Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti, góðir landsmenn. Ég hef óskað eftir því að flytja þinginu skýrslu mína um efnahagsmál og aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að uppbyggingu og efnahagsaðgerðum hér á landi á næstunni. Fáir hefðu trúað því fyrir nokkrum mánuðum að Íslendingar, ein ríkasta þjóð heims, mundu lenda í svo alvarlegum áföllum að við þyrftum að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Sú djúpa og alvarlega lánsfjárkreppa sem nú ríður yfir heiminn hefur í einni hendingu gerbreytt hinni efnahagslegu heimsmynd og horfum í heimshagkerfinu. Allir sem fylgjast með fréttum að utan af efnahagsmálum og fjármálamörkuðum gera sér grein fyrir því að það sem nú er að gerast í umheiminum á sér ekki sinn líka, hefur ekki sést í marga áratugi. Áhrifin á Íslandi hafa komið fram, við erum að bregðast við þeim, en áhrifin á ýmsa aðra hafa ekki enn komið fram. Í slíkri stöðu hefur engin þjóð efni á að útiloka tilteknar leiðir við að leysa úr vanda sínum eða hafna boði um aðstoð, enda leita nú margar ríkisstjórnir til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eins og kunnugt er. Margar af stöndugustu þjóðum heims róa nú lífróður til að bjarga því sem bjargað verður á fjármálamörkuðum sínum og beita í þeirri baráttu meðölum og aðferðum sem margir töldu fyrir ekki alls löngu að yrðu aldrei notuð aftur. Ástæða þess er einföld - ábyrg stjórnvöld láta ekki bankastarfsemi í landi sínu fara afskiptalaust á hliðina. Mikilvægi þessarar starfsemi fyrir allt efnahagskerfið í hverju landi er slíkt að stjórnvöld hafa talið sig knúin til að grípa inn í og lágmarka það tjón sem af hlýst. Fáar þjóðir hafa gripið til jafnafgerandi og róttækra aðgerða og Íslendingar. Með því að veita Fjármálaeftirlitinu heimild til þess að taka yfir starfsemi bankanna og skipta upp starfsemi þeirra var tekið af skarið með að innlendur hluti bankastarfseminnar, þjónusta við almenning, venjulegt fólk, og fyrirtæki, færi ekki úr skorðum. Stjórnvöld hafa síðustu daga og vikur unnið linnulaust að því að tryggja verðmæti og búa svo um hnútana að þeir sem eiga kröfur á hendur bönkunum fái eins mikið í sinn hlut og hægt er miðað við þessar aðstæður. Engum dylst að þessar aðgerðir hafa verið harkalegar en að sama skapi efast fáir um nauðsyn þeirra. Ekki var mótatkvæði á Alþingi þegar neyðarlögin voru samþykkt og ég hef fundið það á fjölmörgum samtölum og fundum sem ég hef átt að undanförnu við erlenda þjóðarleiðtoga og ráðamenn að aðgerðir okkar mæta skilningi og flestir átta sig á að enginn annar kostur var fyrir hendi í jafnþröngri stöðu og íslenska þjóðin var komin í. Virðulegi forseti. Samhliða því að ríkisstjórnin og stjórnvöld unnu að viðbrögðum við falli bankanna var ljóst að við mættum engan tíma missa við að byrja endurreisn íslenska hagkerfisins og uppbyggingu til framtíðar. Ég vil gera stutta grein fyrir helstu verkefnum sem við stöndum frammi fyrir á næstu vikum og mánuðum og þeim miklu breytingum sem orðið hafa á efnahagsumgjörðinni hér á landi og því efnahagslega landslagi sem við blasir. Það er sameiginlegt verkefni okkar hér á Alþingi að vinna okkur út úr þessum vanda. Við treystum því að þjóðin sýni því skilning sem óhjákvæmilegt er að gera á næstu vikum og mánuðum. Fyrir það fyrsta hefur verið mikill skortur á erlendum gjaldeyri í landinu vegna þeirra efnahagshremminga sem yfir okkur hafa gengið. Þetta þýðir að gengi íslensku krónunnar er afar veikt um þessar mundir með tilheyrandi áhrifum á verðlag og verðbólgu. Ég tel það vera stærsta einstaka verkefni ríkisstjórnarinnar og þjóðarinnar allrar að ná niður verðbólgu á næstu mánuðum og skapa þar með grundvöll til varanlegrar vaxtalækkunar í landinu. Til þess að ná þessu markmiði þurfum við að fá lán erlendis frá og gjaldeyri inn í landið til að styrkja gengið. Í öðru lagi stöndum við frammi fyrir því að ríkissjóður verður fyrir miklu tekjutapi vegna þeirra áfalla sem dunið hafa á atvinnulífinu og sömuleiðis vegna nýrra útgjalda sem til koma vegna gjörbreyttrar stöðu. Halli á rekstri ríkissjóðs á næsta ári verður meiri en gert hafði verið ráð fyrir og allt útlit er fyrir að við verðum nokkur ár að vinna okkur út úr þeim hallarekstri. Ríkisstjórn og Alþingi þurfa að hefjast handa á næstunni við að marka sér stefnu varðandi fjárlög næsta árs og þar mun að sjálfsögðu reyna mjög á hv. fjárlaganefnd. Í þriðja lagi verðum við að setja fjármagn inn í Seðlabankann og nýju bankana sem stofnaðir hafa verið á grunni hinna gömlu og koma þeim af stað. Hagkerfið mun styrkjast mikið þegar þeir verða komnir í fullan gang. Í þessari stöðu er afar mikilvægt að hafa til reiðu sterkan sjóð í erlendri mynt til að lífga við gjaldeyrismarkaðinn, mynda kjölfestu og trúverðugleika fyrir gengisstefnu stjórnvalda og bregðast við óhóflegum sveiflum krónunnar. Allt þetta krefst þess að við ráðumst í stórar lántökur erlendis. Það er engin óskastaða og engin ríkisstjórn vill skuldsetja sig eða ríkissjóð, komist hún á annað borð hjá því. Reynsla okkar Íslendinga af slíkum lántökum er ekki góð og fyrir um 15 til 20 árum höfðum við safnað upp slíkum skuldastabba að vaxtagreiðslur og afborganir voru einn af stærstu útgjaldaliðum á fjárlögum hvers árs. Sem betur fer höfðum við náð að snúa þeirri þróun við á síðustu 10 árum eða rúmlega það. Ég lagði á það mikla áherslu sem fjármálaráðherra að greiða niður skuldir ríkissjóðs og sá árangur hafði náðst að íslenska ríkið var í reynd orðið skuldlaust. Það er því þyngra en tárum tekur að við séum í þeirri stöðu að þurfa að skuldsetja ríkissjóð á ný en það er því miður okkar eina leið út úr vandanum. Þó að það sé sérstaklega sárt að horfa á eftir jafngóðri stöðu og ríkissjóður var í, tel ég að einmitt sú áhersla sem lögð var á niðurgreiðslu skulda reynist okkur nú heilladrjúg og augljóst er hve vonlítil og erfið staða okkar hefði verið ef ríkissjóður hefði siglt inn í þennan efnahagslega ólgusjó skuldum hlaðinn. Virðulegi forseti. Þegar íslensk stjórnvöld ámálguðu það við aðrar þjóðir að við gætum þurft á lántöku að halda kom alls staðar skýrt fram að aðkoma Alþjóðagjaldeyrissjóðsins var talin forsenda fyrir slíkri aðstoð. Skilaboðin voru einfaldlega þau að kæmi sjóðurinn hingað og ynni með íslenskum stjórnvöldum að koma þjóðinni í gegnum þann vanda sem hún stendur frammi yrði litið á slíkt samstarf sem nauðsynlegt heilbrigðisvottorð og forsendu þess að okkur yrðu veitt lán. Aðkoma sjóðsins er því ekki einasta mikilvæg ein og sér heldur opnar hún í leiðinni dyr sem ella hefðu staðið lokaðar. Þegar ríkisstjórnin tók afstöðu til þess hvort leita ætti til sjóðsins snerist spurningin því ekki um sjóðinn sjálfan, ágæti hans eða fyrri verk eingöngu, heldur hitt hvort við ættum yfirhöfuð að leita aðstoðar erlendis frá. Eins og ég fór yfir áðan voru hagsmunirnir af því að fá erlent lánsfé inn í landið svo gríðarlegir að valið var augljóst og stjórnarflokkarnir stóðu einhuga að baki þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Þær væntingar sem við höfðum gert okkur varðandi áhrif þess að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn færi í samstarf með okkur eru nú vonandi að rætast smám saman. Á Norðurlandaráðsþingi, sem fram fór í Helsinki fyrr í vikunni, átti ég fund með forsætisráðherrum hinna Norðurlandanna þar sem fram kom mikil samstaða. Ég met það svo að góðar líkur séu á að önnur Norðurlönd muni veita okkur aðstoð í formi lána sem mundi skipta okkur miklu. Sérstakur vinnuhópur á vegum forsætisráðherranna vinnur nú að málinu. Það var ómetanlegt að finna þann ríka og einlæga stuðning sem við eigum meðal okkar norrænu frændþjóða á þessum erfiðu tímum. Sérstaklega snerti mig sú samstaða og drengskapur sem frændur okkar Færeyingar sýndu með því að stíga fram og bjóðast til að veita okkur lán sem er mjög stórt á þeirra mælikvarða. Ég vil leyfa mér fyrir hönd þings og þjóðar að færa þakkir okkar til vina og frænda í Færeyjum fyrir þessa aðstoð og þann vinarhug sem hún bar vott um. Á sama tíma og við finnum mikinn stuðning frá Norðurlöndunum stöndum við enn í deilum við bresku ríkisstjórnina. Eins og ég hef greint frá áður hefur íslenska ríkisstjórnin falið breskri lögfræðistofu að kanna hvort grundvöllur sé fyrir málssókn á hendur breska ríkinu vegna þeirrar fráleitu ákvörðunar þarlendra stjórnvalda að beita hryðjuverkalögum gegn íslenskum hagsmunum í Bretlandi. Sú ákvörðun hefur haft mjög örlagaríkar afleiðingar eins og við þekkjum, þar á meðal gagnvart aðilum sem komu hvergi nærri upphaflega málinum, þ.e. ágreiningi um eignir og skuldir Landsbanka Íslands. Ríkin tvö eiga í viðræðum um lausn á uppgjöri í tengslum við svonefnda Icesave-reikninga í Bretlandi og auðvitað verðum við að reyna að leysa þau mál, annaðhvort með samkomulagi eða með samkomulagi um að leggja það í úrskurð þriðja aðila eða einhvers konar dómstólameðferð. Það er von okkar að sameiginleg lausn finnist, það er mikilvægt að samskipti þessara gömlu vinaþjóða séu eðlileg. En íslensk stjórnvöld hafa verið alveg skýr hvað það varðar að við munum aldrei sætta okkur við skilmála sem leggja efnahag Íslendinga í rúst. Það verða Bretar að skilja. Hæstv. forseti. Ég mun nú fara nánar yfir viðræður og samkomulag íslenskra stjórnvalda við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Viðræður fulltrúa okkar og sjóðsins um fyrirkomulag samstarfsins hafa staðið yfir um nokkurt skeið og unnin hefur verið ítarleg efnahagsáætlun í samráði við fulltrúa sjóðsins með það að markmiði að koma á efnahagslegum stöðugleika að nýju. Fyrir liggur samkomulag á milli íslenskra stjórnvalda og sendinefndar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem verður borið undir stjórn sjóðsins til endanlegrar afgreiðslu vonandi eigi síðar en næstkomandi þriðjudag og verður samkomulagið einnig birt opinberlega hér á landi á næstu dögum. Ég átti samtal við aðalframkvæmdastjóra Alþjóðagjaldeyrissjóðsins seint í gær og kvaðst hann ekki sjá meinbugi á því að mál þetta hlyti eðlilega afgreiðslu á næsta fundi stjórnar sjóðsins og fagna ég því. Samstarf Íslands og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins felur í sér lánveitingu frá sjóðnum að andvirði rúmlega tveggja milljarða bandaríkjadala og koma um 830 milljónir af þeirri fjárhæð til greiðslu þegar við staðfestingu stjórnar sjóðsins, vonandi strax í næstu viku. Í kjölfar styrkingar gjaldeyrisforðans verður tekið upp fljótandi gengi eins og áður var. Væntum við þess að þótt krónan kunni að lækka eitthvað fyrst í stað muni gengið styrkjast og það jafnvel verulega þegar nægilegur trúverðugleiki verður kominn á markaðinn, gengi krónunnar orðið stöðugt og myndað með eðlilegum hætti í markaðsviðskiptum. Meginmarkmið efnahagsáætlunar ríkisstjórnarinnar eru í fyrsta lagi að endurvekja traust á íslenskum efnahag og ná stöðugu gengi krónunnar með markvissum og öflugum aðgerðum. Í öðru lagi að undirbúa markvissar aðgerðir til að styrkja stöðu ríkissjóðs og í þriðja lagi að endurreisa íslenskt bankakerfi. Til að framfylgja þessum markmiðum mun ríkisstjórnin fara í viðamiklar aðgerðir í peninga- og gengismálum og í ríkisfjármálunum. Þegar er að sjálfsögðu unnið hörðum höndum að því að endurreisa bankakerfið, eins og ég hef áður vikið að. Hvað varðar stefnu ríkisstjórnarinnar í peninga- og gengismálum er brýnasta verkefnið, eins og allir gera sér grein fyrir, að tryggja stöðugleika krónunnar og búa í haginn fyrir gengishækkun í framhaldinu. Á síðustu dögunum fyrir bankakreppuna lækkaði gengi krónunnar mjög hratt. Þegar bankarnir hrundu leiddi það til þess að innlendi gjaldeyrismarkaðurinn lokaðist og enn frekari lækkun varð á gengi krónunnar. Lækkun gengisins og aukin verðbólga sem leiddi þar af, hafa þegar haft alvarleg áhrif á hag heimila og fyrirtækja vegna þess að stór hluti skulda þeirra var gengisbundinn eða vísitölutryggður. Til að koma í veg fyrir öldu gjaldþrota og auka enn á þann samdrátt sem þegar er orðinn teljum við það vera algjört forgangsverkefni að koma á stöðugu gengi krónunnar. Þótt gengið sé nú vissulega langt undir raunvirði hefur hrun bankanna þriggja rýrt traust á gjaldmiðlinum og áhættan af verulegu útflæði fjármagns frá landinu er töluverð. Það á sérstaklega við vegna þeirra óvissu sem ríkir um lausafjárstöðu hins nýja bankakerfis. Af þeim ástæðum þarf að grípa til sérstakra aðgerða til að mæta þessari skammtímaáhættu. Hækkun stýrivaxta í 18% sem Seðlabankinn kynnti í fyrradag er liður í þeirri viðleitni þar sem mjög mikilvægt er að koma í veg fyrir frekara fjármagnsútflæði eins og sakir standa. Samhliða því er að sjálfsögðu mikilvægt að tryggja að gjaldeyrir flæði inn til landsins eins og þessi aðgerð mun vonandi leiða til. Því til viðbótar verða reglur um lausafjárstýringu hertar og Seðlabankanum verður að sjálfsögðu gert kleift að beita stjórntækjum sínum af allri þeirri festu sem hann mun telja nauðsynlega. Öllum er ljóst að stýrivaxtahækkun upp í 18% er afar viðkvæm aðgerð en hins vegar er brýnt að setja hana í samhengi við þær heildaraðgerðir sem verið er að fara út í í samstarfi ríkisstjórnarinnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Tilgangurinn er sá að festa nýtt gengi í sessi og koma þannig böndum á verðbólguna sem síðan mun leiða til þess að vextir geta lækkað hratt í kjölfarið. Það má líkja þessu við þá aðgerð sem ríkisstjórnin greip til í fyrra þegar þorskkvótinn var skertur. Það kostar að vísu tímabundinn sársauka en hugmyndin er sú að það skili sér ríkulega til baka þegar árangri er náð. Þess vegna verða menn að sætta sig við ákveðinn sársauka núna vegna þessarar vaxtahækkunar því að það er forsenda þess að árangur geti náðst og við komum á jafnvægi og betri lífskjörum hér að nýju. Gripið hefur verið til tímabundinnar takmörkunar á fjármagnsviðskiptum og verður þeim viðhaldið eftir þörfum. Vissulega hafa slíkar takmarkanir ýmiss konar neikvæð áhrif og verða þær því afnumdar eins fljótt og auðið er. Stjórnvöld gera ráð fyrir að traust á gjaldeyrismarkaði með íslensku krónuna verði brátt endurvakið þannig að vextir geti lækkað fljótlega. Það getur gerst um leið og krónan verður stöðugri á gjaldeyrismarkaði og utanríkisviðskipti með vöru og þjónustu fara að skila afgangi. Hvað varðar stefnu í ríkisfjármálum er ljóst að uppgjörið á þrotum bankanna mun leiða til mikillar byrði fyrir opinbera geirann og leiðir bráðabirgðamat í ljós að sá kostnaður geti numið allt að 85% af vergri landsframleiðslu. Hins vegar verður að hafa í huga að það er ekki ætlun ríkisins að eiga bankana til langframa. Lagt er inn hlutafé sem vonandi verður hægt að selja síðar meir, jafnvel með ávinningi, þannig að hér er vonandi um að ræða fjárfestingu sem á eftir að skila sér þó að hún birtist með þessum hætti í skuldatölum ríkisins. Það er reynslan annars staðar frá að þeir ríkissjóðir sem hafa þurft að gera þetta - og þeir eru margir í nálægum löndum - hafa komist skaðlaust frá slíkum aðgerðum þegar upp er staðið. Þar að auki er um að ræða innlendar skuldir sem eru annars eðlis en erlendar. Ofan á allt bætist aukinn halli á rekstri ríkissjóðs sem má reikna með að geti verið jafnvel um 10% af landsframleiðslu á næsta ári. Það má gera ráð fyrir því að brúttóskuldir ríkissjóðs muni hækka úr 29% af vergri landsframleiðslu í lok ársins 2007 í rúmlega 100% í lok ársins 2009. Þess vegna mun bankakreppan, sem er með þeim stærri sem upp hafa komið í heiminum, ef ekki sú stærsta, setja opinbera geiranum verulega þröng mörk og leggja byrðar á þjóðina á næstu árum. Við gerum ekki ráð fyrir að grípa til sérstakra stórra aðgerða til að hindra sjálfvirka sveiflujöfnun á árinu 2009. Til þess að bregðast við aukinni skuldasöfnun hins opinbera verður langtímaáætlun um þessi mál enn þá mikilvægari en áður. Framkvæmd hennar mun hefjast á árinu 2010 og við áformum að lækka grunnhalla ríkissjóðs um 2–3% á ári allt fram til ársins 2013. Virðulegi forseti. Sem betur fer býr íslenskt efnahagslíf yfir miklum sveigjanleika og líkt og í fyrri efnahagsáföllum má gera ráð fyrir því að hröð aðlögun í gengismálum skili sér fljótt í betra jafnvægi. Íslenska þjóðin hefur áður gengið í gegnum ótrúlega erfiðleika en þeir eru miklir nú upp á síðkastið og þeir hafa komið við marga. Hin miklu áföll hafa eðlilega vakið angist, ótta og reiði meðal fólks en því má ekki gleyma að undirstöður þjóðarbúsins eru firnasterkar og á þeim munum við byggja til framtíðar. Við tökumst á við erfitt tímabil í efnahagslífi okkar á meðan við horfum framan í afleiðingarnar af falli bankanna en við munum að sjálfsögðu vinna okkur út úr þeim vanda eins og við höfum ávallt áður gert. Við munum taka þetta mál föstum tökum á öllum vígstöðvum. Það hefur áður verið sagt frá því að rannsókn fari í gang á hugsanlega sakhæfu athæfi og því verður að sjálfsögðu fylgt eftir. En í máli sem þessu koma jafnan upp alls kyns sögusagnir og getgátur. Ég vara við því að einhliða frásagnir séu hafðar sem hinn eini sannleikur um það sem gerst hefur í þessu máli. Það mun allt verða upplýst og lagt á borðið, atbeini einstakra fyrirtækja og manna, hvað gerðist, hvenær, og svo framvegis. Ég fullyrði að allir sem komið hafa að málinu af hálfu hins opinbera hafa gert það af fullum heilindum með það fyrir augum að reyna fyrst að bjarga bönkunum en úr því sem komið er að vinna úr stöðunni eins vel og hægt er fyrir íslenska þjóð.

Forseti vill taka fram að ekki er gert ráð fyrir andsvörum fyrr en talsmenn allra flokka hafa talað.

Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir þakkir í garð bræðraþjóðar okkar í Færeyjum. Það má kannski segja að hér eigi við hið fornkveðna að góðar þyki mér gjafir þínar en betri þó vinátta þín. Ég held að það sé ekki síður dýrmætt að þeir sýni okkur þetta hugarfar og stuðning en aðstoðin sem slík, sem þó er mikilvæg og ótrúlega rausnarleg miðað við stærð færeyska hagkerfisins. Hæstv. forsætisráðherra fór með kunnuglegan inngang um hamfarirnar í heiminum, um áhrif hinnar miklu heimskreppu fjármagnsins. Vissulega er það allt rétt sem sagt er um að ný-frjálshyggjukapítalisminn, hinn hnattvæddi græðgiskapítalismi, er að hrynja inn í sjálfan sig með skelfilegum afleiðingum víða um heim og ekki síst á Íslandi. Það leitar æ meira á mig hvort þessi einhliða nálgun, hinn klassíski inngangur hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórnarinnar um orsakir vandans sé ekki angi af hinu sama, rót af því sem kom okkur þangað sem við erum nú, hættulegur af þeim ástæðum, þ.e. þessi undarlegi skortur á allri heilbrigðri sjálfsgagnrýni. Það dugar ekki fyrir okkur Íslendinga að reyna að kenna óhagstæðum ytri skilyrðum um, það er stórhættulegt. Við skiljum aldrei þessa hluti. Við komumst aldrei í gegnum þá ef við erum ekki menn til að horfast í augu við okkur sjálf og viðurkenna ábyrgð okkar á því sem gerst hefur hér. Höfuðábyrgðin á því sem hefur gerst á Íslandi hvílir á herðum Íslendinga sjálfra þótt vissulega hafi þessar þrengingar allar gert illt verra og átt sinn þátt í að hraða endalokum á ástandi sem gat þó aldrei varað til lengdar, að reka eitt þjóðfélag endalaust með bullandi viðskiptahalla og erlendri skuldasöfnun, jafnvægisleysi í hagstjórn og öðru slíku. Ég verð var við að bæði erlendir blaðamenn og stjórnmálamenn taka sérstaklega eftir þessum málflutningi íslensku ríkisstjórnarinnar. Ég hef oft fengið spurninguna á undanförnum dögum: Lítið þið Íslendingar svo á að þið berið enga ábyrgð á þessu sjálfir? Það undrar fólk og ég held að menn skynji hversu óhyggilegt það er og lítt til þess fallið að skilja hlutina, að læra af þeim, að axla ábyrgð og horfast í augu við veruleikann eins og hann er. Allra síst gengur það fyrir Sjálfstæðisflokkinn á Íslandi sem stjórnað hefur í sterkum meirihlutaríkisstjórnum í meira en 17 ár að reyna algerlega að koma sér hjá því að líta í eigin barm, eða þá flokka aðra sem með honum hafa starfað. Þá læra menn ekki mikið þessu ef þeir finna sífellt nýja sökudólga og helst í útlöndum fyrir öllum þeim mistökum sem þeir hafa sjálfir gert. Ég tel jafnframt að það sé óumflýjanlegt að ræða hvernig menn hafa staðið að málum á síðustu dögum og vikum hvað varðar miðlun upplýsinga og að gera þjóðinni heiðarlega og rétta grein fyrir því hvað er að gerast. Það er alveg með endemum hversu misvísandi eða beinlínis rangar upplýsingar eru reiddar fram og hvernig yfirlýsingar einstakra ráðherra eða forustumanna á þessu sviði stangast á. Ég tek nýjasta dæmið um það, þ.e. að aðkoma Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hafi verið skilyrði þess að aðrar þjóðir vildu veita okkur aðstoð. Ekki voru Færeyingar mikið að láta það vefjast fyrir sér og ekki heldur Norðmenn. Það er rangt sem hér hefur verið reynt að halda fram að Norðmenn hafi nokkurn tíma sett það fram sem skilyrði að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og prógramm af hans hálfu sem við værum komnir í væri forsenda þess að þeir mundu aðstoða okkur. Ég fullyrði það hér og hef ekki lakari heimildir um það en hver annar að fyrstu dagana í októbermánuði var slíkt ekki einu sinni nefnt á nafn af hálfu Norðmanna þegar við þá var rætt um málið, enda Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn þá sama og ekkert kominn inn í myndina. Það er vissulega rétt að eftir að fréttir bárust af því að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn væri með sendinefnd á Íslandi og að viðræður væru farnar í gang að menn fóru að tengja þetta saman. Þó er það svo að nú á þingi Norðurlandaráðs í Helsinki þegar hv. þm. Siv Friðleifsdóttur spurði Stoltenberg, forsætisráðherra Noregs, að þessu svaraði hann endurtekið á þá leið að það væri ekki skilyrði af hálfu Norðmanna. Hann endurtók í svari við fyrirspurn hv. þingmanns það sem hann hafði áður sagt í ræðu að það gerði það auðveldara fyrir Noreg. Með öðrum orðum var það ekki skilyrði þess að Norðmenn hefðu rætt við okkur um aðstoð. Af hverju er þá verið að halda svona löguðu fram? Af hverju er ekki einfaldlega byggt á réttum skjalfestum upplýsingum, beinum tilvitnunum í menn þar sem þeir svara spurningum eins og í þessu tilviki? Er það ekki heillavænlegra eða telja menn sér það leyfilegt til heimabrúks af því að þeir eru í vandræðum með Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og fyrsta inngrip hans í íslensk efnahagsmál að færa hlutina svona til? Að búa sér skjól í því að menn hafi engan annan kost átt en Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og að það hafi verið skilyrði af hálfu annarra þjóða til að koma okkur til aðstoðar þegar það liggur fyrir að það er ekki sett þannig fram af ráðamönnum þeirra hinna sömu þjóða? Hvernig er það með vaxtahækkunina hjá IMF, Alþjóðagjaldeyrissjóðnum? Ég er með í höndunum þrjár skjalfestar útgáfur af sannleikanum frá hæstv. ríkisstjórn og Seðlabankanum. Það er með endemum. Össur Skarphéðinsson, hæstv. iðnaðarráðherra, sagði á Alþingi í fyrradag, með leyfi forseta: „Seðlabankinn tekur þessa ákvörðun.“ Það er Seðlabanki Íslands sem ákveður stýrivaxtahækkunina samkvæmt hæstv. iðnaðarráðherra. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir verður ekki skilin öðruvísi en svo að hún telji að það hafi verið ríkisstjórnin sem átti tillöguna, samanber t.d. frétt Vísis í gær, með leyfi forseta: „Stýrivaxtahækkun ekki skilyrði IMF heldur tillaga ríkisstjórnarinnar.“ Það er útgáfa nr. 2 á sannleikanum. En í Helsinki í fyrradag sagði Árni Mathiesen: „Hækkun stýrivaxta er eitt af skilyrðum sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn setti fyrir lánveitingum.“ Sama segir í fréttatilkynningu Seðlabankans frá sama degi. Þrjár skjalfestar mismunandi útgáfur af sannleikanum í þessu máli frá hæstv. ríkisstjórn. Þetta gengur ekki, svona geta menn ekki hegðað sér. Halda menn að það létti leikinn að ná einhverjum trúnaði úti í samfélaginu þegar ráðherrar í ríkisstjórn og ráðamenn umgangast sannleikann með þessum hætti? Það er bara tvennt til í þessu efni: Annaðhvort hafa menn unnið heimavinnuna sína svo illa að þeir vita ekki hvað raunverulega er á ferðinni eða að menn hagræða hlutunum vísvitandi. Það er bara þannig. Sama má segja að sé uppi varðandi hvort okkur Íslendingum sé heimilt að upplýsa um skilmála Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, þótt það séu kannski aðallega tvær útgáfur af sannleikanum. Því hefur verið haldið fram að svo sé ekki og það sé að ósk stjórnar sjóðsins að þessum skilmálum skuli haldið leyndum. Hæstv. utanríkisráðherra sagði t.d. á blaðamannafundi 24. október síðastliðinn: „Það er erfitt fyrir okkur að geta ekki gert grein fyrir inntakinu í þessu [þ.e. aðgerðaráætluninni] en ástæðan er sú að þeir sem sitja í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins vilja ekki lesa um inntakið í þessu í fjölmiðlum.“ Síðar segir hún: „Það er ekki þannig að við viljum ekki segja frá inntakinu í þessu. Það eru stjórnarmennirnir í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem vilja fá að sjá þetta áður en það fer inn í fjölmiðla.“ Síðar segir hæstv. utanríkisráðherra: „Þó að við birtum þetta ekki í dag er það ekki vegna þess að við viljum það ekki ...“ Á blaðamannafundi sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hélt sjálfur klukkutíma á eftir blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar þennan nefnda dag upplýstu þeir hins vegar miklu meira um málið en ríkisstjórn Íslands upplýsti almenning á Íslandi um, hvað þá Alþingi. Utanríkismálanefnd Alþingis hefur ekki fengið að sjá einn einasta skriflegan texta um þetta mál og ríkir þar þó trúnaður. Hverju sætir það? Hvers konar vinnubrögð eru þetta? Síðan kemur einfaldlega texti frá upplýsingafulltrúa Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í gær til fréttastofu Ríkisútvarpsins þar sem segir að það sé ákvörðun ríkisstjórnar Íslands hvort áætlunin verði gerð opinber. Hvað er hér á ferðinni? Þetta gengur ekki, þetta er ekki boðlegt. Ef menn hafa misskilið eitthvað í þessum efnum eiga þeir að koma fram og leiðrétta það. Þarna hafi orðið einhver misskilningur eða ef eitthvað annað og verra er á ferðinni bið ég guð að hjálpa mönnum. Í örlagamálum af þessu tagi geta menn ekki leyft sér vinnubrögð af þessu tagi. Svo kemur vaxtahækkunin eins og fallhamar í hausinn á Íslendingum og menn láta eins og það komi þeim á óvart. Kom það svo mjög á óvart? Ég hef ástæðu til að ætla að svo hafi ekki verið. Hvað segja þeir sem mest hafa hrópað á lækkun vaxta á Íslandi undanfarin ár en jafnframt fögnuðu aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eins og forsvarsmenn Samtaka atvinnulífsins og vinnumarkaðarins? Er þetta nokkuð nema forsmekkur þess sem koma skal? Er ekki Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn núna að semja nýja áætlun fyrir Ísland í aðalatriðum? Jú, ég held það. Ég gagnrýni ríkisstjórn Íslands fyrir að hafa staðið illa að þeim þætti málsins sem varðar að veita réttar, traustar og fullnægjandi upplýsingar til þjóðarinnar. Það er ekki nóg að halda endalausa blaðamannafundi ef ekkert kemur fram á þeim nema tilefni til einhvers endalauss misskilnings. Þjóðin á heimtingu á því að fá upplýsingar um þessi mál. Ég gagnrýni líka verkstjórnina sem hér hefur viðgengist. Hvernig stendur á því að ekki hefur verið sett upp einhvers konar stjórnstöð aðgerða sem allir þræðir liggja til og þar sem ráðið er ráðum í innsta herbergi? Af hverju eru þessir hlutir á hlaupum á milli húsa í miðbænum og tætingslegt mjög hvernig að þessu er staðið, að því er best verður séð? Ég gagnrýni hæstv. forsætisráðherra sem margoft hefur talað um hug sinn og stjórnar sinnar til að upplýsa þessa hluti, talað um hvítbók í þeim efnum. Hann hefur hins vegar ekki rætt það mál einu orði t.d. við okkur í stjórnarandstöðunni hvernig hann ætlar að standa að því. Það er eitt af því sem setja verður í farveg og það fljótt. Ég gagnrýni að ekki er enn búið að skipa í varanleg bankaráð hinna nýju ríkisbanka sem þó var talað um að yrði gert innan fárra daga. Það er mjög brýnt að vinna hratt og fumlaust að þessum verkefnum og það verður að ganga eitthvað undan mönnum. Það er bara ekki nógu gott ef ríkisstjórnina vantar allt „drive“ eins og mundi verða sagt á ódýrri íslensku í dag. Það er bara ekki nógu gott. Það er margt að mínu mati sem er óumflýjanlegt að takast á við af miklum krafti næstu daga. Það þarf t.d. að fá fram í dagsljósið eitthvert mat, einhverjar áætlanir um forsendur fjárlaga og þjóðarbúskaparins næstu ár. Það er mjög brýnt til að menn geti síðan farið að takast á við hvað við getum gert til þess að afstýra fjöldaatvinnuleysi og þar með landflótta. Það er allra brýnasta málið að snúa sér að því og til þess þarf að skýrast hver staðan er og hvað ríkissjóður, sveitarfélögin og aðrir aðilar verða í aðstöðu til að leggja af mörkum. Stendur ekki til að setja aukið fé t.d. í Tækniþróunarsjóð og Nýsköpunarsjóð? Stendur til að hafa Byggðastofnun áfram peningalausa við þessar aðstæður? Er það gæfulegt að hún geti ekki einu sinni veitt lágmarkslán og fyrirgreiðslu til fyrirtækja sem þó eru starfandi en þurfa á því að halda, eru að þorna upp vegna ástandsins? Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera gagnvart sveitarfélögunum sem verða að vera eitt megintækið okkar í því að hafa okkur í gegnum þetta, bæði vegna þeirrar félagslegu þjónustu og nærþjónustunnar sem þau veita íbúunum en líka sem stórir vinnuveitendur og sem þátttakendur í því að reyna að halda uppi störfum og eftirspurn í samfélaginu? Þá hluti verður að vinna hratt og mér finnst þessi mánuður sem nú kveður hafa farið fyrir of lítið, tíminn hafa hlaupið háskalega frá okkur og verkstjórnin hefði þurft að vera fumlausari og markvissari. Auðvitað geta menn sagt að lokum, þegar þeir bera sjálfir ábyrgð á því hvernig þá er komið, að engir aðrir kostir séu eftir í stöðunni. En það er kannski harkalegasta sjálfsgagnrýnin sem menn geta ástundað, að þurfa að koma fram og segja að svo illa hafi málum verið komið á Íslandi - ef menn telja svo - og ekkert annað eftir en að leita á náðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Það er einhver hroðalegasta lýsing á eigin frammistöðu sem einn forsætisráðherra þjóðar getur gefið, að þannig hafi hann og flokkur hans komið málum með þægum meðreiðarsveinum eftir 17 ára ráðsmennsku íslenska samfélagsins. Það er ekki glæsilegt. Það er mikið verkefni fram undan og við verðum að snúa okkur að því að reyna að byggja upp traust á nýjan leik og koma á eðlilegu ástandi í samfélaginu. Það verður að mínu mati aðeins gert með tvennum hætti og hvoru tveggja er brýnt: Að rannsaka þessa hluti algerlega ofan í kjölinn til að tryggja að þeir beri ábyrgð og axli hana sem það eiga að gera, pólitíska, lagalega og siðferðislega og um leið og aðstæður bjóða þarf þjóðin að fá að kjósa sér nýtt þing.

Virðulegi forseti. Alþjóðleg fjármálakreppa skekur nú þjóðir heims sem kosta kapps um að forða því sem forðað verður undan kreppunni. Staðreyndin sem við blasir er sú að fjármálakreppan ógnar flestum þjóðum og staðreyndin er líka sú að það er ekki hægt að takmarka tjónið af henni nema með alþjóðlegri samvinnu ríkja. Fram undan er algjört endurmat alþjóðlegs fjármagnsmarkaðar og fram undan er algjört endurmat íslensks fjármálakerfis. Við munum þar þurfa að draga þunga lærdóma. Hið efnahagslega gjörningaveður sem við Íslendingar förum nú í gegnum skellur sannarlega á okkur með meiri þunga en á aðrar þjóðir. Ástæðan er m.a. smæð þjóðarinnar, stærð fjármálakerfisins, glannaskapur margra stjórnenda og eigenda banka og fyrirtækja og síðan takmarkaður varnarviðbúnaður. Má segja að efnahagskreppan sé í ætt við hamfarir sem hafi áhrif á öll heimili og fyrirtæki í landinu.  Verkefni stjórnvalda þessa dagana má líkja við björgunaraðgerðir á slysstað. Allra leiða er nú leitað til að tryggja greiðsluflæði til og frá landinu, útvega gjaldeyri svo að hægt sé að greiða fyrir nauðsynjavörur og skjóta styrkari stoðum undir gjaldmiðilinn. Með þessu er stefnt að því að draga úr frekari búsifjum fyrir almenning og atvinnulíf í formi síhækkandi verðbólgu til framtíðar. Það er í þessum tilgangi sem við höfum lagt á það höfuðáherslu undanfarnar vikur að ná samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn til að ná því jafnvægi í gjaldeyrisviðskiptum þjóðarinnar sem er forsenda þess að við getum hafið endurreisnarstarfið hér í samfélaginu. Ekki eru allir á eitt sáttir um nauðsyn þess að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem hefur raunar verið þekktur fyrir að setja ríkjum heims, ekki síst þróunarríkjum, harkaleg skilyrði um einkavæðingu og markaðsbúskap sem í mörgum tilvikum hefur ekki byggst á raunsæju mati á stöðu og getu viðkomandi ríkja. Ég lít hins vegar svo á að eins og málum er nú komið á Íslandi sé samstarf við sjóðinn eina leið okkar Íslendinga út úr gjaldeyris- og bankakreppunni. Í því sambandi skulum við líka hafa það hugfast að Íslendingar voru meðal þeirra 29 þjóða sem stofnuðu sjóðinn árið 1945 og lánið nú verður fimmta stóra lánið sem Íslendingar taka hjá sjóðnum á þessum ríflega 60 árum. Við höfum að sönnu aldrei áður horfst í augu við gjaldeyrishrun eins og nú er en söguleg reynsla Íslands af lántöku hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum er farsæl. Ég sagði að þetta væri eina leiðin nú eins og málum er komið og af hverju er þetta eina leiðin? Það er vegna þess að stuðningur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins var forsenda þess að við gætum leitað eftir stuðningi annarra þjóða svo sem frændþjóða okkar á Norðurlöndunum. Þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon segir að forsætisráðherra Noregs hafi sagt að þetta væri ekki skilyrði fyrir því að Norðmenn kæmu að þessu þá er það að vissu leyti ákveðinn orðhengilsháttur vegna þess að það hefur skýrt komið fram í samtölum sem ég hef m.a. átt við forsætisráðherra Noregs og utanríkisráðherra Noregs og raunar aðra ráðherra að þetta væri ein af forsendum þess að þessar þjóðir gætu komið að lánveitingum til Íslendinga. Hvort það er skilyrði, hvort menn vilja orða það þannig, er eins og ég segi ákveðinn orðhengilsháttur. Þetta hefur eins og ég sagði komið skýrt fram af hálfu norskra yfirvalda og þetta hefur komið skýrt fram í samtölum mínum við forsvarsmenn annarra ríkja. Það var sem sagt einfaldlega ekki í boði. Samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn er lykillinn að frekari stuðningi einstakra ríkja því að sjóðurinn tekur að sér að leggja faglegt mat á efnahagslega stöðu okkar, horfur í þjóðarbúskapnum og vaxtarmöguleika og á grundvelli þess mats koma aðrar þjóðir til skjalanna. Staðreyndin er einfaldlega sú að lánveitingar annarra ríkja, jafnt næstu vinaþjóða sem fjarlægari ríkja, virðast háðar því að utanaðkomandi alþjóðlegur aðili leggi mat á stöðu okkar og gefi trúverðugri áætlun um viðreisn fjármálakerfis og gjaldeyrisviðskipta nokkurs konar heilbrigðisvottorð. Yfirlýsing framkvæmdastjóra sjóðsins strax á föstudag um stuðning sjóðsins við Ísland var mjög mikilvæg. Bein samtöl okkar við ráðherra sterkustu ríkjanna innan Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hafa staðfest mikilvægan stuðning og á næstu dögum munum við ræða við fleiri ríki. Lánsfé sem áður var ófáanlegt verður vonandi og ég segi vonandi fáanlegt og hin nauðsynlega viðspyrna fengin. Viðspyrnan verður að skila fjölskyldum og fyrirtækjum eðlilegra umhverfi og andrými til að endurskipuleggja, bregðast við og horfa til framtíðar. Það verður að fá krónuna til að virka á ný gagnvart veröldinni, gjaldeyrismarkaðurinn, hin mikilvæga vél nútímaefnahagslífs verður að snúast þó að orðið hafi að beita startköplum til að koma henni í gang og gangurinn í vélinni verði ójafn í fyrstu. Vaxtahækkunin frá í gær var sannarlega erfið en vonandi er hún aðeins til skamms tíma. Henni er auðvitað ætlað að styðja við krónuna og sporna gegn verðbólgu. Fátt er mikilvægara fyrir fjölskyldurnar í landinu sem eru með 75% af skuldum sínum í verðtryggðum lánum og 15% í gengistryggðum lánum. En veik króna og mikil verðbólga eru að sjálfsögðu mikill skaðvaldur við slíkar aðstæður. Í þessu sambandi er rétt að halda því til haga að ég tel að samhliða þessum aðgerðum, vaxtahækkun Seðlabankans, þurfi að koma til aðrar aðgerðir, m.a. að sett verði ákveðin höft á frjálsa fjármagnsflutninga sem ekki tengjast viðskiptum með vöru eða þjónustu, sem vonandi gætu þá verið skammvinnar líka rétt eins og vaxtahækkunin. Það hefur komið hér til tals og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur gert það að sérstöku umræðuefni hvort þetta hafi verið skilyrði af hálfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Í þessu sambandi verða menn að hafa í huga að það prógramm sem sett er upp er sett upp af íslenskum stjórnvöldum, þetta er það prógramm sem við leggjum fyrir stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og á þeirri forsendu fjallar sjóðurinn um umsókn okkar um lánveitingu. Þetta er sem sagt prógramm sem við berum ábyrgð á og þar af leiðandi hlýtur vaxtahækkunin sem í því felst að vera á okkar ábyrgð, íslenskra stjórnvalda, og við getum ekki vísað henni frá okkur á Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Ég vil líka segja í þessu sambandi, af því að hér hefur verið spurt hvort hægt væri að upplýsa um það sem í þessu prógrammi felst, að það kom skýrt fram hjá þeirri sendinefnd frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem hér var að ekki væri hægt að upplýsa um þetta fyrr en það hefði verið lagt fyrir stjórnarmenn í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Hvað felst í því sem upplýsingafulltrúi sjóðsins segir veit ég ekki um en þetta voru þau skýru skilaboð sem við fengum frá sendinefndinni sem hingað kom frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og þess vegna upplýstum við ekki um þetta vegna þess að við vildum ekki spilla möguleikum okkar hjá stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Verkefnið sem við stöndum andspænis á næstunni er brýnt og margslungið en í stuttu máli má kannski skipta því í fernt. Í fyrsta lagi aðgerðir til að bæta hag heimilanna. Í öðru lagi aðgerðir til að styrkja stöðu fyrirtækja og forða þeim frá gjaldþroti. Í þriðja lagi aðgerðir sem lúta að því að skapa hér skilyrði fyrir heilbrigt samfélag í framtíðinni og loks aðgerðir sem lúta að því að gera upp með heiðarlegum hætti þá atburði sem leiddu til kollsteypu íslenska fjármálakerfisins. Eitt brýnasta verkefni næstu daga er að hrinda í framkvæmd markvissum aðgerðum í þágu heimilanna í landinu. Leita þarf allra leiða til að draga úr gjaldþrotum einstaklinga og fyrirtækja en jafnframt að rýmka ákvæði í gjaldþrotalögum til að þeir sem verða gjaldþrota komist sem allra fyrst á réttan kjöl á ný. Við þurfum að grípa til sérstakra aðgerða í húsnæðismálum, bjóða upp á greiðsluaðlögun húsnæðislána sem gefa því fólki sem á þarf að halda aukið svigrúm í formi léttari greiðslubyrði á meðan það er að ráða fram úr sínum málum. Við þurfum að leita eftir samstarfi við Íbúðalánasjóð og sveitarfélögin til að fjölga leiguíbúðum og gefa þeim sem horfa fram á að missa húsnæði sitt kost á að leigja húsnæðið með það fyrir augum að eignast það á ný þegar hagurinn vænkast. Það er nauðsynlegt að grípa til skjótra úrræða til að draga úr atvinnuleysi, skapa ný störf og bæta framtíðarmöguleika þeirra sem missa vinnuna með úrræðum á sviði endurmenntunar og starfsþjálfunar. Þar er mikilvægt að við leitum nýrra lausna og vil ég nefna í því sambandi hugmyndir sem nú er verið að útfæra í iðnaðarráðuneytinu. Þar kemur til álita að Atvinnuleysistryggingasjóður taki upp samstarf við Samtök iðnaðarins og Samtök sprotafyrirtækja um að skapa 100 ný störf í sprotafyrirtækjum fyrir fólk sem misst hefur vinnuna. Við þurfum að bjóða þeim sem missa vinnuna endurmenntun við hæfi sem geri þessa einstaklinga að eftirsóttum starfskröftum í framtíðinni. Þar gegna háskólarnir lykilhlutverki og er mikilvægt að boðið verði upp á ný hagnýt námskeið fyrir atvinnulausa á allra næstu mánuðum. Jafnframt því að grípa til aðgerða sem bæta hag heimilanna þurfum við að beina sjónum okkar að umhverfi fyrirtækjanna í landinu og þar er forgangsmál að tryggja gjaldeyrisviðskipti til og frá landinu. En fleira þarf að koma til. Mörg góð en skuldsett fyrirtæki munu ramba á barmi gjaldþrots ef ekkert verður að gert. Þessi fyrirtæki sem mörg hver eru með skuldir í erlendri mynt hafa orðið fyrir þungum búsifjum að undanförnu vegna gengisfalls krónunnar og hruns verðbréfamarkaða. Ríkisvaldið þarf að skoða hvort hægt sé að beita niðurfærslu skulda hjá slíkum fyrirtækjum í því skyni að koma í veg fyrir frekari uppsagnir, atvinnuleysi og tekjumissi hjá heimilunum í landinu. Í því skyni verður hins vegar að gæta þess að fylgt verði almennum og gegnsæjum reglum sem byggi á jafnræði og sanngirni. Þar getum við ýmislegt lært af frændum okkar Svíum og Finnum sem fóru í gegnum fjármálakreppur fyrir nokkrum árum. Við þurfum að taka atvinnustefnuna til endurmats í ljósi breyttra aðstæðna og þar er mikilvægt að við Íslendingar nýtum sérstöðu okkar á sviði endurnýjanlegra orkuauðlinda til að skapa hér ný atvinnutækifæri sem sameini verðmætasköpun og virðingu fyrir umhverfinu. Hér innan lands þurfum við að leita leiða til að örva fjárfestingar í atvinnulífinu og þar fagna ég sérstaklega ályktun Alþýðusambands Íslands sem kallar eftir því að skapaðar verði forsendur fyrir aðkomu lífeyrissjóðanna að endurreisn atvinnulífsins með breytingum á ákvæðum um fjárfestingar lífeyrissjóðanna í lögum og samþykktum sjóðanna. Við verðum að læra af reynslunni og það verður að vera okkar leiðarljós við uppbyggingu nýs fjármálakerfis á Íslandi. Nýtt bankakerfi þarf að byggja á gegnsæi, fagmennsku og gildum eins og góðu viðskiptasiðferði í samskiptum við einstaklinga og fyrirtæki. Óhófleg launakjör æðstu stjórnenda verða að heyra sögunni til, sömuleiðis himinháar starfslokagreiðslur og bónusgreiðslur sem byggðar eru á skammtímagróða. Við verðum að læra af reynslunni og þess vegna verðum við að viðurkenna að peningamálastefnan hefur gengið sé til húðar. Ný peningamálastefna á að byggja á stöðugum gjaldmiðli og faglegri yfirstjórn Seðlabanka Íslands sem nýtur trausts jafnt hér heima sem erlendis. Samfylkingin hefur um árabil haft þá stefnu að Ísland ætti að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Lengi vel naut þessi skoðun stuðnings minni hluta þjóðarinnar en nú hafa aðstæður breyst með þeim hætti að mikill meiri hluti þjóðarinnar telur nú að Evrópusambandsaðild og upptaka evru þjóni hagsmunum okkar best til framtíðar. Í hvorutveggja hefði líka falist sá varnarviðbúnaður í fjármálakreppunni sem okkur skortir nú svo sárlega. Alþýðusamband Íslands ályktaði á ársfundi sínum um liðna helgi að aðild að ESB og upptaka evru væri eina færa leiðin til að tryggja hér stöðugan gjaldmiðil til framtíðar. Mikill og vaxandi stuðningur er sömuleiðis við upptöku evru og ESB-aðild í röðum atvinnurekenda. Aðilar vinnumarkaðarins hafa unnið sína heimavinnu og komist að þeirri niðurstöðu að breyttar aðstæður kalli á nýjar lausnir. Sama verkefni bíður stjórnmálaflokkanna í landinu og ég minni á að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er að finna leiðsögn um að stefnan í Evrópumálum geti tekið breytingum í samræmi við endurskoðað hagsmunamat. Virðulegur forseti. Fram undan er erfiður vetur fyrir landsmenn alla og við þurfum öll að taka á okkur auknar byrðar. Ríkissjóður þarf að bera aukna skuldabyrði vegna lána til að efla gjaldeyrisforðann og það kallar á aukinn sparnað í ríkisbúskapnum. Ljóst er að draga þarf verulega úr ríkisútgjöldum en þá er mikilvægt að við stöndum vörð um hag heimilanna í landinu og hlúum að þeim sviðum samfélagsins sem geta gert okkur kleift að snúa vörn í sókn innan fárra ára. Þar þarf sérstaklega að huga að menntakerfinu og í því sambandi er mikilvægt að ríkisvaldið taki til sérstakrar skoðunar hvernig koma megi til móts við námsmenn og ungt fólk sem hefur nýlokið námi. Þar þarf m.a. að kanna hvernig hægt sé að létta endurgreiðslubyrði námslána sem og möguleika á að greiða námslán út í samræmi við framvindu náms en ekki eftir á eins og nú er raunin. Við þurfum öll að taka á okkur byrðar til að vinna okkur út úr kreppunni og þar erum við ráðamenn þjóðarinnar ekki undanskildir. Ríkisstjórnin verður að ganga á undan með góðu fordæmi og gera nauðsynlegar breytingar á eftirlaunakjörum þingmanna og ráðherra til að skapa meiri jöfnuð við lífeyriskjör annarra landsmanna. Þetta verkefni hefur verið til umræðu milli formanna flokkanna og til meðferðar í forsætisráðuneytinu frá því í sumar og ég legg áherslu á að við hröðum þessari vinnu sem kostur er þannig að nýtt frumvarp geti orðið að lögum fyrir jól. Þjóðin hefur orðið fyrir áfalli. Það er mikil óvissa um framtíðina og almenningur kallar eftir heiðarlegu uppgjöri á þeirri atburðarás sem leiddi til bankahrunsins í upphafi þessa mánaðar. Því kalli verðum við að svara og ég tel mikilvægt að á allra næstu dögum verði tekin ákvörðun um tilhögun þeirrar úttektar. Þar er frumskilyrði að til verksins verði kallaðir aðilar sem njóta fulls trausts og virðingar af störfum sínum. Ég tel að hér sé farsælast að um verði að ræða nefnd sérfræðinga sem standa utan hins pólitíska sviðs og þar verði m.a. leitað til erlendra aðila sem hafa reynslu af sambærilegum verkefnum, t.d. á Norðurlöndunum. Þjóðin á kröfu um að hreint verði gengið til þessa verks með fagmennsku og gegnsæi að leiðarljósi og þar verði ekkert dregið undan. Herra forseti. Við Íslendingar höfum orðið fyrir þungri ágjöf á liðnum vikum jafnt í efnahagslegu tilliti en ekki síður hvað varðar orðstír okkar á alþjóðavettvangi. Það mun taka okkur einhvern tíma að vinna upp það sem tapast hefur. Við þessar aðstæður eigum við þann kost helstan að nýta styrk okkar sem atorkuþjóðar í einstöku landi, þjóðar sem er vön að takast á við válynd veður og óblíða náttúru. Við höfum unnið mörg þrekvirki á undanförnum áratugum og öldum og við munum halda því áfram. Með íslenskan galdur í farteskinu og í náinni samvinnu við alþjóðasamfélagið munum við komast í gegnum kreppuna. Gleymum því ekki að í öllum aðstæðum felast tækifæri og þó að við horfum fram á gerbreytt umhverfi eigum við sögulegt tækifæri til að skapa hér forsendur fyrir nýju og heilbrigðara samfélagi sem byggir á jöfnuði, samhjálp og réttlæti. Það er verkefni sem getur dregið fram það besta í okkur öllum og við skulum ganga til þess verks full vonar og bjartsýni.

Hæstv. forseti. Þegar ég gekk yfir Austurvöll á leið til þingsins á þessum fallega morgni voru við styttu Jóns Sigurðssonar leikskólakennarar með mörg lítil börn. Leikskólakennurunum þótti ég niðurlútur og brúnaþungur og ávörpuðu mig og sögðu að það þýddi ekkert, heldur yrðum við að horfa til framtíðarinnar. Þeir bentu mér á börnin og hvöttu til varna í kringum ungt fólk. Kannski er það kjarni málsins að við þurfum að líta upp og gera okkur grein fyrir því að við eigum ærin tækifæri þrátt fyrir hvernig allt hefur þróast á síðustu vikum þessa langa októbermánaðar. Hæstv. forseti. Í upphafi vil ég sérstaklega þakka hæstv. utanríkisráðherra sem hefur tekið upp harða vörn og sókn gegn flokksbræðrum sínum í Bretlandi, eftir að hún kom aftur til starfa. Ég sagði einhvern tímann úr ræðustól að sorglegt hefði verið hinn 9. október að í því starfi skyldi ekki hafa verið alvörustjórnmálamaður, en vegna veikinda var hæstv. utanríkisráðherra fjarverandi. Þegar Gordon Brown lýsti Ísland gjaldþrota og réðst að Íslendingum og íslenskri þjóð með hryðjuverkalöggjöf - sem er einhver óvægnasta árás sem ein þjóð hefur orðið fyrir - sagðist hæstv. forsætisráðherra því miður ekki vilja munnhöggvast við breska forsætisráðherrann. Þar varð eitt slysið enn á vegferð okkar að við skyldum ekki taka það mál strax upp af meiri festu en gert var af hálfu ríkisstjórnarinnar og kæra Bretana, eins og ég sagði hinn 10. október. Kæra þá fyrir alþjóðasamfélaginu. Kæra þá fyrir að lýsa Ísland gjaldþrota, sem engum hafði í rauninni dottið í hug. Þeir lokuðu öllum dyrum fyrir íslenskri þjóð um víða veröld hægt og hljótt og menn urðu hugsi þegar þessi valdamikla þjóð í Evrópu lýsti Ísland gjaldþrota og sagði að við óbótamenn og hálfgerða hryðjuverkamenn væri að eiga. Ég vil þakka viðbrögðin, því þótt þau komi seint eru þau mikilvæg, og mjög mikilvægt er að halda því fram að við eigum kröfur á hendur breskum stjórnvöldum fyrir að hafa gert kreppuna miklu alvarlegri en hún hefði annars orðið. Engin spurning er um að þegar Bretar fóru inn í íslensku bankana út af Icesave-reikningunum felldu þeir Kaupþingsbankann í Bretlandi, sem var breskt fyrirtæki í eigu Íslendinga, og um leið féll móðurfélagið hér heima. Það dýpkaði kreppuna og gerði hana enn þá alvarlegri viðfangs hér heima við, þannig að ég fagna því að breskir lögmenn á vegum Kaupþings og Íslendinga hafa hafið að skoða hvernig megi sækja Breta til saka. Fast þarf að fylgja því eftir, sem ég sagði í upphafi, hvernig með okkur var farið af forsætisráðherra Bretlands við þessar aðstæður. Ég vil vekja athygli á því hæstv. forseti að vel kann að vera að reiði Bretanna hafi verið mikil út frá framgöngu íslenskra stjórnmálamanna. Það gerðist núna fyrir nokkrum dögum að einhverjir í ríkisstjórninni - hvort það voru samfylkingarmennirnir eða sjálfstæðismennirnir veit ég ekkert um - láku í Kastljós samtali Árna M. Mathiesen hæstv. fjármálaráðherra og kollega hans í Bretlandi. Vel kann að vera að menn hafi haldið að fjármálaráðherra skaðaðist af viðtalinu. Ég hygg að í því hafi margt sem við var að glíma komið í ljós. Hæstv. forsætisráðherra. Mjög mikilvægt er að minnisblað af fundi hæstv. viðskiptaráðherra Björgvins Sigurðssonar við breska ráðherra og stjórnvöld 2. september verði gert opinbert. Þingið á rétt á að þessi gögn verði lögð á borðið til að hægt sé að átta sig á heildarmyndinni. Hæstv. forseti. Við framsóknarmenn höfum staðið að neyðarlögunum. Við höfum gert okkur grein fyrir því að þessi kreppa er margþætt. Íslenskir athafnamenn og auðmenn eiga stóra sök á hvernig farið hefur. Fjármálakreppan á, eins og víða um veröld, enn stærri þátt í hvernig þetta hefur allt saman þróast. Þess vegna var það niðurstaða framsóknarmanna, eftir jaml og japl og fuður, þegar allar dyr voru lokaðar íslenskum stjórnvöldum um hjálp, að standa að því og fallast á að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kæmi að málefnum Íslands. Fyrst og fremst sem blessandi hönd sem gæti opnað dyr á nýjan leik sem öryggisatriði fyrir Ísland. Formenn stjórnarandstöðuflokkanna fóru yfir það með forsætisráðherra og hann sagði ekkert vera í skilyrðunum sem væri að óttast. Við höfðum haft áhyggjur af því og óttuðumst sérstaklega þau gamaldags úrræði sem sjóðurinn hefur víða beitt í slíkum þrengingum að keyra vexti upp á nýjan leik. Ég er alveg klár á því að slíkt á ekki við á Íslandi og var skaðlegt. Þess vegna undra ég mig á því af hverju megnið af hæstv. ríkisstjórn fór úr landi og síðan skall á vaxtahækkun Seðlabankans, sem þrettán dögum fyrr hafði keyrt vextina úr 15,5% niður í 12%. Nú voru vextirnir keyrðir upp í 18%. Af þessari ákvörðun hef ég meiri áhyggjur en nokkurri annarri. Það birti yfir þjóðinni þegar vextirnir lækkuðu. Vaxtahækkunin mun hafa mikil áhrif á fyrirtæki í erfiðleikum svo ég tali ekki um skuldug heimili. Maður finnur gjarnan að það er eins og margt hafi brostið við þessa ákvörðun. Hæstv. forseti, við þessar aðstæður hefur það verið mér undrunarefni að heyra í ráðherrum sem hafa barið sér á brjóst. Ég átti t.d. viðræður við hæstv. iðnaðarráðherra Össur Skarphéðinsson í fyrradag þar sem ég spurði hvort vaxtahækkunin hefði verið skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eða einkaákvörðun Seðlabankans þótt ríkisstjórnin hefði komið að þessu. Allir vita að útúrsnúningar og dónaskapur hæstv. iðnaðarráðherra var einstakur við þessar aðstæður. Hann fullyrti að Seðlabankinn hefði tekið ákvörðunina og ríkisstjórnin hvergi komið að. Nokkrir ráðherrar, m.a. varaformaður Sjálfstæðisflokksins hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, hafa sagt að Seðlabankinn einn beri ábyrgð á þessu.  „Eins og kunnugt er hefur verið litið svo á að samningsgerð (Letter of Intent) á milli ríkisstjórnar Íslands og sendinefndar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sé enn trúnaðarmál. 19. tl. samningssgerðarinnar er þó eðli málsins samkvæmt ekki lengur trúnaðarmál. Ráðherrar úr ríkisstjórn hafa undrast vaxtahækkun í 18% og hafa jafnframt sagt að ekkert ákvæði um slíka gjörð sé í samningsgerðinni. Í samningsgerðinni segir í 19. tl.: „To raise the policy interest rate to 18 percent.““ Það liggur fyrir, hæstv. forsætisráðherra. Seðlabankinn fékk samning sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafði gert við ríkisstjórn Íslands um að til þess að hann færi í þann leiðangur með Íslendingum að opna dyrnar um allan heim yrði að hækka vextina í 18%. Sorglegt er við þessar aðstæður að margir ráðherrar eru staðnir að því að segja ósatt. Hæstv. iðnaðarráðherra skrökvaði hér í fyrradag. Hann hlýtur að hafa vitað betur og ég vil að hæstv. forsætisráðherra skýri það hér. Er Seðlabankinn að fara með rangt mál með þessari yfirlýsingu? Fer hann með rétt mál? Ég vil hafa það á hreinu í lok þessarar umræðu hvort slíkt samkomulag hafi verið gert. Þingmenn og Alþingi Íslendinga eiga rétt á að þessi gögn verði öll lögð á borðið. Ég hef áhyggjur af vaxtahækkuninni og sé að hagfræðingar, sem margir hverjir hafa oft haft rétt fyrir sér um viðbrögð ríkisstjórnarinnar, óttast mjög afleiðingar þessarar ákvörðunar. Henni mun fylgja hrina gjaldþrota bæði hjá heimilum og fyrirtækjum. Því munu peningarnir sem menn halda að þeir dragi heim ekki koma í gegnum þessa aðgerð, því Ísland er um þessar mundir í litlu áliti bæði hjá íslenskum fjárfestum og athafnamönnum og þeir vilja áreiðanlega ekki hætta fé sínu. Það hafa þeir sjaldan gert. Þannig að ég efast um aðgerðina og spyr hæstv. forsætisráðherra. Hvað þarf hún að standa lengi? Ég hef vakið athygli á tvískinnungi af hálfu ráðherra og ómerkilegrar umræðu þar sem þeir víkja sér undan því að hafa fallist á í ríkisstjórninni að vaxtahækkun væri frumforsenda þess að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kæmi að málefnum okkar. Ég vil hafa það á hreinu. Hæstv. forseti. Við framsóknarmenn teljum mjög mikilvægt að hvítbók sannleikans verði skrifuð um þessa margþættu og flóknu atburðarás. Sjálfsagt eru margir sekir og margir hafa brugðist, bæði íslenskir stjórnmálamenn fyrr og síðar. Eftirlitsstofnanir, Fjármálaeftirlitið, Seðlabankinn. Hvers vegna hafði Fjármálaeftirlitið ekki oft farið og skoðað lifur og lungu í bankakerfinu? Það hafði heimildir frá Alþingi Íslendinga til að velta fyrir sér þeim krosstengslum og hringamyndunum sem nú er upplýst um daglega. Margir hafa brugðist og mikilvægt er að fá hlutlausa aðila til að rannsaka málið. Þeir verða að vera erlendir því vináttu og vild yrði vantreyst ef þeir væru íslenskir. Að lokum vil ég segja, hæstv. forseti, að ekkert er mikilvægara nú en að horfa bjartsýnn fram á við. Við eigum að geta bjargað okkur út úr þessum vanda og það gerir íslensk þjóð fyrst og fremst með samstöðu. Sem allra fyrst þarf hæstv. ríkisstjórn að lýsa því yfir að hún ætli að gefa í, taka utan um heimilin og gera allt með skynsamlegum hætti. Þess vegna segi ég hæstv. forsætisráðherra að kalla aðila vinnumarkaðarins og stjórnarandstöðuna oftar að borðinu og fara yfir ráðagerðir, en aðilar vinnumarkaðarins gagnrýndu t.d. vaxtahækkunina. Gefa þarf út þá bjartsýnu skipun sem fyrst að aðstæður í sjónum leyfi aukningu aflans. Við eigum landbúnaðinn sem er okkur dýrmætari en fyrr og matarforðabúr Íslendinga við þessar aðstæður. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur sagt að framtíðarstaða okkar sé öfundsverð. Úr þessu verðum við öll að vinna af mikilli samstöðu. Orka landsins og orka mannauðsins eru þau dýrmæti sem við eigum. Þess vegna er mikilvægt að vinna hratt og vel. 

Hæstv. forseti. Mér finnst að nú sé kominn tími til að tala skýrar en við höfum gert hér í umræðum undanfarinna daga. Þar á ég einkum við þá eðlilegu kröfu okkar og þjóðarinnar að ráðamenn, sérstaklega forsætisráðherra, fari nú að tala mjög skýrt um það hvert við stefnum. Ég er iðulega spurður að því hver skuldabyrði þjóðarinnar á næstu árum muni verða. Það er auðvitað ekki hægt að svara því nema með einhverjum dæmum eins og málum er komið. Ríkisstjórnin hefur ekki upplýst okkur um hvert við stefnum í þeim efnum, þ.e. hvað líklegt er að lendi á íslensku þjóðinni. Við forustumenn stjórnarandstöðunnar höfum ekki fengið að sjá þau gögn sem ríkisstjórnin sendi til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég tók hins vegar eftir því í fréttum í gærkvöldi að verið var að tala um að líkleg vaxtaprósenta af láni Alþjóðagjaldeyrissjóðsins væri 4,98 eða 4,99%, þ.e. tæp 5%. Ég geri nú kröfu til þess að hæstv. forsætisráðherra fari að útskýra með dæmum fyrir þjóðinni og okkur í hvað við stefnum. Ef rétt er að vextir af láni Alþjóðagjaldeyrissjóðsins muni verða tæp 5% eða 5% - það er ákaflega þægileg tala til útreikninga - erum við að tala um tæpa 13 milljarða í vaxtabyrði af því láni einu. Þess vegna spyr þjóðin okkur þingmenn að því: Hvert stefnum við? Það er sama hvort ég kem á bílaverkstæðið mitt eða heimsæki önnur fyrirtæki sem ég þarf að eiga viðskipti við, alls staðar spyr fólks þess sama: Guðjón, í hvað stefnum við? Undanfarna daga hef ég svarað þessu með dæmum og sagt eitthvað á þessa leið: Það er ekkert ólíklegt að við stefnum í heildarskuldir upp á 700 milljarða eða þaðan af meira. Mér finnst að hæstv. forsætisráðherra eigi að segja þjóðinni hvaða framtíð bíður hennar að því er varðar þær skuldir sem á henni lenda. Ef við tækjum á okkur 700 milljarða væri vaxtagreiðsla, miðað við 5% vexti, 35 milljarðar á ári. Ef heildarskuldir nálgast 900 milljarða er um að ræða um 45 milljarða í vexti. Það eru svo háar tölur sem ég nefni hér að þær vekja mönnum mikinn ugg í brjósti. Allt að einu þurfum við að fá skýrari svör. Forsætisráðherra skuldar okkur öllum að tala skýrt. Hæstv. forsætisráðherra upplýsti í ræðu sinni að það hefði gengið vel að ræða við samkollegana á Norðurlöndunum, þeir mundu leitast við að styðja Ísland með lánveitingum o.s.frv. Hvaða kjör telur hæstv. forsætisráðherra að við eigum von á ef Norðurlandaþjóðirnar styðja okkur? Það verður að fara að segja þjóðinni í hvað við stefnum, það er ekki hægt að tala svona fram og til baka um að allir vilji lána okkur nema kannski Rússar. Það var frétt um það í Fiskaren í morgun að Rússar væru búnir að missa allan áhuga á að lána Íslendingum fé. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvort sú frétt sé rétt. Getur hann upplýst þjóðina um hvort viðræður við Rússa séu dottnar upp fyrir, að engar séu líkur á að við fáum lánafyrirgreiðslu þar og þá hvers vegna? Hafa hæstv. ráðherrar vitneskju um það? Nei, nú verður hæstv. forsætisráðherra og forustumenn ríkisstjórnarinnar að fara að gefa skýr svör um í hvað við stefnum. Það er ekki hægt að tala um þetta endalaust í heilan mánuð með þeirri óvissu sem verið hefur. Það verður að fara að skýra frá því hverjar skuldbindingar okkar eru, hverjar eignir gömlu bankanna eru og þá eignir nýju bankanna. Hvar lenda ábyrgðir á ríkissjóði í því sambandi? Þegar maður reynir að átta sig á skuldastöðunni sem við gætum átt von á eru tölurnar skelfilegar. Við verðum hins vegar að tala af raunsæi við fólkið í landinu, segja eins og er. Íslenska þjóðin hefur oft áður lent í þrengingum en ævinlega unnið sig út úr þeim. Þó að tímarnir sem fram undan eru verði erfiðir hef ég fulla trú á því að við munum vinna okkur út úr þeirri stöðu. Það breytir hins vegar ekki því að það verður að fara að ræða þessa hluti meira opinskátt en verið hefur. Það er í raun og veru ömurlegt fyrir okkur í stjórnarandstöðunni að hafa setið á þó nokkrum fundum með ráðamönnum ríkisstjórnarinnar og það er ekki einu sinni hægt að upplýsa okkur í trúnaði um það hvað var í því bréfi sem ríkisstjórnin sendi til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Við forustumenn stjórnarandstöðunnar lögðum sérstaka áherslu á það í viðræðum á síðasta fundi við hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra að ekki yrði farið í stýrivaxtahækkun hér á landi, að ekki yrði vegið að atvinnulífinu og skuldsettum fjölskyldum í landinu með þeim hætti. Hæstv. utanríkisráðherra talaði um það áðan að verja yrði stöðu heimilanna. Ég tek alveg undir þau orð en ég get ekki séð að vaxtastefna ríkisstjórnarinnar tryggi það, þvert á móti. Það er bæði vegið að heimilunum í landinu og atvinnulífinu, einkum minni fyrirtækjum. Ég verð að líta svoleiðis á að komið hafi fram bein krafa frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum um að vextir yrðu hækkaðir hér, það er ekki hægt að draga neina aðra ályktun af því. Varla værum við með 18% stýrivexti, hátt í 30% dráttarvexti, nema vegna þess að þyrftum að mæta ákveðnum kröfum. Er það þá svo að athafnaleysi ríkisstjórnarinnar í heilan mánuð hafi orðið til þess að við verðum að ganga að þeim kosti, kannski þeim eina sem við eigum völ á, sem er lán frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum með þessum skilyrðum? Ég vil fá að vita hvort það voru skilyrðin. Ég hef hins vegar tekið eftir því að hæstv. menntamálaráðherra, varaformaður Sjálfstæðisflokksins, er andvíg vaxtahækkuninni, ef ég hef skilið rétt það sem eftir henni var haft. Ég spyr um það m.a. vegna þeirra umræðna sem farið hafa fram hér í þingi um hvort stjórnarliðar séu samstiga í stefnunni um hækkun vaxta. Mesta vandamál okkar á komandi tímum er staða heimilanna í landinu og staða atvinnurekstrarins. Þess vegna þurfum við á öllu okkar að halda til að koma í veg fyrir að atvinnuleysi aukist mikið í landinu. Það kallar auðvitað á að ríki og jafnvel sveitarfélög þurfi að taka verulega áhættu með fjárlögin á næsta ári til þess að reyna að tryggja að atvinnustigið fari ekki niður úr öllu valdi. Það er mjög sárt að horfa á það sem nú er að gerast á byggingarmarkaðnum þar sem hvert fyrirtækið á fætur öðru segir upp starfsmönnum sínum. Það stefnir allt í það, því miður, að atvinnuleysi verði mikið eftir áramót. Þess vegna held ég að við séum í þeirri stöðu að þurfa að afgreiða fjárlögin á næsta ári með verulegum halla, sennilega yfir 100 milljarða, vegna þess að við getum ekki leyft okkur að færa atvinnustigið enn þá neðar en það sem það stefnir nú í. Þó að ríkissjóður verði rekinn með verulegum halla næstu árin held ég að árið 2009 þurfi menn að taka þá áhættu. Ég fæ ekki séð hvernig atvinnufyrirtækin í landinu eiga að geta rekið sig undir því vaxtaokri sem þau standa núna frammi fyrir, ég kem ómögulega auga á það. Ég skora á forustumenn ríkisstjórnarinnar að leita allra leiða til þess að forðast fjöldagjaldþrot fyrirtækja og reyna að styðja við atvinnustarfsemina af öllum mætti. Við sjáum að eignastaða fjölskyldnanna er að hruni komin. Húsnæðisverð lækkar á sama tíma og skuldirnar hækka. Hver fjölskyldan á fætur annarri stendur nú frammi fyrir því með hverri vikunni sem líður að eignir hennar eru algjörlega uppurnar. Þær fjölskyldur sem áttu 10–15 milljónir í húsnæði sínu fyrir örfáum mánuðum síðan eiga nú ekki neitt, ekkert eigið fé. Það er mjög alvarlegt og ég hef lagt til að reynt verði að bregðast við þeirri stöðu með sértækum aðgerðum. Við í Frjálslynda flokknum höfum margsinnis lagt það til að brugðist verði við í þjóðfélaginu með því að auka tekjur þjóðfélagsins. Við höfum lagt til að það verði gert þar sem auðveldast er að grípa til þess, í sjávarútveginum, með því að auka þorskveiðina. Þar eigum við skipin, þar höfum við mannskapinn, þar höfum við vinnslustöðvarnar og fiskurinn er í sjónum. Ég hef stundum orðað það svo til hughreystingar fyrir þá sem eru með hroll gagnvart því veiða meiri þorsk að þeir geti þá litið á að við séum að taka lán í lífríkinu. Ég hef hins vegar engar sérstakar áhyggjur af því þó að við mundum auka þorskveiðina verulega. Ég tel að nauðsynlegt sé að grípa til allra tiltækra ráða til þess að efla tekjustöðuna og atvinnustigið í þjóðfélaginu. Ég mælist til þess við hæstv. sjávarútvegsráðherra að hann fari nú að taka þá ákvörðun að auka þorskveiðina. Það kann vel að vera skynsamlegt að gera það í áföngum og leggja til 30, 40 þúsund tonna veiði og jafnvel meira síðar þegar líður á næsta ár. Það er ekki hægt að bjóða upp á kyrrstöðu eins og þá sem við erum í þar sem menn sjá ekkert fram undan annað en samdráttinn, tekjumissinn og kostnaðinn við lántökur. Ríkisstjórnin verður að leggja fram áætlun um hvernig hún ætlar að standa með fólkinu í landinu og með atvinnulífinu. Annað er ekki boðlegt í núverandi stöðu, hæstv. forseti.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns nota tækifærið og þakka forsætisráðherra fyrir skýrslu hans um stöðu efnahagsmála og aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Nú þegar ríkisstjórn Íslands hefur tekið þá skynsamlegu ákvörðun að leita aðstoðar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins vegna stöðunnar sem upp er komin í íslensku efnahagslífi blasir við ný staða hér á landi. Staða þjóðarbúskaparins er allt önnur og verri en hún var fyrir ekki lengri tíma en mánuði síðan. Allar áætlanir í rekstri ríkis, sveitarfélaga, fyrirtækja og fjölskyldna eru í uppnámi. Þess vegna er nauðsynlegt að stokka spilin upp á nýtt og taka ákvarðanir um hvernig leysa beri úr vandanum sem við blasir og hvernig eigi að haga uppbyggingarstarfinu sem fram undan er. Hagfræðiprófessorarnir Gylfi Zoëga og Jón Daníelsson bentu á það í grein í Morgunblaðinu á mánudag að líkja mætti ósköpunum sem hér hafa dunið yfir á síðustu vikum við náttúruhamfarir og undir þá lýsingu er óhætt að taka. Fjármálakerfið er hrunið, gengi gjaldmiðilsins er hrunið, vextir eru himinháir, verðbólga líka, eignir brenna upp, fasteignaverð fellur, viðskipti okkar við útlönd eru í uppnámi, við eigum í deilum við önnur ríki, námsmenn eru í kröggum og svo mætti lengi telja og allt hefur þetta gerst á örskömmum tíma. Engin ástæða er til að draga fjöður yfir það að eitthvað mikið hefur farið úrskeiðis sem leitt hefur til stöðunnar sem uppi er og þess að Ísland hefur þurft að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eftir aðstoð. Á næstu missirum er fyrir séð að byrðarnar sem þjóðin þarf að bera verða þyngri en áður. En almenningur og fyrirtæki í landinu eiga ekki að bera þær ein. Ríkið og sveitarfélögin þurfa þess ekki síður. Þótt halda megi því fram með góðum rökum að ýmsir hafi gengið of hratt um gleðinnar dyr í góðærinu þá eru hvorki ríki né sveitarfélög saklaus af því að hafa tekið þátt í gleðinni. Sú aðstoð sem óskað hefur verið eftir hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum kallar á nýja efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Ríkisfjármál þarf að endurskoða nánast frá grunni. Fjármálakreppan sem nú geisar mun hafa það í för með sér að tekjur ríkisins munu dragast verulega saman. Því er ljóst að grípa þarf til aðgerða til þess að endar náist saman í ríkisfjármálunum. Þar eru tvær leiðir einkum nefndar. Önnur er að hækka skatta á fólk og fyrirtæki til að standa undir útgjöldum ríkissjóðs. Hin er að draga úr ríkisútgjöldum. Það þarf að hugleiða afar vel, herra forseti, hvernig við þessum aðstæðum verður brugðist. Sjálfum hugnast mér síður að við fyrirséðu tekjutapi ríkissjóðs verði brugðist með því að hækka skatta á almenning og fyrirtæki. Ég fæ ekki séð að mögulegt sé að auka skattheimtu á fólk og fyrirtæki ofan á yfirvofandi tekjufall, atvinnuleysi, gjaldþrot, háa vexti og háa verðbólgu. Nóg er nú samt. Með góðum rökum má halda því fram að kjaraskerðingin sem nú þegar hefur orðið vegna verðbólgu feli í sér ígildi skattahækkana. Skynsamlegra væri að draga verulega úr ríkisútgjöldum á flestum eða öllum sviðum. Eins og áður segir voru hvorki ríki né sveitarfélög saklaus af því að hafa verið þátttakendur í góðærinu. Þó verður að halda því til haga að ríkið greiddi upp skuldir sínar á meðan vel gekk og það er mjög lofsvert og mestan heiður af því á núverandi hæstv. forsætisráðherra. Engu að síður hefur opinberum starfsmönnum fjölgað, stjórnsýslan þanist út, laun hækkað og ráðist hefur verið í kostnaðarsöm gæluverkefni. Á þessu berum við öll ábyrgð, líka hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem kvartaði yfir því áðan að menn skorti sjálfsgagnrýni. Ofan af þessu þarf að vinda, herra forseti. Draga þarf saman í ríkisbúskapnum á flestum eða öllum sviðum og forgangsraða útgjöldum með skynsamlegum hætti í þágu grunnþjónustu sem veita þarf almenningi og grunnstoðanna sem byggja skal þjóðfélagið á. Lúxusinn þarf hins vegar að setja á ís. Niðurskurður útgjalda ríkisins á að bera það með sér að ríkið ætli að ganga á undan með góðu fordæmi og sýna með afdráttarlausum hætti að það ætli að skera niður eigin útgjöld svo fólkið og fyrirtækin í landinu sjái svart á hvítu að því sé ekki ætlað að bera allar byrðarnar. Þar á ekkert að vera undanskilið og skilaboðin verða að vera skýr. Fækka á ráðuneytum og undirstofnunum þeirra. Starfslið hins opinbera má ekki vera fjölmennara en nauðsyn er á. Alþingismenn sem hafa ráðið sér aðstoðarmenn verða að sætta sig við að sjá á bak þeim. Auka þarf sveigjanleika á opinberum vinnumarkaði og veita yfirmönnum fyrirtækja ríkis og stofnana aukið aðhald. Launakjör og önnur réttindi opinberra starfsmanna hvort sem er í stjórnsýslunni, hjá fyrirtækjum ríkisins eða stofnunum þurfa að taka mið af efnahagsástandinu. Risnukostnað ríkis og sveitarfélaga og öll hugsanleg fríðindi starfsmanna þeirra þarf að skera við nögl. Með öðrum orðum þarf að skera af alla þá fitu sem fyrirfinnst í ríkisrekstrinum Þar fyrir utan er nauðsynlegt að endurskoða umfang verkefna og umsvif ýmissa ráðuneyta. Utanríkisþjónustuna þarf að endurskipuleggja. Ríki sem þarf á aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að halda er nú varla aflögufært til að veita þróunaraðstoð og um það má deila hvort við getum ráðist í öll þau samgönguverkefni sem menn vilja. Ég er ekki viss um að við getum borað jarðgöng um allt land og fæ ekki betur séð en við þurfum að fresta byggingu hátæknisjúkrahúss og fleira mætti telja. Við þurfum einfaldlega að skera niður á öllum sviðum. Niðurskurður eins og sá sem ég hef nefnt verður ekki sársaukalaus, hann verður mjög erfiður. En menn verða að horfast í augu við það að hjá honum verður ekki komist. Hið opinbera verður að sníða sér stakk eftir vexti við þær aðstæður sem nú eru uppi. Við höfum því miður ekki efni á öðru. Samhliða niðurskurðaraðgerðunum er mikilvægt að stjórnvöld hugi vel að þeim atvinnurekstri sem stendur eftir hrun fjármálakerfisins. Hinar kraftmiklu útflutningsgreinar þjóðarinnar, sjávarútvegur og stóriðja, munu ásamt ferðaþjónustu gegna lykilhlutverki við að afla þjóðarbúinu tekna í framtíðinni og þær þarf að vernda. Jafnframt þarf að auka framleiðslu innan lands til að afla aukinna tekna og leita allra leiða til að efla erlenda fjárfestingu í landinu, m.a. með því að nýta þær auðlindir landsins sem í dag standa ónýttar svo að þær skili þjóðarbúinu tekjum. Það þarf að virkja þann sköpunarkraft og þekkingu sem býr í fólkinu í landinu og efla nýsköpun til atvinnusóknar á öllum sviðum. Nú er mikilvægt, herra forseti, að vel sé haldið á spöðunum og ígrundað vel og vandlega með hvaða hætti stjórnvöld ættu að grípa til aðgerða til að leysa úr viðfangsefnunum sem við blasa. Meginverkefnið hlýtur að vera að styðja við bakið á fyrirtækjum sem hér starfa, standa vörð um hag almennings, efla verðmætasköpun í landinu, verja störf og koma í veg fyrir að ungt og vel menntað fólk finni kröftum sínum farveg í öðrum löndum. Leiðin til að ná þessum markmiðum er að mínu mati ekki sú að leggja auknar byrðar á fólk og fyrirtæki í landinu. Við eigum að skera niður útgjöld ríkisins, skera burt alla fitu sem þar fyrirfinnst og ekki síst hjá okkur sjálfum, stjórnvöldum, alþingismönnum og öllum sem að ríkisrekstrinum koma.

Hæstv. forseti. Ég var að velta því fyrir mér hvort gæti verið að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson væri nýkominn frá tunglinu. Hann predikaði í mikilli eldmessu áframhald þeirrar stefnu sem hefur keyrt okkur út í fenið. Ég get að vísu tekið undir sitthvað í málflutningi hans þegar hann segir að nú eigi að skera óþarfann og fituna burt. Ætlar hann að styðja tillögur sem fram munu koma frá þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að horfið verði frá áformum um að setja á fót nýtt hernaðarmálaráðuneyti eða hernaðarmálastofnun? Ætlar hann að styðja okkur í því? Hæstv. forseti. Það er ljótt að ljúga að fólki og það er ljótt að ljúga að heilum þjóðum. Málflutningur ríkisstjórnarinnar og framkoma gagnvart íslensku þjóðinni einkennist ekki bara af því hve mótsagnakenndur hann er heldur hve ósannur hann er. Íslendingum er ekki sagt satt og rétt frá. Okkur var sagt, m.a. í efnahags- og skattanefnd þingsins, að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefði ekki sett nein skilyrði fyrir hugsanlegum lánveitingum til Íslands. Fáeinir klukkutímar liðu þar til skýrt var frá því að ákveðið hefði verið að hækka stýrivexti um 50% og fara með þá upp í 18%. Þá hófust í fyrsta lagi mótsagnakenndar yfirlýsingar þar sem annars vegar var fullyrt að þetta væri samkvæmt skilyrðum og skipunum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Í annan stað að Seðlabankinn hefði tekið ákvarðanirnar og í þriðja lagi að þetta væri á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Hvað af þessu er rétt? Eitt er víst að í Seðlabankanum velkjast menn ekki í vafa um hvað rétt er. Eins og hefur komið fram í umræðunni hefur Seðlabankinn sent frá sér athugasemd í dag þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Eins og kunnugt er hefur verið litið svo á að samningsgerð (Letter of Intent) á milli ríkisstjórnar Íslands og sendinefndar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sé enn trúnaðarmál. 19. tl. samningssgerðarinnar er þó eðli málsins samkvæmt ekki lengur trúnaðarmál. Ráðherrar úr ríkisstjórn hafa undrast vaxtahækkun í 18% og hafa jafnframt sagt að ekkert ákvæði um slíka gjörð sé í samningsgerðinni. Í samningsgerðinni segir í 19. tl.:“ - Á enskri tungu, með leyfi forseta: „To raise the policy interest rate to 18 percent.“ Þetta eru skilmálar. Þetta eru skilmálar sem okkur var sagt að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefði ekki sett. Með öðrum orðum, fulltrúar ríkisstjórnarinnar lugu þessu að þinginu og lugu þessu að þjóðinni. Ég segi í framhaldi af þessu: Burt með þetta pukur. Farið að segja þjóðinni rétt til. Hverju öðru í þessu samkomulagi sem þið hafið gert við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn hafið þið leynt Íslendinga? Ég krefst þess fyrir hönd þingsins að ríkisstjórnin setji þennan samning á borðið. Þetta er ekkert einsdæmi. Hið sama eiga menn nú við að stríða gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í Ungverjalandi og Úkraínu. Einnig þar neita stjórnvöld sem sett hafa sig undir hælinn á Alþjóðagjaldeyrissjóðnum að upplýsa þing og þjóðir sínar. Síðan er hvernig ákvarðanirnar koma við heimilin í landinu, við fyrirtækin í landinu og við þjóðina. Okkur er sagt að vextirnir séu færðir upp til að slá á fjármagnsflutninga einkum út úr landinu og stuðla að því að hjól gjaldeyrisviðskipta geti farið að snúast. Þegar þessi ráðstöfun er gagnrýnd á þeirri forsendu að hún muni setja hengingaról á heimilin og fyrirtækin í landinu, þá segir fulltrúi ríkisstjórnarinnar og ráðherra: Þetta mun vara í mjög skamman tíma. Hvers konar ruglríkisstjórn er þetta? Á sama tíma og hún segist vera að slá á óvissu manna sem eiga fjármuni inni í íslenska fjármálakerfinu og segja þeim að nú sé ekki tími til að fara með þessa fjármuni út lýsir hún því yfir að þetta muni standa mjög skammt yfir. Hvaða skilaboð eru það? Auðvitað skilaboð um að taka peningana hið allra fyrsta út. Þetta er efnahagsstjórn ríkisstjórnar hæstv. ráðherra Geirs H. Haarde og Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur í hnotskurn, annars vegar að fara með ósannindi gagnvart þjóðinni og leyna hana upplýsingum og síðan að koma fram á þennan fálmkennda, mótsagnakennda hátt sem grefur undan hagsmunum okkar. Hæstv. forseti. Er ekki komið nóg af þessu rugli, af þessum lygum, þessum ósannindum, þessum hálfkveðnu vísum? Er ekki kominn tími til að setja öll spilin á borðið gagnvart þjóðinni og gagnvart Alþingi Íslendinga? Það er löngu kominn tími til þess.

Virðulegi forseti. Mér skilst að fyrirkomulag þessarar umræðu sé þannig að mér sé heimilt að tala í annað sinn í tíu mínútur þegar mér hentar og ég hef ákveðið að gera það núna til að svara þeim spurningum sem fram hafa komið. Mér þykir vænt um að formaður Framsóknarflokksins skuli vera mættur vegna þess að hér er haldið fram af hálfu ýmissa ræðumanna ósannindum um það hvernig að þessum málum hefur verið staðið gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Ég vil nota tækifærið til að fara aðeins betur yfir það mál ef það hefur ekki dugað sem fór á milli mín og utanríkisráðherra með formönnum stjórnmálaflokkanna þegar við kynntum þeim þetta að morgni síðasta föstudags. Þá kom reyndar fram af okkar hálfu að vaxtahækkun væri í spilunum. En hvernig er þetta úr garði gert? Það er þannig að ríkisstjórnin og menn á hennar vegum hafa komist að tiltekinni niðurstöðu um efnahagsáætlun á grundvelli þess sem við höfum lagt fram um það hvernig bregðast eigi við þeim vanda sem nú horfir við. Á grundvelli slíkrar efnahagsáætlunar er gjaldeyrissjóðurinn reiðubúinn að lána Íslendingum ríflega 2 milljarða dollara. Frá þessu verður gengið formlega með bréfi af Íslands hálfu á morgun. Ég tók það fram í upphafsræðu minni að þetta skjal yrði að sjálfsögðu birt um leið og hægt er. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn er stór og mikil alþjóðastofnun og innan veggja og dyra hans gilda ákveðnar leikreglur. Það er ekki þannig að hver og ein ríkisstjórn sem óskar eftir samstarfi við gjaldeyrissjóðinn geti þegar henni sjálfri hentar spilað út öllum upplýsingum um hvað aðilum hefur farið í milli. Þess vegna verðum við að taka tillit til þess að á vettvangi gjaldeyrissjóðsins er núna verið að leggja síðustu hönd á tiltekna skýrslu um þetta mál sem fara mun til aðildarríkjanna og lögð mun verða fyrir stjórn sjóðsins. Jafnskjótt og þessum formsatriðum er fullnægt innan húss hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum munum við að sjálfsögðu birta þetta plagg því að það er ekkert leyniplagg. Ekkert frekar en ýmislegt annað sem gert er í Stjórnarráðinu og síðan birt þegar tímabært er og allar aðstæður leyfa. Í þessu plaggi er vikið að vaxtamálum og Seðlabankinn hefur núna séð ástæðu til að gera sérstaka athugasemd og um hana spurði hv. formaður Framsóknarflokksins. Hjá ríkisstjórninni og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum var farið vel yfir þetta atriði á þeim fundum sem fram fóru á milli okkar sérfræðinga og þeirra, milli okkar ráðherranna og sendinefndarinnar, og í þessum viðræðum öllum var að sjálfsögðu fulltrúi Seðlabankans, þ.e. á sérfræðingastiginu. Við gerum ráð fyrir að á morgun fari þetta bréf frá Íslandi undirritað af hálfu ríkisstjórnarinnar og af hálfu Seðlabankans. Þetta er sem sagt þríhliða samstarf ríkisstjórnar, Seðlabanka og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þó að sjálfsögðu séu það fyrst og fremst ríkisstjórnin og gjaldeyrissjóðurinn sem unnu þessa vinnu og komu að þessari niðurstöðu og Seðlabankanum ber að sjálfsögðu að virða hana og það hefur komið fram að það mun bankinn gera. Ég hef látið það koma fram að vonandi verður þessi vaxtahækkun ekki langtímaaðgerð, vonandi verður hún skammtímaaðgerð - það má vel vera að hv. þm. Ögmundi Jónassyni finnist út í hött að gera sér vonir um það - og að spekúlantarnir, sem hann talar stundum um, muni bregðast við og gera sínar ráðstafanir á grundvelli þess að þetta verði hugsanlega skammtímaaðgerð en ekki langtíma. En hvað er verið að gera með þessari aðgerð? Ég fór yfir það í fyrri ræðu minni hér. Það er verið að sporna við fótum á gjaldeyrismarkaðnum. Það er verið að búa gjaldeyrismarkaðinn þannig úr garði að hann geti myndað nýtt alvörugengi fyrir íslensku krónuna 

Samfylkingin líka?

Auðvitað vissu allir þetta og sérstaklega þeir sem unnu að undirbúningi þessa skjals að það kynni að þurfa að grípa til vaxtahækkunar og við höfum ekkert afsalað okkur réttinum til að hækka eða lækka vexti. En það er ekki hægt að tala um þetta sem ófrávíkjanlegt skilyrði af hálfu gjaldeyrissjóðsins. Það eru engin ófrávíkjanleg skilyrði í þessu samkomulagi. Þetta er samstarfsáætlun okkar og gjaldeyrissjóðsins um það hvernig eigi að koma okkur út úr þessum vanda. Vinstri grænir eru eini stjórnmálaflokkurinn hér sem hefur virkilega horn í síðu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og telur að aðkoma hans að þessu sé til bölvunar. Við teljum það ekki sem sitjum í öðrum stjórnmálaflokkum á Alþingi. Ég hef skilið það svo að a.m.k. hinir stjórnarandstöðuflokkarnir auk stjórnarflokkanna teldu að þessi aðkoma sjóðsins væri frekar til að hjálpa okkur, frekar til hins betra, til góðs.  Nú eru fleiri lönd að leita til gjaldeyrissjóðsins. Það er rétt hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Meðal annars Ungverjaland sem er búið að vera í Evrópusambandinu í ein fjögur eða fimm ár. Þannig er málum komið þar núna vegna þess að efnahagsaðstæður hafa breyst mjög til hins verra og þeir telja líka rétt að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Við munum ábyggilega vera í góðu samstarfi við þá. Ungverjar hafa líka verið fórnarlömb hinnar alþjóðlegu fjármálakreppu eins og mörg önnur ný efnahagskerfi sem hafa verð að rísa úr öskustónni á undanförnum árum þó að margt sé öðruvísi þar en hér. Við óskum þeim að sjálfsögðu alls hins besta. En það er rangt að gefa sér það, eins og hv. þingmenn Vinstri grænna gera og forustumenn þeirra, að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sé að skipta sér af okkar málum til að koma illu til leiðar. Til að berja á almenningi, til að refsa íslensku þjóðinni, til að pína launþega eða eitthvað slíkt. Það er viðhorfið hjá hv. þingmönnum að það geti aldrei neitt gott frá þeirri stofnun komið og að allt sem þaðan kemur sé til bölvunar.  Við munum komast í gegnum þetta vandamálatímabil tiltölulega hratt, m.a. vegna þess að við njótum aðstoðar gjaldeyrissjóðsins. Við erum að tala um tveggja ára prógramm með sjóðnum, tveggja ára efnahagsáætlun sem mun vonandi leiða til þess að eftir 18 mánuði eða tvö ár verðum við komin í gegnum það versta, hagvöxtur farinn að ná sér á strik á nýjan leik og tekjur og kaupmáttur að hækka aftur. Þetta er auðvitað hugmyndin. En til þess að þetta geti gengið upp þarf að teyga beiskan bikar í upphafi, þ.e. þessa vaxtahækkun sem hefur alveg ákveðinn tilgang og allir sem hafa hugsað þetta mál til enda skilja mætavel. Það kemur alveg glöggt fram t.d. hjá aðilum vinnumarkaðarins þó að þeir séu ekki ánægðir með þetta. Það er enginn ánægður með að hækka vexti í 18%. En jafnvel þótt menn séu ekki ánægðir með þetta skilja menn hugsunina á bak við það. Ég ætla síðan að svara hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni fyrst ég er kominn í ræðustólinn en hann spurði um allt annað mál. Hann spurði hvort viðræður við Rússa um gjaldeyrislán væru hættar eða hvort þær hefðu dottið upp fyrir. Það er ekki svo en það hefur verið gert hlé á þeim viðræðum. Gert er ráð fyrir að þeim verði haldið áfram hér í Reykjavík áður en mjög langt um líður. En hitt er rétt og það hefur komið fram í blöðum og viðtölum m.a. við rússneska ráðamenn að staðan er mjög breytt frá því að við byrjuðum fyrst að tala við þá. Staðan í Rússlandi er gjörbreytt, Rússar hafa orðið fyrir þungu áfalli vegna gjaldeyriskreppunnar. Stórlækkað olíuverð núna kemur mjög illa við Rússland þannig að staða þeirra er breytt. Og auðvitað er ástandið hjá okkur allt annað núna en það var þegar við byrjuðum að tala við þá í sumar sem var að mínu frumkvæði. Þá voru aðstæður hér allt aðrar og það getur vel verið að þeir líti það mál öðrum augum vegna breyttra aðstæðna núna bæði hjá sér og líka hér hjá okkur.

Herra forseti. Ég hefði haldið að hæstv. forsætisráðherra hefði annað þarfara að gera en að eyða stórum hluta ræðutíma síns hér í að afflytja stefnu og viðhorf annarra flokka. Ég held að hann hafi alveg fullar hendur með að tala fyrir sinni ríkisstjórn og geti bara leyft okkur sem höfum aðrar áherslur að útskýra okkar sjónarmið. Það er rétt að á fundi okkar formanna flokkanna í Ráðherrabústaðnum síðastliðinn föstudag upplýsti ríkisstjórnin að inni í þessum samningum við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn væri það sem þá var kallað sveigjanleg vaxtastefna sem þýddi vissulega að vextir gætu líka hækkað. Ég spurði nánar að því hvað það þýddi. Má jafnvel búast við því að vextir fari upp í það sem þeir voru áður, 15,5%? Forsætisráðherra ýjaði að því að það mætti jafnvel búast við því eða meiru. 

Virðulegi forseti. Það má sjálfsagt deila um vinnubrögð í þessu eins og ýmsu öðru. En við gáfum það fyllilega til kynna og það var reyndar sagt hreint út að vaxtahækkanir væru í spilinu í þessu máli. Það var ekki farið neitt í felur með það en það var heldur ekki komin niðurstaða um endanlegu töluna í því efni. En aðalatriðið er það, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson skrifaði á heimasíðu sína, að ef menn vilja stuðla að því að koma gjaldeyrismarkaðnum hér í lag þannig að við getum myndað nýtt gengi og á þeirri forsendu barið verðbólguna niður, þá verða menn að sætta sig við þessa tímabundnu aðgerð. Mér þótti vænt um að sjá að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson skrifaði með þeim hætti á heimasíðu sína.

Herra forseti. Það er gott fyrir ríkisstjórnina að eiga hauk í horni þar sem er hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson. Gagnrýni okkar á ríkisstjórnina hefur auðvitað fyrst og fremst verið sú að hún skyldi koma málum þannig að við lok októbermánaðar væru engir aðrir kostir eftir í stöðunni enda hafði ekkert verið unnið í öðru. Það er auðvitað það sem er langámælisverðast í þessu öllu. Við höfum vissulega gagnrýnt Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og bent á hvernig það hefur reynst löndum að lenda þar á klafann. Það sem maður óttast auðvitað er að skilmálar hans og íhlutun hér þýði að byrðarnar lendi fyrst og fremst á almenningi og innlendu atvinnulífi, það verði passað upp á fjármagnið en fólkið látið mæta afgangi. Og er það ekki forsmekkurinn af því sem við erum að sjá framan í? Þessi svakalega vaxtahækkun er allt of dýru verði keypt. Það eru aðrar og nærtækari aðferðir til þess að reyna að hafa tök á gjaldeyrismarkaðnum enda veit ég ekki betur en til standi hvort sem er að hafa á næstunni takmarkanir á 

Herra forseti. Því tæki verður áreiðanlega beitt líka. Beita þarf öllum ráðum hér við þær aðstæður sem upp eru komnar. Það þýðir ekki að afhjúpa slíka fordóma gagnvart einni alþjóðastofnun sem við höfum verið aðilar að frá 1945 eins og Vinstri hreyfingin – grænt framboð gerir. Var það alltaf vitleysa hjá okkur að taka lán í þau fjögur skipti sem við höfum áður tekið lán hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum? Var það vitleysa hjá okkur að taka svo virkan þátt í starfi sjóðsins eins og við höfum gert undanfarin rúm 60 ár? Við höfum tekið fullan þátt í þessu starfi. Við höfum átt fulltrúa í stjórn sjóðsins ítrekað. Við höfum tekið fullan þátt í starfi á norrænu skrifstofunni sem núna er norræn-baltnesk skrifstofa. Áttum við ekki bara að segja okkur úr lögum við sjóðinn ef við hefðum ákveðið það að við mundum aldrei nokkurn tímann vilja leita til hans um fyrirgreiðslu? Þetta gengur ekkert upp, við erum aðilar að heiðarlegu alþjóðlegu samstarfi þarna og þurfum ekkert að skammast okkur fyrir það. 
            

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra sérstaklega. Þetta er óvenjuleg stund að sjá forsætisráðherra ganga upp í ræðustól Alþingis og í rauninni hýða ráðherra sína hvern af öðrum sem farið hafa með rangt mál í fjölmiðlum. Hæstv. forsætisráðherra staðfestir það hér að það var þríhliða samkomulag að vextirnir skyldu fara í 18%. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn setti 18% sem skilyrði, Seðlabankinn varð að éta það fóður, ríkisstjórnin varð að éta það fóður og fýla kannski grön og allt það en þetta var ákvörðun sem menn stóðu frammi fyrir til að þetta færi í gang. Hæstv. forsætisráðherra hefur staðfest þetta hér. Ég bendi því aftur á - ég fór yfir það í ræðu minni að hæstv. iðnaðarráðherra Össur Skarphéðinsson fór vísvitandi með rangt mál í fyrradag - að hér er ég með upplýsingar þar sem hæstv. utanríkisráðherra segir, með leyfi forseta, „að hækkunin hafi ekki verið ákvörðun eða skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins“. Nú segir hæstv. forsætisráðherra að þetta hafi verið samkomulag þriggja aðila 

Virðulegi forseti. Ég kannast ekki við að einn einasti ráðherra hafi sagt ósatt í þessu máli. Það að þetta skuli vera þríhliða samkomulag eða fyrst og fremst samkomulag milli ríkisstjórnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um þetta mál þýðir ekki að sett hafi verið skilyrði. Ef það hefðu verið einhver óaðgengileg skilyrði, sem ekki er um að tefla í þessu, hefðum við ekki gert neitt samkomulag. Það er bara svo einfalt mál. Þetta er samstarf en ekki það að aðilar séu að setja hver öðrum stólinn fyrir dyrnar. Við hefðum alveg getað sleppt því að gera þetta. Við hefðum alveg getað sleppt því að leita út fyrir landsteinana um samstarf. Við hefðum getað látið það eiga sig að tala við aðrar þjóðir. Við hefðum getað tekið upp hætti Norður-Kóreu og einangrað okkur algerlega ef menn hefðu talið það fyrir bestu. En vitanlega gerum við það ekki. Vitanlega viljum við vera í góðu samstarfi við aðrar þjóðir, vitanlega viljum við vera í samstarfi við alþjóðastofnanir þar sem það á við og það á vissulega við í þessu efni.

Hæstv. forseti. Þetta er alveg furðuleg ræða hjá hæstv. forsætisráðherra um einangrun og allt það. Allir eru sammála um það og líka Framsóknarflokkurinn að menn verði að opna þessar dyr. En af hverju eru skilyrðin þá ekki sett á borðið? Af hverju komast hæstv. ráðherrar upp með að segja að þetta séu ekki nein skilyrði af hálfu sjóðsins? Nú liggur það fyrir og hæstv. forsætisráðherra segir að þetta séu aðgengileg skilyrði. Ég er ekki viss um að þetta séu aðgengileg skilyrði. Þetta kom Vilhjálmi Egilssyni og Gylfa Arnbjörnssyni jafnmikið á óvart og okkur framsóknarmönnum. Þeir segja að það hafi verið búið að ræða það hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum að það hafi ekki átt að gera þetta svona, ekki keyra vextina svona upp. Ég segi hérna, hæstv. forsætisráðherra: Kann svo að fara að eftir nokkra daga stöndum við frammi fyrir því að þessi gjörð hafi fyrst og fremst valdið ringulreið og hruni? Ég óttast það því miður en vona sannarlega að þetta hafi góð áhrif, en mér heyrist að margir hagfræðingar nútímans séu á því að þetta muni hafa vond áhrif. Ég þakka að lokum hæstv. forsætisráðherra fyrir 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort mér tekst að útskýra þetta eitthvað betur. Við munum senda frá Íslandi skjal sem kallað er „Letter of Intent“, væntanlega á morgun. Það skjal er yfirlýsing um hvað við ætlum að gera á næstunni og lýsing á aðstæðum hér heima.

Láttu okkur heyra það hérna.

Það skjal mun verða birt 

Hæstv. forseti. Fyrst um afstöðu okkar til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég vil vekja athygli á því að ég held að ég hafi lesið hverja einustu ræðu sem utanríkisráðherra Íslands hefur flutt á fundum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á undanförnum árum eða hefur verið flutt í okkar nafni því að iðulega höfum við komið fram undir merkjum Norðurlandanna. Ég hef tekið þessa umræðu upp á þingi og skýrt frá því á hvern veg ég tel að við ættum að breyta áherslum okkar þar inni. Hæstv. forsætisráðherra upplýsti áðan að þjóðinni og þinginu yrði greint frá samningsforsendum gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum þegar tímabært væri og aðstæður leyfðu. Ríkisstjórnin er fyrir okkar hönd að semja upp á 2 milljarða dala lán og talað er um að fjórfalda það lán áður en upp er staðið. Því er neitað að gera okkur grein fyrir því í þinginu 

Herra forseti. Ég vil enn víkja að þeirri umræðu sem hér hefur verið um það hverjir hafi tekið hina umdeildu ákvörðun um stýrivaxtahækkun upp í 18% og ég vil að hæstv. forsætisráðherra svari því skýrt hvort ráðherrum Samfylkingarinnar og þingmönnum Samfylkingarinnar hafi átt að vera kunnugt um að sú ákvörðun var pólitísk ákvörðun sem tekin var með vitund og vilja þeirra sem að stjórnarsamstarfinu standa. Um þetta var deilt í þingsalnum í gær, um þetta var deilt í þingsalnum í fyrradag og ekki er hægt að merkja það með öðrum hætti af svörum forsætisráðherra sem hér hafa komið fram en að fjöldi þingmanna Samfylkingarinnar, frá hæstv. iðnaðarráðherra Össuri Skarphéðinssyni til formanns þingflokks sama flokks og hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur, hafi staðið í þessu púlti og farið vísvitandi 

Herra forseti. Þessar ásakanir um að þingmenn eða ráðherrar séu að fara með vísvitandi ósannindi eru auðvitað mjög hvimleiðar þó að þær séu jafnframt mjög alvarlegar ásakanir. 

Nei, við viljum taka þátt í mótun þess og …

Það er búið að kynna þetta bæði í utanríkismálanefnd og fyrir formönnum stjórnarandstöðuflokkanna en ríkisstjórnin tekur auðvitað alla ábyrgð á þessari samningsgerð, hún gerir það.

Hún er umboðslaus.

Nei, við erum ekki umboðslaus.

Þið eruð umboðslaus.

Hefur þú meira umboð, hv. þingmaður?

Nei, en þið hafið glatað trausti þjóðarinnar.

Herra forseti. Ég vil óska eftir því þegar forsætisráðherra kemur til að svara fyrirspurn sem ég ber upp í ræðupúlti að hann noti þann tíma til að svara fyrirspurn minni. Ég og þjóðin erum engu nær um þá spurningu sem ég lagði fyrir: Komu þingmenn Samfylkingarinnar að þeirri ákvörðun og ráðherrar hennar að stýrivaxtahækkunin ætti að vera upp í 18%? Já eða nei, hæstv. forsætisráðherra.

Virðulegi forseti. Umræðan síðustu mínúturnar hefur kannski farið í annan farveg en við mátti búast þegar verið er að ræða jafnstórt mál og raun ber vitni, þ.e. þá stöðu sem nú er uppi í íslensku samfélagi.  Það er alveg augljóst að sú yfirlýsing eða ákvörðun eða sú áætlun öllu heldur sem nú á að senda Alþjóðagjaldeyrissjóðnum er unnin af íslenskum stjórnvöldum, þ.e. ríkisstjórninni og Seðlabanka. 

Þarf ekki fyrst að spyrja þingið, Alþingi Íslendinga, áður en þið sendið erindi til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í Washington?

Að sjálfsögðu hlýtur þessi umræða að koma inn í þingið og þingið þarf að fjalla um …  Virðulegi forseti. Er ekki rétt að einn tali í einu? Ég veit að hv. þingmanni er mikið niðri fyrir og hann talar oft og ég efast ekki um að hann hefur beðið um orðið aftur. En það er a.m.k. mikilvægt að þeir sem hér tjá sig fái tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri vegna þess að hér voru settar fram mjög harðar ásakanir í umræðunni áðan. Það var fullyrt að þingmenn færu með rangt mál  Ég held að það sé líka rétt, virðulegi forseti, vegna þeirrar umræðu sem hér fer fram að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn er ekki ástæða þess að við erum í þeirri stöðu sem hér er nú um stundir. Við erum að leita á náðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og höfum óskað eftir láni. Það hefur líka komið fram að aðrar þjóðir sem kunna að vera tilbúnar að aðstoða okkur í þeirri stöðu sem nú er uppi hafa sett það sem skilyrði að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn verði með í för enda er það ofur eðlilegt. Það er eðlilegt að hingað komi fulltrúar þessarar stofnunar og taki út íslenskt efnahagslíf og rannsaki það í stað þess að hver einasta þjóð sem hugsanlega mundi vilja leggja okkur lið komi hingað og taki upp sjálfstæða rannsókn á stöðu efnahagsmála hér. Það er ofur eðlilegt og skiljanlegt á allan hátt. Þetta er forsenda fyrir þeirri aðstoð. Við getum síðan rætt það sérstaklega  Að þessum orðum sögðum, virðulegi forseti, er mikilvægt að við lútum að því verkefni sem fram undan er, snúum okkur að því uppbyggingarstarfi sem fram undan er sem er vitaskuld það verkefni sem við höfum. Verkefni númer eitt, tvö og þrjú er að tryggja hag fyrirtækjanna og hag heimilanna í þeirri stöðu sem nú er uppi. Við þörfum að fara í samstillt átak um að efla vinnumarkaðinn og atvinnulífið á nýjan leik, annars komumst við ekki út úr þessu. Það er algert lykilatriði í þeirri stöðu sem við erum í að fara sameiginlega í það verkefni að vinna okkur út úr þeirri stöðu sem nú er uppi.

En eigum við ekki að gera það?

Í þeim efnum eru ýmsar leiðir færar, hv. þm. Ögmundur Jónasson, sem kallar hér fram í. En af því að kallað var fram í er kannski rétt að nefna það að ég hef hlustað mjög grannt eftir tillögum stjórnarandstöðunnar til uppbyggingar í þessari umræðu og ég held að ég geti sagt það eins og ég stend hér að það eru tvær tillögur sem ég hef tekið eftir. Önnur er sú að fram fari ítarleg rannsókn á þeirri stöðu sem nú er uppi og ég er sammála því, ég er algerlega sammála því. Ég tel að hér eigi að fara fram rannsókn og ég tel eðlilegast að utanþingsnefnd verði sett á laggirnar á grundvelli löggjafar sem sett verður í þinginu í anda ýmissa rannsóknarnefnda sem komið hefur verið á fót. Ég held að það sé eðlilegast og að í þeirri nefnd eigi sæti bæði innlendir og erlendir sérfræðingar. Þetta er önnur tillagan sem stjórnarandstaðan hefur sett fram. Hin tillagan er sú að það fari fram kosningar.  Við þurfum að gera miklu meira en einvörðungu þetta. Við þurfum að sigla í gegnum þá alvarlegu bankakrísu sem hér er uppi hvað sem okkur kann að finnast um þá stöðu sem nú er uppi varðandi það að vera með evru, krónu o.s.frv. Það er alveg ljóst að í næstu viku þegar ætlunin er að koma á ný upp virkum gjaldeyrismarkaði, sem er forsenda þess að við getum snúið við þeirri þróun sem hér hefur verið, þá þurfum við að styðjast við krónuna. Við höfum tvo valkosti í þeim efnum. Annaðhvort að festa gengið eða setja krónuna á flot. Ef við festum gengið þurfum við alveg óheyrilegt magn gjaldeyris til að styðja við það og ég leyfi mér að fullyrða að við höfum ekki aðgang að þeim gjaldeyri. Hinn valkosturinn er að setja krónuna á flot og þá verðum við að grípa til aðgerða, 

Herra forseti. Það fer eins og fyrrum þegar hingað koma stjórnarliðar og ræða þetta alvarlega ástand að þjóðin og þingheimur sem hlustar hlýtur að verða stöðugt ráðvilltari vegna þess að ekki er neitt samræmi í málflutningi hv. stjórnarþingmanns Lúðvíks Bergvinssonar og þess sem kom fram hjá forsætisráðherra fyrir augnabliki síðan.  En ég spyr hv. þingmann - hann má hafa aðra sýn á þetta heldur en forsætisráðherra, það heyrir sjálfsagt undir hans frelsi - en komu ráðherrar Samfylkingarinnar að því sem forsætisráðherra kallar þríhliða samkomulag en hann kallar einhliða áætlun? Hann kallaði það reyndar 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort það þjónar endilega miklum tilgangi í umræðum um svo alvarleg mál að standa í orðhengilshætti eins og hér hefur verið stundaður bæði í gær og í dag. Kjarni þessa máls er að íslensk stjórnvöld hafa sent áætlun til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem verður tekin fyrir á þriðjudag.  
             Virðulegi forseti. Ég verð að leyfa mér að klára. Málið er að ríkisstjórnin, framkvæmdarvaldið, er að taka þessa ákvörðun. Þetta mun án efa koma síðar fyrir þingið, það er alveg klárt, en ríkisstjórnin hefur klárt umboð þingsins. Hún styðst við mjög stóran meiri hluta hér á þingi og vinnur að sínu verki í 

Herra forseti. Það er nú svo að batnandi mönnum er best að lifa og ég vil þakka fyrir það að hv. þm. Lúðvík Bergvinsson viðurkennir að hann hafi í raun enga þekkingu á því sem hann ræddi í gær. Hann fullyrti þá að ákveðnir hlutir væru með ákveðnum hætti en dregur nú til baka að hann hafi nokkurn tíma vitað nokkuð um þetta. Varðandi orðhengilshátt og það hvort umræðan hér snúist ekki um aðalatriði þá er það misskilningur hjá hv. þingmanni. Við þær aðstæður sem þjóðin býr við núna er aðalatriðið að ríkisstjórnin komi fram sem einn maður og telji kjark í þjóðina. Að hún tali ekki út og suður og skapi óvissu um það ástand sem er og þær aðgerðir sem fram undan eru og skapi öryggisleysi hjá öllum þeim fjölda sem nú á um sárt að binda í þeim efnahagshremmingum sem ríða yfir. Þann leik hefur Samfylkingin leikið allan tímann með ósannindavaðli og öðru sem er alls ekki sæmandi þeim sem sitja í ríkisstjórn. 
            

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir eru einhuga í því að leita eftir aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ríkisstjórnarflokkarnir eru sannfærðir um að þeir muni sigla út úr þeim öldudal sem við erum nú í.

Og einhuga um ...

Virðulegi forseti. Ég hafði orð á 

Virðulegi forseti. Vegna þess sem fram kom í máli hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar, þar sem hann fjallaði um yfirlýsingar Seðlabanka Íslands um sérstakan samning við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, vil ég spyrja hann: Er slíkur samningur eða samningsdrög til? Hann lýsti því jafnframt yfir að hann hefði ekki séð neinn slíkan samning. Ef slíkur samningur er til eða hann hefur einhverja þekkingu á því er þá ekki skylda samkvæmt stjórnarskrá að bera slíkan samning undir eða fyrir Alþingi áður en gengið verður frá? Hv. þingmaður spurði um tillögur stjórnarandstöðunnar. Þingflokkur Frjálslynda flokksins kynnti sínar tillögur í mörgum liðum í byrjun þessarar viku og ég bendi honum á að kynna sér þær. Hins vegar voru hugmyndir ríkisstjórnarinnar sem komu fram hjá forsætisráðherra heldur rýrar í roðinu. Hvaða tillögur voru birtar? Jú, erlend lántaka og hallarekstur á ríkissjóði. Var um einhverjar 

Virðulegi forseti. Ég sagði áðan að fyrir lægi áætlun stjórnvalda um hvernig þau ætla að vinna sig út úr þeim efnahagsörðugleikum sem við er að etja. Sú áætlun er á leiðinni til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og verður send á morgun. Það hefur komið fram í umræðu af hálfu hæstv. forsætisráðherra og það er sú áætlun sem hér um ræðir. Í annan stað hefur einnig komið fram að meginefni þessarar áætlunar er lántaka hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Á vordögum var samþykkt mjög rík heimild af hálfu Alþingis til stjórnvalda um lántöku og ég gef mér að þessi lántaka rúmist innan þeirrar heimildar. Á hinn bóginn; ef eitthvað í þessum samningi kallar á frekari aðkomu Alþingis gef ég mér að það verði leitað eftir staðfestingu Alþingis á því þegar og ef samningur milli ríkisstjórnarinnar 

Virðulegi forseti. Ég skil hv. þm. Lúðvík Bergvinsson með þeim hætti að það sé til áætlun. Ég veit ekki hvað hann vill kalla það, hvort það er samningur eða samningsdrög sem hann talaði um í ræðu sinni áðan, en það liggi fyrir áætlun stjórnvalda sem lögð verði fyrir Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Eftir því sem ég gat best greint miðað við það sem hv. þingmaður sagði áðan hefur þetta mál ekki verið borið undir þingflokk Samfylkingarinnar. Það var út af fyrir sig gott að fá úr því skorið hvort þessi áætlun hefði verið lögð fyrir þingflokk Samfylkingarinnar eða þingmenn stjórnarinnar almennt vitað um þessa svokölluðu áætlun. Stjórnarandstöðunni hefur alla vega ekki verið kynnt eitt eða neitt. Það er dálítið merkilegt að henni skuli haldið gjörsamlega úti í kuldanum eftir að hafa ítrekað lýst sig tilbúna til þess að eiga allt samstarf við ríkisstjórn. Ég 

Virðulegi forseti. Ég vil svara hv. þingmanni. Að sjálfsögðu hefur verið haft samráð við þingflokka ríkisstjórnarinnar. Hins vegar liggur það einnig fyrir og mér er alveg óhætt að upplýsa það að þingflokknum var ekki í smáatriðum kynnt sú áætlun sem hér liggur fyrir enda hefur verið greint frá því. 

Herra forseti. Ríkisstjórnin sækir umboð sitt til Alþingis. Þegar hún semur áætlun til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í hverri felast mikilvægar skuldbindingar fyrir ríkissjóð og íslenska þjóð til margra ára eða jafnvel áratuga, skuldbindingar sem við tökum okkur á herðar, ber henni skylda til þess að kynna þá áætlun. Það hlýtur að vera lýðræðisleg skylda ríkisstjórnarinnar að leggja hana fyrir Alþingi. Það er ekki hægt að afgreiða málið á óformlegum þingflokksfundum stjórnarflokkanna, þeir fara ekki með umboð Alþingis sjálfs. Það er lýðræðisleg krafa okkar að slík áætlun fái umfjöllun hjá Alþingi áður en ríkisstjórnin gengur frá skuldbindingum gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Það er ekki nægjanlegt að koma eftir á og óska eftir samþykki Alþingis. Það er skrumskæling á lýðræðinu, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Í grundvallaratriðum er það þannig að það er ríkisstjórnin sem gerir alþjóðasamninga. Þegar um tilteknar skuldbindingar er að ræða þarf Alþingi að staðfesta það ella getur hún ekki skuldbundið íslenska þjóð og íslenskt ríki. Þannig er þetta alla jafna unnið, kannski full ástæða til að upplýsa um það hér. Okkur hefur verið kynnt þetta í grundvallaratriðum og ég hef ekki séð neitt í þessum samningi sem er andhverft við það sem jafnan gildir. 

Herra forseti. Ekki er hægt að taka sjálfstæða umræðu um það að hve miklu leyti skuldbindingin hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum heyrir undir þá lánsheimild sem fengin var í vor með sérstakri samþykkt Alþingis. Það er áreiðanlega umdeilanlegt vegna þess að í greinargerð með því frumvarpi eru skilmálar um til hvaða þarfa sú lánveiting má fara. Það getum við tekið umræðu um síðar. Hitt segi ég að hér er um gríðarlegar skuldbindingar að ræða. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson, formaður þingflokks Samfylkingarinnar, sagði í ræðu sinni að hann hefði ekki séð þessa áætlun. Það þýðir í mínum huga að hún hefur ekki verið lögð fyrir þingflokka stjórnarflokkanna. Hún var ekki lögð fyrir utanríkismálanefnd sem eðli málsins samkvæmt á að fjalla um mál er varða samninga við önnur ríki - í trúnaði meira að segja - það hefur ekki verið gert. Ég deili á þessa málsmeðferð, ég tel að hún sé ekki sæmandi í lýðræðissamfélagi. Það er lýðræðislegur réttur alþingismanna allra að taka umræðu um þessa skilmála 

Virðulegi forseti. Það er tvennt í þessu sem kannski er vert að ræða. Hið fyrra er það að í vor var samþykkt að taka stórt lán til að styrkja gjaldeyrisvarasjóðinn. Þessi lántaka er algerlega í takti við það. Í annan stað nefndi ég hér áðan að samningsgerð af hálfu ríkisins er á hendi ríkisstjórnar og samningar eru staðfestir eftir á, það er meginreglan og þannig hefur verið unnið. Í þessu tilviki hafa a.m.k. þingflokkum ríkisstjórnarinnar, formönnum stjórnarandstöðuflokkanna og efnahags- og skattanefnd verið kynnt í grundvallaratriðum efni þess samnings eða þeirrar áætlunar sem um ræðir. Ég sé því, virðulegi forseti, ekkert í þessari umræðu sem hefur kallað á jafnofsafengin viðbrögð stjórnarandstöðunnar og hér hafa verið í dag 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður stendur hér og veifar höndunum og segir: Hvaða tillögur aðrar en vaxtahækkun upp í 18%? Nú vill svo til að strax og þetta gerðist, þetta þríhliða samkomulag, gagnrýndi fréttaveitan Bloomberg þessa vaxtahækkun. Minnti á Bretland á tíunda áratugnum og Asíu - þegar vextir voru að kröfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins keyrðir úr 5% í 15% féll pundið um 22% og það varð strax að snúa frá þessu. Þessi fréttaveita óttast þessa aðgerð. Fram hafa komið mjög merkilegir hagfræðingar, Jón Daníelsson, Gunnar Tómasson, Lilja Mósesdóttir, svo að ég nefni einhver þeirra, og þau vekja athygli á því að við búum ekki í eftirspurnarverðbólgu og að þetta geti haft öfug áhrif. Margir telja að miklu skynsamlegra hefði verið að lækka vexti og ganga til hliðaraðgerða, þannig að um þetta er deilt út frá hagfræðilegu sjónarhorni og sýnist sitt hverjum. Við Íslendingar þekkjum það að það að hækka vexti hefur yfirleitt haft hér öfug áhrif, verðbólga vex, vandinn vex. 

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með þingmanninum að segja má að allar aðgerðir í þeirri erfiðu stöðu sem við erum nú í séu vondar. Það er ekki gott að þurfa að hækka vexti en markmiðið með vaxtahækkuninni er að slá á verðbólgu og tryggja að gjaldeyrismarkaður komist á á nýjan leik. Þetta er sem sagt liður í þeirri aðgerð. Það hefur líka komið hér fram af hálfu forustumanna ríkisstjórnarinnar að báðir vænta þess að hér sé um skammtímaaðgerð að ræða og að vextir geti gengið hratt niður. Það verður til þess að efla og styrkja atvinnulíf, það verður til þess að efla og styrkja heimilin í landinu þannig að markmiðið er alveg klárt. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þingmanni að sumir telja að aðrar leiðir séu betri og það kann að koma í ljós. En í þessari stöðu hafa Seðlabankinn og ríkisstjórnin ákveðið að fara 

Hæstv. forseti. Nú kallar hv. þingmaður þetta skýr markmið. Ég held að þetta séu mjög óskýr markmið sem muni hafa margþættar afleiðingar í för með sér og þess vegna stefna heimilin að hluta til í mjög mikla erfiðleika og gjaldþrot og atvinnuleysi. Hagfræðingar benda á að verðtryggðu lánin muni nú standa upp úr þökunum, að fyrirtækin muni vegna þessarar aðgerðar flýja land eða verða gjaldþrota. Hv. þingmaður hefur spurt eftir því hvað menn sjái. Ég hef bent á það, og við framsóknarmenn, að nú þurfi menn að hugsa um atvinnulífið og heimilin. Íbúðalánasjóðinn vörðum við og hann ber að verja, hann er mikilvægt tæki til þess að bjarga heimilunum. Við viljum láta veiða og ákvarða strax meiri veiði úr hafinu. Við teljum að hér þurfi erlenda fjárfestingu og það eigi ekki að tefja fyrir stórum virkjunum, hvort sem það er Bakki eða Helguvík. Við þurfum síðan að fást við skuldir fólks og fyrirtækja. Sumt þarf að núllsetja. Menn þurfa að leggja til hliðar 

Virðulegi forseti. Allt sem hv. þingmaður nefndi eru hugmyndir sem hægt er að styðjast við við þær aðstæður sem nú eru. Forsenda þess að við fáum hér erlenda fjárfestingu er að verð komist á krónuna, er að ró náist á gjaldeyrismarkaði, er að við getum snúið frá þeirri þróun sem við höfum staðið frammi fyrir nú um nokkurt skeið. Þetta er lykilatriði. Þessi vaxtahækkun, sem án efa verður gagnrýnd og verður vonandi skammvinn, er liður, einn liður, í því að reyna að ná þessu markmiði. Ég er sannfærður um að ef allir taka höndum saman og þjóðin tekur höndum saman munum við ná því á skemmri tíma en margir hyggja að komast upp úr þeim öldudal sem íslenska þjóðin er nú stödd í.

Herra forseti. Áður en ég hef mál mitt vil ég vekja athygli á því að við umræður um grafalvarlegar aðstæður íslensks þjóðlífs og afskaplega brýna hagsmuni er mér ætlað að tala yfir tómum sal. Ég sætti mig ekki við það og geri þá kröfu að ræðu minni verði frestað þar til forseti hefur kallað til þingmenn og ráðherra.

Þar sem hv. þingmaður hefur gengið úr ræðustól vill forseti freista þess að fjölga í salnum með því að hringja til fundar og athuga hvort það ber ekki árangur. Vegna orða hv. þingmanns er rétt að taka fram að bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra eru í húsi.

Herra forseti. Ég skal fyrir orð forseta hefja ræðu mína en lýsi enn og aftur yfir vanþóknun minni á því að ráðherrar séu fjarstaddir umræðuna og tel það virðingarleysi við þingskipulagið sem við búum við. Mjög mikilsvert er að við þessar aðstæður, þar sem verið er að gera stóran alþjóðlegan samning sem mun binda komandi kynslóðir - það er engin leið að slíkir samningar séu gerðir án aðkomu þingsins og án þess að lýðræðislegur vettvangur þess sé virtur. Þingheimur heyrði hér áðan orð hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar þegar spurt var um aðkomu þingsins að hann ætlaði að treysta á að framkvæmdarvaldið færi rétt að. Þetta tel ég ekki vera rismikið sjónarmið hjá einum af talsmönnum þingsins, einum af þingflokksformönnunum, að líta á málið með þessum hætti, ég tel raunar að þingið þurfi að ganga eftir því með sínum skelegga hætti að aðkoma þess sé ekki vanvirt, eins og er raunar með því hvað umræðan - ekki bara undir minni ræðu heldur umræðan öll - í morgun hefur verið fáliðuð af hendi stjórnarliða og síðasta hálftímann sem umræðan var fyrir mat var enginn fulltrúi stærsta stjórnmálaflokksins, Sjálfstæðisflokksins, í salnum og ef mér yfirsést ekki þá held ég að staðan sé sú sama enn þá.  Kallað hefur verið eftir því að fjallað sé um framtíðarsýn. Ég tel það mjög mikilvægt að við fjöllum við þessar aðstæður um framtíðarsýn íslensku þjóðarinnar en ætla ekki að hætta mér út í umræðu um hvort rétt hafi verið á þessu augnabliki að leita Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég er aftur á móti jafnsannfærður um, eins og ég hef hreyft í umræðu áður, að afar óheppilegt hafi verið í því ferli að annar stjórnarflokkurinn og mörg af fjölmennustu samtökum aðila vinnumarkaðarins höfðu afskipti af viðkvæmri samningagerð sem þá var í undirbúningi, samningagerðinni við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, með því að kalla í sífellu eftir sjóðnum. Það styrkti ekki samningsstöðu hæstv. fjármálaráðherra og hans manna að hafa þau köll yfir sér og það gagnrýni ég og tel hafa verið afskaplega óþjóðholla hegðun. Talað hefur verið um að það sem gerst hafi í samfélaginu hafi verið skipbrot kapítalismans. Því er ég ekki sammála. Þetta er skipbrot ákveðinnar tegundar kapítalisma. Kapítalisminn er stórt og flókið kerfi viðskipta og þar eru margir skólar til, margar kenningar uppi. Ég held að stórfyrirtæki og alþjóðakapítalisminn hafi beðið hér ákveðið skipbrot. Sjálfur vil ég enn trúa  Það sem við höfum byggt upp, ekki bara hér á Íslandi heldur alls staðar, er mjög undarleg útgáfa af kapítalisma, það er kapítalismi markaðskratismans, kapítalismi eftirlitsfrjálshyggjunnar, sem í raun og veru hefur verið byggð upp af stórfyrirtækjaveldinu í heiminum og hentar því eingöngu, vegna þess að innan kerfisins geta lítil fyrirtæki ekki starfað. Þau ráða ekki við að starfa í þeim frumskógi reglugerða og ofurmarkaðshyggju sem hefur verið innleidd, ekki bara af hinu sæla Evrópusambandi heldur miklu víðar í heiminum bæði vestan hafs og austan. Ég hygg að tímar þessa skrifræðis og tegundar af alþjóðahyggju komi nú til nokkurs endurmats og aftur verði horft til margra þeirra klassísku gilda í kapítalismanum og frjálslyndi sem hafa ríkt á Íslandi og verið ráðandi í íslenskri framtíðarsýn í hálfa aðra öld. Við getum þar vísað til hugsunar og skrifa Jóns Sigurðssonar sem var bæði fullveldissinni og mikill frjálslyndismaður í viðskiptum og talsmaður utanríkisviðskipta, því að þau eru okkur mikilvægust. Við megum aldrei trúa því að við getum lifað hér án þess að hafa opið land fyrir viðskiptum sem víðast, en það þýðir ekki að við þurfum að binda okkur á klafa nokkurra stórvelda. Ég held að tími sé kominn til að stjórnmálamenn í landinu taki umræðuna út frá aðeins breiðari sjóndeildarhring en þeim að lesa einungis staglið í greiningardeildum bankanna eða hlusta á vaðal í hagfræðingum sem nú vissu allir að þetta var mislukkað. Þeir sögðu okkur það ekki á meðan ósköpin grófu um sig, þeir gerðu það hreinlega ekki. Marga þeirra þekkjum við ekki úr fjölmiðlum undanfarinna ára þó að þeir séu virtir fræðimenn á sínu sviði. Fræði þeirra sögðu þetta ekki og margt í hagfræði undanfarinna áratuga verður tekið til mikils endurmats á heimsmælikvarða og er afskaplega úrelt nú þegar. Ég held að við getum leitað í klassíska smiðju hugsunar, þar sem við eigum menn á borð við Jón Sigurðsson, sem ég nefndi áðan, Jónas Hallgrímsson, innblástur frá Jónasi frá Hriflu og leiðtoga á borð við Ólaf Björnsson hagfræðing og alþingismann Sjálfstæðisflokksins, sem hér sat fyrir nokkrum áratugum, og frammámenn í náttúruvernd eins og Eystein Jónsson. Til þessara manna eigum við að leita og kannski er kominn tími til að alþingismenn geri eitthvað annað  
             Utan úr sal er spurt hvort ekki megi leita til neinna núlifandi og er nokkur óþolinmæði í máli þingmanns, en ég hafði þá virðingarröð á að ég ákvað að telja hina fyrri upp fyrst og hina síðari upp síðar og bið ég hv. þingmann um að hlusta vel. Ég held að þetta endurmat hugsunar sé þegar komið langt af stað meðal núlifandi samferðarmanna okkar sem þingmenn hlusta kannski ekki allt of mikið á. Ég hef bent mörgum á að lesa skrif Páls Skúlasonar heimspekings og Einars Más Jónssonar og ég bendi hv. þingheimi líka á, hvað sem líður tónlistarsmekk, að hlusta eftir boðskap Bjarkar Guðmundsdóttur söngkonu. Kannski eru komnir þeir tímar sem meistari Megas spáði, en hann er einnig talinn meðal núlifandi - þó að oft hafi gengið þjóðsögur um annað - og á að hafa byrjað eina af tónleikum sínum með þeim fleygu orðum: Framsóknarmenn allra landa, sameinist. Ég held að nú séu þeir tímar að renna upp að við gerum okkur grein fyrir því að aðrar hugsjónir eru til en blindir hagsmunir stórfyrirtækja og önnur gildi en hinn blindi mammon. Margt í markaðshyggju samtímans hefur drepið niður margt það besta í samfélagi okkar. Ég vil nefna lítið dæmi varðandi þá trú á reglugerðarmarkaðskratisma, sem nú ríður húsum og við höfum innleitt hér í gegnum Evrópu - en aðrar þjóðir hafa líka innleitt, svo að við höldum því öllu til haga - að fyrir nokkrum árum var bændum bannað að tala saman af því að þeir ættu að keppa sín á milli á frjálsum markaði og klóra augun hver úr öðrum. Niðurstaðan varð sú að við settum fjölda bændabýla í kartöflurækt og garðyrkju á höfuðið og verð lækkaði ekki neitt. Sömu stofnunum og keyrðu bændur í þrot var ætlað að hafa eftirlit með því að olíufélög kepptu sín í milli og varð ekkert ágengt. Fyrir nokkrum árum fóru þær þó af stað og hófu mikla krossferð gegn olíufélögunum og hefur það verið mikil mál í samfélaginu síðan. Hvað hefur gerst varðandi samkeppnina? Hún er jafnlítil milli stórfyrirtækja og áður vegna þess að í kerfinu eru alvarlegar hugsanaveilur og ég er ekkert viss um að við getum nokkuð komist nær um það hvar þær liggja með því að lesa rit hagfræðinga. Ég held að tími sé kominn til að þeir sem hér fara með völd lesi skáldin og ekki er verra að það séu núlifandi skáld og því yngri því betra, því margt þess sem nú er skrifað um krúttkynslóðina er einmitt það sem við framsóknarmenn höfum talað fyrir í áratugi. Krúttkynslóðin er eins og sótt beint aftur í skræður Jónasar frá Hriflu og er þó það nýjasta og flottasta sem við eigum í samtímanum, þannig að þeir sem héldu að þeir væru nýmóðins með því að ganga hér um eins og Bör Börson 

Virðulegi forseti. Þetta var athyglisverð ræða þar sem annars vegar var boðað frelsi í viðskiptum en hins vegar talað gegn samkeppniseftirliti og fer kannski fleirum eins og mér að skilja ekki alveg hvort hv. þingmaður var að koma eða fara í ræðunni. Ég kom hingað upp fyrst og fremst til að gera athugasemd við ummæli hv. þingmanns um ummæli þingflokksformanns Samfylkingarinnar hér áðan. Hv. þingmaður taldi undarlegt hvernig með áætlun ríkisstjórnarinnar um aðgerðir í efnahagsmálum hafi verið farið í þingflokkum stjórnarflokkanna og þá sérstaklega í þingflokki Samfylkingarinnar. Auðvitað er það svo að ríkisstjórnin markar við þær aðstæður sem nú eru stefnu um viðbrögð og kynnir hana í þingflokkum. Í þingflokki Samfylkingarinnar voru grundvallaratriði áætlunarinnar kynnt  Mér finnst athyglisvert ef framsóknarmönnum er allt í einu orðið það annt um þingræðið að þeir telji þetta aðfinnsluverða framgöngu. Ég man ekki betur en að hafa lesið um að við stórslysi hafi legið þegar hæstv. þáverandi ráðherra Guðni Ágústsson heyrði í útvarpinu að tveir menn í forustu ríkisstjórnar Íslands hefðu ákveðið að ráðast inn í Írak. Ekki var framsóknarmönnum þá svo annt um þingræðið að þeir teldu ástæðu til að leggja á miklar ræður í þingflokki Framsóknarflokksins um grundvallaratriði. 
            

Herra forseti. Mér er nokkuð svara vant því að ég veit ekki hvaða spurningum var beint til mín í ræðu hv. þingmanns annarri en þeirri að það skyti skökku við að tala fyrir frjálsri samkeppni og á móti samkeppniseftirliti. Ég tala ekki á móti samkeppniseftirliti sem slíku, ég tala á móti þeim reglugerðaskógi sem við höfum búið til og er algjörlega haldlaus. En ég vil benda hv. þingmanni á að við höfðum frjálsari samkeppni og betri samkeppni um margt í íslensku hagkerfi og í erlendum hagkerfum líka áður en fundin voru upp samkeppniseftirlit. Væri hollt fyrir þingmanninn, af því að honum er aðallega annt um að ræða hér mannkynssögu, að hann kynnti sér þann kafla. Um aðra kafla mannkynssögunnar sem hann ræddi, eins og þátttöku Íslands í Íraksstríðinu, hef ég margoft rætt bæði í þessum ræðustóli og annars staðar. Fyrir það hafa formenn Framsóknarflokksins, bæði hv. formaður Jón Sigurðsson og hv. núverandi formaður, Guðni Ágústsson, svarað og beðist afsökunar á því frumhlaupi sem þar var framið og það var ekki gert með vilja okkar meginþorra Framsóknarflokksins. Um það þarf því ekki meira að tala og má þingmanni vera það frjálst þegar hann verður algjörlega rökþrota í umræðu dagsins að tala þá um að Halldór Ásgrímsson hafi stutt Íraksstríðið. Það er mjög rismikil umræða á þessum tímapunkti. Það voru vissulega, að mínu viti, ein hörmulegustu mistök í lýðveldissögunni fyrir utan þau mistök sem framin hafa verið í efnahagsmálum á undanförnum mánuðum, en þau koma þessu máli ekki við og hér hefur verið kallað eftir því að umræðan sé um framtíðarsýn. Ég kom með umræðu um framtíðarsýn og þá fór, eins og ég mátti svo sem vita, að hv. þm. Árni Páll Árnason skildi ekkert um hvað verið var að tala. Það segir meira um hv. þingmann en þá ræðu sem flutt var.

Virðulegi forseti. Þetta var um margt sérstök og kynleg ræða sem hv. þm. Bjarni Harðarson hélt hér áðan og á stundum það samhengislaus að ég náði ekki alveg innihaldinu. Ég staldra við einn þátt í ræðunni og mig langar að óska eftir upplýsingum frá hv. þingmanni um hvað hann átti við þegar hann talaði um óþjóðholla hegðun þeirra sem hefðu óskað eftir aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, eins og ég skrifaði niður eftir hv. þingmanni. Á hann við að allir þeir virtu hagfræðingar sem bentu strax í vikunni eftir fall bankanna á að það væri nauðsynlegt að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kæmi hér að, til að mynda Jónas Haralz, Jóhannes Nordal og fleiri mætir hagfræðingar, séu óþjóðhollir menn sem sýni af sér óþjóðholla hegðun? Þetta vakti athygli mína og mér þætti vænt um að fá svar frá þingmanninum um hvað hann átti við. Hvað vildi þingmaðurinn ef hann vildi ekki aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins?

Herra forseti. Mér er ljúft að svara málefnalegri spurningu hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur. Það sem ég átti við í þessu sambandi var að við samningaborð sátu tveir aðilar, fulltrúar íslenska ríkisins og fulltrúar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, og ræddu um það hvort og þá með hvaða hætti koma ætti til samstarfs þessara aðila. Það segir sig algjörlega sjálft og þarf ekki yfirgripsmikla þekkingu í samningatækni til að gera sér grein fyrir því að það er mjög óþægilegt fyrir samningamenn íslenska ríkisins að á sama tíma og þeir sitja í viðkvæmum samningaviðræðum sé yfirboðari þeirra á Íslandi að kalla á eftir því að þeir geri eitthvað ákveðið. Þeir þurftu að hafa frelsi þar. Þetta kalla ég óþjóðlega hegðun vegna þess að þarna var Ísland að semja við alþjóðasamfélagið. Þarna voru hagsmunir íslensku þjóðarinnar öðrum megin við borðið án þess að um neitt fjandsamlega aðila væri að ræða. Því hef ég aldrei haldið fram, ég hef aldrei tekið undir að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sé einhver sérstakur andstæðingur okkar. Ég held aftur á móti að hann sé óskaplega úrelt stofnun í viðhorfum sínum. Ég bakka ekkert með það en það er ekki af sérstökum illvilja. Varðandi aftur á móti þátt hagfræðinganna í þessu máli þá verður 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni fyrir málefnalegt svar við andsvari mínu. Ég skildi hins vegar ekki efnislega alveg hvað þingmaðurinn átti við vegna þess að ég held að öllum hafi verið ljóst frá upphafi, um leið og sú staðreynd blasti við að bankarnir hér allir þrír væru farnir á hliðina að grípa þyrfti til mjög drastískra og róttækra aðgerða. Og sú aðgerð sem blasti við öllum sem fylgdust með umræðunni, bæði stjórnmálamönnum, sérfræðingum, hagfræðingum og öllum öðrum, var að sjálfsögðu að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég held að sú staðreynd hafi ekkert verið að þvælast fyrir eða trufla samningsstöðu okkar gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Vegna þess eins og komið hefur fram í umræðunni í dag, bæði af hálfu hæstv. utanríkisráðherra og forsætisráðherra, þá eru tveir aðilar að semja þarna og þær aðgerðir sem verið var kynna í 

Herra forseti. Ég er reyndar algjörlega ósammála síðustu orðum þingmannsins að við hefðum þurft að gera þetta allt saman sjálf. Við hefðum ekki þurft að hækka stýrivexti að mínu viti upp í 18% en það er tæknileg umræða sem þarf miklu lengri tíma til að ræða en hér er gefinn. En ég vil benda á í þessu sambandi að þegar samfylkingarþingmenn og forustumenn Samfylkingarinnar hófu þessa umræðu var algjörlega ljóst - jafndagljóst og hv. þingmaður talaði um að hefði verið ljóst að við þyrftum að leita aðstoðar - að það var ekki eining um þessa stefnu innan ríkisstjórnarinnar. Þess vegna er það mjög sérkennileg stefna í ríkisstjórnarsamstarfi og við sem erum í stjórnarandstöðu getum kært okkur kollótt hvunndags en þegar þjóðarhagsmunir eru í húfi eins og hér getum við ekki setið þegjandi undir því að samstarf ríkisstjórnar sé með þessum hætti og að ráðherrar fjármála þurfi að sitja við samningaborð fyrir vestan haf og sitja á meðan undir glósum frá samstarfsflokki sínum hér heima. Það er það sem ég kalla óþjóðholla hegðun 

Herra forseti. Við stöndum frammi fyrir miklum erfiðleikum núna eins og skýrslan sem hæstv. forsætisráðherra flutti hér, og menn hafa verið að ræða í dag, ber með sér. Það er svolítið skondið við þá umræðu að framsóknarmenn með hv. þm. Bjarna Harðarson í broddi fylkingar reyna að hvítþvo sig af því ástandi sem þjóðfélagið er í. 

Herra forseti. Ég verð að lýsa nokkurri furðu yfir ræðu hv. þm. Grétars Mars Jónssonar. Ég hef hvorki í ræðum mínum núna né í fyrri málflutningi haldið fram sakleysi Framsóknarflokksins. Ég hef einmitt vakið athygli á því oftar en einu sinni í þessu ræðupúlti að við þurfum að ganga í gegnum ákveðið endurmat á því sem við gerðum. En það er aftur á móti rétt að ég kom ekki í ræðupúlt núna við þessar aðstæður til að fara í gegnum sérstök syndaregistur einstakra flokka, hvorki Framsóknarflokksins né annarra flokka. Ég kom til að ræða stöðuna eins og hún er núna og þá framtíðarsýn sem væri sem ég treysti Framsóknarflokknum betur en mörgum öðrum flokkum til að leiða okkur í vegna þess að ég held að nú séu runnir upp þeir tímar sem þær hugsjónir sem hann hefur staðið fyrir í 90 ára sögu sinni muni verða þjóðinni affarasælastar. Ég held reyndar, ef menn vilja endilega vera hér með syndaregistur, að nær væri að hv. þm. Grétar Mar Jónsson svaraði þingheimi því í hvaða stjórnmálaflokki hann var og hvar hann stóð í pólitík þegar EES-samningurinn milli Íslands og Brussel var samþykktur sem er í rauninni afdrifaríkastur í þeirri stöðu sem við erum í núna. Það eru ekki bara orð mín fyrir því, ég hef skilið orð forsætisráðherra þannig að hann líti þetta nokkuð líkum augum.

Herra forseti. Það er alveg sjálfsagt að upplýsa hv. þm. Bjarna Harðarson sem og aðra í þingsalnum og þá sem hlusta á að ég var í Alþýðuflokknum þegar að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið var gerður en það skiptir akkúrat engu í þessu máli. Hv. þm. Bjarni Harðarson og fleiri í Framsókn eru að reyna að þvo af sér helmingaskiptareglu Framsóknarflokksins. Það stendur enn og aftur upp á þá að svara fyrir það. Þeir lögðu grunninn að þeim ófarnaði sem þjóðin situr í í dag og bera ábyrgð á honum. Þeir losna ekkert undan því að ábyrgð þeirra er mikil. Þeir voru tólf ár í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum og tóku þátt í að skipta bönkunum upp og ákveðinn hópur framsóknarmanna, svokallaður S-hópur, tók annan helminginn og Sjálfstæðisflokkurinn hinn. 
            

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Grétari Mar Jónssyni að framsóknarmenn bera auðvitað ábyrgð hafandi setið við stjórnvölinn í tólf ár. Það er rétt. Það bera allir ábyrgð sem hafa komið að þessu. Stjórnarandstaðan á þeim tíma ber líka mjög mikla ábyrgð 

Virðulegi forseti. Vegna þeirra umræðna sem hér hafa farið fram um ábyrgð þá ætla ég ekki að fjalla um það hverjir bera ábyrgð því það liggur nokkuð ljóst fyrir. Hins vegar vil ég segja þetta: Ég ber enga ábyrgð á því ástandi sem hér er. Ég ber enga ábyrgð á því að við skulum hafa haldið áfram með ónýtan gjaldmiðil svo lengi sem raun ber vitni sem í raun er helsta orsök þess hruns sem hefur orðið. Ég ber enga ábyrgð á þeirri stýrivaxtavitleysu sem hér hefur viðgengist undanfarin ár. Allan tímann frá því að krónan var sett á flot eða í rúm sex ár hef ég gagnrýnt það og ég held þeirri gagnrýni áfram. Það er glórulaus aðgerð að ætla að halda áfram svo sem ríkisstjórnin er að boða og hæstv. forsætisráðherra kom inn á í skýrslu sinni. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að eftir að hafa hlustað á skýrslu hæstv. forsætisráðherra þá fannst mér ég eiginlega enn vera staddur í fyrsta þætti þess sorgarleiks sem hófst þann 6. október og að í raun hefðu mál ekki þokast áfram, við værum á svipuðum stað og úrræðin væru ákaflega takmörkuð. Í skýrslu hæstv. forsætisráðherra er um að ræða ákveðna greiningu á helstu verkefnum sem hann hefði getað flutt og flutti að mörgu leyti með sama hætti þann örlagaríka dag 6. október sl. Það var talað um gjaldeyrisskort, að ná niður verðbólgu, um tekjutap ríkissjóðs, að setja fjármagn í Seðlabanka Íslands og stórar lántökur erlendis. Nú hlustum við á nýja skýrslu um sömu viðfangsefni. Það eina sem hefur verið gert er að fengin hafa verið einhver vilyrði fyrir lánafyrirgreiðslu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum upp á rúmlega 2 milljarða Bandaríkjadala eftir því sem hæstv. forsætisráðherra upplýsti. Hann upplýsti jafnframt að við ættum áfram að hafa fljótandi gjaldmiðil og að við ættum að hafa sem hæsta stýrivexti en þeir voru hækkaðir um 6 prósentustig í gær, upp í 18%. Til hvers? Til að reyna að viðhalda þeim lottógjaldmiðli og lottósjónarmiðum sem hafa verið allsráðandi í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar sem nú er við lýði. Á sama tíma eru seðlabankar vítt og breitt í okkar heimshluta að lækka stýrivexti. Í gær voru stýrivextir í Bandaríkjunum lækkaðir verulega og eru nú 1%. Á sama tíma eru stýrivextir á Íslandi 18% og hækkuðu í gær um heil 6 prósentustig. Hæstv. forsætisráðherra heldur því fram og það virðist vera stefna ríkisstjórnarinnar að með þessum aðgerðum geti orðið hröð aðlögun í gengismálum. Hvað þýðir það? Það er greinilega von ríkisstjórnarinnar að enn og aftur muni streyma inn gjaldeyrir erlendis frá til að reyna að halda við þeim gjaldmiðli sem hér er um að ræða. Samkvæmt hagfréttum er verðbólgan nú án húsnæðisliðar 17,8% og hefur ekki verið hærri síðan á síðustu öld. Í gær var tilkynnt um uppsagnir mikils fjölda starfsmanna ýmissa fyrirtækja, m.a. fyrirtækja í byggingariðnaðinum. Í dag er tilkynnt um að öllum starfsmönnum sjónvarpsstöðvarinnar Skjás eins hafi verið sagt upp og að öllum starfsmönnum í Fjörfiski á Húsavík hafi verið sagt upp. Atvinnuleysi hér er töluvert og fer vaxandi og verður gríðarlega mikið ef ekki verður brugðist við með ákveðnum aðgerðum. Talsmenn þess gjaldmiðils sem við höfum og þeirrar gjaldmiðilsstefnu sem við höfum haldið hafa jafnan haft það á orði að með þeim hætti hefðum við ákveðinn sveigjanleika sem gæfi okkur svigrúm þannig að við hefðum m.a. hátt atvinnustig og hafa bent á löndin í Evrópusambandinu þar sem um hið gagnstæða væri að ræða. Allt þetta er einhver orðræða sem á ekki við og þarna var verið að tala á röngum forsendum. Ég bendi á, virðulegi forseti, að atvinnuleysi í Danmörku í dag er 1,6% en hæstv. forsætisráðherra hefur talað um að atvinnuleysi hér geti farið allt upp í 10% eða þar yfir. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson benti réttilega á í góðri ræðu sinni fyrr í dag að brýna nauðsyn bæri til þess við núverandi aðstæður að draga úr ríkisútgjöldum. Hann benti á að nú þyrfti Alþingi að taka til höndunum og skera niður hjá sér, m.a. að koma á öðrum skikk en að þingmenn væru með sérstaka aðstoðarmenn svo sem samþykkt var í fyrra og ég var raunar eini alþingismaðurinn sem greiddi atkvæði gegn því að þannig væri farið að, taldi það vera ranga stefnu. Hann talaði um að skera niður risnu og fríðindi og ég vil taka undir þau sjónarmið en ég segi líka: Það þarf að skera í burtu ofureftirlaun æðstu embættismanna ríkisins, hæstaréttardómara, forseta og ráðherra. Það þurfa allir að sitja við sama borð hverjir svo sem það eru, allir opinberir starfsmenn eiga að sitja og búa við sömu lífeyrisréttindi. Ég tek undir þau sjónarmið að við þurfum að draga stórkostlega úr umsvifum utanríkisþjónustunnar, leggja niður óþörf sendiráð eins og ég hef haldið fram í mörg ár að við ættum að gera. Við eigum að leggja niður varnarmálastofnun og taka það inn í ráðuneytið sem minni háttar afstöðu. Við eigum að hætta þessu fokdýra gersamlega nauðsynjalausa loftrýmiseftirliti. Til hvers er það? Þetta er bara bruðl. Það er bara verið að henda peningum. Varðandi þá stýrivaxtahækkun sem hefur verið ákveðin þá tel ég það eitt versta óráð sem hefur verið gripið til. Háir vextir eru fyrst og fremst til að draga úr þenslu í þjóðfélaginu. Nú eiga fyrirtækin örðugt með að fjármagna sig erlendis frá þannig að þau byggja á íslensku krónunni og að búa við 18% vexti þýðir í flestum tilvikum að það getur ekki verið arðsemi fyrirtækjanna að ræða. Þetta mun því leiða til atvinnuleysis og ef menn tala um, eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson og fleiri hafa gert, að við ættum að koma í veg fyrir fjöldaatvinnuleysi og koma í veg fyrir fólksflótta, þá erum við þarna að bregðast við með röngum hætti. Við í Frjálslynda flokknum höfum lagt áherslu á nokkur atriði sem við teljum geta verið til viðreisnar íslensku efnahagslífi. Við höfum m.a. bent á að það þurfi að vera lágir stýrivextir, þeir þurfi að lækka til að treysta atvinnulíf og afkomu heimilanna í landinu og við höfum talað um það að til að tryggja stöðugleika gjaldmiðilsins verði að tengja krónuna svo fljótt sem auðið er stærra myntkerfi. Við höfum bent á að það eigi að skoða hvort náið samstarf við Noreg í því sambandi komi til greina og sú leið verði könnuð til hlítar hvort Ísland og Noregur geti komið sér saman um að hafa sameiginlega mynt- og peningamálastefnu. Og hvaða annar möguleiki er til langframa nema sá, virðulegi forseti, að við þjóðir á norðurslóðum sem eigum sameiginlega hagsmuni, erum sameiginleg í EFTA og myndum raunverulega það samband í dag og höfum líka hagsmuni, komum okkur saman í þessu mikilsverða máli? En ef við getum ekki náð því hvaða aðra möguleika á þá íslenska þjóðin miðað við langtímastefnu en að leita eitthvað annað eftir samstarfi? Það er alveg ljóst að minnsta myntkerfi í heimi verður ekki haldið uppi nema með óheyrilegum kostnaði, miðað við það sem hæstv. forsætisráðherra talaði um, hann talaði um 10% halla á ríkissjóði sem þýðir um eða yfir 130 milljarða. Hann talaði um að við mundum þurfa að yfirtaka skuldbindingar og vegna innspýtingar í banka og Seðlabanka um 1.100 milljarða. Hverjir eru vextir af slíku? Þeir eru um 60–70 milljarðar á hverju ári. Og hvernig ætlum við að standa undir þessum gríðarlegu útgjöldum? Það er eðlilegt að spurt sé. Við getum ekki haldið áfram þeirri stefnu að eyða um efni fram og við getum ekki og megum ekki halda áfram þeirri stefnu að flytja inn erlenda mynt og út vexti. Við verðum að ná jafnvægi í þjóðarbúskapnum, það er grundvallaratriði. Það gerum við með því að efla framleiðslufyrirtækin í landinu. Það gerum við með því að efla atvinnu í landinu. En það gerum við fyrst og fremst þegar við höfum náð því stigi að gæta að hagsmunum fjölskyldnanna, að gæta að hagsmunum fólksins sem skuldar, að það búi við sambærileg lánakjör og fólk á hinum Norðurlöndunum, að við búum ekki lengur við það vaxtaokur og verðtryggingu sem nú er að setja heimilin á slig.

Herra forseti. Mig langar aðeins til að víkja að einu atriði sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni og það er gjaldmiðillinn. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að því fylgja auðvitað ókostir að halda úti minnsta gjaldmiðli í heimi, það er auðvitað alveg rétt og við eigum ekki að útiloka að í náinni framtíð verði tekin upp annar gjaldmiðill hver sem hann nú verður. En mig langar til að spyrja hv. þingmann hvernig hann sjái fyrir sér að það geti gerst, eins og staða krónunnar er núna og hríðfallandi gengi hennar. Sumir segja að í dag eigum við að ganga í Evrópusambandið, taka upp evruna. Ætli Íslendingar þyrftu ekki að kaupa evru í dag á um það bil 200 kr. eða meira? Ef íslenska krónan yrði tengd við annan gjaldmiðil miðað við gengi hennar og stöðu í dag, hvað mundi það þýða? Værum við þá ekki að festa í sessi gríðarlega kjararýrnun fyrir fólkið í landinu? Það held ég. Ég fæ ekki séð að menn geti reiknað sig öðruvísi út úr því. Þar með er ég ekki að segja að við eigum ekki að taka upp annan gjaldmiðil, alls ekki, en ég velti fyrir mér hvaða útfærslur hv. þingmaður sér á þessu vandamáli og hvernig hann vill leysa það.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni þessa umræðu. Varðandi gjaldmiðilinn liggur fyrir að opinbert skráð gengi á evrunni í dag er 153 kr. Það sem hv. þingmaður var að tala um að hugsanlega væri verið að kaupa eða selja krónuna á 200 kr. það kann vel að vera, það þekki ég ekki. Þegar ég er að tala um hvaða kerfi við eigum að taka upp varðandi gjaldmiðilsmálin þá er ég að tala um og velta fyrir mér hvernig við getum skapað stöðugleika til frambúðar í þjóðfélaginu og ég legg áherslu á að við gerum það ekki með því að halda áfram þeim hrunadansi sem hefur verið stiginn hér undanfarin sex ár með flotkrónunni. Við eigum að hætta því. Við eigum að nýta og athuga kosti þess að tengjast stærra myntkerfi. Hv. þm. Árni Páll Árnason sagði í umræðunni í vetur á þingi að það kostaði 100 milljarða að halda uppi þessum gjaldmiðli. Ég veit ekki hvort sú tala er rétt en hæstv. forsætisráðherra mótmælti ekki þeim útreikningi hv. þingmanns, en við höfum a.m.k. ekki efni á slíkum lúxus í dag. Það sem ég var einfaldlega að benda á, þ.e. tillögur okkar frjálslyndra í málinu, er að við getum með einföldum skjótvirkum hætti leitað eftir samningum við Norðmenn um að komast í myntsamstarf við þá. Þá mundi að sjálfsögðu byrja ákveðið aðlögunarferli sem hugsanlega leiddi til samninga. Einhverra leiða verðum við að leita til þess að stöðugleiki geti orðið að veruleika, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson. Það er grundvallaratriði. Það er forsenda þess að atvinnulíf verði á nýjan leik blómlegt og þetta verði þjóðfélag vaxtar. Það er það sem við sameiginlega viljum stefna að.

Herra forseti. Við ræðum efnahagsmál og aðildarumsókn að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Hér hafa orðið mikil umbrot undanfarið, miklar hremmingar, og það er von að fólk vilji vita hvar sá jarðskjálfti átti upptök sín. Hann átti að hluta til upptök sín erlendis - þ.e. dómínó-áhrif - bankar fóru á hausinn annars staðar og það olli því að íslenskir bankar misstu greiðsluflæði, fóru þar af leiðandi í greiðsluvandræði og síðan í gjaldþrot. Erlendis var fyrst mikil ofgnótt af peningum og síðan kom í kjölfarið mikill skortur, áhættufælni og lausafjárskortur. Þetta er ein af ástæðunum fyrir þessum miklu hremmingum sem við höfum lent í en það er líka ástæða innan lands. Skuldsetning bankanna var komin upp í 40 millj. á hvern íbúa á Íslandi, 160 millj. fyrir fjögurra manna fjölskyldu. Það voru að sjálfsögðu ekki ríkisskuldir heldur skuldir einkabanka. Jöklabréfin ollu líka miklum vanda en það sem kannski olli mesta vandanum var krosseignarhald, áhættutaka banka, ríkissjóðs, fyrirtækja og einstaklinga. Áhættugleðin var höfð í öndvegi. Gamlar dyggðir eins og ráðdeild og sparsemi, öryggi og lítil áhætta voru sem sagt gleymdar. Ég ætla ekki að skorast undan ábyrgð eins og hv. síðasti ræðumaður. Ég sem þátttakandi í að semja þessi lög sem hafa brugðist ber vissulega ábyrgð á þessari stöðu. Ég ber líka ábyrgð á því að hafa ekki minnt nægilega mikið á þessar gömlu dyggðir og ekki staðið nógu ákveðið gegn því sem ég sá að var afleiðing af gagnkvæmu eignarhaldi. Þannig að ég er ekki að skorast undan ábyrgð, alls ekki. Hvað er búið að gera? Það er búið að gera ýmislegt. Við settum neyðarlög og í kjölfarið var greiðslukerfum bankanna bjargað, það má ekki gleyma því. Við vorum að bjarga greiðslukerfi bankanna þannig að fólk gæti notað debetkortin, borgað fyrir matinn sinn, olíuna og bensínið og allt það, haldið við þjóðfélaginu. Ég held að það sé neyðarréttur að gera þetta og öryggisatriði. Við erum búin að stofna nýja banka utan um innlendar kröfur og innlend innlán og vonandi er búið að bjarga öllum innstæðum í landinu með þeim hætti. Þetta verður keypt út úr þrotabúinu á núll krónur. Innlánin sem menn skulda, skuldir bankanna, og útlánin til einstaklinga, bílalán, íbúðalán, lán til fyrirtækja og sveitarfélaga o.fl., það eru eignir bankanna, þessar eignir og skuldir eiga að standast á og með mjög skynsamlegum hætti þannig að enginn getur mótmælt því að þetta hafi verið selt út úr bönkunum. Við erum búin að sækja um aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, hann kemur með lánveitingu og svo hækkar hann stýrivexti. Það er hluti af öllum pakkanum og þeir sem báðu mest um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn verða nú að taka þá pillu með. Ég er alls ekki sáttur við hana. Ég skil rökin á bak við það; þetta er gamaldags hagfræði sem gildir í venjulegu árferði en núna er ekkert venjulegt árferði. Þetta er mjög óvenjuleg staða og ég held að hefðbundnar aðferðir dugi ekki. Þessi stýrivaxtahækkun hefur engin áhrif á aukningu sparnaðar eða skulda hér á landi. Reyndar, herra forseti, vil ég geta þess í leiðinni að október mun sennilega líða fæstum úr minni í framtíðinni. Hann mun örugglega verða sá mánuður í Íslandssögunni þegar Íslendingar spöruðu mest vegna þess að tekjur komu inn á reikningana, fólk var ekki orðið atvinnulaust og útgjöld nánast þurrkuðust út. Það var mikill sparnaður sem fólst bæði í því að greiða upp skuldir og eins í því að leggja inn. Það er sem sagt uppi áætlun um að setja í gang gengismarkað með aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þetta verður allt upplýst á þriðjudaginn; það er ekki hægt að upplýsa það fyrr því að stjórnin hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum er ekki búin að samþykkja. Einnig er búið að setja af stað sérstakan saksóknara sem á að kanna hvort misjafnt hafi verið farið með hluti, hvort um sé að ræða eitthvert glæpsamlegt athæfi í aðdraganda þessa eða kannski áður. Ýmislegt á eftir að gera og ég tel að nokkur atriði séu brýn, t.d. að endurgreiða vörugjald af bílum þannig að hægt sé að flytja út þennan bílaflota sem við höfum kannski ekki efni á að reka og eiga. Það þarf að hægja á öllum innheimtum og aðgerðum gegn skuldurum; setja í lög að til bráðabirgða hægist á þessu. Hugsanlega þarf að taka einhver ákvæði samkeppnislaga úr sambandi tímabundið en það þarf að vera mjög ákveðið tímabundið. Síðan þurfum við að læra af mistökunum, búa til hvíta bók sem ég held að mjög nauðsynlegt sé að alþingismenn, stjórnarandstaðan og stjórnarþingmenn, komi að en ekki framkvæmdarvaldið. Þá lærum við af því hvað gerðist. Hvað fór úrskeiðis? Voru það lögin eða framkvæmdin? Við þurfum að skoða afkomu ríkissjóðs og þar kemur vandinn mikli. Hækkum við skatta? Ég tel að það sé í lagi að hækka krónutölu skatta sem hafa setið eftir undanfarin ár. Þar er fjöldi af sköttum sem má hækka, afleiðing af þeirri verðbólgu sem hefur verið. Svo megum við líka skoða að lækka hreinlega laun opinberra starfsmanna eins og er að gerast á almenna markaðnum. Tökum sem dæmi laun yfir 400 þús. kr., þar verði það sem umfram er skert um 10% og þau laun sem eru yfir 600 þúsund verði skert um 10% af því sem umfram er, til viðbótar. Það verði tillaga til opinberra starfsmanna því það eru nefnilega í gangi ofurlaun hjá ríkinu líka. Við þurfum að skoða lífeyrisréttindi því að þar er að verða mjög skrýtin staða. Ég hef margoft bent á þetta á liðnum árum eða áratugum. Núna þegar þarf að skerða lífeyri frá almennu sjóðunum vegna áfalla á markaðnum um kannski 10%, vonandi ekki mikið meira, 15 eða 20%, þá halda opinberir starfsmenn sínum réttindum að fullu en iðgjald ríkissjóðs, þ.e. skattgreiðenda, þeirra sem lenda í áföllum vegna almennu lífeyrissjóðanna, er hækkað. Þetta er misrétti sem gengur varla upp og þarf að skoða mjög nákvæmlega. Sérstaklega þarf að skoða ofurlífeyrisréttindi sem eru í gangi í B-deildinni. Síðan þurfum við að skoða alveg opið að selja einhvern af þessum þremur ríkisbönkum sem fyrst til þess að minnka áhættu ríkissjóðs og framlag í þá banka. Hver er framtíðin? Verkefni númer eitt er að semja við Breta og Hollendinga á þeim nótum að þjóðin geti undir því risið. Það þarf að kenna þessum mönnum sem eru að semja við okkur að það sé ekki skynsamlegt að leggja á Íslendinga þyngri byrðar en þær sem lagðar voru á Þjóðverja eftir fyrri heimsstyrjöld og ollu þar óðaverðbólgu, gífurlegri fátækt, massaatvinnuleysi og því að Hitler komst til valda. Það er engin skynsemi, enginn græðir á slíku. Við þurfum að taka þátt í þessu, ef okkur ber yfirleitt skylda til þess, en ég er ekki sannfærður um það. Ég vil benda á að með þessari aðgerð sem búið er að gera lækka skuldir þjóðarinnar niður í 1/4, úr 40 millj. á íbúa niður í kannski 10 millj. á íbúa, og það er ósköp viðráðanlegt. Viðskiptajöfnuður og vöruskiptajöfnuður verða sennilega báðir jákvæðir þegar gengið fer aftur í gang, þegar búið er að ráða við jöklabréfin sem eiga eftir að streyma út. Um leið og búið er að ráða við þann stabba verður þetta jákvætt og þá verður meira framboð á erlendri mynt en krónum. Gengið mun styrkjast verulega í kjölfarið en það er spurning hversu langan tíma tekur að komast yfir þennan hjalla sem krónubréfin eru. Mjög sterkur útflutningur sem vonandi verður ekki bjagaður af hráefnisverði um heiminn - því það er að lækka núna en þar tengist saman olíuverðslækkun og lækkun á álverði. Ég vona að það stoppi og hækki jafnvel aftur. Ef það gerist erum við með mjög sterkan útflutning, mikið minni innflutning af því að þjóðin er búin að læra að spara, og framtíðin er tiltölulega björt. Varðandi það að ganga í Evrópusambandið - það er náttúrlega alveg fráleitt. Það er töfrasproti sem einhverjir eru að veifa en engin lausn vegna þess að við þurfum að uppfylla Maastricht-skilmálana. Við erum langt frá því að geta það og þegar við erum búin að uppfylla Maastricht-skilmálana er krónan bara ljómandi góð.

Herra forseti. Ég get tekið undir margt sem hv. þm. Pétur Blöndal kom inn á í þessari ræðu en því er ekki að leyna að upp á síðkastið, bæði hér í þinginu og á fundi í Iðnó um daginn, hefur hv. þingmaður talað um að á síðustu fjórum, fimm vikum hafi verið gerð ýmis mistök. Ég held að við eigum að tala skýrt og tæpitungulaust um hvað hefur farið miður og hvaða mistök hafa verið gerð. Ég held að okkur öllum sé hollt að þora að tala um það tæpitungulaust. Það að hafa alþingismenn í rannsóknarnefndum getur svo sem verið ágætt en ég tel að það þurfi að byrja að skipa rannsóknarnefnd til þess að skoða einkavæðingu bankanna á sínum tíma, bæði Búnaðarbankans og Landsbankans og hvernig var staðið að því. Þetta var að mínu mati einkavinavæðing en ekki bara einkavæðing. Ég held að það væri allt í lagi að fara aftur til þess tíma og skoða upphafið að þessu. Einnig vita náttúrlega allir að þegar svokallað kvótakerfi var sett á byrjaði að myndast eignarhlutur hjá mönnum sem fengu úthlutað veiðiheimildum fyrir ekkert og gátu farið að leigja þær, selja og veðsetja og braska með þær. Þetta er auðvitað partur af því sem hefur orsakað ýmislegt sem hefur farið úrskeiðis hjá okkur. Ég hvet hv. þingmann til þess að tala tæpitungulaust um það hvað hafi farið úrskeiðis síðustu fjórar, fimm vikur.

Herra forseti. Í heimi hratt breytandi forsendna þar sem aðstæður breytast frá mínútu til mínútu gera menn óhjákvæmilega mistök vegna þess að þeir taka ákvörðun á grundvelli einhverra forsendna en hálfum degi síðar eru þær ekki lengur í gildi og ákvörðunin reynist hafa verið röng. Ég vil bara minna á að þýski seðlabankinn er nýbúinn að hlaupa undir bagga með stórum þýskum banka með 6 milljarða evra vegna þess að hann lenti í áföllum á Íslandi. Einn milljarður evra hefði dugað á sínum tíma til þess að bjarga öllum íslensku bönkunum fyrir horn. Þetta eru afdrifarík mistök sem Þjóðverjar sáu ekki fyrir. Þeir vildu ekki hjálpa okkur á sínum tíma og enginn vildi hjálpa, af því að menn sáu ekki fyrir hvað mundi gerast og hvaða afleiðingar þetta hefði í Bretlandi, Hollandi og úti um allt. Það hefði margborgað sig að aðstoða; þetta eru mistökin sem ég er að tala um. Þau eru ekki endilega viljandi og alls ekki, heldur taka menn ákveðnar ákvarðanir á grundvelli þeirra forsendna og þeirra aðstæðna sem þá eru í gildi og svo allt í einu eins og hendi sé veifað eru forsendurnar ekki lengur fyrir hendi. Þetta eru erfiðleikarnir. Þetta er það sem sjómenn þekkja og aðrir sem gera út og búa við síbreytilegar aðstæður. Þeir kannski leggja net en síðan kemur lagnaðarís og leggst yfir allt saman og þá var ákvörðunin um að leggja netin röng, svo maður tali sjómannamál. Varðandi kvótakerfið vil ég minna á að ég er eini þingmaðurinn sem hefur flutt tillögu um að dreifa kvótanum á þjóðina. Ég man ekki eftir að neinn kvótaáhugamaður hafi flutt slíka tillögu.

Herra forseti. Ég var að spyrja um hvaða mistök hefðu verið gerð síðustu fjórar, fimm vikur. Ég fékk ekki svar við því annað en einhverja söguskýringu úr fyrra stríði, hvaða mistök hefðu verið gerð í Þýskalandi.  Ég spurði af því að á fundum sem hv. þingmaður hefur verið á, bæði inni í þinginu og á fundi í Iðnó fyrir nokkrum dögum, eða viku síðan, talaði hann einmitt um að hér hefðu verið gerð mistök undanfarið, síðustu fjórar, fimm vikurnar. Náttúrlega sjá allir sem hafa verið að fylgjast með þessum málum að það hefur verið algjört ráðaleysi. Seðlabankinn lækkaði stýrivexti fyrir 13 eða 14 dögum síðan, hækkaði þá svo aftur um 50% núna þegar við fórum úr 12% upp í 18%, ríkisstjórnin og ráðherrar hafa talað í kross og samstaðan virðist vera lítil í ríkisstjórninni um hvað á að gera og hvernig á að taka á hlutunum. Það var það sem ég var að fiska eftir, hv. þm. Pétur Blöndal, 

Herra forseti. Ég hygg að þegar öll kurl verða komin til grafar og rykið hefur sest - ætlaði hv. þingmaður að hlusta á andsvarið? -  Stundum taka menn ákvörðun sem reynist svo vera röng vegna þess að þeir mátu forsendurnar rangt eða að forsendurnar hafa breyst. Þetta held ég að sé mjög mikilvægt að komi í ljós með hvítbók, þetta þarf ekki að vera saknæmt þannig að þetta fellur ekki undir þann saksóknara sem þegar er búið að skipa til þess að fara í gegnum það sem saknæmt er. Þetta getur verið hreinlega einhver lærdómur sem menn þurfa að draga ályktun af. Ég nefndi líka fleira sem við gerðum ekki sem er gagnkvæmt eignarhald, krosseignarhald. Það er eitthvað sem ég benti á fyrir löngu í efnahags- og skattanefnd, hélt sérstakan fund um fyrir þrem árum. Ég ræddi líka um jöklabréfin, vildi fá skýringar á þeim, og þá ógn sem af þeim stafaði, ég hélt sérstakan fund um það líka í efnahags- og skattanefnd. Mín ábyrgð felst í því að hafa ekki hamrað nógu mikið á þessu og hafa ekki staðið nógu fastur á því að þetta yrði leiðrétt.

Herra forseti. Við ræðum hér Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, samskipti íslenskra stjórnvalda við hann og með hvaða hætti þau hafa farið fram, þ.e. það sem hefur verið opinbert gert. Hér hafa fyrri ræðumenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, þeir hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson, farið mjög rækilega yfir þau samskipti sem hafa átt sér stað og þá miklu leynd sem stjórnvöld vilja hjúpa þessi samskipti öll. Ég er þeirrar skoðunar, frú forseti, að ríkisstjórnin og stjórnvöld séu hér á barmi þess að brjóta íslenska stjórnarskrá, brjóta íslensk lög hvað varðar upplýsingaskyldu til Alþingis, upplýsingaskyldu til samfélagsins, hvað varðar samráð og upplýsingagjöf til nefnda þingsins og það líka að gera sér grein fyrir að það er í rauninni Alþingi sem ræður. Í hvaða umboði getur ríkisstjórn Íslands, framkvæmdarvaldið, gert samkomulag við aðila eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um fleiri hundruð milljarða lántökur sem íslenskur almenningur verður síðan að axla ábyrgð á og borga, án þess að ræða þá skilmála fyrir fram hér á Alþingi.

Er ekki þingræði?

Það ætti nefnilega að vera þingræði en svo er ekki. Ríkisstjórnin tekur sér þetta einhliða vald og ætlar síðan að ganga frá skriflegum samningi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn áður en nokkrir þættir hans koma fyrir Alþingi. Síðan á jú að bera þann samning upp á Alþingi, en frammi fyrir hverju stendur þá Alþingi þegar ríkisstjórnin hefur skrifað undir slíkar hundruð milljarða skuldbindingar? Alþingi á ekki margra kosta völ í þeim efnum en þó tel ég að ábyrgðin liggi að sjálfsögðu hjá Alþingi og reyndar líka hjá forsetanum, þ.e. hvort hann þá samþykki þau lög sem ríkisstjórnin þvingar í gegnum Alþingi um mörg hundruð milljarða skuldbindingar á íslenska þjóð.  Auk þess verðum við líka vitni að því að ráðherrar ríkisstjórnarinnar tala út og suður, í austur og vestur hvað varðar þessi mál eins og hér hefur verið rakið og Seðlabankinn sá sérstaka ástæðu til að senda frá sér yfirlýsingu nú fyrir hádegið hvað varðaði stýrivaxtahækkunina sem hér hefur verið til umræðu og var tilkynnt í fyrradag. Þá gaf Seðlabankinn út þá yfirlýsingu að þessi stýrivaxtahækkun væri hluti af því samkomulagi sem ríkisstjórnin og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefðu gert en ríkisstjórnin sá ekki ástæðu til þess að upplýsa Alþingi eða íslenska þjóð um það. Reyndar fáum við síðan hérna tvær ólíkar útgáfur. Það er líka dapurlegt að fylgjast með því hvernig umræðan hér gengur. Samfylkingin er í ríkisstjórninni og búin að vera nú í rúmt eitt og hálft ár og ber að stórum hluta ábyrgð á þeim verstu þáttum sem komið hafa yfir eins og þessum Icesave-reikningum og öðrum slíkum úti í Bretlandi sem eru stór hluti af vandanum, þeir hlóðust einmitt upp síðasta eina og hálfa árið án þess að þar væri gripið til aðgerða. En þegar kemur til þeirra kasta Alþingis að ræða hvernig nú eigi að bregðast við hinum bráða vanda koma forustumenn Samfylkingarinnar og tala um Evrópusambandið. Veruleikafirring bæði ráðherra Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar er með ólíkindum. Ráðherrar Sjálfstæðisflokksins segja að þetta sé allt öðrum að kenna, einhverjum vondum útlendingum og líta ekki í eigin barm. Það er ekki trúverðugt. Mjög athyglisvert opið bréf birtist - bara vekja athygli á því, frú forseti - til Þorsteins Pálssonar eftir Víglund Þorsteinsson í Fréttablaðinu í dag þar sem hann bendir á að þegar til kastanna kemur í Evrópusambandinu er það hvert ríki sem verður að axla ábyrgð á sínum bönkum. Þegar verið er að leita aðstoðar hjá Evrópusambandinu til að bjarga bönkum á Spáni, í Þýskalandi eða Frakklandi er sagt nei. Angela Merkel lýsti því bara yfir sem er ítarlega rakið í greininni að þýski seðlabankinn bjargaði fyrst og fremst þýskum bönkum. Eins og kom fram í máli forsætisráðherra fyrr í dag er Ungverjaland, sem er búið að vera líklega fjögur ár í Evrópusambandinu, núna líka að sækja um lán til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þannig að ekki bjargar Evrópusambandið Ungverjum. Þessi síbylja af hálfu Samfylkingarinnar um Evrópusambandið í þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir í dag er mjög ábyrgðarlaus og er þá vægt til orða tekið. Ég er í fjárlaganefnd sem á að fjalla um þessi mál fyrir hönd Alþingis en hún fær engar upplýsingar hvað þetta varðar. Það er ekki hægt að vinna að fjárlagagerð vegna þess að upplýsingar um þá skilmála sem á að fara að binda þjóðina í liggja ekki fyrir. Vinnubrögðin hér eru þau ólýðræðislegustu sem ég hef nokkurn tíma kynnst varðandi nokkurt mál hér á Alþingi og það í svo gríðarlega stóru mál eins og því að skuldbinda íslenska ríkið um hundruð milljarða króna til næstu ára. Samtímis hefði líka þurft að vinna að öðrum þáttum sem væru til styrktar og kæmu til stuðnings íslensku atvinnulífi nú um mundir. Stýrivaxtahækkunin sem ákveðin var í fyrradag og var rökstudd kemur mjög harkalega niður á t.d. útflutningsgreinunum, hún kemur mjög harkalega niður á framleiðslugreinunum,  Þessar atvinnugreinar, landbúnaður, sjávarútvegur, ferðaþjónusta, eru þær atvinnugreinar sem við eigum núna að setja traust okkar á. Fyrir nokkrum missirum var sagt að landbúnaður og sjávarútvegur heyrðu sögunni til sem stórir atvinnuvegir á Íslandi. Núna setjum við traust okkar á þessar atvinnugreinar.

Og virkjanir?

Að boða hér stórkostlega stýrivaxtahækkun án þess jafnframt að koma með skilaboð um úrlausnir fyrir þessar atvinnugreinar, sem alls ekki ráða við þessa vexti á nokkurn hátt, er líka mikið ábyrgðarleysi. Ég minni líka á einn þátt hér enn. Til okkar þingmanna berast nú mörg skilaboð um að innheimtustofnanir, Intrum eða hvað þetta heitir allt saman, beiti núna meiri hörku í innheimtu en nokkru sinni áður. Það þarf núna líka að senda skilaboð til þeirra sem hafa innheimtu að atvinnu að fara hægt um. Ég tel t.d. brýnt að setja hér lög sem hreinlega banni eða stöðvi að einstaklingar verði teknir til gjaldþrotaskipta við þessar aðstæður, lög sem banni að það verði gert um nokkurra mánaða skeið meðan eitthvert jafnvægi kemst á eða eitthvað stillist af í þessum málum hér á landi. Einmitt í svona gruggugu vatni eins og nú umlykur íslenskt efnahagslíf, fjármálalíf, er hættan á að þá komi hýenurnar, vargarnir, hrægammarnir til þess að krækja sér í bita. Þess vegna þarf að standa gríðarlega sterkan vörð um að einstaklingar sem lenda nú hópum saman í greiðsluvandræðum séu ekki líka beittir harðræði af þeim aðilum sem eiga að innheimta kröfur hjá þeim. Við verðum að taka höndum saman um íslenskt samfélag og við eigum mikla möguleika í þessum atvinnugreinum sem ég nefndi, ferðaþjónustunni - mikla möguleika í ferðaþjónustunni - íslenskum landbúnaði, sjávarútvegi. Hvaða vit er í því að þessu hafi verið létt af gámaálagi á óunnum fiski til að flytja út?  Það er 

Virðulegi forseti. Það er tvennt sem ég vildi einkum gera athugasemd við í máli hv. þingmanns. Í fyrsta lagi staðhæfði hv. þingmaður að ríkisstjórnin væri að brjóta skyldu sína samkvæmt stjórnarskrá og lagaskyldur með því að leita ekki samráðs við Alþingi um þær umleitanir um lánafyrirgreiðslu sem nú hafa staðið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Hvorugt á við okkur rök að styðjast og mér þætti gaman að heyra hv. þingmann fara með þær lagatilvitnanir sem hann vísar í máli sínu til stuðnings. Samkvæmt 21. gr. stjórnarskrár gerir utanríkisráðherra í umboði forseta samninga við erlend ríki. Hvað varðar erlendar lántökur veitti Alþingi hér með lögum í vor sérstaka heimild til lántöku, allt að 500 milljörðum kr., og lántaka hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum rúmast innan þess ramma. Að öðru leyti hefur verið lagður grunnur að efnahagsáætlun sem er unnin til þess að greiða fyrir lántökunni og efni hennar hefur verið kynnt þingflokkum stjórnarflokkanna. Hér hefur að öllu leyti verið staðið fullkomlega eðlilega að málum. Hv. þingmaður talaði um ábyrgðarleysi Samfylkingarinnar sem fælist í því að benda á mikilvægi aðildar að Evrópusambandinu við lausn á núverandi efnahagsvanda. Íslenska krónan hefur haft í för með sér hrikalegar afleiðingar fyrir íslenskan almenning á undanförnum mánuðum og missirum. Íslenska krónan hefur magnað hagsveiflur en ekki dregið úr þeim og hún hefur aukið á vanda almennings og launafólks í landinu. Ábyrgðarleysið er Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem stendur dyggan vörð um þennan gjaldmiðil sem fyrst og fremst hefur þær afleiðingar að draga úr lífskjörum almennings, skaða hagsmuni hans og veita fé í vasa útlendra spekúlanta.

Frú forseti. Í fyrsta lagi sagði ég ekki að stjórnarskráin hefði verið brotin, ég sagði að við gætum verið á barmi þess, þannig að hv. þingmaður verður að gæta sín á því. Ég vil þó benda á að í stjórnarskránni stendur, að mig minnir, að ekki megi skuldbinda ríkissjóð öðruvísi en með samþykki Alþingis. Sömuleiðis stendur í lögum um fjárreiður ríkisins að ekki megi skuldbinda ríkissjóð nema með samþykki Alþingis. Ég spyr þingmanninn: Hvaða stöðu er Alþingi sett í þegar ríkisstjórnin eða forustumenn hennar hafa skrifað undir skuldbindingar eins og við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn eða innlánseigendur í Hollandi og koma svo með það til Alþingis og Alþingi fellir það? Auðvitað er í valdi Alþingis að gera það, ég veit það, en þegar svona gríðarlegir hagsmunir eru í húfi, skuldbindingar jafnvel á næstu kynslóðir, finnst þá hv. þingmanni í lagi að ríkisstjórnin gangi fram með þessum hætti? Finnst hv. þingmanni líka í lagi að fjármálaráðherra skrifi undir viljayfirlýsingu um að greiða hundruð milljarða króna vegna vafasamra innstæðureikninga í öðrum löndum án þess að búið sé að kanna hver greiðsluskylda eða -krafa eða alþjóðlegar skuldbindingar Íslands geti verið? Mér finnast þetta ekki vinnubrögð og tel að þau samræmist ekki traustri og góðri stjórnsýslu og er hissa ef þingmaðurinn telur að þetta megi allt saman ganga fram. Það veldur mér miklum vonbrigðum, frú forseti. 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fer nokkuð úr einu í annað í andsvari sínu. Það er einfaldlega þannig að fyrir hendi er - það er alveg rétt sem hv. þingmaður rekur - að heimild Alþingis þarf til ýmissa ráðstafana úr ríkissjóði, en hv. þingmanni sést yfir að Alþingi hefur þegar samþykkt lög sem veita heimild til erlendrar lántöku til að efla gjaldeyrisvarasjóð Seðlabankans. Lagaheimildin er fyrir hendi, hún var samþykkt hér í vor og ég held að hv. þingmaður hafi greitt henni atkvæði.  Stjórnvöld hafa verið í erfiðri stöðu að vinna úr þeim ábyrgðarkröfum sem komið hafa á íslenskt samfélag, sérstaklega vegna Icesave-reikninganna. Þar tel ég stjórnvöld hafa haldið mjög vel á málum og viðurkenningu á greiðsluskyldu hefur verið frestað. Við höfum ekki fallið í þá gryfju að semja á okkur ábyrgð umfram þjóðréttarlegar skuldbindingar. Af hálfu stjórnvalda hefur verið staðið fast við að ekki verði greitt umfram þjóðréttarlegar skuldbindingar og kallað eftir því að þeir sem gera kröfur á hendur okkur viðurkenni rétt okkar til að fá úr þeim skorið. Mér er hulin ráðgáta hvernig hv. þingmaður hefði viljað að með öðrum hætti yrði haldið á málinu en að neita viðurkenningu um greiðsluskyldu umfram skuldbindingar. Það er þvert á móti réttur og eðlilegur framgangsmáti af hálfu ríkisstjórnarinnar og á hún hrós skilið.

Frú forseti. Mál hv. þingmanns veldur mér miklum vonbrigðum, að honum finnist í lagi að ráðherrar skuldbindi íslenska þjóð með þeim hætti sem verið hefur að undanförnu, undirskrift Árna Mathiesens, bréfaskriftir hæstv. fjármálaráðherra, bréfaskriftir Björgvins G. Sigurðssonar viðskiptaráðherra.

Allt innan þjóðréttarskuldbindinga.

Þar er rambað mjög á barminum og á fjárlaganefndarfundi í gær var þróunin dregin í efa og fullyrt að þetta væri ekki góð stjórnsýsla og dregið í efa að eðlilega væri að staðið. Ég tel að það alvarlegasta sem nú hafi gerst sé hvernig ríkisstjórnin - sem hv. þm. Árni Páll Árnason ver - kemur fram og blekkir íslenska þjóð um þá miklu erfiðleika sem við stöndum frammi fyrir og krefst þess að þjóðin bíði og hlusti og taki á móti því sem yfir hana verður látið dynja, líka í skuldbindingum til næstu ára. Ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með það.

Það hef ég aldrei sagt.

Varðandi Evrópusambandið vil ég benda á þetta: Er það Evrópusambandinu að kenna að bankarnir voru einkavæddir og fóru í útrás? Í skjóli hvaða laga voru Icesave-reikningarnir stofnaðir í Bretlandi? Þeir voru einmitt stofnaðir í skjóli EES-samningsins 

Úrsögn úr EES.


             Ef þetta er það sem yfir okkur á að dynja þá er það alveg hárrétt.

Frú forseti. Stundum er dálítið erfitt að átta sig á því hvað felst í orðum hv. þm. Jóns Bjarnasonar og oft ýjar hann frekar að hlutum en segir þá hreint út. Hann ýjaði að því að ekki væri farið að lögum í þessum sal án þess að geta fundið því stað og hann ýjaði líka að því að forseti Íslands ætti jafnvel ekki að fallast á aðgerðirnar sem hér verða lögsettar væntanlega í haust. Svolítið einkennilegt er að hv. þingmaður skuli ekki segja hreint út hvað hann hugsar, þá væri hægt að ræða það en erfitt er að eiga við hann orðastað þegar hreinskilnin er ekki meiri en þetta. Vegna þess að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa talað mikið í dag um að vont hafi verið að leita til IMF og mistök verið gerð og komið hefur fram að sumir eru í afar miklu sambandi við stjórnir á Norðurlöndunum og hafa upplýsingar sem virðast eingöngu vera á þeirra borði en eru algerlega framandi ráðherrum ríkisstjórnarinnar - og þegar litið er til þess að aðkoma IMF skiptir meginmáli í því verkefni okkar að kalla eftir hjálp víða um lönd þá langar mig til að spyrja hann hvað hann hefði viljað gera til þess að koma þjóðinni út úr þeim vanda sem hér er. Nú ætla ég ekki að deila um það við hann af hverju vandinn er. Þetta er sú staða sem við blasir og við þurfum að koma okkur upp úr. Mig langar til að vita hvernig hv. þingmaður hugsar sér að gera það án þess að leita til alþjóðasamfélagsins og án þeirrar mikilvægu staðfestingar sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur gefið undirstöðum íslensks samfélags.


             Frú forseti. Það er hægt að gagnspyrja hv. þingmann hvort honum finnist að í lagi hafi verið með stjórn Sjálfstæðisflokksins á efnahagsmálunum undanfarin 17 ár og þetta sé algjörlega útlendingum að kenna hvernig komið er, því eitt það alvarlegasta er að viðurkenna ekki mistök sín og það gerði hæstv. forsætisráðherra ekki. Hvað hefði annað verið hægt að gera? Ég minni á að á undanförnum árum hafa þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs ítrekað lagt fram frumvarp á Alþingi um hvernig ætti að breyta stefnu í efnahagsmálum og hvað ætti að gera og hefði betur verið farið að þeim tillögum. Þess vegna er rangt þegar því er haldið fram að þetta sé öllum að kenna. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lögðu ítrekað fram tillögur  Um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, vafalaust getur sú staða komið upp - og hún er sjálfsagt að ríkisstjórnarinnar mati komin upp - að enginn annar vegur sé fær en að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, en hvers vegna mega þá ekki skilmálarnir koma upp á borðið? Hvers vegna geta ekki Alþingi, þingmenn og þjóðin rætt þá skilmála? Ef þrautaráðið er að leita á náðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hvers vegna má þá ekki koma með skilmálana upp á borðið? Er það eitthvert vinnulag að ríkisstjórnin komi hér með hálfkveðnar vísur um hvað standi í skilmálunum? 

Hv. þm. Jóni Bjarnasyni gengur treglega að svara spurningum sem ég beindi til hans. Ég ætla samt að biðja hann um að leggja mér ekki þau orð í munn að við séum á því að engin mistök hafi verið gerð. Ég orðaði það nú ekki einu sinni í andsvari mínu og dettur ekki í hug að halda því fram að allur vandi okkar komi einungis erlendis frá. Ég reyndi að spyrja hv. þingmann að því hvernig hann hefði viljað bregðast við núverandi stöðu án þess að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hæstv. forsætisráðherra hefur lýst því í dag hvernig ferlinu er fyrir komið, hvernig samskiptum okkar við gjaldeyrissjóðinn verður háttað og hvenær hægt verði að greina almennilega frá skilyrðum sem þar eru. Ég spurði hv. þingmann ekki hvernig honum fyndist það. Ég spurði hann hvaða leiðir það væru sem menn hafa gefið til kynna í dag að séu færar okkur Íslendingum til að komast upp úr hremmingunum sem blasa við? Hvaða leiðir eru það sem menn tala um? Hvar ætti okkur að bera niður þegar liggur fyrir að búið er að tala við þjóðir í marga mánuði til þess að auka gjaldeyrissjóð þjóðarinnar - ýmsar leiðir voru reyndar áður en hv. þm., formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hóf samtal sitt við ráðherra í ríkisstjórn Noregs. Það hafa fleiri komið að þessu máli, ráðherrar í ríkisstjórninni, sem eru að ég tel í ágætu sambandi við nágrannalönd okkar. Mig langar til að spyrja þingmanninn og vil fá svar við því hvað það er sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð sér í þessu sem er okkur hinum svona gjörsamlega hulið.

Frú forseti. Við mundum byrja á því að segja satt og leggja spilin á borðið, en ekki umgangast þjóðina af lítilsvirðingu eins og ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins gerir,  Hvers vegna er það svona mikið leyndarmál, hvers vegna er það gríðarlegt kappsmál ríkisstjórnarinnar að leyna grundvallarþáttum þess sem hér er tekist á um? Ef það er síðasta þrautaleiðin að ná í Alþjóðagjaldeyrissjóðinn hvers vegna er því þá leynt? Hvers vegna veitir Seðlabankinn ríkisstjórninni, ráðherrum Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar, áminningu 

Þetta er einföld spurning.

Hvers vegna á að leyna hana, hvers vegna á að skrifa undir samning við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn áður en nokkrar upplýsingar eru gefnar um hvað í því samkomulagi stendur?

Hvað viljið þið gera?

Ég tel að allt eigi að vera uppi á borði, talað verði við þjóðina og samningar um gríðarlegar lántökur erlendis verði ekki gerðir bak við luktar dyr, segja að þjóðinni komi þetta ekkert við, hún eigi bara að borga. Nei, svona mundu Vinstri grænir ekki starfa.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir allar þær frábæru ræður sem hafa verið haldnar hér í dag, ekki hvað síst orðaskipti í andsvörum. Hér er verið að fylgja eftir umræðu um efnahagsmál og margt hefur verið sagt vegna þess. Í sjálfu sér tel ég ekki rétt að bæta miklu við en vil nota tækifærið þar sem þessi umræða er í gangi til að greina frá því hvað fjárlaganefnd þingsins hefur verið að gera undanfarna daga og vikur frá því að fjárlagafrumvarpið var lagt hér fram á þinginu. Fjárlaganefnd hefur fundað nokkuð og farið yfir einstök mál. Við höfum fengið á fundi okkar sérfræðinga bæði frá fjármálaráðuneytinu, efnahagsskrifstofunni, og síðan frá Seðlabankanum. Í gær fengum við yfirhagfræðing Seðlabankans til að koma á fund og horfa inn í hvort tveggja nútíð og framtíð með tilliti til þróunar á ríkisfjármálum, bæði tekjuhliðar og gjaldahliðar. Á sama hátt höfum við fengið sérfræðinga úr háskólasamfélaginu til að fara yfir hagstjórnaratriði og einnig yfir mál sem ég veit að hafa verið tekin upp í efnahags- og skattanefnd og viðskiptanefnd sem lúta að ábyrgðartryggingum og umræðum um þær, þá sérstaklega tengt fjárreiðum í sjö erlendum útibúum íslenskra viðskiptabanka og hafa verið mjög til umræðu bæði hér á þingi og í íslensku samfélagi. Strax í byrjun mánaðarins sendi fjárlaganefnd bréf til Fjársýslu ríkisins þar sem óskað var eftir því að Fjársýsla ríkisins gerði grein fyrir því hvort ríkissjóður bæri ábyrgð á innstæðum í bönkum innan lands samkvæmt lögum nr. 98/1999, um Tryggingarsjóð innstæðueigenda. Fjárlaganefnd barst strax svar sem fjárlaganefndarmenn hafa haft og hafa getað vitnað til. Í erindi Fjársýslunnar þar sem fjárlaganefnd óskar eftir því að fá tilvísun í ríkisreikning umliðinna ára er skýrt tekið fram að hvorki í umræddum lögum um innstæðutryggingar né í tilskipun EB um innlánatryggingakerfi er að finna fyrirmæli um ábyrgð ríkissjóðs á innlánum í útibúum íslenskra viðskiptabanka. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa beint upp úr bréfi Fjársýslunnar: „Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta er að lögum sjálfseignarstofnun en ekki sjóður í eigu eða á ábyrgð ríkisins, sbr. 2. gr. nefndra laga. Af þessari ástæðu er engar upplýsingar um ábyrgð ríkissjóðs á umræddum kröfum að finna í ríkisreikningi liðinna ára.“ Forseti, það var einmitt það sem við vorum að leitast eftir, hvort umræddar kröfur hefðu átt að vera tilgreindar í ríkisreikningi liðinna ára. Hér segir síðan, með leyfi forseta, áfram í bréfinu frá Fjársýslunni: „Gangist ríkið á hinn bóginn lögformlega í ábyrgð ber samkvæmt d-lið 2. töluliðar b-liðar 1. mgr. 8. gr. fjárreiðulaga að gera grein fyrir þeim í A-hluta ríkisreiknings.“ Má í þessu sambandi minna á yfirlit yfir skráðar ríkisábyrgðir á bls. 72 í heildaryfirliti ríkisreiknings fyrir árið 2007 en þar er m.a. gerð grein fyrir skráðum ábyrgðum ríkissjóðs í árslok 2007. Ég vil, virðulegur forseti, að þetta komi hér fram í umræðunni þannig að það liggi skýrt fyrir af hálfu Fjársýslunnar og ég lít líka svo á af hálfu Ríkisendurskoðunar um hvernig með þessi mál eigi að fara í ríkisreikningi. Síðan hefur ríkisreikningur verið staðfestur á formlegan hátt eins og venja er. Ég vil einnig í ljósi þess að ég sit í efnahags- og skattanefnd draga fram ákveðnar upplýsingar í umræðunni er varða samningsgerð við IMF, þ.e. Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Á mánudaginn var, forseti, fékk efnahags- og skattanefnd á fund til sín þá félaga Ásmund Stefánsson, sem hefur verið ráðinn af forsætisráðuneytinu til að fara yfir ákveðin samræmingaratriði, eins og það hefur verið kynnt, og Friðrik Má Baldursson sem var kallaður til starfa í forsætisráðuneytið fyrir rúmum þremur vikum, hafði umsjón með viðræðum við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og var tengiliður við hann megnið af þeim tíma. Nú vitna ég til minnisblaðs sem var lagt fram í efnahags- og skattanefnd. Friðrik Már Baldursson segir: „Í viðræðunum tóku fjölmargir þátt frá forsætisráðuneyti, fjármálaráðuneyti, viðskiptaráðuneyti og utanríkisráðuneyti, Seðlabanka og Fjármálaeftirliti.“ Hann segir hér einnig að sínu hlutverki hafi lokið sl. föstudag þegar gengið var frá samkomulagi við sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og hins vegar telji hann að mikið starf sé enn óunnið í tengslum við þessa samninga. Virðulegur forseti. Nú les ég beint upp úr minnisblaðinu en ekki mínum eigin minnispunktum. Hér er efnahags- og skattanefndinni tjáð að forræði þeirrar vinnu sé að sjálfsögðu hjá forsætisráðuneyti en stofnanir á borð við Seðlabankann, Fjármálaeftirlitið og fjármálaráðuneytið muni líka bera ríka ábyrgð á framkvæmdinni á þessari samningagerð. Síðan segir, með leyfi forseta: „Staða málsins eins og hún var sl. mánudag: Fyrir liggur samkomulag íslenskra stjórnvalda og sendinefndar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um fjárhagslegan stuðning sjóðsins. Samkomulagið byggir á áætlun íslenskra stjórnvalda sem miðar að því að endurheimta efnahagslegan stöðugleika og búa í haginn fyrir framtíðarhagvöxt á Íslandi. Framkvæmdastjóri Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hefur lýst yfir jákvæðri afstöðu til samkomulagsins en það öðlast ekki gildi fyrr en stjórn sjóðsins hefur staðfest það“ - og hér var sagt - „væntanlega á fundi eftir rúma viku.“ Í sjálfu sér var síðan ekki upplýst neitt frekar um umrætt samkomulag. Það hefur heldur ekki verið gert í fjárlaganefnd en vissulega mun umrætt samkomulag væntanlega hafa í för með sér ákveðnar leiðarlínur inn í efnahagsþróun og hagvöxt á Íslandi á næstu mánuðum og árum. Þar af leiðandi liggur það fyrir og ég tel einsýnt að umrætt samkomulag hafi í för með sér að forsendur fjárlaga, efnahagsspáin eins og hún var birt 1. október, muni breytast. Það ætti ekki að koma neinum á óvart. Ég verð því að segja, virðulegur forseti, að það kemur mér verulega á óvart að í dag, 30. október, skuli miðað við þær upplýsingar sem við höfum fengið hér á þinginu berast athugasemd frá Seðlabanka Íslands. Í umræddri athugasemd er sagt: „Eins og kunnugt er hefur verið litið svo á að samningsgerð (Letter of Intent) á milli ríkisstjórnar Íslands og sendinefndar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sé enn trúnaðarmál.“ Það er nákvæmlega það sama og Friðrik Már Baldursson, sem segist hér hafa leitt umrædda vinnu, tjáði okkur en Seðlabankinn upplýsir hins vegar hér um það í framhaldinu að 19. töluliður samningsgerðarinnar sé eðli málsins samkvæmt ekki lengur trúnaðarmál sem þýðir að Seðlabankinn, sem tók þátt í þessari vinnu miðað við umrætt minnisblað Friðriks, tekur ákvörðun um að viðkomandi samningsgerð, „Letter of Intent“ sé ekki lengur trúnaðarmál. Í athugasemdinni frá Seðlabankanum segir í lokin að vegna þess að einstaka ráðherrar úr ríkisstjórn hafi undrast vaxtahækkun í 18% og hafi jafnframt sagt að ekkert ákvæði um slíka gjörð væri í samningsgerðinni vilji Seðlabankinn tilgreina að í 19. tölulið sé kveðið á um það að stýrivextir eigi að hækka. Virðulegur forseti. 

Frú forseti. Ég vil inna hv. þingmann og formann fjárlaganefndar, Gunnar Svavarsson, eftir því hvort honum finnist eðlilega staðið að málum af hálfu framkvæmdarvaldsins með því að ganga til svona viðamikilla samninga upp á hundruð milljarða króna, jafnvel margföld fjárlög íslenska ríkisins, og að ráðherrar skrifi undir slíkt samkomulag, þó með fyrirvara um samþykki Alþingis, án þess að þingmenn og án þess að fjárlaganefnd fái nokkuð að vita hvað í þessum gjörningi stendur. Finnst hv. þingmanni eðlilegt að ráðherrar skrifi undir viljayfirlýsingar um skuldbindingar Íslendinga erlendis upp á jafnvel hundruð milljarða króna án þess að forsendur þess séu a.m.k. ræddar og farið yfir þær í þingnefndum Alþingis eða formlega af Alþingi? Er þessi háttur ásættanlegur að mati þingmannsins og fylgir það eðlilegum og góðum stjórnsýsluháttum að framkvæma þetta svona?

Virðulegur forseti. Þetta voru svo margar spurningar  Það liggur ljóst fyrir hver afstaða mín er gagnvart þingræðinu og gagnvart lýðræðislegum vinnubrögðum og ég er ánægður með að sjá það í þingsal í dag, virðulegur forseti, að hér eru fjölmargir hv. þingmenn sem vilja standa vörð um þingræðið og efla þingið en hafa á sama tíma kannski verið gagnrýnir á framkvæmdarvaldið. Það er í raun og veru þverpólitísk skoðun fjölmargra. Hér eru einstaka aðilar og sérstaklega held ég að það hafi breyst í tímanna rás, jafnvel með nýjum hv. þingmönnum sem hafa komið inn, að þeir hafa allir viljað efla þingið. Það þýðir að þegar við viljum efla þingið erum við á beinan hátt að draga úr vægi framkvæmdarvaldsins, það þýðir að þingnefndir munu fá aukið vægi og ábyrgð þingmanna bæði í umræðu og ákvarðanatökum verður mun meiri. Í þessu máli sem um er rætt held ég að vinnulagið sé ekkert ólíkt því sem hefur verið á Íslandi í áratug. Ég held að þingmenn verði að gera sér grein fyrir því og sem betur fer held ég að þeir þingmenn sem hér eru í salnum geri sér fulla grein fyrir því að tími valdastjórnmálanna er á nokkru undanhaldi hér á landi sem betur fer og tími lýðræðisstjórnmálanna að hefja sig til vegs og virðingar. Þeir þingmenn sem ekki gera sér grein fyrir því eru á villigötum. Það á ekki hvað síst við í umræðu um Evrópumál. Við fórum yfir þau, a.m.k. í mínum flokki, fyrir áratug og erum með skýrar skoðanir á því hvernig þjóðin eigi að 

Frú forseti. Ég skil þá svar hv. þingmanns þannig - hann getur þá leiðrétt mig á eftir - að hann telji þetta ekki ásættanleg vinnubrögð. Þau eru náttúrlega engan veginn lýðræðisleg og í raun og veru mjög gerræðisleg, að ríkisstjórnin skuli með þessum hætti ganga til samninga og setja nafn sitt undir þá. Eins og fram kom í ræðu forsætisráðherra í morgun á aftur að nota nöfn ráðherranna á morgun undir bréf sem senda á til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins án þess að innihaldið eða þær skuldbindingar sem þar er verið að leggja til að íslenska þjóðin undirgangist hafi verið kynnt, hvorki þingmönnum né almenningi. Þetta eru þau gerræðislegustu vinnubrögð sem ég hef kynnst í svo stóru máli síðan ég kom á þing. Það er ekki einu sinni svo að menn séu að ganga frá fjárlögum til eins árs, menn skuldbinda hér íslensku þjóðina kannski um tvær, þrjár kynslóðir. Það á að gerast með þeim hætti að bara örfáir einstaklingar í framkvæmdarvaldinu véli þar um. Staða Alþingis er ekki mjög rúm þegar þrír eða fjórir ráðherrar eru búnir að setja nafn sitt undir skjal, undir viljayfirlýsingu, undir samkomulag á alþjóðavettvangi. Ég spyr því hv. þingmann hvort hann vilji ekki slást í för með okkur í Vinstri grænum og mótmæla þessum valdagjörningi og yfirgangi sem framkvæmdarvaldið sýnir þarna og fyrirlitningu sem það sýnir Alþingi og íslenskri þjóð. Það er alveg rétt að framkvæmdarvaldið hefur verið mjög ásælið og ég styð 

Virðulegur forseti. Við hv. þm. Jón Bjarnason erum nýlega búnir að rifja upp hverjir voru saman í för fyrir kosningarnar 1999 en þá fórum við saman yfir allt Norðvesturland. Ég er ekkert á leiðinni yfir í Vinstri græna  Ég svaraði mjög almennt áðan og var ekki að tala um þetta tiltekna verkefni. Það má auðvitað túlka þetta eins og margir hafa gert að það gæti rúmast innan þeirra laga sem samþykkt voru í vor og gáfu ríkisstjórninni heimild til að fara í ákveðnar lántökur. Hins vegar sagði ég í mínu frábæra andsvari áðan við þig, hv. þm. Jón Bjarnason, að ég teldi að það mætti breyta mjög mörgu, ekki bara í þessu tiltekna máli heldur almennt í vinnuskipulagi og vinnutilhögun hjá framkvæmdarvaldinu. Ég hef verið talsmaður þess, og ætla ekkert að víkja mér undan því þó að ég sitji í stjórnarmeirihluta, að styðja vel við bakið á þeim sem starfandi eru inni á Alþingi og vilja efla þingið, eftirlitshlutverk þess og skýra leikreglur. Á sama hátt tiltók ég áðan að ég er ekki hræddur við að framselja valdið til þjóðarinnar, hvorki til einstakra sveitarfélaga eða þjóðarinnar í stærri kosningum. Ég hef góða reynslu af því að tekist sé á við stór mál á þann hátt.

Virðulegi forseti. Það er ekki ofsögum sagt að það eru alvörutímar sem íslenska þjóðin upplifir um þessar mundir. Líklega hafa meiri tíðindi gerst hér í efnahagsmálum en áður í sögu lýðveldisins jafnvel þótt lengra væri leitað aftur í tímann. Það skiptir því máli hvernig haldið er á málum þessar vikurnar á meðan hættulegasta siglingin fer fram. Við þær aðstæður tel ég skynsamlegast að reyna að stappa stálinu í þá sem eru undir árum í bátnum og sérstaklega þann sem er skipstjóri eða stýrimaður á skipinu. Við höfum ekkert upp úr því á þessum dögum sem nú eru að líða að reyna að gera lítið úr þeim verkum sem unnin eru eða tortryggja þá sem vinna þau. Það þýðir ekki endilega að ég sé sammála öllu því sem gert er en ég held að það sé meiri ávinningur af því að reyna að beina mönnum áfram og styðja við bakið á ríkisstjórninni en að grafa undan trúverðugleika hennar. Það er nógur tími síðar til þess að fara yfir málin og forsöguna og ábyrgðina á því sem hefur leitt til þess sem gerst hefur og það verða örugglega nógu margir til þess að ræða þá hluti. Mér hefur heyrst í umræðunni í dag að menn hafi rætt um ábyrgð á fortíðinni - þó að ég geri ekki lítið úr því að menn geri upp ábyrgðina - en mér finnst að núna skipti mestu máli að greina stöðuna og finna lausnir sem eru farsælar fyrir land og þjóð. Það finnst mér vera höfuðverkefni okkar þessa dagana, að ræða lausnirnar sem menn kunna að hafa og það er ekkert að því að hafa mismunandi lausnir á þeim vanda sem uppi er. Það er eðli lýðræðisins og þess vegna skipa menn sér í flokka. Menn eru ekki alltaf sammála og þeir eiga að draga upp úr pússi sínu hugmyndir og tillögur um aðgerðir á næstunni og sýn á vandann, hvað helst þarf að glíma við. Ég held að minna eigi að ræða um ábyrgðina þar til hitt er yfirstaðið en sú umræða verður örugglega tekin. Ég hef heyrt það í umræðunni að við erum svo lánsöm hér í hv. Alþingi að það eru nokkuð margir þingmenn sem búa yfir vitneskju og þekkingu hvað það varðar. Þeir hafa haft rétt fyrir sér í einu og öllu á því sem á undan er gengið og þeir bera enga ábyrgð á þeirri stöðu sem upp er komin. Það hlýtur að vera mikil gæfa fyrir Alþingi að búa svo vel að eiga svona marga hæfa þingmenn. Við hljótum þá að komast að skynsamlegri niðurstöðu þegar menn fara betur ofan í það sem er mest aðkallandi að ræða og greina stöðuna og vandann og síðan lausnirnar sem menn sjá út úr því. Ég er sammála því að það sem skiptir mestu máli þessa dagana er að koma gjaldeyrismálunum í viðunandi horf. Það er sá vandi sem hefur reynst okkur erfiðastur fram til þessa frá því að bankarnir fóru á hausinn og sem hefur valdið þjóðinni mestum búsifjum enn sem komið er. Það er auðvitað álitamál hvort sú leið sem valin var, að hækka stýrivexti, sé sú rétta. Það hefur komið fram í máli þeirra sem telja má sérfræðinga á þessu sviði. Sumir eru henni sammála og aðrir ekki. Ég hallast að því að þessi leið sé sú sem menn eiga að fara. Ég geri ekki ágreining við ríkisstjórnina um að beita þessari aðferð til þess að reyna að koma gjaldeyrismarkaðnum á réttan kjöl þannig að gengi krónunnar hækki frá því sem nú er og verðbólgan lækki. Það er íslenskri þjóð til hagsbóta ef menn ná þeim árangri. Sérstaklega er það þeim til hagsbóta sem skulda og þeir eru býsna margir sem safnað hafa ansi miklum skuldum á síðustu fjórum, fimm árum þegar lánsfé var svo ódýrt sem raun bar vitni á þeim tíma. Sá hópur á mest undir því að menn nái árangri í þessum efnum. Ég viðurkenni að það má vel hugsa sér að fara aðrar leiðir. Það má vel hugsa sér að hafa vextina lægri vegna þess að eftirspurnin er ekki vandamál um þessar mundir, það er gjaldeyririnn sjálfur og trúverðugleiki þjóðarinnar. Það má einnig hugsa sér að nota þá hugmynd sem send var hv. þingmönnum í tölvupósti utan úr bæ, að greiða sérstaka vexti á krónubréfin. Það eru þau sem eru höfuðvandinn þessa dagana, þeir tvö til þrjú hundruð milljarðar króna í krónubréfum sem við getum þurft að borga út á mjög skömmum tíma og ef það gerist fellur gengið. Þá hefst verðbólgan og framhaldið þekkja allir. Það er hugsanlegt að finna leið til þess að koma í veg fyrir það með því að bjóða eigendum þeirra að endurnýja þau gegn tiltölulega háum vöxtum. Það er mikill kostnaður sem við leggjum á þjóðina með því að borga þá vexti en það kann að vera að það sé leið sem er ódýrari en að hafa háa stýrivexti. Þá má einnig hugsa sér að skattleggja gjaldeyrisviðskipti. Gjaldeyrisviðskipti eru ekkert annað en viðskipti með vöru eins og hver önnur viðskipti og það er almenn regla í þjóðfélaginu að greiddur sé virðisaukaskattur af viðskiptum, bæði af vörum og þjónustu. Ég heyrði það á máli hæstv. utanríkisráðherra að til greina kæmi að setja tímabundnar takmarkanir á frelsi fjármagnsins. Ég held að menn eigi að hugleiða þá leið mjög alvarlega því að það er þekkt hér á landi eins og víðar að sumir hlutir eru þess eðlis að óheftir eru þeir mönnum ekki heilsusamlegir. Áfengi er engin venjuleg vara, segir í einni bók. Þess vegna höfum við reglur um áfengið og frelsið, hvernig eigi að meðhöndla það og selja. Græðgin er heldur engin venjuleg synd. Hún er sennilega versta syndin sem við höfum séð síðustu árin. Græðgin, sem engar hömlur eru settar á með reglum um frelsi fjármagnsins, hefur leitt okkur í þessar ógöngur. Það er ekkert að því að hafa skynsamlegar reglur um viðskipti með gjaldeyri og flutninga á fjármagni, virðulegi forseti. Umfang vandans er mikið. Það verða miklar skuldir sem ríkið verður að taka á sínar herðar. Það er ýmislegt sem menn þurfa að gera á næstu árum sem ekki er til vinsælda fallið. Ég held að stjórnmálamenn eigi að draga þá mynd upp fyrir þjóðinni þannig að menn hafi tíma til þess að vega hana og meta. Það er rétt að fram undan eru í fyrsta lagi skattahækkanir og í öðru lagi niðurskurður á útgjöldum ríkissjóðs. Það er óhjákvæmilegt. Það kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra að halli ríkissjóðs á næsta ári geti numið meira en 10% af landsframleiðslu, það eru um 150 milljarðar kr. Við þolum ekki svona mikinn halla á ríkissjóði, ekki í eitt ár hvað þá í fleiri. Það verður þegar í stað að grípa til aðgerða til þess að koma í veg fyrir að hallinn verði svo mikill á næsta ári. Það þarf að eyða honum á fáeinum árum þannig að ríkissjóður verði ekki rekinn með miklum halla í mjög mörg ár því að það eru drápsklyfjar ofan á skuldirnar sem við munum væntanlega taka á okkur á næstu vikum. Það þarf að bregðast við vanda skuldsettra heimila með því að opna möguleika á skuldbreytingum, frestunum á greiðslu skulda og öðru slíku sem gerir fólki kleift að halda húsnæði sínu og skapa sér svigrúm til að borga skuldirnar. En ég vara sérstaklega við hugmyndum um að afnema verðtryggingu fjármagns. Það væri enn einn hausverkurinn sem við bættum við ef menn álpuðust út í þá forarvilpu. Þá opnuðum við fyrir það að þeir sem safnað hafa þessum skuldum geti losnað undan því að borga þær til baka vegna þess að tekið er af hinum sem eiga skuldirnar, sparifjáreigendum og þeim sem eiga lífeyrissjóðsréttindi í sínum sjóðum. Við erum engu bættari með því að láta þann hluta þjóðarinnar borga fyrir hinn hlutann sem ber skuldir um þessar mundir þannig að ég held að engin bót yrði að slíkri ráðstöfun. Við eigum að auka útflutningsverðmæti þjóðarinnar eins og hægt er, m.a. með því að auka veiðar á þorski nú þegar um 20–30 þúsund tonn og við eigum að byggja fleiri álver. Það er ekkert að því að byggja fleiri álver á Íslandi 

Frú forseti. Á síðustu vikum hafa dunið yfir okkur Íslendinga dapurlegar fréttir, tíðindi sem fáa hefði grunað fyrir nokkrum mánuðum að biðu okkar. Hvert áfallið hefur rekið annað á stuttum tíma og eðlilegt að fólki sé brugðið við svo slæmar fréttir af fjármálakerfi landsins. Ofan á það hafa bæst ótrúlegar fréttir af viðbrögðum breskra stjórnvalda, ríkisstjórnar þjóðar sem við höfum talið til vinaþjóðar okkar og Íslendingar hafa í langan tíma átt mikil og fjölbreytt samskipti við. Þjóð okkar er í vanda. Landsmenn eru í áfalli. Þjóðarstoltið og ímynd landsins hefur beðið hnekki. En við megum ekki láta bugast og nú er mikilvægt að bregðast við af yfirvegun og skynsemi. Í svona stöðu bíða alltaf fjölmörg tækifæri og nýir möguleikar. Vandamálin sem við horfumst í augu við eru auðvitað risavaxin á okkar mælikvarða þegar þrír stærstu bankar landsins fara á hliðina. En við megum heldur ekki gleyma því í umfjöllun um þessi mál innan lands að við erum hluti af alþjóðlegu fjármálakerfi og kreppan í fjármálakerfi heimsins hittir okkur mjög hart fyrir. En nú er það skynsemi og rósemi sem skiptir mestu máli og að allir aðilar taki sameiginlega á málum til að lágmarka skaðann sem við verðum fyrir og hefja eins fljótt og unnt er uppbyggingarstarf að nýju. Þar berum við stjórnmálamenn mikla ábyrgð. Við eigum að vera í fararbroddi og hvetja til samstöðu, efla bjartsýni og grípa til þeirra aðgerða sem þörf er á jafnvel þó að sársaukafullar geti verið um skamma hríð. Samstaða þarf að nást með sveitarstjórnum, aðilum vinnumarkaðarins og heimilunum í landinu. Við verðum öll að gera okkur raunsanna grein fyrir ástandinu en megum ekki missa sjónar á góðum kostum í stöðunni. Einhvers staðar segir að þegar einn gluggi lokast opnist hurð annars staðar. Þetta verðum við ávallt að hafa hugfast. Við verðum að leita leiða til að tryggja framtíð íslenskrar þjóðar og þá meina ég allra leiða. Við búum að því núna hvað undirstöður samfélagsins eru í rauninni traustar. Nú kemur sér vel að hafa náð því á undanförnum árum að greiða upp nánast allar skuldir ríkissjóðs. Nú kemur sér vel að hafa byggt upp innviði samfélagsins eins og gert hefur verið á undanförnum árum. Nú kemur sér t.d. vel sú áhersla sem ríkisstjórnin og Sjálfstæðisflokkurinn hefur lagt á menntamálin og þær framfarir sem þar hafa orðið með nýjum menntastofnunum og öflugu vísindasamfélagi. Nýlega var ég viðstödd vígslu nýs menntaskóla í Borgarbyggð. Þar var mikið lof borið á menntamálaráðherra og ríkisstjórnina fyrir stuðning við uppbyggingu á svæðinu. Samfélag á Vesturlandi hefur styrkst mikið með nýjum og öflugum skólastofnunum, bæði framhaldsskólum og háskólum. Margfeldisáhrif slíkrar uppbyggingar eru mikil og skila sér í ríkum mæli út í samfélagið. Þetta allt þurfum við að standa vörð um nú þegar hagur okkar þrengist um sinn. Í menntun þjóðarinnar er einn mesti auðurinn fólginn. Þar munum við finna undirstöður fyrir nýjar sóknir með nýtingu þeirra auðlinda sem landið býr yfir og við eigum að halda áfram að nýta af virðingu og skynsemi. Smæð hagkerfis okkar og Seðlabankans hefur nú gert okkur erfitt fyrir og loks ómögulegt að standa undir hinum mikla bankarekstri sem hér var risinn og því höfum við þurft að leita til annarra þjóða og til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um fyrirgreiðslu, eins og hér er til umræðu og hæstv. forsætisráðherra hefur gert skilmerkilega grein fyrir í skýrslu sinni í þinginu. Allt frá því að neyðarlögin voru samþykkt samhljóða mótatkvæðalaust á þinginu 6. október sl. hefur ríkisstjórnin og aðilar á hennar vegum verið að vinna að því að bjarga því sem hægt var við þessar aðstæður. Fyrst bankarnir gátu ekki staðist þetta ástand og ríkisvaldið varð að grípa inn í var aðalatriðið að tryggja að þeir gætu haldið uppi grunnþjónustu í landinu. Það hefur tekist. Það þurfti að eyða óvissu með innstæður í bönkum. Það hefur í meginatriðum tekist. Nýju bankarnir eru nú komnir af stað og við hljótum öll að óska þeim velfarnaðar í þeim ólgusjó sem þeir sigla nú í. En nú skiptir mestu að koma gjaldeyrismálum okkar í lag og tryggja stöðugleika krónunnar. Samkomulagið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn er auðvitað lykilatriði í því sambandi og mikilvægt að menn standi nú heils hugar að baki þeim aðgerðum sem nauðsynlegar eru í því sambandi og aðilar vinnumarkaðarins hafa m.a. hvatt til að undanförnu. Vonandi tekst svo fljótt í framhaldinu af því að útvega meira fjármagn frá öðrum löndum eins og fyrirheit hafa verið gefin um. Skiljanlega hefur fólk brugðist við ástandinu með mismunandi hætti. Ýmsir eru mjög reiðir. Það er skiljanlegt enda ekki eftirsóknarvert að lenda í þessum ósköpum. Enginn vildi að þessar aðstæður kæmu upp. En þótt reiði grípi um sig verður engu að síður að hugsa málið í gegn með eins yfirveguðum hætti og hægt er. Ég vara við hættunni á því að ýmis mál séu sett í uppnám við þessar aðstæður. Við verðum af fremsta megni að halda í það sem við höfum þegar stormurinn geisar líkt og nú er. Við vitum hvað við höfum en við vitum ekki endilega hvað við fáum ef við hreyfum við of miklu líkt og fólk sem er í tjaldútilegu og lendir í stormi. Nokkrir hælar losna og það þarf að finna þeim nýjan stað og stinga þeim niður svo tjaldið veiti áfram skjól gegn óveðrinu. En ekki er ráð að losa um alla hælana og eiga á hættu að tjaldið fjúki út í veður og vind. Með sama hætti verðum við að koma nauðsynlegum atriðum í fjármálakerfinu í réttar skorður áður en hægt er að taka önnur mál á dagskrá. Umræður um hugsanlega inngöngu í Evrópusambandið, hugsanlega annan gjaldmiðil en íslensku krónuna og þar fram eftir götum eru ekki forgangsatriði í dag. Umræðan um það, eins takmörkuð og hún hefur verið, getur í raun villt mjög um fyrir fólki. Stór hluti þjóðarinnar trúir því að bara með því að taka upp evru leysist öll okkar vandamál. Fólki er jafnvel talin trú um að verðlag muni lækka við upptöku evru og almenningur er jafnframt farinn að halda að unnt sé að ganga inn í Evrópusambandið með skömmum fyrirvara og evran bíði bara við næsta horn. Hlutirnir eru ekki svona einfaldir og allir hljóta að sjá að samningsstaða okkar í dag er ekki góð við gerbreyttar forsendur. Í þessari umræðu allri fer enn fremur lítið fyrir þeirri staðreynd að við værum að færa yfirráð yfir helstu auðlindum landsins í hendur miðstýrðs valds í Brussel. Það er því að mínu viti mikill ábyrgðarhluti að standa fyrir umræðu um hugsanlega aðild að Evrópusambandinu og upptöku evru með þeim hætti að almenningur fari að halda að slíkt sé úrræðið í dag og leysi þau vandamál sem við eigum nú við að glíma. Ég tel hins vegar að það sé forgangsatriði að endurskoða peningamálastefnu þjóðarinnar og vænti þess að í því sambandi verði allar hugsanlegar leiðir skoðaðar og aðilar víða að fengnir til þess verks. Umræður um hvar ábyrgðin á stöðu mála liggi er skiljanleg. Eðlilega liggur sú ábyrgð víða en mikilvægt er að sú skilgreining fari fram málefnalega og með faglegum hætti. Reiði og hefndarþorsti er ekki gott veganesti inn í þá vinnu. Hæstv. forsætisráðherra boðaði þegar í viðtali við Morgunblaðið hinn 12. október sl. að nauðsynlegt væri að búa til svokallaða hvítbók um ástæður þess hvernig komið væri. Rannsókn sem miðaði að því að greina málið og hvort einhverjar reglur hefðu verið brotnar eða lög og þá yrðu menn að sæta ábyrgð. Auk þess hefur ríkissaksóknara nú þegar verið falið að hefja gagnasöfnun og undirbúa rannsókn. Það er að mínu viti afar mikilvægt að væntanleg hvítbók verði unnin sem fyrst, um leið og ástandið batnar og öldur lægja og af aðilum sem hafa til þess þekkingu og njóta trausts. Ég fagna enn fremur að ákveðið hefur verið að undirbúa málssókn gagnvart Bretum vegna þess skaða sem þeir hafa valdið Íslendingum með framgangi sínum og beitingu hryðjuverkalaga. Virðulegi forseti. Nú skiptir mestu að missa ekki sjónar á aðalatriðum málsins og vinna hratt og örugglega og án flumbrugangs að því að koma málum í eins eðlilegt horf og kostur er. 

Frú forseti. Við sem eigum sæti í Íslandsdeild Norðurlandaráðs fylgdumst með umræðum síðustu daga í gegnum vefmiðla, fjölmiðla og á þingi Norðurlandaráðs sjálfu. Þar höfðu menn á orði að loksins væri talað um alvörupólitík á Norðurlandaráðsþingi. Allir forsætisráðherrarnir komu inn á fjármálakreppuna í ræðum sínum og ekki hvað síst stöðu Íslands í þeim efnum. Þá kom auðvitað upp sagan sem við höfum heyrt bæði í fjölmiðlum og á vettvangi úti í samfélaginu að hinn alþjóðlegi fjármálageiri hafi fylgst með Íslandi eins og kanarífuglinum í námunni þegar fór að sverfa að. En þegar senda þurfti námumenn niður í kolanámur eða hvers konar námur þar sem hætta var á eiturgufum og eitruðu lofti þá sendu menn kanarífugla niður í námuna fyrst og ef kanarífuglinn kom ekki lifandi upp þá var ekki óhætt að senda mennina niður. Og það kom á daginn að Ísland var kanarífuglinn í námunni. Þannig talar fólk núna um Ísland. Það er mjög áhugavert að fylgjast með því en um leið líka dapurlegt en norrænir kollegar okkar segja við okkur fullum fetum: Af hverju eruð þið svona hissa? Hvað kom ykkur svona á óvart? Vissu ekki allir að þetta yrði svona? Við höfum fylgst með Íslandi í marga mánuði eins og kanarífuglinum í námunni. En hvað með ykkur? Voruð þið með bundið fyrir augun? Voruð þið með tappa í eyrunum? Hvar voruð þið? Svona erum við spurð. Menn segja fullum fetum: Á Íslandi hefur þrifist samfélag búið til af skúrkum fyrir skúrka. Þetta segja norrænir kollegar okkar í ræðustóli á Norðurlandaráðsþingi. Okkur leið að sjálfsögðu ekki mjög vel undir þeim tölum sem við heyrðum sem voru á þessum nótum. En hins vegar urðum við að viðurkenna að hættumerkin voru öll til staðar og við hunsuðum þau. Þegar ég segi við, þá er ég að tala um stjórnvöld Íslendinga og íslensku þjóðina. Stjórnvöld gengu þar fram fyrir skjöldu og slógu á áhyggjur fólks. Þau gerðu það meðvitað og meira að segja þegar bankarnir voru að hrynja stóð hæstv. forsætisráðherra í dyrum Stjórnarráðsins með menn úr bönkunum á fundum hjá sér og blaðamenn spurðu hvað væri í gangi og hann brosti sínu blíðasta og sagði: Hvað er þetta, ég er bara svona að fylgjast með. Ég hef verið í útlöndum og ég er að gera svolítið „catching up“. Þetta allt, virðulegur forseti, var auðvitað ekki boðlegt. Ríkisstjórnin kom illa fram þegar þetta var allt að gerast og það vita félagar okkar á Norðurlöndunum, það hefur fólk úti um allan heim séð í hendi sér að íslenska ríkisstjórnin stóð ekki við bakið á íslensku þjóðinni. Hún viðhafði ekki opin tjáskipti hvorki við fjölmiðla, Alþingi né íslensku þjóðina meðan á þessu stóð. Svo standa stjórnarliðar hér í ræðustóli og tala um að allt eigi að vera uppi á borðum og allt eigi að vera opið og allt eigi að vera gagnsætt. Núna skyndilega segir hæstv. forsætisráðherra í ræðu sinni, ég tók það meira að segja niður, en hann sagði: Ríkisstjórn og Alþingi þurfa að finna leiðir til að vinna sig út úr þessu. Það er auðvitað alveg rétt hjá hæstv. forsætisráðherra. „Ríkisstjórn og Alþingi þurfa að finna leiðir til að vinna sig út úr þessu.“ En hvers vegna hefur Alþingi ekki verið með í málunum hingað til? Hvers vegna hefur Alþingi Íslendinga verið haldið frá þessu máli? Við höfum verið að fella niður fundi, við höfum verið að fella niður nefndafundi, við höfum verið meira eða minna með hálfum hug af því að við höfum ekki fengið að komast að málinu. Hvers vegna kallaði hæstv. forsætisráðherra ekki á almannavarnaráð, hvers vegna bjó hann ekki til neyðarráð strax þegar þetta var að gerast þar sem allir stjórnmálaflokkar og allir okkar helstu sérfræðingar í efnahagsmálum voru settir niður til vinnu og síðan með beinu sambandi við ríkisstjórnir Norðurlandanna leitað lausna? Nei, hæstv. forsætisráðherra, hæstv. utanríkisráðherra og ríkisstjórnin öll, kusu að gera það eftir öðrum leiðum. Hvaða leiðir valdi ríkisstjórnin á þessari ögurstundu? Hún valdi leiðir fjármálamannanna. Hún valdi leið fjármagnsins, kapítalismans og fór inn í seðlabanka Norðurlandanna og dögum saman lét hún undir höfuð leggjast að hafa það frumkvæði að eiga viðræður á formlegum grunni við ríkisstjórnir Norðurlandanna. Norðmenn biðu dögum saman eftir því að ríkisstjórn Íslands nálgaðist Noreg formlega og hún gerði það ekki. Svo segja menn núna og það var eitt af því sem deilt var um á Norðurlandaráðsþinginu hvort norrænu ríkisstjórnirnar hefðu sett það sem skilyrði að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kæmi að málum og það var afar athyglisverð fyrirspurn sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir lagði fyrir Jens Stoltenberg, mjög skýr og klár fyrirspurn þar sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sagði: Á Íslandi er talað um tvennt. Það er talað um að Norðmenn hafi viljað koma að þessum málum og viljað koma að þeim fyrr og ekki gert það að skilyrði að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn væri við borðið og hin sagan er sú að Norðmenn hafi sett það sem skilyrði að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn væri við borðið áður en ríkisstjórnir Norðurlandanna kæmu þar að. Jens Stoltenberg sem er klókur stjórnmálamaður, góður ræðumaður og flytur mál sitt afar skýrt, hann svaraði Siv Friðleifsdóttur ekki skýrt á þessum fundi. Hann sagði einungis: Það var auðveldara fyrir ríkisstjórnir Norðurlandanna að koma að borðinu þegar Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn var kominn þangað. Það var auðveldara, það er alveg rétt. En hin auðvelda leið er kannski alltaf sú rétta. Og það er enn þá mín bjargfasta trú að ef ríkisstjórnin hefði haft beint formlegt samband við ríkisstjórnir Norðurlandanna, auðvitað fyrst og fremst ríkisstjórn Noregs og síðan fengið fulltrúa frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum að borðinu þegar ríkisstjórnirnar voru búnar að ráða sínum ráðum, þá horfði málið öðruvísi við en það gerir í dag. Þá hefðum við ekki fengið tilkynningu frá Seðlabankanum um 50% stýrivaxtahækkun í gær. Hvernig stendur svo ríkisstjórnin þegar talað er um hvers vegna vextirnir voru hækkaðir um 6 prósentustig í gær? Þá svaraði einn ráðherra: Það er vegna þess að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn setti þetta sem skilyrði. Annar sagði: Nei, nei, þetta var ekki Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, það var bara - hvað sagði Össur Skarphéðinsson í ræðustóli fyrir tveimur dögum? - það var Seðlabankinn sem tók ákvörðunina. Þessi deila milli ráðherranna orsakar það að seðlabankastjórnin er núna komin út með fréttatilkynningu þar sem hún birtir 19. liðinn í samkomulaginu. Það þurfti því ekki að koma þessum ráðherrum sem eru búnir að vera að kasta ryki í augun á okkur síðustu daga á óvart að 18% stýrivextir væru skilyrði í samkomulaginu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Þess vegna á það heldur ekki að þurfa að koma neinum á óvart að niðurskurður í velferðarþjónustunni verður líka eitt af skilyrðum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins fyrir þessu láni. Ég leyfi mér að fullyrða að það hefðu verið aðrar áherslur í samkomulagi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og aðrar ríkisstjórnir ef íslenska ríkisstjórnin hefði ekki gert þetta allt með endalausum þumalfingrum og handarbökum í byrjun. Hún neitaði að horfast í augu við staðreyndir málsins, hún þverskallaðist við og hugsaði bara um það eitt að endurreisa hið kapítalíska kerfi sitt, fá meira af því sama eins og hæstv. forsætisráðherra sagði bara: Framleiða, framleiða, framleiða. Það var lausnin. Hæstv. forseti. Ég er rétt búin með innganginn að ræðu minni og sé að tíminn er rétt að verða búinn. Það er af mörgu að taka þegar við skoðum þessi mál. Ég hefði haft gaman af því að fara yfir ályktun sem vinstri sósíalistarnir og græna grúppan eða flokkahópurinn í Norðurlandaráði gerði í gær þar sem við lögðum áherslu á að í þeim aðgerðum sem þyrfti að fara í nú í framhaldinu yrði að sjálfsögðu að setja hinn almenna borgara, almenna smásparanda á Íslandi í forgang. Það er lykilatriði, ekki þá sem eiga fjármagnið, stóru upphæðirnar.  Það skiptir líka máli að setja í forgang smærri fyrirtæki á Íslandi. Við verðum að halda hjólum atvinnulífsins gangandi og þar berum við öll ábyrgð. Við þurfum líka að tryggja það að hlutir séu opnir og gagnsæir og það sé unnið saman að málunum og það sé ekki farin sú leið sem hingað til hefur verið farin að meira að segja í utanríkismálanefnd hafa engir pappírar verið lagðir á borðið og menn hafa verið að fá allt í trúnaði eins og gjarnan er hér. 

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er mikið umhugsunarefni með stýrivaxtahækkunina en eins og kom fram í ræðu minni hneigist ég til þess að líta á hana sem illskásta kostinn. Við eigum enga góða kosti í þeirri stöðu sem við erum í þannig að ef við ætlum bara að velja þann kost sem hefði ekkert slæmt í för með sér gerðu menn ekki neitt. Mér finnst hins vegar umhugsunarefni hvers vegna stýrivaxtahækkunin var tilkynnt í fyrradag. Um er að ræða, eftir því sem upplýst er, þríhliða samkomulag milli Seðlabanka, ríkisstjórnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðs. Það er ekki komið á fyrr en stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er búin að afgreiða málið fyrir sitt leyti og þess er vænst að það verði á þriðjudaginn í næstu viku. Þess vegna getur ekki annað verið en að ætlunin hafi verið sú meðal þessara þriggja samningsaðila að stýrivaxtahækkunin tæki ekki gildi fyrr en eftir að stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins væri búin að samþykkja hana. Orðalag þess texta sem Seðlabankinn hefur upplýst bendir til þess að svo sé. Ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi ekki velt því fyrir sér hvað Seðlabankanum gangi til, hvort hann sé raunverulega að vinna að því að uppfylla samkomulag eða koma í veg fyrir að samkomulag nái fram að ganga.

Hæstv. forseti. Ég hlýt að líta svo á eftir að hafa lesið tilkynninguna frá Seðlabankanum, bæði þá sem kom í gær og einnig þá sem kom í dag, að krafan um 18% stýrivexti hafi verið með þeim hætti að hún hafi átt að vera gengin í gildi áður en samkomulagið að öðru leyti yrði samþykkt í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Það segir á heimasíðu Seðlabankans í dag - nú les ég, með leyfi forseta, úr tilkynningu bankans: „Ráðherrar úr ríkisstjórn hafa undrast vaxtahækkun í 18% og hafa jafnframt sagt að ekkert ákvæði um slíka gjörð sé í samningsgerðinni.“ Síðan er greint frá efni 19. töluliðar. Í honum segir upp á íslensku að hækka eigi stýrivexti í 18%. Svo skulum við fara í annað blað, Morgunblaðið, 29. október sem er í gær, með leyfi forseta: „Í rökstuðningi bankans frá því í gær segir: „Í liðinni viku gerði ríkisstjórnin samkomulag við sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Í samkomulaginu, sem lagt verður fyrir framkvæmdastjórn hans til staðfestingar á næstu dögum, felst m.a. að Seðlabankinn skuli þá hafa hækkað stýrivexti í 18% sem nú hefur verið gert.““ Krafan virðist hafa verið sú að þegar samkomulagið kæmist á og stjórnin mundi samþykkja það væri forsenda fyrir samþykkt stjórnarinnar að við hefðum þegar að því kæmi verið búin að hækka stýrivextina í 18%. Svona les ég út úr þessu.

Virðulegi forseti. Þetta kann að vera möguleg skýring sem hv. þingmaður nefnir hér, að í þessu þríhliða samkomulagi sé gert ráð fyrir því að búið verði að hækka stýrivextina þegar stjórn sjóðsins tekur málið fyrir. En það þarf að upplýsast. Þeir sem standa að samkomulaginu þurfa að upplýsa þetta. Viðbrögð ráðherranna sem undruðust þessa hækkun benda til þess að þeir hafi ekki átt von á henni. Hafi þeir ekki átt von á henni hafa þeir lesið skjölin þannig að ákvörðun yrði ekki tekin fyrr en eftir að stjórn sjóðsins væri búin að fjalla um málið, og orðalagið „letter of intent“ er ekki ákvörðun heldur ásetningur sem er um eitthvað sem menn ætla að gera ef eitthvað fer einhvern veginn. Mér finnst málið vera þannig vaxið að Seðlabankinn kunni að hafa verið of fljótur á sér.

Hæstv. forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að þetta þarf að upplýsa. Það er auðvitað ekki boðlegt að þingmenn á Alþingi Íslendinga skuli þurfa að vera að ráða í aðrar eins rúnir og fólgnar eru í einhverjum tilkynningum frá Seðlabanka Íslands og einhverjum óformlegum eða formlegum viðtölum við hæstvirta ráðherra. Það er búið að gefa út mjög misvísandi upplýsingar um þetta og þannig afhjúpa á hvern hátt ríkisstjórnin kýs að vinna. Hún kýs að vinna án þess að þjóðin eða þingið sé upplýst um þessi mál. Það er ámælisvert. Ég hefði haldið að kollegar okkar, a.m.k. hv. þingmenn Samfylkingarinnar sem hafa talað um opna og gegnsæja stjórnsýslu, létu ekki bjóða sér vinnubrögð af þessu tagi. Mér þykir dapurlegt að horfa á þessa félaga okkar þurfa að kyngja þessum vinnubrögðum sem eru að sjálfsögðu forkastanleg. Ég vil líka benda á annað sem mér finnst forkastanlegt úr því að ég er farin að nota svo stór orð, hæstv. forseti, mér finnst ekki boðlegt að núna eftir hádegið, þ.e. frá kl. hálftvö þegar umræðan hófst eftir hádegið, hefur hæstv. forsætisráðherra ekki sést í þessum sal og enginn gerir athugasemdir við það. Við erum vön því að hann gangi hér inn og út eins og honum sýnist og þurfi ekki að vera viðstaddur klukkutímum saman. Það getur vel verið að hann sé að horfa á einhvern sjónvarpsskjá en hann á bara að vera hér þegar við erum að ræða þessi mál, alveg eins og hann átti að vera á þingi Norðurlandaráðs þegar verið var að ræða við hann um formennskuár Íslendinga í norrænu ráðherranefndinni sem verður árið 2009. Þá lét hann sig hafa það að fara úr salnum af því að hann þurfti að fara í mat með forsetanum. Það fannst honum mikilvægara en að svara þeim spurningum sem þingmenn á þingi Norðurlandaráðs hefðu þurft að bera upp við íslenska forsætisráðherrann. Vinnubrögð af þessu tagi og viðhorf af þessu tagi eru ekki boðleg, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Þar sem hv. þingmaður endaði á því að gera að umtalsefni viðveru hæstv. forsætisráðherra í fyrirspurnatíma á Norðurlandaráðsþingi held ég að það sé óhjákvæmilegt að fram komi að hæstv. ráðherra var einungis að fylgja þeirri tímaáætlun sem lagt var upp með af hálfu þeirra sem skipulögðu þann fund. Það er ekki hægt að áfellast hann fyrir að vera mættur á þeim tíma sem honum er sagt að vera mættur á og finnst mér það frekar ósanngjarnt. Þetta kom fram á þinginu og mér finnst ósanngjarnt að nefna það í þessari umræðu. Það sem ég vildi gera að umræðuefni í þessu andsvari er að mér þykir hv. þingmaður ganga frekar langt í því að halda sig í þeirri undarlegu skógarferð sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kaus að fara í til Noregs til að reyna að finna fyrir því einhvers konar rökstuðning að eitthvað annað en Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og samstarfið við hann hefði getað verið mögulegt og að í reynd væri í því einhver valkostur. Það kom skýrt fram í máli forsætisráðherra Noregs á Norðurlandaráðsþingi að aðkoma Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að þessu máli auðveldaði aðkomu annarra ríkja. Það kom líka skýrt fram hjá honum að einstök ríki hefðu ekki burði til að hanna eða fylgja eftir verkefnum af þessum toga. Ég er ekki með nákvæmt orðalag fyrir framan mig. Hann tók afar skýrt og jafnvel enn skýrar af skarið með þetta í viðtali við Ríkisútvarpið, sjónvarp í gærkvöldi frekar en fyrrakvöld og fjallaði þar nákvæmlega um þessi atriði, með öðrum orðum að það eru ekki einstök ríki sem hafa þekkingu eða hæfni eða burði til að stjórna eða reka nauðsynlegt samkomulag sem forsendu lánveitingar af þeim toga sem hér um ræðir.

Hæstv. forseti. Fyrst varðandi þá reiði sem greip um sig í þingsal Norðurlandaráðs í fyrradag þegar hæstv. forsætisráðherra ákvað að fara frekar í mat með forseta Finnlands og hinum forsætisráðherrum Norðurlandanna en að klára að svara fyrirspurnum. Ekki í almennum fyrirspurnatíma, hæstv. forseti, heldur þegar hann var að fylgja úr hlaði formennskuáætlun Íslands fyrir árið 2009 og Ísland var í fókus í einn klukkutíma af þingtímanum. Hæstv. forsætisráðherra kaus að fara þegar korter eða 20 mínútur voru eftir af þessum klukkutíma í stað þess að ljúka við að svara þeim spurningum sem þingmenn beindu til hans. Síðar um daginn þegar forsætisráðherrarnir voru hver fyrir sig að halda sínar ræður fékk hann auðvitað ákúrur frá þingmönnum fyrir að hafa farið úr salnum. Menn komu í andsvör við hann og gerðu þetta að umtalsefni en þá sneri hæstv. forsætisráðherra bara upp á sig og skammaði þá sem höfðu skipulagt fundinn. Það vakti heldur ekki mikla virðingu og afsakaði ekki framferði hæstv. ráðherra. Það kann vel að vera ósanngjarnt, eins og hv. þm. Árni Páll Árnason segir, að ég skuli nefna þetta. Mér finnst það þó ekki því þetta er nákvæmlega sama framkoma og við höfum verið alin upp við hér á Alþingi Íslendinga. Ráðherrar á Íslandi hafa ekki sýnt þinginu nægilega virðingu að mínu mati. Varðandi síðan orð Jens Stoltenbergs. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það kom skýrt fram að það auðveldaði öðrum ríkisstjórnum að koma að borðinu þegar Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn var kominn að því enda er það Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sem nú setur reglurnar. Samkvæmt hinu módelinu, sem við höldum enn fram að hefði verið möguleiki, hefði hið pólitíska vald sett grunnreglurnar 

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst af því sem forsætisráðherra Noregs hefur sagt að við fórum ekki öfugt að hlutunum. Við fórum alveg hárrétt að þeim. Það er ljóst að norska ríkisstjórnin telur sig ekki hafa til að bera hæfni eða aðstöðu til þess að stjórna verkefni af þessum toga. Að koma með vangaveltur og getgátur um að eitthvað annað hefði verið í boði þegar ekkert bendir til að svo hafi verið og ljóst er af afstöðu forsætisráðherra Noregs að í hans huga var ekki annar valkostur í boði að þessu leyti - það finnst mér ekki eðlilegt. Síst af öllu finnst mér það sæmandi hv. þingmönnum Vinstri grænna að koma aftur og aftur hingað upp, eins og hv. þingmaður áðan, með vangaveltur og hálfkveðnar vísur um að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn muni setja skilyrði um niðurskurð á velferðarkerfi þegar það er sannarlega ekki þannig. Farið hefur verið yfir helstu atriði samkomulagsins í samtölum forsætisráðherra og formanna stjórnarandstöðuflokkanna sem og í utanríkismálanefnd. Það er alveg ljóst að þar er ekki kveðið á um nokkurn niðurskurð í velferðarþjónustu. Mér finnst satt að segja íslensk þjóð eiga annað og betra skilið á þessum óvissutímum en að hv. þingmenn Vinstri grænna ali á óvissu um grundvallarforsendur velferðarkerfis þjóðarinnar í þeim tilgangi að reyna að slá pólitískar keilur til þess að réttlæta röklausan málflutning sinn um að eitthvað annað hafi verið í boði en Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn. Með öðrum orðum til þess að reyna að hífa hv. þm. Steingrím J. Sigfússon upp úr því norska skógarrjóðri sem hann týndist í. Menn eru komnir í endalausar ógöngur og eru að reyna að vekja upp efasemdir um þau skilyrði sem liggja fyrir í samkomulagi milli ríkisstjórnarinnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Mér finnst það ekki réttmætt og ekki eðlileg pólitísk umræða að fiska í svo gruggugu vatni til þess að reyna að réttlæta hluti sem augljóslega voru settir fram á röngum forsendum í upphafi af hálfu forustu Vinstri grænna.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kallar það rökleysu sem við þingmenn Vinstri grænna förum með og talar um týndan formann í skógarrjóðri. Nú vil ég upplýsa hv. þingmann um að allt það sem við erum að segja hefur komið fram í norskri pressu. Í morgun heyrði ég viðtal á Rás 1 við Íslending sem býr í Ósló og sagði útvarpsmanni frá því að allir Norðmenn vissu að norska ríkisstjórnin hefði beðið eftir því að íslenska ríkisstjórnin hefði samband en hún gerði það ekki. Norðmenn undruðu sig á því. Þeir gerðu það í síðustu viku og vikunni þar áður og þeir gera það enn í dag. Ég vil því bara segja við hv. þingmann að við förum ekki með rökleysu. Auðvitað er mjög erfitt að þurfa að tala um þessa hluti í einhverri þáskildagatíð og segja hvað ef? Við gerum okkur fulla grein fyrir því. Auðvitað stöndum við hér og reynum að koma með hugmyndir til lausnar. Við höfum boðið okkur fram til þess frá fyrsta degi. Hefur verið tekið í þá hönd? Höfum við verið mikið við borðið að hanna einhverjar lausnir með ríkisstjórninni? Ó nei. Engin samræðustjórnmál núna. Stjórnarandstöðuflokkarnir eru ekki við borðið. Við þurfum að reyna að leita fyrir okkur í því sem sagt er, ráða í orð ráðherranna og sömuleiðis að leita fyrir okkur í fjölmiðlunum um hver hin raunverulega staða sé. Ég er algjörlega sannfærð um það, hæstv. forseti, að skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins varðandi niðurskurð á velferðarkerfinu verða kannski ekki orðuð á sama hátt og ég gerði í ræðustóli Alþingis en þau eru fólgin í skilyrðunum engu að síður. Við heyrðum hæstv. forsætisráðherra segja í morgun að það kostaði 85% af vergri landsframleiðslu að endurreisa bankana og gera mætti ráð fyrir því að skuldir ríkissjóðs hækki úr 29% í lok árs 2007 í 100% í lok árs 2009. Hvað vitum við varðandi skilyrðin sem IMF setur? Árið 2012 á ríkissjóður að vera hallalaus. Við vitum að við stefnum í gríðarlegt hallatímabil með ríkissjóð en hann á að vera hallalaus árið 2012 samkvæmt skilyrðunum, eftir því sem okkur hefur heyrst. Hvað þýðir það annað en gríðarlegan niðurskurð á endanum? Á hverju? Á velferðarkerfinu.

Herra forseti. Þetta hefur um margt verið ágætisumræða um efnahagsmálin og stöðuna það sem af er degi. Ég hygg að einir 20 þingmenn hafi tekið til máls síðan að umræðan hófst í morgun og hún hefur að mestu leyti verið málefnaleg vil ég leyfa mér að segja. Auðvitað mismálefnaleg eins og gengur og gerist og virðist fara svolítið eftir flokkum. Mig langar að koma inn á þrjú atriði í upphafi áður en ég sný mér að aðalatriði ræðu minnar sem lýtur að hag heimilanna og fjölskyldunum í landinu. Í fyrsta lagi vil ég bregðast við því sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði fyrr í dag. Hann lýsti þeirri skoðun sinni að rannsókn á því hvað gerðist í aðdragandanum að bankahruninu ætti að fara fram á vegum þingsins og þingmanna. Ég tel það ekki heppilegt. Mín skoðun er sú að þingið geti jú sett af stað vinnu en sú yfirferð verður að vera algerlega hafin yfir allan vafa. Til þess að svo megi verða verðum við að fá hingað óháða sérfræðinga. Líklega verða þeir að koma að utan til þess að enginn vafi leiki á einhverjum tengslum. Ég vil bara nefna hér að það er mín skoðun að hvítbók sú, eða sú rannsókn sem fara á fram, verði að vera óháð og að henni verði að koma erlendir sérfræðingar. Ég vil líka nefna áður en lengra er haldið - af því að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, sem nú er reyndar farin úr salnum sýnist mér, talaði um hugmyndir til lausnar. Ég hef nú setið hér og hlustað á allar ræðurnar 20 sem hafa verið haldnar í þessari umræðu í dag en ég varð ekki vör við margar hugmyndir til lausnar í ræðum þingmanna Vinstri grænna. Því miður. Þeir notuðu frekar tímann til að gagnrýna og dvelja í fortíðinni og velta því fyrir sér hvað hefði farið úrskeiðis. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson kom hingað upp í dag og hélt ágæta ræðu þar sem hann talaði m.a. um það sem fram undan er og gerði helst að umtalsefni sparnað í ríkisrekstrinum. Ég held að við séum að horfa á gerbreytta heimsmynd og gerbreytt landslag á Íslandi. Ég held því miður að samhliða miklum niðurskurði hjá ríkinu og einstaka stofnunum sé óhjákvæmilegt að menn líti líka til aukningar tekna. Ríkissjóður er ekkert öðruvísi en heimilin í landinu. Til hvaða aðgerða eru heimilin að grípa núna? Það er tvennt. Þau draga saman og reyna að auka tekjur sínar til þess að ná endum saman. Hæstv. utanríkisráðherra gerði grein fyrir því í dag að hún sæi fyrir sér sparnað í sínu ráðuneyti, á sínum póstum, og ég fagna því. Ég vil hvetja aðra ráðherra í ríkisstjórninni til þess að hugsa hlutina upp á nýtt. Það er fita víða í þessu stjórnkerfi sem má svo sannarlega skera niður. Ég held, án þess að ég fari nánar út í þá sálma, að í vetur verði óhjákvæmilegt að ríkissjóður horfi til þess að auka tekjur sínar með einhverjum hætti. Þriðja atriðið sem ég vil gera að umtalsefni og mörgum hefur orðið tíðrætt um er stýrivaxtahækkunin sem Seðlabankinn kynnti. Ég ætla ekki að hafa miklar efnislegar skoðanir á því eða velta mér upp úr því að öðru leyti en að ég verð að segja að mér fannst útspil Seðlabankans mjög einkennilegt varðandi þessa fréttatilkynningu sem hann sendi frá sér. Í yfirlýsingunni segir Seðlabankinn - ég geri ráð fyrir því að þar tali formaður bankastjórnar Seðlabankans því þegar Seðlabankinn sendir eitthvað frá sér ber formaður bankastjórnar yfirleitt ábyrgð á því - að ráðherrar í ríkisstjórninni hafi að mati bankans undrast hækkunina og í ljósi þess telji bankinn nauðsynlegt að birta þessa tilkynningu. Ég er búin að vera að skoða yfirlýsingar ráðherranna síðustu daga og ég sé ekki nema einn ráðherra sem hefur sérstaklega undrast þessa ákvörðun. Hvaða ráðherra skyldi það nú vera? Það er hæstv. menntamálaráðherra og varaformaður Sjálfstæðisflokksins, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Hvaða skilaboð eru þetta frá fyrrverandi formanni Sjálfstæðisflokksins til núverandi varaformanns sama flokks?

Það er augljóst.

„Það er augljóst“ er kallað hér úti í sal. Ég er ekki með neinar samsæriskenningar á takteinum og ætla svo sem ekki að hafa þær uppi en mér finnst þetta vægast sagt einkennilegt útspil. Mér finnst alls ekki við hæfi að embættismaður í þessari stöðu eða bankastjórnin sendi frá sér yfirlýsingu af þessu tagi. En nóg um það. Það sem mér finnst skipta mestu máli og langar að ræða hér í lokin er hagur heimilanna og fólksins í landinu. Ég held að við verðum núna alvarlega - ég veit að sú vinna fer fram m.a. vegna þess að ég er þátttakandi í vinnuhópi sem er að skoða alls kyns tillögur til úrlausnar fyrir heimilin í landinu. Þar kemur ýmislegt til. Það er staðreynd að bankastofnanir hafa að undanförnu boðið upp á frystingu lána og alls konar greiðsluaðlaganir. Ég held hins vegar að við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að við þurfum hugsanlega að færa niður lán. Bandaríkjamenn hafa gert það og mér finnst allt í lagi að við Íslendingar skoðum það til þess að standa vörð um heimilin, að lán þeirra, sérstaklega til íbúðakaupa, verði færð niður til þess að þau fari ekki á hausinn. Ég held að við verðum að leyfa okkur að hugsa upp á nýtt og út fyrir rammann. Ég vil nefna eitt dæmi þar að lútandi sem snýr að viðbótarlífeyrissparnaði landsmanna eða séreignarsparnaðinum. Þegar lögin um séreignarsparnað voru sett árið 1999 - það augljóst þegar maður les lögin að séreignarlífeyrissparnaðurinn er hugsaður sem áfallatrygging þannig að lendi einhver í því að verða öryrki getur hann fengið viðbótarlífeyrissparnaðinn greiddan út. Ef ég fell frá fær maki minn eða erfingjar lífeyrissparnaðinn greiddan út. Ég lít svo á að það séu áföll sem dynja yfir þjóðina núna og þess vegna eigi að skoða mjög rækilega að við tilteknar aðstæður gefist fólki tækifæri til þess að taka út þennan séreignarlífeyrissparnað núna og nota til þess að greiða niður skuldir, hvort sem það eru óhagstæðar yfirdráttarskuldir, íbúðalán eða þar fram eftir götunum. Ég bendi líka á að í ályktun ASÍ frá ársþingi þeirra fyrir nokkrum dögum síðan er einmitt opnað á þessa leið og ég fagna því mjög. Ég hef einnig upplýsingar um að þessa dagana segi fólk í stórum stíl upp séreignarlífeyrissparnaði sínum vegna þess - við verðum að átta okkur á því - að það er svo mikið traust horfið í þessu samfélagi. Traustið á bankastofnununum er farið. Traustið á stjórnmálunum er trúlega líka farið og traust á lífeyrissjóðum hefur beðið alvarlegan hnekki. Lífeyrissjóðirnir sjá það í uppsögnum á þessum samningum. Ég held að til þess að bregðast við því og byggja þetta traust upp aftur til framtíðar væri mjög vel við hæfi að skoða að þetta væri borgað út. Það er ekki víst að allir mundu nýta sér það en þetta væri borgað út til þeirra sem þyrftu á því að halda og menn gætu síðan byrjað frá grunni. Því hvaða réttlæti er fólgið í því að manneskja sem á kannski á bilinu tvær til fimm milljónir í séreignarlífeyrissparnaði og er hugsanlega að fara á hausinn vegna álíka hárra skulda annars staðar í bankakerfinu geti ekki notað þessa peninga núna? Ég held að engin huggun sé í því að fjölskyldur verði gjaldþrota en viti af því að við 62 ára aldur, eða 67 ára aldur, eigi þær einhvern pening. Herra forseti. Ég sé að tími minn er að verða búinn. Ég vildi nefna þetta vegna þess að ég held að þetta gæti verið liður í því að leggja heimilunum lið í þeim áföllum sem núna dynja á íslensku samfélagi.

Herra forseti. Ég er sammála hv. þingkonu Steinunni Valdísi Óskarsdóttur um flest atriði en stjórnarliðar eru ekki að tala um atvinnulífið. Þeir eru númer eitt, tvö og þrjú að hugsa um fjölskyldurnar í landinu sem er gott og vel - það er mjög af því góða að leyfa fólki að nota séreignarsparnað til að greiða niður skuldir. Vissulega má skoða þá hugmynd að skera niður skuldir en það er erfitt því að gæta þarf jafnræðis meðal allra. Hvers eiga þeir að gjalda sem hafa alltaf staðið í skilum og eru með allt sitt á hreinu? Eiga þeir að sitja hjá eða á að mæta þeim með einhverjum hætti líka? Þetta er ekki auðvelt en ég fagna því að fólk skuli vera að reyna að finna leiðir til þess að hjálpa þeim sem verst eru staddir. Ég hefði viljað heyra álit hv. þingkonu um sjávarútvegsfyrirtækin, hvort hún og flokkssystkini hennar ætli virkilega að horfa upp á fólk sem verður gjaldþrota og tapar húseignum sínum, fer jafnvel á vergang eða lendir í alvarlegum hrakningum - hvort þau ætli að horfa upp á að sægreifarnir, sem hafa fengið fiskinn í sjónum afhentan og braska með nýtingarréttinn á honum, leigja hann, selja hann og veðsetja hann, fái að gera það áfram og að kerfið í sjávarútveginum verði óbreytt. Ég hefði viljað heyra það frá stjórnarþingmönnum hvernig þeir ætla sér að taka á þeim málum.

Herra forseti. Aðalatriði málsins og aðalatriðin í ræðu minni voru þau að við þær aðstæður sem nú eru í íslensku samfélagi verðum við að leyfa okkur að hugsa upp á nýtt í öllu tilliti. Í stuttri ræðu hér áðan gerði ég fyrst og fremst heimilin í landinu, fjölskyldurnar, að umtalsefni en að sjálfsögðu skipta fyrirtækin ekki síður máli. Fyrirtækin skipta jafnvel meira máli ef út í það er farið því að það eru jú þau sem sjá fjölskyldunum fyrir atvinnu. Hv. þingmaður talaði um jafnræði í sambandi við þá hugmynd að færa niður lán og að sjálfsögðu á það við um alla, líka þá sem standa í skilum. Þetta er ákvörðun sem samfélag okkar þarf að taka. Slíkar ákvarðanir eru þekktar erlendis þar sem menn hafa lent í sams konar hremmingum. Varðandi sjávarútegsmálin og stefnuna þar get ég endurtekið það sem ég sagði hér áðan: Við verðum að leyfa okkur að hugsa upp á nýtt gömlu aðferðirnar og gömlu vinnubrögðin sem við höfum notað allt of lengi í sjávarútveginum og í öðrum málum á undanförnum áratug. Við verðum að stokka spilin upp á nýtt og gefa upp á nýtt og sjávarútvegsmálin eru ekki undanskilin.

Herra forseti. Ég fagna þessari yfirlýsingu hv. þingkonu um að taka eigi á þessu eins og öðru. Ég vonast til þess að það verði gert.  Ég segi enn og aftur: Ég þakka fyrir þessa yfirlýsingu.

Forseti. Margt var ágætt í ræðu hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur. Ég get að mörgu leyti tekið undir það sem hún sagði um stöðu heimilanna í landinu og aðgerðir til að bregðast við því. Hún nefnir hugmyndir um að færa niður lán sem víða hefur verið gert. Mér finnst það góð hugmynd sem vert er að ræða betur og útfæra. Ég tel nauðsynlegt að grípa til slíkra aðgerða til að halda heimilunum gangandi og samfélaginu í heild. Ég tek einnig undir þau orð hennar að fram þurfi að fara algjörlega óháð rannsókn á ástandinu og það af utanaðkomandi aðilum. Annað er ekki trúverðugt, ekki fyrir þá sem starfa í þessu góða húsi eða í stjórnmálum almennt og ekki fyrir viðskiptalífið eða þá sem þurfa að vinna sér traust að nýju. Ég held að allir hljóti að vera sammála því. Þingmaðurinn kvartaði yfir því að þingmenn Vinstri grænna hefðu haft lítið fram að færa í þessari umræðu og öðrum líkum um efnahagsmálin, ekki hafi komið fram margar tillögur. Ég held samt að á undanförnum dögum, vikum, mánuðum og árum hafi ekki komið fram jafnmargar tillögur frá nokkrum stjórnmálaflokki í efnahagsmálum öðrum en Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Við höfum á undanförnum vikum lagt fram fjölmargar tillögur, fjölmargar hugmyndir, bæði á þingi og utan þings, sem snúa að þeim málum sem verið er að fjalla um. Við höfum tekið afstöðu til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Við höfum tekið afstöðu varðandi vaxtamálin. Við höfum beint því til ríkisvaldsins að reynt verði að byggja betur undir útflutningsatvinnugreinarnar, það sem við höfum kallað stoðatvinnugreinar, þangað eigum við að beina sjónum okkar. Við höfum viljað frysta eignir auðmanna, reyna að kalla þær inn í landið aftur o.s.frv. svo að fátt eitt sé nefnt. Ekki hefur skort tillögur og hugmyndir af okkar hálfu.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir hlý orð í minn garð. Ég heyri að við erum að flestu leyti sammála um það sem fram undan er varðandi heimilin og aðgerðir fyrir fólkið í landinu. Eitthvað held ég að hv. þingmanni hafi misheyrst eða að hann hafi oftúlkað ræðu mína. Ég veit mætavel að þingmenn Vinstri grænna hafa lagt fram ótal tillögur í vetur og jafnvel svo að mörgum hefur þótt nóg um. Ég átti hins vegar við það að í umræðunum í dag, sem um 20 þingmenn hafa tekið þátt í, hefur ekki einn einasti þingmaður Vinstri grænna talað um þær hugmyndir sem þeir þó hafa lagt fram eða kynnt. Þingmenn Vinstri grænna hafa frekar kosið að nota tímann í að gagnrýna Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, gagnrýna Seðlabankann, gagnrýna ríkisstjórnina. Áðan var gengið eftir svörum frá hv. þm. Jóni Bjarnasyni um hugmyndir og var fátt um svör. Ég hefði haldið að hv. þingmenn Vinstri grænna hefðu átt að nota daginn til að tala fyrir öllum hugmyndum sínum í efnahagsmálum, kynna þær fyrir þjóðinni  Ég hefði kosið að menn hefðu notað umræðurnar í dag til þess að tala fyrir öllum þeim frábæru, góðu hugmyndum sem þingmenn Vinstri grænna segjast hafa talað fyrir í vetur. Þeir hafa sannarlega lagt fram margar hugmyndir 

Virðulegi forseti. Mér þykir það leitt ef ég hef valdið hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur einhverju hugarangri með því að benda henni á að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur oft og tíðum bent á aðgerðir í efnahagsmálum. Í dag hefur verið rætt um efnahagsmál og hvers vegna staðan er sú sem hún er. Um það fjallaði m.a. ræða hæstv. forsætisráðherra og einnig ræða hæstv. utanríkisráðherra. Ég varð ekki var við að margar mótaðar tillögur kæmu fram í ræðum þeirra um það hvað gera ætti í framhaldinu. Menn fóru bara almennt yfir stöðu efnahagsmála. Við lögðum fram frumvarp á vordögum um efnahagsmál, ítarlegt frumvarp í mörgum liðum, frumvarp um ráðstafanir í efnahagsmálum. Þegar því var fylgt úr hlaði sagði hæstv. iðnaðarráðherra, Össur Skarphéðinsson, með leyfi forseta: „Þetta er í annað skipti sem hv. þingmaður“ - og átti þá við þingmann Vinstri grænna - „kemur hér upp á örfáum dögum og neitar að horfast í augu við veruleikann. Hann neitar að horfast í augu við þá staðreynd að Ísland er opið hagkerfi. Hann neitar að viðurkenna að bankarnir standi sterkir.“ Björgvin Guðni Sigurðsson kom upp í kjölfar þess hv. þingmanns sem talaði fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og sagði: „Þið neitið að horfast í augu við staðreyndir, hér er sterkt efnahagslíf, hér eru sterkir bankar og engin hætta á ferðum.“ Við höfum margoft reynt að koma að málum í sambandi við ríkisstjórnina, allt frá fyrstu dögum hrunsins, bjóða fram aðstoð okkar, hvetja til samstöðu á þingi, stofna til þjóðstjórnar til að halda utan um það sem þarf að gera í samfélaginu til að við náum okkur á strik, 

Herra forseti. Það er ágætt að heyra að þingmenn Vinstri grænna hafa margar hugmyndir í efnahagsmálum. Við hljótum þá að heyra þær hugmyndir til lausnar mjög fljótlega þegar við ræðum pakkann þegar hann kemur frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, eins og hæstv. forsætisráðherra gerði grein fyrir hér áðan. Ég vil hins vegar mótmæla því, sem hv. þingmaður sagði, að umræðan af hálfu stjórnarliða hefði ekki snúist um hugmyndir heldur hefði einungis verið lýsing á ástandinu. Ég veit ekki betur en að ég hafi í ræðu minni kastað fram mörgum hugmyndum til lausnar á ástandinu. 

Herra forseti. Ég ætla að nota tíma minn til annars en að hlaupa eftir yfirlýsingum ráðherra, þingmanna og embættismanna á síðum dagblaða en skoða heldur ástandið eins og það blasir við þjóðinni í dag og hvernig hugsanlega sé hægt að grípa til aðgerða þannig að betur horfi þegar fram líða stundir. Fram undan er kaldur vetur á Íslandi. Eftir góðæri undanfarinna ára er skellur okkar afar mikill þegar saman fara djúp alþjóðleg kreppa og íslenskt banka- og fjármálakerfi sem var margfalt stærra en allur þjóðarbúskapurinn. Við vissum þvert á það sem menn hafa haldið fram hér að hið stóra fjármálakerfi hafði boðið upp á hættur, en að allt íslenska bankakerfið hryndi í einni svipan með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir íslenska þjóð gat enginn séð fyrir. Þótt ljóst sé að vandinn eða náðarhöggið hafi komið utan frá getum við ekki horft fram hjá þeim vanda sem safnast hefur fyrir hér heima. Það fjarar allt of hratt undan íslensku efnahagslífi. Við vitum að það er vandasamt að reka hagkerfi með smáum gjaldmiðli í alþjóðlegum ólgusjó. Við erum svo sem ekki eina landið sem berst við veikan gjaldmiðil nú um stundir en það hjálpar okkur ekki í þeim vanda sem hér ríkir. Það er því grundvallaratriði að koma á gjaldeyrisstöðugleika í landinu og í því verkefni er aðkoma Alþjóðagjaldeyrissjóðsins gríðarlega mikilvæg. Enginn velkist í vafa um að mikill sláttur var á íslenskum athafnamönnum á liðnum árum. Það á raunar ekki aðeins við um þá. Öll þjóðin horfði með aðdáun á dugnað þessara manna og útsjónarsemi. Það átti ekki aðeins við á Íslandi. Í gjörvöllum vestrænum heimi var uppgangur svo gríðarlegur að svo virtist sem engum kæmi til hugar að þar gæti orðið breyting á. Að sama skapi er fallið mikið og vonbrigði okkar íslenskrar þjóðar, lítillar þjóðar, gríðarlega mikil. Nú eru það auðmjúkir Íslendingar sem fara bónleið til erlendra bankastofnana að leita fyrirgreiðslna. Við töldum áður að Færeyjar væru huggulegur viðkomustaður á leið okkar til útlanda en nú hefur þessi góða vinaþjóð, sem fyrir fáum árum lenti í gríðarlegum vanda, rétt okkur hjálparhönd. Fyrir það þökkum við öll. Það sýnir svo ekki verður um villst að það er skammt á milli feigs og ófeigs. Um leið og við köllum eftir því að allt sé skoðað sem varð til þess að þessir atburðir urðu verðum við að gæta að því að við reisum land okkar upp á ný á grundvelli frumkvæðis og krafts. Þá þurfum við það lundarfar sem í frumkvöðlum býr. Herra forseti. Það er nauðsynlegt að horfa til framtíðar. Það þarf að móta stefnu um hvernig við ætlum að byggja upp íslenskt samfélag að nýju. En um leið og við gerum það megum við ekki gleyma þeim fjölskyldum sem munu eiga afar erfitt næstu vikur og mánuði. Venjulegum Íslendingum mun blæða núna, eldri borgurum sem tapað hafa sparnaði sínum og þeir eru uggandi um hag sinn. Við horfum upp á gríðarlega háa vexti, verðbólgu og kjararýrnun. Við sjáum framan í ófreskjuna, atvinnuleysið, sem þegar er farið að koma sér fyrir hér á landi. Dag eftir dag berast fréttir af uppsögnum í atvinnulífinu. Það er ekki bara í bankakerfinu heldur einnig í byggingariðnaði og nú á fjölmiðlamarkaði og áfram má telja. Þessa dagana berast uppsagnarbréfin. Jólin verða án efa þung fyrir margar fjölskyldur. Höggið er að koma og það er þungt. Því lengur sem vextirnir haldast háir því erfiðara verður fyrir heimilin og öll fyrirtækin í landinu. Við skulum setja heimilin í landinu í forgang. Því lengur sem þau eru í vanda því erfiðara verður fyrir okkur að komast upp úr þessum táradal. Svo skulum við ekki gleyma einu lykilatriði: Þegar þessi ósköp dundu yfir voru það ekki bara bankarnir sem fundu til tevatnsins. Öll fyrirtækin í landinu eru undir. Ekkert heimili gat búið sig undir þessi ósköp. Í byrjun október 2008 þegar allt gekk sinn vanagang voru býsna margir með yfirdráttinn og greiðslukortin í botni, verðtryggðar skuldir, gjaldeyrisskuldir og fleira. Það var enginn tími til að bregðast við. Það vannst enginn tími fyrir okkur til þess að gera breytingar á högum okkar. Höggið kom og fólkið situr uppi með skuldirnar. Við þær aðstæður kom upp mikill órói og reiði í þjóðfélaginu. Það er eðlilegt að reiðin beinist að stjórnvöldum og við því þurfum við að bregðast. Við verðum að svara kalli þjóðarinnar um skynsamlegar aðgerðir til að bregðast við vandanum. Það er raunveruleikinn sem við þurfum að horfast í augu við. Grunnurinn er sterkur en til þess að hann verði það áfram má ekki pota í hann um of. Þar skiptir í mínum huga nýsköpun meginmáli. Við megum ekki hverfa af þeirri braut að halda uppi einu besta menntakerfi í heimi. Við munum byggja framtíð þjóðarinnar á grunni hugvits, frumkvæðis og þróunar. Margt af því fólki sem missir nú vinnuna er vel menntað. Það verður að finna þeim krafti farveg. Við höfum ekki efni á því að missa það fólk út úr landinu. Við eigum ekki að horfa til baka eða halda því fram að við séum að hverfa aftur í tímann. En hvað ætlum við að gera núna? Hvaða verkefni blasa við okkur? Við skulum varast að leggja óþarfabyrðar á þjóðina. Aukin skattheimta gæti hreinlega haft ófyrirséðar afleiðingar á þungan heimilisrekstur. Það þarf að skera alla þá fitu sem við höfum safnað utan á okkur. Í góðærinu höfum við leyft okkur svo margt sem við höfum ekki leyfi til að gera lengur. Við skulum bara byrja hérna í þingsalnum. Við skulum leggja af stöðu aðstoðarmanna þingmanna. Við skulum fækka ráðgjöfum ráðherra. Við skulum athuga hvort hægt sé að endurskipuleggja stjórnræðið t.d. með því að sameina ráðuneyti. Við skulum athuga launakerfi ríkisins. Við skulum endurskipuleggja utanríkisþjónustuna. Við skulum reyna að draga eins og kostur er úr óþarfaferðalögum á vegum ríkisins. Við skulum hraða endurskoðun á svokölluðum eftirlaunalögum. Ef við ætlum að leggja á þjóðina að borga svo miklar skuldir sem raun ber vitni eigum við að byrja á okkur sjálfum og spara þar. Eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir kom inn á áðan er það við aðstæður sem þessar sem tal um pólitík skiptir máli. Það er núna sem við þurfum að velja hvað við ætlum að gera og þá skipta pólitískar skoðanir verulegu máli. Þegar við lítum upp skiptir meginmáli að undirstöður lýðræðisins séu traustar. Í því sambandi vil ég sérstaklega nefna löggjafarsamkunduna, þennan sal. Við verðum að efla eftirlit þingsins og tryggja að rödd þess sé há og snjöll. Nú stöndum við í stríði við erlent stórveldi. Fyrir því munum við Íslendingar aldrei gefast upp. Við gerðum það ekki fyrr á tímum og við munum ekki gera það núna. Í gegnum alla okkar sögu hefur það skipt meginmáli að hafa í landinu fólk sem hefur mikla framsýni, stefnufestu og kjark til að koma þjóðinni upp úr þeim vanda sem að steðjar. Nú reynir á. Við verðum að bretta upp ermarnar öll sem eitt. Við skulum setja þjóðina í forgang því að við byggjum upp öflugt og kraftmikið samfélag á okkur sjálfum.

Virðulegi forseti. Erindi mitt er fyrst og fremst að hrósa hv. þingmanni fyrir góða ræðu og sérstaklega að taka undir með henni um mikilvægi þess að við þingmenn göngum á undan með góðu fordæmi í aðhaldi í ríkisrekstri. Hið sama eigi við um ríkisstjórn. Við þær aðstæður sem nú hafa skapast í samfélaginu fá allir áhuga á stjórnmálum og allir hafa skoðun á því réttilega hvernig við forgangsröðum í ríkisrekstri og förum með opinbera fjármuni. Ég held að enginn vafi sé á því að eftir 12 ára linnulausa aukningu ríkisútgjalda hljóta að vera miklar matarholur í hinu opinbera kerfi. Það er hins vegar mikilvægt að við mörkum strax í upphafi þá stefnu að skera niður þar sem mest ástæða er til og að við reynum í lengstu lög að verja þá þætti sem skipta máli fyrir grundvallarvelferð borgaranna, heilbrigðiskerfið, menntakerfið og löggæsluna. Þessir þættir verði grunnstoðirnar en við byrjum á að skera niður óþarfakostnað. Hv. þingmaður nefndi eftirlaunalögin og sérréttindi ráðherra og æðstu embættismanna í því samhengi. Ég tek sérstaklega undir með henni hvað þau varðar. Það er ófært að ætla almenningi í landinu að þola verulega lækkun eigin lífeyris um næstu áramót eins og nú blasir við en á sama tíma að halda óbreyttu forréttindafyrirkomulagi hjá æðstu embættismönnum ríkisins. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann hvernig hún sér fyrir sér að við getum gengið í þetta verk fljótlega og hvort hún er sammála mér um að við ættum einfaldlega að afnema þessi réttindi og leyfa þeim sem eru slíkar smásálir að vilja sækja sér laun með dómi að gera svo.

Herra forseti. Ég held að þegar staðan er orðin eins og hún blasir við okkur í dag, þegar við þurfum að horfast í augu við skuldir sem ekki eiga sér hliðstæðu í manna minnum, hvíli sú ábyrgð á kjörnum fulltrúum að líta í eigin barm áður en þeir leggja óþarfaklyfjar á þjóðina. Það var af þeim sökum sem ég taldi upp þessa sparnaðarþætti áðan. Ég hefði kannski viljað bæta við í því skyni að mér finnst að við eigum að líta til alls launastrúktúrs hjá ríkinu. Við þurfum að athuga hvort verið er að semja um laun sem ekki eru í takt við það sem fram undan er á almennum markaði þar sem menn draga nú saman launakostnað. Þar sem fólk á almennum markaði sættir sig við lægri laun en það hafði fyrir mánuði síðan megum við hjá ríkinu ekki bjóða einstökum aðilum há laun á sama tíma. Varðandi eftirlaunalögin er það óumdeilt að sú lagasetning hefur haft mikil áhrif í þjóðfélaginu. Mörgum hefur gramist mjög hvernig að þeim var staðið. Ríkisstjórnin hefur haft það á stefnuskrá sinni alveg frá því að hún tók við að endurskoða þau. Mér finnst ekki lengur hægt að bíða með þá endurskoðun. Ég verð samt að segja að ég hef engar töfralausnir í því sambandi. Mér finnst bara ekki hægt við þessar aðstæður að bíða lengi eftir því að gerð verði endurskoðun á eftirlaunalögunum. Hvernig menn fara að því, hvort þeir afnema þau með einu og öllu eða ekki, veit ég ekki. Ég treysti þeim sem vinna við það til að meta það. Aðalatriðið er að við í þessum sal þurfum ekki að búa við tortryggni gagnvart störfum okkar á sama tíma og við leggjum gríðarlegar skuldir á þjóðina en viljum síðan ekki horfast í augu við okkar eigin stöðu. Það er meginmálið og ég legg áherslu á það í máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég fagna orðum hv. þingmanns. Ég held að það sé afar brýnt að við sýnum strax vilja þingsins í þessu efni. Ég held að það sé mjög mikilvægt að samstaða myndist um það meðal þingmanna að taka strax á eftirlaunamálinu. Ég veit að menn hafa hingað til velt fyrir sér ýmsum stjórnskipulegum hindrunum sem geti verið í vegi þess að réttindin séu tekin af og hvort þær kunni að valda ríkinu bótaskyldu. Ég held að tími lögfræðilegra vangaveltna af þeim toga sé löngu liðinn við þær aðstæður sem við búum við nú þótt það sé, eins og ég nefndi áðan, rétt að afnema þessi réttindi og leyfa þá þeim sem eru slíkar smásálir að vilja sækja forréttindi sín með dómi að gera það. Þeir verða þá sjálfum sér til skammar og að athlægi. En tjón ríkisins verður ekki meira en það hefði orðið óbreytt af að borga þeim þessi réttindi út. Við skulum afnema þessi réttindi. Við skulum leyfa litlu aurapúkunum að koma og draga ríkið fyrir dóm til að fá sér til dæmd forréttindi sín. Þá skulum við borga þeim, nauðug viljug. En við skulum sýna fólkinu í landinu þá virðingu að bjóða því ekki upp á að verða að greiða þessi forréttindi að óbreyttu til eilífðarnóns án undangengins dóms.

Herra forseti. Margt hefur verið sagt í þessum ræðustól í dag um aðdraganda bankahrunsins og aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Menn spyrja sig eðlilega: Hvað gerðist, hvernig metum við viðbrögðin og aðgerðirnar og ekki síst, hvað tekur við? En því miður fer það allt eftir svarandanum hver svörin eru við þessum stóru og alvarlegu spurningum. Því miður bendir hver á annan og gjarnan út í heim. Auðmennirnir, bankastjórarnir, Fjármálaeftirlitið, Seðlabankinn, ráðherrarnir, allir virðast hafa verið að æfa lögreglukórinn í aðdraganda bankahrunsins. Enginn vissi neitt, enginn ber ábyrgð, hvað þá sök. Það alvarlega er að menn tala, sumir hverjir, eins og um smámistök hafi verið að ræða, smáslys sem óvænt bar að garði og það utan úr heimi. Alþjóðleg fjármálakreppa, segir forsætisráðherra, alþjóðleg lánsfjárkreppa, segja bankastjórarnir, Seðlabankinn brást á ögurstundu, segja auðmennirnir. Bara ef ekki hefði verið alþjóðleg fjármálakreppa, bara ef ekki hefði verið skrúfað fyrir lánsfjármagn í útlöndum til bankanna, bara ef Glitnir hefði fengið lánið á sunnudeginum, bara ef Seðlabankinn hefði borgað þessar 200 millj. punda fyrir Landsbankann á einhverjum mánudegi. Bara ef - og þá hefði allt verið í lagi eða hvað? Þá hefðu Íslendingar kannski getað haldið áfram á sömu braut skuldasöfnunar, bullandi viðskiptahalla og offjárfestingar. Nei, auðvitað er þetta ekki svona einfalt. Dæmið er miklu stærra, alvarlegra og flóknara. Mig langar til að reyna að takmarka mig aðeins við stöðuna eins og hún er í dag og það sem fram undan er. Mér finnst nefnilega mikilvægast að ekki verði haldið áfram á sömu braut, að Ísland morgundagsins verði ekki byggt á þeirri sömu stefnu um markaðsvæðingu samfélagsins og nú hefur beðið skipbrot. Það er ekki eins og hér hafi verið gerð smámistök sem hægt sé að leiðrétta og svo geti allt byrjað á nýjan leik. Hér voru gerð grundvallarmistök í hagstjórn og það var gert vitandi vits með peninga, atvinnu og efnahagsstefnu sem byggir á hagfræðikenningum nýfrjálshyggjunnar sem segir að ríkið eigi ekki að hafa afskipti af markaðnum og alls ekki af fjármálamarkaðnum. Í þessari kenningu er fólgin sú staðreynd að eftirlitið var slakt. Það var ekki tilviljun, það var ekki slys, það voru ekki mistök, það var pólitísk stefna. Eftirlitið með bönkunum og útrásinni, hvort heldur var í fjármálaeftirliti fjármálaráðuneyti eða Seðlabanka, var alveg í takt við þá stefnu sem öllu réð. Markaðurinn skyldi látinn í friði. Ríkið átti ekki að skipta sér af honum og eins og fyrr segir alls ekki af peninga- eða fjármálamarkaðnum. Afskiptaleysisstefnan er hluti af nýfrjálshyggjunni, „part av programmet“ eins og sagt er. Þetta voru engin smámistök sem hægt er að kippa í liðinn. Hér er um að ræða skipbrot pólitískrar stefnu nýfrjálshyggjunnar sem hefur því miður náð að kollsigla íslensku efnahagslífi og staðan í dag krefst þess að hér verði allt tekið til endurmats. Við megum ekki gleyma misskiptingunni í samfélaginu. Við megum ekki gleyma á hvaða braut við vorum. Við megum ekki gleyma ofurlaununum annars vegar og sultarlaunum öryrkja og ellilífeyrisþega hins vegar sem boðið var upp á í þessu ríkasta samfélagi í heimi eins og forsætisráðherra kallaði Ísland gærdagsins í ræðu sinni í dag. Ég ætla að rifja það upp að fyrir rúmu ári var skýrt frá því að slegið hafi verið nýtt Norðurlandamet, Íslendingar höfðu slegið Norðurlandamet. Tveir forustumenn eins íslenska bankans voru hæst launuðu stjórnendur á Norðurlöndum. Hvor um sig hafði 85 millj. sænskra króna eða um 800 millj. íslenskra króna þá í árslaun. Næstur á Norðurlöndum var forstjóri Nokia og hann var hálfdrættingur á við þessa menn. Árið 2003 þurfti 36 verkamenn til að afla þeirra launa sem samsvöruðu heildartekjum bankastjóra KB-banka. Á árinu 2006 þufti 600 verkamenn til að ná sömu fjárhæð en þá var Kaupþingsbankastjórinn með rúmar 64 millj. kr. í tekjur á mánuði. Þetta var Ísland gærdagsins, þetta var Ísland í gær. Samfélagsleg viðhorf og þarfir höfðu vikið fyrir viðskiptaviðhorfum og markaðshyggju. Stefnu sem bitnaði mjög illa á þeim sem minna mega sín og þeim sem ekki voru í bisness og þeim sem bjuggu úti á landi. Bilið jókst milli ríkra og fátækra og allir dönsuðu í kringum gullkálfinn, í kringum nýríka Nonna og félaga hans. En hvernig er Ísland í dag? Við stöndum eins og ég segi á rústum nýfrjálshyggjunnar. Björgunaraðgerðirnar hafa því miður einkennst af því að ríkisstjórnin vill ekki grafa niður á meinið. Menn eru í bullandi afneitun í báðum flokkum. Ég sé því miður engin merki stefnubreytingar í aðgerðum eða vinnubrögðum því að bankarnir voru vart fyrr komnir í ríkiseign en búið var að helmingaskipta bankaráðunum á milli stjórnarflokkanna tveggja. Skipað var í bankaráð nýrra ríkisbanka til bráðabirgða með þeim hætti. Það átti að vera aðeins til örfárra daga en það bólar ekkert á öðrum vinnubrögðum. Næst voru settir þrír 2 millj. kr. menn í bankastjórastólana, konur auðvitað með svolítið lægri laun eins og gengur og þeir voru auðvitað ráðnir án auglýsingar og valdir beint innan úr bankakerfinu sjálfu. Launakjör þessara bankastjóra í ríkisbönkunum, nota bene, voru leyndarmál þangað til bankastjóri KB-banka, Kaupþings nýja, upplýsti að hann fengi 2 millj. kr. á mánuði. Þá opnaðist fyrir hvað hinir fengu. Ég ætla að minna á íbúðalánin, yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að aðstoða fólk sem lendir í vanskilum og erfiðleikum vegna húsnæðislána. Ráðherrarnir voru ekki fyrr búnir að lýsa því yfir að stefnt væri að yfirtöku Íbúðalánasjóðs á almennum íbúðalánum og menn mundu fá sömu aðstoð í öllum þessum bönkum og Íbúðalánasjóði en að fréttirnar voru uppfullar af fólki sem var ýmist neitað um fyrirgreiðslu vegna íbúðalána eða sagt að borga himinháar summur fyrir að lengja í hengingarólinni. Hver banki fór sína eigin leið og gerir enn. Það veit enginn hvert verður framhaldið. Verður frystingin á þessum lánum í fjóra mánuði? Í sex mánuði? Í tólf mánuði? Og hvað kemur hún til með að kosta lántakendur? Herra forseti. Í gær tók þó steininn úr þegar í fréttum var frá því skýrt að innheimtufyrirtæki bjóði nú fyrirtækjum að stytta í ferlinu, þ.e. að kröfur sem ekki eru greiddar á eindaga fari umsvifalaust til innheimtufyrirtækis, fresturinn sé fjórir dagar í stað þess að venja hefur verið að gefa umþóttunarfrest í 20 daga áður en kemur til innheimtu. Ég kýs að spyrja fjármálaráðherra eða viðskiptaráðherra og ég óska eftir því, herra forseti, að leitað verði svara við því hver á Intrum Justica, innheimtufyrirtækið sem hér um ræðir og skýrt var frá að hegðaði sér svona í fréttum Ríkisútvarpsins í gær kl. 6. Er fyrirtækið enn í eigu Landsbanka Íslands, þ.e. í eigu íslenska ríkisins? Er þetta stefna ríkisstjórnarinnar sem hér birtist um hertar innheimtuaðgerðir gagnvart skuldurum? Hvar var sú ákvörðun tekin? Er það svona sem á að fara með fólk sem er að missa vinnuna og missa húsnæðið? Var þetta samþykkt í bankaráði Landsbankans? Var þetta samþykkt í skilanefndinni? Var þetta samþykkt í viðskiptaráðuneytinu? Var þetta samþykkt í félagsmálaráðuneytinu? Það verða að fást svör við þessu, herra forseti. Það ríkir nefnilega algerlega óbreytt ástand í bönkunum, nú bara í nafni ríkisins en ekki einkafjármagnsins, og það er þess vegna sem reiðin bullar í fólki og er svo mikið vantraust á þessum aðgerðum sem því miður virðast beinast fyrst og fremst til að bjarga viðskiptalífinu en síður heimilunum og atvinnu manna. Menn bera ekki lengur traust til ríkisstjórnarinnar. Menn vita sem er að hún ber ábyrgð á þessu ástandi, ekki síst Sjálfstæðisflokkurinn. Sautján ár, sviðin jörð, segja menn á götunni. En spurningin er: Hvernig verður Ísland á morgun? Ég óttast, herra forseti, að aftur verði byggt á sama grunni. Traustið er farið, sagði Steinunn Valdís Óskarsdóttir. Og já, ég treysti ekki þessari ríkisstjórn til að undirbúa eða hefja uppbyggingu og endurreisn íslensks samfélags. Hún þarf aðstoð til þess. Hún þarf aðstoð til þess frá þingi og þjóð en til þess þarf hún að treysta þingi og þjóð fyrir þeim upplýsingum sem hún býr yfir og þora að kynna aðgerðir sínar þannig að menn skynji að þær þoli dagsins ljós. Allt þetta ástand kallar auðvitað á opna rannsókn á efnahagslegum, pólitískum og siðferðilegum þáttum bankahrunsins. En við munum halda áfram og þjóðin mun taka sameiginlega á þessum vanda, en ef það á að gerast með núverandi ríkisstjórn verður hún að breyta um vinnubrögð.

Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu forsætisráðherra um efnahagsmál og aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Fyrir liggur sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar að leita eftir fyrirgreiðslu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í formi gjaldeyrisláns til að koma gjaldeyrisviðskiptum við umheiminn í eðlilegt horf. Ísland er í dag eyríki í meira en landfræðilegum skilningi, öll okkar tengsl við umheiminn í formi eðlilegra gjaldeyrisviðskipta hafa rofnað og í reynd er ekki eðlileg verðmyndun á gjaldeyri. Rétt áðan kallaði Seðlabanki Íslands eftir því að viðskiptaaðilar komi með gjaldeyri sem mögulegt er inn á þann vísi að gjaldeyrismarkaði sem nú er rekinn í skjóli Seðlabankans í því skyni að treysta verðmyndun með gjaldeyri. Með öðrum orðum þýðir þetta að seljendur vöru og þjónustu í útlöndum hafa eðlilega vantreyst möguleikum sínum á að koma með gjaldeyri hingað vegna þess að þeir hafa ekki getað reitt sig á að fá yfirfærslu aftur og að geta notað gjaldeyrinn á síðari stigum í útlöndum. Hrun bankanna leiddi líka til hruns viðskiptasambanda við erlendar bankastofnanir sem áður höfðu tryggt gjaldeyrisviðskipti og auðvitað fer ekki hjá því heldur að orðsporstjón okkar í Bretlandi vegna aðgerða breskra stjórnvalda hefur haft áhrif í þessa veru. En á meðan þetta ástand varir er íslenska krónan lágt skráð og við söfnum glóðum elds að höfði okkar því að í reynd er Seðlabanki Íslands að ganga á gjaldeyrisvaraforða dag frá degi og ekki er eðlileg verðmyndun með gjaldeyri. Fyrir lítið land sem er mjög háð milliríkjaviðskiptum eins og Ísland er þá er enginn valkostur við það að hafa eðlilegt gjaldeyrisflæði og eðlilegan gjaldeyrismarkað. Það er óhugsandi fyrir okkur að fara aftur til þess tíma þegar hlutirnir voru nokkurn veginn eins og þeir eru í dag, þ.e. þegar hið opinbera skammtaði gjaldeyri og meira að segja á mismunandi gengi eftir því hvaða atvinnugrein átti í hlut vegna þess að sumar atvinnugreinar voru meira í náðinni hjá stjórnvöldum en aðrar. Það er einfaldlega þannig að það er enginn valkostur í nútímasamfélagi við það að byggja upp öflugan gjaldeyrismarkað sem geti lagt grunn fyrir velferð heimila og fyrirtækja. Því fyrr sem við fáum eðlilegt verð á krónuna þeim mun betra og þeim mun hagstæðara fyrir íslenskan almenning og fyrirtæki. Það hefur nokkuð verið gert úr því að sú stýrivaxtahækkun sem nú er orðin verði skaðleg heimilum og fyrirtækjum. Í því felst mikil einföldun af því að valkostirnir í stöðunni eru engir, þeir eru einfaldlega engir. Og það er algerlega ljóst að ef við ekki grípum til allra þeirra aðgerða sem við getum til að koma á gjaldeyrismarkaði sem allra fyrst í gang þá gerum við tvennt: Í fyrsta lagi eyðileggjum við stöðu fyrirtækja sem skulda 80% af skuldum sínum í erlendum gjaldeyri og eru því nú öll nokkurn veginn í raun gjaldþrota vegna þess að krónan er svo lágt skráð. Í öðru lagi hættum við á að viðhalda hér verðbólgu, langvinnri verðbólgu fram á næsta ár sem mundi éta upp eign almennings í íbúðarhúsnæði og auka á verðtryggðar skuldir heimilanna. Því má ekki gleyma að heimilin í landinu skulda einungis um 10% af skuldum sínum á vöxtum sem Seðlabankinn ákveður með stýrivöxtum, 90% eru annars vegar verðtryggðir vextir sem ekki ráðast af stýrivöxtum og svo erlendar skuldir. Heimilin í landinu eiga því allt undir því að við komum gjaldeyrismarkaðnum í eðlilegt horf sem allra allra fyrst og það eiga fyrirtækin líka. Þetta er verkefnið sem við stöndum frammi fyrir og undan því verður ekki vikist. En þetta verður ekki auðvelt, þetta verður alls ekki auðvelt og það er veruleg óvissa um hversu vel tekst til. Við skulum ekki gleyma því að íslenska krónan hefur aldrei flotið á markaði nema síðustu sjö ár. Þegar ákveðið var að láta krónuna fljóta á markaði og opna hindrunarlaus viðskipti með gjaldmiðilinn var lögð mikil áhersla á að byggja trúverðuga peningamálastefnu að bestu manna yfirsýn með verðbólgumarkmiði og mikið var lagt upp úr að gera hana vel úr garði og treysta sjálfstæði Seðlabankans sem átti að auka tiltrú á krónuna á markaði. Þetta hefur verið nauðsynleg forsenda gjaldeyrisviðskipta í öðrum opnum hagkerfum. Núna blasir við okkur það tröllaukna verkefni eftir að íslenska krónan hrundi og eftir að traustið á íslensku efnahagslífi hrundi að skapa traust á gjaldeyrismarkaði á ný án þess að ljóst sé eftir hvaða leiðarstjörnum verði stýrt vegna þess að verðbólgumarkmið Seðlabankans hefur verið aftengt og við þær aðstæður þegar orðspor landsins hefur beðið mikinn hnekki og þar af leiðandi ólíklegt að margir erlendir aðilar vilji halda á krónum um þessar mundir. Og í þriðja lagi þegar orðspor Seðlabankans hefur fallið nokkurn veginn dag frá degi og sérstaklega nú upp á síðkastið og verður ekki betur séð af yfirlýsingu dagsins í dag en þar séu menn uppteknari við að standa í stríði við hæstv. menntamálaráðherra en að sinna efnahagsstjórninni í landinu. Þetta eru auðvitað hrikalega erfiðar aðstæður til að setja gjaldmiðil á flot, sérstaklega ef haft er í huga að um er að ræða minnsta fljótandi gjaldmiðil í heiminum. Ég held að sé óhætt sé að fullyrða að aldrei nokkurn tíma hafi gjaldmiðill verið látinn fljóta á gjaldeyrismarkaði við erfðari aðstæður en þessar. Við skulum því búa okkur undir að þetta verði erfið sigling. Vonandi verða það tímabundnar aðstæður en þetta getur vel orðið erfið sigling og það getur orðið erfitt að byggja upp tiltrúna aftur. Ég er bjargfastlega þeirrar skoðunar að það sem best geti orðið til að auka traustið á íslenskri krónu, auka viðskipti með hana og auka stöðugleika hennar jafnt til skamms tíma sem lengri tíma sé yfirlýsing um aðildarumsókn að Evrópusambandinu vegna þess að þá verður íslenska krónan verðmæt í augum þeirra á markaði sem vilja veðja á aðild að Evrópusambandinu og því að þessi gjaldmiðill breytist í evru. Með öðrum orðum, kaupendahópurinn stækkar. Ég held satt að segja að yfirlýsing um Evrópusambandsaðild og ákvörðun um að taka upp evru yrði besta akkerið sem við gætum mögulega sett í krónuna við þessar aðstæður til að reyna að tryggja stöðugleikann á ný. Því það er sannarlega dapurlegt ef okkar eina leið í þessum erfiðu aðstæðum er að halda áfram með markaðsviðskipti með krónuna sem hingað til hefur verið gríðarlega óstöðug og sá óstöðugleiki hefur valdið heimilum og fyrirtækjum miklu tjóni og það er alvarlegt þegar við sjáum svo fram á að allar horfur eru á að óstöðugleikinn verði enn meiri á næstunni. Virðulegi forseti. Þetta eru erfiðir tímar og verða erfiðir tímar, við eigum margar erfiðar brekkur fram undan. Það skiptir öllu máli að við nálgumst verkefnin af einurð og undan því verkefni sem við stöndum frammi fyrir verður ekki vikist. Sama hvaða skoðanir menn hafa á langtímafyrirkomulagi gjaldmiðilsmála og hvaða skoðanir menn hafa á stjórn efnahagsmála að öðru leyti, þá er það forgangsatriði í svona opnu hagkerfi, sérstaklega þar sem almenningur skuldar svo mikið sem raun ber vitni í verðtryggðum skuldum hér á landi, að fá sem fyrst verð á krónuna, styrkja gengi hennar þannig að við drögum úr verðbólguhættu því að ef við viðhöldum núverandi ástandi, óstöðugleika á gjaldeyrismarkaði með hættu á vöruskorti, bjóðum við heim hættunni á óðaverðbólgu á næstu mánuðum og þá er ekki að spyrja að leikslokum. Íslenskt efnahagslíf er sérstakt hvað varðar hið háa hlutfall verðtryggðra skulda en það leggur líka gríðarlegar byrðar á herðar okkar að taka réttar ákvarðanir núna og beita öllum tiltækum meðulum, þar með talið stýrivaxtahækkun, til að reyna að tryggja að verðbólguskotið verði eins lítið og eins stutt og mögulegt er.

Herra forseti. Ég furða mig æ meira á því hvernig stendur á því að hv. þm. Árni Páll Árnason er í flokki sem kennir sig við jafnaðarmennsku. Vegna þess að hér kemur hann með málflutning sem maður hefði getað trúað að kæmi úr munni þeirra sem aðhyllast helst hagfræðikenningar Miltons Friedmans og Friðriks Hayeks. Hér talar hann fyrst og fremst fyrir harðri stýrðri peningamálastefnu sem einkennir hagfræðikenningar þessa skóla. Og þegar hann segir að við eigum engra kosta völ nema að taka þessari stýrivaxtahækkun þá er ég honum ósammála. Að vísu segir hann að við þurfum að skapa traust á gjaldeyrismarkaði og styrkja krónuna og draga úr verðbólgu. Um þetta markmið erum við sammála. En sú leið sem hér er farin, að hækka stýrivextina við þær aðstæður sem við búum við í efnahagslífinu að öðru leyti, er mjög varhugaverð að mínum dómi vegna þess að hún getur allt eins haft þveröfug áhrif eins og hún hefur haft annars staðar í heiminum þar sem hún hefur verið farin við svipaðar erfiðar efnahagsaðstæður. Hún getur allt eins leitt til þess að við horfum hér upp á hrinu uppsagna og gjaldþrota heimila og fyrirtækja og þá er verra af stað farið en heima setið hvað þetta snertir. Ég held að leiðin til þess að draga úr verðbólgu, sem er vissulega mjög mikilvægt markmið, sé ekki sú við þessar aðstæður þegar við erum í raun og veru við frostmark í efnahagskerfinu að öðru leyti, að hækka vextina eins og Seðlabankinn ákvað að gera samkvæmt einhverju samkomulagi sem gert hefur verið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Ég held þvert á móti að það hefði verið nær að fara með vextina niður ef eitthvað er. Ég er sannfærður um að það hefði ekki haft verri áhrif á gjaldeyrismarkaðinn en sú leið sem hér varð ofan á. Um þetta erum við bersýnilega ósammála en því miður heyrist mér hv. þm. Árni Páll Árnason aðhyllast harða peningamálastefnu í anda Miltons Friedmans og Hayeks.

Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi áðan þá má þessi tilraun ekki mistakast og þess vegna verðum við að gera allt sem við mögulega getum til að reyna að tryggja að hún takist. Meðal þess sem þarf að gera er að vinna sem kostur er gegn mögulegum flótta fjármagns úr landinu og til þess er þessi stýrivaxtahækkun hugsuð. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að það er ekki 100% öruggt að hún takist. En ég held einfaldlega að þær sérstöku aðstæður sem eru í íslensku efnahagslífi og eru ekki í öðrum þeim ríkjum sem hann vísar til, réttlæti að við tökum einfaldlega enga áhættu hvað varðar óðaverðbólgu. Því þótt óðaverðbólga geti í sjálfu sér verið vond í öðrum ríkjum þá hefur hún ekki þar í för með sér þann hrikalega skaða sem hún mundi hafa á Íslandi miðað við þann fjölda verðtryggðra skuldbindinga sem við búum við. Varðandi þá merkimiða sem hv. þingmaður kýs að setja á hlutina með því að reyna að kenna mig við frjálshyggju Miltons Friedmans og gera lítið úr jafnaðarmennsku þá vísa ég því til föðurhúsanna. Hv. þingmenn Vinstri grænna sem hafa barist eins og ljón fyrir þeirri peningamálastefnu sem hér hefur ríkt á síðustu árum þurfa að átta sig á því að sá gjaldmiðill sem við búum við og það fyrirkomulag gjaldmiðilsmála sem við búum við hefur í för með sér gríðarlegt tjón fyrir launafólk í landinu, óásættanlega áhættu fyrir launafólk í landinu eins og nú er komið á daginn. Mér finnst slíkir þingmenn ekki eiga úr háum söðli að detta þegar kemur að því að kenna öðrum jafnaðarmennsku. Því afturhaldssemi vinstri grænna á sviði peningamála er einmitt stærsti áfellisdómurinn yfir framsýni þess flokks í efnahagsmálum og gerir afar hjákátlegt tal þess flokks um jöfnuð að öðru leyti.

Herra forseti. Menn óttast fjármagnsflótta úr landi og að stýrivaxtahækkunin sé ákveðin til þess að koma í veg fyrir hann. Í fyrsta lagi mætti spyrja, hvaða fjármagn? Í öðru lagi mætti segja að sé eitthvert fjármagn sem menn óttast að flýi úr landi þá verði að grípa til ráðstafana og tímabundinna ráðstafana til þess að setja takmarkanir á flutning fjármagns úr landi eins og hæstv. utanríkisráðherra lagði til í ræðu sinni fyrr í umræðunni. Ég er sammála að það verði að gera, jafnvel með nokkuð miklum takmörkunum, að minnsta kosti tímabundið vegna þeirrar stöðu sem við erum í. Þar verðum við einfaldlega að grípa til neyðarréttar ef ekki vill betur til og ég tel að við eigum að gera það. Hv. þingmaður sagði að við mættum enga áhættu taka en að mínu mati erum við að taka verulega áhættu með ákvörðun um stýrivaxtahækkun. Nú kann vel að vera að hv. þingmaður sé ósammála því. En ég tel að við séum að taka verulega áhættu með henni. Það kann að vera að sú leið heppnist og að sjálfsögðu vonumst við til þess að hún skili þeim árangri sem að er stefnt. En það er teflt á tæpasta vað að mínu mati hvað þetta snertir. Hv. þingmaður svarar mér til baka varðandi gjaldmiðilinn og honum finnst ég ósanngjarn með merkimiða í sinn garð. Það kann vel að vera að það hafi verið ósanngjarnt af minni hálfu. En svona blasti þessi málflutningur við mér engu að síður og hafi þingmanninum þótt það ósanngjarnt þá skal ég bara taka það til baka. En ég vil þó segja varðandi gjaldmiðilinn og okkur í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði: Við höfum aldrei sagt að það eigi ekki að ræða um gjaldmiðilsmál og að gjaldmiðilsstefnan sé ekki mikilvæg. Forustufólk í okkar flokki hefur m.a. skrifað greinar um þau mál þannig að við erum að sjálfsögðu ekki þeirrar skoðunar að gjaldmiðillinn sé óumbreytanlegur eða að það verði ekki að grípa til ráðstafana til þess að styrkja gjaldmiðil okkar, hvort sem það er nú íslensk króna, norsk, færeysk eða eitthvað annað þegar til framtíðar er 

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að við verðum náttúrlega við þessar erfiðu aðstæður að grípa til allra aðgerða sem við mögulega getum til að reyna að halda fjármagni í landinu og vaxtahækkunin er hugsuð sem hluti af því. Auðvitað munu líka koma hindranir á meðferð fjármagns úr landinu. En aðgerðin er náttúrlega líka hugsuð til þess að gera það að valkosti að koma með fjármagn inn í landið. Eftir stendur að við erum í þröngri stöðu að reyna að setja á markað gjaldmiðil sem við töldum okkur ekki fært að setja á markað nema með sérstökum aðgerðum fyrir sjö árum síðan og reynslan af því var slæm. Þetta er nú hinn kaldi veruleiki. Ég fagna því að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson útilokar ekki gjaldmiðilsskipti því það held ég að sé brýnasta hagsmunamál íslensks almennings. Ég held satt að segja við þessar erfiðu aðstæður, þegar við erum að setja á markað krónu sem hefur enga tiltrú þá væri besta leiðin til að tryggja tiltrú á hana yfirlýsing í dag um aðildarumsókn að Evrópusambandinu vegna þess að þá mundu menn hafa fyrirheit um hvert væri stefnt með krónuna. Við getum ekki gefið sams konar fyrirheit og við þó gátum gefið 2001, um að við værum að fara eftir ákveðinni peningamálastefnu, um að við hefðum seðlabanka sem ynni eftir ákveðnum grundvallarmeginreglum, vegna þess að það er allt farið. Ef við ætlum að reyna að tryggja stöðugleika krónunnar þá er mikilvægt að geta gert hvort tveggja í senn. Við getum nýtt hana sem hagstjórnartæki vegna þess að hún er á okkar valdi en við getum líka reynt að tryggja stöðugleika hennar á markaði með því að lýsa því yfir að til lengri tíma litið stefnum við að því að hún breytist í evru þegar við uppfyllum skilyrði þar um. Það er mjög mikilvægt að tvinna þetta tvennt saman við þær aðstæður sem nú eru. Í því felst engin þversögn heldur þvert á móti eina vonin til þess að reka íslensku krónuna á næstu árum með einhverjum stöðugleika. Ég óttast það að ef menn gera það ekki stöndum við frammi fyrir því að gjaldmiðillinn verði óstöðugri en nokkru sinni fyrr á næstu árum.

Virðulegi forseti. Í dag höfum við rætt það alvarlega efnahagslega vandamál sem íslenska þjóðin stendur frammi fyrir í kjölfar alþjóðlegrar efnahagskreppu og umsóknar Íslands til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um lánveitingu. Umræðan hefur verið góð. Atburðarásin einkenndist af miklum hraða fyrstu dagana eftir að neyðarlögin voru sett, þann 6. október. Nú stendur þjóðin frammi fyrir erfiðum tímum og gríðarlega miklum breytingum á samfélaginu. Stór hópur bankastarfsmanna hefur misst atvinnuna og við horfum fram á enn frekari uppsagnir í öðrum starfsgreinum. Þessa dagana fá starfsmenn í byggingariðnaði, verktakaiðnaði og ýmsum þjónustugreinum uppsagnarbréf. Erfitt verður fyrir þjóðina að vinna sig út úr vandanum á farsælan hátt en það mun okkur takast með samstilltu átaki. Vegna þrenginganna fram undan mun reyna mikið á sveitarfélögin í landinu. Með auknu atvinnuleysi munu tekjur þeirra dragast verulega saman á sama tíma og líklegt er að þörfin fyrir aukna velferðarþjónustu sveitarfélaganna aukist. Nú þegar hefur verið undirrituð yfirlýsing stjórnar Sambands sveitarfélaga og ráðherra sveitarstjórnarmála þar sem sveitarfélögin eru hvött til að endurskoða fjárhagsáætlanir sínar í því skyni að forgangsraða upp á nýtt, hagræða í rekstri og fresta þeim framkvæmdum sem mögulegt er. Sveitarfélög eru oft stærsti vinnuveitandinn á svæði sínu og um leið stórir framkvæmdaaðilar og verkkaupar og verða að vera það áfram, þótt augljóslega hægi töluvert á framkvæmdum á þeirra vegum. Jafnframt eru sveitarfélög hvött til að gera aðgerðaáætlanir þar sem forgangsröðun verkefna miðar að því að treysta stoðir grunnþjónustu. Mörg sveitarfélög hafa lagt mikla vinnu í aðgerðaáætlanir og gert þær aðgengilegar fyrir íbúa á heimasíðum sínum. Sveitarfélög í landinu eru mörg hver veikburða þegar kemur að auknum útgjöldum. Mörg þeirra voru skuldsett fyrir hrun fjármálakerfisins og í efnahagsóvissunni sem ríkir dragast framkvæmdir saman og fjölskyldur í húsbyggingarhugleiðingum halda að sér höndum og skila jafnvel úthlutuðum lóðum. Allt þetta bætist ofan á annan vanda sveitarfélaganna, en í mörgum þeirra hefur verið lagt í verulegan kostnað við skipulag nýrra íbúðahverfa og gatnagerð. Sveitarfélögin munu taka á sig auknar byrðar og taka þátt í að verja störf auk þess sem félagsþjónusta sveitarfélaganna mun grípa inn í og aðstoða fjölskyldur sem þess þurfa. Því er mikilvægt við þessar aðstæður að ríkið komi til móts við sveitarfélögin og endurskoðað verði í fjárlagavinnunni sem nú er í gangi að ríkið komi með aukaframlag í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. En samkvæmt fjárlagafrumvarpinu sem hefur verið kynnt er ekki gert ráð fyrir þessu aukaframlagi. Sveitarstjórnarmenn um allt land kalla mjög skýrt eftir því að ríkið greiði áfram það aukaframlag sem það greiddi í sjóðinn 2006–2008 vegna þeirrar stöðu sem upp er komin í samfélaginu í dag. Þótt ég tali fyrir aukinni aðstoð ríkissjóðs við sveitarfélögin er mér ljóst að gæta þarf fyllsta aðhalds í ríkisfjármálum og að niðurskurðar er þörf, en það verður verkefni fjárlaganefndar á næstu vikum. Í dag hafa margar ágætar tillögur um niðurskurð í ríkisfjármálum komið fram í ræðum hv. þingmanna og ber að skoða þær. Virðulegi forseti. Unga fólkið í landinu stendur frammi fyrir miklum erfiðleikum, sennilega í fyrsta sinn á lífsleiðinni. Kynslóð sem hefur verið alin upp við stöðugleika í efnahagsmálum. Þetta unga fólk horfir nú fram á hugsanlegt atvinnuleysi og gjörbreyttan veruleika auk þess sem skuldir leggjast þungt á þennan aldurshóp. Við eigum mikið af vel menntuðu ungu fólki og margt af því hefur á undanförnum árum unnið í alþjóðlegu umhverfi. Þetta fólk stendur nú margt uppi án atvinnu og vonast eftir nýjum tækifærum hér á landi. Það þarf að bregðast skjótt við og hefja nýja sókn í atvinnulífinu m.a. til að halda í þetta unga fólk og þann auð sem í því býr. Með einhverjum ráðum þarf að koma í veg fyrir að við missum efnilegasta fólk okkar úr landi. Við erum fámenn þjóð og þurfum á öllum kröftum að halda í uppbyggingunni sem fram undan er. Íslensk þjóð býr við mjög gott menntakerfi, sem hefur verið í stöðugri uppbyggingu á síðustu árum. Sú uppbygging mun verða okkur til góðs, nú þegar búast má við að ásókn í menntun verði meiri en áður í ljósi efnahagskreppunnar og aukins atvinnuleysis. Þegar 700 manns misstu atvinnuna á varnarsvæðinu við Keflavíkurflugvöll fyrir tveimur árum vegna brotthvarfs bandaríska varnarliðsins hófst umbreyting úr varnarstöð í vísindasamfélag. Þar er skólasamfélag þróað í góðu samstarfi við háskóla, ríki og nokkur fyrirtæki á svæðinu. Húsnæði er til staðar, bæði til vinnu og gistingar. Þar er þegar til vísir að hugmyndasamfélagi eða hugmyndahúsi sem kallað er Eldey. Hugmyndina er hægt að stækka, styrkja og stórefla. Að slíkri frumkvöðlastarfsemi er nú nauðsynlegt að hlúa að og efla því í nýsköpun felast tækifæri til framtíðar. Virðulegi forseti. Fólkið í landinu kallar eftir svörum um það hvernig framtíðin verði hér á landi nú þegar almenningur áttar sig á raunveruleikanum sem blasir við okkur og afleiðingum alþjóðakreppunnar í kringum okkur. Fólk kallar eftir því við stjórnvöld hvað fram undan er og spyr hversu lengi varir muni vara og hvenær vænta megi stöðugleika á ný. Slík viðbrögð eru eðlileg. Samt má ekki draga upp þá mynd af samfélagi okkar að við séum að hverfa aftur til fortíðar. Öll þekking sem hefur safnast á undanförnum árum mun nýtast okkur áfram í framtíðinni. Þjóðir heims eiga vonandi aldrei eftir að standa aftur frammi fyrir slíkum erfiðleikum í efnahagsmálum eins og við gerum nú. Þess vegna er mikilvægt að við skoðum mjög vandlega allt þetta mál og lærum af mistökunum sem hugsanlega hafa verið gerð, eins og fram hefur komið hjá hæstv. forsætisráðherra að gert verði. Auk þess hefur hæstv. dómsmálaráðherra sagt að unnið sé að löggjöf um stofnun sérstaks embættis sem ætlað er að sjá um rannsóknir og eftir atvikum saksókn vegna þeirra réttarbrota sem kunna að koma í ljós í tengslum við atburði sem orðið hafa í starfsemi fjármálastofnana. Í ljósi stöðunnar sem skapaðist í efnahagsmálum hérlendis var nauðsynlegt að leita eftir aðstoð frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og í framhaldi ræða við Norðurlöndin. Færeyingar sýna okkur mikinn höfðingsskap og vináttu með því að rétta fram hjálparhönd og það ber að þakka. En mörg brýn verkefni bíða okkar við endurreisn hagkerfisins. Til að við náum sem fyrst tökum á ástandinu, sem ríkir hér á landi í efnahagsmálum, þurfum við að ganga saman í eina átt og skapa grundvöll til þess að atvinnulíf okkar fari að starfa eðlilega að nýju. Við þurfum að ná okkur sem fyrst upp úr þessum öldudal og læra af reynslunni. Þannig mun okkur farnast vel í framtíðinni.

Herra forseti. Í dag hefur farið fram ítarleg umræða um stöðuna í efnahagsmálum og ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og gerði hæstv. forsætisráðherra grein fyrir málinu með skýrslugjöf fyrr í dag. Ég tel að umræðurnar hafi verið yfirgripsmiklar og málefnalegar í öllum meginatriðum þó að sjálfsögðu komi til þess í snarpri umræðu af þessum toga að ýmis orð fljúgi á milli manna og sumum sárnar það sem sagt er og öðrum finnst að það sé ekki málefnalegt. En í öllum meginatriðum tel ég að það hafi verið. Ég er þeirrar skoðunar að fátt handbært hafi í raun verið í ræðu hæstv. forsætisráðherra, hún var almenn yfirferð yfir málið og að miklu leyti afsökun á því hvernig að öllu hefur verið staðið. Mér fannst vera gæðamunur á framlagi hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra því hæstv. utanríkisráðherra, formaður Samfylkingarinnar, bar þó við að lýsa því hverjar ættu að vera pólitískar forsendur í endurreisn á Íslandi eins og það blasti við henni. Í þeirri lýsingu sá ég ekki, með pólitísku gleraugunum mínum, rúm fyrir Sjálfstæðisflokkinn við stjórnvölinn. Við erum þeirrar skoðunar - og það hefur komið hér fram í máli þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs - að illa hafi verið haldið á málum að mörgu leyti. Við hefðum á fyrri stigum átt að leita til vina okkar á Norðurlöndum, einkum Norðmanna. Hér hefur verið nokkuð orðaskak um það hvort aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hafi verið skilyrði eða forsenda fyrir slíkri fyrirgreiðslu. Ég er sannfærður um að svo hafi ekki verið, í upphafi að minnsta kosti, og við hefðum verið betur sett, jafnvel með aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, ef við hefðum verið með ráðgjafateymi undir norrænni forustu. Vegna þess að þá hefði verið annars konar yfirbragð, annars konar pólitísk sýn á málin en er. Auðvitað er afar ósannfærandi og í raun ekki boðlegt hversu margræð svör ráðamanna eru um það hvað olli stýrivaxtahækkun Seðlabankans úr 12% í 18%. Bent hefur verið á það að minnsta kosti þrjár skýringar séu á ferðinni og athygli vekur auðvitað tilkynning frá Seðlabanka Íslands þar sem hann tekur að sér að ákveða að einn liður í svokölluðu samningsuppkasti eða samningsgerð, Letter of Intent, á milli ríkisstjórnar Íslands og sendinefndar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sé ekki lengur trúnaðarmál og veitir upplýsingar um hvað felst í þessum 19. tölulið, þ.e. að stýrivextir skuli hækkaðir í 18%. Þetta vekur auðvitað athygli og hlýtur að vekja upp spurningu um það hvort Seðlabankinn sé orðinn eins konar fréttafulltrúi ríkisstjórnar Íslands. Hvað á það að þýða að svona sé staðið að málum? Hvað þá með hina liðina 18 - og kannski eru þeir miklu fleiri en þessir 19? Af hverju má ekki segja þingi og þjóð frá því hvað í þeim felst? Er það vegna þess að stjórnarmenn í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum eru svona viðkvæmir fyrir því að það geti frést hvaða efni þeir ætla að fjalla um? Hvert er leyndarmálið? Er ekki hægt að senda þeim þetta bara í tölvupósti þannig að þeir geti séð það áður en það er birt hér þingi og þjóð? Leynd veldur alltaf tortryggni. Auðvitað er ekkert í þessu sem á að vera svo mikið leyndarmál að þingið og þjóðin eigi ekki að fá upplýsingar um það hvað ráðamenn þjóðarinnar eru að hugsa í þessu sambandi. Það getur ekki spillt fyrir. Það er algjörlega óhugsandi. Miklu betra er fyrir ráðamenn að standa þannig að málum að segja þingi og þjóð hvað þeir hugsa og fá fólk í lið með sér í þeim málflutningi. Nú, eða að gagnrýnisraddir komi fram og menn taki þá umræðu. Þetta vildi ég segja um þessa þætti, virðulegur forseti. Ég ætla að fara örlítið í það sem ég tel að eigi að vera brýnustu verkefni okkar á næstunni. Atvinnuástandið er að mínu viti algjört lykilatriði. Það á að tryggja eins hátt atvinnustig og unnt er og sporna við atvinnuleysi og landflótta. Í nýrri hagspá Alþýðusambands Íslands, sem mér barst í hendur í dag, er spáð að hér geti orðið á næstu árum 10% atvinnuleysi umfram ný störf, sem er gríðarlega hátt hlutfall af vinnuafli okkar og miklu hærra en við höfum lengi séð, ef nokkurn tímann. Opinberir aðilar verða að stuðla að margháttuðum lausnum til að sporna við atvinnuleysi, viðhaldsverkefnum og framkvæmdum vítt og breitt um landið. Styðja við hvers konar sprotaverkefni t.d. í samstarfi við Atvinnuleysistryggingasjóð og fleiri aðila. Fjölga náms- og endurmenntunarmöguleikum og margt fleira. Það þarf að styðja við mikilvægar grunnatvinnugreinar eins og sjávarútveg, landbúnað og ferðaþjónustu til þess að skapa fleiri störf og fá meiri verðmæti út úr þessum atvinnugreinum. Við þurfum að styrkja velferðarkerfið. Á þessum tímum er mikilvægt að við höldum hvert utan um annað og styðjum við hvers kyns félagsleg úrræði. Mikilvægt er að fólk geti leitað sér félagslegrar ráðgjafar og stuðnings hjá velferðarkerfi sveitarfélaganna. Mikilvægt er að styrkja afkomu sveitarfélaganna því þau munu sannarlega gegna lykilhlutverki og bera þyngstu byrðarnar. Ég nefni m.a. skólamáltíðir og leikskóla sem eru mikilvægir útgjaldapóstar hjá mörgum fjölskyldum í landinu og við ættum að hugleiða hvort við getum með einhverjum hætti komið til móts við þær þannig að fjölskyldur skeri þessa þætti ekki niður við sig á þessum erfiðu tímum. Við þurfum að tryggja afkomu heimila og fyrirtækja í landinu. Við þurfum sérstakar ráðstafanir vegna íbúðalána og skuldastöðu fyrirtækja t.d. með vaxta- og húsnæðisbótum, lengingu lána eða niðurfærslu lána eins og hér hefur verið nefnt í umræðunni og ég tek undir. Að sjálfsögðu verðum við að vinna bug á verðbólgunni. Það er sársaukafullt verkefni en það er líka óhjákvæmilegt. Í því efni vil ég nefna að við þurfum að taka á launadeilum í samfélaginu og koma á meiri jöfnuði. Ofurlaunin sem hafa tíðkast í bankakerfinu og annars staðar, m.a. í stjórnunarstöðum hjá ríkinu, verða að heyra sögunni til. Vexti verður að lækka. Þeir eru að sliga atvinnulífið og fjölskyldurnar í landinu og stýrivaxtahækkun Seðlabankans er að mínu viti tvíbent vopn í þeirri baráttu. Hún er í anda harðrar peningamálastefnu og meðal fræðimanna eru afar skiptar skoðanir um þessa leið svo ekki sé meira sagt. Hún hefur mistekist víða um lönd þar sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur lagt hönd á plóg. Auðvitað vonumst við til þess að svo verði ekki. Að þetta sé skammvinn hækkun og það takist að slá á verðbólguna með henni. Ég held hins vegar að miðað við umfang og „aktívitet“ ef svo má segja, virkni hagkerfisins, að þá sé alls ekki víst að þessi leið dugi eða sé rétt til þess, heldur þvert á móti geti hún fyrst og fremst virkað eins og frystir sé skrúfaður úr mínus 12 gráðum í mínus 18. Við þurfum líka að styrkja tekjur hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga. Það kostar að sjálfsögðu álögur og þá er mest um vert að þeir sem eru aflögufærir beri þær byrðar. Í því efni er fróðlegt að huga að því hvernig þróunin hefur verið. Í nýlegri skýrslu frá fjármálaráðuneytinu, sem að vísu hefur ekki verið dreift mjög víða, kemur loks fram staðfesting á því sem m.a. Stefán Ólafsson prófessor hefur haldið fram í gegnum árin að tekjulægstu hóparnir í samfélaginu hafi tekið á sig auknar skattbyrðar á meðan tekjuháu hóparnir hafa fengið skattalækkun. Það er fróðlegt að sjá að fjármálaráðuneytið sem mótmælti hér og fór í hvern leiðangurinn á fætur öðrum gegn Stefáni Ólafssyni prófessor viðurkennir það sem hann hefur verið að rannsaka. Að sjálfsögðu verðum við að endurskoða peningamálastefnuna og gjaldmiðilsmálið þarf að sjálfsögðu að taka til umfjöllunar. Þar verður allt að vera undir, líka hin veika íslenska króna þótt nú sé óhjákvæmilegt að styrkja hana eins og kostur er, enda skiptir gríðarlegu máli komi til þess að við tökum upp annan gjaldmiðil, hver sem hann kann nú að vera, á hvaða gengi það er gert og við hvaða efnahagslegu aðstæður það er gert. Þar verðum við að koma fram af styrkleik þegar að því kemur og ef svo verður. Þrátt fyrir mótlæti verðum við að vera bjartsýn. Við höfum áður séð hann svartan, kannski ekki eins svartan og nú en engu að síður. Við getum tekist á við erfiðleikana saman. En þá verður líka ríkisstjórnin að treysta þingi og þjóð fyrir því sem hún er að gera og taka ákvarðanir í sátt og samstöðu og hleypa fleirum að stefnumótuninni. Annars er hún algjörlega á berangri - eins og kannanir sýna að vísu að ríkisstjórnin sé nú. Við eigum að endurreisa íslenskt samfélag með félagslegt réttlæti og jöfnuð að 

Virðulegur forseti. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hafði á orði að það hefði verið mikill gæðamunur á ræðum hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra. Hann fór nokkuð lofsamlegum orðum um þá innihaldsríku framtíðarsýn sem hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, hefði haft í ræðu sinni og lét það fylgja að hann hefði ekki séð að í þeirri framtíðarsýn hefði verið neitt pláss fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Kannski gat hv. þingmaður tímans vegna ekki útskýrt ummæli sín neitt nánar og því inni ég hann eftir því hvaða efnisatriði þetta voru í framtíðarsýn hæstv. utanríkisráðherra sem þingmanninum þóttu svo efnismikil og vönduð og í hverju það var sem hann sá þar ekki samleið með Sjálfstæðisflokknum. Ætli hann hafi í þeim efnum séð samleið með einhverjum öðrum? 

Herra forseti. Það sem mér fannst eftirtektarvert í ræðu hæstv. utanríkisráðherra var að hún talaði um framtíðarsýn sína. Hún talaði þar miklu meira í takt við kosningastefnu Samfylkingarinnar eins og hún birtist almenningi fyrir síðustu kosningar en þá stefnu Samfylkingarinnar sem við síðan höfum séð í stjórnarsáttmála með Sjálfstæðisflokknum. Eins og hv. þingmaður veit eigum við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði margt sameiginlegt í grundvallarhugsjón okkar í pólitík með jafnaðarstefnunni sem Samfylkingin boðar. Það er ekkert leyndarmál. Við hv. þm. Helgi Hjörvar höfum átt samstarf í stjórnmálum um margra ára skeið og verið sammála um mjög marga hluti þótt að sjálfsögðu skilji stundum á milli eins og gengur. En það er hinn félagslegi jöfnuður sem hæstv. utanríkisráðherra talaði um í máli sínu, áherslur á jafnrétti, réttláta tekjuskiptingu í samfélaginu, sem ég tel að hafi átt miklu meiri samhljóm með hefðbundinni vinstri mennsku en með þeirri stefnu sem Sjálfstæðisflokkurinn talar fyrir og hefur unnið að allar götur sem hann hefur verið í ríkisstjórn, samfleytt undanfarin 17 ár. Það var það sem ég átti fyrst og fremst við. Mér fannst ég sjá þarna boðskap um að Samfylkingin vildi fara aðra leið en þá sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur valið við uppbyggingu á íslensku samfélagi. Ég fagna því að sjálfsögðu og vonast til þess að við sem erum róttækir jafnaðarmenn getum átt samleið með Samfylkingunni við uppbyggingu og endurreisn slíks samfélags. Við viljum að sjálfsögðu ekki fara þá leið sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur varðað í pólitísku starfi sínu og með pólitískum áherslum sínum 

Virðulegur forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að stjórnarflokkarnir eru ólíkir flokkar og að vinstri flokkarnir hafa átt ýmis sameiginleg áhersluatriði, einkum varðandi tekjuskiptingu og aðra slíka þætti. Ég hygg hins vegar að pólitískar áherslur í því verði á komandi missirum miklu líkari en þær hafa verið því að hvar svo sem í flokki menn standa, hægra megin eða vinstra megin, er óhjákvæmilegt að jafna tekjuskiptinguna í landinu verulega í kjölfar þeirra áfalla sem nú hafa dunið yfir. Við sjáum viðbrögð við kreppum af þessu tagi, hvar sem þær hafa orðið í heiminum, að fyrst og fremst er reynt að jafna byrðarnar, tekjuskiptinguna, að endurnýja samfélagssáttmálann og setja í forgang hina efnaminni, setja fjölskyldurnar í forgang, að bjarga heimilunum og bjarga vinnunni en ekki að hlaða undir auðmennina, eignasöfnunina eða forréttindastéttirnar í samfélaginu. Ég held að um það muni stjórnarflokkarnir eiga gott samstarf á næstu missirum og vonandi við alla flokka sem hér starfa. Af þessu tilefni og vegna orða hv. þingmanns um að ræða verði hina veiku íslensku krónu vil ég inna hann aðeins nánar eftir því til hvers hann vísar í því efni. Þeim sem er umhugað um kjör íslenskrar alþýðu hlýtur að vera mikið umhugsunarefni sú króna sem fært hefur íslenskri alþýðu óðaverðbólgu, okurvexti og einhver óstöðugustu lífskjör sem við finnum í þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við.

Herra forseti. Hv. þm. Helgi Hjörvar sagði að stjórnarflokkarnir yrðu væntanlega samstiga í að tryggja jöfnuð og félagslegt réttlæti á næstu missirum eins og hann orðaði það. Hann tók ekki dýpra í árinni en að segja næstu missiri. Það kann auðvitað vel að vera en þann samhljóm hef ég ekki heyrt í ræðum þeirra þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem hér hafa talað. Þeir hafa m.a. talað sérstaklega gegn öllum hugmyndum um tekjuauka hjá ríki og sveitarfélögum sem t.d. hæstv. utanríkisráðherra boðaði í ræðu sinni vegna þess að þeim er illa við að innheimtar séu tekjur, þeir vita að tekjuskattur er leið til tekjujöfnunar. Jafnaðarmenn og róttækir vinstri menn hafa alltaf lagt áherslu á tekjujöfnunarhlutverk skattkerfisins. Sjálfstæðisflokkurinn er ekki að tala um það. Það er undarlegt að heyra hv. þingmann komast svo að orði að stjórnarflokkarnir munu verða samstiga í þessu efni miðað við þann málflutning sem hér hefur verið haldið uppi af hálfu sjálfstæðismanna. Við skulum bara sjá hvað framtíðin ber í skauti sér í því efni næstu vikur, mánuði og kannski missiri. Hvað krónuna snertir og gjaldmiðilsmálið sagði ég einfaldlega að við þyrftum að endurskoða peningamálastefnuna og gjaldmiðilinn. Þar yrði allt að vera undir, líka hin veika íslenska króna, þótt ég hafi síðan lagt áherslu á að nú væri verkefni að styrkja hana eins og kostur væri. Hv. þingmaður veit nákvæmlega hvað ég á við í þessu efni og það þarf ekki frekari útskýringa við. Ég á við að við þurfum ræða um hvort sú skipan gjaldeyrismála sem við höfum haft til þessa þjóni hagsmunum íslensks almennings.

Hæstv. forseti. Við ræðum efnahagsmál og aðkomu gjaldeyrissjóðsins að efnahagslífi íslenska ríkisins. Það hefur auðvitað komið fram í ræðum hér á undanförnum dögum að það eru örlagaríkir tímar þessar vikurnar og fram undan og raunar ótrúlegt að vera kominn í þetta viðfangsefni rétt nýsestur á þing og að horfa á það hrun sem hefur átt sér stað í fjármálalífi okkar. Ég verð að viðurkenna eftir að hafa hlustað á ræðurnar í allan dag og fyrst áætlun ríkisstjórnarinnar og samkomulagið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn liggur ekki fyrir að ég átti kannski von á að heyra meira af óskum stjórnarandstöðunnar og kröfur til þeirrar áætlunar, því að hafi ég skilið þetta rétt hlýtur samkomulagið að koma til afgreiðslu á þinginu og með þeim fyrirvara að hér verði hugsanlega gerðar einhverjar breytingar á því. Við eigum líka von á því að stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins komi með einhverjar tillögur eða óskir í umfjöllun sinni um málið. Ég er sem sagt að lýsa eftir að gaman hefði verið að heyra meira af tillögum og óskum um með hvaða hætti þetta hefði átt að vera. Það eina sem komið hefur fram í sjálfu sér er að Vinstri grænir virðast hafa mikinn ímugust á sjóðnum og telja ónauðsynlegt að leita til hans, hefðu viljað fara aðrar leiðir og hafa þar með kannski sett sig út úr umræðunni um þær kröfur sem eðlilegt var að gera til sjóðsins. Í umræðunni í samfélaginu undanfarið hefur komið fram að almenningur spyr hvernig þetta hafi getað gerst og hver beri ábyrgðina. Það er eðlilegt að menn spyrji og eðlilegt að menn velti því fyrir sér hver beri sökina á því sem gerst hefur og öll hljótum við að líta til baka og reyna að leita svara en ég skal viðurkenna hreinskilnislega að ég get ekki svarað þeim spurningum í dag. Ég hef velt því fyrir mér hverjir beri ábyrgð á því lagaumhverfi sem samþykkt var þegar einkavæðing bankanna átti sér stað. Ég hef oftast kallað það gjöf eða skiptingu bankanna á milli tveggja stjórnmálaafla árið 2002. Þá talaði ég fyrir því að öðrum ríkisbankanum yrði haldið eftir og Samfylkingin hafði raunar þá skoðun á þeim tíma og sat hjá við afgreiðslu á því frumvarpi vegna þess að hún vildi sjá að ríkið væri áfram inni á markaðnum. Ég velti því líka fyrir mér hvort ég beri ábyrgð á þeim röngu ákvörðunum sem teknar voru á þenslutímanum þegar uppbyggingin var öll fyrir austan og fyrirsjáanlegt að hér yrði mikið um að vera. Þá var gripið til stýrivaxtahækkana sem leiddu m.a. til þess að erlent fé streymdi inn til landsins og svokölluð jöklabréf komu til. Á sama tíma var bindiskyldan lækkuð, skattar voru lækkaðir á fyrirtæki, húsnæðislánin voru aukin og allt gerist þetta á sama tíma og þensla var mjög fyrirsjáanleg. Ég veit ekki hvort ég ber ábyrgð á þessu, eflaust geri ég það að einhverju leyti en ég veit þó að ég ber ábyrgð á minni eigin skuldsetningu þar sem ég stórjók lán til húsnæðiskaupa og tók bílalán í erlendri mynt. Ég get líka borið ábyrgð á því að hafa sofið á verðinum og ekki séð fyrir að á síðastliðnu hálfa ári gætu bankarnir hrunið, að hafa ekki gert tillögur um að brjótast út úr regluveldi alþjóðasamfélagsins þar sem tryggingin fyrir innlánsreikningum bæði hér og erlendis átti að vera tryggingarsjóður sem greiddi ákveðið framlag og ekkert annað. Sjóður sem dugir skammt með sína 18–19 milljarða til að tryggja öll innlán innan lands hvað þá upp í þau hundruð milljarða sem voru erlendis. Auðvitað hefði ríkisstjórnin getað sagt: Þetta voru einkabankar, þetta voru einkafyrirtæki sem bera ábyrgð á þessu og engin ástæða til annars en að greiða bara úr tryggingarsjóði í hlutfall við það sem hann ber ábyrgð á. En ég er hræddur um að það hefði verið enn þá erfiðara að fara í gegnum þessa tíma ef svo hefði verið gert. Ég gerði mér ekki heldur grein fyrir því að peningarnir mínir í líftryggingum eða í séreignarsparnaði væru ekki tryggir. Ekki vegna þess að skilmálarnir eru alveg klárir á þeim bréfum sem ég hef í höndunum en oftrú mín á efnahagslífi á þeim tíma og á þeim fyrirtækjum sem tóku að sér að ávaxta peningana mína hefur orðið til þess að ég sást ekki fyrir. Ég hefði getað gert mér grein fyrir að það stefndi í óefni. Við vissum að það var lánsfjárkreppa, við gátum séð að bankarnir voru í vandræðum með að fjármagna sig. Við vissum að þeir voru að fara að auka innlán sem þá þótti fín aðferð til að skapa sér fjármagn. Allt þetta hefði maður kannski átt að sjá. Það eina sem við getum gert til að svara þessum spurningum er auðvitað að fara þá leið sem hér hefur verið boðuð, að gerð verði úttekt á þessu öllu saman, peningamálastefnunni og því sem dró okkur á þennan stað. Að það verði gert af fullum heilindum með aðilum bæði innan lands og erlendis sem enginn ágreiningur er um og það verði gert á ábyrgð þingsins. Á sama tíma er þegar komin af stað vinna til að gæta að því hvort einhverjir hafi misnotað sér þetta ástand og skarað eld að sinni köku með ólöglegum hætti. Og það eina sem ég get gert í stöðunni í dag er að halda áfram að vinna að þeim markmiðum sem ég hafði með því að bjóða mig fram til Alþingis, þ.e. að vinna að velferðarmálum og menntamálum og reyna að gæta hagsmuna landsbyggðar í þeim átökum sem nú eru fram undan. Baráttan stóð um það þegar þenslan var hvað mest og ákveðin svæði urðu út undan og það má auðvitað ekki bitna á þeim svæðum nú þegar hugsanlega verður að grípa til niðurskurðar að þau verði enn og aftur látin gjalda. Ég hef lagt mitt af mörkum í starfshópi um björgunaraðgerðir til að reyna að vernda einstaklingana og heimilin í þessum slag öllum saman. Þetta er hópur sem hefur starfað með félagsmálaráðuneytinu og ég sem formaður félags- og tryggingamálanefndar hef komið þar að. Ég get sagt frá því að félags- og tryggingamálanefnd boðaði á sinn fund alla þá aðila eða stofnanir sem heyra undir félags- og tryggingamálaráðuneytið ásamt fulltrúum frá Samtökum atvinnulífsins og ASÍ. Á þeim fundi kom fram að gríðarlega mikil og góð vinna hefur verið í gangi hjá öllum þessum aðilum, hjá ráðuneytinu sjálfu, hjá Vinnumálastofnun, Barnaverndarstofu, Ráðgjafarstofu heimilanna og Íbúðalánasjóði til að undirbúa sig og bregðast við því ástandi sem nú er komið upp. Sett hefur verið upp öflugt upplýsinganet, heimasíða, hjá ráðuneytinu og þangað kemur mikið af heimsóknum. Inn á þessa síðu tengjast síðan verkalýðsfélög og ýmis sveitarfélög og aðrir sem eru að vinna að málum á öðrum stöðum. Haldnir eru reglulegir fundir stofnana og ráðuneyta bæði með Íbúðalánasjóði og innbyrðis. Samtök atvinnulífsins eru við borðið og fleiri og fleiri aðilar. Þegar hafa komið fram ýmsar tillögur og sumt er komið í framkvæmd. Þær reglur sem hafa gilt um greiðsluerfiðleikalán hjá Íbúðalánasjóði hafa verið látnar gilda um íbúðalán hjá bönkunum. Gefnar voru út heimildir til að frysta gengistryggð íbúðalán. Verið er að ljúka drögum að lögum um greiðsluaðlögun. Unnið er með stimpilgjöld og kostnað af lántöku og þannig mætti lengi telja. Það er verið að glíma við að reyna að lágmarka innheimtukostnað, aflétta gjöldum. En það er auðvitað eins og annað þegar maður stendur í ræðustól Alþingis og kemur með svona upptalningu þá skapast ákveðnar væntingar og það er auðvelt að koma svo síðar og segja að menn hafi ekki staðið við slík fyrirheit og þess vegna ætti maður kannski ekki að segja neitt. En ég held að menn verði að taka þátt í þessu, allir sem mögulega geta. Koma með góðar hugmyndir, leita góðra lausna og koma þeim á framfæri hvort sem er við ráðuneyti eða okkur sem vinnum að þessu eða inn í félags- og tryggingamálanefnd þar sem allir flokkar eiga aðild og reyna þannig að gera allt sem við getum til að verja heimilin og einstaklingana frá því að lenda í gjaldþroti, frá því að lenda í fjötrum skuldsetninga umfram það sem óhjákvæmilegt er nú þegar. Ýmislegt er hægt að gera en það er vandmeðfarið vegna þess að margt af því sem gert er getur orkað tvímælis, einkum varðandi hugsanlegar lögsóknir vegna jafnræðisreglna og vegna þess að menn mismuni á einhvern hátt eigendum hvort sem er lána eða inneigna. Þetta hefur þegar verið boðað og þess vegna verða menn að vanda sig í sambandi við þetta. Hér hefur ýmislegt verið nefnt. Búið er að efla Ráðgjafarstofu heimilanna. Rætt hefur verið um hvort heimila eigi að nýta séreignarsparnaðinn til að bjarga mönnum út úr þessu. Komið hafa fram hugmyndir um hvort setja eigi sérstök lög um dráttarvexti þannig að stýrivaxtahækkunin sem nú er komin verði mildari en ella og svona mætti lengi telja. Þetta gildir raunar eins og ég sagði um allar innheimtuaðgerðir hvort sem er hjá einstaklingum eða fyrirtækjum að menn þurfa að fara eins varlega og hægt er. Sjálfur hef ég haft áhyggjur af börnum og unglingum í þessari umræðu allri og bið menn um að gæta orða sinna í sambandi við lýsingar á ástandinu eða upphrópanir, hvort sem er gegn ráðamönnum eða öðrum þrátt fyrir reiði. Menn verða að reyna að hindra það að skaðinn verði meiri með því að tala ekki þannig að börn haldi að hér sé allt að fara á alversta veg. Það verður verkefni okkar að byggja nýtt samfélag, ný tækifæri og ný viðmið í samfélaginu og við eigum að nýta okkur 

Herra forseti. Íslenska þjóðin stendur á krossgötum og hvar sem fólk safnast saman er spurt: Hvað nú? Hvað tekur nú við? Þetta er gott að því leytinu til að fólk er þegar farið að horfa til framtíðar. Ég sótti í gærkvöldi málþing um átaksverkefni í Rangárvalla- og Vestur-Skaftafellssýslu að Skógum en hugmyndin var sú að huga að atvinnumöguleikum þessara sýslna, huga að uppbyggingu, þróun, fullvinnslu. Þarna var rætt um möguleikana í korn- og jarðrækt og ýmislegt fleira. Það gleðilega var að þarna var horft til framtíðar. Einn fundarmanna sagði að menn ættu að sammælast um að stöðva kreppuna við Þjórsá. Það var bjart yfir þessum fundi og það er vel. Það er batamerki. Nýja Ísland sem margir tala um þessa dagana byggir m.a. á gamla Íslandi, á atvinnuvegum sem fylgt hafa þjóðinni í gegnum aldirnar. Það er mín tilfinning að Íslendingar séu að mestu búnir að jafna sig eftir andlega áfallið sem á okkur dundi í byrjun þessa mánaðar jafnvel þó svo að ástandið eigi enn eftir að verða verra með tilliti til atvinnuleysis og gjaldþrota. Botninum er náð hvað varðar andlegt hugarástand þjóðarinnar og nú tekur við uppbyggingarstarf með aðstoð vina og frændþjóða. Samkomulagið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn var lykilatriði í þessum efnum en það er harkalega gagnrýnt hér á Alþingi. Hv. formaður Vinstri grænna segir ónauðsynlegt að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og virðist orðinn sjálfskipaður talsmaður Norðmanna á Íslandi og vita betur en forsætisráðherra Noregs hvað það er sem Norðmenn meina. Hann segir Norðmenn ekki hafa sett nein skilyrði um aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hins vegar var það haft eftir Jens Stoltenberg í fréttum Ríkisútvarpsins í fyrradag að það hafi verið forsenda fyrir öll Norðurlöndin að Íslendingar færu fram á aðstoð gjaldeyrissjóðsins. Í viðtali í fréttinni sem allir geta skoðað á ruv.is segir hann, með leyfi forseta, að það hafi verið lykilatriði að Íslendingar kæmust að samkomulagi við sjóðinn. Hann segir enn fremur að það hafi verið afgerandi fyrir öll Norðurlöndin að samkomulagið væri grundvallaratriði sem auðveldaði Norðurlöndum að veita Íslandi lán. Það er þetta orðalag sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og formaður Vinstri grænna festir sig í og segir að forsætisráðherrann norski hafi bara sagt að það auðveldaði þeim að aðstoða okkur. Með öðrum orðum, ef ég gagnálykta, sagði þá ekki Stoltenberg að það væri erfitt að lána okkur ef ekki kæmi til aðstoð gjaldeyrissjóðsins? Ef ég bæði vin minn um lán og hann segði að það væri erfitt, þá mundi ég túlka það sem neitun en hv. þingmaður mundi láta vin sinn hafa reikningsnúmerið sitt. Læknir sem ég þekki sagði við mig að vinstri grænir hegðuðu sér nú eins og sjúklingur sem neitaði að fara í aðgerð vegna þess að hann væri á móti sjúkdómnum. Hann spurði hvort það væri á stefnuskrá vinstri grænna að setja Ísland á líknandi meðferð. Hvaða framtíðarsýn ætla forustumenn stjórnarandstöðunnar að bjóða þjóðinni á þessum krossgötum? Þeim finnst ef til vill gaman að flytja innblásnar ræður um nýfrjálshyggju, hrun hennar og græðgiskapítalismans en hvaða lausnir bjóða þeir upp á? Hv. þm. Bjarni Harðarson, talsmaður friðarins í Framsóknarflokknum, telur það mikilvægasta verk dagsins að skamma fjölmiðla fyrir að fjalla um Evrópumál. En nú eru viðsjárverðir tímar í íslenskum fjölmiðlum og það eru viðsjárverðir tímar hvað varðar tjáningarfrelsi á Íslandi því að bág staða fjölmiðlafyrirtækja er ein helsta ógn tjáningarfrelsisins. Það er þá sem ritstjórnir veikjast. Það er þá sem er nauðsynlegt fyrir þá sem stjórna landinu að hugsa mjög alvarlega um veru íslenska Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði vegna þess að það er ábyrgðarhluti þegar verið er að segja við fólk á fjölmiðlum í dag að íslenska ríkið standi í harðri samkeppni við þá miðla. Það á að rannsaka hvers vegna bankakerfið á Íslandi hrundi og það á að vera óháð rannsókn sem er hafin yfir allan vafa. Þetta á að gera til að koma í veg fyrir að Íslendingar endurtaki mistökin. Ég efast um að við munum finna einhvern einn sökudólg í málinu þó að sumir auðmenn keppist nú við að kenna stjórnvöldum um að hafa ekki fylgst nægilega vel með sér. Það er mikilvægt að læra af sögunni annars erum við dæmd til að endurtaka hana. Ríkisstjórnin tekst nú á við núverandi ástand og ég er sannfærður um að við munum ná tökum á því og komast út úr þessari krísu. En það er mikilvægt að það sé útskýrt vandlega að innganga í Evrópusambandið leysir ekki þann vanda sem við erum stödd í núna. Það mun ekki leysa öll viðfangsefni íslenskra stjórnvalda. Hins vegar er alveg klárt að vilji íslenska þjóðin forða sér frá því að lenda í öðrum eins gjaldeyris- og gengisháska og við göngum nú í gegnum þá blasir það við að okkur ber að stefna að inngöngu í Evrópusambandið og taka upp evru. Það mun tryggja stöðugleika til langs tíma á Íslandi. Það mun tryggja að íslenskur almenningur geti farið til útlanda án þess að breytast í áhættufjárfesti og að íslensk fyrirtæki geti stundað viðskipti á alþjóðamarkaði og gert spár og áætlanir og gert ráð fyrir því að þær standi. Íslendingar eru að spyrja sig núna hvað taki við og búa sig undir framtíðina. Það er ábyrgðarhluti fyrir stjórnmálaforingja að hlýða ekki á raddir flokksmanna sinna og raddir mikils meiri hluta þjóðarinnar í þessum efnum. Almenningur á Íslandi kærir sig ekki um að ganga í gegnum aðra eins dýfu. Það verður bara tryggt með því að breyta um mynt, það er ekki flóknara en það. Það mun ekki gerbreyta íslensku þjóðfélagi að ganga í Evrópusambandið og taka upp evruna en það mun færa okkur sambærilegan stöðugleika og aðrar þjóðir í Evrópu búa við. Þetta er stærsta hagsmunamál almennings í landinu, venjulegs vinnandi fólks og atvinnulífsins. Herra forseti. Nú skapast tækifæri fyrir fleiri hundruð Íslendinga til að afla sér menntunar. Það sýnir sig að þeir sem missa fyrst vinnuna í því ástandi sem nú er komið upp er fólkið með minnstu menntunina. Við þurfum að búa okkur undir það að taka á móti þessu fólki og auka möguleika þess á að ná sér í góða vinnu. Árið 2005 höfðu 45.000 Íslendingar á aldrinum 25–60 ára aðeins lokið grunnmenntun. Þarna erum við langt á eftir flestum Evrópuþjóðum og á svipuðu róli og Malta, Portúgal og Tyrkland. Nú er tækifæri fyrir Íslendinga til að leggja mun meiri áherslu á menntun en áður og freista þess að virkja frumkvöðla og nýsköpun og auka við rannsóknir á nýjum sóknarfærum í atvinnumálum. Við stöndum á krossgötum á þeim felast tækifæri. Við þurfum að komast til móts við þá sem missa vinnuna um þessar mundir. Við þurfum að huga að fjölskyldunum í landinu, standa vörð um grunnþjónustu samfélagsins, félagslega kerfið, heilbrigðiskerfið og ekki síst menntakerfið. Þar er grunnurinn og þar liggja tækifæri þjóðarinnar.

Herra forseti. Sá kafli í ræðu hv. þingmanns vakti athygli mína þar sem hann fjallaði um fjórða valdið í þjóðfélaginu sem eru fjölmiðlar en hv. þingmaður er, eins og menn vita, fyrrverandi formaður Blaðamannafélags Íslands sem ég er enn biðfélagi í og hann væntanlega líka. Það er ekki ofsögum sagt að fjölmiðlar beri mikla ábyrgð í lýðræðisskipan okkar og ekki síst þegar samfélagið er jafnfjölbreytt og hraðinn og alþjóðavæðingin jafnmikil og þau eru. Við getum ekki verið sérfræðingar í öllu eða fylgst nákvæmlega með. Það er hlutverk fjölmiðla að leita svara, að rýna undir yfirborðið og veita upplýsingar til almennings á gagnrýninn hátt. Við vitum að fjölmiðlar hafa verið gagnrýndir nú að undanförnu og þeir hafa líka beitt sjálfsgagnrýni og komist að þeirri niðurstöðu að þeir hafa kannski flotið með straumnum eins og margir gerðu, ýtt undir neyslukapphlaupið og aðdáunina á því sem ég vil kalla „nýríka Nonna“ og félögum hans. Ein ástæðan fyrir tortryggni gagnvart stjórnvöldum, ríkisstjórn, ráðuneytum og fjölmiðlum í samfélaginu eru fréttir sem bárust af fundi sem haldinn var í húsakynnum Háskólans í Reykjavík, að mig minnir, fyrir nokkrum dögum. Þar voru saman komnir, að ég held, þrír aðstoðarmenn ráðherra, þar á meðal sá sem hér talaði, hv. þm. Róbert Marshall, og útvaldir fulltrúar fjölmiðla. Ég vil nota tækifærið og spyrja þingmanninn og aðstoðarmann samgönguráðherra: Hvað fór fram á þessum fundi, hverjir voru boðaðir til hans og er reglan sú að menn haldi fundi sem þennan með útvöldum vinum sínum á fjölmiðlum í ríkisstjórninni?

Herra forseti. Ég sé ekki að það komi málinu nokkuð við sem við ræðum hér en það hefur komið fram í fréttaflutningi af þessum svokallaða „leynifundi“ sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir nefnir, að þar var verið að kynna fyrir fulltrúum þeirra fyrirtækja og stofnana sem þarna er um að ræða, vinnu sem farið var af stað með á vegum ríkisstjórnarinnar til þess að endurheimta orðspor Íslands á erlendri grundu og traust á þjóðina. Sú vinna tók um það bil tíu daga. Búin var til aðgerðaáætlun á átta blaðsíðum og henni skilað til ríkisstjórnar. Á því tímabili sem hún var unnin var rætt við hátt í 40 manns eingöngu til þess að kynna vinnuna, og óska eftir hugmyndum og tillögum í starfið sem fram undan er. Það er langt í frá að þar hafi verið reynt að leggja einhverjar línur fyrir þá fjölmiðla sem komu á fundinn. Mér þykir afar athyglisvert að hv. þingmaður skuli finna það upp hjá sér að koma hér upp og fjalla um eitthvað allt annað og óskylt mál sem birtist í fjölmiðlum fyrir mörgum dögum í refsingarskyni fyrir að mér skyldi hafa dottið í hug að gagnrýna þann ágæta flokk Vinstri græna og framlag hans til umræðunnar.

Herra forseti. Margur heldur mig sig. Það er ekkert fjær mér en að refsa hv. þingmanni fyrir eitt eða annað. Það er hins vegar alger grundvallarmisskilningur hjá hv. þingmanninum að þetta komi málinu ekki við. Málið er nefnilega það að það er afskaplega mikil tortryggni og reiði úti í samfélaginu. Hún beinist eðlilega að ríkisstjórninni, að ráðamönnum, eins og ég rakti í máli mínu í dag, líka að auðmönnunum, að bönkunum, að Fjármálaeftirlitinu, að Seðlabankanum og einnig að fjölmiðlum. Við vitum alveg hvernig eignarhaldi á fjölmiðlum í þessu landi er háttað og hvernig valið hefur verið inn á ríkisreknu fjölmiðlana. Þess vegna kemur það málum við, hæstv. forseti, þegar fregnir berast af leynifundum sem sumir fjölmiðlar hafa verið boðaðir til og aðrir ekki. Nú hefur hv. þingmaður upplýst hvert tilefni þessa fundar var, sem sagt kynning á aðgerðaáætlun til þess að endurheimta orðspor Íslands. Ég ætla rétt að vona að sú aðgerðaáætlun skili einhverjum árangri því að ekki veitir af að reyna að endurheimta orðsporið. Það er miður að í rauninni skuli þurfi eitt hneyksli á dag að reka á fjörur fjölmiðla. Ég er hér að vísa til fregna sem verið hafa í blöðum undanfarna daga, annars vegar um kaup bankastjóra á 200 millj. kr. hlut í Glitni og hins vegar sölu ráðuneytisstjóra á einhverjum ótilgreindum hlut í Landsbankanum. Staðfestar fregnir eins og um þennan leynifund ala auðvitað á tortryggni manna meðan ríkisstjórnin þorir ekki að koma beint fram með það sem 

Herra forseti. Þetta er lýsandi fyrir þann málflutning sem ég var að gagnrýna hér áðan. Af hverju kallar hv. þingmaður þennan fund „leynifund“ sem búið er að greina frá í bak og fyrir, bæði hverjir sóttu hann, hvar hann var haldinn og hvenær og hvað rætt var á honum?

Hann var kallaður leynifundur.

Af hverju er hann kallaður leynifundur þegar búið er  Það er alþekkt að fyrirtæki, stofnanir og jafnvel stjórnmálaflokkar haldi kynningarfundi fyrir fjölmiðla 

Voruð þið að því?

Hvers lags er þetta?

Herra forseti. Ég reyndi nú eftir fremsta megni í ræðu minni áðan að vera tiltölulega hupplegur við Samfylkinguna en það er bersýnilegt hverju maður á von á ef það er reynt og er ekki meira um það að segja. Hv. þm. Róbert Marshall sagði hér að það væri engu líkara en að Vinstri hreyfingin – grænt framboð væri á móti sjúkdómum. Það er ekki svo, hv. þingmaður, en að sjálfsögðu verður að greina sjúkdóminn sjálfan  Til þess að takast á við þann vanda sem við er að etja verða menn að vita í hverju sjúkdómurinn felst og það er það sem við höfum verið að reyna að gera. Ég tel að það sé ákveðin nauðhyggja sem felst í því að segja að við eigum engra annarra kosta völ en þessara. Það eru ýmsar lækningaaðferðir til. Læknirinn sem var í sambandi við hv. þingmann hefði átt að geta upplýst hann um að alls konar lyf væru í boði, að til væru „alternatífar“ aðferðir til þess að takast á við ýmsa sjúkdóma o.s.frv. 

Herra forseti. Ég vakti athygli á ummælum hv. formanns Vinstri grænna vegna þess að hann fjallaði um það í ræðu sinni fyrr í dag að ríkisstjórnin væri með þrjár útgáfur af sannleikanum. Mér finnst það vera ábyrgðarhluti og kannski ekki síst hjá fjölmiðlum að draga það fram að í fyrradag var rætt við Jens Stoltenberg í fréttum Ríkissjónvarpsins. Þar sagði hann að það hefði verið grundvallaratriði fyrir aðkomu allra Norðurlandanna að málefnum Íslendinga að við sæktum um aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Í sama fréttatíma var viðtal við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon þar sem hann hélt því fram að það væri ekki skilyrði. Þess vegna lagði ég út af því í ræðu minni að það væri engu líkara en að formaður Vinstri grænna hefði gert sjálfan sig að sjálfskipuðum talsmanni Norðmanna í þessum efnum.

Herra forseti. Í umræðunni hefur nokkuð verið vísað í þann ágæta mann og minn gamla skólafélaga, Jens Stoltenberg, og hvað hann hefur sagt í þessu máli. Meðal annars var vísað til fyrirspurnar sem hann fékk á þingi Norðurlandaráðs og svarsins sem hann gaf þar. Ég hef sjálfur hlustað á þær fréttir sem hv. þm. Róbert Marshall vitnaði í og ég hef líka kynnt mér umræður í norska Stórþinginu um málið. Ég tel óhætt að fullyrða, a.m.k. ef frumtextinn þar sem Jens Stoltenberg talar um þetta mál er skoðaður, að hann segir hvergi að um sé að ræða skilyrði af hálfu Norðmanna. Hann hefur réttilega sagt að það mundi auðvelda aðkomu þeirra að málinu og þannig hjálpaði það til. Hann hefur sagt að það væri ákveðin forsenda en hann hefur ekki sagt, og ég vísa einnig í ummæli utanríkisráðherra Noregs, Jonasar Gahrs Støres, að Íslendingum yrði ekki sagt neitt fyrir verkum í þessu efni. Þeim yrði ekki sagt að þeir yrðu að fara eftir skilmálum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, það hafa Norðmenn líka sagt. Einhver orðaði það hér sem svo að einhver orðhengilsháttur væri í gangi í þessu efni. Það kann vel að vera, ég ætla ekki að fullyrða um það. Ég held að mergurinn málsins sé samt sá að Norðmenn hafa ekki, eftir því sem ég fæ best séð og skilið út frá þekkingu minni á samfélagi þeirra og tungumáli, að þeir hafi sett aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem einhverja skilmála eða fyrirframskilyrði af sinni hálfu þó að þeir hafi vissulega sagt þegar leið á málið að það mundi auðvelda aðkomu þeirra og annarra Norðurlanda að vinna eftir einhverju tilteknu „prógrammi“.

Herra forseti. Ég hvet hv. þingmann til þess að fara inn á vef Ríkisútvarpsins, www.ruv.is, smella þar á tengil sem heitir fréttaupptökur og skoða fréttaupptökur frá því í fyrrakvöld. Þar sést umrædd frétt og allir geta kynnt sér viðtalið sem fréttamaður Ríkisútvarpsins átti við forsætisráðherra Noregs.

Virðulegi forseti. Það fer fram skemmtileg keppni þessa dagana. Ég varaði við, ég benti á, ég sá þetta fyrir; einhvern veginn þannig hljóma upphrópanirnar í þeirri keppni þar sem hver maðurinn keppir við annan um að hafa séð það fyrir sem nú hefur skollið á Íslandi og í heiminum - en það sá enginn fyrir. Víst höfum við öll sem fjöllum um þjóðmálaumræðu haft uppi varnaðarorð sem með einhverjum hætti kunna að eiga við í dag. Svo grafalvarleg er staðan, ekki bara hér heldur um heim allan, að enginn sá það fyrir. Um leið og við horfumst í augu við það að staðan er grafalvarleg verðum við samt að muna að ólíku er saman að jafna við þá erfiðleika sem íslensk þjóð hefur fyrr gengið í gegnum. Við erum auðug þjóð, við búum að miklum verðmætum og þeir erfiðleikar sem við þurfum nú að fást við eru auðvitað sem hjóm eitt hjá því sem fyrri kynslóðir á Íslandi hafa þurft að takast á við. Við getum bein í baki tekist á við þetta og eigum að vera bjartsýn í þeirri glímu. Við eigum líka að muna að þessi viðfangsefni eru ekki bundin við Ísland og ekki daginn í dag. Viðfangsefni okkar eru viðfangsefni mannsins frá því að sögur hófust. Ætli Aristóteles hafi ekki verið fyrstur til þess að vara við þeim á prenti þegar hann greindi svo gáfulega breyskleika mannsins og benti svo skemmtilega á kosti peninganna en jafnframt þá galla þeirra að fé safnast upp og dautt fé ber vexti. Í þessum atriðum felast helstu viðfangsefni fjármálalífsins í heiminum í dag. Fyrst minnst er á ritlistina getum við líka kveikt á BBC í útvarpinu og hlustað á upplestur úr The Great Gatsby sem lýsir óhófslífinu í Bandaríkjunum á þriðja áratug síðustu aldar sem lauk með heimskreppunni miklu og minnir auðvitað um margt á síðustu árin hér á Íslandi, þensluna og neyslufylliríið sem við höfum verið á. Við eigum að leita í þessa reynslu sögunnar og veraldarinnar að þeim lyklum að farsæld sem hún geymir, að gömlum og góðum dyggðum og málsháttum eins og „dramb er falli næst“ og „sígandi lukka er best“. Hvað hefur gerst? Fyrst og fremst ákváðu Vesturlönd í hroka sínum fyrir 25 árum síðan, á tíma Thatcher og Reagans, að við Vesturlandabúar værum svo klár að við gætum leyft okkur að lifa um efni fram og gætum einhvern tímann í framtíðinni af gáfum okkar greitt þær skuldir sem við söfnuðum í dag. Þessi hroki gat náttúrlega ekki gengið endalaust. Skoði menn viðskiptahalla á Vesturlöndum síðustu 50 árin hófst hann fyrir 25 árum - á þessum tíma - og ég hygg að nú sé honum að ljúka. Einmitt nú þurfum við Vesturlandabúar að horfast í augu við að við getum ekki leyft okkur að lifa um efni fram og þessu hlaut að ljúka. Við þurfum að endurskoða lífshætti okkar með það að leiðarljósi að við þurfum að eiga fyrir því sem við gerum. Hér á Íslandi, þegar rykið sest, sagan verður skrifuð og persónurnar sem við erum nú svo upptekin af hverfa í skuggann, munu menn benda á að árið 1994 hafi Íslendingar, eins og stundum áður í alþjóðasamskiptum, viljað fá allt fyrir ekkert. Við gerðum samning um að gerast aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu, verða virkir þátttakendur á 400 milljóna manna markaði, en við vildum ekki taka þátt í Evrópusambandinu. Við ætluðum nefnilega að fá allt fyrir ekkert og töluðum þannig. Við ætluðum að maka krókinn á markaðnum og í viðskiptum þar en vildum ekki eiga aðild að myntinni, ekki eiga aðild að Evrópska seðlabankanum, ekki að skrifræðinu, þinginu eða framkvæmdarvaldinu yfir þessum markaði. Við héldum í barnaskap okkar að þannig gætum við fengið allt fyrir ekkert og komist undan þessu leiðinlega og kostnaðarsama, skrifræðinu í Brussel, öllum flóknu reglunum, stofnununum og öllu þessu þunglamalega sem litla eyþjóðin vildi vera laus við þegar við værum að græða á markaðnum og nýta sveigjanleika okkar, eins og við kölluðum það. Barnaskap vegna þess að staðreyndin er auðvitað sú að með reglulegu millibili bresta markaðir og þess vegna, og af því að kreppur koma líka með reglulegu millibili, hefur maður stofnanir yfir markaði. Maður hefur myntbandalög og skrifræði á markaði og yfir markaði sameiginlegan pólitískan vettvang og sameiginlegt pólitískt framkvæmdarvald. Mistök okkar voru þau að við gerðumst ekki aðilar að öllum þessum þáttum sem voru nauðsynlegir til þess að geta með farsælum hætti starfað á þessum markaði yfir lengri tíma. Þegar stormurinn skall á 14 árum síðar og kreppan í heiminum byrjaði hrundum við eins og spilaborg vegna þess að við vorum laus undan skrifræðinu og hinu pólitíska samstarfi, höfðum ekki Evrópska seðlabankann og enga bandamenn til að vinna með í þeim erfiðleikum sem að markaðnum steðjuðu. Írar hafa bent á að ef þeir hefðu ekki verið svo heppnir að vera hluti af þessu samfélagi - hluti af þessum viðbrögðum - hefðu þeir verið einangraðir. Þá hefði farið nákvæmlega eins fyrir þeim og hinni eyjunni úti fyrir meginlandi Evrópu, Íslandi. Af þessu þurfum við að læra. Við þurfum einfaldlega að læra að ef við ætlum að vera hluti af hinum evrópska 400 milljóna manna markaði þurfum við að vera hluti af samfélagsstofnunum þess. Enda er það í raun og veru ósiðleg hugmynd að vilja græða á markaði en vera ekki tilbúinn til þess að taka þátt í því félagslega samstarfi sem fram fer á og yfir þeim markaði. Ég held að við þurfum kannski ekki síst á næstu mánuðum og missirum að gæta að sóma okkar og reisn og leitast við að vera fullgildir og virkir þátttakendur en ekki reyna í sífellu að fá allt fyrir ekki neitt. Hvers vegna vildu menn ekki gerast aðilar að skrifræðinu í Brussel? Það er dálítið hjákátlegt að hugsa til þess núna. Menn sögðu að þá værum við að afsala okkur sjálfstæði okkar. Eins og Svíþjóð, Danmörk eða önnur aðildarríki Evrópusambandsins séu ekki sjálfstæð ríki? Hvar standa einangrunarsinnarnir eftir að hafa haldið þessu fram hér árum saman? Jú, þeir liggja grátandi á tröppum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og biðja um neyðaraðstoð. Við gerum út sendinefndir austur til Moskvu til þess að biðja um lán, förum land úr landi til þess að leita eftir aðstoð, skömmtum gjaldeyri og höfum djúpstæðar og verulegar áhyggjur af framtíðinni. Hvar er nú sjálfstæðið? Ætli okkur væri ekki sæmra að vera sjálfstæðir, virkir þátttakendur í samstarfi fullvalda ríkja í Evrópu eins og í Evrópusambandinu en að vera í stöðu beiningamannsins eins og við hljótum að þurfa að horfast í augu við að við erum nú. Jú, virðulegi forseti, ég held að sjálfstæðisrökin um að gerast ekki aðilar að Evrópusambandinu heyri sannarlega sögunni til því að einangrunarstefnan sem menn vildu fylgja gagnvart Evrópusambandinu hefur gert okkur algjörlega ósjálfstæð. Við erum einfaldlega hjálparþurfi og magnvana. Við sjáum núna þegar reynir á að við höfum ekki þau tæki sem þarf til þess að bregðast við áföllum í alþjóðlegum fjármálaviðskiptum og á fjölþjóðlegum markaði eins og hinu Evrópska efnahagssvæði. Ríkisstjórnin hefur ekki þann styrk sem hún þarf að hafa, Seðlabankinn er eins og áhugamaður á þessum harða leikvelli og þar reka hver mistökin önnur. Við leitum og leitum að bandamönnum en finnum fáa og við höfum enga varasjóði til að sækja í. Ef þetta verður ekki stjórnmálaflokkunum á Alþingi tilefni til þess að endurskoða afstöðu sína 

Herra forseti. Þetta var um margt athyglisverð og vel upp byggð ræða hjá hv. þm. Helga Hjörvar. Ég ætla ekki að fara mikið efnislega í hana nema upphafið þar sem hann lagði út af því að nú kæmi hver á fætur öðrum fram á völlinn og segðist hafa séð þessa þróun fyrir en í raun hefði enginn séð hana fyrir. Það var kjarninn í því sem hv. þingmaður sagði í upphafi síns máls. Ég vil þó segja að auðvitað hafa mjög margir á undanförnum árum varað við þeirri þróun sem hefur orðið í okkar efnahagsmálum, geigvænlegum viðskiptahalla, þessari miklu og takmarkalausu - ef svo má segja - útrás og skuldbindingum með mikilli uppbyggingu bankakerfisins þannig að bankageirinn var orðinn tí- til tólfföld þjóðarframleiðsla okkar. Það má segja að auðvitað sá enginn fyrir að allt mundi gerast í einu en menn áttu að sjálfsögðu, m.a. eftirlitsstofnanir okkar, að taka mark á viðvörunarbjöllunum sem voru í gangi um stærð bankakerfisins. Jafnvel þótt ekki hefði annað gerst en að einn af stóru bönkunum þremur hefði orðið gjaldþrota, og þurfti ekki endilega alþjóðlega fjármálakreppu til, hefðu fylgt því gríðarlegar skuldbindingar fyrir íslenska þjóð. Allar þessar viðvörunarbjöllur klingdu en það tók enginn mark á þeim og enginn tók að sér að grípa til ráðstafana. Ríkisstjórnirnar, bæði sú sem nú situr en einnig og ekki síður sú síðasta, létu þetta allt saman eiga sig. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Já, auðvitað vöruðu margir við ýmsu, bæði ég og hv. þingmaður og eflaust hinir 60 kollegar okkar hér í þinginu. Skárra væri það nú, við erum í þjóðfélagsmálum, ræðum um þjóðfélagsmál og auðvitað eru alltaf ýmsar blikur á lofti sem við bendum á. En sá fellibylur sem gengur yfir heiminn í dag og ekki hefur sést í 100 ár og hið algjöra hrun hér á Íslandi er langtum meira en nokkur spáði eða sá nokkru sinni fyrir. Ég undirstrikaði það bara til þess að leggja áherslu á hversu alvarleg staðan væri. Um eftirlitsstofnanir okkar og það sem hefði mátt gera - út af fyrir sig er margt rétt í því og eflaust hefur margt verið gagnrýnivert. Það sem ég var að segja í ræðu minni var hins vegar að þegar öll þau smáu atriði og einstöku þættir falla í gleymskunnar dá og menn horfa yfir þetta tímabil sem liðna sögu munu menn skýra hana þannig að árið 1994 hafi lítil þjóð reynt að fara inn á gríðarlega stóran markað og haldið að hún gæti með sínum litlu eftirlitsstofnunum, litlu pólitísku völdum og litlu varasjóðum tekið þátt í þeim leik. Hún hafi lært þá hörðu lexíu í hinum stóra og harða heimi viðskiptanna að það er ekki hægt að fá allt fyrir ekkert. Ég vona að lærdómurinn verði líka sá að þess vegna hafi hún tekið ákvörðun um að verða fullgildur þátttakandi í því félagslega samstarfi sem fram fer á Evrópska efnahagssvæðinu og heitir Evrópusambandið.

Herra forseti. Hv. þingmaður sagði að fellibylurinn hefði verið langtum meiri og verri en menn hefðu nokkurn tíma séð fyrir. Ég sagði reyndar líka að jafnvel þótt ekki hefði komið til hinnar stóru og miklu alþjóðlegu fjármálakreppu voru samt sem áður blikur á lofti í okkar efnahagslífi hvað varðar þær skuldbindingar sem við vorum að taka á okkur með þessari miklu uppbyggingu og miklu stærð bankakerfisins, þannig að því sé til haga haldið. Hins vegar voru einnig farin að koma fram teikn fyrir ári síðan í Bandaríkjunum, í ágúst eða september árið 2007, sem áttu að vera mönnum umhugsunarefni. Þetta var rætt m.a. hér á vettvangi Alþingis. Það var talað um mikilvægi þess að efla gjaldeyrisvaraforðann æ ofan í æ en aldrei var talinn vera rétti tíminn til þess að gera það. Þannig að þó að þessi kreppa sé miklu meiri og alvarlegri en við sáum fyrir og gerðum okkur grein fyrir stefndi samt sem áður í að mikil vandræði gætu orðið í okkar samfélagi. Fyrir utan það sem menn gátu ekki séð fyrir átti bara það sem mönnum átti að vera ljóst að vera tilefni til þess að gripið yrði til ráðstafana, m.a. þess að efla gjaldeyrisvaraforðann, en því miður var það látið reka á reiðanum. Síðan er hægt að segja að það hafi engan tilgang í sjálfu sér að vera að rifja þetta allt upp því nú sé verkefnið að takast á við þá stöðu sem við erum í. Auðvitað má segja að það sé rétt að við verðum að koma okkur út úr þeim vandræðum sem við erum í núna en það má bara ekki gleyma þessu þegar menn gera dæmið upp og taka ákvörðun um í hvaða átt við ætlum að stefna héðan í frá. 

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir hvert orð hjá hv. þingmanni. Ég vil hins vegar árétta það og undirstrika að það er sannfæring mín að þær áherslur sem Samfylkingin hefur haft, allt frá stofnun sinni, um að við ættum að vera virkir þátttakendur í hinu félagslega samstarfi á þeim markaði sem við störfum á, virkir þátttakendur í því myntbandalagi sem þar er, hefur oft úr þessum ræðustól verið hrópað niður sem töfralausnir eða skammtímalausnir, að það sé ekki svar við vanda dagsins í dag því það sé langtímameðferð. Við höfum haldið þessu fram allt frá stofnun Samfylkingarinnar og allt frá þingkosningunum árið 1999 eða í nærfellt áratug. Í nærfellt áratug höfum við haldið þessu til haga í allri umræðu og það er orðinn býsna langur skammtíminn sem menn hafa ekki hlustað á þau aðvörunarorð. Í raun og veru vék hv. þingmaður sjálfur að því í ræðu sinni fyrr í dag, sem var efnismikil og málefnaleg eins og hans er von og vísa, að sannarlega væri ein af stærstu orsökunum þess sem við erum að glíma við það sem hann kallaði orðrétt: hina veiku íslensku krónu.

Hæstv. forseti. Þetta var að mörgu leyti magnþrungin ræða sem hv. þm. Helgi Hjörvar hélt hér áðan. Hann kom mjög mikið inn á Evrópusambandið og hversu mikils virði það samstarf væri, hversu vel þessar þjóðir bökkuðu hver aðrar upp og þá sameiginlegu samfélagslegu ábyrgð sem þær deila með sér. Ég get að mörgu leyti tekið undir þetta. Ég er enginn sérstakur aðdáandi Evrópusambandsins en enginn sérstakur andstæðingur heldur. Mér hefur þó fundist að undanförnu að um margt hafi - já ég er hér í andsvörum og ætlast til að þingmaðurinn hlusti. Ég var að spá í það, ef ég hefði spurt hv. þm. Helga Hjörvar að því í gær að ef upp kæmi bankakreppa í Danmörku, hvort honum hefði ekki þótt líklegast að stuðningur hefði komið frá hinu Evrópska efnahagssvæði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og get út af fyrir sig tekið undir ýmislegt af því sem hann sagði. Ég held ekki að maður eigi að vera með eða á móti þessu samstarfi. Ég held að maður eigi bara að taka þátt í því. Það eru bæði kostir og gallar við skrifræðið í Brussel. Það eru kostir og gallar við Evrópuþingið. Það eru kostir og gallar við ráðherranefndina. Hv. þingmaður spyr um Danmörku og með hvaða hætti Danir takist á við viðfangsefni sín í dag en þar eins og annars staðar í heiminum er sannarlega líka fjármálakreppa. Það segir okkur auðvitað til um hvers konar erfiðleikar eru að gamalgróin viðskipta- og fjármálaþjóð eins og Danaveldi sjálft, Danir sem lengi voru nýlenduherrar okkar séu í þeim erfiðleikum sem þeir nú eru. Þar ræða menn mjög ákaflega og það er skoðun forsætisráðherra Danmerkur, sem er sömu stjórnmálaskoðunar og er í systurflokki hv. þingmanns í Danmörku, að það valdi þeim verulegum erfiðleikum að hafa hafnað upptöku evrunnar á sínum tíma. Þrátt fyrir að þeir hafi næstum því farið alla leiðina og ákveðið að tengja dönsku krónuna með 2,5% vikmörkum við evruna þá reynist það þeim mjög erfitt núna. Og hvaða sögu segir það ekki um þá fráleitu ákvörðun okkar, 300.000 manna þjóðar, að reyna að halda hér á floti í Atlantshafinu minnstu gjaldmynt í heiminum þegar Danir ræða það í alvöru að þeir hefðu þurft að vera með evruna að vopni í þeim erfiðleikum sem þeir eru að fást við í núna? Ef þeir þyrftu á því að halda hversu mjög hefðum við ekki þurft á hinu sama að halda?

Hæstv. forseti. Lendi þeir í fjármálakreppu verður þá ekki að teljast líklegast að fyrsta aðstoð þeirra komi frá Evrópusambandinu?

Virðulegur forseti. Það er náttúrlega eins og ég vék að að Danir höfnuðu upptöku evrunnar, ólíkt því sem Finnar gerðu. Ég kom heim í gærkvöldi af Norðurlandsráðsþinginu þar sem við fengum að heyra umræður forsætisráðherra Norðurlandanna um fjármálakrísuna, ræðu Stoltenbergs, m.a. um það sem sneri að Íslandi og sömuleiðis umræður Anders Foghs Rasmussens um það hversu mikilvægt hefði verið fyrir Dani að hafa evruna núna. En í Finnlandi þar sem evran var tekin upp þá hafa Finnar auðvitað bakstuðning Evrópska seðlabankans. Ef menn ætla að hafa þann bakstuðning að fullu þá þurfa þeir náttúrlega að vera fullir aðilar að myntbandalaginu. Ég held hins vegar að ég muni það rétt þótt það sé alltaf varasamt að fara með svoleiðis „på stående fod“ eins og Danirnir mundu segja, að Evrópski seðlabankinn sé að vissu leyti bakhjarl að þessari tengingu dönsku krónunnar við evruna og hljóti að minnsta kosti tiltölulega snemma í ferlinu að koma á stuðningi við Dani þó að það kunni að vera að Norðurlöndin geri það fyrst.

Virðulegi forseti. Það hefur margt komið fram í dag en ekki endilega allt um efnisatriði málsins sem er efnahagsástandið og samkomulagið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Margir þingmenn hafa eytt helsta púðri sínu í að kalla eftir tillögum þingflokks vinstri grænna, tillögum til úrlausnar, og virðast hafa gleymt því að við erum margoft búin að bjóða fram hjálp okkar í þeim vanda sem nú steðjar að en hún hefur ekki verið þegin. Þannig að ég ætla svo sem ekki að eyða miklu púðri í þann málflutning. Mig langar hins vegar að ræða dálítið um form og það hvernig við tökumst á við þennan vanda, við sem sitjum hér á þessu þingi. Stjórnarandstöðuþingmenn og jafnvel sumir þingmenn ríkisstjórnarflokkanna hafa kvartað undan því að þingið hafi ekki verið haft nægilega með í ráðum. Við ræðum hér um plagg sem hefur verið kallað efnahagsáætlun ríkisstjórnarinnar sem þó hefur ekki komið til neinnar formlegrar umfjöllunar hér inni. Við vitum að ríkisstjórnin segist vera með áætlun og við vitum að stýrivaxtahækkun Seðlabankans er hluti hennar. Að minnsta kosti samkvæmt sumum ráðherrum. Það hefur komið fram að ekki eru allir á eitt sáttir um þetta, hæstv. fjármálaráðherra segir að stýrivaxtahækkunin sé skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, hæstv. utanríkisráðherra segir að þetta sé tillaga ríkisstjórnar og svo kemur hæstv. iðnaðarráðherra sem sagði að þetta ákvörðun Seðlabankans en þeir kusu hins vegar að birta sérstaka fréttatilkynningu um að þetta væri jú víst skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Og þó að þetta væri allt saman trúnaðarmál, þ.e. hið fræga „Letter of Intent“ sem hefur verið nefnt, þá væri þetta eðli málsins samkvæmt ekki lengur trúnaðarmál. Á heimasíðu Seðlabankans kemur fram að í samningsgerðinni í 19. tölulið segi, með leyfi forseta: „To raise the policy interest rate to 18 percent“ sem mér finnst svona skemmtileg tilvitnun hjá Seðlabankanum en þessi yfirlýsing þeirra þýðir væntanlega að þeir telja sig „de facto“ hafa verið svipta sjálfræði í vaxtaákvörðunum og eru að láta vita af því á heimasíðu sinni og það er auðvitað stórmerkilegt mál því Seðlabankinn á að vera sá sem ákveður vexti í landinu. Þetta er enn og aftur til marks um hið einkennilega stríðsástand sem ríkir milli Seðlabankans, bankastjóra hans og ríkisstjórnarinnar. Ég velti því fyrir mér úr því að málið er í þessum einkennilega farvegi hvort ekki væri betra að fá breiðari aðkomu að efnahagsáætluninni þar sem jafnvel væri hægt að fá upplýsingar um á hverju hún byggist þannig að við þurfum ekki að reiða okkur á svona óljósar heimildir. Hér kemur hin munnlega geymd inn í og það verður áhugavert fyrir sagnfræðinga framtíðarinnar að ráða í mismunandi orð manna um þessi mál öllsömul. Ég er ekki sannfærð um, svo að ég standi við þau orð mín um að ræða efnislega um málið, að þessi vaxtahækkun sé endilega rétta leiðin. Það er kannski erfitt fyrir mig að leggja mat á þetta því ég er ekki hagfræðingur en ég veit að samkvæmt hefðbundnum hagfræðilíkönum þá á að hækka vexti um leið og vart verður við verðbólgu til þess að reyna að berja hana niður og ef vextirnir, nafnvextirnir, eru ekki hækkaðir nægilega mikið þá rýkur verðbólgan upp og það getur orðið til þess að vextir hækka en ekki nægilega til að hamla verðbólgunni, sem getur endað með því að bæði verðbólga og vextir rjúka upp. Við þekkjum þetta auðvitað frá Suður-Ameríku þar sem vextir hafa farið yfir 100% og óðaverðbólga ríkt. Þar hafa hlutirnir farið úr böndunum en samt hafa menn fest sig í líkönin, oft með skelfilegum afleiðingum. Hér hefur verið gefið til kynna að vaxtahækkuninni sé ætlað að koma jafnvægi á gjaldeyrismarkaðinn. En mér finnst að menn verði að átta sig á því að hér er búið að halda mjög háu vaxtastigi mjög lengi, án þess að það hafi skilað sér með lægri verðbólgu. Mér finnst líka að það þurfi að taka tillit til þess að ýmsir hagfræðingar hafa bent á og talið að í svona skarpri kreppu sé vaxtahækkun óskynsamleg. Vaxtalækkun geti haft betri áhrif því kreppan sé orðin svo djúp. Því auðvitað er það þannig þegar allt kemur til alls, að myntin og gjaldeyrismarkaðurinn snýst um trúverðugleika hagkerfisins og ef vaxtahækkun verður til þess að fyrirtæki fara á hausinn unnvörpum og fólk missir vinnuna unnvörpum þá dregur það úr trúverðugleika hagkerfisins og þá mun slík vaxtahækkun ekki hafa þau áhrif sem henni er ætlað. Eins og ég sagði hér áðan þá er ég ekki hagfræðingur en mér finnst full ástæða til þess að þingið skoði þessa vaxtahækkun og þá vaxtastefnu sem hér er í gangi. Skoði rökin í málinu og fái kynningu á þessari efnahagsáætlun. Þetta væri t.d. hægt að gera í efnahags- og skattanefnd þingsins. Ekki aðeins vaxtahækkunarkafla meintrar efnahagsáætlunar heldur líka kafla tvö, þrjú, fjögur o.s.frv., sem ég vona að sé búið að skrifa af því við þurfum fyrst og fremst að byggja upp traust. Ekki bara á hagkerfinu heldur líka traust úti í samfélaginu. Það er alveg rétt sem ýmsir sem hér hafa staðið í dag hafa rætt að traust á stjórnmálamönnum, traust á hagstjórninni, traust á peningamálastefnunni, allt þetta er langt niðri alveg eins og þjóðin er langt niðri. Atvinnuhorfurnar eru slæmar. Spariféð horfið. Skuldbindingar vaxnar mönnum yfir höfuð. Það skiptir máli til þess að byggja upp þetta traust að hér sé gagnsæi í ákvörðunum. Að þetta sé rætt á þinginu og við stöndum ekki hér og bítumst um hver segir hvað, hvernig heldur líka hvað við erum að tala um. Hvert við erum að fara með þessa efnahagsáætlun. Hvað ætlum við að gera? Af því að fólk skilur þessa vaxtahækkun ekki, vaxtahækkun sem kemur eftir að búið er að lækka vexti um þrjú prósentustig og þá kemur skyndilega hækkun um sex prósentustig og enginn áttar sig alveg á því hvaðan þetta kemur. Hver eru rökin fyrir því? Það er það sem við þurfum að ræða og mér finnst ekki hafa komið nægilega skýrt fram, virðulegi forseti. Það er kallað eftir tillögum og auðvitað liggur það fyrir að það þarf að koma gjaldeyrisviðskiptum í lag. Þetta ástand gengur ekki mikið lengur og við sjáum það á öllum okkar viðskiptum sem eru enn í lamasessi. Við sjáum það líka á stöðu Íslendinga í útlöndum. Núna síðast í morgun voru fulltrúar sambands íslenskra námsmanna erlendis á fundi menntamálanefndar Alþingis og skýrðu frá aðstæðum námsmanna í útlöndum sem ekki eru beysnar. Auðvitað þarf að koma markaðnum í lag og við þurfum að átta okkur á því hvort þessi vaxtahækkun muni þjóna þeim tilgangi sínum og hvað meira þarf að gera. Það þarf að klára samkomulagið við Breta en ekki undir hvaða kostum sem er. Því það má ekki skuldsetja þjóðina kynslóðir fram í tímann. Það þarf að taka ákvörðun um endurskoðun bankakerfisins. Hæstv. forsætisráðherra sagði áðan að hann væri enn þeirrar skoðunar að þessi ríkisvæðing væri tímabundin og það þyrfti að setja bankana í einkavæðingu um leið og hægt væri. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að læra talsvert af því hvernig fór og ég held að við getum t.d. lært af nágrannaþjóðum okkar, Norðmönnum og Svíum, því eftir bankakrísuna þar í upphafi tíunda áratugarins var ákveðið að ríkið yrði hluthafi í stærri bönkum í þeim löndum, upp á 25–30% hreinlega til að geta haft þar áhrif, ekki til þess endilega til að ráða þar öllu heldur til að geta haft áhrif á það hvert bankarnir stefna. Og þar hefur verið rekin mun skynsamlegri bankapólitík en hér á landi. Við verðum líka að gæta þess þegar lögð eru fram fjárlög að það má ekki glutra niður velferðarkerfinu. Það má ekki glutra niður menntakerfinu eða menningunni. Ég minni á nýútkomna skýrslu ASÍ um horfurnar í efnahagsmálum þar sem lögð er áhersla á að þetta bitni ekki á velferðarkerfinu. Að þetta komi ekki niður á sveitarfélögunum og jafnvel að sveitarfélögin komi til móts við íbúana með aukinni þjónustu, t.d. með því að afnema þjónustugjöld í skólum, leikskólum og tómstundastarfi. Við vitum hins vegar að á sama tíma er búið að taka út 1.400 millj. kr. framlag frá jöfnunarsjóði og illa horfir fyrir mörgum sveitarfélögum í því árferði sem nú er. Við þurfum líka að velta fyrir okkur atvinnuástandinu, hvernig hið opinbera geti komið að því að bæta það. Hvort hið opinbera hafi svigrúm t.d. til að fara út í viðhaldsverkefni, atvinnusköpun án þess að ráðist sé í miklar stofnfjárfestingar. Því þó að ástandið sé erfitt má það ekki verða til þess að auka misskiptinguna í samfélaginu. Hún hefur aukist á undanförnum árum og af því að hv. þm. Helgi Hjörvar ræddi áðan um alla þá sem nú kæmu og segðu: „Ég sagði það“, þá er það vissulega rétt. Það er vissulega líka rétt að það hefur verið varað við misskiptingunni og við höfum verið á ansi hraðri leið þangað. Hér hefur líka verið rætt um fjölmiðla. Ég ætla að ljúka þessu með því að segja frá því að ég er búin að lesa yfirferð þess merka tímarits Séð og heyrt á því ástandi sem nú er. Það er dálítið merkilegt, ég hvet þingmenn til að skoða nýjasta eintakið af því tímariti þar sem er verið að sýna gömul blöð. Sjáið nýja Hummerinn hans. Sjáið nýja flotta húsið hans. Sjáið nýju sundlaugina hans. Við verðum auðvitað að horfa til baka og hugsa. Á hvaða vegferð höfum við verið og ætlum við að halda áfram á sömu braut um leið og við getum? Nú er kominn tími, ekki fyrir Hummera, heldur fyrir félagsleg gildi og fyrir sjálfbæra þróun og þar eigum við mikil sóknarfæri þegar við erum komin í gegnum það ástand sem nú er. En til þess að við komumst í gegnum það þarf að gera þetta ferli gagnsærra. Þingið þarf að koma að því og við þurfum að taka mjög 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ágætu ræðu. Hún vék að því sem lýtur að trúverðugleika hagkerfisins og ég held að hv. þingmaður hafi haft mikið til síns máls. Það gegnir lykilhlutverki við að koma að nýju á gjaldeyrisviðskiptum með þá mynt sem við höfum haft og munum kannski hafa eitthvað áfram. Hún vék líka að stýrivaxtahækkuninni í 18% og því að það kynni að verða til þess að halda aftur af verðbólgu eða þenslu. Það er auðvitað fjarri lagi. Hér er allt í frosti og 18% stýrivextir eru ekki til þess að halda aftur af þenslu eða verðbólgu í samfélaginu. Ég er hræddur um að 18% stýrivextir séu til þess að bæta upp trúverðugleikaskort gjaldmiðilsins og hagkerfisins. Þannig gjaldi íslenskur almenningur þess í vaxtastigi að við erum að reyna að gera hið ómögulega. Staðreyndin er sú að hér eiga spekúlantar í íslenskum krónum umtalsverðar upphæðir og sennilega umtalsvert meiri upphæðir en þessi mikli áfangi, lánið frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, sem hér er til sérstakrar umfjöllunar heilan dag á Alþingi. Ef opnað er fyrir gjaldeyrisviðskipti og þeir peningar hverfa allir í burtu þarf enginn að spyrja að leikslokum. Þess vegna hlýt ég að spyrja hv. þingmann hvort að hún telji það ekki líklegt að 18% stýrivextir séu einmitt kostnaðurinn sem íslenskur almenningur þarf að bera af því að halda úti því sem ekki er hægt að halda úti, þ.e. minnstu flotmynt í heimi sem hefur verið skotspónn alþjóðlegra spekúlanta á fjármálamarkaði 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt sem hv. þm. Helgi Hjörvar segir að 18% stýrivöxtum sé ætlað að reyna að stöðva gjaldeyrisflæði út úr landinu. En ég óttast líka að 18% stýrivextir verði svo sligandi fyrir almenning og fyrirtækin í landinu að hækkunin muni ekki þjóna tilgangi sínum. Eins og ég sagði áðan hljóta gjaldeyrisviðskiptin að ráðast af trúverðugleika hagkerfisins sem heildar og hugsanlega fjöldagjaldþrotum, atvinnuleysi og öðru slíku. Það er ekki trúverðugt. Þó að vaxtahækkuninni sé ætlað að skapa þann trúverðugleika óttast ég að hún muni ekki hafa þau áhrif. Hv. þingmaður nefnir síðan hinn litla gjaldmiðil sem við búum við, hvernig fara muni fyrir honum þegar hann verður settur aftur á flot því að það er jú ætlunin. Ég held að það sé alveg ljóst að við þurfum að endurskoða alla peningamálastefnuna í kringum þennan litla gjaldmiðil því að í hagkerfi með flotgengi sem við höfum búið við virðist krónan vera ansi lítil og veik.

Virðulegur forseti. Mér finnst að við hv. þingmaður séum í mörgum atriðum sammála hvað þetta varðar. Ég held að það ætti að vera okkur mikið umhugsunarefni að við höfum í raun og veru skapað þá stöðu sjálfviljug á undanförnum árum að fjárfestar, gjaldeyriskaupmenn, vogunarsjóðir og hinir ýmsu aðilar hafa á víxl getað tekið hér stöðu með og á móti krónunni, eins og það er kallað, í gjaldeyrisbraski og haft í ávinning af því gríðarlegar fjárhæðir, trúlega tugi milljarða í það minnsta á hverju einasta ári mörg undanfarin ár. Þeir fjármunir vaxa ekki á trjánum. Þeir duttu ekki af himninum ofan. Í lok dagsins þarf einhver að greiða hagnaðinn til spákaupmannanna, hagnaðinn sem þeir höfðu af því að hafa að leiksoppi þá tilraun okkar til þess að halda úti þessari flotmynt. Ég vil leyfa mér að efast um að með þá sáralitlu fjármuni sem við tölum um að fá frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og hugsanlega nágrönnum okkar á Norðurlöndunum séum við í neitt betri aðstöðu til þess að glíma við spákaupmenn á markaði því að ég er hræddur um að þeir hafi í rassvasanum umtalsvert meira en einhverja 4–5 milljarða dollara til þess að taka stöðu með eða á móti því sem við ætlum að reyna að setja á flot aftur. Ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi trú á því að við með þá litlu varasjóði 

Virðulegi forseti. Það er satt að segja nokkuð erfitt að svara spurningu sem þessari af því að mér finnst ég sem og aðrir þingmenn ekki hafa fengið nægar upplýsingar um t.d. hvað við höfum í hendi og hvað felst í skilmálum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég lýsti áðan áhyggjum mínum af skuldsetningu þjóðarinnar. Ég lýsti einnig áhyggjum mínum af krónunni sem litlum gjaldmiðli í hagkerfi með flotgengi. Til þess að geta talað um þessi mál af einhverju viti finnst mér þingið þurfa að fá frekari upplýsingar. Nú er Úkraína að fá neyðarlán og þar krefst Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn þess að gjaldmiðill þeirra verði settur á flot. Það eru ýmis fleiri skilyrði sem þar hafa komið upp. Meðal annars er þess krafist að almenningssamgöngur verði ekki niðurgreiddar, að húsnæðiskostnaður verði ekki niðurgreiddur af ríkinu þannig að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn setur mjög hörð skilyrði á velferðarkerfið, félagslega kerfið. Það veldur mér því áhyggjum að vita ekki hvaða skilmála við eigum von á heyra um frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum þótt okkur hafi verið sagt að þeir séu aðgengilegir. Það er erfitt að taka afstöðu til peningamálastefnunnar meðan þokan er enn jafnþykk í efnahagsumræðunni og raun ber vitni. Ég ítreka að ég hef talsverðar áhyggjur af krónunni sem gjaldmiðli í þessu samhengi fljótandi gjaldmiðla.

Herra forseti. Þessi umræða hefur nú staðið í allan dag og auðvitað af ríku tilefni. Ég ætla ekki að endurtaka það sem aðrir ræðumenn hafa sagt hér í fjölmörgum ræðum í dag að ástandið er auðvitað grafalvarlegt og aðstæðurnar eru þannig að við þurfum að skoða marga hluti upp á nýtt. Aðstæðurnar eru grafalvarlegar eins og ég segi og ástæðurnar fyrir því eru margar. Ég held hins vegar að það sé ekki uppbyggilegt fyrir okkur að ræða mikið um þessi mál í þáskildagatíð eða viðtengingarhætti eins og mér hefur þótt bera nokkuð við hér í þessari umræðu. Ég held að það sé mikilvægara fyrir okkur að hugsa hver þau verkefni eru sem við stöndum frammi fyrir, hvað við þurfum að gera og hvernig við ætlum að koma okkur út úr þeim vanda sem við blasir. Það fyrsta sem þarf að takast á við er það sem ríkisstjórnin hefur verið að gera að undanförnu, að reyna að lágmarka þann skaða sem fjármálakreppan og bankahrunið hafa valdið hér á landi. Að reyna að tryggja eftir mætti að hér starfi áfram bankakerfi. Að reyna með nýjum aðgerðum, m.a. með samkomulagi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, að koma gjaldeyrismarkaði aftur á. Það eru þær aðgerðir sem hægt er að lýsa sem fyrstu skrefunum til að bregðast við vandanum. Í framhaldinu, þegar við verðum komin yfir erfiðasta hjallann, blasir annað við. Við þurfum að vega og meta hvað fór úrskeiðis. Við þurfum bæði að fara yfir hvað gerðist á hinum alþjóðlegu fjármálamörkuðum sem hafði svo mikil áhrif á okkur og hefur haft áhrif út um allan heim. Menn hafa lýst þessu þannig að hér sé um að ræða verstu fjármálakreppu í hundrað ár og þótt ekki sjái fyrir endann á henni hugsa ég að hægt sé að leggja slíkt mat á stöðuna. Við þurfum líka að meta og skoða hvaða þættir gerðu það að verkum að við Íslendingar vorum jafnberskjaldaðir fyrir áhrifum hinnar alþjóðlegu fjármálakreppu og raun ber vitni. Þó að orsakir þeirra atburða sem átt hafa sér stað á undanförnum vikum séu að miklu leyti áhrif hinnar alþjóðlegu fjármálakreppu getum við ekki horft fram hjá því að ýmsir innlendir þættir ollu því að við vorum ef til vill viðkvæmari en aðrir. Það þarf að meta og fara yfir. Síðasta og kannski mikilvægasta verkefnið er að reyna að horfa til framtíðar og meta hvernig við ætlum að byggja hér upp samfélag til framtíðar sem getur boðið landsmönnum upp á þau lífskjör sem við viljum búa við, lífskjör sem eru sambærileg við það sem gerist í löndunum í kringum okkur, lífskjör sem gera það eftirsóknarvert að búa hér á landi. Við sem stjórnmálamenn hljótum að móta framtíðarstefnu okkar sem fellur að þeim markmiðum um að Ísland verði sambærilegt öðrum vestrænum ríkjum, bjóði upp á sambærileg lífskjör bæði hvað varðar efnisleg gæði og aðstæður að öðru leyti. Það er alveg ljóst að við þurfum að endurmeta marga þætti þegar kemur að þeirri stefnumótun. Við þurfum að skoða hug okkar, skoða hvað við höfum verið að gera, hvað betur má fara og leita leiða til þess að finna lausnir í því sambandi. Ég tek eftir því í umræðunni, bæði hér í dag og í fjölmiðlum, að margir vilja líta til Evrópusambandsins og evruaðildar sem einhvers konar töfralausnar í þessu sambandi. Flestir viðurkenna eins og eðlilegt er að aðild að Evrópusambandinu og upptaka evrunnar fela ekki í sér lausn á þeim bráðavanda sem við eigum nú við að stríða. Samt er mjög stutt í að harðir áhugamenn um Evrópusambandið fari að tala um Evrópusambandsaðildina og evruupptöku í samhengi við þau vandamál sem við glímum nú við frá degi til dags. Ég held að það sjónarmið byggi meira á óskhyggju en raunhæfum kostum. Ég held að hvernig sem við skoðum þetta þurfum við að taka sjálf á okkar málum til þess að ná okkur upp úr þeim vanda sem við eigum í. Við getum ekki leitað til Evrópusambandsins eða Myntbandalags Evrópu og sagt: Þar er lausnin. Við þurfum sjálf að taka til hjá okkur og koma á þeim stöðugleika sem nauðsynlegur er til þess að hér geti þrifist öflugt efnahagslíf. Evruaðildin er þar að auki ekki eitthvað sem menn panta og fá í hraðpósti. Evrópusambandsaðild gerist ekki á einni nóttu. Sama þótt menn vilji ákafir komast þar inn þarf að uppfylla ákveðin skilyrði. Það þarf að gera samkomulag við Evrópusambandið. Það þarf að fara í gegnum ákveðið ferli þar innan dyra. Hér á landi þurfa menn auðvitað að hugsa til þess að Evrópusambandsaðild er ekki möguleg nema að við förum í gegnum ákveðnar breytingar á stjórnarskrá okkar og öðrum slíkum þáttum. Það er því sama hversu ákaft menn vilja komast inn. Það gerist ekki einn, tveir og þrír. Sama á við um evruna því að evruaðild byggir á mjög ströngum skilyrðum t.d. um að stöðugleika í efnahagsmálum sé náð áður en farið er inn en ekki eftir að inn er komið. Skilyrðin lúta auðvitað að ríkisfjármálum með kröfum um fjárlagahalla. Skuldastaða hins opinbera má ekki fara yfir tiltekin mörk. Það byggir líka á atriðum sem varða peningamálastjórn eins og um vexti sem mega ekki vera yfir ákveðnu meðaltali þeirra landa sem búa við lægsta verðbólgu. Verðbólgan sjálf má ekki vera nema 1,5% yfir þeirri viðmiðun sem er meðaltal þeirra þriggja landa sem búa við minnsta verðbólgu innan evrusvæðisins. Eins er gerð krafa um að gengissveiflur hafi verið innan tiltekinna marka í aðdraganda inngöngu. Það er því ljóst, hvernig sem menn líta á málið, að menn verða að ná stöðugleika hvort sem þeim líkar betur eða verr og stöðugleikinn þarf að koma á undan evruaðild en ekki dugar að bíða þangað til að evruaðildin er orðin að veruleika. Við Íslendingar erum harla langt frá því að uppfylla skilyrði Maastricht-samkomulagsins eins og staðan er í dag. Þær hremmingar sem gengið hafa yfir okkur síðustu vikurnar hafa gert það að verkum að við erum enn lengra frá því að ná Maastricht-skilyrðunum en áður. Ég held hins vegar, fyrst ég ræði hér um Maastricht-skilyrðin, að full ástæða sé til að skoða þau bæði fyrir stuðningsmenn og andstæðinga Evrópusambandsins og upptöku evrunnar og jafnvel að sameinast um að gera þau að markmiðum sem við viljum stefna að. Ég held að báðir hópar ættu að geta sameinast um að ná því að uppfylla Maastricht-skilyrðin en auðvitað verðum við að hafa í huga að það krefst gríðarlegra erfiðra aðgerða, bæði á sviði ríkisfjármála og peningamála. Ég held að það væri nær að gera það frekar en ætla að útkljá deilurnar í dag sem vissulega eru hjá þjóðinni um hvort við eigum að ganga í Evrópusambandið eða ekki. Ég tel að brýnna að við náum saman um að stefna að Maastricht-skilyrðunum eins og forsætisráðherra benti reyndar á í viðtali nú í vikunni. Við eigum að stefna að því að þeir meginhópar sem takast á í Evrópumálunum sameinist um meginsjónarmiðin. Harðir Evrópusinnar ættu að átta sig á því að ef við erum ekki fær um að sameinast um 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Þar heyrist því haldið fram enn einu sinni að umræðan um Evrópusambandið eigi ekki við til að leysa vandamál dagsins í dag. Við í Samfylkingunni höfum heyrt þá röksemdafærslu í níu ár eða frá stofnun Samfylkingarinnar árið 1999 og í kosningunum þá. Þessi dagur og vandamál hans eru farin að vera býsna langdregin þegar dagarnir eru komnir á fjórða þúsundið. Ég spyr hv. þingmann hvort hann telji ekki í ljósi sögunnar að farsælast hefði verið fyrir Ísland að taka þá stefnu þegar árið 1999 að uppfylla fyrsta Maastricht-skilyrðið, sem er auðvitað að ganga inn í Evrópusambandið, og leitast síðan við að uppfylla hin skilyrðin um stöðugleika. Ég spyr hv. þingmann einnig hvort hann telji það ekki óhóflega bjartsýni í þeim aðstæðum sem við erum í núna að við getum yfir höfuð rætt að við munum ná Maastricht-skilyrðunum um stöðugleika í ríkisfjármálunum á næstu missirum eins og þjóðhagsspáin blasir við okkur.

Herra forseti. Hv. þm. Helgi Hjörvar spurði mig hvort að ég teldi ekki að við hefðum átt að fylgja tillögum Samfylkingarinnar þegar árið 1999 og ganga inn í Evrópusambandið og stefna að Maastricht-skilyrðunum og evruaðild. Ég tel svo ekki vera. Ég held hins vegar að það sé miklu mikilvægara fyrir okkur að ræða núna, frekar en hvaða stefnu við höfum haft í fortíðinni, hvernig við ætlum að horfa til framtíðar, hvaða skref við ætlum að taka á næstu árum til þess að byggja hér upp þann stöðugleika sem nauðsynlegur er fyrir íslenskt efnahagslíf. Ég vek athygli hv. þingmanns á því að ég mælti hér fyrir ákveðinni sáttaleið sem er þess eðlis að bæði stuðningsmenn og andstæðingar upptöku evru og aðildar að Evrópusambandinu ættu að geta fallist á hana. Maastricht-skilyrðin sem slík eru skynsamleg efnahagsleg markmið, þau eru skynsamleg hagstjórnarmarkmið. Ég held að það væri í rauninni meiri ástæða fyrir okkur að sameinast um þau markmið, vinna að tillögum og leiðum sem færa okkur nær þeim frekar en að eyða tíma okkar í að deila um hvort við ætlum að ganga í Evrópusambandið eða ekki. Ég held að bæði fyrir andstæðinga og stuðningsmenn evruaðildar og Evrópusambandsaðildar ættu Maastricht-skilyrðin að geta verið ákveðið leiðarljós. En það er hins vegar rétt sem hv. þm. Helgi Hjörvar segir að við núverandi aðstæður erum við býsna langt frá því að ná þeim markmiðum. Því er það ef til vill bjartsýni að stefna að þeim en hvort sem við viljum 

Virðulegur forseti. Við erum greinilega sammála, ég og hv. þingmaður, um að Maastricht-skilyrðin eru ekki innan seilingar og í nálægri framtíð hljótum við að hafa önnur og raunhæfari keppikefli. Það er skoðun mín að við ættum að keppa að því að fara í Evrópusambandið núna m.a. vegna þess að með því komumst við inn í EMR II, fyrra stig í myntsamstarfinu. Það gæti verið okkur styrkur í þeim aðstæðum sem við erum í nú. Um fortíðina er ég algjörlega ósammála hv. þingmanni. Ég er þeirrar skoðunar að hægt sé að hafa tvær skoðanir um þetta efni: Annars vegar að við eigum að vera aðilar að evrópska markaðnum og þar með að Evrópusambandinu, evrunni, evrópska seðlabankanum og öllu því sem fylgir því að vera þátttakandi á 400 milljóna manna markaði. Hins vegar getur maður verið þeirrar skoðunar að hér eigi að reka einangrað íslenskt samfélag með sérstökum gjaldmiðli sem er þá handstýrt eins og gert var stundum með ágætum árangri á árunum áður og byggir fyrst og fremst á frumgreinum um framleiðslu og þess háttar. En að reyna að gera bæði í einu, að spila á hinum stóra alþjóðlega markaði í þeim hörðu viðskiptum sem þar eiga sér stað með pínulitla mynt og veikburða eftirlitsstofnanir, reynslulítinn seðlabanka og litla varasjóði, er að reyna að gera hið ómögulega. Þess vegna hefði okkur farnast betur ef við hefðum tekið annan hvorn kostinn, að einangra okkur sem þjóðríki og handstýra hér framleiðslusamfélagi upp á gamla mátann eða að taka skrefið alla leið og verða fullgildir aðilar að Evrópusamstarfinu, uppfylla Maastricht-skilyrðin og innleiða hér þá mynt sem við þurftum og fá þann bakstuðning frá Seðlabankanum sem við þurftum. 

Herra forseti. Ég hygg að við hv. þm. Helgi Hjörvar náum ekki saman um þetta. Hins vegar held ég að það sé mikilvægt fyrir okkur núna, hvort sem við viljum sjá framtíð okkar innan Evrópusambandsins með evruna eða utan þess, að við stefnum að því að ná þeim efnahagslega stöðugleika sem nauðsynlegur er til þess að íslenskt atvinnulíf geti vaxið og dafnað. Ég held að við þær erfiðu aðstæður sem við búum við ættum við að sameinast um það sem við getum verið sammála um frekar en að ýfa það sem við vitum að við erum ósammála um. Það er í rauninni miklu uppbyggilegri nálgun en að rífast um hvaða skref við hefðum átt að taka árið 1999 eða síðar. Ég held - og mér heyrist við hv. þm. Helgi Hjörvar vera sammála um það - að Maastricht-skilyrðin feli í sér skynsamleg markmið um efnahagsstjórn. Þess vegna held ég að við ættum að setjast niður og velta fyrir okkur hvernig við náum í náinni framtíð, vonandi sem fyrst, markmiðum um ríkisfjármál og peningamál sem gera það að verkum að við getum uppfyllt Maastricht-skilyrðin. Hvaða skref þurfum við að stíga? Það eru ekki auðveld skref allt saman. Það mun krefjast mjög erfiðra ákvarðana, bæði á sviði ríkisfjármála og peningamála, að uppfylla þessi markmið. Ég held að það væri uppbyggilegra og nærtækara fyrir okkur að sameinast um að vinna slíkar tillögur og áætlun frekar en að deila um Evrópusambandsaðild og evru sem snýst auðvitað um miklu fleira en bara peningamálastjórn þótt hún sé vissulega mikilvæg.

Hæstv. forseti. Hér hefur margt verið sagt um munnlega skýrslu forsætisráðherra um efnahagsmál og aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ýmissa skýringa hefur verið leitað á ástandinu sem við stöndum nú frammi fyrir og bent hefur verið á margan sökudólginn. Víst er að margur hefur farið óvarlega í fjárfestingum á undanförnum árum og ég dreg enga dul á það að ég tel að ákveðnum blekkingum hafi verið beitt þegar sömu fyrirtækin skiptu margsinnis um hendur og hækkuðu um tugi og jafnvel hundruð prósenta án þess að nokkuð annað gerðist en að eigendaskipti urðu. Þetta minnti vissulega á verðlagninguna sem varð þegar netbólufyrirtækin voru og hétu á sínum tíma í kringum árið 2000, bóla sem sprakk. Þrátt fyrir þetta megum við ekki gleyma því að margt var gott gert í kjölfar einkavæðingar bankanna. Það var líka farið í mjög góðar fjárfestingar, arðsamar fjárfestingar, fjárfestingar sem margar voru með þeim hætti að viðskiptalífið um heim allan var sammála um að vel hefði verið gert. Umheimurinn varaði okkur líka við. Fulltrúar Danske bank voru duglegir að benda á stöðu íslenskra banka sem reyndar höfðu þá sérstöðu að fjárfesta ekki í hinum svokölluðu húsbréfavafningum sem voru framleiddir á færibandi í Bandaríkjunum. Ég verð þó að segja eins og er að mér finnst að sú gagnrýni hafi misst ákveðna vigt og vera nokkuð marklaus í ljósi þess að í dag kom fram - og sýnir það í rauninni ástandið í heiminum - að Danske bank tók að láni 170 milljarða danskra króna. Og hvaðan? Frá bandaríska seðlabankanum. Þetta eru 3.000 milljarðar íslenskra króna, herra forseti, þetta er þrisvar sinnum hærri upphæð en öll íslenska þjóðin var að biðja um að fá að láni til að styðja við íslenska bankakerfið og íslenska hagkerfið, þetta er þrisvar sinnum hærri upphæð. Ég átti í nokkru orðaskaki við hv. þm. Helga Hjörvar þegar hann var að dásama Evrópusambandið. Ég spurði hann í ljósi þeirrar samheldni og samvinnu og þeirrar félagslegu og viðskiptalegu hugsunar sem er hjá Evrópusambandinu: Hvert mundir þú þá telja að Danir mundu leita ef þeir lentu í fjármálakrísu? Hann taldi einsýnt að þeir mundu leita til evrópska seðlabankans þó svo að hugsanlega mundu þeir fyrst leita til norrænna seðlabanka. En nei, Danir fóru í bandaríska seðlabankann. Hvar skyldi nú sá ágæti maður Lars Christian hjá Danske bank vera núna? Hann hefði hugsanlega átt að athuga sinn eigin rann áður en hann fór að setja út á allt hér, og það er hægt að tala niður heilt bankakerfi, það er hægt að tala niður heila þjóð ef því er að skipta eins og var gert. Það var staðreynd að bankarnir okkar stóðu ekkert verr en aðrir bankar og betur en flestir þeirra, það er staðreynd. Því má ekki gleyma þegar verið er að tala niður það fólk sem þar var að verki. Kaupþing, sem varð fyrir hryðjuverkaárás breskra stjórnvalda, var með stöðu sem þótti til fyrirmyndar í Evrópu. En menn þurftu að tala Ísland niður, menn höfðu svo rosalega miklar áhyggjur af Íslandi og svo er Danske bank einn og sér búinn að sækja um 3.000 milljarða frá bandaríska seðlabankanum. Þetta er ótrúlegt. Ég segi það að Danir og fleiri þjóðir sem sneru við okkur baki þegar við báðum um skitna 700 milljarða, liggur mér við að segja í þessum samanburði, ættu að skammast sín. Með því að beita hryðjuverkalöggjöfinni á Íslendinga hafa Bretar fyrirgert öllum rétti sínum, við erum búin að gera upp við þá. Eignirnar sem þeir eyðilögðu eru búnar að borga fyrir Íslendinga. Herra forseti. Við verðum að horfa fram veginn, þannig er staðan í dag. Það þýðir ekki endalaust að horfa í baksýnisspegilinn þó svo að ég detti í það far eins og hver annar. Spurningin er: Hvað er til ráða? Í mínum huga er ljóst að m.a. verður að fara í framkvæmdir. Mjög ítarlega hefur verið farið yfir ýmis mál sem snúa að því í hvaða stöðu fjölskyldurnar eru, hvað beri að gera til að koma til móts við fjölskyldurnar, til móts við þá sem skulda háar upphæðir. Ég tek undir hvert einasta orð sem hér hefur verið sagt. En við þurfum að fá eitthvert fé til framkvæmda. Hvernig ætlum við að gera það? Hvernig ætlar ríkið að gera það? Hvernig ætla sveitarfélögin að gera það? Hér má ekki allt verða stopp, það er býsna einfaldur „keynesismi“ sem þarf að beita hér. Þær framkvæmdir þurfa að vera með þeim hætti að þær kalli ekki á aukin rekstrarútgjöld en skapi fólki vinnu sem að þeim kemur. Margar fjölskyldur í byggingariðnaði eiga um sárt að binda og margar fjölskyldur tengdar byggingariðnaði, fjölskyldur þeirra sem þjónusta byggingariðnaðinn, og svo hefur þetta sín margfeldisáhrif inn í bankakerfið o.fl. Ég er alfarið á móti hækkun þjónustugjalda því að það mun ýta undir verðbólgu og vísitöluhækkanir. Í því samhengi er ég frekar tilbúinn til að skoða skattahækkanir. Sumir hafa talað um að lækka hæstu launin eins og t.d. hefur komið fram hjá fulltrúum Kópavogsbæjar. Það er gott og vel og ég er í sjálfu sér tilbúinn til að lækka launin mín og ekkert vandamál með það. En það er líka til önnur leið til að lækka launin þó að annað orð sé notað og það eru skattar. Mér er í sjálfu sér sama hvor leiðin er farin en við þurfum fjármagn til framkvæmda. Við þurfum líka að gera allt til þess að laða að erlenda fjárfestingu og við eigum ekki að hika við að breyta löggjöf okkar á þann veg að hún sé ívilnandi og freistandi fyrir erlenda aðila til að koma hér inn. Neyðarlögin geta náð yfir slíkt. Við verðum líka, eins og margir hafa bent á, að skera fituna innan úr stjórnkerfinu, innan úr opinberum stofnunum. Þá er ég ekki að tala um uppsagnir heldur vitum við að margt er hægt að gera betur í rekstrinum þar inni. Ég hef stundum spurt mig að því þegar maður er staddur á ráðstefnum erlendis hvort Íslendingar hefðu kannski ekki sloppið með helmingi færra fólk á einstaka ráðstefnur eða fundi. Við þurfum að líta í okkar eigin barm hér, stofnanir þurfa að líta í sinn eigin barm. Fyrirtækin eru á fullu að skera niður rekstur sinn og við þurfum að gera það líka. Við græðum hins vegar ekkert á því að fara í einhverjar uppsagnir, ekki nokkurn skapaðan hlut, það væri að hella bensíni á eldinn.  Herra forseti. Hér hefur byggst upp mikil þekking þrátt fyrir allt, mikill þekking í viðskiptum, mikil þekking í ferðaþjónustu, mikil þekking á öllum sviðum ef svo má segja. Sú þekking má ekki liggja í dvala. Hún er okkar nærtækasta auðlind og sú auðlind sem auðveldast er að virkja. Sú virkjun verður ekki tafin með umhverfismati.

Herra forseti. Ég hlýddi á ræðu hv. þm. Ármanns Kr. Ólafssonar og tók eftir því að hann nefndi að við þyrftum að laða að erlenda fjárfesta og byggja upp atvinnulífið hér. Nú háttar þannig til að við erum nokkur nýkomin af þingi Norðurlandaráðs sem var haldið í Helsinki. Þar hélt þingmaður frá danska þinginu, Lene Barfod, ræðu, en hún er úr sósíalistaflokknum Vinstri grænum. Hún hélt því fram að eitt af því mikilvægasta sem Norðurlöndin gerðu væri að fjárfesta í loftslagsmálum. Þetta var skýr og ákveðin skoðun þessa hv. þingmanns. Forsætisráðherra Dana ræddi mikið um græna orku, hún væri framtíðarlausnin, hún væri framtíðin og að við þyrftum að fara út í að finna upp græna orkugjafa og leysa vandamál okkar með því. Nú langar mig að spyrja, þar sem hv. þingmaður ræddi um erlenda fjárfesta sem þyrftu að koma hingað til lands, hvort við eigum að skoða breytingu á lögum um umhverfismat og hvernig við eigum að laða þessa fjárfesta að með tilliti til þess að það er ósk og nánast krafa af þessum þingum að við notum og virkjum græna orkugjafa á Norðurlöndum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Kjartani Ólafssyni fyrir þessi orð. Ég vil undirstrika það að þegar kemur að umhverfismati er ég algjörlega fylgjandi því. Það er algjört grundvallaratriði, held ég, þegar kemur að framkvæmdum upp að ákveðnu stigi. Það er líka grundvallaratriði, og mér er sagt að það sé alveg skýrt erlendis, að þegar settur er einhver tímarammi á umhverfismat ber að ljúka því á þeim tíma. Ef þú reynir að fá fyrirtæki inn til Íslands og ekki er vitað hvort umhverfismatið tekur hálft ár, heilt ár, þrjú ár eða sex ár þá vilja fyrirtækin ekki koma hingað. Það mun t.d. hafa verið ein meginástæðan fyrir því að REC, norska sólarorkufyrirtækið, kom ekki hingað. Þeim fannst þeir ekki geta fengið skýr svör um það hvenær umhverfismati yrði lokið. Að auki verð ég að segja: Eftir því sem mér er sagt geta framkvæmdir hafist áður en umhverfismati lýkur, rannsóknarboranir eru nærtækt dæmi í okkar tilviki, þ.e. að umhverfismatinu þurfi ekki að vera lokið. Ég held að við ættum að horfa til annarra þjóða og virðist mér sem einkum sé horft til norrænna þjóða, sem við höfum gjarnan tekið okkur til fyrirmyndar. Ég held að það sé grundvallaratriði að jafnmikil skylda hvíli á þeim sem framkvæmir umhverfismatið að ljúka því rétt eins og á hinum sem biðja um það.

Herra forseti. Má ég þá skilja hv. þingmann á þann veg að hann vilji ekkert gefa eftir í umhverfismati, ekki ganga á hlut náttúrunnar, heldur fyrst og fremst standa við þær tímasetningar sem um ræðir í þeim lögum sem við búum við núna? Ef svo er er ég sammála þingmanninum.

Hæstv. forseti. Þetta er hárrétt túlkun hjá hv. þingmanni, þetta er einmitt það sem ég meina. Það er hins vegar spurning hvort við getum gert sömu kröfur innan styttri tímaramma. Það mætti líka endurskoða og það tel ég mjög mikilvægt. Eitt af því sem menn nota t.d. í Danmörku til að laða að erlenda fjárfestingu - mjög oft þarf að halda úti dýrum starfskröftum í byrjun til að kanna og skoða fjárfestingarmöguleika, og þá eru þeir með sérstakar skattafrestanir og skattaívilnanir á stjórnendateymum og sérfræðingum sem eru yfir ákveðnum tekjumörkum. Ég held að það gæti verið ein leið til að fá fyrirtækin til að freista þess að senda starfsfólk hingað til að vinna með okkur. Ég vil líka undirstrika að við það að laða að erlent vinnuafl og við það að nýta orkuna okkar finnst mér mikið atriði að þetta sé ekki allt á sama sviði og mér finnst líka mikið atriði að það sé skoðað hversu mörg störf koma á hverja orkueiningu. Þannig getum við verið með störf sem kalla á eitt starf - þá er ég ekki að tala um afleidd störf heldur eitt starf í viðkomandi verksmiðju eða framleiðslu - og svo getum við verið með aðra framleiðslu sem jafnvel kallar á fjögur störf á hvert megavatt. Ekki nóg með það heldur getur hlutfallið þar verið kannski 50 til 60% hálaunastörf. Þetta finnst mér líka þurfa að skoða. Því miður, herra forseti, er ástandið að verða þannig í heiminum að maður veit ekkert hvar þetta endar. Við hefðum getað selt orku eins og ekkert væri fyrir hálfum mánuði, mánuði, þetta er kannski allt að breytast. Sama getur gerst með okkar helstu afurð, fiskinn, það getur orðið verðfall á honum. Það er grundvallaratriði að ástandið í heiminum fari að skána í efnahagslegu tilliti.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns lýsa því yfir að færeyska þjóðin hefur sýnt það og sannað að henni er mjög umhugað um að velgengni fái að ríkja á Íslandi. Færeyingar hafa með boði sínu um lán til Íslendinga sýnt takmarkalaust göfuglyndi sem þegar er skráð í íslenska sögu. Þetta hafa þeir gert vegna þess að þeir hafa séð að við erum í miklum vanda, svo miklum, eins og fram hefur komið, að íslenska þjóðin þarf að taka mikil og stór lán. Gríðarlega háar upphæðir, út af ástæðum sem margir hafa rakið og stafa af því að íslenskir bankar fóru í gjaldþrot. Svona í stuttu máli sagt og ég ætla ekki að segja meira um það, herra forseti. Rætt hefur verið um hvar eigi að fá lánið. Hvað sé skynsamlegast og réttast. Ég held að allir eða langflestir séu á þeirri skoðun að ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að leita eftir láni hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sé rétt vegna þess að með því að fá lán þar fæst alþjóðleg viðurkenning á því að það sem við gerum í endurreisn okkar og viðleitni til að bæta hag landsins fari eftir eðlilegum leiðum. Einnig má velta því upp, þegar talað er um hvernig fjármálaheimurinn hefur verið, að fjármálalíf íslenska samfélagsins hefur verið mjög óábyrgt og glannalegt og menn hafa farið mörgum orðum um hversu óábyrgt það hefur verið. Miðað við það er varla hægt að vænta þess að eitthvert eitt ríki sé tilbúið til að lána Íslendingum fleiri hundruð milljarða, eða hvað á nú að segja háa tölu, án nokkurra skilyrða eða ákvæða. Alveg ljóst er, herra forseti, að vandinn sem við stöndum nú frammi fyrir er það mikill að það liggur í augum uppi að framtíðin, næstu vikur, næstu mánuðir og jafnvel ár verða ekki eins og árin sem eru nú nýliðin. Þannig er það. Fyrir þjóð sem er í þeirri stöðu sem Ísland er er mjög óábyrgt að segja að hægt sé að koma inn með fjármagn. Breyta ástandinu með því og fá peninga svo allt verði eins og áður. Við stöndum frammi fyrir vandamálum og á það hefur margsinnis verið bent. Hvernig ætlum við að taka á vandamálunum og hvert munum við horfa? Margir horfa nú þegar fram á atvinnuleysi eða eru orðnir atvinnulausir og til þess þurfum við að líta. Hvaða möguleika er hægt að koma með til að fólk geti fengið vinnu aftur? Okkar ágæti utanríkisráðherra, hæstv. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, talaði um það í ræðu sinni í dag að við ættum að efla samtök iðnaðarins, samtök sprotafyrirtækja með því að Atvinnuleysistryggingasjóður taki upp samstarf við þau með sama hætti og hann átti að taka upp samstarf við sjávarútvegsfyrirtæki sem urðu fyrir tjóni vegna niðurskurðar á fiskveiðiheimildum. Herra forseti. Skoðun mín og margra annarra er að í lagi sé að auka þorskveiðiheimildirnar. Þær eigi þó ekki að fara beint á skipin eftir sömu reglum og verið hefur, heldur á að setja heimildirnar á markað og gefa þannig mörgum möguleika á þeim. Um þessar mundir eru einnig margir byggingarverkamenn að missa vinnuna. Náttúrlega vegna þess að ekki verður meira byggt í þessu landi að svo komnu máli, því í og kringum borgina - t.d. í höfuðborginni og í Kópavogi, Garðabæ og ég veit ekki hvort á að segja í Mosfellsbæ - og víða um land er fullt af tómu húsnæði. Ekki halda menn áfram að byggja stóru musterin, sem hafa verið byggð að undanförnu. Þá missa byggingarverkamennirnir vinnuna og þurfa að fá aðra. Hver á hún að vera? Ég legg til að við reynum að sjá tækifæri í sjávarútveginum, í því að gefa fleirum möguleika á aðgangi að fiskimiðunum og þá væri einmitt tilvalið, eins og ég segi, að auka veiðiheimildir. Leyfa þeim sem eru með minni útgerðir og minni báta að bjóða í og róa. Af því að hæstv. utanríkisráðherra nefndi sprotafyrirtæki í ræðu sinni í morgun verð ég að nefna atvinnugrein sem miklar vonir eru bundnar við en hefur ekki verið í jafnmikilli framrás og ætla hefði mátt, kannski vegna þess að meira rannsóknarfé hefur vantað inn í hana. En það er þorskeldi. Ég var í för með hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd vestur á fjörðum þar sem við sáum það glæsilega starf sem þar hefur átt sér stað og viðleitni til að efla nýja atvinnugrein og vera með þorskeldi. En forsvarsmenn þess kvörtuðu undan eða bentu á að meira rannsóknarfé vantaði til að ýta undir atvinnugreinina til þess að þróunin gæti orðið örari og afköstin og arðsemin meiri. Mig langar líka, herra forseti, að nefna grein sem lætur lítið yfir sér, kræklingarækt. Í Evrópu - ef segja má það orð hér - er etinn kræklingur í hundruð þúsunda tonna vís og fleiri þúsundir manna hafa lagt sér krækling til munns bara í dag. Ég spyr: Hvers vegna hafa Íslendingar ekki selt krækling til annarra landa í mörg ár? Þetta er atvinnugrein og atvinnuvegur, sem stundaður er í mörgum löndum en við höfum ekki sett nógu mikið í það. Þetta er eitt af því sem ég tel að við ættum að gera. Vegna þess að nú er minni markaður, með fullri virðingu fyrir þeim eðlislétta málmi, fyrir ál og ekki svo mikil ásókn í að kaupa það. En það er alltaf ásókn í mat og í heimi þar sem fólki fjölgar stöðugt þarf að framleiða meiri mat. Að þessu skulum við gefa gaum, herra forseti. Mig langar til að fara inn á margt annað. En þegar fólk lendir í vanda þá lítur það í allar áttir og spyr: Hvernig losna ég úr vandanum? Hvernig kemst ég út úr þessum vandræðum? Þótt ýmsir hafi haldið því fram að ráðamenn þjóðarinnar hafi ekki bent á ýmsar leiðir þá hefur það verið gert. Auðvitað verður vandinn ekki leystur einn, tveir og þrír og það strax á morgun, alveg eins og maður fari út í búð og kaupi sér bíl á margar milljónir og ætli svo bara að borga seinna. Þetta tekur 

Herra forseti. Ég veitti ræðu hv. þm. Karls V. Matthíassonar athygli. Hann fór nokkrum orðum um mikilvægustu atvinnugrein okkar til áratuga, sjávarútveginn, og lýsti áhuga sínum á því að við sinntum fiskeldi betur m.a. þorskeldi. Ég er þingmaðurinn sem fór með hv. þm. Karli V. Matthíassyni til Vestfjarða og við kynntum okkur þorskeldi þar. Það var mjög áhugavert og ég er sannfærður um að við eigum að halda því áfram. Eldi og kynbætur eru langtímaverkefni og það þurfum við að hafa í huga. Í dag hafa margar ræður verið haldnar og menn talað um aðild að Evrópusambandinu og verið bæði með og á móti. Sumir hafa viljað kanna möguleikana. Nú langar mig að spyrja hv. þingmann hvert álit hans er á hugsanlegri Evrópusambandsaðild, með tilliti til sjávarútvegsins, atvinnugreinar sem honum er mjög hugleikið um.

Ég skildi spurninguna ekki alveg en reikna með því að hv. þingmaður hafi verið að spyrja mig hvort ég teldi sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins óæskilega fyrir íslenska hagsmuni  Ég er t.d. á þeirri skoðun, fyrst verið að tala um Evrópumál, að íslenska krónan sé ekki helgitákn og á ekki að vera slíkt. Sumir eru þannig þenkjandi að þeir telja að alls ekki megi sleppa henni eða láta hana fara. En hún er í raun og veru bara tákn fyrir ákveðin verðmæti. En umhverfið sem við erum komin inn í núna, efnahagsumhverfi og aukin samskipti við aðrar þjóðir hefur gert það að verkum að menn hafa spilað á íslensku krónuna. Veðjað með hana, keypt hana, selt hana og búið til alls konar bréf og dót í kringum hana sem hefur m.a. valdið þeirri slæmu stöðu sem við erum í umfram aðra.

Áður en hv. 6. þm. Suðvesturkjördæmis, Ögmundur Jónasson, tekur til máls er rétt að forseti geti þess að litið er svo á að samkomulag sé á milli þingflokkanna um að þessi fundur standi þar til umræðu um skýrslu forsætisráðherra er lokið.

Hæstv. forseti. Við erum að nálgast lokin á umræðu um skýrslu hæstv. forsætisráðherra um stöðuna í efnahagsmálum og um aðkomu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að okkar málum. Margir hafa tekið þátt í umræðunni sem þó hefur verið harla fálmkennd og að vissu leyti má segja að við höfum verið dæmd til þess að fálma okkur áfram því að svo margt er óljóst um forsendur þessarar umræðu. Við vitum að miklar skuldbindingar eru að falla íslensku þjóðina, geigvænlegar lántökur. Hversu miklar þær eru vitum við ekki. Við vitum ekki heldur á hvaða forsendum íslensk stjórnvöld ætla að standa. Ég held að við séum öll sammála um að við viljum að Íslendingar standi við þjóðréttarlegar og lögbundnar skuldbindingar sem þeir hafa tekist á herðar, en hverjar eru þær? Á hvaða forsendum ætlum við að standa? Það vitum við ekki. Erum við að tala um 500 milljarða, 600 milljarða, 700 milljarða? Síðan er Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn að koma að okkar málum. Hann mun fara með það fyrir stjórn sína næstkomandi þriðjudag að heimila lánveitingu til Íslands upp á 2 milljarða dollara. Okkur er sagt að við þurfum að fjórfalda þá upphæð til að ná markmiðum okkar. Hver eru þau, hver eru þessi markmið? Hér er verið að tala um tæpa landsframleiðslu sem stjórnvöld segjast reiðubúin að skuldbinda okkur og næstu kynslóðir fram í tímann, fram í næstu ár. Af hverju 2 milljarða bandaríkjadala? Af hverju 8 milljarða bandaríkjadala? Veit einhver hvers vegna? Nei. Hæstv. forseti. Muna menn eftir támjóu skónum? Muna menn eftir þykku botnunum? Ég óttast múghyggjuna, ég óttast tískuna. Ég óttast líka tískuna í hagfræðinni og í stjórnmálunum, sömu tísku og leiddi okkur út í fenið. Í gærkvöldi kom fulltrúi Merrill Lynch, bandarísks fjármálafyrirtækis, alþjóðlegs, og sagði að vaxtahækkun hjá íslenska Seðlabankanum væri góð. Þetta er talsmaður fulltrúa jöklabréfanna á Íslandi. Þetta er talsmaður fyrirtækis sem er ekki alveg komið á hliðina en var við það og er komið núna í samkrull með öðru fyrirtæki og er hagsmunaaðili á fjármálamarkaði.  Ég spyr: Gæti verið að við þyrftum ekki að taka öll þessi stóru lán? Gæti verið að við ættum að hugsa það aðeins betur hvort rétt sé að fara út í frjálst flæði í gjaldeyri? Gæti verið að við með okkar litla gjaldmiðil ættum að hafa meiri stjórn á honum, meiri handstýringu og skuldbinda íslensku þjóðina minna en fjármálasérfræðingar og hagsmunaaðilar á fjármálamarkaði leggja að okkur að gera? Ég hallast að því.