Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að atkvæðagreiðslur fara fram að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma. Að atkvæðagreiðslum loknum mun hæstv. forsætisráðherra flytja skýrslu um úrskurð kærunefndar jafnréttismála nr. 3/2010. Samkomulag er um lengd umræðunnar og stendur hún í rúma klukkustund. Hlé verður gert á þingfundi kl. 13 og stendur það í eina klukkustund, en að því loknu, kl. 14, fer fram utandagskrárumræða um hagvöxt og kjarasamninga. Málshefjandi er hv. þm. Bjarni Benediktsson, hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir verður til andsvara. Samkomulag er um lengd umræðunnar og stendur hún í rúma klukkustund. Forseti gerir ráð fyrir því að mál nr. 4 á dagskrá hefjist að lokinni umræðu utan dagskrár, upp úr kl. 15, þannig að 5., 6. og 7. dagskrármálin gætu komið til umræðu fyrr á fundinum.

Frú forseti. Kærunefnd jafnréttismála hefur komist að þeirri niðurstöðu að forsætisráðherra hafi við ráðningu í embætti beitt aðferðum sem ekki standast skoðun jafnréttislaga. Þrátt fyrir skýringar forsætisráðuneytisins um að mat hafi farið fram á hæfni umsækjendanna kemst kærunefndin að þeirri niðurstöðu að ákvörðunin hafi verið röng og í bága við jafnréttislög. Nú er alþekkt að hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir hefur verið fremst í flokki þeirra sem annars vegar hafa talað fyrir mikilvægi jafnréttislaga í landinu og því að þeim sé fylgt og svo hins vegar því að menn axli pólitíska ábyrgð og að á þinginu ætti að setja strangari reglur um það hvernig mætti koma ábyrgð yfir ráðherra þegar þeir gerðust brotlegir í starfi. Viðbrögð forsætisráðherra við niðurstöðu kærunefndarinnar bera þess hins vegar vitni að hún telur að þessar reglur, sem hún hefur mest talað fyrir, eigi ekki við um sig og sérstaklega ekki um þetta tilvik. Staðreynd málsins er hins vegar sú að það blasir við allri þjóðinni að forsætisráðherra hlýtur að vera að íhuga afsögn vegna þessa máls og fyrstu viðbrögð hennar við niðurstöðu kærunefndarinnar ganga algerlega í berhögg við einn megintilgang þess frumvarps sem varð að jafnréttislögum fyrir fáum árum, t.d. um að úrskurðir kærunefndarinnar væru bindandi. Nú ber ég það upp við hæstv. forsætisráðherra hvort hún sé ekki örugglega alvarlega að íhuga afsögn. Er það ekki eina leiðin fyrir ráðherrann til að standa undir þeim stóru orðum sem hafa fallið bæði um jafnréttislöggjöfina 

Virðulegi forseti. Ég hélt satt að segja að hér væri búið að skipuleggja rúmlega klukkustundarlanga umræðu um þetta mál þannig að við gætum eytt þessum tíma í eitthvað annað. Nóg er yfirleitt að spyrja ráðherrana um, en ég skal svara þessari fyrirspurn. Ég tel engin efni til að segja af mér, enda tel ég að fyllilega faglega hafi verið staðið að þessari ráðningu í alla staði, eins og fram hefur komið. Ég gerði sem ráðherra mitt besta til að faglega yrði unnið að málinu.  Það hefði vel komið til greina að ég segði af mér sem ráðherra ef ég hefði ráðið pólitískt í þessa stöðu sem, eins og hv. þingmaður veit, sjálfstæðismenn hafa staðið fyrir. Það gerði hæstv. fyrrverandi dómsmálaráðherra þegar hann réð til starfa mann sem Hæstiréttur hafði metið umtalsvert minna hæfan en þann sem var ráðinn. Þá kaus ráðherra að hafa það mat að engu og skipa pólitískt í stöðuna þann sem lakasta matið fékk af þeim sjö sem voru metnir. Ekkert slíkt er til staðar í þessu máli. Þvert á móti voru niðurstöðurnar faglegar. Það er það sem skiptir máli í þessu öllu saman þannig að þar er afar ólíku saman að jafna.

Frú forseti. Það stendur ekki steinn yfir steini í þessum málflutningi hæstv. forsætisráðherra. Pólitísk ábyrgð er ráðherrans. Ráðherrann getur ekki bent á einhvern sérfræðing sem hún fékk sér til aðstoðar við að komast að niðurstöðu í málinu. Hafi viðkomandi sérfræðingur, alveg sama hversu margar prófgráður viðkomandi hefur haft, komist að rangri niðurstöðu er ábyrgðin ráðherrans og það gengur ekki fyrir hæstv. forsætisráðherra að tína það til sem einhver rök í þessu máli að það sé í lagi að ganga gegn niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála vegna þess að sérfræðingur sem kom að málinu hafi komist að annarri niðurstöðu. Þetta stenst enga skoðun. Ábyrgðin er ráðherrans. Ráðherrann á að meta umsækjendur á grundvelli jafnréttislaga. Hann verður að leggja sjálfstætt mat á málið á grundvelli laganna og taka sjálfstæða afstöðu til þess hvort sérfræðingurinn hafi komist að réttri niðurstöðu eða ekki. Hann getur ekki tekið niðurstöðu sérfræðinganna athugasemdalaust án allra fyrirvara og lagt hana til grundvallar 

Virðulegi forseti. Ég ber vissulega ábyrgð á þeirri ákvörðun sem var tekin í þessu máli. En ég hafði mér til halds og trausts sérfræðinga sem unnu þetta ráðningarferli sem stóð í nokkrar vikur. Það hefur iðulega verið úrskurðað í málum, ekki bara jafnréttismálum, af úrskurðarnefndum. Þar er oft um að ræða matskennd ákvæði og ráðherrar hafa aftur og aftur staðið frammi fyrir því að hafa brotið lög, ekki bara jafnréttislög heldur önnur lög líka, og þá skiptir öllu máli hvernig málsástæður eru og hvernig ráðherrann stóð að málinu. Stóð hann faglega að málinu eða stóð hann ekki faglega að málinu? Beitti hann pólitískri niðurstöðu í ákvörðunartöku sinni eða hvernig gerði hann það? Það er það sem skiptir máli í þessu öllu saman. 
             Núna þurfum við að fara yfir málið alveg frá grunni vegna þess að þeir sérfræðingar sem voru í þessu máli af minni hálfu beittu greinilega annarri aðferð en jafnréttisráðherra  
            

Forseti hvetur hv. þingmenn og hæstv. ráðherra til að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Eins og mörgum öðrum í landinu finnst mér erfitt, eftir allt sem á undan er gengið, hrunið stóra sem græðgin leiddi yfir þessa þjóð okkar, að horfa upp á að enn þá séu starfandi hópar í þessu þjóðfélagi sem ekkert hafa lært og ætla engan lærdóm að draga af þeim hörmungum sem græðgin hefur leitt yfir þjóðina. Sérstaklega vísa ég hér til hóps sem hegðar sér eins og ríki í ríkinu, skilanefnda bankanna. Þær taka sér sjálfar ofurlaun og starfa í mikilli leynd. Ég geri mér vel ljóst að það á að vera einhvers konar eldveggur á milli nefnda sem vinna á þennan hátt og stjórnvalda. Það breytir ekki því að stjórn ríkisins er í höndum ríkisstjórnarinnar og Alþingis. Ég spyr hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hvort hann leggi blessun sína yfir störf skilanefnda og framferði þeirra með aðgerðaleysi sínu á þessu sviði eða hvort hann ætli að aðhafast eitthvað. Ef svarið er að hann ætli að aðhafast eitthvað, sem ég vona að verði, spyr ég: Nákvæmlega hvað og hvenær?

Virðulegi forseti. Skilanefndir gömlu bankanna þriggja starfa nú á ábyrgð kröfuhafa. Það er þó hárrétt sem hv. þingmaður nefnir, eftirlit með þeim er lítið og skilvirkt eftirlit ekki neitt. Það er mjög mikilvægt að allir sæti ábyrgð gerða sinna, hvort sem það eru starfsmenn skilanefnda eða aðrir. Það er líka mikilvægt að það sé umgjörð utan um starf slitastjórna þegar kemur að verklagi við meðferð eigna fjármálafyrirtækjanna. Við eigum mikið undir því sem samfélag að einstaklingar og fyrirtæki sem skulda hinum föllnu bönkum fái sanngjarna úrlausn sinna mála. Það hefur verið mikill misbrestur á því. Við þurfum auðvitað líka að tryggja að ákvarðanir slitastjórna og skilanefnda um eigin viðskipti við þrotabúin séu eðlilegar og að virtar séu þær grundvallarleikreglur sem almennt eiga að tíðkast í viðskiptalífi, að menn semji ekki við sjálfa sig um aðstöðu, kaup eða kjör. Við viljum hins vegar verja það kerfi að kröfuhafar hafi fyrst og fremst forræði yfir þrotabúunum. Það er mjög mikilvægt enda eiga þeir allt undir því að skiptaferlið fari gagnsætt og málefnalega fram. Við erum með í undirbúningi frumvarp sem við vonumst til að koma inn í þingið fyrir lok mánaðarins þar sem þess er freistað að brúa þetta bil, fella skilanefndir og slitastjórnir undir ákveðið eftirlit en jafnframt auka aðkomu kröfuhafa að því að hafa eftirlit með stórum ákvörðunum 

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar sem ég hefði kosið að hefði verið afdráttarlausara. Þó að boðað sé frumvarp um þetta efni fannst mér furðulítið látið uppi um innihald þess frumvarps. Ég geri mér það ljóst að skilanefndir starfa fyrst og fremst í þágu og umboði kröfuhafa, en skilanefndir sem starfa á Íslandi starfa fyrst og fremst eftir lögum og reglum íslenska ríkisins. Ef þessar skilanefndir starfa ekki í samræmi við siðferðislegt mat þjóðarinnar verður annaðhvort að breyta siðferðismati þjóðarinnar eða skilanefndanna. Ég geri það að tillögu minni að 

Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi svarað málinu eins skýrt og hægt er að svara því. Ég vil að settar verði efnisreglur sem tryggi að skilanefndir og slitastjórnir fari að góðum viðskiptaháttum en ég tel ekki rétt, og aldrei rétt, að ríkisvaldið hlutist til um meðferð þrotabúa þannig að það geti mögulega skaðað rétt kröfuhafanna. Það má aldrei gerast.  Aðalatriðið er að ábyrgð þarf að vera ljós og það þarf að koma í veg fyrir að menn geti skammtað sér kjör og það þarf að koma í veg fyrir að menn semji við sjálfa sig. Í því eru almannahagsmunir 

Virðulegi forseti. Ég sé að 13. liður á dagskrá í dag er þingsályktunartillaga um afturköllun umsóknar Íslands um aðild að Evrópusambandinu. Ég sakna þess mjög að þingsályktunartillaga mín og fleiri um þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort halda eigi aðildarviðræðunum áfram eður ei sé ekki líka á dagskrá vegna þess að formaður utanríkismálanefndar var búinn að tala um að þessar tillögur kæmu samhliða inn í þingið til að hægt væri að ræða þær. En það er önnur saga. Ég var á umhverfisnefndarfundi og mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra um styrkjamál Íslands sem umsóknarríkis í aðlögunarferli. Það vill þannig til að margar stofnanir sem heyra undir umhverfisráðuneytið virðast vera komnar af stað með einhvers konar umsóknir eða beiðnir um styrki, en illa gengur að fá svör hjá forstjórum þessara ríkisstofnana um hverjir standi að baki þessum umsóknum. Forstjórarnir fara gjarnan hjá sér og geta ekki sagt þingmönnum hverjir það eru og hvernig styrkumsóknirnar koma til. Því langar mig til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra beint: Hver stendur að þessum umsóknum með sérfræðiaðstoð sem koma á hingað í gegnum TAIEX-styrkina eða IPA-styrkina sem koma í beinum fjárframlögum? Er það ríkisstjórnin? Eru það einstakir ráðherrar? Er það samninganefndin sjálf? Eða embættismennirnir í stofnunum? Hverjir fara raunverulega fyrir þessum styrkumsóknum?

Frú forseti. Það má skipta þessum styrkjum í tvennt, eins og hv. þingmaður sagði sjálf. Það eru annars vegar þessir TAIEX-styrkir og hins vegar IPA-styrkirnir. Þó má segja að TAIEX-styrkirnir svokölluðu sem eru til að byggja upp þekkingu og afla hennar innan lands og utan falli undir IPA-styrkina. Eins og ég greindi þinginu frá 3. febrúar eru TAIEX-styrkirnir í fullum gangi, í fullri sátt við alla viðkomandi ráðherra. Þeir eru skilgreindir út frá þörfum samningaferlisins og það er aðalsamninganefndin sem skilgreinir hvaða verkefni þarf til að styrkja umsóknina. Að því er varðar hina styrkina, IPA-styrkina, er mér ekki kunnugt um að búið sé að samþykkja neinn þeirra. Ég tel að það sé fullt sammæli um að viðkomandi ráðherrar muni taka við slíkum styrkjum ef um er að ræða uppbyggingu þekkingar sem fellur undir svið sem tengist EES. Ég gæti nefnt t.d. matvælalöggjöfina sem við höfum gengist undir. Um aðra styrki er það að segja að sumir þeirra, stærsti hlutinn, koma einungis til þegar þjóðin hefur goldið jáyrði með umsókninni, m.a. til að hrinda þá í framkvæmd ákveðnum breytingum á stjórnsýslu sem þarf þá að ráðast í. Áður en það verður er einungis um það að ræða að leggja fram áætlanir, þarfagreiningar o.fl. Ég hef líka greint þinginu frá því. Þessir svokölluðu styrkir sem eru til að styrkja innviði og grunngerð samfélagsins eru sérstakir. Enginn þeirra hefur verið samþykktur enn þá, ekki heldur af Evrópusambandinu, ferlið hefur ekki náð það langt. Viðkomandi fagráðherrar munu þá þurfa að beita sér fyrir slíkum styrkjum og sömuleiðis þarf til að samþykkja þá sérstaklega að fjalla um þá í ráðherranefnd.

Virðulegi forseti. Ansi var þetta ruglingslegt svar. Að sjálfsögðu er ekki hægt að sækja um styrki ef skilyrði styrkveitingarinnar er jáyrði þjóðarinnar við því að ganga inn þannig að hæstv. utanríkisráðherra gat sparað sér þau orð. Það sem stendur upp úr í þessu svari er sú staðreynd sem kom fram í hinu litla svari ráðherrans um TAIEX-styrkina að það er samninganefndin sjálf sem skipuleggur og undirbýr styrkumsóknir. Þarna er samninganefndin komin langt fram fyrir umboð sitt sem samninganefnd því að hún á að gæta að hagsmunum Íslendinga fyrst og fremst en ekki sækja peninga til kvalara sinna í leiðinni. Þannig er það. Þess vegna verðum við að athuga í þinginu, því að við höfum eftirlit með þessari umsókn sem nú liggur inni, hvort ekki sé um hreint valdbrot að ræða að samninganefndin fari fram með þessum hætti. 

Frú forseti. Það ber stundum við að hv. þingmaður skilur ekki alveg hlutina, a.m.k. ekki réttum skilningi. Eins og ég hef greint þinginu frá og eins og ég hef sagt frá í fjölmiðlum eru TAIEX-styrkirnir þannig að það er samninganefndin sem skilgreinir þarfir samningaferlisins en um styrkina sjálfa er það að segja að það er utanríkisráðuneytið sem kemur þeim bónum á framfæri. Þeir sem vinna í samningunum skilgreina þarfir samningaferlisins. Að því er varðar aðra styrki sem við getum þá til hægðarauka kallað IPA-styrki er alveg ljóst að þeir þurfa að skilgreinast af viðeigandi ráðuneytum. Það er ekki aðalsamninganefndin sem kemur að því, alls ekki, hvergi. Síðan er farvegurinn sá að þegar búið er að gera það fara þeir í gegnum utanríkisráðuneytið en líka í gegnum síu á milli þar sem ráðherranefndin er og sömuleiðis þurfa 

Frú forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. innanríkisráðherra um fjölda þeirra einstaklinga sem hafa fengið íslenskan ríkisborgararétt undanfarin tvö ár. Það kom fram í tölum sem Hagstofan birti um innflytjendur á Íslandi í ársbyrjun að í fyrra fengu 450 einstaklingar íslenskan ríkisborgararétt en 728 manns árið 2009. Það fylgdi sögunni að ekki hefðu færri einstaklingar fengið íslenskan ríkisborgararétt á einu ári síðan árið 2002. Árið 1991 fengu fleiri karlar en konur íslenskt ríkisfang en allar götur síðan hafa konur verið í meiri hluta nýrra íslenskra ríkisborgara. Svo var og í fyrra þegar 265 konur fengu íslenskan ríkisborgararétt en 185 karlar. Þetta er tæplega 40% fækkun á milli ára og spurningin sem sækir að manni er sú hvort þetta sé vegna þess hve miklu færri hafa sótt um ríkisborgararétt árið 2010 en 2009 eða hvort skýringin sé sú að fleiri umsóknum sé hugsanlega synjað. Mig langar að beina þeirri fyrirspurn til ráðherrans hvort hann geti skýrt þetta fyrir þinginu.

Hæstv. forseti. Eftir því sem ég kemst næst og samkvæmt upplýsingum í innanríkisráðuneytinu er ástæðan ekki sú að synjunum um ríkisborgararétt hafi fjölgað, heldur hefur umsóknum fækkað. Fólki sem er af erlendu bergi brotið hefur fækkað á Íslandi. Mönnum sem hafa komið hingað, körlum og konum í atvinnuleit, hefur fækkað. Margir hafa haldið til síns heima og einstaklingar sem vilja fá ríkisborgararétt eru færri nú en áður var. Sú mun vera skýringin og hún ein.

Virðulegi forseti. Það þarf svo sem ekki að rifja það upp fyrir þingheimi og þjóðinni að á síðustu dögum hafa hv. þm. Atli Gíslason og Lilja Mósesdóttir tilkynnt um úrsögn sína úr þingflokki Vinstri grænna. Þeirri úrsögn fylgdu þau eftir með yfirlýsingum og héldu blaðamannafund þar sem margt athyglisvert kom fram, þar á meðal lýsingar hv. þm. Atla Gíslasonar á því með hvaða hætti hæstv. utanríkisráðherra hefur gengið fram gagnvart hæstv. sjávarútvegsráðherra í tengslum við aðildarumsókn Íslands að ESB. Þær lýsingar verða ekki skildar öðruvísi en svo að hæstv. utanríkisráðherra hafi tekið býsna gróflega fram fyrir hendurnar á hæstv. sjávarútvegsráðherra Jóni Bjarnasyni. Skýrslum hæstv. ráðherra virðist hafa verið stungið undir stól eða svörum breytt, skilyrði fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu breytt í tilmæli o.s.frv. Hv. þm. Atli Gíslason lýsti því yfir að hæstv. sjávarútvegsráðherra hefði verið aftengdur af hæstv. utanríkisráðherra í Evrópumálinu  Nú er full ástæða finnst mér til að spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort þessi lýsing hv. þm. Atla Gíslasonar á atburðarásinni og framgöngu hæstv. ráðherra Össurar Skarphéðinssonar sé rétt. Ef svo er er ástæða til að spyrja um framhald þessa máls. Hvernig ætlar hæstv. sjávarútvegsráðherra að bregðast við þessum yfirgangi? Telur hann að sér sé yfir höfuð sætt í ríkisstjórn þar sem gengið er fram gagnvart honum með þessum hætti? Mér þætti reyndar ósanngjarnt gagnvart hæstv. sjávarútvegsráðherra að hann þyrfti að víkja úr ríkisstjórn fyrir það að fylgja stefnu Vinstri grænna 

Forseti hvetur enn þingmenn til að virða tímamörk.

Frú forseti. Forsaga Evrópusambandsumsóknarinnar sem samþykkt var á Alþingi er öllum kunn. Afstaða mín í því máli bæði við myndun ríkisstjórnar og eins afgreiðslu þess máls á þingi var í fullkomnu samræmi bæði við stefnu mína og skoðun og einnig stefnu míns flokks. Ég hafði enn fremur gert grein fyrir því fyrir fram þannig að það hefur aldrei farið á milli mála. Umsóknin er send í ljósi þess að Alþingi samþykkti hana með þeim meiri hluta sem var, en jafnframt eru flokkarnir Vinstri hreyfingin – grænt framboð og Samfylkingin með gjörólíka stefnu í málinu. Á þeim forsendum er umsóknin send og hún er ekki send að mínu mati til að komast inn í Evrópusambandið heldur eins og Alþingi samþykkti til að athuga hvar gætu legið þau mörk sem þá hugsanlega strandaði á, eða ekki strandaði á, um þá meginhagsmuni sem lúta að hagsmunum Íslendinga, ekki hvað síst í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum eins og hv. þingmaður kom inn á. Mér er alveg fullkomlega ljós og öllum er ljós eindregin afstaða utanríkisráðherra í þessum efnum, hann vill að við förum í Evrópusambandið. Mín afstaða er jafnklár, ég vil að við förum ekki þangað, þannig að milli okkar er bara það að ég virði hans stefnu og hans skoðanir í þeim efnum jafnframt því sem ég tel mikilvægt og treysti því að  
             Frú forseti. Ég kem þá frekar að þessu sem mér er afar kært að fjalla um 

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra þarf ekki að útskýra forsöguna, hún er alveg ljós og afstaða hæstv. ráðherra er kunn. Það vill þannig til að við hæstv. sjávarútvegsráðherra erum samherjar í Evrópusambandsmálum. En ég spurði hæstv. ráðherra hvort sú lýsing sem fram kom hjá hv. þm. Atla Gíslasyni á framgöngu utanríkisráðherra gagnvart sjávarútvegsráðherranum þar sem hæstv. utanríkisráðherra tók bersýnilega fram fyrir hendurnar á hæstv. sjávarútvegsráðherra og aftengdi í ESB-málinu sé rétt. Það er einföld spurning. Er sú atburðarás sem þar var lýst rétt? Ef svo er hlýtur maður að velta því fyrir sér hvort hæstv. sjávarútvegsráðherra ætlar að sætta sig við að hæstv. utanríkisráðherra gangi fram með þeim hætti og hvort hann geti yfir höfuð setið í ríkisstjórninni sem hann situr í núna. Ef hann telur sig geta gert það og ef hann telur 

Frú forseti. Eins og hv. þingmaður lýsir þessu er aldrei mikilvægara en nú að ég sé í ríkisstjórninni og standi vaktina. 

Taktu á utanríkisráðherra.

Ég skal gera það ef þess reynist þörf, sem sennilega er.

Við eigum að berjast saman gegn þessu.

Já, berjumst saman gegn þessu.  
            

Hæstv. forseti. Mig langar að vekja máls á því og beina því til hæstv. forseta enn og aftur að full þörf er á því að ræða í þinginu um skýrslu þingmannanefndarinnar um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þá þingsályktunartillögu sem alþingismenn samþykktu 63:0. Í skýrslunni kemur fram, með leyfi forseta: „Svo virðist sem aðilar innan stjórnsýslunnar telji sig ekki þurfa að standa skil á ákvörðunum sínum og axla ábyrgð, eins og fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar.“ Alþingi Íslendinga ályktaði að af skýrslunni skyldum við læra og miðað við þau orð sem féllu fyrr í dag af hálfu hæstv. forsætisráðherra er ljóst að menn hér í þinginu hafa ekkert lært, ætla sér ekki að læra neitt og ætla engu að breyta þrátt fyrir að hafa sjálfir leitt þá umræðu að því er mér skilst miðað við lærða pistla sem hæstv. forsætisráðherra ritaði þegar hún var almennur þingmaður. Í skýrslu siðferðishópsins sem skilað var með skýrslu rannsóknarnefndar kemur jafnframt fram, með leyfi forseta: 
             „Leita þarf leiða til þess að styrkja siðferðisvitund stjórnmálamanna og auka virðingu þeirra fyrir  Hæstv. forseti. Enn og aftur gerist full þörf á því að ræða það 

Frú forseti. Ég tel það mjög til þess fallið að auka virðingu Alþingis að við fylgjum fundarstjórn forseta og þeirri dagskrá sem liggur fyrir og öllum hefur verið kunn síðan í gær. Skýrsla forsætisráðherra er á dagskrá eftir nokkrar mínútur og svona upphlaup er ekki til þess að auka virðingu Alþingis.

Virðulegur forseti. Við göngum til atkvæðagreiðslu um þingsályktunartillögu um stjórnlagaráð og gengið hefur verið úr skugga um að engin lagaleg fyrirstaða er fyrir þeirri málsmeðferð sem lögð er til. Það eru líka pólitísk rök um tíma, kostnað og samspil við önnur mál sem ráða hér för og skipta miklu máli. Stóru tíðindin eru þau að með samþykkt tillögunnar tryggjum við að næsta haust fjöllum við á Alþingi um tillögu stjórnlaganefndar, þjóðfundar og stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá sem segja má að þjóðin öll leggi fyrir Alþingi. Það eru góðar fréttir.

Heyr, heyr.

Virðulegi forseti. Ég kem hér til að gera grein fyrir atkvæði mínu. Í kosningu til stjórnlagaþings gerðist það, því miður, að aðeins tveir voru kosnir af landsbyggðinni. Í þeim lögum var gert ráð fyrir að ef upp hefði komið kynjamisrétti hefði verið fjölgað um sex til að jafna það. Ég get tekið sem dæmi að hefðu 18 karlar náð kjöri og aðeins sjö konur af þessum 25 hefði sjálfkrafa verið bætt við sex konum til að uppfylla skilyrðin um 60%/40%-regluna. Þá hefðu fulltrúarnir orðið 31. Það var sem sagt gert ráð fyrir því. En það var ekki gert ráð fyrir því í þeim lögum að jafna mismun milli landsbyggðarbúa og höfuðborgarbúa og þess vegna er það svo að aðeins tveir fulltrúar landsbyggðarinnar eru á þessu 25 manna stjórnlagaþingi. Það get ég ekki sætt mig við, virðulegi forseti, og þess vegna sit ég hjá.

Hæstv. forseti. Þegar Hæstiréttur Íslands úrskurðaði kosningu til stjórnlagaþings ógilda gagnrýndi ég þá ákvörðun, þá niðurstöðu réttarins mjög harðlega. Við það barði formaður Sjálfstæðisflokksins fastar í borðið í þingsal en ég hef áður orðið vitni að, ekki af hneykslan yfir Hæstarétti heldur orðum mínum. Ég stend við orð mín og tel úrskurð Hæstaréttar, að ógilda lýðræðislega kosningu á formgalla, einhvern versta atburð síðan hrunið varð og óaðskiljanlegan hluta af hruninu sjálfu. Ég sagði jafnframt að ég mundi hlíta niðurstöðu Hæstaréttar til hins ýtrasta og ekki sætta mig við neina hjáleið í þeim efnum. Ég tel að með því að samþykkja þetta þingmál sé verið að fara á bak við Hæstarétt. Það er jafnframt hluti af hrunpólitíkinni. 

Hæstv. forseti. Um leið og ég mótmæli fyrri hluta ræðu hæstv. innanríkisráðherra hlýt ég að taka eindregið undir síðari hlutann. Málið snýst einfaldlega um það að verið er að reyna að finna hjáleið fram hjá niðurstöðu Hæstaréttar, það er látið eins og Hæstiréttur hafi ekki komist að þeirri niðurstöðu sem hann gerði, að ógilda kosninguna. Hæstiréttur gerði það ekki að ástæðulausu, sameinaður Hæstiréttur komst að sameiginlegri niðurstöðu um að kosningin væri ógild vegna galla sem á henni voru. Raunar hefur verið bent á fleiri galla síðar en um það náum við ekki að fjalla hér þó að það sé efni í frekari umræðu síðar. En með því að samþykkja þessa tillögu væri Alþingi ótvírætt að fara á svig við niðurstöðu Hæstaréttar. Það eru ótæk vinnubrögð af hálfu Alþingis. Við það mun ég ekki sætta mig, 

Virðulegi forseti. Ég er hlynntur því að gerðar séu breytingar á stjórnarskránni en það má ekki gera með þeim hætti sem lagt er til í þessari tillögu vegna þess að með henni er lagt til að Alþingi fari á svig við niðurstöðu Hæstaréttar Íslands, æðsta dómstólsins, og hafi hana að engu. Lagt er til að sama fólkið vinni sama verkefnið á sömu kjörum og á sama stað og kosið var í kosningu sem dæmd var ógild. Með því er verið að hafa niðurstöðu Hæstaréttar að engu. Undir þau sjónarmið hafa allir þeir fræðimenn tekið sem fjallað hafa um málið, hvort sem það eru Sigurður Líndal, Ragnheiður Helgadóttir eða Róbert Spanó. Þau hafa sagt að við eigum að hlíta niðurstöðu Hæstaréttar,  Ég spyr hv. þingmenn hvort þeir hafi velt fyrir sér 

Forseti hvetur hv. þingmann til að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Alþingi fer með stjórnskipunarvaldið með kosningum á milli, það er alveg klárt. Farið var af stað með þá hugmynd að úthýsa því valdi með svokölluðu stjórnlagaþingi. Það var gert. Framkvæmdarvaldið stóð svo illa að þeirri kosningu til stjórnlagaþings að Hæstiréttur sá sig knúinn til að ógilda þá kosningu. Þar með dó hugmyndin um að stjórnlagaþing gæti orðið að veruleika. Hér er farið fram með þingsályktunartillögu sem fer gegn stjórnarskránni. Hér hunsar Alþingi niðurstöðu Hæstaréttar. Það er mjög alvarlegt að forseti Alþingis skuli hafa hleypt þessu máli á dagskrá og að það skuli vera komið í atkvæðagreiðslu. Frú forseti. Það er hreinn skandall að málið skuli vera komið svona langt. Ég segi nei.

Það er verið að ræða um atkvæðagreiðsluna.

Virðulegi forseti. Ég gerði að umtalsefni í ræðu minni um þetta mál þá merku uppgötvun sem upplýsingin gaf okkur, sem var þrískipting valdsins. Ef þessi ályktun verður samþykkt er gengið á svig við niðurstöðu Hæstaréttar. Löggjafinn sniðgengur og gerir lítið úr niðurstöðu Hæstaréttar. Það get ég ómögulega samþykkt og jafnframt lýsi ég fullri vanvirðingu minni á þeim vinnubrögðum.

Frú forseti. Í þeirri umræðu sem fram hefur farið um þetta þingmál hefur það staðið upp úr af hálfu þeirra sem eru andsnúnir málinu að það þykir sniðganga við niðurstöðu Hæstaréttar. Ég er afdráttarlaust þeirrar skoðunar. Það er tvennt annað sem skiptir hér líka miklu máli, í fyrsta lagi það að málið er fullkominn óþarfi. Það er óþarfi að leita ráðgjafar 25 einstaklinga með þeim hætti sem hér stendur til. Við höfum allt í hendi okkar  
             Hitt atriðið er þetta, og ég vil að það komi mjög skýrt fram við þessa atkvæðagreiðslu, að sama hvað kemur út úr þessu stjórnlagaráði er það óbindandi fyrir þingið.  
            

Forseti biður um hljóð í þingsalnum.

Virðulegur forseti. Ég hef gert grein fyrir því hvers vegna mér er ekki fært að styðja það þingmannamál sem hér liggur fyrir. Þegar settar eru grundvallarleikreglur er mikilvægt að menn gæti við það að grundvallarleikreglum. 

Virðulegi forseti. Það eru augljóslega skiptar skoðanir um þá leið sem hér á að fara og ekkert í sjálfu sér óeðlilegt við það. Ég get hins vegar ekki með nokkru móti fellt mig við að þessi leið verði farin, í fyrsta lagi vegna þess að að mínu viti er gengið þvert á það sem Hæstiréttur úrskurðaði og við það get ég ekki sætt mig. Kosningin mistókst, þ.e. ferlið og sú aðferðafræði sem var viðhöfð. Við eigum að læra af þessu. Mér finnst Alþingi ekki bregðast rétt við þeim ábendingum sem fram hafa komið eftir hrunið með því að fara þessa leið. Ég get ekki fellt mig við það og mun ekki lúta þeim tillögum sem koma út úr því starfi sem þetta stjórnlagaráð mun skila frá sér. Ég ætla ekki að taka mark á því vegna þess að ég get ekki fellt mig við að þessi leið verði farin. Ég mun greiða atkvæði gegn öllum þeim breytingartillögum sem hér koma fram um þetta mál sem og gegn málinu sjálfu.

Virðulegi forseti. Þessa fyrstu mánuði ársins höfum við orðið vitni að eins konar landamæradeilum milli lykilstofnana stjórnskipunarinnar. Við höfum horft á forseta lýðveldisins ganga gegn vilja ríflega tveggja þriðju hluta þingheims og vega þar með að stöðu löggjafans. Við höfum séð Hæstarétt ógilda niðurstöðu almennrar kosningar til stjórnlagaþings á forsendum formsatriða og líta þannig fram hjá vilja rúmlega 80 þúsund kjósenda í landinu. Í dag greiðum við atkvæði um viðbrögð Alþingis við úrskurði Hæstaréttar. Það er mín sannfæring að það sé skylda okkar í þinginu að virða úrskurði Hæstaréttar, jafnvel þó að við kunnum að vera ósammála þeim forsendum sem liggja til grundvallar ákvörðunum hans. Ég get því ekki stutt þá leið sem hér er lögð til en er eftir sem áður mjög fylgjandi því að sérstakir fulltrúar þjóðarinnar takist á hendur það verk að móta tillögur um endurskoðun á stjórnarskránni. Ég sé mig því knúinn til að sitja hjá við afgreiðslu þessa máls og greiði 

Frú forseti. Ég studdi tillögu um uppkosningu eftir að dómur Hæstaréttar féll. Því miður hlaut sú tillaga ekki hljómgrunn hjá meiri hlutanum. Meiri hlutinn virðir ekki þrískiptingu ríkisvaldsins með þessari þingsályktunartillögu og hann sniðgengur þannig stjórnarskrána. Þetta er ekki gæfuleg byrjun á því að setja nýja stjórnarskrá og ég segi því nei við tillögunni um stjórnlagaráð.

Frú forseti. Það er mikilvægt að við komum því verki nú loksins eitthvað áfram að endurskoða stjórnarskrána. Það er líka mikilvægt að þjóðin eigi sem ríkastan hlut í því verkefni, þetta er stjórnarskrá fyrir íslensku þjóðina sem við erum að tala um. Ég hef hvergi fundið neitt í lögum, stjórnskipun eða hefðum sem tekur réttinn af Alþingi Íslendinga til að skipa hóp valinkunnra einstaklinga sem sýnt hafa viðkomandi viðfangsefni áhuga í nefnd eða ráð og til verka. 

Frú forseti. Ég tel fráleitt að hér sé verið að storka Hæstarétti eða ganga á svig við hann sem dómsvald með því að fara þá leið sem lögð er til hér í dag. Þvert á móti tel ég að hér sé farið að lögum og góðri reglu. Alþingi fer með stjórnskipunarvaldið og breytingarvald á stjórnarskrá. Alþingi hefur fulla lagaheimild til að skipa stjórnlagaráð með þeim hætti sem hér er lagt til. Þetta er eðlilegasta og sjálfsagðasta niðurstaðan 

Virðulegur forseti. Framsóknarflokkurinn ályktaði um að það ætti að breyta stjórnarskrá og það ætti að gera það með stjórnlagaþingi sem væri bindandi. Það reyndist ekki unnt vegna deilna á hinu háa Alþingi og úr því sem komið er er best að koma hlutum þannig fyrir að við göngum sem næst því að hafa bindandi stjórnlagaþing. Og hvað er það, virðulegur forseti? Í stöðunni sem nú ríkir er skynsamlegast að segja já við þessari tillögu, að skipa stjórnlagaráð. Ég tel að löggjafinn hafi fullar heimildir til að leggja það til og leggja þannig grunn að nýrri stjórnarskrá. Auðvitað kom til greina að kjósa aftur. Hins vegar hefði það verið dýrt og ég óttast að fáir hefðu mætt til leiks í þeirri kosningu. 

Frú forseti. Ég styð þetta mál og ætla ekki að sitja hljóður undir ásökunum um að með því sýni ég þrískiptingu ríkisvaldsins vanvirðingu eða fari á svig við ákvörðun Hæstaréttar. Ég tel að við höfum borið fulla virðingu fyrir ákvörðun sex hæstaréttardómara í þessu máli. Þeir sem kjörnir voru á stjórnlagaþing fá ekki kjörbréf og við höfum ekki blásið til stjórnlagaþings enn þá út af þessari ákvörðun Hæstaréttar. Í ákvörðun Hæstaréttar fólst hins vegar ekkert fleira en það að kosningin var gerð ógild. Ekki var sýnt fram á kosningasvindl. Engin leiðsögn felst í ákvörðun Hæstaréttar um það hvað á að gera næst. 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk.

Frú forseti. Það er tvennt sem ég vil segja um þetta. Mér finnst fráleitt að halda því fram að þessi aðferð sé með einhverju móti á skjön við Hæstarétt og niðurstöðu hans eða stjórnarskrána. Í annan stað vil ég líka segja að ég hef fullan skilning á því viðhorfi formanns Sjálfstæðisflokksins að stjórnlagaráðið hefur öðruvísi og annað umboð en það þing sem við upphaflega ætluðum að láta sjá um þetta verkefni.

Virðulegi forseti. Sex hæstaréttardómarar komust að því að það bæri að ógilda kosninguna til stjórnlagaþings. Ég vek athygli á að sex hæstaréttardómarar geta ekki komist að niðurstöðu í dómsmáli, fjöldinn verður eðli málsins samkvæmt að vera oddatala, þrír, fimm eða sjö. Hér koma menn og hafa hátt um að það sé verið að vanvirða dómskerfið og  
             Við verðum núna að taka ákvörðun þó að hún sé erfið sem  
            

Hljóð í þingsal.

Virðulegi forseti. Þetta er búin að vera skrýtin umræða, þetta er eins og á fundi hjá einhverjum sértrúarsöfnuði.  Auðvitað eru þetta viðbrögð við dómi Hæstaréttar, þetta er ekki sniðganga á honum heldur bara nauðsynleg og skynsamleg viðbrögð sem ég styð af öllu hjarta. Á sama hátt er ég algjörlega andsnúinn því lýðskrumi að ætla að leggja niðurstöðu stjórnlaganefndar í þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að samkvæmt stjórnarskrá okkar sem við skulum virða - við skulum virða hana enn þá meira en Hæstarétt, við skulum virða hana meira en allt 

Forseti. Ég styð tillöguna og vil minna á að mikið er talað um að virða þrískiptingu valds. Segja má að í fyrsta skipti í sögunni búum við við alvöruþrískiptingu valds vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn er ekki lengur við völd á þinginu, í ríkisstjórn. 

Tryggvi Þór ætlar að tjá sig núna.

Tryggvi Þór ætlar að koma og tjá sig aftur. Það hefur ekkert í þessari tillögu … 

Forseti minnir hv. þingmenn á að nefna þingmenn fullu nafni í ræðustól Alþingis.

Ég gerði það.

Hv. þm. Bjarni Benediktsson heitir Bjarni Benediktsson og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson heitir Tryggi Þór Herbertsson. 
            

Frú forseti. Stjórnarskrá er til þess ætluð að skrá þær grundvallarreglur sem samstaða er um í samfélaginu. Það felur því beinlínis í sér þversögn að ætla að vinna að gerð stjórnarskrár í fullkomnum ágreiningi. Auk þess að lýsa þeim grundvallarreglum sem samstaða er um í samfélaginu á stjórnarskrá að vera óvefengjanleg. Það er því fólgin í því þversögn að vinna að gerð stjórnarskrár með aðferðum sem eru verulegum vafa undirorpnar eða fara beinlínis á svig við gildandi stjórnarskrá. Oft hefur verið nefnt að markmið þessarar vinnu sé fyrst og fremst það að vinna að aukinni og bættri þrískiptingu ríkisvalds en hér er hugmyndin sú að breyta stjórnarskránni samkvæmt ráðgjöf nefndar sem löggjafarvaldið bjó til að ósk framkvæmdarvaldsins til að grípa inn í dómsvaldið. Það væri ekki hægt að skálda þennan farsa, frú forseti.

Frú forseti. Það voru vissulega mikil vonbrigði þegar Hæstiréttur ógilti stjórnlagaþingskosninguna fyrr í vetur og upp kom þröng staða sem erfitt var að vinna úr, sérstaklega þegar ljóst var að það voru miklar deilur um hvort almennt skyldi farið í endurskoðun stjórnarskrárinnar með þessum hætti. Hins vegar er skýr meirihlutavilji fyrir því á Alþingi að tryggja að endurskoðun stjórnarskrárinnar fari fram með besta mögulega hætti sem í stöðunni er. Ég styð það heils hugar að sú leið sem meiri hluti allsherjarnefndar náði samstöðu um verði farin. Ég fagna því mjög að skipan stjórnlagaráðs fari fram á Alþingi í dag og að endurskoðun á stjórnarskránni fari fram með þessum hætti þó að Hæstiréttur hafi ógilt kosninguna á dögunum. Alþingi hefur að sjálfsögðu fullar og óskoraðar heimildir til að fara þessa leið. Auðvitað hefði verið gott ef við hefðum getað náð saman um að fjölga fulltrúum landsbyggðarinnar en það voru vonbrigði í kosningunum sjálfum. En þetta er niðurstaðan, 

Frú forseti. Ég styð þessa tillögu því að ég tel að það sé brýnt að endurskoða stjórnarskrána og það verkefni hefur ekki verið auðleyst af hálfu þingsins. Nú felum við forseta þingsins í samráði við forsætisnefnd að skipa 25 fulltrúa í stjórnlagaráð. Það styð ég heils hugar og tel að aldrei hafi á Íslandi verið skipaðir fulltrúar í ráð með jafnvíðtækri skírskotun, 83 þúsund manns hafa kveðið upp sinn dóm. Þeim dómi vil ég lúta. 
            

Virðulegi forseti. Sú niðurstaða sem við greiðum atkvæði um í dag er ekki draumaniðurstaða en eins og þjóðin hefur upplifað undanfarin missiri búum við ekki í draumaveröld. Niðurstaðan er sú skásta af nokkrum misslæmum. Aðkoma þjóðarinnar að endurskoðun stjórnarskrárinnar mikilvæg en Alþingi mun að sjálfsögðu hafa síðasta orðið.

Virðulegi forseti. Með breytingartillögu þessari var ég að reyna að bera í bætifláka fyrir þá vinnu sem hefur farið fram í allsherjarnefnd þar sem sú vonlausa tillaga liggur fyrir um taka valdið af Hæstarétti og færa það út í þjóðfélagið á ný. Með þessari tillögu legg ég til að við ályktum að fela forseta Alþingis að höfðu samráði við forsætisnefnd að framlengja starfstíma stjórnlaganefndarinnar sem unnið hefur að gagnasöfnun, stóð fyrir þjóðfundi og hefur tekið saman drög að skýrslum sem skila á að lokinni þessari atkvæðagreiðslu. Ég lagði til að þessum frumvarpsdrögum og skýrslu yrði skilað til Alþingis, í það hús sem stjórnskipunarvaldið er, en það er greinilega ekki vilji fyrir því. En svona gerast hlutirnir. Þetta var tilraun mín til að breyta þessu í þá átt að færa þá vinnu sem nú þegar er yfirstaðin og hefur kostað um það bil 400–500 millj. kr. 

Hæstv. forseti. Ég hef áður lýst því að ég tel að tillagan sem slík sem liggur fyrir til umræðu sé ótæk vegna þess að verið sé að fara á svig við niðurstöðu Hæstaréttar. Efnislega get ég tekið undir margt í breytingartillögu hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur. Ég tel reyndar að hún eigi fremur heima í umræðu sem hugsanlega muni eiga sér stað síðar í dag eða í næstu viku um breytingar á lögum um stjórnlagaþing. En afstaða mín til þessarar tillögu og ástæðan fyrir því að ég get ekki stutt hana er sú að við sjálfstæðismenn höfum flestir verið þeirrar skoðunar að um leið og við segjum nei við tillögunni sjálfri mundum við ekki styðja breytingartillögur jafnvel þó að þær hafi þann tilgang að lappa eitthvað upp á afurðina. En tillagan sjálf er í grunninn svo slæm 

Frú forseti. Breytingartillaga þessi hljóðar svo: „Áður en umfjöllun Alþingis um frumvarp til stjórnarskipunarlaga hefst skal fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs.“ Í greinargerð með breytingartillögunni segir m.a.: „Breytingartillaga þessi tryggir aðkomu þjóðarinnar að endanlegu frumvarpi stjórnlagaráðs og að vilji þjóðarinnar sé skýr hvað varðar nýja stjórnarskrá áður en kemur til kasta Alþingis.“ Frú forseti. Það er mikið vantraust á Alþingi og nánast öllum stofnunum ríkisvaldsins og því er mikilvægt að það Alþingi sem nú situr lýsi yfir með óyggjandi hætti að það óski eftir afstöðu almennings til nýrrar stjórnarskrár áður en Alþingi sjálft fær málið til meðferðar. Ef þjóðinni er ekki treystandi fyrir þessu máli og það á því stigi sem hér um ræðir, þá hvenær? Ég bara spyr. Í dag hefur komið fram eðlislæg fyrirlitning formanns Sjálfstæðisflokksins á þjóðarvilja í landinu og það er kominn tími til að Alþingi breyti um kúrs og lýsi því yfir að þjóðin 

Forseti hvetur þingmenn til að gera grein fyrir sínu eigin atkvæði við atkvæðaskýringar. 
            

Frú forseti. Í áliti meiri hluta allsherjarnefndar sem ég stend að er tekið undir þau sjónarmið sem tillaga Þórs Saaris o.fl. byggir á og lýst stuðningi við einróma álit allsherjarnefndar frá í fyrrasumar um nauðsyn ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögu að nýrri stjórnarskrá. Með þessari tillögu sem við nú erum að afgreiða um stjórnlagaráð er stjórnlagaráði falið að gera tillögu til Alþingis um hvort og þá hvenær slík þjóðaratkvæðagreiðsla skuli fara fram. Það tel ég réttan framgangsmáta og enga ástæðu til að ætla annað en að Alþingi muni fara að slíkri tillögu frá stjórnlagaráði. Ég tel þessa tillögu því óþarfa, en með því að ég er flutningsmaður að þingsályktunartillögunni og styð breytingartillögu frá hv. þm. Róberti Marshall mun ég ólíkt félögum mínum öðrum í þingflokknum sitja hjá við atkvæðagreiðslu þessa.

Virðulegi forseti. Lengra komumst við víst ekki í vitleysunni með þetta mál því að hér er lagt til að farið verði af stað með ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um ráðgefandi niðurstöðu frá ráðgefandi stjórnlagaráði sem kosið var af minni hluta Alþingis með 31 atkvæði áðan. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Ég hef samúð með þeim sjónarmiðum sem fram koma í breytingartillögu hv. þm. Þórs Saaris og fleiri. Sambærileg sjónarmið koma hins vegar fram í áliti meiri hluta allsherjarnefndar sem ég tel nægja. Ég greiði því ekki atkvæði.

Frú forseti. Ég get ekki annað en komið hér upp og mótmælt því harðlega að í orðum mínum hafi komið fram eðlislæg fyrirlitning á þjóðarviljanum, eins og hv. þm. Þór Saari orðaði það.  
             Eins og atkvæðagreiðslutaflan ber með sér er verið að koma á fót stjórnlagaráði með 31 atkvæði frá Alþingi og það mun komast að niðurstöðu fyrir sitt leyti. Þeir 25 sem þar munu sitja munu fyrir sitt leyti komast að niðurstöðu um hvaða breytingar eigi að gera á stjórnarskránni. Ég sé engan tilgang í því að senda slíka niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu enda hef ég margoft spurt, þar á meðal hv. þingmann, hvað eigi að koma út úr því. Hann vill að greidd verði atkvæði um hverja og eina grein sem gæti þýtt að við fengjum hingað inn frumvarp sem væri 1. gr., 3. gr., 9. gr., 13. gr. 

Frú forseti. Enginn hefur sýnt fram á samhengi stjórnarskrár og hruns. 

Frú forseti. Miðað við þær tölur sem hafa sést í atkvæðagreiðslu með þeim breytingartillögum sem hér hafa verið lagðar fram virðist stefna í að þessi þingsályktunartillaga um að skipa stjórnlagaráð verði samþykkt með 30 atkvæðum þingmanna. Það er minni hluti þingmanna á Alþingi Íslendinga sem óskar eftir að fara þá leið sem hér er lögð til. Mér þykir það dapurlegt fyrir löggjafann í þessu landi og ég segi nei.

Virðulegur forseti. Þegar færustu stjórnskipunarfræðingar landsins eru kallaðir á fund allsherjarnefndar í þessu máli og öðrum eru þeir kallaðir þangað vegna þess að þeir eru sérfræðingar á ákveðnu sviði. Þeir voru spurðir í þessu efni einnar meginspurningar sem skiptir öllu máli: Stenst þessi framkvæmd lög? Er hún með einhverjum hætti brot á lögum? Svar þeirra var alveg klárt:  Hefur í einhverju verið breytt frá þeirri meginreglu að Alþingi Íslendinga sé stjórnarskrárgjafinn í þessu máli? Nei, 

Virðulegi forseti. Það er von að þjóðin hristi öðru hvoru höfuðið yfir því sem hér fer fram. Það er afar misráðið, ef ekki hreint óráð, að sniðganga Hæstarétt, að sniðganga grundvallarleikreglur í samfélaginu. Þegar rétt rúmlega einn þriðji þjóðarinnar tekur þátt í kosningu og innan við helmingur þingsins treystir sér síðan til að skipa þann hóp í stjórnlagaráð hlýtur eitthvað að vera að. Ég hef stutt stjórnlagaþing kosið af þjóðinni þar sem saman kæmi eðlileg dreifing fólks alls staðar að af landinu úr ólíkum þjóðfélagshópum sem kæmi í þá glæsilegu hugmynd að skapa hér nýja stjórnarskrá, ekki vegna þess að stjórnarskráin hefði valdið hruninu heldur vegna þess að það er einn liður í því að skapa nýtt Ísland. Þetta er óráð, þetta er ekki rétta leiðin og ég segi nei.

Virðulegur forseti. Stjórnlagaþing verður ekki haldið. Það er því fráleitt að halda því fram að með samþykkt þessarar ályktunar sé farið á svig við Hæstarétt eða stjórnarskrá. Með samþykkt ályktunarinnar erum við hins vegar einu skrefi nær því að fá tillögu að nýrri stjórnarskrá. Ég fagna því og segi já. 
            

Virðulegi forseti. Nú hefur þessi þingsályktunartillaga verið samþykkt með minni hluta atkvæða á þingi. 
            

Atkvæðagreiðslan stendur yfir.

Ég er að gera grein fyrir atkvæði núna. Nú þegar hefur einn aðili boðað að hann ætli í skaðabótamál við ríkið vegna þess að stjórnlagaþing varð ekki. Ég hef bent á að um leið og Hæstiréttur ógilti stjórnlagaþingskosninguna myndaðist skaðabótakrafa vegna launakostnaðar. Nú verður fróðlegt að sjá þegar þetta stjórnlagaráð kemur saman, af því að því er beint að 25 tilteknum aðilum, hvaða sæti fari síðast inn í stjórnlagaráðið. Ekki er búið að tala við þessa einstaklinga og ekki voru kosnir varamenn. Samt á að notast við það sjálfkrafa kerfi að þeir sem lentu neðar í sætum og hlutu ekki kjör á ógilt stjórnlagaþing taki sæti í stjórnlagaráðinu, frú forseti. Þetta er svo einkennileg staða sem er búið að koma bæði Alþingi og þjóðinni í að þetta verður fréttaefni næstu fjóra mánuðina.

Frú forseti. Um leið og ég ítreka að ég er eindregið hlynnt því að breyta stjórnarskránni vil ég líka lýsa því yfir að ég er alfarið á móti þeirri leið sem hér er verið að fara. Það er mitt mat að með ótvíræðum hætti sé verið að fara á svig við niðurstöðu Hæstaréttar, það er mitt mat. Ég minni hins vegar líka á að sömu þingmenn og eru í salnum eru líka stjórnarskrárgjafinn, hér er stjórnlagaþing að störfum. Í ljósi þeirra viðhorfa sem hafa komið fram í ræðum þingmanna tel ég stutt í þessum þingsal milli manna til að ná sátt um burðuga stjórnarskrá til lengri tíma litið. 

Frú forseti. Það er auðvitað rétt sem komið hefur fram í dag að stjórnarskrá Íslands olli ekki hruni fjármálakerfisins. Sú staða er hins vegar uppi í samfélaginu að það þarf að byggja upp traust og trúverðugleika, bæði stjórnvalda, löggjafar, og stjórnarskrárinnar. Þess vegna erum við að fara í þetta mikilvæga verkefni og þess vegna styð ég þá tillögu sem hér er fram komin. Frú forseti. Ég vona heitt og innilega að allir þeir valinkunnu einstaklingar sem völdust í atkvæðagreiðslunni 27. nóvember sl. taki sæti í stjórnlagaráði og að þeirri góðu vinnu verði fram haldið síðar á þessu ári. Ég vona líka að hv. þingmenn standi þá við sín stóru orð um að klára þetta mál. Ég segi já.

Frú forseti. Ég fagna því að við skulum nú geta haldið áfram vinnu við endurskoðun stjórnarskrárinnar með þessu móti í stað þess að stöðva það ferli sem komið var af stað. Ég treysti þeim einstaklingum sem buðu sig fram eftir auglýsingu og ákvörðun Alþingis til setu á stjórnlagaþingi síðasta haust, og nutu stuðnings í kosningu til stjórnlagaþings sem síðar var ógilt, til að leggja fyrir þing og fyrir þjóð frumvarp að nýrri stjórnarskrá. Ég vil hvetja þann góða hóp til að láta ekki á sig fá það hefðbundna hnútukast sem hér hefur farið á milli pólitískra fylkinga heldur ganga óhikað fram til þessa mikilvæga verks sem þeim er nú falið.

Virðulegi forseti. Frá því að ég tók fyrst sæti á Alþingi fyrir um aldarfjórðungi hafa mörg kynleg mál komið þar upp. Með tilliti til mikilvægis þess að skila sáttum í þessu máli í samfélaginu þá er þetta það vitlausasta sem þingið hefur tekið til afgreiðslu að mínu mati. Minni hluti Alþingis er að knýja fram afgreiðslu málsins. Ef eitthvað er löglegt en siðlaust á Alþingi ekki að standa fyrir því að siðleysið njóti vafans. Ég segi nei.

Frú forseti. Alþingi ákvað með samþykkt laga um stjórnlagaþing að hefja undirbúning að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Hæstiréttur úrskurðaði að kosningin sem fór fram samkvæmt þeim lögum væri ógild. Sá úrskurður stendur og hann er virtur. Það er óhjákvæmilegt verkefni Alþingis að taka ákvörðun um það með hvaða hætti undirbúningi að endurskoðun stjórnarskrárinnar verður þá háttað. Það umboð hefur Alþingi að sjálfsögðu ótvírætt og er ekki að ganga á svig við niðurstöðu Hæstaréttar í neinu tilliti. Það er gert með þeirri tillögu sem meiri hluti nefndar, skipuð fulltrúum allra flokka, komst að, þ.e. að leggja til að skipa sérstakt ráð til undirbúnings þessu verkefni. Niðurstaðan úr þeirri vinnu kemur til Alþingis sem að sönnu er stjórnarskrárgjafinn miðað við okkar stjórnarskrá eins og hún er í dag. Miðað við þær atkvæðagreiðslur sem þegar hafa farið fram um þetta mál sýnist mér að af þeim þingmönnum sem afstöðu taka til málsins séu um 60% þeirrar skoðunar að fara þessa leið, 

Hæstv. forseti. Ég er þeirrar skoðunar að verið sé að fara með mál sem komið var í ógöngur í nýjar ógöngur. Það er verið að fara úr einu öngstræti yfir í annað, því miður. Þessi afgreiðsla, eins og stefnir í að hún verði, verður Alþingi Íslendinga ekki til sóma. Hér er augljóslega verið að fara á svig við niðurstöðu Hæstaréttar. Það eina sem er gert er að skipt er um nafn og kennitölu á þeirri samkomu sem verið er að velja til. Ég segi nei.

Forseti. Ég styð þessa tillögu og ég fagna því að einhver lending sé komin í þessu máli. Ég hlakka til að sjá niðurstöðu þessa hóps sem við erum að velja til að fara í það umfangsmikla verkefni að endurskoða stjórnarskrá okkar. Ég vona að þau leiðindi sem átt hafa sér stað hér innan húss dreifi sér ekki út í samfélagið. Ég vona að góð umræða verði um þann nýja samfélagssáttmála sem ég vænti að þessi 25 manna hópur, plús, skili af sér. Ég segi já.

Frú forseti. Það hefur verið skýrt viðhorf okkar í Sjálfstæðisflokknum að við viljum standa að endurskoðun stjórnarskrárinnar, það sé orðið tímabært að taka kafla stjórnarskrárinnar til endurskoðunar. Við höfum þó verið þeirrar skoðunar að menn séu á villigötum sem telja að stjórnarskráin hafi með einhverjum hætti verið rót þess vanda sem við erum að glíma við í efnahagsmálum. Við teljum hins vegar að sú aðferð sem hér er notuð við að undirbúa breytingar á stjórnarskránni sé óþarfi og reyndar er tillagan orðin alger óskapnaður eins og hún liggur núna fyrir þinginu. Þetta er enn eitt dæmið um grundvallarmál þar sem ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur mistekst að skapa sátt í þinginu og skeytir engu um það að flokkar þvert á allar línur komi saman að lausn stórra viðfangsefna. Fiskveiðistjórnardæmið er annað dæmi sem mætti nefna. Þrátt fyrir andstöðu við aðferðafræðina er enn full alvara á bak við vilja okkar til að standa að endurskoðun stjórnarskrárinnar og þess vegna vonast ég til þess að þessi aðferð, sem er í andstöðu við okkar vilja, muni skila einhverjum árangri sem hægt er að vinna með. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Þegar Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að kosningar til stjórnlagaþings væru ógildar þá stóðu menn auðvitað frammi fyrir margvíslegum vanda. Í stað þess að takast á við vandamálið og reyna að leysa það var ákveðið að reyna að reyna að redda sér. Það mál sem við erum núna að taka afstöðu til er redding, ekki nokkur skapaður hlutur annar en ómerkileg redding. Ég tel að stjórnarskráin okkar eigi annað og betra skilið en að hefja vegferðina í fullkomnu ósætti um formið sjálft, það boðar ekki gott. Ég segi því nei.

Virðulegi forseti. Vegna framgöngu núverandi ríkisstjórnar er Ísland eina ríkið þar sem æðsti dómstóll neyddist til að ógilda landskosningu. Menn hafa komið upp og fullyrt að þetta sé löglegt. Ég er með yfirlýsingar frá lagaprófessorum sem fullyrða að í þessu virði Alþingi ekki þrískiptingu ríkisvaldsins, sniðgangi stjórnarskrána, sniðgangi niðurstöðu Hæstaréttar, að þessi leið byggi ekki á traustum forsendum. Varkár lagaprófessor, sem hv. stjórnarþingmenn hafa fram til þessa vísað til, segir líka að þetta sé löglegt en óheppilegt. Virðulegi forseti. Ég veit að spunameistarar ríkisstjórnarinnar hafa sagt að þetta sé fín redding en stjórnarskráin á betra skilið en 

Frú forseti. Ég ætla að ítreka það að í ákvörðun Hæstaréttar um að ógilda kosninguna er engin frekari leiðsögn um það hvað eigi að gera. Það er okkar að ákveða hvað á að gera. Það eru þrír kostir, kjósa aftur, hætta við stjórnlagaþingið, eins og margir hér vilja, eða halda áfram samkvæmt þeirri tillögu sem hér er gert ráð fyrir. Ég styð þessa tillögu. Ég held að það sé besta leiðin til að halda áfram ferli sem er í raun hálfnað og það er hið lýðræðislega ferli sem við hófum, þ.e. að endurskoða stjórnarskrána með róttækum hætti í samvinnu og samstarfi og samtali við þjóðina. Við erum búin að halda þjóðfund, stjórnarskrárnefnd er að fara að skila tillögu. Nú blásum við til stjórnlagaráðs þar sem í munu sitja 25 manns sem 83 þúsund eða 85 þúsund Íslendingar kusu. Ég tel ástæðu til, í ljósi þeirra umræðna, og í ljósi 60 ára sögu vonbrigða við að reyna að endurskoða stjórnarskrána með lýðræðislegum hætti, að óska væntanlegum stjórnlagaráðsfulltrúum velfarnaðar. Sú ósk er ekki bara ósk um velfarnað heldur er þetta líka baráttukveðja. Ég held að það verði frekari hindranir á þessari leið en útlit er fyrir að við höfum blessunarlega yfirstigið eina í dag. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Ég hef verið einn af þeim sem hafa haft miklar efasemdir um að halda stjórnlagaþing. En ég er hins vegar ekki að skýla mér á bak við úrskurð Hæstaréttar þegar ég segi að ég sé á móti þeirri leið sem hér er verið að fara. Ég er einfaldlega á móti því að farið sé á svig við niðurstöðu Hæstaréttar, að ég tel. Auk þess finnst mér að kosningin sem fór fram hafi mistekist og að við séum á rangri leið. Ég held að við þingmenn eigum ekki að vera í einhverri tilraunastarfsemi með stjórnarskrána. Þetta er verkefni sem ég vil taka þátt í að leysa. Ég vil taka þátt í að endurskoða stjórnarskrána. Ég lýsti því í gær, held ég hafi verið, hvaða þætti ég teldi að ætti að endurskoða. Ég samþykkti það hins vegar að fara í stjórnlagaþing í atkvæðagreiðslu vegna þess að ég taldi að þó svo ég væri á móti því væri það einlægur vilji meiri hluta þingsins að gera það og samkvæmt stefnuskrá Framsóknarflokksins. En þetta er ekki leið sem hægt er að samþykkja. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Í kjölfar hrunsins hélt Framsóknarflokkurinn eitthvert fjölmennasta flokksþing sem hann hefur haldið. Á því þingi kom fram eindreginn vilji flokksmanna til að breyta hinu pólitíska landslagi, fá nýja pólitíska hugsun. Þess vegna var samþykkt að flokkurinn skyldi fyrstur þingflokka leggja til að haldið yrði stjórnlagaþing. Við studdum það og settum það á oddinn þegar við vörðum minnihlutastjórnina en það náði ekki fram að ganga þá. Við vissum að það frumvarp sem varð að lögum um stjórnlagaþing væri með ýmsum ágöllum. Ég nefndi það hér að landsbyggðin mundi hugsanlega fara illa út úr þessu en engu að síður ákváðum við í sátt og samlyndi að fara þessa leið.  
            

Virðulegi forseti. Það er rétt sem formaður allsherjarnefndar, hv. þm. Róbert Marshall, sagði, það voru fjölmargir sérfræðingar kallaðir á fund allsherjarnefndar til að fjalla um þá tillögu sem við greiðum nú atkvæði um. Allir áttu þeir eitt sammerkt, það var að þeir vöruðu allir við þeirri leið sem hér eru greidd atkvæði um og mæltu gegn henni. Þegar falleinkunn þeirra á þessari tillögu var orðin svo skýr leið meiri hlutanum svo illa að hann treysti sér ekki til að fá einu sinni prófessora í stjórnskipunarrétti við Háskóla Íslands til að fjalla um tillöguna. Í stað þess að hlusta á sér fróðari menn var málið afgreitt frá nefndinni. Við eigum að bera virðingu fyrir Hæstarétti Íslands og hlíta niðurstöðum hans. Það er ekki gert með þessari tillögu heldur farið í kennitöluflakk og það á allra síst við þegar um sjálfa 

Þingmaðurinn segir …

Þingmaðurinn segir nei.

Virðulegi forseti. Sú almenna regla gildir í þróuðum lýðræðisríkjum að reyna að vinna að stjórnarskrárbreytingum í sátt. Auðvitað hafa menn einhverjar skiptar skoðanir um það hvernig stjórnarskrá eigi að líta út en almenna reglan er sú að unnið sé í eins mikilli sátt og hægt er um slík mál, breiðri samstöðu þings og þjóðar. Um þetta mál er engin sátt, virðulegi forseti, hvorki hér á þinginu né meðal þjóðarinnar. Það er grafalvarlegt mál að leggja af stað í þessa vegferð með slíkt veganesti. Hér er minni hluti þingmanna að keyra það í gegn að fara þá leið sem við ræðum hér um. Mjög takmarkaður hluti kjósenda í landinu tók þátt í þeirri kosningu sem við ræðum um. Þetta eru ekki vinnubrögð sem þingið á að bjóða þjóðinni upp á, vinnubrögð sem þessi stuðla að vanvirðingu gagnvart Alþingi Íslendinga. 

Þingmaðurinn segir …

Hann segir nei.

Forseti hvetur þingmenn eindregið til að virða hér tímamörk og hætta ræðu sinni þegar forseti slær í bjölluna.

Virðulegi forseti. Glæsilegir fulltrúar þjóðarinnar munu nú koma að endurskoðun stjórnarskrárinnar, endurskoðun sem er svo tímabær og þörf. Ég hefði gjarnan viljað sjá fleiri fulltrúa sem hafa aðra lögheimilisfestu en á höfuðborgarsvæðinu en ég treysti því að þeir glæsilegu fulltrúar muni hafa hagsmuni allra þegna landsins að leiðarljósi. Þessu fólki óska ég velgengni í störfum sínum og það þýðir lítið að tala hér um að minni hluti þingmanna sé að segja já við þessari tillögu vegna þess að minn prósentureikningur segir mér að 30 af 58 séu 52% og ég hugsa að oft hafi sést minni meiri hluti í mikilvægum málum. Ef bara er  
            

Forseti. Þær eru margar - get ég fengið hljóð? Það eru margar þúfur á leiðinni að nýrri stjórnarskrá og við virðumst ætla að detta um þær allar. En ég held að það sé kannski vegna þess að ekki var vandað nægilega til verksins í upphafi. Sameinuðu þjóðirnar eru t.d. fyrir löngu búnar að finna upp hjólið en mér finnst við oft vera að reyna að velta þríhyrningi. Það var engin leið góð í þessu en ég held og mér finnst þessi sú besta. Engu að síður erum við komin býsna langt með þennan þríhyrning og ég held að hornin séu farin að slípast af honum. Ég legg til að við klárum þetta ferli, gefumst ekki upp á lokasprettinum. Ég tek undir þær baráttukveðjur sem þingmaðurinn Guðmundur Steingrímsson sendi til þeirra sem tugir þúsunda völdu til setu á stjórnlagaþingi og munu þá væntanlega setjast í stjórnlagaráð. 

Forseti. Hér hefur farið fram mikil tískusýning gullinna og gljáfægðra geislabauga en undir heilagleikanum glittir víða á eðlislæg horn og klaufir. Sjálfstæðisflokkurinn er einfaldlega á móti stjórnlagaþinginu, hann kom í veg fyrir þá uppkosningu sem eðlilegust var, hann vill ekki endurskoða stjórnarskrána nema hann sjái um það algjörlega sjálfur. Þannig er það, forseti.  
            

Tilhögun umræðunnar verður eftirfarandi: Ráðherra hefur tíu mínútur til framsögu og talsmenn annarra þingflokka sjö mínútur hver. Þá hefur einn þingmaður frá hverjum þingflokki fjögurra mínútna ræðutíma. Í lok umræðunnar hefur forsætisráðherra fjórar mínútur. Andsvör verða ekki leyfð.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til þess að gefa Alþingi skýrslu um úrskurð kærunefndar jafnréttismála í máli nr. 3/2010 og reifa þau sjónarmið sem málið varðar. Ég vil í upphafi máls míns taka það skýrt fram að ég tek niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála alvarlega enda þótt hún hafi komið mér á óvart og tel afar mikilvægt að fara ítarlega og faglega yfir stöðu mála í framhaldi af henni. Það erum við byrjuð að gera með ýmsum aðilum. Þetta vil ég fullvissa þingheim um á þessu stigi og fram undan er að fara yfir stöðu mála með ríkislögmanni, kæranda og fleirum. Það eru margar hliðar á málinu og við verðum að vega og meta hvaða áhrif úrskurðurinn getur hugsanlega haft á vinnubrögð eða jafnvel löggjöf í framtíðinni. Í ljósi þess að hér er um sérstakan úrskurð að mörgu leyti að ræða tel ég fullt tilefni til þess að forsætisráðuneytið fái hlutlausan rýnihóp að málinu með fulltrúum úr háskólasamfélaginu og fleirum sem fari annars vegar yfir matsferli ráðuneytisins í heild sinni og hins vegar úrskurð kærunefndar og meti hvernig eigi að bregðast við honum. Mikilvægt er að bera þessar ólíku niðurstöður saman og draga fram að hvaða leyti þær byggja á mismunandi viðmiðum. Okkur er bæði rétt og skylt að draga lærdóm af þessu á hvern veg sem sá lærdómur verður þannig að ekki leiki vafi á því að menn séu að beita réttum vinnubrögðum í hvívetna. Það er afar mikilvægt fyrir stjórnsýsluna í heild að þetta sé ekki óskýrt. Vel má vera að niðurstaðan verði sú að úrskurður kærunefndar jafnréttismála sé að öllu leyti hin eina rétta niðurstaða og þar með vegvísir til framtíðar á sviði jafnréttismála. Ýmislegt hefur komið fram í umræðu um þetta mál og menn hafa reynt að slá pólitískar keilur, m.a. varðandi versnandi stöðu jafnréttismála. Þessar fullyrðingar standast engan veginn, sem betur fer vil ég segja og nefni ég hér nokkur skýr dæmi. Fullkomið jafnrétti ríkir í hópi ráðuneytisstjóra í fyrsta sinn frá stofnun lýðveldisins og gegna fimm konur og fimm karlar þessum tíu æðstu embættum innan stjórnsýslunnar. Þetta er gjörólíkt því sem var í tíð þeirra sem nú hafa hæst þegar karlar voru í miklum meiri hluta í þessum hópi. Tala skrifstofustjóra innan Stjórnarráðsins er að þokast í sömu átt og hefur hlutfall kvenna jafnt og þétt aukist undanfarna mánuði og missiri og munurinn minnkað úr því að konur séu rúm 30% af þeim hópi í að þær nálgist nú 36%. Þegar á heildina er litið gegna konur nú samkvæmt þessum tölum 39% æðstu embætta innan Stjórnarráðsins samanlagt og er það umtalsverð framför frá því á árunum 2009 þegar þetta hlutfall var rúmlega 30%. Munurinn er því hátt í 10% á þeim skamma tíma sem ríkisstjórnir mínar hafa starfað og ég er stolt af þessum árangri í jafnréttismálum. Virðulegi forseti. Dettur einhverjum heilvita manni í hug að þrjár konur, þ.e. ég sem forsætisráðherra, ráðuneytisstjórinn í forsætisráðuneytinu og mannauðsráðgjafinn sem líka er kona, hafi eina einustu mínútu gert sér í hugarlund að þær væru að brjóta jafnréttislög? Dettur einhverjum heilvita manni í hug að ég sem fyrrverandi jafnréttisráðherra og þær konur sem unnu að þessu máli hafi vísvitandi brotið gegn jafnréttislögum með þessari skipun í embætti? Dettur einhverjum heilvita manni í hug að við höfum látið kynferði ráða valinu en ýtt öllu öðru til hliðar og höfum frekar viljað fjórða karlinn í hóp skrifstofustjóra en að bæta þar við konu? Ég held að allir hljóti að sjá að þetta eru fráleitar hugleiðingar. Það er m.a. í þessu ljósi sem niðurstaðan kom okkur öllum á óvart og okkur var mjög brugðið við hana og teljum við okkur þekkja jafnréttislögin hér á landi mjög vel. Okkur var brugðið vegna þess að við vorum sannfærð um að málið hefði verið unnið fullkomlega faglega og málefnalega frá upphafi til loka þess. Ég fékk í hendur greinargerðir og minnisblöð frá mjög reyndum og viðurkenndum ráðgjafa og embættismönnum þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að sá sem skipaður var var hæfastur í hópi 41 umsækjanda og að mér bæri í ljósi þess, lögum samkvæmt, að skipa hann í embættið. Hver var staða mín við slíkar aðstæður, hæstv. forseti? Hver var staða mín? Ég bið hv. þingmenn og ekki síst þá sem gegna eða gegnt hafa embættum ráðherra að hugleiða það. Hver hefði staða mín verið ef ég hefði lagst gegn eindregnum gögnum og samhljóða ráðleggingum og ákveðið að skipa samflokkskonu mína sem sérfræðingur taldi eftir ítarlegt ferli að væri fimmta í röðinni af þeim fimm umsækjendum sem hæfastir voru metnir? Átti ég þarna að ganga gegn mjög afdráttarlausum og skýrum greinargerðum og hunsa þær? Hefði ekki mátt flokka slíka ákvörðun sem geðþóttaákvörðun, jafnvel pólitíska? Þingmenn hafa hér í ræðustól rifjað upp ummæli sem ég lét falla á árinu 2004 í tengslum við niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála þar sem nefndin komst að þeirri niðurstöðu að Björn Bjarnason, þáverandi dómsmálaráðherra, hefði brotið gegn jafnréttislögum þegar hann skipaði Ólaf Börk Þorvaldsson í embætti hæstaréttardómara. Ég get engan veginn fallist á þá afstöðu að það tilvik sem hér er til umræðu sé sambærilegt því máli. Í máli Björns var staðan sú að samkvæmt faglegri og lögbundinni hæfnismatsumsögn Hæstaréttar töldust allmargir umsækjendur um stöðuna hæfari en sá sem síðan var skipaður. Þessu öllu kaus þáverandi dómsmálaráðherra að líta fram hjá við skipun í embættið. Þessa ráðningu er ekki hægt að kalla annað en pólitíska en ekki faglega, eins og í því máli sem við ræðum hér í dag. Ég hefði sannarlega hugleitt afsögn ef hægt hefði verið að brigsla mér um pólitíska ráðningu í þessu tilviki. Engu sambærilegu er til að dreifa í þessu máli. Og ég spyr enn og aftur: Átti ég að hunsa faglegt mat og á hvaða grundvelli hefði ég getað byggt slíka niðurstöðu? Nei, auðvitað átti ég ekki að hunsa slíka niðurstöðu, ekki frekar en Björn Bjarnason, fyrrverandi dómsmálaráðherra, átti að hunsa umsögn Hæstaréttar um faglega hæfni umsækjenda um stöðu hæstaréttardómara á sínum tíma. Enda mátti leiða að því sterkum líkum að slík ákvörðun af minni hálfu hefði verið talin ómálefnaleg og ólögmæt. Virðulegi forseti. Það mál sem hér um ræðir var unnið af bestu samvisku og af heilindum. Byggt var á faglegu verklagi sem er alþjóðlega viðurkennt og því fylgt frá upphafi til enda. Allt það ferli var að sjálfsögðu unnið á mína ábyrgð. Bein aðkoma mín að málinu var hins vegar fyrst og fremst sú að leggja áherslu á að hæfasti umsækjandinn yrði skipaður og að sérstaklega væri að því gætt að jafnréttislög yrðu í alla staði virt. Allir umsækjendur í umsóknarferlinu voru metnir kerfisbundið. Gætt var jafnræðis, allir fengu staðlaðar spurningar og jafnlangan tíma til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Það sem er sérstakt í þessu máli og við þurfum nú að fara ítarlega yfir er að kærunefnd jafnréttismála ýtir til hliðar greiningu ráðgjafa og embættismanna á kröfum og hæfni sem viðkomandi skrifstofustjóri þurfti að geta gegnt í starfinu og byggir niðurstöðu sína á sjálfstæðu mati á umsækjendum sem byggðist á framlögðum gögnum en ekki á viðtölum við umsækjendur. Hæfnismat og ákvörðun um skipan í embætti byggir jafnan á fjölmörgum atriðum sem þarf að vega og meta. Slíkt mat er bæði flókið og vandmeðfarið. Það sýnir sig e.t.v. best hversu flókið þetta mat getur verið að Hæstiréttur hefur einnig í allmörgum dómum hnekkt niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála um að brotið hafi verið gegn jafnréttislögum við ráðningu í starf. 
             Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að ég bendi á margt sem sérstakt í úrskurði kærunefndar vil ég undirstrika að ég tek undir það að mikilvægt er að átta sig á þessu máli út frá öllum hliðum og meta hvort ástæða sé til að breyta vinnubrögðum eða jafnvel löggjöf eins og ég rakti í upphafi máls míns. Ég ítreka það sem ég sagði hér að framan, ráðuneytið taldi sig frá fyrsta stigi til loka vera að vinna að fullu í samræmi við lög og þá m.a. jafnréttislög og það var ég sannfærð um á lokastigi, enda spurði ég sérstaklega eftir þessu á þeim tímapunkti áður en ég staðfesti ráðninguna. Kærunefnd jafnréttismála hefur komist að annarri niðurstöðu í málinu og úr því verðum við að vinna jafnréttinu til framdráttar. Ég vil hins vegar ítreka það sem ég hef áður sagt, ég hef hreina samvisku í þessu máli þar sem ég tel að faglega hafi verið staðið að málinu. Það breytir því ekki að mér þykir niðurstaðan mjög miður og tek hana alvarlega. Það skiptir nú mestu að bregðast rétt við 

Frú forseti. Umræðuefnið hér er það að hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, sem jafnframt er eftir því sem mér skilst jafnréttisráðherra, a.m.k. ef formennska hennar í ráðherranefndinni um jafnréttismál er lögð til grundvallar, braut jafnréttislög. Kærunefnd jafnréttismála sem þáverandi félagsmálaráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, skipaði sjálf 1. maí 2008 komst að þessari niðurstöðu eftir mjög vandlega yfirferð. Sami þáverandi félagsmálaráðherra lagði fram og fékk samþykkt ný jafnréttislög árið 2008. Þar beitti ráðherrann sér sérstaklega fyrir því að herða lögin, herða viðurlög, gera kærunefnd jafnréttismála hærra undir höfði en áður tíðkaðist og gera úrskurði hennar bindandi. Þetta hefur nefnilega verið aðferðafræði þessa hæstv. ráðherra. Til að ná markmiðum sínum vill hún leggja auknar skyldur á fólk og fyrirtæki og herða viðurlög ef lögum er ekki fylgt, en það á kannski ekki við um ríkisstjórnina sjálfa og ráðherra hennar eins og við höfum nú dæmi um. Af hverju skyldi það vera? Af hverju voru ný jafnréttislög sett árið 2008? Því verður best lýst með eigin orðum ráðherra í framsöguræðu með málinu, með leyfi forseta: „Jafnréttismál eru mannréttindamál en þeim er sýnd fullkomin óvirðing ef eftirfylgni með þeim er virt að vettugi eða sett margfalt neðar í forgangsröðina um virkt eftirlit en t.d. samkeppnis- eða fjármálalöggjöfin.“ Hæstv. ráðherra sagði enn fremur: „Ég er sammála síðasta ræðumanni um að jafnrétti er þjóðarnauðsyn. En ég vil jafnframt minna hv. þingmann á að það eru nær 50 ár síðan sett voru jafnréttislög sem ekki hefur verið farið eftir. […] Þegar kærunefnd úrskurðar brot á jafnréttislögum þá er úrskurði kærunefndar ekki einu sinni fylgt eftir.“ Þetta sagði hæstv. ráðherra í framsöguræðu sinni. Þessu ætlaði þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra að breyta og bæta þegar hún hafði tækifæri til, gera úrskurði kærunefndarinnar bindandi fyrir málsaðila í stað álitsgerða áður, færa framkvæmdina nær því sem hún er á öðrum Norðurlöndum. Þess vegna, frú forseti, eru viðbrögð hæstv. ráðherra í besta falli aumkunarverð. Hún beitir fyrir sig faglegu skálkaskjóli. Mér taldist til að í tíu mínútna ræðu hæstv. ráðherra hafi orðið „faglegt“ komið átta sinnum fyrir. Það að segja að hlutir séu faglegir gerir þá ekki endilega faglega. Það kallast innstæðulausar yfirlýsingar. Í yfirlýsingu forsætisráðuneytisins í gær sagði að ráðherrann hefði engin afskipt haft af málinu nema leggja áherslu á að hæfasti umsækjandinn væri skipaður og að jafnréttislögum væri framfylgt. Frú forseti. Hvað erum við þá að gera hér? Jú, það er mat kærunefndar jafnréttismála að þetta ráðningarferli hafi nefnilega ekki verið faglegt þótt það hafi verið sagt átta sinnum hér áðan. Þvert á móti segir kærunefndin í sínum úrskurði að lög hafi verið brotin. Kærunefndin fór yfir öll rök í málinu og það er mjög aumt þegar hæstv. forsætisráðherra reynir að gera lítið úr úrskurði kærunefndarinnar sem hún sjálf barðist fyrir að yrði bindandi og sem hún skipaði sjálf. Kærunefndin tekur sérstaklega fram í úrskurðinum að þetta hafi tekið langan tíma vegna umfangs málsins og vegna mikillar gagnaöflunar. Grípum aðeins niður í úrskurðinn, með leyfi forseta: „Hvorki liggja fyrir nákvæm gögn um það hvernig umsækjendur svöruðu einstökum spurningum né önnur greinargóð gögn um það hvernig svörin voru metin. Hefði slík greining þó verið mjög mikilvæg, sérstaklega þegar höfð er hliðsjón af því að í sumum tilvikum gengur einkunnagjöf fyrir hæfnisþætti í berhögg við hlutrænar upplýsingar sem fyrir liggja í málinu.“ Þetta hljómar mjög faglega. Þar segir enn fremur: „Vegna skorts á gögnum hefur kærunefndin takmarkaðar forsendur til að leggja sérstakt mat á stigagjöfina …“ Þetta hljómar líka mjög faglega. Kærunefndin segir í raun með úrskurði sínum að ekki hafi verið faglega staðið að málum því að ef það hefði verið gert hefði niðurstaðan orðið önnur. Það er úrskurðurinn. Forsætisráðherra segir hins vegar að faglega hafi verið staðið að málum og setur því ofan í við nefndina og er því komin í stríð við nefnd sem hún sjálf skipaði. Til hvers að fara yfir málið með rýnihópi, hlutlausum rýnihópi úr háskólasamfélaginu, ef ráðherra telur að ekki þurfi að bæta eitt eða neitt af því að faglega hafi verið staðið að málum? Hljóta ekki viðbrögð allra sem fá á sig úrskurð hér eftir um að hafa ekki farið að þessum lögum, rök þeirra aðila, að verða þau að víst hafi verið staðið faglega að málum? Þetta verður niðurstaðan eftir þetta ferli. Er forsætisráðherra kannski komin að þeirri niðurstöðu að ráðningar séu alltaf svo matskenndar að það sé ekki í rauninni á færi nefndarinnar að skera úr um hvort rétt hafi verið staðið að málum? Virka sem sagt ekki lögin sem þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra barðist svo mikið fyrir og setti og lagði fram? Ég hélt að hæstv. ráðherra ætlaði að breyta heiminum. Hún vísar í það að svona hafi þetta verið gert, við gerum þetta öðruvísi. En það er óvart líka ekki alveg í lagi. Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera í framhaldinu, hvað ætlar hæstv. ráðherra að læra af þessu? Hvernig væri að byrja á því að fara eftir lögunum? Hæstv. ráðherra hefur tvo kosti í stöðunni samkvæmt lögunum sem hún sjálf setti: Að greiða kæranda skaðabætur eða sækja málið fyrir dómstólum. Hvora leiðina ætlar hæstv. ráðherra að fara? Útilokar hæstv. ráðherra að fara með málið fyrir dómstóla? Við þessari spurningu vil ég fá skýrt svar. Alltaf skal sá ágæti ráðherra og þessi hæstv. ríkisstjórn deila við dómarann. Við vorum í atkvæðagreiðslu um hæstaréttarsniðgöngu rétt áðan. Það er reyndar önnur leið í boði og það er sú leið að hæstv. ráðherra taki sjálfa sig á orðinu frá því að hún var í stjórnarandstöðu og axli pólitíska ábyrgð. Ritstjóri Fréttablaðsins kallaði þetta skólabókardæmi um tvöfalt siðgæði. Ég leyfi mér að taka undir það. Ég hvet hæstv. forsætisráðherra til að íhuga vel orð sín í fyrndinni, það mundi ég gera ef ég væri í hennar sporum.

Virðulegi forseti. Jöfn staða kynjanna og markmið jafnréttislaga eru hvort tveggja afar mikilvæg mál. Ekki er hægt að draga úr því að þetta eru hvort tveggja atriði sem ég held að flestir stjórnmálamenn, a.m.k. í orði kveðnu, leggi mjög mikla áherslu á og það hlýtur að vera markmið okkar sem hér störfum, a.m.k. bendir sú lagasetning sem þingið hefur staðið fyrir til þess að þetta sé vilji þingsins. Það mál sem við ræðum í dag, þ.e. úrskurður kærunefndar jafnréttismála, er afar alvarlegt mál og mikilvægt að taka hér til umræðu. Vinna kærunefndarinnar byggist á sjálfstæðri gagnaöflun að nokkru leyti, einnig á gögnum máls, viðtölum við aðila málsins, og að mínu viti er úrskurðurinn skýr. Það er niðurstaða nefndarinnar, eins og kemur fram í úrskurðarorðinu, með leyfi forseta: „… að brotið hafi verið gegn ákvæðum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Kærandi er að mati kærunefndarinnar metinn jafnhæfur eða á sumum sviðum hæfari en hinn skipaði.“ Hins vegar er það svo að samkvæmt niðurstöðum ráðgjafa ráðuneytisins og þeirrar hæfnisnefndar sem ráðuneytið sjálft hafði skipað var þeim tveimur aðilum sem álitaefnið snýst um raðað í fyrsta og fimmta sæti samkvæmt einhvers konar stigagjöf. Ég get alveg séð að ráðherra hafi verið vandi á höndum þegar kom að því að meta þessar niðurstöður og að sumu leyti vandséð hvernig miðað við - eða í rauninni erfitt að bregðast við þessu. Ég held að það hafi verið mjög erfitt og ég öfunda ekki ráðherra af því að hafa lent í þessari stöðu. Ábyrgðin er engu að síður ráðherrans, það liggur algjörlega ljóst fyrir. Við skulum ekki gleyma því að þarna er verið að tala um fimm einstaklinga sem voru teknir í tvö viðtöl af 41 umsækjanda í það heila. Ofar í röðinni en kærandi var til að mynda eftir því sem ég kemst næst af úrskurðinum raðað annarri konu og aðrir aðilar þar á milli. Mér finnst ráðuneytið þurfa í þessu máli að leggja allar upplýsingar í málinu á borðið. Við þurfum að vita nákvæmlega hvað var þarna undir. Mér finnst við ekki hafa fengið það almennilega á hreint. Sú yfirlýsing sem kom frá ráðuneytinu í gær gaf að vísu einhverjar upplýsingar en það voru ekki allar þær upplýsingar sem mér finnst að við sem þingmenn þurfum að hafa. Hvernig var til að mynda stigakerfið sem þarna var notað? Hvernig í ósköpunum gat stigakerfið verið þannig að hægt væri að komast að allt annarri niðurstöðu af hálfu kærunefndarinnar en samkvæmt einhverju stigakerfi og viðtalskerfi sem farið var í í ráðuneytinu? Ég átta mig ekki á því. Þarf kannski að endurskoða ferlið? Þarf kannski í svona tilfellum að skoða nákvæmlega alla hina sem voru í lokahópnum? Er kannski ekki fullnægjandi að skoða bara fyrsta og fimmta af því að væntanlega eru aðrir þar á milli, einhvern veginn raðast þeir? Og þó að ég sé alls ekki að draga úr því að það var klárlega samkvæmt niðurstöðunni brotið á kæranda, hver er þá staða hinna sem voru þarna á milli? Ég er líka efins í því, ég get alla vega ekki metið það af þeim gögnum sem liggja hér fyrir í þessu máli sem eins og ég sagði áðan eru ekki alveg fullnægjandi, að það hafi verið ætlunin að velja á milli þessara einstaklinga á grundvelli kynferðis, það get ég ekki séð. Mér finnst hreinlega eða mann grunar nánast að það hafi verið ætlunin með einhverju móti að velja eða tryggja það að þessi tiltekni einstaklingur, óháð kyni, fengi ekki djobbið, og kem þá kannski inn á þá athugasemd hæstv. ráðherra áðan að þar var um að ræða pólitískan samstarfsmann. Maður veltir því fyrir sér: Eru starfsmenn í ráðuneytinu orðnir svo miklir „kóarar“ með pólitískum réttrúnaði að þeir fari þessa leið? Virðulegi forseti. Ég held að það sem við getum að endingu sagt hér sé að ráðuneytið eigi að hlíta niðurstöðum kærunefndarinnar. Það á að leggja öll gögn á borðið og ráðuneytið á svo sannarlega að finna leiðir til að bæta það tjón sem orðið er í málinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferð hennar hér á þessu máli sem snýr að ábyrgð hennar sem forsætisráðherra og yfirmanns þá í því ráðuneyti sem heyrir undir hana. Úrskurðarorð þess úrskurðar sem við tölum hér um eru svohljóðandi, með leyfi forseta: „Forsætisráðherra braut gegn ákvæðum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008, við skipun í embætti skrifstofustjóra á skrifstofu stjórnsýslu- og samfélagsþróunar í forsætisráðuneytinu.“ Ráðherra braut gegn ákvæðum laga, ráðherra gerðist því brotlegur við lög samkvæmt þessum úrskurðarorðum. Þar af leiðandi er mjög ódýrt, svo ég noti bara það orð, að vísa ábyrgðinni yfir á ferli, hugsanlega embættismenn eða ráðgjafa um að þetta allt saman skyldi klúðrast. Það er að sjálfsögðu ráðherrann sem ber ábyrgðina þegar upp er staðið. Ráðherrann horfir gjarnan til baka, gerði það í ræðu sinni og var að mínu viti að reyna að réttlæta það eða skýra út fyrir okkur að hennar brot væri allt öðruvísi og minna en einhverra ráðherra í fortíðinni. Eigum við að horfa til baka til að leita réttlætingar á mistökum eða lögbrotum sem við gerum í dag eða eigum við að horfa til baka til fortíðarinnar til þess að læra? Skilaboðin sem við þingmenn fengum hér eftir rannsóknarskýrslu Alþingis voru þau að við ættum að læra. Ég get ekki séð að hæstv. forsætisráðherra ætli sér að læra nokkurn skapaðan hlut, heldur að réttlæta það að hæstv. ráðherra ætli sér að sitja áfram vegna þess að þetta var miklu alvarlegra í fortíðinni. Ég er ósammála hæstv. ráðherra með að þetta sé eitthvert minna brot í dag eða annars konar dómur. Það sem ég náði að kynna mér var að málin voru misjafnlega sett fram, það er hins vegar alveg rétt. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að nota þetta tækifæri til að setja okkur ný viðmið. Nú hefur hæstv. forsætisráðherra það í hendi sér hvort hún ætli að segja við þingheim, og þjóðina sem hæstv. forsætisráðherra gjarnan talar til og talaði í umboði fyrir, og setja okkur markmið til framtíðar um hvernig við eigum að axla ábyrgð og hvernig menn ætla að vinna. Ég tel að ef forsætisráðherra ætlar sér ekki að axla ábyrgð á þessu broti sem hún gerði sig seka um samkvæmt úrskurðarorðunum hljóti þeir þingmenn sem hér sitja og verða hugsanlega ráðherrar einhvern tímann að hugsa: Nú, forsætisráðherra 2011, hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir, sagði í þingsal 24. mars að þetta væri ekki það stórt brot að hún þyrfti endilega að segja af sér þó að þetta væri dómur. Þetta snýst um það hvernig við öxlum ábyrgð. Eitt af því sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar er einmitt það hvernig menn axla ábyrgð. Það hlýtur að hafa verið mjög freistandi fyrir þá ráðherra sem voru rannsakaðir í rannsóknarskýrslunni og síðan ákærðir vegna landsdóms að vísa bara á eitthvert ferli, vísa á undirmenn, vísa á aðra starfsmenn í ráðuneytinu og eitthvað slíkt. Þeir gerðu það hins vegar ekki, þeir ákváðu að axla ábyrgðina, sögðu að þeir bæru ábyrgð á ráðuneytunum og því sem þar fór fram. Kannski er ekki saman að jafna um efnistök og innihald, það getur vel verið, en þarna öxluðu menn ábyrgð. Ætlar hæstv. forsætisráðherra að axla ábyrgð? Til upprifjunar sat hæstv. ráðherra í þeirri ríkisstjórn og starfaði með þeim ráðherrum sem sögðust bera ábyrgð á þeim ráðuneytum þá. Með leyfi frú forseta ætla ég hér að vitna í orð hæstv. forsætisráðherra þegar hún var hér þingmaður: „Hjá öðrum lýðræðisþjóðum hefði ráðherra sem brýtur svo gróflega lög og reglur verið látinn fjúka. En hér á landi er allt leyfilegt hjá ráðherrum og þeir komast upp með allt.“ - Þetta sagði Jóhanna Sigurðardóttir árið 2004. Og: „Hver er pólitísk ábyrgð ráðherrans? Er henni fullnægt að mati ráðherra með því að brotaþola verði dæmdar skaðabætur eða á ráðherra að segja af sér?“ - Þetta sagði hæstv. núverandi forsætisráðherra árið 2004. Þetta er enn eitt klúðrið að mínu viti, frú forseti, um það hvernig ríkjandi stjórnvöld, ráðherrar er sitja í dag, taka á málum eða horfa á vandamál sem koma upp hjá þessari ríkisstjórn. Ég hef ekkert sérstakt við hæstv. forsætisráðherra að sakast í þessu máli. Það var hins vegar kveðinn upp dómur, úrskurður, um að hún hefði brotið lög. Við höfum heyrt hæstv. umhverfisráðherra koma sér undan því að axla ábyrgð á úrskurði sem á hana féll eða dómi, það fer eftir því hvernig við túlkum það. Ég er gríðarlega ósáttur við það. Þar var líka tækifæri til að segja: Við ætlum að taka upp þessi nýju vinnubrögð sem stjórnarliðar og ríkisstjórnin tala um svo fjálglega þegar það hentar. Nú er boltinn kominn til hæstv. forsætisráðherra frá hæstv. umhverfisráðherra til að setja hér ný viðmið og horfa til framtíðar. Það er nefnilega ekki eingöngu hæstv. forsætisráðherra sem mun í framtíðinni leyfa sér það að vísa til fortíðar um viðmiðin fyrir því hvenær menn axla ábyrgð. Það munu örugglega fleiri nota það tækifæri þegar fram líða stundir.

Forseti. Ég verð að viðurkenna að mér líður eins og ég sé föst í sápuóperu sem hefur gengið í nokkur ár, handritshöfundarnir eru orðnir uppiskroppa með góðan söguþráð og farnir að bjóða upp á endurtekið efni en hafa víxlað persónum og leikendum. Það er alltaf vont þegar ráðherrar fá einn á kjammann frá kærunefndum en það hlýtur að vera sérstaklega vandræðalegt fyrir þann ráðherra sem hefur kannski beitt sér mest og best fyrir auknu jafnrétti kynjanna og annarra í samfélaginu. Ég hef verið að kynna mér gögn málsins, úrskurðinn, yfirlýsingu frá forsætisráðuneytinu, greinargerð mannauðsráðgjafans sem ráðlagði ráðuneytinu í ráðningarferlinu og ýmislegt úr fjölmiðlum. Ég sé að mannaráðningar eru háþróuð vísindagrein sem til þessa hefur greinilega farið að mestu fram hjá mér. Ég hef hins vegar nokkrum sinnum þurft að ráða starfsmann og til þess hef ég bara notað brjóstvitið og farið eftir einhverri tilfinningu sem ég hef haft í maganum. Það hefur reynst mér vel þótt það dygði væntanlega ekki í Stjórnarráðinu. Ef ég hefði verið í sporum forsætisráðherra hefði brjóstvitið þó sagt mér að ráða ekki flokkssystur mína. Það yrði af flestum túlkað sem pólitísk spilling. Ég er jafnréttissinni en ég vil leyfa mér að benda á að jafnréttishugtakið er gallað innan ramma laganna þegar það tekur bara til karla og kvenna. Það hallar mun meira á ýmsa aðra hópa í samfélaginu en konur nú á 21. öldinni. Mér sýnist sem báðir umsækjendur séu afar hæfir, þau eru með ferilskrár sem gætu átt við 100 ára manneskjur. En aftur og aftur upplifum við að umræða um viðkvæm mál leitar ofan í skotgrafir og þær skotgrafir eru mun dýpri en virðist við fyrstu sýn. Það verður að aukaatriði hvað gerðist í raun og veru í þessu máli en aðalatriðið hvað einhver sagði við einhvern einhvern tímann við svipaðar kringumstæður. Það kann ekki góðri lukku að stýra.

Virðulegi forseti. Það sem skiptir mestu máli þegar þetta mál er rætt og skoðað af rósemd og yfirvegun, sem var ekki hér í umræðunni í gær og fram eftir degi, er að draga lærdóm af úrskurðinum og því ferli sem á bak við hann liggur. Hér var staðið faglega að málum frá upphafi til enda. Það er ekki upp á hæstv. forsætisráðherra að klaga í þessu máli með neinum hætti. Hins vegar vekur þetta athygli á ágöllum ferlisins. Þetta kallar á endurskoðun á öllu ferlinu þar sem um er að ræða jafnhæfa einstaklinga, mjög hæfa, sem er sjálfsagt erfitt að raða. Það er fenginn faglegur aðili utan frá til að raða einstaklingunum. Í þessu tilfelli raðast kærandinn í fimmta sæti og það er ákveðið af ráðningarmatsfólki að leggja til að sá sem efstur er sé hæfastur og verði ráðinn. Það var faglega staðið að málinu í hvívetna. Það var engin leið að víkja því mati frá og meta það út frá einhverjum öðrum kríteríum, að byrja á að meta það að það hallaði á konur í skrifstofustjórahópi, fara síðan í hæfnismatið o.s.frv. Þarna stangast á mjög óþægilega og óheppilega annars vegar hið faglega ráðningarferli og hins vegar staða jafnréttismála í hópi þeirra sem ráða skal inn í. Það er óheppilegt og það er lærdómur sem við eigum að draga af þessu máli í staðinn fyrir að hendast ofan í skotgrafirnar með alls kyns skítkasti og reyna að gera hæstv. ráðherra ótrúverðugan í málinu. Það er ómerkilegur málflutningur en hér er um að ræða alvarlegt mál sem við hljótum öll að vilja draga af pólitískan lærdóm og laga og bæta ráðningarferli af þessu tagi. Hér er um að ræða mjög mikilvægar stöður í okkar stjórnkerfi, það er mjög mikilvægt að bæta enn um í jafnréttismálum þó að ágætlega hafi gengið á síðustu árum, en þarna stangast á mat kærunefndar jafnréttismála annars vegar og utanaðkomandi ráðningarskrifstofu hins vegar. Það er í engu samræmi við tilefni máls að kalla eftir afsögn ráðherra eða hafa uppi þann málflutning sem hér hefur verið reynt að hafa uppi á fyrstu stigum þessa máls. Það hefði sjálfsagt verið hægt að færa rök fyrir því ef að baki þessu lægju gerræðisleg vinnubrögð þar sem hæstv. ráðherra hefði beitt einhverju pólitísku handafli til að velja fram fyrir faglega röð pólitískan samherja, flokksbróður eða flokkssystur, og taka slíkan einstakling fram fyrir faglega raðaða röð. Þá hefði verið hægt að fara með látum í hæstv. ráðherra. En því fer víðs fjarri að svo hafi verið, heldur þvert á móti var farið eftir faglegu mati. Svo má vel vera að það sé hægt að deila um faglega matið hjá ráðningarskrifstofunni, það getur vel verið. Við þurfum bara að fara yfir alla þessa ferla. Úrskurðurinn, sem ekki er gert lítið úr með neinum hætti, kallar fyrst og fremst á endurskoðun á ferli sem er greinilega mjög gallað. Það er það sem úrskurðurinn dregur fram fyrst og fremst, að ráðningarferlið stenst ekki ítarlega skoðun þegar jafnréttissjónarmið stangast á við faglegt mat og faglega röðun. Við skulum bera gæfu til að fara yfir málið af yfirvegun og rósemi, draga af því þá lærdóma sem við þurfum að draga, af því að þetta eru mál sem eru alltaf erfið og viðkvæm þegar er verið að ráða inn einstaklinga og stendur ekki upp á nokkurn einasta ráðherra almennt annað en að ráða hæfasta og besta einstaklinginn og fara eftir faglegu mati við þær ráðningar.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka bæði hæstv. forseta og ekki síður hæstv. forsætisráðherra fyrir að bregðast við ákalli héðan og gefa skýrslu um þetta erfiða mál sem snýst um það að ráðherrar fari að lögum, ekki eftir faglegu mati heldur að lögum og eftir þeim úrskurðum sem þeim tengjast. Hæstv. forsætisráðherra hefur átt merka sögu í pólitík. Fáir ef nokkrir hafa haft jafnmikil áhrif á mótun jafnréttislöggjafarinnar síðustu áratugi ef svo má segja. Stór orð hafa vissulega fallið í gegnum tíðina, við þekkjum þau vel og ég ætla ekkert að endurtaka þau. En ég hlýt að spyrja mig eftir að hafa hlustað á þau stóru orð í gegnum tíðina og fundið fyrir viðbrögðum forsætisráðherra hvort ekki hafi áreiðanlega búið þar að baki raunverulegur vilji til að gera málaflokkinn betri, að ekki hafi búið að baki pólitískur leikur, einhver sýndarmennska eða stundarhagsmunir. Ég geri ráð fyrir því í ljósi sögunnar að hæstv. forsætisráðherra hafi þar sýnt hinn raunverulega vilja til þess að stuðla að framgangi og eflingu jafnréttismála í landinu en ekki verið í einhverjum pólitískum skollaleik. Þetta er nefnilega alvörumál. Þegar maður er í ríkisstjórn er það ekki bara til að taka við klappinu á bakið, heldur þýðir það líka að við þurfum að taka við þeim höggum, kjaftshöggum eins og forsætisráðherra lendir núna í, og taka þeim og bregðast við af sóma. Það var talað um að við mættum ekki tala um að það væri afturkippur í jafnréttismálum. Ég fullyrði að svo er, það þýðir ekki bara að benda á jöfn kynjahlutföll í ríkisstjórn. Hvað erum við t.d. að upplifa í leik- og grunnskólamálum vítt og breitt, m.a. hér í borginni? Hvernig upplifum við hina kynjuðu hagstjórn? Hún var brandari þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram. 540 manns hefur verið sagt upp hjá hinu opinbera, þar af 470 konum, 70 karlmönnum. Á fæðingarorlofið, mikilvægasta jafnréttistæki síðari tíma, hefur verið ráðist þrisvar sinnum. Ríkisstjórnin kann ekki mikið að skera niður en hún kunni þó að skera niður fæðingarorlofið. 
             Þetta eru jafnréttismálin í hnotskurn hjá ríkisstjórninni og þess vegna segi ég: Það er afturkippur í jafnréttismálum á Íslandi og þess vegna undrast ég fyrstu viðbrögð forsætisráðherra, að þau skuli hafa verið með þeim hætti sem raunin varð. Ég vil hins vegar reyna að líta bjartari augum til framtíðar og vona að menn taki af alvöru á þessu máli og sýni fram á að viðbrögðin mega ekki snúast um það hvort ríkisstjórnin lifir eða deyr. Viðbrögðin mega ekki snúast um það hvernig lífi forsætisráðherra vindur fram í stóli forsætisráðherra, viðbrögðin mega ekki vera þannig. Viðbrögðin verða að snúast um það hvernig við getum eflt jafnréttismálin, að gera rétt í málinu, fara eftir lögum. Þess vegna hljótum við að spyrja og ítreka þá spurningu: Ætlar hæstv. forsætisráðherra að borga skaðabætur eða ætlar hún að halda áfram með málið og fara með það fyrir dómstóla? Það er skýlaus krafa okkar hér að það verði farið eftir úrskurði og hann virtur afdráttarlaust, að menn fari ekki í það sem mér fannst því miður fyrstu viðbrögð forsætisráðherra vera, þ.e. að tala jafnréttismálin niður en ekki upp. Þau eru töluð niður þegar bornar eru brigður á hæfi þeirra sem eru í kærunefnd jafnréttismála, það eru bornar brigður á hæfi þeirra með því að tala þennan úrskurð niður. Það þýðir ekki að koma hér enn og aftur og reyna að fela sig á bak við ráðuneytisstjórann í forsætisráðuneytinu eða ráðgjafa úti í bæ. Forsætisráðherra ber einfaldlega pólitíska og lagalega ábyrgð á ráðningu embættismanna. Þetta er einfalt og þetta er skýrt og þetta er eftir lögum. Þess vegna fer ég fram á það við hæstv. forsætisráðherra, ötulan baráttumann jafnréttismála í gegnum tíðina, að viðbrögð hennar mótist 

Forseti. Það er hvorki sanngjarnt, sannfærandi né trúverðugt að bera það á hæstv. núverandi forsætisráðherra að þau sjónarmið hafi ráðið ferðinni að ráða frekar karl en konu í umrætt starf.  
             Þetta er ekki sagt til að reyna að draga úr þeirri ábyrgð sem ráðherra ber á stjórnsýslunni í sínu eigin ráðuneyti. Það hljóta ráðherrar að gera og hljóta að mæta úrskurði eins og þeim sem hér liggur fyrir frá úrskurðarnefnd kærunefndar jafnréttismála með viðeigandi hætti. 
             Ég vil segja það að eftir að hafa farið yfir úrskurð kærunefndarinnar, gögn málsins frá forsætisráðuneytinu og annað þessu tengt er ég sammála þeim sem hér hafa sagt að ráðherra hafi vissulega verið vandi á höndum þegar niðurstaða ráðgjafa í mannauðs- og ráðningarmálum var með þeim hætti sem hún var. En hún er auðvitað ekki hafin yfir gagnrýni heldur, að sjálfsögðu ekki. Þá er spurningin þessi: Erum við með þessi ráðningarmál í réttum farvegi yfirleitt? Það má benda á að umboðsmaður Alþingis hefur komist að þeirri niðurstöðu, t.d. í háttsettu ráðningarmáli í Stjórnarráðinu, að það séu gild rök að taka tillit til viðtala sem hluta af rökum fyrir því hver ráðinn er í viðkomandi starf. Það virðist fara á skjön við það sem úrskurðarnefnd kærunefndarinnar segir í sínum úrskurði. Þetta er atriði sem við þurfum að huga að. Ég vek sérstaklega athygli á því að ég tel og hef lengi talið að þessi ráðningarmál í Stjórnarráðinu og æðstu embættismanna séu ekki í góðum farvegi. Ég hef ítrekað, m.a. á þessu þingi, flutt tillögu til þingsályktunar um mótun reglna um verkferla og hæfnismat við opinberar embættisveitingar þar sem ég færi rök fyrir því að embættisveitingar af þessu tagi eigi að vera í höndum - fyrst faglegt mat hjá hæfnisnefndum og síðan jafnvel að ræða það hvort embættismannaráðningar eigi yfirleitt að vera í höndum ráðherra eða hugsanlega sérstakrar ráðningarnefndar. Ég tel að það eigi að styrkja hina pólitísku stjórnsýslu í ráðuneytum með því að í kringum hvern ráðherra sé starfseining sem kemur og fer með ráðherrum en að aðrar ráðningar embættismanna og annarra starfsmanna séu ekki í höndum ráðherranna sjálfra. Ég held að mýmörg dæmi í gegnum árin sýni fram á það að það er ekki klókt að ráðherrarnir taki slíkar ákvarðanir. Ég er þeirrar skoðunar, ég hef flutt um þetta þingmál og það hefur verið mælt fyrir því á þessu þingi. Það er til meðferðar í hv. allsherjarnefnd og ég vonast til þess að það hljóti hljómgrunn og fái þar framgang. Ég tel sem sagt að þarna þurfi að greina miklu betur á milli þess hvað eru pólitísk störf í stjórnsýslunni - því að þau eiga að vera til staðar, um það hljótum við öll að vera sammála - og hver eru fagleg og embættisleg. Þarna þarf að skilja á milli með miklu skýrari hætti en við höfum gert í dag og ég tel að þetta mál eigi að vera okkur fyrst og fremst 

Virðulegi forseti. Í umræðunni í gær kom að mínu mati mjög skýrt fram að niðurstaðan í þessu máli var áfall fyrir stjórnarliða. Í svörum hjá hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, þingflokksformanni Samfylkingarinnar, og hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur kom fram að þær voru slegnar yfir þessari niðurstöðu. Þetta eru konur sem hafa, alveg eins og hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir, sett jafnréttismál á oddinn, hafa barist fyrir auknu jafnrétti og telja það eina af lykilforsendum þess sem þær gera í starfi sínu sem stjórnmálamenn. Ég tel að í ræðu hæstv. forsætisráðherra hafi komið mjög skýrt fram að hún tekur þetta mjög alvarlega, þetta er persónulegt áfall fyrir hana. Mér finnst hins vegar að við sem höfum tekið til máls í dag og í gær þurfum að velta fyrir okkur hvort þessi niðurstaða eigi að vera enn einn rökstuðningurinn fyrir því að við eigum að hætta að hugsa um jafnréttismál. Við heyrum allt of oft talað um að við eigum að hætta að hugsa um kynjaða hagstjórn vegna þess að hún virkar ekki, vegna þess að við náum ekki þeim markmiðum sem kynjaðri hagstjórn er ætlað, þar með eigum við bara að hætta að hugsa um þetta. Menn tala um að það sé vegna þess að það er verið að segja upp fleiri konum en körlum og þá sé bara kjaftæði að huga eitthvað að kynjaðri hagstjórn. 
             Ég held að þetta sé einmitt rökstuðningurinn fyrir því hvað það skiptir gífurlega miklu máli að við höldum áfram að ræða um jafnréttismál, að við höldum áfram að fara af stað með verkefni sem tengjast jafnréttismálum karla og kvenna vegna þess að það eru svo mörg mál sem við rekumst á hér dagsdaglega sem sýna og sanna að það er ekki jafnrétti í raun í íslensku samfélagi. Við sjáum það við úthlutun styrkja þar sem einmitt er talað um að það sé farið eftir mjög faglegum vinnubrögðum og faglegum viðmiðum. Samt sjáum við að konur eru kannski 20–30% þeirra sem sækja um styrki og þær fá mun lægri upphæðir er karlar. Við sjáum það í fjölmiðlum að af einhverri ástæðu endurspeglast staða okkar á framboðslistum og staða okkar innan stjórnmálaflokkanna ekki í fjölda viðmælenda í fréttum og annarri umfjöllun fjölmiðla. Hver er ástæðan fyrir þessu? Launamunurinn hefur ekki minnkað og konum hefur svo sannarlega ekki fjölgað í stjórnum og stjórnendastörfum í viðskiptalífinu. Allt þetta segir okkur að það skiptir gífurlega miklu máli að við höldum áfram að vinna í jafnréttismálum. Það er ekki nóg að setja lögin, heldur þurfum við sífellt, á hverjum einasta degi, að hafa þetta í huga. Við sjálf fengum ansi duglega áminningu þegar við kusum nýlega í landskjörstjórn. Við þurfum að tala saman því að þetta er eitt af sjónarmiðunum sem skipta gífurlega miklu máli þegar við sjálf tilnefnum í nefndir og ráð. Þar stóð Alþingi sig ekki. Hér ætla ég aðeins að fá að nefna það að ég hef í gegnum árin bæði menntað mig í starfsmannastjórnun og starfað mjög mikið við ráðningar á fólki. Ég stoppaði við það bæði í rökstuðningnum í gær og í rökstuðningi hæstv. ráðherra í ræðunni að hugsanlega hafi hér komið inn matsatriði sem hafði ekki með kynið að gera, heldur pólitísk tengsl viðkomandi umsækjanda sem kærði málið. Það var hugsanlega talið, þó að enginn hafi kannski rætt það beint, að ekki hefði verið forsenda fyrir því að ráða viðkomandi einstakling þó að hann hefði verið jafnhæfur vegna þess að tengslin voru of mikil, að við séum orðin of hrædd við að taka umræðuna um það að við sem störfum í stjórnmálum 

Hæstv. forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram sem mér finnst að mestu hafa verið málefnaleg. Ég vil byrja á að segja, af því að hér hafa verið aðdróttanir um að ég sé að vísa frá mér ábyrgð í þessu máli og vísa henni á undirmenn mína og þá aðila sem komu að þessu undirbúningsferli eins og mannauðsstjórann, að það er auðvitað fjarri lagi. Það sem ég gerði var að lýsa fyrir Alþingi, eins og mér ber skylda til að gera, hvernig þetta mál var unnið, hvernig það var undirbúið, á hvaða grunni ég reisti og byggði mína ábyrgð. Þegar það liggur fyrir að ég er með þetta í höndunum og tek ákvörðun er ábyrgðin mín og ég skorast ekki undan henni. Það er heldur ekki rétt sem hér var ýjað að, að pólitísk framtíð mín skipti einhverju máli í þessu sambandi. Hún gerir það ekki. Það sem skiptir máli í þessu sambandi er að við drögum af þessari niðurstöðu rétta niðurstöðu. Þar fannst mér Björgvin G. Sigurðsson komast að hárréttri niðurstöðu. Hann segir: Það sem þarf að skoða í þessu sambandi og þessu ferli öllu er faglega matið, þar þurfa menn að skoða málið. Hvers vegna var því faglega mati, sem ég taldi mig byggja á alveg frá grunni og lagði upp með sem slíkt, hafnað og vísað til hliðar en tekið upp allt annað mat sem kærunefnd kemst svo að niðurstöðu um? Mér finnst tilefni til að fara yfir þetta. Í mörgum málum þar sem úrskurðarnefndir eru til staðar, ekki bara í jafnréttismálum heldur skipulagsmálum og fleiri málum, er oft um að ræða matskennd atriði sem ráðherrar verða að lokum að bera ábyrgð á og taka ákvörðun um. Svo er í þessu tilviki. Þarna kemur fram mismunandi mat og misvísandi niðurstöður. Af því eigum við sannarlega að draga niðurstöðu, og hana rétta, og fara yfir þetta mál. Ég vil segja að ég treysti kærandanum í þessu tilviki mjög vel. Ég bendi á að ég skipaði Önnu Kristínu Ólafsdóttur sem formann yfir nefnd sem vinnur það vandasama verk að endurskoða stjórnsýsluna, m.a. hvernig staðið er að ráðningum. Hún var ráðin í það mál og stóð sig mjög vel í því. Hún sagði sig að vísu frá því þegar niðurstaða lá fyrir í þessu máli. Hún var mjög hæf í þessu efni. En ég bara treysti mér ekki til að ganga fram hjá faglegu mati sem sett er í mínar hendur og velja aðila sem metinn er númer fimm í röðinni og velja þann aðila númer eitt. Ég bara treysti mér ekki til þess. Það segir hins vegar ekkert um að Anna Kristín er mjög hæf til ýmissa verka sem hún hefur tekið að sér í gegnum tíðina. Ég vísa því líka á bug sem hér hefur verið sagt að það sé hægt að bera saman ráðningu Ólafs Barkar þar sem ráðherrann var með niðurstöðu frá Hæstarétti um svona mat á einstaklingum, hæfi þeirra eins og ég var með, þar sem hann fékk mjög lágt mat á móti öðrum einstaklingum. Samt var hann ráðinn. Það er ráðning sem ég hefði ekki viljað standa að og bera ábyrgð á vegna þess að það var pólitísk ráðning þar sem gengið var gegn hæfnismati sem lá til grundvallar. Á þessu er ríkulegur munur. Það er spurt um framhaldið. 

Forseti vill tilkynna það að mál nr. 5 og 12 eru tekin út af dagskrá fundarins.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir að þetta mál komist hér á dagskrá í önnum þingsins. Þannig er mál með vexti, eins og allir vita, að kjarasamningar eru opnir og aðilar vinnumarkaðarins hafa svo vikum skiptir reynt að ná saman um grundvöll nýrra kjarasamninga og þar er verið að reyna að horfa til þriggja ára. Það er rétt að halda því til haga strax í upphafi þessarar umræðu hversu miklu máli það skiptir að góð samstaða virðist vera um það meðal aðila vinnumarkaðarins að gera langtímasamninga og raunhæfa samninga. Allt frá árinu 2009 hefur það staðið upp á ríkisstjórnina að styðja við þetta ferli með aðgerðum og með úrræðum sem auka bjartsýni manna á að hjól atvinnulífsins komist aftur af stað þannig að réttur grundvöllur fyrir launahækkunum sé myndaður. Stóra myndin er þessi: Í hruninu töpuðust rúmlega 20.000 störf. Það var mikið áfall fyrir ríkissjóð á tekjuhliðinni og atvinnuleysi rauk að sjálfsögðu upp. Verkefnið er því að vinna að sköpun nýrra starfa. Hagvöxtur er einhver besti mælikvarðinn sem við höfum á sköpun nýrra starfa. Með þeirri hagvaxtarspá sem nú blasir við okkur, síðast þeirri sem ASÍ sendi frá sér í dag, er ljóst að fram undan eru hagvaxtarár sem rétt svo tryggja að haldið verði í horfinu, þ.e. það er engan kjarabata að fá eins og útlitið er í efnahagsmálunum. Minni háttar breytingar verða á atvinnuleysi. Það mun verða svona um það bil það sama og við erum að glíma við í dag. Það eru engar forsendur fyrir aðila vinnumarkaðarins til að semja um launahækkanir. Það eru með öðrum orðum við þær aðstæður sem hér hafa verið skapaðar engar forsendur fyrir venjulegt launafólk að gera ráð fyrir nokkrum einasta kjarabata næstu árin ef þær hagvaxtarspár sem nú liggja á borðinu ganga eftir. Ef við skoðum það sem síðast kom út frá hagdeild ASÍ er gert ráð fyrir 2,5% hagvexti á árinu sem nú er að líða, 2,1% á næsta ári og 2,3% á árinu þar á eftir. Þessar tölur, ef þær ganga eftir, þýða hreinlega algera stöðnun. Sá vöxtur í sköpun nýrra starfa sem þessar tölur bera með sér duga varla til þess að taka við nýju fólki inn á vinnumarkaðinn, nýjum kynslóðum sem eru að útskrifast úr skólunum, hvað þá að fara að vinna á atvinnuleysinu. Það er því afar dökk mynd sem dregin er upp í þessum spám, í þessari spá og þeim öðrum sem við höfum haft hér til úrvinnslu. Hvað er það sem aðilar vinnumarkaðarins eru að fara fram á af ríkisstjórninni? Þeir vilja í fyrsta lagi að hér verði skapað betra umhverfi fyrir fjárfestingar. Það dylst engum sem fylgst hefur með störfum þessarar ríkisstjórnar að hún hefur í hverju málinu á fætur öðru staðið í vegi fyrir því að fjárfesting kæmist inn í landið. Horfum bara á orkugeirann sem er augljósasta dæmið. Yfirlýsingar um nýja skatta, að taka upp gamla fjárfestingarsamninga, að þjóðnýta þá fjárfestingu sem þegar er komin inn og margítrekað er búið að komast að niðurstöðu um að hefur gerst með löglegum hætti - þetta dregur úr vilja manna til að koma inn með nýja fjárfestingu. Það er auðvitað fleira sem kemur hér til. Hugmyndir ríkisstjórnarinnar um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu hafa verið eins og dimmt ský yfir öllum efnahagsmálum frá því ríkisstjórnin var mynduð, frá því að í stjórnarsáttmálann var komið því ákvæði að gjörbylta ætti fiskveiðistjórnarkerfinu. Það eru hræðileg örlög fyrir þá atvinnugrein að búa við fullkomna óvissu um framtíð sína. Hver er afleiðingin? Afleiðingin er sú að stórkostlega hefur dregið úr fjárfestingu í þeirri atvinnugrein. Við heyrum frá innlendum þjónustuaðilum sem áður fyrr, fyrir nokkrum árum, höfðu um það bil 80% af veltu sinni af viðskiptum við sjávarútveginn á Íslandi, það hlutfall er nú komið niður í 20% og samdrátturinn og uppsagnirnar sem því fylgja. Það er augljóst að stefna ríkisstjórnarinnar í sjávarútvegsmálum, sú óvissa sem viðhaldið hefur verið hér frá því að ríkisstjórnin var mynduð, hefur orðið til gríðarlegs skaða fyrir hagkerfið allt. Í þriðja lagi hafa menn að sjálfsögðu kvartað undan aðferðafræðinni við niðurskurð, en við höfum ekki verið í hópi þeirra sem hafa gagnrýnt umfang niðurskurðar í ríkisfjármálum. En hvað er ASÍ að segja í nýjustu spá sinni? Með þessum hagvaxtartölum mun þurfa 50 milljarða niðurskurð til viðbótar strax í haust fyrir næsta ár. Það blasir við að mati ASÍ 50 milljarða niðurskurður til viðbótar við það sem við höfum hingað til tekist á við, hin eiginlegu hrunfjárlög, eins og hæstv. fjármálaráðherra orðaði það á síðastliðnu haustþingi. Það verða sannkölluð hrunfjárlög hæstv. ráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms Jóhanns Sigfússonar ef það gengur eftir, ef þessi dimma spá ASÍ gengur eftir. Við höfum lagt til aðra leið vegna þess að við trúum því að þetta verkefni sé vel leysanlegt. Við trúum því og erum þar í liði með aðilum vinnumarkaðarins sem hafa talað fyrir markvissum aðgerðum til þess að koma af stað fjárfestingu, sköpun nýrra starfa og vexti kaupmáttar allt frá árinu 2009. Það plan sem þá var lagt upp með hefur ekki gengið eftir, því miður. Það hefur leitt til þess að fjárfesting á árinu 2011, á líðandi ári, er um það bil 150 milljörðum minni en að var stefnt. Ef ráðist hefði verið í þær aðgerðir sem skrifað var undir af aðilum vinnumarkaðarins og ríkisstjórninni með stöðugleikasáttmálanum og ef farið hefði verið eftir minnisblaði um verklegar framkvæmdir frá því í júní 2009 var því spáð að fjárfesting væri um það bil 150 milljörðum, einhvers staðar í kringum 350 milljarðar sem sagt, hærri en hún er í dag. Þannig að þetta er hægt. Það sem þarf að gera er að það þarf að beita hvötum. Það þarf að eyða óvissu og beita hvötum. Nýjustu fréttir af framgangi úrvinnslu skuldamála hjá fyrirtækjunum eru enn eitt dæmið um mál sem hefur klúðrast í höndum ríkisstjórnarinnar. Fyrir jól var talað um það að 6.000–7.000 fyrirtæki mundu fara á beinu brautina. Því var síðan fljótlega breytt með einhverjum breyttum skilgreiningum yfir í nokkur hundruð fyrirtæki, en jafnvel sú lægri tala er ekki að ganga eftir. Vissulega er það ekki þannig að það hafi átt að vinnast í ráðuneytunum. En ráðuneytin eru þau sem hafa svipuna á fjármálakerfið, geta sett þeim skilyrði og krafist hraðrar úrlausnar brýnna mála. Þannig að úrræðin eru næg fyrir ríkisstjórnina til þess að koma súrefni til atvinnulífsins, til þess að tryggja raunhæfan grundvöll fyrir kauphækkanir fyrir fólkið í landinu. Nýjasta dæmið frá okkur sjálfstæðismönnum í þeim efnum er að lækka álögur á eldsneyti og við munum koma fram með frumvarp um það til að koma súrefni til heimilanna í landinu. Ríkisstjórnin situr aðgerðalaus. 

Virðulegi forseti. Brýnasta verkefni fram undan er að ná niður atvinnuleysi og auka kaupmátt í landinu og í þeim efnum stöndum við á nokkrum tímamótum um þessar mundir, ekki síst vegna yfirstandandi kjaraviðræðna og fyrirhugaðrar þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave. Mikilvægasta hlutverk ríkisvaldsins í þessum efnum er að skapa þannig efnahags- og rekstrarumhverfi að atvinnulífið nýti tækifærin sem sannarlega eru til staðar hér á landi. Enginn maður getur með sanngirni andmælt því að ríkisstjórnin hefur náð miklum árangri í efnahags- og atvinnumálum allt frá hruni við afar erfiðar aðstæður. Það eru aðeins liðin rúm tvö ár frá því að gjaldmiðill landsins hrundi, nánast allt bankakerfið féll saman, grundvöllur ríkisfjármála hrundi, heimili og fyrirtæki læstust í skuldafangelsi og samfélagið rambaði á barmi upplausnar. Engum datt í hug að hægt væri að leysa úr þeim ósköpum sem ríkisstjórnararfleifð Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks skildi eftir sig á einu til  Frá því ríkisstjórnin tók við hafa stýrivextir lækkað um 14% og hafa aldrei verið lægri. Verðbólgan hefur lækkað um rúm 16% og er nú undir 2% og hefur ekki verið lægri í rúm 7 ár. Gengið hefur styrkst og helst nú stöðugt að mestu. Fjárlagahallinn hefur minnkað úr rúmum 200 milljörðum í tæpa 40 milljarða. Skuldastaða þjóðarbúsins og ríkisins er mun betri en reiknað var með. Afgangur af viðskiptum við útlönd hefur aldrei verið meiri. Viðunandi gjaldeyrisforði hefur verið tryggður. Skuldatryggingarálag hefur lækkað úr rúmum 1.400 punktum þegar það var hæst í 250–270 punkta. Málshefjanda hefur orðið tíðrætt um hagvöxtinn, ekki síst vonbrigði, sem má taka undir, með síðustu bráðabirgðatölur Hagstofunnar. En um leið og ég tek undir þau vonbrigði sem hafa komið fram varðandi það, bið ég menn lengstra orða að gera ekki of mikið úr þessum bráðabirgðatölum og mála ekki skrattann á vegginn sterkari litum en tilefni er til. Um þessar tölur Hagstofunnar hefur Seðlabankinn sagt að þær gefi misvísandi vísbendingar og margir undirliggjandi þættir hagkerfisins bendi til þess að krafturinn þar sé meiri en bráðabirgðatölur Hagstofunnar gefa tilefni til að ætla. Því telur Seðlabankinn ekki tilefni til að breyta fyrri spá sinni um að hagvöxtur verði um 3% í ár. Í morgun birti ASÍ endurskoðaða spá sína og þar gætir sambærilegrar bjartsýni og hjá Seðlabankanum, en nú spá þeir 2,5% hagvexti í stað 1,7% áður og telja að nú sé viðsnúningur í íslensku efnahagslífi. Þó að um allt þetta sé ákveðin óvissa er mikilvægt að við höldum þessum sjónarmiðum til haga, ekki síður en þeim varnaðarmerkjum sem lesa má úr bráðabirgðatölum Hagstofunnar. Bráðabirgðatölur Hagstofunnar benda til að fjárfesting í fyrra hafi verið um 13% af landsframleiðslu, en við verðum einnig að hafa í huga að varasamt er að bera saman fjárfestingar áranna fyrir hrun og undanfarin tvö ár, enda var mikið af þeirri fjárfestingu bólufjárfesting sem lítil innstæða var fyrir. Eina raunverulega aukningin í fjárfestingu á undangengnum árum var í virkjunum og orkufrekum iðnaði. En náist skynsamlegir kjarasamningar til þriggja ára á næstunni er mikilvægum áfanga náð í átt að traustari efnahagsumgjörð til næstu ára. Viðræður hafa átt sér stað við aðila vinnumarkaðarins einkum um aðalmálið sem er atvinnuuppbyggingin sannarlega og einnig hefur verið rætt um skattamál fyrirtækja og einstaklinga, vinnumarkaðsúrræði, menntamál, starfsendurhæfingu, húsnæðismál og áætlun um að losa gjaldeyrishöftin. Ríkisstjórnin hefur í smíðum efnahagsáætlun um afnám gjaldeyrishafta og áætlun um fjárfestingar á fjölmörgum sviðum sem leiða munu til fjölgunar starfa og auka hagvöxt. Stefnt er að því að fjárfestingin gæti orðið um 18% af landsframleiðslu innan fárra ára. Meðal þess sem greiðir leið að aukinni fjárfestingu og fjölgun starfa er lækkun tryggingagjalds. Eins og ég hef áður sagt skiptir miklu að lækka tryggingagjaldið sem er íþyngjandi fyrir framsækin og vinnuaflsfrek fyrirtæki. Ég minni í þessu sambandi á að hækkun tryggingagjalds var sú leið sem aðilar vinnumarkaðarins lögðu til á sínum tíma. En auðvitað þarf að tryggja ríkissjóði tekjur á móti verði tryggingagjaldið lækkað. Ég hef bent á auðlindaskatt og skatt á bankakerfið og tryggingafélögin. Virðulegi forseti. Við þurfum að nýta þann nýsköpunarkraft sem með þjóðinni býr og byggja upp fjölbreytt atvinnulíf. Ég nefni í því sambandi nýgerðan samning um klasasamstarf á sviði orku-, mennta- og heilbrigðismála. Ég nefni einnig átak sem miðar að því að fjölga ferðamönnum um 50.000 og skapa að minnsta kosti 1.000 varanleg störf í ferðaþjónustu. Það eru mikil tækifæri til í skapandi greinum og brátt sér dagsins ljós áætlun um eflingu græna hagkerfisins þar sem ný og sjálfbær störf verða í forgrunni. Stefna ríkisstjórnarinnar er að ákvarðanir um virkjanir og raforkusamninga verði teknar á viðskiptalegum grundvelli að teknu tilliti til rammaáætlunarinnar sem ég legg áherslu á að verði lokið sem fyrst. Ég nefni sérstaklega uppbygginguna í Helguvík og í Þingeyjarsýslu, en í hvorugu þessara verkefna stendur á ríkisstjórninni. Stór verkefni eru ófjármögnuð og í biðstöðu. Landsvirkjun hefur ekki enn fjármagnað Búðarhálsvirkjun að fullu þó að mikilvægir lánasamningar við Norræna fjárfestingarbankann og Evrópska þróunarbankann séu nú í höfn og þeir samningar hvíla á því að lausn fáist í Icesave-málinu í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Framkvæmdir við Búðarhálsvirkjun hefjast senn, en fjárfestingin er upp á 26 milljarða kr. Stækkun álversins í Straumsvík er upp á 57 milljarða kr. og kísilver í Helguvík 18 milljarðar kr. Samtals eru þetta fjárfestingar fyrir um og yfir 100 milljarða og 1.600–1.700 ársverk. Gjaldeyrishöftin hafa haft neikvæð áhrif á þessi verkefni, þau standa fjármögnun atvinnuuppbyggingar fyrir þrifum. Við höftin þurfum við hins vegar að lifa í einhvern tíma og ekki síst meðan Icesave er óleyst og óvissa grúfir yfir efnahagslífinu vegna gengismála. Á næstu dögum verður lögð fram áætlun um losun hafta, en samhliða losun haftanna verður að móta nýja peningastefnu og stefnu í gjaldmiðilsmálum landsins til framtíðar. Þetta verður að gera hvort sem menn taka undir framtíðarsýn mína og míns flokks um aðild að ESB með upptöku evru eða ekki. Það stendur ekki síst upp á þá sem halda vilja krónunni að skýra framtíðarsýn sína í þessum málum. Það skiptir miklu máli fyrir atvinnuuppbygginguna í landinu. Virðulegi forseti. Atvinnuleysið er sannarlega þjóðarböl og þyngra en tárum taki að þúsundir einstaklinga fái ekki vinnu við hæfi. Verkefnið nú er að snúa taflinu við og virkja þann mannauð sem í þjóðinni býr. Til að svo geti orðið verður atvinnulífið að taka hraustlega við sér og fjárfestingar verða að vaxa á ný. Við erum að vinna mjög markvissa og góða áætlun um ýmis vinnumarkaðsverkefni sem taka á því að koma fólki sem er atvinnulaust í nám og fleiri þættir eru í undirbúningi sem munu skipta verulega máli til þess að draga úr atvinnuleysi, fyrir utan þau stóru verkefni sem ég nefndi hér áðan. Allt skiptir þetta máli og ætti að auka á bjartsýni. Með nýjum langtímakjarasamningi, jákvæðri niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave og markvissum áætlunum um fjárfestingar og afnám gjaldeyrishafta verður lagður mikilvægur grunnur að stöðugleika í samfélaginu og grundvöllur til sóknar í atvinnumálum. Gangi þetta eftir eru íslenskri þjóð allir vegir færir og framtíðin björt.

Virðulegur forseti. Hvað eftir annað hafa þær spár sem ríkisstjórnin hefur sett fram um hagvöxt ekki gengið eftir, en líklega var alvarlegasta áfallið nú um daginn þegar í ljós kom að með sama áframhaldi þyrfti að auka enn á niðurskurð, sparnað hjá hinu opinbera og að auki að mati ríkisstjórnarinnar að hækka skatta ef ekki yrði verulegur viðsnúningur á þessu ári. Hins vegar eru litlar líkur á því að það verði viðsnúningur, því miður, með þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur fylgt. Stöðnunin og samdrátturinn á sér sínar skýringar. Hér er fylgt allt annarri stefnu við að fást við vanda kreppunnar en í flestum, eiginlega öllum öðrum, vestrænum ríkjum.  Ráðherrar skipta sér af gangi mála fyrir dómstólum, fyrir og eftir niðurstöðu dómstóla. Pólitísk óvissa er í raun orðin meiri en hún hefur nokkurn tímann verið á lýðveldistímanum á Íslandi og orðin sérstakur áhættuþáttur hjá þeim sem meta Ísland sem fjárfestingarkost. Svo er hér viðhaldið ströngum gjaldeyrishöftum. Meðan á öllu þessu gengur leyfa hæstv. ráðherrar sér að birtast aftur og aftur í fjölmiðlum og halda fram einhverju dæmalausu rugli eins og að deila við breska og hollenska fjármálaráðuneytið um túlkun á Evrópureglugerð sé að stöðva hér alla fjárfestingu þótt ekkert renni stoðum undir það. Reyndar hafa menn haldið því fram að lán hafi ekki fengist frá Evrópska fjárfestingarbankanum af þessari ástæðu. Nú hefur bankinn reyndar sagst munu lána fyrir því sem um var beðið, Búðarhálsvirkjun, en þá kemur hæstv. forsætisráðherra og segir að þetta lán sé skilyrt. Það á sem sagt að nota þetta í kosningabaráttunni um Icesave. En ef þetta er tilfellið, ef þessi stofnun Evrópusambandsins skilyrðir lán með því að Íslendingar fallist á Icesave-kröfurnar, hvernig er þá verið að nota þá stofnun og hvað segir það okkur um lögmæti þessara krafna? Og í öðru lagi, hvað hefur þá hæstv. forsætisráðherra gert til að bregðast við þessu? Forsætisráðherra hlýtur að hafa skrifað a.m.k. nokkur harðorð bréf eða hringt nokkur símtöl til að gera athugasemdir við það ef einni af stofnunum Evrópusambandsins er beitt til þess að knýja á um ákveðna niðurstöðu í Icesave-málinu. Svo kemur hæstv. forsætisráðherra aftur og aftur hér upp og tilkynnir um að það verði sköpuð svo og svo mörg störf. Það var reyndar byrjað á þessu fyrir kosningar í auglýsingum Samfylkingarinnar þar sem lofað var, ef ég man rétt, 7.000 störfum sem lítið hefur spurst til. En aftur og aftur er það ítrekað, þannig hefur það verið í tvö ár, að fjölmörg störf séu í vændum. Ekkert gerist. Það eru ekki margir dagar síðan hæstv. forsætisráðherra talaði um 2.200–2.300 störf. Nú hefur talan verið lækkuð í 1.600–1.700 og ómögulegt að segja hvenær af þessu verður. Hæstv. forsætisráðherra nefndi nokkra fyrirboða um betri tíð, að verðbólgan færi lækkandi. En hvers vegna lækkar verðbólgan? Það er vegna þess að hagkerfinu hefur blætt út. Það er ekki hægt að hækka verð lengur, það er enginn sem getur staðið undir því. Svo er talað um að gengið hafi styrkst. Gengið hefur veikst jafnt og þétt og mikið að undanförnu þrátt fyrir gjaldeyrishöft. Talað er m.a.s. um að byggja upp gjaldeyrisforða. Gjaldeyrisforði með lántökum er enginn forði. Reyndar er sagt að útflutningur hafi aukist til mikilla muna. Þar er líklega fyrst og fremst að þakka eða kenna krónunni sem hæstv. forsætisráðherra ætlar að leggja af en hæstv. fjármálaráðherra ætlar að hafa hér áfram til langs tíma. Ekki vitum við hver stefna ríkisstjórnarinnar er í þeim efnum frekar en svo mörgu öðru. Það er vandamálið, það skortir alla stefnu. Það er endalaus biðstaða, endalausar frestanir. Það er ekki tekið af skarið um 

Herra forseti. Þær eru uppörvandi, ræður leiðtoga stjórnarandstöðunnar hér. Ég fæ ekki skilið hvernig hv. þm.  Herra forseti. Hvernig getur þurft að skera niður um 50 milljarða til að ná jákvæðum frumjöfnuði þegar heildarjöfnuðurinn er ekki neikvæður nema um 37 milljarða? Þetta er algerlega út í hött og menn hafa bara ekki tilfinningu fyrir stærðum í fjárlögunum eða öðrum slíkum hlutum ef þeir átta sig ekki á þessu. Það er bara þannig. Það er ekkert sem bendir til þess að þessi áætlun sé að fara út af sporinu. Tölur fyrstu mánaða ársins staðfesta tölur fyrir janúar. Bráðabirgðatölur sem ég hef séð fyrir febrúar benda ekki til þess að það sé frávik í tekjuáætlun og útgjaldaáætlun ríkissjóðs nema í jákvæða átt, þ.e. að horfurnar séu heldur betri. Það vísar líka til þess að sennilega hefur árið 2010 verið skárra en bráðabirgða- eða samtímamælingar Hagstofunnar bentu til. Ég ætla að gerast sá spámaður að leyfa mér að trúa því. Það byggir ekki á miklum rannsóknum eða vísindum, kannski aðallega tilfinningum míns stóra nefs, en það hefur stundum reynst hafa rétt fyrir sér, þetta nef. Ég spái því að árið 2010 eigi ekki eftir að reynast eins slæmt þegar það verður betur upp gert. Það hefur náðst gríðarlegur árangur í að takast á við ríkisfjármálin, innleiða hér stöðugleika, lækka vexti og verðbólgu. Svo er talað eins og það skipti engu máli og sé sjálfsagður hlutur. Skuldir ríkissjóðs verða í lok þessa árs, gangi allt sæmilega eftir á þessu ári, 115 milljörðum kr. minni en áætlunin gerði ráð fyrir að þær yrðu á fyrri hluta árs 2009. Það munar um minna en 115 milljörðum kr. betri stöðu með tilsvarandi lægri vaxtakostnaði. Það þýðir líka að svigrúm ríkisins vex og við getum látið eftir okkur að beita ríkinu og afli þess með öðrum hætti, þar á meðal kannski til hvetjandi aðgerða. Það að ná tökum á ríkisfjármálunum, að þau verði ekki ósjálfbær, skiptir sköpum fyrir framtíðarhagvöxt. Ef ríkið og hið opinbera missir skuldirnar of ofarlega og vaxtakostnaðurinn verður of mikill og viðvarandi inn í framtíðina sem ósjálfbær staða býður upp á leggja umsvif ríkisins í launagreiðslum og fjárfestingum á komandi árum ekki sitt af mörkum til hagvaxtar. Það sjá allir menn. Allar rannsóknir á öllum kreppum hafa sýnt að það skiptir miklu máli að ná sem fyrst tökum á þessu þannig að það verði ekki ósjálfbært og til þess að geta síðan þá beitt ríkisfjármálunum til að örva eftirspurn, en það getum við ekki nema skuldastaðan sé sjálfbær. Fjölmörg verkefni og fjárfestingar eru fram undan sem ég tel líka að hafi verið vanmetin fram að þessu í spám. Hvað gerir ASÍ? Það hækkar spá sína um fjárfestingar og telur að þær muni aukast um 18% í ár en ekki 15% eins og eldri spá gerði ráð fyrir. Allt sem mundi bætast við á þessu ári verður þá í plús, öll verkefni sem við kunnum að landa samningum um. Ég er sannfærður um að fjárfestingin í ferðaþjónustunni er verulega vanmetin. Það er verið að endurbyggja eða byggja ein þrjú til fimm hótel. Það er spáð 15% auknum umsvifum í ferðaþjónustunni í ár. Það er líka ávísun á fjárfestingu og innspýtingu í hagkerfið. Bygging hjúkrunarheimila er fjárfestingarpakki upp á 5 milljarða. Ofanflóðasjóður ætlar að framkvæma fyrir hátt á annan milljarð núna á tveimur árum. Þannig gæti ég lengi talið. Ég er mun bjartsýnni en jafnvel áætlanir og spár gefa tilefni til, svo ég tali nú ekki um stjórnarandstöðuna. Það er alveg á hreinu að bölmóður og svartagallsraus stjórnarandstöðunnar býr ekki til hagvöxt. 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér hagvöxt og kjarasamninga. Að mínu mati og margra annarra er staða þjóðarbúsins með þeim hætti í dag að sá hagvöxtur sem við eigum völ á þarf að koma innan frá. Hann þarf að koma frá frumkvæði landsmanna. Hann þarf t.d. ekki að koma, og kemur ekki, frá endalausri bið eftir erlendri fjárfestingu. Bankar og lífeyrissjóðir eru fullir af peningum en 3,5% raunávöxtunarkrafa lífeyrissjóða virkar sem gólf undir alla vexti í landinu og þar með er lánsfé einfaldlega dýrara á Íslandi en það ætti að vera. Þetta gólf þarf að afnema svo fjármunir komist í vinnu. Hér er ekki um að ræða fé án hirðis heldur einfaldlega fé án hlutverks. Það er auðvelt að finna þessu fé hlutverk. Skuldsett heimili munu ekki komast í gang með núverandi skuldaúrræðum ríkisins og ekki fyrirtæki heldur. Skuldsettur ríkissjóður er kominn yfir þolmörk og hann mun ekki geta greitt niður skuldir nema með frekari skattahækkunum eða niðurskurði sem munu þá vega alvarlega að grunnstoðum samfélagsins. Það er þörf á róttækri endurskipulagningu á skuldum allra þessara aðila; heimila, fyrirtækja og hins opinbera. Sú endurskipulagning verður að fela í sér stórfelldar afskriftir, þar á meðal á skuldum ríkissjóðs. Þannig og aðeins þannig munu hjól efnahagslífsins á Íslandi fara að snúast á ný. Erlend fjárfesting er að miklu leyti draumsýn og frasi og mun ekki skila neinu fyrr en eftir mjög langan tíma, ef þá einhverju. Við getum tekið sem dæmi HS Orku og notað það sem víti til varnaðar. Það skilaði 6,8 milljarða kr. hagnaði, þar af fékk Reykjanesbær 50 millj. kr. í leigu fyrir auðlindina, þ.e. 0,8% af hagnaðinum, hagnaði sem fór úr landi til Kanada með viðkomu í skúffu í Svíþjóð. Eigandi fyrirtækisins lánaði því svo 20 milljónir dollara á 8% vöxtum með 2,5% lántökugjaldi á sama tíma og vextir á alþjóðafjármálamörkuðum eru um 1–1,5%. Menn verða að gera aðeins betur en þetta og koma með raunhæfar tölur um erlenda fjárfestingu ef þeir ætla að hún muni skila hér einhverjum hagvexti. Það er hægt að fara aðrar leiðir. Hér hefur Hreyfingin, þótt við séum fá, lagt fram frumvarp um t.d. löndun afla á innlenda markaði sem mundi sennilega skapa um 800 störf á mjög skömmum tíma með mjög litlum tilkostnaði ef það yrði afgreitt úr sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd. Þannig er hægt að skapa störf og hagvöxt. Hagvöxturinn verður þó fyrst og fremst að koma frá aukinni einkaneyslu sem svo drífur upp fyrirtækin í landinu. Þar skiptir skuldaleiðrétting og kjarabætur mestu máli og langtímakjarasamningar með mjög lágum launahækkunum eru ekki leiðin sem á að fara í dag, enda eru t.d. útflutningsatvinnuvegirnir vel aflögufærir. Heildarkjarasamningar yfir alla línuna eru ekki rétta leiðin í svoleiðis umhverfi. Afnám verðtryggingar á lánum þarf að gerast strax svo almenningur finni það öryggi sem þarf og það þarf að fylgja fasteignakaupum. Það mundi auka hagvöxt. Raunhæf athugun á möguleikum þjóðarinnar á upptöku nýs gjaldmiðils er brýn því að það ferli sem Seðlabankinn er með gjaldmiðilinn í um afnám hafta er ávísun á annað hrun. Það er ekki hægt að bíða eftir evru þótt þrá manna sé mikil. Til þess eru einfaldlega of margir þröskuldar fram undan og leiðin að auki mjög löng, a.m.k. 5–8 ár ef af verður. Í því samhengi leyfi ég mér að benda á fund Hreyfingarinnar í kvöld um valkosti í gjaldmiðilsmálum. Það gæti orðið mjög upplýsandi fyrir þingheim að mæta á þann fund. Þar mun margt fært fólk velta upp hugmyndum um upptöku annarra gjaldmiðla. Að auki langar mig að nefna faglega stýringu skulda ríkissjóðs með stofnun Lánasýslu ríkisins sem sjálfstæðrar stofnunar, eins og OECD mælir með, en það er nokkuð sem mundi auka tiltrú erlendis á ríkissjóði til mikilla muna. Þau skuggavinnubrögð sem viðhöfð eru í fjármálaráðuneytinu um aukningar á ábyrgðum ríkisins ef áframhald verður á þeim munu ekki skila neinu nema meira vantrausti á alþjóðavettvangi. Skuldastýring ríkissjóðs samkvæmt faglegum nótum þar sem best gerist í heiminum er grundvallaratriði til þess að Ísland njóti á ný trausts á alþjóðavettvangi. Icesave í því samhengi 

Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra þarf að skipta um plötu. Þessi ræða sem hún hélt áðan var á stórum köflum gatslitin og hriplek og í engu samræmi við raunveruleikann. Þótt hæstv. fjármálaráðherra trúi á sitt nef dugar það nú ekki við stjórn efnahagslífs í þessu landi. Sannleikurinn er sá að aðilar vinnumarkaðarins eru tilbúnir til þess að leggja margt á sig til að koma á friði á vinnumarkaði. Ríkisstjórnin ætlar augljóslega ekki að gera neitt sem samningsaðilar geta sætt sig við til lengri tíma. Þetta sýnir reynslan okkur allt frá sumrinu 2009. Þess í stað ákveður ríkisstjórnin, sem ætti að hafa það eitt á oddinum að greiða fyrir kjarasamningum, að þvælast fyrir. Það gerir hún með því að leggja alltaf meira og meira undir í einstökum málum og gera samninga þar með erfiðari fyrir viðsemjendur. Dæmalausar yfirlýsingar um þjóðnýtingu einkafyrirtækja, yfirlýsingar um þjóðaratkvæði um fiskveiðistjórn, tal um þjóðaratkvæði um hugmyndir sem enginn hefur séð, yfirlýsingar um stóraukna skattheimtu á fjölskyldur sem þegar eru að sligast. Einstakir þingmenn stjórnarliðsins virðast þó gera sér grein fyrir að hagvöxtur og atvinnuuppbygging er órofaheild, en þrátt fyrir það styðja þeir ríkisstjórn sem rær ekki í þá átt. Sú hagvaxtarspá sem barst okkur í dag frá Alþýðusambandi Íslands sýnir einmitt að hér verður áframhaldandi stöðnun næstu árin. Sá hagvöxtur sem þar er spáð dugar einungis til að halda okkur nákvæmlega á þeim stað. Hversu lengi ætla þeir þingmenn sem tala fyrir aukinni atvinnuuppbyggingu að styðja þessa efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar? Hér tala menn um að ná fram stöðugleika. Það er, eins og þegar hefur komið fram, hrein stöðnun. Stöðugleikinn sem ríkisstjórnin býður upp á felst í því að þjóðin liggur marflöt á botninum, á botni efnahagslægðarinnar og engin merki eru um það hjá hæstv. forsætisráðherra að það sé raunverulegur vilji til þess að gera það sem þarf til að koma okkur upp úr henni. Þegar hæstv. ráðherrar hafa ekkert annað fram að færa í umræðunni en að tala um svartsýni hjá þeim sem benda á augljósar staðreyndir, sýnir það okkur allra best á hvaða villigötum ríkisstjórnin er. Verði ekki algjör stefnubreyting við stjórn landsins blasir það við að svona verður þetta næstu árin. Eina svarið sem hægt er að leggja fram við því ófremdarástandi sem hér ríkir er algjörlega ný efnahagsstefna en hana getur þessi ríkisstjórn ekki lagt fram.

Virðulegi forseti. Það þarf efnahagsstefnu en það þarf raunsæja efnahagsstefnu sem tekur mið af þeim grundvallarverkefnum sem við er að eiga. Sama hvað geipað er hér um, að ríkisstjórnin hafi á valdi sínu að breyta þeim grundvallarþáttum, verða menn að horfast í augu við það að sá vandi sem við vinnum okkur út úr núna væri sá sami fyrir aðrar ríkisstjórnir. Við erum með fólk sem vantar vinnu. Við höfum fyrirtæki sem geta ekki tekist á hendur nýjar skuldbindingar vegna þess að þau eru skuldug upp fyrir rjáfur eftir gengishrun krónunnar. Við höfum peninga í bönkum sem finna sér ekki farveg vegna þess að hvorki heimilin né fyrirtæki geta tekið lán vegna gengishrunsins. Það þarf að tengja þessa þætti saman. Það er verkefni sem allir mundu þurfa að leysa úr, sama hverju nafni þeir nefnast, sem tækju að sér hlutverk í ríkisstjórn. Við erum að vinna úr því verkefni núna og við erum að horfa á þau forgangsatriði sem eru augljós, þ.e. að greiða úr skuldaúrvinnslu heimila og fyrirtækja. Fyrirtækin verða mjög fljótt að fá fast land undir fætur í skuldaúrvinnslunni. Við erum að beita öllum þeim tækjum sem tiltæk eru til að þrýsta á að það verði gert hratt og við gerum það í samvinnu við jafnt Fjármálaeftirlit og Samkeppniseftirlit til að úr þeim málum verði unnið eins hratt og mögulegt er. Þau skilaboð eru afar skýrt fram sett. Við höfum líka verið að kanna möguleika á að ná lægri fjármagnskostnaði. Það er alveg rétt sem komið hefur fram í umræðunni, hann er enn þá of hár til að það sé raunsætt að fyrirtæki nýti sér tækifærin til fulls. Virðulegi forseti. Það eru þrír grundvallarþættir í efnahagsstefnunni fram undan. Í fyrsta lagi agi í ríkisfjármálum. Við verðum að halda afgangi á ríkisrekstri til næstu ára. Það er algert grundvallaratriði og það má ekki slaka á í því markmiði. Í annan stað þurfum við stöðugleika í gengi sem er forsenda kaupmáttar næstu árin vegna þess að við byggjum ekki kaupmáttaraukningu á bólu eða á auknum viðskiptahalla. Við þurfum að byggja hann á því að við vinnum okkur raunverulega inn fyrir þeim kjarabótum sem við ætlum að innleysa í framtíðinni. Nauðsynleg forsenda þess að skuldir ríkisins geti haldið áfram að greiðast niður er að við höfum afgang á viðskiptum við önnur lönd. Það mun aftur leiða til lægri fjármagnskostnaðar ríkisins og minni þarfa ríkisins til að endurfjármagna skuldir og lægri fjármagnskostnaðar fyrir fyrirtækin. Það er forsenda sjálfbærs hagvaxtar. Að síðustu þurfum við að skýra fljótt valkosti okkar í peningamálum því að land sem er fast án fyrirheits í viðjum hafta er ekki fýsilegur fjárfestingarkostur, hvorki fyrir innlenda fjárfesta né erlenda. Þar þurfa auðvitað allir flokkar að hætta að skila auðu og koma fram með skýra sýn á það hvernig við hvetjum til fjárfestingar 

Virðulegi forseti. Hér erum við að ræða hagvöxt og kjarasamninga. Ég verð að segja alveg eins og er að ég hélt að við værum komin til að tala um framtíðina en ekki að vera föst í fortíðinni, eins og hæstv. forsætisráðherra getur einungis talað um hér. Hvar er framtíðarsýnin? Hvar eru tillögurnar? Hvernig ætlar ríkisstjórnin að koma þessu landi áfram inn í framtíðina? Nú hafa rúm tvö ár farið til spillis hjá ríkisstjórninni, eiginlega fyrst og fremst vegna þess að ekki er hægt að hugsa málin upp á nýtt. Það er ekki hægt að hugsa út fyrir kassann. Það á að endurreisa allt það sem var hér fyrir hrun í nákvæmlega sama formi. Við skulum átta okkur á því að það vantar á milli 22–25 þúsund störf á almenna vinnumarkaðinn frá hruni, tæplega 500 starfsmönnum á opinbera markaðnum hefur verið sagt upp störfum. Það vita allir að með svo fámennu vinnuafli á almenna vinnumarkaðnum er ekki hægt að halda því bákni úti miklu lengur. Ríkisstjórnin lítur algjörlega fram hjá þessu og býr til nýjar stöður og ný störf eins og enginn sé morgundagurinn hjá hinu opinbera. Jú, þeir eru nefnilega komnir í ríkisstjórn, vinstri flokkarnir, og þeir kunna að kratavæða þjóðfélagið. Við horfum fram á þessar staðreyndir. Því hefði ég viljað að komið hefði fram í umræðunni hvernig á að skapa svigrúm fyrir nýjar atvinnugreinar. Hvernig er hægt að skapa svigrúm fyrir gjaldeyrisskapandi atvinnugreinar? Hvers vegna er ekki farið af stað með t.d. skattaívilnanir fyrir loðdýrarækt? Loðdýrabændur skila til þjóðarbúsins 1 milljarði á ári. Hvers vegna fá loðdýrabændur ekki lán? Loðdýrabændur fá ekki íslensk lán vegna þess að peningarnir eru fastir inni í bönkunum. Af hverju er t.d. ekki lagt í þá vegferð að það verði jafnvel lán með ríkisábyrgð úr því að ríkisstjórnin getur ekki hreyft sig öðruvísi en að spandera 15–20 milljörðum út í loftið í hverri viku með fullri ríkisábyrgð og leggja inn í gjaldþrota fyrirtæki? Af hverju er ekki verið að selja orkuna til gróðurhúsaræktunar til útflutnings og skapa hér miklar gjaldeyristekjur? Það þarf nefnilega gjaldeyri til að standa undir öllum þeim lánum sem ríkisstjórnin  Þetta er það sem ég ætlaði að segja. Núverandi ríkisstjórn er verklaus. Hún er raunverulega 

Virðulegi forseti. Þegar við mótum atvinnu- og efnahagsstefnu til framtíðar er undirstöðuatriði að við byggjum á þekkingu og nýsköpun og vissulega hefur til að mynda verið skorið niður í hinu opinbera menntakerfi á undanförnum tveimur árum vegna efnahagslegra örðugleika en ég tel það líka lykilatriði að við lítum núna til þess hvernig við getum eflt menntakerfið, fjölgað tækifærum, fjölgað þeim sem ljúka formlegri framhaldsmenntun og dregið úr bilinu milli þeirra sem eingöngu hafa lokið grunnmenntun og svo langskólagenginna. Þar eru óteljandi tækifæri því að aukin menntun mun skila sér í fjölbreyttari tækifærum í atvinnumálum. Þar höfum við fjöldamörg dæmi og reynslu sem við getum lært af erlendis. Atvinnustefna til framtíðar byggir á fjölbreytni, þ.e. í því um hvaða störf fólk getur valið. Um þetta held ég að aðilar vinnumarkaðarins og stjórnvöld séu sammála, að menntamálin séu þar lykilatriði. Þegar ég tala um fjölbreytni get ég til að mynda nefnt sem dæmi hinar skapandi greinar sem aldrei komust til tals í umræðunni um atvinnumál hér þangað til skyndilega var lögð til kortlagning sem sýndi að þetta var einn af stærstu atvinnuvegum þjóðarinnar með 190 milljarða veltu. Ekki kemur sú velta frá ríkinu, kannski koma 22 milljarðar frá opinberum aðilum, ríki og sveitarfélögum, en hitt byggist á tækifærum sem einstaklingarnir hafa skapað sér, m.a. í krafti menntunar sinnar og sýnar. Hitt atriðið sem mig langar til að nefna í þessari umræðu er að auðvitað er nauðsyn að við byggjum framtíðarsýn okkar á fjölbreyttum mælikvarða. Þá horfi ég til þess að það er mikilvægt að horfa til hagvaxtar. Það er líka mikilvægt að við lítum til samfélagslegra mælikvarða og umhverfismælikvarða. Það er líka sama hvert við lítum á alþjóðlegum vettvangi, hvort við horfum til OECD, Evrópusambandsins, annarra Evrópuríkja eða vestur um haf, í þessa átt eru öll ríki að færa sig þar sem þau nýta fjölbreyttari mælikvarða til að meta samfélagsþróun en eingöngu hagvöxtinn, meta afleiðingar þess hvernig atvinnulíf við byggjum upp, hvaða afleiðingar það hefur á samfélag og umhverfi. Ég var á alþjóðlegri ráðstefnu um PISA-könnunina sem hefur ekki mikið verið rædd í þessum sal hingað til en þar sýndum við Íslendingar talsverðar framfarir þegar niðurstöður voru kynntar í desember. Þar var sérfræðingur, virtur hagfræðingur nota bene - á íslensku leggst það út: takið eftir - sem hélt því fram að PISA-könnunin væri líklega betri efnahagslegur mælikvarði en margir þeir mælikvarðar sem við notum í dag, þ.e. hún hefði meira forspárgildi um það hvernig þjóðum ætti eftir að vegna í framtíðinni en hinir hefðbundnu efnahagslegu mælikvarðar því að hún sýndi fram á framfarir í menntamálum. Þá getum við verið nokkuð bjartsýn miðað við að þar fór okkur a.m.k. fram og við stefnum á að gera það áfram. Ég minni líka á að í okkar norræna samstarfi er nákvæmlega þessi hugsun. Forsætisráðherrarnir eru að fara að ræða tillögur um grænan vöxt. Hann byggir nákvæmlega á þessum þremur þáttum; efnahagslegri velferð, samfélagslegri velferð og umhverfisþáttum. 

Herra forseti. Atvinnuleysi mælist hér á landi meira en annars staðar á Norðurlöndunum þrátt fyrir mikla kaupmáttarrýrnun og brottflutning eftir hrun. Hagvaxtarspár fyrir þetta ár eru því miður mun verri en efnahagsáætlun AGS gerði ráð fyrir og litlar líkur á launahækkunum og fjölgun starfa. Hávaxtastefna og of hraður niðurskurður hefur ýtt undir eftirspurnarkreppu í kjölfar banka- og gjaldeyriskreppunnar. Nothæfar lausnir á efnahagsvanda okkar koma ekki að utan. Efnahagsstefna AGS hefur dýpkað kreppuna hér á landi og upptaka evru er ekki raunhæfur möguleiki. Full innstæðutrygging og verðtryggingin hefur skapað ójafnvægi milli virðis peningalegra eigna og innlendra skuldbindinga eftir hrun. Ef þetta ójafnvægi verður ekki leiðrétt munum við búa við stöðnun og atvinnuleysi á næstu árum. Erfitt er að ná fram almennri leiðréttingu skuldbindinga þar sem búið er að einkavæða stóran hluta bankakerfisins. Fyrirtæki og heimili geta hins vegar ekki staðið undir skuldabyrði sem mun þyngjast umtalsvert um leið og afnám hafta hefst. Því þarf að leita nýrra leiða. Upptaka nýs gjaldmiðils er aðgerð sem þarf að skoða fordómalaust. Upptaka nýs gjaldmiðils leiðréttir ekki aðeins ójafnvægið í virði eigna og innlendra skuldbindinga, heldur gerir okkur kleift að afnema höftin hraðar en ella. Ójafnvægið verður leiðrétt með því að hafa mismunandi gengi á nýja gjaldmiðlinum. Dæmi um mismunandi skiptigengi er þegar launum og peningalegum eignum undir 10 milljónum er skipt á genginu 1:1. Eignum umfram t.d. 10 milljónir og öðrum skuldbindingum er síðan skipt á genginu 1:1,5, þ.e. á lakara gengi. Nýr íslenskur gjaldmiðill sendir skýr skilaboð til þeirra sem tengja enn áhættu við krónuna og segir erlendum fjárfestum að búið sé að taka á hagstjórnaróstjórninni sem leiddi til hrunsins. Trúverðugleiki hagstjórnarinnar er þó háður því að við höfnum sem allra fyrst kreppudýpkandi efnahagsstefnu AGS.

Virðulegi forseti. Við efnahagshrunið 2008 voru allir sammála um að það forskot sem Ísland hefur umfram margar aðrar þjóðir til að ná vopnum sínum væri til staðar. Náttúrulegar auðlindir landsins gæfu tækifæri til öflugrar viðreisnar. Galdurinn var bara að nýta þessi tækifæri og auka þar með hagvöxt og verðmætasköpun. Afleiðingar af aðgerða- og stefnuleysi ríkisstjórnarinnar eru hverjum manni augljósar, líka mörgum þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna. Það er svo komið að lengur verður ekki við unað. Þjóðfélagið stendur einfaldlega ekki undir frekari töfum og aðgerðaleysi. Hér verður að snúa við blaði. Þjóðfélagið gerir þá eðlilegu kröfu til okkar að þessi mál séu sett í forgang og annað látið bíða. Tækifærin eru til staðar. Með samstöðu er hægt að skapa hér þúsundir starfa á nokkrum mánuðum. Sátt í sjávarútvegi og aukning aflaheimilda er eitt af lykilatriðunum. Sjaldan eða aldrei hafa aðstæður í sjávarútvegi verið svo hagstæðar sem nú. Það skapar veruleg tækifæri til aukinna fjárfestinga í greininni eða á að gera það. Ósamkomulag ríkisstjórnarflokkanna hefur kostað mikið og óþarft verkefnaleysi hjá flestum fyrirtækjum sem þjónusta þennan mikilvæga atvinnuveg. Með því að eyða þeirri óvissu, heita því að skipa málum til framtíðar með þeim hætti sem byggt er á í niðurstöðu sáttanefndar og tilkynna um aukið aflamark á yfirstandandi fiskveiðiári má á mjög skömmum tíma skapa mikil og aukin umsvif í greininni. Í orkumálum hefur hvorki gengið né rekið. Fyrirslátturinn er vandamál með fjármögnun. Hann er ekki trúverðugur. Á þessum vettvangi þarf líka samstöðu og vilja til að stíga næstu skref, ákvörðun um virkjanir í neðri hluta Þjórsár og raunverulegan áhuga til að ljúka verkefnum á Suðurnesjum og í Þingeyjarsýslu. Í nóvember lofaði ríkisstjórnin útboðum fyrir lok febrúar fyrir um 6 milljarða í vegaframkvæmdum. Allir fögnuðu, en ekkert hefur bólað á efndum og algjört vonleysi er meðal fyrirtækja í greininni. Deilan stendur ekki um fjármögnun verkefna, þau skulu fjármögnuð með útgáfu ríkisskuldabréfa. Deilan stendur um framtíðarskipulag skattlagningar vegna vegnotkunar. Það er nægur tími til að taka þá umræðu. Virðulegi forseti. Ég hef farið hér yfir nokkur atriði sem mætti hrinda í framkvæmd á mjög stuttum tíma ef vilji og samstaða væri fyrir hendi. Þúsundir starfa mundu skapast í landinu með tilheyrandi verðmætasköpun og hagvexti. Það er ekkert mikilvægara fyrir heimili landsins en að efla atvinnustig og auka verðmætasköpun. Tækifærin eru fyrir hendi. Við erum ekki að nýta þau og því stefnir eins og raun ber vitni. Innanmein ríkisstjórnarinnar er að verða þjóðinni dýrkeypt og ábyrgð þeirra þingmanna sem hana styðja er mikil þegar þeir láta þessa vitleysu viðgangast. Skýrasta dæmið um vaxandi kreppu er sá mikli samdráttur sem er hjá verslunar- og þjónustufyrirtækjum á þessu ári og þó var ekki úr háum söðli að detta frá sama tíma á síðasta ári. Virðulegi forseti. Það er mál að linni. Við verðum að bretta upp ermar, standa undir þeirri ábyrgð hér á Alþingi sem okkur er falin og fara að blása fyrirtækjum og almenningi von í brjóst.

Virðulegur forseti. Hér hefur verið áréttað mikilvægi þess að hagvöxtur aukist til þess að draga úr atvinnuleysi og bæta kjör landsmanna. Hlutverk hagstjórnar hlýtur að vera að hámarka velferð íbúa landsins og í því felst m.a. að stuðla að eins miklum hagvexti og vöxtur framleiðslugetu þjóðarbúsins leyfir. Hagvöxtur og vöxtur atvinnu er þá eins mikill og kostur er án þess að efnahagslegt jafnvægi raskist sem birtist m.a. í aukinni verðbólgu. Sannarlega eru aðgerðir sem stuðla að þessu í forgangi hjá stjórnvöldum og líta þarf þar bæði til lengri og skemmri tíma. Aðstæður eru þó þannig að ástæða er til að hvetja til hófsemdar í komandi kjarasamningum svo þeir fari ekki fram úr hagvexti og framleiðsluaukningu með slæmum afleiðingum til lengri tíma litið. Mikilvægt er að samspil sé í stefnu í peningamálum og ríkisfjármálum. Þessir tveir armar hagstjórnarinnar mega ekki toga hvor í sína áttina eins og gerðist hér á þenslutímum á árunum fyrir hrun. Stjórn ríkisfjármála og peningamála frá ári til árs getur haft langvinn áhrif á stjórn efnahagsmála eins og dæmin sanna. Missum ekki sjónar á því. Mikilvægt er að hafa þetta í huga þegar rætt er um hagvöxt og kjör landsmanna. Hagvöxtur bætir kjör og því ætti að styðja þær umbætur sem örva hagvöxt. Viðurkennt er að menntun eykur hagvöxt. Rannsóknir sýna að hvert ár í framhaldsskóla eykur umtalsvert þann hagvöxt sem hver einstaklingur leggur til samfélagsins. Því ætti að leggja aukna áherslu á skólasókn framhaldsskólanema, efla þær aðgerðir sem vinna gegn brottfalli og finna leiðir til að komast hjá því að vísa þeim frá námi sem vilja setjast á skólabekk. Setja þarf þetta strax í forgang með það að markmiði að auka hagvöxt til lengri tíma litið. Hærra menntunarstig mun hafa jákvæð áhrif á hagvöxt þegar til lengdar lætur. Ég mæli með því að í kjaraviðræðum sem nú standa yfir verði langtímasjónarmiðum sem slíkum gert hátt undir höfði og að viðsemjendur forðist slæmar skammtímalausnir. Aukinn hagvöxtur byggir einnig á erlendri fjárfestingu. Lausn Icesave-deilunnar með samningum mun hafa jákvæð áhrif á lánstraust Íslands og viðhorf erlendra fjárfesta. Aðgengi að erlendum lánsfjármörkuðum mun einnig búa í haginn fyrir afnám gjaldeyrishafta því að vandinn við afnám haftanna felst ekki síst í því að aðgengi Íslands að þeim mörkuðum er enn takmarkað. Aukaverkanir haftanna eru slæmar og skapa þarf aðstæður svo þeim megi létta. Með þetta í huga geta íslenskir kjósendur lagt sitt af mörkum til þess að hér skapist skilyrði fyrir aukinn hagvöxt og þar með batnandi efnahagsumhverfi og betri kjör með því að greiða samkomulagi við Breta og Hollendinga atkvæði sitt þann 9. apríl nk.

Virðulegur forseti. Manni fallast eiginlega hendur að hlusta á þetta endalausa rugl um Icesave. Það er sama hvað kemur í ljós, það er sama hversu oft menn hafa gjörsamlega rangt fyrir sér, eru með algjörlega þveröfuga túlkun við raunveruleikann eins og kemur á daginn, það er bara haldið áfram með sömu gömlu plötuna. Það er líka áhyggjuefni vegna þess að fyrir vikið eru menn ekki að ræða þau mál sem þyrfti að ræða, hina raunverulegu rót vandans. Vandinn er töluverður þótt ég sé reyndar sammála hæstv. fjármálaráðherra um að tækifærin séu líka gríðarlega mikil. Þau tækifæri er hins vegar ekki verið að nýta, það er staðið í vegi fyrir þeim. Tækifærin eru reyndar svo mikil að fá lönd á Vesturlöndum eru í jafngóðri stöðu og Ísland ef menn hefðu vilja til þess að grípa tækifærið. Þess í stað höfum við horft upp á þveröfuga nálgun með það hvernig á að takast á við kreppu. Menn hafa ekkert lært af reynslunni, ekki bara reynslu síðustu ára á Íslandi heldur síðustu áratuga í því hvernig menn takast á við kreppuástand. Afleiðingin er sú að í flestum löndum í kringum okkur hefur orðið sú uppsveifla sem oft fylgir nánast óhjákvæmilega í kjölfar mikillar niðursveiflu. Hér hefur hins vegar tekist með aðgerðum og aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar að viðhalda stöðnuninni. Það hefur tekist að koma í veg fyrir að sú uppsveifla sem oft fylgir kreppunni eigi sér stað þrátt fyrir að aðstæður hér hafi að mjög mörgu leyti verið miklu betri en víðast hvar annars staðar eins og ég nefndi. Framleiðslugetan er til staðar hér. Það er nóg til af hæfu vinnuafli og samkeppnisstaða landsins er ákaflega góð, m.a. vegna þess hversu lágt gjaldmiðillinn er skráður. En þá er með lagasetningu og pólitískum óstöðugleika nánast lokað á allar fjárfestingarglufur og stöðugt send út þau skilaboð að menn eigi að halda sig burtu, menn eigi ekki að koma hingað með fjármagn og Íslendingar eigi ekki að fjárfesta í landinu. Það er nefnilega nóg til af fjármagni í landinu. 

Virðulegi forseti. Þegar rætt er um atvinnumál og hagvöxt er eins og mörgum finnist upphaf og endir alls vera það hvort álver rísi í Helguvík eða á Bakka. Slík umræða skilar okkur ekki neinu og við eigum að byggja nýja orkustefnu á sem fjölbreyttustum grunni sem byggir á sjálfbærri nýtingu auðlinda okkar og takmarka nýtingu jarðhitakerfa til orkuframleiðslu til stóriðjuvera. Við þurfum að læra af reynslunni og byggja á mörgum stoðum. Grunnatvinnuvegir okkar skipta miklu máli þegar horft er til aukins hagvaxtar, og fæðuöryggi þjóða er aldrei mikilvægara en nú þegar mikill efnahagsóróleiki ríkir í heiminum. Margir óvissuþættir eru í íslensku efnahagslífi og hafa áhrif á hvernig hagvöxtur þróast. Það tekur langan tíma að fá endanlegar tölur um landsframleiðslu og þar með hagvöxt. Spár um hagvöxt geta því verið mjög misvísandi og dregist getur að fá endanlega niðurstöðu. Það er því gífurlega mikilvægt að vel takist til með fjárhagslega endurskipulagningu lítilla og meðalstórra fyrirtækja og að lífvænleg fyrirtæki komist í skjól og fái tækifæri til uppbyggingar og fjölgunar starfa. Það skiptir einnig miklu máli að gerð kjarasamninga takist vel á þessum erfiðu tímum og að allir sem að þeim komi sýni ábyrgð og mæti af réttsýni sanngjörnum kröfum um kjarabætur sem þurfa einnig að endurspegla það svigrúm sem þó er til staðar til raunkaupmáttaraukningar. Það verður að skapa atvinnulífinu sem best rekstrarumhverfi og þar er efnahagslegur stöðugleiki og lægri vextir lykilatriði.

Meiri skattar …

Atvinnuleysi er eitt það erfiðasta viðfangsefni sem stjórnvöld glíma við og er ekki ásættanlegt. Við það verður ekki unað. Við höldum áfram að berjast við það, en bjartsýni og kraftur ríkir víða í atvinnulífinu og eykur væntingu um aukinn hagvöxt. Það er þó mikilvægt að á bak við hann sé raunveruleg verðmætasköpun sem skilur eitthvað eftir sig annað en innstæðulausan froðuhagvöxt sem hafði byggst hér upp fyrir hrun. Við horfum nú til greina eins og hugbúnaðargeirans og til skapandi greina í menningu, tónlist og hönnun. Ferðaþjónustan er á blússandi siglingu og nýsköpun í hefðbundnum greinum eins og sjávarútvegi og landbúnaði. Það eru víða verkefni fram undan eins og hér hefur verið nefnt, bygging nýs landspítala, Búðarhálsvirkjun o.fl. Einnig er verið að endurskoða fiskveiðistjórnarkerfið og það mun skila okkur innspýtingu í hagkerfið og fjölga störfum. Ég tel að atvinnulífið hafi fulla burði til að vaxa og dafna og skila af sér hagvexti. En við þurfum líka að horfa til starfandi fyrirtækja á landsbyggðinni sem byggja á mannauði og náttúruauðlindum. Þau þurfa að hafa rekstrarhæf samkeppnisskilyrði og rekstrarumhverfi til samanburðar við aðra landsmenn. Það er eitt mál sem við þurfum að leysa og það er Icesave-deilan. Við þurfum að klára það mál og um það eru aðilar vinnumarkaðarins sammála. 

Frú forseti. Yfirskrift þessarar umræðu er kjarasamningarnir og hagvöxtur. Það er eins og að það hafi farið algerlega fram hjá mörgum þátttakendum í umræðunni að kjarasamningar eru opnir. Tilefni umræðunnar er einmitt að svo virðist sem væntingar hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra um það hvernig hagvöxtur sé ásættanlegur á næstu árum stangist svo harkalega á við þær hugmyndir aðila vinnumarkaðarins að hér sé komin fram skýringin á því hvers vegna ríkisstjórnin talar alltaf um svartsýni stjórnarandstöðunnar þegar við bendum á augljósar staðreyndir. Hér hef ég ekki vitnað í hagvaxtarspá Sjálfstæðisflokksins. Nei, ég vitnaði í hagvaxtarspá ASÍ frá því í morgun. Það er líka hægt að vitna í hagvaxtarspá Seðlabankans og annarra aðila sem vinna að gerð slíkra gagna um það að hagvöxtur á þessu ári, á því næsta og árinu þar á eftir verði þannig að launamenn í landinu geta ekki haft uppi væntingar um batnandi kjör. Það eru skilaboðin. Þegar við vekjum athygli á þessari staðreynd kemur hæstv. fjármálaráðherra og segir: Hér er allt svo bjart og fínt, þetta er allt í góðu lagi. Það er sem sagt talað til launamanna þannig að þeir eigi að sætta sig þessa staðreynd en ekki vera með væntingar um að þrátt fyrir 25% samdrátt í kaupmætti á undanförnum tveimur árum hafi þeir uppi réttmæta kröfu um að hefja endurheimt kaupmáttarins. Ég er þeirrar skoðunar að hugmyndir aðila vinnumarkaðarins um að skapa hér 4–5% hagvöxt á næstu árum á hverju ári séu raunhæfar, en til þess þarf auðvitað að grípa til aðgerða. Tækist okkur að skapa þannig hagvöxt væri hægt að hækka laun í samræmi við væntingar aðila verkalýðshreyfingarinnar og gera það með raunhæfum hætti. Ætli menn hins vegar að halda áfram á þessari vegferð með um og í kringum 2% hagvöxt verður ekki hægt að hækka launin og þá á ríkisstjórnin bara að segja beint út að hún stefni ekki að því að bæta kjörin í landinu, að þrátt fyrir 25% samdrátt í kaupmætti sé ekki á dagskránni hjá ríkisstjórninni að bæta kjörin. Stjórnarandstaðan talar fyrir öfugu sjónarmiði. Hún talar fyrir því að við leggjum af stað við að mynda hér umhverfi sem laðar fram fjárfestingu og við erum með miklu háleitari markmið en ríkisstjórnin sjálf. Það er kannski niðurstaða þessarar umræðu hér að við tölum í takt við aðila vinnumarkaðarins, þá sem vinna að gerð kjarasamninga. Mér sýnist vandinn hér vera sá að fjármálaráðherrann skilur ekki að jafnvel þótt hann sé sáttur við þær spár sem við höfum nú í höndunum eru launamenn í landinu það ekki. Þetta er bein ógn við þeirra kjör, framtíð þeirra og væntingar um að við séum að rísa hér upp úr öldudalnum. Reyndar sýna síðustu tölur það að jafnvel þar sem kreppan hefur verið dýpri 

Virðulegi forseti. Ég held að ég verði að byrja á því að leiðrétta síðasta ræðumann. Hann sagði að hagvaxtarvæntingar og fjárfestingaráætlanir sem menn sæju fyrir sér væru ólíkar milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins en það er bara ekki rétt. Við vitum alveg hver hagvöxturinn er núna og hverju menn spá á næstu vikum, en fjárfestingaráform sem er verið að ræða milli aðila vinnumarkaðarins ganga mjög í sömu áttina. Ríkisstjórnin vinnur að því hörðum höndum að setja fram slík fjárfestingaráform og -áætlanir þótt vissulega eigi atvinnulífið sjálft fyrst og fremst að keyra upp hagvöxtinn en ríkisvaldið að skapa skilyrði til þess að það sé hægt. Í áformum ríkisstjórnarinnar er mjög margt á döfinni sem ég hef ekki tíma til að ræða hér en mun skapa mörg störf og vera mikil innspýting í aukinn hagvöxt. Vegaframkvæmdir er hægt að nefna þótt þær séu vissulega ekki í höfn nema Vaðlaheiðin. Vonir standa til að hægt sé að fara í útboð á þeim á næstu dögum og þar erum við að tala um að skapa 200 störf með afleiddum störfum. Vonandi fara vegaframkvæmdir líka í gang á Suðurlands- og Vesturlandsvegi þótt það sé ekki í höfn. Ýmislegt annað er þar líka á döfinni. Ég held að ég verði líka að leiðrétta rangfærslur sem iðulega koma fram í umræðunni. Hér er stanslaust talað um að ríkisstjórn sé með yfirlýsingar og aftur yfirlýsingar um þjóðnýtingu. Það er ekki rétt. Það hefur enginn sagt að það eigi að beita því úrræði þótt það sé til í lögum og vissulega vita allir að það er til í lögum. Það er unnið  Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson má ekki heyra á Icesave nefnt eða að það þvælist fyrir neinum, þá byrjar hann að skjálfa hér í ræðustól. Það er bara staðreynd sem við stöndum frammi fyrir að Búðarhálsvirkjun er háð því að fá lán gegnum Evrópska fjárfestingarbankann ef Icesave leysist vegna þess að það hefur verið sagt að það sé nátengt lánshæfismati. Síðan heldur hv. þm. Ólöf Nordal því fram að við séum með yfirlýsingar um að stórauka skatta á einstaklinga. Hvar hefur það komið fram? Ég hef bara hvergi séð það. Það er þvert á móti unnið að því í kjarasamningum að lækka skattana gegnum persónuafsláttinn á einstaklingana. Það rekst hvað á annars horn í þessari umræðu hjá stjórnarandstöðunni sem heldur iðulega fram allt of miklu fleipri. Við höfum fjölgað hér störfum. Störf hafa verið varin. Sem betur fer er atvinnuleysi miklu minna en spáð var. Hlutfall íslenskra ríkisborgara sem hafa  
            

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Frumvarpið flytja forseti og formenn allra þingflokka. Það hefur verið í undirbúningi frá því í september 2009. Frumvarpið var unnið í nánu samstarfi við þingflokkana. Fulltrúar þeirra, og nú síðast formenn þingflokkanna, héldu fundi um málið í vetur. Er frumvarpið, eins og það er lagt fram núna, afrakstur þessa starfs, samstarfs þingflokkanna um umbætur á störfum Alþingis. Ég þakka formönnum þingflokkanna fyrir mjög gott og ánægjulegt samstarf um þetta frumvarp og tel það sérstakt gleðiefni fyrir Alþingi að breið samstaða hafi skapast um meginefni þessa máls. Vissulega hafa verið skiptar skoðanir innan þingflokkanna um einstök atriði í svo fjölþættu mál og þingsköp Alþingis eru, og enn fremur í hópi formanna þingflokka, svo að öll höfum við fyrirvara um breytingar, ýmist á því sem hér er lagt til eða um önnur atriði sem ekki er tekið á í þessu frumvarpi. Við væntum þess að sú nefnd sem fær málið vinni frekar að einstökum atriðum. Er þar aðallega um að ræða skiptingu málefna milli nefndanna, einkum í hvaða nefnd skattamál eigi að vera og hvar auðlindamál. Sömuleiðis hafa nokkur önnur atriði verið rædd á fundum forseta og formanna þingflokkanna sem ekki hafa verið tekin upp í frumvarpið. Eru það t.d. dagskrárliðirnir „um störf þingsins“ og „óundirbúinn fyrirspurnatími“. Samstaða er um að einnig þurfi að gera breytingar á þeim liðum svo umræður og fyrirspurnir verði markvissari. Nokkur önnur atriði þingskapanna hafa enn fremur verið til umræðu við undirbúning málsins, svo og önnur nýmæli, en niðurstaða forseta og formanna þingflokka er sú að þetta skref verði stigið að þessu sinni en haldið verði áfram að þróa starfshætti Alþingis og þingsköp þess á komandi árum þannig að efla megi meginhlutverk þess, lagasetninguna og eftirlitshlutverkið. Ég vona að málið fái góða yfirferð í nefnd og að okkur auðnist að ljúka málinu áður en hefðbundin þingfrestun fer fram í sumar. Meginefni frumvarpsins er breytingar á nefndaskipuninni, skýrari ákvæði um eftirlitshlutverk Alþingis og um meðferð trúnaðarupplýsinga í nefndum. Líta má á frumvarpið sem viðbrögð Alþingis við tillögum nefndar sem sett var á laggirnar til að athuga og gera tillögur um eftirlitshlutverk Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Forsætisnefnd fól nefndinni vorið 2008 að fara yfir gildandi lagareglur um eftirlit þingsins með framkvæmdarvaldinu og leggja mat á hvort breytinga væri þörf. Í nefndinni áttu sæti Bryndís Hlöðversdóttir, þá aðstoðarrektor, formaður vinnuhópsins, Andri Árnason hæstaréttarlögmaður og Ragnhildur Helgadóttir prófessor. Með nefndinni starfaði Ásmundur Helgason, aðallögfræðingur Alþingis. Nefndin skilaði viðamikilli skýrslu um eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Hún var rædd ítarlega á fundi forsætisnefndar í september 2009. Í framhaldinu fól ég starfsmönnum þingsins að gera fyrstu drög að breytingum á þingsköpum í samræmi við tillögur þessa vinnuhóps. Frumvarpsdrögin voru til meðferðar í forsætisnefnd þingsins, en ekki vannst tími til að ræða þau þar nægilega vel til að nefndin gæti flutt málið. Það var því úr að ég, sem forseti Alþingis, flytti frumvarpið eins og það lá fyrir til að koma þeirri vinnu sem fram hafði farið á framfæri við þingmenn og almenning. Var það frumvarp flutt í júní 2010 og hafði að meginefni breytingar á nefndaskipan og eftirlitstörf þingsins. Vinna við breytingar á þingsköpunum hélt áfram á sumarfundi forsætisnefndar í ágúst 2010. Var þar farið yfir frumvarpið svo og önnur frumvörp sem komið höfðu fram um breytingar á þingsköpum. Er þing kom saman að nýju í fyrrahaust var svo enn tekið til við frumvarpsvinnuna. Starfið við þingskapabreytingar fékk nýja og sérstaka þýðingu eftir að Alþingi samþykkti samhljóða á fundi 28. september 2010 að breytingar á þingsköpum Alþingis væru hluti af víðtækum breytingum á stjórnkerfinu í kjölfar efnahagsáfallanna við fall bankanna í október 2008. Miða þessar breytingar sem hér liggja fyrir að því að styrkja störf nefndanna og þar með faglega umfjöllun Alþingis um þingmál, svo og að efla eftirlitshlutverk þess og styrkja stöðu þess gagnvart framkvæmdarvaldinu. Eru í frumvarpinu mikilvæg ákvæði um upplýsingarétt þingmanna, upplýsingaskyldu ráðherra og meðferð trúnaðarmála í nefndum þingsins. Frumvarpið felur í sér róttæka breytingu á nefndakerfi þingsins. Er gert ráð fyrir því að nefndum verði fækkað verulega og að ekki verði bein samsvörun milli ráðuneyta Stjórnarráðsins og málefnaskiptingar nefndanna, heldur ræður álag í nefndastarfi meira um verkefnaskipulag þingsins. Enn fremur eru í frumvarpinu tillögur sem reynsla undanfarinna ára hefur sýnt að hagkvæmt þyki að gera til að laga starfshætti þingsins. Loks eru nokkrar breytingar sem nauðsynlegar eru til samræmis við breytingar á nefndakerfinu og önnur atriði í frumvarpinu. Í skýrslu þingmannanefndarinnar sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er nánari grein gerð fyrir tillögum sem samþykktar voru samhljóða, þar á meðal um að endurskoða skuli þingsköp Alþingis. Í því sambandi er í skýrslu nefndarinnar bent á að til þess að bregðast við gagnrýni á störf og starfshætti Alþingis þurfi að auka sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, leggja meiri áherslu á eftirlitshlutverk þingsins og auka fagmennsku við undirbúning löggjafar. Í tillögum nefndarinnar kemur m.a. fram: 1. Að alþingismenn setji sér siðareglur. 2. Að styrkja beri eftirlitshlutverk þingsins, rétt þingmanna til upplýsinga, aðgengi að faglegri ráðgjöf og stöðu stjórnarandstöðunnar á Alþingi sem gegnir þar mikilvægu aðhaldshlutverki. 3. Að sett verði almenn lög um rannsóknarnefndir. Við því hefur verið brugðist með frumvarpi þess efnis sem nú er til lokameðferðar hjá allsherjarnefnd. 4. Að nefndaskipan og störf fastanefnda Alþingis verði endurskoðuð með það að markmiði að gera þær skilvirkari. Í því sambandi taki nefndaskipan þingsins mið af þörfum þingsins en ekki skipulagi Stjórnarráðsins. Þá verði reglur um opna nefndafundi færðar í þingsköp. 5. Að endurskoðað verði það verklag sem tíðkast hefur við framlagningu stjórnarfrumvarpa með það að markmiði að auka sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu en í því sambandi er mikilvægt að stjórnarfrumvörp séu lögð fram með góðum fyrirvara. 6. Að settar verði skýrar reglur um innleiðingu EES-gerða sem tryggi m.a. góð vinnubrögð og vandaðar þýðingar á EES-gerðum. Nefndin leggur sérstaka áherslu á það. Loks segir í skýrslu þingmannanefndarinnar, með leyfi forseta: „Þingmannanefndin leggur áherslu á að niðurstöður þingmannanefndarinnar um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og skýrsla vinnuhóps um eftirlitshlutverk og starfshætti Alþingis frá haustinu 2009 verði lagðar til grundvallar við endurskoðun á lögum um þingsköp Alþingis.“ Við endurskoðun á þingsköpum Alþingis hafa framangreind atriði verið höfð að leiðarljósi. Meginmarkmið frumvarpsins miðar þannig að því að því að gera þinginu betur kleift að annast þau verkefni sem því eru falin samkvæmt stjórnarskrá, einkum við að veita stjórnvöldum aðhald og hafa eftirlit með starfsháttum framkvæmdarvaldsins. Nánar tiltekið er lagt til: 1. Að settar verði skýrari reglur um rétt Alþingis, einkum þingnefnda, til upplýsinga og gagna frá stjórnsýslunni. 2. Að lögð verði skylda á ráðherra að tryggja að Alþingi hafi þær upplýsingar sem hafa verulega þýðingu fyrir þau mál sem eru til meðferðar á Alþingi. 3. Að Alþingi verði gert kleift að taka við trúnaðarupplýsingum sem hafa þýðingu fyrir störf þingsins. 4. Að nefndaskipulag Alþingis verði endurskipulagt og einni tiltekinni nefnd falið að fara með mál er lúta að eftirliti með handhöfum framkvæmdarvalds, nefndum verði fækkað úr tólf í sjö og nefndasætum þar með úr 110 í 63 og formennsku þeirra skipt milli þingflokka eftir þingstyrk. Er þar um verulega breytingu að ræða frá því sem nú er. 5. Að Alþingi verði auðveldað að fylgja eftir þingsályktunum með því að skylda ríkisstjórnina til að leggja árlega fram skýrslu um framkvæmd þeirra. 6. Að staða minni hlutans á Alþingi verði styrkt, einkum með ríkari upplýsingarétti þingmanna og upplýsingaskyldu ráðherra sem miðar að meira jafnræði þingmanna í aðgengi að upplýsingum, svo og rétti allra þingflokka til formennsku í þingnefndum. Réttur minni hluta miðast nú við fjórðung þingmanna í stað þriðjungs áður. 7. Að sköpuð verði festa um þinglega meðferð EES-mála auk þess sem þinginu verði gert kleift að fylgjast betur með undirbúningi EES-mála á fyrri stigum. 8. Að ýmis ákvæði þingskapa verði löguð að þeirri þróun sem orðið hefur síðustu missirin er varðar störf þingsins. Fyrstu sex atriðin má rekja beint til ábendinga í skýrslu vinnuhópsins um þingeftirlit sem áður er minnst á. Við útfærslu á ákvæðum frumvarpsins sem að þessu lúta hefur verið höfð hliðsjón af reglum annars staðar á Norðurlöndum. Enn fremur hefur verið tekið tillit til ráðgefandi tilmæla Evrópuráðsins nr. 1601/2008 um réttindi og ábyrgð stjórnarandstöðunnar í störfum þinga í lýðræðisríkjum. Sjöunda atriðið, um EES-málin, byggist á tillögum í skýrslu utanríkismálanefndar til forsætisnefndar frá 8. október 2008 um fyrirkomulag á þinglegri meðferð EES-mála. Í skýrslunni komu fram ýmsar tillögur um ábendingar á reglum sem forsætisnefnd setti árið 1994 um meðferð EES-mála á mótunarstigi, en þeim hefur ekki verið fylgt sem skyldi. Að fenginni þessari skýrslu voru samin drög að nýjum reglum um þinglega meðferð EES-mála þar sem ítarlega er fjallað um meðhöndlun þessara mála og samskipti við Stjórnarráðið allt frá því að tillögur eru á mótunarstigi innan Evrópusambandsins þar til lagafrumvörp eru lögð fram á þingi sem er ætlað að innleiða reglur sem byggjast á ESB-gerðum. Forsætisnefnd hefur nú endanlega afgreitt þessar reglur og liggja þær fyrir á vef þingsins. Í ljósi þess að reglurnar leggja ákveðnar kvaðir á Stjórnarráðið þykir rétt að þeim sé veitt lagastoð í þingsköpum Alþingis. Áttunda atriðið, þ.e. ýmsar minni háttar breytingar, byggist á þeirri reynslu sem fengist hefur í störfum þingsins síðan endurskoðun þingskapa fór fram árið 2007 og samkomulag hefur orðið um að kalli á breytingar. Nánar er vikið að þessum breytingum í athugasemdum við einstakar greinar frumvarpsins. Ég legg til, virðulegi forseti, að mál þetta verði að lokinni þessari umræðu látið ganga til sérnefndar. Er það mest í samræmi við þá hefð sem verið hefur um viðamiklar breytingar á þingsköpum. Er mikilvægt að í þá níu manna nefnd, þingskapanefnd, veljist fulltrúar allra þingflokka hér á Alþingi. Fastanefndirnar eru allar önnum kafnar við sín störf en sérnefndin ætti að geta einbeitt sér að þessu mikilvæga máli sem miklu varðar um starfshætti hér á Alþingi. Ég vil í lokin þakka öllum þeim sem hafa komið að því að búa þetta mál í þann búning sem hér liggur fyrir og hafa lagt sig fram um að þetta mikilvæga mál nái fram að ganga.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. forseta Alþingis, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, fyrir að flytja þetta mál. Málið ber það með sér að hér er um víðtækar breytingar að ræða og ég hygg að góð sátt geti náðst um mjög marga meginþætti þess. Þingflokksformenn allra flokka á þingi eru meðflutningsmenn hæstv. forseta að málinu og málið fékk auðvitað talsverða umfjöllun á vettvangi þingflokkanna áður en það var lagt fram. Þar er um að ræða vinnubrögð sem eru til fyrirmyndar að mál sem varða störf okkar á þingi, hvernig við vinnum þau sem best af hendi, séu unnin í sem víðtækastri samstöðu og sem víðtækastri sátt. Fyrir það allt ber að þakka. Eins og hæstv. forseti gat um í framsöguræðu sinni eru ákveðin atriði sem við getum sagt að standi enn út af borðinu og fyrirvarar hafa verið gerðir um, a.m.k. með óformlegum hætti, og þeir koma alveg örugglega til umræðu á vettvangi þeirrar nefndar sem fær málið til afgreiðslu. Ég mun hugsanlega víkja að nokkrum þeirra þátta á eftir og vonandi endurspeglar það að mestu leyti þær umræður sem farið hafa fram í mínum þingflokki um málið þó að ekki sé um neinar formlegar samþykktir að ræða í þeim efnum og einstakir þingmenn geta auðvitað haft skoðanir á einstökum málum eins og kann að koma fram við afgreiðslu málsins. En eins og hæstv. forseti gat um eru þær meginbreytingar sem hér eru lagðar til þríþættar. Í fyrsta lagi varðandi mjög róttækar breytingar á nefndaskipan Alþingis, í öðru lagi varðandi eftirlitshlutverk Alþingis, styrkingu á eftirlitshlutverki þess, og í þriðja lagi það sem varðar trúnaðarupplýsingar og skyld atriði. Ég vildi í fyrsta lagi segja um nefndaskipanina að verkaskipting nefnda hér er auðvitað ekki heilög og þarf að taka breytingum eftir því sem aðstæður gera kröfu um. Við fórum í gegnum ákveðnar breytingar fyrir þrem, fjórum árum, ekki róttækar breytingar hvað varðar nefndaskipanina sem slíka, það voru aðrir þættir í því þingskapafrumvarpi sem kannski breyttu meiru. Þá er ég einkum að vísa til ræðutímans, sem á þeim tíma var talsvert umdeildur, þegar í rauninni var stigið það skref að taka fyrir ræðuhöld út í hið óendanlega, ef svo má segja. Þó að enn sé svigrúm þingmanna nokkurt var það þó skert verulega og er svo sem ekki verið að víkja neitt að þeim málum hér. Varðandi nefndaskipanina gerðum við ákveðnar breytingar fyrir þrem, fjórum árum. Hér er gert ráð fyrir töluvert róttækari breytingu og eins og ég sagði er ekkert heilagt í þessum efnum. Við hljótum auðvitað að taka tillit til aðstæðna um hvernig við skiptum verkum með okkur í nefndum en ég hef, og margir í mínum þingflokki, athugasemdir einkum við tvo þætti varðandi þá tillögu að nefndaskipan sem hér liggur fyrir. Önnur atriði eru kannski þess eðlis að ég sé ekki ástæðu til að nefna þau hér í stuttri ræðu. Það eru fyrst og fremst tvö atriði, annars vegar það sem snertir verksvið fjárlaganefndar og hins vegar það sem snertir verksvið þeirrar nefndar sem eftir breytingu á að heita umhverfis- og samgöngunefnd. Varðandi fjárlaganefndina vil ég segja að meginathugasemdin lýtur að því að öllum málefnum sem varða ríkisfjármálin sé steypt undir eina nefnd, bæði þeim sem varða tekjuhliðina og eins þeim sem varða útgjaldahliðina. Eins og hv. þingmenn þekkja er þetta í meginatriðum tvískipt í dag. Fjárlaganefnd hefur yfirumsjón með fjárlagagerðinni og þar með ákvörðunum um úthlutun fjármuna úr ríkissjóði á meðan efnahags- og skattanefnd hefur meginhlutverk varðandi tekjuhliðina, um skattalöggjöfina. Ástæðan fyrir því að ég og fleiri í mínum þingflokki gerum athugasemdir við þetta eru einfaldlega mat á vinnuálagi og möguleikum hinnar nýju nefndar til að komast yfir það verkefni sem henni á að vera falið samkvæmt frumvarpinu eins og það lítur út. Störf fjárlaganefndar eru afar viðamikil. Á haustþingi þegar fjárlagafrumvarp er til meðferðar í þinginu er frumvarpið og ákvarðanir í því sambandi auðvitað gríðarlega viðamikið viðfangsefni fyrir nefndina, en svo ber til að á sama tíma í þingstörfunum erum við yfirleitt að fjalla um skattalagabreytingar sem líka eru oft á tíðum viðamiklar og taka mikinn tíma. Við höfum áhyggjur af því að með því að steypa þessu saman komi það niður á starfinu að því leyti að möguleikinn til að fara með einstaka þætti, t.d. varðandi skattamálin verði minni en verið hefur. Staðreyndin er sú að skattalagabreytingar tengjast pólitískri stefnumörkun frá einu ári til annars mjög nánum böndum og það er sama hvaða ríkisstjórn hefur verið við völd, skattalagabreytingar eru tíðar. Það er staðreynd og ég held að hætt sé við að þær verði það áfram. Og hvort sem núverandi ríkisstjórn verður áfram við völd eða önnur tekur við verða áfram skattalagabreytingar, bæði hvað varðar prósentur og mögulegar tekjur, en líka varðandi ýmis tæknileg atriði sem hafa mikil áhrif. Ég sat í efnahags- og viðskiptanefnd, eins og hún hét þá, kjörtímabilið 2003–2007 og kynntist vel störfum þeirrar nefndar sem m.a. hafði skattamálin á sínum snærum. Ég þori að fullyrða að á því árabili voru teknar margar ákvarðanir á sviði skattamála um breytingar en þær voru þó mun minni og færri en þær breytingar sem átt hafa sér stað á undanförnum tveimur árum. Engu að síður voru þetta mjög tímafrek verkefni og það skipti máli að þingmenn settu sig vel inn í þau mál, gæfu sér tíma til að fjalla um þau. Ég hef áhyggjur af því og fleiri í mínum þingflokki, þar á meðal þeir sem nú sitja í efnahags- og skattanefnd sem nú heitir, að skattahliðin verði dálítið út undan í þessu, að ef fjárlaganefnd fái þetta verkefni verði athyglin fyrst og fremst á niðurstöðutölunum, hversu miklum fjárhæðum tilteknir skattar eigi að skila eða ekki skila til ríkissjóðs en minni á hin miklu og mikilvægu tæknilegu atriði sem koma þarna líka til skoðunar. Þessari athugasemd vildi ég halda til haga en ég tel víst að þetta atriði verði skoðað töluvert í sérnefndinni sem hæstv. forseti hefur boðað. Ég vildi nefna í þessu sambandi að við getum auðvitað velt fyrir okkur spurningum um breytt vinnubrögð við fjárlagagerð og auðvitað væri æskilegast að fjárlagagerðin á vettvangi fjárlaganefndar væri ekki öll á þeim tiltölulega stutta tíma að hausti eins og hún hefur verið. Við getum haft góð áform um að breyta því. Ég er samt ekkert allt of bjartsýnn á að við náum miklum árangri í því. Frá því að ég kom inn á þing fyrir átta árum hafa menn talað um það og örugglega lengur en þetta fer samt alltaf í sama farið. Fjárlaganefnd vinnur hlutina í tímahraki á haustþingi og sama á við um skattahliðina vegna þess að skattafrumvörpin koma yfirleitt inn þegar búið er að leggja fjárlagafrumvarpið fram, stundum alveg undir lok nóvember eða byrjun desember, eins og við höfum séð síðustu tvö ár, og þá veitir ekkert af að sú nefnd þingsins sem á að fjalla um skattamálin gefi sér tíma til að fjalla um þau og það er óþægilegt, held ég, ef nefndin er á sama tíma líka að velta fyrir sér útgjaldaþáttunum. Þetta er athugasemd sem varðar auðvitað bara eitt tiltekið atriði í þessu frumvarpi en er nokkuð stórt í mínum huga. Hitt atriðið sem ég ætlaði að nefna í sambandi við nefndaskipanina snertir starfssvið hinnar svokölluðu umhverfis- og samgöngunefndar og það snertir fyrst og fremst það atriði í upptalningu á verkefnum þeirrar nefndar sem varðar auðlindamál. Því er ekki að leyna að margir í hópi okkar þingmanna Sjálfstæðisflokksins hafa áhyggjur af því að þarna sé verið að slíta um of í sundur auðlindanýtingu sem auðvitað tengist atvinnulífi og atvinnuuppbyggingu og þar með verkefnum atvinnu- og viðskiptanefndar og við höfum ákveðnar áhyggjur af því hvernig þeim málum verði fyrir komið. Ég næ ekki, hæstv. forseti, að fara djúpt í þessa umræðu. Í greinargerð með frumvarpinu er nokkur umfjöllun um þetta en ég vil það eitt um það segja að mér finnst sú umfjöllun í greinargerðinni sem tekur á þessum atriðum ekki skýra nægilega vel eða róa mig nægilega vel hvað þessi atriði varðar, þannig að um þessi atriði verður ábyggilega fjallað í sérnefnd. Ég ætla að nefna það af því að tími minn er senn á þrotum að þær breytingar sem varða eftirlitshlutverk þingsins tel ég almennt til mikilla bóta. Ég held að það sé víðtæk samstaða á þinginu um að það sé æskilegt og nauðsynlegt að efla eftirlitshlutverk Alþingis og ég tel að þær breytingar sem hér liggja fyrir séu til bóta að því leyti og leiði til framfara. Ég velti þó fyrir mér og vil nefna það í þessari umræðu að nefndin sem fær málið til meðferðar þarf að mínu mati að skoða tvö atriði sem varða upplýsingarétt og upplýsingaskyldu ráðherra og stjórnkerfisins gagnvart þinginu. Við þurfum að tryggja að þær takmarkanir sem er að finna í frumvarpinu hvað þessi atriði varða séu ekki of víðtækar. Takmarkanir eru og geta verið nauðsynlegar en gæta þarf að ekki sé hætta á að það verði túlkað með þeim hætti og það leiði í raun til þrengingar. Þetta vildi ég nefna. Annað sem varðar meðferð trúnaðarupplýsinga þarf auðvitað að skoða. Það hafa komið upp dæmi á síðustu missirum þar sem deilt hefur verið um þessi atriði og það er nauðsynlegt að þær reglur séu skýrðar, að það sé ljóst hvenær heimilt sé að krefjast trúnaðar um einstakar upplýsingar og það verður að gæta þess að þar sé ekki verið að leggja meiri trúnaðarskyldu á þingmenn eða þingnefndir en nauðsynlegt er og lög gera kröfu um. Hæstv. forseti nefndi líka að það hefðu komið ýmis sjónarmið um fleiri atriði en þau sem er að finna í frumvarpinu, t.d. varðandi breytingar á umræðum. Þar get ég getið þess að í mínum þingflokki hafa helst komið fram athugasemdir við þá liði þingstarfanna sem eru kallaðir störf þingsins og að einhverju leyti kannski óundirbúnar fyrirspurnir. Þarna er um að ræða fyrirkomulag sem að mestu leyti byggir á breytingum frá 2007. Það er mat mitt að óundirbúnar fyrirspurnir hafi reynst vel en liðurinn störf þingsins ekki nægilega vel og að endurskoða þurfi reglur um hann þannig að sá liður í dagskránni, sem er vissulega mikilvægur fyrir almenna pólitíska umræðu um málefni líðandi stundar, njóti sín betur en er í dag. Að lokum, hæstv. forseti, vildi ég geta þess að þó að þetta frumvarp fjalli ekki um það hangir saman við áform okkar um bætt þingstörf, bætt löggjafarstarf og bætt eftirlitshlutverk þingsins aðgangur þingmanna, ekki síst stjórnarandstöðu, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Mig langar til að beina smáhugleiðingu til hv. þingmanns til að athuga hvort þingmaðurinn, sem telst vera frekar íhaldssamur að því er mér hefur sýnst og hefur jafnframt reynslu af því að starfa í forsætisnefnd og skipuleggja þingstörfin, telji Alþingi Íslendinga vera fjölskylduvænan vinnustað og hvort hv. þingmaður sjái einhverjar leiðir, ef hv. þingmanni þykir þurfa, að bæta stöðu þeirra þingmanna sem eiga fjölskyldu, sem eru væntanlega allir, og starfsmanna þingsins til að ná að samræma betur starfið við hefðbundið fjölskyldulíf. Þetta hefur talsvert verið rætt undir ýmsum liðum, m.a. störfum þingsins í þessum sal, en mig langar að spyrja hv. þingmann sem hefur þessa reynslu hvort hann sjái einhverjar leiðir til að bæta þessa stöðu ef hann telur einhverja ástæðu til.

Hæstv. forseti. Ég gengst við því að vera áreiðanlega talinn í hópi íhaldssamra þingmanna og hef löngum verið það frá því að ég kom hér inn fyrir átta árum gagnvart ýmsum breytingum á starfsháttum þingsins. Ég held að það að gera Alþingi að fjölskylduvænni vinnustað sé æskilegt markmið og mikilvægt markmið. Mörg okkar eru með ungar fjölskyldur, ung börn, og auðvitað er það sérstaklega tilfinnanlegt oft hversu þingstörfin geta tekið óvænta stefnu og erfitt að sjá fyrir einstaka daga svo maður tali ekki um einstakar vikur og hvernig þær þróast í þingstörfunum. Ég held hins vegar að um leið og við reynum almennt að skipuleggja störf okkar, skipuleggja dagana, skipuleggja vikurnar og þingstörfin í heild þannig að það sé að mestu leyti fyrirsjáanlegt verðum við líka að horfast í augu við að eðli þings og eðli starfa okkar á vettvangi stjórnmálanna er slíkt að þar koma óvænt atvik upp á, þar koma upp atburðir sem þarf að bregðast við. Fram hjá því munum við ekki komast. En getum við gert betur? Getum við gert betur í sambandi við skipulagningu þingstarfanna frá degi til dags og frá viku til viku? Já, við getum gert það. Við gerum það ekki endilega með breytingum á þingsköpunum sem slíkum heldur með þeim vinnubrögðum og ákvörðunum sem hér eru teknar bæði til lengri tíma og skemmri varðandi skipulag og stjórn þingsins.

Hæstv. forseti. Ég þakka hinum íhaldssama þingmanni fyrir ágætt svar. En ég vil einfaldlega hvetja til þess að við yfirferð í þingsköpunum núna verði horft til sjónarmiða varðandi það æskilega markmið að reyna að gera Alþingi Íslendinga að fjölskylduvænni vinnustað. Auðvitað er aldrei hægt að koma í veg fyrir ófyrirséð atvik. Lífið væri leiðinlegt ef það væri þannig. Hins vegar er Alþingi Íslendinga ekki eina þingið í veröldinni, menn hafa ýmsar leiðir til að halda utan um þingstörfin og þar mætti t.d. beina sjónum sínum til skoska þingsins sem hefur tekið þessi mál sérstaklega upp og farið yfir sínar reglur og sín þingsköp með tilliti til þessara sjónarmiða. Ég vil hvetja þá hv. þingmenn sem koma til með að setjast yfir þetta frumvarp að reyna að horfa aðeins út fyrir boxið og sjá hvort ekki sé hægt að laga eitthvað. Það er sama í hvaða flokki við erum, á einum tíma erum við í stjórn, á öðrum í stjórnarandstöðu og okkar sameiginlega markmið hlýtur að vera að auka virðingu þingsins. Hún fæst m.a. með því að við sýnum meiri aga í störfum okkar og að við horfum til annarra sjónarmiða en einungis þeirra að vera stöðugt að kýta í þessum ágæta ræðustól. Þetta voru einfaldlega hvatningarorð til hins íhaldssama fjölskylduvæna þingmanns sem hér ræddi málin.

Hæstv. forseti. Þeim fjölgar einkunnunum í hverri ræðu sem flutt er. Auðvitað eru ákveðnir þættir sem við höfum vald á sem hægt er að nota til að ná betra skipulagi í störfum þingsins. Einn er að reynt sé að halda sig að sem mestu leyti við þá starfsáætlun sem ákveðin er í upphafi og er auðvitað endurskoðuð með einhverjum fresti. Eins hjálpar það þingmönnum við að skipuleggja störf sín og samræma þau t.d. fjölskyldulífi að það liggi skýrar fyrir hvernig þingstörfum verði háttað fyrir hverja viku og helst auðvitað hvaða mál verði á dagskrá o.s.frv. Þriðja atriðið, sem er kannski ákveðinn vísir að í þessu frumvarpi, varðar það hvenær frumvörp eru lögð fram á þingi. Við þekkjum öll þá umræðu sem farið hefur fram ár eftir ár um hversu seint stjórnarfrumvörp, jafnvel mikilvæg stjórnarfrumvörp, koma fram á þingi sem þar af leiðandi leiðir til þess að umfjöllun um þau verður bæði knappari og hugsanlega ekki nægilega góð en leiðir líka til þess að þingmenn þurfa þá í auknum mæli að sitja hér á kvöldfundum og vinna utan hins hefðbundna vinnutíma til að vinna upp þann tímaskort sem er fyrir hendi í sambandi við málin. Þannig að viðleitni til þess t.d. að frumvörp séu lögð fram fyrr gefur okkur betri stöðu til að skipuleggja vinnuna. Þetta eru fjöldamargir þættir. Eitthvað af þessu getum við tekið til skoðunar í sambandi við þetta frumvarp. Annað eru atriði sem forsætisnefnd fyrst og fremst á hverjum tíma þarf að hafa í huga þegar hún skipuleggur þingstörfin til skemmri og lengri tíma.

Frú forseti. Það er með mikilli ánægju sem ég kveð mér hljóðs í umræðunni um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Eins og fram hefur komið er ég einn af meðflutningsmönnum hæstv. forseta ásamt öðrum þingflokksformönnum á þessu máli. Mig langar að hefja mál mitt í beinu framhaldi af þeim orðaskiptum sem hér urðu milli tveggja hv. þingmanna í Sjálfstæðisflokknum um hinn fjölskylduvæna vinnustað, Alþingi Íslendinga. Arfleifð bændasamfélagsins er kannski að mörgu leyti gleymd á Íslandi,  Það hefur margt breyst til batnaðar í störfum Alþingis á þeim tæpu 12 árum sem ég hef verið hér, en við eigum enn ferð fyrir höndum. Eitt af því varðar það skipulag sem hér er til umræðu, lengd vinnudagsins og fyrirsjáanleika þeirra verkefna sem við glímum við alla daga og vinnuvikur. Við getum gripið til þeirra ráða sem hv. þm. Birgir Ármannsson nefndi og krafist þess að mál komi fram í góðan tíma fyrir þinglok og annað slíkt og ég held að það skipti mjög miklu máli. Ég held líka að þær breytingar sem hér eru lagðar til skipti miklu máli en það skiptir ekki síður máli að það verði regla að semja um lengd þingumræðu um hvert mál. Það er aðeins þannig sem hægt er að búa til stundatöflu og tímaáætlun sem stenst. Þannig er það gert í öðrum þingum og þess vegna er hægt að raða niður á dagana og vikurnar þannig að þingmenn viti hvenær mál verða tekin fyrir, hvenær þeir tala, hvenær ekki, hversu langan tíma þeir hafa til að undirbúa sig o.s.frv. Það er einfaldlega vegna þess að um þetta er samið. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur flutt um það tillögu hér á hinu háa Alþingi og vonandi verður hún rædd líka í umfjöllun um þetta frumvarp þó að ég ímyndi mér að á þessu séu nokkuð skiptar skoðanir af ýmsum ástæðum. Eina leiðin til að búa til stundatöflu á þessum vinnustað sem hægt er að fara eftir og stenst er þessi leið vegna þess að réttur þingmanna er auðvitað að koma hér upp og halda ræður í samræmi við þingskapalög og þá lengist umræða oft úr hófi ef menn hafa ekki náð samkomulagi fyrir fram um lengd hennar. Stundum þarf hún að vera löng, stundum ekki og þá riðlast skipulagið svo langt sem það nær. Mig langar til að gera nokkur atriði að umfjöllunarefni. Fyrst er það fækkun þingnefnda sem er tímabær og góð af mjög mörgum ástæðum. Ég held að hún ein geti stuðlað að mun betri aðstæðum til vinnu fyrir þingmenn og þá í framhaldinu betri lagasetningu. Það að hver þingmaður geti setið sem aðalmaður í einni nefnd og varamaður í annarri skiptir heilmiklu máli. Auðvitað verða efnissvið nefndanna víðtækari en það er líka allt í lagi því að þingmenn hafa þá betri tíma til að kafa ofan í hvert einasta mál. Mér finnst sú tillaga sem hér er fram komin um þessar sjö nefndir og efnisskiptingu á milli þeirra vel viðunandi. Ég vil líka nefna að það kemur fram í frumvarpinu að hér er lagt til að hafa þessa skiptingu á milli nefnda til bráðabirgða á einu þingi og taka það svo til endurskoðunar. Ég veit að þingmenn hafa ýmsar og margvíslegar skoðanir á þessari skiptingu en ég hygg að í nafni samstöðu og framfara ættum við að standa saman um að gera þetta, taka það svo til endurskoðunar og meta reynsluna af því þegar einn þingvetur er liðinn. Ég mun a.m.k. hvetja til þess. Í þingflokki Samfylkingarinnar hefur verið mikil umræða um skiptingu málefna milli nefnda og þar hefur t.d. verið nefnt það sjónarmið sem kom fram í máli hv. þm. Birgis Ármannssonar hvar skattamálin ættu að vera, hvort þau ættu heima í fjárlaganefnd. Þau sjónarmið hafa komið fram að það væri e.t.v. of mikið verið að „ballansera“ ríkisreikningana með þeim hætti. Þetta eru auðvitað málefnaleg sjónarmið sem ber að skoða, en ég hygg hins vegar að það sé hægt að sjá við þeim, ef þannig má að orði komast, í störfum fjárlaganefndar. Ég treysti því að það verði gert þegar þetta er reynt. Menn verða líka að gæta samkvæmni í einmitt þessu ef við ætlum að nálgast málefnið svona því að ég veit að þingmenn gera athugasemdir við það að færa auðlindamálin undir umhverfis- og samgöngunefnd og vilja hafa auðlindir og atvinnuvegi saman í nefnd. Þá hættum við á svipaða hluti, þ.e. að fara í ósjálfbæra auðlindanýtingu vegna þess að atvinnuhagsmunirnir krefjast þess. Það er alveg hægt að setja dæmið þannig upp líka. Ég vildi benda á þetta í umræðunni, en eins og ég sagði hvet ég til þess að við reynum með öllum okkar mætti og vilja að ná samstöðu um þessa tillögu, reynum hana í einn þingvetur og svo verður hún tekin til endurskoðunar. Mestu tíðindin í þessu frumvarpi eru þau að hér verður gjörbreyting á samskiptum og vinnulagi stjórnar og stjórnarandstöðu í þingnefndum og á þingi, fyrst og fremst í þingnefndum og vonandi í framhaldinu á þingi líka. Þetta er þvílík bylting að ég er ekki viss um að allur almenningur geri sér grein fyrir því, ég er ekki einu sinni viss um að allir hv. þingmenn geri sér grein fyrir hvað þetta muni þýða verðum við þeirrar gæfu aðnjótandi að gera þetta frumvarp að lögum á þessu þingi. Hér verður látið af þeirri áratuga löngu íslensku hefð að lýðræðið sé þannig að maður sigri á rothöggi og þá liggi andstæðingurinn í hringnum dasaður, jafnvel rotaður, og megi sig ekki hreyfa vegna þess að meiri hlutinn hafi talað og það sé niðurstaðan. Ég var ekki svo snjöll að finna sjálf upp á þessari samlíkingu, hún kemur frá Túnis, held ég, frekar en Egyptalandi þar sem menn eru að skrifa nýjar stjórnarskrár og gera miklar breytingar og umbætur á stjórnarkerfi. Þar sagði einn höfunda að leiðarljós þeirra væri að í lýðræðissamfélagi sigraði enginn á rothöggi, það gæti ekki verið þannig. Ég held að við getum nefnilega lært þetta af bræðrum okkar og systrum í Norður-Afríku. Þetta þýðir að samskipti innan nefnda, verkaskipting, nálgun á málefni og annað verður með öðrum hætti en við höfum vanist hér um árabil. Auðvitað starfa þingnefndir misjafnlega, veldur hver á heldur. Sumar eru í rauninni sammála um nær öll mál sem þær afgreiða, aðrar ekki, fer svolítið eftir eðli nefndanna en svona er það bara. Hér erum við með formenn og varaformenn, fulltrúa þingflokka stjórnarandstöðu. Það er lagt til að komið verði á talsmannshlutverki, „rapportör“ heitir það í öðrum þingum, um málefni. Það skiptir líka miklu máli og þingmenn geta náttúrlega verið talsmenn mála hvort sem þeir eru stuðningsmenn ríkisstjórnar eða ekki. Þetta held ég - eða ég held ekkert um það, ég er sannfærð um að þessi breyting muni leiða til, eins og ég segi, byltingarkenndra breytinga á starfsháttum Alþingis. Ef við náum þessu frumvarpi í gegn, helst með öllum greiddum atkvæðum, horfum við fram á betri starfshætti, betra löggjafarstarf og þar af leiðandi miklu betri ásýnd á Alþingi Íslendinga. Ég fullyrði að það verður þannig verði þetta frumvarp að lögum. Þetta voru þau atriði sem ég vildi helst gera að umræðuefni í frumvarpinu. Svo eru hér mörg smærri atriði. Eins og hæstv. forseti tók fram í framsöguræðu sinni hafa ákveðin efnisatriði ekki verið útkljáð. Það er meiningarmunur á ákveðnum atriðum en þau verða vonandi leyst í sérnefnd sem fjallar um þetta frumvarp og þá held ég að við getum horft bjartsýn fram á veginn á hinu háa Alþingi og á þessum ágæta vinnustað. Vonandi komum við okkur fram á veginn og verðum þá í takt við þau þjóðþing sem við viljum líkjast þar sem þessir starfshættir hafa verið stundaðir árum og sumpart áratugum saman. Eins og ég segi, forseti, bind ég vonir við að þetta frumvarp verði að lögum og fullyrði að það muni leiða til mikilla umbóta í löggjafarstarfinu og á hinu háa Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem ég taldi mjög athyglisverða. Ég er sammála hv. þingmanni að þessi breyting varðandi formennsku og varaformennsku í nefndum og þessi talsmannahugmynd sé nauðsynleg og góð. En ég tel að hún verði ekki ein og sér, því miður, sú mikla breyting sem hv. þingmaður talar um vegna þess að það sem fyrst og fremst þarf að breyta er hugarfar og það hvernig við í þinginu nálgumst verkefni okkar. Þetta er auðvitað mikilvægt skref en ég tel að okkur beri að ræða opinskátt um þetta hugarfar og það ástand sem alla vega ég upplifi í þinginu, sem felst í rauninni í því að vinna leikinn sama hvað það kostar, það er ekki málefnið endilega sem skiptir öllu máli heldur það að vinna. Það gerir það að verkum að mínu mati að við höfum ekki náð þeim árangri sem íslenska þjóðin krafðist af okkur sem hér höfum starfað frá því í síðustu alþingiskosningum. Það er mjög alvarlegt og okkur hefur mistekist það. Við höfum reyndar fjallað um þetta og fjölluðum um það þegar við vorum að fara yfir skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Við fórum í mikla vinnu með þingmannanefndinni og skiluðum skýrslu og þingsályktunartillögu sem var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum en að mínu mati gleymdist sú vinna. Henni hefur einfaldlega ekki verið fylgt eftir vegna þess að það fylgdi ekki breytt hugarfar. Spurningin sem eftir stendur er: Hvernig breytum við hugarfari? Þótt þetta sé kannski svolítið neikvæð ræða hjá mér þá er ég alveg bjartsýn um að það sé hægt ef menn horfa gagnrýnum augum á verk sín, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, og einbeitum okkur að því að breyta vinnubrögðum okkar.

Frú forseti. Ef við hefðum svarið við því hvernig við nákvæmlega breytum hugarfari þá væri fá vandamál að leysa. En það er rétt hjá hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur að það er ekki bara formið sem skiptir máli. Formið skiptir máli, sérstaklega í lýðræðisstörfum skiptir það miklu máli, en innihaldið gerir það líka. Ég get alveg tekið undir það að menn verða að skilja og skynja hvernig verkefnin breytast. Það hefur verið rætt í þingflokki mínum að í rauninni þurfi að setja þingmenn á endurmenntunarnámskeið ef okkur tekst að gera þetta frumvarp að lögum til að allir fái sömu sýn á verkefnið og það verði skýrt hver eru fundarsköp í nefndum. Það hefur nokkuð verið talað um, t.d. hvernig nefndarfundum er stjórnað, hvernig verkefnum er skipt á milli og annað slíkt. Ég held að það sé hluti af þessu verkefni að gera það með þeim hætti. Ég tel okkur fylgja viljanum sem við lýstum sjálf í þingsályktunartillögunni sem við samþykktum frá þingmannanefndinni. Auðvitað er margt annað sem á eftir að gera en þetta er eitt af þeim atriðum sem snýr beint að okkur sem þingmönnum og við eigum náttúrlega að hafa það í huga þegar við fjöllum um þetta frumvarp og vonandi styðjum við það líka öll sem eitt.

Frú forseti. Ég vil byrja á að fagna því að frumvarp þetta er komið á dagskrá. Ég ásamt öðrum þingflokksformönnum og hæstv. forseta Alþingis erum flutningsmenn að frumvarpinu. Það hefur verið tekið til umfjöllunar á undirbúningsstigi á allnokkrum fundum í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og þingflokkurinn var samþykkur því að það yrði lagt fram þó að þar, eins og í öðrum þingflokkum, séu margvísleg sjónarmið um einstök atriði í frumvarpinu sem menn áskilja sér allan rétt gagnvart og munu að sjálfsögðu koma upp í frekari vinnslu í þinginu, í þingnefnd sem fær málið til umfjöllunar. Ég get tekið undir það sem kom fram í framsöguræðu hæstv. forseta og mörgu því sem fram kom í ræðum hv. þm. Birgis Ármannssonar og hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur. Ég ætla fyrst að ræða um breytingar á nefndarskipuninni, sem ég tel vera mjög tímabærar. Ég tel mikilvægt að Alþingi skipuleggi störf sín miðað við þarfir sínar og út frá sínum forsendum en ekki því hvað gerist í Stjórnarráðinu og hvernig einstaka ráðuneytum er skipt. Það er kunnara en frá þurfi að segja að vinnuálag í einstökum nefndum endurspeglast ekki endilega eftir því hvernig ráðuneytin eru skipuð eða hvað þau eru mörg. Stundum hefur verið talað um að sum ráðuneyti séu þung, t.d. þau sem taka til sín stóran hluta fjárlaga. Það þýðir ekki endilega að málafjöldinn sem frá þeim kemur inn í þingið sé samsvarandi stórt hlutfall eða jafnviðamikill í meðförum. Alþingi þarf fyrst og fremst að skipuleggja nefndarvinnuna út frá sínum forsendum og sínum þörfum og það tel ég að sé gert með þeirri hugsun sem liggur á bak við þessa nefndarskipun. Ég geri mér alveg grein fyrir að það eru að sjálfsögðu margar skoðanir á því nákvæmlega hvernig verkaskiptingin eigi að vera á milli nefnda og hvaða einstök mál eigi að vera hvar, og við rennum auðvitað svolítið blint í sjóinn með það að álag í nefndum, eins og þeim er stillt upp í frumvarpinu, verði ámóta mikið. En þá er líka að rifja það upp að álag í málaflokkum getur verið mjög mismunandi frá einu ári til annars. Það er því ekki alveg á vísan að róa í því efni en ég tel mikilvægt að á þetta verði látið reyna. Það er einkum getið um tvö atriði sem komu til sérstakrar umræðu á fundum forseta með þingflokksformönnum, þ.e. verkefni umhverfis- og samgöngunefndar annars vegar og hins vegar skattamálin Ég vil segja um umhverfis- og samgöngunefndina og það sem fjallað er um auðlindamálin í því efni, að gerð er grein fyrir því í greinargerð með 4. gr. frumvarpsins. Þar er skýrt hvað átt er við með auðlindamálum en þar segir, með leyfi forseta: Með auðlindamálum „er átt við rannsóknir, nýtingarstefnu, ráðgjöf og verndun á sviði auðlindamála almennt, svo sem rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúrusvæða o.s.frv. Ákvarðanir um nýtingu auðlinda á grundvelli rannsókna og ráðgjafar verða hins vegar á málefnasviði atvinnuvega- og viðskiptanefndar samkvæmt frumvarpinu.“ Ég tel frá mínu sjónarmiði að mikilvægt sé að viðhalda þessari tvískiptingu, að hin vísindalega ráðgjöf byggð á rannsóknum sé hjá umhverfisnefnd en nýtingarstefnan, nýtingin sjálf verði hjá atvinnuveganefndinni. Þarna koma saman ólíkir hagsmunir og ólík viðhorf og eðlilegt er að þau fái umfjöllun á tveimur ólíkum stöðum í þinginu. Ég tek undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur um það að ef allt saman væri á einni hendi þá yrði umfjöllunin að sjálfsögðu miklu einsleitari og færri sjónarmið og hagsmunir má segja sem fengju þá að komast að máli. Varðandi skattamálin sérstaklega get ég alveg tekið undir að það er álitamál hvort þau eiga að vera í fjárlaganefnd eða atvinnuvega- og viðskiptanefnd. Ég vil þó geta þess að atvinnuvega- og viðskiptanefnd er orðin býsna þung og umfangsmikil með þeirri verkaskiptingu sem hér er lögð til nú þegar. Skattamálin eru auðvitað stór hluti af ríkisfjármálunum í heild og er önnur hliðin á þeim peningi. Skattamálin og fjárlögin eru auðvitað stór hluti af efnahagsstefnu hverrar ríkisstjórnar. Þannig horfi ég á það samhengi. En ég vil að sjálfsögðu alls ekki útiloka að við frekari yfirferð geti það mál tekið einhverjum breytingum ef menn geta fundið leiðir sem sátt getur tekist um. Ég vil líka nefna það að ég tel að sú leið sem hér er farin, að leggja til að forustuhlutverkum í þingnefndum sé skipt á milli þingflokka í hlutfalli við styrk - ég tek undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur að ég tel að þar sé um gríðarlega miklar breytingar að ræða og jafnvel meiri en menn alveg átta sig á. Ekki aðeins að því er varðar samskipti stjórnar og stjórnarandstöðu, sem er hluti af því máli, en líka í því að greina betur á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Það tel ég vera mjög mikilvægan þátt í þessari tillögu að það er þingið sem skipar sínum málum út frá því hvernig það er skipað. Og þá megum við að sjálfsögðu ekki gleyma því að allir 63 þingmenn hafa sama lýðræðislega umboð. Þeir hafa allir verið kjörnir til setu á löggjafarþinginu og það er alveg sama hvort flokkar þeirra eru í ríkisstjórnarsamstarfi eða ekki frá einum tíma til annars. Þeir eiga sinn rétt og kjósendurnir sem kusu þá þingmenn eiga líka þann rétt að eiga hlutdeild í stjórn þingsins með þeim hætti sem hér er lagt upp með. Að sjálfsögðu verður það síðan alltaf þannig á endanum í atkvæðagreiðslum að skiptar skoðanir verða um einstök mál og meiri hlutinn í hverju máli ræður niðurstöðu þess þegar á hólminn er komið. En það er mjög mikilvægt að mínu viti fyrir vinnuna í þinginu og í þingnefndum að þetta fyrirkomulag sé haft á. Ég vil nefna fleiri atriði, t.d. eftirlitshlutverkið sem tæpt hefur verið á. Það er mikilvægt í þessu samhengi og að koma því í fastan farveg með þeirri skipun sem lögð er til með sérstakri stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem á að fjalla um ýmiss konar skýrslur, um málefni Stjórnarráðsins í heild, um skýrslur Ríkisendurskoðunar, skýrslur umboðsmanns Alþingis. Ég tel að á þann hátt fái þau mál betri og markvissari yfirferð af hálfu þingsins og meira rými en gefist hefur rúm til hingað til. Það tel ég vera í fyllilegu samræmi við þau markmið sem komu fram í þingsályktunartillögunni sem samþykkt var á síðasta hausti með 63 atkvæðum, að gera endurbætur á starfsháttum stjórnsýslunnar og þar með talið á starfsháttum löggjafarsamkundunnar. Það að koma sér upp fyrirkomulagi sem kallað er talsmannakerfi, þ.e. að þegar þingmál kemur fram og kemur til umfjöllunar í nefnd þá sé tilnefndur talsmaður viðkomandi máls, framsögumaður mætti kalla það. Það þarf ekki endilega að vera formaður eins og er í langflestum tilvikum í dag. Það getur verið annaðhvort varaformaðurinn eða jafnvel einhver enn annar nefndarmaður eftir atvikum. Einnig væri hægt að fara þá leið, sérstaklega í málum sem vitað er í upphafi að eru ágreiningsmál, að skipa tvo framsögumenn, þ.e. framsögumann og svokallaðan skuggaframsögumann, eins og þekkist í sumum þingum, þegar vitað er að halda þarf utan um a.m.k. tvö ólík sjónarmið í vinnslu í nefndinni. Þetta þarf auðvitað að þróa. Um þetta þarf væntanlega að setja einhverjar frekari reglur sem við getum þá rætt um í sérnefndinni og svo í framhaldinu hvort það væri eðlilegt að forsætisnefnd setti einhverjar frekari reglur um starfshætti í nefndum hvað þetta snertir. Ég vil segja í framhaldi af umræðunni um starfshætti Alþingis, um stjórnmálamenninguna, um það hvernig tími okkar er nýttur, fjölskylduvænan vinnustað o.s.frv., að ég tek að sjálfsögðu undir það að við megum margt bæta í þeim efnum og gera þennan vinnustað fjölskylduvænni en hann er í dag. Á hitt verður þó að líta að Alþingi er mjög sérstakur vinnustaður. Þetta er löggjafarþing og það liggur eiginlega í eðli málsins að það getur ekki alveg lotið sömu lögmálum og margir aðrir vinnustaðir að vera bara opinn frá 9 til 5, það segir sig nánast sjálft. En að sjálfsögðu getum við gert betur en verið hefur. Til dæmis mætti reyna að skipuleggja nefndarfundatíma og þingfundartíma á annan hátt en gert hefur verið til þessa. Ég er dálítið hugsi yfir því að þingfundir byrja yfirleitt aldrei fyrr en svolítið er liðið á hinn hefðbundna vinnudag, kannski kl. tvö, þegar liðinn er tveir þriðju af venjulegum vinnutíma. Þá er ekki langur tími ef menn ætla að halda sig við það að vera búnir kl. fjögur eða fimm til að ræða mál, sérstaklega ekki ef langur tími fer í umræður um störf þingsins, ég tala nú ekki um um fundarstjórn forseta. Það fer stundum langur tími í að ræða um atkvæðagreiðslur til viðbótar við atkvæðaskýringar sem er sérstakur liður. Þetta tel ég að þurfi allt að taka til skoðunar. Ég er sammála því viðhorfi að frumvarp sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur flutt um að marka skuli þingmálum ákveðinn umræðutíma í þingsal, sé mjög jákvætt innlegg í þessa umræðu. Mér finnst eðlilegt að það sé rætt í þeirri þingnefnd sem tekur þetta mál til umfjöllunar, hvort hægt sé að nýta eitthvað úr því frumvarpi inn í þetta ef menn vilja skoða það frekar. Það er alveg ljóst að sum mál og kannski flest mál í fjölda talið eru þess eðlis að um þau er góð sátt og samstaða þegar þau koma úr þingnefndum og hægt er að ætla á þau einhvern tiltekinn umræðutíma. Önnur mál eru viðameiri, stundum flókin og þurfa langan umræðutíma. Stundum eru þau mjög umdeild í hinu pólitíska landslagi og þurfa þar af leiðandi mjög ríkulegan umræðutíma. Þetta er auðvitað hægt að reyna að vinna fyrir fram, að áætla tíma. Ég er sammála því líka að ógerningur er að skipuleggja vinnuvikuna fyrir fram nema einhver regla sé á þessum hlutum af einhverju tagi, og þó að ég hafi ekki hér og nú neina patentlausn á því, þá er það alveg ógerningur. Við upplifum það hvað eftir annað að mál sem eru á dagskrá komast ekki að og það eru látlausir fundir. Þingflokksformenn eru á þönum að funda um það hvort hægt sé að ná samkomulagi um að ljúka dagskránni á einhverjum tilteknum tíma, taka út mál til að greiða fyrir öðrum og þau fara þá yfir á næsta dag eins og lög gera ráð fyrir og þar með er skipulag þess dags sem var kannski til í drögum farið úr böndunum. Ég tel að það sé okkur öllum fyrir bestu að reyna að ná utan um þessi mál, umræðutímann ekki síst, með einhverju móti. Ég hef verið þingmaður í stjórnarandstöðu og ég skil það vel að oft eru það kannski einu tækifærin, tæki stjórnarandstöðunnar til að láta að sér kveða og jafnvel hafa áhrif á gang mála. En ég tel að með þeim breytingum sem gerðar eru m.a. á nefndakerfinu og hlutdeild bæði stjórnar og stjórnarandstöðu í forustu í nefndum geti það breyst þannig að stjórnarandstaðan á hverjum tíma hafi ríkari möguleika til að hafa áhrif á það hvernig mál þróast og hvernig þau koma úr nefndum, hvernig þau eru unnin, hverjir eru kallaðir til samráðs og til umsagnar og á fundi og annað slíkt. Ég tel að það séu mörg sóknarfæri í þessu frumvarpi hvað það snertir. En auðvitað er það ekki fullskapað Við munum ekki um leið og þessi lög taka gildi, ef frumvarpið verður samþykkt, vera komin inn í einhvern nýjan veruleika og með nýtt forrit, nýja hugsun eða nýtt hugarfar. Það mun áreiðanlega taka tíma og kannski þarf að hafa aðlögun á einhverjum þáttum í frumvarpinu, ég skal ekkert um það segja, að menn taki einhverja þætti og láti þá taka gildi að einhverjum tíma liðnum og jafnvel að endurskoða fleiri þætti en bara nefndaskiptinguna eftir ár ef svo ber við að horfa. Ég tel að við séum alla vega að leggja af stað í leiðangur sem getur bætt mjög starfshætti á Alþingi og þar með löggjafarstarfið. Kannski eigum við einmitt að gefa nefndarvinnunni meira svigrúm, hafa stundum meira af opnum nefndarfundum þannig að málflutningur manna sé ekki bara í ræðustól, þá er ég að meina málflutningur sem birtist þjóðinni, hann sé ekki aðeins í ræðustól heldur líka á nefndarfundum þar sem menn eru að kalla eftir upplýsingum, rökræða við gesti o.s.frv. Ég tel því að margt sé í þessu sem gefur okkur mikla möguleika í því efni og vonandi verður það til þess að starfið í þingsal verði fegurra og það má alveg við því held ég að ég geti sagt. Með því að afgreiða þingskapafrumvarpið í þessum búningi eða með einhverjum breytingum sem kunna að verða í meðförum þingsins séum við að fara eftir því sem okkur var uppálagt og við gerðum sjálf með þingsályktunartillögunni síðasta haust, að bæta störf Alþingis, bæta löggjafarvinnuna og bæta menninguna, hina pólitísku menningu sem þarf á því að halda að mínu viti.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Stiklað var á því helsta sem ég hefði viljað fá fram frá hv. þingmanni. Mig langar að spyrja aðeins betur út í þetta varðandi fjölskylduvænan vinnustað af því að hv. þingmaður er þingreyndur maður og hefur bæði starfað í stjórn og stjórnarandstöðu. Á Íslandi þykir svolítið töff að vera lengi í vinnunni og vinna fram á nótt og vera svolítill jaxl. Það er hugarfar sem fylgir okkur og verður kannski erfitt að breyta. Munu hin góðu orð sem hv. þingmaður lét falla um að það þurfi að fara yfir þetta og breyta þessu breytast þegar hann, ef svo fer, verður aftur kominn í stjórnarandstöðu? Sveiflast viljinn í þinginu eftir því hvorum megin menn eru? Ég er tiltölulega ný á þingi og hef ekki upplifað að vera hinum megin við borðið, í stjórn. Það er spurning hvort ákall um breytt hugarfar varðandi þetta muni ná í gegn eða hvort það sveiflist eftir því hvorum megin línunnar maður er. Ég tel að við verðum að fara yfir þessi atriði nú þegar við skoðum þingsköpin. Mér sýnist átökin um einstök mál þegar verið er að reyna að ná samningum milli stjórnar og stjórnarandstöðu að mestu leyti fara fram í þessum ræðustól. Á sumum öðrum þjóðþingum, eins og t.d. því skoska að því er mér skilst, fara átökin fram í nefndum. Við hrósum okkur nefnilega svo oft þegar verið er að skamma okkur fyrir að vera dónalegt hvert við annað og leiðinleg í ræðustól og segjum: Ja, það fer svo góð og friðsamleg vinna fram í nefndunum. Kannski ætti þetta að vera akkúrat öfugt. Kannski ættum við að takast meira á í nefndunum og taka slaginn þar. Þar er hægt að fara í ítarlegri umræður og reyna að ná lendingu varðandi stærstu átakamálin áður en komið er inn í þennan sal. Ég tel að vert sé að ræða það þegar farið er yfir þetta frumvarp.

Forseti. Ég held að vísu að það sé ofsögum sagt að ég sé óskaplega þingreyndur maður  Ég held að það sé alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það getur haft áhrif á afstöðu manna hvorum megin hryggjar þeir eru frá einum tíma til annars. En ég held að í vinnu af þessum toga verði menn að hefja sig aðeins upp úr því af því að við vitum öll að í stjórnmálum skiptast stjórnmálaflokkar á að vera í stjórn og stjórnarandstöðu. Menn þurfa að vera svolítið samkvæmir sjálfum sér í því sem þeir segja í stjórnarandstöðu þannig að þeir geti farið með þann málflutning í stjórn og öfugt. Ég held að það séu hlutir sem við verðum að fara betur yfir. Auðvitað er oft tekist á í stjórnmálum og það þarf að vera sýnilegt þannig að þjóðin upplifi að þingmenn hafi ólíkar skoðanir, að togast sé á um hugmyndir og leiðir og stefnu frekar en að það sé þjark, sem oft vill verða, um hluti sem skipta minna máli. Það er eðlilegt í stjórnmálum að tekist sé á um hugmyndir og leiðir. Það verður að fá að birtast þjóðinni, líka í þingsal. Til þess verður að vera svigrúm og stjórnarandstaða á hverjum tíma verður að hafa tæki til þess. Ég tel að það sé hægt að tryggja þau tæki með öðrum hætti en núverandi þingsköp gera. Varðandi fjölskylduvæna vinnustaðinn held ég, eins og ég sagði í ræðu minni, að það sé hægt að gera mikið betur í þeim málum en er gert núna. Ég ítreka að Alþingi er óvenjulegur vinnustaður og í eðli okkar Íslendinga er dálítið um að okkur finnist gaman að vera á vertíð og 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þetta frumvarp sé fram komið og þakka forseta Alþingis, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, fyrir ágæta framsögu. Ástæðan fyrir því að þetta er fram komið er annars vegar sú að á hverjum tíma þarf að vera til stöðugrar endurskoðunar það form og sú umgjörð sem við setjum í kringum pólitíska umræðu og afgreiðslu hjá löggjafanum en meginástæðan er hins vegar hrunið og rannsóknarskýrsla Alþingis og þingmannaskýrslan sem var unnin í kjölfarið og þeir punktar sem þar voru settir fram, ræddir og síðan samþykktir hérna eins og fram hefur komið í ræðum þingmanna og oft áður 63:0, þ.e. allir stóðu saman að þeim breytingum. Ef ég fæ aðeins að vitna í þingmannaskýrsluna, með leyfi forseta: „Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er sett fram gagnrýni á störf og starfshætti Alþingis sem mikilvægt er að bregðast við. Meginniðurstöður þingmannanefndarinnar varðandi Alþingi eru þær að auka þurfi sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, leggja beri meiri áherslu á eftirlitshlutverk þingsins og auka fagmennsku og undirbúning löggjafar.“ Þarna tel ég að búið sé að nefna þá þrjá þætti sem eru hvað mikilvægastir. Við höfðum rætt hverju sé mest þörf á að breyta í forminu og þeirri umgjörð sem við setjum um löggjöf og umræðu hér í þinginu, þ.e. sjálfstæði þingsins, eftirlitshlutverki þess og að vanda undirbúning löggjafarinnar betur en raun ber vitni. Við höfum því miður fjölmörg dæmi um hið gagnstæða frá síðustu vikum úr þinginu. Svo ég vitni áfram í þingmannaskýrsluna, með leyfi forseta: „Þingmannanefndin telur brýnt að Alþingi taki starfshætti sína til endurskoðunar, verji og styrki sjálfstæði sitt og marki skýr skil á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Alþingi á ekki að vera verkfæri í höndum framkvæmdarvalds og oddvitaræðis.“ Það er eins með þetta og hitt. Við höfum fjölmörg dæmi um hið gagnstæða í störfum okkar frá liðnum vikum og mánuðum. Ég held að umræðan sem fór fram áðan milli nokkurra hv. þingmanna sé áhugaverð, um að það sé ekki nóg að breyta forminu, það þurfi líka að breyta hugsun þingmanna og aðkomu þeirra að þessari vinnu og hvernig þeir nálgast viðfangsefnið. Í frumvarpinu sjálfu er sett fram tilraun til að breyta forminu til að styrkja sjálfstæði þingsins fyrst og fremst og er í formi þess að nefndaskipaninni verði breytt. Það kom einmitt fram hjá þingmannanefndinni að hún teldi að endurskoða þyrfti nefndaskipan og störf fastanefnda með því markmiði að gera þau skilvirkari þannig að þau tækju mið af þörfum þingsins, þ.e. löggjafarvaldsins, en ekki skipulagi Stjórnarráðsins. Hér er gerð tilraun en það er, eins og komið hefur fram í umræðunni nú þegar og á vegum formanna þingflokka sem ég tók þátt í fyrir nokkru, umdeilanlegt með hvaða hætti verður skipt upp í nefndir. Það verður alltaf einhver málaflokkur sem fáir eru sammála um að eigi heima þar sem hann er settur og margir munu telja að hann eigi að vera annars staðar. Ég vil taka undir þau sjónarmið sem hér hafa verið rædd um að það geti verið að mismunandi vinnuálag eða vægi sé á milli nefnda og að velta þurfi fyrir sér hvort hugsanlega atvinnuvega- og viðskiptanefndin eða fjárlaganefndin eigi að skiptast í þrjár nefndir og úr verði efnahagsnefnd, skattanefnd og viðskiptanefnd, þ.e. að skattamálin fari þá úr fjárlaganefnd og viðskiptamálin úr atvinnuveganefnd til að gera þau álíka efnismikil. Það mun auðvitað koma niður á þeirri hugmynd að það verði sjö nefndir. En kannski verður ekki stór ágreiningur um hvort það sé lykilatriði. Annar þáttur sem snertir þessar nefndir er hvort formenn og varaformenn séu kosnir eftir þingstyrk hvers flokks, að það verði ekki þannig að framkvæmdarvaldið eða meiri hlutinn, ef það er meirihlutastjórn, ráði öllum formönnum og varaformönnum í nefndunum heldur starfi þingið sjálfstætt að málaflokkum. Þarna mun reyna hvað mest á að menn breyti aðferðafræðinni og hugsun sinni en ekki bara forminu. Við þekkjum það, ef menn ætla sér að halda áfram í þeirri pólitík sem hefur viðgengist mun ekkert breytast. Það er talsvert í land. Síðast í gær voru kosnir nýir formenn og varaformenn í nefndir samkvæmt því kerfi sem við höfum. Það var gert vegna þess að tveir þingmenn úr meiri hlutanum, sem voru formenn þingnefnda, höfðu sagt sig úr þingflokknum. Þau hafa staðið sig afburðavel, held ég, sem formenn sinna málaflokka en framkvæmdarvaldið eða meiri hlutinn sem að þeim stóð taldi ófært að þau sætu áfram sem formenn. Hvað ef við bara breyttum því og það gengi hratt fyrir sig í næstu viku? Í ljós hefur komið að fyrir aðeins einni viku vorum við ekki tilbúin til að hugsa þetta. Það er því ekki nóg að gleðjast yfir forminu, það vantar hugsunina í hvernig við ætlum að vinna verkið. Sjálfstæði þingsins kemur fyrst og fremst með því að þingmenn líti á sig sem löggjafarvaldhafa en ekki framlengingu framkvæmdarvaldsins. Þá komum við inn á hluti sem menn hafa aðeins rætt, eins og fjölskylduvænan vinnustað. Ég vil tala meira um að vanda sig og vanda þá vinnu sem hér er unnin. Ég hef haft þá skoðun í langan tíma, löngu áður en ég kom inn á þing, að menn reyni að þvæla of mörgum málum í gegn á hverju ári og breyta of mörgu; hugsanlega vegna þess að þeir hafa ekki vandað sig nægilega upphaflega og þurfa alltaf að vera að lagfæra en hugsanlega líka vegna þess að mikill vilji er til að breyta mörgu í einu. Ég held að menn hafi ekki þá langtímahugsun í pólitík að sjá fyrir sér að það tekur lengri tíma að fá allt samfélagið með sér. Kannski er þetta afleiðing af því að við höfum enga reynslu eða fordæmi fyrir minnihlutastjórnum. Hér getur jafnvel lítill meiri hluti stjórnað í krafti síns meiri hluta og valtað yfir minni hlutann sama hversu stór hann er. Þessu þarf að breyta. Ef við ætlum að ná sátt í samfélaginu verða 70%–80% af samfélaginu að standa á bak við slíkar breytingar. Þó að það taki lengri tíma verða menn að sætta sig við það. Ég held að ein af ástæðunum fyrir því að við erum annars vegar mjög upptekin og mikið að gera og gerum fullt af mistökum sé einfaldlega vegna þess að við séum að reyna að þvæla of mörgum málum í gegnum þingið. Hins vegar er þetta er ákveðinn vettvangur fyrir þingmenn til að láta á sér bera og leggja fram mál. Ég held að það væri áhugavert ef opnu nefndafundunum, sem nefndir eru í frumvarpinu, yrði útvarpað eða sjónvarpað og þar færi fram hluti af þeirri pólitísku umræðu sem er í þinginu og birtist stundum í því að menn kasta fram málum sem þeir vita að fara aldrei eitt eða neitt - í nefndunum færi þá fram dýpri pólitísk umræða. Það er fullt af svona hugsana- og verklagsbreytingum sem hafa lítið með formið að gera en það er ekkert óeðlilegt við að breyta forminu fyrst til að geta fylgt þessu eftir. Eitt enn langar mig að nefna í sambandi við nefndaskipanina. Þingmannanefndin talaði um það og heilmikið var fjallað um skýrar reglur varðandi innleiðingu EES-reglugerða eða gerða og reglna. Það var jafnvel lagt til að skoðað yrði vandlega hvort Alþingi setti á fót sérstaka nefnd sem hefði það hlutverk að rýna allar EES-gerðir sem væru lagðar fyrir Alþingi. Það er ekki gert. Ég held að verkefni sérnefndarinnar yrði að fjalla um hvort það form sem við höfum á því nú sé nægjanlegt. Ég efast um það. Mér finnst við oft og tíðum, þegar slíkar EES-innleiðingar koma inn í þingið, taka til fótanna, hlaupa út og segja: Það er ekkert við þessu að gera, þetta er bara einhver EES-innleiðing og við verðum bara að setja hana og láta þetta yfir okkur ganga án þess að setja okkur nánar inn í það. Það er þá á höndum eins eða tveggja embættismanna sem hafa metið málið á einhverjum tímapunkti. Nú er til ákveðið form á þessu en það getur vel verið að við þurfum að velta því fyrir okkur hvort þurfi sérnefnd. Síðan hefur verið rætt um, eins og ég nefndi upphaflega, annan þátt sem er ákaflega mikilvægur og við höfum kannski gert meira í og staðið okkur aðeins betur við. Það eru til að mynda rannsóknarnefndirnar og síðan þessi stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem ég tel vera ákaflega mikilvæga og nauðsynlega nefnd sem við höfum ekki haft áður til að fylgjast m.a. með störfum Alþingis. Hvað gerum við við allar þær ályktanir, þingsályktunartillögur og annað sem hér er samþykkt? Verður eitthvað úr því? Hver fylgist með því? Síðan eru það fjármál og ákvarðanir ýmissa ríkisstofnana sem við höfum ekki gætt nægilega vel að eins og skýrslu umboðsmanns Alþingis, Ríkisendurskoðunar o.s.frv. Það er því fjöldi verkefna sem við höfum ekki til þessa staðið okkur nægilega vel í og bent var á í rannsóknarskýrslu Alþingis og þingmannaskýrslunni og nú er gerð tilraun til að bregðast við. Ég held að það væri áhugavert að fara yfir það. Undir lok ræðu minnar langar mig að nefna að ýmsir munu hafa áhuga á að leggja til fleiri breytingar. Ýmislegt fleira er kannski ekki eins og við viljum hafa það. Hér hafa verið nefndir liðir eins og störf þingsins sem er í hálftíma tvisvar í hverri viku og eins óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra. Sjálfur hef ég velt fyrir mér með liðinn störf þingsins, sem margir eru óánægðir með, hvort það væri nægilegt að sá hálftími sem hann tekur væri á dagskrá einu sinni í viku og þá gæfist þingmönnum í því nýja kerfi möguleiki á að spyrja formenn hinna ýmsu þingnefnda um hvar mál væru stödd ef þeir vildu einhverra hluta vegna fylgjast með þeim og væru ekki í viðkomandi þingnefnd. Hinn hálftíminn sem við gæfum okkur mundi hugsanlega verða tvöfaldaður undir sérstökum lið sem héti óundirbúnar fyrirspurnir til forsætisráðherra þar sem einu sinni í viku mundi gefast rýmri tími til að spyrja forsætisráðherra út úr hvað varðar störf ríkisstjórnarinnar. Menn hefðu þá hugsanlega rýmri umræðutíma, ekki eins og nú heldur fleiri mínútur. Það mundi gera það að verkum að hinir óundirbúnu fyrirspurnatímar til ráðherra mundu nýtast öðrum ráðherrum. Við vitum öll að forsætisráðherra er höfuð ríkisstjórnarinnar og ber ábyrgð á störfum hennar. Ekki er óeðlilegt þegar forsætisráðherra er til svara að þingmenn leitist við að beina fyrirspurnum til forsætisráðherra og þá ná kannski aðrir ráðherrar ekki að komast að og þeir þingmenn sem hafa fyrirspurnir til þeirra ráðherra komast heldur ekki að. Ég held að þetta mundi gera það að verkum að umræðan hérna yrði breiðari og við fengjum fyllri upplýsingar um stöðu mála hjá framkvæmdarvaldinu. Þetta væri þar af leiðandi einn liður í því að gera sjálfstæði þingsins meira. Það er ýmislegt fleira sem væri hægt að nefna. Ég er fyrst og fremst ánægður yfir því að málið skuli komið fram og að það fari til sérnefndar. Auðvitað þurfum við að fjalla um það en ég hvet okkur þingmenn til að vinna hratt og örugglega en vanda okkur við að finna lausn sem við erum sammála um að sé betri. Það getur vel verið að við þurfum að taka hana til endurskoðunar innan árs 

Forseti. Ég ætlaði bara að sitja og hlusta í dag á framsögu forseta og umræður en ég stóðst eiginlega ekki mátið að koma upp í ræðustól og leggja til nokkur hlý orð í veganesti með þessu frumvarpi. Ég þakka forseta fyrir framsöguna og að halda utan um þetta starf og öllum öðrum sem hafa komið að þessari vinnu, bæði starfsfólki þingsins og þingmönnum, sem hafa að mínu mati unnið mjög gott starf. Ég er ekki 100% sammála öllu en í megindráttum er ég mjög ánægð með þetta. Það er ákveðið svigrúm til endurskoðunar og eins eftir að lögin taka gildi er svigrúm til að endurskoða nefndaskipan og sjá hvernig hún gefst. Ég fagna frumvarpinu. Það er um margt byltingarkennt miðað við það þing sem við búum við. Ég hlakka til að takast á við að vinna eftir því. Það getur vel verið, eins og einhverjir hafa nefnt, að það þurfi jafnvel að senda þingmenn í endurmenntun til að geta unnið eftir því. Það getur verið að það sé rétt en ég held að sú endurmenntun þurfi hvort eð er að fara fram. Því fyrr, því betra. Það hefur glatt mig mjög við umræðuna hvað margir þingmenn hafa notað orðin minni hluti og meiri hluti í stað þess að tala um stjórn og stjórnarandstöðu. Ég kýs að nota þau orð vegna þess að mér finnst orðin stjórn og stjórnarandstaða mjög gildishlaðin og fela eiginlega í sér ákveðna fordóma gagnvart þeim sem eru í meiri hluta og minni hluta um þeirra hlutverk. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra og hlakka til að vinna þetta mál áfram.

Frú forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti meiri hluta félags- og tryggingamálanefndar um breytingar á lögum nr. 44/1998, um húsnæðismál, með síðari breytingum. Málið var tekið aftur til nefndar á milli 2. og 3. umr. þar sem nokkrir nefndarmenn vildu ræða nánar um málefni húsnæðissamvinnufélaga. Nú er það svo að þetta frumvarp nær eingöngu til íbúðalána einstaklinga en ekki til lána til húsnæðissamvinnufélaga. Nefndin fór ítarlega og sérstaklega yfir þetta og fékk á sinn fund fund fulltrúa frá Búmönnum, Búseta og Búseta á Norðurlandi sem og frá velferðarráðuneytinu og Íbúðalánasjóði. Niðurstaða nefndarinnar var sú að ekki væri hægt að láta húsnæðissamvinnufélögin falla undir þetta frumvarp, enda eru þau félög en ekki einstaklingar eins og gefur að skilja og viðmiðin í frumvarpinu miðast við tekju- og eignaviðmið einstaklinga. Húsnæðissamvinnufélögin munu fá skuldameðhöndlun samkvæmt 47. gr. laga um húsnæðismál og er þá sérstaklega vísað þar í 6. mgr. Leggur nefndin mikla áherslu á að það verði tryggt að grundvöllur undir rekstur þessara félaga verði treystur og að íbúarnir séu með viðráðanlega greiðslubyrði, sérstaklega í ljósi sérstöðu húsnæðissamvinnufélaganna á húsnæðismarkaði og mikilvægi þeirra fyrir fjölbreytni á húsnæðismarkaðnum. Er það eindreginn vilji nefndarinnar að hugað verði sérstaklega að þessu. Nefndin hefur einnig ákveðið að kalla velferðarráðuneytið fyrir fljótlega á næstu vikum til að ræða sérstaklega málefni húsnæðissamvinnufélaganna. Ég vil varðandi þetta mál almennt segja að með samþykkt þessa frumvarps er Alþingi að heimila Íbúðalánasjóði að fara í niðurfærslu skulda að 110% veðsetningarhlutfalli samkvæmt því samkomulagi, því víðtæka samkomulagi sem stjórnvöld gerðu við lánastofnanir og aðila vinnumarkaðarins um skuldavanda heimila og fyrirtækja. Ræddar hafa verið bæði í nefndinni og hér í þingsal áhyggjur þingmanna yfir því að þetta sé ansi mikill kostnaður fyrir Íbúðalánasjóð. Þetta eru tæplega 22 milljarðar. Í heild mun 110%-leiðin kosta lánakerfið um 100 milljarða og Íbúðalánasjóður ber því um fimmtung af þeim kostnaði. Hitt eru afskriftir skulda innan bankakerfisins og því ber að fagna að þar sé verið að nýta afskriftarými. Ég get stutt þetta, þrátt fyrir að ég hafi áhyggjur af þessum kostnaði og að þetta séu almennar aðgerðir sem oft eru ekki nógu hnitmiðaðar, þar sem ég tel að þetta séu tillögur sem unnar hafi verið í mjög víðtæku samráði og að þeir sem yfir þetta fóru mjög ítarlega töldu að þetta væru mikilvægustu aðgerðirnar og líklegastar til að koma af stað hreyfingu á húsnæðismarkaði og létta lífið hjá mest skuldsettu heimilunum, þ.e. þeim sem eru hvað mest skuldsett vegna íbúðarhúsnæðis. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Sigríður Ingibjörg Ingadóttir framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Valgerður Bjarnadóttir og Árni Þór Sigurðsson. Fjarverandi við afgreiðslu málsins voru hv. þingmenn Ásmundur Einar Daðason og Unnur Brá Konráðsdóttir.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir nefndi í ræðu sinni að hún eins og raunar fleiri hefði áhyggjur af þeim kostnaði sem frumvarpið geti haft í för með sér. Ég vildi spyrja hv. þingmann að hvaða leyti hefðu komið fram upplýsingar á vettvangi félagsmálanefndar um hvernig þeim kostnaði yrði mætt. Ég tek fram að auðvitað er nauðsynlegt að samræmi sé í möguleikum á skuldaniðurfærslu milli Íbúðalánasjóðs og annarra lánastofnana eftir því sem við verður komið en ég vildi spyrja hv. þingmann hvað hefði komið fram, t.d. af hálfu fjármálaráðuneytis eða annarra slíkra aðila, um það hvernig þeim viðbótarkostnaði sem þarna kemur til með að falla til verði mætt?

Frú forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson spyr hér grundvallarspurninga varðandi fjárhag Íbúðalánasjóðs. Nú var það svo að í þessari yfirferð var mjög ítarleg kostnaðarumsögn frá fjármálaráðuneytinu en við kölluðum fjármálaráðuneytið ekki sérstaklega til, enda er það ekki venja að fulltrúar þess mæti á fundi sérstaklega út af kostnaðarumsögnum þess. Í ljósi þess sem fram kemur hjá sjóðnum og í kostnaðarumsögn Fjármálaeftirlitsins, í nýrri fjárhagsáætlun frá Íbúðalánasjóði sem verið er að leggja lokahönd á, að afskriftaþörfin hafi aukist miðað við það sem talið var í desember þegar við samþykktum viðbótarframlag í Íbúðalánasjóð allt að 33 milljörðum til tveggja ára. Þá þegar gerði ég miklar athugasemdir við að málið ætti að fara umyrðalaust í gegnum þingið og beitti mér fyrir því að málið var tekið fyrir á sameiginlegum fundi félags- og tryggingamálanefndar og fjárlaganefndar og þá þegar lá fyrir að það væri mikil óvissa í þeim fjárhæðum sem afskrifa þyrfti af hálfu sjóðsins. Nú hefur komið fram að það er verið að ljúka þessari fjárhagsáætlun og að talið er að afskriftir geti orðið allt að tæplega 50 milljarðar kr. Hvernig á að mæta því liggur ekki heldur ljóst fyrir. Það er ríkisábyrgð á sjóðnum sem þingmenn samþykktu með þessu fjárframlagi í desember, og í því víðtæka samráði og samkomulagi sem var unnið þar sem allir stjórnmálaflokkar höfðu aðkomu var ljóst að ef aðkoma Íbúðalánasjóðs yrði að þessu máli mundi það þýða útgjöld fyrir ríkissjóð. Svo er bara að sjá þegar fram vindur með haustinu hver þau útgjöld 

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður rifjar upp að það var með nokkrum ólíkindum hvernig fjárhagsmálefni Íbúðalánasjóðs bar að í desember rétt fyrir þinghlé. Það var vissulega mikilvægt og þakkarvert að hún og fleiri hv. þingmenn skyldu bregðast þannig við að það færi ekki umyrðalaust hér í gegn, að það fór þó ákveðin skoðun fram á þeim þáttum málsins áður en skuldbinding upp á 33 milljarða var afgreidd hér nánast á einu kvöldi eða einni nóttu. Ég verð að játa að þó að svarið hafi verið upplýsandi að hluta vantar enn þá frekari upplýsingar. Ég geri mér grein fyrir því að það er kannski ekki hægt að ætlast til þess að hv. þingmaður svari því fyrir hönd fjármálaráðuneytis eða slíkra aðila hvernig ætlunin sé að bregðast við, en miðað við ummæli hennar er ljóst að sá fjárhagslegi vandi sem við verður að glíma að þessu leyti verður óhjákvæmilega mun stærri en við áttum von á. Ég held að við getum orðað það svo og auðvitað eiga öll kurl eftir að koma til grafar í þeim efnum. Hvað sem því líður þakka ég hv. þingmanni fyrir svörin. Ég held að þau skýri stöðuna að hluta til, en spurningin um það hvernig ríkissjóður Íslands ætlar að bregðast við auknum útgjöldum eða fjárhagslegum skuldbindingum af þessum sökum stendur enn.

Frú forseti. Ég held að fyrir allflesta þingmenn í þessum sal sé það því miður þannig að þetta hafi komið á óvart, að enginn hafi haft væntingar til þess að útgjöld ríkisins vegna hruns fjármálakerfisins og gjaldmiðilsins yrðu jafnmikil og raun bar vitni. Þetta er eitthvað sem við hefðum aldrei trúað í ársbyrjun 2008 að ætti eftir að dynja yfir okkur. En varðandi Íbúðalánasjóð - strax í haust þegar þingmannanefndin skilaði þingsályktunartillögu sinni lagði ég til breytingartillögu þar sem kveðið var á um rannsókn á sjóðnum vegna þeirra breytinga á fjármögnun sjóðsins sem var gerð 2003/2004 og þeirra ákvarðana sem voru teknar í trássi við leiðbeiningar Seðlabanka og Hagfræðistofnunar Íslands að setja reglur um lán allt að 90% af veðhlutfalli en grípa ekki til þeirra hliðaraðgerða í útlánastarfsemi sjóðsins sem leiðbeint var um. Það er ljóst að 110%-leiðin er í raun leið til að mæta því tapi sem er mjög líklegt að hefði annars orðið. Og af þeim 48 milljörðum sem nú er verið að tala um er 110%-leiðin um 20 milljarðar og þá er talið að þetta séu afskriftir upp á tæpa 15 milljarða nettó vegna þess að við séum að afskrifa með þessum hætti lán sem annars hefði þurft að afskrifa að einhverju leyti. Ég get réttlætt þetta fyrir mér með því að þetta muni hafa efnahagslega jákvæð áhrif. Þetta muni koma einstaka heimilum vel og þetta muni hafa almenn jákvæð áhrif á húsnæðismarkaðinn.

Frú forseti. Við ræðum hér við 3. umr. frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál með síðari breytingum. Hér er verið að fylgja eftir því samkomulagi sem náðist um 110%-leiðina svokölluðu, þ.e. að lán sem væru yfir 110% af mati eða verðmæti fasteignar skyldu afskrifuð, það sem umfram er. Hér kemur í ljós að þetta mun kosta skattgreiðendur 15 milljarða og þetta er eiginlega versta leiðin til að setja peninga í eitthvað þannig að það hafi efnahagsleg áhrif vegna þess að þetta lækkar eingöngu skuldirnar og það þýðir að fólk borgar þá kannski minna í 20, 30 eða 40 ár. Efnahagslegu áhrifin koma fram á þeim tíma, það gerist mjög hægt. Ef ég ætti 15 milljarða, sem hér er verið að ráðstafa úr ríkissjóði úr vösum skattgreiðenda, og ætlaði virkilega að gera eitthvað gott, ekki vera að lækka skuldir þeirra sem ekki þurfa á því að halda, þá mundi ég hækka atvinnuleysisbætur, ég mundi byrja á því. Ég mundi t.d. hækka atvinnuleysisbætur fyrir hvern mann upp á milljón á ári, það kostar einmitt 15 milljarða, og það færi beint í æð. Það færi beint í æð inn í atvinnulífið, það fólk gæti þá borgað af lánunum sínum, það gæti þá borgað eðlilegan lífskostnað, við rekstur heimilis o.s.frv., það væri miklu hraðvirkari og betri leið til að ráðstafa þessum peningum. Ég mundi kannski ekki setja þetta allt í atvinnuleysisbætur. Ég mundi nefnilega skoða stöðu leigjenda sem ekkert hefur verið horft á. Það er meira að segja verið að skerða húsaleigubætur. Þar er verið að setja miklu minni peninga inn í kerfið, samt eru leigjendur 20% af þjóðinni. Það er talað um 24–26%, það veit reyndar enginn hvað leigjendur eru margir, frú forseti, menn vita bara að þeir eru þarna. Það veit heldur enginn hvernig staða þeirra er. En þeir borga flestir verðtryggða leigu. Ef leigjendur verða atvinnulausir þá bara missa þeir íbúðina af því að þeir geta ekki borgað. Það virðist enginn hafa áhyggjur af því hér á Alþingi, ekki nokkur einasti maður, hvað verður um það fólk. Hvað gerir einstæð móðir með tvö börn ef hún verður atvinnulaus og býr í leiguhúsnæði? Það hefur enginn áhuga á því, ekki neinn. Það er aldrei talað um það. Það er alltaf verið að tala um skuldir og niðurfellingu þeirra af því að það eru hagsmunahópar sem eru sterkir. En sem sagt ef ég ætti 15 milljarða, svo ég tali nú ekki um 21 milljarð sem þetta kostar allt saman, þ.e. þessi 110%-leið, mundi ég ráðstafa því öðruvísi af því ég tel að það yrði miklu réttlátara, og það á að hjálpa fólki sem virkilega þarf á því að halda, og það færi beint í æð en ekki svona hægt eins og hér er raunin. En ríkisstjórnin er ásamt bönkunum, fjármagnsstofnunum og öðrum búin að fara út í þessar almennu aðgerðir, sem er 110%-leiðin, og hún mun örugglega hjálpa mörgum sem eru komnir með neikvæða eiginfjárstöðu. Það kom reyndar fram í starfi hv. félagsmálanefndar að 70% af þessum ráðstöfunum fara til íbúða úti á landi. Þar er nefnilega allt annað vandamál sem hefur verið við lýði í 30, 40 eða 50 ár, sem felst í því að byggingarkostnaður úti á landi er miklu hærri en markaðsverðið - þ.e. sá sem byggir og fær lánað til bygginga á húsi úti á landi frá Íbúðalánasjóði, segjum fyrir 20 milljónir eða 18 milljónir sem er hámarkið hjá Íbúðalánasjóði - daginn eftir að hann flytur inn í húsið getur hann selt það á 10. Það þýðir að veðsetningin er allt í einu farin upp í nærri 200% og nú á að fara að klippa það af. Það má vel vera að það sé réttlátt, en af hverju er verið að gera það einmitt núna þegar ríkissjóður er svo fjárþurfi og í vandræðum, þá er verið að leysa þennan vanda landsbyggðarinnar sem hefur verið hrópandi í áratugi og ég hef bent á í 10 ár. Ég hef verið að benda á þennan vanda í 10 ár en það heyrði það heldur enginn af því þetta var vandi úti á landi, landsbyggðarvandi. Mér finnst þetta því vera sorglega leiðinlegar aðgerðir. Þær fara umræðulaust í gegn, kosta óhemjufé; ráðstafanir eins og heildarkostnaðurinn á Íbúðalánasjóði eru 48 milljarðar. Það eru 400 þúsund á hverja fjölskyldu í landinu, hverja einustu fjölskyldu í landinu. Þetta skal hún greiða. Mitt í öllum skattahækkunum og öllum niðurfellingunum og öllu atvinnuleysinu og öllu því þá er þetta lagt á. Vissulega er þörf á sumu, t.d. leigufélögin og allt það eru bara gjaldþrota, Íbúðalánasjóður verður að afskrifa það, það verður ekki hjá því komist. Það var farið út í þá stefnu á sínum tíma að lána til leigufélaga. Ég reyndar gagnrýndi það mjög í hv. félagsmálanefnd að það yrði gert af því ég vildi fá miklu meiri tryggingar fyrir því að þetta yrði greitt og að eitthvað væri á bak við þetta. Það sem 110%-leiðin kostar er eins og kom fram hjá hv. framsögumanni nefndarálits meiri hlutans - það sem er umfram það er tapað hvort sem er. Það er verið að hjálpa fólki sem þarf ekki endilega á því að halda, það gæti búið áfram í íbúðunum sínum, það gæti borgað áfram af lánunum sínum og lánin eru meira að segja flest í skilum. Þannig að þetta er afskaplega sorglegt dæmi um rangar ráðstafanir hæstv. ríkisstjórnar og bankanna og þeirra aðila sem stóðu að þessu. Þeir stóðu ekki í lappirnar gegn þeim þrýstingi hagsmunaaðila, manna sem vildu lækka skuldirnar sínar. Hver vill ekki lækka skuldirnar sínar? Við ræðum hér framhaldsnefndarálit og þar kemur fram hver ekki er mættur á fundinn og hverjir skrifa undir nefndarálitið. Að venju kemur ekki fram hverjir eru mættir og skrifa ekki undir nefndarálitið. Ég vildi fá að pota nafninu mínu þarna inn og þá hefði verið sagt að ég hefði verið viðstaddur en ekki samþykkt nefndarálitið, en það er víst einhver hefð fyrir því að það megi ekki. Af því ég vildi nú ekki vera að skrifa heilt nefndarálit út af þessum athugasemdum mínum er þetta nú þannig að nafnið mitt kemur hvergi fram í þessu eins og ég hafi bara ekkert verið í nefndinni og komi málið ekki við. Ég ætla ekki að hafa mikið fleiri orð um þetta. Það er ekki mikið meira um þetta að segja. Það er verið að ráðstafa þarna gífurlegum fjármunum úr vasa skattgreiðenda og að mínu mati hefði mátt ráðstafa þeim nú sem stendur á miklu félagslegri, réttlátari og sanngjarnari hátt til fólks sem virkilega þarf á því að halda. En það er ekki verið að horfa mikið til leigjenda og það er ekki verið að horfa mikið til atvinnuleysingja.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal yfirferð yfir afstöðu sína í þessu máli. Við höfum nú oft verið sammála, ég og þingmaðurinn, varðandi viðhorf til almennra aðgerða vegna skuldavanda heimila. Ég hef farið yfir afstöðu mína í þessu máli. Ég vil byrja á að segja varðandi stöðu leigjenda að þá deili ég áhyggjum þingmannsins af stöðu þeirra. Ég vil samt hugga hann með því að í samráðshópi velferðarráðherra er lögð rík áhersla á að styrkja stöðu leigjenda á vinnumarkaði, og í kjarasamningum er jafnframt verið að ræða mjög mikið húsnæðismál, þar með talið húsaleigubætur, eftir því sem mér skilst. Varðandi þessa 110% aðgerð, sem sannarlega er dýr og hægt að nota fjármunina í ýmislegt annað, það má segja um flestallar aðgerðir stjórnvalda, þetta er alltaf hagsmunamat. Þarna var búinn að vera mikill þrýstingur lengi. Það var farið yfir þessi mál mjög ítarlega og niðurstaðan varð sú að þetta væri jákvæð aðgerð. Ég ætla að taka það fram að þessi aðgerð nær til 60.000 heimila. Greiðslubyrði af húsnæðislánum mun lækka hjá 60.000 heimilum vegna þessara aðgerða og á hinn bóginn mun þetta hafa áhrif til lækkunar á húsnæðismarkaði og liðka fyrir viðskiptum á þeim markaði. Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Telur hann ekki mikið til unnið að liðkað sé fyrir á markaðnum þannig að fólk geti flutt sig um set. Það er búið að vera frost á húsnæðismarkaði í þrjú ár, það er uppsöfnuð þörf. Fólk hefur ekki getað hreyft sig úr húsum sínum, þetta hefur valdið miklum vandkvæðum fyrir sumar fjölskyldur. Telur hv. þingmaður þetta ekki efnahagslega mikilvægt skref?

Frú forseti. Eftir því sem mér er kunnugt vantar peninga í ríkissjóð. Það er verið að leita leiða með logandi ljósi til að afla þeirra. Hvar er hægt að skattleggja til að ná í tekjur? Hvar má skera niður í velferðarkerfinu til að minnka gjöld? Hér er verið að setja 15 milljarða í lækkun á skuldum fólks sem ekki þarf á því að halda. Það er í skilum, það gæti klofið þetta öðruvísi. Það er rétt að til er samráðshópur um stöðu leigjenda o.s.frv. Ég flutti fyrir mörgum árum þingsályktunartillögu um húsnæðisbætur í staðinn fyrir húsaleigubætur og vaxtabætur sem ekki fékk mikinn hljómgrunn. Það er hópur í gangi, jú, jú, vissulega. Það er verið að rabba og ræða þessi mál og á meðan borga leigjendurnir sína leigu eða þurfa að flytja út af því þeir eiga ekki fyrir leigunni, bornir út í hrönnum o.s.frv. Það er verið að ræða málin aftur og aftur og endalaust. Þegar kemur að stykkinu og þarf að fara að setja eitthvað í húsaleigubæturnar, sem er eins og ég hef margoft sagt arfavitlaust, þá vantar enn meiri pening af því 15 milljarðarnir eru farnir, þá vantar bara enn meiri pening. Ég sé ekki lausn á því, hvernig bæta eigi stöðu leigjenda. Þetta er vissulega efnahagsleg aðgerð, hún gerir fólki sem er mikið skuldsett kleift að selja eignina sína sem það getur ella ekki. Mikið af þessum niðurfellingum, 70%, eru úti á landi. Þar hefur það verið erfitt, alla tíð frá því ég man eftir mér, að selja eignir fyrir það verð sem kostaði að byggja þær. Fólk hefur ekki getað flutt utan af landi. Það er leyst jú, jú, en þurfti að leysa það núna þegar staðan er svona óskaplega slæm og staða margra sem eru atvinnulausir og leigja er mjög alvarleg?

Frú forseti. Fyrst vil ég segja varðandi stöðu húseigenda á landsbyggðinni, þá tel ég ekki hægt, þegar verið er að fara í almennar aðgerðir til skuldsettra heimila, að taka ákveðin póstnúmer á landinu út fyrir sviga og láta þau ekki gæta jafnræðis. Þetta er nú hluti af því að búa í strjálbýlu landi þar sem við höfum talið mikilvægt að halda byggð um landið og í þeim plássum þar sem mikil verðmætasköpun fer fram. Ég sem þingmaður gæti illa hugsað mér að segja að aðgerðin nái til ákveðinna póstnúmera í landinu. Varðandi stöðu leigjenda vil ég segja að það gerðist hér eftir hrun að hópur leigjenda stækkaði þó að það sé nú eitt vandamál að við eigum afskaplega lélegar upplýsingar um húsnæðismarkaðinn. Það er einmitt verið að gera tillögur um mikla bragarbót í þeim efnum því að upplýsingar eru til alls fyrst til að hægt sé að taka vitrænar ákvarðanir. Það var mikið framboð á húsnæði, leiga lækkaði og fólk fór í leigu. Nú er það þannig að mikil eftirspurn er eftir leiguhúsnæði og leiguverð fer hækkandi. Það er áhyggjuefni og það verður að vera hluti af víðtækari aðgerðum þegar á að fara að hækka húsaleigubætur því að eins og markaðurinn lítur út núna er mikil hætta á að hækkun á húsaleigubótum renni alfarið til leigusala þegar svo lítið framboð er af leiguhúsnæði. Þess vegna er það hlutverk þessa samráðshóps að horfa á húsnæðismálin í mjög víðu samhengi, enda eru þau grundvallarvelferðarmál fjölskyldnanna, en þau eru líka efnahagsmál. Og ákvarðanir varðandi húsnæðismál eru mjög mikilvægar því að þær geta haft víðtæk áhrif á ýmsa þætti í efnahagslífinu. Ég get lofað þingmanninum því að málefni leigjenda 

Frú forseti. Hv. þingmaður nefndi stikkorðið „upplýsingar“ - upplýsingar um stöðu heimilanna. Það hafa menn verið að biðja um síðustu tvö árin, alla stjórnartíð hæstv. ríkisstjórnar, en hefur ekki náð fram. Nú liggja fyrir Alþingi, og eru í hv. efnahags- og skattanefnd, tvær tillögur og frumvörp um þetta, bíða þar og bíða og ekkert gerist. Á meðan vitum við lítið. Við vissum t.d. ekki að 70% af þeim íbúðum sem nytu 110%-leiðarinnar væru úti á landi. Það kemur bara allt í einu í ljós þegar búið er að taka ákvörðunina, búið að gera samkomulag. Menn eru sem sagt stöðugt að sigla um skerjagarðinn og það er búið að draga fyrir alla glugga. Þeir vita ekkert hvað þeir eru að gera vegna þess að þeir hafa engar upplýsingar. Þeir hafa ekki upplýsingar um stöðu skuldara. Þeir hafa ekki upplýsingar um stöðu fólks úti á landi og þeir hafa síst af öllu upplýsingar um leigjendur. Við vitum ekkert um leigjendur, ekki neitt. Við vitum ekki einu sinni hvað þeir eru margir og hvað þeir eru að borga í leigu, það vitum við ekki. Þessi upplýsingafrumvörp liggja í hv. efnahags- og skattanefnd og bara bíða þar í rólegheitunum. Og þessi samráðshópur sem á að fjalla um leigjendur, hann hittist öðru hverju og tekur örugglega einhverjar ákvarðanir einhvern tímann. Og þá vantar pening og menn óttast að það hækki leiguna o.s.frv. Og áfram situr fólkið, missir íbúðina sína, er borið út. Það kom fram á fundi félagsmálanefndar, frá sýslumanninum í Keflavík, að flestallir sem eru bornir út eru leigjendur sem geta ekki borgað leiguna sína. Þar kemur það í ljós. Og hvað gerir fólk sem er með börn og stendur allt í einu úti á götu af því það er búið að bera það út? Hvað skyldi það gera?

Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða, frá utanríkismálanefnd. Hér er um að ræða 337. mál þingsins, þ.e. stjórnartillaga frá utanríkisráðherra um mótun stefnu í þessum málaflokki, málefnum norðurslóða. Utanríkismálanefnd hefur fjallað um málið og fengið umsagnir og marga gesti á sinn fund til að leggja í púkkið við vinnslu málsins. Í þingsályktunartillögunni eru raktir helstu þættir þeirrar stefnu sem lagt er til að mótuð verði í málefnum norðurslóða en þeir eru að tryggja stöðu Íslands sem strandríkis innan norðurskautssvæðisins hvað varðar áhrif á þróun og alþjóðlegar ákvarðanir um málefni svæðisins á grundvelli lagalegra, efnahagslegra, vistfræðilegra og landfræðilegra raka; að efla skilning á því að norðurslóðir nái bæði yfir norðurskautið og þann hluta af Norður-Atlantshafssvæðinu sem er nátengdur því; að efla og styrkja Norðurskautsráðið sem mikilvægasta samráðsvettvanginn um málefni norðurslóða og vinna að því að alþjóðlegar ákvarðanir um málefni norðurslóða séu teknar þar; að byggja á hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna við úrlausn álitaefna sem upp kunna að koma í tengslum við norðurslóðir; að styrkja og auka samstarf við Færeyjar og Grænland með það fyrir augum að efla hag og pólitískt vægi landanna þriggja; að styðja réttindi frumbyggja á norðurslóðum í nánu samstarfi við samtök þeirra og styðja beina aðild þeirra að ákvörðunum um málefni svæðisins; að byggja á samningum og stuðla að samstarfi við önnur ríki og hagsmunaaðila um málefni er varða hagsmuni Íslands á norðurslóðum; að gæta öryggishagsmuna í víðu samhengi á norðurslóðum á borgaralegum forsendum og vinna gegn hvers konar hervæðingu norðurslóða; að byggja upp viðskiptasamstarf ríkja á norðurslóðum og búa þannig í haginn að Íslendingar geti keppt um þau atvinnutækifæri sem verða til í kjölfar aukinna efnahagsumsvifa á norðurslóðum; að leggja rækt við að auka þekkingu Íslendinga á málefnum norðurslóða og að kynna Ísland erlendis sem vettvang fyrir fundi, ráðstefnur og umræður um norðurslóðir; að auka innlent samráð og samstarf um málefni norðurslóða til að tryggja aukna þekkingu á vægi norðurslóða, lýðræðislega umræðu og samstöðu um framkvæmd norðurslóðastefnu stjórnvalda. Það er skemmst frá því að segja að utanríkismálanefnd fagnar þessari tillögu um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða og telur að hún sé tímabær í ljósi vaxandi alþjóðlegs áhuga á þessu svæði. Málefni norðurslóða verða æ mikilvægari fyrir ríki við og á norðurskautinu og raunar sýna önnur ríki og ríkjasambönd svæðinu mikinn og aukinn áhuga. Loftslagsbreytingar og hlýnun svæðisins hafa m.a. gert það að verkum að aðgangur að náttúruauðlindum eins og olíu, gasi, málmum og fiskstofnum hefur aukist en talið er að stór hluti ónýttra auðlinda olíu, gass og kola sé að finna á botni Norður-Íshafs. Þá er og viðbúið að siglingaleiðir sem hingað til hafa verið ófærar vegna hafíss muni opnast á næstu áratugum. Siglingaleiðirnar sem þar um ræðir ná frá Norður-Atlantshafi til Kyrrahafs yfir Norður-Íshafið. Annars vegar er um að ræða norðvestursiglingaleiðina sem liggur milli Kanada og Grænlands og þaðan í gegnum norðurhluta Kanada og hins vegar norðaustursiglingaleiðina meðfram ströndum Rússlands. Utanríkismálanefnd minnir á að málefni norðurslóða hafa verið ofarlega á baugi í starfi nefndarinnar og í öðru alþjóðastarfi Alþingis. Í því sambandi má nefna sérstakan starfsdag nefndarinnar um málefni norðurslóða sem fram fór í Stofnun Vilhjálms Stefánssonar á Akureyri síðasta sumar, en við það tækifæri hélt nefndin vel heppnaða málstofu með þátttöku sérfræðinga frá Stofnun Vilhjálms Stefánssonar, Háskólanum á Akureyri, Háskóla Íslands og utanríkisráðuneyti. Alþingismenn hafa einnig sinnt málefnum norðurslóða af krafti á vettvangi þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál, Norðurlandaráðs og Vestnorræna ráðsins. Enn fremur hafa fulltrúar Alþingis haft frumkvæði að því að vinna skýrslur og standa fyrir málstofum um málaflokkinn innan þingmannanefndar EFTA, þingmannanefndar EES og NATO-þingsins. Utanríkismálanefnd er í öllum meginatriðum sammála þeim áherslum sem fram koma í þingsályktunartillögunni en gerir engu að síður nokkrar breytingartillögur við hana. Það er réttmætt að leggja áherslu á að efla Norðurskautsráðið sem mikilvægasta samráðsvettvanginn um málefni norðurslóða og vinna að því að alþjóðlegar ákvarðanir um málefni svæðisins séu teknar þar. Þess vegna ber að vinna áfram gegn því að einstök ríki taki sig saman um að útiloka önnur frá mikilvægum ákvörðunum og vinna þar með gegn Norðurskautsráðinu og öðrum norðurskautsríkjum, þar á meðal Íslandi. Á þessari forsendu hafa íslensk stjórnvöld mótmælt kröftuglega svokölluðum fimm ríkja fundum strandríkja við Norður-Íshaf sam haldnir hafa verið í tvígang árin 2008 og 2010. Til að hnykkja enn frekar á þeirri áherslu að Norðurskautsráðið fái aukið pólitískt vægi telur nefndin rétt að þau viðhorf komi fram strax í upphafi stefnunnar og gerir breytingartillögu þar um. Vísa ég til þskj. 1096 þar sem breytingartillögur utanríkismálanefndar er að finna. Í 1. tölulið b er lagt til að 3. töluliður þingsályktunartillögunnar færist framar og verði 1. töluliður. Það er ástæða til að taka undir áherslur í þingsályktunartillögunni um að styrkja og auka samstarf við Færeyjar og Grænland með það fyrir augum að efla hag og pólitískt vægi þessara þriggja landa. Í greinargerð með tillögunni er vikið að því að samskipti Íslands og Grænlands hafi eflst á síðustu árum með auknu pólitísku samráði og vaxandi viðskiptum. Þá hafa samskipti Íslands og Færeyja verið náin á flestum sviðum, einkum á sviði menningar og viðskipta um langt árabil. Á undanförnum fimm árum hafa raunar orðið tímamót í samskiptum þessara ríkja með gildistöku Hoyvíkursamningsins svonefnda um fríverslun, en hann er víðtækasti viðskiptasamningur sem Ísland hefur gert. Nefndin telur mikilvægt að styðja við réttindi frumbyggja á norðurslóðum í nánu samstarfi við samtök þeirra og tryggja beina aðild þeirra að ákvörðunum um málefni svæðisins eins og gert er ráð fyrir í tillögunni. Í greinargerð með henni segir að sem smáþjóð og málsvarar mannréttinda eigi Íslendingar að styðja réttindi frumbyggja á norðurslóðum og stuðla að því að þeir komi að ákvarðanatöku í öllum þeim málum sem snerta samfélög þeirra hvort sem um er að ræða pólitíska, félagslega, menningarlega, efnahagslega eða umhverfislega hagsmuni. Utanríkismálanefnd tekur undir þetta sjónarmið en gerir jafnframt tillögu um viðbætur þess efnis að stuðlað skuli að varðveislu hinnar sérstöku menningar og lífshátta frumbyggja sem þróast hafa á norðurslóðum. Í þessu efni vísa ég sérstaklega í staflið c í 1. tölulið breytingartillagna utanríkismálanefndar á þskj. 1096. Eins og fyrr sagði er þess vænst að með hlýnun norðurslóða og bráðnun íshellunnar á norðurskautinu stóraukist efnahagsleg umsvif á svæðinu hvort sem um ræðir nýtingu náttúruauðlinda eða skipaumferð. Utanríkismálanefnd leggur áherslu á að í þessum breytingum felst vandi jafnt sem tækifæri. Vistkerfi norðurslóða eru viðkvæmari en víðast hvar á jarðríki og Íslendingar reiða sig öðrum þjóðum fremur á hin viðkvæmu náttúrugæði. Það er því lífsspursmál fyrir Ísland, sem mundi standa berskjaldað fyrir stórum umhverfis- og mengunarslysum á norðurslóðum, að leggja þunga áherslu á verndun lífríkis, ábyrga umgengni og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda þegar efnahagsleg umsvif aukast á svæðinu. Verður þetta stóra hagsmunamál seint nógsamlega áréttað. Að sama skapi leggur utanríkismálanefnd áherslu á að Ísland hljóti að skipa sér fremst í fylkingu þeirra sem berjast gegn loftslagsbreytingum af manna völdum og orsökum þeirra enda getur frekari hlýnun haft ófyrirséðar afleiðingar á vistkerfi sjávar umhverfis Ísland og þar með lifibrauð lands og þjóðar. Í því skyni ber að vinna að því að efla vitund þjóða á þeim hættum sem örri bráðnun heimskautaíssins fylgir fyrir umhverfi, vistkerfi og náttúru norðurslóða. Bregðast þarf við loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra á vettvangi loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna og með samstarfi um aðgerðir er draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Nefndin gerir breytingartillögu þannig að nýr töluliður bætist við tillögu að ályktunartexta þar sem barátta gegn loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra, bætt velferð íbúa og samfélaga, þar með talið búsvæða dýra og plantna, og sjálfbærni í efnahagsstarfsemi á norðurslóðum er undirstrikuð og vægi þessa þáttar þannig aukið frá því sem upphafleg tillaga hæstv. utanríkisráðherra gerir ráð fyrir. Kemur það fram í staflið c í 1. tölulið breytingartillagna á þskj. 1096. Nefndin leggur áherslu á aðgerðir gegn loftslagsbreytingum af mannavöldum og verndun lífríkis norðurslóða og leggur jafnframt áherslu á að mikilvægt sé að Íslendingar geti nýtt atvinnumöguleika sem skapast með breytingum á svæðinu. Eins og segir í greinargerð búa íslenskt atvinnulíf og stofnanir yfir þekkingu, tækni og reynslu sem fellur vel að samfélags- og umhverfisaðstæðum á svæðinu. Nefndin tekur undir áherslur í tillögunni um að byggja upp viðskiptasamstarf ríkja á norðurslóðum og búa þannig í haginn að Íslendingar geti keppt um þau atvinnutækifæri sem verða til í kjölfar aukinna efnahagsumsvifa á norðurslóðum. Í því sambandi er hugmynd um að stofna viðskiptaráð norðurslóða til að efla viðskiptasamstarf norðlægra fyrirtækja og atvinnugreina einkar áhugaverð svo og áhersla á að nýta þá möguleika sem felast í vistvænni og menningartengdri ferðaþjónustu á norðurslóðum. Utanríkismálanefndin styður það markmið tillögunnar að auka þekkingu Íslendinga á málefnum norðurslóða og að kynna Ísland erlendis sem vettvang fyrir fundi, ráðstefnur og umræður um norðurslóðir. Í greinargerð með tillögunni segir m.a. að sérstaklega þurfi að efla þátttöku íslenskra fræðimanna og stofnana í alþjóðlegu samstarfi um norðurslóðavísindi, svo sem innan Alþjóðlegu norðurskautsvísindanefndarinnar og í starfi vinnuhópa Norðurskautsráðsins. Þá segir að unnið skuli að því að koma á fót og efla rannsóknasetur og menntastofnanir um norðurslóðir á Íslandi í samstarfi við önnur ríki, ríkjasambönd og annan samvinnuvettvang þjóða. Loks segir að unnið sé að uppbyggingu alþjóðlegrar norðurslóðamiðstöðvar í tengslum við Háskólann á Akureyri. Utanríkismálanefnd vill taka undir þessar áherslur en hún hefur einmitt kynnt sér það öfluga og metnaðarfulla norðurslóðastarf sem fram fer víða hér á landi, t.d. hjá Stofnun Vilhjálms Stefánssonar, innan veggja Háskólans á Akureyri og víðar. Nefndin telur þó ráðlegt að byggja á þeirri sérfræðiþekkingu og stofnunum sem fyrir eru í stað þess að koma á fót nýjum eins og gert er ráð fyrir í tillögunni. Nefndin gerir því breytingartillögu í þá veru að vinna beri að því að efla og styrkja miðstöðvar, rannsóknasetur og menntastofnanir um norðurslóðir á Íslandi í samstarfi við önnur ríki og alþjóðastofnanir. Áherslan er á því að byggja á þeirri árangursríku starfsemi sem fyrir er þó ekki sé útilokað að byggja upp nýjar stofnanir standi haldbær rök til þess. Í þessu efni vísa ég til stafliðar e í 1. tölulið í breytingartillögum utanríkismálanefndar. Nefndin hefur kynnt sér umfangsmikið starf innlendra stofnana um málefni norðurslóða. Má þar nefna vöktun siglingasvæðisins í kringum Ísland vegna siglinga, öryggis og mengunar sjávar á vegum Siglingastofnunar Íslands, vöktun miðanna á svæðum í kringum Ísland á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar, vöktunarverkefni og verndunarverkefni um friðlýst svæði á vegum Náttúrufræðistofnunar, eftirlit með mengun til hafs á vegum Umhverfisstofnunar, vöktun og samstillt viðbrögð milli Umhverfisstofnunar og Landhelgisgæslu þegar mengunar verður vart og rannsóknarverkefni á vegum Veðurstofu Íslands, m.a. um hafís og áhrif hans á veðurfar. Að mati nefndarinnar má enn efla og styrkja innlent samráð og samstarf milli aðila um málefni norðurslóða og tekur nefndin undir áherslur þess efnis í tillögunni. Ljóst er að á Íslandi er til mikil þekking á málefnum norðurslóða, en svo virðist sem bæta mætti samráð og samstarfið innan lands til að vísindaleg þekking komist sem víðast og sé nýtt til fullnustu. Þetta mundi verða til að tryggja aukna þekkingu á vægi norðurslóða, lýðræðislega umræðu og samstöðu um framkvæmd norðurslóðastefnu stjórnvalda eins og segir í tillögunni. Það er mat nefndarinnar að vel mætti nýta samvinnunefnd um málefni norðurslóða í enn ríkari mæli en gert hefur verið til þessa í því augnamiði. Mig langar sérstaklega að víkja að því að í stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar er m.a. fjallað einmitt um málefni norðurslóða en þar segir, með leyfi forseta: „Málefni norðurslóða verða forgangsmál og viðfangsefni svæðisins þarf að leysa á grundvelli gildandi alþjóðasamninga, alþjóðastofnana og svæðasamstarfs. Áhersla verði lögð á að vernda viðkvæmt lífríki svæðisins, sjálfbæra nýtingu auðlinda og aukið samstarf á Norðurlöndum um viðbúnað gegn umhverfisvá og slysum á norðurhöfum, leit og björgun.“ Ég held, virðulegur forseti, að mér sé óhætt að fullyrða að hér sé um nýja forgangsröðun að ræða af hálfu íslenskrar ríkisstjórnar og hennar sér að sjálfsögðu stað nú einmitt þegar við erum að ræða tillögu til þingsályktunar um heildstæða stefnumótun í málefnum svæðisins. Hin þunga áhersla um norðurslóðamálin er í mínum huga hluti af nýrri sýn og skýrt dæmi um hve mikið aðrir þættir en hernaðarlegir skipta máli fyrir öryggi lands og þjóðar þar sem sjónum er einkum beint að umhverfi og samfélagi og hagsmunum þess en ekki hernaðaruppbyggingu. Það er enda óumdeilt að aukin hernaðarumsvif á norðurslóðum þjóna ekki hagsmunum Íslands heldur þvert á móti. Utanríkismálanefnd vill gjarnan undirstrika í nefndaráliti sínu að mótun formlegrar stefnu Íslands í málefnum norðurslóða er löngu tímabær og ljóst er að með auknu vægi svæðisins verði málefni norðurslóða eitt af forgangsverkefnum í utanríkisstefnu Íslands um langa framtíð. Ég vil leyfa mér að þakka samnefndarmönnum mínum í utanríkismálanefnd fyrir samstarfið í vinnu að þessu þingmáli og þakka öllum þeim sem lögðu inn umsagnir um málið og komu á fund nefndarinnar og lögðu henni þannig til efni í nefndarálitið og sína vinnu. Utanríkismálanefnd er samhljóða í niðurstöðu sinni og leggur til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali og ég hef þegar í máli mínu rakið og vísað til, en þær er að finna á þskj. 1096. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Helgi Hjörvar voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið skrifa Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir, Bjarni Benediktsson, Ólöf Nordal, Birgitta Jónsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Álfheiður Ingadóttir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni, framsögumanni málsins, kærlega fyrir framsögu hans og einnig hvernig hann rakti vandamál norðurslóða með ágætum hætti. Það er ákveðin mótsögn í því að menn segi að það séu tækifæri í því að Norður-Íshafið sé að bráðna og hins vegar í því að við berjumst gegn hitnun jarðar sem veldur einmitt þeirri bráðnun, en í sjálfu sér getur maður alveg sagt að fyrst það er að bráðna á annað borð getum við litið á það sem tækifæri. Það er í sjálfu sér ekki nein mótsögn í því en á þetta hefði kannski mátt benda. Mig langar til að spyrja hv. þingmann um afstöðu til veiða frumbyggja, t.d. selveiða Grænlendinga, hvalveiða inúíta og hvalveiða Íslendinga, sem hefur mætt mikilli andstöðu umhverfisverndarsamtaka og alveg beinni andstöðu í Evrópusambandinu, þannig að því er hótað að umsóknarbeiðnin sem hv. þingmaður styður, að við göngum inn í Evrópusambandið eða sækjum um aðild, verði ekki afgreidd þeim megin, í Evrópusambandinu, nema við látum af hvalveiðum. Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann hvernig hann sjái réttindi frumbyggja, og Íslendinga þar á meðal, til að nýta þessar auðlindir sem þjóðir sem jafnvel eiga ekki aðgang að sjó setja skilyrði um að verði hætt af því að þeir halda og telja að þetta sé ógn við dýrastofna.

Frú forseti. Ég verð nú fyrst að játa það fyrir hv. þingmanni að ég get gjarnan rætt um mál, hin ýmsu mál, án þess að tengja Evrópusambandsumsóknarferlið inn í þau en mér virðist á stundum að það sé a.m.k. í hugum sumra hv. þingmanna þannig að ESB-umsóknin sé dregin inn í flest önnur mál. Ég tengi þessi mál tvö ekki saman. Það hefur lengi verið viðhorf míns flokks að það þurfi sérstaklega að huga að málefnum norðurslóðanna og þess vegna fagna ég þessari tillögu sérstaklega. Í tillögunni er gert ráð fyrir og segir með beinum hætti, með leyfi forseta: „… að styðja réttindi frumbyggja á norðurslóðum í nánu samstarfi við samtök þeirra og styðja beina aðild þeirra að ákvörðunum um málefni svæðisins …“ Í breytingartillögu frá utanríkismálanefnd er enn frekar, eins og ég gerði grein fyrir í máli mínu, hnykkt á þessu varðandi frumbyggjana með því að bæta við setningu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Einnig skal stuðlað að varðveislu hinnar sérstöku menningar og lífshátta frumbyggja sem þróast hafa á norðurslóðum.“ Ég tel mikilvægt að gera það og að styðja við baráttu þeirra, þar með talið í þeim málefnum sem hv. þingmaður nefndi. Ég lít hins vegar ekki svo á að við Íslendingar séum frumbyggjar, ég held að fáir geri það. Þau viðhorf sem hér birtast og eiga við um frumbyggjana, m.a. að því er varðar hval- og selveiðar, er ekki að mínu viti hægt að heimfæra upp á Íslendinga með sambærilegum hætti. Ég hef verið þeirrar skoðunar lengi og mjög margir í mínum umhverfissinnaða stjórnmálaflokki að hvalveiðar Íslendinga þjónuðu ekki neinum tilgangi, alls ekki efnahagslega eða viðskiptalega og væru ekki ráðlagðar frá 

Frú forseti. Hv. þingmaður er ekki ánægður með að ég skuli tengja þetta við ESB en samt tengist þetta á tvennan máta í mínum huga. Við æskjum aðildar að Evrópusambandinu, það verður ekki hjá því litið, og flokkur hv. þingmanns hefur staðið mjög ötullega að því að koma Íslandi inn í Evrópusambandið. Þetta er ekki lítið mál. Það er ekki þannig að þetta skipti engu máli í utanríkismálum. Það skiptir meginmáli hvort við göngum inn í Evrópusambandið, því að um leið og við komum þangað inn getum við t.d. ekki gert samninga við erlend ríki af því ESB tekur að sér utanríkismálin. Þetta hlýtur því að skipta miklu máli. Á tvennan máta, sagði ég. Í fyrsta lagi hefur t.d. þýska þingið sagt að það hafni því að Ísland fái inngöngu nema við bönnum hvalveiðar. Nú vill hv. þingmaður banna hvalveiðar hvort sem er svo hann er sennilega ánægður með það, en aðrir sem vilja veiða hval, sem við höfum gert lengi og enginn hefur fært rök fyrir að skaði stofninn, telja það vera okkar rétt en hann fellur sem sagt burt ef við göngum í Evrópusambandið. Svo er hitt atriðið, sem Evrópusambandið lítur sennilega mikið til, og það er aukið vægi norðurslóða ef Íshafið opnast vegna bráðnunar, hitnunar jarðar, og þá verður mjög efnahagslega mikilvægt að eiga aðgang að norðurslóðum. Þar er Ísland einmitt mjög sterkt og hefur stórt hlið inn í þá gátt. Ef Ísland gengi í Evrópusambandið mundi það eignast þá gátt í gegnum Ísland. Hefur ekki mikið verið rætt um það að Evrópusambandið fengi þá aðgang frá Kína og Japan í gegnum Norður-Íshafið og í gegnum aðgang Íslands að norðurslóðum? Þetta mál snertir því Evrópusambandið á tvennan hátt. Það hvort Íslendingar eru frumbyggjar eða ekki, ég sé ekki að það sé neitt meginatriði en við höfum búið hérna í þúsund ár.

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að málefni norðurslóða eru auðvitað stórpólitískt utanríkismál fyrir okkur. Ég er einmitt að tala fyrir því hér að norðurslóðamálefnin eigi að vera þungamiðja í utanríkisstefnu okkar og muni verða það til langrar framtíðar. Um það erum við örugglega alveg sammála. Hvernig þetta snertir síðan Evrópusambandsumsóknina, ég hef sagt og það sem ég er að reyna að segja er að ég tel að við eigum að móta stefnu okkar í norðurslóðamálum með þeim hætti sem hér er lagt til burt séð frá Evrópusambandsumsókninni og burt séð frá því hvort það verður á endanum samþykkt eða því hafnað að við göngum í Evrópusambandið. Ég tel að þetta sé mikilvægt í því efni. Hvað varðar utanríkispólitíkina er það auðvitað svo að einstök aðildarríki Evrópusambandsins móta sína utanríkisstefnu og þau taka utanríkispólitískar ákvarðanir. Það veit hv. þingmaður. Það gera stór ríki eins og Þýskaland, Frakkland, Bretland o.s.frv. Að sjálfsögðu gera þau það, þau móta sína utanríkisstefnu, hafa sínar áherslur og gera alls konar samninga án aðildar Evrópusambandsins. Ég held að það þurfi ekki að hafa áhyggjur af því. Hitt er svo auðvitað rétt að Evrópusambandið hefur sýnt áhuga á norðurslóðasvæðinu og sótti m.a. fyrir allmörgum árum um aukaaðild eða áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu sem ekki hefur verið hafnað. Það hafa fleiri ríki gert. Það hefur Kína gert svo dæmi sé tekið. Það eru því fleiri ríki sem sýna norðurslóðum áhuga og ríkjasambönd, eins og ég reyndar rakti í framsöguræðu minni áðan. Auðvitað má finna tengingar með þessum hætti. En mér finnst fyrst og fremst að horfa eigi á norðurslóðastefnu okkar út frá okkar hagsmunum og hvað við viljum gera burt séð frá hvað verður svo um aðild okkar að Evrópusambandinu, 

Hæstv. forseti. Mig langar við lok fyrri umr. um þessa ágætu þingsályktunartillögu að þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa blandað sér í umræðuna á þeim fjölmörgu dögum sem hún hefur fengið til ráðstöfunar í þinginu. Það er ljóst að ekki er einhugur um að afgreiða þetta mál á jákvæðan hátt í þinginu en ég tel gríðarlega mikilvægt að menn skiptist á skoðunum hér líkt og gert hefur verið og það komi til atkvæðagreiðslu um þessa tillögu í þinginu þannig að það liggi fyrir hvort menn standi enn að þeirri aðildarumsókn sem send hefur verið til Brussel eða hvort svo sé komið, líkt og ég tel rétt að gera, að menn séu komnir á þá skoðun að best sé fyrir íslensku þjóðina að draga umsóknina til baka. Ég hef margoft sagt að ég skil ekki að þeir aðilar sem eru ósammála mér og telja að hagsmunum Íslands sé best borgið innan Evrópusambandsins geti verið ánægðir með það ferli sem þetta mál hefur verið sett í. Við sjáum það best á atburðum undangenginna daga hversu mikið flækjustig er á þessu máli innan ríkisstjórnarflokkanna. Nú hafa tveir þingmenn gengið úr þingflokki annars stjórnarflokksins, þ.e. Vinstri grænna, hv. þingmenn Lilja Mósesdóttir og Atli Gíslason, m.a. vegna þess hvernig haldið hefur verið á þessu máli, aðildarumsókninni að Evrópusambandinu, hvernig gengið hefur verið fram í því máli, með hvaða hætti komið hefur verið fram við hv. þingmenn og með hvaða hætti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra virðist hafa verið sniðgenginn í ákveðnum málum. Ég tel að við eigum að gera það besta sem hægt er að gera í stöðunni eins og er, að draga aðildarumsóknina einfaldlega til baka, og þegar og ef einhvern tímann verða þeir tímar uppi í landinu að raunverulegur vilji sé til þess að sækja um aðild að Evrópusambandinu og ganga þar inn verði hægt að fara af stað að nýju og þá á réttum forsendum. Ég tel að allir hljóti að sjá, hvorum megin sem afstaða þeirra er gagnvart aðild Íslands að Evrópusambandinu, að málið er í öngstræti og það ferli sem sett hefur verið af stað er engum til góðs. Ég tel mjög mikilvægt að þessi tillaga komi til atkvæða í þinginu. Ég vonast síðan til að málið fái góða umfjöllun í utanríkismálanefnd og að menn skiptist þar heiðarlega á skoðunum, líkt og menn hafa gert hér í þingsalnum í umræðunni um þetta mál, og haldi áfram að geta talað án gífuryrða um málið. Það hefur tekist í þessari umræðu að mestu leyti og verið mjög ánægjulegt að fylgjast með því. Stöku þingmenn hafa virkilega sannfæringu fyrir því að við Íslendingar eigum að ganga í Evrópusambandið. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið þann kostinn að sitja undir allri umræðunni, ég þakka sérstaklega fyrir það. Það er ánægjulegt að sjá að menn hafa áhuga á þessu. Frú forseti. Ég tel að það sé ekki fleira sem segja þarf í þessu máli. Það er kominn tími til að vinna málið í nefndinni og koma síðan með það í atkvæðagreiðslu. Ég vona svo að tillaga mín um að draga aðildarumsóknina til baka hljóti brautargengi í þinginu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir lokaræðuna í fyrri umræðu þessa máls og vil spyrja hana um það sem hún gat ekki um. Það hafa orðið tíðindi í íslenskum stjórnmálum því að tveir hv. þingmenn hafa sagt sig úr þingflokki vinstri grænna. Við það má segja að ýmislegt hafi breyst í afstöðunni til Evrópusambandsins því að þau voru bæði eindregið gegn Evrópusambandinu ásamt fleirum sem enn sitja í flokknum. Vissulega eru margir í Vinstri grænum ekki ánægðir með að við séum í þessu ferli, aðlögunarferli að Evrópusambandinu, og ég hugsa að það hafi áhrif á þetta mál. Ég vil spyrja hv. þingmann hvaða áhrif hún telji að þetta hafi á afgreiðslu þessarar þingsályktunartillögu? Getur verið að hún sé lögð fram núna til atkvæða til að þjappa „köttunum“ saman í þingflokki vinstri grænna til að það komi í ljós hverjir eru raunverulega með því að draga umsóknina til baka, eins og eflaust margir hv. þingmenn vilja í Vinstri grænum, og núna sé sá tímapunktur að þeir þurfi að velja á milli þess og að fyrsta hreina vinstri stjórnin á Íslandi lifi einhverjar vikur í viðbót, því að hún er alltaf við það að falla í hverri viku, að það sé hluti af þessu? Hvaða áhrif telur hv. þingmaður að það umrót sem alls ekki er lokið hafi á afgreiðslu þessa máls?

Hæstv. forseti. Ef mér væri gefin spádómsgáfa væri ég væntanlega ekki hér heldur að sinna slíkum störfum einhvers staðar annars staðar. Hvað drífur á daga þeirrar ríkisstjórnar sem hefur starfað í landinu undanfarin ár og missiri er náttúrlega óútreiknanlegt. Ég tel að nú sé mönnum algjörlega orðið ljóst að rökin á bak við þá tillögu sem hér er rædd halda. Menn eiga ekki að fara af stað í ferli sem þetta ef hugur fylgir ekki máli. Menn hljóta að læra af reynslunni og horfa til þessa máls um alla framtíð. Það þýðir ekki fyrir ráðandi öfl í ríkisstjórn að stappa niður fótum, knýja í gegn mál og halda að það sé hægt að klára þau í andstöðu við annan ríkisstjórnarflokkinn. Ég tel að menn hljóti að læra það af öllu þessu ferli. Ég tel að nú séu einfaldlega ekki uppi þeir tímar að menn eigi að fara gegn stórum hluta Alþingis í svo stóru máli sem þessu, að menn eigi að fara gegn meiri hluta þjóðarinnar í stórum málum sem þessu á tímum þar sem reynir virkilega á samstöðu manna. Það er mjög dapurlegt að horfa upp á að okkur hefur ekki tekist hér í þinginu - og ríkisstjórnin ber sérstaklega ábyrgð á því - að sameina kraftana og sameinast um þau mál sem geta þó orðið til þess að koma okkur áfram. Því miður hefur verið lögð áhersla á það sem virðist sundra, jafnvel þó að menn sjái að hugur fylgi ekki máli. Það er afskaplega sorglegt. Ég get því miður ekki svarað spurningunni um hvað gerist. Vissulega tel ég að brotthvarf þessara tveggja þingmanna úr þingliði vinstri grænna hafi áhrif. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir svarið. Þingmennirnir tveir sem fóru úr þingliði vinstri grænna höfðu uppi stór orð. Töluðu um foringjaræði og sitthvað fleira sem er ekki beint jákvætt og ekki í samræmi við lýðræði. Það sem mig langaði til að vita er að nú þegar eru í boði mjög miklir peningar í styrki og staðan í landinu er mjög slæm - marga vantar vinnu, það er verið að lofa verkefnum hér og þar, forritarar geta hannað ný kerfi o.s.frv. - getur verið að menn stíli upp á að þessir miklu styrkir smyrji vélina þannig að viðhorf almennings til aðildar að Evrópusambandinu breytist vegna þess að menn eru hreinlega í svo slæmum málum að þeir sjái það sem tækifæri að samþykkja aðild því að þá fái þeir vinnu við alls konar verkefni sem er búið að lofa? Mun þetta hafa hættuleg áhrif á afstöðu manna til aðildar að Evrópusambandinu? Þetta er eitt af því sem ég óttast. Svona miklir peningar hafa alltaf mikil áhrif. Það hafa reyndar komið peningar í gegnum tíðina í gegnum háskólasamfélagið frá Evrópusambandinu í alls konar verkefni og styrki en nú koma enn fleiri loforð um þetta og hitt, heimsóknir og skemmtireisur og annað slíkt, frá Evrópusambandinu sem ég tel að muni hafa nokkuð mikil áhrif.

Hæstv. forseti. Ég treysti mér ekki til að fullyrða hve mikil áhrif styrkirnir koma til með að hafa, hins vegar er ljóst að peningar eru hreyfiafl og skipta máli. Það sem við getum gert og það besta sem við getum gert, fyrir utan að styðja þá ágætu tillögu sem við ræðum nú, er að koma upplýsingum á framfæri við fólkið í landinu sem kemur til með að greiða atkvæði í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn komi hann til atkvæðagreiðslu. Upplýsingar eru lykillinn að því að menn geti myndað sér afstöðu og tekið ákvörðun í þessu stóra máli. Því miður virðist krafturinn fara í margt annað en að koma upplýsingum á framfæri varðandi hvernig Evrópusambandið er að þróast og hvaða breyting er að verða á skipulagi þar innan dyra. Þar er horft meira til miðstýringar varðandi fjárhagsleg málefni. Það er nokkuð sem hefur ekki verið til umræðu hér á landi. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því. Við vitum að það er efnahagskreppa víðar en hér á landi. Menn eru í miklum vandræðum á evrusvæðinu og þjappa sér meira saman og taka upp meiri miðstýringu líkt og Angela Merkel hefur kallað eftir og fleiri þjóðarleiðtogar. Það er nokkuð sem ég tel að við verðum að koma í umræðuna og átta okkur á hvað Evrópusambandið er og koma á framfæri fyrir hvað það stendur og ekki síður hvernig það hefur þróast vegna þess að við erum að sækja um aðild að því. Við fáum aðild að Evrópusambandinu, verði það niðurstaðan, eins og það er. Við verðum jafnframt að gera okkur grein fyrir því í hvaða átt það er að þróast; það er grundvallarástæða þess að ég tel okkar hagsmunum ekki borgið innan ESB heldur fyrir utan. Tækifærin liggja þar. Við eigum að byggja á sérstöðu okkar