Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús T. Ólafsson Hæstv. forseti. Þar var frá þessu máli horfið á fundi hv. d. í fyrradag, að hv. 5. þm. Vesturl. hafði borið mér á brýn herfilegan útúrsnúning á sínu máli um frv. um Sinfóníuhljómsveit Íslands. Ég legg það undir dóm þeirra sem kunna að vilja hafa fyrir því að kynna sér ræður okkar beggja á þeim fundi, hvort ég hafi haft útúrsnúning í frammi eða annan þann óheiðarleika í málflutningi sem hv. 5. þm. Vesturl. sagði að ég hefði gert mig sekan um. Hans óbreytt orð voru þau, að ég hefði sýnt mig að því í þessari umr. að vera orðinn „snillingur að snúa út úr“ og væri það slæm afturför frá því fyrir aldarfjórðungi þegar við hv. 5, þm. Vesturl. vorum samstarfsmenn við Þjóðviljann, þá hefði ég ekki verið að bregða fyrir mig slíkum brögðum. Ég neyðist þess vegna til að rifja upp í sem allra stystu máli hvað það var, sem ég gerði athugasemdir við í máli hv, þm. Hann hafði í sinni tölu bent á það og haldið því fram, sem oftar hefur heyrst af hógværð hans og lítillæti, að leiklistarstarfsemi og sérstaklega leikritagerð sé vaxtarbroddur listanna í landinu um þessar mundir og það svo mjög, að leiklistinni verði ekki með sanni við annað frekar jafnað en blómaskeið fornbókmennta okkar aftur í öldum. Og í sambandi við þetta hafði hann látið í ljós, að fjárframlag ráðgert til Sinfóníuhljómsveitar væri í litlu samræmi við það sem varið væri sér í lagi til leiklistarstarfsemi áhugamannafélaga um land allt, og bar þær tölur saman. Þetta taldi ég bera því vott að hv. þm. væri með slíku að telja eftir framlagið til Sinfóníuhljómsveitar Íslands, vegna þess að það nær ekki nokkurri átt að bera saman þann þátt í framlögum til tónlistar, sem felst í kostnaði við störf Sinfóníuhljómsveitar Íslands annars vegar og hins vegar fjárframlög til leikstarfsemi áhugamanna. Ef þarna á að bera saman það sem sambærilegt er í raun og sannleika, þá er það annars vegar Sinfóníuhljómsveit Íslands og hins vegar Þjóðleikhúsið, og ég benti á að þar hallaðist nú síður en svo á á þann veg að leiklistin væri vanhaldin, þvert á móti fengi hún rúmlega fjórfalt hærri fúlgu, þar sem Þjóðleikhúsið væri, heldur en Sinfóníuhljómsveit Íslands. Að í þessu felist útúrsnúningur eða rangfærsla, því mótmæli ég gersamlega. Í framhaldi af þessu hafði hv. 5. þm. Vesturl. enn ýmis orð um listastarfsemi af mismunandi tagi, og þau bera því vott að mínum dómi, að hvað sem líður þróun innrætis okkar hv. þm. s.l. aldarfjórðung, þá hefur okkur vissulega hrakað í ýmsu, og þessi ummæli hv. þm. fundust mér bera því næsta glöggan vott, að hann bagaði orðið hættuleg nærsýni í listum. Hann virtist helst ekki annað sjá en leikhús og leikstarfsemi og smávegis fjöldasöng út um augnakrók á öðru auga, og ég tel að slíkt mat sé rangt og leiði ekki til góðs. Í einu var þó hv. þm. tvímælalaust við sama heygarðshornið og fyrir aldarfjórðungi. Það var þegar hann fór um það mörgum orðum og tefldi hvoru gagnvart öðru, því sem hann kallar annars vegar „menningarfólk“ eða „intelligensíu“ og hins vegar alþýðu. Það var einn af ósiðum persónu sem Gallharður nefndist og kom mjög við sögu í Bæjarpósti Þjóðviljans fyrir nokkrum áratugum, að hann var alltaf að tala í nafni fólksins og nafni alþýðunnar, þótt þar væri ekki annað á ferðinni en einkaskoðanir persónuklofnings eins starfsmanns blaðsins um þessar mundir. Bar þá svo við að kunnur maður, gott skáld og alþýðumaður í bak og fyrir, tók sig til og skrifaði í Bæjarpóst ádrepu um ósiði Gallharðs þessa og sljákkaði þá nokkuð í kauða. Nú virðist þessi málflutningur Gallharðs sáluga afturgenginn hjá hv. 5. þm. Vesturl. þegar hann lætur svo sem andstæða sé annars vegar milli menningarstarfsemi og þess sem hann kallar menningarfólk og hins vegar alþýðu. Þetta er hið versta öfugmæli og hefur sem betur fer ætíð verið hér á landi, því að aðalsmerki íslenskrar menningar er að hún hefur ætíð og ævinlega fyrr og nú verið alþýðumenning en ekki menning fámenns úrvals sem þekkist vissulega frá öðrum löndum. Ég tel að það sé ekki til eftirbreytni að taka upp málflutning þeirra sem hafa legið á því lagi, einkum valdhafar á sumum slóðum, að upphefja eigin smekk og eigin hagsmuni til drottnunar í menningarmálum með þeim rökum að þeir séu á einhvern dularfullan hátt sjálfskipaðir til þess að tala fyrir munn alþýðunnar og bera hennar smekk til sigurs í menningarmálum. Heimsbyggðin hefur nýlega mátt horfa upp á hróplegt dæmi af þessu tagi þegar kona nokkur austur í Kína, sem nú er orðin ekkja, notaði stöðu manns síns til þess að gerast einvaldsherra yfir listum í því mikla landi, auðvitað í nafni alþýðunnar, og sérstaklega varð tónlistin fyrir barðinu á henni. Þar gerðist hvorki meira né minna en að vestræn tónlist, sem hafði fengið nokkra hylli meðal þessarar fjölmennustu þjóðar heims, var bannfærð um árabil samkv. strangri stéttarlegri skilgreiningu sem mjög er iðkuð bæði þar eystra og jafnvel af sumum hér um slóðir, eins og ég gat um í fyrri ræðu minni. Sú stéttarlega skilgreining var í stórum dráttum á þá leið, að t.a.m. 18. aldar tónskáld vestræn, eins og Haydn og Mozart, þau væru örgustu talsmenn lénsaðalsins. Nokkru seinna komu til sögunnar menn eins og Schubert og Beethoven. Auðvitað voru þeir fulltrúar hinnar spilltu borgarastéttar vesturlanda og alls þess versta sem hún átti til í fari sínu, að dómi frú Sjang Sjing. Þó tók nú fyrst í hnúkana þegar nær dró okkar tíma. Þar hafði tónskáld að nafni Debussy, sem starfaði um síðustu aldamót, fengið nokkrar vinsældir í Kína, en hann var nú aldeilis strikaður út af tónleikaskrá þar. Sýnt var fram á það með miklum lærdómi og harðsnúnum fræðilegum rökum að hann væri fulltrúi einokunarauðvaldsins, hæsta og versta stigs auðvaldsins, í tónlistinni. Nú er frú Sjang Sjing fallin frá völdum þar eystra og það er aftur farið að leika vestræna tónlist í kínverskum hljómlistarsölum, þessi þröngsýni og einstefna, sem í frammí var höfð með því að leggja nafn kínverskrar alþýðu við hégóma, er úr sögunni. því meiri ástæða er til þess fyrir þá hér um slóðir, sem verða varir við í fari sínu tilhneigingar til þess að gerast sjálfskipaðir talsmenn tiltekinna þjóðfélagshópa í listum og listasmekk, að varast slíkt forræði. Þá fékk ég ekki annað skilið á máli hv. þm. en að blómlegt leiklistarlíf í landinu um þessar mundir væri sér á parti og næstum einsdæmi. Ég vil því benda honum á að ekki hefur síður tónlistarlíf og tónlistariðkun blómstrað á síðustu áratugum, og er þar um að ræða að mínum dómi enn meiri umskipti heldur en í leiklistarmálum, þó aukinn viðgangur þeirra sé vissulega gleðiefni. Það eru ekki mörg ár síðan sú hreyfing hófst sem nú hefur orðið til þess að tónlistarskólar starfa í næstum hverju lögsagnarumdæmi landsins, ég held öllum kaupstöðum og flestum sýslum. Þetta eru fjölsóttir skólar, og það er öðru nær en það sé fólk af einhverju sérstöku þjóðfélagslegu sauðahúsi sem sækir þessa skóla. Þangað koma sem betur fer börn fólks af öllum stéttum og stigum og iðka sína tónlist. Tónlistin hefur einnig blómstrað í skólunum sjálfum, þar sem henni er best sinnt, því bera vott skólahljómsveitir ágætar sem víða starfa. Og það er ekki rétt að verkalýðshreyfingin hafi engri listgrein sinnt í landinu nema leiklistinni. Það hefur hún vissulega gert á lofsamlegan hátt, eins og hv. 5. þm. Vesturl. færði fram dæmi um, en verkalýðshreyfingin hefur einnig sinnt tónlist. Hv. þm. ætti t.a.m. að vera kunnugt um Lúðrasveit verkalýðsins þar sem nákomnir menn honum hafa komið fram af mikilli prýði, og söngflokka góða hefur verkalýðshreyfingin einnig haft á sínum snærum. Mergurinn málsins er sá, að það á að vera hverjum og einum í sjálfsvald sett hvaða listgreinar hann iðkar eða hvaða listum hann vill ljá athygli. Það nær ekki nokkurri átt fyrir mig eða hv. 5. þm. Vesturl, eða aðra að ætla að fara að draga fólk á einhverjar sérstakar sýningar, samkomur eða hljómleika. Það á að ráða þessu sjálft, af hvaða stigum sem það er. Það er engin þörf á neinum sjálfskipuðum menningarsmölum í íslensku þjóðfélagi sem betur fer. Hv. þm. varð mjög tíðrætt um reynslu sína frá Bretlandi í þessu efni, og má hann þar djarft. úr flokki tala því að hann hefur mjög vanið komur sínar til þess lands fyrr og síðar, svo sem kunnugt er. Ég hef ekki gert mér jafntíðförult til Bretlands, en þó bar það við eitt sinn að fundum okkar hv. 5. þm. Vesturl. bar saman í London. Af máli hans hér í fyrradag hefði mátt ráða að hann hefði þar verið þeirra erinda að iðka fjöldasöng með dokkukörlunum í Whitechapel eða Stepney eða öðrum úr hliðstæðu Dagsbrúnar í Bretlandi, Transport and General Workers Union. En það var nú öðru nær. Hv. þm. bjó þar í skjóli og í húsakynnum kvikmyndastjörnu og kvikmyndastjóra, Mai nokkurrar Zetterling, sem kunn er fyrir framúrstefnu í listgrein sinni, og með leyfi hæstv. forseta vil ég vitna í það sem segir um listaverk Mai Zetterling í kunnu heimildarriti, Heimssögu kvikmyndanna, og þar hef ég eftir orð Ibs Monty safnvarðar við kvikmyndasafnið í Kaupmannahöfn. Hann segir um fyrsta sjálfstæða verk hennar: „Árið 1962 gerði hún í Englandi stutta mynd, „Stríðsleikurinn“, sligaða af táknmáli.“ Fyrsta leikna mynd hennar, „Elskendur“, eftir sögu Agnesar von Krusenstierna - þetta von er vafalaust einkennisorð alþýðustúlkna í Svíþjóð. „Elskendur“, eftir skáldsögu Agnesar von Krusenstierna, er „afar skapríkt verk um vald kynhvatarinnar yfir mönnum, og sérstaklega er í myndinni ráðist á hjónabandið og durgslega kynhegðun karlmanna“. Svo kem myndin „Næturleikur“ 1966, „móðursýkisleg mynd og ósvífin í áhrifameðulum, kaffærð af æsilegum kyntáknum“. Hvort þetta er sérlega alþýðleg list, sem hér er í frammi höfð, læt ég hv. dm. eftir að dæma. En það varð helst skilið á máli hv. 5, þm. Vesturl., að Bretland væri ein eyðimörk hvað snerti alþýðumenningu, og tilfærði hann máli sínu til sönnunar ummæli aðstoðarleikhússtjóra Þjóðleikhússins nýlega í London. Ekki skal ég draga í efa að þau hafi verið rétt eftir höfð og séu marktæk það sem þau ná. En Bretland er ekki bara London. Hv. þm. á að vera a.m.k. jafnkunnugur í Yorkshire og þar er til að mynda sýsla sem heitir County Durham og er þar mikið kolanámusvæði. Þar er mjög öflugt námumannafélag og meðal annars, sem það hefur til síns ágætis, er að það efnir til landsfrægrar listahátíðar á ári hverju. Þetta er Durham Miners Gala, þar sem viðhöfð er leiklist og tónlist og með þeim ágætum sem sagt, að fólk sækir þessa listahátíð námumanna langar leiðir af Bretlandi. Það er því ekki rétt að draga þann lærdóm af lélegri sókn erfiðismanna í t.a.m. nýlegt Þjóðleikhús í London, að erfiðismenn í Bretlandi leggi ekki stund á listir rétt eins og á Íslandi, og það meira að segja bæði leiklist og tónlist nokkurn veginn jöfnum höndum. Ég verð að segja að ekki er greiði gerður listalífi í landinu með því að reyna að upphefja eina listgreinina svo á kostnað annarra, að þær fái ekki allar að njóta sannmælis, síst hér á Alþingi.



Virðulegi forseti. Ég ætla nú sem minnst að blanda mér í mál þeirra sessunauta og fyrrv. Þjóðviljastarfsmanna, hv. 5. þm. Vesturl. og hv. 3. landsk. þm. Þeir gera þessi deilumál að sjálfsögðu upp sín í milli, hvort sem það verður hlið við hlið eða hér úr ræðustól. En tilefni þess, að ég kvaddi mér hljóðs nú voru nokkur ummæli hv. 3. landsk. þm. við umr. um þetta mál s.l. mánudag. Þá vék hv. þm. nokkrum orðum að því, sem fram hafði komið hjá mér við þá umr., og þá fyrst og fremst í sambandi við það að ég hafði látið þau orð falla að ég teldi að sinfóníuhljómsveit gæti verið góð þó að hún væri skipuð tiltölulega fáum einstaklingum. Hv. 3. landsk, þm. lék á léttari strengi og fór að velta því fyrir sér hvort ég hefði m.a. átt við það að sami einstaklingurinn, sami hljóðfæraleikarinn léki, ef ég man þetta rétt, á tvær fiðlur, tvær básúnur eða tvö selló. Þessar hugleiðingar hv. 3. landsk. þm. gáfu auðvitað hugmyndafluginu byr undir báða vængi og maður fór óneitanlega að hugleiða hvort engin dæmi væru þess að einn og sami einstaklingurinn hér á landi gegndi fleiri en einu, tveimur eða jafnvel þremur störfum samtímis. Nú er það svo í okkar þ jóðfélagi, að við erum margir einstaklingar sem hafa mikil umsvif í starfi og gegna mörgum störfum samtímis. Ég man ekki betur en þessi hv. þm. hafi á sínum sokkabandsárum sem ráðh. gegnt a.m.k. tveimur ef ekki þremur ráðherraembættum samtímis, og vissulega er lengra milli menntmrn. við Hverfisgötu og félags- eða samgrn. í Arnarhvoli heldur en ef hægt væri að koma upp tveimur hljóðfærum á sviði á hljómleikum Sinfóníuhljómsveitarinnar. Ef menn ætla að setja þessi mál upp á þennan hátt, í gamni meira en menn vilja tala af alvöru, þá er auðvitað hægt að víkka þennan sjóndeildarhring fyrir mönnum og hugleiða áfram í framhaldi af þessu. En ég veit að hv. 3. landsk. þm. hefur ekki reiknað með því, að þessi væri meining með tali mínu eða tali annarra þeirra sem vilja með eðlilegum hætti stemma stigu við of mikilli útþenslu og of mikilli fjölgun í þessu tilfelli innan Sinfóníuhljómsveitarinnar. Það er vissulega hægt að flytja góð verk og mikil verk með tiltölulega fáum einstaklingum. Við vitum það a. m, k., sem sækjum leikhús eitthvað að ráði, að býsna góð verk geta verið flutt af tiltölulega fáum einstaklingum, leikpersónum í leik. Það er ekki allt bundið við það að troða að svo og svo mörgum einstaklingum eða taka fyrir þau verkefni sem krefjast fyrst og fremst sem hæstrar tölu einstaklinga, þeirra sem flytja verkið. Það er ekki aðalspurningin. Það getur verið þörf á því einstaka sinnum að vera með kannske 60–100 manna sinfóníuhljómsveit, en það er ekki nauðsynlegt að gera það að algeru skilyrði að hún skuli vera skipuð svo og svo mörgum mönnum. Ef fjárveitingavaldinu sýnist svo hverju sinni eða einstaka sinnum að æskilegt sé listarinnar vegna að setja upp verk sem krefjast tiltölulega margra einstaklinga í sinfóníuhljómsveit, þá hagar fjárveitingavaldið auðvitað fjárveitingum eftir því hverju sinni. Og það er það sem er um að ræða. Ég er a.m.k. ekki talsmaður þess að Sinfóníuhljómsveitinni eða neinu öðru fyrirtæki á vegum ríkisins sé gefinn laus taumur í þenslu varðandi fjármuni eða hún spreði fjármunum með einum eða öðrum hætti. Þessi stofnun þarf aðhald sem aðrar og það á að koma frá fjárveitingavaldinu og löggjafarvaldinu. Þó að ég geti líklega ekki af jafnmikilli þekkingu talað um hljómlist og mér virðist hv. 3. landsk. þm. gera, tel ég engan vafa á því, að hægt er að starfrækja á sómasamlegan hátt sinfóníuhljómsveit sem er skipuð tiltölulega fáum einstaklingum. Þetta getur verið breytilegt, en það er enginn vafi á því að þarna þarf að sýna aðhald eins og í öðrum efnum. Það kom fram hjá hv. 3. landsk. þm. einnig, að hann taldi varhugavert að fara út á þá braut að kannað yrði hver samsetning hljómleikagesta er á tónleikum hjá Sinfóníuhljómsveit íslands, og sama skoðun kom fram hjá hæstv. menntmrh. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekkert varhugavert að gera sér grein fyrir því, hverjir það eru í raun og veru sem njóta þeirrar listar sem flutt er hverju sinni. Það væri í raun og veru ábyrgðarleysi að láta það lönd og leið hvort réttur þverskurður af þjóðfélaginu veri á hljómleikum Sinfóníuhljómsveitarinnar t.d. eða leikhúsanna eða hvort það væri óeðlilega mikið af einhverjum - ja, við getum sagt fulltrúum ákveðinna stétta innan þjóðfélagsins, en aðrar væru þar svo til gjörsamlega útilokaðar. Ég sé ekki að neitt sé hættulegt við að fá um það vitneskju hvernig þessum málum er háttað. Sé þetta allt saman eðlilegt, þá er gott að það komi í ljós, en sé eitthvað óeðlilegt við það, þá er líka nauðsynlegt að það komi í ljós til þess að hægt sé að betrumbæta. Ég er þannig á öðru máli en bæði hæstv, núv. menntmrh. og hv. 3. landsk. þm., fyrrv. menntmrh. Ég hygg að það gæti verið athyglisvert og lærdómsríkt ef slíkt lægi fyrir, hver samsetning gesta er, í þessu tilviki á hljómleikum Sinfóníuhljómsveitarinnar. Hv. 3. landsk. þm. kom inn á það áðan, að hann teldi að mikil umskipti hefðu orðið á sviði hljómlistarmála hér á landi á undanförnum árum, og það er ábyggilega rétt að svo hefur orðið. En ég er ekkert sannfærður um að þau hefðu orðið meiri þó að t.d. Sinfóníuhljómsveitin hefði verið skipuð helmingi fleiri hljóðfæraleikurum en hún hefur verið á undanförnum árum, og ég er ekkert sannfærður um það heldur, að þessi miklu umskipti séu fyrst og fremst að þakka Sinfóníuhljómsveitinni. Ég er ekki sannfærður um það. Það getur ótalmargt fleira þar komið til sem hafi haft þau áhrif að umskipti hafi orðið til hins betra á hljómlistarmálum hér á landi, eins og þau hafa í raun og veru orðið í sambandi við leiklistarmálin og verður ekki vefengt að mínu mati. Hæstv. menntmrh. kom inn á það hér s.l. mánudag, að hann teldi að orðið hefði aukin umsvif af hálfu Þjóðleikhússins í þjónustu við landsbyggðina, m.a. með því, sagði hann, að í ríkara mæli nú en áður væru sendir leikstjórar á vegum Þjóðleikhússins út á landsbyggðina til þess að leiðbeina áhugamannaleikfélögunum þar. Ég dreg þetta mjög í efa. Ég hef að vísu, engar tölulegar upplýsingar um þetta, en ég dreg mjög í efa að þetta sé svo. A.m.k. veit ég ekki til þess að slík umskipti hafi átt sér stað á Vestfjörðum t.d. Mér er ekki kunnugt um það. En hitt staðhæfi ég, að á undanförnum nokkrum árum hefur verið miklu minna um það en var á tímabili að Þjóðleikhúsið ferðaðist um landið með leiksýningar, og það er ekkert óeðlilegt þó að dreifbýlisfólk beri fram óskir um það eða geri til þess kröfu að stofnun eins og Þjóðleikhúsið sinni betur landsbyggðinni en raun hefur verið á á undanförnum árum, þannig að það sé ekki hægt með réttu að kalla þetta Þjóðleikhús bara Þjóðleikhús Reykjavíkur og nágrennis. Það hefur vissulega oft og tíðum nálgast það, að með fullum rökum væri hægt að gefa því slíkt heiti. Það á auðvitað alls ekki að vera slíkt. Sama má raunar segja um Sinfóníuhljómsveit Íslands. Hún gæti allt eins heitið Sinfóníuhljómsveit Reykjavíkur og nágrennis, því eðli málsins samkv., eins og haldið hefur verið á málum bæði að því er varðar Sinfóníuhljómsveitina og Þjóðleikhúsið, hefur þetta verið þjónusta fyrst og fremst við Reykjavíkursvæðið og næsta nágrenni þess, vegna þess að það hefur ekki verið sinnt þeim sjálfsagða hlut að gefa meiri gaum að því að flytja þessa list út um landsbyggðina. Ég vænti þess að hv. þm. Reykjavíkurkjördæmis taki það ekki sem árás á Reykjavík eða nágrenni þó að bent sé á staðreyndir sem þessar, að þetta er hlutur sem að mínu viti þarf að breyta og færa til betri vegar en verið hefur. Ég ítreka það enn, sem ég kom að hér s.l. mánudag, en ég minnist þess ekki að nokkur hv. þm., sem hér hefur talað í þessum umr., hafi komið að, ekki einu sinni hæstv. menntmrh. sem ég veit að var mjög umhugað um þetta mál meðan hann var óbreyttur þm. og fjvn.- maður, að Þjóðleikhúsið eða sjónvarpið, hvor stofnunin sem er, gerði til þess ráðstafanir að hægt væri að sjónvarpa frá leiksýningum eða lokaæfingum, t.d. á verkefnum úr Þjóðleikhúsinu og sömuleiðis að því er varðar hljómleikahald Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Og ég vil enn ítreka það sjónarmið mitt, að ég trúi því ekki að það séu nein þau tæknileg vandamál við að glíma í þessu efni að þessu sé ekki hægt að ráða fram úr. Það er hægt, og hefur verið hægt á þessu ári, þrátt fyrir allan barlóm ríkisstj, og hæstv. ráðh. um peningaleysi, að setja svo tugum milljóna skiptir í það að sjónvarpa í lit, og allir vita líklega hvað þar er fyrst og fremst um að ræða, að einstaklingar njóti slíkrar þjónustu. Hvaðan er hægt að taka fé? Ég veit ekki til, að neinn hafi skorast undan því eða mundi skorast undan því, kæmi það fram hjá þeim valdhöfum sem nú ráða hér á landi, að einhver skattur yrði lagður á til þess að flytja þessa list til fólksins úti á landsbyggðinni. Það hefur borgað til hennar með því að hún væri eingöngu flutt hér á Reykjavíkursvæðinu, og ég er viss um að það mundi ekki á því standa að leggja svolítið meira af mörkum til þess að það fengi sjálft að njóta þessarar listar í heimabyggð. En mér þykir undarlegt að það skuli, að því er best verður séð, eiga að þegja þetta í hel, að um þetta sé rætt. Ég var að vænta þess að hæstv. menntmrh. kæmi inn á þetta efni í sinni ræðu, a.m.k. hér síðast. Það gerðist ekki og ég vil því enn vekja á því athygli, að hér er um málefni að ræða sem ég tel að miklu skipti, bæði að því er varðar leiklistina, sem flutt er innan veggja Þjóðleikhússins, og hljómlistina, sem flutt er á tónleikum Sinfóníuhljómsveitar íslands, að gerðar séu til þess ráðstafanir, a.m.k. að það sé kannað ítarlega hverjir tæknilegir gallar eru á því að sjónvarpa frá hljómleikum í öðru tilfellinu og leiksýningum í hinu, þannig að fólk á landsbyggðinni geti notið þessa í raun og veru.

Pálmi Jónsson Hæstv. forseti. Ég átti sæti í þeirri nefnd sem undirbjó þetta frv. og þótti því nokkuð miður að geta ekki verið viðstaddur þá umr. sem hér fór fram s.l. mánudag um þetta mál. Hafi sú umr. verið með líkum hætti og hér hefur staðið í dag, þá hef ég vissulega allmikils í misst. Ég hef þó lesið greinargóða frásögn af ræðu hæstv. ráðh. í dagblaðinu Tímanum og nokkra frásögn af umr. að öðru leyti. Ég vil fyrst segja það, að ég tel eðlilegt að setja löggjöf um Sinfóníuhljómsveit Íslands, svo fremi að menn telji að hljómsveitin eigi að starfa hér á landi. Það er óeðlilegt að slík stofnun starfi árum og áratugum saman án þess að um hana sé sett sérstök löggjöf. Ég vil jafnframt lýsa því yfir að frv. það, sem hér liggur fyrir, er að miklu leyti í þeim farvegi sem ég tel eðlilegt að slík löggjöf fari eftir, þ.e. rammalöggjöf sem hefur inni að halda ákvæði um skiptingu kostnaðar við rekstur stofnunarinnar, stjórn stofnunarinnar og hlutverk. Enn fremur tel ég eðlilegt að í slíkri löggjöf sé svo um hnúta búið að unnt sé að gæta aðhalds í rekstri stofnunarinnar af hálfu þeirra sem kostnaðinn bera. Ég átti sæti í undirbúningsnefnd frv. sem fulltrúi fjvn. Alþ., og ræður að líkum að ég hafi fyrst og fremst hugað að þeim þáttum frv. sem snerta fjármál. Ég tel að ég hafi ekki verið tilnefndur til setu í nefndinni vegna þekkingar minnar á listrænni hlið málsins, enda er skemmst frá að segja að sú þekking er af skornum skammti hjá mér. Mun ég ekki blanda mér í þær umr. sem hér hafa farið fram um listræna hlið þessara mál. Það fór svo, að nefndin varð ekki alveg á eitt sátt og ég ásamt öðrum nm., Erni Marinóssyni þáv. skrifstofustjóra fjárlaga- og hagsýslustofnunar ríkisins, skilaði minnihlutaáliti um tiltekin atriði. Ég tel rétt, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þetta minnihlutaálit hér, en það er dags. í Reykjavík 2. maí 1977 og er skrifað til menntmrh., svo hljóðandi: „Með bréfi, dags. 27. apríl s.l., skilaði nefnd sú, er skipuð, var til þess að semja frv. til l. um Sinfóníuhljómsveit Íslands, áliti sínu. Í bréfi þessu er tekið fram, að nefndin hafi eigi komist að sameiginlegri niðurstöðu og að tveir nm., við undirritaðir, Pálmi Jónsson og Örn Marinósson, muni gera sérstaka grein fyrir viðhorfum sínum. Í framhaldi af því viljum við undirritaðir taka eftirfarandi fram: 1. Hlutfallsleg skipting stofn- og rekstrarkostnaðar hljómsveitarinnar samkv. 3. gr. frv. felur í sér mjög sambærilega byrði ríkissjóðs og verið hefur að undanförnu, þrátt fyrir nokkuð breytt fyrirkomulag. Teljum við að þar sé gengin til hins ítrasta að því er eðlilega hlutdeild ríkissjóðs varðar. 2. Við teljum eðlilegt, að fjöldi hljóðfæraleikara, samkv. 6. gr., sé ákveðinn með afgreiðslu fjárl. hverju sinni. Getum við því ekki staðið að því að leggja til, að lögfest verði, að við hljómsveitina starfi 65 fastráðnir hljóðfæraleikarar. 3. Við undirritaðir leggjum sérstaka áherslu á að fjárhagsleg þátttaka Þjóðleikhússins í rekstri hljómsveitarinnar sé háð þeim skilyrðum, sem fram koma í 9. gr. frv., þ.e. að starfsmenn Sinfóníuhljómsveitarinnar fullnægi hluta af vinnuskyldu sinni hjá Þjóðleikhúsinu, í samræmi við þarfir þess. Væntum við, að þetta fyrirkomulag hafi í för með sér að komist verði að mestu hjá aðkeyptum tónlistarflutningi. Virðingarfyllst, Pálmi Jónsson. Örn Marinósson.“ Ég tel, að ekki sé ástæða til að skýra þessi atriði mörgum orðum. En í sambandi við 1. tölul. er rétt að geta þess, að með frv. er gert ráð fyrir nokkuð breyttu greiðslufyrirkomulagi af hálfu þeirra aðila sem standa undir rekstri Sinfóníuhljómsveitarinnar, á þann veg að 10% skemmtanaskattsins, sem áður var innifalið í hlut ríkissjóðs í þessum kostnaði, renni nú beint til hljómsveitarinnar samkv. frv. Af þeim sökum er eðlilegt að dragi úr þátttöku ríkissjóðs, sem í frv. er gert ráð fyrir að verði 37% í stað 50.6%, eins og verið hefur. Þetta er mjög sambærilegt hlutfall við það sem áður var, og var ekki um að ræða af hálfu okkar, sem skipuðum minni hlutann, að ganga lengra í þátttöku ríkissjóðs. Um 2. tölul. er það að segja, að við teljum eðlilegt að ekki sé lögfest ákveðin tala hljóðfæraleikara sem starfi sem fastráðnir við þessa hljómsveit. Við teljum að eðlilegra sé að það sé ákveðið af Alþ. hverju sinni við afgreiðslu fjárl. Með þeim hætti gefst Alþ. og fjárveitingavaldinu betri kostur á því að fylgjast með og takmarka fjárveitingar til stofnunarinnar heldur en ef fastákveðið væri í lögum að hljóðfæraleikarar væru allt að 65. Ef litið er á það, hvernig þetta hefur verið að undanförnu, þá hafa starfað allt að 65 hljóðfæraleikarar hjá Sinfóníuhljómsveitinni. Samkv. starfsmannaskrá 1976 voru 68 stöður hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands og hafa væntanlega verið 65 hljóðfæraleikarar þar af, en af þessum 68 stöðum voru 15 án heimildar. Hinum óheimiluðu stöðum er fækkað samkv. starfsmannaskrá 1. jan. 1977, þannig að nú virðist starfa hjá hljómsveitinni 61 maður, þar af átta án heimildar, eða að því er virðist 58 hljóðfæraleikarar. Ég tel að það liggi nokkuð ljóst fyrir, þrátt fyrir að mig bresti þekkingu á tónlistarflutningi, að verkefni, sem hljómsveitin tekur að sér, muni krefjast nokkuð mismikils mannafla og þegar samin er starfsáætlun fyrir hljómsveitina sé unnt að taka ákvörðun um það, hvort lagt skuli út í sérstaklega starfsmannafrek og fjárfrek viðfangsefni, og þær ákvarðanir þarf að taka það snemma að unnt sé að bera undir þá aðila sem standa undir rekstri stofnunarinnar, bæði áður en fjárl. eru afgreidd á Alþ. og áður en afgreiddar eru fjárhagsáætlanir fyrir þau sveitarfélög sem koma til með að standa undir rekstrinum. Þetta tel ég eðlilegra en að binda svo háa tölu sem gert er ráð fyrir í frv. um tölu hljóðfæraleikara. Ég vil taka það fram, að framkvæmdastjóri hljómsveitarinnar, Sigurður Björnsson óperusöngvari, gaf nefndinni mjög greinargóðar og trúverðugar upplýsingar um að þörf hljómsveitarinnar væri fyrir slíka starfskrafta sem hér er nú getið um, 65 hljóðfæraleikara, og hef ég í sjálfu sér ekki mikla aðstöðu til að rengja það og ekki ástæðu til. En mér sýnist þó augljóst að verkefnaval hlýtur að geta ráðið þarna verulegu og verkefnaval og kostnaður við rekstur þurfa að haldast í hendur við þær ákvarðanir sem teknar eru af Alþ. og þeim sveitarstjórnum sem koma til með að standa undir rekstri stofnunarinnar. Í sambandi við 3. tölul. í minnihlutaáliti eða aths. okkar Arnar Marinóssonar víl ég láta það koma fram, að ég tel að 9. gr. frv. sé mjög mikilvæg gr., þar sem kveðið er á um að Sinfóníuhljómsveit og Þjóðleikhús skuli hafa samvinnu um flutning söngleikja, eftir því sem stjórn hljómsveitarinnar og þjóðleikhúsráð telja henta, og einnig að starfsmenn Sinfóníuhljómsveitar fullnægi hluta af starfsskyldu sinni með vinnu á vegum Þjóðleikhússins. Ég vil láta það koma fram, að forsenda fyrir því, að ég tel mér fært að samþykkja þann kostnaðarauka sem orðið hefur og fyrirsjáanlega verður af störfum Sinfóníuhljómsveitar Íslands í framtíðinni, er forsenda að eitthvað marktækt komi út úr þessari grein, að það standist í raun að starfsmenn Sinfóníuhljómsveitar gegni starfsskyldu sinni að hluta á vegum Þjóðleikhússins, þannig að Þjóðleikhúsið þurfi ekki nema í mjög óverulegum mæli að eyða fé í aðkeyptan tónlistarflutning. Með þeim hætti ætti að sparast nokkuð í rekstri Þjóðleikhússins á móti því sem útgjöld aukast hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands. Þetta tel ég mikilvægt, og ég tel eðlilegt að reynsla komi á hvernig þessi grein verður framkvæmd áður en gengið yrði í það að ákveða með lögum að hljóðfæraleikarar hjá hljómsveitinni skuli vera allt að 65. Ég sé að hv. þm. Lárus Jónsson hefur þegar flutt brtt. við þessa gr., 9. gr. frv. Ég vil lýsa yfir fylgi við þá brtt. Ég tel að gr. sé tæplega nógu skýrt mörkuð eins og hún er í frv., og sé til bóta sú viðbót sem hv. þm. Lárus Jónsson leggur til að tekin verði upp. Enda þótt segja megi og það hafi verið skilningur nm., sem unnu að samningu frv., að þau atriði, sem hann telur upp í sinni brtt., felist í frv., þá er það skýrara og ótvíræðara að það sé betur tekið fram, eins og raunar er gert í þeirri brtt. sem hv. þm. Lárus Jónsson hefur lagt fram á þskj. 57. Ég held að ekki sé sérstök ástæða fyrir mig að fara um þetta mörgum fleiri orðum. Ég get sumpart tekið undir það sem hv. þm. Karvel Pálmason sagði áðan, að betur mætti gera í því að Sinfóníuhljómsveitin færi í hljómleikaferðir út um land. Ég vil þó segja það sem ég tel lofsvert, að hljómsveitin fór a.m.k. eina ferð um landið á s.l. sumri, og það tel ég þakkarvert og vænti þess að verði framhald á því. Ég tel einnig að það sé réttlætanlegt og sjálfsagt, sem fram kemur í till. Lárusar Jónssonar, að slíkar ferðir eigi að teljast til vinnuskyldu starfsliðs hljómsveitarinnar og beri ekki að greiða sérstaka þóknun fyrir það. Eigi að síður hlýtur að leiða af því nokkurn kostnað af öðrum toga. Það er svo með þá sem starfa í fjvn., og skýrir þá afstöðu sem ég hef sett fram í minnihlutaáliti ásamt Erni Marinóssyni, að okkur finnst ýmsir fjárlagaliðir hækka nokkuð milli ára oft á tíðum. Það hefur einnig gengið svo með Sinfóníuhljómsveit Íslands. Þó að ég lýsi því sjónarmiði, þá er það ekki af neinum fjandskap við listir í landinu, og ég tel að við eigum að geta rætt slík mál án þess að verið sé að túlka það sem einhverja árás á listir og þær stofnanir sem annast listflutning til þjóðarinnar. Ég tel t.d. að ástæða sé til að fá skýringu á því, að í fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir, er gert ráð fyrir að launaliður Sinfóníuhljómsveitarinnar hækki frá fjárl. 1977 um 45% eða um 50 millj, kr. Samt hefur verið fækkað óheimiluðum stöðum hjá hljómsveitinni frá 1. jan. 1976 til 1. jan. 1977 um 7 talsins. Þannig er ýmislegt í þessum málum sem ástæða er fyrir Alþ. að fylgjast með. Af þeim toga er að mestu leyti það minnihlutaálit sem við Örn Marinósson höfum hér skilað. Ég vænti þess, að hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, athugi einnig þá þætti málsins, og ég vil gjarnan beina því til þeirrar n., hvort ekki sé ástæða til að freista þess að afmarka enn frekar með orðalagi 9. gr. frv., þar sem fjallað er um vinnuskyldu hljóðfæraleikara úr Sinfóníuhljómsveitinni á vegum Þjóðleikhússins, hvernig því samstarfi yrði háttað.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 57 brtt. við frv. sem hér er til umr., um Sinfóníuhljómsveit Íslands. Till. er svo hljóðandi: „Aftan við 9. gr. bætist: Enn fremur fullnægir hljómsveitin hluta af starfsskyldu sinni með flutningi tónlistar víðs vegar um landið og með þátttöku í listahátíð á Íslandi. Starfsmönnum hljómsveitarinnar ber ekki sérstök þóknun fyrir framangreind störf.“ Þessi brtt. er mjög í átt við ákvæði í núgildandi lögum um Þjóðleikhúsið, en 10. gr. þeirra laga hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þjóðleikhúsið lætur Ríkisútvarpinu í té leikrit til flutnings, eftir því sem samkomulag verður um milli þjóðleikhússtjóra og útvarpsráðs. Starfsmönnum Þjóðleikhúss ber hvorki sérstök þóknun fyrir slíkan flutning né leiksýningar utan Reykjavíkur.“ Tilgangur minn með þessari brtt. er fyrst og fremst sá að undirstrika að Sinfóníuhljómsveitin á skyldur að rækja við alla landsmenn, eins og raunar er tekið fram í 2. gr. þessa frv., - við alla landsmenn, hvar sem þeir búa á landinu, hliðstætt því sem er um Þjóðleikhúsið. Mér finnst einsýnt að líta svo á, að hljómleikahald hvar sem er á landinu sé hluti af vinnuskyldu hljómsveitarmanna sem ekki beri að greiða fyrir sérstaka aukaþóknun, svo sem kveðið er á um í lögum um Þjóðleikhúsið þegar starfsfólk þess fer í leikferðir um landið. Sama hlýtur að gilda um þátttöku í listahátíð, en eins og hv. þm. er kunnugt er leitast við að halda slíkar hátíðir hér á landi annað hvert ár. Óþarft ætti að vera að rökstyðja þessa till. frekar, en benda má á að það nálgast um 100 millj. kr. sem Sinfóníuhljómsveitin kostar alla skattgreiðendur landsins á næsta fjárlagaári. Er því lítil sanngirni í að mikill hluti þeirra, sem bera þá skattbyrði, þurfi að sækja hljómsveitina heim um langan veg, en aðrir eigi kost á að sækja alla hennar tónleika við bæjarvegginn. Ég vil taka undir það sem kom hér fram hjá hv. síðasta ræðumanni, Pálma Jónssyni, að þakkarvert er að hljómsveitin hefur efnt til hljómleikahalds nú undanfarið úti á landsbyggðinni. Þessa starfsemi tel ég að þurfi að auka og efla og er tilgangur minn að undirstrika það með þessum tillöguflutningi. Ég ætla ekki að blanda mér í þær fróðlegu umr. sem farið hafa fram um þessa merku menningarstofnun, Sinfóníuhljómsveit Íslands. Ég tel þó rétt að benda á það álit, sem fram hefur komið hér hjá ýmsum, og get tekið undir það, að ég lít svo á að ekki sé eðlilegt að binda tölu hljóðfæraleikara í lögum, svo sem gert er í 6. gr. og hér hefur verið um rætt. Í því sambandi vil ég á það benda, að ég veit ekki til þess að fordæmi sé fyrir því að tala starfsmanna ákveðinna ríkisstofnana sé bundin í lögum. Það er t.d. ekki svo um Þjóðleikhúsið, að gert sé ráð fyrir að einhver ákveðin tala leikara starfi við Þjóðleikhúsið, heldur er það svo, að þar eru ráðnir starfsmenn sem heimilaðir eru á fjárl., og venjan er að sjálfsögðu sú, að ekki er lækkuð tala starfsmanna sem heimilað er að ráða, milli fjárl. Venjan er sú, að sótt er um fleiri stöður við stofnanirnar og það gengur misjafnlega að fá nýjar stöður samþykktar af fjárveitingavaldinu. En þetta er sú leið sem venja er að fara, og ég fæ ekki séð annað en það sé sú eðlilega málsmeðferð sem ætti að gilda um Sinfóníuhljómsveitina eins og aðrar ríkisstofnanir. Þetta er kannske ekki neitt höfuðmál. En mér finnst, eins og kom fram í máli hv. þm. Pálma Jónssonar, að í meira lagi sé vafasamt að slá fastri þarna ákveðinni tölu hljóðfæraleikara. Ég bendi á, eins og hann, að hér er ekki um neinn fjandskap að ræða við Sinfóníuhljómsveitina, síður en svo. Ég lít svo á, að æskilegra væri fyrir hana sem stofnun og fyrir Alþ. að ganga frá þessum lögum um þessa menningarstofnun á hliðstæðan hátt að þessu leyti og gert er um aðrar ríkisstofnanir.



Herra forseti. Hv. þm. Magnús Torfi kom nokkuð víða við í ræðu sinni áðan. Komu þar ýmsir við sögu: ekkja Maós formanns, Mai Zetterling og General Transport Workers Union, svo að fáeinir aðilar sé nefndir. Allir þessir aðilar voru kvaddir til vitnis um það, hvað málflutningur minn í þessum umr. væri fáránlegur. Eins og hæstv. forseti tók fram, má ég nú aðeins gera hér aths.; ég er búinn að tala mig næstum dauðan, eins og við köllum það. Þó vænti ég þess, að hæstv. forseti, sem er einn og sami maður og sá sem ég ætla að svara hér, taki svolítið tillit til þessa og leyfi mér fyrir bragðið að tala ofurlítið lengri tíma. Að sjálfsögðu er það næstum að segja ósvífni að fara að eyða tíma þingsins í svör við þeim fréttum, að ég hafi fyrir nokkrum árum, ásamt konu minni, búið í tilteknu húsi í Englandi svolítinn tíma. Það var reyndar ekki í eigu þeirrar kvikmyndastjörnu sem hv. þm. Magnús Torfi nefndi, heldur hafði hún átt aðild að því að útvega okkur þetta hús til stuttrar dvalar. En jafnvel þó að hún hefði átt þetta hús vil ég taka fram, að ég mundi ekki þar með telja að ég bæri ábyrgð á kvikmyndaframleiðslu hennar. Það gæti jafnvel hugsast að þær skoðanir, sem komu fram í ívitnunum hv. þm. Magnúsar Torfa í danskan kvikmyndaspeking, þær skoðanir á kvikmyndum Mai Getterling væru nærri mínum skoðunum. En slíkt mundi auðvitað engu breyta um það, að ég er ágætur vinur þessarar ágætu konu og manns hennar, sem heitir David Hughes og er ágætur rithöfundur. Ekkju Maós formanns og tilraunir hennar til að ráða menningunni í Kína - ég get nú ekki farið langt út í það. Ég tek undir það með hv. þm., að það kann ekki góðri lukku að stýra þegar einstaklingar ætla að taka sér allt vald í þessum efnum, segja fólki fyrir, og ég vísa því til föðurhúsanna að ég hafi hér staðið í þessum ræðustól undir því formerki að ég væri að eigin áliti sérstaklega útvalinn talsmaður alþýðu. Ég hef hins vegar leyft mér að benda á í sambandi við það fyrirtæki sem hér er til umr., að því eru fengin ærið rífleg fjárframlög af opinberri hálfu. Ég hef ekki talið þessi fjárframlög eftir, en ég hef gert samanburð á þeim og þeim fjárframlögum sem ætluð eru til menningarstarfsemi úti á landsbyggðinni, mjög svo þýðingarmikillar menningarstarfsemi. Hvað veldur þessum ágreiningi fyrst og fremst? Hvernig stendur á því að eftir aldarfjórðung er svona mikið djúp staðfest á milli okkar, þessara tveggja þm., milli mín og hv. þm. Magnúsar Torfa Ólafssonar? Ég hef ósköp einfalt svar við því. Í fyrsta lagi er hv. þm. Magnús Torfi Ólafsson kominn býsna langt til hægri síðan við unnum saman á Þjóðviljanum. Þar að auki, - þó að ég segi sjálfur frá, ég vona að hv. þm. Magnús Torfi misskilji það ekki og fari að líta á það sem sjálfshól, - þar að auki hefur ferill okkar síðan verið næsta ólíkur. Rétt um það bil sem við hættum að starfa saman á Þjóðviljanum fluttist ég í sjávarpláss austur á landi og síðan hef ég ekki átt heima hér í Reykjavík. Ég er neyddur til að búa hér á veturna af augljósum ástæðum. En síðan hefur lögheimili mitt ekki verið í Reykjavík. Ég kæri mig ekki um að búa hér með allri virðingu fyrir þessum æskustöðvum mínum. Lífsviðhorf okkar er fyrir bragðið, - hvað sem við kunnum að hafa lesið okkur til í fræðunum í gamla daga, Marxisma og slíku, og jafnvel þó að við teldum okkur enn í dag báðir tveir Marxista er lífsviðhorf okkar orðið gerólíkt. Ég er ekki þar með að segja að lífsviðhorf mitt sé gáfulegra eða á einhverju æðra plani en lífsviðhorf Magnúsar T. Ólafssonar. Það er bara annað lífsviðhorf. Það byggist á allt annarri reynslu en lífsviðhorf hans. Ég er ekki í neinum vafa um að á þessum árum, sem þessi gáfaði maður - að mörgu leyti stórgáfaður maður, hefur dvalist hér í Reykjavík, hefur honum orðið mjög ágengt í því að þroska sjálfan sig andlega, bæði á sinfóníutónleikum og á öðrum vettvangi, á meðan hefur e.t.v. verið að aukast í manni eins og mér það sem mundi vera kallað sveitamennska í ekki mjög góðri merkingu. En við þessu fær enginn gert. Á reynslu sinni byggir hver maður lífsviðhorf sitt. Látum gott heita að í sambandi við músíkina byggi hv. þm. Magnús Torfi lífsviðhorf sitt á sinfóníutónleikum og mjög svo uppbyggilegum samræðum við hámenntað fólk í hléinu vestur í Háskólabíói, en ég aftur á móti á því að stunda ekki alveg eins menningarlegar samkomur uppi í sveit. Ég tel þó nauðsynlegt að hér á hinu háa Alþ. komi sjónarmið okkar sveitamannanna rækilega fram og ekki hvað síst í sambandi við menningarmál. Af hverju hitnar manni í hamsi við að tónleikar Sinfóníuhljómsveitarinnar séu aðeins sóttir af sárafáum hér í Reykjavík? Ég er ekki í neinum vafa um að það fólk er allt af hinni mjög svo menningarlega þroskuðu stétt sem nefnist á útlensku „intelligensía“. Ég er ekki í neinum vafa um að það er það fólk sem stundar sinfóníutónleikana í Háskólabíói, en ekki verkalýðurinn. Af hverju hitnar manni í hamsi þegar það blasir við að ekkert stendur á fjárveitingu til þessarar stofnunar? Vel að merkja: ég er ekki að telja þær fjárveitingar eftir. Gagnrýni mín hefur beinst að því, að þarna sé ekki um að ræða nógu almenna listiðkun. Það þarf að gera eitthvað til þess að bæta úr því. En mér hitnar í hamsi þegar þetta er svo borið saman við þau fjárframlög sem ætluð eru til menningarstarfsemi úti á landi. Það er vegna þess að ég þekki til úti á landsbyggðinni og veit hvað fólk er þar tilbúið að leggja á sig til þess að taka þátt í menningarstarfsemi. Ég var í vor á menningarviku austur á Höfn í Hornafirði. Eitt atriðið á þeirri menningarviku var kórsöngur. Menn höfðu komið á æfingar dag eftir dag, kvöld eftir kvöld, langan veg og skamman, þó yfirleitt langan veg. Sumir höfðu ekið dag eftir dag til þess að komast á þessar æfingar. Hvað halda menn langan veg? 50 km, eins og héðan austur á Þingvöll? 100 km, eins og austur á Þingvöll og til baka aftur? Nei, 250 km höfðu þeir tekið á hverjum einasta degi sem lengsta áttu leið að fara heiman og heim. Það er töluvert meira en hálf leiðin héðan úr höfuðstaðnum til Akureyrar. Þetta eru menn tilbúnir að leggja mikið á sig fyrir menninguna úti í dreifbýlinu. Ég veit ekki til þess að einn eða annar menningarsjóður hafi verið látinn borga olíuna eða bensínið á jeppana sem þarf til að koma þessu fólki fram og aftur. Og eftir því var söngurinn góður, einkenndist af sannri sönggleði, tiltölulega laus við tilgerð, eins og á að vera höfuðeinkenni alls söngs: sönggleði, ekki tilgerð. Sjálfur hef ég tekið þátt í starfsemi af þessu tagi úti á landsbyggðinni, leikstarfsemi uppi í mínum dal, Reykholtsdal, og þess vegna getað fylgst náið með hvað fólk leggur á sig og þá um leið hvaða þýðingu þessi starfsemi hefur fyrir byggðarlagið, - hvaða þýðingu það hefur þegar allt byggðarlagið sameinast til þessa átaks, ekki bara þeir sem taka þátt í leiksýningunni, líka hinir, sem eiga að sjá um miðasöluna, auglýsingarnar o.fl., o.fl., áhuginn að fylgjast með hvernig gangi með aðsókn o.s.frv. Allt byggðarlagið lyftist fyrir þetta átak, - lyftist kannske ekki á annað eins æðra plan og fólk á sinfóníuhljómleikum í Háskólabíói, en lyftist. Og kannske er þarna einmitt mest þörfin. Æfingar eru kvöld eftir kvöld. Menn koma þreyttir frá vinnu sinni, konur og karlar. Yfirleitt er ekki hægt að byrja æfingar fyrr en kl. 10, því að þarna er ekki neinn þjóðleikhússtjóri eða annar leikhússtjóri sem ákveður æfingatímann, heldur kýrnar. Það er ekki hægt að byrja æfingar fyrr en búið er að mjólka. Svo er æft fram á nótt. Og menn vakna til mjalta eða gegninga eldsnemma morguninn eftir. Og svo kemur aftur kvöld og menn halda áfram að taka á sameiginlega, gleðjast við félagsskapinn, gleðjast við árangurinn. Ég vil ekki halda því fram að Magnús T. Ólafsson mundi ekki skilja nauðsyn þessa, að efla þessa starfsemi, og mundi ekki njóta hennar og taka þátt í henni af áhuga ef svo bæri undir. En það ber ekki svo undir. Menningarvettvangur hans er ekki þarna. Og hér um að ræða eitt af æðimörgu sem veldur því varðandi landsbyggðina, sem við svo nefnum, og þéttbýlið, að það fer að verða erfiðara og erfiðara fyrir fólk að skilja hvort annað, kallast á yfir gjána. Það er mikil nauðsyn fyrir þjóðfélag okkar að við tökum höndum saman um að samband náist og brúum þessa gjá. Það verður ekki gert með því að mismuna á einn eða annan hátt, mismuna landsbyggðinni og láta hana gjalda þess að þeir, sem þar búa, eru ekki hér í hlaðvarpanum hjá þeim stofnunum sem yfir fjármagninu ráða og senda frá sér stærstu úrskurðina í menningarmálum. Að lokum ítreka ég þá hvatningu mína í mestu vinsemd, að athugað sé hvernig háttað sé, eins og hv. þm. Karvel Pálmason orðaði það, samsetningu gesta á sinfóníutónleikum. Það ber reyndar ekki að skilja svo, að farið sé að sálgreina hvern og einn. Við eigum þarna að sjálfsögðu við hópinn. Okkur grunar að þarna vanti alþýðu manna. Við vildum gjarnan að hún færi að koma þarna við sögu. Okkur grunar að þetta sé yfirleitt sami hópurinn, þessir tæplega þúsund menn, kannske ekki einu sinni það, sem stunda þessa tónleika, en þeir eru, að mér skilst, 10 á ári. Ef ætti að reikna allt til, allan stuðning, alla niðurgreiðsluna, þá mundu miðarnir kosta kannske 10–15 þús. hver. Ef þetta er svona, þá er hér aðeins um að ræða þröngan menningarklúbb, mjög svo þröngan þegar tekið er tillit til þess að hljómsveitin heitir Sinfóníuhljómsveit Íslands. Þá er þetta þröngur klúbbur fólks sem hefur áhuga á æðri tónlist, eða eins og það er stundum nefnt í gamni: hefur áhuga á „músík fyrir unnendur æðri tónlistar“. Svo vil ég að lokum láta í ljós ánægju mína yfir þeirri brtt. sem hér er fram komu frá hv. þm. Lárusi Jónssyni. Ég styð hana heilshugar. Svo þakka ég mínum fornvini af Þjóðviljanum, hæstv. forseta, fyrir að leyfa mér að standa hér miklu, miklu lengur en þingsköp í raun og veru heimiluðu honum. Ég fyrirgef honum þetta brot á þingsköpum.



Ég tók fram í upphafi að hv. þm. flytti aths., bók ekkert fram um hvort hún væri skömm eða löng.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 5. þm. Vesturl. fyrir hversu rækilega hann hefur vakið athygli á því, að við þurfum að styðja betur við bakið á listastarfsemi áhugafólks víðs vegar um landið. Um það vona ég að hv. dm. og í raun og veru allir hv. alþm. séu sammála. Það er e.t.v. ekki víst hvað verður þegar kemur til fjárveitinga við afgreiðslu fjárl., hvort þá kemur greinilega fram sú hugsun manna. En ég vona að þessar umr. hérna eigi þátt í því að gera mönnum ljóst að þarna þarf betur að gera en gert hefur verið til þess að styðja það mikla áhugastarf, sem unnið er víðs vegar um landið, ekki einasta á sviði leiklistar, heldur einnig tónmenntar og á sviði annarra fagurra lista. Nú er ég ekki að mælast undan ítarlegum umr. um mál sem ég flyt, líkt og þeim sem hér hafa farið fram, en mér þykir dálítið merkilegt samt, að öðrum þræði ber umr. þann svip að um þetta mál sé djúpstæður ágreiningur, t.d. við hv. 5. þm. Vestf. og jafnvel þann hv. þm. sem talaði síðast. Þó hef ég ekki getað betur séð en allir þm., sem hér hafa talað, hafi lýst þeim skilningi sínum að nauðsynlegt sé að setja löggjöf um Sinfóníuhljómsveitina og meira að segja löggjöf mjög í stíl við það sem lagt er til að sett verði með þessu frv. Þetta er fyrir mér aðalatriði og ég er ákaflega þakklátur fyrir þessar undirtektir, því að þetta gengur eins og rauður þráður í gegnum ræður manna, hv. þm., þrátt fyrir allt. Hljómsveitin er nefnilega staðreynd, þýðingarmikill þáttur. Eins og ég sagði í gær er hún starfsvettvangur fyrir hljómlistarfólkið, og ég held að tilvera hljómsveitarinnar sé mikill bakstuðningur fyrir tónlistarlíf í landinu yfirleitt og stuðli að tónmenntalegu uppeldi þjóðarinnar á vissu sviði, líkt og aftur kennsla bæði í grunnskólum, sem er allt of lítil, og í tónmenntaskólunum gerir á öðrum sviðum. Þetta styður hvað annað, og ég árétta að ég álít að setning löggjafar sé sjálfsögð jafnt fyrir hið opinbera, fyrir fjárveitingavaldið og fyrir listafólkið, það fólk sem starfar í Sinfóníuhljómsveitinni. Það hafa komið fram nokkur atriði varðandi frv. í þessum umr. í dag. Hv. 2. þm. Norðurl. v. gerði grein fyrir séráliti sínu og þeirra tveggja í nefndinni sem undirbjó þetta frv., og það var vel að hann fékk tækifæri, áður en þessari umr. lauk, til að gera fyrir því glögga grein. Það, sem hefur komið fram í umr. um það atriði, hvort tiltaka skuli ákveðna tölu í lögunum eður ei, skýrir eiginlega alltaf betur og betur fyrir mér hversu nauðsynlegt er að hafa þarna einhverja fasta tölu. Mér líst alltaf verr og verr á það, eftir því sem ég velti því frekar fyrir mér, að tala hljómsveitarmanna og val verkefna á hverju ári sé háð samþykki hinna mörgu aðila, sem að hljómsveitinni standa, og þurfi hvert sinn að ræða og bera upp í fjvn. og á Alþ. og í borgarstjórn Reykjavíkurborgar og bæjarstjórnum þeirra sveitarfélaga sem að hljómsveitinni standa. Þetta held ég að sé varla hægt. Hitt er svo annað mál, hvort ákvörðun um verksvið hljómsveitarinnar á að vera formuð í tölu hljómsveitarmanna ellegar þá í nánari, gleggri og meira útfærðum ákvæðum en nú eru í frv. um hvert sé í raun og veru verkefni hljómsveitarinnar og eigi að vera hennar viðfangsefni. Yrði horfið frá því að hafa ákveðna tölu sem viðmiðun, þá held ég að þyrfti að huga vel að því að afmarka verksviðið nánar á annan hátt. Tala hljómlistarmannanna afmarkar það að vissu leyti. Hún segir um möguleika til átaka við verk meistaranna. Hv. þm. Lárus Jónsson, 4. þm. Norðurl. e., hefur lagt fram brtt. og gert grein fyrir henni. Hann bendir á það að í lögum um Þjóðleikhús séu ákvæði hliðstæð þeim sem hann leggur til að tekin verði inn í þetta frv. um skyldur og starfssvið hljómlistarmannanna. Nú getur auðvitað alltaf verið álitamál hversu náið eigi að kveða á um þetta í löggjöf, eða það eigi að koma í reglugerð eða í kjarasamningum. En mér finnst eðlilegt að þetta sé allt mjög vel athugað. Það er auðvitað ekki nema til bóta að hafa í lögunum sjálfum skýr ákvæði um þau atriði sem menn verða ásáttir um að eðlilegt sé að taka fram í lögum. Þetta vildi ég sagt hafa um þessi efnislegu atriði sem þér hafa sérstaklega verið rædd. Ég vil treysta því, og tel mig hafa fulla ástæðu til að treysta því eftir þær umr., sem þér hafa farið fram, og undirtektir við þessa lagasetningu almennt, að þetta mál fái bæði rækilega og um leið nokkuð rösklega afgreiðslu hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Þetta frv. hefur legið fyrir tveimur síðustu þingum. það er samið af svokallaðri sifjalaganefnd, en í henni áttu sæti Ármann Snævarr hæstaréttardómari, Baldur Möller ráðuneytisstjóri og Auður Auðuns alþm. Ritari nefndarinnar var Guðrún Erlendsdóttir. Ég mælti nokkuð fyrir þessu frv. í fyrra og sé ekki ástæðu til þess að endurtaka það nú sem ég sagði þá. Þessu frv., ef að lögum verður, er ætlað að leysa af hólmi tvenn stofnlög sem um þetta gilda: annars vegar um réttarstöðu foreldra skilgetinna barna og hins vegar um réttarstöðu foreldra óskilgetinna barna. Þessi lög, sem nú eru í gildi, má segja að séu að stofni til frá 1921, þó að það hafi verið gerðar breytingar á öðrum lagabálkinum síðar og hann gefinn út sem ný lög 1947. Í þessu frv. eru mjög miklar breytingar frá gildandi löggjöf. Það eru í því ýmis nýmæli. En segja má aðalbreytingin, sem í þessu felst, sé sú, að frv. fjallar samfellt um skilgetin börn og óskilgetin, þannig að það er ekki gerður sá greinarmunur á því sem hefur verið til þessa. Og um leið - það er aðalatriðið - er grunntónn þessa frv. að stefnumið er að gera hlut þessara barna, skilgetinna, sem lögin kölluðu, og óskilgetinna, sem jafnastan. Og það eru auðvitað fjölmörg ákvæði í frv. sem undirstrika þá reglu og hníga að því. Þar sem hér er hins vegar um að ræða veigamikil nýmæli að ýmsu leyti get ég vel skilið að það geti verið skiptar skoðanir um ýmis atriði í þessu frv. Það hefur nú ekki haft framgang á tveimur síðustu þingum og við því er ekkert að segja. Þetta er langur bálkur. En æskilegast væri að Alþ. tæki nú afstöðu til þess, hvort það vildi hverfa að því ráði að setja þessa löggjöf. Það er vafasamt hvort á að vera að leggja fram frv. óbreytt þing eftir þing ef ekki fæst fram neitt nál. um það. Ég leyfi mér að vísa til þess, sem ég hef áður sagt í framsögu um þetta frv., og vil ekki vera að þreyta þá hv. þm., sem eru í d., á því að vera að rifja það upp. En þeir, sem kynnu að hafa áhuga á því, geta fundið það í Alþingistíðindum, umræðupartinum frá 29. nóv. í fyrra. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að óska eftir því að frv, verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Það er auðvitað alveg hárrétt hjá hæstv. dómsmrh., að það nær engri átt annað en Alþ. reyni að afgreiða þetta frv. Ég á sæti í allshn. þessarar d. og mun gera mitt til þess að reyna að hraða afgreiðslu þess. Þetta er hins vegar, eins og hann sagði réttilega, mikill lagabálkur og þarf mikillar athugunar við. En mér sýnist að meginstefnan sé til bóta og því ekki eftir miklu að bíða með að fara að taka afstöðu til þess. Við þessa 1. umr, málsins vil ég aðeins gera aths. við eitt atriði. Það varðar 16. gr. frv., þar sem ekki er gert ráð fyrir öðru en að meðlagsúrskurð megi kveða upp á hendur barnsföður einum. Þetta ákvæði stangast á við jafnræði kynjanna að mínu viti og raunar önnur ákvæði frv. sem gera ráð fyrir auknum rétti föður frá því sem nú er. Jafnræði foreldra varðandi meðlagsgreiðslur var viðurkennt í tryggingalögum með lagabreytingu árið 1974, þar sem kveðið var á um að reglur um greiðslu meðlags skyldu eiga við um feður engu síður en mæður. En sá er hængur á að þetta ákvæði hefur ekki verið hægt að framkvæma nema þar sem skilgetin börn eiga í hlut. Það, sem komið hefur í veg fyrir að hægt hafi verið að framkvæma þetta í málum óskilgetinna barna, er ákvæði í lögum um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna frá árinu 1947 því að þau lög gera ekki ráð fyrir öðru en móðir óskilgetins barns fái meðlagið, en ekki faðir, jafnvel þó að hann hafi barnið í sinni umsjá. Nú eru dæmi þess að faðir óskilgetins barns hefur barnið á framfæri sínu að öllu leyti og hefur sótt um meðlagsúrskurð, en sá dómur hefur fallið í sakadómi að hann gæti ekki fengið greitt meðlag frá móður barnsins vegna ákvæða þessara laga. Þessu þarf tvímælalaust að breyta, og í þessu frv., ef að lögum verður, ætti að koma orðið „foreldri“ í 1. og 2. mgr. 16. gr., þar sem nú stendur barnsföður. Ég vil leggja áherslu á að þetta atriði þyrfti að taka út úr sérstaklega og afgreiða á þessu þingi, jafnvel þótt frv. í heild sinni yrði ekki að lögum. M.a. þess vegna hef ég tekið til máls hér við 1. umr., til þess að vekja athygli manna á þessu atriði.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson: Herra forseti. Það má vel vera rétt hjá hv. þm. Svövu Jakobsdóttur, að það séu vankantar á frv. að þessu leyti, og þá tel ég sjálfsagt að sníða þá af. Þessi lög, sem hún vitnaði til frá 1947, verða afnumin með þessum lögum, en það er samt sem áður sjálfsagt að gera þetta skýrt og ótvírætt. Ég geri ráð fyrir því, að einhver nm. eða formaður nefndarinnar muni vera fús til þess að koma á fund allshn. og gera grein fyrir þessum ákvæðum, hver hugsun hefur þarna verið að baki. Ef sú hugsun hefur verið hér að baki að mismuna á einhvern hátt þá á að gera grein fyrir því. Ég tel líklegra, að þarna sé um einhver mistök að tefla, heldur en það hafi verið meiningin, af því að það er þvert á móti, eins og kemur fram í mjög mörgum ákvæðum frv., leiðarstjarna þess að ekki sé gerður greinarmunur á stöðu barna eftir því hvort þau teljast skilgetin eða óskilgetin. Og þá sýnist mér fljótt á litið liggja í hlutarins eðli að réttur þeirra hljóti að vera sá sami gagnvart foreldrunum, hvort sem er, og það eitt sé í samræmi við jafnréttisstefnu sem hér ríkir og ég held að þetta frv. sé mjög byggt á: En það eru mörg atriði í þessu frv. sem eru nýmæli og er kannske afsakanlegt þó að einhver mistök hafi orðið í sambandi við eitthvert ákvæði þeirra. Auðvitað er full ástæða fyrir n. að skoða þetta frv. mjög vel, vegna þess að þarna er um verulega breytingu að ræða frá gildandi lögum.