Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem Guðjón A. Kristjánsson, 4. þm. Vestf., getur ekki sótt þingfundi á næstunni vegna veikinda leyfi ég mér með vísun til 53. gr. þingskapa að óska þess að varamaður hans taki sæti á meðan eða frá og með deginum í dag, 18. febrúar. Því er þess óskað að 1. varaþm. flokksins í Vestf., Pétur Bjarnason, taki sætið.`` Pétur Bjarnason hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um aukinn tollkvóta hreindýrakjöts en ásamt mér eru flm. að tillögunni hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Ásta Möller, Árni Steinar Jóhannsson, Sigríður Jóhannesdóttir og Drífa Hjartardóttir. Landbúnaðarráðherra hefur með stoð í 65. gr. A laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum sett reglugerð nr. 410/2002, um úthlutun á tollkvótum vegna innflutnings á nautgripa-, svína-, alifugla- og hreindýrakjöti. Samkvæmt reglugerðinni er sameiginlegur tollkvóti á frystu hreindýrakjöti, dádýra-, dúfu-, fasana-, lynghænu- og strútakjöti samtals 12.000 kg og var sá kvóti boðinn út samkvæmt auglýsingu landbúnaðarráðuneytisins, sbr. 4. gr. reglugerðarinnar, vegna mikillar eftirspurnar. Fjórir aðilar buðu í tollkvóta hreindýrakjöts og varð niðurstaða útboðsins sú að ráðherra úthlutaði kvótanum til hæstbjóðanda, aðila í veitingarekstri, samkvæmt tillögum ráðgjafanefndar um inn- og útflutning landbúnaðarvara, sem fékk 3.000 kg. Á síðasta ári voru umsóknir um tollkvótann mun færri svo að hann var ekki fullnýttur, einungis 10.200 kg var úthlutað, þar af 8.000 kg í hreindýrakjöti. Ákvörðun landbúnaðarráðherra um lækkun tolls skal samkvæmt greinargerð með frumvarpi til tollalaga ráðast af því hvort nægilegt framboð sé af viðkomandi vörum á hæfilegu verði á innanlandsmarkaði. Tollhlutfall hverrar vöru skal hækka eftir því sem framboð á innlendri framleiðslu er meira en lækka að sama marki eftir því sem framboð á innlendri framleiðslu minnkar. Þau tollgjöld sem í gildi eru um almennan innflutning á hreindýrakjöti eru það há að það takmarkar möguleika til að flytja kjötið inn og vinna það hérlendis vegna mikils kostnaðar. Þá hefur framboð hér innan lands verið frekar lítið og verðið mjög hátt þannig að ekki hefur tekist að auka markaðshlutdeild á hinum almenna neytendamarkaði. Hreindýrakjöt hefur einkum verið flutt til Íslands frá Grænlandi og er hreindýrum á Grænlandi slátrað við bestu mögulegu aðstæður, í sláturhúsi sem hefur fengið ESB-viðurkenningu til útflutnings. Um er að ræða ósýkt, stimplað úrvalskjöt sem tilvalið er að flytja inn og fullvinna hér á landi, jafnvel sem lúxusvöru fyrir erlendan markað. Þannig mundi skapast atvinna og virðisaukinn af verðmætasköpuninni við vinnsluna verða eftir í landinu. Til þess að það væri gerlegt þyrfti að lækka tolla eða jafnvel skipta upp í fleiri tollflokka eftir því hvort kjötið er með beini eða unnið. Í Noregi er tollum t.d. skipt þannig að tollur á hreindýrakjöti með beini er lægri, en hærri ef búið er að úrbeina kjötið. Á Íslandi er magntollur 960 kr./kg að viðbættum 30% verðtolli, hvort sem kjötið er með beini eða beinlaust. Flutningsmenn telja að innflutningur á hreindýrakjöti muni ekki hafa áhrif á sölu lambakjöts, enda vörurnar ólíkar. Þá hafa vinsældir villibráðar sem hátíðarmatar aukist mjög mikið og kom það berlega í ljós í útboði ráðuneytisins að áhuginn á hreindýrakjöti er mikill, en kvótanum sem úthlutað var í þetta skiptið, einungis 3.000 kg á móti 8.000 kg á síðasta ári, var úthlutað til eins aðila í veitingahúsarekstri. Mikilvægt er að auka fjölbreytni og framboð á almenna markaðnum og eru viðbótarkvótar ætlaðir til að tryggja meira svigrúm á markaðnum til innflutnings. Með því að úthluta einungis 3.000 kg tollkvóta hefur ekki tekist að tryggja nægilegt svigrúm á hinum almenna markaði fyrir hreindýrakjöt og því nauðsynlegt að hann verði aukinn nú þegar og enn fremur að tollkvótanum verði skipt innbyrðis milli afurða, þannig að hreindýrakjöt fái sérstakan tollkvóta og dádýra-, dúfu-, fasana-, lynghænu- og strútakjöt sérstakan. Því má reyndar bæta við að þetta var gert, held ég um síðastliðin áramót, í landbrn. svo að eftir að þessi þáltill. kom fram hefur verið brugðist við þessum tillögum. Með þessari tillögu minni er ég þó ekki síst að horfa til þess að flutt verði inn hreindýrakjöt og það unnið hér á landi til áframhaldandi útflutnings. Eins og staðan er í dag er mikið magn af hreindýrakjöti flutt frá Grænlandi til Noregs og það unnið þar en vilji er fyrir því að flytja kjötið hingað til lands og vinna það, t.d. á Húsavík. Þar hafa áhugasamir einstaklingar verið í sambandi við grænlenska aðila um að vinna kjötið á Húsavík til áframhaldandi útflutnings þaðan. Ég legg að lokum til að þáltill. þessari verði vísað til síðari umr. og hv. landbn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, nr. 64/1965, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu er lögð til sú grundvallarbreyting að verkefni sem nú heyrir undir sjávarútvegsráðuneyti verði flutt til umhverfisráðuneytis. Er þar um að ræða hafrannsóknir, friðun og ákvörðun um heildaraflamark úr einstökum fiskstofnum. Samhliða er gert ráð fyrir því að yfirstjórn Hafrannsóknastofnunarinnar verði færð frá sjávarútvegsráðuneyti til umhverfisráðuneytis. Nái þessi breyting fram að ganga mun umhverfisráðuneyti ákvarða heildaraflamark ár hvert, hafa umsjón með rannsóknum og gera tillögur varðandi almennt skipulag veiða innan efnahagslögsögunnar, ekki síst þær er tengjast hafsbotninum. Þá mun ráðuneytið veita ráðgjöf um friðunaraðgerðir og notkun veiðarfæra, jafnframt því að setja almennar reglur um notkun veiðarfæra. Sjávarútvegsráðuneyti mun eftir sem áður annast stjórn veiðanna innan framangreindra marka og hafa yfirumsjón með eftirliti með veiðum og mati á sjávarafurðum. Nauðsynlegt þykir að gera umrædda breytingu og leggja þannig ríkari áherslu en verið hefur á umhverfisþátt rannsókna og stjórn á álagi við hagnýtingu auðlindanna. Þetta er ítrekað með því að færa mikilvægar ákvarðanir og tillögugerð úr höndum beinna hagsmunaaðila til umhverfisráðuneytis. Ekki er eðlilegt að hagsmunaaðilar geti ráðið miklu um ákvörðun sem þá varðar miklu fjárhagslega þegar í húfi eru náttúruauðlindir sem þjóðin byggir afkomu sína á í svo ríkum mæli sem raun ber vitni. Það skiptir miklu máli að við ákvarðanir um hagnýtingu auðlindar sé litið til langs tíma og þjóðarhags. Ekki er eðlilegt að hagsmunaaðilar geti haft áhrif á tillögugerð í þessum efnum og fullkomlega er það fráleitt að stórútgerðarmenn sitji í stjórn Hafrannsóknastofnunar og ráði þar um tillögur stofnunarinnar um veiðar úr einstökum stofnum. Eitt er víst að ekki hafa hagsmunaaðilar, t.d. útgerðarmenn sóst eftir því að sitja í stjórn stofnunarinnar til þess að hafa engin áhrif. Í sjávarútvegi eru fleiri hagsmunir en hagsmunir stórútgerðarmanna og LÍÚ og fræði- og vísindastofnun verður að geta skilið sig frá einstökum hagsmunahópum. Æ sér gjöf til gjalda, segir gamalt máltæki og það skyldi enginn láta sér detta í hug að Kristján Ragnarsson og félagar hans hjá LÍÚ skattleggi sjálfa sig um liðlega 1 milljarð kr. til þess að gefa Hafrannsóknastofnun nýtt og fullkomið skip án þess að ætla sér að fá eitthvað í staðinn. Herra forseti. Frumvarpið er fjórar greinar. Í 1. gr. er lögð til breyting á 10. gr. gildandi laga þess efnis að: ,,Í stað orðsins ,,sjávarútvegsráðuneytið`` í 10. gr. laganna kemur: umhverfisráðuneytið.`` Í 2. gr. frv. er lagt til að gera breytingar á stjórn Hafrannsóknastofnunarinnar. Í henni ,,skulu vera fimm menn, skipaðir af umhverfisráðherra til fjögurra ára í senn, þar af þrír án tilnefningar, einn tilnefndur af Fiskifélagi Íslands og einn tilnefndur af starfsmönnum stofnunarinnar.`` Er sú breyting þá gerð að fulltrúar hagsmunaaðila fara úr stjórninni. Í 3. gr. frv. eru gerðar breytingar á viðeigandi stöðum í þessum lagabálki í samræmi við efni frv. sem skiptir út orðinu ,,sjávarútvegsráðherra`` og setur inn á réttum stöðum orðið umhverfisráðherra. Verði frv. þetta samþykkt er rétt í framhaldinu að breyta viðeigandi ákvæðum reglugerðar um Stjórnarráð Íslands sem fjallar um skiptingu verkefna á milli einstakra ráðuneyta. Lagt er til að frv. þetta verði þegar að lögum og þegar það hefur gerst verði skipuð ný stjórn stofnunarinnar. Ég hygg að ekki þurfi að hafa mörg orð til viðbótar til að rökstyðja efni frv. Það er orðin almenn stefna í þjóðfélaginu að skipa málum með þeim hætti að losa í sundur hagsmunatengsl þannig að hagsmunaaðilar geti ekki hlutast til um mál er varða þá sjálfa þegar í hlut eiga aðstæður innan stjórnsýslunnar og þessi breyting hlýtur að teljast eðlileg í ljósi þeirrar þróunar. Í öðru lagi verður að telja það eðlilega breytingu að færa rannsóknaþáttinn og starfsemi Hafrannsóknastofnunar til umhvrn. til að undirstrika að um er að ræða fyrst og fremst umhverfismál, hvernig staða fiskstofna er og hvernig veiðar leika lífríki hafsins, botn og annað sem þar kemur við. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. umhvn. og vil geta þess að efni þessa frv. hefur áður verið flutt á 122. löggjafarþingi. Þá var þetta hluti af frv. sem ég flutti ásamt þáv. hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og frv. var þá vísað til hv. umhvn. Sem dæmi um áhrif hagsmunaaðila á ákvarðanir, t.d. um heildaraflamark, vil ég rifja upp tvær ákvarðanir sem nýlega hafa verið teknar um breytingu á leyfilegum heildarafla í nokkrum fisktegundum. Í desember 2001 ákvað sjútvrh. að breyta leyfilegum aflaheimildum í fjórum tegundum, ýsu, ufsa, skarkola og steinbít og auka aflaheimildir í þeim tegundum töluvert; á ýsu úr 30 þús. tonnum í 41 þús., ufsa úr 30 þús. tonnum í 37 þús., skarkola úr 4 þús. tonnum í 5 þús. og steinbít úr 13 þús. tonnum í 16.100. Þarna er um að ræða miklar breytingar til hækkunar á leyfilegum heildarafla þessara fjögurra tegunda sem teknar eru þegar aðeins eru liðnir tæplega fjórir mánuðir af fiskveiðiárinu. Þegar maður les rökstuðning ráðuneytisins fyrir þessari breytingu í fréttatilkynningu sem gefin var út 21. desember 2001 er hann sá að þessar breytingar í þorskígildum séu ríflega 33 þús. þorskígildistonn sem er heldur meira en nam skerðingunni í þorski í upphafi þess fiskveiðiárs sem var 30 þús. tonn. Í öðru lagi er rökstuðningurinn sá að aflaverðmæti aukist við þessa breytingu um 3 milljarða kr. Mjög athyglisvert er að röksemdirnar fyrir aukningunni skuli vera annars vegar að aukningin eigi að vega upp á móti samdrætti í þorskveiðum og hins vegar að það auki aflaverðmæti útflutningstekna sjávarafurða. Í þeim rökstuðningi er hvergi vikið að því sem ætti auðvitað að vera eðlilegast að koma inn á, ástand fiskstofnanna og að ákvörðun um heildaraflamark sé tekin með hliðsjón af því. Í öðru lagi vil ég nefna breytingu sem varð á fjórum tegundum, aflamarki þeirra fyrir skömmu í janúar sem var í ufsa, sandkola, kolmunna og úthafsrækju, og þar eru sömu röksemdir færðar fram í fréttatilkynningu sjútvrn. Annars vegar er þess getið að breytingarnar til hækkunar á leyfðum heildarafla í þessum tegundum séu í þorskígildum meiri en nam samdrætti í leyfðum þorskafla í upphafi yfirstandandi fiskveiðiárs eða aukningin sé í þessum fjórum tegundum sem nemur 12 þús. þorskígildistonnum en samdrátturinn í þorski hafi verið 11 þús. tonn. Í öðru lagi er þess getið að þessi hækkun á heildarafla auki útflutningsverðmæti sjávarafurða um 2,5--2,8 milljarða kr. Það eru því alveg sömu röksemdir færðar fram í báðum tilvikum fyrir þessari breytingu sem gerð er á miðju fiskveiðiári og tæplega það. Ég er þeirrar skoðunar að þegar búið er að taka ákvörðun um leyfilegan heildarafla til eins árs, þá sé það svo stuttur tími að menn eigi ekki að vera að taka það upp á miðju fiskveiðiári. Ef aðstæður á þeim tíma eru eitthvað betri en menn ætluðu að mundu verða, þá ætti það væntanlega að koma uppbyggingu fiskstofnanna til góða og menn ættu því ekki að vera að auka leyfðan afla. Og ef menn eru að taka upp ákvarðanir á miðju tímabili, þá hljóta menn líka að þurfa að skoða breytingar á hinn veginn þar sem ástæða væri til að draga úr leyfðum heildarafla því að ekki geta menn búist við því að það að taka upp ákvörðun um leyfðan heildarafla leiði ævinlega til þess að menn auki hann. Ég er miklu frekar á þeirri skoðun og hallast æ meira að því sem var töluvert rætt í upphafi fiskveiðistjórnar af þessu tagi að menn ákvörðuðu svonefndan jafnstöðuafla sem væri þá ákvörðun til lengri tíma en eins árs í senn. Það skapar meiri stöðugleika í útgerð og er vænlegra að mínu viti til þess að tryggja samræmi í veiði og uppbyggingu fiskstofna eða því markmiði sem menn setja sér í þeim efnum. Ég hefði því talið eðlilegra að fara þá frekar hina leiðina, að hafa ákvörðunina um leyfilegt aflamark til lengri tíma heldur en hafa hana til skemmri tíma eins og þessi tvö dæmi bera með sér. Þegar maður skoðar rökstuðninginn hjá sjútvrh. í báðum þessum tilvikum er ljóst að hann er að bregðast við þrýstingi um að auka veiðar í þessum tegundum og sá þrýstingur kemur m.a. vegna þess að dregnar hafa verið saman aflaheimildir í þorski. Þarna eru því tvö dæmi sem benda mjög sterkt á það að sjútvrh. er að gera breytingar og taka ákvörðun um leyfilegt heildaraflamark út frá þrýstingi sem á hann er settur eins og rökstuðningurinn í raun ber með sér en síður út frá því hvað niðurstöður Hafrannsóknastofnunar gefa til kynna um hvað rétt sé að veiða úr stofnunum því að í sumum þessum tilvikum er farið gegn tillögu Hafrannsóknastofnunar um aukningu í veiðinni. Þessi tvö dæmi draga það í raun og veru fram hve sterkur þrýstingur er á sjútvrh. frá hagsmunaaðilum við ákvörðun á heildaraflamarki og eru þar af leiðandi enn frekari rökstuðningur fyrir því en fram hefur komið í ræðu minni fyrr, að færa þetta ákvörðunarvald úr höndum þess ráðherra sem fer með málefni atvinnugreinarinnar yfir í umhvrn.

Hæstv. forseti. Ég tel að frv. sem hér var mælt fyrir af hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni eigi fullt erindi til umræðu í þinginu. Ég held að ég geti tekið undir flest eða allt sem hv. þm. sagði um þetta mál. Til viðbótar vil ég segja að það hefur því miður verið þannig um langa tíð að sjútvrn. og sjútvrh. hafa verið undir miklum þrýstingi og áhrifum frá öflugum útgerðaraðilum í landinu. Stjórnvöld hafa ekki, að mínu viti, brugðist rétt við þeim þrýstingi og virðast hafa talið að það væri jafnvel sjálfsagt mál að forstjórar stærstu sjávarútvegsfyrirtækja landsins væru jafnframt stjórnarformenn í Hafrannsóknastofnun. Það segir auðvitað sitt um það hvaða hugsunarháttur hefur ráðið ríkjum í þessu efni, að það ætti sem sagt að láta þá sem eru hagsmunaaðilar í þessum atvinnuvegi ráða svona gífurlega miklu um það hvernig málum er þar stjórnað. Það hlýtur auðvitað að kalla á ákveðna tortryggni gagnvart því að viðkomandi aðilar séu þá frekar líklegir til þess að draga taum þeirra útgerða eða útgerðarforma sem þeir eru sjálfir að vinna við, og það er ekki heppilegt. Það að hafa t.d. formann stjórnar Hafrannsóknastofnunar árum saman frá einu stærsta togskipafélagi í landinu hefur auðvitað vakið tortryggni. Þó að sá maður hafi staðið sig að mörgu leyti mjög vel og sé hinn besti maður eru þeir sem starfa í öðrum geirum þessa atvinnuvegar kannski ekki endilega sannfærðir um að það sé heppilegt að ákvarðanir séu í höndum forstjóra úr einhverjum öðrum geira en þeir eru úr sjálfir. Þannig er þessi gagnrýni. Það er annað sem mig langaði til að nefna í þessu sambandi. Ég tel að það þurfi að endurskoða stjórnskipanina kannski miklu meira en hér er verið að leggja til. Sú breyting sem hér er verið að tala um gæti hins vegar gæti alveg gengið inn í slíka endurskipulagningu. Mér finnst að það eigi að velta því fyrir sér og skoða mjög alvarlega að hér verði sett upp atvinnuvegaráðuneyti. Samt sem áður finnst mér að þetta vald sem þarna er verið að tala um, þetta ákvörðunarvald um veiðar úr stofnunum og eftirlit með rannsóknum og störfum Hafrannsóknastofnunar, eigi miklu frekar heima hjá umhvrn. Þetta er orðið allt saman ákaflega ankannalegt. Við erum að fást við eitt frv. núna sem liggur inni hjá umhvn. um verndun hafs og stranda, og það hefur auðvitað sýnt okkur fram á að þetta er orðin ein allsherjarflækja þar sem fjögur, jafnvel fimm, ráðuneyti eru í raun og veru með skarað áhrifavald á sömu blettunum. Jafnvel í sama firðinum eru fjögur ráðuneyti að vasast í hinum ýmsu málum. Þetta er auðvitað ekki gott og þarf að endurskoða allt saman. En það hefur einhvern veginn verið slík togstreita í gangi að það hefur ekki fram að þessu verið sjóveður í að taka á þessari endurskoðun sem er þó mjög nauðsynleg. Ég ætla samt ekki að ræða í smáatriðum hvernig mér finnst að eigi að skipa þessum málum, vildi engu að síður koma hingað og taka undir það sem hér hefur verið sagt með flutningi þessa frv. og rökstuðningnum sem hefur verið færður fram fyrir því. Ég sé fulla ástæðu til að þessi breyting verði tekin til alvarlegrar skoðunar.

Herra forseti. Ég vil bara þakka fyrir þær undirtektir sem hér hafa komið fram við efni málsins og tek jafnframt undir þau sjónarmið sem hv. þm. Jóhann Ársælsson setti fram varðandi rannsóknir og stöðu þeirra í dag þar sem mörg ráðuneyti koma að málum og erfitt að taka ákvarðanir í þeim efnum. Það er alveg ljóst að þegar öflugir talsmenn stærstu hagsmunaaðila sitja í stjórn rannsóknastofnunar er það ekki tilviljun. Og þó að þeir vilji stofnuninni allt vel eru þeir auðvitað að gæta sinna hagsmuna, þar eins og annars staðar. Það hefur verið þannig nokkuð lengi að í stjórn Hafrannsóknastofnunar hafa setið tveir menn sem voru umsvifamiklir áhrifamenn innan stórra útgerðarfyrirtækja og vinnslufyrirtækja og annar þeirra var um nokkurt skeið formaður stjórnar Hafrannsóknastofnunar, Brynjólfur Bjarnason, sem var forstjóri Granda hf. Auk þess hefur verið í stjórninni Eiríkur Tómasson, sem er einn af háttsettustu mönnum innan Þorbjarnar Fiskaness í Grindavík. Þetta er sú staða sem menn eru að taka á með þessu frv. --- auk þeirra hefur setið fulltrúi frá sjómönnum, --- að beinir hagsmunaaðilar séu ekki að taka ákvarðanir og vera stjórnendur í stofnun sem í eðli sínu er rannsókna- og vísindastofnun. Þeir eru ekki á réttum stað þegar svo er. Ég vil árétta það og jafnframt geta þess að það hafa orðið breytingar í stjórninni. Eftir að Brynjólfur Bjarnason hætti hjá Granda og fór til Símans fór hann auðvitað úr stjórn Hafró. En ég vil, herra forseti, bara þakka fyrir þessar undirtektir og árétta það að ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. umhvn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um könnun á áhrifum breyttra hlutfalla aldurshópa eftir árið 2010. Flm. auk mín eru hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson, Hjálmar Árnason og Magnús Stefánsson. Þetta mál hefur verið flutt áður, fyrst árið 1996, og um nokkurt skeið hefur verið talsverð umræða í þjóðfélaginu einmitt um þetta breytta hlutfall aldurshópa þar sem íslenska þjóðin er, eins og reyndar aðrar þjóðir, að eldast. Tillagan gengur út frá því að mæta breytingum sem verða á þjóðfélaginu við það að þjóðin eldist. Greinargerðin hljóðar í stuttu máli þannig: Frá árinu 1970 til 1995 fjölgaði Íslendingum 65 ára og eldri úr 5,9% þjóðarinnar í 11,3%. Árið 1970 voru íbúar landsins um 205 þús. manns. Þá voru 65 ára og eldri 18.100. Árið 1995 eru íbúar orðnir 268 þús. og þar af 65 ára og eldri 30.540. Við síðustu áramót, þ.e. 1. desember 2002, voru Íslendingar á bilinu 280--290 þús. Enn fjölgar þeim sem ná háum aldri og við getum glaðst yfir því. Í spá sem gerð hefur verið um hlutfall þessa aldurshóps til ársins 2030 kemur fram að veruleg fjölgun verður frá árinu 2010, og árið 2030 verður þetta hlutfall orðið 19% þjóðarinnar. Og þá sjáum við, miðað við þær tölur sem ég hef verið að nefna, frá 1970 þegar um 5,9% þjóðarinnar voru 65 ára og eldri, að þetta er gríðarleg fjölgun. Í spá sem Hagstofa Íslands hefur gert fyrir árið 2030 kemur í ljós að gert er ráð fyrir að Íslendingar verði um 320 þús., þar af 60.400 sem verða 65 ára og eldri. Hér er greinilega um miklar breytingar á þjóðfélagsmynstri að ræða. Þessi fjölgun hefur miklar þjóðfélagsbreytingar í för með sér. Ætla má að kostnaður heilbrigðiskerfisins aukist verulega og útgjöld vegna eftirlauna og lífeyris aukist að sama skapi. Af sjálfu leiðir að færri vinnandi hendur munu standa undir velferðarkerfinu. Um leið og við gleðjumst yfir því að sífellt fleiri ná háum aldri vegna betri aðbúnaðar og framfara í læknavísindum er umræða nauðsynleg um breytingu á aldurssamsetningu þjóðarinnar og á hvern hátt við eigum að mæta þessari þróun þegar horft er til framtíðar. Enginn má misskilja þessa þáltill. okkar, þ.e. við erum alls ekki að hnýta í aldraða, síður en svo. Við erum að benda á hve nauðsynlegt það er að búa þjóðfélagið undir þær gríðarlega miklu breytingar sem fram undan eru. Flestir eiga vonandi fyrir höndum að ná háum aldri. Það á væntanlega við um okkur í þessum þingsal, hæstv. forseti, eins og aðra þegna landsins. Við viljum tryggja að við megum áfram búa við eitt besta heilbrigðis- og tryggingakerfi í veröldinni. Umræðan um framtíðina þarf að miða að því að leita að sameiginlegum lausnum eins og aðrar þjóðir hafa reynt að gera, enda er hér ekki um séríslenskt málefni að ræða heldur málefni sem önnur vestræn ríki hafa skoðað. Það versta er að gera ekki neitt af því að við höldum að við getum ekki gert neitt en það er auðvitað mjög nauðsynlegt að skoða þessi mál. Sú staðreynd blasir við meðal margra auðugra þjóða að þeir sem komast á eftirlaunaaldur 65 ára geta búist við að lifa áfram í 15--20 ár. Ef heilsan er í lagi er oft og tíðum um skemmtileg og notaleg ár að ræða og við eigum að kappkosta að skapa öldruðum áhyggjulaust ævikvöld. Þess eru sem betur fer mörg dæmi hér á landi að aldraðir lifi góðu lífi og við viljum tryggja að áframhald verði á því. Eins og horfur eru nú og hefur komið fram víða á Vesturlöndum mun háöldruðum fjölga gríðarlega á næstu árum og áratugum. Af þeim sökum mun kostnaður þjóðfélagsins eðlilega aukast í sambandi við umönnun og þjónustu aldraðra. Nauðsynlegt er að byggja upp samfélag sem eyðir óvissu og eykur öryggi þessara aldurshópa. Á síðari hluta þessarar aldar hefur verið stefnt að því að lækka eftirlaunaaldurinn og stundum talið eftirsóknarvert að komast á eftirlaun. Á næstu 30--40 árum munu hlutföll aldurshópa breytast æ meir sökum hærri lífaldurs og færri barnsfæðinga. Ekki verður hjá því komist að skoða áhrif þess á eftirlauna- og heilbrigðiskerfi. Reiknað hefur verið út í erlendum rannsóknum að árið 2030 geti aldurssamsetningin verið þannig í iðnvæddum ríkjum að aðeins tveir vinnandi menn verði fyrir hvern eftirlaunaþega. Þetta getur leitt til þess að aldurshópar komi til með að takast á um fjármagn og öll fjármögnun félagslegrar aðstoðar verði erfið. Þegar þess er gætt að íbúar auðugra landa lifa 20--30 árum lengur en fyrir einni öld verður að huga að breytingum á lífeyris- og heilbrigðismálum langt fram í tímann, en forsenda fyrir því að það sé hægt er að sjá áhrifin fyrir fram. Því er lagt til að skora á ríkisstjórnina að koma á fót vinnuhópi sem kanni þessi mál. Og eins og fyrrv. forseti Íslands, frú Vigdís Finnbogadóttir, orðaði það einu sinni sagði hún eitthvað á þá leið að enginn getur séð fyrir um framtíðina en saman getum við haft hönd á stýri fyrir framtíðina og það tel ég mjög nauðsynlegt. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar áðan hafa æ fleiri gefið því gaum hve nauðsynlegt er að byggja upp samfélagið með tilliti til þessara aldurshópabreytinga. Það sjáum við í heilbrigðiskerfinu, við sjáum það vítt og breitt um landið hve nauðsynlegt er að vita hversu mörg dvalarheimili við þurfum að byggja, hversu mörg sjúkrahús við þurfum að byggja og á hvern hátt við eigum að móta og bregðast við þeim breytingum sem eiga sér stað í þjóðfélaginu hvað þetta varðar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um átak til að auka framboð á leiguhúsnæði. Þingmálið er flutt af öllum þingflokki Samfylkingarinnar. Efni þessarar tillögu er að Alþingi álykti að fela ríkisvaldinu að ráðast í átak til að fjölga leiguíbúðum og stuðla að viðráðanlegum leigukjörum í samráði við sveitarfélögin, verkalýðshreyfinguna og félagasamtök. Í því skyni á að gera fjögurra ára áætlun með það að markmiði að leysa húsnæðisvanda þeirra sem eru á biðlista eftir leiguhúsnæði og þeirra sem nú eiga hvorki rétt til almennra né félagslegra lána. Ég held, herra forseti, að allir viðurkenni núorðið að neyðarástand ríkir í húsnæðismálum láglaunafólks, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Biðlisti hefur tvöfaldast á stuttum tíma og bíða nú 2--3 þúsund manns á landinu öllu eftir leiguhúsnæði. Herra forseti. Óhætt er að segja að beint samhengi er á milli þess að félagslega húsnæðiskerfið var lagt niður og langra biðlista. Þótt leitað sé langt aftur í tímann eru fáar ef nokkrar aðgerðir sem hafa haft eins afgerandi áhrif til að draga niður lífskjör láglaunafólks og að leggja niður félagslega húsnæðiskerfið án þess að á sama tíma lægi fyrir önnur lausn á húsnæðismálum láglaunafólks. Afleiðingarnar voru mjög víðtækar, herra forseti. Auk langra biðlista hefur bæði fasteignaverð og leiguverð rokið upp í kjölfar breytinganna sem gerðar voru á húsnæðiskerfinu. Þannig hækkaði íbúðaverð fljótlega eftir að félagslega húsnæðiskerfið var lagt niður um 30--40% og leiguverð íbúða enn meira, en algengt er að leiguverð tveggja til þriggja herbergja íbúða í Reykjavík sé nú 70--90 þús. kr. sem samsvarar hátt í mánaðarlaunum láglaunafólks. Niðurlagning á húsnæðiskerfinu eins og ég nefndi og síðan mikill flutningur fólks af landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið hefur átt hér stærstan hlut að máli. Áhrif þessara breytinga á húsnæðiskerfinu urðu mjög víðtæk en auk langra biðlista og sprengingar á íbúða- og leiguverði hækkaði fasteignaverð verulega í kjölfarið og fasteignamat síðan og þar með fasteignagjöld og því fylgdi í mörgum tilvikum skerðing á barna- og vaxtabótum og hækkun á eignarskatti. Enginn einn þáttur, herra forseti, hefur því átt eins drjúgan þátt í að hækka íbúða- og leiguverð ef undan eru skildar miklar kostnaðarhækkanir sem hafa verið og má þá t.d. nefna bensínverðshækkun. Herra forseti. Það er ekki bara mitt álit eða Samfylkingarinnar hvaða afleiðingar það hafði að leggja niður félagslega húsnæðiskerfið. Vil ég vitna í ársfund Alþýðusambands Íslands á síðasta ári en þar var ályktað eftirfarandi um húsnæðismál: ,,Leiga eða húsnæðiskostnaður er langstærsti liðurinn í framfærslukostnaði fólks með lágar bætur og tekjur. Eyðilegging félagslega íbúðakerfisins og hækkun húsaleigu vegna afnáms vaxtaniðurgreiðslu kemur mjög illa við þessa hópa, sem í raun hafa enga möguleika til að standa undir þessum hækkunum.`` Við fögnum því auðvitað í Samfylkingunni að sjónarmið okkar og heildarsamtaka launafólks fari í meginatriðum saman í þessu brýna hagsmunamáli láglaunafólks sem setja þarf í forgang að okkar mati við endurreisn á velferðarkerfinu. Mig langar, herra forseti, að fara yfir nýjustu tölur sem liggja fyrir um langa biðlista eftir leiguíbúðum en nýlegar upplýsingar benda til að í Reykjavík einni séu um 1.800 einstaklingar og fjölskyldur á biðlistum. Hjá Félagsstofnun stúdenta voru umsóknir um 835 á síðasta ári og ekki var hægt að leysa þörf nema um 50--60% nemenda. Af þessum fjölda eru um 550 af landsbyggðinni og fjölgun á biðlistum námsmanna eftir leiguíbúðum er um 30--40% milli ára. Hjá Öryrkjabandalaginu eru nú um 375 öryrkjar á biðlista og við þann biðlista bætast um 100 öryrkjar á ári. Hjá stórum hluta þessara hópa sem ég hef talið upp og eru á biðlistum ríkir hreint neyðarástand. Ég verð vör við það, herra forseti, því mörgum sinnum í viku hringir til mín fólk sem er á þessum biðlistum til að lýsa því neyðarástandi sem það býr við. Sumt af því hefur neyðst til að fara á almenna leigumarkaðinn og er þar ofurselt háum leigukjörum og ég býst við því að þetta sé ein stærsta ástæða þess að fátækt hefur farið vaxandi í þjóðfélaginu og fleiri og fleiri þurfa að leita sér mataraðstoðar hjá mæðrastyrksnefnd og Rauða krossinum eða fjárhagsaðstoðar hjá Reykjavíkurborg. Auk þess að vitna í ASÍ vil ég líka vitna í það sem félagsmálastjóri Reykjavíkur sagði þegar þessi tillaga var lögð fram í fyrra, en þá var einmitt haft viðtal við félagsmálastjóra sem sagði opinberlega að ástandið á leigumarkaðnum færi stöðugt versnandi. Biðlistarnir lengdust sífellt og fjöldi manns byggi við algerlega óviðunandi aðstæður. Orðaði hún það svo að hún gæti af fullri einlægni sagt að það hefði aldrei verið eins slæmt ástand á leigumarkaðnum í Reykjavík frá því að hún hóf störf sem félagsmálastjóri fyrir nokkrum árum. Herra forseti. Við blasir sú staðreynd að loknu kjörtímabili núverandi ríkisstjórnar að þrátt fyrir það góðæri sem við höfum búið við, þá skilur ríkisstjórnin við fólk á leigumarkaði og þá sem eru á biðlistum í algeru neyðarástandi, og leigumarkaðurinn og ástandið að því er varðar leiguíbúðir er komið í hreint öngstræti. Það sérkennilega er, herra forseti, að þessari miklu neyð sem ríkir hjá öllum þessum fjölskyldum hefur ríkisstjórnin svarað með sérstakri vaxtahækkun á húsnæðislán og lán þeirra sem við verst kjörin búa. Flestir þeirra sem eru á biðlistum eru einstæðir foreldrar, námsmenn, öryrkjar, lífeyrisþegar og tekjulágar barnafjölskyldur og hópur einstæðinga. Vextir hafa hækkað frá 1998 frá 1% í allt að 4,9% sem hækkað hefur leiguverðið verulega og þeir sem byggja leiguíbúðir, félagasamtök eða sveitarfélög, hafa engra annarra kosta völ en annaðhvort að hækka leiguna eða hreinlega hætta að koma á fót leiguíbúðum. Viðbótarlánin sem áttu að vera ígildi félagslegra lána til eignaríbúða fyrir fólk sem býr við erfiðar aðstæður hafa hækkað úr 2,4% í 5,7% og 1% lánaflokkur til leiguíbúða hefur verið lagður af en því ber að halda til haga að áður fyrr, líka á tímum niðursveiflu í efnahagsmálum, var samstaða um það meðal þeirra sem þá fóru með stjórn landsins að þrátt fyrir erfiðar aðstæður í efnahags- og atvinnumálum var eining og sátt um að hafa aðeins 1% vexti á lánum til leiguíbúða. Það var sem sagt samstaða um að hér þyrfti að vera til félagslegur valkostur fyrir fólk sem hefði litlar tekjur og hefði enga möguleika á að koma sér upp sínu eigin húsnæði. Á þessu hefur núverandi ríkisstjórn ekki haft skilning og gert sér sérstakt far um að hækka vexti á leiguíbúðum. Herra forseti. Þó að verulega miklar lánveitingar hafi verið veittar til þess að koma á fót leiguíbúðum í tíð núverandi ríkisstjórnar, þá er það svo að þegar lánskjörin og vextirnir nálgast orðið markaðskjörin er alveg sama hve mikið er látið í lán til að koma á fót þessum íbúðum, það eru ekki til neinir sem eru reiðubúnir til þess að byggja þær íbúðir, hvorki félagasamtök né sveitarfélög. Herra forseti. Ég vil aðeins fara yfir þær aðgerðir sem við viljum grípa til. Þær þurfa bæði að ná til þeirra sem uppfylla skilyrði til að fá leiguíbúðir og eru á biðlistum en sá hópur fer stækkandi sem hvorki uppfyllir skilyrði til að fá leiguíbúðir né lánafyrirgreiðslu annarra aðila sem hafa það að markmiði að koma á fót leiguhúsnæði á viðráðanlegum kjörum fyrir láglaunafólk og því viljum við breyta. Ástæða er til að nefna kaupleiguíbúðir sem ríkisstjórnin lagði af sem var verulegur kostur í húsnæðiskerfinu. Bæði gat fólk byrjað á því að leigja fyrstu fimm árin og síðan gat það að fimm árum liðnum ákveðið að kaupa viðkomandi íbúð ef hagur hefði vænkast. Eins voru almennar kaupleiguíbúðir sem ekki voru með neinum tekjumörkum sem voru kostur fyrir þá sem ekki voru innan tekjumarkanna. Það sem við leggjum til er að stofnað verði til sérstaks lánaflokks hjá Íbúðalánasjóði þar sem settar verði samræmdar reglur og skilyrði fyrir slíkum lánum. Í fyrsta lagi leggjum við til að vaxtaendurgreiðsla og/eða stofnstyrkir, svo og húsaleigubætur tryggi að leigukjör fari ekki yfir 6% af stofnverði. Við teljum að það sé afar mikilvægt að fara þá leið að miða við að leigugreiðslur fari ekki yfir 6% af stofnverði íbúðar en ef við það er miðað þá mundu leigugreiðslur duga til þess að standa straum af afborgunum og vöxtum af 95% láni, vöxtum af framlagi framkvæmdaraðila, fasteigna- og brunabótaiðgjöldum og viðhaldi íbúðar og sameignar. Forsendur þessara útreikninga eru svipaðar og notaðar eru hjá sveitarfélögunum vegna leiguíbúða. Leiguverð á tveggja til þriggja herbergja íbúð gæti með þeim aðgerðum sem tillagan gerir ráð fyrir numið 25--30 þús. kr. á mánuði, og sjá menn að hér munar verulega þegar fólki á almenna leigumarkaðnum er gert að greiða fyrir þriggja herbergja íbúð kannski um 70--80 þús. kr. Nú er leigan á leiguíbúðum í félagslega kerfinu töluvert meiri eða sennilega um 45 þús. kr. Við leggjum líka til að stimpilgjöld falli niður hjá framkvæmdaraðilum leiguíbúða, enda verði slík niðurfelling skilyrt útleigu á íbúðum. Jafnframt verði kannað hvort rétt sé að veita afslátt af gatnagerðargjöldum vegna byggingar slíkra íbúða. Við leggjum til að leitað verði samstarfs við lífeyrissjóði um að styrkja átakið með kaupum á sérstökum húsnæðisbréfum. Við leggjum einnig til að tekjuskilyrði fyrir rétti til leiguíbúða verði rýmkuð fyrir fólk sem nú á hvorki rétt til almennra né félagslegra lána. Loks leggjum við til að ríkissjóður greiði 85% þess framlags sem til þarf til að ná því markmiði og sveitarfélögin 15%. Við höfum látið skoða þessar tillögur okkar og teljum að með þeirri framkvæmdaáætlun sem við leggjum til til fjögurra ára og lögð verði fyrir Alþingi ásamt nauðsynlegum lagabreytingum, verði hægt að koma á fót 600 leiguíbúðum á ári á viðráðanlegum kjörum bæði fyrir þá sem eru að koma á fót þessum íbúðum og þá sem þurfa á leiguíbúðum að halda. Með þessari leið væri hægt að útrýma biðlistum á fjórum árum. Herra forseti. Þegar þessi tillaga var flutt á síðasta þingi var einn liður í viðbót við þá sem ég hef talið hér upp sem var að afnema skatta af húsaleigubótum. Frá því á síðasta ári hefur verkalýðshreyfingunni tekist að knýja ríkisstjórnina til þess að hætta að skattleggja húsaleigubætur og því hefur sá liður fallið brott. En ég vil vekja athygli á því að láðst hefur að leiðrétta samsvarandi ákvæði í greinargerðinni að því er þennan þátt varðar og mun ég skoða hvort ekki sé þá ástæða til að prenta þingskjalið upp að nýju þannig að það bæti hér úr og tilgreini það sem rétt er í þessu, að það komst í gegn fyrir tilstuðlan verkalýðshreyfingarinnar að hætta að skattleggja húsaleigubætur sem var veruleg kjarabót fyrir þessa láglaunahópa. Herra forseti. Ég sé að tíma mínum er að ljúka. Ég vona að þingið beri gæfu til þess að fara vel yfir stöðu láglaunahópa áður en þingi lýkur og stórt atriði í því er að taka á vandanum á leigumarkaðnum sem tillagan gerir ráð fyrir. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og hv. félmn.

Virðulegi forseti. Ég get í sjálfu sér tekið undir flest af því sem stendur í þessari þáltill. Ég held að mjög nauðsynlegt sé að taka heildstætt á húsnæðisvanda fólks og þá ekki síst í höfuðborginni. En mig langar til að spyrja hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur hvort hún telji --- það er nú einn liðurinn í öllum þessum málum að sveitarfélögin hafa verið að breyta um rekstrarform á leiguíbúðum sínum eins og gert hefur verið t.d. í Reykjavík með félagsíbúðir sem leiddi til hækkunar í annan endann og aukinna framlaga í hinn endann --- að markaðsvæðing leiguíbúðanna að hluta til, má segja, hafi verið réttar aðgerðir. Það sem stendur upp úr er að mörg önnur sveitarfélög hafa fetað í fótsporin eða eru að taka leiguíbúðir sínar út og stofna um þær fyrirtæki sem síðan leigir þær út. Í flestum tilfellum hefur það leitt til mjög hækkandi leigu vegna þess að hún er látin lúta markaðslögmálum en ekki beinum inngripum borgar- eða bæjaryfirvalda til þess að hækka leigu eins og þeim sýnist og þá er það náttúrlega inni í borgar- og bæjarreikningi. Ég tel því að þetta séu hlutir sem þurfi að skoða alvarlega og hvaða form menn sjái fyrir sér á þessu. En ég tek heils hugar undir innihald þáltill. Ég held að skoða þurfi öll þessi mál og þá ekki síst stöðu námsmanna, og ég hef lýst því áður að það væri kannski auðveldasta leiðin að stórauka framboð á íbúðum stúdenta til þess að létta á hinum almenna markaði.

Herra forseti. Ég þakka þær undirtektir sem komu fram hjá síðasta ræðumanni og koma þær ekki á óvart því að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur vissulega borið hag þessa fólks fyrir brjósti og lagt til að gert verði sérstakt átak í þessum málum, þannig að ég hygg að við eigum samleið hér. Ég tek undir með hv. þm. að gera þarf sérstakt átak að því er varðar námsmenn sem ég nefndi sérstaklega í framsögu minni áðan. Mjög mikið er um það og stór hópur af þeim sem eru á biðlistum eru einmitt námsmenn sem koma utan af landi og eru að leita fyrir sér hér til að fá húsnæði á hóflegum kjörum. Þarna fer því ekkert á milli mála að leiðir okkar liggja saman í þessu máli. Í sambandi við rekstrarformið sem hér hefur verið tekið upp hvað varðar félagsíbúðir, þá finnst mér það ekki skipta meginmáli, heldur er það grundvallaratriði að gæði íbúðanna breytist ekki og að leigukjör þeirra sem sækja í þetta húsnæði og þurfa á því að halda, breytist ekki. Það er grundvallaratriði. Ég er ekki sammála hv. þm. um það að vegna þess að rekstrarforminu hafi verið breytt t.d. í Reykjavík, ég þekki nú ekki vel hvernig það er annars staðar, að þá hafi leigan hækkað. Ástæðan fyrir því að leigan hefur hækkað og að fara þurfti út í 12% hækkun á leigunni sem náði yfir allan leigustokkinn hjá Reykjavíkurborg var sú mikla hækkun, sem ég gerði mjög að umtalsefni hjá ríkisstjórninni, á lánskjörum til leiguíbúða sem hafa hækkað úr 1% í allt að 4,9%. Það var ástæðan fyrir því að Reykjavíkurborg þurfti að fara út í ákveðnar jafnaðargreiðslur eða hækkun á leigunni, og það er miður. En ég rek það ekki til breytinga á rekstrarformi, herra forseti, heldur til þeirrar hækkunar á vöxtum sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir.

Virðulegi forseti. Ég held reyndar að fullt tilefni sé til þess að velta fyrir sér rekstrarforminu vegna þess að inngrip sveitarfélaganna af því tagi sem ég lýsti, að breyta um rekstrarform, byggjast náttúrlega á þeirri grunnhugsun að sveitarsjóðir komi betur út úr þessum málum þannig að þetta er spurning um hvar er niðurgreitt, hvar hjálpin er veitt. Er það á sveitarstjórnarstigi eða er það á ríkisplani? Auðvitað skarast þetta því að ríkisvaldið er með ýmsum hætti, eins og hv. þm. kom inn á, með ákvörðunum um vaxtakjör og því um líkt að grípa verulega inn í. En rekstrarformið eða það hver léttir undir með þeim sem minna mega sín, hvort það er borgar- og bæjarsjóður eða hvort það er ríkissjóður, um það snýst umræðan líka. Það var að margra dómi mjög röng aðferð að fara yfir í að hluta til markaðsvæðingu félagslegra íbúða af hálfu borgar- og bæjarfélaga í stað þess að hafa fullt umboð til þess að stýra aðstoðinni með ákvörðunum um lága leigu. Ég vildi spyrja hv. þm. einmitt um þetta og fá innstillingu til. Reyndar kom fram í andsvari hv. þm. að hún telur að það skipti ekki meginmáli. En ég held að það skipti töluverðu máli. Návígið við notandann sem þarf á aðstoð að halda er miklu meira að mínu mati hjá borg og bæ og þess vegna held ég að slík bein aðstoð leiði til þess að lausnirnar verði jákvæðari fyrir þá sem minna mega sín og þurfa á slíkri aðstoð að halda.

Herra forseti. Ég er alveg tilbúin að fara yfir það með hv. þm. sem hann talar aðallega um hér sem er rekstrarformið. En ég er bara alls ekkert sannfærð um, eins og mér finnst hann vera að álykta út frá, að með því að breyta rekstrarforminu í Félagsbústaði hf. hafi það leitt til þess að kjör þeirra sem þurfa að leigja séu verri. Sveitarfélögin hafa ýmsar leiðir til að lækka leiguna og gera leigukjörin hagstæð fyrir leigjendur, t.d. með húsaleigubótunum, og ég held að t.d. Reykjavíkurborg hafi gert verulega mikið í því varðandi greiðslu húsaleigubóta og látið verulega fjármuni til þess og notað einmitt húsaleigubótakerfið til að jafna þá hækkun sem varð á leigunni á íbúðum vegna hækkunar sem ríkisvaldið stóð fyrir á leigukjörum. Og það er auðvitað spurning hvaða leið Reykjavíkurborg hefur þá til þess að mæta þeirri kostnaðarhækkun sem óhjákvæmilega verður á leiguíbúðum, hvort sem þær eru í þessu rekstrarformi sem hv. þm. nefndi eða með hefðbundna hættinum, að þá verður Reykjavíkurborg einhvern veginn að mæta þeirri kostnaðarhækkun. Það þarf alls ekki að bitna á leigjendunum sjálfum þó að ríkið hafi farið út í þessa kostnaðarhækkun ef sveitarfélögin taka það á sig. Ég tel að Reykjavíkurborg hafi að verulegu leyti gert það, t.d. með húsaleigubótum, sem hafa hækkað verulega hjá Reykjavíkurborg, og síðan var farið út í það að jafna þessar vaxtagreiðslur og setja það á allar leiguíbúðir sem Reykjavíkurborg á. Ef farin hefði verið sú leið að hækka leigugreiðslur bara á nýjum íbúðum vegna þeirra miklu breytinga sem urðu á vaxtakjörunum hefði leiguverðið hækkað alveg gríðarlega mikið, sem það gerði ekki. Það var auðvitað slæmt að þurfa að fara út í þá hækkun sem varð á sínum tíma hjá Reykjavíkurborg en ég skrifa hana alfarið á reikning ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Tillaga Samfylkingarinnar um átak til að auka framboð á leiguhúsnæði er að mínu viti bæði skynsamleg og hófsöm. Þar er leitað leiða til að taka á þeim vanda sem búinn er að blasa við um þriggja, fjögurra ára skeið og sem ljóst var að mundi skapast við þær breytingar sem voru gerðar á húsnæðiskerfinu á sínum tíma. Í tillögu okkar er lagt til að leitað verði samstarfs við sveitarfélög, verkalýðshreyfingu og félagasamtök og að gerð verði fjögurra ára áætlun til að leysa þann húsnæðisvanda sem svo brýnt er að leysa. Það er tillaga um að veita 95% lán til sveitarfélaga og félagasamtaka, að stofna til sérstaks lánaflokks hjá Íbúðalánasjóði, að vaxtaendurgreiðslur og/eða stofnstyrkir, svo og húsaleigubætur, tryggi að leigukjör fari ekki yfir 6% af stofnverði íbúðar, og, virðulegi forseti, að stimpilgjöld falli niður hjá framkvæmdaraðilum leiguíbúða. Það er mál sem Samfylkingin hefur aftur og aftur vakið athygli á og flutt tillögur um, nú síðast við fjárlagagerð ríkisins, að breyta ákvæðum um stimpilgjöldin sem eru afar þung byrði hjá venjulegum íbúðareigendum og litlum fyrirtækjum. Ég vil minna á það líka að það litla skref sem ríkisstjórnin hafði ákveðið að taka í þeim efnum við fjárlagagerðina, að veita um 900 millj. kr. til þess að lækka stimpilgjöldin, var hætt við að stíga á síðustu stundu þegar menn voru búnir að fara yfir dekurverkefnin og sáu hvaða útgjöld blöstu við. Flestir á biðlistum eru einstæðir foreldrar, lífeyrisþegar, námsmenn og fjölskyldur með mjög lágar tekjur. Eins og kom fram í framsöguræðu hafa vextir á þessum íbúðum hækkað úr 1% frá árinu 1998 upp í tæp 5% og viðbótarlán sem áttu að vera ígildi félagslegra lána til eignaríbúða fyrir fólk sem býr við erfiðar aðstæður hafa hækkað úr 2,4% í 5,7%. 1%-lánaflokkur til leiguíbúða sem lagður var af hefur verið í raun og veru við lýði afskaplega lengi og var grundvöllur þess að hér væri hægt að bjóða upp á þokkaleg kjör á leigumarkaði fyrir þá sem minnst hafa. Skýrsla nefndar sem hér hefur verið gerð að umræðuefni benti á afleiðingar þess að gera þær breytingar sem gerðar voru á húsaleigumarkaðnum og taldi að 60 fermetra íbúð sem kostaði um 7,6 millj. mundi hækka í leigu úr 24.800 kr. í liðlega 41 þús. kr. eftir greiðslu húsaleigubóta, þ.e. um rúmar 16 þús. kr. á mánuði, og eru það gífurlegar fjárhæðir á ársgrunni. Þessi spá nefndarinnar sem félmrh. skipaði á sínum tíma hefur gengið eftir. Og af því að hér urðu orðaskipti fyrir nokkrum mínútum á milli tveggja þingmanna um fyrirkomulag leiguhúsnæðis hjá Reykjavíkurborg langar mig að taka dæmi sem var sett fyrir mig núna um helgina af einstæðri móður sem hefur fengið íbúð til leigu í Kópavogi. Þar er allt annað rekstrarform heldur en hjá Félagsbústöðum í Reykjavík. Kópavogsbær er með hefðbundið fyrirkomulag á leiguíbúðum sem bærinn hefur verið að kaupa og leigja. En það sem er líkt alls staðar er að verið er að reyna að láta leiguna standa undir kostnaði við rekstur íbúðanna. Hér er um að ræða einstæða móður með eitt barn. Hún hefur verið atvinnulaus um sinn og fær í atvinnuleysisbætur 64 þús. kr. Hún fær líka meðlag með barni sínu. Það er 15 þús. kr. Hún fær barnabætur en þá mánuði sem hún fær ekki barnabætur á hún möguleika á að fá framfærslu þannig að heildartekjur nái 100 þús. kr. Ef hún fær barnabætur fær hún ekki framfærsluframlag vegna þess að mörkin í Kópavogi eru 100 þús. Hún hefur fengið tveggja herbergja íbúð á leigu hjá Kópavogsbæ vegna þess að hún er í þeirri félagslegu aðstöðu og hún þarf að borga fyrir þá íbúð 61.400 kr. á mánuði, 61.400 kr. fyrir tveggja herbergja íbúð. Þetta er einstæð móðir með barn. Mér skilst að miðað við fjölskylduaðstæður hennar fái hún hæstu húsaleigubætur miðað við tekjur og leigu en þær nema 19.500 kr. 61.400 kr. og 19.500 kr. í húsaleigubætur, 64 þús. í atvinnuleysisbætur. Húsaleiga, barnagæsla. Ætli barnagæslan taki ekki nokkurn veginn meðlagið? Svo er það framfærsla og önnur útgjöld. Allir sjá að jafnvel þegar um eitt barn er að ræða nást endar ekki saman. Þetta er íbúð í leigukerfi Kópavogsbæjar. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þar er ekki verið að leggja meira á húsaleiguna en sem nemur rekstrarkostnaðinum á íbúðinni. Á hefðbundnum leigumarkaði eru aðrar tölur. Þar erum við að tala um allt upp í 70--90 þús. kr. Þegar verið var að reikna út þessar breytingar á sínum tíma var talað um að leiguverð á tveggja og þriggja herbergja íbúðum væri 25--30 þús. kr. Þetta hefur farið miklu meira úr böndunum en nokkurn óraði fyrir. Húsnæðiskostnaður fólks er langstærsti liðurinn í framfærslukostnaði. Há leiga er afskaplega þung byrði fyrir fólk með lágar bætur eða lágar tekjur. Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en minnt á að á sínum tíma, þegar þessar breytingar voru gerðar hjá ríkisstjórninni, var bent á það aftur og aftur að óráðlegt væri að gera þessar breytingar svona hratt og án þess að neitt kæmi í staðinn vegna þess að t.d. sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu höfðu byggt fleiri hundruð íbúðir árlega. Við erum enn að kljást við eftirköstin af því að hætt var að byggja þær íbúðir og ekkert kom í staðinn.

Herra forseti. Árið 1998 var gerð grundvallarbreyting á húsnæðislöggjöfinni á Íslandi. Þetta var gert þvert á mótmæli gjörvallrar verkalýðshreyfingarinnar og stjórnarandstöðunnar á Alþingi. Það myndaðist reyndar mjög breið samstaða í þessum efnum. Við vöruðum við því að þær breytingar sem hér voru knúðar í gegn mundu hafa mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér, auka og hækka húsnæðiskostnað hjá láglaunafólki þannig að sá vandi sem þá blasti við yrði sýnu verri þegar fram liðu stundir. Allt þetta hefur því miður gengið eftir. Í hverju fólust þessar breytingar á húsnæðiskerfinu? Þær fólust fyrst og fremst í því að hverfa frá félagslegum lausnum. Við höfum búið við margs konar kerfi í þessum efnum, verkamannabústaði og síðan kaupleigufyrirkomulag með ýmsum afbrigðum. En stuðningurinn frá hinu opinbera hefur yfirleitt verið í því formi að vaxtagreiðslur hafa verið lágar. Fjármagn sem hefur komið frá ríkinu hefur verið á viðráðanlegum vaxtakjörum. Einmitt í þessu fólst breytingin sem gerð var 1998, þ.e. að fara með vextina í húsnæðiskerfinu yfir á markaðskjör. Þetta átti ekki aðeins að gilda um þá einstaklinga sem voru að kaupa húsnæði heldur einnig um hina sem sjá skjólstæðingum sínum fyrir leiguhúsnæði. Þar er ég að vísa í félagslega leigukerfið. Að því standa margir aðilar, námsmannahreyfingar, Öryrkjabandalagið, Sjálfsbjörg og Reykjavíkurborg svo að dæmi séu tekin. Þessir aðilar hafa fengið lánsfjármagn á lágum vöxtum, 1%. Nú er stefnt að því að fara með þessa vexti upp í markaðsvexti. Þetta er gert í áföngum. Síðast voru þeir hækkaðir úr 1% upp í 3,5%. Hvað þýddi þetta? Hvað þýddi þetta fyrir skjólstæðinga þessara samtaka, Öryrkjabandalagsins, Sjálfsbjargar, námsmannahreyfingarinnar? Þetta þýddi 25% hækkun á húsaleigu. Þetta eru afleiðingarnar.

Orðin miklu hærri.

Og orðið meira. En þessi hækkun ein hafði þessa breytingu í för með sér. Hvað skal gera? Hér hefur verið lögð fram tillaga um úrbætur og mér finnst hún vera ágæt. Ég hef ekki skoðað í þaula allar þær leiðir sem hér eru lagðar til en ég er ekki í vafa um að menn geti náð saman um tæknilegar útfærslur í þessum málum. Á sínum tíma kom fram hugmynd innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um að lífeyrissjóðirnir kæmu á virkari hátt að húsnæðiskerfinu en verið hefur. Hvernig geta þeir gert það? Okkar hugmyndir voru af tvennum toga. Annars vegar væri það skylda lífeyrissjóðanna, og ekki óeðlilegt að ætlast til þess að þeir gæfu um það skuldbindandi yfirlýsingu, að halda uppi stöðugri eftirspurn á húsbréfum. Þegar afföll húsbréfanna ruku upp úr öllu valdi eitt sumarið, 2001 frekar en 2000, var það vegna þess að fjármagnseigendur voru í miklum spekúlasjónum á markaði. Þetta var sumarið sem gengisbraskið var sem mest og þá dró úr eftirspurn eftir húsbréfum. Þegar lífeyrissjóðirnir komu síðan af fullum krafti inn á þennan markað og keyptu húsbréf varð grundvallarbreyting þarna á. Þetta ber lífeyrissjóðunum að gera að mínum dómi, og að okkar dómi. Hitt sem lífeyrissjóðirnir hljóta að taka til íhugunar er að koma með beinum hætti inn í húsnæðiskerfið. Hið endanlega takmark ætti að vera að lífeyrissjóðirnir yrðu virkur og beinn eignaraðili að félagslegum íbúðum. Slíkt fyrirkomulag þekkist í Hollandi og Þýskalandi svo að dæmi séu tekin. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar að það eigi að gerast í áföngum og ekki er hægt að ætlast til þess að lífeyrissjóðirnir komi að eignaraðild fyrr en til eru orðnir stöndugir aðilar sem reki þetta kerfi. Fram að því geta lífeyrissjóðirnir engu að síður komið inn með fjármagn til þess að byggja kerfið upp og þar held ég að hugmyndir okkar fari nokkuð saman, að þar sé eðlilegt að ríkið standi að baki sem ábyrgðaraðili að þessu fjármagni, ríkið veiti ríkisábyrgð á lánsfjármagni gegn því að lífeyrissjóðirnir haldi vöxtunum niðri, lágir vextir verði framlag lífeyrissjóðanna en framlag ríkisins verði hins vegar ábyrgð á lánunum. Þá ætti dæmið að geta gengið upp. Fyrir lífeyrissjóðina er þetta ekki slæmur kostur. Lífeyrissjóðirnir hafa verið á ótryggum hlutabréfamarkaði og verðbréfamarkaði, ekki aðeins á Íslandi heldur víðs vegar um heiminn, og ekki alltaf vegnað vel. Þegar sveiflur hafa orðið á verðbréfamarkaði og gengi bréfa farið niður í öldudalinn hafa lífeyrissjóðirnir tapað. Þarna yrði hins vegar um trygga stöðuga ávöxtun að ræða. Þótt hún væri ekki ýkja mikil væri hún traust og stöðug og hitt kæmi þarna einnig til sögunnar, þ.e. að lífeyrissjóðirnir tækju þátt í félagslega mikilvægu uppbyggingarstarfi í þjóðfélaginu og að sjálfsögðu á að beina lífeyrissparnaði landsmanna inn á slíkar brautir. Tími minn er senn á þrotum. Ég vek athygli á því að verkalýðshreyfingin hefur látið sig þessi mál miklu skipta. Hér var vísað í ályktanir og samþykktir Alþýðusambands Íslands. Ég vek athygli á mjög ítarlegum tillögum sem komið hafa frá BSRB. BSRB ályktaði um húsnæðismálin um miðjan nóvember og sendi ályktunina öllum stjórnmálaflokkum til skoðunar og það má vel vera að ég geri nánar grein fyrir þeim í ræðu hér á eftir ef umræðan verður lengri.

Virðulegi forseti. Mig langar til að bregðast við þessum athyglisverðu ábendingum hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Hann er að rifja upp hugmyndir þeirra um að lífeyrissjóðirnir gætu verið beinn eignaraðili að leiguhúsnæði, þeir gætu komið með fjármagn, en ríkið stæði að baki. Það má segja að þetta falli nokkuð að þeim hugmyndum og tillögum sem koma fram í tillögu okkar, Samfylkingarinnar, vegna þess að í d-lið tillögunnar er það nefnt að leitað verði samstarfs við lífeyrissjóði um að styrkja átakið með kaupum á sérstökum húsnæðisbréfum. Ég tek alveg undir það með þingmanninum að ekki er óeðlilegt að lífeyrissparnaður landsmanna komi með einhverjum hætti að hagsmunamálum fjölskyldunnar og fátt er nú stærra en þessi mikli húsnæðiskostnaður. En mig langaði að benda á að þegar við vorum að ræða þessa tillögu fyrir tveimur árum þá kom hæstv. félmrh. skyndilega í ræðustól og fagnaði tillögu Samfylkingarinnar alveg sérstaklega. Hann lýsti því þá yfir að viðtæk samstaða væri að myndast um að bæta úr skorti á leiguíbúðum á höfuðborgarsvæðinu með svipuðum hætti og við erum að setja fram og upplýsti um góðar undirtektir lífeyrissjóða, verkalýðshreyfingar og Samtaka atvinnurekenda um að koma að átaki og þá hugmynd að viðkomandi sveitarfélög leggi lóðir og gatnagerðargjöld fram sem hlutafé í eignarhaldsfélög sem lífeyrissjóðir og fleiri legðu fjármagn í. En hvað hefur gerst, virðulegur forseti? Hér eru hrikalegar tölur um leigu á markaði og þeim fjölgar stöðugt sem búa við bág kjör, ekki síst í húsnæðismálum og ekkert gerist í samræmi við þessa góðu viljayfirlýsingu sem sett var fram fyrir tveimur árum.

Herra forseti. Þessir hlutir taka allt of langan tíma. Ég tek undir það með hv. þm. Fólk sem er í biðröðum eftir húsnæði sættir sig ekki við aðgerðarleysi. Ágreiningur hefur verið innan ríkisstjórnarinnar um hvaða áherslur eigi að vera uppi. Annars vegar voru þeir sem vildu styðja félagslegt húsnæði með lágum vöxtum og hins vegar hinir sem vildu stofnstyrki, að til kæmu stofnstyrkir til félagslegra aðila. Hvorug leiðin hefur verið farin þannig að við stöndum frammi fyrir aðgerðarleysi stjórnvalda. Það er alveg rétt rifjað upp hjá hv. þm. að eftir að hugmyndir voru reifaðar um aðkomu lífeyrissjóðanna --- og ég ætla nú í fullri hógværð að nefna að það var ég sem setti það fram upphaflega á fundi hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, auk þess sem þetta hefur verið rætt í verkalýðshreyfingunni, ekki síst hjá BSRB --- þá fór í gang ákveðin umræða. En staðreyndin er sú að vaxtakjörin sem lífeyrissjóðirnir bjóða upp á eru of há. Það verður að halda þessum vöxtum í lágmarki. Ég segi að vextir, raunávöxtun í slíkum lánum má alls ekki undir nokkrum kringumstæðum fara yfir 4% og þyrfti í raun að vera enn lægri. Hins vegar hafa lífeyrissjóðirnir ekki treyst sér til að bjóða slík kjör.

Virðulegi forseti. Í tillögu okkar eiga vaxtaendurgreiðslur, stofnstyrkir og húsaleigubætur að tryggja að leigukjör verði viðunandi og hjá okkur er miðað við að leigukjör fari ekki yfir 6% af stofnverði íbúðar. Mér finnst ekki meginmál hvort við förum nákvæmlega þessa leið sem við erum að leggja til eða hvort við getum blandað saman góðum tillögum. En eitt er alveg víst og það er að brýna fyrir fólki að sem allra flestir á Alþingi taki höndum saman og reyni að leita þeirra úrræða sem duga þannig að viðunandi sé fyrir fólk að vera á leigumarkaði. Ég tók dæmi áðan um unga einstæða móður sem er að leigja íbúð í sveitarfélagi á félagslegum leigukjörum og leigan fyrir litla tveggja herbergja íbúð er 61.400 kr. Við getum rætt það fram og til baka hvernig kerfin eru og hvernig kerfin eigi að vera. En það blasir við að krónutala upp á 61.400 kr. er óviðunandi og að 19.500 í húsaleigubætur miðað við þessa leigu og miðað við lágmarkslaun, atvinnuleysisbætur og bætur almannatrygginga eru óviðunandi. Þess vegna þarf að endurskoða fjárhæðir húsaleigubótanna. Það þarf að fara í gegnum það hvernig við getum tekið á þessu máli og um það eigum við að taka höndum saman, þingið, sveitarfélögin, lífeyrissjóðirnir og allir sem að geta komið til að skapa það góða kerfi að fólk geti lifað hér af sínum lágu launum.

Herra forseti. Í rauninni er engu við þetta að bæta. Við erum alveg sammála. Það er hægt að fara mismunandi leiðir í tæknilegri útfærslu til þess að endurreisa félagslegt húsnæðiskerfi. Við erum ekki á þeirri skoðun að snúa klukkunni til baka þó mjög margt gott hafi verið í því kerfi sem við bjuggum við, heldur finna nýjar lausnir. Ég held að við séum að feta okkur inn í farveg sem geti fært okkur slíkar lausnir. Til þess þarf víðtækt samstarf eins og hv. þm. nefndi, verkalýðshreyfingar, stjórnmálaflokka, sveitarfélaga og ríkisvalds, og þá skiptir náttúrlega öllu hver heldur þar um stjórnartaumana og við erum svo ljónheppin að það verður kosið í vor.

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þingmönnum Samfylkingarinnar fyrir að vera með tillögur um það hvernig megi ná betri tökum á húsnæðiskerfinu. Ég vil nú samt sem stjórnarmaður í Íbúðalánasjóði segja að á vegum Íbúðalánasjóðs og stjórnvalda er mikið átak í gangi og er búið að vera sl. tvö ár til þess að auka framboð leiguhúsnæðis. Bara á þessu og síðasta ári er verið að byggja um 700 leiguíbúðir fyrir yfir 8 milljarða kr. og ýmis kjör eru í gangi. Farið var af stað með sérstakt átak með lífeyrisjóðunum m.a. Þetta átak er þrískipt, getum við sagt, þ.e. leiguíbúðir sem eru með 3,5% vexti, leiguíbúðir með 4,5% og svo eru leiguíbúðir með 4,9%. Þetta átak gerði ráð fyrir því að byggðar yrðu um 400 íbúðir á ári í fjögur ár, eða um 1.600 íbúðir. Við úthlutun á íbúðum í þessum flokkum hafa allir fengið það sem þeir báðu um, sérstaklega þá í þessum föstu vaxtaflokkum, þ.e. í 3,5% og 4,5% Þar hafa nánast allir fengið sem rétt áttu og þessi flokkur hefur að því er virðist þjónað tilgangi sínum. Ég sé að flutningsmenn gera ráð fyrir því að leigukostnaður megi ekki fara yfir ákveðið hámark og talað er um 6% af stofnkostnaði eða stofnverði íbúðar. Ef við lítum nú á leiguíbúð sem kostar 7 millj. með 3,5% vöxtum þá erum við að tala þar um að afborganir og vextir, þ.e. greiðslubyrði af íbúð með 7 millj. kr. láni, sé um 24.000 kr. á mánuði. Ef við gerum ráð fyrir því að þetta sé 100% lán þá eru 6% af þeirri tölu yfir 40.000. Ég get því ekki séð annað en að þessi 3,5% flokkur fullnægi þeim kröfum sem hv. flutningsmenn gera ráð fyrir að ná með þessu frv., að kostnaður við leigugreiðslur verði ekki yfir 6% af stofnverði íbúðar. Auðvitað fer þetta svo eftir vöxtum. Það eru ekki allir sem fá þessa vexti. En þessi 3,5% vaxtaflokkur er niðurgreiddur af ríkinu og 4,5% flokkurinn líka. Það hefur verið ágætissamkomulag við lífeyrissjóði um það hvernig ætti að fjármagna þetta dæmi og í sjálfu sér er ekkert vandamál að fjármagna það. Síðan er spurningin hvað lífeyrissjóðirnir vilja yfirleitt koma mikið inn í þetta. Þegar lífeyrissjóðirnir komu inn í þetta átak þá kröfðust þeir t.d. þess að fá fyrsta veðrétt í öllum íbúðunum. Það var út af fyrir sig dálítið sérstakt að lífeyrissjóðirnir skyldu krefjast þess að fá fyrsta veðrétt þegar um er að ræða leiguíbúðir og ekki hægt að ætla annað en þarna séu allir jafnréttháir og kostnaður allur í lágmarki þannig að veðin sem slík væru ekki í neinni hættu. En látum það nú vera. Ég lít svo á að átakið sem er í gangi sé að mestu leyti að metta þann leigumarkað sem er núna til og biðlista sem verið er að tala um að séu hérna inni. Það er verið að tala um biðlista síðan í apríl árið 2000. Ég get ekki séð annað en að verið sé að eyða þeim biðlistum mjög hratt. Nú er reyndar komið árið 2003 þannig að við getum ímyndað okkur að þessar 700 íbúðir sem voru í byggingu í fyrra og aðrar 700 á þessu ári muni fara langt í að eyða þeim og svo þeirri þörf sem hefur bæst við. Herra forseti. Ég vildi aðeins koma þessu að vegna þess að ég tel nausðynlegt að í þessari umræðu sé því til skila haldið sem komið hefur verið af stað af hæstv. félmrh. og ríkisstjórn þó menn fagni því að sjálfsögðu þegar nýjar hugmyndir koma um það hvernig eigi að leysa þetta öðruvísi og ef þær tillögur eru betri geri ég fastlega ráð fyrir því að menn séu tilbúnir til að skoða þær í fullri alvöru.

Herra forseti. Af ræðu hv. þm. að dæma virðist hann harla ánægður með ástandið á leigumarkaðnum og virðist í engu deila skoðun með okkur á því neyðarástandi sem er á markaðnum og þeir sem við þurfa að búa hafa marglýst yfir. Það er ekki að ástæðulausu sem bæði BSRB og ASÍ hafa verið að kalla eftir átaki í uppbyggingu leiguíbúða. Það er ekki svo að biðlistarnir séu að styttast. Ég bið hv. þm. að athuga það. Þeir hafa verið að lengjast. Um 2.000--3.000 manns eru á biðlistum. Ástæðan er fyrst og fremst sú vaxtahækkun sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir á leiguíbúðum. Það er hægt að byggja hér þúsundir leiguíbúða á kjörum sem fólk ræður ekki við eins og þessi ríkisstjórn hefur verið að gera. Það gagnast bara ekki þeim 2.000--3.000 einstaklingum og fjölskyldum sem nú bíða eftir leiguíbúðum. Það er töluverður munur á núverandi ástandi og því þegar jafnaðarmenn stjórnuðu vegna þess að þá var láglaunafólki gefinn kostur á því líka að eignast húsnæði með því að við niðurgreiddum vexti til uppbyggingar á félagslegum íbúðum. Við lánuðum fólki 90% lán með 2,4% vöxtum til eignar\-íbúða og sátt var um það hjá þeim sem þá stjórnuðu að hafa bara 1% vexti á leiguíbúðum. Nú er fólki boðið upp á 3,5% vexti og 4,5% vexti ef um félagasamtök er að ræða, en 3,5% hjá öðrum, og síðan 5,6% í viðbótarlán og það eru engar smábreytingar sem verða hér á vaxtakjörum. Hv. þm. ber saman hver leigukjörin mundu verða og segir að þetta sé sambærilegt við 3,5% vexti. Við segjum að leiga á þriggja herbergja íbúð muni verða 24--30 þús. á mánuði. Við erum þá að gera ráð fyrir ýmsum öðrum aðgerðum sem hv. þm. hefur ekki tekið tillit til, eins og að stimpilgjöld falli niður hjá framkvæmdaraðilum leiguíbúða og jafnframt kannað hvort veita eigi afslátt af gatnagerðargjöldum o.s.frv. Við erum því að tala um margþættar aðgerðir. En það er auðvitað líkt sjálfstæðismönnum, herra forseti, að þeir hafa aldrei neinar áhyggjur af fólki sem er á leigumarkaðnum og það hefur komið fram í máli hv. þm.

Herra forseti. Mér finnst þetta högg undir beltisstað hjá hv. þingmanni og alls ekki í takt við það sem ég sagði. Ég sagðist einfaldlega fagna því ef menn væru með tillögur sem gætu komið betur til móts við fólk. Ég benti á það sem gert hefur verið. Það er búið að gera ýmislegt til þess að eyða þeim biðlistum sem voru komnir fyrir tveimur árum. Ég get því ekki séð að hv. þingmaður hafi ástæðu til að fyrtast eitthvað við því þótt komið sé hér með tölur. Tölurnar tala sínu máli. 3,5% vextir eru miðaðir við leiguíbúðir sem sveitarfélögin byggja. Það eru sveitarfélögin sem ættu síðan að úthluta þeim og standa straum af þeim kostnaði. Þau hafa alla möguleika til að veita þau kjör sem þeim sýnist. Það snýr að sjálfsögðu að sveitarfélögunum að fella niður gatnagerðargjöld. Mér fyndist alveg athugandi í þessu tilfelli að fara fram á það við sveitarfélögin til þess að geta lækkað leigu. Að ég deili ekki áhyggjum hv. þingmanns yfir neyðarástandi á markaði --- auðvitað hef ég fulla samúð með fólki sem á ekki þak yfir höfuðið eða er í miklum vandræðum. Og það er náttúrlega ástæðan fyrir því að menn hafa gripið til ýmissa aðgerða. Það er alveg full ástæða fyrir hv. þingmann að viðurkenna að búið er að gera ýmislegt. Hún hefur kannski átt einhvern þátt í því að ýta á að það yrði gert. En að byggja 700--800 íbúðir á ári í tvö ár og vera með áætlun til næstu fjögurra ára um enn frekari leiguíbúðauppbyggingu er náttúrlega mikil viðleitni til þess að lina þetta ástand.

Herra forseti. Þegar við ræddum fátækt um daginn vísaði hæstv. forsrh. bara vandanum yfir á sveitarfélögin. Það er alveg ljóst að fjárhagsaðstoð hefur blásið út hjá sveitarfélögunum vegna þess að ríkisvaldið hefur skert kjör lífeyrisþega og atvinnulausra og ekki greitt þeim þær bætur og þann lífeyri sem samræmist hækkun á launavísitölu. Þess vegna hefur fjárhagsaðstoð sveitarfélaga blásið út, og hæstv. forsrh. segir að fátækt sé bara málefni þeirra. Mér heyrðist þess sama gæta hjá hv. þm. Kristjáni Pálssyni. Hann segir: ,,Ja, vextirnir eru svona háir en sveitarfélögin geta þá gert sitt til þess að þurfa ekki að hækka leiguna.`` Vandanum er bara vísað yfir á sveitarfélögin og það leysir ekki neyð þess fólks sem er á biðlistunum. Og það er rangt hjá hv. þingmanni að biðlistarnir hafi styst. Þeir hafa þvert á móti verið að lengjast vegna þess að þeim fjölgar sem geta ekki nýtt sér það sem annars er í boði hjá Íbúðalánasjóði, þ.e. þessi viðbótarlán eða bara húsbréfakerfið almennt. Við eigum að viðurkenna að það þurfi að vera valkostir í húsnæðismálum, raunverulegir valkostir með viðráðanlegum kjörum fyrir alla hópa fólks hvar sem þeir standa í tekjuskalanum. Það sem því miður hefur ekki verið gert hér á landi á síðustu árum er að viðurkenna að hópar eru mismunandi settir í þjóðfélaginu. Við erum með allt of stóran hóp sem þarf að lifa af kannski 90 þús. upp í 140--150 þús. á mánuði. Þetta er mjög stór hópur, og hann getur ekki með góðu móti eignast þak yfir höfuðið heldur er ofurseldur leigumarkaðnum. Það þýðir ekki að bjóða þessu fólki upp á það að vextir séu frá 3,5% upp í nærri markaðsvexti sem mér heyrist að stefnt sé að vegna þess að alltaf er verið að draga úr niðurgreiðslum til leiguíbúða. Ég þykist vita að hv. þingmaður hafi einhvern skilning á þessu máli en því miður hefur hann stutt aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem hafa torveldað fólki á leigumarkaðnum að eignast íbúðir á viðráðanlegum kjörum.

Hv. þm. er snillingur að snúa út úr. Ég verð að segja eins og er að það er út í bláinn að ég hafi sagt að ég vildi snúa vandanum einfaldlega yfir á sveitarfélögin. Það er náttúrlega alls ekki það sem ég sagði. Ég sagði að sveitarfélögunum væri í lófa lagið að fella niður fasteignagjöldin eða gatnagerðargjöldin ef þau kærðu sig um það. Það er þeirra tekjustofn. Auðvitað er það þeirra að taka ákvörðun um það, nema hv. þm. ætli sér að setja lög um að sveitarfélögin megi ekki leggja gatnagerðargjöld á leiguíbúðir. Vel má vera að það sé meiningin. Ég veit bara að sveitarfélögin kvarta mjög yfir því að sífellt sé verið að skerða tekjustofna þeirra og ég geri ekki ráð fyrir að þeir peningar verði teknir frá þeim öðruvísi en tapið verði þá bætt. Ef ég skoða t.d. kostnað við leigu á einni íbúð --- þegar við fáum það út að 7 millj. kr. skuld með 3,5% vöxtum geti verið um 25 þús. kr. greiðslubyrði á mánuði er hún aðeins lægri en með þessum 6% sem hv. þm. talar um að eigi að vera hámark leigu miðað við stofnkostnað íbúða. Auðvitað yrði því 1% vaxtakostnaður lægri. Það þýddi lægri leigu. En þessi 6% sem hv. þm. talar um í sinni tillögu leiðir einfaldlega til þess að það gæti alveg orðið 42 þús. kr. leiga af 7 millj. kr. íbúð.

Það eru aðrar aðgerðir sem ...

Þess vegna get ég ekki séð að mikill munur sé á því hvað hv. þm. ætlar að leggja á sem hámarksleigu og þeirri leigu sem væri hægt að taka af íbúðum sem eru núna í byggingu upp á 3,5% vexti. Ég ætla ekki að fara að deila við hv. þingmann um annað sem ekki kemur þessu við beinlínis eins og viðbótarlán og kjör aldraðra og annarra. Það er önnur umræða. Í þessu máli er ýmislegt verið að gera. Ég get samt alveg tekið undir það að eflaust má gera betur og það er sífellt verið að reyna það.

Herra forseti. Menn skulu ekki tala af léttúð um prósentustigin í húsnæðiskerfinu. Hvert prósentustig vegur æðiþungt þegar milljónirnar eru orðnar margar. Þegar þær eru t.d. orðnar 10 erum við að tala um hvert prósentustig upp á 100 þús. kr. Og 3,5% vextir, þegar milljónirnar eru 10, eru 350 þús. kr. á ári. Það sem byggingaraðilarnir sem sjá fyrir félagslegu leiguhúsnæði segja er að þessi vaxtakostnaður sé óheyrilega mikill. Við skulum ekki gleyma því heldur að við erum ekki að tala um þessa tölu eina því hér erum við að tala um raunávöxtun, vexti ofan á verðbólgu. Og nú er það náttúrlega háð því hvernig fyrirtækjunum vegnar í ólgusjó efnahagslífsins hvort þau halda í við verðbólguna. En við erum að tala um verðbólgu og svo þennan vaxtakostnað ofan á verðbólguna. Þegar lífeyrissjóðirnir eru annars vegar er staðreyndin sú að þeim var með lögum sem samþykkt voru á Alþingi árið 1996 búinn mjög strangur rammi, því miður, illu heilli. Þá var þeim gert lögum samkvæmt að fjárfesta jafnan þar sem ávöxtun væri mest, þar sem vextirnir væru mestir, að því tilskildu að vísu að um trygga ávöxtun væri að ræða. Þeir eiga lögum samkvæmt alltaf að sækja eftir hámarksávöxtun. Er þetta gott? Er þetta ekki til góðs fyrir lífeyrisþegana sem eiga aðild að sjóðnum? Nei, ekki endilega. Þegar dæmið er gert upp byggja lífeyrissjóðirnir endanlega afkomu sína á því efnahagsumhverfi sem þeir eru sprottnir úr. Þeir eru núna í ríkara mæli en áður farnir að fjárfesta í fyrirtækjum, í verðbréfum, einfaldlega vegna þess að hið opinbera vill ekki kaupa af þeim fjármagnið, er að reyna að losa sig við allar skuldir og vill ekki koma að neinu félagslegu átaki í samfélaginu, þar á meðal uppbyggingu húsnæðiskerfisins. Þá leita lífeyrissjóðirnir út í efnahagslífið til fjárfestinga og ef þeir í græðgi sinni reisa mjög háar vaxtakröfur eru þeir jafnframt að reisa mjög háar kröfur á því sama efnahagslífi og þeir eiga síðan allt sitt undir komið að vegni vel. Þetta er nú bara samhengi hlutanna. Þess vegna ættu það að vera hagsmunir lífeyrissjóðanna að halda vöxtum hófstilltum í samfélaginu almennt þannig að þeir spenni ekki bogann of hátt fyrir fyrirtækin og heimilin sem síðan leita á þeirra náðir eftir fjármagni. Mér finnst á síðustu árum að lífeyrissjóðirnir hafi ekki kunnað sér hóf í þessu efni. Hins vegar er eðlilegt og sjálfsagt og nauðsynlegt að lífeyrissjóðirnir tryggi það fjármagn sem þeim er treyst fyrir. Ég held að þessar tillögur sem hér eru og sem ég hef talað fyrir fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og fyrir hönd verkalýðshreyfingarinnar um sameiginlegt átak lífeyrissjóða og hins opinbera til að endurreisa hér félagslegt húsnæðiskerfi í breyttri mynd frá því sem það áður var séu til góðs fyrir alla aðila, líka lífeyrissjóðina. Ég vék að tillögum sem fram hafa komið frá BSRB. Þær voru settar fram um miðjan nóvember og ríma mjög við það sem hér hefur verið sagt og mjög við það sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur lagt áherslu á í málflutningi sínum, nú nýlega á mjög fróðlegri ráðstefnu sem flokkurinn efndi til um velferðarmál ekki alls fyrir löngu þar sem húsnæðismálin komu mjög við sögu. Þar er tónninn sá að það eigi að reyna að samræma stuðninginn á milli þeirra sem annars vegar kaupa húsnæði og hins vegar hinna sem leigja það, eins konar húsnæðisbótakerfi. Um það hefur verið fjallað af okkar hálfu í alllangan tíma. Síðan gerir BSRB ráð fyrir því að lífeyrissjóðirnir taki um það skuldbindandi ákvörðun að tryggja með kaupum á húsbréfum að afföllum verði haldið í lágmarki. Þetta er lykilatriði sem ég vék að áðan og ætla ekki að eyða fleiri orðum að núna. Lífeyrissjóðirnir sjái félagslegum byggingaraðilum fyrir lánsfjármagni með 4% raunávöxtun að hámarki að því tilskildu að ríkið gangist í ábyrgð fyrir lánin. Hér eru nefnd 4% en eins og ég gat um áðan er það of hátt hlutfall fyrir félagslega aðila til að byggja afkomu sína á og sjá fólki fyrir skaplegri leigu. Aðrir þættir þurfa einnig að koma inn og þar kæmi stuðningurinn við leigjandann í húsnæðisbótum annars vegar og hins vegar í stofnstyrkjum frá hinu opinbera til félagslegra aðila. Hér er nefnt að sveitarfélög tryggi nægjanlegt framboð af lóðum til félagslegra byggingaraðila og kanni með hvaða hætti unnt sé að greiða fyrir hraðvirkum framkvæmdum. Sveitarfélög veiti byggingaraðilum sem reisa leiguhúsnæði á félagslegum forsendum tímabundinn afslátt á gjöldum til sveitarfélagsins. Í síðasta liðnum í þessari tillögusmíð BSRB sem kynnt var um miðjan nóvembermánuð segir, með leyfi forseta: ,,Þar sem biðlistar eru eftir leiguhúsnæði hafi viðkomandi sveitarfélög frumkvæði að því að reisa eða kaupa húsnæði til útleigu í samræmi við lagaskyldu sveitarfélaganna.`` Þetta er náttúrlega grundvallaratriði, að sveitarfélögin gleymi því ekki að þau hafa þarna lagalega skyldu. Þau hafa lagalega skyldu til að sjá fólki fyrir húsnæði. Hér á enginn að vera án húsnæðis þannig að húsnæði á að sjálfsögðu að vera í forgangsröð hvers sveitarfélags ef fólk býr við þær aðstæður sem eru hér víða á suðvesturhorninu. Ég verð að segja það, herra forseti, að ég hefði kosið að hluta af því fjármagni sem hér hefur verið ráðstafað til vegagerðar í tillögum ríkisstjórnarinnar nýlega hefði verið veitt inn í húsnæðiskerfið, t.d. í stofnstyrki til félagslegra aðila til að reisa félagslegt leiguhúsnæði. Það hefði komið að gagni varðandi þau markmið að tryggja atvinnu og slá á atvinnuleysið en hefði, held ég, verið skynsamlegri ráðstöfun, a.m.k. hefði það átt að vera inni í þeirri blöndu sem þessu fjármagni var ráðstafað til.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. sem fjallar um reynslulausn. Þessa þáltill. er að finna á þskj. 857. Hún er mál nr. 517. Flm. eru auk mín hv. þingmenn Jónína Bjartmarz, Guðrún Ögmundsdóttir og Ögmundur Jónasson. Þáltill. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að skipa nefnd til að kanna og gera úttekt á veitingu reynslulausnar skv. 40.--42. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Kannað verði m.a. hversu algengt er að beita því úrræði, hvernig háttað er eftirliti með því að skilyrði reynslulausnar séu haldin og hversu mörg brot eru framin af einstaklingum á reynslulausn. Jafnframt verði sérstaklega kannað hvort ástæða sé til þess að breyta framkvæmd reynslulausnar á þann veg að það verði hlutverk dómara að ákveða hvort fangi skuli látinn laus til reynslu í stað Fangelsismálastofnunar ríkisins, sbr. 1. mgr. 40. gr. almennra hegningarlaga.`` Í greinargerðinni segir m.a., með leyfi forseta: Reynslulausn er stjórnsýsluákvörðun sem fólgin er í því að fangi er látinn laus til reynslu þegar hann hefur afplánað tiltekinn hluta dæmds refsitíma. Samkvæmt heimild í 1. mgr. 40. gr. almennra hegningarlaga getur Fangelsismálastofnun ríkisins þannig ákveðið að fangi skuli látinn laus til reynslu þegar hann hefur afplánað 2 / 3 hluta refsitímans. Reynslan hefur verið sú að nær allir fangar fá reynslulausn ef þeir uppfylla skilyrði 40. gr. almennra hegningarlaga og eiga ekki mál í refsivörslukerfinu, þ.e. eiga ekki ódæmt í málum sem eru til meðferðar hjá lögreglu, ákæruvaldi eða dómstólum á þeim tíma þegar umsóknir þeirra um reynslulausn koma til afgreiðslu. Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, er hér á landi byggt á þrískiptingu ríkisvaldsins. --- Það þekkjum við vel. --- Þannig fara Alþingi og forseti Íslands saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnvöld fara með framkvæmdarvaldið og dómendur fara með dómsvaldið. Hugsunin á bak við þrígreiningu ríkisvaldsins er sú að hver aðili --- þ.e. dómsvaldið, löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið --- fari með sína grein þess. Með 1. mgr. 40. gr. almennra hegningarlaga á sér hins vegar stað framsal valds frá dómsvaldi til framkvæmdarvalds. Þar er stjórnsýsluaðila þ.e. í 40. gr. falið að endurskoða ákvörðun dóms og breyta dómsorði sem upp hefur verið kveðið hjá innlendum dómstóli. Framsal valds á milli þriggja þátta ríkisvaldsins er í ósamræmi við það sem stjórnskipan landsins byggist á. --- Þ.e. að mínu mati. --- Í framkvæmd hefur verið reynt að sporna við slíku framsali eftir fremsta megni þó svo að hægt sé að réttlæta slíkt í einhverjum tilvikum. Er hér sérstaklega átt við skýrt afmarkaðar og lögákveðnar reglugerðarheimildir ráðherra, þar sem erfitt er í framkvæmd að breyta lögum í hvert sinn sem útfæra þarf nánar tilgreindar reglur í gildandi löggjöf. Í þessu samhengi, herra forseti, má velta því fyrir sér hvort ein leiðin við þessa endurskoðun verði sú að dómurum beri að kveða á um það hvort viðkomandi fangi eigi möguleika á reynslulausn eða ekki og þannig, ef við reynum að líkja þessu við Alþingi, að veita í rauninni framkvæmdarvaldinu reglugerðarheimild til að nýta þetta stjórnsýsluúrræði. En það er alveg ljóst að í augum flutningsmanna er 40. grein, þessi stjórnsýsluákvörðun sem reynslulausn er, ákveðið inngrip inn í dómsvaldið og því erum við flutningsmenn að leggja til að farið verði mjög vel yfir öll þessi atriði sem eru tiltekin í þáltill. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að kannað verði gaumgæfilega hvort rétt sé að takmarka það framsal valds sem á sér stað í 1. mgr. 40. gr. almennra hegningarlaga. Þannig má færa sterk rök fyrir því að óeðlilegt sé í ljósi þess sem að framan greinir að framkvæmdarvaldshafi --- í þessu tilviki Fangelsismálastofnun ríkisins --- geti breytt uppkveðnum dómi. Jafnframt telja flutningsmenn nauðsynlegt að fram fari nákvæm könnun á reynslulausn í heild sinni sem refsigæsluúrræði og sérstaklega verði þá hugað að þeim atriðum sem hér hafa verið nefnd, ekki síst í ljósi þeirra ofbeldisbrota sem framin hafa verið undanfarið. Í þessu samhengi hefur samfélagsþjónusta einnig verið oft nefnd. Það er kannski óháð þessu. Engu að síður má líkja því við þetta mál. Það er í rauninni úrræði líka sem Fangelsismálastofnun getur veitt föngum sem hafa fengið dóm, sex mánuði eða styttri. Hafa dómstólar m.a. bent á og merkar ritgerðir í lagadeild Háskóla Íslands hafa verið ritaðar um það, að þetta vald, þ.e. að ákveða hver eigi að meta það að viðkomandi fangi eigi að falla undir samfélagsþjónustu, eigi að heyra undir dómstóla líka, því að mörgu leyti er um það sama að ræða. Þetta er ákveðið inngrip inn í dómsvaldið. En það er kannski seinni tíma mál. Hér erum við að ræða um reynslulausnina og ef maður veltir fyrir sér því ferli þegar reynslulausnin er tekin til skoðunar venjulega eftir 2 / 3 af afplánuðum tíma þá verður maður að huga að þeim sem hafa komið áður að málinu. Það eru dómstólar. Þeir hafa hlýtt á allan málflutning. Þeir hafa séð skýrslur. Það eru þeir sem hafa metið sekt eða sýknu og þeir meta líka hvað kemur til álita við dómsúrlausn, hvort atriði komi til refsihækkunar eða refsilækkunar. Það verður að segjast eins og er að þá er Fangelsismálastofnun yfirleitt ekki viðstödd flutning málsins og getur því ekki í rauninni metið af hverju viðkomandi fangi eigi að fá reynslulausn eða ekki. Því má í rauninni segja að óeðlilegt sé að þeir sem koma að þessari ákvörðun um reynslulausn hafi ekki einhvern tíma áður komið að viðkomandi sakamáli. Síðan má líka tengja þetta enn þá stærra máli en það er um refsingar almennt og hvort að þyngja eigi refsingar. Það er alveg ljóst að meðan þetta stjórnsýsluúrræði er til staðar --- og menn átta sig kannski ekki alveg á hvenær því er beitt --- þá sjá menn að þegar verið er að auka refsiramma segjum úr sex árum í átta ár eða átta árum í tíu ár, þá gefur það ekki alveg rétta mynd af raunverulega afplánuðum tíma. Það er ekki hinn eðlilegi tími sem er kveðinn upp. Segjum að dómari kveði upp sex ára dóm. Þá er mjög líklegt að viðkomandi komi út eftir fjögur ár. Ég held í ljósi þessa alls, herra forseti, að mikilvægt sé að hér verði um gegnsæi að ræða og að það verði að fara vel yfir það sérstaka og í rauninni óeðlilega ástand sem er fólgið í því að reynslulausn er stjórnsýsluákvörðun en ekki ákvörðun dómara. Ég held að rétt sé að fara einmitt þá leið sem flutningsmenn benda á, þ.e. að skipuð verði nefnd fagmanna til að kanna og gera úttekt á veitingu reynslulausnar og sérstaklega til þess, eins og ég gat um áðan, að auka gegnsæi í réttarkerfinu og ekki síður að auka réttaröryggi kerfisins.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þessa þáltill. sem ég styð heils hugar enda er ég einn af flm. Ég þakka 1. flm., hv. þm. Þorgerði K. Gunnarsdóttur, fyrir það frumkvæði sem hún tók í þessu máli. Ég vona hins vegar að nefndin sem við erum að gera tilögu um að fari í saumana á þessu máli vinni á hraðvirkari hátt en ýmsar nefndir gera í kerfinu. Vísa ég þar í nefnd sem hefur endurskoðun laga um meðferð opinberra mála m.a. með höndum og vísa ég þar í þingmál sem ég hafði frumkvæði að hér í fyrra, þar sem ég vildi láta endurskoða ákvæði þess efnis að Hæstiréttur geti tekið nánast á geðþóttavísu ákvörðun um hvort máli úr undirrétti er vísað til Hæstaréttar. Þetta á við um mál sem eru undir tiltekinni sektarsummu sem er þó allhá. Við urðum sammála um það í allshn. að vísa málinu til þessarar nefndar til skoðunar. Ég hef innt hæstv. dómsmrh. eftir því hvað líði vinnunni í þeirri nefnd. En hún hefur ekki getað gert annað en að reyna að reka á eftir nefndinni og geri ég það hér með, nota ég tækifærið til þess. Um efnisatriði þessa máls hefur hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir flutt ágæta ræðu hér þannig að ekki þarf að endurtaka það. Það sem mér finnst vera grundvallaratriði í þessu er að framkvæmdarvaldið á ekki að geta tekið ákvörðun sem breytir dómi eða niðurstöðu dóms. Að sjálfsögðu á að vísa málinu aftur inn á það svið til að breyta dómnum. Þetta finnst mér vera grundvallaratriðið í þessu máli, sem ég styð.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aðgang allra landsmanna að GSM-farsímakerfinu. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson og hv. þm. Þuríður Backman. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að beita sér í krafti eignarhluta ríkisins í Landssíma Íslands fyrir því að fyrirtækið setji sér það markmið og hefjist þegar handa um að tryggja öllum landsmönnum aðgang að GSM-farsímakerfinu. Jafnframt felur Alþingi ráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp til breytinga á fjarskiptalögum þess efnis að GSM-farsímakerfið verði skilgreint sem öryggis- og neyðarkerfi í byggð og á aðalþjóðvegum landsins.`` Með þessari till. til þál. fylgir greinargerð sem ég ætla einnig að gera grein fyrir: Þess er skemmst að minnast að að morgni jóladags á nýliðnu ári olli þrumuveður á Austfjörðum því að GSM-kerfi Landssímans á Fáskrúðsfirði datt út. Kerfið lá niðri til klukkan fjögur síðdegis. Sú kerfisbilun sem þarna varð hafði að sjálfsögðu óþægindi í för með sér og má hrósa happi að afleiðingar urðu ekki grafalvarlegar. Kerfið er notað til að kalla út lögreglu, slökkvilið og björgunarsveitir og því ljóst að illa hefði getað farið ef slys eða eldsvoða hefði borið að höndum. Nefna má fleiri hliðstæð dæmi úr flestum héruðum landsins. Virðulegi forseti. Framangreint dæmi sýnir hversu mikilvægt það er að fjarskipti séu traust. GSM-kerfið hefur vaxið jafnt og þétt á undanförnum árum og almenningur sem og opinberir aðilar treysta á það í æ ríkari mæli. Nokkuð vantar þó upp á að kerfið nái til allra landsmanna. Þá er það algjörlega undir símrekanda komið hversu hratt brugðist er við bilunum í kerfinu en slíkt getur haft verulega þýðingu í öryggistilliti. Í því tilviki sem hér var nefnt og kom upp á Fáskrúðsfirði var það til að mynda gagnrýnt hversu seint Landssíminn brást við biluninni þótt ekki verði lagt mat á það hér hvort sú gagnrýni eigi við rök að styðjast. Það er hins vegar alveg ljóst að samkeppnishæfni búsetu og atvinnulífs er mjög háð nútímafjarskiptum. Notkun GSM-farsíma hefur breiðst hratt út, einkum meðal ungs fólks og í viðskiptalífinu. Samkvæmt upplýsingum Póst- og fjarskiptastofnunar eru nú um 235 þús. GSM-farsímanúmer í notkun hér á landi. Það að svæði í byggð séu í GSM-símasambandi er í huga fjölmargra einn af mælikvörðum á það hvort nútíminn hafi haldið þar innreið sína. GSM-símasamband er afar mikilvægt fyrir eflingu ferðaþjónustu og viðskipta í hinum dreifðu byggðum landsins. Ferðafólk og vegfarendur vítt og breitt um landið treysta á að í byggð og á helstu þjóðvegum sé GSM-símasamband. Það er því gríðarlegt hagsmunamál fyrir atvinnulífið og alla íbúa þessa lands að eiga greiðan og öruggan aðgang að nútímafjarskiptum. Annað felur í sér hreina mismunun. Gagnvart svo mikilvægri almannaþjónustu sem GSM-símafjarskipti eru nú orðin eiga íbúar landsins alls að búa við jafnrétti óháð búsetu hvað varðar aðgengi að þessari þjónustu. Í þessu samhengi verður jafnframt að leggja áherslu á að ekki verði slegið slöku við í að efla gæði og öryggi annarrar fjarskiptaþjónustu, svo sem í almenna símkerfinu og NMT-farsímakerfinu. Ljóst er að talsverður kostnaður fylgir því að tryggja öllum landsmönnum aðgang að GSM-kerfinu og því augljóst að víða verður það ekki rekið á viðskiptagrunni frekar en mörg önnur almannaþjónusta vítt og breitt um landið. Því er nauðsynlegt og eðlilegt að gera þá kröfu að ríkisvaldið tryggi öllum íbúum þjóðarinnar jafnt aðgengi að þessari þjónustu. Unnt er að tryggja hámarksöryggi og útbreiðslu GSM-farsímakerfisins með ýmsum hætti. Nærtækast er einfaldlega að fela Landssíma Íslands, sem er að nær öllu leyti í eigu þjóðarinnar, að ráðast í verkefnið. Með því t.d. að lækka arðsemiskröfuna sem gerð er til fyrirtækisins má ná markmiðinu án þess að veita til þess fé úr ríkissjóði. Hvað varðar aðra hluthafa í félaginu þarf að vera tryggt að þeir eigi innlausnarrétt á hendur ríkinu á sínum hlutum. Hugnist mönnum ekki sú leið sem að framan greinir má tryggja útbreiðslu kerfisins með alþjónustukvöðum en slíkar kvaðir falla að uppbyggingu þeirra fjarskiptalaga sem nú eru í gildi. Verði sú leið farin hlýtur að teljast eðlilegt að fela Landssímanum að sjá um að uppfylla slíkar kvaðir enda rekur fyrirtækið stærstan hluta þess fjarskiptakerfis sem fyrir er í landinu. Skilgreining GSM-farsímakerfisins sem öryggis- og neyðarkerfis í fjarskiptalögum leiðir sjálfkrafa til þess að tryggja verður þjónustuna, annaðhvort með því að fela Landssímanum að sjá um hana eða með alþjónustukvöðum sem jafnframt yrðu að öllum líkindum lagðar á Landssímann. Virðulegi forseti. Ég hef hér gert grein fyrir þessari þáltill. og grg. sem henni fylgir. Ég vil árétta að ekki liggur fyrir nein skilgreind áætlun um uppbyggingu á GSM-fjarskiptakerfinu í landinu. Í svari frá hæstv. samgrh. við fsp. frá Guðmundi Árna Stefánssyni fyrr í vetur sagði ráðherra, með leyfi forseta: ,,Landssími Íslands gefur ekki upp, frekar en hin fjarskiptafyrirtækin, neinar áætlanir um stórbætt skilyrði GSM-farsímanotenda enda nær dreifikerfið yfir það stóran hluta landsins að erfitt er að finna möguleika til stækkunar kerfisins sem líklegt er að skili fyrirtækinu fullnægjandi arðsemi, eins og sagði í svari fyrirtækisins.`` Það er því ljóst að það sem stendur hér í vegi fyrir frekari og hraðari útbreiðslu á GSM-farsímakerfinu er arðsemiskrafa Landsímans, arðsemiskrafan sem ríkisvaldið gerir á hendur Landssímanum til starfsemi sinnar til að fá af henni aukinn arð. Því er hér lagt til að arðsemiskröfuna megi lækka en jafnframt setja þessar alþjónustukvaðir eða kvaðir á Landssímann að byggja upp farsímakerfið. Það kom einnig fram í umræðum um fjarskiptamál fyrr í vetur að NMT-farsímakerfið er í óvissu og framtíð þess, bæði hvað varðar þróun og endurnýjun. Í viðtali við forstjóra Landssímans, Brynjólf Bjarnason, sem birtist sunnudaginn 12. janúar í Morgunblaðinu segir hann um NMT-kerfið þegar hann var spurður hvort verið sé að leggja það kerfi niður í öðrum löndum, með leyfi forseta: ,,Það er erfitt að svara því nú hvað NMT-kerfið lifir lengi. Síminn er með rekstrarleyfi til ársins 2007. Við eigum orðið í vanda með að fá ný NMT-símtæki og í haust auglýstum við í Finnlandi eftir notuðum tækjum. Framleiðsla á NMT-símum fer minnkandi. Það er ekki hægt að svara því nú hvað tekur við af NMT-kerfinu, hvort það verður örbylgja eða Tetra-kerfið.`` Þess vegna er alveg ljóst, herra forseti, að það verður að taka stefnumörkun varðandi þessi farsímakerfi. GSM-símkerfið hefur nú þegar náð gríðarlegri útbreiðslu, eins og ég hef hér rakið, og það liggur því beint við nú að gera það hluta af alþjónustukvöðum í þjónustu fjarskipta og vinna framkvæmdaáætlun sem miðar að því að GSM-farsímakerfið verði tiltækt í byggð og á aðalþjóðvegum landsins. Herra forseti. Þetta er orðið svo inngreypt í þjóðarsálina má segja hvað varðar GSM-farsímakerfið að allir búast við því eða mjög stór hluti þjóðarinnar býst við því að hann eigi aðgang að því. Meira að segja neyðarkerfið býst við því. Ég get sagt litla sögu. Norður á Ströndum þar sem ekki er GSM-farsímakerfi varð bílslys og var farið heim á næsta bæ til þess að tilkynna til Neyðarlínunnar að slys hefði orðið. Sá sem svaraði í Neyðarlínunni sagði: ,,Við viljum helst að það sé hringt úr GSM-síma, geturðu ekki hringt úr GSM-síma?`` --- ,,Ja, það er bara ekkert GSM-símasamband hér.`` --- ,,Já, en við viljum helst að það sé hringt úr GSM-síma því að þá getum við staðsett viðkomandi. Ef þú hringir úr svona venjulegan síma getum við ekki staðsett hann.`` Meira að segja í þessu neyðarkerfi sem er til að svara er svo fullkomlega gengið út frá því að GSM-símkerfið sé til staðar og ekki einu sinni þar átta menn sig alltaf á að svo er ekki. Herra forseti. Meginrök fyrir þessari þáltill. eru þau að fjarskiptakerfi eins og GSM-kerfi skiptir miklu máli hvað varðar jafnrétti til búsetu og viðskipta hvar sem er á landinu. Þetta er einn mikilvægasti þátturinn í að styrkja og efla atvinnu- og viðskiptalíf um allt land og er jafnframt hluti af öryggis- og viðvörunarkerfi í byggð og á aðalþjóðvegum landsins. Það vill svo vel til, herra forseti, að fyrir þinginu liggur tillaga, einnig frá okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, um breiðbandsvæðingu landsins þar sem við leggjum áherslu á að að leggja breiðband um allt land og að Landssímanum verði einnig falið það verkefni. Það er þá hluti af þeirri sömu heild að tryggja öflugt og gott fjarskiptakerfi sem allir landsmenn eigi aðgang að. Fyrir nokkrum dögum var mælt fyrir stjfrv. um breytingu á lögum um fjarskipti. Þær lagabreytingar eru nú í hv. samgn. til meðferðar og þar gefst einmitt tækifæri til að taka þetta mál, GSM-farsímakerfið, GSM-þjónustuna, inn í þau lög og gera þau að hluta af alþjónustuskyldu. Við setjum okkur það markmið að GSM-farsímaþjónusta standi innan skamms til boða og verði aðgengileg fyrir alla íbúa landsins í byggð og á aðalþjóðvegunum. Virðulegi forseti. Ég legg svo til að að umræðu lokinni verði þessari tillögu vísað til hv. samgn.

Virðulegi forseti. Við fjöllum um till. til þál. um aðgang allra landsmanna að GSM-farsímakerfinu. Ég ætla aðeins að fara nokkrum orðum um hana en hv. þm. Jón Bjarnason hefur farið yfir grg. hennar. Ég er meðflm. að henni ásamt hv. þm. Jóni Bjarnasyni og Þuríði Backman. Tillagan fjallar um að Alþingi álykti ,,að fela samgönguráðherra að beita sér í krafti eignarhluta ríkisins í Landssíma Íslands fyrir því að fyrirtækið setji sér það markmið og hefjist þegar handa um að tryggja öllum landsmönnum aðgang að GSM-farsímakerfinu. Jafnframt felur Alþingi ráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp til breytinga á fjarskiptalögum þess efnis að GSM-farsímakerfið verði skilgreint sem öryggis- og neyðarkerfi í byggð og á aðalþjóðvegum landsins``. Virðulegi forseti. Ég held að hér sé um mjög mikilvægt mál að ræða. Eins og menn vita hefur orðið gjörbreyting á áherslum og stjórn Landssíma Íslands eftir þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að fyrirtækið skyldi selt. Stjórnin vinnur nú eftir öðruvísi áherslum þar sem kappkostað er að allar deildir og öll starfsemi Símans skili fullnægjandi arðsemi, eins og það er orðað, sem lið í því að gera fyrirtækið markaðshæft. Við vitum öll að þessi aðferðafræði leiðir til þess að uppbygging stöðvast á hlutum eins og GSM-væðingu landsins á þeim svæðum þar sem, að mati stjórnarinnar, er ekki talið arðbært að setja slíka starfsemi upp. Þetta hafa landsmenn allir fundið, að mjög hefur hægt á uppbyggingu. Það er mjög miður vegna þess að GSM-tenging og notkun á GSM-símum er orðin mjög almenn og fólk gerir hreinlega kröfu um að það sé í símasambandi við vinnu og sín störf og náttúrlega ekki síst þegar fólk ferðast um landið. Ég nefni sem dæmi að staðarhaldari á einum stórum ferðamannastað úti á landi kvartaði mjög yfir því að vöntun á GSM-tengingu inn á svæðið yrði þess valdandi að fólk hreinlega hætti við að slá sér niður, t.d. að tjalda eða stoppa með hjólhýsi sín á staðnum vegna þess að það hefði ekki slíka tengingu. Gengið var í það mál fyrir ári síðan að tenging var sett upp við þennan ferðamannastað þannig að GSM-möguleikar opnuðust og þar með GSM-tenging. Gistinóttum sem áður höfðu verið 18 þús. fjölgaði upp í 24 þús. og staðarhaldari meinar að það sé að verulegu leyti að þakka GSM-tengingunni inn á það svæði. Hér er því um gríðarlegt hagsmunamál að ræða fyrir alla, gríðarlegt öryggismál, eins og hv. þm. Jón Bjarnason benti á þegar hann ræddi um tengingarmöguleika norður á Ströndum þar sem lögreglan á Hólmavík á við verulega örðugleika að etja hvað varðar símasamband þar sem ekki er GSM-tenging á svæðinu og þetta varðar öryggi landsmanna allra og vegfarenda sem þarna fara um. Þess vegna er mjög mikilvægt að samþykkt sé till. til þál. af því tagi sem hér er sett fram þar sem fyrirtækjum er gert í krafti eignarhalds ríkisins að sinna því að byggja upp það öryggisnet sem við viljum hafa og þar er stór liður einmitt að hafa GSM-tengingu sem víðast um landið. Og það er nú algjör lágmarkskrafa að GSM-símtenging sé möguleg á aðalþjóðleiðum, aðalþjóðbrautum landsins, en eins og þeir vita sem ferðast mikið um landið er það mjög gloppótt og hefur á síðustu missirum ekki skánað í takt við það sem áður var. Ég held að meginskýringin sé sú að nýrri stjórn Landssímans er falið að leggja allt aðrar áherslur en áður var, þ.e. að hámarka arðsemi og að allar deildir skili fullnægjandi arðsemi, og þá er það náttúrlega augljóst að stjórn fyrirtækisins leggur ekki áherslu á uppbyggingu í dreifbýli og þá kannski sérstaklega ekki varðandi uppsetningu á búnaði til þess að ná GSM-tengingu í dreifbýli. Þetta er algjörlega ótækt fyrir landið í heild sinni. Við þurfum á því að halda t.d. varðandi ferðamannaþjónustuna, sem er okkar næststærsta atvinnugrein, að slíkir hlutir séu í lagi. Þetta er stoðkerfi samfélagsins, fjarskiptin, og í okkar strjálbýla landi verða þessi mál að vera í lagi. En umbreytingin á Landssíma Íslands þar sem á að hámarka arðsemina, undirbúa fyrirtækið undir markaðsvæðingu, gerir það auðvitað að verkum að menn leggja nýjar áherslur, þeir draga úr kostnaði, þeir setja kostnað yfir á notendur eins og hægt er og að sjálfsgöðu, miðað við þær forsendur sem hæstv. ríkisstjórn gefur stjórninni, fara menn ekki í uppbygingu á óarðbærum hluta dreifikerfisins miðað við þær aðstæður sem uppi eru í dag. Virðulegi forseti. Þessi þáltill. fjallar um það og gefur í raun og veru ráðherranum fyrirmæli um að gefa stjórn Símans önnur skilaboð, þ.e. að lágmarka arðsemiskröfu, fara með hana niður og nota fyrirtækið til að sinna þessum félagslega þætti. Þeir sem keyra fram markaðsvæðingu átta sig ekki á því að ef þeir keyra hana fram á þann hátt sem verið er að gera, þ.e. að umbreyta ríkisfyrirtæki í einkavæðingarhæft fyrirtæki, þá verða menn þó að taka á þessum málum eftir öðrum leiðum. Og þeir sem tala fyrir einkavæðingu ríkisfyrirtækja segja sem svo að þjónustan verði veitt, bara á annan hátt, með stofnframlagi ríkisins. Það er ekki tilfellið í neinum af þeim málum sem við erum að tala um í framhaldi af einkavæðingu eða undirbúningi ríkisfyrirtækja fyrir einkavæðingu, því miður. Það er sorglegt til þess að vita að staða okkar skuli vera þannig að við skulum vera komin með fjarskiptamálin hvað þetta varðar í status quo og heldur er þjónustan að fara niður á við en að uppbygging eigi sér stað. Það er vegna þeirrar stöðu sem stjórn Landssímans er í, undirbúningi fyrir einkavæðingu Landssímans og allt önnur markmið og sjónarmið uppi en að gera fjarskipti í landinu auðveld og ódýr og aðgengileg öllum.

Herra forseti. Ég mæli í annað sinn fyrir till. til þál. um milliliðalaust lýðræði. Flutningsmenn auk mín eru hv. alþingismenn Össur Skarphéðinsson, Einar Már Sigurðarson, Karl V. Matthíasson, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Guðrún Ögmundsdóttir og Gísli S. Einarsson. Í tillögunni segir: ,,Alþingi ályktar að setja á stofn nefnd sem kanni möguleika á að þróa milliliðalaust lýðræði og kosti rafrænna aðferða við framkvæmd þess. Nefndin kanni einnig hvernig hægt er að nota netið til að þróa milliliðalaust lýðræði og hafi þar að leiðarljósi öfluga persónuvernd við framkvæmd kosninga og þjóðaratkvæðagreiðslna á netinu. Nefndin skal skipuð fulltrúa Háskóla Íslands, Neytendasamtakanna, háskólaráðs Háskóla Íslands, Alþýðusambands Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga, stúdentaráðs Háskóla Íslands, Alþingis Íslendinga og fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi. Nefndin kanni jafnframt hvaða áhrif milliliðalaust lýðræði hefði á samfélagið, efnahagslega, félagslega og stjórnmálalega, sérstaklega með tilliti til sveitarstjórna og sveitarfélaganna þar sem auðvelt og byltingarkennt gæti verið að nota milliliðalaust lýðræði í miklum mæli.`` --- Þ.e. að leiða ýmis af stærri álitamálum samfélagsins til lykta og skal þar vísað til umræðna og pólitískrar þróunar íbúalýðræðisins sem ég kem að síðar. --- ,,Nefndin skili greinargerð eigi síðar en eftir sex mánuði.`` Markmiðið með tillögunni er að þróa lýðræðið áfram í ljósi aukinnar menntunar og betri aðgangs að upplýsingum um hin ýmsu málefni heldur en var nokkurn tíma áður og því eðlilegt samkvæmt mati, áliti og skoðunum flutningsmanna þáltill. að íbúar komi mun meira að stjórnun sinna daglegu mála. Þær miklu breytingar sem orðið hafa á félagslegum og efnahagslegum aðstæðum á Vesturlöndum síðustu áratugi kalla á breytingar á lýðræðisfyrirkomulaginu. Almenn og góð menntun, mikil tölvueign, meiri frítími en nokkurn tíma áður kallar á að almenningur hafi miklu meira um hagi sína að segja en áður. Sá tími á að vera liðinn að fulltrúar almennings taki allar ákvarðanir og tímabært að færa valdið í ríkari mæli til fólksins. Fulltrúalýðræðið í óbreyttri mynd er að okkar mati fyrirbæri fortíðar og mikilvægt framfaramál fyrir almenning að milliliðalaust lýðræði verði eflt og það tekið upp hvort heldur er á sveitarstjórnarstiginu og kannski sérstaklega þar, þar sem það á mun betur heima en á landsmálavettvanginum og eðlilegt að þar leiði íbúar einstakra sveitarfélaga ýmis mál til lykta í gegnum íbúaþing og í sumum tilfellum verði gengið til beinnar atkvæðagreiðslu um viðkomandi mál. Slíkar tilraunir hafa verið gerðar á undanförnum árum í nokkrum sveitarfélögum, þ.e. hvað varðar íbúaþingin sjálf, og hefur það gefist mjög vel hvort heldur er í Garðabæ, Kjalarnesi, Reykjavík, sveitarfélaginu Árborg, þar sem til stendur að halda slíkt íbúaþing, og víðar og víðar. Þar á þetta milliliðalausa lýðræði langbest heima og miklu auðveldara og ódýrara að færa það þar í framkvæmd en á vettvangi landsstjórnmálanna þó svo að þar eigi það stundum við eins og ég kem að síðar í ræðu minni. Brýnt er að hafa það að leiðarljósi við stefnumörkun um beint lýðræði að hlutverk sveitarfélaganna verður æ mikilvægara eftir því sem þau stækka og verkefnum þeirra fjölgar. Valddreifingunni frá ríki til sveitarfélaga á að fylgja aukið milliliðalaust lýðræði þar sem valdið er um leið fært frá Alþingi til nærþjónustunnar í sveitarfélögunum. Það fyrirkomulag sem viðgengist hefur síðustu tvær aldirnar í formi fulltrúalýðræðisins hefur að mörgu leyti runnið sitt skeið þó svo að því fari fjarri að tími fulltrúalýðræðis sé á enda eða að fulltrúar eigi ekki að fara með lagasetningu og löggjafarvaldið í landinu, heldur erum við hér fyrst og fremst að leggja áherslu á að mikilvægt er að þróa beina og milliliðalausa lýðræðið áfram þannig að sum meginmál samfélagsins verði færð til beinnar atkvæðsgreiðslu atkvæðisbærra borgara Íslands. Alls ekki öll mál, og ég tel ekki, herra forseti, að það eigi að ganga svo langt sem gengið hefur verið í Sviss og í mörgum fylkjum Bandaríkjanna að óhófleg notkun á milliliðalausu og beinu lýðræði verði viðhaft því að það skaðar, veldur pólitískum leiða og fólk hættir að ganga til atkvæða þegar það er gert of oft. Það þarf því að velja sérstaklega vel málin sem farið er með í beina atkvæðagreiðslu og ígrunda það sérstaklega vel hvenær og hvernig það er gert. Þessu máli til stuðnings vil ég, með leyfi forseta, vitna í ritstjórnargrein Morgunblaðsins frá því sunnudaginn 16. febr. sl. Morgunblaðið hefur um árabil beitt sér sérstaklega og með eftirtektarverðum hætti fyrir umræðu um milliliðalaust lýðræði. Blaðið hefur lagt þar ýmis þung lóð á vogarskálarnar og sérstaklega með útgáfu á sérstöku sérriti þar sem Morgunblaðið birti þýdda umfjöllun breska ritsins The Economist um beint lýðræði. Var þessi grein The Economist, þýðing og birting Morgunblaðsins, umræðunni um beint lýðræði til mikils framdráttar og hleypti lífi í hana og gaf okkur áhugamönnum um lýðræðisþróun og lýðræðisferli ýmis rök upp í hendurnar, bæði um kosti og galla beins lýðræðis og notkun netatkvæðagreiðslna við framkvæmd þess, eins og þeir geta sérstaklega um að hafi verið gert í prófkjörum demókrataflokksins í Arisóna með ágætum árangri og við nokkur önnur slík tilefni. En í Morgunblaðinu segir, með leyfi forseta: ,,Þótt kjörnir fulltrúar séu mikilvægir þurfa þeir ekki að vera milliliðir í öllum málum og það mundi ekki draga úr mikilvægi þeirra, þótt ákvörðunum um einstök mál yrði vísað beint til fólksins.`` Undir þetta tek ég heils hugar og þetta er kjarni málsins. Síðar í sömu grein segir, með leyfi forseta: ,,Ef komist yrði að niðurstöðu um ákveðin álitamál í almennum atkvæðagreiðslum, hvort sem er á sveitarstjórnarstigi eða í landsmálum, yrði það niðurstaða, sem fólk hlyti að sætta sig við. Lengra er ekki hægt að komast í lýðræðislegum stjórnarháttum en að fólkið sjálft taki ákvarðanir. Það eru allar forsendur fyrir hendi til þess að gera þetta hér á Íslandi. Fámennið auðveldar okkur alla framkvæmd.`` Þarna dregur Morgunblaðið í ritstjórnargrein sinni fram kjarna þessa máls þó að á því séu að sjálfsögðu margar hliðar sem er vert að ræða á næstu vikum og missirum í þeirri umræðu sem nú á sér stað í samfélaginu um milliliðalaust lýðræði sem vaknar alltaf öðru hvoru. Breytt hlutverk sveitarstjórna kallar á nýjar reglur við allar stórar ákvarðanatökur innan þeirra. Íbúalýðræði felur í sér ágæta lausn á því. Þar eru íbúar sveitarfélagsins kallaðir til leiks, fengnir til samráðs um lausnir og skipulag. Enginn veit betur en fólkið sjálft hverjar þarfirnar eru og hvernig íbúar hvers sveitarfélags vilja forgangsraða fjármunum þess í eigin þágu og annarra íbúa. Samráðsvettvangur íbúalýðræðisins felur það einnig sjálfkrafa í sér að deilur og átök minnka til muna og stjórnmálin verða heilbrigðari fyrir vikið. Samræður um sameiginleg mál í stað hatrammra deilna sem eiga sér jafnvel engan farveg nema þá á fjögurra ára fresti rétt fyrir kosningar. Sveitarfélögin eiga að koma sér upp formlegum farvegi fyrir íbúana, íbúaþingi, um öll meginmál samfélagsins. Þannig stjórnum við með fólkinu og í þess þágu þar sem viðhorf þess og skoðanir eru hafðar til hliðsjónar allt ákvarðanatökuferlið. Hlutverk sveitarstjórna hefur breyst verulega á síðustu missirum og tímabært að breyta einnig stjórnarháttum innan sveitarfélaganna. Verkefnunum hefur fjölgað mikið og samstarf þeirra við einkageirann hefur að sama skapi aukist í formi ýmiss konar þjónustusamninga. Á næstu árum er því fyrirsjáanlegt að þetta hlutverk breytist enn frekar eftir því sem valddreifing eykst í samfélaginu og fleiri hlutverk eru færð frá ríki til sveitarfélaga. Ákvarðanir á að taka sem allra næst fólkinu og með fólkinu. En til nánari upplýsinga um íbúalýðræði og kosti þess og galla vísa ég í frv. hv. alþm. Margrétar Frímannsdóttur um íbúalýðræði sem lagt var fram hér á haustdögum. Hættan er sú að tíðar atkvæðagreiðslur, eins og ég gat um áðan, valdi því að fólk verði leitt á því að taka þátt í þeim, nenni ekki að ómaka sig á kjörstað oft og mörgum sinnum á ári. Lausnin á því liggur að hluta til í því að velja sérstaklega og af gaumgæfni og hófsemd þau mál sem farið er með fyrir íbúana til umræðu og atkvæðagreiðslu og ofgera ekki kostum beins og milliliðalauss lýðræðis eins og færa má sterk rök fyrir að gert hafi verið í Sviss og í ýmsum fylkjum Bandaríkjanna. Hættan er að það verði of daglegt brauð ef oft er gengið til atkvæða og fólkið nenni einfaldlega ekki að taka þátt, sérstaklega þar sem horft er til minnkandi kjörsóknar til þing- og sveitarstjórnarkosninga víða í rótgrónustu lýðræðisríkjum Vestur-Evrópu, ég tala ekki um í Bandaríkjunum. Til að greiða atkvæði um mörg mál og kannski ekki síst innan sveitarfélaga verður hægt að notast við netkosningar í framtíðinni. En gæta skal þess að áfram verði viðhafðar hefðbundnar atkvæðagreiðslur til hliðar við netkosningarnar til að tryggja að allir, jafnvel það fólk sem er þjakað af fátækt, elli eða vegna annarra aðstæðna, geti tekið þátt í kosningunum en verði ekki utan veltu þar sem það hafi ekki aðgang að netinu. Tölur sýna að þátttaka fólks sem er fátækt og lítið menntað er minni en annarra í þjóðaratkvæðagreiðslum, sérstaklega í netatkvæðagreiðslum hvers konar. Skoða þarf sérstaklega hvernig tryggja eigi kjör og aðgengi tiltekinna minnihlutahópa að allri ákvarðanatöku í samfélaginu og að aðgengi þeirra og aðkoma versni ekki við aukna notkun á beinu og milliliðalausu lýðræði. Meginviðfangsefni stjórnmálastarfsins er að komast að því hvaða lausnir flestir telja vera bestar og til mestra hagsbóta. Því er einfaldast að spyrja fólkið beint í stað þess að fela nokkrum fulltrúum þess viðfangsefni allra mála samfélagsins. Þá má benda á það og það vegur ekki hvað léttast að beint lýðræði upprætir óhófleg áhrif fjársterkra aðila í samfélaginu og á kjörna fulltrúa flokkanna, ekki síst þegar litið er til þess að víða á Íslandi er bókhald flokkanna lokað. Í þessu efni vísum við flm. í frv. hv. alþm. Jóhönnu Sigurðardóttur um fjárreiður flokkanna. Það er miklu erfiðara að hafa áhrif á kosningu heillar þjóðar eða heilu sveitarfélaganna og sýna rannsóknir bæði frá Bandaríkjunum og Sviss að áhrif fjársterkra hagsmunaaðila mega sín mun minna í þjóðaratkvæðagreiðslum en í almennum kosningum. Fjölmiðlar og borgarar landsins eiga skýlausa kröfu á að vita hvernig sá aðgangur er og því er hann svo miklu augljósari og svo miklu minni í beinu og milliliðalausu lýðræði. Þegar litið er til framþróunar lýðræðisins er gagnlegt að vitna til orða Jóns Baldvins Hannibalssonar, sendiherra og fyrrum alþingismanns jafnaðarmanna. Með leyfi forseta, þá segir Jón í Morgunblaðinu 25. apríl 1997: ,,Íslendingar ættu að geta hugsað sér að verða tilraunastofa í frekari þróun lýðræðislegra stjórnarhátta vegna lýðræðishefðar okkar, menntunarstigs og fámennis þjóðarinnar sem ætti að auðvelda að láta tilraunina heppnast. Lýðræði okkar er í grundvallaratriðum vanburðugt og ófullkomið vegna þess að við höfum aldrei í lýðveldissögunni notið þeirra grundvallarmannréttinda sem felast í jöfnum atkvæðisrétti, einn maður eitt atkvæði, né heldur notið þess að geta ráðið persónuvali í kosningum. Af þessum sökum er vafalaust kominn tími til að endurmeta reynsluna og hugsa stærra. Hugmyndir um að nýta upplýsingatækni og miðlun í tilraunum með þjóðaratkvæðagreiðslur og beina þátttöku almennings, með minna vægi fulltrúalýðræðisins, eru fyllilega tímabærar og mjög áhugaverðar. Tilgangurinn er auðvitað að auka ábyrgð og sjálfsaga kjósenda, þeir yrðu að taka beina ábyrgð á afleiðingum gerða sinna með slíku vali. Það væri verið að styrkja þá sem stoð lýðræðisins sem byggist ekki aðeins á réttindum heldur líka skyldum.``

Herra forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. hvort honum hafi þótt vel staðið að póstkosningu R-listans um flugvöll í Reykjavík.

Herra forseti. Hér var framkvæmd sögufræg kosning um framtíð flugvallarins í Vatnsmýrinni fyrir nokkrum árum á vegum Reykjavíkurborgar þar sem kosið var rafrænt og gerð merkileg tilraun, bæði með beint lýðræði og rafrænt lýðræði þar sem Reykjavíkurborg, forustusveitarfélag Íslands, steig fram og gerði þessa merku tilraun. Mér þótti, herra forseti, takast ákaflega vel til. Þetta var merkileg og skemmtileg tilraun þar sem þessu nýja lýðræðisformi var beitt með varfærnum og góðum hætti. Ég vona að þetta sé, herra forseti, vísir að því sem koma skal við framtíðarstjórnun íslenskra sveitarfélaga.

Herra forseti. Mér finnst það merkileg yfirlýsing hjá manni sem nú ætlar að bjóða sig fram til Alþingis fyrir Vestmannaeyinga og fyrir íbúa á Höfn í Hornafirði að telja að það sé vel staðið að því að greiða einungis atkvæði um það í Reykjavík hvar sá flugvöllur skuli staðsettur sem á að þjóna öllu landinu, líka landsbyggðinni. Ég las það í ræðu sem fyrrverandi borgarstjóri flutti í Borgarnesi að hún kallaði þessa atkvæðagreiðslu allsherjaratkvæðagreiðslu. Mér þótti það vel valið orð með hliðsjón af því að það eru áreiðanlega fleiri Akureyringar, Egilsstaðabúar, Vestmannaeyingar, Ísfirðingar, íbúar á Höfn í Hornafirði, Skagfirðingar eða Grímseyingar sem fljúga um þennan flugvöll en Reykvíkingar. Þess vegna þótti mér merkilegt að taka sér í munn orðið allsherjaratkvæðagreiðsla í því sambandi. Ég heyri, herra forseti, að þessi hv. þm. sem ætlar að bjóða sig fram fyrir Vestmannaeyinga og Austur-Skaftfellinga er mjög ánægður yfir því að þeir skuli ekkert hafa um það að segja hvort flugvöllur verði áfram rekinn í Reykjavík.

Herra forseti. Hv. alþm. Halldór Blöndal spurði mig hvernig mér hefði þótt til takast með framkvæmd umræddrar kosningar um framtíð flugvallarins í Vatnsmýrinni, ekki sérstaklega um efni þeirrar atkvæðagreiðslu. Það er allt annað mál. Mér þótti framkvæmdin takast ákaflega vel og auðvitað er það Reykjavíkurborgar sjálfrar að ákveða hvort hún spyr íbúa sína hvar þeir vilji hafa flugvöllinn áður en hún gengur svo til viðræðna við ríki og aðra sem að flugvallarrekstrinum koma um hvar hann eigi að vera, enda var ekki kosið um það, herra forseti, hvar flugvöllurinn ætti að vera, hvort hann ætti að færast innan borgarmarkanna eða til hliðar við Reykjavík eða eitthvað út á land. Um það var ekki kosið heldur var kosið um það hvort íbúar Reykjavíkur vildu hafa flugvöllinn í Vatnsmýrinni áfram eða ekki.

Herra forseti. Ég lýsi yfir stuðningi við þetta þingmál, till. til þál. um milliliðalaust lýðræði, þar sem lagt er til að sett verði á stofn nefnd sem kanni möguleika á að þróa milliliðalaust lýðræði, m.a. með rafrænum aðferðum. Ég tek undir það sem fram kom í máli hv. 1. flm., Björgvins G. Sigurðssonar, að það er ekki æskilegt að fara fram með þjóðaratkvæðagreiðslu um öll mál, smá og stór, en hin stærri mál ber að sjálfsögðu að afgreiða með þeim hætti. Dæmi um slíkt er krafan um EES-samninginn, að hann yrði borinn undir þjóðaratkvæðagreiðslu. Þessu var hafnað hér í upphafi 10. áratugarins. Þá lögðu ýmsir úr stjórnarandstöðu, verkalýðshreyfingunni, Alþýðusambandinu, BSRB, Bændasamtökunum og Neytendasamtökunum fram tillögu um að málið yrði ekki afgreitt hér á Alþingi nema þjóðin fengi að koma að því beint og milliliðalaust áður. Það voru ýmsir sem höfðu uppi úrtölur miklar, sögðu að málið væri flókið og ekki á færi þjóðarinnar að afgreiða það sem lýsir náttúrlega alveg óendanlegum hroka gagnvart fólki, að ætla mönnum að þeir geti ekki sett sig inn í slík mál. Ég held þvert á móti að atkvæðagreiðslur af þessu tagi, þjóðaratkvæðagreiðslur, verði til þess að dýpka og skerpa umræðuna. Þeir sem geta t.d. hér í þessum þingsal reitt sig á tryggan, mér liggur við að segja stundum sauðtryggan, meiri hluta við að hafa mál í gegn gætu það ekki gagnvart þjóðinni, yrðu að leggja meira á sig og leggja meira upp úr eigin rökum og vera vandaðri í öllum vinnubrögðum. Ég held að þetta hafi góð áhrif, bæði úti í þjóðfélaginu og á hina sem eru að taka ákvarðanirnar. Ég sagði að það væru tvö dæmi sem kæmu mér í hugann, annað er EES-samningurinn í byrjun 10. áratugarins. Hitt dæmið höfum við hér í þingsal núna. Það er tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu um byggingu Kárahnjúkavirkjunar. Hér liggur fyrir þinginu tillaga Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta afdrifaríka mál sem skiptir þjóðinni í tvær fylkingar, annars vegar eru þeir sem vilja virkja og hins vegar hinir sem vilja fara aðra leiðir, hlífa hálendinu og öræfunum og telja að auki að efnahagslegar afleiðingar þessara ráðagerða séu illar og nú eigi þjóðin rétt á því að ganga til atkvæða um málið, þetta verði til að dýpka og skerpa umræðuna en þetta sé lýðræðisleg krafa sem eðlilegt sé að verða við. Ég veit ekki hvort hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, sem er 1. flm. þessa máls, ætlar að svara mér nú um hver afstaða Samfylkingarinnar verður til þess máls en að sjálfsögðu verður fylgst með því þegar þetta þingmál kemur til umræðu hér á þinginu. Ég er ekkert að krefja um svör á þessu stigi en kom hingað fyrst og fremst núna til þess að lýsa ánægju með þetta þingmál.

Herra forseti. Mér þótti athugasemd hv. 13. þm. Reykv., Ögmundar Jónassonar, athyglisverð í ljósi þess að hún skýrir með margvíslegum hætti hvernig stjórnmálamenn taka á málum og ég vil segja eins og hann að það verður fróðlegt að fylgjast með framhaldi þess máls. Annars kvaddi ég mér hljóðs, herra forseti, til að vekja athygli á þrem atriðum. Í fyrsta lagi vakti ég athygli á því hér áður að í greinargerð með þessari þáltill. er sérstaklega vikið að atkvæðagreiðslu um framtíðarstað flugvallarins í Vatnsmýrinni sem, eins og ég sagði, fyrrverandi borgarstjóri vitnaði mjög til í ræðu sinni í Borgarnesi fyrir skömmu og, eins og ég sagði, kallaði allsherjaratkvæðagreiðslu og talaði um það sem mikla fyrirmynd að því hvernig stjórnmálamenn ættu að haga sér, hvernig þeirra vinnubrögð skyldu vera. Nú var það svo um þessa atkvæðagreiðslu að fyrir fram var sagt að hún væri síður en svo bindandi. Það var líka um þessa atkvæðagreiðslu að segja að það lítill hluti Reykvíkinga tók þátt í henni að jafnvel þótt menn hefðu fyrir fram gert því skóna að hún væri bindandi hefðu menn auðvitað, heiðarlegir stjórnmálamenn, sagt eftir á að eins og þetta mál væri vaxið væri ekki hægt að taka mark á því í þeim skilningi að það væri augljóslega vilji Reykvíkinga sem fram kom í atkvæðagreiðslunni. Þess vegna finnst mér það sýna alvöruleysi og kæruleysi þegar flm. þessarar tillögu vitna sérstaklega til þessarar atkvæðagreiðslu til þess að færa rök fyrir því að beinar atkvæðagreiðslur, það sem þeir kalla milliliðalaust lýðræði, séu það sem við eigum að taka upp. Við erum hér að tala um grafalvarlegt mál og óhjákvæmilegt er að gera kröfu til þess ef slíkt verður tekið upp að kjósendur viti hverju sinni um hvað sé að tefla, þetta sé ekki leikaraskapur og þetta sé ekki eitthvað sem gert er í flaustri til þess að reyna að koma sér undan ábyrgð sem stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar hljóta að bera, eins og tilfellið var um atkvæðagreiðsluna um flugvöllinn í Reykjavík. Ég áttaði mig satt að segja ekki alveg á því hvað hv. þm. átti við þegar hann talaði um að það ætti að færa flugvöllinn frá einum stað til annars í Reykjavík. Það er nú búið að reisa Kjarvalsstaði á Klambratúni, ég veit ekki hvar hann ætlar að klambra niður þessum flugvelli, en auðvitað fer vel um flugvöllinn þar sem hann er núna. Í annan stað vil ég vekja athygli á því að þau ummæli sem hér er vitnað til og talin spakleg og höfð eru eftir fyrrverandi formanni krata eins og hann sagði oft sjálfur, Jóni Baldvini Hannibalssyni sendiherra, með leyfi hæstv. forseta: ,,Íslendingar ættu að geta hugsað sér að verða tilraunastofa í frekari þróun lýðræðislegra stjórnarhátta ...`` --- verða tilraunastofa. Það er undarlegt að taka þessi orð upp og þá hugsun sem þarna er á bak við sem eitthvað eftirsóknarvert. Og þarf miklu meiri skýringa við ef taka á alvarlega. Orðalagið sjálft er með þeim hætti að það er ekki traustvekjandi, má vera að meira búi þarna undir en maður sér í fljótu bragði, en að gera íslensku þjóðina að einhverri tilraunastofu, gera Ísland að einhverri tilraunastofu í stjórnarháttum. Það mátti lesa úr Borgarnessræðunni að sá ótti væri vakandi hjá Samfylkingarmönnum að Ísland gæti orðið að verstöð Evrópusambandsins --- verstöð Evrópusambandsins --- þ.e. önnur tilraunastofan til. Það ætla ég að vona að verði aldrei að Ísland verði að verstöð Evrópusambandsins. En þannig eru nú orðalepparnir í þessu sambandi. Í þriðja lagi finnst mér eftirtektarvert að verið sé að efla beint lýðræði með því að Alþingi verði eitt kjördæmi. Þetta er auðvitað algjörlega út í bláinn. Algjörlega út í bláinn. Við getum auðvitað velt því fyrir okkur hvað mundi gerast og hið augljósa er að Alþingi breyttist í málstofu Stór-Reykjavíkur með þeim hætti. Ef við rifjum upp hverjir hafa átt sæti á Alþingi síðan það var endurreist, þá hafa menn auðvitað komið víða að, en það hefur alltaf styrkt þingmenn ef þeir eru oddamenn á ákveðnum stöðum á landinu og þurfa að bera ábyrgð sem slíkir og vakið athygli á þeim málflutningi sem þeir hafa og þeim málum sem þeir flytja. Ef við á hinn bóginn ætlum að breyta Alþingi í sextíu og þriggja manna málstofu sem öll skuli ákveðin af Reykvíkingum, þá mundi þessi stofnun auðvitað í fyrsta lagi setja mikið niður og í öðru lagi væri búið að hrifsa lýðræðið frá fólki á fámennari stöðum. Þetta hefur á hinn bóginn lengi verið óskastaða Alþýðuflokksins. Og auðvitað er Samfylkingin með sínum hætti ekki annað en gamlir smákratar. Þetta hefur verið óskastaða Alþýðuflokksins að reyna að breiða yfir staðarleg og byggðarleg einkenni, reyna að slétta landið út og má með margvíslegum hætti sjá í þeim málflutningi sem nú er hafður uppi, eins og þegar formaður Samfylkingarinnar segir að það sé óþolandi óréttlæti hvernig vegafé sé skipt nú í því átaki sem verið er að gera í vega- og samgöngumálum, þá má með þessum og ýmsum öðrum hætti finna hversu kalt andar til strjálbýlisins einmitt frá Samfylkingunni. Sá málflutningur að vera nákvæmlega sama um það hvort strjálbýlið hafi nokkuð um það að segja hvar flugvöllurinn sé sem það á að nota, að ekki þurfi einu sinni að tala við fólk úti á landi um það ef hann verður lagður niður. Það er þessi hugsunarháttur sem endurspeglast líka hér sem spillir því góða máli sem hér er verið að taka upp, því vitanlega er það fróðlegt og merkilegt ef menn mundu taka þá hugmynd upp hvort við ættum oftar að nota þjóðaratkvæði en við höfum gert.

Herra forseti. Ég fagna þeirri till. til þál. sem hér hefur verið mælt fyrir og fengið talsvert mikla umræðu í samfélaginu í fjölmiðlum og nánast hvarvetna verið tekið með jákvæðum hætti. Menn vilja feta þá slóð sem hér er mælt fyrir um hægt en þó örugglega, varlega og með yfirvegun, en þó markvisst. Hv. 3. þm. Suðurl. Björgvin G. Sigurðsson gerði í mjög ítarlegri og yfirgripsmikilli ræðu grein fyrir þeim kostum sem þessu fylgir og kjósendur og almenningur hefur í vaxandi mæli sýnt aukinn áhuga. Við þekkjum það auðvitað frá gamalli tíð og ekki síst þeir sem hafa starfað í sveitarstjórnum að hinu beina og milliliðalausa lýðræði, þ.e. beinum kosningum um tiltekin mál var einkum og sér í lagi beint að, ja, sem við í seinni tíð getum kallað smámál. Það þótti öllum sjálfsagt að greiða atkvæði um það í heimabyggð hvort leyfa ætti hundahald eða banna og það þótti öllum líka mjög sjálfsagt að nota þetta beina lýðræði þegar menn voru að vega það og meta hvort ætti að opna áfengisverslanir á viðkomandi stað eður ei. Það var auðvitað allt gott og blessað, en vissulega var það þannig að margir söknuðu þess að þessu skyldi ekki beitt í ríkari mæli. Það er því sérstaklega athygli vert þegar forustumaður Sjálfstfl. í þinginu og talsmaður flokksins í vaxandi mæli þegar kemur að því að fjalla um málefni landsbyggðarinnar, lítur á þessa tillögu um milliliðalaust lýðræði sem sérstaka árás á landsbyggðina. Satt að segja, herra forseti, er með ólíkindum hvernig hægt er að hafa endaskipti á hlutum. Það er með öðrum orðum orðin beinlínis árás á landsbyggðina að borgarstjórnin í Reykjavík tekur um það ákvarðanir með lýðræðislegum hætti vissulega gefa kjósendum í Reykjavík kost á að lýsa viðhorfum sínum til tiltekinna skipulagsmála, þá er það orðin beinlínis árás á sveitarstjórnir og fólk út um hinar dreifðari byggðir. Þetta er auðvitað fjarri öllu lagi og en er í samræmi við viðbrögð Sjálfstfl. til þeirrar nýju stöðu sem við horfum framan í í íslenskum stjórnmálum þar sem jafnaðarmenn hafa í vaxandi mæli náð eyrum fólks og að því er virðist samkvæmt skoðanakönnunum stuðningi þess. Þá eru viðbrögð Sjálfstfl. auðvitað á þann veg sem ég hygg að hv. þm. og vafalaust og vonandi fleiri hafi heyrt hér og séð fyrir nokkrum mínútum þegar hv. þm. Halldór Blöndal fór hér mikinn og fann því allt til foráttu að gefa almenningi kost á því að lýsa viðhorfum sínum til mála í vaxandi mæli. Með öðrum orðum að tilgangurinn helgaði meðalið af því þetta kom frá hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni sem er fulltrúi okkar jafnaðarmanna hér á þinginu, þá hlyti þetta að vera slæmt, þá hlyti þetta að vera algerlega ómögulegt. Og af því að nafns Jóns Baldvins Hannibalssonar var getið í greinargerð með tillögunni, þá hlyti það líka að vera alslæmt. Að vísu fór hv. þm. hratt yfir sögu þegar kom að þætti Morgunblaðsins í máli þessu, því þess var getið hér með réttu að Morgunblaðið hefur verið mjög öflugur og ötull talsmaður þess að mæta vaxandi vilja og eftirspurn eftir þessu beina lýðræði. Öðruvísi mér áður brá að hv. þm. Halldór Blöndal, fyrrum blaðamaður á Morgunblaðinu, léti þess algerlega ógetið hvaða afstöðu Morgunblaðið hefði í þessu stóra máli, en kannski kemur hann hér á eftir og fer yfir afstöðu Morgunblaðsins og lætur okkur hv. þm. vita og aðra þá sem með fylgjast á hvaða villigötum Morgunblaðið er þegar það styður hið beina og milliliðalausa lýðræði sem er auðvitað ekkert annað en það að kalla eftir aukinni þátttöku fólks í umræðu og ákvarðanatöku um hin stóru mál. Það var líka athygli vert að tilgangurinn helgaði meðalið hjá hv. þm. Halldóri Blöndal þegar hann með óbeinum hætti tók undir tillögu þingmanna Vinstri grænna um þjóðaratkvæðagreiðslu um Kárahnjúkavirkjun, það var sérstaklega athygli vert. Það á eftir að taka afstöðu til þess máls, en það var ekki annað að heyra en að hv. þm., 1. þm. Norðurl. e., ókrýndur forustumaður Sjálfstfl. í hinum dreifðari byggðum, oddviti stærsta kjördæmisins úti á landi, taldi það allrar athygli vert að ráðast nú í þjóðaratkvæðagreiðslu um Kárahnjúkavirkjun. Það er hins vegar önnur umræða sem við tökum. Kjarni málsins er sá að þessi tillaga snýst ekki um flugvöll, hún snýst ekki um hvort menn vilja hafa flugvöll í Vatnsmýrinni eða í Keflavík eða hvar sem er, hún snýst heldur ekki um hvort menn séu með eða á móti Kárahnjúkavirkjun, hún snýst hins vegar m.a. um það hvernig leiða má slík mál til lykta í næstu og lengri framtíð. Það er kjarni málsins. Og hún snýst ekki um hvort menn ætli að ganga til þeirra verka núna að gera landið allt að einu kjördæmi. Hér er því hrært saman algjörlega óskyldum hlutum. En menn eru svo sem ýmsu vanir þegar kemur að ræðuhöldum þessa hv. þm., einkum og sér í lagi nú í seinni tíð, því hann virðist algerlega vera að missa sig vegna þeirrar veiku stöðu sem flokkur hans er kominn í.

Herra forseti. Við ræðum merkilega till. til þál. um milliliðalaust lýðræði og ég hleyp hingað í ræðustól til að láta í ljósi skoðanir mínar á henni. Þær eru í stórum dráttum þær að ég styð málið og ég sé ástæðu til þess að koma hingað og gefa þá yfirlýsingu, vegna þess að ég hef flutt á þessu þingi tillögur um þjóðaratkvæðagreiðslu í ákveðnum málum. Fyrir réttu ári ræddum við tillögu mína um þjóðaratkvæðagreiðslu um Kárahnjúkavirkjun og þá var nú tekist á um hana milli þingflokkanna, ekki var einhugur í því máli eins og menn eflaust muna. Meðal þess sem fram kom í þeirri umræðu var að hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, taldi ástæðu til að taka það fram að ég hefði aldrei tjáð mig í þeim málum sem Samfylkingin hefði flutt sem lytu að þjóðaratkvæðagreiðslu, þannig að ég sé virkilega ástæðu til þess að koma hér og undirstrika skoðun mína. Ég stend við bakið á hugmyndum um milliliðalaust lýðræði, enda hef ég verið ötull talsmaður fyrir sjálfbærri þróun eins og þingmönnum sem sitja hér í þessum sal er auðvitað kunnugt. Einn af hornsteinum sjálfbærrar þróunar á Íslandi er Ólafsvíkuryfirlýsingin sem byggir á yfirlýsingum Ríó-ráðstefnunnar 1992. Í Ólafsvíkuryfirlýsingunni er getið um milliliðalaust lýðræði, íbúalýðræði, á þeim nótum sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson lýsti vel í ræðu sinni áðan. Til að taka af allan vafa þá stend ég heil og óskipt á bak við hugmyndir um milliliðalaust lýðræði, tel að við eigum að nota öll tækifæri sem gefast til þess að þróa það og tel reyndar að við höfum gert margt gott í þeim málum og vil nefna íbúaþingin sem hafa verið haldin á Íslandi í skipulagsmálum síðustu árin. Þar hefur verið að ryðja sér til rúms aðferð sem virkilega er að skila árangri. Hér er verið að brjóta í blað í sögunni að mínu mati og ég tel að við séu á góðri leið í þessum efnum. Síðan vil ég taka fram að lokum að þjóðin er auðvitað hlynnt því að milliliðalaust lýðræði sé stundað hér á Íslandi. Við höfum fyrir örfáum dögum fengið niðurstöðu könnunar um skoðun þjóðarinnar á þessum málum. Þar var spurt á vegum Gallups í nafni Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hvort þjóðin væri hlynnt milliliðalausu lýðræði, þ.e. þjóðaratkvæðagreiðslu um mikilvægustu mál þjóðarinnar og þjóðin svaraði afdráttarlaust: 79% þjóðarinnar sögðust vera hlynnt þjóðaratkvæðagreiðslum um mikilvægustu mál þjóðarinnar. Ég hef þá komið hér, herra forseti, og lýst stuðningi við þær hugmyndir sem lýst er í þessari þáltill. og vona sannarlega að okkur takist að þróa milliliðalaust lýðræði hratt og vel í nánastu framtíð.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um innflutning dýra, nr. 54/1990, með síðari breytingum. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Hjálmar Árnason, Jónína Bjartmarz, Árni Ragnar Árnason, Gunnar Birgisson og Ásta Möller. Ég vil benda hv. þingheimi á meginbreytinguna sem er falin í 2. mgr. 1. gr. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Ef umsækjandi um rekstur sóttvarna- og einangrunarstöðvar uppfyllir allar kröfur og skilyrði sem gerð eru til útbúnaðar og reksturs sóttvarna- og einangrunarstöðva samkvæmt lögum þessum og reglum settum samkvæmt þeim skal landbúnaðarráðherra gefa út rekstrarleyfi.`` Þarna er orðið ,,skal`` komið inn í stað heimildarákvæðis sem áður var. Í greinargerðinni segir síðan, með leyfi forseta: Frumvarp þetta var flutt á 127. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram óbreytt. Frumvarpið var sent til umsagnar og þau svör sem bárust voru mjög jákvæð. Með frumvarpi þessu er lagt til að einstaklingum, fyrirtækjum og félagasamtökum verði heimilt að starfrækja sóttvarna- og einangrunarstöðvar að uppfylltum þeim kröfum sem gerðar eru til útbúnaðar og reksturs slíkra stöðva. Ef umsækjandi um rekstur sóttvarna- og einangrunarstöðvar uppfyllir allar kröfur --- allar kröfur --- og skilyrði sem gerð eru til útbúnaðar og reksturs sóttvarna- og einangrunarstöðva samkvæmt lögum þessum og reglum settum samkvæmt þeim skal landbúnaðarráðherra gefa út rekstrarleyfi. Samkvæmt gildandi lögum um innflutning dýra, nr. 54/1990, með síðari breytingum, er hins vegar einungis kveðið á um að landbúnaðarráðherra geti falið einstaklingum, fyrirtækjum og félagasamtökum rekstur stöðvanna. --- Eins og ég gat um áðan er heimildarákvæði í núgildandi lögum en þetta frv. felur í sér að ráðherra verði skyldaður til þess að veita þessum einstaklingum, fyrirtækjum eða félagasamtökum heimild til reksturs einangrunarstöðva ef þeir uppfylla öll skilyrði laganna. Landbúnaðarráðuneytið stofnsetti sóttvarnastöð fyrir nautgripi í Hrísey árið 1973 og sá embætti yfirdýralæknis um rekstur hennar í umboði ráðuneytisins. Sóttvarnastöðin var leigð Landssambandi kúabænda l. janúar 1994 sem síðan hefur annast rekstur hennar undir eftirliti yfirdýralæknis. Árið 1993 var Svínaræktarfélagi Íslands heimilað að reisa sóttvarnastöð fyrir svín í Hrísey og hefur félagið sjálft annast rekstur stöðvarinnar undir eftirliti yfirdýralæknis. Árið 1990 stofnsetti landbúnaðarráðuneytið einangrunarstöð fyrir hunda, ketti og önnur gæludýr í Hrísey. Fyrstu árin annaðist embætti yfirdýralæknis rekstur stöðvarinnar í umboði ráðuneytisins en síðari ár hefur reksturinn verið í höndum einkaaðila undir eftirliti yfirdýralæknis samkvæmt sérstökum samningi. Mér skilst að síðan þetta frv. var lagt fram hér á þingi hafi staðið til að aftur yrðu breytingar á rekstrarforminu. Fram til þessa hefur verið unnið prýðilegt starf í Hrísey og þeir aðilar sem hafa rekið þetta hafa gert það með miklum sóma. Á 126. löggjafarþingi var lögum um innflutning dýra breytt á þann hátt að ákvæði laganna voru aðlöguð þeirri framkvæmd á rekstri sóttvarna- og einangrunarstöðva sem komist hefur á, eins og rakið var hér að framan, og samkvæmt því getur landbúnaðarráðherra falið einstaklingum, fyrirtækjum eða félagasamtökum rekstur þeirra undir eftirliti yfirdýralæknis. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 175/2000 kemur m.a. fram að áhersla er lögð á að með þeirri breytingu væri á engan hátt slakað á kröfum um sóttvarnir sem gildandi lög kveða á um. Og það á ekki heldur við um þetta frv., síður en svo. Að mati flutningsmanna er framangreind heimild ráðherra hins vegar of matskennd og tryggir ekki að aðilum sem eru í stakk búnir til að reka sóttvarna- og einangrunarstöðvar og uppfylla öll skilyrði laganna verði veitt rekstrarleyfi. Það segir m.a. í umsögnum sem komu frá landbrn. að ætlunin væri að koma fram með reglugerð sem mundi heimila fleiri aðilum en þeim í Hrísey að reka einangrunarstöðvar, þ.e. að víkka út þetta frelsi sem heimild landbrh. kvað á um í síðustu breytingum. Þessi reglugerð átti að koma síðasta haust en henni hefur einhverra hluta vegna seinkað og er enn ekki komin. Því skiptir miklu máli að ef þessi reglugerð birtist ekki innan tíðar frá ráðuneytinu afgreiði hv. landbn. þetta mál hið snarasta þannig að hægt verði að reka fleiri einangrunarstöðvar sem uppfylli þessi ströngu skilyrði laganna á öðrum stað en fyrir norðan. Því er hér lagt til að kveðið verði skýrt á um það í lögunum að ef umsækjendur um starfrækslu slíkra stöðva uppfylla þær kröfur og skilyrði sem lögin og reglur settar samkvæmt þeim setja skuli ráðherra veita rekstrarleyfi. Rétt er að leggja áherslu á að með frumvarpinu er á engan hátt slakað á þeim kröfum sem gera skal til þeirra sem reka sóttvarna- og einangrunarstöðvar. Hins vegar þykir eðlilegt út frá jafnræðissjónarmiðum að allir sitji við sama borð þegar kemur að rekstri framangreindra stöðva. Enn fremur má benda á sjónarmið um atvinnufrelsi, sbr. 75. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fram kemur sú grundvallarregla að öllum sé frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa nema lög setji atvinnufrelsinu skorður sökum almannahagsmuna. Það hefur þegar sýnt sig í framkvæmd að einkaaðilum --- eins og þeim í Hrísey --- er fyllilega treystandi til að sjá um rekstur sóttvarna- og einangrunarstöðva og það sjónarmið hefur löggjafinn viðurkennt, sbr. lög nr. 175/2000. Því er með frumvarpinu lagt til að ráðherra skuli veita rekstrarleyfi að öllum skilyrðum uppfylltum í stað þess að honum sé það heimilt samkvæmt gildandi lögum. Á þeim rúmu tveimur árum sem liðin eru frá því að þessi lög voru sett hefur ráðherra ekki nýtt heimildina til að setja þessa reglugerð og til að víkka út heimildina til að reka einangrunarstöð. Þá er í rauninni komið að, má segja, eftirlitshlutverki þingsins að ýta á ráðherra til að uppfylla þessa skyldu sína til að veita einstaklingum, m.a. á grundvelli jafnræðissjónarmiða, annars staðar á landinu en fyrir norðan heimild til að reka slíka stöð. Ég undirstrika enn og aftur að þetta er að uppfylltum öllum þeim skilyrðum sem sett eru í löggjöfinni varðandi rekstur sóttvarnastöðva. Hægt er að benda á mýmörg dæmi frá Evrópu þar sem einangrunarstöðvar eru inni í borgum og á fleiri stöðum, bara svo lengi sem þær uppfylla skilyrðin sem viðkomandi lög setja. Ég hvet, herra forseti, þá sem eru í hv. landbn. til að veita þessu máli brautargengi og hið fyrsta ef þessi reglugerð sýnir sig ekki á borðum ráðherra.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað til að lýsa yfir stuðningi mínum við þessa breytingu sem hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Hjálmar Árnason, Jónína Bjartmarz, Árni R. Árnason, Gunnar Birgisson og Ásta Möller leggja til á lögum um innflutning dýra sem eru að stofni til frá 1990. Ég minni á að síðast þegar fjallað var um þessi lög --- það var á 126. löggjafarþingi 2000--2001 --- kom það mjög skýrt fram í máli hæstv. landbrh. að hann hafði ekki hug á að leyfa rekstur sóttvarnastöðva annars staðar en í Hrísey. Þess vegna lögðum við sem vorum þá 1. minni hluti hv. landbn., ég og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, fram brtt. sem hljóðar akkúrat eins og þessi tillaga sem hér er flutt, þ.e. að landbrh. skuli veita fleirum heimild til að starfrækja sóttvarna- og einangrunarstöðvar. Því miður var sú breyting felld hér á hv. Alþingi sem ég tel mjög miður. Þegar þessi lagabreyting var afgreidd lá fyrir að það var mikil stemmning, t.d. meðal gæludýraeigenda og dýraverndunarsamtaka, fyrir að þarna yrði breyting á og að leyfður yrði rekstur fleiri sóttvarnastöðva. Nú skal það tekið fram að það er auðvitað algjör samstaða um það í þinginu að um þetta skuli gilda mjög strangar reglur og þeim skuli vera ákaflega vel framfylgt. Ég held að það sé náttúrlega ekki grundvöllur fyrir rekstri margra slíkra stöðva í landinu. Ég tel þó að það sé a.m.k. grundvöllur fyrir rekstri einnar slíkrar stöðvar til viðbótar, t.d. einhvers staðar í nágrenni Keflavíkurflugvallar. Það liggur fyrir að það fyrirkomulag sem viðgengst nú í dag, þegar verið er að flytja inn gæludýr sem fólk hefur átt erlendis eða er að kaupa sér og þau eru flutt í gegnum Keflavíkurflugvöll og sem leið liggur norður í Hrísey, að með þeim tíma sem flutningurinn tekur og mögulegum aðbúnaði á þessari leið er ekki kleift að halda reglur Evrópusambandsins, t.d. um flutning dýra, auk þess sem margir veikir punktar eru í þessu ferli hvað varðar sóttvörn og einangrun. Eins kom mjög greinilega fram á þinginu 2000--2001 í umsögn Hundaræktarfélags Íslands, sem ég óska að fá að lesa upp hér, telst félagið tvímælalaust til þeirra félagasamtaka þar sem félagsmenn eru flestir að flytja hunda til Íslands. Þeir segja, með leyfi hæstv. forseta: ,,Langvarandi óánægja hefur ríkt meðal gæludýraeigenda vegna staðsetningar einangrunarstöðvar fyrir gæludýr á Íslandi. Sú staðreynd liggur fyrir að 95% innflytjenda gæludýra búa á Suðurlandi eða Suðvesturlandi. Þótt einangrunarstöð hafi í upphafi verið sett upp svo fjarri heimilum innflytjenda dýranna er ljóst að staðsetningin er barn síns tíma og hefur fleiri ókosti en kosti. Í ljósi þessara upplýsinga er kominn tími til að leyfður verði einkarekstur á einangrunarstöðvum fyrir gæludýr á Íslandi. Hundaræktarfélag Íslands telur að samkeppni á því sviði muni koma innfluttum gæludýrum og eigendum þeirra til góða.`` Í tengslum við afgreiðslu þessarar lagabreytingar sem samþykkt var 2000--2001 var einnig safnað undirskriftum til að skora á hæstv. landbrh. að gera breytingar á núverandi fyrirkomulagi. Áskorunin sem var yfirskrift undirskriftanna hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ástandið í innflutningsmálum gæludýra hefur verið óþolandi um langa hríð. Einangrunarstöð ríkisins í Hrísey hefur aldrei annað eftirspurn og álagi.`` --- Það hef ég sannfrétt, herra forseti, að ástandið hafi að vísu lagast í þessum málum eftir að stöðin var stækkuð en samt sé alltaf biðlisti. Og áfram segir í þessari áskorun: ,,Dýraeigendur hafa þurft að bíða mánuðum saman eftir plássi í óvissu og skipulagsleysi sem einokunarstarfsemin býður upp á. Staðsetning stöðvarinnar gerir flutning dýranna áhættusaman og erfiðan fyrir dýrin auk þess sem staðsetning og reglur um heimsóknir hafa hindrað eigendur dýranna í að hafa eðlilegt aðhald með starfsemi stöðvarinnar.`` Svo á að heita að samkvæmt lögum verði öll dýr sem koma til landsins að fara í einangrun en framkvæmdin hefur verið mjög mismunandi. Undanfarið hefur ríkt ófremdarástand á innflutningi hunda og katta til Íslands vegna plássleysis í Hrísey og nú, eftir stækkunina sem ég minntist á áðan, gerði það samt sem áður ekki betur en svo að stytta biðlistana um helming. Ég verð að segja að mér þykja vera komin mikil og sterk rök fyrir því að leyfa rekstur annarrar einangrunarstöðvar og þar sem hæstv. landbrh. hefur því miður ekki hingað til nýtt þá heimild sem hann hefur lögum samkvæmt tel ég mjög brýnt að gera þá breytingu á lögunum sem hv. þm. gerir ráð fyrir og áður hefur komið fram í brtt. að það ,,skuli`` starfrækja einangrunarstöðvar og landbrh. gefi út leyfi fyrir rekstri slíkra stöðva. Ef umsækjendur uppfylla öll skilyrði, öll þessi ströngu skilyrði sem sett eru varðandi rekstur sóttvarnastöðva, er alveg sjálfsagt mál að þeir fái til þess leyfi, það verði ekki hægt að hafna því.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur fyrir að hafa tekið vel í þetta frv. Það er rétt að árið 2000 lagði nokkur hópur þingmanna fram brtt. við frv. í svipaða veru og þessa. Ég studdi það ekki á sínum tíma og það var bara ósköp einfaldlega út af því að það er lögfræðilega betra að hafa heimildarákvæði í lögum en að skylda ráðherra eða embættismenn til ákveðinan athafna. Þess vegna er mun betra að hafa heimildarákvæði í lögum. En því miður hefur það sýnt sig á þessu ferli sem hefur verið síðan lögin tóku gildi að þessi heimild hefur ekki verið nýtt. Það er alveg greinilegt að þegar við ræddum þessi lög á sínum tíma að þá var ljóst í mínum huga að hæstv. landbrh. ætlaði sér að nýta þessa heimild og m.a. kom það fram á mörgum fundum. Ég sótti t.d. tvo fundi með árs millibili, fjölmenna og mjög góða fundi hjá Hundaræktarfélaginu þar sem þessi vilji landbrn. og ráðherra kom mjög skýrt fram. En einhverra hluta vegna hefur þessi vinna dregist. Ég veit að unnið er að þessu í ráðuneytinu og að ætlunin er að koma með þessa reglugerð á næstu vikum. Reyndar hefur manni verið sagt það áður þannig að maður svona efast. En ég undirstrika, og tek undir með hv. þm. eins og fram kom áðan, að það er ekki verið að slaka á þessum kröfum sem við gerum til sóttvarna. En það er verið að koma til móts við sjálfsagðar og eðlilegar kröfur nútímans, að jafnræðissjónarmiða sé gætt á öllum sviðum.

Hæstv. forseti. Ég lít nú einmitt þannig á að þarna sé um að ræða að það gildi jafnræðissjónarmið. Varðandi þetta heimildarákvæði sem var sett í lögin á sínum tíma þá hef ég lagt einhvern annan skilning í orð hæstv. ráðherra en hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir vegna þess að ég gat ekki betur skilið hann en svo að hann vildi ekki reka einangrunarstöð annars staðar en í Hrísey, að hann teldi ekki grundvöll fyrir því. En ég held að ef einhverjir vilja gera það, vilja uppfylla allar þessar kröfur og vilja reka stöð á eigin kostnað og kostnað þeirra sem flytja inn gæludýr þá eigi ekki að vera hægt að hindra það. Ég er sem sagt ánægð að heyra að einhvers hafi staðar komið fram, einhvers staðar þar sem ég ekki var, að ráðherra hefði vilja til að nýta sér þessa heimild. En það hefur alla vega sýnt sig á þeim tíma sem liðinn er að hann hefur ekki haft upp tilburði til þess og ég hef ekki frétt annað en þetta ætti að standa svona eins og það er í dag ef hann fengi að ráða.

Herra forseti. Það er rétt að hæstv. landbrh. sagði að persónulega teldi hann ekki grundvöll fyrir rekstri annarrar stöðvar en í Hrísey. Engu að síður fór hann í að kanna þetta og ég veit að hann lagði mikla vinnu fyrir hönd ráðuneytisins í það og mætti með sitt fólk eða sendi sitt fólk, m.a. ráðuneytisstjóra, yfirdýralækni og fleiri, á fund Hundaræktarfélagsins. En síðan, í þessi tvö ár, hefur bara ekkert gerst. Til þess leggjum við fram þetta frv., til þess að hæstv. ráðherra verði skyldaður til þess að veita leyfi til reksturs slíkra stöðva, þar sem sú vinna sem okkur var tjáð að færi fram í ráðuneytinu hefur ekki farið fram enn sem komið er. Engu að síður eru vísbendingar, frekar ljósar en óljósar, um að þessi reglugerð verði lög fram nú á næstu vikum.

Hæstv. forseti. Ef þessi reglugerð verður lögð fram á næstu vikum þá kvaka ég og þakka og fagna því innilega. En það er þá eitthvað meira en ég hef frétt og þangað til alla vega þá styð ég heils hugar þetta ágæta frv. frá Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og fleirum sem skyldar ráðherra til að leyfa fleiri aðilum rekstur slíkra stöðva á eigin ábyrgð ef þeir uppfylla öll skilyrði sem lögin setja.

Herra forseti. Örstutt um þetta frv. sem hér er fram komið. Mér finnst gæta talsverðs misskilnings í framsetningu máls og hefði fundist heiðarlegast og eðlilegast að flutningsmenn hefðu hér sagt hið sanna í málinu og vísað til þess að fyrir réttum tveimur árum síðan var efnislega nákvæmlega samhljóða tillaga á ferðinni frá undirrituðum og hv. 9. þm. Reykn., Sigríði Jóhannesdóttur, þar sem tekin voru af öll tvímæli um að geðþótti landbrh. ætti ekki að ráða för í því hverjum væri heimilt að opna slíkar sóttvarnarstöðvar og hverjum ekki, og auðvitað var grundvallaratriðið alltaf að uppfylltu skilyrði. Heiðarlegast og eðlilegast hefði nú verið að framsögumaður máls og aðrir hv. þm. hefðu einfaldlega sagt: ,,Við höfðum rangt fyrir okkur. Þið höfðuð rétt fyrir ykkur. Við hefðum betur samþykkt ykkar tilögu hér fyrir tveimur árum síðan.`` Ég lét grafa það upp á skrifstofu þingsins, og það kemur auðvitað í ljós sem mig grunaði, að hv. framsögumaður, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, studdi ekki það mál. Hún sat að vísu hjá og er það nú skárra en um aðra má segja sem eru með henni á þessari tillögu, flokkssystkini hennar á borð við hv. þm. Ástu Möller sem greiddi bókstaflega atkvæði gegn tillögu okkar. En hún er nú orðinn einn flutningsmanna málsins. Hv. þingmenn samstarfsflokksins í ríkisstjórn, hv. þm. Jónína Bjartmarz og hv. þm. Hjálmar Árnason greiddu atkvæði gegn málinu. Þau eru nú með málinu. Hv. þm. Árni R. Árnason var fjarstaddur. Ég held hann hafi nú haft leyfi frá þingstörfum á þeim tíma. Og hv. þm. Gunnar Birgisson, sem er nú félagi hv. þm. í Suðvesturkjördæmi, var heldur ekki viðstaddur. Ég segi nú bara eins og er, herra forseti: Seint koma sumir en koma þó og komi þeir þá fagnandi. En mér hefði þótt eðlilegt að þeir væru þá menn að meiru og segðu hér eins og sjálfsagt væri: ,,Við sjáum eftir því að hafa ekki stutt þessi mál á sínum tíma. Við hefðum betur gert það.`` Auðvitað ber það keim af dálítilli sýndarmennsku, núna innan mánaðar fyrir þinglok, 80 dögum fyrir kosningar, að koma með málið vitandi að sennilega eru litlar sem engar líkur á því að hið háa Alþingi hafi tök og ráð til þess að afgreiða það úr nefnd og nota það síðan svona sem undanskot og undanhlaup að kannski megi nú svo fara að ráðherrann grípi til þeirra ráða sem núgildandi lög heimila honum og hann opni á rekstur fleiri aðila. Þá spyr ég: Ef einhver von er til þess, hvers vegna þá þetta frumvarp? Í þessum málflutningi rekst því hvað á annars horn og ekkert gengur upp. Það er kjarni málsins. Mest er um vert, herra forseti, að menn eru að koma hér til byggða þó seint sé. En þá finnst mér líka meiri mannsbragur að því að menn horfi framan í félaga sína á hinu háa Alþingi, aðra hv. þm. sem héldu þessum málflutningi mjög stíft og stöðugt fram og segja eins og er: ,,Þið höfðuð rétt fyrir ykkur. Já, við áttum að vera með ykkur í málinu fyrir tveimur árum síðan. Þá væri málum öðruvísi og betur komið.`` En hér er farin sú leið að reyna að stela glæpnum, gefa til kynna að hægt sé að bjarga málinu núna á síðustu dögum þingsins með því að gera betur. Það er ekkert mikill stæll á því, herra forseti. Og hvað ráðherra vildi og vildi ekki fyrir tveimur árum síðan, það var þó blindur maður og heyrnarlaus sem áttaði sig ekki á því að hæstv. landbrh., Guðni Ágústsson, hafði engan vilja til þess að opna á rekstur fleiri stöðva hér. Hann sagði það í hverri þingræðunni á fætur annarri og væri hægt að lesa upp úr því hér og fá það útskrifað. Mér finnst það því dálítið billeg afsökun að menn hafi trúað hinu besta, en annað hafi komið í ljós og nú verði hið háa Alþingi að grípa í taumana. Ef eitthvert sannleikskorn er í því að hv. þingmenn sem nú eru að flytja þetta mál vegna þess að ráðherrann hafi ekki skilað því sem hann gaf fyrirheit um kannski einhvers staðar annars staðar, utan þingsalar --- ég veit ekki um það. Ég veit ekki hvernig þessi kaup gerast á eyrinni innan ríkisstjórnarflokkanna --- en þá vil ég spyrja hv. þm.: Er hún að halda því fram að hæstv. landbrh. hafi gengið á bak orða sinna, hafi gefið fyrirheit um annað, hafi lofað stjórnarliðum öðru en raun ber vitni? Er hún með öðrum orðum að halda því fram að Guðni Ágústsson, hæstv. landbrh., hafi svikið gefin loforð? Er það það sem hv. þm. er að segja? Málið er svona. Við skulum tala tæpitungulaust um það. Ég hef látið hér liggja á milli hluta efnisatriði máls því ég finn það og skynja að nú sem fyrr erum við hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sammála um efni máls. En hún var bara ekki til í slaginn fyrir tveimur árum síðan. Það er ekkert mjög stórmannlegt að laumast núna hér á síðustu dögum þingsins og ætla að bjarga sér fyrir horn og segja: ,,Ja, ég var í andanum alltaf mikill talsmaður málsins en hæstv. landbrh. plataði mig o.s.frv.`` Veruleikinn er þessi: Hv. þingmaður og aðrir stjórnarliðar felldu tillögu sem er nákvæmlega samhljóða þeirri tillögu sem þeir sjálfir eru að flytja núna. Það er kjarni málsins.

Herra forseti. Ég veit ekki hvers konar útúrsnúningar og ómerkilegheit þetta eru hjá hv. 6. þm. Reykn. Í fyrsta lagi felldi ég ekki brtt. hv. þingmanns. Í öðru lagi fagna ég því sérstaklega hvernig bæði hv. þm. og ég sjálf ásamt fleiri þingmönnum í þessum þingsal erum tilbúin til þess að veita þessu máli brautargengi. Það er kjarni málsins. Það er meginkjarninn. Síðan veit hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson það líka sem einn af forsetum þingsins að ég lagði þetta frv. líka fram í fyrra. Það fékkst ekki afgreitt. Ég lagði það strax fram á fyrstu dögum þingsins og það er fyrst núna að komast á dagskrá. Því er mjög ómerkilegt að halda því fram að ég sé að fá það hérna og ræða þetta nokkrum vikum fyrir kosningar. Það er ómerkilegt og ekki sæmandi jafnágætum manni og hv. þm. er. Varðandi áhuga hv. þingmanna og áhuga hæstv. ráðherra þá er alveg ljóst að á fundum sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson mætti ekki á, t.d. á mjög fjölmennum fundi hjá eigendum gæludýra, hundaræktendum og fleirum --- tvisvar sinnum, tvö ár í röð mætti hann ekki. En ég mætti þar engu að síður og fann fyrir miklum áhuga eins og hv. þm. eflaust veit. Hv. þm. mætti þar ekki. Engu að síður er vilji okkar alveg skýr, þ.e. að leyfðar verði einangrunarstöðvar á fleiri stöðum en fyrir norðan. Það er meginkjarninn. Að koma hérna með útúrsnúninga og dylgjur finnst mér ekki sæmandi. Við eigum frekar að fylkja okkur um þetta ágæta frv., veita því brautargengi þannig að fleiri geti rekið einangrunarstöðvar en þeir norðan heiða. Hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir kom t.d. með ágætishugmynd því að á Suðurnesjunum er m.a. ágætisaðstaða til þess að reka slíkar stöðvar.

Herra forseti. Það er alveg óþarfi að fyrtast við þó að menn reki veruleika máls. Það breytir því ekkert að fyrir tveimur árum var felld hér brtt. við frv. sem er efnislega nákvæmlega samhljóða því frv. sem hér er verið að flytja. Ég skal hlusta á skýringar hv. þm. í þá veru að hún hafi áttað sig á því að það var rangt hjá henni og félögum hennar í stjórnarmeirihlutanum og hv. þm. öðrum að fella það frv. og strax á síðasta þingi hafi verið reynt að bæta fyrir þau mistök með því að flytja þetta frv. hér, og aftur á yfirstandandi þingi. Ég skal hlusta á þau sjónarmið. En það breytir auðvitað ekki hinu að tækifæri var fyrir tveimur árum. Því tækifæri klúðraði stjórnarmeirihlutinn, stóð fastur á því. Ég veit ekki hvaða þrýstingur hefur þar verið í gangi, herra forseti, að eingöngu í Hrísey skyldu slíkar stöðvar vera til staðar. Ég veit ekki hvort það hefur verið þrýstingur einhvers staðar utan af landi, e.t.v. hjá þingmönnum einstakra kjördæma. Ég kann ekkert á það. Hitt veit ég að það var eðlileg krafa þeirra sem flytja inn gæludýr að þeir ættu þess kost að sækja þessa þjónustu með ódýrari hætti á fleiri stöðum á landinu og þá ekki síst á suðvesturhorninu því að þessi dýr koma langflest, ef ekki öll, um Keflavíkurflugvöll. Allt að einu, þetta er sá veruleiki sem við okkur blasir. Það stendur auðvitað ekkert á okkur í Samfylkingunni að samþykkja frv. í þessa veru. Okkar ,,rekord`` er alveg skýr í þessu. Við fluttum þetta sama mál fyrir tveimur árum. Þá felldi stjórnarmeirihlutinn það. Nú hefur stjórnarmeirihlutinn skipt um skoðun að því er virðist og komi hann fagnandi.

Herra forseti. Ég hef hugsað mér að stinga inn orði í þessa umræðu þó að ég hafi ekki sterkar meiningar á málinu. Engu að síður er frv. þess eðlis að það er fyllsta ástæða til þess að inna flm. eftir því hvernig beri að skilja einstök ákvæði frv. í ljósi laganna um innflutning dýra almennt. Ég vek athygli á því að lögin eru þannig uppbyggð að það er meginatriðið að þeim sem hyggjast flytja inn dýr og erfðaefni er gert skylt að fara með dýrin eða efnið inn á sóttvarnastöð til að tryggja eins og hægt er að ekki berist hingað til landsins sjúkdómar og annað sem við viljum ekki að komi með innflutningnum. Það er nauðsynlegt að menn hafi í huga að þessi ferill er ákveðinn og ekki virðist vera ágreiningur um það, ef ég skil rétt málflutning framsögumanns þessa frv., að menn hafi þann hátt á að kveða skýrt á í lögum um skyldu til þess að fara svona með innflutning. Í núgildandi 7. gr. laganna, sem hér er lagt til að verði breytt, er kveðið á um það að til þess að koma þessu á skuli starfrækja sóttvarna- og einangrunarstöðvar. Mér sýnist á flm. að þeir geri ekki ágreining um þetta þannig að þeir leggja til að áfram standi sú skylda að starfrækja þessar stöðvar. Breytingin er fólgin í því að flm. vilja tryggja það að hver sem uppfyllir tiltekin skilyrði geti starfrækt sóttvarna- og einangrunarstöð. Það er út af fyrir sig sjónarmið sem við þekkjum úr öðrum atvinnugreinum, að opna fyrir atvinnufrelsi, og er ekkert óeðlilegt við það. Praktískt séð, miðað við stöðuna hér á Íslandi, sýnist mér á þeim upplýsingum sem fyrir liggja að þess sé ekki að vænta að unnt verði að reka margar slíkar stöðvar. Innflutningurinn er ekki það umfangsmikill að líklegt sé að hægt verði að reka margar stöðvar sem keppi þá um viðskiptin sem hlýtur þó að vera. Menn hljóta að ætla sér að innleiða samkeppni í þessa atvinnugrein sem keppi um viðskiptavinina í þessu efni. Þá þurfum við auðvitað að hugsa málið til enda ef við ákveðum að stíga þetta skref, sem ég skal svo sem ekkert segja til um hvort ég tel rétt að stíga eða ekki. Ég áskil mér a.m.k. rétt til að kynna mér málið frekar hvað það varðar. En ef við stígum þetta skref getur komið upp sú staða, vegna samkeppninnar og dreifingarinnar á viðskiptunum, að það verði enginn einn aðili sem á einhverjum tíma treysti sér til að reka einangrunar- eða sóttvarnastöð. Hvað á þá að gera? Það er ekki hægt að skylda einkaaðila til að reka einhverja starfsemi sem þeir tapa á. Það þýðir væntanlega að landbrh. yrði gerður ábyrgur fyrir því og honum gert að tryggja að það væri einhver stöð í rekstri, gæti tekið við dýrunum og erfðaefninu. Hvað segja flm. þessa máls um það? Til hvers ætlast þeir?

Allir farnir.

Ég geri ráð fyrir því, herra forseti, að a.m.k. framsögumaður flm. sé hér til að hlýða á umræðu og svara fyrirspurnum um þetta efni.

Framsögumaður er ekki í húsinu og enginn flutningsmanna.

Það þykir mér miður. Ég held að ég ljúki samt, herra forseti, máli mínu. Ég held, þó að segja mætti með réttu að eðlilegt væri að fresta umræðum þar til einhver flm. gæti verið viðstaddur til svara, að ég ljúki bara máli mínu og við sjáum svo hvað setur. Mig langar að fá svör við því hvernig flm. hugsa sér að leysa úr þeirri stöðu sem þarna gæti komið upp ef enginn aðili treystir sér til að reka þessa stöð. Í öðru lagi spyr ég vegna 3. mgr. 7. gr.: Úr því að flm. eru á þeirri skoðun að heimila eigi hverjum sem vill að reka þessa starfsemi sem uppfyllir tiltekin skilyrði, hvers vegna setja þeir í lagatextann að landbrh. eigi að setja gjaldskrá? Þar er nákvæmlega tíundað undir hvaða kostnaði gjaldskráin á að standa. Ef menn innleiða samkeppni í einhverja starfsemi geta þeir ekki samtímis lagt til að í lögum standi nákvæm fyrirmæli um gjaldskrána. Hvernig ætla menn að framfylgja samkeppninni við þessi skilyrði þegar sett er ekki bara gólf í gjaldskrána heldur virðist mér líka að sett sé þak í hana? Á hvaða sviðum á þá samkeppnin að fara fram, herra forseti, við þessar aðstæður sem hér er lagt til að verði teknar upp í atvinnugreininni? Mér leikur forvitni á að vita hvernig flm. hugsa sér þetta. Ég hefði haldið að ef menn vildu ganga þessa leið ættu ekki að vera nein ákvæði í lögum um gjaldskrána. Gjaldskráin væri bara einfaldlega frjáls. Síðan er annað atriði sem ég vek athygli á og er nýtt, er ekki að finna í núgildandi 7. gr. laganna en flm. leggja til að verði tekið inn, og það er 2. mgr. í þessari grein sem hér er lagt til að komi í stað 7. gr. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Ef umsækjandi um rekstur sóttvarna- og einangrunarstöðvar uppfyllir allar kröfur og skilyrði sem gerð eru til útbúnaðar og reksturs sóttvarna- og einangrunarstöðva samkvæmt lögum þessum og reglum settum samkvæmt þeim skal landbúnaðarráðherra gefa út rekstrarleyfi.`` Þetta finnst mér mjög sérstök lagaklásúla. Ef búið er að setja í ákvæði laganna að rekstur stöðva sé heimill einstaklingum, fyrirtækjum og félagasamtökum, eins og lagt er til á undan, og að landbrh. ákveði síðan hvaða faglegu kröfur eigi að setja, hvernig stendur þá á því að flm. setja viðbótarákvæði í frv. sem skyldar ráðherra til að gefa út rekstrarleyfi ef einhver uppfyllir öll skilyrði? Hvað er verið að gefa í skyn með þessu orðalagi? Er verið að gefa það í skyn að við þær aðstæður að menn hefðu fallist á það að rekstur þessara stöðva væri heimill þeim sem uppfylla tiltekin skilyrði mundi ráðherra neita að gefa út leyfi til þeirra sem uppfylltu skilyrðin? Það verður ekki annað ályktað, herra forseti, af þessu ákvæði sem ég las upp, en að það sé meining þeirra sem flytja málið að landbrh. muni ekki fara eftir lögunum. Ég hlýt að spyrja t.d. 1. flm. málsins sem hér mælti fyrir frv.: Hvað hefur flm. fyrir sér í þessum efnum, að leggja þetta til? Ég verð að segja að ég lýsi yfir mikilli undrun á þessu ákvæði. Þeir sem flytja þetta verða að færa rök fyrir því hvers vegna þeir leggja þetta til. Ég held að það sé einsdæmi að sjá svona klásúlu á þingskjali, herra forseti. Ég man ekki eftir því að hafa séð þetta í öðrum lögum, þar sem svipað fyrirkomulag er, og hér er lagt til um einhver almenn skilyrði sem menn þurfa að uppfylla til að fá leyfi til að vera með starfsemi, og að þar sé svo eitthvert sérstakt ákvæði að auki sem segi að ráðherra ,,skuli`` veita leyfi. Auðvitað mun landbrh., hver svo sem hann verður, verði þetta að lögum, hvort sem það er nú eða síðar --- ég treysti hverjum þeim sem verður landbrh., nú eða síðar, til þess að fara að lögum og veita starfsleyfi ef viðkomandi umsækjandi uppfyllir öll skilyrði. Ég tel þetta ákvæði vera þarflaust og ég tel að í því felist ákveðin móðgun í garð landbrh. Ég harma það að framsögumaður málsins skuli ekki hafa ákveðið að vera við umræðuna frekar. Þetta eru þær athugasemdir, herra forseti, eða spurningar öllu heldur sem vöknuðu við það að lesa þennan texta. Ég hef ekki tekið afstöðu til málsins, og ítreka það, um hvort fara eigi þessa leið eða heimila þetta með þeim hætti sem þarna er lagt til. Ég bendi bara á að það getur fylgt því annmarki og menn þurfa þá að vera búnir að svara því hvernig eigi að leysa úr málinu ef svo muni verða einhvern tíma í framtíðinni að enginn aðili treysti sér til að reka slíka stöð vegna þess að samkeppnin gerir það ómögulegt. Þá verða að liggja fyrir alveg klár svör því að við getum ekki haft það í lausu lofti. Það verður að vera sóttvarna- og einangrunarstöð og það má aldrei verða neinn vafi á því að slík stöð sé fyrir hendi á hverjum tíma til að sinna þeim dýrum sem inn verða flutt í framtíðinni. En mér sýnist, herra forseti, að þegar öllu er á botninn hvolft snúist málið um það hvort menn starfræki þessa stöð í Hrísey áfram eða hvort hún muni missa rekstrargrundvöll sinn og önnur stöð verða rekin á höfuðborgarsvæðinu. Það er það sem mér sýnist vera hinn efnislegi þráður málsins. Það má vel vera að það verði ofan á og ég mundi þá vilja fá upplýsingar um hvernig þetta er í dag, hvaða óþægindi fylgja því fyrir fólk að þessi stöð sé í Hrísey og hvaða kostnaður. Ég mundi vilja fá að skoða upplýsingar um það. Ég bendi á að flutningsleiðin til landsins er býsna löng frá útlöndum til Íslands þannig að sá leggur sem er innan lands frá flugvelli til Hríseyjar er kannski ekki stóri hlutinn af vegalengdinni og kannski ekki heldur stærsti hlutinn af kostnaðinum.

Óskar hv. þm. eftir því að þessari umræðu verði slegið á frest?

Nei, nei.

Herra forseti. Ég hlýddi með athygli á vangaveltur hv. þingmanns um það frv. sem hér er til umræðu um innflutning dýra og breytingar þar á. Þá vil ég undirstrika, eins og fram hefur komið fyrr í þessari umræðu, að ég er ekki meðal flm. þessa frv. en það kom fram áðan að við hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir fluttum efnislega samhljóða frv. fyrir tveimur árum og þá sem brtt. við frv. hæstv. landbrh. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson var meðal þeirra stjórnarliða annarra sem felldu það frv. og þær vangaveltur sem hann lýsti almennt um málið voru mikið ræddar hér fyrir tveimur árum, einmitt það hvar ábyrgðin lægi. Um það er ekki deilt að það hlýtur auðvitað að vera á hendi landbrh. sem á að gæta þess að uppfyllt séu þessi grundvallarskilyrði. Og ef svo ólíklega vildi til að enginn aðili væri tilbúinn til að gera það yrði það auðvitað að gerast með atbeina ráðuneytis og ráðherra. Þannig hefur það einmitt verið fram undir seinni tíma og ríkissjóður hefur þurft að hafa af því nokkurn kostnað að halda úti stöðinni í Hrísey enda þótt fyrir hafi legið um nokkurra ára skeið að aðilar annars staðar á landinu væru tilbúnir til þess að halda úti þessari þjónustu endurgjaldslaust, þ.e. fyrir ríkissjóð, tækju eingöngu af starfseminni þjónustugjöld. Ég get hins vegar tekið undir ýmislegt sem hv. þm. segir um textagerð þessa nýja frv. sem er miklum mun lakari en í því frv. sem við fluttum fyrir tveimur árum þar sem ekki þótti ástæða til að rekja það nákvæmlega og ,,defínitíft`` hvernig ráðherrann ætti að standa að þessum hlutum heldur var því lýst með almennari hætti, aukinheldur sem menn sáu ekki ástæðu til að setja það á hendur hæstv. ráðherra að setja starfseminni gjaldskrá, það leiddi af eðli þjónustunnar. Sumt var svo sem rétt sem hv. þm. sagði.

Herra forseti. Ég hygg að hv. þingmaður eigi að gleðjast yfir því að ég skuli ekki hafa lýst yfir andstöðu við málið þegar í upphafi heldur gefið mönnum kost á að færa rök fyrir því og skoða málið í nefnd. Ég er alltaf tilbúinn til þess að fara yfir málin að nýju. Það má vel vera að eitthvað hafi breyst í efni málsins frá því sem var fyrir tveimur árum og ég tel enga sérstaka ástæðu til þess að loka fyrir það að afstaðan kunni að breytast. Menn verða þá líka að hafa rök fyrir máli sínu og ég hef vakið athygli á tveimur atriðum sem ég hef efasemdir um, annars vegar um þessa miðstýrðu gjaldskrá í samkeppnisumhverfi og hins vegar um þessa 2. mgr. sem ég tel satt að segja ekki vera boðlega á þingskjali.

Herra forseti. Aðeins örstutt. Ég endurtek það að ég deili þessum sjónarmiðum með hv. þingmanni um efasemdir hvað varðar hina miðstýrðu gjaldskrá sem er ný af nálinni í þessu máli, og kemur satt að segja á óvart að menn skuli finna henni stað í hópi þeirra flm. sem hér eiga hlut að máli, sem eru sjálfstæðismenn og framsóknarmenn. Einnig hitt hvernig orðalag 2. mgr. er í þessu frv. og það er eðlisólíkt því sem var og bætir í raun engu við efni málsins. Ég tek fram og árétta að ég er ekki meðal flm. þessa frv. en ég hef stutt efni málsins, geri það auðvitað áfram og vil gjarnan að það nái fram að ganga. Ég bind vonir við að það geti gerst á yfirstandandi þingi áður en við höldum heim til kosningabaráttu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum, á þskj. 962. Eins og rakið er í grg. með frv. þessu er það lagt fram í tengslum við frv. iðn.- og viðskrh. til laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, sbr. þskj. 859. Í frv., sem reyndar er einungis eitt bráðabirgðaákvæði, eru lagðar til nokkrar breytingar og taka þær til manna sem eiga hlutabréf í hlutabréfasjóðum sem er slitið. Breytingarnar hafa það markmið að almenningi verði unnt án skattalegra afleiðinga að færa fjármagn sitt úr hlutabréfasjóði yfir í verðbréfasjóð eða fjárfestingarsjóð sem tekur við verðbréfaeign hlutabréfasjóðsins þegar slíkum sjóði er slitið þar sem verðbréfasjóðum er gert að uppfylla ströng skilyrði til að fá starfsleyfi stjórnvalda á meðan hlutabréfasjóðir þurfa þess ekki. Að óbreyttum lögum mundu skattareglur í reynd standa því í vegi að markmið nefnds frv. viðskrh. er lúta að neytendavernd næðu fram að ganga. Það helgast fyrst og fremst af því að afhending á hlutdeildarskírteinum í stað hlutabréfa við slit á hlutabréfasjóðum yrði skattlögð sem tekjur hjá viðkomandi einstaklingi og væri því mikið óhagræði af því að þurfa að innleysa skattkvöðina áður en til raunverulegrar sölu eða innlausnar kæmi. Í frv. er því kveðið á um að maður sem þannig fær afhent hlutdeildarskírteini þurfi ekki að gera upp hugsanlega skattkvöð á því tímamarki heldur greiðist þá fyrst fjármagnstekjuskattur af hlutdeildarskírteininu er hann innleysir eða selur það. Hér er því í reynd aðeins um skattfrestun að ræða. Þá er og kveðið á um að hafi maður fengið frádrátt vegna hlutabréfakaupa í félagi með sameiginlega fjárfestingu skuli ekki litið á það sem rof á eignarhaldi að hann fái hlutdeildarskírteini í stað hlutabréfanna. Einnig er í frv. kveðið á um að stofnverð hlutdeildarskírteinis skuli nema upphaflegu kaupverði bréfanna. Að síðustu skal nefna að við sölu eða innlausn á hlutdeildarskírteinum þannig til komnum hefur verið tekið tillit til sérstakra reglna í tekjuskattslögum um hlutabréf svo sem um frítekjumörk o.fl. og þær aðlagaðar að framangreindum hlutdeildarskírteinum. Ég legg til, herra forseti, að að þessari umræðu lokinni verði frv. vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga sem finna má á þskj. 973 um breyting á lögum nr. 29/1993, um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., með síðari breytingum. Í frv. þessu er lögð til nokkur lækkun á vörugjaldi af ökutækjum sem eru 5 tonn eða minna að heildarþyngd, grindum með hreyfli og yfirbyggingum, þar með talið ökumannshúsum, fyrir vélknúin ökutæki úr 15% og 20% í 13%. Lækkunin er til að auka samræmi í uppbyggingu vörugjalda á ökutæki og lögð til til þess að draga úr hvata innflutnings þyngri ökutækja sem bera ekkert vörugjald en nokkuð hefur borið á því að ökutækjum sem ekki ná 5 tonnum að heildarþyngd sé breytt til þess að þau nái þeirri þyngd fyrir álagningu vörugjalds. Þetta á einkum við um ökutæki sem aðallega eru notuð til vöruflutninga. Þau eru nefnd í b-lið 4. tölul. 4. gr. núgildandi laga en til einföldunar og til þess að gæta samræmis á milli þeirra flokka sem finna má í 3. og 4. tölul. 4. gr. núgildandi laga er lagt til að þessir töluliðir verði sameinaðir í einn tölulið ásamt öðrum þeim ökutækjum sem í þeim flokki eru og bera 13% vörugjald. Í öðru lagi er í frv. þessu, herra forseti, lögð til lækkun vörugjalds af bifreiðum sem eru sérstaklega útbúnar og notaðar til líkflutninga. Lækkunin er úr 30% og 45% eftir atvikum í 10% eða 13% miðað við sprengirými aflvélar. Á undanförnum árum hefur vörugjald verið lækkað af ökutækjum til atvinnurekstrar. Tillagan um að lækka gjöld á þessari tegund bíla tekur mið af fyrri lækkunum á undanförnum árum og er þar helst litið til leigubifreiða, bílaleigubifreiða og bifreiða til ökukennslu. Það er að sjálfsögðu erfitt að meta nákvæmlega, herra forseti, hvað þær breytingar sem frv. gerir ráð fyrir kunna að hafa í för með sér að því er varðar tekjur ríkissjóðs en sé miðað við innflutning á þessum ökutækjum á árinu 2001 kemur í ljós að tekjur ríkisins á því ári hefðu orðið 60 millj. kr. minni hefðu þessar breytingar þá verið komnar til framkvæmda. Miðað við hve hratt markaður breytist er erfitt að spá um það hvort sú tala er nákvæmlega rétt varðandi árlegt tekjutap eða ekki. Fer það að sjálfsögðu eftir því hvort breytingin hefur áhrif á fjölda þeirra bíla sem innfluttir eru í þessu skyni. Ég legg til, herra forseti, að þessu frv. verði að 1. umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Um leið og ég lýsi yfir stuðningi við það frv. sem hér liggur fyrir vil ég nota það tækifæri sem gefst við breytingar á aðflutningsgjöldum bifreiða að koma á framfæri máli, sem þó er óskylt því sem hér liggur fyrir í einstökum liðum frv., en það varðar aðflutningsgjöld á fornbílum. Ég vil koma þeim hugmyndum og tillögum á framfæri við þetta tilefni að aðflutningsgjöld af bifreiðum sem eru eldri en 40 ára verði felld niður. Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að færa fyrir því nokkur rök. Allt frá stofnun Fornbílaklúbbs Íslands fyrir 25 árum hafa aðflutningsgjöld hamlað innflutningi fornbíla til landsins og því hefur gengið erfiðlega að endurvekja bíla sem hafa menningarsögulegt gildi fyrir Íslendinga. Annars staðar á Norðurlöndunum hafa aðflutningsgjöld verið felld niður að öllu leyti af fornbílum sem eru 30 ára og eldri, óháð því hvaðan þeir eru fluttir inn. Sá liður sem hamlar hvað mest við núverandi aðflutningsgjöld hingað til lands er vörugjaldið sem er 45% af bílum sem hafa stærri vélar en 2.000 rúmsentímetra, en fullyrða má að 90% þeirra fornbíla sem fluttir eru til landsins falli undir þennan flokk. Fornbílar sem fluttir eru til landsins eru fyrst og fremst notaðir sem safn- og sýningargripir í tengslum við Fornbílaklúbb Íslands en ekki sem brúksbílar, þ.e. bílar til almennrar notkunar. Aldur fornbíla í dag er miðaður við 25 ár en sá aldur er í sjálfu sér ekki hár fyrir vandaða bíla sem eflaust má nota áfram sem brúksbíla þó að þeir hafi náð þessum 25 ára aldri. Af þeim sökum er ekki óeðlilegt að miða niðurfellingu aðflutningsgjalds við 40 ár en þannig er algerlega tryggt, að ég tel, að einungis sé verið að flytja inn safn- og sýningargripi sem útilokað er að verði teknir til almennrar notkunar. Í dag eru örfáir fornbílar fluttir árlega til Íslands og tekjur ríkissjóðs af þeim innflutningi er verulega takmarkaður. Ef vörugjaldið yrði algjörlega fellt niður má búast við nokkurri fjölgun slíkra bíla, enda vantar töluvert af eldri bílum í fornbílaflóru landsmanna. Á það sérstaklega við um bíla sem eru framleiddir á tímabilinu 1930--1950. Virðisaukaskattstekjur ríkissjóðs af fornbílum gætu þá jafnvel hækkað að einhverju leyti en samanlagðar tekjur af vörugjaldi og virðisauka eru í dag þar til samanburðar. Fornbílaklúbbur Íslands undirbýr byggingu fornbílasafns í Reykjavík sem á að glæða áhuga þjóðarinnar á samgöngusögu hennar auk þess sem slíkt safn er gjaldeyrisskapandi einkum ef litið er til áhuga útlendinga á slíkum söfnum. Ef tryggt er að einstaklingar innan Fornbílaklúbbsins geti án verulegra útgjalda flutt inn bíla sem hafa menningarsögulegt gildi fyrir þjóðina er viðgangur slíks safns tryggður um nokkuð langa framtíð. Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að koma þessum hugmyndum á framfæri við þetta tækifæri og bið um að þær hugmyndir og tillögur verði teknar til athugunar í nefndinni sem um málið mun fjalla. Ég geri það í sjálfu sér ekki að úrslitaefni í þessu sambandi hvort bílarnir eiga að vera 40 ára eða 45 ára. Það er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er að hjálpa þeim sem við þetta fást að koma bílunum hingað til landsins. Ég vil sömuleiðis bæta því við, virðulegi forseti, að þeir bílar sem koma til landsins og eru þetta gamlir eru yfirleitt í mjög bágu ástandi og þurfa verulegrar endurbyggingar við og viðgerða. Hér er því ekki um almennan bílainnflutning að ræða.

Herra forseti. Ég mæli fyrir litlu frv. til laga um breyting á tollalögum, nr. 55/1987, með síðari breytingum. Frv. er á þskj. 974. Í frv. er lagt til að Kópavogshöfn verði gerð að svokallaðri aðaltollhöfn þannig að skip í millilandasiglingum geti fengið þar fyrstu og síðustu tollafgreiðslu hér á landi án sérstaks leyfis tollyfirvalda. Á undanförnum árum hefur orðið töluverð uppbygging við höfnina og aðstaða skapast þar til afgreiðslu stórra skipa í millilandasiglingum. Tollyfirvöld hafa látið fara fram úttekt á höfninni og er niðurstaða þeirrar úttektar að Kópavogshöfn fullnægi skilyrðum sem sett eru í tollalögum um aðstöðu í aðaltollhöfnum til tolleftirlits og um vörslu á ótollafgreiddum vörum. Því er engin ástæða til annars en sýslumaðurinn í Kópavogi geti með beinum hætti haft lagaheimildir til þess að afgreiða skip sem þarna leggjast að bryggju. Ég legg til, herra forseti, að máli þessu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég vil eingöngu fagna þessu frv. hæstv. fjmrh. um að Kópavogshöfn njóti jafnræðis á við aðrar sambærilegar hafnir. Það hefur því miður verið þannig að sumpart hefur Kópavogshöfn í gegnum tíðina átt erfitt uppdráttar og notið kannski of lítils skilnings þegar komið hefur að samskiptum við ríkisvaldið. Nægir þar að nefna að ríkisvaldið hefur gjarnan skellt við skollaeyrum þegar sú höfn hefur viljað sækja ríkisstuðning vegna þeirrar uppbyggingar sem þar á sér stað eins og gengur og gerist hjá öðrum höfnum hringinn í kringum landið. Hafa tillögur frá mér og öðrum hv. þm. í þá veruna verið verið felldar hér ítrekað. Það er því sérstakt fagnaðarefni að að þessu leytinu til skuli Kópavogshöfn geta notið jafnræðis á við aðrar hafnir og keppt á jafnréttisgrundvelli um viðskiptavini og innflutning til landsins.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga sem ég flyt ásamt öllum öðrum hv. þm. Samfylkingarinnar. Samtals erum við 17 talsins eins og kunnugt er. Í stuttu máli sagt gerir frv. ráð fyrir því að gerð verði breyting á kjördæmaskipan, raunar skipan sem nú verður kosið eftir í fyrsta skipti á komandi vori, og breytingin verði þannig að landið allt verði gert að einu kjördæmi og þeir 63 þjóðkjörnu þingmenn sem hafa verið kosnir leynilegri hlutbundinni kosningu til fjögurra ára verði það að sjálfsögðu áfram en nú allir frá kjördæminu Íslandi. Enn fremur kveður 1. gr. frv. --- en auk hennar er 2. gr. um gildistöku frv. --- á um að hver samtök fái þingmannatölu í samræmi við heildaratkvæðatölu sína og enn fremur að þau stjórnmálasamtök komi þó ein til álita við úthlutun þingsæta sem hlotið hafa minnst fjögur af hundraði af gildum atkvæðum á landinu öllu. Herra forseti. Tæpast hefur annað mál hlotið jafnlangvarandi og ítarlega umræðu fyrr og síðar en kjördæmamálið og skoðanir hafa gjarnan verið mjög skiptar um það eins og kunnugt er og oft var tekist mjög hart á um viðhorf í þeim efnum. Ég var meðal þeirra sem sátu í síðustu nefnd sem um þau mál véluðu. Sú nefnd komst að samkomulagi um allróttækar breytingar á skipan kjördæma í landinu eins og kunnugt er, sem m.a. fela það í sér að kjördæmum er nú fækkað úr átta í sex talsins og einnig er fest í stjórnarskrá að mismunun atkvæða milli landshluta megi aldrei verða meiri en einn á móti tveimur, en hér á árum áður var svo háttað til að sum fámennari kjördæmi höfðu allt að fjórfalt meira atkvæðavægi en þau kjördæmi sem fjölmennust voru á suðvesturhorninu. Í því samhengi var athyglisverð forsíðufrétt Morgunblaðsins í dag þar sem raktar voru bráðabirgðatölur Hagstofu Íslands frá 1. desember sl., þ.e. árið 2002, þar sem rakinn var fjöldi íbúa á kosningaaldri í hverju kjördæmi. Þar kemur í ljós að nú þegar, u.þ.b. sex mánuðum fyrir kosningar, er munur á atkvæðavægi orðinn meiri en tvöfaldur. Þess ber þó að geta að í núgildandi lögum um kosningar verður þetta ekki leiðrétt fyrr en að afloknum næstu kosningum. Um það var sérstakt samkomulag. En þessar tölur Morgunblaðsins sýna að fjölmennasta kjördæmið í komandi kosningum verður Suðvesturkjördæmi með 48 þúsund kjósendur og verða þeir vafalaust fleiri þegar kosningadagur rennur upp. Hér er miðað við, eins og ég sagði áður, 1. desember sl. En fámennasta kjördæmið er Norðvesturkjördæmi með 21.625 kjósendur. Suðvesturkjördæmi er með 11 þingmenn í komandi kosningum en Norðvesturkjördæmi tíu, en það breytir því ekki að mismunurinn er orðinn meiri en einn á móti tveimur. Þetta vildi ég segja í framhjáhlaupi um stöðu mála og undirstrika enn og aftur að flokkur minn tók heils hugar þátt í þeirri sátt sem gjörð var til þess að okkur miðaði fram á veg varðandi það að leiðrétta þetta misvægi atkvæða sem var orðið óþolandi og ekki var hægt að una við lengur. Í því samhengi er rétt að rifja upp að margar tilraunir hafa að sönnu verið gerðar til þess að takast á hendur það verkefni að lagfæra og gera betrumbætur á hinu íslenska kosningakerfi. Stærsta einstaka breytingin var auðvitað 1959 þegar við fórum frá einmenningskjördæmum til þess fyrirkomulags sem þekkst hefur allar götur síðan og hlutfallskosningar voru teknar upp. Einu stóru breytingarnar sem gerðar voru frá 1959 til dags dató eða þeirra kosninga sem innan seilingar eru var árið 1987. Þær voru þó fyrst og síðast tæknilegar. Þingmönnum var fjölgað og vissulega var gerð ákveðin breyting til bóta. En stóra breytingin var einmitt núna. Að minni hyggju er stóra breytingin í því kosningakerfi sem við búum við í dag sú að kjördæmin hafa stækkað landfræðilega. Þingmönnum hefur fjölgað í einstökum kjördæmum þannig að hægt og bítandi færumst við til þeirrar áttar að þingmenn líti á sig sem fulltrúa stórra landshluta. Ég vil líka halda því fram að í stórauknum mæli sé málum þannig fyrir komið að þingmenn líti fyrst og síðast á sig sem þingmenn þjóðarinnar allrar, og líti þar til heildarhagsmuna, en í minnkandi mæli sem fulltrúa héraðssjónarmiða, einstakra sveitarfélaga, einstakra byggðarlaga stórra eða smárra og það er að minni hyggju þróun í rétta átt. Nú hefur því gjarnan verið haldið fram að vegna þeirrar tillögu sem ég er að kynna og jafnaðarmenn standa að baki, og Samfylkingin stendur heils hugar að baki, að með þessum hætti sé verið að ganga á hlut hinna dreifðari byggða. Það er algerlega af og frá. Það er auðvitað fyrst og síðast á valdi þeirra stjórnmálaflokka sem bjóða fram hvernig þeir skipa sínum málum. Sá stjórnmálaflokkur sem ætlar að sækja sér stuðning og skilning vítt og breitt um landið stillir auðvitað sínum framboðslistum þannig upp að þeir höfði til kjósenda vítt og breitt um landið og þannig verður það auðvitað. Það út af fyrir sig er ekki vandamál sem ég sé í þessu samhengi. Einnig er rétt að undirstrika að ef landið allt er gert að einu kjördæmi næst í einu vetfangi fullkominn jöfnuður milli kjósenda og þetta margumrædda misvægi atkvæða verður ekki lengur til staðar. Kosningakerfið er að sama skapi mjög einfalt og auðskilið. Þörfin fyrir uppbótarþingsæti verður ekki til staðar lengur þannig að flókið og stundum nánast illskiljanlegt og óskiljanlegt millifærslukerfi þarf ekki að fylgja kosningakerfinu. Þá liggur algerlega ljóst fyrir að þeir stjórnmálaflokkar sem bjóða fram fá þann þingmannafjölda sem greidd atkvæði segja til um. Þar er ekkert misvægi á. Vissulega eru gallar á öllum mannanna verkum og þeir gallar sem bent hefur verið á og sú gagnrýni sem fram hefur komið og á sumpart rétt á sér hefur m.a. snúið að því að stjórnmálaflokkarnir og þá einkanlega þeir stærri hafi einir og sér of mikið um það að segja hverjir setjist á þing að afloknum kosningum. Stóru stjórnmálaflokkarnir eins og Samfylkingin, sem samkvæmt skoðanakönnunum hefur núna 25--26 þingmenn, þ.e. ef við gæfum okkur að það héldist þá gætu menn haldið því fram miðað við það að landið væri allt gert að einu kjördæmi og skipan mála væri með þeim hætti að fámennur hópur tæki um það ákvörðun hver skipaði fyrstu 25--26 sætin að leiða mætti að því líkur að fyrstu 20 sætin væru nánast örugg þingsæti og þyrfti ekkert að kjósa. Svipað, þó ekki í jafnmiklum mæli ef miða mætti við skoðanakannanir, mætti segja um Sjálfstfl., en þó alls ekki í jafnmiklum mæli nú í seinni tíð. Að þessum sjónarmiðum er rétt að huga. Þess vegna er þess getið í greinargerð með þessu frv., og er það veigamikið atriði í mínum huga, að menn skoði í þessu samhengi við nauðsynlegar breytingar á kosningalögum það sem þekkist víða erlendis, m.a. í nágrannalöndum okkar Írlandi, Danmörku og raunar víðar, að kjósendur hafa á kjördegi talsvert um það að segja hvaða einstaklingum þeir vilji veita brautargengi. Þeir hafi með öðrum orðum fleiri en eitt atkvæði á kjördegi, hafi annars vegar tök á því að styrkja og styðja og krossa við þann flokk sem þeir fylgja að málum en enn fremur hafi þeir talsvert ráðrúm til þess að krossa við þá einstaklinga sem þeir vilja sjá setjast á Alþingi Íslendinga. Jafnvel væri hugsanlegt að ganga svo langt að þeir gætu farið á milli flokkslista í þessu sambandi, að ekki væri eingöngu um það að ræða að kjósendur gætu endurraðað á listum flokkanna eða strokað út nöfn heldur kosið jafnvel á öðrum listum einstaklinga og veitt þeim þannig brautargengi. Þetta hefur stundum verið nefnt hið svokallaða kjörbúðarfyrirkomulag. Þetta er mál sem mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að menn skoði. Annað sem menn hafa líka velt vöngum yfir er hvort festa eigi betur í sessi prófkjör flokkanna þannig að tryggt sé að almennir kjósendur fái aðkomu að skipan framboðslista. Það finnst mér líka fyllilega koma til álita. Það er auðvitað ýmislegt sem skoða þarf í þessum málum en mest er um vert að minni hyggju að hér er gengið þannig til verka, og þessum grundvallaratriðum sem ég nefndi fyrr í tölu minni er haldið til haga. Lýðræðinu er sýnd virðing, kjósendum er sýnd virðing, landinu öllu er sýnd nauðsynleg virðing. Fólk er ekki dilkadregið eftir því hvort það býr á suðvesturhorninu eða annars staðar á landinu. Mikilvægt er að þingmenn þjóðarinnar upplifi sig sem þingmenn þjóðarinnar og séu það í raun en ekki einstakra héraða. Við flm. verðum þess vör að fylgi við þessi sjónarmið fer vaxandi, ekki eingöngu meðal almennra kjósenda heldur ekki síður meðal annarra flokka. Þess hefur orðið vart á hinu háa Alþingi í umræðum um viðlíka mál að einstaka þingmenn, sem ekki voru frægir fyrir það á árum áður að lýsa yfir stuðningi við sjónarmið af þessum toga, hafa verið að koma til byggða og hafa lýst yfir stuðningi við málin. Slíka stuðningsmenn er bæði að finna í Framsfl. sem og í Sjálfstfl. Allt er það fagnaðarefni. Ég geri mér hins vegar ljóst og væntanlega aðrir flm. að þess mun tæpast að vænta að þetta stóra mál fái brautargengi á þeim örfáu dögum sem eftir lifa þar til við ljúkum þessu þingi á kosningavetri. Ég vildi þó engu að síður, og við flm., halda því til haga og þeim sjónarmiðum sem í því liggja og höfum því flutt þetta mál á yfirstandandi þingi og á umliðnum þingum. Við teljum rétt og eðlilegt að það fái sinn framgang, væntanlega í sérnefnd þingsins um stjórnarskipunarmál.

Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að taka það fram að ræða 1. flm., hv. 6. þm. Reykn., Guðmundar Árna Stefánssonar, er mjög ósannfærandi, einkum það sem laut að því að öðruvísi menn og konur munu að sjálfsögðu veljast til framboðs ef landið yrði eitt kjördæmi heldur en ef það skiptist í mörg kjördæmi. Ég hygg að í málflutningi hv. þingmanns hafi verið tæpt á ýmsu sem þessi breyting hefur ekki áhrif á, eins og það sem hér er talið upp og sagt að kostir þess að landið verði eitt kjördæmi séu augljósir, þar á meðal að ,,stjórnmálaflokkar fá þann þingmannafjölda sem atkvæði þeim greidd segja til um``. Málið er þennig vaxið nú þegar og er svo um ýmislegt annað sem hv. þm. taldi fram. Hann kom á hinn bóginn hvergi að því sem er kjarni málsins, hvort hætta væri á því að þingmenn hyrfu í þeim skilningi að þeir þyrftu ekki að standa frammi fyrir sínum sérstöku kjósendum, heldur birtust eins og t.d. einstakir borgarfulltrúar R-listans hafa gert á undanförnum árum, sem varla nokkur maður veit hverjir eru. Má kannski segja að það geti verið gott fyrir suma hv. þm. að hverfa þannig í þögnina. Ég hygg á hinn bóginn að það sé mikilsvert fyrir Alþingi að sterkir persónuleikar séu þar, menn sem þurfa að bera sjálfir ábyrgð á því sem þeir segja og gera og þurfa persónulega sjálfir að standa frammi fyrir kjósendum og skýra verk sín.

Herra forseti. Þær athugasemdir sem hv. þm. gerði við ræðu mína eiga ekki við rök að styðjast. Ég ræddi það alveg sérstaklega hvort ástæða væri til að ætla að á því yrðu einhverjar grundvallarbreytingar hvernig einstaklingar skipuðust hér til verka og kjörnir yrðu til verka á hinu háa Alþingi, hvort þessi breyting mundi sjálfkrafa leiða til þess að hér yrðu þeir allir valdir frá suðvesturhorninu. Þvert á móti fór ég yfir það og reyndi að skjóta rökum undir þann málflutning minn að flokkarnir sjálfir mundu eðlilega gæta þess að sækja sér öfluga einstaklinga sem hafa staðarþekkingu vítt og breitt um landið. Ég veit að a.m.k. í mínum flokki yrði þannig staðið að verki, með öðrum orðum að áfram yrðu til staðar í þingflokki Samfylkingarinnar menn með staðarþekkingu á borð við hv. þm. Kristján Möller, Einar Má Sigurðarson, Jóhann Ársælsson, Karl V. Matthíasson svo ég nefni nokkra af handahófi sem eru öflugir og sterkir þingmenn dreifbýlisins og hafa mjög öfluga staðarþekkingu. Ég bara neita að gangast undir það að á þessu verði einhver grundvallarbreyting og mér finnst það segja meira um gagnrýnendur sjálfa ef þeir gefa sér það. Í þessu samhengi er auðvitað afskaplega fróðlegt að velta því dálítið fyrir sér hver afstaða þeirra þingmanna og þeirra gagnrýnenda sem halda þessum málflutningi á lofti er til þeirrar kjördæmaskipunar sem við notum í dag og við kjósum eftir núna á vordögum. Halda þeir því fram að þær breytingar horfi einnig til þessa meinta verri vegar og að einasta leiðin til þess að viðhalda hinum meintu einstaklingum sem voru og hétu sé að ganga aftur til ársins 1959 og gera landið að fjölmörgum einmenningskjördæmum. Ber að skilja málflutning hv. þingmanns með þeim hætti?

Herra forseti. Í þessari lagagrein segir, með leyfi forseta: ,,Í lögum um kosningar til Alþingis skal kveðið á um úthlutun þingsæta og þess gætt að hver samtök fái þingmannatölu í samræmi við heildaratkvæðatölu sína.`` Hvað er nákvæmlega átt við með þessum orðum? Nú hefur þetta verið mismunandi á mismunandi stöðum. Ég man eftir því hver var afstaða Alþýðuflokksins t.d. þegar kosningalögum var breytt árið 1983. Þá vildu alþýðuflokksmenn ekki fallast á þessa svokölluðu d'Hondt-reglu sem hefur viðgengist, var tekin upp algjörlega síðast þegar kosningunum var breytt og við höfum yfirleitt notast við hér á landi. Þá var stefna Alþýðuflokksins að þeir vildu miða við hina stærstu leið. Nú veit ég ekki hvort Alþýðuflokkurinn hefur skipt um skoðun í þeim efnum en fróðlegt væri að fá að vita hvers vegna ekki er slegið föstu hér í þessari lagagrein hvaða aðferð skuli höfð í því sambandi. Ég mun í ræðu minni á eftir að öðru leyti svara því sem hv. þm. sagði um það hvernig Alþýðuflokkurinn eða Samfylkingin hygðist velja sína menn úti á landi. Gaf hv. þm. í skyn að Samfylkingin mundi með einhverjum hætti tryggja að menn frá vissum landsvæðum yrðu fulltrúar á heildarlista þeirra á þessum og þessum tíma? Ég hygg að hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson geti ekkert um það fullyrt. Það er auðvitað út í hött að fullyrða slíka hluti hér, hvort sem í hlut á hv. þm. Karl V. Matthíasson sem ekki nýtur náðarinnar nú eða einhver annar.

Herra forseti. Ég þykist næsta viss um að hv. þm. Karl V. Matthíasson nýtur náðar þess sem allt kann og veit. En pytturinn sem hv. þm. Halldór Blöndal datt í var að fara yfir hina tæknilegu útfærslu mála. Í því hafa nefnilega gallar þeirra kerfa sem við höfum búið við legið. Það hefur skipt verulegu máli hvort menn notuðu d'Hondt-reglu, hvort menn notuðu hinar stærstu leifar, hvort menn notuðu Lague-regluna og hvort menn hefðu einu uppbótarþingsætinu eða jöfnunarþingsætinu fleira eða færra. Menn grípa auðvitað til tæknilegra útfærslna, flókinna og erfiðra, til að tryggja það að heildarþingmannafjöldi einstakra flokka sé í samræmi við heildaratkvæðamagn þeirra. Þetta hefur verið höfuðverkurinn í gegnum tíðina. Þess vegna hefur íslenska kosningakerfið oft verið svo flókið og illskiljanlegt að það hefur ekki verið á færi nema örfárra að fá nokkurn botn í það. Þess vegna legg ég mikla áherslu á að þessi nálgun, að gera landið allt að einu kjördæmi, kallar ekki á slíkar flóknar viðbótarráðstafanir, útskýringar eða vernd til að tryggja þessi grundvallargildi. Af því að hv. þm. fór að velta því fyrir sér hvað átt væri við í tillögu okkar þá er þess raunar getið á bls. 3 í greinargerð. Flutningsmenn miða við d'Hondt-regluna sem hefur verið notuð lengst af hér á landi. Það fer auðvitað ekki á milli mála hvernig menn vilja nálgast það viðfangsefni en það er auðvitað aukaatriði. Meginatriðið er hin stóra mynd og hin gullna lína í málinu. Ég segi það, herra forseti, og árétta að ég hef enga ástæðu til að ætla að hér veljist verri menn eða betri menn til þings þó að menn nálgist það að kjósa menn til Alþingis á þann veg sem hér er gert ráð fyrir eða hvort menn geri það gegnum einmenningskjördæmi eins og gert var 1959, sem mér heyrðist hv. þm. horfa mest til.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða mikilsvert mál. Umræðan hefur í kjölfar breytinganna sem nú hafa orðið farið í þann farveg að flestir sem um þessi mál tala vilja skoða vandlega hvort ekki væri betra að gera landið að einu kjördæmi en hafa þetta fyrirkomulag sem nú er. Ég held ég geti tekið undir allt sem hv. framsögumaður sagði um þetta. En mig langar til í viðbót að tala um það sem mér finnst þurfa að fylgja með í þessu öllu. Ég lít þannig á að það þurfi helst að haldast í hendur, ef við gerum landið að einu kjördæmi, að við styrkjum sveitarfélögin, gerum þau stærri og öflugri og færum til þeirra verkefni. Um leið og það gerðist mundi Alþingi verða óháðara framkvæmdarvaldinu en nú er. Það þarf að frelsa Alþingi undan framkvæmdarvaldinu. Reynum að sjá fyrir okkur í náinni framtíð þessa mynd sem ég er að draga upp, þ.e. öflug sveitarfélög sem tækju til sín verkefni frá ríkinu. Alþingi fengist þá fyrst og fremst við löggjöf en væri ekki eins konar framlenging af framkvæmdarvaldinu eins og hv. þingmenn eru oft og tíðum. Mér finnst það allt skipta máli í þessari umræðu. Ég hef ekki áhyggjur af því að það verði ekki hægt að velja með eðlilegum hætti þingmenn á lista þeirra flokka sem bjóða fram. Ég bendi einfaldlega á að öll vandamálin sem eru í því fólgin að hafa landið í einu kjördæmi hafa þegar komið upp í þessum stóru landsbyggðarkjördæmum. Við erum með þau vandamál. Við erum með þann vanda sem skapast af því að langt er á milli bæja í kjördæminu. Fólk hefur heimasjónarmið og vill hafa fulltrúa frá einstökum svæðum. Þetta hafa menn fengið að reyna í aðdraganda þeirra kosninga sem nú eru fram undan. Menn hafa þurft að glíma við það hvernig raða eigi frambjóðendum niður í hin stóru og víðáttumiklu kjördæmi. Þetta mundi ekki breytast sérlega mikið þó landið væri orðið eitt kjördæmi, frá þeim stórum kjördæmum sem ég hef nefnt til sögunnar. Ég sé það fyrir mér að það geti farið fram skoðanakannanir eða prófkjör í hinum einstöku landsvæðum sem flokkarnir mundu nýta sér niðurstöðuna úr vegna þess að menn væru búnir að velja sér fulltrúa sem flokkarnir mundu svo á landsvísu raða á lista sína. Ég sé ekki að það væri mikið vandamál. Ég sé líka fyrir mér að þegar Alþingi yrði frelsað undan því oki sem það er á stjórnarþingmönnum að þurfa að hlýða framkvæmdarvaldinu í einu og öllu munu menn líta allt öðrum augum á það að velja þingmenn til löggjafarsamkomunnar en menn gera í dag, einfaldlega vegna þess að það væri verið að velja þá til löggjafarstarfa en ekki til að annast kjördæmafyrirgreiðslu út frá Alþingi eins og sumir hafa litið á hlutverk sitt kannski meira en góðu hófi gegnir stundum. Hv. þm. Halldór Blöndal talaði um það áðan að það yrðu öðruvísi menn og konur á þingi ef landið yrði að einu kjördæmi. Ég veit ekki hvað hv. þm. átti við með því. Ég vona sannarlega að hann hafi átt við það sama og ég var að segja, að hann sæi fram á að hér yrði fyrst og fremst löggjafarsamkoma að störfum en ekki framlenging á framkvæmdarvaldinu og handauppréttingavélar fyrir ríkisstjórn, eins og stundum virðist við lýði. Þetta var kannski það sem ég vildi helst koma að. Ég tel ástæðu til að ræða þetta frv. Mér finnst að í tengslum við þann feril sem þessi mál fara vonandi í þurfum við að herða á eflingu og stækkun sveitarfélaganna og breytingum af því tagi sem ég nefndi áðan í tengslum við það.

Herra forseti. Það hefur verið svo á síðustu árum að kjósendur hvarvetna á landinu hafa lagt meiri áherslu á það en áður að þeir gætu haft beinni áhrif á hverjir veldust á þing. Þeim finnst þessi stóru kjördæmi vera of stór til að hægt sé að búast við því að fólk þekki þingmann sinn eða þingmenn og geti leitað til þeirra eða haft áhrif á þá til góðra verka ef sérstök málefni knýja á eða með öðrum hætti. Menn hafa líka verið að velta fyrir sér hvort rétt væri að hafa kosningaskipan með því tagi að alþingismenn séu númeraðir. Menn hafa velt upp þeim möguleika hvort leyfa eigi kjósendum sjálfum að velja röð alþingismanna, þannig að þeim verði t.d. raðað upp í stafrófsröð eða með öðrum hætti á lista flokkanna. Menn hafa líka velt fyrir sér hvort skynsamlegt sé að gefa kjósendum kost á að kjósa fleiri en einn flokk með þeirri röksemd að það séu góðir menn í fleiri en einum flokki og einnig með þeirri röksemd að menn hafi misst jafnvægi á Alþingi og telji mikilsvert að ákveðnir einstaklingar nái kjöri þó að flokkur þeirra sé kannski ekki eins stór og viðkomandi menn vilja. Með því að ákveða að þingmenn skuli vera 63 og allir kjörnir í sama kjördæminu --- ég veit ekki af hverju þeir hugsa sér að þingmenn skuli endilega vera 63 --- er ekki hægt að koma neinu slíku við. Áhrif kjósenda á það hverjir veljist á þing verða af þeim sökum minni en nú er.

Hæstv. forseti. Ég er ósammála hv. þm. hvað áhrifin varðar. Ég tel reyndar að það sé hægt að koma við algerlega mannavali í röð þó að landið væri gert að einu kjördæmi ef menn vildu það viðhafa. Ég hef hins vegar fyrirvara um að slíkt sé skynsamlegt. Ég held hins vegar að hugmynd hv. þm. um að menn geti kosið fleiri en einn flokk sé svolítið merkileg. Ekki get ég skrifað upp á hana þó ég geti viðurkennt að það gæti verið þægilegt fyrir suma flokka þessa dagana að geta gefið mönnum færi á því að kjósa fleiri en einn flokk eins og hv. þm. var að nefna. Kannski hefur hann verið að velta fyrir sér hvort hægt væri að leysa vandamál á Suðurlandi með slíkum aðferðum.

Herra forseti. Það var eins og mig varði að hv. þm. hefur ekki velt þessum málum fyrir sér út frá sjónarmiðum kjósenda heldur er upptekinn af sjálfum sér og sínum flokki. Það sem ég var að reyna að segja við hv. þm. var að á síðustu missirum og síðustu árum hefur vaxandi þungi verið á bak við þá kröfu að kjósendur fái á kjördegi að hafa meiri áhrif á uppröðun á framboðslista sínum en nú er. Ef hægt er að tala um þetta í alvöru. Það er út frá þeim punkti sem nauðsynlegt er að ræða kjördæmamálið. Ef maðurinn er þeirrar skoðunar, eins og mér skildist hv. þm. vera, að kjósandinn eigi að hafa sem minnst áhrif á það hverjir af framboðslistanum komist á þing eða hvernig framboðslistinn er yfirleitt upp settur, þá er sjálfsagt að stefna að því að landið verði eitt kjördæmi eins og hv. þm. vill. Um þetta snýst málið. Það er í raun mjög undarlegt að sami flokkur og talar um milliliðalaust lýðræði skuli að hinu leytinu flytja frv. sem hlýtur að hafa í för með sér að Alþingi veikist, m.a. vegna þess að nálægð kjósandans við þingmanninn verður minni en áður. Auðvitað er þetta í algerri mótsögn. Auðvitað felur þetta í sér að hv. þm. Samfylkingarinnar hafi ekki hugsað málið í botn og eru á einhverju sveimi í huganum þegar kemur að þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég tel af og frá að þetta fyrirkomulag mundi veikja þingið. Það mundi hins vegar geta breytt eðli þess og það mundi kannski veikja þingmenn sem telja sitt helsta hlutverk að vera einhver framlenging á framkvæmdarvaldinu og standa í kjördæmapoti eða veseni vegna einstaklinga eða fyrirtækja í kjördæmi sínu. Ég benti hins vegar á það áðan að auðvitað geta menn látið fara fram prófkjör og skoðanakannanir á sínum landsvæðum til að velja fulltrúa. Ég tel að það sé hlutverk flokkanna, ef landið verður gert að einu kjördæmi, að sjá til þess að fólkið hafi sem mest um það að segja á hverju svæði hver þeirra fulltrúi er. Ég tel ekki að menn séu að útiloka það með neinum hætti að inn í þessa kjördæmaskipan komi einhvers konar fyrirkomulag sem geri kjósendum kleift að hafa jafnvel einhvers konar áhrif á sjálfan kjördaginn. Það er einfaldlega ekki komin niðurstaða í það mál með þessu frv. Ég tel að það sé full ástæða til að ræða þau mál í hörgul ef menn velja þá leið að gera landið að einu kjördæmi.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi það í þessari umræðu að það væri mjög mikilvægt að þróunin yrði sú að sveitarfélögin yrðu stór og öflug og fengju til sín fleiri mikilvæg verkefni, og að við fengjum óháðara Alþingi sem væri að fást við löggjöf. Þessi tvö málefni setur Samfylkingin mjög í öndvegi og það er hárrétt hjá þingmanninum að við erum með þau vandamál, ef menn vilja einblína á það, sem mundu jafnframt fylgja ,,landið eitt kjördæmi`` í þeirri breyttu kjördæmaskipan sem við erum með en við erum ekki með kostina. Það er grundvallaratriði, við erum ekki með kostina en við erum þegar með vandamálin. Ég tel að mjög margir hafi fallist á þá breytingu sem nú er orðin á kjördæmaskipaninni af því að þeir litu á hana sem skref í átt að ,,landið eitt kjördæmi``. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson flutti hérna góða framsögu og dró fram meginatriðin, og meginkosti þess að landið yrði eitt kjördæmi. Ég er fullkomlega ósammála hv. þm. Halldóri Blöndal sem bar brigður á þau meginatriði sem sett eru fram á bls. 2. í grg. Það er að sjálfsögðu enn þá misvægi atkvæða sem verður ekki ef landið verður eitt kjördæmi. Það er hægt að nefna að það er helmingsmunur á vægi atkvæða í kjördæmunum okkar, annars vegar því kjördæmi sem við hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson erum í, Suðvesturkjördæmi, og hins vegar því kjördæmi sem hv. þm. Jóhann Ársælsson er í, Norðvesturkjördæmi, og ég gæti eins nefnt hæstv. sjútvrh. og samgrh. í því efni. Það er helmingsmunur á vægi atkvæða á milli þessara tveggja kjördæma. Það er auðvitað í ríkari mæli þannig að þingmenn skoða verkin á þinginu með heildarhagsmuni að leiðarljósi en ekki þröng kjördæmasjónarmið. Við eigum að stefna þangað. Þess vegna er það hárrétt sem hérna hefur verið tekið fram. Ég kvaddi mér þó hljóðs til að draga fram einn af þeim þáttum sem mjög margar konur nefna til sögu, og það eru jafnréttismálin, þ.e. með hvaða hætti ,,landið eitt kjördæmi`` og listar settir fram við slíkar kosningar birtist konum --- ég nefni konur, ég gæti sagt jafnrétti kynjanna og hvernig það birtist kynjunum en af því að það eru konur sem eiga undir högg að sækja og eru miklu færri en karlar á þingi snýr þetta að þeim. Auðvitað ætlum við að sækja fram þannig að sjálfsagt verði að konur verði með tíð og tíma helmingur þingmanna. Það er bara eðlilegt og sjálfsagt, hvort kynið um sig á að eiga helming fulltrúa á Alþingi Íslendinga þótt það geti eitthvað hreyfst til hvort það er einum eða tveimur fleiri á annan hvorn veginn við hinar og þessar kosningar. Þangað ætlum við að sækja. Það var mjög mikilvægur áfangi þegar konur náðu því að verða þriðjungur þingmanna. Það er viðurkennt í öllum úttektum og rannsóknum um hvort það skipti máli að bæði kynin taki þátt í verkum sem þessum að það hefur veruleg áhrif á umræðuna, og vonandi vinnubrögð, þegar konur eða það kynið sem á undir högg að sækja nær 30% í hópi. Rannsóknir hafa staðfest þetta og þetta höfum við konurnar fundið líka hér eftir að konum fór að fjölga í þinginu og eftir að þær breytingar urðu í þingflokkum að kynin stóðu jafnara. Ég ætla að halda því fram að meðan kvennabaráttan stóð sem hæst á áttunda áratugnum hefðum við konur aldrei trúað því að ferðin sæktist svo seint, t.d. á þessum vettvangi, að við værum ekki komnar lengra í jafnréttismálunum og ekki orðnar fleiri á Alþingi Íslendinga en raun ber vitni --- þó að ég sé ánægð með það að við séum komnar þetta langt og komnar yfir þriðjunginn. Ég hafði samt afskaplega gaman af því, virðulegi forseti, hvaða tökum hv. þm. Halldór Blöndal tók þessa umræðu, sérstaklega þessum athugasemdum hans um öðruvísi menn. Ég hlýt að taka það þannig að það verði öðruvísi menn þegar komnar verða miklu fleiri konur, það er alveg hárrétt. Hins vegar finnst mér það umhugsunarefni fyrir félaga hans í flokknum að hann skuli tala um öðruvísi menn og nafnleysingja úr Reykjavík vegna þess að mér finnst hann þar með veitast að sínum eigin hópi og þeim hópi karla sem nú mun sækja inn á Alþingi Íslendinga í kjölfar prófkjörsins í Reykjavík. Ég hef líka gaman af því hvernig tökum hv. þm. Halldór Blöndal tekur þetta mál. Ég hef nefnilega svo oft tekið Sjálfstfl. sem dæmi. Ég hef tekið Sjálfstfl. sem dæmi um þær gífurlegu breytingar sem yrðu við að gera landið að einu kjördæmi. Þessi mál ber mjög oft á góma á jafnréttisráðstefnum og víðar þar sem verið er að tala um hvað skiptir máli fyrir konur, ekki síst konur í pólitík. Ég hef tekið dæmi af því að Sjálfstfl. stillti upp lista og efstu 26 væru þau sæti sem fólk mundi horfa á --- ég hef auðvitað hingað til notað töluna 26 af því að Sjálfstfl. hefur verið svo ótvírætt og óumdeilanlega stærstur að maður hefur ekkert gert sér það í hugarlund að mjög verulegar sveiflur yrðu á stærð þess þingflokks. En ég hef spurt: Telja menn að þessi flokkur mundi voga sér það, núna á 21. öldinni, að setja fram lista þar sem í 26 fyrstu sætunum væri ekki jafnræði milli kvenna og karla? Og ég hef tekið mér það bessaleyfi að svara því fyrir hönd Sjálfstfl. að vitanlega mundi hann ekki leyfa sér að setja fram lista 26 nafna --- ef kjósendur breyta ekki um sæti yrðu það þeir 26 sem mundu skipa þingflokk Sjálfstfl. --- með ójafnvægi kynjanna. Að sjálfsögðu mundu þeir setja um það bil 13 konur og 13 karla, og hvaða flokkur sem er, þó að ég hafi oftast tekið þennan flokk sem dæmi. Og af hverju hef ég tekið þennan flokk sem dæmi? Jú, vegna þess að þar hefur sóst svo seint fyrir konur að breyta hlutföllum. Það er alveg ljóst að við það að landið verður eitt kjördæmi og þegar listinn verður settur upp verður gætt að hlutfalli kynjanna, það verður gætt að aldursskiptingunni, það verður skoðað úr hvaða starfsstéttum fólk kemur. Þá hlýt ég aftur að nefna þetta með nafnleysingjana úr Reykjavík, það hefur oft --- ég er ekki að segja það --- verið nefnt hvað það væri mikið lögfræðingager í Sjálfstfl. en ég set ekkert út á það. Ég tel engu að síður að það verði skoðað úr hvaða starfsstéttum fólk komi og frá hvaða landsvæðum. Og það er ekki lítið atriði, frá hvaða landsvæðum, virðulegi forseti. Ef við ætlum að sækja fylgi til alls landsins hljótum við að bjóða upp á lista þar sem fólkið sér að við erum að huga að því að vera með fólk sem þekkir aðstæður í ólíkum kimum landsins. Og gleymum því ekki að það er ekki endilega þannig að þingmenn fyrrum Norðurl. e. eða Vestfjarðakjördæmis hafi endilega búið þar. Í mörgum tilfellum eru menn löngu fluttir að heiman, ef svo má segja. Þeir hafa samt haft víðtæka þekkingu á málum heima í héraði og þannig verður hver flokkur að huga að þegar hann ætlar að setja fram lista og sýna trúverðugleika með að hann ætli að bera hagsmuni landsins alls fyrir brjósti. Menn hafa verið afskaplega bundnir þeirri hugsun að þingmenn fari heim í kjördæmi, fari heim í hérað til að hitta kjósendur, fari heim í kjördæmi til að fara í yfirreið. Þá verða menn líka að gera sér grein fyrir því að þetta er þegar mjög breytt. Fer einhver þingmaður, með leyfi forseta, heim á Ísafjörð til að fara um kjördæmið í Norðurl. v. eða í kjölfar einhvers fundar á Ísafirði að hitta menn í Borgarfirði eða til funda á Akranesi? Að sjálfsögðu ekki. Þetta er orðið gjörbreytt og það er alveg ljóst, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, að með þessari breytingu hefur það gerst að menn munu sækja út í kjördæmin í mjög ríkum mæli að sunnan, frá höfuðborginni, frá aðsetri Alþingis meðan á þingtíma stendur. Þannig hefur þróunin orðið og þannig er staðan orðin, í og með, að við höfum breytt kjördæmaskipaninni þannig að landsbyggðarkjördæmin eru orðin svona gífurlega stór. Enn eitt var nefnt hér og það er þessi möguleiki að kjósendur geti flutt þingmann til og haft áhrif á röðun á lista. Ég er ekki alveg viss um það og viðurkenni alveg, hæstv. forseti, að ég er ekki alveg viss um að ég hafi skilið þessa athugasemd rétt. Ég skildi hana þannig að verið væri að loka á þá hugmynd að strika út eða raða listanum og hafa áhrif á það að einhver sem kannski er í fjórða sæti í núverandi kjördæmum fari upp í fyrsta eða annað eða þriðja. Ég sé hins vegar engan mun á því ef settur er fram heildarlisti þar sem búið er að taka tillit til þessara atriða sem ég hef nefnt og fleiri sem flokkarnir setja á oddinn að kjósendum sé boðið upp á það í kosningalögum að geta haft áhrif á röð þingmanna alveg til jafns við það sem gerist í smærri kjördæmum. Ég sé engan mun á því. Virðulegi forseti. Af því að ég geri jafnréttismálin alveg sérstaklega að umtalsefni í þessari umræðu vil ég skjóta því inn að margar konur í öllum flokkum eru sannfærðar um að ,,landið eitt kjördæmi`` mundi hafa áhrif á stöðu þeirra og möguleika. Það hefur vakið athygli hvað karlar halda gífurlega fast í vígin sín og þetta kom sérstaklega fram í prófkjörinu í Reykjavík. Ég tók það sem dæmi þegar ungu mennirnir röðuðu sér í öll efstu sætin, efri sætin, og sterkar konur, sterkar sjálfstæðar konur, áttu eiginlega ekki möguleika. Ég er alveg sannfærð um að sumar þær öflugu konur sem hafa verið hér og komið inn á þing af og til og sýnt af sér mikinn kraft hefðu átt meiri möguleika ef flokkurinn hefði sett fram sína 26 efstu, eða 20 eða hvað það er nú sem menn munu miða við, þegar þeir fara að raða listanum sínum þegar landið verður orðið eitt kjördæmi.

Herra forseti. Það mátti glöggt heyra á hv. síðasta ræðumanni, hv. 4. þm. Reykn., Rannveigu Guðmundsdóttur, að hún hafði ekki þrautrætt þá möguleika sem væru uppi í kjördæmamálinu þar sem hún kannaðist ekki við þá hugmynd að kjósendur gætu kosið fleiri en einn flokk. Þannig er það í sumum löndum, og er nauðsynlegt að víkja að því hér á eftir. Í fyrsta lagi er það um kosningamálin að segja að það hefur blundað og vakað í mönnum að reyna að ná fram tvenns konar réttlæti. Annars vegar því réttlæti að stjórnmálaflokkar hefðu sem næst jafnmarga þingmenn og fylgi þeirra á landsvísu segir til um og það markmið náðist með kosningalagabreytingunni 1983 að ég hygg fullkomlega. Það má vera að einhvern tíma hafi skakkað einum þingmanni eða svo en það náðist nokkurn veginn á þeim tíma. Á hinn bóginn voru erfiðleikar fylgjandi því kerfi að tryggja að þingmenn í hverju kjördæmi fyrir sig væru í samræmi við fylgi viðkomandi flokks, aðallega vegna þess að kjördæmi voru mjög misstór sem olli því að jöfnuður innan kjördæmisins og á landsvísu gat ekki farið saman, enda fylgi flokkanna mjög misjafnt á misjöfnum stöðum á landinu. Má m.a. benda á þingmenn Alþfl. á Austurlandi í því sambandi og raunar mörg fleiri sláandi dæmi í því sambandi. Með því kerfi sem nú hefur verið tekið upp, með því að fækka kjördæmum í sex, hefur það í fyrsta lagi náðst að kjördæmi eru nokkurn veginn jafnstór. Það er á hinn bóginn rétt sem hv. 6. þm. Reykn., Guðmundur Árni Stefánsson, sagði áðan, að íbúum hefur fækkað í Norðvesturkjördæmi, á Norðvesturlandi og leyndi sér ekki að hv. þingmanni fannst mikið óréttlæti að þar skuli nú kjörnir tíu þingmenn. Ég man að þegar kosningalögin voru rædd voru auðvitað vissir menn á Alþingi sem ekki undir neinum kringumstæðum gátu fellt sig við þá hugsun að þeir sem byggju á fjölmennustu stöðunum ættu e.t.v. að hafa eilítið færri þingmenn en atkvæðavægið segir til um. Þeir festu sig við að láta eingöngu tölustafina ráða, eingöngu hinn harða tölvuútreikning til að skipta þingsætum innan flokkanna. Nú verður það að sjálfsögðu svo með því að landið verður eitt kjördæmi að engin trygging verður fyrir því að t.d. Norðlendingar fái þann þingmannafjölda sem þeim ber, ef maður horfir einungis á fjórðunginn og þá íbúa sem þar búa. Með sama hætti er ljóst að engin trygging er fyrir því að Vestfirðingar fái einn einasta þingmann eftir að landið er orðið eitt kjördæmi. Þá segja þeir þingmenn sem mest berjast fyrir því: Það skiptir ekki máli ef ranglætið er á þennan veginn. Það skiptir engu máli þó að Austfirðingar fái ekki jafnmarga þingmenn og fólksfjöldinn þar segir til um. Það skiptir ekki máli hvort Norðlendingar fái jafnmarga þingmenn og fólksfjöldinn þar segir til um. Þeir horfa ekki á málið frá sjónarmiði þess fólks sem býr í þeim byggðarlögum sem lengst eru frá Reykjavík, þar sem þessir þingmenn þekkja ekki til. Má kannski segja að það sé eðlilegt því að oft er það svo að menn eru kærulausir um það sem þeir ekki þekkja. Á hinn bóginn get ég fullvissað þingmenn Samfylkingarinnar um að fólk úti á landi leggur upp úr því að hafa þingmenn sína og telur það sjálfsögð mannréttindi, þegnréttindi manna, að eiga kost á að kjósa sér þingmenn eftir eigin höfði. Það er af þeim sökum sem ekki aðeins hér á landi heldur líka í öðrum löndum víðast hvar --- ég ætla ekki að segja eins og sumir ,,alls staðar`` þó að ég þekki dæmi þess --- eru löndin með fleiri kjördæmi en eitt. Það er auðvitað einfalt í Bandaríkjunum, einfalt í Bretlandi, einfalt í Frakklandi og hvar sem er, að flokkarnir bara raði upp þingmönnum og síðan sé kosið í tölvunni eins og menn vilja hér sumir hverjir. En menn hafa í hinum stóru löndum mörgum hverjum talið rétt að láta eitthvað reyna á einstaklinginn í þessari stjórnmálabaráttu. Það hefur verið bent á að ákveðið ranglæti dafni í ljósi þess, hjá þeim mönnum sem þannig vilja líta á málið. En aðrir benda á að æskilegt sé að Alþingi sé skipað ólíkum einstaklingum frá ólíkum stöðum sem búi og starfi við ólík skilyrði. Ég er þeirrar skoðunar að kosningafyrirkomulagið sem við höfum nú tekið upp muni á örskömmum tíma sannfæra þjóðina um að nauðsynlegt sé að skipta þessum kjördæmum upp og hafa kjördæmin jafnstór flest hver. Það hefur þegar verið tekin ákvörðun um að skipta Reykjavík upp í tvö kjördæmi. Það er ekkert því til fyrirstöðu að skipta Reykjavík þess vegna upp í jafnmörg kjördæmi og hér eru sóknir. Hv. 6. þm. Reykn., Guðmundur Árni Stefánsson, gaf sér að ég teldi að skipta ætti landinu upp í einmenningskjördæmi. Því hef ég aldrei haldið fram á lífsleiðinni svo ég muni, nema þá kannski í menntaskóla. En á hinn bóginn hef ég verið veikur fyrir því að skipta landinu upp í tveggja og þriggja manna kjördæmi, kannski fjögurra manna þegar svo ber undir. Það hefur m.a. þann kost að þá er hægt að gefa einstaklingnum vald til að velja sjálfur þá einstaklinga sem hann vill sjá sem fulltrúa sína á Alþingi. Þetta er það kerfi, herra forseti, sem Írar hafa tekið upp hjá sér og ég veit ekki betur en að þar hafi það reynst mjög vel. Enginn vafi er á því að með þessu kerfi væri einstaklingurinn, hinn óbreytti kjósandi, í raunverulegri stöðu til að ákveða hvaða menn sem gefa kost á sér sitja á Alþingi, hvort þeir eru karlkyns eða kvenkyns, ungir eða gamlir. Menn gætu meira að segja tekið ákvörðun um að þeir væru úr fleiri en einum flokki. Þegar slíkt kerfi er tekið upp kemur til álita að hluta um það, kasta teningi upp um það, í hvaða röð frambjóðendur hvers flokks skuli vera. Það má líka hugsa sér að þeim sé raðað upp í stafrófsröð eins og við nafnakall hér á Alþingi, hlutað um það hvaða nafn skuli standa efst. Loks er hægt að hugsa sér að flokkarnir geti ráðið í hvaða röð frambjóðendur eru, má í því efni vitna til þess að Alþfl. kaus á sínum tíma að raða upp landslista og láta þannig móðurflokkinn hafa áhrif á það en ekki kjósendur, að vissu marki, hvaða uppbótarmenn eða landskjörnir þingmenn sætu á Alþingi. Þetta var gert til að tryggja ákveðnum einstaklingum innan Alþfl. setu á Alþingi á sínum tíma og má auðvitað hugsa sér að þetta yrði tekið upp. Hér hlýt ég að lýsa yfir andstöðu minni við þessar hugmyndir Samfylkingarinnar. Ég vil minna á, herra forseti, að þessi hugmynd, að gamli Alþfl. berjist fyrir því að landið sé eitt kjördæmi er ekki ný. Þetta er gamalt átakamál milli Sjálfstfl. og Alþfl. gamla. Það hafa helst, ekki eingöngu samt en að mestu leyti, verið fulltrúar gamla Alþfl. sem hafa tekið hér til máls sem er sérstakt í umræðum hér á hinu háa Alþingi. Yfirleitt eru þeir í minni hluta þegar þingmenn Samfylkingarinnar koma fram og áhrif þeirra minni en maður gæti kannski látið sér detta í hug ef maður horfði á stöðu Alþfl. þegar gengið var til samstarfs um Samfylkinguna. Væri fróðlegt, herra forseti, að gera nokkra úttekt á því hvernig áhrif hinna gömlu alþýðuflokksmanna hafa smám saman dvínað en vaxið hinna sem komu úr öðrum flokkum, einkum og sér í lagi Alþb. eða þeirra sem hafa horfið úr Alþfl. um skeið. Um þetta stendur sem sagt ágreiningur minn og hv. þingmanna Samfylkingarinnar. Ég tel að breyta eigi kjördæmaskipan svo að kjósendur geti haft meiri áhrif á það en nú hverjir séu kjörnir og haft áhrif á það á kjördegi. Það að tala um að þegar landið er eitt kjördæmi sé það nokkurn veginn tryggt að Vestfirðingar fái sinn mann, nokkurn veginn tryggt að einhver komi úr Múlasýslum og þar fram eftir götunum, er auðvitað sagt gegn betri vitund. Reyndir stjórnmálamenn vita að þetta stenst ekki. Reyndir stjórnmálamenn vita að þegar til þess stykkis kemur verða settar almennar reglur í flokkunum og auðvitað tekist á um hvaðan einstakir menn koma. Kannski má líka velta því upp hvort slíkt kosningakerfi sé ekki líklegt til að valda því að flokkar myndist um ákveðin svæði og þar fram eftir götunum. Ég skal ekki leiða getum að því en hitt er ljóst að ég mun seint greiða atkvæði með þingmálum sem auka flokksræðið, eins og þetta frv. hér sem byggir á flokksræði. Það kom líka fram í ræðum einstakra þingmanna. Þeir hugsuðu sér alltaf að þessu yrði skipað og ráðið og nefndu nöfn í því sambandi, menn frá ákveðnum stöðum. Ég efast um, eins og ég sagði, að það muni standast en það er alveg ljóst að þetta mun auka flokksræðið. Mér þótti líka, herra forseti, undarlegt að heyra hvernig hv. þm. tóku því þegar ég vakti athygli á að ekki mundi sams konar fólk veljast á Alþingi ef landið allt yrði eitt kjördæmi og t.d. með þeirri aðferð sem ég nefndi, að landinu yrði skipt upp kannski í 20 kjördæmi víðs vegar um landið og öll kjördæmin með álíka mörgum kjósendum enda færðust þá kjördæmamörk til eins og m.a. gerist í Englandi. Sú tilhögun hefur raunar lengi verið í umræðu um kjördæmamál hér á landi. Ég man eftir því að Bjarni Benediktsson varpaði því fram á sínum tíma í umræðum um þetta mál og margir fleiri hafa gert það. Enginn vafi er á að ef sú kjördæmaskipan yrði tekin upp mundu margir freista gæfunnar sem ekki hefðu hug á því, yrði landið miðað við eitt kjördæmi og öfugt. Auðvitað hefur það áhrif á mannvalið og hvernig þeir hugsa hvort þeir hafi starfað úti á landi eða ekki. Ég man eftir því þegar ég kom fyrst hér sem blaðamaður 1961 að þá voru þeir þingmenn sem hér sátu allt öðruvísi mótaðir en við sem nú erum á Alþingi. Þá voru á þingi brautryðjendur í verkalýðsbaráttu, menn sem höfðu lifað lýðveldisstofnun og látið mjög mikið til sín taka í athafnalífi á viðkomandi stað, staðið í forustu fyrir bændasamtökum og þar fram eftir götunum. Einnig voru hér konur sem höfðu látið til sín taka. Það var svolítið gaman að því sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sagði, að ef landið yrði eitt kjördæmi þá mundi það tryggja að fleiri konur sætu á þingi. Mér finnst þetta nú ágæt fullyrðing en auðvitað út í bláinn í raun og veru. Kjarni málsins er að konur eru fleiri menntaðar en áður þegar ég var ungur maður. Ég tala nú ekki um þegar ég var að slíta barnsskónum. Þær eru að taka yfir á mörgum sviðum þjóðlífsins, framúrskarandi duglegar, vel menntaðar konur. Auðvitað mun sá dagur koma, hvernig sem kosningafyrirkomulag verður hér á landi, að þeim mun fjölga hér á Alþingi. Hv. þm. nefndi sérstaklega Sjálfstfl. til sögunnar. Mér skildist að við hefðum staðið okkur illa. Ég get tekið undir það að því leyti að við getum alltaf sagt að þar eigi að ríkja fullt jafnræði. Hér á Alþingi er nú ríflega þriðjungur þingmanna konur. Í þingflokki Sjálfstfl. er ríflega þriðjungur konur. Við erum þar í meðaltalinu. En konum hefur mjög fjölgað á þingi hjá Sjálfstfl. Framan af hafði Sjálfstfl. þá sérstöðu að einu konurnar á Alþingi voru úr Sjálfstfl. og síðan kom Katrín Thoroddsen til sögunnar úr Sameiningarflokki alþýðu, Sósíalistaflokknum, og síðan Rannveig Þorsteinsdóttir úr Framsfl. Á hinn bóginn varð bið á því að alþýðuflokkskona sæist hér á þingi. Það var nú þannig. Við getum sagt að í Norðurl. e., Norðausturkjördæmi sem verður, eru þingmenn þaðan úr Sjálfstfl. tvær konur og tveir karlar, hjá Framsfl. tveir karlar og ein kona, hjá Vinstri grænum tveir karlar og ein kona, hjá Samfylkingunni tveir karlar og ein kona, ef við tökum hv. þm. Kristján L. Möller með. En ég taldi þá þingmenn með sem hafa sótt þangað austur á bóginn, bæði hv. þm. Sigríði Ingvarsdóttur og Kristján L. Möller. Við getum haft það eins og við viljum. En þetta er sem sagt kjarni málsins. Spurningin er: Viljum við að kjósendur geti haft bein áhrif á það hverjir veljast á þing á kjördegi? Viljum við auka möguleika kjósenda til þess að velja alþingismenn eða ekki? Ég vil brjóta þessi kjördæmi upp og auka rétt kjósenda til valsins en Samfylkingin vill fara hina leiðina, gera landið að einu kjördæmi og draga í eitt skipti fyrir öll úr því að kjósendur geti haft bein áhrif á kjördegi um hverjir veljast á þing.