Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jakob Möller) Jeg vona, að hv. deild taki þessu frv. vel, því að nú er svo komið, að það fer líklega algerlega eftir afdrifum þess, hvort leiklistin deyr út hjer á landi eða henni verður leyft að þrífast hjer og blómgast ekki síður en öðrum listum. Alþingi hefir talið sjer skylt að hlúa að íslenskum listum og það hefir engan veginn haft leiklistina útundan. Það mundi líka verða erfitt fyrir íslensku þjóðina að halda fullri virðingu annara menningarþjóða, ef hún ljeti leiklistina verða úti á gaddinum. Merkur maður útlendur, mikill vinur okkar, sagði í brjefi til eins kunningja síns hjer fyrir nokkrum árum, að sjer væri ómögulegt að bera virðingu fyrir þjóð, sem bristi kappsmuni eða þjóðarmetnað til að koma sjer upp leikhúsi og halda því við. Það er enginn vafi á því, að leiklistin er elsta listin, er mennirnir hafa iðkað. Það er sennilegt, að þeir hafi iðkað hana áður en þeir lærðu að tala. Sumir segja, að samband leiklistarinnar við aðrar listir sje eins og sagnorðsins við aðra parta ræðunnar. En það mætti ef til vill eins segja, að leiklistin væri móðir annara lista. Enda hafa þegar hinar elstu menningarþjóðir haft hana mjög í hávegum. Nokkrum öldum fyrir Krists fæðingu bygðu Grikkir hið mikla leikhús í Aþenuborgn er rúmaði 30 þúsundir manna. Og auðvitað var það gert á ríkisins kostnað. Var og vandað meira til leikhúsbyggingar í þann tíð en nokkurra annara opinberra bygginga, annara en hofanna. Og leikhúsin voru að öllu leyti rekin á líkisins kostnað. Það er því síður en svo, að leikhús eða leiklist sjeu ávextir ljettúðar eða spillingar síðari tíma. Fyrrum var leiklistin iðkuð jöfnum höndum guði til dýrðar og mönnunum til skemtunar, eins og raunar segja má, að enn sje gert. Því að þótt það sje fyrir löngu lagt niður að nota hana beinlínis í þarfir guðsdýrkunarinnar við guðsþjónustur, sem áður tíðkaðist, þá má með sanni segja, að ýms skáldrit hinna bestu höfunda, sem hlutverk leikhúsanna er að „leggja út af“ fyrir söfnuðinum, sjeu ekki síður guði til dýrðar en mörg guðsþjónustan. Það er nú líka svo, að það er ekki aðeins fornöldin, sem hefir leiklistina í hávegum. Enn þann dag í dag eru leikhúsin meðal veglegustu bygginga í stórborgum menningarþjóðanna. Og í flestum, ef ekki öllum, löndum eru þjóðleikhús, sem eru rekin fyrir eða styrkt af almannafje. Þetta er eins gert þar, sem auður er nógur og skemtanafýsn meira en nóg til þess að mörg leikhús geti þrifist og gefið góðan arð án opinbers styrks. Því menningarþjóðir líta svo á, að ekki sje nóg að hafa bara leikhús af einhverju tægi, leikhús, sem rekin eru í gróðaskyni eða eiga fyrst og fremst að bera sig. Slík leikhús eru ekki líkleg til að verða jafnframt slík uppeldisstofnun fyrir fólkið, sem góð leikhús geta orðið. Leiklist, sem iðkuð væri í því skyni fyrst og fremst að afla sem mestra tekna, myndi hætt að afvegaleiðast. Það er enginn vafi á því, að ef illa er með leiklistina farið, þá getur hún ekki síður spilt en bætt. Þess vegna verður það opinbera að hafa hönd í bagga með því, hvernig leiklistin er iðkuð. Og það er hlutverk þjóðleikhúsanna að varðveita smekk manna fyrir góðri leiklist og hefja leiklistina á hærra stig. Leikhúsið á að vera ekki aðeins til skemtunar, heldur og jafnframt skóli fyrir almenning. En þó að það ætti að vera aðeins til skemtunar, þá fer því fjarri, að það væri einskisvert fyrir því. Mennirnir eru nú eitt sinn svo gerðir, flestir að minsta kosti, að skemtanir eru þeim nauðsynlegar eins og matur og drykkur. Og það er ekki lítils um það vert, hvernig þær skemtanir eru, sem almenningi er gefinn kostur á. Það varðar einkanlega afarmiklu að því er til æskulýðsins kemur, hvort slíkar skemtanir eru mentandi og göfgandi eða heimskandi og jafnvel siðferðislega spillandi. - Það ætti því beinlínis að vera viðurkend skylda þess opinbera að sjá fyrir því, að almenningu eigi kost góðra og göfgandi skemtana. En eins og jeg drap á í upphafi, þá er það í raun og veru viðurkent hjer, að því opinbera beri að gera þetta, að minsta kosti með því að styðja leiklistina. Leikfjelagi Reykjavíkur hefir nú áratugum saman verið veittur nokkur fjárstyrkur, bæði úr ríkissjóði og bæjarsjóði, til að halda uppi sjónleikum hjer í bænum. En nú er svo komið, að sá styrkur nægir ekki. Leikendur hafa lagt á sig mikla vinnu öll þessi ár, sem Leikfjelagið hefir starfað, og verkalaunin hafa verið lítil. En það er þó ekki krafa um meiri laun, sem hjer er um að ræða. Það er ekki það, að leikendurnir ætli nú að gera verkfall, nema þeir fái hærri laun, sem veldur því, að fjelagið er nú að gefast upp. Það er húsnæðislaust. Leiklistin stendur að því leyti ver að vígi en aðrar listir, að hún getur ekki þroskast og þróast, nema til sje húsnæði, sem hún getur ráðið yfir. Leikfjelagið hefir öll þessi ár, sem það hefir starfað, orðið að notast við lðnaðarmannahúsið. Það er svo ljelegt leikhúsl að ekki er samboðið höfuðstað fullvalda ríkis. Og það er ekki samboðið þeirri leiklist, sem skapast hefir þó innan veggja þess. Því enda þótt leiklistin hafi átt hjer við örðug kjör að búa, þá er það þó viðurkent, að hún hefir náð miklu meiri þroska en vænta mátti. Og það er sannað, ekki aðeins með vitnisburði okkar sjálfra, heldur og ýmsra erlendra listmentaðra manna, sem þykjast hafa sjeð her svo vel leikið, að sambærilegt sje við jafnvel það besta erlendis. En það er þó ekki aðeins það, að leikhúsið sje ljelegt og ósamboðið höfuðstaðnum og þeirri list, sem þar er iðkuð, það er ekki aðeins þetta, sem veldur því, að óhjákvæmilegt er orðið að reisa hjer leikhús, ef íslensk leiklist á ekki að deyja út. Það, sem því veldur, er, að Leikfjelagið hefir ekki lengur þau umráð yfir þessu húsi, sem því er nauðsynlegt að hafa, til að geta starfað svo, að því fari ekki aftur ár frá ári. Húsið er nú orðið einstaks manns eign, keypt svo háu verði, að eigandinn verður að nota hvert tækifæri, sem gefst, til þess að leigja það fyrir hverskonar samkomur og skemtanir. Leikfjelagið fær því ekki að vera í húsinu nema rjett þau kvöldin, sem leikið er. Æfingar allar verða að fara fram annarsstaðar, í smáherbergjum úti í bæ. Er slíkt vitanlega allsendis ófullnægjandi, þótt ekki væri nema vegna þess, að beiting raddarinnar þarf að vera alt önnur í leikhúsinu, og auk þess verður ekki æft nema að hálfu leyti utan leiksviðsins. Hjer við bætist svo, að leiktjöld öll og aðra muni verður að fá geymda hjer og hvar úti í bæ, því húsráðandi má af engu rúmi sjá í húsinu fyrir slíkt. Hjer er því ekki nema um tvent að ræða, að Leikfjelagið leggi niður starf sitt og leiklistin hjer lognist út af með því, eða þá að reisa leikhús. Það verður væntanlega eitthvað leikið eftir sem áður þarna í þessu sama húsi, því að eigandinn verður að hafa einhverjar tekjur af því. En jeg hefi enga trú á því, að sú leiklist verði þjóðinni til uppbyggingar, enda verður þá tilgangurinn alt annar en verið hefir með starfi Leikfjelagsins. Og það er nú líka alment viðurkent, að enginn kunni þeim tveim herrum að þjóna, guði og mammoni. Jeg vona því, að háttv. deild verði mjer sammála um það, að það verði ekki lengur komist hjá því að reisa hjer leikhús. Og það því fremur, sem slík bygging yrði ekki aðeins til eflingar leiklistinni. heldur myndi líka t. d. sönglistin geta átt þar athvarf. Einnig mætti halda þar fræðandi fyrirlestra og fleira. Það er aðeins merkilegt, að ekki skyldi vera unnið að þessu þegar í stað, er mönnum flaug í hug það snjallræði, að leggja mætti skatt á skemtanirnar, og ríkissjóður var þó talinn yfir það hafinn að lúta að svo litlu. Það virðist þó svo, sem það hefði átt að liggja næst, úr því að ríkissjóður gat sjeð af þessum tekjum, að nota einmitt þennan skatt á skemtanafýsn manna til þess að bæta skemtanirnar, nota skattinn af hinum ljelegri skemtunum til þess að styrkja þær betri. En þegar skemtanaskattslögin voru samþykt, var mönnum ekki eins Ijóst orðið og nú, hve óhjákvæmilegt það er að koma upp leikhúsinu. Menn munu ekki heldur hafa gert sjer von um svo miklar tekjur af þessum skatti, að hann myndi koma að nokkru liði í því skyni. En það, að skatturinn var lagður undir bæjar- og sveitarsjóði, mun að nokkru leyti hafa stafað af misskilningi. Sú ástæða var færð fyrir því fyrst og fremst, að bæjarsjóður Reykjavíkur hefði ekki þær tekjur af kvikmyndahúsunum, sem honum bæri. En vitanlega var honum innan handar að ná hæfilega miklum tekjum af þeim með útsvarinu. Í raun og veru er skatturinn þannig algerlega órjettmætur sem bæjarskattur. Og bæjarstjórninni var það heldur ekki neitt áhugamál að fá að leggja þennan skatt á, sem sjá má á því, hve seint hún notaði sjer heimildina. Og eins er um aðra bæi. - Nú er það komið í ljós, að tekjur af þessum skatti eru töluvert meiri en ætlað var í fyrstu. Hann mun nú vera áætlaður um 30 þús. krónur hjer í Reykjavík. En ekki veit jeg til þess, að það sje fastákveðið enn, til hvers honum skuli varið, nema hann á ekki að notast til venjulegra bæjarþarfa. Það er ráðgert að láta hann renna í sjerstakan sjóð, sem síðar verði varið til einhverra nytsamra fyrirtækja. En nú er það alkunnugt, að slíkir sjóðir verða venjulega að eyðslufje, bæði hjá bæjarsjóðum og ríkissjóði. Og þar sem skatturinn á í raun og veru engan rjett á sjer sem bæjarskattur, þá virðist það ekki vera mikil synd að taka hann af bæjunum. Og hvað Reykjavík snertir, þá er svo sem ekki um það að ræða að svifta hana öllum notum skattsins, ef reist verður fyrir hann veglegt leikhús í bænum. En augljóst er, að ef leiklistin er þess verð, að hún sje styrkt, þá nýtur Reykjavíkurbær fyrst og fremst góðs af því. En ef leiklistin nær vexti og viðgangi hjer höfuðstaðnum, þá getur heldur ekki hjá því farið, að alt landið njóti góðs af því, því hingað koma menn til dvalar um lengri og skemri tíma úr öllum hjeruðum landsins og ber í því sambandi ekki síst að minnast skólafólksins. Að lokum skal jeg taka það fram, að ráðgert er, ef þetta frv. verður samþykt, að hægt verði að fara að byrja að reisa leikhús eftir 2–3 ár. Eftir 3–4 ár yrði þá komið upp sæmilegt leikhús hjer í bænum, þannig gert, að það mætti gera fullkomnara síðar, er efni leyfðu. Jeg hefi orðið þess var af viðræðum við menn, að þetta muni þykja ærið loftkastalakendir draumórar. En mjer virðist þessi loftkastali fagur, og jeg veit, að ef ekki brestur viljann, þá er það á valdi háttv.þm. að koma honum á fastan grunn. Og jeg er sannfærður um, að ef það verður úr, þá verður þessa þings minst með virðingu og þakklæti löngu eftir að öll önnur störf þess eru gleymd. Jeg geri ráð fyrir því, að háttv deild vilji, að umr. lokinni, vísa málinu til nefndar, og lít jeg svo á, að best eigi við, að það verði þá falið mentamálanefnd.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) * Jeg hefi lofað að stofna ekki til neinna umr. um þetta mál að sinni, og skal jeg efna það. Jeg vil aðeins minnast þess með þakklæti, hve vel háttv. deild hefir hingað til tekið í þetta mál. Inn á einstaka drætti málsins fer jeg ekki, en skal geta þess, að aðalefni frv. er að gera hægara fyrir að taka fyrir sandgræðslu í stórum stíl. Það er með þessum hætti, að taka land eignarnám ýmist til að græða það eða stöðva sandfok. Jeg vil svo leyfa mjer að leggja til, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndar, að lokinni þessari umr.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg get því miður ekki verið frsm. allrar nefndarinnar, þar sem hún er allmjög ósammála um þetta frv. Það er aðeins eitt atriði, sem öll nefndin er sammála um, sem sjá má af nál. á þskj. 148; og mun þó háttv.þm. Str. (MP) eigi heldur samþykkur því með öllu. Eins og sjá má af greinargerð þeirri, er frv. fylgir, eru í því fólgnar aðeins tvær breytingar á stjórnarskránni. Um aðra þeirra, að þing skuli aðeins haldið annaðhvert ár, eru fjórir nefndarmenn sammála. En um hina breytinguna, fækkun ráðherranna, hefir nefndin eiginlega klofnað í þrent. Það eru aðeins tveir, sem fækkuninni eru fylgjandi, þ. e. hv. 1. þm. G.-K. (Ep) og jeg. En þingmenn S.-þ. (IngB) og A.-Sk. (ÞorlJ) eru henni mótfallnir, og hvað snertir hv.þm. Str. (MP), hygg jeg, að hann gæti fallist á það atriði, ef þingum yrði ekki fækkað. Þó fullyrði jeg ekkert um það, enda mun hann sjálfur gera grein fyrir því. Fyr en jeg hefi heyrt andmæli skal jeg ekki fara nánar út í það, hvaða ástæður eru fyrir fækkun ráðherranna. Þeir hv.þm., sem eru mótfallnir fækkun ráðherra, munu óttast, að þetta fyrirkomulag muni leiða til einskonar einveldis. Jeg lít nú alls ekki svo á þetta mál, og óttast heldur ekki einveldi svo mjög. Einveldi fer alt eftir því, hvernig einvaldurinn er, og auk þess er þetta einveldi ekki svo stórhættulegt, er þingið getur rekið valdhafann af höndum sjer eftir 1–2 ár. Liggur nærri að jeg telji núverandi ástand ekki hættuminna, og jeg man ekki heldur til, að mikið væri talað um einveldi meðan ráðherra var einn og þing þá haldið annaðhvert ár. Þessi ráðherrafjölgun er til komin á ófriðarárunum, og minnist jeg þess, að hv.þm. Str. (MP) var mjer þá sammála um, að þetta væri aðeins bráðabirgðaráðstöfun, vegna stríðsins og þeirra ástæðna, er þá voru. Vona jeg því að háttv.þm. Str. (MP) verði mjer sammála um að fækka ráðherrum nú, er stríðið er á enda. Eins og sjá má af n. 148, og þskj. 151, hafa 2 þm. komið fram með brtt. um, að 1.–4. gr. frv. falli niður; er það í samræmi við þá kenningu, að ráðherrar skuli vera þrír, og ræði jeg ekki um þá brtt. fyr en frsm. hafa mælt fyrir þeirri tillögu, og sama máli er að gegna um till.háttv.þm. Str. (MP) Jeg tek það fram, að 4 af 5 nefndarmönnum voru á móti frekari breytingum á stjórnarskránni en frv. gerir ráð fyrir, og jeg hygg jeg megi lýsa því yfir fyrir hönd þessara fjögra nefndarmanna, að þeir sjeu á móti öllum breytingum á henni, nema sínum eigin brtt.; og að það var aðeins eitt atriði, sem nefndarmenn voru ósammála um, sem sje fækkun ráðherranna.

Magnús Pjetursson Hæstv. forseti taldi mig vera frsm. minni hl., samkv. þskj. 229, en eins og hv.frsm.stjskrn., 1. þm. Skagf.(MG), hefir þegar tekið fram, ætti jeg að heita frsm. minsta hl., þar sem nefndin er þríklofin. Annars verð jeg að taka það fram, að jeg bjóst alls ekki við, að þetta mál kæmi til umræðu í dag, og vegna anna við samning fjárveitinganefndarálits hafði jeg beðið skrifstofustjóra um, að þetta mál yrði ekki tekið á dagskrá í dag. Bið jeg því hv. deildarmenn að afsaka mig, ef jeg verð órökfimur í þessu máli í dag, vegna ónógs undirbúnings. Auk þess þýðir ef til vill ekki neitt að vera að halda langa ræðu, ef það væri rjett, að það væru fleiri en meiri hluti stjórnarskrárnefndarinnar, sem hefðu bundist samtökum um að taka engum rökum, en drepa heldur þessar brtt. mínar. Á jeg og bágt með að trúa því, þótt heyrt hafi jeg, að margir þm. hafi ekki meira hugsað um brtt. mínar en svo, að þeir væru ekki farnir að lesa þær enn þá. Enn fremur hefi jeg heyrt utan að mjer, og sjeð í blaði, að brtt. mínar væru hvatvíslegar og lítt hugsaðar og bornar fram í því skyni að drepa frv. o. s. frv.

Ætli það sje nú ekki nærri sanni?

. Jeg get nú alls ekki farið að elta ólar við slíka hleypidóma, en þó gæti jeg tilfært nóg vitni úr mínu kjördæmi um það, að jeg hefi þar haldið fram á fundum líkum breytingum á stjórnarskránni, og eru þessar getsakir því á engu bygðar. Hitt getur vel verið, að þótt jeg hafi oft hugsað um það fyr að koma fram með þessar brtt., þá sje ekki fyrir öllu eins vel hugsað og skyldi eða jeg hefði viljað; en samt vildi jeg óska þess, að engir af hv.þm. greiddu atkvæði um þetta mál, svo að þeir ekki hefðu að minsta kosti eins vel athugað málið og jeg, því að þá er jeg ekki hræddur um, að það geti valdið dauða frv., þó að þessar brtt. mínar komi fram, og verði svo líklega strádrepnar við þessa umræðu; það ætti miklu fremur að gefa frv. meiri lífsþrótt. Getur vel verið, að sumum þyki ótilhlýðilegt, að þessar brtt. komi frá mjer, en ekki frá einhverjum flokksforingjanum í þinginu - sparnaðarbandalags eða Framsóknarflokksins eða öðrum, - að aðeins óbreyttur þm. dirfist að bera þær fram. En jeg vona, að hv.þm. taki fult tillit til þeirra samt. Það er alment álitið, að stjórnarskráin eigi að vera einn hinn helgasti hlutur hvers þjóðfjelags, og að eiðstafur þm. staðfesti þetta, og jeg geri ráð fyrir, að í öðrum löndum sje ekki stöðugt verið að hlaupa hvað eftir annað til að breyta stjórnarskipunarlögum ríkjanna, nema eitthvað mikið sje í húfi, eða byltingar eða aðrar breytingar í þjóðfjelagsskipuninni sjeu þess valdandi. En þetta horfir öðruvísi við hjer. Það er sífelt verið að breyta stjórnarskránni hjá oss og ekki haft meira við en um smávægilegar breytingar á fjárlögunum, eða um sveitarútsvör eða hundaskatt væri að ræða.

Þó vill enginn breyta meir til en þingmaðurinn

. Jeg mun koma með ástæður fyrir brtt. síðar í þessari ræðu, en jeg geri ráð fyrir, að hefðu ekki brtt. annarsstaðar frá komið fram, þá væri óvist, að mínar brtt. hefðu fram komið í þetta sinn. Þó vil jeg geta þess, að breytingar þessar hafa alllengi verið í huga mínum, og hafa þær að mínu áliti meiri rjett á sjer og eru þýðingarmeiri fyrir löggjöfina en breytingar þær, er í frv. felast. En eigi að síður mundu þær vart vera fram komnar nú, ef þetta frv. hefði ekki verið á döfinni, því jeg greip einmitt tækifærið þess vegna til að koma mínum brtt. á framfæri um leið og farið væri á annað borð að breyta stjórnarskipunarlögum vorum. Þegar jeg var kosinn í stjórnarskrárnefndina, gerði jeg mjer vonir um að fá tækifæri til að rökræða brtt. mínar við samnefndarmenn mína, bæði til þess að þær hefðu fengið þar betri athugun, ef einhvers hefði verið vant við undirbúning þeirra, og eins hefðu þá háttv. samnefndarmenn mínir átt að geta komið fyrir mig vitinu, ef þær hefðu verið af því illa. Þessu var þó alls ekki að heilsa, þar sem nefndin var annars vegar. Þar var því strax lýst yfir, að engar frekari breytingar skyldu ganga fram nú, ef nefndin mætti ráða. Mjer þykir yfir höfuð vænt um, að hv. 1. þm. Skagf. (MG) var á undan mjer með sína ræðu, því hún lýsir glögt vinnubrögðum nefndarmanna og virðingu þeirra fyrir þessu máli. Þá skal jeg nú snúa mjer að þessum brtt. mínum. Það er þá fyrst 2. brtt. á þskj. 229. Í henni felast tvær aðalbreytingar á núv. stjórnskipunarlögum: 1. að fækka þingmönnum um 6, og 2. að Alþingi skipi aðeins eina málstofu. Hinar breytingarnar leiða flestar af þeim brtt., sem nú voru nefndar. Fyrst er þá þetta, að fækka þingmönnum um 6. Jeg hefi því miður ekki haft tækifæri til að afla mjer fullkominna upplýsinga um það, hvernig til hagar í löggjafarþingum annara þjóða að því er snertir hlutfallið milli tölu þingmanna og íbúatölu ríkjanna. Hygg jeg þó, að það komist hvergi í námunda við það, sem hjer á sjer stað hjá okkur í þessu efni. Jeg skal þó fúslega játa, að staðhættir hjer útheimta nokkru fleiri þingmenn en annarsstaðar, en jeg hygg, að hjer sjeu þó alt of margir þingmenn. Enda þótt jeg hafi, eins og jeg hefi áður tekið fram, ekki kynt mjer þessa hlið málsins nógu rækilega, skal jeg þó tilfæra nokkur dæmi þessu til sönnunar. Í Danmörku munu koma 7 þm. á hverja 100000 íbúa, á Englandi 1 þm. á hver 70 þús., Frakklandi 1 þm. á hver 40 þús. og á Ítalíu eitthvað svipað þessu; en hjer höfum við 42 þm. fyrir hjer um bil 90 þús. manna. Stafar þetta að sumu leyti af því, að hlutföllin hljóta að verða önnur hjá smáþjóðunum, en jeg er þess fullviss, að þessi mismunur á okkur og öðrum þjóðum þarf ekki að vera svona mikill í þessu efni. Jeg vil ekki halda því fram, að þessi mismunur stafi af því, að við sjeum þeim mun ver gefnir en aðrar þjóðir, að færri mönnum sje ekki trúandi til þessa löggjafarstarfs, enda mun enginn vilja bera slíka ástæðu fram fyrir þingmannafjölda okkar. Það hefir oft verið klifað á því, að við höfum of marga opinbera starfsmenn, og nærri því á hverjum degi koma fram ýmsar tillögur um að fækka þeim. Mjer hefir því dottið í hug að vita, hvort þingið vildi ekki líta sjer nær og fækka þá eitthvað þingmönnunum. Sem stendur hygg jeg, að það mundi reynast allerfitt að koma fram fækkun á kjördæmakosnum þm., og liggur því beinast við að ráðast á þá landskjörnu. Þar sem það er ef til vill ekki svo fljótlegt að sýna fram á tilverurjett landskjörinna þm. á þingi okkar, þá þarf jeg ekki að vera mjög langorður um það, hvers vegna þeir ættu að hverfa þaðan aftur. Þetta eru aðeins vandræðalegar leifar frá fyrri tímum, leifar af konungkjörnum þingmönnum, og má þó segja, að þeir ættu miklu fremur rjett á sjer, voru miklu samfeldari heild í þinginu á sinni tíð. Fæ jeg því ekki sjeð, að landskjörnir þm. skapi neitt það hjer í þinginu, sem kjördæmakosnum þm. væri um megn að gera. Þá skal jeg játa, að ef þeir eru á annað borð, væri máske rjettara, að þeir mynduðu algerðan meiri hluta í Ed, eða þá að Ed. væri skipuð landskjörnum þm. einum. Jeg fæ ekki skilið, að nokkrum manni geti dottið í hug að halda, að þjóðarviljinn komi betur í ljós eða fái betur notið sín við landskjör. Það er síður en svo, því það verða jafnan stjórnmálaklíkurnar í Reykjavík, sem mestu ráða um þær kosningar og oftast skipa mönnum á listana. Vel má og vera, að það álit hafi komið fram, að með þessu móti veldust færustu og bestu menn í þessar trúnaðarstöður þjóðarinnar, en jeg skil þó ekki vel, hvers vegna þeir ættu ekki eins að geta komist að í einhverju kjördæmanna, sem svo eru mjög kostum búnir til þessa. Skal jeg taka það fram nú þegar, að það, sem jeg hefi nú sagt um landskjörnu þm., er aðeins frá almennu sjónarmiði talað, og snertir því á engan hátt núverandi eða fyrv. landskjörna þingmenn sjerstaklega. Þá kem jeg að hinni aðalbreytingunni, að Alþingi skipi aðeins eina málstofu. Jeg býst við því, að núverandi fyrirkomulag, deildaskiftingin, eigi að vera tryggara fyrirkomulag og trygging fyrir vandlegri meðferð málanna en ella, að fjármálin og önnur þýðingarmikil mál verði á þann hátt rækilegar yfirveguð og fái betri úrlausnir, og er þetta að vísu rjett, að þetta er aðalkostur þessa skipulags. En jeg get heldur ekki fundið neinn annan. Á hinn bóginn er þetta miklu óhægra, bæði hvað snertir kostnaðinn og ýmislegt annað; það er vafningssamara og tímafrekara að miklum mun heldur en það yrði, ef þingið skipaði aðeins eina málsstofu. Væri þingið aðeins ein málstofa, mundi margt sparast á ýmsa lund. Þingtíminn hlyti að styttast, starfmenn þingsins yrðu færri, þingtíðindin styttri o. fl. o. fl. Og jeg álít engu minni tryggingu fyrir því, að málunum verði ekki flaustrað af sem óskapnaði, ef mitt ráð yrði upp tekið um ýms tryggingarákvæði, er í mínum brtt. felast. Þar á meðal eru ákvæði um 4 umræður hvers máls, áður en afgreitt verður, og að ekki megi afgreiða sem lög önnur frv. en þau, er komi ekki síðar fram en viku eftir þingbyrjun, og svo frv. frá fyrri þingum. Undan þessu eru þó skilin öll stjórnarfrumvörp. Jeg er í engum vafa um, að þetta er til stórra bóta, hvort sem þingið er eineða tvískift, og vil því biðja háttv.þm. að athuga þetta atriði vel, áður en þeir vísa því á bug. Þó jeg fyrir mitt leyti telji þetta nægilega tryggingu, þá dettur mjer ekki í hug að ætla, að ekki megi finna fleiri tryggingarákvæði, ef þörf er á, og væri jeg því fús að taka höndum saman við hvern hv.þm. sem er, að vinna að því, sem til bóta horfir þessu máli, og jafnvel vinna eitthvað til samkomulags, ef jeg fyndi áhuga og góðan vilja hjá hv.þm. Þá eru aðrar brtt., sem jeg hefi gert. Get jeg fyrst nefnt þá breytingu, að numið verði úr 29. gr. stjórnarskrárinnar það ákvæði, að kosningarrjett til Alþingis hafi ekki þeir, er standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Þarf ekki langt mál því til stuðnings, því öðru hverju undanfarið hafa komið fram raddir á þingi, sem fara í þessa átt, og virðist svo, sem þær hafi gott fylgi hjer. Líka liggur nú fyrir þinginu frv. um breytingu á fátækralögunum, þar sem hið sama kemur fram. Má sjá af þessu, að sú stefna er nú svo rík að nema þetta burtu, að sjálfsagt er að ganga hreint að verki og fella það burtu úr stjórnarskránni sjálfri, en vera ekki að fara smátt og smátt í kringum stjórnarskrárákvæðið með einstökum lögum. Þá er eitt atriði, sem allir hv. þingdeildarmenn hljóta að vera mjer sammála um, en það er kosning varaþingmanna fyrir alla þá þingmenn, sem kosnir eru hlutbundnum kosningum. Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) hefir áður minst á það hjer í hv. deild, og þarf jeg því ekki um það að ræða nú, enda er þetta sanngirnismál, sem allir háttv.þm. hljóta að vera á einu máli um. Það getur altaf farið svo, að minsti flokkurinn, sem komið hefir manni inn á þing, missi þingmanninn, og myndi þá, ef ekki væri varamaður fyrir hendi, sterkasti flokkurinn koma að manni í hans stað. „Teoretiskt“ sjeð gæti sterkasti flokkurinn náð þannig öllum þingsætunum fyrir kjörtímabilið, en það er einmitt atriðið, sem hlutbundnar kosningar eiga að koma í veg fyrir. Það er ekki síst viðvíkjandi þessu atriði, sem er svo augljós sanngirniskrafa, að segja má, að þeir háttv. nefndarmenn, sem bundist hafa samtökum um að breyta engu, sem frv. fer ekki fram á, hafi bundist samtökum um að taka ekki rökum. Þá skal jeg snúa mjer að frv. sjálfu og breytingum þeim á stjórnarskránni, sem þar er gert ráð fyrir. Það er rjett hjá hv. 1. þm. Skagf. (MG), að jeg er á móti því, að þingum verði fækkað. Voru við fyrstu umræðu færð ýms rök gegn því, og vil jeg ekki fara að endurtaka þau nú, en jeg ætla að benda hv.þm. á, að það bæri vott um ærið mikið hverflyndi hjá háttv. þingi, ef það færi nú að breyta þessu atriði, því að það var samþykt hjer á þingunum 1919 og 1920. Kom það þá, sem önnur atriði stjórnarskrárinnar, til umræðu í stjórnarskrárnefnd, og voru þá allir háttv. nefndarmenn sammála um að láta það standa. Ekki gekk þetta þó mótmælalaust gegnum þingið, því brtt. kom í báðum hv. deildum um að hafa þing annaðhvert ár, en þær hlutu svo lítinn byr, að ekki fengust nema 2 atkvæði með brtt. í annari deildinni, en 5 í hinni. Er það ærið kynlegt, ef þeir hv.þm., sem setið hafa á þingi frá því 1919, og þá greiddu atkvæði með því, að þing væri haft á hverju ári, færu nú að greiða atkv. á móti því. Skil jeg ekki, hvernig þeir fara að skýra þessa framkomu sína fyrir hv. kjósendum sínum, ef þeir hugsa til að bjóða sig fram aftur. Ætla þeir að halda því fram, að helmingur þinga síðan 1919 hafi verið óþarfur, og að þeir hafi ekkert gagn gert á þeim? Eða að nú sje orðið svo bjart yfir þjóðarbúskapnum og atvinnuvegum, að þingin sjeu óþörf, vegna þess, að nú sjeu engin vandamál lengur fyrir hendi? Jeg get ekki hugsað mjer, að hv.þdm. hugsi þannig. Tímarnir hafa ekki breyst svo enn, að minni þörf sje á þingum á hverju ári nú en var 1919. Aftur á móti getur maður hugsað, að sú breyting komist á með tímanum, þegar aðstæður batna, að eigi verði þörf árlegra þinga, og fyrir því hefi jeg sett þá heimild í brtt. mína, að með einföldum lögum megi breyta þessu ákvæði, svo að eigi þurfi að hrófla við stjórnarskránni. Er óþarfi fyrir hv. andstæðinga mína í þessu atriði að setja þetta ákvæði fyrir sig, því strax á næsta þingi má breyta því, ef þörf þykir. Þegar stjórnarskrárfrumvarpið var lagt fyrir Alþingi 1919, sagði þáverandi forsætisráðherra nokkur orð um þetta atriði, sem sýna glögt, að þá var alment álitið, að óhjákvæmilegt væri að halda þing á hverju ári. Ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp þessi orð. Þau eru svo: „Þá er eitt atriði, sem jeg býst ekki við að sæti neinum mótmælum, en það er, að Alþingi skuli haldið á hverju ári. Reynslan hefir orðið sú, að mestan hluta þess, sem af er þessari öld, hefir Alþingi verið haldið árlega. Þessa virðist líka full þörf, einkum vegna fjárlaganna, því að ólíkt mun reynast betur að gera fjárhagsáætlun, fyrir aðeins eitt ár í senn.“ Þessi orð eru alveg í samræmi við það, sem haldið hefir verið fram hjer á móti fækkun þinga, og vil jeg benda hv.þdm. á, að þetta eru orð manns, sem við stjórnarstörfin var riðinn, og því ekki lakari dómari í þessu máli en margir þeir, sem nú vilja fækka þingunum. Það var og rjett, sem hv. 1. þm. Skagf. (MG) sagði um afstöðu mína til fækkunar ráðherra ofan í einn. Jeg álít fullforsvaranlegt að fækka þeim, ef þingum verður ekki fækkað, og að hægt yrði að koma því í framkvæmd síðar, þegar tímar kyrrast, enda mun ráðherrafjölgunin komin á aðallega vegna ófriðarins. Jeg hefi svo ekki miklu við að bæta, en vil geta þess áður en jeg sest niður, að ef einhver hv.þm. hjeldi, að jeg væri hjer á ferð með nýmæli, sem ekki hefðu komið hjer til mála áður, þá nær það engri átt. Það má kalla tilviljun eina, að stjórnarskrárnefndin frá 1919 lagði ekki til, að þingið yrði ein málstofa. Má sjá af gerðabók nefndarinnar, að tillaga hefir komið fram um það innan nefndarinnar, en verið feld með 6: 5 atkv. Vona jeg, að þeir hv.þm., sem þessu hjeldu þá fram í nefndinni, styðji nú þessa tillögu mína.

Þorleifur Jónsson Eins og hv.frsm. stjórnarskrárnefndar (MG) skýrði frá, og sjest af nál., höfum við 4 nefndarmenn getað fylgst að í því að fækka þingum, þannig, að þing verði lögbundið aðeins annaðhvert ár. Það er aðallega af sparnaðarástæðum, að jeg gat aðhylst þá tillögu. Þingin eru mjög dýr. Maður bjóst við, þegar þetta ákvæði var sett 1919, að þingin yrðu mun styttri, ef þau yrðu á hverju ári. En reynslan sýnir, að úr þeim hefir tognað fyrir því, þótt haldin hafi verið á hverju ári, og að þau hafa ekki orðið ódýrari en áður, enda hefir dýrtíðin verið mikil síðan þetta ákvæði var sett. Þjóðin stynur undan gjöldum við stjórnarkostnaðinn, og hún þarfnast sparnaðar þar, svo sem unt er og um munar að einhverju verulegu. Þótti oss verða mundu sparnaður að því að fækka þingunum og hafa þau ekki nema annaðhvert ár. Er jeg ekki hræddur um, að það hafi neitt ill áhrif á stjórnarfarið, þótt þetta gamla fyrirkomulag verði tekið upp aftur. Þá ætla jeg að víkja að brtt. okkar hv.þm. S.-Þ. (IngB). Við gátum fylgt því, að þingum yrði fækkað af sparnaðarástæðum, en við getum ekki sjeð, að nokkur verulegur sparnaður yrði að því, þótt ráðherrum yrði fækkað ofan í einn. Þess vegna leggjum við til, að svo búið standi með tölu ráðherra sem nú er. Þótt ráðherrum yrði fækkað, svo sem frv. fer fram á, þarf enginn að búast við, að við það sparist tvenn ráðherralaun. Nei, það myndi verða að setja á stofn landritaraembætti, eða eitthvert embætti, sem svaraði til þess, og þyrfti að launa það eins hátt, svo að í mesta lagi myndu sparast laun eins ráðherra. Landritarinn, eða hvað hann nú hjeti, þessi embættismaður, er í staðinn kæmi, myndi hafa nokkurskonar ráðherravald, en hefði þó enga ábyrgð fyrir þingi. Við hefðum í raun og veru tvo ráðherra, en annan þeirra fastan embættismann, sem ekki hefði stjórnskipulega ábyrgð. Jeg held, að það fyrirkomulag yrði ekki betra en það, sem nú er. Þá er líka aðgætandi, að ef svo færi, að þingum yrði fækkað, mundi oft koma til stjórnarinnar kasta að ráða fram úr ýmsum vandamálum milli þinga, upp á sitt eindæmi, og jeg hygg, að þá yrði betra, að þrír en einn færu með völdin, og bæru ábyrgð gagnvart þingi og þjóð. Yfir höfuð held jeg það, að nú orðið sjeu þjóðmálin orðin svo margbreytt, að oflagt sje á herðar eins manns að hafa forustu þeirra, og jeg hygg, að sá maður þyrfti að sjá flest með annara augum. Aðalverk hans yrði að undirskrifa það, sem haugaðist til hans og undirmenn hans kæmu með, og það líklega flest ólesið. Að lagasmíði býst jeg ekki við, að hann gæti unnið neitt að ráði, og hann þyrfti að vera fjölhæfur mjög, ef hann ætti að geta sett sig inn í hina margvíslegu málaflokka. Tökum t. d. á þingi. Þá þyrfti hann að geta fylgst með og svarað til alls í öllum greinum atvinnumála, fjármála, samgöngumála, dómsmála, kirkju- og kenslumála o. s. frv., o. s. frv. Jeg held, hvað sem öðru líður, að um þingtímann mætti þetta engin liðleskja vera. Það er ekki nóg að mæta aðeins í þinginu, heldur verður hann að vera reiðubúinn að svara fyrirspurnum, og stjórn og nefndir þingsins þurfa oft að talast við. Yrði hann því að mæta oft á nefndafundum og ráðgast við þær. Hann yrði yfir höfuð að vera alt í öllu og svara til svo og svo margs. Þetta yrði erfitt, ef í lagi ætti að vera. Máske gæti afburðamaður komist fram úr því fá ár eða svo, en það yrði mikið strit og slit. Af þessum ástæðum hefi jeg þá trú, að stjórn landsins sje betur komin í höndum tveggja eða þriggja ráðherra en eins, en ekki af því, að jeg sje hræddur við neitt einveldi, eins og hv. 1. þm. Skagf. (MG) drap á. Því hefur verið haldið fram, að einveldi hafi ekki Jafnan þótt slæmt áður fyr. Jeg skal ekki neita því, að ýmsir einvaldar voru afburðamenn, er þjóðirnar gátu sætt sig við. En mönnum geðjaðist þetta fyrirkomulag ekki til lengdar, og jeg efast um, að það sje nú eftirsóknarvert. En þetta er þó ekki aðalmótbára mín gegn fækkun ráðherra, heldur hitt, að jeg tel það ærið starf fyrir 3 merin að hafa á hendi stjórn landsins og forystu í þjóðmálum. Að vísu hefur hv.frsm. (MG) verið sjálfur í stjórn, og gætu menn því vænst þess, að hann væri öðrum fremur kunnugur þessum störfum. En mjer finst almenn skynsemi bendá í öfuga átt: að 3 ráðherrar muni hafa nægilegt að starfa og að starf þeirra sje svo nytsamt, að það borgi sig beinlínis að hafa slíka forystumenn fyrir öllum framkvæmdum. Sumir líta svo á, að það væri þó betra, kostnaðarins vegna, að spara ein ráðherralaun og láta ráðherra vera einungis 2. Þeim, sem er ant um þetta, vil jeg benda á, að til þessarar fækkunar þarf ekki stjórnarskrárbreytingu, heldur má ákveða hana með einföldum lögum. Og þessi fækkun gæti verið umtalsmál. Jeg vil því leyfa mjer að halda því að hv. deild, að hún samþykki brtt. okkar hv.þm. S.-Þ. (IngB) á þskj. 151 og fylgi því, að þingum verði fækkað, eða að það verði tekið út úr stjórnarskránni, að þing sje haldið árlega. Það getur ekki orðið til hins verra, því að ef eitthvað sjerstakt kemur fyrir og stjórnin sjer sig knúða til að kalla saman aukaþing, getur hún auðvitað gert það, svo sem títt var áður, meðan regluleg þing voru einungis annaðhvert ár. Hjer er ekki á neinn hátt bannað að gera það. Ýmsir menn hafa haft það á móti fækkun þinga, að auðveldara væri að semja fjárlög fyrir 1 ár heldur en 2. Það er rjett, að svo gæti litið út. En þó að styttra sje að spá fram í tímann, þá. er það svo með núverandi tilhögun, að fjárlögin verða altaf spádómur, eða sjerstaklega tekjuhliðin, og hefir það þá ekki svo mikla þýðingu, hvort spáð er 1 eða 2 ár fram í tímann. Það hefir þegar komið í ljós, að ýmsar nauðsynlegar fjárveitingar hafa ekki verið teknar upp í fjárlögin, og þarf því að bera fram aukafjárlög, og sú mun verða raunin á, að þó að þing verði framvegis á hverju ári og fjárlög samin til 1 árs í senn, mundi þurfa að samþykkja fjáraukalög á hverju þingi. Að þessu sinni skal jeg ekki fara mikið út í brtt.háttv.þm. Str. (MP). Aðeins skal jeg víkja að því, að hann ljet þess getið, og lagði mikla áherslu á, að vjer nefndarmenn hefðum bundist samtökum um að taka ekki rökum. Vjer höfum engum samtökum bundist um að varna því, að brtt. komi fram, enda var það ekki hægt. En í nál. stendur, svo sem rjett er, að 4 nefndarmenn ætli ekki að koma fram með frekari brtt. en þar greinir, því að við álítum, að víðtækari breytingar gætu valdið því, að alt málið kæmist á ringulreið. Jeg skal svo láta staðar numið, en vænti þess fastlega, að hv. deild fylgi brtt. okkar á þskj. 151.

Magnús Jónsson Þó að jeg eigi eina brtt. við stjórnarskrárfrv., má það ekki skiljast sem yfirlýsing um, að jeg sje í áhlaupshernum á stjórnarskrána, að svo komnu. Það er skoðun mín, að henni eigi að breyta svo sjaldan sem auðið er, og undir engum kringumstæðum fyr en einhver ákvæði hennar eru orðin alveg óþolandi. Yfirleitt hygg jeg, að með tíðum breytingum tapi stjórnarskráin þýðingu sinni fyrir menn, og ef menn fara að leggja það í vana sinn að breyta henni 2. og 3. hvert ár, væri betra að stytta hana að mun og taka einungis aðalatriðin upp í hana, svo að þau fái þó að haldast. Hvað sem því liður, að þingið geti jafnan breytt lögum sínum, ættu að vera nokkur grundvallaratriði, sem ekki yrði breytt eða haggað við fyr en brýn nauðsyn kallar að. Jeg er algerlega mótfallinn anda frv., að breyta stjórnarskránni af sparnaðarástæðum. Af því að hagur ríkissjóðs er ekki góður í eitt skifti, ætti ekki að ráðast á stjórnarskrána til þess að koma fram sparnaði, sem mjög er deilt um, hvort nokkur sparnaður er í raun og veru. Þetta mætti virðast einkennilegur formáli fyrir meðmælum með brtt. við stjórnarskrána. En brtt. er þó bein afleiðing af því, sem jeg hefi nú sagt. Ef sjaldan á að breyta stjórnarskránni, verður að gera allar þær breytingar í einu, sem mönnum þykja nauðsynlegar. Að gera einungis smábreytingar og sætta sig við, að margt standi enn þá í stjórnarskránni, er menn telja óheppilegt, í því liggur bein yfirlýsing um, að bráðlega þurfi að breyta henni aftur. Þetta er ástæðan til þess, að jeg bar fram þessa brtt. Sá er munurinn á þessari brtt. minni og flestum hinna, að hún stendur í engu sambandi við sparnað. Hjer er farið fram á, að 2. málsgr. 58. gr. verði feld niður, um að breyta megi því með einföldum lögum, að hin evangeliska lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi. Auðvitað má segja, að ef altaf er verið að breyta stjórnarskránni; sje lítið meiri trygging fyrir ákvæðum hennar en annara laga. En þó er sá munur á, að henni verður ekki breytt, nema þjóðin sje spurð að. Og þar má ekki undanskilja þau stórmál, sem altaf er óráð að breyta skjótlega. Jeg hygg, að allir hv.þm., hvort sem þeir eru fylgjandi skilnaði ríkis og kirkju eða ekki, sjeu mjer samdóma um það, að þetta sje ákaflega mikið stórmál. Ríki og kirkja hafa lengi fylgst að, og væri erfitt að sjá fyrir afleiðingarnar, ef þau væru aðskilin. Og auk þess, sem þetta er stórmál, er ef til vill ekkert annað mál meira tilfinningamál fyrir allan þorra manna. Jeg ímynda mjer að vísu, að þingið mundi aldrei ráðast í aðskilnað ríkis og kirkju án þess að leita álits þjóðarinnar. Það má gera á ýmsan hátt, t. d. leggja það undir alþjóðaratkvæði. En fyrir þessu er hvergi gert ráð, og engin trygging er fyrir því, að þetta verði gert. Jeg vona, að hv.þm. skilji - hvað sem líður skoðunum mínum í þessu efni - að hjer er ekki stefnt að því að gera skilnað ríkis og kirkju óframkvæmanlegan, heldur er einungis trygt, að kjósendur fái að láta í ljós skoðun sína á málinu. Jeg undrast annars stórlega, að þetta ákvæði skyldi komast inn í stjórnarskrána. Ef vjer, athugum samskonar ákvæði í stjórnarskránni, sem breyta má með einföldum lögum, eru það æfinlega aukafyrirkomulagsatriði, svo sem t. d. tala þingmanna, en ekki fyrirkomulag þingsins í stærri atriðum, svo sem hvort hafa mætti einungis eina málstofu. Eins má breyta samkomutíma Alþingis, og ákvæðum 60. gr., um gjöld utan þjóðkirkjumanna, og er ekkert við það að athuga. - Jeg vona því, að hv.þm. athugi brtt. mína með velvild og greiði fyrir henni, ef nokkur breyting verður á annað borð gerð á stjórnarskránni. Jeg leyfi mjer að þakka hv.þm. Str. (MP) fyrir það, að hann hefir tekið það til greina, sem jeg mintist á við 1. umr., um varaþingmenn fyrir Reykjavík. En þó þykir mjer hann ekki hafa bætt úr þessu svo fullkomlega, sem jeg hefði óskað, og er það eiginlega af vangá, að jeg hefi ekki borið fram brtt. í þessa átt, og við 28. gr. að öðru leyti, en jeg mun gera það, ef brtt.hv.þm. falla og landskjörnir þingmenn sitja áfram. - Að varamenn skuli vera jafnmargir sem þingmenn, er mjög skaðlegt ákvæði, sem þyrfti að breyta. Nú þegar er komið í ljós átakanlegt dæmi þess. Varamaður eins listans er látinn, og hefir sá listi nú engan varaþingmann. Ef þingmaður þessa lista heltist úr lestinni á einhvern hátt, yrði að fara fram kosning um alt land. Þetta er ákaflega bagalegt, en má bæta úr því án þess að gera neinn skaða, sem sje með því að orða greinina svo, að allir menn á hverjum lista skuli vera varamenn í sömu röð sem þeir standa á listanum. Þetta girðir fyrir þann mikla kostnað, sem aukakosning um alt land mundi hafa í för með sjer. Jeg hygg og, að mönnum þyki nú fullerfitt að vekja áhuga allra landsmanna fyrir kosningu 3 þingmanna, hvað þá heldur ef kjósa ætti einn. Enda raskaðist þá hlutfallið, því að fjölmennasti flokkurinn mundi jafnan hreppa sætið, án tillits til þess, hvaða listi misti fulltrúa sinn.

Forsætisráðherra (SE): Jeg tók það fram við 1. umr., að jeg teldi ekki hyggilegt að breyta stjórnarskrá, sem ekki væri eldri en þessi er. Jeg er sannfærður um, að þegar gengið var frá stjórnarskránni á þingi 1920, hefir engum komið til hugar, að svo fljótlega yrði hugsað til að breyta á ný grundvallarlögum þjóðarinnar. Jeg benti jafnframt á það, að ef á annað borð væri farið að breyta stjórnarskránni nú, mundu ýms atriði, sem miklar deilur hafa staðið um og ráðið var til lykta 1920, koma fram á ný. Þessi spádómur minn hefir ekki verið lengi að rætast. Á þessum fáu dögum, sem liðnir eru síðan 1. umr. málsins fór fram, hafa komið fram tillögur um stórvægilegar breytingar. Menn kunna að segja, að flestar þessar brtt. muni falla, og má það vel vera. En þó að fáar nái fram að ganga á þinginu, hvað verður þá, þegar málið kemur til atkvæða þjóðarinnar? Eru menn ekki sannfærðir um, að þá verður á ný fitjað upp á gömlu deilumálunum? Nál. sýnir, að nefndin er ekki sammála nema í fáum atriðum. Jeg álít nú, að ekki geti verið umtalsmál að breyta stjórnarskránni nema brýn nauðsyn beri til, og skal jeg þá athuga þær breytingar, er gefið hafa ástæðu til, að frv. þetta er komið fram. Þó skal jeg taka fram strax, að svo mikilvægt mál sem breyting á stjórnarskránni ætti ekki að koma fram öðruvísi en frá stjórninni, eftir vandlegan undirbúning, og væri því rjettast að vísa málinu til hennar. Mjer skilst, að hv.frsm. (MG) telji 2 aðalástæður til þess, að breyta þurfi stjórnarskránni. Önnur ástæðan er sú, að fækka þurfi ráðherrum, hin, að fækka þingum. Um fyrri ástæðuna skal jeg taka það fram, að eftir forsetaúrskurði, sem fjell á síðasta þingi, var talið, að ákveða mætti, að ráðherrar skuli vera 2, án þess að stjórnarskránni verði breytt. En að ráðherrar sjeu færri en 2 kemur ekki til nokkurra mála. Ekki af því, að einn ráðherra geti ekki kynt sjer öll mál, er koma til hans kasta, heldur vegna þess, að jeg tel alveg óviðeigandi að hafa ekki altaf í landinu mann með stjórnskipulegri ábyrgð. En ráðherra þarf jafnan að sigla á konungsfund, til þess að leggja stjórnarfrv. fyrir konung og fá staðfestingu hans á nýjum lögum, og væri landið þá ráðherralaust nokkurn tíma ársins. Ef vjer litum til bankanna í Reykjavík, eru 3 bankastjórar við hvorn bankann. Ef nauðsyn er á 3 mönnum til að stýra einum banka, þá er ekki minni þörf á að hafa 3 menn til að stjórna öllu landinu. Jeg álít því enga ástæðu til að fækka ráðherrum, og með engu móti mega þeir vera færri en 2, og sje því enga þörf á að breyta stjórnarskránni vegna þessa. Þá er hin ástæðan, að fækka þingum í sparnaðarskyni. Jeg hygg, að sá spámaður mundi aldrei sýna sig í framkvæmdinni, ef dæma á eftir reynslunni. Áður var ákveðið, að þing skyldi vera annaðhvert ár, en þó voru þing árlega um langt skeið. Það er engin ástæða til þess að ætla, að þegar viðskiftalíf þjóðarinnar verður margbrotnara, minki hin sama knýjandi nauðsyn til að hafa þing á hverju ári. Að þessu verður því enginn sparnaður, þar sem þing mundi háð árlega eftir sem áður. Jeg álít, að ekki sje hyggilegt að hafa þing sjaldnar en einu sinni á ári. Í því er svo mikil trygging, að það hlýtur að margborga sig. Ef einhver stjórn kæmist til valda, sem færi mjög illa með völd sín, mundi það koma í ljós, hve illa það borgaði sig, að slík stjórn gæti setið í 2 ár án þess að þing kæmi saman. Og ef Alþingi samþykkir að fækka þingum, finst mjer það bera vott um þreytu og vantrú á sjálfu sjer, er jeg tel mjög óheppilegt. Hjer er komin byrjunin að nýrri stjórnarskrárbaráttu, nýjum eldi, um grundvallaratriði stjórnarskrárinnar. Jeg skal ekki fara langt út í brtt.hv. minni hl., en jeg lít svo á, að aðalástæðan móti því, að Alþingi sje ein deild, sje sú, að með því sje minni trygging fyrir því, að góð úrslit málanna fáist. Að vísu er sá varnagli sleginn, að umræðurnar skuli vera 4, en það vegur ekki upp á móti tryggingu þessarar deildarskipunar, sem nú er, og það gæti auðveldlega orðið til þess, að sum mál fengju of fljóta afgreiðslu og ekki heppilega. Auðvitað má deila um þetta, sem margt annað; fer hjer mikið eftir skapgerð hvers einstaks, hverjum augum hann lítur á þetta, en eitt er víst, að það er altaf viðurhlutamikið að breyta því, sem vel hefir gefist, og vita ekki hvað við tekur. Þá leggur minni hl. til, að þingmönnum verði fækkað um 6. Hinir landskjörnu afnumdir. Það má vera, að þm. sjeu fullmargir, en hitt er meira vafamál, hvort rjett er að afnema þá landskjörnu. Hugsunin með landskjörinu var sú, að fá með því heilnæmt íhald í efri deild, og auk þess var gengið út frá, að þeir mundu alment hafa yfir meiri þekkingu að ráða en þeir hjeraðskjörnu. Yfirleitt held jeg, að það sje mjög athugaverð stefna, sem altaf bólar meir og meir á, að breyta hinu og öðru áður en nægileg reynsla er fengin. Mun heppilegra að bíða eftir úrskurði reynslunnar, jafnt í þessum efnum sem öðrum. Vona jeg því, að sú verði niðurstaðan, að ekki verið hlaupið að því að breyta stjórnarskránni í þetta sinn.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg ætla að byrja á því að svara hæstv.forsrh. (SE). Raunar hefir lítið komið nýtt frá honum síðan við 1. umr. þessa máls, en þó hefir hann nú nokkuð harðnað í mótstöðunni. Hann sagði, að þegar stjskr. hefði verið sett, mundi enginn hafa hugsað til svona snöggra breytinga á henni. Má vel vera, að þetta sje rjett, en það er algengt, að lög eru sett, sem álitið er að lengi muni standa, en svo breytast ástæður og um leið þykir rjett, að lögunum sje breytt. Þetta er því engin ástæða móti breytingunni. Ef þessi ástæða gilti, væri afleiðingin sú, sem líka hæstv.forsrh. virðist helst hallast að, að engu beri að breyta nema því, sem staðið hefir lengi og reynst hefir gott og gilt. Hann sagði, að spádómur sinn hefði ræst um það, að fleiri mundu á eftir koma með breytingar. Það er rjett. En mig undrar ekki þótt einhverjir stuðningsmenn hans hafi orðið til þess, annaðhvort tilkvaddir eða ótilkvaddir, að koma fram með breytingar honum til geðs og til að reyna að ónýta málið. Þá heldur hann, að alt fari í bál og brand hjá þjóðinni, ef breytingar eru gerðar, en jeg þykist vita með vissu, að hún er ekki mótfallin mínum brtt. Hann sagði, að þetta frv., eða frv., sem gengju í þá átt, ættu að vera undirbúin af stjórninni. Getur verið, en þegar stjórnin vill ekki koma með þau, hver getur þá skipað henni það? Annars sýnist mjer, að stjfrv. fái ekki svo góða meðferð á þinginu, að það geti talist nein meðmæli með neinu frv., að það er stjfrv., eða það sje líklegra til lífs fyrir það. Þá taldi hann ófært að fækka ráðherrum, sökum þess, að ef einn ráðherra væri aðeins, þá yrði hann oft að fara utan og þá væri landið ráðherralaust. Þessi hæstv. ráðherra hefir áður verið einn ráðherra yfir landinu og var þá utan, og skeðu þó engin undur eða óhöpp mjer vitanlega við það. Þá taldi hann, að ekki mundi minni þörf þriggja ráðherra en þriggja bankastjóra við hvern banka. Þessi þörf er alls ekki sambærileg, því að starfsskiftingin er alt önnur. Í bönkunum geta engir lánað nema bankastjórnin, allir verða að tala við þá, en í stjórnarráðinu er flest afgreitt með brjefaskriftum af starfsmönnunum. En jeg skal viðurkenna, að jeg álít bankastjórana óþarflega marga. Þá sagði hann, að ekki þýddi að ákveða um það, að þing skyldi haldið annaðhvert ár, það yrði alt að einu haldið árlega. En móti hverju er hann þá að berjast? En sannleikurinn er, að mótstöðumenn frv. álíta þetta ekki, og því eru þeir auðvitað á móti því. Hygg jeg, að það yrði undantekning, ef aukaþing yrði haldið. Það sannar ekkert, þótt svo væri hjer á stríðsárunum, því að þá voru sjerástæður fyrir hendi, en engin líkindi eru til, að þær verði framvegis. Þá vildi hann gera mikið úr þeirri tryggingu, sem árlegt þing veitti. Jeg hefi lítið orðið þeirrar tryggingar var. Álít jeg, að yfirleitt sje fjárhagnum engu betur borgið með því, því að yfirleitt fara stjórnir sæmilega með fje landsins, og engu ver en þingin. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) hefi jeg fáu að svara. Er jeg sannfærður um, að þótt gagngerð endurskoðun færi fram á stjórnarskránni, þá yrði hans breyting aldrei tekin til greina. Er annars dálítið undarlegt, að hann skuli koma fram með brtt. við frv., sem hann vill að falli, en auðvitað getur hann rjettlætt það með því, að verið gæti, að brtt. hans gæti flotið með, ef hinar yrðu samþyktar. Þá kem jeg að hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ). Okkur skilur á um ráðherrafækkunina. Hann telur það engan sparnað. Jeg hefi viðurkent, að hjer sje ekki um mikinn sparnað að ræða, en þó sparast hjer 10 þús. kr. á ári. Hefir oft verið lotið að lægra. Þá taldi hann sig mótfallinn því, að landritaraembættið yrði aftur stofnað, því að hann væri óábyrgur fyrir stjórnarframkvæmdina. Jeg hefi nú ekki lagt til, að það yrði stofnað, heldur hefi jeg hugsað, að ef brtt. í 1. –4. gr. frv. yrðu samþ., þá yrði ákveðið að skipa því með sjerstökum lögum, hvernig fara skyldi með stjórn landsins, ef ráðherra dæi eða forfallaðist á annan hátt. Annars veit jeg ekki betur en að landritaraembættið hafi gefist vel, og nú er sá maður, sem gegndi því, orðinn ráðherra og valinn af þeim flokki, sem þessi hv.þm. tilheyrir, svo það er dálítið undarlegt, að hann skuli leggjast á móti því. Sje jeg ekki, að vandamál stjórnarinnar sjeu meiri nú en áður; störfin aukast ef til vill nokkuð, en þeim er svo varið, að aðrir en ráðherrar geta gegnt þeim. Annars eru þessir gömlu dagar, sem háttv.þm. var að tala um, ekki svo gamlir. Breytingin er frá 1917, og hefi jeg ekki sjeð, að stórkostleg breyting til batnaðar hafi síðan orðið. Þá kom hann með þá mótbáru, að það væri erfitt fyrir einn ráðherra að vinna að lagasmíði. Það er rjett, en ráðherrar gera það alment ekki. Minnist jeg þess, að mörg merkileg og vandlega samin lög eru frá 1905 og 1907. Voru þau lög, að því er jeg hygg, samin af mönnum í stjórnarráðinu, undir eftirliti ráðherra, og svo mundi enn geta orðið. Þess er og að gæta, að ef þing er ekki haldið nema annaðhvert ár, þá sparast ráðherranum tími til löggjafarstarfa. Þá taldi hann vandkvæði á því fyrir 1 ráðherra að standa fyrir málum sínum á þingi, svara fyrirspurnum o. s. frv. En ekki bar á því fyr, að þetta ylli sjerstökum erfiðleikum. Þá sný jeg mjer að háttv.þm. Str. (MP). Hann sagðist ekki hafa átt von á því, að málið yrði tekið á dagskrá í dag. Þetta þykir mjer undarlegt, því að jeg leyfði, að það yrði tekið af dagskrá í gær, með því skilyrði, að það kæmi á dagskrá í dag. Jeg hefi heyrt því fleygt, að þessar brtt.hv.þm. væru bornar fram í þeim tilgangi að eyðileggja frv., og jeg get sagt það hreinskilnislega, að mjer er ekki fjarri að trúa því, að svo sje. Mjer virtist í nefndinni, að hann vildi losna við breytingar á stjskr. á þessu þingi; þó skildist mjer, að hann væri ekki mótfallinn fækkun ráðherra, ef þing yrði haldið árlega. Hann sagði, að hann hefði ekki fengið nefndina til að hlusta á ástæður sínar fyrir brtt. Þetta er ekki rjett; hann hafði sjálfur ekki tíma til að koma á fundina, vegna einhverra annara starfa. En hitt er satt, að nefndin hafði athugað stjórnarskr. gaumgæfilega og komist að þeirri niðurstöðu, að fleiri brtt. væru ekki heppilegar, og því engin ástæða fyrir nefndina að bíða eftir hv.þm. Hann sagði, að aðrar þjóðir vildu ekki breyta stjórnarskrám sínum, nema að undangengnum byltingum. Við höfum ekki haft þann sið, og þótt jeg beri virðingu fyrir stjórnarskr., þá tel jeg hana ekki svo helgan hlut, að ekki megi breyta henni, ef ástæða er til. Hún er þó ekki annað en verk sjálfra vor, og hafi okkur mistekist, sýnist sjálfsagt að laga misfellurnar. Virtist líka, að hann gerði ekki sjálfur stjórnarskr. hærra undir höfði, þar sem hann líkti breytingum á henni við breytingar á hundaskatti o. fl. Jeg veit ekki, hvað hv.þm. (MP) hefir viljað sanna með samanburði sínum á þingmannafjölda hjer og annarsstaðar, því að ef hann hefir viljað hafa þingmannatöluna þá sömu hjer og annarsstaðar, borið saman við fólksfjölda, ættu þeir að vera 2 hjer á landi. Það má vel vera, að þm. megi fækka, en það tekur sinn tíma, en þessa breytingu mína vil jeg strax fá, svo að spámaðurinn komi þegar. En það get jeg sagt hv.þm. (MP), að jeg er alveg mótfallinn því, að Alþingi verði ein málstofa; álít jeg óhætt, að við förum að dæmi frændþjóða vorra á Norðurlöndum, um að hafa tvær málstofur. Hversu lengi sem hv.þm. Str. (MP) teldi um fyrir mjer um það atriði, gæti hann ekki sannfært mig um ágæti þess. Jeg hefi oft rekið mig á, að betra er, að málin hljóti meðferð í tveimur deildum; þá leiðrjettist oft smámistök og misskilningur. Mjer sýnist ekki, að till. hans um 4 umræður í hverju máli komi þar að gagni, eða tryggi góða málsmeðferð. Annars skal jeg geta þess, út af því, er hann áleit þessu máli flýtt óhóflega mikið, að málinu verður að hraða, eigi það að geta gengið fram, vegna þess, að ekki má gera ráð fyrir, að þingið standi lengur en til maíbyrjunar, og málið er ekki komið lengra en til 2. umr. hjer í deildinni. Tíminn er því ekki of mikill; það hlýtur hann að sjá. Hv. þm. sagði, að það væri hringlandaháttur úr þingmönnum að vilja nú fækka þingum, gagnstætt því, sem þeir hefðu samþ. 1919, og skildi ekki, hvernig þeir færu að rjettlæta það.

Jeg sagði meira

. Þetta var aðalinntakið.

Nei

. Jú. Annars er það ekki nema rjett, að menn kannist við skoðanaskifti sín í þessu efni, og fæ jeg ekki skilið, hvers vegna þeir mega ekki segja sannleikann. Breyttar ástæður hafa valdið þeirri skoðanabreytingu; svo verður það ávalt og hefir verið. En þetta snertir mig ekki, því að jeg hefi frá byrjun verið á móti þinghaldi á hverju ári, eins og jeg er enn. Annars skilur okkur ekki mikið á um fækkun þinga. Jeg vil, að það standi í stjórnarskránni, að þing skuli háð annaðhvert ár, en því megi breyta með lögum. Hann vill, að þar standi, að þing skuli haldið hvert ár, en því megi breyta með lögum. Þetta er ekki mikill munur, og jeg skal ekki gera úr þessu verulegan ágreining, en hins vegar tek jeg það fram, að verði skoðun hv.þm. Str. (MP) ofan á, mun jeg á næsta þingi, ef jeg á þar sæti, koma með frv. um, að þing skuli aðeins haldið annaðhvert ár.