Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti: Ég mun þá halda áfram máli mínu, þar sem ég varð frá að hverfa í gær, og vil þá víkja nokkrum orðum að II. kafla efnahagsmálafrv., en sá kafli fjallar um verðstöðvun. Saga þess máls er orðin með nokkuð sérkennilegum hætti. Þessi kafli er lítið eða ekkert breyttur frá þeim lögum, sem sett voru á s.l. vetri um verðstöðvun og voru þá í túlkun hæstv. ríkisstj. og talsmanna hennar ákaflega þýðingarmikil löggjöf, sem valda mundi tímamótum í efnahagsmálunum, því að með henni átti sem sé að stöðva verðþensluna. Þá var bent á það af hálfu stjórnarandstöðunnar, að um flest, ef ekki öll þau atriði, sem um ræddi í þeirri löggjöf, væri að finna ákvæði í heimildarformi í eldri lögum og því væri hér í raun og veru ekki um neitt nýmæli að ræða. Þessu var harðlega mótmælt og því haldið fram eftir sem áður af hálfu stjórnarliðsins, að hér væri um að ræða hina merkustu tímamótalöggjöf. Það urðu samt ýmsar hækkanir á því tímabili, sem þessi merku lög stóðu, - þau eru nú úr gildi fallin, - en þeim var flestum mætt með því að greiða þær niður úr ríkissjóði, eins og kunnugt er. Hækkanir á verðlagi landbúnaðarvara voru greiddar niður. Svo voru einnig greiddar niður aðrar hækkanir, sem gátu komið inn í vísitölu, eins og hækkanir á rafmagni t.d. hér í Reykjavík. Þeim var mætt með því að greiða niður verð á landbúnaðarvörum, og þannig var framkvæmdin öll með nokkuð sérstökum hætti. En auk þess sem var greitt niður hygg ég, að á þessu tímabili hafi orðið töluverðar hækkanir á verði ýmissa vara, þó að það kæmi ekki inn í vísitölu. Ég hygg, að þær hafi kannske ekki verið stórvægilegar á hverjum stað, en samt sem áður verulegar, þegar allt kom til alls. Og þetta var hægt m.a. vegna þess, að verðlagseftirlit hefur ekki verið hér á síðari árum nema mjög takmarkað. Svo gerðist það, meðan þessi löggjöf, sem sett var í fyrra, gilti enn, að mjög miklar hækkanir urðu á afurðaverði eftir mánaðamótin september -október, en þær urðu þó ekki fyrr en búið var að reikna út vísitöluna fyrir þann mánuð. En þær áttu sér þó stað eigi að síður, meðan verðstöðvunarlögin voru í gildi! Nú féllu þau úr gildi sínu á tilteknum degi, eins og kunnugt er, en þá var einfaldlega gefin út tilkynning frá stjórnarvöldum um það, að verðstöðvunin héldi áfram, eins og ekkert væri um að vera, þó að lögin væru úr gildi fallin í M. ö. o.: nú sannaðist það, sem sagt hafði verið við meðferð málsins á síðasta þingi, að þessi lagasetning þá var hreinn loddaraleikur og sjónarspil, settur á svið fyrir kosningarnar til þess að villa um fyrir mönnum. Og nú er ætlazt til þess enn á ný að samþykkja þessi sömu ákvæði líkt og þau liggja fyrir í II. kafla frv. Nú eru menn út af fyrir sig sammála um það, að æskilegt sé að stöðva verðþensluna og allt það. Eigi að síður eru í þessum II. kafla frv. ákvæði í 10. gr., sem eru að margra dómi mjög hæpin, þar sem eru ákvæðin um að takmarka miklu meira en áður hefur verið í lögum heimildir sveitarfélaganna til þess að leggja á og innheimta tekjur. Engin sveitarstjórn hefur að vísu haft ótakmarkaðan rétt til þess að hækka álögur í sínu umdæmi. En það, sem hér er um að ræða, gengur miklu lengra, og þó að það kunni að vera ástæða til að setja slík ákvæði um stuttan og afmarkaðan tíma, er það áreiðanlega mjög hæpið, að það standist að fara nú að framlengja þessi ströngu ákvæði enn um óákveðinn tíma. Það er áreiðanlega mjög hæpið. Ég hygg, að þær sveitarstjórnir séu fáar, sem ekki reyna til hins ýtrasta - og þá ekki síður þegar þyngra er fyrir fæti og þrengra um hjá gjaldendum - að stilla álögum sínum í hóf. Og yfirleitt verður maður að álíta, að sveitarstjórnirnar hafi betri aðstöðu til þess að meta það, hvað raunverulega þarf á hinum ýmsu stöðum til þess að halda í horfinu, heldur en ríkisstj. eða þær stofnanir hennar, sem hún mundi vafalaust þá fela athugun þessara mála í hverju tilfelli. Í III. kafla frv. er svo rætt um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, og sá kafli á það sameiginlegt með II. kaflanum, að þar er eingöngu um að ræða ákvæði, sem áður höfðu verið tekin í lög. Þessi kafli er sem sagt framlenging á þeim ráðstöfunum, sem gerðar voru snemma á þessu ári sjávarútveginum eða vissum greinum hans til aðstoðar. Það, að þá þurfti að gera slíkar ráðstafanir, sem felast í þessum kafla, er ákaflega glöggur dómur um það, hversu til tókst um efndir á þeim loforðum, sem sett voru fram í byrjun þess stjórnarsamstarfs, sem hér hefur staðið lengi, loforðunum um það að koma atvinnuvegunum á hreint. Það vita allir hv. alþm., að það er full þörf á þeim ráðstöfunum áfram, sem hér er fjallað um í III, kafla frv. Og einnig er vitað, að það þarf að gera meira. En því er bara ekki sinnt á þessu stigi málanna, það bíður. Það væri í sjálfu sér ástæðu til að ræða nokkuð um einstök atriði í þessum kafla. Ég skal fara mjög stutt út í það. Í fyrstu gr. kaflans, þ. e. 11. gr. frv., segir: „Á árinu 1968 er ríkisstj. heimilt að greiða allt að 100 millj. kr. sem verðbætur til viðbótar við það lágmarksverð á ferskfiski, öðrum en síld og loðnu, sem verðlagsráð sjávarútvegsins og yfirnefnd þess ákveða.“ Þarna er aðeins frávik frá því, sem áður var, en þá var þessi greiðsla ákveðin 8% og ekkert hámarksákvæði. Talsmenn stjórnarinnar í fjhn. þessarar hv. d. hafa skýrt þetta svo, að hér sé ekki um raunverulega efnisbreytingu að ræða, heldur aðeins formsbreytingu, en ég veit ekki, hvað skal um það segja. „Allt að 100 millj. kr.“ er orðalagið, og maður skyldi því halda, að það væri það, sem ætti að gilda, en ekki prósentreglan, eins og áður var. Undir meðferð málsins hafa einnig borizt erindi frá einum aðila, sem þessar ráðstafanir snerta, þ. e. skreiðarframleiðendum. Þeir eru uggandi út af því, að þær 10 millj., sem ætlaðar voru til verðuppbóta á útfluttri skreið og öðrum afurðum, eins og það er orðað, á árinu 1967, hafa þegar að miklum meiri hluta verið notaðar til að verðbæta aðrar afurðir samkv. gr., þ.e.a.s. saltfisk. Hins vegar liggur meginþorri skreiðarinnar enn óseldur, og það kynni því að fara svo, að ef skreiðin selst annaðhvort nú eða á næsta ári, þá væru ekki tiltækar til verðbóta á tveggja ára framleiðslu á skreið meira en ca. 12 millj. kr., ef réttar eru þær tölur, sem eru sagðar um þessa hluti. Það er ýmislegt fleira í sambandi við þennan kafla, sem í ljós kemur við meðferð málsins, að er fremur lauslega frá gengið, auk þess sem þar er ritað, eins og ég sagði áðan, að fram undan eru óhjákvæmilegar og stórfelldar aðgerðir vegna sjávarútvegsins umfram það, sem um er fjallað í III. kafla þessa frv. IV. kafli frv. fjallar svo um farmiðagjaldið. Hér er gerð tilraun til að skattleggja eyðsluna í utanlandsferðum. En þessi tilraun er að minni hyggju á margan hátt óhönduleg. Skatturinn leggst alveg jafnt á þá, sem fara af landi burt af litlum efnum að afla sér fróðleiks og fara oft styttri og ódýrari ferðir, og hina, sem fara langt, kosta miklu til, verzla í leiðinni oft fyrir háar fjárhæðir. Þetta er vitanlega óeðlilegt. Gjaldeyriseyðsluna á þessum sviðum þarf auðvitað að athuga. En ef vel ætti að vera, þyrfti að taka það mál allt öðrum tökum en hér er gert og fara miklu nánar ofan í þessa hluti. Í V. og síðasta efniskafla frv. ræðir svo um ýmsa skattheimtu. Þar er í sumum gr. ekki um stórar upphæðir að ræða, en það er flest á eina bókina lært, þannig, að það eru nefskattar, hækkun á gjöldum, sem raunverulega má kalla nefskatta, og leggst þar af leiðandi hlutfallslega þyngra á þá, sem minna mega sín. Um fasteignaskattinn gegnir þó væntanlega öðru máli, en einmitt ákvæðin um hann í frv. eru ákaflega hæpin á marga lund. Þar er gert ráð fyrir margföldun fasteigna til skatts í tvennu lagi. Það er sama prósenttala á öllum fasteignum öðrum en bújörðum í sveitum. Það er sama prósenttala notuð, hvort sem er í Reykjavík, þar sem fasteignir hafa a. m. k. til þessa verið seljanlegar á toppverði, sama hvort er þar eða á öðrum stöðum á landinu, þar sem líkt er ástatt, og svo annars staðar, þar sem engar fasteignir eru seljanlegar fyrir nokkurt fé, og því miður þekkist þannig ástand. Og það er raunar alveg sömu sögu að segja um sveitirnar, að það er reginmunur á verðmæti fasteigna í þeim sveitum, sem bezta hafa aðstöðu til markaðs, samgangna og búrekstrar, annars vegar og í hinum, sem eru dvínandi og þar sem engin fasteign er raunverulega seljanleg. En það er ætlað að láta alveg sömu reglu gilda á báðum stöðunum. Í annan stað er svo þess að gæta í sambandi við þennan lið, að fasteignagjöldunum hefur verið ætlað í vaxandi mæli að vera tekjustofn sveitarfélaganna. Á þennan hátt er beinlínis skertur stórkostlega möguleiki sveitarfélaganna til þess að nýta þennan tekjustofn. Í grg., sem hefur borizt Alþ., a. m. k. fjhn. þessarar hv. d., frá stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, er fjallað um þessi mál, fasteignaskattinn, frá sjónarmiði sveitarfélaganna á mjög greinargóðan og hlutlægan hátt að mínum dómi. Ég tel, að innlag sambandsins eigi í raun og veru erindi hér inn í þessar umr., og ég vil - með leyfi hæstv. forseta - leyfa mér að lesa grg. sambandsstjórnarinnar, hún er ekki löng. Þar segir svo: „Í tilefni af frv. því um efnahagsaðgerðir, sem lagt hefur verið fram á Alþ., vill stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga vekja athygli á eftirfarandi atriðum í frv., er snerta sveitarfélög landsins: 1) Frv. gerir ráð fyrir, að mat fasteigna til eignarskatts verði tvöfaldað frá því, sem nú er, þ. e. að það verði tólffaldað fasteignamat í stað sexföldunar nú. Stjórn sambandsins vekur athygli á því misræmi, sem þegar er orðið í þessu efni, þar sem óbreytt fasteignamat er lagt til grundvallar mörgum tekjustofnum sveitarfélaga og einungis þrefalt fasteignamat lagt til grundvallar eignaútsvarsálagningu. Telur stjórn sambandsins þessa stefnu varhugaverða og ósanngjarna gagnvart sveitarfélögunum og auk þess óhagkvæma við framkvæmd skattalaga. Síðast, en ekki sízt, telur stjórnin, að tólfföldun fasteignamatsins muni skerða mjög eða jafnvel útiloka möguleika sveitarfélaganna til meiri nýtingar fasteignaskattsins sem tekjustofns og draga úr möguleikanum á því að taka upp staðgreiðslukerfi opinberra gjalda, en í sambandi við umr. um það mál hefur verið rætt um fasteignaskattinn sem miðlunartekjustofn, en þá yrðu jafnframt að vera möguleikar á því að hækka hann í sumum sveitarfélögum. 2) Samkv. frv. mundu lögboðin útgjöld sveitarfélaga til almannatrygginga og sjúkratrygginga hækka, en jafnframt yrðu tekjustofnar sveitarfélaganna samkv. lögum bundnir, þannig að viðbótartekjur fengjust ekki á næsta ári til að mæta hinum auknu útgjöldum, og vitað er, að í mörgum sveitarfélögum muni útsvars- og aðstöðugjaldatekjur á næsta ári verða lægri en á þessu ári vegna minnkandi tekna margra. Er því séð fram á mikla erfiðleika í mörgum sveitarfélögum, ef frv. verður að lögum, og vandséð á þessu stigi málsins, hvernig bót verður á því ráðin. Ákvæði frv. virðast miða að því, að ríkissjóður verði greiðsluhallalaus á næsta ári, en stefna í öfuga átt hvað sveitarsjóðina snertir. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga leyfir sér að vænta þess, að Alþ. taki framangreind atriði til gaumgæfilegrar athugunar í sambandi við meðferð efnahagsaðgerðafrv.“ Ég get ekki betur séð en þessar ábendingar séu allrar athygli verðar. Ég hef nú farið nokkrum orðum um meginefni frv. En hvaða vanda leysir það svo, ef að lögum verður? Hvaða vanda leysir það ásamt þeim aðgerðum, sem því fylgdu, þ. e. niðurfellingu niðurgreiðslnanna? Kannske leysir það vanda atvinnuveganna, sjávarútvegsins, t.d. togaranna, landbúnaðarins, iðnaðarins. Ég held satt að segja, að það geri það ekki og komi í raun og veru ekki nálægt því, ekki neitt umfram það, sem áður var búið að gera á þeim vettvangi, og að í því sé ekkert nýtt varðandi atvinnuvegina, aðeins tekjuöflun fyrir ríkissjóðinn. Þó kemur það hér mjög fram í ræðum hæstv. ráðh., að atvinnuvegirnir séu illa staddir og það er eins og haft að rökum einmitt fyrir þessu frv. að þannig sé komið fyrir atvinnuvegunum. En frv. leysir bara í engu þeirra vanda, eins og ég sagði áðan, umfram það, sem áður hafði verið gert. Kannske er vandinn minni en margir halda. Kannske leysist hann af sjálfu sér að einhverju leyti. Ég tók eftir því, að hv. frsm. meiri hl. fjhn. lauk framsögu sinni eitthvað á þá leið, þegar hann hafði talað um erfiðleika atvinnuveganna, að þetta væri tímabundið ástand, sagði hv. fram., það er aflabresturinn, sem veldur því, það er verðfallið, og við væntum batnandi aflabragða og hagstæðara verðlags með hækkandi sól. Kannske þetta sé svona einfalt, að ekki þurfi annað en bíða og sjá hvað setur. En ég hygg nú, að það þurfi meira en hækkandi sól og allt það til þess að leiðrétta efnahagsöngþveitið á Íslandi, eins og það er í dag, og ég vil leyfa mér að rökstyðja þá skoðun með nokkrum dæmum og þ. á m. nokkrum tilvitnunum í forvígismenn atvinnuveganna, þeirra umsagnir. Þá er eðlilegt, að fyrst sé vikið að sjávarútveginum. Hann er burðarás útflutningsframleiðslunnar. Allur þorri útflutnings okkar er sjávarafurðir. Á síðasta árabili hefur togaraútgerðin dregizt þannig saman, að það munu hafa verið seldir eða lagt um 2/3 togaraflotans, og eins og er í dag, virðist næsta lítill rekstrargrundvöllur fyrir þá, sem eftir eru. Síldveiðiskipin okkar mörg hafa á undanförnum árum og aldrei fremur en í fyrrasumar flutt gífurlega mikinn afla að landi. Og það hafa komið metaflaár hvert á eftir öðru. Ef allt hefði verið með felldu í efnahagsmálum þjóðarinnar yfirleitt, hefði vitanlega þessi útgerð, útgerð beztu síldveiðiskipa, átt að skila ofsalegum gróða. En mér er mjög til efs, að það hafi verið. Auðvitað hafa þau samt staðizt fram undir þetta, en þá ekki heldur nema þau beztu. Nú er svo komið, að einnig útgerð síldveiðiskipanna á í miklum erfiðleikum. Og þó væri það auðvitað fjarstæða að tala um aflabrest á síldveiðum á þessu ári, þó að afli sé minni en hann hefur verið á undanförnum metárum og dýrara verði keyptur. Alveg sömu sögu er að segja um útgerð hinna smærri báta, a. m. k. mjög víða. Um þetta ástand þarf ekki að hafa mörg orð. Um það er fjallað alveg fullum fetum og berum orðum í ályktun frá Landssambandi ísl. útvegsmanna. Þar segir m.a., að „brostinn er rekstrargrundvöllur bæði útgerðar og fiskiðnaðar.“ Þetta er í grg. aukafundarins frá 30. okt. Og þar er það talið óhjákvæmilegt, að gerðar séu nauðsynlegar ráðstafanir til að skapa öruggan grundvöll fyrir rekstri sjávarútvegsins til að koma í veg fyrir varanlegan samdrátt eða jafnvel stöðvun hans“. Í þessu áliti er einnig skorað á ríkisstj., eins og þar segir orðrétt, „að skipa nú þegar nefnd manna til þess að starfa með fulltrúum tilnefndum af stjórn L. Í. Ú. að því að gera till. um, hvernig ráða megi fram úr hinum miklu bráðaðkallandi vandamálum sjávarútvegsins“. Þetta segja sjálfir forvígismenn samtaka sjávarútvegsins og eru alveg ómyrkir í máli, og þetta kom raunar greinilega fram, þegar hæstv. forsrh. mælti fyrir þessu frv. Hann fór í raun og veru ekki dult með það, að vænta mætti nýrra aðgerða um áramótin, þó að hann vildi ekki fullyrða um það. En það held ég, að honum hefði verið alveg óhætt að gera, að slá því föstu, að þess mundi þá þurfa. Þetta, sem hér hefur verið sagt um útgerðina, á ekki síður við um ýmsar megingreinar fiskiðnaðarins. Það nægir í því sambandi og til fullrar staðfestingar á því að vitna til aukafundar Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, sem var haldinn 23. okt. s.l. Þar voru ekki aðeins samþykktar skorinorðar ályktanir um stórfelld efnahagsvandræði frystiiðnaðarins, heldur var þar einnig samþykkt til áherzlu með yfirgnæfandi meiri hluta atkv. eða 31 atkv. gegn 6, en 3 höfðu setið hjá, að heimila stjórn Sölumiðstöðvarinnar að stöðva rekstur frystihúsanna innan samtakanna frá n. k. áramótum, og segir ályktun, að með tilliti til hins alvarlega rekstrarástands frystihúsanna heimili aukafundurinn stjórninni, að ákveða kaupstöðvun á fiski til vinnslu hjá hraðfrystihúsum innan samtakanna frá 1. jan. 1968, hafi ekki verið tryggður viðunandi rekstrargrundvöllur fyrir þann tíma.“ Þetta er um frystiiðnaðinn og þarf ekki nánari skýringar. Og það er ekkert betra uppi á teningnum, ef litið er á ástandið hjá ýmsum öðrum greinum í fiskiðnaðinum, hjá síldarverksmiðjunum og mörgum fleirum. Það hefur vissulega orðið verðfall á bræðsluafurðum, og það er enginn, sem hefur áhuga á því að draga fjöður yfir það, það hefur orðið verðfall, en það er þá ekki síður innlenda verðþenslan, sem orðið hefur á undangengnu árabili, verðþenslustefnan, sem er undirrótin að erfiðleikum þessarar útflutningsframleiðslu eins og annarra atvinnuvega. Hver er svo staða íslenzks landbúnaðar í dag? Þar er sömu raunasöguna að segja, að verðbólguþróunin hefur þar komið mjög við sögu og eftirminnilega, þrátt fyrir það að landbúnaðarframleiðslan sé ekki flutt út í svo ríkum mæli sem sjávarvörurnar. Landbúnaðurinn hefur þó þurft að flytja út nokkurn hluta af sinni framleiðslu. Og bara á nokkrum árum af þeim tíma, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur setið að völdum, hefur þróunin orðið sú varðandi útflutning landbúnaðarvara, að með þeim vörum, sem gáfu bezta raun í útflutningi fyrir nokkrum árum, þurfti að borga um 25% útflutningsbætur, til þess að fengist fyrir þær sama verð og á innanlandsmarkaði, þá er nú hlutfallinu allt að því snúið við. Slík hefur verðbólguþróunin orðið, því að á þessum vöruflokkum hefur ekki orðið stórfelld verðlækkun utanlands á þessu tímabili. Heildarniðurstaðan hefur orðið sú æ ofan í æ, að það hefur vantað nokkuð á og stundum mikið, að bændur bæru úr býtum þær tekjur, sem þeim voru ætlaðar í verðlagsgrundvelli hverju sinni. Þar keyrir þó fyrst um þverbak árið 1966, á s.l. ári, því að samkvæmt tekjuúrtaki hagstofunnar fyrir árið 1966 eru eigintekjur bændanna af búrekstri komnar niður í það að vera rétt um 100 þús. kr., í stað þess, að í verðlagsgrundvelli s.l. verðlagsár var svo til ætlazt, að þær yrðu hartnær 200 þús. kr. Nú getur í þessum útreikningum eins og öðrum ævinlega skakkað nokkru og það getur gætt nokkurs misræmis á milli ára, en í höfuðdráttum er óhætt að taka slíkar tölur, unnar af Hagstofu Íslands, alvarlega. Og þær sýna glögglega, hvað orðið hefur í þessu sambandi. Það eru því miður engar horfur á því, að afkoma bænda verði góð á þessu ári. Þvert á móti má búast við því vegna mikils tilkostnaðar á hörðu vori, að enn komi til stórfelldrar tekjuskerðingar hjá bændum. Það er líka sýnilegt, þó að ekki sé endanlega búið að ganga frá þeim málum, að það vantar svo að skiptir tugum milljóna á það, að útflutningsbætur nægi til þess að bæta upp útflutning landbúnaðarvara á s.l. ári að fullu til jafns við innlenda verðið, til jafns við það verð, sem ákveðið var í grundvelli. Það vantaði einnig nokkuð á, að bændur fengju grundvallarverð árið þar á undan, m.a. vegna þeirra lækkana, sem þá voru gerðar á smjöri til þess að örva sölu þess af óhjákvæmilegri nauðsyn. Það fékkst bætt þá að mjög verulegu leyti, ég vil segja að mestu leyti. Það er hins vegar alveg ósýnt um það í dag, hvernig fer með s.l. verðlagsár, og horfurnar um, að útflutningsbætur hrökkvi á næsta ári, eru síður en svo góðar. Nú þegar er vitað, að slátrun í haust var töluvert miklu meiri en hún hefur verið áður. Og þær tölur sem nú þegar liggja fyrir, frá því að nýtt verðlagsár hófst 1. sept., um mjólkurframleiðsluna sýna það, að hún er verulega vaxandi. Hvort tveggja bendir til aukins útflutnings. Það er fleira en þetta, sem sýnir, að þungt er fyrir fæti hjá íslenzkum bændum í dag. Ég hef ekki í höndum tölur um lausaskuldasöfnunina. En svo mikillar vitneskju hafa bændasamtökin getað aflað sér um þau mál, að mér er óhætt að fullyrða, að hún er mjög mikil, og það má því segja, að það hafi kannske aldrei síðan framleiðsluráðslögin komu til framkvæmda verið dekkra í álinn og litið verr út með það en nú, að bændur bæru úr býtum tekjur til jafns við aðrar vinnandi stéttir, eins og það er orðað í þeim lögum, m.ö.o.: að bændur nytu þeirra kjara, sem bein lagaákvæði mæla fyrir um, að þeir skuli njóta. Kannske er betur ástatt í íslenzkum iðnaði heldur en í þessum tveimur gömlu og grónu atvinnuvegum, kannske stendur hann eitthvað betur að vígi? Ég hygg, að það sé þó þvert á móti. Það er öllum kunnugt um háværar kvartanir iðnaðarins á iðnþingi í haust. Verðþenslan hefur einnig orðið iðnaðinum íslenzka þung í skauti. Stjórn Félags íslenzkra iðnrekenda hefur í haust efnt til fundar með ýmsum greinum verksmiðjuiðnaðarins innan samtakanna til þess að kanna ástand og horfur. Og í fréttatilkynningum er síðan hiklaust talað um samdrátt og rekstrarerfiðleika og uppsagnir fólks í stærri og smærri stíl og uggvænlegar horfur fram undan og ekki dregin nein dul á það, að þessir aðilar óttast mjög um frekari samdrátt og fækkun starfsfólks. Nýlega hefur bæjarstjórn Akureyrar tekið í sama strenginn varðandi verksmiðjurnar á Akureyri, en sá iðnaður hefur, eins og kunnugt er, alveg úrslitaþýðingu fyrir atvinnulífið þar í bæ. Það má því segja, að hvert mannsbarn í landinu hafi vandræði iðnaðarins fyrir augunum og hver einasti þjóðfélagsþegn þekki af eigin raun fleiri eða færri einstök dæmi um samdrátt þann, sem þegar er orðinn eða fyrirsjáanlegur er hjá einhverju eða einhverjum einstökum iðnaðarfyrirtækjum. Það mun ekki heldur fara á milli mála, að t.d. skipafélögin standi nú höllum fæti. Fragtir milli landa munu í stórum dráttum hafa verið miðaðar við heimsmarkaðsverð. Það stóð frekar lágt, þegar verðstöðvunin var sett á, og þau munu ekki hafa fengið leyfi til að hækka í samræmi við þær hækkanir, sem síðar hafa orðið á heimsmarkaði í þessari þjónustugrein, en þær munu hafa orðið nokkrar. Einnig þar, hjá þeim þýðingarmikla atvinnurekstri, siglingunum, er nú í dag vá fyrir dyrum. Þannig er þetta, að hvarvetna og hvert sem litið er blasa við erfiðleikar atvinnuveganna, og hvert mannsbarn veit, að velgengni framleiðslunnar er um leið efnahagsleg velgengni þegnanna. En það frv., sem hér liggur fyrir og þegar hefur verið rætt allmikið um bæði við 1. umr. og 2., fjallar ekki um það að ráða bót á þessu ástandi - á þessum vandræðum, - umfram það, sem áður var búið að ákveða með lögum. Það má bíða eitthvað enn um sinn að dómi hæstv. ríkisstj. Þetta frv. fjallar aðeins um að fylla í skörð fjárlaganna og á þennan mjög svo óviðfelldna hátt, sem ég hef áður vikið að í mínu máli og enn rækilegar hefur verið lýst af öðrum hv. dm. við þessar umr. Og það er satt að segja hart, að ekki skuli hafa verið, áður en gripið er til þess ráðs að íþyngja þeim, sem minnsta möguleikana hafa til að bera byrðarnar á þann hátt, sem ætlazt er til með þessu frv., og gert var með ráðstöfunum, sem því fylgdu, - það er satt að segja hart, að ekki skuli áður hafa verið sýnd veruleg viðleitni til þess að draga úr útgjöldum á einhverju sviði. En það er eins með það og með beinar ráðstafanir vegna atvinnuveganna, að það liggur ekkert á að dómi hæstv. ríkisstj., það má slá því á frest. Kannske er það þá líka svona, að þrátt fyrir hið erfiða ástand þurfi ekki aðgerðir í löggjöf eða stjórnarfarslegar vegna atvinnuveganna? Kannske er það rétt, sem kom fram í niðurlagi ræðu frsm. meiri hl. fjhn., verðfall og aflatregða og það batni,með hækkandi sól? „Bráðum kemur betri tíð með blóm í haga og sæta, langa sumardaga,“ segir Laxness. En stjórnarandstaðan segir, að þetta eigi ekki að bíða, aðgerðir vegna atvinnuveganna eigi ekki að bíða, þær þoli ekki bið og það nægi ekki sól og vor til þess að bæta ástandið. Það skiptir auðvitað miklu máli, hvorir hafa rétt fyrir sér, hvort það er rétt, sem ríkisstj. heldur ævinlega fram, að ekkert sé eða hafi verið við stjórnarstefnuna að athuga frá fyrstu tíð og fram til þessa dags. Ég tel rétt að fara nokkrum orðum um það og leiða að því einstök dæmi, hvernig þessi stefna, stefna hæstv. ríkisstj., hefur reynzt atvinnuvegunum og hvernig að þeim hefur verið búið í ýmsum greinum. Annars er það nú mála sannast, að mörgum þykir stefna ríkisstj. á ýmsan hátt mótsagnakennd. Menn eru ekki búnir að gleyma fyrirheitunum og yfirlýsingunum, sem þessi þingmeirihluti birti, þegar hann kom til valda, og meira að segja eiga margir enn þá geymda ágæta bók, sem þá var send öllum landsmönnum og kölluð „Viðreisn“, og geta þess vegna hvenær sem er rifjað upp fyrir sér og glöggvað sig á því, hvernig stefnan var boðuð og hvað þá átti að gera. Og áður en ég vík að einstökum dæmum um afstöðuna til atvinnuveganna sérstaklega, vil ég aðeins minna á örfá þessi atriði. Þessi ágæta bók hefst með þessum fleygu orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Í stefnuyfirlýsingu þeirri sem ríkisstj. birti, þegar hún tók við völdum í nóv. s.l., taldi hún það höfuðverkefni sitt að koma atvinnulífi þjóðarinnar á traustan og heilbrigðan grundvöll,“ - traustan og heilbrigðan grundvöll, - og nú standa atvinnuvegirnir eins og hér hefur verið lýst af mér og öðrum, og það liggur ekkert á! Nú er þetta ekki lengur meginverkefnið, að því er manni skilst, heldur eitthvað annað. Í þessari bók segir einnig og feitletrað, að afnema skuli bótakerfið. Það er fróðlegt að bera þessi fyrirheit saman við t.d. það, sem við höfum fyrir okkur í sumum köflum þess frv., sem hér er til umræðu. Enn fremur segir í þessari bók, að tekjuskattur skuli felldur niður, það er ein fyrirsögnin. Kannske að það sé enn þá í þessu a. m. k. óbreytt afstaðan hjá hæstv. ríkisstj.? Hvað ætli sjómenn segi um þetta, þeir sem á s.l. ári öfluðu geysimikilla tekna, auðvitað við mikla áhættu og mjög mikið erfiði, eins og venja er í þeim atvinnuvegi, og færðu á land mikinn forða, - hvað ætli þeir segi um þetta atriði núna, þegar þeir eru að greiða upp í skattana sína frá því ári? Ætli þeim finnist tekjuskatturinn vera afnuminn alveg, eins og þó stóð í bókinni? Og svo segir þarna enn: „Það er skoðun ríkisstj., að það eigi að vera verkefni samtaka launþega og atvinnurekenda að semja um kaup og kjör.“ Þar átti ekki að hafa stjórnarafskipti, eins og gert var í tíð fyrri stjórnar, það átti ekki að hafa neitt samráð um þetta, heldur áttu þessir aðilar að semja sjálfir. Það er svo ekki nóg með það, að ríkisstj. og talamenn hennar hafi þrásinnis snúizt gegn sínum eigin yfirlýsingum og gengið alveg þvert á yfirlýsta stefnu, heldur hafa í sumum greinum verið farnar margar veltur, eins og t.d. varðandi vísitölu á kaup, eins og ég kom að í fyrri hluta ræðu minnar í gær. Skal ég ekki fara um það fleiri orðum, en eins og ég sagði áðan tel ég það skylt, þegar málum er komið eins og þeim er komið í dag, að atvinnuvegirnir eru á heljarþröm að dómi forsvarsmanna og segja má, að „það hriktir í bjálkum og hríðar um gættir“ þjóðfélagsbyggingarinnar, þá er það í raun og veru skylt að kryfja það til mergjar, hvernig stjórnarstefnan hefur reynzt íslenzkum atvinnurekstri í 8 ár, hvort þar er allt með felldu og hvort það eru aðeins erlendar verðsveiflur og minnkandi sjávarafli, sem valda því, að í slíka sjálfheldu er komið sem nú er ljóst orðið, eftir langvarandi góðæri í útflutningsframleiðslu landamanna. Það er skylt að taka það til meðferðar alveg sérstaklega og hvort það er eitthvað fleira, sem þarna kemur til. Eins og ég hef áður vikið að, var fyrsta fyrirheitið: „atvinnuvegirnir á traustan grundvöll“, og svo „að hefta vöxt verðbólgunnar“. Það hefur margsinnis verið sýnt fram á það hér við þessar umr. og áður, bæði innan þingsala og utan, að verðbólguvöxturinn hefur aldrei verið örari en í tíð núv. hæstv. ríkisstj. Þetta segir auðvitað eina sögu varðandi atvinnuvegina, bæði þá, er framleiða vörur til sölu úr landi, og eins þá, sem selja innanlands og nú hin síðari ár í harðri samkeppni við stórframleiðslu gróinna iðnaðarþjóða við tiltölulega litla vernd af tollalöggjöf og mjög takmarkaðan stuðning á margan annan hátt. Um þetta mætti leiða mörg vitni og engu síður úr röðum stjórnarliða fyrr og síðar. Það er fyrst og fremst verðbólgustefna ríkisstj. og hinn skefjalausi innflutningur ásamt óverjandi skipulagsleysi í fjárfestingarmálum, sem í heild hefur orðið atvinnuvegunum að fótakefli. En það kemur auðvitað margt fleira til, og ég hef sjálfur haft fyrir augum á því svæði, sem ég er kunnugastur, talandi dæmi um ákaflega takmarkaðan skilning valdhafa á raungildi og þjóðfélagslegri þýðingu sumra hinna allra mikilvægustu atvinnugreina, og ég vil leyfa mér hér að bregða upp nokkurri mynd af þessu og þó aðeins stuttlega. Á valdatíma núverandi stjórnarflokka gerist það, að allur þungi síldveiða við Ísland færist austur fyrir land og allur meginþungi síldarsöltunar og annarrar síldarvinnslu færist um leið til Austfjarðahafna. Á þessu sama tímabili margfaldast einnig síldaraflinn. Það hlaut því að vera gífurlegt átak og stórfelld uppbygging í síldariðnaði og margs konar þjónustustarfsemi, sem þurfti til þess, að það mætti takast að hagnýta öll þau feikilegu verðmæti, er að landi hafa borizt á þessu árabili á nýjum stöðum. Uppbygging síldariðnaðarins á Austurlandi hófst nokkru áður en núverandi stjórnarflokkar komu til valda, ekki í stórum stíl, en uppbyggingin var þó hafin þá. En þessum byrjunaraðgerðum eystra var mætt af fullkomnu tómlæti og jafnvel beinum fjandskap hjá talsmönnum Sjálfstfl. og þeir beinlínis tóku fyrir uppbyggingu síldarverksmiðjanna fyrstu í Neskaupstað og á Vopnafirði, - tóku hana fyrir sérstaklega, og það var talað um pólitíska fjárfestingu í blöðum þeirra. Og stuðningur við þessar aðgerðir var talinn bera merki um sérstaka spillingu í efnahagsmálum. Þannig var skilningurinn þá. Allt þetta tal er mönnum enn þá í fersku minni austur frá, og það er geymt á sínum stað í blöðum þessara herra frá þessum árum, það er ekki annað en fletta upp á því, ef þeir vilja sannfærast um, hvort rétt er með farið. Og hefðu þá verið orðin stjórnarskipti, hefði þá ekki notið við stuðnings vinstri stjórnarinnar, sem fór með völd á þessum árum, hefðu menn sjálfsagt verið en þá vanbúnari að vinna gull úr síldinni, þegar hún lagðist af fullum þunga að austanverðu landinu, heldur en þeir þó voru. En þetta tal féll auðvitað niður og hefur ekki verið uppi haft á þeim vígstöðvum, síðan síldargengd við Austurland tók að vaxa að verulegum mun. En þótt það félli niður, var vissulega þungt fyrir fæti við áframhaldandi uppbyggingu eystra, og því fór fjarri, að valdhafarnir sýndu eðlilegan skilning þeim þýðingarmiklu athöfnum, sem þar fóru fram, því að þarna þurfti í raun og veru að gera fjölmargt í senn og á sem allra skemmstum tíma. Það þurfti að byggja síldarverksmiðjur víðs vegar og sömuleiðis söltunarstöðvar. Það þurfti að efla og sums staðar að reisa frá grunni netaverkstæði og mörg önnur þjónustufyrirtæki vegna síldveiðanna, beinlínis eða óbeinlínis, og það þurfti að gera hafnarmannvirki mörg og mikil, því að þótt Austfirðingar bjóði upp á góðar hafnir og góð hafnarskilyrði, geta þó ekki skipin lagzt þar að berum og bryggjulausum marbakka. Og þau hafnarmannvirki, er fyrir voru og höfðu áður gegnt miklu minna hlutverki, þó að þau auðvitað hefðu þá eins og síðar það tvíþætta hlutverk, að þar fór fram út- og uppskipun á vörunum og svo löndun aflans, urðu nú alveg ófullnægjandi. Og enn hefði auðvitað þurft að greiða stórkostlega fyrir samgöngum á sjó og á landi og í lofti vegna þessarar stórfelldu þjóðlífsbreytingar, sem þarna átti sér í raun og veru stað. En hvernig brugðust íslenzk stjórnarvöld við þessum mikla vanda og þessum stórfelldu verkefnum, þar sem svona mikil verðmæti voru í húfi fyrir þjóðarbúið, eins og allir vita að var og margrómað er í blöðum og útvarpi, - hvernig brugðust þau við? Ég veit, að ég þarf ekki að árétta það hér, að það, sem þarna var um að tefla, voru ekki nein sérmál Austfirðinga. Ef svo hefði verið, hefði ég ekki farið að draga þessi mál hér inn í þessar umr. Þetta voru hlutir, sem höfðu stórkostlega þýðingu fyrir þjóðarbúið í heild. En hver voru viðbrögð stjórnarvaldanna við þessum stórkastlegu verkefnum? Það er í raun og veru ein sorgarsaga frá upphafi til enda. Það var yfirleitt ekki auðvelt að fá stofnlán til síldarverksmiðja á Austurlandi allan tímann. Það var ekki heldur auðvelt að fá leyfi til að fara af stað með þær framkvæmdir á hinum ýmsu stöðum, heldur var þvert á móti þungur róður um þá hluti - þungur róður. Uppbyggingin varð svo ör á Austurlandi í þessum iðnaði sem raun ber vitni fyrst og fremst vegna þess, að aflinn var mikill, verðlagið hagstætt löngum, verksmiðjurnar möluðu gull fyrir sjálfa sig og þjóðarbúið og stjórnendur þeirra drógu út úr rekstrinum til uppbyggingarinnar á hverjum tíma miklu stærri fjárhæðir en eðlilegt var, og raunverulega hægt, því að einnig rekstrarlán til síldariðnaðarins hafa mjög verið numin við nögl. Og þau búa að þessu og búa nú við margs konar erfiðleika fyrir það, að þau hafa orðið að festa óeðlilega mikið fé í stofnkostnaði og ekki getað tryggt reksturinn á þann hátt, sem hvert vel rekið fyrirtæki þarf að gera. Það hefur heyrzt og ekki sjaldan, að mönnum hafi verið nær að fara hægar í þessum efnum. En ég held, að slíkt tal falli um sjálft sig, ef litið er á tölurnar um þau verðmæti, sem þessi fyrirtæki eru búin að bjarga á undangengnum árum. Þá var ekki betri fyrirgreiðsla vegna söltunarstöðvanna, þvert á móti. Það eru nú nokkur ár síðan raunverulega var skrúfað fyrir öll stofnlán til þeirra, það er þó sá atvinnurekstur, sem nú um þessar mundir skilar kannske hvað beztum árangri. Það var í sumar gerð út sendinefnd af Austurlandi til þess að ræða við valdamenn hér syðra um þessi mál, ræða við hæstv. ráðh., bankastjóra og aðra ráðamenn í peningamálum. Og málin voru lögð fyrir og borin fram ýmis rök, lagðar fram ýmsar skýrslur, og það var farið fram á það, að það yrði á einhvern hátt reynt að greiða úr fyrir þessum atvinnurekstri, m.a. í formi aukinna atofnlána. - Það er enginn vafi á því, að nógar eignir voru til að veðsetja, - eða þá í formi byrjunarrekstrarlána, því að í ár fengu þessi fyrirtæki, bræðslurnar og söltunarstöðvarnar, í raun og veru engin byrjunarrekstrarlán. Þetta var rætt hér töluvert ýtarlega, en árangurinn af þeim viðræðum varð næsta lítill, en þó urðu þær ekki alveg erindisleysa. Það verður ekki betra upp á teningnum, nema síður sé, ef litið er til þess aðbúnaðar, sem þjónustufyrirtækin hafa notið hjá ríkisvaldinu og hjá peningavaldinu í þjóðfélaginu, eins og t.d. netagerðirnar. Það eru einmitt netagerðirnar og þörfin þar, sem gefur nokkuð glögga mynd af því, hvað þarna var um að vera og hversu stórkostleg átök þurfti að gera í skyndi. Þróunin í síldarnótunum hefur orðið mjög ör, og þarna gerist í raun og veru margt í senn. Næturnar stækka um helming og raunar miklu meira, fjölmörg skip eru hin síðari árin með tvær nætur í takinu. Nær allur flotinn sækir á Austfjarðamiðin, eins og ég hef þegar minnt á, og þurfa að fá þar þjónustu, og síldveiðarnar færðust fram á haustið og jafnvel veturinn, fram á þann tíma, þegar ómögulegt var að vinna nótavinnuna úti á bryggjum undir berum himni, eins og áður var þó hægt að verulegu leyti, meðan fyrst og fremst var um sumarsíldveiði að ræða. Þegar þetta er haft í huga, er ljóst, að það var óhugsandi að komast hjá stórkostlegri fjárfestingu, ef ekki átti að reka í strand, ef mögulegt átti að vera að sinna þessari þýðingarmiklu þjónustu fyrir flotann. Það hefði áreiðanlega ekki verið neitt óeðlilegt og engin goðgá, þó að ríkisvaldið hefði veitt öflugan stuðning til þess, að þjónustan við síldveiðiflotann fyrir austan yrði sem bezt og fullkomnust, og beinlínis útvegað fjármagn til eðlilegra stofnlána og stuðlað að því, að fyrirtækin fengju nægjanlegt rekstrarfé, en neyslan varð bara allt önnur, eins og ég hef þegar vikið að. En þetta, sem þarna var að gerast, gerist einmitt á sama tíma og milliliðastarfsemi ýmiss konar, sem vissulega gefur margfalt minni tekjur í þjóðarbúið, þó að hún kunni að vera arðgæf fyrir einstaklingana, sem hafa stundað hana, á sama tíma hefur þessi starfsemi, að því er virðist, haft greiðan aðgang að fjármagni, og þarf ekki að rekja það nánar hér í hv. d. Slík og þvílík stjórn peningamála - eða öllu heldur stjórnleysi - getur aldrei leitt til góðs, og hún fær auðvitað alls ekki staðizt, þegar til lengdar lætur. Það skýrir svo enn þá þá mynd, sem hér hefur verið brugðið upp af viðhorfi stjórnarvalda til mjög mikilvægs þáttar í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar, hvernig þau hafa búið að ýmsum veigamestu þáttum hinna almennu þjónustumála á Austurlandi á þessum missirum, þ. e. samgöngumálunum, en þar er vissulega flest á eina bókina lært. Nýbyggingu veganna hefur miðað hægt. Þótt á þessum árum hafi verið tekin lán til ýmissa vegaframkvæmda og auðvitað nauðsynlegra annars staðar á landinu, þá sáu stjórnarvöldin enga ástæðu til þess að taka lán til að greiða fyrir samgöngumálum á Austurlandi. Þannig fór svo að segja ekki ein einasta króna af því lánsfé, sem varið hefur verið til vegamála á síðustu árum, og ég árétta það enn, sem ég sagði áðan, að hér var mikið í húfi, ekki eingöngu fyrir þennan landshluta, heldur fyrir þjóðina alla vegna þeirrar gífurlegu verðmætasköpunar, sem þarna átti sér stað. Viðhald veganna hefur verið ákaflega bágborið á þessum slóðum. Mér er t. d. kunnugt um það, að á miðju sumri í sumar var nálega til þurrðar gengið, svo til alveg til þurrðar gengið það viðhaldsfé, sem átti að endast til ársins. Síðan hefur verið haldið fast í og nálega engin leyfi veitt til að gera nauðsynlegustu viðhaldsframkvæmdir, nema það hefur verið leyft að moka snjó af vegum nú í haust, sem auðvitað var með öllu óhjákvæmilegt, eins og á stóð. Það er ekki betra um að litast varðandi strandsiglingarnar á þessar slóðir. Enginn landshluti á líklega meira í húfi, að strandferðaþjónustan sé góð, heldur en Austfirðingarnir. Og í þeim málum gerist það, að áður en farið er að undirbúa kaup á nýjum og hagkvæmari strandferðaskipum en þau eru, sem nú hafa verið í notkun og orðin gömul og óheppileg, þá eru skipin seld og með þeim afleiðingum, sem Austfirðingar þekkja bezt, en öllum mega þó vera ljósar. Og það er enn sláandi dæmi um algert sinnuleysi stjórnarvalda varðandi samgöngur á Austurlandi, hvernig búið hefur verið að Egilsstaðaflugvelli. Það eru engin einsdæmi, að þar lendi stærstu vélar Flugfélagsins, í innanlandsflugi, fullar af farþegum, með nálega 100 farþega. En þarna hefur aðbúnaðurinn verið slíkur, að það er búið að vera að dútla við það í 5–6 ár a. m. k. að koma þarna upp skýli fyrir afgreiðsluna, og á þeim tíma, sem uppgripin eru slík og ég var að lýsa og verðmætasköpunin, eins og hún hefur verið. Maður er stundum að spyrja sjálfan sig og aðra, hvers vegna þetta hafi verið svona, hvort stjórnina hafi raunverulega skort getu til þess að gera átak í þessum málum. Ég held, að það hafi ekki verið, og ég held, að hana hafi raunverulega ekki heldur skort vilja til þess. En ég held, að það leyni sér ekki, að hana hafi skort skilning á viðfangsefninu. Það er a. m. k. svo mikið víst, að þegar þurfti að byggja veg fyrir kísilvinnsluna við Mývatn, þá voru til peningar. Ég felli engan áfellisdóm yfir þeirri framkvæmd, og þar hefur væntanlega verið reist myndarleg verksmiðja, sem á eftir að verða gagnleg fyrir okkar þjóðfélag og skapa verðmæti. En það breytir ekki því, að það þurfti einnig annars staðar að gera góða hluti. Og hér sást, hvað hægt er að gera, þegar skilningurinn er fyrir hendi. Afstaða stjórnarvaldanna til þeirrar atvinnuuppbyggingar í síldariðnaði og skyldum greinum á Austurlandi, sem hin mikla síldveiði þar úti fyrir gerði að knýjandi nauðsyn fyrir þjóðarbúið, er sannarlega ekkert einstök, þó að ég minni á hana hér sem sláandi dæmi. Íslenzkur atvinnurekstur í heild hefur ekki verið hátt skrifaður nú um sinn í þeim herbúðum. Ég gæti nefnt dæmi um iðnað óskyldan þessum, hversu þrengt er að allri uppbyggingu, eins og nú er komið málum. Mér er kunnugt um iðnfyrirtæki í vaxandi þorpi, ört vaxandi þorpi, sem ekki hefur enn komið því við að byggja yfir starfsemi sína. Þetta fyrirtæki er byggt upp af nokkuð mörgum mönnum, sem sjálfir eru í greininni og vinna störfin. Það hefur haft hug á því að koma sér upp byggingu yfir starfsemi sína. Mér er kunnugt um það, að í allt sumar hafa forsvarsmenn þessa fyrirtækis verið á höttunum eftir stofnláni til þessara framkvæmda, sem eru allt í senn stórkostleg nauðsyn fyrir þetta þorp til tryggingar atvinnu, bein nauðsyn fyrir byggðarlögin í kring, því að víða þar vantar þá þjónustu, sem þarna átti að veita, og auðvitað stórkostleg nauðsyn fyrir þetta unga fyrirtæki, sem er uppbyggt á þann hátt, sem ég gat um og verður að teljast mjög æskilegur. En þessar umleitanir hafa að langmestu leyti orðið árangurslausar allt til þessa. Það virðist nú vera orðið alveg úrelt gamla orðtakið um að efla íslenzkan iðnað og allt að því bannorð hjá stjórnarvöldum. Ungur iðnaður Íslendinga er enn í mótun og á bernskuskeiði, þrátt fyrir nokkurra áratuga tilvist að vísu, ef borið er saman við langþróaðan iðnað nágrannalandanna. Og það segir vissulega sína sögu, hvaða skilning ríkisstj. hefur sýnt á þessum viðhorfum. Og erfiðleikar íslenzks iðnaðar undir stjórn þessarar hæstv. ríkisstj. voru sannarlega til komnir áður en fór að gæta verðfalls á íslenzkum útflutningsvörum og áður en síldin lagði lykkju á leið sína norðaustur fyrir Svalbarða. Eins og ég vék að fyrr í ræðu minni, hefur íslenzkur landbúnaður vissulega og eigi síður en aðrar atvinnugreinar hlotið sínar búsifjar af verðbólgustefnu hæstv. ríkisstj. En það er einnig á þessum árum svo ótal margt annað í stjórnarstefnunni varðandi landbúnaðinn, sem hefur verið honum óhagstætt. Það mætti minna á ýmis einstök atriði í því sambandi, en ég skal aðeins fara stutt út í þá sálma. Það mætti minna á það, að það kostaði á sínum tíma langa baráttu hjá samtökum bænda að fá greiðslur vegna ræktunarinnar í landinu færðar til samræmis við hækkandi verðlag. Það kostaði langa baráttu. Í lánamálum landbúnaðarins hefur á undangengnu langvarandi góðæristímabili í útflutningsframleiðslunni og við sívaxandi þjóðartekjur vissulega á margan hátt miðað skammt og stundum horft aftur á bak. Ég minni á lánaskattinn, sem er lagður persónulega á bændurna gagnstætt því, sem gert er um gjöld til stofnlána annarra atvinnugreina. Ég minni á lánstímann, lánstíma stofnlánanna. Það var eitt fyrsta viðbragð núv. ríkisstj. að stytta hann úr 20 árum í 15. Það var hörfað frá því, og hann var lengdur aftur upp í 20 ár. Það er í sjálfu sér allt of stuttur lánstími í Stofnlánadeild landbúnaðarins, því að öllum, sem til þekkja, er það ljóst, að þróun í landbúnaði er og hlýtur alltaf að verða hæg, og það tekur sinn tíma að byggja hann upp svo sem þarf, til þess að arður fáist. Það hefur ekki heldur tekizt, þrátt fyrir alla velgengnina og vaxandi þjóðartekjur, að hækka hundraðshluta þessara lána. Og vextirnir, okurvextirnir, sem verið hafa þennan tíma og auðvitað komið hart við allan atvinnurekstur, koma ekki sízt hart við landbúnaðinn, sem eins og ég sagði áðan, er þannig í eðli sínu, að þróun hans er hæg, og hann getur ekki gefið uppgripagróða. Af þessu leiðir auðvitað það, að rekstur þessa atvinnuvegar verður óhagstæðari og hann verður dýrari heldur en ella. Það hefur vissulega margt verið gert í landbúnaðinum, og á stórum svæðum hefur oft á þessu tímabili verið gott árferði. Bændastéttin hefur lagt hart að sér í framfarabarátunni, þegar á heildina er litið, og árangurinn komið í ljós í lengst af vaxandi framleiðslu, þrátt fyrir það að vinnandi höndum í sveitum fækki ár frá ári. En sá árangur hefði áreiðanlega orðið miklum mun meiri, ef bændastéttin hefði notið eðlilegrar fyrirgreiðslu í lánamálum sínum á undangengnu góðæristímabili. Það vita allir, að samvinnufélögin íslenzku eru nátengd bændastéttinni, og það var bændastéttin, sem hóf merkið í þeirri starfsemi á sínum tíma. Og ég vil leyfa mér í framhaldi af þeim ummælum, sem ég lét hér falla um landbúnaðinn, að víkja örfáum orðum að ummælum hæstv. forsrh. hér í hv. d. í gær. Hann fór að tala um verzlunarhallir kaupfélaganna. Það er satt, að sum kaupfélög hafa byggt myndarlega yfir rekstur sinn. Önnur eiga það eftir, því miður. En mér er hvergi kunnugt um það, að það húsnæði, sem hér um ræðir og hæstv. forsrh. kallar verzlunarhallir, sé ekki nýtt til hins ýtrasta. Mjög víða, víðs vegar í kringum landið, eru kaupfélögin eitt meginþjónustufyrirtæki í verzlun og meðferð afurða. Allar eignir þeirra eru óumdeilanlega eignir fólksins sjálfs í byggðarlögunum. Það er fólkið, sem hefur byggt upp kaupfélögin, og þær eignir þeirra verða ekki frá því teknar. Þar er sá reginmunur á, að ef hagnaður verður í einkaverzlun, getur einstaklingurinn, eigandinn, flutt hann burt, og af því hafa mörg byggðarlög landsins fengið að súpa seyðið. En þegar fyrirtækin eru byggð upp á félagslegan hátt, verður hann ekki fluttur burt, heldur gengur annað hvort til félagsmannanna aftur sem arður, eða verður kyrr á stöðunum í eignum fyrirtækjanna. Hæstv. forsrh. talaði um versnandi afkomu Sambands ísl. samvinnufélaga, sem hann taldi stafa af því, að samtökin hefðu verið svipt sérréttindum. Þetta tal er alveg út í hött, og ég leyfi mér að vísa því algerlega á bug. Hitt mun mála sannast að þessi stærsti aðili í verzlun á Íslandi hafi aldrei notið rétts hlutar í rekstrarlánum og í ýmissi fyrirgreiðslu til jafns við önnur verzlunarfyrirtæki, sem minna hafa umleikis og færri aðilar standa á bak við og fyrst og fremst færri aðilar njóta gróðans af. Það mun mála sannast. Ég gat ekki heyrt það a. m. k., að það væri nein sérstök hryggð í tóninum hjá hæstv. forsrh., þegar hann minntist á erfiðleika Sambands ísl. samvinnufélaga. Ég gat ekki heyrt það. En það má rétt minna á það, að auk verzlunarrekstursins, hins almenna verzlunarreksturs, hefur þessi félagsskapur annazt vinnslu og sölumeðferð á afurðum landbúnaðarins að langmestu leyti og með þeim árangri, að vinnslu-, dreifingar- og sölukostnaður á íslenzkum landbúnaðarvörum er lægri heldur en víðast hvar annars staðar. Og það er einnig rétt að minna á það, að í fjölmörgum byggðarlögum hafa einmitt samvinnufélögin verið traustasti hornsteinn atvinnulífsins og brjóstvörn fólksins á erfiðum tímum, já einkum, þegar að hefur kreppt. Og það er auðvelt að styðja þá staðhæfingu með mörgum dæmum, þó að það verði ekki gert hér. Það er augljós þjóðarhagur, að þessum almannafyrirtækjum vegni vel. Og það rennir enn stoðum undir áfellisdóminn yfir stjórnarstefnunni, að einnig þessi starfsemi skuli nú verjast í vök. Ég vil svo leyfa mér að nefna enn eitt dæmi um undarleg viðhorf hæstv. ríkisstj. til innlends framtaks, en það er í sambandi við siglingarnar. Siglingarnar voru öldum saman í erlendum höndum. Það, að Íslendingar eignuðust sjálfir sín skip og væru ekki háðir erlendum aðilum um flutninga til og frá landi, var talið sjálfstæðismál á sínum tíma og ekki lítið. Og þó að ég muni það ekki, þá eru þeir margir, sem muna þá hrifningu, þá stemmningu, sem var með þjóðinni, þegar Eimskipafélag Íslands var stofnað til þess að leysa þennan vanda. Það eru sjálfsagt einhverjir líka af eldri kynslóðinni, og auðvitað margir, sem muna það, sem við hinir höfðum aðeins lesið um, hvernig snúizt var við stofnun Eimskipafélagsins af þeim aðilum, sem þá önnuðust siglingar hér við land. Það var ekki hikað við undirboð á fröktum, og það átti að reyna að knésetja þetta íslenzka skipafélag þegar í byrjun. En íslenzkir aðilar sáu sóma sinn í því þá að bjarga þessu fyrirtæki yfir byrjunarerfiðleikana og skipta við það, þó að þeir gætu fengið vörurnar fluttar á ódýrari hátt í bili. Kannske er þetta eitthvað breytt núna, að siglingar séu ekki eins þýðingarmiklar fyrir þessa eyþjóð og þær voru þá. Ég held, að þær séu enn alveg í sínu sama og fulla gildi. Það eru smámunir, en þó finnst mér það alltaf ömurlegt að heyra dönsku talaða á stjórnpalli strandferðaskips Skipaútgerðar ríkisins, eins og verið hefur nú um missiris skeið, en það eru smámunir. Hitt var alvarlegra, þegar það gerðist á sínum tíma, að Hamrafellið var svipt olíuflutningum til Íslands á þeim tíma, þegar fraktin var lág og Rússar undirbuðu hið innlenda skipafélag. Það var alvarlegur hlutur, hvernig staðið var að þeim málum af hálfu valdhafa með þeim afleiðingum, að við urðum að láta af höndum, selja, þetta eina skip, sem annazt gat olíuflutninga til landsins. Olían er orðin stórkostlegur liður í okkar innflutningi, sem orkugjafi farartækja og iðnaðar og á heimilum og til margra hluta. Og það er engin tilviljun, að núna í farmannaverkfallinu er fyrsta neyðarkallið, sem kemur utan af landsbyggðinni, vegna þess að það vantar olíu. Það svona gefur auga leið, hvert gildi það hefði fyrir Íslendinga að ráða sjálfir yfir olíuflutningum til landsins að verulegu leyti. Af því, sem hér hefur verið rakið, bæði af mér og mörgum öðrum stjórnarandstæðingum, er það ljóst, að stefna hæstv. ríkisstj. og viðhorf hennar gagnvart íslenzkum atvinnuvegum er alröng, ekki einasta hvað snertir viðbrögðin í verðlags- og efnahagsmálum, heldur einnig á mörgum, mörgum öðrum sviðum. Og þessi skoðun á sér vissulega einnig málsvara innan stjórnarflokkanna sjálfra. Eftir einum af kunnustu forystumönnum Alþfl. hafa nýlega verið höfð þessi ummæli: „ Till. ríkisstj. virðast stefna að samdrætti í atvinnulífinu, en með því er boðið heim ægilegasta vágesti allra launþega, atvinnuleysinu. Engar till. liggja fyrir a. m. k. um þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til að fyrirbyggja slíkar afleiðingar svo sem heildarstjórn á fjárfestingunni og markvissar ráðstafanir til verndar á gjaldeyri gegn miður þörfum innflutningi. Á erfiðleikatímum er nauðsynlegt að taka fyrir óskipulega og óhagkvæma bindingu fjár, en beina hins vegar fjármagninu til uppbyggingar atvinnufyrirtækja, sem gefa gjaldeyristekjur eða eru gjaldeyrissparandi. Ekki eru kunnar neinar till. eða aðgerðir frá hendi ríkisvaldsins til að herða skattaeftirlitið, sem er þó að flestra dómi hin mesta nauðsyn, jafnvel er skattsvikurunum léttur róðurinn með útgáfu óframtalsskyldra spariskírteina.“ Þessi rödd er ekki frá stjórnarandstæðingum, heldur úr stjórnarliðinu, og þessi rödd er ekki einstök núna um þessar mundir, ekki heldur í því liði. Daglega má heyra svona raddir, þar sem tveir eða fleiri menn hittast á biðstofum bankanna, skrifstofum fyrirtækja og á götum úti. Og hvað um samstöðuna í launþegasamtökunum? Ber hún vott um traust á stjórnarstefnunni? Nei, öðru nær. Hún er í raun og veru eitt samhljóða vantraust á stefnu eða stefnuleysi núv. hæstv. ríkisstj., og að álitsgerðum launþegasamtakanna standa menn úr öllum stjórnmálaflokkum. Ég hygg, að það sé komið á daginn svo ljóslega, að um það þurfi ekki að deila, að það er og verður aldrei stætt á því fyrir okkur Íslendinga að taka í notkun hér á landi erlendar hagfræðikenningar nokkurn veginn hráar. Aðstæður okkar eru, þrátt fyrir þá þróun, sem orðið hefur hér á þessari öld, svo gersamlega ólíkar aðstæðum nálægra þjóða, sem búa að uppbyggingu í iðnaði, í atvinnulífi í heild og í sínu efnahagskerfi, sem varað hefur ekki örfáa áratugi, eins og hér, heldur árum saman og jafnvel öldum saman. Það er líka enginn vafi á því, að í okkar fámenna þjóðfélagi, sem ekki telur fleiri íbúa heldur en sem svarar mannfjölda í einni götu í stórborg, verðum við að gæta að því að yfirbyggja ekki þetta litla þjóðfélag meira en góðu hófi gegnir með allt of viðamiklu og dýru stjórnkerfi. Ég fer ekki um þetta atriði mörgum orðum. Öllum er ljóst, hversu landið er stórt, hversu það er strjálbýlt og hversu margt í samgöngumálum okkar og fleiri greinum er tiltölulega miklu dýrara hér en með öðrum og fjölmennari þjóðum. Þessa atriðis hefur sjálfsagt ekki verið gætt eins og skyldi um langan tíma, ekki verið höfð nægileg varúð. En allra sízt hefur þessa verið gætt og nægileg varúð viðhöfð að þessu leyti nú, á valdatíma núv. hæstv. ríkisstj. Enn er það, sem við áreiðanlega þurfum að gjalda varhuga við, Íslendingar, og gera okkur ljóst í tíma og er sannarlega mál til komið, og það er það, að íslenzk atvinnustétt, fólkið, sem vinnur að framleiðslustörfunum og hinum nauðsynlegustu þjónustuframkvæmdum, sem þeim eru tengd, það er svo fátt, að það getur ekki staðið undir stórri og fjölmennri eyðslustétt. En við vitum það, að dæmin blasa við víðs vegar, að nú þegar höfum við orðið með þessari þjóð æði stóran hóp af slíku fólki, fólki, sem hefur tekizt að koma sér í þá aðstöðu að afla sér mikilla tekna á ýmsan hátt og notar þær síðan til óhófseyðslu. Það hljóta að vera takmörk fyrir því, hvað jafnfámenn þjóð og Íslendingar geta veitt sér fjölmenna eyðslustétt, ef væri hægt að nota það orðatiltæki í þessu efni. Þetta, sem ég hef nefnt hérna, erlendu hagfræðikenningarnar, yfirbyggingin og óhófseyðslan, þetta eru allt atriði, sem fullkomin ástæða er til að vara núv. hæstv. ríkisstj. við. Og auðvitað fullkomin ástæða til fyrir alla þegna þjóðfélagsins að gera sér glögga grein fyrir. Það er svo annað mál, að þó að margt gangi nú úrskeiðis í okkar þjóðfélagi, fer því auðvitað fjarri, að við töpum trúnni á framtíð landsins og framtíð íslenzkra atvinnuvega. Því fer fjarri. Þessi þjóð hefur staðið af sér marga erfiðleika fyrr og síðar og hún gerir það enn. En vegna þess að stjórnarstefnan er röng, er ekki hægt að bíða og bíða þess, að „bráðum komi betri tíð með blóm í haga“. Það þarf að snúast við vandamálunum í heild og taka þau til meðferðar frá rótum. En það er ekki gert í frv. hæstv. ríkisstj. um efnahagsráðstafanir, í því frv., sem hér liggur nú fyrir til umr. Því er aðeins ætlað að leysa hluta af þörfum ríkissjóðs á leiðinlegasta máta og að staðfesta nokkrar þær aðgerðir, sem áður hafa verið ákveðnar varðandi atvinnuvegina. Það er þess vegna óhætt að stöðva þetta frv. enn um sinn. Stjórnin stöðvaði meðferð þess í um það bil mánuð, og það er óhætt að hægja á því enn, og kannske verður það gert, og þannig mundi maður kannske mega skilja ummæli hæstv. forsrh. í gær. Hann flutti þá hér alllanga ræðu. Og mér virtist það ganga eins og rauður þráður í gegnum þá ræðu hans alla, þetta, að við viljum halda samningunum áfram, við viljum ræða við hvern, sem vill við okkur tala. Við erum allir af vilja gerðir. Og ég hygg, að það fari ekki framhjá neinum, að það hefur a. m. k. að nokkru leyti núna upp á síðkastið breytzt tónninn hjá stjórnarliðinu. Til skamms tíma voru algengar í skrifum Morgunblaðsins alls konar hótanir og bein fúkyrði til þeirra, sem leyfðu sér að álíta, að nauðsyn væri á allsherjarsamstöðu um lausn vandans. Og það var stöðugt minnt á það, hverjir valdið hefðu á Íslandi í dag, hverjir hefðu þingmeirihl. Það væri betur, ef einhver alvara fylgdi og ég sæi það rétt, að tónninn sé raunverulega breyttur. Það er víst um það, að það er hægt að finna fleiri leiðir út úr þeim hluta vandamálanna, sem frv. þetta fjallar um, heldur en þær, sem þar greinir. Ábendingar launþegasamtakanna þar að lútandi hafa áreiðanlega ekki verið skoðaðar til neinnar hlítar, eins og raunar hæstv. forsrh. játaði í ræðu sinni í gær. Hann sagði, að það væri ekki hægt að komast til botns í slíkum málum á örstuttum fundum. Og auðvitað getur margt fleira komið til greina í sambandi við afgreiðslu fjárl. heldur en þær hugmyndir, sem þar var hreyft. Þessu frv. liggur þess vegna ekkert á. Það var lagt í salt við 1. umr. Ég held það væri hæfilegt að umsalta það núna. Það mætti þá við 3. umr. blóðskera það og vaska, og þá kannske yrði það orðið boðleg markaðsvara á eftir. En hitt þolir enga bið að snúa sér að vanda atvinnuveganna og virkja og sameina þar til átaka alla nýtanlega krafta „innan þings og utan“, svo að notað sé orðalag hæstv. forsrh. Ég mun nú stytta mál mitt, en ég vil að lokum aðeins segja þetta. Núv. stjórnarflokkar hafa setið að völdum í tvö kjörtímabil. Þeir hafa verið einráðir, og þeir hafa verið samhentir að því er virðist, og þeir hafa því getað mótað stefnu sína sjálfir. Lengst af þennan tíma hefur verið rakið góðæri í útflutningsframleiðslunni. Það hefur verið vaxandi afli lengst af og hækkandi verðlag. En stjórnarflokkarnir höfðu ekki vald á efnahagsþróuninni, og stefna þeirra gagnvart atvinnuvegunum var röng. Á öndverðu þessu ári mátti glöggt sjá, hvert stefndi, og raunar miklu fyrr. En við kosningarnar í vor var hafin ein hin mesta blekkingaherferð, sem um getur í íslenzkri stjórnmálasögu. Grunntónninn í þeirri herferð bergmálast glögglega í eftirfarandi ummælum aðalmálgagns stjórnarflokkanna, Morgunblaðinu, en þau birtust 29. apríl í vor, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verðfallið, sem hefur orðið á 2/3 útflutningsframleiðslu landsmanna, hefur svo sem vænta mátti, skapað margvísleg vandamál, sem ríkisstj. og Alþ. hafa brugðizt við á þann hátt, að tekizt hefur farsællega að leysa þau tímabundnu vandamál, sem af því sköpuðust“. Og enn segir þar: „Það hefur réttilega verið á það bent, að vegna þess hversu viðreisnarstjórnin hefur styrkt efnahag landsmanna og efnahagskerfið í heild, hefur tekizt að leysa hin tímabundnu vandamál, án þess að það hafi leitt til kjaraskerðingar inn á við eða haftastefnu út á við, en óhætt er að fullyrða, að fyrir aðeins einum áratug hefði slíkt verðfall valdið hinum mestu búsifjum með þjóðinni“. Hér fer ekkert á milli mála. Fyrir kraft viðreisnarinnar eru öll vandræði leyst, þjóðarskútan er komin inn fyrir skerjagarðinn. Þetta var tónninn fyrir kosningar. Og þetta hreif. Út á þennan málflutning vann stjórnarliðið meiri hl. sinn í kosningunum í vor, út á hann. Núna, aðeins örfáum mánuðum síðar, eru margar megingreinar atvinnulífsins að komast í þrot, og efnahagsmálunum í heild virðist stefnt í algert öngþveiti. Það er áreiðanlega langt síðan íslenzkir atvinnuvegir hafa verið fjær því en núna að eiga sér heilbrigðan rekstrargrundvöll. Skipbrot stjórnarstefnunnar blasir þannig við allra augum og er á hvers manns vörum, og hæstv. ríkisstj. ber einnig að viðurkenna þessar staðreyndir og hegða sér í samræmi við það, sem orðið er.



Herra forseti. Þetta mál er orðið það mikið rætt hér á hv. Alþ., að þess vegna hefði ég getað látið hjá líða að taka þátt í þessum umr. Það er í sambandi við kafla úr ræðu hæstv. forsrh. hér í gærkvöldi og ummæli, sem fram komu í framsöguræðu hv. 1. þm. Reykn. (MÁM), er hann talaði fyrir þessu máli hér í hv. Ed. Að þessum atriðum vil ég nú víkja. Hæstv. forsrh. ræddi um það í ræðu sinni í gærkvöldi, að rétt væri að athuga ýmis þau atriði, er fram höfðu komið í umr. á milli hæstv. ríkisstj. og fulltrúa frá stéttarfélögunum. Við skulum skoða þetta, sagði hæstv. forsrh. Rétt er nú að víkja að þessu. Og hér talaði sá, sem kunni sína lexíu og ekki þurfti að fara að lesa sér til. Hæstv. ráðh. hefði samt átt að muna það, að á vegum hæstv. ríkisstj. eru tvær stofnanir. Önnur heitir Efnahagsstofnun og hin Hagsýslustofnun. Hlutverk þessara stofnana er m. a. að undirbúa fjárlög og verða ríkisstj. til ráðuneytis í sambandi við efnahagsmál. Rétt var nú samt að dómi hæstv. ráðh. að skoða betur ýmis atriði, þó að þessar stofnanir hefðu lagt sig fram að sjálfsögðu að vinna verkið og verið ríkisstj. til ráðuneytis. Fyrsta atriðið, sem hæstv. forsrh. ætlaði að skoða, var skattheimtan og skatteftirlitið. Er nú hæstv. ráðh. búinn að gleyma því, að eitt af fyrstu boðorðum hæstv. viðreisnarríkisstj. var að taka skattamál þjóðarinnar til gagngerðrar endurskoðunar? Og hæstv. ríkisstj. hefur gert þetta. Hún hefur tekið skattamálin til sérstakrar meðferðar. Hún lagði niður allar skattanefndir í landinu í sparnaðarskyni. Og hver er svo árangurinn af þessari skoðun þeirra stjórnarherra? Árangurinn er sá, að kostnaður við álagningu skatta í landinu hefur sexfaldazt á tímabili núverandi valdhafa. Það er eini árangurinn, sem sýnilegur er frá því, sem áður var. Og svo kom hæstv. forsrh., eftir að hafa samþ. nokkrar skattstofur og með sina Efnahagsmálastofnun og hagsýslu og ætlaði að leita til fólksins í landinu um það, hvort ekki mætti finna einhver ráð í skattheimtunni, sem betur dygðu heldur en þessum aðilum hefði tekizt. Hér var um góða játningu að ræða hjá hæstv. ráðh., en mér fannst hann gleyma því, hvað þeir hefðu gert, stjórnarherrarnir, í þessu máli. Hæstv. ráðh. talaði um það, að nú væri betri innheimta á sköttum heldur en áður hefði verið. Hvaðan hafði hæstv. forsrh. þessar skýringar? Samkv. ríkisreikningi undanfarandi ára hefur þetta alltaf gengið á hinn veginn. Það hafa verið meiri eftirstöðvar af ríkistekjum ár frá ári heldur en ársins á undan. Og með samanburði á ríkisreikningi 1966 og 1965 eru um 20% meira útistandandi 1966 heldur en árið áður. Þetta er hin góða skattinnheimta, sem hefur farið mjög í vöxt að dómi hæstv. forsrh. Það voru fleiri atriði, sem hæstv. forsrh. ætlaði að skoða, og það var sparnaður í ríkisrekstrinum, sem rétt væri að skoða betur heldur en enn hefði orðið. En man ekki hæstv. forsrh. eftir því, að tveir af ráðh. hæstv. ríkisstj., fyrrv. og núv. hæstv. fjmrh., hafa sameiginlega gefið þjóðinni 59 tölusett loforð um sparnaðinn? Hvað hefur orðið af framkvæmdum í þessum sparnaðarfyrirheitum? Heldur hæstv. forsrh., að það verði eitthvað raunhæfara, þó að þeir gefi nú stéttafélögunum í landinu fyrirheit um sparnað? Þeir aðilar, sem staðið hafa að ríkisstj. í 8 ár, gáfu fyrirheit um 59 sparnaðarloforð til framkvæmda, en hafa gleymt að framkvæma þau. Ætli efndirnar yrðu ekki svipaðar, þó að þeir gæfu nú ný fyrirheit um sparnað? En hæstv. forsrh. hefði átt að víkja nokkuð að útþenslunni, sem hefur orðið í ríkisbákninu hjá hæstv. núv. valdhöfum. Eitt af því, sem átti að spara í sambandi við fyrirheitin frá 1960, var í utanríkisþjónustunni. Það átti að sameina sendiráðin á Norðurlöndum, og síðar var talað um sameiningu sendiráða í París. Og það var lítið lof sungið, þegar sú framkvæmd var gerð. En hvað hefur nú gerzt? Það eru orðin tvö sendiráð í Washington og sendiráðið í París vaknað upp hjá Atlantshafsbandalaginu í Brüssel á þessu ári, þannig að það hefur ekkert sendiráð verið lagt niður, heldur einu verið bætt við. Nú er það ljóst, að kostnaður við utanríkismál Íslendinga er að verða gífurlegur. Hann er á milli 70–80 millj. á því fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir Alþ. Ekki var farið í lúsaleit í sambandi við undirbúning fjárlagafrv. nú, að reyna að spara á utanríkisþjónustunni, síður en svo. Það er ljóst, að sú stefna, sem fylgt er í utanríkismálum, verður þjóðinni óframkvæmanleg vegna þess, hve hún er dýr. Það er ekki hægt að halda uppi því kerfi sendiherra, sem nú er haldið uppi og stefnt er að hjá núv. valdhöfum, og ótal sendinefndum á ráðstefnur og alls konar þing eins og nú er gert. Við verðum að velja á milli, verðum að endurskipuleggja utanríkisþjónustuna, þar sem við tökum ákvörðun um það, hvora leiðina við ætlum að fara. Það er óframkvæmanlegt að fylgja þessum leiðum báðum. Og það breytir engu, þó að hæstv. ríkisstj. gefi nú stéttarfélögunum í landinu loforð um það, að hún ætli að endurskoða þetta. Hún hefur setið í 8 ár án þess að koma því í framkvæmd. Ég vil líka minna á það, að áður en núverandi valdhafar komu í valdastólana, sögðu þeir, að það þyrfti ekki nema réttsýni og kjark til þess að koma sparnaði við. Nú virðist hvort tveggja skorta. Það hefur verið útþensla á ríkisbákninu á fleiri sviðum heldur en í utanríkisþjónustunni og skattstofunum. Hvað segir sagan um dómsmálin í landinu? Síðan 1960, þegar fyrstu fjárlög viðreisnarstjórnarinnar voru afgr., hefur útþenslan í dóms- og lögreglumálum í landinu fjórfaldazt. Þannig hefur verið á þeim málum haldið, og hvað halda hv. alþm., að hafi aukizt kostnaðurinn við það að setja upp 3–4 borgarfógeta, borgardómara og borgarlögmenn hér í Reykjavík? Það eru orðnar æði margar skrifstofurnar hér í höfuðborg landsins, sem eru þiljaðar innan með harðviði á kostnað íslenzka ríkisins. Og mér þætti ósennilegt, að það væri hægt að sýna fram á það, að þó að íslenzka ríkið hafi keypt Borgartún 7 og sett þar upp sínar skrifstofur, hafi dregið úr leiguhúsnæði á vegum ríkissjóðs hér í bæ. Það hefur hver stofnunin á fætur annarri verið sett upp á vegum núv. valdhafa. Auk Efnahagsstofnunar má nefna Almannavarnir og saksóknaraembættið, og það hefur verið fjölgað í stjórnum eins og húsnæðismálastjórn, útvarpsráði og bankaráðum, einnig hefur bankastjórum verið fjölgað, af því að hæstv. ríkisstj. hefur þurft að koma sinum mönnum þar fyrir. Það gildir því lítið, þó að hæstv. forsrh. komi hér og segi eftir 8 ára setu í ríkisstj. með ótal ráðum og nefndum: „Það má nú taka einhverja daga í að skoða þetta“. Þeir eru búnir að sitja það lengi í ríkisstj., þessir háu herrar, að ef þeir hefðu viljað skoða þetta í raun og sannleika, væri eitthvað af framkvæmdum orðið. En áhuginn fyrir að skoða fjármál ríkisins og fleiri vandamál hefur ekki kvalið núverandi valdhafa. Það má líka benda á það í sambandi við meðferð fjármála ríkisins nú, að við fjárlagaafgreiðslu í fyrra var hækkað til reksturskostnaðar fjölmargra embætta og stofnana um 30–50%. Það var bent á það af okkur Framsfl.-mönnum þá, að þetta væri framkvæmd, sem ekki mætti gera, það væri ekki hægt á einu ári, - þótt það sé ekki óvanalegt í efnahagsmálum, sbr. gengisbreytingar og annað slíkt, - að láta embætti og stofnanir fá 30–50% hækkun á sínum fjárreiðum. Enda er nú komið á daginn, að nú skortir ríkissjóð um 800 millj. kr. til þess að ná saman endum. Og það er ekki gengið á það lagið að leita eftir því við þessar stofnanir, sem svona vel var við gert í fyrra, að þær dragi úr sínum kostnaði. En það má koma við sparnaði á heimilunum, þar sem börnin eru flest og fólkið hefur tekjur aðeins til að kaupa mat og föt. Þannig er stefna hæstv. ríkisstj. Þannig hefur hún verið, og þannig hefur hún færzt í aukana ár frá ári. Allt tal hæstv. ríkisstj. um sparnað hefur orðið aukin eyðsla í framkvæmdinni. Eitt af því, sem átti að spara, var kostnaður við launaðar nefndir og undirbúning mála. Það hefur aldrei verið greitt meira til þeirra mála heldur en einmitt nú á síðustu árum. Sama er uppi um ferðalög og veizlur hæstv. ríkisstj., þó að það væri eitt af gefnum sparnaðarfyrirheitum, að úr veizlum og ferðalögum skyldi dregið. Vita þeir, sem fylgjast með útvarpi, um ferðalög ráðamanna þjóðarinnar? Ég tek undir það, sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh., að ég er ekki fylgismaður þess, að fjárlög verði afgreidd með greiðsluhalla. Það álít ég, að sé óskynsamlegt og þurfti heldur ekki að gera, ef vel er á þeim málum haldið. En ég vil líka benda á það, að það er síður en svo, að það sé neitt við þá stefnu að athuga, að stofnanir eins og Póstur og sími, sem fjárfestir um 150 millj. kr. á einu ári, taki lán til þeirrar fjárfestingar að einhverju leyti. Það er allt of mikið að ætlast til þess, að það sé hægt að taka út úr rekstri slíkrar stofnunar um 150 millj. á ári hverju til fjárfestingar. Það er eðlilegt að gera það með því að taka lán, sem síðar yrði borgað og dreifa þannig framkvæmdinni. Það þýðir ekkert fyrir núverandi valdhafa að fara að tala um það við þjóðina, að þeir skuli athuga það, hvort ekki megi sparnaði við koma. Reynslan sýnir það, að þegar þeir hafa talað um sparnað, hefur framkvæmdin orðið útþensla og eyðsla. Enda hefur svo farið, að frá því að þeir sömdu sín fyrstu fjárlög 1960 til þeirra fjárlaga, sem nú á að afgreiða, eru þau meira en fjórfölduð. Það talar sínu máli. Hæstv. forsrh. sagði: „Þjóðin verður að taka á sig einhverja kjaraskerðingu vegna þess ástands, sem orðið er“. Það er rétt. Ástandið í þjóðmálunum, m. a. fyrir ranga stjórnarstefnu, er orðið þannig, að þjóðin verður að taka á sig kjaraskerðingu. Og það gerir hún, þó að frv. ríkisstj. nái ekki fram að ganga. Það kom einnig fram í ræðu hæstv. forsrh., að nú hefur verulega dregið úr yfirvinnunni hér á landi, en það er hinn langi vinnudagur, sem hefur skapað ráðstöfunartekjur fólksins í landinu. Það vita það allir, að af 8 stunda vinnudegi hefur hinn venjulegi borgari ekki nema til hnífs og skeiðar. Það er hinn langi vinnudagur, hin mikla vinna, sem hefur gert það að verkum, að fólk hefur búið við þau kjör, sem það hefur búið við. Nú er hins vegar svo komið, að 8 stunda vinnudagurinn er víðast hvar að verða ríkjandi, einnig hjá þeim, sem eru í föstum störfum, en þeir hafa líka notið yfirvinnu í ríkum mæli. Þess vegna tekur hinn almenni borgari í landinu á sig kjaraskerðingu og er þegar farinn að gera það og mun gera það í ríkara mæli, þó að frv. ríkisstj. verði ekki að l. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni í gær, að það mundi vera skoðun stjórnarandstöðunnar, að till. ríkisstj. leiddu út í ófæru. Þetta er rétt. Það er skoðun stjórnarandstöðunnar, að till. ríkisstj. leiði út í ófæru. Og því má bæta við: Það er skoðun stjórnarandstöðunnar, að stefna ríkisstj. sé þegar búin að leiða út í ófæru og þess vegna er stjórnarandstaðan í andstöðu við þessa stefnu. Og hæstv. forsrh. þarf ekki að undrast, þó að menn, sem hafa þá skoðun, leggist gegn þessu frv. og stefnu hæstv. ríkisstj. Ég vil máli mínu til sönnunar, með leyfi hæstv. forseta, aðeins minna á, hvernig núv. hæstv. forsrh. lagði línuna um stefnuna, sem ríkisstj. ætlaði að fara, í áramótagrein, sem hann skrifaði og birtist 31. des. 1960, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta : „Varnarveggurinn, sem reistur var í ársbyrjun 1959, var frá upphafi einungis hugsaður til bráðabirgða. Eftir var að marka efnahagsþróuninni nýjan farveg, svo að meira jafnvægi skapaðist og þar með rénaði hættan á því, að linnulitlar, nýjar verðbólguöldur sópuðu burtu miklu af því, sem hefur áunnizt í hléunum á milli þeirra. Það er þetta verk, sem núv. ríkisstj. tók að sér, þegar hún var mynduð í nóvember 1959. Það kann ekki góðri lukku að stýra, að sjávarútvegurinn, sem framleiðir nær allar útflutningsvörur þjóðarinnar, fær ekki staðizt nema með ríkisstyrkjum.“ Þetta var stefna hæstv. ríkisstj. Þetta er stefnan, sem hv. 1. þm. Reykn. sagði í framsöguræðu sinni fyrir þessu frv. hér, að ekki verði deilt um góðan árangur af. Þá höfum við það. Góður árangur af efnahagsmálastefnu hæstv. ríkisstj., ekki er að efa það. Og svo er komið hér með frv. til þess að gera ráðstafanir í efnahagsmálum vegna vandræðanna. Nú segja þeir hv. stjórnarsinnar, að þetta stafi auðvitað af því, að árferði sé nú svo erfitt og langt frá því að vera eins og þeir höfðu nú ætlazt til, þegar þeir ákváðu sína stjórnarstefnu. En eins og kunnugt er, eru þeir ekki að stjórna í fyrsta skipti árið 1967. Þeir stjórnuðu líka á árunum 1964, 1965 og 1966, og það voru betri ár í sögu þjóðarinnar, heldur en nokkru sinni fyrr. Það var meiri afli, heldur en áður hafði þekkzt. Það var hærra verð á söluafurðum, heldur en nokkru sinni fyrr. Útflutningstekjur þjóðarinnar voru meiri, heldur en áður hafði verið. En samt var það nú svo, að í árslok 1964 þurfti að gera ráðstafanir með því að hækka söluskattinn úr 3% í 5%, vegna þess að ríkissjóðstekjurnar eða ríkissjóður náði ekki saman endunum. Og það var ekki látið við það eitt sitja. Það var farið að styðja atvinnuvegina líka á árinu 1964 í sambandi við breytinguna á söluskatti. Í ársbyrjun 1965 var farið enn á ný út til þess að styðja atvinnuvegina, og þá var það gert með því að taka 20% niðurskurð á verklegum framkvæmdum fjárl. Þessi upphæð, sem þá var flutt til atvinnuveganna, var um 120 millj. kr. Í ársbyrjun 1964 voru fluttar til atvinnuveganna um 200 millj. kr. Í ársbyrjun 1966 var svo haldið áfram, og þá voru fluttar 230 milljónir. Þetta var gert vegna atvinnuveganna, þrátt fyrir góðærin, þrátt fyrir aflametin, þrátt fyrir það, að verðlagið var betra en nokkru sinni fyrr. Og það sýnir kannske betur en margt annað stefnu hæstv. ríkisstj., að það þurfti 5 milljónir árið 1960 til þess að greiða landbúnaðinum útflutningsuppbætur, en nú þarf 248 millj., og ég hika ekki við að fullyrða, að afkoma landbúnaðarins var betri 1960 en hún verður 1968 eins og nú horfir. Þetta sýnir, hvernig dýrtíðarstefna hæstv. ríkisstj. hefur grafið grunninn undan atvinnulífinu í landinu. Það sýnir það líka, að 1960 þurfti ekki að styrkja sjávarútveginn, en nú er hann styrktur með ríkisframlögum svo hundruðum millj. nemur. Er það í samræmi við góðan árangur af stefnu hæstv. ríkisstj. Þannig er þetta allt á eina bókina lært, stefna hæstv. ríkisstj., stefnan, þar sem fjármagnið hefur ráðið ferðinni og atvinnuuppbyggingin, fjárfestingin og annað hefur verið gersamlega stjórnlaust, hennar árangur hefur verið sá, að við stöndum í dag frammi fyrir miklum erfiðleikum í atvinnulífi Íslendinga, meiri erfiðleikum en kannske nokkru sinni fyrr. Við stöndum frammi fyrir því, að halli er á ríkissjóði, nema sérstakar ráðstafanir séu gerðar, og við stöndum einnig frammi fyrir því, þrátt fyrir allar yfirlýsingarnar frá kosningunum í vor, að það er farið að taka gjaldeyrislán, af því að svo er á sjóðinn góða gengið. Og svo eigum við að hlusta á það rólega, að það sé sagt hér á hv. Alþingi, að ekki verði deilt um góðan árangur af efnahagsmálastefnu ríkisstjórnarinnar. Þetta er góði árangurinn, sem ekki á að deila um. Og svo kemur hæstv. forsrh. og segir, að það megi skoða þetta og hitt eftir 8 ára setu ríkisstjórnarinnar, þegar allt gleymdist af fyrirheitunum, sem gefin voru, áður en þangað var farið. Það er varla hægt að hugsa sér meiri öfugmæli en þau, að tala um góðan árangur af efnahagsmálastefnu hæstv. ríkisstj. um leið og frv. um aðgerðir í efnahagsmálum er rætt. Ég legg alltaf mikið upp úr því, sem er fyndið og skemmtilegt, og met þess vegna þennan þátt hv. frsm. á þann veg, að til skemmtunar megi verða. Þótt það verði að segja eins og er, að í svo alvarlegu máli sem þessu er varla hægt að halda skemmtun uppi. Um það verður ekki deilt, að íslenzka þjóðin á við mikla erfiðleika að etja nú. Því veldur stjórnarstefnan, eins og ég hef þegar sýnt fram á, og því veldur einnig sú breyting, sem hefur orðið á íslenzku afurðaverði erlendis og aflatregða á s. l. þorskvertíð. Hitt er spurning, hvort þetta frv., sem hér er til umr., leysi vandann. Og hvernig á að leysa vanda atvinnulífsins í landinu með því að leggja á þjóðina meiri álögur en áður hefur verið? Er það lausn vandans? Og ekkert af tekjum af þessum álögum á að ganga til atvinnuveganna, umfram það, sem áður var. Það er fjarri öllu lagi, að þetta frv. leysi vandann heldur hitt, að það mun auka hann. Einn þátt frv. vil ég ræða sérstaklega, en það er sú ákvörðun hæstv. ríkisstj. að tólffalda fasteignaskattinn og taka tekjur af honum í ríkissjóð. Það hefur verið mikið til umræðu hjá sveitafélögunum og ekki sízt í sambandi við þá hugsun, að við hverfum frá innheimtu skatta, eins og nú er, og að staðgreiðslukerfi. Það er mín skoðun, að það sé leið, sem við verðum að fara inn á í okkar skattheimtu. Árið í ár með mikilli tekjurýrnun frá því, sem áður hefur verið, mun sýna og sanna, bæði þeim, sem skattanna eiga að njóta, og hinum, sem þá eiga að greiða, að það er mjög varhugavert að ætla sér að innheimta skatta ári eftir, að teknanna er aflað. Til þess að koma þessu máli í framkvæmd hafa sveitarfélögin stefnt að því marki að gera fasteignaskattana mikið virkari en þeir eru nú í þeirra tekjum. Það er í raun og veru forsenda þess, að það verði hægt að koma þessari skattheimtu á, að fasteignaskattarnir verði notaðir. Með þeirri ákvörðun hæstv. ríkisstj., ef hún á að gilda áfram, verður ekki hægt að ganga á þennan tekjustofn, svo er að honum sorfið. Þess vegna verður hér að verða stefnubreyting, til þess að það sé hægt að hagnýta fasteignaskattana sem tekjustofna fyrir sveitarfélögin. Það er líka annað atriði, er varðar sveitarfélögin í sambandi við þetta frv. Þegar hæstv. ríkisstj. kom með verðstöðvunarfrv. í fyrra og þau l., sem giltu nú til 1. nóv., var raunverulega það eina nýmæli í þeirri löggjöf, að sveitarfélögin máttu ekki breyta álagningarreglum sínum nema með samþ. hæstv. ríkisstjórnar. Önnur ákvæði laganna voru í gildandi l., eins og nú hefur komið á daginn. Það var svo, að sveitarfélög hafa að sjálfsögðu fylgt þessu. En þegar þeir gerðu sínar fjarstæðu áætlanir fyrir árið 1967, gerðu þeir m. a. ráð fyrir því, að óbreyttar væru þær greiðslur, sem þau þyrftu að inna af hendi, eins og t. d. framlag til Tryggingastofnunar ríkisins. Þegar hins vegar fór að líða á árið og fram kom reikningur frá Tryggingastofnun ríkisins, var hann um 20% hærri en árið áður. Sveitarfélögin höfðu ekki í sinni fjárhagsáætlun gert ráð fyrir þessu. Nú verða þau að mæta þessu á næsta ári, en eiga að nota sama tekjustofn og þau höfðu 1966. Sjá allir, hvernig þetta fer, auk þess sem það liggur nú fyrir, að sjúkratryggingar og dvöl á sjúkrahúsi muni hækka á næsta ári. Þessu geta sveitarfélögin ekki mætt, ef þau eiga að fylgja sömu reglum um útsvarsálagningu og þau gerðu 1966. Auk þess sem það er öllum ljóst, er til þekkja, að minnsta kosti úti um landsbyggðina, að ekki er hægt að gera ráð fyrir því, að tekjur manna almennt verði eins háar og verið hefur og munu þess vegna ekki gefa eins háar álagningarreglur. Frv. það, sem hér liggur fyrir til 2. umr., miðast við það eitt að leysa vanda ríkissjóðs, eins og það er uppsett, og auðvitað er sama hugsunin á bak við þetta frv. og alltaf hefur verið hjá núverandi valdhöfum, að hafa verulegan greiðsluafgang. Það tókst þeim mest árið 1966, þegar tekjur ríkissjóðs fóru nærri 9 hundruð millj. kr. fram úr áætlun fjárlaga. Ég geri ekki ráð fyrir, að svo djarft sé teflt nú, en ég veit, að hugsunin á bak við þetta er einnig greiðsluafgangur. En hér er farið öfugt að. Fyrst er að tryggja afkomu atvinnuveganna, og afkoma ríkissjóðs verður ekki tryggð, nema afkoma atvinnuveganna sé á heilbrigðum grundvelli. Og það er ljóst þeim, sem vilja líta á þessi mál raunsæjum augum, að einmitt sú ákvörðun, sem tekin verður, þegar vandamál atvinnuveganna er leyst, gæti haft þau áhrif á tekjur ríkissjóðs, að þetta frv. hefði lítið um það að segja. Það gætu verið teknar þær ákvarðanir í sambandi við vandamál atvinnuveganna, að tekjur ríkissjóðs breyttust verulega við það. Í sambandi við það, sem hæstv. forsrh. talaði um í gær, að nóg væri af mönnum, sem vildu koma illu af stað í sambandi við þetta frv., og lét í það skína að minnsta kosti, þegar hann talaði til sumra þm., að illvilji réði afstöðu þeirra, þá vil ég endurtaka það, sem ég sagði áðan, að þegar við höfum fyrir okkur reynslu af stefnu hæstv. ríkisstj. í góðærinu, þar sem hvert árið á fætur öðru varð að gefa með atvinnuvegunum, þverbrjóta þá stefnu, sem hæstv. forsrh. lýsti yfir í áramótagreininni 1960, um að ríkisstyrkir til aðalframleiðsluatvinnuvegarins væru óæskilegir, þegar við höfum þá reynslu af framkvæmd hæstv. ríkisstj. og sjáum fyrir okkur aðgerðirnar, sem stefnt er að með þessu frv., þarf engan illvilja til þess að vera í andstöðu við það. Það væri hins vegar að bregðast sjálfum sér að leggja slíku máli lið í hendur þeirrar ríkisstjórnar, sem maður treystir ekki. Einn af frambjóðendum hæstv. ríkisstj. hafði það að mottói í ræðum sínum í vor á framboðsfundum, að ríkisstj. óskaði eftir því einu að vera dæmd af verkum sínum. Hvernig á dómur þjóðarinnar að vera um ríkisstjórn, sem ekki hefur getað stjórnað í mesta góðæri, sem yfir landið hefur gengið, og ríkisstj., sem leggur til að leysa aðsteðjandi vandamál nú, með því að þeir beri byrðarnar, sem minnsta hafa möguleikana til að bera þær? Ég er sannfærður um, að sá dómur, sem þjóðin á að dæma slíkum valdhöfum, á ekki að tryggja þeim valdasetu.



Herra forseti. Þegar þetta mál var hér til umr. í síðasta mánuði, vakti ég athygli á því, að það væri ekki aðeins fjárhagslegs eðlis, í því væru ekki aðeins fólgnar ranglátar álögur með nefskattafyrirkomulagi, sem legðust þyngst á þá þjóðfélagsþegna, sem hefðu erfiðasta afkomu fyrir. Ég benti á, að þetta frv. markaði einnig ný pólitísk þáttaskil í samskiptum ríkisstjórnarinnar við samtök launafólks. Með því væri bundinn endi á þá samvinnu stjórnarvalda og verkalýðssamtaka, sem einkennt hefur alla kjarasamninga síðan í júní 1964. Ríkisstj. hefði á nýjan leik horfið að hinum upphaflegu vinnubrögðum sinum að reyna að skammta verkafólki kaup og kjör með einhliða valdboði. Af því gæti ekkert hlotizt annað en ný og alvarleg átök í þjóðfélaginu, verkalýðssamtökin væru svo öflug, að þau létu ekki taka af sér ráðin á þennan hátt. Þetta mat hefur nú sannazt í verki. Ráðstefna ASÍ samþykkti einróma í fyrradag að hvetja öll verkalýðsfélög til þess að búa sig undir það að taka þátt í allsherjarverkfalli, sem hefjist 1. des. En með þeirri ákvörðun birtist þetta vandamál okkur í nýju ljósi. Nú er ekki lengur um það að ræða, að alþm. samþ. með naumum meiri hl. að halda fast við þær stórfelldu hækkanir á mjólk, kjöti og kartöflum, sem þegar eru komnar til framkvæmda, að þm. ákveði alla hina nefskattana, sem í frv. felast, og að klipið sé utan að vísitölunni á ósæmilegasta hátt. Þeir þm., sem samþ. þetta frv., eru sjálfir að ákveða, að um næstu mánaðamót hefjist hér stórfelld og afdrifarík verkfallsátök með öllu því tjóni, sem slík átök hafa í för með sér, og öllum þeim pólitísku afleiðingum, sem af því munu hljótast. Það er orðinn margfalt meiri ábyrgðarhluti að samþ. þetta frv. nú, en þegar það var lagt fram í öndverðu, og það er frumskylda hverrar ríkisstjórnar að leggja raunsætt mat á ákvarðanir sínar og gera sér grein fyrir afleiðingum þeirra. Af þessum ástæðum hlustaði ég gaumgæfilega á ræðu hæstv. forsrh. á fundinum í gær. Þess mátti vænta, að í henni mundi felast mat ríkisstjórnarinnar á hinum nýju viðhorfum, vísbending um það, hvernig hún myndi bregðast við. En ég varð fyrir vonbrigðum. Ég gat ekki heyrt, að hæstv. ráðh. hefði gert sér ljóst, að nú er um að ræða ný og breytt viðhorf. Hæstv. ráðh. var að vísu venju fremur sléttmáli, nema helzt þegar hann minntist á Framsóknarmenn og Rússa, og virtist hann þó telja Framsóknarmenn sýnu lakari. En ég gat ekki fundið neina hugarfarsbreytingu undir mildu orðavali. Hann kvaðst halda fast við það sjónarmið, að frv. yrði samþ. í þeirri mynd, sem það hefur nú fengið. Hann taldi óhjákvæmilegt að skerða kjör alls verkafólks, hann sagðist staðráðinn í því að stýfa vísitölugreiðslurnar. Þrátt fyrir allt tal hæstv. ráðh. um það, að hann vildi halda áfram að íhuga gaumgæfilega allar þær till., sem fulltrúar launamanna hafa lagt fyrir ríkisstjórnina, hafnaði hann þeim lið fyrir lið. Ræða hæstv. ráðh. var í rauninni yfirlýsing um það eitt, að hann skorti enn sem komið er raunsæi til þess að gera sér grein fyrir hinum nýju viðhorfum. Þess vegna þótti mér ræða hæstv. ráðh. mikil tíðindi og alvarleg tíðindi. Annars lagði hæstv. ráðh. sérstaka áherzlu á það í ræðu sinni, nú eins og fyrr, að draga upp ósanna mynd af þeim vanda, sem við okkur blasir. Í öðru orðinu hélt hann áfram að líkja vanda þjóðarinnar við neyðarástand það, sem hlauzt af upphafi heimskreppunnar miklu fyrir tæpum fjórum áratugum. Ég hef engan hug á því að draga fjöður yfir þau alvarlegu vandamál, sem hlotizt hafa af verðlækkunum og minnkandi afla í hlutfalli við tilkostnað, og það getur verið skynsamlegur búmannsháttur að mikla heldur fyrir sér vandamálin, en samlíkingar hæstv. forsrh. og annarra eru fráleitar ýkjur. Efnahagsstofnunin hefur sem kunnugt er komizt að þeirri niðurstöðu, að vandinn í heild jafngildi því, að þjóðartekjur á mann kunni að dragast saman í ár um 4–5%. Í því sambandi skulum við minnast þess, að þjóðartekjur á mann hafa vaxið örar hér á undanförnum árum en í flestum löndum öðrum. Meðalvöxturinn hefur verið nær 6% á ári, eða svo sem 35% síðan 1961. Þrátt fyrir 4–5% samdrátt í ár verða þjóðartekjur á mann um 30% hærri en þær voru fyrir nokkrum árum og einhverjar þær hæstu, sem um getur í nokkru þjóðfélagi um þessar mundir. Það eru ósæmilegar öfgar að vitna til heimskreppunnar í því sambandi eða tala um neyðarástand og sultaról, eins og dæmi hafa verið hjá áróðursmönnum Sjálfstfl. Hins vegar skulum við gera okkur það ljóst, að þessi meðaltalsvandi segir ekki alla söguna. Samdrátturinn bitnar fyrst og af fullum þunga á útflutningsfyrirtækjunum, og þá ber að hafa í huga, að hann lendir beint og milliliðalaust á því verkafólki, sem hjá fyrirtækjunum vinnur, sjómönnum, landverkafólki og þeim, sem vinna hjá hvers kyns þjónustufyrirtækjum, sem starfa í þágu útflutningsatvinnuveganna. Það þarf ekki að gera neinar samþykktir hér á þingi, til þess að þetta fólk taki á sig þann vanda, sem hlotizt hefur af samdrættinum. Sá vandi hvílir þegar á því af miklum þunga og birtist í stórlækkuðum tekjum, rýrari atvinnu og sums staðar alvarlegu atvinnuleysi, eins og marka má af því, að nú hafa um 100 manns skráð sig atvinnulausa á Siglufirði. Ef félagsleg sjónarmið hefðu verið í fyrirrúmi hjá hæstv. ríkisstj., hefði hún lagt fyrir Alþ. þann vanda, hvernig ætti að rétta hlut þessara atvinnufyrirtækja og þessa verkafólks. Hvernig ætti að dreifa þeim vanda, sem hlýzt af 4–5% skerðingu á þjóðartekjum á mann um allt þjóðfélagið. En ekkert slíkt felst í þeim till. ríkisstj., sem hér eru til umræðu. Þar er á engan hátt fjallað um vanda útflutningsatvinnuveganna, þar fær það verkafólk, sem býr við skarðastan hlut, þá orðsendingu eina frá Alþingi, að það skuli greiða miklu hærra verð en áður fyrir brýnustu lífsnauðsynjar og nefgjöld, sem enginn fær undan skotizt, að útgjöld meðalfjölskyldu skuli hækka um meira en 1000 kr. á mánuði, eins og hv. 9. þm. Reykv., forseti ASÍ, gerði hér grein fyrir í gær. Hér er ekki verið að ástunda raunsæja niðurjöfnun á þeim vanda, sem steðjar að þjóðfélaginu, heldur er verið að auka misréttið á alvarlegastan hátt. Ég sagði áðan, að hæstv. forsrh. hefði miklað þann heildarvanda, sem þjóðin á nú við að glíma. En í hinu orðinu reynir hæstv. ráðh. að gera sem minnst úr afleiðingum þessa vanda. Hann heldur því fram, að frv. það, sem hér liggur fyrir, sé lausnin á vandanum og klifar á því, að ekki sé nú um mikið að deila, þegar verkalýðshreyfingin telji sér nægja að fá 4% vísitölubætur, en ríkisstj. bjóði 3% á 1½ ári. Deilumálið sé því í rauninni aðeins 1% ásamt dálítilli tímaskekkju, og hvernig detti mönnum í hug að gera slíkan mun að einhverju örlagaríku atriði? En þetta dæmi hæstv. ráðh. er ekki í neinu samræmi við veruleikann, það leysir engan vanda nema bókhaldsvanda ríkissjóðs. Með þessu dæmi er hæstv. ráðh. að reyna að beina athygli manna frá sjálfri þjóðmálabaráttunni, frá sjálfum stefnuágreiningnum um stjórn þjóðfélagsins og gera viðfangsefnið eingöngu að tæknilegu atriði, hvernig á að hnika til tekjum og gjöldum í einstökum atriðum. En lausnin á því dæmi er ekki lykill að nokkru vandamáli til frambúðar, ekki einu sinni vanda ríkissjóðs. Hæstv. ráðh. hefur síðustu vikuna spurt fulltrúa launafólks, hvernig eigi að leysa þetta dæmi. Og þeir hafa komið með sína lausn, sem stenzt í öllum atriðum, þótt hæstv. ríkisstj. vilji ekki á hana fallast. En ég vil leggja áherzlu á það, að enda þótt þessi lausn alþýðusamtakanna standist vissulega, mundi hún ekki heldur leysa neinn vanda til frambúðar, vegna þess að dæmið sjálft er rangt. Það er tilbúningur úr stjórnarráðinu, en ekki í samræmi við hin raunverulegu vandamál þjóðfélagsins. Það viðfangsefni, sem úr sker, er sjálf heildarstefnan í landsmálum, og verði henni ekki breytt, mun enginn vandi leysast nema skamman tíma. Hæstv. ráðh. talaði í ræðu sinni um þjóðina og reyndi að draga upp mynd af því, að hann væri hér að reyna af algeru hlutleysi að leysa vanda þjóðarinnar. En hæstv. ráðh. er ekki fulltrúi neinnar þjóðar í forsætisráðherrastóli, hann er fulltrúi tiltekinna þjóðfélagsafla, hann er málssvari tiltekinna þjóðfélagskenninga, og athafnir hans hafa þær forsendur. Ég efast ekki um, að hæstv. ráðh. telji sig vera að vinna þjóðinni gagn með því að berjast fyrir kenningum sínum og reyna að efla vissar stéttir í þjóðfélaginu,en engu að síður eru það þessar kenningar og þessir þjóðfélagshópar, sem móta athafnir hans, en ekki nein almenn og óskilgreind þjóðarumhyggja. Við skulum ekki gleyma því, að þessi ríkisstjórn var mynduð í alveg ákveðnum tilgangi. Hún setti sér það mark að koma hér á nútímalegu auðvaldsþjóðfélagi, þar sem lögmál markaðsins ættu að skera úr um þjóðfélagsþróunina, þar sem gróðahvötin átti að vera hreyfiaflið, og hæstv. ríkisstj. heldur enn fast við þessa stefnu. Efnahagsaðgerðir hennar eru ekki miðaðar við neinn óskilgreindan þjóðarhag, heldur það keppikefli, að hin svokallaða viðreisnarstefna fái haldið velli á Íslandi, þess vegna eru þyngstu byrðarnar lagðar á alþýðu manna í von um, að hin þunga yfirbygging viðreisnarinnar fái staðizt. Þessi fastheldni hæstv. ríkisstj. við stefnu sína er þeim mun alvarlegri sem reynslan sjálf hefur þegar sannað, að hún fær ekki staðizt við íslenzkar aðstæður. Hugmyndirnar um markaðsþjóðfélagið, sem einkenna um þessar mundir þjóðfélögin umhverfis okkur, eiga alls ekki við á Íslandi. Markaðurinn hér er af eðlilegum ástæðum ákaflega smávaxinn og þröngur, og framboð og eftirspurn á þeim markaði ýtir á engan hátt undir þau atvinnufyrirtæki, sem okkur eru mikilvægust, sjávarútveg og fiskiðnað, því að framleiðsluvörur þeirra fyrirtækja fara á allt annan markað en þann íslenzka. Kenningin um hin frjálsu markaðslögmál hefur ekki orðið til þess að efla útflutningsatvinnuvegi okkar, heldur hefur hún grafið undan þeim, vegna þess að þeir aðilar, sem nutu frelsisins hér innanlands, hagnýttu það að sjálfsögðu til að soga til sín fjármagn frá útflutningsatvinnuvegunum, ekki sízt með verðbólguþróuninni. Viðreisnin hefur jafnt og þétt grafið undan þeim meginstoðum þjóðfélagsins, sem hver íslenzk ríkisstjórn verður að vernda. En árangur viðreisnarinnar hefur ekki orðið betri, þótt aðeins sé litið á þá aðila, sem hafa fengið að leika lausum halda á innlendum markaði. Íslenzkt þjóðfélag er ekki aðeins sérstakt að því leyti, að útflutningsverzlun okkar er ákaflega mikil, innanlandsmarkaðurinn er einnig svo smár, að það er fásinna að reyna að beita hér félaga. Allur þjóðarbúskapur Íslendinga jafngildir einu meðalfyrirtæki hjá stórþjóðunum, og eigi hin sundurvirku gróðaöfl að fá að hluta þjóðarbúskap okkar niður, verður hver eining svo smá, að ekki er hægt að koma við neinni hagræðingu eða framleiðni. Kastir gróðaskipulagsins fá alls ekki notið sín á Íslandi, við þekkjum aðeins gallana. Hæstv. forsrh. tók í gær dæmi af neyzluvöruverzluninni og kvað það staðreynd, að ekki væri hægt að lækka álagningu á vörum, enda þótt þær hafi tvöfaldazt í verði að jafnaði á síðustu 6 árum, vegna þess að jafnt kaupmenn og kaupfélög kvörtuðu undan bágri afkomu. Ekki skal ég vefengja, að þær kvartanir hafi við rök að styðjast, en engu að síður er það staðreynd, að verzlunarkostnaður hér er miklum mun hærri en í nálægum löndum. Ástæðan er sú, að það er búið að ganga frá kerfi, sem er alltof kostnaðarsamt fyrir þjóðarheildina, þar er um að ræða yfirfjárfestingu og alltof mikla notkun á vinnuafli, og þess vegna þarf mun meiri fjármuni til þess að rísa undir kerfinu en nauðsynlegt væri, ef verzlunarskipulagið væri einfaldara og hagkvæmara. Þegar svo er komið, að hver verzlun í Reykjavík annast aðeins þjónustu við nokkra tugi fjölskyldna að jafnaði, gefur auga leið, að hver fjölskylda verður að greiða býsna háar upphæðir fyrir þjónustuna. Og sama vandamálið blasir við á öllum sviðum. Við höldum hér uppi þreföldu dreifingarkerfi á olíum og bensíni, þrír tankar standa hlið við hlið út um allar jarðir, bílarnir elta hver annan út um holt og grundir, og samt er nákvæmlega sama varan í öllum tönkunum og öllum bílunum, keypt af ríkisstjórn Íslands og afhent þessum þríhöfðaða olíuþursi, ekki fyrst og fremst til gróðasöfnunar, heldur til stórfelldrar þjóðfélagslegrar sóunar. Í gær skýrði framkvstj. Kassagerðar Reykjavíkur frá því í viðtali við Þjóðviljann, að hann hefði nú neyðzt til að segja upp verkafólki, vegna þess að annað fyrirtæki væri tekið til starfa á hinum þrönga íslenzka markaði. Markaðurinn nægði til að starfrækja eitt myndarlegt fyrirtæki á þessu sviði, en um leið og þau voru orðin tvö byrja örðugleikarnir, og þjóðin verður að leggja fram meira fé til þess að rísa undir kostnaðarsamara og óhagkvæmara kerfi. Svo að enn eitt dæmi sé tekið, eru risin upp hér á landi svo mörg tryggingarfélög, að það þarf sérfræðinga til að koma tölu á þau. Þau búta hinn þrönga markað okkar niður í æ smærri einingar, þar til enginn skynsamlegur rekstrargrundvöllur er til lengur. En kostnaðinn af þessu útblásna og margtengda skriffinnskukerfi verða viðskiptavinirnir að borga. Ég gæti haldið áfram afar lengi að telja þess konar dæmi. Reynslan hefur á öllum sviðum orðið sú sama, jafnt í smáu sem stóru. Hafi einhver aðili reynt að safna gróða á einhverju verkefni, hefur verið stofnað nýtt fyrirtæki á sama sviði og síðan æ fleiri og þau grafið hvert undan öðru, þar til ekki voru lengur tök á neinum skynsamlegum eða hagkvæmum framkvæmdum. Kenning frumskógarins um úrval hins hæfasta, sem er kjarninn í kerfi auðvaldsþjóðfélagsins, hefur ekki einu sinni komið til framkvæmda á Íslandi. Aðstæðurnar eru svo þröngar, að allir verða að lokum jafn óhæfir. Það er þessi meginstefna, sem nú er til óhjákvæmilegrar endurskoðunar á Íslandi, en ekki nein bókhaldsvandamál hjá ríkissjóði. Ef hæstv. forsrh. ætti til að bera þá umhyggju fyrir þjóðinni, sem hann ræddi um í gær, hefði mátt ætlast til þess, að hann tæki þessa gjaldþrotastefnu sína til óhjákvæmilegs endurmats. En það hefur hæstv. forsrh. ekki gert. Hann reynist vera svo mikill þráhyggjumaður, að hann tekur kenningakreddur sínar fram yfir allt annað. Megináhugamál hans hefur að undanförnu verið að tengja okkur við stærri efnahagsheildir, hleypa erlendum auðfélögum inn í landið, binda okkur við efnahagsbandalögin í Evrópu. Með því móti gerir hann sér vonir um, að hinn þröngi íslenzki markaður verði hluti af stórmarkaði, þá geti kenningarnar um markaðsþjóðfélag og nútíma kapítalistíska þróun komið að gagni hér á Íslandi. Hæstv. ráðh. tekur þannig þessar stjórnmálaskoðanir sínar langt fram yfir allar hugmyndir Íslendinga um sjálfstætt efnahagssamfélag. Hann er ekki að hugsa um þjóðina, heldur um pólitískar kennisetningar, og það hefur margsinnis komið fram í málflutningi hans, að hann hefur einmitt hug á að nota efnahagsörðugleikana nú til þess að knýja þjóðina til þess að sætta sig við það, að Ísland renni smátt og smátt inn í hina stærri heild. Einnig þau framtíðarmarkmið ber mönnum að hafa í huga, þegar hæstv. ráðh. reynir að halda því fram, að hér sé aðeins um eitt lítið bókhaldsdæmi að ræða. Hæstv. ráðh. sagði hér í gær, að nóg væri af mönnum, sem vildu koma illu af stað og nota þessa örðugleika í annarlegu skyni. Ekki geri ég ráð fyrir, að hæstv. ráðh. eigi hér við siðferðilegt innræti andstæðinga sinna. Það illa og annarlega er eflaust það viðhorf, að núv. ríkisstj. eigi að fara frá völdum. En einmitt það er sú nauðsyn, sem nú er brýnust, vegna þess að það er sjálf heildarstefna ríkisstj., sem er í brennidepli, en ekki neitt útreikningsdæmi um afkomu ríkissjóðs. Sá vandi, sem við verðum að leysa, er fyrst og fremst pólitískur, og sá vandi verður ekki leystur nema núv. ríkisstj. fari frá og ný stjórnarstefna komi til öndvegis. Ég vil vara hæstv. forsrh. við því að túlka þessi ummæli mín þannig, að ég sé að hvetja til pólitískra verkfalla. Forustumenn verkalýðshreyfingarinnar hafa haldið á málum af mikilli nákvæmni í samræmi við stéttarlegt hlutverk alþýðusamtakanna, enda er einhugur þar alger án tillits til stjórnmálaágreinings. Ég tala hér sem fulltrúi stjórnmálasamtaka, sem hafa frá upphafi varað við háskalegum afleiðingum viðreisnarstefnunnar og hafa nú dóm reynslunnar að bakhjarli. Þróun síðustu vikna og mánaða hefur sannað, að meiri hl. sá, sem ríkisstj. fékk í sumar á röngum forsendum, er farinn veg allrar veraldar. Og ef ríkisstj. tekur þá pólitísku ákvörðun að efna til allsherjarátaka við verkalýðssamtökin um næstu mánaðamót, mun einangrun hennar meðal þjóðarinnar vaxa í sífellu. Vilji hæstv. forsrh. sýna í verki, að hann beri þá umhyggju fyrir þjóðinni, sem hann ræddi um í gær, getur hann sýnt það með því að gera landsmönnum dauðastríð viðreisnarstefnunnar sem léttbærast.



Herra forseti. Þessar umr. hafa nú orðið alllangar og miklar, og þar sem ég veit, að gert hefur verið ráð fyrir að ljúka þessari umr. nú í dag, mun ég nú ekki fara að hefja hér umr. að nýju um þau málefni, sem hér hafa að vísu fram komið og vissulega hefði nú verið ástæða til þess að víkja að. Ég ætla því aðeins að þessu sinni að gera hér stutta grein fyrir brtt., sem ég flyt við frv., og útbýtt hefur verið og er á þskj. 64. En í þessari brtt. legg ég til, að gerð verði lítils háttar breyting á 15. gr. frv. í samræmi við það, sem samtök frystihúsamanna hafa óskað eftir. En eins og kunnugt er, er verðjöfnunarsjóður sá, sem stofnaður hefur verið til verðjöfnunar vegna verðfalls á frystum fiskafurðum og var stofnaður á s.l. ári með samkomulagi við frystihúsamenn, - hann var stofnaður með þeim hætti í fyrra, að gert var ráð fyrir því, að úr sjóðnum yrðu ekki greiddar neinar bætur vegna verðfalls á síldar- og loðnuafurðum, þó að þar væri um frosnar fiskafurðir að ræða. Þessar afurðir voru undanskildar, þegar l. voru sett í fyrra, vegna þess að í þessum tilfellum var ekki um neina teljandi verðlækkun að ræða frá því, sem verið hafði um alllangan tíma. Nú hefur hins vegar orðið veruleg breyting í þessum efnum, og svo er komið, að það er þegar farið að draga mjög alvarlega úr frystingu á síld til útflutnings vegna verðfallsins og vegna rekstrarerfiðleika í þessum efnum, og það hefur ekki þótt tiltækilegt að lækka hráefnisverðið á síldinni í þessa framleiðslu vegna þarfa bátaútvegsins, og það er því kominn upp sams konar vandi í sambandi við þessa frystivöru eins og aðrar, og því sé ég ekki ástæðu til þess að halda þeim ákvæðum áfram í l. að banna það með öllu, að það megi taka tillit til þessa verðfalls á frosnum síldarafurðum, eins og er í l. frá því í fyrra. Í minni till. er ekki gert ráð fyrir því, að því sé slegið föstu, að úr þessum sjóði verði greiddar verðbætur út á frosnar síldarafurðir, en hins vegar gert ráð fyrir því, að ráðh. hafi heimild til þess að ákveða að bætur úr þessum sjóði geti einnig komið á þessa vöru, ef sem sagt samkomulag yrði um það á milli ráðh. og framleiðenda. Hér er ekki um það að ræða að breyta á neinn hátt þeirri fjárhæð, sem á að skipta úr þeim verðjöfnunarsjóði, sem til er, en aðeins um það að ræða að gera mönnum kleift að halda uppi þessari framleiðslu alveg eins og í öðrum greinum. Ég tel það svo alveg sjálfsagt, að ráðh. hafi þessa heimild, og því flyt ég þessa brtt., sem er hér að finna á þskj. 64. En brtt. er þannig orðuð, að við gr. skuli bætast: „Þrátt fyrir ákvæði í 14. og 15. gr., getur ráðh. ákveðið, að verðbætur úr sjóðnum nái einnig til frystra síldarafurða.“ Þetta er sem sé till., sem mér þykir alveg sjálfsagt, að verði hér samþ. og í samræmi við óskir frystihúsamanna eða þær óskir, sem fram hafa komið í bréfi frá þeim til fjhn. Ég skal svo láta máli mínu lokið að þessu sinni um þetta mál. Hér fara fram útvarpsumr. um það við 3. umr., og ég sé því ekki ástæðu til þess að lengja þessar umr. meira en orðið er að þessu sinni um stefnuna í efnahagsmálum almennt, en af skiljanlegum ástæðum hafa umr. hér um þetta mál fyrst og fremst verið á mjög breiðum grundvelli um stefnuna í efnahagsmálum.