Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JPálm): Þá er fundur settur í Sþ. Er þegar gengið til dagskrár og tekið fyrir eina málið, sem er á dagskránni, sem eru almennar stjórnmálaumræður, eldhúsdagsumræður. Þessari umræðu verður hagað þannig í kvöld, að hver þingflokkur hefur til umráða samtals 55 mínútur, sem er skipt í tvær umferðir, 30 mínútur í fyrri umferð og 25 mínútur í seinni umferð. - Röð flokkanna í kvöld er þannig, að fyrst er Framsóknarflokkur, þá Alþýðubandalag, síðan Sjálfstæðisflokkur og síðast Alþýðuflokkur. Nú hefst umræðan, og tekur fyrst til máls fulltrúi Framsfl., hv. þm. Str., Hermann Jónasson.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Það er löngum haldið uppi ádeilum á ríkisstjórnir, núverandi og fyrrverandi, fyrir stefnu þeirra og verk. Til þess að reyna að draga fram hið sanna ætla ég að bera fram nokkrar spurningar og svör í samræmi við staðreyndir í ýmsum stærstu málum þjóðarinnar, sem hana skipta mestu um alla afkomu og velferð. Ég ætla að bera fram nokkrar spurningar viðkomandi fyrrverandi ríkisstjórn. - Var ástandið gott, þegar fyrrv. ríkisstj. tók við? Nei, sjóðir voru allir tæmdir, flestar framkvæmdir að stöðvast vegna fjárþrots og útflutningsframleiðslan á heljarþröm. Þessu eymdarástandi kippti fyrrv. ríkisstj. í lag á fyrstu mánuðum valdatímabilsins. Var framleiðsla þjóðarinnar rekin af kappi í tíð fyrrv. ríkisstj.? Já, aldrei með meira fjöri og minni stöðvunum. Var atvinnuleysi? Það mun sjaldan eða aldrei hafa verið jafnari vinna um allt land. Voru miklar framfarir? Aldrei meiri framkvæmdir né jafnari um allt landið. Hvernig voru tekjur almennings? Talið er, að þær hafi orðið með allra mesta og jafnasta móti um allt land. Voru miklir fólksflutningar til suðvesturhluta landsins? Þeir næstum stöðvuðust. Þetta eru staðreyndir, og þær tala sínu máli. Það er eftirtektarvert, að þeir stjórnmálaflokkar, sem felldu fyrrv. ríkisstjórn, hafa lagt sig meira fram við það, en flest annað, að telja þjóðinni trú um, að þeir séu saklausir af því verki. Skyldu þeir sverja af sér verkið vegna þess, að þeir haldi, að stjórnin hafi verið óvinsæl með þjóðinni? Þessu getur hver maður svarað fyrir sig. Nú segir fyrrv. stjórnarandstaða að vísu: Fyrrv. ríkisstj. sveikst um að leysa efnahagsmálin og hljóp frá öllu, þegar dýrtíðaraldan var að skella yfir. Við skulum einnig athuga þetta í ljósi staðreyndanna. - Þegar fyrrv. ríkisstj. fékk samþ. efnahagslögin vorið 1958, opnuðust alveg nýjar leiðir til þess að skapa jafnvægi í öllum greinum efnahagsmálanna. Í grg., sem fylgdi efnahagsfrv. og allir fyrrv. ráðh. stóðu að, var skýrt fram tekið, að til þess að lögin næðu tilgangi sínum, mætti kaupgjald ekki hækka um meira en 5%. Ef hækkunin yrði meiri, færi dýrtíðarflóðið af stað og efnahagskerfið úr skorðum. Þegar þessi skýrsla, þessi staðreynd, birtist í útvarpi og blöðum, var eins og óteljandi árar væru settir í gang. Sjálfstfl. magnaði nú og margfaldaði fyrri áróður fyrir kauphækkun með íhaldsdeild Alþfl., og Þjóðviljinn, undir stjórn kommúnistadeildarinnar, birti æðisgengnar hvatningargreinar um nauðsyn kauphækkunar. Þessi samstillti áróður hlaut að bera tilætlaðan árangur. En hann var gerður gegn betri vitund. Allir kumpánarnir sem að áróðrinum stóðu, vissu upp á hár, að enginn grundvöllur var til fyrir kauphækkun. Þeir víssu hins vegar, að ef kaupið hækkaði nægilega mikið, kollvarpaði það efnahagsl. og felldi ríkisstjórnina. Kaupið hækkaði um 6–10% umfram 5%, skemmdarverkið hafði tekizt. Nú var ekki annað eftir, en að láta Alþýðusambandsþingið neita að falla frá nokkru af þessum kauphækkunum í nokkurri mynd. Með samstilltu átaki sömu aðila heppnaðist það skemmdarverk einnig prýðilega, eins og landfrægt er orðið. Tillaga ráðherra Framsfl., þar sem launamönnum voru tryggð sömu lífskjör og í febrúar 1958 eða í október 1958, voru felldar í ríkisstj., en úrslitakostir, sem Alþýðusambandsþing hafði verið látið samþykkja, gerðir að úrslitakostum í ríkisstj. og hún þar með felld, eins og til hafði verið stofnað með samfelldri hernaðaraðgerð. Nú reyndi Sjálfstfl. að fá Alþb. og Alþfl. til að mynda með sér ríkisstj. Eftir að það mistókst, gaf Sjálfstfl. út hátíðlegan boðskap, dags. 9. des. 1958, um það, hvað þyrfti að gera til þess að koma efnahagsmálunum aftur í jafnvægi. Þar segir með stórri fyrirsögn: „Lækkun kaupgjalds og verðlags. - Launþegar afsali sér 6% af grunnkaupi sínu, og verð landbúnaðarafurða breytist vegna hliðstæðrar lækkunar á kaupi bóndans og öðrum vinnukostnaði við landbúnaðarframleiðsluna. Þó verði grunnlaun engra stétta lægri, en þau voru, þegar efnahagsráðstafanir ríkisstj. tóku gildi s.l. sumar. Ráðstafanir þessar til stöðvunar verðbólgunnar eru aðeins fyrsta skrefið til jafnvægisbúskapar og heilbrigðrar þróunar í atvinnulífi þjóðarinnar.“ Í þessari yfirlýsingu er sagt, að kaupið þurfi að lækka aftur um 6%, þ.e. að launin þurfi aftur að lækka niður í það, sem ráðgert var í efnahagslöggjöf fyrrv. ríkisstj. Sagt er orðrétt, að þetta sé „fyrsta skrefið til jafnvægisbúskapar og heilbrigðrar þróunar í atvinnulífi þjóðarinnar“. Með þessu játar Sjálfstfl. frammi fyrir alþjóð, að kauphækkunarherferðin hafi verið vísvitandi skemmdarverk. Til þess að hægt sé að stjórna landinu sé hið fyrsta nauðsynlega að lækka kaupið aftur. Ég hef heyrt ýmsa sjálfstæðismenn halda því fram, að þessi játning hafi komizt í Morgunblaðið af vangá. Það skiptir engu máli. Hin gífuryrta og margendurtekna árás Sjálfstfl. á fyrrv. ríkisstj. fyrir að hafa ekki leyst efnahagsmálin verður heldur rislág, þegar fyrir liggur játning um það, að það var Sjálfstfl. og kumpánar hans, sem með vísvitandi skemmdarverkum komu í veg fyrir lausnina. Það er svo mál út af fyrir sig, að þegar samið var við Alþb. 1956 um stjórnarsamstarf, hellti Sjálfstfl. og handbendi hans óhróðrinum yfir hinn vestræna heim út af þessari stjórnarmyndun, taldi þetta samstarf stórhneyksli og varaði hinar vestrænu þjóðir við hættunni, kommúnistar mundu öllu ráða í ríkisstj. Áhrif þessa áróðurs til þess að vinna þjóðinni ógagn út á við urðu veruleg. En fyrsta verk Sjálfstfl., eftir að fyrrv. ríkisstj. féll, var að knékrjúpa kommúnistum og biðja þá fund eftir fund að koma með sér í ríkisstj. Finnst ykkur þetta ekki sýna heiðarleik og heilindi og andlegan skyldleika við framkomuna í efnahagsmálunum ? Illyrtar og margtuggðar eru árásir Sjálfstfl. á fyrrv. ríkisstj. út af því, að hún hafi tekið mikil lán, og hvar í veröldinni sem til stóð að taka þessi lán, voru þau kölluð mútur. Þó voru lán fyrrv. ríkisstj. tekin eins og lán höfðu verið tekin áður, sbr. Marshallhjálpina. En Sjálfstfl. hefur verið hálfskömmustulegur og litið minnzt á lántökur undanfarið. Ástæðan er sú, að nú nýlega var farið í fótspor fyrrv. ríkisstj. og lán tekið í Bandaríkjunum. Einnig á þessu sviði þurfti Sjálfstfl. að ganga á bak orða sinna, ómerkja áróður sinn og verða sér til minnkunar. Ár eftir ár hefur Sjálfstfl. sagt þjóðinni, að ríkisreksturinn væri mesta sukk, sem yrði auðvitað lagfært, þegar flokkurinn kæmi þar nærri. Meðan Eysteinn Jónsson vann með sjálfstæðismönnum, bað hann þá hvað eftir annað um sparnaðartillögur; þær komu aldrei. Nú hafa sjálfstæðismenn haft sérfræðinga sína við skoðun fjárl. í 4 mánuði með fjmrh. Útkoman er eins og af öðru, sem þeir hafa sagt: Sparnaðartillögur fyrirfinnast ekki, nema ein einasta, um innheimtu orlofsfjár, nokkur hundruð þúsund. En í þess stað eru verklegar framkvæmdir, raforkuframkvæmdir alveg sérstaklega, skornar niður, svo að skiptir tugum milljóna. Orðheldnin er söm við sig hjá Sjálfstfl., einnig í þessu máli. Þó er framkoma Sjálfstfl. í landhelgismálinu eitt hið mesta óþurftarverk, sem hann hefur unnið. Eftir útfærsluna lék flokkurinn lengi vel tveim skjöldum, sem var til þess fallið að ýta undir þá skoðun með erlendum þjóðum, að við Íslendingar stæðum ekki saman í málinu. Jafnframt var látið skina í þá fjarstæðu, að það væru kommúnistar, sem stæðu að þessum aðgerðum okkar. Þetta var einnig til hins sama fallið. Ég efast um, að Bretar hefðu ráðizt í þá óhæfu, sem þeir hafa undanfarið framið við Íslandsstrendur, ef þeir hefðu ekki vegna þessara blaðaskrifa og fleira haldið, að íslenzka þjóðin stæði ekki einhuga í málinu. Talað hefur verið með talsverðum hávaða um að kæra athæfi Breta fyrir ráði Norður-Atlantshafsbandalagsins. Kæran getur þýtt tvennt, þ.e. tvær ólíkar leiðir. En Sjálfstfl. hefur margspurður aldrei fengizt til að segja, hvað hann meinar. Kæran getur þýtt það, að við séum með henni að gefa til kynna, að við viljum, að ráð NATO beiti sér fyrir því, að teknir séu upp samningar í málinu. Málið var til ýtarlegrar umræðu í NATO. Að biðja um að taka það þar upp aftur getur falið í sér undanhald. Þá leið tel ég óhugsandi með öllu. En kæran getur líka þýtt annað og meira. Hún getur þýtt það, að ef NATO-ráðið geti ekki fengið Breta til þess að hætta ofbeldisaðgerðum sínum, verði málinu af Íslands hálfu fylgt eftir með viðurlögum. Á þessa leið var bent í samþykktum frá Akranesi, sem voru hinar fyrstu. Einnig var bent á það sama í samþykktum stúdentafundar og í samþykktum Skagfirðinga nýlega. Það getur komið að því innan stundar, að ekki verði hjá því komizt að athuga þessa leið, - ekki hina fyrrnefndu, heldur hina síðarnefndu. Sjálfstfl. hefur oft ráðizt á fyrrv. ríkisstj. fyrir það að framkvæma ekki þál. frá 28. marz 1956 um brottför hersins. Á þeim tíma, sem samþykktin var gerð, 28. marz, var friðvænlegt í heiminum og friðarhorfur bjartar. En á þeim tíma, sem átti að semja um brottför hersins, haustið 1956, hafði hvort tveggja brotizt út, uppreisnin í Ungverjalandi og styrjöldin í Súez, sem olli því, að heimurinn var að allra áliti nær heimsstyrjöld, en hann hefur verið nokkurn tíma, síðan heimsstyrjöldinni lauk. Þeir Íslendingar munu vera mjög fáir, sem töldu annað koma til mála en að fresta samningum um brottför hersins, eins og á stóð. Skoðanir framsóknarmanna og stefna, sem fram kemur í ályktuninni 28. marz, hefur ekki breytzt, en horfurnar, sem þá voru í heimsmálum, gerbreyttust, án þess að nokkur gæti séð það fyrir 28. marz. Þetta eru sögulegar staðreyndir. En er nú saga Sjálfstfl. slík í hervarnarmálunum, að hann sé þess um kominn - þar frekar, en á öðrum sviðum - að gera sig að dómara yfir öðrum? Þegar við gerðumst þátttakendur í NATO, var það með því fororði, sem þáverandi utanrrh., Bjarni Benediktsson, fékk loforð fyrir, að her skyldi aldrei vera á Íslandi á friðartímum. Þegar herinn var tekinn inn í landið vegna meintrar yfirvofandi stríðshættu vegna Kóreu-styrjaldarinnar, var ákveðið, að hernum mætti víkja úr landi með 18 mánaða fyrirvara. - Hvernig Bjarni Benediktsson lét herinn vaða hér uppi eftirlitslaust, er saga, sem þjóðin þekkir og er ekki búin að gleyma. Það vansæmdar- og niðurlægingarástand, sem þjóðin var komin í vegna þess, var fyrst lagfært verulega, er dr. Kristinn Guðmundsson tók við störfum sem utanrrh. Nú notar Bjarni Benediktsson hvert tækifæri til þess að ráðast á dr. Kristin Guðmundsson og til þess að smeygja þeirri hugsun inn hjá landsmönnum í ræðu og riti, að friðarhorfur hafi ekkert að segja, meðan kommúnismi sé til, logi allt undir yfirborðinu og því viti enginn, hvenær ófriður gjósi upp. Þessi röksemdafærsla þýðir auðvitað, að her þurfi að vera á Íslandi, meðan heimskommúnisminn er til. Við þessari stefnu skyldu menn gjalda varhuga. Árás Sjálfstfl. á fyrrv. ríkisstj. fyrir að hafa ekki framkvæmt áætlunina frá 28. marz er eingöngu yfirdrepsskapur, til þess gerður að leiða athyglina frá því, sem hann sjálfur er að fara og reyna að leiða landsmenn inn á. Einnig í þessu máli er Sjálfstfl. samur við sig. Það er stíll í öllu þessu. Það er erfitt að segja, hvar Sjálfstfl. kemst lengst í óhellindum, sem víða verða augljós, þegar hann nú kemst í stjórnaraðstöðu og á að standa við fyrri orð. Það er mál út af fyrir sig, að sjálfstæðismenn héldu því fram dögum saman á Alþ., að Alþýðuflokksþingmenn væru flestir ólöglega kosnir og ættu að víkja af þingi, en nú nota þeir þessa ólöglega kosnu þm. fyrir ríkisstj. og til þess að fela sig og úrræðaleysi sitt bak við. Og eitt helzta málið, sem Sjálfstfl. nú beitir sér fyrir, er byltingarkennd breyting á kjördæmaskipun landsins. Í þessu stóra máli hafa flestir af forvígismönnum Sjálfstfl. fyrr sagt skoðun sína, svo að þjóðin hefði átt að mega vita, hvar Sjálfstfl. stóð, ef orðum foringjanna væri treystandi. Það er óþarft að lesa hér öll þessi ummæli og svardaga, en það er skemmst af því að segja, að þar er þjóðin fullvissuð um það, að lífsnauðsyn sé fyrir héraðakjördæmin að hafa sérstaka fulltrúa, þess vegna komi aldrei til mála að taka þessa fulltrúa af dreifbýlinu með því að breyta kjördæmaskipun landsins, þannig að hlutfallskosningar verði í stórum kjördæmum. Þetta eitt sé víst og það, sem allir geti reitt sig á. Og þetta ætti nú öllu öðru fremur að geta staðizt, þar sem álit hlutfallskosninga fer stöðugt minnkandi. Þær þjóðir, sem hafa breytt kosningalögum og stjórnarskipun seinni árin, hafa horfið frá hlutfallskosningum. En nú hefur Sjálfstfl. komið sér upp ríkisstj. til þess að gera einmitt það, sem formaður hans lofaði m.a., að aldrei skyldi gert. Nú er rétt úr ránfuglsklóm til að hrifsa það, sem lofað var, að aldrei skyldi snert, sjálfstæði kjördæmanna og réttur þeirra til að hafa sérstakan þm. Og nú er rökunum alveg snúið við: það að leggja kjördæmin niður, þurrka þau út, afmá, það er nú kallað að styrkja þau. - Hvað er það, sem Sjálfstfl. getur ekki boðið kjósendum sínum án nokkurs tillits til þess, hvað hann hefur sagt um málið áður, ef hann getur boðið þeim þetta með sæmilegum árangri? En nú þykjast forvígismenn Sjálfstfl. báðum fótum í jötu standa og tala drýgindalega. M.a. er sagt við bændur: Gætið ykkar, ykkur er að fækka, hafið hægt um ykkur, komið ykkur vel við okkur, annars mun ykkur illa farnast. Í ofmetnaði sínum virðast þessir menn ekki skilja það, að bændur eru um ófyrirsjáanlegan tíma, ein stærsta stétt þjóðarinnar og ein hin máttugasta, ef hún vill láta sér lærast að treysta nægilega félagssamtök sín, eins og aðrar stéttir gera. Samstillt bændastétt er fær um að halda rétti sínum fyrir hverjum sem er. En þessar hótanir, þótt dulbúnar séu, sýna betur, en allt annað, hvert er stefnt með kjördæmaráninu. Það staðfestir og niðurskurður verklegra framkvæmda úti um landið, þó að það sé aðeins örlítil byrjun á því, sem síðar kemur. En þrátt fyrir alla hringsnúninga og hringsól Sjálfstfl. tekur þó út yfir allan þjófabálk, þegar kemur að lausn efnahagsmálanna. Sjálfstfl. hefur talað og skrifað mikið um fyrirhugaðar stóraðgerðir sínar í þeim málum, ef hann aðeins fengi að fara um þessi mál höndum. Hver eru úrræðin? Þau fyrst, sem ég hef nefnt, að fella niður þá kauphækkun, sem launamönnum var í sumar sagt að væri sáluhjálparatriði og réttlætismál að þeir fengju. Og þeir fengu hana. Nú er stofnað til þess með miklum umsvifum að bjarga þjóðinni út úr dýrtíðarflóðinu. Og þá er það allt í einu orðið jafnmikið réttlætismál og sáluhjálparatriði að taka af launþegum aftur kauphækkunina, sem var svo nauðsynleg kjarabót s.l. sumar. Þetta er aðalráðstöfunin. Og svo er vísitala borguð niður í 175 vísitölustig og þjóðinni sagt, að búið sé að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar. Þessar niðurgreiðslur kosta talsvert á annað hundrað millj. kr. eða eins mikið og meginhluti verklegra framkvæmda, sem fé er veitt til á fjárlögum. Til viðbótar þessum geysilegu niðurgreiðslum eru svo stórauknar bætur til útflutningsframleiðslunnar. Þetta ásamt nokkrum minni upphæðum veldur hækkun útgjalda fyrir ríkissjóð og útflutningssjóð, sem nemur um 250 millj. kr. Þetta er jafnað með því að eyða milljónatugum af tekjuafgangi síðasta árs, fá 25 millj. með hækkun áfengis og tóbaks, ná 25 millj. kr. með hækkun innflutningsgjalda á bílum og auka stórkostlega innflutning þeirra. Hitt er svo jafnað á pappírnum með niðurskurði fjárveitinga til verklegra framkvæmda, falskri lækkun á lögboðnum útgjöldum fjárlaga og hækkun á tekjuáætlun fjárlaganna, er nemur um 60 millj. kr. Rétt fyrir jólin birtir Morgunbl. grein með fyrirsögninni: „Almenningur borgar hvern eyri, sem fer í niðurgreiðslurnar.“ Nú er þó fólki allt í einu talin trú um, að dýrtíðin sé stöðvuð, a.m.k. í bráð, með niðurgreiðslum. Nú er þjóðinni sagt, að engar álögur þurfi á almenning til þess að greiða dýrtíðina niður, því að fjárlögin séu tekjuhallalaus þrátt fyrir mikið á annað hundrað millj. króna niðurgreiðslur. Stjórnarflokkarnir segja þetta á móti betri vitund. Þeir vita, að stórfelldur tekjuhalli vofir yfir, og afleiðingarnar koma í ljós í haust. Þá verður krafizt mikilla álagna á almenning eða gengisfellingar. Það á að blekkja almenning fram yfir tvennar kosningar, til þess er Alþýðuflokksstjórnin notuð og til að dylja, að Sjálfstfl. hefur engin úrræði. Hverjum dettur í hug, að flokkurinn sýndi ekki úrræði sín fyrir kosningar, ef þau væru til og vinsæl? Ég hef dregið fram nokkrar staðreyndir um Sjálfstfl. Reglan virðist vera loforð, að lofa og vanefna. Ekki vil ég halda því fram, að þetta sé óbrigðul regla, þó að hún sé nærri lagi. Hið sanna er, að flokkurinn miðar öll sín viðhorf til málefna og manna við hagsmuni fámennrar klíku, sem ræður flokknum og sækist með sjúklegri áfergju eftir völdum og auði. Málefni er gott eða illt, einstaklingur góðmenni eða fúlmenni, eingöngu eftir því, hvort hann styrkir klíkuna eða vinnur á móti henni. Á þessa vog er kjördæmamálið auðvitað fyrst og fremst vegið. Þess vegna verður afstaða til þess máls eins og allra annarra mála eitt í dag og annað á morgun, allt eftir því, sem hæfir hagsmunum klíkunnar. Þeir, sem ekki skilja þetta, láta blekkjast. En ef menn skilja þetta innsta eðli Sjálfstfl., verður flest í fari hans auðskilið. Formaður Sjálfstfl. ræddi eitt sinn um þrenns konar hagsmuni, sem hann vildi berjast fyrir. Röðin var ósjálfrátt þessi: fyrst hagsmunir okkar, næst hagsmunir flokksins, síðast hagsmunir þjóðarinnar. Þetta var prentað eftir honum í Mbl. og var umræðuefni um land allt. Út frá þessu ættu menn t.d. að skilja, hvers vegna íhaldinu er orðið svona hlýtt til flestra forvígismanna Alþfl. seinni árin. Ég kem að lokum aftur að kjördæmamálinu. Það er höfuðmál þeirra alþingiskosninga, er nú fara í hönd. Um það stendur baráttan fyrst og fremst, a.m.k. víðast hvar á landinu, hvort flokksvaldinu á að líðast að sölsa undir sig rétt kjördæmanna. Héraða- og kaupstaðakjördæmi með sinn hefðbundna rétt til að eiga sérstaka fulltrúa á Alþingi Íslendinga eru meðal höfuðvirkja alþýðunnar til sjávar og sveita í baráttunni fyrir því að halda jafnvægi í byggð landsins og treysta grundvöll framtíðarinnar. Þessi varnarvirki ætla forustumenn Sjálfstfl. sér að brjóta niður, og þeim hefur tekizt að lokka skammsýna foringja hinna svokölluðu verkalýðsflokka til að ganga með sér að því verki. Sumir úr þeim hópi leyfa sér að segja, að þetta sé hagsmunamál verkalýðsins í landinu. Það er furðudjarft að halda slíku fram, þegar vitað er, að fjöldi verkamanna í kjördæmum, sem leggja á niður, er algerlega andvigur og hefur opinberlega mótmælt því, að þannig verði farið að. Forustumenn þríflokkanna munu reyna að bera sig mannalega í þessum umr. En undir niðri er þeim órótt. Þeir hafa víða fengið orð í eyra í vetur frá mörgum þeirra, sem áður fylgdu þeim að málum. Mótspyrnuhreyfingin í kjördæmamálinu fer vaxandi, og hún mun enn færast í aukana fram að kjördegi. Nú reynir á það fyrir alvöru, hvort fólkið í byggðum landsins lætur bjóða sér hvað sem er, ef það, sem á að gera, hefur á sér einhvern vissan flokksstimpil, eða hvort menn leyfa sér að snúast til sjálfsvarnar, neita að þurrka út kjördæmi sitt og minna á, gefin heit. Væri ekki hollt fyrir okkur kjósendur í þéttbýlinu að leiða hugann að því næstu vikur, hvort við stöndum ekki í einhverri þakkarskuld við fólkið úti um landið, m.a. fyrir þann menningararf, er einn var svo máttugur, að hann gerði okkur þrátt fyrir veraldlegt umkomuleysi að sjálfstæðri þjóð í eigin vitund og aflaði okkur viðurkenningar annarra þjóða fyrir því, að við ættum skilið að vera sjálfstæð þjóð? Ættum við ekki að hugleiða það, hvort það muni auka giftu þéttbýlisins og þjóðarinnar í heild að veikja nú með kjördæmabyltingu aðstöðu einmitt þessa fólks í lífsbaráttu þess? Enn er þessu máli ólokið. Kjósendur eiga leikinn. Það er á þeirra valdi að fella frambjóðendur þríflokkanna í kjördæmunum og draga svo úr fylgi þeirra nú, að þeir fari að hugsa sig betur um. Það er ekki alveg vist, að það þurfi fullan helming atkv. í sumar á Alþingi til þess að fella það, sem nú hefur verið komið fram. Ef þríflokkarnir tapa nokkrum kjördæmum, munu einhverjir úr þeirra hópi gera sér ljóst, að kapp er bezt með forsjá, eða það ættu þeir a.m.k. að gera, ef þeir líta lengra, en til dagsins í dag. Framsóknarmenn um land allt og aðrir andstæðingar kjördæmabyltingarinnar: Heilir hildar til, heilir hildi frá.



Herra forseti. Háttvirtir áheyrendur. Eðli ríkjandi stjórnarstefnu má nokkuð marka af því, að það er höfuðeinkenni á núv. valdhafa landsins, Sjálfstfl., að hann leggur á það sérstaka áherzlu að segjast stefna að allt öðru, en hann framkvæmir og sýnast vera annar, en hann er. Í rökréttu samhengi við þetta hefur hann þó látið hjá líða þrátt fyrir valdaaðstöðuna að koma á stjórn í eigin nafni, og því er hér nú að formi til Alþfl.- stjórn, þó að stjórnarathafnirnar sverji sig beint í íhaldsættina. Þegar stjórnarstefnan er tekin til athugunar, verður því auðvitað fyrst og fremst að beina gagnrýninni að höfundi og eiganda stefnunnar, Sjálfstfl., þótt hann haldi sig í felum. En það er gamall siður slóttugra ribbalda að senda fákæna umkomuleysingja fram á athafnasviðið til fólskuverka og hugsa málið út frá því gamla og refslega sjónarmiði, að það sé gott að hafa strákinn með í förinni til að kenna honum um klækina. Það var sem sagt Sjálfstfl., sem tók við völdum hér á messudegi hins blessaða Þorláks í lok jólaföstu í vetur, þó að Alþfl. legði til ráðherrana, og var það framlag Alþfl. til valdatöku íhaldsins raunar ekkert í líkingu við þrumu úr heiðskíru lofti, því að hluti flokksins hafði þá um skeið unnið að því kappsamlega með Sjálfstfl. að efla í verkalýðshreyfingunni óvild milli hennar og fyrrv. ríkisstj. Þar gerðust þessir kauplækkunarsamherjar meira að segja kaupkröfumenn um skeið, og núv. málgagn valdhafanna, Morgunblaðið, þreytti kapp við málgagn ráðherranna, Alþýðublaðið, um að ausa óhróðri á þau félagssamtök verkamanna, sem hugleiddu með gát, hverjar leiðir væru verkafólki farsælastar til bættra kjara. Eða hver man nú ekki lengur illmæli blaða þessara um Dagsbrúnarstjórnina fyrir það, að hún efndi ekki nógu fljótt til verkfalla til að ná fram hækkuðu kaupi, og allt þótti þeim of seint ganga með Dagsbrún, á meðan Dagsbrún undirbyggði mál sinna manna af festu og einbeitni? Þá taldi íhaldið kauphækkun sjálfsagða. Þá töldu kratarnir það glæpsamlegt að láta hjá líða viku eða daga að hækka kaup. Slíkt ætti að gerast á stundinni. Í þessu höfðu núv. stjórnarflokkar raunar margt rétt fyrir sér. Vissulega var tekjuskipting þjóðarinnar röng á tímum þessa boðskapar, eins og hún alla daga hefur verið, þannig að hið vinnandi fólk fékk til sín minna af þjóðartekjunum, en sanngjarnt var. Svo hefur þetta jafnan verið, og er rangskiptingin raunar miklu meir í óhag hinu vinnandi fólki nú, en þá var. Það þætti víst ekki vita á gott, ef kölski færi að þylja guðsorð. Og það vissi ekki heldur á gott, þegar íhaldið prédikaði kauphækkunina sem sinn boðskap. Fyrstu lögin, sem núv. stjórnarvöld settu, hétu lög um niðurfærslu verðlags og launa. Það kom sem sagt í ljós, að fyrsta blaðið, sem hinir fyrrverandi kauphækkunarboðendur úr röðum íhalds og Alþfl. sýndu Alþingi, var einmitt frv. um kauplækkun, frv. um ógildingu allra kaupsamninga í landinu og lækkun á öllu kaupi um 13.4%, þ.e. um kr. 3.19 á hvern dagvinnutíma í almennri vinnu og um kr. 6.38 á hvern næturvinnutíma. Liðsinni það, sem þeir fáum mánuðum áður þóttust leggja verkalýðsstéttinni, reyndist ekkert nema skrumið eitt og eingöngu til þess ætlað að koma fjandmönnum vinnandi fólks á valdastóla til þess að rýra kjör þess, til þess að minnka hlutdeild þess í þjóðartekjunum. Eftir að hið lögþvingaða kauprán hafði átt sér stað, hefði mátt ætla, að ekki væru maðkarnir í mysunni í íslenzku efnahagslífi, því að af hálfu þeirra, sem meta lítils hlut hins vinnandi fólks, er jafnan talið, að enginn efnahagslegur vandi eigi rætur til annarra hluta að rekja, en til of hárra kaupgreiðslna. Og það voru einmitt þeirrar skoðunar menn, sem nú höfðu stillt kaupið á það, sem þeim fannst hæfilegt. En um svipað leyti og kauplækkunarhugsjónir stjórnarflokkanna urðu að veruleika kom einnig annað á daginn, sem ekki var með öllu heldur þýðingarlaust fyrir fjárhag hins opinbera. Á vegum stjórnarinnar hafði sem sagt verið gerður nýr verðbótasamningur við framleiðendur. Ekki getur samningur sá kostað minna en 100 millj. kr. í auknum útgjöldum og er sumpart fólginn í aukinni verðbótagreiðslu, en að nokkru í því, að ríkissjóði er gert að greiða að fullu lán þau, er ríkið er í ábyrgð fyrir vegna bráðafúaviðgerða á bátum, og er þar enginn skilsmunur gerður á, hvort lántakandinn, sem lánið fær upp gefið, er efnalega á flæðiskeri eða hvort sá, er gjöfina fær, er milljónamæringur og í engum vandræðum með skuldir sínar, en svo er því raunar háttað um suma þá, sem ríkisvaldið víkur nokkrum hundruðum þúsunda að gjöf í leiðinni, þegar samið er um rekstrargrundvöll yfirstandandi árs. En þetta voru raunar sömu samningarnir sem ráðizt var í aftan að sjómönnum og ríkisstj. hafði af fiskverði til þeirra um 90 kr. af hverju tonni hreinlega með því að hafa rangt við í samningunum við þá. En þær eru svo sem ekki hér með upp taldar, efnahagsráðstafanirnar, sem af stjórnarvaldanna hálfu voru framkvæmdar á öndverðu þessu ári. Í tveim áföngum hafa verið ákveðnar stórfelldar aukningar á niðurgreiðslu vöruverðs og þjónustu. Tók hin fyrri þeirra gildi í ársbyrjun, en hin síðari hinn 1. marz. Þessar auknu niðurgreiðslur eru taldar kosta 120 millj. kr. á þessu ári, en þó vafalaust nær 130 millj., ef framkvæmd verður niðurgreiðsla sú á innfluttum áburði, sem stjórnin hefur nú aflað sér aukaheimildar til. Þegar til fjárlagaafgreiðslu kom, var ljóst, að núv. stjórnarflokkum hafði tekizt á sínum 4 mánaða valdaferli að efna til útgjaldaaukningar, sem gat ekki numið lægri fjárhæðum en 250 millj. kr., en það er upphæð, sem samsvarar næstum þriðjungi af heildartölu fjárlaga s.l. árs. Og þegar tillit er tekið til þess, að til hækkunarinnar er efnt á einum ársþriðjungi, þá verður skiljanlegt, að menn reki í vörðurnar, þegar spurt er, eins og einn hæstv. ráðh. hefur nýlega gert og með nokkru stolti, að því er virðist: Hvenær hefur nokkur stjórn gert eins mikið á jafnskömmum tíma? Hitt er annað mál, að almennt verður ráðh. sjálfsagt ekkert öfundaður af þessu Íslandsmeti sínu, og hins munu menn frekast vilja óska, að langur tími líði, áður en því verði hnekkt. Nú ræður það af líkum, að þegar stofnað hefur verið til tröllaukinna útgjalda, samtímis því að vinnandi fólk er rúið kaupi, var ekki álitlegt að leggja á nýja skatta til að mæta gjöldunum, sem til hafði verið stofnað. Það skildi stjórnarliðið, og fór um það nokkur hrollur, enda höfðu kosningar verið boðaðar á þessu vori, og almenn skatta- eða tollaaukning hlaut að stinga illa í stúf við hina boðuðu stefnu um niðurfærslu. En nú voru góð ráð dýr. Fjárlög varð að setja. Þar varð að áætla og ákveða tekjur og gjöld ríkissjóðs. Útflutningssjóður, sem, inna skal af hendi niðurgreiðslur og verðbætur, varð einnig að sýna áætlun um tekjur á móti gjöldum. En með því að báðir þessir sjóðir fá að mestu tekjur af innflutningi, varð auðvitað einnig að gera áætlun um innflutning til landsins á árinu, og sú áætlun varð að sýna svo mikinn innflutning á gjaldahæstu vöruflokkunum, að tekjur hins opinbera drýgðust að verulegum mun og teygðust í áttina að því að mæta útgjöldunum. Þessi innflutningsáætlun er raunar einhver veigamesta upplýsing, sem um það er fáanleg, hver stefna stjórnarvaldanna raunverulega er. Ráðherrar og hvers kyns valdamenn geta haldið ræður og sagt, að þeim búi þetta eða hitt í huga, að þeir vilji efla framleiðsluna, að þeir vilji treysta efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar og þar fram eftir götunum, og ekki vil ég efast um, að slíkar óskir hreyfi sér einhvers staðar inni fyrir hjá flestum þeirra. En af orðum þeirra einum saman verður ekki mikið ráðið um það, hver einlægni þeirra er. Það sést miklu betur á því, hvað þeir hugsa sér að flytja inn frá útlöndum fyrir gjaldeyri þjóðarinnar. Þegar innflutningsáætlunin er skoðuð, kemur fyrst í ljós, að innflutningur fiskiskipa er ráðgerður stórum mun minni, en að undanförnu, raunar nokkru minni en svo, að ætla megi, að nægilegt sé til viðhalds fiskiskipaflotanum, svo að ekki sé minnzt á svipaða aukningu og varð á s.l. ári. Ekki verður þessi niðurskurður skipainnflutningsins skýrður með neinni almennri gjaldeyrissparnaðarnauðsyn, því að gjaldeyristekjur þjóðarinnar hafa aldrei verið meiri, en á s.l. ári, öll framleiðsla okkar er í fullum gangi og líkur til, að stefna núverandi stjórnarflokka geti þrátt fyrir allt ekki orðið svo fljótvirk, að framleiðslan dragist saman á þessu ári. En innflutningsáætlunin sannar, að stefnan í þessu efni er: fiskiflotinn skal minnka. Hvað skal þá koma í staðinn fyrir fiskiskip, hvaða innflutning á að auka? Þess þarf ekki lengi að leita. Fólksbílainnflutning á að auka um 40%. Í fyrra voru fluttir inn rösklega 850 fólksbílar, nú eiga þeir að verða rúmlega 1.200. Sú stefna, sem fylgt hefur verið að undanförnu, að auka og bæta fiskiskipaflotann og kjör sjómanna, á nú greinilega að víkja, og þótt ekkert standi beinlínis um það í innflutningsáætluninni, getur það tæpast svifið fram hjá, svo að ekki verði eftir því tekið, að nákvæmlega samtímis ráðagerðunum um að láta bátaflotann rýrna er samið um að leyfa hinu erlenda hernámsliði að koma sér upp nýjum stöðvum einmitt í næsta nágrenni við aflasæl og uppvaxandi sjávarþorp vestur á Snæfellsnesi. Bílar hafa um langt skeið verið sá innflutningur, sem hæst aðflutningsgjöld og tolla hefur borið. Það var því auðvitað engin tilviljun, að einmitt á þeim skuli ráðgerður aukinn innflutningur. En af stjórnarvaldanna hálfu hefur ekki verið látið sitja við það eitt að auka innflutninginn, sem út af fyrir sig væri ekkert ámælisvert, ef gjaldeyrisástæður leyfðu. En af þeirra hálfu hefur einnig verið ráðgert að hækka aðflutningsgjöldin af bílunum, þannig að í stað þess, að bilar hafa hér að undanförnu verið seldir á svo sem sexföldu innkaupsverði nýir út úr umboðum, verða þeir framvegis væntanlega seldir á sjö- eða áttföldu innkaupsverði, ef fram gengur lagafrv. stjórnarinnar um þetta efni, sem nú er hér til afgreiðslu á Alþingi. Það er sem sagt eitt skrefið að því marki að sýna hallalausan ríkisbúskap á blaði, að efnt hefur verið til nýrra verðhækkana mitt í niðurfærslu verðlags og launa, eins og stefnan heitir, bæði á bílum og einnig á einkasöluvörum ríkisverzlana, áfengi og tóbaki. Upp úr þessu áætlar ríkisstj. samtals að hafa 50–60 millj. kr. Það er því með öllu rangt, sem stjórnarliðar fullyrða öðru hverju, að engar nýjar álögur hafi verið framkvæmdar. Þessar ráðstafanir, sem þá hafa verið gerðar, hossa þó ekki hærra í hítina en svo, að nálægt 200 millj. kr. af bagga þeim, sem stjórnin hefur bundið þjóðarbúskapnum, eru samt óleystar. Og hvernig er ætlunin að standa undir þeirri byrði? Nú vita það allir, sem fylgzt hafa með málum, að stjórnarvöldin gera enga raunhæfa tilraun til þess að láta tekjur yfirstandandi árs jafnast gjöldunum. Og þau hafa sýnt, að þau telja það engu máli skipta, þótt upp verði staðið frá skuldahaugum og galtómum hirzlum. En á pappírum sínum og plöggum leggja þau ofurkapp á að láta standa letrað, að gjöld og tekjur mætist. En einnig það hefði þeim orðið næsta erfitt, ef viðskilnaður fyrri stjórnar hefði verið slíkur sem sá næsti verður. Helming þeirrar upphæðar, sem þannig vantar, eftir að nefndar verðhækkanir hafa verið taldar til tekna, fá stjórnarvöldin að arfi frá fyrrv. ríkisstj. Tekjuafgangur ríkissjóðs á s.l. ári nam raunverulega um 70 millj. kr. auk óinnheimtra tollskulda. En af því að honum var að nokkru leyti varið til ýmiss konar lána fyrir s.l. áramót og einnig til þess að greiða upp eldra ríkislán, urðu þó ekki nema 25 millj. af honum eftir, sem hægt var að taka inn á tekjudálk fjárlaganna. Um 30 millj. kr. falla til í fjárlagatekjur með þeim hætti, að fyrri ríkisstj. lét lausar til Sogsvirkjunarinnar ýmsar efnivörur, án þess að tollur væri af þeim greiddur, og hafði þannig myndazt tollskuld, er ríkið átti hjá fyrirtæki þessu. Nú er á hinn bóginn ráðgert að innheimta skuld þessa í ár, og verkar skuldagreiðsla þessi því alveg á sama hátt og tekjuafgangurinn, enda raunverulega hluti af honum. Við áramótauppgjör ríkissjóðs kom í ljós, að ýmsir og flestir tekjustofnar ríkisins gáfu mun meiri tekjur, en ætlað hafði verið á fjárlagafrv., og þannig voru tekjur ríkisins þar vanreiknaðar um eitthvað yfir 50 millj. kr. að minnsta kosti. Með því að breyta áætlun þessari hóflega og hirða þá fjármuni, sem eftir lágu beinlínis í kassa eða í skuldakröfum á Sogsvirkjunina, þegar fyrri stjórn stóð upp, hafði núv. stjórn Sjálfstæðis- og Alþfl. borizt í hendur eins konar happdrættisvinningur eitthvað yfir 100 millj. kr. að upphæð og auðvitað sá langstærsti, sem um getur hér á landi fyrr og síðar. Þótt sögunni af því, hvernig íhaldsöflin, sem nú stjórna landinu, setja endanlega upp áætlanir sínar um fjármálastjórnina, sé hér ekki lokið, þá er þó engin leið að hlaupa svo hratt framhjá stóra happdrættisvinningnum, sem fjármálastjórn Eysteins Jónssonar færði íhaldinu upp í hendur, að þar sé ekki skoðuð nokkru nánar sú veila fyrri ríkisstj., sem ásamt íhaldssamvinnu Alþfl. í verkalýðshreyfingunni lagði framfarastefnu hennar því sári, að hún má sín nú ekki um skeið. Það var einn helzti ágreiningur Alþb. og Framsfl. í fyrri ríkisstj., að undir forustu fjmrh. og með stuðningi Alþfl. leitaðist Framsfl. jafnan við að hafa skattheimtu hins opinbera af þjóðinni hærri og meiri en Alþb. taldi nauðsyn á. Þetta varð t.d. opinbert ágreiningsefni þessara flokka á s.l. vetri, og reyndi Tíminn mjög að ófrægja Lúðvík Jósefsson með því, að hann teldi tekjuþörf bæði útflutningssjóðs og ríkissjóðs minni, en hún raunverulega væri, og bar þar raunar svo á milli, að þar sem Lúðvík taldi í milljónatugum, þar nefndi Eysteinn til hundruð milljóna. Þegar svo tekjuaukningin var ákveðin með lögum um útflutningssjóð á s.l. vori, voru báðir auðvitað óánægðir, Framsfl., sem taldi tekjurnar ekki mundu hrökkva, og Alþb., sem taldi hér oftekið. Reynslan hefur nú sýnt, hvað rétt var. Með ráðstöfunum, sem þó voru allar hóflegri, en ella hefði orðið fyrir andspyrnu Alþb., var dýrtíðin aukin meira, en þörf var á, því að útflutningssjóður stóð við allar sínar skuldbindingar og greiddi upp gömul vanskil, en um 100 millj. kr. flóðu út af kassanum hjá Eysteini og hafa nú hafnað sem happdrættisvinningur hjá leppstjórn íhaldsins. Fyrir alla þá menn í landinu, sem vilja, að rekin sé raunveruleg vinstrisinnuð stjórnarstefna, er hér fenginn dýrmætur, en einnig dýrkeyptur lærdómur. Þá er það ekki síður athyglisvert, einkum fyrir þá, sem treyst hafa á heiðarleik og einlægni Framsóknarforingjanna í vinstra samstarfi, að líta á það, hvernig stjórnarslitin fóru fram. Eysteinn Jónsson með 100 millj. kr. afganginn sinn gerði skilyrðislausa kröfu um, að verkalýðssamtökin samþykktu á sig kauplækkun til að vinna bug á þeirri dýrtíð, sem ekki hvað sízt hafði skapazt af óhóflega hárri skattheimtu. Um ráðstöfun á sjóði sínum var hann ekki til viðtals. Það var sem sagt ákveðið að slíta stjórnarsamstarfinu. Þingi verkalýðssamtakanna voru settir úrslitakostir, sem fyrir fram var þó vitað að þau mundu hafna. Slíkt var raunar aðeins að fullnægja formsatriði, sem skammsýnustu öflin í Framsfl. töldu sér henta á því augnabliki. Sú þröngsýni og sá einstrengingsháttur, sem þarna var að verki, er næsta torskilinn, þegar á það er litið, að allur þorri hinna almennu flokksmanna Framsfl. vildi víssulega og vill enn standa að heiðarlegu vinstra samstarfi um stjórn landsins. En hvort sem hið furðulega framferði flokksforingjanna með afgangssjóðinn og kauplækkunarkröfuna hefur á sínum tíma heldur verið hugsað sem tilraun til að halda hinu mjög riðandi Hræðslubandalagi Framsóknar og Alþfl. saman eða beinlínis með próventu hjá íhaldinu fyrir augum, skiptir raunar ekki lengur neinu máli, því að hvorugt hefur tekizt. Engum, sem vill Framsfl. vel, blandast nú hugur um það, að með stjórnarslitunum stigu flokksforingjarnir alvarlegt öfugspor. Ástæðan til þess liggur ekki alveg í augum uppi. Er trúlegt, að hún eigi rót sína í hinni ranglátu kjördæmaskipun og því kosningabraski, sem flokkurinn framkvæmdi í skjóli hennar 1956 með þeim árangri, að hann fékk 17 þm. út á tæp 13.000 atkv., þegar t.d. Alþb. fékk 8 þm. út á tæp 16.000 atkv. Það væri a.m.k. ekkert furðulegt, þótt ýmsar stærðir rugluðust fyrir þeim, sem temja sér að líta á þennan kosningaárangur sem hið eina sanna réttlæti, og víst er um það, að stærð og styrk verkalýðshreyfingarinnar hafa Framsóknarforingjarnir vanmetið illa á síðasta hausti. En þrátt fyrir þá sjóði, sem skildir voru eftir, þegar fyrri stjórn vék frá, og þrátt fyrir verulegar fjárhæðir í nýjum álögum var þó enn ófyllt í skarð aukinna útgjalda, svo að nam hálfu til heilu hundraði millj. kr. Í fjárl. var þetta fyllt að kalla með niðurfellingu ýmiss konar útgjalda ríkisins. Nú er það auðvitað allra góðra gjalda vert, að sýnd sé, þótt ekki væri nema dálítil viðleitni til sparnaðar í rekstri hins opinbera. Þá leið kusu hins vegar núverandi stjórnarflokkar ekki að fara. Á nokkrum liðum hefur þó verið lækkað framlag hins opinbera til verklegra framkvæmda, svo sem til skólabygginga, sjúkrahúsabygginga, til byggingar íbúða í því skyni að útrýma heilsuspillandi húsnæði, og á fleiri slíkum póstum hefur verið ráðgert að leggja fram nokkru minna fé, en lögboðið er að ríkið greiði. Þetta er auðvitað enginn raunverulegur sparnaður, því að eftir sem áður ber ríkinu skylda til að inna þessar greiðslur af hendi. Með því að áætla þessa liði lægra, en lög standa til er því einungis velt yfir á bæjar- og sveitarfélög, sem hafa slíkar framkvæmdir á döfinni, að standa undir fjáröflun til þeirra og taka á sig kostnað, sem af því leiðir, að ríkið skýtur skyldu sinni á frest. Hinn raunverulegi greiðslusparnaður í till. stjórnarinnar var sáralítill, máske þó einhvers staðar á öðrum milljónatugnum, og mun einkum segja til sín í holóttari þjóðvegum og minnkuðum flugvallarframkvæmdum og einnig með breyt. á raforkuframkvæmdunum, því að á þessum liðum er sparnaðurinn einna helzt ráðgerður. Till. Alþb. um sparnað á ríkisrekstrarliðum voru allar felldar. Þær voru t.d. um að sameina íslenzku sendiráðin á Norðurlöndum, um að láta nægja að hafa eitt sendiráð í París, en þar eru, svo sem kunnugt er, tvö íslenzk sendiráð nú, annað til að sinna venjulegum sendiráðsstörfum, en hitt til að sýna hernaðarbandalaginu NATO sóma og virðingu, samtímís því sem helztu forustuþjóðir þess ýmist beita okkur þjófnaði og ránskap í skjóli þess, að þær eiga vígdreka og fallbyssur, eða sitja hér í víghreiðrum sem ráðnir verndarar okkar og horfa á vígdrekana varna varðbátum okkar eðlilegrar löggæzlu við strendur landsins, samþykkir ræningjunum í einu og öllu. Þá var ekki heldur nálægt því komandi hjá stjórnarflokkunum, að sparaður yrði kostnaður við sendiráðið í Lundúnum, á meðan Bretar telja sér ekki fært að umgangast okkur eins og sjálfstæða þjóð. Sparnaðarandi stjórnarvaldanna var ekki heldur slíkur, að forsvarsmenn hennar treystust til þess að spara svo sem 5% af útgjöldum stjórnarráðsins, utanríkisþjónustunnar, dómgæzlunnar eða toll- og skattaskrifstofanna. Þeir felldu slíkar tillögur. Þeirra sparnaður var svo sem enginn í reynd, heldur aðeins tölur á blaði, að mestu samhengislausar við veruleikann og settar fram til þess eins að sýnast. Á fjárlagaafgreiðslunni er því raunverulega stórkostlegur halli, bæði vegna þess, að þessa árs tekjur eru þar ætlaðar miklum mun minni en útgjöldin, því að auðvitað eru hvorki tekjuafgangurinn frá 1958 né væntanlega innborgaðir tollar frá eldri tímum þessa árs tekjur, og eins vegna hins, að fyrirsjáanlega hljóta að hlaðast upp skuldahalar, bæði hjá ríkissjóði vegna vangreiddra ýmiss konar lögboðinna framlaga, t.d. til skólabygginga, einnig hjá útflutningssjóði, þannig að í sama horf sæki hjá honum og á fyrri valdatíð Sjálfstfl., þegar útvegsmenn og bændur fengu ekki lögmætt uppgjör fyrir framleiðsluvörur sínar, fyrr en mánuðum og árum síðar, en vera hefði átt, enda er þess þegar farið að gæta og vanskil útflutningssjóðs nema þegar um nokkrum tugum milljóna. Það væri blindur maður, sem sæi ekki, að nú hefur verið tekin upp stefna á gömlu íhaldshugsjónina, þessa sem flokkurinn kærir sig þó ekki um að verði sýnileg fyrr, en eftir kosningar. Nú er það í uppsiglingu, að kreppt sé að framleiðslunni með vanskilum hins opinbera og með því að varna henni eðlilegrar endurnýjunar á tækjum sínum og þó ekki siður með því að deyfa áhuga íslenzkra manna fyrir sjósókn með því að svíkja þá í samningum. Gleggsta og ótvíræðasta dæmið um það, hvert stefnir, er þó máske það, að af 98 millj. kr. erlendu lánsfé ríkisins, sem ráðgert er að endurlána til opinberra sjóða og framkvæmda á næstunni, er fiskveiðasjóði, einu stofnlánastarfsemi útvegsins, ekki ætlaður einn elnasti eyrir. Það á sem sagt ekki langt í land, eins og nú horfir, að leitt verði yfir okkur sams konar atvinnulegt ósjálfstæði og orðið var á hinum fyrrí valdadögum íhaldsins, þegar ekki mátti á milli sjá, hvorum við vorum háðari, Bandaríkjamönnum eða Færeyingum. Fjármálastefnan sjálf er heldur engin niðurfærslustefna, nema hún er óumdeilanlega kauplækkunarstefna. Hækkun fjárlaga úr 807 millj. í 1.033 millj. boðar vissulega enga niðurfærslu. Verðlag hefur yfirleitt ekki lækkað nema þá í beinu sambandi við kauplækkanir og niðurgreiðslur, og á mörgum sviðum hefur það beinlínis hækkað þrátt fyrir niðurgreiðslurnar og kaupránið. En það alvarlegasta er þó mitt í öllu þessu, að enn er safnað skuldahaugum, sem fyrr eða síðar verður að greiða upp með almannafé, þannig að enn er kallað á nýja kjaraskerðingu, sem auðvitað verður framkvæmd með þeirri gengisfellingu, sem að er stefnt af stjórnarvaldanna hálfu á komandi hausti, þegar hjá eru liðnar kosningar þær, sem Sjálfstfl. ætlar að leyna andliti sínu fram yfir, ef þau öfl ráða þá enn, sem nú stjórna. Af öllu þessu verður glöggt séð, að Sjálfstfl. hefur fulla ástæðu til þess að reyna að leyna áformum sínum og láta sem minnst á sér bera sem framkvæmdaaðila þessarar stefnu, þótt hann fagni því mjög að ráða. En hann getur hins vegar ekki, hvernig sem hann reynir, komizt hjá því að verða dreginn til ábyrgðar fyrir verk sín., til þess eru fingraför hans of ljós og greinileg, og í komandi kosningum hlýtur allur landslýður að gera þá spurningu upp við sig, hvort stefna íhaldsins sé þjóðholl. Er gengisfelling og aukin kjaraskerðing æskileg? Er þrengdur hagur framleiðslunnar lyftistöng fyrir íslenzkan þjóðarbúskap? Eru þjónustustörf hjá erlendu herliði æskilegur atvinnuvegur fyrir Íslendinga? Nei, vissulega ekki. Allt þetta brýtur í bága við velferð íslenzku þjóðarinnar. Öll meginstefna Sjálfstfl. í efnahagsmálum gerir það, og ekki hefur hún sízt verið óþjóðholl, stefna hans í okkar langstærsta efnahagsmáli, landhelgismálinu, þar sem þessi flokkur auðmannastéttarinnar reynir stöðugt að draga það mál inn á samningaumleitunargrundvöll hjá hernaðarbandalagi því, sem Sjálfstfl. á sínum tíma hafði forgöngu um að draga okkur inn í og þar sem greinilega eru allsráðandi þau öfl, sem okkur eru fjandsamlegust í þessu lífsnauðsynjamáli okkar. Raunar er það helzt á flokksforingjum íhaldsins að heyra, að þeir telji, að íslenzk ríkisstjórn eigi fyrst og fremst að vera nokkurn veginn ómenguð umboðsstjórn fyrir NATO og lítið annað. En góðu heilli hefur nú raunverulega komið í ljós, að við höfum náð svo stórum sigrum í landhelgismálinu, að ekkert nema hin herfilegustu þjóðsvik hérlendra manna getur forðað Bretum frá fullum ósigri í málinu, eins og nú er komið. Það liggur fyrir í skýrslum þeirra sjálfra, að afli sá, sem þeir hljóta nú á Íslandsmiðum, er aðeins lítið brot af því aflamagni, sem þeir áður tóku hér, því að auðvitað er ekki hægt að stunda fiskveiðar með þeim hætti, sem Bretar gera nú. Þannig er að vísu hægt að reka hernað, en ekki veiðar með árangri. Á hinn bóginn verður það tæpast talin tilviljun ein heldur, að bátafloti okkar hefur í heild skilað meira aflamagni á land á einni veríð, en nokkru sinni fyrr, þrátt fyrir það að næstum hálft vertíðartímabilið týndist í frátafir vegna óvenju þrálátra illviðra. Því ber að fagna, að Alþingi hefur nú samþ. einróma ályktun um að hvika hvergi frá 12 mílna fiskveiðilandhelginni, og vonandi reynast allir flokkar trúir þeirri samþykkt, einnig eftir kosningar, þótt fordæmi íhaldssinnuðu flokkanna og sósíaldemókrata frá Færeyjum sanni, að þeim flokkum auðnaðist ekki þar að standa við fyrri kosningalofoð sín, þegar þeir höfðu hlotið þingmeirihluta út á þau. Og vísasti vegurinn fyrir íslenzka kjósendur til að vera fullvissir um, að ekki verði upp á okkur svikin einhvers konar Færeyingalandhelgi eftir kosningar, er að sýna þeim flokkum, sem sótt hafa það að skjóta landhelgismálinu á vettvang til fjandmanna okkar, ekki allt of mikinn trúnað í komandi kosningum. Alþýðubandalagið lýsir yfir andstöðu sinni gegn núverandi stjórnarstefnu. Stefna Alþb. er framleiðslustefna, sú stefna, að vandamálum efnahagslífsins beri að mæta með því að gera allt, sem unnt er, til að auka framleiðslu okkar. Við Alþb.-menn neitum því, að undirrót vandamálanna sé fyrst og fremst of hátt kaupgjald við almenn störf. Og við teljum lögþvingaðar lækkanir frá hinu umsamda kaupi ekki rétta lausn á efnahagsvandamálum. Aukin framleiðsla er okkar leið til efnahagslegrar velmegunar. Þátttaka Alþb. í síðustu ríkisstj. miðaði að því að ná þessu marki, og í því efni náðist sannarlega mikill árangur, þótt á þeirri braut væri skemmra gengið á sumum sviðum en við hefðum kosið. Með þeirri stjórnarsamvinnu var atvinnuleysinu útrýmt af Íslandi. Með henni varð líka þeirri öfugþróun íhaldsstjórnartímabilsins, sem hrakti Íslendinga í land af fiskiflotanum, snúið við, þannig að nú er floti okkar aftur að langmestu leyti mannaður Íslendingum. Og fyrir atbeina Alþb. hefur nú verið framkvæmd sú landhelgisstækkun, sem gefur allri þjóðinni bjartari framtíðarvonir. Alþb. harmar það, að Alþfl. skyldi skorta svo einlægni og manndóm til að vinna að hagsmunamálum alþýðufólks, að hann hefur nú tekið upp íhaldssamvinnu gegn flestum sínum fyrri áhugamálum. Alþb. harmar það einnig, að skammsýni og röng fjármálastefna Framsfl. skyldi reynast svo ósveigjanleg, að hún hlaut tvímælalaust að greiða afturhaldsöflunum veginn til valda. En þótt nú sé hér rekin kauplækkunarstefna, sem grípur til verkamanna, sjómanna og bænda, þótt nú séu skornar hér niður verklegar framkvæmdir, þótt nú séu gefnar hér milljónagjafir af opinberu fé til stórgróðamanna og þótt nú sé hlaðið upp vanskilaskuldum, þá er þetta ekki stefna íslenzkrar alþýðu, þá er þetta ekki stefna hinnar framsæknu íslenzku þjóðar. Og það vita höfundar og eigendur stefnunnar og hafa því fulla ástæðu til þess að vilja sýnast annað, en þeir eru. Íslenzk alþýða býr yfir miklum þrótti. Hún veltir Grettistökum, hvar sem hún beitir samstilltu afli sínu. Afköst hennar í framleiðslu eru þau mestu, sem dæmi þekkjast um. Þess vegna blasir framtíðin við þjóðinni einnig nú, þótt svikráðir leppar auðmannastéttarinnar haldi sinni feigu hönd um stjórnvöl þjóðarskútunnar. Alþb. treystir því, að þrátt fyrir annríki vinnandi fólks gefi það sér tíma til að glöggva sig á því, hverjir vinni að þjóðmálum í þess hag og hverjir vinni gegn því, og láti þar engin dulargervi villa um fyrir sér. - Góða nótt.



Herra forseti. Ég mun að þessu sinni láta nægja að vísa til hinna mörgu, merku og margþættu till., sem síðasti landsfundur sjálfstæðismanna samþykkti, eins og þær liggja fyrir og hafa birzt almenningi í blöðum og í útvarpi. Þær sýna kosningastefnuskrá Sjálfstfl., og mun ég og aðrir ræða þær ýtarlega á næstunni í blöðum, útvarpi og á mannfundum. Eldhúsdagurinn er líka, svo sem flestir vita, fyrst og fremst dagur reikningsskila við valdhafana. Þegar núverandi hæstv. ríkisstj. var mynduð í desembermánuði s.l., gaf hún okkur sjálfstæðismönnum þrjú fyrirheit: 1) Að ríkisstj. mundi beita sér fyrir víssum aðgerðum, sem sérfræðingar í efnahagsmálum töldu að megnuðu að stöðva verðbólguskriðuna, þar til auðið yrði að freista þess að sameina þjóðina um varanlegri lausn þeirra miklu vandamála. 2) Að Alþfl. mundi flytja með Sjálfstfl. frv. um breytingu á kjördæmaskipuninni í höfuðefnum eins og það frv., sem nú hefur verið lögfest. 3) Að hvernig svo sem um það frv. færi, skyldi þing rofið og nýjar kosningar fara fram snemma á þessu sumri. Gegn þessu hét Sjálfstfl. því að freista þess til hins ýtrasta að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög með Alþfl. og að verja hæstv. ríkisstj. vantrausti, þar til búið væri að afgreiða fjárlög og útséð um örlög kjördæmabreytingarinnar. Hæstv. ríkisstj. hefur staðið við öll þessi fyrirheit. Við teljum þess vegna ástæðulaust að deila á hana. Við sjálfstæðismenn höfum einnig að okkar leyti efnt samkomulagið og ber því ekki lengur skylda til að verja stjórnina vantrausti. Við munum þó gera það, vegna þess að við erum andvígir stjórnarskiptum fyrir kosningar. Eftir kosningar munum við taka það mál til nýrrar athugunar. Rétt þykir mér að geta þess, að fjárlögin, sem Alþingi hefur nú samþykkt, eru þau hæstu, sem fram að þessu hafa þekkzt hér á landi. Er það í áframhaldi af stefnu undanfarinna ára undir forustu Eysteins Jónssonar. Hærri og hærri fjárlög, dýpra og dýpra í buddu skattþegnanna, fleiri og fleiri milljónatugi í heimildarlausar umframgreiðslur, þetta virðist hafa verið leiðarljós fjármálastjórnarinnar upp á síðkastið. Ég er ekki allsendis ánægður með þessi fjárlög. Vegna viðskilnaðar fyrrv. stjórnar við sjóði ríkisins annars vegar, en hins vegar viðleitni núverandi valdhafa til að forðast nýjar álögur, hefur tekjuáætlun fjárlaganna, ef til vill verið teygð fullhátt. Er það varhugavert, en þó miklu skárra, en að falsa hana algerlega vísvitandi, svo sem gert hefur verið undanfarin ár. Hefur það athæfi átt að heita búhyggindi, en verið undirrót siðspillandi óhófseyðslu og einræðis ríkisstjórnar og einkum þó fjmrh. yfir milljónatugum. Eru það víti til varnaðar, og verður Alþingi hér eftir raunverulega að afgreiða fjárlögin, en ekki að sitja krunkandi mánuðum saman yfir smámunum og láta svo allt enda í sem næst einræði fjmrh. bak við Alþingi. Læt ég svo útrætt um núverandi ríkisstjórn, enda aðrir, sem dóms bíða. Hinn mikli sökudólgur er fyrrv. ríkisstj. og allir þeir, sem ábyrgð bera á henni, að meðtöldum núverandi ráðherrum. Ákæruskjal mitt á hendur þeim er prentað í Mbl. 13. marz s.l. Það tók mig 21/2 klst. að flytja það á landsfundi sjálfstæðismanna og var þó aðeins stiklað á því stærsta. Það mun nú og birtast í landsfundarskýrslunni. Til þess vísa ég. En hér verð ég fáorður, enda naumur tími til umráða fyrir mig, m. a. vegna þess, að við sjálfstæðismenn viljum, að raddir sem flestra sjálfstæðismanna heyrist í þessum umr. Hv. þm. Str. (HermJ) tókst að sýna tvennt í sinni furðulegu ræðu hér í kvöld: Að hann er furðu gleyminn eða alveg úti á þekju í þjóðmálunum og að hann er óvenju spaugilegur karl. Eftir að hafa deilt hart og auðvitað án raka á okkur sjálfstæðismenn hugðist hann ganga frá mér sjálfum alveg dauðum með því að skýra frá því, að f ræðu hafi ég lýst yfir, að við sjálfstæðismenn mundum berjast fyrir okkur, fyrir flokk okkar og fyrir þjóðina. Þessi ummæli mín lýstu vel innræti mínu og flokksins, sagði Hermann Jónasson. Ég skal nú fræða Hermann Jónasson á því, að Einar Þveræingur notaði sömu vinnubrögð í frægri ræðu sinni, en þó kann ég skil á öðrum manni, sem Hermann Jónasson metur enn meir en Einar Þveræing, en hann heitir líka Hermann Jónasson. Þegar Hermann Jónasson var forsrh., stóð hann hér frammi fyrir þingheimi og hrópaði hástöfum: Heill forseta vorum og fósturjörð. Nú vita að sönnu allir, að Hermann Jónasson metur vel og elskar forseta Íslands. Þó þykir víst, að þessi mikli fósturlandsvinur elski ættjörðina enn meir. Hermanni Jónassyni hefur því orðið sama skyssan á og Einari Þveræingi og mér, að nefna síðast það, sem hann metur mest, - ef það er skyssa. Fjarstæðukenndust var þó árás Hermanns Jónassonar á okkur sjálfstæðismenn út af landhelgismálinu. Allir vita þó, að það erum við sjálfstæðismenn, sem frá öndverðu höfum haft alla forustu á hendi í þessu mikla máli. Hinir fyrstu og stærstu sigrar unnust fyrir okkar atbeina, og síðan höfum við alltaf fylgt málinu fram af ráðum og dáð. Mundi og betur komið, en raun ber vitni, ef okkar ráðum hefði verið fylgt. Karl Guðjónsson beindi einnig kaldyrðum til okkar sjálfstæðismanna út af þessu máli. Honum og flokksbræðrum hans er hentast að hafa hægt um sig, því að margir af þeim örðugleikum, sem við nú stríðum við, stafa einmitt af því, að þeir mátu ekkert minna að kveikja ófriðarbálið en að leysa landhelgismálið. Alveg af sömu hvötum spruttu árásirnar á Bjarna Benediktsson út af stjórn hans á varnarmálunum. Allir vita, að hann hefur í þeim efnum borið langt af öðrum, sem um þau mál hafa fjallað, að þeim annars ólöstuðum. Á þetta sama við um alla utanríkismálastjórn hans, því að það var einmitt hann, sem tókst með einurð og festu að skapa virðingu fyrir íslenzkum stjórnarvöldum út á við, en halda jafnframt vinfengi annarra þjóða. Hermann Jónasson sagði, að það hefði verið regla hjá okkur sjálfstæðismönnum að lofa miklu og vanefna allt. Ég vil nú upp á gamlan kunningsskap taka Hermann Jónasson á hné mér og bæta upp minnisleysi hans og gleymsku. Í marzmánuði 1956 mælti þjóðkunnur maður þessi víðfrægu orð: „Haldið hefur verið lengra og lengra inn í eyðimörk fjárhagslegs ósjálfstæðis.“ Man Hermann Jónasson, hver þetta var? Skömmu áður hafði hann og aðrir áhyggjufullir og einkum þó hræddir föðurlandsvinir myndað með sér fóstbræðralag, sem nefnt var Hræðslubandalagið. Í stefnuyfirlýsingu þess sagði m.a.: ,Nú verður að brjóta í blað í íslenzkum stjórnmálum. Ef ekki verður gripið fast í taumana, myndast algert öngþveiti í efnahags- og fjármálalífi þjóðarinnar.“ Og aðalblað bandalagsins sagði: „Niðurgreiðslurnar eru engin framtíðarlausn, heldur hættuleg svikaleið. Gegn þessum voða þarf þjóðin að rísa, áður en það er of seint.“ Var nú einskis látið ófreistað til þess, að takast mætti að „brjóta í blað“, og ekki skirrzt við að hagnýta veilur úreltrar og ranglátrar kjördæmaskipunar né heldur að rjúfa orð og eiða f þessu skyni, sbr. Hræðslubandalagið og samstarfið við kommúnistana. Hinn 24. júlí 1956 myndaði hinn áðurnefndi víðkunni maður ríkisstjórn og tilkynnti þjóðinni, að „stjórnin hefði verið stofnuð til samstarfs á grundvelli nýrrar stefnu“. Hét hann síðan að aflétta sköttum og hætta niðurgreiðslum og uppbótum, greiða skuldir og lægja verðbólguna. Jafnframt skyldu af þjóðinni þvegin óþrif erlends varnarliðs í landinu. Hefst nú löng saga vanefnda, niðurlægingar og vonbrigða. Hún er öllum kunn. Menn vita, að niðurgreiðslur og uppbætur fóru síhækkandi. Sköttum var ekki af létt, heldur á lagðir 1.090 millj. kr. nýir árlegir skattar auk stóreignaskatts, sem nemur 130 millj. kr. Verðbólgan hjaðnaði ekki, heldur óx hún um 241/2%. Erlendar skuldir lækkuðu ekki, heldur hækkuðu um 436 millj. kr. Og allt þetta skeði í augsýn hersins, því að hann fór ekki, heldur sat sem fastast eins og ormur á því erlenda gulli, sem hingað streymdi í beinu sambandi við áframhaldandi dvalarheimild hans á Íslandi. Sveið mörgum góðum Íslendingi sárast, að betlilánin voru órjúfanlega tengd rétti vinaþjóðar til að verja ættjörð okkar, ef nauður rekur til. Lá heiður Íslands eftir á þeim blóðvelli. Hermann Jónasson sannaði það áðan, að hann er stoltur af þessari þjóðarskömm. Rek ég þetta ekki frekar að sinni. Sögulokin þekkja menn. Hermann Jónasson féll í glímunni við verðbólguna. Hann taldi óþarft að ræða málið við Alþingi Íslendinga. Hann gafst upp. Hann lét nægja að tilkynna Alþingi hinn 4. des. s.l., að hann hefði beðizt lausnar, vegna þess að „ný verðbólgualda væri skollin yfir“ og að innan stjórnar hans væri „engin samstaða“, heldur hver höndin upp á mótí annarrí. Dánarvottorð líflæknis ríkisstjórnarinnar hljóðaði þannig: „Þjóðin er að ganga fram af brúninni.“ Það var undirritað af sérfræðingi ríkisstj. í efnahagsmálum, Jónasi Haralz ráðuneytisstjóra. Eftir dauðann iðraðist Hermann Jónasson og bað um þjóðstjórn, þ.e.a.s. að fá flokkinn, sem hann hafði talið allra meina bót að gera með öllu áhrifalausan, til þess að leggja á ráðin og bjarga þjóðarskútunni úr strandinu. Önnur bjargráð kom hann ekki auga á. Það var kannske von. Svona stóðu sakir, þegar flokksþing Framsfl. kom saman um miðjan marz s.l. Foringinn sagði hátt til lofts og vítt til veggja, en hjörðin kenndi andþrengsla. Menn minntust nú þess, að í upphafi vinstra tilhugalífsins var það æðsta markmiðið að hrekja stærsta flokk þjóðarinnar út í yztu myrkur stjórnmálalegs áhrifaleysis, eins og Hermann Jónasson hældist um af. Nú skyldi gera góða veizlu. Völd, bein og bitlingar. Allt var ein gleðivíma í vistarverum vinstrisinna. Heitust var þó ást ráðherranna til stólanna. Þeir hétu hver öðrum 20 ára samstarfi og samlífi í einingu og ást. En snögglega dró fyrir sólu, og fyrr en varði hrönnuðust skýjabólstrarnir um allan himin gleðinnar. Þjóðin hafði tekið í taumana. Við bæjar- og sveitarstjórnarkosningarnar í janúar 1958 var því yfir lýst af öllum, að þær snerust fyrst og fremst um traust eða vantraust á stjórn Hermanns Jónassonar. Þrír flokkar stóðu gegn einum. Þessi eini fékk þó traust meiri hl. þeirra 80% kjósenda, sem til var leitað, og þar af í sjálfum höfuðstaðnum hvorki meira né minna en 57% greiddra atkvæða. Þá fór að fara um vinstri mennina. Þeir urðu hræddir, fyrst hver við annan, en síðan hver við og um sjálfan sig. Allir hugsuðu um að koma sjálfum sér undan, forða sér, áður en skipið sykki. Eins og fyrr getur, komst sá síðasti í land 4. des. s.l. Þá hófst innbyrðisorrustan. Ekki aðeins var nú ástin kulnuð, heldur hafði og heiftareldurinn brennt hof Hræðslubandalagsins til ösku. Í stónni lá 20 ára valdadraumurinn. Framsókn rambaði á stokknum og tautaði: Þeim skal ég verst, sem ég unni mest, og beindi flestum eiturörvum sínum að Alþfl. Sannarlega máttu foringjar Alþfl. segja: „Önnur var ævin, er Gaukur bjó á Stöng.“ Blíðara var atlætið, meðan Hermann og Eysteinn sátu í stjórnarráðinu og héldu sig hafa lífstíðarábúð á Steinastöðum kratanna. Annað var á sömu bók lært. Ekkert varð úr 20 ára útlegð sjálfstæðismanna. Sumir segja jafnvel, að þeir ráði þó nokkru. Ekkert varð heldur úr einræði eyðimerkurleiðtogans. Sumir segja jafnvel, að hann sé yfirgefinn og áhrifalítill o.s.frv. Vissulega olli þetta öllum þeim miklum vonbrigðum, sem trúðu á vinstra samstarf eða óskuðu þess vegna beina og bitlinga. En nú var komið sem komið var. Það mun því ekki ofmælt, að forustumenn Framsfl. utan af landsbyggðinni komu kvíðnir til mótsins. En fæstir munu þó hafa gert sér fulla grein fyrir því, hversu hörmulega flokksforustan hafði haldið á málum og hversu herfilega hún hafði gloprað úr höndum sér og mölbrotið fjöregg flokksins. Sagt er, að mörgum hafi brugðið, er þeir horfðust í augu við grímulausan sannleikann. En í liðinu er margur röskur kappi, hertur í eldi áratuga þrotlausrar baráttu. Ekki að brotna, sögðu þeir. Við snúum vörn í sókn. Við drekkjum syndum og svikum foringjanna í Reykjavík í orðaflaumi um kjördæmamálið. Við teljum sveitunum trú um, að þær verði sviptar valdi sínu, og heitum þeim forustu um vandamál þeirra og hagsmuni og undir vígorðinu „verndum sveitirnar“ mörkum við fasta, ákveðna og óbifanlega stefnu í stærsta máli þjóðarinnar, kjördæmamálinu. Í það vígi skyldi nú liðinu stefnt. Þaðan skyldi varizt til hinztu stundar. Í nafni ástar til sveitanna skyldu gerðar útrásir, og stóra sigra átti jafnvel að vinna. Þeir, sem ætluðu að drepa sveitavaldið með 11 uppbótarþm., skyldu sjálfir drepnir. Þeir, sem ætluðu að éta upp ríkissjóðinn með því að fjölga þm. upp í 60, skyldu sjálfir étnir. Þeir, sem ætluðu að svíkja byggðavaldið með því að fjölga þm. Reykv., skyldu sjálfir svikarar o.s.frv. Stefnan var ein, óbrotin og hrein: Afnám allra uppbótarþingmanna. Enga þingmannafjölgun, ekki um svo mikið sem einn einasta. Enga fjölgun þm. í Reykjavík. Engar hlutfallskosningar. Og hjörðin hélt heim, uggandi að sönnu og raunamædd, en þó ekki svipt síðustu voninni. Sveitirnar skyldu þeir vernda, eða öllu heldur, sveitirnar skyldu vernda þá. Rétt er að skýra frá því, að þegar þessir loftkastalar voru byggðir, mun Reykjavíkurvald Framsfl. hafa treyst því, að kjördæmabreytingin næði ekki fram að ganga, enda haft til þess ærna ástæðu, sem ég ræði ekki að þessu sinni. En þrátt fyrir það var mikill uggur í flokksþingsmönnum Framsfl. og ekki að ástæðulausu. Nú leið og beið, þar til hinn 11. apríl, að um landið spurðust þau tíðindi, að formenn allra flokka Alþ., að Framsfl, undanskildum, hefðu sameiginlega flutt frv. um kjördæmabreytingu. Hvað var nú á seyði? Höfðu þá forustumenn framsóknarmanna enn reynzt falsspámenn? Mundi kannske kjördæmamálið ná fram að ganga eftir allt saman? Þannig spurðu margir, en engir ákafar en hinir nýheimkomnu flokksþingsmenn Framsóknar. Reykjavíkurforustan mun enn þótzt hafa örlög málsins í höndum sér og því talið sér fært að róa liðið. Bar nú ekkert til tíðinda fyrr en 14. apríl, að fram fóru útvarpsumræður frá Alþ. um kjördæmamálið. Forustumenn Framsóknar í strjálbýlinu biðu með mikilli eftirvæntingu boðskapar liðsodda þeirra í Reykjavík og þóttust þess vissir, að við hinir fengjum nú maklega hirtingu. Þetta fór nú nokkuð á annan veg, en það er önnur saga og kannske engin nýjung. Hin miklu tíðindi voru hinar óvæntu yfirlýsingar eins höfuðleiðtoga framsóknarmanna við þessar umr. Framsóknarmenn um land allt voru sem þrumu lostnir. Menn spurðu sjálfa sig: Heyri ég rétt? Var hugsanlegt, að hin fámenna framsóknarklíka í Reykjavík dirfðist að gera heyrinkunnugt, að hún ætlaði að þurrka gersamlega út glænýjar samþykktir flokksþingsins og það í sjálfu því máli, sem flokksþingið hafði ákveðið að reyna að láta kosningarnar snúast um? Voru þessir menn algerlega heillum horfnir? Fór þá allt saman: fyrirlitning þeirra fyrir öllu forustuliði flokksins úti á landsbyggðinni, óskammfeilni þeirra og fyrirhyggjuleysi? Um margt þetta og margt fleira spurðu menn. Þeir þurftu ekki lengi að bíða í óvissunni. Leiðtoginn lýsti yfir, að það væri allsendis ástæðulaust að halda fast við 52 þm. og þaðan af síður að afnema uppbótarþingsæti. Þvert á móti. Þm. ættu einmitt að vera 60 og uppbótarþm. ekki færri en 10. Reykjavík væri vel að því komin að fá 12 þm. í stað 8. Og hlutfallskosningar væru alls ekki forboðnar, heldur gætu þær einmitt verið ágætar, þó með fyrirvara, þ.e.a.s. þeim, að þær ættu aðeins að gilda þar, sem Framsfl. græddi á þeim; annars staðar væru þær sama og útrýming bændamenningarinnar á Íslandi. Við þetta vil ég bæta því, að á nærri hálfs fjórða áratugs þingmennskutíð minni hef ég aldrei heyrt jafnfjarstæðukenndan málflutning sem framsóknarmenn hafa nú haft í frammi í kjördæmamálinu. Hafa þeir sér til afsökunar, að í málinu verður engum vörnum við komið. Það er t.d. á einskis manns færi að verja þá óhæfu, að 15% kjósenda fái kosna 17 þm., þegar 42% fá aðeins 19, svo að aðeins eitt dæmi sé nefnt. Um rökin læt ég nægja eina einustu tilvitnun - í ritstjórnargrein Tímans, dags. 25. f.m. Hún er kjarni í málsvörn framsóknarmanna og táknræn fyrir allan þeirra málflutning. Þar segir, að höfuðtilgangur kjördæmabreytingarinnar sé að veikja Framsfl. Síðan heldur áfram: „Einnig það er örvona tilraun. Framsóknarflokkurinn mun síður en svo veikjast við þessar tiltektir. En dreifbýlið allt er verr farið en áður.“ Þessi örfáu orð úr Tímanum sýna prýðilega mynd af framsóknarmönnum um þessar mundir. Allir drættir eru skýrir. Tilgangur okkar með kjördæmabreytingunni er ekki réttlæti, heldur refsing. Hamfarir Framsóknar eru sízt vegna eigin hagsmuna, - það er nú eitthvað annað, - enda engin ástæða til, því að „Framsfl. mun síður en svo veikjast við þessar tiltektir“. Markið er hærra og göfugra, hugsjónin stærri og háleitari. Nú skal bitið í skjaldarrendurnar, því að „dreifbýlið allt, er verr farið en áður“. Langar skýringar eru óþarfar. Aðeins spyrja menn: Hvernig má það vera, ef „Framsfl. mun síður en svo veikjast“, þ.e.a.s. styrkjast, að þá skuli leiða af því, að „dreifbýlið allt er verr farið en áður“? Hvernig fær þetta staðizt, nema í því felist játning á, að ekkert samband sé á milli styrkleika Framsfl. og hagsmuna sveitanna? Annars er óþarft að fjölyrða um kjördæmamálíð. Því er lokið á þessu þingi. Það er fagnaðarefni, svo langt sem það nær. En aðalatriðið er, að sigur þess í kosningunum er fyrir fram tryggður. Það er vegna þess, að við, sem að málinu stöndum hér á Alþ., höfum sameinazt um það, þótt við að öðru leyti eigum litla samleið, eftir beinum og óvenju ótvíræðum fyrirmælum kjósenda okkar. Og það er þjóðin öll, sem ræður þessu mikla máli, en ekki eingöngu framsóknarmenn. Að lokum spyr ég: Hefur nokkru sinni nokkur flokkur nokkurs staðar leikið þjóð sína jafnilla á jafnstuttum tíma, jafnt inn á við sem út á við, elns og Framsfl. hefur gert undanfarin 21/2 ár með stjórnarforustu sinni? Allur þorri Íslendinga, þ. á m. margir framsóknarmenn, segir nei. Samt sem áður hefur þessum fámenna hópi forustumanna Framsfl. tekizt að leika flokk sinn enn verr. Allt er þetta rétt, sem ég hef nefnt, - en er það kannske eitthvert gleðiefni? Sannarlega ekki allt. Vissulega er hörmulegt, hvernig er búið að leggja margt í rúst og hversu örðugt þeim hefur verið gert, sem við eiga að taka. En fram úr því ræðst eins og öllu öðru, ef hvorki vantar vit né vilja. Miklu þyngra áfall er vansæmdin út á við og vantraustið á þjóð okkar, sem af atferli vinstriliða leiðir. Þann blett tekur tíma að afmá. En um það dugir ekki að fást. Fram úr því ræðst líka, ef þjóðin þekkir sinn vitjunartíma og felur þeim völdin, sem kunna að gæta sóma hennar með festu án stirfni, einurð án hroka. Við skulum ekki mikla fyrir okkur tjón okkar. Ýmislegt hefur unnizt. Þjóðin er nú reynslunni ríkari. Vinstri villan er dauð og verður ekki endurvakin, a.m.k. ekki á næstunni. Framsóknarguttinn hefur sett hæfilega niður, flestum til farsældar. Og hinu hróplega ranglæti kjördæmaskipunarinnar er nú loks verið að ryðja úr vegi, en það var undirrót mikillar spillingar. Með lögum skal land byggja. Undir forustu sjálfstæðismanna munu Íslendingar nú hefja nýja og öfluga sókn, ekki aðeins á hendur erlendum kúgurum, heldur og alhliða sókn til betri og fullkomnari hagnýtingar á auðlindum landsins, Íslendingum öllum til velfarnaðar og blessunar. - Góða nótt.

Sigurður ágústsson: Herra forseti. Góðir hlustendur. Nokkur undanfarin ár hafa farið fram samningar á vegum ríkisstj. annars vegar og fulltrúa sjómanna, útvegsmanna og vinnslustöðva hins vegar um verðlag á fiskafurðum til sjómanna og útflutningsbætur o.fl. til útvegsmanna og vinnslustöðva. 30. des. 1957 voru undirskrifaðir samningar milli þessara aðila, og töldu samningsaðilar, að þeir ættu að vera í gildi fyrir allt árið 1958, eins og venja hafði verið um sams konar samninga árin á undan. Reyndin varð þó önnur. Með löggjöfinni um útflutningssjóð, sem samþykkt var á Alþingi í maílok 1958, var samningnum frá 30. des. kollvarpað og ákveðin allt önnur og óheppilegri skipan á þessi mál, með þeim afleiðingum, að gjaldeyrisatvinnuvegir þjóðarinnar, landbúnaður og sjávarútvegur, voru skattlagðir með það miklum þunga, að slíks dæmi hafa ekki þekkzt áður. Með löggjöfinni var ákveðið að taka í útflutningssjóð 55% yfirfærslugjald á allar innfluttar nauðþurftir landbúnaðarins, svo sem tilbúinn áburð, fóðurbæti, jarðvinnslutæki o.fl., o.fl. Með þessu skattgjaldi hefur bændastéttinni verið gert svo erfitt með eðlilegan rekstur búa sinna, að tvísýnt er, á hvern hátt hún getur staðið undir því. Auk þess er hér um mikilvæga kjaraskerðingu að ræða, þar sem hækkunin á útflutningsbótum á afurðir landbúnaðarins, sem löggjöfin gerir ráð fyrir, hrekkur engan veginn til að standa straum af hinum gífurlegu álögum. Hafa þessar aðgerðir því óhjákvæmilega óheillavænleg eftirköst fyrir landbúnaðinn, og er enn ekki hægt að gera sér grein fyrir, hve alvarleg þau kunna að reynast. Rétt er að hafa í huga, að hér er um atvinnuveg að ræða, sem öll þjóðin hefur brýna þörf fyrir að sé rekinn með eðlilegum hætti, og ber margt til. Íslendingum er það höfuðnauðsyn, að atvinnulíf þjóðarinnar sé sem fjölþættast, og á það einnig við um landbúnaðinn. Landbúnaðurinn veitir þéttbýlinu mikilvæga þjónustu við að sjá því fyrir kjöt- og mjólkurafurðum. Er þá ótalið hið mikla menningargildi landbúnaðarins í íslenzku þjóðlífi að fornu og nýju. Ég lagði fsp. fyrir hv. fyrrv. fjmrh., Eystein Jónsson, er frv. um útflutningssjóð var til umr. í hv. Nd. í maí 1958, hvort bændastéttinni yrðu bættar á annan hátt en frv. gerði ráð fyrir þær óeðlilegu kvaðir, sem á hana væru lagðar, ef frv. yrði lögfest. Ráðh. leiddi hjá sér að svara fsp. Fyrir aðgerðir þm. Sjálfstfl. hefur lagfæring fengizt á verðlagi innflutts áburðar á þessu ári. Samþykkt var í sambandi við afgreiðslu fjárl. að greiða niður innfluttan áburð, þannig að verðhækkun á honum verði ekki önnur eða meiri, en orðið hefur á innlendum áburði. Að sjálfsögðu er þetta nokkur bót, en nær þó skammt, þegar yfirfærslugjöldin liggja á öðrum nauðþurftum bænda með jafnmiklum þunga og raun ber vitni. Þegar gengið var frá löggjöfinni um útflutningssjóð í maílok 1958, mátti heita, að stjórnarliðið væri búið að missa trúna á bjargráðin, enda lýst yfir af hæstv. ríkisstj., að þetta væru aðeins ráðstafanir eða bjargráð fram á haustið og þá yrði löggjöfin að endurskoðast á ný. Það voru ekki aðeins hv. alþm. Sjálfstfl., sem mótmæltu lögfestingu frv. um útflutningssjóð og lýstu hinum óhollu áhrifum löggjafarinnar á eðlilegan rekstur atvinnuveganna, heldur voru það einnig hv. stuðningsmenn vinstri stjórnarinnar, sem vöruðu við lögfestingu þess. Það voru þeir hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, og hv. 4. þm. Reykv., Eggert Þorsteinsson, sem töluðu allir á móti frv. og greiddu atkv. gegn samþykkt þess. Undirstaðan að hinni öru efnahagsþróun hér á landi á undanförnum áratugum er beint eða óbeint fengin fyrir verðmæti þess afla, sem hin óvenju dugmikla og harðgerða sjómannastétt okkar hefur sótt í greipar Ægis. Ekki er deilt á mikilhæfi annarra þjóðfélagsstétta, þótt þetta sé viðurkennt. Íslendingar þurfa að vera einhuga um þá nauðsyn að efla og stækka fiskiskipaflotann, svo að hann geti gegnt því mikilvæga hlutverki að sjá þjóðarbúinu fyrir síauknum gjaldeyristekjum, sem brýn þörf er fyrir, til þess að þjóðin megi halda í horfinu með menningarlega og efnahagslega þróun. Tel ég hyggilegt í þessum efnum, að gerðar séu ýtarlegar till. fyrir atbeina ríkisvaldsins og með aðstoð Fiskifélags Íslands og Landssambands íslenzkra útvegsmanna um aukningu fiskiskipaflotans, bæði hvað viðkemur smíði togara og fiskibáta. Það verður að viðurkennast, að nokkuð hafa aðgerðir í þessum efnum verið fálmkenndar og ekki framkvæmdar með þeirri festu og hyggindum, sem æskilegt hefði verið, þegar um jafnþýðingarmiklar ráðstafanir hefur verið að ræða. Það er álit mitt, að við Íslendingar eigum að endurnýja flotann með vissri tölu togara og fiskibáta árlega, en ekki með mörgum tugum á einum eða tveimur árum, eins og stundum hefur átt sér stað. Þessi aðferð, sem ég bendi hér á, mun reynast farsælust fyrir þjóðarbúið, þegar til lengdar lætur. Eins og það er áríðandi fyrir þjóðarheildina að beina hugum ungra manna að sjómannsstarfinu og gagnsemi þess fyrir afkomu þjóðarinnar, eru bætt skilyrði í landi fyrir sjávarútveginn og þá sérstaklega í sambandi við hafnarframkvæmdir mjög aðkallandi. Horfir til mikilla vandræða í mörgum verstöðvum hvað þetta snertir. Hafa alþm. Sjálfstfl. beitt áhrifum sínum á Alþingi til framdráttar þessum málefnum sjávarútvegsins. Á síðasta þingi var samþykkt till. til þál. um framkvæmdaáætlun um hafnargerðir og endurskoðun hafnarlaga, sem við þrír þm. Sjálfstfl. fluttum. Þar segir, að Alþingi álykti að fela ríkisstj. að láta í samráði við vitamálastjóra gera 10 ára áætlun um nauðsynlegustu hafnarframkvæmdir í landinu og sé fyrst og fremst við það miðað, að framkvæmdirnar geti stuðlað að öruggri og aukinni útflutningsframleiðslu. Einnig verði endurskoðuð gildandi lagaákvæði um skiptingu kostnaðar við hafnargerðir milli ríkis og sveitarfélaga svo og ákvæði um landshafnir. Vitamálastjóri vinnur nú að þessum áætlunum, og munu þær bráðlega liggja fyrir hjá hæstv. ríkisstjórn. Á þessu þingi höfum við nokkrir þm. Sjálfstfl. flutt till. til þál. um áskorun til hæstv. ríkisstj. um að beita sér fyrir því, að tekið verði allt að 60 millj. kr. lán utanlands eða innan til meiri háttar hafnarframkvæmda. Hæstv. ríkisstj. mun hafa í huga að láta nokkurn hluta þess láns, sem nú er fyrirhugað að taka erlendis, ganga til hafnarframkvæmda. Þrír alþm. Sjálfstfl. fluttu á síðasta þingi og aftur á þessu þingi frv. til laga um breyt. á tekjuskattslöggjöfinni. Breyt. er í því fólgin, að skipverjar, sem lögskráðir eru á íslenzk fiskiskip, þar með talin sel- og hvalveiðiskip, skuli undanþegnir greiðslu á tekjuskatti. Þetta hefur ekki náð fram enn sem komið er. Nokkra tilslökun hafa sjómenn fengið um greiðslu tekjuskatts, sem nemur aðeins litlum hluta þeirra skattfríðinda, sem frv. okkar þm. Sjálfstfl. kveður á um. Innan skamms gengur þjóðin til kosninga til að velja sér fulltrúa til Alþingis fyrir næsta kjörtímabil. Hv. framsóknarmenn telja, að kosið verði aðeins um kjördæmamálið eða þær breyt. á kjördæmaskipuninni, sem hlotið hafa samþykki hins háa Alþingis. Að sjálfsögðu verður breyt. á kjördæmaskipuninni mikið rædd á fundum og meðal manna. En ekki kemst Framsfl. hjá því að standa þjóðinni reikningsskil á starfi vinstri stjórnarinnar, sem hann bar vissulega mesta ábyrgð á og veitti forustu. Þau reikningsskil tel ég að verði mál málanna í þeirri kosningahríð, sem nú er fram undan. Mjög halda framsóknarmenn því á loft, að með kjördæmabreytingunni sé verið að skerða vald strjálbýlisins til áhrifa um stjórnarfar og efnahagsmál á Alþingi. Þessari sömu skoðun héldu framsóknarmenn fram, er kjördæmaskipuninni var breytt 1942 og teknar voru upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum. Öllum er það ljóst nú, einnig framsóknarmönnum, að sú breyting hefur fært tvímenningskjördæmunum eða a.m.k. þeim, sem hafa þm. frá tveimur stjórnmálaflokkum, meiri og örari framkvæmdir frá hendi hins opinbera, en áður þekktust, á meðan tveir þm. frá sama stjórnmálaflokki áttu sæti á Alþ. fyrir kjördæmið. Hrakspár Framsfl. við kosningarnar 1942 reyndust markleysa, og eins mun sýna sig, er stundir líða, að allur sá áróður, sem Framsfl. hefur nú í frammi gegn réttlátri breytingu á kjördæmaskipuninni, mun verða honum til falls. Öllum má vera ljóst, að það, sem Framsfl. berst fyrir nú, er af sama toga spunnið og í kosningunum 1942: að halda órétti sínum til áhrifa á eðlilega og réttláta skipun Alþingis í skjóli úreltrar og ranglátrar kjördæmaskipunar. Framsóknarmenn telja, að verið sé að minnka áhrifavald strjálbýlisins með stækkun kjördæmanna. Það munu tímarnir sanna, að þetta er röng ályktun. Réttlát kjördæmaskipun er hyrningarsteinn lýðræðisins. Og sú breyting á kjördæmaskipuninni, sem hefur verið samþykkt á hv. Alþingi, mun ábyggilega efla samhug og nauðsynlegt samstarf í strjálbýlinu, sem aldrei hefur verið meiri þörf á en nú. Sameinaðir stöndum vér, sundraðir föllum vér. Það er óbilandi trú mín, að þessi breyting á kjördæmaskipuninni muni leiða af sér nauðsynlegt samstarf þm. úr fleiri stjórnmálaflokkum í sama kjördæmi framfaramálum héraðanna til eflingar og frama. Einangrun sú, sem einmenningskjördæmin hafa í mörgum tilfellum átt við að stríða, og í kjölfar þeirrar einangrunar erfið aðstaða þm. að koma á framfæri nauðsynjamálum kjördæmisins líður nú undir lok með stækkun kjördæmanna. Þetta munu tímarnir eiga eftir að leiða í ljós að sé það sanna og rétta í kjördæmamálinu. Þrátt fyrir erfiðleika og margs konar vandræði, sem vinstri stjórnin leiddi yfir þjóðina á þeim rúmum tveim árum, sem hún sat að völdum, er það óbilandi trú mín, að Íslendingar hafi meiri og betri möguleika, en flestar aðrar þjóðir til að afla þjóðinni farsældar bæði á sviði menningar og efnahags. Gott og heilbrigt stjórnarfar er að sjálfsögðu skilyrði fyrir því, að þetta megi takast. Það er á valdi kjósendanna í sveit og við sjó að ákveða, hvort annað vandræðatímabil nýrrar vinstri stjórnar á að hefjast eða tímabil grósku í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar undir stjórn Sjálfstæðisflokksins. - Lifið heil.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég vil byrja á því, að spyrja hæstv. fjmrh., hvernig hann ætlar að fara að, þegar hann er búinn að eyða tekjuafgangnum frá s.l. ári. Ætli hann eða eftirmaður hans þurfi þá ekki að fara að afla nýrra tekna? Hæstv. ráðh. sagði, að í fjárlagafrv. hefði verið gert ráð fyrir vísitölunni 183 stig og þess vegna kæmi prósentlækkunin ekki til greina, þar sem nú væri vísitalan orðin 175 stig. En hér er því við að bæta, að grunnkaupið hefur hækkað, síðan fjárlagafrv. var samið, svo að kaupgjaldið í landinu er hærra nú en þá. Hæstv. ráðherra sagði, að við framsóknarmenn hefðum ekki fylgt sparnaðartill. ríkisstjórnarliðsins. Hvernig áttum við að fylgja sparnaðartill., sem voru ekki bornar fram? Það komu engar sparnaðartill. fram frá stjórnarliðinu. Um ábyrgðarleysi mun ég ræða betur síðar. Hv. 2. landsk. þm., Karl Guðjónsson, var að tala um greiðsluafganginn s.l. ár og sagði, að ástæðan til stjórnarslitanna í fyrra hefði verið sú, að ríkisafkoman hefði verið góð, en Framsfl. hefði ekki viljað viðurkenna það. Það var einhver talnaruglingur í kollinum á hv. þm., þótt hann ætlaði það frekar öðrum, þegar hann var að ræða hér um greiðsluafganginn áðan. Hann er, eins og fram hefur verið tekið, 26 millj. nettó. En það sýnir bezt málflutning þessara manna, að næstur á eftir þessum þm. kom hv. þm. G-K., Ólafur Thors, og sagði: Það, sem er að, það er viðskilnaður fyrrv. ríkisstj. Ekki bar nú þessu saman. Annars var aðeins eitt merkilegt í ræðu hv. þm. G-K., og það var það, að hann sagði, að ríkisstj. hefði staðið við allt, sem hún hefði lofað Sjálfstfl., svo að þar með er það staðfest, að þeir bera í einu og öllu ábyrgð á efnahagsmálum og fjárlagaafgreiðslu ríkisstj. út af því, sem hv. þm. Snæf., Sigurður Ágústsson, var hér að tala um áðan, vil ég segja það, - hv. þm. var að ráðast á útflutningssjóðslögin: Er hann búinn að gleyma því, þessi hv. þm., að Sjálfstfl. sagði, þegar hann ætlaði að fara að mynda ríkisstj. s.l. haust, að það, sem þyrfti að gera, væri að koma kaupgjaldinu niður á þann grundvöll, sem útflutningslögin hefðu gert ráð fyrir, þá væri vel fyrir efnahagsmálunum séð? En af hverju afnema sjálfstæðismenn ekki yfirfærslugjald af rekstrarvörum landbúnaðarins, fyrst það er þeim svona mikið kappsmál? Þeir eiga ekki að vera með þetta gugt, eins og með niðurgreiðslu á áburðinum; þeir eiga að gera þetta dálítið myndarlega og afnema yfirfærslugjaldið. Og eftir hverju eru þeir þm. Snæf. og aðrir sjálfstæðismenn að bíða með að afnema tekjuskattinn á sjómönnum? Nú geta þeir ráðið þessu. Alþfl. vill afnema tekjuskatt að öllu leyti. Hvað er það, sem tefur þessa hv. þm.? Það væri gott fyrir hv. þm. Snæf. að athuga það. Eins og kunnugt er, hafði Sjálfstfl. forustuna um kauphækkanir í tíð vinstri stjórnarinnar. Hann gekk þar jafnvel svo langt að bjóða þær fram, ef annað brást, eins og gert var í Iðju. Hins vegar hafði Sjálfstfl. aldrei hugsað sér það sem kjarabætur handa verkafólki, heldur sem tæki í sinni valdabaráttu. Það var því eðlilegt, að hann kvæði upp úr með það eftir fall vinstri stjórnarinnar, að nú skyldu þær innheimtar aftur, eins og hann gerði í till. frá 19. des. s.l. Það kom sér vel fyrir Sjálfstfl. að geta fengið Alþfl. til að innheimta kauphækkunarreikninginn, svo sem gert var með lögunum um lækkun verðlags og launa, ekki sízt þar sem innheimtulaunin áttu ekki að vera önnur, en smágreiði eða að leyfa fjórum Alþfl.-mönnum að sitja í ráðherrastólum stutta stund. Síðan hefur þeim sjálfstæðismönnum að vísu orðið það ljóst, að verkefnið var ekki svo auðvelt sem þeir hugðu, því að þegar betur var að gáð, kom í ljós, að verðbólgan, sem Sjálfstfl. hafði dyggilega magnað í tíð vinstri stjórnarinnar, reyndist þeim félögum erfiðari, en ráð var fyrir gert. Samkvæmt samningum þeim, sem ríkisstj. gerði við útvegsmenn, hækkuðu útflutningsbætur um 82 millj. kr. Þó er enn ósamið við síldarútveginn. Ekki voru þar með allar þrautir leystar. Jafnhliða þessum samningum hóf ríkisstj. niðurgreiðslur á vöruverði á innlendum markaði. Þær kosta um 117 millj. kr. Þegar hér var komið, var fjárþörfin, sem ríkisstj. var búin að stofna til, orðin 199 millj. kr. Niðurgreiðslur á vöruverði í stórum stíl eru varhugaverð leið. Hér hefur verið gengið of langt á þeirri braut. Niðurgreiðslur leyna verðbólgu, en eyða henni ekki. Það út af fyrir sig deyfir áhuga almennings fyrir baráttu gegn henni. Það er mikil hætta í því fólgin fyrir framleiðendur, þegar vörur eru seldar neytendum fyrir mun lægra verð, en raunverulegt verð þeirra er. Út yfir tekur þó, þegar framleiðendur verða sjálfir að neyta framleiðslu sinnar fyrir hærra verð, en aðrir neytendur, eins og nú á sér stað, þar sem dilkakjöt í heilum skrokkum kostar kr. 17.80 kg, en skráð framleiðsluverð er kr. 21.34, mjólkurlítrinn er seldur á kr. 2.95, en skráð framleiðsluverð er kr. 3.79. Þegar niðurgreiðslurnar eru orðnar mikill hluti af verði vörunnar, er hættan mikil fyrir framleiðendur, ef ekki er séð fyrir tekjum til að inna greiðslurnar af hendi. Ofan á þetta bætist, að ausa verður í niðurgreiðsluhítina þrotlaust, án þess að nokkuð sjáist eftir. Nú er svo komið, að yfir 250 millj. kr. er varið í þessu skyni, og hefur upphæðin nærri tvöfaldazt í tíð núverandi ríkisstj. Sjúkrasamlagsgjöld eru greidd niður í 1.4 vísitölustig. Það kostarríkissjóð 15.8 millj. að greiða þau niður í 10 mánuði. Það er álíka fjárhæð og varið er til nýrra þjóðvega, ef frá eru teknir millihéraðavegir. Þessi upphæð sparar einstaklingnum þó ekki nema 13 kr. á mánuði eða 130 kr. á þessu ári. Hvaða vit er í slíkri ráðstöfun? Niðurgreiðslur á nýjum fiski hafa verið auknar um rúmlega 1 vísitölustig, það kostar 6.3 millj. Það er álíka fjárhæð og varið er til að byggja ríkisspítalana, fávitahæli og heilbrigðisstofnanir í Reykjavík samkvæmt fjárlögunum nú. Og niðurgreiðslur á kartöflum eru 17 millj. kr. eða 2.7 millj. kr. hærri upphæð, en framlag til raforkumála á fjárlögunum. Núverandi ríkisstj. hefur hækkað framlag til niðurgreiðslna um álíka háa fjárhæð og á fjárlögum er varið til byggingar nýrra þjóðvega, brúa, hafna, skóla og allra verklegra framkvæmda á 20. gr. fjárlaga, þar með talið atvinnuaukningarfé. Það er ljóst af því, sem ég hef hér sagt, að ekki tekur langan tíma að þurrka út af fjárlögunum fé til framkvæmda, ef áfram verður haldíð á þeirri braut, sem stjórnarliðar eru nú byrjaðir að fara: að henda framkvæmdafé í verðbólguginið, sem hefur svo ekki frekari áhrif á stöðvun dýrtíðar, en deyfilyf á skæðan sjúkdóm. En hefur ekki ríkisstj. og stuðningslið hennar lækkað vöruverð í landinu með þessum og öðrum ráðstöfunum, kann einhver að spyrja? Athugum það nokkru nánar. Hinn 18. marz s.l. heyrðu vegfarendur á götum Reykjavíkur, að blaðsölumenn hrópuðu hástöfum: „Vísir með nýjustu fréttum. Ólafur Thors segir þjóðinni sannleikann.“ Þá hafa menn það, - þetta gat hann líka. En það kom ekki fram í ræðu hv. þm., Ólafs Thors, hér áðan, að hann segði þjóðinni sannleikann. Stórfrétt var þetta talin í blaði Sjálfstfl., Vísi, að formaðurinn hefði nú sagt þjóðinni satt. En hvað sagði svo Ólafur Thors, þegar hann sagði þjóðinni satt? Hann sagði þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Allar aðalverðlækkanirnar stafa af því, aðríkissjóður greiðir verðið niður. Þær niðurgreiðslur kosta um 100 millj. kr. Allt það fé á fólkið sjálft eftir að greiða ýmist með nýjum sköttum eða minnkandi framkvæmdum hins opinbera í þágu almennings.“ Þetta sagði hv. þm. Ólafur Thors um framkvæmdir hæstv. ríkisstj. og Sjálfstfl. í efnahagsmálum, þegar hann sagði þjóðinni satt. Svo leyfir hæstv. ríkisstjórn og stuðningslið hennar sér að smjatta á því, að verðbólgan hafi verið stöðvuð, þegar slíkum skottulækningum er beitt og ekki einu sinni séð fyrir tekjum til að standa straum af þeim aðgerðum, sem þeir sjálfir hafa ákveðið. Afgreiðslu fjárlaga var að þessu sinni veitt sérstök athygli. Ástæðan til þess var sú, að nú um nærri áratug hefur Eysteinn Jónsson gegnt störfum fjmrh. og markað stefnu um fjármálastjórn ríkisins. Á þessu tímabili hafa skuldir ríkisins lækkað, en framlög til atvinnu-, félags-, heilbrigðis- og menningarmála stórkostlega aukizt, beinir skattar lækkað, greiðsluafgangi ríkissjóðs verið varið til uppbyggingar í landinu. Fyrirhyggja og framsýni hefur ríkt í meðferð ríkisfjár. Þegar frv. til fjárlaga fyrir 1959 var til 1. umr. hér á hæstv. Alþingi, sagði núverandi hæstv. forsrh., þegar hann ræddi um hækkun fjárlaga: „Þessi þróun er uggvænleg og stefnir greinilega í fullkomið óefni.“ Fjárlög þau, sem ríkisstj. Emils Jónssonar og Sjálfstfl. afgreiddi nú fyrir nokkrum dögum, eru þó þau hæstu, sem nokkru sinni hafa verið afgreidd hér á hæstv. Alþ., nema meira en 1 milljarði, en framlög til verklegra framkvæmda eru þó lækkuð yfir 20 millj. Svona tókst nú til um þetta atriði, að í fullkomið óefni stefnir að dómi hæstv. forsrh. sjálfs. Hvað er svo um fjárlagaafgreiðsluna að segja hjá þessu nýja forustuliði fjármálanna, Sjálfstfl. og Alþfl.? Tekjuáætlunin hefur verið hækkuð um 68 millj. kr., og t.d. er tekju- og eignarskattur hækkaður um 16 millj. frá því, sem hann reyndist s.l. ár. Verðtollur er hækkaður um 44 millj. frá reynslu s.l. árs, svo að dæmi séu nefnd. Á hverju byggist svo þessi hækkun á tekjuáætluninni? Hún byggist fyrst og fremst á óskhyggju, en í öðru lagi á því, að stjórnarliðið hefur gert nýja áætlun um greiðslujöfnuð og innflutning á árinu 1959, eins og hæstv. fjmrh. sagði frá hér áðan. Um þá áætlun segir svo í grg., er henni fylgir, með leyfi hæstv. forseta: „Stefna þessar áætlanir m.a. að því að tryggja nógu mikinn innflutning hágjaldavöru á árinu 1959.“ Menn taki eftir: að tryggja nógu mikinn innflutning hágjaldavöru á árinu 1959, - og til viðbótar síðar: „Enginn möguleiki hefur verið til þess, að tekjur mættu gjöldum, nema innflutningur hátollavara væri svo hár.“ Sjá hér allir, hvert stefnir, þegar innflutningur á brýnustu neyzluvörum og rekstrarvörum er minnkaður og þó sérstaklega á fjárfestingarvörum, úr honum er dregið yfir 20%. Hins vegar er hátollavöruinnflutningur aukinn um 30 millj. kr. Hér er hvort tveggja til að dreifa, að stefnt er í algera ófæru að ætla sér að byggja afkomu ríkissjóðs og atvinnuveganna á stórfelldum innflutningi hátollavara, einmitt þeim vörum, sem við getum helzt verið án. Á hitt er svo að benda, að verð á hátollavörum er orðið svo hátt, að takmörk eru fyrir því, hvað hægt er að selja af þeim. Í innflutningsáætluninni er gert ráð fyrir meiri notkun erlends lánsfjár, en nokkru sinni fyrr. Það væri hollt fyrir Sjálfstfl.-menn að lesa sin eigin skrif um lánsfjármálin í sambandi við þessa ákvörðun. Við Framsfl: menn í fjvn. bentum á það í nál. okkar, að með öllu væri vonlaust, að tekjuáætlun fjárlaga gæti staðizt. Stjórnarliðið hefur ákveðið að hækka leyfisgjald af bifreiðum úr 160% í 300%. Álögur á bifreiðar eru þó orðnar svo háar, að óhugsandi er að halda lengra á þeirri braut, nema gera þá almennum borgara ókleift að eignast slíkt þarfatæki sem bifreiðin þó er, þar sem allt verðlag á bifreiðum í landinu hækkar við þessa ráðstöfun. Þá fer hér sem fyrr, að svo langt er gengið í áætlun tekna, að óhugsandi er, að það fái staðizt. Tvær atvinnustéttir verða sérstaklega hart úti við þessar ráðstafanir. Það eru atvinnubifreiðarstjórar, sem verða að bera nýjan skatt, eða verðlag á akstri hækkar og veldur öðrum verðhækkunum í landinu. Flugmenn og farmenn hafa samkv. sínum vinnusamningum rétt á frjálsum gjaldeyri og eiga að fá að nota hann eftir almennri reglu, en ekki eins og um væri að ræða hálfgert sektarfé, eins og hér er stefnt að. Áfram varð stjórnarliðið að halda í leit sinni að fjármunum til að ausa í niðurgreiðsluhítina. Nú varð fyrir þeim greiðsluafgangur ríkissjóðs frá s.l. ári. Eins og ég hef þegar tekið fram, hefur greiðsluafgangur ríkissjóðs síðustu ár verið notaður til uppbyggingar í landinu. Við Framsfl.-menn lögðum til, að helmingnum af honum á s.l. ári yrði varið á sama hátt, þannig að byggingarsjóður ríkisins fengi 15 millj. kr., byggingarsjóður Búnaðarbankans 5 millj. og veðdeild Búnaðarbankans 5 millj. Allir þessir sjóðir höfðu mikla þörf fyrir þetta fjármagn og miklu meira þó. Hús standa hálfsmiðuð, og eigendur þeirra geta ekki rönd við reist vegna fjárskorts. Sjálfstfl. gerði miklar kröfur til aukins fjármagns til húsnæðisbygginga, meðan vinstri stj. sat. Þá var þó unnið að lausn þessa máls og byggingarsjóði ríkisins fengnir tekjustofnar. Nú fellir stjórnarliðið þessar till. okkar Framsfl.-manna. Framlagið, sem við fórum fram á í byggingarsjóð ríkisins, nægir þó ekki til þess að greiða niður 1,4 vísitölustig í sjúkrasamlagsgjöldum í 10 mánuði. Ég spyr ykkur, áheyrendur góðir: Hvort teljið þið hyggilegra að lána fé til að koma áfram íbúðabyggingum eða losna við að greiða 130 kr. í sjúkrasamlagsgjöld, eins og stjórnarliðið ætlar ykkur? Ég efast ekki um svar ykkar. En svar ykkar hefur ekki gildi, nema þið fordæmið slíka stefnu með atkvæði ykkar á kjördegi. Fleira þurfti að koma til, þessi fyrningastabbi nægði þeim ekki. Óinnheimtir voru tollar á Sogsvirkjuninni, og gert er ráð fyrir að selja skuldabréf til að greiða þessa tolla. Þeir nema 30 millj, kr., og þeim er líka ætlað að lenda í gin verðbólgunnar. Allt er þó enn óvíst um sölu bréfanna, en á tekjuáætlun eru þeir samt teknir. Ég hef nú með nokkrum orðum lýst tekjuáætlun fjárlaganna. Þessu næst mun ég snúa mér að gjaldahliðinni. Þar verður auðvitað fyrst fyrir sparnaðurinn. Við 1. umr. fjárlaga í haust sagði hv. 2. þm. Eyf., Magnús Jónsson, þetta m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Það er áreiðanlega hægt að spara á mörgum sviðum, en það þarf réttsýni og kjark til þess að gera slíkar ráðstafanir á viðunandi hátt. Án einbeittrar forustu fjmrh. á hverjum tíma er þess ekki að vænta, að andi sparnaðar og hagsýni ráði í ríkisrekstrinum.“ Það þarf engan að undra, þó að beðið væri eftir því með nokkurri óþreyju að sjá sparnaðartill. stjórnarliðsins. Það var gullið tækifæri fyrir þá að fletta nú ofan af sukkinu og óreiðunni. Þá skorti ekki kjark né réttsýni, hæstv. fjmrh. og hv. 2. þm. Eyf., til þess að spara á viðunandi hátt. Hver er svo árangurinn af þessu sparnaðarhjali þeirra? Það á að lækka framlög til verklegra framkvæmda á fjárlögum um 23 millj., þ. á m. til raforkuframkvæmda um nærri 11 millj. Stjórnarliðið er víst að útrýma sukki og óhófseyðslu, þegar það lækkar framlög til þeirra. En hér er þó aðeins byrjunin, því að hugsunin er að lækka þessi framlög um 113 millj., eins og hæstv. ráðh. talaði um áðan. Ég hafði dálítið gaman af því, þegar hæstv. ráðh. var að tala um dísilstöðvarnar, hvað það væri miklu ódýrara að koma þeim upp á sveitaheimilum, heldur en rafmagni frá orkuveri. Jú, það er miklu ódýrara, þegar ekki eru ætlaðir neinir fjármunir til þess, eins og hugsað er af hæstv. núverandi ríkisstjórn. Atvinnuaukningarfé hefur orðið mikil lyftistöng í atvinnulífi ýmissa kauptúna og kaupstaða víðs vegar um landið. Ekki er atvinnumálum þessara staða það vel á veg komið þrátt fyrir þetta, að þess vegna væri hægt að draga að sér höndina. En fjárveitingin er lækkuð um 3.5 millj. án tillits til þess. Framlag til Skipaútgerðar ríkisins er lækkað um 6 millj. kr., þó að forstjóri benti á það með rökum, að fjárveitingin væri hófleg, en allt kom fyrir ekki, - það þótti handhægt að grípa í þennan lið. Til byggingar á jörðum ríkisins er lækkað um 500 þús., enda þótt fyrir lægi, að öll fjárveitingin á fjárlögum er lofuð, og vitað væri um knýjandi nauðsyn á meiri fjárveitingu. Styrkur til að kaupa jarðræktarvélar, 2 millj., er hreinlega strikaður út. Fyrir lá þó yfirlýsing um, að þörfin væri 3.2 millj. Safnað hefur verið til byggingar á stjórnarráðshúsi síðan á 50 ára afmæli heimastjórnarinnar og geymt fé 7–8 millj. kr. Nú er þessi liður, 1 millj., þurrkaður út, þótt vitað sé, að það er stórsparnaður fyrir ríkissjóð að byggja yfir sig. Sömu og svipaða útreið fengu menntaskólarnir og sjómannaskólinn í Reykjavík. Ekki er nú rausnin mikil hjá stjórnarliðinu. Á fjárlögunum 1957 var framlag til íþróttasjóðs hækkað um 400 þús. Þá var fjárþörf sjóðsins 8.4 millj. kr. Sjálfstæðismenn höfðu þá uppi hróp mikil um of litla fjárveitingu til sjóðsins, sem hún raunar var, og fluttu till. um 2 millj. kr. hækkun. En nú, þegar fjárþörf íþróttasjóðs er 13.1 millj. kr., standa þeir að því að lækka framlagið um 80 þús. og renna frá sinni eigin till. um nokkra leiðréttingu. Vegaviðhaldið er lækkað um rúmlega 2 millj. kr. Þörfin hefur aukizt jafnt og þétt fyrir viðhald þjóðvega vegna vaxandi umferðar og lengingar á þeim. Sömu örlög fengu verkamannabústaðir og framlög til heilsuspillandi íbúða. Það þóttu þó einu sinni ekki góðir hlutir að draga úr fjárveitingu þangað. Þegar farið var að auka hana, þá var talið, að hún væri of lítil. Í fyrra var lækkað framlag til iðnskólans í Reykjavík, af því að skólinn hafði ekki þurft að nota alla sína fjárveitingu. Þá var það kallað árás á Reykjavík. En nú átti að strika framlagið út. Það hefur vafalaust verið stuðningur við Reykjavík, því að sjálfstæðismenn ætluðu að gera það. Öllum þeim fjárhæðum, sem ég hef hér nefnt, á að fleygja í niðurgreiðsluhítina, og það er aðeins smádropi til að byrja með. En bezta dæmið til þess að sýna vinnubrögðin hjá stjórnarliðinu í afgreiðslu fjárlaga er till. um að lækka alþingiskostnaðinn um 1/2 millj., vegna þess að þinghaldið verði styttra, og hældi hæstv. fjmrh. sér af þessu hér áðan. Alþingi stendur hálfum mánuði skemur núna, en í fyrra, en það hófst strax eftir áramótin í vetur, en kom ekki saman fyrr en í byrjun febrúar 1958. Nú á að verða aukaþing í sumar, og þar kemur til ferðakostnaður og fleira. Það er vægast sagt að gera gys að sjálfum sér að bera fram svo fráleita till. Kostnaðurinn við þinghaldið verður greiddur og enginn eyrir sparaður, þó að tölum hafi verið hagrætt. Þetta veit stjórnarliðið. En fjárlögunum þurfti að krækja saman að nafninu til. Það vekur þó mesta athygli, að í till. stjórnarliðsins, sem kallaðar eru sparnaður, eru aðeins lækkanir á verklegum framkvæmdum og breytingar á áætluðum greiðslum frá veruleikanum. Sparnaður fyrirfinnst enginn, og allt tal þeirra um sukk og óreiðu reynist ómerkilegt skvaldur, sem þeir eru nú berir að. Það er furðulegt, að þeir, sem standa að því að afgreiða fjárlög á jafngersamlega ábyrgðarlausan hátt og hér hefur verið lýst, skuli leyfa sér að tala um ábyrgðarleysi annarra, eins og hæstv. fjmrh. gerði hér áðan, og sat þó sízt á honum. Stjórnarliðar hafa reynt að gera tilraun til þess að tala um ábyrgðarleysi okkar Framsfl.- manna, af því að flokkurinn fylgdi nokkrum till. til hækkunar á verklegum framkvæmdum, eftir að búið var að skera þær niður um 23 millj. kr. Þær till. munu nema samtals um 2 millj. kr., sem við greiddum atkvæði með við 3. umr. Þó skal það tekið fram, að við fulltrúar flokksins í fjvn. fylgdum ekki þessum till. til hækkunar í þeim málaflokkum, sem samkomulag var um í n. Okkur kom það mjög á óvart, þegar styrkir til lamaðra og fatlaðra voru felldir niður þrátt fyrir samkomulag; það var sannarlega að ráðast á garðinn þar, sem hann er lægstur. Þjóðinni er nú ljóst, að alger stefnubreyting er orðin í afgreiðslu fjárlaga. Í staðinn fyrir fyrirhyggju og ábyrgð er komin óreiða og ábyrgðarleysi, og hafin er hin nýja fjárfestingarstefna um niðurskurð á verklegum framkvæmdum. Þegar vinstri stjórnin tók við völdum, var það eitt af trompum Sjálfstfl., að hún mundi hvergi hafa tiltrú erlendis til lántöku, - öðruvísi væri því varið, ef þeir sjálfstæðismenn væru í stjórn. En þegar þessi spádómur reyndist rangur, voru lánin bara mútur og sníkjulán og fóru öll í eyðslu, og hv. þm. G-K. leyfði sér að smjatta á þessu hér áðan. En hvað skeður? Nú á að nota meira erlent lánsfé, en nokkru sinni fyrr. Það er fengið eftir sömu leiðum og fyrr. En nú er hvorki talað um mútur né sníkjur, hvað þá hættuleg eyðslulán. Hvað hefur breytzt? Sjálfstfl. er við málið riðinn. Það er öll breytingin og annað ekki. Þá falla stóryrði niður. Hvað finnst þjóðinni um svona vinnubrögð? En það vekur athygli, að þegar slíku stórláni er skipt sem á að fara að taka, þá er fiskveiðasjóði ekki ætlaður einn einasti eyrir af því, þó að hann hafi mikla þörf fyrir fé til uppbyggingar í sjávarútvegi. Framsfl. lagði til, að 25 millj. af láninu gengju í fiskveiðasjóð. Það var fellt af stjórnarliðinu. Ekki skortir á myndarskapinn! Til ræktunarsjóðs er of lítið og til raforkuframkvæmda er fjármagnið eðlilegt til framkvæmda í ár, en ekki til tveggja ára, eins og stjórnarliðið ætlar. Þegar hæstv. ríkisstj. tók til starfa, birti hún þjóðinni þann boðskap, að hún mundi leysa þau verkefni, er fyrir lægju í efnahags- og fjármálum, án þess að leggja á þjóðina nýjar álögur. Á þeim stutta tíma, sem ríkisstj. hefur setið, hefur almennt kaupgjald í landinu lækkað með lögum og niðurgreiðslum um 13.4%. Tekjur bænda hafa þó verið lækkaðar tiltölulega meira vegna tilhögunar á niðurgreiðslu. Nýjar álögur hafa verið á lagðar, sem gefa í tekjur 60 millj. kr. Eignir hafa verið uppétnar, sem eiga að nema 55 millj. kr. Verklegar framkvæmdir hafa verið lækkaðar um 23 millj. kr. 20 millj. kr. halli er viðurkenndur á útflutningssjóði. Ofan á þetta bætist stórkostlegur halli, sem mun verða bæði á fjárlögum og á ríkisrekstrinum og útflutningssjóði, svo sem ég hef hér lýst. Hér er aðeins hugsað um það eitt að fleyta sér áfram í nokkra mánuði. Eftir þann tíma flæðir dýrtíðarflóðið fram með enn meiri þunga en nokkru sinni fyrr, því að þá verður einnig að mæta því, sem vanreiknað er nú, og þeim óreiðuhala, sem nú er að skapast. Það þarf því meira ,en litla óskammfeilni til, þegar Alþýðublaðið leyfir sér þann 25. apríl að segja svo, með leyfi hæstv. forseta: „Dýrtíðarflóðið hefur verið stöðvað. Hættunni var afstýrt.“ Þann 1. maí s.l. endursagði Morgunblaðið frásögn af fundi í Alþýðuflokksfélagi Reykjavíkur, sem hafði birzt í Alþýðublaðinu, þar sem rakin var ræða hæstv. menntmrh. Menntmrh. sagði samkv. frásögn blaðsins: „Drap hann á meginverkefnin þrjú, sem núverandi ríkisstj. tókst á hendur að leysa, efnahagsmálin, kjördæmamálið og fjárlögin. Kvað ráðh. þetta engin smáverkefni á 4–5 mánaða tímabili og alls ekki ofmælt, að engin ríkisstj. hefði leyst jafnmörg stórmál á jafnskömmum tíma. Sagði hann, að í dag væri ánægjulegt til þess að vita, að séð væri fyrir endann á þeim öllum.“ Morgunblaðið bætti við frá eigin brjósti: „Miklir menn erum vér Hrólfur minn: “ Í þessum orðum Morgunbl. felst mat Sjálfstfl. á því, hvernig til hefur tekizt með framkvæmd stjórnarliða í efnahagsmálum og fjármálum ríkissjóðs. Sjálfstfl. er háð um sín eigin verk ekki of gott. En það mun Sjálfstfl. fá að sanna, að þjóðin telur hann bera fulla ábyrgð á þessu tímabili. Án hans hefði ríkisstjórnin ekki orðið til. Allar hennar framkvæmdir eru ýmist undan hans rifjum runnar eða með hans góða samþykki gerðar, og þjóðin sér sannarlega ekki eftir því, þó að Sjálfstfl. reyni að glotta að sínu eigin lánleysi.



Herra forseti. Hæstv. ríkisstj., sú er nú situr að völdum á Íslandi, á trúlega engan sinn líka í víðri veröld. Ég veit ekki betur, en ráðherrarnir hæstv. telji sig vera jafnaðarmenn, og allir eru þeir í þeim flokki, sem minnstur er og veikastur hér á landi, enda forusta hans villuráfandi um langt skeið og nú að lotum komin. Eins og vonlegt er getur þessi jafnaðarmannastjórn hvorki staðið né setið óstudd. Stuðninginn hefur hún og hann ekki af lakari endanum. Eru það hvorki meira né minna en pólitísk hagsmunasamtök atvinnurekenda, viðskiptajörfa og annarra stóreignamanna, sem liðveizluna láta í té. Voldugur flokkur einkaframtaksins hefur leitt máttvana flokk þjóðnýtingarinnar til öndvegis í þjóðfélaginu. Þetta er heimsundur. Þegar ókunnugum er greint frá því, verða þeir hvumsa við, en spyrja síðan: Hvers konar sjónleikur hefur hér verið settur á svið? Er þetta gaman eða alvara? Það þætti furðufrétt, að Adenauer hinn þýzki hefði lagt stjórnartaumana í hendur jafnaðarmannaforingjanum Ollenhauer og styddi hann til stórræða af öllum mætti, en eitthvað á þann veg mun íslenzka undrið koma framandi mönnum fyrir sjónir. Jafnaðarmannastjórn íhaldsins, Alþýðuflokksstjórn Sjálfstfl. eða hvað annað sem fyrirbærið er kallað, þá er það og verður hrærigrautur og mun að líkindum, áður en varir, reynast þjóðinni grátt gaman. Þeim, sem kunnugir eru íslenzkum stjórnmálum, kom hins vegar ekki algerlega á óvart myndun skammdegisstjórnarinnar í vetur. Þeir vissu, að forustulið Alþfl. er löngu slitið úr tengslum við alþýðu landsins og hefur síðan borizt til og frá sem rótlaust þangið við fjöruborð. Þeir víssu einnig, að Sjálfstfl. er ekki þjóðmálaflokkur í venjulegum lýðræðislegum skilningi, heldur eins konar pólitískt verzlunarfyrirtæki fárra manna og mikilla fjármuna. Þess vegna hefur hann enga fastmótaða, jákvæða stefnu, og þess vegna getur hann leyft sér að bjóða í og kaupa þrotabú fyrrv. keppinauta. Lýðræðislegur stjórnmálaflokkur gegnir jafnþjóðnýtu hlutverki, hvort sem hann er í stjórn eða utan stjórnar, en sérstaklega er þó stjórnarandstaðan góður prófsteinn á hæfni hans. Frá miðju ári 1956 til ársloka 1958 hafði Sjálfstfl. þá aðstöðu að vera stjórnarandstæðingur. Því hlutverki gerði hann mikil skil, og mun frammistaðan talin góð af húsbændum fyrirtækisins, þótt hið gagnstæða verði upp á teningnum, sé miðað við almannaheill. Lýðfrjáls þjóðmálaflokkur og pólitískt fyrirtæki eru sitt hvort og þjóna gerólíkum tilgangi. Í tíð vinstri stjórnarinnar var Sjálfstfl. látinn vinna verk niðurrifs og eyðingar einvörðungu, og voru aðfarirnar líkastar manns, sem helgað hefur hefndinni líf sitt. Mun áreiðanlega vandfundin jafnóvirðuleg, óábyrg og neikvæð stjórnarandstaða sem Sjálfstfl. á þessu tímabili. Þeirrar andstöðu er ekki ófróðlegt að minnast nú, þegar flokkurinn hefur á ný náð stjórnartaumunum í sínar hendur. Almenningi er það áreiðanlega meira eða minna ljóst, að Sjálfstfl. notaði orku sína og fjármuni til þess að rífa niður það, sem vinstri stjórnin byggði upp, án alls tillits til, hvað það var eða hvað það kostaði þjóðina. Allt var rægt og reynt að eyðileggja. Sérstaklega forðaðist flokkurinn eins og heitan eld að leggja nokkuð jákvætt fram, þegar stærstu vandamálin bar á góma. Hann var sjálfum sér samkvæmur í stjórnarandstöðunni og reyndist frá því fyrsta til hins síðasta neikvæður niðurrifsflokkur. Þá afstöðu tók flokkurinn á umgetnu tímabili og neytti krafta sinna því meir til niðurrifs sem málin voru þjóðinni mikilsverðari. Frá upphafi beitti vinstri stjórnin sér fyrir stöðvun verðbólgunnar og naut í því velvildar og trausts vinnandi stétta. Þá viðleitni gat Sjálfstfl. aldrei litið réttu auga. Leynt og ljóst - og í upphafi þó einkum leynt - barðist hann gegn stöðvun verðbólgunnar og hafði til þess öll spjót úti. Var sérstök áherzla lögð á þá baráttu, og bar tvennt til. Ekkert gat skaðað vinstri stjórnina meira, en mistök á sviði efnahagsmálanna, og auk þess var stöðvun verðbólgunnar síður en svo kærkomin húsbændum Sjálfstfl., fésýslumönnunum, sem einir hafa á verðbólgunni grætt. Í þessu efni varð flokknum mikið ágengt, einkum er á leið. Snemma kom hann því til leiðar, að hálaunaðir flugstjórar kröfðust kauphækkunar og gerðu verkfall. og nokkru síðar báru yfirmenn á farskipum sínar launahækkunarkröfur fram til sigurs. Þetta taldi forustan góða byrjun og líklega til árangurs. Þætti leiðtogum íhaldsins dýrtíðarhjólið snúast of hægt, létu þeir sig ekki muna um að bjóða kauphækkanir, og á þann hátt hlaut t.d. iðnverkafólk á sínum tíma verðskuldaða, en óvænta kjarabót. Atvinnurekendur víssu sem var, að launakjörin gætu þeir rýrt, strax og þeir næðu pólitísku völdunum á ný, enda er það nú komið á daginn. Það kom mörgum spánskt fyrir, að Sjálfstfl. í tíð vinstri stjórnarinnar gerðist kaupkröfuflokkur. Nú skilst mönnum, að þetta var aðeins viðskiptabrella, sömu tegundar og kaupmenn nota, er þeir lækka vöruverð sitt í bili, á meðan þeir eru að hæna viðskiptavinina að. Sjálfstfl. er ekki út í bláinn flokkur heildsala. Á hinu furðaði engan, að flokkurinn fagnaði hástöfum í hvert sinn sem vöruverð hækkaði og að hann fjandskapaðist gegn verðlagseftirliti vinstri stjórnarinnar. Það er nú orðið alkunna, að við lausn landhelgismálsins þvældust foringjar Sjálfstfl. fyrir, eins lengi og þeir gátu. Kom þar til greina hollusta þeirra við framandi stórveldi og þó ekki síður andúðin á vinstri stjórninni. Var þeim mikið í mun, að vinstri stjórninni tækist ekki að leysa það mál farsællega. Því höfðu þeir allt á hornum sér og hafa haft til þessa dags. Það var óttinn við almenningsálitið, sem beygði þessar sjálfstæðishetjur að lokum. En þær hafa ekki enn í dag getað sætt sig við þá staðreynd, að það var vinstri stjórnin, sem leysti þetta mikilsverða mál. Í hvert sinn sem fyrrverandi stjórnarvöld leituðu fyrir sér um erlend lán til virkjana og annarra stórframkvæmda ruku íhaldsleiðtogarnir upp með fúki og fáryrðum og reyndu að gera hverja slíka viðleitni sem tortryggilegasta. Sjálfum hafði þeim í sinni stjórnartíð gengið heldur illa að fá lán erlendis, og mun það ekki hafa bætt skapsmunina. En þrátt fyrir þennan andróður tókst vinstri stjórninni að afla lánsfjár til viðreisnarstarfa sinna. Í hennar tíð var lokið við byggingu sementsverksmiðjunnar, hafin Sogsvirkjunin nýja, keypt ný fiskiskip og reistar fiskvinnslustöðvar auk margs annars. Stjórnarandstöðunni tókst ekki að spilla fyrir þeim lántökum, sem nauðsynlegar voru til þessara framkvæmda. Bjargræðisvegir þjóðarinnar voru í niðurníðslu, þegar stjórnarskiptin urðu 1956. Höfðu fyrri stjórnarvöld sinnt hernaðarvinnu meira, en innlendum bjargræðisvegum. Sennilega verður það talið eitt helzta afrek vinstri stjórnarinnar, er fram líða stundir, hve vel henni tókst á skömmum tíma að endurreisa framleiðsluatvinnuvegina. Atvinna varð nægileg, þar sem hún áður hafði verið stopul, og fólksflutningar til Suðurnesja stöðvuðust, enda var á þessu tímabili ekki leyfð gerð nýrra stórvirkja á vegum bandaríska hersins. Skýringin á því, hve litlu stjórnarandstaðan fékk áorkað þessum málum til óþurftar, er sú samstaða, sem um þau var innan stjórnarflokkanna. En á slíka samstöðu skorti því miður oft, og var þá hægara um vik fyrir Sjálfstfl. að gera sína neikvæðu afstöðu gildandi. Þannig reyndist stjórnarandstaða þessa flokksfyrirtækis í smáu sem stóru. Stórmerka löggjöf um húsnæðismálastofnun var reynt að gera sem tortryggilegasta og íhaldsöflum beitt til þess með talsverðum árangri að torvelda þá fjáröflun, sem lögin gerðu ráð fyrir til lánastarfseminnar. Allt var á eina bókina lært, og var ekki einu sinni hlífzt við að gera skyldusparnað unglinga óvinsælan, hvað þá annað, ef verða mætti vinstri stjórninni til hneysu og tjóns. Allt til þessa dags hafa málgögn Sjálfstfl. haldið á lofti skefjalausum blekkingum um þá stjórn alþýðustéttanna, er mynduð var sumarið 1956. Hefur þessi áróður haft áhrif í réttu hlutfalli við útbreiðslu þessara málgagna og því mest í Reykjavík, þar sem Morgunblaðið nær svo að segja inn á hvert heimili. En miklu beinu tjóni hefur þessi áróður valdið þjóðinni í heild, svo óábyrgur sem hann er. Hann gagnar að vísu litlum hópi fésýslumanna, en bitnar því meir á öllum öðrum, og mun það síðar koma í ljós. Ábyrgðarlaus skollaleikur Sjálfstfl. í dýrtíðarmálunum á eftir að reynast örlagaríkur, og þótt ekki væri öðru til að dreifa, mætti sá skollaleikur einn nægja flokknum til dómsáfellis í næstu kosningum. Undirróður Sjálfstfl., rætinn og málefnasnauður, átti mikinn þátt í falli vinstri stjórnarinnar. En þar kom fleira til greina. Innan stjórnarflokkanna varð snemma vart óheilinda, sem smám saman sýktu út frá sér. Strax haustið 1956 sáu Alþfl. og Framsfl. ástæðu til að bregðast loforðum sínum um brottför hersins úr landinu. Fékk Alþb. ekki að gert, hvorki þá né síðar, enda tveir gegn einum, en stjórnarsamstarfinu urðu þau brigðmæli mikið áfall. Í efnahagsmálunum tvistigu báðir þessir flokkar, Framsókn og Alþfl., og hugðu framan af á gengislækkun sem úrræði. Gengislækkun fékk Alþb. þó afstýrt, en þessi tilhneiging hinna flokkanna varð til þess að veikja baráttuna við verðbólgu og dýrtíð. Í stjórnarsamningnum var ákveðið, að stjórnarflokkarnir þrír skyldu beita sér fyrir endurskoðun stjórnarskrárinnar, og var vitað mál, að þar var fyrst og fremst átt við kjördæmaskipunina. Þetta mikilvæga atriði stjórnarsáttmálans var aldrei tekið alvarlega til meðferðar, og er mér ekki grunlaust um, að þar hafi Framsfl. verið mest um að kenna. Virtist mér helzt sem kjördæmabreyting væri bannorð í þeim flokki alla tíð vinstri stjórnarinnar. Hitt er víst, að aldrei stóð á Alþb. að standa við þetta ákvæði, sem önnur, í gerðum samningum. Landhelgismálið olli um tíma vinstri stjórninni nokkrum erfiðleikum, og var ástæðan sú, að Alþfl. lagðist fast á sveif með Sjálfstfl. gegn lausn þess, vildi ekki frekar, en íhaldið, eiga á hættu að styggja Breta og Atlantshafsbandalagið. Það bjargaði málinu, að Alþb. og Framsókn sýndu engan bilbug, og þeir flokkar tveir máttu sín meir í stjórninni en Alþfl. einn. Því fór ekki um þetta mál eins og hersetumálið. Fleiri agnúar urðu til þess að veikja vinstri stjórnina innan frá og flýta fyrir falli hennar, og má í því sambandi nefna þau óheillaöfl, sem frá öndverðu varð vart innan Alþfl. og studdu íhaldsflokkinn dyggilega í niðurrifsstarfinu. En þrátt fyrir þessar veilur reyndist stjórnarsamstarfið giftusamlegt á ýmsan veg, og mörgum góðum málum fékk vinstri stjórnin þokað í rétta átt. Í desemberbyrjun sagði stjórn alþýðunnar af sér. Það voru foringjar Framsfl., sem skáru á bönd samstarfsins, að því er virtist af mikilli hvatvísi. Sú grein var gerð fyrir stjórnarslitunum, að Alþb. hefði ekki viljað eiga hlut í því að lögbjóða þá miklu og bótalausu launalækkun, sem leiðtogar Framsóknar heimtuðu. Grunur lék þó á, að ástæðurnar væru fleiri, m.a. sú, að suma í Framsókn væri farið að langa í gömlu íhaldsflatsængina aftur. Hvað sem um það er, þá er víst, að það var Framsókn, sem sleit vinstra samstarfinu. Að vísu leit svo út sem hún vildi taka það upp aftur nokkrum vikum síðar, en þá var það um seinan. Þá vildi Alþfl. ekki vera með, enda mun hann þá hafa verið ráðinn í vist annars staðar, eins og síðar kom á daginn. Það var þannig Framsfl., sem rauf samstarf íhaldsandstæðinga, og það var Alþfl., sem kom í veg fyrir, að það yrði endurnýjað. Hræðslubandalagið nafntogaða hrundi til grunna eftir stjórnarslitin í vetur. Þeir átta þingmenn þess, sem eignaðir voru Alþfl. og þó með vafasömum rétti, réðu sig þegar á annað skip og mynduðu ríkisstj. fyrir Sjálfstfl. Alþýðublaðið var látið hrósa þeim fyrir hugprýði og dirfsku, en öðrum fannst tiltækið bera meiri keim af vonleysi og uppgjöf. Hvað sem því líður, þá kom liðsaukinn íhaldinu vel. því var í mun að ná völdum, en óttaðist hins vegar að sýna eigin ásjónu rétt fyrir kosningar. Nú gat það brugðið yfir sig gæru Alþfl. og undir henni - raunar illa dulið stjórnar það landinu í dag. Hæstv. ríkisstj. Alþfl. hefur í smáu og stóru rekið erindi og gætt hagsmuna Sjálfstfl., sem hefur hana í hendi sér. Öll handaverk hennar sýna þetta, svo að ekki verður um villzt. Einskis hlutleysis er gætt, og hvergi örlar á stefnu jafnaðarmanna og verkalýðssinna. Verkin eru öll með sama markinu brennd, marki íhalds og afturhalds. Hver eru þá þessi handaverk hæstv. ríkisstj.? Ég skal nefna örfá dæmi þeirra. Réttur verkalýðsins til frjálsra kjarasamninga hefur með lagasetningu verið traðkaður. Allt umsamið kaup í landinu var lækkað 1. febr. um 13.4% án samráðs við verkalýðshreyfinguna. Þeim milljónatugum, sem launþegar eru árlega sviptir með þessari lækkun, er þegjandi og hljóðalaust stungið í vasa vinnuveitenda. Verðbætur til útgerðarinnar eru samkv. slumpreikningi auknar um 100 millj. kr. á þessu ári, auk hagnaðarins, sem leiðir af lækkuðu kaupi. Almenningur borgar brúsann eftir kosningar. Vöruverð er greitt niður á árinu með 120 millj. kr. og skuldadögum slegið á frest til haustsins. Allar fram bornar till. um sparnað í ríkisrekstrinum eru kolfelldar. Sparnaðarviljinn birtist hins vegar í því að draga úr nauðsynlegu viðhaldi vega, lækka framlög til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis og öðrum ámóta aðgerðum. Í ríkisútvarpinu eru gerðar lymskulegar árásir á verkalýðssamtökin á sjálfum hátíðisdegi þeirra 1. maí. Tilraun er gerð til að eyðileggja orlofslögin, sem verið hafa stolt Alþfl., síðan þau voru sett. Þessi dæmi sýna glögglega hug hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokka hennar til verkamanna og annarra launþega. Hér eru kröfur atvinnurekenda uppfylltar skilyrðislaust, áhugamál Sjálfstfl. einhliða borin fram til sigurs. Sömu sögu er að segja af handapati hæstv. ríkisstjórnar í mikilsverðustu sjálfstæðismálum þjóðarinnar. Fyrir hernaði Breta í íslenzkri landhelgi er augum lokað. Hrottalegar aðfarir Breta voru nýlega ræddar hér á hinu háa Alþingi, og í því tilefni þótti hv. þm. G-K., Ólafi Thors, ástæða til að lýsa því yfir, að sjálfur hann og hæstv. utanrrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, væru miklir Bretavinir. Máske er sú Bretavinátta sett ofar lífshagsmunum Íslendinga, og verður þá hinn átakanlegi dauðyflisháttur stjórnarvaldanna í þessu máli skiljanlegur. Aðgerðarleysið gagnvart ofbeldi Breta er vináttuvottur við þá stórþjóð. Í herstöðvamálinu er annarri erlendri þjóð sýnd auðsveipni með öðrum hætti, ekki með aðgerðaleysi, heldur virkri hlutdeild. Hermangið gamla er nú aftur hafið til vegs og virðingar. Er þegar samið um byggingu nýrrar bækistöðvar á Snæfellsnesi, og á hún að kosta 40 millj. kr. Er þannig myndarlega af stað farið rétt fyrir kosningar og þó hreinir smámunir hjá því, sem síðar verður. Engum dylst, að á þessum viðkvæmu sjálfstæðismálum þjóðarinnar er haldið í samræmi við óskir íhaldsmanna. Ber hér allt að sama brunni, minnihlutastjórn Alþfl. framkvæmir stefnu Sjálfstfl. út í yztu æsar og hlýðir í öllu boði hans og banni, en hlýtur að launum klapp á öxlina og slatta af bitlingum, sem hægri kratar fá aldrei nóg af. En hvers konar flokkur er það, sem leiðtogar Alþfl. hafa vistráðizt hjá? Verkalýðsráð Sjálfstfl. er að vísu til, og það gegnir því veglega hlutverki að skipuleggja og stjórna hagsmunabaráttu atvinnurekenda innan íslenzku verkalýðssamtakanna. Máske eru Alþýðuflokksleiðtogarnir hafðir á snærum þessa verkalýðsráðs sem sérstök herdeild. Það finnst mér sennilegast. Annars er Sjálfstfl. ekki neinn venjulegur íhaldsflokkur, og væri nær lagi að kalla hann hagsmunasamtök þeirra manna, sem kaupa vinnuafl og selja vöru í stórum stíl. Hann er braskfyrirtæki þessara manna, sem stofnuðu hann og hafa stjórnað gerðum hans til þessa dags. Hann er tækifærissinnaður með afbrigðum og það kalla forsprakkar hans frjálslyndi. Reynt er að telja hrekklausu fólki trú um, að Sjálfstfl. sé flokkur allra stétta og var sú fyrirmynd sótt til nazista. Flokkur allra stétta er hann sem betur fer ekki, því að ef svo væri, þá jafngilti það útþurrkun lýðræðis á Íslandi. Flokkur allra stétta er hvergi til nema í einræðislöndum. Eitt af mörgu athyglisverðu við Sjálfstfl., þetta stóra fyrirtæki, er, að hann heldur ekki flokksþing kjörinna fulltrúa, eins og landsmálaflokkarnir gera. Þess í stað efnir hann öðru hvoru til stórfelldrar leiksýningar, sem hann nefnir landsfund. Taka þátt í sýningunni, sem stendur í nokkra daga, 800–900 manns, og bera þeir allir stóreflisslaufu á brjóstinu. Er meginþorra sýnenda ekki ætlað annað hlutverk, en þessi slaufuburður, enda tekur fundarhúsið ekki nema 200 manns. Þessari skopstælingu lýðræðislegs flokksþings lýkur með hátíðahaldi í þrem stærstu samkomuhúsunum, og síðan halda þátttakendur heim hressir í bragði. Einn hefur notað ókeypis ferð til að sýna sig og sjá aðra, annar til að heilsa upp á ættingja sína, þriðji til að fá sér nýjar tennur o.s.frv. Allir eru ánægðir, einnig fyrirtækið sjálft, sem með þessu hefur auglýst sig og hresst upp á fylgið. En lýðræði ríkir ekki í stjórn fyrirtækisins. Inn í þennan ágæta flokk atvinnurekenda hafa þreyttir leiðtogar Alþfl. verið bergnumdir, og líklega una þeir sér vel í álfaborginni. En hvað hugsa þeir jafnaðarmenn sér að gera, sem hingað til hafa veitt Alþfl. brautargengi? Ætla þeir að fylgja leiðtogunum inn í klettaborg íhaldsins? Því á ég bágt með að trúa. Það má ofbjóða öllu, einnig flokkstryggðinni. Alþb. stendur nú eitt uppi á sviði stjórnmálanna sem málsvari verkamanna og annarra launþega, og það er orðið eina örugga vígið gegn íhaldi og afturhaldi í þessu landi. Í vinstri stjórninni beitti það sér með góðum árangri fyrir margvislegum kjarabótum launþeganna, uppbyggingu atvinnulífsins og stækkun landhelginnar. Alþb. tókst að hindra gengisfellingu og draga úr hernaðarframkvæmdum Bandaríkjamanna hér. Það reyndi að knýja fram sparnað í rekstri ríkisins, endurbætur á stjórn þjóðarbúskaparins og brottför hersins úr landinu, en átti í þeim efnum við ofurefli að etja. Alþb. barðist gegn þeirri lífskjaraskerðingu almennings, sem lögleidd var í vetur, vel vitandi, að hún á ekkert skylt við stöðvun verðbólgunnar. Það hefur sífellt barizt gegn ríkri tilhneigingu íhaldsaflanna til undansláttar í landhelgisdeilunni við Breta, og það hefur harðlega mótmælt þeim ofsóknum, sem ríkisvaldið nú hefur hafið á hendur verkalýðssamtökunum. Loks varaði Alþb. við þeirri reginblekkingu, sem höfð er í frammi, að kauplækkanir, einhliða gerðar, megni að stöðva verðbólguna. Kaupgjaldið átti engan þátt í myndun verðbólgunnar, og því hefur lækkun þess engin áhrif. Hnitmiðuð heildarfjárfesting þjóðarinnar, skynsamlegur sparnaður í opinberum rekstri og aukning útflutningsverðmætanna er meðal þess, sem gera þarf til lausnar efnahagsvandanum, en launalækkunin er ekki annað en vatn á myllu gróðamanna landsins. Andstæðingar Alþb. eru að vísu sterkir. En vopnabúnaður þeirra er furðu einhæfur. Eiginlega eiga þeir aðeins eitt vopn, og það er kommúnistagrýlan. Þessi vopnafátækt kemur til af því, að Alþb.-menn standa á traustum grundvelli þjóðlegra málefna og hvika ekki af þeim grundvelli. Þess vegna notast lítt önnur vopn gegn þeim en upphrópanir og ókvæðisorð. Í Alþb. eru vafalaust menn með ólíkar lífsskoðanir og viðhorf, en sameiginleg þeim, er andstaðan gegn íhalds- og herleiðingaröflum þjóðfélagsins. Þeir hafa sameinazt í Alþb. um þau áhugamál, sem sameiginleg eru, en halda hinu utan við, sem á milli kann að bera. Þetta er sannleikurinn um Alþb. í því efni. En kommúnistagrýlan er einkar handhægt vopn, sem hver fáráðlingurinn á auðvelt með að veifa. Herra forseti. Ég lýk nú máli mínu. Dökkar blikur hafa færzt á loft, síðan Sjálfstfl. tók við völdum í vetur. Vinnandi fólki boða þær versnandi lífskjör og þjóðinni allri ógæfu útlendra yfirráða. Við vonum, að þróttmikill gustur næstu alþingiskosninga tæti þessar blikur í sundur og geri að engu. Sannfæringin um, að Íslands óhamingju verði allt að vopni, heyrir til liðnum öldum armóðs og áþjánar. Nú treystum við því, að þjóðin sé sinnar eigin gæfu smiður, og vitum jafnframt, að öll gæði eru torsótt. Baráttan er óhjákvæmileg, og hana mun Alþb. heyja. Sigursæl barátta Alþb. ein megnar að sundra þeim óveðursskýjum afturhaldsins, sem nú grúfa yfir þjóðinni.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég vil á þeim fáu mínútum, sem ég hef til umráða í þessum umræðum, minnast á þrjú mál, sem hlotið hafa jákvæða afgreiðslu á þingi því, sem nú er að ljúka. Það var vissulega ömurlegt um að litast á Alþingi fyrir áramótin, um þær mundir, sem fyrrv. ríkisstj. gafst upp og lagði hendur í skaut, er gera skyldi ráðstafanir til viðreisnar í fjármálaöngþveiti, er hér hafði þróazt í stjórnartið hennar. Þrátt fyrir það, þótt lagðir hefðu verið á þjóðina nýir árlegir skattar, 300 millj. kr. á árinu 1957 og 790 millj. kr. á árinu 1958, til þess að jafna metin í útflutningsframleiðslunni, þá skall yfir þjóðina á þessum árum það verðbólgu- og dýrtíðarflóð, að framleiðslan gat hvergi rönd við reist, og alger atvinnurekstrarstöðvun í landi voru, var þá á næsta leiti. Í þessu máli tók Alþ. jákvæða afstöðu. Þessum þjóðarvoða hefur nú tekizt að afstýra með þeim ráðstöfunum, sem gerðar voru eftir áramótin til þess að stöðva vöxt dýrtíðarinnar, og jafnframt stigið fyrsta sporið til nokkurrar lækkunar á framleiðslukostnaðinum. Með þessu var stigið mjög mikilsvert og þýðingarmikið spor, og miklu máli skiptir, miðað við það, sem áður var, að þetta tókst að gera án þess að leggja á nýja skatta, þegar frá er dregin nokkur hækkun á innflutningstolli á sumum tegundum bifreiða. Jeppar og vörubifreiðar eru undanþegnar þessari hækkun. Lækkun sú, sem gerð var á nokkrum liðum fjárl., tekur ekki tali, þegar þess er gætt, að hún var nauðsynlegur liður í þessum óhjákvæmilegu aðgerðum. Lækkun þessi tekur ekki heldur til fjár þess, sem veitt er í fjárl. til nýbyggingar vega, brúa eða hafnargerða. Þvert á móti voru sumar þessara upphæða hækkaðar frá því, sem áður var, einkum til hafnargerða, auk þess sem gerðar voru á þessu þingi nýjar ráðstafanir til fjáröflunar, sem gera kleift, að hægt verður eftirleiðis að ráðast í margfalt stórtækari framkvæmdir hér í hafnarmálum, en hingað til. Og loks var tryggt fjármagn til dreifingar rafmagns um sveitirnar og þar með, að bætt verði úr vanrækslu fyrrv. stjórnar á því sviði. Með þeirri nýju stefnu, sem hér var mörkuð í efnahagsmálum, er vissulega stefnt í rétta átt. Nú er það þeirra, sem við taka að loknum kosningum á þessu ári, að slá skjaldborg um það, að þessar ráðstafanir fari ekki úr böndunum og áfram verði haldið til réttra átta. Á því veltur, að tryggð verði sú meginundirstaða þjóðlífs vors, að heilbrigður atvinnurekstur geti þróazt og þrifizt í landi voru. Önnur mjög mikilsverð og jákvæð afstaða var tekin á Alþ. í sambandi við fiskveiðideilu þá, sem við heyjum nú við Breta. Vitað er, að síðan fiskveiðideila þessi hófst, hefur þjóð vor öll staðið einhuga og óskipt gegn þeim lögbrotum og ofbeldisárásum, sem Bretar hafa beitt oss í fiskveiðalandhelginni. Nú hefur Alþ. sett innsigli sitt á þennan einhug vorn með einróma samþykkt þáltill. um þetta efni. Þetta var oss nauðsynlegt vegna afstöðu vorrar út á við. Þetta er yfirlýsing íslenzku þjóðarinnar til umheimsins um það, að hún láti engan kúga sig til undanhalds frá settu marki um yfirráð fiskveiða við strendur landsins, og er það mark víssulega hærra reist, en 12 mílna svæðið, þó að við það verði unað í bili. Þá er þetta skýlaus yfirlýsing til Atlantshafsbandalagsins, að íslendingar hljóta að líta svo á, að höggvið sé á líftaug þess grundvallar, sem bandalagið hvílir á, ef það verður látið viðgangast, að stærsti aðili bandalagsins í Evrópu haldi uppi lögbrotum og árásum á lífsafkomu þess aðilans, sem minnstur er í þessum samtökum. Þá hefur í þriðja lagi verið tekin jákvæð afstaða til breytinga á kjördæmaskipuninni. Hefur það legið í loftinu lengi, að þörf væri breytinga á henni, þótt ekki hafi orðið úr, fyrr en nú. Ég skal ekki fara út í að rekja einstök atriði þessa máls, það hefur nógsamlega verið gert af öðrum að undanförnu. Ég ætla aðeins að minnast á einn þátt þess. Það er sú hætta, sem sveitunum á að vera búin af því að stækka kjördæmin. Til brautargengis þessari kenningu framsóknarmanna hér á Alþ. er margt til tínt, eins og t.d. það, að verið sé að leggja kjördæmin niður, og svo langt ganga öfgarnar, að niðurlagningu kjördæmanna á að fylgja það, að sveitafólkíð sé svipt kosningarréttinum. Þá er annar háskinn, sem sveitunum á að vera búinn af þessum sökum. Öllu sambandi milli þingmanns og kjósanda á að vera slitið. Ekki nema það þó! - Eftir breytinguna getur kjósandinn snúið sér til eins eða fleiri af 5 eða 6 þm. kjördæmisins. Í flestum tilfellum getur hann þar leitað athvarfs flokksbróður síns. Samgöngur eru víðast nú orðnar þannig, að þm. er greiðari leið til persónulegra kynna af kjósendunum og kjósandanum af þm. þrátt fyrir stækkun kjördæmanna, en var í kjördæmum, þegar ég t.d., að taka kom fyrst á þing, eins og samgöngum var þá háttað. Það er ef til vill ekki ástæða til þess að kippa sér upp við það, þótt slíkum fjarstæðum sem þessum sé slegið fram í eitt eða tvö skipti. En þegar menn sprengja spóann á þessu dag eftir dag og viku eftir viku, þá sætir það furðu. Að sama brunni ber um aðrar tegundir í kenningum framsóknarmanna fyrir því, að gengið sé á rétt sveitanna með þessum breytingum. Það er svo fjarri sem mest má vera, að þessar kenningar þeirra eigi nokkra stoð í raunveruleikanum. Þvert á móti styrkir breytingin aðstöðu sveitanna og er þeim vörn og skjöldur gegn misbeitingu meirihlutavalds á Alþ. Skal ég nú leiða nokkur rök að þessu. Kjördæmi með 5–6 þm. er ávallt þannig sett, að þar er þingmaður eða þingmenn í stjórnaraðstöðu. Kjördæminu eru tryggð ítök ríkisstj. og meiri hl. Alþ. á hverjum tíma. Gott samstarf þm. kjördæmisins, í hvaða flokki sem þeir eru, um áhugamál þess þarf ekki að efa. Reynslan af samstarfi þm. í tvímenningskjördæmum sannar þetta. Kjördæmi, sem þannig er sett, er tryggt fyrir því, að því sé af pólitískum ástæðum óréttur gerr á Alþingi. Þessu getur verið ólíkt farið með einmenningskjördæmin, þar sem þm. þess er í stjórnarandstöðu. Þekki ég mörg dæmi þess úr minni þingsögu. Alveg sérstaklega bar mikið á þessu, eftir að Framsfl. og Alþfl. mynduðu stjórn eftir kosningarnar 1927. Vel man ég það, hve mér sveið þá sárt, að mitt kjördæmi var þá stundum látið gjalda afstöðu minnar á Alþ. Fleiri stjórnarandstæðingar áttu í þessu efni um sárt að binda. Þessi nýja skipan girðir fyrir, að slík rangsleitni endurtaki sig. Hitt er þó enn veigameira atriði fyrir sveitirnar og raunar dreifbýlið í heild, að með stækkun kjördæmanna er stofnað til kynningar og samstarfs á stjórnmálasviðinu í miklu ríkari mæli, en nú er milli fólksins, sem heima á við sjávarsíðuna, og þess, sem í sveitunum býr. Af slíku samstarfi leiðir náin kynni þess fólks, þekkingu þess hvers á annars kjörum og lífsviðhorfum, sem að sjálfsögðu mótast nokkuð af þeim atvinnuháttum, sem eru í verkahring hvers um sig. Slík kynni leiða og gjarnan til þess, að tengd séu manna í milli traust og varanleg vináttubönd. Þessi kynni eru traustur hornsteinn undir farsælli og heillavænlegri þróun félagsmálastarfsemi vorrar á öllum sviðum. Ég get tekið hér sem dæmi Miðvesturlandskjördæmi, Borgarfjarðarsýslu með Akranesi, Mýrasýslu, Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu og Dalasýslu. Byggðirnar við norðanverðan Faxaflóa og sunnanverðan Breiðafjörð eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta, bæði til lands og sjávar. Þetta svæði er ein sameiginleg heild á sviði framleiðslu, verzlunar og samgangna. Hvað er eðlilegra en byggðarlög, sem þannig eru sett, hafi félagsskap um að kjósa fulltrúa á þing? Starf það, sem þegar er hafið í þessum byggðarlögum, stefnir í þessa átt: Þessar sýslur hafa gert með sér samning um sameiginlegan byggingarfulltrúa, t.d. að taka. Embættismenn þessara sýslna hafa stofnað félagsskap með sér, sem vinnur merkilegt starf á sviði menningarmála. - Það er vitanlega í algerri andstöðu við þá samstarfshugsjón, sem hér hefur verið lýst, að framsóknarmenn bera fram á Alþ. tillögu um að lima mitt kjördæmi í sundur, aðskilja kaupstaðarfólkið á Akranesi og sveitafólkið í héraðinu, slíta þau tengsl, sem tengt hafa saman fólkið í þessum byggðarlögum. Mér væri að sjálfsögðu sárt um, ef þetta væri gert, sem unnið hef að því eftir beztu getu að styrkja þessi tengsl samfellt í 43 ár. Mér er annt um, að þetta samstarf haldist, og ég vil færa það út á víðara svið. Framsóknarmenn hafa í umræðunum um kjördæmamálið hér á þingi riðíð þeysireið með nær 20 ára gömul ummæli eftir mig og fleiri um kjördæmamálið, sem þeir telja í ósamræmi við skoðanir okkar nú. Hér í kvöld barði hv. þm. Str., Hermann Jónasson, fótastokkinn í þessari gandreið framsóknarmanna. Þess er auðvitað vandlega gætt að geta þess hvergi, að síðan hafa orðið breytingar, sem gera þennan skoðanamun eðlilegan og réttmætan. En hér ættu framsóknarmenn á Alþ. að líta í eigin barm. Hvernig er samræmið hjá þeim í skoðunum í þessu máli fyrr og nú? 1942 var sú breyting samþykkt á kjördæmaskipuninni, að kjósa skyldi þingmenn í tvímenningskjördæmum hlutfallskosningum. Þá kvað við sami söngurinn hjá framsóknarmönnum á Alþ. og nú, að þessi breyting væri tilræði við sveitafólkið, að það ætti með þessu að skerða rétt þess í kosningum, að þetta væri inngangur að því að svipta sveitirnar fjárframlögum og hvers konar opinberri aðstoð. En hver hefur reynslan orðið í þessu efni? Framsóknarmenn hafa orðið að éta þetta allt saman ofan í sig, og það gera þeir rækilega með því að leggja nú til, að hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmum verði haldið og enn bætt við einu nýju tvímenningskjördæmi. Og hvernig er samræmið milli tillagna þeirra, er samþ. voru í kjördæmamálinu á flokksþinginu í vetur sem leið, og þeirra till., sem þeir hafa nú borið fram á Alþingi nokkrum vikum seinna? Og enn: Hvernig er samræmið hjá framsóknarmönnum í afstöðu þeirra á þingi nú gagnvart því kosningafyrirkomulagi til búnaðarþings, sem þeir samþykktu fyrir 20 árum? Það er skýr mynd af samræminu, að Suðurlandskjördæmið í hinum nýsamþykktu kosningalögum er nákvæmlega það sama og kosið hefur verið í til búnaðarþings með hlutfallskosningum nú um 20 ára skeið. Hvað segja menn um þetta? Ferst þessum mönnum að brigzla öðrum um skoðanaskipti? Það er yfirskots- og uppgerðarástæða einber hjá framsóknarmönnum á Alþ., að andstaða þeirra gegn þeim þætti hinna nýju laga, sem ég hef rætt hér um, sé reist á þeim grundvelli, að hér sé verið að skerða rétt sveitanna. Andstaða framsóknarmanna er af allt öðrum rótum runnin. Þetta er yfirskotsástæða ein, og hún er ekki málefnaleg. Andstaða þeirra er, þegar það mál er ælsið niður í kjölinn, sú, að ekkert má hrófla við þeim þætti kjördæmaskipunarinnar, þar sem Framsfl., miðað við núverandi aðstæður, nýtur ríkari réttar, en aðrir stjórnmálaflokkar. Öllu öðru í kosningal. og kjördæmaskipuninni má bylta og breyta eftir vild, enda hafa framsóknarmenn sjálfir borið fram tillögur þar að lútandi þvert ofan í fyrri samþykktir. En hvernig í ósköpunum geta framsóknarmenn á Alþ. látið sér detta í hug, að þetta sé hægt? Þeim hlýtur að vera það ljóst, að þeir hafa aldrei barizt vonlausari baráttu, en þeirri, að af þessum sökum verði hnekkt þeirri kjördæmaskipun, sem nú hefur verið samþ. á Alþ. Og það er í sannleika sagt varhugavert, ef ekki hættulegt fyrir Framsfl. - og raunar fyrir hvaða flokk sem væri - að ala í brjósti sér þá minnimáttarkennd, að flokkurinn geti ekki haldið velli í kosningum á jafnréttisgrundvelli við aðra flokka. Framsóknarmönnum á Alþ. hlýtur að vera það ljóst, að með þessari afstöðu er flokkurinn að einangra sig á stjórnmálasviðinu, og er það mjög athyglisvert fyrir það sveitafólk, sem bindur bagga sína með þeim flokki. Með þeirri breytingu, sem nú er á orðin um búsetu fólksins í landinu, geta þeir, sem í sveitum búa, ekki tryggt áhrifavald sitt til hlítar á gang stjórnmálanna með öðru móti , en því að hafa aðgang að samstarfi við fólkið, sem í þéttbýlinu á heima, og því nánari sem þessi tengsl eru, því betur er sveitafólkið á vegi statt til þess að koma vilja sínum fram. Þeim, sem í sveitum búa, er það mikil nauðsyn að geta haft sem nánast samstarf við stjórnmálaflokk, sem gerir sér ljósa grein fyrir þýðingu og gildi landbúnaðarins í þjóðarbúskap vorum og hve þjóð vor á mikið undir því nú og í framtíðinni, að hann geti vaxið og dafnað, en jafnframt þarf flokkurinn að eiga rík ítök og sterkar stoðir í fólkinu, sem í þéttbýlinu býr. Þessi skilyrði uppfyllir Sjálfstfl. bezt allra flokka. Hann er stærsti stjórnmálaflokkurinn í landinu. í honum eru menn úr öllum stéttum þjóðfélagsins. Hann er frjálslyndur, víðsýnn og raunsær umbótaflokkur. Það verður ekki séð að Framsfl. hafi upp á nein slík sambönd við þéttbýlisfólkið að bjóða. Vitað er, að sáralítið gætir áhrifa hans þar. Þá er hitt alþekkt, hvernig Framsfl. gengur samstarfið við aðra flokka. Væri þó synd að segja, að hann hefði ekki alla tilburði til þess að stofna til slíks samstarfs, hvenær sem færi gefst, enda mun hann hafa flestra lækjanna, leitað í þeim efnum. Skást hefur þó gengið samstarfið við Sjálfstfl. Helzt hefur sá flokkur komið einhverju tauti við Framsfl. Samstarfi Framsfl. við aðra flokka en Sjálfstfl. hefur ávallt lokið með skelfingu, eins og síðustu stjórnarslit gerst sanna, og sízt af öllu þarf að gera því skóna, að slíkt samstarf Framsfl. við aðra flokka, þótt hafið yrði á ný, tækist betur, meðan flokkurinn velur sér þá foringja, sem nú sitja þar undir stýri. Ég skal taka það fram, að það er fjarri því, að það sé af neinni minnimáttarkennd fyrir hönd landbúnaðarins, miðað við hlutverk það, sem hann gegnir í þjóðfélaginu, að ég hvet sveitafólkið svo mjög til samstarfs við aðrar stéttir, heldur á þetta rót sína að rekja til þess, að ég tel það búmannshyggindi að loka ekki augunum fyrir þeirri staðreynd, að sveitafólkið er, eins og nú er komið, í minni hluta í landinu. Það er sannfæring mín, að kjördæmaskipun sú, sem nú hefur verið samþykkt, leiði til góðs bæði í sveit og við sjó og að þessi réttarbót og það aukna samstarf, sem þar er efnt til, styrki og efli starfsemi vora á öllum sviðum þjóðlífsins.



Herra forseti. Við heyrum alltaf öðru hvoru hjáróma raddir um það, að Íslendingar séu og hljóti að verða áfram tvær andstæðar fylkingar dreifbýlis og þéttbýlis. Þetta er hin versta villa. Við erum öll í sama bát og vegnar ekki vel, nema við sjáum um, að jöfnuður haldist á milli sjávar og sveitar, dreifbýlis og þéttbýlis. Þetta ætti raunar að vera öllum sæmilega víðsýnum mönnum augljóst, að bændum, sem helzt þurfa að selja allar afurðir sínar fólkinu við sjávarsíðuna, getur ekki farnazt vel, nema fólkið komist svo vel af, að það geti keypt þær með þolanlegu verði. Og við, sem höfum þekkt mjólkurhungur og skort á öðrum landbúnaðarvörum, skiljum það áreiðanlega, að nauðsynlegt er, að bændur geti aukið og bætt bú sin. Við fögnum því, er þeir geta þannig gert þau arðmeiri og um leið tryggt okkur gegn því að eiga slíkan skort yfir höfði okkar og barna okkar. Mér er ánægja að geta sagt frá því hér, að innan Sjálfstfl. hefur þessi skoðun alla tíð verið ríkjandi. Það er vafalaust einmitt m.a. þess vegna, sem Sjálfstfl. á jafnt fylgi að fagna til sjávar og sveita, í dreifbýli og þéttbýli. Þeir, sem hafa kynnzt þessu farsæla samstarfi innan flokksins, sjá, að það er báðum til skilningsauka og þjóðinni allri til hags. Aðrir stjórnmálaflokkar hér á landi eiga meginhluta fylgis síns ýmist í dreifbýli eða þéttbýli og hafa því stundum af þröngu flokkssjónarmiði freistazt til að mismuna öðru á kostnað hins, en slíkt er stórskaðlegt og hefnir sín, eins og öll rangindi gera fyrr eða síðar. Þegar alvarlega var farið að kreppa að mörgum byggðarlögum á Vestur-, Norður- og Austurlandi, aðallega vegna langvinns aflabrests og fjárhagsörðugleika, er af honum leiddi, þá var það fyrir baráttu sjálfstæðismanna á Alþingi og áhugamanna heiman úr héruðunum, að loks var byrjað að velta fé til atvinnuaukningar og jöfnunar. Og það voru sjálfstæðismenn, sem lögðu á það mesta áherzlu, að þessu fé yrði varið til að stuðla að því, að keypt væru atvinnutæki eða byggð upp varanleg frambúðaratvinna, eftir því sem vænlegast væri á hverjum stað, gagnstætt því, sem því miður hafði of oft verið um svokallað atvinnubótafé áður, sem stundum fór mest í að moka snjó eða berja grjót upp úr klaka. Þótt aflabrestur væri aðalundirrót neyðarástandsins, átti afturkippurinn, sem kominn var í atvinnulífið, sér sums staðar enn dýpri rætur. Á Ísafirði mátti t.d. rekja hann allt til þess, að Ísfirðingar fengu ekki leyfi til þess á árunum 1934–38 að kaupa sér stærri og fullkomnari fiskiskip. Þeir margsóttu um það, en fengu ávallt neitun. Sú ríkisstj., sem þá sat að völdum, hafði ekki trú á að auka útgerðina eða þá a.m.k. ekki nema með smáfleytum. Fyrst bar stjórnin við gjaldeyrisskorti, en þótt það mál væri þá leyst þannig, að greiða mátti skipin með þeim gjaldeyri, sem þau væntanlega öfluðu á síldveiðum, fékkst samt ekki leyfi til þess að kaupa þau. Á þessum árum og raunar miklu lengur var það allt að því trúaratriði bæði hjá Framsfl. og Alþfl., að skipin ættu að vera lítil. Ég get þessa hér vegna þess grobbs, sem nýlega var í blaði framsóknarmanna, Tímanum, um þessa löngu liðnu stjórn, sem að okkar reynslu var hin versta, sem verið hefur, a.m.k. þangað til hæstv. fyrrv. ríkisstj. kom til. Hvor verri var, er erfitt að dæma um vegna mismunandi aðstæðna. En hjá okkur vestra var reynslan afleit af báðum. M.a. af þessu, að útgerðarmenn fengu ekki að bæta skipakost sinn og auka á þessum árum, leiddi svo það, að hagur útgerðarinnar vænkaðist ekki elns mikið næstu árin og annars staðar á landinu. Í stríðslok voru því ekki til nýbyggingarsjóðir eða varasjóðir, sem um munaði, hvorki til að endurnýja skipastólinn né mæta aflabrestinum. Varð útgerðin því ekki samkeppnisfær. Auk þessa urðu svo Ísfirðingar út undan næstu árin þar á eftir um fjármagn til atvinnutækja og verksmiðja, e.t.v. af því, að fjárskortur var heima fyrir, svo að ekki var unnt að afla þar mótframlags á móti þeim lánum, er þar fengust. Ég tek hér dæmi af Ísafirði, af því að þar er ég kunnugastur þessum málum allan þennan tíma, sem um er að ræða, en ég veit, að ástandið, aflaleysið og vandræðin voru svipuð víðast á Vestfjörðum, Norður- og Austurlandi. Af þessu er auðskilið, að það var nauðsynlegt og eðlilegt, að ríkissjóður hlypi undir baggann og liðsinnti þeim byggðarlögum, sem út undan höfðu orðið, um ný atvinnutæki. Það er líka mjög ánægjulegt, að nú er farið að koma í ljós, að þetta atvinnuaukningarfé hefur víða komið að mjög miklu gagni, sums staðar alveg ótrúlega miklu. Það er meira að segja alveg vafalaust, að beinn sparnaður hefur verið að því fyrir ríkissjóð að veita þetta fé, t.d. þar sem svo hagaði til, að til voru sæmilegar íbúðir, skólar og önnur opinber mannvirki fyrir fólkið, en vantaði aðeins hjálp til þess að eignast atvinnutæki til að geta bjargað sér. Fyrstu árin var fénu skipt milli þeirra, sem mest kallaði að, að hjálpa að dómi tveggja embættismanna, ráðuneytisstjóra í stjórnarráðinu. En eftir að ráðh. í hæstv. fyrrv. ríkisstj. tóku úthlutunina í sínar hendur, lék grunur á, að ekki væri alltaf farið eftir þeim sjónarmiðum eða líkum á, að féð yrði að sem mestu gagni þeim byggðarlögum, sem það fengu, og um leið þjóðhagslega með því að stuðla að aukinni framleiðslu og betri nýtingu vinnuafls þjóðarinnar. Það styrkti gruninn, að ekki fengust upplýsingar um úthlutun fjárins, þótt eftir væri leitað. Við lögðum því til, nokkrir þm. Sjálfstfl., að þessum málum væri komið í fastara horf, ákveðin framlög í 5 ár, 15 millj. á ári, en úthlutun fjárins og stjórn sjóðsins annaðist 5 manna n. kosin hlutfallskosningu af Alþingi. Við töldum það tryggja sem réttlátasta skiptingu og a.m.k. koma í veg fyrir allt laumuspil með féð. Um þetta hefur ekki fengizt samkomulag fyrr en nú, að samkomulag er orðið um það milli Sjálfstfl., Alþfl. og Alþb., að n. skuli kosin á þessu þingi. Hún var einmitt kosin á fundi í Sþ. í dag. Í ár var fjárhæðin lækkuð á fjárlögum úr 13.5 millj. í 10 millj. kr. að till. hæstv. fjmrh. Hann taldi þetta fært, því að vænta mætti, að nokkur lán fengjust úr sjóði atvinnuleysistrygginga til þeirra framkvæmda, er hér um ræðir. Hvort það reynist svo, verður reynslan að sýna. En það sem af er þessu ári, hafa úr sjóðnum verið ákveðnar lánveitingar til hafnarbóta og fleiri hafnarframkvæmda víðs vegar um land, tæpar 8 millj. kr. Ég hef rætt þetta svona ýtarlega til þess, að það kæmi skýrt fram, að þetta fé er ekki hugsað af okkur sem nein ölmusa, heldur aðeins leiðrétting á misræmi, sem orðið var milli byggðarlaga. Þetta er fé, sem, sé því skynsamlega varið, á raunverulega að gefa þjóðarbúinu góðan arð. Þar, sem ég er nákunnugastur, þ.e. á Vestfjörðum, hefur að mestu tekizt vel um úthlutun fjárins, sem þangað hefur farið. Það hefur komið að góðu gagni, bætt atvinnuna, ekki aðeins í svip, heldur skapað grundvöll að betri og stöðugri vinnu, en áður var. Árangurinn hefur ekki heldur látið á sér standa. Fjárhagur byggðanna er að rétta við og almenningur á góðri leið með að komast úr örbirgð til bjargálna. Þarna vantar enn bagalega atvinnutæki og endurbætur á þeim, sem fyrir eru. En samt er nú þegar komið svo, að þetta fólk framleiðir verulega meira, en sinn hlut hlutfallslega af útflutningsverðmæti þjóðarinnar og gæti þó enn stóraukið framleiðsluna, ef fleiri tæki fengjust, án þess að fjölga fólki nema sem svarar eðlilegri fjölgun heima fyrir. Fyrir tveimur árum var frá litlu sjóplássi flutt út svo mikið magn sjávarafurða á hvern íbúa, að útflutningsverðmæti allrar þjóðarinnar hefði átt að vera um 4 milljarðar króna í stað tæplega eins það ár, ef aðrir landsmenn hefðu að þessu leyti staðið jafnfætis. Ég er ekki að miklast af þessu eða gefa í skyn, að önnur framleiðsla eigi ekki rétt á sér. En okkur er samt hollt að muna, að sjávarafurðir eru enn grundvöllur allrar annarrar framleiðslu og afkomu okkar allra. Ég segi líka frá þessu af því, að sú leið, sem þarna hefur verið farin, er sú eina rétta leið, sem fær er til þess að bæta afkomuna, þ.e. með því að auka framleiðsluna, og það er rétt leið, þótt lánsfé þurfi til þess, ef þess er aðeins gætt að verja því til þeirra beztu framleiðslutækja, sem fáanleg eru á hverjum tíma. Það er eina leiðin, sem þarna var fær. Það var ekki hægt að bíða eftir, að fjármagn myndaðist heima fyrir. Það fór síþverrandi. Meðan verst gekk, fluttu þeir burtu, sem bezt voru stæðir og áttu því hægast með að flytjast. Það er nú mjög kvartað um, að menn vilji ekki sækja sjóinn, og það er rétt, að oft er vöntun á sjómönnum. En þó er það svo hjá okkur, að enn eru til menn, sem vilja fara á sjó, en vantar skip, - menn, sem hafa viljað og vilja leggja aleigu sína í að kaupa þau, en ekki getað fengið þau enn. Við höfum vinnufúsar hendur, sem eru þess albúnar að vinna gull úr sjónum, ef við fáum aðeins að bæta við okkur þeim tækjum, sem enn vantar, svo að vel sé. Við ætlum ekki að vinna það með nýrri undraaðferð, heldur með gamla laginu, sem Vestfirðingar lengi hafa kunnað manna bezt. Í vetur var hér mikil bölsýni, einkum á síðustu vikum hæstv. fyrrv. ríkisstj., sem sagði algert efnahagshrun yfirvofandi, ef hún fengi ekki sjálfdæmi eða einræðisvald. Alþýðusambandið vildi ekki hnífakaup óséð, og lái því hver sem vill. Eftir uppgjöf hennar lögðum við sjálfstæðismenn fram tillögur til að stöðva hrunið, sem stefna hennar var að leiða yfir þjóðina. Við fengum ekki stuðning allra flokka, en Alþfl. tók að sér að mynda stjórn með málefnalegum stuðningi okkar. Hinu bráða hruni var þannig afstýrt, fyrst og fremst vegna ábyrgrar málefnalegrar afstöðu sjálfstæðismanna. Vonandi fæst þannig tækifæri til að snúa efnahagsmálum okkar til betri vegar. Það hefur tekizt með öðrum þjóðum, og við getum það líka áreiðanlega, ef þjóðin vill. Hv. framsóknarmönnum vil ég segja það, að það þýðir ekki fyrir þá að segja okkur Vestfirðingum, að nánari tenging byggðanna í stærri heildir muni skaða þær og vera til landauðnar. Reynslan hefur einmitt kennt okkur að þoka okkur saman. Þess vegna stofnuðum við fjórðungsþing Vestfirðinga, og þess vegna stofnuðum við samtök til þess að vinna að rafvæðingu Vestfjarða. Án þeirra samtaka hefði enn ekki verið gerð stórvirkjun á Vestfjörðum. Sama máli gegnir um samgöngumál og fleiri sameiginleg hagsmuna- og áhugamál. Í sumar verður unnið meira að vegagerð á Vestfjörðum, en nokkru sinni fyrr, einmitt vegna samtaka og samstöðu byggðanna heima fyrir. Í kosningunum í sumar verður kosið um meira jafnrétti milli kjördæma, en verið hefur. En við megum ekki gleyma því, að það er líka kosið til þess að forða okkur frá hrunstefnu fyrrv. ríkisstj., til þess að fá styrka stjórn með raunverulegan meiri hluta þjóðarinnar að bakhjarli til þess að vinna að heilbrigðari þróun efnahagsmála, en verið hefur. Tíma þeim, sem við sjálfstæðismenn höfum til umráða í kvöld, er nú lokið. Við erum sannfærðir um, að við erum að berjast fyrir réttlæti milli kjördæma og farsælli þróun efnahagsmála, en verið hefur í þeim átökum, sem fram undan eru. Við treystum þjóðinni og leggjum málin óhikað undir hennar dóm. Þökk þeim er hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er sjálfsagt að viðurkenna það hreinskilnislega, að þær ráðstafanir, sem gerðar voru í vetur með l. um niðurfærslu verðlags og launa, leiddu af sér nokkra kjaraskerðingu fyrir alþýðu manna, a.m.k. í bili. En hitt er jafnsjálfsagt og sanngjarnt, að reynt sé að gera þjóðinni grein fyrir því, hvað hefði gerzt í efnahagsmálum hennar, ef stöðvunarleiðin hefði ekki verið farin. Ef það er hins vegar athugað, hvernig ástandið væri í dag og hvernig það mundi verða á næsta hausti, hefði hækkunarleiðinni verið fylgt áfram, held ég, að næsta lítið verði úr þeirri kjaraskerðingu, sem ýmsir tala nú mest um, samanborið við það, sem hefði dunið yfir. Gera má ráð fyrir, að örar víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags hefðu haldið áfram árið 1959 með auknum hraða. Auðvitað mundi þessi öra víxlhækkun ekki stöðvast á árinu 1960 af sjálfu sér, heldur þvert á móti. Í stað þess að verðbólguaukning hafði verið að meðaltali um 10% síðan 1946, mundi hún nú sjálfsagt verða um 30% á ári eða enn meira. Það er því augljóst, að seint á s.l. ári hlaut að vera komið að tímamótum í íslenzku efnahagslífi. Það varð með einhverjum ráðum að stöðva víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags. Þetta fann raunar allur almenningur og tók með skilningi þeim ráðstöfunum, sem gerðar voru eftir áramótin. En allar þessar ráðstafanir hafa miðað að því að stöðva þá óheillaþróun, sem við blasti. Allir hugsandi menn hljóta að gera sér ljóst, hvað hefði skeð, ef þróunin hefði orðið sú, sem líkur bentu til að hún mundi verða. Allur sá aukni krónufjöldi, sem menn hefðu fengið í laun, hefði bókstaflega brunnið upp til agna á báli verðbólgunnar. Og ekki aðeins það, verðgildi peninganna hefði auðvitað enn rýrnað. Þeir, sem hafa safnað sér einhverju sparifé, hefðu bókstaflega horft á eftir því í verðbólgueldinn. Allir, sem hefðu átt þess kost, hefðu reynt að koma sparifé sínu í eitthvað fast. Þetta fé hefði þannig farið út úr bönkum og sparisjóðum og þessir aðilar átt í enn meiri erfiðleikum með að sinna hlutverki sínu að lána til framleiðslu og framkvæmda. Varla hefði reynzt auðvelt að semja við framleiðsluatvinnuvegina til langs tíma í einu. Útvegsmenn hefðu auðvitað séð, að vegna sífelldra verðhækkana og kaupbreytinga væri ekki hægt annað, en hafa samninga meira og minna lausa. Þeir hefðu ekki samið miðað við verðlag og kaupgjald, sem var ríkjandi, þegar samningurinn var gerður, heldur miðað við væntanlegt verðlag og kaupgjald á samningstímabilinu, sem hefði orðið til að auka enn hraða verðbólgunnar. Þeir, sem stunda landbúnað, mundu tæpast hafa unað því, að verðlagsgrundvöllur væri aðeins endurskoðaður einu sinni á ári. Nýjar álögur hefði auðvitað orðið að leggja á, eftir því sem styrkþörf atvinnuveganna varð meiri. Allt eftirlit með verðlagi í landinu hefði orðið illframkvæmanlegt eða óframkvæmanlegt vegna þess, hve allar verðlagsbreytingar hefðu orðið örar. Gjaldþol þegnanna hefði svo smáminnkað, sem hefði engu síður komið niður á bæjar- og sveitarfélögum, en ríkinu sjálfu. Þar hefði sjálfsagt komið, að erfiðleikar atvinnuveganna hefðu orðið svo miklir, að þeir hefðu farið að dragast saman. Þá fyrst hefði hættan orðið geigvænleg: atvinnuleysi á næstu grösum og ekki komizt fram hjá efnahagslegu hruni. Þegar þessar staðreyndir eru athugaðar til samanburðar við þær ráðstafanir, sem gerðar voru, hlýtur hverjum manni að verða ljóst, að um litla kjaraskerðingu var að ræða um s.l. áramót, miðað við þá kjaraskerðingu, sem óhjákvæmileg hefði verið, hefði áfram verið haldið á sömu braut. Það tekur auðvitað nokkurn tíma að stöðva verðbólguhjólið og enn lengri tíma að koma efnahagsmálunum í það horf, sem æskilegt má teljast. Núv. hæstv. ríkisstjórn hefur ekki miðað störf sín við það að leysa efnahagsvandamál þjóðarinnar til frambúðar. Hitt hefur henni tekizt að bjarga þjóðinni frá efnahagslegu hruni, sem búast mátti við að væri fram undan, með því að stöðva þá geigvænlegu verðbólgu, sem við blasti. Engri ríkisstj. eða þingmeirihluta tekst að leysa efnahagsvandamálið í landinu nema með samstarfi við vinnandi fólk og skilningi þess á vandamálinu. Allir, sem vinna gegn því, að slíkt megi takast, eru að vinna þjóðhættulegt starf. Mér þótti stjórnarandstaðan í tíð fyrrv. ríkisstj. oft hafa allt of neikvæða afstöðu til ýmissa vandamála, sem höfðu bein áhrif á efnahagsafkomu þjóðarinnar. En mér virðist núv. stjórnarandstaða alls ekki taka jákvæðari afstöðu, nema síður sé. Það má kannske segja, að þessi afstaða sé mannleg, en stórmannleg getur hún ekki talizt. Því hefur verið haldið fram í blöðum og raunar líka hér á hv. Alþ., að núv. hæstv. ríkisstj. og gjaldeyrisyfirvöld hafi gert einhverja meginbreytingu varðandi innflutning til landsins í þá átt, að nú skuli stórauka innflutning óþarfavarnings, en nauðsynjamuni vanta í stórum stíl. Hér er annaðhvort um að ræða meinlegan misskilning, sem þarf að leiðrétta, eða þá hitt, sem er raunar miklu líklegra, að af yfirlögðu ráði sé reynt að gera tortryggilega þá innflutningsáætlun, sem gerð hefur verið, og læða því inn í hugi manna, að þessum málum sé nú allt öðruvísi háttað en var s.l. ár. Innflutningsáætlunin hefur veríð gerð af viðskmrn., gjaldeyrisbönkunum og innflutningsskrifstofunni. Áætlunin er miðuð við það, að heildarvöruinnflutningur til landsins geti orðið jafnmikill og hann var á s.l. ári, eða tæpar 1.100 millj. kr. En undirstaðan undir þessum innflutningi er sú, að gert er ráð fyrir álíka miklum útflutningi og árið sem leið og auk þess sé notað nokkurt gjaldeyrislán. Má gera ráð fyrir, þar sem útflutningsáætlunin er mjög varleg, að gjaldeyrisafkoma geti eitthvað batnað á árinu, en á því var sannarlega ekki vanþörf. Fer það þó auðvitað eftir aflabrögðum og markaðsmöguleikum, hvort takast má að bæta gjaldeyrisstöðuna. Helzt þyrftum við að eignast ofur lítinn varasjóð til að mæta óviðráðanlegum erfiðleikum, svo sem aflabresti. Engin von er þó til, að það takist að mynda hann. En ef við gætum grynnkað eitthvað á þeim miklu lausaskuldum, sem hafa verið að keyra okkur í kaf, væri miklum áfanga náð. Við skiptingu heildarupphæðarinnar milli flokka var við það miðað að fullnægja þörfum fyrir neyzluvörur og rekstrarvörur. Yfirleitt var miðað við gjaldeyrisúthlutunina 1958, en tillit var tekið til meiri háttar breytinga, hvort sem þær stöfuðu af breyttu verðlagi eða breyttri neyzlu. Áætlun um innflutning neyzluvara og rekstrarvara er því nokkurn veginn sú sama og reynslan varð 1958. Svokallaðar hátollavörur er gert ráð fyrir að flytja inn fyrir rúmlega 200 millj. kr. í ár, en voru fluttar inn í fyrra fyrir 179 millj. kr. Þegar l. um útflutningssjóð voru sett fyrir ári, var gert ráð fyrir, að þessi innflutningur yrði yfir 200 millj. kr. Allir vita, að til þess að útflutningssjóður fái áætlaðar tekjur, verður innflutningur hátollavara að vera svo mikill sem gert er ráð fyrir. Þeim ferst því sízt, sem stóðu að löggjöfinni um útflutningssjóð, m.a. hv. þm. Mýr., Halldóri E. Sigurðssyni, sem talaði hér áðan, að vera nú að tala um óþarfainnflutning, þegar þeir vita, að afkoma útflutningsatvinnuveganna er undir því komin, að útflutningssjóður hafi nægar tekjur til að standa við skuldbindingar sínar. Af þessari sundurliðun og samanburði við s.l. ár ætti öllum að verða ljóst, að ekkert hefur verið gert - alls ekkert - í þá átt að minnka innflutning neyzluvara og nauðsynjavara. Það verður lítillega dregið úr innflutningi fjárfestingarvara, sem er í samræmi við þá stefnu hæstv. ríkisstj. að reyna nokkuð að draga úr eða fresta þeim fjárfestingarframkvæmdum, sem eru ekki beinlínis til aukningar útflutningsframleiðslunnar, og þannig stefna meira í jafnvægisátt. Að halda því fram, að hér hafi einhver meginbreyting átt sér stað frá því, sem verið hefur, er gert gegn betri vitund og í þeim eina tilgangi að koma inn þeirri hugsun hjá almenningi, að vöruþurrð kunni að vera yfirvofandi. Þetta er alrangt og lítilfjörlegt af stjórnmálamönnum að halda slíku fram. Þegar umbótabandalag jafnaðarmanna og framsóknarmanna var myndað vorið 1956, töldu margir, að það afl væri að myndast í þjóðfélaginu, sem eitt væri nægjanlega sterkt til að berjast á móti íhaldi og kommúnisma. Þeir, sem þannig hugsuðu, hafa orðið fyrir vonbrigðum. Öllum hlaut að vera það ljóst, einnig framsóknarmönnum, að við jafnaðarmenn teldum það ekki æskilegt út af fyrir sig að fara í stjórn með kommúnistum. Þó var sú leið valin, m.a. vegna þess, að ýmsir gerðu sér vonir um, að Hannibal Valdimarsson og það fólk, sem honum fylgdi, mundi hafa nokkuð aðra skoðun á þjóðmálum, en Moskvakommúnistar. En eftir að fyrrv. stjórn var mynduð, kom fljótt í ljós, að framsóknarmenn töldu sig þurfa að taka að sér eins konar sáttasemjarastarf innan þeirrar ríkisstj. Og afleiðingin af því starfi varð svo sú, að býsna oft tóku framsóknarmenn afstöðu með Alþb. Kom þetta hvað berlegast í ljós, þegar kom til kosninga til Alþýðusambandsþings, og yfirleitt í málefnum verkalýðssamtakanna. Það er ekki jafnaðarmönnum að kenna, að samvinna umbótaflokkanna gat ekki átt sér stað í þessum efnum, heldur hinu, að framsóknarmönnum þótti heppilegra að hafa samvinnu við kommúnista. Þessi afstaða samstarfsflokksins hlaut að verða illa séð hjá jafnaðarmönnum, og til þess bar enga nauðsyn hjá forustumönnum Framsfl. að taka slíka afstöðu, ef þeim var umhugað um að halda áfram samstarfi, sem tekizt hafði milli flokkanna. Hér við bætist svo það, að formaður Framsfl. baðst lausnar fyrir ríkisstj. sína í byrjun desember, án þess að um stjórnarslitin væri höfð sérstök samvinna við Alþfl., sem þó hefði mátt búast við, þar sem ekki var um stórvægilegan ágreining að ræða milli flokkanna um lausn efnahagsvandamálanna. Jafnaðarmenn hljóta að líta á framkomu forustumanna Framsfl. sem ákveðna bendingu um það, að þeir óski ekki eftir áframhaldandi samvinnu. Alþfl. hefur staðið við alla gerða samninga gagnvart samstarfsflokkum sínum á kjörtímabilinu. Það er ekki honum að kenna, að stjórn Hermanns Jónassonar fór frá völdum. Auðvitað er samvinna flokkanna ágæt hér og þar í kaupstöðum og kauptúnum úti um land, þar sem um er að ræða málefni viðkomandi byggðarlaga og þar sem þarf að leysa aðkallandi framfaramál í andstöðu við afturhaldsöflin. En í þjóðmálum hefur Framsfl. þótt henta að fórna samvinnunni við jafnaðarmenn af einhverjum ástæðum, sem mér eru ekki kunnar. Ég vil taka það fram, að ég tel, að fyrrv. ríkisstj. hafi komið mörgum góðum málum áfram og áleiðis, einkum þegar þess er gætt, hvernig aðkoma hennar var, þótt henni hafi mistekizt að leysa efnahagsmálin og stjórnarskrárbreytinguna. Sérstaklega er athyglisvert, hvernig tókst að auka og efla atvinnulífið víða úti um land. Alþfl. hefur alltaf talið, að fólk þyrfti að hafa sem jafnasta atvinnu- og afkomumöguleika, hvar sem það byggi á landinu. Hann hefur talið, að bezta aðferðin til að sporna við fólksstraumnum utan af landsbyggðinni og hingað til þéttbýlisins væri einmitt að auka atvinnutæki og atvinnu úti um hinar dreifðu byggðir landsins. Aukin framleiðsla er víssulega undirstaða bættrar efnahagsafkomu, og drjúg er útflutningsframleiðslan í mörgum hinna smærri plássa. Það er því eðlilegt, að núv. hæstv. ríkisstj. hafi mikinn áhuga á því að halda áfram að auka uppbyggingu atvinnulífisins úti um landið. Vil ég nefna sem dæmi, að nú er í fyrsta skipti gert verulegt átak til að koma áfram ýmsum hafnarframkvæmdum úti um land, þar sem ákveðið er að verja a.m.k. 28 millj. kr. til slíkra framkvæmda umfram þær 12 millj. kr., sem gert er ráð fyrir á fjárlögum. En allir vita, að góðar hafnir eru undirstaða blómlegrar útgerðar. Atvinnuöryggi verður að tryggja í hinum ýmsu byggðarlögum landsins. Þessi trygging fæst bezt með því að efla framleiðsluna. Fyrir því er Alþfl. reiðubúinn til að gera allt, sem honum er unnt, til þess að auka atvinnutæki og efla framleiðslu, hvar sem er á landinu. Jafnaðarmenn líta á það sem kjarna allrar sinnar baráttu að láta málefnin ráða hverju sinni og taka ábyrga afstöðu til mála. Ekki er ólíklegt, að stundum hefði Alþfl, getað haft í frammi meiri áróður og tekið ábyrgðarlausari afstöðu til einstakra mála. Má vera, að hann hefði getað aukið fylgi sitt eitthvað um stundarsakir með slíkum vinnubrögðum. En jafnaðarmenn munu aldrei fara inn á þá braut. Þeir líta á viðfangsefnin hverju sinni eins og þau raunverulega eru. Síðan vinna þeir að lausn þeirra eftir þeim leiðum, sem þeir telja hagkvæmastar fyrir þjóðfélagið í heild. Alþfl. hefur barizt fyrir mörgum sanngirnismálum, sem hafa snert beint og óbeint flesta Íslendinga. Hann telur, að árangurinn af baráttunni hafi orðið góður. Flokkurinn mun því halda áfram að nota sömu baráttuaðferðir og hann hefur gert til þessa. Árangurinn á að verða betri afkoma þjóðarinnar í heild og sem jafnastur hlutur allra landsmanna í þjóðarauði og þjóðartekjum. - Góða nótt.