Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þorleifur Jónsson Jeg hafði og hefi enn ýmislegt að athuga við frv. það, er fyrir liggur, um heimild handa landsstjórninni til framkvæmda á rannsóknum Sogsfossanna. Mjer finst vera farið dálítið öfugt að í þessu máli. Fyrsta sporið, sem stíga verður, er það, að landið nái yfirráðarjetti yfir Soginu. En nu er það útlent fjelag, fossafjelagið „Ísland“, sem telur sig hafa umráðarjettinn að mestu leyti. Alþingi 1919 hafði og þá skoðun, að það fyrsta, sem bæri að gera í þessu máli, væri það, að ríkið næði fullum umráðarjetti yfir Soginu. Þá var samþ.þál., þar sem skorað var á stjórnina að ná yfirráðarjettinum sem fyrst. Nú hefir ekkert áunnist í málinu síðan. Það eina, sem gert hefir verið, er það, að stjórnin hefir leitað samninga við fossafjelagið „Ísland“ um kaup á rjettindum yfir vatnsfallinu, og það hefir gefið einhvern ádrátt um að selja eða láta af hendi öll sín rjettindi, bæði í Soginu og eins nyrðra í Skjálfandafljóti og víðar, fyrir 3–400 þús. kr. Stjórnin hefir nú víst ekki tekið þessu tilboði, enda var ekki lagt fyrir hana í tillögunni 1919 annað en að ná rjettindum yfir Sogsfossunum. Það situr því sem sagt alt í sama farinu eins og 1919, og þó að þetta frv. gangi fram, þá er engin ábending í því um að ríkið eigi að taka Sogið. Nú er það álit mitt og fleiri manna, að betur þurfi að ýta við þessu máli, og því er það, að jeg, ásamt 2 öðrum þm., ber fram þál. um að skora á stjórnina að gera alvöru úr því að ná Soginu til handa ríkinu. Og þegar það er fengið, þegar ríkið er búið að ná yfirráðarjettinum, þá er fyrst tími kominn til að gerðar sjeu mælingar, uppdrættir, útreikningar, kostnaðaráætlanir og aðrar rannsóknir, sem gert er ráð fyrir í 1. gr. frv. Og því höfum við einnig tekið það með í 2. lið þál. Fyrst er að ná umráðarjettinum yfir vatnsfallinu og því næst fari fram rannsóknir. Og svo ríkisvirkjun. Þetta er töluvert öðruvísi í frv. Og jeg benti á það í nefndinni, að mjer þætti ákvæði 3. gr. allathugaverð. Eftir orðalagi og anda greinarinnar virðist það einkum haft í huga, að það verði einhver annar en ríkið, t. d. fossafjelagið „Ísland“, sem fái leyfi til að virkja vatnsfallið. Því að þar sem talað er um kostnað þann, sem ríkið leggur fram til mælinga o. s. frv., þá er sagt, að hann endurgreiðist ríkissjóði af þeim, sem heimild fær til virkjunar, ef heimild verður veitt. En það er nú sjer á parti, að hætt er við að ríkið fengi ekki þann kostnað uppborinn allan, því að ef fjelag, útlent eða innlent, fengi heimild til virkjunar, þá gæti það vel komið fyrir, að það fjelag þættist ekki geta notað eða bygt á þeim mælingum, sem búið væri að framkvæma, þættist sjálft þurfa að gera mælingar á ný og þessháttar, og þá væri endurgreiðsluskyldan og vonin hæpin. Jeg skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara. Mjer þótti ýmsir gallar á frv., sem jeg nú hefi gert grein fyrir. Aftur á móti hefi jeg unnið að því, að málið kæmi fram í betri mynd, og er það þannig fram borið í þál.till. okkar, og má því frv. falla úr sögunni eins og það er, en þál.till. á að samþykkja.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. frsm. þessarar þál.till. (Þorl. J.)talaði um það, að ekkert hefði gerst í máli þessu síðan 1919. Þetta er rjett. Það hefir ekkert gerst annað en það, að legið hefir frammi tilboð frá fossafjelaginu „Ísland“ um sölu á rjettindum þess. En þingið hefir hvorki sagt af nje á um það. Ef nefndin hefði viljað, þá hefði hún getað fengið upplýsingar um kostnað við að virkja Sogið. Þótt þær sjeu ef til vill ekki fullkomnar, þá munu þær þó fara nærri sanni. Það er rjett hjá frsm. að tilboðið, sem fyrir liggur, er um öll rjettindi fossafjelagsins „Ísland“. Mjer hefði verið hægt að fá að vita hvað fjelagið mundi gera sig ánægt með fyrir rjettindi sín yfir Soginu einu, en jeg áleit hyggilegra að kaupa alt, ef kaupa á á annað borð; það mundi ekki muna svo miklu á verðinu. Það hefði ef til vill verið hægt að fá lægra tilboð, en þetta er ekki frágangssök, eftir því hvers virði rjettindin eru sögð. Stjórnin gæti sjálfsagt enn aflað tilboðs um Sogið eitt, en þá er eftir að bera það undir þingið og vita hvort það vill ganga að því. En þetta þýðir drátt á málinu, og hann álít jeg mjög óheppilegan. Það sýnist vera sjálfsagt að láta rannsókn fara fram svo fljótt sem unt er. Annað gæti og verið álitamál, hvort hægt væri eftir lögunum að taka rjett lögnámi, áður en ákveðið væri, hvort rjetturinn yrði notaður. Og ef tekið væri lögnámi, þá hefir það þá þýðingu, að borga verður strax, í stað þess, að annars mætti borga með skuldabrjefum með sanngjörnum vöxtum. Jeg skal svo leggja áherslu á það, að ef leita á tilboðs af nýju, þá er það aðeins nýr dráttur á málinu, því að jeg býst við, að stjórnin verði treg til að ákveða á eigin spýtur, hvort ganga eigi að tilboðinu, án þess að bera það undir þingið.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Jeg verð að játa það, að mjer kemur mjög á óvart sú mótstaða, sem fram er komin gegn því, að þetta sjálfsagða frv. nái fram að ganga. Jeg hefði getað skilið, að sumir þættust ekki geta samþykt það af fjárhagslegum ástæðum, því að rannsóknin kostar mikið fje. En þessi eina ástæða, sem jeg hafði hugsað að hægt væri að koma fram með, hefir alls ekki komið fram. En þeirri mótbáru hefir verið hreyft gegn frv., að ekki væri hagkvæmt að veita mikið fje til rannsóknar fyr en búið væri að ná yfirráðum yfir vatnsrjettindunum í Soginu frá þeim, sem nú hefir þau, fossafjelaginu „Ísland“ sjerstaklega. Frsm. minni hl. nefndarinnar (Sv. Ó.) kvað vatnsrjettindin hækka mikið í verði, ef rannsóknin yrði framkvæmd. En þetta er ekki rjett, ef ríkissjóður borgar kostnað rannsóknarinnar. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að gera sjer grein fyrir, hvernig umráðarjetti vatnsrjettinda í Soginu er varið. Sogið er tvö fallvötn, hið efra milli Þingvallavatns og Úlfljótsvatns og hið neðra, eða hinir eiginlegu Sogsfossar. Hið efra er talið hafa um 15 þús. hestafla orku sem nýta má, og hið neðra um 45 þús. hestafla orku, eða Sogið alls um 60 þús. hestafla orku. Þetta skiftist svo, að landið á vatnsrjettindin að 22,500 hestöflum, Reykjavíkurbær um 7 þús. hestöflum, eigendur Úlfljótsvatns um 18,700 hestöflum og fossafjelagið ,,Ísland“ um 11,– 800 hestöflum. Fossafjelagið „Ísland“ hefir þannig um 1/5 vatnsrjettinda í Soginu, og það hefir þau aðeins á leigu, en hefir ekki keypt þau, og greiðir það vist árgjald fyrir þessi vatnsrjettindi. Það er að vísu ekki hægt að segja með nákvæmni, hvað landið á mikið, því að hólmar í Soginu geta haft nokkur áhrif á það, en ætla má, eftir rannsóknum, að það sjeu um 22,500 hestöfl. Auk þessa kann fossafjelagið ,,Ísland“ að hafa fengið nokkur vatnsrjettindi leigð frá umráðamanni kirkjujarða við Sogið, en sá leigumáli stendur aðeins meðan hann er umráðamaður, því að leigan er ekki samþykt af kirkjustjórninni. Þegar því er um það að ræða að ná umráðarjetti yfir vatnsrjettindum í Soginu, þá er fossafjelagið „Ísland“ þar ekki aðalatriðið, heldur á einn einstakur maður meira en það fjelag, og hann er nú hjer í Reykjavík og er eflaust hægt að fá upplýsingar hjá honum. Þá vil jeg gera grein fyrir því, að tveir möguleikar eru til virkjunar. Það er að virkja efra fallvatnið, eða aðeins um 15 þús. hestöfl, og yrði sú orka, sem þar fengist, þá eingöngu til almennrar notkunar. Almenningur mundi þurfa á allri þessari orku að halda suma tíma ársins, og væri þess vegna ekki hægt að leigja hana til iðnaðar. Sumir hafa haldið, að þetta væri framkvæmanlegt, en jeg er dauftrúaður á það. En þó er rjett að athuga, hvernig málið horfir við, ef þessi leið væri farin. Við efra fallvatnið á „Ísland“ aðeins 1/8 Úlfljótsvatns, og svarar það til 1/16 af orku þeirri, sem nýta ætti, væri ríkiseign, en hitt eign þess manns, sem jeg talaði um áðan og nú er hjer í bænum. Þess vegna væri engin ástæða að bíða með þessa virkjun þar til vatnsrjettindunum væri náð af fossafjelaginu „Ísland“. Þá er að líta á hitt, ef neðra fallvatnið væri virkjað. Ef það yrði gert, væri sú hugsun lögð til grundvallar, að almenningur notar orkuna mjög misjafnt vetur og sumar, dag og nótt, og mikið af orkunni yrði því ónotað. Í Noregi er t. d. að meðaltali aðeins 3/10 af orkunni nýtt, en hitt er látið ónotað. Af þessari ástæðu er óhagkvæmt að virkja fallvötn eingöngu til almennrar notkunar, en það má ráða bót á því. með því að virkja stærra og selja afganginn til sístarfandi iðjurekstrar. Ef 45 þús. hestöfl væru virkjuð yrðu þannig 30 þús., sem selja þyrfti til sístarfandi iðjurekstrar. Ef gert er ráð fyrir, að 3/10 notist að jafnaði af þeim 15 þús. hestöflum, sem ætluð eru til almenningsþarfa, og þau 30 þús. hestöfl, sem ætluð væru til iðnaðar, nýttust öll, þá nýttist af því, sem virkjað væri, tæpir 7/9, og sjá menn þá, hve miklu hagkvæmara það er en ef aðeins væri virkjað til almenningsþarfa og einir 3/10 nýttust. Stærri orkuver borga sig því betur, ef kaupandi fæst að orkunni. Margir hafa talið það æskilegt, að ríkið virkjaði og ætti eitt alt orkuverið. En þetta gæti því aðeins lánast, að það gæti fengið kaupanda að 2/3 orkunnar, eða notað hana á hagkvæman hátt. Ef selja ætti orkuna, er mest um það vert að finna ábyggilegan kaupanda. En hins vegar eru mörg vandkvæði á því, að ríkið notaði orkuna sjálft. Fyrst og fremst fylgir slíkum iðnaðarfyrirtækjum mikil fjárhagsáhætta, og í öðru lagi þarf svo margt til þessa, sem ríkið stendur illa að vígi með. Í sambandi við orkunýtinguna yrðu tilraunastofnanir nauðsynlegar, til þess að raunsaka, hvaða efni væri hægt að vinna, og kostar það fje og sjerfróða starfskrafta. Eins má benda á það, að allar aðferðir til nýtingar orkunnar við stóriðju væru ríkinu ókunnar, og ætti það ekki greiðan aðgang að þeim. Verksmiðjur, sem við slíkt fást, halda aðferðum sínum leyndum, en ef ríkið stæði uppi þekkingarlaust með stór iðjuver, væri illa farið. Ef vel á að vera, verða þeir að hafa þessa starfrækslu á hendi, sem hafa fje og þekkingu; öðrum yrði það ólán. Nú er það vitanlegt, að að fossafjelaginu „Íslandi“ standa þeir menn, sem einna mestu ráða í fjármálaheimi Dana, og auk þess hafa þeir einna besta sjerfræðiþekkingu á að skipa á Norðurlöndum hvað viðvíkur allri efnavinslu. Jeg held þess vegna, að fara verði varlega í það að víkja þeim alveg burtu, með því að neita þeim fyrirfram að halda leigurjettindum sínum hjer, því að gott væri að geta leitað til þeirra um fje og þekkingu, ef á þyrfti að halda. Þess vegna álít jeg óheppilegt að vera að bekkjast við þetta fjelag og koma fram með kröfu um það, að öll rjettindi verði af því tekin. Annað atriði í þessu sambandi tel jeg varhugavert, og það er að gera kröfuna um, að fjelagið afsali sjer rjettindum sínum, að skilyrði fyrir því, að nauðsynleg rannsókn verði hafin, því að það gefur fjelaginu of sterka aðstöðu í samningum við ríkið um kaup að þessum rjettindum, ef annars þykir þörf á að ríkið kaupi þau. En hvað sem menn vilja segja um þessa virkjun, hvort sem menn álíta heppilegast, að ríkið framkvæmi hana upp á sitt eindæmi eða öðruvísi verði farið að, er það atriði óviðkomandi undirbúningi málsins, sem er rannsókn á virkjunarmöguleikum og járnbrautalagningu þar eystra. Öllum er það vonandi ljóst, að hvað sem virkjuninni líður, er járnbrautarmálið eins mikið nauðsynjamál eftir sem áður. Háttv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) var óánægður með það, að báðum leiðum skyldi haldið jafnopnum um virkjunina, en það er viljandi gert. Rannsókn ein getur úr því skorið, hvort heppilegra sje, að ríkið virki eða ekki og hvernig virkjunin á að fara fram. Yfirráð yfir vatnsrjettindum verða því að ráða til lykta þegar rannsóknin er um garð gengin, og þá samkvæmt því, sem hún hefir leitt í ljós. Og með þetta fyrir augum er leiðinni haldið opinni, því að annað væri hvorki ráðlegt nje heppilegt á þessu stigi málsins. Jeg vil leggja sjerstaka áherslu á það, að rannsóknin verði svo vel úr garði gerð, að allir verði að taka hana gilda. Það má ekki spara um of. Og jeg vona, að tekist hafi að orða frv. svo, að rannsóknin verði framkvæmd á þennan hátt. Jeg vona, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja frv., hvernig svo sem hún vill taka í þál.till., sem er næst á dagskrá. Jeg hefði ekkert á móti því, að sú till. væri samþykt, ef jeg hefði vissu fyrir því, að hún skaðaði ekki málið í framtíðinni, með því að fjármálamönnum Dana virtist svo, að verið væri að bekkjast við sig með henni. En við megum ekki við því, að hrinda neinum mönnum frá okkur að óreyndu, sem óska eftir að auka og efla viðskifti við þetta land.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er rjett hjá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að fjelagið ,,Ísland“ sje ekki eitt um vatnsrjettindi í Soginu, heldur mun það aðeins eiga þann hluta, sem hann gat um. Maður hjer í Reykjavík, sem háttv.þm. (J. Þ.) talaði einnig um, á þó nokkuð af þessum vatnsrjéttindum Hann hefir lengst af verið í Kaupmannahöfn, og þess vegna erfitt að ná til hans, en nú mun auðvelt að leita samninga við hann, ef þinginu sýnist svo. Jeg skil ekki, hvers vegna menn geta ekki fallist á rannsóknina fyr en ákveðið er um umráðarjettinn. Jeg held, að óþarfi sje að blanda því saman. Og jeg held einnig, að ekki verði hægt að taka þessi rjettindi eignarnámi, fyr en ákveðið er hvað með þau skuli gera, en úr því verður rannsóknin að skera.

1445Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Fljótt á litið virðist það ekki mikið vera, er á milli ber hjá meiri og minni hluta nefndarinnar. Báðir vilja láta rannsaka alla aðstöðu til virkjunar við Sogið og báðir óska, að um leið sje rannsakað, hvernig haganlegast megi fyrir koma framtíðarvegasambandi á milli höfuðstaðarins og Suðurlandsundirlendisins. - Það er því ekki stefnan, sem aðgreinir, heldur aðferðin við rannsóknina. Því er haldið fram af minni hlutanum, að rannsókn þessa máls leiði til þess að torvelda kaupin á vatnsrjettindum, og þó að hæstv.forsrh. (J. M.) og frsm. meiri hl. (J. Þ.) mæli þessu í móti, held jeg þó, að öllum sje skiljanlegt, að rannsóknin geri rjettindin álitlegri, að ýmislegt það komi í ljós, er geri framkvæmd þessa máls fýsilegri heldur en hún er, meðan alt er órannsakað. í fyrsta lagi er búist við, að rannsóknin leiði í ljós, að þarna sje hentugt að virkja, og í öðru lagi, að vegastæðið reynist haldkvæmt. En aðferðin við rannsókn þessa er það, sem ber meiri og minni hl. samvinnunefndar vatnamála á milli. Minni hlutinn lítur svo á, að með þál.-till. frá 26. sept. 1919 hafi verið ákveðið að framkvæma rannsókn þá, sem hjer er um að ræða, og því ástæðulaust að vera að lögbjóða það af nýju, því að þál. er enn í sínu fulla gildi, og má beita henni, að minsta kosti þangað til hún er feld úr gildi með nýrri þingsákvörðun. En það er annað, sem minni hl. hefir enn meira á móti frv., og það er það, að í frv. er „preciserað“, ef jeg mætti svo að orði kveða, og háttv.frsm. meiri hl. (J. Þ.) gefur það beint í skyn, að fossafjelagið ,,Ísland“ eigi að ganga inn í sín ímynduðu eða virkilegu rjettindi. Með þessu er jeg ekki að ámæla þeim, sem styðja vilja fossafjelagið Ísland og halda rjettindum þess fram; jeg vil hvorki lasta fjelag það nje lofa. En jeg vil leyfa mjer að minnast á annað fjelag, sem við höfum tekið upp á arma okkar og veitt sjerleyfi, og sem nú er að koma okkur öllum í kút. Jeg ætla ekki að nefna það fjelag með nafni, allir þekkja það. Það er ofureðlilegt, eftir því, sem sú ,,Konsession“ lánaðist, sem það fjelag fjekk 1902, að menn fýsi ekki eða sjeu ekki ýkjasólgnir í að veita fleiri stórgróðafjelögum slíkt einkaleyfi og húsbóndavald yfir oss. Annars get jeg verið háttv.frsm. meiri hl. (J. Þ.) þakklátur fyrir þær upplýsingar, er hann gaf um útbyggingu Sogsfossanna til virkjunar. Það var fróðlegt erindi, er hann flutti, eins og við mátti búast af sjerfróðum manni í þessari grein, en ofurlítið var það litað. En fjölvísi hans hvatti mig miklu fremur en latti til þess að halda fast við hina fyrri stefnu mína í þessu máli. Mjer finst, eftir upplýsingum hans að dæma, að aðstaða okkar sje þann veg, að ennþá æskilegra sje að ná umráðum yfir Soginu, og einkum þó þeim hlutanum, sem talinn er að sje í höndum erlendra manna. Og jeg held að auðsótt verði að ná rjettindum þessum. Það var tekið fram af hæstv.forsrh. (J. M.), að lögnám væri lítt framkvæmanlegt, áður en ákveðin væri framkvæmd virkjunar. En fyrsta tilraunin er þó sú, að reyna að ná samningum við rjetta málsaðilja og fá keypt. Og mjer skilst, að málið horfi svo við, að góðar líkur sjeu fyrir því, að rjettindi þessi náist þrautalaust og án þess að á það verði litið sem móðgun eða tilbekkni við fossafjelagið Ísland, eftir því sem háttv.frsm. meiri hl. (J. Þ.) fórust orð. Jeg get ekki betur sjeð en að fulltrúar fjelagsins vilji fúslega ganga að samningum, eftir þeim skjölum, sem liggja fyrir, en hitt finst mjer líka rjettmætt, að þeir fari þess á leit, að fá endurgreitt fje það, er fjelagið hefir varið til þessara rjettindakaupa. En þetta má ekki dragast úr hömlu, því að fjelagið borgar árlega leigu, sem á sínum tíma hlýtur að hækka söluverðið. Annars verð jeg að segja það, að jeg legg ekki svo mikla áherslu á það, hvor leiðin er farin, þótt jeg telji þál. frá 1919 heppilegri er til framkvæmdanna kemur. Aðalatriðið er að forðast tvískinnung frv. og útiloka dekur við útlend fossafjelög. Og þál. frá 1919 sameinar í sjer rannsóknina og ráðstafanir til að ná í rjettindin. Að því leyti felst frv. í þál. Og þegar jeg ásamt tveim öðrum háttv.þdm. ber nú fram nýja þál.till., sem er að finna á þskj. 425 og er næsta mál á dagskrá, þá vakir ekki annað fyrir mjer en að herða á framkvæmdum hinnar fyrri þál. Eitt var það í ræðu háttv.frsm. meiri hl. (J. Þ.), sem jeg vil ekki láta ómótmælt. Mjer fanst hann vera að draga úr okkur kjarkinn, með því að gefa í skyn, að við gætum ekki sjálfir starfrækt fossana; við yrðum að fá aðra menn til þess; okkur skorti þekkingu, og torvelt okkur hjer í fásinninu að ná í þá þekkingu, er slík stóriðja þyrfti að byggjast á. Það má vel vera, að þetta sje torvelt, en þó held jeg að of mikið sje úr því gert að sækja viskuna eða þekkinguna til Danmerkur. Þar held jeg tæplega að hún sje í svo ríkum mæli, að okkur ætti sjerstaklega að vera kappsmál að leita þangað. Ástæðulaust að halda, að fossafjelagið Ísland ráði eitt yfir allri slíkri þekkingu. Jeg hygg, að miklu meira sje um að vera í ýmsum öðrum stóriðjulöndum, svo sem fossalöndunum Noregi og Svíþjóð og í Bandaríkjunum. Jeg hygg, að til þessara landa sje meira að sækja heldur en fossafjelagið Ísland hefir að miðla, og var því óþarfi að bregða þeirri grýlu upp hjer í háttv. deild, að það fjelag eitt væri þess umkomið að leiða okkur í allan sannleika. Að svo mæltu læt jeg staðar numið. Það eru fleiri, sem þurfa að taka til máls, og óþarfi að fjölyrða um þetta frekar.

Eiríkur Einarsson Það var að vísu ýmislegt, sem jeg ætlaði að segja í sambandi við þetta mál, en mjer þykir rjettara að geyma það þangað til þál.till. okkar á þskj. 425 verður til umr., og ætti þess ekki langt að bíða, þar sem hún er næsta mál á dagskrá fundarins. Aðeins skal jeg geta þess, að höfuðatriði frv. er mjer áhugamál að nái fram að ganga í einhverri mynd, það er virkjunar- og járnbrautarrannsókn, en jeg mun þó greiða atkvæði á móti frv., í trausti þess að till. okkar nái fram að ganga. Mun jeg þá, er hún verður til umr., gera nánari grein fyrir skoðun minni á máli þessu, og læt þetta nægja, sem einskonar greinargerð fyrir atkvæði mínu í þessu máli, er nú er til umr.

Jón Baldvinsson Því er síst að neita, að hjer er stórmál á ferðinni. Virkjun Sogsfossanna er ekki aðeins framfaramál fyrir Suðurlandsundirlendið og Reykjavík, heldur mundi það einnig lyfta undir samskonar framkvæmdir annarsstaðar á landinu, og ætti, frá því sjónarmiði sjeð, að eiga örugt fylgi hjer á Alþingi. En hvað frv. það snertir, sem hjer er til umr., þá hefi jeg ýmislegt við það að athuga. Þó að eiginlega engu sje slegið föstu um það, hvort ríkið eða einstakir menn eigi að byggja út fossana og virkja þá, finst mjer eftir orðalagi frv. að dæma megi heldur vænta þess, að einstökum mönnum eða fjelagi sje ætlað að gera það. Og eftir að hafa heyrt ræðu hv.frsm. meiri hl. (J. Þ.) sannfærðist jeg um, að svo eigi að verða. Aðalþráðurinn í ræðu hans snerist um það, hversu óvarlegt það væri fyrir okkur að bekkjast til við hina dönsku fjármálamenn, sem stæðu á bak við fossafjelagið „Ísland“; það gæti tafið fyrir framkvæmdum þessa máls um óákveðinn tíma. Hann var þó nýbúinn að taka það fram, að rjettindi þessa fjelags væru að ýmsu leyti ekki svo mikil, svo mjer sýnist þá ekki betur en nokkurra mótsagna kenni í framsöguræðu hans. Ákvæði 2. og 3. gr. frv. gefa ástæðu til að ætla, að það sjeu einstakir menn, en ekki ríkið, sem framkvæma eigi virkjun þessa. Þess vegna býst jeg við að koma með brtt. til 3. umr., sem bendi í þá áttina að það sje ríkið eitt, sem framkvæmd þessa stórmáls hafi á hendi. Í 1. grein finst mjer ekki nógu mikil áhersla lögð á orkuveitur til almennings þarfa, enda þótt í greinargerðinni sje dálítið frekar á það minst. En það ætti að verða í fyrstu röð, því að þá yrðum við lausir við að hafa stóriðjuver, sem vafasöm eru og spurning um, hvort miði til þjóðþrifa. Ríkinu er fult svo vel treystandi eins og einstökum mönnum til þess að útvega menn, er góða þekkingu hafa á slíku máli sem þessu, og til að hafa á hendi bygging og rekstur slíkra fyrirtækja. Jeg saknaði úr nál. meiri hlutans, að þar var hvergi á það minst, hvernig rannsókn þessi skyldi fram fara, en það er í mínum augum mikilsvert atriði, að til rannsóknanna sjeu valdir hæfir menn, sem óhætt er að treysta, og jeg hafði þá hugsað mjer, að stjórninni yrði bent á að reyna að útvega menn, sem t. d. væru í þjónustu sænska ríkisins, sem nú má eflaust telja hafa fullkomnasta þekkingu í þessum efnum, að minsta kosti Norðurlöndum. Það eru þessi atriði, sem jeg hefi nú tekið fram, sem mjer finst vera þungamiðja þessa máls. Jeg mun greiða frv. atkvæði mitt að þessu sinni, og reyna svo að athuga, hvort ekki sje gerlegt að koma með brtt. fyrir 3. umr., sem feli í sjer breytingar í þá átt, er jeg nú hefi minst á. Um þingsályktunartill. á þskj. 425, er það að segja, að hana má vitanlega samþykkja, en þá þarf þó að fella inn í hana það, sem að rannsókninni lýtur og er frekar fram tekið í frv., því auðvitað er það í alla staði rjett, að ríkið fái öll ráð yfir vatnsrjettindunum við Sogið.

Magnús Kristjánsson Mjer þykir lakara, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) skuli ekki vera við, enda þótt jeg búist ekki við að leggja mikið til þessa máls. Jeg get lýst því yfir, að jeg er á móti frv., og þingsályktunartill. get jeg ekki fylgt. Mjer finst hvorttveggja þetta vera hálfgerður leikur, svo jeg viðhafi ekki stærri orð. Þingsályktunin frá 1919 er enn í fullu gildi og ekki framkvæmd nema að nokkru leyti, það er að segja, að svör hafa komið frá fossafjelaginu Ísland, sem hljóða á þá leið, að fjelagið sje fáanlegt til þess að selja ríkinu öll vatnsrjettindi, sem það telur sig hafa hjer á landi; en það var ekki þetta, sem hæstv. stjórn var falið að leita eftir, heldur einungis um rjettindi fjelagsins til Sogsfossanna. Nú vantar að fá vissu fyrir því, hvort fjelagið vill selja rjettindi þau, er það telur sig eiga í þessu ákveðna fallvatni. Og það er nauðsynlegt að fá það fram, og þá með hvaða kjörum það á að vera. En svo er annað, sem jeg vildi gerast svo djarfur að minnast á, og það er það, að jeg tel það blátt áfram barnaskap að hugsa sem svo, að þingið geti aflað fjár til þess að hrinda þessu fyrirtæki í framkvæmd nú á þessum tímum, þegar hvergi sjer út úr fjármálaöngþveiti ríkisins. Jeg hefi áður verið því fylgjandi, að sjerleyfi yrði veitt til stóriðju, og held því fram enn, að eigi nokkuð að gera eða framkvæma í þessa átt, þá verði það að vera í fjelagsskap að þessi vatnsorka verði hagnýtt. Mjer finst málið horfa svo við, að líkur sjeu til þess, að fossafjelagið Ísland, sem á rjettindi við Sogið, fáist til að hagnýta þann rjett sinn í fjelagsskap við ríkið, og leggi ef til vill fram mikinn hluta þess fjár, sem þarf til framkvæmdanna. Mjer finst þetta svo mikilsvert atriði, að það beri því bráða nauðsyn til að athuga, hvort það geti ekki komið til mála. Það er ekki svo mikið, sem þetta fjelag á umráð yfir, að af því geti nokkur veruleg hætta stafað fyrir okkur. Þess vegna finst mjer frv. og hin nýja þingsályktunartill. þýðingarlaus, enda finst mjer óviðfeldið, að rannsókn þessi sje eingöngu gerð á kostnað ríkisins. Varla að búast við framkvæmdum málsins, eigi ríkið eitt að sjá um þær og kosta. Jeg vil svo ekki orðlengja meira um þetta, en vona hins vegar, að háttv. deild skilji, hvað fyrir mjer vakir, að jeg vil ekki útiloka það, að erlent fjármagn verði notað til framkvæmdanna, ef við eigum þess einhvern kost, með nauðsynlegum tryggingarskilyrðum.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get vel skilið afstöðu háttv.þm. Ak. (M. K.), þar sem hann segir, að ekki sje mikið útlit fyrir, að erlent fjármagn fáist til þessa rekstrar í náinni framtíð. Það getur vel verið, að slíkt sje örðugra nú en áður. En ef á annað borð fæst útlent fje til nokkurra fyrirtækja hjer, þá mundi það fást til þessa. Og það er auðvitað mál, að til virkjunar Sogsfossanna þarf útlent fjármagn. En jeg vona fastlega, að slíkt fje sje hægt að fá, og mætti þá síst standa á rannsóknunum; það ætti öllum háttv.þm. að skiljast. Jeg hafði þess vegna haldið, að þetta frv. mundi ganga mótmælalaust í gegn um þingið, ekki síst þar sem stjórninni var í raun rjettri í fyrra veitt heimild til að láta rannsaka málið. En stjórnin kaus heldur að hafa þessa heimild í lagaformi en þingsályktunarformi. Jeg set mig ekki á móti því, að bæði frv. og þingsályktunartill. sú, sem nú er fram komin, verði samþ. En þá vildi jeg óska þess, að þingsályktunartillagan yrði borin upp í fleiri liðum, svo fella mætti niður úr henni það, sem einnig er tekið fram í frv. Þeir aftur á móti, sem vilja að eingöngu um ríkisrekstur sje að ræða, geta þá komið fram með brtt. til 3. umr., ef þeim sýnist svo.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Jeg skal ekki gefa tilefni til langra umræðna. Vil aðeins leiðrjetta það atriði í fyrri ræðu minni, að fossafjelagið „Ísland“ hefði ráð yfir sextánda hluta efra fallvatnsins. Jeg hefi nú síðan fengið upplýsingar um það, að fossafjelagið „Ísland“ á ekkert í því hinu efra fallvatni, heldur hefir það haft þannig löguð skifti við aðaleiganda Úlfljótsvatns, að það nú á eingöngu í neðra fallvatninu. Ef því sú leið yrði ofan á að virkja efra fallvatn Sogsins, þá tekur það mál alls ekkert til fossafjelagsins Íslands. Annars get jeg verið hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) þakklátur fyrir það, hve vel hann tók í aðalefni málsins, þó okkur greini nokkuð á um leiðirnar. Skal jeg því ganga fram hjá flestu því, er hann sagði; þó vil jeg drepa á eitt atriði. Háttv. þm. (Sv. Ó.) sagði, að fjelagið „Ísland“ mundi ekki ráða yfir veigamestri þekkingu um þessi mál. Er það að vísu rjett. En það ræður þó yfir veigamestri þekkingu á efnavinslu í Danmörku. Og núverandi forstjóri þess fjelags mun ráða fyrir stærstu og merkustu efnaverksmiðjum í Danmörku. Og jeg hygg, að í danska fjármálaheiminum hafi þetta fjelag langbesta aðstöðu að því er iðjurekstur snertir, og því held jeg, að ekki sje rjett að hrinda því frá sjer. Jeg hefi ekkert á móti því, að leitað sje eftir kaupum á vatnsrjettindum þessa fjelags í Soginu, en ef á að taka rjettindin af því eignamámi, án undanfarinnar rannsóknar, þá tel jeg það óviðkunnanlegt, og tvísýnt hvort rjett sje að lögum, eins og hæstv.forsrh. (J. M.) hefir tekið fram. Jeg skal ekkert um það segja að svo stöddu, hvort hagkvæmara væri að virkja efra eða neðra fallvatnið. Til þess er enga afstöðu hægt að taka fyr en að afstaðinni rannsókn. En jeg tel ekki rjett nú að gera neitt það, sem geti gert okkur erfiðara fyrir að virkja neðra fallvatnið, ef til þess kemur. Jeg þykkist alls ekki við háttv. samþm. minn (J. B.), þótt hann vilji eingöngu hafa ríkisrekstur. Það er stefna þess flokks, sem hann telur sig til. Þessum háttv.þm. (J. B.) þótti vanta í nál. ákvæði um, að frir menn skyldu rannsaka þetta mál. Jeg tel nú slíkt svo sjálfsagt, að ekki hafi þurft að taka það fram. Get jeg ekki neitað því, að jeg hafði hugsað mjer, að áður en rannsókn færi fram, væri fengið samþykki fjármálamanna í fossafjelaginu Íslandi um val manna til rannsóknarinnar. Með því móti væri trygging fengin fyrir því, að ekki yrði sú rannsókn á fallvötnunum vefengd af Dönum. Getur slíkt komið okkur að góðu haldi, því altaf má við því búast, að ef leitað verður til annara landa en Danmerkur um fje til fyrirtækjanna, þá verði þaðan leitað umsagnar danskra fjármála manna um það, hvort fyrirtækið muni vera trygt, vegna þess að Danir eru í heiminum taldir kunnugastir okkar högum. Um ræðu háttv.þm. Ak. (M. K.) er það að segja, að jeg get verið honum að mestu samdóma um forsendurnar í ræðu hans, en alls ekki um þá niðurstöðu, er hann komst að, að fella frv. Var sú niðurstaða og næsta óskiljanleg. Jeg get vel skilið það, að menn hafi ekki trú á því, að slík fyrirtæki sem þessi komist í framkvæmd, nema fyrir atbeina erlends fjármagns. Þetta get jeg fallist á, og þetta er líka atriði, sem milliþinganefndin hafði til athugunar, og kom þar til mála einmitt samvinna milli ríkisins og t. d. fossafjelagsins „Ísland“. En við sáum, að þegar til samninga um slíka samvinnu átti að ganga, þá vantaði okkur algerlega þá þekkingu, sem til þess þurfti að geta samið. Við höfðum ekki þekkingu á, hversu miklar kröfur við ættum að gera og hvað mikið skyldi koma þar í móti frá okkar hálfu. Tilgangur frv. er nú sá að bæta úr þessu og afla þeirrar þekkingar á málinu, sem nauðsynleg er, hvort sem til þess ráðs verður gripið, að ríkið reki eitt fyrirtækið, eða þá ríki og fjelag í sameiningu, eða fjelag einsamalt.

1451Magnús Kristjánsson: Aðeins örfá orð. Mjer þótti það betur, að háttv.frsm. meiri hl. (J. Þ.) hefir getað fallist á mínar skoðanir, að best væri að hugsa til samstarfs, ef þetta mál á að komast í framkvæmd áður langt líður. Furðar mig og ekki, þótt hann hafi fallist á þetta, því það er án efa skynsamlegasta lausnin, ef nokkuð á að verða úr framkvæmdum bráðlega. Hinu vil jeg algerlega mótmæla, að niðurstaða ræðu minnar hafi ekki verið í fullu samræmi við forsendurnar. Jeg hjelt því nefnilega fram, að þrátt fyrir það, þótt hvorki þetta frumvarp nje þál. yrði samþ., þá hefði stjórnin samt heimild til þess að láta gera rannsóknina.  (J. P.: Að sumu leyti aðeins)  . Jeg neita því algerlega, að þetta hafi verið rjett hjá háttv. 3. þm. Reykv.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Mjer virtist það liggja í orðum háttv frsm. (J. Þ.) og einnig hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að minni hluti nefndarinnar væri með ríkisrekstri eingöngu, án aðstoðar eða samvinnu við erlend fjelög eða fjármagn. Jeg held, að jeg hafi ekki gefið neitt tilefni til þessa. Þvert á móti er í nefndarálitinu gert ráð fyrir ríkisrekstri í fjelagi við einstaklinga, og hefi jeg alls ekki hugsað það æskilegt, að ríkið væri eitt um hituna. En jeg vil, að ríkið hafi hjer ávalt yfirtökin og sje hvarvetna húsbóndinn í þessum málum. Það ætti ekki mjög að fæla menn frá þessari virkjun, að kostnaðurinn yrði gífurlega mikill, ekki síst ef samfara því væru arðsöm iðnaðarfyrirtæki. Þó virkjuð yrðu um 60 þús. hestafla, þá býst jeg naumast við, að kostnaðurinn mundi fara langt fram úr 30 miljónum króna, og byggi jeg þá á sexföldum kostnaði við það, sem mestur hefir verið í Noregi, eða 600 kr. fyrir hestafl. Auðvitað fer það mikið eftir því, hvernig aðstaðan er við Sogið til virkjunarinnar, en sje gert ráð fyrir, að virkjunin verði við efri hluta Sogsins og miðað við 200 kr. á hestafl, svo sem algengt var fyrir stríðið, þá er þar um 3 miljónir að ræða til virkjunar og þá miðað við þrefalt lægra verð en í hinu tilfellinu, 200 kr. í stað 600 kr., en á hagkvæmasta staðnum í Noregi hefir líka verið virkjað fyrir stríðið hestafl hvert fyrir 100 kr. Auðvitað verður ekkert um þetta sagt með neinni vissu fyr en rannsókn er um garð gengin, og hún á að fara fram eftir þál. frá 1919. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði, að danskir fjármálamenn mundu um það spurðir, hversu arðvænlegt þetta fyrirtæki væri, ef við leituðum eftir láni hjá öðrum þjóðum.  (J. Þ: Jeg sagði, að það hefði verið gert)  . Já, og mundi þess vegna einnig verða gert framvegis. En jeg held, að til slíks muni ekki koma, því aðstæður eru nú mjög breyttar frá því, þegar Ísland var talið hluti úr danska ríkinu.  (B. J. : Hvenær var það?)  . Jeg held jeg sjái svo ekki ástæðu til að svara fleiru.

Forsætisráðherra (J. M.) Það eru örfá orð út af athugasemdum háttv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.). Jeg held, að jeg hafi ekki sagt eitt orð í þá átt, að háttv. minni hluti hefði þá meiningu, að ekki mættum við vera í sambandi við útlent fjármagn. Það hlýtur því að vera einhver annar en jeg, sem þetta hefir talað. Jeg er alveg sammála háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um það, að ekki sje svo sjerlega djarft að hugsa til að virkja þessa fossa í náinni framtíð, enda þótt jeg sje hins vegar heldur á því, að kostnaðurinn verði töluvert meiri en hann nefndi. Um það, hvort aðeins eigi að virkja efra fallvatnið eða neðra, eða þau bæði, get jeg ekkert um sagt fyr en að afstaðinni rannsókn. Að vísu hefir það mál verið borið undir sænsk-ameríkanskan verkfræðing, sem mikið hefir kynt sjer slík mál, og taldi hann, að rjettara mundi að hugsa aðeins um efra fallvatnið í bráð. Hygg jeg að hann hafi litið svo á, að ekki vri óhugsandi að fá fje til þessa. Jeg held því, að það væri mjög æskilegt, að háttv. deild sýndi nú áhuga á því að láta. rannsókn fara fram strax, til þess að sjá hvernig virkjun þessara fossa verði best fyrirkomið, og að hve miklu leyti skuli virkja þá. Og eftir þeim upplýsingum, sem háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir nú gefið, þá ætti ekki að þurfa neina samninga við fossafjelagið ,,Ísland“ til þess, að við gætum virkjað efra fallvatnið. Ef til vill er því rjettast að samþ. þetta frv. og einnig fyrri hluta þál.till.

Bjarni Jónsson Það vakir enn fyrir mjer um þetta mál, sem fyrir mjer hefir vakað í milliþinganefndinni, að mjer hefir aldrei lærst að taka ályktanir um mikilsverða hluti, án þess fyrst að vita hvernig sá hlutur væri vaxinn. Jeg held því, að í þessu máli sje ómögulegt fyrir nokkurn þingmann nú að segja um það af nokkru skynsamlegu viti, hvort eigi að virkja Sogsfossana, hvernig eigi að virkja þá og hverjir eigi að gera það, nema áður hafi farið fram rækileg rannsókn á því efni. Eftir þeirri litlu þekkingu, sem jeg hefi, þá get jeg sagt það, að þetta fallvatn muni tiltölulega auðvelt virkjunar, en þó þori jeg ekki á það að treysta, því nákvæm rannsókn getur leitt annað í ljós. Mjer er ekki kunnugt um, að slíka þekkingu, sem hjer er um að ræða, sje hægt að öðlast á annan hátt en með rannsókn. Þarf til þeirrar rannsóknar góða menn og óvilhalla og frá þeim löndum og þjóðum, sem ekki hafa áður borið víur í fallvötn hjer, en það væru þá Svíþjóð, Þýskaland eða Vesturheimur. Að sú rannsókn mundi bæta eða skemma aðstöðu landsins eða einstakra fjelaga eru ekki annað en draumar og heilaspuni; í lögunum er ekkert slíkt gefið í skyn. Þetta sjest alt ekki fyr en eftir rannsókn, ekki einusinni þeir verkfræðingar, er næstir standa. Þótt þeir hafi ljósa hugmynd um virkjunarkostnað orkuvera, þá munu þeir ekki viðbúnir rannsóknarlaust að segja til um byggingu iðjuvers. Hvernig sem litið er á málið, þá get jeg ekki skilið, hvernig mönnum getur komið til hugar annað en að byrja með rannsókn, og ef nú á að fresta því að veita heimildina, þá frestast alt málið um jafnlangan tíma. Því að engum skynbærum manni mun detta í hug að gera nokkra ályktun fyr en rannsókn hefir fram farið. Það er þá aðeins eitt til, að þeir treysta ekki stjórninni til að fara með heimildina; að öðrum kosti skil jeg ekki dagskrá minni hlutans. Jeg er nú þektur að því að vera stjórnarandstæðingur, og ber jeg þó fult traust til hæstv. stjórnar í þessu tilliti, en hennar dyggustu fylgifiskar þora ekki að fela henni þetta mál, en vilja hlaða undir útlend fjelög. Það er sitt hvað að spara og blanda saman eignaryfirráðum; það kemur ekki málinu við, þótt fjelagið eigi lítinn hluta eða helming af vatnsaflinu, því að það kemur ekki til greina. Það verður að láta þennan rjett af hendi, því að það hefir ekki þá aðstöðu, að það geti skrúfað upp verð á vatnsrjettindunum. Ef það yrði gert, eins og jeg hefi lagt til, að virkja efri hlutann til almennings nota, þá kemur þetta ekki til greina, því eins og háttv.frsm. meiri hl. (J. Þ.) tók fram, þá hefir fjelagið ekki rjett til svo mikils sem undirskálar af vatni. Yfirleitt álít jeg alt tal um það að ná tangarhaldi á yfirráðum á Soginu alveg óþarft, því að landið hefir rjettinn. - Þó það væri ekki rjett, sem jeg álít, að enginn hafi eignarrjett á vötnum landsins, þá þarf ekki að samþykkja að gera skuli kaupsamning um sölu á þessum rjetti; það þarf ekki annað en láta þá vita, að þeir fái ekki að virkja fossinn. Það er óskiljanlegur hlutur, hvers vegna menn vilja vísa þessu máli frá núna, því að um jafnlangan tíma og það dregst að afgreiða það, jafnlengi dregst málið.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Háttv. Ed. er búin að hafa mál þetta mjög lengi hjá sjer, og mun það lengst af tímanum hafa legið í allsherjarnefnd þeirrar deildar. Allshn. kom loks fram með tvær brtt. við frv., og hefir sú háttv. deild fallist á þær. Brtt. þessar spilla frv. að vísu allmikið, og hefði verið æskilegt að fella aftur niður þessar breytingar Ed. og setja frv. í sama horf og það fór hjeðan úr deildinni. En þar sem hinn mikli dráttur á afgreiðslu málsins í Ed. veldur því, að tíminn er orðinn svo naumur, að það gæti ef til vill orðið til þess, að málið strandaði, að breyta frv., en hins vegar er talsverð bót í því, eins og það er, svo allshn. vill leggja til, að það verði samþ., þrátt fyrir limlestingu háttv.Ed. á því.

Hákon Kristófersson Jeg hefi látið þetta mál afskiftalaust við 1. og 2. umr. Jeg skil samt ekki nauðsyn frv., og mig furðar dálítið á því, að hæstv. stjórn skuli álíta það nauðsynlegt fyrir hið háa Alþingi að láta frá sjer fara lagafyrirmæli um annað eins og þetta. Vitanlega er frv. þetta komið fram vegna sjúkleika eins embættismanns. En þar sem stjórnin hefir heimild til þess að veita þessum sýslumanni leyfi til þess að fela öðrum að gegna fyrir sig störfum, sem hann, vegna lasleika eða annara orsaka, getur ekki framkvæmt sjálfur, þá sýnist það vera óþarfi að setja lög um það. Jeg man ekki betur en sagt hafi verið, þegar launalögin voru hjer síðast til umr., að sýslumenn gætu falið hreppstjórum að halda uppboð fyrir sig. Því óskiljanlegra verður það þá, hvað lög eiga að þýða um það efni. Þá má líta á það, að búast má við því, að fleiri sýslumenn komi á eftir, og þá helst þeir, sem hafa strandlengissýslur eða tvö sýslufjelög, því það eru fleiri sýslur erfiðar yfirferðar heldur en Skaftafellssýsla. Jeg ætla þá með það fyrir augum, að stjórnin veiti sýslumönnum leyfi til þess að láta aðra framkvæma fyrir sig störf, þegar nauðsyn krefur, að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Í því trausti, að stjórnin heimili núverandi sýslumanni í Skaftafellssýslu að fela viðkomandi hreppstjórum að framkvæma ýms þau störf, er sýslumenn hafa á hendi, svo sem að halda manntalsþing, stjórn sýslufunda eða önnur þau störf, er hann kann forfalla vegna ekki að vera fær um að inna af hendi og ekki eru þess eðlis, að útkljá þurfi með dómsúrskurði, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Með því að jeg lít svo á, að beiðni sýslumannsins sje fullnægt með þessu, þá leyfi jeg mjer að afhenda forseta þessa till. til rökstuddrar dagskrár.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get fallist á það með hv.þm. Barð. (H. K.), að þetta frv. er ekki beinlínis nauðsyn. En jeg get ekki fallist á þau ummæli, að frv. sje fram komið vegna mögulegra forfalla núverandi sýslumanns í Skaftafellssýslu. Eins og flm. (Þorl. J.) bar það fram, var það alment um forföll sýslumanna, en jeg gat þess jafnframt, að það stæði sjerstaklega á í Skaftafellssýslu. Jeg veit, að sýslumenn eiga víðar erfitt uppdráttar með þingaferðir og önnur ferðalög; t. d. er mjög örðug leið fyrir sýslumanninn í Barðastrandarsýslu að komast í austurhreppa sýslunnar. Sama má segja um Norður-Ísafjarðarsýslu. Þá er talsverður munur á örðugleikunum í Skaftafellssýslu og hinum sýslunum. því vegna stórvatnanna er stundum ómögulegt að komast leiðar sinnar milli Vestur- og Austur-Skaftafellssýslna. Jeg man t. d. eftir því, að sýslumaður Skaftfellinga hefir orðið að koma hingað til Reykjavíkur, til þess að komast hjeðan til þingaferða í austursýslunni. Þó að jeg því ekki geti sagt, að það sje nein nauðsyn, þá sje jeg ekki, að það geti verið neitt skaðlegt að veita heimild í þessu sjerstaka tilfelli.

Gunnar Sigurðsson Jeg hreyfði andmælum gegn frv. við 1. umr.Hv. allshn. hefir tekið þau til greina að nokkru, en ekki öllu leyti. Mjer finst þetta frv. vera óþarfi og auk þess hættulegt fordæmi. Það eru fleiri sýslur en Barðastrandarsýsla, sem hefðu sanngirniskröfu til að heimta það sama og Skaftafellssýsla; tökum t. d. Suður-Múlasýslu, sem er allra sýslna erfiðust yfirferðar. Jeg álít alveg gagnslaust að samþ. lög um þetta efni, því að hvaða stjórn sem situr við völd mun veita slíkt leyfi, sem hjer ræðir um, orðalaust, ef þörf er fyrir hendi. Þótt frv. þetta nái fram að ganga hjer í deildinni, þá er mjer kunnugt um það, að hv.Ed. mun hafa vit fyrir Nd. og fella frv.

Forsætisráðherra (J. M.) Stjórnin getur vitanlega látið sjer í ljettu rúmi liggja, hvernig um frv. fer. En jeg held, að ekki sje rjett að samþ. svona dagskrá, eins og hv.þm. Barð. (H. K.) hefir borið fram. Jeg álít sem sje alls ekki, að beiðni sýslumannsins í Skaftafellssýslu um, að þetta frv. væri borið hjer fram, sje komið fram fyrir hann sjálfan persónulega. Og jeg er alveg óviss um, hvort honum þætti betra, að þessi dagskrá sje samþ., heldur en hvorttveggja, frv. og dagskráin, felt. Ef hann hefði aðeins verið að hugsa um sjúkleika sinn í augnablikinu, þá hefði hann snúið sjer beint til stjórnarinnar.

Hákon Kristófersson Jeg ætla ekki að fara að gera þetta að neinu kappsmáli eða deiluatriði. Mjer finst, að lög í þessu efni sjeu algerlega óþörf og jafnvel hættulegt fordæmi, en vil hins vegar taka til greina vanmátt sýslumannsins í Skaftafellssýslu til þess að gegna störfum sínum. Og eftir atvikum, einkum af því að jeg veit frv. búinn bana í hv.Ed., þá held jeg fast við þessa rökstuddu dagskrá, sem jeg hefi borið fram.

Þorleifur Jónsson þetta er ekkert stórmál, sem ástæða er til að deila um hjer á hinu háa Alþingi. Jeg vil aðeins mótmæla því, að þetta frv. sje einkanlega fram komið vegna sjúkleika núverandi sýslumanns í Skaftafellssýslu. Það er sem sje ekkert einsdæmi með hann, að sýslumaður í Skaftafellssýslu hafi orðið neyddur til að fá leyfi til að fela hreppstjóra eða umboðsmanni að framkvæma fyrir sig ýms störf, svo sem þingaferðir eða uppboð. Það kom fyrir oftar en einu sinni í tíð fyrri sýslu manna, bæði Guðlaugs, Sigurðar og Sigurjóns, og var vitanlega engin fyrirstaða á því að fá leyfið hjá stjórnarráðinu. En þau tilfelli geta komið fyrir, að heppilegra sje fyrir sýslumenn að geta upp á eindæmi falið hreppstjóra eða umboðsmanni að halda uppboð eða annað þvílíkt. Jeg er sammála hæstv.forsrh. (J. M.) um það, að ekki sje viðeigandi að samþ. svona dagskrá, því að stjórnin þarf engra áskorana við. Hvað sem annars verður gert við málið, þá vona jeg, að dagskráin verði feld.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Tillaga sú, sem hjer er til umræðu, á þskj. 425, og jeg er flutningsmaður að ásamt tveimur öðrum hv. deildarmönnum, stefnir að sama takmarkinu og frv., er nú hefir verið hjer til umræðu, um sama efni. En nokkur atriði, er okkur flm. þótti vanta í frv., og önnur atriði, er okkur þótti þar ofaukið, höfum við aukið við eða felt úr með till., eftir því, sem okkur hefir þótt við eiga. Það er þá fyrst á það að líta, að okkur þótti ástæða til að ítreka áskorun þingsins til stjórnarinnar 1919, þess efnis, að afla ríkinu vatnsrjettinda í Soginu. Þykir mjer því meiri ástæða til, að þessu sje fylgt á eftir, er það er vitanlegt, að eignarrjettur þessara fallvatna er á margra höndum, en mikilsvert, að alt sje vel á hreinu og aðgengilegt, áður en til starfrækslu kæmi. Það gætu líka hlotist miklir vafningar af því eftir á, ef undir högg væri að sækja með eignarráð, er landið t. d. þyrfti nauðsynlega á fossunum að halda til sinna nota síðar meir. í þeim efnum ættum við að varast að láta okkur koma það sama í koll sem t. d. Norðmönnum, er hafa nú á síðustu tímum með fyrirhöfn orðið að útvega ríkinu vatnsrjettindi, er ekki hafði verið sint í tæka tíð og gálauslega farið með. Hefir það sannast á vatnsafli til stöðva þeirra, er nú er verið að reisa til viðbótar í nágrenni Kristjaníu. Hefi jeg orð forstjóra þess starfs (Sólbergsfossbyggingarinnar) fyrir því, að allur sá klofni rjettur og hagsmunir, er þar komu til greina, hafi valdið miklum erfiðleikum nú við framkvæmdirnar. Ættum við að láta okkur slíkt til varnaðar verða og hafa alt sem heilsteyptast frá byrjun, þá ætti það og að vera til áherslu fyrir mig, að almenningi í hjeraðinu nálægt Soginu er það áhugamál, samkvæmt þingmálafundarsamþyktum, að eignarráð landsins á vatnsaflinu verði trygð. Þessar ráðstafanir, að ríkið nái umráðarjettinum, ættu að vera því auðveldari, og alveg ástæðulaust að ætla, að það þyrfti að valda drætti, er undirbúningur til þess er hafinn og tilboð frá fossafjelaginu „Ísland“ um afhendingu rjettar þess mun nú vera til staðar, og stjórninni þar með vitanlegt, að hverju er að ganga frá fjelagsins hálfu. Hinn eða hinir Sogsfossaeigendur munu vera hjer til staðar, og ættu þessar ráðstafanir, ef að þeim væri gengið, engum drætti að þurfa að valda og engan veg tefja fyrir framkvæmdum. Þá kem jeg að sjálfu rannsóknaratriðinu, og leyfi jeg mjer að fara nokkrum orðum um það, sem ber á milli í till. okkar og frv. stjórnarinnar. Höfuðmunurinn er sá, að samkvæmt till. viljum við, að ríkið annist sjálft á eigin ábyrgð rannsóknirnar, en í frv. er gert ráð fyrir því, í 2. gr., að stjórnin geti falið þær rannsóknir öðrum. Jeg álít mikilsvert, að stjórnin sje þar fullkomlega sjálf í forsvari, og ábyrgð verksins eða undirbúningsins verði ekki hrundið frá einum til annara, eins og dæmin sanna að á sjer stað á stundum, og gefst illa. Slík ábyrgð gefur stjórninni ástæðu til þess að vanda alt við þennan undirbúning og halda öllu í horfi til þjóðarnota gegn hugsanlegum sjerhagsmunum þeirra, er kynnu að vinna að rannsókninni. Því ekkert væri því til fyrirstöðu, að stjórnin fæli rannsóknirnar t. d. einhverju fjelagi, hvort sem það hjeti „Ísland“ eða annað. Hún á bara að bera ábyrgð á slíkum undirbúningi, er hún útvegar framkvæmdir á fyrir almenning, og miklu skiftir, að samviskusamlega sje leyst af hendi. Af því, hvað járnbrautarmálið og vatnsvirkjunarbyrjun er mjer mikið áhugamál, legg jeg einmitt mikla áherslu á, að þessum undirbúningi verði vel komið fyrir. Er sigur málsins mjög undir því kominn, að hreinlega sje að málum gengið og tortrygni ekki hleypt að. Mjer er það vitanlega áhugamál, að rannsóknirnar geti byrjað sem fyrst, og sje jeg alls ekki, að útvegun eignarráðanna þurfi að vera þar til neinnar tafar. Ekki skil jeg, hvernig t. d. Íslandsfjelagið fer að skoða þá málaleitun móðgun eða áreitni. Það er fyrst og fremst gert ráð fyrir frjálsum samningum, sem fjelagið er komið af stað með, eins og jeg hefi áður getið um, en hvort sem er ber þetta ekki vott um annað en fyrirhyggju landsmanna, er fjelagið hlýtur að virða, en ekki misvirða. Hvað rannsóknirnar og undirbúning snertir, vil jeg geta þess, að mjer hefði þótt að mörgu leyti vel til fallið, að byrjað væri með því að fá sjerfræðing frá einhverju landi, er hefir reynslu um fossavirkjun. Við erum málum þessum svo ókunnugir og gætum grætt á að fá að byrja með þó ekki væri nema fyrirlestrarfræðslu einhvers, sem vit hefði á. Slíkt gæti vakið okkur til athugunar. Nýlega fengu Svíar til fyrirlestrarfræðslu þar í landi Ingvar Kristensen, fossastjóra Norðmanna, og eru þeir, Svíar, þó lengra komnir í þeim málum en við hjer á landi. Ef það væri ætlunin, að eitthvert fjelag, t. d. fossafjelagið „Ísland“, ætti hjer síðar hlut að máli um vatnsvirkjun, ættum við því fremur að leita hliðsjónar úr sem flestum áttum nú, er byrja skal. Annars verður þetta mál, sem ætti að verða okkar stærsta velferðarmál, óvinsælt og tortrygt, hvort sem það á það skilið eða ekki. Væri vitanlega auðvelt að fá mann í þessu skyni, ef reynt væri. Jeg vil þá ljúka máli mínu að sinni, en læt þess þó getið, að seinni partur þál. er fyrir mjer höfuðatriði. Og mæli jeg því eindregið með, að till. nái óafklipt samþykki hv. deildar til 2. umr.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg skil ekki, að menn skuli hjer vera að tefja þingið með umr. um þessa till. Því nýlega hefir verið samþykt frv. um þetta efni, og ef það gengur í gegnum þingið, þá sje jeg ekki, að þessi till. geti komið til greina. Í frv. var aðaláherslan lögð á rannsókn Sogsfossanna og virkjun þeirra, en í þessari till. eru eignarráðin efst á blaði. Ef nú hins vegar frv. verður felt í hv.Ed., þá sje jeg ekki, að í till. felist nokkuð fram yfir það, sem felst í þál., sem samþykt var á þinginu 1919. Hygg jeg, að í þeirri þál. felist næg heimild fyrir stjórnina í þá átt að ná eignaryfirráðum á Sogsfossunum. Jeg legg því til, að hv. flutningsmenn taki till. aftur, þar sem hún er algerlega óþörf, og sjái svo, hvernig fer um frv.

Sveinn Ólafsson Aðeins stutt athugasemd. Mjer skildist það á hæstv. atvrh. (P. J.), að hann líti svo á, að frv., sem hjer var samþykt, hefði í sjer fólgin ákvæði, sem færu í bága við þessa þál. Þetta get jeg ekki fallist á. Mjer finst einmitt fremur ástæða til að samþykkja þál., ef frv. gengur fram. Það mætti næstum líta svo á, að ef þessi þál. verður nú feld, þá sje þar með þál. frá 1919 úr gildi numin. Tel jeg því þetta misskilning hjá hæstv. atvrh. (P. J.).

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Þál. 1919 heimilaði stjórninni að leita samninga við fossafjelagið „Ísland“ til að ná undir ríkið vatnsrjettindum þess í Soginu. Fjelagið hefir tjáð sig fúst að láta af hendi öll vatnsrjettindi hjer á landi, en að því hefir stjórnin ekki gengið, og það mál því óklárað enn. Stjórnin yrði því að útvega nýtt tilboð um afhendingu vatnsrjettinda í Soginu, og yrði þá stjórnin að bera það tilboð undir næsta þing. En ef nú þessi till. heimilaði stjórninni að gera fullnaðarsamninga um þetta við fjelagið, þá gæti hún talist fullgóð.

Jón Þorláksson Efnið í síðari hluta till. er samkynja og efni frv. þess, sem hjer var vísað til 3. umr., og er ekki viðeigandi að samþykkja hann, ef frv. verður afgreitt. En fyrri hluti þál. fer fram á, að eignarráð yfir vatnsrjettindunum verði tekin áður en rannsóknin er byrjuð. Ef til þess kemur, að eignarnám þarf að gera, þá efast jeg um, að það sje hægt, nema ákveðið sje að virkja. En hins vegar er ekki hægt að taka ákvörðun í því efni, nema undan sje gengin rannsókn á málinu. Lögin um eignarnám mæla svo fyrir, að taka eigi tillit til breytinga á verði, sem orsakast af mannvirkjum þeim, sem eignarnám er framkvæmt fyrir. Hygg jeg þá, að eigi væri verra að hafa rannsókn að styðja sig við í því efni. Mjer hefir heyrst á tillögumönnum, að þeir taki ekki tillit nema til eins eignarnáms. Þeir ganga alveg fram hjá Reykjavíkurbæ og eiganda Úlfljótsvatns. En eftir því, sem orðað er í till., þá á að taka vatnsrjettindi þessara eigenda líka. Annars finst mjer till. aðallega verða að skoðast sem tilraun til að sprengja upp verð á þessu fallvatni, og væri því hyggilegast að taka málið út af dagskrá, eins og hæstv. atvrh. (P. J.) stakk upp á, og sjá, hvernig fer um frv. því ekki er hægt að vita um þörf þess, sem í till. felst, fyr en útsjeð er með frv. Ef málið verður ekki tekið út af dagskrá, verður fyrri liðurinn að skoðast sem aðalatriðið, og þá greiði jeg atkvæði á móti till.þál. 1919 ætti að vera nægileg hjer. Hún er svo orðuð, að ekki er gefið undir fótinn með, að okkur liggi á að koma kaupum í framkvæmd. Að endingu vildi jeg biðja hv. 1. þm. Ám. (E. E.) að svara því, hvers vegna hann telur, að ekki megi byrja á járnbrautarrannsókninni fyr en búið sje að ná umráðum yfir vatnsrjettindum Sogsins.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Fyrirspurninni hefi jeg í rauninni svarað áður. Jeg hefi tekið það fram, að fyrir mjer væri það ekkert höfuðatriði, hvort kauprjettindum væri náð fyrst; það væri hægt að gera það jöfnum höndum.  (J. Þ.: Ekki eftir till.)  . Jeg álít, að rannsóknin þurfi ekkert að dragast fyrir útvegun á rjettinum. Jeg get ekki sjeð annað en að þeir hv.þm., sem samþ. frv., geti einnig látið till. að minsta kosti ganga til 2. umr. Það má þá breyta henni við aðra umr. ef hv.þm. þykir þörf á því, t. d. að flýtt verði sem mest að útvega eignarráðin og rannsókn byrji jöfnum höndum. Till. og frv. fela þó að nokkru leyti það sama í sjer, þótt þau vilji ekki haga því að öllu leyti eins, og er jeg ekki í vafa um, að till. fer þar í rjettara horf.

Pjetur Ottesen Jeg vildi skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vildi ekki bera till. upp í tvennu lagi, fyrri liðinn fyrst, og seinni liðinn á eftir.

Bjarni Jónsson Jeg skil ekki, hvað þessi till. á að þýða, þegar áður er komin till., sem veitir stjórninni sama rjett. Jeg skil ekki heldur, að hæstv. stjórn nái þessum rjetti, þegar viðurkent er, að enginn eignarrjettur er á vatnsorku í landinu. Ríkið getur farið með þetta mál eins og því sýnist, með lagaákvæðum. Sem stendur er vatn einskis manns eign. En þótt það væri ekki viðurkent, þá er þetta vatnsfall í þeirra höndum, sem engin ástæða er til að krefja það af. Að minsta kosti ekki Reykjavík. Reykjavík yrði eflaust stærsti notandinn, og væri þá hálfkynlegt að kaupa af Reykjavík og selja svo Reykjavík aftur. Enginn lætur sjer detta annað í hug en að Reykjavík verði meðeigandi í fyrirtækinu. Þá er eigandi Úlfljótsvatns. Hann hefir ekki bundið sig neitt gagnvart fossafjelaginu Íslandi, nema það fengi leyfi til virkjunar, og það leyfi þarf ríkið ekki að veita. Þá eru ekki aðrar kröfur, nema einn áttundi í fossum, sem eru neðar. Ef nú efri hlutinn yrði tekinn til virkjunar fyrir nálægar sveitir, Reykjavík og þorpin umhverfis Faxaflóa, þá er ekki um neitt fossafjelag að ræða. Það leiðir því af sjálfu sjer, að ef ríkið ákveður orkuver, þá verða rjettindi þessi tekin samkvæmt reglum, sem þar um gilda. Tillagan er því algerlega óþörf. Tilætlunin einungis sú, að fá hv.þm. til að láta í ljós með atkv. sínum, að þeir álíti, að eignarrjettur sje á vatni. Umr. frestað. Till. var ekki á dagskrá tekin framar og varð ekki útrædd.