Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er á dagskrá, var lagt fram í Nd. á fyrstu dögum þingsins. Það var lagt fram sem stjfrv. og hafði verið samið með hliðsjón af gildandi lögum og þeim breytingum á stjórnarskipunarlögunum, sem voru þá til umræðu hér í hv. d., en samþ. voru á síðasta Alþ. Var á fyrstu fundum í þessari hv. d. kosin sérstök stjskrn. til þess að athuga frv. og hafa samvinnu um athugun á því við hv. stjórnarskrárnefnd Nd. Nefndirnar unnu saman að athugun á frv. og breytingum á fimm fundum og sé ég ekki ástæðu til þess að ræða þær breytingar, sem gerðar hafa verið á frv. í hv. Nd. og ég sé ekki heldur ástæðu til að ræða einstök atriði frv., það gerði hæstv. ráðh., þegar hann lagði frv. hér fram við 1. umr. í gær. Eftir að frv. var vísað til hv. stjskrn. þessarar hv. d., tók hún það strax til athugunar og hélt um það tvo fundi í gær. Henni þótti rétt að bera nákvæmlega saman sjálft frv., eins og það lá fyrir, við gildandi lög og við þær breyt., sem hafa verið gerðar á stjórnarskránni, til þess að fullvissa sig um, að þar væri fullt samræmi á milli. Henni þótti einnig rétt í svo stóru máli, að fá aðstoð hjá skrifstofustjóra Alþ. til þess að starfa með nefndinni að þessari athugun og lét hann það fúslega í té við n. Við þessa athugun kom í ljós, að nauðsynlegt þótti að gera nokkrar smávægilegar breyt. til leiðréttingar á frv., og eru þær birtar á þskj. 38. Síðan þessar brtt. voru prentaðar, hefur enn farið fram á ný nokkur athugun á málinu og þá kom í ljós, að nauðsynlegt mundi þykja að gera eina brtt. enn við ákvæði til bráðabirgða, sem ég skal koma að síðar. N. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með þessum breyt., sem ég þegar hef lýst og skal nánar skýra frá, en þó eru 2 nm., sem skrifa undir með fyrirvara og hafa auk þess gefið út brtt. á þskj. 39, en annar eða báðir gera grein fyrir því við þessa umr. Leggja þeir til, að gerð sé ákveðin breyt. við 9. gr. Að öðru leyti er n. sammála um, að frv. sé samþykkt óbreytt, að öðru leyti en því, sem ég hef þegar tekið fram um brtt. á þskj. 38 og hina skriflegu brtt., er ég mun bera hér fram. Í 12. gr. frv., sem er á bls. 3 á þskj. 20, stendur í upphafi gr.: „Varamenn taka sæti í landskjörstjórn og undirkjörstjórn í forföllum aðalmanna.“ En þar hefur fallið út, ætti að vera: „Varamenn taka sæti í landskjörstjórn, yfirkjörstjórn og undirkjörstjórn í forföllum aðalmanna,“ vegna þess að það eru varamenn í öllum þessum stjórnum og er því þessi fyrsta brtt. borin fram til leiðréttingar á þessu, orðað þannig: „Á eftir orðinu „landskjörstjórn“ í 1. mgr. komi: „yfirkjörstjórn“. 2. brtt. er við 39. gr. Þar stendur nú: „Nú er framboðslisti úrskurðaður ógildur og skal þá afrit af úrskurði þá þegar afhent.“ Þetta þótti n. rétt að leiðrétta og láta orðið „þá“ falla niður, en brtt. er orðuð þannig: „Fyrir orðið „skal þá“ komi: skal.“ Er það einnig aðeins til leiðréttingar. 3. brtt. er við 71. gr., 3. mgr. N. þótti rétt að leggja til, að á eftir orðinu „bæjarfógeti“ komi „borgarfógeti“ innan sviga, og er þar átt við Reykjavík, eins og víða er í frv. Þá er 4. till. við 101. gr. Þar leggur n. til, að síðari málsl. 2. mgr. orðist um og hljóði þannig: „Að lokinni atkvæðatalningu býr yfirkjörstjórn um kjörskrárnar í innsigluðum umbúðum og sendir þær dómsmrn.“ En í frv. stendur nú á þskj. 20, að þetta skuli afhendast sýslumanni eða bæjarfógeta - í Reykjavík borgarfógeta - til varðveizlu. Nú er það vitað, að eftir að kjördæmin hafa verið stækkuð, þá er um fleiri en einn sýslumann að ræða í kjördæmi, og þótti því rétt að breyta þessu þannig, að þessi gögn yrðu send til dómsmrn. 5. brtt. er við 140. gr., um refsiákvæði. Þar er talað um að refsa sýslunefndum, ef þær gæta ekki embættisskyldu sinnar, svo sem fyrir er mælt í frv. En með því að, á sýslunefndir er nú ekki lögð nein embættisskylda í sambandi við frv., eins og það lítur út, þótti rétt að fella þetta orð niður, og er gerð till. um það með 5. brtt. Í ákvæði til bráðabirgða á þskj. 34 þykir rétt að leggja til, að á eftir 2. mgr. komi ný mgr., svo hljóðandi: „Er kosningu er lokið hinn fyrri kjördag, skal um meðferð kjörgagna fara eftir ákvæðum 4. mgr. 123. gr.“ Það má segja, að það sé ekki alveg óhjákvæmilegt að samþykkja þetta ákvæði, en úr því að málið fer aftur til hv. Nd., þótti rétt að setja inn skýrt ákvæði um þetta, svo að það gæti ekki valdið neinum misskilningi síðar meir. Þá vil ég leyfa mér að taka fram í sambandi við 6. gr. frv. á þskj. 20, að þar stendur í 3. mgr.: „Í hreppum, þar sem kjördeildir eru færri en fjórar, eiga 15 kjósendur, sem búsettir eru innan sama hreppshluta, rétt á, að hann verði gerður að sérstakri kjördeild, ef þeir krefjast þess, áður en kjörskrá hefur verið lögð fram, enda sé þessi hluti hrepps afskekktur og erfitt um kjörsókn þaðan að áliti yfirkjörstjórnar.“ Hv. 1. þm. N-M. hafði óskað eftir því við mig sem formann n., að ég gerði tilraun til þess að fá þessu ákvæði breytt og lækka þessa tölu niður í 12 kjósendur í staðinn fyrir 15, þar sem honum væri kunnugt um a.m.k. eina kjördeild, sem væri mjög afskekkt og gæti vel komið til mála, að hún færi niður fyrir þá tölu, sem tekin er upp í gr. N. vildi ekki fallast á að gera till. um breyt. á þessu ákvæði, en hins vegar er það samkomulag, að ég lýsi því hér yfir, að það er fullkomlega skilningur stjskrn. efri deilda, og sá skilningur kom einnig fram á sameiginlegum fundi hjá stjskrn. beggja d., að þessa gr. bæri ekki að skilja svo, að það væri heimilt að leggja niður kjördeild, sem áður hefði verið, þótt kjósendatalan færi niður fyrir þá tölu, sem ákveðin er í gr. Það væri hins vegar engin heimild að setja á stofn nýja kjördeild, ef færri en 15 kjósendur óskuðu þess. Með þessari yfirlýsingu væntum vér í n., að fullnægt sé óskum hv. 1. þm. N-. og annarra, sem kynnu að hafa sömu ástæðu til þess að óska, að þessari gr. verði breytt. Að sjálfsögðu verður sú kjördeild, sem kynni að verða í færri en 15 kjósendur, að uppfylla öll önnur ákvæði I. í sambandi við kjörfund, eins og þau eru ákveðin í frv. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða að sinni meira um þetta mál hér. Fyrir hönd stjskrn. legg ég til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem ég hef þegar lýst og mun afhenda hæstv. forseta hina skrifl. brtt. til þess aðbera hana einnig upp við þessa umr., en það hefur ekki gefizt tími til þess að láta prenta hana.



Herra forseti. Við framsóknarmennirnir í stjskrn. höfum skrifað undir nál. með fyrirvara. Við erum að sjálfsögðu efnislega á móti breyt. kosningalaganna, sem teknar eru upp í frv. vegna stjórnarskrárbreyt., en við viðurkennum þessar breyt. frá formsins hlið sem óhjákvæmilega afleiðingu kjördæmabreyt., sem búið er að afgreiða sem stjórnskipunarlög. Við mælum með þeim lagfæringum á frv., sem stjskrn. flytur á sérstöku þskj., nr. 38 og enn fremur vil ég lýsa því yfir fyrir mitt leyti, að ég mæli með hinni skrifl. brtt. Mér hefur ekki tekizt að hafa samband við hv. þm. Str. og ég veit ekki, hvort formaður n. hefur náð tali af honum um þá brtt., svo að hann er náttúrlega óbundinn af þessari yfirlýsingu minni. Og þó að við hefðum kosið ýmis ákvæði um það, sem óhjákvæmilegt er að setja nýjar reglur um, nokkuð á annan veg, þá viljum við alls ekki tefja þingtímann með þjarki um þau atriði, enda búið að leita án árangurs samkomulags um þau í stjskrn. d., sem störfuðu á fyrstu stigum málsins saman, eins og hv. frsm. n. gat um. En þó að þessi sé afstaða okkar, eru ákvæðin, sem Nd. setti inn í frv. um kosningu í yfirkjörstjórnir, svo fráleit að okkar dómi, að við hljótum að gera ágreining um þau. Á ég þar við fyrri mgr. 9. gr. á þskj. 34. Þar er svo fyrir mælt, að yfirkjörstjórnir skuli kosnar af Sþ., eins og landskjörstjórnir. Kosning sú er hlutfallskosning að sjálfsögðu. Yfirkjörstjórnir hafa að undanförnu verið þannig skipaðar, að sýslumenn og bæjarfógetar hafa verið sjálfkjörnir oddvitar þeirra, en sýslunefndir og bæjarstjórnir kosið að öðru leyti menn í þær. Sjálfkjör á sýslumönnum og bæjarfógetum verður auðvitað að falla niður vegna samsteypu kjördæmanna. En hvers vegna á að breyta því, sem þarf ekki að breyta, að kjördæmin sjálf velji menn til yfirkjörstjórnarstarfa? Get ég engin frambærileg rök fyrir því fundið. Þetta eru fyrst og fremst trúnaðarmenn kjördæmanna, - eða finnst hv. þm. þetta vera trúnaðarmenn flokksstjórnarvaldsins? Ég lít ekki svo á. Er hugsunarhátturinn strax orðinn svo afþróaður í flokksvaldsstjórnaráttina? Auðvitað er með þessu kjöri á Alþingi verið að koma vali mannanna undir yfirstjórn flokkanna. Yfirkjörstjórnarmenn eiga þó eftir eðli starfa sinna alls ekki að vera fulltrúar neinna flokka. Þeir eiga að vera óhlutdrægir í starfi. Umboðsmenn flokkanna, sem flokkarnir láta fylgjast með störfum yfirkjörstjórnar, eiga að gæta hagsmuna þeirra, eins og kallað er. Þannig er séð fyrir þeirri hlið, eftir því sem rétt er og hóflegt. Einhver segir nú máske, að sýslunefndir og bæjarstjórnir kjósi líka flokkslega. Reynsla mín er sú, að þær hafa alls ekki lagt áherzlu á það. Þær hafa farið mjög mikið eftir aðstöðu manna til að gegna starfinu, hvernig þeir hafi verið í sveit settir og hvort þeir hafi haft tíma til að sinna slíkum störfum. Og til slíkra aðstæðna þarf að taka tillit. Það hefur þurft og þarf ennþá frekar nú, þegar kjördæmin eru orðin miklu stærri og verkið þess vegna tímafrekara og meira og útheimtir ferðalög og meiri heimanveru. Alþ. getur ekki vegna ókunnugleika haft nægilega hliðsjón af slíkum ástæðum, eins og sýslunefndirnar og bæjarstjórnirnar geta. Hvort tveggja er því, að heimamenn á ekki að svipta rétti til þess að kjósa yfirkjörstjórnirnar og flytja þann rétt út úr héruðunum til Alþ. Það er stjórnlega rangt að mínu áliti. Einnig verður Alþ. flokkspólitískt hlutdrægara í vali mannanna og þeir, sem af því eru kosnir eftir flokkslínunum, líta meira á sig sem umboðsmenn sérstakra flokka, en heimakjörnu mennirnir. Til viðbótar er svo það, að héruðin af kunnugleika geta valið til starfsins menn, sem áreiðanlega geta sinnt því hverju sinni. En Alþingi getur það miklu síður. Till. okkar hv. þm. Str. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Í stað fyrri mgr. 9. gr. komi: Í hverju kjördæmi er yfirkjörstjórn. Í Reykjavík kýs bæjarstjórn fimm menn í yfirkjörstjórn og fimm til vara. Hlutfallskosningu skal viðhafa, ef bæjarfulltrúi krefst þess. Annars staðar kýs hver sýslunefnd og bæjarstjórn í kjördæmi einn mann, er sé búsettur í hlutaðeigandi sýslu eða kaupstað, í yfirkjörstjórn og annan til vara. Nú er tala hinna kjörnu yfirkjörstjórnarmanna ójöfn og skipar ráðherra þá úr þeirra hópi oddvita yfirkjörstjórnar og varamann hans. Sé tala hinna kjörnu yfirkjörstjórnarmanna jöfn, skipar ráðh. einn mann úr hópi annarra kjósenda í kjördæminu í yfirkjörstjórn og sé hann oddviti yfirkjörstjórnar. Ráðh. skipar einnig varamann oddvita. Kosning yfirkjörstjórnarmanna og skipun oddvita gildir til 4 ára í senn.“ Eins og 3. mgr. þessarar brtt. ber með sér, er ætlazt til, að ráðh. skipi oddvita kjörstjórna, enn fremur, að hann bæti úr því með skipun manns í kjörstjórnina, ef tala heimakjörinna manna verður jöfn og enginn getur, að ég hygg, talið þetta óeðlilegt, enda er það í samræmi við það, að embættismenn hafa áður verið oddvitar yfirkjörstjórna. Ég vil nú lýsa því yfir, að ég vænti þess, að hér í þessari hv. d. séu svo miklir heimastjórnarmenn í beztu merkingu þess orðs, að þeir fallist á þessa tillögu.



Herra forseti. Þó að það sé búið að gera á þessu lagafrv. margar breyt., sem breyta því ákaflega mikið, eru samt nokkur atriði í því enn, sem ég hefði gjarnan viljað óska eftir að nefndin tæki til meðferðar og athugaði milli 2. og 3. umr. Ég skal leyfa mér að benda á þessi atriði, sem ég tel helzt ástæðu til þess að athuga nánar. 2. gr. frv. mælir svo fyrir, að enginn, sem telst hafa óflekkað mannorð, sem er sekur eftir dómi um verk, sem svívirðilegt er að almenningsáliti, hafi kosningarrétt, nema hann hafi fengið uppreisn sinnar æru. Þetta er í samræmi við 4. lið í 1. gr. og í samræmi við stjórnarskrána. Nú er þetta svo, að Reykjavík er eina kjördæmið á landinu, sem framfylgir þessu, þegar kjörskrá er samin. Þegar búið er að gera að henni fyrstu nafnaskrá skriflega, er farið til sakadómara og fengið að sjá, hvaða nöfn eru hjá honum, sem hafa verið svipt kosningarrétti og ekki eiga að standa á kjörskrá og þau strikuð út. Hvergi annars staðar á landinu er þetta gert. Við síðustu hreppsnefndarkosningar mun hafa skapazt meiri hluti í einum hreppi hér á landi með svona atkvæðum, sem alls ekki áttu á kjörskrá að vera. Og þegar talað var um að kæra það, varð eftir nokkurt stapp samkomulag um að gera það ekki, en sveitarstjórinn var tekinn úr minni hlutanum. Meiri hluti hreppsnefndar, sem varð til á atkvæði manns, sem atkvæðisréttur hafði verið dæmdur af, réð sveitarstjóra, sem var á móti henni. Það varð sættin. Við alþingiskosningar 1956 voru þar a.m.k. tveir menn, sem kosningarréttur hafði verið dæmdur af, látnir kjósa. Nú er náttúrlega hægt að hugsa sér, að þetta sé lagað á tvo ólíka vegu: annars vegar með því, að þess sé gætt í framkvæmdinni, að þessir menn standi ekki á kjörskrá, en svo er líka hægt að hugsa sér það með því að láta þessa menn hafa kosningarrétt eins og aðra. Alþ. hefur sett þyngingu á refsingu til einstakra manna viðvíkjandi einstaka brotum. En til hvers er Alþingi að setja slík lög, sem ekki eru framkvæmd nema þá af sumum? Það getur vel verið, að menn sjái sér ekki fært að eiga við þetta núna, en ég vil þá beina þessu alvarlega til þeirra manna, sem koma til með, áður en langt um liður, að reyna að gera vit úr stjórnarskránni, sem nú gildir, því þó að þessi breyt. sé komin á hana, sem hér er verið að samþykkja, er hún jafnvitlaus fyrir það og milli 20 og 30 ákvæði í henni, sem allir eru sammála um að þurfi að breyta. Þetta var fyrst af því, sem ég vildi benda á. Annað, sem ég vildi benda á er, að það er ætlazt til þess, að kjörstjórnir séu kosnar á Alþingi, eftir því sem l. hljóða núna, en af sýslunefndum í kjördæmunum, eins og brtt. þeirra eru um, þm. S-Þ. og þm. Str. Nú er ekki nein borgaraleg skylda mér vitanlega að taka við kosningu í kjörstjórn. Það er hvergi stafur um það. Maður, sem Alþingi kýs til að vera í kjörstjórn einhvers staðar eftir frv., eins og það er núna, er alls ekki skyldur til að taka við því. Ég þekki það a.m.k. ekki. Hann veit ekki heldur, hvað hann á að fá fyrir það borgað. Það er ekki stafur um það í l., hvað á að borga fyrir það að vera í kjörstjórn. Það er bara sagt, hvernig kostnaði eigi að skipta niður, og það mun hafa verið svo, að kjörstjórnir hafa sett mjög misjafnt upp fyrir að sitja í kjörstjórn. Þarf ekki að setja inn einhver ákvæði um það, að þeir, sem kosnir eru í kjörstjórn, séu skyldugir að taka við kosningu, gera það að borgaralegri skyldu að taka við kosningu í kjörstjórn og þarf ekki að setja ákvæði um það, hvaða greiðslur þeir eigi að fá fyrir að sitja í kjörstjórn, svo að þeir viti, að hverju þeir ganga og að það sé eins um allt landið fyrir jafnlangan vinnutíma, hvað ekki hefur verið? Ég held, að eigi að setja ákvæði um þetta. Ég vildi biðja n. að athuga það. Ef verður horfið að því ráði að láta Alþingi kjósa þessa menn, vil ég líka benda á, að það getur farið svo, að kjörstjórn verði alls ekki starfhæf. Við skulum segja, að Alþingi núna kjósi í þessar kjörstjórnir og það eru venjulega kosnir í svona starf menn, sem orðnir eru rosknir, reyndir, skynsamir menn, sem hafa hingað til verið kosnir um allt land án nokkurrar flokkapólitíkur, því að þetta eru nokkurs konar dómendur, sem eru hafnir upp yfir það að láta flokkaágreining ríkja. Nú skal ég t.d. taka Norður-Múlasýsluna. Síðan viku fyrir kosningar hafa dáið fjórir af þeim helztu bændum héraðsins, sem mundu hafa verið settir bæði sem varamenn og aðalmenn, kannske tilviljun, en slík tilviljun getur alltaf komið fyrir. Menn, sem við kjósum núna í þetta, geta dáið, áður en á að fara að kjósa í haust. Það er þú nokkuð þangað til og ekki verður Alþingi kallað saman til að kjósa menn í staðinn, það er útilokað. Sýslumaðurinn hringir í sýslunefndarmennina, þegar á að setja mann í staðinn og þeir koma sér saman um það í síma eða finnast eftir því, hvað sýslan er stór. En það er alveg útilokað, að Alþingi geti fyllt í skörðin í þessu tilfelli. Þess vegna þarf að setja undir þennan leka, ef Alþingi á að kjósa þá. Ég held a.m.k., að það sé alveg nauðsynlegt að gera það. Þetta vildi ég nú biðja n. að athuga. Ég er ekki ánægður með þessa 15 menn. Mér er kunnugt um, að þetta hefur ekki verið skilið eins og formaður n. vildi láta skilja það hér. Mér er kunnugt um það af því, að við síðustu kosningarnar voru lagðar niður kjördeildir, sem voru komnar niður í 18 menn, en hafa staðið í stað við undanfarnar kosningar margar, lagðar niður af viðkomandi hreppsnefnd, af því að hún taldi, að samgöngur hefðu batnað þar, að ekki væri beint þörf á sérstakri kjördeild lengur. Þeir fengu þess vegna ekki að halda sinni kjördeild. Allra ljósast dæmi er náttúrlega um Möðrudal og Víðidal, tvo bæi í Norður-Múlasýslu, sem liggja í eitthvað 80–100 km fjarlægð frá kjördeildinni, sem þeir ættu að vera í. Þar eru núna 16 kjósendur. Margt af þeim eru unglingar á aldrinum frá því að vera nýbúnir. að fá kosningarrétt og upp í það að vera svona um þrítugt og náttúrlega fara þeir að fljúga úr hreiðrunum mjög fljótlega. Ég get búizt við, að þeir fari niður í 15, kannske 14 mjög fljótlega, það veit náttúrlega enginn um það. En hví í ósköpunum, jafnvel þó að það væru ekki nema sárfáir þarna, þótt það væri komið niður í 8 eða 9, ætti að neyða þessa menn til að fara alla þá vegalengd, sem þeir þurfa að fara niður á Jökuldal, til að kjósa? Hví á ekki að leyfa þeim að vera, a.m.k. þangað til þeir verða orðnir svona 12 eða eitthvað svoleiðis? Ég tek nú þetta dæmi, af því að ég þekki það allra bezt, en það eru dæmi til svipuð víðar, ekki kannske eins, - hvergi kannske eins langt og yfir fjöll að fara eins og í þessu tilfelli, en þó samt mjög afskekkt og mjög einangruð og þar þarf að halda kjördeildinni. Við verðum að gá að því, að þarna getur tvennt komið til greina. Nú er ég ekki að tala um það sérstaklega viðvíkjandi þessari kjördeild. En þarna getur tvennt komið til greina, sem geri það að verkum, að hreppurinn kæri sig ekki um að hafa þessa kjördeild og þess vegna þurfa mennirnir að hafa sinn rétt. Annað er það, að kjördeildin kostar peninga. Hún kostar kjörstjórn þessi kjördeild og ef ég man rétt, þá er það hreppurinn, sem borgar hana. Það getur verið þess vegna hrein sparnaðarráðstöfun hjá hreppnum. Það vil ég ekki hafa, heldur leyfa kjördeildinni að vera áfram. Svo getur hitt líka verið, - ég tek það enn fram, að ég er ekki með því á neinn hátt að segja, að slíkt eigi sér stað þarna, ég get sagt það hér í þd., að allir í Möðrudal eru framsóknarmenn, meiri hlutinn í hreppsnefndinni í Jökuldalnum og það mikill meiri hluti eru sjálfstæðismenn, - þarna er hægt að koma við pólitík, með því að hreppsnefndin bara kalt og rólega segi: Ég verð víst að leggja þessa kjördeild niður. - Þá veit hún, að það geta ekki allir sótt, geta ekki allir farið heiman að, það er útilokað. Þess vegna getur þarna verið til staðar aðstaða, sem hægt er að nota pólitískt og þess vegna er enn síður ástæða til þess að þrengja að því, að svona smástaðir út úr skotnir, liggjandi langt frá öðrum bæjum, geti fengið að vera sérstök kjördeild út af fyrir sig og þess vegna vildi ég mjög ákveðið mælast til þess, að þeir athuguðu það betur, hvort ekki væri rétt að fara a.m.k. niður í töluna 12. Það eru hér nokkur atriði fleiri, en ég held nú samt sem áður, að ég láti þetta nægja, en það er þetta: Ég held, að það sé nauðsynlegt að taka fram í l. sjálfum, hvað á að borga kjörstjórnunum, svo að þeim verði borgað sambærilegt dagkaup um land allt, og ef það er meiningin að láta Alþingi kjósa þær, þá þarf að búa betur um það, en gert er til að tryggja, að það sé hægt að starfrækja þær, þó að tveir menn deyi samtímis í einni sýslu á t.d. þrem vikum, frá því að Alþ. hefur kosið þá, þangað til á að fara að kjósa, - ég tala nú ekki um, ef það liða 1–2–3 ár á milli. Þær geta orðið gersamlega óstarfhæfar, þegar Alþingi á að skipa menn, þó að það sé einn varamaður fyrir hvern mann. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en ég vildi benda á þetta. Og ég vil sérstaklega undirstrika það, að ég held, þó að það væri kannske ekki gert núna, að það eigi að hætta að svipta mann kosningarrétti, þó að hann hafi brotið eitthvað af sér, sem kallað er svívirðilegt. En það er ekki hægt að gera það, meðan það stendur í löggjöfinni. Þetta er líkt og var með þeginn sveitarstyrk. Maður, sem hann hafði þegið, hafði ekki kosningarrétt. Þessu var breytt, og eins á að gera hér.



Herra forseti. Ég get ekki fallizt á rök þau, sem hv. þm. S-Þ. flutti fyrir þeirri brtt., sem borin er fram á þskj. 39 og hann ásamt hv. þm. Str. er flm. að, eins og ég get ekki heldur fallizt á þau rök, sem fram hafa verið færð í sambandi við þetta atriði í málgagni Framsfl. Hér er raunverulega ekki verið að ganga á rétt neinna manna í þessu máli. Það er verið að skipa máli hér á fullkomlega lýðræðislegan hátt. Og hverjum ætti að vera betur trúandi til þess að ákveða endanlega um þetta atriði en sjálfu Alþingi? Fólkið, sem á að búa við þetta skipulag, hefur sjálft kjörið þá menn til Alþingis, sem ákveða, hverjir skuli fara með þessi embætti úti í sveitum landsins. Ég held, að það sé alveg vonlaust verk að telja nokkrum manni trú um, að á þennan hátt sé verið að ganga á rétt þeirra manna, sem sjálfir hafa sett sína umboðsmenn til þess að ákveða, hvernig fara skuli með málið. Ég get því ekki fallizt á að leggja til, að þessi till. verði samþykkt. Ég sé ekki ástæðu til að ræða um það langt mál, en þetta er skoðun mín, og þess vegna get ég ekki fallizt á að leggja til, að till. verði samþykkt. Í samþandi við aths. frá hv. 1. þm. N-M. við 1. gr. vil ég taka það fram, að eins og hann gat sjálfur um, er ekki hægt að breyta þessu með einföldum lögum, þar sem þetta er ákveðið í stjórnarskránni,og þar af leiðandi engin ástæða til þess að tefja málið til þess að taka það aftur til n. af þeim ástæðum. Ég vænti því, að hann geti fallið frá þeirri kröfu. Hann benti á, að ef 9. gr. væri samþ. óbreytt, eins og hún er í frv., gæti farið svo, að það væru engir menn til þess að taka við, ef bæði aðalmenn og varamenn skyldu falla frá á tímabilinu. Ég held, að það þyki nokkurn veginn örugg ráðstöfun, bæði í sambandi við ein og önnur embætti í landinu, sem kosið er til, að kjósa fulla tölu varamanna og ef svo skyldi nú samt sem áður til takast, að allir aðalmenn og allir varamenn væru horfnir héðan úr þessum heimi, svo að yrði að taka til einhverra ráða um að fá nýja menn, þá væri þó mögulegt fyrir hæstv. dómsmrh. að gefa út bráðabirgðalög, ef þing væri ekki komið saman og ákveða þannig með bráðabirgðalögum, hvernig skyldi bjarga því máli við, ef ekki væru neinir af þeim mönnum, sem kjörnir hafa verið. En ég hygg nú, að það þyrfti ekkert að gera því á fæturna, það sé alveg óþarfi að breyta greininni þess vegna, að það sé ekki nægilega um hnútana búið að kjósa bæði fulla tölu aðalmanna og fulla tölu varamanna. Í sambandi við aths. hans um 6. gr. skýrði ég frá því, að þetta hefði verið til umr. í n., og ég sé ekki ástæðu til þess að taka málið aftur til n. af þeim ástæðum. Það var fyrst og fremst rætt um þetta í sameiginlegu n., og þar vildi sú n. ekki ganga lengra, en leggja til að lækka töluna niður í 15. Og það var einnig rætt um þetta við n. þessarar hv. d., sem vildi ekki heldur breyta því ákvæði og taldi, að það væri nægilegt að gefa þá yfirlýsingu, sem ég gaf hér áðan. Ég hef ekki trú á því, að framsóknarmenn eða sjálfstæðismenn eða nein pólitísk hreppsnefnd fari að beita slíkum tökum að leggja niður kjördeild bara af því, að allir kjósendurnir séu af einum flokki. Auk þess er vitað, að kosningin er leynileg, þannig að aldrei er hægt að dæma um það, hvernig menn kjósa. En ætti að fara lengra niður með þessa tölu, en gert er hér í frv., þ.e.a.s. niður í 15 manns í kjördeild, þá rís sannarlega upp sú spurning og henni var hreyft mjög ákveðið í nefndunum, hvort ætti ekki að taka upp leyfi til þess að hafa kosningu á sjúkrahúsunum? Hvers vegna eiga sjúklingar að missa kosningarrétt sinn, þótt þeir sitji þar á kjördegi? Svo má ræða um ýmis önnur atvik. Það þótti vera gengið of langt og nálgast of mikið heimakosningu. Og ég verð að segja það, að ef á að fara niður fyrir 15, niður í 12 eða 10 manns, þá held ég, að hægt sé að benda á, að þar væri maður kominn í heimakosningu, og hví þá að leyfa einu heimili uppi á fjöllum, í Möðrudal eða einhvers staðar annars staðar, að kjósa, af því að það eru 10 kjósendur á heimilinu, en leyfa ekki neinum öðrum aðilum, sem eiga kannske erfiða aðstöðu, að kjósa þá á sínu heimili? Það er engin ástæða fyrir mig sem formann n. að tefja málið með því að fara með það til n. aftur af þeim ástæðum. Ég legg því til, að málið verði afgr. nú við þessa umr. og með þeim breyt., sem n. hefur borið fram,og hafði búizt við því, að hæstv. forseti tæki strax annan fund eftir 2. umr. og lyki málinu hér og ég hafði ekki hugsað mér að kalla n. saman aftur í sambandi við þessi atriði.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, því að það er alls ekki ætlun mín að lengja þessar umr. með þjarki. En út af því, sem hv. frsm. n. sagði, þegar hann minntist á till. þá, sem við hv. þm. Str. flytjum, vildi ég aðeins segja nokkur orð. Hann sagði, að það yrði erfitt að fá menn til að líta svo á, að með þessum hætti, sem lagt er til í frv. um kjör yfirkjörstjórnarmanna, væri verið að taka nokkurn rétt af kjósendum eða heimamönnum. M.ö.o.: Hann leit svo á, að það væri ekki hægt í raun og veru að kjósa til yfirkjörstjórnar á lýðræðislegri hátt, en Alþingi gerði það og þm. væru kosnir af almenningi til þess að fara með svona mál. Rétt er það, að umboð það, sem þm. hafa, er mikið til löggjafar. En víst er þó, að hefðir og almennur hugsunarháttur gerir það nokkuð ákveðið um viss atriði, hvað ætlazt er til að þm. gangi langt í því að beita þessu umboði. Nú býst ég við því, að þegar farið verður að kjósa hér af hæstv. Alþ. í yfirkjörstjórnir, ef till. okkar framsóknarmannanna verður felld, þá komi það strax í ljós, að það verði lagðir fram listar, flokkarnir tilnefni sína flokksmenn heima í héruðunum og það fari svo eftir styrk þeirra hér á Alþ., hverjir það verða pólitískt, sem koma að mönnum í þessar yfirkjörstjórnir. Ég lýsti því yfir áðan, að ég teldi, að það ætti ekki að kjósa eftir pólitískum línum og ég fullyrði, eins og hv. 1. þm. N-M. sagði, að það hefur ekki yfirleitt verið gert í héruðunum, enda hafa enn aðrar ástæður verið látnar þar gilda meira, því að það hefur verið litið á mennina eins og menn, sem fara með úrskurðar- eða dómsvald. En á Alþingi verður áreiðanlega kosið eftir flokkslínum, svo að það er rangt að segja, að þá verði á fullkomnasta hátt kosið lýðræðislega. Og svo kemur það til greina, að almenningur hefur alls ekki ætlazt til þess, að í umboði þm. fælist það, að þeir gengju inn á það svið, sem heima fyrir hefur með hefð verið helgað almenningi. Ef farið er að taka réttinn af almenningi heima fyrir til þess að kjósa yfirkjörstjórnir hjá sér, þá er eins hægt að hugsa sér, að næsta skrefið yrði það eftir túlkun hv. þm. Barð., að Alþingi færi að kjósa hreppsnefndirnar og sýslunefndirnar. Umboðið er náttúrlega ekki svo bundið stjórnlagalega, að þetta væri ekki hægt. Ég er viss um það skv. framansögðu, að till. okkar er miklu lýðræðislegri og beinir þessu máli inn á lýðræðislegri brautir en frv. gerir, einmitt inn á þau svið, sem hefðin ætlast til að valdið í þessum efnum sé. En sé það nú hugmyndin að taka valdið af almenningi og flytja til Alþingis, þá er það satt að segja í nokkru samræmi við stjórnarskrárbreytinguna, en alveg ónauðsynlegt skv. henni að beita því bragði. Það tel ég óþarft og ofgert hjá þeim mönnum, sem annars hafa barizt fyrir stjórnlagabreytingunni, - ofgert að óþörfu og aðeins í þágu hófleysunnar.



Herra forseti. Þegar hér var til meðferðar í hv. d. þáltill, um að kjósa sérstaka stjórnarskrárnefnd, áður en því máli var vísað til d., þá var ástæðan sú, sem færð var fyrir þessari till., að n. ætti þegar að vinna með stjskrn. Nd. og þá alveg sérstaklega að athugun kosningalaganna, því að stjórnarskrárfrv. sjálft virtist ekki að því leyti þurfa athugunar við, að meiri hluti þings hafði samið um það og það á síðasta þingi, að það skyldi, eins og það lá fyrir, ganga fram óbreytt, og þýddi þar í raun og veru ekki athugun. En við hinu var hægt að búast, að því er kosningalögin snerti, að þar yrði ekki beitt neinu flokksvaldi, heldur vildu menn hjálpast að því að gera kosningalögin sem bezt úr garði. Ég hreyfði því þá þegar undir meðferð þessarar þáltill. hér í hv. d., að jafnvel þó að ég hefði ekkert á móti því, að sú nefnd yrði kosin þá þegar hér í d., og ég hefði ekki heldur á móti því, að hún ynni með hv. stjskrn. Nd., þá ætlaðist ég þó til, að það færi fram alveg sérstök athugun á þessu máli, þ.e.a.s. kosningalögunum, þegar það kæmi til þessarar hv. deildar. Hv. frsm. stjskrn. upplýsti það að vísu, að n. hefði haldið um þetta tvo fundi, eftir að frv. var til hennar vísað, auk þess sem hún vann með stjskrn. Nd., en mér þykja tveir stuttir fundir satt að segja ekki bera vott um mjög mikla sérstaka athugun á málinu hér í hv. deild. Ég ætla þó ekki að gera miklar athugasemdir við frv., eins og það liggur fyrir, en aðeins nefna örfá atriði. Mér hefði fundizt, að það hefði ekki mátt minna vera en að frá hv. nefnd kæmu skýringar, sem væru þá birtar almenningi jafnvel, um það, hvernig skilja beri 110. gr. frv. og hvernig hún muni verka. Mér er til efs, að almenningur úti um land muni skilja þessa gr., eins og hún er orðin nú og jafnvel að allir kjörstjórnarmenn muni skilja það nákvæmlega, hvað við er átt með henni. Allir vita um tilganginn með þessari gr. Hann er sá að torvelda kjósendum að breyta til á framboðslista, að strika þar yfir nöfn eða færa til á listanum - og þó ekki beinlínis að torvelda mönnum að framkvæma þessa athöfn, heldur að draga úr verkunum hennar, sem mjög er dregið úr með þeim ákvæðum, sem nú eru í 110. gr. Ég álít, að það sé alveg rétt stefnt með því atriði í frv. að draga úr verkunum tilfærslna og yfirstrikana, því að með því fyrirkomulagi, sem áður var, gat það hent og voru dæmi til, að það henti, að mikill minni hluti þeirra, sem lista kusu, réð því raunverulega, hver varð þm., en yfirgnæfandi meiri hluti réð því ekki. Þetta kom fyrir,og ekki er hægt að segja, að það sé lýðræðislegt. Þess vegna er réttmætt að gera ráðstafanir til að draga úr verkunum þessara athafna. En spurningin er: Þurfti að finna svona flókna aðferð til þess að ná þessu marki eins og hér er? Ég er ákaflega hræddur um, að það verði einhverjir, jafnvel sem um þetta eiga að fjalla, sem ekki verða alveg á því hreina þegar í stað um, hvernig skilja beri ákvæði greinarinnar. Hér virðist ekki vera ágreiningur í n., nema um eitt einasta atriði. Það er um það, hvernig eigi að skipa yfirkjörstjórnir í hinum einstöku stóru kjördæmum. Hv. þm. Barð. finnst það ekkert vera að draga úr rétti manna úti um land að láta Alþingi kjósa kjörstjórnirnar með hlutfallskosningu. Það hefur þó hingað til verið svo, að vald til að kjósa kjörstjórnirnar, að svo miklu leyti sem ákveðinn embættismaður hefur ekki gegnt þar starfi, hefur verið í höndum sýslunefnda í sýslum og bæjarstjórna í kaupstöðum og ég tel engan vafa á því, að ef sveitarstjórnarlögunum hefði verið breytt samhliða stjórnarskránni og kosningalögunum, þannig að hvert af þessum kjördæmum hefði verið gert að fylki, eins og stungið hefur verið upp á að skipta landinu í fylki og hvert þetta svæði hefði haft sitt fylkisþing, þá er ekki nokkur minnsti vafi á, að slíkum fylkisþingum hefði verið falið að velja kjörstjórnirnar nema e.t.v. formenn þeirra. Það hugsa ég, að allir geti verið sammála um. Nú er ekki tilgangurinn með þessum breytingum, sem gerðar eru, að stofna nein slík fylki að sinni og er þá nokkuð eðlilegra en að sýslunefndir og bæjarstjórnir haldi sínum rétti til að kjósa þessa starfsmenn, eins og þær hafa haft, eða að svo miklu leyti sem það samrýmist breyttu skipulagi? Ég sé engin rök á móti því og ég heyrði ekki, að hv. frsm. n. færði nokkur minnstu rök á móti því. Hann var að færa rök að því, að það væri ekkert hættulegt að láta Alþ. gera þetta. Það kann að vera, að það sé ekkert sérstaklega hættulegt. En ég sé engin rök liggja til þess að breyta þarna til. Það er hægt að koma því við, að sýslunefndir og bæjarstjórnir kjósi áfram kjörstjórnirnar. Ég held því, að hv. þd. ætti að fallast á þá brtt. við frv., sem þeir flytja hv. þm. S-Þ. (KK) og hv. þm. Str. (HermJ) og ég verð að segja það, að ef sú till. verður ekki samþ., þá fyndist mér réttara að færa þá frv. í hið fyrra horf, eins og það var lagt fyrir, að því er þetta atriði snertir. Ég hygg, að flestir muni treysta því, að dómarar séu öðrum mönnum færari og hæfari til þess að skera úr ýmiss konar ágreiningi og ég held, að það væri réttari skipun á yfirkjörstjórnum, að þær væru skipaðar eins og upprunalega var ákveðið í frv., að það væru þrír sýslumenn og bæjarfógetar í hverju kjördæmi, heldur en Alþ. væri að kjósa þær. Ég býst við að vísu, að Alþ. sé þannig skipað, að það séu menn til á Alþ., sem þekkja menn í öllum þessum kjördæmum, sem á að stofna og það valdi ekki vandkvæðum, en vitanlega verður kosningin á Alþ. algerlega pólitísk, eins og við vitum að allar kosningar eru. Ég held líka, að það hefði átt að afnema landskjörstjórnina og fela hæstarétti að vinna það verk, sem henni er ætlað, en út í það fer ég nú ekki. Það er víst ekki í frv. neitt ákvæði um það, hvaða borgun þessir menn ættu að fá fyrir starfa sinn, því að það verður töluvert verk, því að fyrst eiga þeir, að mér skilst eftir frv., að vera saman komnir kjördaginn og einhvern dag eða daga verða þeir að vera saman komnir eða a.m.k. oddviti kjörstjórnarinnar að vera til staðar á ákveðnum stað, miðsvæðis í kjördæminu, seinustu dagana, sem framboðsfrestur varir og síðan í þriðja lagi að telja atkvæðin með öllu því vafstri, sem nú verður, því að það er sýnilegt, að það verður mikið verk í hverju kjördæmi að telja atkvæði. Það er býsna lengi verið að opna kassana, athuga bókanir hinna einstöku kjördeilda og steypa þessu öllu saman, þegar kjördeildir eru orðnar fjöldamargar, eins og búast má við. Ég man það í síðustu kosningum í mínu kjördæmi og eru kjördeildirnar þar ekki nema 15, en bara þessi undirbúningur tók æði mikinn tíma. Ég sé ekki annað, en það gefi orðið æði mikið starf að vera í yfirkjörstjórn og er það sjálfsagt réttmætt, sem 1. þm. N-M. vék að, að það þyrfti að ákveða um greiðslur til þeirra, sem þetta starf inntu af hendi. E.t.v. getur hæstv. dómsmrh. gefið lögskýringu á því, að það sé sjálfgefið, að þeim beri greiðsla úr ríkissjóði.



Herra forseti. Það er bara til að leiðrétta misskilning eða til að reyna að koma réttum skilningi inn hjá hv. þm. Barð. (GíslJ) á því, sem ég sagði áðan. Eins og núna er ákveðið í frv., á í Sþ. eftir hverjar almennar alþingiskosningar að kjósa 5 manna landskjörstjórn hlutbundnum kosningum og jafnmarga til vara. Svona hljóðar þetta nú í 3. gr. Og eins og nú á að breyta 9. gr. á, á sama hátt að kjósa yfirkjörstjórnir í hinum einstöku kjördæmum. Afleiðingin af þessu er, að það þurfa engir fimm menn að deyja á milli þinga, til þess að kjörstjórn verði óstarfhæf. Það þarf bara að deyja einn varamaður og einn aðalmaður frá sama flokki. Ef t.d. Alþfl. á einn mann kosinn á Alþ. og einn varamann, þá er kjörstjórnin óhæf, ef þeir báðir deyja. Það er ósköp vel hugsanlegt á einu ári, ég tala nú ekki um á 4 árum milli kosninga, að það deyi tveir menn, svo að það verði óstarfhæf kjörstjórn. Þess vegna er það, að ef menn vilja virkilega láta Alþ. vera að kjósa kjörstjórnirnar, sem ekki er nein þörf á og ekkert vit i, í raun og veru, þó að menn vilji gera sig mikla með því að beita þar valdi sínu gagnvart sýslunefndum, þá þarf að búa öðruvísi um þetta, þá þarf að búa þannig um þetta, að það sé einhver aðili til, sem geti skipað menn í staðinn, þegar Alþ. situr ekki. Það er meira að segja hugsanlegt, að þeir deyi einum, tveimur, þremur, fjórum dögum fyrir kosningu, bæði aðalmaður og varamaður frá einhverjum flokki. Þá er enginn maður til í kjörstjórninni og enginn aðili til, fyrr en næsta Alþ. kemur saman, til að kjósa þá. Þetta hljóta allir menn að sjá, þegar þeir athuga málið. Það er ekki hægt að hafa þetta svona. Þm. Barð. skildist, að það væri hægt að hafa það þannig, að ef það dæju tveir kjörstjórnarmenn, aðalmaður og varamaður, frá Sjálfstfl., þá mætti bara setja komma í staðinn. Það gerði ekkert til, þó að það væri einhver í kjörstjórninni, sem væri kosinn af kommum. Þá mætti hafa bara komma í staðinn eða einhvern annan. Það er ekki meiningin. Hins vegar er það óforskammað að reyna að gera þessar kjörstjórnir pólitískar með því að kjósa pólitískt í þær. Það á alls ekki við. Kjörstjórn á að vera gersamlega ópólitísk og hafin yfir það. Hún á að líta á málin frá lögfræðilegu og réttlætissjónarmiði og alls ekki vera kosin pólitískt á Alþ. Það er rangt að láta hana vera það. Það er ekki heldur þannig í sýslunefndunum, það er svo langt frá því. Það er alveg sitt á hvað með það í sýslunefndunum. Sýslunefndirnar hafa ákaflega víða reynt að kjósa menn, sem væru ekki langt hver frá öðrum, til þess að spara peninga og menn, sem allir treystu. Þetta hefur verið sjónarmið sýslunefndanna. Nú á þetta að hætta, Alþingi að kjósa mennina pólitískt, ekki segja eitt einasta orð um það, hvort eigi að borga þeim. Þeir eiga kannske að kjósa annan manninn norður í Skeggjastaðahreppi og hinn manninn suður í Öræfum til að lenda í kjörstjórn í Austfjarðakjördæminu og verða svona tvo daga úr hvorri sýslu að komast á fund. Nei, sýslunefndirnar mundu ekki kjósa þannig, ef þær kysu. Þær mundu kjósa af viti og réttlæti séð frá heildarinnar sjónarmiði. Ég held nú, að það sé ákaflega misráðið, en ef farið er inn á það að láta þingið kjósa þá, þarf að búa betur um þetta en nú er. Þá þarf að setja inn í frv., að það sé borgaraleg skylda að taka þessari kosningu, ef maður er kosinn. Helmingurinn af þeim mönnum, sem á að kjósa núna, getur neitað að taka kosningu. Það er engin borgaraleg skylda að taka kosningu í þessa nefnd, ekki nokkur. Það vantar alveg inn í frv. Það hefur þm. Barð. ekki heyrt áðan eða leitt það alveg hjá sér að segja nokkuð um það. Og svo er líka ekkert vit í því að láta einn manninn taka allt upp undir fimm hundruð kr, á dag fyrir að sitja í yfirkjörstjórn, en annan ekki nema á annað hundrað, eins og hefur verið undanfarið. Það á að samræma þetta um landið, og það á að gera það með lögunum, svo að menn viti, að hverju þeir ganga, þegar þeir taka þátt í henni, en ekki að það séu handahófsreikningar eftir á, sem borgaðir eru.



Mér þykir rétt eftir ræðu hv. 1. þm. Eyf. (BSt) að ræða nokkuð um það atriði, sem hann minntist hér á í sambandi við 110. gr. Þetta atriði var rætt í n., og það er alveg rétt, sem hann minntist á, að þegar maður les í fyrstu þessa gr., þá virðist þessi aðferð vera allflókin. En þegar betur er að gáð, er þetta ekki eins torskilið og það lítur út fyrir í gr. Höfuðreglan er þessi, að í 5 manna kjördæmi þarf 273/11% kjósenda til þess að geta flutt mann úr sæti á lista í næsta sæti og í 6 manna kjördæmi 231/13%, en í Reykjavík 12%. Um þetta hefur verið rætt við báðar n., bæði í Ed. og Nd. og það hefur enginn ágreiningur verið um það á milli fulltrúa flokkanna, að þessar tölur þættu of háar. Það hefur einmitt verið álitið, að það ætti ekki að leyfa minni hluta en þetta, að ráða yfir meiri hlutanum. Mér þykir rétt að láta þetta koma fram.  Ég skil hins vegar ekki eins vel, hvaða kapp er lagt á að fá samþykkta breytingu á 9. gr. Í fyrsta lagi er það algerlega rangt, sem haldið er fram hér, að aldrei hafi verið kosið pólitískt í yfirkjörstjórnir. Yfirkjörstjórnir hafa verið rótpólitískar, alveg eins og sýslunefndir eru pólitískar. Það þarf ekki að telja mér trú um það, að sýslumenn, sem eru skipaðir af ráðh. eða ráðuneytinu sem oddvitar sýslunefnda, hafi ekki verið pólitískir. Þeir hafa hins vegar e.t.v. ekki beitt sínum pólitísku áhrifum meira, en góðu hófi gegnir í kjörstj.- og þó sums staðar reynt að beita þeim alveg til ýtrustu takmarka. Ég veit m.a. um ágætan sýslumann, sem hefur leyft sér að láta uppi þá skoðun sína, þegar útkljáð hefur verið um kosningu, að það sé hart að þurfa að gefa ákveðnum þm. ár eftir ár kjörbréf, af því að hann sé ekki í hans pólitíska flokki. Mér er ákaflega vel kunnugt um, að það dregur hver taum síns flokks í kjörstjórn eins og hvarvetna annars staðar og ég skil ekki þau rök, að það sé einhver goðgá að kjósa af Alþ. yfirkjörstjórn, úr því að kosin er landskjörstjórn á Alþingi. Hér er kosin á Alþ. landskjörstjórn, sem á að vera fullkomlega ópólitísk. En einnig þar hafa komið fram pólitísk álít, eins og t.d. 1956, þar sem gætti mjög pólitískra skoðana og pólitísks álits í úrskurði landskjörstjórnar í sambandi við úthlutun uppbótarsæta. Þessir menn eru kjörnir til þess að gæta hagsmuna frambjóðendanna, sem eru af ákveðnum flokki og nú m.a., eftir að er búið að breyta stjórnarskránni, boðnir fram af flokkum á ákveðnum listum. Mér finnst því vera ákaflega eðlilegt, að það sé einmitt tekin upp þessi aðferð, að Alþ. kjósi yfirkjörstjórn, sem á að líta eftir þessu. Það eru embættismenn, sem eru kjörnir til þess að gera þetta vel og mér sýnist vera meiri ástæða til þess að halda, að þeir geri það vel og samvizkusamlega, heldur en ef þeir væru kosnir einhvern veginn öðruvísi, ekki af því, að ég hafi neitt út af fyrir sig á móti því, að ákvæðið hefði staðið óbreytt, eins og það var í frv. En um það varð ekki samkomulag í n. Hins vegar hefur fengizt samkomulag um að halda gr. óbreyttri, eins og hún er nú. Hv. 1. þm. N-M. sagði, að þetta hefði vanalega verið kosið þannig, að mennirnir gætu verið sem næst hver öðrum. Nú, þegar búið er að sameina 5–6 sýslur í eitt kjördæmi, er ljóst, að ef brtt. er samþ., eins og hún er á þskj. 39, mundi hver sýsla kjósa mann úr héraðinu, en ekki fara að kjósa einhvern annars staðar frá. Og þá byggju þeir ekki hver hjá öðrum. Þá yrðu þeir að koma saman einhvers staðar. Ég hygg einmitt, að það sé meginatriði hér í gr., eins og hún nú er í frv., að það er skilyrði að kjósa menn heima í héraði. Þar þekkja þeir til, þessir menn, alveg eins og þeir þekkja til nú. Og ég skil ekki þetta ofurkapp, að vilja endilega láta þetta vera í höndum sýslunefnda, því að áreiðanlega yrði það ekkert minna pólitískt, því að það er algerlega rangt hjá hv. 1. þm. N-M., að sýslunefndir séu ekki kosnar pólitískt. Þær eru kannske ekki kosnar pólitískt í Norður-Múlasýslu, af því, eins og hann var að tala um áðan, að það væru mestallt framsóknarmenn í sýslunni og það kæmi þar því ekki til greina að kjósa menn af öðrum flokki. Það getur vel verið. En pólitískt eru þeir sannarlega kosnir. Ég veit m.a. af mjög mætum mönnum og get nefnt fleiri en einn, sem hafa setið í sýslunefnd sem sjálfstæðismenn í 20–30 ár og hefur verið kastað burt fyrir pólitíska skoðun og aðrir teknir í staðinn, sem eru miklu óhæfari til starfans.  Hins vegar hef ég enga ástæðu til að halda af þeirri þekkingu, sem ég hef af kjörnefndum og kjörstjórnum yfirleitt, að þær vinni ekki verk sitt vel, af hvaða flokki sem þær eru, því að ef það eru kjörnir til þess sæmilega góðir menn, þá gera þeir þetta verk vel og samvizkusamlega, eftir því sem hægt er á hverjum tíma. Hinu er svo ekki að neita, að þeir komast í þá aðstöðu m.a. að verða að dæma um það, hvort atkvæði, sem eru gölluð, séu gild eða ekki gild, eins og m.a. kom fyrir í Barðastrandarsýslu við síðustu kosningar, þar sem var á einum seðlinum „Gísli Sveinsson“ í staðinn fyrir „Gísli Jónsson“. Þar kom til atkvæða, hvort taka ætti seðilinn gildan. Mér var það fullkomlega ljóst og ég er ekkert að deila á það, að framsóknarmennirnir í Barðastrandarsýslu lögðu til, að atkv. yrði gert ónýtt, en féllu svo frá því, eftir að fram kom annað atkv. hjá Sigurvin Einarssyni, sem var jafngallað. Ákvað þá kjörstjórnin að taka bæði atkvæðin gild. Þetta kemur alltaf fyrir, svo að það er sannarlega ekki ópólitískt. Um það að fresta afgreiðslu bara til að ákveða, hvaða laun þessir menn eigi að hafa, sé ég ekki ástæðu til. Það er sjálfsagt ráðh., sem ákveður, hvaða laun þeir skuli hafa, ef það er ekki ákveðið annars staðar í l., og það er engin ástæða til að tefja málið og setja það til n. til þess og svo aftur til Nd., til þess að það þurfi að fara að ræða um það atriði að setja það inn í frv. Ég hef ekki sömu skoðun á varamönnunum og hv. 1. þm. N-M. Ég tel, að ef fimm varamenn eru kjörnir og þó að hver flokkur kynni ekki að eiga nema einn varamann, þá sé sjálfsögð skylda að taka næsta varamann, þó að hann sé af öðrum flokki. Þeir eru kosnir sem embættismenn til þess að vinna ákveðið verk og ég teldi, að það væri alveg sjálfsagður hlutur og skv. ákvæðum l., að þá kæmi næsti varamaður inn, af hvaða flokki sem hann yrði, alveg eins og er tiltekið í kosningal., að þegar ekki eru nægilega margir menn á lista til alþingiskosninga á móts við þau atkv., sem listinn hefur fengið, þá er tekinn hæsti maður á næsta lista. Við þetta ákvæði í kosningalögunum hefur enginn neitt að athuga. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða þetta atriði meir. En út af því, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði hér, að það væri ýmislegt í þessu frv., sem þyrfti betri athugunar með, þá er ég honum alveg sammála um það. En ég vil þá í sambandi við það leyfa mér að upplýsa, að 13. apríl 1954 voru kjörnir af Alþingi sjö menn til þess að endurskoða þessi lög og formaður þeirrar n. var hinn ágæti hv. þm. A–Sk. (PÞ). Það eru nú liðin fimm ár síðan og ég veit ekki, hvort það er búið að halda fleiri fundi, en árin eru mörg. Það hefði nú ekki verið neitt lítill léttir fyrir nefndirnar hér á þessu þingi að hafa til hliðsjónar verk þessarar n. En það kom ekkert frá henni. Hún safnaði að vísu ýmsum gögnum frá öllum álfum veraldar, m.a. heilli þykkri bók frá Rússlandi um kosningalöggjöf þar og víðar í heiminum. En að það kæmi nokkuð að gagni frá henni, var nú annað atriði og þó eru, eins og ég segi, liðin fimm ár síðan n. var sett á laggirnar. Ég held, að það væri því meiri ástæða til þess að álasa okkur, sem vorum í n., því að ég var einn í henni, fyrir að hafa ekki hraðað meira því máli, heldur en þessum nefndum, sem nú sitja á allt of skömmum tíma, - ég skal viðurkenna það, - á allt of skömmum tíma til þess að afgreiða svo mikilvægt mál eins og hér er á ferðinni. En því ber þá ekki að gleyma, að nefndirnar báðar, allir þessir 14 menn, sem hafa verið í n., hafa verið sammála um að halda sér sem mest við þau ákvæði, sem eru gildandi nú í kosningalöggjöfinni og breyta aðeins því, sem nauðsynlegt er að breyta vegna breytingar á stjórnskipunarlögunum og svo einstöku atriðum, sem fullt samkomulag var um að væri til hins betra. Þetta hefur verið meginstefnan. Svo hafa komið upp brtt. bæði frá einstökum þm. og meiri hl. eða minni hl. n. Þar hefur ráðið afl atkvæða við afgreiðsluna, og við því er raunverulega ekkert að segja. Ég vil nú vænta þess, að hv. alþm. sætti sig við það á þessu stigi málsins að láta ganga atkvæði um þær till., sem fyrir liggja og fylgja síðan málinu, eins og það þannig verður afgreitt, úr þessari hv. d., svo að ekki þurfi að tefja það miklu lengur.



Herra forseti. Það er aðeins þetta: Ég vil ekki, að þm. Barð. (GíslJ) sé að gera sig heimskari en hann er. Hann veit það vel, að í hverri einustu n., sem Alþingi hefur kosið pólitískt, er varamaður fyrir ákveðinn mann, fiskimálanefnd, síldarútvegsnefnd o.s.frv., o.s.frv., ég gæti talið þær upp, það er heilt legið og það er ævinlega varamaður fyrir ákveðinn mann. Ef hv. Barð. er í einhverri n. og forfallast, þá er ekki kallaður kommi í staðinn eða einhver annar, heldur varamaður hans í n., dettur engum í hug að kalla annan. Þess vegna á hann ekki að vera að reyna af einhverjum ástæðum að tala um það, ef það falli frá varamaður, sem Sjálfstfl. kýs í einhverja kjörstjórn, hann falli frá og hinn falli líka frá eða annar deyi og annar flytji sig búferlum í annað kjördæmi, þá er hann ekki lengur kjörgengur þar, - þá á hann ekki að vera að segja: Það á bara að kalla á einhvern annan, fá bara varamann fyrir kommann, ef varamaður deyr. Nei, það er varamaður úr sama flokki, sem þá á að taka sæti og sé hann ekki til staðar, af því að hann hafi flutt sig í annað kjördæmi, flutzt búferlum t.d. og þar af leiðandi misst kosningarréttinn, þá er enginn til, þá verður hann að gera svo vel að bíða, þangað til næsta Alþingi kemur saman, eða setja inn í lögin ákvæði um það, hvernig þá á að fara að. En þetta getur alltaf komið fyrir, það er alveg greinilegt. Hann segir, að ráðh. eigi að ákveða launin. Allt í lagi með það. En það bara koma misjafnir reikningar, reikningar fyrir sömu vinnu eru helmingi hærri frá einni kjörstjórninni en annarri, - og hvað getur ráðh. gert? Getur hann farið að skera þá niður, þegar það er enginn stafur fyrir, hvað á að borga þeim, neins staðar í lögunum? Getur ráðh. sagt: Ja, þú, Gísli Jónsson, það var allt of hár reikningur frá þér, við skerum hann niður um 30%, og einhvern annan o.s.frv., o.s.frv.? Nei, reikningarnir eru yfirleitt borgaðir og þess vegna á hið háa Alþingi, sem setur mennina í þessa vinnu, ef þeir þá eru skyldugir að taka við því, sem ég veit ekki enn, - það hefur ekki fengizt úr því skorið, hvort það væri borgaraleg skylda að taka við þessu embætti, sem þeir eru þarna kosnir í, - þá á Alþingi líka að ákveða, hvað á að borga þeim, og það á að borga þeim eins öllum. Og ég bið n. enn á ný að athuga þetta: Eru mennirnir skyldugir að taka við kosningu í þetta? Ef við kjósum mennina núna hér í sameinuðu þingi og þeir eru ekki skyldugir til þess, eigum við á hættu, að svo og svo margir neiti að taka við því og séu engar formlega löglegar kjörstjórnir til, þegar á að kjósa í haust. Þetta er það fyrsta. Annað er það, hvort við eigum að líða það, að kjörstjórnirnar úti um landið sendi reikningana til ríkisstj. eftir því, hvað þeim finnst vera eðlilegt kaupgjald á þessum og þessum stað. Við skulum segja, að enginn spenni það neitt upp, en það er bara mjög misjafnt um landið, hví þá að vera að neyða stjórnarráðið til að borga hvern reikning eða fara að rífast við þá, sem eru hæstir? Það verður að setja fyrir sig fram ákvæði um, hvað eigi að hafa fyrir það á dag að sitja í þessum nefndum. Það er alveg sjálfsagt að athuga það. Ef menn vilja setja kjörstjórnunum það í sjálfsvald, hvað þær taka fyrir sitt starf, þá það. En stjórnin verður að spara og þingmeirihlutinn læzt styðja hana til að spara nú. Hann ætti því að reyna að skapa eitthvert aðhald hér, svo að það lægi beint fyrir. Þess vegna bið ég n. enn á ný að athuga þetta. Það er full þörf á því.



Herra forseti. Ég hef nú setið á þingi síðan 1934 og oftast í þessari hv. d. Allan þann tíma, sem ég hef hér setið, hefur svo kallað stigaherbergi hér til hægri handar verið sem nokkurs konar hvíldarherbergi fyrir þm. Við höfum skroppið þangað inn til að reykja, og milli funda höfum við setið þar og masað og líka setið þar til að slappa af, létta af okkur áhyggjum dagsins og hvíla okkur. Allan þennan tíma hefur það aldrei verið siður, að ljósmyndasnápar frá blöðunum væru hér inni um þinghús, deildir og fundarherbergi þingmanna til að taka myndir af þeim og því, sem þar gerist. Þetta er í fyrsta skipti, sem það kemur fyrir. Nú birtist í einu dagblaði bæjarins mynd af einum þm., þar sem hann á milli funda hefur lagt sig fyrir hér inni í herberginu til að hvíla sig og lagt út af því, að svona sinni hann þingstörfum. Ég geri ráð fyrir, að það sé kannske annar hvor maður eða fleiri, sem hefur verið hér á Alþingi með mér, sem einhvern tíma hefur verið í hliðarherberginu milli funda til að geta hvílt sig. Er það herra forsetinn, sem hefur leyft blaðamönnunum að fara hér inn til að mynda menn í herbergjum, sem tilheyra ekki deildunum, en ætluð eru þm. til að vinna þingstörf og hvíla sig? Ég vil óska þess, að þeir, sem sitja hér á næstu þingum, - það verður ekki ég, - að þeir verði friðaðir fyrir svona árásum - svona svívirðilegum árásum eins og hér er gert, þar sem ljósmyndari frá blaði fer inn í þinghús, myndar þingmann milli funda, sem er að hvíla sig og leggur svo út af því í blöðunum, að svona vinni þingmenn sín störf. Þetta á ekki að eiga sér stað, og ég vona, að forsetinn nú og hver sem hann verður síðar komi í veg fyrir, að þetta geti komið fyrir aftur.

Forseti (EggÞ): Út af þessum ummælum hv. 1. þm. N-M. (PZ) vil ég aðeins lýsa því yfir, að það voru fleiri dagblöð, sem sendu hingað ljósmyndara og óskuðu eftir því að fá að hafa þá hér við, þegar endanleg afgreiðsla stjórnarskrárbreytingarinnar færi fram. Mér var sagt, að slík leyfi hefðu verið veitt áður af forsetum á undan mér. Ég sá því ekki ástæðu til þess að meina ljósmyndurum aðgang að þingsalnum, á meðan þessi athöfn fór fram. Hins vegar dróst þessi endanlega afgreiðsla málsins nokkuð fram eftir degi og mun það ástæðan til þess, að ljósmyndarar voru hér viðstaddir lengur, en ráð var fyrir gert. Ég tek undir það með hv. þm., að ég harma misnotkun á því frelsi, sem ljósmyndurum var í þetta skipti veitt til þess að taka myndir af ákveðinni athöfn í þinginu og vona, að slíkt endurtaki sig ekki.