Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinn Björnsson) Jeg gat þess í gær í framsöguræðu minni í stjórnarskrármálinu, að nefndin hefði talið sjer skylt að afgreiða stjórnarskrárfrumvarpið fyrst. Það má segja, að þetta frv. sje einskonar viðauki við stjórnarskrárfrumvarpið. Lá því næst fyrir nefndina að afgreiða það á eftir stjórnarskrárfrumvarpinu. Þetta frv. er stutt, og er það eingöngu komið fram til að samræma kosningalögin við stjórnarskrána. Nefndinni fanst það til hlýða að gera nokkrar breytingartillögur við þetta frv. eins og það kom frá hendi stjórnarinnar. Brtt. eru þessar: 1. Við 2. gr. vill nefndin leggja til, að á eftir orðunum „hver ríkisborgari“ komi: karl og kona. 2. Að á eftir 2. gr. komi ný grein, sem verði 3. grein: Fyrri málsgrein 79. gr. orðist þannig: Almennar hlutbundnar og óhlutbundnar kosningar til Alþingis fara venjulega fram 4. hvert ár. Nefndin vildi gera þessa brtt. til samræmis, sökum þess að stjórnarskráin gerir alment ráð fyrir, að kosið sje 4. hvert ár. en ekki 6. hvert ár. 3. Á eftir þeirri grein komi ný grein, sem verði 4. gr., svo hljóðandi: Í stað fyrri málsgreinar ákvæða um stundarsakir komi: Kosningarrjetti og kjörgengi við alþingiskosningar halda, að öðru jöfnu, þeir menn, er þann rjett hafa fengið áður en stjórnarskrá þessi öðlast gildi, þótt þeir sjeu ekki íslenskir ríkisborgarar, eða hafi sömu rjettindi samkvæmt 75. gr. Umboð þeirra landskjörinna þingmanna, sem ekki eiga að fara frá árið 1922 eftir hlutkesti, falla niður árið 1926. Almennar reglulegar alþingiskosningar í sjerstökum kjördæmum skulu fara fram árið 1923. Ekki mega þær þó fara fram fyr en að loknu Alþingi það ár. Nefndinni þykir ekki ástæða til að láta ákvæðin um stundarsakir standa óbreytt í kosningalögunum frá 1915. Voru þau aðallega sett með tilliti til kosninganna sem fram fóru 1916. Nefndin komst því að þeirri niðurstöðu að hentugast væri að bæta þarna við þeim ákvæðum, sem hefðu orðið aftan við stjórnarskrána, en snerta það efni, sem kosningalögin eru um, og sýndist nefndinni þurfa að breyta ákvæðunum um stundarsakir, samræmisins vegna. 4. Upphaf frumvarpsins orðist svo: Í stað 1. og 6. greinar, fyrri málsgr. 79. gr. og fyrri málsgr. ákvæða um stundarsakir í lögum 3. nóv. 1915, um kosningu til Alþingis, koma eftirfarandi greinar. Nefndin álítur heppilegast, að breytingar slíks lögformlegs efnis komi frá sjálfri landsstjórninni. Þannig að fullu samræmi yrði náð, en í þessu falli hefir hæstv. stjórn láðst að gera þetta. Eigi vill nefndin þó ávíta hæstv. stjórn fyrir þetta, en vildi að eins benda á hvað heppilegast væri. Að lokum leyfi jeg mjer að æskja þess fyrir hönd nefndarinnar, að þetta mál fái sem greiðastan framgang í hv. deild.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg hefi sáralitlu við að bæta um frv. þetta fyrir hönd fjárveitinganefndar, eins og gefur að skilja, þar sem hún leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt. Að eins get jeg getið þess til frekari skýringar, að frv. þetta fer ekki fram á neina hækkun á sjálfum launum hreppstjóranna, heldur eru þeim að eins veittar þær bætur, að nú eiga þeir að fá fulla, dýrtíðaruppbót samkv. 33. gr. launalaganna. Sumum þótti að vísu þetta of litlar bætur, en þær eru þó betri en ekkert. Lægstu laun hreppstjóra eru nú 80 kr. En verða í ár eftir frv. þessu 176 krónur, eftir núgildandi verðlagsskrá. Þess má einnig geta, að hæstv. stjórn flytur frv. þetta samkvæmt þingsál.till. frá síðasta þingi, og sýnir það enn betur rjettmæti frv. Voru sumir óánægðir með þetta og þótti eigi nógu langt gengið, en þar sem engin brtt. hefir komið fram, verður að álíta, að þeir sætti sig við það.

Hákon Kristófersson Af því að háttv.þm. Stranda (M. P.) taldi óánægjuraddir helst hafa heyrst um að launakjör hreppstjóra væru ekki viðunandi eins og þau eru, vildi jeg segja nokkur orð. Eins og kunnugt er, þá er mjög stuttur tími síðan Alþingi bætti að allmiklum mun laun hreppstjóra. Jeg held að jeg megi slá því föstu, að þegar þær umbætur áttu sjer stað, þá hafi verið út frá því gengið, að þær væru svo sæmilegar, að við mætti una allmörg ár. Það er að vísu rjett, sem hv.frsm. (M. P.) benti á, að Nd. samþykti í fyrra þingsályktunartillögu, er fór í þá átt, að skora á stjórnina að gera ráðstafanir um að bæta að einhverju leyti laun hreppstjóra. Af hverju sú tillaga kom fram, skal jeg engum getum að leiða, en það leyfi jeg mjer að fullyrða, að engar almennar óskir frá hreppstjórum höfðu komið fram, er bentu á, að þeir væru óánægðir með laun sín. Jeg var á móti þeirri tillögu í fyrra, af þeirri ástæðu, að jeg leit svo á, að hlutur hreppstjóra hvað laun snerti væri eins og er mun betri en margra annara starfsmanna í þágu hins opinbera, t. d. hreppsnefndaroddvita, að jeg tali ekki um hreppsnefndir, skattanefndir o. fl., er ekki fá nein laun fyrir starfa sinn, nema aðköst og vanþakklæti. Ef hæstv. stjórn lítur svo á nú, að laun hreppstjóra sjeu svo, að ekki megi við una, því gleymdi hún þeim þá á seinasta þingi, er hún bar aðra embættis- og sýslunarmenn landsins eins fyrir brjóstinu og fullyrða má að hún gerði ? Að ályktun sú, er marin var fram með eins atkv. mun, að mig minnir, hjer í deildinni í fyrra, hafi haft við svo mikil rök að styðjast, að stjórnin hafi ekki sjeð sjer annað fært en koma fram með frv. þetta, því get jeg ekki trúað. Skoðun mín á þessu máli er óbreytt frá í fyrra og jeg vona að svo sje annara starfsbræðra minna, er sæti eiga hjer í hv. deild. en af því mjer og öðrum þykir vel til fallið að sjá, hve margir af þeim eru svo eigingjarnir, að fara nú að nota þetta stutta þing til að hlynna að sjálfum sjer en ganga fram hjá mörgum öðrum, er lakar er farið með, leyfi jeg mjer að mælast til þess, að hæstv. forseti hafi nafnakall um frv.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg bjóst síst við því að mönnum þætti tillögurnar um dýrtíðaruppbót hreppstjóra ganga of langt. Jeg get ekki sjeð að það komi málinu við, þótt öðrum starfsmönnum landsins sje illa launað. Finst mjer mjög eðlilegt að bæta launakjör hreppstjóranna frá því sem nú er, og þarf það alls ekki að standa í sambandi við aðra launahækkun alment. Mjer finst ofurskiljanlegt, að stjórnin skyldi nú koma fram með þetta frv., og því síst ástæða til að ávíta hana fyrir það. Raunar er mjer ekki kunnugt um það, hversu umfangsmikil eða erfið störf hreppstjóra eru, en það hygg jeg sanni næst, að þeir muni fullkomlega eiga þau laun skilið, sem hjer er farið fram á. Mig furðar því á, að hv.þm. Barð. (H. K.) skuli vera að amast við þessu og einkum að hann skuli slá um sig með því að slá á þá strengi, er hann sló á í ræðu sinni, og venjulega eru notaðir af því þeir hljóma ljúflega í eyrum kjósenda. Vona jeg, að úr því að enginn annar af hreppstjórum þeim, sem sæti eiga í hv. deild, hafa hreyft mótmælum, þá standi hann einn uppi með þetta.

Pjetur Ottesen Jeg vil að eins gera örstutta athugasemd út af því, hvernig orð fjellu hjá hv.frsm. (M. P.). Hann sagði að úr því að enginn af hreppstjórum þeim, sem sæti eiga í deildinni hreyfði mótmælum, nema hv.þm. Barð.( H. K.), þá mundi hann standa þar einn uppi. Jeg minnist þess, að þegar fram kom hjer í deildinni í fyrra þingsályktunartillagan um að endurskoða lögin um laun hreppstjóra, þá greiddu allir hreppstjórar deildarinnar atkvæði móti henni. Það er þess vegna ekki að þeirra tilhlutun að þetta frv. er hlaupið af stokkunum. Það er ekki af því að hreppstjórum sjeu ofborguð þau störf, sem þeir inna af hendi í þarfir hins opinbera, þó þeir fengju þessa uppbót, sem hjer ræðir um, heldur stendur líkt á með suma aðra, eins og t. d. oddvita, sem mjög litla borgun fá fyrir sitt umfangsmikla og argsama starf, svo og skattanefndarmenn, sem ekkert fá fyrir sinn starfa. Á þinginu 1917 voru laun hreppstjóra og borgun fyrir aukatekjur þeirra hækkuð, en þá voru líka ákveðin hærri laun handa oddvitum og sýslunefndarmönnum. Þetta vildi jeg að einnig nú hefði verið látið haldast í hendur, úr því nokkuð var farið að eiga við þetta á annað borð, en þar sem svo er ekki, þá mun jeg hiklaust greiða atkv. á móti frv., enda tel jeg það fyrir utan starfsvið þessa aukaþings að vera að stofna til annara útgjalda en þeirra, sem óhjákvæmileg eru.

Þorleifur Jónsson Jeg tek það fram, að þetta er ekki neitt stórmál frá mínu sjónarmiði, og hvað sjálfan mig snertir er mjer sama, hvernig það fer. En af því jeg hefi heyrt á ýmsum hreppstjórum, að þeir væru ekki ánægðir með þau laun, sem nú eru, þá tel jeg ekki rjett af mjer að standa í vegi fyrir þessari launauppbót. Launauppbótin, sem gerð var 1917, er að vísu góðra gjalda verð, þar sem hreppstjóralaun voru hækkuð úr 30–40 kr. upp í 80 kr., en 80 kr. nú eru eigi borgun fyrir meira en 6–7 daga vinnu, eftir almennum verkalaunum, en ærið mikill tími gengur þó í þetta starf. Starf hreppstjóranna mun víðast hvar taka að minsta kosti 2–4 vikna tíma á ári, og sjá því allir, að það sem hjer er farið fram á, nefnilega að dýrtíðaruppbót verði greidd hreppstjórum, er ekki ofmikil borgun, eins og nú standa sakir, og fanst mjer því alls ekki rjett af mjer að standa á móti þessu í fjárveitinganefndinni. Það hefir að vísu verið venja og er enn, að ýmsum störfum er hlaðið á alþýðumenn fyrir sáralitla eða alls enga borgun, en það bætir ekki úr skák. Jeg skal taka til dæmis skattanefndirnar. Með lögunum um tekjuskatt frá 1917 var starf skattanefnda aukið mjög mikið. Og er mjer kunnugt um, að skattanefndir hafa orðið að verja til starfa sinna 2 dögum, og alt upp að viku til sveita, og fyrir þetta fá þær ekki einn eyri. Sjá allir hve óhæfilegt er að níðast þannig á einstökum mönnum. Jeg mintist á það í fjárveitinganefndinni. hvort eigi væri tiltækilegt í sambandi við þetta frv. að ákveða skattanefndum einhverja þóknun. En það var álit nefndarinnar, að það væri eigi hægt, nema með því að breyta tekjuskattslögunum.

Þórarinn Jónsson Með því að háttv.frsm. (M. P.) beindi til hreppstjóranna, að láta í ljós álit sitt, vil jeg fara nokkrum orðum um þetta frv. Og þá vegna þess fyrst og fremst, að jeg hefði talið rjettast að stjórnin hefði tekið til athugunar sjálf launakjör hreppstjóranna, en eins og kunnugt er, er hjer að eins um dýrtíðaruppbót að ræða. Starf hreppstjóranna er geysiumfangsmikið, og því fyllilega rjettmætt að hækka sjálf laun þeirra án tillits til dýrtíðaruppbótar. Jeg gat þess á þinginu í fyrra, og einnig mintist jeg þar á sáttanefndirnar og ýmsa aðra, er hafa verri þóknun en engin væri. Álit mitt er því á þá leið, að jeg er á móti þessu frv. sökum þess að jeg álít að stjórnin hafi ekki farið rjetta leið, en ekki af því, að jeg hafi ekki talið rjettmætt að hækka launin.

Gísli Sveinsson Jeg álít ekki vert að setja sig á móti þessu frv., þótt smágallar kunni á því að vera. Laun hreppstjóranna hafa hækkað nokkuð í dýrtíðinni. en þó má ske enn ástæða til að hækka þau. Það getur enginn ætlast til þess, að um sjerlega mikla borgun sje að ræða fyrir störf þessi: gegnir þar alt öðru máli en um störf embættismanna sem hafa starf sitt fyrir lífsatvinnu. Jeg tel það að vísu illa farið, ef enginn vill vinna fyrir þjóðina án þess að heimta fulla borgun fyrir. En þótt hreppstjórar eigi heimtingu á sómasamlegri borgun, þá krefjast þeir alls ekki að þeim sje goldið í samræmi við hina æðri embættismenn landsins, og jeg vil alls ekki hindra það, að frv. nái fram að ganga. Jeg vil geta þess hjer, að jeg sendi stjórninni fyrir nokkru erindi um störf og laun skattanefnda þar eystra frá einni slíkri nefnd, og get ætlað að stjórnarráðið taki það mál nú til athugunar, við væntanlega endurskoðun skattamálanna.

Björn Hallsson Jeg skal ekki tefja tímann með málalengingum. En þar sem jeg er einn af þeim sem frv. þetta nær til vildi jeg láta skoðun mína í ljós með nokkrum orðum. Það þykir altaf leitt að þurfa að greiða atkv. um eigin hagsmuni en í þessu tilfelli er það ekki vandi fyrir mig, því að jeg tel ekki rjett að samþ. þetta frv. Ástæðurnar fyrir þessari skoðun minni eru fyrst og fremst þær, að mjer virðist rangt að taka hreppstjóra út úr, en láta ýmsa aðra alþýðustarfsmenn sitja við sömu launakjör og áður, svo sem oddvita, sýslunefndarmenn, sáttanefndir, hreppsnefndir o. fl. Hreppsnefndir eru launalausar, nema störf oddvita, og hafa þær þó mikið af trúnaðarstörfum fyrir hreppana á hendi. Að vísu má segja það, að þessir starfsmenn taki ekki laun, ef þau eru nokkur, beint úr landssjóði, og því sje þetta ekki sambærilegt. En mjer virðist það enga breytingu gera, því að launakjörin eru þau sömu fyrir því. Jeg ljeti mig litlu skifta þetta frv., ef mjer fyndist það ekki brjóta í bág við það „princip“, sem mjer virðist að ætti að stjórna gerðum þingsins í þessu efni. Okkur hreppstjórunum er sama, að jeg ætla, hvort við fáum 10 eða 50 kr. meira eða minna fyrir starf okkar, og mjer finst við síst ver launaðir en aðrir menn úr alþýðuflokki, þótt með því sje að vísu ekki mikið sagt, þar sem störf alþýðumanna eru yfirleitt illa launuð.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Það hefir nú sýnt sig, að sumir hreppstjórarnir eru frekar móti frv., og það að eins af þeirri ástæðu, að frv. nær ekki til fleiri en þeirra. Háttv. þm. Barð. (H. K) kom með þessa ástæðu og hugði hana nægja til að sanna sitt mál. En því mætti ekki taka hina hlið málsins taka þá sem á undan eru komnir, og bera sig saman við þá, sem þegar hafa fengið launakjör sín bætt? Eða hvers vegna þarf endilega að gera illa við þessa starfsmenn eða láta þá gjalda þess, þó aðrir starfsmenn sjeu einnig illa settir? Ekki bætir það launakjör hinna. Og eins og öllum þm. er ljóst, þá geta þessir hv.þm., sem nú malda í móinn, komið fram með till. um að bæta einnig laun þeirra starfsmanna, er þeim finst enn verða út undan. Jeg vona, að þó sumum þessum háttv. hreppstjórum hrjósi hugur við að taka við svona miklu fje úr landssjóði eins og hjer er gert ráð fyrir, þá verði þeir svo sanngjarnir við stjettarbræður sína, að unna þeim bótanna, og greiði þeirra vegna því ekki atkvæði á móti frv.

Hákon Kristófersson Jeg vil að eins leiðrjetta misskilning hjá hv.frsm. (M. P.). Jeg neita því ekki, að hreppstjórar ættu ekki að gjalda þess, að aðrir fengju ekki launahækkun, heldur leit jeg svo á, eins og hv.þm. Borgf. (P. O.), að þar sem önnur laun væru ekki hækkuð, þá mætti eins, að þessu sinni, ganga fram hjá launum hreppstjóra. Hjer á ekki að miða við þá, sem á undan eru komnir heldur við þá, sem eftir eru. Og óviðkunnanlegt að fara nú sjerstaklega að fást um laun hreppstjóra, þar sem svo stutt er síðan, að laun þeirra voru bætt að nokkrum mun. Háttv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) gat þess, að hreppstjórar myndu þurfa 3–4 vikur til að inna starfa sinn af hendi, en vart hygg jeg þann tíma nauðsynlegan til skýrslugerða og brjefaskrifta því með ákveðnum störfum hreppstjóra má ekki telja þann tíma er þeir þurfa til ýmsra framkvæmda er þeir fá ákveðna borgun fyrir. Laun þeirra frá hinu opinbera eiga að mínu áliti að miðast við þau störf, er þeir vinna án þess að fá borgun fyrir annarsstaðar frá. Hvað því viðvíkur, að mjer hrjósi hugur við að taka á móti laununum, þó þau væru hækkuð, þá skoða jeg það sem gaman hjá hv.frsm. (M. P.). Jeg er á móti frv. sjerstaklega af þeirri ástæðu, að það nær ekki til fleiri starfsmanna og þar á jeg sjerstaklega við hreppsnefndaroddvita, er hafa að mínu áliti mun meira starf sem slíkir en hreppstjórar. Því hefir verið slegið fram hjer í hv. deild, að margir oddvitar fengju hærri laun en hin lögákveðnu. Þar sem, ef svo væri, engin lagaheimild er fyrir slíku, vil jeg ekki ganga út frá því, að svo sje. Sú eðlilegasta bót á launum hreppstjóra teldi jeg að væri sú, að þeir hefðu, án íhlutunar sýslumanna, rjett til að halda öll uppboð, hver í sinni sveit, er fyrir koma, nema má ske stranduppboð. Út frá þessu held jeg að hafi verið gengið, þegar þingið hafði seinast mál þetta til meðferðar, enda munu flestir sýslumenn hafa það svo í framkvæmdinni, en aftur eru aðrir svo smásálarlegir, að þeir vilja halda uppboðin sjálfir, nærri því að segja hvað smá sem þau eru, sjá eftir innheimtulaununum.

Pjetur Ottesen Jeg vil að eins gera þá athugasemd, út af ræðu hv.þm. S.-Þ. (P. J.),1 að sveitirnar hafa ekki heimild til að hækka laun oddvita, nema þá með samþykki sýslunefnda. En annars eru oddvitalaun ákveðin í sveitarstjórnarlögunum. Út af því, sem hv.frsm. (M. P.) sagði, að hann vonaðist til, að hreppstjórum þeim, sem hjer væru, hrysi ekki hugur við að taka á móti þessum miklu peningum, þá er nú þessi sletta hv.þm. (M. P.) ekki sjerstaklega svaraverð, og ann jeg honum vel ánægjunnar af því að hafa komist svona smekkvíslega að orði. Ræðu þá, sem hjer er vitnað til, hefir P. J. strikað út úr handriti innanþingsskrifara.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg veit að vísu ekki, hvað fram hefir farið í þessu máli, en kemur það á óvart, ef menn eru að hafa á móti því að borga svo óveruleg útgjöld  (H. K.: Alls ekki óveruleg)  eins og hjer er um að ræða. Eins og kunnugt er, skoraði síðasta þing á stjórnina að koma með frv. í þessa átt, að bæta laun hreppstjóra, og finst mjer það því benda á hverflyndi hjá þinginu, ef það vill ekki ganga að þessu frv., eða einhverri líkri uppbót.

Jón Auðunn Jónsson Herra forseti! Mjer virðast launakjör oddvita nokkuð fyrir utan verksvið Alþingis. Laun þeirra verða að vera í samræmi við störfin. Jeg veit um oddvita, sem hefir 1000 kr. fyrir starf sitt, og er síst of mikið. Sumstaðar er það hálfs árs verk að rækja oddvitastarfið, svo vel sje, svo það er mjög svo eðlilegt, að launin sjeu misjöfn. Að lokum vil jeg geta þess, að jeg álít, að þingið ætti ekki að taka launamál oddvitanna í sambandi við þetta frv.

Flm. (Ólafur Proppé) Mál það, sem jeg flyt hjer í fyrsta sinn, sem jeg stend upp í þessari hv. deild, er í raun og veru mjög einfalt mál, og jeg vænti þess, að það fái fram að ganga breytingalítið. Þetta er að vísu eitt þeirra mála, sem hefði mátt bíða, en jeg hafði afhent það áður en sú ákvörðun var tekin, að hafa þingið stutt, og jeg kunni ekki við að taka það aftur. Ástæður fyrir þessu frv. eru prentaðar með því, og þarf jeg þar engu við að bæta. Eins og menn vita, er Önundarfjörður einhver fjölmennasti fjörður þar vestra; hann hefir um 2 þús. íbúa, en að eins verslunarstað á Flateyri. Á Flateyri og Sólbakka eru síldarstöðvar góðar og líklegar til frambúðar. Yfirleitt er Önundarfjörður í uppgangi, og þykir mönnum henta að bæta einum verslunarstað við. Valþjófsdalur er best til þess fallinn, og þykir mjer líklegt, að þar geti komið síldarútvegur, því staðurinn er vel til þess sniðinn. Það mun ekki þörf að fara um þetta fleiri orðum, en jeg vildi mælast til þess, að frv. yrði vísað til 2. umr.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Jeg hefi leyft mjer að koma með þessa till. inn á þingið, vitandi það, að prestastjettin á hjer fáa formælendur úr sínum hóp, Mjer hefir borist það frá ýmsum embættisbræðrum mínum, að þeim þætti útborgun á launum sínum ekki eins góð og ákjósanlegt væri. Öðrum embættismönnum eru borguð út laun þeirra fyrirfram, en prestum missirislega og eftir á, og eru þeir því allmikið ver settir en aðrir embættismenn. Þetta er mjög svo undarlegt og óviðunandi. Þegar breyting var gerð á launakjörum embættismanna, munu prestar hafa vonað að fá að verða öðrum samferða, en það hefir ekki orðið. Hið gamla fyrirkomulag á útborgun prestlauna virðist því eiga að gilda framvegis. Jeg get ekki fundið neitt í gildandi lögum, sem ákveður það, að prestar skuli ekki fylgjast með öðrum embættismönnum í þessu tilliti. Það getur, undir mörgum kringumstæðum, verið bagalegt fyrir presta að fá ekki laun sín borguð fyr en seint og síðar meir. Jeg vil ekki fjölyrða meira um þetta fyr en jeg heyri undirtektirnar. Jeg vona, að hæstv. stjórn taki þessu vel, og ef þetta fer í bága við ákvæði gildandi laga, þá vænti jeg þess, að á það verði bent, svo úr því megi bæta. Jeg hefi reynt að athuga það, en ekki getað fundið nokkurn lagastaf, sem stríðir á móti. Lög nr. 46, 16. nóv. 1907, um laun presta, geyma ekkert fyrirmæli, sem getur verið því til fyrirstöðu, að prestar fái laun sín greidd eins og aðrir embættismenn. Jeg vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp 22. grein. Hún hljóðar þannig: „Prófastur sendir landsstjórninni árlega skýrslu um tekjur þær, er prestar í prófastsdæminu taka undir sjálfum sjer, og um sóknartekjurnar eða niðurjöfnunargjaldið það árið, fyrir lok nóvembermánaðar, og greiðir landsstjórnin þá prófasti fyrir árslok úr prestlaunasjóði þá fjárhæð, sem samkvæmt skýrslunni vantar til þess, að prestarnir fái laun sín að fullu greidd fyrir það fardagaár Samkvæmt þessum fyrirmælum ætti prófastur að geta sagt stjórninni fyrir hver árslok, hve mikinn hluta af launum presta prestlaunasjóður ætti að greiða, og ef eitthvað yrði samt sem áður of- eða vangreitt, þá mætti altaf jafna það upp. Jeg veit, að hag presta er svo farið, að það skiftir þá miklu, að þessu verði kipt í lag. Mjer er það kunnugt, að vegna þessa verða þeir jafnvel að taka lán upp á laun sín og það ef til vill með misjöfnum kjörum. Þetta ættu menn að geta sagt sjer sjálfir, ef þeir athuga, hvernig kjör presta eru nú. Það er satt, að prestar hafa oft tekjur af búum sínum, en það er eingöngu undir dugnaði þeirra komið, og kemur því opinbera ekki við. Og það er skrítið, ef þeir hjer ættu að gjalda dugnaðar síns. Yfirleitt mælir öll sanngirni með því, að prestar fái laun sín borguð eins og aðrir. Jeg þykist ekki þurfa að fara frekari orðum um þetta mál. Það mun taka til þeirrar stjórnar, sem nú á að fara að setja á laggirnar, og jeg vona, að hún taki því vel.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla ekki að fara út í sjálft málið. Jeg vildi að eins gefa þær upplýsingar, að biskup hefir verið að athuga þetta og talað um, að þessu þyrfti að breyta. Jeg býst við, að til þess þurfi lagabreytingu. Frá ríkisins hálfu getur ekkert verið því til fyrirstöðu; því má vera sama, hvort laun presta eru greidd eins og hjer er farið fram á eða eins og nú er gert. Jeg get ekki um það sagt, hvort fjármáladeildin treystir sjer til að gera þetta án lagabreytingar, en það mun verða athugað.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Það gladdi mig mikið að heyra, að biskup hefir verið svo hugsunarsamur að athuga þetta mál. Jeg hefði að vísu getað búist við, að hann hefði lagt fram till. fyrir áramótin, jeg álít það ekkert ofverk, en um það ætla jeg ekki að tala. Jeg vona, að væntanleg stjórn taki málinu eins vel og sú stjórn, sem nú er, og sje jeg svo ekki ástæðu til að ræða þetta frekar.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg vænti þess, að hv.þm. hafi lesið þá ítarlegu greinargerð, sem fylgir þessu frv. frá Árna lækni Árnasyni. Jeg þarf engu við þá greinargerð að bæta, því Árni er kunnugri þessu máli en jeg, og get jeg ekki skýrt þar betur frá en hann gerir. Jeg sje heldur ekki ástæðu til að lesa upp brjefið, vona, að þm. hafi lesið það og þeir lesi, sem eiga það enn ógert. Það mælir alt með því, að það, sem frv. fer fram á, fái að haldast óbreytt eins og verið hefir frá ómunatíð. En jeg vil benda á, að nauðsynlegt er, að málið fái framgang þegar á þessu þingi. Það getur vel verið, að Ólafur prófastur Ólafsson segi af sjer í vor, og verður þá sameiningin framkvæmd, ef þetta frv. er ekki orðið að lögum. Jeg vil benda þeirri nefnd, sem um þetta mál fjallar, á það, að hvergi er hægt að fá nánari upplýsingar en hjá prófasti, sem nú býr hjer í bænum í vetur og hefir þjónað þessu brauði í mörg ár. Jeg vænti þess, að hv. deild lofi frv. að ganga til allsherjarnefndar, sem nú hefir 2 svipuð mál til meðferðar.

Flm. (Björn Hallsson) Við flutnm. þessa frv. höfðum komið fram með það áður en ákveðið var, að þingið skyldi vera eins stutt og unt væri. - En jeg býst ekki við, að þetta frv. þurfi að tefja þingið lengi. Það er gamall kunningi og hefir verið til umr. á 3 þingum. Á síðasta þingi komst það í gegnum þessa hv. deild, en dagaði uppi í hv.Ed. - Í greinargerð fyrir frv. er drepið á ástæðurnar, sem til þess liggja, og eru þær svo margteknar fram, að óþarfi virðist að rifja þær upp nú. En af því að hjer er mikið af nýjum hv.þm., sem ef til vill hafa ekki kynt sjer málið, þá ætla jeg að fara um það nokkrum orðum. Það er farið fram á það, að Hróarstunguhjeraði verði skift í tvent, og verði Borgarfjörður sjerstakt læknishjerað, en hitt hjeraðið myndist af Hjeraðshreppum þess núverandi Hróarstunguhjeraðs. Eins og nú er ástatt, verða Hjeraðsbúar Hróarstungulæknishjeraðs að sækja lækni ýmist að Brekku í Fljótsdal, ofan til Borgarfjarðar eða til Vopnafjarðar. Hver þessi leið, sem valin er í hvert sinn, er löng og erfið, og oft um seinan hægt að ná til læknis í bráðum tilfellum. Síðan bústaður læknisins var fluttur til Borgarfjarðar má svo heita, að Hjeraðshreppar þess hjeraðs sjeu læknislausir. Borgarfjarðarlæknirinn er mjög lítið sóttur af Hjeraði, sem stafar mest af því, hvað fjallvegurinn á milli er vondur yfirferðar. Hitt verður því oft úr, að menn brjótast til Vopnafj. eða upp í Brekku, en þeir læknar hafa að sjálfsögðu oft störfum að gegna í sínum hjeruðum, og því alls óvíst, að þeir geti farið, þegar búið er að brjótast þessar dýru ferðir. Allir geta því sjeð, að þetta ástand er óþolandi. Reynslan er búin að sýna það, að Borgfirðingar og Hjeraðsbúar geta aldrei sameinast hjeðan af um einn lækni, og virðist þá eina ráðið að skifta þessu læknishjeraði í tvö hjeruð. Því hefir verið haldið fram, að með því að skifta hjeruðunum yrðu hjeruðin nýju rýr og yrði erfitt að fá lækna í þau. Mjer finst nokkur bót ráðin á þessu með launalögunum nýju, þar sem hjeruðin eru flokkuð eftir gæðum og erfiðleikum. Það má líka á það benda, að þjóðin vill hafa lækna. Hún vill vinna til, að borga þeim vel, af því þeirra er brýn þörf. Og jeg veit ekki, hvar þörf er, ef ekki þarna. Jeg vænti þess, að þessi hv. deild taki málinu eins vel og hún gerði síðast. - Það er svo þaulrætt, að óþarfi er að skipa því til nefndar.

Þorsteinn Jónsson Hv. flm. (B H.) hefir gert grein fyrir þessu frv. En af því, að hjer er allmikið nýrra þm., þá ætlaði jeg að minnast á ýmislegt, sem þyrfti ef til vill frekari skýringar við. Þeir, sem kynna sjer þetta mál, reka augun í það, að ef Hróarstungulæknishjeraði væri skift sundur í tvö læknishjeruð, þá yrðu þau læknishjeruð fámenn. Eins og kunnugt er, þá er hjeraðið nú mjög víðlent, og það, sem verra er, að þar eru torfærur miklar innan hjeraðs. Á fjallveginum, sem klýfur Borgarfjörð frá Hjeraðinu, eru miklar torfærur, og er kafli af þeirri leið mjög hættulegur á vetrum, hinar svo kölluðu Njarðvíkurskriður. Um Hjerað renna 3 stórár, sem þráfaldlega eru ófærar, Lagarfljót, Jökulsá á Dal og Selfljót. Það má því heita frágangssök fyrir þá, sem lengst búa, t. d. Jökulsárhliðarmenn, að sækja lækni til Borgarfjarðar. Þegar íbúar Hróarstungulæknishjeraðs vitja í mörgum tilfellum læknis á Vopnafirði eða Brekku, þá verður það oft árangurslaust, því læknarnir þar eru bundnir við læknisstörf í sínum hjeruðum, og eru auk þess ekki skyldir að gegna vitjunum úr öðrum læknishjeruðum, þótt þeir geri það, þegar þeir sjá sjer fært. Þótt jeg telji rjett að fjölga ekki embættismönnum, þá verða læknar að vera undantekningar. Það er ómögulegt að komast hjá að fjölga þeim, enda krefst þjóðin þess. Hún sjer ekki eftir því fje, sem til þeirra gengur. - Jeg vil benda á það, að hvert mannslíf er dýrt, og er það tvísýnn sparnaður að hafa of fáa lækna. - Það væri ef til vill viðkunnanlegra, að málið færi í nefnd, en jeg get þó fallist á þá till., sem fram er komin, að það fari nefndarlaust í gegnum þingið, til þess að meiri líkur sjeu til, að frv. verði að lögum á þessu þingi. Það var óhæfilegur dráttur á þessu máli í fyrra, og þess vegna dagaði það uppi. Menn voru yfirleitt á því, að lofa því fram að ganga, en það mun hafa verið af skeytingarleysi hv.Ed., að það varð ekki að lögum. Jeg vona, að frv. vegni betur í þetta sinn.

Stefán Stefánsson Jeg bjóst ekki við, að frv. um myndun nýrra læknishjeraða kæmu nú fram, þar sem ákveðið er, að þingi skuli slitið í næstu viku. Jeg játa það að vísu fúslega, að þetta mál, sem hjer liggur fyrir, er nauðsynjamál, en þau eru fleiri samskonar. Verði það nú tekið fyrir, þá má búast við, að 3–4 samskonar fylgi á eftir. Jeg mun þá t. d. flytja frv. um sjerstakt læknishjerað í Ólafsfirði, enda hefi jeg fengið áskorun um það, og tel mig þá neyddan til að bera það fram. Jeg tel sjálfsagt, að þetta frv. fari til allsherjarnefndar, og verði þar athugað í sambandi við önnur samskonarfrv., sem eflaust koma fram. Tíminn er að vísu naumur, en þó hygg jeg, að þó frv. verði fleiri en þetta eina, þá tefji þau ekki fremur þingið, sje nokkurt þeirra tekið fyrir á annað borð, því þau munu flest geta fylgst að.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg ætlaði að eins að mótmæla einni setningu úr ræðu hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.). Hann talaði um trassaskap hv.Ed. Þetta tel jeg ómakleg orð, og ætla ekki að borga fyrir þau með öðru en því, að lýsa því yfir, að þetta frv. kom seint til deildarinnar, og mörg stórmál voru fyrir. Ýmsir voru frv. velviljaðir, og þar á meðal jeg, en það gat ekki unnist tími til að afgreiða málið. Það var því engum trassaskap um að kenna, og held jeg, að yfirleitt sje óþarfi að brigsla hv.Ed. um það.

Pjetur Jónsson Það er ekki hægt að neita því um þau læknafrv., sem hafa verið lögð fyrir þingið, að það mælir oftast mikið með þeim, af því að svo ei háttað á voru landi, að víða er erfitt að ná til lækna, og einmitt í þessu hjeraði, sem hjer er um að ræða, getur það stundum borið við, að ómögulegt sje að hafa not af lækni, hversu brýn sem þörfin er. En það var eitt orð hjá 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), sem gerir það, að jeg stend upp. - Hann sagði, að þjóðin væri með því að fjölga læknum. Já, jeg hefi nú ekki orðið var við það, að þjóðin vildi fjölga embættismönnum eða leggja í aukinn kostnað við það. Það ganga þvert á móti sífeldar prjedikanir á móti fjölgun embætta En hitt er satt, að það er eins um lækninn eins og prestinn. Enginn vill missa prestinn sinn, og allir vilja fjölgun lækna í kringum sig, ef þetta kostar þá ekkert sjerstaklega. En þegar verið er að ræða um það, að láta læknana hafa eitthvað af laununum frá mönnunum sjálfum, eða með öðrum orðum láta borgun fyrir aukaverk hækka að krónutali lítils háttar í áttina til móts við alt annað, svo að landssjóður þurfi minna að hækka laun þeirra, þá virðist viljinn dofnaður; þá verður helst að hallast að þeirri skoðun, að þjóðin vilji ekki hafa lækna. Sama er með það, ef menn ættu að borga prestunum sjálfir. Þá held jeg, að menn vildu helst hafa þá fáa, og þættust komast af með það. - Það er víst svo, að alþýðan vill gjarnan hafa embættismennina, ef hún að eins ekki þarf að borga þeim úr eigin vasa. En hvað þau vandræði snertir, að geta látið menn undantekningarlaust eiga kost á læknishjálp, hvar sem er, með framkvæmanlegum tilkostnaði, þá álít jeg, að hv. þing verði að athuga það mál í heild, og þetta frv. í sambandi við það.

Þorsteinn Jónsson Það var út af orðum hv.þm. S.-Þ. (P. J.), sem jeg vildi gera örlitla athugasemd. Honum virðist það víst vera af því, að þjóðin kæri sig ekki um að hafa fleiri lækna, að hjer í þessari hv. deild hefir verið staðið á móti því, að taxti lækna væri hækkaður, en það, að menn stóðu á móti því, var alls ekki af þeirri ástæðu, að deildarmönnum þættu læknar vera nógu margir í landinu, heldur af því, að þeim fanst það vera skylda hins opinbera að hjálpa þeim, sem veikir væru, með því að borga úr sameiginlegum sjóði til lækna. Og þá var hin sjálfsagða leið sú, að bæta fastalaun læknanna, en hækka ekki taxta þeirra. Þessa aðferð álít jeg rjetta. Það er þjóðarhagnaður, að menn geti haldið heilsu og lifað í landinu. Hvað það snertir, sem hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) sagði, að það hefði ekki verið af trassaskap hv.Ed., að málið dagaði þar uppi, þá verð jeg að halda fast við það, að málið kom nógu snemma til þeirrar hv. deildar, til þess að hægt hefði verið að afgr. það, ekki síst vegna þess, að það var ekkert stórmál, sem hefði þurft að tefja deildina lengi. En hvað því viðvíkur, að inn í þessa deild þurfi að koma 4–5 mál önnur, líks eðlis, ef þetta mál kemst að, þá skil jeg það ekki. Mjer virðist þá koma fram algerlega ósæmileg hreppapólitík. Mjer er það ljóst, að víðar er þörf á læknafjölgun en í hinu núverandi Hróarstunguhjeraði, en hjer fer með slík mál sem margt annað, að það er ekki hægt að koma öllum nauðsynjamálum fram í einu. Allsherjarnefnd leit svo á á síðasta þingi, að skiftingin á Hróarstungulæknishjeraði ætti að ganga fyrir skiftingu á öðrum læknishjeruðum. Það er svo að sjá, sem háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) hefði ekki hugsað sjer að koma fram með frv. um það, að skifta Siglufjarðarlæknishjeraði, fyr en þetta frv. var komið fram, svo að jeg álít, að sú skifting mætti þá bíða dálítið lengur. Og það verð jeg að benda hv.þm. (St. St.) á, að það á betur við, að greiða þá hreint og beint atkvæði á móti þessu frv., heldur en að koma með frv. vegna þess, að þetta frv. er fram komið, og þar með reyna að fella þetta frv. með því.

Flm. (Björn Hallsson) Hv. samþm. minn (Þorst. J.) hefir að mestu tekið af mjer ómakið með því að svara hv.þm. S.-Þ. (P. J.). Sá hv.þm. (P. J.) sagði, að það hefði komið fram hjer á Alþingi, að þjóðin vildi ekki sjerstaklega fjölga læknum, en jeg verð að mótmæla því, að það sje ekki þjóðarvilji að fjölga læknum sjerstaklega fram yfir aðra embættismenn, og jeg veit, að í mínu kjördæmi er það talið sjerstaklega nauðsynlegt að hafa lækna eftir þörfum, þótt aðrir embættismenn sjeu hlutfallslega ekki eins margir, svo að þetta er ekki ljett, í það minsta þar sem jeg þekki til. Í því sambandi get jeg bent á það, að í mínu kjördæmi er bæði erfitt samsteypuprestakall og erfitt læknishjerað, og leggja hjeraðsbúar miklu meiri áherslu á skiftingu læknishjeraðsins en prestakallsins. Þetta er líka eðlilegt, þar sem líf margra manna getur verið undir lækni komið, en það er ekki hægt að segja um prestsþjónustu. Jeg verð að taka undir það með hv. samþm. mínum (Þorst. J.), að það væri undarlegt, ef þetta mál gæti ekki gengið fram nema því að eins, að svo og svo mörg önnur mál, því skyld, nái fram að ganga, heldur virðist mjer þvert á móti, að önnur hliðstæð mál ættu einmitt frekar að ná samþ.hv. deildar síðar, ef þetta er áður samþ., svo að jeg sje enga þörf á að vísa málinu til nefndar.

Eiríkur Einarsson Það er eingöngu til að minna á það, að Árnesingar voru einir þeirra, sem á síðasta þingi sóttu í það horf, að fá læknum fjölgað, og vildi jeg, úr því að minst var á þetta mál, þá með tilliti til þess, að þetta væri aukaþing, og ætti að verða mjög stutt, benda á, að rjettara væri að láta þetta frv., sem önnur slík, bíða næsta reglulegs þings. En jeg verð að segja fyrir mig, að úr því að þetta frv. er fram komið frá hv.þm.N.-M. (B. H. og Þorst. J.), þá mun jeg ekki leggjast á móti því, að það nái fram að ganga, ef tíminn leyfir, og vona jeg, ef hv. Alþingi tekur vel þessu frv., að önnur frv., því skyld, nái þá einnig framgangi á næsta þingi. En jeg verð að andmæla því, að nú verði rutt inn á þetta þing mörgum frv., og það er einungis af þeirri ástæðu, að við Árnesingarnir berum eigi fram að þessu sinni samskonar frv., en síst vegna þess, að þörf Árnesinga til læknafjölgunar sje ekki eins brýn og annara, er hafa sömu óskir fram að bera. Hefir sýslunefnd Árnesinga skorað á okkur, þm. kjördæmisins, að sjá um, að læknum verði fjölgað í sýslunni, og má hv. þingdeild geta nærri, að Árnesingar óska þessa ekki að ástæðulausu, og ætti í því sambandi að nægja að benda á, hver fólksfjöldi er þar í hjeruðum, og hvernig stórárnar þar eystra gera einatt erfitt að vitja læknis. En á þetta reynir venjulega mest, þegar lífið liggur við.