Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég tel óhjákvæmilegt að láta það koma skýrt fram að eins og staðan er í þinghaldinu núna er engin sátt um störf þingsins. Stjórnarandstaðan hefur á þessum vetri eins og reyndar undanfarin ár reynt að stuðla að því að þingstörfin gætu gengið eðlilega fyrir sig faglega og af sanngirni og reynt fyrir sitt leyti að stuðla að því að vinnubrögð yrðu betri en þau voru löngum áður, m.a. með því að halda þannig á málum að ekki þyrfti að halda ítrekað kvöldfundi, ekki þyrfti að halda ítrekað aukafundi í nefndum á óeðlilegum tímum. Þessi sáttfýsi stjórnarandstöðunnar hefur að mínu mati að nokkru leyti verið misnotuð vegna þess að stjórnarflokkarnir hafa gengið á lagið og það er verið að setja fundi á algerlega óeðlilegum tímum í nefndum eins og í efh.- og viðskn. þar sem var fundur í allan gærdag austur í Hveragerði og sá fundur stendur enn. Það stóð til að setja á fund í allshn. á laugardaginn kemur sem ég vil nota tækifærið og mótmæla sérstaklega og það er verið að setja á aukafundi t.d. í félmn. sem hefur hið mesta að vinna núna í hádeginu í dag þegar margir félagsmálanefndarmenn þurfa að taka þátt í þeim umræðum sem fram fara í dag um utanríkismál. Allt er þetta með þeim hætti, herra forseti, að ekki er nokkur leið að sætta sig við það. Í fyrradag gat stjórnarliðið heldur ekki mætt betur í salinn en svo að það þurfti fjóra eða fimm stjórnarandstæðinga til þess að koma málum eðlilega áfram til nefndar eftir að Alþingi hafði rætt og afgreitt við 1. umr. 14 stjfrv. á einum og sama degi. Þessi vinnubrögð eru ólíðandi vegna þess að það fylgir þeim líka það að stjórnarflokkarnir og ráðherrarnir segja ævinlega: Þetta mál verður svo að verða að lögum fyrir lok þingsins. Þetta gengur ekki. Ég vil láta þetta koma fram, herra forseti, og ég tel að við þurfum að velta því fyrir okkur hvort við höfum gengið of langt í því að gera Alþingi að ópólitískri tæknistofnun í staðinn fyrir að hún sé vettvangur eðlilegrar pólitískrar umræðu. Þessu vil ég koma á framfæri og aðalatriðið er þetta: Eins og er er engin sátt um störf þingsins.

Virðulegi forseti. Ég hef látið skrifa út þau þingmál sem hafa verið lögð fram af ríkisstjórninni síðan 3. mars og í gær var 18. mars þegar væntanlega síðasta málið kom. Þetta eru 28 mál og flest þeirra hafa kannski komið fram eins og ég sé á einu blaðinu, ein 19 þeirra bara frá 10. mars. Það er merkilegt til þess að hugsa að af þessum 19 málum sem lögð voru fram eftir 10. mars var þorri þeirra afgreiddur með hraði til efh.- og viðskn. í fyrrakvöld af því að nefndin var að halda sérstakan fund, heils dags fund og rúmlega það um venjuleg þingmál. Herra forseti. Ég tek það sérstaklega fram vegna þess að það hefur gerst á hverjum vetri að efh.- og viðskn. hefur haldið sérstakan langan dagsfund um sérstök afmörkuð þung mál sem hefur blasað við að kæmu til hennar eins og lífeyrissjóðamál. En nú var verið að taka rispuvinnu í málum sem rétt eru komin inn í þingið og eru komin til nefndar. Þegar maður lítur yfir listann er augljóst að stefnt er að því að þessi mál komist til nefndar og verði afgreidd sem þingmál í vor og því blasir við, virðulegi forseti, að það eru líklega um 80--100 mál í nefndum þingsins á ferðinni sem menn gera sér vonir um að verði afgreidd þaðan út og gerð að lögum í vor. Auðvitað eru það engin vinnubrögð af ráðherrunum að koma með öll þessi frv. sem þeir vilja fá afgreidd undir vorið og það þarf að breyta þeim vinnubrögðum. Það hefur verið mjög góð samstaða þingflokksformanna og forseta að halda starfsáætlun, búa til starfsáætlun fyrir veturinn og halda hana. En nú er allt í uppnámi. Verið er að ræða um að ljúka þinginu hugsanlega 22. apríl. Nefndirnar eru farnar að athafna sig eins og þær séu komnar í lokarispu fyrir jól eða vor af því að það er búið að gefa út þá mynd að nú eigi að hætta fyrr. Þó má vel vera að þrátt fyrir svokallaða þéttingu þingdaga verðum við eins og starfsáætlun gerir ráð fyrir, en miðað við það eru þessi vinnubrögð algerlega óviðunandi, herra forseti, og ég óska eftir því að við getum tekið upp þá góðu samvinnu sem ríkt hefur milli þingflokksformanna og forseta um að koma okkur saman um hvernig sé staðið að vinnunni í þinginu en lendum ekki inni í þeirri bendu sem nú er að gerast.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Svavari Gestssyni og Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að taka þetta mál upp. Ég er þeirrar skoðunar að verið sé að misnota hinn góða samstarfsvilja stjórnarandstöðunnar. Þegar það kom fyrst upp að menn vildu freista þess að stytta þingtímann var það m.a. rætt með formönnum fastanefnda þar sem ég var. Þar kom fram alveg skýr vilji, a.m.k. af hálfu þeirra stjórnarandstöðuþingmanna sem þar voru, og ég taldi að það væri skilningur á því líka hjá stjórnarliðinu að ef til þessa kæmi mundi stjórnin gera sér grein fyrir því að það þyrfti með einhverjum hætti fallast á að ljúka ekki afgreiðslu ýmissa stóra mála. Ég taldi að skilningur lægi fyrir þessu milli stjórnar og stjórnarandstöðu og það var þess vegna sem stjórnarandstaðan dróst að einhverju leyti á þetta. En hvað hefur síðan gerst? Eftir að stjórnarandstaðan féllst á þéttingu þingsins með því að teknir voru upp þingfundir á föstudögum sem voru ekki á starfsáætlun og það var jafnframt boðað til nefndafunda á föstudögum sem voru ekki á starfsáætlun, þá hefur það gerst að það er hrúgað inn í þingið gríðarlega yfirgripsmiklum og viðamiklum málum af hálfu stjórnarinnar og það bendir allt til þess að í stað þess að stytta þingið eins og upphaflega var rætt, þá þurfum við að halda því áfram fram í maí. Þetta finnst mér, herra forseti, stappa ansi nærri því að það sé verið að misbeita hinu góða sambandi sem hefur komist á milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég segi fyrir mig vegna þess að ég hef látið þessi sjónarmið koma fram gagnvart mínum þingflokksformanni að ég er algerlega andvígur þessu og mér finnst að hérna hafi stjórnarliðið komið aftan að stjórnarandstöðunni. Ég get ekki annað en sagt þetta.

Forseti hefur heyrt athugasemdir hv. þm. og kemur honum ekki á óvart. Við þingflokksformenn höfum rætt það í hópi okkar og forseti áður og forseti mun ræða þessi mál frekar við þingflokksformenn. Forseti vill aðeins nota tækifærið til þess að þakka þingflokksformönnum fyrir mjög góðan samstarfsvilja og lætur í ljós von um að þetta góða samstarf megi halda áfram en mun sem sagt ræða málin frekar við þingflokksformenn.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þær góðu viðtökur sem við fáum hjá forseta við þeirri hörðu gagnrýni sem við komum fram með. Ég treysti því að í orðum hans felist að hann muni taka þetta mál til alvarlegrar umræðu við ríkisstjórnina sem virðist engan skilning hafa á því að þegar mál hafa komið hingað inn í þingið á eftir að fara fram gífurleg vinna við þessi sömu mál í nefndum þingsins. Ég vil bara nefna það vegna þess að ég á sæti í félmn. að þar eru einhver stærstu, viðamestu og pólitískustu mál þingsins um þessar mundir, húsnæðisfrv. og sveitarstjórnarlög með hálendismálinu innan borðs eins og við kjósum að kalla það. Þar er líka að finna mjög þýðingarmikið pólitískt mál fyrir fólkið í landinu og fyrir helming þjóðarinnar, konur, sem er framkvæmdaráætlun í jafnréttismálum sem ég óttast að verði bara hent fyrir róða í baráttunni um þessi stóru mál. Ég þakka forseta fyrir undirtektir hans og treysti því að hann reyni að brýna sína liðsmenn með það að svona getum við ekki haldið áfram.

Virðulegi forseti. Rétt er að árétta það í þessu samhengi að það er alveg ljóst hvar vandinn liggur í þessum efnum sem hér eru til umræðu. Hann er ekki fyrst og síðast í þinginu hjá þingmönnum eða stjórn þingsins heldur liggur hann hjá ríkisstjórninni. Svo virðist sem ríkisstjórnin hafi engan skilning á því eða kæri sig ekki um það að vita um þau áform og það skipulag sem er til staðar og menn hafa verið að ræða. Þessar nýju sendingar frá ríkisstjórninni, ný stjórnarfrv. sem hafa hrúgast inn á síðustu dögum, bera þess merki að stjórnin virðist ekki kæra sig um það að fylgjast með eða taka mið af þeirri stefnumörkun sem hefur verið mótuð í nokkuð góðu samstarfi stjórnenda í þinginu og þingflokksformanna. Það er alveg ljóst að það eitt dugir ekki að gott samstarf sé á milli þingflokksformanna og forsætisnefndar ef ríkisstjórnin spilar síðan allt annað lag. Menn hafa með réttu nefnt örfá stórmál sem koma til kasta þingsins á vordögum, húsnæðismál, vegamál, skattamál, auðlindamál svo að ég nefni bara fjögur stór mál sem munu taka marga daga hvert um sig í almennri umræðu í þinginu. Á sama tíma og þetta liggur fyrir eru að renna inn dag eftir dag smámál, en samt dálítið flókin mál, frá ríkisstjórninni og það er alveg ljóst að ríkisstjórnin verður að fara að taka sér tak. Ég vil segja það hér að lyktum, virðulegi forseti, að ég neita að trúa því að formenn nefnda og stjórnarliðar í þinginu ætli sér að láta ríkisstjórnina nota sig sem sjálfsafgreiðslustofnun enn og aftur og taka hér í gegn með látum einhver mál sem geta þess vegna með góðu beðið haustsins. Þessu vildi ég koma mjög skýrt á framfæri.

Herra forseti. Ég tek það fram vegna þeirra ummæla sem hér hafa fallið að hvorki þessi ríkisstjórn né aðrar ríkisstjórnir líta á Alþingi sem einhverja sjálfsafgreiðslustofnun. Hins vegar er alveg ljóst að ríkisstjórn á hverjum tíma ber skylda til þess að leggja mál fyrir Alþingi sem eru brýn og þurfa að ná fram. Ríkisstjórnin þarf jafnframt að haga málum þannig að það sé hægt að leggja fyrir Alþingi ýmis mál til þess að vinna úr þeim, ekki í öllum tilvikum til þess að afgreiða þau og svo lengi sem ég hef setið hér þá hafa alltaf komið einhver mál fram fremur seint. Ég er þeirrar skoðunar að þau mál sem nú liggja fyrir séu fæst hver mjög flókin. Það er alveg rétt að húsnæðismálin eru nokkuð flókin mál en það er ekki í fyrsta skipti sem húsnæðismálafrv. kemur fram á Alþingi þar sem ríkisstjórnir ákveða að breyta þar til.

Nokkuð seint.

Já, hv. þm., ég býst við að hv. þm. hafi einhvern tíma staðið að því sem stuðningsmaður ríkisstjórnar að mál hafi komið fram nokkuð seint. Það er búið að vinna þetta mál mjög vel og vinna það í hendur þingsins. Ríkisstjórnin þarf að standa við skuldbindingar sínar bæði gagnvart þinginu og gagnvart sínum stefnumiðum. Ég tel því að hér hafi verið staðið fullkomlega eðlilega að málum. Stjórnarandstaðan á hverjum tíma hefur sínar skyldur jafnframt og ég trúi því og treysti að um þessi mál geti náðst þokkaleg sátt. En þá verður náttúrlega að hafa í huga að ágreiningur er í mörgum málum en það er ekki þar með sagt að stjórnarandstaðan geti reiknað með því að stöðva mál vegna þess að hún sé ekki sammála þeim.

Herra forseti. Eitthvað var þetta kunnugleg ræða sem hér var flutt. Höfum við kannski heyrt hana einhvern tíma áður? Það er ræðan sem er svona: Þetta hefur nú oft verið svona áður. Og það er ræðan sem er svona: Hv. þm. hefur nú einhvern tíma staðið að því óska eftir því að málum væri flýtt í þinginu, og gefið í skyn að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir t.d. hafi gert það þegar hún var ráðherra. Ég skora á hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn að setja sig inn í það að störf þingsins hafa breyst í grundvallaratriðum. Þau hafa breyst. Það er geysileg breyting sem hefur orðið á störfum þingsins á þessu kjörtímabili. Meðal annars fyrir þátttöku stjórnarandstöðunnar og líka fyrir forustu núv. hæstv. forseta Alþingis. Það er gjörbreyting á störfum þingsins. Núna er unnið eftir starfsáætlunum. Á síðasta þingi tókst að halda starfsáætlun og ljúka þinginu á þeim degi sem stefnt hafði verið að og menn gátu skipulagt vinnu sína að öðru leyti í samfélaginu í samræmi við niðurstöður af skipulagi í þinginu. Nú er þetta að breytast og við óttumst það að verið sé að setja þessa hluti úr skorðum. Ég vil segja það alveg skýrt, burt séð frá vilja stjórnar eða stjórnarandstöðu, að það er algjörlega á hreinu að taka verður út af dagskrá þingsins í vor nokkur þeirra stóru mála sem liggja fyrir ef ljúka á þinginu 22. apríl. Ég hef skilið það þannig að ríkisstjórnin hafi samþykkt að stefna að því að ljúka þinginu 22. apríl. Hafi hún komist að einhverri annarri niðurstöðu þá er það nýtt fyrir mér. En ef ljúka á þinginu á þeim tíma verður að taka út nokkur stór mál, þannig liggur það. Ef hins vegar á að ljúka öllu þessu dóti eins og venjulega, þá verðum við bara hérna fram í júní. En það væri þá gott fyrir alþingismenn að fá að vita það og það er ekki ríkisstjórnarinnar að skipa okkur fyrir verkum í þeim efnum. Hún hefur enga stöðu til þess lengur. Ég vona að þingræðið sé það sterkt að þingið láti ríkisstjórnina ekki skipa sér fyrir, eins og mér fannst hæstv. utanrrh. vera að reyna að gera áðan í fornum stíl, ævagömlum stíl, sem er löngu úreltur í þessari stofnun sem betur fer.

Herra forseti. Aðeins örstutt spurning og hún er sú: Hefur ríkisstjórnin fallið frá því að hætta þingi 22. apríl? Það er nauðsynlegt að það komi fram. Stefnir hún ekki enn að því eins og stjórnarandstaðan taldi að hefði verið niðurstaða hennar og náðst hafði í næsta góðu samráði við stjórnarandstöðuna á sínum tíma fyrir nokkrum vikum?

Herra forseti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að margt hefur færst til hins betra í störfum þingsins og störfin eru betur skipulögð en áður. Það verður hins vegar ekkert hjá því komist að mál komi fram á síðustu stundu fyrir þær dagsetningar sem hafa verið settar fram í sambandi við þingstörfin, og það hefur verið gert núna. Hér áður fyrr var þetta mun verra. Ég ætla ekki að fara í neinn samanburð í þeim efnum en það er hins vegar nauðsynlegt að mönnum sé það ljóst að ríkisstjórn á hverjum tíma þarf að koma fram með mál á ýmsum tímum, þó að ég taki undir að auðvitað væri það æskilegt og í reynd nauðsynlegt að þau komi fram sem allra fyrst. En það er nú einu sinni svo að stjórnsýsla landsins er fremur smá að vöxtum og það gengur oft illa að ljúka málum á tilsettum tíma, hvort sem það er nú eða áður. Það er fullur vilji af hálfu ríkisstjórnar og ásetningur hennar að vinna að því að þingstörfum geti lokið á þeim degi sem tilnefndur hefur verið. En það er jafnframt ásetningur ríkisstjórnarinnar að ljúka þeim málum sem ríkisstjórnin telur algjörlega nauðsynlegt að ljúka fyrir vorið. 

Virðulegi forseti. Ég taldi mig eiginlega hafa kvittað fyrir þessa umræðu áðan með þökkum mínum til forseta en það er ein athugasemd af minni hálfu. Samkvæmt starfsáætlun eigum við að halda hér áfram nokkuð fram í maí, til 9. maí, ef ég man rétt. Miðað við þann tíma var lokadagur til framlagningar þingmála 1. apríl. Það er nokkuð langt síðan ákveðið var að reyna að stefna að því að ljúka þingstörfum 22. apríl, þó að það væri ekki í sátt við alla þingflokka. Hins vegar var þessari dagsetningu um síðasta dag framlagningar þingmála ekki breytt. Ég vek athygli á því að eftir miðjan mars hafa a.m.k. komið fram þrjú mál og ég á alveg eins von á því að þau haldi áfram að koma fram. Og ég vek athygli forseta á því að auðvitað hefði verið eðlilegt að breyta dagsetningunni fyrir síðasta dag framlagningar þingmála, a.m.k. þeirra mála sem menn væru að hugsa um að ljúka fyrir 22. apríl. Ég vek athygli á þessum tveimur dagsetningum sem ekki fara saman. Ég vil líka, virðulegi forseti, um leið og ég þakka aftur fyrir undirtektir forseta, segja að ég verð að lýsa því yfir að ræða hæstv. utanrrh. hefur valdið mér mjög miklum vonbrigðum.

Þessari umræðu um störf þingsins er lokið. Forseti ítrekar að hann mun ræða framhald þingstarfanna, og þar með hvenær þingi verður frestað í vor, við hæstv. ríkisstjórn og formenn þingflokka.

Forseti vill geta þess að þingflokkur Alþb. hefur óskað eftir að ræðutími í fyrsta dagskrármálinu verði tvöfaldaður.

Herra forseti. Með þáltill. þessari er leitað eftir heimild Alþingis til að fullgilda þrjá viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild Póllands, Tékklands og Ungverjalands frá 16. des. 1997. Samkvæmt 1. gr. samninganna skal framkvæmdastjóri Norður-Atlantshafsbandalagsins bjóða ríkisstjórnum ríkjanna þriggja að gerast aðilar að Norður-Atlants\-hafs\-samningnum þegar viðbótarsamningarnir hafa öðlast gildi. Kveðið er á um að ríkin verði aðilar að Norður-Atlantshafssamningnum þann dag sem þau afhenda ríkisstjórn Bandaríkjanna aðildarskjöl sín. Í 2. gr. viðbótarsamninganna er kveðið á um að þeir öðlist gildi þegar allir aðilar Norður-Atlantshafssamningsins hafa tilkynnt ríkisstjórn Bandaríkjanna um samþykki sitt á þeim. Í 10. gr. Norður-Atlantshafssamningsins, sem undirritaður var í Washington 4. apríl 1949, segir m.a. að aðildarríki geti samhljóða samþykkt að bjóða öðrum ríkjum í Evrópu aðild að samningnum, enda stuðli það að framgangi meginreglna samningsins og eflingu öryggis á gildissvæði hans. Það var á grundvelli þessa ákvæðis að Grikklandi og Tyrklandi var veitt aðild að bandalaginu árið 1951, Sambandslýðveldinu Þýskalandi árið 1954 og síðan Spáni árið 1982. Í kjölfar þeirra miklu breytinga, sem áttu sér stað í evrópskum öryggismálum með upplausn Sovétríkjanna og Varsjárbandalagsins og sameiningar Þýskalands, hófst hröð aðlögun Atlantshafsbandalagsins að breyttum aðstæðum og fjölþættari viðfangsefnum. Bandalagið stofnaði m.a. Norður-Atlantshafssamstarfsráðið og Friðarsamstarfið sem fljótlega leiddi til víðtæks samstarfs við Evrópuríki utan bandalagsins. Þessi þróun varð til þess að stjórnvöld í tólf ríkjum í Mið- og Austur-Evrópu lýstu yfir vilja til að fá aðild að bandalaginu. Á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í Brussel árið 1994 var áréttað að bandalagið stæði opið nýjum aðildarríkjum og í kjölfar þess gerði bandalagið úttekt á forsendum og markmiðum hugsanlegrar fjölgunar aðildarríkja sem var samþykkt árið 1995. Um svipað leyti hófu fulltrúar bandalagsins viðræður við stjórnvöld í umsóknarríkjum til að meta pólitískar og hernaðarlegar aðstæður í einstökum ríkjum. Af hálfu Atlantshafsbandalagsins hefur ávallt verið lögð áhersla á að fyrirhuguð stækkun leiði til aukins stöðugleika og öryggis í Evrópu. Jafnframt að hún komi til með að styrkja enn frekar þá lýðræðisþróun sem átt hefur sér stað í ríkjunum þremur, en ríkin verða að hafa komið á borgaralegri stjórn heraflans og leyst tvíhliða deilumál við nágrannaríki sín. Þrátt fyrir mjög jákvæða þróun undanfarinna ára ríkir enn óvissa í öryggismálum í Mið- og Austur-Evrópu. Er þá skemmst að minnast þeirra hræringa sem nú eiga sér stað í Kosovo og viðkvæman frið í Bosníu-Hersegóvínu. Með þetta í huga þarf að virða stöðumat og grundvallarrétt allra fullvalda Evrópuríkja að haga landvörnum að eigin vild. Í þessu felst m.a. að ákveða upp á eigin spýtur að hvaða alþjóðastofnunum þau vilja eiga aðild. Atlantshafsbandalagið barðist ávallt gegn skiptingu Evrópu og getur hvorki fallist á nýskiptingu álfunnar í áhrifasvæði né að fullvalda lýðræðisríkjum sé meinað að nýta þann rétt sem felst í fullveldi þeirra. Bandalagið hefur ítrekað að stækkunin sé eingöngu einn liður í margþættri viðleitni þess að stuðla að auknum stöðugleika og öryggi í Evrópu. Í samræmi við það var ákveðið á vormánuðum 1997 að efla friðarsamstarfið og stofna Evró-Atlantshafssamvinnuráðið, sem kom í stað Norður-Atlantshafssamstarfsráðsins. Stofnsáttmáli Atlantshafsbandalagsins og Rússlands var undirritaður og þar var lagður grunnur að samstarfsráði þess við Rússland. Jafnframt hefur verið stofnuð samstarfsnefnd Atlantshafsbandalagsins og Úkraínu. Til viðbótar skal nefna friðargæsluverkefni bandalagsins í Bosníu, sem hefur verið grundvallarforsenda þess að hægt væri að ná fram friði í landinu og er grundvallarforsenda áframhaldandi friðar í Bosníu. Atlantshafstengslin sem halda áfram að vera hornsteinn öryggis í Evrópu, raunveruleg aðlögun Atlantshafsbandalagsins að nýju öryggisumhverfi og árangursrík frammistaða þess í Bosníu hefur haft víðtæk áhrif á viðhorf fólks til bandalagsins í álfunni. Þetta kemur ekki eingöngu fram í vilja ríkja til að gerast aðilar heldur einnig í því að þjóðir leita til bandalagsins þegar hættuástand skapast. Besta dæmið er nýleg beiðni Albaníu um fund með fastaráði bandalagsins á grundvelli friðarsamstarfsins til að ræða Kósóvó og afleiðingar þess fyrir Albani. Á sama tíma mátti sjá á kröfuspjöldum mótmælenda í Kosovo að þeir biðluðu til bandalagsins um aðstoð. Þetta sýnir svo ekki verður um villst að fólk, hvort sem er innan aðildarríkja bandalagsins eða utan þess, lítur svo á að áframhaldandi tilvist bandalagsins og starfsemi þess stuðli að friði í Evrópu. Sumir hafa lýst yfir áhyggjum um að stækkun bandalagsins verði til þess að draga úr mætti þess sem varnarbandalags. Við þessa aðila er rétt að segja að hinar sameiginlegu varnarskuldbindingar verða áfram hornsteinn Atlantshafsbandalagsins. Þær skapa í sjálfu sér öryggi og stöðugleika í Evrópu í heild. Stækkunin hingað til hefur ekki dregið úr varnarmætti bandalagsins né veikt vinnulag þess sem byggir á því að ná ætíð samhljóða samkomulagi allra aðildarríkjanna um allar ákvarðanir. Aðrir hafa lýst yfir áhyggjum um hvaða áhrif stækkun bandalagsins kemur til með að hafa á öryggi í álfunni vegna neikvæðra viðbragða Rússlands. Hér vil ég fyrst og fremst undirstrika að Rússland er og verður fullgildur aðili að hinu nýja öryggisfyrirkomulagi Evrópu og er fullgildur aðili að mörgum þeim stofnunum og samtökum sem koma þar við sögu, eins og Sameinuðu þjóðunum, Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, Evrópuráðinu, samskiptahópnum og síðan með samstarfi við þær stofnanir sem það er ekki aðili að eins og við Atlantshafsbandalagið. En NATO og Rússland eiga margþætt og náið samstarf á vettvangi samstarfsráðs þessara aðila og starfa einnig að friðarframkvæmdinni í Bosníu í góðu samstarfi. Atlantshafsbandalagið hefur einnig komið til móts við áhyggjur stjórnvalda í Rússlandi vegna stækkunarinnar með einhliða yfirlýsingu um að bandalagið hafi hvorki þörf fyrir né áform um varanlega staðsetningu herliðs eða kjarnavopna í nýjum aðildarríkjum. Á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í Madrid 8. og 9. júlí 1997 var ákveðið að bjóða Póllandi, Ungverjalandi og Tékklandi að hefja aðildarviðræður við bandalagið. Jafnframt var ítrekað að bandalagið yrði áfram opið lýðræðisríkjum í Evrópu sem gætu stuðlað að framkvæmd markmiða Norður-Atlantshafssamningsins óháð landfræðilegri legu. Hvað varðar önnur umsóknarríki var sérstaklega getið þróunar í átt til lýðræðis og réttarríkis í Rúmeníu og Slóveníu og árangurs í eflingu stöðugleika og samvinnu ríkja á Eystrasaltssvæðinu og þar fyrst og fremst hugsað um Eistland, Lettland og Litháen. Þessi ákvörðun var mjög í samræmi við afstöðu Íslands sem sett hafði verið fram á utanríkisráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins í Sintra þá um vorið um að bjóða eingöngu þremur ríkjum í þessari stækkunarlotu til aðildarviðræðna. Tilvísunin til Eystrasaltsríkjanna var að mínu mati mikill sigur hafandi í huga þann stuðning sem við höfum sýnt aðild þessara ríkja og verulegri andstöðu við það að þessi ríki yrðu sérstaklega nefnd í sambandi við þessar ákvarðanir. Í Madrid var einnig samþykkt að efla tvíhliða skoðanaskipti við ríki sem lýst hafa áhuga á aðild að bandalaginu. Stjórnvöld í nokkrum þessara ríkja hafa síðan haldið tvíhliða fundi með fastaráði bandalagsins eða fulltrúum alþjóðastarfsliðs höfuðstöðva þess til að ræða hvernig þau geti best undirbúið aðild að bandalaginu. Aðildarviðræður fulltrúa Póllands, Tékklands og Ungverjalands við fulltrúa Atlantshafsbandalagsins fóru fram á haustmánuðum 1997 og lauk með því að ríkisstjórnir ríkjanna þriggja óskuðu eftir aðild að Norður-Atlantshafssamningnum og hétu því að virða þær skuldbindingar sem aðild fylgdu. Utanríkisráðherrar aðildarríkja bandalagsins undirrituðu svo viðbótarsamninga um aðild ríkjanna þriggja 16. des. 1997 með fyrirvara um samþykkt þjóðþinga landanna. Áður en viðbótarsamningarnir um aðild ríkjanna þriggja voru undirritaðir lét Atlantshafsbandalagið gera kostnaðar\-áætlun vegna fyrirhugaðrar fjölgunar aðildarríkja. Niðurstöður þessarar áætlunar benda til þess að sameiginleg útgjöld bandalagsins muni aukast um um það bil 1,5 milljarða Bandaríkjadala á næstu tíu árum og þar af fari um 1,3 milljarðar til mannvirkjagerðar í nýju aðildarríkjunum. Ríkin þrjú munu sjálf þurfa að greiða kostnað vegna aðlögunar vegna eigin varna í samræmdu varnarkerfi bandalagsins og ekki er gert ráð fyrir að núverandi aðildarríki þurfi að breyta eigin varnaráætlunum eða auka útgjöld til varnarmála vegna fjölgunar aðildarríkja. Með þetta í huga má ljóst vera að viðbótarútgjöld Íslands vegna þessarar stækkunar eru ekki umtalsverð m.a. vegna þess að við greiðum ekki í Mannvirkjasjóð bandalagsins þannig að af þessari áætlun þurfum við einungis að greiða hlutdeild í 200 millj. bandaríkjadala en þátttaka okkar í kostnaði Atlantshafsbandalagsins er 0,05%. Þar að auki er ljóst að hin nýju ríki munu að sjálfsögðu taka þátt í þessum kostnaði þannig að kostnaður Íslands verður ekki umtalsverður. En ljóst er að við þurfum að styrkja starf okkar í Brussel og þegar hefur verið ákveðið að fjölga þar um eitt stöðugildi vegna aukinna umsvifa Atlantshafsbandalagsins á mörgum sviðum. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Málið sem hér er á dagskrá er mikilvægt og krefst þess að um það fari fram ítarleg umræða og það var þess vegna sem við í þingflokki Alþb. og óháðra óskuðum eftir því að umræðutíminn yrði lengdur aðeins því að samkvæmt þingsköpum er það svo að ef ekki er beðið um sérstaka umræðu þá er umræðutíminn aðeins átta mínútur og það er allt of knappt miðað við aðstæður og mál af þessu tagi. Þess vegna báðum við um tvöföldun á tímanum þannig að menn hafa 15 mínútna ræðutíma sem er í raun ótrúlega lítið líka miðað við hvað stórt mál er á ferðinni, mál sem markar mikil tímamót í sögu og áherslum öryggis-, afvopnunar- og vígbúnaðarmála í okkar heimshluta núna eftir að múrinn hrundi árið 1989 og þær breytingar sem þar áttu sér stað. Varðandi spurninguna um stækkun Atlantshafsbandalagsins vakna margar nýjar spurningar. Í fyrsta lagi er á það bent að með því að knýja fram stækkun Atlantshafsbandalagsins á þann hátt sem nú er gert, þá geti það haft í för með sér, m.a. vegna afstöðu Rússa, vaxandi ófriðarhættu og spennu á nýjan leik. Ég held að alveg nauðsynlegt sé að hafa skoðun á því eða a.m.k. fara um það nokkrum orðum hvort að einhverju leyti sé hætt við því að stækkun bandalagsins á þann hátt sem nú er gert ráð fyrir þýði harðari viðbrögð Rússa en ella hefðu þurft að vera. Ég held að nauðsynlegt sé að velta því fyrir sér og þá er ég ekki að tala um Rússland eitt heldur líka nánustu grannríki þess. Þetta hefur auðvitað komið fram í yfirlýsingum Rússa að undanförnu í alls konar greinum og ræðum og líka í stjórnarathöfnum, m.a. í afstöðu þeirra til þess að staðfesta aðild að START-2 samkomulaginu. Í öðru lagi þurfa menn að spyrja sig þeirrar spurningar hvort stækkun Atlantshafsbandalagsins geti haft í för með sér aukinn vígbúnað í heiminum almennt. Það er alveg greinilegt að hergagnaframleiðendur í Evrópu og Bandaríkjunum líta þessa stækkun Atlantshafsbandalagsins hýru auga. Þeir hafa þegar reynt að koma sér upp tengslum við ríkisstjórnirnar í þeim löndum þremur sem hér er um að ræða í því skyni að hirða sem mest af ávinningnum af stækkun NATO vegna þess að það er vitað að hergögn í þeim löndum sem hér um ræðir eins og í öðrum löndum Austur-Evrópu eru léleg og þau eru talin úrelt af þeim sem þekkja til á þessu sviði. Þess vegna er það niðurstaða allra þeirra sem hafa fjallað um þessi mál að þessi ákvörðun um stækkun Atlantshafsbandalagsins þýði aukinn vígbúnað og aukna hergagnaframleiðslu og þar af leiðandi aukna ófriðarhættu í heiminum frá því sem ella hefði verið. Í þriðja lagi er það gagnrýnt í tengslum við þessi mál og menn velta því fyrir sér hvort ekki hefði verið nær að nota þessa milljarða dollara sem hér er um að ræða í annað, hvort það er í samræmi við þær breytingar sem hafa verið að ganga yfir í heiminum að verja öllum þessum fjármunum í vígbúnað. Það er rosalegt að horfa á eftir 1,5 milljörðum dollara í vígbúnaðarframleiðslu, í hergagnauppbyggingu á næstu tíu árum vegna þessarar ákvörðunar sem menn eru að tala um hér og þá er bara verið að tala um kostnað Atlantshafsbandalagsins en ekki um þann kostnað sem hlýst af þessum ákvörðunum í hinum væntanlegu þremur aðildarríkjum. Þannig að þegar upp er staðið þá er hér um að ræða milljarða dollara kostnað og þeir, sem spyrja spurninga eins og ég er að gera hér, í löndum Vestur-Evrópu hinnar gömlu og Austur-Evrópu þar sem í raun er verið að byggja upp ný þjóðfélagskerfi, þeir segja sem svo: Hefði ekki verið nær að nota þessa peninga til að byggja upp lífskjör, m.a. í þessum ríkjum Austur-Evrópu? Hefði ekki verið nær að reyna að byggja upp lífskjör atvinnuleysingjanna í Evrópu um þessar mundir sem eru taldir í tugum milljóna? Hefði það ekki verið nær? Er þetta viðbragð, stækkun NATO, í raun og veru ekki gamaldags kaldastríðsviðbragð af því að menn sjá aldrei aðrar leiðir en þeir hafa farið áður og treysta sér ekki til að takast á við ný verkefni? Þess vegna spyrja menn sig að því í fjórða lagi, herra forseti: Hefði ekki verið skynsamlegra að leita annarra leiða, nýrra leiða í þessum efnum og er ekki nauðsynlegt fyrir land eins og Ísland að setja á dagskrá ný verkefni þó gömul séu í þessum málum? Ég tel t.d., herra forseti, að þær hugmyndir sem uppi voru um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd og yfirlýsingar í þeim efnum verði á dagskrá á ný með þessum ákvörðunum. Ég tel líka í beinu framhaldi af þessu að hugmyndirnar um kjarnorkuvopnalaust belti niður eftir Mið-Evrópu sem var rætt oft áður en hefur lítið verið rætt í seinni tíð, sé mál sem verði að taka á dagskrá ef þessi stækkun Atlantshafsbandalagsins verður að veruleika eins og allt bendir til. Ég held líka að menn hefðu átt að leggja vinnu og hugsun í eflingu Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE, frekar en fara þessa leið vegna þess fyrst og fremst að þar eru allir inni. Svörin við þessu eru væntanlega þau að ÖSE eru veik samtök eins og er. Það er mikið til í því. En hvað þarf að gera við þann sem er veikur? Það þarf að styrkja hann. Ég dreg í efa að forráðamenn Atlantshafsbandalagsins hafi haft vilja til þess að styrkja ÖSE eins og þurft hefði að gera til þess að það gæti gegnt því hlutverki sínu að vera sameiningar-, samræmingar- og síðan friðarvettvangur í Evrópu en á því þurfum við að halda miklu frekar en gamaldags stækkun á eldgömlu hernaðarbandalagi. Ég held líka að við þurfum að hugsa þetta mál út frá því, herra forseti, að öryggisskipan mála í Evrópu geti orðið mikilvægur hluti af öryggisskipan í heiminum öllum og að í staðinn fyrir að menn byggi upp Atlantshafsbandalagið í Evrópu einhliða og dragi jafnvel upp ný tjöld, þá reyni menn að þróa öryggi, samvinnu og friðarviðleitni í Evrópu sem hluta af heimsuppbyggingu í þessum efnum þar sem t.d. Sameinuðu þjóðirnar verði allsherjarfriðar- og öryggissamtök fyrir allan heiminn, fyrir allan hnöttinn. Í fimmta lagi, herra forseti, tel ég að við eigum að velta mjög alvarlega fyrir okkur því sem fram hefur komið, m.a. í greinum eftir ýmsa ákafa og trúverðuga talsmenn lýðræðisferlisins í Rússlandi. Þeir hafa áhyggjur af því að þetta geti orðið til þess að Rússar verði að verja auknum fjármunum til hernaðaruppbyggingar sem aftur muni tefja lýðræðisferlið í Rússlandi. Ég held að það sé alvarlegt mál og við eigum að horfast í augu við það. Ég vísa í þessu sambandi á greinar, sem menn hafa t.d. ágætan aðgang að á internetinu, eftir Mikhail Gorbatsjov og fleiri mæta menn sem beinlínis hafa varað við því að hernaðaruppbygging hefjist í Evrópu á ný. Það er að gerast sitt hvoru megin við mörkin. Það mun hægja á lýðræðisferlinu á og þar með sjáum við fram á nýtt vígbúnaðarkapphlaup. George Kennan hefur stundum verið talinn faðir þeirrar stefnu sem Bandaríkin ráku á kaldastríðstímanum. Sumir telja þá stefnu hafa verið ,,árangursríka``, en ég er ekki þeirrar skoðunar. Hann hefur komist þannig að orði að stækkun NATO sé örlagaríkasta vitleysan í amerískri pólitík eftir kalda stríðið. Hann rökstyður það með því að verið sé að setja af stað spennuferli á nýjan leik að óþörfu. Auðvitað er vert að muna eftir því og tala um að þjóðirnar í Póllandi, Ungverjalandi og í Tékklandi vilja gjarnan treysta stöðu sína með aðild að Atlantshafsbandalaginu. Svo ég segi alveg eins, miðað við það sem þær hafa gengið í gegnum með nábýlið við austrið, þá er ekkert skrýtið að þær skuli vilja þessa leið. Ef þær eiga engan annan kost en þennan, ef ÖSE er meira og minna ónýtt og afskrifað af Bandaríkjamönnum, Bretum og þeim aðilum sem nenna ekki að leggja þá hugsun og peninga í málið sem þyrfti, þá er ekki skrýtið að þessar þjóðir hugsi sem svo: Við verðum að treysta öryggi okkar með einhverjum hætti og þá er þetta betra en ekki neitt. Þær horfast í augu við það að menn ætla að nálgast málin út frá þessum gömlu kaldastríðsaðferðum og halda að vígbúnaður og hergagnauppbygging sé alltaf besta svarið við öllum vanda. Ég hygg að við munum það öll ákaflega vel hvernig heimurinn fagnaði hruni múrsins og hvernig menn upplifðu hrun múrsins sem stórkostleg kaflaskipti í sögu mannkynsins. Ég vona að einhverjir muni eftir því þegar Pink Floyd hélt tónleika við hruninn múrinn. Ég vona að einhverjir hér muni eftir því að þeir fundu að þá voru að gerast tíðindi í heiminum. Þeir fundu að gerst hefðu tíðindi í heiminum. Það voru ný tíðindi um nýjan heim, opinn heim og betri. Evrópa var sameinuð þar sem tjaldinu var rutt til hliðar og menn gátu talað saman. Menn hlupu á harðahlaupum gegnum Brandenborgarhliðið sem þeir höfðu horft á eins og óvinnandi virki um áratuga skeið. Þetta var stórkostleg tilfinning fyrir alla sem fylgdust með alheimsmálum á þessum tíma. Ég óttast að snúa eigi þessu við og menn séu að smíða nýja veggi og nýja múra. Ég er viss um að aðrir sem munu tala í þessu máli segja: Nei, þetta er ekki svona. Ég er viss um að þeir munu segja: Nei, auðvitað stendur það ekki til. Vandinn er hins vegar sá að þegar á þessa braut er komið, þá taka hin sjálfvirku lögmál oft völdin af skynsamari og vel meinandi mönnum. Hin sjálfvirku lögmál hernaðaruppbyggingarinnar taka völdin af öllum, líka þeim sem mæla með þessum tillögum. Menn ráða ekki neitt við neitt og uppbyggingin og spennan heldur áfram. Hættan fer vaxandi. Er það ekki eðlilegt, herra forseti, að Rússar spyrji núna þeirra spurninga í blöðum: Af hverju þessi uppbygging og spenna, þegar búið er að leggja niður Varsjárbandalagið? Þegar Rússar hafa í raun tekið upp kapítalisma er ekki lengur hægt að nota hinar hugmyndafræðilegu deilur sem yfirvarp eða ástæðu, hvort heldur sem menn vilja kalla það. Af hverju þetta þegar múrinn er hruninn og Þýskaland er eitt á ný? Af hverju? Það er eðlilegt að þessara spurninga sé spurt. Það gætir ótta og biturleika í ýmsum þeim greinum sem maður hefur séð í þessum efnum. Við heiminum blasa þá hinir gömlu stórveldishagsmunir þar sem hver er að tryggja sitt. Þegar umræðan um stækkun NATO var sem áköfust í þinginu, í fyrra frekar en hittiðfyrra, þá man ég t.d. eftir því að þeir fulltrúar Sjálfstfl. sem tóku þátt í umræðunni, lögðu gríðarlega áherslu á að Eystrasaltslöndin yrðu að fylgja með. Ég man eftir því að Per Stig Møller, sem nú er formaður danska íhaldsflokksins, sagði einhvers staðar að það versta sem gæti gerst fyrir Eystrasaltslöndin væri að stækkun NATO yrði ákveðin án þeirra. Þannig er stórhættulegt að halda þannig á hlutunum. Ég held að nákvæmlega það gæti verið að gerast í þessum efnum, herra forseti, að staða Eystrasaltslandanna, miðað við það sem menn töluðu um á þessum tíma, geti í raun og veru verið krítísk og þess vegna séu menn þarna frá öllum bæjardyrum séð, bæði frá mínum sem tala frá almennum vinstri pólitískum sjónarmiðum gjarnan og eins frá sjónarmiðum þeirra sem töluðu fyrir t.d. hægri flokkana í Norðurlandaráði í fyrra og hittiðfyrra. Ég held að það hljóti að vera umhugsunarefni að þetta mál ætli að þróast svona. Hættan er sú, herra forseti, að kalt stríð gæti hafist að nýju. Það gæti hafist nýtt hernaðarkapphlaup með milljarða dollara óþörfum hernaðarútgjöldum. Hættan er sú að það dragi úr lýðræðisvæðingunni í Austur-Evrópu. Hættan er sú að það tefji friðarþróun í heiminum að fara þá leið sem hér er verið að leggja til. Herra forseti. Miðað við þessar aðstæður hljóta menn að velta því fyrir sér hvaða afstöðu þingmenn munu taka við afgreiðslu á þessari tillögu þegar hún að lokum kemur til meðferðar. Af máli mínu er auðvitað alveg ljóst að við munum ekki greiða atkvæði með þessari tillögu. Hvort okkur verður gefinn annar kostur en að sitja hjá í málinu skal ósagt látið á þessu stigi. Hér er Alþingi Íslendinga meira og minna stillt upp frammi fyrir gerðum hlut en það er mál sem við munum gera upp á síðari stigum málsins við meðferð þess í utanrmn.

Herra forseti. Það var eitt atriði í ræðu hv. þm. sem ég vildi gera að umræðuefni. Það er hin stóra spurning um það hvort hér sé verið að draga úr spennu eða auka spennu í Evrópu. Ég fullyrði að það er verið að draga mjög mikið úr spennu. Það er rétt hjá hv. þm. Fólk var að fagna frelsinu þegar það hljóp í gegnum Brandenborgarhliðið á sínum tíma. Fólkið í Austur-Evrópu gekk jafnframt í Atlantshafsbandalagið. Það sameinaðist Atlantshafsbandalaginu jafnframt því að sameinast Þýskalandi. Það fagnaði því líka. Eigum við þá að neita öðrum ríkjum í Evrópu um aðgang að Atlantshafsbandalaginu ef þau uppfylla ákveðin skilyrði? Mikill meiri hluti fólksins telur það eitt aðalatriðið í sambandi við efnahagslegar framfarir og lýðræðislega þróun að vera í samtökum þessara ríkja, bæði Atlantshafsbandalaginu og einnig Evrópusambandinu? Það er líka ljóst að ýmis minnihlutavandamál í Evrópu hafa verið leyst, ekki síst vegna þess að ríkin ætla sér að ganga inn í Atlantshafsbandalagið. Ég minni á Ungverjaland í því sambandi. Ég minni á Rúmeníu. Einnig væri hægt að nefna dæmi í Eystrasaltsríkjunum. Víða um Evrópu hefur dregið úr spennu vegna þess ferlis sem farið er í gang. Þar með eru lýðræðisöflin að styrkjast í Evrópu. Ef við værum andsnúnir stækkun Atlantshafsbandalagsins, þá værum við að veikja lýðræðisöflin í Evrópu og neita því fólki sem vill taka þátt í lýðræðisþróuninni að vera með okkur í þeirri baráttu.

Herra forseti. Ég veit að það er ekki samkvæmt þingsköpum en ég segi það samt: Mikil er trú þín hæstv. utanrrh. Ég er ekki alveg viss um að þetta sé eins og hæstv. utanrrh. lýsti. Ég held að málið sé þannig að þessi þróun geti haft í för með sér aukna spennu eins og ég rökstuddi áðan. Þeir geta haft það í för með sér að það dragi úr þeim lýðræðislegu breytingum sem þurfa að verða í hinni gömlu Vestur-Evrópu. Þau geti haft í för með sér milljarða útgjöld til hernaðar á og þar með vaxandi ófriðarhættu í heiminum. Öll þessi atriði tel ég að eigi tvímælalaust rétt á sér í þessu máli. Ég tel að það hefði verið skynsamlegra að þróa ÖSE í þá átt að þau samtök yrðu samnefnari og samvinnuvettvangur fyrir alla Evrópu. Þar með hefðu þau verið grundvöllur að víðtækari öryggis- og friðarsamtökum heimsins alls. Þau gætu jafnvel orðið hornsteinn slíkra samtaka. Ég tel að það að ætla sér að svara öllu með stækkun Atlantshafsbandalagsins tryggi í raun og veru ekki lausn á nokkru máli. Mér finnst viðbrögð hæstv. utanrrh. og svar hans hafi ekki byggst á neinu öðru en því sem honum finnst. Ég ber fulla virðingu fyrir því en það dugir mér ekki vegna þess að spurningarnar vaka áfram eins og ég rakti hér í ræðu minni.

Herra forseti. Spurningin er ekki aðeins um það sem mér finnst heldur líka hvað því fólki finnst sem er nú að ganga inn í Atlantshafsbandalagið. Hlutföllin voru þannig að yfir 80% íbúa þessara ríkja sagði já og það hlýtur að skipta meginmáli hvað þetta fólk vill. Því er oft slegið fram að þetta muni auka vígbúnaðarkapphlaupið og verða til þess að meira verði fjárfest í vopnum. Ég fullyrði að það er öfugt. Það er alveg ljóst að ef þessar þjóðir hefðu komið að lokuðum dyrum hjá Atlantshafsbandalaginu, þá hefðu þær gripið til allt annarra úrræða í sambandi við sín mál. Að sjálfsögðu hefðu þær keypt nútímavopn og endurskipulagt varnir sínar með allt öðrum hætti. Það að þær fá nú aðild að Atlantshafsbandalaginu verður til þess að þær geta ráðist í þessar endurbætur með mun minni kostnaði en annars hefði orðið. Jafnframt er nauðsynlegt að taka það fram að margt annað er í gangi. Milli Rússlands og Atlantshafsbandalagsins er náið samstarf, einmitt til þess að koma í veg fyrir það að vígbúnaðarkapphlaupið hefjist á nýjan leik. Ég ætla að þannig sé hægt að koma í veg fyrir það að slíkt gerist. Í reynd er samvinna eina leiðin til að koma í veg fyrir vígbúnaðarkapphlaup. Það er nauðsynlegt að minna á hið góða samstarf sem er meðal allra þessara þjóða í Bosníu sem hefur sýnt fram á að þjóðir í Evrópu geta í sameiningu unnið að friði.

Herra forseti. Ég tel að þetta sé allt saman athyglisvert sem hæstv. ráðherra sagði en mér finnst hann setja málið alltaf þannig upp að ekki hafi verið neitt val í þessu máli, þ.e. annað hvort stækkun NATO, uppbygging NATO eða í raun og veru ekki neitt. Eða það að þessar þjóðir væru þá dæmdar til að búa til nýtt og sitt eigið hernaðarbandalag. Ég hef ekki sett málið þannig upp. Ég hef sagt sem svo: Hér hefðu menn átt að leggja meiri vinnu, hugsun og peninga í að þróa nýtt öryggiskerfi fyrir Evrópu á grundvelli ÖSE frekar en að fara þessa leið. Ég viðurkenni líka að það mjög mikilvæga sjónarmið sem hæstv. utanrrh. nefndi í andsvari sínu og ég mjög rækilega í ræðu minni áðan, að það er mikilvægt að hlusta á þetta fólk. Ég geri ekki lítið úr viðhorfum þess eins og ég gerði grein fyrir í ræðu minni áðan. En við skulum gera okkur grein fyrir því að um leið og menn eru að horfa til þessara 80% sem auðvitað styðja þessa hluti eins og þeir eru núna af því að enginn annar valkostur er settur fram þá kjósa menn þennan. Og um leið og það er þannig þá eru menn að neita öllum hinum, því það er ljóst að fjöldinn allur af öðrum aðilum, öðrum ríkjum, m.a. Eystrasaltsríkjunum vilja sækja um aðild að þessu bandalagi. En menn hafa neitað þeim. Ég tel líka að stórkostlegur tvískinnungur sé vaðandi uppi í þessu máli. En látum það allt vera. Grundvöllur ræðu minnar var fyrst og fremst sá að þetta gæti haft í för með sér aukna spennu, það gæti haft í för með sér að menn væru að hefja nýtt kalt stríð, það gæti haft í för með sér að menn væru að eyða milljörðum dollara í vígbúnað sem menn hefðu ekki þurft að nota annars og gæti haft það í för með sér að það hægði á lýðræðisþróuninni í Austur-Evrópu. Þetta er ekkert lítið og engin gild rök hafa komið fram sem segja: ,,Allt þetta er rangt.``

Herra forseti. Hér hafa þegar spunnist athyglisverðar umræður um þessa tillögu sem liggur fyrir af hendi ríkisstjórnarinnar. Áður en ég vík mér að efnislegri umræðu um þá tillögu langar mig að segja að mér þótti málflutningur hv. þm. Svavars Gestssonar áðan vera mjög athyglisverður og talsvert í öðrum farvegi en oft hefur verið af hálfu Alþb. þegar umræður um þessi mál hafa verið. Margt sem hann sagði var vel þess virði að skoða ofan í kjölinn. Reyndar var athyglisvert að sjá að ákveðinn samhljómur var í því sem hv. þm. sagði áðan við ræður öldungadeildarþingmanna í Bandaríkjunum sem við höfum m.a. séð í fjölmiðlum síðustu daga, þ.e. öldungadeildarþingmanna harðskeyttra repúblikana. Mig langar áður en ég vík að tillögunni sjálfri að drepa á eitt atriði í ræðu hv. þm. Svavars Gestssonar. Hann flutti langt mál og tíndi ýmislegt til með hógværum og málefnalegum tilbúnaði sem hneig að þeirri niðurstöðu að hann væri á móti þessari tillögu þótt ekki kæmi það skýrt fram hjá honum. Hann taldi að með því öryggisumhverfi sem við erum að leggja af stað inn í með samþykkt þessarar tillögu í þjóðþingum þeirra landa sem að Atlantshafsbandalaginu standa værum við í rauninni að auka spennu og við kynnum að magna upp nýtt kalt stríð. Þetta sagði hv. þm. og hann spyr: ,,Hvers vegna leggjum við upp í þetta ferðalag?`` Mér þótti sem hv. þm. skjöplaðist vegna þess að honum yfirsást gríðarlega mikilvægt atriði. Atriði sem er sérlega mikilvægt fyrir menn eins og okkur sem tilheyrum smáþjóð og það er sjálfsákvörðunarréttur fullvalda ríkja. Hann er ástæðan fyrir því að þessi stofnun er til sem við störfum í hér dag hvern. Það er sjálfsákvörðunarréttur fullvalda ríkja sem sérstaklega smáríkjum eins og okkur er skylt að hafa í heiðri. Ástæðan fyrir því að þessi þrjú ríki eru núna að verða fullgildir aðilar að NATO og að níu önnur ríki hafa sótt um aðild að NATO og að þrjú smáríki sem hv. þm. nefndi áðan, Eystrasaltslöndin, hafa sett sem forgangsmál númer eitt á sínar utanríkismálastefnuskrár, er auðvitað sú staðreynd að þessi ríki kjósa sjálf að vera innan þessa varnarbandalags. Ýmislegt fleira sem kom fram í ræðu þingmannsins ætla ég að ræða síðar, herra forseti. Ég vil segja í upphafi að ég og þingflokkur jafnaðarmanna stöndum heils hugar að þessari tillögu. Við munum gera það sem í okkar valdi stendur til að sjá til þess að hún verði samþykkt á þeim skamma tíma sem lifir þessa þings. Eins og hv. þm. Svavar Gestsson sagði með nokkurri stemmningu í sinni ræðu þá var það heimssögulegur atburður þegar Berlínarmúrinn hrundi og hrun hans var líka um leið táknrænt fall þess einræðisskipulags sem kommúnisminn í Austur-Evrópu hafði komið á fót, og með honum var lagður grundvöllur að gjörbreyttri og nýrri heimsmynd. Í kjölfarið hafa hlutverk ýmissa alþjóðlegra samtaka á borð við Atlantshafsbandalagið að minni hyggju breyst. Ég tel að tilgangur og eðli NATO hafi breyst og ég held að hv. þm. Svavari Gestssyni og þingmönnum Alþb. væri hollt að reyna að skoða hlutverk Atlantshafsbandalagsins með öðrum gleraugum en þeim gömlu sem menn höfðu áður en þessar heimssögulegu breytingar urðu árið 1989. Við höfum t.d. séð og staðið öll andspænis vanmætti Evrópu til að stilla til friðar í ríkjum eins og á Balkanskaga þar sem tundur hefði getað glæðst í alheimsloga. Það hefði getað leitt til gríðarlegs ófriðarbáls á heimsvísu en við gátum ekki leyst þetta sjálf. Við þurftum atbeina Bandaríkjanna í gegnum Atlantshafsbandalagið. Þetta er staðreynd og mér finnst að menn ættu að leyfa sér þann munað að skoða tilgang Atlantshafsbandalagsins út frá henni. Ég vek líka athygli á því, af því hv. þm. Svavar Gestsson talaði um að nauðsynlegt væri að velta fyrir sér Sameinuðu þjóðunum sem friðarbandalagi heimsins, að það var einmitt einn af forustumönnum í Alþb. sem fyrstur manna reifaði þennan möguleika með rökum og gat þess þá að NATO kynni mögulega að eiga þar hlutverki að gegna sem eins konar varnarsamtök eða varnarstoð undir þessu nýja hlutverki og breyttum Sameinuðum þjóðum. Ég tel, herra forseti, að þessi tillaga sem liggur fyrir sé í rauninni staðfesting á því að nýtt öryggisumhverfi er að skapast í Evrópu. Ég er algjörlega sammála þeirri niðurstöðu sem varð af hálfu forustumanna Atlantshafsbandalagsins og þeim málabúnaði sem forustumenn íslensku ríkisstjórnarinnar sem þar tóku þátt í málum, höfðu í heimanmund. Eins og menn muna sóttu fimm ríki mjög fast eftir að fá aðild að Atlantshafsbandalaginu og það má heita að nánast öll aðildarríki Atlantshafsbandalagsins hafi líka stutt, fyrir utan Ungverjaland, Tékkland og Pólland, aðild Slóveníu og Rúmeníu. Það var talið mjög líklegt að þessi þrjú ríki myndu ná fulltingi bandalagsins til fullrar aðildar. Bandaríkjamenn lögðust gegn þessu og Íslendingar fylgdu þeim að málum. Sumir lögðu þeim það til lasts og töldu það óhóflega fylgispekt. En ég tel, herra forseti, að þar hafi ríkisstjórnin haldið hárrétt á málum. Ástæðan fyrir því er m.a. sú að við höfum tekist á hendur vissar siðferðilegar skuldbindingar gagnvart öðrum smáþjóðum eins og Eystrasaltsríkjunum. Við höfum gerst málsvarar þeirra á alþjóðlegum vettvangi. Við áttum talsverðan þátt í því að þessar þjóðir náðu þó þeirri stöðu sem þær hafa í dag og þær hafa óskað þess mjög eindregið, allar þrjár, að hljóta fulla aðild að Atlantshafsbandalaginu. Það hefur engin þjóð stutt það jafnríkulega og Íslendingar. Ég tel því að frá sjónarhóli þeirra og þess stuðnings sem við höfum jafnan sýnt þeim hafi það verið mjög farsælt að niðurstaðan varð sú að ákveðið var að taka inn þessar þrjár þjóðir í fyrstu atrennu, en að það var jafnframt nefnt, eins og kemur fram í fylgiskjali, að menn vænta þess að síðan verði önnur lota þar sem tekin verði inn fleiri ríki. Menn nefna þar þá Rúmeníu og Slóveníu en auðvitað skiptir miklu máli að þar voru nefnd Eystrasaltsríkin þrjú og e.t.v. varð það ekki síst fyrir atbeina Íslendinga, að þau hlutu þá stöðu að vissar væntingar voru gefnar um hlutskipti þeirra í framtíðinni. Þess vegna segi ég að ég held að þessi niðurstaða hafi verið mjög góð. Ég held líka að nauðsynlegt sé að skoða það sem hæstv. utanrrh. kallaði nýtt öryggisumhverfi í Evrópu út frá öðrum hlutum líka. Atlantshafsbandalagið leikur þar ekki einungis stórt hlutverk heldur líka Evrópusambandið í vaxandi mæli. Þótt Evrópusambandið hafi ekki neina sérstaka formlega varnarstoð --- menn líta svo á að Vestur-Evrópusambandið sé það öðrum þræði, þótt svo sé ekki formlega --- þá er það samt sem áður svo að Evrópusambandið og það samstarf sem þar hefur verið á síðustu árum, ég tala nú ekki um það samstarf sem þar er að takast á sviði hins sameiginlega gjaldmiðils, eykur stórkostlega að ég tel öryggið í Evrópu. Það er miklu erfiðara fyrir ríki að fara í stríð ef þau hafa t.d. sama gjaldmiðil. Það er miklu erfiðara fyrir þau ef það er að stóru leyti búið að má út tilbúin landamæri millum þeirra. Ég vek athygli á því að þegar Eystrasaltsríkin stóðu frammi fyrir þeirri staðreynd að þau áttu þess ekki kost að verða hlutar af Atlantshafsbandalaginu þá braust þessi skilningur sem ég er að lýsa á varnareðli Evrópusambandsins einmitt fram í fréttatilkynningu sem Madeleine Albright, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, sendi frá sér þar sem hún benti einmitt á þann möguleika að það mundi auka öryggi, hún sagði nú reyndar sérstaklega öryggiskennd borgaranna í þessum þremur ríkjum, ef þeim yrði veitt aðild að Evrópusambandinu. Í þeirri framtíðarsýn, sem forustumenn Evrópusambandsins hafa sett fram og tekur m.a. til kandídata sem kynnu að verða aðilar að Evrópusambandinu, eru þessi þrjú ríki ekki öll þar inni. Það er einungis Eistland þeirra þriggja en þar er Slóvenía, þó ekki Rúmenía, en þetta gefur líka ákveðin fyrirheit og fyrir utan Atlantshafsbandalagið og Evrópusambandið skiptir Vestur-Evrópusambandið líka í vaxandi mæli nokkru í þessum efnum. Við Íslendingar hljótum auðvitað að horfa á þetta allt saman í einu og það skiptir talsverðu máli fyrir varnarhagsmuni og öryggishagsmuni okkar að þróun Vestur-Evrópusambandsins verði með þeim hætti að ekki verði efldur formlegur burðarás varna Evrópusambandsins. Það kynni að þjóna öðrum hagsmunum en endilega okkar. Ég held líka að það sé mikilvægt, sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði og hefur reyndar oft komið fram í umræðum, að þegar menn eru að velta fyrir sér stækkun NATO þarf auðvitað að reyna að haga því þannig að það skapi ekki aukna ólgu, t.d. innan Rússlands. Ég er sammála því sjónarmiði en um leið hlýt ég að segja að með engu móti má gefa Rússlandi undir fótinn með að það hafi á einhvern hátt neitunarvald. Það er athyglisvert að þrátt fyrir að hv. þm. Svavar Gestsson segði að þetta hefði skapað vaxandi ólgu meðal Rússa hefur sú stækkun sem hér liggur fyrir ekki hlotið harðvítug mótmæli Rússa, ekki þessi stækkun, en þeir hafa hins vegar stappað niður fæti vegna hugmynda um að taka Eystrasaltslöndin þarna inn. En ég vek athygli á því að þessi stækkun hefur farið tiltölulega friðsamlega fram, m.a. vegna þess að Atlantshafsbandalagið hefur gert það sem í valdi þess stendur til að sýna Rússum fram á að það er ekki verið að auka ógnarmátt ríkja gagnvart því. Það skiptir miklu máli. Hv. þm. Svavar Gestsson leiddi getum að því að með þessu væri verið að auka spennu. Hann sagði líka að verið væri að endurnýja hergagnaiðnað heimsins með því að stækka NATO. Þetta held ég, eins og reyndar hæstv. utanrrh. sagði í stuttu andsvari áðan, að sé algerlega rangt. Hv. þm. Svavar Gestsson hefði t.d. haft nokkurn lærdóm af því hefði hann verið með okkur nefndarmönnum í utanrmn. á fundi í fyrradag sem við áttum með tékkneskri sendinefnd sem var hér á ferðinni. Það voru fulltrúar beggja deilda tékkneska þingsins og við ræddum sérstaklega við nefndarmennina kostnaðinn sem Tékkar mundu hafa af því að ganga í NATO, vegna þess að við höfðum jú fyrir okkur þessar stóru tölur. Þeir fullvissuðu okkur um að þeir hefðu sjálfir orðið næsta undrandi þegar búið var að leggja mat á kostnað þeirra, vegna þess að niðurstaðan var þessi: Það mundi hafa í för með sér svolítinn viðbótarkostnað í upphafi, en síðan myndi þátttakan í NATO leiða til sparnaðar. Af hverju, herra forseti? Vegna þess að þeir búa við úreltar varnir, búa að úreltum austur-evrópskum tækjum og fyrir lá að þeir þyrftu að endurnýja varnarmátt sinn. Þeir peningar sem í það hefðu farið eru peningar sem eru notaðir til að geta gerst aðilar að NATO núna. Þeir sögðu líka, sem var afar athyglisvert, að sú staðreynd að þeir væru aðilar að stóru varnarbandalagi mundi í framtíðinni draga úr kostnaði þeirra við varnir síns lands. Það þýðir, herra forseti, að þátttaka í stóru og öflugu varnarbandalagi dregur úr kostnaði einstakra, smárra þátttökuríkja. Það sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði hygg ég að sé alls ekki rétt. Er það svo að þetta gæti tafið lýðræðisþróunina í Rússlandi eða Austur-Evrópu? Hv. þm. telur að svo sé og ég á í sjálfu sér erfitt með að færa einhver handtæk rök gegn því. Skoðun mín er sú að svo sé ekki. Hún byggist á því að það sé yfirgnæfandi vilji þeirra, sem búa í þessum löndum, að þróunin verði með þessu móti. Ef við látum að vilja fjöldans þá finnst mér að við séum að styrkja lýðræðið. Ef við göngum gegn vilja fjöldans þá tel ég að við séum að veikja það. Þá erum við í rauninni að styðja einhvers konar stjórn sem byggir ekki á hinu dreifða valdi. Þetta eru kannski einu rökin sem ég get fært fram gegn þessu. Hv. þm. sagði að skoðun hæstv. utanrrh. sem ég deili á þessu byggðist ekki á neinum staðreyndum heldur einungis tilfinningum. Ég get ekki fært nein önnur rök en þessi. En það sem skiptir máli er að þetta er það sem þjóðirnar vilja sjálfar. Og drottinn minn dýri, eigum við þá, smáþjóð, sem lifum og höfum lifað í gegnum erfiða tíma einmitt vegna þess að sjálfsákvörðunarréttur fullvalda þjóðar hefur verið virtur, að koma hingað og fara að kvarta undan því að það gerist í þessu tilviki? Mér finnst það algjörlega fráleitt. Ég held að grundvallaratriðið í málinu sé að þetta er ákvörðunarréttur þjóðarinnar. Þess vegna segi ég: Ég er alveg viss um að Rússar yrðu ekki glaðir, þeir yrðu satt að segja afskaplega óhressir ef Eystrasaltsþjóðirnar þrjár yrðu gerðar að fullgildum aðilum í NATO. Ég er viss um að það mundi tímabundið magna einhverjar viðsjár og spennu. Hins vegar er sjálfsákvörðunarréttur þessara þjóða sem gildir. Ef þær vilja fela hagsmuni sína þessu bandalagi á vald þá tel ég að það sé ekki hægt að standa gegn því. Ég held að þetta skipti meginmáli og þetta er grundvallarpunkturinn í þessu, herra forseti. Ég segi það svo að lokum að ég er sammála, eins og ég hef sagt áður, meginhugsun þáltill. og tel að utanrrmn. eigi að gera það sem hún getur til að hraða málinu í gegnum þingið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir ágæta ræðu. Ég tel vera mjög mikilvægt að hér er staðfest að þeir flokkar sem stóðu að inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið fyrir nær hálfri öld eru samstiga um að standa að stækkunarferlinu. Það er mjög mikilvægt að slík pólitísk samstaða skuli vera staðfest á Alþingi. Þrátt fyrir ágreining um ýmis mál í gegnum tíðina hafa þessir flokkar borið gæfu til að standa saman um Atlantshafsbandalagið. Aðeins út af ummælum hv. þm. varðandi það hvernig Íslendingar stóðu að þessu máli vil ég ítreka að við höfum í sjálfu sér ekkert á móti inngöngu Rúmeníu og Slóveníu í Atlantshafsbandalagið. Í sjálfu sér er þegar farið að undirbúa inngöngu þessara ríkja. En þeir verða að búa við sömu leikreglur og Eystrasaltsríkin. Það er ekki hægt að taka þessi ríki inn á undan Eystrasaltsríkjunum nema fagleg rök liggi þar til grundvallar en ekki andstaða Rússlands.

Virðulegur forseti. Það er ekki tækifæri til að taka á mörgu á einni mínútu. Ég mun ræða þetta mál e.t.v. síðar í umræðunni. En það er eitt atriði í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar sem ég vildi koma að og það snýr að Vestur-Evrópusambandinu. Ég tek eftir því að hv. þm. mælir með því á vettvangi Vestur-Evrópusambandsins að athugað væri að Ísland yrði þar fullgildur aðili. Um þetta má lesa í skýrslu sem liggur fyrir þinginu, Vestur-Evrópusambandið. Ég tel athyglisvert að þessi stefna skuli liggja fyrir af hálfu Alþfl. eða þingmanna jafnaðarmanna á Alþingi, að þetta eigi að athuga. Ég tel að Vestur-Evrópusambandið sé einn þátturinn í þróun Evrópusambandsins til fullgilds ríkjasambands og þó að formlega hafi ekki verið stigið skref með Amsterdam-sáttmálanum um að gera Vestur-Evrópusambandið að hernaðararmi Evrópusambandsins, þá stefnir í þá áttina og mjög sterkir kraftar vinna að því. Ég lít svo til að þetta sé liður í þeirri stefnu þingflokks jafnaðarmanna að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið, að við eigum einnig að fara formlega inn í þennan hernaðarklúbb, væntanlegan hernaðararm Evrópusambandsins og gerast þar fullgildir aðilar. Það er óhjákvæmilegt að ræða þennan þátt samhliða því sem við erum að ræða um stækkun NATO. Þess vegna tek ég þetta upp.

Herra forseti. Ég held að það sé rétt hjá hv. þm. að ég hef reifað þennan möguleika í ræðum mínum á þingi Vestur-Evrópusambandsins. Ég hef líka gert það hér og það hafa a.m.k. einn ef ekki tveir aðrir þingmenn gert það líka. Það er líka rétt hjá hv. þm. að öðrum þræði byggist afstaða mín á þeirri skoðun að Ísland eigi að vera aðili að Evrópusambandinu. Á hinn bóginn tel ég líka að mikilvægt sé fyrir hagsmuni Íslands, eins og hefur margsinnis komið fram í ræðum mínum hérna, að Vestur-Evrópusambandið þróist ekki yfir í það að svo stöddu að verða varnarstoð Evrópusambandsins. Mér sýnist hins vegar mjög margt hvata að þeirri þróun. Þess vegna tel ég að ef Ísland væri fullgildur aðili að Vestur-Evrópusambandinu hefðum við aukinn mátt til að seinka þeirri þróun og þar með að vinna hagsmunum Íslands gagn.

Virðulegur forseti. Það sem kemur fram hjá hv. þm. er afar athyglisvert. Það er þessi samþætta stefna inn í Evrópusambandið og að styrkja þá sókn með því að taka upp umræðu um að Ísland verði fullgildur aðili að Vestur-Evrópusambandinu, væntanlegum hernaðararmi Evrópsambandsins. Ég tel að þetta sé fráleit stefna. Við áttum náttúrlega aldrei neitt erindi inn í þetta Vestur-Evrópusamband sem slíkt en það hefur verið að taka miklum breytingum og það færðist í áttina að því sem hv. þm. tók einnig undir í Amsterdam á ríkjaráðstefnunni þar. Hv. þm. lofaði og prísaði gjaldmiðilsupptöku flestra Evrópusambandsríkjanna á sameiginlegum gjaldmiðli og taldi að það væri trygging fyrir friði. Ég vara við því sjónarmiði. Ég held að allt önnur þróun geti þar gerst eftir að reynt verður að setja þessi ríki inn í fjötra evrunnar, sameiginlegrar myntar, að þá geti reynt á hina félagslegu spennu í kjölfarið eftir að búið er að afvopna einstök ríki að hafa uppi nokkra sjálfstæða stefnu í efnahagsmálum.

Herra forseti. Það eru mjög gamlar fréttir að þessar skoðanir mínar liggi fyrir. Ég er þeirrar skoðunar að Ísland eigi að verða aðili að Evrópusambandinu og ég hef fært rök fyrir því að t.d. rök hv. þm. gegn sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins séu ekki gild. Það hef ég margoft gert í umræðu og þetta eru engar nýjar fréttir. Ég get svo sem haldið áfram að hrella hv. þm. með því að lýsa því yfir að ég tel líka að Ísland eigi að tengja krónuna með einhverjum hætti við nýju evruna. Ég held að skynsamlegt sé að gera það og við eigum að leggja drög að því að það verði gert áður en það verður um seinan.

Herra forseti. Ég þakka hv. 9. þm. Reykv. fyrir hlý orð í minn garð og þeirrar ræðu sem ég flutti áðan þó að hann hefði ýmislegt við hana að athuga, og í máli hans komu fram mörg atriði sem er enginn kostur á að svara í andsvari. Ég vil bara segja alveg eins og er að mér fannst að rökstuðningur hans væri ógildur vegna þess að hann byggðist á því að hann hefði trú á því að þetta og hitt ætti að vera á þennan veginn og hinn. Ég hef satt að segja ekki í hendi nein áþreifanleg rök sem stuðningsmenn tillögunnar flytja fram með þeim hætti að ástæða sé til að mótmæla alveg sérstaklega. Þó ætla ég að nefna eitt. Það er stórmál að sjálfsákvörðunarréttur þjóða sé virtur og alheimssamtök geri það. En það þýðir ekki að alheimssamtök verði sjálfkrafa afgreiðslumaskínur á pöntunum sem koma frá sjálfsákvörðunarrétti þjóða. Um hvað er tillagan? Hún er ekki bara um það að taka inn þrjú ríki í NATO. Hún er um að hafna þremur ríkjum.

Herra forseti. Það er mjög ósanngjarnt að halda því fram að ég styðji að þremur öðrum ríkjum sé hafnað. Ég færði rök fyrir því í ræðu minni að það væri æskilegt að ný bylgja nýrra ríkja yrði tekin sem fyrst inn í sambandið og það væru ekki bara þessi þrjú Eystrasaltsríki heldur líka Rúmenía og Slóvenía og reyndar líka hin ríkin. Hv. þm. sagði að hann skorti rök úr ræðu minni. Hv. þm. sagði að þetta mundi auka spennuna í Austur-Evrópu, auka spennuna í Evrópu. Ég færði rök fyrir því að sérstaklega þátttaka smáríkja í sterkum varnarbandalögum dregur úr kostnaði þeirra við varnarvæðingu. Það drægi hins vegar úr líkunum á því að vígbúnaðariðnaðurinn nái aftur þeirri uppsveiflu sem hv. þm. talaði um og þar af leiðir að spennulíkur minnka.

Herra forseti. Tékkland gerði ráð fyrir því að þurfa að verja 1,6% af vergri landsframleiðslu sinni til vígbúnaðar áður. Nú hefur verið tekin ákvörðun um það af stjórn Tékklands að verja u.þ.b. 2% af vergri landsframleiðslu til vígbúnaðar og m.a. þeirrar uppbyggingar sem stækkun NATO krefst. Hvað þýðir það? Það þýðir að Tékkland mundi vera með hærra hlutfall til hernaðaruppbyggingar en Lúxemborg, en Spánn, en Belgía, en Danmörk og en Ítalía. Með öðrum orðum, Tékkland yrði með hæstu löndum í Evrópu í þessu bandalagi að því er varðar verga landsframleiðslu og það að verja henni til vígbúnaðar. Þar með eru þau rök fallin, ef það eru rök, herra forseti.

Herra forseti. Hv. þm. er greinilega miklu betur að sér en ég um það hvað það kostar fyrir þessi ríki að ganga inn í Atlantshafsbandalagið. Ég vísa einungis til þess að ekki eru liðnir tveir sólarhringar frá því að ég sat á fundi með tékkneskum þingmönnum í húsinu þar sem þeir fullyrtu að eftir nánari skoðun á málinu hefði komið í ljós að þeir þyrftu að eyða talsverðu í upphafi en síðan mundi þátttaka þeirra í Atlantshafsbandalaginu draga úr kostnaði þeirra við varnir landsins. Þegar upp væri staðið í einhverri framtíð mundi þetta leiða til sparnaðar. En ég er viss um að það voru fleiri en ég á fundinum með sérfræðingum tékkneska þingsins sem geta vafalaust reifað þetta í ítarlegra máli en ég.

Herra forseti. Auðvitað er engin deila um það að sjálfsákvörðunarréttur þjóða er mjög helgur réttur og situr síst á okkur Íslendingum annað en að viðurkenna það. Hins vegar er alveg ljóst af því hvernig hv. þm. Össur Skarphéðinsson útlistar það hugtak hér, að hann hefur misskilið hugtakið, eða a.m.k. eru þar á ferðinni einhver hugtakabrengl hjá hv. þm. Sjálfsákvörðunarréttur þjóða, t.d. hvað varðar rétt þeirra til að ákveða sjálfstæði sitt eða ákvarðanir um innri mál, eigin mál, er ekki hægt að leggja að jöfnu við rétt þeirra til að skipa öryggismálum sínum út á við og gagnvart öðrum ríkjum. Það er einfaldlega ekki hægt. Þá er komið að samskiptum ríkja og þá eru slíkar ákvarðanir komnar í heildarsamhengi. Hversu langt telur hv. þm. að slíkur ákvörðunarréttur eigi að ná? Ef Írak vill ganga í NATO er það þá sjálfs\-ákvörðunarréttur Íraka að gera það? Ef Líbía ætlar að ganga í Norðurlandaráð er það þá sjálfsákvörðunarréttur Líbíu að ganga í Norðurlandaráð? Nei, auðvitað er þetta ekki svona. Ég held að hv. þm. verði aðeins að gæta að sér og fara ekki með hugtök með þeim hætti sem hann gerði hérna áðan.

Herra forseti. Ég held að þetta mál sé þess eðlis að menn eigi ekki að vera að flækja sig í einhverjar stríðar skilgreiningar á hugtökum. Málið liggur svona fyrir: Í þeim þremur Eystrasaltslöndum sem hér hafa verið til umræðu eru á milli 95 og 100% þjóðarinnar sem vill ganga í NATO. Ég tel að það eigi að lúta vilja þessara þjóða. Ég tel reyndar líka, þó ég geti ekki rökstutt það í örstuttu máli, að það sé þegar til framtíðar horfir mjög farsælt fyrir öryggi í Evrópu. Mig minnir að hæstv. utanrrh. hafi sagt að í ýmsum þeim löndum sem við erum að ræða sé u.þ.b. 80% eða jafnvel meira sem vilji ganga í Atlantshafsbandalagið. Hvers vegna í ósköpunum skyldum við ekki verða við vilja þessa fólks? Erum við ekki lýðræðissinnar?

Hvaða lýðræði?

Herra forseti. Mér þykir leitt að hv. þm. skyldi ekki treysta sér til að svara spurningu minni en fara með sömu tugguna um skoðanakannanir í Eystrasaltsríkjunum. Ég held það liggi alveg ljóst fyrir eftir umræðuna að hv. þm. ruglar saman hugtökum þannig að það er ekki til þess fallið að skýra umræðuna. Það hvort þetta sé svo skynsamlegt er allt annað mál en það sem ég tók upp. Það hversu mikilvægt er að reyna að virða vilja fólks er einn hlutur á sínum stað en að leggja að jöfnu t.d. rétt íslensku þjóðarinnar í byrjun aldarinnar til að berjast fyrir sjálfstæði sínu og öðlast rétt til að taka ákvarðanir um innri mál, en það er það sem sjálfsákvörðunarréttur felur í sér, og hinu að skipa öryggismálum þjóða sem alltaf hlýtur að vera háð innra samhengi hlutanna, því öryggismál einnar þjóðar gagnvart nágrönnum sínum verða ekki slitin úr samhengi. Við erum að tala um heildarlausnir í öryggismálum Evrópu og þá hanga hlutirnir saman og þá er ekki hægt að nota hugtak eins og innri sjálfsákvörðunarrétt þjóða í því samhengi sem hv. þm. gerði hér.

Herra forseti. Það er eins og það hafi farið fram hjá hv. þm. að árið 1989 hrundi Berlínarmúrinn. Um leið hrundi það alræðisskipulag sem kommúnisminn í Austur-Evrópu hafði byggt upp. Um leið öðluðust þessar þjóðir frelsi og það hefur komið í ljós að allar þessar þjóðir, 12 talsins, vilja ganga í Atlantshafsbandalagið, hver og ein einasta. Meira að segja Úkraína, sem hefur ekki verið frjálst og fullvalda ríki nema tvö ár síðan 1654, hefur lýst því yfir að innan 10 ára vilji ríkið sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Eigum við þá uppi á Íslandi að fara að flækja okkur í einhverjar þröngar skilgreiningar sem hv. þm. finnast hníga að því að það sé út í hött að taka undir þessar óskir? Að sjálfsögðu ekki. Annaðhvort erum við lýðræðissinnar eða ekki. Ef við erum lýðræðissinnar tökum við að sjálfsögðu undir óskir allra þessara ríkja og hleypum þeim í Atlantshafsbandalagið.

Það er verst að þingmaðurinn er orðinn of gamall til að ganga í Heimdall.

Virðulegi forseti. Ég byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir tillöguna og greinargerðina sem henni fylgir. Það er mikið fagnaðarefni að stækkun Atlantshafsbandalagsins í austurátt sé loks að verða að veruleika en árum saman hefur bandalagið stuðlað að auknum og bættum samskiptum við ríki Mið- og Austur-Evrópu og það á ekki einungis við um þau þrjú ríki sem nú hefur verið boðin aðild, Pólland, Tékkland og Ungverjaland. Hv. þm. Svavar Gestsson sagði í ræðu sinni að um mjög stórt mál væri að ræða og það er vissulega alveg rétt. En ég er ekki sammála honum um að þessu máli fylgi aukin ófriðarhætta, þvert á móti. Hér er verið að treysta nýtt öryggisfyrirkomulag í Evrópu og þjóðir Mið- og Austur-Evrópu vilja auðvitað taka þátt í því verkefni til að efla enn frekar þá lýðræðisþróun sem átt hefur sér stað í þessum löndum. Þetta eru óskir frá frjálsum ríkjum og verður fróðlegt að sjá hvaða afstöðu hv. þm. Alþb. munu taka í málinu hér á hinu háa Alþingi. Það kom fram í andsvörum þeirra áðan að þeir hafa verið að ræða um og skilgreina hugtök en ég tek undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, að þetta eru sjálfstæð ríki sem hafa fullt frelsi til að óska eftir aðild að Atlantshafsbandalaginu. Eins og fram kemur í greinargerð þáltill. hæstv. utanrrh. hefur Atlantshafsbandalagið á undanförnum árum lagað sig að breyttum aðstæðum í evrópskum öryggismálum og fjölþættari viðfangsefnum. Má þar telja Evró-Atlantshafssamvinnuráðið, friðarsamstarfið, samstarfsráð bandalagsins og Rússlands og samstarfsnefnd bandalagsins og Úkraínu. Þá hafa tvíhliða samskipti bandalagsins verið efld við önnur ríki sem lýst hafa áhuga á aðild, að ógleymdri þeirri stækkun bandalagsins sem stendur nú fyrir dyrum. Á leiðtogafundi bandalagsins í júlí sl. var enn fremur skýrt tekið fram að dyr bandalagsins stæðu áfram opnar lýðræðisríkjum Mið- og Austur-Evrópu. Þetta er mjög mikilvægt atriði. Þrátt fyrir endalok kalda stríðsins eru öryggis- og varnarmál enn gífurlega mikilvægur málaflokkur í evrópskum stjórnmálum. Ógnir við öryggi álfunnar geta stafað af þjóðernisátökum, útbreiðslu gereyðingarvopna, skipulagðri glæpastarfsemi, umhverfisvá og þannig mætti lengi telja. Einungis með virku samstarfi sín á milli geta ríki Evrópu tryggt öryggi og frið í álfunni. Nýtt öryggisfyrirkomulag álfunnar er enn í mótun þar sem ólíkar fjölþjóðastofnanir vinna saman að tryggingu öryggis og friðar. Ég vil þó í þessu sambandi leggja áherslu á áframhaldandi grundvallarmikilvægi Atlantshafsbandalagsins. Bandalagið er eina stofnunin í evrópskum öryggismálum sem hefur reynst fær um að koma á og viðhalda friði í Bosníu-Hersegovínu enda er Atlantshafsbandalagið helsti vettvangur náinnar samvinnu ríkja Evrópu og Norður-Ameríku í öryggis- og varnarmálum. Atlantshafsbandalagið bindur saman hagsmuni Evrópu og Norður-Ameríku og á vettvangi bandalagsins mynda stjórnvöld þessara ríkja náin tengsl sem leggja ber áherslu á að viðhalda og rækta. Alls sækjast nú tólf ríki eftir aðild að bandalaginu sem þau telja öðru fremur geta tryggt öryggi sitt, stuðlað að stöðugleika í álfunni og stutt við bakið á þróun lýðræðis og eflingu mannréttinda. Sem formaður Íslandsdeildar Norður-Atlantshafsþingsins langar mig að geta þess að öll viðkomandi ríki hafa árum saman haft aukaaðild að þinginu. Norður-Atlantshafsþingið hefur á undanförnum árum haft frumkvæði að nánum samskiptum við þjóðþing fyrrum aðildarríkja Varsjárbandalagsins, þar á meðal rússneska þingið. Á haustfundi Norður-Atlantshafsþingsins í London, árið 1987 var ákveðið að reyna að koma á nánu samstarfi við þjóðþing umræddra ríkja og árið 1990 gerðust fimm þeirra aukaaðilar að Norður-Atlantshafsþinginu, þar á meðal rússneska þingið. Í dag eiga þjóðþing 15 ríkja Mið- og Austur-Evrópu aukaaðild að Norður-Atlantshafsþinginu og hafa fulltrúar þeirra verið virkir í störfum þingsins. Það er trú mín að þessi tengsl hafi m.a. orðið til að efla gagnkvæmt traust, ekki síst hvað varðar Rússland og Úkraínu. Því kom ekki á óvart að í fyrrnefndum samstarfssamningum sem Atlantshafsbandalagið hefur nýverið gert við Rússland og Úkraínu er þess sérstaklega farið á leit við Norður-Atlantshafsþingið að það stuðli áfram að nánum samskiptum við þjóðþing viðkomandi ríkja og jafnvel að það efli þau enn frekar. Virðulegi forseti. Á vettvangi Norður-Atlantshafs\-þings\-ins hef ég og félagar mínir ítrekað tekið þátt í að álykta með stækkun Atlantshafsbandalagsins í austurátt. Þar hafa sumir raunar viljað stíga stærri skref en aðrir en Íslandsdeildin hefur lagt áherslu á að ekki mætti færast of mikið í fang í senn, heldur bæri að fara með gát að stækkun. Bandalagið þarf svigrúm til að laga sig að auknum fjölda aðildarríkja og með því að fara varlega í sakirnar verður hægara um vik en ella að halda stækkun bandalagsins áfram. Í greinargerð með tillögunni er lýst markmiðum stækkunar Atlantshafsbandalagsins og þróun sem á sér stað í þeim efnum. Þar segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Af hálfu Atlantshafsbandalagsins hefur ávallt verið lögð áhersla á að fyrirhuguð stækkun leiði til aukins stöðugleika og öryggis í Evrópu og komi til með að styrkja enn frekar þá lýðræðisþróun sem átt hefur sér stað í ríkjunum þremur. Bandalagið hefur jafnframt ítrekað að stækkunin sé eingöngu einn liður í margþættri viðleitni þess til að stuðla að auknum stöðugleika og öryggi í Evrópu.`` Enn fremur segir í greinargerðinni: ,,Á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í Madrid 8. og 9. júlí 1997 var ákveðið að bjóða Póllandi, Tékklandi og Ungverjalandi að hefja aðildarviðræður við bandalagið. Jafnframt var ítrekað að bandalagið yrði áfram opið lýðræðisríkjum í Evrópu sem gætu stuðlað að framkvæmd markmiða Norður-Atlantshafssamningsins óháð landfræðilegri legu. Hvað varðar önnur umsóknarríki var sérstaklega getið þróunar í átt til lýðræðis og réttarríkis í Rúmeníu og Slóveníu og árangurs í eflingu stöðugleika og samvinnu ríkja á Eystrasaltssvæðinu.`` Hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerði einmitt stöðu Eystrasaltsríkjanna að umræðuefni í þessu sambandi hér áðan, og ræddi sérstaklega um aðstoð og stuðning Íslands og að afstaða ríkisstjórnarinnar til stækkunar NATO hafi bætt stöðu þeirra í þessu sambandi. Þetta er að sjálfsögðu allt ákaflega mikilvægt að hafa í huga og ljóst að stór verkefni eru fram undan í þessu sambandi eins og hæstv. utanrrh. fjallaði um í framsögu sinni. Virðulegi forseti. Atlantshafsbandalagið hefur brugðist við áskorunum sem það hefur staðið frammi fyrir á undanförnum árum af framsýni. Mér er því sérstök ánægja að lýsa stuðningi mínum við þá tillögu sem hér er til umfjöllunar um aðild Póllands, Tékklands og Ungverjalands að Atlantshafsbandalaginu.

Virðulegi forseti. Lengi hefur verið deilt um aðild okkar að NATO en þær raddir hafa nú að mestu leyti þagnað. NATO hefur breyst í áranna rás. Hlutverk og tilgangur Atlantshafsbandalagsins hefur verið í róttækri endurskoðun frá því járntjaldið féll fyrir hálfu áttunda ári. Breytt hlutverk NATO lýsir sér best í starfi SFOR- og IFOR-friðargæslusveitanna í Bosníu-Hersegóvínu þar sem NATO er að framkvæma ákveðið verkefni fyrir hönd Sameinuðu þjóðanna í samstarfi við Rússa og fleiri þjóðir sem standa utan bandalagsins. Við Íslendingar höfum tekið þátt í þessu breytta hlutverki NATO. Við tökum þátt í friðargæslunni í Bosníu, bæði með hjúkrunarfólki, lögreglumönnum og fleirum. Innan NATO hefur verið stofnað til Norður-Atlantshafssamstarfsráðsins og Friðarsamstarfsins svokallaða, þ.e. Partnership for Peace, en Friðarsamstarfið var einmitt með æfingu á Íslandi fyrir skömmu og fjölmargar Evrópuþjóðir tóku þátt í þeirri æfingu. Ef við lítum til Bosníu og þeirra hörmunga sem hafa átt sér stað þar er alveg ljóst að Evrópa sjálf gat ekki tekið á þeim málum þótt þessar hörmungar ættu sér stað í hjarta Evrópu. NATO þurfti að koma til og það sýnir hvað ,,Transatlantic Link``, eða hlekkur milli Evrópu og Bandaríkjanna, er mikilvægur en við Íslendingar höfum einmitt alltaf lagt ofurkapp á að þessi hlekkur yrði ekki veiktur. Sum Evrópuríki hafa verið talsmenn þess að leggja ofurkapp á að Vestur-Evrópusambandið, VES, yrði fellt undir Evrópusambandið og yrði varnarstoð Evrópusambandsins. Við Íslendingar höfum ekki verið talsmenn þess eins og hefur komið fram í morgun. Við viljum halda sjálfstæði VES áfram og það er ekki í okkar þágu að VES verði varnarstoð Evrópusambandsins heldur áfram svokölluð Evrópustoð NATO. Þegar litið er til baka má sjá ótrúlegar breytingar sem átt hafa sér stað í öryggisskipulagi Evrópu á allra síðustu árum. Það sem stendur upp úr í þessu sambandi er fall kommúnismans og þar af leiðandi upplausn Varsjárbandalagsins og svo sameining Þýskalands sem var lýst með mikilli stemmningu í morgun. Við þessar breytingar hafa ríki sem fyrr voru á áhrifasvæði Sovétríkjanna reynt að nýta sér öll tækifæri til að bindast vestrænum ríkjum sterkari böndum. Þau hafa talið öryggismálum sínum best fyrir komið með því að sækjast eftir aðild í NATO. Þar er fyrst og fremst verið að sækjast eftir þeirri vernd sem 5. gr. stofnsáttmála bandalagsins veitir en hún gengur út á að árás á eitt aðildarríki jafngildi árás á þau öll og þannig njóti hvert einasta ríki í bandalaginu fælingarmáttar kjarnorkuvopnabúrs Bandaríkjanna. Eitt aðaláherslumálið gagnvart stækkun NATO hefur verið það að með stækkuninni mundi stöðugleiki og öryggi Evrópu aukast sem og að stækkunin kæmi til með að styrkja enn frekar þá lýðræðisþróun sem átt hefur sér stað í þessum ríkjum, þar á meðal í Póllandi, Ungverjalandi og Tékklandi sem við ræðum nú um. Fyrr í morgun kom hv. þm. Svavar Gestsson inn á það að stækkun NATO gæti hægt á lýðræðisþróuninni en mér er gjörsamlega ómögulegt að skilja hvernig hægt er að telja að svo sé. Breytingarnar eru ótrúlegar í fyrrum Sovétríkjunum og Mið-Evrópu. Fyrir stuttu gafst okkur hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur einmitt tækifæri til að fara í fræðsluferð með miðjumönnum í Norðurlandaráði til Sankti Pétursborgar til að kynna okkur lýðræðisþróunina þar. Mig langar í stuttu máli að lýsa aðeins þeirri heimsókn. Ég held að það væri fróðlegt fyrir þingheim að heyra frá henni. Í viðtölum okkar við fulltrúa flokka í Sankti Pétursborg kom fram að þeir vilja alls ekki kalla sig flokka. Þeir vilja kalla sig hreyfingar. Það er vegna þess að þeir vilja ekki minna á kommúnistaflokkinn og þann tíma. Einnig var athyglisvert að þeir vilja ekki að margir séu skráðir í hreyfinguna, það sé ekki mikið atriði. Meira atriði sé að þeir sem skráðir eru séu virkir. Þetta hljómaði svolítið annkannalega. Því er ekki eins háttað hér. Það er einkennandi bæði fyrir lýðræðisþróunina í Rússlandi og í miðausturríkjunum að stjórnmálaflokkarnir eru gífurlega margir. Í Sankti Pétursborg eru stjórnmálaflokkarnir 43 en einungis 6 þessara flokka náðu 5% lágmarkinu í síðustu kosningum. Því lágmarki þarf að ná til að koma mönnum inn á staðarþingið. Við heyrðum einnig, þegar við hittum tékknesku þingmennina sem komu hér í heimsókn í fyrradag, að í Tékklandi eru 16 flokkar. Þar náðu einungis sex 5% lágmarkinu. Það er því mjög einkennandi að flokkarnir eru gífurlega margir. Þeir eru myndaðir í kringum einstaklinga, í kringum ákveðna karlmenn en minna í kringum hugmyndafræði. Eins virðast konur þarna eiga frekar erfitt uppdráttar í stjórnmálum. Sumir þeirra flokka sem við ræddum við höfðu allan vara á sér gagnvart NATO og stækkun þess. Að mínu viti er innibyggð togstreita gagnvart Bandaríkjunum sem veldur því að þeir hafa allan vara á sér. Hins vegar kom fram mikill vilji flokkanna til þess að ná tengslum við Vestur-Evrópu, þ.e. við NATO-löndin. Þeir lögðu sérstaka áherslu á það að ná tengslum við Norðurlandaráð og þeir líta til okkar hér á Norðurlöndunum með ákveðna fyrirmynd í huga. Breytingarnar eru sem sagt ótrúlegar. Austantjaldsríkin eru að fikra sig frá alræði kommúnismans yfir í fjölflokkakerfi. Þeir vilja tengjast öðrum löndum með opnum huga og afar mörg þeirra vilja í NATO eins og hér hefur komið fram. Varðandi þær umræður sem hér hafa spunnist um sjálfsákvörðunarrétt þjóða, þá lít ég ekki svo á, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom inn á áðan, að ef eitthvert ríki vilji komast inn í NATO þá sé beinn og breiður vegur þar inn. Það er alls ekki þannig. Ég vil frekar taka undir sjónarmið hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem lýsti öryggismálunum í miklu víðara samhengi. Það er alveg ljóst að fleiri ríki vildu ganga í bandalagið. Frakkar, Ítalir og fleiri þjóðir vildu hleypa Rúmenum og Slóvenum inn. Þar var sjálfsákvörðunarréttur ríkja ekki virtur, má segja. Málin eru miklu flóknari en það. Pólland, Ungverjaland og Tékkland fengu inngöngu en aðrir þurfa að bíða. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom inn á að við hefðum fengið heimsókn frá tékkneska þinginu í fyrradag. Þeir eru einmitt eitt þeirra ríkja sem sækja nú um aðild. Og þeir ræddu við okkur í utanrmn. um þessa stækkun og væntingarnar sem þeir hafa. Þeir sögðu að fyrir fimm árum hefðu menn fyrst farið að ræða þar opinberlega um aðild Tékklands að NATO og þá hefði engan grunað að þeir yrðu komnir þar inn árið 1999. Þeir sögðu að þróunin gengi ótrúlega hratt fyrir sig. Þeir bjuggust jafnframt við því að komast í Evrópusambandið árið 2002 eða 2003 og jafnvel fyrr. Ef þeir ganga þar inn þá verða þeir líka hluti af Evrópska efnahagssvæðinu, okkar svæði, þannig að það er mjög mikilvægt fyrir okkur að tengjast þeim jákvæðum böndum á allan hátt. Aðspurðir um afstöðu þeirra til frekari stækkunar eftir að þeir sjálfir væru komnir inn í NATO, töldu þeir mjög mikilvægt að Rúmenía, Slóvenía, Eystrasaltsríkin og Slóvakía, sem þeir eru í miklum tengslum við, gengju einnig í bandalagið strax og efnahagslegur og stjórnmálalegur stöðugleiki kæmist á í þessum ríkjum. Varðandi kostnað af stækkun NATO, sem hér hefur einnig verið komið inn á, þá töldu Tékkarnir, og ég vil staðfesta það sem kom fram hér fyrr í morgun, að það yrði ekki mikið vandamál. Þeir hefðu þurft að fjárfesta í nýjum tæknibúnaði hvort sem er og nýr kostnaður væri ekki umtalsverður. Fram kom að þeir eru að þjálfa sína hermenn vegna þessara breytinga og leggja m.a. áherslu á tungumálakennslu. Varðandi kostnað þá hef ég verið að skoða dönsk plögg en Danir reikna með að þurfa að borga um 3,9% af svokölluðu NATO Security Investment Program, þ.e. áætlun um kostnað við að taka hin nýju ríki inn og reiknað er með því að Danmörk þurfi að borga 3,9% í mesta lagi af þessu prógrammi en það gerir um 60 millj. Bandaríkjadollara á tíu árum. Til samanburðar mætti nefna að árlegur kostnaður Dana vegna varnarmála er upp á eitthvað um 2,3 milljarða Bandaríkjadollara. Sá kostnaður sem nú á að fella á Danina er ekki umtalsverður þegar grannt er skoðað. Nýlega greindi varnarmálaráðherra Danmerkur frá því að þeir væru í samstarfi við Pólverja og Þjóðverja um að setja upp sameiginlegan herflokk sem þeir kalla ,,fælles hærkorps`` á dönsku eða Multinational Corps North East. Þetta eru þeir að gera í sambandi við inngöngu Póllands í NATO. Þessi herflokkur mun verða í tengslum við NATO en ekki hluti af skipunarferli NATO eða Common Structure í NATO. Aðalstöðvar þessa herflokks eiga að vera í Póllandi en þar munu bæði Pólverjar, Þjóðverjar og Danir vinna. Talið er að í þessum höfuðstöðvum verði um 450 starfsmenn og þar af 45 Danir. Hér sjáum við því ýmsar breytingar í tengslum við stækkun NATO. Öryggismál voru rædd sérstaklega á ráðstefnu Norðurlandaráðs fyrir stuttu síðan en menn ræddu nýlega um öryggismál þar. Þar komu að sjálfsögðu fram mjög mismunandi viðhorf og dregið var fram hve mismunandi tengsl norrænna ríkja væru við NATO. Á það var réttilega bent af formanni utanrmn., hv. þm. Geir Haarde, að Rússland hefði á grundvelli samstarfssamnings síns við NATO náð formlegri tengslum við NATO en Svíþjóð og Finnland. Þetta finnst manni fremur undarlegt. Á ráðstefnunni kom einnig fram að ef Svíþjóð og Finnland gengju í NATO, þá yrði trúlega auðveldara að verja landamæri Eystrasaltsríkjanna. Þessi rök yrðu væntanlega mikilvæg þegar aðild Eystrasaltsríkjanna að NATO verður rædd á bandaríska þinginu. Ég vil taka undir þessar hugleiðingar og býst frekar við því að Finnar og hugsanlega Svíar muni huga að fullri aðild að NATO á allra næstu árum. Nú þegar er farið að bera á því í Finnlandi að þessi möguleiki er ræddur mun opinskár en verið hefur á opinberum vettvangi. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég segja að ég er hlynnt inngöngu Póllands, Ungverjalands og Tékklands í NATO en út á það gengur sú þáltill. sem hér var mælt fyrir af hæstv. utanrrh., Halldóri Ásgrímssyni. Þessi lönd, af menningarlegum og efnahagslegum ástæðum og jafnframt á grundvelli þess jákvæða árangurs sem þau hafa náð á því umbyltingarskeiði sem við höfum fylgst með, eiga að fá fulla aðild að öryggis- og efnahagssamstarfi Vesturlanda.

Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að fagna þingmáli því sem hér er komið fram. Ég tel að þetta þingmál sé fullkomin birting á sáttmála sem hefur verið undirbúinn á löngum tíma í viðræðum þessara nýju væntanlegu aðildarríkja að Norður-Atlantshafsbandalaginu, þeirra sem fyrir eru og raunar hinna sem Atlantshafsbandalagsríkin hafa þegar tekið upp náið samstarf við. Ég hygg, herra forseti, að við ættum að hafa það í huga þegar við ræðum um hugsanlegar afleiðingar eða áhrif þess að stækka Atlantshafsbandalagið með þessum hætti. Ég tel einnig rétt að við lítum til baka. Það er merkilegt að stækkun bandalagsins, ef úr verður, sem við erum nú raunar öll viss um, verður um það leyti sem það hefur starfað í fimm áratugi. Þegar það hafði starfað í fjóra áratugi, gafst einnig ástæða til þess að líta til baka og skoða hvers vegna bandalagið var stofnað. Það var vegna ásælni austantjaldsríkjanna, raunar Sovétríkjanna sjálfra undir forustu Rússa, sem fram að stofnun Norður-Atlantshafsbandalagsins lögðu undir sig hvert Mið- og Austur-Evrópuríkið á fætur öðru. Þeir stofnuðu þá til hins sama og nasistar Þýskalands höfðu áður stefnt að, að eiga sér nýlendur í Evrópu og leggja undir sig þjóðir og lönd sem fram að því voru frjáls og sjálfstæð ríki. Hinn mikli arfur Sovétríkjanna er sá að hafa tekið upp fána nasismans. Með stofnun þessa bandalags tókst að stöðva þessa þróun í Evrópu. Þegar við lítum til baka sjáum við að fjórum áratugum síðar hrundi alræðiskerfi sovétkommúnismans innan frá. Áratug eftir hrun Sovétríkjanna verða nokkur af þeim ríkjum sem hann lagði undir sig, fær um að taka þátt í nánast öllum samtökum vestrænna ríkja. Á þessu tímabili höfðu orðið miklu meiri framfarir á Vesturlöndum en austan járntjaldsins. Ég tel, herra forseti, nauðsynlegt að við höfum þetta í huga. Það kom berlega í ljós þegar við sáum austur fyrir múrinn og austur fyrir járntjaldið að þar var ástand mála miklu lakara en við þekktum á Vesturlöndum. Ekki aðeins á sviði efnahagsmála heldur einnig mannréttinda. Einhverjum kynni að þykja merkilegt en ástandið var einnig slæmt í umhverfismálum og við vitum að það getur orðið langvarandi verkefni að fást við það ástand. Þetta alræðisstjórnkerfi kommúnistanna hafði aldrei talið ástæðu til að viðhafa mengunarvarnir í sama mæli og talin var ástæða til á Vesturlöndum. Náttúruauðlindir þeirra voru mjög illa á sig komnar, ekki aðeins vegna efnahagslegrar nýtingar heldur líka vegna spillingar sökum mengunar. Ég hygg, herra forseti, að í tilmælum hinna nýfrjálsu Mið- og Austur-Evrópuríkja í lok síðasta áratugs hafi einmitt falist óskir um að brjótast, ekki aðeins undan ofríki kommúnistanna, heldur einnig um að brjótast undan stöðnun til framfara. Þeir vildu stuðla að álíka framförum og höfðu átt sér stað hjá grannþjóðum þeirra handan múrsins. Auðvitað er það þeirra eigin réttur að taka þá stefnu en það er jafnframt skylda okkar að vega og meta hvort við getum rétt þeim höndina. Ég tel, herra forseti, að við hefðum jafnvel átt að gera það fyrr. Hið rétta er að þau ríki, sem hér um ræðir, eru öll orðin aðilar að Evrópuráðinu sem þau ekki voru áður. Ég tel mikilvægt að skoða hvers vegna það var ekki. Evrópuráðið er gömul og gróin samstarfsstofnun Vesturlanda. Hún hefur starfað á sviði mannréttinda og að því að byggja upp eðlilegar lýðræðisstjórnarstofnanir innan aðildarríkjanna. Hvers vegna voru þessi ríki ekki aðilar að Evrópuráðinu frá byrjun? Þar voru ekki átök á milli austurs og vestur, milli auðvaldssinna eða alræðisstjórnarsinna. Nei, ástæðan var sú að þeir sem réðu málum þarna eystra vildu og töldu nauðsynlegt að halda þeim í öðrum og harðari greipum. Þeir voru að vísu ekki allir borgarar þeirra ríkja heldur aðkomumenn, leiðtogar í Sovétríkjunum undir forustu Rússa. Þeir völdu sjálfir að taka ekki þátt í samstarfi vestrænna ríkja um að reisa Evrópu úr rústum síðari heimsstyrjaldarinnar. Með því samstarfi hófust framfarir á sviði efnahagsmála og mannréttinda sem við þekkjum í dag og teljum sjálfsögð á Vesturlöndum. Ég hygg að fáir íbúar þessara ríkja hafi kynnst þeim framförum af eigin raun fyrr en eftir fall múrsins seint á árinu 1989 og einmitt þess vegna hafi þeim þótt ríkari ástæða til að sækja eftir fullgildri aðild að öllum fjölþjóðasamtökum Vesturlanda sem höfðu komið þessum framförum á og gert þau að sjálfsögðum réttindum. Ég tel nauðsynlegt, herra forseti, að samningarnir verði staðfestir sem fyrst af aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins. Ég er sannfærður um að þeir munu ekki leiða til vaxandi spennu í Mið- eða Austur-Evrópu, fremur til vaxandi öryggis sem er einmitt það sem þessi ríki sækjast eftir. Fyrr í umræðunni hefur verið nefnt að við áttum fund í þessari viku með þingmönnum frá tékkneska lýðveldinu. Þeir fengu tækifæri til og voru aðspurðir fúsir til að greina álit sitt á ástandi mála í grannríkjum sínum og frá því hvers vegna þeir sækja eftir aðild að bandalaginu. Það er alveg ljóst að það er vegna gamalgróinnar vantrúar á öryggi milli ríkja og þjóða í Mið- og Austur-Evrópu. Hvers vegna skyldi það vera, herra forseti? Ég tel víst, enda mátti skilja það raunar á orðum þeirra, að þeir sem þeir skelfast eða hafa ekki tiltrú á að þetta muni viðhalda öryggi og friðsamlegri sambúð eru grannþjóðir þeirra, enda kom í ljós þegar stjórnkerfi kommúnista hrundi í austurvegi að eitt af því fyrsta sem nýfrjáls ríki gerðu var að fella úr gildi eigin samning þeirra um Varsjárbandalagið sem svo var kallað. Það var þeirra eigin ákvörðun. Þeir vildu ekki vera saman í öryggisbandalagi. Nánast sömu dagana óskuðu þau öll eftir aðild að samstarfsstofnunum Vesturlanda, þar á meðal að Norður-Atlantshafsbandalaginu. Herra forseti. Ég tel að eðlileg aðlögun hafi átt sér stað með því að þessi ríki urðu fyrst aðilar að Evrópuráðinu. Þau hafa síðan gert samninga um fríverslun og annað samstarf á sviði efnahagsmála við Vesturlönd. Þau hafa um nokkurt árabil tekið þátt í samstarfi innan ÖSE og nú er komið að því að þrjú þau fyrstu, ekki þau síðustu, síður en svo, muni gerast aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Menn hafa velt því fyrir sér enn og aftur hvernig viðbrögð Rússa verði. Kannski er skynsamlegt að menn telji þar að leita helstu ástæðnanna til þess að meta og vega vandlega hvort áhrifin verði aukin spenna eða betra öryggi. Þá verðum við að gæta þess, herra forseti, sem er sérkenni Rússa umfram allar aðrar þjóðir sem við heyrum frá, hvernig þeir ræða sín eigin stjórnmál, að hvergi annars staðar og alls ekki meðal Vesturlandaþjóða þykir jafnsjálfsagt að ræða stórveldisdrauma, ástæðu til þess að seilast til ítaka með öðrum þjóðum. Hvergi nokkurs staðar annars staðar er það jafnsjálfsagt og í Rússlandi. Meðan Rússar eru enn þá að ræða viðfangsefni í stjórnmálum sem við teljum okkur sem betur fer vera búna að leysa að mestu leyti og ræðum nú fremur hvernig eigi að takast á við blikur á lofti, til að mynda á sviði efnahagsmála eða mannréttinda, þá telja þeir jafnsjálfsagt að ræða á sama tíma hvernig þeir viðhaldi hagsmunum sínum og ítökum í öðrum löndum, löndum annarra þjóða. Þetta er ástæða þess að þessar grannþjóðir okkar í Austur- og Mið-Evrópu hafa eftir áratugalanga sambúð, ef sambúð skyldi kalla, undir forustu Rússa enn þá fullkomnar áhyggjur af öryggi sínu vegna nágranna sinna. Nú þekkjum við í gegnum söguna að oft hafa efnahagslegar ástæður reynst vera orsök þess að þjóðir eða ríki ráðast á granna sína. Þar verður að segjast að þeir gestir okkar fyrr í vikunni höfðu þá skoðun, og töldu sig hafa fullkomna ástæðu til, að meðal nokkurra grannríkja þeirra fyrrverandi Sovétríkja, Úkraínu, Hvíta-Rússlands og jafnvel Rússlandi væru framfarir á sviði efnahagsmála ekki enn orðnar traustar í sessi né heldur væru sjáanlegar framfarir nægar til þess að ætla að íbúar þar og stjórnendur og leiðtogar þeirra þjóða teldu sig ekki hafa ástæðu til að ásælast það sem aðrir hafa náð. Það hefur lengst af verið talið, herra forseti, að ástæðan fyrir a.m.k. nokkrum aðgerðum Þýskalands á tímum síðari heimsstyrjaldarinnar hafi verið ásælni í efnahagsleg gæði annarra, þ.e. íbúa grannlanda þeirra. Það er þetta sem tékkneskir þingmenn véku að í viðræðum við okkur. Þeir telja að þegar til nokkurs tíma verður litið muni ekki verða kostnaður umfram aðrar ástæður af því að þeir verði aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Það verði nokkur kostnaður á fyrstu árum en síðar muni sá kostnaður verða lægri en yrði ef þeir hefðu ekki aðild að slíku samstarfi. Það er vegna þess hvernig þeir meta ástandið í grannríkjum sínum og telja sig hafa ástæðu til nokkurs ótta. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að það hafi komið fram að mat þeirra sé vel yfirvegað, þeir hafi fullar ástæður til og ég tel skynsamlegt af okkur að beita okkur fyrir aðild þeirra að Atlantshafsbandalaginu. Ég tel líka ljóst að við munum halda áfram að beita okkur fyrir því að Eystrasaltsríkin verði einnig aðilar að því bandalagi innan tíðar. Þannig hefur rödd Íslands ávallt verið haldið fram af þingmönnum, af ráðherrum hvarvetna sem við höfum náð að sýna afstöðu Íslands og láta hana heyrast. Ég tel rétt að við störfum þannig áfram og ég tel þessa samninga einungis skref á þeim vegi.

Herra forseti. Við ræðum hér það málefni sem menn vitna almennt til sem viðfangsefnisins stækkun Atlantshafsbandalagsins, stækkun NATO. Það ber að í formi þáltill. til staðfestingar á þremur viðbótarsamningum við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild Póllands, Tékklands og Ungverjalands. Ég tilheyri þeim hópi sem efast mikið um þessa stækkun og hef verið í þeim hópi manna bæði austan hafs og vestan sem hefur gagnrýnt þessi áform. Því er að vísu stundum haldið fram að þetta sé alveg sérstaklega sjaldgæf skoðun, herra forseti, og við séum fámennur og einangraður sértrúarsöfnuður sem hvergi finnist nema á Íslandi sem leyfum okkur að hafa uppi efasemda- eða gagnrýnisraddir í þessa veru. Það er reyndar mikill misskilningur og lýsir ekki mikilli þekkingu þeirra manna sem svo tala um þessi mál eins og hún hefur verið bæði í Bandaríkjunum og víða í Evrópu. Þar hafa ýmsir fræðimenn og stjórnmálamenn, bæði á hægri og vinstri kanti, lýst miklum efasemdum um að sú ákvörðun NATO að stækka til austurs yrði farsæl. Það er dálítið sérkennilegt að heyra hvernig menn á köflum falla í það far vanans að stimpla öll önnur sjónarmið sem einhver afdalasjónarmið sem einhverjir fáir menn beri fram þegar ljóst er að um þetta hafa farið fram miklar umræður, bæði austan hafs og vestan, og það er í sjálfu sér ekki neitt eftir flokkum sem menn skiptast í þeim efnum. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að sú hugsun sem liggur til grundvallar sé röng, sérstaklega vegna þess að ekki er um að ræða lausn í öryggismálum Evrópu eða svæðisins sem tekur til svæðisins alls. Ég held að hún sé í öðru lagi röng, herra forseti, og óheppileg, ógæfuleg upp á framtíðina vegna þess að í staðinn fyrir að efla og byggja upp lýðræðislega öryggisgæslustofnun sem svæðisstofnun í Evrópu sem heyrði síðan undir Sameinuðu þjóðirnar hafa menn ákveðið að framlengja lífdaga gamals hernaðarbandalags að því hernaðarbandalagi óbreyttu í grunninn. Ég er þeirrar skoðunar að besta skipanin í þessum efnum hefði verið sú að Stofnunin um öryggi og samvinnu í Evrópu, ÖSE, hefði orðið svæðisstofnunin. Það er eina stofnunin sem öll sjálfstæð ríki í Evrópu, einnig þau sem eru á svæði fyrrum Sovétríkjanna, heyra undir og síðan hefði átt, eins og brýna nauðsyn ber reyndar til hvort sem er, að efla Sameinuðu þjóðirnar og öryggisgæsluhlutverk og getu þeirra. Ég er þeirrar skoðunar að afstaða Íslendinga ætti einmitt að vera sú að efla ÖSE en ekki elta Bandaríkin gagnrýnislaust í þeim ákvörðunum sem þau taka í þessum efnum í einu og öllu. Ef farið er yfir þau gagnrýnisatriði eða sjónarmið sem ég er talsmaður fyrir í sambandi við svonefnda stækkun NATO, nefni ég þar í fyrsta lagi að stækkun NATO og yfir höfuð það að viðhalda ytri landamærum NATO er ákvörðun um nýja skiptingu Evrópu. Það er alveg sama hvað hver segir. Það er að myndast ný, að vísu kannski að mestu leyti ósýnileg, pólitísk og sálræn lína en hún er að myndast austar í Evrópu en áður var og það mun skapa spennu. Það skapar tortryggni þeirra sem komast ekki inn fyrir þá línu og það skapar sérstaklega tortryggni hjá þeim sem sjá þessa ósýnilegu línu, kjarnorkuregnhlífar NATO færast nær sér. Jafnframt er þetta miður, herra forseti, vegna þess að þau ríki sem tekin eru í klúbbinn, með ákvörðun um að bjóða þremur ríkjum aðild, eru ekki þau ríki í austanverðri eða sunnanverðri Evrópu eða Asíu sem hafa mesta þörf fyrir það. Þetta eru þau ríki sem eru best á vegi stödd efnahagslega.

Hver hafa mesta þörfina?

Það eru þau ríki þar sem óstöðugleikinn er mestur og efnahagsástandið er verst og glæpirnir vaða mest uppi. Þau hefðu mesta þörf fyrir hjálp. Þeim er ekki boðin aðild. Þeim er neitað. Það er alveg sama hvernig menn reyna að réttlæta þá ákvörðun að velja fyrst þessi þrjú ríki. Hjá hinu verður ekki horft að þetta eru þau ríki sem best standa og hafa í sjálfu sér minnsta þörf, upp á öryggi sitt, fyrir það að komast undir þessa regnhlíf. Ákvörðun er tekin um að velja úr hópnum þau þrjú ríki sem fá að koma í hernaðar- og efnahagshagsmunaklúbb vestrænna ríkja en hin eru skilin eftir. Í fyrra flutti hv. þm. Össur Skarphéðinsson ástríðuþrungnar ræður þar sem hv. þm. réðst á utanrrh. fyrir að standa sig ekki í stykkinu hvað varðaði Eystrasaltsríkin. Það var sérkennilegt að heyra í honum hér áðan og mærðarhjal hans. Hvað hefur breyst á einu ári? Eru ekki Eystrasaltsríkin jafnmikið utan við þetta nú eins og stefndi í að þau yrðu í fyrra er hv. þm. flutti sína skörulegu ræðu? Hvað veldur þessum sinnaskiptum þingmannsins sem allt í einu hefur gleymt öllu sem hann sagði í fyrra, öllum árásunum á hæstv. utanrrh. fyrir að standa ekki með Eystrasaltsþjóðunum?

Hann er betri maður í ár en í fyrra.

Þá nefni ég kostnaðinn sem þessu brölti er samfara. Auðvitað er þetta vígbúnaðarbrölt og kostnaður hjá þjóðum sem hafa allt annað við peningana að gera en að eyða þeim í aukinn vígbúnað. Þeim væri nær að taka svolítið á í umhverfismálum í Póllandi og Tékklandi eins og skíturinn, mengunin og skógardauðinn eru þar fremur en að eyða milljörðum dollara í nýjar herflugvélar. Hér hafa verið leidd fram gögn um það hversu mikill viðbótarkostnaður verður þessu samfara. Að vísu hef ég ekki miklar áhyggjur af þeim kostnaði sem NATO-ríkin lenda í og Kaninn ætlar sér ekki að borga mikið. Hann ætlar aðallega að láta aðra borga fyrir þetta en hann ætlar að selja hergögn. Og hvað hefur staðið yfir núna sl. eitt til eitt og hálf ár í Póllandi? Þar er slagurinn um það hver fái að selja Pólverjum nýju orrustuþoturnar, 100 stykki. Svíar hafa auðvitað verið á ferðinni, Bandaríkjamenn, Bretar, Frakkar og allir vilja selja sínar vélar. Svíarnir koma með JAS-vélar sínar og Frakkarnir með Mirage-vélar og Kanarnir með Boeing, Phantom-þoturnar o.s.frv. Það vakti mikla athygli og hneykslan í Svíþjóð þegar Björn von Sydow lýsti þeirri skoðun sinni í blaðaviðtali í fyrra að Svíar ættu engan annan kost en ganga í NATO ef þeir ættu að eiga einhvern hergagnaiðnað eftir 10 ár, vegna þess að nýi markaðurinn yrði í nýju aðildarlöndunum. Hann lýsti því að í gegnum NATO yrði því stýrt hverjir fengju að selja þeim aukin hergögn. Svíar mundu því meira eða minna verða undir í samkeppninni ef þeir ekki gengju í NATO. Það var náttúrlega stórbrotin skoðun sem þessi merki stjórnmálaleiðtogi lýsti með þessu, að sjálfstæði og hlutleysi Svía væri að falt þegar það rækist á við hagsmuni hergagnaiðnaðarins. En svona er þetta nú. Þá nefni ég, herra forseti, ástandið í Rússlandi. Það hefur lengi verið svo að öryggi og stöðugleiki í Evrópu hefur ekki hvað síst snúist um stöðu Rússlands og samskipti þess við vesturhluta álfunnar. Ætli það sé ekki þannig enn? Margir málsmetandi menn sem taka ætti mark á hafa lýst áhyggjum sínum af því, bæði amerískir sérfræðingar í málefnum Rússlands og rússneskir leiðtogar sjálfir, að þetta verði vatn á myllu öfgaaflanna í Rússlandi.

Ekki gleyma Svavar Gestssyni.

Ekki ómerkari menn en Svavar Gestsson og Gorbatsjov, fyrrum Sovétleiðtogi, hefur lýst þessu t.d. í mörgum blaðagreinum í vestrænum dagblöðum og tímaritum. Hugum að ástandi hersins í Rússlandi. Ætli það skipti ekki einhverju máli hvernig hlutirnir eru að þróast þar? Vita menn ekki hvernig ástandið er þar? Rússneskir hermenn hafa ekki fengið kaup svo missirum skiptir. Mafían ræður yfir vissum deildum í rússneska hernum og selur hergögn úr vopnabúri hersins. Rússneskir herforingjar hafa gengist við því að hafa selt hergögn til þess að kaupa mat handa hermönnunum. Halda menn að ekki sé ástæða til að hafa áhyggjur af því sem þarna getur gerst? Þarna ríkir nánast upplausnarástand og það er afar sérkennilegt að menn skuli treysta sér til að gera jafnlítið með mótbárur og gagnrýni rússneskra ráðamanna og raun ber vitni. Á ráðstefnu Norðurlandaráðs um öryggismál í Helsinki í fyrrasumar kom aðstoðarutanrrh. Sovétríkjanna og flutti mjög harðorða ræðu. Ég verð að segja, herra forseti, að mér fannst ýmsir verða hundslegir þegar sá ágæti maður spurði: Hvers vegna? Hverju eru menn að þjóna með þessu? Og það var fátt um svör. Niðurstaðan var í raun og veru af því bara. NATO hafði ákveðið að stækka sig, velja sér þjóðir með í klúbbinn. Ástandið í Rússland er þannig, herra forseti, að í Morgunblaðinu í dag er það forsíðufrétt að Jeltsin hósti minna en undanfarið. Það er forsíðufrétt. 

Það er ekki í DV.

Það er af því að ástandið hangir á bláþræði, m.a. á heilsu þessa sjúka manns. Þetta vita það allir sem eitthvað vita. Þarna gætu hlutirnir þess vegna þróast skyndilega á hinn verri veg. Það er ekki bara í Rússlandi sem þessi óstöðugleiki er. Sá gamli refur Helmut Schmidt lýsti þeirri skoðun sinni þegar hann kom í heimsókn til Íslands fyrir tveimur árum að það mundi að óbreyttu taka 50 ár að koma á stöðugleika í sunnan- og austanverðri Evrópu í fyrrum lýðveldum Sovétríkjanna og Suðaustur-Evrópuríkjunum. Væri þá ekki nær að Vesturlönd beittu kröftum sínum að því að styðja við þau ríki sem vandinn brennur? Þau gætu t.d. tekið á með þessum ríkjum í umhverfismálum. Þau gætu stutt lýðræðisþróunina, atvinnuppbyggingu í stað þess að velja tiltekið ríki í klúbbinn og auka hernaðaruppbyggingu í þeim löndum. Staðreyndin er sú, herra forseti, að þessi áform byggja öll á einum grunni. Þau byggja á þeim grunni að NATO haldi óbreyttri kjarnorkuvígbúnaðarstefnu sinni. Þessi þrjú nýju aðildarríki verða færð undir kjarnorkuvígbúnaðarregnhlíf NATO. Þau verða kjarnorkuvopnavædd í þeim skilningi að hvort sem þar verður komið fyrir vopnum eða ekki þá verða þau hluti af því landsvæði sem NATO áskilur sér rétt til þess að verja með kjarnorkuvopnum og beita að fyrra bragði ef svo ber undir. Hvað þýðir það, herra forseti? Það þýðir að það er eins og menn hafi aldrei heyrt af dómi Alþjóðadómstólsins í Haag um ólögmæti kjarnorkuvopna. Það væri rétt að fara yfir það einu sinni enn að allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna óskaði eftir því að Alþjóðadómstóllinn í Haag, að vísu gegn atkvæði Íslands svo mikið hneyksli sem það nú var, úrskurðaði um lögmæti kjarnorkuvopna. Það var að vísu í tíð fyrrv. hæstv. utanrrh. núv. sendiherra í Washington að Alþjóðadómstólinn í Haag úrskurðaði, ekki bara um lögmæti þess að nota kjarnorkuvopn heldur líka um lögmæti þess að ógna með þeim. Hver varð niðurstaða dómstólsins? Dómstóllinn var einróma sammála um að beiting kjarnorkuvopna væri brot á mörgum alþjóðlegum sáttmálum og mannréttindaákvæðum. Dómurinn klofnaði þegar kom að því að ákveða hvort hótun um beitingu vopnanna væri jafnframt ólögleg. Meiri hlutinn með oddaatkvæði formannsins felldi þann úrskurð. Megi það hneyksli og sú skömm vera uppi að Ísland skyldi greiða atkvæði gegn því á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, fyrir tilstilli þáv. utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar, að Ísland styddi að Alþjóðadómstóllinn fengi að fjalla um þessi mál. Eins og stundum áður eltum við kjarnorkuveldin, Bandaríkin, Bretland og Frakkland sem lögðust gegn því á sínum tíma. Þessi afdráttarlausa niðurstaða dómstólsins er eitthvert best varðveitta leyndarmálið í vestrænni fjölmiðlun á síðari árum. Það er alveg sama hvernig reynt er að koma af stað umfjöllun um þetta mál. Þagað er um það þunnu hljóði að alþjóðadómstóll sem menn taka að öðru leyti fullt mark á hefur dæmt kjarnorkuvopn ólögmæt, ekki bara tilvist þeirra eða notkun þeirra heldur hótunina um að beita þeim. Hvað segir hv. þm. Össur Skarphéðinsson við því? Ætlar hann að þegja um það eins og allir hinir, eins og vestrænir fjölmiðlar? Svo virðist sem ef menn komi of nærri hernaðar- og efnahagshagsmunum vestræna klúbbsins þá sé þagað um viss mál sem stofna því eitthvað í hættu. Þessi staðreynd, herra forseti, nægir mér í raun og veru til þess að setja mig upp á móti þessum áformum. Í þeim felst engin breyting frá þeirri stefnu sem ég get ekki sætt mig við. Það er sú stefna að ætla að byggja tilvist öryggiskerfa framtíðarinnar á því að viðhalda þessum vopnum og hóta því að beita þeim. Ég er með þykka doðranta frá NATO um þessi stækkunaráform og annað því um líkt og í paragrafi 58 stendur, með leyfi forseta: ,,There is therefore no need to change or modify any aspect of NATO's nuclear posture or policy.``

Þýða þetta.

Það er sem sagt engin ástæða til þess að breyta einu né neinu í kjarnorkuvígbúnaðarstefnu NATO né tilvist vopnanna. --- Þó að Alþjóðadómstóllinn í Haag hafi að vísu dæmt þau ólögleg. Nú munu líka fleiri hugsa sér gott til glóðarinnar og þær voru þokkalegar fréttirnar frá Indlandi um að nú ætli Indverjar að stíga skrefið til fulls og koma sér upp kjarnorkuvopnum. Þá þurfa Pakistanar að gera það líka o.s.frv. Ég sé þetta ekki sem jákvæða þróun, herra forseti. Ég tel að það hefði verið nær að nota tækifærið og lýsa t.d. yfir kjarnorkavopnalausu svæði frá Norðurlöndum og niður eftir Mið-Evrópu. Það hefði síðan mátt stækka í báðar áttir og vinna þannig að því að afvopna heiminn en ekki vígbúa hann og byggja öryggisgæslu framtíðarinnar á lýðræðislegum alþjóðlegum stofnunum þar sem allir eiga sama rétt og aðild undir forustu Sameinuðu þjóðanna í heimssamhengi. Þessi áform, herra forseti, eru því miður ekki í þá átt. Þau eru dapurleg forneskja sem byggir á því að viðhalda gömlu og úreltu skipulagi og draga það með sér inn í framtíðina og nýja öld.

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur Jóhann frá Gunnarsstöðum gerir mér þann heiður að rifja upp ræðu sem ég flutti í fyrra. Hann telur að í þeirri ræðu hafi ég farið fram með verðskuldaða ádeilu á hæstv. utanrrh. en nú hlaði ég hann hins vegar óverðskulduðu lofi. Það er rétt að í fyrra og hittiðfyrra deildi ég talsvert hart á ríkisstjórnina og kannski einkum á hæstv. utanrrh. fyrir það sem mér fannst ekki vera nægileg eftirfylgja við málstað Eystrasaltsþjóðanna. Ég lýsti því hins vegar í ræðu minni fyrr í dag að þegar til fundarins í Madrid kom þá stóðu Íslendingar mjög fast að baki Eystrasaltsþjóðunum. Ég ætla ekki að halda því fram að ræða mín hafi skipt einhverju máli um það en hins vegar kom fram mjög eindreginn vilji í þinginu í þá veru að hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. gerðu það. Ég sagði það einfaldlega sem mér fannst mála sannast, að ríkisstjórn Íslands hefði haldið vel á hlut Eystrasaltsríkjanna í þessu máli. Ég held að a.m.k. hafi ríkisstjórn Íslands átt einhvern hlut að því að Eystrasaltsþjóðirnar voru sérstaklega nefndar sem væntanlegir eða mögulegir kandídatar í framtíðinni. Ég gleðst hins vegar yfir því að það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon finnur nú helst að öllu þessu máli sé að tiltekin þrjú ríki, hann á þá væntanlega við Eystrasaltsríkin, hafi verið skilin frá. Ég lít svo á að hv. þm. sé með þessu að lýsa stuðningi við viðleitni þeirra og þjóðanna sem einhuga eru að baki ríkisstjórnum sínum í að gerast aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Það er ein þeirra röksemda sem hann hefur beitt í dag.

Herra forseti. Þegar ég vísaði til þeirra þriggja ríkja sem fengju hér sérstaka meðhöndlun var ég reyndar að vísa til þeirra sem fengu aðild. Þau njóta þeirra sérstöku forréttinda að vera valin út úr hópnum, tekin upp í hinn vestræna klúbb efnahagslegra og hernaðarlegra hagsmuna en önnur eru skilin eftir. Hv. þm., sem hélt þessar tilfinningaþrungnu ræður í fyrra og hittiðfyrra þar sem hann sagði að það skyldi aldrei verða að Eystrasaltsríkin yrðu ekki tekin inn í fyrstu umferð og skammaði hæstv. utanrrh. miklum skömmum fyrir að vera ekki nógu harður í þeim efnum, stendur nú frammi fyrir niðurstöðu, 

Herra forseti. Mér er sómi að því að hv. þm. Steingrímur Jóhann Sigfússon vitnar í ræður mínar. Hann má vitna í þær eins lengi og eins oft og hann vill. Mér væri líka sæmd að því að veita honum leiðsögn um það hvernig á að skipta um flokka. Ég hef til að mynda lagt mitt litla lóð á þá vogarskál að við verðum innan tíðar í sama flokki. Það þarf kannski að draga hann þangað með afli en ég held að það muni hafast að lokum. En að öðru leyti, herra forseti, sýnist mér að þegar allt er skoðað og hv. þm. er skorinn til hjartans og nýrnanna komi í ljós að hann er í raun að segja að hann styðji eindreginn vilja Eystrasaltsþjóðanna þriggja til þess að fá, ef þær kjósa það sjálfar, að verða fullgildir aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Það finnst mér ríma mjög við þær ræður sem ég hef haldið hér í dag.

Herra forseti. Hv. þm. er mikill snillingur í því að taka orð manna og barna þau. Ég held að engin þörf sé á því eða ástæða til að reyna neitt að draga saman í eina setningu það sem ég hef sagt í þessum málum bæði hér áðan og fyrr. Það liggur nokkuð ljóst fyrir hver afstaða mín er. Ég gagnrýni hugmyndina eins og hún leggur sig. Að sjálfsögðu berum við hlýjan hug til Eystrasaltsþjóðanna og viljum gjarnan leggja þeim lið í að byggja upp sjálfstæði sitt og öryggi en það verður að líta á þá hluti alla í heildarsamhengi. Jafnvel þó svo að t.d. eitt af Eystrasaltsríkjunum hefði verið tekið með eða tvö, eða þess vegna þau öll, hefðu einhver önnur ríki orðið eftir. Þess vegna Búlgaría eða Rúmenía eða einhver önnur. Ég hef ósköp einfaldlega verið að benda á að þessi hugmyndafræði, að taka suma með og aðra ekki er röng. Við eigum að reyna að leita heildstæðra lausna sem hafa ekki í sér fólginn þann áhættuflöt sem hefur verið í öryggismálum Evrópu alla þessa öld og auðvitað lengur, að það eru einhver landamæri, einhver mörk, einhverjir múrar eða girðingar eða línur. Þá skiptir ekki öllu máli fyrir heildarsamhengið, hvoru megin einn eða annar liggur. Það er eðlilega og skiljanlega mikið mál fyrir viðkomandi ríki og ég held að allir skilji hvers vegna ríkin í austanverðri Evrópu lögðu allt kapp á að reyna að komast þarna undir til þess að komast undir vernd og koma öryggismálum sínum, öryggi sínu ef svo má segja á ábyrgð hinna vestrænu stórvelda. Gera þau ábyrg fyrir öryggi sínu. Það er ósköp skiljanlegt að menn sáu þann kost sem mjög freistandi og traustastan og vildu drífa í því í hvelli. Af hverju vildu þeir drífa í því í hvelli? Af því að þeir óttuðust bakslag. Þá er komið að því sem ég hef verið að segja: Er ekki þessi aðgerð einmitt hættuleg vegna þess að hún gæti ásamt með fleiru orðið til þess að slíkt bakslag yrði? Menn verða að skoða hlutina í heildarsamhengi. Ekki er hægt að líta á þetta einangrað og það er enn síður hægt að nota hugtakið ,,sjálfsákvörðunarréttur þjóða`` með þeim hætti sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerði fyrr í umræðunni.

Herra forseti. Aðeins út af því sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði, að verið væri að velja tiltekin ríki og það væri nær að einbeita sér að því að styðja ríki Mið- og Austur-Evrópu með eihverjum öðrum hætti og sérstaklega á grundvelli ÖSE. Ég tek fram sem skoðun mína að það er nauðsynlegt að efla ÖSE en ÖSE getur aldrei komið í staðinn fyrir Atlantshafsbandalagið og ég vil nefna sem dæmi það sem er að gerast í Bosníu núna. ÖSE sér þar um framkvæmd að mjög stórum hluta af borgaralegum ákvæðum Dayton-samkomulagsins, eins og að undirbúa og hafa eftirlit með kosningum. Atlantshafsbandalagið sér um framkvæmd hernaðarlegs hluta Dayton-samkomulagsins sem hefur skapað það öryggi sem þarf til til þess að kosningar geti farið fram og lýðræðið eflist. Í þessu hrjáða landi vinna þessar stofnanir afar vel saman og nauðsynlegt er að efla þær báðar. Því er haldið fram af hv. þm. að einstök ríki séu skilin eftir. Það er alls ekki svo. Atlantshafsbandalagið hefur hafið samstarf við þessar þjóðir með öðrum hætti, með Samvinnu í þágu friðar, með stofnun Evró-Atlantshafssamvinnuráðsins, með samstarfssamningnum við Rússland, með samstarfssamningnum við Úkraínu. Það er alls ekki rétt að ekki sé verið að vinna á þessum vettvangi. Það er hins vegar nauðsynlegt að öll þessi vinna fari fram á grundvelli Atlantshafsbandalagsins og þeirrar stofnunar sem þar starfar því að Atlantshafsbandalagið hefur séð til þess að allt þetta samstarf hafi farið í gang. Það er Atlantshafsbandalagið sem er að vinna að þróun lýðræðis og hjálpa til við þróun lýðræðis í öllum þessum heimshluta.

Herra forseti. Út af fyrir sig erum við að endurtaka okkur og ég vísa til þess sem ég hef áður sagt, að það sem ég hef talað fyrir eru heildstæðar lausnir þar sem öll ríkin væru með en ekki fáein eða sum valin út úr. Sú mótsögn blasir auðvitað við í málflutningi bæði hæstv. utanrrh. og fleiri hv. þm. þegar þeir tala fjálglega um sjálfsákvörðunarrétt þjóða og allt það, að um leið og ákveðin ríki eru valin inn í klúbbinn er öðrum neitað. Hvað þá með sjálfsákvörðunarrétt þeirra þjóða? Er hann þá ekki jafngildur Eystrasaltsríkjanna eða annarra slíkra þjóða? Gallinn á þessari aðferð blasir við. Ég skil ekki af hverju það er svona viðkvæmt að ræða það eins og það er. Það er ekki þar með sagt að auðvitað var eðlilegt að menn leituðu einhverra lausna og það fljótt í kjölfar þeirra miklu breytinga og þess umróts sem varð í Evrópu eftir upplausn Sovétríkjanna og fall Berlínarmúrsins. Ég er þeirrar skoðunar að heildstæðar lausnir á vettvangi samtaka eins og ÖSE þar sem allar þjóðirnar eru með, allar Evrópuþjóðir. Það er eina öryggismálasamstarfið af þessu tagi þar sem öll sjálfstæði ríki eru með, líka hlutlausu ríkin og öll fyrrum lýðveldi Sovétríkjanna o.s.frv. Ástæðan fyrir því að ÖSE og Sameinuðu þjóðirnar fyrir sitt leyti hafa ekki náð að vera þær sterku stofnanir á sviði öryggisgæslu eða til að setja niður deilur eða átök eins og raun ber vitni er náttúrlega sú að stórveldin hafa ekki viljað að menn fengju framkvæmdarvald á þeim vettvangi. Þeir hafa haldið því að sér og neitað að þær stofnanir fengju slíkt afl og þetta vita menn vegna þess að því fylgir mikið vald að ráða yfir hernum. Bandaríkjamenn segja það fullum fetum nú að þeir séu hin eina alheimslögregla eftir að Sovétríkin liðu undir lok. Það held ég að sé ekki heppilegt og skynsamlegt kerfi. Að lokum, herra forseti, vísa ég m.a. til þeirrar miklu gagnrýni sem orðið hefur vart í Rússlandi og fleiri lýðveldum fyrrverandi Sovétríkja að miklu minna hafi orðið úr efndum á þeim loforðum og vilyrðum sem þessum ríkjum voru gefin í kjölfar upplausnar Sovétríkjanna. Það hafi staðið mjög á efndunum. En það stóð ekki á fallegu fyrirheitunum fyrst eftir að þær breytingar urðu.

Herra forseti. Það liggur fyrir að Atlantshafsbandalagið hefur ekki neitað einu einasta ríki um inngöngu í Atlantshafsbandalagið sem hefur sótt um inngöngu þar. Það er verið að vinna að því að þessi ríki geti gengið inn í Atlantshafsbandalagið á komandi árum án þess að það sé á nokkurn hátt tímasett. Það er því ekki rétt hjá hv. þm. Mér heyrist hins vegar að það sé skoðun hans að hann vilji halda öllum þessum ríkjum utan Atlantshafsbandalagsins hvað svo sem þau vilja. Hann telur að jafnvel þó að það sé mat manna að ríki eins og Pólland, eins og Tékkland og Ungverjaland séu talin fyllilega hæf og reiðubúin til að ganga til þessa samstarfs þá skuli neita þeim. Það skuli heldur ekki unnið að því að aðstoða Eystrasaltsríkin, önnur ríki Mið- og Austur-Evrópu við að ganga í Atlantshafsbandalagið í framtíðinni. Það er stefna Atlantshafsbandalagsins að þessi ríki geti öll gengið inn. Það er alveg ljóst að það verða að liggja þar til grundvallar ákveðnar forsendur. Atlantshafsbandalagið ræður því miður ekki við það að taka öll ríkin inn í sama vetfangi, það er augljós staðreynd. Á sama tími er verið að auka samstarf við þau ríki sem óska ekki eftir því að ganga þarna inn, eins og hlutlausu ríkin, Svíþjóð, Finnland, Austurríki, Rússland og Úkraínu. Vel má vera að sá dagur komi að þessi ríki vilji ganga inn. Að sjálfsögðu er ekkert vit í því að leggja niður Atlantshafsbandalagið. Við vitum hvað við eigum og við eigum þessu samstarfi mikið að þakka. Ég tel að það hafi ráðið úrslitum um lýðræðisþróunina í Evrópu. Hvaða vit er í því að leggja það niður sem hefur reynst okkur jafn vel og áhugi er jafnmikill alls staðar í Evrópu um að efla?

Herra forseti. Ég hallast að því við að hlusta á hæstv. utanrrh. svara að vandinn í umræðunni sé sá að hæstv. ráðherra fæst ekki til að ræða málin út frá neinu öðru en því að það hafi aðeins verið um tvennt að ræða, stækkun NATO eða ekki neitt. Út af fyrir sig verður bara að hafa það að hæstv. ráðherra fæst alls ekki til þess að taka það með í reikninginn, taka það inn í myndina að Evrópa kunni að hafa staðið frammi fyrir fleiri kostum. Það er mjög sérkennilegt í ljósi þess hversu mikil umræða hefur víða farið fram um kosti og galla þess, meðal annars innan NATO. Hefur hæstv. utanrrh. gleymt því að um þetta fór fram mjög mikil umræða innan NATO og það var ekki fyrr en 1994 sem þar varð loksins niðurstaða að NATO ætti að standa opið nýjum aðildarríkjum? Af hverju var umræðan svona mikil? Jú, vegna þess að menn auðvitað áttuðu sig á því 1989 og á því árabili að það voru að koma upp nýjar og gjörbreyttar aðstæður í Evrópu og í raun og veru í heimsmálunum og þá fóru menn náttúrlega yfir stöðuna. Í Bandaríkjunum er enn mikil umræða um það sem hæstv. utanrrh. virðist ekki hafa heyrt af, og er eins og hæstv. utanrrh. viti ekki af því að stjórnmálasamband er við Bandaríkin. Enn þá er mikil umræða í Bandaríkjunum um það hvort þessi leið sé skynsamleg o.s.frv.  Um leið og menn fást til að a.m.k. að ræða hvort það hefði verið skynsamlegt að skoða aðra möguleika í stöðunni breikkar umræðan um allan helming. Vandinn við stækkunaráformin er sá að menn enda alltaf einhvers staðar. Þó að menn tíni upp nokkur ríki í viðbót innan fárra ára, þá eru menn væntanlega komnir að landamærum Rússlands og hvað ætla menn að gera þá? Ætla menn að taka Rússland með? Þá eru menn komnir að landamærum Írans? Ætla menn að taka Íran með? Þá eru menn komnir að landamærum Kína? Fá þeir að koma með? o.s.frv. Þessum spurningum verða menn auðvitað að svara? 
             Var þá ekki betra að fara öðruvísi í málin, að búa til allsherjarstofnun sem tók til allra frá byrjun? Það er það sem ég er að reyna að fá hæstv. utanrrh. til að hugleiða, að viðurkenna að hafi verið þó ekki sé nema fræðilegur möguleiki. 

Herra forseti. Sú þáltill. sem liggur fyrir og ég fagna er eitt af þeim mikilvægu skrefum sem lýðræðisþjóðir Vesturlanda hafa stigið frá falli kommúnismans til að treysta frið í heiminum. Ár frá ári öðlast þau ríki sem fylgdu austurblokkinni traust hinna vestrænu lýðræðisríkja og síast smám saman sem fullgildir meðlimir inn í samtök þessara ríkja. Tillagan tryggir eitt af þeim skrefum, sem er aðeins eitt af mörgum skrefum að mínu viti, sem þarf að stíga til að tryggja öryggi og jafna velferð í Evrópu. Næsta skrefið hlýtur að vera að Eystrasaltsríkin fái inngöngu í NATO ásamt síðar Slóvakíu og fleiri ríkjum eins og ríkjum fyrrum Júgóslavíu. Að hraða inngöngu þessara ríkja inn í vestrænt samfélag, vestrænt efnahagslíf er mikilvægt fyrir öryggi Evrópu. Ekkert mun tryggja stöðugleikann betur í Evrópu og það er einmitt það sem allir vilja. Óstöðugt stjórnarfar og örbirgð í þessum ríkjum í miðri Evrópu er stórhættulegt fyrir þjóðir þar í kring og álfuna alla. Herra forseti. Það er með ólíkindum hver þróunin í fyrrum austantjaldsríkjum til vestrænna hátta hefur orðið mikil á síðustu árum eða frá falli Berlínarmúrsins 1989. Hv. þm. Svavar Gestsson sagði áðan að hann vonaði að einhverjir myndu enn þá eftir því þegar múrinn féll. Það er að sjálfsögðu óskhyggja hjá hv. þm. að það muni ekki allir enn þá og muni ekki enn þá stjórnarfar kommúnismans. Það gleymist vonandi aldrei og heldur ekki þvílík örbirgð og grimmd fylgdi því stjórnarfari og hvað það leiddi yfir þjóðir sem því fylgdu. Það sagði einn gamall kommi við mig þegar múrinn féll: Nú verð ég að viðurkenna að öll Moggalygin um kommúnismann var sannleikur.  Herra forseti. Einn af varnarhlekkjum vestrænna ríkja er VES, varnarhlekkur sem skipar mikilvægari sess með hverju ári sem líður, ekki aðeins við varnarblokk Evrópuríkja í NATO heldur einnig sem vettvangur Evrópuríkja í umræðunni um varnar- og öryggismál. Í VES eru fyrir utan þau tíu ríki sem eru fullgildir aðilar, átján önnur ríki með málfrelsi, þar á meðal Eistland, Lettland, Litháen, Slóvakía, Slóvenía og fleiri. Ég er ósammála þeirri túlkun hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að full aðild Íslendinga að VES væri skref í átt til inngöngu Íslands í Evrópusambandið og að við hefðum aldrei átt að ganga í VES. Þessi skoðun hv. þm. er að sjálfsögðu í takt við skoðanir hans á því að Ísland hafi gengið í NATO og hann hafi aldrei haft áhuga á slíku sambandi. Allir utan örfárra sérsinna eru þó sammála því að stofnun NATO var mjög mikilvægt skref og ein mikilvægasta ákvörðun sem vestrænar þjóðir hafa tekið og Íslendingar um leið, að taka þátt í því samstarfi með öðrum vestrænum þjóðum. NATO hefur einnig dregið mjög glögglega fram hvílíkur mismunur er á frjálsræði Vesturlanda annars vegar og kúgunar kommúnismans hins vegar. Ég tel að Ísland eigi að vinna að fullri aðild sinni að VES og að því að VES verði utan Evrópusambandsins. Ef VES verður hluti Evrópusambandsins innan 10 til 20 ára get ég ekki séð að það skaði hagsmuni okkar. Ég tel fremur að það skaði hagsmuni okkar að vera ekki með innan VES og það komi einfaldlega fram að það muni tryggja hagsmuni okkar innan Evrópu að vera innan VES, hvað sem síðar gerist. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vildi í ræðu sinni áðan að öll ríki Evrópu lýstu yfir kjarnorkuvopnalausum svæðum. Að sjálfsögðu veit hv. þm. að styrkur NATO og fælingarmáttur byggist á kjarnorkuvopnum eða á því að hafa yfirráð yfir slíkum vopnum og ég geri ráð fyrir að hv. þm. hafi lítinn áhuga á að NATO sé eins sterkt í stöðu sinni í heiminum og það er enda er hann eini þingmaðurinn sem fæst til að mæla gegn NATO í allri Evrópu. 

Herra forseti. Það væri áhugavert að hafa meiri tíma til að ræða við hv. þm. en hér gefst um það hvernig mönnum miðar að byggja upp hið vestræna velferðarríki í Rússlandi og hvernig öll kurl eru að koma til grafar í þeim efnum. Ætli það sé ekki þannig að ansi mörgum sé um og ó yfir því sem gerst hefur einmitt í Rússlandi og hvernig t.d. örbirgð hefur verið leidd þar yfir milljónir og milljónatugi þannig að gamalt fólk á í stórum stíl ekki málungi matar. Erum við á réttri leið í átt til vestræns velferðarsamfélags í þeim skilningi? Eða rússneska mafían sem ræður orðið lögum og lofum og er komin með sterk ítök í Vestur-Evrópu og jafnvel á austurströnd Bandaríkjanna í kjölfar þeirrar upplausnar sem hefur ríkt nánast að öllu leyti í stjórnkerfi þessara ríkja? Er það til marks um að við séum á réttri leið í áttina að vestrænu velferðarríki eða lýðræðisríki? Svo ekki sé nú minnst á ástandið í hernum og stöðuna þar. Hv. þm. taldi koma til greina þótt það hafi nú ekki verið löggilt skoðun NATO enn þá að Rússland yrði tekið inn í NATO og þá spyr ég: Af hverju ekki strax? Af hverju gripu menn ekki hið sögulega tækifæri ef menn meina eitthvað með þessu á annað borð og sameinuðu alla Evrópu í öryggislegu tilliti? Við værum að ræða um allt aðra hluti ef menn hefðu haft kjark til þess en af einhverjum undarlegum ástæðum var það ekki í boði og ekki á dagskrá og staðreyndin er auðvitað sú, sem þeir hafa þagað yfir þunnu hljóði í umræðunni, NATO-postularnir, að það eru ekki þau ríki í suðaustanverðri Evrópu sem hefðu mesta þörfina fyrir stuðning og þar sem öryggisástandið er lakast sem hér eiga í hlut. Það eru þvert á móti þau ríki sem voru næst því að spjara sig sjálf og án nokkurrar aðstoðar. Ég skora á hv. þm. að útskýra þetta aðeins betur fyrir okkur, annars vegar vegferð Rússlands í átt til vestræns velmegunarríkis og hins vegar spurninguna um það hvort og þá hvenær Rússland verði tekið í NATO.

Herra forseti. Ég get að sjálfsögðu ekki farið mjög nákvæmlega ofan í það hvaða leið Rússar eiga að fara til að ná þeirri lýðræðislegu uppbyggingu og þeirri velferð sem er í vestrænum ríkjum. Þeir finna það sjálfir og hafa að mínu viti reynt með mjög veiku stjórnkerfi, því að það er náttúrlega staðreynd sem hv. þm. veit jafn vel og ég, að rússneska stjórnkerfið er gamla sovétkerfið sem hefur reynst afskaplega staðnað og erfitt að hreyfa til í átt til frjálsræðis. Þeir haukar sem hafa viljað virkilega taka á og einkavæða fyrirtæki og koma meira frjálsræði í efnahagslífið, skera niður báknið, hafa því að sjálfsögðu lent þar á hverjum sótraftinum upp af öðrum sem hefur náttúrlega viljað verja hagsmuni sína, stöðu sína, starf sitt innan kerfisins. Menn sem hafa verið aldir upp innan sovéska kerfisins til að halda uppi skriffinnskunni og auðvitað tekur langan tíma að breyta slíku kerfi í frjálsræðisátt en ég held þrátt fyrir allt að þá sé að koma í ljós að þetta mun takast, fyrr en menn jafnvel héldu fyrir ári. Ég minni á greinar sem hafa komið fram í hinu gagnmerka blaði, Morgunblaðinu, um það hvernig menn sjá fyrir sér hagkerfi Rússlands blómstra innan örfárra ára sem mun leiða til þess að þetta verði eftirsóttasti fjárfestingarstaðurinn í hinum vestræna heimi eða á jörðunni á næstu árum og ég trúi því að komið sé að því að við eigum að geta farið að trúa því að það sé hægt og í rauninni réttlætanlegt að fjárfesta í Rússlandi þótt það hafi ekki verið hægt fram að þessu.

Herra forseti. Auðvitað vonum við öll að Rússland nái að byggja sig upp og þar fari að birta til. Ég er sannfærður um að það muni gerast en ég trúi að það muni gerast á eigin forsendum þeirra ef það heppnast. Ég held að það sé staðreynd sem menn neita ekki orðið í dag að Vesturlönd og vestrænir sérfræðingar vanmátu í fyrsta lagi herfilega það verkefni sem menn stóðu frammi fyrir í Rússlandi þegar Sovétríkin leystust upp. Það var mikið vanmat, misskilningur og vanþekking á ferðinni, að ímynda sér að Rússland gæti tekið hrátt upp vestrænar aðferðir og vestrænar formúlur og að á einhverjum fáeinum árum yrði þar til eitthvert kapitalískt velmegunarríki á vestræna vísu eða á grundvelli vestræns hugsunarháttar. Í öðru lagi er alveg ljóst að leiðsögn og ráðgjöf vestrænna sérfræðinga frá Alþjóðabankanum, Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og vestrænum ríkisstjórnum hefur gefist mjög misvel, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Reyndar má spyrja sig að því hvernig frammistaða þeirra sérfræðinga er yfirleitt í heiminum, t.d. í kjölfar Asíukreppunnar o.s.frv. þannig að menn hefðu kannski betur verið meira niðri á jörðinni í þeim efnum og ekki talið sér trú um að þeir vissu alla hluti og gætu kennt öllum allt. Það hefur ekki komið á daginn að þau ráð hafi alltaf gefist mjög vel eða dugað öðrum þjóðum við ólíkar aðstæður. Í þriðja lagi verður mikið vart við það nú að þjóðirnar í austanverðri Evrópu og Rússland þar með talið telji mikið vanta upp á að sá stuðningur og sú fyrirgreiðsla sem lofað var á sínum tíma í kringum 1990 hafi skilað sér. Það hefur komið á daginn að ýmislegt er skilyrt sem ekki átti að vera það og háð því að farið sé að forskrift Vesturlanda. Annars eru engir peningar í boði og margt hefur reynst í skötulíki sem lofað var eða gefið var undir fótinn með á þessum árum og þetta held ég að Vesturlönd ættu að hafa í huga.

Herra forseti. Ég heyri að hv. þm. er mér alveg sammála um að vestrænar aðferðir við að byggja upp efnahagslífið í Rússlandi munu virka og það er gott að hann er kominn á þá skoðun að hið rússneska alræði mun aldrei geta bjargað neinu ríki með nokkru móti þannig að ég fagna yfirlýsingum hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Það er að sjálfsögðu eins og hann kom inn á, og ég reyndar áðan líka, við ramman reip að draga og auðvitað hafa menn ekki gert sér alveg grein fyrir því hve mikið verkefni var þarna fram undan. Erfiðasta verkefnið er í dag að byggja upp rússneska herinn sem er að verða eitthvert hættulegasta fyrirbærið sem við horfum upp á í fyrrum Sovétríkjunum. Öll hertæki Rússlands eru að grotna niður. Hermenn fá ekki greidd launin sín og leiðast út í spillingu, sölu á tækjum, búnaði og jafnvel kjarnorkuvopnum til hryðjuverkasamtaka. Það sem menn eru hvað hræddastir við nú er að slík vopn gætu hugsanlega komist frá Rússlandi til hryðjuverkahópa við Miðjarðarhafið og í Evrópu sem yrðu miklu hættulegri en þau ríki og ríkisstjórnir sem við höfum verið að hafa áhyggjur af fram að þessu. Ég hygg því að þrátt fyrir að Vesturlönd hafi jafnvel gert mistök í aðstoð sinni við Rússa þá hafi þó jákvæð skref verið fleiri en skrefin aftur á bak og þau séu í rauninni forsendan fyrir því hversu þetta er þó komið langt þrátt fyrir allt og við eigum eftir að sjá miklu meira.

Virðulegi forseti. Össur Skarphéðinsson varaformaður utanrmn. var talsmaður okkar jafnaðarmanna í þessari umræðu og hélt sína ágætu ræðu í morgun. Ég kem hér til þess að taka þátt í umræðu um mjög mikilvægt mál, en vel sjálf að koma með hugleiðingar varðandi umræðuna um Atlantshafsbandalagið og hvað það stendur fyrir í hugum fólks. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að ég er ekkert hissa á ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar miðað við viðhorf hans og hans flokks. Auðvitað er sterkt að tefla fram kostnaðinum við NATO og kostnaðinum við stækkun þess og bera það saman við aðgerðir til að bæta lífskjör hjá bágstöddum þjóðum. Það er ekkert hægt að bregðast við þannig málflutningi vegna þess að þegar nefndir eru milljarðar dollara og maður sér þá fyrir sér í hjálparstarfi þá getur maður ekki annað en viðurkennt að hver milljarður dollara í hjálparstarfi væri afskaplega þýðingarmikill. En þessa umræðu þekkjum við frá öðrum samanburði okkur nær af ýsmum toga þegar við sjálf segjum: ,,Væri ekki nær að nota þetta fyrir einhverja hér heima``, þegar við af veikum mætti leggjum eitthvað af mörkum til annarra þjóða. Það má líka spyrja hvort þingmenn hér telji að svo sé komið að við getum lagt niður Atlantshafsbandalagið í ljósi einhvers stöðugleika þrátt fyrir yfirlýsingar um óstöðugleika í okkar heimshluta og jafnvel ógnarástands sums staðar eins og komið hefur fram í þessari umræðu í morgun. Mig langar líka aðeins, um leið og ég ræði um stöðu Atlantshafsbandalagsins í dag, að ræða um þetta nafn sem hefur fylgt því. Það hefur auðvitað oftast nær verið nefnt NATO bæði hér hjá okkur og nágrannaþjóðunum, almennt í Evrópu og annars staðar. Orðið NATO hefur í gegnum tíðina verið bundið átökum og kaldastríðsjafnvægi í Evrópu. Orðið NATO hefur verið bundið varnarbandalagi og stríðsbandalagi, vissulega með þátttöku Bandaríkjanna sem með aðild sinni gáfu samtökunum mikla þungavigt. Nú er alveg ljóst að viðhorfið til vægis í Evrópu hefur verið að breytast. Fólk horfir ekki lengur á Evrópu eina heldur er heimurinn allur undir, ekki heimshlutar heldur heimurinn. Og þróunin í Evrópu frá 1989 þegar múrinn féll hefur verið eftirtektarverð og það er alveg ljóst að múrinn er í raun að falla í gleymsku og verða partur sögunnar aðeins átta til níu árum síðar. En við skulum spyrja okkur að því hvað felist í því að skapa öryggi fyrir einn heimshluta. Er það að skapa öryggi fyrir einn heimshluta eitthvað sem veldur óöryggi fyrir önnur svæði? Þessi umræða kom m.a. fram á málþingi forsætisnefndar Norðurlandaráðs fyrir skömmu og í þessari mjög athyglisverðu umræðu tóku þátt tveir gestir frá Svíþjóð og Noregi, sérfræðingar í öryggismálum. Það kom líka fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar í morgun hvað væri að gerast í öðrum heimshlutum og hann varpaði fram ýmsum spurningum og fróðlegt væri að reyna að átta sig á því hvernig starf Atlantshafsbandalagsins snýr að öðrum heimshlutum í dag. Það er alveg ljóst að bandalagið hefur verið að breytast. Þar má nefna Partnership for Peace, eða Friðarsamstarfið sem er orðið mjög mikilvægur þáttur í breyttri starfsemi bandalagsins. Ég hlýt að spyrja: Þorum við að trúa því að sá þáttur eigi eftir að verða ráðandi en vígbúnaðarþáttur víkjandi hjá þessu bandalagi þjóða sem vilja láta gott af sér leiða? Þetta hefur verið varnarbandalag til að afstýra því að sú ógn komi yfir okkur sem við sjáum sífellt hvolfast yfir aðrar þjóðir og við getum horft á það róleg heima í stofu í okkar sófa. Ég vil trúa því að smátt og smátt þróist friðarsamstarfið og verði hið vaxandi afl í þessu samstarfi. Það er athyglisvert að t.d. í Svíþjóð hefur það verið svo í gegnum árin að varla hefur verið minnst á NATO öðruvísi en í neikvæðri umræðu. Þetta vitum við sem fylgjumst með í gegnum fjölmiðla. Í dag á sér stað opin umræða í Svíþjóð um NATO og starfsemi þess. Þetta er gífurleg breyting og hvers vegna nefni ég hana? Jú, vegna þess með hvaða viðhorfi Svíþjóð hefur þróað sín varnarmál. Svíþjóð hefur viljað standa eitt og sér, hlutlaust og utan við slíkt varnarsamstarf. Því var líka velt upp á þessari ráðstefnu sem ég var að vísa til, einmitt varðandi breytingarnar á Atlantshafsbandalaginu og væntingar til þess í dag, hvort þessi breyting og viðhorfið til bandalagsins væri e.t.v. orðið enn jákvæðara ef nafni þess hefði verið breytt 1990. Þetta er mjög áhugavert sjónarmið. Gæti verið að neikvæðni felist í orðinu NATO? Hefði e.t.v. verið sterkt að breyta nafninu þegar menn fóru að snúa sér að öðrum verkefnum árið 1990, breyta eðli samstarfsins og þróa það? Hefði viðhorfið til þess í mörgum löndum þá orðið enn jákvæðara? NATO hefur í auknum mæli tekið þátt í friðaraðgerðum og þær hafa skipt máli, en svo er annað mál hvort sumar friðaraðgerðir beri það nafn með réttu, t.d. aðgerðirnar í Bosníu. Við skulum gera okkur grein fyrir því að í mörgum löndum starfa friðarsveitir. Friðarsveitir eru sendar á vettvang til hjálpar, stundum af Sameinuðu þjóðunum og stundum af öðrum, á staði þar sem ástandið er ótryggt. Fólk sér að þessar sveitir, skipaðar ungu fólki úr löndum sem ekki heyja stríð, fara ekki á vettvang til að miða byssu á mann. Þrátt fyrir það blasir sú mynd við þegar við horfum á friðarsveitirnar að störfum að allir einstaklingarnir verða að bera byssu um öxl. Stundum ríkir því nokkur tvöfeldni í huga okkar í afstöðunni til þeirra sem eru að störfum á þessum vettvangi. Mig langar líka, virðulegi forseti, að nefna Sameinuðu þjóðirnar sem eru viðurkennd friðarsamtök þjóða og ætlað að auka skilning á milli og efla samkennd þjóða um allan heim. Frá þessum sterku þjóðarsamtökum eru bönd bæði til NATO og ÖSE og þessi friðarsamtök hafa fengið NATO í hendur verkefni eða aðgerðir til að varðveita frið í ýmsum löndum. Þetta er mjög athyglisvert og við eigum ekki að líta fram hjá þessu, en þetta hefur reyndar sums staðar verið gagnrýnt. Utanrrh. velti upp spurningu hér áðan í sinni framsögu og spurði hvort stækkun mundi veikja bandalagið. Hann nefndi neikvæða afstöðu Rússlands en jafnframt að Rússland væri aðili að Sameinuðu þjóðunum og ÖSE og fleiri alþjóðastofnunum sem NATO-starfseminni tengjast. Ég held að okkur beri skylda til að líta til þess að NATO stendur ekki eitt og sér eins og eyja í einhverju starfi heldur tengist NATO þýðingarmiklum samtökum eins og Sameinuðu þjóðunum og ÖSE, samtökum sem t.d. Rússland er tengt. Það er reyndar alveg óráðið í dag hvernig samskipti NATO og Rússlandsráðsins þróast, þ.e. samstarfsráði Atlantshafsbandalagsins og Rússlands. Eigum við ekki að vona og vinna að því að það samstarf geti orðið sterkt friðar- og uppbyggingarafl? Á árum áður var talað um Atlantshafsbandalagið og Varsjárbandalagið og jafnvægið þar á milli sem hin tvö stóru öfl. Sá tími er liðinn. Nú fyllumst við skelfingu og stöndum vanmáttug gagnvart átökum og ástandi í fjarlægum heimshlutum. Nú síðast í Írak. Reyndar var athyglisvert að á síðustu stundu tókst stórþjóðunum, Bandaríkjunum, Rússlandi, Frakklandi og fleirum að ná árangri eftir diplómatískum leiðum. Össur Skarphéðinsson talaði í morgun og eins og ég hef þegar nefnt var hann talsmaður þingflokks jafnaðarmanna. Hann talaði um stöðuna á Balkanskaga og að við í Evrópu vorum hjálparþurfi til að ráða við átökin þar. Það er svo auðvelt að gleyma fljótt að Evrópa ræður ekki við svona stór mál ein og sér. Ég tek undir orð Össurar Skarphéðinssonar að við erum stuðningsmenn og málsvarar smáþjóða. Það er farsælt að þrjár smáþjóðir, sem kusu það, fá nú aðild að Atlantshafsbandalaginu, jafnvel þó að aðrar þjóðir sem kusu það líka fái ekki aðild nú. Þetta er skref sem ber að styðja þó að ég hefði viljað sjá fleiri komast að í þessari umferð. Við Íslendingar eigum að beita okkur í þágu Eystrasaltsþjóðanna eins og gert var í Madrid. Þó að stuðningur okkar dygði ekki til að þau fengju aðild þá eigum við að halda áfram stuðningi við þessi lönd og aðrar smáþjóðir. Ég spyr þingmenn hvað þeim finnst um það að aðild Eystrasaltsþjóðanna að Atlantshafsbandalaginu nú réðst ekki af vilja þessara þriggja landa, eins og rætt var hérna í morgun, heldur af vilja stóra nágrannans í austri sem beitti sér gegn þeim. Virðulegi forseti. Hér hefur verið rætt hvort samstarf í Evrópu almennt geri hættu á átökum minni og það er líka sannfæring mín, en jafnframt að vinasambönd milli þjóða af öllu tagi eru mjög þýðingarmikil og sérstaklega öll ungmennasamskipti á milli þjóða, bæði í Evrópu og víðar. Ég á von á að samhliða því að þau samskipti aukast, og Evrópusambandið leggur mikla áherslu á slík samskipti, þá eigum við eftir að efla þennan skilning út fyrir okkar heimshluta. Ég spyr líka, virðulegi forseti, vegna umræðunnar hér: Af hverju erum við ekki komin lengra? Af hverju náum við því ekki núna þegar aldamótin 2000 nálgast, að leysa árekstra eftir diplómatískum leiðum? Við getum spurt okkur að því og mörg okkar hefðu trúað því að við værum betur stödd á þessu sviði áður en t.d. hið erfiða ástand á Balkanskaga varð staðreynd. Vígbúnaður kostar mikið fé og erfitt er að sjá, eins og hér hefur verið bent á, hvar vopnaiðnaðurinn kemur inn í myndina og hverju hann ræður. Þó að ég sé stuðningsmaður NATO, þá tek ég hiklaust undir það að ég hef áhyggjur af því að vald vopnaiðnaðarins sé nokkurt. Ég held að við eigum þora að ræða það alveg opið til að reyna að minnka það vald sem vopnaiðnaðurinn hugsanlega hefur. Nú er verið að hervæða hópa hér og þar á vegum ólíkra aðila, hópa sem ekki er ætlað að verja sitt heimasvæði eins og við þekktum að var pólitíkin áður og fyrr. Hið hefðbundna í gamla daga var að ríki vörðu sig, landsvæði stóðu saman til að verja sig gagnvart öðru stærra eða sterkara afli. Nei, þessa hópa á að senda á vettvang annað þegar svo ber undir og við gerum okkur ekki alveg grein fyrir því hverjir munu hafa það vald til að senda hópa annað og hverjir eiga að stjórna því hvenær hópur er sendur annað. Hver hefði tekið ákvörðun um það að slíkur hópur hefði verið sendur inn í Írak t.d.? Hv. þm. Össur Skarphéðinsson tók það fram að jafnaðarmenn styðja þessa tillögu um stækkun Atlantshafsbandalagsins. Ég staðfesti og tek undir það. Það eru 12 ríki sem sækjast núna eftir aðild og við hljótum að virða að þau lönd vilja eiga skjól í stofnsáttmála sem segir að árás á einn sé árás á alla, að þjóðir telja að betra sé fyrir þær að vera með í þessum hópi en utan hans. Við skulum líka muna að varnarbandalag er með tilveru sinni vörn í sjálfu sér og við verðum líka að þorfa að horfast í augu við það. Í Norðurlandasamstarfinu er mjög litið til Eystrasaltslanda og landanna í suðaustri. Okkur í vestnorðri finnst stundum nóg um en vandamálin þar eru mörg og stór, ekki síst í umhverfismálum sem í dag eru stærstu utanríkismál samtímans. Eystrasaltslöndin horfa til Norðurlandanna. Þau leita stuðnings þar og náið samstarf hefur þróast milli Norðurlandaráðs og baltneska ráðsins. Hér hefur verið talað um sjálfsákvörðunarrétt þjóða og að sumar þeirra fái ekki þó þær vilji. Það á við um Eystrasaltslöndin og ég er leið yfir því að við ráðum ekki sem skyldi í stuðningi við þau. Það hefur líka verið rætt, virðulegi forseti, að kostnaðurinn við stækkun NATO sé 1,5 milljarðar Bandaríkjadala. Ég tek undir að þetta eru miklir peningar. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvað sá kostnaður miðist við mörg lönd. Á þessi kostnaður einkum við stækkunina með þessum þremur löndum eða er verið að tala þarna um stækkun í framtíðinni af því að þó að ákvörðunin eigi við þrjú lönd, þá er líka komin ákvörðun um að ræða við fleiri og stækkunin verði meiri. Þetta er há fjárhæð þó segja megi að ekkert sé of dýrt ef tekst að afstýra hörmulegum stríðsleikjum valdablokka og tryggja frið. Mínar væntingar eru að friðarsamstarfið verði æ meira ráðandi og í framtíðinni takist að ná árangri fyrst og fremst eftir diplómatískum leiðum og án átaka.

Herra forseti. Að því er varðar fyrirspurn hv. þm. um kostnað vegna stækkunar Atlantshafsbandalagsins, þá eiga þær tölur sem ég nefndi í ræðu minni eingöngu við þessi þrjú ríki. Meginhluti þessa kostnaðar varðar mannvirkjagerð eða um 1,3 milljarðar Bandaríkjadala af 1,5 milljörðum Bandaríkjadala. Þetta varðar uppbyggingu flugvalla og margs konar mannvirkjagerð sem er nauðsynlegt að ráðast í í þessum þremur löndum og það er alveg ljóst að þegar að því kemur að fleiri lönd ganga inn í Atlantshafsbandalagið, þá verður jafnframt nauðsynlegt að ráðast í margvíslega mannvirkjagerð í þeim löndum. Það mun ekki verða kleift fyrir þessi lönd að taka þátt í því nema með sameiginlegu átaki Atlantshafsbandalagsins í heild. Eins og vitað er stendur Mannvirkjasjóðurinn að margvíslegum framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli á hverju einasta ári og með sama hætti mun Mannvirkjasjóðurinn standa að mannvirkjagerð í þeim tilgangi í öðrum löndum, þar á meðal í þeim löndum sem munu ganga inn. Það liggur hins vegar alveg ljóst fyrir að ef ekki væri farið í þessa mannvirkjagerð á vegum Atlantshafsbandalagsins hefðu löndin sjálf þurft að ráðast í mikið af henni ein og sér.

Virðulegi forseti. Já, það er alveg ljóst ef til kemur að þessi 12 lönd sem talað er um og jafnvel enn fleiri í framtíðinni koma inn í Atlantshafsbandalagið og mannvirkjagerð verði með þeim hætti og af þeirri stærðargráðu fjárhagslega sem hér er talað um, þá er um mjög miklar aðgerðir að ræða. Við þekkjum þá mannvirkjagerð sem farið hefur fram hér á landi og við þekkjum það líka að við sem þjóð höfum notið góðs af mörgu af því sem hér hefur verið gert af hálfu Mannvirkjasjóðsins og Keflavíkurflugvöllur varð okkur mjög snemma mikilvægur, ekki síst þar sem við búum á eylandi og í þýðingarmiklu sambandi okkar og í tengslum við aðrar þjóðir. En ég spyr: Þekkir hæstv. utanrrh. það hvort í þessari tölu felist eitthvað annað og meira, einhver önnur og ólík mannvirki en þau sem við þekkjum á Keflavíkurflugvelli, þekkir hann hve mikið af þeirri fjárhæð byggir á flugvallargerð beinlínis og flugbrautagerð? Það væri fróðlegt að fá það inn í þessa umræðu eins og hún hefur þróast.

Herra forseti. Ég hef ekki nákvæmar upplýsingar um það hvernig sú mannvirkjagerð skiptist nákvæmlega, enda hygg ég að það liggi ekki endanlega fyrir. Hér er um áætlanir að ræða sem kunna að breytast en þetta er úttekt sem hefur verið gerð á vegum Atlantshafsbandalagsins um nauðsynlegustu hluti. Það varðar flugvallargerð og margvísleg önnur mannvirki, radarkerfi og annað sem er sambærilegt við það sem við þekkjum hér á landi. Löndin sjálf þurfa að sjá um að endurnýja sinn herafla, þjálfa hermenn sína til að þeir geti tekið þátt í starfi Atlantshafsbandalagsins en auðvitað hjálpar Atlantshafsbandalagið við þessa breytingu og þessa þjálfun. Það er enginn vafi á því að slík mannvirkjagerð muni að hluta til koma til góðs í borgaralegri starfsemi með sama hætti og það hefur gerst hér á landi. Þess vegna er öll þessi mannvirkjagerð mikilvæg í þeirri lýðræðisþróun sem á sér stað í þessum löndum.

Virðulegur forseti. Sú tillaga sem við ræðum um staðfestingu viðbótarsamninga vegna stækkunar Atlantshafsbandalagsins hefur orðið tilefni til umræðna sem taka langt út fyrir ramma tillögunnar og er það í rauninni mjög eðlilegt og réttmætt vegna þess að þetta mál tengist öðrum þáttum í sambandi við öryggismál í Evrópu allri. Menn hafa í ræðum farið yfir ýmislegt úr liðinni tíð og það er líka athugunarefni út af fyrir sig þó að mestu skipti það sem varðar framtíðina í þessum efnum. Ég ætla að koma að nokkrum þáttum sem tengjast þessu máli en hér hafa áður talað af hálfu Alþb. formaður þingflokksins, hv. þm. Svavar Gestsson, og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, og tjáð í ræðustól viðhorf sem ég tek undir í öllum atriðum sem fram hefur komið í þeirra máli, þar sem gagnrýnd hefur verið sú stefna sem felst í þeirri tillögu sem við erum að ræða um. Sterkir fyrirvarar eru af hálfu Alþb. sem annaðhvort mun greiða atkvæði gegn þessari tillögu eða sitja hjá við atkvæðagreiðslu hennar en um það eigum við eftir að fjalla nánar í þingflokki okkar. Það er mjög eðlilegt að menn líti ögn til baka og skyggnist um víðar í sambandi við þetta stóra mál. Það hefur margt gerst frá þeim tíma sem eðlilega er vitnað til sem ákveðin þáttaskil í sambandi við öryggismál í Evrópu, þ.e. árin í kringum 1990 þegar sovétkerfið hrundi ekki aðeins í Sovétríkjunum sjálfum heldur í öðrum ríkjum Austur-Evrópu og mikil bjartsýni ríkti um það að þarna væri hinu kalda stríði lokið og hægt væri að draga strik yfir langa og mjög erfiða sögu í Evrópu þó að hún hefði ekki leitt til styrjaldarátaka eða blóðsúthellinga sem betur fer, þ.e. tímabil hins kalda stríðs. Miklar væntingar voru um það að nú tækju við aðrir og bjartari tímar bæði í Evrópu og víðar um heiminn þar sem menn legðust á árar um að skapa aðra og traustari framtíð en ógnarjafnvægi kalda stríðsins þar sem oft munaði mjóu og enginn vissi í rauninni hvort af hlytist það allsherjarbál kjarnorkustyrjaldar sem við blasti á áratugum hins kalda stríðs. Nú sjö til átta árum eftir að þessi bjartsýni ríkti eru allt önnur viðhorf uppi í sambandi við stöðu mála, bæði í Evrópu og í heiminum öllum og sú bjartsýni hefur vikið fyrir efasemdum og sumpart svartsýni varðandi þróun mála. Þessi þróun mála tengist í æ ríkari mæli spurningum sem varða heiminn allan vegna þess að þróun á þessum áratug hefur verið undir merkjum hnattvæðingar sem svo er kölluð eða alþjóðavæðingar sem einnig er kölluð hnattvæðing og kannski nær betur því hugtaki sem oft er vísað til og kallað ,,globalisation`` á erlendu máli. Þar er því miður langt frá því að undirstöður hafi verið að styrkjast í sambandi við efnahagsmál í veröldinni. Andstæður hafa verið að skerpast í sambandi við efnahag bæði innan þjóðríkja í hinum velmegandi hluta heimsins og einnig milli hins velmegandi hluta heimsins og þess sem við höfum kallað þróunarríki eða þriðja heiminn. Það þarf ekki langt að leita til að menn sjái á hve gífurlega tæpu vaði við stöndum í þeim efnum og þá minni ég á hrunið í efnahag Austur-Asíuríkja á síðasta ári og þau skjótu umskipti sem þar urðu í efnahagsmálum sem sýna okkur betur en mörg orð hversu höllum fæti menn standa í að hafa náð einhverju sem heitir viðunandi tökum á undirstöðuþáttum í þróun alþjóðamála. Auðvitað eru efnahagsmál og öryggismál nátengt og umhverfismálin þar á meðal, eins og menn hafa vikið að réttilega í ræðum, sem einn af þeim stóru þáttum sem skapa þjóðum og heimi öllum örlög og eiga eftir að gera það í auknum mæli í framtíðinni. Ég minni á þetta m.a. vegna þess að það er að mínu mati ekki réttmætt, og það stendur a.m.k. á algerum brauðfótum, að ætla að setja jafnaðarmerki á milli lýðræðisþróunar annars vegar og efnahagskerfis hins vegar. Það er ekkert sjálfgefið jafnaðarmerki þar á milli. Það er ekkert sjálfgefið jafnaðarmerki á milli þess að svonefnt þingræði ríki að formi til í löndum og þar sé á ferðinni þróun til jákvæðrar áttar í efnahagslegum skilningi og hvað snertir jafnræði milli þegnanna. Það er eitthvað annað. Þetta segi ég vegna þess að við hljótum að taka mjög eindregið undir nauðsyn þess að treysta lýðræðislega innviði í samfélögum sem víðast um heim, áhrifamátt fjöldans til að ráða ráðum sem hann varðar mestu innan þjóðríkja og í friðsamlegum samskiptum milli þjóðríkja. En þróunin er því miður ekki í þá áttina. Þar sem drifkarfturinn er, meðal þeirra ríkja sem búa þó við þingræði og lýðræði í vestrænum skilningi, er efnahagsþróunin hraðfara á leið í öfuga átt. Hún er í þá átt að öryggi, raunverulegt efnahagslegt öryggi og undirstöður heimsbúskapar standa æ valtari fæti, vegna hnattvæðingar og frjálsræðis fjármagnsins sem hefur ekkert með lýðræðið að gera. Fjármagnið sem drifkraftur í efnahagslegu tilliti hefur í raun ekkert að gera með lýðræði. Það samkeppnisskipulag, sem nú er reynt að innleiða sem víðast, stefnir í öngstræti eins og það er rekið, eða fram á bjargbrún. Í raun veit enginn hvenær gerast munu miklu stærri atburðir en við höfum séð í þeim viðvörunarmerkjum sem komið hafa og eru þó nógu tilfinnanleg fyrir umtalsverðan hluta þjóða. Þar mætti nefna hrunið á fjármagnsmörkuðum Austur-Asíu þegar ákveðið var af alþjóðastofnunum eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum að hlaupa undir bagga, m.a. að boði Bandaríkjanna sem hins sterka aðila þar. Það var ósvipað því sem gerðist 1995 þegar Bandaríkjaforseti var knúinn til þess af hagsmunaaðilum í Bandaríkjunum að dæla inn í efnahagskerfi Mexíkó risavöxnum upphæðum til þess að forða þar gjaldþroti. Þetta nefni ég vegna þess að þetta skiptir miklu máli í umræðunni í dag. Ég undirstrika það, af minni hálfu, að milli lýðræðis annars vegar og þess samkeppnismynsturs fjármagnsins sem er driffjöðurin í heimsbúskapnum nú um stundir, er í raun ekkert samasemmerki. Það ætti að verkefni okkar og annarra þjóða að leita að gangverki, í sambandi við efnahagsmál heimsins, sem í senn tryggi viðunandi aukið jafnræði og skiptingu gæða milli þegna, þjóða og heimshluta, og þokkalegt öryggi. Hæstv. utanrrh. sagði í upphafi máls síns hér í dag, þegar hann mælti fyrir þessari tillögu, að NATO væri opið lýðræðisríkjum í Evrópu. Hér hefur af sumum verið lögð áhersla á það að NATO væri samnefnari fyrir það sem við köllum lýðræði. Nú gott og vel. Ég tek undir það að halda lýðræðisskipan með sem mestu áhrifavaldi þegnanna, frelsi þegnanna og ákvörðunarvaldi þeirra. Það er ágætt sem almennt markmið. En ætli þetta sé nú aðalmælikvarðinn í stefnu þeirra ríkja sem eru burðarásinn í NATO? Hver er meginburðarásinn? Bandaríki Norður-Ameríku. Er markmið þeirra að efla jafnræði í heiminum og undirstöður raunverulegs lýðræðis sem víðast? Um slíkt verður ekki felldur dómur án þess að menn taki til athugunar það efnahagskerfi og það gangvirki sem haldið er uppi í nafni þessa sama lýðræðis. Ef við lítum á lýðræðismælikvarðann að því er varðar NATO, þá væri vert að skoða aðeins aðildarlistann og muna eftir því að ein af þeim þjóðum sem er undir þessum harða mælikvarða lýðræðisins er Tyrkland.  Ég tel það hafa verið afar afdrifaríkt og tekin hafi verið röng skref eftir 1990, að halda fast við hernaðarbandalagið NATO og breyta í engu um stefnu þess sem hernaðarbandalags. Það er hernaðarbandalag með kjarnorkustefnu að grundvelli, í stað þess að leitast við að þróa öryggiskerfi í Evrópu sem líklegt væri til að styrkja lýðræðisþróun í Evrópu allri og ekki síst í Rússlandi. Þar er þörfin á því að styrkja innviði lýðræðislegs samfélags mjög mikil, eins og raunar í öðrum ríkjum Austur-Evrópu sem bjuggu við annað kerfi sem hrundi 1989. Það var kerfi sem ekki gat staðist og átti ekki að standast. Sem betur fer hrundi það og það er engin tilviljun að það hrundi. Út í þær ástæður væri hægt að fara hér. Ég hef oft rætt það efni í þessum ræðustól en ég ætla ekki að taka tíma í það núna. Ég held að sú leið sem hér er verið að feta, að safna einni og einni þjóð, þremur þjóðum, undir væng Atlantshafsbandalagsins sem hernaðarbandalags og kjarnorkuveldis sem áskilur sér áframhaldandi rétt til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði, sé röng stefna. Hún er ekki til farsældar fyrir öryggi Evrópu eða heimsins í heild. Það er illa til fundið af Íslendingum að styðja þá þróun í stað þess að leggja sig fram um að leita nýrra leiða til að treysta öryggi í álfunni. Sagt er að vilji þeirra þjóða sem boðin hefur verið aðild að Atlantshafsbandalaginu sé mikill til að ganga þar inn. Ég skil út af fyrir sig, eins og hér hefur komið fram hjá öðrum talsmönnum Alþb., ástæður þeirra og þeirra sem þar eru í forustu til að vilja í Atlantshafsbandalagið. Miðað við sögu þeirra er það skiljanlegt. Það breytir þó engu um það að við höfum leyfi til þess að meta öryggishagsmuni álfunnar, hér á Íslandi hver fyrir sig, og taka afstöðu til þessarar tillögu út frá slíkum sjónarmiðum. 
             Vegna þess að hér hefur verið rætt um svo yfirgnæfandi stuðning þessara landa við inngöngu, hæstv. ráðherra nefndi 80% í því sambandi, virðulegur forseti, minni ég á að í Ungverjalandi var þátttakan í kosningum um spurninguna um inngöngu í Atlantshafsbandalagið eða ekki, þrátt fyrir mikinn eftirrekstur af hálfu stjórnvalda um 

Herra forseti. Ég tek til máls út af ummælum hv. þm. og margra þingmanna Alþb. um að engar aðrar leiðir hafi verið kannaðar og því ætli þeir að vera á móti eða sitja hjá í þessu máli. Auðvitað er verið að byggja upp öryggiskerfi Evrópu á mörgum öðrum sviðum, m.a. innan ÖSE. Ég skil það þannig að hv. þingmenn Alþb. séu andvígir því að þessar þrjár þjóðir, sem þurftu að þola kúgun sovétmanna áratugum saman, fái inngöngu í Atlantshafsbandalagið á lýðræðislegum grundvelli. Þá skiptir það engu máli þó að 80% þeirra sem tóku þátt í þessum kosningum hafi þann vilja. Aðeins vegna þess að engar aðrar leiðir voru athugaðar, þá ætla þeir að vera andvígir því og senda þau skilaboð frá hluta Alþingis að þessar þjóðir séu ekki velkomnar þarna inn. Ég harma það mjög. Og ég vonast nú til þess að hv. þm. sitji a.m.k. hjá því ég tel að það sé afar slæmt að hluti Alþingis sendi þessum þjóðum slík skilaboð. Það liggur fyrir að þetta er eindreginn vilji þessara þjóða, von þeirra til að koma á betra efnahagskerfi og auknu lýðræði í sínum löndum.

Virðulegur forseti. Hæstv. utanrrh. verður að eiga við sig þær áhyggjur sem hann hefur af þeim sem hafa aðrar skoðanir en hann, Framsfl. eða meiri hluti á Alþingi Íslendinga, á þeim tillögum sem hér liggur fyrir. Það hefur nokkuð lengi legið fyrir, virðulegur forseti, að Alþb. hafi ekki talið að NATO sem hernaðarbandalag væri samkvæmi sem Íslendingar ættu að vera þátttakendur í. Það hefur verið okkar mat. Þetta hernaðarbandalag heldur við sín grundvallaratriði í sambandi við uppbyggingu sína sem kjarnorkuveldi og áskilur sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði á sama tíma og Haag-dómstóllinn, að beiðni Sameinuðu þjóðanna, kemst að þeirri niðurstöðu að slík slík stefna sé ólögmæt að alþjóðalögum. Svo er hæstv. utanrrh. undrandi á því að við höfum annað mat á þessu heldur en þeir sem í einu og öllu fylgja þeim siglingarljósum sem hafa ráðið ferðinni í Atlantshafsbandalaginu. Sögulegu tækifæri hefur verið glatað. Hins vegar er ekki of seint að endurskoða þá stefnu. Það er ekki verið að tryggja öryggi Evrópu til frambúðar með þeirri tillögu sem hér liggur fyrir, með því að taka inn þrjú ríki sem næst liggja Mið-Evrópu inn í Atlantshafsbandalagið og ögra með því hluta þeirra ríkja sem skilin eru eftir. Þar á meðal Rússlandi. Þörfin á að styrkja lýðræðisferlið í Rússlandi er mikil og brýn. Þeirri þörf er ekki þjónað með því að króa Rússa af utan öryggiskerfis í álfunni.

Herra forseti. Ég hef vanist því á alllöngum tíma, rúmum tveimur áratugum, að hv. þm. og margir aðrir hv. þingmenn Alþb. hafi afar miklar áhyggjur af Framsfl. og stefnu Framsfl. í ýmsum málum. Það hefur út af fyrir sig verið ánægjulegt að hv. þm. og aðrir hv. þm. Alþb. skuli hafa haft þessar gífurlegu áhyggjur af stefnu Framsfl., sérstaklega í utanríkismálum. Ég verð að segja það alveg eins og er, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson að ég hef mjög miklar áhyggjur af þeim áherslum sem þingmaðurinn kom fram með í sinni ræðu. Ég ætla ekki að fara inn á það en hann sagði að ekkert samhengi væri milli efnahagskerfis og lýðræðisþróunar. Er það nú staðreynd að ekkert samhengi sé þar á milli? Er ekki alveg ljóst að kerfi kommúnismans kallaði fram alræði? Er ekki alveg ljóst að ástæðan fyrir því hruni sem nú er í Asíu er sú staðreynd að efnahagskerfið er ekki nægilega frjálst? Er ekki ljóst að mesta vonin til að framhald verði á lýðræði í Kína er að efnahagskerfið verði frjálsara og er ekki alveg ljóst að ástæðan fyrir lýðræðisþróuninni í Mið- og Austur-Evrópu er ekki síst meira frjálsræði í efnahagsmálum? Að mínu mati er þarna beint samhengi á milli. En þær áherslur sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson setti fram lýsa mjög miklum hugmyndafræðilegum ágreiningi á Alþingi og það er í sjálfu sér ekkert við því að gera. Ég virði skoðanir annarra og ég virði hans skoðanir. Ég er mjög ósammála þeim en ég vænti þess að hann virði okkar skoðanir í þessu máli. En sérstaklega vænti ég þess að hann virði vilja þessarar þjóðar og þess fólks sem þar býr.

Virðulegi forseti. Það hefði nú verið æskilegt að hafa dálítið rýmri tíma til að ræða við formann Framsfl., hæstv. utanrrh., um efnahagsmál og samhengið annars vegar milli lýðræðis og hins vegar efnahagskerfa. Ég tek undir það að ég sé að mikið bil er milli okkar hæstv. ráðherra og þeirra sem eru á sömu skoðun og hann í sambandi við það efnahagskerfi sem nú er driffjöður þróunar í heiminum og hefur ekkert að gera með það hvort efnahagskerfi kommúnismans, sem svo var kallað í Austur-Evrópu, var gangfært eða ekki, eða hversu lengi það var gangfært. Það var ekki efnahagskerfi til frambúðar. Það dæmdi sig úr leik. Við erum ekki að taka á nokkurn hátt upp merki þess hér en við erum að vara við þeirri þróun sem nú er uppi í efnahagsmálum heimsins þar sem ekki er verið að treysta lýðræðislegar undirstöður í efnahagslegu samhengi innan þjóðríkja eða í heiminum í heild sinni eða milli einstakra hluta heimsins. Þvert á móti er þetta efnahagskerfi samkeppninnar, hinnar blindu samkeppni þar sem fjármagnið ræður ferðinni og meginmælikvarðinn er ávöxtun peninganna, ávöxtun fjármagnsins sem mylur allt annað undir sig. Og það er á góðri leið með að setja efnahagskerfi heimsins í þannig stöðu að mikil ástæða er til að hafa af því þungar áhyggjur. Það óhefta samkeppnismódel sem þarna er drifkrafturinn gengur ekki til lengdar. Það gengur ekki til lengdar. Það rekst m.a. á þær takmarkanir sem umhverfi veraldar skammtar.

Herra forseti. Ég átti þess ekki kost að hlusta á upphaf þessarar umræðu en vildi eigi að síður bæta örfáum orðum við hana. Ég geri það vegna þess að mér finnst um ákaflega merkilegt mál að ræða og merkilegan áfanga í sögu öryggismála Evrópu á þessari öld. Það er kannski vegna þess að ég hef átt þess kost að fylgjast með þingmannasamstarfi NATO-ríkjanna um nokkurt árabil og hef upplifað á þeim vettvangi miklar breytingar og mér finnst sú tillaga sem hér er til umræðu og afgreiðslu marka viss þáttaskil varðandi það starf sem verið hefur í þeim samtökum. Eins og ég kom að er meginhlutverk þingsins að efla samstöðu þjóðþinga NATO-ríkjanna. Ég kom þar fyrst inn og var þar í tvö ár árið 1985 þegar kalda stríðið setti mjög mark sitt á starf samtakanna. En árið 1987 var farið að gera veikburða tilraunir til að mynda samtök með þingmönnum frá Austur-Evrópuríkjunum. Síðan kom ég aftur að þessum málum upp úr 1990 og þá var allt gjörbreytt. Þá voru flestar Austur-Evrópuþjóðirnar komnar með aukaaðild að samtökunum, þar á meðal Rússar og flestir stjórnmálaflokkar í þessum ríkjum sendu þangað fulltrúa. Af einhverjum ástæðum hefur Alþb. ekki treyst sér til að taka þátt í þessu starfi og það eru mjög fáir stjórnmálaflokkar í Evrópu sem hafa ekki sent fulltrúa í þetta samstarf. Ég hafði tækifæri á þessum vettvangi til að hlýða á skoðanir þingmanna frá Austur-Evrópuríkjunum og hlusta á sjónarmið þeirra og fylgjast með áralangri baráttu þeirra fyrir aðild að Atlantshafsbandalaginu. Öryggismál voru mikil alvara hjá þessum þingmönnum og öryggismál voru þar fyrst og fremst í fyrirrúmi, en vissulega kom einnig í ljós að hluti af þessu máli var að skipta um stíl, skipta um takt og tilheyra öðru samfélagi, tilheyra vestrænu samfélagi. Aðild að samtökum vestrænna ríkja var tákn um það. Nú eru viss þáttaskil í þessari baráttu og ákveðið hefur verið að þrjú lönd Mið-Evrópu fái aðild að bandalaginu. Þetta hefur auðvitað ekki gerst baráttulaust. Búið er að leggja mikla vinnu í þetta mál og m.a. hefur verið unnið að því að þessi stækkun bandalagsins geti átt sér stað án þess að valda truflun í öryggismálum álfunnar eða einangra Rússa eins og hv. 4. þm. Austurl. nefndi það áðan. Tekið var upp samstarf við Austur-Evrópuríkin fyrir nokkrum árum sem var verkefni Partnership for Peace eða Samstarfs í þágu friðar. Það samstarf er á fjölmörgum sviðum og hefur haft gífurlega þýðingu. Það er ljóst að fjölþjóðaliðið á Balkanskaga og allar þjóðir sem í því taka þátt njóta góðs af því samstarfi sem þar var tekið upp. Í þessum anda þarf að vinna áfram. Umræðan hér á landi hefur hnigið að því að óvinurinn sé horfinn og vissulega get ég tekið undir það að ástandið hefur gjörbreyst. Heimsmynd kalda stríðsins er hrunin. En það er ekki þar með sagt að kominn sé á friður og öryggi í Evrópu þrátt fyrir það. Hættan sem nú steðjar að Evrópu er m.a. vegna pólitísks óstöðugleika og þar á meðal í því stóra ríki Rússlandi og þeim lýðveldum sem einu sinni mynduðu Sovétríkin. Hún stafar af átökum milli minnihlutahópa og þeirra sem ráða og er kynt undir með mismunandi trúarbrögðum. Þetta kannast allir hv. þm. við af fréttum og þeirri umræðu sem hefur verið um öryggismál um árabil. Það er því langt í frá að kominn sé á friður og öryggi og full þörf er á að leggja í það mikla vinnu og fjármuni að byggja upp öryggiskerfi. Hins vegar hefur sú stefna verið tekin hjá NATO að feta sig áfram smátt og smátt með aðild nýrra þjóða þannig að þær geti komið inn með fullum styrkleika og þeirra innri mál séu í jafnvægi. Eins og fram hefur komið áður er verið að byggja upp öryggiskerfi á vegum ÖSE og fleiri aðila. Ég minntist á þingmannasamtökin í upphafi og kannast því vel við umræðurnar um allsherjaröryggiskerfi í Evrópu. Rússnesku fulltrúarnir í þingmannasamtökunum hafa haldið þessu á lofti og talið sig vera reiðubúna til að taka þátt í því að byggja upp slíkt kerfi. En niðurstaðan hefur verið sú að innri mál þar séu ekki enn þá slík að þetta sé mögulegt. En vonandi þróast mál á þann veg í framtíðinni. Ég vonast til að þróunin í átt til friðar og öryggis verði hraðfara í Evrópu. Því miður eru mörg hættumerki á þeirri leið. Víða er órói, m.a. á Balkanskaga þar sem mjög hættuleg staða er uppi núna, eins og í Kosovo, sem getur leitt til mikilla átaka ef illa fer. En það er von okkar að þróunin verði á annan veg og að Atlantshafsbandalagið í breyttri mynd eftir stækkunina geti lagt sitt lóð á vogarskálina til að svo verði. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu með því að rifja upp söguna. Lengi mætti tala um liðin ár í þessu sambandi. Sú var tíð að aðildin að NATO skipti þjóðinni í fylkingar og vissulega lá þar lína í gegnum flokkinn minn. Hins vegar held ég að þróunin hafi sýnt svo ekki verður um villst og ég hef sannfærst um það með tímanum, að stofnun þessara samtaka og tilvera þeirra hefur tryggt aðildarþjóðunum öryggi um langt skeið. Ég vona að framhald verði á stækkun þessara samtaka og þau í heild myndi það öryggiskerfi sem við stefnum að. Friður og öryggi eru grundvallaratriði þess að efnahagsmál geti þróast farsællega. Ég geri allra síst lítið úr umhverfismálum í því efni en ég tel að grundvallarþáttur þess að almenningur geti búið við sæmilegan efnahag, og fólk hvar sem vera skal, sé að friður og öryggi ríki og að hægt sé að komast hjá ófriði. Það er að mínum dómi takmark þessara samtaka sem hér um ræðir.

Virðulegur forseti. Mér er ljóst að hv. þm. gegnir mikilvægum störfum á vettvangi Þingmannasamtaka Atlantshafsbandalagsins eða NATO eins og það er oftast kallað og á sæti í sjálfri öryggis- og varnarmálanefnd þess og hefur vafalaust sett sig vel inn í málin. En ég vil spyrja hv. þm., með leyfi forseta, að því hvort hann telji vænlegra varðandi öryggi í Evrópu að færa Atlantshafsbandalagið út til austurs að landamærum Rússlands með öllu því sem hernaðarkerfi Atlantsbandalagsins fylgir, þ.e. sem byggir í grundvallaratriðum á kjarnorkuvígbúnaði. Það er grundvöllurinn. Þá standa andspænis hvort öðru kjarnorkuveldið Rússland og kjarnorkuhernaðarbandalagið NATO. Hvort er nú skynsamlegra að stefna að þessu eða að reyna að koma upp ,,cordon sanitaire``, belti án kjarnorkuvígbúnaðar, í Evrópu og a.m.k. að hafa einhvern stuðpúða á milli þessara aðila sem eru hvor með sitt kjarnorkuvígbúnaðarkerfið, kjarnorkuvopnalausu belti í Evrópu, með m.a. Norðurlöndin sem þátttakanda og að þróa jafnhliða sameiginlegt öryggiskerfi fyrir álfuna?

Herra forseti. Í umræðum um stækkun NATO hefur það hvað eftir annað komið upp sem hv. þm. minntist á hvort skynsamlegt væri að NATO-ríkin næðu að landamærum Rússlands. Ég hef ekki verið talsmaður þess að taka það skref því að eins og ég kom að í ræðu minni áðan hefði það getað valdið truflun á þeim ferli sem verið hefur í álfunni. Ég hef ekki heldur verið trúaður á að einstök kjarnorkuvopnalaus svæði leystu öryggismálin með kjarnorkuveldi sitt hvorum megin. Ég tel farsælt að taka fleiri skref hvað þetta varðar og byggja upp samstarf við Rússa jafnframt eins og hefur verið gert á mörgum sviðum þannig að stækkunin verði með þróun en hún fari ekki fram í stóru áhlaupi. Ég hef verið talsmaður þess að fara varlega í þessum efnum til þess að stækkunin valdi ekki truflunum í öryggismálum og ég tel að þetta skref geri það ekki.

Virðulegur forseti. Kannski hefði mátt geta sér þess til úr hvaða flokki viðkomandi hv. þm. talaði en það mátti skilja á þingmanninum að það þyrfti að fara varlega en jafnljóst er að markmiðið, og það hafa margir tekið undir og raunar hæstv. utanrrh. einnig, væri að fjölga í hópnum, ná Eystrasaltsríkjunum sem fyrst inn, það hefur verið mikið áhersluatriði og bæta síðan við þannig að stefnan er greinilega þessi að færa Atlantshafsbandalagið sem næst ef ekki alveg á heilu línunni að landamærum Rússlands þar sem standa þá frammi hvort gegn öðru tvö kjarnorkuherveldi. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það gæti skipt sköpum fyrir öryggismál í Evrópu ef menn veldu annan kost en þennan, þ.e. stía sundur þessum kjarnorkuherveldum og ég er ekki í vafa um að slíkt belti, kjarnorkuvopnalaust belti um álfuna þvera frá norðri til suðurs, mundi bæta andrúmsloftið til lengri tíma milli austurs og vesturs, ef við notum þau hugtök um Rússland þó gömul séu, þ.e. að draga úr tortryggni Rússlands í sambandi við þessi mál með allt öðrum hætti en verður ef þessari stefnu verður framfylgt.

Herra forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við það að bæta sem ég var þegar búinn að segja um þetta mál. Ég endurtek að ég hef ekki trú á því að þó að einstök svæði verði gerð kjarnorkuvopnalaus geti það skipt sköpum í kjarnorkuvígbúnaði meðan stórveldin hafa slíkan viðbúnað sitt hvorum megin við slík svæði. Ég verð einnig að benda á það að strax í upphafi náði NATO að landamærum Rússlands þar sem Noregur er. Sá viðbúnaður náði að landamærunum en eigi að síður hef ég verið fylgjandi því að taka smærri skref til að tími gæfist til að eyða tortryggni og byggja upp samstarfsverkefni með Rússum. Meðal annars hafa þeir fulltrúa sína í Brussel og samskiptin eru með ýmsum hætti nú orðið sem of langt er að telja upp.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aukið framlag til þróunarsamvinnu, og þó fyrr hefði verið leyfi ég mér að segja. Þetta er 7. mál þingsins og var lagt fram í byrjun októbermánaðar og hefur því miður ekki komist til 1. umr. fyrr en nú. Flutningsmaður ásamt mér er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir. Tillögugreinin gerir ráð fyrir því að Alþingi samþykki að auka framlög Íslendinga til þróunarsamvinnu á næstu árum og til tengdra verkefna með tilteknum aðgerðum og í áföngum þannig að í fyrsta lagi verði strax á þessu ári varið nokkru aukaframlagi til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og 15 millj. kr. til þess að standa straum af kostnaði við áætlanagerð og undirbúning undir aukin verkefni á komandi árum. Nái sá langþráði draumur að rætast að framlög okkar Íslendinga fari vaxandi þannig að einhverju muni á næstu árum þarf að sjálfsögðu að undirbúa vel að sá aukni stuðningur okkar við þróunarríki nýtist sem best. Í öðru lagi verði á árunum 1999 og 2000, þ.e. á tveimur næstu árum, hækkað grunnframlag til Þróunarsamvinnustofnunar samkvæmt fjárlögum úr þeim um það bil 180--190 millj. kr. sem það er í dag í 250 millj. Auk þess verði lagt sérstakt álag á hátekjuskatt einstaklinga og á tekjuskatt af hagnaði fyrirtækja þannig að á sérstakan tekjuskatt manna leggist 1% álag hvort ár og á tekjuskatt af hagnaði fyrirtækja eða lögaðila 1,5% álag. Frá og með árinu 2001 hækki grunnframlag til Þróunarsamvinnustofnunar í 350 millj. kr. auk 2% álags á hátekjuskatt og 3% álags á tekjuskatt fyrirtækja. Síðan felur tillagan í sér í fjórða lagi að á árinu 1998, þ.e. á yfirstandandi ári, skuli Þróunarsamvinnustofnun vinna nauðsynlega undirbúningsvinnu, m.a. gera áætlun um verkefni sem talin eru brýn á sviði þróunarsamvinnu þar sem Íslendingar geta einir sér eða í samvinnu við aðra orðið að liði í krafti sérþekkingar, t.d. á sviði sjávarútvegs eða tengdra greina og að utanrrh. leggi áætlun Þróunarsamvinnustofnunar að þessu leyti fyrir Alþingi í formi skýrslu haustið 1998. Ég vek aftur athygli á því, herra forseti, að tillaga þessi var lögð fram í októbermánuði sl., þannig að þá var enn nokkur tími til stefnu áður en fjárlög yrðu afgreidd og ber að skoða tillögur um fjárframlög á yfirstandandi ári að sjálfsögðu í því samhengi. Þessi tillaga er endurflutt frá síðasta þingi nánast óbreytt utan þess að ártöl og upphæðir eru aðlagaðar að þeim breytingum sem síðan hafa orðið. Í greinargerð, herra forseti, er farið yfir sögu þróunaraðstoðar Íslands allt frá því að slík þróunaraðstoð kom til sögunnar og Íslendingar hófu fyrst, á áttunda áratugnum að segja má, að leggja eitthvað af mörkum í þessum efnum. Staðreyndin er sú að það er út af fyrir sig ekkert óskaplega langt síðan Ísland hlaut þann sess í skilgreiningu að vera orðið þróað ríki efnahagslega og jafnvel í öðru tilliti en hvað a.m.k. efnahagslega velmegun og lífskjör hér snertir þá er óumdeilt að a.m.k. síðustu 20--30 ár höfum við tilheyrt þeim hluta þjóða heimsins sem á að vera samkvæmt því sem alþjóðasamfélagið hefur einsett sér, veitendur en ekki þiggjendur í þessum efnum. Árið 1991 tók Þróunarsamvinnustofnun til starfa og þá voru bundnar vonir við að framlögin mundu aukast eða hlutfall af landsframleiðslu eða þjóðarframleiðslu sem varið yrði til þróunaraðstoðar mundi fara hækkandi. Því miður rættist þetta ekki. Vissulega komu í kjölfarið til sögunnar fyrstu tvíhliða verkefnin þar sem Íslendingar reyndu að aðstoða fátækar þjóðir við uppbyggingu, oftast á sviði sjávarútvegs. Framlögin jukust nokkuð á árunum 1982 og 1983 en tóku síðan að lækka á nýjan leik. Árið 1985 samþykkti Alþingi till. til þál. um að auka skyldi reglubundið á næstu sjö árum framlög til þróunarsamvinnu að því marki að opinber framlög Íslands til uppbyggingar í þróunarríkjunum yrðu 0,7% af þjóðarframleiðslu að því tímabili loknu. Þá var verið að ganga út frá þeim viðmiðunarmörkum sem Sameinuðu þjóðirnar höfðu samþykkt fyrir velmegunarríkin, að varið skyldi a.m.k. að jafnvirði 1% þjóðarframleiðslu til þróunaraðstoðar og þar af væru 0,7% opinber aðstoð eða a.m.k. hið opinbera í löndunum tryggði að slíku hlutfalli yrði að lágmarki veitt í þetta verkefni. Skemmst er frá því að segja, herra forseti, að afdrif þessarar samþykktar Alþingis frá 1985 hafa orðið harla dapurleg. Næstu ár á eftir samþykkt Alþingis, einróma samþykkt Alþingis ef ég man rétt, um þetta efni, lækkuðu en hækkuðu ekki framlög Íslands til þróunarsamvinnu og voru það þó ágætisár í þjóðarbúskapnum og afkomu ríkissjóðs. Framlögin lækkuðu og fóru sem hlutfall af þjóðartekjum niður í eða niður fyrir 0,05%. Árin 1989--1991 hækkuðu þau hins vegar verulega á nýjan leik og náðu hæsta hlutfalli sem þau hafa náð hingað til eða um 0,13%. Síðan hafa þessi framlög því miður farið aftur lækkandi nema ef vera skyldi að segja megi að þau hafi staðið um það bil í stað núna aftur á nýjan leik í 2--3 ár. Tillaga þessi, herra forseti, felur í sér eins og ég gerði grein fyrir að tekin verði stefnumótandi ákvörðun um tvennt: Að auka þessi framlög á næstu árum og að afla fjár til þeirrar aukningar með tilgreindum hætti, sem sagt með því að leggja nokkurt álag á tekjuskatt hátekjufólks í landinu og á tekjuskatt af hagnaði fyrirtækja með þeim rökum að þetta séu þó a.m.k., herra forseti, aðilar sem ættu að vera sæmilega aflögufærir í samfélaginu um nokkra fjármuni í þessu sambandi. Tillagan er mjög hógvær. Hún gerir ekki ráð fyrir að við setjum okkur á þessu árabili hærri mörk en þau að koma þessu hlutfalli upp undir 0,3% af þjóðarframleiðslu. Miðað við þá útreikninga sem ég gerði og liggja til grundvallar töflu á bls. 2 í greinargerð með tillögunni mundi þetta hlutfall á árinu 2001 komast í u.þ.b. 0,28% af þjóðarframleiðslu eða vera rétt um 1 / 3 af því sem ríkið á að leggja af mörkum samkvæmt viðmiðun Sameinuðu þjóðanna. Þetta mundi samt þýða, herra forseti, þótt okkur tækist að hækka hlutfallið sem þessu nemur, að við værum enn í hópi þeirra ríkja innan OECD sem lægstu hlutfalli af þjóðartekjum verja í þessu sambandi og langt á eftir þeim þjóðum sem búa við sambærilega velmegun og við. Ég er, herra forseti, með nýjasta talnahefti Efnahags- og framfarastofnunarinnar OECD í tölum á árinu 1997. Þar er tafla sem hefur lengi verið mér mikið minnkunarefni. Það er taflan yfir framlög aðildarríkja OECD til þróunarsamvinnu. Það er að vísu svo að hin skammarlega staða Íslands kemur ekki fram í töflunni nema í þeim skilningi að Ísland er þar ekki með. Hefur það verið svo um langt árabil að Ísland hefur aldrei verið með þegar kemur að töflunum um framlög aðildarríkja OECD til þróunarsamvinnu. Ætli það geti ekki verið vegna þess, herra forseti, að menn hafa skammast sín og það með réttu, fyrir frammistöðu Íslands á þessu sviði? En þar eru hins vegar þjóðir eins og Grikkland, Kórea og Ítalía og margar slíkar sem eru miðað við t.d. þjóðartekjur á mann eða aðra slíka mælikvarða langt að baki Íslendingum hvað almenna velmegun snertir. Ef við lítum aðeins á hvernig þetta stendur, herra forseti, þá er meðaltalið af opinberri þróunaraðstoð eða ODA, eins og það birtist í þessari töflu á árinu 1997 0,27% af þjóðarframleiðslu. Og það er ljóst að þau lönd sem draga þetta meðaltal lengst niður eru ríki eins og Grikkland, Ítalía, Kórea, og reyndar Bandaríkin miðað við þá mælikvarða sem þarna eru lagðir. Ísland er sem sagt langt að baki þessu meðaltali og ekki bara því --- Ísland hefur undanfarin ár varið lægra hlutfalli af þjóðarframleiðslu sinni til þróunaraðstoðar en Grikkland, fátækasta ríkið innan OECD. Ef við lítum til þess hvað hin Norðurlöndin gera í þessum efnum, þá er opinber þróunaraðstoð Dana, þ.e. það sem danska ríkið leggur af mörkum í þessum efnum og fyrst og fremst í gegnum Danida, 0,96% af þjóðarframleiðslu. Þegar því er bætt við sem hjálparsamtök og ýmsir aðrir aðilar í Danmörku leggja af mörkum er þetta hlutfall komið upp í 1,07% í Danmörku, yfir þeim mörkum sem Sameinuðu þjóðirnar hafa sett sér. Í Finnlandi leggur ríkið af mörkum 0,32% og 0,53% samtals þegar allt er talið. Norska ríkið leggur 0,87% og þegar allt er talið er það hlutfall komið í 1,06% eða vel yfir þeim mörkum sem Sameinuðu þjóðirnar hafa miðað við. Svíar leggja 0,77% frá hinu opinbera, vel yfir viðmiðunarmörkum, og samtals 0,98% eða nánast akkúrat það sem viðmiðunarmörkin gera ráð fyrir. Ísland, herra forseti, leggur ekki 0,5%, 0,3% eða 0,2%. Það er ekki með í töflunni, en samkvæmt þeim útreikningum sem liggja fyrir í tillögunni er þetta hlutfall nú rétt um 0,1% og hefur í raun og veru farið heldur lækkandi sem hlutfall vegna þess að þjóðarframleiðslan hefur vaxið nokkuð ört sl. þrjú ár. Herra forseti. Þetta er auðvitað frammistaða sem er ekki nokkur leið að sætta sig við. Það er og hefur lengi verið samfellt skammarefni hversu velmegunarþjóðin Ísland, sem býr við einhver bestu lífskjör í heimi, þrátt fyrir allt, og hefur lengi verið í hópi tíu hæstu ríkja í þjóðartekjum á mann, stendur sig í þessum efnum. Okkur er þar ekkert til afsökunar, nema metnaðarleysi eða sérgæska að standa ekki okkar plikt með þeim hætti sem sjálfsagt þykir að gera á hinum Norðurlöndunum. Þess þá heldur nú, herra forseti, þegar mikið góðæri hefur verið í landinu og það er sem betur fer að skila sér, m.a. í bættum lífskjörum almennings og skárra væri það nú, að við skulum þá ekki a.m.k. láta bágstaddar þjóðir sem við höfum undirgengist á alþjóðavettvangi, að vísu ekki með þjóðréttarlega bindandi hætti í þeim skilningi að við séum að skapa okkur skaðabótaskyldu eða refsiábyrgð, en höfum samt tekið þátt í að samþykkja sem viðmiðunarmörk í þessum efnum, ekki a.m.k. láta þetta verkefni, þennan málaflokk njóta vaxandi þjóðartekna til jafns við það sem við erum að njóta sjálf. Það er með öðrum orðum, herra forseti, kjörið tækifæri til að gera eitthvað í þessum efnum. Herra forseti. Ég veit að hæstv. ríkisstjórn hefur verið með það á dagskrá og mun hafa gert um það einhverja samþykkt að stefna beri að því að þessi framlög aukist. En ég tel, m.a. í ljósi reynslunnar, að valda þurfi þau áform betur en gert hefur verið eigi að vera einhver von til að þau verði efnd nú frekar en áður þegar menn hafa haft slíkt á prjónunum. Ég vil því eindregið mælast til þess, herra forseti, að athugað verði að Alþingi fyrir sitt leyti taki a.m.k. undir og samþykki að vinna skuli að þeim markmiðum með þessu móti og ekki verði látið sitja við einfalda ríkisstjórnarsamþykkt, sem ég geri ráð fyrir að hæstv. utanrrh. geti gert okkur betur grein fyrir. Ef menn vilja ekki treysta enn betur efndir slíkra markmiða með sjálfstæðri tekjuöflun sem ég hallast orðið að, að sé eina færa leiðin til að það verði ekki fyrir niðurskurðarhnífnum jafnóðum á hverju ári þegar að efndunum kemur, þá held ég að samþykkt Alþingis á þessu þingi væri til bóta ef eitthvað er. Ég vil að lokum, herra forseti, nota tækifærið og spyrja hæstv. utanrrh., fyrir utan það að ég vonast til að hann lýsi afstöðu sinni til þessarar tillögu, hvort hæstv. utanrrh. sé tilbúinn til að beita sér fyrir því að a.m.k. almenn stefnumörkun í anda þeirrar tillögu sem hér er flutt nái fram að ganga og þá í samræmi við þann vilja hæstv. ríkisstjórnar, sem mér þykir vissulega betri en enginn, að stefnt skuli að því að auka þessi framlög á komandi árum.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og þeim þingmönnum sem flytja þessa tillögu fyrir þann áhuga sem þeir sýna þróunarmálum. Það er vissulega mjög mikilvægt að Alþingi Íslendinga sinni þeim málum og taki þátt í umræðum um þau. Þau eru mjög mikilvægur málaflokkur sem skiptir samstarf okkar á alþjóðavettvangi mjög miklu máli. Það er því miður alkunna að framlag Íslands til þróunarsamvinnu hefur verið miklu lægra en annarra þróaðra landa, eins og hv. þm. rakti, og þá einkum lægra en annarra Norðurlanda. Upphaflega var sett fram sem stefnumið í lögum frá árinu 1971 að framlagið skyldi nema 0,7% af þjóðarframleiðslu í samræmi við samþykkt allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna sem þá hafði verið gerð. Með þingsályktun frá 1985 var stefnumiðið áréttað og gert ráð fyrir að þessu yrði náð á sjö árum. Segja má því að ekki skorti á ályktanir Alþingis í þessu efni. Í áliti nefndar og starfshóps um þróunarmál frá árinu 1992 var hvatt til þess að stefnumiðinu yrðu gerð betri skil og að hlutfallinu, 0,3--0,4% yrði náð um aldamót. Reyndin hefur hins vegar orðið sú að framlagið hefur komist hæst í 0,12% árin 1992 og 1993, og er um 0,1% á yfirstandandi ári, þ.e. árinu 1997. Í framhaldi af þeim staðreyndum ákvað ég að fá Jónas H. Haralz, sem lengi hefur starfað að þessum málum á vettvangi Alþjóðabankans og er gjörkunnugur íslenskum þjóðmálum og efnahagsmálum, til að gera skýrslu um þessi mál og í skýrslu sem hann skilaði þann 16. apríl 1977 fyrir utanrrn. og var þá lögð fram í ríkisstjórn, er á það bent  Íslendingar taka þátt um þessar mundir í þróunarnefnd Alþjóðabankans og við gegnum þar forustu fyrir hönd Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna. Forusta okkar í þeim hópi minnir okkur mjög á að við þurfum að standa okkur á þessu sviði eins og aðrar þjóðir og það má segja að það reki nokkuð á eftir okkur en við höfum tekið fullan þátt í þessu starfi og Wolfensohn, bankastjóri Alþjóðabankans, er væntanlegur hingað í vor til að vera á fundi Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna um m.a. þessi málefni. Við höfum því reynt að auka þátttöku okkar í þessum málum á alþjóðlegum vettvangi. Það er sem sagt aðallega í framlögum til tvíhliða samvinnu sem Ísland er eftirbátur annarra. Það er ekki í hinni marghliða samvinnu og ég vil líka, kannski síðar, geta um framlag okkar í öðrum verkefnum sem ekki beint tengjast þessum eins og t.d. í Bosníu, sem ekki var gert að umtalsefni í þessari skýrslu. Í skýrslunni er enn fremur bent á að snögg breyting geti ekki orðið á tvíhliða samvinnu þar sem vandlegur undirbúningur verði að fara fram. Opinber stefnumörkun til nokkurra ára ásamt nægilegum fjárveitingum til leitar að verkefnum og frágangs þeirra þurfi því að koma til sögunnar. Það má kannski segja að þetta hafi skort á. Það er ekki nóg að segja sem svo: Við skulum auka þetta um nokkur hundruð millj. Við verðum að finna góð verkefni og tryggja að með slíkum verkefnum náum við árangri, því það hefur átt sér stað mjög mikil sóun og jafnvel spilling í þróunaraðstoð margra ríkja og það hefur ekki náðst sá árangur sem menn væntu. Það stefnumið var sett fram í þessari skýrslu að útgjöld Þróunarsamvinnustofnunar Íslands aukist úr 172 millj. árið 1997, en þessi framlög endurspegla okkar tvíhliða aðstoð, í 285 millj. árið 2000 og 495 millj. kr. árið 2003 reiknað á föstu verðlagi 1997. Þetta mundi fela í sér að tvíhliða þróunaraðstoð Íslands hækkaði úr 0,035% af þjóðarframleiðslu árið 1997 í 0,08% árið 2003, en þróunaraðstoð í heild úr 0,1% í 0,15% á sama tímabili. Þetta mundi þó enn vera langt undir tilsvarandi framlögum allflestra iðnríkja sem voru að meðaltali tæp 0,3% vegna tvíhliða aðstoðar og rúm 0,4% í heild á árinu 1995. Ég tel að þau markmið sem sett voru fram í þessari skýrslu Jónasar Haralz séu bæði varleg og raunsæ. Ég lagði þetta mál fyrir ríkisstjórn þann 17. október 1997 og þar var lagt til að ríkisstjórnin fallist á ofangreind markmið og heimili ÞSSÍ eða Þróunarsamvinnustofnuninni að haga störfum sínum í samræmi við það. Nauðsynlegar fjárveitingar voru tryggðar í ár til þess að tryggja þennan undirbúning og við erum farin að vinna á þessum grundvelli. Við það er miðað að fjárveitingar til ÞSSÍ verði 250--300 millj. árið 2000 og 400--500 millj. árið 2003. Auðvitað er það ekki tryggt fyrir fram að Alþingi Íslendinga samþykki þessar fjárveitingar en þetta er miðað við það og háð þeim fyrirvara að við finnum nægilega góð verkefni til þess að framkvæma þetta á þennan hátt. En undirbúningurinn hefur þegar verið við það miðaður og þess vegna tel ég að þetta hafi verið undirbúið nú miklu betur en oft áður því að þar hafi fyrst og fremst verið um yfirlýsingar að ræða en ekki verið unnið að undirbúningi á þeim grundvelli.

Virðulegur forseti. Ég vil nota tækifærið í þessu andsvari til þess að spyrja aðeins út í upplýsingar sem fram komu hjá hæstv. utanrrh. um þróunarsamvinnuna og þær upphæðir sem við erum að leggja í hana. Ég spurði reyndar að þessu við ákveðið tækifæri um daginn í utandagskrárumræðu um kúgun kvenna í Afganistan. Nú hafa rannsóknir sýnt að fjármagn sem veitt er til þróunarsamvinnu nýtist langbest ef því er veitt til verkefna sem viðkoma konum, þ.e. til að aðstoða konur við að verða sér úti um atvinnutækifæri, bæta úr aðgengi þeirra að heilbrigðisstofnunum o.s.frv. Ég hefði áhuga á því að heyra hvort ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra hafa skoðað þetta og lagt einhverja áherslu á að beina þessum fjármunum í starfsemi sem viðkemur konum þar sem rannsóknir sýna að þannig nýtast peningarnir best.

Herra forseti. Í þeirri leit að verkefnum sem nú er hafin í sambandi við væntanlega aukningu okkar að því er varðar framlag til þróunarmála, þá verður þetta sérstaklega haft í huga. Þetta hefur komið fram í því samstarfi sem við höfum átt, bæði á Grænhöfðaeyjum og í Namibíu og nú erum við að hefja starf í Mósambík. Einnig höfum við starfað með frjálsum félagasamtökum innan lands, m.a. að því að styðja sérstaklega við bakið á konum. Það liggur alveg ljóst fyrir eins og hv. þm. sagði að ólæsi og lítil menntun kvenna víða í heiminum stendur í vegi fyrir framförum, ekki bara þeirra heldur þjóðanna. Ég er alveg sammála því að sérstaklega verði litið til þessa og stjórn ÞSSÍ hefur lagt mikla áherslu á að hafa það í huga. Það er rétt að geta þess að Þróunarsamvinnustofnunin er undir stjórn utanrrn. En þar starfar sérstök stjórn sem hefur mjög mikil áhrif á starfsemi hennar. Þar eru fulltrúar allra stjórnmálaflokka þannig að í því felst mikil sérstaða að því er varðar starfsemi utanrrn. að þar hafa fulltrúar flokkanna veruleg áhrif og allan aðgang að öllu því sem er að gerast. Ýmsir hafa haft uppi þær skoðanir að þessu beri að breyta. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel heppilegt að við reynum að vinna að þessu sérstæða verkefni á þennan hátt þannig að áhugi stjórnmálaflokkanna hvort sem þeir standa að ríkisstjórn eða utan hennar fái notið sín á þessum vettvangi.

Herra forseti. Sú tillaga sem nú er flutt hefur áður komið hér til meðferðar og það má segja að á henni sannist að dropinn holar steininn. Þrátt fyrir allt er komin dálítil hreyfing á þróunarmálin og ég tel að það sé út af fyrir sig fagnaðarefni og miðað við allar aðstæður ágæt markmið sem menn eru að setja sér í utanrrn. varðandi framlög til þróunarmála fram til ársins 2003. Ég held að það sé fróðlegt að íhuga það hins vegar í þessu sambandi að þróunaraðstoð er ekki aðeins aðstoð til sjálfshjálpar á viðkomandi svæðum eins og hún þarf að vera. Þróunaraðstoð þarf að beinast markvisst að tilteknum hópum og aðilum, m.a. að konum eins og hér var nefnt áðan vegna þess að reynslan sýnir að þróunaraðstoð sem beinist að konum skilar langmestum árangri. Það má líka hugsa aðeins um það að þróunaraðstoð er friðaraðgerð í heiminum. Hún dregur úr bilinu á milli fátækra og ríkra og skapar möguleika þessara aðila til þess að tala saman og koma sér saman um málefnin á heimsvísu meira en ella væri. Þetta má kannski verða okkur nokkurt umhugsunarefni þar sem við vorum fyrir fáeinum klukkutímum að ræða um stækkun Atlantshafsbandalagsins. Þar eru nú ekki aurarnir á ferðinni. Stækkun Atlantshafsbandalagsins kostar Atlantshafsbandalagið eitt 1,5 milljarða dollara á tíu árum að mati bandalagsins sjálfs fyrir utan allan þann kostnað sem fellur til í hinum nýju viðbótaraðildarríkjum sem var verið að tala um áðan. En 1,5 milljarðar dollara er dálagleg upphæð og ég sé ekki betur en að það sé tala sem megi gjarnan miða við og bera saman við þjóðarframlög til þróunarmála í milljónum dollara sem birtast upplýsingar um í greinargerð með þáltill. þeirri sem hér er til umræðu. Þar kemur fram að þjóðarframlög í milljónum dollara nema samtals, eins og þetta er sett upp hér, um 8 milljörðum dollara. Menn sjá í þessu samhengi og í þessum samanburði hvað hér er um að ræða miklar andstæður. Annars vegar eru þessi gríðarlega dýru hernaðarmannvirki, þessi gríðarlega dýru hernaðartæki, flugvélar, sprengjuflugvélar og allt það og hins vegar svo þessi þróunaraðstoð þar sem tiltölulega mjög litlar upphæðir geta skipt sköpum fyrir fjölda manna og skapað nýtt og betra líf fyrir þúsundir og aftur þúsundir einstaklinga þegar vel og skynsamlega er að þessum hlutum staðið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hugsa ekki um þróunaraðstoðina sem einhverja manngæsku sem er góð út af fyrir sig og mannréttindaáherslu sem er góð út af fyrir sig. Það á líka að hugsa um þróunaraðstoðina sem pólitískt framlag sem hefur þann tilgang m.a. að stuðla að því að heimurinn almennt verði betri og stuðla að því að friðsamlegra verði yfirleitt í heiminum. Mér finnst þess vegna alveg upplagt að ræða einmitt þetta mál á sama degi og verið er að ræða um stækkun Atlantshafsbandalagsins þar sem menn eru annars vegar með hugmyndir um 1,5 milljarða dollara í aukinn kostnað og hins vegar með hugmyndir um tiltölulega hóflega hreyfingu á framlögum okkar til þróunarmála. Ég vil síðan, herra forseti, líka geta þess að ég held að það sé dálítið umhugsunarefni að þetta er 7. mál þingsins. Ég held að þessu máli hafi verið dreift 2. október. Það er auðvitað ekki við hæstv. utanrrh. að sakast nema síður sé. Mér hefur skilist að hann væri stundum að reyna að reka á eftir því að menn töluðu hérna um utanríkismál. Ég er heldur ánægður með það. En þetta er 7. mál þingsins. Það hefur ekki komist að fyrr í vetur. Það er vegna þess að þannig hefur staðið á með dagskrá þingsins. Önnur mál hafa verið talin brýnni og allt það. Mér finnst þetta kannski benda til þess að skipulagið á þingstörfunum hjá okkur sé þannig að við séum dálítið upptekin af okkur sjálfum og ekki tilbúin til að taka á málum og setja þau í viðunandi samhengi og ræða mál sem eru kannski ekki alveg á dagskrá augnabliksins. Ég held að það megi gagnrýna alla sem standa að skipulagi þingsins í þessu efni, bæði forseta og formenn þingflokka, vegna þess að þetta er auðvitað ekki eðlilegt. Þessi tillaga sem kom fram í haust hefði þurft að ræðast og m.a. að takast fyrir í utanrmn. áður en fjárlagafrv. fyrir árið 1998 var afgreitt. Það hefði verið það eðlilega í þessu máli. Það er nauðsynlegt að minna á þetta. Að síðustu, herra forseti, vil ég ítreka spurningu sem fram kom hjá hv. fyrri flutningsmanni: Hver er skoðun hæstv. utanrrh. á því að Alþingi taki afstöðu í þessu máli? Ég tel reyndar að það eigi að gera það. Auðvitað má segja að Alþingi taki afstöðu með einhverjum línum í fjárlagafrv. eða fjárlögum á hverjum tíma en það væri miklu skemmtilegra ef Alþingi ályktaði um framlög til þróunarsamvinnu til lengri tíma og að utanrmn. fjallaði um málið á þeim grundvelli og afgreiddi það í vor vegna þess að í rauninni er þetta allt saman þekkt. Menn þurfa ekki að liggja yfir tillögum af því tagi sem hér er um að ræða mjög lengi og ég hygg, miðað við þann anda sem mér finnst almennt vera í þessari umræðu, að hægt ætti vera að ná samkomulagi um málið og samkomulag er drýgra veganesti en flest annað þegar kemur að málum af þessu tagi.

Herra forseti. Ég hef að sjálfsögðu ekkert á móti því að Alþingi álykti um mál eins og þetta og taki stefnumarkandi ákvarðanir. Það er að sjálfsögðu Alþingis að ákveða það. En ég bendi á að ég hef lagt fram í ríkisstjórn stefnumörkun í þessu máli sem ég hef gert grein fyrir hér og sú stefnumörkun liggur fyrir og það er að sjálfsögðu til að styrkja málið að Alþingi álykti um það líka hvort sem það verður nákvæmlega með þeim hætti eða einhverjum öðrum. Þessi stefnumörkun liggur fyrir og að sjálfsögðu er rétt að utanrmn. fái að fjalla um hana í tengslum við þetta mál. Ég bendi hins vegar á að Alþingi hefur oft áður ályktað um þetta mál og reynslan sýnir að það er ekki nóg. Það þarf líka að tryggja fjármuni til þessara verkefna. Ég tel þó að vaxandi skilningur sé á þessu máli og það er vel, ekki bara hér á Alþingi heldur almennt í þjóðfélaginu. Hingað kom til lands fyrir stuttu síðan virðulegur breskur þingmaður, David Steel, og flutti fyrirlestur um þróunarmál upp í háskóla. Það vakti athygli mína hve hann var vel sóttur og hve mikill og lifandi áhugi var um þessi mál hjá þeim sem sóttu þennan fund. Þetta er að sjálfsögðu málefni sem utanrmn. þarf að ræða og síðan þarf að ákveða hvort rétt sé að álykta um málið. En ég óttast ekkert um það því ég tel allar forsendur vera til þess að ná um það samstöðu.

Herra forseti. Aðeins fáein orð. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þátttöku í umræðunni og jákvæð viðbrögð síðast í svari við spurningu sem hv. þm. Svavar Gestsson ítrekaði frá mér. Ég held að það séu allar aðstæður til þess að hæstv. utanrmn. taki þessa tillögu til meðferðar og jafnframt stefnumörkun ríkisstjórnarinnar. Þar ber í sjálfu sér ekki mjög mikið á milli, hvort tveggja vísar í sömu átt þótt nokkur munur sé á í tölum og að hluta til hvað aðferðir snertir að tillagan gangi út á sjálfstæða tekjuöflun. En ég hef skilið það svo að samþykkt ríkisstjórnarinnar gangi fyrst og fremst út á að hækka framlög á fjárlögum án sérstakrar tekjuöflunar. Mér er í sjálfu sér eyrnamerktur tekjustofn eða sérstök tekjuöflun ekkert sáluhjálparatriði í þessu sambandi nema síður sé. Ástæðan fyrir því að það er hins vegar lagt til er ósköp einfaldlega hin bitra reynsla sem m.a. hæstv. utanrrh. vitnaði til, að mjög illa hefur gengið að fá menn til að taka alvarlega eða efna jafnvel fögur fyrirheit í þessum efnum. Ég vona að hæstv. utanrmn. sýni þessu máli þann sóma eða þá athygli að afgreiða það. Satt best að segja held ég að sú ágæta nefnd, með fullri virðingu fyrir henni, megi gera meira af því að vinna hlutina þannig og í samræmi við mikilvægi þeirra mála sem utanrmn. fer með, að vera virkari í þeim efnum að móta stefnuna og veita leiðsögn um það hvernig farið sé með stærri utanríkispólitísk mál. Ég vil einnig, herra forseti, taka undir með hæstv. utanrrh. varðandi stjórnskipulega stöðu Þróunarsamvinnustofnunar. Ég er sammála hæstv. ráðherra um það að engin tilefni eru til að fara þar að gera breytingar á. Ég held einmitt að mjög mikilvægt sé að hafa alla með og reyna að draga alla með til þátttöku og ábyrgðar í að móta stefnuna í þessu verkefni og reyna að efla skilning á því að við þurfum að leggja okkar af mörkum með því móti að fullur sómi sé að, og við getum kinnroðalaust á alþjóðavettvangi gengist við frammistöðu okkar í þessum efnum en þurfum ekki að vera í hálfgerðum feluleik með það hvar við erum á vegi stödd eins og átakanleg vöntun okkar inn á skrár OECD er til marks um. Það er einnig alveg hárrétt sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. að Ísland hefur að því leyti til staðið við þær skuldbindingar sínar að við höfum yfirleitt verið til fyrirmyndar hvað varðar að greiða okkar reglubundnu og samningsbundnu framlög til alþjóðastofnana. Við erum í hópi fárra þjóða sem hafa alltaf, að mér skilst, verið t.d. í skilum með framlög sín til Sameinuðu þjóðanna og að sjálfsögðu er það jákvætt. En það er á hina hliðina hvað varðar tvíhliða samstarf og sjálfstæð þróunarverkefni á okkar vegum og þá hvað varðar beinlínis bara peningaframlög sem að sjálfsögðu er einnig í talsverðum mæli þörf á í þessum efnum, sem við liggjum eftir. Varðandi það að ekki sé hægt að auka slík verkefni mjög skyndilega þá er það alveg rétt. Það er ekki farsælt að standa í einhverjum stórkostlegum sviptingum í þessum efnum. Og þess vegna gengur tillagan einmitt út á að það sé ákveðinn undirbúningsferill og framlögin séu aukin í áföngum, reyndar með mjög svipuðum hætti og stefnumótun ríkisstjórnarinnar frá því í október á síðasta ári og hæstv. utanrrh. greindi frá gerir ráð fyrir. Hins vegar er það ekki svo að neinn skortur sé á brýnum, þörfum og viðurkenndum verkefnum á þessu sviði sem út af fyrir sig geta tekið við fjárframlögum ef við viljum ákveða að auka t.d. framlög af okkar hálfu hraðar en Þróunarsamvinnustofnun er tilbúin til að taka við sjálf. Þá æpir þörfin alls staðar á og ýmis samtök og stofnanir eru að reyna á sjálfstæðum forsendum að byggja upp þróunarstarf í framhaldi af og í tengslum við neyðaraðstoð og hjálparstarf þar sem ég tel að peningum væri mjög vel varið, t.d. í gegnum starf út frá Hjálparstofnun kirkjunnar eða Rauða krossinum. Einnig má benda á hið öfluga þróunarstarf á hinum Norðurlöndunum og samvinnuverkefni okkar og hinna Norðurlandanna sem við gætum að sjálfsögðu tímabundið lagt meira en okkar hlutfall í ef við vildum auka þessa aðstoð hraðar en menn teldu að Þróunarsamvinnustofnun væri tilbúin til að taka við í formi tvíhliða verkefna. Með öðrum orðum, það er ekki skortur á verkefnum sem þarna þarf að standa því fyrir þrifum að menn auki þessa aðstoð nokkuð snöggt. Ég vil einnig að lokum, herra forseti, taka undir það sem hér var komið inn á af hv. 4. þm. Reykn., Siv Friðleifsdóttur. Það er alveg hárrétt að menn hafa verið að endurmeta m.a. í ljósi reynslunnar sem betur fer hvernig fjármunum á þessu sviði sé best og skynsamlegast varið. Og þá hefur það komið í ljós, og hefði svo sem ekki átt að þurfa að koma neinum á óvart, að einn afar skynsamlegur farvegur fyrir það er að fá það konum í hendur í þróunarríkjunum, að hafa stjórn á eða halda utan um þá fjármuni eða þau verkefni sem þarna er lagt í. Af því að það hefur ósköp einfaldlega sýnt sig og ætti ekki að þurfa að vera mikil speki, að þá er yfirleitt haldið utan um þá hluti af ráðdeildarsemi og þær þekkja mjög vel til þess hvar vandinn brennur á. Það eru líka ýmis ný verkefni sem hafa hlotið meiri athygli á undanförnum árum en áður var. Menn hafa á nýjan leik farið að leggja meira beinlínis í undirstöðuþætti eins og lestrarkennslu og uppbyggingu menntunar eða skóla, vatnsöflun og skógrækt. Skógrækt er t.d. verkefni sem ekki nokkur vafi er á að þarf að stórefla í þróunarríkjunum. Þar hefur víða gengið alveg skelfilega á skóga og í kjölfarið rýrna landgæði mjög. Við skulum ekki gleyma því að í þriðja heiminum er það ósköp einfaldlega svo því miður að timbur er enn þá einn mikilvægasti orkugjafinn, t.d. til matseldar, þannig að eyðing skóga hefur víða skapað skelfileg vandamál einfaldlega hvað frumþarfir af því tagi snertir að hægt sé að elda mat. Herra forseti. Að lokum ítreka ég þá ósk mína að hv. utanrmn. í samræmi við það sem hér hefur komið fram í umræðunni taki þessa tillögu til skoðunar og stefnumótun ríkisstjórnarinnar. Ég bind vonir við að á þessu vori gætum við á einhvern hátt undirstrikað vilja Alþingis til að taka á í þessum efnum á komandi árum.

Herra forseti. Ég geri mér að sjálfsögðu alveg grein fyrir því að mjög víða er hrópandi þörf fyrir fjármagn í sambandi við þróunarhjálp. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við Íslendingar þurfum fyrst og fremst að efla okkar tvíhliða samstarf og aðstoð og það þurfi mikinn og vandaðan undirbúning. Ég tel sem sagt mikilvægt að Íslendingar séu sýnilegir í þessu samstarfi en ég geri mér jafnframt grein fyrir því að við þurfum að vinna að því í samvinnu við aðrar stofnanir og lönd. Við höfum lagt áherslu á samvinnu við hin Norðurlöndin og stofnanir Norðurlandaráðs. Ég nefni þar Norræna þróunarsjóðinn sem hefur reynst afar mikilvægur í þessu sambandi. Við erum t.d. að takast á hendur verkefni í Mósambik með miklum stuðningi þess sjóðs, sem við hefðum ekki getað tekist á hendur nema í gegnum Norðurlandasamstarfið. Ég tel að þróunaraðstoðin sé dæmi um mikilvægi Norðurlandasamstarfsins og að við eigum að halda áfram að leggja áherslu á það. Það er oft sagt að Norðurlandasamstarfið sé lítils virði en þetta er a.m.k. eitt dæmi um hvað hægt er að gera. Ég er jafnframt þeirrar skoðunar að við þurfum að auka þátttöku okkar í friðarsamstarfi og friðarframkvæmd og gott dæmi um það er friðarframkvæmdin í Bosníu þar sem við Íslendingar höfum tekið ríkan þátt í uppbyggingarstarfinu og friðarferlinu. Ekki með því að senda þangað stóran hóp af fólki en það er nú einu sinni svo að þegar við sendum þangað þrjá lögreglumenn þá er það sambærilegt við það að Bandaríkjamenn sendi þangað þrjú þúsund lögreglumenn. Og þegar við sendum fjóra hjúkrunarfræðinga og lækna þá er það sambærilegt við að Bandaríkjamenn séu þar með fjögur þúsund manns. Ísland er því að leggja heilmikið af mörkum í samvinnu við aðrar þjóðir í því hrjáða landi og við erum að öðlast þar mikilvæga reynslu. Við höfum byggt upp náið samstarf við Alþjóðabankann í þessum verkefnum sem er jafnframt í fyrsta skipti sem við vinnum svo náið með Alþjóðabankanum. Það er mikilvægt verkefni þegar Íslendingar eru í samvinnu við Alþjóðabankann að útvega 600 einstaklingum nýja gervifætur. Það er skemmtilegt verkefni að geta gefið öllu þessu fólki nýja von í lífinu. Það vill nú svo til að Íslendingar og þeir sem vinna á þeirra vegum í Bosníu hafa verið að fá erfiðustu verkefnin á þessu sviði. Það er ekki hver sem er sem getur tekið á móti tíu ára barni að morgni til sem vantar á báðar fætur og sent það gangandi út seinni hluta dags. Það geta allir sett sig í þau spor hvílíkur hamingjugjafi það er fyrir viðkomandi fjölskyldu. Þannig að þrátt fyrir allt erum við Íslendingar að gera góða hluti á þessu sviði. Jafnframt eru önnur verkefni að fara í gang í Bosníu á sviði heilsugæslu, sérstaklega mæðravernd og ungbarnaeftirliti. Í apríl koma hingað einstaklingar frá sjúkrahúsum í Bosníu til þjálfunar því það verður að segjast alveg eins og er að aðstæður á þessum sjúkrahúsum, t.d. að því er varðar fæðingar, eru hörmulegar. Þar er mikið verk að vinna. Það er mikil lífsreynsla að sjá þessa staði og bera saman við þær aðstæður sem við búum við. Að minnsta kosti var sá sem hér stendur ekki meiri maður en svo að hann hrökklaðist hálfpartinn til baka og hljóp niður stigann í hóp þeirra manna sem þar stóð við útidyrnar og biðu eftir fréttum af konum sínum en fengu ekki að koma nærri. Þetta fólk þarf því á mikilli aðstoð að halda. Þarna eru mjög hæfir sérfræðingar og mjög góðir læknar en þá vantar tækin og aðstæðurnar til þess að starfa betur og við höfum mjög mikið að gefa á þessu sviði. Ég held líka að Íslendingar hafi gott af því að taka þátt í þessu vegna þess að þetta minnir menn líka á það að við búum kannski við betra ástand á alþjóðamælikvarða en við viljum viðurkenna dags daglega, bæði hér á Alþingi og annars staðar í samfélaginu og ég held að allir hafi gott af því að rifja það upp.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra hvað það varðar að að sjálfsögðu er mikilvægt að við reynum að auka okkar framlag á öllum þessum sviðum sem undir þetta falla, þ.e. allt frá neyðaraðstoð og fyrstu hjálp gegnum hjálparstarf og aðstoð af því tagi sem er kannski á ákveðnu millibilsstigi, eins og nú er háttað í Bosníu, og síðan yfir í þróunaraðstoð þegar mesta neyðin er að baki en fram undan er það verkefni að byggja upp og skapa mannsæmandi aðstæður á nýjan leik í löndunum. Þetta er auðvitað nátengt og ekki alltaf auðvelt að greina þarna á milli. Ég fagna því auðvitað að Íslendingar hafa verið að gerast virkari þátttakendur á ýmsum sviðum þar sem við getum að sjálfsögðu lagt heilmikið af mörkum. Við eigum vel menntað fólk í heilbrigðisstéttum og við höfum á einstökum sviðum, eins og t.d. í gerð og framleiðslu hjálpartækja, sérstaklega gervilima í gegnum brautryðjandastarf fyrirtækisins Össurar, náð mjög langt og getum lagt heilmikið af mörkum. Og að allra síðustu, herra forseti, af því ég hef stundum lent í að gagnrýna hæstv. utanrrh. fyrir ferðalög, fyrirhuguð a.m.k., þá vil ég hrósa því sem vel er gert. Mér fannst vænt um að hæstv. ráðherra skyldi fara til Bosníu og kynna sér þar af eigin raun það ástand sem þar er við að glíma. Það er einmitt frammistaða af því tagi sem ég vil sjá íslenska ráðamenn verða þekkta fyrir, þ.e. að hafa enga minnimáttarkennd gagnvart því að við eigum auðvitað að vera fullgildir þátttakendur í alþjóðasamfélaginu á því formi að við kynnum okkur málin og séum á vettvangi þar sem tilefni eru til og reynum að leggja okkar af mörkum og mér fannst það ánægjulegt og rétt ákvörðun af hæstv. ráðherra að fara þangað, þótt ég hafi stundum leyft mér að gagnrýna önnur ferðaplön sem ég taldi ekki jafnskynsamleg.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir vinsamleg orð í minn garð og utanrrn. að því er varðar Bosníu. Því miður er það sannleikur að við gerum ekki mjög mikið meira í utanrrn. en að sinna ákveðnum skyldum. Það eru heilmiklar skyldur sem á okkur hvíla í alþjóðlegu samstarfi og eftir því er tekið ef ráðherrar mæta ekki til ákveðinna funda og því miður komumst við ekki nægilega langt í að sinna ýmsum öðrum verkefnum sem eru ekki beint skylduverkefni en þó ber okkur siðferðileg skylda til að taka þátt í alþjóðasamstarfi eins og í Bosníu og þetta ferðalag er hluti af því. Ég er alveg sammála hv. þm. að við þyrftum að gera meira af því og við erum að reyna að sinna því. Ég hef m.a. ákveðið að fara til Afríkulanda í ágústmánuði vegna þróunarsamvinnu og þróunaraðstoðar, en slík ferðalög krefjast nokkurs tíma og menn eru þá frá öðrum störfum á meðan en ég tel það mjög mikilvægt að skilningur sé fyrir því, bæði á Alþingi og annars staðar að ráðherrar þurfi að sinna slíkum hlutum ef við ætlum að sýna samkennd með þessum löndum og taka þátt í að vinna með þeim að framförum.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og um bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Þetta er 8. mál þingsins á þskj. 8 og flm. ásamt mér eru hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, Kristín Ástgeirsdóttir, Össur Skarphéðinsson, Kristín Halldórsdóttir og Margrét Frímannsdóttir. Herra forseti. Þetta frv. mun vera endurflutt í fimmta sinn hér með, eða hvort það er sjötta, mig brestur nú minni til að muna það, en það er ljóst að þetta frv. hefur verið á dagskrá af og til allt frá árunum 1984--1985 eða 1985--1986 þegar það kom fyrst fram. Það hefur í raun verið flutt að mestu leyti óbreytt, nema hvað það var lagfært lítillega í fyrsta eða öðrum endurflutningi í samræmi við þróun sem þá hafði orðið á því sviði sem hér á við. Hefur þá sérstaklega verið haft mið af löggjöf um friðlýsingu Nýja-Sjálands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum. Þegar 1. flm. samdi þetta frv. hafði hann til hliðsjónar drög að frv. eða frumvarpsuppkast sem þá lá fyrir nýsjálenska þinginu, flutt af þáv. forsætisráðherra Nýja-Sjálands, David Lange, sem síðar var lögfest eins og frægt varð og olli nokkrum deilum milli Nýsjálendinga og Bandaríkjamanna sem tóku því þunglega að löggjöfin hefti á einhvern hátt t.d. umferðarrétt bandarískra herskipa í nýsjálenskri lögsögu. Síðan er þó nokkurt vatn til sjávar runnið og nefndur David Lange hefur fyrir löngu látið af embætti sem forsætisráðherra Nýja-Sjálands en eftir stendur löggjöfin og er í gildi og reyndar hluti af víðtækara svæði sem nú er orðið viðurkennt kjarnorkuvopnalaust í Kyrrahafinu á grundvelli svonefnds Rarotonga-samnings um friðlýsingu Suður-Kyrrahafs. Herra forseti. Að sjálfsögðu er hægt að vitna og vísa í fyrri framsöguræður og umræður sem orðið hafa um þetta frv. og kannski ekki ástæða til að hafa um það mörg orð hér og nú, a.m.k. ekki hvað varðar efni frv. og grundvallarupplýsingar í greinargerð sem eru kunnar og hefur verið farið yfir áður. Ég ætla því aðallega að fara lítillega yfir það sem ég tel vera nýjast í stöðu þessara mála. Ég ætla fyrst renna lauslega yfir uppsetningu mála í þessu frv. sem, eins og 1. gr. kveður á um, mundu ef að lögum yrði, gera Ísland að friðlýstu svæði þar sem bannað væri að koma fyrir, staðsetja eða geyma, flytja um eða meðhöndla á nokkurn annan hátt kjarnorku- eða eiturefnavopn. Sömuleiðis yrði umferð kjarnorkuknúinna farartækja bönnuð á hinu friðlýsta svæði og einnig flutningur eða losun kjarnakleyfra efna og kjarnorkuúrgangs. Markmið laganna er eins og greint er frá í 2. gr. að gera íslenskt yfirráðasvæði að slíku kjarnorku- og eiturefnalausu svæði og afla hinu friðlýsta svæði alþjóðlegrar viðurkenningar. Að dómi okkar flutningsmanna væri með því dregið úr hættunni á kjarnorku- og eiturefnaóhöppum á Íslandi og í grennd við Ísland, og síðast en ekki síst stuðlað að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Í 3. gr. frv. eru hugtök skilgreind, eins og hvað sé átt við með hugtakinu ,,kjarnorkuvopn`` þ.e. sjálfa sprengjuna. Hvað sé átt við með ,,eiturefnavopn``, ,,hinu friðlýsta svæði`` o.sv.frv. 4. gr. leggur kvaðir á alla íslenska borgara og/eða einstaklinga sem hafa varanlegt dvalarleyfi á Íslandi um að undirgangast þær skyldur sem lögin fela í sér. Frv. er því bindandi bæði fyrir þjóðríkið, fyrir Ísland, en einnig fyrir borgara þess og leggur skyldur á Ísland og alla Íslendinga. Í 5. til og með 13. gr. er nánar lýst þeim takmörkunum eða bannákvæðum sem frv. byggir á. Í 5. gr. er bann við staðsetningu kjarnorkuvopna, meðhöndlun eða geymslu þeirra. Í 6. gr. bann við flutningi, í 7. gr. tilraunabann sem segja má að þegar sé orðið að veruleika í formi alþjóðasamningsins sem Ísland hefur gerst aðili að, og svo á reyndar við um fleira af þessu tagi að það er að sumu leyti uppfyllt nú þegar í formi alþjóðlegra skuldbindinga, en að sjálfsögðu mundi ekki saka að það væri jafnframt undirstrikað í sjálfstæðri íslenskri löggjöf. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að kjarnorkufriðlýsingin sem slík ætti sem grundvallarregla að koma einnig inn í stjórnarskrá landsins. 8. og 9. gr. fjalla um eiturefnavopnin, 10. gr. um kjarnorkuknúin farartæki, og 11. gr. um kjarnorkuúrgang. 12. gr. hefur að geyma ákvæði sem nauðsynleg eru vegna alþjóðlegra skuldbindinga Íslands, að heimilt sé að veita þær undanþágur sem okkur er skylt að gera vegna alþjóðaskuldbindinga og kveða t.d. á um rétt til frjálsrar gegnumferðar, friðsamlegrar umferðar utan 12 mílna marka ríkja og á alþjóðlegum siglingaleiðum. Það var reyndar sambærilegt ákvæði sem bakaði nokkurn vanda við lagasetninguna á Nýja-Sjálandi þar sem sundið milli norður- og suðureyja Nýja-Sjálands er það mjótt að ekki er neitt svæði utan 12 mílna lögsögunnar. Þar varð því að reyna á rétt til alþjóðlegrar umferðar um sundið, þótt innan óumdeilanlegrar 12 mílna landhelgi Nýja-Sjálands væri. 13. gr. felur í sér algert bann við komu kafbáta, herskipa eða herloftfara inn fyrir 12 sjómílna land- eða lofthelgi Íslands eða heimsóknir slíkra farartækja til hafna eða flugvalla, nema óyggjandi teljist að í því felist ekki brot á friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum. Síðan er fjallað um það nánar hvernig fara skuli með mál í vafatilvikum. 14. gr. leggur þá skyldu á herðar stjórnvalda, og væntanlega fyrst og fremst utanrrh. í þessu tilviki, að afla hinu friðlýsta svæði viðurkenningar. 15. gr. er refsiákvæðagrein og 16. gr. kveður á um að lögin skuli heyra undir utanrrh. en utanrrh. geti haft samráð við aðra ráðherra um framkvæmd þeirra. Að síðustu fjallar síðan 17. gr. um gildistöku. Eins og áður sagði, herra forseti, er þetta frv. endurflutt og hefur verið alllengi á dagskrá, sömuleiðis það mál sem það tekur til, þ.e. að treysta í sessi með lögum kjarnorkufriðlýsingu eða friðhelgi Íslands. Eins og mönnum er kunnugt er sú yfirlýsta stefna Íslands í gildi og undirstrikuð m.a. af sameiginlegri ályktun á Alþingi að hér skuli aldrei vera kjarnorkuvopn. Í fljótu bragði séð ætti það ekki að saka og ekki valda í sjálfu sér miklum vandkvæðum þótt ákveðið yrði að festa þá stefnu enn frekar en ella í lögum, en því miður hafa menn reist andstöðu við þetta mál, mér að vísu af illskiljanlegum ástæðum, og þá aðallega þeim að það brjóti í bága við skuldbindingar okkar og aðild að NATO. Því miður virðist það vera svo að menn taki þær skuldbindingar fram yfir að svo miklu leyti sem þær rekast á við rétt okkar til að ákveða sjálfstætt að við viljum að allt íslenskt yfirráðasvæði sé óumdeilanlega og með tryggilegum hætti kjarnorku- og eiturefnalaust og friðlýst fyrir slíku. Það skal tekið fram, herra forseti, að framsetning þessa máls er eftir því sem höfundur gat framast tryggt á þann veg að hún er í samræmi við þau alþjóðlegu kjarnorkufriðlýstu svæði sem fyrir hendi eru í dag, eins og Tlatelolco-svæðið í Suður-Ameríku, og Rarotonga-samninginn um kjarnorkufriðlýsingu Suður-Kyrrahafsins. Þetta er í samræmi við þær hugmyndir sem mótaðar hafa verið og ræddar á Norðurlöndunum um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd, þar á meðal í samræmi við samþykkt Norðurlandaráðs frá því 1989, ef ég man ártalið rétt, í Mariehamn á Álandseyjum þar sem ríkisstjórnum Norðurlandanna var falið að vinna að framgangi hugmyndarinnar um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Ber auðvitað vel í veiði að spyrja hæstv. utanrrh. hvernig ríkisstjórn Íslands hafi að sínu leyti unnið að því máli sem Norðurlandaráð samþykkti að beina til ríkisstjórnanna að gera með þeirri ályktun á sínum tíma. Það er auðvitað heilmikil þróun í gangi í þessum efnum, herra forseti, og þar ber kannski hæst og nýjast að umræður eru komnar verulega á skrið um að gera heila heimsálfu og þá aðra en Antarktíku, sem út af fyrir sig má segja að sé friðuð, að kjarnorkuvopnalausu svæði og þar á ég við Afríku. Það mál hefur verið á dagskrá, m.a. Einingarsamtaka Afríkuríkja, og ég veit ekki betur en að unnið sé áfram að því, án þess ég hafi af því alveg nýjar fréttir en ég kynnti mér það fyrir um ári síðan og þá var nokkur þróun orðin í því máli. Í tengslum við þær miklu breytingar sem orðið hafa ekki síst í Evrópu og víðar auðvitað og borið hefur ítrekað á góma í Norðurlandaráði --- m.a. hafa öryggismál og utanríkismál orðið að föstum dagskrárlið í starfi Norðurlandaráðs og í norrænni samvinnu, þetta voru áður meira og minna bannorð --- þá lifir þar hugmyndin um kjarnorkufriðlýsingu góðu lífi. Umræður hafa verið talsverðar í Mið-Evrópu um þann möguleika, sem reyndar bar á góma í umræðum nokkru fyrr í dag þegar rædd var stækkun NATO, að menn ættu að nota tækifærið sem nú væri uppi í Evrópu og reyna að búa til kjarnorkufriðlýst svæði eða belti sem gæti hafist á Norðurlöndunum eða a.m.k. út frá hlutlausu ríkjunum á Norðurlöndunum, Svíþjóð og Finnlandi, og teygt sig niður eftir Evrópu og breikkað til beggja handa eftir því sem því væri unnið fylgi. Þannig mætti vísa til umræðna víða, herra forseti, um þessi mál. Herra forseti. Ég er ekki í neinum vafa um að frv. sem hér er flutt eða stefnumótun í þá veru nýtur mikils stuðnings á Íslandi. Ég gæti fært fyrir því ýmis rök. Það hefur reyndar komið fram t.d. í skoðanakönnunum. Ég get nefnt það líka, herra forseti, að ég hef fengið heilmiklar stuðningsyfirlýsingar við þetta frv., þar á meðal þúsundir undirskrifta sem væri við hæfi að afhenda virðulegum forseta Alþingis við tækifæri. Þær voru mér afhentar fyrir um ári síðan og áhugasamt fólk, ekki síst ungt fólk í landinu, hafði tekið sig til og safnað þeim máli þessu til stuðnings. Ég held að það sé í samræmi við okkar hefð og arfleifð sem vopnlausrar smáþjóðar að við viljum gjarnan ganga eins tryggilega frá því og við getum og í okkar valdi stendur að land okkar sé ekki notað eða misnotað með því að vopn eða ófögnuður af þessu tagi, eins og kjarnorkuvopn og eiturefnavopn eru, komi inn í okkar lögsögu. Herra forseti. Í nágrannalöndum okkar, t.d. á Grænlandi og í grænlenskum stjórnmálum, hafa líka orðið atburðir sem hafa vakið athygli á Íslandi og minna okkur því miður á að ástæða getur verið til þess fyrir okkur að taka með varúð því sem að okkur er rétt af kjarnorkuveldunum og trúa ekki öllu án eigin gagnrýnnar skoðunar sem af þeirra hálfu er haldið fram. Síðast en ekki síst, herra forseti, þá er það auðvitað svo að fáar þjóðir ef nokkrar eiga meira í húfi en einmitt við Íslendingar að bægja þessum ófögnuði frá okkar ströndum og yfirráðasvæði, þ.e. umferð kjarnorkuknúinna farartækja eða umferð kjarnorkuvígtóla sem hér fara um. Við erum af og til minnt á það í fréttum að á hafsbotninum bæði norðan við land og sunnan við land, liggja og ryðga sundur kjarnorkuknúnir og kjarnorkuvopnaðir kafbátar sem stórveldin hafa verið með og hafa sokkið og eru í raun eins og tifandi tímasprengjur hvað það varðar, ef illa fer, að geislamengun hafsins getur aukist frá því sem nú er. Herra forseti. Ég bind kannski ekki miklar vonir við að þetta frv. nái fram að ganga og verði að lögum á þessu þingi, bæði í ljósi reynslunnar því að þegar hafa nokkur tilhlaup verið að því gerð og eins hefur svo óheppilega tekist til á þessu þingi að þrátt fyrir að þetta væri eitt af fyrstu málum þingsins þá er verið að mæla fyrst fyrir því hér og nú þegar komið er fram yfir miðjan marsmánuð, og eru auðvitað nokkur vonbrigði að svo skuli hafa tekist til. Ég er samt sem áður bjartsýnismaður og eljumaður og mun halda áfram að halda þessu máli hér á lofti og endurflytja frv. eftir þörfum. Það getur vel verið að ég plagi menn með því að sitja býsna lengi á þingi enn þó ekki væri nema bara til þess að geta endurflutt þetta frv. og haldið þessu máli vakandi því að ég hef þá trú að, eins og hér var sagt fyrr í dag, að dropinn holi steininn og það kunni að gerast fyrr en ýmsa varir að menn taki ekki gamalkunnar klisjur og málflutning um þetta efni sem sjálfgefinn og að sú tíð kunni að koma í landinu að upp rísi t.d. ungt fólk og ákveði einn góðan veðurdag að kjarnorkufriðlýsa Ísland og hafi þá til þess afl að gera það. Ég á mér a.m.k. þann draum og þá framtíðarsýn að ekki verði margir áratugir liðnir af næstu öld áður en ekki bara Ísland heldur öll Norðurlönd og helst sem stærstur hluti heimsins verði laus við þann ófögnuð og þá ógnun við allt líf á jörðinni sem kjarnorkuvopnin og tilvist þeirra eru. Ég get í sjálfu sér ekki trúað því, herra forseti, að neinn hugsandi maður eigi sér aðra framtíðarsýn en þá að heimurinn verði að lokum án þessara vopna. Það liggur nánast í hlutarins eðli að allir réttsýnir og sanngjarnir menn hljóta að hugsa sér framtíðina þannig að við reynum að gæta öryggis í heiminum einhvern veginn öðruvísi en hlaða upp tortímingarvopnum með þeirri ógn sem því fylgir, þó ekki sé nema að hugsa til þess, að þau yrðu einhvern tíma notuð. Við erum reyndar minnt á það af og til að því miður er heimurinn ekki þannig að tilefni sé til þess að við leyfum okkur að sofna á verðinum í þessum efnum. Ég læt mér nægja að vitna í fréttir sem einmitt þessa dagana eru að berast frá Indlandi um að ný ríkisstjórn þar hyggist nú stíga skrefið til fulls sem menn hafa reyndar lengi óttast og vitað að gæti verið í farvatninu, að Indverjar bætist sannanlega í hóp þeirra þjóða sem hafa komið sér upp kjarnorkuvopnum, með þeim afleiðingum að mjög líklegt er að sú þróun mundi breiðast út til fleiri landa í Asíu og hafa Pakistanar reyndar þegar aðeins látið skína í tennurnar í því sambandi. Herra forseti. Það er því ekki þannig eins og kannski mætti ætla stundum, að málflutningur af því tagi sem hér er uppi hafður eða áhyggjur af þessu málefni séu óþarfar, því miður. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að lokinni þessari umræðu að leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég vil taka það fram í upphafi að ég tel að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon eigi fullt erindi á Alþingi og tek undir að hann sitji hér áfram og fagna þeirri ætlan hans. Ég hef tekið eftir því í umræðum hér í dag að hann er a.m.k. ekki á neinni leið með að gangast undir utanríkisstefnu Alþfl. sem kemur mér í sjálfu sér ekkert á óvart. Alþb. hefur ítrekað stefnu sína í utanríkismálum á Alþingi í dag þó að nokkrar áherslubreytingar hafi orðið eins og er nú venjulegt með alla flokka. Flokkar hljóta að þróast með þeim breytingum sem eiga sér stað í heiminum. Eitt getum við áreiðanlega orðið sammála um og það er það stefnumið að útrýma kjarnorkuvopnum. Ég er hv. þm. algjörlega sammála um það markmið því að ég tel mjög mikilvægt að kjarnorkuvopn hverfi af þessari jörðu. Það er hins vegar ekkert einfalt mál. En þó verður að viðurkennast að verulegur árangur hefur náðst á þessu sviði og það hefur fyrst og fremst gerst vegna þess að kalda stríðinu er lokið. Ég tel að Atlantshafsbandalagið hafi verið mikilvægasta verkfærið í þeirri vinnu og að þeir samningar sem Vesturveldin hafa náð hafi markað mikilvæg tímamót. Og það er ætlun bæði Atlantshafsbandalagsins og þeirra ríkja sem að því standa að halda áfram á þessari braut. Eitt það mikilvægasta í þessu sambandi er að koma í veg fyrir að fleiri ríki eignist kjarnorkuvopn og ríki sem eru tilbúin til að beita eiturefnavopnum og jafnvel kjarnorkuvopnum gegn nágrönnum sínum geti alls ekki komið sér þeim upp. Ég get nefnt ríki eins og Írak og fleiri í því sambandi. Það er hins vegar svo að þó hér séu góðar fyrirætlanir í þessu frv. þá liggur fyrir, eins og ég hef sagt áður á Alþingi, að lög af þessu tagi standast ekki skuldbindingar okkar gagnvart Atlantshafsbandalaginu, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Ég tel því að ef slík lög yrðu sett þá væri það jafnframt yfirlýsing um að Íslendingar ætluðu sér að fara úr Atlantshafsbandalaginu og hætta samstarfi við það, m.a. samstarfi við Atlantshafsbandalagið um að vinna að útrýmingu kjarnorkuvopna. En ég tel að það sé besti vettvangurinn til þess að vinna að því. Ég ætla ekki að rekja hér þær yfirlýsingar sem komið hafa fram á vettvangi Atlantshafsbandalagsins í þessu sambandi en nauðsynlegt er að gera sér þetta alveg ljóst. Ég ætla ekki að þreyta hv. þingmenn með langri ræðu í þessu sambandi. Ég vitna til þess sem ég hef áður sagt í sambandi við flutning þessa máls á Alþingi og vísa til þess rökstuðnings sem ég hef haft þar í frammi. Það er alveg ljóst að ég er andvígur þessu frv. Þrátt fyrir að ýmsir ágætir einstaklingar hafi tekið undir með hv. þm. í þessum efnum, þá er mér ekki alveg ljóst á hvaða forsendum það hefur verið. Ég er líka viss um að mjög mikill meiri hluti Íslendinga vill halda áfram samstarfi við Atlantshafsbandalagið og stuðla að friði í Evrópu með því og á þeim vettvangi. Ég hygg að ef margir þessara einstaklinga gerðu sér grein fyrir því hvaða afleiðingar þetta frv., ef að lögum yrði, gæti haft þá kynnu einhverjir þeirra að skipta um skoðun.

Virðulegur forseti. Ég vil taka þátt í þessari umræðu um þetta frv. sem er nú kunnuglegt á Alþingi, jafnoft og það hefur verið flutt af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni sem 1. flm. með þingmönnum úr öðrum þingflokkum. Um skeið var það nú svo, ef ég man rétt, að í þeim hópi voru þingmenn úr Framsfl. sem meðflytjendur málsins en af einhverjum ástæðum hafa þeir helst úr lestinni. Í hópnum var raunar formaður Framsfl. sem var meðflytjandi að frv. sem efnislega var sömu gerðar og það sem við ræðum hér. Það er auðvitað mikið umhugsunarefni og kannski lá það í orðum hæstv. utanrrh. hér áðan að það væri undrunarefni eða athugunarefni á hvaða forsendum menn hefðu skrifað upp á þetta frv. og er þá væntanlega bæði átt við þá sem nú eru meðflytjendur málsins með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni sem og formann Framsfl., Steingrím Hermannsson, hér fyrir nokkrum árum meðan hv. þm. og fyrrv. hæstv. utanrrh. sat á Alþingi. Sú stefna og sú afstaða sem hæstv. núv. utanrrh. og formaður sama flokks, arftaki Steingríms Hermannssonar í formennsku Framsfl., hefur tekið að því er þetta mál varðar er mjög athyglisverð. Ég held að það sé mjög þarft fyrir alþingismenn sem og þjóðina alla að velta fyrir sér þeirri röksemdafærslu sem hæstv. utanrrh. beitir til þess að stöðva framgang þessa frv. á Alþingi Íslendinga. Ég er ekki í nokkrum vafa um að allt of fáir hafa gert sér grein fyrir inntaki hernaðarstefnu NATO. Við ræddum einmitt fyrr á þessum degi kjarnorkuvígbúnaðarstefnu Atlantshafsbandalagsins og þá fælingarstefnu sem svo var kölluð sem hefur verið undirstaðan í hernaðarstefnu Atlantshafsbandalagsins. Það eru vafalaust nokkur tíðindi fyrir ýmsa að að mati utanrrh. Íslands fari ekki saman að vera í Atlantshafsbandalaginu og að lögleiða á Íslandi friðlýsingu landsins gagnvart staðsetningu, geymslu og meðhöndlun kjarnorku- eða eiturefnavopna eins og segir í 1. gr. frv. Það má vel vera að skilningur hæstv. utanrrh. sé í samræmi við það sem ráðamenn í Atlantshafsbandalaginu segja. Ég vil ekki út af fyrir sig skera úr um það. En mér þykir trúlegt að þetta sé boðskapur sem hæstv. utanrrh. hefur hlýtt á og tekið góðan og gildan af sinni hálfu og metur það svo að þarna megi ekki stíga skref af þessu tagi, enda felist í því að Ísland væri að segja sig úr Atlantshafsbandalaginu ef landið væri friðlýst gagnvart þessum tólum, þessum skelfilegu vopnum sem hér er um að ræða. Þá gera menn sér kannski grein fyrir því hvaða skyldur það eru sem Íslendingar eru að taka á sig með veru í þessu hernaðarbandalagi. Þeir eru að samsama sig þeirri stefnu að halda fyrir sig réttinum til að hafa, beita, jafnvel að fyrra bragði og raunar með skýrum hætti réttinum til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði. Við hljótum að nefna í sambandi við þessa alvarlegu umræðu það sem hefur verið að koma á daginn á undanförnum árum í nágrannalöndum okkar að því er varðar meðferð mála af yfirstjórn NATO varðandi kjarnorkuvopn, þar sem gengið hefur verið yfir yfirlýstan vilja þátttökuþjóða í Atlantshafsbandalaginu og slíkur vilji að engu hafður, að vísu með samsekt einstaka stjórnmálamanna sem hafa tekið á sig þá ábyrgð, ef ábyrgð skyldi kalla, að fara á bak við, í leyni, yfirlýsta stefnu eigin þjóðar og ríkisstjórnar hennar. Þá er ég m.a. að vísa til Dana og þess sem nú liggur fyrir að gerðist í sambandi við meðferð kjarnorkuvopna á Grænlandi. Það hefur verið hluti af þessari stefnu sem tengist Atlantshafsbandalaginu að játa hvorki né neita tilvist eða umferð kjarnorkuvopna inn á svæði þar sem þó um er að ræða yfirlýsingar frá viðkomandi þjóðríkjum að þau vilji ekki sjá þau í sinni auðlindalögsögu eða í sinni lögsögu. En reynslan sýnir okkur og það sem upplýst hefur verið, að þær yfirlýsingar hafa ekki verið metnar að neinu leyti heldur hunsaðar og er þar auðvitað um mjög alvarleg mál að ræða. Ég er afar undrandi á því að hæstv. utanrrh. skuli setja málin fram á þennan hátt og vilja taka á sig þá ábyrgð sem í rauninni því fylgir að vísa frá máli af þessu tagi á Alþingi Íslendinga vegna þess að hann metur það svo að Atlantshafsbandalagið þoli ekki að slík löggjöf yrði sett hér vegna þess að það stangist á við grundvallarstefnu þess. Ég held að það væri fróðlegt til athugunar fyrir þau ríki sem nú vænta þess eða eru að fá tilboð um að þau geti óskað eftir þátttöku í Atlantshafsbandalaginu að löggjöf af þessu tagi eins og hér er fram sett yrði ekki þoluð af þeirra hálfu, að það geti ekki samrýmst veru í hernaðarbandalaginu. Síðan er um það sem fram kom í máli hæstv. utanrrh. áðan að Atlantshafsbandalagið væri eins konar forustuaðili í því að koma í veg fyrir útbreiðslu kjarnorkuvopna. Mér er vissulega vel kunnugt um að kjarnorkuveldin hafa reynt nú á síðustu áratugum að halda þeim rétti fyrir sig, þau sem hafa eignast þessi skelfilegu vopn og ráða yfir þeim, að fleiri komist ekki í klúbbinn. En er það siðferðilega góður málflutningur í rauninni á sama tíma og þau hin sömu ríki leggja sig ekki meira fram en raun ber vitni til að taka þessi vopn úr umferð? Þótt þar hafi nokkuð áunnist þá er um að ræða slíkar skelfilegar birgðir af þessum vopnum að tilvist þeirra er auðvitað ógnun við öryggi mannkyns í heild sinni á meðan þau eru til. Ég held að það sama megi gilda í sambandi við eiturefnavopnin. Þau hafa nú verið í höndum fleiri en Íraka sem fullyrt er að hafi haft þau undir höndum og ekki ætla ég að andmæla því að svo hafi verið og svo kunni að vera. Ég þekki þá umræðu vel. En fleiri ríki hafa leyft sér að framleiða og búa yfir slíkum vopnum, ég held þar á meðal forusturíki í Atlantshafsbandalaginu, þótt þau hafi síðan aðild að alþjóðasamningum þar að lútandi að koma í veg fyrir beitingu þeirra. Menn standa frammi fyrir þeirri siðferðilegu spurningu að tiltekinn hópur öflugra ríkja á almennan mælikvarða áskilur sér réttinn til að hafa þessi vopn, nota þau í sambandi við sín hernaðarmálefni, en segja við aðra: ,,Þið megið alls ekki yfir þau komast.`` Í þessu felst tvískinnungur og ég verð að segja að því miður hefur maður ekki mikla sannfæringu fyrir því að vilji sé til að leggja það á sig sem eðlilegt er til að fækka þessum vopnum og að útrýma þeim sem er auðvitað það sem setur menn í þá stöðu að geta mælt af styrkleika gagnvart öðrum sem eru að reyna að koma sér upp hinu sama.

Herra forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þingmenn Alþb. eru andvígir Atlantshafsbandalaginu, andvígir aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og andvígir tilveru þess. Þar er um grundvallarágreining að ræða. Ég er sannfærður um að tilvist Atlantshafsbandalagsins hefur skapað þá stöðu sem er í Evrópu í dag og orðið til þess að kommúnisminn er fallinn. Ég er sannfærður um að kommúnisminn mundi lifa mjög góðu lífi í dag ef Atlantshafsbandalagið hefði aldrei orðið til. Það liggur alveg fyrir að kjarnavopnabúnaður bandalagsins er enn þá grundvallarþáttur í varnarviðbúnaði og fælingarstefnu Atlantshafsbandalagsins og það liggur alveg skýrt fyrir að fullgildir aðilar að þessu bandalagi gangast undir og styðja sameiginlega varnarstefnu bandalagsins. Hitt er jafnljóst að Íslendingar eru andvígir því að hér á landi séu staðsett kjarnorkuvopn og hér hafa ekki verið staðsett kjarnorkuvopn og við munum ekki leyfa staðsetningu kjarnavopna hér á landi. Það liggur alveg ljóst fyrir og það er jafnljóst að ef einhvern tímann til þess kemur að eitthvað slíkt verði gert, sem við skulum vona að guð lofi að aldrei gerist, þá verður ekkert slíkt gert án samþykkis Íslendinga og að því leytinu til er Ísland friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum nú þegar og hefur verið síðan að þau tortímingartól voru fundin upp.

Virðulegur forseti. Þetta er einkennileg röksemdafærsla sem hér er höfð uppi af hæstv. utanrrh. Hann segir að vegna tilvistar Atlantshafsbandalagsins sé kommúnisminn svokallaði fallinn. Það liggur fyrir að svo er þó ég viti ekki hvort hæstv. utanrrh. telur Kína með og jafnvel Kúbu sem stundum eru flokkuð undir ríki sem leyfa sér að viðhafa þjóðskipulag svipað og var í Austur-Evrópu, svona að nafninu til, þótt auðvitað sé hægt að deila um hvort það sé af sama toga nákvæmlega. En nú er kommúnisminn fallinn, segir hæstv. utanrrh. og hvað er þá til fyrirstöðu að breyta um stefnu af hálfu hernaðarbandalagsins stóra, NATO, og taka upp aðrar áherslur? Það væri ástæða til að hæstv. ráðherra skýrði það og láti hlutina ríma þokkalega saman. Eða er það bara sannfæring hæstv. utanrrh. að til þess að koma í veg fyrir að eitthvert skipulag komist á einhvers staðar í heiminum þá þurfi NATO að halda fyrir sig réttinum til að beita kjarnorkuvopnum og byggja hernaðarmátt sinn á kjarnorkuvopnum? Svo segir hæstv. ráðherra: ,,Það er þarflaust að samþykkja þetta frv. og lögleiða það því það er yfirlýst stefna íslenskra stjórnvalda.`` Við skulum vænta þess að þær yfirlýsingar hafi verið virtar sem íslensk stjórnvöld hafa krafist að væru virtar í sambandi við þessi mál, m.a. á Alþingi 1985. En reynslan hefur nú sýnt sitt hvað annað, samanber nágrannaríki okkar eins og Danmörku. Þegar til kastanna kom voru þeir pappírar ekki mikils virði. Menn skyldu því hafa vissan vara á. Og hvað er til fyrirstöðu, ef þetta er svona, að setja hér lög af þeim toga sem mælt er fyrir í þessu frv.?

Herra forseti. Ég á ekki von á að við getum orðið sammála um þetta efni, ég og hv. þm., því það hefur komið í ljós að hann er í grundvallaratriðum andvígur Atlantshafsbandalaginu og þessi grundvallarágreiningur er að því leytinu til á milli okkar og verður áreiðanlega. Að því er Grænland varðar þá var það atvik með vitund danskra stjórnvalda, það hefur verið leitt í ljós þótt því væri leynt þannig að dönsk stjórnvöld vissu því miður um það atvik. Að því er varðar fall kommúnismans þá hafa lýðræðisöflin víða ekki náð þeim sessi sem þörf er á, m.a. víða í Austu-Evrópu, Mið-Evrópu og í ríkjum fyrrum Júgóslavíu og það er mikil þörf á að styðja betur við bakið á lýðræðisöflunum þar. Miklar breytingar eiga sér stað í Kína og ég er fullviss um að þar mun þróunin verða í lýðræðisátt. Ég trúi því líka að ekki muni verða langt í að sú þróun eigi sér stað í Kína að menn hætti að fangelsa þar pólitíska andstæðinga því þar hefur því miður verið um herfilegt framferði að ræða. Ég hef upplýsingar um það frá andstöðuöflum á Kúbu að þar séu 800 pólitískir fangar og að sumir þeirra hafi tapað sjón vegna næringarskorts. Því miður hafa lýðræðisöflin ekki náð völdum alls staðar í heiminum og ég er fullviss um að Atlantshafsbandalagið er nauðsynlegt verkfæri til að koma þessum öflum til aðstoðar. Það hefur gert það og mun gera það áfram.

Virðulegur forseti. Tvískinnungurinn í málflutningi hæstv. utanrrh. er satt að segja dæmalaus. Hér er verið að segja okkur að Atlantshafsbandalaginu sé nauðynlegt vegna lýðræðisvöktunar, að mér skilst, að viðhalda kjarnorkuvopnabúnaði sínum og yfirlýstum möguleika á að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði. Hvað er hæstv. utanrrh. að segja með þessum orðum og hvaða skilaboð eru hér til þeirra sem voru í forustu á undan honum í Framsfl. og tóku þátt í því glæfralega tiltæki að standa að flutningi þessa frv.? Hvernig heldur ísinn sem hæstv. utanrrh. stendur á þegar hann talar um skort á lýðræði í einstökum ríkjum þegar fyrir liggur að forusturíki Atlantshafsbandalagsins hefur staðið fyrir því að koma á og viðhalda einræðisstjórnum í eigin heimshluta og með vitund og vilja staðið fyrir því að setja þar af lýðræðislega kjörnar stjórnir? Það var gert þegar Allende forsætisráðherra Chile var steypt af stóli og hernaðareinræðisstjórn komst til valda í fjölmörg ár undir verndarvæng Bandaríkjanna og með góðu samþykki. Þetta er nú samkvæmnin í málflutningnum. Þetta er samkvæmnin í því sem hér er fram reitt í þessum efnum. Þetta er hörmulegt til að vita og ég vænti að margir leggi hlustir við þessum málflutningi.

Herra forseti. Þetta er að verða nokkuð myndarlegur ,,eldhúsdagur`` sem hér hefur staðið um utanríkismál þó ólík mál hafi þar komið undir. Ég ætla fyrir mitt leyti ekki að lengja þessa umræðu mikið enda langt liðið á daginn. Vissulega væri ástæða til að fara yfir ýmislegt og maður saknar reyndar þátttöku ýmissa aðila í þessum umræðum. Það hefur t.d. verið athyglisvert hve lítið hefur farið fyrir talsmönnum Sjálfstfl. í þessum utanríkismálaumræðum í allan dag.

Fáir? Enginn.

Í fyrsta lagi fagna ég, úr því að ég hef tilefni til að fagna einhverju sem hæstv. utanrrh. sagði í umræðum um það mál sem nú er á dagskrá, þ.e. frv. til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum, því að hæstv. utanrrh. lýsti sig samþykkan því að stefna bæri að því að losna við kjarnorkuvopn og afkjarnorkuvopna heiminn. Að sjálfsögðu er gott að um það skuli menn vera sammála. Þá gæti maður í beinu framhaldi spurt hvar þess sjáist stað, t.d. í áherslum NATO, að menn virði og viðurkenni þá nauðsyn. Ég ítreka enn og minni á niðurstöðu Alþjóðadómstólsins sem komst samhljóða að þeirri niðurstöðu að það væri ekki einvörðungu rétt af þjóðum heimsins heldur skylt að vinna að því að ganga frá bindandi samningum um algert afnám kjarnorkuvígbúnaðar. Niðurstaðan var sú að mönnum væri skylt að vinna að því vegna þess að tilvist kjarnorkuvopna samrýmdist ekki öðrum ákvæðum í mannréttindasáttmálum um öryggi, frið og velferð sem menn hefðu skuldbundið sig til að reyna að tryggja íbúum jarðarinnar. Í öðru lagi lýsti hæstv. utanrrh. því sem mikilvægu og brýnu verkefni að koma í veg fyrir að fleiri ríki eignist kjarnorkuvopn. Það er einmitt viðfangsefni samningsins sem gerður hefur verið og síðan framlengdur og kallaður er samningurinn um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna, NPT-samningurinn, skammstafað út frá enskunni, None Proliferation Treaty. Undanfarin ár hafa kjarnorkuveldin sex eða hve mörg þau eru, sagt: Við ætlum að vísu að viðhalda okkar kjarnorkuvopnum, áskiljum okkur allan rétt til að eiga þau og beita þeim ef svo ber undir. Kínverjar hafa á alþjóðavettvangi orðað það með nokkuð öðrum hætti heldur en aðildarríki Atlantshafsbandalagsins. En síðan segjast þau ekki vilja að fleiri ríki komi sér upp þessum vopnum. Þetta hefur verið alþjóðlegur samningur. Menn hafa haft áhyggjur af því að nokkur ríki væru í færum að koma sér upp kjarnorkuvopnum eða hefðu beinlínis undirbúið þann möguleika. Menn muna að nokkur ríki voru lengi mjög treg til að samþykkja framlenginguna á NPT-samningnum þegar þær viðræður stóðu yfir. Það voru ríki eins og Indland, Pakistan og Brasilía. Það ljótasta af öllu er þó kannski það að á gildistíma NPT-samningsins hefur eitt ríki komið sér upp kjarnorkuvopnum. Ekki er lengur deilt um að Ísrael á kjarnorkuvopn. Þar með er siðferðið orðið harla tvöfalt. Á sama tíma og þetta á að heita bindandi samningur, þá horfa menn í hina áttina þegar ríki vinveitt Bandaríkjunum, Ísrael, hefur þetta bann að engu og kemur sér upp slíkum vopnabúnaði. Menn deila um hvort það séu 5, 10, 50 eða 100 kjarnorkusprengjur sem Ísrael á í dag. Hins vegar er tæpast deilt um það lengur á alþjóðavettvangi að slík vopn eru þar til staðar. Bolabrögð ísraelsku leyniþjónustunnar eru fræg að endemum. Þeir hafa reynt að þagga niður í þeim sem flutt hafa af þessu einhverjar fréttir. Svo langt hefur það gengið að ísraelska leyniþjónustan hefur stundað mannrán á vísindasmönnum sem höfðu flúið land, fengið hæli í öðrum löndum og leyft sér að miðla alþjóðasamfélaginu upplýsingum um það sem Ísraelsstjórn hefur gert á laun. Ég og hæstv. utanrrh. erum sammála um að mikilvægt sé að hefta frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna. Til þess að enginn misskilji mig þá er ég ekki að mæla með neinu öðru. Ég mundi að sjálfsögðu telja það hina hörmulegustu afturför ef t.d. stjórnmálaþróunin í Indlandi nú leiddi til þess að það brysti á kjarnorkuvopnakapphlaup í Suðaustur-Asíu. Á því er veruleg hætta eins og fréttir benda nú til. Það verður á hinn bóginn að hafa það í huga að mikil tvöfeldni hefur verið í gangi varðandi stöðu þessara mála á alþjóðavettvangi að undanförnu. Reyndar, herra forseti, er ákaflega erfitt að bera mikla virðingu fyrir því þegar menn rjúka upp og heimta af ýtrustu hörku að sumar þjóðir fari að alþjóðalögum, t.d. Írakar. Þeir skulu ekki komast upp með nein undanbrögð. Af hverju hafa menn ekki beitt sér af sömu hörku t.d. gegn Ísrael? Ísraelar hafa ekki aðeins haft samþykktir Sameinuðu þjóðanna um hernumdu svæðin að engu og brotið Óslóarsamkomulagið vísvitandi, friðarsamkomulagið, heldur hafa þeir blygðunarlaust brotið samninginn um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna. Vegna þessa hefur hvorki heyrst hósti né stuna frá sjálfum gæslumönnum samningsins, t.d. Bandaríkjamönnum. Í þriðja lagi, herra forseti, var þetta frv. á síðasta kjörtímabili flutt af þingmönnum úr öllum flokkum sem þá sátu á Alþingi nema Sjálfstfl. Þar á meðal voru þáv. formaður Framsfl. og, ef minni mitt svíkur ekki, einnig formaður þingflokks Framsfl., þ.e. hv. þm. Steingrímur Hermannsson og Páll Pétursson og munaði nú um minna. Svo víðtækur var stuðningur við þetta frv. að ef marka mátti flutningsmannahópinn, eða úr hvaða þingflokkum hann kom, hefði mátt reikna með því að meiri hluti væri fyrir þessu frv. á Alþingi. Margir fylltust bjartsýni á að loksins færi eitthvað að gerast í þessum efnum. Þá verða þau tíðindi að hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson tekur við formennsku í Framsfl. og sest í stól utanrrh. Þegar leitað er eftir meðflutningi úr þingflokki Framsfl. með frv. í næstu umferð, þá berst þaðan neitun og útskýringarnar gefur hæstv. utanrrh. í svari eða viðtali við fjölmiðla. Ef ég man rétt voru þær þannig að flutningur þessa frv. eða öllu heldur lagasetning af þessu tagi samrýmdist ekki aðild okkar að NATO. Það er í sjálfu sér mjög áhugavert. Þó að ég sé ekki sérfræðingur í þessum efnum og hafi kannski ekki sama bakgrunn eða sömu aðstoðarmenn á reiðum höndum og hæstv. utanrrh. þá leyfi ég mér að efast um þessa fullyrðingu vegna þess að ég tel ekki sjálfgefið að aðild eins ríkis að NATO geti ekki verið þannig að það væri, t.d. hvað eigin yfirráðasvæði snertir, undanþegið vissum hlutum. Ég bendi á að aðild sumra NATO-ríkja t.d. að vígbúnaðarþættinum eða kjarnorkuvopnahlutanum hefur verið mismunandi. Þannig hafa t.d. Frakkar lengi haft nokkra sérstöðu í þeim efnum eins og kunnugt er. Ég veit ekki hversu rækileg athugun á þessu, þjóðréttarleg eða lögfræðileg, liggur að baki fullyrðingum hæstv. utanrrh. Ég held því hér til haga að ég samþykki ekki fyrir fram að þetta sé óumdeilanlega svo. Segjum að lagasetning eins aðildarríkis af þessu tagi samrýmist ekki skuldbindingum þess á grundvelli aðildar að NATO og jafngildi úrsögn úr bandalaginu, þá spyr ég náttúrlega í beinu framhaldi: Hvers vegna er það? Hvað er það sem brýtur í bága við stefnu NATO? Jú, er það ekki fyrst og fremst áskilnaður NATO til þess að beita kjarnorkuvopnum. NATO áskilur sér í fyrsta lagi réttinn á að búa yfir þeim, í öðru lagi að hóta beitingu þeirra og í þriðja lagi að játa hvorki né neita tilvist þeirra á einstökum stöðum á yfirráðavæði sínu, hvort sem er á landi, í herskipum eða flugvélum. Gott væri að hæstv. utanrrh. útskýrði hvort það er ástæðan. Ef ástæðan fyrir því að hæstv. utanrrh. metur það öðruvísi en t.d. forveri hans á stóli formanns í Framsfl., að lagasetning af þessu tagi sé ekki samrýmanleg skuldbindingum okkar á vettvangi NATO, þá væri mjög fróðlegt að fá að heyra í hverju það liggur. Ef ágiskun mín reynist rétt, um að það sé þessi kjarnorkuvígbúnaðarstefna, hvers virði eru þá yfirlýsingar Íslendinga um að hér skuli aldrei vera kjarnorkuvopn? Hvað var á bak við þær fullyrðingar? Voru þær ekki jafnmikið í ósamræmi við skuldbindingar okkar eins og lögfesting hins sama? Af hverju ekki? Hvað er að marka þá yfirlýstu stefnu íslenskra stjórnvalda frá 8. og fyrri hluta 9. áratugarins um að hér skyldu aldrei vera kjarnorkuvopn? Það var staðfest með samþykkt Alþingis 1985. Var eitthvað á bak við það? Voru það orð sem Íslendingar máttu hafa til heimabrúks en voru innihaldslaus gagnvart NATO eða kjarnorkuveldunum sjálfum, t.d. Bandaríkjunum? Ég rifja upp, herra forseti, að þegar sá sem hér stendur lagði fram fyrirspurn og spurði þáv. hæstv. utanrrh. Geir Hallgrímsson um það hvort hin yfirlýsta stefna Íslands um að hér skyldu ekki vera kjarnorkuvopn tæki jafnframt til íslenskra hafna og til íslenskrar landhelgi og lofthelgi, þá svaraði þáv. hæstv. utanrrh., og varð heimsfrægt, að svo væri. Hann kvað þetta taka til hafna, komu erlendra herskipa í íslenskar hafnir og íslensku lofthelginnar upp yfir 12 mílna landhelginni. Þetta vakti mikla athygli og litla hrifningu í Bandaríkjunum að sögn. A.m.k. fór svo að þáv. hæstv. utanrrh. var á harðahlaupum næstu sólarhringa eftir að m.a. bandarískir fjölmiðlar höfðu slegið þessu upp, hugsanlega voru einhver viðbrögð. Þáv. hæstv. utanrrh. var á harðahlaupum við að draga úr gildi þessarar yfirlýsingar sinnar. Var það af þessum ástæðum? Var það af sömu ástæðum og hæstv. utanrrh. nú segir að þetta samrýmist ekki aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu? Að lokum, herra forseti, verður að segja það alveg eins og það er: Trú hæstv. utanrrh. á fyrirbærið NATO er mikil. Það er ábyggilega þægilegt, dregur úr áhyggjum, menn sofna sjálfsagt öruggari á kvöldin og vakna á morgnana ef þeir trúa eins og hæstv. utanrrh. gerir, að NATO hafi tryggt friðinn, sé friðarbandalag og NATO sé að þakka að kommúnisminn leið undir lok og allir geti nú sofið rólegir. Það tjáir lítt að ræða um söguna í þáskildagatíð en maður freistast stundum til þess að spyrja sig spurninga með samtengingunni: ef. Ég leyfi mér að spyrja: Ef hlutirnir hefðu nú farið öðruvísi á kaldastríðstímanum, þegar stórveldin stóðu grá fyrir járnum hvort frammi fyrir öðru, hvað þá? Að sögn kunugra munaði hársbreidd ekki bara einu sinni og ekki bara tvisvar heldur sennilega a.m.k. þrisvar sinnum að kjarnorkustyrjöld skylli á, þar á meðal einu sinni í Kúbudeilunni. Ef við bara hugleiðum aðeins andartak þetta ,,ef``, sækja þá engar efasemdir á hæstv. utanrrh. um að það hafi kannski verið dálítið glannalegt fyrir heiminn meðan á þessu stóð og sé það jafnvel enn þá að eiga öll þessi skelfilegu vopn? Ég verð að segja alveg eins og er að mín heimsmynd er ekki svona einföld. Því miður hef ég einhvern veginn af þessu áhyggjur í allt öðru samhengi en hæstv. utanrrh. virðist halda. Ég er svo að allra síðustu, herra forseti, algjörlega sannfærður um eitt, þ.e. að almenning í löndunum mun halda áfram að dreyma um betri og friðvænlegri heim þar sem þessi skelfilegu vopn eru ekki til staðar. Ég vona að sá draumur muni rætast. Kannski hitti Václav Havel, leikritaskáldið góða og sá ágæti heimspekingur, naglann á höfuðið þegar hann sagði um NATO --- hæstv. utanrrh. væri kannski hollt að fara yfir það og rifja það upp --- að NATO væri þrátt fyrir allt fyrst og fremst gamaldags klúbbur hershöfðingja sem væri að daga uppi í nútímanum og væru ekki endilega til framdráttar fyrir okkur að draga með okkur inn í framtíðina. Þetta sagði nú Václav Havel þó að hann væri að beita sér fyrir því að þjóð sín sækti um aðild að þessum sama klúbbi.

Herra forseti. Þessi sami ágæti maður, Václav Havel forseti, sagði við mig þegar ég kom í heimsókn til hans ágæta ríkis, Tékklands: ,,Ég stóð að því og var í fremstu röð við að leggja Varsjárbandalagið niður. Og ég ætlast til þess, vegna þess að ég hafði forustu um að taka þar tappann úr þannig að það varð að leggja niður starfsemi sína, að mitt land fái aðild að Atlantshafsbandalaginu.`` Hann ætlaðist til þess þannig að það var alveg ljóst að Václav Havel var mikill áhugamaður um að hans land gengi í Atlantshafsbandalagið sem Alþb. er að vísu á móti. Og það er slæmt til þess að vita að hann og hans þjóð skuli fá þær móttökur af þeim. Ég vil að lokum segja um þetta mál að það er ágreiningur milli mín og Alþb. um þau einföldu sannindi að ég er þeirrar skoðunar að þessum vopnum verði útrýmt eftir leið samninga en ekki eftir leið einhliða yfirlýsinga eða lagasetningar í einstökum löndum. Þetta er grundvallarskoðanamunur. Við erum hins vegar sammála um það markmið að útrýma þessum vopnum. Verulegur árangur hefur orðið á þessum sviðum, t.d. stórveldasamningar, NPT-samningurinn sem hér hefur verið nefndur, bann við tilraunasprengingum og efnavopnasamningurinn. Ég vil líka geta þess að Atlantshafsbandalagið og lönd þess hafa hjálpað til og unnið að því að hreinsa til á Kolaskaga og vonandi munu þjóðir heimsins halda áfram að reyna bægja frá þeirri miklu vá sem þar er.

Herra forseti. Staðreyndin er sú að fjöldi þjóða og í heilum heimsálfum eru menn ekki sammála hæstv. utannrh. um að þetta eigi allt að ráðast af hagsmunum stórveldanna og að kjarnorkuveldin eigi að hafa forustuna í þessum efnum. Nýsjálendingar voru t.d. ekki þeirrar skoðunar. Þeir fóru út í einhliða aðgerðir. Þeir voru aðilar að hernaðarbandalagi, hernaðarbandalaginu ANZAC, og voru reknir úr því eða svo gott sem þegar þeir einhliða lýstu yfir kjarnorkufriðlýsingu Nýja-Sjálands. Og af hverju gerðu þeir það? Það var vegna þess að almenningur í Nýja-Sjálandi vildi það. Menn horfðu upp á framferði Frakka með tilraunasprengingum í Kyrrahafinu og það var bullandi meiri hluti fyrir því að taka af skarið með lögum að Nýja-Sjáland og nýsjálenskt yfirráðasvæði skyldi vera kjarnorkuvopnalaust. Það var gert og Bandaríkjamenn urðu að bíta í það súra epli að þessi litla þjóð sem er nú ekkert mjög stór, 3,5 milljón manns, Nýsjálendingar, gerðu uppreisn og friðlýstu sitt land og það hafa verið fjölmargar einhliða aðgerðir af því tagi. Af hverju hafa margir málsmetandi stjórnmálamenn á Norðurlöndunum verið að ræða um þá hugmynd að Norðurlöndin öll yrðu kjarnorkuvopnalaus? Það er í sjálfu sér umræða um einhliða aðgerðir. Jú, það er af því að menn eru ekki sáttir við það að hlutirnir gerist jafnhægt a.m.k. og þeir eru að gerast, ef eitthvað er þá að gerast. Það má alveg spyrja sig: Er nokkuð á bak við þau orð miðað við það sem við sjáum í stefnu NATO í dag eða Bandaríkjanna eða Frakka, að menn séu að undirbúa þá framtíð að við losnum við þessi vopn? Ég verð að segja alveg eins og er að þegar ég velti því fyrir mér hvort einhverjar innstæður séu í raun fyrir því þá efast ég um það vegna þess að mér virðist trú manna á þessi vopn enn þá því miður svo mikil. Menn eru á fullri ferð að réttlæta tilvist þeirra á ýmsan hátt. Ég er því að sjálfsögðu ekki sammála hæstv. utanrrh. um að menn eigi að sitja og standa eins og kjarnorkuveldin vilja. Ég tel að íslenska þjóðin hafi sjálfsákvörðunarrétt til þess að ákveða að Ísland sé kjarnorkufriðlýst land.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um íslenskt sendiráð í Japan. Flm. að þessu máli ásamt mér eru hv. þm. Össur Skarphéðinsson og Kristín Ástgeirsdóttir. Tillagan er stutt, svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að koma á fót íslensku sendiráði í Japan á árinu 1998.`` Þessi tillaga var fyrst flutt á 115. löggjafarþingi og þá stóðu að tillöguflutningi með þeim sem hér talar hv. þáv. þm. Gunnlaugur Stefánsson, Jón Helgason og Kristín Einarsdóttir. Veigamikil röksemd fyrir flutningi tillögunnar þá og er enn er sífellt aukin samskipti og mjög mikilvæg samskipti Íslendinga og Japana, bæði á sviði menningar og einnig á sviði viðskipta. Við sem flytjum þetta mál hér enn og aftur erum þeirrar skoðunar að þrátt fyrir opnun sendiráðs í Kína í ársbyrjun 1995 þá mæli brýnir hagsmunir með því að opnað verði íslenskt sendiráð í Japan vegna mikilvægis tengsla Íslands og Japans og vegna vaxandi samskipta og markaðsmöguleika í öðrum fjölmennum ríkjum Austur-Asíu. Þessari tillögu er ekki teflt á neinn hátt gegn því sendiráði sem hefur verið opnað í þessum heimshluta. Það var auðvitað álitamál þegar það var gert og ég hefði haft aðrar áherslur uppi í þeim efnum á þeim tíma. En hér er sem sagt þessi tillaga flutt og fyrir henni eru færð rök í greinargerð frekar en ég hef þegar mælt fyrir. Ég ætla ekki að fara yfir einstakar talnalegar staðreyndir sem eru hér raktar í sambandi við þróun viðskipa og önnur samskipti lands okkar við Japan en undirstrika gildi þess að þarna verði um jákvæða þróun að ræða í samskiptum ríkjanna sem af Íslands hálfu væri undirstrikað eins og sem tillagan gerir ráð fyrir. Í fskj. með tillögunni er að finna skrá yfir íslensk sendiráð og starfsmannafjölda þeirra erlendis. Þessi skrá er unnin upp úr Handbók utanríkisráðuneytissins og er út af fyrir sig fróðlegt gagn sem slíkt að hafa það yfirlit hér til hliðsjónar. Ég hef vænst þess að hæstv. ríkisstjórnar tæki þá ákvörðun að stíga það skref sem þessi tillaga gerir ráð fyrir. Vaxandi undirtektir hafa verið við þetta mál og þessa stefnu sem er að finna í þessari tillögu. Ég minni á leiðara í Morgunblaðinu 9. janúar 1997 þar sem tekið var undir með hæstv. forsrh. í sambandi við gildi þess að byggja upp utanríkisþjónustuna og að opnað verði sendiráð í Japan og hugsanlega einnig aukið við annars staðar þar sem við höfum haft lítil samskipti, þó að reynt hafi verið að rækja þau héðan, m.a. að heiman, utan það að ýmis okkar sendiráð erlendis skipta með sér verkum að gæta hagsmuna sem víðast. Þar er mikið og gott starf unnið af fámennri utanríkisþjónustu okkar. En ekki verður yfir allt komist og það er mjög þýðingarmikið að við stígum þarna frekari skref í að byggja upp okkar utanríkisþjónustu. Ég hef oft hugsað til þess hvort unnt væri að fjölga diplómatískum sendimönnum okkar erlendis með enn minni kostnaði í einhverjum tilvikum en gerist með þeim sendiráðum sem nú eru starfrækt. Ég skal ekki leggja mat á hvað raunhæft er í þeim efnum en auðvitað hljótum við að leitast við að halda sparlega á um leið og við náum sem bestum árangri fyrir hönd okkar lands og í samskiptum við aðrar þjóðir með starfrækslu utanríkisþjónustu okkar. Ég teldi æskilegt að fá heyra frá hæstv. utanrrh. hvert mat utanrrn. sé á þessu máli. Ég hef heyrt þetta viðrað öðru hverju á undanförnum árum og metið það svo að raunverulegur vilji og ásetningur væri fyrir því að stíga þetta skref og að þessi hugmynd sem var upphaflega flutt á Alþingi af þingmönnum úr fjórum flokkum sem höfðu raunar þá nýlega verið í heimsókn í Japan --- það var kannski kveikjan að því að þessi tillaga var upphaflega flutt --- gæti orðið lóð á þá vogarskál að ríkisstjórnin tæki þetta skref.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir þann áhuga og stuðning sem hann sýnir eflingu utanríkisþjónustunnar. Þrátt fyrir ólík sjónarmið í utanríkismálum er mjög mikilvægt að samstaða ríki á Alþingi um að standa bærilega myndarlega að utanríkisþjónustunni og þar liggja mörg verkefni fyrir. Alþjóðasamstarfið fer stöðugt vaxandi og ekki verður hjá því komist að við Íslendingar tökum þátt í því á einn eða annan hátt. Það liggur því alveg fyrir að það kallar á fleira fólk, bæði á vegum utanrrn. og ýmissa annarra ráðuneyta og stofnana, m.a. Alþingis. Við reynum að sinna þessu af bestu getu. En þegar stofnaðir eru fleiri og fleiri samstarfsvettvangar eins og Eystrasaltsráðið, Barentsráðið, Norðurskautsráðið og svo mætti lengi telja, stofnanir sem tengjast Atlantshafsbandalaginu, þá kallar þetta allt á meiri vinnu og fleira fólk. Það er jafnframt alveg ljóst að mínu mati að ekki verður komist hjá því að stofna fastanefnd eða sendiráð í Vínarborg vegna ÖSE. Við verðum eins og aðrar Evrópuþjóðir að taka ríkari þátt í öryggismálaumræðu Evrópu og ÖSE er þar mjög mikilvægur vettvangur eins og þingmenn Alþb. hafa m.a. lagt áherslu á í umræðum í dag en þar höfum við enga viðveru einir Evrópuþjóða. Það er nokkuð sem gengur ekki til lengdar. Hins vegar má gera það á margan hátt og ekki þar með sagt að þar þurfi að vera fullmannað sendiráð. Það hefur verið og er yfirlýst stefna ríkisstjórnarinnar að opna sendiráð í Tókíó. Í þeim drögum að fjárlagatillögum sem utanrrn. hefur verið með í smíðum fyrir árið 1999 hefur verið gert ráð fyrir því. Hins vegar verður að segjast alveg eins og er að það er kostnaðarsamt. Við gerum ráð fyrir því að rekstrarkostnaður verði u.þ.b. 95 millj. á ári miðað við að við slíkt sendiráð starfi sendiherra, sendiráðsritari, útsendur íslenskur ritari, staðarráðinn ritari og bílstjóri. Þessi áætlun er byggð á reynslu Norðmanna af rekstri sendiráðs í Tókíó. Auk þess mundi falla á ráðuneytið 8 millj. kr. vegna búferlaflutninga og embættisferða og því um líks. Við stofnun slíks sendiráðs yrði stofnkostnaður að lágmarki 24 millj. kr. og er þá gert ráð fyrir því að húsnæði yrði leigt undir bæði sendiráð og sendiherra. Þetta yrði langdýrasta sendiráð okkar. Ég geri mér ekki enn þá grein fyrir því hvort slíkur kostnaður rúmast innan fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Það liggur alveg fyrir að fjárlagagerðin verður erfið og það þarf að standa gegn ýmsum áformum um aukningu útgjalda og utanrrn. hlýtur að standa frammi fyrir því eins og öll önnur ráðuneyti. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt að það ríki skilningur á Alþingi að þetta er mikilvægt. Í október sl. fóru tveir af embættismönnum ráðuneytisins, Helgi Ágústsson ráðuneytisstjóri og Jón Egill Egilsson, skrifstofustjóri alþjóðaskrifstofu, til Japans til að ræða við þarlend stjórnvöld um hugsanlega opnun sendiráðs þar. Við leggjum á það áherslu að ef þetta gerist opni Japanar samhliða sendiráð hér á landi. Þeir hafa ekki verið tilbúnir til að gefa slíka yfirlýsingu og sagt að fjármálaerfiðleikar þar í landi geri það að verkum að þeir geti ekki gefið bindandi yfirlýsingu að þeir gerðu slíkt hið sama. Hins vegar gera þeir ráð fyrir því að það kæmi til með að ýta undir stofnun sendiráðs hér en lýst því yfir að það sé ætlun þeirra að stofna upplýsingaskrifstofu hér eða Information Center. En ekki verður gert ráð fyrir því að þar yrðu japanskir starfsmenn, a.m.k. ekki til að byrja með. Því var hins vegar lýst yfir í þessari ferð eftir að hafa hlustað á sjónarmið embættismanna okkar að málið yrði athugað alvarlega en það ítrekað að japanskir efnahagserfiðleikar kæmu í veg fyrir að hægt væri að ábyrgjast að japanskt sendiráð yrði stofnað í Reykjavík. Það væri jafnvel ekki hægt að gefa út yfirlýsingu um að slíkt yrði gert innan fárra ára. Við teljum mikið grundvallaratriði að gagnkvæmni sé í sambandi við sendiráð. Ástæðan fyrir því að ákveðið var að opna sendiráð í Finnlandi var m.a. sú að við vildum standa við gagnkvæmnisyfirlýsingar en sendiráð hafði starfað hér á landi í fimmtán ár. Ég er ekki að segja með þessu að ekki komi til greina að stofna til sendiráðs í Japan jafnvel þótt sendiráð þeirra yrði ekki opnað hér samtímis eða fljótlega upp úr því. Auðvitað þurfum við að leggja á það sjálfstætt mat. Ég bendi jafnframt á að mikil þörf er fyrir að stofna til sendiráða í öðrum heimshlutum og vil ég þá sérstaklega nefna Suður-Ameríku og Kanada vegna mikilla tengsla okkar við Kanada og Íslendingasamfélagsins þar. Það er ekkert sendiráð í löndum Mið- og Austur-Evrópu, svo ekki sé talað um Afríku. Ýmis lönd sem eru ekki miklu stærri en Ísland hafa verið að opna sendiráð víða um heim og ég nefni t.d. Lúxemborg í því sambandi þannig að það er alveg ljóst að þörfin fyrir þessa starfsemi er fyrir hendi. Enda þótt ég sé að líta á útgjöldin á sendiráði í Japan er mér fullkomlega ljóst að það koma margvíslegar tekjur á móti. Við eigum svo mikilvæg samskipti við Japan að ég er í engum vafa um það að sendiráð þar mundi t.d. stuðla að auknum ferðamannastraum þaðan til Íslands og mundi örugglega örva viðskipti og samskipti milli landanna. Þjóðfélagslega er ég ekki í nokkrum vafa um að það hefði í för með sér tekjur fyrir landið en ekki kostnað.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir innlegg hans í umræðuna og þær upplýsingar sem hann hefur veitt um ráðagerðir ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Ég tek undir margt af því sem hæstv. ráðherra sagði og ítreka að ég tel að skipuleg uppbygging utanríkisþjónustu okkar sé meðal brýnustu verkefna af okkar hálfu og að reyna að víkka sjóndeildarhringinn og samböndin í þeim efnum. Það er alveg sérstaklega mikilvægt að við komum okkur skipulega á landabréfið, ef svo má segja, í heimshlutum sem hafa verið vanræktir en góðar líkur eru á að árangur geti orðið af opnun sendiráða eða diplómatískrar nærveru á slíkum svæðum. Með tilliti til mikilla viðskipta og vafalaust mjög mikilla möguleika á að auka samskiptin við Japana sem eru líklega í fremstu röð sem efnahagsveldi í heiminum og hvers borgarar eru mikið í förum eins og hæstv. ráðherra gat um, þá tel ég það þurfi að athuga vandlega hvort ekki sé rétt að stíga það skref þrátt fyrir að mér sé ljóst að kostnaður sé umtalsverður við að koma upp sendiráði í Japan og brjóta ísinn, auðvitað í von um að það verði um gagnkvæmni að ræða. Ég tek undir orð hæstv. utanrrh. að slík gagnkvæmni er þýðingarmikil í samskiptum ríkja og hef ég lagt áherslu á það með ýmsum hætti þegar um sendiráð er að ræða. Ég ætla ekki að fara að rekja það en nefni þó að fyrir allnokkru flutti ég tillögu um að varðandi fjölda starfsmanna í sendiráðum yrði m.a. litið til ákvæða Vínarsamningsins þar að lútandi einnig þannig að ekki yrði gengið fram hjá slíkum alþjóðareglum. Ég átta mig fyllilega á því að nærvera okkar með sendiráði eða ígildi sendiráðs í heimshlutum eins og Suður-Ameríku og Afríku gæti haft verulegt gildi og Kanada hlýtur einnig að vera á þessu blaði. Þetta þarf að sjálfsögðu að vega og meta og ég heiti hæstv. utanrrh. og hverjum sem vinnur að þessu máli stuðningi mínum til þess að þarna séu stigin ákveðin skref og þarna sé um skipuleg vinnubrögð að ræða vegna þess að ég er sannfærður um það að við njótum þess ef við komum okkur á kortið í þessum efnum öflugar en verið hefur. Það hefur verið allt of þröngur sjónhringurinn í utanríkisþjónustu okkar miðað við staðsetningu og því vænti ég þess að þarna verði stigin ákveðin skref hið fyrsta og geri mér vonir um að svo verði miðað við þær upplýsingar sem fram komu hjá hæstv. ráðherra. Jafnframt tek ég undir sjónarmið sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. varðandi sendiráð í Vínarborg hjá ÖSE. Að mínu mati var ekki skynsamleg ráðstöfun að draga þar til baka sendimann okkar sem á sínum tíma hafði þar viðveru, að vísu við afskaplega frumstæð skilyrði, þannig að tæplega var til setunnar boðið, ef svo má segja, að hírast á hótelherbergi eins og ég held að hafi verið raunin með það sendiráð okkar en ég fagna því ef þar verður breyting á og tek undir það. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég vildi aðeins taka fram vegna þess að ég hafði ekki tíma til þess í ræðu minni áðan að innan skamms er væntanleg skýrsla og álit nefndar sem hefur unnið að því að kanna hvernig standa beri að því að efla utanríkisþjónustuna á næstu árum. Þar hefur ágætis nefnd unnið að málum, m.a. með þátttöku stjórnmálaflokkanna, bæði stjórnarflokkanna og stjórnarandstöðuflokkanna, og mikilvægra hagsmunaaðila í landinu. Ég vænti þess að skýrslan geti orðið grundvöllur að ákvörðunum í þessu efni á næstu árum. Ekki verður hægt að auka þetta starf nema smátt og smátt, það verður ekki gert í einu vetfangi en mikilvægt að marka stefnu til lengri tíma. Ég vænti þess að álit þessarar nefndar geti orðið grundvöllur að slíkri stefnumörkun sem geti ríkt um góð samstaða á Alþingi. Það er afar mikilvægt þrátt fyrir ágreining um utanríkismál að samstaða ríki um utanríkisþjónustuna og verkefni og markmið hennar.

Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að taka undir það sjónarmið sem kom fram í lokaorðum hæstv. ráðherra og fagna því að von er á skýrslu um þessi efni sem drægi upp ákveðna sýn til mála. Ég tel einmitt mjög mikilvægt að það geti verið sem breiðust samstaða milli þingflokka á Alþingi um markviss skref í þessum efnum. Það er tiltölulega auðvelt að ala á tortryggni þegar um er að ræða samskipti okkar út á við og ber oft við að mikið er gert úr tilkostnaði. Það er vissulega rétt en hitt er jafnaugljóst að í heimi sem er orðinn samþættur á flestum sviðum eins og við þekkjum verða menn að vera þar þátttakendur og gera eins vel og mögulegt er. Sem betur fer hefur okkar fámenna utanríkisþjónusta unnið mjög vel á mörgum sviðum og við erum með ágætis starfsfólk í þessari þjónustu yfirleitt. Ég vil jafnframt segja að fyrir þá sem taka þátt í alþjóðasamstarfi, það hef ég gert um langt skeið með einum og öðrum hætti, þá finnur maður ekki fyrir því í samskiptum við fólk sem er að rækja mál á erlendri grundu að það geri neinn mannamun óháð því hvaða viðhorf menn hafa. Það finnst mér mikils virði og vil að það komi fram og ég er afar þakklátur fyrir það hvernig þjónusta okkar rækir verk sín að þessu leyti og er tiltölulega opin að því er varðar og reiðubúin að miðla m.a. til þingmanna sem eru í verkum á vegum Alþingis erlendis.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 723, 402. mál, um aukið samstarf Íslands, Færeyja, Grænlands og Noregs í fiskveiðimálum. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að kanna möguleika aukins samstarfs Íslands, Færeyja, Grænlands og Noregs í fiskveiðimálum, þar á meðal á sviði veiðarfæranotkunar, vísindarannsókna, markaðssetningar og málflutnings um umhverfismál og fiskveiðar á alþjóðavettvangi.`` Sjálfbær nýting sjávarafurða er mikilvægt hagsmunamál Íslendinga, Grænlendinga, Færeyinga og Norðmanna. Fiskveiðar hafa frá alda öðli verið órjúfanlegur hluti af menningu og lífi fólks í þessum löndum og þjóðirnar veiða að hluta úr sömu fiskstofnum. Samstarf um sjálfbæra nýtingu fiskstofna liggur því í hlutarins eðli. Þjóðirnar fjórar eru smáþjóðir á alþjóðlegum mælikvarða. Því hefur þeim reynst örðugt að koma málstað sínum á framfæri á alþjóðavettvangi, svo sem í sel- og hvalveiðum, og gildir þá einu hversu góðum rökum hann er studdur. Órökstuddur áróður fyrir banni við þorskveiðum í Norður-Atlantshafi hefur birst í auglýsingum erlendis. Auðveldara væri fyrir þjóðirnar að bregðast við slíku og sýna fram á sjálfbæra nýtingu auðlinda ef fiskveiðar væru stundaðar með svipuðum hætti í efnahags lögsögu landanna allra. Því er eðlilegt að þær starfi saman í auknum mæli. Markmið samstarfs landanna fjögurra skulu vera eftirfarandi: Í fyrsta lagi að tryggja sjálfbæra nýtingu sjávarauðlinda og verndun lífríkis sjávar með svipaðri fiskveiðistjórn sem tæki m.a. til veiðarfæranotkunar og vísindarannsókna. Ég held að það sé samdóma álit flestra að stórefla þurfi vísindarannsóknir á fiskstofnunum. Að mínu mati væri mjög æskilegt að við hefðum svipaða fiskveiðistjórnun á þessu svæði. Hún er ekki eins í dag. Færeyjar eru með sóknarmark og við erum með kvótakerfi, fórum úr sóknarmarkinu. Það er að sjálfsögðu himinn og haf má segja sem skilur þar á milli en ég held að mjög æskilegt væri að þessar þjóðir skoði það að reyna að vera með veiðistjórn sem væri sambærilegri en hún er í dag og þá er ég að sjálfsögðu að vonast til þess að Færeyingarnir taki frekar upp annað kerfi en þeir nota núna. Í öðru lagi ætti markmið samstarfsins að vera að bæta vígstöðu ríkjanna í baráttu gegn ofverndunarsjónarmiðum í sjávarútvegi, t.d. með samræmdum málflutningi á alþjóðavettvangi. Og í þriðja lagi að vinna gegn mengun Norður-Atlantshafsins svo sem vegna úrgangs kjarnorkuendurvinnslustöðvar í Sellafield. Það mál hefur talsvert verið rætt á samnorrænum vettvangi. Í Gautaborg 27. febrúar á þessu ári kom yfirlýsing frá umhverfisráðherrum þessara landa, samnorrænu landanna, og sendu þeir bréf til umhverfisráðherra Bretlands þar sem þeir lýstu miklum áhyggjum yfir mengun frá Sellafield. Þeir báðu Bretana um að stöðva þá mengun eins og hægt væri þangað til afleiðingar af slíkri mengun væru kunnar og menn hefðu skoðað betur að setja upp öflugri hreinsibúnað. Umhverfisráðherra Svíþjóðar, Anna Lindh, fór fyrir hópi umhverfisráðherra Norðurlandanna og sagði í yfirlýsingu sinni að sjávarsvæðið í Norður-Atlantshafi væri viðkvæmt fyrir mengun og Bretarnir ættu að taka tillit til þess. OSPAR-samningurinn er líka mál sem kemur upp í hugann þegar maður ræðir mengun í hafi. Í Morgunblaðinu í morgun er einmitt grein eftir hæstv. umhvrh. Þar er komið inn á Sellafield og þar segir, með leyfi forseta: ,,Ákvæði samningsins eins og þau eru nú munu ein og sér ekki koma í veg fyrir t.d. losun teknesíums frá Sellafield-verinu, sem verið hefur í fréttum undanfarna mánuði, en þau leggja þá kvöð á bresk stjórnvöld að sýna fram á að hún sé hættulaus fyrir umhverfið og munu auka enn þrýsting á að stöðva þessa losun, þar sem samningurinn er vettvangur umræðna og sameiginlegra ákvarðana um umhverfismál.`` Hér er um við að taka jákvætt skref með þessum OSPAR-samningi líka. Í fjórða lagi tel ég að markmiðið með samstarfi þessara fjögurra landa, Grænlands, Íslands, Færeyja og Noregs ætti að vera að fjölga sóknarfærum í markaðssetningu á sjávarafurðum, t.d. með vísan í hreinleika afurðar og umhverfisvæna nýtingu auðlindarinnar í Norður-Atlantshafi. Þetta hefur einnig verið að einhverjum hluta skoðað á samnorrænum vettvangi en norræna ráðherranefndin hefur skipulagt upplýsingaherferð sem heitir Græna bylgjan. Markmiðið með henni er að upplýsa annars vegar almenning á Norðurlöndum um sjávarútveg og tengsl sjávarútvegsins við umhverfið og hins vegar, sem er alls ekki síðri tilgangur, á þessi upplýsingaherferð að upplýsa fólk á helstu markaðssvæðum okkar sjávarútvegs, þ.e. fólkið sem kaupir fiskinn. Þetta er m.a. gert vegna þess að ýmsir aðilar hafa verið með upplýsingar um rányrkju á fiskveiðum víða um heim en þar eru samtök svo sem Unilever og World Wildlife Fund sem hafa mest haft afskipti af þeim málum og þessi samtök eru í dag að undirbúa eins konar umhverfismerkingar eða einhvers konar gæðastimpil á fisk sem er veiddur með sjálfbærum aðferðum. Með slíkum merkingum ættu neytendur að geta haft áhrif á þau ríki sem stunda fiskveiðar og þvinga þau til að stunda sjálfbærar veiðar. Það er hins vegar áhyggjuefni ef þessi samtök, World Wildlife Fund og Unilever, ákveða einhliða hvernig að slíkum umhverfismerkingum eigi að standa þar sem þessi samtök hafa verið mjög misvísandi í málflutningi sínum í sambandi við ofveiði. Af þessum sökum hefur hópur á vegum norrænu ráðherranefndarinnar verið settur á stofn til að skoða möguleika á umhverfismerkingum á sjávarfangi og eftir hvaða reglum ætti þá að fara og hvaða skilyrði um sjávarfang ætti að uppfylla til að geta fengið þessa merkingu. Þetta mál hefur í gegnum þann vettvang verið tekið upp við FAO, Alþjóða matvæla- og landbúnaðarstofnunina en fékk, að mér skilst, eitthvað dræmar viðtökur þar. Varðandi þessa upplýsingaherferð, Grænu bylgjuna, sem Norðurlöndin standa að er ágætt að koma því á framfæri hérna að sú herferð er að hefjast og til stendur að fara í víðtæka skoðanakönnun um viðhorf til fiskveiða og tengsl þeirra við sjálfbæra þróun. Spyrja á fjölda manns m.a. í einhverju hinna norrænu ríkja sem stunda fiskveiðar. Ég veit ekki hvort búið er að ákveða hvort gera á það hér á Íslandi en ég vona það. Einnig á að spyrja fólk í markaðslöndunum. Þessi könnun á að kosta 4 millj. íslenskra króna en nú þegar er búið að nota 8 millj. í undirbúning þessarar herferðar, Grænu bylgjunnar. Stefnt er að því að fjármagn komi utan frá í þessa herferð frá svokölluðum ,,sponsurum`` og fé verði einnig tekið af norrænu fjárlögunum á næsta ári býst ég við. Þótt Íslendingar, Færeyingar, Grænlendingar og Norðmenn séu vissulega smáþjóðir á alþjóðlegan mælikvarða, þá nær sameiginleg efnahagslögsaga þeirra yfir stóran hluta Norður-Atlantshafsins þannig að staða þeirra í umhverfismálum er mun veigameiri en stærð þjóðanna gefur til kynna. Með því að auka samstarf í fiskveiðimálum mundu þessi fjögur lönd sýna umheiminum og umhverfisverndarsamtökum að markmið sjálfbærrar þróunar og hagsmunir fiskveiðiþjóða geta og eiga að fara saman. Það væri því mun auðveldara að útskýra fyrir alþjóðasamfélaginu hvaða fyrirkomulag við höfum á veiðunum, að þær séu sjálfbærar og byggt sé á vísindalegri ráðgjöf. Samstarfið væri líka gott fordæmi fyrir aðrar þjóðir eins og t.d. Evrópusambandsþjóðirnar sem löngum hafa átt í miklum erfiðleikum með fiskveiðistjórn og eftirlit. Þá yrði um leið tryggt að þessi sameiginlega rödd þjóðanna fjögurra mundi heyrast betur á alþjóðavettvangi en rödd hvers lands fyrir sig. Ég ræddi á sínum tíma þessa hugmynd við nokkra aðila í tengslum við þing Norðurlandaráðs. Það er eitt af því góða við norrænt samstarf að maður getur haft beinan aðgang að valdamönnum í hinum norrænu ríkjunum og ég tók þetta mál upp í andsvari við Edmund Johansen á síðasta þingi Norðurlandaráðs. Í svari hans kom fram að hann er nokkuð jákvæður gagnvart þessari hugmynd en hann er reyndar að fara frá núna eins og heyrst hefur í fréttum í dag og í gær. Ég tók þetta mál líka upp við Paaviaaraq Heilmann, sjávarútvegsráðherra Grænlands og einnig Peter Angelsen, sjávarútvegsráðherra Noregs. Hafa þessir aðilar lýst a.m.k. jákvæðum viðhorfum til aukins samstarfs að þessu leyti. Virðulegur forseti. Ég hef gert grein fyrir þessari þáltill. Það er nú svo merkilegt að yfirleitt vill maður fá miklar umræður um tillögur sínar en ég á að vera mætt annars staðar kl. 6.30 og því miður verð ég að mæta þar, þannig að ég vona að ég fái einhver viðbrögð en að umræðum verði samt stillt í hóf.

Virðulegur forseti. Það reynir á hófstillinguna ef uppfylla á óskir hv. flm. Ég skal reyna að taka tillit til þess samkvæmt óskum 1. flm. tillögunnar að tíminn er naumur. En tillagan er umræðunnar virði. Ég tel að hér sé mál sem sjálfsagt er að ræða og athuga í þinginu þó að ég hafi nokkrar ábendingar að gefa varðandi málið. Svipuðu máli var hreyft ekki alls fyrir löngu á Alþingi. Það mun hafa verið á síðasta þingi. Hv. þm. Svavar Gestsson flutti mál sem var skylt því sem hér er verið að mæla fyrir, og hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson varaþm. frá Norðurl. e. mun hafa verið 1. flm. málsins á Alþingi. Ég tel auðvitað sjálfsagt að þjóðirnar við norðvestanvert Atlantshaf hafi með sér gott samstarf um lífshagsmuni sína eins og hér er vikið að í tillögunni. Það eru viss atriði sem ég hef samt nokkrar áhyggjur af varðandi áherslur sem komu fram í máli hv. flm. Það er í fyrsta lagi það að samhæfa fiskveiðistefnu. Það er gott markmið en býsna stórt viðfangsefni, jafnmikið og ber á milli. Ég veit ekki hvort við erum þeir ráðgjafar í þeim efnum. Þó að við teljum að sitthvað hafi verið vel gert í þeim efnum, þá efast ég um að það væri góð gjöf að öllu leyti til þessara þjóða ef við ætluðum að fara að ráðleggja þeim að taka upp stefnu okkar í öllum atriðum varðandi fiskveiðistjórnun en ekki ætla ég að ræða það frekar eða rökstyðja. Ég bendi á það. Í öðru lagi er þess að gæta að Grænlendingar og Færeyingar eru ekki sjálfráðir um utanríkisstefnu sína nema að takmörkuðu leyti af sérstökum ástæðum þannig að þar eru auðvitað hindranir í vegi. Í þriðja lagi það sem kemur fram í greinargerð með tillögunni og lýtur að umhverfisverndarsamtökum og ofverndunarsjónarmiðum, eins og það er kallað hér, og sú varnarstaða sem dregin er upp gagnvart því sem kallað er umhverfisverndarsamtök almennt. Ég skal ekki hafa á móti því að farið sé yfir þá stöðu mála en ég segi það hreint út að ég hef verið ósáttur við málafylgju íslenskra stjórnvalda gagnvart því sem eru frjáls umhverfissamtök og vísa þar til málafylgju af Íslands hálfu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem hefur líka komið fram í máli bæði hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. og kom fram í skýrslu sem var flutt þinginu þar sem mér fannst að væri verið að veifa eða sýna ekki alveg rétt merki. Umhverfisverndarsamtök eru eins og önnur frjáls félagasamtök af mjög mismunandi toga þannig að það er alveg nauðsynlegt að menn skýri mál sitt í þeim efnum hvaða samtök og hvað er það sem menn eru að gagnrýna. Við getum ekki haft á móti því að skoðanir séu fjölþættar. Við eigum hins vegar að vega og meta hvað fellur að hagsmunum okkar í þeim efnum og ég hef síst á móti því. En þessar stuttorðu merkjasendingar sem hafa verið gefnar á alþjóðavettvangi af hálfu íslenskra stjórnvalda eru ekki að öllu leyti til þess fallnar að styrkja stöðu okkar. Það er einhver spenna í lofti, eitthvað yfirspennt af hálfu Íslands þegar verið er að skoða samskipti við samtök, og ég leyfi mér að nefna samtök eins og Greenpeace sem oft er vísað til. Ég er ekki sammála öllu sem frá þeim samtökum kemur frekar en ýmsum öðrum. Ég hef oft og tíðum gert athugasemdir þar. Afstaða mín t.d. til hvalveiða almennt liggur fyrir en mér er ekki sama hvernig á þeim málum er tekið og ég tel að það sé ekki beinlínis til fyrirmyndar hvernig hefur verið haldið á þeim málum af ríkisstjórn Íslands og hér á Alþingi. Maður tekur eftir því að það mun verða komið jafndægur á vori þegar tillaga frá stuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar kemur inn í þingið um að hefja hvalveiðar. Þetta er einmitt að gerast þessa dagana. Hvað eru menn að fara að taka ekki svona mál upp snemma á þingi, endurflytja tillögur sínar, eða umsemja eftir atvikum, frekar en vera með sýndartillögur í stórum málum, sem ég leyfi mér að kalla svo, með því að setja þau fram á síðustu vikum þinghalds og ætlast væntanlega til þess að þær fái efnislega afgreiðslu. Þetta finnst mér illa til fundið og mér finnst við ekki halda nógu vel á þessum málstað. Ég ætla þó ekki að fara að gera þá tillögu að sérstöku umræðuefni en hún tengist málinu á vissan hátt. Hv. flm. er einmitt meðflutningsmaður á hinni fyrri tillögunni sem ég nefndi hér um hvalveiðar þannig að það er greinilegt samhengi þar á milli. Þar er allt í einu vísað til tillagna Hafrannsóknastofnunar. Íslendingar eiga ekki aðeins að fara að taka upp hrefnuveiðar með því að brjóta ísinn heldur að hefja stórhvalaveiðar á langreyðum, 100 stykki takk og enginn markaður. Hvað eru menn að fara sem flytja slík mál inn á Alþingi Íslendinga? Ætla menn að fara að gera mönnum að éta þetta allt á innanlandsmarkaði þegar ekki hefur verið sýnt fram á að sé neinn markaður erlendis? Er þetta að standa skynsamlega að málum? Ég leyfi mér að benda hv. flutningsmönnum þeirrar tillögu sem við ræðum hér á að um leið og við höldum að sjálfsögðu fram þeim málstað sem við höfum sannfæringu fyrir eigum við að reyna að umgangast frjáls félagasamtök, sem vinna í umhverfismálum eins og á öðrum sviðum, bæði af reisn en einnig með velvild. Við eigum kunna að hagnýta okkur þann málflutning, a.m.k. þar sem hagsmunir fara saman og þar sem sjónarmið fara saman eins og réttilega er vikið að í þessari tillögu, varðandi mengun hafsins þar sem þau sömu samtök, sem við erum að gagnrýna að því er varðar nýtingu sjávarauðlinda, hafa verið þau sem hafa lagt mest á sig til þess að berjast gegn mengun hafsins og vekja athygli á því og félagar úr þeim stofna jafnvel lífi sínu í hættu með aðgerðum til þess að vekja athygli á ósæmilegu framferði í umgengni við hafið að því er mengun varðar. Þetta vildi ég segja hér. Ég skal ekki hafa orð mín fleiri þó að mér búi ýmislegt í brjósti varðandi tillöguna og læt því staðar numið.

Vegna ábendingar hv. þm. skal þess getið að vorjafndægur eru ekki fyrr en á morgun.

Herra forseti. Ég byrja á að taka það fram að ég krefst engrar viðveru hv. þm. ef þingmaðurinn þarf að hverfa til annarra verkefna. Ég ætla hins vegar aðeins að taka undir að um mikið hagsmunamál að er ræða fyrir okkur Íslendinga og nágranna okkar í þeim tilgangi að auka samkennd og samvinnu þessara þjóða sem eiga allar mikið undir sjávarútvegi. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að löndin hafi skynsamlegt samstarf um veiðistjórnun úr stofnum sem eru sameiginlegir þannig að sameiginleg ásjóna landanna beri vitni um ábyrga fiskveiðistjórnun en ekki rányrkju. Hvort við getum orðið sammála nákvæmlega um það hvernig fiskveiðistjórninni skuli háttað er annað mál og þar er alllangt í land en mikilvægast af öllu að markmiðið sé ábyrg fiskveiðistjórnun og skynsamleg nýting auðlindanna. Ég tel jafnframt mikilvægt að þessi lönd hafi samráð um hvernig eigi að bregðast við andsnúnum áróðri um hvers konar sjávarnytjar á erlendum vettvangi. Vegna þess sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði um verndunarsamtök og umhverfisverndarsamtök þá tel ég mig ekki hafa ofsagt neitt í þeim efnum. Ég gerði sterkar athugasemdir við framkomu World Wildlife Fund í garð okkar Íslendinga. Það varð til þess að samtökin sendu fulltrúa sína hingað til lands til að útskýra sjónarmið sín og þeir báðust reyndar afsökunar á því hvernig þeir höfðu komið fram gagnvart okkur. Við höfðum gert athugasemdir við aðild umhverfissamtaka að Norðurskautsráðinu og teljum nauðsynlegt að hægt sé að víkja þeim þar frá ef þau sýna óábyrga afstöðu gagnvart þeim þjóðum sem þar starfa. Það er mjög erfitt að fá einhverja fullvissu fyrir því frá þessum samtökum að þau beiti sér ekki ósæmilega gegn fiskveiðiþjóðum. Þessi samtök starfa í mörgum deildum og eru í reynd ekki lýðræðisleg í fyllstu merkingu orðsins. Ég get hins vegar tekið undir að málflutningurinn er misjafn eins og hjá Greenpeace. Ég hef verið mjög óánægður með ýmsar yfirlýsingar hjá Greenpeace en það vildi svo til á ráðstefnu sem við vorum báðir á, hv. þm. og ég, í Gautaborg fyrir stuttu að ég átti ágætar viðræður við fulltrúa Greenpeace á þeirri ráðstefnu og það kom í ljós að hann hafði fullan skilning á þeim málflutningi sem ég hafði þar í frammi og var í reynd sammála honum en það sama er ekki hægt að segja um hv. þm. Hann var ósáttur við málflutning minn þar. Ég vil alls ekki halda því fram að það sé allt slæmt sem kemur frá þeim sem starfa innan þessara samtaka. Það á líka við mengunarmál, mengun hafsins og mörg önnur ágæt mál sem þeir hafa barist fyrir. Samstarf við Færeyinga hefur verið ágætt um árabil og okkur hefur tekist að bæta samskiptin við Grænland. Unnið er að gerð tvíhliða samninga við nágranna okkar auk þess sem þríhliða samstarfssamningur um sameiginlega karfa- og grálúðustofna hefur verið til umræðu meðal þessara þjóða. Við höfum reynt að nota hvert tækifæri til að bæta samstarf við þessar þjóðir, bæði með þríhliða viðræðum og tvíhliða viðræðum og ég mun m.a. í næstu viku eiga viðræður við lögmann Færeyinga í Þórshöfn um sameiginleg mál Íslands og Færeyja. Síðast en ekki síst er rétt að geta þess að þrátt fyrir allt er mikilvægt fyrir okkur að eiga gott samstarf við Norðmenn á sjávarútvegssviðinu en það er nauðsynlegt að vinda bráðan bug á ágreiningsefnum þjóðanna síðustu árin, m.a. í þeim tilgangi að hægt sé að snúa sér af alefli að sameiginlegum baráttumálum allra þessara þjóða á vettvangi sjávarútvegsmála.

Herra forseti. Ég mæli fyrir skýrslu samstarfsráðherra Norðurlanda um störf norrænu ráðherranefndarinnar sem liggur frammi. Jafnframt liggur frammi venju samkvæmt starfsáætlun norrænu ráðherranefndarinnar fyrir árið 1998. Skýrslan er samin á grundvelli upplýsinga frá öllum ráðuneytum auk annarra sem tengjast þessu samstarfi með setu í norrænum nefndum og stjórnum. Skýrslunni er ætlað að gefa yfirlit yfir norrænt samstarf ríkisstjórnarinnar á vettvangi norrænu ráðherranefndarinnar árið 1997. Það ár höfðu Norðmenn með höndum formennsku í norrænu ráðherranefndinni. Í ár gegna Svíar því hlutverki og næsta ár fellur hlutskiptið Íslendingum í skaut. Undirbúningur er þegar hafinn og vænti ég góðs samstarfs Íslandsdeildar Norðurlandaráðs um framhald hans. Norrænar fjárlagatillögur fyrir árið 1998 voru lagðar fyrir 49. þing Norðurlandaráðs í nóvember 1997 í Helsinki og fjárlögin samþykkt af samstarfsráðherrum landanna í kjölfarið. Í þeirri samþykkt var tekið fullt tillit til tilmæla Norðurlandaráðs um skiptingu fjárlaganna. Jafnframt er hafinn undirbúningur að þeirri könnun sem forsætisnefnd Norðurlandaráðs lagði til í nefndaráliti sínu um fjárlögin. Þar var ósk um að kanna möguleika og auka fjármögnun utan norrænu fjárlaganna á starfsemi Norræna iðnaðarsjóðsins og Norrænu eldfjallastöðvarinnar auk nokkurra annarra stofnana með það fyrir augum að flytja síðan stofnanir þessar af norrænu fjárlögunum. Vegna þess mikilvæga starfs sem unnið er á vegum Norrænu eldfjallastöðvarinar og vegna þess að hún er eina norræna stofnunin á Íslandi ef frá er talið Norræna húsið væri óásættanlagt af okkar hálfu ef starfsemi Norrænu eldfjallastöðvarinnar yrði hætt. Hlutverk Norræna iðnaðarsjóðsins er ekki síður mikilvægt í vaxandi norrænu efnahagssamstarfi. Þáttur iðnaðarrannsókna í því að bæta samkeppnisstöðu Norðurlanda sem heildar er óvefengjanlegur. Því þarf starfsemi Norræna iðnaðarsjóðsins að eiga sér stað með einum eða öðrum hætti þó ekki sé rétt að útiloka breytingar á þeirri stofnun frekar en öðrum. Stöðugt er stefnt að nánara samráði við Norðurlandaráð um fjárlögin. Sá háttur hefur nú verið tekinn upp að leita umsagnar Norðurlandaráðs áður en norrænu samstarfsráðherrarnir ákveða fjárveitingar af óráðstöfuðum hluta fjárlaganna. Þýðing þess að halda eftir hluta fjárlaganna óráðstöfuðum við upphaf fjárlagaársins hefur aukist undanfarin ár. Ástæðan er einfaldlega sú að ákvarðanir um ný verkefni vegna formennskuáætlana landanna eru ekki teknar fyrr en eftir að búið er að samþykkja fjárlög viðkomandi árs. Í fjárlögum ársins 1998 er í fyrsta sinn gefið gróft yfirlit yfir skiptingu norrænu fjárlaganna milli víddanna þriggja, þeirrar norrænu, evrópsku og grannsvæðanna. Leitast verður við að gefa enn betri mynd af þessari skiptingu í fjárlagatillögum ársins 1999 en Norðurlandaráð hefur um nokkurt skeið óskað eftir þessum upplýsingum. Nú þegar er einnig hafinn undirbúningur norrænu fjárlaganna fyrir árið 1999 en rammi þeirra, tæpar 717 millj. danskra króna, var samþykktur af samstarfsráðherrum í lok síðasta mánaðar. Þau verða að raungildi jafnhá fjárlögum þessa árs. Eins og undanfarin þrjú ár hef ég við umfjöllun norrænu samstarfsráðherranna um fjárlögin lýst þeim vilja að verja nokkuð hærri fjárhæð til samstarfsins en niðurstaðan er óbreytt fjárveiting. Verður það að teljast viðunandi, m.a. í ljósi umræðu niðurstöðu um verulegan niðurskurð og sparnaðarkröfur á sviði ríkisfjármála allra landanna. Á síðasta ári var hafinn undirbúningur að endurskipulagi skrifstofu norrænu ráðherranefndarinnar til að koma til móts við óskir Norðurlandaráðs um að færa skipulag samstarfs norrænu ráðherranefndarinnar nær því skipulagi sem Norðurlandaráð hefur þegar komið á sín störf. Þess er þó gætt að skipulagið endurspegli jafnframt uppbyggingu stjórnsýslunnar í aðildarlöndunum. Jafnframt verður unnið að því á árinu að skýra lagagrundvöll norrænu stofnananna þar sem úrbóta er þörf og ákveða skiptingu ábyrgðar milli viðkomandi aðila. Samstarf það sem á sér stað innan vébanda norrænu ráðherranefndarinnar er afar fjölbreytt. Ráðherranefndin er samansett á 15 mismunandi vegu og embættismannanefndirnar eru 17 talsins. Auk þess eru að störfum margvíslegir vinnuhópar, sérfræðihópar og stjórnir stofnana. Þá starfa þjóðþing landanna saman sem kunnugt er og eiga samstarf við ráðherranefndina innan vébanda Norðurlandaráðs. Þetta er nefnt hið opinbera norræna samstarf. Auk þess á sér stað fjölbreytt norrænt samstarf milli frjálsra félagasamtaka á Norðurlöndunum. Mikilvægt er að boðleiðir og upplýsingaflæði milli allra þessara aðila sé sem best. Þannig nærir og styrkir einn þáttur samstarfsins annan og líkur aukast á að góðar hugmyndir verði að veruleika. Því lét norræna ráðherranefndin á kanna árinu 1997 hvert væri umfang og eðli þess norræna samstarfs sem á sér stað milli frjálsra félagasamtaka á Norðurlöndum. Á grundvelli þeirrar könnunar liggja nú fyrir drög að norrænni samstarfsáætlun um aukin tengsl milli norrænu ráðherranefndarinnar og frjálsra félagasamtaka á Norðurlöndum. Ákvörðunar um hana er að vænta á árinu 1998. Samtök norrænu félaganna á Norðurlöndunum hafa þegar tekið ákveðið frumkvæði með því að standa fyrir svokölluðum norrænum þjóðfundum með víðtækri þátttöku fulltrúa frjálsra félagasamtaka á Norðurlöndum. Norræna ráðherranefndin hefur stutt þetta framtak með fjárframlögum. Á árinu 1997 var ákveðið að starfrækt yrði til reynslu norræn upplýsingaþjónusta sem norræna félagið í Svíþjóð rekur fyrir hönd norrænu ráðherranefndarinnar. Þannig gefst almenningi kostur á því að leita upplýsinga um rétt sinn samkvæmt norrænum milliríkjasamningum sem gerðir hafa verið. Starfsemi þess hefst á þessu ári. Vonir standa til að hún nýtist þeim fjölda Norðurlandabúa sem flyst milli Norðurlanda vegna náms og starfa og að stjórnvöld á Norðurlöndum fái á þennan hátt upplýsingar um hvernig þessir samningar eru framkvæmdir í löndunum og hvar úrbóta sé þörf. Eins og ég sagði í upphafi er leitast við að gera norræna samstarfsvettvanginn þannig úr garði að hann verði æskilegur vettvangur fyrir þá stjórnmálaumræðu sem hæst ber hverju sinni. Til þess þarf góðan farveg fyrir upplýsingar um gang mála innan Evrópusamstarfsins frá degi til dags með tilliti til samnorrænna hagsmuna. Ég tel okkur hafa náð árangri í þessa veru á starfsárinu. Samstarfsráðherrarnir halda nú árlega fundi með sendiherrum norrænu ríkjanna í Brussel. Einn slíkur fundur var haldinn í fyrradag þar sem rædd voru þau Evrópumál sem hæst ber í dag, þ.e. fjölgun aðildarríkja Evrópusambandsins, svokölluð Dagskrá 2000 og Schengen-samstarfið svo að eitthvað sé nefnt. Samstarfsráðherrarnir gáfu þar yfirlit yfir norræn áherslumál. Tengslin milli norrænu sendiráðanna í Brussel og þeirra sem starfa á norrænum vettvangi hafa styrkst. Með aukinni reynslu læra menn að þekkja betur en fyrr þau Evrópumál sem hafa norræna vídd. Öllum ætti þó að vera ljóst að pólitísk ákvarðanataka hjá ESB er oft, eins og dæmin sanna, slík að ómögulegt er að sjá fyrir í tíma hvernig mál snúast. Norrænt samstarf við grannsvæðin er í jákvæðri þróun. Starfið fer fram samkvæmt árlegum áætlunum sem taka mið af því tvíhliða samstarfi sem á sér stað milli einstakra ríkja Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna. Norrænu upplýsingaskrifstofurnar sem starfræktar eru í Eystrasaltsríkjunum þremur og í Pétursborg gegna lykilhlutverki í þessu samstarfi. Norrænu samstarfsráðherrarnir eiga nú reglulega fundi með samstarfsráðherrum Eystrasaltsríkjanna um helstu áhersluatriði samstarfsins. Þessir fundir eru afar vel til þess fallnir að gefa grannsvæðasamstarfinu þann pólitíska grunn sem nauðsynlegur er. Í kjölfar ákvörðunar ríkisstjórnar Íslands að veita samtökunum American-Scandinavian Foundation styrk að upphæð 250 þús. Bandaríkjadala vegna stofnunar norrænnar menningarmiðstöðvar í New York ákváðu samstarfsráðherrar Norðurlanda að veita tilsvarandi fjárhæð, 1,65 millj. danskra króna af norrænu fjárlögunum til þessa málefnis. Ríkisstjórn Finnlands ákvað síðar að fara að okkar fordæmi. Það er fagnaðarefni að Norðurlönd skuli hafa ákveðið að styrkja þetta verkefni sameiginlega. Stefnt er að því að Norðurlönd komi í framtíðinni sameiginlega að ákvörðunum um nýtingu menningarmiðstöðvarinnar. Norrænt samstarf um málefni norðurskautssvæðisins er í jákvæðri þróun. Beinar fjárveitingar til starfseminnar af norrænu fjárlögunum eru nú rúmlega 2 millj. danskra króna. Í ár ákváðu norrænu menntamálaráðherrarnir að veita 6 millj. danskra króna til norrænnar rannsóknaráætlunar um málefni norðurskautsins sem nær til þriggja ára. Af hálfu norrænu ráðherranefndarinnar verður fylgst náið með störfum Norðurskautsráðsins í þeim tilgangi að koma á skynsamlegri verkaskiptingu en Norðurskautsráðinu er ætlað að verða heildarrammi fyrir þá starfsemi sem snýr að málefnum norðurskautssvæðisins, ekki síst þeim er snúa að umhverfisvernd og sjálfbærri auðlindanýtingu. Velferðarmál eru meðal þeirra þverfaglegu málefna sem heyra undir samstarfsráðherrana og sem náið samráð er haft um við viðkomandi fagráðherranefndir. Á árinu 1997 voru lagðar fram tvær skýrslur um velferðarmál á Norðurlöndunum á breiðum grundvelli. Jafnframt átti sér stað umræða um það efni á þingi Norðurlandaráðs í nóvember 1997. Samstarfsráðherrarnir munu halda áfram að fjalla um velferðarmál bæði með tilliti til þess hvernig fyrirliggjandi upplýsingar geti nýst Eystrasaltsríkjunum og hvernig þær verði kynntar í Evrópusambandinu. Herra forseti. Ég hef stiklað á nokkrum þeirra fjölmörgu mála sem til umfjöllunar eru á norrænum vettvangi en vísa að öðru leyti til þeirrar umfangsmiklu skýrslu sem lýsir öllum þáttum samstarfsins. Ég vil ítreka þakkir til þeirra þingmanna sem starfa í Íslandsdeild Norðurlandaráðs og öðrum þeim þingmönnum sem hafa sinnt Norðurlandasamstarfinu fyrir ágætt samstarf og óskir um að framhald geti orðið á því.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs um norrænt samstarf frá febrúar 1996 til desember 1997. Á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík var skýrslan Nýir tímar í norrænni samvinnu lögð fram og samþykkt. Með skýrslunni var ákveðið að endurnýja bæri samstarfið og aðlaga það nútímanum og einnig að gera það hagkvæmara og markvissara. Nauðsynlegt væri að hleypa nýju lífi í starfshættina og laga þá að nýjum aðstæðum sem sköpuðust í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslnanna í Finnlandi, Noregi og Svíþjóð um aðild að ESB. Á undanförnum tveimur árum hefur fari fram mikið starf í Norðurlandaráði í samræmi við þá stefnu sem fram kemur í skýrslunni. Nú er norrænu samstarfi framtíðarinnar beint að þremur meginsviðum, samvinnu innan Norðurlanda, milli Norðurlanda og Evrópu, þ.e. ESB og EES, og samvinnu Norðurlanda og grannsvæða þeirra. Nefndaskipan í Norðurlandaráði var breytt á þann hátt að fagnefndir voru lagðar niður frá og með áramótum 1995/1996 og í stað þeirra stofnaðar þrjár stórar nefndir byggðar á fyrrgreindum meginsviðum, þ.e. Norðurlandanefnd, Evrópunefnd og grannsvæðanefnd. Forsætisnefnd var stækkuð og auk þess stofnuð eftirlitsnefnd Norðurlandaráðs. Flokkasamstarf var aukið og forustuhlutverk Norðurlandaráðs eflt. Ráðið heldur nú eitt árlegt þing í stað tveggja áður þar sem almennar umræður fara fram en reglubundið þing er nú haldið að hausti og formennska og embættistími miðast við almanaksár. Þemaráðstefnur eru haldnar í þeim tilgangi að fjalla sérstaklega um mál sem snerta eitt eða fleiri af þremur meginviðfangsefnum norrænnar samvinnu. Einnig hefur samstarf og samráð við önnur alþjóðaþingmannasamtök, einkum evrópsk, verið eflt og aukið samstarf við fagnefndir norrænu þjóðþinganna. Í byrjun ársins gengu í gildi nýjar starfsreglur Norðurlandaráðs sem miða að því að einfalda þær reglur sem gilda um starfið og gera þær nútímalegri. Finnland hefur haft formennskuna með höndum á starfsárinu en forseti þingsins var Olof Salmén frá Álandseyjum. Berit Brørby Larsen frá Noregi tók við forsetastóli um áramótin 1997/1998. Eftir að þessar viðamiklu breytingar hafa gengið í gildi og smám saman komist í framkvæmd hefur starfsemi Norðurlandaráðs á árinu einkennst í auknum mæli af pólitísku starfi. Fagnefndirnar hafa skipulagt starfsemi sína og raðað málum í forgangsröð. Nefndirnar hafa skipað vinnuhópa til að starfa að ákveðnum málefnum og hafa vinnuhópar einnig verið stofnaðir með aðilum úr tveimur eða fleiri nefndum. Forsætisnefnd hefur í auknum mæli einbeitt sér að undirbúningi norrænu fjárlaganna og fjallað um ýmis pólitísk málefni, einkum öryggis- og varnarmál. Þess má geta að í næstu viku á að halda ráðstefnu þar sem farið verður yfir breytingarnar sem gerðar voru og reynt að átta sig á hvernig þær hafa verkað á norrænt samstarf o.s.frv. Þau pólitísku málefni sem notið hafa mestrar athygli á starfsárinu auk almennra norrænna málefna eru Evrópupólitíkin og öryggismál. Stefna norrænu ESB-landanna á ríkjaráðstefnu bandalagsins var til umfjöllunar og öryggismál voru bæði tekin fyrir á þemaráðstefnu og í forsætisnefnd ráðsins. Grannsvæðanefndin jók samskipti sín við grannsvæði Rússlands og Norðurlandanefndin starfaði mikið að menningarmálum en sérstök þemaráðstefna var haldin um þau á árinu. Í byrjun ársins 1997 sátu eftirtaldir þingmenn í Norðurlandaráði: Geir H. Haarde, Guðmundur Árni Stefánsson, Valgerður Sverrisdóttir, Sigríður A. Þórðardóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Sturla Böðvarsson og Siv Friðleifsdóttir. Varamenn í ráðinu voru: Arnbjörg Sveinsdóttir, Rannveig Guðmundsdóttir, Guðni Ágústsson, Árni Johnsen, Bryndís Hlöðversdóttir, Árni M. Mathiesen og Ísólfur Gylfi Pálmason. Þann 17. maí kaus Alþingi sömu þingmenn til setu í Norðurlandaráði að undanskildum Guðmundi Árna Stefánssyni. Í hans stað var kosin Rannveig Guðmundsdóttir en Guðmundur Árni er nú varamaður hennar. Sigríður Jóhannesdóttir varð varamaður í stað Bryndísar Hlöðversdóttur. Breytingar á Helsinki-sáttmálunum árið 1996 og samþykktir Norðurlandaráðs sem gengu í gildi í byrjun árs 1997 kveða á um að flokkahóparnir í Norðurlandaráði skuli framvegis tilnefna fulltrúa landanna í trúnaðarstöður. Á þingi ráðsins í Kaupmannahöfn var fulltrúum Íslandsdeildar skipað í eftirtaldar nefndir: Valgerður Sverrisdóttir, Geir H. Haarde og Guðmundur Árni Stefánsson sátu í forsætisnefnd. Rannveig Guðmundsdóttir kom í stað Guðmundar Árna Stefánssonar í forsætisnefnd þegar hún tók sæti í Íslandsdeildinni. Siv Friðleifsdóttir sat í Evrópunefnd og var hún annar tveggja varaformanna. Sigríður A. Þórðardóttir og Steingrímur J. Sigfússon sátu í Norðurlandanefnd og Sturla Böðvarsson í grannsvæðanefnd Norðurlandaráðs. Sigríður A. Þórðardóttir átti einnig sæti í eftirlitsnefnd ráðsins. Þá má geta þess að Geir H. Haarde var endurkjörinn formaður flokkahóps hægri manna árið 1997. Sumarfundir allra nefnda Norðurlandaráðs voru haldnir á Grand Hótel í Reykjavík í lok júní. Íslandsdeildin sá um alla skipulagningu þeirra funda. Norrænir fréttamannastyrkir voru á árinu veittir fjórum íslenskum fréttamönnum. Samanlagt var styrkupphæðin 70 þúsund danskar krónur. Skrifstofa Íslandsdeildar Norðurlandaráðs er nú hluti af alþjóðasviði Alþingis. Starfsmenn alþjóðasviðs eru nú fjórir en Elín Flygenring hefur verið ritari og forstöðumaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs frá árinu 1994. Auðunn Atlason alþjóðaritari hefur aðstoðað við ritarastörf auk Kristínar Ólafsdóttur deildarsérfræðings. Norrænu fjárlagatillögurnar fyrir árið 1998 hljóða upp á 695,9 millj. danskra króna. Þetta er skerðing á fjárlögum um 6,7 milljónir danskra króna í samanburði við árið 1997. Tillaga ráðherranefndarinnar var lögð fram í ráðinu í ágústmánuði og var fjallað um hana í ráðinu eftir að fagnefndirnar höfðu rætt um tillögurnar. Lokaumfjöllun og afgreiðsla fór síðan fram á þingi Norðurlandaráðs í Helsinki. Tvær þingmannatillögur, sem lagðar voru fram á árinu 1996, voru til umfjöllunar í forsætisnefnd. Önnur tillagan var frá flokkahópi vinstri sósíalista og hin frá flokkahópi hægri manna. Forsætinefnd fjallaði einnig um þingmannatillögur um öryggismál sem lögð var fram af miðjuhópnum. Til þess að komast að niðurstöðu um tillöguna var sérstakur vinnuhópur stofnaður í nefndinni. Í tilmælum nefndarinnar sem samþykkt voru var því haldið fram að þróun varnarmála á eftirstríðsárunum hefði breyst mikið innan Norðurlandanna. Hugtakið ,,varnarmál`` hefði einnig fengið nýja merkingu. Í greinargerð með tilmælum er fjallað um þróun varnarmála á Norðurlöndunum og á grannsvæðum þeirra auk umhverfissjónarmiða í varnarmálasamstarfinu. Einnig er fjallað um málefni er snerta Norðurlönd og tengjast þróuninni í NATO. Forsætisnefnd ályktaði í þá veru að hvert land fyrir sig hafi rétt til þess án þrýstings frá öðrum að ákveða eigin varnarmálastefnu. Þennan rétt verði öll ríki að virða. Öll ríki beri ábyrgð á stefnu sinni og á því að styrkja stöðu varnarmála í Evrópu. Æskilegt væri að eitt skipulag væri ráðandi um öryggismál í Evrópu án tillits til landamæra. Lögð var áhersla á að Rússland tæki þátt í evrópska og evró-atlantíska samstarfinu með tilliti til öryggis- og varnarmála Norðurlanda í framtíðinni. Forsætisnefnd taldi að aukið norrænt samstarf um varnar- og öryggismál væri nauðsynlegt og æskilegt með tilliti til langrar samvinnu Norðurlandanna. Þingmannanefnd um norðurskautsmálefnin hélt áfram störfum á árinu. Formaður þeirrar nefndar er Geir H. Haarde alþm. en Norðurlandaráð á þrjá fulltrúa í nefndinni. Auk þess eiga þar sæti fulltrúar frá Kanada, Rússlandi, Bandaríkjunum og Evrópuþinginu svo og fulltrúar frumbyggja. Forsætisnefnd stofnaði á árinu 1996 vinnunefnd til að endurskoða upplýsingastefnu ráðsins og ráðherranefndarinnar. Formaður þeirrar nefndar var Guðmundur Árni Stefánsson alþm. Nefndin hélt áfram að endurskipuleggja upplýsingastefnu Norðurlandaráðs á árinu og lagði einkum áherslu á þrjú svið: Nýtt blað sem kom í stað Nordisk Kontakt og heitir Politik i Norden, vikulegt fréttabréf í formi símabréfs og heimasíðu á alnetinu sem veitir upplýsingar um norrænt samstarf. Stöðugt samstarf er við ráðherranefnd Norðurlandaráðs um upplýsingastefnuna og hefur samvinnan aukist eftir flutning skrifstofu Norðurlandaráðs í sama húsnæði og skrifstofa norrænu ráðherranefndarinnar hefur aðsetur í. Norðurlandanefnd ákvað að sérstaklega yrði unnið að eftirfarandi málefnum: Menningarmálum, menntun og rannsóknum, félagslegum réttindum, jafnrétti, svæðasamstarfi, borgaralegum réttindum og frjálsum flutningi fólks á milli svæða. Málefni Norðurlandanefnda eru fyrst og fremst hin sígildu norrænu samstarfsmálefni en ákveðið var að einbeita sér einkum að þemaráðstefnunni um norræna menningu gagnvart alþjóðavæðingu, norrænum velferðarmálefnum, útlendingahatri og kynþáttafordómum, flóttamannapólitík, kvikmynda- og fjölmiðlamálum, símenntun og fullorðinsmenntun, grasrótarsamstarfi, norrænu tungumálasamstarfi, átaki gegn kynferðislegri misnotkun á börnum og tengslum við félagasamtök. Þess má geta í tengslum við sumarfundi Norðurlandaráðs í Reykjavík að í júní 1997 hélt nefndin áheyrnarfund um tungumálasamstarf með áherslu á vestnorræn tungumál. Vík ég þá að Evrópunefndinni. Eins og nafnið gefur til kynna er hlutverk hennar að sinna samstarfi Norðurlanda og Evrópu, ESB, EES og EFTA. Evrópunefndin hélt áfram umfjöllun sinni um stefnu norrænu ESB-landanna í Evrópumálum. Í febrúar hélt nefndin ráðstefnu sem var eins konar framhald þemaráðstefnu Norðurlandaráðs um Evrópumál sem haldin var árið 1996 vegna ríkjaráðstefnu ESB. Nefndin hefur á árinu fjallað mikið um störf Evrópunefnda norrænu þjóðþinganna og annarra nefnda sem fjalla um þau mál. Nefndin fór í sérstaka kynnisferð til Brussel þar sem haldnir voru fundir með fulltrúum Evrópuþingsins og fulltrúum framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Grannsvæðanefndin ákvað að einbeita sér að samskiptum og samvinnu við Eystrasaltslöndin og heimsskautssvæðið en einnig var ákveðið að efla samstarf við grannsvæði Rússlands. Því var ákveðið að sumarfundur nefndarinnar yrði haldinn í Murmansk þar sem nefndin kynnti sér ástand mála, einkum efnahagsmála og stjórnmála á svæðinu en sérstök áhersla var lögð á að kynna sér ástand umhverfismála. Í eftirlitsnefndinni situr einn fulltrúi frá hverju landi. Aðalhlutverk hennar er að fylgjast með og endurskoða starfsemi norrænu ráðherranefndarinnar auk Norðurlandaráðs. Nefndin ber einnig ábyrgð á stjórnskipulegum málefnum. Þá vil ég geta þess að síðustu að verðlaun Norðurlandaráðs eru nú þrenns konar, bókmenntaverðlaun, tónlistarverðlaun og náttúru- og umhverfisverðlaun. Bókmenntaverðlaunum Norðurlandaráðs hefur verið úthlutað á hverju ári frá 1962 og eru þau veitt fyrir bókmenntaverk sem ritað hefur verið á einu Norðurlandamálanna. Markmið verðlaunanna er að auka áhuga á bókmenntum á tungumálum norrænu þjóðanna. Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs voru fyrst veitt árið 1965 og fram til ársins 1988 voru þau einungis afhent annað hvert ár. Síðan 1990 hafa verðlaunin verið veitt á ári hverju og eru þau veitt annað árið til tónskálda og hitt árið til tónlistarflytjenda. Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs árið 1997 hlaut íslenska söngkonan Björk Guðmundsdóttir fyrir persónulega tjáningu og norræna samkennd. Á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík árið 1995 voru samþykkt tilmæli um að Norðurlandaráð skyldi veita náttúru- og umhverfisverðlaun á hverju ári. Verðlaunin á að veita aðila sem hefur sett mark sitt á náttúru- og umhverfisvernd á Norðurlöndum eða til hóps fólks, samtaka, fjölmiðla, fyrirtækja eða stofnana sem hefur í störfum sínum tekist að sýna náttúrunni tillitsemi á aðdáunarverðan hátt. Verðlaunin voru veitt í fyrsta sinn á þingi ráðsins í Kuopio í nóvember 1995. Hæstv. forseti. Ég lýk þá þessum flutningi en vísa að öðru leyti til skýrslu um norrænt samstarf frá febrúar 1996 til desember 1997 sem dreift hefur verið.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá ágætu skýrslu sem við höfum fengið um norrænu samvinnuna, skýrslu hæstv. utanrrh. eða samstarfsráðherra um störfin á vegum norrænu ráðherranefndarinnar á siðasta ári sem er mikil bók og gífurleg lesning fyrir þá sem hafa nú farið í það allt saman. Sömuleiðis liggur fyrir frá Norðurlandaskrifstofunni starfsáætlun ársins 1998 og svo var hér síðast mælt fyrir skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Það eru aðeins fáein atriði sem ég vil lítillega koma hér inn á og varða ýmist þróun hinnar norrænu samvinnu almennt eða einstök mál sem þar eru á dagskrá og ég tel ástæðu til að gefa gaum að. Í fyrsta lagi vil ég segja að sem betur fer eru ýmsir jákvæðir þættir sem greina má í þróun hinnar norrænu samvinnu. Ég nefni þar sérstaklega að tilkoma utanríkismála og umræðna um þau mál hefur óumdeilanlega hleypt þó nokkru lífi í umræður á vettvangi Norðurlandaráðs og hinnar norrænu samvinnu og það ásamt með því, sem reyndar er hluti af því að færa meiri pólitík inn í starfsemi ráðsins og umræður á þessum vettvangi, leiðir af sjálfu til þess að þar verða hressilegri skoðanaskipti en áður var. Þótti ýmsum engin vanþörf á að lífga upp á umræður á þeim vettvangi, sem höfðu út af fyrir sig tilhneigingu til að verða kannski nokkuð dauflegar, þegar það var nánast fyrir því mælt að menn yrðu að vera nokkurn veginn alveg sammála. Herra forseti. Annað sem hefur verið að gerast þarna er að sama skapi ekki jafnjákvætt og ég nefni þar, þó það sé út af fyrir sig að verða þreytt umræðuefni, þær skipulagsbreytingar sem gerðar hafa verið á Norðurlandaráði. Ég var og er enn efasemdarmaður um ágæti þess skipulags sem upp var tekið, en þær ákvarðanir hafa þegar verið teknar og ráðið er þegar tekið til að starfa á grundvelli þeirrar þrískiptingar, landfræðilegu aðgreiningar málefna sem upp var dregin á sínum tíma. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki til góðs, hvorki fyrir þetta samstarf né neitt annað að hringla endalaust í skipulaginu en úr því sem komið er sé vænlegast að láta við það sitja sem ákveðið hefur verið um sinn og reyna að einbeita sér að því að betrumbæta starfið innan þess ramma og fara ekki á nýjan leik, a.m.k. ekki á allra næstu árum að upphefja enn eina skipulagsumræðuna. Enda þótt það megi til sanns vegar færa og ég standi enn við að það séu ýmsir ágallar á því að hverfa frá verkaskiptingu og skipulagi á grundvelli málefna eða málaflokka og yfir í landfræðilega afmörkun eins og þá sem Norðurlandanefnd, nærsvæðanefnd og Evrópunefnd felur í sér þá tel ég að það skipulag sé þó þrátt fyrir allt ekki gallaðra en svo að það megi vel við það búa og vinna að því að betrumbæta starfið innan ramma þess. Reyndar eru menn að fikra sig áfram í gegnum aukið samstarf þessara nefnda eða formanna þeirra og með því að skilgreina betur hvaða hlutverki forsætisnefnd hafi þá að gegna og hvaða málaflokka hún fari með sem einhvers konar sameiginleg yfirnefnd fyrir öllu starfinu o.s.frv. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að það eigi að vera áhersla okkar Íslendinga að Norðurlandasamstarfið og vinnan á vettvangi Norðurlandaráðs og ráðherrasamstarfsins á Norðurlöndum sé hornsteinn utanríkistengsla og utanríkismálasamstarfs okkar og það séu ekki síst við og e.t.v. kannski Norðmenn, þær þjóðir sem standa utan Evrópusambandsins, sem hljóti af eðlilegum ástæðum að beita sér sérstaklega fyrir því að efla og viðhalda norrænu samstarfi. Þetta skýrist af því að annað væri óraunsæi en viðurkenna og horfast í augu við þá staðreynd að við því er að búast, og það sjáum við reyndar nú þegar, að nýju aðildarþjóðirnar, Finnland og Svíþjóð, eru mjög uppteknar við það að fóta sig í hinu nýja Evrópusamstarfi og á grundvelli nýtilkomnar aðildar sinnar. Meðan það ástand varir og mesta nýjabrumið er að ganga yfir í þeim efnum hvað varðar hinar nýju aðildarþjóðir þá verða aðrar Norðurlandaþjóðir ósköp einfaldlega að taka samstarfið alveg sérstaklega í fóstur ef svo má að orði komast. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að þar verði ekki nema um tiltekið tímabil að ræða vegna þess að ég spái því að það muni fara eins fyrir Finnum og Svíum og hefur að mörgu leyti gerst hjá Dönum að menn muni smátt og smátt átta sig á því að aðild að Evrópusambandinu kemur ekki í staðinn fyrir samstarf við nágrannaþjóðirnar á Norðurlöndunum og menn hverfi jafnvel aftur til þess eftir að hafa fengið að læra það í gegnum dóm reynslunnar að heimurinn frelsast ekki endilega þó þeir séu orðnir aðilar að Evrópusambandinu og komist á marga fundi í Brussel og gott samstarf Norðurlandaþjóðanna hefur áfram sitt sjálfstæða gildi. Ég met a.m.k. stöðuna þannig miðað við tilfinningu mína af þessu að Danir hafi nú áttað sig á þessu og jafnvel fyrir nokkru og þeir séu á nýjan leik áhugasamari um að efla norrænt samstarf en þeir voru kannski á fyrstu árum aðildar sinnar að Evrópusambandinu. Var þó sá munurinn á að þeir voru reyndar allan tímann meðan þeir voru eina Norðurlandaþjóðin sem átti aðild að Evrópusambandinu mjög uppteknir af því hlutverki sínu að vera einhvers konar brú eða gluggi hinna Norðurlandanna inn í það samstarf. Auðvitað má ekki gleyma því að Danir fara með utanríkismál fyrir hönd sjálfstjórnarsvæðanna sem eiga ekki aðild að Evrópusambandinu, Færeyja og Grænlands, og það skapar þeim vissa sérstöðu sem gerir að verkum að þeir hafa fleiri og dreifðari hagsmuna að gæta í þessu en kannski t.d. Finnar sem hafa ákveðið eins og kunnugt er og tekið þá stefnu í framkvæmd aðildar sinnar að Evrópusambandinu að vera í hópi þeirra ríkja sem stefna hvað ákveðnast á náinn samruna og mikla samvinnu. Þetta leiðir nú tíminn í ljós, herra foreti, en ég er sem sagt eindreginn talsmaður þess að við reynum fyrir okkar leyti að því marki sem það er í valdi okkar að tryggja að það fari ekki með norræna samvinnu eins og sumt annað í mannheimum að enginn viti hvað átt hefur fyrr en misst hefur, að menn glutri henni niður og vakni svo kannski upp við vondan draum að einhverjum árum liðnum og sjái þá eftir öllu saman en þá hafi menn kannski unnið tjón sem verður ekki aftur tekið. Ég held að ekki sé minni ástæða til þess nú en hefur verið að Norðurlandaþjóðirnar fylki sér mjög þétt saman og hvað sem líður þróun mála á meginlandi Evrópu má færa fyrir því gild rök að í vaxandi alþjóðavæðingu í heiminum sé smáríkjum á borð við Norðurlöndin, sem þau eru auðvitað öll í hinum stóra heimi, ekki minni nauðsyn en áður að vinna vel saman. Í öðru lagi, herra forseti, og nátengt þessu þá hlýtur það að verða þar af leiðandi eitt af markmiðum okkar, eins og hæstv. utanrrh. eða samstarfsráðherra kom inn reyndar á, að beita okkur fyrir því að ekki verði um óhóflegan niðurskurð á fjárveitingum til hins norræna samstarfs að ræða. Ég held að rétt sé að hafa í huga að þó svo að það megi kallast nokkur varnarsigur að ekki var sem sagt haldið --- a.m.k. ekki í verulegum mæli --- áfram á þeirri braut að skera niður framlög til Norðurlandasamstarfsins við afgreiðslu síðustu norrænu fjárlaganna hefur þegar orðið þar mjög umtalsverður niðurskurður að raungildi. Fjárlögin, sem fóru hæst í um 750--760 millj. danskra króna, eru núna tæpar 700, 695 millj. Ég reiknaði einhvern tíma út á síðasta ári að niðurskurðurinn væri að raungildi orðinn yfir 60 millj. danskra króna ef tekið væri tillit til verðlagshækkana eða um 600 milljónir íslenskar og það er auðvitað umtalsverður niðurskurður. Við hljótum að leggjast á árar fyrir því að það verði a.m.k. ekki lengra gengið og helst að það sé ekki í gildi, a.m.k. ekki til langs tíma neitt bann eða nein frysting á því ef ný verkefni kalla að þá sé svigrúm til að bæta þeim við án þess að endilega sé alltaf hægt að finna það fjármagn með niðurskurði á öðrum sviðum. Búið er að fara mjög rækilega og trekk í trekk í gegnum norrænu fjárlögin með það að markmiði að skera niður til þess að ná fram beinum sparnaði og til þess að losa fé til að mæta tilfallandi verkefnum og ég leyfi mér að efast um að líklegt sé að hægt sé að ganga miklu lengra í þeim efnum öðruvísi en að fara beinlínis að skaða þá starfsemi sem þarna er á ferðinni. Það er mjög slæmt ef þessi þáttur í útgjöldum Norðurlandaþjóðanna, sem eru auðvitað að vaxa eins og raun ber vitni um 2, 3, 4% á hverju ári í fyrsta lagi vegna þeirra verðhækkana sem eru þrátt fyrir allt í gangi og einnig vegna þess að hagvöxtur er í þessum löndum og þjóðarframleiðsla er að aukast. Til þess að halda í horfinu sem hlutfall af þjóðartekjum er eðlilegt að verkefni af þessu tagi taki til sín aukinn hlut. Það er náttúrlega mjög bagalegt ef það líður langt árabil án þess að viðfangsefni af þessu tagi fái í sinn hlut eðlilega hlutdeild í vaxandi þjóðartekjum. Herra forseti. Eitt einstakt málefni, sem ég vil gera að umtalsefni og ég hef gert á vettvangi Norðurlandaráðs, eru þau áform sem vaka því miður enn uppi að endurskoða og jafnvel að leggja af fjárveitingar til nokkurra tilgreindra norrænna stofnana. Þá var gengið frá því á síðasta ári við afgreiðslu norrænu fjárlaganna, ef svo má að orði komast, að nokkrar stofnanir voru þar sérstaklega nefndar og um þær haft ákveðið orðalag í þá veru að það beri að athuga að fjárveitingar til þessara stofnana verði dregnar saman og/eða látnar hverfa á tilteknu árabili og hugað að annarri fjármögnun í staðinn. Ein af þessum stofnunum er Norræna eldfjallastöðin. Að vísu ber að taka fram að í þessu felst ekki endilega að verið sé að leggja til að þessar stofnanir séu lagðar niður, heldur hitt að athugað verði hvort unnt sé að kosta rekstur þeirra á annan hátt en þann að leggja til hans fé af norrænu fjárlögunum. Ég held að við Íslendingar hljótum að snúast til varnar fyrir Norrænu eldfjallastöðina og það er mér reyndar ánægjuefni að í skýrslu ráðherra er aðeins komið inn á þetta og það einmitt tekið fram að það sé mjög erfitt fyrir okkur að okkur við ef þessi eina norræna stofnun sem starfar á Íslandi hverfur út úr norrænu fjárlögunum af eitthvað um 100 sjálfstæðum fjárlagaliðum eða stofnunum eða aðilum sem þiggja sérmerktar fjárveitingar út úr norrænu fjárlögunum. En líka vegna þess að ekki er í sjónmáli að önnur fjármögnun verði auðveldlega fundin til að standa straum af þessum rekstri. Það yrði a.m.k. verulegt átak fyrir okkur Íslendinga ef við ættum að taka það alfarið á herðar okkar að kosta rekstur þessarar stofnunar og ekki er heldur líklegt að neinn annar yrði til að sinna þeim verkefnum sem eru unnin á Norrænu eldfjallastöðinni ef hún yrði að leggjast af. Að þessu leyti til tel ég að hún hafi sérstöðu og það sé ekki að öllu leyti sanngjarnt að hún sé t.d. sett í bás með Norræna iðnþróunarsjóðnum sem er önnur af þeim fjórum eða fimm stofnunum sem voru sérstaklega nefndar þarna. Þar er auðvitað til að dreifa fjölmörgum öðrum aðilum sem eru með verkefni og starfsemi á skyldum sviðum og margir aðilar, sjóðir og ríkisstjórnir sem leggja til iðnþróunar og atvinnusköpunar. Það má vel fara yfir það hvort þörf sé á sérstökum norrænum iðnþróunarsjóði sem sinni verkefnum á því sviði sem sá sjóður hefur gert. Ég leyfi mér að nefna þetta hér, herra forseti, eins og ég hef reyndar gert í umræðum á vettvangi Norðurlandaráðs og vonast til að við náum að vinna þannig að þessum málum á árinu sem nú er að líða því að það er ljóst að dregið getur til ákvarðana í þessum efnum strax á næsta hausti við afgreiðslu næstu fjárlaga fyrir árið 1999 að rekstri Norrænu eldfjallastöðvarinnar verði borgið og að við sættum okkur ekki við annað en að hún fái áfram myndarlegan fjárstuðning á norrænu fjárlögunum. Herra forseti. Ástæða er til að hafa í huga að öllu má ofgera og líka því að vera endalaust að endurskoða og setja spurningarmerki við tilvist starfsemi af því tagi sem hér á undir eða hefur verið á vettvangi Norðurlandasamvinnunnar. Að sjálfsögðu er rétt og skylt að fara af og til yfir hlutina og ekkert á að vera heilagt og engin stofnun á að búa við það að af því að hún hafi einu sinni komist á koppinn og fengið norrænar fjárveitingar sé hún heilög og eigi að starfa um aldur og ævi. Það er að sjálfsögðu ekki svo. En það er alveg jafnljóst að hitt er skaðlegt og vont að menn séu nánast á hverju einasta ári að velta því fyrir sér hvort viðkomandi starfsemi eigi rétt á sér og eigi að leggjast niður. Það skapar óþolandi starfsaðstæður, óöryggi, gerir alla áætlunargerð og verkefnagerð, sem tekur til lengri tíma en nokkurra mánaða eða árs, mjög erfiða og ekki er hægt að bjóða fólki upp á það að starfa til langs tíma við þannig aðstæður og slíkt óöryggi, allra síst vísindastofnunum sem sinna grunnrannsóknum og setja upp langtímaáætlanir um rannsóknir, eru í margvíslegum fjölþjóðlegum samstarfsverkefnum sem eru skuldbindandi o.s.frv. Allt kallar á að ákveðinn stöðugleiki ríki, bæði um skipulag og fjárveitingar og öll starfsskilyrði. Það er von mín, herra forseti, að þeirri miklu endurskoðunarhrinu sem hefur gengið yfir undanfarin missiri á meira og minna öllum norrænu stofnunum og stendur enn að hluta til eins og í tilviki Norrænu eldfjallastöðvarinnar megi fara að ljúka. Þetta hefur verið tengt þeirri sparnaðarviðleitni sem hefur verið uppi og má segja að að mörgu leyti hafi verið eðlileg og ekkert nema gott um það að segja í sjálfu sér en það kemur tími á það að slíku sé lokið, þau verk séu kláruð og þá skapist á nýjan leik einhver stöðugleiki og einhver festa í málinu og starfsemi af þessu tagi og ég held að það sé að verða fyllilega tímabært.

Herra forseti. Ég vildi gera að umtalsefni nokkur atriði sem hafa komið fram í þeim skýrslum sem eru til umræðu. Fyrst vil ég nefna að í skýrslu Halldórs Ásgrímssonar samstarfsráðherra Norðurlanda kemur fram að óásættanlegt væri ef starfsemi Norrænu eldfjallastöðvarinnar yrði hætt. Undir það vil ég taka og mér finnst raunar ástæða til að árétta það sérstaklega, bæði við samstarfsráðherra og eins líka við okkur þingmenn sem erum í Norðurlandaráði, að við stöndum vörð um þær norrænu stofnanir sem eru hér á landi sem eru ekki nema tvær, þ.e. Norræna eldfjallastöðin og svo Norræna húsið. Þess vegna fagna ég því að tekið sé á málinu eins og er gert í skýrslu samstarfsráðherra. Ég vildi spyrja sérstaklega um Schengen-samstarfið. Það er alveg ljóst að við Íslendingar höfum verið mjög ánægð með norræna vegabréfasamstarfið og við mundum sjá mjög mikið eftir því ef á því yrði einhver breyting. Það er alveg ljóst að við erum að vinna að því að verða aðilar að Schengen-samstarfinu. Mig langar til að spyrja um stöðu þess máls núna. Einnig vildi ég nefna norrænt samstarf á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég átti þess kost á síðasta hausti að sitja allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna í New York. Samstarf Norðurlandanna á þeim vettvangi hefur breyst mjög mikið eftir inngöngu Svíþjóðar og Finnlands í ESB. Íslenska sendinefndin þar naut mikils styrks af norræna samstarfinu. Þess vegna vil ég spyrja ráðherra með tilliti til þess að breytingar hafa orðið á því, norræna samstarfið er ekki eins mikið og það var áður, hvort ekki þurfi að styrkja fastanefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum. Hvernig sjáum við starf hennar fyrir okkur í framtíðinni? Ég verð að játa að mér þótti að það hlyti að vera mjög erfitt fyrir þessa fámennu fastanefnd að ná utan um alla þá starfsemi sem fer fram þar. Ég vil síðan víkja nokkrum orðum að Norðurlandaráði og þeim breytingum sem hafa orðið á starfsemi ráðsins. Nú er komin nokkur reynsla af þessari nýju skipan. Við höfum búið við hana í tvö ár og ég get tekið undir það með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að búið er að gera þessar breytingar. Það fór langur tími í umræður um það hvernig þær ættu að vera og ég tek undir það að jafnvel þó við séum ekki fyllilega sátt við hvernig þær hafa reynst, þá ættum við þó að gefa þeim lengri tíma áður en við förum út í að ræða um breytingar á ný. Það er alveg ljóst í mínum huga að sumt hefur auðvitað reynst vel og annað miður. Það sem mér finnst hafa verið til bóta er áherslan á pólitíska starfið. Umræður hafa orðið snarpari og markvissari hvað það snertir en ýmislegt annað hefði maður kannski viljað sjá svolítið öðruvísi. Auðvitað eru nefndirnar mjög stórar, Norðurlandanefndin sýnu stærst og í henni er allt hefðbundna samstarfið. Það er því ansi strembið að ná utan um það allt fyrir þá sem þar sitja. Það er hins vegar einn hlutur sem snýr að okkur í Íslandsdeildinni. Við erum mjög fá sem erum í Norðurlandaráði miðað við hin löndin. Við höfum eingöngu sjö þingmenn og þess vegna má kannski segja að við höfum meira á okkar könnu en flestir aðrir þingmenn sem eru í Norðurlandaráði. Ég tel að full ástæða sé til fyrir okkur í Íslandsdeildinni að huga betur að starfi okkar þar og efla það. Ég held að ástæða sé til fyrir okkur að veita hvert öðru meiri upplýsingar. Ég nefni þetta vegna þess að ég tel að það hafi þegar sýnt sig að tilhneiging hafi verið til þess að við höfum færri fundi í Íslandsdeild en voru áður þegar hin fyrri skipan var. Við ættum því að taka það til endurskoðunar að við eflum starfið í Íslandsdeildinni. Einnig er eitt til viðbótar sem ég held að við gætum líka skoðað. Það er að tengja betur starfsemi Norðurlandaráðs við þjóðþingin eins og var ætlunin eða eitt af markmiðunum þegar menn voru að gera breytingar á starfsemi Norðurlandaráðs. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að það er e.t.v. erfiðara fyrir okkur en hin Norðurlöndin vegna þess að við íslensku þingmennirnir í Norðurlandaráði erum miklu færri en þingmenn hinna Norðurlandanna. Það er innihald hins norræna samstarfs sem skiptir öllu máli og að sjálfsögðu ber að einbeita sér að því að styrkja það samstarf. Ég held að óhætt sé að segja að við höfum lagt mikla áherslu á þetta nýja skipulag og það sé kominn tími til þess einmitt núna að beina öllum kröftunum í það að styrkja samstarfið enn frekar, hætta að tala um hvernig skipulagsmálin ættu að vera, sætta okkur við það skipulag sem við höfum ákveðið og styrkja samstarfið innan þess.

Hæstv. forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa orðið. Ég get í sjálfu sér tekið undir allt það sem kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og Sigríði Önnu Þórðardóttur. Líka það að ég er ekkert sannfærð um að þær breytingar sem gerðar voru á skipulagi Norðurlandaráðs séu allar til hins betra. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það fyrirkomulag sem var áður hafi verið orðið nokkuð úrelt og þreytt þannig að það hafi verið nauðsynlegt að breyta. En hvort við hittum akkúrat á það rétta ætla ég ekki að fullyrða um á þessari stundu en það er m.a. það sem rætt verður á ráðstefnu sem haldin verður á vegum forsætisnefndar í næstu viku. Ég held t.d. að forsætisnefnd sé of fjölmenn og ég geri mér grein fyrir að Norðurlandanefndin á í nokkrum erfiðleikum með að ná yfir allt það starf sem henni er falið þar sem hún er í sjálfu sér með allt gamla hlutverk Norðurlandaráðs. Það er því ýmislegt þarna sem þarf að athuga þó að ég sé ekki að halda því fram á þessari stundu að við ættum að breyta nú þegar þessu fyrirkomulagi heldur gæti það alveg komið til greina eitthvað síðar. Í sambandi við það sem kom fram hjá hv. þm. báðum og varðar Norrænu eldfjallastöðina, þá er það mál sem hefur verið rætt í forsætisnefnd og sú niðurstaða sem þar varð á bókun er í sjálfum sér ekki okkur Íslendingum í forsætisnefnd að skapi en við komumst þó ekki lengra með að breyta þeim texta sem upphaflega hafði verið settur fram. En ég lýsi ánægju með það að hæstv. ráðherra, sem fer náttúrlega með meiri völd á þessu sviði en við þingmennirnir, mun beita sér fyrir því að ekki verði af því að Norræna eldfjallastöðin verði lögð niður eða starfsemi hennar verulega minnkuð. Það er a.m.k. ekki vilji okkar íslensku þingmannanna í Norðurlandaráði. Um að efla starf Íslandsdeildarinnar sem hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir kom inn á, þá get ég alveg tekið undir það með hv. þm. að full ástæða geti verið til þess, en óneitanlega hefur Íslandsdeildin minni verkefni eftir að þessar skipulagsbreytingar allar áttu sér stað og flokkahóparnir, þingflokkarnir í Norðurlandaráði hafa fengið aukin völd. En það þarf ekki að þýða að við minnkum okkar starf. Sem dæmi um okkar starfsemi er sú ráðstefna sem haldin verður í Reykjavík á morgun og ber yfirskriftina Norden er í orden eða hvað? en sú ráðstefna virðist fá mjög góðar móttökur bæði á hv. Alþingi og úti í þjóðfélaginu því að mikil aðsókn er að henni. Þar ætlum við að velta fyrir okkur þeim málefnum sem snúa að samstarfinu innan Norðurlanda og ekki síður hvernig það á að tengjast Evrópusambandinu og hvaða afleiðingar stækkun Evrópusambandsins mun hafa á samstarf Norðurlanda og hin einstöku norrænu ríki. Mig langar, hæstv. forseti, í lokin að spyrja samstarfsráðherra um áherslur þær sem hann mun leggja í sambandi við norrænt samstarf þar sem Ísland tekur nú við formennsku í ráðherranefndinni á næsta ári, ef ég veit rétt, og hvort þegar sé farið að velta fyrir sér nýjum áherslum og hverjar þær séu þá. Ég held að fróðlegt væri að fá það inn í þessa umræðu.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem hefur átt sér stað um norræn mál þó betra hefði verið að hafa meiri tíma til hennar. Hér hefur staðið umræða í eina níu klukkutíma um utanríkismál í dag sem hefur verið afar góð að mínu mati. Það er hins vegar staðreynd að síðar í þessum mánuði mun jafnframt fara fram utanríkismálaumræða. Samkvæmt því verða þessum málaflokki gerð ágæt skil á Alþingi í vetur. Í fyrsta lagi vil ég segja í sambandi við fjárlögin og vegna þeirra ummæla hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að þau hafi verin skorin niður um 65 millj., þá er rétt að hafa í huga að á árinu 1995 hækkuðu fjárlögin um 50 millj. sem var undanfari niðurskurðartímabils en eftir því sem ég best veit hafa útgjöldin síðan verið skorin niður um 35 millj. þannig að í reynd hafa útgjöldin nokkurn veginn staðið í stað á undanförnum árum eða það hefur orðið lítils háttar aukning. En nú er gert ráð fyrir því að fjárlögin verði óbreytt á næsta fjárlagaári og Svíar hafa jafnframt fallist á það. Ég vænti því þess að þeirri varnarbaráttu fyrir norrænum verkefnum sé lokið og hugsanlega geti sóknartímabil hafist á nýjan leik þegar þjóðunum verður enn ljósara að Evrópusamstarfið kemur ekki í staðinn fyrir norræna samstarfið, sérstaklega á sviði menningarmála og heldur ekki á sviði efnahagsmála og margra annarra málaflokka. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir spurði um Schengen-samstarfið og stöðu þess. Ég hafði vænst þess að geta lagt þáltill. til kynningar fyrir Alþingi á næstunni um staðfestingu á Schengen-samkomulaginu sem var undirritað í desember 1996. Þessari þáltill. hefur nú þegar verið dreift til fulltrúa utanrmn. og fulltrúa í allshn. eftir því sem ég best veit. Þingmenn hafa væntanlega séð þá tillögu. Þar er um að ræða samninginn frá 1996. Væntanlega fara að hefjast samningaviðræður eftir að Evrópusambandið ákvað að gera hluta af þessu samstarfi innan Evrópusamstarfsins en það var ákveðið með svokölluðum Amsterdamsamningi. Staða þess máls er sú að flestar Evrópuþjóðirnar eru fylgjandi því að Ísland og Noregur verði með í þessu samstarfi. Þar er gott dæmi um norrænt samstarf, norrænt verkefni, þar sem allar Norðurlandaþjóðirnar hafa staðið saman. Svíar, Finnar og Danir hafa stutt þessa viðleitni í einu og öllu enda er það sameiginlegur vilji Norðurlandaþjóðanna að brjóta ekki upp norræna vegabréfasambandið. Það hefur hins vegar gætt nokkurrar tregðu hjá öðrum ríkjum, sérstaklega Frökkum, en unnið er að því að ryðja þeim hindrunum úr vegi og ég hef trú á að það takist. Bretar, sem formennskuríki í Evrópusambandinu, hafa nýlega lagt fram tillögu að umræðugrundvelli um þetta mál. Ég er tiltölulega mjög sáttur við þá tillögu Breta og tel að það sé ágætur grundvöllur til að hefja samningaviðræður á. Ef hins vegar hugmyndir Frakka verða ofan á eða leitast verður við að ná einhverri málamiðlun milli hugmynda Breta og hugmynda Frakka, þá tel ég það ekki vænlegt til árangurs eða niðurstöðu í málinu. Næsti fundur um þetta mál er 26. þessa mánaðar og vonandi skýrist málið þá enn frekar og hægt verði að gefa betri upplýsingar um það. Að því er varðar norrænt samstarf á sviði Sameinuðu þjóðanna þá er alveg rétt hjá hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur að dregið hefur úr því samstarfi. Ástæðan er einfaldlega sú að þrjú ríki Norðurlandanna eru aðilar að Evrópusambandinu og Evrópusambandsríkin standa að sameiginlegum tillögum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og hafa þar af leiðandi dregið sig út úr sameiginlegum tillöguflutningi Norðurlandanna í verulegum mæli. Hins vegar hafa Norðurlöndin reynt að viðhalda samstarfi sínu. Það er t.d. hefð að utanríkisráðherrar Norðurlandanna hittast á fundi á ári hverju í New York þegar þeir koma til allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna og sendiherrar okkar þar í borg, sem eru fulltrúar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, halda reglulega fundi og samstarfi sín í milli. Það hefur jafnframt styrkt starf okkar að mínu mati að við höfum tekið upp nánara samstarf við Evrópusambandið og Ísland er mjög oft meðflutningsaðili að tillögum sem Evrópusambandsríkin standa að. Þess vegna hefur samstarfið við Evrópusambandsríkin aukist frá því sem áður var og hefur að nokkru leyti komið í staðinn fyrir hið hefðbundna norræna samstarf. Það er hins vegar sem betur fer ríkt hjá öllum Norðurlandaþjóðunum að halda fast saman og við höfum átt þess kost að hafa áhrif á tillöguflutning á vettvangi Evrópusambandsins á grundvelli þeirra samninga sem við höfum um pólitísk samráð við Evrópusambandið samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Hvort ætlunin sé að styrkja fastanefndina, þá verð ég að svara því neitandi, því miður. Við höfum ekki ráðrúm til þess að því ég best fæ séð en ég tek undir að full þörf væri á því að styrkja það starf. Það liggur alveg ljóst fyrir að sú starfsemi er í algeru lágmarki eins og í reynd margvísleg starfsemi á okkar vegum á alþjóðavettvangi. Það er mikið vinnuálag á þessu fólki og það hefur enga möguleika til að taka þátt í öllu því starfi sem þarna fer fram. Að því er varðar spurningu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur um áhersluatriði Íslands í norrænu samstarfi á næsta ári, þá höfum við ekki enn þá gengið frá því en við höfum þó hafið undirbúning að því starfi. Ég mun að sjálfsögðu skýra Alþingi frá aðalatriðum þeirrar áætlunar á haustþingi. Það er þó rétt að taka það fram að við munum leggja áherslu á að fylgja eftir áætlunum Svía og Norðmanna því það er alveg ljóst að við breytum ekki gagngert stefnu samstarfsins frá ári til árs heldur tengjast áætlanir ríkjanna sem voru á undan okkur í formennsku því sem við munum gera. En í þeim umræðum sem þegar hafa farið af stað af okkar hálfu, þá munum við m.a. leggja áherslu á upplýsingamál í víðara samhengi, ekki síst með tilliti til lítilla fyrirtækja og samkeppnishæfni Norðurlandanna út á við. Við munum leggja áherslu á réttindi norrænna þegna, norrænan málskilning sem munu áfram vera áherslumál. Við munum auka áhersluna að því er varðar málefni hafsins, þ.e. sjávarútvegssamstarfið, og má t.d. nefna Ár hafsins sem er í ár. Ég tel mjög koma til greina að við reynum að fylgja því eftir á norrænum vettvangi. Við munum beina athyglinni að málefnum Norðurskautsráðsins á samstarfi Vestur-Norðurlanda. Á sviði efnahags- og fjármálasamstarfsins er alveg ljóst að hin nýja evrópska mynt kemur til með að skipta Norðurlöndin miklu máli og því munum við leggja áherslu á vinnu á því sviði sem varðar samnorræna hagsmuni. Ég tel jafnframt mikilvægt að norræna ráðherranefndin taki á einhvern hátt þátt í þeim viðburðum sem tengjast landafundaárinu, nýrri öld og minnast þess að 1000 ár eru liðin frá því að Leifur Eiríksson fann Ameríku. Að lokum er rétt að leggja á það áherslu að umhverfismál verða að sjálfsögðu áfram áhersluatriði af okkar hálfu. Ég nefni í því sambandi þann mikilvæga samning sem nú er unnið að á sviði loftmengunar í heiminum og það er nauðsynlegt að hafa gott samstarf milli Norðurlanda um þau mál og önnur umhverfismál hvort sem þau tengjast loftinu, hafinu eða landinu. Umhverfismál eru sífellt mikilvægari þáttur í samstarfi þjóða og við hljótum að vinna að því á vettvangi Norðurlandasamstarfsins. Ég vil að lokum þakka þessa umræðu og fagna því að góð samstaða ríkir á Alþingi um Norðurlandasamstarfið. Það er einhugur í þingmönnum um að halda því samstarfi áfram, efla það frekar en veikja. Ég tel það mikilvægt veganesti fyrir þá sem vinna á þessu sviði hvort sem það er á vettvangi þjóðþinganna eða á vettvangi ríkisstjórnanna.

Hæstv. forseti. Þetta er kannski ekki andsvar en mér þótti ástæða til að þakka samstarfsráðherra Norðurlanda fyrir gott samstarf og fyrir þann mikla áhuga sem hann sýnir norrænu samstarfi með því að gegna starfi samstarfsráðherra Norðurlanda auk þess sem hann er utanríkisráðherra þar sem ég veit að það er mikið álag og aukin vinna en ég held að það skipti verulega miklu máli fyrir norrænt samstarf að hann hefur ákveðið að nota sína krafta þar líka. Ég vil einnig nota tækifærið og þakka þeim ágætu íslensku þingmönnum sem sitja í Íslandsdeild Norðurlandaráðs fyrir gott samstarf og einnig því starfsfólki sem þjónar okkur á alþjóðasviði Alþingis.

Herra forseti. Skýrsla Vestnorræna ráðsins fyrir árið 1997 er hefðbundin þar sem gerð er grein fyrir starfseminni á árinu og ég ætla út af fyrir sig ekki að bæta neinu við það sem þar stendur en vísa til skýrslunnar. Ég vil hins vegar leyfa mér að geta þess að á árinu 1997 voru undirbúin fjölmörg verkefni sem eru í gangi á þessu ári. Það sem ég nefni þar fyrst er það sem við köllum Brattahlíðarverkefnið og gengur út á að byggja upp kirkju í Brattahlíð á Grænlandi líka Þjóðhildarkirkjunni og jafnframt að byggja upp bæ í Brattahlíð líkan bæ Eiríks rauða en nú er talið með óyggjandi hætti ljóst hvernig þessar byggingar eða þessi hús hafi verið. Við gerum ráð fyrir að þessu verkefni verði lokið á árinu 2000 þegar landafunda okkar í Vesturheimi verður minnst. Það var mjög mikilvægt að heyra jákvæð orð hæstv. utanrrh. gagnvart þeim málum í lokaræðu hans áðan í umræðunni um síðasta dagskrármálið um Norðurlandasamstarfið. Því er ekki að neita að við höfum hugsað okkur á vettvangi Vestnorræna þingmannaráðsins að leita til norrænu ráðherranefndarinnar með þau verkefni sem við erum að vinna að og geri ég ráð fyrir að reynt verði að kynna þau ráðherranefndinni á næstunni. Ég vil einnig af þessu tilefni taka undir það sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði áðan. Ég held að mjög mikilvægt sé að það er einmitt utanríkisráðherra Íslands sem sinnir þessum norrænu málefnum. Það styrkir þau alveg tvímælalaust að þau eru í samhengi við annað alþjóðlegt starf sem við erum að vinna að og minni hætta á því en ella að þessi verk verði þá viðskila. Í öðru lagi vil ég minna á æskulýðsráðstefnu sem við beitum okkur fyrir og verður haldin hér í sumar. Gert er ráð fyrir því að um 150 ungmenni frá Vestur-Norðurlöndum komi hingað til Íslands, 50 frá hverju landi. Okkur hefur tekist nokkurn veginn að fjármagna þá ráðstefnu með styrkjum frá aðildarlöndunum. Við urðum fyrir dálitlum vonbrigðum með að við sóttum um sérstakan styrk til Norðurlandaráðs til þeirrar ráðstefnu en fengum hann ekki, okkur var synjað. Okkur fannst það sérkennilegt vegna þess að hérna var um að ræða dæmigert norrænt verkefni í raun og veru en í staðinn var okkur vísað á Norræna menningarsjóðinn sem er kannski út af fyrir sig í lagi og við sóttum um fé í hann en staðreyndin er samt sem áður sú að verkefni af þessu tagi eiga miklu betur heima hjá hinu almenna Norðurlandaráði en hjá menningarsjóðnum. Þriðja atriðið sem ég vil nefna og við erum núna að vinna að er lífsgildakönnun meðal ungs fólks á Vestur-Norðurlöndum. Skoðanakönnun mun fara fram á öllum Vestur-Norðurlöndunum, þ.e. í Færeyjum, Grænlandi og Íslandi, á lífsviðhorfum 18 ára ungmenna í öllum löndunum þar sem spurt verður um framtíðarsýn, framtíðarviðhorf og framtíðarhorfur. Meiningin er að niðurstaðan af þessari lífsgildakönnun verði birt á æskulýðsráðstefnunni í sumar. Fjórða atriðið sem ég ætla að nefna er að við höfum sett af stað vestnorræna sjávarútvegsráðstefnu sem verður haldin á Íslandi 15. apríl nk. undir forustu og á vegum íslenska sjávarútvegsráðuneytisins, ráðstefna sem er í raun haldin í merki Árs hafsins sem við eigum auðvitað allt okkar líf undir á þessum slóðum. Því teljum við mikilvægt að sinna því. Staðreyndin er sú að heldur hefur tekist að lífga við starfsemi Vestnorræna ráðsins af því að þar hafa menn hjálpast að með myndarlegum hætti, náð góðri, víðtækri pólitískri samstöðu um það, bæði stjórnar og stjórnarandstöðu á öllum löndunum og það er mjög jákvætt og mikilvægt. Stundum er talað um það, herra forseti, að vestnorræna starfið líði að einhverju leyti fyrir áherslurnar á Eystrasalti af hálfu Norðurlandaráðs. Ég orða það aldrei þannig en hins vegar er ekki því að neita að við veltum því oft fyrir okkur hvort okkar sess í tengslum við Norðurlandaráð er nægilega skýr. Við fengum forsætisnefnd eða forseta Norðurlandaráðs fyrir nokkrum mánuðum til að fallast á að við skiptumst á gestum á þingum annars vegar Norðurlandaráðs og hins vegar á ársfundum Vestnorræna ráðsins. Við vonumst til að í fyrsta sinn verði sérstakir gestir frá Norðurlandaráði á þingi Vestnorræna ráðsins á Grænlandi í vor. Okkur þykir mjög mikilvægt að þau tengsl verði styrkt. Fyrir utan það sem við eigum sameiginlegt þá viljum við auðvitað líka leggja á það áherslu að Vestnorræna ráðið geti orðið eins konar tengiliður á milli heimskautasvæðasamstarfsins annars vegar og Norðurlandaráðssamstarfsins hins vegar. Við getum vonandi orðið eins konar brú þarna á milli. Það er okkar metnaður að reyna að ná því hlutverki og sinna því sæmilega og um það hefur verið ágæt samstaða í Vestnorræna ráðinu að vinna með þeim hætti. Með þessum orðum, herra forseti, legg ég fyrir þessa skýrslu um starfsemi Vestnorræna ráðsins fyrir árið 1997.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa skýrslu og það mikilvæga starf sem hefur verið unnið á þessum vettvangi. Ég vil ítreka þá skoðun mína að það eigi að vera meðal forgangsverkefna í fjölþjóðlegu samstarfi okkar Íslendinga að beina athyglinni að norðurskautssvæðinu, þar á meðal Vestur-Norðurlöndum og þeim sameiginlegu hagsmunum sem við eigum með þessum þjóðum. Þar ber að sjálfsögðu hæst að standa vörð um umhverfi sjávar, fjölbreytileika lífríkisins og sjálfbæra nýtingu auðlindanna. Við í utanrrn. vinnum að því af fullum krafti að reyna að auka þetta samstarf, sérstaklega á vettvangi Norðurskautsráðsins en ég tel að okkur sé jafnframt skylt að styðja við bakið á samstarfi Vestur-Norðurlandanna. Ég hef oft varað við því að mér hefur fundist þetta samstarf ekki vera í nægilega góðum tengslum við norrænu ráðherranefndina. Það eru raunverulega miklu sterkari tengsl við Eystrasaltssamstarfið og það kann að vera að ástæðan sé m.a. sú að stofnað var Vestnorræna þingmannasambandið og í reynd gerð tilraun til að koma á sambærilegu samstarfi á ráðherragrundvelli. Ég taldi það hið mesta óráð vegna þess að þá væri hætt við því að önnur Norðurlönd létu sig litlu skipta þetta samstarf en það á að sjálfsögðu að vera áhugamál Finna, Svía, Dana og Norðmanna að samstarf á þessu svæði sé með sama hætti og það er áhugamál okkar Íslendinga að samstarfið við Eystrasaltið gangi vel og eðlilega fyrir sig. Með þessum orðum er ég á engan hátt að gera lítið úr samstarfi þingmanna á þessu svæði. Mér finnst það vera nauðsynlegt og eðlilegt, en vil aðeins leggja á það áherslu að það ágæta samstarf má ekki verða til þess að Norðurlandaráð láti sig þetta svæði litlu skipta eða hafi minni áhuga á því. Þess vegna munum við á formennskuári Íslands, eins og ég tók fram, beita okkur fyrir því að auka vægi þessa samstarfs og gera það eitt af áhersluatriðum Íslands. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir góð orð í minn garð fyrir að sinna samstarfinu. Ég sé ekkert eftir því og tel að það hafi orðið utanrrn. og utanríkisþjónustunni til góðs. Það hefur m.a. orðið til þess að Norðurlandamálum er sinnt í ríkara mæli en oftast áður í utanrrn. sem er nauðsynlegt vegna þess að Norðurlandasamstarfið er grundvallaratriði í öllu alþjóðasamstarfi Íslendinga. Samstarfið við Norðurlöndin er svo mikilvægt að það myndar algeran grundvallarþátt í öðru starfi. Það er alveg sama til hvaða samstarfs við lítum, hvort sem það er á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, Atlantshafsbandalagsins, OECD og allra annarra samtaka sem við vinnum innan, að ávallt er rík tilhneiging til þess að Norðurlöndin haldi saman og haldi sérstaka fundi. Sama má segja um Evrópuráðið og mörg önnur alþjóðleg samtök. Með því að sinna Norðurlandasamstarfinu vel erum við í reynd að styrkja annað alþjóðlegt samstarf. Þess vegna er afar nauðsynlegt að norrænt samstarf sé ríkur þáttur í starfsemi utanrrn. hvernig svo sem því er háttað og hver gegnir embætti samstarfsráðherra á hverjum tíma enda er það þannig meðal margra Norðurlandaþjóðanna að þessum verkefnum er sinnt frá utanríkisráðuneytunum og þó hafður sé annar háttur á hér á landi, þ.e. skrifstofa ráðherranefndarinnar er hjá forsrn., hefur það á engan hátt valdið neinum vanda, þvert á móti. Það samstarf hefur gengið afar vel en ég er hins vegar hræddur um að ef utanrrn. hefði ekki sinnt þessu starfi væri hættara við því að Norðurlandasamstarfið hefði ekki orðið jafnríkur þáttur í starfsemi ráðuneytisins.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þau orð sem hann lét falla og ég er sammála honum í einu og öllu. Í fyrsta lagi vil ég segja að við sem eigum að sinna vestnorrænu málunum munum örugglega leita ákveðið til hans á þessu formannstímabili einhvern tíma á næstunni, ekki síst í framhaldi af mikilvægri yfirlýsingu um þau mál hér áðan. Síðan vil ég segja að okkur er nokkur vandi á höndum með þetta vestnorræna samstarf því að það hefur verið satt best að segja pínulítið munaðarlaust í kerfinu. Ástæðan fyrir því að ráðherrarnir hafa kannski ekki komið að því er væntanlega sú að menn hafi ekki viljað koma upp ráðherranefnd af því að ekki eru öll ríki á nákvæmlega sama grundvelli. Menn hafa kannski verið feimnir við að þeir mundu móðga Dani að einhverju leyti með því að stofna slíka ráðherranefnd og ég hef reyndar heyrt það sjónarmið, m.a. frá Grænlandi, að það væri betra að þetta væri eingöngu þingmannasamstarf. Ég er ekki viss um að það sé rétt. Ég hefði talið að betra væri að reyna að ná einhverjum tengslum við framkvæmdarvaldið, beinum og skipulegum tengslum. Ég held að ég leyfi mér að fara fram á það við hæstv. utanrrh. að hann velti því fyrir sér hvernig hægt væri að koma þeim við. Ég vil líka segja að ég hef stundum velt fyrir mér því fyrirkomulagi að vera með hluta af þessu vestnorræna starfi inni í forsrn. og þá er ég ekkert að gera lítið úr forsrn. Ég bið engan að taka það þannig og bið engan sem sinnir þessum málum þar að taka það óstinnt upp þó að ég segi að ég hef velt því fyrir mér hvort ekki væri betra að þessi mál og Norðurlandamálin væru virkari í utanrrn. Þó þetta hafi gengið allt saman mjög vel þá velti ég því fyrir mér hvort ekki væri skynsamlegra til lengri tíma litið að tengja þetta aðeins þéttara saman en gert hefur verið. Þess vegna nefndi ég þetta hér, hæstv. forseti, að lokum um leið og ég þakka fyrir mig og mína. Ég hvet til þess að við hugum að þessu skipulagi og stöðu vestnorræna samstarfsins á næsta ári þegar svo vel vill til að jafnvelviljaður ráðherra og hæstv. núv. utanrrh. vill sinna þessum málum.