Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv. er flutt fyrir tilmæli Ljósmæðrafélags Íslands og hefir áður verið flutt á þinginu 1933. síðan hefir að vísu verið stofnaður almennur Lífeyrissjóður Íslands. En ljósmæðurnar kjósa nú engu síður að eiga sérstakan sjóð, sem veiti þeim nokkur réttindi fram yfir það, sem hinn almenni lífeyrissjóður gerir. Sérstaklega er þeim í mun að geta tryggt sér styrkinn fyrr. Þær eru margar búnar að láta af störfum löngu fyrr en þær fá rétt til almenns lífeyris. Og það er í rauninni líka í þágu þjóðfélagsins, að þær gegni ekki sínum störfum lengur en þær hafa þrek og hæfni til. Sjóðurinn verður, samkv. frv., byggður upp af 10 þús. kr. árlegu framlagi úr ríkissjóði og iðgjöldum ljósmæðra, 4%, sem á að halda eftir aflaunum þeirra. Með þessu á að mega gera hvorttveggja, að greiða þeim ljósmæðrum, sem nú þegar njóta eftirlauna á fjárlögum, og að byggja upp lífeyrissjóð til að risa undir þeim byrðum, sem frv. ætlar honum í framtíðinni. Við flm. frv. berum ekki ábyrgð á útreikningum þess, en góður er að þeim nauturinn. þar sem er Brynjólfur Stefánsson tryggingafræðingur. Ég tel sjálfsagt, að nefnd láti athuga útreikningana. Og ef það kemur í ljós, að áætlanir frv. muni standast, hljóta menn að sjá, að hér er ekki kostnaðaraukinn til fyrirstöðu, því að eins og segir í niðurlagi grg. frv., greiðir ríkið nú fullar 10 þús. króna á fjárlögum til eftirlauna ljósmæðra. En það fé kemur miklu ójafnlegar niður en verða mundi, ef frv. verður að lögum. Ég óska eftir, að málinu verði vísað til fjhn. að lokinni þessari umr.



Í sambandi við umræður, sem áttu sér stað á síðara þingi fyrra árs við afgreiðslu laga um síldarverksmiðjur ríkisins, kom fram ákveðinn þingvilji, þótt óbeint væri, um það, að verksmiðjunum yrði gert mögulegt að greiða fullt áætlunarverð til síldveiðenda við afhending síldarinnar, eða a. m. k. áður en vertíð væri lokið. Það kom strax í ljós, að meiri hl. þingsins var á þessu máli. En það kom líka strax fram hótun um, að þessi þingvilji yrði virtur að vettugi, og síðan hefir verið birt, að bankaráð Landsbankans hafi samþ. að lána ekki verksmiðjunum rekstrarfé til að greiða meira en í mesta lagi 85% af áætlunarverði síldarinnar. Þess vegna álít ég rétt, að hv. deild láti ákveðinn vilja sinn í ljós í málinu. Það hefir alltaf verið vilji sjómanna og útgerðarmanna að fá fulla greiðslu strax á vertíðinni. Málið kemur ekki aðeins þeim við, sem skipta við síldarverksmiðjur ríkisins, heldur öllum. sem selja síld í bræðslu við aðrar verksmiðjur. Ef ríkisverksmiðjurnar greiða ekki nema 75–85% af áætlunarverði, má búast við, að aðrar verksmiðjur þurfi ekki að kaupa síldina miklu dýrar til að fá hana, og það þýðir, að sjómenn og útgerðarmenn missa af 15–20% af verðmæti aflans. Nú hefir hinsvegar orðið sú breyt. á afurðaverðinu, að síldarolía hefir fallið mjög tilfinnanlega, eða úr 21–22 £ tonnið niður í 121/2£ tonnið, - fallið fast að því um helming. Þar sem málið til bræðslu var selt í fyrra á 8 kr., er vitað, að nú muni ekki fást fyrir það nema 4–4,50 kr. - því meiri ástæða er nú en fyrr til að greiða strax fullt áætlunarverð fyrir síldina. Í raun og veru fara þarna saman hagsmunir þeirra, sem gera út, og síldarverksmiðja ríkisins. Þær verða að bjóða það verð, að hægt yrði að fá menn til að gera út og að kjör sjómanna verði viðunandi. Það er auðséð, að ef verðið fer niður í 3.50–400 kr. útborgaðar, þá er bókstaflega hætta á því, að flotinn fengist ekki út á síldarmiðin. Við vitum allir, hvað það þýðir. Ef ekki er hægt að fá næga síld í verksmiðjurnar og láta þær starfa sæmilega stöðugt, er fjárhagur þeirra settur í bráðan háska. Í öðru lagi er gjaldeyrisástand landsins nógu slæmt. þótt því sé ekki teflt í tvísýnu, hvort hægt verði að fá út flotann um síldveiðitímann. Í því liggur tvímælalaust meiri hætta en í hinu, að borga síldveiðendum út fullt áætlunarverð. Við vitum, að í fyrra var það síldin, sem bjargaði greiðslujöfnuðinum. Nú er ekki svo álitlegt með þorskveiðarnar, þegar veiðitækin liggja ónotuð, togararnir bundnir, og við sjáum á markaði landbúnaðarafurða hina aðsteðjandi kreppu, - þá má það ekki koma fyrir, að slíkar hömlur verði settar á síldveiðarnar. Mér er kunnugt, að meiri hl. í stjórn síldarverksmiðjanna er því fylgjandi, að greitt sé fast og fullt verð fyrir síldina. Sú ákvörðun er tekin út frá því sjónarmiði, að fyrir þær sem fyrirtæki sé það langheppilegasta verzlunaraðferðin. Það eina, sem getur hindrað, er, ef stjórn Landsbankans beitir sér sérstaklega harðvítugt gegn því. Ég hygg, að þál., sem samþ. væri hér á Alþingi, geti e. t. v. ráðið úrslitum um þetta. Ég vonast því til, að hv. deild sjái sér fært að samþ. þessa hóflegu till., sem aðeins er til þess ætluð, að þingið láti í ljós vilja sinn.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Það ætti í sjálfu sér að vera óþarfi að samþ. þessa þáltill. á þskj. 17. Að sjálfsögðu ætti að mega telja það alveg víst, að Landsbankinn muni veita síldarverksmiðjum ríkisins alla þá aðstoð, sem á hverjum tíma er þeim nauðsynleg. Ég get samt fallizt á það vegna ummæla, sem fallið hafa frá ýmsum bankaráðsmönnum, bæði hér á Alþingi og í þrálátum blaðaskrifum um málið, að rétt sé að samþ. till. Ég get verið sammála hv. fyrra flm. um það, að allar horfur bendi nú á nauðsyn þess, að greitt verði fast verð fyrir síldina. Ég vil skjóta því til hv. flm., hvort ekki þurfi að breyta orðalagi till. Í lögunum um síldarverksmiðjur frá síðasta þingi er svo til orða tekið, að við afhending síldarinnar skuli yfirleitt ekki greiða meira en 85% af áætluðu verði og afganginn eftir reikningslok, en þó skuli verksmiðjunum vera leyfilegt að kaupa síld föstu verði. Ég ætla, að samkv. lögunum sé ekki nema um þetta tvennt að ræða; í stað 85% áætlunarverðs er ekki hægt að tala um útborgun á 100% áætlunarverðs, eða fullt áætlunarverð. Þá þyrfti að orða niðurlag till. á þá leið, að stjórn síldarverksmiðjanna skuli gert það fjárhagslega kleift að kaupa síldina föstu verði. Ég sé ekki beina nauðsyn til þess, að málið fari til n. en skýt aðeins þessari aths. um breyt. til hv. flm. Ég get mælt með því, að till. verði samþ.



Þetta mun vera alveg rétt hjá hæstv. ráðh., og verður tekið til athugunar. Það, sem fyrir okkur flm. vakti, var vitanlega, að notuð yrði heimild laganna til að kaupa síldina föstu verði og að það verð samsvaraði fullu áætlunarverði. Ef þess verður sérstaklega óskað, skal ég gjarnan gangna inn á, að málinu sé vísað til sjútvn. og umr. um það frestað á meðan.



Ég vil minna á það, að lögin taka fram, að ekki eigi að greiða meira en 85% af áætlunarverði, nema síld sé keypt föstu verði. Nú hefir það stöðugt verið „praxis“, að einu ári undanskildu, að kaupa síldina föstu verði. Ég held því, að þessi till. sé meir til þess að sýnast en vera og til þess helzt að geta skrifað laglega grein í Þjóðviljann. - Hinsvegar vil ég styðja það, að þessi till. fari til þeirrar n., sem stungið hefir verið upp á.



Ég verð að segja það, að mér kom þessi till. strax mjög einkennilega fyrir sjónir. Lögin, sem nú gilda, voru samþ. hér fyrir rúmum tveimur mánuðum síðan. En þarna bera tveir hv. þm. fram till. til þál. um að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að lögin séu brotin nú þegar á þessu ári. Eins og hv. 8. landsk. tók fram, eru bein fyrirmæli um það í l., að þegar síldin er tekin af framleiðendum í vinnslu og umboðssölu, þá á ekki að borga út yfir 85% af áætlunarverði. Það er engin heimild fyrir því í l. að borga út fullt áætlunarverð. Og ég skil ekki, að lögunum verði breytt með þál. Að vísu hefir hv. fyrri flm. till. - eftir bendingu frá hæstv. atvmrh. - gefið til kynna, að hann myndi taka til athugunar þetta atriði og e. t. v. breyta till. samkv. því. Þá hefir komið fram till. um að vísa málinu til nefndar. Ég álít réttustu meðferð á till. þessari vera þá, að fella hana nú þegar eða vísa henni frá. Mér er ekki ljóst eftir till., hver hugmynd hv. flm. er um það, hver eigi að bera hallann, sem verða kynni á rekstri verksmiðjanna, ef farið yrði eftir þessari till. um útborgun á verði fyrir innlagða síld. Þegar talað er um áætlunarverð, mun það venjulega skilið svo, að búast megi við, að menn fái uppbót á því eða frádrátt síðar. Ég veit ekki, hvað það er, sem þeir kalla fullt áætlunarverð, og hvernig á að finna það áður en búið er að selja framleiðsluna og gera upp reikninga verksmiðjanna. Ég geri ráð fyrir, að ef greitt er áætlunarverð fyrir síldina, þá sé miðað við það, að sjómenn og útgerðarmenn fái uppbót á því síðar, ef salan gengur vel, og ef greiða á þetta sem þeir kalla fullt áætlunarverð, þá verði að heimta aftur hluta af því af sjómönnum og útgerðarmönnum, ef verksmiðjurnar reynast ekki færar um að greiða það. Það er gott og nauðsynlegt, ef þess er kostur, að tryggja framleiðendum sem hæst verð fyrir sína vöru, en ég vil benda á, að ef á sérstaklega að tryggja framleiðendum síldar hátt verð fyrir sína vöru, þá er ekki síður þörf á að hugsa um aðra framleiðendur. Það er svo um bændur, að þeir eru flestir í samvinnufélögum, sem annast sölu afurða þeirra. Venjulegast, fyrirkomulagið á þeirri sölu mun vera það, að bændum er að nokkru leyti greitt áætlunarverð fyrirfram fyrir vörur sínar, og síður fá þeir uppbót eða verða að greiða til baka af því verði, eftir því hvernig salan gengur. Þetta álít ég, að sé eðlilegasta verzlunaraðferð með íslenzkar vörur, hvort sem það eru afurðir landbúnaðarins eða framleiðsla útvegsmanna og sjómanna. Ef hæstv. Alþingi ætlar að samþ. áskorun til ríkisstj. um að hlutast til um við bankaráð Landsbankans að sjá um, að greitt verði sérstaklega hátt verð til síldarframleiðenda, meira en útlit er fyrir, að rekstur síldarverksmiðjanna geti borið á hverjum tíma, þá ætti einnig að krefjast aðstoðar ríkisvaldsins til að greiða öðrum framleiðendum í þessu landi ákveðið verð fyrir sína framleiðslu án tillits til niðurstöðunnar þegar reikningar eru gerðir upp. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð að svo stöddu, en ég mun greiða atkv. á móti því, að þingið eyði meiri tíma í meðferð þessarar þáltill., þar sem ég tel eðlilegast, að með þetta mál sé farið eftir þeim l., sem samþ. voru á Alþ. í síðastl. desembermánuði.



Herra forseti! Hv. 8. landsk. var að ræða um ástæðurnar fyrir því, að þessi till. væri borin fram. Mér þætti vænt um að vita, hvort þau sjónarmið, sem fram komu hjá hv. þm., ættu að skoðast sem sjónarmið Sjálfstfl. Eftir því, sem fram kom í umr. á síðusta þingi um síldarverksmiðjur ríkisins, þá virtist afstaða Sjálfstfl. til þessa máls alveg skýr, og sé það svo, að sá flokkur beri sérstaklega fyrir brjóstinu útvegsmenn og sjómenn, þá ætti hann að standa með því að tryggja þeim fast verð fyrir síld sína í stað áætlunarverðs frá síldarverksmiðjunum. Er það óþarfi fyrir hv. þm. að koma með getsakir um ástæðuna fyrir því, að till. þessi er fram komin. Ég sé ekki betur en að kjör sjómanna séu þannig, að full ástæða sé til að reyna að tryggja þeim fullt verð fyrir síld sína, ekki sízt vegna reynslu undanfarinna ára. Kjör sjómanna eru þannig, að engan þarf að undra, þótt fulltrúar verkalýðsflokka beri fram till. sem þessa. Þá kom hv. þm. V.-Húnv. inn á það, að sjómenn gætu alveg eins látið sér nægja með að fá aðeins hluta af vöruverði sínu greiddan í einu, eins og bændur gætu unað því. Ég vil benda þessum hv. þm. og öðrum samflokksmönnum hans á það, að allt öðru máli er að gegna, hvort kaupfélögin greiða svo og svo mikið í einu af vöruverðinu eða hvort síldarverksmiðjur ríkisins gera það. Kaupfélögin eru samtök bændanna sjálfra, og þeir ganga frjálsir inn í þann félagsskap og kjósa sjálfir sína stjórn. Þau eru frjáls samtök, sem meðlimirnir stjórna sjálfir, eða eiga a. m. k. að gera það, og ráða sjálfir, hvað þeir gera við þær vörur sínar, sem þeir leggja inn í þessi sín eigin samtök. Hinsvegar eru síldarverksmiðjurnar ríkisins eign og reknar af stjórn, sem er að miklu leyti kosin af Alþingi. Í þessar verksmiðjur leggja sjómenn sínar vörur. Þær eru ekki frjáls samtök þeirra sjálfra eins og kaupfélögin, sem bændur ráða sjálfir yfir. Síldarverksmiðjurnar skilja sig frá fyrirtækjum einstakra manna að því einu, að þær eru ríkisins eign og ríkisvaldið skipar stjórn þeirra, en það verður fyrst og fremst að gera þá sömu kröfu til verksmiðjanna og til kaupfélaganna, að þær láti menn fá það hæsta verð fyrir sínar vörur, sem unnt er. Þar að auki kemur til greina, hvaða afstöðu ríkisstj- og ríkisvaldið tekur um rekstur þessara fyrirtækja, hvort taka á afstöðu með hagsmunum fjöldans og hlynna að þeim, eða með þeim einstöku mönnum í landinu, sem eiga sjálfir verksmiðjur. Ég ætla ekki að fjölyrða um þær grundvallarreglur, sem reka ætti verksmiðjurnar eftir, og á hvern hátt sjómenn geti fengið sem bezt verð fyrir sínar vörur. En ef aðeins á að greiða út hluta verðsins, þá er öðrum verksmiðjum gefinn kostur á að kaupa síldina fyrir sama verð og nemur þeim hluta, er ríkisverksmiðjurnar greiða út. Ef slíkum ákvæðum væri hleypt inn í lög, þá er stj. að taka afstöðu með auðvaldinu í landinu. Það er misskilningur hjá hv. þm. V.-Húnv., að lög yrðu brotin með samþykkt till. okkar. A. m. k. yrði það ekki bókstaflegt lagabrot, ef till. yrði samþ. eins og við höfum gengið inn á að breyta henni, og alls ekki brot gegn anda laganna, væri hún samþ. eins og hún var orðuð í upphafi. Í hv. Ed. var borin fram við 1. umr. um síldarverksmiðjurnar á síðasta þingi till. um, að ákveða skyldi í l., að ekki mætti greiða meira út en 85% af síldarverðinu og alls ekki kaupa síld föstu verði. Alþ. sýndi þá afstöðu sína til þessa, þótt óbeint væri, þannig, að það er ljóst, að vilji þingsins er sá, að sjómönnum og útgerðarmönnum verði ekki gert erfiðara fyrir en nauðsyn ber til. Síldarverksmiðjur ríkisins geta, eins og samvinnufélög bænda, grætt eitt árið og tapað annað. Eftir því sem sá maður hér í hv. d. hefir sagt, sem kunnugastur er, hv. þm- Ísaf., þá hafa þær grætt undanfarin ár og standa sig tiltölulega vel. Það nær engri átt, að þær greiði alltaf svo lágt verð fyrir síldina, að þær haldi áfram að græða, og því geta þær vel greitt fast verð nú þegar. Þeim ber miklu fremur að hugsa um hag sjómannanna en það, sem sífellt kveður við, að rekstur þeirra verði fyrst og fremst að vera þannig, að afkomu þeirra sé ekki stofnað í hættu. Þá held ég, að nær væri að athuga rekstur Kveldúlfsverksmiðjunnar, sem mun hafa eins mikið - ef ekki meira - að segja fyrir aðalfyrirtæki ríkisins, Landsbankann, og síldarverksmiðjur ríkisins. Mun ekki nær að athuga rekstur hennar, athuga, að hann sé ekki þannig, að ríki, bönkum og þjóð þurfi að stafa voði af? Ég held, að till. hv. þm. V.-Húnv. um að fella þáltill. okkar sé alveg fráleit, heldur eigi þingið að láta sína skoðun á þessu máli skorinort í ljós og taka til athugunar og rannsóknar, hvernig ástandið er hjá þeirri síldarverksmiðju, sem Landsbankanum stafar mestur voði af.



Menn rekur vafalaust minni til greina, hvaða afstöðu ríkisstj. og ríkisvaldið tæki í sínar hendur að greiða fyrir, að hér yrði komið upp síldarverksmiðju. Þá var ekki ágreiningur milli flokkanna hér á Alþ. um nauðsyn þessara framkvæmda. og ekki heldur um, að aðstoð ríkisvaldsins væri nauðsynleg, þar sem einstaklingar virtust ekki hafa bolmagn til að koma upp svo stóru fyrirtæki. t m hitt var ágreiningur milli flokkanna, Sjálfstfl. annarsvegar og sósíalista og Framsfl. hinsvegar, hvernig ætti að reka þessa verksmiðju. Framsfl. og sósíalistar vildu láta reka verksmiðjuna þannig, að ríkið hefði yfirtökin um rekstur hennar, með því að ráða, hverjir skipuðu stjórn verksmiðjunnar, og þar af leiðandi bæri ríkið ábyrgð á rekstrinum. Sjálfstfl. vildi, að þegar ríkisvaldið væri búið að koma þessu fyrirtæki upp, þá yrði það selt í hendur samvinnufélagi sjómanna og útgerðarmanna, sem tæki við fyrirtækinu og setti auðvitað fulla tryggingu fyrir fé ríkissjóðs. Með því hefði verið komizt hjá öllum deilum á Alþ. um það, hvernig ætti að haga rekstri fyrirtækisins að því er það snertir, hvort leggja ætti síldina inn hjá fyrirtækinu og verðið svo reiknað út eftir að búið væri að draga frá vinnslu og sölukostnað síldarinnar, eða kaupa síldina föstu verði og þar með væru viðskipti verksmiðjunnar og síldareigendanna klár og kvitt með því, að ákveðið verð sé greitt í hvert sinn, án tillits til þess, hver niðurstaðan yrði fyrir verksmiðjuna. Eða þá, hvort greiða ætti áætlað verð, sem síðar fengist uppbót á eða dregið yrði frá, allt eftir því, hvernig tækist um sölu afurðanna. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, að ég tel ekki álitamál, hvort samvinnufélag framleiðendanna sjálfra ætti að stjórna þessu fyrirtæki eða því ætti að vera stjórnað af mönnum, sem hafa pólitísk völd í það og það skiptið. án tillits til, hvort þeir hafa til að bera þá hæfileika, sem til þarf til að geta rekið fyrirtæki sem þessi. En í stjórn verksmiðjanna hafa ekki verið valdir menn eftir því, hvort þeir væru færir um að stjórna þeim, og því eru sjómenn hræddir við að eiga meira undir rekstrinum en nauðsynlegt er, meðan málum er þannig skipað. Allt þetta væri hægt að laga með því að hverfa að þeirri till., sem Sjálfstfl. bar fram í öndverðu, að verksmiðjurnar verði seldar í hendur samvinnufélagi sjómanna og útgerðarmanna. Þá þyrfti ekki að deila um það hér á hv. Alþ., hverjir ættu að fara með stjórn þessa fyrirtækis; sú deila væri leyst, og væru þá verksmiðjurnar reknar með sama fyrirkomulagi og önnur samvinnufélög, þannig að það verð fengist fyrir vöruna, sem hún endanlega seldist fyrir, og erum við hv. þm. V.-Húnv. algerlega sammála um, að það sé eðlilegasta verzlunaraðferðin. Ég vildi óska, að þau átök, sem orðið hafa um þetta mál á Alþ., gætu orðið til þess, að gaumgæfilega væri athugað, hvort ekki er hægt að mynda samvinnufélag um verksmiðjurnar og reka þær óháðar ríkisvaldinu, og teldi ég það heillavænlegan árangur. Það þýðir ekki að tala um það sem neitt bjargráð fyrir landið, að verksmiðjurnar greiði svo og svo hátt verð fyrir síldina, án þess að það fáist út úr rekstri þeirra. Það yrði aðeins tilfæring á verðmætum, en niðurstaðan fyrir þjóðarbúskapinn yrði alveg sú sama í báðum tilfellum. Ef verksmiðjurnar yrðu reknar af samvinnufélagi, yrðu valdir þeir menn til að stjórna þeim, sem færastir væru til þeirra starfa. Ég vil aðeins í þessu sambandi vekja athygli á þessu viðhorfi, sem að því er mér virðist felur í sér þá beztu úrlausn á þessu máli, sem við nú getum búizt við að fá, úr því sem komið er með þennan rekstur. Það er náttúrlega langskemmtilegast, að ríkisvaldið þurfi ekki að skipta sér af slíkum atvinnurekstri sem þessum, og það er vitanlega alveg glöggur og skýr spegill af ástandi atvinnuveganna í landinu, að ríkisvaldið skuli nokkuð þurfa að fara inn á þessa braut, því að þar, sem ástandið í atvinnuvegunum er svo heilbrigt, að einstaklingarnir hafa bolmagn til þess að gera þetta, er það tvímælalaust langbezta og heillavænlegasta leiðin, að þessi spursmál séu leyst þannig, algerlega framhjá afskiptum eða íhlutun ríkisvaldsins. Þess vegna eru það ekki annað en athyglisverð og varhugaverð sjúkdómseinkenni í atvinnurekstri þeirrar þjóðar, þar sem ríkisvaldið þarf að grípa inn í, eins og hér hefir verið gert. Þetta eru sjúkdómseinkenni, sem vitanlega bera vott um allt annað ástand heldur en það, sem verður að telja ákjósanlegt fyrir hvert þjóðfélag.

Forseti (JörB): Það er till. um að vísa málinu til hv. sjútvn., og svo þegar málið kemur aftur úr n., halda umr. áfram um till.