Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft frv. þetta til athugunar og eins og fram kemur á þskj. 178, nál., mælir n. með því, að frv. verði samþ. Í frv. er fólgin heimild til Happdrættis Háskóla Íslands til að auka happdrættið. Á s.l. þingi voru samþ. lög um aukningu frá því, sem þá hafði verið, úr tveimur flokkum í þrjá. Fyrirkomulag happdrættisins mun vera með þeim hætti, að mjög óhentugt er að láta flokkatöluna standa á oddatölu. Hefur happdrættið óskað eftir því, að heimildin frá í fyrra verði hækkuð, þannig að heimilað verði að gefa út fjóra flokka hlutamiða, eins og segir í frv., E-, F-, G- og H-flokk, sem þá um leið þýðir, að lagabreyting sú, sem átti sér stað á s.l. þingi, fellur úr gildi og þeir flokkar, sem happdrættið hingað til hefur verið með, falla úr gildi. Formaður stjórnar Happdrættis Háskóla Íslands, Guðlaugur Þorvaldsson prófessor, hafði samband við n., svo og framkvæmdastjóri happdrættisins og létu n. í té eftir beiðni formanns n. bréflegar upplýsingar varðandi þær fsp., sem fram komu hér í d. við 1. umr. Bréf happdrættisins er birt hér sem fskj. og tel ég, að með þeim svörum, sem koma fram í bréfinu, sé fullnægt þeim upplýsingum, sem óskað var eftir hér við 1. umr. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um málið, en eins og ég áður sagði, leggur fjhn. þessarar d. til, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. formanni hv. n. fyrir snögg viðbrögð og greinargóðar upplýsingar, sem hann hefur útvegað frá stjórn Happdrættis Háskólans og eru prentaðar sem fskj. með nál. Við 1. umr. þessa máls benti ég með nokkrum orðum á þá hættu, sem þessi gífurlega aukning Happdrættis Háskóla Íslands fæli í sér fyrir þá mörgu aðila, sem hefðu happdrætti sem tekjustofn til að sinna margvíslegum menningar- og mannúðarmálum, málum sem fjárveitingavaldið hefði til þessa lítið þurft að sinna, m.a. vegna tekna af öðrum happdrættum. Með þessum orðum mínum vildi ég vara við þeim afleiðingum, sem slík stökkbreyting gæti haft á tekjustofna þessara fjölmörgu aðila. Í ræðu, sem hæstv. fjmrh. hélt við þessa umr., komst hann að orði á þá leið, að enginn hefði vorkennt Happdrætti Háskóla Íslands, þegar önnur happdrætti hefðu fengið sín lögboðnu happdrættisleyfi og hlýtur hann hér að eiga við Happdrætti SÍBS og Happdrætti DAS. En hæstv. fjmrh. ætti að vera kunnugt um, að hér er grundvallar munur á. Þegar Alþ. gaf leyfi til þessara tveggja happdrætta, hafði Happdrætti Háskólans starfað um langt árabil sem einkaleyfisaðili og hélt áfram einkaleyfi sínu til peningahappdrættis, sem það heldur enn. Hinir aðilarnir urðu að fara aðra og miklu vafasamari braut. Og þau hafa á þeim verðbólgutímum, sem hafa staðið yfir og okkur hrjáð, síðan bæði þau happdrætti tóku til starfa, tapað hundruðum þús. og jafnvel millj. vegna verðbólgunnar, vegna þess að þau höfðu ekki það einkaleyfi, sem Happdrætti Háskólans hefur og hafði, þ.e. einkaleyfi til peningahappdrættis á Íslandi. Ég vil meina það, að þessi forréttindi Happdrættis Háskólans séu svo mikils virði, að það, auk þessarar gífurlegu aukningar, muni hafa lamandi áhrif ekki aðeins á þau tvö happdrætti, sem ég hef hér nafngreint, heldur og á öll hin og alla aðra starfsemi, sem hefur tekjur sínar af slíkri starfsemi. Það kemur fram í fskj. með nál., að veltan hjá Happdrætti Háskólans, ef þetta frv. verður samþ., verður 346 millj. tæpar. Til samanburðar má geta þess, að tvö næststærstu happdrættin hér, þ.e. Happdrætti SÍBS og Happdrætti DAS, hafa hvort um sig 78 millj. kr. veltu, þ.e.a.s. Happdrætti SÍBS frá næstu áramótum, því þá mun það hækka sína miða. Auk þess er Hjartavernd með 2.2 millj., Íþróttasamband Íslands með 3.6 millj., Krabbameinsfélag Reykjavíkur með 7 millj., það er með tvö happdrætti á þessu ári, Blindrafélagið með 1.5 millj., Sjálfsbjörg 4 millj., tvö happdrætti á árinu, Styrktarfélag vangefinna 5.8 og Styrktarfélag lamaðra og fatlaðra rúmar 5. Þetta eru tæpar 30 millj., þannig að heildarvelta allra þessara happdrætta er innan við 200 millj. Meðan Happdrætti Háskólans hefur tækifæri til þess að fara upp í 346 millj. kr. tæpar og með sitt einkaleyfi, sem ég held, að enginn muni leggja til að taka af þeim, þ.e.a.s. einkaleyfi til peningahappdrættis á Íslandi, þá er ég fullviss um, að þetta hefur lamandi áhrif á starfsemi hinna happdrættanna, enda held ég, að það sé alveg gengið út frá því, a.m.k. hefur ekki svar við því áliti mínu, þegar ég óskaði eftir því, komið frá þeim hv. herrum, sem svöruðu öðrum slíkum spurningum mjög greinilega. Þessi ástæða er önnur til þess, að ég mun greiða atkv. á móti þessu frv., því að eins og kemur fram í þessu bréfi frá Happdrætti Háskólans er aðeins reiknað með, að þetta gefi, - þó að ég viti hins vegar, að það verði meira, - þá er reiknað með, að þetta geti gefið 9-10 millj. kr. tekjuaukningu á næsta ári. Það hefði verið alveg óhætt fyrir hæstv. ríkisstj. að gera hreinlega ráð fyrir þessu framlagi til Háskóla Íslands til hans nauðsynlegu byggingarframkvæmda, til þess að eiga ekki á hættu að lama nauðsynlega starfsemi hjá hinum mörgu aðilum, sem ég hef þegar talið upp. En sem sagt, þetta er önnur ástæðan fyrir því, að ég mun greiða atkv. gegn þessu frv. Hin er sú, að ég hefði talið, að einmitt á þessum tímamótum, þegar verið er að gera ráðstafanir til þess að útvega fé í byggingaröldu á vegum Háskólans, sem væntanlega mun standa yfir í hálfan annan áratug og mun kosta hátt í 1.000 millj. kr., þá hefði verið tækifæri fyrir hv. Alþ. að setja þau skilyrði fyrir þessu leyfi, sem hefðu orsakað það, að Háskóli Íslands hefði orðið það, sem hann þarf að vera fyrir þessa þjóð. Ég held, að það hafi sjaldan verið flutt jafn eftirtektarverð ræða og flutt var 1. des. s.l., á fullveldisdaginn. Ræðuna flutti Jónas Kristjánsson ritstjóri og hún hefur vakið verðskuldaða athygli meðal þjóðarinnar. Og hún var flutt í Háskóla Íslands. Með leyfi forseta, vil ég aðeins leyfa mér að vitna í lítinn hluta þessarar ræðu Jónasar Kristjánssonar ritstjóra. Hann segir:. „Ef litið er á Háskóla Íslands sérstaklega, er auðvelt að sjá, að hann á yfirleitt við hliðstæð vandamál að glíma og skólakerfið í heild. En vandamál hans eru að sumu leyti erfiðari. Það stafar m.a. af sjálfstæði hans. Sjálfstæði háskóla er gömul erfðavenja, sem á að tryggja, að utan að komandi og annarleg sjónarmið, t.d. valdhafa, spilli ekki kennslu og vísindum í háskólum. Þetta var nauðsynlegt á sínum tíma og má vera, að það sé nauðsynlegt enn. Hins vegar gerir þetta háskóla að ýmsu leyti íhaldssama. Framfarastefna í þjóðfélaginu getur breytt skólakerfinu í heild nokkuð hratt, en háskólum ekki. Prófessorarnir ráða háskólunum og framfarirnar þar fara eftir víðsýni þeirra. Framfarirnar gerast því yfirleitt ekki hraðar en nýir prófessorar koma til sögunnar. Slík mannaskipti eru seinvirkari í háskólum, en í þjóðlífinu almennt. Háskóli Íslands á við ýmis innri vandamál að stríða. Veiga mest er einangrunin og doðinn. Ég hef hér á undan nefnt, að háskólinn er að töluverðu leyti einangraður frá þjóðfélaginu, einkum atvinnulíf og raunvísindum. Doðinn kemur hins vegar fram, í gamaldags kennsluháttum og athafnaleysi margra prófessora. Í flestum greinum Háskólans er nærri eingöngu kennt með fyrirlestrum, sem er ákaflega einhæf aðferð. Athafnaleysið kemur fram í lítilli viðleitni við að breyta kennsluháttum, í lítilli viðleitni við að vanda fyrirlestra og í ódugnaði við rannsóknir. Þess eru dæmi, að prófessorar gera ekki annað en þylja upp 10 eða 20 ára gamlar þýðingar sínar á erlendum kennslubókum. Það má ekki dæma prófessora of hart fyrir þetta. Þeir eru að ýmsu leyti fórnardýr skipulagsins, laklega launaðir og illa brynjaðir aðstöðu, í þreytulegu andrúmslofti.“ Síðan vitnar þessi hv. ræðumaður í skýrslu háskólanefndar og segir, með leyfi forseta: „Gallinn á skýrslu háskólanefndar er sá, að taka ekki þessi tvö vandamál, einangrunina gagnvart raunvísindunum og doðann, nægilega til meðferðar, áður en hún lauk störfum og afhenti Háskólanum sjálfum eftirleikinn. En jafnframt ber þess að minnast, að alltaf er verið að ráða nýja prófessora, vel menntaða og dugandi menn, auk þess sem margir hinna eldri eru mjög góðir. Þannig má segja, að menn geti beðið rólegir, allt muni lagast um síðir. En dýrkeypt verður sú bið.“ Ég sé ekki ástæðu til þess að vitna í fleiri orð úr þessari ræðu Jónasar Kristjánssonar ritstjóra, sem markaði stefnu þessa dags, sem ungir stúdentar tóku upp, um að „bókvitið verði í askana látið“, - ég sé ekki ástæðu til að vitna frekar í hana að sinni. Ég vil heils hugar taka undir þessa stefnu ungra háskólamanna, sem halda því fram, að bókvitið verði í askana látið. En ég er ekki kominn til þess að samþykkja það, að allt bókvit, sem við fáum í askana, bæði launþegar og aðrir, eigi að koma frá Háskólanum. Við skulum hugsa okkur gamlan nemanda eins og ég er frá sjómannaskólanum. Fyrir 23 árum tók sá skóli til starfa í sínu nýja húsnæði. Það hefur ekki enn þá tekizt að ljúka þeirri byggingu, á 23 árum. Ég gæti trúað því, að sumir hv. þm., sem eru að berjast fyrir skólahúsnæði og skólum, ég tala nú ekki um allan þann fjölda hér inni, sem hefur beðið eftir fiskiðnskóla nú töluvert á annan áratug o.fl. o.fl., sem gæti hjálpað okkar þjóð til þess virkilega að koma bókvitinu í askana, að þeir kannske hugsi sem svo: Hefði ekki verið nær að nota þessa milljónatugi fyrst í stað til þess að ljúka einhverju öðru bráðnauðsynlegu, áður en það verði farið að hefja áætlun um byggingu húsnæðis Háskólans, sem fetar í sömu gömlu fótsporin? Það er, eins og segir í þessari grg., að hefjast byggingaralda á vegum Háskólans, sem væntanlega mun standa lengi og „nægir að vísa til skýrslu háskólanefndar um það atriði“, segir einnig í þessu fskj., með leyfi forseta. En ég vil skjóta aðeins inn í, í sambandi við það, að þessi háskólanefnd er enginn valdaaðili. Þetta er aðeins ráðgefandi nefnd, sem ráðh. skipaði á sínum tíma. Framkvæmdirnar koma til með að standa og falla með Háskólanum sjálfum, nema Alþ. Íslendinga hefði getað aðeins ýtt við þeim góðu herrum þar. En áfram er haldið, með leyfi forseta, í sambandi við það, sem byggja á: „Í kjölfar Árnagarðs kemur Stúdentaheimili, lestrarsalir fyrir stúdenta og á næsta leiti eru byggingar fyrir verkfræðideild, lagadeild, tæknadeild, tannlæknadeild o.fl. byggingar að ógleymdum tækjakaupum.“ Sem sagt, lögfræðimaskínan, það á að styðja aðeins betur við hana og embættismaskínuna, en eins og allir viðurkenna, sem hafa talað um vandamál Háskólans á undanförnum árum, er þetta og hefur verið embættismannaskóli. En bæði ungir menn innan Háskólans og yngri prófessorar og ég og aðrir, sem höfum dálæti á þessari æðstu menntastofnun þjóðarinnar, viljum, að hún stingi við fótum og komi til þjóðarinnar, en láti ekki alltaf þjóðina koma til sín. Ég minnist þess fyrir nokkrum árum, að ég ræddi þá við þáv. rektor Háskólans og hafði þá kynnt mér víða um Bandaríkin hjá stærstu háskólum þar starfsemi, sem var talin einn höfuðliður í fræðslustarfsemi þessara stóru stofnana. Það var að hafa þar námskeið, fyrirlestra og hrein námskeið fyrir verkalýðshreyfinguna í Bandaríkjunum. Það er gífurlega mikið starf á þessu sviði unnið þar og reyndar í flestum menntuðum löndum þessa heims. Við verðum varir við það, þessir menn, sem störfum í verkalýðshreyfingunni, að bæði stjórnmálamenn og háskólamenntaðir menn vitna oft til þess, að þessir blessaðir menn í stéttarfélögunum kunni lítið til sinna verka, þeir þekki ekki þetta, sem þeir ættu að þekkja og þeir þekki ekki hitt, enda sýnist mér, að háskólanefnd leggi það m.a. til, að þeir útvegi okkur nokkuð af sínum lögfræðingum eða tannlæknum til að starfa fyrir verkalýðsfélögin. En eins og ég var að segja frá, erlendis þekkist víða, að háskólar geri þetta. Hér hefur Háskólinn aldrei komið til eins eða neins aðila, sem telst til launþegahreyfingar, nema kannske bandalags sinna eigin manna, eigin gömlu nemenda og boðizt til þess að hjálpa þeim í sambandi við efnahagsvandamál og þjóðfélagsvandamál. Ég minnist þess fyrir nokkrum árum, að ég var kjörinn formaður mþn. hér á Alþ., sem átti að fjalla og fjallaði um mjög viðkvæmt vandamál. Það var svo viðkvæmt og svo víðfeðmt, að þurft hefði fjölda vísindamanna til þess að vinna að því. Það var leitað til Háskóla Íslands. Það hefði verið alveg tilvalið fyrir Háskóla Íslands að snúa sér að slíkri rannsóknarstarfsemi eins og þar þurfti að vinna. Nei, þeir höfðu hvorki tíma til þess né getu. Þeir, sem voru í sumarfríum, voru í sínum frístundum að semja líklega frv. eða meta fasteignir eða eitthvað annað þess háttar og það var fyrir mestu mildi, að einn prófessoranna gerði það fyrir okkur að taka hluta af þessu starfi að sér, sem hann gerði með mikilli prýði. En í sambandi við þær umr., sem hafa farið fram um Háskólann að undanförnu, hafa þessir ungu, áhugasömu menn innan Háskólans haldið áfram. Þeir hafa efnt til tveggja ráðstefna, annars vegar í sambandi við sjávarútvegsmál og hins vegar nú fyrir stuttu í sambandi við iðnaðinn. Ég skal nú ekki þreyta hv. þm. með því að vitna í þær undirtektir, sem starf þessara ungu manna hefur fengið meðal hinna eldri háskólamanna, starf þessara manna, sem vilja virkilega gera Háskóla Íslands að þátttakanda í íslenzku atvinnulífi og íslenzku þjóðlífi. Ég leyfi mér, með leyfi forseta, að vitna hér í fyrirsögn í einu dagblaðanna, sem segir frá ráðstefnunni um iðnaðinn. Aðalfyrirsögn er: „Framleiðir Háskólinn öreigastétt framtíðarinnar?“ Og undirfyrirsagnir eru: „Háskólinn fór á mis við hlutverk sitt í atvinnuuppbyggingu landsins.“ „Háskólinn hefur aldrei reynt að koma á tengslum við atvinnulífið, hefur aldrei reynt að hafa samband við iðnfyrirtæki landsins.“ Og í þriðja lagi: „Háskólinn er að framleiða öreigastéttir framtíðarinnar og þessar stéttir munu draga landslýðinn niður í örbirgðina.“ Þá er komið að því, að öreigar allra landa eða a.m.k. þessa lands geta sameinazt, þegar þeir verða komnir niður á öreigastígið. Ég skal ekki, hv. þm., þreyta ykkur lengur á þessari upptalningu. Mér satt að segja finnst hún skelfileg og ég hefði álitið, að Alþ. Íslendinga hefði átt að nota tækifærið, þegar svona stóð á og segja við Háskóla Íslands: Við skulum láta ykkur hafa þetta leyfi. Við skulum stuðla að því, að það sé hægt að eyða 70 millj. kr. á ári að meðaltali næstu 15 árin til þess að byggja upp nýjar byggingar við Háskólann. En þið verðið bara að koma á móti. Þið verðið að koma á móti þjóðinni, sem óskar eftir því, að Háskóli Íslands hafi forustu í atvinnuuppbyggingu þjóðarinnar á næstu árum.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. hafa endurtekið það í þeim umr., sem hér hafa farið fram á undanförnum dögum, að tollalækkun sú, sem væntanleg er, standist á við hækkun söluskattsins, sem hér er ráðgerð. Og á þingmannafundinum í sjónvarpinu í gærkvöld orðaði hæstv. viðskrh. þetta enn og fullyrti, að tollalækkunin næmi jafnmiklu og söluskattshækkunin og af því leiddi, að engin hækkun yrði á framfærslukostnaði í landinu. Þetta ætla ég að menn hafi heyrt greinilega í gærkvöld. Ég á erfitt með að skilja þessa fullyrðingu og þarf ekki annað en að vitna í upplýsingar, sem hæstv. ráðh. hafa sjálfir gefið í þessum umr., sem hér hafa farið fram. Ég held að ég muni það rétt, að þeir hafi skýrt svo frá, að tollalækkanirnar nemi rúmum 400, kannske 450 millj. kr., en að söluskattshækkunin skapi ríkissjóði tekjur, sem nemi 220 millj. kr. fyrir hverja einingu, sem söluskatturinn hækkar um og þá hljóta það að vera 770 millj. alls. Nú skal ég játa, að ég er ekki alveg viss um, hvort í þessari upphæð er hlutur sveitarfélaga eða ekki. Ef hlutur sveitarfélaga er ekki inni í þessari upphæð, þá er það sjálfsagt á 9. hundrað millj. kr., sem söluskatturinn hlýtur að hækka um. Það er mér algerlega ofvaxið að skilja, hvernig það má verða, að 400–500 millj. kr. tollalækkun geti þurrkað út 770–800 millj. kr. söluskattshækkun. Ef hæstv. ríkisstj. getur þannig þurrkað út 300–350 millj. eða látið þær alveg gufa upp, án þess að það komi við framfærslukostnað í landinu, þá eru þeir meiri spekingar heldur en ég hef álitið og þá hefði þeim vafalaust verið óhætt að hækka söluskattinn miklu meira en þetta og afla sér þannig tekna til þess að koma af stað ýmsum framkvæmdum, sem við erum allir sammála um. Ef þeir geta látið 300–350 millj. kr. hverfa, án þess að það komi við framfærslukostnaðinn í landinu, þá er það mér óskiljanlegt. Ég vil beina því sérstaklega til hv. fjhn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, að hún athugi þessa hlið málsins. Er það rétt, að framfærslukostnaður í landinu hækki ekkert, þó að söluskatturinn hækki svo miklu meira en tollalækkunum nemur? Hins vegar er ekkert um það að villast, að söluskattur kemur ákaflega mikið við framfærslukostnað manna og þá ekki sízt við verðlag á matvælum. En matvælin eru viðkvæm fyrir alla láglaunamenn og barnmargar fjölskyldur, eins og mönnum er kunnugt. Matarkaupin eiga menn örðugt með að skera niður, þó að þeir vildu svo. Því er ljóst , að söluskattshækkanir, sem valda verðhækkunum á matvælum, eru ákaflega alvarlegur hlutur. Fyrir 4 árum fór fram neyzlurannsókn og samkvæmt henni var grundvöllur framfærsluvísitölunnar bundinn 1965. Í þeirri neyzlurannsókn geta menn séð, - og það hafa þm. í sínum fórum, - hvað matvörurnar hjá fjögurra manna fjölskyldu kostuðu þá yfir árið og ef þeir líta á þróun verðlagsins í landinu, þá geta þeir líka séð, hvað matvörur kostuðu fyrir t.d. 10 árum og hvað þær kosta núna handa fjögurra manna fjölskyldu yfir árið. Ég hef athugað þetta og sé, að ef fjögurra manna fjölskylda notar jafnmikið af matvörum og fram kom í þessari neyzluvörurannsókn 1965, þá mundu þessar matvörur hafa kostað rúmar 25 þús. kr. fyrir 10 árum, eða í nóv. 1959. En hvað kosta þær núna? Það ætti hv. þm. að vera kunnugt, þeir fylgjast sjálfsagt með skýrslum Hagstofunnar: Þessi matvæli kosta núna rúmar 100 þús. kr., í nóv. 1969. Verðið á matvælunum hefur fjórfaldazt á þessu 10 ára tímabili. Hækkunin á þessum útgjaldalið manna er því hvorki meira né minna en 75 þús. kr. á tímabilinu, og af þessum 75 þús. kr. eru 33 þús. einungis hækkunin á 2 síðustu árum. Frá því í nóv. 1967 þar til í nóv. núna í haust hækkuðu matvælin hjá 4 manna fjölskyldu um 33 þús. kr. Þetta geta menn sjálfsagt fengið staðfest, ef þeir athuga skýrslur Hagstofunnar um þessi efni. En þegar slíkar hækkanir verða á þessum útgjaldalið hjá 4 manna fjölskyldu, hvað halda menn þá, að hækkanirnar nemi miklu hjá hjónum með 5-6 börn, þegar fjölskyldan er orðin 7–8 manns? Á þessum sama tíma hefur kaupgjald að vísu hækkað og tímakaup verkamanns samkvæmt 2. taxta Dagsbrúnar, en eftir þeim taxta vinna tiltölulega flestir af verkamönnum. Það tímakaup var núna í nóvember kr. 64,70 í dagvinnu. Það munu vera eitthvað í kringum 2.200 dagvinnutímar hjá verkamanni á árinu. Reiknast mér þá svo til, að árskaup slíks verkamanns sé um 142 þús. kr., hafi hann engar aðrar tekjur en af dagvinnunni einni, en vinni þó alla virka daga fullan vinnudag, –142 þús. kr. Ef 4 manna fjölskylda vill nú veita sér svipað mataræði og fyrir 4 árum, þá kostar það rúmar 100 þús. kr. Þá eru ekki eftir nema rúmar 42 þús. kr. af árstekjum mannsins. Af þessum 42 þús. kr. verður hann svo, samkvæmt þeim skýrslum sem fyrir liggja, að borga í kringum 11 þús. kr. í almannatryggingar, sjúkrasamlag og þess háttar gjöld og um 14 þús. kr. í rafmagn og hita. Þessir tveir liðir eru um 25 þús. kr. miðað við núverandi verðlag. Þá er nú ekki orðið ýkjamikið eftir af árskaupinu, eða um 17 þús. kr. Það fer til þess að fá húsnæði leigt handa fjölskyldunni, ef það kostar ekki nema 1400 kr. á mánuði, en það má ekki kosta meira. Og svo blasir nú reyndar við hækkun á rafmagninu, að okkur er tjáð og hún allveruleg og ofan á þá hækkun, eftir áramótin, bætist svo söluskattshækkunin, svo að þetta verður allt kostnaðarsamara, þegar kemur fram á árið. Ég held, að menn sjái á þessu, við hvers konar kjör þessir láglaunamenn búa og hvaða þýðingu það muni hafa, ef nú koma verulegar verðhækkanir á lífsnauðsynjar þeirra. Slíkur fjölskyldufaðir sem ég nefndi hér áðan getur ekki veitt sér það að kaupa fatnað á fjölskylduna. Það eru að vísu ótaldar fjölskyldubæturnar, sem í hans hlut munu falla, í kringum 8.700 kr. með 2 börnum. Þær duga nú ekki fyrir 1/5 hluta af þeim fatnaði, sem slík fjölskylda notaði fyrir fjórum árum. Þá er ekkert eftir til annarra þarfa, ekkert í hreinlætisvörur, ekkert í læknishjálp, ekkert í búsáhöld, ekkert í ferðalög, ekki einu sinni í strætisvagninn, engin bók, ekkert blað, ekkert útvarp, ekkert sjónvarp, enginn sími, engin póstgjöld, – ekkert af þessu tagi. Og þó er hér gert ráð fyrir, að hann fái húsnæði fyrir 1.400 kr. á mánuði. Svona eru kjörin hjá þessu fólki núna. Og á það svo að fá hækkun á lífsnauðsynjarnar með hækkuðum söluskatti? Annars stoðar lítið að vitna í vísitölu framfærslukostnaðar, vegna þess að þeir, sem aðeins geta keypt dýrustu nauðsynjarnar, – en það eru matvælin, þau hafa hækkað mest af öllu á undanförnum árum, - þeir búa við miklu hærri framfærsluvísitölu heldur en aðrir menn. Þeir sem ekki hafa efni á því að kaupa annað, svo að segja lítið annað en matvæli, þeirra framfærsluvísitala er miklu hærri en hinna, sem geta veitt sér allar þær nauðsynjar, sem reiknað var með fyrir 4 árum. Þess vegna er núverandi framfærsluvísitala ekki raunhæf nema fyrir þá menn, sem geta keypt sér allar þær nauðsynjar, sem reiknað er með í grundvelli vísitölunnar. Annars sýnir hún algerlega ranga mynd af þeim kjörum, sem fólk býr við. Það þykir kannske ótrúleg saga, en ég trúi henni samt, sem mér hefur borizt til eyrna, að til séu fjölskyldur hér í borg, sem hafi gripið til þess ráðs að borða aðeins eina máltíð á dag. Sagan þykir kannske ótrúleg, en mér finnst hún mjög trúleg, því að ef 5-7 manna fjölskylda á að greiða 6-7 þús. kr. í húsnæðiskostnað á mánuði, um 3 þús. kr. í rafmagn, hita og opinber gjöld, en hefur svo ekki nema 12 þús. kr. mánaðartekjur, þá verður húsbóndinn að grípa til örþrifaráða, ef hann á að komast af á nokkurn hátt. Mér finnst að alþm. verði að gefa því gætur, þó að þeim sjálfum líði vel fjárhagslega, að þeir verði ekki sljóir fyrir því, sem er að gerast í kringum þá. Ég hef dregið fram þessi atriði í kjörum láglaunamanna fyrst og fremst til að beina því til hv. fjhn., sem fær þetta frv. sennilega til meðferðar. Það má svo sem nefna það í þessu sambandi, að fjölskyldubætur áttu á sínum tíma að vera til stuðnings þessu fólki, barnmörgu fjölskyldunum. En á sama 10 ára tímabili, sem matvörur hafa hækkað í verði um nær 300%, þá hafa fjölskyldubæturnar hækkað um 64%. Þannig var hugsað um mál þeirra barnmörgu. Annars held ég, að það væri réttast og hyggilegast að hætta að borga niður vöruverð og hætta að greiða fjölskyldubætur til hálaunamanna, en nota þetta fjármagn eingöngu til hækkunar á fjölskyldubótum til láglaunamannanna og til hækkunar tryggingabóta handa óvinnufæru fólki, hvort sem það er af elli eða sjúkdómum. Þetta eru þeir einstaklingar í þjóðfélaginu, sem mest ríður á að hjálpa nú og þá á að gera það. Það er að mínum dómi lítil nauðsyn á að borga niður kjöt, mjólk og smjör handa mönnum með 400–700 þús. kr. árstekjur. Ég sé enga nauðsyn á því. Og ég sé heldur enga nauðsyn á því að vera að borga fjölskyldubætur til þessara sömu manna. Þeir þurfa þeirra ekki með. Fjárhagsleg afkoma þeirra er svo gerólík hinna, sem hafa fyrir mörgum að sjá og eru tiltölulega lágt launaðir. Ég endurtek tilmæli mín til hv. n., sem fjallar um þetta frv., að taka það rækilega til athugunar. Hún hefur nógan tíma til þess, þar sem það verður ekki afgr. endanlega fyrr en einhvern tíma seint í janúar.



Herra forseti: Ég var nú víst á mælendaskrá hér í gær, þegar þetta mál var tekið á dagskrá og ég hefði reyndar getað fallið frá orðinu þá og hefði raunar gert það, ef ekki hefði staðið svo á, að annar háttv. þm. var fyrir á mælendaskránni og sem nú hefur talað. Þess vegna sá ég ekki ástæðu til þess að falla frá orðinu að öllu leyti. Hins vegar lofaði ég hæstv. forseta að vera mjög stuttorður og við það ætla ég að reyna að standa, þó að ég hefði í raun og veru haft nokkra tilhneigingu til að ræða þetta mál almennt, út frá sjónarmiði hins venjulega og almenna skattgreiðanda. Ég ætla að sleppa því að mestu leyti og aðeins minnast hér örfáum orðum á tvö atriði í sambandi við þetta mál, sem að vísu eru í mínum augum meginatriði. Það er áformað, skilst mér, í sambandi við þennan söluskatt, sem nú á að fara að leggja á, á næstunni, að hann leggist jafnt á allar neyzluvörur, a.m.k. flestar algengustu og almennustu neyzluvörur í landinu. Ég held fyrir mitt leyti, að þessi leið sé ekki fær. Ég er að vísu ekki mikið kunnugur högum manna almennt, en töluvert þó, einkum úti um landið, bæði í sveit og við sjó, og ég sé sannast að segja ekki betur, en að dýrtíðin sé orðin það mikil, vöruverðið yfirleitt orðið það hátt, að það er að verða og er raunar þegar orðið, gersamlega útilokað fyrir fólk, sem aðeins hefur venjuleg laun, hvort sem það eru bændur eða aðrir, að veita sér þær nauðsynjar, sem þeim eru í raun og veru óhjákvæmilegar, til þess að geta lifað, þó ekki sé nema einfaldasta lífi. Ég held að í þessum efnum séum við komnir út fyrir þau mörk, sem raunverulega er yzt hægt að draga. Og ef enn á að vega í þennan knérunn, þá held ég, að það fari ekki hjá því, að það hljóti að hefna sín. Ég er að vísu ekki verulega kunnugur verðlagi í höfuðstaðnum og það má vel vera að það sé svipað hér og úti um landið, t.d. hvað snertir verð á matvælum. En á ýmsum vörum þó, hygg ég að verð hér í höfuðstaðnum sé hagstæðara, sé lægra heldur en á sams konar og svipuðum vörum úti um land. Ég skal í þessu sambandi aðeins nefna eitt dæmi. Unglingur, mér nákominn, fór hingað til Reykjavíkur í haust. Áður en hann fór, spurði hann eftir verði á tiltekinni vörutegund fyrir norðan, keypti vöruna að vísu ekki, en spurði bara eftir verðinu. Svo fór hann hingað suður og rakst hér í búð á nákvæmlega sömu vöru. Það var ekki að sjá neinn mun þar á, hvorki að gerð né gæðum. En á verðinu munaði því, að þessi unglingur, sem fór báðar leiðir, fram og til baka, með Norðurleiðarrútunni, gerði meira en spara fargjaldið báðar leiðir með því að kaupa þessa vöru hér, en ekki fyrir norðan. Þetta er nokkuð mikill verðmunur, finnst mér og ég skal ekki segja, hvort þetta er svona yfirleitt, en á ýmsum vörum mun þetta vera þannig. Hver orsökin til þessa er, skal ég ekkert um segja, en það er hins vegar bláköld staðreynd, að við dreifbýlisfólk búum að ýmsu leyti, hvað sumar vörur snertir, við óhagstæðari kjör heldur en hér gerist. Þegar menn miða við verðlag á ýmsum vörum hér í Reykjavík, sem ég býst við, að margir alþm. geri, þá gefur það ekki að öllu leyti rétta mynd af ástandinu eins og það er. Ég held, að ef þessi söluskattshækkun verður framkvæmd, eins og mér virðist vera fyrirhugað, þá leiði það óhjákvæmilega til þess, að fram verður knúið hækkað kaupgjald og þá heldur áfram þessi hringrás, sem við höfum alltaf verið að berjast við. Þá heldur áfram þetta ófremdarástand, sem átt hefur sér stað hér á undanförnum árum í kaupgjalds–, verðlags–, atvinnu– og fjármálum. Og það færir okkur fjær því marki að reka þetta litla þjóðarheimili okkar eins og raunverulega siðmenntað fólk. Mér virðist fyrir mitt leyti, að ýmsar þær ráðstafanir, sem hafa verið gerðar í þessum efnum á undanförnum árum, hafi verið gerðar af svo lítilli fyrirhyggju, að engu er líkara en þeir, sem fyrir þeim hafa staðið, sigli stöðugt frá landi og sjái aðeins eina vonarstjörnu fyrir stafni og hún er sú, að geta þó, þegar allt annað þrýtur, gerzt eins konar próventukerling hjá einhverju hjartagóðu herveldi úti í hinum stóra heimi. En það er vissulega ekki svona leið, sem fólkið í landinu óskar eftir að sé farin. Það er vissulega ekki svona hlutverk, sem þjóðin óskar eftir að ráðamenn hennar ræki. Ég vil endurtaka það, að ég vara alveg við því, að fara inn á þá braut, sem hér virðist vera ákveðin, að leggja söluskattinn tiltölulega jafnt á allar nauðsynjar. Það er ekki framkvæmanlegt. Menn mega reiða sig á það. Þetta eru aðeins varnaðarorð til þeirra manna, sem um þetta mál fjalla og koma til með að gera út um það, en þau eru sögð í fullri alvöru. Hitt atriðið, sem ég vildi aðeins víkja fáeinum orðum að, er innheimtan á söluskattinum. Ég held, að það blandist engum hugur um það, sem fylgzt hefur með þeim málum á undanförnum árum, að sú innheimta hefur í verulegum mæli verið í molum. Hæstv. fjmrh. benti á það hér, að mig minnir, fyrir stuttu, að athuganir hefðu leitt í ljós, að það virtust ekki vera veruleg vanhöld á þessari innheimtu. Ég skal nú ekki stæla um það. Ég veit ekki, með hverjum hætti þessi athugun hefur verið gerð og ekki að fullu leyti á hverju hún hefur verið byggð, né hversu vel hún er grundvölluð. En hitt er víst, að ég og menn yfirleitt teljum okkur sjá það, bara í kringum okkur, að þessi innheimta er mjög misjöfn. Við þekkjum sjálfsagt allir fyrirtæki og verzlanir, sem starfa svo að segja hlið við hlið, hafa svipað umleikis, svipuð viðskipti, svipaða verzlun, en þegar kemur að því að greiða söluskatt af þessum viðskiptum, þá getur munað á honum hjá þessum sömu fyrirtækjum allt að helmingi. Óg hvernig stendur á þessu? Ég fæ ekki sé, að það geti stafað af öðru en því, að fyrirtækið, sem þarna sleppur svona vel, hljóti í verulegum mæli að stinga í eigin vasa þeim söluskatti, sem viðskiptamaðurinn er búinn að greiða fyrir vöruna, í stað þess að láta hann renna til þess, sem á að fá hann, þ.e. ríkissjóðs. Það mætti tala langt mál um þetta. Og ég gæti nefnt um þetta alveg ákveðin dæmi, sem ég þekki til, en ég ætla ekki að gera það hér nú. Og vegna þess, að ég lofaði hæstv. forseta því að tala mjög stutt, þá ætla ég að láta máli mínu lokið, en ég vildi aðeins skjóta þessu að nú, að ef á að fara að hækka söluskattinn, þá er það um leið alveg höfuðatriði í mínum augum, að innheimtan á honum sé gerð virkari, ákveðnari og betri heldur en hún hefur verið hingað til. Hækkun á söluskatti, án þess að bæta innheimtuna, er að mínu áliti gersamlega óréttlætanleg. Og því vil ég skjóta til þeirrar n., sem hefur með þetta mál að gera og til þingsins í heild, að það ætti að vera nógur tími til að taka þetta mál til athugunar og kippa því a.m.k. að einhverju leyti í lag, á þeim tíma, sem það tekur að koma þessu máli héðan út úr þinginu.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs hér áðan og var ætlun mín að ræða í nokkrar mínútur um söluskattinn og gera grein fyrir afstöðu minni til hans. Ég hef áður fyrr tekið afstöðu til söluskattsins sem tekjustofns og þá verið andvígur þeirri tekjuöflun af ýmsum ástæðum og hefði kosið oft og tíðum, þegar sú leið hefur verið valin, aðrar leiðir fremur. Nú hefur hæstv. ríkisstj. valið þann kostinn að bera fram frv. um söluskatt til þess að bæta ríkissjóði upp þann tekjumissi, sem hann verður fyrir vegna niðurfellingar á tollum. Þetta er auðvitað alveg laust við efni og inntak EFTA–málsins. Ríkisstj. hafði frjálst leiðaval um það, hvernig afla skyldi tekna í stað lækkunarinnar á tollunum og hún hefur valið þessa leið. Það er almennt viðurkennt, að söluskatturinn skilar sér illa. Það er tekið meira fé, vafalaust mun meira, af gjaldþegnunum heldur en ríkissjóður fær. Verkalýðshreyfingin hefur áður borið fram till. um að reyna að setja undir þennan leka með því t.d., að söluskatturinn væri innheimtur strax í tolli og fengi ríkissjóður þá allar þær tekjur, sem á eru lagðar, í þessu formi. Þessi leið hefur ekki fengizt reynd og áfram er haldið að innheimta skattinn með þeim hætti, sem nú hefur verið reynt í mörg ár, með þeim árangri, að flestir eru sammála um, að hann skili sér mjög illa og heyrði ég ekki annað á hæstv. fjmrh., en hann væri einnig þeirrar skoðunar. Það er ætlun ríkisstj. að hækka söluskattinn um 3 1/2%, þannig að hann verði 11% og leggist á allar vörur, að öðru leyti en því, að niðurgreiðslur skulu koma á kjöt og smjör, skilst mér, svo að þeir vöruflokkar verði í raun og veru ekki fyrir barðinu á söluskattsinnheimtunni. Þetta finnst mér allt of takmarkað svið, en miklu fremur hefði verið hægt að sætta sig við söluskattsformið, eða svo er a.m.k. um mig, ef fleiri lífsnauðsynjar almennings hefðu verið undanþegnar, – annaðhvort alveg lausar við söluskattinn eða þá komið í þennan málaflokk, þar sem honum er létt af með endurgreiðslu. Hygg ég þó, að miklu hreinlegra hefði verið að undanþiggja allmargar brýnustu lífsnauðsynjavörur almennings hreinlega söluskattinum í löggjöfinni. Annar megin agnúinn á söluskattinum er sá, að það dylst engum, að hann leggst þyngst á stærstu fjölskyldurnar í landinu og þar með kemur hann niður þar sem sízt skyldi. Byrðar þeirra fjölskyldna eru ærnar, svo sem launamálum er háttað í landinu í dag og er ekki á bætandi. Þá kemur það þriðja til og að því hafa verið færð allgild rök, að með söluskattinum og þessari hækkun hans, sem nú á að lögfesta, muni verða innheimt mun meira fé, heldur en nemur þeirri lækkun tolla, sem um er að ræða og finnst mér ekki hafa komið fram nægilega sterk rök af hendi hæstv. fjmrh. um að hnekkja þessu áliti þm., sem komið hefur hér fram í umr. Ef svo er, ef það er rétt, sem mér finnst miklar líkur benda til, að þessi söluskattsinnheimta sé að upphæð, stórum meir,i en nemur tollalækkuninni og það sé þannig rangt, að söluskatturinn og lækkun tollanna standist á, þá er málið í raun og veru enn þá verra. Þá er þarna um nýja og dulbúna skattlagningu á almenning að ræða og þá einkum á þá, sem ekki er forsvaranlegt að þyngja skattabyrðina á. Það er öllum kunnugt og hefur verið bent á það hér í umr., að matvörur ýmsar eru lágtollavörur og sumar þeirra ótollaðar. Það er því bert öllum, að þegar 11 % söluskattur kemur á þær vörur, sem ekki voru tollaðar, hljóta þær að verða fyrir verulegri verðhækkun. En hins vegar hátollaðar vörur, þó að á þeim sé nú lækkaður tollurinn um 30% og á þær leggist síðan 11 % söluskattur, - þ.e.a.s. þær hafa verið í söluskatti áður og það bætist bara við 3 1/2 söluskattur í hækkun, - þá er greinilegt, að þær lækka í verði. Þetta held ég, að séu allslæm kaup fyrir þá, sem ekki hafa tekjur fyrir öðru, en brýnustu lífsnauðsynjum. Glys og glingur, sem almenningur hefur ekki efni á að kaupa, getur þannig lækkað í verði, en lífsnauðsynjar hljóta að hækka. Þess vegna hef ég aldrei getað skilið, að það sé rétt niðurstaða, að þessi breyting á skattlagningu þegnanna hafi engin áhrif á vísitöluna. Þá er eitthvað rangt við vísitöluna. En svona tilfærsla á byrðum á gjaldþegnana hlýtur að færast af þeim, sem verulegum hluta tekna sinna geta varið til kaupa á miður þörfum vörum og yfir á herðar þeirra, sem verða að verja mestum hluta tekna sinna til brýnustu lífsnauðsynja. Þetta getur ekki verið í ógáti gert. Þetta hlýtur að vera stefnuatriði hjá hæstv. ríkisstj., að færa byrðar skattanna þannig til og harma ég það, að svo skuli gert. Mér finnst ólíklegt, að nokkur alþýðuflokkur, a.m.k. norðan Alpafjalla, gæti hugsað sér að fara slíka skattlagningarleið, með tillit; til þeirra byrða, sem á hina fátækari í þjóðfélaginu eru lagðar með slíkri skattheimtu.  „Ég álít og Alþfl. er sömu skoðunar, að af mér liggur við að segja af öllum tollum, sem á eru lagðir hér hjá okkur, sé söluskatturinn ranglátastur og óskynsamlegastur. Hann er ranglátastur af því, að hann lendir langþyngst á þeim, sem minnsta getu hafa til að greiða til opinberra þarfa. Hann fellur langþyngst á barnmargar fjölskyldur og stór heimili og þarf ekki að eyða orðum að því, hversu ranglátt slíkt fyrirkomulag er til innheimtu opinberra gjalda. Í öðru lagi liggur í augum uppi, að söluskattur hlýtur að hækka verðlag í landinu og þar með dýrtíðina, a.m.k. sem skattinum nemur og þeirri álagningu, sem óhjákvæmilega hlýtur að koma á hann í öllum viðskiptum. Sú aukna dýrtíð, sem af þessu stafar, kemur svo fram í hækkuðum framleiðslukostnaði. Af því leiðir aftur, að útflutningsvörur okkar, sem framleiddar eru með þessum háa framleiðslukostnaði, verða torseldari og standa þess vegna lakar að vígi í samkeppni við hliðstæðar vörur á heimsmarkaðinum.“ Enn fremur segir Haraldur Guðmundsson: „Tollur þessi og skattur er því hvort tveggja í senn, ranglátur gagnvart þeim, sem greiða hann og mjög óskynsamlegur frá sjónarmiði þjóðfélagsheildarinnar.“ Já, það er rétt, sem einhver hv. þm. skaut núna inn í undir þessum lestri. Þetta er skörulega mælt af fyrrv. formanni Alþfl., Haraldi Guðmundssyni. Þá er til vitnisburður í sömu heimild, þingtíðindunum, hafður eftir núverandi utanrrh. og þannig einum af aðstandendum þessa söluskattsfrv., Emil Jónssyni. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Hann (þ.e.a.s. Alþfl.) vill allra sízt, að versti skatturinn úr dýrtíðarlögunum sé framlengdur, en ég fullyrði, að sá af sköttum dýrtíðarlaganna, sem almenningi er tilfinnanlegastur, er söluskatturinn og hann kemur allra verst við. En það er einmitt hann, sem ríkisstj. gerir ráð fyrir að framlengja.“ Þá var önnur ríkisstj. heldur en núna. Nú á að hækka hann, já, versta skattinn og almenningi tilfinnanlegastan ætlar ríkisstj. nú að hækka verulega. Þetta var líka skörulega mælt af fyrrv. formanni Alþfl., núv. ráðh. í þessari ríkisstj., Emil Jónssyni. Ég veit það, að þriðji formaður Alþfl., Stefán Jóhann Stefánsson, sem var formaður hans um langt skeið, var samþykkur þessum rökstuðningi Haralds Guðmundssonar og Emils Jónssonar og veit ég því, að svipaður vitnisburður frá hans hendi mun einnig vera til í þingtíðindum, þó að ég hafi ekki flett upp á því sérstaklega. Og er þar kominn þriðji formaður Alþfl. Og hér er sá fjórði að tala og tekur undir þessar skoðanir fyrrv. formanna Alþfl.

Gylfi talaði um málið líka.

Rétt er það hjá hv. 4. þm. Austf. og kemur nú að því, hvað hann hefur sagt um þetta. Samkv. Alþingistíðindum sagði Gylfi Þ. Gíslason, núv. ráðh. og formaður Alþfl.: „Við þetta allt saman bætist svo, að söluskatturinn er í eðli sínu ranglátur. Þetta er einhver ranglátasti skattur, sem lagður hefur verið á af íslenzka löggjafanum og það er ekki nóg með, að hann sé ranglátur í eðli sínu, framkvæmdin í söluskattsinnheimtunni hefur og verið þannig, að á því er enginn vafi, að enginn skattur hefur verið svikinn jafnstórkostlega og söluskatturinn. Það er ekki aðeins ríkissjóður, sem tekur inn mikið fé í skjóli þessara lagaákvæða, heldur taka ýmiss konar atvinnurekendur einnig inn stórfé í skjóli þessara ákvæða. Það er auðvelt að svíkja tekjuskatt fyrir þá, sem hafa stórfelldan atvinnurekstur með höndum. Það er þó margfalt auðveldara og er jafnframt opinbert leyndarmál, að skattsvikin eru enn gífurlegri í söluskattinum.“ Þarna er ekki hálfvelgjan í afstöðunni gegn söluskatti og ranglæti og ranglætið er gífurlegra, en skattsvik í tekjuskatti. Höfundur þessarar tilvitnunar er núv. hæstv. menntmrh., sem stendur að flutningi þessa söluskattsfrv. og er það þá vitnisburður fjórða Alþfl.–formannsins, sem hefur markað ákveðna stefnu gegn söluskatti. Nú er spurningin: Hefur söluskattur, síðan þessi orð voru töluð af öllum þessum formönnum Alþfl., breytzt eða hefur afstaða allra þessara manna gjörbreytzt og þá hvers vegna? Ég held, að það hljóti að vera í samræmi við skoðanir þeirra Alþfl.–formanna, sem ég hef hér vitnað til og eru nú í hæstv. ríkisstj., full ástæða fyrir þá að endurskoða þessa afstöðu, rifja upp sína fyrri afstöðu eða gera grein fyrir breyttum eðlisrökum, sem valdi slíkri kúvendingu í afstöðu til þessarar tekjuöflunarleiðar. En svo mikið er víst, að af öllum þessum mönnum er því slegið föstu, að þetta sé einhver ranglátasta tekjuöflun og ósanngjarnasta, sem hugsanleg sé gagnvart láglaunafólki í landinu. Og ég held, að þessir menn hafi rétt fyrir sér. Ég skora því bæði á þá Alþfl.–foringja, sem nú eiga sæti í ríkisstj. og aðra Alþfl.–menn, sem sæti eiga á Alþ., að freista þess, að horfið sé frá þessari skattheimtu í þessu formi og finna aðrar leiðir til að afla fjárins, sem ríkissjóður missir af vegna tollalækkananna. En ef menn umfram allt vilja afla þessa fjár með söluskatti, þá verði a.m.k. farin sú leið, að undanþiggja söluskattsinnheimtunni brýnustu lífsnauðsynjar almennings og hækka þá heldur söluskattinn á hinum miður nauðsynlegu vörum, sem þeir efnuðu nálega einir geta leyft sér stórfelld kaup á. Það væri líka hugsanlegt og teldi ég hreinlegast að hverfa algerlega frá söluskattsinnheimtunni og treysti því, að ráðh. Alþfl. í núv. ríkisstj., sem svo skörulega hafa mælt og svo sterklega rökstutt ágalla söluskattsinnheimtu, þeir beiti sér fyrir breytingu á þessari innheimtu nú. Það væri í samræmi við þeirra sterka rökstuðning áður og áreiðanlega í samræmi við þeirra lífsskoðun.



Herra forseti. Það var skörulega mælt, sem síðasti hv. ræðumaður sagði hér um söluskattinn og ég er honum sammála um það, að það er bölvaður skattur og óréttlátur á margan hátt. En ég held, að hann þurfi að átta sig á því, að þessi skattur eða þetta frv., sem hér liggur fyrir, er í föstum tengslum við till. ríkisstj. um aðild að EFTA. Hv. þm. sagði í upphafi síns máls, að hann hefði viljað, að sú breyting hefði verið gerð á söluskattinum, að hann væri innheimtur í tolli, en ekki á þann hátt, sem nú er gert samkv. lögum. Þessi ummæli hv. þm. sýna mér það, að hann hefur engan veginn gert sér grein fyrir því, um hvað EFTA–sáttmálinn er, sem hann er þó fylgjandi. Að innheimta söluskatt í tolli er ekki heimilt samkv. EFTA–sáttmálanum. Það er mismunun. Ef sá háttur væri tekinn upp að innheimta söluskatt í tolli, þá gefur auðvitað auga leið, að þá er þar um að ræða skattlagningu á fullunninni vöru, sem inn í landið kemur, ekki aðeins á hráefnunum í vöruna, heldur einnig á þeim vinnulaunum og ýmiss konar kostnaði, sem þar er um að ræða. En innlendi iðnaðurinn fengi þá sérstöðu, sem óheimil er samkv. EFTA–sáttmálanum. Ég held, að þetta litla atriði mætti kannske sýna hv. þm., að það er ekki eins auðvelt og hann heldur að ætla að slíta þessi tvö mál í sundur, sem eru nátengd og koma hér fyrir þingið sem tvö samgróin mál. Það var auðvitað ekkert um það að villast, að þegar var ákveðið að semja um það við inngöngu í EFTA, að ákveðnir tollar ættu niður að falla, þá hlutu hér að verða talsverðar breytingar á skattheimtu ríkisins. Og ríkisstj. dró aldrei neina dul á það í EFTA–viðræðunum, sem hv. þm. hafði alla aðstöðu til að fylgjast með, að hún ætlaði sér að taka upp hækkaðan söluskatt. Nú hef ég veitt því athygli, að þessi hv. þm. og hans flokkur hafa lýst því yfir, að þeir telji, að það hafi verið  En það er auðvitað ekkert nýtt, að formenn Alþfl. hafi tekið stórt upp í sig í sambandi við söluskatt, en breytt svo á annan veg. Því miður sýnist mér, að það sé alveg það sama að gerast hjá þessum hv. þm. Hann fer að eins og fyrri formenn og núv. formaður Alþfl., tekur stórt upp í sig og bannfærir þennan skatt, en er raunverulega að vinna að því að samþykkja hækkun á skattinum. Það er það, sem er að gerast. Ég vil nú samt vona, að þessum málum sé í rauninni þannig háttað, að hv. þm. sé í eðli sínu á móti söluskattinum og á móti hækkun hans og hann hafi fyllilega áttað sig á því, hvaða afleiðingar hún hefur. En mér finnst það, sem hann hefur sagt um þetta mál, sýna enn þá betur, að hann hefur hins vegar ekki áttað sig á því, hvað hann er að gera, þegar hann er að samþykkja aðildina að EFTA.



Herra forseti. Ég hafði reyndar ekki hugsað mér að taka til máls í þessum umr. um það söluskattsfrv., sem hér liggur fyrir. En ræða hv. 9. þm. Reykv. áðan hefur gefið mér tilefni til örstuttra aths. Hann ræddi um þá breytingu, sem orðið hefur á afstöðu Alþfl. í skattamálum almennt og sérstaklega til söluskatts. Ég veit, að hv. þm. hefur svo lengi fylgzt með málefnum Alþfl., að hann veit vel, að á afstöðu Alþfl. til skattamála hefur orðið mikil breyting frá þeim tíma, er flokkurinn beitti sér fyrst og fremst fyrir beinum sköttum, en var algerlega á móti óbeinum sköttum. Ég veit einnig, að hv. 9. þm. Reykv. fylgist það vel með bræðraflokkum Alþfl. erlendis og þá sérstaklega á Norðurlöndum, að hann hlýtur að vita, að hjá þeim hefur orðið svipuð breyting á þessari afstöðu og hjá íslenzka Alþfl. Það eru ekki hinir einstöku forustumenn Alþfl., sem hafa tekið þessa afstöðu, heldur hefur Alþfl. sem heild mótað afstöðuna og tel ég óhætt að segja, að höfuðbreytingin í þessu efni hjá okkur í Alþfl. sé um 10 ára gömul. Það var fyrst og fremst, þegar söluskattur var hækkaður 1960 og jafnframt gerð mikil og róttæk breyting á tekjuskatti, sem Alþfl. markaði sína stefnu í þessum málum. Eins og kom hér fram hjá hv. 4. þm. Austf. hefur Alþfl. allar götur frá þeim tíma ekki farið dult með þá skoðun sína, að við ættum að brjóta niður þá tollmúra, sem við höfum umgirt okkur með, en taka í þeirra stað upp aukinn söluskatt. Við þessar umr. hefur það komið fram hjá andstæðingum söluskattsfrv., að þeir vilja minnka þann gjaldstofn, sem skatturinn er lagður á og undanskilja helztu nauðsynjavörur, eins og þeir nefna það. Ég vil til fróðleiks fyrir hv. 9. þm. Reykv. og aðra, sem ræða um málið á þessum grundvelli, upplýsa það, að ágreiningur hefur verið milli núv. stjórnarflokka í Noregi og stjórnarandstöðuflokksins, sem er Verkamannaflokkurinn norski, um söluskattinn, sem nú hefur verið breytt í verðaukaskatt. Stjórnarflokkarnir hafa ákveðið, að verðaukaskatturinn skuli vera samtals 20%, en Verkamannaflokkurinn lagði til, að skatturinn yrði aðeins 15%. Þessi mismunur á upphæð skattsins í prósentutölu byggðist á því, að Verkamannaflokkurinn norski vildi, að gjaldstofninn, sem skatturinn verður lagður á, yrði mun víðtækari, en sá gjaldstofn, sem stjórnarflokkarnir lögðu til. Þetta vildi ég, að kæmi fram í þessum umr., vegna ummæla hv. 9. þm. Reykv. um afstöðu Alþfl. í þessu máli. Mér er það hins vegar ljóst, eins og sjálfsagt öllum hv. þm. öðrum, að sú breyting á skattinnheimtu ríkisins, að dregið er úr skattheimtunni hvað tekjuskatt snertir og tollar lækkaðir, en aftur á móti aukinn söluskattur, hlýtur að hafa margar aðrar víðtækar breytingar í för með sér, eins og reyndar hefur verið minnzt á hér í þessum umr. Árið 1960, þegar söluskatturinn var hækkaður, voru gerðar mjög víðtækar ráðstafanir til þess að draga jafnhliða úr tekjuskatti. Jafnhliða þessari hækkun söluskattsins, sem nú er rædd, eru gerðar ráðstafanir til þess að draga úr verkunum skattsins, fyrst og fremst með því að auka fjölskyldubætur og með því, að ákveðið hefur verið, að á skattafrádrátt verði reiknuð skattvísitala. Ég vil ekki halda því fram, að slíkar ráðstafanir, sem á að gera núna, ásamt hækkun ellilífeyris og örorkubóta, séu nægjanlegar, þegar verkanir söluskattshækkunarinnar koma fram að fullu. En ég fyrir mitt leyti styð samt hækkun söluskattsins og þær breytingar allar, sem nú er verið að gera og eru auðvitað þáttur í aðgerðum okkar samfara aðildinni að EFTA, eins og hv. 4. þm. Austf. nefndi áðan. Ég styð þessa hækkun söluskattsins í trausti þess, að áfram verði haldið að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að létta af gjaldendum tekjuskatti og til þess að bæta hag þeirra verst settu í þjóðfélaginu með endurskipulagningu og aukningu almannatryggingakerfisins.



Herra forseti. Það var meira af vilja en mætti hjá hv. 4. þm. Austf. að reyna að gera eitt og sama mál úr inngöngu Íslands í EFTA og skattafrv. hér á Alþ. um álagningu söluskatts. Það tókst honum ekki og tekst honum aldrei, þó hann reyndi að færast slíkt í fang. Það er vitanlega enginn óaðskiljanlegur hluti af inngöngu Íslands í EFTA, hvort hér verður afgreitt söluskattsfrv. eða ekki. Íslenzka ríkisstj. hafði auðvitað alfrjálsar hendur um það, óháð afstöðunni til EFTA–málsins, hvort hún bætti sér upp tollalækkunina með söluskattsfrv. eða annarri löggjöf. Hún átti þar frjálst val um leiðir. Hún valdi bara þessa leiðina og það var það, sem ég var að áfellast. Þetta eru tvö algerlega óháð mál og það þarf ekki að bera það á borð fyrir hv. Alþ., að ríkisstj. hafi ekki átt neins annars úrkosti, en að bera fram slíkt frv. sem þetta vegna samninganna við EFTA. Það er þeim algerlega óviðkomandi og með svona fleipur er ekki hægt að fara í sölum Alþingis. Að það sé í bága við EFTA–samninginn, ef söluskatturinn væri innheimtur í tolli, það er önnur fjarstæðan til. Vitanlega er söluskatturinn, í hvaða formi sem hann er innheimtur, lagður bæði á innkaupsverð vörunnar og sölumeðferð hennar og það er enginn eðlismunur á því. Ef þetta er leyfilegt samkv. EFTA–samningnum, þá er hitt leyfilegt líka. En það hafði ég heldur ekkert fullyrt um. Ég sagði skýrt frá því í minni ræðu, að verkalýðshreyfingin hefði áður borið fram kröfur og till. við ríkisstj., þessa ríkisstj., um að breyta söluskattsinnheimtunni í það horf, að hann yrði innheimtur í tolli. En þeirri leið hefði verið hafnað, sagði ég og var af því alveg augljóst, að ég hafði skýrt hér frá því, að við hefðum bent á þetta fyrr en nú. Og það er sannleikanum samkvæmt. Hins vegar benti ég á það, að ef hæstv. ríkisstj. fengist ekki inn á það að hverfa frá innheimtu á söluskatti í þessu formi, væri sú leið opin að undanþiggja söluskattsinnheimtu brýnustu nauðsynjar almennings. Það var sú till., sem ég gerði nú, ef ríkisstj. fengist ekki til þess að hverfa frá að knýja fram söluskattsfrv. eins og það liggur hér fyrir. Inn á það atriði kom hv. þm. ekki, því að hann vildi halda sig við það að reyna að gera eitt mál úr þessum tveimur. En ég segi: Það er alveg óþarft fyrir hæstv. ríkisstj. að vera að spilla góðu máli, eins og EFTA, með eins afleitu máli og þetta söluskattsfrv. er. En það þarf engum að koma á óvart, að ég greiði atkv. á móti söluskattsfrv., legg þar til mitt mótatkv., alveg eins og hv. 4 þm. Austf. og get vitnað til þess, að þetta er í samræmi við mína fyrri afstöðu til slíks máls. Honum mundi kannske hafa enzt tími til þess að fara í gegnum sjálfan sig á skemmri tíma. Ég held, að ég láti þetta nú nægja í orðaskiptum við hv. 4. þm. Austf. Mér þykir hins vegar leitt, að ég tók fyrst eftir því að mínu máli loknu, að hvorki hæstv. utanrrh. né hæstv. viðskrh. voru hér viðstaddir, þegar ég var að vitna í þeirra afstöðu til söluskatts og hefði þótt það skemmtilegra, að þeir hefðu verið hér viðstaddir og getað tekið upp vörn fyrir sín skoðanaskipti, heldur en það þyrfti að koma í hlut hv. 5. þm. Vestf. En mér skilst á honum, að þetta sé allt með réttu eðli, þessi gjörsamlega öndverða afstaða hæstv. ráðh. við þeirra fyrri afstöðu og skal ég leggja mig fram um að leggja trúnað á þá staðhæfingu hans. En skemmtilegra hefði mér þótt, að hæstv. ráðh. hefðu verið hér viðstaddir og gætu sjálfir gert grein fyrir þessum skoðanaskiptum. En vafalaust er það svo, að þessi nýja afstaða til söluskatts, í svona miskunnarlausu formi gagnvart alþýðustéttum landsins og láglaunastéttunum, að innheimta slíkan skatt af hinum stóru fjölskyldum og lágtekjufólkinu miskunnarlaust, nálega af öllum nauðsynjum, – það er líklega liður í hinni nýju jafnaðarstefnu, sem stefnuskrá Alþfl. byggist á og var kölluð hin nýja jafnaðarstefna fyrir nokkrum árum.  Sú leið stendur opin, ef menn endilega vilja halda sig fast við þetta söluskattsfrv. og knýja það í gegn, að undanþiggja þá allar brýnustu lífsnauðsynjar almennings og hækka söluskattinn að öðru leyti. Það getur enginn sagt, að það sé ekki fær leið að vilja heldur láta megin fjármagnið, sem innheimtist með honum, lenda á lúxusvörum og glingri fremur, en á lífsnauðsynjum almennings. Sú leið er opin, hún er ekki ófær. Það má vel vera, að hitt sé rétt, sem hæstv. fjmrh. hefur sagt, að það sé illframkvæmanlegt að hafa misjafnan söluskatt. Látum það vera, en hin leiðin er fær.