Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér er komið frá Ed. frv. til l. um Stýrimannaskólann í Reykjavík og á þskj. 413 liggja fyrir þær tvær gr. frv., sem breyttust í meðförum Ed., frá því að frv. var lagt fram. Meginstefnan, sem tekin er með þessu frv., það helzta nýmæli, sem í því felst, er að gera Stýrimannaskólann að öflugri menntastofnun og fræðslustofnun fyrir sjómannastéttina, með því að herða bæði inntökuskilyrðin hvað bóklega kunnáttu snertir, sem gerð eru til þeirra manna, sem inn í skólann vilja koma, og að útiloka þó ekki sjómannsefni, sem hafa lítið tækifæri haft til þess að afla sér bóklegrar menntunar, á þann hátt að skylda skólann til að efna til sérstakra undirbúningsnámskeiða fyrir þá, sem ekki hafa þegar þá fræðslu í bóklegum greinum, sem þarf til þess að koma við þeim fræðslutökum, sem skólastjórn og kennarar telja nauðsynleg. Hingað til hafa engin sérstök skilyrði verið sett um bóklega kunnáttu þeirra manna, sem í Stýrimannaskólann hafa setzt, heldur aðeins um siglingatíma þeirra. Þetta hefur að dómi skólastjóra og kennara haft það í för með sér, að óhóflega mikið af námstíma fyrsta námsárið fer í það að kenna almennar námsgreinar, sem sumir nemendur hafa þegar tileinkað sér á fyrra kennslustigi, en aðra skortir. En með því að krefjast nú, að gagnfræðapróf eða hliðstætt próf eitt veiti tafarlausa inngöngu í skólann, og efna til sérstakra námskeiða fyrir nemendur, sem ekki fullnægja þeim skilyrðum, telur skólastjóri, að unnt sé að leggja mun meiri áherzlu en hingað til hefur verið unnt á sérkennsluefni skólans, sjómannafræðin. Jafnframt þessu hefur verið felld niður úr eldri lögum upptalning á námsefni í deildum skólans fyrir hvert próf. Það þykir affarasælla að binda slíkt ekki í lögum, heldur gera það að reglugerðaratriði. Þá er einnig í þessu frv. gert ráð fyrir því að samræma námsefni 2. bekkjar farmannadeildar og 2. bekkjar fiskimannadeildar þannig, að sömu skipstjórnarréttindi fáist eftir nám í þessum deildum. Þetta er lagt til með tilliti til þess, að miklu nánari tengsl eru hér milli farmanna og fiskimanna en hjá öðrum þjóðum. Sami skóli er fyrir báðar starfsgreinar, þar sem annars staðar eru sérstakir skólar fyrir hvora um sig. Loks er það nýmæli í þessu frv., frá því sem áður hefur verið í lögum, að skipuð verði skólanefnd við skólann. Hún er við það miðuð, að sem nánust tengsl skapist milli skólans annars vegar og skipstjórnarfélaganna og vinnuveitendasamtaka, sem sjómenn hafa í þjónustu sinni hins vegar. Ég tel ekki ástæðu til, herra forseti, að hafa fleiri orð um þetta frv. að svo stöddu, en leyfi mér að leggja til, að því verði vísað til 2. umr. og menntmn.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, hefur gengið í gegnum Ed. og var þar samþ. óbreytt og athugasemdalaust í þeim búningi, sem það var lagt fram í öndverðu. Þetta frv. er til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út 11. jan. s.l. Það fjallar um breytingar á 73. gr. umferðarlaganna og sú efnisbreyting er í því fólgin, að lögð er nokkur sjálfsábyrgð á þá bifreiðaeigendur, sem hafa valdið tjóni. Það segir svo í þessari 73. gr., eins og lagt er til að henni verði breytt, með leyfi forseta: „Nú hefur viðurkennt vátryggingafélag, sbr. 70. gr., greitt bætur samkv. framangreindu, og skal þá sá, sem fébótaábyrgð ber á tjóni samkv. 69. gr., endurgreiða vátryggingafélaginu fjarhæð, sem nemur 2.5% af vátryggingarfjárhæð ökutækisins samkv. 1. málsgr. 70. gr., ef tjónið nemur þeirri fjárhæð, en ella að fullu. Endurkröfurétti þessum fylgir lögveð í ökutækinu á sama hátt og greinir í 4. málsgr. 69. gr., þó þannig að veðband það, sem þar greinir, gangi fyrir.“ Þessi prósenta, sem þarna er tilgreind, mundi svara til þess, að sjálfsábyrgðin nemi 7 500 kr. á bifreið, ökutæki. Í 3. málsgr. sömu gr. er bannað að kaupa tryggingu gegn endurkröfu vátryggingafélagsins. Með þeirri lagabreytingu er stefnt að því að hamla gegn því eða ákveða það, til þess að ekki sé dregið úr því aðhaldi, sem verið er að setja með lögum þessum. Með þeirri lagabreytingu, sem hér er um að ræða, er stefnt að því að reyna að hamla á móti eða draga úr hinum alvarlegu umferðarslysum. Það þarf sjálfsagt ekki hér að fjölyrða um það, hversu alvarleg umferðarslysin eru orðin, þau eru orðin mörg hér, þeim hefur farið fjölgandi. Það liggja náttúrlega augljósar ástæður til þess, að svo hefur orðið, bifreiðum hefur fjölgað, vegir og götur eru ekki svo góðar sem skyldi, umferðin hefur aukizt gífurlega, en því miður verður að segja það eins og það er, að mikið skortir einnig á að gætni og nægileg tillitssemi sé sýnd í umferðinni. Þá er auðvitað alvarlegast af öllu í þessu sambandi það, að það hefur borið á og ber talsvert á ölvun við akstur. Ölvaðir ökumenn eru auðvitað stórhættulegir sjálfum sér og öðrum og þarf ekki að fjölyrða um það. Auðvitað er það átakanlegast í sambandi við þessi bifreiðaslys þegar slys verða á mönnum, sem hafa í för með sér örkuml eða dauða, en hitt er einnig víst, að í sambandi við þessi bifreiðaslys og umferðarslys á sér stað gífurlegt fjártjón og eignatjón. Umferðarráð hefur gert nokkrar skýrslur um umferðarslys hér, þ. á m. umferðarslys árið 1970 og umferðarslys 1969, ég rakti þær tölur í hv. Ed., og sé ekki ástæðu til þess að fara út í þær skýrslur hér. Þar er einnig að finna nokkra greinargerð um það, hvar slysin eiga sér stað, hvort þau hafa átt sér stað í þéttbýli eða utan þéttbýlis o.s.frv. Sú hv. n., sem fær þetta mál hér til meðferðar, getur að sjálfsögðu fengið aðgang að þessum skýrslum, og ég skal því ekki lengja mál mitt með því að vera að endurtaka þær hér. Eins og hv. þdm. er kunnugt, þá hefur löggjöfin fram til þessa, eða fram til þess að þessi brbl. voru gefin út, verið á þann veg, að bifreiðaeigendur hafa ekki borið neina sjálfsábyrgð í sambandi við skyldutryggingu eða ábyrgðartryggingu. Það hefur að vísu verið heimild til endurkröfu alveg samsvarandi og samhljóða því, sem er í 2. málsgr. 71. gr. þessa frv., þar sem segir, að vátryggingafélag hafi endurkröfurétt á hendur hverjum þeim, sem valdið hefur slysi eða tjóni af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi, en lækka megi þó endurkröfuna með hliðsjón af sök tjónvalds, efnahags hans, fjárhæð tjónsins eða öðrum atvikum. Þetta ákvæði var tekið inn í umferðarlögin á sínum tíma, en þá aðeins sem heimildarákvæði, en vitaskuld út frá nokkuð svipaðri hugsun eins og liggur til grundvallar þeirri lagabreytingu, sem hér er um að ræða. En þegar þetta var sett inn í umferðarlögin á sínum tíma, þótti ekki rétt að fara lengra í þessu efni en þarna var gert. Það hefur fengizt reynsla af framkvæmd þessa heimildarákvæðis og ég gerði líka í Ed. nokkra grein fyrir því, hvernig sú reynsla væri, og það liggja fyrir tölur um það, hve oft vátryggingafélög hafa lagt fram slíka endurkröfu, hve oft nefnd sú, sem um þetta á að fjalla samkv. lögum, hefur tekið slíka kröfu til greina. Og án þess að ég ætli að endurtaka það, sem ég sagði í Ed. um þetta, þá er það ljóst að mínum dómi, að tryggingafélögin hafa farið mjög sparlega í það að nota þessa heimild og þess vegna hefur orðið minna úr því, að þetta heimildarákvæði veitti það aðhald í þessum efnum, sem því var upphaflega ætlað að gera. Þess vegna hefur það verið svo í reyndinni, þrátt fyrir þetta heimildarákvæði, sem í lögum hefur verið, að þeir, sem lenda í því að valda tjóni, þurfa oft ekki annað en að tilkynna tjónið og vátryggingafélagið borgar þá, en þeir sleppa við öll fjárútlát í sambandi við það. Sú skipan er ekki heppileg að mínum dómi, og með þeirri lagabreytingu, sem hér er um að ræða, er farið inn á þá braut að láta þá, sem tjóni valda, borga jafnan nokkuð sjálfa. Það er skoðun mín, það er a.m.k. trú mín, að slíkt muni verða þeim nokkurt aðhald og stuðla að því, að menn fari gætilega. Þó að þetta hafi staðið nokkurn tíma nú, þá er það samt svo, að ekki er hægt að segja, að það sé fengin nokkur reynsla af því enn, en þó sýnist sumum, að það hafi haft nokkra verkun í þessa átt, en það er vitaskuld ekki samt á þessu stigi hægt að fullyrða um það, hver reynslan af þessu verður. Ég lít á þetta sem tilraun, sem sjálfsagt er að gera, en mér er auðvitað ljóst, að það þarf margt fleira að koma til, til þess að reyna að vinna á móti hinum miklu og sívaxandi umferðarslysum, þeirri miklu slysaöldu, sem hér hefur borið á að undanförnu. Þetta frv. eða sú skipan, sem lagt er til að lögleidd sé með því, er ekki nema einn sína í þeirri viðleitni, sem þarf að eiga sér stað í þá átt að reyna að hamla á móti þessum stórkostlegu slysum. Í sambandi við þetta mál hafa komið fram raddir um það, ekki sízt frá bifreiðarstjórunum sjálfum, að það væri ástæða að setja upp sérstakan dómstól í sambandi við meðferð þessara mála, dómstól, sem þeir hafa kallað umferðardómstól. Það hefur nú sýnt sig við eftirgrennslan í því efni, að hugmyndir manna um það efni eru nokkuð óljósar, og það er ekki kunnugt um, að fyrirmynd að slíku sé að finna í nágrannalöndum. Samt sem áður eru starfsmenn í dómsmrn. að athuga það, hvort rétt sé eða hægt sé að setja upp slíkan sérstakan dómstól til þess að fjalla um þessi mál m.a. til þess að reyna að flýta fyrir úrlausn í þeim. Það er auðvitað meginatriðið í þessu frv., að farið er inn á þessa braut að leggja þannig nokkra sjálfsábyrgð á þá bifreiðaeigendur, sem valda tjóni. Hitt er auðvitað og verður álitamál, hvaða upphæð á að nefna í þessu sambandi. Ég held, að sumum geti sýnzt, að þarna sé of lág upphæð nefnd, öðrum getur sýnzt, að hún sé of há, og um þetta geta verið skiptar skoðanir. Ég hygg nú, að þegar alls er gætt, þá sé þessi tala þarna nokkuð nærri lagi. Það er auðvitað rétt að undirstrika það, sem augljóst er af frv., að ákvæði þess breyta engu fyrir þann, sem fyrir tjóni verður, hann á eftir sem áður sinn rétt óskertan á hendur tryggingafélaginu, það er engin áhætta lögð á hann. Samskipti hans og tryggingafélagsins verða alveg óbreytt, frá því sem verið hefur, og hann getur gert sína kröfu og gerir sína kröfu á hendur tryggingafélaginu, og tryggingafélaginu er skylt að standa honum skil á hans bótakröfu. En það er svo tryggingafélagið, sem skal endurkrefja þann, sem tjóni veldur, um þessa upphæð. Það er augljóst mál, að þessari endurkröfu fylgir nokkur fyrirhöfn og kostnaður fyrir vátryggingafélögin, og reynslan verður að skera nokkuð úr í því efni, hversu greiðlega gengur að endurheimta þessa fjárhæð. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að þarna sé um að ræða tilraun til þess að reyna að hamla á móti hinum miklu umferðarslysum, en mér er það ljóst, að mörg atriði önnur þurfa að koma þarna til og þurfa að fara saman og það þarf að hefja nýja sókn í því að vinna gegn umferðarslysunum. Þar eru auðvitað mörg atriði, sem koma til greina og sem augljóst er að þurfa að koma til greina. Þar má sjálfsagt henda á nauðsyn aukinnar löggæzlu, það er ekki vafi á því, að með aukinni löggæzlu má nokkuð stemma stigu við umferðarslysunum og það þarf að aðgæta. Enn fremur er það auðvitað mjög mikið atriði að koma á aukinni fræðslu í þessum efnum og á ég þá fyrst og fremst við almennt að koma á og auka fræðslu um þessi efni í sk5lum. Enn fremur má vel vera, að það þurfi að huga að því að bæta fræðslu þeirra, sem með ökutæki fara, þ.e. ökukennsluna, og margt annað kemur þarna til greina. Þá þarf að mínum dómi að ganga hiklaust fram í því að svipta ökumenn ökuleyfi, þar sem ástæða er til þess. Það er að vísu svo, að framkvæmd í því efni hefur verið nokkuð mismunandi eftir umdæmum. Ég hef fyrir mitt leyti lagt áherzlu á það, að framkvæmdin í þeim efnum væri samræmd og henni væri fylgt stranglega fram, og það er mín skoðun, að svipting ökuleyfis þegar í stað og til bráðabirgða strax þegar slys verður, þar sem nokkur ástæða er til þess, sé eitt áhrifaríkasta tækið til þess að hamla á móti þessum umferðarslysum. Það þarf auðvitað svo að skapa það almenningsálit, sem vinnur á móti þessum umferðarslysum og kennir mönnum þá umferðarmenningu og rótfestir hjá mönnum þá umferðarmenningu, sem nauðsynleg er. Um þetta og mörg önnur atriði í sambandi við þetta alvarlega mál mætti að sjálfsögðu tala hér langt mál, ég skal ekki fara út í það hér nema tilefni gefist til, en ég held, að það verði allir að leggjast á eitt um það, að reyna að styðja hverja tilraun, sem gerð er í þessu efni, jafnvel þó að það spor, sem stigið er í það og það sinn, sé ekki stórt. Ég skal svo, herra forseti, ekki fara um þetta frv. fleiri orðum, en vísa til þess, sem ég sagði áðan, að auðvitað getur sú n., sem fær þetta frv. til meðferðar, fengið þau gögn, sem fyrir liggja og þetta mál varða, og ég leyfi mér svo að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. Á þskj. 443 er frv. til l. um breyt. á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Ástæðan til þess, að þetta frv. er flutt, er, að samkv. 4. gr. núgildandi laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins er sjóðstjórn heimilt að taka í tölu sjóðfélaga starfsmenn bæjar-, sýslu- og hreppsfélaga og stofnana, er þeim tilheyra og hafa sérstakan fjárhag. Á undanförnum árum hafa verið stofnuð samtök sveitarfélaga í ýmsum kjördæmum utan Reykjavíkur og hafa fjögur þeirra þegar ráðið sér framkvæmdastjóra. Starfslið þessara samtaka hlýtur að verða það fátt, að ekki verði grundvöllur til þess að stofna sérstaka lífeyrissjóði á þeirra vegum. Þrátt fyrir téð heimildarákvæði mun stjórn lífeyrissjóðsins hafa talið leika vafa á því, að henni væri heimilt að taka slíka starfsmenn í tölu sjóðfélaga, þar sem þessi samtök væru ekki lögbundin, og er frv. flutt til þess að taka af allan vafa í þessu efni. Enn fremur er lagt til að heimilt sé að taka í tölu sjóðfélaga starfsfólk sparisjóða, samnorrænna stofnana og uppeldis- og heilbrigðisstofnana, sem reknar eru af sjálfstæðum styrktar- eða líknarfélögum. Ég sé ekki ástæðu til að skýra þetta mál frekar, enda hefur það verið fram tekið, sem máli skiptir, en legg til, herra forseti, að að umr. lokinni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. hefur fjallað um þetta mál og hefur orðið sammála um að mæla með samþykkt þess. Það er alkunna, að einstaklingar, sem reka atvinnufyrirtæki, geta ekki takmarkað fjárhagsábyrgð sína í sambandi við atvinnureksturinn. Í einstaklingsfyrirtækjum er ábyrgð eiganda fyrirtækisins ávallt ótakmörkuð. Hins vegar hefur íslenzkur félagaréttur eins og félagaréttur allra annarra landa viðurkennt takmarkaða ábyrgð í félögum. Til eru félög, þar sem ábyrgð er ótakmörkuð, félög með ótakmarkaða ábyrgð, en til eru einnig ýmis form fyrir takmörkun ábyrgðar í félagarekstri. Þar er algengast bæði hér og annars staðar hlutafélagsformið, þar sem fjárhagsábyrgð hluthafanna, sem eiga og reka fyrirtækið, er bundin við hlutafjárframlag þeirra. Spurningin um takmarkaða ábyrgð í rekstri opinberra aðila hefur oftsinnis verið rædd. Að því er ríkisfyrirtæki snertir, var það löngum þannig, að ábyrgð ríkisins á rekstri eigin fyrirtækja var talin ótakmörkuð. Þó hefur ríkisvaldið talið sig sjá nauðsyn þess, að takmarka megi ábyrgð í opinberum rekstri ríkisins og um það hafa þá verið sett sérstök lög hverju sinni. Fyrstu lög um þetta efni munu hafa verið lög um Síldarverksmiðjur ríkisins frá 1938, en í þeim lögum segir, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á skuldum, sem verksmiðjurnar stofna til eftir árslok 1937, nema heimild sé til þess veitt af Alþ. Þarna var m. ö. o. stofnað til ríkisrekstrar, þar sem heimiluð var takmörkuð ábyrgð ríkisins á skuldbindingum þess fyrirtækis, sem ríkið rak. Annað dæmi um þetta má nefna stofnun Fiskiðjuvers ríkisins 1949, en í þeim lögum er einnig tekið fram að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á skuldum fiskiðjuversins, nema heimild sé veitt til þess sérstaklega af Alþingi. Þó var í hvorugum lögunum gerð sú krafa, að það skyldi koma fram í heiti fyrirtækisins, að ábyrgð ríkisins á skuldbindingum þess sé takmörkuð við það fé, sem lagt hefur verið fram til fyrirtækisins. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja, að sveitarfélög á Íslandi reka margs konar atvinnufyrirtæki, og er það reyndar algengara hér en mun vera í nokkrum öðrum nálægum löndum, að sveitarfélög reki atvinnufyrirtæki. Ber þetta vott um það, að að ýmsu leyti sé íslenzka þjóðfélagið félagslega séð lengra á veg komið en mörg önnur nálæg þjóðfélög, því að sveitarfélög geta að sjálfsögðu gegnt mjög mikilvægu hlutverki og eðlilegu hlutverki varðandi rekstur atvinnufyrirtækja. Hingað til hefur verið litið þannig á atvinnufyrirtæki sveitarfélaga, að bak við þau hljóti að standa ótakmörkuð ábyrgð þess sveitarfélags, sem stofnsett hefur fyrirtækið og rekur það. Hingað til hafa sveitarfélög ekki átt annars kost, ef þau hafa viljað takmarka ábyrgð sína við rekstur einhvers félags, en velja því hlutafélagaformið, það stendur að sjálfsögðu áfram opið. En segja má, að löggjafinn hafi að vissu leyti auðveldað sveitarfélögum að takmarka ábyrgð sína í hlutafélagaformi með því að undanþiggja sveitarfélög, sem eru hluthafar í hlutafélagi, þeirri reglu, sem almennt annars takmarkar atkvæðisrétt hluthafa við 1/5 af heildarhlutafé. Þau ákvæði gilda ekki um sveitarfélög, ef þau eru aðili að hlutafélagi. Hins vegar er það að ýmsu leyti mjög óeðlilegt að knýja sveitarfélög til að stofna hlutafélög, ef þau vilja takmarka ábyrgð sína. Hlutafélagaformið er hugsað sem form fyrir marga einstaklinga, sem stofna vilja til mikils atvinnurekstrar, sem krefst mikils fjár, og vilja þess vegna takmarka ábyrgð sína. Hlutafélagaformið er ekki hugsað fyrir sveitarfélög, eitt eða fleiri, í því skyni, að þau geti takmarkað ábyrgð sína, og kemur þetta fram í ýmsum atriðum, sem ég sé ekki ástæðu til að rekja hér nánar, enda virðist mér það liggja í augum uppi, að hlutafélögin eru hugsuð fyrir einstaklinga til að gera þeim kleift að takmarka ábyrgð sína, en ekki fyrir opinbera aðila. Ef þess vegna vilji er fyrir hendi, ef menn þess vegna telja eðlilegt, að sveitarfélögin geti takmarkað ábyrgð sína við rekstur fyrirtækis, sem þau koma á fót, þá er nauðsynlegt, að um það séu sett sérstök lög, það sé heimilað í sérstökum lögum. Það er tilgangur þess frv., sem hefur verið flutt í hv. d. Efni þess er m. ö. o. það, að sveitarfélög megi takmarka ábyrgð þeirra atvinnufyrirtækja, sem þau stofna og reka sem einkaeigendur án hlutdeildar annarra. Skal þá ábyrgðin takmörkuð við það stofnfé, sem lagt er til fyrirtækisins, auk annarra framlaga og ábyrgða, sem sveitarstjórnin kann að ákveða. M. ö. o.; sams konar reglur um takmörkun ábyrgðar skulu gilda í þessum félögum eins og í hlutafélögum og félögum með takmarkaða ábyrgð, sem víða um lönd eru til, en að vísu ekki í íslenzkum félagarétti. Jafnframt eru sveitarfélögunum lagðar nokkrar skyldur á herðar í þessu sambandi, m. a. það að taka það fram í heiti félagsins, að um takmarkaða ábyrgð sé að ræða. M. ö. o., í heitinu skal vera skammstöfunin „STÁ“, þ. e. „Sveitarfélagarekstur með takmarkaðri ábyrgð“, þannig að allir viðsemjendur fyrirtækisins viti, að um takmarkaða ábyrgð af hendi sveitarfélagsins er að ræða. Mál þetta var rætt allítarlega í hv. heilbr.- og félmn., og voru allir nm. sammála um það, að hér væri um mjög nýtilegt og gagnlegt nýmæli að ræða. Það væri sjálfsagt að auðvelda sveitarfélögum þann atvinnurekstur, sem þau hafa með höndum eða vilja stofna til, vegna þess að sveitarfélögin stofna auðvitað ekki til atvinnurekstrar, nema því aðeins, að þau telji félagslega nauðsyn á atvinnuaukningu eða þau gera það í ákveðnu þjónustu skyni við íbúa sveitarfélagsins. Og þá er sjálfsagt að auðvelda sveitarfélögunum að stofna til, slíks rekstrar, og það mundi vera gert, ef þetta frv. næði fram að ganga. Með hliðsjón af því, að n. hefur verið sammála um afgreiðslu málsins, leyfi ég mér að vænta þess, að málið geti fengið greiðan gang gegnum þessa hv. d., komist til Ed. og verði að lögum á þessu þingi.



Herra forseti. Þegar þetta frv. var lagt fram og því fylgt úr hlaði hér fyrr í vetur, þá leyfði ég mér að gera ýmsar aths. við þetta frv. og lýsa yfir andstöðu minni við það, eins og það var úr garði gert. Ýmsar fleiri ábendingar og aths. komu úr öðrum áttum, og ég mun ekki fara að lengja fundinn með því að endurtaka þær aths., sem fram komu, að sinni, en ég hafði gert ráð fyrir því, að með tilliti til þeirra aths., sem fram komu í 1. umr., mundi n. átta sig á þeim og reyna að gera sér grein fyrir því, hvort ekki væri rétt að breyta ýmsu til samræmis við þær ábendingar. Ég sé mér til vonbrigða, að málið er lagt aftur hér fyrir d. alveg óbreytt, og mér leikur forvitni á að vita, hvort n. hafi leitað álits einhverra aðila utan þings um þetta frv., hvort Samband ísl. sveitarfélaga, Vinnuveitendasamband Íslands eða aðrir hagsmunaaðilar hafi fengið þetta mál til athugunar, því að ég trúi því ekki, að þannig sé frá þessu frv. gengið, að ekki megi um bæta, og ég trúi því ekki heldur, að nm. hafi ekki getað tekið tillit til þeirra aths., sem fram komu hér í 1. umr. Sérstaklega hef ég þá í huga, að flm., a. m. k. tveir þeirra, tjáðu sig reiðubúna til að hlusta á ýmis rök, sem fram gætu komið, fyrir breytingum, en aðaltilgangur þeirra væri sá, að þetta mál sem slíkt kæmist í gegn. Hér er endurtekið af hv. frsm. n., að tilgangurinn sé sá að gera sveitarfélögunum kleift að setja á stofn atvinnurekstur með takmarkaðri ábyrgð, og hann orðaði það einhvern veginn á þann hátt, að sveitarfélög mundu ekki ráðast í atvinnurekstur, nema þar sem um væri að ræða nauðsynlega félagslega þjónustu eða þar sem brýn þörf væri að fylla í skarðið. Það má vel vera, að þetta eitt vaki fyrir flm., en ég hef vakið athygli á því áður, að það er ekkert í þessu frv., sem kemur í veg fyrir það, að sveitarfélög geti ráðizt í hvers konar atvinnurekstur sem vera skal. Þar er enginn varnagli sleginn og ekkert því til fyrirstöðu, að sveitarfélög geti ráðizt í hvers konar atvinnurekstur algerlega án tillits til þess, hvort um nauðsynlega félagslega þjónustu er að ræða. Ég tel það varhugavert í sjálfu sér að opna slíka möguleika fyrir opinbera aðila að fara í auknum mæli að hafa afskipti af almennum atvinnurekstri og ekki sízt með tilliti til ýmissa ákvæða í þessu frv., og þá á ég sérstaklega við ákvæðið í 6. gr. frv. Þar segir, með leyfi forseta: „Fyrirtæki stofnuð og rekin samkvæmt lögum þessum skulu undanþegin gjöldum til ríkis og sveitarfélaga samkvæmt sömu reglum og gilda á hverjum tíma um sömu atvinnustarfsemi, væri hún rekin af sveitarfélagi með ótakmarkaðri ábyrgð.“ Þarna er verið að binda í lögum, ef þetta frv. verður samþ., að sveitarfélög geti ráðizt í, eins og ég segi, hvers konar atvinnurekstur við hliðina á almennum frjálsum atvinnurekstri, og fyrirtæki sveitarfélaga eru á sama tíma undanþegin öllum gjöldum til ríkis og sveitarfélaga á sama tíma og sambærilegur rekstur við hlið þeirra verður að greiða þessi gjöld. Þetta er náttúrlega engan veginn sanngjarnt og fyrir neðan allar hellur, að menn, sem eru hlynntir frjálsum atvinnurekstri, skuli styðja slík frv. Ég hefði haldið með tilliti til þeirra umr., sem hér fóru fram fyrr í vetur, að menn mundu taka þessa grein til athugunar og leiðréttingar, a. m. k. þessa grein, svo að ekki sé um hreina mismunun að ræða milli opinberra aðila annars vegar og einkaaðila hins vegar. Og meðan frv. er ekki bætt að þessu leyti, þá legg ég til. að frv. verði fellt, en áskil mér að öðru leyti rétt til að leggja hér fram brtt.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa hér langt mál. Ég vil aðeins greina frá því, hvers vegna ég skrifaði undir nál. með fyrirvara. Það var vegna þess, að ég vildi kanna þetta mál örlítið betur, og ég vil láta þess getið hér, að ég mun flytja brtt. þess efnis, að 6. gr. verði felld niður. Ég er fylgjandi þeirri meginstefnu frv., að sveitarfélögum verði heimilað að stofna til atvinnurekstrar með takmarkaðri ábyrgð. Við vitum það, að sveitarfélög geta nú stofnað til atvinnurekstrar, og ég sé ekki, að þetta frv. í sjálfu sér breyti neinu um það, en með þessu frv. verður þeim gert kleift að stofna til atvinnurekstrar með takmarkaðri ábyrgð án þess að þurfa að vera að beita einhverjum brögðum, sem við vitum ósköp vel, að oft hefur verið gert. Sveitarfélög hafa tekið þátt í rekstri hlutafélaga, en þau hafa ekki getað verið stofnendur þeirra, en eftir stofnfund hafa þau getað eignazt meiri hluta í hlutafélaginu og farið með öll völd í því. Ég er sem sé fylgjandi frv., en mun leggja fram brtt. þess efnis, að 6. gr. verði felld niður.



Herra forseti. Hv. 9. landsk. þm. spurðist fyrir um það, undir hvaða aðila þetta frv. hefði verið borið utan þings. Það var leitað umsagnar Sambands ísl. sveitarfélaga um málið, og hún var jákvæð.



Herra forseti. Ég er andvígur þessu frv. af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi vegna þess, að ég álít, að sveitarfélög eigi að einskorða sig sem mest við að standa fyrir samfélagslegri þjónustu. Að vísu má taka það fram, að oft og tíðum kann að bera nauðsyn til þess, að sveitarfélögin ráðist út í ýmiss konar atvinnurekstur, og á það þó sérstaklega við, þegar atvinnuleysi herjar á. Þetta er fyrri ástæðan fyrir því, að ég er andstæður þessu frv. Hin síðari er sú, að ég fæ ekki með neinu móti séð, að hvaða gagni þetta mætti verða. Í fyrsta lagi hefur komið fram, sem rétt er, að sveitarfélög hafa átt þess kost að reka félög með takmarkaðri ábyrgð. Í öðru lagi er mér alveg ókunnugt um það, að þannig standi á í þjóðfélagi okkar, að nokkur aðili mundi t. d. greiða fyrir slíku fyrirtæki, án þess að krafizt yrði alveg frá upphafi næstum því hvernig sem fyrirtækið stæði - ótakmarkaðrar ábyrgðar sveitarfélagsins. Það yrði þá í hæsta lagi, að þessi takmarkaða ábyrgð gæti komið til góða, ef einhverjir sakleysingjar yrðu til þess að eiga viðskipti við félagið og félagsskapinn án þess að gá að hagsmunum sínum nægjanlega vel. Það er örugglega alfarið venja hjá öllum bönkum og lánastofnunum í tilfellum sem þessum að krefjast aukaábyrgðar sveitarfélags, þegar þannig stendur á eins og standa mundi á í þessu tilfelli.



Herra forseti. Ég fagna þeirri afgreiðslu, sem þetta frv. hefur fengið í þeirri n., sem hefur haft það til meðferðar. Það er vitað, að það hefur verið áhugamál margra sveitarstjórnarmanna víða um land, að í lög yrði tekið rekstrarform, sem tryggði það, að sveitarfélög gætu rekið áhættusaman atvinnurekstur með takmarkaðri ábyrgð á sama hátt og einstaklingsframtakið getur stofnað til áhættusams atvinnurekstrar og lagt í áhættu einungis eigið fé, sem lagt er fram til stofnunar hlutafélags. Síðasti ræðumaður talaði um það, að slíkt form sem þetta væri út af fyrir sig alls ekki fullnægjandi fyrir slíkan rekstur, sem mundi verða rekinn undir þessu rekstrarformi, þar sem til yrðu að koma frekari ábyrgðir, sem viðkomandi sveitarfélag yrði að leggja til. Það má vel vera, að slíks væri þörf undir vissum kringumstæðum, en við sveitarstjórnarmenn þekkjum það mjög vel, að það gildir oft og tíðum það sama í þessu efni, að því er snertir einstaklingsframtakið. Það kemur oft og tíðum til sveitarfélaga og biður um fyrirgreiðslu, bæjarábyrgð og annað þess háttar til að geta lagt út í þær fjárfestingar, sem viðkomandi hlutafélög hafa áhuga á. Hefur einstaklingsframtakið, hlutafélög, fengið slíka fyrirgreiðslu sveitarfélaga undir þessum kringumstæðum. Þess vegna er það ekki á nokkurn hátt nein goðgá að láta sér detta það í hug, að slíkt rekstrarform sveitarfélaga til rekstrar fyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð fengi slíkar bæjarábyrgðir undir þeim kringumstæðum. Ég vil taka það fram, að í bæjarstjórn Hafnarfjarðar er alger einhugur um það að vilja fá slíka löggjöf sem hér er lagt til, að verði á komið, og sá áhugi skapast einkum og sér í lagi af því, að bæjarsjóður Hafnarfjarðar rekur fyrirtæki, Bæjarútgerð Hafnarfjarðar, og bæjarstjórnin vill gjarnan geta komið þeim rekstri í slíkt rekstrarform, sem hér er um að ræða, ef þetta frv. nær fram að ganga. Ég leyfi mér að fullyrða með tilvísun til umr., sem farið hafa fram á ýmsum vettvangi sveitarstjórnarmanna á liðnum árum, að það er áhugi á því hjá þeim, að í lög verði tekin sú hugsun, sem felst í þessu frv., sem hér er til umr. Varðandi 6. gr. frv., þar sem segir: „Fyrirtæki stofnuð og rekin samkvæmt lögum þessum skulu undanþegin gjöldum til ríkis og sveitarfélaga samkvæmt sömu reglum og gilda á hverjum tíma um sömu atvinnustarfsemi, væri hún rekin af sveitarfélagi með ótakmarkaðri ábyrgð“, þá vildi ég aðeins vekja athygli á því, að ýmis sú starfsemi, sem rekin er með ótakmarkaðri ábyrgð á vegum sveitarfélaga, en má kallast áhættusamur atvinnurekstur, eins og t. d. bæjarútgerðir, Bæjarútgerð Hafnarfjarðar og Bæjarútgerð Reykjavíkur, greiða ekki gjöld til sveitarsjóðs og ríkis, og þetta ákvæði í frv. er tekið hér inn með hliðsjón af því. Ég sé nú ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, en leyfi mér að vænta þess, að hv. þm. sjái sér fært að veita þessu frv. brautargengi.



Herra forseti. Ég lét það koma fram hér við 1. umr. um þetta mál, að ég væri síður en svo hlynntur þeirri hugmynd, sem fram kemur í frv., og gerði þá nokkra grein fyrir, af hverju það stafaði: Ég þarf því ekki að hafa um þetta langt mál nú. En ég verð að segja það, að ég vil ekki gefa sveitarstjórnarmönnum kost á því að fara að stofna til einhverra braskfyrirtækja án þess þá að bera bara á því fulla ábyrgð. Ef um þjónustufyrirtæki er að ræða, sem eðlilegt er, að sveitarfélög hafi með að gera, þá er það eðlilegt, að sveitarfélagið standi fyrir því og beri á því alla ábyrgð. Venjulega er þar um smærri fyrirtæki að ræða og áhættuminni, en sveitarfélög hér á landi hafa lagt út í stórkostleg áhættufyrirtæki, og hefði þetta form verið komið á t. d., þegar flest stærri sveitarfélögin keyptu nýsköpunartogarana og ráku þá nokkurn tíma, hvernig hefði þá farið? Auðvitað hefðu hinar opinberu lánastofnanir tryggt sig með bakábyrgð, ótakmarkaðri bakábyrgð, sveitarfélaganna fyrir lánum sínum. En allir aðrir, allir einstaklingar, sem voru í góðri trú, vegna þess að þetta var rekið á vegum sveitarfélagsins, hefðu auðvitað veitt fyrirgreiðslu og lán án þess að gæta réttar sins, og það er vitað, að á flestum eða mörgum þessum útgerðarfyrirtækjum varð milljónatjón á þeim tíma. Sveitarfélögin munu hafa flest orðið að greiða allt, sem ég tel alveg eðlilegt og sjálfsagt. En hefði ekki verið svo, þá er ég sannfærður um, að bæði sjómenn og margir aðrir hefðu hreinlega tapað á því, því að þótt sjómenn hefðu fengið lögveð í skipunum, efast ég um, að þeir hefðu nokkurn tíma náð kaupi sínu út með því að yfirtaka skipin eða láta selja þau á uppboði með öllu því, sem vitað var, að hvíldi á mörgum þessara skipa. Ég tel því alveg hiklaust, að við eigum að fara mjög varlega í það að opna þessa leið og kannske sérstaklega eins og nú stendur á, því að það er vitað, að í þeim kaupum, sem nú er verið að ganga frá og hefur verið gengið frá í sambandi við skuttogarana, hygg ég, að nokkur sveitarfélög hafi einnig áhuga á að verða aðilar. Ef þau eiga að geta lagt fram - við skulum segja ekki 100 þús. kr., eins og þarna er lágmarkið, heldur 1 millj. kr. eða eitthvað svoleiðis, og hafa svo ekki meiri ábyrgð á því og reksturinn fer öðruvísi en allir vona, tel ég, að þau sveitarfélög, sem í þetta leggja eða telja sig þurfa að leggja í það, eigi hreinlega að bera ábyrgð á gerðum sínum í sambandi við þetta, en geti ekki smeygt sér út úr því með rekstrarfyrirkomulagi eins og þarna er lagt til.

Gildir ekki sama með einstaklinga?

Það gildir allt annað með einstaklinga, vegna þess að þá veit sá, sem lánar, að hann er að lána einstaklingi, en ef hann er að lána heilu sveitarfélagi, þá er hann í þeirri góðu trú, að sveitarfélagið standi á bak við það. Það eru ekki allir einstaklingar, verzlanir eða aðrir, sem veita fyrirgreiðslu. Þeir fara ekki að gá í Lögbirtingablaðið til að sjá, hvaða form er á þessu. Þeir munu reikna með því, að það sé hið eðlilega form, að sveitarfélögin standi fyrir sínum gerðum eins og maður verður að ætlast til, að sveitarfélög geri almennt, þannig að viðhorf gagnvart einstaklingum er allt annað. Þá meta menn það, hvort þeir vilji lána einstaklingi, vilji hætta á að lána það og gera það upp við sig sjálfir á þeim grundvelli. Þá er það einnig 6. gr. Ef á að fara að stofna sérstakt form til handa sveitarfélögunum vegna svona rekstrar, hví í ósköpunum á þá ekki þetta form að vera öðrum tiltækt, sem hafa sams konar rekstur? Hví á það ekki að standa jafnfætis öðrum með greiðslu opinberra gjalda? Ég sé ekki, að það sé nokkur ástæða til annars, ef veita á sveitarfélögunum þau fríðindi að geta stofnað til rekstrar eftir þessu formi, en þau taki á sig þá kvöð, sem einstaklingar verða að taka á sig, þ. e. að borga eðlileg gjöld af atvinnurekstrinum. Ég benti á þetta sama hér, þegar frv. var til í. umr., og þarf því ekki að endurtaka meira um það, en vildi aðeins vekja þetta upp, af því að það virðist vera, að n. hafi tekið ákaflega lítið tillit til þeirra ábendinga, sem komu. Og þó að það sé sagt, að n. sé sammála, þá eru þarna fjórir aðilar, sem skrifa undir frv. með fyrirvara. Aðeins einn þeirra hefur gert grein fyrir, hvers vegna hann vill ekki samþykkja það nema með því að skrifa undir með fyrirvara.



Herra forseti. Í þessu frv. felst það, að almannatryggingar skuli greiða kostnað við tannlækningar samlagsmanna, barna og fósturbarna, allt að 20 ára aldri. N. hefur rætt þetta frv. og sent það til umsagnar ýmissa aðila: tryggingaráðs, landlæknis, nefndar, sem nú starfar að endurskoðun á tryggingalögunum og Tannlæknafélags Íslands. Kemur yfirleitt hvarvetna fram, að það sé æskilegt markmið, að kostnaður við tannlækningar sé greiddur af almannatryggingakerfinu. Sú hugmynd er orðin gömul. Það hefur verið rætt í áratugi að taka tannlækningar undir tryggingakerfið, en hingað til hefur það strandað á því, hversu kostnaðarsamt það yrði talið. Um skeið var meira að segja í lögunum heimild til þess að greiða kostnað af tannlækningum þeirra, sem eru innan 18 ára, en sú heimild var ekki notuð. Þess vegna var ákvæðið numið úr gildi og í stað þess sett almenn heimild til handa sjúkrasamlögum til að greiða tannlækningar. En sú heimild hefur ekki verið notuð að heitið geti, og hafa verið taldir nokkrir framkvæmdarörðugleikar á því að heimila sjúkrasamlögunum að nota sér þessa heimild. Vegna þess að upplýst var fyrir heilbr.- og félmn., að almannatryggingakerfið sé í heildarendurskoðun, var n. sammála um, að ekki væri rétt, að frv. þetta kæmi til atkvæða á þessu stigi málsins, en varð sammála um að vísa því til ríkisstj. og gerir það í trausti þess, að það fái jákvæða afgreiðslu í endurskoðunarnefndinni.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. heilbr.- og félmn. fyrir afgreiðslu á þessu máli, enda þótt ég hefði nú vænzt þess, að hv. n. kynni að geta fallizt á þau rök, sem fram koma í grg. fyrir frv. Að hinu leytinu verð ég að viðurkenna, að það er eðlileg afstaða hjá n., þar sem tryggingakerfið er í endurskoðun, og að það sé rétt að vísa málinu nú til ríkisstj. Ég legg verulega mikið upp úr því, að hér er sagt fortakslaust, að málinu sé vísað til ríkisstj. í trausti þess, að það fái jákvæða afgreiðslu. Ég met þetta á þann veg, ef þessi till. verður samþykkt á þann veg, að d. sé virkilega jákvæð í afgreiðslu málsins. Eins og málum er nú komið í þessu efni, þá verður ekki lengra komizt að sinni, að felst að mínu mati í þessu mjög mikilvæg viðurkenning á því, að hér sé um mikið réttlætismál að ræða.

Flm. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Það hefur verið okkur þm. mörgum hverjum nokkurt áhyggjuefni, hvernig komið er landhelgisgæzlu okkar eins og nú standa sakir, ekki sízt með hliðsjón af þeim mikla áfanga, sem nú stendur fyrir dyrum í sambandi við útfærslu landhelginnar 1. sept. n. k. Landhelgissjóður Íslands hefur átt drjúgan þátt í uppbyggingu þess tækjabúnaðar, sem Landhelgisgæzlan hefur átt yfir að ráða, fyrst og fremst verið varið til kaupa á varðskipunum og ýmsum öðrum tækjum hliðstæðum. Landhelgissjóður er gömul og merk stofnun, var stofnaður með sérstökum lögum 1913, en flm. þess frv., um stofnun Landhelgissjóðsins, var séra Sigurður alþm. frá Vigur. Þegar sett var ný löggjöf um landhelgisgæzluna 1967, voru ákvæðin um Landhelgissjóð tekin inn í þau lög. Upphaflega voru tekjur Landhelgissjóðs 2/3 af sektarfé og verðmætum, sem voru gerð upptæk í sambandi við brot á fiskveiðilöggjöfinni. Þetta varð svo síðar ekki aðeins 2/3, heldur sektarféð allt og einnig björgunarlaun, sem skyldu renna til Landhelgissjóðsins og verða tekjur hans. En í lögunum frá 1913 var einnig ákveðið framlag úr Landhelgissjóði, 20000 kr. þá á ári. Það var hins vegar síðar fellt niður og síðan hefur sá háttur verið á í framkvæmd í þessu máli, að þegar ekki hefur hrokkið fé Landhelgissjóðsins til afborgana og vaxta af skipakaupum og öðrum tækjum, þá hefur verið bætt við hverju sinni af hálfu ríkissjóðsins. Þetta kemur fram í fylgiskjali frá Landhelgisgæzlunni, þar sem greindar eru tekjur Landhelgissjóðsins síðustu árin, frá 1962 til 1970, og við sjáum af því, að framlag ríkissjóðs er æðimisjafnt, en tekjur Landhelgissjóðsins eru sektarfé og upptaka fyrir landhelgisbrot og svo björgunarlaunin, sem sérstök ákvæði eru um í lögum um landhelgisgæzlu frá 1967, í 12. gr., vextir sjóðsins og svo framlag ríkissjóðsins. Framlag ríkissjóðsins er á þessum árum, 1962 til 1968, frá 2 og 3 og upp í 6 millj. kr., hér um bil það, sem þá hefur vantað á, en eykst svo árin 1969 og 1970, upp í 14 millj. fyrra árið og 16.8 millj. síðara árið. Þá eru komnar til afborganir af varðskipinu Ægi, sem keypt var eða var fullbúið 1968, og þá vantar mikið á, að tekjur sjóðsins aðrar, sem ég hef gert grein fyrir, hrökkvi. Nú er lagt til í þessu frv. að breyta 17. gr. laga um Landhelgisgæzlu Íslands þannig, að auk sektarfjárins og björgunarlaunanna leggi ríkissjóður Landhelgissjóði árlega til 50 millj. kr., í fyrsta sinn á árinu 1972. Nú má segja, að hér sé kannske ekki hátt stefnt, sérstaklega með hliðsjón af því, að s. l. ár er hvort eð er ríkissjóðsframlagið nær 17 millj. kr. Það er auðvitað álitamál, hversu hátt á að stefna í þessu efni, en þó er það svo að ef Landhelgissjóður getur reiknað með ákveðnu 50 millj. kr. framlagi, - og ekki væri ég á móti því, þó að í n. þætti ástæða til að hækka þetta framlag, - þá er hægara um vik fyrir hann eða þá, sem þeim sjóði stjórna, og honum er auðvitað stjórnað fyrst og fremst af hæstv. dómsmrh., að gera áætlun fram í tímann um þau tækjakaup, sem nauðsynleg eru. En á það hefur skort, og það hefur verið nokkuð handahófslegt, hvernig í tækjakaupin hefur verið varið, - með tækjum á ég við bæði skip, flugvélar og annað hliðstætt, - en það sýnist alveg nauðsynlegt fyrir okkur nú að gera okkur áætlun um það, hvernig við viljum byggja landhelgisgæzluna upp, bæði með hliðsjón af hinni útvíkkuðu og stækkuðu landhelgi og einnig til þess að gegna því öðru hlutverki, sem landhelgisgæzlan á að gegna, þ. e. a. s. björgunarstarfinu, sem er mikilvægt. Ég flyt ásamt hv. 2. þm. Reykv. þáltill. í Sþ. um kaup á nýju varðskipi og áætlunargerð varðandi eflingu landhelgisgæzlunnar, og efling Landhelgissjóðsins hlýtur að mínum dómi að vera verulegt atriði í sambandi við áætlunargerð í þessu efni. Ég vil mega vænta þess, að um þetta verði ekki ágreiningur meðal þm. Síðan er 2. gr. frv., þar sem í felst sú breyt., að það er tekin af heimild, sem er í 18. gr. laga um Landhelgisgæzlu Íslands, sú, að fjárveitingavaldið geti ákveðið að verja einhverjum hluta af fé Landhelgissjóðs til rekstrar landhelgisgæzlunnar. Mér finnst eðlilegt að skilja hér alveg á milli og sjóðurinn verði fyrst og fremst fjárfestingarsjóður landhelgisgæzlunnar. Að öðru leyti er svo gert ráð fyrir því, að sjóðsstjórnin verði í höndum hæstv. dómsmrh., eins og ég sagði, og skal ég ekki miklu fleiri orðum um þetta fara. Ég leyfi mér að vænta góðrar samstöðu um þetta mál og afgreiðslu nú á þessu hv. þingi. Áður en ég lýk máli mínu, hæstv. forseti, get ég ekki orða bundizt um það, í hvílíkri niðurlægingu Landhelgisgæzla Íslands er að því leyti, að hún skuli nú vera á götunni, og við fáum um það fréttir í blöðum og annars staðar, að utanrrn. hafi dottið það snjallræði í hug að úthýsa Landhelgisgæzlunni. Ég hefði sízt af öllu átt þess von, að frá hæstv. utanrrn. kæmi sú hugmynd að setja Landhelgisgæzluna á götuna, en það er margra ára ráðagerð, að Landhelgisgæzlan yrði til húsa í nýju lögreglustöðinni í Reykjavík á efstu hæðinni, og það var komið að því, og annar viðbúnaður hefur ekki þar af leiðandi verið hafður vegna Landhelgisgæzlunnar, - það var komið algjörlega að því, að Landhelgisgæzlan flytti þarna inn. Um þessa ráðagerð hefur mér vitanlega hvergi verið neinn ágreiningur, heldur full samstaða, og hún byggðist á því, að á þessum stað, í lögreglustöðinni, væri til húsa löggæzlan til sjós og lands, auk almannavarna, sem gert var ráð fyrir að hefðu sína bækistöð, stjórnstöð, þegar því væri að skipta, í kjallara lögreglustöðvarinnar. Þarna var um mjög góða samræmingu að ræða og stofnanir, sem hafa 24 tíma vakt allan sólarhringinn og eru mikils virði í sambandi við slysavarnir og björgun, og er mikil samvinna oft á milli landhelgisgæzlunnar og löggæzlunnar. Í þessari ráðagerð var m. a. tekið til athugunar það atriði, að á þaki lögreglustöðvarinnar er þyrluflugvöllur, og þyrla hefur athafnað sig þar, þegar samvinna hefur verið á milli löggæzlunnar og landhelgisgæzlunnar, og það gæti verið landhelgisgæzlunni mjög hagkvæmt, bæði í sambandi við hennar eigið hlutverk og einnig þegar hún er að sinna hlutverkum fyrir löggæzluna í landi. Eins og við vitum, þá hefur þyrla Landhelgisgæzlunnar oft verið hagnýtt með mjög góðum árangri og verið mikilvæg fyrir umferðarlögregluna á þeim dögum, þegar umferð er mest á sumrum, og einnig þegar mikið hefur verið í húfi, eins og þegar við skiptum frá vinstri umferð yfir í hægri umferð. Það er sorglegt til þess að vita, að svona er komið, og ég vildi beinlínis mega vænta þess, að hæstv. dómsmrh. og forsrh. endurskoðaði þessa ákvörðun, sem hér hefur verið tekin. Ég skil mjög vel þörf hæstv. utanrrn. til þess að auka sitt húsrými, en það hlýtur að vera miklu auðveldara að fá utanrrn. bráðabirgðahúsnæði og trufla ekki það samspil, samvinnu og samræmingu, sem hér átti sér stað með því að búa landhelgisgæzlunni húsnæði eða ætla henni húsnæði í lögreglustöðinni með þeim hætti, sem ég nú hef gert grein fyrir. Þegar utanrrn. stendur nú í jafnmiklum stórræðum í sambandi við útfærslu landhelginnar út á við og raun ber vitni, þá væri allra sízt þess að vænta, að þaðan kæmu hugmyndir eins og þessar, sem leiða til þess, að Landhelgisgæzla Íslands er á götunni, þegar mest liggur við. Ég vona sem sagt, að þessi ráðagerð verði endurskoðuð, að úthýsa Landhelgisgæzlunni úr lögreglustöðinni. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn. Það getur orkað nokkuð tvímælis, til hvaða n. þetta frv. á að fara, en ég tel nú ráðlegast, eins og er, að vísa því til hv. sjútvn., og legg það til.

Forsrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég skal ekki á þessu stigi fara mörgum orðum um þetta mál, sem hér liggur fyrir. Það er auðvitað sjálfsagt, að það fer til n. og fær þar sína athugun. Ég vil segja það, að ég fagna þeim vilja, sem kemur fram hjá alþm. um það að efla Landhelgissjóðinn og efla þar með landhelgisgæzluna. Það er auðvitað mál, að það þarf að efla hana, meðfram vegna þeirrar útfærslu, sem fyrir dyrum stendur, og sjálfsagt hefði þurft að athuga það fyrr en nú, athuga það á undanförnum árum, að búa landhelgisgæzluna undir það hlutverk. Ég held samt sem áður, að þó að það þurfi að efla landhelgisgæzluna, þá sé hún á ýmsan hátt undir það búin að verja þá stækkuðu landhelgi, þegar þar að kemur. Landhelgisgæzlan hefur sæmilegan skipakost, eins og ég mun gera grein fyrir síðar, þegar ég svara fsp., sem hér hefur verið sett fram um það efni, og ég mun þá koma nánar að, og hefur tiltölulega góð skip, og nú í sumar fer fram endurbót á einn þeirra, Þór, og verða settar í það nýjar aflvélar, þannig að það verður eftir það miklu færara um að sinna hlutverki sínu í þessum efnum en áður. Þrátt fyrir það, er það sjálfsagt mál, að það verður að athuga, hvort ekki þarf að bæta við nýju skipi. Það verður auðvitað að taka til skoðunar, og það er auðvitað mál. að slíkt kostar mikið fé, og þá getur það verið álitamál, hverja leiðina á að fara í því, hvort á að safna í sjóð sérstaklega, eins og hér er gert ráð fyrir, eða fjárveitingavaldið tekur að sér að fjármagna þau kaup, þegar þar að kemur. Ég sé út af fyrir sig augljósa kosti við það að hafa þannig alveg fastan tekjustofn fyrir Landhelgissjóð, og það situr sízt á mér að draga úr því, að það sé gert, ef hv. alþm. vilja fara inn á þá braut. Þó að það geti og komi vafalaust til, að skipum verði að fjölga, þá er þess að gæta, að í landhelgisgæzlunni að undanförnu hefur verið lögð rík áherzla á það að koma við flugvélum til gæzlunnar, og þeir eru til, sem telja réttara að leggja meiri áherzlu á þann þátt í gæzlunni, og það hafa nú verið fest kaup á þyrlu til þess að annast landhelgisgæzlu og einnig til björgunar starfa, sem á að geta innt af hendi starf í sambandi við það. Það er nokkuð stór þyrla, sem getur aðeins lent á hinum stærri skipunum, sem við þetta fást. En jafnframt er í athugun að festa kaup á minni þyrlum, sem gætu lent á hvaða skipum sem væri. Jafnframt er svo í athugun að festa kaup á flugvél, eins og menn hafa kannske heyrt um. Þessi mál þurfa auðvitað sérstakrar skoðunar við, meðfram vegna þess sem fram undan er í þessu efni. Þau hafa verið skoðuð að undanförnu af dómsmrn. og af forstjóra Landhelgisgæzlunnar, þannig að það hefur ekki verið flotið neitt sofandi í þessu efni, og jafnframt hefur verið skipuð sérstök n., samstarfsnefnd þeirra rn., sem telja má að mest hafi með þetta að gera, sem einmitt á að hafa það hlutverk að gera till. um eflingu og skipulag landhelgisgæzlunnar, og í þeirri n. eru starfsmenn rn., ráðuneytisstjórarnir í dómsmrn., sjútvrn.og utanrrn., sem þessum málum eru kunnugir, og það er einmitt að mínu viti eitt af hlutverkum þessarar n. að huga að því að gera áætlun um þetta efni, og það er mjög mikilvægt, að það sé hægt að vinna í þessum efnum eftir einhverri fastri áætlun. Sem sagt, ég vil, eins og ég sagði, lýsa ánægju minni yfir þeim áhuga, sem kemur fram í þessu frv., og ég veit reyndar, að það eru allir alþm. áhugasamir um þetta efni, að það verði staðið þannig að framkvæmd í þessum efnum sem bezt má verða. Auðvitað verða menn að gera sér það ljóst og horfast í augu við það, að það kostar fjárframlög. Það kostar mikil fjárframlög, þannig að ég tel ágætt, að þetta mál er fram komið og það fer til n. og hlýtur þar athugun. Út af þeim orðum, sem hv. flm. lét falla um það, að Landhelgisgæzlunni hefði verið úthýst og hún væri nú á götunni, þá er það nú of mikið sagt, að Landhelgisgæzlan sé á götunni. Hún er það ekki. Hún er nú í húsnæði því, sem hún hefur verið í að undanförnu og notazt við. Hitt er rétt, að það er þörf á því og æskilegt, að hún fái nýtt húsnæði. Það er verið að athuga um það. Það er rétt, sem hv. flm. sagði, að það voru ráðagerðir um það, að hún flytti í hina nýju lögreglustöð, og það hefði á ýmsan hátt verið heppilegt. En það er nú svo að það getur verið heppilegt, að þar séu ýmsar fleiri stofnanir en Landhelgisgæzlan. Það eru margar stofnanir, sem samkv. eðli málsins gætu ótt þar heima. Það eru nú uppi ráðagerðir um það, að utanrrn. flytji þangað, eins og bent var á, þar sem það býr við ófullnægjandi húsakost. Ég vil aðeins segja það, að það tel ég ofmælt hjá hv. flm., að Landhelgisgæzlunni hafi verið úthýst þannig að hún sé nú á götunni. Það hefur nú verið gert í sæmilegu samkomulagi við þá, sem um þessi mál eiga að fjalla, að verið er að vinna að því og athuga, hvort það er ekki hægt að útvega Landhelgisgæzlunni það húsnæði, sem hún má vel við una og getur komið henni að góðum notum. Í því sambandi hefur t. d. verið hugað að því, hvort hægt væri að flytja hana til Hafnarfjarðar, vegna þess að gefið hefur verið í skyn, að þar væri húsnæði, sem hentugt væri í þessu sambandi. Ég vil alls ekki segja, að það verði gert, enda er það mál ekki nægilega kannað. Það verður gert, og það er fullur vilji til þess að sjá Landhelgisgæzlunni fyrir hæfilegum og nægilegum aðbúnaði, svo sem skylt er, því að vafalaust verður það svo að þegar til útfærslunnar kemur 1. sept. n. k., þá reynir mjög á þessa stofnun, og það verður auðvitað að gera vissar ráðstafanir, áður en að því kemur, til þess að gera hana hæfari en ella til þess að mæta þeim vanda, sem að henni steðjar þá. Þetta vildi ég nú aðeins segja út af ummælum þessum, sem hv. flm. lét falla um utanrrn. og húsnæðisvandamál þess. Sannleikurinn er sá, að stjórnarráðið hefur átt við húsnæðisvandamál að etja. Ég er áhugamaður um, að það verði bætt úr því. Ég hef ákveðna stefnu í því máli. Ég tel, að það eigi að byggja nýtt stjórnarráðshús, og ég tel, að það eigi að velja því stað við Lækjargötu, eins og ráðgert hefur verið, og ef horfið væri að því, þá mundi rakna úr þessum vandkvæðum.

Flm. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fors.- og dómsmrh. góðar undirtektir undir þetta frv. Hitt vil ég segja, að mér finnst hörmulegt að heyra tóninn í hæstv. ráðh. í sambandi við húsnæðismál Landhelgisgæzlunnar, því að auðvitað er það að úthýsa Landhelgisgæzlunni, þegar hún er að búa sig undir að flytja í nýtt húsnæði, að þá komi utanrrn. og segi, að þetta húsnæði ætli það sér. Ég tel þetta reginhneyksli. Ef hæstv. fors- og dómsmrh. grípur hér ekki í taumana og stöðvar þetta, þá held ég, að Alþ. eigi að athuga það að stöðva þessa ófremd. Það er auðvitað allt annað viðfangsefni að útvega utanrrn. bráðabirgðahúsnæði. Ég veit, að það er í húsnæðisskorti, en ég veit þess engin dæmi, að opinber stofnun hafi gengið þannig á aðra opinbera stofnun eins og hér er um að ræða, með annarri eins dæmalausri frekju og þetta er. Margra ára ráðagerð um samstarf á milli löggæzlu til sjós og lands og almannavarna er trufluð með þessu inngripi, með þessari aðför utanrrn., og var þá sannast að segja allra sízt þaðan, sem þess var að vænta, að Landhelgisgæzlan yrði sett á götuna. Ég sé ekki annað en að utanrrn. geti verið í Hafnarfirði alveg eins og Landhelgisgæzlan. Það hefur utanrrh. verið um margra ára skeið í Hafnarfirði. Hefði verið auðveldara, að rn. hefði þá verið þar en annars staðar. Mér finnst þetta vera alvörumál og geysilegt leiðindamál. Ég skil ekki almennilega, hvernig mönnum gat dottið í hug annað eins og þetta, og sérstaklega furðar mig á því, að hæstv. dómsmrh., sem hafði hér ráðin, skuli hafa látið ganga þannig á sig. Landhelgisgæzlan á að fá sitt áætlaða húsnæði í lögreglustöðinni, með því samspili, sem þar er, bæði við lögreglu og almannavarnir, og með þyrluflugvöll á þaki lögreglustöðvarinnar, en utanrrn. á að sjá sóma sinn í því að reyna að útvega sér húsnæði annars staðar. Það getur beðið Framkvæmdastofnun ríkisins um að útvega sér húsnæði. Mér skilst, að henni hafi ekki gengið illa að útvega sér húsnæði, sé búin að útvega sér ágætishúsnæði.



Herra forseti. Það er áreiðanlega full ástæða til að efla landhelgisgæzluna, miðað við þau átök, sem ætla má, að fram undan séu,en ég mun ekki gera það að sérstöku umtalsefni hér frekar en orðið er. Hitt vil ég taka undir, þá aths., sem komið hefur fram hér frá hv. 1. þm. Reykv., að þeir eru mjög margir, sem spyrja um þessar mundir að því, hvers vegna horfið sé að því ráði að vísa Landhelgisgæzlunni út úr nýju lögreglustöðinni. Ég veit ekki betur en að því hafi verið miðað s. l. 10 ár, - eða öll þau ár, sem nýja lögreglustöðin hefur verið í byggingu, - að Landhelgisgæzlunni yrði ætlaður staður á efstu hæð hennar. Það er rétt, sem komið hefur hér fram, að á þakinu er þyrluflugvöllur, sem þegar hefur verið notaður, t. d. í sambandi við breytingu yfir í hægri umferð, en þá var þessi flugvöllur notaður með góðum árangri. Það fer mjög vel á því, að löggæzla til sjós og lands sé þarna í sömu byggingu, eins og fyrirhugað hefur verið. Það má vera, að það sé of mikið sagt, að Landhelgisgæzlan sé á götunni, eins og hæstv. forsrh. sagði áðan, en það mun þó liggja nærri. Ég heyrði einn af sjóliðsforingjum okkar skýra frá því nýlega, að Landhelgisgæzlan væri í húsnæðishraki. Henni byðust að vísu a. m. k. tveir staðir, báðir utan Reykjavíkur, annar í óbyggðu húsi á Akureyri, hinn einhvers staðar í Hafnarfirði. Hvað sem um þetta er að segja, þá álít ég, að það hafi alls ekki komið fram hér fullnægjandi skýring á þessari ráðabreytni, þannig að þessi spurning heldur áfram að vefjast fyrir mönnum. Það eru ábyggilega mjög margir, sem velta því fyrir sér, hvers vegna horfið er að þessari ráðabreytni. Vitanlega er utanrrn. alls góðs maklegt, sú virðulega og ágæta stofnun, og hún í að búa við gott húsnæði. En svona er ekki rétt að fara að hlutunum, að mínum dómi, þegar slík átök eru fram undan eins og nú eru í vændum hjá Landhelgisgæzlunni.