Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nú eru tæplega tvær vikur til hefðbundins jólaleyfis. Enn hefur ríkisstj. ekki haft samband við stjórnarandstöðu um hvernig þinghaldi skuli háttað til jóla, hvaða mál ríkisstj. leggi áherslu á að fá afgreidd fyrir jól, hvernig jólaleyfi skuli háttað og hvenær þm. komi saman til funda á nýja árinu. Og með því að ríkisstj. hefur ekki kunngert að hún hyggist bera fram frv. um frestun jólanna að þessu sinni, þá hef ég kvatt mér hljóðs utan dagskrár og beini þess vegna öllum þessum spurningum til hæstv. forsrh. eða staðgengils hans og eða annarra ráðherra. Ég sé að þeir eru allir farnir nema hæstv. landbrh., en ég sendi þeim öllum orðsendingu þessa efnis inn á ríkisstjórnarfund fyrir hádegi í dag. Tilefni þessara fsp. minna er eðlilegt, þar sem venjulega er löngu fyrr búið að hafa samráð milli flokka um störf Alþingis, en nú hefur enn ekki örlað á slíku samráði. Þessu til viðbótar er til þess að taka, að um helgina voru viðtöl bæði í sjónvarpi og hljóðvarpi við formann og nefndarmann í svokallaðri efnahagsmálanefnd ríkisstj., þá Jón Orm Halldórsson aðstoðarmann forsrh. og hv. þm. Guðmund G. Þórarinsson, en auk þeirra á sæti í þessari nefnd hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Á þessum tveim nefndarmönnum, sem viðtal var haft við í sjónvarpi og hljóðvarpi, var að skilja að von væri á efnahagsaðgerðum sem þyrftu lagastoð, vegna þess að verðbólgan færi vaxandi og voði væri á ferðum. Þessi viðtöl gefa einnig tilefni til ýmissa fyrirspurna. Hæstv. forsrh. og ýmsir ráðherrar hafa lýst yfir stórfenglegum árangri efnahagsaðgerða frá síðustu áramótum og að verðbólgan væri á niðurleið í krafti þeirra. Þeir hafa sagt að allt væri í himnalagi, sbr. stefnuræðu forsrh. fyrir einum og hálfum mánuði, en stefnuræðu forsrh. yfirfara allir aðrir ráðherrar og standa því ábyrgir að þeirri ræðu eins og kunnugt er. Hvernig fær þetta samræmst staðhæfingum efnahagsnefndarmanna, að verðbólgan sé á uppleið og þörf sé nú nýrra aðgerða, einum og hálfum mánuði eftir að allt var í lagi? Ekki getur ástæðan verið nýir kjarasamningar, því að forsrh. og aðrir ráðh. hafa dásamað þá og talið þá ábyrga kjarasamninga og spor í rétta átt. Því er spurt: Er von efnahagsaðgerða sem krefjast nýrrar löggjafar? Ef svo er, hvenær er von þess lagafrv. sem nauðsynlegt er talið að fram komi? Um þetta er spurt nú til þess að vara hæstv. ríkisstj. við að sams konar vinnubrögð verða ekki þoluð nú og beitt var um síðustu áramót, þegar þingi var frestað og það sent heim til þess að ríkisstj. afgreiddi málin með brbl. Alþingi og alþm. er freklega misboðið ef varpa á efnahagsaðgerðum á borð þriggja manna og senda þingið heim. Athygli vekur raunar að fækkað hefur verið um helming í efnahagsmálanefndinni frægu, sem ríkisstj. mun hafa sett fyrir líklega meira en 11/2 ári. Varaformaður Framsfl., hv. þm. Halldór Ásgrímsson, formaður Framkvæmdastofnunar, hv. þm. Eggert Haukdal, og formaður fjvn., hv. þm. Geir Gunnarsson, virðast vera settir út úr nefndinni. Hvers eiga þeir að gjalda? Þeir hljóta þó að vera taldir skynsamari helmingur upprunalegu efnahagsnefndarinnar. Með slíkum samanburði er að vísu ekki mikið sagt. En hvers konar nefnd er þetta? Ekki er þetta undirnefnd ríkisstj., nokkurs konar starfsnefnd? Þá mundi hún gefa skýrslu sína á ríkisstjórnarfundi. En í stað þess eiga nefndarmenn viðtöl í fjölmiðlum, berja sér á brjóst og klappa sér á kollinn þótt holrúm sé inni fyrir og ekkert á viðtölum að græða fyrir almenning. En með þessu á sjálfsagt að yfirlögðu ráði að færa þjóðmálaumræður út af Alþingi og gera tilraun til að drepa þjóðmálaumræðum á dreif. Með þessum hætti sýnir hæstv. núv. ríkisstj. Alþingi lítilsvirðingu. Ríkisstj., sem að eigin mati var mynduð til að bjarga sæmd Alþingis, er hrædd við Alþingi, sniðgengur Alþingi og fer á bak við Alþingi. Fáar eða engar ríkisstjórnir hafa þannig afhjúpað greinilegar feluleik sinn og undanbrögð sem til þess eru fallin að rýra þingræði í landinu og virðingu almennings í landinu fyrir löggjafarsamkomu sinni sem er hornsteinn lýðræðisins. Hliðstæða sögu er að segja af meðferð iðnrh. á orkumálum. Umr. um fsp. um virkjun Blöndu eru stöðvaðar hér á Alþingi þótt iðnrh. af alkunnum hégómaskap og auglýsingaskrumi hafi pantað sjónvarpið niður í Alþingi til að meðtaka boðskap sinn, en sent sjónvarpsmenn að nokkrum stundum liðnum aftur erindislausa til baka. Innan sviga má spyrja: Hvað kostaði það? Iðnrh. áttaði sig nefnilega á því, að hann þurfti ekki að deila sjónvarpsskerminum með öðrum á Alþingi, heldur gat hann einn sýnt sig á skerminum með því að boða til blaðamannafundar. En það er ekki aðalatriðið, heldur hitt, að þjóðmálaumræðan og ákvörðunarvaldið er fært úr höndum Alþingis í hendur vikadrengja framkvæmdavaldsins, þeirrar ríkisstj. sem misboðið hefur virðingu Alþingis meira en nokkur önnur ríkisstj. Þess vegna segi ég nú þegar: Þm. Sjálfstfl. una því ekki að ríkisstj. láti undir höfuð leggjast að afgreiða mál til Alþingis til þess svo að senda alþm. heim og klambra síðan saman brbl. Sé ríkisstj. ekki tilbúin að leggja mál sín fyrir Alþingi fyrir jól eru þm. Sjálfstfl. tilbúnir að sitja þingfundi milli jóla og nýárs og allan janúarmánuð og áfram ef þörf krefur, svo lengi sem nauðsyn er lagaheimilda til efnahagsaðgerða til að tryggja rekstur atvinnuveganna, afstýra atvinnuleysi og koma í veg fyrir verðbólguvöxt, en allt þetta þóttist núv. ríkisstj. hafa gert með efnahagsráðstöfununum í byrjun ársins og ítrekaði til skamms tíma að allt væri í lagi þótt reynslan segi allt annað. Herra forseti. Ég hef hér varpað fram fsp. til hæstv. forsrh. eða staðgengils hans og/eða annarra ráðh., sem ég vona að hæstv. forseta sé jafnmikið áhugamál og mér og öðrum þm. að svarað sé skýrt og skorinort, til þess að gæta megi sóma Alþingis og eðlilegrar málsmeðferðar er leiði til farsælla ákvarðana.



Herra forseti. Um hádegisbil í dag fékk ég skilaboð á ríkisstjórnarfund þess efnis, að hv. 1. þm. Reykv. óskaði eftir að leggja fram fyrirspurnir utan dagskrár á fundi hér í dag um tiltekin málefni. Ég hafði við hann símasamband og kynnti honum þau sjónarmið mín, að ég teldi eðlilegt að þessar fsp. væru ræddar að forsrh. sjálfum viðstöddum, en hv. þm. taldi að ekki væri unnt að verða við því, að þessum málum væri frestað. Þær fsp., sem hér eru kynntar á blaði til mín sem staðgengils forsrh., eru svo hljóðandi: „1. Hverjar eru fyrirætlanir ríkisstj. er snerta þinghaldið fyrir jól eða jólaleyfi? 2. Væntanlegar efnahagsaðgerðir, sem tilkynntar hafa verið í viðtölum við efnahagsmálanefndarmenn?“ Varðandi fyrri liðinn vil ég taka það fram, að ríkisstj. hefur ekki tekið endanlega ákvörðun um hvenær jólaleyfi Alþingis hefst. Hún telur æskilegt að það geti orðið fyrir helgina 19.–20. des., en ella að loknum fundum á mánudag 21. des. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um samkomudag Alþingis að loknu jólaleyfi. Ég tel eðlilegt að um þessi efni verði rætt við fulltrúa þingflokkanna og forseta Alþingis í þeim tilgangi að leita eftir samkomulagi þar um. Jafnframt tel ég eðlilegt og nauðsynlegt að ríkisstj. leggi fram lista yfir þau mál sem hún óskar að koma í gegnum Alþingi áður en jólaleyfi hefst. Ég mun því koma því áfram til forsrh. að það verði gert, en hans er von á fimmtudaginn kemur. Í öðru lagi vil ég gera aths. við orðalag þeirrar fsp. sem ég las hér í 2. tölul. Ég veit ekki til þess, að neinar væntanlegar efnahagsaðgerðir hafi verið tilkynntar í viðtölum við efnahagsmálanefndarmenn, eins og fram kemur í fsp. sem mér var send, enda tæpast þeirra hlutverk að gefa slíkar tilkynningar. Um þennan lið fsp. vil ég taka það fram efnislega, að ríkisstj. fylgist náið með framvindu efnahagsmála og á hennar vegum er unnið að athugunum á hinum ýmsu þáttum efnahagslífsins m. a. af efnahagsmálanefnd. Á þessu stigi er á hinn bóginn ekki tímabært að gefa neinar yfirlýsingar um hugsanlegar efnahagsaðgerðir á vegum ríkisstj., enda öll þau mál á umræðustigi. Ríkisstj. mun að sjálfsögðu gera Alþingi og þjóðinni grein fyrir tillögum sínum og hugsanlegum aðgerðum í efnahagsmálum á þeim tíma sem þær kunna að liggja fyrir. Efnislegar umr. um efnahagsmál eða köpuryrði hv. 1. þm. Reykv. í garð efnahagsnefndarmanna læt ég liggja á milli hluta að þessu sinni.



Herra forseti. Það er ósköp eðlilegt að þessi mál séu tekin til umr. á Alþingi og hefði fyrr mátt vera, því að svo mörg tilefni hafa stjórnarsinnar gefið með ummælum sínum á opinberum vettvangi, og ég vil taka í því sambandi fram: ekki aðeins þeir tveir efnahagsmálanefndarmenn hæstv. ríkisstj., sem nýlega hafa rætt þessi mál við fjölmiðla, heldur jafnframt ráðh. í sjálfri ríkisstj. Það mál, sem hér er til umr., snýst um tvennt: Annars vegar um efnahagsaðgerðir og tillögur hæstv. ríkisstj. og hins vegar um þinghaldið til jóla. Um s. l. áramót - eftir næstum því heils árs ósamkomulag og aðgerðaleysi - greip hæstv. ríkisstj. til mjög gamalkunnugra ráða. Hún framkallaði hratt gengissig og gengislækkun á íslensku krónunni í lok ársins. Jafnframt tilkynnti hún um 7% kauplækkun 1. mars og enn fremur að beitt yrði sérstöku verðlagsaðhaldi eða verðstöðvun framan af árinu. Allt voru þetta mjög gamalkunnug viðbrögð, sem aðrar ríkisstjórnir, þ. á m. ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar og Framsfl., höfðu áður beitt. Ekkert af þessu var nýtt. Við Alþfl.- menn sögðum, eftir að Alþingi kom saman og þessar ráðstafanir höfðu verið lagðar fyrir það, að miðað við þá reynslu, sem menn hafa af slíkum ráðstöfunum sem iðulega hefur verið gripið til hér á landi, gætu menn gert ráð fyrir að þær hefðu einhver áhrif á verðbólgumælingar ríkisstj. fram eftir þessu ári, hins vegar væri þess ekki að vænta, að ráðstafanirnar um s. l. áramót, sem eru dæmigerðar bráðabirgðaráðstafanir dæmigerðra ríkisstjórna á Íslandi, mundu hafa nein veruleg áhrif. Nú liggur fyrir dómur reynslunnar. Að vísu átti ríkisstj. því að fagna, að hagstæð þróun í utanríkisviðskiptum kom óvænt til liðsinnis við hana og okkur Íslendinga alla eftir að fyrstu mánuðir ársins voru liðnir, og þessar aðstæður hjálpuðu hæstv. ríkisstj. við að halda jafnvægi á s. l. sumri en lengur ekki. Nú eru þær ráðstafanir, sem hæstv. ríkisstj. gerði um s. l. áramót, gersamlega brostnar og það sem meira er: raunar nokkuð langt liðið frá því að þær þrutu. Nú stöndum við í nákvæmlega sömu sporum og við stóðum á sama árstíma í fyrra. Þá er enn hafinn af hálfu hæstv. ríkisstj. nákvæmlega sami leikurinn, verið að ræða út og suður um efnahagsnefndir, um ráðherranefndir, um undirnefndir og guð má vita hvað, sem eru að reyna að leysa málið. Allt hafa þetta reynst vera dæmigerð bráðabirgðaúrræði og bráðabirgðaviðbrögð fjölmargra íslenskra ríkisstjórna. Í þeim er ekkert nýtt og það hefur allt ræst sem við Alþfl.-menn sögðum á s. l. vetri, að nú eftir þetta stöndum við í sömu sporum og við stóðum, hv. alþm., hér á Alþingi fyrir 12 mánuðum. Horfurnar eru svipaðar fram undan og staða hæstv. ríkisstj. svipuð og þá. Ég ætla engum getum að leiða að frekari framgangi þessara mála. Ég tel að hæstv. ríkisstj. sé allra ríkisstj. ólíklegust til að grípa til annarra ráða en einhverra slíkra bráðabirgðaráðstafana, þeirra einu ráðstafana sem hún hefur gripið til á valdaferli sínum og hafa útvegað henni starfsfrið, ef starfsfrið má kalla, um 3–6 mánuði í senn. Hins vegar vek ég aðeins athygli á því, hversu undarleg þau vinnubrögð hæstv. ríkisstj. eru, að menn skuli vera að frétta það utan að sér, ekki aðeins í útvarpi og öðrum fjölmiðlum, heldur t. d. af fundum ýmissa hagsmunasamtaka úti um borg og bý, að ábyrgir menn í ríkisstj. skuli þar vera að gefa út alls konar yfirlýsingar um aðgerðir, sem væntanlegar séu, og koma þannig gersamlega í þversögn við samstarfsfélaga sína í hæstv. ríkisstj. Síðast mun það t. d. hafa gerst, að formaður Framsfl., hæstv. sjútvrh., mun hafa flutt ræðu á fundi eða ráðstefnu sem Samband ísl. samvinnufélaga hélt með kaupfélagsstjórum víðs vegar að af landinu. Fréttabréf var gefið út um þann fund og þar var frá því skýrt, að hæstv. ráðh. hefði lýst yfir með margra vikna fyrirvara, að fiskverðshækkun um n. k. áramót verði 14% og henni muni síðan fylgja tilsvarandi ráðstafanir til breytingar á íslenskri krónu o. s. frv., o. s. frv. Eru það nú orðin harla einkennileg viðhorf, þegar farið er að ræða slíkar ráðstafanir opinberlega á fundum kaupfélagsstjóra víðs vegar að af landinu og síðan gefa út tilkynningar af þessu tagi í fréttabréfum Sambands ísl. samvinnufélaga. Það er ekki vonum fyrr þó einhver hv. þm. finni hjá sér hvatningu til þess að spyrjast nokkru nánar fyrir um ætlanir hæstv. ríkisstj., þó svo mér komi ekki til hugar - ef þær verða einhverjar sem ég ekkert um veit - að þær verði með einhverjum öðrum hætti en þær hafa orðið til þessa hjá þessari hæstv. ríkisstj. Hitt er svo annað mál, að ríkisstj. og einstakir ráðh. hafa gefið út ýmsar yfirlýsingar frá því að þing kom saman um þau mál sem ríkisstj. og ráðherrarnir töldu nauðsynlegt að afgreiða áður en Alþingi færi í jólaleyfi. Auk fjárlaga og lánsfjárlaga hefur t. d. í því sambandi verið nefnd þáltill. um skipan orkumála, eða réttara sagt röðun orkuframkvæmda, og mér er ekki kunnugt um að sú þáltill. sé komin fram. Ég vek athygli hæstv. forseta á því, að forsetar Alþingis hafa þegar tilkynnt að þeir stefni að því að þinghaldi verði lokið 18. þ. m. Það þýðir að 6–7 starfsdagar Alþingis eru nú eftir. Þegar er ljóst að af þeim 6 eða 7 dögum munu a. m. k. þrír fullir vinnudagar Alþingis aðeins fara í það að afgreiða fjárlög og lánsfjárlög, verði þau þá afgreidd. Það eru því ekki eftir nema fjórir vinnudagar til annars. Hæstv. ríkisstj. hefur ekkert tal haft af okkur, formönnum þingflokka stjórnarandstöðunnar, né nokkrum stjórnarandstöðuþm. um vinnubrögðin þessa fjóra starfsdaga sem ríkisstj. hefur til ráðstöfunar til þess að afgreiða önnur mál. Er ekki auðvelt um vik fyrir hæstv. ríkisstj. að gera það, því að ég vek athygli á því að forsrh. ríkisstj. er fjarverandi. Staðgengill hans sem venjulega er, hæstv. dómsmrh., er einnig fjarverandi. Formaður Framsfl., öflugasta stjórnarflokksins, hæstv. sjútvrh. Steingrímur Hermannsson, hefur vikið af þingi fyrir örfáum dögum, tekið inn varamann og er ekki væntanlegur, að því er ég best veit, fyrr en einhvern tíma síðla næstu viku, skyldi hann koma þá. Og ekki aðeins eru þessir hæstv. ráðh. og forvígismenn ríkisstj. og stjórnarflokkanna fjarverandi þannig að ekki næst til þeirra til þess að ræða við þá um þinghaldið, heldur eru þingflokkaformenn beggja stjórnarflokkanna einnig í burtu. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, formaður þingflokks Alþb., er ekki í landinu og mér er ekki kunnugt um hvenær hann kemur til landsins. Hv. þm. Páll Pétursson, formaður þingflokks Framsfl., er einnig fjarverandi og mér er ekki kunnugt um hvenær hann kemur til landsins, en mér er sagt að hann sé væntanlegur upp úr helgi. M. ö. o.: það er engar ráðstafanir hægt að gera, hvorki af hálfu ríkisstj., af hálfu forseta Alþingis né af hálfu þeirra stuðningsmanna ríkisstj. sem eftir sitja á Alþingi Íslendinga í dag, til þess að reyna að ná einhverju samkomulagi um þinghaldið til jóla og samkomudag þingsins að jólum loknum. Mér er ekki kunnugt um að það verði hægt að vinna það verk fyrr en undir næstu helgi, þegar eftir lifa af starfstíma Alþingis tveir dagar eða svo, fyrir utan þann tíma sem menn ætla að taka til þess að afgreiða fjárlög og lánsfjáráætlun. Herra forseti. Þetta er að sjálfsögðu ekki viðunandi og þá því síður þegar hæstv. ríkisstj., a. m. k. einstakir ráðherrar láta í það skína að nauðsynlegt sé að afgreiða ekki aðeins mál, sem þeir hafa þegar skýrt frá opinberlega hver verði, heldur e. t. v. fjölmargar aðrar mikilvægar aðgerðir til viðbótar. Auðvitað er þetta ekki viðunandi ástand hér í þinginu, enda hafa fréttamenn bæði útvarps og sjónvarps vakið sérstaka athygli á því afbrigðilega ástandi sem nú ríkir í þingsölunum. Ég vil aðeins að lokum leyfa mér að benda mönnum á eitt atriði varðandi þann þátt þinghaldsins sem hlýtur að vekja menn til nokkurrar umhugsunar og styður mjög nauðsyn þess, að menn reyni að ná fljótlega samkomulagi ekki aðeins um þinghaldið til jóla, heldur einnig um samkomudag Alþingis að jólaleyfi loknu. Eins og öllum er ljóst er fyrirsjáanlegt að a. m. k. einar kosningar verða á komandi vori, þ. e. sveitarstjórnarkosningar. Þær kosningar eiga fram að fara á síðasta helgidegi í maímánuði á undan uppstigningardegi eða í kringum 20.–23. dag maímánaðar, ég man ekki nákvæmlega hvenær maímánaðar það er, en það er um þetta leyti. Menn sjá auðvitað í hendi sér að ekki er unnt að halda þinghaldi áfram við þær aðstæður jafnlengi og menn gera venjulega á vorin eða nokkuð fram yfir mánaðamótin apríl - maí. Það er ekki unnt að halda þinghaldi áfram til 5.-10. maí eins og menn gera iðulega á Alþingi, heldur verða menn að miða við það að láta þingi lokið ekki síðar en einum mánuði fyrir sveitarstjórnarkosningar, og raunar mjög hæpið að hægt sé að halda þingi svo lengi áfram. Það þýðir að Alþingi hefur nú til ráðstöfunar miklu skemmri starfstíma en vani er við þessar aðstæður. Því er, herra forseti, alveg bráðnauðsynlegt að menn reyni að koma sér saman um að nýta þann tíma, sem Alþingi hefur til stefnu, m. a. með þeim hætti að stytta mjög það frí, sem Alþingi tekur sér kringum nýárið og jólin, og undirbúa þm. undir að þurfa að koma fyrr saman á nýju ári en vanalegt er, ekki bara til þess að fjalla um einhverjar till. frá ríkisstj., sem enginn veit enn hvort koma fram né hverjar eru, heldur ekki síður til þess að Alþingi geti lokið hefðbundnum viðfangsefnum sínum á tilsettum tíma, sem hlýtur að verða mun skemmri á þessu þingi vegna í hönd farandi sveitarstjórnarkosninga en vani er.



Herra forseti. Þegar útvarpsumræður fóru fram, að mig minnir 22. okt., um stefnuræðu forsrh., kom það mjög ljóslega fram í þeirri stefnuræðu og sömuleiðis í ræðum Alþb.-manna og þeirra sjálfstæðismanna, sem töluðu í þeim umr. og eiga sæti í ríkisstj., að allt væri með eðlilegum hætti. Atvinnulífinu og gangi þess var lýst með ákaflega fögrum orðum. Saltfisksverkun og skreiðarverkun er rekin með hagnaði, afkoma frystingar er lakari, var sagt í stefnuræðunni. Það voru aðeins fulltrúar Framsfl. sem töluðu af sér í þessum umr., fóru út af línunni og sögðu að það væri ekki allt með felldu í þjóðfélaginu. Þeir höfðu áhyggjur af ýmsu, bæði hæstv. viðskrh. og hæstv. sjútvrh. Því má kannske ætla og þjóðin ætlar kannske að það sé ekki þörf á neinum efnahagsaðgerðum fyrst allt var í svona góðu lagi 22. okt. Það var allt slétt og fellt og stefnuræðan var sett í mjög góðan búning, enda smekkmaður sá sem er aðalhöfundur þeirrar ræðu þó að aðrir hafi lagt henni eitthvað til. Hv. síðasti ræðumaður, sem var að ljúka máli sínu, minntist á að þrír ráðherrar væru nú erlendis þó að nú væri komið að afgreiðslu fjárlaga og jafnvel fleiri mála. Það er nú þannig með þessa hæstv. ríkisstj., að það er aldrei minna í burtu eða úr landinu en þrír ráðherrar og upp í sjö. Formenn þingflokka beggja stjórnarflokkanna, Alþb. og Framsfl., eru einnig erlendis, sagði síðasti ræðumaður, sem er rétt. Er að búast við því, að þ jóðin liti á Alþingi sem stofnun, sem taki málefnin alvarlega, þegar þannig er kastað til höndunum á öllum sviðum? Ég get mætavel skilið hæstv. landbrh. þegar hann óskaði eftir því við 1. þm. Reykv., formann Sjálfstfl., að hann biði með þessa fsp. þar til hinn reglulegi forsrh. væri kominn heim. Það er ekkert gaman að svara fyrir svona stjórnleysi, og það er mikil tryggð, sem hann sýnir, að standa upp og reyna að svara þó að svarið hafi auðvitað verið ákaflega lítið, enda var ekki við öðru að búast, það er eins og efni standa til. Hitt líkar mér ekki, þegar er starfandi nefnd á vegum ríkisstj., að þeir annaðhvort óski eftir eða láti draga sig í fjölmiðla til þess að gefa þar yfirlýsingar. Ég hélt að þetta væru undirsátar ríkisstj. Það eru þessir menn sem tala, en ríkisstj. er mállaus, a. m. k. hér á Alþingi, gersamlega. Að vísu er hún ekki mállaus, eins og síðasti ræðumaður sagði, þegar hæstv. ráðherrar koma út í bæ, þegar þeir ávarpa einhverja aðra fundi, eins og formaður Framsfl. Í þessu bréfi, sem heitir Sambandsfréttir og er fréttabréf Sambands ísl. samvinnufélaga, sem hlýtur að fara með áreiðanlegar heimildir af ræðu sjútvrh., segir: „Hann ávarpaði fundinn og ræddi einkum efnahagsmál og baráttuna við verðbólguna. Hann kvað verðbólguna í ár verða um 40% sem væri talsverður árangur, því að hún hefði stefnt í 70–80% s. l. haust. Hins vegar kvaðst hann sannfærður um að fiskverðshækkunin, sem nú er fram undan, yrði ekki undir 13–14%, sem væri hækkun sem atvinnuvegirnir gætu augljóslega ekki tekið á sig án aðstoðar. Ljóst væri að á næsta ári færi verðbólga yfir 50%, ef ekkert yrði að gert, og yrði slíkt að teljast algert skipbrot svo áfram væri nauðsynlegt að beita varnaraðgerðum.“ Þegar þetta var ljóst lét formaður Alþb. í sér heyra og var ekki ánægður með yfirlýsingu formanns Framsfl. Ég spyr: Varðar Alþingi Íslendinga ekkert um efnahagsmál? Varðar Alþingi Íslendinga ekkert um það, að slíkar yfirlýsingar séu gefnar? Er það hyggilegt fyrir einn ráðh. að tala um, áður en hin réttu samtök koma saman, hvað fiskverð eigi að hækka eða hvað landbúnaðarafurðir eigi að hækka eða einhverjar aðrar vörur, - tala um það við fólk úti í bæ? Á ekki að leita samninga og samstarfs á milli þeirra aðila sem eiga að ráða fram úr vandanum með ríkisvaldinu? Hér er sem sagt verið að gefa boltann. Það er lágmark, að ég fel, að fiskverðið hækki um 13–14%. Þeir, sem vilja fá hækkað fiskverð, grípa þetta vitaskuld fegins hendi og segja: Meira að segja ráðh. sagði 13–14% lágmarkshækkun. Þá held ég að þeir geti nú hækkað eitthvað fram yfir það til að koma til móts við okkur og okkar sjónarmið. - Þetta er ekki talinn hygginna manna háttur í samningum. Nú er ég ekki að segja að fiskverð eigi ekki að hækka, ég vil taka það fram. Á meðan þessar víxlhækkanir eru, þá er ekki hægt að ráðast á eina stétt, sjómenn og útgerðarmenn, eins og hefur verið gert af hæstv. ríkisstj. nú við síðustu fiskverðsákvarðanir. Það er eftirtektarvert að þegar slík umr. sem þessi fer fram, þá situr aðeins inni staðgengill forsrh. af ráðherrum ríkisstj. og hæstv. viðskrh. Ráðherrar Alþb. taka sprettinn. Maður sér bara í afturendann á þeim hér út úr þingsalnum, þeim sem ekki voru komnir út áður en umr. byrjuðu. Fjmrh. spratt upp úr sæti sínu þegar farið var að tala um efnahagsaðgerðir. Hvað varðar hann um að ræða efnahagsaðgerðir við Alþingi Íslendinga? Hann er ráðamaðurinn uppi í Arnarhvoll. Þar eru ráðin tekin. Hér er talað um það af töluverðu steigurlæti af hæstv. landbrh., að ríkisstj. hefur ekki ákveðið hvenær Alþingi fari í jólafrí. Ég vil benda hæstv. ráðh. á að það er Alþingi sem á að taka þessa ákvörðun en ekki ríkisstj. Það er Alþingi sem á að samþykkja hvenær það fer í jólafrí og hvað það verður lengi. Og það kemur ekki til greina, ef hér á að ríkja þingræði í þessu landi, að þm. verði sendir heim þegar ríkisstjórninni passar, hvor sem ráðh. verða hér á landi eða annars staðar. Alþingi á kröfu til þess og þjóðin á kröfu til þess, að vandamál þjóðarinnar séu lögð fram á Alþingi, en ekki á fundum hingað og þangað úti í bæ, og að þar séu ekki gefnar mikilvægustu yfirlýsingarnar. Þetta verða þessir ágætu menn að hafa í huga. Hv. frummælandi hér sagði að þegar núv. ríkisstj. var mynduð hefði það verið gert til þess, að sagt var af þeim, að bjarga heiðri Alþingis. Hvað er orðið um heiður Alþingis núna, þegar litið er á Alþingi sem ómerkilega afgreiðslustofnun fyrir það sem ríkisstj. í lítillæti sínu leggur fyrir það, en að öðru leyti virðast þeir ráða alveg sjálfir ferðinni hver fyrir sig? Það er stundum hægt að nota Alþingi, ef menn vilja hægja á einhverjum málum, en það er hægt að afgreiða fram hjá Alþingi milljónir og tugi milljóna kr. á sama tíma og framlög og ákvarðanir Alþingis eru hundsaðar á mörgum sviðum. Þetta vitum við að er satt og rétt og hér er komið undir því, hvort þeir þm., sem enn þá hafa þrek til að styðja núv. ríkisstj., ætla að láta nota sig lengur til slíkra verka og láta lita á sig sem jafnþýðingarlausa persónu og ríkisstj. litur á sitt þinglið.



Herra forseti. Hún var athyglisverð ræða hæstv. landbrh. Ég veit ekki hvort menn tóku eftir því, hvað ráðh. var í raun og veru að segja. Í fyrsta lagi vildi hann helst fresta þessum umr. þangað til hæstv. forsrh. þóknaðist að vera hér á fundi. Hann sagði einnig að það hefði engin ákvörðun verið tekin um hvenær þm. færu í jólaleyfi, það hefði engin ákvörðun verið tekin um það hvenær þm. kæmu úr jólaleyfi, það hefði ekkert verið rætt við þingflokkana um þessi mál. Engar efnahagsaðgerðir hafa verið tilkynntar af efnahagsmálanefnd. Það hafa engar yfirlýsingar komið frá ríkisstj. nú, en ríkisstj. ætlar þó að fylgjast með framvindu mála, það sagði þó hæstv. ráðh., og tilkynna þjóðinni ákvarðanir sínar þegar henni hentar, eftir því sem manni skildist helst. Ég vil spyrja hæstv. ráðh. hvort þetta þýði að þær ákvarðanir, sem hæstv. ríkisstj. kann að koma sér saman um, verði lagðar fyrir þingið áður en jólaleyfi verður gefið eða ekki. Það er grundvallaratriði að fá svör við því. Mér fannst ræða hæstv. ráðh. bera vott um þann hroka sem mjög hefur einkennt athafnir núv. hæstv. ráðh. Þinginu kemur það eitt við sem þeim ráðherrunum þykir hæfa. Eins og hér hefur komið fram hefur í dag, 8. des., ekkert verið talað við stjórnarandstöðuna um þinghaldið fram að jólum. Það eina, sem við vitum, er tilkynning hæstv. forseta Nd. um að að því sé stefnt, að jólaleyfi verði gefið 18. þ. m. Annað höfum við ekki heyrt. Af fram komnum þskj., má að vísu ráða að það verði harla lítið að gera í þinginu fram að jólum. Við getum ekki séð að nokkurt mál sé svo mikilvægt, sem fram er komið, að það þurfi að ná fram að ganga fyrir jól. Það er þá helst sinfónían og grásleppan. Ég man ekki eftir öðrum. Það er að vísu hvort tveggja hin merkustu mál, en ég held að þau skipti þó ekki sköpum í sambandi við þau vandamál sem fram undan eru. En séu einhver mál ókomin fram, sem ríkisstj. telur sig þurfa að fá afgreidd fyrir jól, er tíminn orðinn of naumur og alveg sérstaklega þegar tekið er tillit til þess, að við stjórnarandstöðuna hefur ekkert verið rætt - nákvæmlega ekki neitt. Það verður ekki heldur séð að það sé yfirleitt nokkuð í undirbúningi af hálfu hæstv. ríkisstj. Það er allt látið reka á reiðanum. Kannske stafar þetta aðgerðaleysi, eins og það blasir við okkur þm., af því að enginn samstaða er innan ríkisstj. um úrræði. Kannske er það líka svo, að ekkert sé að og þess vegna engin þörf á aðgerðum yfirleitt. Það mætti ætla að það væri skoðun ríkisstj. Það má benda í því sambandi á stefnuræðu hæstv. forsrh. Það er þó ekki nema einn og hálfur mánuður síðan hún var flutt. Hún er vissulega vitnisburður um að það sé skoðun hæstv. ríkisstj., að það sé allt í himnalagi. Það væri freistandi að taka upp nokkur atriði úr þessari ræðu, en ég ætla þó að stilla mig um það. En í stuttu máli sagt: Ég hef nýlega lesið þessa ræðu yfir mér til upprifjunar, og komst ég að þeirri niðurstöðu, sem ég komst að þegar ég las hana fyrst og heyrði hana flutta, að það væri allt í himnalagi í þessu þjóðfélagi. Það er freistandi að spyrja hvort það sé líka skoðun efnahagsnefndarmanna. Ég sé að hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson gengur hér í salinn. Er það skoðun hans að það sé allt í lagi og engra aðgerða sé þörf í efnahagsmálum? Er hann sammála því sem virðist vera skoðun hæstv. ríkisstj.? En þó hæstv. forsrh. hafi borið sig mannalega þegar hann flutti stefnuræðu sína verður að ætla að einhverjir ráðh. geri sér grein fyrir að nokkur vandi sé fram undan. Þess vegna er spurt hér í dag hvað sé ætlunin að gera. Hvað er í bígerð? Þess vegna er því líka lýst yfir af hálfu okkar í stjórnarandstöðunni, að við séum reiðubúnir að sitja áfram á þingi, við séum reiðubúnir að sitja á milli jóla og nýárs og við séum reiðubúnir að sitja hér á þingi strax í byrjun janúar, enda er alveg ljóst að fyrir jól verður ríkisstj. ekki tilbúin með neinar tillögur. Fyrir því eru sjálfsagt margar ástæður. Ég nefndi áðan að kannske væri engin samstaða í ríkissjóð. um nein úrræði. Svo má náttúrlega nefna það líka, að ráðherrarnir virðast ekki mega vera að því að stjórna þessu landi. Það hefur verið gerð nokkuð glögg grein hér fyrir fjarvistum ekki bara ráðh., heldur sumra annarra sem virðast þó vera ríkisstj. nokkuð mikilvægir, eins og t. d. formanns fjh.- og viðskn. Ed. Það er nú svo komið að tveir af nefndarmönnum í fjh.- og viðskn. Ed. eru erlendis, bæði formaðurinn og hæstv. forsrh. Það kann kannske einhver að segja að bættur sé skaðinn, en ég held þó að ríkisstj. veiti ekki af að hafa þessa herra heima. Við mótmælum hins vegar alveg sérstaklega að hæstv. ríkisstj. taki sér vald, sem hún raunverulega ekki hefur, meðan þingfundum er frestað um skamman tíma, eins og er í jólahléum. Við mótmælum vaxandi tilhneigingu ríkisstj. til að seilast inn á valdsvið löggjafans. Þetta er virðingarleysi við löggjafarvaldið. Þetta er hættulegt þingræðinu. Það er til skammar fyrir stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. að láta stilla sér hvað eftir annað upp að vegg og samþykkja eftir á orðinn hlut. Það er óþolandi fyrir Alþingi að heyra skrifstofumenn úti í bæ vera að ræða við fréttamenn um ráðstafanir sem hugsanlega eigi að gera, - um ráðstafanir sem ræða á á Alþingi og hvergi annars staðar.  Þótt það sé kannske til of mikils mælst að hæstv. ráðherrar fari að skýra frá því hér í dag, hverjar ráðagerðir séu í vændum, væri fróðlegt að heyra hver væri skoðun ríkisstj. á horfum í þjóðmálum almennt. Það er skoðun mín að það sé fullkomið tilefni til að Alþingi sitji að störfum ef ákvarðanir þarf að taka um aðgerðir nú, hvort sem það er fyrir áramót, um áramót eða strax á eftir. Forsrh. sagði fyrir 11/2 mánuði að þjóðarframleiðsla mundi vaxa um 1% á næsta ári. Er það skoðun hæstv. ríkisstj. nú? Ég held að allt bendi til minnkandi þjóðarframleiðslu. Það eru gerbreytt viðhorf, m. a. vegna þess að fiskimið okkar virðast vera gernýtt, þorskafli eykst ekki. Þetta vita allir. Og það vita allir að markaðir okkar erlendis eru að þrengjast. Við þessu mátti búast og þetta var séð fyrir löngu, þótt hæstv. ríkisstj. styngi höfðinu í sandinn og virtist ekki sjá nokkurn skapaðan hlut. Þegar ástandið er svona er haldið áfram að fjölga fiskiskipum eftir einhverjum geðþóttaákvörðunum ráðh. Á þessum sama tíma er svo talað um auknar virkjanir. Náttúrlega eigum við að kosta sjálfir þessar auknu virkjanir af fé orkufyrirtækjanna. Um leið er þeim haldið í algeru fjársvelti. Þau verða að ganga á eigið fé og taka jafnvel erlend lán til þess að greiða rekstrarútgjöld. Viðskiptakjör okkar versna að flestra dómi einfaldlega vegna þess að staða dollarans mun versna. Það er samróma allt manna. Þjóðartekjur hækkuðu í ár fyrst og fremst vegna hækkunar dollarans, en það stendur ekki lengur. Meðalhækkun verðlagsvísitölu er 50% hærri árið 1981 en 1980. Það voru tímabundnar ástæður sem lágu að baki lækkuninni um tíma, eins og t. d. 7% kjaraskerðingin, sem þessi hæstv. ríkisstj. getur hælt sér af, og svo hækkun dollarans. Aukning peningamagns, 60–70% á árinu, er líka mælikvarði á það sem er að gerast. Versnandi afkoma atvinnulífsins hefur algerlega snúið við hagstæðri peningaþróun sem varð um tíma meðan innlán voru vaxandi. Fjármál ríkisins eru sögð í lagi og af því gumar hæstv. fjmrh. alveg sérstaklega. En hvað er það sem hér liggur að baki? Ýmsum þáttum er haldið utan við ríkissjóð. Erlendar lántökur eru auknar og gilda um þessar erlendu lántökur geðþóttaákvarðanir ráðh. Greiðslum er frestað eins og hér kom fram í umr. fyrr í dag um það sem fer í ríkissjóð, en á að fara til niðurgreiðslu á olíukyndingarkostnaði. Svona mætti lengi telja. Hvernig fer um ákvörðun fiskverðs nú um áramót? Hafa ráðherrarnir ekkert heyrt hvað sjómenn hyggjast fyrir? Skilja þeir ekki neitt hvað er að gerast í þessu þjóðfélagi? Gera ráðh. sér grein fyrir hver gengisfellingarþörfin var orðin, áður en gengið var til nýgerðra kjarasamninga, eða hver hún er orðin núna og hvaða áhrif þetta allt hefur á verðbólguþróunina? Hafa framsóknarmenn ekki enn áttað sig á því, að hin svokallaða niðurtalningarstefna þeirra hefur beðið algert skipbrot? Hafa þeir ekki áttað sig á því? Ætla þeir áfram að stinga höfðinu í sandinn og þurfum við áfram að lesa leiðara Þórarins Tímaritstjóra um blessun niðurtalningarinnar? Það eru fjölmargar fleiri spurningar sem nú þarf að fá svör við og þau svör á að gefa hér á hv. Alþingi. Hér á umr. að fara fram, en ekki í spjalli milli einhverra efnahagsnefndarmanna ríkisstj. og fréttamanna.



Herra forseti. Það er afar eðlilegt að hv. 1. þm. Reykv. kveðji sér hér hljóðs og ræði um hvað fram undan sé og hvaða ákvarðanir ríkisstj. hafi tekið um jólaleyfi þm. og hvernig standa skuli að hugsanlegum efnahagsaðgerðum. Ég átti satt að segja frekar von á að hæstv. landbrh. kæmi fyrr í ræðustól og gerði þingheimi betur grein fyrir því, sem hann sagði í véfréttarstíl í ræðu sinni, en hann kysi að sitja og þegja undir þessum ræðum. Hvað þýðir það þegar hæstv. ráðh. kemur í ræðustól og segir að þjóðinni og þinginu verði gerð grein fyrir tillögum ríkisstj.? Þýðir þetta, eins og hv. síðasti ræðumaður spurðist fyrir um, að þinginu verði sýndar þessar tillögur áður en þær verða gerðar að lögum? Þetta er sú spurning sem þingheimur bíður eftir að fá svar við. Auðvitað búast allir við því, að þingið verði sent heim, og það vitum við öll að er vegna þess að hæstv. ríkisstj. er logandi hrædd um að eigin fylgismenn hennar hér á hv. Alþingi séu ekki tilbúnir að fylgja henni yfir hvað sem er um þessi áramót. En það eru fleiri hæstv. ráðherrar í salnum en hæstv. landbrh. Hér hinum megin situr hæstv. viðskrh. og hann þegir líka þunnu hljóði. Hann flutti ræðu þegar fjárlög voru til l. umr. og sagði þá m. a. að nú væri kominn tími til að telja verðbólguna niður og það ætti ekki að gera eingöngu með því að telja niður verðlagið, heldur líka - og ég undirstrika það - verðbætur á laun. Ef þessi orð hæstv. viðskrh. á að skilja eins og hverja aðra íslensku get ég ekki séð annað en efna verði til efnahagsaðgerða sem styðjast eiga við lög um kjaraskerðingu verkalýðsins í landinu. Sé þetta ekki rétt skilið finnst mér ástæða til þess að hæstv. viðskrh. komi í ræðustól og geri þingheimi grein fyrir því, hvað hann átti við. Í dag, seinni partinn, lætur enginn hæstv. ráðh. Alþb. sjá sig. Meðal okkar er þó einn talsmaður Alþb., hv. 7. þm. Reykv., Guðmundur J. Guðmundsson. Hvað ætlar þessi hv. þm. að gera í jólafríinu? Ætlar hann að bíða eftir að ríkisstj., sem hann styður, efni til efnahagsráðstafana eins og hún gerði um síðustu jól? Ætlar hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson að mæta í Austurbæjarbíói á fund hjá Dagsbrún og lofsyngja slíkar aðgerðir? Eða ætlar kannske hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson að panta sé far með bíl til Stykkishólms og dvelja þar um jólin? Vissulega væri ástæða til þess, að hv. þm. kæmi hér upp og svaraði þessum spurningum. Ætlar hann enn á ný að láta yfir sig ganga efnahagsráðstafanir eins og gerðar voru um síðustu jól og eru sams konar ráðstafanir og hæstv. viðskrh., Tómas Árnason, boðaði í ræðu sinni hér á hv. Alþingi? Hér á hv. Alþingi situr jafnframt einn af nm. í efnahagsmálanefnd ríkisstj., hv. 12. þm. Reykv., Guðmundur G. Þórarinsson. Hann sést hér í svip, hleypur hér um dyr og er líklega að leita að samstarfsmönnum sínum í nefndinni, þeim hv. þm. Ólafi Ragnari og Jóni Ormi Halldórssyni. Ég get upplýst þennan hv. þm. um að þeir eru báðir erlendis eins og ráðh. Það væri kannske ástæða til að taka mark á frammíkalli hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar, því að hann gaf ríkisstj. þar ágætishugmynd, að það væri best að setja aðflutningsgjald á allt þetta lið, bæði hæstv. ráðh. og stuðningsmenn hennar, þegar þeir eru að fara utan og heim. Það væri áreiðanlega nýr og góður tekjustofn fyrir ríkisstj.  Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en ég óska eftir því, að þeir menn, sem ég hef beint spurningum til, komi hingað og geri frekari grein fyrir sjónarmiðum sínum og nýjum uppástungum.



Herra forseti. Ég hefði haldið að fleiri ráðh. og fleiri stjórnarsinnar mundu kveðja sér hljóðs við þessar umr., en það sést á málleysi þeirra hve mjög þeir eiga að verjast. Ég vil þó ekki láta hjá líða að þakka hæstv. landbrh., þrautavaraforsrh., svör hans áðan. Það var ekki von á skýrari svörum e. t. v, af hálfu þrautavaraforsrh., jafnvel þótt taka megi undir það, sem einu sinni var sagt hér í þingsölunum af manni náskyldum hæstv. landbrh., að á varamönnum væri vaxandi trú. Víst er að ég efast um að hæstv. forsrh. hefði svarað nokkru skýrar eða betur en hæstv. landbrh. Það liggur alveg ljóst fyrir, að engin fyrirhyggja hefur verið af hálfu ríkisstj. varðandi þau mál er ég spurðist fyrir um. Hæstv. landbrh. sagði að það væri eðlilegt að fsp. mínar yrðu ræddar að forsrh. viðstöddum. En ég vek athygli á að forsrh. er ekki von hingað til lands fyrr en seinni hluta á fimmtudegi. Nú er alveg óvíst hvort nokkur fundur verður á föstudegi eða laugardegi, sem venjulega eru ekki fundardagar Alþingis. Talað hefur verið um að 2. umr. fjárl. fari fram á fimmtudegi, en síðan er talað um föstudag, þá laugardag, og nú er jafnvel ekki talað um að þessi umr. fari fram fyrr en eftir helgi. Það er alveg gagnslaust að fara að gera slíka fsp. eftir helgi þegar vika er eftir af venjulegum þingtíma fyrir jól. Það er þó nú einhver von e. t. v. fyrir hæstv. ríkisstj. að krafsa í bakkann. Eins gagnrýnisvert og það er af hálfu ráðh. að dveljast svo lengi erlendis sem raun ber vitni um á annatíma þingsins, þá er það þó einkum gagnrýnisvert að þeir hafa ekki úthlutað þeim verkefnum, sem vinna þarf á þessum tíma, til starfsbræðra sinna eða annarra þm. stjórnarliðsins. Það liggur ljóst fyrir af svörum hæstv. landbrh. að svo hefur ekki verið gert. Hann telur sig ekki hafa umboð til að kalla saman formenn þingflokkanna eða óska eftir viðræðum við forseta þingsins til að skipuleggja vinnubrögðin þá fáu daga sem eftir eru til jóla, heldur á þetta að bíða eftir heimkomu þeirra ráðh. sem erlendis eru og þá á, segir hæstv. landbrh., að ræða við formenn þingflokkanna og þá á að semja lista um þau þingmál sem afgreiðslu verða að hljóta fyrir jól. Það er vandi úr að ráða þegar formenn þingflokkanna eru einnig staddir erlendis. Hugsið ykkur þann lista sem saminn verður um þingmál sem þm. eiga að afgreiða á færibandi á minna en viku. Ég er hræddur um að eins og staðið hefur verið að málum sé það t. d. alveg borin von að fylgt sé í raun og veru lagaákvæðum um að lánsfjár- og fjárfestingaráætlun sé afgreidd með fjárlögum. Ég held einnig að það sé í raun og veru virðingarleysi gagnvart alþm. að ætla þeim að afgreiða ýmis þau skattafrv. sem farið er fram á að verði samþykkt fyrir áramót, jafnvel þótt þau skattafrv. séu endurnýjun á skattaálagningarheimildum sem eru í lögum á yfirstandandi þingi. Þar á meðal eru umdeildar skattaálögur sem m. a. eru mismunandi skoðanir um innan stjórnarliðsins. Það var að heyra á ræðu hæstv. landbrh. að það væri svo sem ekkert víst að það væru væntanlegar neinar efnahagsaðgerðir, a. m. k. hefði ríkisstj. ekki gefið út nema tilkynningu um það. Ræðumenn á undan mér hafa skýrt frá ummælum ýmissa ráðh., auk þeirra ummæla nm. í efnahagsnefnd sem ég vitnaði til. Gott væri ef ekki þyrfti að gera neinar efnahagsaðgerðir. En hræddur er ég um að ríkisstj. og ráðherrar vakni upp við vondan draum fljótlega ef þeir eru svo sofandi að álita að slíkra aðgerða sé ekki þörf og enn sé allt í lagi. Ég vil leggja á það megináherslu, að alþm. láti ekki bjóða sé það aftur að vera sendir heim og í fjarveru þeirra séu brbl. sett sem að réttu þingræði eiga að vera rædd og afgreidd meðan þing situr. Aðvörun mín lýtur að því, að þau vítaverðu vinnubrögð, sem viðhöfð voru um s. l. áramót, verði ekki endurtekin. Það er alveg ljóst að þm. Sjálfstfl. munu ekki greiða atkv. með frestun funda Alþingis nema ljóst sé og frá gengið að sagan endurtaki sig ekki.

Landbrh. (Pálmi lónsson): Herra forseti. Ég ítreka það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu, að ég mun ekki fara út í almennar efnahagsumræður við þessar umr. utan dagskrár. Ég tel ekki tilefni til þess, enda þótt út af fyrir sig sé ærin ástæða til að ræða efnahagsmál á Alþingi. Það mun verða gert í annan tíma. Hér hefur hv. 1. þm. Vestf. til að mynda sagt að ég hafi svarað af nokkru steigurlæti eða jafnvel hroka þegar ég svaraði fyrri fsp. hv. 1. þm. Reykv., sem var um hverjar væru fyrirætlanir ríkisstj. er snerta þinghaldið fyrir jól eða jólaleyfi. Ég sagði að ákvarðanir hefðu ekki verið teknar, en ríkisstj. teldi æskilegt að jólaleyfi gæti hafist fyrir helgina 19.–20. des., en ella að loknum fundum á mánudag 21. des. Er það steigurlæti eða ber það vott um hroka að láta það í ljós, sem ríkisstj. telur æskilegt í þessum efnum, og jafnframt að láta það koma fram, að hún hefur ekki tekið neinar ákvarðanir? Vitaskuld á að taka slíkar ákvarðanir í samráði við forseta Alþingis og eðlilegt að það sé gert í samráði við fulltrúa þingflokkanna. Það sagði ég einnig í minni fyrri ræðu. Hér var sagt af sama ræðumanni að ráðherrar væru erlendis a. m. k. þrír til sjö í senn. Það er rétt að þrír ráðh. eru erlendis nú. Ég veit ekki hvort þessi hv. þm. getur nefnt dæmi þess, að sjö ráðh. úr þessari ríkisstj. hafi verið erlendis í senn. Það væri æskilegt að hann nefndi þá dæmi um það þó seinna verði. Hitt er a. m. k. ljóst, að það er alls ekki regla að einhver ráðh. sé erlendis, enda þótt það hafi gilt um allar ríkisstjórnir og einnig þessa að ráðh. þurfi ýmsum erindum að sinna erlendis og verði ekki undan því vikist. Ég ætla ekki að ræða sérstaklega ræðu Ólafs G. Einarssonar. Væri ekki unnt að gera það án þess að ræða efnahagsmál almennt. En hér hefur verið nokkuð að því vikið, eins og raunar kom fram t. a. m. hjá síðasta ræðumanni, hv. fyrirspyrjanda, að Alþingi og stjórnarandstaðan mundu ekki þola það að verða send heim ef ætti að gera einhverjar ráðstafanir í efnahagsmálum á þeim tíma sem jólaleyfi stendur. Er þá vitnað til þeirra aðgerða sem ríkisstj. greip til um áramót í fyrra. Það hefur raunar verið sagt að nú standi ríkisstj. í sömu sporum hvað snertir útlit í efnahagsmálum. Það sagði hv. þm. Sighvatur Björgvinsson. Ég skal ekki fara út í það mörgum orðum, en ég tel, að verulegur árangar hafi orðið í baráttu við verðbólguna, og skal ekki útlista það nánar. Það er öllum kunnugt. En hvað snertir tillögur um efnahagsmál, hvort þær skuli lagðar fyrir Alþingi eða afgreiddar áður en þær koma til kasta Alþingis, eins og hér var nefnt, vil ég aðeins segja að allar tillögur ríkisstj., sem varða löggjafaratriði, eru vitaskuld lagðar fyrir Alþingi. Ég er ekki á nokkurn hátt að gefa í skyn að núv. ríkisstj. muni grípa til þess að setja brbl. í þinghléi. En það liggur jafnframt ljóst fyrir, að hvorki þessi ríkisstj. né nokkur önnur mun afsala sér rétti til slíkra ákvarðana ef til þess liggja nauðsynlegar orsakir. Ég minni á að um áramótin síðustu, þegar sett voru brbl. og kynntar efnahagsráðstafanir, var það gert í tengslum við myntbreytingu. Það var gert á þeim tíma vegna þess að nauðsynlegt var að tengja það myntbreytingunni eins nákvæmlega og mögulegt var. Ég tel líka að það hafi verið hyggilegt og ég tel að þær efnahagsráðstafanir hafi skilað verulegum árangri. Án þess að fara frekar út í efnahagsmál og þann árangur, sem af þeim efnahagsráðstöfunum spratt minni ég aðeins á að um þetta leyti á síðasta ári var spáð 70–80% verðbólgu á yfirstandandi ári. Sumir, jafnvel einstakir þm., tóku munninn nokkru fyllri og töldu útlit fyrir allt að 100% verðbólgu. En verðbólgan verður í kringum 40%. Nú er spáð 50–55% verðbólgu. Það er þó verulegur munur á því útliti, sem nú er hvað þetta snertir, og því sem þá var. Við stöndum að því leyti alls ekki í sömu sporum. Ég ætla ekki að lengja þessa ræðu. Ég vil aðeins ítreka það, að ríkisstj. mun kynna Alþingi og þjóðinni tillögur sínar og aðgerðir í efnahagsmálum þegar þær liggja fyrir. Ég heyrði að hv. þm. Ólafur G. Einarsson sneri út úr þessu orðalagi eins og fleiru í minni ræðu og þarf ég ekki að svara því. En engin ríkisstj. mun kynna efnahagsúrræði í fyrirspurnartíma utan dagskrár á Alþingi. Það mundi hún gera við önnur tækifæri. Og svo er einnig um þessa ríkisstj.



Herra forseti. Það er árvisst að eiga í orðaskiptum við einhverja úr hæstv. ríkisstj. út af einföldum málefnum, sem þó liggja alveg ljóst fyrir. Nú er aftur byrjað á þeim söng í sambandi við jólaleyfi þm., að hvorki þessi ríkisstj. né nokkur önnur muni afsala sé rétti til að setja brbl. Það er enginn að tala um að ríkisstj. afsali sér neinum rétti. Spurningin er hvort Alþingi afsali löggjafarvaldi sínu til ríkisstj. Um það er spurt og um það verður barist á næstu dögum. Það þarf enginn maður að láta sér detta það í hug eftir reynsluna frá s. l. vetri, að þm. taki því orðalaust, að ríkisstj. hlaupi með löggjafarvaldið hér út úr þingsölunum á jólaföstu og fagni svo nýju ári með annarri eins sendingu og við fengum í byrjun þessa árs. Það er varla að hann hafi rétt almennilega úr sér einn helsti verkalýðsleiðtoginn hér inni síðan. Honum varð svo bumbult við þær ráðstafanir og varð svo kjarklaus. En það er annað sem mér þykir líka ástæða til að leiðrétta hjá hæstv. landbrh. Hann sagði að fyrir ári hefði því verið spáð, að verðbólgan yrði 70–80%. Nú býð ég honum að fara með honum í gegnum fréttatilkynningar forsrh. frá s. l. hausti. Ætli hæstv. forsrh. hafi ekki boðið upp á jólaköku og kaffi og hveitisnúð uppi í stjórnarráði u. þ. b. hálfum mánuði áður en við tölum saman nú, kannske þrem vikum, einhvern tíma um miðjan nóvember. Þá var því sérstaklega fagnað, hversu mikill og góður árangur hefði náðst í baráttunni við verðbólguna. Ég man ekki eftir annarri eins viðhöfn og átti sér stað af því tilefni. Ég man eftir því raunar líka, að ég átti um það mörg orðaskipti við hæstv. viðskrh., hvort forsrh. segði satt, og hann sagðist trúa hæstv. forsrh. Hann var ekki jafntrúgjarn, nafni hans í guðspjöllunum forðum. Auðvitað er það rétt, að þessi ríkisstj. hefur ekki hugmynd um hvort hún kemur sér saman um efnahagsráðstafanir né hvernig þær verða. Það eina, sem liggur ljóst fyrir, er að hæstv. varaforsrh., sá sem er utan þings, hefur skýrt frá því í ríkisfjölmiðlum að ríkisstj. nái ekki markmiði sínu í efnahagsmálum. Það liggur alveg ljóst fyrir. Jafnvel þótt hæstv. landbrh. sé yfir sig hrifinn af því, hversu vel hafi til tekist í verðbólgumálunum, jafnvel þótt hann láti í ljós ánægju sína yfir því, að nú sé aðeins spáð 50–55% verðbólgu á næsta ári, liggur fyrir að varaforsrh. er ekki jafnánægður og hefur sagt í Ríkisútvarpinu, að ríkisstj. hafi staðið sig illa að þessu leyti, og viðurkennt það. Og þá er spurningin: Hver eru þau markmið sem ríkisstj. setur sér nú? Ég geri ráð fyrir að við verðum að bíða næsta árs til að vita það. Ætli það liggi ekki fyrir um jólaleytið næsta ár hvaða markmið ríkisstj. setti sér á þeim dögum sem eru að liða? Ætli það verði ekki eins um verðbólguna: þeir uppgötvi ári seinna hver hún var á þessum tíma. Annars er næsta broslegt þegar verið er að tala um að verðbólgan sé 40% frá árinu 1980 til 1981. Ég skora á ráðh. að benda á eitt einasta ríkisfyrirtæki - hæg eru heimatökin og þar eiga þeir að geta fylgst með og beitt sínum áhrifum - þar sem tilkostnaður á þessu ári er ekki nema 40% hærri en í fyrra miðað við sama rekstur. Skyldi það vera tilfellið um landbrn., að kostnaður við það hafi aðeins hækkað um 40% í ár miðað við í fyrra? Skyldi það vera tilfellið um viðskrn.? Það má vera að olíustyrkurinn hafi ekki hækkað nema um 40%.  Ég spurði oft að því hér í þinginu í fyrra, m. a. talsmenn Alþb. í verkalýðsforustunni, bæði stjórnarmenn í BSRB og Verkamannasambandinu, hvaða kröfur þeir mundu gera um grunnkaupshækkanir á því hausti sem nú er liðið. Ég hélt því fram, þegar við stóðum frammi fyrir því að samþykkja kjaraskerðinguna 1. mars, að verkalýðshreyfingin mundi ekki treysta sér til þess við samningsgerðina á þessu hausti að taka aftur upp þráðinn að nýju og krefjast þeirrar grunnkaupshækkunar, sem ranglega var af henni tekin um síðustu áramót, vegna þess að verkalýðsforingjarnir væru búnir að gera sér grein fyrir að ríkisstj. mundi ekki láta þá komast upp með það, hún mundi hrifsa kauphækkunina óðar til baka, af því að hún þykist hafa tögl og hagldir í verkalýðshreyfingunni og vegna þess að þeir menn, sem þar ráða mestu, eru ekki menn til þess að verja hendur sínar. Nú vil ég taka það alveg skýrt fram til þess að það valdi ekki misskilningi, að ég er ekki þeirrar trúar að grunnkaupshækkanir nú mundu skila árangri, jafnvel þótt heilbrigð ríkisstj. væri við völd. En hitt er náttúrlega staðreynd, að til þess hlýtur hinn almenni launþegi og almenni borgari að ætlast, að dregið sé úr skattheimtunni. Það er kjarni málsins. Það liggur ekki fyrir hvort þinginu ljúki degi fyrr eða síðar og skiptir kannske ekki öllu máli. Það getur dregist til 22. desember. Það getur vel verið að við verðum hér saman á Þorláksmessu eða verðum hér milli jóla og nýárs til að afgreiða fjárlög. Það veit enginn á þessari stundu. En það munum við í sambandi við fóðurbætisskattinn, að hæstv. landbrh. er þeirrar skoðunar, a. m. k. í sumum málum, að þeim verði ekki almennilega komið fram nema Alþingi sé víðs fjarri, og sum mál séu þess eðlis að þau þoli ekki skoðun Alþingis, þess vegna sé best að koma sér saman um það í einhverju makki uppi í ráðuneyti og láta svo borgarana og síðan dómstólana og svo loks Alþingi standa frammi fyrir gerðum hlut. Því stefnir ríkisstj. að núna í efnahagsmálum, í dýrtíðarmálum, að koma Alþingi heim, fá af sér litasjónvarpsmynd á nýju ári á undan og eftir hæstv. forseta, til þess að menn sjái hvað þeir eru myndarlegir og virðulegir, ráðherrarnir, í staðinn fyrir að hafa djörfung til að leggja málin fyrir Alþingi með þinglegum hætti.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Nú eru allar líkur á því, að fram undan séu alllangir fundir á Alþingi, og hæstv. forseti hefur m. a. boðað fund í kvöld. Ég vil í því sambandi leyfa mér að vekja athygli hæstv. forseta á því, að ráðherrar Alþb. eru nánast hættir að taka þátt í þingstörfum og sitja þingfundi hér á Alþingi, nema því aðeins að um sé að ræða mál sem varða þá sjálfa. Séu slík mál ekki á dagskrá hverfa þeir af þingfundi þegar í stað og hann hefur verið settur. Séu slík mál á dagskrá hverfa þeir af þingfundi og úr húsinu þegar umr. um þessi mál er lokið. Einnig er það orðið í augu stingandi, að þm. Alþb. sitja mjög illa þingfundi og eru yfirleitt ekki viðstaddir umr. Ég vil leyfa mér að vekja athygli hæstv. forseta á því, að þessi afstaða Alþb. getur þýtt að hv. Alþingi komi ekki fram afgreiðslu mála þar eð stjórnarsinnar og hæstv. ráð. gæta ekki þingskyldu sinnar. Ég vil einnig benda hæstv. forseta á að hinar miklu fjarvistir stjórnarsinna og utanlandsferðir þeirra gera það að verkum að nefndir þingsins, t. d. í hv. Ed., sem hæstv. forsrh. á sæti í, eru nánast óstarfhæfar, ef um mikilvæg ágreiningsmál er þar að ræða, á meðan þessir hv. þm. eru fjarverandi. Ég vil eindregið skora á hæstv. forseta, að hann ásamt deildarforsetum geri ráðstafanir til að þessir hæstv. ráðherrar sinni þingskyldum sínum, eins og okkur öðrum þm. er ætlað að gera, svo að hægt sé þó að ljúka þeim málum sem ríkisstj. kann að koma sér saman um að ljúka þurfi. Í annan stað vil ég taka undir það, sem menn hafa hér sagt, að það er ekki sanngjarnt að beina spurningum um væntanlegar efnahagsaðgerðir, ef einhverjar slíkar eru á döfinni, til hæstv. landbrh. eða manna úr Sjálfstfl. sem eiga aðild að ríkisstj., því ef marka má blaðafréttir og frásagnir af þeim umr., sem eiga sér stað í hæstv. ríkisstj., eru hæstv. landbrh. og flokksbræður hans í ríkisstj. varla aðilar að þeim málum. Því er ekki sanngjarnt að beina spurningum til hæstv. ráðh. og flokksbræðra hans um þau mál, en erfitt um vik að beina spurningum til annarra þar sem formaður þingflokks stærsta stjórnarflokksins er erlendis og forustumenn hins stjórnarflokksins mæta ekki á þingfundum. Vil ég taka undir með mönnum um að ekki er sanngjarnt að ætlast til þess, að hæstv. landbrh. upplýsi Alþingi um þessi mál. Þá vil ég enn fremur vekja athygli á því í lokin, að hv. þm. Geir Hallgrímsson upplýsir okkur alþm. um að flokkur hans, Sjálfstfl., hafi tekið þá afstöðu að þm. Sjálfstfl muni ekki greiða atkv. tillögu um frestun á fundum Alþingis ef ekki liggi fyrir að ekki sé ætlunin hjá hæstv. ríkisstj. að endurtaka þau vinnubrögð um setningu brbl. í jólaleyfi sem ríkisstj. viðhafði í fyrra. Þar með liggur fyrir afstaða eins flokkanna í þinginu til þessa máls. Nú er alveg ljóst, að þessi afstaða nær ekki til þeirra þm. í Sjálfstfl. sem jafnframt eru ráðherrar í hæstv. ríkisstj. Spurningin er þá sú, til hvaða þm. Sjálfstfl. þessi afstaða tekur. Tveir aðrir af þm. flokksins hafa, a. m. k. í sumum málum, verið stuðningsmenn ríkisstj., hv. þm. Eggert Haukdal og hv. þm. Albert Guðmundsson. Við alþm. hljótum að vilja fá það upplýst frá formanni Sjálfstfl. eða formanni þingflokks Sjálfstfl., hvort uppi er sama á teningnum og oft áður, að þessir tveir þm. telji sig þess umkomna að taka aðra afstöðu en kynnt hefur verið sem afstaða flokks þeirra.



Herra forseti. Það hefur komið hér fram, að hæstv. ráðherrar þurfa mjög að sinna alþjóðamálum um þessar mundir, og væri að bera í bakkafullan lækinn að fara að ræða um það hér. En ég sé, að hæstv. viðskrh. hefur setið hér og hlýtt á þessar umr., og ég ætla að nota tækifærið til að ræða aðeins við hann því að það getur varðað þinghaldið nokkru. Í morgun gengu á fund okkar í fjvn. sérfræðingar frá Þjóðhagsstofnun og komu með tekjuáætlun fjárlaga eins og hún mun líta út frá þeirra sjónarhóli. Þá gerðu þeir okkur grein fyrir því í fjvn., að það væru áætlaðar sömu tekjur af ýmsum sköttum, sem hæstv. ráðherrar Framsfl. höfðu fyrirvara um þegar fjárlagafrv. var lagt fram í ríkisstj., svo sem launaskatti, skatti af verslunar- og skrifstofuhúsnæði og þar fram eftir götunum. Nú mundi það að sjálfsögðu tefja þingstörf ef breyta þyrfti skattalögum að verulegu leyti og t. d. að þessu leyti, því að þá þyrfti að hafa hraðar hendur um að breyta skattalögum. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. viðskrh., hvort hæstv. ráðherrar Framsfl. hafi fallið frá fyrirvara sínum um þessar skattaálögur á næsta ári, og ef svo er ekki, hvort ekki sé þá að vænta frv. um breytingar á skattalögum fyrir jólaleyfi. Enn fremur vil ég enn spyrja um hvort hæstv. ríkisstj. hyggist flytja frv. til l. um þann nýja skatt sem gefið er í skyn að verði lagður á á næsta ári, þ. e. svokallað byggðalínugjald upp á 40 millj. kr., sem áætlað er í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun að sá skattur muni gefa af sér, og hvort meiningin sé þá að afgreiða frv. um þann skatt fyrir jólaleyfi. Þetta finnst mér skipta verulegu máli, bæði vegna vinnu við fjárlagaafgreiðsluna og eins vegna vinnu nefnda, sem þurfa þá að fjalla um frv. af þessu tagi.



Herra forseti. Mér finnst vinur minn, hv. 3. þm. Norðurl. e., Lárus Jónsson, heldur bjartsýnn að ætlast til að fá svör frá þessum hæstv. ráðherrum um efnisleg atriði. Það hefur ekki verið ven ja þeirra að svara slíku, síst þegar mikið er fram undan í efnahagsmálum. Þeim finnst ekki nein ástæða til að virða Alþingi Íslendinga svars, og er auðvitað hæstv. forsrh., sá sem erlendis er nú, fremstur í þeim flokki. En hver dregur dám af sínum sessunaut, og þessir hæstv. ráðh., sem hér eru inni, eru sýnilega sama marki brenndir. En það eru ákveðnar spurningar sem ég hygg þó að þessir hæstv. ráðh. muni svara og hljóta að verða að svara. Þá er það fyrst, að upplýst er hér að hæstv. sjútvrh. muni ekki koma heim fyrr en seinni part næstu viku, en hann er formaður aðalstjórnarflokksins, Steingrímur Hermannsson. Ég spyr hæstv. viðskrh. eða hæstv. landbrh.: Er þetta rétt, að formaður Framsfl., hæstv. sjútvrh., muni ekki koma til landsins fyrr en seinni part næstu viku eða sem sagt um það leyti sem þing á að fara í jólafrí, eftir því sem ríkisstj. hefur gefið út? Ég spyr í annan stað: Hvenær kemur hæstv. dómsmrh. heim? Er það vitað? Ég spyr í þriðja stað: Hvenær kemur þingflokksformaður Alþb. heim? Er það vitað?

Hann kemur á morgun.

Það er vitað.

Þeir verða allshugar fegnir þegar þeir geta svarað einhverju.

Þá er spurt: Hvenær kemur formaður fjh.- og viðskn.? Það er sami maðurinn. Hann mun þá líka koma á morgun. Þetta getur líklega passað vegna þess að það er búið að boða fund í fjh.- og viðskn. á morgun og bæði á fimmtudegi og föstudegi, en þar hefur ekki verið haldinn fundur í viku. Er það varla von þegar formaðurinn er að stjórna heiminum og annar nm., eins og hér hefur verið upplýst, hæstv. forsrh., er með honum í því. Þá er spurt: Hvenær kemur þingflokksformaður Framsfl. heim? Er það vitað? Og þó að þar sé ekki um þm. að ræða leyfi ég mér líka að spyrja: Hvenær kemur aðstoðarmaður forsrh. heim, formaður efnahagsmálanefndarinnar hvorki meira né minna? Vonandi fást nú svör við þessu. Það er ekki svo að skilja, að ég sakni þessara manna neitt sérstaklega, og kannske væri best að ráðherrarnir væru allir erlendis, en þá verða náttúrlega einhverjir aðrir að taka þeirra sæti. En það er kannske annað sem er enn meiri þörf á að fá svör við, og það er þetta: Er enginn forsrh. á Íslandi í nærri því vikutíma? Hæstv. forsrh. fór af landinu í síðustu viku, á fimmtudaginn hygg ég að það hafi verið. Þá hitti ég hæstv. dómsmrh. og spurði hann hvort hann væri forsrh., og ég skildi hann svo að svo væri. Er það unnt, hæstv. forseti eða hæstv. ráðherrar, að enginn forsrh. sé á landinu? Að vísu kemur hæstv. landbrh. hér upp þegar nefndur er staðgengill forsrh., en hann er héðan úr forsetastúku ávallt ávarpaður landbrh. Er enginn forsrh. á Íslandi í heila viku? Samrýmist það stjórnarskipun landsins? Ég óska eftir að hæstv. forseti tjái Alþingi hvort enginn forsrh. sé á landinu? Ég held að fólkið eigi heimtingu á að fá að vita hvort enginn hafi formlegt vald til að boða ríkisstjórnarfundi hvað sem kynni að gerast í landinu  Nei, þetta er nefnilega allt saman á sömu bókina lært, og þótt menn brosi hér og ég gerði mig sekan um það áðan að eiga dálítið erfitt með að tala vegna þess að ýmislegt hlægilegt gerist, þá er um fullkomin alvörumál að ræða. Alþingi Íslendinga er lamað, gersamlega lamað, hálfum mánuði fyrir jólaleyfi, á þeim tíma sem venjulega eru mestu annirnar. Hvers vegna er það lamað? Vegna þess að ráðamenn þjóðarinnar sinna ekki skyldustörfum sínum. Þeir eru út og suður. Þeir sjást ekki í þingsölum ráðherrarnir nema endrum og eins. Þeir virða Alþingi ekki svars. Þeir virða þjóðina ekki svars. Þeir blaðra kannske eitthvað út og suður utan þings. Skyldi það vera að hæstv. sjútvrh. hafi verið sendur út til þess að hann talaði ekki út og suður, alls staðar annars staðar en í Alþingi? Það er kannske ekki alveg öruggt að hann hafi komist nógu langt, vegna þess að símasambönd eru enn þá til. En þetta eru sem sagt þær spurningar sem ég er hér um bil viss um að annar hvor hæstv. ráðh. muni svara. Hæstv. forsrh., - vonandi réttilega, ég vona að svo sé, að það sé hér inni sitjandi hæstv. forsrh., - talaði áðan um að það hefðu verið köpuryrði af hálfu hv. 1. þm. Reykv. þegar hann sagði að þrír bestu mennirnir í efnahagsnefndinni eða eitthvað slíkt, þeir sem hæfastir hefðu verið, væru nú viknir burt.  Auðvitað víkja mennirnir þess vegna. Þeir eru nægilega skynsamir til að sjá að þetta gengur ekki lengur, blaðran er sprungin. Þess vegna ætla þeir auðvitað ekki að taka þátt í hringavitleysunni, en láta hinum það eftir, sem eru ekki nógu skynsamir til þess að neita að sinna þessum störfum. Þetta er það sem við blasir. Þetta veit öll þjóðin. Þetta á auðvitað eftir að koma á daginn. Vonandi fer ekki þessi stjórn að hrökklast frá strax. Ég skal gera mitt til að halda í henni lífinu svolítið lengur, vegna þess að það þarf að sjá enn þá betur framan í andlitið á þessum ósköpum.



Vegna þess að spurningu var til mín beint áðan vil ég segja frá því, að mér á vinstri hönd situr í ráðherrasæti starfandi forsrh. er stýrði ríkisstjórnarfundi í morgun.



Herra forseti. Það er sjálfsagt og þarf ekki að hafa um það mörg orð og það er eðlilegt að ráðherrar í ríkisstj. svari til saka í þinginu um sínar gerðir og sína stefnu og sín mál. Hvort þeim beri beinlínis skylda til að taka til máls utan dagskrár um mál sé orðum ekki sérstaklega til þeirra beint er annað mál og verður ekki talið, held ég, vanræksla af þeirra hálfu sem ráðherra þó að þeir láti hjá líða að taka þátt í umr. um málefni utan dagskrár sé orðum ekki alveg sérstaklega til þeirra beint í upphafi.  Ég vil upplýsa það, ef það hefur ekki komið fram, - ég held að það hafi ekki komið fram hér áður, - að ég veit ekki betur en hæstv. forsrh. sé erlendis að taka þátt í forsætisráðherrafundi Norðurlanda. Það er ein af skyldum forsrh. að gera það. Hefur ekki verið fundið að því hingað til þó að forsrh. hafi farið til úrlanda til að taka þátt í fundum sem heyra til hans starfi. Hæstv. sjútvrh. og samgrh. er á fundum með samgrh. Norðurlanda, að því er ég ætla, og ég veit ekki betur en hann komi heim um næstu helgi. Ég vil ekki dagsetja það hér, vegna þess að ég er ekki alveg viss um það, en ég held að hann komi heim um næstu helgi. Hæstv. dómsmrh. gegnir því starfi að vera samvinnuráðherra í samstarfi Norðurlanda og er að sinna þeim skyldum sínum. Ég tel að það sé ekki réttmæt gagnrýni að gagnrýna ráðh. fyrir að gegna skyldum sínum erlendis. Það er alveg ljóst, að störf ráðh. eru með þeim hætti nú orðið í miklu alþjóðlegu samstarfi og Norðurlandasamstarfi að þeir þurfa að sinna sínum skyldum. Sjálfsagt er að upplýsa um það. Í umræður varðandi fyrirætlanir ríkisstj. í efnahagsmálum ætla ég ekki að blanda mér hér og nú. Ríkisstj. hefur að sjálfsögðu vald til að setja brbl. í jólaleyfi þingsins eins og jafnan hefur verið. Ég man ekki eftir því að ríkisstjórnir hafi afsalað sér slíku valdi. Löggjafarvaldið er, eins og kunnugt er, samkv. stjórnarskránni hjá Alþingi og ríkisstj., ef ég man það rétt. Hjá ríkisstj. er brbl.-vald sem síðan er lagt fyrir Alþingi til endanlegrar ákvörðunar. Um þetta þarf ekki að fjölyrða hér á hv. Alþingi, en ég taldi rétt að upplýsa það hér í þinginu, hvað hæstv. ráðherrar væru að gera erlendis, og get ekki stillt mig um að minnast þess, að á undanförnum árum, og án tillits til ráðh. og án tillits til ríkisstjórna, hefur verið allur gangur á utanferðum ráðh. Ég skal ekkert um það dæma, hvort þær eru meiri í þessari ríkisstj. en verið hefur áður. Ég veit það ekki, en hygg að það sé eitthvað svipað, a. m. k. er það svo í mínu rn. Það eru nokkrar ráðstefnur á hverju ári sem viðskrh. þarf að sækja samkv. sinni stöðu, og það hefur verið gert um árabil. Ég held að það sé enginn munur á því um þessa ríkisstj. og þá ráðherra sem í henni sitja hvað snertir að sækja alþjóðlegar ráðstefnur. Ég tel að utanferðum ráðh. í opinberum erindagjörðum hafa ekki fjölgað frá því sem verið hefur á undanförnum árum.



Herra forseti. Það er náttúrlega tilgangslaust að vera að þrátta um þetta og segja alltaf það sama. En hér eru a. m. k. tveir ráðherrar úr ríkisstj., sem sat frá 1979–1980, sem ekki hafði löggjafarvald, ef ég man rétt, vald til útgáfu brbl. Hvers vegna hafði sú ríkisstj. ekki vald til að gefa út brbl.? Var það vegna þess að hún gaf einhverja yfirlýsingu hér á Alþingi? Hér er forsrh. þeirrar ríkisstj. Gaf hann einhverja yfirlýsingu hér á Alþingi um að hann hefði afsalað sér löggjafarvaldinu í jólaleyfinu? Ég man ekki eftir því. Hann fór einfaldlega ekki fram á að Alþingi afsalaði sér löggjafarvaldinu. Það var það sem ekki gerðist. Löggjafarvaldið var áfram í höndum Alþingis. Þetta er kjarni málsins. Ég ætla ekki að rifja það upp við þetta tækifæri, herra forseti, hver það er sem les faðirvorið aftur á bak, en við vitum hverjir lesa lagasafnið aftur á bak og stjórnarskrána. Það dylst engum.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., en mér datt í hug, þegar hæstv. viðskrh. var að tala hér áðan, að erfiðar hafi honum þótt spurningarnar um efnahagsmál og væntanlegar aðgerðir í þeim, en þó enn þá erfiðara að svara því, hvenær ferðalangarnir kæmu heim aftur. Á sama hátt kann mér að reynast dálítið erfitt að svara hv. þm. Sighvati Björgvinssyni þegar hann spyr um afstöðu hv. þm Alberts Guðmundssonar og Eggerts Haukdals varðandi frestun þingfunda. Ég get eiginlega ekki svarað því öðruvísi en svo, að a. m. k. í öðru tilvikinu kunni það að fara eftir því, hvernig kaupin gerast á eyrinni. Hæstv. forsrh. sagði áðan að ég hefði snúið út úr ræðu sinni. Ég kannast ekki við að ég hafi snúið út úr ræðu hæstv. ráðh. Ég dró saman í örstuttu máli það sem mér fannst hann segja, túlkaði það kannske á minn hátt. Það getur vel verið að ég hafi misskilið eitthvað, en að um útúrsnúning hafi verið að ræða er ekki rétt og ég vísa því á bug. Ég get alveg á sama hátt dregið saman í örstuttu máli það sem hæstv. ráðh. sagði í seinni ræðu sinni. Það var þetta: Hann ítrekaði að hann færi ekki út í almennar umr. um efnahagsmál. Hann taldi eðlilegt að það yrði haft samráð milli ríkisstj. og forseta Alþingis um frestun þingfunda. Hann sagðist ekki ræða það, sem ég hefði verið að tala um í minni ræðu, vegna þess að til þess þyrfti að fara út í almennar umr. um efnahagsmál. Hann talaði um að það hefði orðið verulegur árangur í baráttu hæstv. ríkisstj. við verðbólguna. - Um það gætum við deilt, svo að ekki sé meira sagt. - Hann sagði að þessi ríkisstj. ætlaði sér ekki að afsala sér rétti til útgáfu brbl. - Um það hefur hv. þm. Halldór Blöndal farið nægilega mörgum orðum og ég þarf ekki að bæta þar neinu við. En hæstv. viðskrh. ráðlegg ég að lesa eitt og annað sem hæstv. ráðh. Ólafur Jóhannesson hefur skrifað um útgáfu brbl. meðan á frestun þingfunda stendur. Þar kann að koma ýmislegt annað upp en hæstv. ráðh. hefur haldið fram í umr. í dag. - Að lokum tilkynnti svo hæstv. forsrh., að tilkynningar um úrræði sín í efnahagsmálum gæfi ríkisstj. ekki í utandagskrárumr. á þingi. Þetta var megininntakið í seinni ræðunni, og nú kann að verða sagt að ég sé að snúa út úr. Ég er ekki að því. Ég er að draga saman í stuttu máli það sem hæstv. ráðh. hafa haft fram að færa í þessum umr. í dag, og það er ekki merkilegra en þetta.



Herra forseti. Í þriðja sinn leggjum við sjálfstæðismenn á Alþingi fram till. til þál. um stefnumótun í landbúnaði og er till. nánast óbreytt frá fyrra flutningi. Áður höfðu sjálfstæðismenn á Alþingi tvívegis flutt till. um hliðstætt efni. Þótt landbúnaðurinn hafi frá upphafi sögu Íslands búið með þjóðinni og þannig lengst af verið á marga vegu ákvarðandi um kjör hennar og áform hafa á tímum breyttra þjóðlífshátta síðustu áratuga leiðir landbúnaðar og þjóðarheildar ekki ætíð rekist saman svo sem áður var. Á síðustu árum hefur jafnvel svo hart að kveðið að margháttuð gagnrýni og efasemdir hafa grafið um sig í þjóðfélaginu að því er varðar gildi landbúnaðar og þörf þjóðarinnar fyrir þann atvinnuveg. Þess vegna m. a. þarf og er raunar nauðsynlegt fyrir stjórnmálafokk að skýra fyrir þingi og þjóð viðhorf sín til málefna landbúnaðarins. Þess vegna flytjum við 19 þm. Sjálfstfl. á þskj. 32 till. til þál. um stefnu í landbúnaðarmálum. Þessi stefnumótun kemur fram í sjö greinum í sjálfri till. Helstu þættir hennar eru: Lögð er áhersla á að treysta sjálfseignarábúð bænda og landbúnaðurinn sé metinn sem sjálfstæður atvinnurekstur. Að grundvöllur landbúnaðar, sem felst í ræktun landsins, verði treystur. Að fullnægt sé þörfum þjóðarinnar fyrir landbúnaðarvörur, bæði til neyslu og iðnaðar. Að miða við að hefðbundnar búgreinar ásamt aukinni nýtingu hlunninda leggi grundvöll að núverandi byggð í sveitum landsins og að ný viðfangsefni treysti enn frekar en nú er sveitabyggðirnar. Að lífskjör sveitafólks og félagsleg réttindi þess verði tryggð. Að lokum er lögð á það áhersla, að gætt sé hófsemi í umgengni við landið og náttúru þess og að öllum Íslendingum verði gefinn kostur á að njóta samskipta við náttúru Íslands. Tilefni þeirrar umr., sem átt hefur sér stað um landbúnaðarmál og að hefur verið vikið, ber einkum að rekja til hinnar svokölluðu umframframleiðslu í landbúnaði. Segja má að stefna í landbúnaðarmálum hafi verið óbreytt í tvo áratugi. Með breytingum á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins árið 1960 var landbúnaðinum tryggður réttur til bóta á útfluttar búvörur er að upphæð máttu nema allt að 10% af heildarverðmæti landbúnaðarvara. Þessi lögboðna verðtrygging nægði til að verðbæta útfluttar búvörur allt til ársins 1976. En þá hófst sá vandi, sem síðan hefur vaxið, að óverðtryggðar birgðir búvara hafa aukist ár frá ári. Vöntun útflutningsbóta á þessu tímabili á verðlagi hvers árs um sig hefur numið verðlagsárið 1976–1977 500 millj. kr., verðlagsárið 1977–1978 1.8 milljarði kr., verðlagsárið 1978–1979 3.5 milljarði kr., verðlagsárið 1979–1980 4.5 milljarði kr., og fyrir síðasta verðlagsár mun vöntunin nema 4.4 milljörðum kr. - Hér er að sjálfsögðu átt við gamlar krónur. Til að unnt sé meta þá þróun í framleiðslumálum, sem hér hefur átt sér stað, er nauðsynlegt að skýra hverjar séu þær ástæður sem til grundvallar liggja. Samkvæmt yfirliti frá Þjóðhagsstofnun, sem birtist sem fskj. með þáltill., kemur í ljós að meðalútflutningsverð á síðustu tveimur áratugum hefur numið ca. 52% af innanlandsverðinu. Fróðlegt er að bera saman hlutfallið í upphafi þessa tímabils, þ. e. upp úr árinu 1960, við verðlagið nú. Við þann samanburð kemur í ljós, að í fyrra tilvikinu gaf erlendi markaðurinn ca. 75% af verðinu hér innanlands. Á árinu 1978, sem er síðasta samanburðarárið, er hliðstæð tala innan við 40%. Breytingin, sem varð á þessu tímabili, er m. ö. o. sú, að erlendi markaðurinn gaf á árinu 1978 helmingi minni verðmæti miðað við innanlandsverð búvaranna en hann gerði fyrir tveimur áratugum. Til að skýra ástæðurnar ætla ég enn að vitna til Þjóðhagsstofnunar og Hagstofu Íslands, en álit þeirra stofnana kemur m. a. fram í tveimur fskj. sem fylgja tillögunni. Á áratugnum 1960–1970, þegar verðlag í landinu var stöðugt, reyndust útflutningsbótaheimildir í flestum tilvikum fullnægjandi. Á síðasta áratug varð tvívegis mikilvæg breyting í verðlagsþróuninni. Allt til ársins 1972 fylgjast þrír mikilvægir verðlagsferlar að, þ. e. vöru og þjónustu, búvöruverðs og útflutningsbótaréttar, en þá fara þeir líka að greinast að. Árið 1976 skiptist svo verðlagsferill útflutningsbótaréttar og þarfa, jafnframt því sem á þeim verður mikil hækkun. Frá þeim tíma til dagsins í dag nær það tímabil í búvöruframleiðslu sem kennt hefur verið við offramleiðslu búvara. Frá framleiðsluárinu 1969 til ársins 1979 var framleiðsluaukning í landbúnaði tæp 30%. Þessi framleiðsluaukning er jafnan talin orsök þeirrar birgðasöfnunar í landbúnaði sem átt hefur sér stað síðan. Að hinu ber þó að gá, eins og áður er frá sagt, að sá vandi varð ekki til fyrr en í árslok 1976, en frá þeim tíma er aukning í framleiðslu búvaranna á milli 3 og 4% og raunar minni sé miðað við síðasta ár. Þá er ekki síður fróðlegt að virða fyrir sér magnferil útfluttra landbúnaðarvara. Þannig hefur á síðasta áratug hlutfall útfluttra búvara af heildarframleiðslu landbúnaðarins verið lægra en það var fyrir 10 árum. Árið 1980, sem er síðasta viðmiðunarárið, nemur þessi mismunur ca. 10%. Mikilvægt er að athuga tölu búfjár í landinu og þær breytingar sem orðið hafa á bústofninum á síðari árum. Sauðfjártalan í landinu hefur jafnan verið háð árferði eins og það hefur verið á hverjum tíma. Þannig fækkaði sauðfé á áratugnum milli 1960 og 1970. Þá var árferði fremur óhagstætt fyrir landbúnað, m. a. vegna kals í túnum. Aftur á móti hefur sauðfé fjölgað á síðasta áratug, þar til á allra síðustu árum, þegar harðna tók í ári á nýjan leik, að sauðfé hefur fækkað og er nú að fjölda til svipað og áður var. Öðru máli gegnir um mjólkurkúastofninn, en þar hefur átt sér stað stöðug fækkun og er nú svo komið að mjólkurkýr á fóðrum eru færri en verið hefur nokkurt ár frá árinu 1960. Í grg. með till. er gerð nákvæm grein fyrir áhrifum kjarnfóðurs í búvöruframleiðslunni. Það kemur m. a. fram að kjarnfóðurverð á síðustu árum hefur verið sérlega hagstætt. Á árunum upp úr 1960 var verð á 1 kg af mjólk og 1 kg af kjarnfóðri svipað, en á síðustu árum hafa þessi verðhlutföll breyst þannig að verð á hverju kg af mjólk er svipað og verð 2 kg af kjarnfóðri. Augljóst er að kjarnfóðurverðið á hverjum tíma hefur mikil áhrif á notkun kjarnfóðurs, sérstaklega við mjólkurframleiðslu. Samkv. þeim forsendum, sem miðað er við í grg., þ. e. niðurstöðu búreikninga, nemur kjarnfóður að meðaltali á síðasta áratugnum um 26% af fóðurnotkun mjólkurkúa ég hefur aukist úr ca. 20% í upphafi hans í ca. 30% í lok áratugarins. Samkv. sömu heimildum hefur kjarnfóðurnotkun í sauðfjárrækt hins vegar ekki aukist, en hún nemur ca. 15% af fóðurþörf sauðfjárins. Hér að framan hef ég gert nokkra grein fyrir framleiðsluþróun í landbúnaði á s. l. tveimur áratugum og þeim orsakaþáttum sem snerta landbúnaðarframleiðsluna. En til að auðvelda mat á því vandamáli, sem gjarnan er nefnt offramleiðsla á búvöru, er vert að athuga sérstaklega þróun þessara mála á fimm síðustu árum, þ. e. frá þeim tíma sem útflutningsbótarétturinn nægði ekki lengur, en miðað við verðlag, eins og það hefur verið á hverjum tíma, hefur umframþörfin aukist úr hálfum milljarði króna í tæplega 4.5 milljarða króna, þ. e. nífaldast. Umreiknuð til sama verðlags ársins 1977 hefur aukningin hins vegar tæplega tvöfaldast sé miðað við síðasta verðlagsár. Engan veginn verður vöntunin á útflutningsbótafé skýrð með þeirri framleiðsluaukningu búvara sem átt hefur sér stað á þessu tímabili, en hún nemur, eins og áður hefur verið sagt, á milli 3 og 4%. Á árinu 1977 var verðbólgan hér á landi á ársgrundvelli ca. 30% og hefur því á þessu tímabili, sem hér hefur sérstaklega verið fjallað um, nálega tvöfaldast. Þegar þessar staðreyndir eru metnar er augljóst að það er verðbólgan í landinu sem er sú orsök sem mest áhrif hefur haft. Þess vegna ber að leggja áherslu á að dreifing byggðar og búseta kunna frekar að ráðast af verðbólguþróuninni í landinu en nokkru öðru. Þrátt fyrir þessa staðreynd verður ekki hjá því komist að viðhafa nokkra stjórn á búvöruframleiðslunni. Augljóst er að framleiðsluskömmtun í þeirri mynd, sem hún birtist í innan hins svokallaða kvótakerfis, samræmist ekki stefnu Sjálfstfl. Enn fremur verður að hafa hugfast að með tilliti til þess, að búfé er að tölu til í lágmarki, eru ekki rök fyrir frekari búfjárfækkun. Sem viðmiðun er í till. lagt til að kjarnfóður, sem þarf til búvöruframleiðslunnar innanlands, verði ekki skattlagt, en að heimilt verði að taka gjald af toppnum af kjarnfóðurnotkuninni. Lögð er á það áhersla, að því fjármagni, sem þannig fæst, verði varið til niðurgreiðslu á áburði eða annarra hliðstæðra nota. Í till. er lögð áhersla á að ná fram þeim markmiðum í búvöruframleiðslunni er leiði til jafnvægis án þess að byggð skerðist. Landbúnaðurinn býr við sterk félagsleg samtök, og á það ekki síst við um búnaðarfélagsskapinn heima í héraði. Mikilvægt er að færa í ríkara mæli skipulagningu framleiðslumála heim í hérað. Þar með væri vandinn færður nær bændunum sjálfum. Áhrifamesta aflið til að ná framangreindum markmiðum er að koma á umbótum í framleiðslumálum landbúnaðarins þegar leiðbeiningaþjónustan, sem fram til þessa hefur verið lítils megnug hvað snertir að móta stefnuna í framleiðslumálum, hefur verið löguð að breyttum aðstæðum. Um leið og ákveðin stefna er mótuð, sem m. a: felst í ákveðnari stjórn á framleiðslunni, umbótum í sölu og vinnslu búvara, stórbættri fóðurframleiðslu og víðtækari heimildum um ráðstöfun þess fjármagns, sem nær einvörðungu hefur verið bundið við að verðbæta búvöru til útflutnings, er leiðbeiningaþjónustunni gert kleift að beita áhrifum sínum til samræmis við þau viðhorf er breytt stefna í málefnum landbúnaðarins felur í sér. Umræða um niðurgreiðslu búvöruverðs á frumstig hefur jafnan átt sér stað og þá m. a. með það í huga að dragi úr kostnaði við framleiðslu búvaranna. Í till. er lagt til að slíkar heimildir verði fyrir hendi og þá sérstaklega varðandi kaup bænda á tilbúnum áburði. Sérstök áhersla er lögð á að kjarnfóðurgjald, sem innheimt kann að verða, fari beint til niðurgreiðslu á áburðarverði og verði þannig til að færa á milli rekstrarliða í landbúnaði í stað launagreiðslu eins og nú er. Þá er enn fremur bent á það, að dragi úr búvöruframleiðslunni þannig að ekki þurfi að nýta 10% verðtryggingarheimildina verði heimilt að nota hluta hennar til niðurgreiðslu á áburðarverði og fleiri þeirra nota sem draga úr verði á búvörum hér innanlands, en auðveldi um leið sölu þeirra til annarra nota heima fyrir. Þessar breytingar hefðu mikil áhrif ef þær kæmust til framkvæmda, bæði á nýtingu útflutningsbótafjármagns og einnig varðandi hina raunverulegu stefnu í framleiðslumálum, sem fremur mundu með þessu móti leita inn á umbætur og hagræðingu í landbúnaði en hina óþvinguðu framleiðslustefnu svo sem verið hefur. Herra forseti. Hér að framan hef ég skýrt afstöðu okkar flm. til þeirra viðfangsefna og vandamála sem landbúnaðurinn stendur sérstaklega frammi fyrir nú. Ástæðan fyrir því er sú, að til þess að unnt sé að tryggja óskerta byggð er nauðsynlegt að skilgreina vandamálin, eins og þau eru, og meta viðbrögðin út frá því. Í máli mínu hef ég einkum lagt áherslu á að skýra viðhorf, sem landbúnaðurinn stendur frammi fyrir nú, og þær leiðir, sem fram koma í till. til að mæta þeim vanda. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að rétt notkun hvers konar lyfja byggist á vitneskju um eðli þeirra meinsemda sem við er að fást hverju sinni. Í till. koma fram margar ábendingar um möguleika á nýjum viðfangsefnum í landbúnaði, hagræðingu í rekstri og viðskiptum. Einn mesti ágallinn við útflutningsvandamál landbúnaðarins hefur verið að núverandi fyrirkomulag hefur ekki haft hvetjandi áhrif varðandi öflun hagstæðra markaða, þar sem verðtryggingin tryggði að vissu marki fullt útborgunarverð og umboðslaun eru greidd án tillits til söluverðs erlendis. Þegar svo er komið að framleiðendur búvara fá hluta þeirra greiddan á útflutningsverði verður að skapast mikill þrýstingur frá þeirra hendi um að þessum málum sé vel fyrir komið. Eðlilegt er því að ákvarðanir varðandi útflutninginn verði í ríkara mæli bundnar bændasamtökunum en nú er. Sama máli gegnir um vinnslu landbúnaðarafurða til útflutnings. Þannig hafa íslenskar gærur verið unnar erlendis og seldar á mörkuðum þar. Hér er um nýlenduviðskipti að ræða sem engan veginn eru forsvaranleg. Öflugt átak í sölu og vinnslu landbúnaðarvara getur haft mikil áhrif til að auka gildi landbúnaðarins. Ákvörðun Búnaðarfélags Íslands um ræktun feldfjár er lofsvert framtak, sem áhugavert verður að fylgjast með. Þar sem stofnlán til landbúnaðar eru nú að fullu verðtryggð hlýtur að koma til álita hvort ekki sé brostinn grundvöllur fyrir því gjaldi sem greitt hefur verið til Stofnlánadeildar landbúnaðarins af búvörum til lánajöfnunar. Eitt mikilvægasta verkefnið í landbúnaði er stórbætt heyverkun. Fóðuriðnaður hefur þegar náð fótfestu. Mikil þörf er á að efla þá starfsemi og tengja hana störfum bændanna eða félagssamtökum þeirra. Nýjar búgreinar hafa mikið verið til umræðu. Varast ber að tengja þá umræðu úrræðum um skjóta lausn á framleiðsluvandamálum landbúnaðarins. Þrír áratugir eru liðnir frá því að umræður hófust um innflutning á holdanautum. Nú hins vegar er fyrst farið að gæta áhrifa þeirrar baráttu. Nýjum búgreinum þarf að finna ákveðið form í landbúnaðinum, bæði að því er varðar uppbyggingu, rekstur og sölu framleiðslunnar. Hér þurfa m. a. til að koma nýir þættir rannsóknar- og leiðbeiningastarfsemi. Ræktun landsins og gróðurvernd eru nú sem fyrr veigamestu þættirnir í íslenskum landbúnaði. Landgræðsla ríkisins hefur fyrir löngu sannað fyrir alþjóð hversu mikilvægu hlutverki hún hefur að gegna. Ný landgræðsluáætlun er verðug viðurkenning til þeirra starfa. Þau viðfangsefni, sem hér eru nefnd, eru dæmi um þá möguleika sem felast í störfum bændanna í þessu landi og mörg hver verða að mótast og vinnast af djörfum áformum. Það verður að varðveita það umhverfi í sveitum landsins sem á eftir að verða vettvangur ókominna kynslóða. Þegar tímar líða mun það reynast traustur grundvöllur þeirra áforma að byggja Ísland allt. Ég vil svo, herra forseti, gera það að tillögu minni að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til atvmn.



Herra forseti. Eins og fram kom í upphafi ræðu 1. flm. þessarar till. er hér um gamlan kunningja að ræða á Alþingi. Við höfum rætt þessa till. ítrekað á undanförnum þingum eða sambærilega till., sem var fyrirrennari þessarar till. til þál. Ég mun því ekki fara á þessum fundi, við fámenni í þingsal, að ræða till. með mörgum orðum. Ég skal og reyna að haga máli mínu þannig að ekki þurfi að vekja upp deilur, enda er það mála sannast að grundvallaratriði þessarar till. eru þess eðlis að þar er ekki ágreining um að ræða af minni hálfu. Ég vil gjarnan geta þess, vegna þeirra orða sem hv. frsm. hafði er hann rakti það sem vantað hefði á útflutningsbótafé til þess að fullt verð næðist vegna útflutnings á landbúnaðarvörum varðandi síðasta verðlagsár, að gert er ráð fyrir, eins og fram kom, að skorti um 44 millj. nýkr. til að ná endum saman. Þessu hefur verið mætt á þann hátt, að af kjarnfóðurgjaldi hefur verið greitt um 12 millj. kr. og samkvæmt lánsfjáráætlun, sem lögð hefur verið fyrir Alþingi, er gert ráð fyrir að útvegað verði lán til þess sem nemur að upphæð 20 millj. kr. Eftir stendur því nálægt 12 millj. kr. og ekki horfur á öðru en að bændur verði að taka það á sig. Þétta tel ég eðlilegt að komi fram í þessu sambandi. Það er hárrétt, sem fram kemur hjá hv. frsm. till., að meginorsök þess vanda, sem við hefur verið að etja í framleiðslumálum og verðlagsmálum landbúnaðarins er verðbólguþróun hér innanlands sem hefur á síðustu árum og raunar áratugum verið miklu hraðfleygari en í öllum okkar helstu viðskiptalöndum. Þetta er ekki sérmál fyrir landbúnaðinn, að verðbólgan hér innanlands hafi valdið erfiðleikum því að hún hefur auðvitað valdið ómældum erfiðleikum í þjóðfélaginu öllu og er atvinnuvegum landsins háskaleg. Þess vegna er það auðvitað meginkeppikefli í íslenskum stjórnmálum að fást við þennan verðbólguvanda og reyna að haga svo málum að úr verðbólguþróuninni dragi. Ég tel að þær aðgerðir, sem beitt hefur verið til að hafa hemil á framleiðslunni á síðustu árum, hafi verið nauðsynlegar. Ég tel að það hafi verið nauðsynlegt í góðæri, eins og var á vordögum 1980, að grípa til þess að setja á kjarnfóðurgjald til þess að við lentum ekki í enn þá meiri vanda við að koma framleiðslunni í eitthvert verð, framleiðslu sem sprottið hefði af mikilli kjarnfóðurgjöf í því ákjósanlega árferði sem þá gekk yfir land okkar. Ég er sannfærður um að það hefðu orðið meiri erfiðleikar fyrir landbúnaðinn við að fá ekkert verð fyrir þá framleiðslu sem kjarnfóður hefði verið notað til að framleiða. Það er alveg rétt, sem fram kemur hjá flm., að kjarnfóðurverð hefur mikil áhrif á kjarnfóðurnotkun og þar með framleiðslu, einkum í mjólkurframleiðslunni. Þess vegna var þetta nauðsynlegt úrræði og það hefur sýnt sig að það verkaði og hefur náð tilætluðum árangri. Ég tel að þrátt fyrir að nú sé ekki við offramleiðslu að etja í landbúnaðinum hvað snertir mjólkurafurðir sé vafasamt að hverfa frá kjarnfóðurgjaldi, a. m. k. í blóra við samtök bænda. Bændasamtökin hafa ekki lagt fram tillögur um að fella þetta gjald niður eða hverfa frá þeim ráðstöfunum sem beitt hefur verið á allra síðustu árum. Ég vil aðeins geta þess í sambandi við kvótakerfið, að eftir því sem dregið hefur úr framleiðslu verður minni þörf fyrir kvótakerfið. Það verkar þannig, að það þarf minna að skerða verð til bænda til samræmis við það kerfi eins og það liggur fyrir. Þetta atriði er auðvitað þess eðlis, að bændur þurfa að átta sig á því nægilega vel, því að sumir hverjir standa í þeirri meiningu að skerðingarákvæðum kvótakerfisins verði beitt að fullu hvað sem framleiðslu líður. Það er auðvitað hinn mesti misskilningur. Ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að haga þessum málum öllum í sem nánustu samráði við félagskerfi landbúnaðarins, og það hefur verið reynt að gera þann tíma sem ég hef farið með þessi mál í núv. ríkisstj. Um notkun á því fé, sem innheimtist vegna kjarnfóðurgjalds, er ég á þeirri skoðun, að nauðsynlegt sé að nota það öðru fremur til að jafna þann halla sem verður á útflutningi búvara, vegna þess að það er landbúnaðinum afar nauðsynlegt að geta fengið sem næst fullt verð fyrir framleiðslu sína. Ef það mark næðist eftir öðrum leiðum tel ég mjög koma til greina að verja kjarnfóðurgjaldi til niðurgreiðslu á einstökum rekstrarliðum, t. a. m. áburði, en þó e. t. v. umfram allt fjármagnskostnaði því að varla er á öðrum sviðum meiri mismunur á kjörum bænda en á því sviði sem stafar af mismunandi fjármagnskostnaði. Þeir, sem hafa staðið í fjárfestingu eða vélakaupum á síðustu árum, eftir að fjármagn varð svo dýrt í þjóðfélaginu sem raun ber vitni, bera feikilega þungar byrðar vegna fjármagnskostnaðar, en aftur eldri bændur margir hverjir, sem höfðu áður komið sér fyrir og ekki hafa lagt í verulegar framkvæmdir á allra síðustu árum, eru þannig settir, að þeir bera mjög óverulegar byrðar vegna fjármagnskostnaðar. Í þessu er fólginn mjög mikill mismunur og væri mjög þarft verkefni að finna leiðir til að jafna nokkuð úr þessum mismun. En meðan enn skortir á að við náum fullu verði fyrir útfluttar landbúnaðarvörur er a. m. k. hæpið að draga fé úr kjarnfóðurgjaldinu til annars en til að tryggja bændum fullt verð eftir því sem við verður komið. Tæplega er hægt að búast við að framhald verði á því til langframa, að Alþingi verji fjármagni til að bæta upp útflutning á búvörum umfram það sem ákvæði í framleiðsluráðslögum gera ráð fyrir. Ég skal ekkert um það fullyrða, en það hefur þurft á miklum velvilja að halda af hálfu Alþingis og ríkisstj. til að ná þeim fjármunum til bænda sem náðst hafa á allra síðustu árum, og það er mjög vafasamt að þeir fjármunir næðust ef við völd væri ríkisstj. sem væri landbúnaðinum óvilhallari en sú ríkisstj. sem nú situr. Ég vil aðeins segja það í sambandi við þau orð hv. flm., að útflutningur á gærum væri í slæmu horfi, að þær gærur væru eins konar nýlenduvara erlendis, að auðvitað er mikið keppikefli fyrir okkur Íslendinga að vinna sem allra best iðnaðarvörur úr innlendum hráefnum og mikið keppikefli fyrir okkur að byggja upp íslenskan iðnað þannig að hann vinni sem ítarlegast framleiðsluvörur, iðnaðarvarning, úr þeim hráefnum sem framleiðslugreinar okkar leggja til. Því miður er það svo með skinnaiðnaðinn, að erfiðleikar hans hafa verið því meiri sem vinnslan gengur lengra og þau fyrirtæki í skinnaiðnaði standa langsamlega best sem hafa flutt út sínar vörur hálfunnar. Við getum ekki horft fram hjá þessari staðreynd, en það væri sannarlega æskilegt og ákjósanlegt ef fullvinnslukostnaður í þessari grein sem og öðrum væri ekki meiri en svo í okkar þjóðfélagi að við gætum verið þeim mun betur samkeppnisfærir á erlendum markaði því meira sem varan er unnin. Þarna kemur enn að því vandamáli, sem hrjáir okkar þjóðfélag og hefur gert undanfarin ár og áratugi, en það er verðbólgan sem hefur áhrif á þennan þátt mála. Á síðustu árum hefur, jafnhliða þeim framleiðslutakmörkunum sem settar hafa verið á, verið unnið að uppbyggingu nýrra búgreina. Það má sjálfsagt um það deila, hvernig á þeim málum hefur verið tekið, en víst er að við það eru vonir bundnar og verulegum fjármunum hefur verið varið til að styðja að uppbyggingu nýrra búgreina, bæði í fiskrækt, í loðdýrarækt, í nýtingu hlunninda, jafnvel nokkuð í garðrækt, og í athugun eru meiri háttar viðfangsefni í ylrækt. Enn fremur hefur verið verulega unnið að hagræðingarverkefnum, svo sem til að stuðla að bættri fóðurverkun. Ég tel að áfram þurfi að halda á þessari braut. Ræktun svo og fóðuröflun eru grundvallarforsendur fyrir íslenskum landbúnaði. Þess vegna þarf að gefa þeim þáttum landbúnaðarins góðar gætur og skal ekki fullyrt annað en að það er reynt að styðja að þessum viðfangsefnum þó auðvitað megi enn um bæta. Hv. flm. minntist á nýja landgræðsluáætlun. Væntanlega verður ný landgræðsluáætlun lögð fyrir Alþingi nú allra næstu daga. Tel ég það mjög mikils virði og mun fjalla um hana þegar þar að kemur. Stefnan, sem fylgt hefur verið nú allra síðustu árin í íslenskum landbúnaði, hefur miðast við það í höfuðdráttum að miða framleiðsluna við að Íslendingar væru sjálfum sér nógir um mjólk og mjólkurafurðir og við þyrftum ekki að flytja út mjólkurafurðir, vegna þess að erlendu markaðirnir fyrir þessa vöru hafa í rauninni brugðist vegna þeirra orsaka sem að framan er getið. Jafnframt hefur verið stefnt að því að reyna að halda einni aðalbúgrein landsmanna, sauðfjárframleiðslunni, í svipuðu horfi og verið hefur, vegna þess að ef samdráttur yrði í báðum þessum greinum væri erfitt að halda uppi kjörum fólksins í sveitum landsins og þá væri byggðin í hættu. Jafnhliða þessu hefur verið unnið að eflingu nýrra búgreina og unnið að hagræðingarverkum í landbúnaðinum. Þetta er nauðsynlegt að gera til að varðveita og styrkja landbúnaðinn sem einn meginstofn íslenskra atvinnuvega og íslensks þjóðlífs. Ef byggðin dregst að einhverju marki saman í sveitum landsins og landbúnaðarframleiðslan hrynur væri mikil vá fyrir höndum í þjóðfélagi okkar. Miklar sveiflur í árferði, sem gengið hafa yfir nú síðustu árin, valda miklum erfiðleikum í öllum áætlunum um framleiðslu og markaðsmál. Þessar miklu sveiflur gera allar þessar áætlanir og þessar aðgerðir erfiðar. En við þurfum samt að miða framleiðslu okkar við þær markaðsforsendur sem við teljum mögulegt að fara eftir. Að því marki verður að keppa hvað sem öllum áferðissveiflum líður. Ég vil svo aðeins segja það, að á vegum landbrn. hefur verið unnið að gerð till. um stefnu í íslenskum landbúnaði. Nefnd, sem skipuð var af ráðuneytinu, skilaði áliti á þessu ári, og hefur þótt nauðsynlegt með tilliti til breytinga, sem raunar hafa síðar orðið, að bæta við meiri upplýsingum en þar liggja fyrir. Er nú unnið að því, og vænti ég þess, að till. um þetta efni verði lögð fram á því þingi sem nú stendur yfir. Ég skal ekki fjalla um þetta mál í lengra máli. Ég vænti þess, að orð mín hafi ekki orðið til að kveikja neinn neista til deilna um þessi mál að þessu sinni. Ég þykist þess fullviss, að 1. flm. till. ber hag landbúnaðarins mjög fyrir brjósti og um það séum við sammála. Ég fann það ekki heldur á máli hans áðan að okkur greindi svo mjög á um þær leiðir sem fara þarf til að styðja íslenskan landbúnað.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir þau orð sem hann lét hér falla. Ég er honum að sjálfsögðu alveg hjartanlega sammála um að hvorki ræða hans né mín né þessi tillöguflutningur geti orðið til mikils ágreinings okkar á milli. Það er reyndar svo, að mjög stór hópur fólks í þessu landi á samleið með þeirri stefnu sem mótuð er í þessari tillögu. Á síðasta vetri var fjallað um þessa till. í atvmn. Sþ. og hjá nefndarmönnum öllum ríkti góður andi gagnvart þessum tillöguflutningi. Þá er vert að leggja á það áherslu, að bændasamtökin, Stéttarsamband bænda, Búnaðarfélag Íslands, Framleiðsluráð landbúnaðarins og Landnám ríkisins, - þessar stofnanir hafa allar fjallað um þessa till. og hafa mælt með samþykkt hennar. Ég tel að þetta sé ákaflega mikilvægt mál. Jafnvel þótt hæstv. landbrh. flytji síðar á Alþingi till. um stefnu í landbúnaðarmálum fæ ég ekki séð annað en þessa till. eða till. svipaðs eðlis sé unnt að afgreiða frá Alþingi. Þeir, sem hafa verulegan áhuga á því á öðrum stöðum en í þessum ræðustól á hinu háa Alþingi ættu þá að bera gæfu til að standa saman að jákvæðri afgreiðslu á þessu mikilvæga máli. Að sjálfsögðu sleppi ég því að fara út í hin smærri atriði, sem eru raunar ekki stefnumótandi, heldur framkvæmdaratriði í vissum tilvikum, eins og hæstv. landbrh. fjallaði um, þ. e. framkvæmd kjarnfóðurgjaldsins og ráðstöfun þess. En ég undirstrika alveg sérstaklega það, sem hæstv. landbrh. sagði, og ég fagna því, sem hann sagði um þörfina á að færa til innan landbúnaðarins, miðað við hverra kjara bændurnir í þessu landi njóta í sambandi við lántökur úr Stofnlánadeild landbúnaðarins, því að eins og það mál horfir nú og hæstv. ráðh. tók alveg sérstaklega fram er trúlega einmitt þar á ferðinni mesta misvægi innan landbúnaðarins. Ég fæ ekki séð hvernig ungir menn, sem hafa reist bú á síðustu árum, ráða við fjármagnskostnað við þær aðstæður sem eru nú í þjóðfélaginu. Ég fagna þessari ábendingu hæstv. landbrh. alveg sérstaklega. Hæstv. ráðh. minntist hér á ýmislegt fleira og m. a. að viðbótarútflutningsbótafé til landbúnaðarins hefði ekki náðst nema vinveitt ríkisstj. hefði verið við völd. Ég geri mér vel ljóst að það eru vissir erfiðleikar á að komast út úr slíku umhverfi sem þessu, og ég ætla ekki að ræða sérstaklega hversu núv. ríkisstj. er vinsamleg í garð bændanna í þessu landi. En það verður að skýrast með öðrum hætti en þeim einum að meta aukaútflutningsbótagreiðslur og þá ekki síst með því að sjá og reyna hvernig fjárveitingar kunna að falla m. a. til Búnaðarfélags Íslands og þá ekki síst í sambandi við núverandi fjárlagagerð, því að eins og við vitum stöndum við gagnvart þeirri staðreynd, að sú stofnun og þau félagasamtök, sem eru tengd þeirri starfsemi, eru mest ákvarðandi um hvernig íslenskur landbúnaður hefur þróast og hvernig hann mun þróast. Ég vildi helst geta dæmt hug ríkisstj., bæði þessarar ríkisstj. og annarra ríkisstj., út frá því, hvernig afgreidd eru þau málefni sem sérstaklega snerta þessa starfsemi í landbúnaðinum. Herra forseti. Ég orðlengi þetta ekki frekar. Ég vona, eins og ég sagði áðan, og legg á það þunga áherslu, að það sé ekki einungis á þessum stað, í þessum ræðustól á hv. Alþingi, sem menn hafi áhuga á að móta afstöðu Alþingis til dreifbýlisins, til landbúnaðarins og til bændanna, en menn leggi í það vinnu á þessum vetri að ná samstöðu og samkomulagi. Það er alveg augljóst, með tilliti til afstöðu bændasamtakanna til þessarar till., að hún getur þar í engu orðið ásteytingarsteinn ef menn aðeins vilja í þessum efnum vera sjálfum sér samkvæmir.



Herra forseti. Okkur þm. Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu er löngu ljóst að efnahagsstefna ríkisstj. er byggð á sandi og blekkingum, og æ fleiri stuðningsmönnum ríkisstj. er þetta einnig ljóst, jafnvel þeim sem eru komnir í salinn í kvöld, og reyndar hlýtur sumum hæstv. ráðh. sjálfum að vera þetta ljóst, þótt þeir komi ekki hingað á þennan fund til að viðurkenna það, enda hafa þeir ekki manndóm í sér til að viðurkenna það þótt til þess þurfi ekki annað en vilja. Í stað þess, eins og kom fram í umr. síðdegis í dag, hefur aðstoðarmaður forsrh. verið sendur fram í fjölmiðlum til að viðurkenna hrun efnahagsstefnu ríkisstj. og viðurkenna þá staðreynd um leið, að niðurtalningin er orðin að upptalningu. Nýja krónan rýrnar með hverjum degi. Talið er af fróðum mönnum að a. m. k. 3–5 verðbólgustig eða jafngildi þeirra séu fljótandi ofan á þeirri óðaverðbólgu sem mælist og dagprísar eru á fjölda vörutegunda. Fjölmenn launþegasamtök telja sig á stjórnartímabilinu frá 1978 til dagsins í dag, en ég tel þetta vera samfellt stjórnartímabil vinstri flokka, búa við um 20% lakari kaupmátt en þá, og er þó miðað við úreltar neysluvenjur. Fyrir þessu virðast opinberar stofnanir, eins og verðlagsyfirvöld og Þjóðhagsstofnun, loka augum og eyrum og því miður oft tala eins og ráðh. óska. Ein af fáum stofnunum ríkisins, sem allur landslýður treystir, Hagstofa Íslands, er of bundin skylduverkefnum til þess að hægt sé að leita þar ásjár um hlutlausar og áreiðanlegar upplýsingar sem annars staðar er að unnið. Við þessar aðstæður, sem er aðeins lauslega lýst með þessum orðum mínum, er að sjálfsögðu tæplega við að búast að þm. stjórnarandstöðu séu ýkjafúsir til að leggja sig fram um að kanna leiðir sem leysa megi hluta þeirra vandamála sem alls staðar blasa við. Þeir vita að ráðh. og þm. stjórnarinnar telja það höfuðskyldu sína að hafna öllu sem frá stjórnarandstöðunni kemur, sérstaklega þó ef það er eyrnamerkt flokkssamþykkt viðkomandi þingmanna. Auðvitað láta þm. ekki þetta hræða sig og við flm. þessarar þáltill. viljum leggja fram nokkuð til þess að máske geti orðið ákveðin umræða um vandamál sem blasa við á vinnumarkaðinum ekki aðeins núna, heldur þó enn frekar um næstu áramót, og er það kannske ekki mikill vandi á við þann sem menn sjá fyrir sér þegar kemur fram á vorið og núverandi bráðabirgðasamningar Alþýðusambands Íslands og annarra launþegasamtaka við samtök vinnuveitenda eru gengnir úr gildi. Við flm. viljum með flutningi þessarar þáltill. benda á, að það sé meira en tímabært að kanna nýjar leiðir sem styrkja stöðu ýmissa hópa með jákvæðum aðgerðum ríkisvaldsins - starfshópa sem m. a. eru að lenda í vinnudeilu, en hafa ekki möguleika á að rétta sinn hlut eftir venjulegum samningaleiðum, m. a. vegna samanburðarkrafna annarra hópa. Úrlausn eftir þeirri leið, sem við bendum á með þessum þáltill. -flutningi, hefur m. a. það í för með sér að okkar mati, að félagslegt réttlæti mun aukast og kostnaður ríkisins kemur ekki fram fyrr en eftir á, sem óhjákvæmilega hlýtur að leiða af þessu. Við vitum og kunn er sú staðreynd og hefur verið um nokkuð langan tíma, að það virðist vanta 15–20% í að náist saman það sem vinnuveitendur telja sig þurfa til að geta rekið fyrirtæki sín - og hér er það almennt talað - og það sem launþegar telja sig vanta upp á til að halda þeim kaupmætti sem þeir telja sér nauðsynlegt að hafa og hafa náð fram í samningum áður en farið var markvisst að skerða þann kaupmátt af stjórnvöldum. Við erum með þessari till. að benda á hugsanlega leið til lausnar á einum hluta vandamála sem Alþingi og ríkisstj. hafa áratug eftir áratug verið að glíma við. Það væri að vísu full ástæða til að taka fleiri þætti inn í en þá sem við bendum hér á, og ég hefði satt að segja búist við að á þessu hausti hefðu orðið jákvæðari umræður um þessi mál af hendi sumra þm. stjórnarliðsins, sem hafa öðrum fremur staðið í baráttu fyrir sína félagsmenn á vinnumarkaðinum, en því miður er því ekki að heilsa. Það hefur t. d. nýlega verið bent á að frá því að núverandi stjórnarsamfylking komst til valda 1978 hafi lánskjaravísitalan ekki verið skert þrátt fyrir endurtekin kauprán og valdbeitingu til að breyta gerðum kjarasamningum á þessu tímabili, sem hefur haft það í för með sér, að kaup hefur ekki haldist í hendur við skráð verðlag, hvað þá lánskjaravísitölu. Hefði mátt búast við að þm. stjórnarliðsins, a. m. k. sumir hverjir, hefðu beitt sér fyrir því, að t. d. ríkisbankarnir fetuðu í fótspor SAL, lífeyrissjóðanna almennu, sem hafa skilað nokkru af hagnaði sínum til lántakenda sem hafa búið við þessi lánskjör. Það hefur ekkert verið unnið að því á þessu sama stjórnartímabili að flytja fjármuni og um leið framkvæmdagetu og vald heim í sveitarfélögin, heldur hefur þvert á móti verið stefnt æ hraðar og markvissar í miðstýringarátt. Það eru fleiri en við sjálfstæðismenn sem hafa bent á nauðsyn sjálfsábyrgðar í meðferð skatttekna í héruðunum sjálfum, auk þess sem flestir menn viðurkenna að þar er fyrir hendi hin staðlæga þekking á vandamálum héraða og einstakra sveitarfélaga og því eðlilegt að þetta vald sé þar. Ef slíkt væri flutt heim í héruð, sá háttur yrði tekinn upp, þá mætti búast við miklu raunverulegri og virkari þátttöku og eftirliti borgaranna sjálfra bæði um meðferð og stjórnun, að ég tali ekki um áætlanagerð að fyrirhugðum framkvæmdum hjá sveitarstjórnarmönnum. Þetta mundi allt stóraukast. Við höfum lifað það nú ár eftir ár að miklum fjármunum er varið til niðurgreiðslu landbúnaðarvara. Samkv. fjárlögum nú eru ætlaðar til þess um, að mig minnir, 160 millj. nýkr. og virðist ekki nein breyting vera fyrirhuguð hjá ríkisstj. eða stjórnarflokkum á þessu kerfi. Ég hefði talið, með hliðsjón af því sem blasir við á vinnumarkaðinum, að það hefði kannske verið alvarlega athugað hvort þetta væri ekki hægt. Það hefur náðst fram nýlega gamalt baráttumál okkar sjálfstæðismanna í launþegasamtökunum um lágmarkslaun verkafólks, en um áratugaskeið hafa bændur búið við þessi kjör. Þeir hafa haft tryggð lágmarkslaun og tekjur þeirra verið miðaðar við ákveðnar stéttir. En þessu lágmarkskaupi bænda hefur verið náð með gerviverði á framleiðsluvörum þeirra. Þær hafa verið stórlega niðurgreiddar og hafa þar af leiðandi skert fjölda þátta í þjóðarbúskap okkar. Fyrst við erum búnir að stíga það spor að koma á lágmarkskaupi fyrir flesta þegna þjóðfélagsins, því þá ekki að stíga sporið til fulls og borga bændum lágmarkskaup og láta þá svo reka sín fyrirtæki, eins og aðrir framleiðendur verða að gera, í samræmi við framboð og eftirspurn? Þessi fyrirtæki - búin - yrðu síðan að greiða skatt og skyldur eins og önnur fyrirtæki og þar á meðal að sjálfsögðu líka auðlindaskatt af sínum rollum, sem ganga á jarðeignum almennings inn til fjalla, þegar upp verður tekinn auðlindaskattur á fiskiskipin. Ég gladdist við þegar ég heyrði það í umr. um daginn að hæstv. heilbr.- og félmrh. hafði haft í huga þá leið sem við erum hér að benda á að verði athuguð, ég og hv. þm. Halldór Blöndal, í sambandi við skattafrádrátt. Hann sagði mér hins vegar frá því á eftir í einkaviðtali, að hann hefði fengið heldur óblíðar móttökur hjá ýmsum embættismönnum sem hefðu fundið því allt til foráttu að fara slíka leið. Það hafa fleiri en hann. Ég hef lengi haft þá skoðun, að það væri hægt að fara þessa leið. Ég hef orðið var við að það hefur verið flutt frv. nú um að auka hlutdeild skattborgaranna í skattafrádrætti. Það hafi verið flutt frv. í hv. Nd. um það. En það er eftirtektarvert, að í hvert skipti sem breytingar hafa verið gerðar á skattalögunum á liðnum árum höfum við alltaf hreint fengið að heyra frá embættismönnum, sem hafa fjallað um þessi mál, að sérstakir frádráttarliðir sem aðeins ná til lítils hluta skattgreiðenda, væru til mikils ama í öllu skattheimtukerfinu. Það er um mikla aukavinnu að ræða í þessu sambandi og margir erfiðleikar á skattúrvinnslu af þessum sökum. Þetta álit embættismanna og stjórnmálamanna, þ. á m. fyrrverandi fjmrh., sem ég hlustað á tala um þetta og þetta mál hefur heyrt undir, hefur verið ein meginástæðan fyrir niðurfellingu frádráttarliða og samruna annarra. En það eru samt sem áður til slíkir liðir sem halda sér og ná til þrengri hópa, fyrst og fremst vegna þess að það er verið að ná fram félagslegu réttlæti sem illmögulegt er að ná öðruvísi. Ég bendi sérstaklega á sjómannafrádráttinn, sem fyrst og fremst er vegna hinnar sérstöku vinnuaðstöðu, sem sá hópur manna hefur, og stöðugrar sannanlegrar hættu í því starfi. Því fylgja líka sannanleg dauðsföll sem eru marktæk í prósentum árlega og hafa verið um áratugaskeið hér á Íslandi. Ég skal viðurkenna að fyrir fækkun og samruna slíkra frádráttarliða á liðnum árum megi finna mörg jákvæð rök, en það eru líka, þegar rætt er um að taka upp nýja liði, þessi sömu rök til að ná fram lagfæringu á þjóðfélagslegum vandamálum. Úrvinnsluvandi, sem á hefur verið bent, getur ekki lengur verið fyrirstaða í augum þeirra sem fylgjast með þeim möguleikum sem nútímatæknibúnaður býður. Við, sem erum á miðjum aldri, höfum lifað hverja byltinguna á fætur annarri, sem hefur gengið yfir í sambandi við tölvubúnað og tölvuvinnslu, og nú síðast örtölvubyltinguna. Þessar tækniframfarir hafa haft í för með sér svo miklar breytingar og reyndar enn ófyrirséða möguleika á úrvinnslu gagna þegar leita þarf svara við ótrúlegustu vandamálum, að ég tel að slíkur fyrirsláttur sem úrvinnsluvandi geti tæplega staðist. Alla vega tel ég að þingmenn, sem óska eftir að þessi leið verði könnuð, séu orðnir það margir að þeir eigi orðið fulla heimtingu á því að fá bæði það sem mælir með og móti slíkum leiðum í sambandi við skattheimtuna. Það gera sér að sjálfsögðu allir þess grein, að það fylgir mikill kostnaður tölvuvæðingu, bæði tæknibúnaðurinn sem til þarf, nám starfsmanna, upplýsingasöfnun og launakostnaður o. fl., o. fl. En við flm. teljum að þótt um kostnað sé að ræða í sambandi við slíka fjárfestingu eigi ekki að setja hann fyrir sig þegar haft er í huga að allur þessi búnaður og nám, sem notkun hans fylgir, er ekki bundið neinu einu verkefni, en má nota sem nauðsynlegt hjálpartæki á nær öllum sviðum okkar daglega lífs og kemur að margs konar gagni í okkar flókna nútímaþjóðfélagi. Það hefur verið talað um að ein meginandstaðan gegn því að fjölga slíkum frádráttarliðum væri fyrirhugað staðgreiðslukerfi skatta. Ég verð ekki var við annað en hvar sem er, hjá launþegasamtökum og öðrum, sé vaxandi andstaða gegn staðgreiðslukerfi skatta. Er stutt síðan ég var á fjölmennum fundi, þar sem forustumenn launþega voru, þar sem allir lögðust gegn því, en töluðu hins vegar um að það mætti þá frekar fara styttri áfanga, styttri leið, sem menn hafa kallað samtímagreiðslu skatta, að mig minnir. Ef við sníðum staðgreiðslukerfi skatta eftir því kerfi sem við búum við í skattheimtu, þegar við erum með tuttugu til þrjátíu tegundir skatta, en hjá þeim þjóðum, sem miðað er við þegar leitað er fordæma að staðgreiðslukerfi skatta, eru kannske tíu, tólf skattar sem þarf að spanna yfir, þá sjáum við að það mun kosta stórfé, svo mikið fé að við getum ekki mælt það enn, að taka þetta kerfi upp, bæði í mannahaldi og tækjabúnaði. Í þessari tillögu okkar er vikið að tveimur meginatriðum sem við höfum óskað eftir að láta kanna samkvæmt þingsályktunartillögu okkar um aukinn skattafrádrátt, sem við flytjum og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að kjósa sjö manna nefnd til að kanna möguleika þess að nota skattafrádrátt til frekari jöfnunar á skattbyrði þjóðfélagsþegnanna. Nefndin skal sérstaklega athuga hvort aukning frádrátta hjá þeim, sem vinna langan vinnutíma fyrir sömu laun og þeir fá sem vinna miklu skemur, geti dregið úr samanburðarstríði milli stétta og um leið úr verðbólguhvata. Enn fremur hvort sérstakur frádráttur hjá þeim, sem búa öldruðu fólki heimili, geti dregið úr vistrýmisþörf stofnana sem mikill skortur er á, enda mjög dýrar í byggingu og rekstri. Nefndin skal njóta aðstoðar og fyrirgreiðslu ráðuneyta og embættismanna sem til er leitað. Hún skal skila áliti til Alþingis áður en þing kemur saman haustið 1982. Allur kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Við flm. höfum dregið fram í grg. þann vanda sem fylgir þessum málaflokkum. Annars vegar er um að ræða stöðugt samanburðarstríð, sem er á launamarkaðinum, og misrétti í skattheimtu og óréttlæti sem því fylgir. Hins vegar erum við með þessu að benda á óbeina aðstoð við aldraða og þeir fái dvalist sem lengst á eigin heimilum án þess að leita til dýrra stofnana. Það hefur verið mikið talað, og sérstaklega á undanförnum vikum, um þann hluta þjóðarinnar sem hjá sumum hefur fengið samheitið „láglaunafólk“. Þótt það sé ekki algilt munu flestir sammála um að efnislega flokkist í þann hóp þeir sem vegna langvarandi veikinda, aldursfötlunar eða annarrar vanhæfni til starfa á hinum almenna vinnumarkaði ná ekki einhverju ákveðnu tekjulágmarki. Um þá fjallar þessi till. ekki sérstaklega, enda næsta auðsætt hverjir flokkast þannig. Það er líka sérstakt tillit tekið til afkomu þeirra í lögum, þótt mörgum, þ. á m. okkur alþm., þyki að þar sé ekki nóg að gert nú frekar en endranær. Ég hef áður haft orð á því hér á Alþingi, að mér hefur þótt skorta á skilgreiningu þess hjá mönnum, þegar er verið að tala um láglaunafólk, hvaða hópar það séu á hinum almenna vinnumarkaði sem eiga að flokkast undir láglaunahugtakið og hvort ómanneskjulegur vinnutími, sem ég kalla, eigi að skera úr um hvort svo sé eða ekki. Við vitum um hvað gert var í samningum fyrir skömmu. Þá var reynt að bæta launakjör þeirra sem ekki eiga þess kost að afla tekna fram yfir dagvinnutíma með yfirvinnu. Það er farin mjög áþekk leið í þessum samningum og farin var af ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar veturinn og vorið 1978. Það er auðvitað öldungis rangt hjá forseta Alþýðusambands Íslands þegar hann lætur hafa eftir sér í fjölmiðli að það eigi alls ekki við að bera þetta saman. Ef það er gert lauslega má sjá að þessir samningar, sem gerðir voru núna, hafa ekki áhrif á eftir- og næturvinnu. Nú eru lægstu laun hækkuð, en í stjórnartíð Geirs Hallgrímssonar voru hæstu laun lækkuð. Sameiginlegt með báðum þessum aðgerðum er að eftir- og næturvinna og álög eru skert, en það er verið að leitast við að bæta lág laun. Við bendum á það í grg. okkar, að flestir horfi á samanlagðar tekjur í árslok eða á styttri tíma og þannig sé litið á það af alltsjáandi auga skattheimtunnar hvar menn standi í þessum launastiga, hvort þeir séu láglaunamenn eða ekki. Það er ekki tekið tillit til þess við skattheimtuna, hver vinnutímafórn er að baki hjá þeim sem teknanna afla. Það hefur oft valdið gremju minni að þegar verið er að tala um láglaunafólk vilja menn ekki gera sér grein fyrir því, að það er ekki réttlát skattheimta þegar verið er að leggja sama skatt á tvo sambærilega einstaklinga sem hafa aflað jafnhárra tekna, annar með því að vinna sjö til átta klukkustunda vinnu á dag fimm daga vikunnar, en hinn 10–12 klst. á dag sex til sjö daga vikunnar. Það er ekki heldur tekið tillit til þessa þegar farið er í tekjusamanburð sem undanfara kröfugerðar við gerð launasamninga. Okkar hugsun er sú, að ef skattafrádráttur verður tekinn upp hjá þeim sem t. d. verða að vinnu yfirvinnu hvernig sem á stendur, og hér á ég bæði við fiskimenn og fólk sem vinnur í fiskvinnslu, - það verður að koma þegar kallað er til að bjarga verðmætum sem eru verðmæti allrar þjóðarinnar, - okkar hugsun er að það eigi að vera hægt að veita skattafrádrátt, ekki fyrir krónurnar sem fást fyrir þessa vinnu, heldur fyrir klst., sem unnar eru, og búa til einhverja viðmiðunartölu þar. Ég geri mér fulla grein fyrir því, að það eru margir annmarkar á þessu, en við förum fram á að kannað sé, hvort hægt sé að fara þessa eða áþekka leið til að koma í veg fyrir þetta vandamál, og höfum, eins og ég tók fram áðan, í huga vandamál sem fram undan eru á vinnumarkaðinum. Hitt vandamálið er m. a. og fyrst og fremst vegna þeirra miklu breytinga sem hafa orðið á allri okkar þjóðfélagsbyggingu á síðustu áratugum, - þjóðfélagsbyggingunni, lífsháttum, atvinnu, búsetu og fjölskyldulífi, eins og við segjum í grg. okkar, sem hafa haft meiri áhrif á þá, sem teljast til eldri kynslóðarinnar, en flesta aðra. Þessar breytingar eru ekki bundnar ákveðnum árum, heldur má fullyrða að hver einstaklingur, sem náð hefur því aldursskeiði að teljast til aldraðra á síðari helmingi tuttugustu aldarinnar, hafi lifað einhverjar af framangreindum breytingum sem veruleg áhrif hafa haft á líf hans. Stöðugar framfarir á sviði rannsókna, lyfjagerðar og lækninga, samfara fyrirbyggjandi aðgerðum gegn sjúkdómum og hrörnun, auk alhliða heilsuverndar, stuðla að auknu langlífi og hafa í för með sér hækkaðan meðalaldur og mikla fjölgun í efri aldurshópunum. Meðalaldur karla á Íslandi er nú um 73 ár og kvenna 79 ár. - Þar er „sexið“ sem skilur eins og oftar áður. Það má líka leiða rök að því, að stöðubreyting konunnar síðustu áratugina og stóraukin þátttaká hennar í störfum utan heimilis hafi á þéttbýlissvæðum a. m. k. gert hugmyndir fólks um endurnýjun „stórfjölskyldunnar “ endanlega að engu. Það má einnig nefna ýmis hegðunarform, sem yngri kynslóðir temja sér, og eitt og annað, sem fylgir, sem eldra fólki er ekki að skapi. Flest af þessu hefur í för með sér einangrun aldraðra frá börnum sínum, ef þau eru til staðar, eða frá fjölskyldu sinni. Einangrun þeirra, sem hvorki eiga börn né fjölskyldu, verður enn þá tilfinnanlegri að sjálfsögðu. Þessari sömu einangrun fylgir ótti og öryggisleysi, en þessir þættir eru auk sjúkdóma meginástæða þess hve margir aldraðir á Íslandi sækja í það samfélag, sem ég vil kalla, sem finna má innan veggja á dvalar- og elliheimilum og í öðrum sérhönnuðum íbúðum fyrir aldrað fólk. Það hefur verið gert mikið á undanförnum árum að því að byggja slíki húsnæði, og fyrir dyrum stendur að gera stórátak í þeim efnum og eru allir alþm. sammála um það, að ég hygg. En það mun ekki verða nóg samt sem áður. Eins og öllum er kunnugt ríkir hér á höfuðborgarsvæðinu neyðarástand, sérstaklega vegna þeirra sem þurfa á sérstakri umönnun og hjálp og eftirliti og hjúkrun að halda. Það er unnið að þessum málum núna af ríkisskipaðri nefnd, sem mun leggja fram frv. þegar þing kemur saman væntanlega úr jólaleyfi, ef jólaleyfi verður veitt, og geri ég ráð fyrir að þá verði teknar upp umr. um þessi mál almennt. Skal ég ekki fara frekar út í þau að sinni. En við erum sammála um það, og það eru flestir, að æskilegt sé fyrir þá, sem eru komnir á efri ár, að geta búið á eigin heimili þar til yfir lýkur. Það, sem við viljum láta kanna í öðru lagi í þessari till., er hvort slíkur hvati sem skattafrádráttur geti orðið til hjálpar við að leysa þann vanda sem hér er drepið á. Það hefur oft verið drepið á það af aðilum, einstaklingum og félagasamtökum, að hugsanlegt væri að greiða fólki beint fyrir þetta. Ég hef stundum rætt þetta við aldrað fólk og við félög aldraðra, og þeim ber öllum saman um að þetta mundi í augum þeirra sjálfra og þeirra, sem í kringum þá stæðu, verka sem ölmusa, alla vega hjá mörgum þeirra. Því tel ég að það sé fyllilega þess virði að athuga hvort leið skattafrádráttar megi ekki fara. Það þekkjast mörg dæmi þess, að það hefur tekist að ná því, sem við bendum á, að aldrað fólk sem býr í eigin húsnæði fái til sín til búsetu yngra fólk eða aðra sem eru húsnæðisþurfi, einnig að fólk, sem er heilbrigt, en komið yfir miðjan aldur og börn þess farin að heiman og býr í rúmu húsnæði, geti tekið inn á heimili sitt aldrað fólk sem leitar úr einveru til öryggis og nokkurrar hjálpar. Þetta gildir að sjálfsögðu einnig um yngra fólk sem hefur komið sér upp húsnæði í rýmra lagi. Það er oft sem konur eiga í slíkum tilfellum ekki heimangengt vegna ungs barns eða barna. Þessa finnast líka dæmi hér í Reykjavík og hefur reynst vel. Hefur það fólk kannske ekki sést áður en slík sambúð var tekin upp. Ég endurtek að ég tel það þess virði að athuga hvort skattafrádráttur geti orðið heppilegri leið en beinar greiðslur til að slíkar leiðir séu farnar. Því er þetta annað meginefni þessarar till. minnar og hv. þm. Halldórs Blöndals. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þessa till., nema sérstök ástæða gefist til, og ég legg til að þegar umr. lýkur verði málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér í þau ummæli hv. þm. að nauðsynlegar efnahagsráðstafanir þessarar ríkisstj. væru kauprán og valdbeiting. Hins vegar fór hann viðurkenningarorðum um þær nauðsynlegu efnahagsráðstafanir sem við stóðum báðir að 1978, og ég get tekið undir það með honum, en mér finnst þá ekki gæta mikils samræmis í málflutningi hans að kalla aðgerðir núv. ríkisstj. kauprán og valdbeitingu, en mér skilst að þessi þáltill. sé m. a. flutt af því tilefni. Í fljótu bragði sýnist mér að í þáltill. sé reynt að draga fram tvo efnisþætti, þótt vikið sé að ýmsum vandamálum í grg., sem ég vil gjarnan taka undir, en það er í fyrsta lagi það vandamál, hvort hægt sé að finna upp sérstakan frádrátt til þeirra sem búa öldruðu fólki heimili. Það vill svo til, að menn hafa reynt að gera þetta og reynt að finna því form. Það hefur ekki verið auðvelt að finna þessu ákveðið form vegna þess að það eru mjög mismunandi aðstæður og það eru mjög mismunandi útgjöld sem verða vegna slíkra aðstæðna. Þær eru mjög misjafnar. Þær þarf oft og tíðum að meta. Þess vegna hefur þótt nauðsynlegt að taka slík tilfelli sérstaklega inn í 66. gr. skattalaga, sem er heimild til lækkunar á tekjuskattsstofni, en þar kemur fram að skattstjóri skal taka til greina umsókn manns um lækkun tekjuskattsstofns, þegar svo stendur á sem hér greinir - og þar er m. a. í 3. lið: ef maður er með foreldra eða aðra vandamenn sannanlega á framfæri sínu. - Nú er það afskaplega mismunandi hvernig menn líta á „ að hafa fólk á framfæri“. Hins vegar mun þessi grein hafa verið túlkuð þannig, að það mun vera heimilt að taka tillit til þess þegar aldrað fólk er t. d. á heimilum barna sinna eða annarra vandamanna. Þannig er það ekki alveg rétt að í skattalögum hafi ekki verið gerð tilraun til að finna slíka leið. Hitt er svo annað mál, að það er alltaf mjög vafasamt hvað á að ganga langt í því að nota skattalöggjöfina til jöfnunar á öllum sviðum. Það er að mínu mati rétt og nauðsynlegt á mörgum sviðum, en menn mega ekki ofmeta gildi tekjuskattslaga svo að menn ætli að það sé hægt að jafna allt, sem menn vildu jafna, í gegnum þá löggjöf. Það er því miður ekki hægt og þess vegna eru aðrar leiðir oft farnar. Menn hafa t. d. orðið sammála um það hér á Alþingi að betra sé að greiða hærri tekjutryggingu en aldrað fólk hafi sérstakan frádrátt vegna aldurs síns. Það eru mjög mismunandi aðstæður hjá fólki og þess vegna ekkert sem réttlætir það út af fyrir sig að menn fái sérstakan frádrátt aðeins vegna þess að þeir hafa náð tilteknum aldri. Sá frádráttur er að mínu mati ekki réttlætanlegur. Hins vegar er mjög nauðsynlegt að tryggja öllu fólki viðunandi lífskjör, og þess vegna tel ég þá leið rétta að tryggja þessu fólki ákveðnar lágmarkstekjur í stað þess að reyna að leysa vandamál þess í gegnum skattalög. Í öðru lagi er annað efnisatriði í þessari þáltill., að það skuli kannað hvort auka megi frádrátt hjá þeim sem vinna langan vinnutíma fyrir sömu laun og þeir fá sem vinna miklu skemur, geti það dregið úr samanburðarstríði milli stétta og um leið úr verðbólguhvata. Það er út af fyrir sig sjálfsagt að athuga þetta, en ég hefði gjarnan viljað að flm. gerðu nánari grein fyrir því, með hvaða hætti þeir hafa hugsað sér að þetta fari fram. Ég held að það sé afskaplega erfitt að hafa skráningu á því hver vinnutími manna er. Það eru í gangi margs konar launakerfi í landinu. Sum byggja á því að menn vinni ákveðinn vinnutíma, sum byggja á því að menn skili ákveðnum afköstum, önnur byggja á því að menn sinni ákveðnu embætti, t. d. eins og á hv. Alþingi. Ég er ekki viss um að flm. séu tilbúnir að nefna tölur um hvað þeir telji t. d. að hv. þm. eigi að hafa í sérstakan frádrátt fyrir að vera hér í kvöld. Það eru einnig til launakerfi, eins og hjá sjómönnum, sem byggja á því að menn afli ákveðinna verðmæta. Vinnutími er því afskaplega mismunandi. Það er mismunandi mat og mismunandi skráning vinnutíma eftir þessum launakerfum. Ég er þeirrar skoðunar, að því miður sé þetta ekki fær leið og sé út af fyrir sig óþarfi að setja sjö menn í að skoða það. Mér finnst afskaplega einfalt að lita á hið íslenska launakerfi og íslenska þjóðfélag til að sjá að slíkt er ekki fær leið. Ég vildi aðeins, herra forseti, að þessar skoðanir mínar kæmu hér fram, og sé ekki ástæðu til að rekja þetta mál frekar.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. 3. þm. Austurl., að því miður er ekki hægt að jafna allt gegnum skattalög. Lög um tekju- og eignarskatt eru alls ekki einhlít til að jafna kjör manna í þjóðfélaginu. Ég veit að hann er jafnkunnugur því og ég, enda hefur það oft borið á góma hér á Alþingi, m. a. s. löngu áður en við settumst á þing, að það fer alls ekki saman skattskráin t. d. og skrá yfir þá menn sem veita sér mest í utanferðum eða hafa haft tök á því að búa best um sig í þjóðfélaginu. Það kemur nefnilega í ljós, að þeir menn, sem greiða hæsta skatta, þurfa ekki endilega að hafa mestar ráðstöfunartekjur. Það er einfaldlega vegna þess að ýmsir, þar á meðal þeir menn sem best eru settir í þjóðfélaginu, þeir sem mest völd hafa, hafa haft tök á því að búa betur í haginn fyrir sig en aðrir menn. Ég get tekið afskaplega einföld dæmi um þetta. Varla er það nein tilviljun að maður, sem hefur verið allt þrennt á lífsleiðinni: ráðherra, háttsettur embættismaður og alþm., býr við betri eftirlaun en aðrir þegnar í þjóðfélaginu. Hvernig skyldi standa á þessu? Svarið er auðvitað það, að hann hefur sjálfur búið til þessi lög, sjálfur skammtað sé þennan aukna rétt fram yfir aðra þegna í þjóðfélaginu. Vitaskuld beita valdastéttirnar áhrifum sínum til til að veita sér margvísleg fríðindi fram yfir aðra. Það á ekki síst við um ýmsa menn í ríkiskerfinu. Við skulum ekki heldur loka augunum fyrir því, að sumar stéttir manna hafa löghelgaðan rétt á skattfríðindum sem aðrir menn fá ekki notið. Gott dæmi um þetta er t. d. staða landmanns við dagróðrabát í Eyjafirði og staða landmanns við dagróðrabát á Suðurnesjum eða Vestmannaeyjum. Á síðasta Alþingi vorum við nafnarnir sammála um að hæstv. fjmrh. hefði brotið lög þegar hann gaf út reglugerð þess efnis að sjómenn nyrðra skyldu ekki halda þeim rétti sem þeir áður höfðu haft varðandi fiskimannafrádrátt og sjómannafrádrátt. Engu tauti varð við hæstv. fjmrh. komið. Þetta mál gekk svo langt, að þm. kjördæmisins voru handjárnaðir til þess að sjómenn við Eyjafjörð fengju ekki leiðréttingu sinna mála. Sjálfur gaf hæstv. fjmrh. þá skýringu, þegar hann var aðþrengdur mjög, að ekki væri hægt að veita sjómönnum við Eyjafjörð þessi réttindi af því að þeir hefðu ekki samið um þau í kjarasamningum Sjómannafélags Akureyrar og útvegsmanna fyrir norðan, en á hinn bóginn væri samið um það í kjarasamningum hér syðra að beitingarmenn á dagróðrabátum, ef þeir byggju við hlutaskipti, skyldu fá sérstakan sjómanna- og fiskimannafrádrátt. Ég get nefnt annað dæmi. Í 30. gr. laganna er sérstaklega talað um að menn í vissum stéttum skuli njóta sérstaks frádráttar, alveg án tillits til þess í framkvæmdinni, hvort þeir hafi stofnað til þeirra útgjalda sem þar er fjallað um. Ef menn eru ekki í þessum löggiltu félögum hafa þeir engin tök á því að njóta sams konar frádráttar, jafnvel þó hægt sé að sýna fram á að þeir þurfi við störf sín ekki síður að stofna til sambærilegra útgjalda, ég tala ekki um ef í hlut á réttur og sléttur verkamaður, þá hefur hann engin tök á því að ná þessum rétti, sem ýmsar löggiltar iðngreinar hafa náð. Það er því síður en svo, að það hafi tekist að jafna allt gegnum skattalögin. Ég er hv. 3. þm. Austurl. algerlega sammála um það. Ég efast ekki um að hann muni vilja standa að því með okkur hv. 1. landsk. þm., að ekki skuli ráða því tilviljanakenndir samningar hvort borgarar landsins njóti skattfrádráttar, heldur skuli hið sama gilda fyrir alla borgara landsins í þeim efnum. Skattalög eiga að vera almenn. Menn eiga ekki að geta komið því svo fyrir, að þeir njóti skattfríðinda sem nágranninn, náunginn, getur ekki notið ef hann býr við sams konar kjör. Við tölum hér um að nota skattfrádrátt til frekari jöfnunar á skattbyrði þjóðfélagsþegnanna. Við vitum að hér á Alþingi er oft mikið rætt um með hvaða hætti mætti takast að jafna byrði þjóðfélagsþegnanna. Ástæðan er náttúrlega sú, að menn eiga við mjög ólík skilyrði að búa víðs vegar um landið. Það var t. d. gert að umtalsefni hér í dag hvort rétt væri að taka verkalýðssamtökin á Vestfjörðum svo alvarlega að krafa frá þeim gæfi tilefni'til þess að sérstakt átak yrði gert til að jafna húshitunarkostnað. Þrýstingurinn kemur frá landsfjórðungi sem er fjarlægur Reykjavík, fámennum landsfjórðungi, og þrýstingurinn, sem hægt er að hafa á æðstu stjórn landsins, er þeim mun minni, eins og við vitum, sem færri þrýsta á og þeir eru lengra í burtu. Hins vegar eru ekki mörg misseri síðan menn settust hér á Arnarhólstúnið, jafnvel inni í ráðuneyti, og fóru fram á að fá sérstakan skattfrádrátt í sambandi við húsaleigu. Sá skattfrádráttur var góðfúslega veittur. Hefði ég þó gaman af að sjá tölur um hvort meiri ástæða hafi verið til að veita þann frádrátt en t. d. að taka húsaleigukostnaðinn inn í tekjuskattslögin og athuga með þeim hætti hvort ekki væri hægt að jafna byrðum þegnanna meir en gert. er. Þarna er um sama „prinsipmálið“ að ræða, kostnaðinn við að búa sjálfum sér og fjölskyldu sinni sómasamlega þak yfir höfuðið. Ég vil enn fremur benda á að nokkur vaxtafrádráttur er, þó hann sé hvergi nærri nógur, fyrir þá menn sem sjálfir búa í sínum íbúðum. Í þessu sambandi vil ég enn fremur minna á hversu mikill viðhaldskostnaður ríkisins hefur verið á ýmsum íbúðum sem reknar eru fyrir opinbert fé. Við þurfum ekki lengi að fletta þeim fjárveitingarbeiðnum, sem liggja fyrir fjvn., til að sannfærast um að fátt er jafndýrt fyrir opinbera aðila og eftirlitslausir embættismannabústaðir. Það er afskaplega mikil tregða hjá kerfinu til þess að halda húsum sæmilega við og engin skipan eða skikkan er komin á þau mál. Hins vegar vitum við að einhver verðmætasta vinnan sem til er í þjóðfélaginu er viðhald á eignum. Við þurfum ekki annað en að ganga um göturnar þegar komið er fram í maí og júní. Þá sjáum við menn hvarvetna dytta að húsum sínum, halda þeim við og reyna að hafa þetta í sem bestu lagi. Nú hefur niðurstaðan orðið sú, að þetta viðhald skuli ekki vera frádráttarbært við tekjuskatt, á sama tíma og veitt er stórkostlega af opinberu fé til þess að koma á fót leiguíbúðum. Ekki þarf að fara mörgum orðum um ósamræmið í þessu, einkanlega á þeim tíma þegar vaxtafrádrátturinn er afnuminn, eins og gert hefur verið, og er íhugunarefni hvort ekki sé einmitt leiðréttingar þörf þarna vegna aðstöðumunar þegnanna í þjóðfélaginu. En eins og ég sagði: Þrýstingurinn í sambandi við leiguhúsnæði var meiri á ráðamenn en þrýstingurinn frá sjómönnunum fyrir vestan í sambandi við húshitunina. Þess vegna hefur húsaleigan orðið að frádráttarlið. Þess vegna er mismunandi hár húshitunarkostnaður ekki frádráttarliður. Ég vil minna á eitt mál enn. Á sínum tíma var samþykkt hér á Alþingi ályktun um hvaða leiðir skyldi fara til að jafna flutningskostnað. Lítið hefur orðið úr efndunum. Ég sé þó að tveir hv. þm. Framsfl. hafa lagt fram fsp. á Alþingi um hvort ekki sé rétt að setja þá reglu að flutningskostnaður skuli ekki vera söluskattsstofn. Vel kemur til álita hvort réttara væri að veita mönnum sérstakan skattfrádrátt eftir því, hvar þeir eru búsettir á landinu miðað við flutningskostnað, enda man ég ekki betur - ég hygg að hæstv. forseti sé því kunnugri en ég - en menn, sem eru staðsettir langt frá höfnum, hafi árlega fengið nokkurt fé af fjárlögum til að jafna þann mun borið saman við aðra sem búa við betri hafnaraðstöðu. Það er ekki allur munur á hvort reynt er að jafna milli þegnanna með beinum fjárútlátum úr ríkissjóði eða tilhliðrun í skattalögum. Við tökum hér tvö dæmi sérstaklega til, sem við teljum nauðsynlegt að athuga sérstaklega í sambandi við skattafrádráttinn. Í fyrsta lagi nefnum við að athuga skuli hvort aukning frádráttar hjá þeim, sem vinna langan vinnutíma fyrir sömu laun og þeir fá sem vinna miklu skemur, geti dregið úr samanburðarstríði milli stétta og um leið úr verðbólguhvata. Varla dylst nokkrum manni að þessi þekking okkar víkur beint að þeim láglaunastéttum sem erfiðast eiga með að koma undir sig fótunum, skapa sér efnahagslegan, fjárhagslegan grundvöll. Við vitum ofurvel að hinn ómenntaði almúgamaður hefur ekki nein önnur tök á því að verða fjárhagslega sjálfstæður en leggja á sig mikla vinnu. Nú vitum við að hæstv. ríkisstj. hefur markað þá stefnu að auka tekjur ríkissjóðs af beinum sköttum. Skattþrepin eru allt of kröpp. Hæstu skattar koma allt of snemma. Ég hygg að þeir, sem eru hér í þessari hv. deild, kunni allir að nefna dæmi um hversu illa þessi miskunnarlausa skattheimta á þá, sem lengsta hafa vinnudagana, hafi leikið þá í baráttu þeirra við að koma þaki yfir höfuð sér. Ég get ekki skilið hvers vegna það skuli ekki tekið til sérstakrar athugunar, hvort við höfum gengið of langt í skattheimtunni á þá þegna sem mest leggja á sig. Þeir eiga líka nokkurn rétt. Við erum allir sammála um það hér inni, að nauðsynlegt sé að veita sérstök skattfríðindi þeim mönnum sem hafa tök á því að fara úr landi til mennta, fá sérstök námslán til að koma þessu fram, fá jafnvel sérstaka námsstyrki. Að námi loknu sitja þeir síðan fyrir hæstu stöðum oft og tíðum og það er leikið við þá eins og hægt er til að skapa þeim aðstöðu í lífinu. Hvers vegna skyldum við þá ekki líka athuga hvort þeir menn, sem að framleiðslugreinunum vinna, þurfi á sérstökum skattfríðindum að halda - mennirnir sem skapa verðmætin, frumeininguna, sem allt annað er byggt á? Við tölum hér sérstaklega um hvort ekki sé nauðsynlegt að athuga hvort sérstakur frádráttur hjá þeim, sem búa öldruðu fólki heimili, geti dregið úr vistrými ýmissa stofnana sem mikill skortur er á, enda mjög dýrar í byggingu og í rekstri. Fyrr á þessu ári vorum við allir sammála um það, - ekki allir, ég var nú ekki í hópi þeirra sem héldu að það mundi bera árangur,- en meiri hluti deildarinnar og meiri hluti Alþingis var sammála um að leggja á sérstakan nefskatt til að flýta fyrir því að dvalarheimili aldraðra geti risið. Því miður hefur ríkisstj. ekki sýnt þessu máli neinn áhuga. Mér er sagt að það fé, sem inn hafi komið af þessum nefskatti, liggi allt ónotað í ríkissjóði og eigi m. a. að verða til þess að brúa bilið um áramótin til þess að hægt sé að guma af því að staðan sé ögn betri en hjá Seðlabankanum. Meiri hluti Alþingis kom sér m. ö. o. saman um að rétt væri að auka skattheimtuna til að búa í haginn fyrir þá sem aldraðir eru. Hví skyldum við þá ekki líka vera sammála um að ástæða sé til að glöggva sig betur á því, hvernig hægt sé að stuðla að því að létta þeim byrðar sem taka það á sig að hafa aldrað fólk og sjúkt heima hjá sér? Höfum við komist að hinum endanlega sannleika í þeim efnum? Er ekki ástæða til að fara ofan í það mál sérstaklega. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að menn geri sér grein fyrir að hér er mikið í húfi. Það er ekki aðeins mannúðarmál gagnvart því fólki, sem verst er statt í þessum efnum, heldur en þetta réttlætismál til að minnka misræmið hjá þegnunum og síðast en ekki síst vegna þess að ég veit að hæstv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar horfa mjög til skattpeningsins. Þá er hér um það að ræða að koma á sparnaði, draga úr eftirspurn eftir dýru húsnæði. Ég ítreka enn að auðvitað er ekki hægt að ná fram fullum rétti í gegnum skattalög, en ég legg áherslu á það, að eftir því sem skattheimtan er meiri í beinum sköttum og ósveigjanlegri er meiri ástæða fyrir okkur alþingismenn að vera vakandi og hyggja ávallt að þeim þáttum sem viðkvæmastir eru í þjóðfélaginu. Að því beinist þessi tillaga.



Herra forseti. Ég vil sérstaklega vekja athygli á 2. mgr. í þeirri till. sem hér er til umr., þ. e. að fyrirhuguð nefnd skuli athuga sérstaklega hvort ekki megi með auknum frádrætti hjá þeim, sem vinna langan vinnutíma fyrir sömu laun og þeir fá sem vinna miklu skemur, draga úr samanburðarstríði milli stétta. Mér er kunnugt um að oft þegar talað er um laun við tilteknar starfsgreinar verkafólks gæti ótrúlega mikillar vanþekkingar á þeim vinnutíma og þeim aðstæðum sem liggja að baki launaöflunar. Þessa hefur vissulega gætt hvað varðar störf verkafólks, t. d. verkafólks sem vinnur við virkjanaframkvæmdir. Mér er það sérstaklega kunnugt. Allir þekkja umræður um laun sjómanna, þar sem ævinlega er bent á þá sem hæst laun hafa. Hinum almenna sjómanni með meðallaunatekjur er sleppt úr og ekkert tillit tekið til aðstöðu fjarri heimilum og ótrúlega löngum vinnudegi hjá þessum starfsstéttum - þeim sem ég nefndi og fjölmörgum öðrum. Þess vegna tel ég að hér sé flutt gott mál, að horft sé til þessa fólks. Ég verð að segja að það hefur furðað mig í umr. hér í kvöld, að þar til nú hafa fulltrúar úr þeim stjórnmálaflokki, sem mest hefur kennt sig við láglaunafólkið og hæst hefur til þess höfðað, ekki til þessa tekið þátt í umr. um þetta mál, sem ég tel að sé ákaflega mikilsvert fyrir láglaunafólk, láglaunamanninn sem á engra kosta völ annarra en leggja á sig óhóflegan vinnutíma til að geta lifað sómasamlegu lífi. Það er nýbúið að semja um lágmarkslaun fyrir dagvinnu, og það dettur engum lifandi manni í hug, sem vill ræða það mál eða hugsa í fullri alvöru, að það sé verið að tala um laun þar sem nægja til sómasamlegrar framfærslu. Þetta fólk á einskis annars úrkosti, ef það á að lifa sómasamlegu lífi, en leggja á sig aukna vinnu ef aukna vinnu er að fá. Það er ekkert ósanngjarnt og ekkert óeðlilegt að tillit sé tekið til þessara aðstæðna og þessa álags þegar lagðir eru á skattar. Ég tel útilokað annað en þm. styðji þær hugmyndir sem í þessari till. felast. Ég tel að aðrar mgr. þessarar till. séu allrar athygli verðar þó ég ætli ekki að eyða tíma Alþingis í að fjalla um það. Aðrir menn hér þekkja þau mál betur og hafa reifað þau. - En ég fagna því, að á þessi mál er drepið, þau eru hér til umr. og flutt till. til þál. um þau. Þau eru allra góðra gjalda verð.



Herra forseti. Það kom mér ekki á óvart, fyrst einn tollheimtumaður fannst í salnum, að hann mundi vera á móti þessu máli. Það er að sjálfsögðu hv. þm. Halldór Ásgrímsson. Þótt við höfum unnið vel saman í fjögur ár, árin 1974–1978, og staðið þá sameiginlega að ýmsum efnahagsaðgerðum sem ég taldi af hinu góða, að minnsta kosti verið að reyna að byggja upp atvinnuvegina sem nú er markvisst unnið að að brjóta niður, - þó hann hafi þá unnið vel, sem ég veit hann gerir endranær, er það að nokkru leyti eðlilegt því þá var hann í góðum félagsskap, en hann hefur lent í slæmum félagsskap síðan og þar af kemur að hann kannske metur ekki þær staðreyndir, sem fyrir okkur liggja sem förum með hagsmunamál launþega, eins og við gerum nú. Hins vegar er það misskilningur að ég hafi ekki verið að hrósa því sem gerðist á launamarkaði fyrir stuttu. Ég var einmitt að hrósa því, að það tókst að vinna nokkurn áfangasigur fyrir þá sem ekki hafa náð fram á þeim vettvangi til þessa. Það er hægur leikur að snúa nokkuð út úr orðum hv. þm. þegar hann fór að bera saman það mál, sem við flytjum, ég og hv. þm. Halldór Blöndal, og svo það, að hann skuli ekki fá skattafrádrátt fyrir að vinna á kvöldin á Alþingi við fundarstörf. En auðvitað veit ég og við vitum allir að það er ekki það sem þm. átti við, heldur var hann að taka þetta sem dæmi um erfiðleikana á því að ná fram réttu framtali vinnustundanna sem um er að ræða. Það kemur mér satt að segja mjög á óvart að hann, sem hefur að sérmenntun endurskoðun, skuli láta efnislega þau orð falla hér að það sé mjög lítil regla á vinnutímaskráningu. Ég spyr: Hvernig fara þeir, sem hann hefur þessa reynslu af, að því að gefa upp til skatts? Hvernig fara þeir að því að standa skil á lögbundnum greiðslum af vinnutíma og launum? Ég hélt satt að segja að í hverri einustu atvinnugrein væri skráður vinnutími nema þar sem tveir hæstv. ráðh. hafa viðurkennt að það væri logið til og falsaður vinnutími manna„ þótt lögbundinn væri, og þar á ég við vinnutímann á fiskiskipunum. Að vísu eru þeir hinir bestu drengir og bjóðast til að bæta um og eru búnir að setja nefnd í málið að sjálfsögðu til að rannsaka hvernig þetta megi vera. Ég er alveg viss um að auðvitað kemur bónusfólkið þessu ekki við. Ef það er ekki til klukkustundaskráning þar sem fólkið vinnur í ákvæðisvinnu segi ég eins og fleiri verkalýðsleiðtogar hafa sagt: Er ekki orðið tímabært að sett verði löggjöf um hámarksvinnutíma fyrir þá sem vinna ákvæðisvinnu - eða gerir fólk sér ekki neina grein fyrir því, hvað ákvæðisvinna er? Ákvæðisvinna er vinnan þar sem miklu meira álag er lagt á menn en undir öðrum kringumstæðum. Því fá þeir bónus greiddan eða álagskaup. Auðvitað á það fólk ekki að fá að vinna nema ákveðinn klukkustundafjölda. Ég er hins vegar að tala um þá sem ekki búa við þær kringumstæður, en verða að vinna samkv. lögum. Þeir eru kallaðir „sjóræningjar“ annars um borð í skipum, og það eru lög sem skipa þeim að taka við hverri skipun sinna yfirmanna um vinnu þótt hún sé langt yfir það manneskjulega. Þetta vita allir og það veit ég að þessi hv. þm. veit manna best sjálfur því hann kemur úr kjördæmi þar sem þetta er vel þekkt. Í marga áratugi hefur verið síendurtekin krafa launþegasamtakanna, á Alþýðusambandsþingum og fleiri þingum þar sem launþegar koma saman og ræða sín mál, að það ætti að veita skattaívilnanir vegna eftir- og næturvinnu við framleiðslustörf þjóðarinnar. Guði sé lof að íslenskir launþegar, sem vinna þessa vinnu, hafa enn þá það mikla samvisku að þeir telja að það sé nauðsynlegt að bjarga undan skemmdum þeim verðmætum sem komið er með að landi og þeir hafa ekki talið eftir sér að koma þegar kall kemur um að vinna þessa vinnu. Það er þetta fólk sem við flm. erum að leitast við að koma á móti. Við leggjum til að það verði athugað hvort ekki sé hægt að koma á móti óskum þessa fólks. Ég hef heyrt margs konar rök gegn þessu, m. a. frá sveitarstjórnarmönnum, um að ef þetta væri tekið bæði af tekjuskatti og tekjuútsvari mundu lítil sveitarfélög ekki þola það. Auðvitað mundu þau þola slíkt ef ríkið flytti til þeirra eitthvert fé, eitthvað af sinni skattheimtu allri. Við vitum auðvitað að það er aldrei hægt að brúa það bil, sem er á milli þess, sem vinnuveitendur geta greitt almennu verkafólki, og þess, sem það þarf að hafa til að sjá sér farborða, öðruvísi en taka úr ríkissjóði og flytja það til fólksins eða atvinnuveganna á einn eða annan hátt. Endar nást ekki saman öðruvísi. Ég tel að fyrir ríkissjóð, í þeirri stöðu sem hann er í, væri þetta kannske skynsamlegasta leiðin ef hægt væri að fara hana. Nú segir þessi þm.: Þetta er ekki hægt, lögin eru svona. Lögin eru svona og það má auðvitað ekki breyta þeim. Ég veit auðvitað að samstarfsmaður hans, hæstv. heilbrmrh., mundi benda okkur á að fara í kjallarann til hv. þm. og ná í það sem þar er, í Seðlabankann, en ég geri ráð fyrir að það sé ekki einhlítt ráð heldur. Hv. þm. hefur sjálfsagt eitthvað misskilið mig í sambandi við gamla fólkið sem kæmi inn á heimilið. Ég endurtek að okkur er öllum kunnugt um að aldrað fólk fær sína tekjutryggingu, en okkur á líka að vera kunnugt um að aldrað fólk, sem hefur ekkert annað en ellilífeyrinn og fær sína tekjutryggingu, þarf að fá miklar fjárhæðir til viðbótar ef það fer inn á dvalarheimili aldraðra eða elliheimilin. Það, sem ég á við, er auðvitað ekki það, að gamla fólkið ætti að fá viðbót ef það væri tekið inn á og því væri búið heimili hjá ungu fólki. Ég átti við að fólkið, sem væri að búa hinum öldruðu heimili, fengi nokkurn skattafrádrátt fyrir, jafnvel þótt hinn gamli einstaklingur borgaði því líka af sínu umráðafé, en það mundi jafnframt gera honum kleift að hafa meira handa á milli en ella. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að hafa fleiri orð um þetta. Það hafa verið farnar ýmsar leiðir til að koma á móti einstökum hópum. Sumir hafa verið þrýstihópar. Hv. þm. Halldór Blöndal benti á það áðan hvernig þeir hefðu farið að. Ég minnist þess líka að á sinni tíð var ein stétt manna ekki nógu hörð í sínum þrýstingi. Þegar hv. núv. stjórnarflokkar tóku við eftir 1971 var breytt tekjuskattslögunum. Fyrir þann tíma höfðu sjómenn skattafrádrátt sem náði bæði yfir tekjuskatt og tekjuútsvar. Hér í Reykjavík fengu farmenn þetta t. d. líka, enda höfðu farmenn samið um í kjarasamningum að fá þann frádrátt. En þetta var afnumið á einni nóttu af vinstri stjórninni sem tók við af viðreisnarstjórninni. Auðvitað hefðu farmenn átt að stöðva flotann og ganga þá í land og segja: Það er verið í fyrsta sinn um margra ára skeið að rjúfa þá kjarasamninga sem við höfum gert. - Því hefur svo verið haldið áfram æ síðan og enginn af þessu liði lætur sér blöskra lengur þótt það sé gert nær vikulega.



Herra forseti. Hér virðist, á þessum síðustu og verstu tímum, að menn séu búnir að gleyma því, hvað er til umræðu. Allt og sumt, sem er til umr., er till. til þál. um að Alþingi ályktar að kjósa sjö manna nefnd, síðan eru tekin tvö aðalatriði sem flm. vilja m. a. að nefndin athugi, þá kemur hvaðan hún eigi að taka greiðslur og svo búið. Mér virðist sem hv. þm. séu komnir í nefndina og farnir að deila um hin ýmsu atriði sem til greina kemur að nefndin fjalli um sem slík. Það er verið að leggja fyrir okkur hvort við eigum að kjósa nefnd eða ekki. Mér finnst það í sjálfu sér ágætt, ef mönnum þykir það farsæl lausn á mjög mörgum vandamálum sem eru að þvælast fyrir okkur í skattkerfinu enn þá þó þar sé maður eftir mann búinn að leggja höfuðið í bleyti og tala um skatt. Menn eru hér alla daga að tala um jöfnun í þessu þjóðfélagi og að allir séu þeir jafnaðarmenn. Allir sverja af sér að vera kommúnistar eða íhaldskurfar. - En það vakti athygli mína þegar ég hlustaði á þessar umr., að menn eru alls ekki að tala um það sem till. fjallar um. Menn eru komnir í hasar sem nefndarmenn, en ekki að fjalla um till. um að kjósa nokkra menn í nefnd til að kanna ákveðið mál. Ég vil benda á þetta, en ekki taka þátt í að kalla menn tollheimtumenn, farísea eða annað slíkt.



Herra forseti. Á þskj. 40 hef ég ásamt fimm öðrum þm. Framsfl. leyft mér að leggja fram till. til þál. um framkvæmd og skipulag sjúkraflutninga. Hún er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nú þegar nefnd til að gera breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 57/1978, með því að setja í lögin skýr ákvæði um framkvæmd og skipulag sjúkraflutninga. Enn fremur að endurskoða ákvæði almannatryggingalaga um greiðslu kostnaðar við sjúkraflutninga og ferðakostnað sjúklinga, þau verði einfölduð og gerð aðgengilegri og aðstöðumunur sjúklinga í sambandi við kostnað sjúkraflutninga verði jafnaður.“ Núgildandi lög gera engan aðila í landinu ábyrgan fyrir sjúkraflutningum eða skipulagi þeirra. Sjúkrabifreiðar eru ýmist í eigu sveitarfélaga, sýslufélaga eða félagasamtaka. Rauði krossinn á nú stóran hluta sjúkrabifreiða í landinu og hefur sýnt lofsvert framtak í þessum málum. En til eru læknishéruð sem eiga enga sjúkrabifreið. Rekstri þessara bifreiða er hagað með ýmsu móti. Jafnvel eru dæmi þess, að slíkar bifreiðar eru geymdar ónotaðar þar sem enginn ábyrgur aðill vill sjá um rekstur þeirra. Einkum eru laun ökumanna erfitt vandamál, en víða greiða sveitarfélög þessi laun. Ég vil geta þess að víðs vegar um landið hafa heilsugæslustöðvar neyðst til að taka að sér verkefni umfram lagaskyldu með því að sjá um sjúkraflutninga og með greiðsluþátttöku í ferðakostnaði vegna vitjana lækna. Má til nefna Egilsstaðaumdæmi í þessu sambandi, en þar er innheimt sérstakt jöfnunargjald á hlutdeild sjúklinga án tillits til vegalengdar. Það væri hægt að tala langt mál um ófremdarástand sjúkraflutninga hér á landi og öll afbrigðin sem koma fyrir í rekstri þeirra. Ég tala nú ekki um það, sem ég minntist á áðan, að víða eru tæki, sem keypt hafa verið eða gefin í þessu skyni, ónotuð. Í mörgum tilfellum hefur skipulag þessara mála byggst á fórnfúsu starfi áhugamanna, m. a. í Rauðakrossdeildum eða björgunarsveitum. Sveitarfélög hafa þó í vaxandi mæli haft afskipti af þessum málum sem og öðrum velferðarmálum í umdæmum sínum. Þetta á m. a. við um gerð sjúkraflugvalla, og eins og áður sagði hafa sveitarfélög, sem sjá um rekstur heilsugæslustöðva, reynt að framkvæma sjúkraflutninga á landi. Endurgreiðslur sjúkrasamlaga hafa hvergi nærri nægt til að greiða tap á þessari starfsemi. Meðan sveitarfélög sáu um löggæslu var lögreglan látin sjá um framkvæmd sjúkraflutninga, en eftir að lögreglan fluttist alfarið yfir á ríkisrekstur var öll þessi þjónusta afnumin. Það er ekkert heildarskipulag til um framkvæmd sjúkraflutninga nema helst í Reykjavík, þar sem slökkviliðið sér um slíka flutninga. Á þessu þarf að verða breyting. Að mati flm. er eðlilegt að um þetta séu sett skýr ákvæði í lög um heilbrigðisþjónustu þar sem ákveðið sé hver eigi að vera ábyrgur fyrir sjúkraflutningum. Um ferðakostnað sjúklinga tel ég rétt að kynna hér nokkrar reglur sem Tryggingastofnun ríkisins hefur gefið út. Það er ljóst að þegnar landsins búa við alvarlegt misrétti. Þeir, sem búa langt frá sjúkrahúsum, þurfa við núgildandi reglur að greiða óeðlilega háan kostnað vegna sjúkraflutninga. Þessu þarf að breyta. Ákvæði almannatrygginga eru óréttlát og flókin hvað þetta varðar og er því nauðsynlegt að þetta ákvæði laganna verði endurskoðað með jafnan kostnað í huga og reglurnar gerðar aðgengilegri. Þær reglur um ferðakostnað sjúklinga sem Tryggingastofnun ríkisins hefur gefið út hafa í mörgum greinum oftlega verið á undanförnum árum teknar til meðferðar í Tryggingastofnuninni og gefnar út að nýju endurskoðaðar. En sem sýnishorn af því, hve þessar reglur geta verið flóknar og óaðgengilegar, vil ég lesa upp úr reglugerð sem Tryggingastofnunin hefur gefið út og sent út. Þar segir í 1. gr., með leyfi hæstv. forseta: Þegar sjúklingur þarf ítrekað að takast ferð á hendur til þess að njóta óhjákvæmilegrar sérfræðilegrar meðferðar eða eftirlits á spítala eða göngudeild spítala tekur sjúkrasamlag þátt í ferðakostnaði hans svo sem segir í næstu greinum. 2. gr.: Um endurgreiðslu ferðakostnaðar getur orðið að ræða þegar sjúklingur er talinn þurfa að koma til meðferðar eða eftirlits a. m. k. þrisvar á 12 mánaða tímabili, en tvisvar á 12 mánuðum eftir fyrsta árið, ef þá verður þörf á framhaldsmeðferð. 3. gr.: Eftir fyrstu ferðina leggur sjúklingurinn inn hjá sjúkrasamlagi sínu skýrslu frá sérfræðingi við þá stofnun sem meðferðina veitir, þar sem gerð sé grein fyrir sjúkdómnum og nauðsynlegri meðferð, hversu títt sjúklingurinn þurfi að koma og - ef unnt er - hversu oft. Skýrsluna má, ef henta þykir, senda Tryggingastofnuninni beint, en annars sendir samlagið stofnuninni skýrsluna til greiðslu og ákvörðunar. 4. gr.: Tryggingastofnunin sendir samlaginu ákvörðun um greiðsluheimild samkv. skýrslunni, en samlagið geymir hana ásamt afritum af greiðslukvittunum. Eftir að önnur ferðin er farin endurgreiðir samlagið fyrstu ferð að frádregnum 200 nýkr. frá 21. 3. 1981, en síðari ferðir að frádregnum 100 kr. í nýkr. Til endurgreiðslu reiknast aðeins fargjald með áætlunarferðum. Fargjald fylgdarmanns telst því aðeins til ferðakostnaðar að sjúklingur sé 12 ára eða yngri eða ósjálfbjarga. 5. gr.: Endurgreiðsla ferðakostnaðar kemur einkum til greina: 1) vegna geislameðferðar æxla, 2) lyfjameðferðar æxla, 3) nýrnabilunar, 4) glákuaðgerða eða jafnvel eftirlits, 5) stafs vegna blindu, 6) sjónhimnuloss af völdum sykursýki, 7) lýtalækninga í brýnum tilfellum, 8) dreyrasýki, 9) bæklunarlækninga þegar um barn er að ræða og 10) hvítblæðis og annarra sambærilegra tilfella. Læknisvottorð skal lagt fram eftir hverja slíka ferð. Þessar reglur, sem ég hef nú verið að lesa upp úr, voru samþykktar af tryggingaráði og staðfestar af heilbrmrh. Ég ætla ekki að þreyta hv. þm. á því að lesa úr þessum margvíslegu reglum og þessum margítrekuðu og endurteknu ákvörðunum Tryggingastofnunar ríkisins og orðsendingum til sjúkrasamlaga um breytingar á reglum og allt sem því fylgir, en ljóst er af þessari upptalningu að hér er um mjög flóknar reglur að ræða og ekki á færi venjulegs fólks að átta sig í öllum tilfellum á því, hvaða rétt það hefur, né á því, hvernig það getur leitað réttar síns í sambandi við þessi mál almennt. Í 43. gr. almannatryggingalaga eru eftirtalin atriði varðandi sjúkraflutninga: „i. Óhjákvæmilegan flutningskostnað sjúks manns í sjúkrahús innanlands skal greiða að 3/4 hlutum, enda sé flutningsþörf svo bráð og heilsu þess sjúka svo varið, að hann verði ekki fluttur eftir venjulegum farþegaflutningsleiðum. Sjúkraflutningur innanbæjar greiðist þó ekki og frá kostnaði við sjúkrabifreið dregst kostnaður vegna fyrstu 10 km. Sé fylgd nauðsynleg greiðast 1/4 af fargjaldi fylgdarmanns, þótt um áætlunarferð sé að ræða. Um kostnað flutnings milli sjúkrahúsa fer eftir því, sem kveðið kann að vera á um í lögum um heilbrigðisþjónustu. j. Óhjákvæmilegan ferðakostnað með takmörkunum og eftir reglum, sem tryggingaráð setur og ráðh. staðfestir, fyrir sjúklinga, sem þarfnast ítrekaðrar meðferðar hjá lækni eða á sjúkrahúsi, með eða án innlagningar.“ Þessi ákvæði laganna eru háð þeim reglum er tryggingaráð eða Tryggingastofnun setur um framkvæmdina, sem er í mörgum tilfellum flókin og eins og ég áður sagði tekur ekki nægjanlega til aðstæðna sjúklinga. Í þessari lagagrein stendur m. a.: „Um kostnað flutnings milli sjúkrahúsa fer eftir því, sem kveðið kann að verða á um í lögum um heilbrigðisþjónustu.“ En eins og hv. alþm. sjálfsagt vita eru engin slík ákvæði til í lögum um heilbrigðisþjónustu nr. 57/1978 og hefur þessi grein ein sér valdið talsvert miklum ágreiningi og oftast auknum útgjöldum sjúklinga. Fram hefur komið og raunar staðfest að sjúkrahús í Reykjavík hafa jafnvel neitað að greiða þennan kostnað sem í þeim tilfellum hefur allur fallið á viðkomandi sjúkling eða sjúklinga að greiða. Það er skoðun flutningsmanna að þennan þátt í greiðslu sjúkrakostnaðar hljóti að vera hægt að hafa í einföldu og aðgengilegu formi án þess að sífellt þurfi til að koma úrskurðaratriði og reglur sem gera málið flóknara og erfiðara fyrir sjúklinga. Auðvitað hlýtur það að vera réttlætiskrafa og sjálfsagt mál, að almannatryggingakerfið greiði alla sjúkraflutninga, og fellur þá niður að mestöllu leyti eða öllu leyti allt hið mikla kerfi vottorða og skriffinnskufargan sem nú gildir í þessum málum. Á heilbrigðisþingi 1980 urðu talsvert miklar umræður um sjúkraflutninga. Það kom fram í máli þingfulltrúa og starfshópa, sem fjölluðu um þessi mál, að skipulagsleysi í framkvæmd sjúkraflutninga er víðast stórt vandamál í læknishéruðum landsins, aðstöðumunur og kostnaður gífurlegur. Á þinginu komu fram margar athyglisverðar hugmyndir um hvernig ætti að leysa þetta mál. Aðalhugmyndin var að vísu sú, sem ég hef áður nefnt, að það hljóti að vera eðlilegt að sjúkraflutningar falli að öllu leyti undir greiðslu sjúkrasamlaga eða sjúkratrygginga almennt. Þó kom einnig fram sú hugmynd, að ef ekki næðist það stig í þessum málum væri hægt að hugsa sér að sjúklingar greiddu aldrei meira fyrir sjúkraflutninga en sem svaraði venjulegu sætafargjaldi á sömu flutningsleið með áætlunarbifreið eða flugvél. Herra forseti. Tilgangur með þessari þáltill. er fyrst og fremst sá, að þessi mál verði tekin til meðferðar og breyting gerð á lögum eftir því sem með þarf til að koma framkvæmd og skipulagi sjúkraflutninga í landinu í viðunandi horf og jafna um leið aðstöðumun þess fólks sem þarf á sjúkraflutningum að halda. Það er skoðun mín og flutningsmanna allra, að það hafi dregist allt of lengi að koma þessum málum í viðunandi horf. Ég gæti hér rakið ótal dæmi þess, hvernig þetta mál hefur valdið bæði erfiðleikum hjá mörgum sjúklingum og mörgu fólki, sem hefur yfir sér þá ógæfu að þurfa að fara kostnaðarsamar ferðir á sjúkrahús og allt sem því fylgir, og ég veit mörg dæmi þess, hvernig úrskurðir, sem fallið hafa, bæði hjá sjúkrasamlögunum sjálfum og hjá Tryggingastofnun ríkisins, hafa verið þess eðlis að í raun og veru hefur verið um skort á mannréttindum að ræða. Ég vil þess vegna vonast til þess, að hér á Alþingi náist samstaða um að koma þessum málum, hvort sem það verður með þáltill. eða við aðrar aðgerðir eða e. t. v. þá endurskoðun sem stendur yfir í sambandi við almannatryggingakerfið, í það horf að viðunandi sé og við hættum þessu skriffinnskubákni og þessum sparðatíningi, sem viðgangist hefur allt of lengi í sambandi við að jafna aðstöðu fólks. Þess vegna vonast ég til þess, að þáltill. verði til að hreyfa eitthvað þessu máli í átt að því réttlæti sem ég hef hér talað um. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði þessari till. vísað til allshn.



Herra forseti. Tillagan snertir tvö brýn svið sem bæði eru þó samtengd. Það er full ástæða til að taka út af fyrir sig undir með flutningsmönnum varðandi bæði þessi atriði, en um leið að minna á hvernig þau eru á vegi stödd nú. Varðandi fyrra atriðið geri ég mér fastlega vonir um að okkur takist að koma því atriði í löggjöf á þessu þingi. Endurskoðunarnefnd sú, sem vinnur nú að endurskoðun laga um heilbrigðisþjónustu, er komin vel á veg með endurskoðun þeirra laga. Til viðbótar við ákveðnar tillögur frá rn. og starfsmanni þess í nefndinni, sem er formaður nefndarinnar, Ingimar Sigurðssyni, um nánari ákvæði um greiðslur og skipulag sjúkraflutninga mun nefndin einróma taka upp ákvæði, m. a. fyrir sérstaka áherslu 2. flm. þessarar þáltill., hv. þm. Jóhanns Einvarðssonar, í þeirri grein heilbrigðislaganna sem fjallar um bein hlutverk heilbrigðisþjónustunnar, þ. e. að inn í ákvæði um það, hvað skuli teljast heilbrigðisþjónusta, komi orðið „sjúkraflutningar“, sem yrðu teknir þar beint inn. Þeir verði sem sagt ómissandi hlekkur í allri okkar heilbrigðislöggjöf. Varðandi nánari útfærslu á skipulagi þessarar þjónustu og reglum varðandi hana á nefndin að vísu eftir að fjalla kannske enn nánar um það, en þó er kominn góður vísir að því skipulagi sem ég held að eigi að duga og ætlast er til með tillöguflutningi þeim sem hér hefur verið rakinn. Ég trúi ekki öðru og vænti þess fastlega að ráðh. og ríkisstj. muni fallast á þær tillögur nefndarinnar, sem ég hygg að fari einróma frá henni um frv. til l. um breyt. á heilbrigðislöggjöfinni og beinlínis lúta að þessu atriði um sjúkraflutningana, þær komi hér inn fyrir vorið og hljóti lagagildi. Með skýrari ákvæðum um greiðslu sjúkratrygginganna á sjúkraflutningum, svo sem við leggjum til, er að sjálfsögðu stigið stórt spor, en það er líka rétt að hitt aðalatriðið snertir annan lagabálk, sem er almannatryggingalöggjöfin. Það vill verða svo í sambandi við þann stóra bálk, að menn taki sér góðan tíma í endurskoðun á honum. Við höfum kannske beðið of lengi eftir því. Hv. 1. flm. þessa máls kom inn á atriði um ferðakostnað þeirra sjúklinga sem ítrekað þurfa á fund sérfræðinga. Að því tilefni gefnu vil ég rifja það upp hér, að þetta mál var nokkuð lengi á leiðinni í gegnum þingið og gekk býsna erfiðlega. Ég man eftir því, að ég flutti þetta mál t. d. í frumvarpsformi tvívegis í Ed. án sérstakra undirtekta þar, ef frá er talinn góður stuðningur þeirra hv. þáv. þm. Odds Ólafssonar, og Eggerts G. Þorsteinssonar, sem töldu að þetta frv. ætti að fá stuðning. En því var þá borið við, m. a. í nefndarstarfi að því frv., að þarna væri um mikla misnotkunarhættu að ræða og það væri varla vogandi að setja þau ákvæði í lög, en það voru nokkurn veginn þau ákvæði sem einmitt er vikið að beint í þessari till. nú. Það var svo loksins úr þessu bætt, eins og menn þekkja, að hluta. En þá var þetta ákvæði þrengt mjög frá því frv. sem ég hafði áður flutt. Mér þótti það að mörgu leyti eðlilegt því að ég viðurkenndi að það gat verið viss hætta í þessu sem ekki væri rétt að horfa fram hjá. En í staðinn fyrir að hafa þarna ákveðin ákvæði um það í lögunum, meginákvæði um hvernig með skyldi farið, þá var eins og svo oft áður ákveðið að sett skyldi reglugerð, þarna skyldu settar ákveðnar reglur sem Tryggingastofnunin ákvæði. Það er rétt hjá hv. 1. flm. að þessar reglur eru of þröngar. Ég benti á það strax við setningu laganna að ég væri hræddur um að jafnóskýr og lögin væru, jafnlítt afmörkuð og þau væru að mínu viti, með þetta miklu valdi tryggingaráðs til þrengingar eða til ákveðinna vottorðagjafa og annars slíks, væri um of þrengt að þessu. Ég þekki dæmi um það, eins og hv. 1. flm. rakti, að menn hafa snúið til baka varðandi þetta. Ég þekki líka dæmi af hinu góða í sambandi við þetta, að menn hafa náð fram sínum rétti. Þetta fer nokkuð eftir tryggingaumboðinu t. d. á hinum ýmsu stöðum eða hversu menn sækja þennan rétt sinn fast eða þá hvort menn lenda á réttum manni í kerfinu, - kannske alveg eins, - sem vill verulega greiða úr fyrir fólki. En þegar menn hafa komist inn í þetta kerfi hef ég, með þeim dæmum sem ég þekki til, ekki orðið var við að málið gengi ekki nokkurn veginn snurðulaust fyrir sig. En um þetta mál í heild fjallar heilbr.- og trn. Ed. nú einmitt því að hún athugar nú frv. frá hv. þm. Kjartani Jóhannssyni o. fl., sem lýtur nákvæmlega að síðari lið þessarar till. Frv. þetta fékk mjög góðar undirtektir í Ed., þ. e. meginhugsun þess frv. Menn tóku undir það. M. a. lýsti formaður viðkomandi n., heilbr.- og trn. Ed., Davíð Aðalsteinsson, yfir stuðningi við þá meginhugsun, sem þarna væri fram sett, og nauðsyn þess að þarna yrði úr bætt og þetta mál yrði að fá jákvæða afgreiðslu án þess að menn segðu beint að frv. óbreytt næði fram að ganga. Þetta gerði ég einnig þar. Eins og oft vill verða bíðum við stjórnarliðar gjarnan eftir því á hverjum tíma, að þær nefndir, sem ráðuneytin eru að setja á stofn varðandi endurskoðun, ljúki sínu starfi, komi því í framkvæmd, og við bíðum oft allt of lengi eftir því, að þessar nefndir skili áliti sínu. Ég veit að hér er um viðkvæman lagabálk að ræða. Ég dreg ekkert úr því, að þarna er um lög að ræða sem taka ekkert smáræði af sameiginlegum fjármunum okkar, samfélagslegum fjármunum. Vissulega er það rétt. Það verður því að hafa alla gát á þegar þau lög eru endurskoðuð. En ég held hins vegar að sú nefnd, sem vinnur mjög samviskusamlega að þessu verki, held ég, á sinn hátt, hafi í raun og veru ekki valið réttu leiðina, því að í stað þess að taka nokkur þau atriði út úr, sem knýja mest á til jafnréttis allra sem njóta eiga og eru kannske ekkert sérstaklega fjárfrek, þá hefur nefndin farið út í að endurskoða allan lagabálkinn og ákveða að taka allt fyrir og skila engu áliti fyrr en allt málið lægi fyrir og þeir gætu skilað nokkurn veginn nýjum tillögum að almannatryggingalögum. Ég er ekki alveg sáttur við þetta. Þetta kom m. a. fram á nefndarfundi í heilbr.- og trn., þar sem formaður þessarar endurskoðunarnefndar, Jón Ingimarsson, mætti og greindi okkur frá því, að það væri stefna nefndarinnar að taka þetta allt saman í heild í stað þess að taka þau atriði út úr sem væru brýnust. Ég held að þess sé að vænta, að engu að síður muni menn ekki bíða hér. Við báðum formann nefndarinnar um það á þessum fundi í heilbr.- og trn. að gera tilraun til þess í nefndinni að skila okkur áliti um þennan afmarkaða þátt sem frv. þeirra Alþfl.-manna í Ed. lýtur að. Ég vonast til þess, að þær tillögur komi og þess sé að vænta að þessi liður verði tekinn út úr. Ég hef séð drög, ekki frá þessari nefnd, en ég hef séð drög sem ég fer ekki nánar út í hér, en eru úrbótatillögur varðandi þennan lið sérstaklega og eru komin frá þeirri stofnun sem um þetta sér, þ. e. Tryggingastofnuninni. Ég tel það mjög mikilvægan áfanga þar sem hlutur sjúklings yrði lækkaður um helming, þ. e. úr 1/4, sem hann er í dag, niður 1/8. Þetta væri vissulega mikill áfangi ef það næðist fram. Þarna er komið að vali á því, að sjúklingur greiði 1/8, hafi þá einhverja ábyrgð, eins og menn tala um í þessu sambandi, þó ég sé kannske ekki alveg sáttur við það, eða þá að sjúklingurinn sé leystur að fullu undan greiðsluskyldu, eins og frv. í Ed. ber með sér. Sannleikurinn er auðvitað sá, að enn er þessi hluti, 1/8, ef þetta næði nú fram, alltilfinnanlegur fyrir þá sem lengstar vegalengdir og dýrastar ferðirnar fara. Ef horfið yrði t. d. að þessu ráði, mönnum sýndist það einna tiltækast í þessu, kæmi líka til greina, að mér fyndist, að miða við eitthvert ákveðið hámark þannig að sjúklingar greiddu aldrei nema mjög óverulega fjárhæð þó um langan veg þyrfti að fara með dýrasta ferðamáta. Ég vil skoða þessi drög, sem ég minnti á áðan, samhliða frv. þeirra Alþfl.-manna í Ed. Ég vænti lykta á þessu þingi í því máli, alla vega til mikilla hagsbóta fyrir þá sem hér verða harðast úti, og að því ber okkur að stefna eindregið. Þessi till. fjallar um þessa tvo þætti og ég vænti þess, að þeir geti báðir á vissan hátt öðlast lagagildi þegar á þessu þingi og við getum allir orðið þar sammála um.



Herra forseti. Eins og hér hefur komið fram fjallar þessi þáltill. á þskj. 40 um tvennt skylt og þó óskylt, þar sem um sitt hvora löggjöfina er að ræða. Hv. síðasti ræðumaður greindi frá því, að væntanlega yrði lagt fram frv. til l. varðandi hinn fyrri þátt þessarar till. á þessu þingi, og ber vissulega að fagna því, enda held ég að ekki sé um það neinn ágreiningur, að brýnt er að í lögum séu skýr og greinargóð og ótvíræð ákvæði um framkvæmd og skipulag sjúkraflutninga. Ég get raunar verið töluvert stuttorðari en ég hafði hugsað mér hér í fyrstu, þar sem hv. 2. þm. Austurl. ræddi að nokkru það sem ég hafði hugsað mér að vekja hér máls á, en það er sú staðreynd, að síðari liður þessarar þáltill. lýtur að því að endurskoða ákvæði almannatryggingalaga um greiðslu kostnaðar við sjúkraflutninga og ferðakostnað sjúklinga, þessi ákvæði verði einfölduð og gerð aðgengilegri, aðstöðumunur sjúklinga í sambandi við kostnað við sjúkraflutninga verði jafnaður. Töluvert áður en þessi þáltill. þeirra hv. flm. kom hér fram var búið að flytja hér á Alþingi frv. um þetta mál á þskj. 28 og gerðu það þrír þm. Alþfl. í Ed. Það frv. um breytingu á lögum um almannatryggingar hefur þann tilgang að jafna kostnað af sjúkraflutningum og læknisvitjunum þannig að íbúum vissra landshluta sé ekki íþyngt sérstaklega eins og nú er. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. með því að rekja mörg hláleg dæmi sem hér eru rakin í grg., en það er alveg ljóst að gildandi reglur fela í sér margs konar misræmi og óréttlæti, og það er skoðun flm., að enginn eigi að þurfa að kvíða því vegna efnahags að hann fái ekki notið bestu sjúkrahúsþjónustu sem völ er á. Það eiga allir að hafa sama rétt til læknisþjónustu og hjúkrunar án tillits til efnahags eða búsetu. Þessi markmið verða raunar, svo sjálfsögð sem þau eru, að teljast fjarri því að vera uppfyllt hér á landi, því miður. Því var það frv. flutt, sem ég hef hér gert nokkuð að umtalsefni. Ég fagna þeim orðum hv. 2. þm. Austurl., sem hann mælti áðan úr þessum ræðustól, er hann lýsti því, hverjar undirtektir þetta frv. hefði fengið í nefnd í Ed:, og treysti því, að það nái fram að ganga og framgangur þessa réttlætismáls verði þannig tryggður á þessu þingi.



Herra forseti. Ég þakka þær umr. sem hér hafa þegar farið fram um þetta mál. Ég efast ekkert um að hv. alþm. hafa áhuga á þessu máli, eins og raunar hefur komið fram áður hér á Alþingi. Í sambandi við þá þáltill., sem hér er flutt, kom fram að hún er flutt af algerri tilviljun á mjög svipuðum tíma og frv. sem flutt er í Ed. af hv. þm. Alþfl. og ég er efnislega mjög sáttur við. Þessi till. varð fyrst og fremst til vegna nýrra áskorana og erinda, sem höfðu borist, og enn fremur í sambandi við það, sem kom fram á heilbrigðisþingi og hefur þegar verið kynnt og margir hv. þm. hafa sjálfsagt undir höndum, og jafnframt af því að flm. fannst eins og fleirum að þær starfandi endurskoðunarnefndir eða laganefndir, sem eru í þessum málum, ekki síst að því er varðar endurskoðun á almannatryggingum og endurskoðun á heilbrigðislöggjöfinni, væru nokkuð seinar eða þunglamalegar þegar þess er gætt, eins og kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl., að sviðið, er þessar nefndir taka, er allt of yfirgripsmikið, í stað þess að taka út úr þau atriði, sem mest gildi hafa, til að leysa úr vanda, jafna misrétti og gera framkvæmd þessara laga aðgengilegri og um leið réttlátari. Ég fagna því sem hér kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl., sem ég raunar vissi um, að sú nefnd, sem er að endurskoða lögin um heilbrigðisþjónustuna, hefur þegar lagt fram drög að frv. Ég hef lesið þau yfir og ég hef gert það vegna þess að þetta er búið að vera nokkuð lengi í meðferð hjá stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Hún hefur gert nokkuð margar tilraunir til að fá fram vissar leiðréttingar á lögunum um heilbrigðisþjónustu og sent frá sér til heilbrmrn. ákveðnar tillögur um lagfæringar á heilbrigðislöggjöfinni, þ. á m. að því er varðar skipulag og framkvæmd á sjúkraflutningum. Eins og ég sagði í framsöguræðu er þetta mál sem hefur verið mjög erfitt viðureignar hjá mörgum sveitarfélögum í landinu. Sveitarfélögin hafa þá sjálfsögðu skyldu að bera kostnað af sjúkraflutningum, en þetta mál hefur verið ákaflega erfitt viðureignar á undanförnum árum og hefur alls ekki verið auðvelt að leysa fyrir mörg sveitarfélög í landinu og þess vegna hefur Samband ísl. sveitarfélaga unnið að því um nokkurt skeið að reyna að hafa áhrif á að lög um heilbrigðisþjónustu yrðu endurskoðuð og þetta atriði sérstaklega ásamt mörgum fleiri, sem ég ætla ekki að nefna hér, yrði tekið inn í þessa endurskoðun. Ég fagna því, að drög að lagabreytingu hafa þegar verið send til kynningar hjá stjórnarflokkunum a. m. k. Þó að margt sé þar sem þarf enn að athuga að mínu mati, sýnist mér þó sá kafli, sem fjallar um sjúkraflutninga, fljótt á litið a. m. k. fullnægja því sem fyrir okkur flm. vakir að því er varðar ákvæði um framkvæmd og skipulag sjúkraflutninga. Ég vænti þess, að áfram verði haldið á þeirri braut að reyna að koma þessari lagabreytingu á þó margt annað í þessu frv. muni að vísu þurfa mikillar skoðunar við og ég efist ekkert um að margir séu ekki sammála um ýmislegt sem þar er. Að því er varðar hitt atriðið, sem hér hefur borið á góma, um greiðslu kostnaðar eða jöfnun á þeim mikla aðstöðumun sem fólk í landinu býr við, er hér um að ræða atriði sem er löngu tímabært að taka til afgreiðslu því að þær reglur og reglugerðir sem Tryggingastofnun ríkisins hefur gefið úr og starfað eftir, eru allt of flóknar og allt of þunglamalegar í öllum tilfellum og hafa bakað, eins og ég sagði í minni framsögu, mjög mikil vandamál víða í meðferð. Ég tel þess vegna að það komi til greina, að út úr þessum umr. öllum og frv. og þáltill., sem hér hafa verið sett fram, ætti að geta komið að Alþingi ætti að geta afgreitt þetta mál þannig að við fáum viðunandi breytingar á lögum um almannatryggingar sem leysi síðara atriðið, sem þáltill. fjallar um, þannig að sjúkrasamlögin greiði kostnað vegna flutnings sjúklinga á þann hátt að hægt verði að ná því réttlæti sem allir virðast nú vera sammála um að verður að ná fram í þessari löggjöf. Ég vænti þess, að Alþingi fylgi þessu máli eftir og áður en þingi lýkur verði komin viðunandi skipan á þessi mál í báðum atriðum er þáltill. fjallar um.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 115 flutt till. til þál. um verðlagningu á orku og er hún svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta semja lagafrv., sem lagt verði fyrir Alþingi, um almennar reglur, sem fylgja skuli við verðlagningu á orku frá orkufyrirtækjum í landinu. Þar sé m. a. kveðið á um arðgjöf og afskriftir til að tryggja eðlilega eiginfjármyndun og sjóðstreymi. Stjórnir orkufyrirtækja ákveði sjálfar orkuverð innan lagarammans, en að öðru leyti sé hann bindandi fyrir orkufyrirtækin svo og yfirvöld verðlagsmála. Hafa skal samráð við Samband ísl. rafveitna og Samband ísl. hitaveitna um samningu ofangreinds frv.“ Ástæðan fyrir því, að þessi þáltill. er nú flutt hér, er sú, að um alllangt skeið hafa farið fram miklar umræður hér á landi um verðlagningu á orku, bæði raforku og hitaorku. Verðstöðvunarlög hafa verið meira og minna í gildi um 10 ára skeið og þau hafa tekið ákvörðunarvaldið um verðlagningu orku úr höndum eigenda orkufyrirtækjanna, sem í langflestum tilvikum eru sveitarfélögin í landinu, og selt það í hendur verðlagsyfirvalda. Oft hafa ríkisstjórnir átt síðasta orðið í þeim efnum. Sjónarmið ríkisins við þessa verðlagningu hafa yfirleitt á hverjum tíma verið bundin við skammtímasjónarmið og miðast við að halda vísitölu niðri næsta vísitölutímabil. Hagsmunir orkufyrirtækjanna eða orkuiðnaðarins í heild hafa þá oft verið látnir víkja. Undanfarinn áratug hefur mikil uppbygging átt sér stað í orkumálum. Þrátt fyrir það hefur orkuverð frá stærstu orkufyrirtækjunum lækkað miðað við vísitölu byggingarkostnaðar. Afleiðingar þess eru lítil eiginfjármögnun, en miklar erlendar lántökur sem leitt hafa af sér gífurlega skuldasöfnun og ört vaxandi greiðslubyrði. Oft virðist gleymast að miklar erlendar lántökur kalla á hærra orkuverð síðar vegna aukinnar greiðslubyrðar. Arðgjöf þessara fyrirtækja er langt undir því marki sem eðlilegt má teljast. Sum þessara fyrirtækja horfa fram á alvarlega rekstrarerfiðleika og eru engan veginn í stakk búin til að takast á við mikilvæg verkefni sem bíða á sviði orkumála. Ég skal nefna hvernig staðan er hjá þremur stórum orkufyrirtækjum landsins, þar sem ég þekki sjálfur svolítið til, og skal fyrst nefna Landsvirkjun. Landsvirkjun er langstærsta fyrirtækið á orkusviðinu og hefur staðið fyrir mikilvægustu áföngum í rafvæðingu landsins undanfarinn áratug með byggingu þriggja stórvirkjana. Samt er það svo, að rafmagnsverð hefur lækkað að tiltölu frá þessu fyrirtæki og var í árslok 1980 um 70% af því sem það var fyrir um 10 árum. Í lánssamningum Landsvirkjunar og Alþjóðabankans, en Alþjóðabankinn lánaði bæði til Búrfellsvirkjunar og Sigölduvirkjunar, var af bankans hálfu gerð ákveðin krafa um arðgjöf á hverju ári og voru ákvæði um það fest í lánasamninga. Með því vildi bankinn að sjálfsögðu tryggja sig. Hann vildi með því að setja slík ákvæði, sem eru algeng hjá bankanum, tryggja að fyrirtækið hefði þann arð að það gæti greitt lánin þegar að gjalddaga kæmi. Reynslan hefur og sýnt að það er gott fyrir okkur Íslendinga að einhverjir aðrir reyni að hafa vit fyrir okkur í þessum efnum því að sannast sagna reynumst við vera mikil börn í fjármálum og rekstri slíkra fyrirtækja. Þrátt fyrir þetta samningsákvæði hefur það ekki dugað til. Arðgjöf hefur sjaldan náð umsömdu marki og samningarnir því að þessu leyti verið brotnir. Síðustu árin munar verulega í þessum efnum. Ég skal nefna dæmi: Árin 1978–1980, þ. e. þau þrjú ár, var umsamið mark arðgjafar 8% miðað við ákveðnar reglur sem ég skal ekki skýra nánar hér. Í reynd var það 1978 5%, 1979 5.2% og 1980 5.8%. Í krónum talið er tekjutap Landsvirkjunar vegna þessa, þ. e. samansöfnuð arðgjafarvöntun miðað við síðustu áramót, 6.9 milljarðar eða má segja tæpir 7 milljarðar gamalla króna. Ef arðgjafarvöntun hvers árs er færð til verðlags 1. okt. 1980 nemur tekjutapið 14.4 milljörðum gkr. Rekstrarafkoma hefur og verið eftir þessu og hún hefur farið versnandi. Rekstrarhalli hefur s. l. þrjú ár verið 1978 597 millj. kr., 1979 966.4 millj. kr og 1980 1470 millj. kr. Þetta er allt í gkr. talið. Samtals nemur rekstrarhalli þessara ára 4278 millj. gkr. á verðlagi 1. okt. 1980. Enn er útlit fyrir rekstrarhalla á þessu ári, og þær áætlanir sem fyrirtækið hefur gert um næsta ár, benda og til að rekstrarhalli verði þá, nema sérstakt átak verði gert, en endanlegar tölur, hvorki um 1981 né áætlun 1982, eru enn fyrir hendi. Þetta hefur auðvitað haft gífurleg áhrif á lántökuþörf þessa fyrirtækis. Ég hef hér í höndum töflu sem sýnir yfirlit um fjárfestingar Landsvirkjunar árin 1970–1981 og fjármögnun þeirra. Mörg árin hefur lánsfé verið meira en árlegar fjárfestingar, þannig að fé úr rekstri til framkvæmda hefur verið minna en ekki neitt. Tökum dæmi á þessu ári, en þá eru fjárfestingar áætlaðar tæpir 52 milljarðar, en lánsfé er 54 milljarðar, þ. e. 104% miðað við fjárfestingar. Að auki eru framlög eigenda þannig, að 5.4% af heildarfjárfestingum vantar upp á að fé úr rekstri nægi fyrir afborgunum lána. Þetta þýðir auðvitað auknar lántökur sem þessu nemur. Þegar Landsvirkjun tók á sínum tíma ákvörðun um byggingu Hrauneyjafossvirkjunar var það markmið sett að fyrirtækið gæti fjármagnað með eigin fé úr rekstri um 20% af byggingarkostnaði þeirrar virkjunar. Við það markmið hefur ekki verið unnt að standa. Líkur eru á að fjármögnun þeirrar virkjunar af eigin fé verði minni en ekki neitt, þannig að sú virkjun verði byggð alfarið fyrir lánsfé og meira að segja þurfi jafnframt að taka lánsfé fyrir afborgunum eldri lána. Ég skal næst nefna Rafmagnsveitu Reykjavíkur, en orkuverð Rafmagnsveitu Reykjavíkur er nú um 75% af því sem það var fyrir 10 árum. Hefur það sem sagt lækkað sem þessu nemur á þessu árabili. Á árinu 1980 voru engar verðhækkanir leyfðar á orkusölu frá Rafmagnsveitu Reykjavíkur nema til að mæta hækkun á heildsöluverði frá Landsvirkjun og var það þó ekki að fullu. Það sígur því ört á ógæfuhlið hjá þessu fyrirtæki. Erlend lántaka 1981 var 17 millj. kr. Líklegt er að fyrirtækið þurfi að taka a. m. k. um 20 millj. kr. að láni á næsta ári. Fjárvöntun 1982 eftir hækkun, sem varð 1. nóv. 1981, er 73.4 millj. kr. Hækkunarþörf er 42% miðað við 1. febr., en ef tekið er tillit til þeirra 20 millj. kr., sem óskað er eftir að mega taka að láni erlendis, verður hækkunarþörf samt 31% og er þá hækkun í heildsölu ekki með talin. Fjárfestingar Rafmagnsveitu Reykjavíkur eru að miklu leyti bundnar útþenslu byggðarinnar á þessu svæði. Það þarf að leggja rafmagn í ný byggðahverfi jafnóðum og þau eru byggð. Það er mjög óeðlilegt að fjármagna með erlendum lánum slíkar framkvæmdir sem eru árvissar framkvæmdir vegna eðlilegrar stækkunar. Á tveggja ára tímabili, þ. e. frá okt. 1979 til okt. 1981, hefur gjaldskrá Rafmagnsveitu Reykjavíkur hækkað um 94%, en á sama tíma hefur verðbólgan numið 110–120% eftir því hvaða vísitölu er miðað við. Ef við tökum Hitaveitu Reykjavíkur er orkuverð frá Hitaveitu Reykjavíkur nú 53% af því sem það var fyrir 10 árum en það var um 60% í árslok 1980. Þarna hefur því enn sigið á ógæfuhlið að þessu leyti. Fjárhagsáætlun er nú í undirbúningi hjá Hitaveitunni og talið er að hækkunarþörf sé um 37%. Hlutfall vatnsverðs og olíuverðs til húshitunar er rúmlega 12%, þ. e. verðið á heitu vatni er um 12% af olíuverði, en þetta hlutfall mundi hækka í tæplega 16% ef heimild fengist til hækkunar á hitaveituverði. Framtíð Hitaveitu Reykjavíkur er mjög í hættu. Ástand eldri veitukerfa í borginni er mjög slæmt, bilanir eru tíðar og stöðugt yfirvofandi. Á s. l. fjórum árum hefur ekki verið unnt að vinna að neinum fyrirbyggjandi aðgerðum í formi viðgerða eða endurbóta á eldri kerfum. Margar nauðsynlegar framkvæmdir hafa þurft að sitja á hakanum ár eftir ár. Það hefur verið látið hafa forgang að leggja í ný hverfi, en vatnsöflunin, þ. e. virkjun vatns, hefur setið á hakanum. Hérna stefnir því mjög í ógæfuátt, en fyrirtækinu hefur verið sniðinn svo þröngur fjárhagslegur stakkur að ekki hefur verið unnt að leggja í slíkar grundvallarframkvæmdir. Í sumum nágrannalöndum okkar hafa verið sett lög eins og er hér getið um. Ég skal nefna sem dæmi, að árið 1977 voru sett lög um rafmagnsframleiðslu í Danmörku og þar er verðlagning á orku sett í hendur sérstakrar nefndar, en í henni eru fulltrúar orkufyrirtækjanna, orkuneytenda svo og fulltrúar ríkisins. Í lögunum eru leiðbeinandi reglur um til hvaða þátta eigi að taka tillit þegar orkuverð sé ákveðið. Í meginatriðum eru þeir eftirfarandi: Venjulegur rekstrarkostnaður, stjórnunar- og sölukostnaður, afskriftir og vextir af lánsfé, enn fremur arður af eigin fé fyrirtækjanna og framlag af eigin fé til nýrra fjárfestinga. Viðskrh. Danmerkur skal innan ramma laganna setja nánari reglur um afskriftir, um eigið fjármagn til nýrra framkvæmda og arð af eigin fjármagni. Þessar reglur viðskrh. tryggja mikið eigið fjármagn í uppbyggingu nýrra orkuvera. Aðalreglan er sú, að allt að 75% stofnkostnaðar hvers orkuvers kemur úr eigin fjármagni á fimm ára tímabili, þ. e. á næsta fimm ára tímabili áður en orkuver er tekið í notkun. Sá hluti stofnkostnaðar, sem ekki kemur í gegnum eigin fjármögnun, er afskrifaður með jöfnum upphæðum á minnst 15 árum. Af þessu má ljóst vera að Danir eru miklu forsjálli í þessum efnum en við Íslendingar og hafa þeir þó átt við verðbólgu að stríða að undanförnu ekki síður en við. Nú kann einhver að spyrja hvort það sé ekki uppgjöf frá því, sem áður hefur verið haldið fram, að leggja til að slíkar reglur séu settar af hálfu ríkisvaldsins, en eigendur orkuvera hafa mjög haldið þeirri stefnu á loft undanfarin ár, að þeir ættu að hafa sjálfsforræði um verðlagningu orkunnar, en eins og ég sagði áðan eru það fyrst og fremst sveitarfélögin sem hér eiga hlut að máli, en ríkið er að vísu einnig eigandi í stórum orkufyrirtækjum eins og Landsvirkjun og Laxárvirkjun. Ég skal vissulega viðurkenna að hér er um að ræða visst fráhvarf frá þeirri stefnu, en reynslan hefur hins vegar sýnt okkur að á s. l. 10 árum hefur verðlagning orku farið eftir geðþóttaákvörðun verðlagsyfirvalda og ríkisstjórna á hverjum tíma og því stefnir nú í algengt óefni varðandi fjárhag þessara fyrirtækja og þau eru alls ófær um að takast á við þau miklu og stóru verkefni sem okkar bíða á sviði orkumála. Þessari skoðun, sem fylgt er í þessari þáltill., hefur því vaxið mjög fylgi að undanförnu. Ég skal nefna sem dæmi að á vetrarfundi Sambands ísl. rafveitna 3. nóv. s. l. var þetta mjög til umræðu og menn urðu sammála um slíka stefnu. Þetta var einnig mjög til umr. á aðalfundi Sambands ísl. rafveitna á s. l. sumri. Þáltill. þessi miðar að því að reglur um verðlagningu orku verði festar í lög, en það mundi skapa mikið öryggi fyrir orkufyrirtækin og þau gætu þá gert raunhæfar áætlanir um rekstur og fjárfestingar og haldið lántökum innan eðlilegra marka. Slíkar reglur gætu verið liður í því að koma fjárhag orkufyrirtækja landsins á heilbrigðan grundvöll og búa þau undir ný stórátök á sviði orkumála. Ég legg til, herra forseti, að þegar þessari umr. hefur verið frestað verði þessari till. til þál. vísað til allshn. Sþ.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Friðrik Sophussyni, Helga Seljan og Árna Gunnarssyni að flytja till. til þál., sem kemur fram á þskj. 123, um starfslaun íþróttamanna. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela menntmrh. að skipa þriggja manna nefnd til þess að semja frv. til l. um starfslaun íþróttamanna. Nefndin skal vera þannig skipuð: Formaður Íþróttasambands Íslands, formaður Ungmennafélags Íslands og Íþróttafulltrúi ríkisins og skal hann jafnframt vera formaður nefndarinnar.“ Áhugi á frjálsum íþróttum virðist vera almennari úti á landi en hér á höfuðborgarsvæðinu. Þetta má vafalaust að nokkru skýra með því, að aðstaða til almennra íþróttaiðkana hefur óvíða verið fyrir hendi nema þá til knattspyrnu. Fyrst og fremst er þó skýringin sú, að ungmennafélögin hafa lagt mikla áherslu á þessa grein íþrótta. Það hefur verið stefna ungmennafélaganna að stuðla að sem almennastri þátttöku í íþróttastarfinu, fá sem flesta til að vera með, en leggja minna upp úr afrekunum. Með þessu hefur fengist veruleg breidd í þann hóp, sem íþróttir stundar, þrátt fyrir mjög erfiðar aðstæður víða. Slík breidd er undirstaða þess, að unnt sé að koma auga á hæfileikamennina. Þetta starf hefur líka skilað góðum árangri. Sú stefna ungmennafélaganna að leggja megináherslu á breiddina er tvímælalaust rétt, en hinu er ekki að leyna, að þessi stefna hefur ásamt aðstöðuleysinu fram að þessu verið nokkuð á kostnað afrekanna. Hingað til hafa flestir sigurvegarar á mótum verið hæfileikafólk, sem hefur haft mjög takmarkaða aðstöðu til þjálfunar. Á síðasta landsmóti ungmennafélaganna var greinilegt að á þessu hefur orðið veruleg breyting. Í fyrstu sæti raðaði sér nú fólk sem haft hefur aðstöðu til að stunda æfingar og þjálfun um lengri eða skemmri tíma, enda munu ekki hafa verið sett færri en 16 landsmótsmet. Þetta er mjög gleðileg þróun og ætti að gefa von um glæsilegan árangur á sviði frjálsíþrótta á næstu árum. En óhjákvæmilega vaknar sú spurning, hvað taki við hjá þessu efnilega fólki og hvaða aðstöðu það hafi til áframhaldandi þjálfunar. Það vekur einnig þá spurningu, hvort tími algjörrar áhugamennsku sé ekki liðinn og hvort ekki beri skylda til að styrkja þetta fólk sérstaklega til frekari dáða. Það hefur verið mjög áberandi á undanförnum árum, hve stuttur ferill margra efnilegra frjálsíþróttamanna hefur orðið. Menn hafa tekið þátt í keppni nokkur sumur með góðum árangri, en eru svo allt í einu horfnir af keppendaskránni. Skýringin er oftast sú, að menn hafa stofnað heimili, eru að byggja, önnum kafnir við nám eða uppteknir við vinnu. Út yfir tekur þó þegar okkar bestu afreksmenn verða að hætta keppni vegna féleysis. Fyrir nokkrum vikum var frá því sagt, að Óskar Jakobsson, kastarinn snjalli, sem dvaldist s. l. vetur í Bandaríkjunum við æfingar, væri farinn austur á land í símavinnu til að vinna fyrir skuldum og hefði ekki efni á frekari þátttöku í keppni að sinni. Þetta dæmi sýnir okkur, svo ekki verður um villst, að komið er að þáttaskilum í þessu efni. Við getum ekki lengur farið svona með okkar bestu íþróttamenn. Við verðum að gera okkur ljóst, að afreksíþróttir verða ekki stundaðar í tómstundum með fullri vinnu eða námi. Flm. telja að ekki verði lengur komist hjá því að stofna til „starfslauna íþróttamanna“, sem úthlutað yrði til besta íþróttafólks okkar. Við höfum þegar nokkra skákmenn á launum hjá ríkinu og þykir sjálfsagt og árlega er úthlutað starfslaunum til hóps listamanna. Það gæti því varla talist nein fordild þótt við hefðum íþróttamenn á launum í svo sem þremur til fimm stöðugildum. Hversu langt gæti Einar Vilhjálmsson, sem setti glæsilegt met í spjótkasti á landsmótinu, náð ef hann fengi aðstöðu til að helga sig íþróttum eingöngu í nokkur ár - eða Kristján Harðarson, ungi pilturinn frá Stykkishólmi sem sigraði í langstökki þótt hann sé aðeins 16 ára gamall og er af mörgum talinn efnilegasti stökkvari sem komið hefur fram í mörg ár? Hér hefur eingöngu verið rætt um frjálsíþróttir, en hið sama gildir auðvitað um aðrar einstaklingsíþróttir, svo sem lyftingar, júdó og sund. Í þessum greinum eigum við afreksmenn sem ástæða væri til að styrkja á sama hátt. Það kynni kannske einhver að spyrja, hvort ekki væri bara verið að þenja hér út kerfið, færa út kostnaðarliði ríkissjóðs. En ég vil minna þm. á að það muna sjálfsagt allir eftir þeirri gleðibylgju, sem fór um landið þegar Vilhjálmur Einarsson vann hið glæsilega afrek í Melbourne á sínum tíma, og hina ýmsu sigra sem við höfum unnið á íþróttasviðinu, bæði í flokka- og einstaklingsíþróttum. Við flokkaíþróttir, svo sem knattspyrnu, handknattleik, körfuknattleik, blak, verður varla komið við slíkum starfsstyrkjum, en kanna mætti hvort þjálfarar og leiðbeinendur í slíkum íþróttagreinum gætu ekki komið til greina við úthlutun „starfslauna íþróttamanna“. Að lokum legg ég áherslu á að gæta þarf vel að því, að áhugamannaréttindum verði ekki kasttað fyrir borð. Við erum sennilega ein af fáum þjóðum sem enn eru eingöngu með áhugamennsku í íþróttunum. Frá því vil ég ekki víkja. Ég tel það að vísu verkefni þeirrar nefndar, sem till. gerir ráð fyrir að verði skipuð, að finna m. a. lausn á því vandamáli. Herra forseti. Að loknum þessum hluta umr. legg ég til að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Einvarðssyni fyrir frumkvæði að flutningi þessarar þáltill. um starfslaun íþróttamanna. Hér er máli hreyft sem vissulega er ástæða að skoða af verulegri kostgæfni. Margur unglingurinn, sem velur sér skóla, tekur gjarnan ákvörðun um skólastað með tilliti til þeirrar aðstöðu sem til íþróttaiðkana er. Aðstöðu til íþróttaiðkana úti á landsbyggðinni er víða ábótavant, þótt verulega hafi þar áunnist á síðustu árum. Þótt það sé þessu máli að nokkru óviðkomandi er hér þó um þann grunn að ræða sem á skal byggja. Það má heyra æðioft að mikið fjármagn fari frá ríkissjóði til íþróttahreyfingarinnar í landinu, og mönnum sýnist sitt hvað um ágæti þess. Á árinu 1979 nam framlag ríkisins til hvers iðkanda íþrótta 2200 gömlum krónum. Þetta er langlægsta framlag sem Norðurlandaþjóð greiðir til þessarar starfsemi. T. d. er framlag Færeyinga, nágranna okkar, um 100% hærra og framlag Svía hvorki meira né minna en um 230% hærra. Það mun láta nærri, að um 80–85 þús. manns iðki íþróttir hér á landi, og kostnaður til rekstrar íþróttahreyfingarinnar mun trúlega verða um 4–5 milljarðar gamalla króna á þessu ári. Ef við ætlum íþróttafólki okkar að standa jafnfætis milljónaþjóðum er ljóst að verulegra aðgerða er þörf. Ég er sannfærður um að það fjármagn, sem varið er til íþróttastarfsemi í landinu, er skynsamleg fjárfesting sem skilar ríkulegum vöxtum. Með flutningi þessarar till. er reynt að gera afreksmönnum íþrótta kleift að stunda æfingar af kostgæfni. Hér er ekki verið að leggja það til sem kallast atvinnumennska í íþróttum, heldur er um að ræða stuðning og skilning á mikilvægi þess að afreksmenn okkar á sviði íþrótta geti helgað sig íþróttum frekar en verið hefur. Það má öllum ljóst vera að tómstundirnar einar sér duga skammt afreksmönnum okkar til þjálfunar eigi árangur að verða sá sem efniviður þeirra býður upp á og við væntum af þessu stórefnilega fólki. Herra forseti. Ég skal nú ljúka máli mínu. En ég harma það vissulega að ekki skuli verða fleiri þm. til þess að leggja orð í belg við þessar umr., því sannarlega er hér athyglisvert mál á ferðinni. Ég vona að það fái jákvæða meðferð á hinu háa Alþingi og ég endurtek enn og aftur þakkir mínar til l. flm. fyrir að hreyfa þessu svo sannarlega ágæta máli.



Herra forseti. Á þsk j. 125 hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Ólafi G. Einarssyni, Matthíasi Á. Mathiesen, Salome Þorkelsdóttur, Geir Gunnarssyni og Kjartani Jóhannssyni að flytja þáltill. um Orkubú Suðurnesja. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa fimm manna nefnd til að semja frv. til laga um Orkubú Suðurnesja. Nefndin skal þannig skipuð: Tveir fulltrúar tilnefndir af stjórn Hitaveitu Suðurnesja, tveir fulltrúar tilnefndir af stjórn Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum og einn fulltrúi tilnefndur af iðnrn. Iðnrh. skipar formann úr hópi nefndarmanna. Nefndin hraði svo störfum að frv. verði lagt fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Með lögum nr. 100 frá 31. des. 1974 var ákveðið að stofna Hitaveitu Suðurnesja, sem hafa skyldi það markmið að leysa húshitunarmál á Suðurnesjum. Eignaraðild að félaginu var ákveðin á þann veg, að sveitarfélögin sjö á Suðurnesjum skyldu hafa 60% eignaraðild, en ríkið 40%. Í byrjun febrúar 1975 var stjórn félagsins skipuð og tók hún strax til starfa við uppbyggingu fyrirtækisins. Nú er þessu verkefni að mestu lokið, þar með talin tenging flugvallarsvæðisins. Jafnframt því meginmarkmiði að hita upp hús á svæðinu hefur Hitaveita Suðurnesja framleitt raforku til eigin nota og fyrir almennan markað. Afkastagetan er nú 8 mw. í þremur gufuhverflum, þ. e. tveimur 1 mw. og einum 6 mw. hverfli. Möguleikar eru nú taldir á aukinni rafmagnsframleiðslu í Svartsengi án frekari borana um allt að 8–10 mw. Þá væri uppsett afl í Svartsengi komið í 16–18 mw. og framleiðslugetan væri á milli 80–90 gwst. á ári. Á þessu ári er áætlað að raforkunotkun á Suðurnesjum verði 62.1 gwst. til sveitarfélaganna, en á Keflavíkurflugvelli 50.5 gwst., alls 112.6 gwst. Af því má því sjá hversu framleiðslugetan í Svartsengi hefur verið og gæti orðið stór hluti af raforkuþörfinni, ef ráðist yrði í uppsetningu fjórða gufuhverfilsins. Hér hafa eingöngu verið ræddir þeir möguleikar til raforkuframleiðslu sem fyrir hendi eru nú í Svartsengi, en ekki getið um aðra möguleika á raforkuframleiðslu á Suðurnesjum, sem taldir eru vera umtalsverðir, t. d. með tilkomu sjóefnavinnslu á Reykjanesi, en ráðh. getur heimilað því fyrirtæki að reisa og reka raforkuver allt að 10 mw. að stærð í tengslum við starfrækslu þess. Er ástæða til að ætla að slíkt verði leyft og verði hagkvæmt. Fyrirkomulag raforkudreifingar á Suðurnesjum er nú í aðalatriðum eftirfarandi: 1. Heildsalan er í höndum Landsvirkjunar, sem selur Rafmagnsveitum ríkisins orkuna, en þær selja síðan rafveitum sveitarfélaga orku til dreifingar í smásölu til neytenda. 2. Rafmagnsveitur ríkisins annast þó smásöludreifinguna í Hafnahreppi og sölu til Keflavíkurflugvallar frá riðbreytistöð. 3. Starfandi eru á svæðinu sex sveitarfélagarafveitur, en þær eru: Rafveita Keflavíkur, Rafveita Njarðvíkur, Rafveita Grindavíkur, Rafveita Miðneshrepps, Rafveita Gerðahrepps og Rafveita Vatnsleysustrandarhrepps. Fram hafa farið allítarlegar umræður um sameiningu rafveitna sveitarfélaganna. Allir þeir, sem um málið hafa fjallað, hafa verið sammála um hagkvæmni sameiginlegrar rafveitu, enda liggja til þess mörg rök. Í viðræðum þeim, sem fram fóru á milli sveitarfélaganna, kom fram að litið er á sameiningu rafveitnanna sem áfanga að stofnun orkubús á Suðurnesjum - eða eins og segir í nál. sem nefnd á vegum sveitarfélaganna á Suðurnesjum hefur gert um sameiningu rafveitnanna, með leyfi forseta: Nefndin lítur ekki á sameiningu rafveitnanna sem afgerandi takmark, heldur sem nauðsynlegan lið í stofnun orkubús á Suðurnesjum og telur að hraða beri sameiningunni með það að leiðarljósi. Nefndin álítur, að með sameiningu rafveitnanna náist hagkvæmari rekstur en nú er, og bendir á eftirfarandi: 1. Orkukaup rafveitnanna með einni mælingu yrðu 5% hagkvæmari en við núverandi fyrirkomulag, þar sem orkan er keypt samkv. 6 orkusölumælum. 2. Efniskaup yrðu 20–30% hagkvæmari, þar sem keypt yrði í meira magni og þá beint frá framleiðanda. Nú kaupa rafveiturnar sitt efni eftir hendinni, þó í takmörkuðu magni, frá seljanda í Reykjavík. 3. Stjórnun yrði í þá veru, að einn rafveitustjóri hefði yfirumsjón með svæðinu. Undir hann heyrði hönnun, verklegar framkvæmdir, innkaup, birgðahald, rafmagnseftirlit, orkusala og innheimta. Það er allt á einum stað. Æskilegt er að rafveitustjóri sé rafmagnsverkfræðingur. Rafveitunefnd yrði skipuð einum fulltrúa frá hverju sveitarfélagi og skiptust þeir á um formennsku í eitt ár í senn. Núverandi fyrirkomulag er þannig, að á svæðinu eru 3 rafveitustjórar, 6 rafveitunefndir, birgðabókhald ófullnægjandi, nema hjá Rafveitu Keflavíkur, framkvæmdir takmarkast af fjármagnsgetu á hverjum stað, hönnun er aðkeypt eða þá ófullnægjandi, innheimta, aflestur og bókhald á 6 stöðum. 4. Tækjabúnaður og mælitæki. Tækjaeign er mjög takmörkuð og mikið til sú sama á hverjum stað. Mælitæki eru svo til engin fyrir hendi, heldur hafa verið fengin lánuð annars staðar frá. Með stærri einingu er mögulegt að festa kaup á nauðsynlegum mælitækjum og byggja upp hagkvæmari tækjakost. 5. Bókhald, innheimta og aflestrar eru framkvæmd á hverjum stað. Í Sandgerði, Keflavík og Njarðvík eru rafveiturnar með sérskrifstofur, en í hinum sveitarfélögunum eru þessir þættir framkvæmdir á skrifstofum sveitarfélaganna. Við sameiningu yrði ein skrifstofa sem sæi um alla þessa þætti. Innheimt yrði með gíróseðlum líkt og hjá hitaveitunni. Aflestur færi fram tvisvar á ári, en þess á milli innheimt jafnaðargjald. Starfsmenn yrðu tveir til þrír. 6. Verklegar framkvæmdir yrðu á hverjum stað ýmist með föstum starfsmönnum eða aðkeyptri vinnu. Við sameiningu leggur nefndin til að sérstakur vinnuflokkur verði til að sjá um allar nýlagnir, en í hverju sveitarfélagi séu menn til að sjá um viðgerðir og almenna þjónustu. 7. Eignaraðild sveitarfélaganna væri í hlutfalli við íbúatölu á hverjum tíma. Framlag sveitarfélaganna til sameiningar er dreifikerfið ásamt spennistöðum og búnaði í því ástandi sem það er, annað ekki. Aðrar eignir væru eign viðkomandi sveitarfélags. Við sameiningu nyti Rafveita Suðurnesja arðs af raforkusölu frá þeim degi sem hún tæki til starfa, en sveitarfélögin til þess tíma. Þær skuldir, sem stofnað hefur verið til vegna rafveitna sveitarfélaganna, eru alfarið mál viðkomandi sveitarfélaga. Í upphafi þessarar grg. er tekið fram, að nefndarmenn telji sameiningu rafveitnanna nauðsynlegan lið í stofnun orkubús á Suðurnesjum og leggi á það megináherslu. Raforkukaup eru frá Rafmagnsveitum ríkisins sem kaupa orkuna frá Landsvirkjun. Til skamms tíma hefur RARIK lagt 12% á orkuna frá Landsvirkjun vegna flutnings frá spennistöð við Elliðaár. 1. nóv. 1980 var orka frá RARIK hækkuð í 17% ofan á Landsvirkjunarverð og nú nýlega bætt við 6 aura gjaldi á selda kwst. vegna aukins kostnaðar við rekstur dísilstöðva úti á landi. Með tilkomu orkubús á Suðurnesjum, þar sem Hitaveita Suðurnesja, Rafveita Suðurnesja og RARIK mynduðu sameininguna (Rafveita Suðurnesja 60% og RARIK 40% í þeim prósentuhluta sem ákveðið yrði að rafveiturnar hefðu á móti Hitaveitu Suðurnesja, þannig að eignarhluti sveitarfélaganna á Suðurnesjum yrði 60% á móti 40% hluta ríkisins) yrðu aðstæður allt aðrar. Í fyrsta lagi fengist raforka keypt á Landsvirkjunarverði. Í öðru lagi yrði aukin raforkuframleiðsla í Svartsengi á vegum Orkubús Suðurnesja. Í þriðja lagi yrðu innkaup, innheimta og bókhald á vegum orkubúsins. Í fjórða lagi ykist fjármagn til varanlegra framkvæmda. Og í fimmta lagi hefðu Suðurnesjamenn frjálsar hendur með nýtingu þeirrar orku, sem fengist frá háhitasvæðum við Svartsengi, til atvinnuuppbyggingar og annarra hagsbóta fyrir heimamenn. Ef sveitarstjórnarmenn samþykkja sameininguna leggur nefndin til að auglýst sé eftir rafveitustjóra sem fyrst og hann ráðinn til að kynna sér rafveitumálin, eins og þau eru nú, svo að hann geti gert tillögur um nýtingu þess mannafla, sem nú starfar á vegum rafveitnanna, og rekstrarform, svo að sem minnst röskun yrði við sameininguna. Nefndin álítur að hraða beri ákvörðun. Sé ákvörðun jákvæð ber að ákveða dagsetningu þegar sameining fer fram, en nefndin telur að áramótin 1981–1982 séu heppilegur tími. Fram að þeim tíma verði rekstur rafveitnanna óbreyttur.“ Eins og kemur fram í þessu nál., sem ég nú hef lesið, var það hugsað sem megintilgangur með sameiningu rafveitnanna að þær gangi síðan til sameiningar og stofnunar á Orkubúi Suðurnesja. Þegar þessi skýrsla kom fram hjá sveitarfélögunum kom fram sú skoðun hjá a. m. k. tveimur sveitarfélögum, að réttara væri að stíga skrefið til fulls, og í framhaldi af því og þeim rökstuðningi, sem ég tel mig hafa flutt hér að framan, höfum við flm. lagt fram þessa þáltill. um að skrefið verði stigið til fulls nú og orkubúið stofnað með sameiningu Hitaveitu Suðurnesja og rafveitnanna. Er það skoðun okkar, að það sé til mikilla hagsbóta fyrir Suðurnesjasvæðið. Herra forseti. Að loknum þessum hluta umr. legg ég til að till. verði vísað til allshn.