Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 4. maí 1979. Stefán Jónsson, 4. þm. Norðurl. e., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Norðurlandskjördæmi eystra, Soffía Guðmundsdóttir tónlistarkennari, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Þorv. Garðar Kristjánsson, forseti Ed.“ Hér liggur fyrir kjörbréf til handa frú Soffíu Guðmundsdóttur varaþm., og æski ég þess, að kjörbréfanefnd taki það til athugunar, og gef 7 mínútna fundarhlé á meðan kjörbréfið er athugað. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til meðferðar kjörbréf Soffíu Guðmundsdóttur tónlistarkennara, Þórunnarstræti 128, Akureyri, sem hlaut kosningu sem 1. varaþm. Alþb. í Norðurlandskjördæmi eystra lögmæltan tíma. Kjörbréfanefnd hefur ekki fundið neitt athugavert við þetta kjörbréf og mælir með að það verði samþ. og kosningin staðfest.



Herra forseti. Ég hef fylgt ágætu fordæmi síðustu tveggja utanrrh. og lagt fyrir Alþingi almenna skýrslu um utanríkismál. Hún er að vanda í tvennu lagi. Annars vegar er heildarskýrsla, sem er þskj. 567, en hins vegar er sérstök skýrsla um þátt Íslands í starfi Sameinuðu þjóðanna á síðasta ári. Ekki sé ég ástæðu til að eyða tíma þingsins í upplestur á skýrslunni, enda er hún langt mál. Nokkur tími líður óhjákvæmilega frá því að slík skýrsla er samin uns hún getur komið til umr. á þingi. Þennan tíma hefur sitthvað gerst og mun ég því nota framsöguræðu mína til að flytja eins konar viðauka við skýrsluna, drepa á sitthvað stórt og smátt sem gerst hefur eftir að gengið var frá skýrslunni, en vísa að öðru leyti til hinna prentuðu gagna um það sem í þeim stendur. Ég mun þó fylgja kaflaskiptingu skýrslunnar í meginatriðum. Í kaflanum um alþjóðamál er fyrst fjallað um afvopnun og síðan um slökunarstefnuna. Með þessu er ætlunin að sýna hve ríka áherslu við Íslendingar leggjum á þetta tvennt. Í afvopnunarmálum hefur það helst gerst, að undirskrift SALT-II samninganna milli Bandaríkjamanna og Sovétmanna virðist nú færast óðum nær. Samkv. þeim samningum verður fjöldi hinna hættulegustu flugskeyta og kjarnorkuvopna takmarkaður og í fyrsta sinn verða nokkur hundruð slík ógnarvopn eyðilögð. Vonandi reynist þetta áfangi á réttri leið sem bætir sambúð risaveldanna tveggja og þar með friðarhorfur í heiminum, en vígbúnaðarkapphlaup mun halda áfram nær taumlaust á fjöldamörgum öðrum sviðum, þ. á m. á hafinu, svo að enn er verk að vinna áður en stórfelld og nægileg afvopnun tekst. Í slökunarmálum, sem leitt hefur af sáttmálanum frá Helsinki, er næsti stóráfangi ráðstefna um framkvæmd samningsins sem halda á í Madrid haustið 1980. Undirbúningur er þegar hafinn undir þessa ráðstefnu og í síðustu viku komu saman í Reykjavík sérfræðingar í slökunarmálum frá Norðurlöndunum öllum til að hefja undirbúningsstarf þeirra landa fyrir þessa Madrid-ráðstefnu. Ekki er ráð nema í tíma sé tekið. Þá hafa verið til umr. drög að samkomulagi um menningarsamskipti milli Íslands annars vegar og Tékkóslóvakíu og Austur-Þýskalands hvors í sínu lagi hins vegar, og er litið á þetta sem lítinn þátt í framkvæmd Helsinki-stefnunnar og til hennar vísað. Varðandi þátttöku Íslands í alþjóðasamtökum, sem um er fjallað í skýrslunni, er helst að minnast þess að Evrópuráðið varð 30 ára í s. l. viku. Af því tilefni verða haldnir fundir Evrópuþings og ráðherranefndar Evrópuráðs í Strasbourg síðar í þessari viku og munu þrír alþm. sitja þingfundinn, en ég mun sækja ráðherrafundinn. Mun þar gefast tækifæri til að ræða við utanrrh. Noregs um Jan Mayen-mál og e. t. v. við utanrrh. Lúxemborgar um flugmál. Áttunda fundi Hafréttarráðstefnunnar er nýlega lokið í Genf og fulltrúar okkar komnir heim. Undir lok ráðstefnunnar tók hún nokkurn fjörkipp og náðist umtalsverður árangur á ýmsum sviðum, sérstaklega varðandi málmvinnslu í djúphafi. Ríkir nú nokkur bjartsýni á að til loka muni draga á næsta fundi, sem haldinn verður í New York í sumar, og hafréttarsáttmáli verði undirritaður í Caracas í Venezuela á öndverðu ári 1980. Ef það tekst mun það verða mesti árangur sem náðst hefur í alþjóðlegu samstarfi frá stofnun Sameinuðu þjóðanna. Ný drög að sáttmálanum, og væntanlega þau síðustu fyrir lokafund, verða tilbúin eftir fáa daga, en fulltrúar okkar hafa upplýsingar um að hagsmunamálum Íslendinga sé þar borgið eins og best verður á kosið, nema hvað óljóst er enn hvaða rétt við munum öðlast á hafsbotni utan við 200 mílur. Það er skoðun íslensku fulltrúanna á ráðstefnunni, að litlar sem engar líkur séu á að þeim atriðum verði breytt á síðasta fundinum sem helst snerta okkur Íslendinga. Alþingi er nú langt komið með afgreiðslu á frv. um heildarlöggjöf um landhelgismál. Hefur það verið afgreitt úr n. í síðari d. og ágreiningur hefur enginn orðið um málið. Treysti ég því að það verði að lögum einhvern næstu daga, enda nauðsynlegt að afgreiða það, m. a. vegna Jan Mayen-málsins. Norsk stjórnvöld hafa óskað eftir viðræðum við Íslendinga um væntanlega efnahagslögsögu eyjarinnar Jan Mayen sem norska stjórnin mun hafa ákveðið að lýsa yfir eftir að hafa átt um það viðræður við Íslendinga, en ekki tímasett framkvæmdir í þeim efnum enn þá. Í þessu sambandi hefur eftirfarandi gerst: 1. Fiskifræðingar hafa haldið fund um loðnustofninn og eru niðurstöður þeirra alþm. kunnar. 2. Sendiherrarnir Hans G. Andersen og Jens Evensen hafa rætt um málið í Genf. 3. Utanrrh. beggja landa, sendiherrarnir sem áður voru nefndir og tveir aðrir embættismenn hafa haldið einn fund um málið. Þetta hafa verið könnunarviðræður á frumstigi, sem hafa enn ekki leitt til neinnar niðurstöðu. Ef í ljós kemur að grundvöllur er að samningagerð verður að sjálfsögðu skipuð viðræðunefnd af okkar hálfu á breiðari grundvelli en verið hefur hingað til. Landhelgisnefnd allra þingflokkanna hefur þó fylgst náið með gangi málsins. Efnahagslögsaga Grænlands á austurströndinni hefur ekki verið færð út í 200 mílur norður fyrir 67. breiddargráðu sem er rétt norðan við nyrstu tanga Íslands. Danir munu fyrst um sinn fara með það mál þrátt fyrir heimastjórn Grænlendinga. Útfærslan er þeirra mál og Grænlendinga, en jafnskjótt og fært hefur verið út verða fiskveiðimál innan nýju markanna málefni Efnahagsbandalagsins í Brüssel. Grænland telst til bandalagsins, en það gera t. d. Færeyjar ekki. Ég þarf ekki að orðlengja að fiskveiðimál við Austur-Grænland geta haft alvarlega þýðingu fyrir okkur Íslendinga. Ég vil nota þetta tækifæri til að færa Grænlendingum heillaóskir í tilefni af heimastjórn þeirra og senda hinni nýju ríkisstj. þeirra bestu kveðjur. Utanrrn. hefur þegar að sínu leyti undirbúið aukin samskipti milli Íslendinga og Grænlendinga og er óskandi að þau þróist á sem flestum sviðum í náinni framtíð. Í VI. kafla skýrslunnar er fjallað um mannréttindamál og segir þar að fyrir Alþ. liggi till. um aðild Íslands að tveimur alþjóðasamningum um mannréttindi. Sú till. hefur nú verið afgreidd sem ályktun Alþingis. Færi ég þinginu þakkir fyrir, en aðild að þessum samningum verður íslensku þjóðinni til sóma og staðfestir raunhæfan áhuga hennar á mannréttindum almennt. VIII. kafli skýrslunnar fjallar um öryggismál og er staða Íslands á því sviði þar rædd almennt. Fyrir skömmu gerðust atburðir ekki óvenjulegir, en þó merkir, hér við land sem varpa nokkru ljósi á þýðingu landsins og stöðu þess, og ætla ég að nýnæmi sé að segja örlítið frá þeim. Sovétríkin hafa um árabil haldið flotaæfingar á Norður-Atlantshafi á hverju vori. Fyrst í stað voru þær haldnar á Barentshafi, en hafa færst sunnar og síðustu ár suður fyrir Ísland. Að þessu sinni voru æfingarnar hinar mestu síðan 1975 og er þeim nýlega lokið. Þær fóru þannig fram, að flotadeild undir forustu flugvélamóðurskipsins Kiev sigldi frá Gíbraltarsundi upp undir Ísland, síðan suðaustur af landinu áfram norður með Noregsströnd til Múrmansk. Jafnframt bættust við skip frá Eystrasalti og úr norðurátt. Þessum æfingum var ekki beint gegn Íslandi eða neinu grannlandi okkar. Þetta voru æfingar í að verja Sovétríkin. Flotadeildin, sem ég nefndi, lék óvinaflota á norðurleið. Önnur sovésk herskip og kafbátar mynduðu varnarlínur, fyrst austur af Íslandi, rétt utan við „rauða torgið“ svokallaða, en síðan norðar í hafinu. Þegar æfingar stóðu sem hæst voru suður og austur af Íslandi mest 25 sovésk herskip og 27 sovéskir kafbátar, allt skip af nýjustu og fullkomnustu gerð. Samtímis voru æfingar í baráttu gegn kafbátum á svæðinu milli Jan Mayen og Langaness. Þessa sömu daga var umferð sovéskra flugvéla austan og sunnan við Ísland meiri en nokkru sinni fyrr og flugu sumar könnunarflugvélarnar til Kúbu og þaðan til Angóla í Afríku. Varnarliðið fylgdist nákvæmlega með öllu þessu og hlaut að sjálfsögðu mikilsverða æfingu eigi síður en Sovétmenn. Voru notaðar hinar nýju eftirlits- og ratsjárflugvélar sem bækistöð hafa á Keflavíkurflugvelli. Ég bið menn að íhuga hleypidómalaust þessar staðreyndir og tek skýrt fram að ekki er ætlun mín með þessari frásögn að vekja upp neinar grýlur. Æfingar sem þessar eru heimilar að þjóðarétti og m. a. s. sérstakt samkomulag á milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um ýmislegt varðandi framkvæmd slíkra æfinga. Þær sýna okkur þó í fyrsta lagi hversu þýðingarmikið landið er enn talið af stórveldunum, og í öðru lagi tel ég að greinilega hafi komið í ljós að bæði risaveldin hafi varið stórfé til að auka viðbúnað sinn á hafinu umhverfis okkur, Sovétríkin með smíði fullkominna skipa og Bandaríkin með nýjum og dýrum eftirlitsflugvélum. Læt ég svo útrætt um öryggismálin. - Að sjálfsögðu eru fleiri slíkar æfingar háðar, en þessar hafa til fallið á þeim tíma sem nú er nýliðinn. Tel ég æskilegt og rétt að af þeim séu birtar fréttir, en oft og tíðum hefur farið eins og nú, að slíkt fer að miklu leyti fram hjá fjölmiðlum, en svo koma nákvæmar frásagnir af öllu saman í fagtímaritum og bókum löngu síðar. IX. kafli skýrslunnar fjallar um flugmál, sem eru að verða þýðingarmikið hlutverk fyrir utanríkisþjónustu okkar. Nýlega var haldinn í Lúxemborg aðalfundur Cargolux sem Flugleiðir eiga að 1/3 hluta. Eftir þann fund er ljóst að Flugleiðir munu ekki selja hlut sinn í félaginu, en ákveðið hefur verið að stofna nýtt farþegaflugfélag, aðallega til leiguflugs. Verður það væntanlega nefnt Aerolux og eigendur til helminga Cargolux og Lux Air, sem þýðir þá jafnframt að Íslendingar eiga 1/6 í hinu nýja félagi. Vandlega hefur verið gengið frá því, að sögn forráðamanna, að þetta félag fari ekki inn á starfssvið Flugleiða. Ljóst er nú að Atlantshafsflug okkar Íslendinga muni vart geta haldið áfram í sama mæli og verið hefur, nema hluta þess verði beint milli meginlands Evrópu og Norður-Ameríku án viðkomu á Íslandi. Þessa staðreynd verðum við að horfast í augu við, þótt farþegum sem koma við á Keflavíkurflugvelli kunni að fækka nokkuð. Utanrrn. er nú með samþykki samgrn. að kanna horfur á því að Bandaríkjamenn leyfi beint flug okkar án viðkomu hér á landi. Ef að slíku verður munu íslensk yfirvöld að sjálfsögðu tryggja lágmarksferðafjölda til landsins og frá því, svo að okkar eigin samgöngur séu viðunandi. En um afdrif þessa máls er enn allt of snemmt að spá neinu. Herra forseti. Ég ítreka það að lokum, sem fram kemur í hinni prentuðu skýrslu, að utanríkisstefna Íslendinga er nú sem fyrr byggð á þátttöku í Sameinuðu þjóðunum og norrænu samstarfi öllu öðru frekar og í öryggismálum á Atlantshafssáttmálanum. Á alþjóðlegum vettvangi leggjum við okkar litla lóð á vogarskálar friðar, slökunar og afvopnunar. Mér er ánægja að geta fullyrt að Íslendingar búa við vináttu og góða sambúð við allar þær þjóðir sem við á annað borð höfum samskipti við. Það hlýtur að vera takmark utanríkisstefnu að svo megi verða áfram. Með tilvísun í hinar prentuðu skýrslur læt ég svo máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég tek næstur til máls þótt venja sé að stjórnarandstaðan tali næst á eftir ráðh., en um þetta fyrirkomulag hefur samist og er það ekki í neinu ósamræmi eða óvild við Sjálfstfl., heldur þvert á móti. Ég sé ekki sérstaka ástæðu til að halda ýkjalanga ræðu um þessa skýrslu, einkum vegna þess að stefna sú, sem núv. ríkisstj. fylgir, er í öllum meginatriðum, nánast í öllum atriðum, sú sama og fylgt var í fyrri ríkisstj., þar sem ég átti sæti, og út af fyrir sig fagna ég því að svo skynsamlega er á málum haldið. En þó eru nokkur atriði í skýrslunni sem ég ætla að leyfa mér að gera að örlitlu umræðuefni. Í fyrsta lagi vil ég segja það, að fyrir tveimur árum - eða kannske þrem núna - byrjaði ég á að reyna að hafa almennan inngang eða formála að skýrslu um utanríkismál, þar sem leitast var við að leggja nokkurn dóm á hvað væri að gerast í veröldinni í kringum okkur og á hvern hátt það mundi snerta Ísland sérstaklega. Þeim, sem þá töluðu fyrir hönd stjórnarandstöðuflokka, fannst lítið til þessa koma. Sá kafli var að þeirra mati stuttur, innihaldslítill og heldur lélegur. Ég minnist þess, að hæstv. núv. utanrrh. var einmitt einn þeirra sem gagnrýndu þetta hvað myndarlegast. En ég verð að segja að ég sé ekki að í þessari skýrslu - eða ég hef ekki fundið það - sé ítarlegar út í þessi mál farið en þó var gert með þeirri tilraun sem ég gerði til að gera þeim nokkur skil. Ég hlýt þá að sakna þess nokkuð og undrast dálítið að ekki skuli hafa verið bætt um betur úr því að svona slaklega tókst til hjá mér með þessa tilraun. Mér er alveg ljóst, og það held ég að ég hafi sagt í þessum ræðustól fyrr, að það er ekkert áhlaupaverk né auðvelt að setja fram spádóma um það sem fram undan sé. Þess vegna skil ég vel að ekki er farið ítarlega út í slíkt. En jafnframt hlýt ég þá að ætlast til þess að þeir, sem gagnrýndu mig fyrir tilraunina, líti nú sömu augum á að hér sé ekki um auðvelt verkefni að tefla, þar sem ekki hefur verið farið ítarlegar í það en raun ber vitni í þessari skýrslu. Vissulega er það rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að utanríkisstefna Íslands er byggð á þeim atriðum sem hann nefndi: norrænu samstarfi, þátttöku í Evrópuráði, þátttöku í Sameinuðu þjóðunum, þátttöku í Fríverslunarbandalagi, sérstöku samkomulagi við Efnahagsbandalag Evrópu og þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Þetta hefur ekki breyst og ég tel ekki ástæðu til að gagnrýna það, eins og ég áðan sagði, heldur þvert á móti. Í kaflanum um Austurlönd nær er eðlilega fagnað þeirri viðleitni sem fram hefur farið milli Egypta og Ísraelsmanna um að finna varanlega lausn á hinu 30 ára gamla þrætumáli. Ég tek alveg undir að fagna ber þeim áfanga sem þar hefur náðst. En ég vil jafnframt vekja athygli á að mjög margt er þar enn óleyst og í óvissu. Málefni Palestínu-Araba eru alveg óleyst og eru enn frekar í brennidepli en nokkru sinni fyrr eftir þetta samkomulag, auk þess sem enginn veit enn hvaða viðbrögð önnur arabaríki hafa við þeirri viðleitni Egypta að sættast við Ísraelsmenn. Ég vek því athygli á að hér getur enn til illra tíðinda dregið. Ég er ekki að spá neinu, ég vona að það verði ekki, en ég bendi á að enginn fullnaðarsigur er þarna unninn. Ég fagna því líka, að framhald verður á starfi því, sem hafið var í Finnlandi, og framkvæmd þess sem nefnt er Helsinki-sáttmáli. Ég tel að með þeim fundi 35 þjóða hafi verið stigið eitt stærsta skref í þágu mannréttinda og jafnréttis í veröldinni. Og ég vona, að sú ráðstefna, sem ráðgerð er í Madrid á næstunni, verði áfangi fram á veginn í þessu mikilsverða máli, og tek undir með ráðh. að því leyti. Við Íslendingar erum svo lánsamir að við gátum skrifað undir Helsinki-sáttmálann með algerlega hreinan skjöld. Við höfum uppfyllt þær kröfur sem þar eru settar fram til annarra ríkja. Þess vegna höfum við aðstöðu til að beita okkur á þessum ráðstefnum og höfum gert það eftir föngum. Ég veit að íslensk utanríkisþjónusta er fáliðuð, en hún er vel mönnuð og hún á að geta tekið drjúgan þátt í þessum störfum, hefur gert það og ég vænti þess að hún muni halda áfram að gera það, því að mikið er í húfi. Um Afríkumálin mætti ýmislegt segja, en aðeins fátt af því mun ég rekja. Þjóðir Afríku eru nú smátt og smátt að öðlast sjálfstæði. Íslendingar hafa frá fyrstu tíð verið framarlega í stuðningi við frelsishreyfingar í viðkomandi löndum og oft og einatt gengið feti framar en aðrar Norðurlandaþjóðir í því að styðja fólk í Afríku til sjálfstæðis. Þetta munu skýrslur geta sannað og ég tel ekki ástæðu til að fara um það mörgum orðum. Ég bendi aðeins á þetta. Þetta kom mjög glögglega fram í sjónvarpsþætti sem ég horfði á, þar sem dr. Gunnar Schram gerði grein fyrir afstöðu Íslands til þessara mála á vettvangi Sameinuðu þjóðanna á réttan og skilmerkilegan hátt. Þar kom fram það sem ég var nú að segja, og ég tel að við getum verið stoltir af því og borið höfuðið hátt þess vegna. Ég tek undir að samstarfið við Norðurlöndin er gífurlega þýðingarmikið. Mér dettur ekki í hug að gagnrýna hæstv. utanrrh. fyrir að gera því ekki frekari skil en gert er í skýrslunni, enda þótt ég hafi verið gagnrýndur fyrir það, vegna þess að Norðurlandaráð heyrir ekki undir utanrrn. og aðrir eiga að gefa skýrslur um störfin sem þar fara fram. Þeir hafa líka gert það. Hv. 5. þm. Reykv., Ragnhildur Helgadóttir, hefur gefið Alþ. skýrslu um störf þau, sem unnin eru á vettvangi Norðurlandaráðs, og ég tel og hef sagt það áður og stend við það, að það eigi ekki heima hér, og þess vegna tel ég eðlilegt að ekki sé frekar farið út í þau mál í þessari skýrslu en raun ber vitni. Um Atlantshafsbandalagið vil ég aðeins segja að ég hef frá fyrstu tíð verið fylgjandi því að Ísland væri aðili að því bandalagi. Feimnismál ber víst ekki að ræða á þessum vettvangi, þannig að hin svokölluðu varnarmál eiga að liggja í þagnargildi, og ég ætla þá ekki að fara að hvetja til neinna ótímabærra umr. um þau mál, aðeins að segja að ég fagna því að áfram er haldið því verki, sem hafið var fyrir 4 árum, að aðskilja herinn frá annarri starfsemi á Keflavíkurflugvelli. Það hefur gengið nokkru hægar en skyldi og ég vonaði, en það miðar samt í rétta átt og ég veit ekki betur en sífellt sé verið að flytja inn í nýjar íbúðir á því svæði sem herfólkinu er ætlað til umráða. En ég vek enn þá einu sinni athygli á því, að til þess að aðskilnaður geti orðið raunverulegur þarf að byggja flugstöð á öðrum stað en sú stendur á sem er notuð. Það er nauðsynlegt. Þegar ég var í Bandaríkjunum ásamt embættismönnum var fallist á að aðstoða Íslendinga fjárhagslega til að koma upp flugstöð, og ég fæ ekki skilið hvers vegna hæstv. ríkisstj., sem stefnir að slíkum aðskilnaði, ræðst ekki í þá byggingu. Ég hef áður sagt það úr þessum ræðustól að ef einhverjir eru í vandræðum með að samþykkja það er einfalt ráð við því. Það er að semja bókun, birta hana og láta þar við sitja. Í sambandi við Bandaríkjaförina get ég ekki alveg stillt mig um að víkja örlítið að öðru, þó að það komi kannske umræðu um skýrslu utanrrh. ekki beinlínis við. Ég sé nefnilega ástæðu til að óska sjálfstæðismönnum alveg sérstaklega til hamingju með að þeir eru búnir að finna orsökina fyrir því, hvers vegna þeir töpuðu Reykjavík. Það kemur fram í Morgunblaðinu á laugardaginn var. Þar segir hv. 4. þm. Reykv., nýendurkjörinn formaður Sjálfstfl., eftir honum er haft orðrétt og ég - með leyfi forseta - les það upp: „Geir kveðst hafa farið utan í skylduerindum. Sér hefði ekki þótt það fýsilegt að senda framsóknarmann á fund NATO á kjördegi í Reykjavík.“ Þarna kemur skýringin á því, hvers vegna Sjálfstfl. tapaði Reykjavík. Sem samviskusamur embættismaður, glöggur og góður lögfræðingur hlaut hann auðvitað að meta það þannig að fórna yrði minni hagsmunum fyrir meiri, og þó að Reykjavík hefði hingað til þótt Sjálfstfl. mikils virði var þó enn þá meira virði að framsóknarmaður kæmi ekki á NATO-fund í Washington. Á þessum fundi heyrði ég ekki hv. 4. þm. Reykv. segja neitt það sem ég hefði ekki komist fram úr að segja og engin launungarmál, en það er skylt að geta þess að hann átti sérstakan fund með Carter Bandaríkjaforseta, og má vera að það hafi verið á þeim fundi sem þau skilaboð voru flutt sem framsóknarmenn máttu ekki vita um. Þetta kemur auðvitað ekki skýrslu utanrrh. beint við, en er þó kannske ekki alveg óviðkomandi því sem gerðist í sambandi við varnarsamninginn eða viðbótina við hann sem gerð var á sínum tíma, þ. á m. um þá flugstöð sem ég áðan gerði að umræðuefni. Læt ég svo útrætt um þetta. Eitt af því, sem hæstv. núv. utanrrh. gagnrýndi mig harðlega fyrir, var að ég gat ekki um í skýrslu minni eitt alvarlegasta vandamál Íslendinga, gífurlegar erlendar skuldir. Ég hef lesið skýrslu hans. Ég hef ekki fundið að minnst sé í henni sérstaklega á það stórkostlega vandamál. Má vera að hæstv. núv. ríkisstj. sé búin að lækka skuldirnar svo mikið að þær séu ekki lengur hættulegar. Ég hef ekki tötur um það. En ekki heyrist mér í almennum umr. og skrifum að þannig hafi tekist til að um verulega skuldalækkun hafi verið að tefla. Finnst mér mega segja um það atriði: Fyrst það vantaði hjá mér hlýtur það að vanta líka í þessa skýrslu. Annað gagnrýnisatriði hæstv. utanrrh. á mig í fyrra starfi mínu var að hann taldi að ég sýndi verulegan tvískinnung í afstöðu til Suður-Afríku, ég væri með öðrum Norðurlandaráðh. að samþykkja æ ofan í æ að ekki ætti að hafa viðskipti við Suður-Afríku og taldi það mjög stangast á og hneykslanlegt að keyptar hefðu verið appelsínur fyrir 260 millj. kr. frá því ríki á sama tíma sem stefnan þar var fordæmd. Nú vil ég spyrja, af því að ég hef ekki flett því upp í töflum: Hafa þessi viðskipti verið stöðvuð, og ef þau hafa ekki verið stöðvuð hefur hæstv. núv. utanrrh. ekki tekið undir fordæmingu á Suður-Afríkustjórn? Þetta þætti mér fróðlegt til upplýsingar og til að fá samanburð á orðum og athöfnum, ekki bara hjá mér, heldur einnig hjá honum. Hæstv. ráðh. greindi frá hafréttarmálum. Það eru auðvitað veruleg stórmál í augum okkar allra og mál sem við höfum borið gæfu til að standa saman um. Eitt af því, sem þar hefur komið fram, er að draga beri úr fiskveiðum Belga hér við land. Þessu er ég algerlega samþykkur. Þegar samningurinn við Belga var gerður var fyrir fram vitað að þeir ætluðu sér að hætta útgerð og þeir mundu ekki smíða eða kaupa ný skip, heldur láta eldri skipin ganga úr sér eftir hendinni, ef svo mætti segja. Ég er alveg samþykkur þeirri meðferð sem hæstv. ráðh. hefur skýrt frá að viðhöfð verði, að farið verði fram á samdrátt í veiðum Belga, en samningnum ekki beinlínis sagt upp. Við eigum þráfaldlega í samskiptum við Belga sem eina af þjóðum Efnahagsbandalags Evrópu. Við erum að sækja af og til um tilteknar undanþágur frá gerðum samningi við bandalagið. Ég veit ekki betur en til standi að biðja um að leggja sérstakt gjald á innfluttar vörur frá bandalagsríkjum til að aðstoða íslenskan iðnað í samkeppninni sem stendur þar höllum fæti. Ég tel að þess vegna sé rétt stefna að fara þannig að að draga úr sókninni í áföngum og loka fyrir þorskveiðar Belga. Þær eru þeim sáralítils virði, eins og á því sést að þeir hafa ekki einu sinni fiskað allan þann þorsk sem þeir þó máttu samkv. samningum. Sama tel ég raunar gilda um Norðmenn. Ég er þó ekki hlynntur því, að þeim örlitla samningi við Norðmenn, sem enn þá er í gildi um 2000 lestir af fiski, þar af nánast enginn þorskur, sé sagt upp meðan stórmálið um Jan Mayen er á skrifborðum ráðh. og deiluefni þjóðanna. Í Jan Mayen-málinu tel ég að Alþ. og íslenska þjóðin eigi að taka einarðlega afstöðu og halda fast við þá ákvörðun og fullyrðingu að við eigum fullan rétt á 200 mílum til norðurs einnig, þannig að miðlínan eigi ekki að gilda þar. Það verður ekki með neinum rétti sagt að Jan Mayen sé byggð eyja, enda þótt þar dvelji u. þ. b. 30–35 veðurathugunarmenn hverju sinni, skiptist á um að vera þar. Þeir eiga þar ekki heima, þarna á enginn heima. Ég tel þess vegna að við eigum að sýna fulla einurð í því máli. Ég veit að hæstv. utanrrh. hefur gert það og ég skora á hann að halda áfram að gera það. Hitt er svo annað mál, að mér finnst þessu máli ekki bráðliggja á. Ég tel að við getum látið mál á Hafréttarráðstefnunni þróast enn um sinn, en að við megum ekki afsala neinum rétti. Við höfum ekki gert það og ég treysti hæstv. utanrrh. og ríkisstj. fyllilega til að gera það ekki og hvika aldrei frá því sem við höfum og teljum að sé réttur okkar. Flugmálin eru í hættu, eins og ég held að ég hafi rætt nokkuð fyrr á Alþ. Það er mikil hætta á að áætlunarflug frá Evrópu hætti viðkomu á Íslandi. Það gera breyttar flugvélar og breyttir tímar, styttri flugtími, meira flugþol o. s. frv., o. s. frv. M. a. þess vegna tel ég enn þá brýnna nú en nokkru sinni fyrr að leitast verði við að fá hjá Bandaríkjamönnum lendingarleyfi fyrir íslenskar vélar á vesturströnd Bandaríkjanna, því að enn er þó þannig ástatt í flugmálum að engar vélar, svo að mér sé kunnugt um, geta flogið frá Evrópu til Los Angeles eða San Francisco án þess að hafa einhvers staðar viðkomu til eldsneytistöku. Það væri hugsanlegt að Ísland gæti orðið sá viðkomustaður þannig að við héldum áfram að hafa nokkrar tekjur af þjónustu við það fólk sem flýgur þessa leið og þó öllu heldur og miklu frekar að það kysi að fljúga áfram með íslenskum flugvélum. Ég vænti þess og veit raunar að ráðh. hefur gert ráðstafanir til þess að halda áfram samningaumleitunum. Þær voru hafnar fyrir nokkrum árum og hefur hingað til verið algerlega synjað um lendingarleyfi af ástæðum sem ég geri mér ekki fulla grein fyrir. Af hverju er erfiðara fyrir Bandaríkjamenn að leyfa okkur að lenda á vesturströnd en á austurströnd veit ég ekki. Eflaust hafa þeir sínar ástæður fyrir því, sem ég ætla ekki að geta mér neitt til um hverjar séu. Ég vil þá víkja að aðstoð við þróunarlönd. Þm. til glöggvunar hefur verið birt skrá yfir framlög Íslands vegna þróunaraðstoðar árin 1973–1979. Það verður að segja að sú útkoma er ekki glæsileg. Árið 1973 er sú tala, hlutfall af þjóðarframleiðslu viðkomandi árs, 0.032%, árið eftir er hún 0.029%, árið 1975 er hún 0.044, árið 1976 0.030. Síðan fer þó heldur að rofa til. 1977 er hún 0.056 og 1978 er hún 0.058, en á þessu ári er hún því miður samkv. fjárl. áætluð 0.049%. Þetta er þrátt fyrir að bæði ég og að ég held aðrir þm. ræddu þessi mál í sambandi við fjárlagagerð og það fékkst nokkur hækkun á framlagi Alþingis í þessu skyni - út á þær ræður vona ég eða a. m: k. vegna þeirra m. a. Hér er hlutur Íslands auðvitað mjög slakur, einkum þegar haft er í huga hvert stefnumarkið var á sínum tíma og er raunar enn. Ég held að við verðum að taka okkur á í þessu efni. En fleira er hægt að gera fyrir þessar þjóðir en að gefa þeim peninga. Við glímum við offramleiðslu á nokkrum matvörutegundum. Hugsanlegt væri að kenna fólki þróunarlandanna að borða þann mat og gefa þeim hann í stað þess að greiða með honum til annarra þjóða. Sú hugmynd er ekki ný. Hún hefur komið fram áður. En ég tel hana vel þess virði að hún sé skoðuð. Við eigum sem sagt lítið fjármagn, en talsverð matvæli. Væri ekki hugsanlegt að það kæmi að jafngóðu gagni að senda þeim fæðu og fjármagn? En það yrði náttúrlega að tryggja að umboðsmenn ríkisstj. borðuðu ekki allt kjötið áður en það kæmist til þeirra sem mest þurfa á því að halda. Þrátt fyrir nokkrar aths., sem ég hef leyft mér að flytja hér, vil ég í lokin færa utanrrh. þakkir fyrir þá skýrslu sem hann hefur gefið Alþ. og gert hér að umræðuefni. Það hefur margoft verið tekið fram og ég þarf ekki að endurtaka það, að það á að vera hefð, og ég vona að hún verði aldrei rofin, að Alþ. verði gefin skýrsla um utanríkismál, svo þýðingarmikil sem þau eru. Ég vil einnig færa ráðh. þakkir fyrir samstarf við utanrmn. sem hefur verið hið besta. Hann hefur ævinlega verið boðinn og búinn til að mæta á fundum hjá okkur og upplýsa þau mál sem við höfum beðið hann að gefa okkur um þær upplýsingar sem hann hefur talið eiga erindi til okkar. Að lokum ætla ég svo aðeins að víkja að nýstofnaðri svokallaðri öryggismálanefnd. Í inngangi skýrslunnar er greint frá því, hver aðdragandinn að henni er og hvert verkefni hennar er. Ég mun þess vegna ekki rekja það eða endurtaka. En ég vil segja, að ef vel tekst til og ef sú nefnd fær þá aðstöðu og það fjármagn, sem nauðsynlegt er til að koma einhverju í verk, tel ég þetta merkt framtak og líklegt til að bæta umr. um utanríkismál sem hefur verið á heldur lágu stigi í mörg undanfarin ár og raunar alla tíð síðan sjálfstæðismálið við Dani var til lykta leitt. Það er lítið búið að gera í þessari nefnd af ýmsum ástæðum, m. a. þeim, að henni hafa ekki verið sköpuð skilyrði til starfa. Ég tel að það sé eitt brýnasta verkefnið, sem ríkisstj. ætti að beita sér fyrir, að skapa nefndinni skilyrði þannig að hún geti hafist handa af krafti við að vinna að því hlutverki sem henni er falið: að upplýsa land og lýð um ástand og horfur í alþjóðamálum o. fl., eins og þar segir. Ég tek enn og aftur fram að hér er ekki um neinn ráðgefandi aðila að ræða, hér er ekki um neinn stjórnandi aðila að ræða. Hér er um að ræða aðila sem á að afla upplýsinga til að þeir sem stjórna hafi betri möguleika og skilyrði til þess að taka réttar og skynsamlegar ákvarðanir.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. utanrrh. skýrslu þá er hann hefur nú flutt þingheimi um utanríkismál. Jafnframt skal vikið í fáum orðum að nokkrum efnisatriðum úr ræðu hans. Ég mun þó leiða hjá mér að taka þátt í „dúett“ utanrrh. tveggja, þar sem þeir báru saman bækur sínar um hvor væri fremri á næstum því sömu leið. Þeir eiga að sjálfsögðu að ræða þetta sín á milli og vil ég ekki blanda mér í það. Ég mun enn fremur leiða hjá mér þá aths. sem hæstv. fyrrv. utanrrh., 9. þm. Reykv., skaut að formanni Sjálfstfl. því að ég sé að hann hefur þegar kvatt sér hljóðs um það efni. En að skýrslunni sjálfri mun ég víkja í fáum orðum. Þess er þá fyrst að geta, að í inngangi skýrslunnar vitnar hæstv. utanrrh. í ákvæði samstarfsyfirlýsingar ríkisstjórnarflokkanna þriggja, svo sem vonlegt er, en ákvæði þetta er á þann veg að þríflokkarnir hafa ekki samið um stefnuna í utanríkismálum. Mætti því í fljótu bragði ætla að í þeim málaflokki ríkti algert stefnuleysi og ráðleysi. En við skulum virða málið fyrir okkur örlítið betur. Ef lesið er lengra sést og er tekið fram, að í utanríkismálum hafi verið fylgt áfram óbreyttri grundvallarstefnu, verði þar á eigi gerð breyting nema samþykki allra ríkisstjórnarflokkanna komi til. Hin óbreytta grundvallarstefna fyrrv. ríkisstj. er núv. hæstv. ríkisstj. svo mikils virði að út af henni verður ekki breytt í einu né neinu nema samþykki allra ríkisstjórnarflokkanna komi til. M. ö. o. fylgir núv. ríkisstj. óbreyttri grundvallarstefnu í utanríkismálum frá því sem var í tíð síðustu ríkisstj. Að vísu er tekið fram í áðurnefndu ákvæði stjórnarsáttmálans, að Alþb. sé andvígt aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og dvöl hersins í landinu, eins og það er orðað, en með hliðsjón af horfinni tíð má öllum ljóst vera að þetta eru orðin ein hjá þeim stjórnarflokki. En einhvern tíma í fyrndinni hefði það máske þótt tíðindum sæta að Alþb. sæti í ríkisstj. hér á landi. sem fylgdi í einu og öllu grundvallarstefnu ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, formanns Sjálfstfl., í utanríkismálum. Þess ber þó að gæta og er sjálfsagt að taka það fram, að almennt er viðurkennt að sú stjórn hafi haldið einkar vel á utanríkismálum þjóðarinnar. Stærsti áfanginn á ferli hennar í þeim efnum var að sjálfsögðu farsæl lausn og lokasigur í landhelgismálinu, sem minnst verður meðan landið byggist, en auk þess vann sú ríkisstj. að því að styrkja stöðu lands og þjóðar í öryggis- og varnarmálum og leggja sitt af mörkum til að gæða samtök og varðstöðu vestrænna frelsisunnandi þjóða nauðsynlegri árvekni og jafnvel nýju lífi. Ég nefni þessi tvö atriði einungis sem dæmi um farsæla utanríkisstefnu á árum fyrrv. ríkisstj. 1974–1978, en af þessu má ljóst vera að núv. hæstv. ríkisstj. hefur talið happadrýgst að feta í fótspor fyrrv. ríkisstj. í þessum mikilvæga málaflokki. Til nýmæla má þó máske nefna það sem sagt er í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna um skipun nefndar til nánari athugunar í öryggismálum. Þar er að því vikið, að ríkisstj. hafi einsett sér að beita sér fyrir því að sett verði nefnd þar sem allir þingflokkar eigi fulltrúa og verkefni nefndarinnar sé að afla gagna og eiga viðræður við innlenda og erlenda aðila til undirbúnings álitsgerðum nm öryggismál íslenska lýðveldisins. Sú nefnd hefur nú verið sett á laggirnar undir forustu fyrrv. hæstv. utanrrh. Hann vék að því efni í ræðu sem hann hélt á undan mér. Hann telur þessa hugmynd mikils virði ef framkvæmd hennar stefni að því marki sem stjórnarflokkarnir hugsa sér. Ég er alveg viss um að ef rétt verður á málum haldið getur þessi nefnd látið eitt og annað gott af sér leiða. Tilgangur hennar er sem sé að afla upplýsinga um öryggismál Íslands í því skyni að stuðla að almennari umræðu, efla hana og gera sem málefnalegasta og raunhæfasta, og nefnd þessi á ekki að vera neitt sérlega tengd daglegri stjórn utanríkismála, heldur heyra beint undir forsrn. Það er vel að það skuli vera hreyfing hjá valdhöfum vorra tíma og hefja umræður um utanríkismálin nokkuð upp yfir venjulegt dægurþras. Um það er gott eitt að segja og vonandi að takist að ná einhverjum árangri í þeim efnum. Um skýrslu þessa ætla ég að öðru leyti ekki að fara mörgum orðum, þó að ég stikli þar á nokkrum atriðum. Eins og ég vék að áðan á ekki að vera mikil þörf á að halda hér langa ræðu, enda var ræða hæstv. utanrrh. mun styttri en verið hefur hjá utanrrh. á fyrri þingum. Verð ég og að segja að í vetur hefur samstarf og samvinna öll í utanrmn. verið með besta móti og samstarf við hæstv. utanrrh. að sjálfsögðu með ágætum, sem ég kann honum fyllstu þakkir fyrir. Það er rætt um það í II. kafla skýrslunnar, um alþjóðamál, að vart verði liðið ár kallað friðarins ár frekar en undanfarin ár, enda varla liðið sá dagur að ekki mætti telja um og yfir 20 staði þar sem vopnaviðskipti fóru fram innan ríkis eða milli ríkja. Við tölum oft um að nú líti friðvænlegar út í heiminum en stundum áður. En þegar við virðum þetta fyrir okkur og horfumst í augu við blákaldar staðreyndir sjáum við í einu augabragði að varla líður dagur án þess að tekist sé á, án þess að átök eigi sér stað, meiri og minni, á 20 stöðum í heiminum. Má þá sjá hversu friðvænlegt er um að lítast. Þá sjáum við hvort ekki er nauðsynlegt fyrir hverja frjálsa smáþjóð að halda vöku sinni og huga vel að þessum málum. Það er sagt hér, og tekið dálítið óvenjulega til orða, að enn logi glatt í glóðum þeirra drauma að deilur verði settar niður, eins og sáttmáli Sameinuðu þjóðanna segir fyrir um, með friði, en ekki vopnavaldi. Vitanlega er það draumsýn þeirra, sem stofnuðu Sameinuðu þjóðirnar, að koma á ævarandi friði um allan heim. Enn er þetta aðeins draumur, en þó sá draumur sem Sameinuðu þjóðirnar mega með engu móti missa. Þær verða að halda honum við og gæða þessa hugsjón lífi og reyna að framkvæma hana eftir bestu getu. Það er að vísu hægt að nefna frá liðnu ári nokkur dæmi þess að tekist hafi að leysa hin skaðvænlegustu deilumál milli þjóða a. m. k. í bili. Þar er nefndur t. d. friðarsamningur milli Ísraels og Egyptalands eftir 30 ára ófrið, og þar er einnig nefnt ástandið í Víetnam eftir 30 ára ófrið. Það er einkennilegt hvað þessi 30 ár, þetta 30 ára stríð endurtekur sig í veraldarsögunni hvað eftir annað. Og það skulum við Íslendingar muna og verðum að muna, þó að við séum ekki beinir þátttakendur í þessum hildarleik og atburðirnir séu fjarlægir, að þeir kunna þó að hafa á margan hátt áhrif á líf okkar og okkur ber sem sjálfstæðri þjóð að fylgjast með þeim og huga að því hvernig við getum sem best séð fleytu okkar borgið á hinum úfna veraldarsjó. Enn sem fyrr hafa afvopnunarmálin verið ofarlega á baugi. Þau eru að sjálfsögðu eitt allra mikilvægasta viðfangsefni á alþjóðavettvangi. Enn getur maður varla sagt hvort áfram miðar í þeim efnum eða aftur á bak, eins og segir í skýrslunni: „Því miður liggur nær að nefna þennan málaflokk vígbúnaðarmál en afvopnunarmál.“ - Svo ótrúlega skammt eru þjóðir heimsins komnar áleiðis í þessum efnum. Um slökunarstefnuna (détente), sem svo er kölluð, mætti margt segja.Menn hafa verið misjafnlega trúaðir á að hún mundi bera nokkurn árangur, allra síst mikinn. Þó hafa menn bundið vonir við Helsinki-samþykktina, sem gerð var í ágúst 1975, og talið hana bera vitni um hlýindi og bjartara veður, svona rétt eins og við hér á landi hugsum þegar við komum út og gáum til veðurs á degi hverjum og vonum að það fari að hlýna og vora betur en nú er. Um slökunarstefnuna ætla ég ekki að ræða frekar. En allir vonum við að sjálfsögðu að hún beri sem mestan árangur. Eins og fram kemur í III. kafla skýrslunnar, um alþjóðastofnanir, tökum við Íslendingar eftir sem áður eins og við höfum gert á undanförnum árum þátt í samstarfi þjóðanna, í fyrsta lagi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Við höfum byggt utanríkisstefnu okkar og sjálfstæði á þátttöku í Sameinuðu þjóðunum og varðveislu þeirra hugsjóna sem þau samtök byggja á. Það segir í skýrslunni að Íslendingum sé í allri sinni smæð mikill styrkur að samstarfi við hinar Norðurlandaþjóðirnar, þótt leiðir liggi hvergi nærri alltaf saman í afstöðu til mála. Ég mun ekki ræða samstarf Norðurlandanna náið í þessum fáu orðum, en aðeins lýsa því yfir að ég tel það vera einn meginþátt í utanríkisstefnu Íslendinga að varðveita það góða og raunar sérstæða samstarf, sem tekist hefur milli Norðurlandaþjóðanna allra, og glæða það sem mestu lífi í framtíðinni. Þá höfum við á undanförnum árum tekið þátt í hinu svonefnda Atlantshafsbandalagi, en hinn 4. apríl voru liðin 30 ár frá stofnun þess. Það má öllum ljóst vera, og ég held að það hljóti að vera almennt viðurkennt, að tilvera þess bandalags hefur átt drjúgan þátt í að tryggja frið í Evrópu á þessu tímaskeiði - og tökum nú eftir að ég nefndi áðan nokkur dæmi um 30 ára stríð í veraldarsögunni, en hérna komum við þó að einum kafla hennar sem fjallar um 30 ára frið, einmitt á þessu svæði. Skyldi ekki mega rekja það til þessa samstarfs vestrænna lýðræðisþjóða sem svo vel hefur tekist? Ég er ekki í nokkrum vafa um það. Og þegar við minnumst á Atlantshafsbandalagið rjúka oft margir upp til handa og fóta og reyna að stimpla það sem árásarbandalag, grátt fyrir járnum. En þeir athuga það miður, eða a. m. k. halda því síður á loft, að þetta bandalag hefur unnið að fjölmörgum málefnum til farsældar bandalagsþjóðunum, fyrir utan að brýna þær til að standa saman og hyggja að öryggi sínu í nútíð og framtíð. Það má nefna t. d. hið víðtæka samstarf vísindamanna innan bandalagsríkjanna og starf þeirra að ýmsum verkefnum sem geta horft og horfa til aukinnar velferðar á þessu heimssvæði, svo sem til ómengaðs umhverfis, en það eru málefni sem þessi samtök þjóðanna hafa látið sig mjög miklu varða. Þá er hér minnst á þátttöku Íslands í Evrópuráðinu, EFTA og samvinnu við EBE eða Efnahagsbandalagið. Um hin mjög svo mikilvægu hafréttarmálefni mun ég ekki ræða í þessum orðum mínum. Ég geri ráð fyrir að fyrrv. hæstv. sjútvrh. muni víkja nokkuð að þeim efnum á eftir, svo marga hildi sem hann háði á þeim vettvangi í tíð fyrrv. ríkisstj. með farsælum og góðum árangri. En ég vil sérstaklega fagna því, sem kemur að í V. kafla, að nágrannar okkar Grænlendingar hafa nú kosið sér eigið þing, öðlast heimastjórn, þó með takmörkuðum hætti sé. Það er þegar komið á nokkurt samband milli þessara þinga tveggja - samband sem ég tel að við eigum að efla hérna megin frá og treysta og, við skulum segja: leiðbeina þessum ágætu nágrönnum okkar eftir mætti á braut þeirra til aukins frelsis. Það er einkennilegt hve mannréttindamálin eiga ávallt erfitt uppdráttar víða um heim. Það mætti þykja nokkuð auðvelt verk að setja saman þokkalegan sáttmála sem greindi frá því, að hver maður ætti að njóta réttar frá vöggu til grafar, og annað þar fram eftir götunum. Þetta hefur þó vafist fyrir þjóðum, stórum og smáum, og þeir mannréttindasáttmálar, sem eru nú að líta dagsins ljós og eru m. a. til meðferðar á Alþingi Íslendinga, koma ekki fram á sjónarsviðið í endanlegri gerð fyrr en eftir margra ára þjark og áratuga vafstur. En það er eins og annað: Þó að seint miði verða þjóðirnar að halda áfram á þeirri braut að virða rétt mannsins, virða rétthæfið sem hver maður á að njóta frá vöggu til grafar. Hæstv. fyrrv. utanrrh., 9. þm. Reykv., ræddi nokkuð um þróunaraðstoðina, aðstoð Íslendinga við þróunarlönd, sem er hörmulega skammt á veg komin, eins og hann tíundaði í ræðustólnum áðan. Ég held að skemmst sé frá því að segja, að Íslendingar séu enn óralangt frá því marki sem Allsherjarþingið samþykkti fyrir nokkuð mörgum árum um að stuðningur þróaðra ríkja við þróunarríki ætti sem fyrst að ná því marki að verða 1% af þjóðarframleiðslu. Við Íslendingar erum enn þá óralangt frá því takmarki. Það er m. a. þess vegna sem ég ætla að leyfa mér að minnast örfáum orðum á mál sem liggur fyrir hv. Alþ., þ. e. till. til þál. um könnun á sendingu matvæla til þróunarlanda sem ég flyt ásamt þrem öðrum hv. sjálfstæðismönnum á Alþ., þ. e. 182. mál. Sú till. er nú til meðferðar í n. Efni hennar er það, að við óskum eftir að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að kanna til hlítar hvort unnt sé að auka stuðning við þróunarlönd á þann veg að íslenska ríkið kaupi búsafurðir af framleiðendum, svo sem mjólkurduft, og sendi þangað sem þörfin er brýnust fyrir matvæli. Það er alveg rétt hjá hv. 9. þm. Reykv., að þessi hugmynd er ekki ný. Hún er þvert á móti ævaforn, ekki síst meðal okkar Íslendinga. Við þekkjum það ofur vel, að þegar svangan gest bar að garði var það fyrsta að bjóða honum mat að borða, seðja hungur hans, en ekki að fara að kenna honum hvernig ætti að búa til smjör, svo ég taki dæmi, eða hvernig ætti að efna í bát og hefja útgerð. Það fyrsta, sem ég tel að við þurfum að huga að þegar um sveltandi einstaklinga eða sveltandi þjóðir er að ræða, er hvernig hægt sé að færa þeim brýnustu lífsnauðsynjar strax. Það er þessi hugsun sem þáltill. okkar fjórmenninganna byggir á, og við óskum eftir að þetta mál verði til fulls kannað af hæstv. núv. ríkisstj. með öllum þeim ráðum sem hún hefur tiltæk, því hvað er brýnna en að nýta matvæli sem eru um stundarsakir offramleidd hér á landi og við erum í vandræðum með af því að við þekkjum ekki af eigin raun til offramleiðslu á neinu sviði, held ég mér sé óhætt að segja? Hvað er brýnna en að reyna að koma matvælum frá þeim stöðum heims þar sem þau hlaðast upp í of ríkum mæli þangað sem þau eru alls ekki til, til sveltandi þjóða? Okkur finnst þetta verðugt viðfangsefni að kryfja til mergjar. - Og það má benda á að fjarlægðirnar eru alltaf að styttast í heiminum. Þær eru alltaf að verða styttri og styttri. Þess vegna ætti að vera auðveldara að framkvæma þetta í reynd, eins og ég hef nú vikið að. Hæstv. utanrrh. fjallaði nokkuð um öryggismál í sambandi við VIII. kafla skýrslunnar og minnti okkur á flotaæfingar Sovétríkjanna á Norðvestur-Atlantshafi, sem nú hafa nýlega átt sér stað, þar sem sovésk herskip og kafbátar af nýjustu gerð sýndu listir sínar. Hæstv. utanrrh. skýrði þetta allt á besta veg, og við skulum vona að tilgangurinn sé aðeins æfingar til þess að verjast meintum hugsanlegum árásum, en ekki æfingar í því skyni að gera útrás til annarra þjóða. En samstaða okkar við aðrar þjóðir í öryggismálum er vitaskuld, að mínum dómi, alveg sjálfsögð og einkar nauðsynleg. Það er ekki síst til að verjast hugsanlegum árásum að nú þarf víðtækt eftirlitskerfi, þ. e. a. s. stöðvar þaðan sem hægt er að halda uppi eftirliti með því sem er að gerast í grenndinni. Slíkar eftirlitsstöðvar hafa gífurlega mikla þýðingu og gera okkur fært, sem og öðrum, að fylgjast með því sem er að gerast. Það að vita hvað er að gerast í umheiminum er að sjálfsögðu mikils virði fyrir hverja þjóð sem vill vera viðbúin því versta. Að flugmálum er vikið í IX. kafla skýrslunnar. Það er ekki ofsögum sagt að millilandaflugið hefur orðið æ veigameiri atvinnugrein hér á landi. Það hefur ómetanlega þýðingu fyrir íslenskan þjóðarbúskap. Ég er alveg sammála hv. 9. þm. Reykv. í því, að við þyrftum að leggja áherslu á að fá lendingarleyfi fyrir íslenskar vélar á vesturströnd Bandaríkjanna. Og ég er honum sammála í því, að mér finnst ekki svo ýkjamikill munur - svona í fljótu bragði - á hvort lendingarleyfin eru gefin á austurströnd eða vesturströnd Bandaríkjanna. Að vísu er þar langur vegur á milli, við vitum það. En ég held að þetta mál sé a. m. k. vert að íhuga og kanna til þrautar. Um utanríkisviðskiptin á árinu 1978 mætti að sjálfsögðu ræða í mjög löngu máli, en verður ekki gert hér. Þess er getið í skýrslu hæstv. ráðh., að þrátt fyrir verðbólguna innanlands og ýmsa efnahagserfiðleika erlendis hafi þróun utanríkisviðskipta okkar á árinu 1978 verið mjög hagstæð. Þetta er gleðilegt, þetta er okkur öllum gleðiefni. En það sýnir aðeins hvað við þurfum að hafa vökult auga í þessum efnum. Við byggjum mikið á samskiptum við aðrar þjóðir. Lífsafkoma okkar byggist á því, að við getum haft sem allra mest friðsamleg skipti við önnur þjóðlönd. Ég vil þó minna á að við stöndum að sumu leyti höllum fæti í þessu efni, eins og raunar hver önnur smáþjóð. Geta má þess, að t. d. var það svo á s. l. ári að mjög veruleg óvissa var um sölu á skreið til Nígeríu fram eftir öllu og einnig á saltfiski til Portúgal, sem er okkur samt svo sérlega hagkvæmur markaður. Þannig þurfum við að berjast fyrir því frá ári til árs að viðhalda mörkuðum okkar hjá sem flestum þjóðum. Ég fer ekki lengra út í þau efni, en bið menn aðeins að hugleiða hversu markaður okkar í Bandaríkjunum fyrir íslenskar afurðir er okkur ómissandi. Það er ekki á hverjum degi sem þessa er getið. Ég held að okkur sé farið að finnast að Bandaríkjamarkaður fyrir freðfiskafurðir okkar sé svo sjálfsagður að við getum nokkurn veginn hagnýtt okkur hann eins og loftið og vatnið sem við höfum nóg af hér á landi. Eigi að síður er vert að minnast á þennan markað, sem tekur við svo miklu af útflutningsafurðum okkar og er allra dýrmætastur markaða. Ég fer nú senn að ljúka þessum orðum, vil þó að lokum, eins og gert er í skýrslunni, minnast örfáaum orðum á utanríkisþjónustuna sjálfa. Það er greint frá því, að hún hafi verið á liðnu ári með hefðbundnum hætti. Vitanlega er það svo, að utanríkisþjónustan er með hefðbundnum hætti frá ári til árs. Eigi að síður tel ég að slík þjónusta og starfslið hennar sé okkur mjög dýrmætt. Ég held að við séum vaxnir upp úr því, sem rætt var um í eina tíð á Alþ., að það væri bruðl að hafa tildurherra í Kaupmannahöfn o. s. frv. Ég held að utanríkisþjónustan hafi sannað gildi sitt á liðnum árum. Ég leyfi mér að færa starfsmönnum hennar, og þeir eru mér margir persónulega kunnugir að öllu góðu, bestu þakkir fyrir það sem þeir hafa unnið heima og erlendis fyrir land og þjóð. Ég hygg að þegar reikningar eru upp gerðir sé utanríkisþjónusta okkar ekki ýkjakostnaðarsöm heldur. Það ættu menn að hugleiða, en jafnframt að hafa hugfast að það kostar nokkuð að vera sjálfstæð þjóð. Ég held að við Íslendingar höfum hlotið að gera okkur grein fyrir því þegar við vorum að berjast fyrir fullu sjálfstæði, að það kostar okkur talsvert fé að viðhalda sjálfstæði okkar og varðveita það í framtíðinni. Það er atriði sem allt of margir gleyma frá degi til dags, en er vert að rifja upp einstöku sinnum því að við verðum að muna það og geyma okkur vel í minni, að ef við ætlum að byggja þennan hólma okkar verðum við að sumu leyti að leggja mun meira á okkur en þjóðir þær sem byggja frjórri og heitari lönd. Það fer ekki milli mála að utanríkismál eru hin allra mikilvægustu mál sérhverrar sjálfstæðrar þjóðar. Ég endurtek það einu sinni enn. Þetta á allra helst við smáþjóðir sem verða að kunna fótum sínum forráð í viðsjálum heimi, þar sem allra veðra er von og alveg víst að þó vel gangi verður hann jafnan kaldur á köflum.



Herra forseti. Það var fróðlegt að heyra hið kurteislega háð, sem hæstv. fyrrv. utanrrh., Einar Ágústsson, fór um mörg atriði í þessari skýrslu og málefnum utanríkismála, og heyra mat hans á þeim veruleika, sem birtist okkur í þessari skýrslu, í samanburði við yfirlýsingar og gagnrýni hæstv. utanrrh. meðan hann var í stjórnarandstöðu. Það var einnig fróðlegt að heyra aths. hans við ummæli Geirs Hallgrímssonar um fræga för þeirra tveggja til Washington til að endurnýja eiðana og bera vitni hollustu sinni við NATO. Ég tek undir með hv. þm. Einari Ágústssyni, að það var vissulega upplýsandi yfirlýsing, sem greinilega var sprottin upp í þeim deilum sem ríktu á landsfundi Sjálfstfl. og var sögð í sjálfsvörn þar, en ekki borin fram af fúsum og frjálsum vilja, að ástæðan fyrir þessari frægu för umboðsmanns Bilderberg-reglunnar hér á Íslandi, hv. þm. Geirs Hallgrímssonar, til Washington hafi verið að hann hafi ekki treyst utanrrh. sinnar eigin ríkisstj. til að ganga erinda Atlantshafsbandalagsins og endurnýja hollustu eða Sjálfstfl. í Washington á hinum merka fundi. Það er fróðlegt fyrir okkur, sem erum andvígir yfirlýstum stefnum þeirra þriggja flokka, flokks núv. utanrrh., flokks fyrrv. utanrrh. og flokks fyrrv. forsrh., að heyra undirtóninn í orðaskiptum þeirra hér. Það minnir á frægt kvæði Gríms Thomsens sem sagt er að ort hafi verið af kynnum hans af utanríkisþjónustu annarrar þjóðar, en sýnir okkur jafnframt að einhver er nú metingurinn í þessum herbúðum. Ég vil hins vegar lýsa því, að ég tek undir allar þær aths. sem hæstv. fyrrv. utanrrh., Einar Ágústsson, lét í ljós gagnvart þessari skýrslu. Ég bjóst við myndarlegra verki, satt að segja, frá hæstv. utanrrh. Benedikt Gröndal, þegar hann legði skýrslu sína í fyrsta sinn fyrir Alþ., og hún bæri ekki jafnsterkan svip „rútínunnar“ á sviði utanríkismála og þetta verk greinilega ber með sér. Þrátt fyrir að okkur hæstv. utanrrh. greini á um ýmsa veigamikla þætti í íslenskri utanríkisstefnu höfum við þó átt samleið í ýmsum öðrum þáttum utanríkismála. En ég hef saknað þess, og sakna þess í skýrslunni, hve lítið hefur borið á því að ferskir vindar hafi leikið um utanrrn. síðan núv. ríkisstj. tók við hvað snertir málefni þriðja heimsins, hvað snertir baráttu fyrir margvíslegum réttindamálum, hvað snertir efnahagslegt sjálfstæði Íslendinga og málaflokka sem það snerta. Hins vegar vænti ég þess, að hv. þm. Geir Hallgrímsson geri þingheimi grein fyrir því, fyrst hann hefur beðið um orðið, hvers vegna hann vantreysti fyrrv. utanrrh. að fara hina frægu Washington-för þegar Reykjavík féll. Ef ég mætti þá um leið bera fram þá ósk fyrir hönd fjölmargra Íslendinga til hv. þm. Geirs Hallgrímssonar að hann skýri jafnframt frá þeim Bilderberg-fundum sem hann sótti bæði sem forsrh. þessa lands og hyggst væntanlega sækja sem leiðtogi stjórnarandstöðunnar á Íslandi. Ég tel að í lýðræðis- og þingræðislandi, eins og því sem hér er, eigi þeir leiðtogar þjóðarinnar sem falið er að fara með forsætisráðherraembætti eða gegna svo mikilvægu starfi sem svokallaður leiðtogi stjórnarandstöðunnar, með allri virðingu fyrir síðasta landsfundi Sjálfstfl., - þá eigi þeir að gefa þjóðinni skýrslu um jafnáhrifaríka leynifundi og þeir sækja og fundir Bilderberg-reglunnar eru. Það er ekki við hæfi að íslenska þjóðin þurfi að láta sig renna grun í hvaða mál það séu sem forsrh. landsins eða leiðtogi stjórnarandstöðunnar sé að ræða á slíkum leynifundum við herforingja, fjármálafursta og æðstu umboðsmenn utanríkismála annarra þjóða. Ég vil í því sambandi taka undir sjónarmið, sem komu fram í málgagni hæstv. utanrrh. í leiðara fyrir nokkru um Bilderberg-samkomuna og vekja athygli á þeirri skýrslu um þá samkomu sem fylgirit málgagns utanrrh. birti fyrir nokkru. Ég vil endurtaka það hér sérstaklega og í fullri alvöru við hv. þm. Geir Hallgrímsson, að hann hafi nú í sér manndóm á Alþingi Íslendinga til að segja þjóðinni hvað gerist á þeim mikilvægu leynifundum sem hann hefur sótt sem forsrh. Íslands og ætlar sér greinilega að sækja sem leiðtogi stjórnarandstöðunnar. Þeir fundir verða greinilega mikilvægari þegar maður hefur í huga þá yfirlýsingu, sem hv. þm. Einar Ágústsson vakti athygli á áðan, að nauðsyn var talin á sérstökum fundi Geirs Hallgrímssonar og Carters forseta Bandaríkjanna, og þegar höfð er í huga hin sérstaka ósk varaforseta Bandaríkjanna um að mega eiga einkaviðræður við Geir Hallgrímsson þegar hann var hér á landi. Það dugði greinilega ekki að ræða við forsrh. og utanrrh. landsins. Það var talið sjálfsagt og nauðsynlegt að eiga einnig viðræður við þennan sérstaka trúnaðarmann, gæslumann hagsmuna Atlantshafsbandalagsins og Bilderberg-reglunnar á Íslandi. Og það er misskilningur hjá hv. þm. Geir Hallgrímssyni ef hann heldur að síendurteknar ferðir hans á fundi Bilderberg-reglunnar séu einkamál hans. Í lýðræðisríki eru slíkir fundir forsrh. þjóðarinnar ekki einkamál. Og forsrh. þjóðar á ekki að taka þátt í neinum fundum með erlendum leiðtogum, fjármálafurstum eða hershöfðingjum ef hann treystir sér ekki til að skýra þjóð sinni frá hvað hafi gerst þar. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er fjallað um þær breytingar sem nýlega hafa átt sér stað í stjórnkerfi Grænlands. Ég vil taka undir þau orð, sem að því lúta í skýrslunni, og flytja utanrrh. sérstakar þakkir fyrir það litla frumkvæði, sem var vottur um einhverja ferska vinda, þó lítill væri, að senda sérstakan sendimann sinn til Grænlands til að kynnast hagsmunum og vandamálum þeirrar þjóðar og kanna möguleika á samskiptum Íslendinga og Grænlendinga á komandi árum. Ég tel að sú för hafi verið spor í rétta átt og hún hafi sýnt að það er eitt af stóru verkefnunum í íslenskum utanríkismálum á komandi árum að finna hinni auknu samvinnu Íslendinga, Færeyinga og Grænlendinga nýja og trausta farvegi. Með útfærslunni í 200 mílur, með heimastjórn Grænlendinga, í krafti sögunnar um víðtæk samskipti Íslendinga og Færeyinga og með tilliti til þeirrar menningar og þeirrar sögu sem bindur þær þjóðir saman hafa íslensk utanríkismál öðlast nýtt verkefni sem að mínu viti hlýtur að verða eitt fyrsta verkefni í utanríkismálum íslenskrar þjóðar á næstu árum og um langa framtíð, þ. e. a. s. að byggja upp og finna farvegi margháttaðri samvinnu hinna þriggja eyþjóða, smáu fiskveiðiþjóða í Norður-Atlantshafinu, Íslendinga, Grænlendinga og Færeyinga. Margvíslegir hagsmunir tengja þessar þjóðir saman, og smæð þeirra er slík að á margan hátt er eðlilegt að þær eigi fyrst samleið áður en kemur að viðskiptum þeirra við aðrar þjóðir. En þótt samvinna Íslendinga, Færeyinga og Grænlendinga sé að mínum dómi eitt af höfuðverkefnum í íslenskum utanríkismálum á næstu árum verður að vinna að því verkefni með gát. Það má alls ekki gefa til kynna á neinn hátt í þeim viðskiptum að ætlun Íslendinga sé að hafa á einhvern hátt forræði fyrir þessum frændþjóðum okkar. Þvert á móti verður að vera leiðarljós allra þeirra sem samskiptin annast, að efla traust þessara þjóða til Íslendinga og koma í veg fyrir að þær telji að Íslendingar séu á einhvern hátt að leika stóra bróður í þeim samskiptum. Íslendingar hafa þegar öðlast, a. m. k. eitt helsta fyrirtæki í íslenskum sjávarútvegi, mikilvæga hagsmuni af fiskveiðum Grænlendinga, og hlutfallsleg stærð okkar samanborið við Færeyinga og Grænlendinga og lengri reynsla okkar af að fást við málefni af þessu tagi gætu skapað þær hættur að Íslendingar hefðu tilhneigingu til að ná forræði í þessum málum. Ég vil því, um leið og ég fagna sérstaklega þeirri áherslu sem hér er lögð á aukna samvinnu Grænlendinga, Færeyinga og Íslendinga, láta í ljós þá sérstöku skoðun að þar bíða Íslendinga stór verkefni sem þeir verða að taka á af áhuga og festu og skilningi, en jafnframt varúð gagnvart hverri tilhneigingu til einhvers konar forræðis eða yfirgangs Íslendinga í þeim samskiptum. Hvað snertir aðstoð Íslands við þróunarlöndin get ég tekið undir þann gagnrýnistón sem í þessari skýrslu er. Ég hafði alið þá von í brjósti, að undir forustu hæstv. núv. utanrrh. og með þeirri ríkisstj. og þeim þingmeirihluta, sem hér situr nú, yrðu stigin miklu stærri skref í þessum málaflokki en gert hefur verið. Ég vil lýsa yfir sérstökum stuðningi okkar í Alþb. við það, að á þessum vettvangi verði í raun og veru brotið í blað og að Íslendingar sýni samstöðu með þjóðum þriðja heimsins, sýni skilning á fátækt þeirra, sýni samúð með þeirri efnahagslegu kúgun sem nýlenduþjóðirnar, þau stórveldi sem utanrrh. og aðrir skoðanabræður hans í íslenskri utanríkisstefnu kjósa helst að hafa að bandamönnum, þeirri kúgun sem þær sömu þjóðir beittu þjóðir þriðja heimsins áður fyrr og gera sumar hverjar reyndar enn. En þrátt fyrir þessa tvo kafla, sem ég get í stórum dráttum lýst stuðningi við, er ýmislegt í skýrslunni og í kringum hana sem mig langar að gera aths. við. Það er vissulega rétt, sem fram hefur komið, að í málefnasamningi ríkisstjórnarflokkanna er tekið skýrt fram að þeir hafa ekki samið um stefnuna í utanríkismálum. Ástæða þess er sú, að sá samningur, sem gerður var milli ríkisstjórnarflokkanna, var fyrst og fremst um tilteknar aðgerðir í efnahagsmálum til nokkurra missira. Skýrt var tekið fram í yfirlýsingu ríkisstj. og af hálfu okkar, sem að ríkisstj. stóðum, að á árinu 1979 væri verkefni ríkisstjórnarflokkanna að gera ítarlegan málefnasamning. Margt í stefnuyfirlýsingu ríkisstj., ekki aðeins á sviði utanríkismála, heldur á sviði fjölmargra annarra málaflokka, ber sterkan keim af þeirri grundvallarforsendu að hér var ekki á ferðinni málefnasamningur af því hefðbundna tagi sem tíðkaðist áður fyrr, að samið væri til kjörtímabilsins alls í góðri von um að samstarfið mundi þá vara í fjögur ár, heldur var gengið til þessa leiks með þeirri skýru yfirlýsingu, að það væri fyrst og fremst verið að takast á við tiltekinn vanda í efnahagsmálum þjóðarinnar og fjölmargir aðrir málaflokkar á sviði félagsmála, á sviði menningarmála, á sviði utanríkismála, svo aðeins nokkrir málaflokkar séu nefndir, ættu að bíða ítarlegri viðræðna milli stjórnarflokkanna á árinu 1979, þegar að endurnýjun málefnasamningsins kæmi. Reynsla síðustu vikna af því efnahagsfrv., sem samstarfsflokkar okkar gátu knúið fram fyrir nokkrum vikum, sýnir okkur hins vegar að það kann nú að vera þörf á að taka efnahagsmálin einnig til endurskoðunar mun fyrr en þessir sömu herrar töldu sig þurfa þegar þeir vorn að kynna fyrir okkur uppkast að efnahagsstefnu til tveggja ára. Það er önnur saga sem ekki á heima í umr. um utanríkismál en við komum væntanlega að innan tíðar á Alþ. - Ég hefði e. t. v. átt von á að skýrsla utanrrh. og störfin að utanríkismálunum bæru meiri svip af því að undirbúa jarðveginn undir víðtækt samkomulag ríkisstjórnarflokkanna á þessu ári um utanríkisstefnuna. Svo er reyndar ekki, þó að á stöku stað megi finna merki um það. Ég ætla þá að víkja að nokkrum atriðum sem ég hefði kosið að hæstv. utanrrh. færi fleiri orðum um í skýrslu sinni en gert var. Í fyrsta lagi hefur það verið umræðuefni Alþ. í vetur og áður hvort kjarnorkuvopn væru geymd á Íslandi og hvort og þá á hvern hátt Ísland væri hlekkur í því varnar- eða árásarkerfi sem byggt er á notkun kjarnorkuvopna af einu eða öðru tagi. Í þeim umr. hefur oft og tíðum verið vitnað í fræga, en því miður allhlægilega yfirlýsingu frá fyrrv. forstöðumanni varnarmáladeildar utanrrn., að hann persónulega hefði „spássérað“ um varnarsvæðið og ekki séð þar nein kjarnorkuvopn, sem í senn lýsir freklegri vankunnáttu á eðli kjarnorkuvopna og eðli þess kjarnorkuvopnakerfis sem herstöðin í Keflavík væri hugsanlega hluti af. Ég hefði búist við að í skýrslu utanrrh. væri tekist fastar á við þennan vanda, því að það er eitt af þeim höfuðatriðum, sem verður að taka til meðferðar í utanrrn. Íslands, á Alþ. og í öðrum þeim stofnunum sem starfandi eru á þessu sviði, að ganga algerlega úr skugga um hvort kjarnorkuvopn eru geymd á Íslandi eða ekki og hvort og þá á hvern hátt herstöðin á Keflavíkurflugvelli sé hlekkur í kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna. Ég vil minna hv. þm. á það, sem gert hefur verið áður í vetur, að herstjórnendur Bandaríkjanna á Íslandi hafa hvorki játað því né neitað að hér séu kjarnorkuvopn. Þeir hafa ekki viljað svara því neitandi.  Annað atriðið, sem ég vildi víkja að, er sá skortur á gagnrýninni umræðu um Atlantshafsbandalagið og upplýsingakerfi þess sem ýmsir skoðanabræður hæstv. utanrrh. í NATO-ríkjunum hafa haldið uppi á síðustu missirum. Ég vil í því sambandi vekja sérstaka athygli á þeim umr. sem hafa verið í Hollandi undanfarið og hafa falið í sér að af hálfu Atlantshafsbandalagsins, þ. e. a. s. herforingja þess, og af hálfu herstjórnenda í Bandaríkjunum séu stundaðar margvíslegar rangfærslur og fjölþættar tilraunir til að stinga undan flestum veigamestu þáttum upplýsinga um hernaðarlegt eðli og inntak þeirrar starfsemi, sem Atlantshafsbandalagið stundar, og kröfu um að kjörnir fulltrúar fólksins í þessum löndum snúi nú við blaðinu í þeim efnum. Ég vil í því sambandi vitna til orða hollensks þm. jafnaðarmannaflokksins þar. Hann sagði nýlega á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ein alvarlegasta ógnunin við öryggi Vestur-Evrópu er okkar eigið pólitíska kerfi, sem ekki veitir borgaralegum yfirvöldum nægilega innsýn í öryggispólitísk vandamál. Þess vegna eiga sér í lagi bandarískar hernaðarstofnanir svo auðvelt með að notfæra sér NATO í tafli sem eykur hættuna á kjarnorkuvopnastríði með degi hverjum.“ Hér er því beinlínis haldið fram að kjörnar valdastofnanir, ráðh. í ríkisstj. sem fulltrúi Alþ., við sem erum í þjóðþingunum, þær nefndir sem við kunnum að setja á laggirnar, hvort heldur það eru utanrmn. eða sérstakar öryggismálanefndir, eigi stórfellt verkefni fyrir höndum að draga fram í dagsljósið þann upplýsingagrundvöll að hinir lýðræðislegu valdhafar í hinum svokölluðu lýðræðisríkjum Vesturlanda geti mótað stefnuna í þessum málum. Íslenska þjóðin, hollenska þjóðin eða aðrar þjóðir Atlantshafsbandalagsins hafa ekki falið herforingjum að móta stefnuna í þessum efnum. Það er að bregðast hinni lýðræðislegu skyldu við það kerfi, sem hinu svokallaða Atlantshafsbandalagi er þó að nafninu til ætlað að verja, að leggja sig ekki í líma við að reyna að ná í þær upplýsingar, að hrinda þeirri einokun á upplýsingaöfluninni sem herforingjakerfið, sem hollenski þm. var að lýsa, hefur haldið uppi. Ég vek aftur athygli þingheims á því, hve sterkt er hér að orði komist um að þetta sé ein alvarlegasta ógnunin við öryggi Vestur-Evrópu. Það eru ekki Sovétríkin, það er ekki Austur-Evrópa sem er alvarlegasta ógnunin við öryggið að dómi þessa þm. jafnaðarmannaflokksins í Hollandi sem þó er stuðningsmaður Atlantshafsbandalagsins. Ég tek skýrt fram að svo er ekki. Nei, bandarísku hernaðarstofnanirnar eru alvarlegasta ógnunin, að hans dómi. Þær nota NATO í þessu tafli, sjálfsagt vegna þess, að það er spurningin um lýðræðið sjálft sem hér er í veði, og vegna þess að máttur þessa kerfis er að dómi þm. þegar farinn að ógna lýðræðiskerfinu í landi hans. Ég hefði búist við því og vænti þess reyndar, að hæstv. utanrrh., sem hefur þó e. t. v. manna best á undanförnum árum lýst áhuga sínum á sjálfstæðri upplýsingaöflun hinna pólitísku stofnana á þessu sviði, viki nokkrum orðum að þessum mikla vanda sem nú er til umræðu í ýmsum nágrannaríkjum okkar. Í þriðja lagi minnist ég á samskipti Íslendinga við bandaríska herliðið og þar mætti margt segja. Á þeim tíma, sem liðinn er síðan Benedikt Gröndal tók við starfi utanrrh., hefur hann, eins og rætt var um á Alþ. á sínum tíma og gagnrýnt, óskað sérstaklega eftir að Bandaríkin beittu hér ekki reglum um atvinnu sem stjórnvöld Bandaríkjanna höfðu ákveðið að beita í herstöðvum sínum annars staðar. Röksemdafærslan var sú, að Íslendingar væru svo háðir þeirri atvinnu, sem á Keflavíkurflugvelli fengist, að við þyldum ekki reglur af slíku tagi. Þegar þjóðin er orðin svo háð atvinnunni, sem herinn skapar, er stutt í það sem kallað hefur verið „aronska“ hér á landi. Þá er orðið stutt í að hinar efnahagslegu röksemdir, atvinnuröksemdirnar, fari að ráða miklu, fjármagnsröksemdirnar, um hvort hér sé her eða ekki. Þessi sjónarmið fundust mér einnig koma fram í umræðum um flugstöðvarbygginguna á Keflavíkurflugvelli. Það er alveg rétt, að ný flugstöðvarbygging er sjálfsagt þörf og eðlileg á Keflavíkurflugvelli. En sú spá, sem sett var fram fyrir nokkrum árum um fjölgun farþega sem færu um völlinn, reyndist allt of há, og eins og komið hefur fram í þessum umr. bendir margt til þess að farþegum, sem fara um Keflavíkurflugvöll, muni frekar fækka, hlutfallslega a. m. k., eða vöxtur þeirra ekki verða eins mikill á komandi árum. M. ö. o. bendir allt til að sú flugstöð, sem verið er að tala um í þessu sambandi, verði í raun og veru mun minni en rætt var um fyrr á árum. Með tilliti til þess get ég vissulega orðið sammála hv. þm. Einari Ágústssyni um að nauðsynlegt geti verið að byggja nýja flugstöð á Keflavíkurflugvelli. En ég er honum algerlega ósammála um að leita þurfi til bandarísku ríkisstj. um að fjármagna þá flugstöðvarbyggingu að öllu leyti eða verulegum hluta. Ef þessi þjóð hefur ekki efni á að byggja flugstöð fyrir samgöngukerfi sitt við aðrar þjóðir hefur hún í raun og veru ekki efni á að vera sjálfstæð þjóð. Ég geri engan greinarmun á því sjónarmiði, að sjálfsagt sé og eðlilegt að Bandaríkjamenn taki þátt í að byggja hér flugstöð, og þeim sjónarmiðum sem ég veit að hv. þm. Einar Ágústsson hefur fordæmt og ýmsir aðrir hér, en þó verið sett fram í umr. hér á landi á síðustu mánuðum og missirum, að það geti jafnvel verið sjálfsagt að Bandaríkjamenn taki þátt í að byggja vegi, taki þátt í að byggja sjúkrahús, vegna þess að vegir og sjúkrahús geti talist eðlilegur þáttur í varnar- og öryggiskerfi þjóðarinnar. Ég vil mælast til þess við þá ágætu þm., sem eru áhugamenn um byggingu flugstöðvar, að þeir taki þá höndum saman við okkur hina um að því verði slegið föstu að hún verði íslensk framkvæmd að öllu leyti og íslenska þjóðin sýni sjálfstæði sitt í verki með því að reisa það mannvirki algerlega ein. Ég hefði gaman af að heyra þau rök, ef þau eru þá til, hvers vegna nauðsynlegt sé að Bandaríkjamenn fjármagni það verk. Ég vildi gjarnan óska eftir að hæstv. utanrrh. lýsti síðar í umr. viðhorfum sínum til flugstöðvarbyggingarinnar, þ. e. a. s. fjármögnunarinnar á henni. Fjölmargar þjóðir hafa reist flugvelli á undanförnum árum og áratugum. Þeir hafa margir hverjir verið fjármagnaðir með sérstakri skattheimtu á þá farþega sem fara um völlinn á eftir. Það ætti að vera hægur vandi fyrir okkur að fjármagna þetta verk á sama hátt. Þá er einnig í skýrslu utanrrh. og hefur að nokkru í umr. verið vikið að flugmálum. Það er vissulega rétt, sem komið hefur fram í þeim umr. og ég vakið athygli á í umr. um annað mál á Alþ. í vetur, að í flugsamgöngumálum Íslendinga við umheiminn blasir við margvíslegur vandi. Alveg ljóst er að það félag og sú fyrirtækjasamsteypa sem hefur haft raunverulega einokun á þeim málum, Flugleiðir, kemur til íslenskra stjórnvalda í hvert skiptið á eftir öðru og biður um aðstoð, býður hlutabréf til sölu, biður um aukna hlutdeild ríkisins í fyrirtækinu og leitar aðstoðar stjórnvalda um samninga við bandarísk stjórnvöld og um samskipti við stjórnvöld í Lúxemborg. Mér skilst á frásögn hæstv. utanrrh. að niðurstaðan af þeim viðræðum, sem átt hafa sér stað undanfarið sé að hugsanlega muni fjölga þeim flugferðum sem eru beint á milli meginlands Evrópu og Bandaríkjanna, en eru í höndum hinnar íslensku fyrirtækjasamsteypu, og ferðunum um Keflavíkurflugvöll muni fækka, en þó muni vera leitað eftir því af hálfu stjórnvalda að tryggja lágmarksfjölda flugferða milli Íslands og þessara landa. Þessi lýsing á atburðarás síðustu mánaða, ef rétt er, sem ég dreg ekki í efa, staðfestir algerlega það sem ég sagði í umr. fyrr í vetur, um nauðsynlega rannsókn á starfsemi Flugleiða, það mundi koma að því að efnahagslegir erfiðleikar og rekstrarlegir hagsmunir þess fyrirtækis hefðu í för með sér að samgöngukerfi Íslands við önnur ríki væri stefnt í voða. Nú er orðið verkefni íslenskra stjórnvalda að fara bónarleið að Flugleiðum til að reyna að tryggja að nauðsynlegar rekstrarbreytingar vegna hagsmuna fyrirtækisins leiði ekki til fækkunar ferða milli Íslands og umheimsins, á sama tíma og íslensk stjórnvöld virðast með því, sem utanrrh. sagði áðan, leggja blessun sína yfir að Flugleiðasamsteypan haldi áfram að vaxa sem alþjóðleg dótturfyrirtæki og hlutafélög. Slíkt gerir að verkum að smátt og smátt verður fjárhagslegur grundvöllur þessa fyrirtækis minna og minna háður flugsamgöngukerfi Íslendinga sjálfra, en byggist fyrst og fremst á starfsemi dótturfyrirtækja eins og Air Bahama, Cargolux og þess nýja fyrirtækis sem utanrrh. var að lýsa að hann og starfsmenn hans hefðu lagt blessun sína yfir að yrði stofnað. M. ö. o. er þróunin í þessum efnum að gera það að verkum að sífellt verður auðveldara og auðveldara fyrir yfirstjórnendur þeirrar alþjóðlegu rekstrarsamsteypu, sem ber heitið Flugleiðir, að minnka smátt og smátt þann þáttinn í starfsemi sinni er snertir samgöngukerfi Íslendinga án þess að bíða við það rekstrarlegt tjón. Ég vil af þessu tilefni mótmæla algerlega að íslensk stjórnvöld séu að leggja blessun sína yfir þá þróunarstefnu án þess að hún hafi verið rædd sérstaklega á Alþ. Verið er að styrkja fyrirtækið í þeirri tilhneigingu, sem hefur gætt mjög hjá því á undanförnum árum, að gera í raun og veru allan vaxtarbroddinn fólginn í hinu alþjóðlega samkeppnisflugi og draga svo úr flugi Íslendinga sjálfra, vegna þess að það ber sig einfaldlega ekki að fljúga um Ísland á þessum leiðum. Ég vildi óska eftir því hér, að hæstv. utanrrh. gerði nánari grein fyrir viðræðum og framtíðarviðhorfum í flugmálunum en komu fram í ræðu hans áðan. Herra forseti. Ég hef gerst nokkuð langorðari um þessi atriði en ég ætlaði mér í upphafi, en tvö atriði vil ég þó minnast á að lokum. Í þessari skýrslu er kafli sem snertir utanríkisviðskipti og hina efnahagslegu hlið íslenskra utanríkismála. Eins og tekið er fram í skýrslunni er sá kafli fenginn frá viðskrn. Ég hefði talið réttara og í samræmi við þá stjórnarfarslegu skiptingu, sem hér er, að hæstv. viðskrh. gerði Alþ. grein fyrir utanríkisviðskiptunum, fyrir samskiptum Íslands við EFTA og EBE, fyrir samskiptum Íslands við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og Alþjóðabankann og þær aðrar alþjóðlegu fjármála- og viðskiptastofnanir, sem við eigum viðskipti við, og samningum okkar við önnur ríki sem við eigum viðskipti við og gerum sérstaka verslunarsamninga við. Ég held að á engan hátt sé stjórnarfarslega eðlilegt að hæstv. utanrrh. geri grein fyrir þeim málaflokki í skýrslu sinni sem hann að öðru leyti ber enga ábyrgð á gagnvart Alþ. og það sé nauðsynlegt í þessari skýrslugjöf að fylgja því, sem er reyndin, að ýmsir veigamestu þættir íslenskra utanríkismála eru á sviði viðskrn. og sviði viðskrh., en ekki á sviði utanrrh. Ég vildi óska eftir því að í framtíðinni yrðu gefnar tvær skýrslur á Alþ., önnur af utanrrh. og hin af viðskrh., þannig að við fengjum heildaryfirlit yfir báða málaflokkana. Það er nokkuð óeðlilegt að ræða um þátt utanríkisviðskiptanna og margvísleg málefni á því sviði nánast í tengslum við skýrslu hæstv. utanrrh. vegna þess að hann sé formlegur flm. slíkrar skýrslu. Það er svo annað mál, sem e. t. v. mætti ræða við annað tækifæri, hvort sú skipting á milli utanrrn. og viðskrn., sem hér hefur þróast, sé eðlileg. Ég hef persónulega á því þær skoðanir, að margt mætti betur fara í þeim stjórnarfarslegu samskiptum sem þar hafa verið fastbundin í ákveðið kerfi. Ég vil þess vegna óska eftir að tvískipting skýrslunnar verði rædd og athuguð sérstaklega áður en hún verður flutt í annað sinn. Hitt sem ég hefði kosið að fara um fleiri orðum, en vegna tímaskorts ætla ég að láta nokkur nægja á þessu stigi, er um samskipti Íslands og Noregs í tengslum við herstöðina hér og varnarsamninginn við Bandaríkin. Ég er þeirrar skoðunar, að eitt feimnismálið í íslenskum utanríkismálum allt of lengi séu þeir miklu hagsmunir sem Noregur hefur af því að herstöð sé í Keflavík. Norðmenn hafa gefið yfirlýsingar um að þeir ætli sér ekki að hafa erlendar herstöðvar í landi sínu. Þeir hafa byggt upp varnarkerfi sem þeir bæði opinberlega og eins sérstaklega í áætlanagerð sinni í stjórnkerfi sínu byggja á því, að Íslendingar taki að sér að hafa þessa herstöð fyrir þá. Herstöðin hefur valdið margvíslegum erfiðleikum innan Íslands á undanförnum áratugum, pólitískum, menningarlegum, efnahagslegum og af öðru tagi. Norðmenn hafa hins vegar skotið sér undan þeim margvíslegu vandamálum, sem eru fólgin í því að hafa erlendar herstöðvar í landi sínu, og einfaldlega haldið þannig á spilunum í samskiptum sínum við Ísland og Atlantshafsbandalagið að Íslendingar tækju það að sér. Vegna margvíslegra tengsla ýmissa stjórnmálamanna á Íslandi við forustuöfl í Noregi hefur aldrei fengist hreinskilnisleg umræða milli Íslendinga og Norðmanna um þetta feimnismál í samskiptum þeirra. Þó er ljóst að þegar vinstri stjórnin var hér við völd 1971–1974 beittu Norðmenn margvíslegum aðferðum til að hafa áhrif á utanríkisstefnu Íslendinga í þessum efnum. Það er einnig ljóst að aðstoðarvarnarmálaráðh. Noregs um þessar mundir, Holst, telur að það séu svo miklir hagsmunir fyrir Norðmenn að hafa herstöðina hér á Íslandi að Norðmenn verði að taka tillit til þess í samskiptum sínum við Íslendinga á öðrum sviðum, m. a. á sviði hafréttarmála. Þannig mætti nefna fjölmörg önnur atriði til að leiða í ljós að umboðsmenn Atlantshafsbandalagsins á Íslandi hafa viljandi gleymt á undanförnum árum og áratugum að gera íslensku þjóðinni og í framhaldi af því norsku þjóðinni hreinskilnislega grein fyrir hverjir eru árekstrar milli Íslendinga og Norðmanna hvað herstöðvarmál snertir, nema það sé málflutningur þessara manna að Íslendingar eigi að taka að sér um aldur og ævi að hafa það í sínu landi, sem Norðmenn vilja ekki hafa í þeirra landi. Hvort sem menn eru stuðningsmenn eða andstæðingar bandarísku herstöðvarinnar á Íslandi hljóta allir að vera sammála um að hún hefur skapað íslenskri þjóð margvíslegan vanda. Hún hefur m. a. klofið hana í stjórnmálum, hún hefur eyðilagt þá samstöðu í sjálfstæðismálum þjóðarinnar sem tókst að ná fram rétt fram yfir lýðveldisstofnunina, eða þangað til inngangan í Atlantshafsbandalagið og koma hersins urðu að veruleika. Það hljóta allir að átta sig á því, að það er mjög alvarlegt fyrir litla þjóð að vera klofin í herðar niður í sjálfstæðismálum og í utanríkismálum, vegna þess að það gefur öðrum ríkjum margvísleg tækifæri til að leika á þann klofning og það hafa Norðmenn gert. Það er þessi skortur á hreinskilni í umræðum og samskiptum Íslendinga og Norðmanna um herstöðvarmálið sem ég tel vera eitt af brýnustu verkefnum íslenskra stjórnvalda í samskiptum sínum við Noreg á næstu árum. Þegar Jan Mayen-málið og önnur slík vandamál koma upp í viðræðum hæstv. utanrrh. við utanrrh. og aðra ráðmenn í Noregi vænti ég að hann hugleiði hvort ekki sé tími til kominn að fara að gera hreint fyrir þeim dyrum sem hafa hingað til lokað umr. um samskipti Íslendinga og Norðmanna um herstöðvarmálið.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir lipurð hans að gefa mér nú orðið, en vegna þess að mér var ekki kunnugt um að fundur yrði í kvöld er óvíst og raunar ekki útlit fyrir að ég geti setið þann fund og því kýs ég að svara með örfáum orðum þeim orðum sem til mín hefur verið beint í umr. Ég mun lítið sem ekkert fjalla um skýrsluna almennt. Það munu a. m. k. tveir fulltrúar af hálfu okkar sjálfstæðismanna gera. Hv. þm. Friðjón Þórðarson hefur þegar gert almenna grein fyrir viðhorfum okkar til skýrslunnar, og hv. þm. Matthías Bjarnason mun sérstaklega ræða um hafréttarmálefni. En ég held að það fari ekki milli mála að ræða síðasta ræðumanns, hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, sé dæmigerð um nauðsyn þess að lyfta umr. um utanríkismál á hærra stig. Þvílík lágkúra sem sú ræða bar vitni um heyrist einna helst frá Alþb.-mönnum hér á þingi, en ég hygg að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hafi jafnvel slegið fyrra met þeirra Alþb.-manna á þessu sviði. Tilefni ummæla um för mína til Bandaríkjanna er það, að á nýafstöðnum landsfundi Sjálfstfl. urðu orðaskipti milli mín og mótframbjóðanda míns í sæti formanns Sjálfstfl. Ég býst við að vonbrigði þeirra Alþb.-manna með þau úrslit, sem urðu á landsfundinum, hafi verið slík að þeir geti ekki hamið skap sitt. En ég get vel sagt hv. þm. frá því, að ég hlaut þá gagnrýni á landsfundi af hálfu mótframbjóðanda míns m. a. að hafa farið af landi brott kl. 6 að kvöldi kosningadags til sveitarstjórna, og var brottför minni svo seint á kosningadegi jafnvel kennt um kosningaósigur flokksins í Reykjavík, og enn fremur var ég gagnrýndur fyrir að hafa verið of samvinnuþýður við framsóknarmenn í fyrri ríkisstj. Í tilefni þessa gat ég um að ég hefði talið mér skylt sem forsrh. landsins að láta skyldustörf fyrir landsmenn alla ganga fyrir skyldustörfum fyrir flokksmenn mína eina. Hér var um leiðtogafund Atlantshafsbandalagsríkjanna að ræða, en leiðtogafundur er fundur forsrh. og forseta þar sem hann fer með framkvæmdavaldið sem höfuð ríkisstj. Þess vegna vil ég undirstrika að í því fólst ekki vantraust á utanrrh. þótt ég í tengslum við gagnrýni á samvinnu mína við framsóknarmenn í fyrri ríkisstj. hefði látið þau orð falla, að væntanlega hefðu menn ekki óskað eftir því fremur að ég fæli framsóknarmanni að fara með þetta hlutverk forsrh. Sannleikurinn er sá, og ég held að á því leiki enginn vafi, að ég treysti auðvitað Einari Ágústssyni langtum betur en þeir Alþb.-menn, eins og Ólafur Ragnar Grímsson, treysta núv. hæstv. utanrrh. Benedikt Gröndal. Það hafa blandast inn í þessar umr. og sýnir best lágkúruna hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni er hann með drambi og rembingi beinir fsp. til mín varðandi þátttöku mína í svokölluðum Bilderberg-fundum og spyr hvað þar hafi gerst. Ég get fullvissað hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson um að þar er ekkert minnst á Ólaf Ragnar Grímsson, og ég get honum til enn frekari hugarhægðar sagt að þar eru engar ályktanir gerðar eða ákvarðanir teknar. Þetta er fundur sem haldinn er árlega og til hans er boðað eftir því hvaða málefni eru á dagskrá. Yfirleitt er gefin út fréttatilkynning um hverjir taka þátt í hverjum fundi og hvaða málefni eru á dagskrá. En hins vegar er tilgangur fundanna einmitt sá, að menn geti í frjálslegum skoðanaskiptum sín á milli rætt í fullri einlægni um vandamál líðandi stundar, skipst á upplýsingum og skoðunum án þess að ákvarðanir séu teknar. Þess vegna er talið nauðsynlegt að þátttakendur geti rætt frjálst og óháð um þau efni án þess að flennifyrirsagnir komi í blöðum þótt menn ræði þar um mál sem ekki eru komin á ákvörðunarstig. Í þessu sambandi skal ég geta um að forsrh. og aðrir ráðh. allra vestrænna ríkja hafa tekið þátt í þessum fundum og þeir hafa mér vitanlega ekki verið krafðir um neinar skýrslur um hvað gerist á slíkum fundum. Menn hafa persónufrelsi, ferðafrelsi og skoðanafrelsi hvort sem menn eru ráðh. eða leiðtogar stjórnarandstöðu, og það er algerlega út í hött að krefja menn um hvað gerist hvarvetna þar sem menn koma saman. Ég held að ekki sé unnt að gera þá kröfu, hvorki til núv. ráðh. né fyrrv. ráðh., að þeir segi frá öllu því sem þeir taka sér fyrir hendur. Það er verið að setja einhvern samsærisstimpil á slíkar samkomur. Það er fjarri lagi. Með sama hætti er hægt að gera ráð fyrir samsæri á hvaða öðrum samkomum sem eru sem ekki fara þannig fram að umr. á þeim eru ekki birtar í fjölmiðlum eða fulltrúar fjölmiðla hafa ekki heimild til fundarsetu. Ég held í sannleika sagt að það sé sorglegur vottur um vanmeta- og minnimáttarkennd sem kemur fram í orðum hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, að menn geti ekki umgengist erlenda menn á jafnréttisgrundvelli, haft af því gagn og fróðleik að ræða við þá og jafnvel gert sínu eigin landi gagn um leið. Þessi minnimáttar- og vanmetakennd kemur alveg skýrt og greinilega fram í því þegar hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, og raunar hæstv. viðskrh. Svavar Gestsson af öðru tilefni á þingi, gagnrýnir að Mondale varaforseti Bandaríkjanna óskaði eftir að ræða við mig þegar hann var hér á ferð fyrir nokkrum vikum. Ég held að það sé ekkert óvenjulegt að valdamenn, sem eru í heimsókn í öðrum ríkjum, ræði gjarnan við leiðtoga stjórnarandstöðu í viðkomandi ríkjum. Ég held að það sé mjög venjulegur háttur í dagskrá slíkra manna í heimsóknum þeirra í öðrum löndum. Svo vildi til, að við Mondale varaforseti höfðum átt viðræður þegar hann hafði viðkomu hér á landi í ferð sinni frá París til Japans og á þeim viðræðufundi var m. a. rætt um samvinnu Bandaríkjanna og Íslands varðandi varnarstöðina og byggingu flugstöðvar, aðskilnað varnarstöðvar og almenns flugs, eins og unnt væri að koma í framkvæmd. Þær viðræður og margar fleiri, sem á eftir fóru og hæstv. þáv. utanrrh. og stundum ég tókum þátt í, leiddu svo til þess að fyrir liggur yfirlýsing frá Bandaríkjamönnum um að þeir séu reiðubúnir til að taka þátt í byggingu slíkrar flugstöðvar. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson nefndi að í því væri fólgin aronska, - er það ekki rétt með farið?

Sömu ættar.

- eða sömu ættar. Ég vil mótmæla því og benda á að Alþb. lét sér lynda að Bandaríkjamenn kostuðu alfarið lengingu flugbrautanna á Keflavíkurflugvelli í fyrri vinstri stjórn þessa áratugs og gerðu það ekki að fráfararatriði í þeirri ríkisstj. Forsendan fyrir því var að Bandaríkjamenn höfðu gagn af lengingu flugbrautanna. Forsendan fyrir þátttöku Bandaríkjamanna í byggingu flugstöðvarinnar er auðvitað sú hin sama, að þeir hafa hag af því að aðskilja varnarsvæðið sjálft því svæði sem almenn flugstarfsemi fer fram á að svo miklu leyti sem slíkt er unnt. Þarna er um gagnkvæma hagsmuni að ræða og á grundvelli þeirrar gagnkvæmni er ekki óeðlileg sameiginleg þátttaka í útgjöldum vegna framkvæmda. Þar eru mörkin sem ég set. Ég tel að við eigum ekki undir neinum kringumstæðum að vera fjárhagslega háðir varnarliðinu eða Bandaríkjamönnum, þannig að við getum, hvenær sem við teljum það tímabært, tekið ákvörðun um að varnarliðið fari af landi brott og fjárhagslegir hagsmunir séu þá ekki ákvörðunarástæða fyrir frekari dvöl bandarísks varnarliðs, heldur eingöngu öryggishagsmunir Íslands. Í þessu sambandi vil ég bæta við, að það er ólíku saman að jafna hvort Norðmenn hafa erlent varnarlið í landi sínu og við, vegna þess að Norðmenn hafa eigin her sem getur innt af hendi á friðartímum það hlutverk sem bandaríska varnarliðið innir af hendi hér á landi. Það er svo rétt að ég notfæri mér ekki um of eða misnoti ekki leyfi hæstv. forseta, og vil ég því fara að ljúka máli mínu. En að lokum vil ég minna á að gefnu tilefni af orðum hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar að sannleikurinn er sá, að Íslendingar eru ekki svo klofnir í utanríkis- og varnarmálum sem hann vildi vera láta í ræðu sinni. Sannleikurinn er sá, að tekist hefur mjög víðtæk samstaða einmitt í utanríkis- og varnarmálum. Ekkert sýnir þá samstöðu í raun og veru betur en sú staðreynd að Alþb.-menn taka þátt í myndun ríkisstj. í fyrsta sinn án þess að gera að skilyrði að varnarliðið hverfi af landi brott eða neitt sé á það minnst. Alþb. menn gera sér nefnilega grein fyrir að samstaða er fyrir hendi meðal íslensku þjóðarinnar um að tryggja öryggi sitt og sjálfstæði og þeir þorðu ekki að gera þetta að ásteytingarsteini við stjórnarmyndun þegar núv. ríkisstj. var mynduð. Það er fleipur er hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson þykist berja sér á brjóst og vera andstæðingur varnarstöðvarinnar. Honum er það ekkert ofarlega í huga. Hann er að reyna að halda þeim örfáu atkv. sem eru þess sinnis að varnarliðinu beri að vísa af landi brott, - reyna að halda þeim innan vébanda Alþ. svo að klofningsflokkar rísi ekki upp á vinstri væng Alþb. En hann meinar ekki nokkurn skapaðan hlut annan með orðum sínum. Hann er reiðubúinn að vinna í ríkisstj., bæði þeirri sem nú situr eða jafnvel með Sjálfstfl. í framtíðinni, og leggja þetta ágreiningsefni til hliðar. - En innan sviga vil ég geta þess, að það er eftir að vita hversu fýsileg slík stjórnarsamvinna er fyrir Sjálfstfl. Þetta er sannleikurinn í málinu. Á því er vakin sérstök athygli í ályktun landsfundar Sjálfstfl. um utanríkismál, að við myndun núv, ríkisstj., þriðju vinstri stjórnarinnar síðan 1944, hefur verið ákveðið að fylgja óbreyttri meginstefnu í utanríkismálum. Það er í fyrsta sinn sem . slík stjórn hefur ekki að markmiði að slíta varnarsamstarfinu við Bandaríkin. Þessi staðreynd sýnir að stefna sú, sem Sjálfstfl. hefur haft frumkvæði um að marka, nýtur æ víðtækari viðurkenningar eftir því sem betri yfirsýn og reynsla hefur fengist. Sú stefna, sem Sjálfstfl. hefur markað í utanríkismálum og núv. ríkisstj. fylgir enn í höfuðatriðum, hefur í raun tryggt sjálfstæðið og þjóðinni full yfirráð yfir auðlindum sínum.



Herra forseti. Skýrsla utanrrh. um utanríkismál hefur verið rædd allmjög í dag og m. a. af tveimur fulltrúum flokks míns. Ég ætla því ekki að fara að endurtaka eða ræða um þau atriði sem þeir gerðu skil, en ætla fyrst og fremst að ræða nokkuð um hafréttarmál, sem fram koma í IV. kafla þessarar skýrslu, og sömuleiðis um Jan Mayen. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessa skýrslu. Ég get ekki annað en talið að hún sé í heild greinargóð og skipulega fram sett og nái yfir utanríkismálin almennt. Ég vil leggja áherslu á að frv. það, sem hæstv. utanrrh. lagði fram um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn og er nú komið til seinni d., fái sem skjótasta afgreiðslu. Ég tel að það sé mjög aðkallandi og mikils virði í sambandi við hafréttarmálin almennt og þá ekki síst vegna Jan Mayen-málsins að það frv. verði sem allra fyrst gert að lögum. Í 7. gr. þess frv., um afmörkun svæða milli landa segir að afmörkun efnahagslögsögu og landgrunns milli Íslands og annarra landa skuli eftir atvikum ákveðin með samningum við hlutaðeigandi ríki og skuli slíkir samningar háðir samþykki Íslands. Þó verði tekið fram, að efnahagslögsaga og landgrunn Íslands séu miðuð við 200 sjómílur frá grunnlínum landhelginnar, að því undanskildu þó að þar sem skemmra er en 400 sjómílur milli grunnlína Færeyja og Grænlands annars vegar og Íslands hins vegar skuli efnahagslögsaga og landgrunn Íslands afmarkast af miðlínu. - Á Hafréttarráðstefnunni hafa lengi verið deilur um hvort miða eigi við miðlínu milli landa eða hvort sanngirnissjónarmið í hverju einstöku tilviki eigi að ráða þegar landgrunn er sameiginlegt eða 200 mílna efnahagslögsaga eins ríkis rekst á efnahagslögsögu annars. Í því máli koma einnig fram sjónarmið varðandi eyjar og kletta. Þar eru ólíkar aðstæður og eðlilegt að hvert slíkt tilvik sé skoðað fyrir sig. Þá koma til samningaviðræður milli hlutaðeigandi ríkja. Í 7. gr. í frv., sem hér liggur fyrir, er miðað við að slíkar samningaviðræður fari fram. Þegar reglugerðin um útfærslu fiskveiðilögsögunnar var gefin út 15. júlí 1975 var miðað við 200 mílur í átt til Jan Mayen, en hins vegar þótti rétt við útgáfu reglugerðarinnar að láta miðlínu ráða á milli landanna. Þegar við athugum, hvernig ástatt var í samskiptum þjóða á milli í sambandi við hafréttarmál þegar við tókum þá djörfu ákvörðun að færa út í 200 mílur kemur í ljós að við höfðum flestar þjóðir á móti okkur á þeim tíma. Þess vegna ákváðum við að ekki skyldi koma til útfærslu í átt til Jan Mayen í 200 mílur, heldur miðlína látin ráða óákveðið, en lýst yfir að með því værum við ekki að tapa neinum rétti til 200 mílna útfærslu síðar. Þá höfðum við ekki beinna og aðkallandi fiskveiðihagsmuna að gæta á því svæði sem við höfðum á árum áður meðan síldveiðar voru. Þá var ekki um loðnuveiði að ræða að sumrinu því að hún hafði öll verið innan 200 mílna fiskveiðilögsögu Íslands. En nú hafa orðið þáttaskil, einkum á s. l. sumri. Það þykir nú sannað að sami loðnustofninn þrífist við Ísland og á Jan Mayen-svæðinu sem kallað er. Þegar við tölum um Jan Mayen-svæðið er átt við stærra svæði en það sem Norðmenn vilja telja til yfirráðasvæðis síns umhverfis Jan Mayen, kemur einnig inn á svæði það sem Grænland kemur til með að hafa áhrif á þegar þar hefur verið tekin ákvörðun um útfærslu. Þær veiðar, sem átt hafa sér stað, sérstaklega s. l. ár, á öllu þessu svæði, getum við ekkert fullyrt um né hve mikið var veitt á því yfirráðasvæði Noregs sem Norðmenn telja sig eiga að hafa. Ég tel að við Íslendingar getum ekki annað en haldið okkur fast við kröfur okkar í þessum efnum. Það er enn þá ekki ráðið um réttindi eyja eins og Jan Mayen á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, þó að ákvæði 121. gr. draga að hafréttarsáttmála sé kannske Norðmönnum að einhverju leyti styrkur í þeirri baráttu sem þeir hyggjast heyja. Yfirlýsing Norðmanna um að þeir hyggist taka sér 200 mílna efnahagslögsögu er þess eðlis að við verðum að standa vel á verði og styrkja eins og okkur er kostur íslenskan málstað. Lítum á það sem skiptir verulegu máli í röksemdafærslu okkar Íslendinga: 1. Jan Mayen er á landgrunni okkar. 2. Svæði þetta heitir á öllum jarðfræðikortum „íslenska hásléttan“, og er dýpi yfirleitt 1000–2000 metrar þar sem það er ekki enn þá minna. 3. Úthafsgjá liggur á milli Noregs og Jan Mayen sem er u. þ. b. 3500 m á dýpt. 4. Jan Mayen varð fyrst annexía Noregs 1921 og ekki innlimuð fyrr en 1930. Fram að þeim tíma var eyjan allt eins talin íslensk og norsk. Þessu megum við ekki gleyma þó að senn séu liðin 50 ár. 5. Íslendingar sóttu til Jan Mayen rekavið og töldu sér fullheimilt að fá á undan Norðmönnum og hafa ætíð lítið svo á að þeim væri heimil hagnýting hafsvæðisins umhverfis Jan Mayen. 6. Þá eiga hafréttarreglur, eins og nú er komið störfum Hafréttarráðstefnunnar, að byggjast á sanngirnissjónarmiðum fyrst og fremst. Óbyggð smáeyja, sem fyrir tilviljun varð norsk, en ekki íslensk, getur ekki haft sambærilegan rétt við þjóðland, land þar sem býr og starfar þjóðfélag. Er samanburður allur okkur í hag ef við lítum á sanngirnissjónarmiðið annars vegar, en lítum hins vegar á að Jan Mayen er svo að segja óbyggð eyja þar sem búa tiltölulega fáar manneskjur sem ekkert nýta af auðlindum eyjarinnar. 7. Engar alþjóðareglur hafa myndast um óbyggðar smáeyjar á landgrunni annars ríkis. Fulltrúar Norðmanna hafa verið beðnir um að benda á dæmi um slíka eignatöku, en það hefur ekki komið fram hjá þeim enn þá. 8. Efnahagslögsaga Norðmanna við Jan Mayen mundi skerða hafsbotnsréttindi okkar, jafnvel þótt þeir viðurkenndu óskoraða 200 mílna efnahagslögsögu okkar, því að efnahagslögsagan tekur bæði til hafsins og hafsbotnsins. 9. Réttur til efnahagslögsögu einskorðast við þjóðlönd og hefur verið að myndast „de facto“ þar sem ríki hafa tekið sér hann. Engin slík lög hafa myndast um óbyggðar smáeyjar á landgrunni annarra. Sjálft orðið „efnahagslögsaga“ sýnir að tilvist hinnar nýju þjóðréttarreglu byggist á því að tryggja þurfi hag fólksins sem strandríki byggir, en slík nýskipan er ekki tekin upp vegna fjarlægra eyja. 10. 12. gr. frv. að hafréttarsáttmála er ekki alþjóðalög fremur en annað sem í drögunum stendur, en ekkert af því hefur enn þá verið samþykkt. Því er ekki um alþjóðareglur að lögum að ræða. Aðeins það, sem almennt hefur komið til framkvæmda, er réttur í raun. 11. Geri Norðmenn alvöru úr því að lýsa yfir 12 mílna efnahagslögsögu, sem gengur inn á landgrunn annars ríkis sem okkar, vegna óbyggðrar smáeyjar með þeim hætti sem þeir hafa tilkynnt hljótum við að snúast öndverðir gegn slíku. Á þingflokksfundi Sjálfstfl. í dag var samþykkt, að þingflokkur Sjálfstfl. telur að Norðmenn geti ekki lýst yfir 200 sjómílna efnahags- eða fiskveiðilögsögu umhverfis Jan Mayen án undangenginna samninga við Íslendinga. Ég tel að samþykkt Sjálfstfl. í þessum efnum og vonandi einnig annarra þingflokka verði til að styrkja stöðu hæstv. utanrrh. þegar hann hittir að máli innan nokkurra daga utanrrh. Norðmanna, Frydenlund, og verði til þess að sýna Norðmönnum að okkur Íslendingum er full alvara í því að láta í engu rétt okkar. Hitt er svo annað mál, sem verður ekki í efa dregið, að við Íslendingar viljum auðvitað hafa sem vinsamlegust samskipti við nágrannaþjóðir okkar og þá ekki síður við Norðmenn en aðrar nágranna- og frændþjóðir okkar. Um er að ræða annars vegar land sem byggir fyrst og fremst lífsafkomu sína á fiskveiðum, þar sem Ísland er, og hins vegar eyju undir norskum yfirráðum þar sem í raun og veru ekkert samfélag er til eða a. m. k. ekki neitt sem heitir að lifa á auðlindum hafsins. Á slíku er auðvitað reginmunur sem hlýtur að styrkja stöðu okkar í þessum málum í vitund annarra þjóða. Getur því ekki farið hjá því að á þessu verðum við að halda mjög ákveðið, en þó af lipurð. Við viljum vafalaust öll vinna þannig að þessum málum að ná samkomulagi við Norðmenn um nýtingu fiskveiða á svæðinu umhverfis Jan Mayen. Hins vegar er það Íslendinga einna að ákvarða hvernig við nýtum 200 mílna fiskveiðilögsögu okkar. Við færðum út fiskveiðilögsögu okkar 1975. Þá mótmæltu Norðmenn ekki. Með þögninni hafa þeir því samþykkt aðgerðir okkar 1975. Þar höfum við þegar fengið næstum því fjögurra ára forskot. Samgöngur eru það góðar á milli landanna að það hefðu átt að berast mótmæli til okkar á þessu tímabili ef einhver hefðu verið. Hinu er ekki að leyna, að við höfum hug á og eigum að hafa hug á að reyna að ná samningum um veiðarnar umhverfis Jan Mayen, sérstaklega um loðnuveiðarnar, um annað er ekki að ræða núna, og það er okkur auðvitað mikið kappsmál að eiga þá samninga við Norðmenn eina. Hins vegar vitum við ekkert hvað verður í framtíðinni um fiskveiðilögsögu Grænlands. Fiskveiðilögsaga Grænlands verður um 1.5 millj. km2. Þar af eru 700 þús. km2 við Vestur-Grænland og 500 þús. km2 sunnan 67° við Austur-Grænland. Hin nýja 200 sjómílna lögsaga Austur-Grænlands nær aðeins að 67° nl. br. enn sem komið er. Þessi mál eru, eins og hæstv. utanrrh. sagði í frumræðu sinni í dag, í höndum Dana, en þegar fiskveiðilögsagan verður færð út í 200 mílur, hvenær sem þeir gera það, verður boltinn gefinn til Efnahagsbandalagsins í sambandi við nýtingu þess hafsvæðis. Ef við lítum á það hafsvæði allt sem þessar þjóðir koma til með í framtíðinni að ráða yfir, Grænland, Færeyjar og Ísland, er talið að fiskveiðilögsaga Færeyja sé um 270 þús. km2, fiskveiðilögsaga Grænlands verður um 1.5 millj. km2 þegar allar aðgerðir hafa verið gerðar og - eins og allir vita - fiskveiðilögsaga Íslendinga um 758 þús. km2. Hér er því um gífurlegt hafsvæði að ræða, og þrátt fyrir full- og ofnýtta ákveðna fiskstofna eru ótal möguleikar á því mikla hafsvæði fyrir þjóðirnar í framtíðinni. En hins vegar megum við auðvitað gjalda varhuga við að grænlenska fiskveiðilögsagan er og verður sennilega ekki í náinni framtíð undir stjórn þeirrar fámennu þjóðar, heldur meira í höndum þeirra sem stærri eru. Þá á ég sérstaklega við Efnahagsbandalagið. Efnahagsbandalagsþjóðirnar eiga við ýmsa erfiðleika að etja á sviði fiskveiðimála eins og aðrar þjóðir. Hafa margar þjóðir þess bandalags orðið að grípa til mikilla samdráttaraðgerða í fiskveiðimálum, sem gera það að verkum að stór hluti fiskiflota bandalagsþjóða liggur lítt notaður og vaxandi eru kröfur fiskimanna þessara þjóða um að nýta mun betur þá möguleika sem bandalagið getur haft. Við megum því búast við að þarna verði sótt á í framtíðinni. Ég get ekki látið hjá líða að nefna að þegar harðast var að okkur gengið um veiðiheimildir, eftir að fiskveiðilögsagan var færð út í 200 mílur og við stefndum markvisst að því að losa okkur við erlendar þjóðir á miðunum og fá full yfirráð yfir 200 mílna fiskveiðilögsögu, sótti Efnahagsbandalagið á og átti við okkur tvo formlega viðræðufundi hér á landi og eins fundi úti í Brüssel. Þá ákvað fyrrv. ríkisstj. að við semdum drög að fiskverndarsamningi sem fulltrúum Efnahagsbandalagsins voru afhent, en harðlega var neitað um fiskveiðiheimildir innan fiskveiðilögsögu okkar. Þá hugsaði Efnahagsbandalagið eða fulltrúar þess fyrst og fremst um að fá hér veiðiheimildir fyrir skip þjóða innan bandalagsins, en kannske var minna hugsað um að búa til samræmda fiskverndarstefnu. Ég er sannfærður um að þau drög, sem þá voru afhent, urðu til þess að hægt var að tala um fiskveiðiheimildir. Á hinn bóginn eru þau mikils virði fyrir okkur vegna þess að við eigum mikilla hagsmuna að gæta, ekki eingöngu í loðnuveiði norðaustur og austur í hafinu, heldur einnig á milli Vestfjarða og Grænlands, þá á ég fyrst og fremst við sumarloðnuna og sömuleiðis eru enn vestar sameiginleg mið þar sem við veiðum þá fiskstofna sem við erum að nýta í ríkari mæli, og þá á ég einkum við kolmunnann sem verður vafalaust gífurlega stór þáttur í útgerð okkar á næstu árum og fer hraðvaxandi, sérstaklega nú þegar enn eru gerðar takmarkanir á loðnumagninu sem veiða má, og svo kemur djúprækjan sem er sótt í í vaxandi mæli af okkur Íslendingum. Ýmis önnur sameiginleg mið eru á þessum slóðum. Mikilvæg karfamið eru þar. Því ber okkur að haga málflutningi okkar og stefnu í fiskveiðimálum með þeim hætti að við getum laðað Efnahagsbandalagsþjóðir til samstarfs við okkur. Við þurfum sannarlega á því að halda og það innan ekki langs tíma að mínu mati. Stærsti sigur okkar var auðvitað að færa út í 200 sjómílur og ná því marki að þær þjóðir, sem hér veiddu mest og hafa veitt hér í mörg hundruð ár, eru horfnar af miðum okkar og eins að losna við stóran og afkastamikinn fiskiflota sem sótti mikið í tilteknar fisktegundir á svæðinu frá 50 í 200 mílur. Þá komu auðvitað, eins og alltaf, kröfur fram um að segja upp öllum fiskveiðisamningum, reka sem sagt alla frá. En þar þurfti að gæta líka nokkurra skildinga, þó að ég viðurkenni fúslega að æskilegast hefði verið að engin erlend þjóð væri innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Þrjár þjóðir urðu eftir sem samninga hafa gert. Ég hafði þá skoðun fyrir mitt leyti og fyrrv. ríkisstj. samþykkti og staðfesti að þeim yrði ekki sagt upp. Í fyrsta lagi var samningurinn við Færeyinga, sem er langstærsti samningurinn og er um verulegt magn af fiski. Skoðun okkar var sú, að við mundum eiga vísa mikla og vaxandi andstöðu þjóða á Hafréttarráðstefnunni ef við segðum upp samningi við þjóð sem er ekki nema um fjórðungur á við okkur að stærð, - það eru ekki margar slíkar meðal næstu nágranna okkar, - og er að berjast fyrir tilveru sinni sem fiskveiðiþjóð og á allt líf sitt undir fiskveiðum, er að mynda sjálfstæða fiskveiðistefnu og hefur staðið frammi fyrir miklum erfiðleikum gagnvart t. d. Efnahagsbandalaginu eða ákveðnum þjóðum innan þess og hefur með bæði lipurð og hyggindum náð mjög verulegum árangri í samstarfi eða í samningum við þær þjóðir. Því kom ekki til greina frá mínum bæjardyrum séð að reka nágranna okkar, frændur og vini algerlega af fiskimiðum okkar þó að við séum að gera mjög harðar og erfiðar ráðstafanir. Það var samið á sínum tíma við Færeyinga - og lækkað verulega - um 17 þús. tonna veiði, þar af 8000 tonn þorskur. Færeysku saltfisktogurunum var bægt frá í samningunum á tímabili fyrrv. ríkisstj. og síðan var þorskhlutfallið með frjálsu samkomulagi lækkað niður í 7 þús. lestir. Á tímabili núv. hæstv. ríkisstj. var enn þá lækkaður þorskkvóti Færeyinga um 1000 lestir. Hann er því kominn niður í 6000 lestir núna, sem var auðvitað hárrétt stefna. Auðvitað verða þeir, þó vinir okkar séu, að búa við hið sama og Íslendingar sjálfir. Norski samningurinn er mjög lítilfjörlegur. Árið 1977 veiddu Norðmenn hér 3122 tonn og á s. l. ári var heildarveiði Norðmanna 2026 tonn, þar af tæp 200 tonn þorskur. Um umtalsverðan þorskafla er því í raun og veru ekki að ræða. Niðurskurður átti sér stað í tíð fyrrv. stjórnar. Það er í hendi sjútvrh. á hverjum tíma að afturkalla eða endurnýja ekki veiðileyfi til norskra fiskiskipa. Ég afturkallaði þau á s. l. sumri til þess að Norðmenn fyndu einnig fyrir þeim niðurskurði sem hér var verið að gera. Ég tel fráleitt, á sama tíma og við þurfum að semja við Norðmenn um nýtingu hafsvæðisins umhverfis Jan Mayen, að segja upp þessum lítilfjörlega samningi. Við stöndum einnig í samningum við þá og þurfum að gera um norsk-íslenska síldarstofninn, sem vinir okkar Færeyingar vilja kalla Norður-Atlantshafssíldarstofninn. Þar brugðust Norðmenn okkur - það verður að segja hverja sögu eins og hún er - með því að leyfa að vísu takmarkaða veiði af þeim stofni í fjörðum Noregs. En grunur leikur nú á að þar hafi verið veitt miklu meira en norsk stjórnvöld heimiluðu. Það urðu okkur mjög sár vonbrigði að Norðmenn skyldu gera þetta, þrátt fyrir að búið var að lofa að hafa í þeim efnum samvinnu og samstarf við Íslendinga. Þá er einnig nauðsynlegt fyrir okkur að semja við Norðmenn ef við viljum nýta hrefnuna í Norður-Atlantshafinu. Kvóta Alþjóðahvalveiðiráðsins hefur verið mjög misskipt í Norður-Atlantshafi og eins hefur þegar sunnar dregur verið leyft að veiða hlutfallslega miklu fleiri dýr. Við þurfum að auka þessa nýtingu miklu meira í fiskveiðilögsögu okkar, enda er um mikla skömmtunarveiði að ræða. Meðan kvótakerfið er, sem mun verða, höfum við auðvitað undirgengist að hlýða samþykktum Alþjóðahvalveiðiráðsins, sem eru mikilvægar fyrir okkur eins og allar aðrar þjóðir sem hér hafa hagsmuna að gæta. Þriðji samningurinn, sem um er að ræða, er belgíski samningurinn. Ég vil vitna til þess þegar samningurinn við Færeyinga kom til atkv. í marsmánuði, 14. mars hygg ég að það hafi verið. Þá gerði ég þegar grein fyrir afstöðu minni við nafnakall um samninginn. Ég sagði þá varðandi samninginn við Belga: „Ég er því fylgjandi að utanrrn. Íslands í samráði við sjútvrn. taki upp frjálsa samninga við Belga um að lækka frá gildandi samningi hámarksafla þeirra úr 6500 tonnum, sem þeir hafa ekki komist upp í á undanförnum árum að veiða, og niður í a. m. k. 4400 tonn og þorskafla þar af um helming frá því sem hann er í gildandi samningi.“ Ég sé að hæstv. utanrrh. hefur ákveðið að ganga til samninga við Belga. Hann nefnir 5 þús. tonn og að þorskur megi ekki fara yfir 15% af því magni. Ef við lítum á þann samning, sem gerður var við Belga af fyrrv. utanrrh., Einari Ágústssyni, er fiskveiðikvóti Belga 6500 lestir. Er gert ráð fyrir að 12 belgískir togarar fái að veiða upp í þann samning. Eftir að sá samningur var gerður hafa aldrei verið 12 belgískir togarar sem hafa notað sér veiðiheimildir, því að 1974 er síðasta árið sem 12 belgískir togarar komu á Íslandsmið, 1975 voru þeir ekki nema 11, 1976 og 1977 voru þeir aðeins 10 og á s. l. ári var togarafjöldinn kominn niður í 8. Á fskj., sem fylgdi samningnum, stendur að af þessum 12 togurum voru 5 upprunalega innan við 200 tonn og ég held 4 á milli 200 og 300 tonn. Þarna var því ekki um nein stærðarskip að ræða. Ég tel sjálfsagt að endurnýja samning þennan og alls ekki segja honum upp. Ég hefði þó talið rétt að við gerðum kröfu um að lækka magnið í 4400 tonn. En það skiptir ekki sköpum fyrir okkur Íslendinga í þessum efnum miðað við skipafjöldann sem hér er um að ræða. Í raun og veru væru 5 þús. tonn enginn niðurskurður frá því sem verið hefur, því að 1977 var heildarafli Belga hér ekki nema 5960 tonn og á s. l. ári var hann 5743 tonn, þorskaflinn á s. l. ári þar af aðeins 1360 tonn, en með 5000 tonna veiði og 15% mættu vera þorskur er þorskaflinn um 750 tonn, sem er svipað eða það sama og ég vitnaði til í sambandi við afgreiðslu á færeyska samningnum. Ég held líka að það sé mikilvægt atriði að ákvörðun sé tekin sem allra fyrst um að loðnuveiðar byrji seinna á þessu ári en hefur verið undanfarin ár, enda er sumarveiði á loðnu ný hér við land. Sjútvrn. var á þeim tíma að þreifa sig áfram með hvenær ætti að leyfa að byrja sumarveiði, og ég held að reynslan hafi kennt okkur að við eigum ekki að byrja jafnsnemma og leyft var á s. l. ári. Ef ég hefði átt að taka ákvörðun um það aftur hefði ég fært leyfistímabilið aftur og ákvarðað þegar í stað hvenær veiðitímabil ætti að hefjast, því að slíkt er líka nauðsynlegt fyrir útgerðarmenn og sjómenn að vita. En ég tel aftur á móti mikils virði að ákvörðun sé tekin sem allra fyrst, þannig að hæstv. utanrrh. geti sagt við starfsbróður sinn, Frydenlund, þegar hann ræðir við hann, að við höfum þegar í stað tekið ákvörðun um að draga verulega úr sumarveiði á loðnu með því að hefja veiðar seinna en áður. Það sýnir og sannar Norðmönnum þá að okkur er alvara. Hitt er svo annað mál, að við verðum að fara mjög gætilega í þann niðurskurð sem á að gera. Það verður okkur auðvitað þungt áfall að stefna allt niður í 600 þús. lesta ársafla af loðnu, eins og fiskifræðingar hafa lagt til, bæði norskir, íslenskir og færeyskir, og ég tel fyrir mitt leyti að ástæða væri til þess að þær skýrslur væru kannaðar og viðræður hafnar sem fyrst um það atriði hvort hér sé virkilega svo mikil alvara á ferðum að skera þurfi niður loðnuafla svo gífurlega öfugt við þær björtu vonir sem vísindamenn okkar gáfu fyrir tæplega tveimur árum þegar þeir töldu að það mætti veiða allt upp í 1.5 millj. lesta. Hér er ekki um að ræða ofveiði eða að við höfum sótt meira í þennan fiskstofn en þeir hafa lagt til. Við höfum aldrei komist upp í lægri kantinn á því sem þeir sögðu að veiða mætti, fyrr en lítillega á nýliðinni vertíð að farið var fram úr markinu áður en sjútvrn. stöðvaði veiðarnar, svo að ekki hefur það skipt sköpum. Það liggja þá önnur og veigameiri atriði til grundvallar skoðun vísindamannanna. Ég sagði í upphafi að ég ætlaði ekki að flytja ræðu um utanríkismálin almennt, heldur aðeins að gera hafréttar- og fiskveiðimálefni að umræðuefni. En þó get ég ekki stillt mig um að nefna það eftir ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, að Alþb. hefur samið sig inn í ríkisstj. á þeim forsendum að fylgja í öllum grundvallaratriðum stefnu fyrrv. ríkisstj. í utanríkismálum og þessu verður ekki breytt nema með samkomulagi allra þriggja stjórnmálaflokkanna, og þó að núv. hæstv. ríkisstj. sé brokkgeng vil ég ekki ætla henni að breyta um stefnu í utanríkismálum í neinum grundvallaratriðum. Það lítur því hálfkáfbroslega út þegar talsmenn Alþb., eins og þessi hv. þm., eru að kvarta og kveina um ýmislegt. Þetta er það sem þeir hafa sjálfir samið um og hafa heitið að vinna að í samstarfsyfirlýsingu núv. ríkisstj. Og þó að þeir hafi sett bókun um að þeir hafi verið andvígir þátttöku Íslands í NATO liggur það fyrir að þeir skríða upp í hverja ríkisstj. á eftir annarri þar sem þeir sætta sig prýðilega við að Ísland sé í varnarsamstarfi vestrænna ríkja. Hitt er alveg rétt, að Keflavíkurgönguferðir leggjast alltaf niður á meðan vinstri stjórn situr, en svo þegar þeir eru komnir úr ríkisstj. fara þeir allir í Keflavíkurskóna sína og þramma með fána og kröfuspjöld á lofti og hvíla sig auðvitað oft því að þetta eru engir göngugarpar þegar allt kemur til alls. Slíkt er leikur sem þetta lið hefur leikið í mörg undanfarin ár og ekki nokkur heilvita Íslendingur tekur alvarlega, sem ekki er von. - Ég ætla að láta staðar numið.



Herra forseti. S. l. 4 ár, þegar skýrsla um utanríkismál hefur verið til umr., hefur það verið hlutskipti mitt að gagnrýna ákveðinn veigamikinn þátt í stefnumörkun og framkvæmd utanríkismála. Ég á þá að sjálfsögðu við afstöðuna til erlendrar hersetu í landinu og aðildar Íslands að hernaðarbandalagi. Þessi gagnrýni var bein og eðlileg afleiðing af þeirri alkunnu staðreynd að flokkur minn var algerlega andvígur stefnu fyrrv. ríkisstj. í þessum mikilvægu þáttum utanríkismála. Nú er sú breyting á orðin, að flokkur minn á um þessar mundir aðild að ríkisstj. og ég er stuðningsmaður þeirrar ríkisstj. Hefði ég óneitanlega talið miklu máli skipta að geta nú lýst því yfir að með tilkomu nýrrar ríkisstj., sem flokkur minn tekur þátt í, hefði orðið umtalsverð breyting á stefnunni, a. m. k. gagnvart dvöl erlends herliðs í landinu. Svo er því miður ekki. Í öllum meginatriðum er fram haldið óbreyttri stefnu fyrrv. ríkisstj. í þeim málum. Við myndun núv. stjórnar var því lýst yfir af hálfu Alþb., að það væri jafnt eftir sem áður andvígt aðild Íslands að Atlantshafsbandalagi og dvöl herliðs í landinu. Mun ég víkja nokkru nánar að því atriði síðar í máli mínu. Ég vil, þrátt fyrir það sem nú var sagt, þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans, sem er skipulega samið plagg. Hún er greinargóð um margt og nokkuð víða við komið. Það er að sjálfsögðu alltaf álitamál hvað á að taka fyrir í skýrslu sem þessari og hér hafa verið gerðar aths., að sumu leyti réttmætar, um atriði sem vel hefðu mátt vera í skýrslunni. En eins og oft vill verða þykir mér líklegt að ég komi til með að hafa fleiri orð um þau atriði skýrslunnar, sem ég hef aths. við að gera, en hin, sem ég er algerlega eða að meginmáli sammála. Ég vil þó ekki láta hjá líða að taka sérstaklega undir a. m. k. tvö atriði skýrslunnar og lýsa eindregnum stuðningi mínum við þau sjónarmið sem þar koma fram. Hið fyrra er kaflinn sem fjallar um Grænland. Ég er hæstv. utanrrh. þakklátur fyrir þann lofsverða áhuga sem hann hefur sýnt á málefnum Grænlendinga sem nú hafa öðlast eigið þjóðþing og heimastjórn. Sé það rétt, sem sagt hefur verið, að við Íslendingar séum nálægt mörkum hins byggilega heims, - það hefur trúlega einhver látið ummælt á hörðu ísavori, - hvað má þá segja um Grænlendinga? Víst er að þeirri veiðimannaþjóð, sem það mikla land byggir, er mikill vandi á höndum að fóta sig í nútímanum, ef svo má að orði komast, og Grænlendinga bíða vafalaust mörg torleyst verkefni. Allt bendir til að aukin samskipti þeirra og okkar á komandi tíma geti orðið báðum þjóðunum til góðs. Svo verður væntanlega um fiskverndarmál, um fiskveiðipólitík o. fl. og e. t. v. - og vonandi - geta Grænlendingar sitthvað lært af reynslu okkar á ýmsum sviðum. Þau samskipti Alþingis og landsþings Grænlendinga, sem hæstv. utanrrh. segir í skýrslu sinni að æskilegt sé að komist á sem fyrst, tel ég að séu þegar hafin með heimboði grænlenskrar þingmannasendinefndar, en slíkt heimboð sendi Alþingi Grænlandsþingi 1. maí, en þann dag kom það saman í fyrsta skipti. Hitt atriðið, sem ég vil víkja að fáeinum orðum og ýmsir ræðumenn hafa að vísu rætt nokkuð í dag og allir á eina lund, er aðstoð Íslendinga við þróunarlöndin. Sú kenning heyrist stundum, að þar sem óleyst verkefni bíði víðs vegar hér á landi og við þurfum á vaxandi fjármunum að halda til margvíslegra verkefna, til heilsugæslu, til tryggingamála, til vegaframkvæmda, til hafnabóta og þannig mætti lengi telja, séum við lítt eða ekki aflögufærir til handa fátækum þjóðum heims. Hæstv. utanrrh. hafnar algerlega í skýrslu sinni og ræðu í dag þessari barlómskenningu, og það geri ég vissulega líka. Við höfum ráð á að taka myndarlegan þátt í þeirri viðleitni vel stæðra og ríkra þjóða að létta undir með þeim sem búa við skort og hörmungar. Í þessu efni hafa frændþjóðir okkar á Norðurlöndum skipað sér nú þegar í allra fremstu röð og að líkindum náð meiri árangri en ýmsar þjóðir aðrar og reynt með ýmsum hætti að tryggja að aðstoðin kæmi að raunverulegum notum. Á þessu sviði eins og ýmsum öðrum er lítið til Norðurlanda sem nokkurrar fyrirmyndar. Hér höfum við Íslendingar því miður orðið algerir eftirbátar og megum sannarlega fyrirverða okkur fyrir. Ég tel þarflaust og raunar ófært að una því öllu lengur að við séum taldir hafa litla getu og enn minni vilja til að verða hér að liði. Við eigum einmitt, eins og hæstv. utanrrh. leggur áherslu á, að geta veitt þróunarlöndunum hlutdeild í sérfræðiþekkingu okkar á sviði fiskveiða, á því sviði að nýta jarðhita og ýmsum fleiri sviðum. Auk þess vil ég ekki gera lítið úr því, sem hv. 2. þm. Vesturl. lagði sérstaka áherslu á, að sumt af þeirri offramleiðstu, sem við erum næstum því að sligast undir, erum a. m. k. í vissum vandræðum með, ætti að komast til þeirra landa þar sem þörfin er. Ég get ekki séð annað en t. a. m. mjólkurduft væri mjög æskilegt í slíku skyni og ætti að vera tiltölulega auðvelt að sjá um flutning á því þótt um langan veg sé. Ég ætla ekki að hafa hér um fleiri orð að þessu sinni, en ég vil heita hæstv. utanrrh. fullum stuðningi mínum við að koma fram verulegri bragarbót. Það þurfum við að gera vegna sæmdar okkar og sjálfsvirðingar. Þá vil ég víkja stuttlega að þeim kafla skýrslunnar sem fjallar um hafréttarmál og þó einungis að því er tekur til ágreinings við Norðmenn um hugsanlega fiskveiðilögsögu, sem þeir ráðgera að lýsa yfir við Jan Mayen, og þeirra áhrifa sem slík ákvörðun getur haft á 200 mílna fiskveiðilögsögu okkar á hafsvæðinu milli Íslands og Jan Mayen. Ég vil í fyrsta lagi láta þá skoðun í ljós að samkv. þeim drögum að hafréttarsáttmála, sem nú liggja fyrir, geti Norðmenn á engan hátt helgað sér 200 mílna auðlindalögsögu við Jan Mayen og síðan í krafti þess krafist að miðlína sé látin skipta þarna á milli. Enn síður geta þeir gert slíkt í krafti einhverra gildandi alþjóðalaga. Slík einhliða yfirlýsing af Norðmanna hálfu, sem hefði áhrif til skerðingar á 200 mílna auðlindalögsögu okkar í átt til Jan Mayen, væri því jafngildi þess að Norðmenn legðu hald á hluta af óumdeilanlegri eða lítt umdeilanlegri íslenskri auðlindalögsögu. Nú er vitað að hæstv. utanrrh. mun á næstunni ræða þessi mál m. a. við utanrrh. Noregs. Ég dreg ekki í efa að hæstv. utanrrh. okkar mun halda þar á rétti okkar af fullri einurð, og ég tel mig geta fullvissað hann um að í þeim efnum stendur einhuga þjóð að baki honum. Þá vil ég víkja nokkuð að hinum svonefndu varnarmálum. Þeir menn eru til, jafnt innan Alþb. sem utan, sem furða sig á því og gagnrýna það með ýmsum hætti, stundum næsta kynlegum, eins og við heyrðum hjá síðasta ræðumanni, að Alþb. skuli hafa léð máls á því að gerast aðili að ríkisstj. sem ekki hefði brottför hersins á stefnuskrá sinni. Slíkar raddir úr röðum hernámssinna, frýjuorð eftir kokkabókum þeirra Morgunblaðsmanna, læt ég sem vind um eyrun þjóta. Ég tel ekki að taki því að svara þegar það kemur úr þeirri áttinni. En þeim stuðningsmönnum Alþb., sem gagnrýnt hafa og gagnrýna kunna þessa ákvörðun flokksins, og öðrum raunverulegum andstæðingum herstöðva á Íslandi vil ég segja að ég skil það ákaflega vel og tel á engan hátt óeðlilegt þó að menn spyrji hvaða rök geti verið fyrir því að flokkur eins og Alþb., sem bæði fyrr og síðar hefur lýst fullri andstöðu sinni við hersetu í landinu, skuli taka þátt í ríkisstj. með þau stefnumið í þeim efnum sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur. Ég vil að vísu bæta því við og leggja á það áherslu, að þrátt fyrir aðild að ríkisstj. hefur ekki einn einasti Alþb.-maður, svo að mér sé kunnugt, skipt um skoðun gagnvart herstöðvum á Íslandi eða gagnvart aðild að NATO. Í mínum huga, og það dæmi er mér að sjálfsögðu nærtækast, réð það úrslitum um fylgi við stjórnaraðild sem nú skal greina: Ljóst var snemma í umr. um stjórnarmyndun á s. l. sumri, að enginn minnsti grundvöllur var til að koma saman ríkisstj. sem hefði á stefnuskrá sinni að láta herinn fara. Auk þess höfðum við Alþb.-menn af því nokkuð sára og jafnvel dýrkeypta reynslu að ekki er það eitt nægilegt eða einhlítt til að losa okkur við herinn þótt takast kunni með herkjum að fá væntanlega samstarfsflokka í ríkisstj. til að undirrita e. t. v. hálfloðnar yfirlýsingar um brottför hersins. Ef þeir hinir sömu flokkar eða ráðamenn í þeim eru í raun og veru andvígir slíkri lausn virðist vera um ýmsa möguleika og ýmis tækifæri að ræða til þess að grípa og koma á þann hátt í veg fyrir að slík fyrirheit í stjórnarsáttmála nái fram að ganga. Ég spurði því sjálfan mig að því nokkrum sinnum s. l. sumar: Þegar ljóst er að einungis tæpur fjórðungur alþm., sem hefur á bak við sig tæpan fjórðung kjósenda, er reiðubúinn til að segja upp herstöðvasamningnum, hvaða gagn gera þá 14 þm. Alþb. málstað herstöðvaandstæðinga með því að segja: Þar sem við getum ekki knúið fram stefnubreytingu í herstöðvamálinu, hvorki innan þings né innan væntanlegrar ríkisstj., tökum við ekki þátt í frekari stjórnarmyndunartilraunum, komum ekki nærri þessu, við höldum að okkur höndum, þá er ekki hætta á að þær óhreinkist, við bíðum einungis betri tíma? Að vel athuguðu máli komst ég að þeirri niðurstöðu að slík einangrun og fyrir fram útilokun frá því að bera ábyrgð og hafa áhrif þjónaði hvorki málstað herstöðvaandstæðinga né öðrum þeim stefnumiðum flokks míns sem ekki yrði kleift að ná fram í samstarfi við aðra flokka. Það er að sjálfsögðu ævinlega matsatriði þegar um er að ræða hugsanlega aðild að ríkisstj., hvort það, sem fram kann að nást hverju sinni, er nægilega þungt á metaskálunum til að réttlæta stjórnarþátttöku, þar sem vitað er að margt, sem mikilvægt er og mikilvægt hlýtur að teljast hverjum flokki, nær ekki fram að ganga í slíku stjórnarsamstarfi tveggja, að ég tali nú ekki um þriggja flokka. En um þetta atriði ætla ég ekki að fjölyrða frekar að þessu sinni. Ég vil einungis undirstrika þetta: Það er svo með mig og þm. Alþb. alla, að þrátt fyrir aðild að þessari ríkisstj., ríkisstj. sem hefur óbreytt ástand í herstöðvamálum á stefnuskrá sinni, er ekki um neina stefnubreytingu að ræða af okkar hálfu. Þingflokkur Alþb. og Alþb. í heild er eftir sem áður andvígt her og herstöðvum hér á landi svo og aðild að NATO, og eins og segir í stjórnarsamningnum áskilur Alþb. sér allan rétt til að túlka þessa stefnu sína jafnt innan þings sem utan. Það er vafalaust rétt, sem oft er haldið fram, að afstaða meiri hl. Alþingis til herstöðva á Íslandi þarf ekki að gefa og gefur trúlega ekki rétta mynd af viðhorfi kjósenda gagnvart þeim mikilvægu málum. Afstaða til flokka og frambjóðenda mótast af mörgum þáttum og herseta í landinu er einungis einn þeirra mörgu þátta. Sumir telja hann að vísu svo mikilvægan að hann ræður miklu eða jafnvel mestu um hvar þeir skipa sér í fylkinu. En hjá ýmsum hafa önnur atriði, aðrir þættir úrslitaáhrif, og það veldur því að töluvert misræmi getur verið og er í þessu efni milli þings og þjóðar. Þó að vel kunni það að vera rétt, sem ýmsir telja, að verulegur hluti kjósenda Framsfl. og umtalsverður hluti Alþfl.-kjósenda hafi viljað og vilji enn losna við herinn, breytir það í rauninni ákaflega litlu þar eð þeirra sjónarmiða gætir lítt eða ekki í stefnumótun og starfi umræddra flokka. Og þó að það sé óskemmtilegt fyrir okkur herstöðvaandstæðinga, held ég að það sé alveg nauðsynlegt að við gerum okkur ljósa grein fyrir þeim breytingum sem orðið hafa innan þessara tveggja flokka í þessu efni á undanförnum nokkrum árum. Sú var tíðin, og hún er ekki ýkjalangt að baki, að mjög öflug hernámsandstaða var innan Framsfl. og hennar gætti meira eða minna í öllum stofnunum flokksins, ef svo má að orði kveða. Á hverju flokksþingi áttu skoðanir þeirra, sem vildu losna við herinn, ýmist sem allra fyrst eða í áföngum, miklu meirihlutafylgi að fagna. Að vísu tókst forustuliði flokksins eða meiri hl. þess gjarnan að koma í veg fyrir að sá vilji flokksþinga næði fram að ganga. En allt um það var hér um svo sterka hreyfingu að ræða meðal fylgismanna að taka varð til hennar allverulegt tillit. Nú er því miður svo komið, eða virðist svo komið, að sú andstaða við hersetu í landinu, sem enn kann að leynast og leynist með mörgum framsóknarmanni, virðist algerlega skipulagslaus, forustulaus, enda langt síðan framámaður í þeim flokki hefur sagt í atvöru eða með þeim orðum að eftir yrði tekið að hér eigi ekki að vera her á friðartímum. Innan Alþfl. var og löngum talsverður hópur manna sem lýsti sig andvígan dvöl erlends herliðs hér. Öðru hvoru virtist þessum skoðunum vaxa heldur fylgi en hitt innan flokksins, og frá ungum jafnaðarnönnum komu oft býsna skeleggar samþykktir í þá veru að herinn ætti að fará. En nú heyrast naumast slíkar raddir úr þeirri átt, síst svo að flokksforustan leggi við eyrun og fari að hlusta, ef þær raddir heyrast þá nokkrar. Herstöðvaandstæðingar, hvar í flokki sem þeir standa, verða að mínu viti að átta sig á þeirri staðreynd, sem ég hef nú verið að lýsa. Eins og sakir standa eru því miður engar horfur á að hægt verði í náinni framtíð að knýja fram á Alþ. og innan ríkisstj. ákvarðanatöku um tafarlitla eða skjóta brottför herliðsins, hvað þá heldur úrsögn úr Atlantshafsbandalagi. En þá vakna að mínu viti spurningarnar um hvort ekkert sé þá hægt að gera meðan svo stendur. Og án þess að fara langt út í þá sálma nú svara ég slíkum spurningum hiklaust á þá leið, að eitt og annað sé hægt að gera. Með ýmsu móti á að vera kleift að draga úr háskalegum áhrifum hersetunnar, og ég tel nauðsynlegt að fá úr því skorið hvort ekki er meirihlutavilji á hv. Alþ. fyrir ýmsum ráðstöfunum sem miða að því markmiði. Ég læt að þessu sinni nægja að benda á eitt atriði, sem ég tel þó afar mikilsvert og aldrei nægilega undirstrikað við þær aðstæður sem við búum nú. Alhliða atvinnuuppbygging á Suðurnesjum er ein meginforsenda þess, að við Íslendingar getum með sæmilegu móti og án nokkurra annarlegra sjónarmiða metið hvort hér skuli dveljast lengur eða skemur sá erlendi her sem hér hefur verið býsna lengi. Meðan á þriðja þúsund Íslendinga á atvinnu sína og fjárhagslega afkomu undir því að herinn sé hér áfram verður örðugt að fá stöðuna metna án hliðsjónar af þeirri staðreynd. Í þessu sambandi fagna ég því, að atvmn. Sþ. hefur alveg nýlega sent frá sér nál. um þáltill. þá sem við fluttum, ég og hv. þm. Geir Gunnarsson, um Suðurnesjaáætlun, en atvmn. mælir eindregið með samþykkt þeirrar till. Uppbygging af slíku tagi sem þar er um fjallað er að mínu viti ein aðalforsenda þess að hægt verði að fá menn til að taka afstöðu til herstöðvamálsins án tillits til atvinnu- og fjárhagssjónarmiða. Ég er þeirrar skoðunar, að eitthvert mikilvægasta og raunhæfasta baráttumál, sem andstæðingar varanlegrar hersetu, hvar í flokki sem þeir standa, eiga að geta sameinast um, sé að beita sér fyrir því að stjórnvöld taki upp þá stefnu að takmörkuð verði og loks rofin að fullu fjárhagsleg og atvinnuleg tengsl Íslendinga og íslenskra fyrirtækja við herstöðina, að því verði unnið eftir sérstakri áætlun að Íslendingar hverfi úr öllum störfum tengdum herliðinu jafnóðum og þeim, sem þar vinna nú, hefur verið tryggð atvinna við íslenska atvinnuvegi, og verði í því skyni gert sérstakt átak til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum, eins og ég hef þegar vikið að og till. okkar Geirs Gunnarssonar miðar að. Herra forseti. Enda þótt sitthvað fleira sé umræðuvert í skýrslu hæstv. utanrrh. og margt sem mætti ræða um utanríkismálin umfram það sem ég hef þegar vikið að, þá ætla ég ekki að lengja umr. nú og læt því máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég vil fyrst þakka utanrrh. fyrir að leggja þessa greinargóðu skýrslu fyrir Alþ. Ég tel að hún gefi ákaflega skýra og aðgengilega mynd af þeim viðhorfum sem efst eru á baugi á sviði utanríkismála. Ég ætla ekki að ræða skýrsluna almennt, heldur hef ég hug á að leggja nokkur orð í belg varðandi þann kafla hennar sem lýtur að hafréttarmálum og fleiri ræðumenn hafa fjallað um í umr. Í skýrslunni er í stuttu máli skýrt frá stöðu mála á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, en eins og kunnugt er er 7. fundi hennar nýlokið. Það er skýrt frá því í skýrslunni, að þau mál, sem nú hafa mest verið rædd á Hafréttarráðstefnunni og skipta okkur Íslendinga mestu, eru ákvæði sáttmálans um skiptingu hafsvæða og landgrunns milli nágrannaríkja annars vegar og hins vegar reglur um hversu víðtæk landgrunnslögsaga skuli viðurkennd utan 200 mílna. Ef ég vík fyrst að fyrra atriðinu, þ. e. a. s. reglum um skiptingu, er mönnum sjálfsagt kunnugt að þar hefur einkum verið deilt um tvö sjónarmið, hvort eigi að vera ríkara miðlínuregla eða sanngirnissjónarmið. Það er almenn samstaða um að mál af þessu tagi eigi að leysa með samningum og menn eigi að taka tillit við samningsgerðina til allra þátta sem máli skipta, en hins vegar hefur menn greint á um mikilvægi hinna tveggja viðmiðana: miðlínu og sanngirni. Í annan stað hafa menn deilt mjög um það, hver landgrunnsskilgreiningin á að vera utan 200 mílnanna, og deilur að sjálfsögðu staðið um það fyrst og fremst hversu víðtæk sú lögsaga eigi að vera, hversu langt út fyrir 200 mílur ríkjum skuli heimilt að fara. Íslenska sendinefndin hefur ekki hingað til tekið neina endanlega afstöðu til deilumála þessara og sjálfsagt hefur það ráðist að herfræðilegum sjónarmiðum eða „taktík“, en ég er þeirrar skoðunar að það séu mjög rík tilefni til þess fyrir Íslendinga að taka nokkru skýrari afstöðu til þessara álitamála vegna þess að við eigum mjög mikla hagsmuni tengda því hvað verður ofan á í þeim efnum. Ef við lítum t. d. á landgrunnsskilgreininguna höfum við nokkuð augljósa hagsmuni af því að skilgreiningin verði sem víðust, og það þjónar hagsmunum okkar að styðja till. sem lýtur að víðtækri og víðri skilgreiningu á landgrunninu. Það reynir á þetta t. d. á Reykjaneshryggnum. Við gætum átt kost á að öðlast þó nokkuð mikil landgrunnsréttindi á þeim hrygg ef till. yrði ofan á, sem byggir á víðtækri skilgreiningu á landgrunninu. Þetta getur einnig skipt máli við Jan Mayen. Hversu víðtækt landgrunn þar telst vera getur ráðist mjög af því hver skilgreining verður ofan á í þessum efnum á Hafréttarráðstefnu. Niðurstaðan um skiptingarregluna, miðlínu eða sanngirnissjónarmið, er grundvallaratriði í samningum okkar við Norðmenn um Jan Mayen-málið. Niðurstaðan í þeim málum gæti líka hugsanlega haft áhrif á viðskipti okkar við Grænlendinga, því að það getur mjög komið til álita fyrir Íslendinga að leita í framtíðinni eftir nokkrum veiðiréttindum handan miðlínu við Grænland, a. m. k. að því leyti sem Grænlendingar hafa ekki skilyrði til þess að hagnýta sér þau sjálfir. Og ef litið er aðeins nánar á Jan Mayen-málið er nokkuð augljóst að ef miðlínuregla yrði ofan á í textanum gætum við átt í erfiðleikum með að fá viðurkenndar 200 mílur okkar til fulls við Jan Mayen. Ef sanngirnissjónarmiðin yrðu hins vegar ríkari er jafnvíst og nokkuð öruggt að Norðmönnum liðist aldrei annað en láta okkur hafa að fullu 200 mílur þarna. Það er annað atriði sem skiptir líka mjög miklu máli varðandi Jan Mayen-málið, hver skilningur verður lagður í 121. gr. hafréttartextans, en sú grein, eins og er raunar getið um stuttlega í skýrslu utanrrh., fjallar um réttindi eyja og kletta. Efnislega segir á þá leið í greininni, að eyjar skuli hafa öll efnahagsleg hafsréttindi eins og um önnur lönd væri að tefla. Þó skal það ekki gilda um kletta sem ekki hafa skilyrði til að halda uppi sjálfstæðu efnahagslegu lífi. - Nú er það svo með Jan Mayen, eins og mönnum er öllum kunnugt, að þar eru ekki skilyrði til að halda uppi sjálfstæðu efnahagslegu lífi. Ég ítreka: Þar eru ekki skilyrði til að halda uppi sjálfstæðu efnahagslegu lífi. En það er einmitt það orðalag sem notað er í textanum. Jafnvel þótt Norðmenn gætu hugsanlega rekið einhver útibú þar eða efnahagsstarfsemi mundi það ekki duga til, vegna þess að það þarf að vera um sjálfstætt efnahagslíf að tefla. Auðvitað er óumdeilanlegt að Jan Mayen er eyja. En frá hinu efnahagslega sjónarmiði er það jafnóumdeilanlegt að Jan Mayen er vegna legu sinnar, veðurfars, ísalaga o. s. frv. nákvæmlega eins sett og ef hún væri klettur. Af þeim ástæðum orkar mjög tvímælis að Jan Mayen eigi nokkur sjálfstæð efnahagsleg hafsréttindi. Það atriði er auðvitað mjög mikilvægt frá sjónarhóli okkar. Það er fróðlegt að reyna að hugleiða hver staðan við Jan Mayen yrði ef ofan á yrði sá skilningur að Jan Mayen ætti engin réttindi. Þá væri náttúrlega tvímælalaust að Íslendingar fengju að fullu 200 mílur. Það er nokkuð ljóst einnig, að Íslendingar fengju veruleg botnsréttindi út fyrir 200 mílurnar og enn fremur fengju Íslendingar afskiptarétt af veiðum annarra þjóða á þessu svæði. Ég held áfram og ræði nánar samningana við Norðmenn. Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé ástæða til að flýta sér sérstaklega við þá samningagerð, enda verður aldrei hægt að ljúka þeim samningum til fullnustu fyrr en nokkurn veginn liggur fyrir hvað verður ofan á í hafréttarsáttmálanum á Hafréttarráðstefnunni. Sjónarmið okkar ætti því að vera að flýta okkur frekar hægt. Ég er samþykkur þeirri stefnu, sem utanrrh. hefur markað, að byrja á að ræða fiskveiðivandamál, en þó þurfum við í þeim viðræðum að gæta þess mjög vendilega að binda ekki hendur okkar og viðurkenna ekki réttindi Norðmanna sem þeir kannske eiga ekki vís. Norðmenn munu sjálfsagt í viðræðum um fiskveiðiréttindi við Jan Mayen byggja fyrst og fremst á ákvæðum 121. gr. hafréttarsáttmálans, og við munum auðvitað eiga erfitt með að fallast á, að sú grein veiti þeim yfirleitt nokkur réttindi, án þess að binda hendur okkar. Þar verður því að fara mjög varlega. Norðmenn geta líka hugsanlega byggt einhverjar réttindakröfur við Jan Mayen á hefð, þ. e. a. s. þeir hafi hefðað þarna nokkur veiðiréttindi fyrir veiðiskap sinn undanfarin ár. Þó mun sá veiðiskapur hafa verið lítill og stopull mjög. Menn hafa rætt nokkuð um aðra fiskveiðisamninga sem í gildi eru, samningana við Færeyinga, Belga og Norðmenn, og ég ætla að segja í því sambandi að það er mjög ánægjulegt að vita til þess að þær óánægjuraddir, sem heyrðust frá sumum hv. alþm. fyrr í vetur um Færeyjasamninginn, virðast hljóðnaðar. Menn virðast allir hafa skilið að sá samningur er sanngjarn, hann tekur sanngjarnt mið af hagsmunum Íslendinga og Færeyinga. Samninginn við Belga er að sjálfsögðu full ástæða til að endurskoða, einkum vegna þess að Belgar hafa ekki notað sér til fulls þau réttindi sem sá samningur veitir þeim. Þó finnst mér rétt að taka fullt tillit til þeirrar drengilegu afstöðu sem Belgar sýndu okkar á sínum tíma þegar við áttum í erfiðleikum og þurftum sannarlega á því að halda að einhverjar þjóðir styddu okkur. Belgar eiga að njóta þess. Þess vegna finnst mér þau mörk, sem rætt er um í skýrslunni, 5000 lestir og ekki yfir 15% af þorski í aflanum, vera sanngjörn, jafnvel þótt það þýði enga eða litla minnkun á afla þeirra í raun. Mér finnst koma til álita að samningur Norðmanna um 2000 lestir, þar af 199 lestir af þorski, komi inn í umr. um Jan Mayen. Ef Norðmenn sýna mikla óbilgirni finnst mér ekki ástæða til þess að við látum þann samning liggja að fullu óhreyfðan. En ég vil að lokum þakka utanrrh. fyrir þessa skýrslu. Ég tel hana greinargóða og stuðla einmitt að því, sem við höfum lengi þurft í íslenskum stjórnmálum og einkum umr. um utanríkismál, að gera umr. nokkru málefnalegri en þær hafa verið.



Herra forseti. Ég vil þakka þeim þm., sem tekið hafa þátt í þessari umr. sem hefur staðið í hálfan fimmta tíma, fyrir ræður þeirra sem yfirleitt hafa verið málefnalegar og hóflegar og haft margt gott fram að færa. Ef litið er á þær í heild tel ég mig geta sæmilega vel við unað. Gagnrýni hefur verið, eins og hæstv. forseti Sþ. benti á í ræðu sinni, aðallega af því tagi að benda á það sem vantaði, en gjarnan hefði mátt vera í skýrslunni. Þetta er óhjákvæmilegt og eðlilegt, því að sníða verður slíkri skýrslu einhvern stakk hvað stærð snertir og þegar hráefnið í hana lá fyrir þurfti að stytta marga kafla til að hafa á milli þeirra nokkurt samræmi. Fyrsti ræðumaður á eftir mér síðdegis í dag var fyrirrennari minn, hv. 9. þm. Reykv. Þegar tekið er tillit til þess, að ég hef verið í stjórnarandstöðu í 6–7 ár og gegnt því hlutverki við umr. sem þessa að halda uppi andstöðu gegn hæstv. ráðh. eftir þeirri góðu bresku reglu að stjórnarandstaðan eigi að vera á móti stjórninni, þá finnst mér að hann hafi farið býsna mildum höndum um mig nú þegar hlutverk hafa snúist við. Sitthvað af því, sem hann hafði að benda á, er hverju orði sannara. Ég hef vissulega ekki í þessari skýrslu getað staðið við alla þá gagnrýni sem ég er búinn að hrúga á hann, kannske af minni kurteisi en hann sýndi mér, s. l. 6–7 ár. Ég ætla að vísu að nefna eitt atriði sem hann tiltók, en það var varðandi viðskipti okkar við Suður-Afríka. Þau eru á almennan peningalegan mælikvarða ekki voðalega mikil, en engu að síður hafa þau verið mér þyrnir í augum alla tíð og eru enn. Um þau er það að segja, að ég tók fyrir nokkru það mál upp við viðskrh., en það snertir hann ekki síður en utanrrh., og hann tók mjög vel í að láta kanna í rn. sínu, því að þar eru sérfræðingar sem þekkja til viðskipta, hvernig hægt sé að koma í veg fyrir að íslenskir innflytjendur séu samkv. einföldu krónu- og auralögmáli að styðja stjórnvöld í Suður-Afríku með því að kaupa af þeim ávexti sem hægt væri t. d. að kaupa í landi eins og Portúgal og styrkja þar með saltfisksölu okkar, svo að ég nefni aðeins eitt dæmi. Málið er í athugun og ég bíð eftir að heyra frá viðskrh. hvað viðskiptasérfræðingar hafa um þetta að segja. Eins og hæstv. ráðh. hefur sjálfur bent á áður ná alþjóðlegar samþykktir ekki til alþjóðlegs viðskiptabanns, þannig að við yrðum að ganga lengra en þær ná. Þær ná eingöngu til vopna og slíkra viðskipta enn sem komið er. Hv. 2. þm. Vesturl. benti á það í sambandi við flugið, sem ýmsir ræðumenn hafa gert að umtalsefni vegna þess að það er orðinn meiri þáttur í utanríkismálum okkar en verið hefur áður, og það gerði raunar hv. 9. þm. Reykv. líka, að við ættum að sækjast mjög eftir að fá lendingarleyfi á fleiri stöðum, sérstaklega á vesturströnd Bandaríkjanna. Það var sótt um slíkt leyfi um leið og sótt var um lendingarleyfi í Baltimore. Þá var þess synjað, en lendingar í Baltimore leyfðar. Í sambandi við nýtt erindi, sem sendiherra okkar hefur flutt til stjórnvalda í Washington um athugun á hvort fáanleg séu leyfi til að fljúga að einhverju leyti beint milli meginlands Evrópu og Bandaríkjanna, er einnig tekin upp aftur umsóknin um að við fáum lendingarleyfi á fleiri stöðum, þ. á m. fyrst og fremst á vesturströnd Bandaríkjanna sem mundi, eins og hv. þm. benti á, auka líkur á að þær flugvélar lentu ávallt hér á landi. Hv. 3. landsk. þm., Ólafur Ragnar Grímsson, flutti mikla ræðu og kom víða við. Ýmislegt af því, sem var árásarkennt í máli hans, var ekki svaravert, þó að aðrir hafi þegar svarað því, en hann kom þó að nokkrum málefnalegum atriðum sem ég tel að rétt sé að minnast á þó að öll hafi þau verið rædd við önnur tækifæri. Hann benti á að það vantaði kafla í skýrsluna um hvort kjarnorkuvopn væru á Íslandi. Þau mál hafa oft og tíðum verið rædd á Alþ. Á þessari stundu hef ég engar nýjar upplýsingar um það mál sem gefa sérstakt tilefni til að hafa um það kafla í skýrslunni. Hann talaði um að ganga þyrfti algerlega úr skugga um hvort kjarnorkuvopn væru hér eða ekki. Það er búið að gera margar tilraunir til þess. Hv. 9. þm. Reykv. gerði það t. d. þegar hann var utanrrh., leitaði til þeirra sérfræðinga sem fáanlegir eru hér á landi, sem margir hverjir virtust fyrst í stað vera bjartsýnir á að hægt væri að koma með einhver tæki og mæla hvort kjarnorkuvopn væru á Keflavíkurflugvelli eða ekki. Þegar til átti að taka guggnuðu þeir allir á verkinu. Það er og búið að leita til margra erlendra aðila, en svarið er hreinlega á þá lund að allt, sem snertir kjarnorkuvopn, sé svo viðkvæmt og pólitískt á allan hátt að það vilji enginn koma nálægt því né skipta sér af því hvort Ameríkumenn hafa þessi vopn hér eða ekki eða hjálpa okkur til að mæla það. Ég hef á þeim fáu mánuðum sem ég hef verið í starfi mínu sem ráðh., m. a. leitað eftir því hjá sérfræðingum í hlutlausu landi hvort einhverjar leiðir væru til að fá gengið úr skugga um þetta; en það hefur ekki tekist. Mál þetta byggist því eins og hingað til að verulegu leyti á þeim röksemdum sem fram hafa komið, sem eru á þá lund að kjarnorkuvopn, hvort sem þau eru lítil eða stór, krefjast það mikilla öryggisráðstafana að ég a. m. k. tel útilokað að þau gætu verið á opnum flugvöllum sem Keflavíkurflugvelli án þess að alvarlegar grunsemdir hefðu vaknað, ef ekki til þeirra sést. Ekki er um að ræða, að menn hafi gefist upp af því að þeir fái ekki svör, og ekki heldur um að ræða að það ráði úrslitum að bandarískir hermenn og herforingjar og þeir, sem starfa í utanríkisþjónustu þar, veita um allan heim nákvæmlega sömu svör þegar spurt er um þetta mál. Þeir segja hvorki af né á um það, hvar þeir hafa slík ógnarvopn. Annað atriði nefndi hv. þm. sem ég taldi að væri efnislegt og eðlilegt umræðuefni. Það var að nú færi fram víða um Vestur-Evrópu gagnrýnin umræða um Atlantshafsbandalagið og væri því haldið fram að til hefðu verið aðrir kostir. Það byggðist á rangfærslum um hernaðarlegar upplýsingar og annað slíkt. Í þessum efnum hafa bæði Þjóðviljinn og hv. ræðumaður haldið sér við býsna þröngan bás hvað heimildir snertir, vitna í að einhver umræða hefur orðið í Hollandi, og ég held að það sé aðallega einhver einn krati þar sem vitnað er í. Ég vil benda hv. þm. á að það stendur í lok kaflans um öryggismál í skýrslu þeirri sem ég hef lagt fram, að einmitt í sambandi við afmæli Atlantshafsbandalagsins hafi orðið nokkur fræðileg umræða um hvort hin sögulega þróun í Evrópu í 30 ár hafi verið farsæt eða ekki, hvort um aðra kosti hafi verið að ræða frá upphafi fyrir þær þjóðir sem hafa tekið þátt í bandalaginu. Ég hef kynnt mér tvær eða þrjár bækur þar sem þetta hefur verið fræðilega rætt og taldir upp þeir kostir sem menn sjá að hefðu verið fyrir hendi. Ég hef sannfærst um að þeir eru ekki þesslegir að þeir hefðu náð þeim árangri sem öryggisstefna Vestur-Evrópuríkja og Atlantshafsríkja annars vegar og Varsjárríkjanna hins vegar hefur þó borið. Hv. þm. hélt því fram, að Bandaríkjamenn veittu ekki Atlantshafsríkjunum og stjórnendum þeirra upplýsingar um varnarmál eða jafnvel blekktu þá og væri þarna um að ræða spurningu um lýðræðið sjálft. Ég tel að það sé rétt hjá honum að ef þessar ákærur hefðu við alvarlegar röksemdir að styðjast væri e. t. v. spurning um lýðræðið sjálft sem Atlantshafsbandalagið kennir sig við. Ég get ekki dæmt um þetta svo óbrigðult sé. Ég vil minna hann á að ég flutti hér - dálítið hikandi - í dag tíðindi, sem ekki höfðu komið nema nokkrar línur um í Morgunblaðinu, um hernaðarlega atburði sem höfðu gerst umhverfis Ísland síðustu vikurnar. Þetta var ekki uppfundið af sjálfum mér, heldur aflaði ég mér upplýsinga hjá varnarliðinu og fylgdist með því sem var að gerast. Hvað þá hluti snertir get ég ekki um það kvartað, að því er ég best fæ séð sjálfur, að neinu hafi verið leynt, og ég get sagt hv. þm. það, hvort sem hann metur það nokkurs eða ekki eða trúir því, að ég hef lagt á það áherslu í samtölum við bandaríska aðila, sem utanrrn. og varnarmálanefnd hafa samskipti við alla leið upp í varaforseta Bandaríkjanna, að þörf væri á miklu meiri upplýsingum um það sem er að gerast á vegum Atlantshafsbandalagsins og þá kannske allra aðila í kringum land okkar. Ég tel að það hafi ríkt allt of mikil þröngsýni, sem er að vissu leyti fylgifiskur manna sem gegna hernaðarlegum störfum, og að þeir skilji ekki lýðræðið eins og við stjórnmálamenn skiljum það. Þeir hafa tilhneigingu til leyndar. Ég hef talið að það væri eðlilegt að við fengjum meiri upplýsingar um hvað er að gerast í kringum okkur. Við getum svo lagt á það mat sjálfir hverju sinni. Þær upplýsingar, sem ég gaf í ræðu í dag, eru fyrstu beini vottur um það. Ég hef ekki spurt neinn um leyfi til að skýra frá þessu opinberlega og um það hafa ekki komið nema nokkrar tínur í Morgunblaðinu. En þetta er atriði sem ég tel að snerti okkur. Hv. þm. ræddi töluvert um samskiptin við bandaríska herliðið. Um ýmsar grundvallarkenningar hans erum við sammála. Enginn okkar æskir þess, að Íslendingar verði háðir atvinnu hjá varnarliðinu. Ég tel að í raun og veru séum við það ekki, þó að segja megi að 1500–1600 manns hafi atvinnu sína hjá varnarliðinu. Það má ekki taka heildartölu fólks, sem vinnur á Keflavíkurflugvelli, vegna þess hve mikill fjöldi það er orðinn sem vinnur við flugið. Ég tel að um 2/3 hlutar þess fólks, sem vinnur á flugvellinum, byggi vinnu sína á varnarliðinu og 1/3 á íslenskum samgöngum og því sem fylgir: tolli, flugstöð, lögreglu og öðru slíku, en tölurnar eru 2100–2200 á veturna og fara upp í 2400–2500 á sumrin. Ég tel ekki rétt að fara út í nákvæmar umr. um flugstöðvarbygginguna á þessu stigi. Ég hef skýrt frá því við nokkur tækifæri og þ. á m. s. l. haust - skömmu eftir að stjórnin var mynduð - í ríkisstj. og utanrmn., að það er unnið áfram að hönnun stöðvarinnar og hefur verið tekin ákvörðun um að hanna skuli stöð sem er þriðjungi minni en þær dönsku áætlanir byggðar á frönskum áætlunum um umferð, sem áður voru fyrir hendi, gerðu ráð fyrir. Að þessu er nú unnið og verið að vinna að því sem kallað er fyrsti þriðjungur hönnunar. Seinna á þessu ári munu menn geta gert sér grein fyrir kostnaði og öðru slíku. Þá þarf að sjálfsögðu að gera upp við sig ýmis atriði í því sambandi og skoða hvað gerst hefur. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson ræddi um Flugleiðir og dótturfyrirtæki þess félags, en þeim mun nú innan skamms formlega fjölgað um eitt þar sem er nýtt farþegaflug, flugfélagið Lux Air. Hann sagði að ríkisstj. eða ríkisvaldið hefði lagt blessun sína yfir þá stefnu að Flugleiðir gerast æ umsvifameiri í alþjóðlegri flugstarfsemi. Þetta er ekki rétt, því að ríkisstj. eða ríkisyfirvöld eru ekki um það spurð og ég veit ekki til þess að nein lög hér í landi geri ríkisstj. kleift að hindra slíkt. Ég hef sagt frá þessum málum nokkrum sinnum í ríkisstj. og að sjálfsögðu haft samband við samgrh., því að þetta heyrir undir hann sem innanlandsmál. Það er aðeins þegar um er að ræða skipti við aðrar þjóðir sem utanrrn. kemur til sögunnar, og ég hef einmitt varpað þessari spurningu fram: Vilja menn skera utanlandsflug okkar niður í þær samgöngur, sem við Íslendingar sjálfir þurfum að hafa við umheiminn, og annað ekki, eða vilja menn fara þá leið, sem hefur verið farin um alllangt skeið, að flugfélög okkar geti fært út kvíarnar erlendis með leiguflugi, með samvinnu við aðra og jafnvel dótturfyrirtækjum? Hefur þetta verið mjög lauslega rætt, en ekki orðið nein niðurstaða í núv. ríkisstj. um málið. Við stöndum hér andspænis staðreynd sem er þegar fyrir hendi, og ég veit ekki til þess að íslensk yfirvöld hafi lagalegar heimildir sem gerðu þeim kleift að skera þarna niður. Það yrði þá að búa þær heimildir til, ef skera ætti flugfélögin niður og knýja þau til að losa sig við öll áhrif og öll tengsl sem þau hafa erlendis. Væntanlega yrði íslenska ríkið, ef það gripi til slíkra ráðstafana, að vera við því búið, eins og ýmis önnur smá og stór lönd, að borga gífurlegan halla af þeim flugrekstri sem eftir yrði. Ég er sannfærðar um að hann mundi, eins og innanlandsflagið, skipaútgerðin og mörg flugfélög í kringum okkur, verða rekinn með miklum halla. - En ég vil taka það skýrt fram, að ríkisstj. hefur ekki lagt blessun sína yfir þær fréttir af aðalfundi Cargolux sem ég flutti í dag og voru um niðurstöður hans. Það eru aðeins fréttir sem ég hef frá þeim haft og ég þarf á að halda til að geta rætt vissar hliðar á málinu, eins og flugleyfi og jafnvel lendingargjöld sem eru til umræðu við yfirvöld í Lúxemborg nú á næstunni. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson benti á kaflann um viðskiptamál, en ég bætti að þessu sinni framan við hann þeirri setningu að viðskiptamál eða utanríkisviðskipti Íslendinga heyrðu í raun að verulegu leyti - ef ekki að mestu leyti - undir viðskrn. og að sá kafli skýrslunnar, sem fjallaði um viðskiptamál, væri frá því rn. kominn. Ég vil ekki draga í efa ágæti þess kafla, en ég tel mig ekki hafa rétt til neins höfundarréttar á honum. Ég held að við hv. þm. séum sammála um að það mætti vissulega ræða og væri kannske ástæða til að ræða, hvernig ætti að haga utanríkisviðskiptum. Í sumum löndum er sérstakt rn. utanríkisviðskipta, en hér er gömul hefð að viss hluti samninga, frágangur samninga við önnur ríki, þó ekki samningagerðir, er í höndum utanrrn. og hitt, sem kannske skiptir mestu máli, að sendiráðin íslensku vinna miklu meira að viðskiptamálum en atmennt er viðurkennt. Þáttur utanrrn. er því verulegur, en að langmestu leyti eru utanríkisviðskipti auðvitað hjá viðskrn. Meðan svo er er ég fullkomlega til viðræðu um þá hugmynd sem hv. þm. lagði fram, sem ég hafði ekki heyrt áður, að gefin yrði sérstök skýrsla um utanríkisviðskipti. Mundi ekki standa á mér að ná samkomulagi við viðskrh. um það mál. Hv. þm. nefndi veigamikið og athyglisvert mál þar sem eru samskipti Íslendinga og Norðmanna í varnarmálum. Hann kallaði það feimnismál, þar sem hagsmunir Norðmanna væru að Íslendingar hefðu erlent varnarlið fyrir Noreg. Ég er ekki alveg sammála honum um að þetta mál hafi verið svo mikið feimnismál sem hann vill vera láta. Þetta hefur oft verið rætt. Það er stutt síðan, örfá ár, að hér var haldin ráðstefna sameiginlega af norsku Atlantshafsnefndinni og íslenskum samtökum. Utanríkismálastofnunin í Osló hefur t. d. sýnt Íslandi mikinn áhuga. Menn þaðan hafa oft verið hér og talað á fundum og ráðstefnum, þ. á m. var sá sem hann nefndi, Johan Jørgen Holst sem nú er orðinn aðstoðarvarnarmálaráðh., í þeirri stofnun áður. Ég held að það sé heldur ýkt hjá honum að farið hafi verið með málið sem feimnismál. Þeir, sem eitthvað hafa kynnt sér þessi mál, hafa fundið að í tímaritum á Norðurlöndum, í Noregi og víðar, hefur verið um þessi mál rætt af fullkominni hreinskilni. Ef við snúum okkur örlítið að efninu er ég ekki sammála því, að við séum að létta einhverri vandræðabyrði af Norðmönnum með því að hafa Keflavíkurstöðina. Sannleikurinn er sá, að nákvæmlega sams konar stöðvar í Noregi gegna sama hlutverki og Keflavíkurstöðin. M. a. s. eru notaðar þar eins flugvélar og þær könnunarflugvélar sem lengi hafa verið með stöðugum endurbótum notaðar og eru notaðar á flugvelli okkar. Munurinn er aðeins sá, að Norðmenn hafa her og flota og þeir manna eftirlitið sjálfir. Þeir hafa „helikopter“ björgunarþjónustu á vesturströndinni, þeir hafa könnunarflugvélar sem fljúga könnunarflug. Þeir hafa, held ég, svo að segja allt það sama og hér - nákvæmlega sams konar stöðvar. Munurinn er aðeins að þeir manna þær norsku liði, en við höfum ekki slíkt herlið, við höfum ekki viljað hafa það og viljum ekki hafa það og þess vegna er hér erlent lið. Þegar lítið er á málið í þessu ljósi tel ég ekki sanngjarnt að segja að Norðmenn séu að velta einhverri byrði yfir á okkur. Það má þá alveg eins segja að við séum að velta byrði af okkur, vegna þess að stöðvarnar í Noregi geta haft þýðingu fyrir varnarstöð Íslands. Meginatriðið er að gera sér ljóst að varnarkerfið er allt samfelld keðja. Norsku flugvélarnar koma öðru hverju hingað og það er stöðugt radíósamband héðan til Noregs eins og það er til Bretlands og Grænlands. Þetta er allt ein samhangandi keðja sem gefur því það gildi sem það á að hafa og sagt er að það hafi. Engu að síður er þetta „utanríkis-akademískt“ spursmál sem ég tel mjög eðlilegt að ræða og væri kannske gaman að fara lengra út í við betra tækifæri. Hv. 1. þm. Vestf., Matthías Bjarnason, ræddi um hafréttarmál. Ég þakka honum fyrir þá áherslu sem hann lagði á að frv. um heildarlöggjöf um landhelgi yrði afgreitt. Ég vona að það verði engin vandkvæði á því, af því að frv. er komið í gegnum nefnd og liggur fyrir nál. í seinni deild. Um mál hans hef ég ekki aths. að gera nema að litlu leyti. Það má að sjálfsögðu, eins og nú standa sakir, halda uppi hörðum deilum um hvaða réttindi Norðmenn hafa á Jan Mayen og hvaða réttindi þeir hafa ekki. Lögfræðingar segja mér að þeir hafi að ýmsu leyti veikan siðferðilegan rétt. Það hefur jafnvel verið kallað í norsku blaði „sokkel-imperialisme“. Á hinn bóginn segja sömu lögfræðingar að sú siðferðilega gagnrýni, sem hægt er að halda uppi á Norðmenn, muni ekki vega þungt t. d. fyrir rétti eða fyrir dómi. Málið er flókið, og það út af fyrir sig styður skoðanir þeirra manna sem segja að allar líkur séu á að skynsamlegt væri fyrir okkur að draga þennan hluta málsins. Það er vissulega ekki verið að ýta þessu máli áfram af minni hálfu að öðru leyti en því, að við höfum dálitlar áhyggjur út af loðnuveiði næsta árs eða næsta sumars og hausts og fram yfir áramótin. Hv. þm. sagði að hann teldi rétt að loðnuveiðin yrði látin byrja seinna á komandi sumri en hún hefur gert. Ég get sagt honum að í viðræðum mínum við sjútvrh. síðustu tvo daga um mál, sem við höfum rætt í landhelgismálanefnd, hef ég ekki getað betur heyrt en hann væri algerlega á þeirri skoðun að byrja ætti seinna, en leggja bæri ríka áherslu á mikla leit og rannsóknir á undan svo að við vissum hvers væri að vænta. Ég held að ég geti líka sagt að hann fari a. m. k. varlega í að taka við tölunni 600 þús. tonn, sem íslenskir, norskir og færeyskir fiskifræðingar töldu að mætti taka úr stofninum á næstu vertíð, og að það muni örugglega verða óskað eftir vandlegri endurskoðun fiskifræðinga á því áliti áður en farið verður að byggja fast á 600 þús. tonna tölunni. Hæstv. forseti Sþ. flutti að vanda ágæta og sanngjarna ræðu. Ég vil þakka honum fyrir það sem hann sagði og öllu frekar það sem hann hefur gert sem forseti og aðrir forsetar með honum varðandi heimboðið til Grænlendinga og Grænlandsþings. Varðandi aðstoð við þróunarlöndin er ég honum einnig sammála. Það mál stóð illa s. l. haust því að embættiskerfið skilaði fjárlögunum þannig að aðstoð við þróunarlöndin var skorin niður úr öllu valdi og þar þurfti að gera átak. Komu margir við sögu á síðustu stundu til að bæta við, mig minnir 34 millj., til þess eins að við gætum staðið við skuldbindingar. Prósentutala okkar er skammarlega lág og mörgum okkar líður illa vegna hennar. Á móti þeirri tilfinningu má benda á að hjálp við þróunarlöndin er ekki eins bein hjá öðrum þjóðum og við viljum hafa hana, peningar greiddir eða eitthvað sem því jafngildir. Ef Volvo byggir verksmiðju í Tanzaníu og kannske græðir á henni fé telst sá fjárfestingarkostnaður vera þróunaraðstoð frá Svíþjóð til Tanzaníu. Það er svona þróunaraðstoð sem ærið mörg lönd hafa stundað í stórum stíl og er talið að verulegur hluti, miklu meira en helmingur af allri þróunaraðstoð, sem auðugu löndin senda frá sér, komi fljótlega til þeirra aftur. Ég veit ekki hvort menn vilja meta slíka aðstoð mikils. Einhver sagði að í þróunaraðstoð okkar til Kenýa hefðu verið keypt veiðarfæri hjá veiðarfæragerðinni hérna, svo að pínulítið hefði orðið eftir af þeim peningum og þeir hefðu fengið aðstoð í íslenskum veiðarfærum. En þeir voru á engan hátt snuðaðir með því. Um aðstoð við þróunarlöndin er annars þetta að segja: Það er stofnun til sem heitir þessu nafni og er sett upp með lögum. Hún fer aðeins með hluta af því fé sem við verjum til þróunarlanda. Meiri hlutinn af því fé rennur í gegnum sjóði Sameinuðu þjóðanna og aðrar alþjóðlegar stofnanir. Eins og sjá mátti á dagskrá Sþ. í dag er endurkosning á stjórn fyrir þessa stofnun fyrir dyrum. Eftir viðtöl við þá menn, sem hafa unnið margir hverjir af mikilli fórnfýsi við þetta starf undanfarin ár, hef ég beðið þá um að endurskoða lögin um þessa stofnun og gera það fyrir haustið. Ég hef einnig farið fram á það við formenn þingflokkanna að ekki verði kosin ný stjórn fyrr en þeirri endurskoðun er lokið. Ég held að slíkt sé hyggileg málsmeðferð og ekki muni skipta okkur í sjálfu sér neinu hvort við kjósum nýja stjórn nú eða strax í upphafi næsta þings. Hvað sem því líður þarf að taka þessi mál föstum tökum á næsta þingi og gera betur en við höfum gert til þessa. Ég held að það gæti verið mannbætandi ef fleira ungt fólk fengi að fara til hinna fátæku landa og dveljast þar einhvern tíma og sjá hvað hörð lífsbarátta er. Hæstv. forseti Sþ. kom síðan að varnarmálunum, en á því sviði eru skoðanir hans mjög vel þekktar og þarf ég ekki að ræða þær í þetta skiptið, því að það gefast jafnan á þingi mörg tækifæri til þess og ég tel ekki ástæðu til að eyða nú á síðkvöldi tíma í grundvallardeilumál hvað það snertir. Ég vil að lokum segja að ég er honum innilega sammála um að hyggja þarf að atvinnuuppbyggingu Suðurnesja. Það er gott að till. um Suðurnesjaáætlun er á ferli í þinginu. Hér eru líka mjög góðar till. um tollfrjálst iðnaðarsvæði, og minnst hefur verið á aðskilda flugstöð sem verður væntanlega vinnustaður fyrir 500–600 manns, ef ekki meira. Allt þetta þarf vafalaust að gera til að tryggja sem besta atvinnu og tryggja að við séum ekki háðir varnarliðinu í atvinnumálum. Ég vil að lokum segja, að eftir að ég fór að hafa smásjárkynni af málum þarna syðra undraðist ég hversu mikið af starfsmönnum á flugvellinum, sérstaklega hjá varnarliðinu, er búið að vera þar lengi. Mikill fjöldi þeirra, meira en þriðjungur, er búinn að vera þar í 20, 25 og jafnvel 30 ár, fjöldinn allur 10–20 ár. Þetta segir okkur náttúrlega um þá sem elstir eru, að þeir séu ekki vinnukraftur sem hlaupi í hvað sem er. Á hinn bóginn er athyglisvert að það er ekki flökkulýður, eins og sumir segja, sem þarna er, heldur virðist vera nokkuð fastur kjarni manna sem hefur stundað þarna vinnu. Þetta eru mannleg sjónarmið sem er vert að athuga og er sjálfsagt að gera það. Ég hef í vetur orðið fyrir ádeilu út af vinnumálum á Keflavíkurflugvelli, en vil ítreka, að sjónarmið mitt hefur verið eingöngu að flugvöllurinn og sérstaklega varnarliðið og íslensku félögin, sem hafa þar verktöku, yrðu ekki til þess að þeir erfiðleikar, sem Suðurnesjamenn hafa átt í núna og eru skammtímaerfiðleikar, yrðu meiri en ella. Það er allt og sumt. Stuðla ætti að því að varnarliðið segði ekki upp óeðlilega mörgum mönnum í skyndi eftir einhverjum reglum sem kæmu utan að. Svo er annað, sem hefur snert miklu fleira fólk, að við höfum unnið að því að verktakarnir legðu sig fram um að fleygja fólki ekki út á gaddinn yfir háveturinn. Ég hygg að 50–60 manns hafi haldið starfi í allan vetur vegna ,þeirrar viðleitni. Þetta er aðeins lítið lóð á vogarskálina til þess að atvinnuástand á Suðurnesjum verði ekki verra en það var þegar verst var, en er á engan hátt gert til að festa þessa atvinnu eða gera Íslendinga neitt háðari henni en þeir hafa verið, nema síður sé.



Herra forseti. Það er orðið nokkuð áliðið kvölds og ég mun þar af leiðandi reyna að stytta mál mitt eftir föngum og lofa því að tala ekki ýkjalengi. Ég vil fyrst byrja á því, sem er aðalerindi mitt hingað í ræðustól, að skýra frá að í morgun var ákveðið í utanrmn. að leggja fyrir þingflokkana hugmyndir um hvernig halda skyldi á Jan Mayen-málinu, sem svo hefur verið nefnt. Þetta var gert í þingflokki Framsfl. í dag og allur þingflokkurinn, - þeir sem viðstaddir voru, sem voru að ég held allir nema hæstv. forsrh. sem er fjarstaddur, en varamaður hans var viðstaddur, - stendur að svofelldri ályktun: „Þingflokkur Framsfl. telur að Norðmenn geti ekki lýst yfir 200 sjómílna efnahags- eða fiskveiðilögsögu umhverfis Jan Mayen.“ Um leið og ég skýri frá þessu vil ég heita því, að hæstv. utanrrh. mun hafa fullan stuðning allra þm. Framsfl. í þessu mikilsverða máli þegar hann gengur til viðræðna við starfsbróður sinn hinn norska á næstu dögum, og við berum fullt traust til hæstv. ráðh. að hann haldi á þessu máli með fullri reisn og með hagsmuni Íslands fyrir augum. En nokkur önnur atriði langar mig að nefna, fyrst ég fór að biðja um orðið og hæstv. forseti var svo vinsamlegur að veita mér það. Ég gat ekki verið viðstaddur hluta úr deginum af ástæðum sem óþarfi er að tilgreina og ég heyrði þess vegna ekki nema hálfa ræðu hv. 3. landsk. þm. og ekkert af ræðu hv. 4. þm. Reykv., en mér hefur verið skýrt frá að hann hafi greint frá þeim ástæðum sem urðu þess valdandi að hann lét þau ummæli falla sem ég vitnaði til í fyrri ræðu í dag. Ég ætla ekki að gera það mál neitt frekar að umtalsefni að honum fjarstöddum. Skýringarnar finnast mér kannske nokkuð langsóttar, en ég skal gjarnan taka þær til greina. Um þá ræðu, sem hæstv. utanrrh. hélt núna og var að ljúka, er margt gott að segja. Hann upplýsti ýmis atriði. Ég fagna því fyrir mína parta sem hann upplýsti nú, að viðskipti við Suður-Afríku séu til athugunar sérstaklega hjá viðskrn. Við skulum vona að eitthvað komi út úr því og appelsínur verði fluttar annars staðar frá ef það getur orðið til að bæta samvisku okkar. Ávexti frá Portúgal má kannske flytja inn, en einhvern tíma var mér sagt að þeir þyldu ekki flutning, þeir væru þannig gerðir. En það má vel vera að hæstv: ríkisstj. finni leiðir til að flytja þá á milli landa þannig að þeir komi óskemmdir hingað. Í sambandi við Suður-Afríku vil ég að öðru leyti segja, að á árum áður, ekki fyrir svo ýkjalöngu, var ákveðið af utanrrh. Norðurlandanna, sem þá voru, að hafa samráð við norræna verkalýðshreyfingu um hvað gera skyldi í málefnum Suður-Afríku og hvernig Norðurlöndin í sameiningu gætu lýst best andúð sinni á því stjórnarfari sem þar viðgengst. Norræn verkalýðshreyfing brást vel við þeirri málaleitan og lagði fram nokkur atriði sem ríkisstj. gátu margar hverjar samþ. En þegar kom að því atriði að stöðva bæri norræna fjárfestingu í Suður-Afríku kom nokkurt hik á suma ráðh. Ég held að ráðh. Íslands, sem þá fór með utanríkismál, hafi nánast verið sá eini sem gat með góðri samvisku og án allra fyrirvara samþykkt það atriði. Allir hinir höfðu einhverja aðra hagsmuni sem þeir þurftu líka að gæta. Þannig er þetta. Þó að menn tali fagurlega og vilji vafalaust vel koma svo mörg atriði til greina þegar til framkvæmdanna þarf að koma að minna verður úr en til er stofnað. Segja mætti mér að svipuð niðurstaða yrði af þeirri athugun sem nú fer fram á því, hvort ekki verði stöðvuð til fulls viðskipti Íslendinga og Suður-Afríkubúa. Ég fagna því líka sem stuðningsmaður ríkisstj., að enn á ný er leitað eftir lendingarleyfi fyrir íslenskar flugvélar á vesturströnd Bandaríkjanna. Þetta var reynt í minni tíð í rn. og því var hafnað, en Baltimore-leyfið fékkst. Má vera að nú séu breyttar ástæður í Bandaríkjunum, aukinn skilningur og kannske áhrifaríkari málflutningur, þannig að leyfið fáist nú sem neitað var um fyrir 2–3 árum. Ég vona sannarlega að svo verði, því slíkir flutningar, ef til kæmu, mundu örugglega auka hér atvinnutekjur af umferð sem eru okkur talsvert mikils virði. Ég vil staðfesta það sem hæstv. ráðh. sagði um hversu erfitt, næstum útilokað, er að fá nokkra þjóð til að gefa umsögn um hermál hér á landi eða varnarmál svokölluð. Þetta reyndi ég þráfaldlega í minni tíð. Eitt af því fyrsta, sem ég gerði, var að reyna að fá hlutlausa umsögn ríkis, sem stóð utan bandalagsins, um hvert hlutverk Íslands væri í þessari varnarkeðju og hvort ekki mætti rækja það með öðrum hætti, þó jafnáhrifaríkum. Það vildi enginn taka það að sér. Þessi mál eru þannig, eins og ráðh. sagði, að menn forðast að koma nálægt þeim í öðrum ríkjum. Hins vegar er ljóst og hefur komið fram í viðræðum okkar sem nú skipum hina nýju öryggismálanefnd, sem svo hefur verið kölluð, að margs konar upplýsingar getum við fengið um ástand mála, eins og þeir vilja láta þær frá sér fara. En um hið sérstaka hlutverk Íslands eru þeir þögulir eins og gröfin. Það er alveg rétt, að Johan Jørgen Holst hefur haft mikinn áhuga á málefnum Íslands og varnarmálum hér á norðurhjaranum. Og svo er einnig um eftirmann hans, John Sandnæs. Hann er vissulega fús til að veita okkur aðstoð og upplýsingar eftir því sem við biðjum um og hann telur sig geta látið í té, en lengra verður ekki komist. Ég ætlaði mér ekki að gera hersetuna að umtalsefni og afstöðu einstakra flokka til hennar, ég sagði það í fyrri ræðu minni. En nú hefur það mál verið gert að umtalsefni og ess vegna ætla ég að segja um það örfá orð. Ég get vissulega tekið undir það með hæstv. forseta Sþ., að erfitt er fyrir hann að þurfa að breyta þeirri ræðu, sem hann er búinn að halda hér meira og minna óbreytta í s. l. 4 ár, og þurfa að snúa henni alveg við. Ég skil vel að það er ekki auðvelt hlutverk né gaman að þurfa þess. Hæstv. forseti Sþ. sagði að afstaða framsóknarmanna væri gersamlega breytt og nú heyrðist engin rödd - og hefði ekki lengi heyrst - úr þeim herbúðum um að hér skyldi ekki vera her. Ég tel þetta einkennilega ályktun hjá hæstv. forseta, m. a. vegna þess að ég tel mig geta leitt vitni um hið gagnstæða, - vitni sem ég vænti að hann taki gilt: ræðu sem hæstv. forseti hélt við sams konar umr. í fyrra, en þá sagði hann, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir fáeinum kvöldum heyrði ég ritara Framsfl., hv. 2. þm. Vestf., Steingrím Hermannsson, svara þeirri spurningu í útvarpsviðtali býsna afdráttarlaust á þá lund, að hann teldi að nú væru friðartímar og sem betur væri ekki yfirvofandi háski af stórveldastyrjöld. Hæstv. utanrrh. fjallar ekki um þetta atriði sérstaklega eða með berum orðum í skýrslu sinni. Hins vegar hefur margt bent til þess, að hann væri svipaðrar skoðunar og ritari Framsfl. í þessu efni, ekki síst það, að hann hefur við ýmis tækifæri sagt, að sú skoðun sín og flokks síns frá tímum vinstri stjórnarinnar, að herinn eigi að fara héðan í áföngum, væri í rauninni algerlega óbreytt, það sé einungis vegna þess að Framsfl. er í stjórnarsamstarfi við Sjálfstfl., sem hefur aðra stefnu í þessum málum, það sé einungis þess vegna, hefur manni skilist, að þessi stefna Framsfl., sem hann fylgdi á vinstristjórnarárunum og segist fylgja enn, er ekki framkvæmd. Það er þess vegna sem hæstv. utanrrh. hefur því miður og lætur enn hafa sig til þess að framkvæma öfuga stefnu, stefnu sem ég sé ekki betur en að miði að því að festa þennan her í sessi, gera honum fært að búa um sig hér til frambúðar.“ Við þetta ætla ég aðeins að bæta því, að það er þessi stefna sem núv. ríkisstj. samkv. yfirlýsingu sinni fylgir og hæstv. forseti Sþ. styður. Hæstv. viðskrh. var á sínum tíma ritstjóri Þjóðviljans, eins og menn vita, og hann settist niður í sumar einn fagran vordag eða sumardag og skrifaði grein um mig sem hann kallaði: „Loftfimleikar Einars Ágústssonar í varnarmálum.“ Ég sé ekki betur, þó að mér sé ýmislegt til lista lagt og sé nokkuð flinkur í þessu, en að ég sé gersamlega eins og viðvaningur samanborið við þá menn sem nú sitja í ráðherrastólum. Þeir hafa gersamlega snúið við þeirri stefnu sem þeir hingað til hafa fylgt og flutt. Ég er ekkert að lá þeim það. Slíkt er raunsæi, alveg eins og það var á sínum tíma raunsæi hjá mér, 1974, að það væri enginn þingmeirihluti fyrir því, að herinn færi, og þess vegna yrði að taka næstbesta kostinn og fækka í honum og einangra hann. Ég fagna því, að hv. Alþb. menn eru nú orðnir raunsæir líka og búnir að viðurkenna það, og það var síðast gert áðan, að ekki er eins og sakir standa þingmeirihl. fyrir því að láta herinn fara, hvorki í einu lagi né í áföngum. Þess vegna styður Alþb. nú samstarfsyfirlýsingu ríkisstj., og þess vegna gekk ég til stuðnings við þau sjónarmið 1974 þegar stjórnin var þá mynduð, að annar möguleiki var ekki fyrir hendi. Herra forseti. Ég lofaði að tala stutt og ég skal standa við það og láta máli mínu lokið. Ég ætla þó, áður en ég yfirgef ræðustólinn, að leyfa mér að taka undir þau orð, sem margir hafa látið falla hér til þjónustumanna utanrrn., bæði erlendis og heima, fyrir frábær störf þeirra. Ég þarf kannske ekki að gera þetta vegna þess að hæstv. ráðh. hefur verið svo vinsamlegur að taka upp nokkuð af því sem ég sagði um þetta þegar ég flutti síðustu skýrslu mína um utanríkismál.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. utanrrh. fyrir flutning þeirrar skýrslu sem hér er til umr. Ég hygg að það sé hyggileg tilhögun að verja nokkrum tíma í að ræða utanríkismál, og það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir samskiptum okkar við aðrar þjóðir. Í það fer ekki mikill tími á hinu háa Alþingi síðan landhelgismálið var til lykta leitt, sællar minninga;. Ég get hins vegar ekki leynt því, að mér hefði þótt heppilegra ef þessi skýrsla hefði komið fyrr fram á þinginu. Þá hefði e. t. v. gefist tími til að ræða hana. Það eru miklir annatímar nú og með hálfum huga að ég tek til máls Um þetta efni. Umr. um skýrsluna var haldið uppi á venjulegum fundartíma þingflokksfunda, þannig að þessi umr. verður ekki með því sniði sem æskilegast hefði verið. Ég hafði ekki hugsað mér að taka þátt í umr. þegar hún hófst í dag og raunar ekki fyrr en hæstv. forseti Sþ., hv. 3. þm. Reykn., Gils Guðmundsson, flutti ræðu sína áðan. Hann fékk mig til að rísa úr sæti. Það voru bollaleggingar hans um heimilisástæður Framsfl. sem urðu til þess. Að nokkru leyti hefur hv. þm. Einar Ágústssón tekið af mér ómakið, eins og hans var von og vísa, en ég get áréttað og staðfest það sem hv. þm. Einar Ágústsson sagði, að innan Framsfl. hafa ekki orðið breytingar á afstöðunni til hersins. Það er að vísu rétt hjá hæstv. forseta, Gils Guðmundssyni, að nokkrir aðsópsmiklir hernámsandstæðingar, sem störfuðu í Framsfl. um tíma, eru farnir úr Framsfl. En sem betur fer fór ekki fólkið með þeim, að vísu nógu margt, en ekki allt, og stefnan er hin sama þó að hávaðasöm leiðtogaefni hafi farið í aðra verstöð í bili. Kannske koma þeir aftur þegar þeir hafa fengið sig fullsadda þar. Ég notaði kannske ekki rétt orðalag þegar ég talaði um „fullsadda“, því að þeir eru þurftarfrekir sumir. - En sú stefna, sem mótuð var upp úr 1970 innan Framsfl. um að hér skuli ekki vera her á friðartímum, er enn í fullu gildi. Hún var áréttuð á flokksþingi Framsfl. í fyrravor. Hún var áréttuð á miðstjórnarfundi fyrir mánuði. Það er hins vegar stefna Framsfl. að vera í Atlantshafsbandalaginu. Nú kunna menn að spyrja: Úr því að sá góði flokkur Framsfl. hefur viljað koma hernum burt, hvers vegna er þá herinn enn á Keflavíkurflugvelli? Það er vegna þess að ekki hefur verið, eins og hefur verið margtekið fram, meiri hl. fyrir því á Alþ. að láta hann fara. Það hefur ekki strandað á Framsfl., það hefur ekki strandað á Alþb. heldur, það strandaði á Frjálslyndum og vinstri mönnum í stjórnarsamstarfinu 1971–1974, það strandaði á Sjálfstfl. 1974–1978, það. strandar á Alþfl. núna. Þetta eru staðreyndir sem menn verða að hafa í huga. Hitt er skylt að taka fram, að Framsfl. hefur e. t. v. ekki verið alveg einhuga um afstöðuna til hersins, en ég er alveg sannfærður um að mjög mikill meiri hluti framsóknarmanna vill ekki hafa hér her á friðartímum og framsóknarmenn telja og hafa talið um nokkuð langa hríð að nú væru friðartímar í þessum heimshluta. 1974 fór fram undirskriftasöfnun á vegum samtaka sem kölluðu sig „Varið land“, og þá skildust hafrarnir heldur betur frá sauðunum. Það skrifuðu að vísu nokkrir framsóknarmenn undir það dæmalausa plagg, en sem betur fer voru þeir ekki margir. Þeir voru sárafáir á Norðurlandi vestra t. d. Það var dálítill hópur hér í Reykjavík. En allt um það, þó að undirskriftasöfnun hafi farið fram með miklum fyrirgangi fyrir hálfum áratug trúi ég því, að meiri hl. hinnar íslensku þjóðar vilji ekki hafa hér her á friðartímum. Ég vil að þjóðaratkvgr. fari fram um málið. Þetta er alveg upplagt mál til þess að þjóðaratkvgr, fari fram um það. Það er tiltölulega einfalt í sniðum og upplýsingar liggja fyrir. Það er einfalt að mynda sér skoðun um það, og afstaða manna getur verið nokkuð klár og kvitt. Það er ekki einasta eðlilegt að það fari fram einu sinni þjóðaratkvgr. um þetta mál, vel má hugsa sér að hún fari fram ítrekað ef mjóu munar. Það hefur farið fram mikil barátta og mikið starf verið unnið til að reyna að koma hernum úr landi. Það hafa verið hér starfandi samtök hernámsandstæðinga, að vísu misjafnlega blómlega, um langan aldur. Ég hef m. a. haft þá ánægju að taka þar ofurlítinn þátt í. En ég get ekki látið hjá liða að minnast á að mér þykir sem Alþb. hafi misnotað þau samtök. Alþb. hefur reynt að auka fylgi sitt með málflutningi um herinn. Ef herinn færi á morgun úr landi væri ég þess fullviss að hæstv. forseti, Gils Guðmundsson, yrði guðs feginn, en það er ekki alveg víst að allir kosningasmalar Alþb. yrðu fegnir. Það kynni að vera að einhverjir þeirra misstu glæpinn. Og hvaða mál væri þá jafnhentugt til þess að sansa „kverúlantana“ og fá þá til að kjósa Alþb. einu sinni enn þrátt fyrir allt og allt og allt? E. t. v. liggur hundurinn þarna grafinn. Það er nefnilega býsna þægilegt að tala um herinn og hægt að beina athygli frá ýmsu öðru með því að einbeita sér að því að tala um mál sem höfðar tilfinningalega mjög sterkt til fólks. Slíkt er býsna gott ráð til að sameina hópa manna í einn flokk, - hópa sem hugsa svipað og sumir hópar í fylgi Alþb. Ég er ekki viss um að annað vopn hafi bitið betur hjá Alþb. en hermálið í undanförnum 6–8 kosningum. Ég er ekki viss um að annað mál hefði dregið suma klúbbana þeirra til samræmdari afstöðu en það. Og það er m. a. s. hreint ekki ónýtt að vera nú svo kokhraustir að halda því fram, að þeir einir séu á móti hernum. Engir aðrir á móti hernum segja þeir og bera sig svo til eins og farísear og benda á tollheimtumenn og bersynduga allt í kringum sig. Við framsóknarmenn höfum ekki reynt að slá um okkur með andstöðu við herinn. E. t. v. hefur það verið skakkt. E. t. v. hefðum við fremur átt að hrópa en að reyna að vinna. Vinna, sagði ég. Hefur eitthvað unnist í þessi 30 ár? Það er orðin mikil hrakningasaga, en ofurlítið hefur þó unnist einstöku sinnum. Það hefur einn verulegur sigur unnist í viðskiptum við þetta „apparat“ þarna suður frá? Hver ætli hafi unnið hann? Ætli það hafi verið hæstv. forseti Sþ., Gils Guðmundsson? Nei, það var ekki hann. Ætli það hafi verið hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson? Nei, það var ekki hann. Það var Einar Ágústsson utanrrh. í stjórn Geirs Hallgrímssonar. Hann gekk frá lokun hermannasjónvarpsins í Keflavík. Það var hreint ekki svo lítill áfangi í málinu. Þetta gerðist eftir að ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar var tekin við völdum. Niðurstaða mín er þessi: Herinn þarf að fara. Hann er háskalegur fyrir okkur, og það er nærri sama hvernig á hann er lítið, hvort það er frá siðferðilegu sjónarmiði - fyrir utan að hann er lífshættulegur. Hann er hættulegur sjálfstæði þjóðarinnar og hann er hættulegur hugsunarhætti, þegar svo langt gengur að menn blygðast sín ekki fyrir aumingjaskap sinn þegar þeir standa upp og heimta opinberlega að hér séu reist stórvirki í samgöngumannvirkjum, herinn sé látinn reisa stórkostleg samgöngumannvirki fyrir Íslendinga til þess að þeir geti lifað í landinu sínu! Það er ekki meiri hl. á Alþ. eins og stendur fyrir að láta herinn fara. Ég á ekki von á að sá meiri hl. skapist alveg á næstu vikum. Þess vegna held ég að það væri heppilegt og eðlilegt að þjóðaratkvgr. færi fram um hvort hér ætti að vera her eða ekki her. Og jafnvel þótt ekki yrði samþ. í þjóðaratkvgr. að herinn færi hygg ég að rétt væri að bera það undir atkv. aftur og aftur og fylgjast með skoðun þjóðarinnar á því máli í framtíðinni. Ég sagði áðan að Framsfl. vildi að við værum áfram í Atlantshafsbandalaginu. Hér hafa menn verið að karpa um hvort geymd væru kjarnorkuvopn hér á landi eða við landið eða ekki, og virðist enginn vita það. Menn eru með getsakir, menn eru með trúarjátningar í þessu sambandi. Það er búið að skipa öryggismálanefnd og yfir hana tvo „generala“, en við erum litlu nær. En við vitum að Atlantshafsbandalagið á miklar birgðir kjarnorkuvopna. Ef nú Atlantshafsbandalagið kæmi sér upp birgðum af nevtrónusprengjum, sem eru „apparöt“ sem drepa fólk, en eyðileggja ekki mannvirki, held ég að við þyrftum ekki að velta vöngum lengur og þá held ég að kominn væri tími til að við framsóknarmenn endurmætum afstöðu okkar til þessa bandalags og veru í því. Þá teldi ég að við hefðum ekkert lengur í þeim „selskap“ að gera.



Herra forseti. Það gerist nú mjög áliðið kvölds og fáir hv. þm. eftir til að hlýða á eða taka þátt í umr. Í þeim hefur þó margt fróðlegt komið fram og ástæða til að fjalla um frekar en gert verður við þessar aðstæður. Ég taldi mér þó skylt að segja fáein orð í framhaldi af ræðu hv. 9. þm. Reykv., Einars Ágústssonar, og hv. þm. Páls Péturssonar sem talaði áðan og var að gamna sér við að velta fyrir sér afstöðu Alþb. til herstöðvamálsins. Ég vil fyrst í sambandi við það, sem kom fram undir lokin hjá hv. þm. Páli Péturssyni um Atlantshafsbandalagið, segja: Auðvitað hefur Atlantshafsbandalagið nú þegar í fórum sínum margs konar vopn sem eru viðlíka ógeðsleg og nevtrónusprengja, þannig að Framsfl. þarf ekkert að bíða eftir nevtrónusprengjunni til þess að endurskoða afstöðu sína til Atlantshafsbandalagsins. Og auðvitað var þannig í upphafi, að Framsfl. taldi það neyðarkost að ganga í Atlantshafsbandalagið. Hann taldi það ekkert sérstakt fagnaðarefni. Núna kemur sá góði vinur minn, hv. þm. Páll Pétursson, og segir: Það er stefna Framsfl. að vera í Atlantshafsbandalaginu. - Svona hefur þetta gengið til á 30 árum. Flokkur, sem taldi það neyðarkost að ganga í þetta „kompaní“, hernaðarbandalag, lýsir því yfir sem stefnu sinni að vera í því, nema svo kynni að fara að Atlantshafsbandalagið kæmi sér upp nevtrónusprengju, þá væri rétt hugsanlegt að Framsfl. endurskoðaði afstöðu sína til málsins. Þannig breytast hlutirnir á þremur áratugum. Það, sem kallað hefur verið hernám hugarfarsins, hefur greinilega ákaflega víða áhrif, því miður. Það er víðar en varðandi samgöngumannvirki sem Íslendingar virðast ýmsir láta sér detta í hug að það sé sæmandi fyrir okkur að una því, að Bandaríkjamenn gegni hér tilteknum þjónustuþáttum sem ættu auðvitað að vera verkefni sjálfstæðra þjóðar. Ég vil í þessu sambandi nefna eitt dæmi. Íslendingar hafa enn ekki komið sér upp viðhlítandi björgunarbúnaði hér. Það gerist oft á ári að bandaríska herliðið er kvatt til ef menn lenda í lífsháska eða ef alvarleg veikindi steðja að í einangruðum plássum, þá er bandaríska herliðið kallað á vettvang. Íslendingar hafa ekki á þeim 35 árum, sem liðin eru frá því að lýðveldi var stofnað á Íslandi, einu sinni komið sér upp aðstöðu til að bjarga fólki með sæmilegum hætti, enda þótt nútímatækni hafi allri fleygt fram og við höfum auðvitað vel efni á slíku ef við höfum á annað borð efni á að vera sjálfstæð þjóð. Ég vil beina því til hv. þm. Páls Péturssonar, að hann leggi þá hugmynd fyrir sinn góða flokksformann, dómsmrh., sem hefur með þau mál að gera sem snúa að Landhelgisgæslunni. Er ég þá með í huga að gert verði átak í þessum efnum, að við búum Landhelgisgæslu okkar og Slysavarnafélag þannig að skaplegt sé frá sjónarmiði sjálfstæðrar þjóðar. Þá þótti mér kostulega takast til, ef ég man rétt, er hv. þm. tók þannig til orða að Einar Ágústsson, fyrrv, hæstv. utanrrh., hefði látið loka Keflavíkursjónvarpinu í ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar. Ég man ekki betur, og spyr hv. þm. Einar Ágústsson hvort það er ekki rétt munað hjá mér, en frá þessum hlutum hafi verið gengið í vinstri stjórninni 1974 fyrir stjórnarskiptin. Mig minnir að þetta samkomulag hafi verið gert í ríkisstj. í marsmánuði og hafi verið hluti af öðru samkomulagi, af þeirri áfangaáætlun sem vinstri stjórnin þá samþykkti um brottför bandaríska hersins. Það var því ekki ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar sem átti þar hlut að máli. Vil ég endilega koma því í þingtíðindi að hún hafi ekki átt sómann af því verki.

Það kom til framkvæmda þá.

Ja, þó að hæstv. fráfarandi ríkisstj. hafi ekki lagt þá lykkju á leið sína í viðbót við annað að biðja Bandaríkjastjórn um að opna fyrir kanasjónvarpið. Fyrr mætti nú vera! Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar og tel að það sé ákaflega mikilsvert, að lögð sé áhersla á að allir þeir menn, sem eru andsnúnir hersetunni, fylki sér undir merki og reyni að starfa saman jafnvel þó að þeir séu í mismunandi flokkum. Ég hef talið liðveislu manna eins og ýmissa góðra framsóknarmanna í þessum efnum mikilsverða og ég geri ekki lítið úr því. Hins vegar fannst mér örla á því í ræðu hv. síðasta ræðumanns að menn í Framsfl. litu í raun og veru fyrst og fremst á herstöðvamálið sem spurningu um hvort það gæti verið góð kosningabeita eða ekki. Málin snúa ekki þannig við okkur og ekki við mér. Ég lít á herstöðvamálið sem og herstöðina sem smánarblett á þjóð okkar og sjálfstæði hennar. Það er mér hugsjónamál að koma hernum úr landinu. Ég breyti ekki skoðun minni og afstöðu þó að við tilteknar þjóðfélagsaðstæður á Íslandi kunni að vera litlar vonir til þess að það nái fram. Hugsjón okkar á alveg sama rétt, jafnvel þó að hvað pólitískar aðstæður í landinu snertir blási ekki tiltölulega byrlega. Þess vegna fannst mér kostulegt að heyra þannig til orða tekið af hv. þm. Einari Ágústssyni, sem hefur vafalaust verið mismæli, að vegna þess að pólitískar aðstæður væru svona og svona á Íslandi hefðu menn í Framsfl. breytt stefnu sinni. Auðvitað breytum við ekki, a. m. k. ekki Alþb.-menn, stefnu okkar þótt ekki blási tiltölulega byrlega fyrir framkvæmd hennar um þessar mundir í þessu landi. Við breytum ekki þeirri stefnu og höfum ekki snúið henni við, þannig að spurningin um loftfimleikana verður að liggja á milli hluta í þessum efnum af minni hálfu svo og allur mannjöfnuður á því sviði, enda geri ég ráð fyrir að það sé við hæfi að aðrir menn stundi það fremur en ég í þessum efnum. Nei, stefna okkar í sambandi við herstöðvamálið er alveg skýr og við lítum á það sem mikilvægt hugsjóna- og baráttumál að koma hernum úr landi, hvað svo sem pólitískar aðstæður á Íslandi segja í þeim efnum núna. En úr því að ég er farinn að minnast á Framsfl. og herstöðvamálið get ég ekki látið hjá líða að minna á það, að ég man ekki betur en einir 70 tiltölulega valdamiklir menn í Framsfl. kæmu með undirskriftir hér um árið -  Ég kom sem sagt hingað til að undirstrika að afstaða okkar Alþb.-manna í herstöðvamálinu er atgerlega óbreytt. Við berjumst fyrir brottför hersins og notum hvert tækifæri sem við getum fengið til þess. Við berjumst fyrir úrsögn úr þessu hernaðarbandalagi. Ég minni á að í samstarfsyfirlýsingu núv. ríkisstj. er sérstaða okkar undirstrikuð í þeim kafla sem fjallar um öryggismálanefndina. Þar er sérstaða okkar undirstrikuð og á þeirri undirstrikun munum við byggja afstöðu okkar og meðferð þessa máls síðar á þessu ári. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og hæstv. forseti Sþ. hafa gert grein fyrir stefnu okkar Alþb.-manna í ýmsum atriðum utanríkismála fyrr í dag. Ég tel ekki ástæðu til að endurtaka það frekar né fara ofan í saumana á einstökum atriðum. Ég vil þó láta það koma fram, að ég teldi að við ættum að athuga - ég og hæstv. utanrrh. - hvort ekki væri skynsamlegt síðar, ef við sitjum áfram hlið við hlið í ríkisstj., sem kann að vera hugsanlegt einhvern tíma enn, að það yrði samin sérstök skýrsla um utanríkisverslunina. Ég held að það gæti verið ágæt hugmynd, því að viðskrn. hefur auðvitað með að gera margs konar erlend samskipti, auðvitað ekki bara utanríkisverslunina sem slíka og viðskiptasamninga við Austur-Evrópu t. d., heldur önnumst við þau samskipti sem fara fram við Alþjóðabankann, Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, Fríverslunarbandalagið, Efnahagsbandalagið og Efnahags- og framfarastofnun Evrópu. Ég held að það væri beinlínis skynsamlegt að standa þannig að málum, eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson stakk upp á í dag, að sá þáttur málanna væri tekinn til meðferðar. Ég held að gæti verið mjög skynsamlegt að ræða hann hér á hv. Alþ., og ég mun fyrir mitt leyti taka það til skoðunar. Margþætt mál í sambandi við utanríkisverslunina þyrfti að ræða á hv. Alþingi. Ég vil nota þetta tækifæri til að geta þess, að frá því að ég kom í viðskrn. hef ég átt mjög ánægjuleg og góð samskipti á sviði viðskiptamála við ýmsa starfsmenn utanríkisþjónustunnar og m. a. þá fulltrúa okkar sem nú sitja í Genf og eru fulltrúar okkar hjá Fríverslunarbandatagi Evrópu. Rétt er að fram komi að við höfum haft um nokkurt skeið, eða frá því 1. okt., minnir mig, sérstakan verslunarfulltrúa í París. Það er í raun og veru undirbúið af fráfarandi ríkisstj. og er nýtt skref í þessa átt. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að sendimenn okkar erlendis séu vel að sér í viðskiptamálum og færir um að fjalla um þau þegar upp koma. Ég vil taka undir það sem komið hefur fram hjá ræðumönnum fyrr í dag varðandi aðstoð Íslands við þróunarlöndin. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að við tökum þar myndarlega á. Nú höfum við tímann fyrir okkur, nú fer að hefjast undirbúningur fjárlaga fyrir árið 1980 innan ríkisstj., þannig að okkur á ekki að vera nein vorkunn að taka á þessu máli strax og gera það myndarlega. Það er rétt, sem hér mun hafa komið fram hjá hæstv. utanrrh., að við höfum verið að kanna möguleikana á hvort unnt væri að stöðva viðskipti okkar við Suður-Afríku, sem eru að vísu lítil. Ég held að fullkomlega eðlilegt og nauðsynlegt sé með ýmsum pólitískum rökum að við tökum alvarlega á því máli. Ég hygg að Ísland gæti þar sýnt fordæmi sem væri mikilvægt í samfélagi þjóðanna. Ég vil aðeins að lokum fagna því sem rætt hefur verið hér og komið hefur fram á Alþ. síðan við ræddum þessi mál síðast. Nú er komið fram nál. frá atvmn. Sþ. um till. til þál. um Suðurnesjaáætlun. Ég held að mjög mikilvægt sé að við reynum að afgreiða þá till. á þeim dögum sem eftir eru þinghalds. Ég sé ekki betur en hv. atvmn. Sþ. hafi verið á því að till. yrði afgreidd. Okkur á því ekkert að vera að vanbúnaði í þeim efnum.



Herra forseti. Þegar ég bað um orðið á nýjan leik ætlaði ég upphaflega að gera örfáar aths. við seinni ræðu utanrrh., en síðan hafa tveir þm. Framsfl. að gefnu tilefni frá hæstv. forseta Sþ. farið að ræða um Framsfl. og stefnu hans í varnarmálum. Það má vissulega segja að þegar það umræðuefni er komið á dagskrá fari mér að renna blóðið til gamallar skyldu. Það væri vissulega fróðlegt að ég segði í þingsölum þá löngu sögu af umr. um það mál innan Framsfl. og samningaviðræðum innan flokksins við ýmsa ráðh. í núv. ríkisstj. um hvað megi segja og hvað megi ekki segja í ályktunum Framsfl. um varnarmál. Það er nú einu sinni svo, að þó að það hafi ekki alltaf verið skemmtilegt að vera í Framsfl. var það á köflum býsna fróðlegt til þekkingar á hvar ýmsir hagsmunir liggja.

Það er miklu skemmtilegra nú.

Það getur vel verið, enda er sá höfðingi, forstjóri Olíufélagsins, Vilhjálmur Jónsson, sem beitti sér einna mest gegn þeirri stefnu innan Framsfl. sem var stefna ríkisstj. 1971–1974, núna orðinn sérstakur ábyrgðarmaður á fjármálum Tímans. Ég efast því ekki um að það er orðið sérstaklega skemmtilegt í Framsfl. hið beina samhengi milli fjármögnunar á málgagninu og stefnunnar í varnarmálum. En ég ætla ekki að fara að rifja þá sögu upp sérstaklega hér. Hæstv. viðskrh., af hinni góðu þekkingu sinni á þeim ágæta flokki, gerði það mjög myndarlega áðan og rifjaði upp fyrir hv. þm. Páli Péturssyni ýmis veigamikil sannindi, m. a. baráttu 170-menninganna svonefndu fyrir því að Framsfl. gengi frá þeirri stefnu sem þó var í senn yfirlýst stefna flokksins og yfirlýst stefna þeirrar ríkisstj. sem hann bar ábyrgð á með forsrh. og utanrrh. Það var að ýmsu leyti skemmtileg lýsing sem hv. þm. Páll Pétursson gaf á kosninga- „taktík“ í varnarmálum. En það get ég sagt honum, af því að ég er í þeirri ágætu stöðu að hafa verið í báðum þessum flokkum, að sú lýsing átti alfarið við Framsfl. Þar er það nefnilega þannig, eins og hv. þm. orðaði svo skemmtilega, að menn þurfa í ályktun, og ég vitna orðrétt í ummælin, „að sansa „kverúlantana“ sína“, því að „kverúlantarnir“ í Framsfl. eru nefnilega menn eins og hv. þm. Páll Pétursson sem eru á móti hernum. Það er til þess að sansa þá sem yfirlýsingar eru settar fram og rifjaðar upp á flokksþingum rétt fyrir kosningar. En það er hins vegar rækilega séð um það, og þar hefur m. a. núv. hæstv. fjmrh. verið mjög ötull umsjónarmaður, að orðalagið hafi ávallt útgöngudyr fyrir möguleikana á að þurfa ekki að standa við efndirnar. Sú lýsing, sem hér var gefin, skýrir hvaða hlutverki „kverúlantarnir“ svonefndu, en mér fannst hv. þm. Páll Pétursson gefa sjálfum sér þá skemmtilegu nafngift, gegna í stefnumálum flokksins fyrir kosningar. Það má kannske rifja það upp, eins og hér var gert, að núv. formaður Framsfl. hafi sagt rétt fyrir kosningar að það væru friðartímar og vel gæti komið til greina að herinn færi. Ég hef ekki heyrt hæstv. núv. dómsmrh. rifja þau orð upp síðan. En ef hv. þm. Páll Pétursson verður var við slíkt innan Framsfl. eða utan óska ég eftir að hann láti okkur hina vita. Hitt hefur hins vegar komið fram opinberlega, að núv. hæstv. forsrh., sem nýlega lét af formennsku í Framsfl., fjallaði um það sérstaklega í ræðu á miðstjórnarfundi Framsfl., næstsíðasta miðstjórnarfundi flokksins, að það væri tími til kominn að flokkurinn endurskoðaði stefnu sína í varnarmálum, enda ekkert óeðlilegt við að hér væru eftirlitsstöðvar, eins og núv. hæstv. forsrh. orðaði það. Og ég spái því eftir innri lögmálum Framsfl., að ekki verði langt að bíða þess að hæstv. núv. dómsmrh., formaður Framsfl., fylgi í fótspor fyrirrennara síns í þeim efnum. Staðreyndin er því miður sú, að hörðum baráttumönnum fyrir brottför hersins hefur fækkað mjög innan Framsfl., vegna þess að þeir menn sem það mál hafa að hugsjón, eins og hæstv. viðskrh. orðaði það áðan, hafa misst trúna á að Framsfl. hafi vilja til að fylgja yfirlýsingum sínum í þeim efnum eftir. Að því leyti telst hv. þm. Páll Pétursson til síðustu „móhíkananna“ í þingliði Framsfl. Það er hins vegar alveg rétt sem hæstv. fyrrv. utanrrh. Einar Ágústsson sagði: Við og við á ferli sínum sem utanrrh. lét hann þess getið, að Framsfl. væri enn fylgjandi því að herinn ætti að fara. Ég hef ekki trú á að frumkvæði í baráttu fyrir brottför hersins komi frá Framsfl. í náinni framtíð, en vissulega mundi ég fagna ef það yrði. Það má hins vegar geta þess hér, að þrátt fyrir ítrekaða leit hefur ekki tekist að finna annan mann en Jónas Jónsson, sem kenndur er við Ystafell, úr röðum forustusveitar Framsfl. til að gegna trúnaðarstörfum í Samtökum herstöðvaandstæðinga á síðustu árum, nema fyrir nokkrum mánuðum fannst annar maður sem var viljugur að taka sæti hans. Fleiri en einn hverju sinni hafa þeir ekki verið á undanförnum árum, forustumennirnir úr Framsfl., og á ég þá við framkvæmdastjórnarmenn, miðstjórnarmenn í flokknum, hátt á annað hundrað manns, sem hafa verið reiðubúnir að láta nafns síns getið við forustu fyrir Samtökum herstöðvaandstæðinga. En það væri vissulega æskilegt að við, sem störfum innan Samtaka herstöðvaandstæðinga, fengjum að sjá fleiri úr þeirri átt. Og eitthvað hefur saga síðustu ára skolast til í höfðinu á hv. þm. Páli Péturssyni þegar hann er farinn að eigna ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar lokunina á Keflavíkursjónvarpinu. Hæstv. viðskrh. rifjaði upp nokkurn hluta þeirrar sögu áðan. Ég vil aðeins bæta við. Hún er nefnilega nokkru lengri, hv. þm. Páll Pétursson. Eftir þessa lokun flutti núv. 1. þm. Reykv., Albert Guðmundsson, till. um það hér á Alþ. að Keflavíkursjónvarpið yrði opnað aftur. Þá loksins fannst eitt mál sem þeir hv. þm. Albert Guðmundsson, Geir Hallgrímsson og Gunnar Thoroddsen voru sammála um. Þeir allir, og hv. þm. Geir Hallgrímsson sem forsrh. landsins, greiddu atkv. með því að opna Keflavíkursjónvarpið á nýjan leik. Það er saga sem við eigum ekki að láta gleymast. Það er einn þáttur í þeirri þjónustu hv. þm. Geirs Hallgrímssonar við Atlantshafsbandalagið og undirlægjuhætti hans, sem ég biðst engrar afsökunar á að kalla svo, við Bandaríkin sem ég gerði að nokkru leyti að umtalsefni áðan. Hins vegar fannst mér það vera athyglisverð hugmynd sem kom fram hjá hv. þm. Páli Péturssyni, að e. t. v. ættum við að beita okkur fyrir því að hér væru teknar upp þjóðaratkvgr. um varnarsamninginn við Bandaríki Norður-Ameríku, eins og hann heitir formlega séð, jafnvel á nokkurra ára fresti, t. d. á 4–5 ára fresti, þó að hann tilgreindi ekki tölur, þ. e. a. s. samningurinn væri gerður til nokkurra ára í senn og það færu reglulega fram umr. um endurnýjun hans, svo að ég orði aðeins lengra hugsun hv. þm. Þá gæfist þjóðinni með reglubundnum hætti tækifæri á að láta í ljós skoðun sína á þessu máli. Ég tel það vissulega vera athyglisverða hugmynd að hugleiða þjóðaratkvgr.-form með slíkum hætti, því að ekki hefur verið heillavænlegt fyrir utanríkismálefni Íslendinga að það hafa staðið mjög harðar deilur um þær aðferðir sem beitt var við inngönguna í Atlantshafsbandalagið og komu hersins á sínum tíma. Þótt ég sé ekki sammála sögulegri lýsingu hv. þm. Páls Péturssonar vil ég lýsa því yfir að ég er til viðræðu við hann, og ég veit að það eru fjölmargir aðrir Alþb.-menn, að finna eitthvert slíkt form fyrir reglubundna þjóðaratkvgr. um þetta mál. Það ber að fagna því, eins og hér hafa gert fleiri en einn ræðumaður, að atvmn. hefur skilað einróma áliti um Suðurnesjaáætlun. En ég vil benda á að hv. utanrmn. hefur einnig skilað áliti um aðra till., sem nokkrir þm. Alþfl. fluttu, og meiri hl. n. leggur til við hv. Alþ. að það samþykki till. um rannsókn á starfsemi Íslenskra aðalverktaka. Ég fagna því alveg sérstaklega að myndast hefur meiri hl. í hv. utanrmn. um þá till. nokkurra þm. Alþfl. Ég tel, að Alþ. eigi að afgreiða báðar till. áður en þingi lýkur, og beini því til hæstv. forseta að þær fái báðar nægilegt rúm á fundartíma Sþ. svo að þær verði afgreiddar. Ekki hafa það margar till. hlotið afgreiðslu frá n. nú þegar, - till. sem hafa verið fluttar í Sþ., - að ekki ætti að vera fullkomlega gerlegt að taka báðar till., bæði till. um Suðurnesjaáætlun og till. um sérstaka rannsókn á Íslenskum aðalverktökum, til afgreiðslu í Sþ. Vil ég því eindregið koma þeirri ósk á framfæri við hæstv. forseta. Það eru örfáar aths. við seinni ræðu utanrrh. Ég fagna mörgu sem þar kom fram. Mér fannst ég þar kenna frekar þann tón opinnar umræðu og viðleitni til gagnrýninnar athugunar á fjölmörgum málum sem ég sagði í fyrri ræðu minni í dag að ég hefði kosið að hefði frekar verið blær þeirrar skýrslu sem hæstv. utanrrh. flutti. Það er alveg rétt, sem hæstv: utanrrh. sagði, að ýmsar rannsóknastofnanir og fræðimenn hafa fjallað um samskipti Íslands og Noregs í öryggismálum og þar hefur verið bent á hvert er samhengið milli hersetunnar hér og núverandi varnarkerfis og öryggisnets Noregs. Fræðimenn og rannsóknastofnanir hafa tekið þau mál til meðferðar. En þau orð, sem ég hefði um þetta efni, og ég vænti þess að ég hafi tekið það nokkuð skýrt fram, áttu við að í opinberum samskiptum þessara þjóða og í viðræðum íslenskra og norskra ráðamanna hefði þetta mál í raun og veru ekki verið tekið fyrir, það hefði verið feimnismál á þeim vettvangi. Mér er ekki kunnugt um að það liggi fyrir neins staðar - má vel vera að það sé vankunnátta mín - frásagnir af viðræðum eða niðurstöðum ráðamanna Noregs og Íslands um varnarmálefni, en ég tel að það sé eitt af þeim atriðum sem nauðsynlegt er að rædd séu milli þjóðanna ef menn vilja hafa á samskiptum þeirra þann blæ hreinskilni og frændsemi sem margir vilja hafa. Úr því að vitnað var enn frekar til Johans Holst vil ég aðeins nefna það, að kunnir fræðimenn á þessu sviði hafa vitnað til þeirrar skoðunar Holst, að ef herstöðin væri ekki á Íslandi þyrftu Norðmenn að hafa kjarnorkuvopn í landi sínu. Þessi herstöð væri ekki aðeins afsökun fyrir Norðmenn til að þurfa ekki að hafa erlendan her í sínu eigin landi, heldur líka afsökun fyrir því að þeir ættu ekki að hafa kjarnorkuvopn. Ég hef ekki sjálfur séð skoðanir Holst á prenti eða heyrt hann hafa yfir þessi ummæli. En þetta er enn einn þátturinn í samhengi herstöðvarinnar hér við skoðanir í Noregi sem ekki hefur verið ræddur. Ef rétt er gæti það rennt stoðum undir að ein af ástæðunum fyrir því, hvers vegna þá þyrftu að vera kjarnorkuvopn í Noregi, sé að hér sé aðstaðan eða jafnvel geymslan á þeim kjarnorkuvopnum sem Norðmenn telja sig þurfa að hafa vegna þess að Noregur telji sér nauðsynlegt að vera undir kjarnorkuvopnaregnhlífinni einnig og sá regnhlífarhluti Noregs sé í geymslu og varðveislu kjarnorkuvopnanna á Keflavíkurflugvelli. Ég veit þetta ekki, en það gæti verið hugsunin að baki þeirrar fullyrðingar að herstöðin hér sé eins konar kjarnorkuvopnavörn fyrir Norðmenn eða jafngildi hennar. Hæstv. utanrrh. misskildi að nokkru leyti það sem ég sagði um valkosti í öryggismálum og það sem ég vitnaði til þeirrar umr. sem fram færi víða í Evrópu. Hún snýst fyrst og fremst um þær upplýsingar, sem nú eru látnar í té, og það upplýsingakerfi, sem fests hefur í sessi á undanförnum árum og áratugum, en ekki fyrst og fremst um þá valkosti sem voru fyrir hendi þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað. Í því sambandi má benda á enn frekar, að fréttir hafa verið fluttar af því, ef ég man rétt, að á nýafstöðnu þingi jafnaðarmannaflokksins í Hollandi hafi verið frekar naumur meiri hl. með áframhaldandi þátttöku Hollands innan Atlantshafsbandalagsins. En við erum sjálfsagt báðir sammála um það, ég og hæstv. utanrrh., að á þessum sviðum þurfi miklu víðtækari upplýsingastarfsemi, og ég fagna þeim yfirlýsingum, sem hann lét frá sér fara hér, um vilja sinn til að leggja sjálfstætt mat á og segja sjálfur frá því sem hann telur nauðsynlegt að þjóðin viti. Ég fagna einnig og vil vekja sérstaka athygli á yfirlýsingu hans um það eða nánari skýringum, og ég hef þá misskilið þá frétt sem hann flutti sem eins konar jákvæða túlkun og blessun á atburðarásinni, að ríkisstj. hefði ekki lagt blessun sína yfir þróun Flugleiða og fyrirtækjasamsteypu þeirra með þeim afskiptum sem rn. hefði haft af flugmálum við yfirvöld í Lúxemborg eða í Bandaríkjunum. Mér finnst þó, þó að ég fagni vissulega að þessi yfirlýsing komi skýrt fram, að í þessum afskiptum felist ekki nein ákveðin stefnuyfirlýsing af hálfu ríkisstj. Finnst mér samt að þessi afskipti, ef dæma má af þeirri frásögn sem hér var flutt, megi túlka á þann veg, og það gerði ég þegar ég heyrði þá frásögn, að þar sé jafnframt verið að leggja blessun sína yfir stefnu Flugleiða. Ég fagna því einnig, að bæði hæstv. utanrrh. og hæstv. viðskrh. hafa tekið undir þá hugmynd að flytja sérstaka skýrslu um utanríkisviðskipti. Ég held að þeim þætti hafi allt of lítið verið sinnt á Alþ. Ekki er aðeins um að ræða samskipti við þær stofnanir sem hér hafa verið nefndar, en einnig starfsemi þeirra fyrirtækja og sölusamtaka á sviði utanríkisviðskipta sem Íslendingar eiga og reka. Sá málaflokkur er vissulega svo stór og mikilvægur að hann réttlætir árlega sérstaka skýrslu til Alþ., jafnhliða því sem þá gæfist tækifæri til að ræða afskipti ýmiss konar erlendra fjármálastofnana, eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og Alþjóðabankans, af efnahagsstjórninni hér á landi. Í Bretlandi hafa t. d. á undanförnum árum verið nokkuð harðar deilur, m. a. innan breska Verkamannaflokksins, um afskipti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins af efnahagsstjórninni í Bretlandi. Var lántaka Breta hjá sjóðnum orðin slík, að sjóðurinn setti bresku ríkisstj. skilyrði um hver efnahagsstefnan ætti að vera, og þáv. fjmrh. Verkamannaflokksins, Denis Healey, lýsti því yfir, ef ég man rétt, fyrir 1–2 árum á þingi Verkamannaflokksins mjög stoltur að nú hefði ríkisstj. náð því markmiði að uppfylla þá skilmála sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn setti breskri efnahagsstjórn. Hingað hafa komið ýmsir sérfræðingar og fulltrúar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á undanförnum mánuðum, missirum og árum og nýlega var rætt opinberlega að þeir hefðu sent frá sér skýrslur og álitsgerðir og tillögur. Ég tel að þörf sé á jafnopinni umr, hér á landi og í Bretlandi um þátt Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og afskipti hans, ef einhver eru, formleg eða óformleg, af efnahagsstjórninni hér á landi. Að lokum, herra forseti, væri tilefni til að fara nokkrum orðum um það svar, ef svar skyldi kalla, sem hv. 4. þm. Reykv., nýkjörinn formaður Sjálfstfl., Geir Hallgrímsson, lét frá sér fara um Bilderbergklúbbinn svonefnda. Það var merkilegt svar að mörgu leyti. Fyrst í því svari var: Nánast væri ekkert markvert um þann klúbb að segja, það væri ekki einu sinni talað um mig á fundum, hvað þá annað merkilegra. En þegar leið á ræðuna fóru að detta út úr hv. þm. Geir Hallgrímssyni setningar, ein, tvær og fleiri, sem gáfu til kynna að þarna ættu sér stað nokkuð athyglisverðar umr., en þm. lagði ríka áherslu á að þarna væru ekki teknar ákvarðanir. Enginn hefur haldið því fram að þarna væru teknar formlegar ákvarðanir. Því hefur hins vegar verið haldið fram, að þarna færu fram umr. sem á síðari stigum ákvarðanatöku kynnu að skilyrða það sem einstakir aðstandendur þessa klúbbs legðu síðan til í löndum sínum, í fyrirtækjum sínum eða í herráðum sínum. Það var staðfesting á þessu sem kom fram í svarinu. Hv. þm. Geir Hallgrímsson sagði að málin væru rædd í Bilderberg-klúbbnum áður en þau væru komin á ákvörðunarstig eða m. ö. o. færi þarna fram frumumræða eða fyrri umræða um sameiginlega hagsmuni og meginstefnu sem menn eiga síðan að beita sér fyrir þegar kemur að ákvarðanastiginu. Það var margt fleira í þessu svari um skoðanaskipti í fullri einlægni, skoðanaskipti í einlægni sem þyldu ekki að sjá ljós í dagblöðum, og það gætti fyrirlitningartóns hjá hv. þm. Geir Hallgrímssyni í garð fjölmiðla, sú einlægni, sem þrifist innan Bilderberg-klúbbsins og væri helsti kostur hans, væri fyrst og fremst til að koma sér hjá fjölmiðlunum. Það má margt slæmt segja um fjölmiðla, en í lýðræðislandi eru þeir þó upplýsingatæki gagnvart almenningi. Það er mjög fróðlegt að fá það staðfest í þskj., að á þessum fundum sýni hv. þm. Geir Hallgrímsson einlægni, svo að hans eigið orð sé notað, sem hann þorir ekki að sýna íslenskri þjóð í viðræðum við hana í fjölmiðlum eða við alþm. þjóðarinnar á Alþ. Sú einlægni er eingöngu helguð félögunum, forstjórunum, alþjóðakapítalistunum, herforingjunum og ráðamönnum Bandaríkjanna og annarra forusturíkja á Vesturlöndum sem koma saman í Bilderberg-klúbb. Og áfram hélt hv. þm. Hann sagði að á þessum fundum ynnu menn, og ég vitna orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, „sínu eigin landi gagn“. Í síðustu alþingiskosningum átti hv. þm. Geir Hallgrímsson ekki upp á pallborðið hjá kjósendum. Í prófkjöri Sjálfstfl. í Reykjavík varð hann að láta efsta sætið í hendur Alberts Guðmundssonar, og ekki var forusta hans óskorðuð á síðasta landsfundi. En það kynni nú að vera fróðlegt fyrir það fólk, sem vantreystir ferli hv. þm. Geirs Hallgrímssonar, að fá upplýsingar um á hvern hátt hann telur sig hafa unnið Íslandi gagn á fundum Bilderberg-reglunnar, hvaða þættir það eru, hvaða málefni það eru sem þar hafa verið á dagskrá þar sem hv. þm. Geir Hallgrímsson gat, að eigin sögn, unnið eigin landi gagn. Það er mikill misskilningur hjá hv. þm. Geir Hallgrímssyni, að gagnrýni margra alþm. og annarra á að forsrh. landsins sitji slíka leynifundi og sýni þar einlægni, sem hann telur sig ekki geta sýnt íslenskri þjóð, stafi af því sem hann kallaði „sorglegan vott um minnimáttarkennd gagnvart útlendingum“ og við kunnum ekki, viljum ekki eða þorum ekki að umgangast erlenda menn. Merkilegur er sá hugarheimur sem hv. þm. Geir Hallgrímsson lifir í ef hann telur að í því felist sérstakar hetjudáðir og sýni skort hans á minnimáttarkennd og kunnáttu hans í að umgangast erlenda höfðingja að hann hefur sótt fundi Bilderberg-klúbbsins. Ég efa ekki að hv. þm. Geir Hallgrímsson kann að lyfta kampavínsglösum með þessum herrum, - það er alveg rétt, ég efa það ekki. En að hv. þm. skuli telja að gagnrýni á slíka leynifundi sé vottur um minnimáttarkennd gagnvart útlendingum sýnir að hann kann sér engin takmörk í því hvers konar viðræður, hvers konar málefni íslenskur forsrh. má fara með á fundum á erlendri grund. Hann hefur ekki í grundvallaratriðum skilning á því, hvað í því felst að vera forsrh. sjálfstæðrar þjóðar í lýðræðisríki. Röksemdir, sem sóttar eru í erlenda „selskapsleiki“ atferli hans til stuðnings, eru fyrst og fremst vottur um þennan eiginleika. E. t. v. þurfum við ekki að undra okkur svo mjög á því atriði, vegna þess að hv. þm. Geir Hallgrímsson virðist í raun og veru telja fölskvalausa aðdáun, fölskvalausa auðtrú á allt, sem frá Atlantshafsbandalaginu og Bandaríkjunum kemur, vera aðalsmerki á vestrænum stjórnmálamanni. Þá verðum við að sætta okkur við að stærsti flokkur þjóðarinnar skuli enn á ný hafa kosið slíkan mann til forustu fyrir flokknum. En kunnátta hans á sviði íslenskra öryggismála, á sviði herstöðvarinnar í Keflavík og samskiptum okkar við Noreg í þessum efnum er ekki mikil, ef dæma má af þeim fáu setningum sem hann sagði um hlutverk herstöðvarinnar hér og þátt hennar í samanburði við þá starfsemi sem fram fer í Noregi. Það fannst mér, ef hv. þm. hefur meint það sem hann sagði, sýna manni inn í hugarheim manns sem er í raun og veru hættur að hugsa um þessi málefni, heldur tekur hinar stimpluðu skýrslur frá Atlantshafsbandalaginu sem góða og gilda vöru í þeim efnum. Að lokum, herra forseti, sagði hv. þm. Geir Hallgrímsson að íslenska þjóðin væri ekki klofin í utanríkismálum, íslenska þjóðin hefði nánast aldrei verið klofin í utanríkismálum og það væri engin ástæða til að gera neitt veður úr því að dvöl hersins hér á landi hefði klofið þjóðina í herðar niður í utanríkismálum. Slíkt var skemmtileg yfirlýsing frá manni sem hefur innan eigin flokks talið sér það einna helst til tekna af setu sinni sem forsrh. að hann hafi getað komið í veg fyrir að herinn færi af landi brott, hann hafi getað komið í veg fyrir framkvæmd þeirrar stefnu, sem ríkisstj. þar á undan hafði á stefnuskrá sinni, og honum hafi tekist að tryggja Ísland enn um sinn í varnarkerfi vestrænna lýðræðisríkja, eins og það heitir á hans máli. Það fer einfaldlega ekki heim og saman að hæla sér innan Sjálfstfl. einna mest fyrir árangur sinn af baráttunni í því, sem hv. þm. kallar sjálfur „öryggis- og varnarmál þjóðarinnar“, og telja sig þar hafa unnið stærsta sigra gegn þeim öflum, sem vilja koma hernum brott, og koma svo hingað og segja: Það er enginn ágreiningur með íslenskri þjóð um þessi efni, hún er alls ekki klofin í sjálfstæðismálum. - Íslensk þjóð er klofin í sjálfstæðis-og utanríkismálum, og fram hjá þeirri staðreynd verður ekki gengið. Sá klofningur verður, svo lengi sem hann er fyrir hendi, hætta fyrir þjóðina, - hætta sem býður erlendum öflum margvíslega möguleika til að leika á innbyrðis sundrung smárrar þjóðar.



Herra forseti. Ég skal reyna að lengja umr. ekki úr hófi, enda var aldrei ætlan mín að taka þátt í umr. um hina ágætu skýrslu hæstv. utanrrh. Utanríkismál eru mér ekki það kunn að ég hafi yfirleitt þekkingu á að rekja þau til neinnar hlítar eða dæma um ágæti skýrslunnar, sem mér virðist þó eftir umr. að hafi verið allgóð, því að ég man ekki til að orðið hafi á þingi fyrr í vetur jafnhóflegar umr. og hér hafa farið fram síðustu 10 tímana. En þegar hæstv. forseti Sþ., hv. 3, þm. Reykn., fullyrti, að innan Alþfl. heyrðust ekki lengur raddir gegn hersetu á Íslandi, fór mér að líða hálfilla, þó að stífluna tæki úr þegar hv. 4. þm. Norðurl. v., Páll Pétursson, fór að tíunda ágæti Alþfl. Svo að ég komi fyrst að hv. þm. Gils Guðmundssyni, get ég ekki að því gert þó að hann heyri illa til sumra Alþfl.-manna. En hins vegar held ég að innan þingflokks Alþfl. núna, þess sem nú er hér, séu fleiri raddir en oft hafa verið andstæðar hersetunni á Suðurnesjum. Það er reyndar ekkert nýtt og svo mun verða áfram, að margir Alþfl.-menn séu andstæðir bandarískri hersetu hér. Það kom mjög greinilega fram og hefur alltaf komið fram í öllum samkundum Alþfl., að menn eru þar ekki á einu máli um þýðingu hersetu. En menn hafa kannske misjafnlega hátt, það er alveg rétt og þess vegna hefur hæstv. forseti vor ekki heyrt í okkur að við höfum ekki gengið á torg og hrópað þar og ekki heldur slitið skónum okkar í Keflavíkurgöngum nýlega vegna þessa máls. Ég sagði, að stífluna tók úr þegar hv. 4. þm. Norðurl. v. kenndi því um að á dögum síðustu vinstri stjórnar hefðu Samtök frjálslyndra og vinstri manna hindrað að herinn færi áf Suðurnesjum, náttúrlega í fullkominni andstöðu við samstarfsflokka sína og sjálfsagt ekki leitað stuðnings annarra. En síðan sagði hann að núna stæði Alþfl. gegn því að nokkuð væri gert í þeim málum. Ég veit ekki til þess, að hv. þm. hafi nokkurn tíma látið reyna á þetta. Hins vegar hefði ég gaman af því að benda þessum ágæta þm. á að þegar umr. fóru fram á s. l. sumri um samstarf flokka til myndunar ríkisstj. voru, þegar fyrstu samningar voru milli Alþfl. og Alþb., komin veruleg drög að því að þrengja að hernámsliðinu, en þegar Framsfl. kom inn í samstarfið hurfu þau algerlega. Ég vil ekki fullyrða neitt um hvaðan þessir ágætu þm. hafa þau rök að Alþfl.-menn séu alfarið með hersetunni hér. Alþfl. hefur aldrei staðið heill og einn gagnvart því máli. Bæði Alþfl. og Framsfl. hafa verið verulega klofnir í afstöðunni til hersetu á Íslandi alla tíð, jafnvel hefur borið á slíkum klofningi í Sjálfstfl., en um Alþb. vil ég ekkert fullyrða. Frá mínu sjónarmiði og manna, sem eru líkt þenkjandi og ég, bæði innan Alþfl. og annars staðar, hefur herinn löngum þótt vera nokkurs konar óþrif í landi og þjóð, misjafnlega mikil. Hann er ekki með versta móti núna, en kannske er það vegna þess að einhverju leyti að menn séu farnir að venjast óværunni. Svo var a. m. k. í gamla daga. Menn þóttu því meiri sem óværan var meiri á þeim og þóttust þá vera karlmannlegastir. En þetta er kannske útúrdúr. Hitt er annað mál, að sú smán, sem við höfum orðið fyrir í sambandi við hersetuna, nær nokkuð langt. Hún er nefnilega fyrst og fremst í því fólgin, að við hér á landi teljum okkur þurfa á hernum að halda fyrir þjóðina. Þá meina ég að slysavarnir og atmannavarnir á Íslandi eru beinlínis háðar þeim her sem hér situr. Þetta kom fram í Vestmannaeyjagosinu. M. a. s. ég hef orðið að þola að flytja sjúkling á þyrlu varnarliðsins. Mér þótti að vísu gott að geta gripið til þess þá, því að ég var með dauðvona sjúkling. En ekki er gott til þess að hugsa, að þessa skuli þurfa, við séum svo lélega búnir að við verðum að treysta því, að þeir komi þarna til hjálpar okkur, og nennum ekki að standa í því að betrumbæta hag okkar. Ég hef ekki talið að þýðing herliðsins á Íslandi væri mikil, a. m. k. ekki fyrir varnir Íslands. Hins vegar kann að vera að það sé óhjákvæmilegur hlekkur í vörnum Vestur-Evrópu og Bandaríkjanna. Ég hef haft gaman af því, að í vetur hafa hörðustu fylgismenn hersetunnar einmitt komið að því atriði, að vitanlega væri herliðið hér ekki til að verja okkur, heldur væri það hlekkur í varnarkeðjunni og eiginlega njósnalið fyrir NATO, svo að þessi hlekkur njósnara dytti ekki niður. Það var einnig nokkuð fróðlegt, að þegar síðasta þorskastríð geisaði og menn töldu það gæti verið ráðlegt að hóta Bandaríkjunum með því að reka herinn burt héðan upplýsti framkvæmdastjóri NATO í eitt skipti að það væri fjárhagslega mikil nauðsyn fyrir Atlantshafsbandalagið að hafa flugstöð hér fyrir herinn, því að ef Íslendingar ýttu hernum út á haf þyrfti bandalagið að fá fjögur flugvélamóðurskip til að gegna sama hlutverki. Mikilvægari erum við ekki hvað þetta snertir að áliti NATO. En verst af öllu er að herinn leiðir af sér vissa siðferðilega spillingu í landinu hann drepur pínulítinn brodd af þjóðarstolti okkar og hann hefur fjárhagslega þýðingu fyrir hluta þjóðarinnar, fyrir ákveðin atvinnufyrirtæki og því miður jafnvel fyrir nokkra launþega á Suðurnesjum. Vona ég að því verði fljótt hægt að kippa í lag og við getum séð sem fyrst á bak þeirra dáta sem okkur var lofað fyrir nærfellt 30 árum að skyldu ekki vera hér á friðartímum.



Herra forseti. Hér hafa spunnist skemmtilegar umr. og við þær langar mig að bæta fáeinum orðum. Hæstv. viðskrh. mælti réttilega, að það væri vansæmd að því að Íslendingarværu ekki þess umkomnir að bjarga sér sjálfir þegar þeir lentu í háska og væru upp á Bandaríkjaher komnir með sum björgunar- og öryggistæki sem nauðsynleg eru í slíkum tilfellum. Hann benti á að efla þyrfti Landhelgisgæsluna til þess að hún gæti unnið það starf. Ég man ekki betur en einhverjar hugmyndir hafi komið fram um niðurskurð hjá Landhelgisgæslunni við síðustu fjárlagagerð. Ég held að þær hafi ekki upphaflega komið frá dómsmrh. En ég vona að hæstv. viðskrh. standi með dómsmrh. um það að efla Landhelgisgæsluna. Ég gæti vel hugsað mér að styrkja þá í því verki til að Landhelgisgæslan gæti gegnt þessu hlutverki. Ég mun hafa komist ónákvæmt að orði um lokun Keflavíkursjónvarpsins. En ég hygg að mig misminni ekki, að sú lokun kom til framkvæmda eftir að vinstri stjórnin var farin frá. Hitt er rétt, sem komið er fram, að það var búið að semja um lokunina í tíð ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Ég er með till. til þál. um sjónvarpsmál á þskj. 17 frá 95. löggjafarþingi. Flm. hennar er Albert Guðmundsson. Þar segir: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hefja nú þegar samninga við yfirstjórn Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvelli um að fresta um óákveðinn tíma takmörkun á styrkleika útsendinga og breytingum á útsendingargeislum sjónvarpsstöðvar Keflavíkurflugvallarins.“ Seinna segir í grg.: „Ég leyfi mér að flytja þessa þáltill. þar sem ég álít að með samkomulagi fyrrv. ríkisstj. um að takmarka útsendingu sjónvarpsstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli sé verið að skerða hinn helga rétt einstaklingsins í lýðfrjálsu landi til valfrelsis um það sjónvarpsefni sem í boði er hverju sinni.“ Þessa till. flutti hv. þm. Reykv., Albert Guðmundsson. Það var mikil andstaða meðal sjálfstæðismanna um að lokunin kæmi til framkvæmda, enda segir í till. „að fresta um óákveðinn tíma“. Tillögumaður mundi ekki taka svo til orða ef lokun væri komin til framkvæmda. En þrýstingurinn varð svo mikill, eins og hefur réttilega verið rakið af hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, að m. a. o. næstum því formaður Sjálfstfl. og núv. formaður Sjálfstfl. tóku saman höndum, á þeim degi urðu þeir vinir Heródes og Pílatus, og hv. þm. Albert Guðmundsson og þáv. hæstv. forsrh. Geir Hallgrímsson sameinuðust um þetta baráttumál. Hæstv. viðskrh. orðaði það svo, að afstaðan til hersins væri mikilvægt hugsjóna- og baráttumál fyrir Alþb. Þar komst hann nákvæmlega rétt að orði. Það var einmitt það sama og ég var að reyna að segja. Þeim hefur verið þetta mikilvægt mál, bæði til þess að sameinast um hugsjónalega og til þess að hafa eitthvað til að berjast fyrir sameiginlega. Meginatriðið er að baráttan beri árangur. Ég biðst afsökunar ef ég hef snúið út úr orðum hæstv. ráðh., en ég tók svo eftir að hann segði þetta. Það er meginatriðið, að baráttan beri árangur, og um það stendur slagurinn. Það var vitnað í 170 framsóknarmenn sem hefðu ekki viljað láta herinn fara. Það er satt, að við erum ekki orðnir ýkjamargir framsóknarmenn, en þó er 170 ekki stór hópur af liðskosti framsóknarmanna, ekki svo að okkur vaxi hann neitt í augum. Hæstv. viðskrh. orðaði það svo, að vera kynni að hann sæti eitthvað lengur í ríkisstj. með hæstv. utanrrh. Mér verður að spyrja: Er Alþb. á förum úr ríkisstj.? Ég vona að svo sé ekki. Það er aldrei friður. Þetta er ljóta ástandið! Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson bauð þingheimi að segja söguna um herinn og Framsfl. Hann rakti hana ofurlítið, ekki þó nákvæmlega, hann á kannske eftir að gera það. En hann verður að passa sig á því, ef hann fer að segja þá sögu, að fara ekki að eins og Gunnar heitinn Lambason, þegar hann fór að segja frá Njálsbrennu í gamla daga og hallaði mjög réttu máli og ló frá víða. Ég vonast til að þegar hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson segir sína sögu reyni hann að hafa hana rétta. Hv. þm. dró í efa að hæstv. dómsmrh. væri enn sama sinnis og hann var í fyrra um að hér ætti ekki að vera her á friðartímum, en það er þá vegna þess að hv. þm. hlustar ekki nógu vel á dómsmrh. Ef hann hefði hlustað nógu vel mundi hann hafa heyrt þetta iðulega síðan í fyrra, vegna þess að dómsmrh. hefur iðulega endurtekið skoðun sína. Mönnum hefur orðið tíðrætt um með hverjum hætti hægt sé að hagnast á því að vera andstæðingur hersins. Ég held að það sé upplagðara fyrir Alþb. að efla með sér samstöðu með því að geisa yfir hernum en þó nokkurn tíma Framsfl., og er ég þó ekkert að draga úr félögum mínum að ýta við hernum. Það eflir náttúrulega ekki samstöðu við þessa 170 að tala um herinn, þannig að ég held að það sé ugglaust að Alþb. hefur af slíku meiri hag en Framsfl. hefur nokkurn tíma haft. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson kvartaði undan því, að erfitt hefði verið að fá miðstjórnarmenn Framsfl. til að starfa í Samtökum herstöðvaandstæðinga. Ég þekki þó nokkuð marga miðstjórnarmenn Framsfl. sem eru mjög áhugasamir andstæðingar hersins. Ég talaði áðan um misnotkun Alþb. á þessum samtökum. Að því slepptu eru iðulega voðaleg vandræði að fá framsóknarmenn til að vinna með hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni. Það er eins og þeim leiðist sumum að vinna með honum. Ég skil ekkert í þessu, af því að mér finnst skemmtilegt að vinna með honum. Ég veit vel um hernámsandstæðinga innan raða Alþfl. og hér á þingi veit ég um a. m. k. tvo mjög skelegga og ágæta baráttumenn fyrir brottför hersins úr röðum Alþfl., þá hv. þm. Bragi Níelsson og Gunnlaug Stefánsson. E. t. v. eru þeir fleiri. En ég veit líka um menn innan þess flokks sem eru mjög á annarri skoðun. Ég ætla ekki að fara að tíunda yfirlýsingar hæstv. utanrrh. eða t. d. hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar um afstöðu til hersins. Þeir fluttu hér ótrúlegar ræður í umr. utan dagskrár í vetur vegna þess að Carter Bandaríkjaforseti vildi fækka innfæddum sem ynnu í hinum ýmsu herstöðvum Bandaríkjamanna. Ég veigra mér við því að rifja þær umr. upp, en vísa til Alþingistíðindanna. Ég varð ekki var við í þeim stjórnarmyndunarviðræðum, sem hv. þm. Bragi Níelsson vitnaði til, þá kröfu Alþfl. að láta herinn fara eða kreppa mjög að honum. Það kann að vera að kröfunni hafi ekki verið haldið til streitu af fulltrúum Alþfl., en allt um það kom hún ekki fyrir mín eyru. Að öðru leyti vil ég fagna umr. Ég held að við eigum miklu fleira sameiginlegt en það sem við erum ósammála um. Ég heiti á menn, sem eru sömu skoðunar og hv. þm. Bragi Níelsson og margir fleiri sem hafa talað í málinu, að taka höndum saman og reyna nú að vinna af einlægni að því að losa okkur við þessa óværu.



Herra forseti. Ég undrast það tal sem hér hefur orðið um niðurlagningu og lokun ameríska sjónvarpsins. Skelfing er tíminn fljótur að líða og menn fáfróðir að halda því fram að það hafi gerst á stjórnarárum Geirs Hallgrímssonar eitthvað í kringum 1974. Ameríska sjónvarpið hófst í kringum 1960 og mjög fljótlega eftir að það tók að breiðast út reis upp andstaða gegn því sem átti sér engin flokkatakmörk. M. a. s. gerðist það, þegar sú andstaða stóð sem hæst, að 60 landskunnir Íslendingar skrifuðu undir ávarp og kröfðust þess að hinu ameríska sjónvarpi væri lokað. Þeir höfðu aðeins eitt sameiginlegt, enginn þeirra var Alþb. maður.

Þetta var passað af undirskriftasöfnurum.

Já, það var gert söfnuninni til styrktar. Íslenska sjónvarpið hóf útsendingar 1966. Um sama leyti sem það gerðist voru þegar hafnar viðræður á milli menntmrh. sem þá var, Gylfa Þ. Gíslasonar, og Bandaríkjamanna hér um lokun sjónvarpsins. Ég fylgdist mjög vel með þessu því að ég var formaður útvarpsráðs á þeim tímum og var sammála Gylfa um að bandaríska sjónvarpinu bæri að loka og það hefði aldrei átt að leyfa það. Sannleikurinn í málinu er sá, að engin íslensk ríkisstj. lokaði því. Ameríkumenn gerðu það sjálfir. Það var hér mjög skynsamur sendiherra, sem hét James Penfield, sem gekkst fyrir því. Hann tók ómakið af íslenskum yfirvöldum formlega. Það getur verið að einhver formsatriði hafi komið seinna, en þetta hefur verið um 1970. Í skyndi hef ég ekki aðstöðu til þess að finna nákvæma dagsetningu. Þetta sjónvarp er enn þá til, en það bara fer eftir lokuðum símarásum á milli íbúðarhúsa hermanna, eins og það hefði átt að gera frá upphafi. Út af margra klukkutíma metingi á milli flokka í afstöðu til hernámsmála vil ég aðeins geta þess, að eins og fram hefur komið hefur Alþfl. alla tíð verið skiptur í því máli. Flokksþing eftir flokksþing í 30 ár hafa þeir, sem andstæðir eru þeirri varnarstefnu sem hefur verið rekin, haldið fram málstað sínum, en hins vegar hefur stefnan sjálf, sem framkvæmd hefur verið og flokkurinn hefur út á við fylgt, fengið frá 75 og upp í 80% atkv. á flokksþingum. Samband ungra jafnaðarmanna hefur hins vegar á öllum sínum þingum gert ályktanir sem eru í andstöðu við varnarlið og þátttöku í Atlantshafsbandalaginu. Ég hygg að það hafi gert það á laugardaginn var síðast, svo að þar er í sjálfu sér engin breyting. Hlutfallslega voru varnarliðsandstæðingar í þingflokki Alþfl. sterkastir þegar þeir voru tveir, Gylfi og Hannibal. Nú eru þeir a. m. k. tveir, sennilega ekki fleiri, en þingflokkurinn er það miklu stærri að þeir ná ekki því hlutfalli að vera jafnvoldugir og Gylfi og Hannibal voru þá, hvort sem framtíðin kann að verða sú sama eða ekki.



Herra forseti. Umr. þær, sem hér hafa farið fram um skýrslu hæstv. utanrrh., hafa yfirleitt verið mjög friðsamar og farið rólega fram og málin verið rædd af stillingu og yfirvegun. Þó bregður svo við þegar liðið er á annan dag umr., að einir þrír hv. alþm. hafa heldur betur hleypt á skeið núna eftir miðnættið. Hv. 4. þm. Norðurl. v. var að vísu í hálfgerðum vandræðum með sína 170 framsóknarmenn, eins og hér var rækilega bent á, og lagði mikið kapp á að losna við óværuna, eins og hann nefndi svo, suður á Miðnesheiði. Og hv. 8. landsk. þm. talaði heldur kuldalega til varnarliðsins - m. a. á þá leið að herinn, sem hann nefndi svo, væri hlekkur í njósnakerfi NATO og hann gæfi okkur vissa siðferðilega spillingu í landinu - og hann óskaði eftir að sjá sem fyrst á bak þessum dátum. M. ö. o. vildi hann ekkert af þeim her vita, nema helst þegar hann þyrfti að hringja á aðstoð við sjúkraflutninga. Ósköp er þetta dæmigert kratasjónarmið. En það er náttúrlega best fyrir þessa menn að ræða málin í eigin flokkum og hef ég ekki fleiri orð um það. Þá er það hv. 3. landsk. þm. Um ræðu hans ætla ég ekki að fara mörgum orðum, aðeins benda á það sem hann sagði til að svara aths. hv. 4. þm. Reykv. Mér virtist hann nota tækifærið, þar sem hv. 4. þm. Reykv. var fjarverandi, að veitast að honum með hvassri gagnrýni. Við höfum þann hátt á yfirleitt á Alþ. að veitast ekki persónulega að fjarstöddum alþm., allra síst þar sem um er að ræða málefni þar sem þeir geta einir efnt til svara. Ég er ekki kunnugur í þessum Bilderberg-klúbbi sem virðist vera svo hugleikinn hv. 3. landsk. þm. Hann virðist tala um þann klúbb af töluvert miklum kunnugleika. Hins vegar get ég ekki skýrt frá ferðalögum hv. 4. þm. Reykv. þangað. Þessi hv. þm. virðist vera þeim atriðum miklu kunnugri en ég. En einhvern veginn hefur maður það á tilfinningunni, að hann tali um þennan Bilderberg-klúbb á svipaðan hátt og refurinn talaði um vínberin í gamla daga. Það er vonandi að hann fái þær leyndu óskir sínar uppfylltar að kynnast þessum klúbbi nánar af eigin raun einhvern tíma seinna. Ég get að sjálfsögðu ekki lýst þessum klúbbi nánar og ekki svarað þeirri gagnrýni sem hv. þm. bar á borð. Verð ég því að hafa um það sem fæst orð. En öllum þessum þrem hv. alþm. vil ég benda á að lesa einu sinni enn þau ákvæði stjórnarsáttmálans sem um þessi mál fjalla. Það var einu sinni hæstv. forsrh. sem ráðlagði mönnum sínum og raunar öllum landsmönnum að lesa það stjórnarkver, sem þá var stýrt eftir, kvölds og morgna. Ég vil benda þessum hv. þm. á að kynna sér hin skýru ákvæði stjórnarsáttmálans betur og hafa meira samræmi í orðum og gerðum. - Og það má gjarnan vinna að því, að það er sjálfsagt mál, að reyna að ná þeirri samstöðu, sem við getum í þessum efnum, og stuðla að því að efld verði almenn samstaða okkar allra í utanríkismálum, í stormum og stríði samtímans.



Herra forseti. Mér er ljóst að ég hef talað mig „dauðan“ í þessu máli, sem kallað er. Ég þakka þess vegna fyrir að fá að gera örstutta aths. Hún skal verða mjög stutt, ég lofa því. Það er út af ameríska sjónvarpinu sem hæstv. utanrrh. gerði að umtalsefni, það hefði verið í tíð viðreisnarstjórnar og Penfields sendiherra sem Keflavíkursjónvarpi hefði verið lokað. Mér kemur ákaflega á óvart að heyra þessu haldið fram og það af manni sem fylgist eins náið með og hæstv. ráðh. Það er rétt að settir voru upp skermar sem áttu að varna því að Keflavíkursjónvarpið næði til Reykjavíkur og nágrannabyggðanna, en þeir gerðu það ekki, þeir dugðu ekki. Það vita allir menn, sem fylgdust með á þessum árum, að hver maður, sem hafði efni á eða vilja til að kaupa sér tæki, gat horft á Keflavíkursjónvarpið með sáralítilli tilfæringu sem kostaði litla peninga. Það er fyrst þegar Keflavíkursjónvarpið var lagt í lokaða rás sem útilokað var fyrir okkur að horfa á það, og það kalla ég lokun. Hitt kalla ég ekki lokun. Hitt má kannske nefna takmörkun ef menn vilja vera velviljaðir, eins og ég vil gjarnan vera, en lokun var það ekki. Um lokunina var samið um á árinu 1974, að mig minnir í marsmánuði, um leið og till. þær um brottflutning hersins í áföngum voru lagðar fram í Washington sem ég hef oft verið minntur á, frá öllum stjórnmálaflokkum, held ég, eftir því hvaðan vindurinn hefur blásið hverju sinni. Talað var hér um að einn af þeim 170 framsóknarmönnum, sem eru stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins og telja að herinn eigi að vera hér, Vilhjálmur Jónsson forstjóri Olíufélagsins, sé nú orðinn einn af blaðstjórnarmönnum Tímans, og einhvern veginn var það orðað á þá leið, að þar með væri undirstrikað samband blaðsins og flokksins við hermangið eða það opinberað. Ef með þessu er meint, eins og hugsanlega mætti skilja, að Tíminn sé rekinn fyrir fjármagn frá Olíufélaginu sem Olíufélagið græðir á viðskiptum við herinn, mótmæli ég því alfarið. Ég tel slíkt óviðeigandi og rangan málflutning og vil ekki láta honum ómótmælt. Ég ætla ekki að misnota greiðasemi hæstv. forseta meira.



Herra forseti. Samkv. þessum síðustu orðum held ég að ég og síðasti ræðumaður höfum báðir rétt fyrir okkur með sjónvarpið, því að sú lokun, sem gerð var með skermum með samkomulagi við Penfield, var gerð í þeirri einlægu trú allra viðkomandi að slík lokun mundi duga. Hitt er rétt hjá honum, að skermarnir reyndust ekki nógu vel, það þurfti að gera síðari samninga sem hnykktu á og sáu til þess að útsendingar voru settar inn á kapla. En ég lít svo á sögulega, að það hafi verið ætlan manna í fyrra skiptið að fullkomin lokun væri tryggð. Það er aðeins tæknilegur munur þar á.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að mér er leyft að gera örstutta aths. við ræðu hv. þm. Friðjóns Þórðarsonar. Ég sé ekki að það geti á neinn hátt verið eðlileg starfsregla þingsins sem opinbers umræðuvettvangs þjóðmála, að ekki eigi að taka til umfjöllunar ræður sem fram koma fyrr í umr. þótt flytjendur þeirra ræðna kjósi af ýmsum ástæðum að vera fjarverandi einhvern tíma funda þingsins þann sama dag. Ef slíkt væri algild regla væri hægt að takmarka umr. á margvíslegan hátt með fjarveru úr þingsölum. Það er ekki gert, heldur er sá ræðustóll, sem hér stendur, skoðaður einn og sér nægilegur vettvangur til þess að um megi fjalla allt það sem úr honum er sagt, enda er það skráð og sérhver þm. á aðgang að því samdægurs eða daginn eftir og margvísleg tækifæri í þinginu til þess að halda þeim umr. áfram. Ég biðst því á engan hátt afsökunar á því sem ég sagði um ræðu hv. þm. Geirs Hallgrímssonar og Bilderberg-klúbb hans, þótt hann sé fjarverandi í kvöld. Honum er velkomið að halda áfram þeirri umr. mín vegna hvar sem er og hvenær sem er, og fagna ég því eindregið því oftar sem hann tekur þau efni til umr., ef dæma má af þeirri ræðu sem hann flutti fyrr í dag. Ég vildi láta það koma skýrt fram, að ég var mér fyllilega meðvitandi um fjarveru hv. þm. Geirs Hallgrímssonar. Ég tel hins vegar að hún eigi ekki að hafa nein áhrif á eða að geta takmarkað í sjálfu sér að menn fjalli um það sem sagt hefur verið úr þessum ræðustól þótt viðkomandi flytjandi ræðunnar sé fjarverandi. Að lokum vil ég fagna sérstaklega þeirri umræðu sem hér hefur orðið, einkum og sér í lagi seinni hluta hennar. Ég held að þótt álitið sé nætur og fáir séu hér í þingsölum hafi umræðan verið gagnleg. Ég held að það sé rétt, sem hv. þm. Bragi Níelsson sagði áðan, að í samanburði við umræður um íslensk utanríkismál, sérstaklega áður fyrr, þá er ég ekki að tala um allra síðustu ár, heldur tímabilið löngu á undan, séu þessar umr. vísbending um að miðað hefur þó töluvert í rétta átt. Bæði hv. þm. Einar Ágústsson, fyrrv. utanrrh., og núv. utanrrh. eiga þakkir skildar fyrir hlut í þeirri þróun, og mér finnst að sú umræða, sem orðið hefur í dag, eigi að sýna að Alþingi er eðlilegur og réttur vettvangur til þess að taka utanríkismál til miklu ítarlegri umfjöllunar en gert hefur verið. Ég vil beina því til hæstv. forseta, hvort sem hann verður forseti næsta þings eður ei, og hæstv. utanrrh. með sama fyrirvara, eða til þeirra sem þeim embættum gegna að ári eða í framtíðinni, að það verði séð til þess í störfum þingsins að utanríkismálaumr. fái þann sess á dagskrá þingsins og störfum sem henni ber. Þau mál eru engin afgangsmál sem við ræðum síðla kvölds eða á afgangsfundartíma. Utanríkismál eru höfuðatriði í málefnum íslensku þjóðarinnar, skoðanaskipti um framtíð hennar og tilverugrundvöll og um þau miklu mál sem menn hafa rætt um í nótt og fyrr í gær. Þingið á að sýna þeim málaflokki meiri virðingu með því að skapa honum betra rúm. Það er e. t. v. athyglisvert um þá venju sem skapast hefur smátt og smátt, að þingið sjálft telur þessi mál utangarðsmál eða afgangsmál, að fulltrúar fjölmiðla margir hverjir hafa mér vitanlega fæstir, ef nokkrir, verið síðla á þessum fundi á áheyrendapöllum. Að lokum vil ég svo árétta að í málefnasamningi ríkisstj. er skýrt tekið fram orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Alþb. er andvígt aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og dvöl hersins í landinu.“ Það stendur ekki á okkur að vekja athygli á því kvölds og morgna, hv. þm. Friðjón Þórðarson.



Herra forseti. Hér er um að tefla staðfestingu á samningi. Alþingi álykti að veita ríkisstj. heimild til þess að fullgilda fyrir Íslands hönd alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi ásamt bókun og alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem samþ. voru á 21. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York hinn 16. des. 1966. Ég vek athygli á því, að í skýrslu hæstv. ráðh. er þess getið að þegar sé búið að samþykkja þennan samning. Það er ekki rétt, en eflaust hefur verið búist við því að Alþ. yrði fljótara í vöfunum en raun varð á. Þetta á ekki að koma að sök vegna þess að allir nm. utanrmn. skrifa undir nál. þar sem mælt er með að till. verði samþ.



Herra forseti. Það er býsna oft rætt um fiskveiðar og fiskveiðitakmarkanir á Alþ. Sitt sýnist hverjum í þeim efnum, því að ætíð er viðkvæmt hvernig skipta eigi kökunni sem sífellt er að minnka. Allir virðast þó sammála um að friðunar sé þörf, fiskstofnarnir þoli ekki þá gegndarlausu sókn sem átt hefur sér stað á liðnum árum. Hvergi hefur aflarýrnunin orðið eins hrikaleg og á Suðurnesjum, sem sjá má af því að árið 1970 komu á land þar 65 998 lestir af þorski, en í ár aðeins 36 394 lestir. Alvarlegt atvinnuástand hefur því skapast á Suðurnesjum. Fiskvinnsluhús á Suðurnesjum munu hafa dregist aftur úr miðað við önnur fiskvinnsluhús á landinu hvað hagræðingu og tæknivæðingu snertir, og er ástand það alvarlegt að einungis eitt frystihús á Suðurnesjum nær framleiðni sem getur talist þokkaleg. Atvinnutækifæri fyrir þann hóp, sem líklega hverfur frá fiskveiðum og fiskiðnaði, og fyrir þann fjölda ungs fólks, sem væntanlegt er á vinnumarkaðinn á Suðurnesjum á næstu árum, verða að vera í iðnaði eigi ekki að verða um brottflutning að ræða frá Suðurnesjum. Menn segja oft að koma þurfi upp einhverjum iðnaði, en því miður eru menn oft úrræðalitlir þegar innt er eftir hvers konar iðnaði skuli koma á fót. Það er ekki að undra að svo sé, því að uppbygging iðnaðar á Suðurnesjum hefur átt mjög erfitt uppdráttar til þessa. Fyrir því eru að sjálfsögðu margar samverkandi ástæður, en auðvitað fyrst og fremst að áður en aflahrunið átti sér stað var atvinna þar mikil og stöðug. Þá hefur þetta landssvæði verið afskipt er aðrir hafa fengið fyrirgreiðslu. Á ég hér við lánveitingar Byggðasjóðs. Stefna Byggðasjóðs fram til þessa hefur verið að lána ekki til Suðurnesjasvæðisins, nema þá allra síðustu ár til sjávarútvegs. Í ársskýrslu Framkvæmdastofnunar 1972–1977 eru birtar töflur yfir lánveitingar til einstakra kjördæma í landinu. Ég mun hér á eftir tilgreina hve mikill hluti fjármagns þess, sem úthlutað er úr Byggðasjóði, hefur verið lánaður í Reykjaneskjördæmi á þeim árum í hlutfalli við fólksfjölda á svæðinu: Árið 1972 var hlutfall íbúafjölda Reykjaneskjördæmis miðað við allt landið 19.5%, en hlutfall lánveitinga 7.5%. Árið 1973 var íbúafjöldinn 19.5%, en lánveitingar 2.3%. Árið 1974 var íbúafjöldinn 20.2%, en lánveitingar 2.9%. Árið 1975 var íbúafjöldi 20.73%, en lánveitingar úr Byggðasjóði 3.25%. Árið 1976 var íbúafjöldi 21%, en lánveitingar 2.5%. Árið 1977 var íbúafjöldi 21.4%, en lánveitingar aldrei lægri að hlutfalli eða 2.1%. Eins og greinilegt er á áðurnefndum tölum hallar mjög verulega á Suðurnes og öll þau lán, sem veitt eru til Suðurnesja, fara eingöngu til sjávarútvegs, sáralítið til fiskvinnslu, en mest til fiskiskipakaupa, skipaviðgerða og til skuldajöfnunar í sjávarútvegi. Aðstöðumunur hefur skapast milli Suðurnesjasvæðisins og landsbyggðarinnar þar sem lán úr Byggðasjóði ern sérlega hagkvæm nú, með um 14% vöxtum, og koma að jafnaði til viðbótar annarri fjármögnun, og hefur raunar gert út um hvort atvinnurekendum hefur þótt fýsilegt að ráðast í að stækka fyrirtæki eða byggja ný. Þessar vikurnar hefur stjórn Byggðasjóðs fjallað um hvort endurskoða skuli útlánareglur sjóðsins. Er þá von mín að samþykkt verði að breyta frá fyrri reglum og heimila lánveitingar a. m. k. á þá staði þar sem iðnaður á erfitt uppdráttar í Reykjaneskjördæmi. Eitt aðalatriðið varðandi stuðning við iðnaðaruppbyggingu er skipulegt starf í leit að nýiðnaðarhugmyndum og nýiðnaðartækifærum. Síðan verður að fara fram skipuleg úrvinnsla hugmynda, fjármögnun rannsókna og þróunarkostnaður og síðan röðun hugmyndanna í forgangsröð eftir hagkvæmni. Vinna verður að athugun á nægilega mörgum iðnaðartækifærum í einu til þess að iðnaðaruppbygging verði jöfn og með þeim hraða sem atvinnuástand gerir kröfu til. Sem dæmi skal tekið að ekki mun fjarri lagi, þótt nákvæmar tölur séu ekki til um það, að 200 menn komi út á atvinnumarkaðinn á Suðurnesjum á ári næstu 5–10 árin. Um helmingur þess fólks mun leita sér starfa í þjónustugreinum. Er þá gert ráð fyrir að skiptingin stefni í að verða svipuð á Suðurnesjum og hún hefur verið yfir allt landið í heild milli framleiðslu- og úrvinnslugreina og þjónustugreina. Nú er atvinnuskiptingin þannig, t. d. í Keflavík, að hlutur fiskvinnslu er 24.2%, en fyrir landið allt 8.2%. Þetta hefði í för með sér að um 100 manns leituðu eftir starfi í framleiðslu- og úrvinnslugreinum. Ljóst er því, ef ekkert yrði að gert til að skapa ný starfstækifæri á svæðinu, að helmingur þess fólks, er kemur á vinnumarkaðinn, má búast við að eiga erfitt með að fá atvinnu. Líklegt er að atvinnuleysi verði verulegt ef ekkert verður að gert. Að vísu eru Suðurnesin ekkert einsdæmi í þessum efnum, því að í rauninni er framtíðarsýn okkar Íslendinga í atvinnumálum heldur dapurleg ef ekki verður hafin sókn í átt til uppbyggingar í iðnaði. Ef við lítum á reynslu annarra þjóða er eðlilegast að horfa þangað sem finna má hliðstæður og verður þá Írland fyrst á vegi. Sjávarútvegurinn er og hefur verið undirstaða efnahagslífs okkar. Nú fer þeirri atvinnugrein mjög hnignandi vegna ofveiði. Írar hafa við svipað vandamál að stríða og við erum nú að reyna í sjávarútvegi og reyndar landbúnaði líka. Landbúnaður hefur sem kunnugt er löngum verið aðalatvinnuvegur Íra. Á þeirri atvinnugrein byggðist afkoma þjóðarinnar að verulegu leyti fram á síðari ár. Er óþarft að fara um það mörgum orðum, að landbúnaðurinn var ekki fær um að veita landsbúum þá bót lífskjara sem almennt hefur orðið í löndum Vestur-Evrópu. Sú staðreynd varð til þess að skapa gífurlegt atvinnuvandamál í landinu sem enn hefur ekki tekist að leysa að fullu þrátt fyrir mikið átak af hálfu stjórnvalda síðari árin. Þannig hafa fólksflutningar frá Írlandi verið mjög miklir og eru ekki mörg ár síðan þjóðinni beinlínis fækkaði af þeim sökum. Með ýmsum aðgerðum til atvinnusköpunar hefur stjórnvöldum þar þó tekist að draga mjög verulega úr fólksflóttanum. Eitt af hagrænum einkennum Írlands er mikilvægi utanríkisviðskipta í efnahagslífinu. Landbúnaðarafurðir voru lengi vel meginútflutningsgreinin, en þar sem verulegur hluti þess útflutnings var búfé á fæti skapaðist aldrei neinn teljandi vinnsluiðnaður til útflutnings í þeirri atvinnugrein. Jafnframt átaki til atvinnusköpunar hafa Írar lagt mikla áherslu á það hin síðari ár að renna fleiri stoðum undir efnahagslífið. Sú viðleitni hefur fyrst og fremst beinst að iðnþróun, og er nú svo komið að áberandi er aukið mikilvægi iðnaðarins á kostnað landbúnaðar. Er verðmæti iðnaðarframleiðslu til útflutnings mun meira en útflutningsverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar. Írar hafa beitt ýmsum úrræðum til að skapa ný starfstækifæri. Eitt þeirra var að setja á stofn tollfrjálst iðnaðarsvæði við Shannon. Á þskj. 366 hef ég einmitt flutt till. til þál. um tollfrjálst iðnaðarsvæði er hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta rannsaka hvert hagkvæmt er að starfrækja tollfrjálst iðnaðarsvæði við Keflavíkurflugvöll.“ Írar hafa náð stórkostlegum árangri með stofnun tollfrjáls iðnaðarsvæðis og því tel ég fyllstu ástæðu til að kanna hvort við getum ekki fetað í fótspor þeirra. Umferð um flugvöllinn við Shannon var afar mikil þar til langfleygar þotur voru teknar í notkun. Þá minnkaði flugumferð um völlinn verulega. Gripu Írar því til margvíslegra ráðstafana til að nýta betur hið mikla fjármagn sem bundið hafði verið í mannvirkjum á staðnum. Árið 1958 var með lögum stofnað Shannon`s Free Airport Development Company. Það félag átti að annast uppbyggingu við Shannon og tryggja arðbæra nýtingu þess fjármagns sem þar var þegar bundið. Með lögunum var félaginu heimilað að taka hverja þá ákvörðun sem með góðu móti mátti búast við að væri nauðsynleg til að hindra minnkandi flugumferð um flugvöllinn sem tilkoma langfleygra þota orsakaði. Skyldi það gert með því að nýta alla möguleika sem flugvöllurinn hefði að bjóða. Eitt af því, sem gert skyldi, var að koma upp tollfrjálsu iðnaðarsvæði með iðnaðar- og verslunarfyrirtækjum sem væru að verulegu leyti háð flugflutningum með framleiðsluvörur sínar og hráefni. Jafnframt stofnun framkvæmdafélagsins og framkvæmdaráðs árin 1958 og 1959 varð mikil stefnubreyting gagnvart erlendri fjárfestingu í landinu, Írar höfðu verið dæmigerðir einangrunarsinnar, en jafnframt var horfið frá hefðbundinni stefnu verndartolla og skilyrðum um meirihlutaaðild innlendra aðila að fyrirtækjum og frjálslyndari stefna tekin upp. Erlendum fyrirtækjum var ekki aðeins leyft að starfrækja verksmiðjur og hvers konar starfsemi á Shannon og raunar öðrum stöðum, heldur gerðu Írar stórt átak til að hvetja þau til að hefja þar starfsemi. Tollfrjálsa iðnaðarsvæðið og fríhafnarverslun á Shannon var fyrsta verslun sinnar tegundar í heiminum og náði þegar gífurlegum vinsældum. Umferð fór strax að aukast því að flugstjórar, sem þurftu að millilenda, völdu nú Shannon fremur en aðra flugvelli. Brátt var svo starfsemin aukin verulega og stofnuð svokölluð „alþjóðleg verslunarmiðstöð“ þar sem vöruúrval er mjög fjölbreytt. Það er ekki aðeins að reksturinn hafi efnahagslega gengið vel, heldur hafði fyrirtækið mikið auglýsingagildi fyrir flugvöllinn. Auk þess hefur fyrirtækið tekið drjúgan þátt í ferðamálastarfsemi á Írlandi. Vegna legu sinnar á flugleiðum Atlantshafsins er Shannon að mínu mati - og einnig Keflavíkurflugvöllur - ákjósanlegur staður til að geyma iðnaðarvörur og dreifa þeim síðan í austur og vestur. Ávinningurinn af því að geyma þær vörur er aðallega sá, að ekki er nauðsynlegt að tollafgreiða í innflutningslandi fyrr en raunverulega þarf á vörunni að halda. Með því má koma í veg fyrir fjármagnsbindingu og vaxtakostnað. Varahlutir, t. d. í margar bandarískar vélar í Þýskalandi, eru geymdir í Shannon og má koma þeim flugleiðis þaðan á skömmum tíma. Eru hlutir þessir þá tollafgreiddir í Þýskalandi um leið og þeirra er þörf. Annars þyrfti viðkomandi verksmiðja að liggja með nauðsynlegar varahlutabirgðir, sem greiddur hefði verið tollur af, langtímum saman. Sérstakt svæði við hliðina á flugfraktstöðinni í Shannon hefur verið skipulagt fyrir vörugeymslur eingöngu. Fullunnar vörur, hálfunnar eða hráefni má flytja á staðinn og ýmist geyma, vinna frekar við eða setja í aðrar umbúðir áður en þær eru endurútfluttar, allt án greiðslu tolla. Allt eykur þetta umferð um flugvöllinn og stuðlar að hagkvæmari gjöldum fyrir flugfrakt. Þá er málum svo komið nú, að verksmiðjubyggingar á tollfrjálsa iðnaðarsvæðinu við Shannon þekja hundruð þúsunda fermetra. Alls konar vörur eru framleiddar þar og má nefna t. d. svo fjarskylda hluti sem alls konar elektrónískan iðnað, píanó o. s. frv. Upphaflega áttu Írar í erfiðleikum með að fá fyrirtæki til að setjast að á Shannon, þrátt fyrir öfluga auglýsingastarfsemi í mörgum löndum. Það var ekki fyrr en þeir höfðu byggt fullkomið verksmiðjuhús og skrifstofuhúsnæði að fyrstu fyrirtækin fengust til að hefja starfsemi þar. Írar töldu þetta stafa af því að keppnin um að fá fyrirtæki til sín væri mjög hörð, sérstaklega byðu ýmsar þróunarþjóðir mjög góð kjör. Nú er svo komið að um 500 fyrirspurnir koma árlega til Shannon og geta Írar valið þau fyrirtæki sem þeir telja sér hagkvæmast að fá. Það, sem þeir hafa einkum í huga við val fyrirtækja, er atvinna fyrir bæði karla og konur og þá helst lærða iðnaðarmenn, sem fá tiltölulega hátt kaup, svo og að fyrirtæki noti sem mest af hráefni frá landinu sjálfu. Eins og ég hef áður sagt var einn höfuðtilgangur aðgerðarinnar á Shannon í fyrstu að freista þess að nýta betur það mikla fjármagn sem þar var bundið, en minnkandi umferð um völlinn varð til að skapa ótta um að öll hin miklu fjárútlát vegna mannvirkja þar mundu gefa lítið í aðra hönd. Sú uppbyggingarstarfsemi, sem ráðist var í af þessum sökum, var og hluti af alhliða ráðstöfunum sem hið opinbera stóð fyrir til lausnar tveimur tengdum þjóðfélagsvandamálum, þ. e. atvinnuleysis og fólksflótta úr landi annars vegar og vanþróaðs iðnaðar hins vegar. Þessi vandamál voru Írum mjög alvarleg, eins og flestum er kunnugt, og nú er svo komið að slík vandamál yfirskyggja margt annað hjá okkur Íslendingum, a. m. k. hjá þeim er horfa vilja til framtíðarinnar. Flugumferð um Keflavíkurflugvöll hefur að vísu farið vaxandi undanfarin ár. Árið 1972 var umferðin þó mest, en þá nam farþegafjöldinn 543 344. Síðan varð veruleg fækkun. Nú hefur umferðin aukist nokkuð aftur. Árið 1977 var farþegafjöldinn 529 826. Það er þó mun minni umferð en spáð var fyrir tíu árum. Samkv. þeirri spá var reiknað með að nú yrði farþegafjöldinn um 1 millj. Framtíðarhorfur flugsins hér á landi eru mjög tvísýnar, því nú virðist sem Norður-Atlantshafsflugið eigi í afar miklum erfiðleikum. Þrátt fyrir það er ekki ástæða til að fyllast vonleysi, því í þeirri atvinnugrein skiptast vissulega á skin og skúrir. Það er aftur á móti ljóst, að margs konar aðgerðaleysi í málum er varða flugstöðina og þá miklu umferð, sem þrátt fyrir allt er enn um Keflavíkurflugvöll, hefur svipt Íslendinga margvíslegum ágóða, þannig að flugumferð er einnig vandamál hjá okkur og Írum þótt annars eðlis sé. Á síðustu árum hefur bryddað á atvinnuleysi og fólksflutningum úr landi voru. Það er uggvænleg staðreynd, að á árunum 1976 og 1977 fluttust af landi brott að meðaltali um 20 manns á viku hverri umfram þá er fluttust til landsins. Þetta jafngildir því, að á þessum árum hefðu allir íbúar í Sandgerði, Garði og Vogum flutt úr landi. Ég hygg að allt of fáir hafi gert sér ljóst hve þessi vandamál ern hrikaleg. Það er vissulega ekki uppörvandi framtíðarsýn er við okkur blasir, því landbúnaður og sjávarútvegur munu engan veginn færir um að taka við því aukna vinnuafli sem leiðir af eðlilegri fólksfjölgun. Aukin áhersla á iðnþróun er því það ráð sem flestir eru sammála um að taka beri til lausnar því vandamáli og sökum smæðar heimamarkaðarins verði iðnaðarframleiðsla til útflutnings til að koma. Þegar öllu er á botninn hvolft eru þessi frumvandamál því ekki óskyld þeim sem Írar stóðu frammi fyrir þegar þeir hófu þær aðgerðir sem ég hef leitast við að lýsa að framan. Þegar tollfrjálsa iðnaðarsvæðið á Shannon var ákveðið vantaði allt til alls á staðnum. Vinnuafl varð að sækja að, aðallega til Limerilk í 25 km fjarlægð. Við Shannon hefur nú risið mjög myndarleg byggð eða kaupstaður. Keflavíkurflugvöllur stendur ólíkt betur að vígi þar sem við næsta nágrenni hans búa tæplega 13 þús. manns og höfuðborgin í aðeins 40 km fjarlægð. Þá eru hafnir í lítilli fjarlægt frá vellinum. Þá má benda á að ef eða þegar varnarliðið fer héðan losnar gífurlega mikið húsnæði sem nota mætti í sambandi við tollfrjálst iðnaðarsvæði með margvíslegum hætti. Ef það húsnæði væri ekki notað í þeim tilgangi er hætt við að langan tíma tæki að fá viðunandi arð af því. Flugvellirnir í Keflavík og á Shannon eru á margan hátt sérstæðir. Þeir komast báðir næst því að vera miðja vegu milli Evrópu og Ameríku, því við Norður-Atlantshaf eru þeir einu keppinautarnir um þær flugvélar sem millilenda til að taka eldsneyti. Enginn vafi er á að hinar margvíslegu ráðstafanir til að auka umferð um Shannon hafa borið árangur og þá á kostnað Keflavíkurflugvallar. Má því ætla að hliðstæðar ráðstafanir hér munu auka umferðina að mun. Í grg. fyrir till. minni er aðeins vikið að tollabandalögunum. Ekki er ólíklegt að þjóðir, sem eru utan við þau bandalög, muni mjög sækja eftir aðstöðu á tollfrjálsu iðnaðarsvæði hér. Í þessu sambandi þarf að kanna málefni tollabandalaganna sérstaklega. Ég minntist áðan á svæðið í grennd flugvallarins. Atvinnuástand þar er nú dæmigert fyrir þá byggðastefnu er rekin hefur verið undanfarin ár. Suðurnesin hafa þrátt fyrir atvinnuleysi og aflahrun þurft að lifa á fornri frægð blómlegs atvinnulífs. Fjölmargir íbúar byggðarlaganna í grennd flugvallarins hafa notið atvinnu á Keflavíkurflugvelli, þó vissulega séu fiskveiðar og fiskvinnsla í fararbroddi atvinnulífsins þar enn þá. Eins og ég gat um áðan er framtíðarútlitið ekki bjart og fyrirsjáanlegt er að skapa þarf fjölda nýrra starfstækifæra svo komist verði hjá fólksflótta og atvinnuleysi á svæðinu. Það er og ekki hyggilegt að byggja afkomu á hervinnunni, því í raun vitum við ekkert hvað framtíðin ber í skauti sér í þeim málum. Það er því mikil nauðsyn að athuga og kanna allar tiltækar leiðir er gætu fjölgað starfstækifærum. Tollfrjálst iðnaðarsvæði gæti gegnt miklu hlutverki í þeim efnum. Ég legg til að er umr. lýkur verði till. vísað til atvmn.