Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Halldór Stefánsson) Ég hefi leyft mér ásamt hv. 3. þm. Reykv. að bera hér fram frv. um breyt. á slysatryggingalögunum. Frv. þetta er að mestu leyti kunnugt frá síðasta þingi. Fór það þá til nefndar og fékk þar góðar undirtektir, og vona ég, að svo verði enn. Nú eru þó nokkur nýmæli í frv., og vík ég síðar að þeim. Breyt. sú, sem hér er farið fram á að gerð sé á gildandi lögum, miðar að því að nema burt ýmsar takmarkanir við slysatrygginguna, takmarkanir, sem eru óeðlilegar og hafa valdið óvissu í framkvæmd. Þær breyt., sem ég vil geta hér um, eru þær, að í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að fiskimenn séu tryggingarskyldir, þótt þeir hafi ekki stundað fiskiveiðar 1 mánuð í senn, og ennfremur, að afnumin sé sú takmörkun tryggingarskyldu, að 5 menn eða fleiri vinni að verkinu eða aflvélar séu notaðar að staðaldri, því um slíkt er oft óvíst þegar byrjað er á fyrirtækinu. Aðalnýmæli frv. er í 5. gr. og hnígur það að því að gefa almenna heimild til frjálsrar tryggingar þar, sem skyldutrygging er ekki. Þetta er engin þvingun, heldur frjálst val fyrir þá, sem vilja nota þessa heimild. Það felst þó meira í 5. gr. en í texta hennar segir, vegna þess sem fellur niður í staðinn. Það hefir verið vafi á því, hvort eigendur tryggingarskyldra fyrirtækja, þar með taldir bílstjórar á eigin bíl, væru tryggingarskyldir, ef þeir ynnu sömu áhættusömu vinnuna. Sá vafi er byggður á orðalagi 15. gr. eins og það er nú, en fellur niður, ef orðun greinarinnar breytist eftir tillögum frv. Það hefir komið fram brtt. á þskj. 79 frá hv.þm. Ísaf. Við flm. þessa frv. föllumst að efni til á þessa brtt., en við álítum, að betra sé að setja hana á annan stað í lögunum; og vona ég, að hv.flm.till. geti fallizt á það. Munum við hv.þm. Ísaf. bera fram till. þess efnis síðar. Ég vil svo óska, að þessu máli verði vísað til allshn. Þetta er einfalt mál og ágreiningslaust og ávinningur að það gangi fram á þessu þingi. Það er m. a. vegna þess, að á síðustu þingum hafa lögin tekið ýmsum minniháttar breytingum. Af þeim sökum er orðið nauðsynlegt að breyta reglugerðinni og gefa lögin út í nýjum texta, svo að handhægra sé fyrir þá, sem þurfa að nota þau.

Magnús Guðmundsson Þótt ég sé ekki riðinn við þetta frv., vildi ég samt nota tækifærið til þess að beina því til hv.allshn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, að þetta frv. á aðeins við í Reykjavík, en víðar mun koma sér vel en þar að hafa gjalddaga fleiri. Ég vil einnig beina því til hv. nefndar, að hún athugi gang þessa máls hér á þinginu í fyrra. Það var þá flutt af hv. 2. þm. Rang. og er að finna á þskj. 214 í þeim hluta Alþt., sem skjöl þingsins eru birt í. Mér finnst það eðlilegast, að sveitar- og bæjarstjórnir hafi leyfi til að ákveða þann eða þá gjalddaga útsvara, sem hentar bezt á hverjum stað, og að dráttarvextir verði þeir sömu um land allt. Annars vona ég, að mál þetta fái sömu afgreiðslu og í fyrra og gangi í gegnum þingið mótstöðulaust.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Eins og menn munu kannast við, hefir þetta mál legið fyrir tveimur undanförnum þingum, og í bæði skiptin verið samþ. hér í þessari hv. d., en hinsvegar ekki náð afgreiðslu í Ed. Þótt hér séu nú allmargir nýir þm., sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta frv., en vona, að það fái að verða samferða öðrum hafnarfrv., sem nú liggja fyrir. Að endingu legg ég til, að því verði vísað til sjútvn.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Þetta frv. hefir legið fyrir undanförnum þingum og verið rætt allmikið á þeim. Á síðasta þingi féll það með jöfnum atkv. í Nd. Ég vænti þess, að hv. d. sé nú svo samsett, að þetta mál nái nú fram að ganga. Nauðsyn þess, að Skildinganes sameinist Reykjavík verður alltaf meiri og meiri. Og áskoranir þær, sem borizt hafa frá Skildinganesbúum, sýna, að meiri hl. þeirra er með málinu, og þeir, sem á móti eru, eru þeir einir, sem þar eiga stórar landeignir. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta frv. við þessa umr. Óska eftir því, að því verði vísað til 2. umr. og allshn.

Flm. (Jónas Þorbergsson) Þetta frv. er borið fram vegna þess óvenjulega ástands, sem nú ríkir í landinu. Heimskreppan hefir þegar gert allmikið vart við sig í atvinnulífi þjóðarinnar, svo að mjög hefir dregið úr framkvæmdum, bæði hins opinbera og einstaklinga. Nú vinna færri menn en áður í þágu ríkisins við húsagerð, vegagerð og aðrar slíkar framkvæmdir. En einkanlega er munurinn mikill, ef miðað er við síðastl. ár, enda höfðu menn þá með höndum allan undirbúning alþingishátíðarinnar og vegagerð þá, sem af henni leiddi. Að sama skapi hefir dregið úr framkvæmdum einstaklinga. Ennfremur búa atvinnuvegir vorir við svo þröngan markað og svo slæmar horfur, að það hefir kippt úr öllum framkvæmdum. Af öllu þessu leiðir, að atvinnuleysi er meira nú en áður. Til samanburðar má geta þess, að atvinnuleysisskýrslur frá síðatstl. ári, sem gerðar voru 1. febr., sýna, að þá voru skráðir 68 atvinnulausir menn í landinu, en l. febr. á yfirstandandi ári voru þeir 1026. Hefir þá tala atvinnulausra manna 15-faldazt á þessu eina ári. Þessi stórkostlegi vöxtur hefir ekki numið staðar, heldur fer hann hraðvaxandi, og má því til glöggvunar nefna, að við skrásetningu 1. ág. í fyrra létu þrír menn skrá sig sem atvinnulausa. Nú hefir engin slík athugun verið gerð. En um miðjan júlí síðastl. létu verkamannafélagið Dagsbrún og Sjómannafélag Reykjavíkur fara fram slíka skráningu, og komast að þeirri niðurstöðu, að 268 menn væru nú atvinnulausir í Rvík einni saman og þar af margir fjölskyldumenn. Ef miðað er við atvinnuleysisskráningu fyrra árs, má gera ráð fyrir, að í landinu sé tala atvinnulausra tvöföld tala þeirra manna, sem atvinnulausir eru hér í Reykjavík, eða á 6. hundrað. Ennfremur má búast við því, að margir komi ekki til skráningar, sökum þess, að þeir menn, sem hafa nokkra atvinnu, láta ekki skrá sig, og aðrir líta svo á, að skrásetningin hafi enga verulega þýðingu og muni ekki leiða til neinna atvinnubóta. Það mun einsdæmi, að svona margir menn gangi atvinnulausir um hábjargræðistímann, enda má gera ráð fyrir því, að þegar haustar að, verði þeir enn fleiri, og margir muni þá búa við verulegan skort eða jafnvel fulla neyð. Það virðist því fullkomin ástæða til að ráða bót á þessu óefni, með því að gera þær ráðstafanir, sem tiltækilegar mættu þykja. Það er alkunn reynsla, að hvert það fyrirtæki, sem stjórnað er með forsjá og hyggindum, leggur kapp á að afla sér varasjóða og tryggingarfjár. En á bak við atvinnuvegi landsmanna standa engir slíkir sjóðir, og þess vegna er það, að þegar á bjátar, kemst allt í uppnám og horfir til fullra vandræða, og þeir sjóðir, sem ýms atvinnufyrirtæki afla sér, ganga fljótt til þurrðar. Skortir mikið til, að þau orki því að bera atvinnuvegina yfir örðugleika kreppuáranna. Ég hefi áður, við opinberar umr. um landsmál. minnzt á þá nauðsyn, að stofnaður yrði varasjóður atvinnuveganna. Þessi sjóður ætti að fá tekjur sínar í góðærum sem atvinnu- og gróðaskatt. Og hlutverk hans yrði hið sama og fleygihjóls í aflvél, sem ber hreyfiarma hennar yfir dauða punkta. Meðan engin slík trygging er fyrir hendi, virðist það vera sanngirnismál, að þeir, sem hlotið hafa afgangseyri í góðærunum, láti eitthvað af hendi rakna við þá menn, sem hafa ekkert borið úr býtum nema nauðþurftir sínar, og eiga í vændum skort og jafnvel hungursneyð, þegar vetrar að. Allur þorri hinna stritandi manna til sjávar og til sveita ber úr býtum aðeins nauðþurftir sínar, en er engu síður fullgildur og mikilsverður aðili í atvinnulífi landsins en hinir, sem við betri kjör eiga að búa. Ég þykist vita, að þau svör muni koma við þessu frv., að það sé mjög ískyggilegt að íþyngja atvinnuvegum vorum á þessum tímum, en þá er því til að svara, að í Reykjavík einni eru um 60 millj. kr. í skattskyldum eignum einstakra manna og félaga samkv. framtali þessa árs. Þessar eignir hafa smámsaman myndazt við það, að sá afgangseyrir, sem orðið hefir á rekstri atvinnuveganna, hefir safnazt í eigu tiltölulega fámennra stétta í landinu, annaðhvort sem beinn arður af atvinnurekstrinum, ellegar sem verzlunararður í hinum almennu viðskiptum. Það virðist því vera ekki einungis þjóðfélagsleg nauðsyn, heldur og sanngirnismál, að þeir menn, sem þannig hafa borið stærri hlut frá borði í starfi þjóðarinnar, láti nokkuð af hendi rakna til þess að afstýra fyrirsjáanlegri neyð. Ég geri einnig ráð fyrir, að fram kunni að koma raddir um það, að frv. þetta gangi of skammt. En okkur flm. þótti rétt að fara gætilega af stað, þar sem um nýja stefnu er að ræða í frv. En hinsvegar erum við fúsir til samvinnu um mál þetta og vonum, að frv. nái fram að ganga, þótt það kunni að taka einhverjum breytingum. Ég sé ekki ástæðu til að fara mikið út í einstakar gr. frv., en vil þó aðeins get, þess, að í 5. gr. er gert ráð fyrir hærri persónufrádrætti heldur en ákveðið er samkv. gildandi lögum, og er það gert vegna þess, að margir líta svo á, og það með fullum rétti, að frádrátturinn sé of lágur. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv. þetta, en get látið mér nægja að vísa að öðru leyti til þeirrar grg., sem því fylgir.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Í grg. þessa frv er lögð sérstök áherzla á það, hversu bágt ástand sé nú ríkjandi hjá atvinnuvegum vorum, og segir þar m. a.: „Hin almenna viðskipta- og fjárhagskreppa, sem nú gengur yfir í öllum löndum, hefir komið niður á atvinnuvegum vorum og þjóðframkvæmdum og kippt mjög úr eðlilegum framkvæmdum. Húsasmiði er nú stórum minni en á undanförnum árum, vegagerðir sömuleiðis. Fiskafli hefir að vísu verið mikill að vöxum, en sala fiskjarins treg, það sem af er árinu. Loks eru mjög slæmar horfur um afkomu síldarútgerðar, enda útgerðin stórum minni en undanfarið, þar sem síldarbræðslustöðvarnar í landinu starfa sumar lítið og sumar alls ekki. Auk þess þrengja erlendir keppinautar um veiðina kosti íslenzkrar útgerðar meira og meira með hverju ári sem líður“. Seinna í grg. er svo komið fram með ráðið til að vinna bug ú kreppunni, og það er að stofna varasjóð atvinnuveganna, með því að leggja á atv.fyrirtækin skatt, sem miðaður er við ágóða, sem þau kunna að hafa haft á árinu 1930, þegar nú er orðið vitanlegt, að heildin af þessum atvinnufyrirtækjum er þegar búin að tapa þeim ágóða, sem um gat verið að ræða, og raunar miklu meiru. Það er ákaflega undarleg hugsanavilla, sem kemur fram hjá hv.flm. í þessari mótsögn á milli forsendanna og þeirra ályktana, sem af þeim eru dregnar. Ég get ekki stillt mig um að segja, að mér finnst það kaldhæðni örlaganna, að einn höfuðstuðningsmaður hæstv. stj., fyrrv. aðalritstjóri Framsóknarflokksins, hann skuli hefja sinn gang með því að flytja frv., sem hann telur sjálfur - eins og hann tók til orða - til þess að bjarga miklum meiri hl. þjóðarinnar frá hor, frv., sem fer fram á að aflað sé ríkissjóði til handa nýrra tekna, sem nema árlega að hans áætlun 360 þús. króna. Þetta er kaldhæðni örlaganna, segi ég, vegna þess að þessi hv., flm. hefir gerzt forsvarsmaður fyrir alla fjárbruðlun fyrrv. stj. Eins og honum er kunnugt um, þá hafa ríkistekjurnar árin 1928. 1929 og 1930 hækkað frá áætlun fjárveitingavaldsins í landinu, sem var 33 millj., upp í um 47–48 millj. Og á sama tíma hefir ríkisstj. aukið þær skuldir, sem ríkissjóður sjálfur á að standa straum af, um 12 millj. Alls hefir stj. haft á milli handa umfram það, sem ætlað var til eyðslu á útjaldaliðum fjárl. í þessi 3 ár, 27 millj. króna. Alls hefir eyðslan numið á þessum árum 60 millj. króna. Og nú kemur sjálfur höfuðmálsvari þeirrar stjórnar, sem hefir þannig haldið á ríkisfé, og ber fram frv. um að íþyngja þeim atvinnurekstri landsmanna, sem hann sjálfur í grg. talar um, að sé í voða - íþyngja honum um 360 þús. kr. útgjöld á ári, sem hann játar, að sé neyðarúrræði, en telur hinsvegar nauðsynlegt til þess að bjarga hvorki meira né minna en meiri hl. þjóðarinnar úr voða. Hefir þessi hv.flm. gert sér grein fyrir því, að ef ríkisstj. á þessum 3 árum hefði eitt 1/10 hluta minna en hún hefir eytt, þá hefði hún getað safnað ríkissjóði til handa það miklum sjóði, að 6% vextir af þeirri fúlgu - ekki 8–9%, eins og við borgum af erlendum lánum okkar - hefðu numið árlega 360 þús. kr., eins og hann ætlast til að taka af landsmönnum með þessu frv. Hefir hann gert sér grein fyrir því, að ef hæstv.ríkisstj. hefði eytt 3 aurum minna af hverjum 5 krónum, sem hún hefir eytt, þá hefði hún getað átt í sjóði 360 þús. kr., sem hefðu þá nægt til að inna af hendi hagsbætur þær, sem þessi hv.flm. í einfeldni sinni telur, að bjarga muni þjóðinni úr voða. Ég veit, að ekkert af þessu hefir hv.flm. eða samflm. hans athugað. Ég veit, að þetta frv. ber eingöngu að skoða sem iðrun syndarans, játningu óhófsmannsins um það, að illa sé komið fjárhag ríkissjóðs, viðurkenningu þess, að hann vilji nú reyna að safna í kornhlöður, úr því að vanrækt var að gera það á góðu árunum. En það er ekki viturlega gert, að láta góðu árin líða hjá í eyðslu og athugaleysi, og bera svo í því öngþveiti og undanhaldi að þurfa að grípa til þess, sem hv.flm. sjálfur telur neyðarúrræði, að íþyngja þeim atvinnurekstri, sem hann telur í voða. Ég mun fyrir mitt leyti greiða atkv. móti þessu frv. sem alveg gagnslausu til að bæta úr því ástandi, sem er í atvinnulífi manna. Ég greiði atkv. á móti því í fyrsta lagi af því, að ekkert hefir komið fram um það, að ríkissjóður geti ekki á þessu ári haft nægilegar tekjur til þess að halda uppi venjulegum og eðlilegum atvinnurekstri í landinu. Ég get upplýst það, sem hæstv. fjmrh. hefði átt að upplýsa við l.umr. fjárl., að ríkistekjur hofa á fyrri hluta ársins í ár numið nokkurnveginn alveg því sama Og í fyrra, og voru tekjur þá að ég hygg hámarkstekjur, sem nokkurn tíma hafa verið ríkissjóði til handa hér á landi. Það mun ennfremur hafa verið athugað, hvert útlit er fyrir tekjur ríkissjóði til handa af tekjuskatti í ár. Eftir þeim fregnum, sem ég hefi heyrt, eru horfur á, að hann verði nokkurnveginn sá sami og seinasta ár. En Rvík hefir verið aðalgjaldstofninn að því er tekjuskatt snertir. Það eru því líkur til þess, að tekjur ríkisins í ár verði það miklar, að ef stj. vill leggja niður þann vana að eyða ríkisfé í óhófi, þá séu fyrir hendi möguleikar án nýrra skattálagna til að inna af hendi venjulegar verklegar framkvæmdir í landinu. Ég segi þess vegna: Ég er á móti þessu frv. Fyrst af því, að það er ekki upplýst, að það þurfi að afla ríkissjóði nýrra tekna, til þess að hægt sé að inna af hendi ekki eingöngu venjulegar verklegar framkvæmdir, heldur í jafnríkulegum mæli eins og á undanförnum árum. Ég er á móti frv. í öðru lagi af því, að ég álít, að sú leið, sem farin er þar til skattauka, sé óheppileg, alveg eins og hv.flm. sjálfur játar í grg. Loks er ég á móti þessu frv. af því, að ég fyrir mitt leyti - ég tala ekki fyrir hönd míns flokks - er alls ekki ráðinn í því, hvort ég vil samþykkja nokkurn tekjuauka til handa núv. stj. og þingmeirihluta. Það fer að sjálfsögðu nokkuð eftir því í mínum huga, hvernig stjórnarflokkurinn tekur í það mál, sem nú var barizt um við kosningarnar, hið alkunna mannréttindamál, kosningarréttinn í þessu landi. Að lokum vil ég benda á það, að hv.flm. þessa frv. verða að gera sér ljóst, að bágar horfur ríkissjóðs - ég játa, að horfurnar eru bágar fram undan - eru það fyrst og fremst af því, að budda skattborgaranna er tóm. Menn mega ekki halda, að það sé allsherjar þjóðráð til að bæta úr vandræðaástandi að leggja á nýja og nýja skatta. En fyrst og fremst eiga stuðningsmenn hæstv. stj. að kenna henni að fara betur með ríkisfé en nú hefir verið gert.

Héðinn Valdimarsson Þetta frv. frá hv.þm. Dal. og hv. 1. þm. Skagf. ber gleðilegan vott um nýjan skilning hjá þessum hv.þm. og Framsóknarflokknum yfirleitt á atvinnumálum þjóðarinnar. Fyrir kosningarnar í vor höfum við jafnaðarmenn á öllum fundum bæði lýst því, hvernig ástandið væri að verða í landinu meðal verkalýðsins í sjóþorpum og bæjum, og eins hinu, að það mætti búast við miklum örðugleikum næsta vetur. Þetta stafar ekki eingöngu af heimskreppunni, heldur af ráðstöfunum, sem stjórn Framsóknarflokksins hefir gert á undanförnum árum, sérstaklega síðasta ári, með því að eyða öllum peningum, sem í ríkissjóð hafa komið umfram áætlun, í stað þess að geyma féð til verri tíma. Hér er verið að tala um það, að atvinnuvegirnir eigi að hafa varasjóð. En það er ekki talað um, að ríkissjóður eigi að hafa varasjóð. Það er gengið út frá, að ríkið eigi að eyða öllum sjóðnum, svo að þegar illa árar eigi að hverfa að atvinnuvegunum, sem enga varasjóði hafa. Ég hygg það hefði verið viturlegra af Framsóknarflokknum - og raunar Íhaldsflokknum líka - að ganga inn á frv. jafnaðarmanna á undanförnum þingum um jöfnunarsjóð ríkisins, sem yrði varasjóður ekki fyrir ríkisreksturinn eingöngu, heldur fyrir atvinnuvegina, þannig að ríkið kæmi með sína atvinnu þegar lítið er um atvinnu hjá einstaklingum. Það væri hyggilegra en að eyða öllu þegar bezt lætur í ári. Þetta frv. ber vott um það, að þegar þessir hv.þm. koma inn á þing, eftir að hafa þagað við aðfinnslum jafnaðarmanna á fundum eða borið á móti þeim, þá kreppir ástandið svo að þeim, að þeir neyðast sjálfir til að koma með frv. um atvinnubætur. Ég skal lýsa yfir því fyrir hönd jafnaðarmanna, að við munum með ánægju taka í höndina á Jónasi Þorbergssyni og Ólafi Thors um það að gera atvinnubætur í landinu. En með þessu frv. er tekið slíkum vettlingatökum á málinu, að ég álít, að það komi ekki að gagni. Það þarf að fara allt aðra leið og róttækari, ef nokkurt verulegt gagn á að verða að. Nú verður borið fram frv. til atvinnubóta af hálfu jafnaðarmanna næstu daga, og sýnir sig þá, hvaða tökum við óskum að tekið verði á þessu máli. Það eru ýmis atriði í þessu frv., sem eru óhæf, t. d. að hæstv. stj. eigi að setja reglur um það, hvernig eigi að nota þetta fé, jafnvel þó að það sé að fengnum till. bæjar- eða sveitarstjórna. Við vitum, að þessi hæstv. framsóknarstjórn fer ekki eftir tillögum, jafnvel þótt hún sé skyld af fara eftir þeim. Þannig hefir einræðið sýnt sig á undanförnum árum. Eins er nauðsynlegt að taka fram um þau verk, sem vinna á. Við höfum ekkert traust á ríkisstj., hvorki í einu né neinu, sízt á því, hvernig hún muni láta vinna verk til atvinnubóta. Á fundunum fyrir norðan, þar sem ég var með sumum hv.þm., sem hér sitja, var því svarað þegar við jafnaðarmenn vorum með aðfinnslur út af aðgerðum stj., að það gerði ekkert til, þó að atvinnuleysi væri við sjóinn. Í þann streng var tekið á Hvammstanga og sagt, að ekki væri annað en að senda fólkið upp í sveit, og man ég ekki betur en Framsóknarframbjóðandinn tæki undir það. En hann hefir ekki enn komið með frv. um að senda fólkið upp í sveit. Ætli mörgum kotbóndanum mundi ekki þykja þröngt í búi, ef allir atvinnuleysingjar væru sendir á sveitabæina?  Annars verð ég að segja það, að bæjaíhaldið á ekki síður sök á þessu en sveitaíhaldið, vegna þess að Íhaldsflokkurinn hefir fúslega gengið inn á það að áætla tekjuupphæðir fjárl. miklu lægri en átti að vera. Það kann að vera svo, að tekjur ríkissjóðs hafi verið ennþá meiri en menn hafa búizt við, vegna þess hvernig fjárl. voru sköpuð. Ég hefi komið með áskorun til núv. hæstv. fjmrh. og forsrh. um það að koma með skýrslu um það, hvernig afkoma ríkissjóðs hafi orðið síðustu 6 mánuði. Hún fékkst ekki. Væri svo, að tekjur ríkissjóðs séu töluvert meiri en ætla mætti eftir fjárl., þá er minni þörf fyrir aukafjárveitingu en áður. En samt álít ég þess alltaf þörf, og sérstaklega nauðsyn fyrir þetta þing að binda hendur stj. um það, hvaða framkvæmdir hún tekur. Það verður að gera eitthvað, en ég hygg, að fáir menn vilji láta hæstv. stj. hafa einveldi í þeim málum. Ég mun ekki skipta mér af, hvað verður um þetta frv. Við 1. umr. mun ég ekki greiða atkv. á móti því. Það kann og að vera, að þegar hv.flm. sjá frv. frá okkur, vilji þeir taka höndum saman við okkur. eins og í Tímanum stendur skrifað, og vil ég því ekki að svo stöddu leggja stein í götu frv.

Flm. (Jónas Þorbergsson) Það hefði nú ekki komið neinum flm. á óvart, þótt þetta frv. mætti nokkrum andmælum frá hálfu hv.þm. G.-K og hótfyndni frá hálfu hv. jafnaðarmanna. Mér virtist hv.þm. G.-K. ræða mál þetta nokkuð út frá annari hlið en við ætlumst til, flutningsmennirnir. Mér virðist hann setja það í samband við ráðstafanir ríkisstj. og stjórnarfarið á undanförnum árum. Það er, eins og allir sjá, alveg ófrjótt í sjálfu sér að vera að ræða um það í sambandi við þessar ráðstafanir, sem hér er gert ráð fyrir, hvernig fé hefir verið ráðstafað á undanförnum árum; því að það fé, sem búið er að ráðstafa, verður ekki notað til að greiða úr þeim vandræðum, sem nú eru. Viðvíkjandi rökunum fyrir því, að hér sé verið á ósanngjarnan hátt að ganga á hlut atvinnufyrirtækja í landinu, vil ég taka það fram, að þetta frv. er borið fram í því trausti á þegnskap Íslendinga, að þegar neyðin klappar á dyr hjá verulegum hluta þjóðarinnar, þeim, sem sízt hefir aðstöðu til að mæta áföllum, þá telji þeir menn sér skylt að hjálpa, sem eiga miklar eignir og geta nokkuð af mörkum látið. Hér er ekki verið að ráðast á einstaka atvinnuvegi, eins og mér skildist vaka fyrir hv.þm. G.-K. Hann talaði með viðkvæmni, eins og öllu væri stefnt á Kveldúlfsfélagið. En því fer fjarri. Ákvæði þessa frv. eiga að ná til allra, sem eitthvað geta af mörkum látið, innan þeirra takmarka, sem sett eru í frv. sjálfu, hvort sem þeir eru atvinnurekendur eða ekki. Ég veit ekki til þess, að það hafi komið fram umkvörtun af hálfu jafnaðarmanna undanfarin ár yfir því, að vinna væri of mikil í landinu. Þeir vissu frá ári til árs, hve miklu var varið til verklegra framkvæmda. Þeir vissu, að talsverðu af því fé, sem góðærið lagði í hendur stj., var varið til þess stærsta átaks, sem gert hefir verið til viðreisnar landbúnaði og atvinnuvegum landsins yfirleitt. En þeir gerðu engar umkvartanir. Það er nú fyrst eftir á, sem þessir hv. fulltrúar beggja flokkanna gerast svo vitrir. Þeir sögðu það ekki fyrr en heimskreppan kom, að nauðsynlegt hefði verið að fara varlega í framkvæmdir, sem þegar voru um garð gengnar. Þessi eftir-á-vizka þeirra hv.þm. er ekki alveg ný í veraldarsögunni og ekki heldur sérlega markverð. Þá skal ég víkja að því atriði í ræðu hv.þm. G.-K., að hann kvaðst ekki mundi fylgja neinu frv. um tekjuauka fyrir ríkissjóð.

Ég sagðist vera óráðinn í því

. Virtist hann setja þetta mál í samband við annað mál því harla óskylt - kjördæmaskipunarmálið. Ég veit ekki, hvort margir eru færir um að fylgja hv.þm. G.-K. í þeim hugsanaferli. Ég get það ekki. Ég get ekki sett þetta stóra mál, sem þarf að leysa nú þegar, í samband við eitthvert stærsta ágreiningsmálið, sem verður ekki leyst nema á nokkrum árum. Þó að hv. 3. þm. Reykv. þættist þess albúinn að taka í hönd okkar í þessu máli, þá talaði hann með hæfilegri lítilsvirðingu um þetta spor, sem við vildum stíga í þessa átt. Vildi hann, að við stigjum það eitthvað öðruvísi, t. d. á þá leið, sem gert muni ráð fyrir í frv. um jöfnunarsjóð ríkisins, sem jafnaðarmenn kvað ætla að bera fram. En afsakanlegt mun það talið, að við höfum ekki sniðið okkar ákvæði eftir ákvæðum frv., sem enn er óframkomið, jafnvel hversu gott, sem það kann að reynast. En þótt hugmyndin um slíkan sjóð sé góð, þá finnst mér hugmyndin um jöfnunarsjóð ríkisins ekki leysa málið til fulls. Því að þó að varasjóður sé bak við ríkissjóð, þá er það ekki nema að hálfu leyti varasjóður bak við atvinnuvegi landsins. Og þegar kreppa er, þarf að líta til beggja handa, forðast að ganga of nærri atvinnuvegunum, en sjá þó lífi þjóðarinnar farborða á skynsamlegan hátt. Hv. 3. þm. Reykv. vildi ekki fela ríkisstj. málið og vantreysti henni á allan hátt til að framkvæma það réttilega. En ég get ekki skilið, hvernig hv.þm. ætlast til, að ríkisstj. afsali sér íhlutunarrétti um þetta mál. Við getum ekki farið að skipa stj. að leggja braut á þessum stað og byggja brú á hinum staðnum. En auðvitað mun stj. láta framkvæma verkin í samráði við sína verkfræðinga, eins og vegamálastjóra, vitamálastjóra, landssímastjóra o. s. frv. Hinsvegar er alveg rétt, að stj. ráðfæri sig við aðilja, sem vísir eru til að gefa henni holl og heil ráð um það, hverjir þurfi sérstaklega að njóta þessara atvinnubóta.

Jón Ólafsson Þó að ég hafi hlustað á framsöguræðu hv.flm. og hans rök fyrir þessu máli, þá hefi ég ekki getað komizt að neinni heildarniðurstöðu í málinu, svo að honum sé það ljóst, hvað hann er að fara með. Með þessu frv. virðist eiga að draga úr höndum sveitar- og bæjarfélaga þá ábyrgð, sem þau hafa haft um það, að halda sínum íbúum við lýði, þegar eitthvað kreppir að. Ég er hræddur um, að þegar menn eru komnir inn á þá braut, að ríkissjóður er farinn að skattleggja í þessu augnamiði, þá muni bæjar- og sveitarfélög hlífast við að skipta sér af þessum málum. Þegar hv.flm. talaði um skráning atvinnulausra manna 1930 sem rök, þegar ekki fékkst maður til að vinna nauðsynleg verk, þá sýnir það aðeins, að í skjóli opinberra ráðstafana hlífa menn sér við að vinna þessi og þessi verk, og svo í vetur réðust hópar manna að bæjarstj. og kröfðust vinnu fyrir sig og aðra. Það þekktist, að nokkrir af þeim mannskap voru komnir utan af landi, menn, sem höfðu eytt sínu kaupi, en heimtuðu svo vinnu og létu skrásetja sig. Hér á landi þykir það ekki neitt undur, þó að nokkrir séu atvinnulausir á þeim tíma, sem ekki er hægt að láta vinna nærri öll verk. En þetta hefir vanið fólk á að hugsa dálítið um hinn dauða tíma, og hugsa fyrir því, hvað við tæki. En það má búast við því, að menn fari að hætta að hugsa um slíkt, þegar verið er með þetta brölt hér og víðar og hróp um, að ríkið eigi að sjá fyrir mönnum, strax og þeir verða atvinnulausir. Þá er svo komið, að sá slær, sem hlífa ætti í þessu. Þetta er einn vandræðahugsunarhátturinn, að láta hið opinbera ala önn fyrir sér. En það er við því að búast, að þeir menn, sem hafa verið á jötunni, séu því fylgjandi. En það væri slæmt, ef slíkur hugsunargangur kæmist inn á hvert heimili á landinu. Það er margt í ræðu hv.frsm., sem þyrfti að svara. Það vantar ekki á slíkum vandræðatímum, að skottulæknar og hómópatar komi með allskonar ráð, þegar búið er að koma einum atvinnuveginum í rústir, nefnil. síldarútveginum. Þá grípa menn til allskonar ráða, en það hjálpar ekki, þegar atvinnuvegirnir eru komnir í rústir. Þegar þessir menn eru búnir að eyðileggja síldarútveginn, þá koma þeir og hrópa á atvinnubætur. Og það er ekki nóg, að svona sé komið síldarútveginum, heldur eru einnig aðrar greinar atvinnuveganna á sömu braut, sökum óforsjálni þeirra manna, sem um það hafa átt að fjalla síðastl. ár. Þar sem hv.frsm. talaði um eignir, þá ætti hann að athuga, að þetta eru óarðberandi eignir, og þrátt fyrir það þó nafnverð þeirra sé margfaldað með 2. Það eru æðimargir, sem hafa ekki getað staðið straum af þessum óarðberandi eignum og hafa því orðið að láta þær af hendi. Ég er því hræddur um, að þetta fari dálítið utan hjá markinu. En hitt gæti vel komið til mála, að ríkisstj. hjálpaði sveitar- og bæjarfélögum til þess að komast út úr þeim kröggum, sem þau væru í, í það og það skiptið. Ég legg til, að málinu verði vísað til fjhn., því að ég álít, að vel megi athuga þetta mál og gera sér grein fyrir því, hvernig á að ráða fram úr vandræðum þeim, sem kunna að verða næsta vetur. En ég álít hinsvegar, að ekki sé útlit fyrir neyð í Reykjavík og nágrenni hennar næsta vetur og því sé engin þörf á miklu fjasi í þessu máli.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Hv. 3. þm. Reykv. var að tæpa á því, að sjálfstæðismenn væru samábyrgir í fjáreyðslu ríkisstj. Hann ætti heldur að leita að samábyrgðarmönnum meðal sinna eigin flokksmanna, því að sannarlega eru það jafnaðarmenn, sem hafa verið stuðningsmenn stj. Andsvör hv.flm. gefa ekki tilefni til mikilla aths. Hv. flm. fannst of mikið rætt um fjáreyðslu ríkisstj. og sagði, að það væri ófrjótt mál. En það er sannarlega ekki ófrjótt mál að tala um fjáreyðslu ríkisstj., ef vera mætti, að hún sæi að sér. Því að ef tekjum ríkissjóðs væri vel varið, þá mætti hafa verklegar framkvæmdir án þess að skattleggja. Og ef umr. um eyðslu ríkisstj. mættu kenna henni að ganga á réttri braut, þá væru þær sannarlega ekki ófrjóar. Hv. flm. segist ætlast til þess, að Íslendingar séu svo vel síðaðir, að þeir betur stæðu miðli þeim verr stæðu. Ég veit, að Íslendingar eru þess hugar, að þeir, sem afla meira, vilja miðla þeim, sem minna hafa. En það er nú hvorttveggja, að ekkert bendir á, að ríkissjóður geti haldið áfram verklegum framkvæmdum, og að frv. þetta er kák og ekkert annað. Auk þess er sá galli á frv., að það er ekki tryggt, að þeir, sem eru aflögufærir, greiði skattinn. Hv. þm. talar eins og það væri Kveldúlfur, sem ætti að borga allan þennan skatt. En ég get frætt hv.þm. á því, að Kveldúlfur tapaði síðastl. ár 100–200 þús. kr. og eignarskattur sá, sem myndi lenda á honum, yrði því ekki meiri en sá, sem hann getur fengið samkv. skattalöggjöfinni. En ég vil segja þessum þm. það í eitt skipti fyrir öll, að ég lít ekki á mig sem málsvara Kveldúlfs á þingi, og það er alveg óþarft fyrir hann að vera með þesskonar dylgjur. En ef það vakir fyrir honum að láta þann gjalda, sem gjaldþolið hefir, þá væri miklu eðlilegra, að eignarskatturinn væri hærri, en tekjuskatturinn lægri.

Ég mun styðja brtt. frá hv.þm.

. Ég hefi sagt hv.flm., að ég mun ekki greiða atkv. með þessu frv. og ber ekki fram neina brtt. Hv. flm. sagði, að okkur stjórnarandstæðingum væri ekki ljóst, að stj. hefði notað góðærið til viðreisnar atvinnuvegunum. En af þessum 26 millj., sem stj. hefir eytt, hafa í hæsta lagi farið 6 millj. til verklegra framkvæmda. Hv. flm. verður að gera sér ljóst, að þegar nýtt skattafrv. er borið fram, á hinu fyrsta kreppuári, þá er ekki nema eðlilegt, að menn rifji upp, hvernig farið hefir verið með fé ríkissjóðs. Hv. flm. minntist á, að ég vildi ekki samþ. tekjuaukal. nema útséð væri um úrslit kjördæmaskipunarmálsins. Hv. þm. má þó skiljast, að stjórnarandstæðingar hafa aðstöðu til að synja stj. um aðstoð og fella hvaða mál, sem þeim sýnist, þ. á. m. tekjuaukann. Og það er ekkert óeðlilegt, eftir því sem á undan er komið, að þeir noti aðstöðu sína til að fella mál stj.

Magnús Jónsson Í sambandi við þetta frv., sem fer fram á nýjan tekjuskatt til atvinnubóta, sem nemur 360 þús. kr., skal ég geta þess, að síðan hafa komið fram till.fjvn., þar sem lagt er til, að teknar verði upp verklegar framkvæmdir fyrir upphæð, sem nemur 200 þús. kr. meira en hér er farið fram á að afla. Ef hv.flm. hafa búizt við því, að fjárlögin yrðu svo steingeld, að ekkert fé yrði veitt til verklegra framkvæmda, þá ættu þeir nú í raun og veru að geta tekið frv. aftur. Það væri heppilegast fyrir þá sjálfa, að þessi lítið hugsaða smíð þeirra færi ekki lengra. Hv. fyrri flm. (JónasÞ) sýndi skilning sinn á málinu með því að tala um, að umr. um fjáreyðslu stj. væru óþarfar. Það hefði verið betra fyrir hann að standa upp og segja, að hann hefði ekkert vit á málinu. Það er vitanlegt, að sú kreppa, sem nú stendur yfir, stafar að mestu leyti að fjármálastjórn undanfarandi ára. Þótt ekki hefðu setið neitt vitrari menn í stjórn en þeir, sem verið hafa, en aðeins menn, sem ekki fóru út fyrir lög Alþingis, þá væru nú digrir fjársjóðir, sem hægt væri að nota til verklegra framkvæmda. Já, þá væri meira að segja atvinna landsins í blóma mitt á kreppuárunum. Það er því sannarlega ekki ástæðulaust að tala um fjárstjórn undanfarandi ára. Hv. þm. sagði, að það hefði ekki verið kvartað yfir framkvæmdunum á meðan þær stóðu yfir. Veit þá ekki hv.þm., að aðfinningar stjórnarandstæðinga hafa bókstaflega snúizt um eyðslu stj.? Meira að segja töldu þeir sjálfsagt, að kosningarnar snerust beinlínis um þessar framkvæmdir stj. En stj. þóknaðist að láta þær snúast um annað, sennilega af því að fjáreyðslan var lítt verjandi. En mótstaðan hefir nú farið vaxandi, alveg eins og fjáreyðslan hefir farið vaxandi. Hv. þm. nefndi fjármálastjórn undanfarinna ára hið mikla átak til viðreisnar atvinnuvegunum. Hv. þm. G.-K. sýndi fram á, að mikið af fénu fór til annars. Og nú er svo ástatt, að landbúnaðurinn, sem styðja átti, stendur eftir lamaður. Nei, ég held, að hv.flm. geri flokki sínum og stjórn engan greiða með því að segja, að hún hafi lyft atvinnuvegunum upp á við og gert þá sterka, þegar þeir verða að játa um leið í grg. frv., að atvinnuvegirnir séu gersamlega lamaðir. Sannleikurinn um hæstv. stj. er sá, að hún er eins og hinir „nýríku“, sem er svo prýðilega lýst í „Tímanum“. Hún hefir aflað fjárins líkt og kjötkássubarón, varið því eins og kjötkássu-barón, og stendur svo eftir eins og allslaus kjötkássu-barón. Og síðan kemur ávöxturinn af þessu háttalagi: Hið vanhugsaða frv. hv.flm. Og loks segir hv. 1. flm. eftir alt saman, að allt tal um fjármálastjórn undanfarinna ára komi þessu máli ekkert við. Mér kemur það undarlega fyrir sjónir, að hæstv.atvmrh. skuli alls ekki sýna sig hér í hv. d., þegar þetta mál er til umr. Og hæstv. fjmrh., sem ætti að vera málið skyldast, hefir rétt rekið hér inn nefið við og við, en ekki sagt eitt einasta orð. Það væri þó sjálfsagðast og eðlilegast, að hæstv. stj. hefði forgöngu við þessa umr. málsins. Hljóta þessar umr. því að verða marklausar að nokkru leyti, því ekki mætti minna ver. en að hæstv. stj. skýrði frá því, hvort hún vilji nokkuð framkvæma í þessa átt eða óski yfirleitt eftir svona löggjöf. Ég ætla þá að víkja nokkrum orðum að frv. sjálfu og sýna fram á, hve hörmulega lítið hv.flm. vita um það, sem þeir eru að fara með. Þetta mál er ekkert óþekkt fyrirbrigði í heiminum; síður en svo. Í mörg undanfarin ár hefir atvinnuleysið verið sá höfuðóvinur í flestum löndum, sem valdið hefir mönnum mestum erfiðleikum og áhyggjum. Stjórnmálaflokkarnir hafa gert allt til þess að reyna að kveða þennan óvætt niður. Fjöldi nefnda hefir komið saman víðsvegar, aragrúi bóka og blaðagreina skrifaður um þetta af hinum færustu og lærðustu mönnum o. s. frv. Allt hefir verið gert til þess að reyna að komast út úr ógöngunum. Í fyrstu héldu menn, að það væri auðvelt mál. Ef t. d. 1000 menn gengju atvinnulausir, þá þyrfti ekki annað en að leggja á skatta og veita þessum mönnum svo atvinnu á kostnað hins opinbera. En svo þegar það var gert, þá stóðu oftast 2000 atvinnulausir eftir, og þannig hélt atvinnuleysið áfram að aukast. Það var eins og óvættirnir gömlu, sem getið er um í fornum sögum. Væri eitt höfuð sniðið af þeim, þá voru samstundis komin tvö eða þrjú í staðinn. Við síðustu kosningar í Englandi sigraði verkamannaflokkurinn, af því að menn héldu, að hann myndi geta bætt úr atvinnuleysinu. Flokkurinn myndaði stj. og valdi í hana mestu dugnaðarvíkinga, sem ekkert spöruðu til þess að berjast gegn atvinnuleysinu. En þrátt fyrir allar aðgerðir þeirra óx atvinnuleysið hröðum skrefum. Nú er atvinnuleysið að hefjast hér hjá okkur. Og hvað er gert? Við ætlum að byrja á því stigi, sem aðrar þjóðir eru búnar að prófa margsinnis og jafnan hefir verið gagnslaust. Það er skottulækning, eins og hv. 1. þm. Rang orðaði það heppilega, að ætla sér að leysa málið með því að leggja nýja skatta á þrautpínda atvinnuvegi landsmanna. Því hvað veldur atvinnuleysinu? Ekkert annað en það, að atvinnuvegirnir eru af ýmsum ástæðum orðnir svo lamaðir, að þeir geta ekki gefið öllum landsins börnum atvinnu. En hvaða vit er þá í því að leggja nýja skatta á atvinnuvegina til þess að bæta úr atvinnuleysinu? Það myndi aðeins leiða til þess, að tvö eða þrjú höfuð yxu fram á ófreskjunni í stað þess, sem sniðið var af. Ég furða mig á því, að hv.flm. skyldu ekki vakna af fávizkusvefni sínum, er þeir voru að skrifa grg. fyrir þessu frv. Þar er ástandið útmálað á hinn ömurlegasta hátt, og samt er lagt til, að lagðir séu á nýir skattar til þess að bæta úr neyðinni! Hv. 1. flm. sagði í ræðu sinni, að eignir landsmanna næmu tugum milljóna, svo að ekki munaði neitt um það, þó að 360 þúsund kr. væru teknar í ríkissjóð með skottum. Þetta er hinn mesti misskilningur. Þrátt fyrir þessar eignir verða atvinnuvegirnir að starfa með millj. af útlendu fé. Það er sama, hvað hv.þm. nefnir háar upphæðir. Reynslan sýnir áþreifanlega, að atvinnuvegirnir geta samt ekki veitt öllum landsmönnum atvinnu. Hinar smærri villur í frv. hverfa allar í skuggann af þessari reginfirru um skattálagninguna. Ég ætla því lítið að minnast á þær. Svo er t. d. um varasjóði þá, sem hv.flm. tala um. Þeir eiga að taka tekjur sínar í góðærum, en samt ætla hv.flm. að byrja að safna í þá í miðri kreppunni og harðærinu. Hv. flm. segja í grg., að hvert fyrirtæki eigi að kappkosta að eignast varasjóð til þess að mæta áföllum á krepputímum. Þetta segja hv.flm. til þess að reyna að telja mönnum trú um, að það sé einhver speki, sem þeir eru að fara með. Auðvitað er hverju fyrirtæki gott og nauðsynlegt að eignast varasjóð. En líkingin, sem hv.flm. draga af þessu, er alröng og þessu alveg óviðkomandi. Fyrst og fremst safna öll fyrirtæki í góðærunum, en þeir vilja byrja að safna í varasjóði á þeim tímum, sem ætti að taka úr þeim. Hvert heilbrigt fyrirtæki leggur sjálft í sinn varasjóð, en hér er ekki um neitt slíkt að ræða, heldur um almennan tekjuskatt á landsmenn. Þá verð ég að segja það, að mér þykir jöfnunarsjóðshugmyndin miklu betri, því hún felur þó í sér varasjóðshugmynd, enda þó ég geti ekki fylgt því frv., þar sem ég þekki aðra aðferð, sem ég tel miklu betri í alla staði, en hún er sú, sem hv. 3. þm. Reykv. benti á áðan í ræðu sinni: Það verður að binda hendur ríkisstj. Það er ráðið. - Ég og hv.þm. Borgf. munum leggja prófstein á hv.þm. í þessum efnum, og sá prófsteinn er brtt., sem við, sem erum minni hl. fjvn., berum fram við fjárlögin: Að taka stórfé frá á góðu árunum og leggja það til hliðar og geyma til hörðu áranna. - Þetta álítum við, að eigi að gera. Þetta ráð hefði dugað ágætlega á undanförnum árum. Það dugði ágætlega meðan íhaldsstj. sat að völdum. Þá var hægt að lækka skattana og auka framkvæmdirnar á vondu árunum, enda þótt lítilsháttar tekjuhalli yrði á fjárl. Hið sama hefði mátt gera nú, hefði ekki setið að völdum stj., sem hagaði sér eins og kjötkássubarón. Ég ætla ekki að fjölyrða um málið að sinni. Ég hefi það fyrir reglu að hleypa frv. til n. og 2. umr., er þau koma fram í fyrsta sinn. en ef slíkt frv. sem þetta kæmi fram þing eftir þing, þá myndi ég ekki kynoka mér við að leggja til, að það væri fellt frá 2. umr.

Steingrímur Steinþórsson Þrír þm. úr Sjálfstæðisflokknum hafa nú talað í þessu máli, en allir á ólíkan hátt. Einn þeirra, hv. 1. þm. Rang., hefir talað um málið með rökum og skilningi að mestu leyti, og væri mér ánægja að ræða við hann um málið. Hinir tveir, hv. 4. þm. Reykv. og hv.þm. G.-K., hafa rætt um það með fullkomnu skilningsleysi á öllum sviðum. Ég skal fyrst snúa mér að því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði í sinni löngu ræðu. Allur fyrri hluti hennar, um fjármálastjórn undanfarinna ára, var nákvæmlega það sama og ég heyrði alla frambjóðendur og fulltrúa Sjálfstæðisflokksins halda á þeim fundum, sem ég var á fyrir kosningarnar í sumar. Var því ekki að undra, þótt ræða þessi rynni liðugt upp úr hv.þm. Um fjármálin er alls ekki tími né tækifæri til þess að tala nú, en það mun verða gert síðar. En ég skal aðeins benda hv.þm. á það, að þjóðin hefir sjálf gefið svar í þessum efnum. Þrátt fyrir allt umtal stjórnarandstæðinga um fjármálaóstjórn undanfarandi ára óx Framsóknarflokknum mikið fylgi úti um landið í síðustu kosningum. Þjóðin skildi það fullvel, að það er fyrst á seinasta kjörtímabili að fjármagninu hefir verið beint út til allra avinnuvega landsins, en ekki svo að segja einskorðað við einstaka atvinnuvegi, eins og áður var. Annars verða síðar ástæður til þess að ræða um þessi mál. Síðari hluti ræðu hv. 4. þm. Reykv. var að mestu leyti ýmsar bollaleggingar um ástandið úti í heimi. Ég verð að segja það, að ég varð hissa á mótsögnunum hjá hv.þm., svo átakanlega stönguðust fyrri og síðari hlutinn í ræðu hans. Í öðru orðinu talar hann um heimskreppuna, sem teygi arma sína um heim allan, og einnig til okkar hér á Íslandi, og í hinu orðinu segir hann, að atvinnulíf landsins myndi nú standa í blóma, ef ekki hefði verið ill fjármálastjórn á undanförnum árum. Hvernig getur verið blómlegt atvinnulíf, þegar kreppa er, og hvernig getur hæstv.ríkisstj. átt sök á heimskreppunni? Þetta er svo mikil meinloka, að mig furðar á því, að hv.þm. skuli láta slíkt frá sér fara. Þá segir þessi hv.þm., að atvinnuleysið sé hinn hættulegasti óvættur í öllum löndum, en þó heldur hann því fram, að atvinnuleysið hér sé illri fjármálastj. að kenna. Þessar rökvillur hv.þm. eru svo stórar og augljósar, að ég er viss um, að hvert fermingarbarn norður í Skagafirði hefði komið auga á þær. Ég skal þá víkja örfáum orðum að ræðu hv. 1. þm. Rang. Hann talaði aftur á móti af nokkrum skilningi um málið, og er ég honum að sumu leyti sammála. Hv. þm. fann það að frv., að engin heildarhugsun væri í því. Áleit hann, að bæjarfélögin ættu að geta séð fyrir sínum verkamönnum án aðstoðar ríkisins. En reynslan hefir sýnt úti um allan heim, að ríkisvaldið hefir orðið að koma til skjalanna í þessum efnum. Bæjarfélögunum hefir orðið ofraun að leysa þessi mál nema með aðstoð ríkisins, og svo mun verða hér hjá okkur eins og annarstaðar. Hv. 1. þm. Rang. sagðist ekkert setja út á það, þó að þetta frv. kæmi fram. Sýnir hann með því, að hann skilur nauðsyn þess að gera nú sérstakar ráðstafanir til þess að afstýra hættunni. Við flm. þessa frv. erum fúsir til þess að ganga inn á brtt. við frv. til samkomulags. T. d. gætum við gengið inn á það, sem hv.þm. G.K. sagði, að hækka eignarskattinn, en lækka tekjuskattinn að sama skapi. Ég er sammála hv. 1. þm. Rang. um það, að allar atvinnubætur séu tvíeggjað vopn, því að þær geta oft á tíðum orðið til þess að draga úr ábyrgðartilfinningu þeirra, sem í hættu eru staddir fyrir atvinnuleysi, svo að þeir verði síður vakandi um að fá sér vinnu og bjargast af án aðstoðar ríkisvaldsins. Og það er ekki ljúft fyrir mig eða aðra fulltrúa sveitanna að bera fram slíkt frv., meðan bændurnir verða að reka búskap sinn með tapi frá ári til árs. En ég vonast til þess, að þeir lifi af kreppuna án þess að ríkisvaldið þurfi að hlaupa undir bagga með þeim. En það verður örðugra fyrir fólkið við sjávarsíðuna að komast af í kreppunni, og verður því að stemma á að ósi og gera þegar ráðstafanir til þess að fleyta því yfir verstu örðugleikana. Og ég sé engin önnur ráð heppilegri en þau, að þeir, sem mestar eignir eiga og hæstar tekjur hafa í þjóðfélaginu, leggi fram fé til þess, sem gera þarf. Það eru stóreignir hér í einstakra manna höndum, og þá fyrst og fremst í Reykjavík. Auðurinn hefir smátt og smátt dregizt í einstakra, fárra manna hendur, og þeir geta vel lagt fram fé til þessara hluta, ef þeir vilja. Hitt er ekki nema eðlilegt, að fulltrúar þess flokks, sem berst fyrir hagsmunum þessara manna, sem bezta hafa aðstöðuna í þjóðfélaginu, séu á móti þeim ráðstöfunum, sem hér er farið fram á, að verði gerðar. Hv. 4. þm. Reykv. fannst það einkennilegt, að við skyldum vilja byrja að safna í varasjóð í harðærinu. Þetta er einn misskilningurinn enn hjá hv.þm. Við flm. tölum alls ekki um að safna í varasjóð nú, heldur teljum við þvert á móti nauðsynlegt að gera nú þegar sérstakar ráðstafanir til þess að bæta úr því mikla atvinnuleysi, sem blasir við framundan. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að frv. þetta væri kák eitt og einskis virði, og að jafnaðarmenn myndu leggja fram frv. til þess að bæta úr neyðinni, sem gengi miklu lengra. Þetta sýnir glöggt, að Framsóknarflokkurinn er milliflokkur í þjóðfélaginu, sem hvorki gengur of langt til vinstri, í áttina til jafnaðarmanna, né í áttina til íhaldsmannanna, sem hugsa aðeins um það að skara eld að köku þeirra manna, sem bezta aðstöðuna hafa í þjóðfélaginu. Þetta kom greinilega í ljós hjá hv.þm. G.-K. Hann taldi frv. þetta svo lítilfjörlegt, að hann yrði móti því, að það fengi að ganga til n. Ég verð að segja það, að mér þykir það óviðeigandi, að þessi hv.þm., sem er einn af stærstu atvinnurekendum landsins, skuli ekki hafa meiri ábyrðartilfinningu en svo, að hann setur sig á móti því, að það sé athugað, hvaða ráð eigi að hafa til þess að bæta úr neyðinni, þegar ástandið er jafnhörmulegt og hv. 4. þm. Reykv. lýsti því í sinni ræðu. En þetta frv. er borið fram í því trausti, að það séu ekki allir hér í hv. d., sem hugsa eins og þessi hv.þm. Við flm. erum fúsir til þess að leita samvinnu við báða andstöðuflokkana til þess að finna aðrar heppilegri leiðir en þá, sem bent er á í þessu frv. og stefna að sama marki.

Jón Auðunn Jónsson 1) . . . . að það verði annað en Reykjavík og 2 eða 3 aðrir kaupstaðir, sem njóta góðs af þessum atvinnubótum frv. Ég býst við, að smærri kauptún og sjávarþorpin fái að vera hjálparlaus, þó þau þurfi alveg eins og sízt minni hjálpar við en stærri kaupstaðirnir. Ég man það, að það var mikið talað um þörf fyrir atvinnubætur í Hafnarfirði hér á árunum, á sama tíma sem Hafnarfjörður hafði yfir að ráða margföldum atvinnutækjum í hlutfalli við íbúatölu á móts við öll sjávarþorpin á Vestfjörðum. Ég er sammála hv. 4. þm. Reykv. um það, að framkvæmd laganna eigi að vera þar, sem kunnugleikinn er mestur, en það er hjá sveitar- eða bæjarstjórnum. Hitt, að það sé hlaupið undir bagga með bæjar- og sveitarstjórnum til að auka og bæta atvinnuskilyrði, tel ég alveg sjálfsagt. Ég hygg, að bezta leiðin til þess sé að styrkja atvinnuvegina, bæði til sjávar og sveita. Eins og hv. 4. þm. Reykv. gat um, hefir það orðið ofan á, að fjvn. þessarar hv. d. leggur til, að aukið sé við fjárveitingar til verklegra framkvæmda um ½ millj. kr. Ég er samþykkur því, en vil, að framkvæmdum sé hagað þannig, að nálega ekkert sé keypt til þeirra af útlendu efni. Atvinnubót, sem er mest vinna, er það, sem kemur að beztu gagni og gefur fólkinu tekjur. Hv. 1. þm. Skagf. segir, að Sjálfstæðisflokkurinn sé kyrrstöðuflokkur. Það er ekki í fyrsta skipti nú, sem þetta hefir heyrzt, en það hafa fáir orðið til að trúa hví. Andstæðingarnir halda þessu að vísu stöðugt fram, en því trúir enginn, sem hefir nokkra minnstu þekkingu á atvinnulífi þjóðarinnar; Þeir, sem hafa þekkingu á atvinnuvegum þjóðarinnar, vita það, að í þessum stærsta þingflokki landsins eru langflestir stærstu atvinnurekendur og mestu framkvæmdamenn  Það er ekki ófrjótt mál og ekki ástæðulaust að benda á það, sem liðið er, í þessu sambandi, því ég hygg, að í því efni sem öðrum muni sú þekking duga bezt, sem við fáum af reynslu liðinna tíma. Við ættum að læra af óforsjálni og gapahætti í fjárstjórn ríkisstjórnarinnar undanfarin ár að haga okkur öðruvísi framvegis. 1) Vantar upphaf ræðunnar. - J. A. J.

Flm. (Jónas Þorbergsson) Það hafa nú risið hér upp 4 hv.þm. til andmæla, úr þeim flokki, sem að sjálfsögðu álíta, að ákvæði þessa frv. muni fyrst og fremst bitna á þeim. Ég ætla þá fyrst að beina örfáum orðum til hv.þm.N.-Ísf. Hann taldi, að grg. færi fjarri efni frv. Í grg. er að vísu gengið nokkru lengra í skýringum á málinu en í frv. sjálfu, en það hefir nú stundum borið við áður í grg. mála. Í grg. er verið að leitast við að gera grein fyrir þeirri almennu nauðsyn, að stofna varasjóði til tryggingar atvinnuvegum landsins. Og ég get bent á, að ef slíkur sjóður væri til, þá gerði hann það ónauðsynlegt að gera slíkar örþrifaráðstafanir sem felast í frv. þessu. Enda þótt þetta sé aðeins miðað við núv. ástand og ætlað til framkvæmda í haust, er það þó svo, að það e r rétt spor í þá átt, sem bent er á í grg. frv. Og nauðsynin er nú sú sama, og engu minni, þó áður hafi verið gerðar ráðstafanir í þessa átt. Hv. meðflm. minn hefir svarað ræðu hv. 1. þm. Rang. Ég þarf því ekki að fara langt út í ræðu hans. En ég vil minnast á eitt atriði, sem var ákaflega táknandi um hugsunarhátt stóratvinnurekenda í þessum málum. Það kom sem sé ljóst fram í ræðu hv. 1. þm. Rang., að þegar verkalýðinn ber upp á sker af því, að hann hefir borið minna frá borði atvinnurekenda en honum bar, og leitar svo til landsins um hjálp, hafa þessir hv. menn þá eina leið að vísa þeim á að fara á sveitina. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að það væri mjög varhugavert að taka af sveitunum skylduna til að sjá sínu fólki farborða og koma henni yfir á ríkissjóðinn. Þetta er að vísu rétt. En með þeim ráðstöfunum, sem frv. gerir ráð fyrir, er ætlazt til, að því fé, sem innheimtist samkv. frv., verði varið til að framkvæma þau störf í þjóðfélaginu, sem þarf að framkvæma. og sem síðar koma þjóðfélaginu sjálfu að liði. Það er ætlazt til, að fyrir þetta fé verði unnin nauðsynleg störf, sem jafnframt hjálpi atvinnulausum mönnum til að komast yfir örðugleikana. En þegar um almennun sveitarstyrk er að ræða, er hann veittur sem fátækrastyrkur án þess nokkuð komi í aðra hönd. Mönnum er það hollara að vinna fyrir því fé, sem þeir fá, og reynslan sýnir, að fyrir það fé, sem varið er til styrktar sem framfærslufé, fæst ekki annað en það, að draga fram lífið, og verður það styrkþegunum sjálfum oft harmabrauð og þjóðinni allri óhaldkvæmara. Hv. l.þm. Rang. fór mjög lítilsvirðandi orðum um frv. þetta. En ég get því sagt honum og hv. 4. þm. Reykv. það, að þó við flm. þessa frv. höfum ekki látið mikið yfir því, þá er það þó spor í rétta átt. Ég mundi vilja fylgja hverju því frv., sem væri til bóta í þessu efni. En þetta er þó viðleitni, sem nú þegar tekur fram forsögu þeirrar stj., sem þessi hv.þm. bar fullt traust til fyrrum. Því ég veit ekki til, að þegar íhaldsstjórnin var við völd, þá hafi hún komið með nein úrræði til að bæta úr atvinnuleysinu. Svo ef þetta frv. er ekki annað en skottulækning, þá hafa íhaldsmenn ekki einu sinni náð svo langt í viðleitninni að geta kallazt skottulæknar.

Þeir hafa ekki komið með neina skottulækning, svo þið eigið þá fyrirmynd, ef það er fyrirmynd, að gera það

. Ég er í raun og sannleika þakklátur hv.þm. G.-K fyrir þau orð, sem hann lét falla í svarræðu sinni til mín um þetta frv. Hann benti á það, að það væri nær að taka meira af eignum, en minna af tekjum manna. Þetta var okkur flm. líka ljóst. En ég vil benda hv.þm. á það, að í frv. er gert ráð fyrir tiltölulega hærri skatti af eignum en tekjum.

Og ég hefi nú lesið frv.

. Það er nú líka hyggilegt að lesa þau frv., sem eru til umr. Ég er fús til að hækka skattinn af eignunum og lækka hann af tekjunum, og mundi styðja brtt., sem kæmi fram í þá átt. Hv. þm. benti á, að ég hefði verið að beina að sér nokkrum bendingum um það, að hann kæmi fram sem fulltrúi Kveldúlfs hér í hv. d. Hann kvað nú Kveldúlf hafa tapað á síðasta ári og að hann myndi heldur ekki koma til að greiða tekjuskatt fyrir þetta ár. Hann væri því ekki að vinna fyrir Kveldúlf með því að benda á að leggja meira á eignirnar. En ég vildi nú mega henda hv.þm. á það, að enda þótt félög geti ekki fallið undir frv., þá hafa þó tekjur sumra manna, sem fyrir þau vinna, verið sæmilega miklar. Eftir því, sem hann segir. hefir Kveldúlfur tapað á síðastl. ári, en forstjórinn hefir þó getað byggt sér skrautlega „villu“ í bænum. Hann mundi því sennilega falla undir ákvæði þessa frv. og verða að leggja eitthvað af mörkum til atvinnubóta fyrir sjómenn og verkamenn þessa bæjar, sem lifa við atvinnuskort. Ég ætla að leiða hjá mér þær hótanir, sem komu fram í ræðu hv.þm. G.-K. um, að þingmeirihl. myndi taka það ráð upp að stöðva öll mál fyrir stj. á þessu þingi. Lýsti hann að vísu engum heimildum síns flokks fyrir þessari yfirlýsing. En þetta bendir á, að hv.þm. sé enn ekki skriðinn úr flatsænginni með jafnaðarmönnum, þar sem hann kunni svo vel við sig síðastl. vor og frægt er orðið. Hv. 4. þm. Reykv. benti á það, að brtt., fjvn., sem hún nú er búin að skila til þd., færu fram á að hækka um rúma hálfa millj. króna framlög til verklegra framkvæmda. og vildi láta okkur flm. þessa frv. taka það aftur. Ég get nú ekki séð, að þó fjvn. hafi gert þessar till., þá sé þess vegna ástæða til fyrir okkur flm. þessa frv. að taka það aftur, né að það sé þess vegna óþarft að gera þær ráðstafanir, sem þetta frv. fer fram á. Ég vil benda á það, að þó hv.fjvn. hafi borið fram sínar till., þá er öldungis óvíst um, að þær nái fram að ganga. Og þó þær verði samþ., þá yrði því fé, sem veitt væri samkv. þeim, varið til verklegra framkvæmda á næsta ári, og kæmi því ekki að neinum notum á þessu ári. En þeir, sem lesa þetta frv., sjá, að það er ætlazt til, að það komi til framkvæmda strax og eigi sér ekki lengri aldur en til ársloka 1931. Till. hv.fjvn. um ráðstafanir næsta ár geta því ekki orðið settar í samband við tilgang þessa frv. um atvinnubætur á þessu ári. Hv. 4. þm. Reykv. fór lítilsvirðandi orðum um vitsmuni mína. Ég skal nú ekki vera að deila við hann um það, hvor okkar sé: gáfaðri, en ef dæma skal eftir þessum röksemdum hv.þm., skilst mér, að það gæti a. m. k. orðið álitamál. Hv. þm. minntist á fjáreyðslu stj. á síðasta kjörtímabili. Það er nú ekki í fyrsta sinn, sem hann talar um það. En ef stj. hefði ekki varið miklu fé til alhliða viðreisnar landbúnaðinum og til að undirbyggja nýtt landnám, þá er hætt við, að landbúnaðurinn stæði enn hallara fæti á þessum krepputímum. Það geta víst flestir orðið sammála um, að það lýsi ekki neinni víðsýni hjá hv. 4. þm. Reykv., heldur miklu fremur stjórnmálaglópsku, ef hann telur ekki þessar tilraunir vera neins virði, þótt ekki séu öll vandræði landbúnaðarins þar með leyst. Það fé, sem hefir verið varið til að byggja hús, leggja vegi, rækta jörðina, til kaupa á stórvirkari vinnutækjum, til alþýðumenntunar og til alhliða framfara, er eins og það fé, sem hefir verið lagt í sjóð og á að skila vöxtum. Þegar vér leggjum fé í að bæta landið til þess að gera lífsskilyrðin betri, þá er það fé lagt á vöxtu framtíðarinnar. Og því fé, sem lagt er í gróandi sjóð jarðarinnar, mun hún skila aftur með vöxtum og vaxtavöxtum.

Haraldur Guðmundsson Mig furðar mjög á því, hve hæstv. stj. virðist hafa lítinn áhuga á þessu máli, að hæstv.forsrh., sem á að taka við þessum heimildarlögum, skuli ekki láta neitt til sín heyra. Mér væri þó forvitni á að vita, hvort ríkisstj. ætlar að nota þessa heimild, ef frv. verður samþ.

Þetta er bráðabirgðastjórn

. Það væri alveg gagnslaust að vera að samþ. þetta frv., ef svo færi, að hæstv. stj. vildi svo ekki nota þá heimild, sem hér er farið fram á í þessu frv. Mér fyndist því viðeigandi, að hæstv. fjmrh. segði til um, hvort heimildarinnar verður neytt ef hún verður gefin. Annars verð ég að segja það fyrst um þetta frv., að nafnið á því er næsta einkennilegt. Það er fullkomið öfugmæli að tala þar um atvinnubætur. Það hittist nú svo á, að frv. kemur fram einmitt daginn eftir, að útbýtt hefir verið hér brtt. við fjárlagafrv. frá fjvn. þessarar hv. d., tillögum, sem sýna, að stj. og flokkur hennar ætlar að knýja fram atvinnuspjöll, en ekki atvinnubætur. Og um þetta virðast bæði sveita- og kaupstaðaíhaldið alveg sammála. Eftir till.hv.fjvn. á að verja til verklegra framkvæmda á næsta ári um millj. kr. Og í þessu frv. er gert ráð fyrir, að varið verði til atvinnubóta því fé, sem inn kemur samkv. því, sem gert er ráð fyrir, að verði 360 þús. krónur, eða alls til verkl. framkvæmda og atvinnubóta um 850 þús. kr. Svo leyfa hv.flm. sér að kalla þetta atvinnubætur. Þegar við tölum um atvinnubætur, sem svo eru kallaðar, þá verðum við að líta á það, hversu mikilli vinnu ríkisstj. hefir haldið uppi á undanförnum árum; atvinnubætur eru það, ef atvinnan er aukin, atvinnuspjöll, ef hún er minnkuð. Eftir að hafa flett upp í hinni skrautlegu og dýru bók, sem nefnd hefir verið „Verkin tala“ og sem hér liggur fyrir framan mig, þá er það fljótséð, að hér er síður en svo um atvinnubætur að „tala“. Þar segir svo: Árið 1930 var varið til vegalagning. 2 millj. 125 þúsund krónum, ennfremur til símalagninga 900 þús. krónum, og loks til vitabygginga 182 þús. krónum. Loks ennfremur til bryggjugerða og þess háttar 88 þús. króna. Samtals verður þetta þá til nýbygginga 3 millj. og 300 þús. krónur, og er þá ótalið allt hið mikla fé, sem varið hefir verið til skólabygginga og ýmsra annara opinberra bygginga, bæði í Reykjavík og víðsvegar úti um allt land. Það má því telja fullvíst, að það, sem lagt hefir verið fram til verklegra framkvæmda á árinu 1930, hafi ekki verið undir 4½–5 millj. króna. Árið 1930 var gott atvinnuár, svo hér var ekki um neinar atvinnubætur að ræða. En það er allt útlit fyrir, að árið 1932, eins og árið 1931, verði mjög rýrt í tilliti til atvinnu manna. Og það er viðurkennt, að það þurfi að bæta úr ástandinu. Og hvernig á svo að bæta úr þessu? Í stað 4½–5 millj., sem notaðar voru til verklegra framkvæmda á síðastl. ári, á nú samkv. fjárlagafrv. og þessu frv. að verja 860 þús. kr. í sama skyni. Og þetta kalla svo hv.flm. atvinnubætur. Ég er alveg undrandi yfir, að flokkur hæst . stj. skuli leyfa sér að beru fram slíkt frv. sem þetta, og kalla það svo atvinnubætur. Að lækka fjárveitingar til opinberrar vinnu um fast að 4/5 hlutum heitir á þeirra máli atvinnubætur.

Við höfum alltaf verið skammaðir fyrir að hafa unnið of mikið

. Ætlar þá hæstv. ráðh. að draga úr vinnunni nú, til að bæta úr atvinnuleysinu? Það er auðvitað betra en ekkert að fá þessar 360 þús. til framkvæmdar opinberri vinnu. En að kalla það atvinnubætur, miðað við þær framkvæmdir, sem ríkisstj. hefir haft með höndum undanfarin ár, það nær vitanlega ekki nokkurri minnstu átt. Þvert á móti. Ríkisstj. er sá atvinnurekandinn, sem mest eykur á kreppuna, sá atvinnurekandinn, sem mest dregur saman seglin, mest eykur á vandræðin og atvinnuleysið, ef fjárl. verða samþ. eins og frv. er nú. Ég þekki engan annan atvinnurekanda, sem hefir dregið svo saman atvinnurekstur sinn, án þess að gjaldþrot hafi neytt hann til þess, að hann hafi sagt upp 4/5 hlutum þeirra manna, er hjá honum hafa unnið. En eftir því, sem fyrir liggur, má ætla, að hæstv.ríkisstj. segi nú upp 4/5 hlutum af sínum verkamönnum. Og svo leyfir hún sér að kalla það atvinnubætur. Hæstv. stj. mun hafa lýst því yfir, að tekjur ríkissjóðs hafi orðið nær því hinar sömu og árið 1930 fyrstu 5 mán. þessa árs. Eins og hv. 3. þm. Reykv. gerði, óska og að fá nánari skýrslu um þetta frá hæstv. fjmrh. Og ég óska að fá sérstaklega upplýst, hversu mikið ríkið átti í sjóði við síðustu áramót. Eftir þá lýsing, sem hv.l.flm. þessa frv. gaf hér áðan á því ástandi, sem sennilega yrði hér í haust, er það furðulegt, að hann skuli kinnroðalaust geta borið fram frv. um að bæta úr því ástandi með - segi og skrifa - 360 þús. krónum. - Hann hlýtur þó sjálfur að sjá og viðurkenna, en slíkt er sem dropi í hafið. Til viðbótar þeim upplýsingum, sem ég bað um áðan, vil ég biðja hæstv. fjmrh. að gefa mér upplýsingar um, hvað ríkið átti í sjóði 1. jan. þ. á. og hvað mikið það átti í sjóði 1. júní síðastl. Það er í raun og veru ómögulegt að tala í alvöru um fjármál og skattamál, þegar ekki er hægt að fá að vita, hvernig hagur ríkissjóðs er. Ég vildi gjarnan fá að vita, hvort bráðabirgðayfirlitið, sem hæstv. þáv. fjmrh. gaf í vetur, hefir reynzt rétt. Ef trúa má því, sem skrifað stendur í „Verkin tala“, þá hefir á vegamálunum einum saman skakkað 600 þús. krónum, sem sá liður er talinn hærri í þeirri ágætu bók en í bráðabirgðayfirlitinu. Og það kann að vera, að það séu einhverjar fleiri álíka smávægilegar skekkjur í því. Ég vil svo biðja hæstv. fjmrh. að gefa mér hinar umbeðnu upplýsingar áður fjárl. koma til afgreiðslu. Hv. 1. flm. gat þess, að fullt útlit væri fyrir, að meiri hluti þjóðarinnar yrði að búa við neyð næsta vetur, ef eigi yrðu gerðar sérstakar ráðstafanir. Og úrræðin, sem þessi hv.þm. kemur með til að forða fólki frá þessari neyð, eru - 360 þús. kr. til atvinnubóta um leið og verklegar framkvæmdir ríkisins eru skornar niður að fjórum fimmtu hlutum. Þetta er alveg furðulegt fyrirbrigði. Ég veit ekki, hvað veldur því, að hv.þm. gengur svona skammt, úr því að honum er svo ljóst ástandið sem hann segir. Sennilega er það af því, að hann telur, að ekki sé hægt að fá meira fé. Hann gat þess í ræðu sinni, að á krepputímum yrði að nota getu hinna efnaðri borgara til að hjálpa hinum, sem ættu í vök að verjast. En samkv. frv. er þó ekki gengið nær getu hinna efnaðri borgara á þessum krepputímum en svo, að maður, sem hefir 20–28 þús. kr. árstekjur, á að greiða af þeim til atvinnubóta 400 kr. í eitt skipti fyrir öll. Meira telja sjálfsagt hv.flm., að sé ómögulegt að láta mann með þessum tekjum blæða í þessu skyni, jafnvel þótt neyðin standi við þröskuldinn hjá meiri hluta þjóðarinnar, samkv. þeirra eigin orðum. Það þarf talsverð brjóstheilindi til að bera slíkt kinnroðalaust fram. Hv. flm. sagði, að gjaldgetan væri ekki mikil. Það er ekki rétt. Skattskyldar eignir hér í Rvík eru nærfellt 60 millj. kr. En í því sambandi skiptir það og miklu máli. hve lengi þessi fjárstofn hefir verið að myndast og hve kostnaðarsamt hefir verið að afla hans. Nú er það staðfest af opinberum skýrslum, að skattskyldar eignir hér í Rvík hafa aukizt frá 1926 úr 37 millj. upp í 59 millj., eða m. ö. o. um 22 millj., séu framtalsskýrslur réttar. Þessar eignir hafa auðvitað einkum myndazt þar, sem féð var fyrir áður, og bendir það til þess, að eignir manna hafa gefið góðan og fljóttekinn arð á undanförnum árum, svo að eftir því að dæma virðist ekki gengið mjög nærri mönnum, þótt af þeim, sem hafa 28 þús. í árstekjur, séu teknar 400 kr. í eitt skipti fyrir öll. A. m. k. væri hægt að búast við róttækari till. af þeim, sem þykjast sjá, hve alvarlegt ástand er framundan. Vitanlega þarf margvíslegar ráðstafanir til þess að gera 80–90% af þjóðinni auðveldara að þola afleiðingar kreppunnar. Fyrst og fremst þarf að sjá um, að sem fæstir svokallaðir sjálfstæðir smáatvinnurekendur flosni upp vegna hennar. Að því getur stjórn og þing stuðlað með breyttri löggjöf, enda liggja nú fyrir þinginu frv. um það efni. En þrátt fyrir það hlýtur mikill hluti verkalýðsins að vera á flæðiskeri staddur. Honum verður að hjálpa með því að drýgja kaupgetu hans og stuðla að því að draga úr dýrtíðinni, í hvaða mynd sem hún birtist. En það úrræði, þótt framkvæmt yrði, kemur þeim þó ekki að haldi, sem enga peninga og enga kaupgetu hafa. Þeim verður að hjálpa með atvinnu eða atvinnuleysisstyrkjum. Ræði ríkið og héraðssjóðir verða að veita þessa hjálp, og ríkið verður að hjálpa þeim héraðssjóðum, sem ekki geta staðið straum af atvinnubótunum sjálfir, með lánum eða ábyrgð. Fari svo, að atvinnubótavinna borgi sig ekki fullkomlega, verður ríkissjóður að borga mismuninn. Og auk alls þessa verður ríkissjóður að halda uppi meiri vinnu en undanfarin ár. Annað væri hrein og bein atvinnuspjöll. Hin hlið málsins er sú, hvernig mæta eigi þeim skuldbindingum, sem af þessu leiðir. Hv. l.flm. þessa frv. er sjálfur í fjvn. og veit, hversu örlát stj. og fjvn. eru á fé í þessu skyni. Frv. hans til að bæta út ástandinu er því næstum því grátskoplegt, þótt tilgangurinn sé án efa góður. Ég vona, að viljinn sé eins góður og grg. frv. bendir til, en ekki jafnlítilfjörlegur og frv. sjálft bendir til.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Hv. þm. Seyðf. spurði, hvort stj. myndi nota sér þá heimild, sem felst í frv. Ég geri ráð fyrir, að þeirri spurningu verði betra að svara við síðari umr. málsins. En ég get þegar sagt, að frá mínum bæjardyrum séð er sú hugmynd, sem fram kemur í frv., að nota eigi getu hinna efnaðri einstaklinga á krepputímum til að létta undir með þjóðarheildinni, góð og réttmæt, og myndi ég því hafa mikla tilhneigingu til að nota mér þessa heimild. Annars er rangt af hv.þm. Seyðf. að einblína á þetta eina frv., eins og það sé hið eina, sem fram er komið til að mæta afleiðingum kreppunnar. Það er fjölda mærgt annað, sem gert verður, t. d. til að styðja framleiðsluna. Þannig mun verða reynt að forða bændum frá afleiðingum grasbrestsins í sumar, sjómenn studdir til þess að koma út ísvörðum fiski og ýmislegt fleira. Hér þarf mörg átök, og er ekki nægilegt að heimta, að ríkissjóður leggi fram 5 millj. króna til að láta vinna fyrir. Það er full ástæða að minnast á það hér, að barátta jafnaðarmanna hér á landi hefir til þessa verið allt of einhliða kauphækkunarbarátta á flestum stöðum, en of lítið verið gert til að búa í haginn fyrir fólkið að öðru leyti, þótt það hafi verið gert sumstaðar, eins og á Ísafirði.  Hv. þm. Seyðf. lét svo um mælt, að ekki hefði verið þörf á opinberri vinnu til atvinnubóta árið 1930. Mig minnir, að kvæði þó nokkuð við annan tón í Alþýðubl., sem hv.þm. var þá ritstjóri að. Aldrei hafa verið háværari raddir um atvinnubætur en einmitt seinni hluta ársins 1930. Fundahöld og áskoranir um atvinnubætur voru daglegir viðburðir. Hv. þm. sagði ennfremur, að 4/5 þeirra manna, sem undanfarið hefðu unnið í opinberri vinnu, hefðu verið reknir burt. En því er til að, svara, að það, sem af er þessu ári, hafa verið „normal“ framkvæmdir af hálfu hins opinbera. Í fjárl. fyrir 1930 voru áætlaðar litlar opinberar framkvæmdir eins og þau voru lögð fyrir þingið.

En þau fjárlög, sem voru afgreidd?

. Það er nú ekki búið að afgreiða ennþá fjárlögin fyrir 1932. Fjvn. hefir þegar komið með allverulegar hækkunartill. Annars álít ég, að ríkið verði að ýmsu leyti að haga sér eins og hagsýnn einstaklingur myndi gera: að nota góðærin til framkvæmda, en kippa fremur að sér hendinni, þegar harðnar í ári. Hv. þm. Seyðf. var að heimta skýrslur um hag ríkissjóðs. Því var lýst yfir við 1. umr. fjárl., að þær skýrslur myndu koma, er fjárl. yrðu lögð fram til 2. umr., og svo mun verða gert.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Hv. 2. flm. þessa frv. sagði, að hv. 1. þm. Rang. hefði talað af miklu viti um þetta mál. Sjálfur vitnaði hann þó ekki til annara ummæla hans en að hann hefði sagt, að í frv. væri engin heilsteypt hugsun. Þetta hefir hv. 2. flm. sjálfsagt séð, að er rétt. Hv. 1. flm. vitnaði líka í hv.l.þm. Rang. um tvennt; sagði, að hann hefði bent verkafólki á sveitina og farið lítilsvirðandi orðum um frv. og talið það kák eitt. Mega andstæðingar frv. vel við una, að þetta sé talið skynsamlegt, en svo verður að teljast, að hv.flm. áliti, úr því að þeir tilfæra ekki annað. Hv. 2. flm., sem kvað vera skólastjóri við bændaskóla. kvaðst gjarnan vilja flytja frv. til að styðja verkamenn í kreppunni. því að svo væri guði fyrir að þakka, að bændur kæmust af án aðstoðar hins opinbera. Það er furðulegt, að bændaskólastjóri skuli fara með aðra eins reginfirru. Bændurnir hafa ekki komizt gegnum góðærin undanfarið án ríkissjóðsstyrks, sem ég er engan veginn að telja eftir, og þá má nærri geta, hvort þeir komast af an styrks í hallærinu. Svo dapurlega sem nú horfir fyrir sjávarútveginum, þá er þó enn svartari blika í lofti yfir landbúnaðinum: hækkandi kaupgjald og hríðlækkandi afurðir. Það er því undravert gáleysi af bændaskólastjóra að segja, að einmitt nú sé óhætt, að ríkissjóður sleppi hendi af bændum. Þeim, sem ekki vegur orð sín betur en svo, ferst ekki að bregða öðrum um ábyrgðarleysi, þótt þeir leggist á móti þessu vitlausa kákfrv. Það útgerðarfélag, sem ég er við riðinn, hefir í sumar lagt út í áhættusaman atvinnurekstur, sem fyrirsjáanlegt er, að getur engan gróða gefið, heldur víst tap. Og þetta félag geldur verkafólki sínu við þennan atvinnurekstur mun hærri upphæð í sumar en „atvinnubótafrv.“ þessara hv.þm. gefur af sér. Það var ekkert annað en ábyrgðartilfinning mín fyrir afkomu verkalýðsins, sem olli því, að Kveldúlfur gerir út togara sína og starfrækir síldarverksmiðju sína í sumar með vissu tapi framundan. Og að því athuguðu lýsi ég yfir því, að ég vil ekki sæta ávítum manns eins og hv. 1. þm. Skagf. fyrir ábyrgðarleysi.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Það má líta á þetta frv. hér sem einn þátt í þeirri viðleitni að létta fiskimönnum á smábátum kreppuna. Þetta mál er hv.þdm. kunnugt, með því að á síðasta þingi var það flutt nokkurnveginn í þeirri mynd, sem það er nú, sem brtt. minni hl. sjútvn. við frv. hv.þm. Vestm. og fleiri um rekstrarlánafélög fyrir bátaútveg og smáiðju. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að ríkisstj. gangi í ábyrgð fyrir 3 millj. króna láni fyrir Fiskveiðasjóð Íslands, er hann síðan veiti sem rekstrarlán til samvinnufélaga sjómanna og smábátaútvegsmanna, með sömu kjörum og hann fær lánið, að viðbættri lítilli framfærslu, þann hátt er hægt að losa þessa menn við skatt til milliliða í fiskverzluninni og tryggja þeim, að þeir njóti söluverðs aflans fullverkaðs. Í sameiningu eiga þeir að verka fiskinn og selja hann og ná þannig betra verði. Hver og einn af þessum mönnum á þess lítinn kost að afla sér húsa og landsvæðis, þar sem þeir geti verkað sinn afla, en með samvinnufélögum mætti þeim að vera þetta vel kleift. Ég legg til, að þetta mál fari til þeirrar sömu n. og frv. um rekstrarlánafélög fyrir bátaútveg og smáiðju, því að þetta mál er svo skylt því. Hæstv. forseti getur víst upplýst, til hvaða n. það fór. 

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Þetta frv. var flutt á síðasta þingi í sömu mynd og það er nú. Það var rætt í þrjá daga hér í þessari hv. deild og svo að lokum fellt frá 2. umr. Síðan hafa borizt til Alþingis áskoranir frá fiskimönnum og bátaútvegsmönnum víða um land að lengja þann tíma, sem dragnótaveiðar eru leyfðar. Áður hefir einnig verið lagt fram í þessari hv. deild frv. um breyt. á sömu lögum, sem gekk í svipaða átt, en náði ekki fram að ganga. Ég vil láta mér nægja að vísa til þeirrar grg., sem fylgdi frv. á síðasta þingi, og skýrslu frá fiskifræðingnum Árna Friðrikssyni, sem nú fylgir frv. Ég vil beina því til hv. sjútvn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, að veita því skjóta afgreiðslu, vegna þess að það hlýtur að vera í nánu sambandi við annað frv., sem hér er einnig á ferð, um útflutning á nýjum fiski. Verði það að lögum, tel ég sjálfsagt að veita þessu frv. einnig afgreiðslu, svo að kolaveiðar verði leyfðar meira en verið hefir.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég vil óska, að þetta mál gangi til menntmn. Málið er alkunnugt frá liðnum þingum, svo að það er óþarfi að ræða það nú frekar en hefir verið gert.

Jóhann Jósefsson Af því hv. 1. flm. þessa frv. er ekki við, þá skal ég aðeins taka það fram, að þetta frv. lá fyrir síðasta þingi. en varð þá ekki útrætt. Grg. sú, er frv. fylgir, er sú sama og fylgdi því áður. Frv. þetta miðar að öllu leyti í sömu átt og frv. um breyt. um stjórn einkasölu á síld, sem sömu flm. flytja í þessari hv. deild. Ég skal ekki fjölyrða frekar um frv.; það hefir verið skýrt fyrir þeim hv.þm., sem ekki hafa verið hér áður, og grg. er svo glögg, að óþarfi er að fara fleiri orðum um málið nú. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og til sjútvn.

Pétur Ottesen Ég vil fyrir hönd hv.flm. frv. óska, að því verði vísað til 2. umr. og til allshn.

Magnús Guðmundsson Ég er ekki viðriðinn þetta frv., en vil þó lýsa yfir því nú þegar, að mér lízt ekki vel á það, og skal rökstyðja það viðhorf mitt með nokkrum orðum. Ég lít svo á, að hér sé farið inn á stefnu, sem fordæmd hefir verið áður hér í þinginu, með því að seilast til að leggja útsvör á menn annarsstaðar en þar, sem heimili þeirra er. Það þótti ljóður á þeim lögum, sem giltu um þetta efni til 1926, hvað menn voru eltir með álagningu útsvars utan heimilissveitar, en í því efni þóttu þó lögin fyrir Rvík frá 1924 kasta tólfunum, og því var löggjöfin um útsvör endurskoðuð. Ég vildi skjóta því til þeirrar n., sem um mál þetta fjallar, að athuga það gaumgæfilega, áður en hún leggur það til, að það sé samþ. og þar með haldið aftur inn á þá braut, sem horfið var frá og fordæmd 1926.

Flm. (Einar Arnórsson) Þetta frv., sem hér liggur fyrir, var borið fram í Nd. á vetrarþinginu síðasta, en mun hafa dagað þar uppi. Mér virtist hv. 2. þm. Skagf. frekar mæla á móti þessu frv., og í sjálfu sér get ég fallizt á það með honum, að bezt væri, að aldrei væri lagt á skattþegn utan heimilis hans, en eins og b.-liður 8. gr. útsvarslaganna er orðaður verður ekki hjá því komizt, að slíkt verði gert. Þar er sagt, að á menn skuli lagt, ef þeir hafi leiguliðaafnot af landi, þótt ekki fylgi ábúð, og þar með talin laxveiði, ábúð á jörð eða jarðarhluta og lóðarafnot, ef þau gefa arð. Maður, sem hefði t. d. lóðarafnot í Reykjavík, segjum uppskipunarpláss fyrir salt og kol, yrði að sæta því, að á hann væri lagt útsvar hér, en aftur á móti, ef maður, búsettur utan Reykjavíkur, á þar stórhýsi, sem gefur ærnar tekjur á ári hverju, þá þarf hann ekkert útsvar að greiða þar. Hér er algert ósamræmi, sem þarf að leiðrétta. Eins og hv. 2. þm. Skagf. mun kunnugt, hefir hæstiréttur dæmt aðilja, sem átti heima í Reykjavík, til að greiða útsvar á Ísafirði, sökum þess að hann hafði þar nokkur lóðarafnot. En hinsvegar hefir dómstóllinn komizt að þeirri niðurstöðu um mann, sem ekki átti hér heima, en átti hér húseign, að hann skyldi ekkert útsvar greiða hér. Það er alkunnugt, að sumir kaupstaðir hér á landi hafa óhemju tekjur sökum álagningar á utanbæjarmenn. og skal ég t. d. nefna þar Siglufjörð. Að endingu vil ég leggja sérstaka áherzlu á það, að þetta frv. gerir ekkert annað en að koma betra samræmi á í þessu efni en nú er, og gera lögin þar með fullkomnari. Ég vil leggja til, að frv. verði vísað til allshn.

Magnús Guðmundsson Það er fjarri mér að ætla að fara að hefja deilu um mál þetta að sinni, en af því að hv. aðalflm. var hér ekki viðstaddur, hóf ég umr. um málið. Um b.-lið 8. gr. er það að segja, að hann er brot á meginreglu útsvarslaganna, brot, sem er að kenna meðferð þingsins á málinu, en mér finnst þó mikill munur á því og þessu frv. Þar er ákveðið, að útsvar megi leggja á þá menn, sem nota sjálfir lóðir eða laxveiði, en hér er ákveðið, að leggja megi útsvar á menn, sem ekki nota húseignir sínar sjálfir. Það kann vel að vera, að Reykjavík gæti haft töluverðar tekjur af þessu frv., en ég vil benda á það, að bærinn hefir ýmsa skatta af þeim húseignum, sem hér eru, þótt hann leggi ekki bein útsvör á eigendurna. Ástæðan til þess, að ég er á móti þessu frv. er sú, að þegar lagt er á menn annarsstaðar en þeir eiga heima, þá verða þeir venjulega mjög hart úti, því að þótt svo eigi að heita, að þá skuli lagt á menn einungis eftir tekjum, sem aflað er utan heimilissveitar, þá hefir það nú þótt bera við, að nokkuð væri lagt á þá af handahófi. Þessa ágalla þótti gæta um ef fyrir 1926, er hin nýju útsvarslög voru sett, og þess vegna er ég mótfallinn því, að lagt sé aftur út á þá braut, sem þá var fordæmd.

Flm. (Einar Arnórsson) Það eru aðeins örfáar aths., sem ég vildi gera við ræðu hv. 2. þm. Skagf. Það mun rétt vera, eftir því, sem dómstólarnir segja, að maðurinn, sem sjálfur notar veiðirétt sinn, skal greiða útsvar, en í sjálfu sér er enginn mismunur á því, hvort ég nota hann sjálfur eða leigi öðrum hann. Ég er alveg eins fær um að greiða útsvar, ef ég hefi t. d. veiðirétt í Norðurá, hvort sem ég nota hann sjálfur eða leigi hann fyrir einhverja fjárupphæð. Eins er það með húseignina, og eigandi hússins hefir þar enga áhættu aðra en þá, að leigutaki borgi ekki afnotagjaldið. Annars hefir það nú verið svo, að þeir menn, sem álitið hafa útsvar sitt of hátt, hafa flutt sig rétt út fyrir héraðstakmörkin, sumpart til málamynda, en sumpart máske ekki. Þetta er skattflótti, sem á ekki að þolast og sjálfsagt er að koma í veg fyrir. Það er rétt, að bærinn tekur fasteignagjöld, en þó er engin ástæða til að leggja á móti þessu frv. fyrir það, því að eigandinn á þann arð bænum að þakka, sem hann hefir af húsinu og verðmæti þess. Ef maður á hús við aðalgötu, þá er það ekki honum aðallega að þakka, að eignin er sérstaklega verðmæt, heldur bæjarfélaginu, og virðist því sanngjarnt, að útsvar sé þá á lagt til handa því bæjarfélagi, sem eigandi á aðallega að þakka verðmæti eignar sinnar. Ef á að leggja á menn útsvör sökum þess, að þeir hafa lóðarafnot í plássinu, eins og t. d. á Siglufirði, virðist ekki síður ástæða til að gera það, ef þeir eiga þar húseignir, hvort sem þeir nota þær sjálfir eða selja þær á leigu. Hv. 2. þm. Skagf. taldi þingið hafa fordæmt það að leggja útsvar á menn utan heimilissveitar þeirra. Þetta er eigi rétt, eins og bezt má sjá af sjálfri 8. gr. útsvarslaganna, þar sem mjög svo er einmitt gengið inn á þá braut að gera utansveitarmenn útsvarsskylda. Hitt er rétt, að víða hér á landi var níðzt á utansveitarmönnum með útsvarsálagningu, og þá gátu þeir aðeins skotið málinu til niðurjöfnunarnefndar og svo til sýslunefndar eða bæjarstjórnar, en nú er þetta breytt. Hver sá, er þykist órétti beittur, getur nú skotið máli sínu til yfirskattanefndar og atvinnumálaráðherra, og full trygging ætti að vera fyrir því, að hann gæti í það minnsta litið óhlutdrægt á málið og lækkað útsvarið, ef rétt væri að gera það. Tilgangurinn með frv. þessu er sem sagt var sá, að betra samræmi megi komast á löggjöfina um þetta efni en nú er. Hér í Reykjavík er engin hætta á, að utanbæjarmönnum verði íþyngt með útsvörum, því að við höfum nokkurn veginn fastar reglur að fara eftir, sem koma í veg fyrir slíkt. Ef maður gefur réttar upplýsingar um hagi sína, þá leggur niðurjöfnunarnefnd á hann útsvar eftir ákveðnum mælikvarða, en ef hann þá þykist órétti beittur, getur hann skotið máli sínu til yfirskattanefndar og síðan atvmrh. og fengið leiðréttingar.

Magnús Guðmundsson Ég ætla aðeins að benda á það, að ef þetta frv. yrði samþ., gildir það sem lög fyrir allt landið, og ég hefi ekki talað með tilliti til Reykjavíkur einnar, heldur landsins alls, en að Rvík sé einhver sérstök undantekning, það skil ég ekki. Ég sagði það, sem ég sagði, með tilliti til þess, að ef bændur eiga jarðir í tveimur hreppum, þá eiga þeir að greiða útsvar í báðum hreppunum, og það held ég, að mælist ekki vel fyrir. Annars vil ég benda hv.flm. á það, að nú er hér á leiðinni annað frv., sem mun lækna skattflóttann héðan úr Reykjavík, ef hann annars á sér stað, sem ég held ekki, og það frv. gengur áreiðanlega í gegn, svo að frekari ráðstafana þarf ekki gagnvart Rvík. Ennfremur vil ég vekja athygli á því, að það er ekki sama, hvort eigandi notar eign sína sjálfur eða leigir hana, eins og mér virtist hv.flm. gefa í skyn. Með því að leigja hana losnar hann sjálfur við útsvar, en í hans stað geldur leigutaki það. Það gengur í gegnum útsvarslöggjöfina sem rauður þráður, að greinilegur munur er gerður á því, hvort eigandinn notar eign sína eða leigir hana.

Flm. (Einar Arnórsson) Hvað viðvíkur því, að þetta frv., muni mælast illa fyrir í sveitum, þá hygg ég naumast, að svo verði. Ég geri ráð fyrir, að bændum þyki vel hlýða að leggja eitthvert útsvar á utansveitarmenn, sem eiga þar jarðir eða aðrar fasteignir í sveit og hafa arð af. Annars er vitanlega eigi hægt að synda fyrir það sker, að einhverjum þyki sinn hlutur verri, því að svo verður jafnan um öll skattalög, sérstaklega í byrjun. Hv. 2. þm. Skagf. sagði, að það kæmi nokkurnveginn í sama stað niður fyrir bæinn eða sveitina, hvort maður, sem ætti hús í bæ, byggi í því sjálfur eða leigði það, því að með því að leigja það veitti hann bænum annan mann í sinn stað til að greiða útsvar. Þetta er auðvitað fjarri öllum sanni, því að þegar lagt er á leigutakann, er ekki verið að leggja á eign utanbæjarmannsins, heldur leigutakann og eignir hans. Eigandann skiptir það engu máli, því að á leigutakann er lagt án tillits til aðstöðu eigandans. Leigutakinn getur tapað á atvinnu, sem hann rekur í húsi utansveitarmanns, en sá hefir þó ærnar leigutekjur af húsinu. Ef til vill stafar tapið af of hárri leigugreiðslu til utansveitarmannsins. Er þá auðséð, að utansveitarmaðurinn hefir lagt sveitinni, þar sem hús hans er, til lélegan gjaldanda, eða svo getur það verið. Viðvíkjandi því frv., sem hv.þm. minntist á, þá geri ég ráð fyrir, að hann hafi átt við Skildinganesfrv., en það eru svo margir fleiri staðir, sem skattflóttamenn geta leitað til, að það bætir harla lítið. Hitt gleður mig að heyra, að hv.þm. taldi víst, að það frv. næði fram að ganga, hvort sem þessi orð hans má skilja svo, að hann hafi tekið sinnaskiptum í málinu frá því á þinginu í vetur.

Flm. (Magnús Jónsson) Ég vil þakka hv. deild fyrir það, að ég sé bókað, að vísað er til 2. umr. og nefndar frv., sem ég bar hér fram, en gat vegna fjarvistar ekki mælt fyrir. Þetta frv. er um svipað efni að því leyti, að það snertir iðnaðinn og fer fram á það, að skipuð sé sérstök fastanefnd, er fari með þau mál, er iðnað varða. Mál þetta er svo einfalt, að ég þarf ekki að hafa langa framsögu. Það er ljóst, að iðnaður er atvinnugrein, sem alltaf er að vaxa, og væri því gott að hafa sérstaka nefnd til þess að fjalla um till. þess efnis. Óska ég svo, að þessu máli verði vísað til 2. umr. og allshn.

Halldór Stefánsson Ég vil aðeins vekja athygli á því, að ástæða er til að gera fleiri breytingar á nefndatilhögun í lögum um þingsköp Alþ. en hér er farið fram á. Það væri t. d. ástæða til að ákveða sérstaka n. fyrir sveitarstjórnarmálefni. Það er stór flokkur mála, sem jafnan er látinn fara til allshn. Til allshn. fer jafnan sá fjöldi mála, að þörf er á að létta á henni og setja meginflokka þeirra mála, sem til hennar er vísað, sveitarstjórnarmálin, til sérstakrar nefndar.

Flm. (Magnús Jónsson) Eins og hv.þdm. er kunnugt, var þetta frv. fyrir þinginu í vetur. Auk þessa frv. hafa nú komið fram á þessu þingi tvær þáltill. um einkasölu á útvarpstækjum. Þessar þáltill. bera vott um, að menn eru ekki vel ánægðir með þá einkasölu, sem hefir starfað hingað til. Þykir sérstök nauðsyn á, að verzlunin geti selt tækin með afborgunum, svo að auðvelt sé að eignast þau. Býst ég varla við, að þessu linni fyrr en þetta lagast og menn geta fengið útvarpstæki með afborgunum, svo sem aðra muni, því það er algengt, að menn verða að líða kaupendur nokkuð um endurgjald. Hljóðfæri eru t. d. oft seld með afborgunum svo árum skiptir. En ef farið er inn á þá braut, verður að festa mikið fé í verzluninni, en þá verður, eins og sakir standa nú, betra að gera annað með peninga ríkissjóðs en að festa þá í þessum rekstri. Það er engin hætta á því, að okur eigi sér stað, þótt ríkisrekstur á sölu útvarpstækja hverfi. Veldur því hin mikla samkeppni á þessu sviði. Þær tekjur, sem útvarpið hefir af þessari sölu, getur það fengið öðruvísi. Útvarpsnotendum myndi þá fjölga, og yrði það útvarpinu til tekna. Ég legg því til, að verzlunin verði gefin frjáls. Í sambandi við þetta frv. getur naumast orðið ágreiningur um annað en þetta tvennt: eigum við að hafa ríkisverzlun á útvarpstækjum eða á sú verzlun að vera frjáls? Ég ætla að nefna hér eitt atriði, sem kemur þessu máli við. Þessi tæki eru tiltölulega ný í viðskiptum og getur því verið, að menn skorti dómgreind á, hver tæki séu góð og hver ekki góð. Einkasalan ætti þá að vera vel til þess fallin að hafa vit fyrir mönnum í að velja góð tæki, en ekki vond. Mun einkasalan hafa bundið sig við ákveðin verzlunarhús, er einkasalan áleit, að hefðu fullkomnastar vörur. En nú hefir mér verið sagt, að einkasalan panti fyrir menn þau tæki, sem þeir helzt óska að fá hingað. En ef menn kaupa þannig tæki, sem lítið eru notuð, geta þeir átt það á hættu, að varahlutir til þeirra séu ekki til á staðnum, og kostar þá oft mikla fyrirhöfn og tíma að ná í þá. Þessar tvær ástæður hefi ég viljað taka til greina í frv., þannig að um leið og einkasalan verði lögð niður megi aðeins selja þan tæki, sem löggilt hafa verið, og þau firmu ein selja þau, er hafa sæmilegar birgðir af varahlutum tiltækar. Það ætti því að vera girt fyrir það, að skaði geti orðið af frjálsri verzlun í þessu efni. Ég vænti þess, að þetta frv. mæti svipuðum móttökum sem önnur frv., og fari til 2. umr. og nefndar og hún athugi, hvort rétt sé, að ríkissjóður festi peninga í slíkri verzlun sem þessari.

Jónas Þorbergsson Ég get ekki fallizt á það, að þetta frv. fari umræðulaust til n. Eins og frv. ber með sér, er farið fram á það, að verzlunin, sem stofnuð er skv. lögum, verði lögð niður og gefin frjáls með þeim takmörkunum, sem í frv. segir. Í grg. þess. frv. er vísað til grg. frv., sem borið var fram á þinginu í vetur. Og þegar flett er upp þeirri grg., vekur það furðu, að hv.flm. skuli koma með slíkt ágreiningsmál sem þetta án þess að koma með nein rök fyrir máli sínu, því í grg. eru staðhæfingar einar, sem við engin rök hafa að styðjast. Hv. flm. segir í þessari grg., að þetta fyrirkomulag sé að verða ríkissjóði til byrði, og að nú sé hafin barátta gegn þessum ófögnuði, sem þjóðin hafi sjálf lagt á sig. Þetta eru rökin. Ég get ekki tekið undir nein þessi rök og ég býst við, að fæstir hv.þdm. sætti sig við, að þessi krafa sé ekki betur rökstudd en hér er gert. Hv. flm. álítur frjálsa verzlun allæknandi sáluhjálparráð, en þó gægist í frv. flm. fram vantrúin á það skipulag, því hann vill seta það undir opinbert eftirlit og setja opinber höft. Þegar viðtækjaverzlunin var stofnuð, var þegar búið að flytja inn í landið allt að 100 tegundir útvarpstækja. Nú er það vitanlegt, að miklar framfarir eru á þessu sviði. Fjölmörg þeirra tækja, sem áður voru flutt inn, eru nú orðin úrelt og erfitt að fá varahluti til þeirra. Síðan einkasalan kom hefir aðallega verið skipt við 2 verzlunarhús, og þá aðallega flutt inn þau tæki, sem viðurkennd eru um alla Evrópu, en eftir beiðni eru pöntuð tæki, sem menn hafa sérstaka trú á. Það er því ekki vafi á, að með þessari ráðstöfun hafa verið gerðar miklar umbætur í þessari grein. Og það, sem að þessu fyrirkomulagi hefir verið fundið, réttlætir ekki það, af afnema verzlunina, eins og farið er fram á í þessu frv. Ég skal geta þess, að athugað hefir verið um hugsanlegar leiðir til þess að selja tækin með greiðslufresti, og er ekki óhugsanlegt, að horfið verði að meira eða minna leyti að því ráði. Að viðtækjaverzlunin sé ríkissjóði byrði, hefir við engin rök að styðjast og er því til að svara, að ríkissjóður hefir lagt verzluninni til um 65 þús. kr., en hún hefir selt fyrir um 2 millj. kr., svo að ég verð að álíta, að hún hafi legið létt á ríkissjóði. Og hún hefir nú. skv. því sem fyrir er mælt í lögum, skilað nokkrum arði til útvarpsins. Ég get því ekki séð, að neitt það sé fram komið af hendi flm., sem réttlæti það, að þessu frv. verði sinnt af þessari hv. deild. Mun ég því ekki treysta mér til þess að greiða því atkv. til 2. umr.

Flm. (Magnús Jónsson) Enda þótt aldrei nema hv.þm. Dal. sé útvarpsstjóri, þarf hann ekki að brúka annan eins vind og hann gerir í þessari hv. deild. Það eru nú komin hér fram tvö frv. um útvarpsmál, og í búðum þessum málum stendur þessi hv.þm. upp og leggur til, að þessi frv. verði felld þegar í stað. Ég held, að það hljóti að vera barnabrek hjá hv.þm. Dal. að leggjast á móti því, að þetta mál fari til 2. umr. og fái að athugast í n. Ég álít ekki, að ég viti, hvað bezt er í hverju máli, en ég geri þá kröfu, að frv. fái að fara til 2. umr. og n. Annars er það einkennilegt, að hv.þm. Dal. kvartaði yfir því, að ráðizt væri á grg. í frv. hans um tekju- og eignarskatt, en nú ræðst hann sjálfur á grg. þessa frv. En mig langar ekki út í teoretískar deilur við hann um frjálsa samkeppni og ríkisrekstur, en ég álít, að reynslan muni leiða þetta bezt í ljós. Ég er ekki í neinum vafa um það, að hin frjálsa samkeppni mun tryggja bezt gæði tækjanna. Ég tel ríkisrekstur varasamari í þessu tilfelli, af því að þessi vörutegund er svo ný og framfarir í smíði tækjanna stórstígar, og verzlunin setur út nýjar tegundir í umboðssölu, hverja á eftir annari. Í hinni frjálsu samkeppni verða nú kaupmenn að hafa þessar nýju tegundir til sölu, til þess að verða samkeppnisfærir. En þar, sem einkasala er á þessu, verða menn að láta sér lynda að velja úr þeim birgðum, sem einkasalan hefir í það og það skiptið, þó að það séu úreltari tæki. Viðvíkjandi því, að margar tegundir tækja hefðu verið komnar inn, skal ég geta þess, að verzlunin var að færast í það horf, að 2 verzlunarhús næðu yfirráðum með sölu tækjanna. Það var því skynsamlegt af einkasölunni að taka upp viðskipti við þessi 2 verzlunarhús. En það girðir ekki fyrir það, að hingað flytjist fjöldi af allskonar tækjum. En með mínu frv. væri alveg girt fyrir það, og þá mundu menn ekki verzla nema með ný tæki, svo að gæði tækjanna væru betur tryggð með mínu frv. Hv. þm. vildi halda því fram, að ekki væri lagt nema 65 þús. í þetta fyrirtæki. Hvernig má það ske? Með því að gera verzlunina mjög óhagstæða, selja ekki nema gegn staðgreiðslu. Ef á að gera verzlunina eins aðgengilega og verzlun einstaklinga, verður ríkissjóður að leggja í hana stórfé. Ástæður mínar standa því óhraktar, enda voru þær sagðar með mestu hófsemd. Ég treysti því, að hv. deild vilji líta á þetta frv. og athuga það í nefnd.

Jónas Þorbergsson Ég get ekki verið svo lítillátur að taka þegjandi við þessum föðurlegu áminningum hv.þm. um það, að mér beri ekki að tala um mál, sem ég ber skyn á. En þar sem ég er nú kunnugur þessu máli, þá verð ég að leyfa mér að taka til máls, þegar bornar eru fram till. byggðar á jafnlitlu viti og þetta frv. og án þess að álíta það nokkra goðgá. Það virðist svo sem hv.flm. standi stuggur af grg., sem fylgdi frv. í vetur, og er það afsakanlegt, þar eð hann mun hafa leitað í henni án þess að finna ástæður, sem réttlættu frv. Ég álít ekki rétt að fara út í einstök atriði eins og hv.flm. Þó get ég ekki látið hjá líða að minnast á eitt atriði. Hv. flm. segir, að ríkisrekstur með svona lagaða vörutegund sé varasamari, vegna þess að hún sé ný og menn beri lítið skyn á gerð tækjanna, og því sé varhugaverðara að hafa þetta undir skipulagi og eftirliti ríkisins. En ástandið var nú þannig áður en einkasalan tók við sölu tækjanna, að hún var í höndum fúskara, sem lítið þekktu til tækjanna, fluttu inn fjölda mismunandi tegunda af lélegum tækjum og tróðu þeim upp á hvern mann. Í hinni frjálsu, skipulagslausu verzlun er engin trygging fyrir því, að varahlutar séu fyrir hendi, eða að tækin, sem tekin eru, séu góð. Sérfræðingurinn Gunnl. Briem gerðist ráðunautur útvarpsins um að velja hin beztu tæki. Og mig furðar satt að segja á aðstöðu hv.flm. til sérfræðinnar í landinu, og þykir kynlegt, að hann skuli hafa slíka ótrú á þessari sérfræðigrein. En ég álít þessu betur komið í höndum Gunnlaugs Briems og forstöðumanns verzlunarinnar en í höndum fjölmargra þekkingarsnauðra lausaprangara, sem hirða um það eitt að hafa nokkurn stundarhagnað af verzlun með þessi tæki.

Jónas Þorbergsson Ég ætla aðeins að minnast á það, sem hv.þm. sagði, að ég hefði misskilið. Mér skildist, að hv.flm. héldi því fram, að ríkisrekstur væri varhugaverðari vegna tíðra breytinga á tækjunum, en það er einmitt orsökin til þess, að almenningur fylgist ekki nógu vel með í þessu efni. Ég get alls ekki samþ., að málið væri betur tryggt, ef hans ráðum væri fylgt og enginn sérfræðingur látinn fjalla um þetta. Orðið kunnáttumenn, sem í frv. stendur, er teygjanleg og bætir ekki aðstöðu hv.þm.

Flm. (Magnús Jónsson) Ég ætla ekki að halda áfram deilum um þetta mál, en aðeins skýra frá því, að með orðinu kunnáttumenn á ég við sérfræðinga. Ef hv. d. vill, að orðið sérfræðingar verði sett inn í frv., þá samþykki ég það.

Flm. (Jón Þorláksson) Frv. þetta flutti ég ásamt hv.fyrrv. 1. þm. G.-K. á síðasta þingi, og var þá fyrst til umr. hér í þessari hv.þd. Ég gerði þá grein fyrir þeim meginatriðum, sem eru þess valdandi, að ég eftir atvikum öllum aðhyllist þessa úrlausn gengismálsins eins og nú er komið. Mér þykir ekki þörf á að endurtaka það, sem ég þá sagði, en skal aðeins taka það fram, að allar þær ástæður, sem ég bar þá fram fyrir þessu máli, eru ennþá óbreyttar, og þeir viðburðir, sem í þessu efni hafa gerzt, hafa haldið áfram að staðfesta það, að nauðsyn er að binda enda á þetta mál um gildi íslenzks gjaldeyris, og svo líka það, að það er sérstök ástæða til þess að varast sérstaklega þá úrlausn málsins, sem mundi veikja traustið á gjaldeyri landsins í framtíðinni nokkuð fram yfir það, sem ýtrasta nauðsyn krefur. Við höfum séð það nú upp á síðkastið, að jafnvel eitt af stórveldum álfunnar hefir komizt í bráða hættu með gjaldeyri sinn, jafnvel þó að hann væri tryggður með gullinnlausn og löggjöf á allan þann hátt, sem fullnægir nútímakröfum, og ekki séð fyrir endann á því ennþá, hvort þessi hætta endi með hruni þessa gjaldeyris eða ekki. Ég á hér auðvitað við gjaldeyri þýzka ríkisins. En þetta, sem þar hefir gerzt, á að vera öðrum aðvörun, að láta aldrei ímyndaða stundarhagsmuni leiða sig út á þá braut, sem getur spillt til langframa trausti á, að sú þjóð hafi getu og vilja til þess að halda föstum sínum myntlögum og gjaldeyriseiningu. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til fjhn. að umr. lokinni.

Einar Árnason Eins og hv. 1. flm. tók fram, er þetta frv. næstum því shlj. frv. um sama efni, sem já fyrir síðasta þingi. Höfuðatriði þessa frv. er það hvað ríkissjóð snertir, að farið er fram á ábyrgð ríkissjóðs á allt að 7 millj. kr. láni til að virkja Sogið. Nú er það sjálfsagt, þegar ríkissjóður á að ganga í ábyrgð fyrir fyrirtæki, að þá sé athugað, hvort nokkur áhætta fylgi þeirri ábyrgð, og í öðru lagi, hvort ábyrgðin sé óhjákvæmileg. Hv. 1. flm. tók fram tvær ástæður fyrir því, að ríkisábyrgð þyrfti að fá. Hin fyrri var sú, að með því fengjust betri lánskjör. Hin síðari var sú, að nokkur uggur væri nú með fjármálamönnum erlendis um það, að þrengt yrði svo kosti Reykjavíkurbæjar af pólitískum ástæðum, að áhætta væri fyrir erlenda menn að leggja peninga í þetta fyrirtæki, ef ríkissjóður væri ekki bundinn í málið. Fyrra atriðið hefi ég ekkert um að segja. Það kemur hvorki fram í grg. frv. eða í ræðu hv.flm., hvað gert hefir verið að því að útvega lánsfé í þessu skyni, eða hvort nokkur tilboð liggi fyrir, og þá hver þau séu. Ég minnist þess að hafa heyrt um það talað, að á síðastl. ári færu menn utan af hendi bæjarstjórnar til þess að, útvega lán til þessa fyrirtækis, og að þeir hafi ef til vill fengið tilboð um lán með ríkisábyrgð. Eftir því, sem ég hefi heyrt, virðast þessi lánstilboð ekki vera sérstakl. hagstæð. Væri gott að fá að vita, hvernig þau kjör hefðu verið og hvort þau stæðu enn til boða. Þá kem ég að þeirri ástæðu hv.flm., að þrengt yrði svo kosti Reykjavíkur af pólitískum ástæðum, að fyrirtækinu gæti staðið hætta af því. Mér kom þessi ástæða nokkuð á óvart: hafði ekki heyrt hennar getið á þinginu í vetur. Mér þykir hún æðiótrúleg. Ég veit ekki, hvort nokkuð hefir gerið gert í þessu máli af hálfu bæjarstj. Reykjavíkur, en býst við, að það komi fram í þessu máli, ef svo væri. Vil ég þá biðja hv.flm. að skýra frá því og þá um leið, hvernig nú er útlit um fjárútvegun til þessa fyrirtækis. Um þetta liggja engar upplýsingar fyrir, og því gefur að skilja, að örðugt muni vera fyrir þingið að taka ákvörðun um mál, þar sem aðalatriðið er óupplýst. Ég viðurkenni, að hér er mikilsvert mál á ferðinni, en þeim mun meiri ástæða er til að krefjast þess, að allar upplýsingar liggi fyrir, áður en ákvörðun er tekin um það.

Jón Baldvinsson Þegar þetta mál var flutt í vetur að tilhlutun allshn.Nd., bjuggust fylgjendur málsins við því, að það væri komið í trygga höfn. Þá var loksins lokið þeim undirbúningi, sem andstæðingar málsins höfðu staðið í vegi fyrir, og möguleikar voru fyrir hendi að fá fé. Ég segi þetta því fremur, þar sem aðalforustumenn Framsóknar hafa látið svo alla tíð frá 1918, að þeir hefðu áhuga á virkjun Sogsins. Má sjá ummæli og tillögur í Alþt. frá þeim tíma, sem staðfesta þetta, enda veit ég af viðtali við suma þeirra, að þeir létust jafnvel ekki vera fjarri því, að ríkið virkjaði þessi fallvötn fyrir Reykjavík. Þessi ár var Íhaldið í bæjarstj. Reykjavíkur algerlega andstætt Sogsvirkjuninni og sú andstaða var fyrst brotin á bak aftur með bæjarstjórnarkosningum 1930. Meiri hl. bæjarstjórnar var þá orðinn málinu fylgjandi og þar með var þeim þrándi velt úr götu, sem til þessa virtist einkum hafa tafið fyrir framgangi málsins. Þannig leit þetta út frá mínu sjónarmiði. En einmitt þegar ástæða er til að ætla, að allir flokkar séu orðnir sammála um málið, ráðast ráðherrar Framsóknarflokksins harðlega á móti frv. og berjast á móti því sem grimmilegast, að ríkið gangi í ábyrgð fyrir Reykjavík. Aldrei hafa þó verið færð nein rök fyrir því, að hætta fylgdi þessari ábyrgð. Andstæðingar málsins hafa sagt, að Reykjavík væri svo vel stæð, að hún ætti að geta fengið þetta lán upp á eigin ábyrgð. Þetta er einmitt sönnun fyrir því, að áhættan er alls engin fyrir ríkissjóð. En það er til önnur ástæða fyrir því, að bænum er ríkisábyrgð nauðsynleg og hv.flm. hefir þegar drepið á hana. Hún er sú, að með ríkisábyrgð er erlendum lánardrottnum tryggt, að ekki verði lagðar neinar þar kvaðir á fyrirtækið af löggjafarvaldinu, sem gætu orsakað tap á því. Þetta getur alltaf komið fyrir, ef ríkissjóður hefir þar engra hagsmuna að gæta. Úr því nú að engin áhætta fylgir ábyrgðinni og allir eru sammála um þörf virkjunarinnar, þarf ekki að eyða að því mörgum orðum, að stjórninni ætti að vera það hið mesta kappsmál, að þetta mál næði fram að ganga, einmitt á þessum tímum, þegar öll vopn standa á stj. og Alþingi um að halda uppi framkvæmdum og atvinnu. Ekkert væri eðlilegra en að stj. og flokkur hennar tæki slíku frv. tveim höndum. Þótt hér sé að vísu engin ríkisstjórn skipuð enn, sem lýst geti yfir vilja sínum í þessu máli, þykir mér þó leitt, að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera viðstaddur hér, þar sem hæstv. forseti Sþ. hefir lýst því yfir, að skoða bæri þá stj., er nú fer með völdin, sem pólitíska stj. Væri fróðlegt að heyra, hvernig hæstv. fjmrh. færi að því, að fóðra andstöðu sína gegn frv. sem þessu, sem enga áhættu hefir í för með sér, hrindir af stað nauðsynlegu fyrirtæki fyrir sveitir og kaupstaði og eykur atvinnu í landinu. Spurt hefir verið af hálfu Framsóknar. hvað gert hafi verið í þessu máli, hvort Reykjavík hafi ekki getað fengið lán sjálf, og verið talað um aðrar leiðir. En ég á bágt með að trúa því, að þingið telji það æskilegri leið að selja útlendingum þessar orkulindir á leigu eða veita þeim sérleyfi til að selja landsmönnum rafmagn. Vitanlega yrði stjórnin og löggjafarvaldið að binda sig á ýmsan hátt um að vernda rétt þeirra útlendinga, sem virkjunina hefðu með höndum, og veita þeim hlunnindi, ef sú leið yrði farin. Ég hefði satt að segja vænzt þess, að stj. léti eitthvað til sín heyra um þetta mikilsverða mál, sem er eins mikilsvert fyrir framsóknarmenn og aðra. Þó að Framsókn hafi notað það sem agn í kosningunum, að Reykjavík hafi ætlað að véla landið út í hættulega milljónaábyrgð, þá eru slíkar blekkingar ekki góð og gild vara í þingsalnum, enda þótt þær kunni að hafa hjálpað einhverjum framsóknarþingmanninum þangað.

Pétur Magnússon Ég ætla ekki að tala um efni þessa máls. Um það veit ég, að hv. 1. flm. er einfær. En ég vildi mótmæla ummælum hv. 2. landsk. um afstöðu bæjarstj. Reykjavíkur til Sogsvirkjunarinnar. Það er ekki svo að skilja, að það sé ný bóla að heyra jafnaðarmenn hamra á því, að svokallaður „íhaldsmeirihluti“ í bæjarstj. hafi jafnan verið þessu máli fjandsamlegur. Á þessu hefir verið hamrað í Nd. og í blöðum Alþýðuflokksins ár eftir ár, og ósannindin hafa svo oft verið endurtekin, að mér þykir mjög sennilegt, að hv. 2. landsk. sé nú farinn að trúa þeim sjálfur. Þetta mál hefir nú verið á dagskrá í 7 ár. Sjálfstæðismenn beittu sér þegar fyrir undirbúningi þess í rafmagnsnefnd, en hinsvegar sýndi jafnaðarmaður sá, er þar átti sæti, engan áhuga á málinu. Mér er kunnugt um þetta, þar sem ég átti sjálfur sæti í rafmagnsnefnd til 1928. Þrír af fjórum sjálfstæðismönnum í rafmagnsstjórn töldu þetta mál brýna nauðsyn, en einn vildi láta stöðina við Elliðaárnar borga sig betur niður áður en hafizt væri handa. Þegar Sigurður Jónasson var kosinn í bæjarstj. 1928, var búið að gera virkjunaráætlun og fallvatnið athugað. Þessi maður hefir, sem kunnugt er, beitt sér fyrir málinu af talsverðum hávaða og vafalaust af miklum dugnaði, en ekki er ég viss um, að hann hafi flýtt fyrir framgangi þess að sama skapi. En það liggur í hlutarins eðli, að málið gæti ekki verið komið svo langt áleiðis sem það er, ef Sjálfstæðisflokkurinn í bæjarstjórn hefði verið því andvígur, þar sem hann hefir ávallt haft, og hefir enn, hreinan meiri hl. í bæjarstj. Sannleikurinn er sá, að sjálfstæðismenn eiga frumkvæðið að þessu máli og hafa jafnan stutt að framgangi þess. Jafnaðarmenn mega gjarnan eigna sér heiðurinn af því, ef þeim er ánægja í því, en þeir ættu helzt að venja sig af því að segja vísvitandi ósatt um afstöðu andstæðinganna.

Jónas Jónsson Ég vildi koma með nokkrar aths. út af ræðu hv. 2. landsk. Hann sagði, að Framsókn hefði verið fylgjandi þessu máli þangað til í vetur. Þetta þarf leiðréttingar við. Sannleikurinn er sá, að Framsókn hefir ávallt verið og er enn fylgjandi því, að þessi virkjun sé framkvæmd á skynsamlegum grundvelli. Á þeim árum, sem Íhaldið drap þetta mál 16 sinnum í bæjarstj. Rvíkur, lögðum við framsóknarmenn þessu máli hvað eftir annað liðsyrði á þingi. Við höfum ávallt verið því fylgjandi að tryggja vatnsaflið til skynsamlegrar notkunar fyrir landið eða bæinn. M. a. hefir verið talað um járnbraut austur, er fengi kraft frá Soginu. Sú braut hefði komið ríkinu við. En um það hefir aldrei verið rætt í sambandi við þetta mál áður, að ríkið ætti að ganga í ábyrgð fyrir sveitar- eða bæjarfélag. Framsóknarmenn eru allir með því sem borgarar í Reykjavík að ganga í þessa ábyrgð, að því er snertir bæjarfélagið. En þingflokkurinn hefir ekki séð enn, að ástæða sé fyrir ríkið að ganga í ábyrgð fyrir bæinn. Þetta er alveg ný hlið á málinu. Og í þessu máli kemur fleira til greina en hv. 2. landsk. læzt vita af. Hann sagði eins og rétt er, að íhaldsmeirihl. í bæjarstj. hefði jafnan beitt sér gegn málinu, og þýðir ekki fyrir hv. 4. landsk. að ætla sér að hrekja þá staðreynd. Hin fullyrðing hv. 2. landsk., að Íhaldið í bæjarstj. sé nú snúið til fylgis við málið, orkar aftur á móti meira tvímælis. Nú er meiri hl. búinn að ákveða að bæta stórum við Elliðaárstöðina og hefir verið að reyna að fá fé til þess að láni. Hvað meinar meiri hl. með því að vera að bæta við Elliðaárstöðina og koma þar fyrir rafvélum af ýmsu tægi með ærnum kostnaði, ef á svo að fara að byggja stöð við Sogið, svo stóra, að Reykjavík getur ekki hagnýtt sér allt það afl, sem hún framleiðir? Þetta sýnir, að meiri hl. dettur ekki í hug, að virkjun Sogsins sé nálæg. Eftir því sem ég hefi heyrt, var Sigurður Jónasson hvað eftir annað keyrður aftur á bak af íhaldsmeirihl., er hann vildi láta halda undirbúningi málsins áfram, enda mun hann hafa álitið, að bæjarstj. vildi ekkert um málið hugsa. Það er líka alkunnugt, að Íhaldið og málgögn þess hafa sérstaklega svívirt Sigurð Jónasson út af afskiptum hans í þessu máli, einmitt af því hann hefir ótrauðlegast barizt fyrir þessu máli. Þessi sami maður hefir lagt fram tilboð frá erlendu félagi um rafmagn með föstu verði handa Reykjavík og Hafnarfirði. Þessar áætlanir hafa e. t. v. ekki verið fyllilega ábyggilegar, en þeir, sem þekkja mismuninn á rafmagnsverðinu eins og það er og eins og hv.l.landsk. reiknaði út að það yrði, ættu ekki að láta sér slíkt í augum vaxa. Eftir reynslu af útreikningum þessa hv.þm. er ekki gott að gera sér í hugarlund, hvað hin nýja stöð við Sogið myndi kosta. Hér er beðið um sjö millj. kr. ábyrgð, en eins sennilegt er, að stöðin kosti 14 millj., ef miðað er við útreikninga hv. 1. landsk. Borgarar í Reykjavík eru farnir að kannast við, hversu ábyggilegar áætlanir verkfræðinganna eru. Það virðist því ekki vera nein goðgá, þótt þeirri spurningu sé varpað fram, hvort ekki gæti komið til mála, að hagkvæmur samningur við erlent félag gæti verið jafngóður. Það þarf ekki að ganga að neinu verði blindandi. Eðlilegast að miða verðið á rafmagni við kostnaðarverð á nokkrum sambærilegum stöðum. En maður getur betur skilið en áður, hvers vegna Íhaldið hefir ekki kært sig um að hraða málinu meira en þetta. Það er sem sagt vegna þess, að það sér, að Rvík muni ekki njóta allra þeirra fríðinda af virkjuninni, sem lofað hefir verið á kjósendafundum. Hv. 1. landsk. lét svo um mælt á kosningafundum í Ólafsvík og Sandi, að þegar virkjunin væri komin í kring, gætu Sandarar og Ólsarar haft nóg rafmagn til ljósa, hita og suðu. Menn þar vestra efuðust um þetta, og ég líka. Nú er komið fram í skjölum verkfræðinganna, að rafmagn frá Soginu muni vera helmingi dýrara í sjálfri Rvík til hitunar en má vera. En þetta brá einkennilegu ljósi yfir það, hvernig ástatt er um þetta mál, þannig, að forgöngumennirnir sjálfir tala svo, að það sé ekkert nema suðurafmagn og eitthvað til iðnaðar, sem Reykjavík á að geta fengið upp úr þessu. Það sé ekki hægt að spara kol til upphitunar með rafmagninu, sem er náttúrlega stór liður í hitaorkuþörfinni í Rvík, nefndin hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að rafmagnið gæti ekki keppt þar við kolin. Reykjavík þarf ekki ljós frá þessari fyrirhuguðu stöð, bærinn hefir nóg ljós frá gömlu stöðinni, sem er nú verið að stækka, svo að það er aðallega suðurafmagn fyrir einhvern hluta Reykjavíkur, sem hér er farið fram á, og eitthvað til iðnaðar. Það er í mesta máta ólíklegt, að þetta spursmál um það, hvort konur í Reykjavík geti soðið við rafmagn, en ekki við kol, sé svo stórt, að það þurfi að taka 7 millj. að láni með ríkisábyrgð. Þetta mál kemur, ef bærinn stækkar mikið ennþá og hefir það lánstraust, sem hann að réttu lagi á að hafa. En það er skiljanlegt, að íhaldsmenn vilji ekki sjálfir hætta sér í það fyrirtæki, svo mikill kostnaður og ábyrgð sem hlýtur að fylgja því, en tiltölulega lítils hagnaðar af því að vænta, eftir því sem forgöngumennirnir sjálfir segja. Það er náttúrlega fjarstæða, að Reykjavíkurbær geti ekki fengið lán til þessa fyrirtækis á eigin ábyrgð, af því að útlendir fjármálamenn búist við, að Reykjavík verði íþyngt af landinu. Það hefir aldrei komið raunverulegur vitnisburður um þetta frá útlendum fjármálamönnum, enda hefir lélega verið unnið að því að útvega fjármagn í fyrirtækið. Og auk þess er þetta sama og að halda því fram, að okkar þjóðfélag sé á lægra stigi en önnur þjóðfélög skyldra þjóða, ef fjármagninu er ekki óhætt á Íslandi fyrir því, að þjóðfélagið ráðist á það með rangindum. Raunar veit ég, að vissar blaðagreinar, visst umtal, t. d. hér í höfuðstaðnum, gæti komið þeim til að halda, að sumum leiðtogum hér á landi væri ekki trúandi fyrir fjármagni, - en það er hlutur, sem bæjarbúar verða að venja sína menn af. En það hefir hvergi komið fram, svo að sannað verði, nokkur tortryggni gagnvart Alþingi um að svona fyrirtæki stæði hætta af ranglæti þess, enda vita þeir, sem eru nokkuð kunnugir okkar sögu, að ekkert dæmi er til slíks. Það má nefna sænska íshúsið hér eða hinar útlendu síldarhræðslustöðvar. Þau fyrirtæki lifa undir sömu vernd og fyrirtæki landsmanna sjálfra. Þessi ummæli vildi ég láta fylgja frv. um leið og það fer í nefnd.

Jakob Möller Ég held að okkur flm. megi á sama standa, þótt þessi ummæli hv. 5. landsk. fylgi frv. Ég sá ekki betur en að jafnvel flokksmenn þm. nenntu ekki að hlusta á hann, enda er sannleikurinn sá, að það var ekki þess vert. Hv. 5. landsk. var ekki viðstaddur framsöguræðu málsins, ekki ræðu hv. 2. þm. Eyf., heldur ekki ræðu hv. 4. landsk., og heyrði yfirleitt ákaflega lítið af því, sem búið var að segja um þetta mál. Hann er hér á flökti fram og aftur, heyrir eitt hjá einum og annað hjá öðrum. Hann hlustaði eitthvað á ræðu hv. 2. landsk., en vissi ekki, að þau atriði, sem hann talaði um, var búið að hrekja, t. d. það, að sjálfstæðismenn í bæjarstj. Rvíkur hefðu verið á móti Sogsvirkjunjnni, og að mótstaða þeirra hefði ekki verið brotin á bak aftur fyrr en við bæjarstjórnarkosningarnar 1930. Enda má sanna það skjallega, að þetta er algerlega rangt. Árið 1929 var Sogsvirkjunin boðin út, og bæjarstj. var því búin að samþ. virkjunina áður en kosningin fór fram. Og meiri hl. í rafmagnsstjórn, sem er sjálfstæðismenn, var búinn að hafa þetta mál til undirbúnings um langt skeið. Hv. 5. landsk. hefði því átt að geta komizt hjá því að taka upp þessa vitleysu eftir hv. 2. landsk. Hinsvegar þykir mér leitt, að hv. 2. þm. Eyf. er hér ekki viðstaddur, því að honum vildi ég þakka fyrir undirtektir hans undir þetta mál. Mér skildist, að hann vildi athuga þetta mál með fullum skilningi. Hins óskaði hann, að fá vitneskju um, hvað gerzt hefði í málinu síðan þingi sleit í vor. Þar til er því að svara, að ákaflega lítið hefir gerzt í málinu, en til þess liggja ofureðlilegar ástæður. Bæjarstj. var búin að taka málið í sínar hendur og gera ráðstafanir til þess að koma því í framkvæmd. Þá er skipuð raforkumálanefnd ríkisins, sem tekur málið upp á nokkuð öðrum grundvelli; og þá var ekkert annað fyrir en að bíða og sjá, hvað þingið gerði í málinu. Það er því eðlilegt, að ekkert verulegt hafi gerzt í því, síðan það komst inn á þennan rekspöl. Ég get bætt því við, að bæjarstj. unir því vel, að svona er nú komið málum. Hv. 1. landsk. taldi tvær ástæður fyrir því, að slík samvinna, sem frv. fer fram á milli bæjar og ríkisins, sé æskileg, og þá líka ríkisábyrgð fyrir fé til virkjunarinnar. Ég hefi heyrt hv. ræðumenn véfengja, að það sé rétt, að ábyrgð ríkisins á láni til kirkjunarinnar hefði nokkra þýðingu í sambandi við afstöðu þess gagnvart erlendum lánardrottnum. Ég get þó upplýst, að þegar talað er við útlenda fjármálamenn um lánveitingar til svona fyrirtækja, þá er hið fyrsta, sem þeir spyrja um, hvort þetta sé pólitískt mál og skipti flokkum. Og ef þeir fá að vita, að ákveðinn flokkur sé mótfallinn því, þá horfir málið þannig við, að þeir vilja ekkert eiga við það. Það er mesti misskilningur, ef menn halda, að það hafi engin áhrif á möguleika fyrir láni, hvernig afstaða þingsins er til framkvæmdanna. Enda er sannleikurinn sá, að eini lánveitandinn, sem verulega hefir verið talað um, setti sem ákveðið skilyrði, að ríkisábyrgð yrði fyrir láninu. Ekki af því, að hann áliti ekki bæinn fulltryggan lántakanda eða fyrirtækið gott; því var yfir lýst, að hann áliti fyrirtækið fullkomlega fært um að bera sig sjálft. En samt var ríkisábyrgð ófrávíkjanlegt skilyrði, og hvaða ástæður geta verið til þess, nema að hann óttaðist, að ríkið gæti haft áhrif á afstöðu fyrirtækisins? Hv. 2. þm. Eyf. drap á það, að lánskjörin, sem bæjarstj. hefðu boðizt, væru ekki góð. Það er satt. En það verður að athuga, hvernig á stóð. Verkið var boðið út þannig, að framkvæmd verksins og lánveitingin voru boðin út saman. Þegar tilboðin komu, voru aðeins tvö fullkomin, en þó fylgdi aðeins öðru fyrirheit um lánsfé. Þessi lánveitandi stendur því þannig að vígi, að hann hefir engan keppinaut og var ekkert áður búinn að láta uppi um lánskjörin í tilboðinu. En þó get ég upplýst, að þessi sami lánveitandi, sem er í Stokkhólmi, bauð ríkisstj. lán, og það með nákvæmlega sömu kjörum og bænum. En þess ber líka að gæta, að þessi tilboð bæði komu rúmum mánuði áður en ríkislánið var tekið. Eftir að þau hafði verið tekið, símaði þessi áðurnefndi lánveitandi til bæjarstj. og bauð betri kjör. En út af umtali um tilraunir bæjarfélagsins til að fá lán vil ég geta þess, að menn þeir, sem sendir voru utan, fóru til þess að semja við þennan eina lánveitanda, en ekki til þess að gera almennar tilraunir til lántöku, enda hafa slíkar tilraunir ekki verið gerðar af þeim ástæðum, að þegar á þingið kom, komst málið inn á annan grundvöll. Síðan hefir bæjarstj. beðið eftir úrslitum í þinginu. Í vor fór svo, að þingið var rofið. En ef sú verður niðurstaðan, að þingið leggst alveg á móti þessu máli, þá býst ég við, að bæjarstj. leggi ekki árar í bát, heldur reyni á eigin ábyrgð að útvega lán. En þá vil ég benda á það, sem hv. 1. landsk. einnig minntist á, að með því móti verður varla komizt hjá hærri vöxtum. Þetta er fjárhagsstjórnarleg vitleysa, því að með þessu er ríkið ekkert að gera annað en skaða sig. Því betri lánskjör sem Reykjavíkurbær fær, því öflugri þáttur verður hann til þess að standa undir þeim byrðum, sem ríkið þarf að bera. Og þótt ríkið gangi í slíka ábyrgð, fer því fjarri, að það verði því til lánstraustshnekkis. Það er þvert á móti. Því meira sem gert er af slíkum framkvæmdum, því meira verður lánstraust ríkisins. Út af lestri hv. 5. landsk. hefi ég ekki fleira að segja en ég þegar hefi gert. En þar sem hann talaði um, að „íhaldið“ í bæjarstj. Rvíkur hafi drepið tillögur Sigurðar Jónassonar, þá má geta þess, að það voru flokksbræður hv. 5. landsk, sem voru á móti þeim, ekki síður en aðrir bæjarfulltrúar, því að Sig. Jónasson stóð einn uppi með sínar tillögur,og það fór jafnvel svo, að hann stóð ekki uppi sjálfur.

Jónas Jónsson Mig furðar, hvað hv. 1. þm. Reykv. er lítið trúaður nú á frumkvæði einstaklinganna, ef það er rétt, að hans flokksbræður hafi tekið með miklum kulda þessum tillögum Sig. Jónassonar um samningsbundið verð á rafmagni. Þar sem hv.þm. játar nú, að flokksbræður hans hafa lagzt á móti þessari uppástungu, þá held ég, að ekki sé mikil alvara þeirra í málinu, enda er það vitanlegt, að sá flokkur, sem hann er nú í, hefir staðið fast á móti virkjun Sogsins um mörg ár, og aðalforgöngumaður þessa máls hefir orðið fyrir árásum fyrir að beita sér fyrir því. Þetta vita allir, að er rétt. Ég býst við að geta sparað þangað til við 2. umr. að knýja meðmælendur málsins til þess að gera nánari grein fyrir ýmsu því, sem síðasti ræðumaður gat ekki svarað. En eitt atriði reyndi hann þó að verja í aðstöðu síns flokks, að erfiðleikar bæjarins kæmu aðeins af því, að þessi eini lánveitandi væri hræddur við pólitík í málinu. En hefir honum ekki dottið í hug, að hægt sé að láta bæinn fá concession á þessu fyrirtæki? Eðlilegast væri, að gerð væru um þetta lög, og mætti þá fá fulla tryggingu fyrir því, að fyrirtækið yrði ekki fyrir misvindi af pólitískum deilum. Þetta er hlutur, sem mjög auðvelt er að taka til athugunar, og mætti t. d. breyta þessu frv. í heimild fyrir ríkisstj. til að tryggja málið á þennan hátt eða annan. En það, sem ég ætlaði þó einkum að minnast á nú, og sem hvorki hv. 1. né 2. landsk. vilja taka trúanlegt, er það, að ef landið tekur á sig þessa ábyrgð, getur vel farið svo, að hér við þurfi að bæta nokkrum millj., ef þessi fjárhæð nægir ekki. Og ef svo Vestmannaeyingar koma á eftir og vilja fá rafmagn til sín, hvernig ætti þá að neita þeim um þetta? Leiðslan ein þangað kostar fram undir 2 millj. Síðan kæmu Rangæingar og Árnesingar og öll önnur sveitar- og bæjarfélög, sem oft og tíðum myndu hafa mikla þörf fyrir slíka ábyrgð. En það er á vitund allra, að þessar ábyrgðir, sem Alþingi hefir takmarkað hingað til, eru hættulegar fyrir landið. Hver slík ábyrgð er talin á skuldalista; þessi ábyrgð þýðir 7 millj. kr. minna lánstraust. Ef í einu er skapað fordæmi, þannig að ekki sé hægt fyrir þingið að neita síðari ábyrgðum, þá er komin tvöföld hætta, bæði lánstrausts spjöll og fordæmi fyrir því, sem þingið vildi í raun og veru ekki á sig taka. Þetta er aðalástæðan fyrir því, að við framsóknarmenn viljum, að hægt sé að finna skipulag, sem hjálpi sveitarfélögunum til þess að fá lán til slíkra framkvæmda, því að þær eru utan við verksvið ríkisvaldsins, og það er hættulegt fyrir ríkið að bæta við sig verkefnum, sem önnur ríki ekki hafa. Þetta er ekkert einkennilegt hjá hv. 2. landsk., þar sem hans flokksmenn vilja blanda ríkinu í allt. En það er óeðlilegt frá sjónarmiði hinna fylgismanna málsins, sem vilja halda ríkinu frá öllu. a. m. k. því, sem hægt er að græða á. Ég vil skjóta því til hv. 1. þm. Reykv., sem er bankaeftirlitsmaður og ætti því að vera kunnugur fjármálum, að hann hjálpaði til þess að reyna að finna og byggja upp skipulag, t. d. lánsfélög fyrir kaupstaðina, þannig að ábyrgð þeirra sameiginlega yrði tekin gild fyrir lán. Um þetta er ég samdóma hv. 1. landsk., sem beitti sér á móti ábyrgðum, þótt minni væru en þessi, meðan hann var fjmrh., og með svipuðum röksemdum og ég hefi fært fram.

Jón Baldvinsson Hv. 5. landsk. hefir nú haldið hér tvær ræður. Í fyrri ræðunni flöktaði hann á við og dreif, og varð eiginlega hvergi vart við, að honum væri ljóst, hvernig málið stæði. Hann talaði um, að það væri einhver ný aðstaða í málinu, að ríkið þyrfti að taka ábyrgð á láni til virkjunarinnar. En ég geri ráð fyrir, að þeim mönnum, sem hafa hugsað sér virkilega framkvæmd málsins, hafi aldrei dottið annað í hug en að bæjarfélagið þyrfti aðstoð við slíkt stórfyrirtæki. Það hefir tíðkazt á undanförnum árum, að ríkissjóður hefir styrkt allar meiri háttar framkvæmdir, sem gerðar hafa verið, og má í því sambandi minna á allar hafnarbæturnar, sem ríkissjóður hefir ýmist veitt lán til eða ábyrgðarheimildir fyrir lánum. Það, sem hv. 5. landsk. sagði, að hann sem borgari í Rvík hefði ekkert á móti því að ganga í ábyrgð þessa, þá fannst mér það hálfspaugilegt, því bæjarstj. er búin að samþykkja þetta og vitanlega þar með búið að binda alla borgara bæjarins í þessu máli. Í fyrri ræðu sinni minntist hv. 5. landsk. á þessa nýju virkjun, sem verið væri að gera inni við Elliðaár. Virkjun þessi er aðeins viðbót við stöðina, sem fyrir er. Það er verið að leggja nýja leiðslu niður að stöðinni, og á þann hátt er mögulegt að framleiða meira rafmagn en áður hefir verið gert. Hv. 5. landsk. var að spyrja um, hvernig þingið stæði sig við, eftir að hafa samþ. þessa ábyrgðarheimild, að neita svo Vestmannaeyingum, Rangæingum og Árnesingum um ábyrgðarheimild til þess að leiða rafmagn til sín, ef þeir kynnu að fara fram á slíkt. Til þess er því að svara, að ég álít, að Alþingi skuldbindi sig ekki á neinn hátt til þess að veita Vestmannaeyingum, Rangæingum og Árnesingum lán eða ábyrgðarheimildir, þótt það veiti þessa ábyrgðarheimild. Það er nú einu sinni svo, að Alþingi á að styrkja þau fyrirtæki, sem það álítur heppilegast, og það hefir fullkomið vald til þess að velja og hafna í þeim málum. Við höfum t. d. veitt ¾ millj. kr. til þess að byggja skóla á Laugarvatni, og nú koma Rangæingar og vilja líka fá skóla, þá er ekki þar með sagt, að við séum skyldir að veita einnig lán til þeirrar stofnunar, þó að Rangæingar áliti sig hafa fullkomna þörf fyrir það.  Það á nú ef til vill ekki við að fara að rifja upp gamlar væringar; en þó að við jafnaðar- og íhaldsmenn séum nú á þessum degi sammála um þetta mál, þá get ég ekki stilli mig um að rifja upp hina fornu og fjandsamlegu baráttu Íhaldsins gegn Sogsmálinu. Það má segja, að Íhaldið í bæjarstj. Rvíkur hafi frá því þetta mál kom fyrst fram verið eindregið á móti því fram til ársins 1930, er nýir menn komu í bæjarstj., þ. á. m. hv. 1. þm. Reykv., og þessir nýju menn tóku ráðin í sínar hendur, en borgarstjóri, sem ávallt hafði verið á móti málinu og neytt áhrifa sinni í bæjarstj. til þess að hindra framgang þess, varð að láta undan. Meiri hl. bæjarstj. hafði að vísu druslazt til þess að samþ. útboð í virkjunina árið 1929, en það vissu allir, að ekki var ætlazt til, að sú samþ. væri tekin alvarlega, og útboðin, sem þá voru gerð, voru einungis til málamynda. En nú er meiri hl. bæjarstj. orðinn málinu fylgjandi. En það má segja, að það sé Íhaldinu í bæjarstj. að kenna, að við þurfum nú að kasta fé til viðbótar Elliðaárstöðinni. Sogsmálið átti að vera komið í kring fyrir löngu, þó að hinsvegar geti verið, að Tímaflokkurinn hefði snúizt á móti því, þegar hann hefði verið farinn að óttast, að það næði fram að ganga, en hefði málinu verið hraðað og unnið að því eins og hv. 4. landsk. vildi vera láta, að sjálfstæðis- eða íhaldsmennirnir í bæjarstj. hefðu viljað, þá hefði málið ekki legið fyrir þinginu 1931, heldur þinginu 1927 eða '28, á sama hátt og það lá fyrir síðast. Það er nú söguleg vitleysa hjá hv. 4. landsk., að það hafi verið á dagskrá í bæjarstj. í 7 ár. Hann miðar líklega við þann tíma, er hann kom í bæjarstj., en þegar 1920 var farið að ræða málið þar, og það hefir verið miklu lengur á dagskrá. Það hefir alltaf verið ljóst mörgum mönnum hér í bænum, að það þyrfti að virkja Sogið, og það hefði óneitanlega verið gott, ef hægt hefði verið að komast hjá því að leggja meira fé í Elliðaárstöðina, sem hvort sem er aldrei nægir bænum. Ég vil svara hv. 5. landsk. því, að það liggur mikið á, að þessu máli sé hraðað, því að það tekur alltaf 4-5 ár unz búið er að virkja Sogið, svo að hægt sé að fá þaðan rafmagn, og þó að peningar fengjust til þess í haust, þá er nú, úr því sem komið er, nauðsynlegt að gera þessa viðbót við Elliðaárstöðina.

Flm. (Jón Þorláksson) Ég held, að hv. 1. þm. Reykv. hafi nokkurnveginn verið búinn að svara fyrirspurnum hv. 2. þm. Eyf. viðvíkjandi því, hvernig lánskjör myndu fást, og skoðun lánveitenda á því, hvort þeim þætti það nauðsynlegt, að ríkisstj. væri í ábyrgð til þess að tryggja, að fyrirtækið yrði ekki fyrir áreitni af hálfu löggjafarvaldsins. Ég vil nú taka það fram, að það, sem hann hafði eftir mér, með réttu, að ég hefði sagt, að komið gæti fyrir, að kosti fyrirtækisins yrði þrengt af pólitískum ástæðum, þá átti ég ekki svo mjög við það, að slíkt yrði gert af andúð til Rvíkur, heldur af því, að aðrir vildu e. t. v. fá hlunnindi af þessu fyrirtæki, og tillátssemi gæti orðið við slíkum kröfum á þingi. Það er yfirleitt svo, að löggjöf um vatnsvirkjanir er um heim allan komin í það horf, að ríkin hafa mikil afskipti af þeim málum. Og ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að engir peningamenn telji nú á tímum tryggt að leggja fé í vatnsvirkjun í neinu landi, nema þeir hafi tryggt sér vinsamlegt hlutleysi viðkomandi landsstjórnar. Þetta liggur í því, að vatnsréttindi hafa í öllum löndum smám saman þokazt yfir á það svið, sem það var á í suðurhluta norðurálfunnar allt frá tímum Rómverja, þ. e. a. s., að stór vötn eru að miklu leyti undir yfirráðum hins opinbera, svo að ég er ekki í neinum vafa um hina stórvægilegu þýðingu, sem það hefir fyrir lánveitendur, að ríkið sé ábyrgt fyrir láninu. Hv. 2. þm. Eyf. var í sinni ræðu að spyrjast fyrir um það, hvernig útlitið væri um fjárútvegun, og þeirri spurningu hans mun ekki hafa verið svarað. En hvað þýðir að vera að grennslast eftir horfum um það á meðan ekki er vitað, hvernig Alþingi myndi snúast í málinu og hvort það fengist til þess að samþ. þá löggjöf, sem nú er verið að reyna að byggja upp sem grundvöll fyrir fjárútvegunina? Það er ekki hægt að koma til fjármálamanna og spyrja þá, hvort þeir vildu ekki lána féð, ef Alþingi samþ. þetta, sem í rauninni hefði nú ekki verið tekið vel í. Hv. þdm. verða að gera sér ljóst, og ég veit, að hv. 2. þm. Eyf., sem sjálfur hefir verið fjmrh., gerir sér það ljóst, hvaða almennar ástæður eru fyrir því, hvort hægt verði að fá gott lán eða ekki. Frv. sjálft gerir þann fyrirvara í þessu efni, sem ég held, að sé réttmætur og nauðsynlegur, að ríkið bindist því aðeins ábyrgð fyrir láninu, ef fjmrh. samþ. lánskjörin. Með þessu er það tryggt, að ríkisstj. verði ekki teymd út í neitt það, sem henni þykir óráðlegt, af því að henni þyki lánskjörin óheppileg. Ég held, að ekki sé hægt að fá upplýsingar um það, hvaða lánskjör séu fyrir hendi, fyrr en svona löggjöf er afgr. Það hefði alveg eins mátt spyrja hæstv. stj. þegar hún tók síðasta lánið, hvaða lánskjör væru fyrir hendi, áður en hún fékk heimild þingsins til þess að taka lánið. Nei, góð lánskjör fást ekki með því að athuga fyrst, hvaða lánskjör eru fyrir hendi, og fara svo að þinga um, hvort að þeim skuli ganga, heldur með því að hafa fulla heimild í höndunum og geta samið þegar bezt hentar. Annars vil ég taka undir það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að mér þótti hv.þm. taka þolanlega í málið, og vona ég, að það verði fyrirboði þess, að því verði ekki vísað á bug. Hv. 2. landsk. var dálítið að endurtaka þessa gömlu fjarstæðu um andstöðu íhaldsins, sem hann svo nefndi, í bæjarstj. Rvíkur gegn þessu máli. Það er nú svo, að þeir, sem eru nógu iðnir við að bera fram ósannindi, ávinna oft töluvert í bili við það að fá menn til þess að trúa sér. Nú á ég ekki við það, að hv. 2. landsk. hafi gert þetta svo mjög, heldur hafa ýmsir aðrir gert það miklu fremur. Það er nú að vísu rétt, sem sagt var hér áðan, að málið er eldra en 7 ára, og undirbúningsráðstafanir enn eldri; ég held, að 10 ár séu síðan það kom til umr. að virkja annað fallvatnið í Soginu, en það var gert án þess að bæjarstj. væri kvödd þar til. Bæjarstj. hafði þá svo mikinn áhuga á því að ná raforku úr Soginu til bæjarins þarfa, að hún vann það til, að hún keypti vatnsréttindi á þessum stað í Soginu fyrir 20–30 þús. kr., til þess að tryggja sér, að þetta vatnsfall yrði ekki virkjað án hennar samþykkis. Þetta var áður en hv. 4. landsk. kom í bæjarstj., svo gamalt er þetta, þegar talað er um elztu drög til þessa máls. Fyrsta sporið til framkvæmda í þessu máli var, að 1921 var flutt og samþ. á Alþingi frv. til laga um rannsóknir til undirbúnings virkjun Sogsins frá mþn. í vatnamálum, sem starfað hafði hér 1918–1919. Frv. þetta var flutt inn í þingið af stj. Jóns heitins Magnússonar. Það er þessi rannsókn, sem útboðið á virkjun Sogsins var byggt á. Hitt er satt, að sjálfstæðismenn hafa á engum tíma viljað láta bæjarstj. hlaupa til og ráðast í framkvæmdir að órannsökuðu og óundirbúnu máli. Sjálfstæðismenn hafa alltaf krafizt góðs undirbúnings og fylgt málinu fram þegar hann var fenginn. Hv. 5. landsk. kom hér inn í umr. án þess að hafa heyrt nokkuð af því, sem búið var að segja áður, og skaut auðvitað nokkuð skökku við hjá honum. Ég veit ekki, hvort ég á að þreyta hv. dm. á að tína upp það, sem hann sagði um málið af þekkingarskorti, svo að ég noti þau vægustu orð, sem unnt er, um hans ræðu. Hann talaði yfirleitt alltaf um þetta frv. eins og það væri borið fram vegna Rvíkur og Reykvíkinga, en þetta er auðvitað misskilningur. Eins og hv. 1. þm. Reykv. hefir bent á, þá hafði bæjarstj. þetta mál með höndum að því leyti sem það snerti Reykjavíkurbæ, en það var mþn. í fossamálum, sem átti að gæta þess, að sveitirnar, sem nær liggja, fengju þarna rafmagn með beztu kjörum, og þegar talað er um ástæður fyrir því að ganga í þessa ábyrgð, þá er höfuðástæðan sú, að Rvík lætur nærliggjandi héruðum þarna stórmikil hlunnindi í té. Það hefir verið dregið dálítið inn í þetta virkjunin við Elliðaárnar, og vil ég gera grein fyrir þeirri hlið málsins. Það er nú verið að framkvæma 3. virkjunarstigið inni við Elliðaár, og með þeirri viðbót má vænta, að ekki verði sérlega mikill rafmagnsskortur í Rvík þau ár, sem væntanlega líða til þess er Sogsstöðin getur tekið til starfa. Það er fyrst og fremst til þess að rafmagn þrjóti ekki í Rvík, að þessi viðbót er gerð, og líka í öðrum tilgangi, sem ég held, að ég verði að gera grein fyrir. Það er hugsað til þess, að þessi 30 þús. hestöfl, sem virkjanleg eru í Soginu, verði virkjuð í 4 stigum, þannig að fyrst verði tekinn ¼ hluti með einni vélasamstæðu, 7000–7500 hestöfl. Nú er þess yfirleitt krafizt til öryggis, að til séu varavélar, sem megi setja í gang þegar vél bilar og meðan á viðgerðum stendur, en hugsað er, að það muni vera hægt að spara þann kostnað að hafa varavél við Sogið, með því að gera Elliðaárstöðina svo stóra, að hennar vélar samanlagðar nægi sem varavélar á móts við eina vélasamstæðu í Soginu. Og það er ódýrara að stækka Elliðaárstöðina, svo að hún geti sparað þessa vél við Sogið, heldur en byrja með 2 vélasamstæður þar og hafa alltaf einni vélasamstæðu fleira en annars þyrfti. Þetta hefir mætt mótstöðu jafnaðarmanna í bæjarstj., en ég hygg, að það stafi af þekkingarskorti, því að frá hvaða hlið sem á það er lítið, þá er þetta rétt framkvæmd. Auk þess er tryggara fyrir Rvík og héruðin hér í kring að eiga sínar varavélar hér heldur en austur við Sog, því hér eru þær um leið varavélar við háspennuleiðsluna frá Soginu til Reykjavíkur. Þá minntist hv. 5. landsk. bæði í fyrri og seinni ræðu sinni á tilboð, sem einn bæjarfulltrúinn. hr. Sigurður Jónasson. hefði flutt fram frá þýzku raforkufélagi um að taka við sérleyfi til virkjunarinnar á þessu fallvatni, og þar með fá rétt til þess að selja Reykjavíkurbúum rafmagn til almennra nota. Hann talaði svo ólíkindalega, að honum þótti það undarlegt, að sjálfstæðismenn, sem vildu hlynna að framtaki einstaklingsins, vildu nú ekki fara þessa leið. En hann þarf nú ekki að láta svo ólíkindalega; það eru ýmsir okkar, og þ. á. m. ég, sem ekki hefðu verið hræddir við að leyfa útlendingum að nota einhver fallvötn til rafmagnsframleiðslu til iðnaðarnota í eigin þarfir. Mér hefir alltaf fundizt, að atvinnuvegirnir í landinu voru ekki ennþá orðnir svo fjölbreyttir, að ástæða sé til þess að neita þeim mönnum um vatnsafl, sem geta komið af stað einhverjum iðnaði, en málið snýr öðruvísi við, þegar um rafmagn til almenningsnota er að ræða. Það er ekkert eðlilegra en að bæjarfélag, eða samlag fleiri héraða, sem þarf á rafmagni að halda til smáiðnaðar og annarar hliðstæðrar notkunar, fái að eiga þá orkuveitu, sem lætur úti rafmagni í smásölu til almennings. Það er hliðstætt því, þegar hið opinbera, ríki og bæjarfélög, hafa yfirleitt undir okkar þjóðskipulagi í sínum höndum fyrirtæki, sem miða að því að láta almenningi eitthvað í té, og eru þess eðlis, að þau verða að vera á einni hendi, eins og póstsamgöngur, sími og annað slíkt, sem eru undir stjórn hins opinbera, af því að þau hafa þau einkenni á sér, að almenningur þarf að nota þau, og eru þannig vaxin, að bezt er, að þau séu á hendi eins aðila. Alveg eins er það með raforkuveituna, og þess vegna álít ég, að það verði að halda því nokkuð föstu, að slík fyrirtæki séu í almennings höndum. En það verða menn að gera sér ljóst, að ef það verður niðurstaðan að slá alveg frá sér þeirri hugsun, að sveitirnar verði aðnjótandi þessara gæða, og þess vegna beri að líta svo á, að hér sé aðeins um að ræða fyrirtæki fyrir Rvík, þá má náttúrlega neita um alla aðstoð ríkisins til slíkra framkvæmda og láta þá reka á reiðanum með, hvort Rvík getur fengið fjármagn til að koma þessu upp sem bæjarfyrirtæki og án ríkisins íhlutunar og ábyrgðar. En ef það tekst ekki, þá er hitt framundan, að þetta verður að láta í hendur einstakra manna, og þá er líka þar með alveg fyrirgert, að seinna meir sé hægt að koma þeirra breyt. á, að sveitir geti orðið þeirra hlunninda aðnjótandi, sem hér er farið fram á í frv. Hv. 5. landsk. lýsti yfir því, að hann áliti ekki verra að fá hentugt samninga við einkafyrirtæki. Hann er allt í einu orðinn því fylgjandi að veita einstökum félögum sérleyfi til virkjunar þessarar, og það þótt útlend séu. Ég geri mér von um, að þessi afstaða sé ekki grunduð, heldur fram borin til þess að slá þessu máli á dreif. Það er varla eyðandi orðum að mótbárum eins og þeirri, að það sé ekki ætlazt til, að Rvík fái rafmagn til húsahitunar, og þess vegna geti sveitir ekki fengið frið heldur. Þessi röksemdafærsla er algerlega röng. Húsahitun hér í Rvík er svo ódýr, en hinsvegar kröfurnar um hitamagn svo miklar, að það er óvíst, hvort framþróunin fer í þá átt, að upphitun með rafmagni verði sérlega algeng í bænum. Ef framþróunin fer ekki í þá átt, þá er það af því, að Rvík á kost á ódýrari úrlausn á annan hátt. En ekki er sjáanleg framundan nein úrlausn á þessu spursmáli á sveitaheimilum, sem verður eins ódýr og hitun með raforku frá stöðvum með ódýru afli, ef annars tekst að leysa þá þraut að koma taugunum frá raforkuverinu til sveitaheimilanna. Ég veit ekki, hvort ég get gert næsta grein fyrir þessu, en skýringuna um þetta er að finna að miklu leyti í þeim undirbúningi, sem utanþingsnefnd í raforkumálum hefir gert, og skýringin liggur í því, að taugar þær, sem leggja verður til heimilanna út um sveitir, verða að vera, til þess að þola átök veðráttunnar, svo gildar, að þær nægi til þess að veita raforku einnig til hitunar heim á hin einstöku býli. Þessu fylgir því enginn teljandi aukning á veitukostnaði, þó að býlunum sé ætluð svo rífleg raforka, að hún nægi einnig til hitunar. Þá er það um raforkuna sjálfa að segja, að sá, sem er búinn að kaupa eitthvert visst magn til heimilisins, sem nægir til ljósa og matreiðslu og annarar heimilisnotkunar, sem hægt er að borga tiltölulega háu verði, hann getur átt kost á að fá svo rafmagn til viðbótar, ef hann vill nota það til hitunar, fyrir mjög lítið verð. Það réttlætist af því, að þegar virkjað er stórt fallvatn þá er hægt að framkvæma sérhverja aukningu fyrir örlítið verð. Það er þess vegna allt á sandi byggt, sem hv. 5. landsk. hefir verið að segja, bæði hér og á fundum úti um sveitir, að þeir þurfi ekki að láta sér detta í hug, að þeir fái raforku til hitunar, því það sé ekki einu sinni ætlazt til, að Rvík sjálf fái það. Þá talaði hv. 5. landsk. mjög mikið um ábyrgðir og mælti fast á móti þeim, og satt að segja hefir hann nú í þessu máli, síðan það kom fyrir þing í vetur, tekið svo gerólíka afstöðu hvað þetta atriði snertir, móts við það, sem hann áður hefir gert í þessu máli, að ég get ekki varizt þeirri hugsun, að eitthvert nýtt atriði sé komið fyrir, sem sé þessari breyttu aðstöðu hans valdandi. Það gengu sögusagnir um það á þingi í vetur, að það hafi komið aðvörun frá London um það, að íslenzka ríkið mætti ekki takast þessa ábyrgð á hendur. Ég veit ekki, hvort þær sögusagnir hafa við nokkurn hlut að styðjast, en ég vil af því tilefni og af þessu, sem hv. 5. landsk. segir nú um ábyrgðir, bera fram þá fyrirspurn til hv. 2. þm. Eyf., sem var fjmrh. þegar lánið var tekið í London í nóv. 1930, hvort íslenzka stjórnin út af þeim lántökum sé bundin nokkrum bakmálum um það, að hún megi ekki ganga í ábyrgð, ef hún fær til þess löglega heimild. Ég vona, að hv. 2. þm. Eyf. sjái sér fært að gefa skýr svör við þessari spurningu við framhald umr., sem verður væntanlega frestað bráðlega. Hv. 5. landsk. spurði. hvernig við ættum að neita Vestmannaeyingum og Rangæingum og öðrum um ábyrgðir, ef þessi ábyrgð yrði samþ. Mér er það ljóst, að ef við eigum að leysa þessi verkefni, lyfta því Grettistaki að koma raforkunni út um dreifbýlið, þá verður það ekki á annan hátt gert en þann, að þjóðfélagið taki á sig að töluverðu miklu leyti áhættu við það og að nokkru leyti, eins og gefur að skilja, kostnað, en þó ekki nema að tiltölulega litlu leyti. En það, sem ég tel á hverju stigi þessa máls eiga að vera afgerandi fyrir því, hvort þjóðfélagið eigi að ganga í einhverja tiltekna ábyrgð til þess að greiða fyrir framkvæmdum í þessu efni, er það, hvort fyrir hendi sé sá fjárhagsgrundvöllur fyrir þeirri framkvæmd, að hún geti borgað sig, annaðhvort sjálf eða þá með því framlagi af opinberu fé, sem ríkið er viðbúið og vill láta í té. Ég álít, að það verði á hverjum tíma að vera afgerandi fyrir ábyrgð, að það sé fjárhagslega forsvaranlegt fyrirtæki, sem lagt er út í. Ef Vestmannaeyingar koma og biðja um ábyrgð, og ef það er fjárhagslega skynsamlegt, þá er sjálfsagt að taka hana. Og eins væri það með Rangæinga. Hv. 5. landsk. talaði eins og þessi ábyrgð væri sérstaklega lamandi fyrir lánstraust landsins, en það er ekki rétt. Aðrar hliðstæðar framkvæmdir til almennra þarfa, sem komizt hafa á hér á landi, hafa verið gerðar fyrir ríkisfé eingöngu, eða sama sem eingöngu, þannig að lagt hefir verið fram til þeirra af sköttum. Það verður aldrei meira lamandi fyrir lánstraust landsins, þó að gengið sé í skynsamlega ábyrgð fyrir framkvæmdum á þessum sviðum heldur en þó að ríkið tæki sjálft lánið og framkvæmdi það. Í mínum augum er hér um það að gera, hvort sú viðreisn landbúnaðarins, sem allir óska eftir, eigi að heppnast eða misheppnast. Í mínum augum er það barnaskapur að ímynda sér, að mögulegt sé að fá fólkið til að vera í dreifbýlinu í sveitunum með því að neita því um þann hagnað og þau lífsþægindi, sem raforkan hefir í för með sér og kaupstaðir og sjávarþorp eru fær um að veita sínum íbúum. Það heimskulegasta, sem unnt er að gera að mínu viti, er það, að vera með stórfelldar og kostnaðarsamar framkvæmdir landbúnaði til viðreisnar, en sleppa jafnframt einhverju því meginatriði, sem þá er óhjákvæmilegt til þess að framkvæmdin heppnist og beri arð. Þá væri betra að leggja ekki út í neitt. Ég álít, að um tvennt sé að gera fyrir ríkið: annaðhvort að greiða fyrir því með ábyrgðum og fjárframlögum, að þetta verkefni lánist, eða að gera það allt á ríkisins kostnað. Og ég er sannfærður um, að fyrri leiðin, að ríkið veiti þá hjálp í ábyrgðum, sem annars er hægt að veita áhættulaust, og með fjárframlögum, sem ríkið treystir sér til að leggja fram á hverjum tíma, verður miklu farsælli. Ég geri ekkert úr því, sem hv. 5. landsk. skaut fram, að það mætti búa til samábyrgð kaupstaða og mætti láta hana vera í ábyrgð fyrir opinberri lántöku. Ef það væri alveg afráðið að gera sveitir afskiptar og hugsa ekkert um að veita raforku út til þeirra, þá mætti tala um þetta. Þá væri þetta mál kaupstaðanna einna og þeir gætu passað sig sjálfir. En ég fyrir mitt leyti er ekki fáanlegur til þess, vegna þeirrar mótstöðu, sem þetta mál hefir sætt hingað til, að gefa upp alla von um það, að þetta geti orðið sveitum að gagni líka, og ef þetta á að ná til sveitanna einnig, þá er engin sanngirni í því að heimta, að kaupstaðir fari að búa til nýja og erfiða skipulagstegund til þess aðeins að komast hjá því, að sveitamenn taki þátt í ábyrgðum við fyrirtæki, þar sem fjárhagsþunginn og erfiðleikarnir stafa þó fyrst og fremst af þátttöku sveitanna. Ég sé engan aðila réttari annan en ríkissjóð til þess að taka þær ábyrgðir á sig. Ekki sé ég heldur, að sú úrlausn geti verið rétt, sem hv. 5. landsk. sló fram, af því að hann fann, að það var óheppilegur grundvöllur, sem hann var kominn yfir á, þegar hann var að tala um að veita útlendum félögum sérleyfi til þessarar framkvæmdar, að það megi veita Reykjavíkurkaupstað sérleyfi til framkvæmdarinnar. Það gæti skapað Rvík heppilega aðstöðu að fá sérleyfi til virkjunar. En við í raforkumálan. berum ekki fram þetta frv. til þess að halda fram hluta Rvíkur, heldur til að tryggja sveitunum sem bezta úrlausn í þessu máli, - að eiga kost á ódýru rafmagni. Og það er ekki hægt að ná beztum árangri fyrir héruðin hvað þetta snertir með öðru en því að tryggja þeim eins og gert er í frv., að þeir geti á sínum tíma staðið sem eigendur að sínum hluta orkuversins.