Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Alfreð Gíslason læknir og fyrrverandi alþingismaður andaðist í fyrradag, laugardaginn 13. október, 84 ára að aldri. Alfreð Gíslason var fæddur í Reykjavík 12. desember 1905. Móðir hans var Sigríður Brynjólfsdóttir bónda á Sitjanda undir Eyjafjöllum Tómassonar, en faðir hans Alfreð Jensen, danskur sjómaður. Kjörforeldrar hans voru hjónin Gísli sjómaður í Reykjavík Gíslason og Guðrún Þorsteinsdóttir bónda í Reykjakoti í Biskupstungum Þorsteinssonar. Hann lauk stúdentsprófi í Reykjavík 1926 og læknisfræðiprófi í Háskóla Íslands 1932. Á árunum 1932 -- 1936 var hann við framhaldsnám og störf í nokkrum sjúkrahúsum í Danmörku. Árið 1936 var hann viðurkenndur sérfræðingur í tauga - og geðsjúkdómum og var starfandi læknir í Reykjavík frá og með því ári. Á árunum 1946 -- 1962 fór hann nokkrum sinnum úr landi til að kynna sér nýjungar í sérgrein sinni, dvaldist þá um tíma í Danmörku, Svíþjóð, Bandaríkjunum og Vestur-Þýskalandi. Hann var eftirlitslæknir við hressingarheimilið í Kumbaravogi 1943 - 1945, var læknir við elliheimilið Grund frá 1953 og starfaði að áfengisvörnum í Heilsuverndarstöð Reykjavíkur frá árinu 1953. Alfreð Gíslason sinnti ýmsum félagsmálastörfum. Hann var í stjórn Krabbameinsfélags Reykjavíkur frá stofnun þess 1949 og formaður þess 1951 -- 1959, í stjórn Geðverndarfélags Íslands frá stofnun þess 1950 -- 1962 og var einn af stofnendum Samtaka presta og lækna árið 1953 og formaður samtakanna fyrsta árið. Í stjórn Félags sjúkrahúslækna var hann frá stofnun þess 1962 og í stjórn Öldrunarfræðafélags Íslands frá stofnun þess 1974. Árið 1954 var hann kosinn í milliþinganefnd í heilbrigðismálum, 1959 í milliþinganefnd til að athuga starfsskilyrði aldraðs fólks og 1964 í áfengismálanefnd. Hann var í tryggingaráði 1971 -- 1974 og skipaður í heilbrigðisráð Íslands í upphafi árs 1974. Hann átti sæti í borgarstjórn Reykjavíkur 1954 -- 1966, var í borgarráði 1955 -- 1956, í stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna Reykjavíkur 1959 -- 1962 og í sjúkrahúsnefnd Reykjavíkur frá 1958. Alfreð Gíslason var formaður Málfundafélags jafnaðarmanna frá stofnun þess 1954 og átti síðar sæti í miðstjórn Alþýðubandalagsins. Við alþingiskosningarnar 1956 var hann í kjöri fyrir Alþýðubandalagið í Reykjavík og hlaut sæti landskjörins þingmanns til vors 1959. Í haustkosningunum 1959 var hann kjörinn þingmaður Reykvíkinga og sat á Alþingi til 1967, á 11 þingum alls. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sat hann 1971 og 1972. Alfreð Gíslason var mikill starfsmaður. Jafnframt annasömum læknisstörfum vannst honum tími til þátttöku í margs konar félags- og nefndastörfum. Á Alþingi átti hann jafnan sæti í heilbrigðis- og félagsmálanefnd. Þau mál sem þar var fjallað um voru honum mjög hugstæð jafnframt hvers konar velferðarmálum. Öllum þeim störfum sem honum voru falin sinnti hann af alúð og skyldurækni. Málflutningur hans hvarvetna mótaðist af hófsemd og festu. Ég vil biðja háttvirta alþingismenn að minnast Alfreðs Gíslasonar með því að rísa úr sætum. --- 
            

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Borist hafa eftirfarandi bréf, dags. 15. okt. 1990: Fyrsta bréfið hljóðar á þessa leið: ,,Guðmundur Bjarnason, 1. þm. Norðurl. e., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Norðurl. e., Jóhannes Geir Sigurgeirsson bóndi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Jóhannes Geir Sigurgeirsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og kjörbréf hans verið rannsakað. Hann er boðinn velkominn til starfa á Alþingi. Annað bréfið er svohljóðandi: ,,Páll Pétursson, 1. þm. Norðurl. v., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er að fara til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna anna 1. varamanns taki 2. varamaður Framsfl. í Norðurl. v., Sverrir Sveinsson veitustjóri, sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Með bréfi þessu fylgir staðfest skeyti 1. varamanns Framsfl. í Norðurl. v. svohljóðandi: ,,Það staðfestist hér með að sökum anna getur undirrituð ekki tekið sæti á Alþingi í fjarveru Páls Péturssonar að þessu sinni. Elín R. Líndal, Lækjamóti.`` Sverrir Sveinsson hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans hefur verið rannsakað. Hann er boðinn velkominn til starfa á Alþingi. Þriðja bréfið hljóðar svo: ,,Friðjón Þórðarson, 2. þm. Vesturl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda til að sitja þing Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vesturlandskjördæmi, Valdimar Indriðason, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt. Árni Gunnarsson, forseti Nd. `` Valdimar Indriðason hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans hefur verið rannsakað. Ég býð hann velkominn til starfa. Hið fjórða bréf er svohljóðandi: ,,Jóhann Einvarðsson, 8. þm. Reykn., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda til að sitja þing Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Reykjaneskjördæmi, Níels Árni Lund, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Jón Helgason, forseti Ed.`` Níels Árni Lund hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans því verið rannsakað. Ég býð hann velkominn til starfa.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Borist hefur svofellt bréf: ,,Ásgeir Hannes Eiríksson, 16. þm. Reykv., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda til að sitja þing Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna setu 1. varamanns á þingi taki 2. varamaður Borgfl. í Reykjavík, Hulda Jensdóttir, fyrrverandi forstöðumaður, sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti, með ósk um að fram fari í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Hulda Jensdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því kjörbréfanefnd að prófa kjörbréf hennar skv. 4. gr. þingskapa. Gert verður hlé á fundinum í 5 mínútur meðan kjörbréfanefnd starfar. --- Fundarhlé.

Frsm. kjörbréfanefndar (Matthías Bjarnason) : Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til athugunar kjörbréf Huldu Jensdóttur sem er undirritað af landskjörstjórn 12. okt. 1989. Þar er sagt að hún hafi hlotið við alþingiskosningarnar 25. apríl 1987 kosningu sem 4. varamaður Borgfl. í Reykjavík lögmæltan tíma, en þar sem einn þingmaður Borgfl. hefur sagt af sér og annar hefur látist á þessu tímabili þá er Hulda Jensdóttir 2. varamaður Borgfl. í Reykjavík. Kjörbréfanefnd hefur ekkert við þetta kjörbréf að athuga og leggur til að það verði samþykkt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Hulda Jensdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi. Henni ber því skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni. Hulda Jensdóttir, 16. þm. Reykv., hefur undirritað drengskaparheit um að halda stjórnarskrána. Ég býð hana velkomna til starfa á hinu háa Alþingi.

Friðrik Sophusson : Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka það að virðulegur forseti skuli hafa heimilað mér að hefja hér umræður utan dagskrár um það mál sem einna mest hefur verið til umræðu í þjóðmálaumræðunni að undanförnu, en það eru fyrirhugaðir samningar um byggingu og rekstur álvers sem nú hefur verið ákveðið að sett skuli niður á Keilisnesi. Ég vil jafnframt þakka hæstv. ráðherrum, hæstv. forsrh., hæstv. iðnrh. og hæstv. fjmrh. fyrir það að hafa fallist á að taka þátt í þessari umræðu og mun ég í mínu máli beina til þeirra nokkrum fyrirspurnum. Ég vil strax í upphafi láta það koma skýrt fram, sem reyndar ætti að vera óþarft, að Sjálfstfl. hefur alla tíð haft mjög skýra stefnu í stóriðjumálum. Við höfum talið það nauðsynlegt að eiga samstarf við erlenda aðila um nýtingu orkulinda landsins til þess að bæta lífskjör þjóðarinnar. Með Atlantsálsverkefninu urðu þáttaskil í þessu máli, þá voru notuð ný vinnubrögð til að afla samstarfsaðila, íslensk stjórnvöld ákváðu þá við hvaða aðila yrði samið og hvers konar verksmiðju þau vildu. Kynning á Atlantsálsverkefninu fór fram á fyrri hluta ársins 1988 og í júlí á því ári var undirritaður samningur um hagkvæmnisathugun milli fjögurra álfyrirtækja í Evrópu og íslenskra stjórnvalda. Iðnrn. og Landsvirkjun stofnuðu sérstaka markaðsskrifstofu til að tryggja sem best upplýsingastreymi til þeirra sem sýna áhuga á orkukaupum og samstarfi um orkufrekan iðnað. Auk þeirra fjögurra evrópsku fyrirtækja sem mynduðu í upphafi Atlantsálshópinn sýndu nokkur önnur fyrirtæki þessu verkefni áhuga. Þar á meðal var bandaríska fyrirtækið Alumax, ítalska fyrirtækið Aluminia Spa og Hydro Aluminium í Noregi. Þá þegar, þ.e. á árunum 1987 og þó einkum á árinu 1988, var það ákveðið og sú framtíðarstefna mörkuð að reyna að freista þess að mynda nýjan hóp þessara fyrirtækja eða annarra um byggingu annars álvers á landinu og var þá haft í huga fyrst og fremst svæði utan Stór - Reykjavíkursvæðisins, annars vegar Eyjafjarðarsvæðið og hins vegar Austurland. Eins og allir vita, þá gerðist það í lok síðasta árs að Alusuisse heltist úr lestinni og ákvað að taka ekki frekari þátt í starfi Atlantsálshópsins og þá kom bandaríska fyrirtækið Alumax til skjalanna, en það var að tilhlutan Jóhannesar Nordals, formanns ráðgjafarnefndar iðnrh., sem hafði þá um haustið í september haft samband við forustumenn og forráðamenn fyrirtækisins og í þeim samskiptum var ákveðið að forráðamenn Alumax kæmu til Íslands í upphafi þessa árs til þess að ræða m.a. þá gömlu hugmynd hvort hugsanlegt væri að setja niður nýjan hóp til þess að byggja og reka álver annars staðar á landinu. Það gerðist síðan í desember og í framhaldi af því í byrjun þessa árs að Alumax ákvað að koma til samstarfs við þá aðila sem eftir voru í Atlantsálshópnum og komu þess vegna þessi gömlu sambönd sér ákaflega vel. Það er ljóst bæði af því sem ég hef hér sagt og eins af ýmsu öðru að hæstv. núv. iðnrh. hefur í sínu starfi unnið á þeim grundvelli sem forverar hans höfðu unnið og ber að sjálfsögðu að þakka það og virða þótt deila megi um ýmislegt hvað varðar málsmeðferðina í höndum hæstv. ráðherra. Allt frá upphafi núverandi stjórnarsamstarfs hefur álmálið reynst núverandi ríkisstjórn þungt í skauti. Fyrir réttum tveimur árum síðan urðu umræður utan dagskrár hér á hv. Alþingi. Í þeim umræðum gaf hæstv. forsrh. út sérstaka yfirlýsingu þar sem hann sagði m.a. orðrétt með leyfi forseta: ,,Ég gaf þá yfirlýsingu við myndun ríkisstjórnarinnar að stjfrv. um byggingu álvers yrði að sjálfsögðu ekki flutt nema stjórnarflokkarnir allir samþykki það eins og venja er um stjfrv. Ég lýsti því jafnframt yfir að verði samþykkt lög um nýtt álver á Alþingi, þá hlýt ég þegar um svo viðamikið mál er að ræða að líta svo á að orðinn sé nýr meiri hluti á þingi og hljóti stjórnarflokkarnir að taka slíkt til meðferðar.`` Það er einmitt í þessa yfirlýsingu sem oft hefur verið vitnað til þess að benda á að hæstv. forsrh. hefur lýst því yfir að ekki komi til greina að hæstv. ríkisstjórn efni til samstarfs við flokka eða þingmenn utan stjórnarflokkanna um þetta mikilvæga mál. Þegar hæstv. núv. iðnrh. tók við iðnrn. gerði hann nokkrar skipulagsbreytingar. Samninganefnd sem áður hafði starfað var lögð niður, en ráðgefandi nefnd var sett á laggirnar í staðinn. Reyndar voru sömu menn að mestum hluta í þessum nefndum en þessi aðgerð lýsti þó því að hæstv. ráðherra ákvað að taka málin í sínar hendur og takmarka þannig umboð þeirrar nefndar sem áður hafði unnið að málinu. Það var athygli vert í umræðum sem urðu um skipun samninganefndarinnar á sínum tíma að sumir núv. hæstv. alþýðubandalagsráðherrar lýstu því yfir að þeir bæru ekki ábyrgð á skipan þess manns sem var fenginn til starfa í ráðgjafarnefndinni og er félagi í Alþb., en það er Baldur Óskarsson. Þetta kom m.a. fram í orðum hæstv. samgrh. sem taldi að óeðlilega hefði verið staðið að því að velja alþýðubandalagsmanninn í samninganefndina. Eins og ég hef getið um áður þá hefur um nokkurt skeið borið á gagnrýnisröddum, einkum og sér í lagi úr stjórnarliðinu, á það hvernig hæstv. iðnrh. hefur haldið á þessu máli. Gagnrýnin hefur í fyrsta lagi beinst að því að hæstv. ráðherra hafi í tíma og ótíma, ef svo má að orði komast, gefið út ótímabærar yfirlýsingar um óorðna atburði til að gefa í skyn að hæstv. ráðherra réði meiru um framvindu málsins en hann í raun gerir og gerði. Í öðru lagi hefur hæstv. ráðherra verið gagnrýndur allnokkuð af hálfu svokallaðra samstarfsmanna sinna fyrir staðsetningarvalið. Það var öllum ljóst fyrir löngu síðan að Keilisnesið yrði fyrir valinu. Hæstv. ráðherra dró það hins vegar lengi að lýsa því yfir að þetta væri val útlendinganna og það var ekki fyrr en fyrir skömmu, fyrstu dagana í þessum mánuði, sem hæstv. ráðherra fékkst til þess að segja sannleikann í þessu máli. Áður hafði reyndar flokksbróðir hans, hv. þm. Karl Steinar Guðnason, sagt frá því í fjölmiðlum að Keilisnesið hefði orðið fyrir valinu og við hann var viðtal í Ríkisútvarpinu þar sem hann sagðist geta staðhæft að svo væri, en það var um það bil mánuði áður en hæstv. ráðherra fékkst til þess að segja frá því hver niðurstaðan hefði orðið. Ég kýs að ræða ekki frekar þetta mál hér. Ég býst við að ýmsir vilji taka til máls um staðarvalið og ég tel ósköp eðlilegt að þeir sem hafa kannski orðið leiksoppar í því máli fái tækifæri hér til þess að ræða við hæstv. ráðherra um það mál sérstaklega. Ég hygg þó að það hafi keyrt úr hófi og kannski kastað tólfunum algerlega þegar hæstv. ráðherra hefur með hjálp Alþýðublaðsins látið að því liggja að hann hafi í raun einn gert allt það sem gert hefur verið í þessu máli. Þetta hefur farið mjög í taugarnar á ýmsum samstarfsmönnum hæstv. ráðherra. Ég tíndi saman í morgun örfá dæmi um þetta og til þess að rifja það upp fyrir hv. alþm. langar mig til að lesa hér örfá ummæli úr leiðara Alþýðublaðsins sem kannski lýsa því vel hvað við er átt þegar hv. þm. úr röðum stjórnarflokkanna gagnrýna hæstv. ráðherra fyrir þetta. Hinn 16. mars sl. er leiðari í Alþýðublaðinu sem nefnist ,,Afrek iðnaðarráðherra.`` Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa örstuttan kafla úr þessum leiðara. Í fyrsta lagi orðrétt: ,,Með undirritun yfirlýsingarinnar er þátttaka Alumax í Atlantalverkefninu formlega staðfest. Sú staðfesting er fyrst og fremst afrek Jóns Sigurðssonar iðnaðarráðherra.`` Ég hef áður lýst því hver var grundvöllur þátttöku Alumax í þessu verkefni, en viðræður við það fyrirtæki höfðu margsinnis farið fram áður. Í öðru lagi segir í þessum leiðara orðrétt: ,,Jón Sigurðsson iðnaðarráðherra hefur hér lyft Grettistaki. Með öruggri og skipulagðri vinnu hefur Jóni Sigurðssyni ráðherra tekist það sem öllum öðrum iðnaðarráðherrum hefur mistekist frá því að álverið í Straumsvík var reist á 7. áratugnum, að leggja grunninn að áframhaldandi nýtingu innlendra orkulinda með aukinni stóriðju á Íslandi og stuðla þar með að framförum í atvinnulífi og meira jafnvægi í efnahagslífi.`` Og aðeins síðar orðrétt: ,,Jóni Sigurðssyni ráðherra Alþfl. hefur nú tekist að rjúfa hinn lokaða hring íslenska atvinnulífsins og færa Ísland nær margbreytileik erlendra framleiðslugreina.`` Og loks: ,,Það er því nauðsynlegt að allir leggist á eitt svo að iðnaðarráðherra megi ljúka þessu mikla hagsmunamáli fyrir þjóð og land á sem hagkvæmastan hátt.`` Og hér lýkur tilvitnun í þennan leiðara. Seint í sumar mátti lesa í Alþýðublaðinu eftirfarandi orðrétt: ,,Það er fyrst með komu Jóns Sigurðssonar í iðnrn. að hjólin taka að snúast í stóriðjumálum á Íslandi.`` Og stuttu síðar í þessari grein sem greinilega er höfð eftir aðilum sem eru a.m.k. mjög nánir ráðherranum svo að ekki sé nú meira sagt og þá er verið að fjalla um sjálfstæðismennina, segir orðrétt: ,,Þeir eru ósáttir við að einn ráðherra Alþfl. hafi afrekað það þrekvirki að fá álver til landsins á tveimur árum.`` Loks 5. okt. skrifar Alþýðublaðið enn á ný og með leyfi forseta ætla ég að vitna í Alþýðublaðið og ég tel að heimildirnar séu ansi nærri iðnrn. Það er á þessa leið: ,,Jón Sigurðsson iðnrh. hefur unnið þrekvirki að hafa einn og óstuddur borið hið mikla álmál fram að hinum mikilvæga áfanga gærdagsins. Þrátt fyrir níðhögg andstæðinga jafnt sem svonefndra samherja og ótal viðkvæma og erfiða áfanga málsins hefur iðnrh. tekist með rökvísi, staðfestu og óbilandi trú á farsæla lausn verkefnisins að koma þessu risavaxna máli á lokastig. Aðrir en Jón Sigurðsson hefðu efalítið bognað og brotnað undir hinu mikla pólitíska álagi þessa máls. Jón Sigurðsson hefur oftsinnis lýst álmálinu sem stærsta hagsmunamáli Íslands á síðari árum. Alþýðublaðið tekur undir þau orð ráðherrans. Það er Íslendingum léttir að eiga stjórnmálamann sem þorir að horfa fram hjá pyttum pólitískra sérhagsmuna og flokkadrátta en lítur í stað þess til framtíðar fyrir land og þjóð. Mættum við eiga fleiri stjórnmálamenn eins og Jón Sigurðsson iðnrh.`` Þetta er orðrétt úr Alþýðublaðinu og fyrr í þessum leiðara er ýmislegt haft eftir þeim sem starfa í iðnrn. Ég hygg, virðulegur forseti, að það hafi verið málflutningur á borð við þennan sem ég hef nú kynnt og rifjað upp fyrir hv. þm. sem varð þess valdandi í stjórnarsamstarfinu að ýmsir svonefndir samstarfsmenn, svo að ég vitni orðrétt í þennan leiðara, hafa gerst æði þreyttir á meðferð hæstv. ráðherra á þessu máli. Þar með get ég vitnað í dagblaðið Tímann sem er eitt aðalstuðningsblað og málgagn ríkisstjórnarinnar þar sem fram kemur gagnrýni á hæstv. ráðherra og hann er í raun og veru verulega mikið gagnrýndur fyrir það að hafa gert þetta mál að einkamáli sínu. Hv. þm. Páll Pétursson, formaður þingflokks Framsfl., er spurður í Tímanum hinn 12. okt. sl. hvort Landsvirkjunarstjórn hafi ekki verið að snupra Jóhannes Nordal með samþykktinni sl. fimmtudag. Þar segir orðrétt: ,,Páll Pétursson alþm. og stjórnarmaður í Landsvirkjun var spurður hvort líta beri á samþykktina sem vantraust á Jóhannes Nordal, formann stjórnar. Páll sagðist ekki líta á málið þeim augum. Stjórnin væri fyrst og fremst að lýsa yfir vantrausti á málsmeðferð iðnrh.`` Virðulegur forseti. Þótt þetta þyki ekki öllum merkilegt þá get ég ímyndað mér að það sé einmitt slík málsmeðferð sem hafi í raun farið nokkuð í taugarnar á samstarfsmönnum eða þeim sem Alþýðublaðið kallar ,,svonefndum samstarfsmönnum`` hæstv. iðnrh. Þetta fellur líka dálítið illa að því þegar hæstv. ráðherra grípur til þess í vörn sinni nýlega að benda á að í rauninni hafi útlendingarnir ákveðið staðarvalið, enda kemur það fram í skýrslu sem nú hafi verið dreift á Alþingi, og í raun og veru hafi Landsvirkjunarstjórn ætíð haft með orkumálin að gera. Þessu til viðbótar hefur hæstv. fjmrh. margoft lýst því yfir að það sé hann sem hafi náð þessum góðu samningum í skattamálum. Og er þá ansi lítið eftir sem hæstv. iðnrh. getur státað af ef þetta er rétt sem ég ætla ekki að staðfesta að sé, en ég veit að hæstv. ráðherrar, þar á meðal hæstv. fjmrh., geta gert. Vandinn í þessu máli er kannski sá, virðulegur forseti, að það er ekki svo mikið deilt um hvað hafi verið gert af sumum heldur hvernig það hefur verið gert. Mig langar nú, virðulegur forseti, til þess að beina örfáum spurningum til hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi langar mig til þess að beina fyrirspurn til hæstv. iðnrh. Hefur hæstv. iðnrh. kannað hvort full samstaða sé meðal hv. stjórnarþm. um þá staðsetningu sem búið er að ákveða? Og hver er niðurstaða þeirrar könnunar ef hún hefur farið fram? Í öðru lagi vil ég beina fyrirspurn til hæstv. forsrh. Hæstv. forsrh. og reyndar hæstv. fjmrh. hafa báðir nefnt að Landsvirkjun ætti að greiða niður raforku út á land. Nú hefur komið í ljós að ekki eru efni til slíkra aðgerða. Hyggst hæstv. ríkisstjórn gera aðrar ráðstafanir til að koma í veg fyrir byggðaröskun og til hvaða ráðstafana á þá að grípa? Í þriðja lagi til hæstv. fjmrh. Hafa stjórnarflokkarnir og hæstv. ríkisstjórn, þá tala ég um ríkisstjórn í heilu lagi, samþykkt fyrirliggjandi minnisblað um skattamálin með þeim undanþágum frá íslenskum skattalögum sem þar er að finna fyrir fyrirtækið. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherrar gætu svarað næstu fyrirspurn: Ætlar hæstv. ríkisstjórn að koma í veg fyrir þenslu vegna byggingar álvers og virkjana með því að draga saman á öðrum framkvæmdasviðum og þá er auðvitað fyrst og fremst verið að tala um opinberar framkvæmdir og hvar mun sá samdráttur eiga sér stað? Til hæstv. iðnrh. Í hvaða lög hyggst hæstv. ríkisstjórn setja heimild til erlendrar lántöku fyrir Landsvirkjun á næsta ári til að fyrirtækið geti staðið við framkvæmdaáætlun sína? Verður það í sérstökum heimildarlögum eða í lánsfjárlögum? Til hæstv. forsrh. Hefur hæstv. ríkisstjórn samþykkt tímaáætlanir hæstv. iðnrh. um framlagningu og samþykkt heimildarlöggjafar? Í þessu sambandi, virðulegi forseti, vil ég rifja það upp að á síðasta þingi var sagt að þá, á því þingi mundi verða lagt fram frv. til heimildarlaga í þessu máli. Það var ekki gert. Seint í sumar lýsti hæstv. iðnrh. því yfir að hann mundi við upphaf þingsins, þ.e. í dag, leggja fram heimildarlagafrv. Í þeirri skýrslu hins vegar sem lögð var fram á sl. fimmtudegi hér á hinu háa Alþingi er þess getið að frv. til heimildarlaga verði lagt fram síðar í þessum mánuði og að því stefnt að þau verði staðfest fyrir áramót. Nú spyr ég: Hefur hæstv. ríkisstjórn samþykkt þessa tímaáætlun? Það er ákaflega mikilvægt að átta sig á þessu. Ég vil benda á af því að ég las nýlega viðtal við hæstv. forsrh. í amerísku blaði að blaðamaðurinn sem skrifar það hefur það reyndar ekki beint eftir forsrh. en skrifar það eftir viðtal við forsrh., að forsrh. hafi sagt að hann muni, hæstv. forsrh. sjálfur, leggja fram slíkt frv. og freista þess að fá það samþykkt á Alþingi í mars á næsta ári. Þetta er ekki haft í gæsalöppum eftir hæstv. forsrh. en gefur þó í skyn að einhvers staðar hafi blaðamaðurinn fengið það á tilfinninguna að ekki liggi á samþykkt slíks frv. fyrr en í mars á næsta ári. Það er ákaflega mikilvægt nú strax við upphaf þingsins að fá að vita hver er tímaáætlun hæstv. ríkisstjórnar. Þá vil ég spyrja hæstv. iðnrh. Mun afstaða hæstv. ríkisstjórnar til fyrirhugaðs samnings um orkukaup liggja fyrir áður en Landsvirkjunarstjórn gengur endanlega frá samningnum fyrir sitt leyti eða er ríkisstjórnin tilbúin til að samþykkja fyrir fram þá niðurstöðu sem fæst í samningi Landsvirkjunar við þátttakendurna í álsamstarfinu? Þetta mál er ákaflega mikilvægt vegna þess að það er deila um það á milli aðila hvort Landsvirkjunarstjórnin þarf að bíða eftir því að hæstv. ríkisstjórn nái saman um stefnuna í orkukaupunum eða hvort ríkisstjórnin hæstv. er að bíða eftir því að Landsvirkjunarstjórnin nái niðurstöðu í þessu máli. Þess vegna hlýtur það að vera skylda hæstv. ríkisstjórnar og talsmanna hennar nú þegar að segja frá því hvora leiðina þeir ætla að fara. Þá vil ég víkja máli mínu til Alþb., og þá auðvitað til hæstv. fjmrh. en ekki síður kannski til hæstv. samgrh. ef hann kýs að svara. Þetta eru formaður og varaformaður Alþb. og það er ekki alltaf mjög glöggt hægt að sjá hver er stefna Alþb. í þessu máli, ekki síst ef þeir koma hvor á eftir öðrum og lýsa því yfir hver sé stefna Alþb. En mig langar til þess að spyrja til þess að fá skýr svör frá Alþb.: Er ályktun Alþb. sem samþykkt var í apríl sl. og reyndar ítrekuð hinn 16. júlí í sumar enn í gildi? En í þessari ályktun var sett fram sú krafa að staðsetning álversins verði utan höfuðborgarsvæðisins. Nú veit ég að Alþb. hélt fund um helgina. Á þeim fundi var þetta mál til umræðu og það hlýtur að vera eðlilegt eftir þennan fund að formaður og varaformaður bandalagsins segi hver er skoðun flokksins í þessu máli. Í Morgunblaðinu hinn 19. ágúst lýsti hæstv. forsrh. því yfir að hann hefði margsinnis sagt að álver eigi ekki að rísa á höfuðborgarsvæðinu. Síðan sagði hann orðrétt: ,,Ég hef hins vegar dregið línuna við Straumsvík.`` Það er þess vegna ástæða til þess að spyrja hæstv. ráðherra Alþb. hvort þeir séu sömu skoðunar og hæstv. forsrh. að höfuðborgarsvæðið endi við Straumsvík og þar taki landsbyggðin við. Þetta er bráðnauðsynlegt vegna þess að ef Alþb. fellst ekki á þessa skilgreiningu og hefur ekki samþykkt nýja ályktun frá því 16. júlí þá stendur málið þannig að Alþb. hefur lýst því yfir að ekki komi til greina stuðningur Alþb. við byggingu álvers á höfuðborgarsvæðinu.

Hver er skoðun ræðumanns?

Skoðun ræðumannsins hefur margoft komið fram um það hvar og hvort eigi að byggja álver og hefur ekkert með þetta mál að gera og ég sé ekki að það komi málinu við þótt ég fari að lýsa þeirri skoðun minni hvar höfuðborgarsvæðið endar. Ég hefði aldrei tekið til orða með þessum hætti og tel reyndar að menn séu að reyna að skjóta sér dálítið til hliðar í málinu þegar þeir búa til landamerki eins og þessi. Það hefði aldrei hvarflað að mér af því að ég hefði talið þetta mál fyrst og fremst vera landsmál en ekki byggðamál þótt það hafi auðvitað stóra þýðingu fyrir byggðir landsins hvar álverið verði sett niður. En það hlýtur að vera krafa okkar sem sitjum hér á hinu háa Alþingi að hæstv. ráðherrar, þar á meðal hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh., segi sitt álit á þessari skilgreiningu sem nú hefur úrslitaþýðingu um það hvort Alþb. styður þetta mál yfir höfuð eða ekki. Ég þarf hins vegar ekki að spyrja hv. frammíkallanda, Hjörleif Guttormsson hv. þm., vegna þess að ég veit hver skoðun hans er á stóriðjumálum almennt og það veit öll þjóðin. Og því miður kom hann allt of lengi að þessu máli á sínum tíma. Loks eru hér tvær stuttar spurningar til hæstv. iðnrh. Önnur er þessi: Hvers konar endurskoðunarákvæði verður í orkusamningnum samkvæmt núverandi stöðu málsins og hver verður ábyrgð móðurfyrirtækjanna á orkukaupum álversins? Og loks: Verður fjallað um orkukaupaþáttinn í lagatexta fyrirhugaðs heimildarlagafrv.? Það er ljóst að Landsvirkjun hefur allar lagaheimildir til að semja um orkukaup. Spurningin er: Þarf eitthvað að fara í lagatexta heimildarlagafrv. um orkukaupaþáttinn? Þetta hlýtur hæstv. ráðherra að geta upplýst þar sem hann hefur margoft lýst því yfir að hann vilji leggja heimildarlagafrv. fram við upphaf þessa þings þannig að það hlýtur að vera tilbúið í stórum dráttum. Virðulegur forseti. Ég tel nauðsynlegt að fá skýr svör við þessum fyrirspurnum sem ég hef beint til nokkurra hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni. Þetta er mikilvægt mál sem hér er til umræðu þótt ekki megi einblína á það eða telja að það sé allsherjarlausn fyrir íslenskt atvinnu - og efnahagslíf. Við hljótum á næstu árum að auka samstarf okkar og efla við erlenda aðila til þess að bæta lífskjörin hér á landi. Það hafa aðrar þjóðir gert. Við verðum að koma okkur út úr stöðnunartímabilinu sem hér hefur ríkt á undanförnum árum með því að auka utanríkisviðskiptin og bæta þannig lífskjörin. Sjálfstfl. telur, og ég vil láta það koma hér skýrt fram, að sú ríkisstjórn eigi skilyrðislaust að víkja sem ekki veldur því hlutverki sínu vegna innbyrðis ósættis og ágreinings að ná hagstæðum samningum við þá aðila sem lýst hafa sig tilbúna til samstarfs við okkur. Að svo mæltu, virðulegur forseti, vil ég þakka fyrir það að hafa fengið að hefja þessa umræðu og vænti þess að hæstv. ráðherrar svari þeim fyrirspurnum skýrt og greinilega sem ég hef leyft mér að bera fram til þeirra.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég skal leitast við að svara í stuttu máli þeim fyrirspurnum sem hv. fyrirspyrjandi hefur afhent mér á skrifuðu blaði. Ég skil vel að hv. fyrirspyrjanda gremjist allt það lof sem Alþýðublaðið hefur borið á núv. iðnrh. í þessu máli. Hv. fyrirspyrjandi á stóran þátt í þessu máli. Stóran hlut á að sjálfsögðu sá sem upphafinu veldur og hann kom þessu af stað. Hins vegar held ég að það sé óumdeilanlegt að núv. iðnrh. hefur ekki síður unnið að því af miklum krafti. Ég veit sömuleiðis að hv. fyrirspyrjandi vill ekkert annað með þessari umræðu en að stuðla að skjótum framgangi málsins og farsælum og mun ég haga svörum mínum þannig að ekki þurfi að valda óþarfa deilum, eins og ég a.m.k. frekast get. Fyrstu spurningu hv. fyrirspyrjanda sem sérstaklega er merkt mér las hann hér áðan og skal ég ekki endurtaka hana. Hún fjallar um jöfnun raforkuverðs og aðrar byggðaráðstafanir. Ég hef ekki sagt að Landsvirkjun ætti að greiða niður raforku úti á landi. Ég hef hins vegar hvað eftir annað lýst þeirri skoðun minni að það eigi að jafna raforkuverð og ég vek athygli á því að hæstv. núv. iðnrh. hefur skipað nefnd í þessu skyni og í þeirri nefnd sitja m.a. tveir ágætir hv. þm. Sjálfstfl., Pálmi Jónsson og Birgir Ísl. Gunnarsson og fleiri hv. þm. Ég bind miklar vonir við það að þessi nefnd leggi fram tillögur um hvernig jafna megi raforkuverð. Ég sé ekki að það sé einhverjum stórum erfiðleikum háð. Við jöfnum t.d. verð á landbúnaðarafurðum um land allt, við jöfnum verð á bensíni og olíum og það hlýtur að vera hægt á raforku einnig. Ég skil það mætavel t.d. að þeim Sunnlendingum þyki sárt að þurfa að greiða töluvert hærra verð fyrir raforku sem unnin er í þeirra kjördæmi en greitt er t.d. hérna í Reykjavík. Ég lít svo á að alveg óháð þessu álveri sé orðið afar tímabært að gera átak í byggðamálum og endurskoða fyrri stefnu og þess vegna skipaði ég töluvert áður en þessi staðsetning var ákveðin sérstaka byggðanefnd sem hefur unnið mjög ötullega. Í henni eiga allir þingflokkar fulltrúa og ég geri mér vonir um að frá henni komi heilsteyptar tillögur í byggðamálum. Ég hef einnig skipað hóp til að skoða skipulag Byggðastofnunar. Hitt held ég að sé ljóst að staðsetning álversins hér á Suðurnesjum muni ekki stuðla að þeirri byggðaþróun sem menn gerðu sér vonir um ef það hefði verið staðsett t.d. fyrir norðan eða austan svo að ég tel ekki tímabært að fara að telja upp slíkar ráðstafanir nú þar sem nefndin vinnur og á eftir að gera sínar tillögur. Ég hef þó nefnt þetta með raforkuverðið og ég tel afar mikilvægt að Byggðastofnun sé efld. Ég held að Byggðastofnun eigi að hafa meira frumkvæði en hún hefur fjárhags síns vegna getað haft, t.d. með stofnun nýrra atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni. Sömuleiðis tel ég tímabært að skipta landinu í þjónustusvæði og efla byggðakjarna á hverju svæði. Akureyri er t.d. þar mjög augljós staður. Næsta spurning sem til mín er beint er hvort ríkisstjórnin ætli að beita sér gegn þenslu sem af byggingu álvers og virkjana gæti stafað með því að draga úr öðrum framkvæmdum. Ég hef falið Þjóðhagsstofnun að meta þetta og Þjóðhagsstofnun segir mér að ekki sé ástæða til að óttast þenslu á árinu 1991, en hins vegar sé nauðsynlegt að skoða vandlega heildarframkvæmdir í landinu á árunum 1992, 1993 og 1994, en í því sambandi er margs að gæta. T.d. virðist mjög líklegt að draga muni verulega úr framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli og sömuleiðis hefur verið samdráttur í opinberum framkvæmdum. En þetta verður tvímælalaust skoðað og ég vil taka undir það sem mér finnst felast í þessari spurningu. Við megum ekki brenna okkur á því sem áður hefur gerst og verðum að halda framkvæmdum í hófi. Þó er skylt að benda á hitt að menn óttast vaxandi atvinnuleysi hér á næstu árum ef ekki kemur eitthvað svona til svo að þetta verður vandlega metið og ég hef þegar gefið Þjóðhagsstofnun fyrirmæli um að skoða vandlega alla þætti þessa máls. Næsta spurning sem sérstaklega er til mín beint er hvort ríkisstjórnin hafi samþykkt tímaáætlun hæstv. iðnrh. Ég vil segja almennt áður en ég svara þessari spurningu að ríkisstjórnin hefur ekki samþykkt neinn þátt þessa máls. Málið hefur verið rætt hvað eftir annað í ríkisstjórninni og hefur verið rætt í ráðherranefnd sem um þetta mál hefur fjallað. Það hefur verið rætt í þingflokkunum en þau vinnubrögð voru ákveðin að afgreiða ekki málið í einstökum þáttum heldur í heild sinni þegar það liggur fyrir. Og það tel ég tvímælalaust skynsamlegra. Við þurfum að sjá málið allt sem slíkt, geta metið heildaráhrif af byggingu álvers en ekki stig af stigi. Og þannig hefur það ekki komið fyrir ríkisstjórnina, en ég hef gert ráð fyrir því að það gæti komið fyrir ríkisstjórnina um mánaðamótin. Þó eru ýmsir þættir þarna sem enn eru ekki það langt á veg komnir að þeir liggi fyrir. Ég nefni t.d. umhverfisþáttinn. Umhvrh. er með það mál í mjög ítarlegri athugun og síðast í morgun áttum við nokkrir kost á því að hlusta á mjög ítarlega frásögn af því verki. Því miðar vel. Þetta er mjög mikilvægur þáttur fyrir okkar land. Við þurfum að setja strangar kröfur um mengunarvarnir, ekki aðeins vegna þeirra áhrifa sem úrgangsefni verksmiðjunnar hafa á sitt næsta umhverfi heldur einnig til að halda hreinni ímynd Íslands ef ég má orða það svo. Þetta er ekki afgreitt. Og ég geri ráð fyrir því að umhvrh. muni leggja sínar tillögur fyrir ríkisstjórnina mjög fljótlega. Hins vegar hafa einstakir fagráðherrar aðrir, eins og hæstv. fjmrh., að sjálfsögðu komið að skattamálunum og unnið að þeim ásamt iðnrh. Þótt það mál sé ekki afgreitt í ríkisstjórninni frekar en aðrir þættir þá hefur það verið þar upplýst. Sá þáttur málsins sem hvað mest umræða hefur orðið um er orkusamningurinn og af því að það hefur hér borið á góma hvernig sá samningur verði gerður þá vil ég lýsa þeirri skoðun minni að Landsvirkjunarstjórn þarf svo sannarlega ekki að bíða eftir ríkisstjórninni í því máli eins og hv. þm. orðaði það. Samkvæmt lögum er það Landsvirkjunarstjórn sem gerir slíkan samning en ekki ríkisstjórnin, en ég geri ráð fyrir því að fullt samráð verði um það haft. En á það ber að leggja áherslu að ríkisstjórnin gerir ekki orkusamninginn heldur Landsvirkjunarstjórn og ég geri mér vonir um að Landsvirkjunarstjórn sé með þetta mál í ítarlegri athugun og muni athuga það á næstunni og hraða því eins og hún frekast getur. Ég vona að það verði ekki til þess að tefja afgreiðslu þessa máls. Nokkuð var rætt hér um staðsetninguna og m.a. það nefnt sem ég hef sagt að ég teldi að álver ætti ekki að vera á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef ekki heyrt athugasemdir gerðar við t.d. opinberar upplýsingar um ýmiss konar þróun í þessu landi þar sem iðulega er rætt um höfuðborgarsvæðið og er talið vera Reykjavík og þeir stóru kaupstaðir sem í kring eru, m.a. Hafnarfjörður. Vatnsleysustrandarhreppur hefur aldrei verið talinn á höfuðborgarsvæðinu. Hann nær frá Njarðvík að Straumsvík og Vatnsleysustrandarhreppur tilheyrir Suðurnesjum tvímælalaust.

Er ekki Vatnsleysustrandarhreppur á strönd?

Ja, þín landafræði er eflaust góð, hv. þm. Þú ert maður vitur og deili ég nú sjaldan við þig. En mér þykir þú dálítið skjóta yfir markið núna af þinni alkunnu visku, en ef þú kemst hér í ræðustól getur þú eflaust leyft okkur að njóta betur. En t.d. Verkalýðsfélag Suðurnesja nær til Vatnsleysustrandarhrepps og hefur það mikil áhrif á það hvernig þessi verksmiðja nýtist. Atvinnuástand á Suðurnesjum er ótryggt, samdráttur mjög líklegur eða má telja nokkuð öruggur á varnarsvæðinu og sömuleiðis hefur kvóti farið þaðan til annarra landshluta. En í raun og veru var þessari spurningu ekki til mín beint. Ég sé ekki að fleiri spurningar séu mér merktar. Ég vil aðeins lýsa því að lokum að ég tel þetta mál vera á góðri leið. Ég tel mikilvægt að ráðast í þessa framkvæmd nú vegna þeirra áhrifa sem hún mun hafa á hagvöxt hér á landi og met það ekki síst frá því sjónarmiði. Að mati Þjóðhagsstofnunar er ekki að vænta hagvaxtar hér á næstu árum nema aukningu landsframleiðslu á bilinu 1 -- 1 1 / 2 % á ári. Það er of lítið þegar borið er saman við okkar nágrannaþjóðir. Það er aðeins um helmingur af því sem þar er spáð. Þjóðhagsstofnun telur að með margfeldisáhrifum af byggingu álvers og rekstri megi gera ráð fyrir svona 3 -- 4% viðbótarhagvexti eða nálægt 1% á ári á byggingartíma og þar til það er komið í fullan rekstur. Þetta tel ég mikilvægt. Tekjur ríkissjóðs munu aukast mjög af þessu álveri eins og komið hefur fram í upplýsingum frá hæstv. fjmrh., en hins vegar er ljóst að við þurfum að gæta þarna að mjög mörgum þáttum. Við þurfum að tryggja öryggi sem mest, ekki síst í orkusölunni og það eru þessir þættir sem eru nú til lokameðferðar í þessu máli. Það er einn þáttur hér sem mig minnir að ég hafi ekki enn þá komið inn á. Það var spurt hvort við hefðum samþykkt tímaáætlun iðnrh., held ég að hafi verið spurt um. Ekki fremur en annað hefur hún sem slík verið samþykkt heldur höfum við verið upplýstir um hana. Ég vil taka það fram að þetta er einhver vitleysa hjá þessum erlenda blaðamanni. Að sjálfsögðu legg ég ekki fram þetta frv. Hins vegar hafa hinir erlendu aðilar tjáð okkur að þeirra vegna þurfi þessum samningum að vera lokið og ákvörðun tekin ekki síðar en í marsmánuði. Ég lít svo á að til þess að það megi standast þurfi heimildarfrv. að vera afgreitt af Alþingi fyrir áramótin. Það er tímaáætlun sem mér finnst skynsamleg í þessu máli og ég tel skynsamlegt að vinna málið vel og kynna það öllum þingflokkum þannig að það þurfi ekki að vera lengi fyrir Alþingi. Og þá geta þingmenn sjálfsagt metið af sinni reynslu hve langan tíma það tekur, en ég geri ráð fyrir að stjórnarflokkarnir fái frv. til meðferðar um mánaðamótin.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Hv. málshefjandi, 1. þm. Reykv., hóf mál sitt hér áðan með því að lýsa því yfir að Sjálfstfl. hefði haft og hafi skýra stefnu í stóriðjumálum. Ég vil leyfa mér að láta þá ósk í ljós að hann muni fylgja áfram þeirri stefnu. Hér var aðeins að því vikið af hálfu málshefjanda að ég hefði eignað mér einum þetta mikla mál. Það veit hv. 1. þm. Reykv. náttúrlega að er ekki rétt. Ég hef aldrei haldið slíku fram og mun aldrei halda því fram. Hér er að sjálfsögðu um margra manna verk að ræða. Hv. málshefjandi er einn af þeim mönnum sem að því hafa komið og ég tek það náttúrlega mjög skýrt fram þótt hv. 1. þm. Reykv. þyki gaman að lesa upp úr Alþýðublaðinu hér í þingsalnum að ég skrifa ekki leiðarana í Alþýðublaðið og ræð engu um það sem í þeim stendur.  Vegna þess sem hér kom fram um stefnuna í málinu, meginstefnuna í málinu, langar mig til þess að rifja upp það sem áður hefur komið fram hjá hv. 1. þm. Reykv. í málinu og síðast í maí, nánar tiltekið í umræðum í Nd. 5. maí 1990 um frv. til laga um raforkuver. Þá segir hv. 1. þm. Reykv., ég sleppi nokkrum orðum þannig að þetta er ekki alveg bein tilvitnun: Ég er alveg sammála því að á málinu hefur verið þannig haldið að hvergi hefur verið hvikað frá þeirri stefnu sem þá var mörkuð, --- og er hann þá að vitna til upphafs málsins. Ég vil leyfa mér að halda því fram að á þessu hafi ekki orðið nein breyting og treysti því að menn átti sig senn á því. En að sjálfsögðu hefur þetta mál eins og öll viðamikil margþætt mál þroskast og þróast í meðförum og fram hafa komið í því nýir þættir. Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, að fara nokkrum orðum um gang málsins í heild og reyna að svara sumum þeirra spurninga --- vonandi öllum --- sem hv. málshefjandi beindi til mín en tengja svörin við einstaka þætti þess máls sem ég kýs hér að flytja. Mig langar að benda á það að ég hef þegar gert Alþingi grein fyrir stöðu viðræðna um nýtt álver með skýrslu á þskj. 8 sem var lögð fram 11. dag þessa mánaðar. Mig langar líka til að minna á ítarlega skýrslu sem ég lagði fyrir Alþingi í lok apríl á þskj. 1055 á fyrra þingi. Þar er m.a. birt yfirlýsing um ásetning um að ljúka samningum um nýtt álver sem var undirrituð 13. mars á þessu ári og reyndar hefur síðan verið starfað eftir. En það tengist einmitt spurningu hv. málshefjanda um tímaáætlanir sem hæstv. forsrh. hefur reyndar svarað með skilmerkilegum hætti. Ég vil byrja á því að leiðrétta það sem fram kom hjá hv. 1. þm. Reykv. Hann hélt því fram að ég hefði sagst ætla að leggja fram heimildarlagafrv. á fyrra þingi. Það er ekki rétt. Því hélt ég ekki fram og stefndi ekki að því heldur eingöngu því að leggja fyrir raforkuverafrv., sem var gert og reyndar samþykkt á þinginu, og að kynna áform mín í samningaviðræðum um nýtt álver. Hv. þm. hlýtur að tala hér gegn betri vitund þegar hann heldur þessu fram. Ég sagði hins vegar að ég stefndi að því að leggja fram snemma á þessu þingi frv. til heimildarlaga vegna samninga um nýtt álver. Mig langar í þessu sambandi að rifja upp þau tímamörk í viðræðum um þetta nýja álver sem fram voru sett í viljayfirlýsingunni frá 13. mars 1990. Samkvæmt henni var ákveðið að aðilar leituðust við að ljúka niðurstöðu um helstu samningsatriði með þessum hætti: Í fyrsta lagi var þar staðfestur ásetningur um að ljúka öllum samningum efnislega fyrir eða um 20. september 1990. Jafnframt að reynt yrði að taka ákvörðun um staðsetningu fyrir lok maí. Í öðru lagi var því lýst yfir að frv. til heimildarlaga um nýtt álver yrði lagt fyrir Alþingi á þessu hausti með það að markmiði að afla samþykkis Alþingis fyrir lok þessa árs. Í þriðja lagi var því lýst yfir að fyrirtækin stefndu að því að samþykki félagsstjórna lægi fyrir fyrir lok þessa árs eða í síðasta lagi á fyrsta reglulegum stjórnarfundi á árinu 1991. Íslensk stjórnvöld mundu síðan taka endanlega ákvörðun um að undirrita samninga eftir að samþykki félagsstjórnanna lægi fyrir en að því er stefnt eins og ég hef sagt á fyrsta fjórðungi næsta árs. Þetta er að sjálfsögðu mjög í samræmi við það sem fram hefur gengið og eins og kom hér fram hjá hæstv. forsrh. áðan. Þetta er sú tímaáætlun sem við vinnum enn eftir í aðalatriðum. Í lok júní á þessu ári var svo undirrituð viðbótarbókun milli samningsaðilanna um framvinduna í viðræðunum. Með þeirri bókun var ákveðið að endanleg ákvörðun um staðsetningu álversins yrði tekin í september --- það kom sem sagt í ljós að staðarval tæki nokkru lengri tíma en ætlað var --- og að ljúka meginniðurstöðum með viðræðum fyrir lok sama mánaðar. Það er í samræmi við þetta sem áfanginn var staðfestur 4. þessa mánaðar í þessum samningum. Fyrir þeim áfanga er gerð ítarleg grein í skýrslunni sem ég hef lagt hér fyrir þingið á þskj. 8. Í fskj. með þessari skýrslu er svo gerð grein fyrir skattlagningu hins væntanlega Atlantsálsfyrirtækis, fyrir staðarvalinu, fyrir þjóðhagslegum áhrifum og því hvernig haldið verður á veitingu starfsleyfa og umhverfisþáttum. Ég sé að hv. málshefjandi hefur vikið sér úr salnum svo ég er að hugsa um að fjalla dálítið um aðdraganda málsins í sögulegu samhengi vegna þess að hann kom nokkuð að því í sínu máli. Það er að sjálfsögðu rétt að þetta mál, Atlantsálsmálið, á sér langan aðdraganda sem er rétt að rifja hér upp.

Ég ætla að taka það fram að ég er kominn í salinn aftur.

Það er gott. Atlantsálshópurinn var, eins og kom fram hér áðan, myndaður með samkomulagi sem hv. 1. þm. Reykv. Friðrik Sophusson, þá hæstv. iðnrh., undirritaði 4. júlí 1988 við fjögur erlend álfélög, Alusuisse, Gränges, Hoogovens og austurríska fyrirtækið Austria Metal. Þetta verkefni var reist á grundvelli frumhagkvæmniathugana sem iðnrn. hafði látið gera haustið 1987 og var sýnt allmörgum álfyrirtækjum í byrjun ársins 1988 í þeim tilgangi að mynda hóp til að kanna hagkvæmni aukinnar álframleiðslu í Straumsvík. Eftir ítarlegar viðræður síðla árs 1989 varð niðurstaðan sú að Alusuisse hvarf frá þátttöku í Atlantalverkefninu. Það var vegna þess að ég og mínir samningamenn spurðum þá einfaldlega þetta fyrirtæki hvort því væri alvara að halda áfram þessum viðræðum, þegar í ljós hafði komið að þeir voru mjög tvístígandi. Þegar þeir stóðu frammi fyrir þeirri spurningu var svarið: Nei, við ætlum ekki að halda áfram. Ég tel að þetta hafi hreinsað andrúmsloftið, hreinsað borðið, ef þannig mætti að orði komast. Og eftir að Alusuisse dró sig út úr þessari athugun á nýju álveri á Íslandi varð mér ljóst a.m.k. að ekki væri grundvöllur fyrir aukinni álframleiðslu í Straumsvík samkvæmt samkomulaginu sem gert var um mitt ár 1988. Það var svo í febrúar 1990 að samkomulag náðist um að mynda nýjan hóp til að vinna að undirbúningi nýs álvers. Í framhaldi af því var gengið frá þessari sameiginlegu viljayfirlýsingu frá 13. mars milli íslenskra stjórnvalda og hins nýja Atlantsálshóps sem ég vitnaði til hér áðan. En í hópnum eru nú, eins og menn þekkja, ameríska fyrirtækið Alumax, sænska fyrirtækið Gränges og hollenska fyrirtækið Hoogovens. Vinnan að málinu í sumar og haust hefur í einu og öllu verið á grundvelli tímaáætlana í yfirlýsingu íslensku ríkisstjórnarinnar og Atlantsálsaðilanna frá 13. mars sem kynnt var hér í þinginu á síðasta þingi. Það kom í ljós eins og ég nefndi áðan að staðsetningarathuganirnar tóku lengri tíma en menn reiknuðu með, einfaldlega af því að nákvæm greining á kostum og göllum staðsetningar á ýmsum stöðum og öðrum aðstæðum sem varða staðsetninguna tóku mun lengri tíma en menn gerðu sér í upphafi grein fyrir. Það tel ég vel að í þær vönduðu athuganir var tekinn tími og í þær lagður kostnaður, fé og fyrirhöfn, vegna þess að hér er um mjög viðurhlutamikið mál að ræða. Ég hlýt nú reyndar að leiðrétta það sem kom fram í máli málshefjanda þar sem hann sagði að ég hefði ekki sagt rétt frá staðarákvörðun fyrir hið nýja fyrirtæki. Ég hefði leynt almenning niðurstöðu í málinu. Þetta er alrangt. Sannleikurinn er sá að staðarvalið var ekki ákveðið fyrr en 4. október vegna þess að í samræmi við mína fyrri afstöðu og íslensku samninganefndarinnar var litið á staðarvalið sem órofaþátt í heildarsamkomulagi um málið. Þetta er allt sem um málið er að segja, en auðvitað er það rétt að fyrr lá fyrir hvert hugur Atlantsálsfyrirtækjanna þriggja stefndi í þessu efni og það er vafalaust það sem veldur misskilningnum hjá hv. málshefjanda. Ég vil skýra staðarvalsathuganirnar nokkru nánar. Í kjölfar athugunar á 11 stöðum á tímabilinu apríl, maí og júní á þessu ári var í júnílok ákveðið að takmarka frekari athuganir við Eyjafjörð, Reyðarfjörð og Keilisnes. Í júlí og ágúst var gerður mjög ítarlegur samanburður á þessum þremur stöðum. Athugunin var unnin af verkfræðilegum ráðgjafa Atlantsálsaðilanna en einnig af íslenskum sérfræðingum. Niðurstaða þeirrar athugunar og ráðgjafa sem sveitarfélögin á umræddum stöðum höfðu ráðið sér til aðstoðar og tóku þátt í þessu verki lá fyrir í lok ágúst. Og eins og ég nefndi áðan fékkst hin endanlega niðurstaða með skriflegum hætti 4. þessa mánaðar. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um staðarvalið en vík að því sem hér hefur nokkuð komið til umræðu og hv. málshefjandi innti mig eftir hvort kannað hefði verið. Það er hvort samstaða sé meðal stjórnarþingmanna um þá staðsetningu sem nú liggur fyrir í þeim áfangasamningi sem gerður hefur verið. Ég hef að sjálfsögðu rætt þetta mál ítarlega og kynnt forustumönnum stjórnarflokkanna og ég sé ekki á þessari stundu ástæðu til að ætla annað en að samstaða geti náðst um þetta mál í heild á lokastigi. Það er með þennan þátt málsins eins og aðra, eins og ítrekað hefur komið fram, að ekki er neinu lokið fyrr en öllu er lokið í þessu máli. Síðan spurði hv. málshefjandi mig um það í hvaða lög ríkisstjórnin hyggist setja heimildir til erlendrar lántöku vegna framkvæmda Landsvirkjunar á næsta ári til þess að fyrirtækið geti staðið við sínar framkvæmdaáætlanir. Því get ég svarað þannig að ég reikna með því að þær heimildir verði settar í lánsfjárlög eða sérstök heimildarlög, enda verði niðurstaða þingsins í meðförum málsins að það sé heppilegri lausn. Að sjálfsögðu er einfaldast að setja þetta í hin venjulegu heimildarlög, lánsfjárlögin. Þá kem ég að hlut Landsvirkjunar í þessu máli. Hv. málshefjandi gerði hann nokkuð að umtalsefni eins og raunar fleiri. Ég vil fyrst koma að þeim beinu spurningum sem hann beindi til mín, því þær eru mjög gagnleg byrjun á þessu máli. Hann spyr: Verður fjallað um orkuþáttinn í lagatexta fyrirhugaðs heimildarlagafrv.? Hvers konar endurskoðunarákvæði verður í orkusamningunum og hver verður ábyrgð móðurfyrirtækjanna á orkukaupum álversins? Hann spyr líka: Mun afstaða ríkisstjórnarinnar til fyrirhugaðs samnings um orkukaup liggja fyrir áður en stjórn Landsvirkjunar gengur endanlega frá samningunum fyrir sitt leyti eða er ríkisstjórnin tilbúin til að samþykkja fyrir fram þá niðurstöðu sem fæst í samningi Landsvirkjunar við þátttakendur í álsamstarfinu? Ég vil segja það strax að fyrir fram verður ekkert samþykkt í þessu máli. Það verður að liggja fyrir hver séu efnisatriði málsins. Mig langar til að rifja upp með hv. 1. þm. Reykv. það sem lögin segja um þetta mál, lögin um Landsvirkjun. Þau segja einfaldlega í 13. gr. að orkusölusamningur slíkur sem hér er til umræðu sé háður staðfestingu iðnrh. Formlega liggur að sjálfsögðu í þessu að það er Landsvirkjun sem þarf að samþykkja orkusamninginn fyrst og síðan staðfestir ráðherra. Þetta er hin formlega mynd. En væntanlega mun þó afstaða aðila vera þekkt og kynnt óformlega með samráði fyrir þann tíma. Þetta er nákvæm lýsing á venjulegum gangi í íslenska stjórnarfarinu um slík mál. Ég minni líka á að Landsvirkjun hefur samkvæmt lögum frumkvæðisskyldu í þessu máli. Hún hefur sjálfstæða stöðu sem aðalframleiðandi orku í landinu og sérstaklega til hennar stofnað til að efla stóriðju til útflutnings á Íslandi á grundvelli okkar orkulinda. Þannig liggur alveg ljóst fyrir að Landsvirkjun er ekki hlutlaus þátttakandi í þessu máli. Málið hefur enda allan tímann verið þannig rekið að hún hafi farið með verkið, samningagerðina um orkumálin. Þetta vildi ég segja um hina formlegu stöðu málsins og að sjálfsögðu verður um þetta vandlega fjallað, hefur enda verið gert. Mig langar í þessu sambandi, vegna þess að hér hefur nokkuð verið rætt um það hvernig staðið hafi verið að samningagerð um raforkuverð og fyrirkomulag raforkusamnings, að rifja upp það sem hv. málshefjandi, 1. þm. Reykv., sagði í umræðum á þingi utan dagskrár 21. nóv. 1988 um nýtt álver við Straumsvík. Þar er hann að lýsa vinnu sem fyrir liggi og fram undan sé. Þar nefnir hann og segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í öðru lagi er undirbúningur af hálfu Landsvirkjunar á áætlunum um raforkuverð og fyrirkomulag raforkusamnings.`` Þetta staðfestir að sjálfsögðu það sem flestum aðilum þessa máls er vel kunnugt að þannig hefur þetta verið í reynd og á því hefur ekki orðið breyting í framkvæmd. Það er þess vegna mjög ánægjulegt að geta staðfest það hér við hv. 1. þm. Reykv. að þannig hefur áfram verið að þessu verki unnið. Síðan kem ég þá að því sem spurt var um í sambandi við endurskoðunarákvæði og ábyrgð móðurfyrirtækjanna á orkukaupum álversins. Hér er spurt um mikilvæga þætti í þessum samningum. Hvorugt þeirra ákvæða sem hv. málshefjandi hreyfir hér er fullrætt þótt þau hafi verið mikið rædd. Gert er ráð fyrir því að í samningunum verði sanngirnisákvæði sem feli það í sér að leiði ófyrirsjáanleg atvik til þess að bersýnilega halli á annan aðilann stofnist við það endurskoðunarréttur. Um ábyrgðirnar er það mest rætt að þær verði í aðalatriðum á grundvelli bindandi málmbræðslusamninga. Þetta er fyrirkomulag sem algengt er í fjármögnun framkvæmda af þessu tagi, en þetta mál er heldur ekki til hlítar rætt, tengist enda ekki síst fjármögnun málsins sem er það sem að sjálfsögðu kemur í röð næst á eftir meginefnisatriðum málsins. Ég kýs á þessu stigi máls að segja ekki fleira um þetta, en vík svo að lokum að þriðju spurningu hv. málshefjanda um orkusölusamningana eða orkukaupaþáttinn þar sem hann spyr hvort um hann verði fjallað í lagatexta fyrirhugaðs heimildarlagafrv. Þar segi ég að sjálfsögðu fyrst: Það eru lögin um Landsvirkjun sem gilda um orkusöluna. Hvort breytingu þarf á þeim að gera vegna þessara samninga ætla ég ekki að fullyrða á þessu stigi. Hvort formleg tenging milli frumvarpa og samnings verður gerð ætla ég heldur ekki að fullyrða, en ég bendi hv. þm. á það sem segir í skýrslunni á þskj. 8 um efnisatriði aðalsamnings og ætla ekki að hafa um það fleiri orð. Segi eingöngu það sem hverjum manni má ljóst vera líkt og þegar við ræddum raforkuverafrv. í vor. Þá þótti rétt að gera mjög ítarlega grein fyrir viðræðum um álverið og hvernig þær stæðu og hvernig það mál allt væri hugsað. Þingið hlýtur að sjálfsögðu að ætlast til þess þegar það fær frv. um álverið til meðferðar, að því fylgi mjög ítarleg greinargerð um orkuverðið, hvernig því öllu verði fyrir komið og hvernig þeir samningar verði gerðir. Þetta tel ég að svari eftir því sem kostur er þeim spurningum um orkusölumálin sem hv. málshefjandi beindi til mín. Ég kem þá að því að fjalla nokkuð um það sem kom fram í almennum inngangi málshefjanda um það að eitthvað annað hafi verið gefið til kynna um stöðu samninganna en efni standa til. Reyndar fannst mér eins og hann væri að taka undir það sem fram hafði komið frá stjórnarmönnum í Landsvirkjun sem virðist nú misskilningur að málið sé nú fyrst að komast í hendur stjórnar Landsvirkjunar. Það er auðvitað ekki rétt og kannski er gleggsti vitnisburðurinn um það tilvitnun mín áðan í það sem hv. málshefjandi sagði í umræðum um þessi mál í nóvember 1988. Það rétta er að bæði efnislega og formlega hefur verið fjallað um orkusölumálin innan stjórnar Landsvirkjunar á mörgum stigum þessa máls allt frá því að undirbúningur hófst á árunum 1987 og 1988. Það rétta er að samningaaðferðin hefur verið mjög í því fari sem hefur tíðkast hjá Landsvirkjun um árabil. Það rétta er að í undirbúningsviðræðum og samningaviðræðum um orkusölusamningana hafa stjórnarformaður, forstjóri og aðstoðarforstjóri Landsvirkjunar verið þátttakendur ásamt forstöðumönnum tæknideilda og lögfræðingum Landsvirkjunar. Mér vitanlega hefur enginn vefengt umboð þessara manna eða látið sér yfirleitt detta í hug að til þess gæti verið ástæða. Það er staðreynd að stjórn fyrirtækisins hefur ítrekað verið kynnt málið af þessum aðilum. Skýrasta dæmið um það er auðvitað að í júlí var tekin ákvörðun af stjórn Landsvirkjunar um að ráðast í nauðsynlegar undirbúningsframkvæmdir vegna nýrra virkjana. Það er staðreynd að sú ákvörðun var tekin í ljósi framvindu samninga um nýtt álver og stjórn Landsvirkjunar hafði verið kynnt hvernig málið stæði og hún taldi þá málið nægilega fram skriðið til þess að ráðast í verulegar fjárfestingar þegar á þessu ári til þess að geta afhent hinu nýja álveri orku árið 1994. Þá er líka rétt að rifja upp að Landsvirkjun hafði sjálf frumkvæði að því á liðnum vetri að leita eftir því að heimildar yrði aflað hjá Alþingi til að stækka Búrfellsvirkjun m.a. vegna orkusölu til nýs álvers. Ég hlýt því að andmæla því að nokkuð það hafi gerst í orkusölumálunum sem hafi átt að koma stjórn Landsvirkjunar á óvart, hvað þá að koma málinu í erfiða stöðu frá sjónarhóli fyrirtækisins. Þvert á móti tel ég að málið sé í mjög góðri stöðu í þeim skilningi að hægt sé að halda því áfram og leiða það farsællega til lykta í þessum lokaáfanga ef góður vilji ríkir. Ég treysti því að sá vilji finnist í stjórn Landsvirkjunar og á Alþingi og er sannfærður um að það mun koma í ljós. Það verður því að segjast að þessar umræður um hlut Landsvirkjunar hafa að mestu leyti fjallað um innri mál þess fyrirtækis, enda hefur stjórn Landsvirkjunar alla tíð haft það í sinni hendi að láta málið til sín taka. Ég ætla að víkja nokkuð að því hvað það er sem felst í áfanganum í samningunum um nýtt álver sem skrifað var undir 4. október. Í minnisblaðinu um samning sem var undirritað hér fyrir nokkrum dögum er fjallað um framvindu samningsgerðarinnar, staðsetningu álversins og nokkur helstu atriði varðandi aðalsamning, orkusamning, hafnar - og lóðarsamning. Þar var líka staðfest málsmeðferð varðandi útgáfu starfsleyfis og ákvæði um gildistíma og endurskoðun. Með þessu minnisblaði var í reynd lagður grundvöllur að frv. til laga um nýtt álver og staðfestur vilji þessara þriggja fyrirtækja til þess að standa að því verki með okkur. Þar kemur í ljós að tekist hefur samkomulag í meginatriðum um eftirfarandi atriði: 1. Samkomulag er um lagalega umgerð málsins og helstu þætti samskipta ríkisvalds og aðilanna vegna nýs álvers, m.a. um skipulag fyrirtækja Atlantsáls, um skipun ráðgjafarnefndar, um framsal hlutabréfa, um rekstrargrundvöll bræðslusamlagsins, um meðferð starfsleyfisumsóknar, um úrvinnslu áls, um rétt innlendra aðila til verktöku, um þátt Atlantsáls í iðnþróun á Íslandi og um lausn deilumála. 2. Samkomulag um skattlagningu sem byggist í grundvallaratriðum á íslenskum skattarétti og nánar er lýst í sérstöku fylgiskjali með skýrslunni sem ég hef lagt hér fram. 3. Þá er staðfest meginniðurstaða um orkusölu, þar með talið um orkuverð og ýmsa skilmála orkuafhendingar, orkumagn, ákvæði um forgangsorku og um gildistíma samningsins. Þessi samningsgrundvöllur var í öllum efnisatriðum kynntur í stjórn Landsvirkjunar 23. ágúst sl. þegar hann lá fyrir. 4. Samkomulag er um málsmeðferð varðandi útgáfu starfsleyfis vegna umhverfismála og endurskoðun skilmála þess en drög að slíku starfsleyfi hafa verið rædd milli aðila og reyndar um þau fjallað á sérstökum fundi sem umhverfisráðherra hélt með ríkisstjórninni í morgun og gerði þar ítarlega grein fyrir því hvernig það mál er á vegi statt. Ég vænti þess að hann muni upplýsa þingið um það síðar. 5. Staðfest eru meginatriði hafnar- og lóðarsamnings, m.a. um eignarhald á höfn og grundvöll gjaldtöku fyrir þjónustu sveitarfélaganna sjö sem myndað hafa byggðasamlag, um þetta mál. Eins og sjá má af þeirri upptalningu, sem ég hef farið með hér, eru flestir grundvallarþættir málsins að mínu áliti nægjanlega skýrir til að senn megi leggja málið fyrir á Alþingi. Um nokkur mikilvæg atriði, m.a. þau tvö sem hv. málshefjandi hreyfði hér áðan um ábyrgðir og sanngirnisákvæði og endurskoðunarrétt í orkusamningi, þarf að fjalla nánar á næstunni og þá verður unnt að gera þingnefndum enn frekar grein fyrir málinu. Hafa ber í huga, og ég legg á það mikla áherslu, að ætlunin hefur ekki verið að leggja frágenginn samning til staðfestingar fyrir þingið í haust. Það hefur ávallt verið mjög skýrt fram tekið af minni hálfu að ég hygðist leggja fram frv. til heimildarlaga, ekki staðfestingarlaga. Það liggur í eðli slíks frv. að verið er að sækja tilteknar heimildir til Alþingis þannig að ganga megi frá lokasamningum. Ummæli ýmissa þeirra sem um þetta mál hafa fjallað síðustu vikur virðast því byggjast á misskilningi, þeim misskilningi að ætlunin hafi verið að leggja hér fullgerðan samning fyrir þingið í haust til staðfestingar. Ég hef ávallt boðað frv. til heimildarlaga og tel málið senn nægilega unnið til þess að óska eftir slíkri heimild á næstunni. Virðulegi forseti. Ég vona að ég hafi hér svarað flestu því sem til mín var beint og vil að lokum taka það fram að ég tel mikinn feng að aðild hins nýja fyrirtækis í hópnum, bandaríska fyrirtækisins Alumax, að Atlantsálshópnum, en hv. málshefjandi kom nokkuð að því áðan. Þetta fyrirtæki er í mikilli sókn, nýtur mikillar virðingar á alþjóðlegum vettvangi og reynsla okkar af samningum við þá menn, sem og við hina sænsku og hollensku starfsbræður þeirra, er sú að hér séu afar hreinskiptnir menn, heiðarlegir menn, menn sem hægt er að treysta í samningum. Alumax þykir starfrækja einna best reknu álbræðslur í heimi sem skila betra arði en keppinautanna, en hefur líka meiri virðingu og álit fyrir að hafa hreint og gott umhverfi. Sama máli gegnir um Gränges og Hoogovens, sænsku og hollensku aðilana. Þeir eru traustir og góðir samstarfsðilar. Það er mikilvægt að okkur takist að ljúka þessum samningum bæði hratt og farsællega. Ef við náum því samkomulagi, þessum samningum, þá munu ýmsir nýir möguleikar til eflingar atvinnulífsins koma í kjölfarið. Við skulum öll gera okkur grein fyrir því að þetta mál er nú að komast á ákvörðunarstig og um það gildir svo sannarlega það sem segir í vísunni góðu með lítils háttar breytingu: Tækifærið gríptu greitt, giftu mun það skapa. ,,Álið`` skaltu hamra heitt, að hika er sama og tapa.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Reykv. beindi til okkar þriggja ráðherra nokkrum spurningum sem hæstv. forsrh. og hæstv. iðnrh. hafa svarað fyrir sitt leyti. Ég mun nú svara þeim sjö spurningum af þeim tíu sem hv. þm. bar fram sem ég tel að með einum eða öðrum hætti sé til mín beint. Fyrsta spurningin er á þann veg hvort forsrh. og fjmrh. ætli að beita sér fyrir því í samræmi við ummæli okkar beggja að gerðar verði ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir byggðaröskun þegar í ljós hafi komið að Landsvirkjun geti ekki staðið að því að greiða niður raforku úti á landi. Í þessum efnum vil ég vísa til orða hæstv. forsrh. sem benti með réttu á það að í okkar þjóðfélagi hefur um langan tíma verið jöfnun verðlagningar á mikilvægum orkugjafa eins og bensíni þar sem verðlagið er hið sama um allt land. Einnig á landbúnaðarafurðum er verðlag hið sama um allt land þótt flutningskostnaður og aðrir kostnaðarþættir séu mjög mismunandi. Ég er þeirrar sömu skoðunar eins og kom hér fram hjá hæstv. forsrh. að það eigi að vera markmið í orkumálum á Íslandi og það sama gildi um verðlag innlendrar orku og um verðlagningu erlendrar orku, þ.e. bensíns og olíu, að það sé sama verð um allt land. Ég tel að Landsvirkjun eigi að hafa fulla burði til þess að stuðla að slíku hér á næstu árum og er því ekki sammála þeirri fullyrðingu sem kemur fram í spurningu hv. 1. þm. Reykv. að það hafi komið í ljós að í Landsvirkjun séu engin efni til slíkra aðgerða. Vil ég í því sambandi nefna að samkvæmt áætlunum Landsvirkjunar liggur fyrir að ef ekki verður efnt til nýrra virkjunarframkvæmda verður Landsvirkjun orðin skuldlaust fyrirtæki á fyrstu árum næstu aldar og jafnvel þótt efnt verði til virkjana við Fljótsdal og þessara stóru framkvæmda, ætti Landsvirkjun að geta verið orðin skuldlaus í lok fyrsta eða á öðrum áratug næstu aldar og vera þá með eigið fé upp á 140 milljarða. Það er því alveg ljóst að slíkt fyrirtæki hefur vissulega efni á því a.m.k. að ræða slíkar aðgerðir. Í öðru lagi spurði hv. þm. mig hvort stjórnarflokkarnir og ríkisstjórnin hefðu samþykkt fyrirliggjandi minnisblað um skattamál. Það er ljóst að hvorki ríkisstjórnin né stjórnarflokkarnir hafa samþykkt þetta minnisblað. Það hefur hins vegar að hluta til verið kynnt og verður gert nánar á næstu dögum og vikum. Ég vil segja af þessu tilefni að allt þetta ár hefur verið mjög gott samstarf milli fjmrn. og iðnrn. um þessar viðræður um skattamálin. Ég ákvað að setja tvo af æðstu embættismönnum íslenska skattakerfisins til þess að vera fulltrúar fjmrh. í þessum viðræðum, ríkisskattstjóra Garðar Valdimarsson og skrifstofustjóra skattamála í fjmrn., Snorra Olsen. Þeir störfuðu samkvæmt þeirri grundvallarstefnu viðræðnanna að fyrirtækin ættu að greiða skatta og vera meðhöndluð eftir öðrum ákvæðum íslenskra laga. Það var það grundvallarerindi sem þeim ásamt öðrum viðræðuaðilum var fengið. Sú niðurstaða sem liggur fyrir er að mínum dómi veigamikil í tveimur grundvallaratriðum. Í fyrsta lagi hefur eftir um það bil 20 ára baráttu fengist full viðurkenning á því að verði af þeim samningum sem hér er um rætt, þá munu hin erlendu fyrirtæki lúta í öllu forræði íslenskra skattayfirvalda og íslenskra dómstóla þannig að íslensk skattalögsaga mun gilda um þessi fyrirtæki. Hér hefur í tvo áratugi verið gagnrýnt harðlega að Alusuisse hefur verið undanþegið íslenskri lögsögu í þessum efnum. Hér var á fyrri hluta síðasta áratugs hart deilt um mál sem þá gekk undir heitinu Álmál og kennt var við hækkun í hafi, þ.e. undanbrögð Alusuisse varðandi rétt gjöld og skyldur gagnvart íslenskum yfirvöldum. Í því máli höfðu íslensk skattayfirvöld og íslenskir dómstólar ekki forræði, en nú hefur náðst fram fullt samþykki erlendu fyrirtækjanna um að lúta úrskurðum og forræði íslenskra skattayfirvalda og íslenskra dómstóla. Út frá þeim stefnumálum og þeirri gagnrýni sem Alþb. hefur haft uppi um árabil á samninginn sem gerður var við Alusuisse á sínum tíma tel ég þessa niðurstöðu viðræðnanna vera afar mikilvæga. Hún er líka mikilvæg fyrir sjálfstætt forræði íslenskrar þjóðar gagnvart erlendum fyrirtækjum um alla framtíð vegna þess að ég efast um að eftir þessa niðurstöðu muni nokkur erlend fyrirtæki né nokkrir íslenskir ráðamenn orða það eftirleiðis að gera samninga þar sem fullt forræði íslenskra yfirvalda og íslenskra dómstóla er ekki virt. Hitt meginatriðið sem ég tel mikilvægt í þessu samkomulagi er það að tekjuskattsgreiðslan sem er megingreiðsla til íslenska ríkisins, u.þ.b. rösk 90% af þeim tekjum sem til íslenska ríkisins koma, er með þeim hætti að þau frádráttarákvæði og sérsjóðaákvæði sem íslensk fyrirtæki hafa getað nýtt sér til þess að lækka tekjuskattsgreiðslur sínar og jafnvel greiða engan tekjuskatt um árabil, eins og hv. þm. Ragnar Arnalds hefur oft gert grein fyrir hér á Alþingi að mjög stór hluti íslenskra fyrirtækja greiðir ekki tekjuskatt vegna þessara sérstöku ákvæða í íslenskum skattalögum sem heimila frádrátt, þá verður í því samkomulagi sem náðst hefur gengið út frá því að engar slíkar frádráttarheimildir muni gilda um hin innlendu fyrirtæki. Í stað þess verður prósentan lægri, 30%, sem virk skattaprósenta í tekjuskatti. Ég tel að sú stefna sé mjög skynsamleg, hún sé í anda þess sem við höfum margir, hér á Alþingi og víðar úti í þjóðfélaginu, um árabil, lagt áherslu á að ætti að gerast varðandi breytingar á skattlagningu íslenskra fyrirtækja, sé í anda þeirra alþjóðlegu breytinga sem gerðar hafa verið víða á skattlagningu atvinnulífs, að fækka undanþáguákvæðum og frádráttarákvæðum fyrirtækja en taka í staðinn upp breiðari grunn og lægri prósentu en sem þá yrði virkari og skilaði meiri tekjum. Þriðja spurningin sem hv. þm. bar upp var um aðgerðir til þess að koma í veg fyrir þenslu. Í því fjárlagafrv. sem ég hef lagt fyrir Alþingi kemur fram að á árinu 1991 þarf ekki miklar ráðstafanir í ríkisfjármálum ef af samningum verður heldur er það fyrst og fremst á árunum 1992 til ársins 1995 sem slíkar ráðstafanir þarf að gera og ég hef látið það koma fram að það hlýtur að verða eitt meginviðfangsefni fjárfestingar, stýringar og ríkisfjármálastjórnar á þeim árum að samræma annars vegar þann dýrmæta stöðugleika sem náðst hefur í efnahagslífi okkar Íslendinga og hins vegar framkvæmdirnar þannig að virkjanaframkvæmdirnar og bygging hins nýja álvers verði ekki til þess að eyðileggja þann mikilvæga stöðugleika sem hér hefur náðst. Ég vil í því sambandi vekja athygli á því að ljóst er að það stefnir í að verulegur samdráttur verði í varnarliðsframkvæmdum svokölluðum eða herstöðvarframkvæmdum á Suðurnesjum á næstu árum og það væri að mörgu leyti mjög skynsamlegt fyrir okkur Íslendinga að samræma þetta tvennt, draga úr eða hætta algjörlega framkvæmdum í herstöð Bandaríkjanna á Suðurnesjum og stuðla þannig að því að hvort tveggja náist, mikilvægt framlag okkar til friðar í heiminum og traust undirstaða undir stöðugleika í efnahagslífi okkar. Í fjórða lagi spurði hv. þm. um það í hvaða lög kæmu heimildir um erlenda lántöku fyrir Landsvirkjun og hæstv. iðnrh. hefur þegar svarað því. Ég get tekið undir það svar en vil þó láta það koma fram sem ég hef sagt á öðrum vettvangi að ég er þeirrar skoðunar að setja eigi Landsvirkjun þau skilyrði að fjármagna innlenda kostnaðarþáttinn í framkvæmdunum með lántöku hér innan lands. Ég hef rætt það mál við fjölmarga kunnáttumenn á íslenskum peningamarkaði og það er samdóma álit þeirra að slíkt eigi að vera gerlegt. Þetta væru um 3 -- 4 milljarðar árlega sem Landsvirkjun þyrfti að afla í þessu skyni og ég tel það mikilvægt, til þess að varðveita stöðugleikann, að Landsvirkjun fái ekki almenna heimild til þess að sækja allt þetta fjármagn til útlanda, heldur þurfi, eins og önnur fyrirtæki í landinu og eins og ríkissjóður, að sækja a.m.k. þann hlutann sem jafngildir innlendu kostnaðarþáttunum með sölu verðbréfa á íslenskum markaði. Í fimmta lagi spurði hv. þm. um afstöðu ríkisstjórnarinnar til meðferðar málsins í stjórn Landsvirkjunar. Ég var kosinn hér á Alþingi 1983 til setu í stjórn Landsvirkjunar og endurkosinn fjórum árum síðar þó að ég hafi ekki setið í stjórninni síðan ég tók við embætti fjmrh. Ég vil þess vegna láta það koma hér fram að ég er mjög undrandi á því hvernig mismunandi túlkanir og mismunandi skoðanir á því hver fari með orkuviðræðurnar hafa komið fram. Það hefur verið sagt í rúmt ár á vettvangi ríkisstjórnar og aldrei verið dregið í efa að Landsvirkjun færi með samningana um orkuverð. Á þeim grundvelli hafa forstjóri og aðstoðarforstjóri Landsvirkjunar verið þeir embættismenn sem hafa einkum og sér í lagi rætt um orkuverðið við hin erlendu fyrirtæki og á þeim grundvelli, m.a., hafa fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna í viðræðunefndinni, eða a.m.k. þeir einstaklingar sem eru félagar í ríkisstjórnarflokkunum, þó að þeir hafi ekki verið valdir formlegir fulltrúar flokkanna, ekki allir komið að orkuverðsviðræðunum heldur hafa fyrst og fremst Jóhannes Nordal, Halldór Jónatansson og Jóhann Már, forstjóri og aðstoðarforstjóri Landsvirkjunar, annast það verk. Ég vil þess vegna rifja það hér upp í örstuttu máli að í október 1983, þegar hliðstæðar viðræður fóru fram um endurskoðun samningsins við Ísal, hafði stjórn Landsvirkjunar þann hátt á að með formlegum hætti var gengið frá umboði í samningaviðræðunum og sérstök nefnd þriggja stjórnarmanna, Baldvins Jónssonar, Birgis Ísl. Gunnarssonar og Böðvars Bragasonar, var kosin á fundi í stjórn Landsvirkjunar 27. október 1983 til þess að fara með viðræðurnar fyrir hönd Landsvirkjunar. Og í rúmt ár, nánast allt árið 1984, gerðu þessir nefndarmenn í stjórn Landsvirkjunar grein fyrir því með reglubundnum hætti hvaða álitamál væru uppi í viðræðunum, hvernig þeim miðaði áfram, hverju hefði verið hafnað og hvers vegna og þannig áfram og áfram. Ég er hér með fundargerðir stjórnar Landsvirkjunar fyrir þá fundi á árinu 1984, og þeir voru fjölmargir, þar sem ýmist Böðvar Bragason, Baldvin Jónsson eða Birgir Ísl. Gunnarsson gerðu stjórninni ítarlega grein fyrir hvernig viðræðum miðaði áfram. Og ég satt að segja skil ekki hvernig stendur á því að í stjórn Landsvirkjunar virðist hafa verið uppi sá misskilningur, að því er stjórnarmenn segja, að viðræðurnar hafi ekki verið á forræði Landsvirkjunar með sama hætti og áður var. Þegar ég sat í stjórn Landsvirkjunar var frá þessum atriðum gengið með mjög skýrum og formlegum hætti og reglubundinni skýrslugjöf og umræðum og afstöðugreiningu í stjórn fyrirtækisins. Ég vona að hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson sem á einnig sæti í stjórn Landsvirkjunar komi hér í ræðustól og víki eitthvað nánar að þessum atriðum og ég harma það að hv. þm. Páll Pétursson skuli vera erlendis vegna þess að ég hefði mikinn áhuga á því að ræða við þessa samstjórnarmenn mína í stjórn Landsvirkjunar frá þessum árum um hvernig á því stendur að ekki var hafður sami háttur á nú af hálfu stjórnar Landsvirkjunar og gert var árin 1983 og 1984. Ég skal svo svara fimmtu spurningunni, sem ég hef hér verið að víkja að, aðeins nánar og svar mitt er alveg skýrt. Það hefur ekkert komið fram sem breytir þeirri afstöðu sem lýst hefur verið í ríkisstjórninni hvað eftir annað, að Landsvirkjun væri formlega með samningana um orkuverðið í sínum höndum. Og þar til eitthvað annað kemur fram, skýrt og skorinort, hef ég enga ástæðu til þess að draga það í efa og tel nauðsynlegt að nánari skýringar komi fram af hálfu Landsvirkjunarstjórnar í þessum efnum.

Er ekki rétt að ráðherrann útskýri betur við hvað hann á ...

Ja, ég tók eftir því að iðnrh. var mér sammála um þetta efni hér áðan, og eins og hv. þm. Halldór Blöndal hefur væntanlega heyrt hefur aldrei komið neitt annað fram á vettvangi ríkisstjórnarinnar en að Landsvirkjun væri sá aðili sem annaðist samningana um orkuverðið. Og það hefur líka komið fram innan viðræðunefndar iðnrh. að svo væri. Hvað snertir næstsíðustu spurninguna sem til mín var beint, um ályktun Alþb. þar sem því var lýst að álverið ætti að vera staðsett utan höfuðborgarsvæðisins, vil ég segja þetta. Samkvæmt almennum skilningi sjálfsagt vel flestra, bæði innan Alþb. og utan, held ég að Suðurnesjabyggð sé varla með eðlilegum hætti hægt að telja til höfuðborgarsvæðisins. Hitt kann svo að vera líka að samkvæmt almennri málvitund manna munu ýmsir ekki heldur telja hana til landsbyggðarinnar og sú svæðaskipting sem vakir í hugum almennings í þessu landi sé e.t.v. á þann veg að höfuðborgarsvæðið sé Reykjavík og nágrannabæjarfélögin, síðan séu Suðurnes og svo sé það sem venjulega er kallað landsbyggð. Og ég er nokkuð viss um að þeir tveir ágætu þingmenn, hv. þm. Matthías Á. Mathiesen og Geir Gunnarsson sem lengst allra hafa verið fulltrúar nú á Alþingi fyrir Reykjaneskjördæmi, mundu hvorugur nokkru sinni hafa talið Suðurnesin til höfuðborgarsvæðisins. Ég tel þess vegna að það liggi nokkuð ljóst fyrir að Suðurnesin séu samkvæmt þeim almenna skilningi sem í hugtakið höfuðborgarsvæði hefur verið lagður ekki hluti af því svæði. 

Keilisnes er ekki á Suðurnesjum.

Það er alveg ljóst að það sveitarfélag þar sem Keilisnes er er hluti af sveitarfélagabyggð Suðurnesja og hefur enginn maður dregið það í efa, mér vitanlega, fyrr en hv. þm. Halldór Blöndal. Hæstv. iðnrh. hefur einnig vikið hér að endurskoðunarákvæðinu og ákvæðinu um ábyrgð móðurfyrirtækja og hef ég ekki miklu við það að bæta nema ég vil árétta það sem ég hef sagt á öðrum vettvangi, að ég tel að endurskoðunarákvæðið í þessum samningi sé eitt mikilvægasta ákvæði orkuverðssamninganna og ég hef lýst þeirri afstöðu minni að ég er ekki tilbúinn til þess að taka endanlega afstöðu til orkuverðssamninganna fyrr en ég sé endanlegan texta endurskoðunarákvæðisins. Ég vil svo að lokum, virðulegi forseti, ítreka það sem ég hef áður sagt, að mér hefur fundist ýmsir hafa nokkuð rangt mat á því hvar þetta mál væri á vegi statt. Ég sagði það fyrir nokkuð mörgum vikum síðan að það væri ýmislegt óunnið varðandi viðræður um orkuverð, varðandi viðræður um umhverfisskilyrði og mótun stefnu Íslendinga í þeim efnum.

Er varaformaður Alþb. sammála formanni sínum um Keilisnes?

Það kemur sjálfsagt fram hér á eftir. Ég var að lýsa þeirri skoðun sem fólst í spurningu hv. þm. Friðriks Sophussonar, að samkvæmt þeim almenna skilningi sem ég hef talið vera við lýði tilheyrðu Suðurnesin ekki höfuðborgarsvæðinu og ég get getið þess hér með að þegar þessi ályktun kom til umræðu í þingflokki Alþb. lýsti hv. þm. Geir Gunnarsson þeirri skoðun sinni að svo væri ekki. Ég vil hins vegar láta það koma hérna fram að ég hef löngum talið að heppilegra væri, út frá almennri samstöðu um málið og út frá byggðaþróun í landinu, að skoða rækilega aðra staðsetningarmöguleika, hef gert það þó að ýmsir vinir mínir og félagar í Reykjaneskjördæmi hafi gagnrýnt þá afstöðu mína, en ég hef sannfærst um það m.a. á síðustu vikum, eftir að hafa séð niðurstöður umhverfisverndarathugunar bæði varðandi Reyðarfjörð og Eyjafjörð, að það hefði orðið erfitt út frá umhverfisverndarsjónarmiðum að koma álverinu fyrir á þeim tveimur stöðum, en ef til vill hefði átt að skoða fleiri staði í þeim efnum. Virðulegi forseti. Ég vil svo að síðustu láta það koma fram að sú atvinnustefna sem við höfum löngum talið vænlegasta hér í okkar landi hefur falið það í sér að varað sé við því að álver sé talið einhver allsherjarlausn í atvinnumálum okkar Íslendinga. Bygging álvers hlýtur ávallt að vera undantekning sem Íslendingar fallast aðeins á ef tilteknum skilyrðum og tilteknum áföngum í samningum er náð. Sú stefna sem hér var boðuð á áratugum áður, að mikill fjöldi álvera væri einhver allsherjarlausn fyrir atvinnulíf Íslendinga, reyndist ekki rétt, bæði vegna þess að útlendingar sóttu ekki eins stíft í byggingu álvera hér á Íslandi eins og margir óttuðust eða vonuðu eftir því hvaða afstöðu menn höfðu og eins vegna þess að vaxtarmáttur sjávarútvegsins, þjónustugreinanna og iðnaðarins á Íslandi var það mikill að við höfum getað náð hér gífurlegum vexti lífskjara á síðustu 20 árum án þess að slík viðbót kæmi. 

Kristín Einarsdóttir : Virðulegi forseti. Ég vona að leit að hæstv. umhvrh. verði haldið áfram vegna þess að ég hefði gjarnan viljað að hann hlustaði, alla vega þegar örlítið lengra líður á mál mitt. Það hefur vafist fyrir mér á undanförnum árum hvernig stendur á þeirri þráhyggju ráðamanna að ekkert geti bjargað íslensku atvinnulífi nema bygging nýs álvers. Hæstv. fjmrh. lagði áherslu á það hér áðan, að auðvitað væri það ekki það eina sem mundi bjarga íslensku efnahags - og atvinnulífi en það mætti halda, af því hvernig menn hegða sér, að þeir teldu svo vera. Það er ömurlegt að fylgjast með hvernig þetta mál hefur tekið hug manna allan svo að aðrir atvinnukostir hafa varla verið nefndir, hvað þá athugaðir af alvöru. Fullvinnsla sjávarafla, önnur matvælaframleiðsla og iðnaður sem hentar íslensku atvinnulífi virðist ekki vera ofarlega á vinsældalistanum hjá þeim sem setið hafa á ráðherrastólum undanfarin ár. Og nú virðist sem með góðu eða illu skuli keyra málið í gegn. Þeir sem leyfa sér að koma með mótbárur eða setja fram efasemdir um að þetta sé nú ekki alveg eins gott og af er látið og ekki það sem henti okkur eru sagðir vera hinir mestu afturhaldsseggir, einstrengingslegt úrtölufólk, að þeir viti ekki hvað þeir eru að segja, taldir vera á móti framförum og með skipulagða skemmdarstarfsemi. Ég minni í þessu sambandi á viðbrögð við hógværum mótmælum Eyfirðinga á liðnu sumri þegar þeir settu spurningarmerki við það að það væri kannski ekki það besta fyrir Eyfirðinga að fá álver. Það er ekkert nýtt að álver sé til umræðu hér á þinginu. Við höfum reynt að fylgjast með hvernig iðnaðarráðherrar, bæði núverandi og fyrrverandi, hafa reynt að fá hingað erlenda aðila til að eiga og reka hér álverksmiðju. Og málshefjandi, hv. 1. þm. Reykv., og lýsti áðan sínum þætti í málinu og lagði mikla áherslu á það að hæstv. núv. iðnrh. ætti þetta mál ekki einn. Honum þótti þetta svo mikilvægt. Ég hef á hverju þingi sem ég hef setið borið fram fyrirspurnir til iðnrh. um nýtt álver og hafa svörin verið hin margvíslegustu. Haustið 1987 kom fram að Alusuisse vildi ekki stækka álverið í Straumsvík, væntanlega vegna þess að þeir töldu það ekki hagkvæmt. Síðan fór fram hagkvæmniathugun á byggingu 185 þús. tonna álvers í Straumsvík. Niðurstaðan varð sú að það var ekki hagkvæmt. Þá var aftur farið að tala um að stækka álverið í Straumsvík. Það gekk ekki heldur upp. En þar með var ekki látið staðar numið heldur enn farið í leit að erlendum aðilum til þátttöku í leiknum. Og nú virðast reiknimeistararnir vera búnir að reikna út að 200 þús. tonna álver sé svo hagkvæmt að við megum bara alls ekki missa af vagninum í þetta sinn. Er nokkur furða þótt sett séu spurningarmerki við þær reikniaðferðir sem notaðar eru? Það væri t.d. fróðlegt að hafa hér á borðum útreikninga sérfræðinga á raforkuverði í tengslum við þessar athuganir undanfarin ár, en þeir liggja ekki fyrir því raforkuverð hefur verið leyndarmál. --- Ég vil inna virðulegan forseta eftir því hvort hæstv. iðnrh. getur verið í salnum til að hlýða á mál mitt.

Ég skal óska eftir því að hann verði til staðar.

Nú liggur fyrir undirritað samkomulag milli iðnrh. og Atlantsálsaðilanna um einstaka þætti samninga um 200 þús. tonna álver. Að vísu er efast um að iðnrh. hafi skrifað undir í umboði ríkisstjórnarinnar. Það hefur reyndar komið fram hér að hann gerir það einn og ekki hefur neitt verið samþykkt í ríkisstjórninni um þetta mál. Ljóst er að formaður stjórnar Landsvirkjunar, sem jafnframt er formaður stjórnar samninganefndarinnar, skrifaði ekki undir yfirlýsingu um raforkusamninginn í umboði stjórnarinnar. Ég velti því fyrir mér hvernig sami maðurinn, seðlabankastjórinn, metur hvaða áhrif hinar miklu lántökur munu hafa á þjóðarbúið og hvaða áhrif það hafi á íslenskt efnahagslíf ef reist verður hér álver með öllu sem því muni fylgja. Hann er ekki einungis beggja vegna borðsins heldur er hann við allar hliðar borðsins í þessu máli. Spurning hvort hann þurfi ekki að fá sér hringborð svo hann geti farið nógu hratt á milli stóla. Eins og ráðherrann hefur nú upplýst eigum við von á því á allra næstu vikum að fá hingað inn í þingið frv. sem heimilar ríkisstjórninni að ganga til samninga við Atlantsál. Ef það gerist hlýtur það að merkja að þeir ráðherrar Alþb. sem hafa þóst vera á móti þessu álveri hafi skipt um skoðun --- eða hvað? Þeir eru nú reyndar farnir þannig að ég veit ekki hvort þeir láta til sín heyra í umræðunum á eftir en það kemur í ljós. Lítum aðeins á nokkur atriði væntanlegs samnings og þá þætti sem eru tengdir honum. Hér hefur komið fram að þetta er allt enn mjög óljóst og ekki búið að samþykkja neitt, ríkisstjórnin hefur að því er virðist ekki samþykkt eitt eða neitt í þessu sambandi. Ég get ekki annað en farið eftir þeim drögum sem koma fram í skýrslu iðnrh. sem lögð var á borð þingmanna síðasta fimmtudag. Það fyrsta sem menn velta fyrir sér er auðvitað þjóðhagsleg hagkvæmni. Það kom fram í máli hæstv. forsrh. áðan að hann teldi það mikilvægasta þáttinn í þessu máli að hagvöxtur mundi aukast svo gífurlega að ekki væri hægt annað en að fara í byggingu nýs álvers. Og í fskj. með þessari skýrslu kemur fram það mat Þjóðhagsstofnunar að þjóðartekjur muni aukast um 3% ef verður af byggingu þessa álvers. Ég dreg stórlega í efa þessar upplýsingar og tel þarna um gróft ofmat að ræða. Það er álit margra annarra sem hafa reynt að meta þetta að þarna sé skotið langt yfir markið og vilja þeir fremur tala um innan við 1% vöxt þjóðartekna. Þó er inni í þeim reikningum mikil bjartsýni um þróun álverðs. Ef álverð verður eitthvað öðruvísi en þessir bjartsýnisútreikningar gera ráð fyrir verður þarna um verulegt tap að ræða. Í þessum hagvaxtarútreikningum er ekki tekin inn í, að því er best verður séð, mengun og eyðilegging gróðurs og lands sem verður samfara þessu álveri. Hagvaxtarútreikningarnir eru því langt, langt, langt frá því að vera raunhæfir. Þarna er um neikvæð áhrif að ræða ef allt er tekið með. Ég held að rétt sé að farið verði betur ofan í þessa útreikninga og allt verði tekið með í reikninginn. Sú þensla sem mun óhjákvæmilega verða samfara byggingu þessa álvers verður að sjálfsögðu mest á suðvesturhorninu og mun þar af leiðandi draga til sín vinnuafl annars staðar af landinu og leiða til enn frekari byggðaröskunar en nú þegar er orðin. Það er ekki heldur tekið inn í þessa útreikninga hversu óhagkvæmt það er þjóðhagslega að láta verksmiðjuna rísa hér á suðvesturhorninu. Það er alveg ljóst að þegar verið er að básúna og blása út hversu mikill hagvöxtur verður, þá eru útreikningarnir vægast sagt vafasamir. Einn stærsti þátturinn í þeim hagnaði sem talinn er geta orðið af álveri er raforkusala. Það er það sem mest hefur verið litið til og því mjög mikilvægt að ganga vel frá þeim málum. Rætt hefur verið um að tengja raforkuverðið álverði án lágmarks þannig að raforkuverðið getur orðið mjög lágt ef heimsmarkaðsverð á áli verður mjög lágt. Þetta er því mjög áhættusamt, sérstaklega ef tekið er tillit til þeirra miklu óvissuþátta sem tengdir eru verði á áli. Undanfarin ár hafa verið miklar sveiflur í álverði og margir hafa bent á að ýmislegt geti leitt til þess að álverð muni falla. Bent hefur verið á að hergagnaframleiðsla hefur dregist saman, sem betur fer, og muni gera það enn frekar á næstu árum. Líka hefur verið bent á að ál geti hugsanlega verið sjúkdómsvaldandi, þannig að það sé mjög varhugavert að nota álumbúðir utan um mat. Þetta getur haft veruleg áhrif, bara umræðan getur haft mikil áhrif. Þó ekkert hafi verið sannað í þessum efnum þá bendir ýmislegt til tengingar á milli álmengunar og Alzheimer - sjúkdómsins. Einnig hefur verið bent á það að ýmsir aðrir málmar geti komið í staðinn fyrir ál. Nú er m.a. farið að ræða um að nota þunnt stál t.d. í bílaframleiðslu. Þó að þetta sé allt mjög óvisst er þetta þó a.m.k. komið í umræðuna. Það er því ljóst að mikil óvissa ríkir um þróun álverðs í framtíðinni. Ég tel það mjög mikla bjartsýni að reikna með að álverð verði í kringum 1900 dollara, mér sýnist að reiknað sé með því hérna, 1850 -- 1900 dollara, ef ég man rétt --- 1650 er talað um varðandi skattinn, ég fann það ekki um raforkuverðið. Forsendurnar eru því mjög hæpnar. Ef við tökum álverð síðustu 30 ára þá hefur það aðeins í sex ár farið upp í 1850 dollara þakið og meðaltal síðustu tíu ára er einungis 1650 dollarar tonnið, þannig að ég held að þarna sé um mikla vanáætlun að ræða. Síðan er reiknað með því, að því er best verður séð, að vextir verði 5,5%. Þjóðhagsstofnun hefur gert útreikninga á þessu og í þeim útreikningum er reiknað með að vextir af lánum verði 5,5%. Á sl. tíu árum hafa vextir af lánum Landsvirkjunar verið á milli 6 og 7%. Það er mjög margt sem bendir til þess að vextir muni fremur hækka en lækka á næstu árum þó að það sé auðvitað mjög mikilli óvissu háð. En búast má við mikilli fjárfestingarþörf, t.d. í Austur-Evrópu, og það er trúlegt að vesturveldin muni ekki draga úr sinni fjárfestingu sem nemur þeirri aukningu sem verður í Austur-Evrópu og það muni þá leiða til meiri fjárfestingar, meiri fjármagnsþarfar og þar af leiðandi hækkunar vaxta. Auk þess er talað um afslátt af raforkuverði fyrstu árin og er þá, að því er mér sýnist, óumdeilanlegt að fyrstu árin verði tap á samningum. Hefur það m.a. komið fram í viðræðum í fjölmiðlum við stjórnarmenn Landsvirkjunar að 15 -- 20 fyrstu árin muni verða tap á raforkusamningum við Atlantsál. Óveruleg hækkun vaxta eða lækkun á álverði mun breyta útreiknuðum hagnaði í verulegt tap. Varðandi skattamálin, sem frekar lítið hefur heyrst af nema að það muni vera mikill ágóði fyrir ríkissjóð ef við förum út í þetta, þá er ljóst að það fer auðvitað eftir þróun álverðs eins og allt annað og ekkert tryggt í því sambandi. Auk þess vekur athygli að ekki er reiknað með því að neinn tekjuskattur komi inn í ríkissjóð fyrstu níu árin, eins og fram kemur á bls. 21 í skýrslu hæstv. iðnrh., fskj. 4. Þetta finnst mér mjög fróðlegar upplýsingar, að ekkert fáist í ríkissjóð fyrstu níu árin, ekki fyrr en árið 2003. Og skil ég þá enn síður þá áherslu sem lögð er á að nú þurfum við að fá álver vegna þess að við verðum að fá tekjur og verðum að fá peninga strax í kassann. Ekkert kemur inn fyrr en einhvern tímann á næstu öld, ef það kemur þá nokkurn tímann. Það væri fróðlegt að vita --- nú hefur fjmrh. vikið sér frá --- hvort þær tölur sem nefndar eru í þessari skýrslu þar sem talað er um að tekjuskattur gæti orðið rúmlega milljarður króna á ári, og þá væntanlega eftir þessi níu ár, hvort það er reiknað á núvirði eða hvernig þessi tala er fengin. Mér þætti fróðlegt að fá þær upplýsingar og e.t.v. get ég komið þeim spurningum til hans á eftir. Þetta er því mikið happdrætti og spurning hvort þjóðin hefur efni á að taka slíka áhættu sem þarna virðist vera farið út í. Þá vík ég að alvarlegasta þættinum í þessu máli en það eru mengunarmálin. Það er sorglegt að fylgjast með því máli. Mér virðist að þar sé um stöðugt undanhald að ræða. Ég hef auðvitað ekki neitt fyrir mér annað en það sem ég hef lesið í blöðum og það sem ég sé hérna í þessari skýrslu og það sem þar kemur fram vekur ekki mikla bjartsýni hjá mér. Iðnrn. hélt á því máli upphaflega, kannski af eðlilegum ástæðum þar sem ekki var til umhvrn., og get ég ekki annað en lýst því að mér finnst sá þáttur vera mjög veikur af hálfu iðnrn. Og nú síðast þá virðist mér að umhvrh. ætli að fallast á afslátt að því er varðar mengunarvarnir. Ég vona að það sé alls ekki rétt sem komið hefur fram í fjölmiðlum. Það sé eitthvað sem sagt er að ekki allt of vel athuguðu máli. Það er mjög alvarlegt ef ekki á að gera ýtrustu kröfur um mengunarvarnir að því er varðar þetta álver. Auðvitað á að gera þær alls staðar og ekki síðst þarna. Ég vil því spyrja hæstv. umhvrh. hvort virkilega sé búið að gefa eftir í þessu máli. Það hefur verið haft eftir honum í fjölmiðlum, í blaðaviðtölum, að þetta sé dýrt og að varla sé hægt að ætlast til þess að menn leggi í svo og svo mikinn kostnað og það verði að taka tillit til þess líka. Við megum ekki verðleggja landið lágt. Landið okkar er viðkvæmt og þolir ekki mengun. Við getum ekki slakað á neinu í þessum efnum. Það er auðvitað ljóst að við höfum skyldur, ekki bara gagnvart okkar eigin landi, heldur höfum við einnig skyldur gagnvart jörðinni í heild. Við getum ekki horft eingöngu á okkur og sagt: Þetta blæs allt út á haf og við þurfum ekki að hafa neinar áhyggjur. Auðvitað er flúoríð langstærsta vandamálið og vonandi verður ekki slakað neitt á í þeim efnum. Einhvers staðar las ég að krafan yrði eitt kíló af flúoríði á tonn, það þykir mér allt of hátt og vona að það sé einhver misskilningur. Þarna verður auðvitað að gera miklu strangari kröfur ef af þessu álveri verður. Langar mig til að fá þær upplýsingar sem fyrir liggja nú að því er þetta varðar. Síðan verður mjög mikil aukning á koldíoxíði ef af byggingu þessa álvers verður, veruleg aukning frá því sem nú er og er slæmt að við skulum vera að auka koldíoxíðmagn í andrúmsloftinu og auka þar með hættuna á gróðurhúsaáhrifum, svo að auðvitað er ástæða til að hafa áhyggjur af því. Þá er það brennisteinsdíoxíðið sem mikið hefur verið rætt um. Við vitum að hægt er að koma nánast í veg fyrir mengun af völdum þess í andrúmslofti. Við höfum einnig skyldur gagnvart umheiminum að því er það varðar. Það er ekki lengra síðan en í sumar að við fengum mengun frá meginlandi Evrópu. Þar var um mengun af völdum brennisteinsdíoxíðs að ræða þó að sjálfsagt hafi þar verið súlföt og annað sem þar blandaðist saman. Ég er alveg viss um að fólk vill ekki fá það sem viðvarandi vandamál hér á landi það sem við þurftum að upplifa hér í sumar, þegar þetta mikla mengunarloft barst okkur frá Evrópu. Ísland hefur skuldbundið sig á vettvangi Norðurlanda til að ganga fram með varúð varðandi alla nýja starfsemi sem valdið getur aukinni brennisteinsmengun, eins og kemur fram á bls. 71 í skýrslu iðnrh. þar sem talað er um loftmengun. Ísland vildi ekki skrifa undir þennan samning vegna þess að brennisteinsdíoxíðmengun hér á landi er sem betur fer ekki mjög mikil, en það er hins vegar engin ástæða til þess að auka hana verulega eins og mun gerast ef ekki er krafist hreinsunar, algjörrar hreinsunar á brennisteinsdíoxíði frá álverinu. Ég vil spyrja að því hvort ekki sé ætlunin að standa við þetta ákvæði og hvort ekki eigi að minnka brennisteinsdíoxíðmengun eins mikið og hægt er. Ég hef verulegar áhyggjur af því og það hlýtur að vera áhyggjuefni fyrir okkur ef við ætlum að fara að auka hættuna á súru regni í Evrópu. Annað sem ég tók líka eftir í þessu samkomulagi, þessum plöggum, er það sem segir orðrétt á bls. 27 í skýrslu iðnrh., með leyfi forseta: ,,Tilmæli Atlantsálsaðilanna, sem byggð eru á niðurstöðum loftdreifingarreikninga NILU og Vatnaskila, eru þau að landsvæði í allt að 6 km fjarlægð umhverfis verksmiðju verði skilgreint sem iðnaðarsvæði og að þynningarsvæði verði fyrst um sinn skilgreint jafn stórt.`` Mér finnst þetta svæði, 6 km umhverfis verksmiðjuna, allt of stórt ef það á að vera þynningarsvæðið. Ég tel ekki koma til greina ef þessi verksmiðja verður byggð að svo stórt svæði verði skilgreint sem iðnaðarsvæði og þá þynningarsvæði fyrir mengunarefnið. Það er alveg út í hött. Mér sýnist að þetta hafi bara verið tilmæli frá Atlantsálsaðilum og vona að sjálfsögðu að ekki hafi verið fallist á þau. Í blaðaviðtali í Þjóðlífi, ég hygg að það hafi verið 1988, segir málshefjandi, hv. 1. þm. Reykv., orðrétt, með leyfi forseta: ,,Auðvitað gerum við kröfur um fullkomnasta hreinsibúnað sem til er.`` Og síðar: ,,Það er auðvitað ljóst að Íslendingar hljóta að gera mjög strangar kröfur um umhverfisvernd.`` Þetta kemur fram í þessu viðtali þannig að ég held að þó svo að hv. 1. þm. Reykv. hafi talað mjög ákveðið um að Sjálfstfl., og þá sérstaklega hann, vildi fá álver, þá vilji hann ekki gefa neitt eftir að því er varðar mengunarvarnir. Því miður hef ég verulegar áhyggjur af mengunarþættinum og tel hann alvarlegasta þáttinn í þessu máli. Eftir öllum þeim plöggum og blaðagreinum sem maður getur þó náð í og viðtölum, þá virðist þarna vera um verulegt undanhald að ræða. Nú vildi ég í þessu sambandi benda á samþykkt frá stjórn Landverndar þar sem kemur m.a. fram að stjórnin hvetur ríkisstjórn Íslands og Alþingi til að leita leiða í iðnaðar- og atvinnuuppbyggingu þannig að umhverfi stafi ekki ógn af og telja það mjög af hinu vonda að fara að byggja álver á Íslandi. Virðulegur forseti. Það er fátt sem mælir með því að ráðast í að reisa álver á Keilisnesi og hef ég aðeins drepið á helstu atriði í máli mínu en alls ekki tekið á öllum þáttum málsins. Það er ekki nokkur vafi í mínum huga að ríkisstjórnin með iðnrn. í broddi fylkingar er á mjög röngu spori varðandi atvinnuuppbyggingu í landinu. Ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að lesa hluta af ályktun frá ráðstefnu Kvennalistans sem haldin var nú í haust en þar segir m.a.: ,,Ráðstefna Kvennalistans um atvinnu- og umhverfismál haldin á Þingeyri 1. -- 2. september sl. gagnrýnir harðlega einsýni og íhaldssemi stjórnvalda við öflun tækifæra til að koma orku landsins í verð.`` Og síðar í ályktuninni segir: ,,Kvennalistakonur átelja stjórnvöld harðlega fyrir að hafa sóað dýrmætum tíma og gífurlegum fjármunum til þess eins að fá útlendinga til þess að reisa nýtt álver sem mundi hafa í för með sér verulega umhverfismengun og búseturöskun. Enn fremur hefur öll sú málsmeðferð valdið úlfúð og togstreitu milli landshluta.`` Ég skora á iðnrh. að leggja áform um erlenda álbræðslu sem sé til hliðar og snúa sér að öðrum vænlegum kostum fyrir íslenskt efnahags - og atvinnulíf.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Hæstv. forseti. Mér er ljúft að gera hér grein fyrir stöðu umhverfisathugana varðandi byggingu fyrirhugaðs álvers en fyrst langar mig til að fara örfáum almennum orðum um þetta mál. Ég hef talið skynsamlegt og nauðsynlegt að stuðla að nýtingu orkulinda hér á landi. Þar hlýtur álver vissulega að vera kostur sem við tökum til mjög alvarlegrar athugunar ef slíkt tækifæri sem hér er verið að ræða um gefst og við hljótum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að ná slíkum samningum séu þeir mögulegir. En að sjálfsögðu tek ég undir með hv. 6. þm. Reykv. Kristínu Einarsdóttur að þar hljóta umhverfismálin að skipta mjög miklu máli og kannski eru þau einhver mikilvægasti hluti þessa máls. Ég get fullvissað hv. 6. þm. Reykv. um að búið er að leggja gífurlega vinnu í að rannsaka umhverfisáhrif frá væntanlegu álveri og fara í það á eins vísindalegan og faglegan hátt og nokkur kostur hefur verið. Umhverfisráðuneytið kom ekki að þessu máli fyrr en eftir þinglok í vor sem leið vegna þess einfaldlega að fyrr var ekki úr því skorið að umhverfisráðuneyti yfirleitt færi með þennan málaflokk. Til þess að rifja það upp var það ekki fyrr en síðasta dag þingsins í vor sem leið að Alþingi samþykkti lög um verkefni umhverfisráðuneytisins sem fólu það í sér m.a. að umhverfisráðuneytið skyldi fara með yfirumsjón mengunarvarna og þar með hafa umsjón með því að ákvæðum mengunarvarnareglugerðar væri framfylgt. Strax og það var staðfest með reglugerð sem birtist í Stjórnartíðindum þann 7. júní sl. var hafinn undirbúningur að því að taka við þessum málum og þar með rannsóknum vegna umhverfisáhrifa frá væntanlegu álveri. Til að það mætti vinnast á faglegan og vísindalegan hátt skipaði umhvrh. nefnd fagmanna til þess að sinna þessu verkefni. Nefndin er svo skipuð: Eggert Steinsen verkfræðingur er formaður hennar, en hann á einnig sæti í ráðgjafarnefnd iðnrn. um álmálið og hefur í þeirri nefnd lagt sig sérstaklega eftir að kynna sér umhverfismál og mengunarvarnir eftir fremsta megni. Aðrir nefndarmenn eru Gísli Már Gíslason prófessor, Ragnar Sigurbjörnsson prófessor, Sigurbjörg Sæmundsdóttir, deildarsérfræðingur hjá ráðuneytinu, Þóroddur Þóroddsson, framkvæmdastjóri Náttúruverndarráðs, og Þorsteinn I. Sigfússon prófessor. Framkvæmdastjóri og ritari nefndarinnar er Ólafur Pétursson, forstöðumaður mengunarvarnasviðs Hollustuverndar ríkisins. Með nefndinni starfar að auki Sigurbjörg Gísladóttir, efnaverkfræðingur hjá Hollustuvernd ríkisins. Reynt var að ná saman sérfræðingum og fagmönnum sem líklegt væri að gætu unnið þetta mál á grundvelli faglegra og vísindalegra upplýsinga og gætu komið með ábendingar um það til umhverfisráðuneytisins hvernig best skyldi haldið á þessu máli. Ég er sannfærður um að það hefur tekist mjög vel. Ég held að allir geti verið mér sammála um það að í nefndinni eru einstaklingar sem hver á sínu sviði eru mjög vel að sér um hin ýmsu mál og hin ýmsu atriði sem varða umhverfisþáttinn og ég held að við getum treyst því að þar sé unnið á faglegan og vísindalegan hátt. Þessi nefnd hefur skilað mjög mikilvægu starfi og er komin vel á veg í undirbúningi að starfsleyfi fyrir fyrirhugaða álbræðslu, en svokölluð starfsleyfisdrög voru kynnt ráðherrum ríkisstjórnarinnar á fundi sem stóð í þrjá tíma fyrir hádegi í morgun. Ég skal reyna að fara nokkrum orðum um hvers við höfum orðið vísari í þessari undirbúningsathugun okkar varðandi mengunarvarnir í fyrirhuguðu álveri. Starfsleyfið sem slíkt verður mjög umfangsmikið og ítarlegt þar sem verður greint mjög nákvæmlega frá forsendum hinna ýmsu mála sem varðar rekstur álversins. Þar er kveðið mjög rækilega á um hvernig skuli staðið að vörnum gegn loftmengun, hvernig skuli staðið að vörnum gegn mengun vegna frárennslis og úrgangs frá verksmiðjunni og sömuleiðis hvernig skuli komið í veg fyrir önnur umhverfisáhrif og ýmis atriði sem varða útlit verksmiðjunnar og ýmiss konar frágang á verksmiðjusvæði o.s.frv. eins og gengur í sambandi við útgáfu starfsleyfa til mengandi atvinnurekstrar. Ég efast um að nokkurt einasta fyrirtæki sem hefur verið tekið til athugunar hér á landi og þarf að gefa út starfsleyfi fyrir, hafi fengið eins ítarlega umfjöllun og þetta fyrirtæki, enda er það að sjálfsögðu nauðsynlegt því að hér er um alvarlega hluti að ræða. Nefndin hefur farið og kynnt sér nýtískuleg álver í öðrum löndum. Sumir nefndarmanna hafa m.a. heimsótt tilraunaverksmiðju franska fyrirtækisins Pechiney í Suður - Frakklandi. Þar er um að ræða einhvern fullkomnasta mengunarvarnabúnað sem þekkist í heiminum í dag í áliðnaði, en hann er hafður þar til rannsókna og tilrauna. Nýlega fóru þrír fulltrúar nefndarinnar til Bandaríkjanna til þess að kynna sér rekstur álvers sem Alumax, eitt fyrirtækjanna í Atlantsálshópnum, rekur í Suður - Karolína í Bandaríkjunum til þess að kynnast þar af eigin raun hvernig mengunarvörnum þar er háttað og enn fremur eiga þar viðræður við fulltrúa allra fyrirtækjanna þriggja sem standa að Atlantsálsverkefninu. Þar náðist samkomulag um mjög mikilvægt atriði sem mig langar til að greina hér frá en það er samkomulag um að vera með viðameiri mælingar og sívirkar athuganir á öllum umhverfisþáttum hins nýja álvers en nokkurs staðar þekkist í heiminum í dag. Við teljum að þarna hafi náðst mjög merkilegur áfangi á þeirri leið að tryggja hinar ýtrustu mengunarvarnir í álverinu, þ.e. að fá samþykki fyrir jafnviðamikilli mælingaáætlun og sívirkum athugunum á öllum þeim mengunarefnum sem álverið lætur út í andrúmsloftið og þar náðist samkomulag um. Í mörgum tilvikum var t.d. um það að ræða að hinir bandarísku aðilar töldu að slíkar sívirkar athuganir sem fulltrúar nefndarinnar lögðu til væru ekki framkvæmanlegar en þá gerðist það að fulltrúar Hollendinganna sem eru þýskir umhverfisverkfræðingar gátu greint frá því að slíkar mælingar væru mögulegar og væru þekktar í Þýskalandi. Og í sumum tilvikum voru það Svíarnir sem gátu greint frá því að þær mælingar, sem bæði hinn þýski fulltrúi hollenska fyrirtækisins og jafnvel Bandaríkjamennirnir töldu óframkvæmanlegar, væru þekktar í Svíþjóð. Þannig tókst að ná samkomulagi um það besta sem þessar þrjár þjóðir geta sameiginlega lagt fram á þessum vettvangi. Því segi ég það að bara þetta eina atriði tryggir kannski í framtíðinni betur en nokkuð annað að fullkomnustu mengunarvörnum verði þarna komið við sem hægt er að hugsa sér. Því það eru einmitt athuganir, sívirkar athuganir á því hvað er að gerast á staðnum sem skila mestum árangri til þess að koma í veg fyrir mengun. Að sjálfsögðu hefur nefndin sérstaklega athugað þrjá meginþætti mengunarvandamálanna, en þar er flúormengunin líklega mikilvægust því að hún er langhættulegust. Hefur að sjálfsögðu mest verið rannsakað hvernig megi koma í veg fyrir flúormengunina og nefndin varið miklum tíma í að rannsaka þau mál mjög vandlega. Það er svo að í OECD - löndunum eru gerðar mismunandi kröfur um heildarflúormengun frá þeim álverum sem eru starfrækt og virðast norskar kröfur um hámark 0,8 kg af heildarflúori sem er beint út í andrúmsloftið miðað við eitt framleitt tonn af áli vera þær ströngustu sem gilda í OECD - löndum. Það eru þekktar strangari kröfur í einstaka fylkjum í Bandaríkjunum, en hvað varðar Bandaríkin í heild sinni, þá setur bandaríska umhverfismálastofnunin þá meginkröfu að eigi megi setja meira en 0,95 kg af flúori út í andrúmsloftið frá álverum miðað við eitt framleitt tonn af áli. Ég get fullvissað hv. 6. þm. Reykv. um að við verðum verulega lægri en hér er verið að tala um. Ég get ekki greint frá því hver talan er því að við erum að vinna að gerð starfsleyfis þessa dagana og ég vil að við fáum að vinna það í friði án þess að það sé verið að hrópa um það í fjölmiðlum hver þessi mörk eru, enda er ekki búið að ganga frá þeim endanlega. Ég hef sett mér það markmið að fara sjálfur og skoða umrætt tilraunaálver í Suður - Frakklandi til þess að ganga úr skugga um það með eigin augum hvað hægt sé að gera. Ég er nýlega kominn heim úr ferðum til Svíþjóðar þar sem ég heimsótti álverið í Sundsvall í Mið - Svíþjóð og fékk tækifæri þar til þess að kynnast af eigin raun hver er munurinn á gamla og nýja tímanum. Það var ákaflega fróðlegt vegna þess að þar er um að ræða 100 þús. tonna álver sem er af svipaðri stærð og álverið í Straumsvík. Um einn fjórði framleiðslunnar í álverinu í Sundsvall í Svíþjóð er framleiddur í nýrri verksmiðju sem var tekin í notkun seint á árinu 1986, en 3 / 4 hlutar framleiðslunnar eru í mjög gömlu veri sem minnir óneitanlega á álverið í Straumsvík. Það var mjög fróðlegt að koma í þetta álver og sjá muninn á þessum tveimur framleiðslumöguleikum. Í nýrri hlutanum var hægt að ganga um í kerskálanum eins og maður væri staddur uppi í sveit í góðu lofti, en í gamla hlutanum sást ekki nema nokkra tugi metra fram í skálann fyrir rykmekki og þeirri loftmengun sem þar var um að ræða. Því held ég að við getum fagnað því að það sem er verið að tala um að byggja á Keilisnesi er í samræmi við nýrri hluta sem þar gat að líta, þ.e. þar sem ekki varð vart við neina verulega loftmengun, en þar er beitt nýrri og fullkominni tækni. Það er svo að því meira flúor sem sleppur út í andrúmsloftið frá álverinu þeim mun lélegri er reksturinn og það veldur framleiðandanum tapi að missa flúorið út í andrúmsloftið. Það er því í hag framleiðandans að reyna að ná öllu flúori, helst hverri einustu agnarögn sem fer frá kerskálanum, til baka inn í framleiðsluna því að hér er um að ræða mjög dýrt efni sem framleiðandinn hlýtur að vilja koma í veg fyrir að sleppi burtu frá verinu. Því held ég að við getum a.m.k. treyst því að sá framleiðandi sem vill hafa reksturinn í lagi hjá sér, geri allt sem í hans valdi stendur til þess að koma í veg fyrir að flúorið sleppi út í andrúmsloftið, hann vill fá það til baka inn í framleiðsluna.  Hins vegar er eitt sem hinir erlendu samstarfsaðilar benda á sem við hljótum af sanngirnisástæðum að taka tillit til og það er að þeir benda réttilega á að hreinsibúnaðurinn, hinn fullkomni tæknibúnaður sem er tiltækur í heiminum í dag til þess að koma í veg fyrir flúormengun einn sér leysir ekki nema kannski helminginn af dæminu. Það eru starfsmennirnir sjálfir sem leysa hinn þáttinn, þ.e. það er samviskusemi starfsmannanna og einbeittur vilji allra þeirra sem vinna í álverinu að koma í veg fyrir mengunina. Ef það yrði slæmur andi í álverinu, sem því miður gæti gerst, tíðar vinnudeilur og kaupdeilur þannig að starfsfólkið væri óánægt, þá mundi það valda miklu, miklu meiri mengun heldur en búnaðurinn segir til um. Þess vegna höfum við litið svo á að það sé skynsamlegt að sjá hvernig reksturinn verður og taka lokaákvörðun um endanleg mörk þegar er komin full reynsla á reksturinn og búið er að þjálfa starfsliðið sem þar verður að verki. Þá langar mig til þess að koma að öðrum þætti loftmengunar sem er svokallað brennisteinstvíildismál, þ.e. það brennisteinstvíildi sem verksmiðjan mun senda frá sér. Um það hefur farið fram mikil umræða hér í þjóðfélaginu. Því miður hafa verið mjög rangar og villandi upplýsingar í umræðunni og verð ég að beina nokkurri gagnrýni til fjölmiðla sem hafa reynt að grípa það mál á lofti og búa til hasar í kringum það en hafa haft minni áhuga á því að afla sér nákvæmra upplýsinga um hvað hér er á ferðinni. Það er svo að ekkert OECD - land gerir kröfu um vothreinsibúnað í álverum. Hvorki Noregur né Svíþjóð, eins og þó hefur margoft verið haldið fram í umræðunni, gera almenna kröfu um að notaður skuli vothreinsibúnaður í álverum til þess að ná brennisteinstvíildismengun úr loftinu. Í Noregi munu vera átta álver í rekstri. Sjö þeirra eru með vothreinsibúnað af allt öðrum orsökum. Þar er um að ræða gamaldags framleiðslu með svokölluðum Söderberg - rafskautum eða forskautum sem eru mjög mengandi vegna þeirrar gamaldags framleiðsluaðferðar sem þar er notuð. Þar losnar mikil tjara sem fer út í andrúmsloftið og það er fyrst og fremst til þess að ná henni, svo og flúornum úr útblæstri frá slíkum álverum, að þar hefur verið beitt þeirri tækni að setja upp vothreinsibúnað. Fulltrúar umhverfisráðuneyta, bæði í Noregi og í Svíþjóð, hafa tjáð mér að þeir muni ekki fyrir fram gera neinar kröfur um vothreinsibúnað í nýjum álverum. M.a. kom það fram hjá fulltrúum sænska umhverfisráðuneytisins að langt hefði verið komið með að undirbúa starfsleyfi fyrir nýtt álver í Norður - Svíþjóð sem átti að rísa í námunda við Kiruna, þar sem skýrt var tekið fram í starfsleyfisdrögunum að ekki mætti nota vothreinsibúnað. Ástæðan fyrir því var sú að ekki væri talið heppilegt að leiða brennisteinstvíildi út í vatnið sem þar er nærri en þessu álveri hafði verið valinn staður um 3 km frá strönd þannig að í því starfsleyfi eða þeim drögum sem þar voru í undirbúningi var það skýrt tekið fram að ekki skyldi notaður vothreinsibúnaður. Við höfum rannsakað þetta mál mjög vandlega og reynt að komast að skynsamlegri niðurstöðu um það hvað skuli gera í þessu efni. Við höfum sérstaklega beint augum okkar að sjálfum rafskautunum, þ.e. forskautunum, en það er þaðan sem brennisteinsmengunin kemur, þ.e. vegna brennisteinsinnihalds í forskautunum. Mig langar, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp stutta greinargerð sem fjallar um þetta mál sérstaklega. ,,Við álframleiðslu eru notuð rafskaut sem unnin eru úr olíukoksi. Kolefni skautanna binst súrefni súrálsins og myndar loks koltvísýring. Skautin innihalda einnig brennistein og þungmálma eins og t.d. vanadium. Brennisteinninn brennur í súrefni og myndar brennisteinsdíoxið, SO 2 . Almennt er litið svo á að mikilvægustu mengunarvarnir við álbræðslu felist í hreinsun flúors sem losnar við bræðsluna í álkerum og getur verið skaðlegur lífverum. Hann er hreinsaður með svokölluðum þurrhreinsibúnaði. Hins vegar er þess almennt ekki krafist að brennisteinsdíoxíð sé hreinsað. Skýrsla Sameinuðu þjóðanna frá 1981 fjallar um brennistein og kemst að eftirfarandi niðurstöðu. Í stuttu máli má segja að SO 2 - hreinsun sé ekki nauðsynleg. Ef þess er samt sem áður krafist í undantekningartilvikum á að hreinsa reykinn frá álverinu, þ.e. frá kerunum, með fersku vatni, með svokallaðri kalsíneringu eða með sjó. --- Ég skal geta þess í framhjáhlaupi hér að ég hef gert ráðstafanir til þess að spyrjast fyrir um það hjá Umhverfismálastofnun Sameinuðu þjóðanna hvort þessi umsögn standi óbreytt enn þann dag í dag því að hér er um að ræða níu ára gamla skýrslu og ég á von á niðurstöðum um það fljótlega. Vothreinsun brennisteins krefst þess að gífurlegu magni af sjó sé dælt í vothreinsunarturn og sjónum úðað yfir loftstrauminn frá álkerunum. Sölt í sjónum binda brennisteinsdíoxíðið og frá sjóþvottaturninum er dælt brennisteinsmenguðum sjó. Brennisteinsdíoxíð frá álverinu á Keilisnesi bærist að miklu leyti á haf út þar sem það dreifðist og endaði að mestu leyti í hafi á innan við viku. Niðurstöður útreikninga á SO 2 - útbreiðslu sýna að hún verður ekki yfir mengunarmörkum á Keilisnesi. Ráðgjafarnefnd umhverfisráðuneytis hefur kannað nýtni sjóþvottar og gæði rafskauta á heimsmarkaði. Nýtnin er ófullkomin og brennisteinsmenguð kol mundu hleypa töluverðu SO 2 fram hjá sjóvöskun. Mikill gæðamunur er á rafskautamassa sem fáanlegur er á markaðnum. Búist er við að brennisteinninn muni aukast í rafskautamassa á komandi áratugum. Nefndin hefur bent á að skynsamlegt sé að binda Atlantsálsfyrirtækið til þess að nota aðeins tiltölulega brennisteinssnauð rafskaut og gera kröfu um hámark brennisteinsinnihalds í rafskautum. Um leið og SO 2 - mengun verður þannig takmörkuð minnkar einnig þungmálmamengun, t.d. vanadium. Í tillögum að starfsleyfi sem ráðgjafarnefndin hefur fjallað um er ekki gert ráð fyrir sjóvöskun en eindregið lagt til að tiltölulega brennisteinssnauð rafskaut verði notuð við bræðsluna. Þá er einnig gert ráð fyrir ítarlegri mengunarmælingum hjá Atlantsáli en almennt tíðkast og uppsetningu búnaðar til brennisteinshreinsunar ef mengunarmörk verða yfirstigin. Með stöðugum mælingum á mengunarþáttum eins og flúor og SO 2 í umhverfi álversins verður unnt að fylgjast fullkomlega með mengun versins og stjórna rekstri þess til að halda mengun í lágmarki. Hér er sú leið sem er verið að athuga þessa stundina en um það hefur þó ekki verið tekin lokaákvörðun. Hún er sú að gera kröfu um það að aðeins verði notuð brennisteinssnauð forskaut í verinu. Þar er verið að tala um tölur eins og 2% eða þar um bil. Verði um það að ræða á síðari stigum á samningstímabilinu að ekki séu fáanleg brennisteinssnauð forskaut eða það verði að fara í að nota forskaut með kannski brennisteinsinnihaldi allt upp í 5% eins og er víða þekkt í heiminum í dag, þá verði starfsleyfið tekið til endurskoðunar. Þá er gert ráð fyrir því að vel geti komið til þess að sett verði fram krafa um vothreinsibúnað. Því geri ég ráð fyrir því að álverið verði hannað með tilliti til vothreinsibúnaðar þannig að það sé auðvelt að koma honum upp ef um það komi krafa. Mig langar svo aðeins að fjalla áfram um hvað brennisteinstvíildismengunin er í raun og hvernig þetta lítur út í alþjóðlegu samhengi miðað við það sem er að gerast á Íslandi þessi árin. Það hefur komið fram að aukning á brennisteinstvíildi vegna reksturs álversins verður mjög mikil miðað við það sem þegar fellur til á landinu í heild sinni. En ekki er allt sem sýnist í þeim athugunum. Við skulum fara aðeins lauslega yfir hvað við leggjum til af brennisteinsmengun í andrúmslofti. ( Forseti: Má ég biðja hæstv. ráðherra að gera hlé á máli sínu. Ég vil upplýsa hv. þingheim um að hugmyndin er að fresta fundi kl. 5 og ég vildi láta hæstv. ráðherra vita af því svo að hann gæti e.t.v. tekið mið af því í sinni ræðu ef hann kýs að ljúka máli sínu fyrir kl. 5, en síðan yrði fundi fram haldið kl. 9. Þetta vildi ég aðeins láta hæstv. ráðherra vita af.) Hæstv. forseti. Ég tel að ég geti lokið máli mínu á kannski rúmlega 5 mínútum. Ég ætlaði rétt aðeins að gera grein fyrir þeirri brennisteinsmengun sem verður hér á landi af völdum ýmiss konar starfsemi og bera það saman við það sem kemur frá hinu nýja álveri. Ef ég fer lauslega yfir það, þá mun brennisteinsmengun vegna almenns iðnaðar á Íslandi valda losun út í andrúmsloftið sem nemur 5 þús. tonnum á ári. Frá fiskiskipum koma um 1200 tonn, frá bifreiðum um 300 tonn, frá millilandaskipum um 4 þús. tonn og frá skipum í siglingum innan lands um 200 tonn. Samtals gerir þetta um 10.700 tonn. Ef millilandaskipin eru undanskilin, sem má kannski með vissum rökum réttlæta að sé gert, þá er samtalan fyrir landið um 6700 tonn af brennisteini sem fer út í andrúmsloftið á ári. Sé miðað við 2% brennisteinsinnihald í forskautum í nýju 200 þús. tonna álveri mun losun frá því nema 4000 tonnum á ári en það er um 60% aukning. Hér hefur algerlega verið horft fram hjá því brennisteinsmagni sem kemur frá jarðvarmavirkjunum sem við eigum og rekum. Ef þeim tölum er bætt við er um að ræða að brennisteinsvetni í gífurlegu magni er losað út í andrúmsloftið frá Svartsengi, Nesjavöllum og Kröflu. Það er að vísu alltaf spurning hvaða efnasambönd myndast, hvað verður um brennisteinstvíildi frá álveri og sömuleiðis um brennisteinsvetni frá jarðvarmavirkjunum. Ef miðað er við ýmsar alþjóðlegar samþykktir sem ganga yfirleitt út á það hver er losun á brennisteini út í andrúmsloftið, þá má, ef við tökum tillit til alls þessa, reikna með því að aukningin sem álverið veldur verði á bilinu 5 -- 20%, kannski í kringum 10%. Ég segi þetta ekki til að afsaka eitt eða neitt, en þetta eru þær staðreyndir sem við höfum á borðinu og það eru þær sem við verðum að horfa á þegar við erum að taka þær ákvarðanir sem nú er verið að taka þessa dagana.

Er það ekki erfiðara vegna þessa, það er svo mikið fyrir.

Vissulega er það erfið ákvörðun að gefa út starfsleyfi fyrir mengandi iðnað eins og álver. Ég er ekkert að leyna því. En það verður að vega og meta hvernig skuli staðið að því til þess að koma í veg fyrir að mengun frá álverinu verði mikil. Að við getum fullvissað okkur um það að allt verði gert til þess að koma í veg fyrir að mengunin fari yfir þau mörk sem við teljum skynsamleg og eðlileg. Ég held að við séum á réttum vegi þar. Hins vegar verð ég að segja eins og er að því miður er um að ræða mikinn atvinnurekstur hér í landi sem veldur tiltölulega mikilli mengun og væri kannski miklu eðlilegra og nær að eyða meiru púðri á það. Þar á ég t.d. við mengun frá fiskvinnsluhúsum og fiskeldisstöðvum og mörgum öðrum fyrirtækjum. Ég vildi svo sannarlega vonast til þess að þingheimur sem hér hefur haft skoðun á álverinu komi líka til hjálpar þegar við förum að taka á þeim málum. Ég skal láta þetta nægja í bili, hæstv. forseti. --- Fundarhlé.

Guðmundur G. Þórarinsson : Virðulegi forseti. Ég hygg að það sé samhljóða niðurstaða flestra Íslendinga að nýting orkulindanna sé einn mikilvægasti þátturinn til þess að viðhalda hagvexti og bæta lífskjör í landinu. Raunar er það svo að allar ríkisstjórnir í áratugi hafa sýnt skoðun sína á þessu máli með því að skipa viðræðunefndir sem unnið hafa að því að reyna að efla orkufrekan iðnað á Íslandi og iðnaðarráðherrar, ég hygg allir, hafa unnið að því máli í áratugi. Meira að segja hv. þm. Hjörleifur Guttormsson lagði fram í sinni iðnaðarráðherratíð stórkostlegri virkjanaáætlanir en aðrir iðnaðarráðherrar hafa gert með það fyrir augum að efla hér orkufrekan iðnað. Það er eigi að síður svo að árangur sl. 10 ár hefur ekki orðið mikill í því að koma hér upp orkufrekum iðnaði. Síðasta fyrirtækið sem var reist var járnblendiverksmiðjan 1978. Síðan hefur lítið miðað þrátt fyrir verulega vinnu og reynt hafi verið að nálgast ýmis erlend fyrirtæki til að efla hér orkufrekan iðnað. Þar hafa auðvitað mestu ráðið markaðsaðstæður og samkeppni á opnum markaði og fleira og fleira. Fjölmörg lönd eins og Kanada, Venesúela, Ástralía og Brasilía hafa boðið orku á lágu verði. Nú er svo komið að viðræður um orkufrekan iðnað, um gríðarlega mikið fyrirtæki hér á landi eru á lokastigi. Hér er um að ræða mjög mikla fjárfestingu, fjárfestingu sem nálgast 60 þús. millj. ísl. kr. Það er ekki á hverjum degi sem Íslendingar hefja viðræður við erlenda aðila um slíka fjárfestingu og rétt er að benda á í þessu samhengi að heildarverðmæti íslenska fiskiskipaflotans eru áætluð innan við 50 þús. millj. kr. Að mínu mati er þess vegna afar mikilvægt að Íslendingar beri gæfu til þess að standa sæmilega þétt saman við að koma þessu fyrirtæki á og ná um það eins hagstæðum samningum og unnt er. Það er afar mikilvægt að menn missi ekki tök á þessu máli í innbyrðis óeiningu. Klúðri menn málinu nú getur orðið veruleg bið á því að mönnum takist að ná hér upp alvarlegum viðræðum um orkufrekan iðnað. Ég giska á að í álheiminum séu innan við 300 manns sem eru í stöðu til þess að hefja viðræður um uppbyggingu álvera. Þessir menn fylgjast allir mjög vel með. Ef þetta fyrirtæki fer í vaskinn vegna innbyrðis óánægju hér eða óeiningar, þá er enginn vafi á því að menn munu spyrja sig þeirrar spurningar hvort það þýði að leita samninga við Íslendinga. Í þeirri miklu umræðu og því mikla ölduróti sem að undanförnu hefur verið varðandi álmálið er rétt að geta þess að þar eru auðvitað mjög mismunandi sjónarmið og viðhorf sem koma fram. --- Nú verð ég að segja, virðulegi forseti, að það er erfitt að halda þessari umræðu áfram án þess að fá hér í salinn hv. málshefjanda. Og það er erfitt og í rauninni illskiljanlegt að menn hefji hér umræður utan dagskrár um mál eins og þetta og hafi síðan ekki tíma til að vera viðstaddir umræðuna sjálfir. Helst hefði ég vegna þeirra umræðna sem hér fara fram viljað fá hér í salinn bæði hv. málshefjanda, 1. þm. Reykv., og formann Sjálfstfl. sem stendur að þessari umræðu utan dagskrár.

Forseti vill upplýsa hv. þm. að hvorugur þessara hv. þm. mun vera í húsinu, en nú verður gerð tilraun til þess að athuga hvort þeir geti setið þennan fund.

Mér eru ofarlega í huga nokkrar spurningar varðandi umræðuna eins og hún hefur snúist hér í dag. Eins og ég sagði áðan hafa hinir ýmsu einstaklingar mismunandi viðhorf til orkufreks iðnaðar. Þeir eru til, eins og margir fylgismenn Kvennalistans og margir fylgismenn Alþb., sem í hjarta sínu eru á móti orkufrekum iðnaði. Slík afstaða er út af fyrir sig alveg skiljanleg. Hins vegar er það svo að Sjálfstfl. hefur margsinnis lýst því yfir að hann styðji orkufrekan iðnað og vilji standa að uppbyggingu hans. Málshefjandi, hv. 1. þm. Reykv., sagði hér í upphafi máls síns að stefna Sjálfstfl. væri skýr þegar kæmi að orkufrekum iðnaði. Reyndar fékk ég það ekki skýrt í mínum huga hver afstaða Sjálfstfl. væri í raun og veru í þessu máli þegar ég hlustaði á ræðu hans. Og hér eru einhverjir þingmenn flokksins inni sem geta þá komið þeim spurningum til skila eða svarað því sem ég hef áhuga á að fá að vita varðandi afstöðu Sjálfstfl. í þessu máli. Ég verð að játa það að málflutningur Sjálfstfl. hefur valdið mér talsverðum áhyggjum og vakið í huga mínum margar spurningar. Sjálfstfl. hefur meðhöndlað þetta mál þannig að vafi leikur á hvaða afstöðu hann muni hafa. Í þessu sambandi vil ég benda á að varaformaður Sjálfstfl., borgarstjórinn í Reykjavík, hefur í viðtölum gefið ákaflega kynlegar yfirlýsingar, yfirlýsingar sem eru í rauninni í eitthvað svipuðum dúr og þetta: Við viljum ekki taka afstöðu eða taka ákvörðun í stjórn Landsvirkjunar vegna þess að menn kynnu að rekja það til okkar á eftir að við bærum ábyrgð á þeim ákvörðunum sem við höfum tekið. Ég hygg að yfirlýsing í þessum dúr sé ákaflega óvenjuleg hjá manni sem teljast verður ábyrgur stjórnmálamaður. Ég vil, með leyfi forseta, lesa hér örstutt upp úr Dagblaðinu frá 6. október þar sem varaformaður Sjálfstfl. segir: ,,Það er alveg ljóst að forsrh. og Framsfl. ætla að sjá til þess að við samþykkjum orkuverðið og þeir geti síðan haft frían sjó og talað um á eftir hvað þetta sé lélegt.`` Þessi afstaða er mjög merkileg hjá ábyrgum stjórnmálamanni vegna þess að ég hygg að íslenska þjóðin ætlist til þess af sínum stjórnmálamönnum að þeir taki afstöðu til málanna eins og þau liggja fyrir, en ekki eftir því hvað þeir óttast að andstæðingar þeirra í stjórnmálum kunni að segja um þá eftir á. Þetta vekur upp ýmsar spurningar um hlutverk alþingismanna, hlutverk stjórnmálamanna og það að ýmislegt í málflutningi sjálfstæðismanna minnir meira þegar kemur að þessu máli á baráttu um völd en afstöðu, málefnalega afstöðu til máls sem verið er að fjalla um og þjóðarhags. Ég man ekki eftir því að hafa séð það áður haft eftir ábyrgum stjórnmálamanni á prenti að hann hafi beinlínis lýst því yfir að hann ætli ekki að taka ákvörðun í ákveðnu máli vegna þess að það yrði hermt upp á hann á eftir að hann bæri ábyrgð á þeirri ákvörðun sem hann hefði tekið. Þetta þykir mér mjög kynleg yfirlýsing. Það sem ég vildi spyrja hv. málshefjanda um og formann Sjálfstfl. líka, ef þeir hefðu haft tíma til að vera viðstaddir þessa umræðu sem þeir lögðu áherslu á að fá setta á svið í dag, er hvort það væri einnig þeirra afstaða að taka ekki ákvörðun í þessu máli vegna þess að það yrði talið á eftir að þeir bæru ábyrgð á þeirri ákvörðun sem þeir hefðu tekið. Nú hefur hv. málshefjandi gengið í salinn svo að hann getur væntanlega svarað því fyrir sitt leyti hvort hann er sömu skoðunar og varaformaður Sjálfstfl. þegar kemur að þessu atriði. Það er ákaflega forvitnilegt að vita hvort það er afstaða Sjálfstfl., hvort það er stefna hans að taka ekki ákvörðun í þessu máli vegna þess að þeir yrðu taldir bera ábyrgð á þeim ákvörðunum sem þeir hefðu tekið. Ég vil síðan varpa annarri spurningu fram varðandi þessa málsmeðferð til fyrrv. varaformanns Sjálfstfl., málshefjanda hér. Það er svo að með réttu eða röngu hafa menn almennt skilið yfirlýsingar hv. 1. þm. Reykv. í fjölmiðlum á þann veg að Sjálfstfl. mundi ekki standa að eða styðja ákvarðanir um álver á Keilisnesi nema ríkisstjórnin færi frá. Ég skal ekki segja hvort þetta er nákvæmlega réttur skilningur á afstöðu hv. 1. þm. Reykv. En það hlýtur að vera tímabært að spyrja hér um afstöðu Sjálfstfl. Sjálfstfl. hefur hafið þessa umræðu utan dagskrár en hann hefur ekki gert skýra grein fyrir því hvaða afstöðu hann hefur til álmálsins. Spurningin hlýtur því að vera þessi: Er Sjálfstfl. tilbúinn og ætlar Sjálfstfl. sér að styðja byggingu álvers og standa að samningum um álver á Keilisnesi svo framarlega sem viðunandi samningar nást eða mun hann láta afstöðu Alþb. ráða sínum ákvörðunum? Þá á ég við það að ef Sjálfstfl. ætlar að halda sér við þá yfirlýsingu að styðja samningana eingöngu ef ríkisstjórnin fer frá, þá ætlar hann beinlínis að láta Alþb. ráða því hvaða afstöðu hann tekur sjálfur. Ég hefði kosið að fá hér fram frá hv. 1. þm. Reykv. skýra yfirlýsingu um það hver afstaða Sjálfstfl. er í þessu máli, hvort hann mun taka málefnalega afstöðu til málsins eða hvort Alþb. ræður því hvaða afstöðu Sjálfstfl. tekur. Það er mjög mikilvægt, ekki bara fyrir þingheim heldur fyrir þjóðina alla, að vita hvernig Sjálfstfl. ætlar að halda á þessu máli.

Þetta er ekki nógu skýrt hjá þm.

Ég er alveg viss um að margir munu fást til að skýra þetta nánar fyrir hv. þm. Halldóri Blöndal. Það má kannski segja um hann svipað og Einstein á sínum tíma að hann sé seinn að hugsa og seinn að skilja. Samningar þeir sem nú eru í gangi eru glettilega langt komnir þó að talsvert sé eftir enn og nokkur atriði ekki frágengin. Samningarnir hafa að mestu leyti verið á vegum ráðgjafarnefndar iðnrn. og ég hygg að það sé í samræmi við þá venju sem hér hefur skapast að iðnrh. og iðnrn. hafa skipað sérstaka nefnd sem farið hefur með þessi mál. Reyndar er það svo eins og hér hefur komið mjög skýrt fram varðandi orkusamninginn að stjórnarformaður Landsvirkjunar, forstjóri og aðstoðarforstjóri hafa unnið mjög mikið að þessum samningum, enda stjórnarformaður jafnframt formaður ráðgjafarnefndarinnar. Nánast öll þau gögn sem ráðgjafarnefnd iðnrh. hefur haft til að vinna með í þessum orkusamningum eru fengin frá stjórn Landsvirkjunar. Sú sérstæða staða er hins vegar þar að Sjálfstfl. er í hreinum meiri hluta í stjórn Landsvirkjunar og að sumu leyti hefur það sett dálítið svip sinn á meðhöndlun orkusamningsins. Umræður hafa orðið mjög miklar að undanförnu um staðarval álversins. Ég ætla ekki að fara náið út í það. En það er ljóst að þrátt fyrir mikinn áhuga Íslendinga á að staðsetja álverið úti á landi, þá náðist ekki um það samstaða. Ég fullyrði að innan ráðgjafarnefndarinnar sem að þessum samningum stóð var þess freistað og ég veit að af hálfu iðnrh. var lögð á það þung áhersla að reyna að staðsetja álverið úti á landi. Hins vegar var mat áhættuþátta allt á þann veg að hinir erlendu aðilar töldu hag sínum best borgið með staðsetningu á Keilisnesi, hvort sem metin var fjárfesting eða rekstrarkostnaður, flutningar, öryggi, fólksfjöldi eða aðrir þættir sem þar skipta máli. Ég ætla ekki að gera skattamálin hér að umræðuefni. Fjmrh. hefur gert grein fyrir þeim og metið það svo að íslenska þjóðin muni njóta um 20 milljarða skatttekna af álverinu á fyrstu 25 árum samningsins. Varðandi umhverfismálin vil ég eingöngu bæta örfáum setningum við það sem umhvrh. hefur sagt. Það álver sem menn eru nú að ræða um verður búið fullkomnustu mengunarvörnum sem um er að ræða að öðru leyti en því að vothreinsun á brennisteinstvíildi verður ekki til staðar. Eigi að síður verður álverið, ef af samningum verður, hannað þannig að auðvelt sé að koma vothreinsun við og gert verður ráð fyrir rými til þess að koma slíkri hreinsun upp. Jafnframt verða bæði í starfsleyfi og samningum ákvæði um það að auðvelt verði að grípa inn í ef aðstæður breytast eða alþjóðasamningar krefjast þess að vothreinsun verði sett upp. Auk þess sem um er að ræða fullkomnustu mengunarvarnir þá verður fylgst með rekstri þessa álvers að mínu viti betur, ég þekki ekki a.m.k. dæmi erlendis frá þar sem slíkar stöðugar mælingar á umhverfisáhrifum verða viðhafðar í jafnríkum mæli og þarna er ráðgert. Meira að segja hafa hinir erlendu aðilar, og rétt er að bæta því við, í samtölum margoft lýst áhuga sínum að efna til samkeppni um það á hvern hátt álverið geti best fallið inn í landið, farið best í landinu, varðandi sjálfan arkitektúrinn, litaval og annað slíkt. Orkusamningurinn hefur orðið mjög að umræðuefni eðlilega og þar sýnist e.t.v. sitt hverjum. Sumir telja að áhætta orkusamningsins felist einna mest í því að tengja raforkuverðið við álverð. Þróun álverðs sjá menn ekki nægilega langt fram í tímann og menn velta því fyrir sér hversu því muni reiða af. Á hinn bóginn er rétt að menn geri sér grein fyrir því að með því að tengja orkuverðið við álverð þá tengja menn væntanlega orkuverðið við erlenda verðbólgu og jafnframt að hluta við orkuverð í heiminum. Ef horft er til þess að ál er líklega með orkufrekustu málmum sem framleiddir eru í heiminum er mjög líklegt að með hækkandi orkuverði í heiminum hækki álverð, enda orkan mjög verulegur hluti af framleiðslukostnaði áls. Með hækkuðu álverði mun orkuverðið til Íslendinga hækka þannig að með þessu fyrirkomulagi er óbein tenging við hækkað orkuverð í heiminum fram undan. Nokkrir hafa orðið til að velta því fyrir sér hvort ekki væri æskilegt að setja þak eða gólf, fyrst og fremst gólf, í þennan samning þannig að orkuverðið geti aldrei farið niður fyrir eitthvert ákveðið mark. Ég hygg að það hafi verið mat flestra þeirra sem að þessum samningum komu að ef menn krefðust þess að fá gólf í þennan samning þá væri líklegt að það yrði að koma þak líka. Þegar horft væri til lengri tíma væri líklegra að við mundum reka okkur á þakið og þakið yrði okkur erfiðara en gólfið. Líkurnar fyrir að rekast á gólfið væru kannski fyrst í byrjun en þegar fram í sækti með aukinni heimsverðbólgu og hækkandi orkuverði í heiminum væru vaxandi líkur fyrir því að þakið héldi orkuverðinu niðri. Enn er það svo að erfitt er að spá um framtíðina og svo langt fram í tímann. Hv. 6. þm. Reykv. gerði þróun álverðs nokkuð að umræðuefni hér áðan og velti því fyrir sér hvort álverðið gæti fallið mjög þegar fram í sækti og það tefldi orkusamningnum í hættu. Ekki skal ég segja um það en ljóst er að þeir forstjórar álfélaganna sem nú eru og hafa í hyggju að fjárfesta hér 60 þús. milljónir í þessu álveri og eru atvinnumenn á þessum markaði, virðast meta það svo að þróun álverðs verði á þann hátt að sú fjárfesting sé sæmilega vel trygg. Það kom fram í máli iðnrh. áðan að veigamiklir þættir í orkusamningnum, bæði endurskoðunarákvæði og tryggingar, eru ekki frágengnir. Um það standa umræður enn og ég tek undir með fjmrh. þegar hann sagði að endurskoðunarákvæðið er auðvitað eitt af því mikilvægasta í þessum samningi. Orðalag þess hefur mjög mikið að segja. Tryggingarnar sem við þurfum að fá þegar kemur að orkusamningnum eru tvenns konar. Annars vegar nokkurs konar framkvæmdatrygging, þ.e. ef við hefjum byggingar orkuveranna og erum u.þ.b. ári lengur að ljúka þeim en tekur að byggja iðjuverið þurfum við að hafa tryggingu fyrir því þegar verulegar fjárfestingar eru komnar í orkuverin að hinir erlendu aðilar hætti ekki byggingu álversins. Því munu koma inn í þennan samning ákvæði þess efnis að stöðvi hinir erlendu aðilar byggingu álversins á uppbyggingartímanum þá greiði þeir Íslendingum allan þann kostnað sem þeir hafa lagt í við byggingu orkuvera. Það verður væntanlega ótvíræð trygging. Hin tryggingin sem við þurfum að ganga frá eins örugglega og unnt er er kauptryggingin, þ.e. að þessir aðilar skuldbindi sig til að greiða um 90% af forgangsorkunni sem þeir kaupa, hvort sem þeir taka hana eða ekki, í þessi 25 ár. Það er auðvitað gríðarlega mikil trygging fyrir okkur. Með hverjum hætti þeirri tryggingu verður fyrir komið er ekki gott að fullyrða á þessari stundu, það fer eftir uppbyggingu fyrirtækisins og fjármögnun þess og þau atriði eru enn í umræðunni. Það er ljóst, og ég hygg raunar að flestir séu sammála um það, að afar mikið er í húfi að vel takist til við þessa samningagerð, að Íslendingar nái góðum samningum og þeim takist að leiða þetta mál til lykta þannig að álverið rísi hér og stuðli að aukinni hagsæld komandi kynslóðar í landinu á komandi árum. Það er mikið í húfi. Ég verð að segja það að mér létti nokkuð við að heyra ræðu málshefjanda hér, hv. 1. þm. Reykv., miðað við þær yfirlýsingar og þau orð sem fallið hafa frá sjálfstæðismönnum um þetta mál að undanförnu þar sem þjóðinni hefur alls ekki verið ljóst hvaða afstöðu sá flokkur í rauninni ætlaði að hafa til álmálsins. Ég dreg þá ályktun af máli hv. 1. þm. Reykv. að Sjálfstfl. ætli að manna sig upp í að standa með málinu, en ég ítreka þá spurningu sem ég flutti hér áðan, að það er nauðsynlegt fyrir bæði þingheim og þjóðina að fá að heyra það frá þeim flokki sem hóf þessa umræðu hvaða afstöðu hann ætlar að hafa. Ég þykist þess fullviss að margir stuðningsmenn Sjálfstfl. muni ekki fyrirgefa honum ef hann ætlar að gera þetta mál, þetta mikla mál að einhvers konar pólitískum skollaleik í stað þess að taka málefnalega á. Að lokum aðeins þetta, virðulegi forseti. Þessu máli er engan veginn lokið. Enn er margt sem gæti komið í veg fyrir að samningar næðust. Í fyrsta lagi er samningum ekki lokið. Í öðru lagi er alveg ljóst að þegar þeim er lokið munu hinir erlendu aðilar láta framkvæma að nýju kostnaðarmat og hagkvæmniathuganir sem hugsanlega gætu leitt til tafa við framkvæmdina, samanber samningana um kísilmálmverksmiðjuna á sínum tíma á Reyðarfirði, þar sem samningum var lokið en lokakostnaðaráætlun og hagkvæmniathugun kom í veg fyrir að í framkvæmdina væri ráðist. Jafnframt er ekki séð fyrir endann á fjármögnun þessa mikla fyrirtækis. Þannig er enn talsvert mikið eftir, en ég ítreka þau orð mín að það er afar mikilvægt að Íslendingum takist að standa sæmilega saman um þetta mál og láti ekki innbyrðis óeiningu eyðileggja þennan góða möguleika sem við nú erum með í höndunum.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Hv. málshefjandi var svo vingjarnlegur að víkja til mínum einum tveimur spurningum sem mér er að sjálfsögðu ljúft að svara og reifa þá nokkuð í leiðinni mín viðhorf til þessa máls eins og það nú stendur. --- Er hv. málshefjandi ekki mættur, hæstv. forseti?

Forseta er lífsins ómögulegt að hafa augun stöðugt á hv. 1. þm. Reykv. en ég veit ekki annað en hann sé staddur hér og hlýði á mál hæstv. ráðherra.

Það má í sjálfu sér einu gilda, virðulegur forseti. Ef hv. málshefjandi hefur ekki áhuga á umræðunni, þá höfum við það hinir hv. þm. og ræðum þetta af engu minni áhuga þó málshefjandi sé fjarri. En málshefjandi, hv. 1. þm. Reykv., spurði í fyrsta lagi, og kvaddi mig til svaranna af einhverjum ástæðum, hvort gilda mundi enn sú ályktun sem þingflokkur Alþb. gerði í þessu máli í aprílmánuði sl. og ítrekaði síðan í júní um nauðsyn þess að stefna bæri að staðsetningu álvers ef af yrði utan höfuðborgarsvæðisins. Svarið er já. Þessari samþykkt hefur ekki verið breytt. Ég lít svo til og hef engar ástæður til að ætla annað en að það sé enn eindreginn vilji þingflokks Alþb. sem stóð að þessari samþykkt að hafa staðsetninguna utan höfuðborgarsvæðisins, það sé sem sagt mun æskilegra að svo verði og þarf varla að fjölyrða um hvers vegna. Ég held að mjög margir líti á það sem verulegan ókost, galla á málinu í sjálfu sér, ef staðsetning þessa mikla fyrirtækis með tilheyrandi umsvifum verður hér á þessu atvinnusvæði með tilheyrandi áhrifum og veldur þar með að líkindum enn vaxandi aðstöðumun í ýmsum efnum milli þessa svæðis og landsbyggðarinnar.

Er Keilisnes á höfuðborgarsvæðinu?

Og nú kemur önnur spurning sem einmitt var borin fram af málshefjanda og hv. 2. þm. Norðurl. e. Halldór Blöndal man einnig, og hún er þessi: Er Keilisnes á höfuðborgarsvæðinu? Nú veit ég ekki til að dregin hafi verið nein löggilt landamæri utan um höfuðborgarsvæðið og sennilega er það svo að í hugum manna er það nokkuð á reiki eftir því hver á í hlut hverju sinni. Ég get því í raun ekki svarað út frá öðru en minni máltilfinningu í þessum efnum og þeim skilgreiningum sem ég mundi styðjast við og hafa tilhneigingu til að horfa til og reyna þá að setja í eitthvert rökrænt samhengi við málið. Hvað er hér verið að ræða um? Það eru væntanlega ekki landfræðileg mörk í þeim skilningi sem birtast mönnum á korti eða annað því um líkt heldur hið raunverulega svæði í þeim skilningi að þar sé um eina heild, eina atvinnu- og samskiptaheild að ræða. Þá er það auðvitað enginn vafi að Keilisnes lendir innan þess sem í öllum venjulegum skilgreiningum mundi falla undir atvinnusvæði, atvinnusókn, samskiptaheild hér á suðvesturhorni landsins. Þannig að mitt svar er já, Keilisnes í minni skilgreiningu á þessu fellur innan höfuðborgarsvæðisins. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar og svara þar fyrir sjálfan mig a.m.k., að hér eigi það við að það sé óæskilegt mjög og galli í sjálfu sér ef staðsetningin verður þessi vegna þess að ég óttast að því muni fylgja ýmiss konar miður æskileg áhrif á byggðarþróunina í landinu og er þá ekki á bætandi. Og þannig er það væntanlega þegar hver og einn gerir síðan upp hug sinn til þessa máls, einstaklingar og flokkar, að þeir ætla sér að vega og meta, vigta saman kostina og gallana, og taka svo afstöðu út frá því hvort verður þyngra. Og ég skipa þessari niðurstöðu, ef hún á að verða, hikstalaust gallamegin sem ókost í sjálfu sér, vegna þeirra óæskilegu áhrifa sem ég óttast að þetta hafi.  Þar með hef ég svarað spurningum hv. þm. og væri ekki ástæða til að tefja hér mikið lengur í stólnum með vísan til þess að örugglega gefast fleiri tækifæri til að ræða þetta mál áður en lýkur. Við væntum þess, nái það hér inn í Alþingi, þá fái menn þess færi að ræða það og þá jafnvel við rólegri eða hægari aðstæður en hér bjóðast í kvöld. Mig langar þó að hlaupa á örfáum punktum í þessu máli, svona til þess að skýra nokkuð mína afstöðu til þess eins og það stendur á stundinni en mun reyna að taka ekki í það mjög langan tíma. Ég er sammála þeirri stefnu sem minn flokkur hefur fylgt í þessum efnum að við útilokum að sjálfsögðu ekki uppbyggingu orkufrekrar stóriðju sem valkost í okkar atvinnumálum og höfum ekki gert um langa hríð. Óþarft ætti að vera í sjálfu sér að leiðrétta þann misskilning sem stundum bryddar á í þeim efnum, nægir að vísa þar til sögu flokksins. Hann hefur iðulega átt aðild að því að slíkir kostir væru kannaðir og jafnvel þeim hrint í framkvæmd, en við höfum sett og setjum enn mjög skýr skilyrði fyrir því að þessar framkvæmdir rísi. Með öðrum orðum, við teljum ekki að það eigi að gefa sér fyrir fram að þær séu góðar eða vondar, heldur eigi að kanna málin og taka síðan afstöðu þegar efnisatriðin liggja fyrir. Og það ætti að vera flestum þeim sem eitthvað hafa fylgst með þessum málum nokkuð kunnugt hvaða meginskilyrði við höfum sett og setjum enn. Það fyrsta er forræði Íslendinga sjálfra fyrir þessum atvinnurekstri þannig að við getum haft nokkra hönd í bagga með því hvernig að honum er staðið, hvernig arði er ráðstafað, hvernig búið er að starfsfólki, hvernig umhverfi málsins í heild sinni lítur út. Og þar er að sjálfsögðu krafa okkar að þetta sé að einu og öllu leyti íslenskur atvinnurekstur, heyri undir íslensk lög, dómstóla o.s.frv. Í öðru lagi setjum við og höfum alltaf gert, og lagt kannski á það skýrari og þyngri áherslu en flestir aðrir gegnum tíðina þó margir taki þar undir, ævinlega sett mjög skýrar kröfur fram um það að svona starfsemi megi ekki spilla umhverfinu. Henni megi ekki fylgja mengun og ég hygg að það hafi verið einn af þingmönnum Alþb. á árunum 1966 og 1967, reyndar sá sem hér var minnst í dag, sem einna fyrstur manna setti með mjög skýrum og skilmerkilegum hætti fram skoðanir sínar í sambandi við umhverfisáhrif og mengun sem leiða kynni af stóriðju af þessum toga og væri ástæða til að rifja upp þau merku orð sem þá voru sögð langt á undan sinni samtíð og flestir tækju núna undir, hygg ég, þó þeir væru fáir sem gáfu því gaum á þeim tíma. Í þriðja lagi, að sjálfsögðu verður orkuverðið sem einna mestu skiptir um arðsemi þjóðarbúsins að vera fullnægjandi. Það verður að vera nógu hátt til þess að greiða óyggjandi til baka á hæfilegum tíma þann kostnað sem við Íslendingar leggjum þarna út í og það má undir engum kringumstæðum koma niður á öðrum raforkunotendum í landinu. Það er ekki sanngjarnt og brýtur reyndar í bága við lög. En þar þarf að búa þannig um hnútana að enginn vafi geti á leikið. Í fjórða lagi þarf að sjálfsögðu hið þjóðhagslega samhengi málsins að vera sæmilega skýrt, það þarf að vera ljóst að málið sem slíkt í heild sinni sé þjóðhagslega skynsamleg fjárfesting og skynsamleg ráðstöfun. Og með því er ég að segja að það verður að skoða málið, ekki bara þröngt í samhengi út frá sjálfu sér, heldur líka í víðara samhengi, þannig að allir þættir þess séu metnir inn. Og þá er ég m.a. að tala um hluti eins og byggðaþróunina í landinu og önnur slík óbein áhrif sem ákvörðun af þessu tagi getur haft. Menn verða að muna eftir reikningum sem geta birst mönnum á öðrum sviðum í þjóðarbúskapnum þegar metnar eru tekjurnar sem þarna eru í sjónmáli, gætu orðið í hendi. Og ég óttast að enn sé nokkuð í land að náð hafi verið utan um málið í heild sinni að þessu leyti, þá á ég við það sem hér er til umfjöllunar núna. Þar er að mörgu að hyggja og mér finnst gæta nokkurrar tilhneigingar, svo ekki sé fastar að orði kveðið, til þess að líta í raun og veru mjög þröngt á málið út frá hagsmunum fyrirtækjanna annars vegar sem verið er að semja við og hvað sé þeim hagstætt til að mynda í sambandi við staðarval og út frá hagsmunum fyrirtækisins sem á að selja orkuna, þ.e. Landsvirkjunar, og ríkissjóðs vegna skattteknanna hins vegar þröngt. En ef, svo að dæmi sé tekið, þjóðarbúið kann að lenda í verulegum útgjöldum á næstu árum vegna byggðaröskunar sem leiddi af uppsetningu þessa mikla fyrirtækis hér á höfuðborgarsvæðinu, þá koma þar til bakreikningar sem verður auðvitað að draga frá ekki síst í afkomunni hjá ríkissjóði þegar hans hagur er þarna metinn. Það kann vel að vera að Landsvirkjun gæti sem slíkt, sem fyrirtæki látið sér það í léttu rúmi liggja og er ég þó ekki viss um það, en í öllu falli ekki ríkiskassinn. Síðan ætla ég hafandi gert grein fyrir þessum fyrirvörum að reifa það hvernig ég met stöðuna, hvar við erum á vegi stödd í þessari samningagerð, hvað hefur þar áunnist gott og hvað er ekki í nógu góðu horfi a.m.k. enn þá. Ég tel að það hafi náðst fram og því ber að fagna að sjálfsögðu og í raun verið viðurkennt að við eigum ekki að taka það í mál, við eigum ekki að ljá máls á því að svona fyrirtæki, svona atvinnurekstur upphefjist hér í landinu nema hann lúti íslenskum lögum og íslenskum dómstólum og falli undir þær reglur sem við erum að setja öðrum á sama tíma. Það er vissulega ánægjulegt að það er staðfest í þessu tilviki. Þó að við höfum vissulega áður staðið að uppsetningu fyrirtækja með útlendingum sem þetta hafa gert eins og á Grundartanga, þá er hér um það að ræða að jafnvel þótt fyrirtækið yrði í meirihlutaeigu útlendinga mun það gera þetta engu að síður. Hvað skattamálið snertir hefur þegar verið gerð grein fyrir því hér og ég hef enga ástæðu til að ætla annað en, eins og hefur komið fram, að þar sé í sjónmáli góð niðurstaða og fyllilega samboðin þeim kröfum sem við höfum reist á þessu sviði, að fyrirtækin greiði með eðlilegum hætti skatta og skyldur eins og aðrir aðilar í landinu. Þá kem ég að staðsetningunni sem a.m.k. í þessari umferð virðist af hálfu viðræðuaðilanna vera orðin niðurstaðan þó svo að stjórnvöld, þ.e. ríkisstjórn og Alþingi, hafi að sjálfsögðu ekki lagt blessun sína yfir það mál, heldur sé þar einungis á ferðinni niðurstaða þeirra sem staðið hafa í viðræðunum enn sem komið er. Og ég leyni ekki þeirri skoðun minni að ég tel að þar hafi miður til tekist, að það sé í raun hin herfilegasta uppákoma gagnvart byggðastefnu og byggðaáherslum ef þetta á að verða niðurstaðan. Ég segi það ósköp einfaldlega út frá ákvæðum stjórnarsáttmálans og þeim áherslum sem fleiri en einn og fleiri en tveir stjórnarflokkanna hafa lagt í þessum efnum, þá verður því ekki í móti mælt að staðsetning úti á landsbyggðinni hefði verið mun æskilegri niðurstaða. Ég ætla ekki að hafa um það fleiri orð. Það bíður þá síns tíma að ræða það ítarlegar en þetta er mín skoðun.  Um orkuverðið segi ég það að ég deili þeim áhyggjum og efasemdum sem ýmsir hafa sett fram á undanförnum dögum og vikum um að það sé í lægsta lagi og kveð þá ekkert fastar að orði en það, auk þess sem viðurkennt er af öllum sem þetta hafa skoðað að í þeirri orkuverðsformúlu sem lögð er til grundvallar er fólgin umtalsverð viðskiptaleg áhætta svo að notuð séu til að mynda orð forstjóra Þjóðhagsstofnunar, ég vona nokkurn veginn orðrétt, sem hann viðhafði aðspurður í sjónvarpi, að í þessu væri að sjálfsögðu fólgin viðskiptaleg áhætta, því þýddi ekki að mótmæla. Þetta sér hver maður í hendi sér og menn verða síðan að meta það hversu mikla slíka áhættu þeir telja rétt að taka. Að sönnu er þarna líka fólginn möguleiki á mikilli gróðavon. Það er alveg laukrétt sem hér hefur komið fram og hv. síðasti ræðumaður gerði m.a. að umtalsefni. Hann lítur vonaraugum til gróðamöguleikanna og það er allt í góðu lagi með það. En aðrir kunna að hugsa sem svo að öryggið sé gróðavoninni mikilvægara eins og ræðumaður. Og ég segi það sem mína skoðun alveg hikstalaust að ég væri tilbúinn til að gefa upp á bátinn eitthvað af þessari mögulegu gróðavon í framtíðinni, einhvern tíma þegar komið er vel inn á næstu öld, fyrir meira öryggi, fyrir minni áhættu í svona stóru fjárfestingarmáli fyrir þjóðarbúið. Skuldsetning af þeirri stærðargráðu sem hér fer í hönd, ef af verður, er ósköp einfaldlega svo mikil, hún viktar það þungt í okkar erlendu lántökum t.d. að ef henni fylgir veruleg viðskiptaleg áhætta ofan í kaupið, þá hljóta að renna á menn tvær grímur í þeim efnum. 35 -- 40 milljarða lántökur vegna þessara virkjanaframkvæmda eru ekkert smámál. Þær auka okkar erlendu skuldir um 15 -- 20% og menn hljóta að vilja búa þar nokkuð tryggilega um hnútana. Ég lýsi þess vegna því viðhorfi mínu að á það bæri að láta reyna hvort unnt væri að ganga þar frá hlutunum þannig að meira öryggi yrði selt, ef svo má að orði komast, fyrir eitthvað minni gróðavon. Um umhverfismálin vil ég segja þetta. Því hefur verið haldið fram og fullyrt núna um langt skeið að ekkert annað kæmi til greina en ýtrustu og fullkomnustu mengunarvarnir. Þetta hafa menn meira og minna gefið sér sem útgangspunkt í umræðunni og menn hafa, held ég, trúað því almennt í landinu að það stæði ekki til að útkoman yrði nein önnur en ýtrustu, fullkomnustu mengunarvarnir. Ég get þess vegna ekki leynt vonbrigðum mínum með það ef sú á að verða niðurstaðan að þar verði slakað á vegna þess að það er alveg sama hvernig menn fara í kringum það að þar sem kröfurnar eru strangastar, þar sem menn vilja vera sem metnaðarfyllstir í þessum efnum, þar gera menn fyrir það fyrsta kröfur um vothreinsibúnað og í öðru lagi eru þar ákveðin mengunarmörk mjög ströng og ég hygg jafnvel strangari en þau sem okkur hefur verið kynnt að til standi að setja inn í starfsleyfi álversins. Ég á hér við þau sem nú eru sett á Norðurlöndunum og stendur til að setja í Evrópu gagnvart nýrri starfsemi af þessu tagi. Ég geri ekki mikið með samanburð við það sem liðið er í þessum efnum af þeirri einföldu ástæðu að það er einmitt á þessum missirum sem við erum að ræða þessa hluti hér heima sem víða er verið að gera harðari kröfur í þessum efnum. Mér er t.d. kunnugt um það og væri fróðlegt að heyra hvað umhvrh. hefur að segja okkur um umræður í Evrópu um svonefndan evrópskan staðal á þessu sviði og hvort það er rétt sem ég hef heyrt að það standi til að mynda til að setja mörkin við 1 / 2 kg, 500 grömm af flúor per tonn af unnu áli. Ég tel að það samræmist illa bæði þessari umræðu sem haldið hefur verið að þjóðinni um að ekkert annað standi til en ýtrustu mengunarvarnir og ég tel að það samrýmist þó enn verr þeirri ímynd af Íslandi sem við höfum verið að reyna að halda á lofti og kynna, að hér sé sérstaklega hreint og ómengað land og ætlunin sé að varðveita það. Hér séu einstakar aðstæður til að framleiða holl og ómenguð matvæli, hér sé að finna eitt besta vatn í heiminum sem við erum reyndar að hefja útflutning á í verulegum mæli vonandi og er þó þegar nokkuð að gert og hér sé ferðamannaland hreinna og fallegra en víðast hvar annars staðar fyrirfinnist. Ég tel að það væri slæm uppákoma og heldur léleg auglýsing út á við ef við sætum svo uppi með það að vera að því staðnir að reisa hér allstórt --- næstum að segja risastórt álver --- án þess að geta staðið á því og haft rétt fyrir okkur að það væri um ýtrustu mengunarvarnir að ræða. Þó svo að staðbundnar aðstæður hér geri það að verkum að það komi ekki til með að valda kannski miklum spjöllum í umhverfinu þó eitthvað væri slakað á. Út af fyrir sig tel ég enga ástæðu til að draga það í efa að okkur mundi af þeim sökum vel líðast að hafa þarna mengunarmörk eitthvað hærri en þau allra ströngustu. En ég er hér meira að hugsa um orðstír okkar og ímynd og það hvaða metnað við viljum setja okkur sjálf í þessum efnum. Og þar á ég sérstaklega við útlosun á brennisteinsdíoxíði og koldíoxíði. Það er að sjálfsögðu dapurleg niðurstaða ef við lendum í því Íslendingar, hafandi skrifað undir fleiri en eina og fleiri en tvær alþjóðlegar samþykktir um að draga úr þessari mengun eins og kostur er, að vísu með fyrirvara vegna okkar sérstöku aðstæðna, að fara í þveröfuga átt og auka umtalsvert, jafnvel svo skiptir fleiri tugum prósenta, allt upp í 50 -- 90% eftir því hvernig að verður staðið, útlosun þessara efna. Og ég hefði haft gaman af því að heyra umhvrh. til að mynda útlista það fyrir mér hvernig hann ætlar að útskýra fyrir kollegum sínum á Norðurlöndunum slíka niðurstöðu og hvernig hún rími saman við undirskrift Íslands á norrænu umhverfisverndaráætluninni. Þar er einmitt tekið fram að þó svo að Ísland hafi fyrirvara á og treysti sér ekki til að skrifa undir markmið samþykktarinnar um að draga úr brennisteinsdíoxíðlosun um 50% eins og hin Norðurlöndin hafa einsett sér að gera, það er skiljanlegt að það standi í okkur eins og okkar iðnaði og aðstæðum er háttað, en það er langur vegur á milli þess að draga úr brennisteinsdíoxíðlosun um 50% og yfir í hitt að auka hana kannski um 50 -- 90%. Það er heilmikið þarna á milli. Og það sem ég er einfaldlega að segja er það, ég tel að það veiki okkar stöðu í þessum efnum ef við getum ekki sýnt fram á að um ýtrustu og fullkomnustu mengunarvarnir sé að ræða og þess vegna sé hér ekki á ferðinni meiri aukning en óumflýjanlegt hafi verið vegna þessarar atvinnustarfsemi. Og þá tel ég reyndar að við getum með stolti sýnt fram á að með því að slík álframleiðsla færi fram á Íslandi og orkan væri raforka en ekki kol eða olía og að hér væru ýtrustu hreinsunartæki notuð drifin með raforku, þá væri hér um það bil eins lítil mengun við álframleiðslu og hægt væri að hugsa sér yfirleitt í heiminum. Og þá er það að sjálfsögðu jákvæð niðurstaða í stærra samhengi séð að þetta sé gert hér en t.d. ekki annars staðar þar sem orkugjafarnir væru kol eða olía. En auðvitað er það alveg ljóst að við getum teflt því fram á móti að hefði þetta orkuver t.d. ekki risið hér heldur á meginlandi Evrópu, sem er að vísu ólíklegt því að okkur er sagt að það bíði einhver lóð undir það í Kanada, en ef til að mynda þetta drægi úr þörfum fyrir álframleiðslu með kolum eða olíu þá væri það jákvæð niðurstaða. Það er enginn vafi á því í mínum huga að þessi áfangi sem hér er á ferðinni er mjög stór og það er ókostur í sjálfu sér að mínu mati fyrir okkur að hann er svona stór. Það væri heppilegra að skrefin væru minni og jafnari, því fylgdi minna umrót, minna rask og það mundi auðvelda ýmislegt í sambandi við fleiri valkosti í staðsetningu þessara fyrirtækja. Þess vegna hefði ég talið það að mörgu leyti heppilegra og falla betur inn í okkar virkjanamynstur ef tekist hefði að semja um minni áfanga annaðhvort í þessu tilviki eða öðrum. Um hið þjóðhagslega samhengi málsins í sjötta lagi, þá vísa ég til þess sem ég áðan sagði. Ég tel að það sé að mjög mörgu að hyggja þegar slík stórákvörðun er tekin og það megi ekki gleyma því að horfa á hin óbeinu áhrif víðar úti í samfélaginu og efnahagslífinu en gert hefur verið. Mér finnst hafa gætt mikillar tilhneigingar til þess að skoða þetta þröngt, nota einföld líkön t.d. í sambandi við vinnuframboð og eftirspurn sem gefa mönnum líka einfaldar niðurstöður. Að lokum, hæstv. forseti, er það mín niðurstaða og mín sannfæring í þessu máli og ég vil fara um það nokkrum orðum að engin ástæða sé til þess fyrir okkur Íslendinga að sætta okkur við annað en mjög góða samninga í þessum efnum ef af á að verða. Það er engin ástæða til þess að lúta hér að slökum samningum. Við eigum margra góðra kosta völ að mínu mati í þessum efnum. Það er enginn vafi á því, ég hitti engan sérfræðing innlendan eða erlendan sem ekki telur verðmæti þeirrar auðlindar sem við sitjum hér á, þ.e. orku hverri fylgir ekki mengun að beisla, fara vaxandi. Ég hef engan hitt sem er annarrar skoðunar. Og ef einhver slíkur væri hér inni í salnum þá væri gaman að hann gæfi sig fram vegna þess að þrátt fyrir allar þær gífurlegu rannsóknir sem eiga sér stað í heiminum í kapphlaupi í leit að nýjum orkugjöfum þá er niðurstaðan enn sú sama að svona orkupottur í formi vatnsorku og jarðhitaorku sem við sitjum á á þeim tímum þegar vaxandi kröfur eru gerðar í sambandi við umhverfismál alls staðar í kringum okkur hljóti að vera ört vaxandi auðlind. Og ég held að það eitt og sér nægi til þess að rökstyðja að við eigum ekki að flýta okkur um of í þessum efnum og ekki að lúta hér að neinu öðru en því sem við sannanlega teljum góða samninga. Það eru ekki rök fyrir öðru. Málflutningur af því tagi að hér standi menn með eitthvert tækifæri í höndunum sem næstum má segja að komi aldrei aftur, hann er hættulegur vegna þess að við höfum áður brennt okkur á slíku. Því var haldið fram hér undir lok 7. áratugarins að við yrðum að stökkva á samninginn um Ísal. Það væri alveg síðasti sjens vegna þess að handan við þröskuldinn væri kjarnorkan og mundi gera rafmagnið svo ódýrt að eftir nokkur ár mundi enginn maður líta við Íslendingum því að þá yrði svo hræbilleg kjarnorka í boði út um allt, þ.e. raforka framleidd með kjarnorku, að við hefðum enga möguleika. Hvernig fór? Og ég segi, ég held að við ættum að láta okkur það að kenningu verða og ekki rasa um ráð fram. Það eru engin efni til þess. Við búum að mikilli og vaxandi auðlind og það er ekkert sem bendir til annars en að hún haldi gildi sínu með fullum vöxtum. Þá aðstöðu eigum við að nota okkur og þó svo að á undangengnum árum kunni það að vera rétt að menn hafi ekki staðið í röðum nagandi þröskuldinn til þess að komast inn og byggja hér orkufreka stóriðju þá eru einfaldlega aðstæður að breytast og það mjög hratt núna vegna þeirra ströngu takmarkana og kvaða sem iðnríkin hafa þegar samið um að leggja á sinn iðnað. Er það ekki þannig að Vestur-Þjóðverjar til að mynda hafi verið í fararbroddi þeirra ríkja á meginlandi Evrópu sem ætla sér mjög metnaðarfulla hluti í sambandi við að draga úr brennisteinsdíoxíðmengun og koldíoxíðs og hvernig fara þeir að því? Þeir hljóta að þurfa að ráðast á meginuppsprettuna sem er orkuframleiðsla með lífrænum orkugjöfum. Svo einfalt er það mál. Og þá verða hin gríðarstóru orkuver sem nota brúnkol og kol, olíu, jarðgas o.s.frv. öll að grípa til ýmiss konar takmarkandi ráðstafana sem hljóta að hækka orkuverðið, sem hljóta að styrkja samkeppnisstöðu okkar. Þess vegna eigum við ekki að rasa um ráð fram. Það eru öll rök sem mæla fyrir því að við látum hér reyna á til þrautar hvort við náum nægjanlega hagstæðum samningum sannanlega og án of mikillar áhættu og þá skulum við samþykkja þetta og ég þar með talinn, en ef ekki þá eigum við að vera á móti þessu, þá eigum við ekki að gera þetta. Svo einfalt er það mál. 

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Þegar forseti leyfði þessa umræðu sem hófst kl. tvö í dag fór forseti þess á leit við fyrirspyrjanda og málshefjanda hv. að menn yrðu tillitssamir þar sem margir yrðu sennilega á mælendaskrá og menn reyndu að takmarka nokkuð ræðutíma sinn svo allir hv. þm. sem þess óskuðu ættu þess kost að taka til máls á þessum degi. Við þetta hafa menn staðið af mesta drengskap og ég vil mælast til að menn haldi því nú áfram. Enn eru tíu hv. þm. á mælendaskrá og búast má við að einhver bætist við. Ég vil því í allri vinsemd, án þess að forseta detti í hug að takmarka að nokkru málfrelsi manna, óska samvinnu um að menn sýni þá tillitssemi að reyna að stytta mál sitt sem mögulegt er.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Nú þegar hafa fimm ráðherrar úr ríkisstjórninni tekið til máls við þessa umræðu og lýst fimm mismunandi afbrigðum eða fimm mismunandi skoðunum á því máli sem hér er til umræðu, álmálinu. Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta að hann reyni að sjá til þess að þeir sex ráðherrar sem eftir eru fái tækifæri til þess að taka sem fyrst til máls hér í hinu sameinaða þingi til þess að málið megi liggja ljóst fyrir þingheimi og til þess að greiða fyrir umræðum.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Allir þeir hæstv. ráðherrar sem til máls hafa tekið í dag voru spurðir ákveðinna spurninga sem þeir hafa leitast við að svara. Forseti hyggur ekki að aðrir hæstv. ráðherrar hafi fengið spurningar sem enn er ósvarað.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég varð nú eiginlega fyrir nokkrum vonbrigðum með sumt sem kom fram hjá hæstv. landbrh. áðan það sem hann var að tala um byggðastefnu með því að koma álveri út á land. Minn haus er það þröngur að hann skilur ekki að það geti í því falist nokkur byggðastefna, hvar sem það verður sett niður. Það er auðvitað fjölgun á því svæði þar sem álverið verður sett og það dregur úr annars staðar af því hvað þetta er stórt fyrirtæki. En mér fannst merkilegt að heyra í hv. 10. þm. Reykv. Hann er líklega búinn að vera í áratug í þessari viðræðunefnd um álver, ég á við Guðmund G. Þórarinsson. Og nú segir hann í ræðustól, sem mér þótti merkilegt, eða það kom fram hjá honum að hann væri jafnvel hræddur um að svo gæti farið að þetta hugsaða álver mundi ekki starfa í 25 ár. Og þess vegna þyrfti að tryggja með einhverjum hætti greiðslu fyrir orkuna, þ.e. 81% af þeirri orku sem er verið að selja eða þar um bil. Þá sleppi ég forgangsorkunni. En gerir hv. þm. sér grein fyrir því að það mundi aldrei gerast nema álverð væri komið mjög neðarlega. Við höfum að vísu reynslu núna af Grundartangaverksmiðjunni. Nú er hún rekin með ekki hálfum afköstum og þannig gengur nú þetta til. Fyrir einum tveimur árum var hún rekin með miklum hagnaði en nú með tapi. Mér barst í hendur bréf þegar ég var að ganga hér út úr húsinu sem ég, með leyfi hæstv. forseta, vil lesa upp. Það er samþykkt frá stjórn Landverndar sem beint er til alþingismanna. ,,Eitt af markmiðum Landverndar er að vinna gegn hvers konar mengun og umhverfisspjöllum. Stjórn Landverndar harmar því þau áform sem uppi eru um byggingu og rekstur mengandi stóriðju hér á landi. Stjórn Landverndar beinir því til stjórnvalda og Alþingis að ekki verði ráðist í byggingu nýs álvers hérlendis á sama tíma og iðnaðarþjóðir heims gera ráðstafanir til að draga úr mengun. Umrætt álver mun auka mengun allverulega, jafnvel þó að fullkominn mengunarvarnabúnaður verði notaður. Ísland hefur alla möguleika til að vera lítið mengað land og því er afar mikilvægt að vinna af heilum hug að því markmiði. Stjórn Landverndar hvetur ríkisstjórn Íslands og Alþingi til að leita leiða í iðnaðar - og atvinnuuppbyggingu þannig að umhverfinu stafi ekki ógnun af. Enn fremur er því beint til sömu aðila að vinna að skýrari stefnumörkun í umhverfismálum og nauðsynlegum aðgerðum þar að lútandi." En hver er þessi stjórn Landverndar? Hvaða félagsskapur er þetta? Lengi vel var talið að það væru allir með byggingu álvers. En hvað er ekki að gerast? Í stjórn þessara samtaka eru tíu menn talsins. Þeirra á meðal er fulltrúi frá Hollustuvernd ríkisins og Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Kaupmannasamtökunum og Skógræktarfélagi Eyfirðinga. Enn fremur Alþýðusamband Íslands, Vinnuveitendasambandið og Bílgreinasambandið, sem sagt öll eiginlega fjöldasamtök í landinu. Á þessum fundi voru átta menn af tíu og tillagan var samþykkt samhljóða. Tveir fulltrúar voru þarna ekki, það var ekki maður frá Landsvirkjun og ekki frá Ferðafélagi Íslands. Hvernig er nú reynslan af svona fyrirtækjum, hæstv. umhvrh.? Hvað hefur umhvrn. gert í því að laga það hörmungarástand sem er í álverinu í Straumsvík? Ég er hér með blaðagrein sem kom í Dagblaðinu fyrir nokkrum dögum frá varatrúnaðarmanni í kerskálanum hjá Ísal. Ég ætla ekki að lesa þessa blaðagrein upp nú en ég á kannski eftir að gera það síðar. Það er hrein hörmung hvernig ástandið er í Straumsvík. En hverju var lofað í upphafi? Hverju var lofað 1966 þegar samningurinn um álverið í Straumsvík var samþykktur hér á Alþingi? Þá var lofað að það yrði séð um að ekki yrði meiri mengun frá þessu álveri en sambærilegum verksmiðjum erlendis. Það var farið fram á það af Hollustuvernd ríkisins að þeir settu upp mengunarvarnir. Það var gert á árinu 1973. Það var ekki búið fyrr en 1982, eftir níu ár. Og það var ekki rannsakað hvernig ástandið var fyrr en 1986. En hvernig átti þetta að vera eftir því sem er annars staðar? Menn eru hér með hugmyndir um að geta jafnvel farið ofan í 300 grömm á hvert unnið áltonn. En mér er sagt af mönnum sem eru færastir í þessu og þekkja best til að það hafi nú ekki komist lengra en niður í 0,8 kg og það sé hrein bjartsýni og barnaskapur að halda að það komist ofan fyrir eitt kíló að meðaltali á ári. Þetta segja þeir sem best þekkja. Ég vil skora á hæstv. umhvrh. að upplýsa hvernig það stendur í Straumsvík og hvað á að gera. Þetta er sú reynsla sem við höfum og loforð eru nú létt á vog eins og ljómi er af gulli stafar. Þannig er reynslan. Mér hnykkti við þegar ég las skýrslu hæstv. iðnrh. Hann er ekki hér, ég hefði kosið að hann væri hér í salnum.

Forseti mun láta sækja hann því hann mun vera hér í húsinu.

En á meðan hann er ekki hér inni ætla ég að geyma mér það sem ég ætla að beina til hans. Í stefnu Samtaka jafnréttis og félagshyggju segir: ,,Samtökin eru ekki andvíg orkufrekum iðnaði en setja þau skilyrði að hann standi undir raunverulegum orkukostnaði og spilli ekki náttúru landsins.`` Nú eru hér reiknimeistarar, verkfræðingar og hámenntaðir menn sem hljóta að hafa sett sig niður í það að athuga hvernig er staðið að þessum málum. Við heyrðum að meiningin er hjá hæstv. umhvrh. að slaka á ráðstöfunum til þess að draga úr mengun eins og aðrir gera, þ.e. að vothreinsibúnaður verði ekki settur upp, a.m.k. til að byrja með. En þá er það orkuverðið. Ég hef undir höndum áætlun frá Landsvirkjun upp á 15 virkjunarkosti. Þetta er þeirra áætlun, það er þeirra útreikningur hver kostnaðurinn er. Mér skilst að það sé meiningin að orkuverðið sé miðað við þær virkjanir sem er í ráði að hefjast handa um ef af þessum samningi verði plús Blönduvirkjun, en í þessu skjali sem ég hef hér fyrir framan mig er talið að hún muni kosta á verðlagi 1. des. sl. 12 milljarða 654 millj. Ef menn reikna hvað allar þessar virkjanir kosta, sem eru ekki nema 8000 gwst. á ári, þá kemur í ljós að hver orkueining kostar 15 millj. 832 þús. kr. Ef það ætti að taka meðaltal af þeim 8000 gwst. á ári þá mundu þessar framkvæmdir allar, þ.e. línulagnir plús spennuvirki, miðað við áætlun Landsvirkjunar sem ég hef ekki trú á að standist, þ.e. 1,2 millj. sem þeir segja að það kosti, þá er það yfir 55 milljarða. Nú skilst mér að bara eigi að reikna út frá þessum ódýrustu kostum sem nú á að virkja. Og kostnaður við suma, eins og stækkun Búrfellsvirkjunar, fimmti áfangi Kvíslaveitu, stækkun Þórisvatns, að þar sé búið að leggja í verulegan kostnað nú þegar. Og þessi tala sem hér er inni, hún sé sá viðbótarkostnaður sem á nú að fara í. Hér er líka talað um Nesjavallavirkjun sem er sú langódýrasta, það munar miklu. En þó að maður taki bara þessar virkjanir þá mundi þetta kosta 48 milljarða miðað við verðlag 1. des. Og hvernig eru þá þessir samningar? Ég vil fá það í hendur, t.d. frá hv. 10. þm. Reykv. sem er búinn að vera í tíu ár á þessu flakki á milli landa til þess að reyna að gabba einhvern til þess að koma hingað til þess að byggja álver. Ég sé ekki annað en að miðað við það orkuverð sem er verið að tala um verði tap á þessu næstu 20 árin a.m.k. Samt er því haldið fram einhvers staðar að það verði búið að borga allar skuldirnar skömmu eftir aldamót, en það hljóta að vera snillingar sem stjórna þessum málum. Ég sé ekki betur en að ef miðað er við þá vexti sem nú eru --- ja, við skulum bara taka vextina hérna. Mér skilst að hæstv. fjmrh. búist við að hægt verði að taka nokkuð að láni hér innan lands. En hvernig eru vextirnir sem fólkið verður að bera í landinu? Raunvextir eru það lægsta 8,25 upp í 8,75% og svo er leyfi frá Seðlabankanum til að bæta 2% eða jafnvel meira við þegar skuldbreytt er. Þetta eru þau kjör sem fólkið í landinu verður að búa við þannig að mér þykir nú dálítið merkilegt þegar verið er að tala um 5,5% og miða það við það ástand sem nú ríkir í heiminum, en sýnilegt er að mikil eftirspurn verður eftir fjármagni á næstu árum erlendis, það gerir opnun Austur - Evrópu. Ég get þess vegna ekki séð hvernig á að ná endum saman með orkuna þar sem þetta er allt á sömu bókina lært. Ég var að lesa skýrslu hæstv. iðnrh. um nýtt álver. Ég hef hlaupið yfir hana, þetta eru 70 -- 80 blaðsíður. En ég rak augun í villu, heldur betur, sem ég þekki vel. Það er sagt að ef þetta álver hefði verið sett í Hvammslandið í Eyjafirði væru það tíu bæir sem hefðu orðið að hætta sinni framleiðslu og mjólkurframleiðslan á þessu svæði væri 109 þús. lítrar. Það er ekki einu sinni sú mjólk sem má framleiða í Hvammi, hvað þá á hinum jörðunum. Þegar svona villur geta verið um það sem maður veit, hvernig er þá skýrslan að öðru leyti? Ég spyr. Með þessar 10 jarðir, þá eru þar jarðir sem þeir sem hafa skoðað þetta telja að verði gróðurskemmdir á en ekki það svæði sem grasbítum mundi stafa hætta af ef álver hefði verið þarna byggt. Og ég vil bara minna á það að í skýrslunni frá 1986 segja hinir norsku sérfræðingar: ,,Það hefur ekki verið mælt hver dreifingin er inn Hörgárdal eða framan við Akureyri.`` Ég hef spurt þá marga að því hvaða lærdóma væri hægt að draga af síldarreyknum sem var frá Hjalteyri í gamla daga, hvernig hann lagðist yfir byggðina, og svarið er að það muni gefa vísbendingu um það hvernig þetta mundi verða með loft frá álveri. Og það var stundum þannig að hann lá yfir byggðinni, yfir dölunum, alveg inni í Saurbæjarhreppi, inni í Hörgárdal og Öxnadal, svo dögum skipti, þegar þannig viðraði. Ég hef látið þau orð falla við hæstv. iðnrh. að aldrei hafi verið meiningin að byggja álver annars staðar en á Reykjanesi. Nú er ég ekki að væna ráðherrann um það að hann hafi verið að blekkja menn. En ef svo er ekki hefur hann ekki skilið það sem felst í þeim orðum sem hann viðhafði og margendurtók: Byggjendurnir áttu að ráða staðarvalinu. Byggjendurnir áttu að ráða því og þeir gerðu það. Og þegar ég heyrði þessi ummæli --- ekki einu sinni heldur margoft --- þurfti ekki að segja mér hvar það yrði byggt, enda náttúrlega sannleikurinn sá að það væri engin glóra í að byggja svona álver í Reyðarfirði eða Eyjafirði. Og það kemur fram í þessari skýrslu í sjálfu sér. Mig langar til að spyrja hæstv. iðnrh. að því, vegna þess að mér er kunnugt um það að Eyfirðingar og Reyðfirðingar hafa kostað miklu til í sambandi við dansinn í kringum álverið, hvort ekki verði greiddar, a.m.k. að verulegum hluta, allar þær milljónir sem munu hafa farið í sambandi við þann dans. Ég vil enn fremur leggja nokkrar spurningar fyrir hæstv. iðnrh. sem hljóða þannig, með leyfi forseta: Hverjar eru þær forsendur sem hæstv. iðnrh. gefur sér til þess að fá arðbæra útkomu miðað við umræddan samning? Er meðtalinn sá virkjunar - og línukostnaður, ásamt þéttum og spennivirkjum, sem þarf til þess að fullnægja 200 -- 215 þús. tonna álbræðslu? Nú er í sjálfu sér verið að semja um helmingi stærri verksmiðju sem menn hafa leyfi til að byggja á næstu 10 -- 15 árum, og hvað þá með orkuverðið síðar? Er ekki rökrétt að miða orkuverið við meðaltal af þeim virkjunarkostum sem áætlanir liggja fyrir um, ekki síst vegna þess að í raun er verið að semja um álbræðslu sem á að framleiða 400 -- 430 þús. tonn af áli? Og fyrir slíka álbræðslu þarf 6000 -- 6200 gwst., þ.e. alla vega 3 / 4 af því sem þessir virkjunarkostir framleiða. Með hvaða rekstrarkostnaði reiknar ráðherrann fyrir þetta fyrirtæki? Hver er afskriftartíminn á vatnsvirkjunum, á gufuvirkjunum og á háspennulínum og spennuvirkjum? Hversu háar fjárhæðir eru reiknaðar til að fylgjast með mengun og því að draga úr tjóni af hennar völdum, t.d. vegna slysa? Hvernig eru helstu virkjunarkostirnir metnir til verðs? Er þar ekki farið eftir kostnaðaráætlunum Landsvirkjunar? Loks væri fróðlegt að fá að vita um ávöxtunarkröfur Atlantsálsaðilanna af fjármagni þeirra í álbræðslunni. Ég man eftir að talað var um það að fyrsta starfsárið, 1995, mundu þeir fá 2 milljarða 300 millj. og þá var reiknað með að þeir hefðu lagt til eigið fé, um 12 milljarða, þ.e. ef þetta er rétt skilið --- þá er ávöxtunarkrafan rúmlega 19%. Ef orkuverðið verður miðað við framkvæmdakostnað við Blönduvirkjun ásamt ódýrustu virkjunarkostunum miðað við verðlag 1. desember, samkvæmt heildarkostnaðaráætlun Landsvirkjunar eru það um 48 milljarðar. Hvað þurfum við þá að fá fyrir orkueininguna til þess að orkusalan reynist arðbær? Hæstv. ráðherra hefur margoft sagt að það komi ekki til greina annað en að salan verði arðbær. Eða telja einhverjir hv. þm. að það eigi að ganga þannig frá málum að það sé ekki arðbært? Ef orkuverðið verður hins vegar miðað við meðaltalskostnað af þessum 15 virkjunarkostum sem ég nefndi, sem yrði þá a.m.k. 55 milljarðar, hvað þurfum við þá að fá fyrir orkueininguna til að hún reynist arðbær? Og í síðasta lagi, ef enginn álsamningur yrði gerður og Blönduvirkjun lögð til hliðar, hve mikið væri hægt að lækka raforkuna til almenningsveitna á næstu tíu árum? Það kom fram í máli frummælanda áðan að það væri Landsvirkjun sem ætti að semja um orkuverðið og mér skildist hann telja að það þyrfti þá ekki að koma hér fyrir Alþingi. En í lögunum um Landsvirkjun frá 1983 stendur í 13. gr.: ,,Landsvirkjun gerir orkusamninga við almenningsveitur og iðjuver innan þeirra marka sem segir í 2. gr. Til orkusölusamninga til langs tíma, við iðjuver sem nota meira en 100 millj. kwst. á ári, þarf Landsvirkjun leyfi ráðherra þess er fer með orkumál. Slíkir samningar mega ekki að dómi ráðherra valda hærra raforkuverði til almenningsrafveitna en ella hefði orðið. Landsvirkjun gerir samrekstrarsamninga við aðra raforkuframleiðendur sem tengjast stofnlínukerfi fyrirtækisins.`` Ég get ekki séð annað en að af þessari grein séu hendur ráðherra bundnar, að ekki megi semja um orkuverð sem yrði til þess að hækka orkuverð til hins almenna notanda í landinu. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég hef lagt fram hér till. til þál. sem kemur sjálfsagt fljótlega til umræðu þar sem ég legg til að skipuð verði rannsóknarnefnd til þess að athuga öll þessi mál og ég held að gott sé fyrir hæstv. iðnrh. og ríkisstjórn að slík athugun færi fram ef þeir eru jafnsannfærðir um það eins og mætti marka á máli sumra þeirra að þarna væri allt með felldu og við mundum hafa hag af þessum samningi og að af þessu álveri mundi ekki leiða umtalsverð mengunarspjöll.

Egill Jónsson : Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig vert að benda á það út af ummælum hæstv. forseta hér rétt áðan, þar sem komist var svo að orði að menn hefðu virt af miklum drengskap þau tilmæli sem forseti setti hér fram í upphafi umræðunnar, að menn reyndu að tala í stuttu og skýru máli, að síðan kvöldfundur hófst hafa talað þrír stjórnarþingmenn og hafa talað að meðaltali í rúmlega hálfa klukkustund. Miðað við þá tölu þingmanna sem hæstv. forseti sagði að væru á mælendaskrá væru eftir af þessum þingfundi, miðað við svipaðan ræðutíma 4 -- 5 klukkutímar. Og þá veit ég ekki hvernig hæstv. forseti ætlar að ljúka þessari umræðu á þessum degi eins og komist var að orði hér áðan. Það sem vekur kannski sérstaka athygli við þessa umræðu er sú umfjöllun sem hefur orðið um staðarval þessarar áformuðu álbræðslu. Og það er afar eftirtektarvert hvernig ráðherrarnir hafa verið að leitast við að skýra það að sú ákvörðun samrýmdist stefnu ríkisstjórnarinnar. Ég fletti nú hér upp í stjórnarsáttmála núv. ríkisstjórnar og það er mikil ástæða til þess að vekja athygli á því sem þar stendur og ég ætla að biðja hæstv. iðnrh. að taka vel eftir. En þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, undir kaflafyrirsögninni ,,Um atvinnumál``: ,,Mörkuð verði ný atvinnustefna sem stuðlar að hagvexti og skynsamlegri nýtingu sameiginlegra auðlinda þjóðarinnar. Tekið verður fyllsta tillit til byggðasjónarmiða.`` Það sjá að sjálfsögðu allir að hér er átt við uppbyggingu stóriðju á Íslandi því að sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar verða nú ekki nýttar með öðrum hætti en að hægt sé að koma raforkunni til einhverra nota. Hér er talað um að það eigi að stuðla að hagvexti og það eigi að taka fyllsta tillit til byggðasjónarmiða. Það getur þess vegna ekki dulist nokkrum manni að það verður ekki með neinum hætti hægt fyrir stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar að viðurkenna það að staðsetning álversins á Keilisnesi, eins og hún hefur nú verið ákveðin, er ekki í samræmi við þær ákvarðanir sem teknar voru við myndun núverandi ríkisstjórnar. Og það verður fróðlegt og eftirtektarvert að fylgjast með því hvernig þeir alþingismenn sem telja sig bera byggðamál fyrir brjósti munu skilja þessa afstöðu. Það liggur reyndar líka fyrir að við myndun ríkisstjórnarinnar hefur mönnum ekki fundist þessi ákvæði nógu skýr og því var það, að sögn forsrh. sjálfs, sem hann gaf þá yfirlýsingu við myndun ríkisstjórnarinnar að ekki yrði lagt fram frv. á Alþingi um þessi efni nema full samstaða væri um það innan ríkisstjórnarinnar og ef myndaðist einhver annar meiri hluti um þessi mál á Alþingi væri komin ný ríkisstjórn. Nú er það svo að fyrir liggja alveg skýrar og ótvíræðar yfirlýsingar frá tveimur stjórnarflokkanna um þessi efni. Á síðasta þingi lögðum við sex þingmenn Sjálfstfl. fram tillögu um að næsta stóriðjuveri yrði valinn staður úti á landsbyggðinni. Daginn eftir að tillagan kom hér fram á Alþingi komst hæstv. forsrh. þannig að orði í Morgunblaðinu: ,,Fram er komin á Alþingi þingsályktunartillaga frá sjálfstæðismönnum þess efnis að nýtt álver verði staðsett utan höfuðborgarsvæðisins. Í okkar þingflokki er nánast einróma afstaða í þá veru. Þingflokkur Framsfl. er nær einróma á þeirri skoðun að það beri að velja álverinu stað úti á landsbyggðinni.``  ,,Á þessu stigi málsins telur þingflokkur Alþýðubandalagsins brýnast að ríkisstjórnin marki þá stefnu að hugsanleg bygging þessa risafyrirtækis stuðli ekki að enn frekari byggðaröskun í landinu og þess vegna verði því valinn staður utan höfuðborgarsvæðisins.`` Menn skyldu nú athuga hvað þessar yfirlýsingar eru í miklu samræmi við þá niðurstöðu sem hæstv. iðnrh. hefur fengið í þessu máli og það hlýtur að skýrast hér í þessum umræðum hvenær á annað borð er hægt að taka mark á Framsfl. í svona málum. Maður hefur reyndar orðið ýmiss var í málflutningi hæstv. forsrh. En þegar svona er þvert gengið á yfirlýsingar þingmanna Framsfl. hlýtur hér í þessum umræðum að koma fram skýring á þeim sinnaskiptum sem orðin eru í þeim þingflokki sem samþykkti það, að sögn hæstv. forsrh., að þessu álveri skyldi valinn staður úti á landsbyggðinni. Það hlýtur að koma skýring á því afturhvarfi sem er orðið í þeim þingflokki. Það var eftirtektarvert sem kom fram í ræðu formanns eins stjórnarflokksins hér áðan, hv. þm. Stefáns Valgeirssonar, þar sem hann lýsti því yfir að aldrei hefði verið meiningin að fara með álverið til Reyðarfjarðar eða Eyjafjarðar. Og hann spurði um bætur vegna þess hvernig þau byggðarlög voru leikin af hæstv. iðnrh. í þeim látbragðsleik sem einn stjórnarflokkurinn hefur nú upplýst að hefði verið viðhafður. Hæstv. iðnrh. sagði reyndar sjálfur hér í umræðunum að endanleg ákvörðun hefði ekki verið tekin fyrr en 4. okt. Flokksbróðir hans, hv. þm. Karl Steinar Guðnason, sagði hins vegar frá því í ágústmánuði að búið væri að taka ákvörðunina og honum væri það fullkunnugt. Það er út af fyrir sig óþarfi að deila frekar um þessi efni á þessari stundu. Málið kemur væntanlega fyrir Alþingi og það er útilokað annað en að það verði þá upplýst, eftir að öll gögn málsins hafa þar verið yfirfarin, hvað sé hið sanna í þessum efnum því það er skelfilegt, vægast sagt skelfilegt, ef iðnrh. hefur hagað sér með þeim hætti að vera í þykjustunni að semja eða leita eftir samningum sem væru tengdir byggingu álvers á Reyðarfirði eða í Eyjafirði en hefði síðan ekkert meint með því. Það er skelfileg tilhugsun ef svo er og það er alveg útilokað annað en að það verði nákvæmlega upplýst hvenær hin raunverulega ákvörðun var tekin um þessi efni. Vissulega hefur ýmislegt sérkennilegt komið fram í sambandi við umræðu um raforkuverðið. Hæstv. forsrh. talaði um það að það væri sjálfsagt að jafna raforkuverðið í landinu en það gengi náttúrlega ekki að ætlast til þess að Landsvirkjun gerði það. Fjmrh. sagði að þegar væri komið fram á næstu öld, svona eins og einn áratug, væri hagur Landsvirkjunar orðinn með þeim hætti að hún væri búin að greiða upp skuldir, þannig að vandalaust væri með tilliti til þess að jafna orkuverðið. Þessi hæstv. ráðherra er sérstakur snillingur í því að draga greiðslur, færa þær til gjalda inn í framtíðina og það getur vel verið að það sé meining hans með þessum orðum að haga rekstri Landsvirkjunar með þeim hætti að þar söfnuðust upp skuldir en orkuverð gæti aftur á móti orðið lægra. Mér sýnist nefnilega að sá orkuverðssamningur sem fyrir liggur, eða sem fjallað hefur verið um, geri það að verkum að orkuverð hljóti að hækka í landinu. Nú liggur það fyrir að á síðustu árum, líklega síðustu fimm til sex árum, hefur raforkuverð hjá Landsvirkjun lækkað um tæplega 40% og þannig yrði þessi þróun áfram að öllu óbreyttu með því að nú kemur brátt að því að þau lán, sem tekin voru þegar álverið í Straumsvík var byggt, verða greidd upp. Hagnaðurinn af því lendir ekki til neytandans heldur auðveldar að gera þessa samninga um nýja álbræðslu. Það er auðvitað samið út frá öllum pakkanum eins og hann liggur fyrir. Eins og málið ber því að er þessi væntanlegi samningur ákvörðun um hækkað raforkuverð til almennra nota í landinu en ekki lækkun. En samt á að jafna orkuverðið. Vill nú ekki hæstv. iðnrh. tala ofurlítið skýrar um þau efni en hinir ráðherrarnir, hæstv. fjmrh. og forsrh., sem sögðu að það ætti að jafna orkuverðið alveg eins og mjólkina og bensínið? Væri ekki gagnlegt ef hæstv. iðnrh. skýrði nú aðeins út hér í þessari umræðu hvað átt er við með þessum ummælum? En hæstv. samgrh. sagði aftur á móti að það mætti alls ekki byggja þetta álver, bara alls ekki, ef það leiddi til hækkaðs orkuverðs í landinu. Það var nú raunar það eina sem var hægt að fá einhverja meiningu um út úr ræðu þess hæstv. ráðherra. Ég ætla ekki að fjalla í miklu lengra máli um raforkuverðið en ég bendi hins vegar á að með því að tengja raforkuverðið til væntanlegrar álbræðslu við markaðsverð er áhættunni að sjálfsögðu misjafnlega skipt hér í þessu þjóðfélagi og meira að segja ákaflega misjafnlega skipt því að auðvitað færi hún eftir því hvernig innanlandsneyslan skiptist niður á notendur. Svo ég taki nú dæmi liggur það fyrir að sá notandi sem hitar upp hýbýli sín með raforku notar fjórum sinnum meiri raforku til heimilisnota en sá sem notar hana einungis til almennra nota. Og það vill nú svo til að það er að stærstum hluta fólkið úti á landsbyggðinni sem þannig er sett að það notar raforku fyrst og fremst til húshitunar. Áhættan er þess vegna fyrst og fremst tekin gagnvart þeim notendum. Mér er kunnugt um, ja, væntanlega fjallar næsti ræðumaður í ítarlegu máli um þessi efni og þar af leiðandi ætla ég ekki að fara lengra út í þá sálma. En að lokum vildi ég þá minna á það sem kom fram í ræðu fjmrh. og forsrh. hér fyrr í kvöld þar sem þeir fjölluðu um byggðaáhrifin í þessu samhengi. Það voru höfð um það mörg orð að ekki væri áhætta á árinu 1991 og það væri ekki fyrr en á árunum þar á eftir sem einhver vandi færi hugsanlega að skapast. Hæstv. forsrh. talaði um byggðanefndina í þessu sambandi og taldi að þau nefndarstörf sem þannig færu fram gætu stuðlað að því að reisa einhverjar skorður við þeim áhrifum. Ég á sæti í þeirri nefnd og það er alveg áreiðanlegt að störf hennar þurfa að vera markvissari til þess að þau eigi að geta hamlað á móti þeim gífurlegu áhrifum í byggðamálum sem leiða af því að þessu álveri verði valinn staður hér á suðvesturhorni landsins. Ef menn meina eitthvað með því að það eigi að hamla gegn byggðaáhrifunum, þá hlýtur það auðvitað að koma fram hér á þinginu í vetur af hendi ríkisstjórnarinnar með þeim hætti að það verði marktækt. Það er alveg áreiðanlegt að fólkið úti á landsbyggðinni skilur og veit hvað við á í þeim efnum. Það hefur nú meira að segja heyrst úr stjórnarherbúðunum að til þess að draga úr þensluáhrifum í þjóðfélaginu verði að minnka ýmsar framkvæmdir, m.a. brýnustu byggðaframkvæmdirnar eins og í samgöngumálum, vega - og hafnamálum úti á landsbyggðinni til þess að sporna við þensluáhrifum eins og menn tala um í þessu samhengi. Og fjárlagafrv. sem menn eru nú að taka til við að yfirfara hér á Alþingi styður þessa skoðun því að enn á að höggva í þann knérunn. Mér sýnist þess vegna að það sé beinlínis markmið ríkisstjórnarinnar að draga úr framkvæmdum úti á landi til þess að draga úr þensluáhrifum. Og hvað skyldi það þýða annað en fólkið leiti þangað sem atvinnuna er að hafa, hér suður á Keilisnes, og það sé hin raunverulega stefna núv. ríkisstjórnar að koma byggðinni hingað suður eftir?

Birgir Ísl. Gunnarsson : Virðulegi forseti. Það er nú orðið áliðið kvölds og hér hafa orðið langar umræður um þetta mikilvæga mál. Ég mun þess vegna reyna að verða við tilmælum hæstv. forseta um það að stilla máli mínu í hóf. Ástæðan fyrir því að ég kem hér upp eru fyrst og fremst þau ummæli sem hér hafa fallið hjá ýmsum ræðumönnum um aðild Landsvirkjunar að þessu máli, en ég sit í stjórn þess fyrirtækis og því er rétt að ég geri nokkra grein fyrir því eins og það kemur stjórn Landsvirkjunar fyrir sjónir auk þess sem hv. 10. þm. Reykv., Guðmundur G. Þórarinsson, gerði afstöðu Sjálfstfl. í þessu máli nokkuð að umtalsefni og því nauðsynlegt að svara því með nokkrum orðum. Ég ætla þó aðeins í upphafi að víkja örlítið að því minnisblaði um samning milli ríkisstjórnar Íslands og þriggja fyrirtækja sem undirritað var með miklum lúðrablæstri hér þann 4. okt. sl. Það höfðu orðið miklar umræður um þetta skjal dagana áður og þær umræður voru einkum á milli aðila ríkisstjórnarinnar, milli einstakra ráðherra og annarra forustumanna ríkisstjórnarflokkanna. Og þar kom fram mjög mismunandi skilningur á efni og mikilvægi þessa skjals. Hæstv. forsrh. kallaði þetta skjal fundargerð. Formaður þingflokks Framsfl., hv. þm. Páll Pétursson, kallaði þetta skjal sendibréf. Menn þvoðu þannig hendur sínar í gríð og erg af því sem var verið að skrifa undir og þess vegna er einmitt fróðlegt að sjá hvað sjálft skjalið sýnir í þessum efnum og hvaða skuldbindingar eru í því fólgnar. Fyrirsögn skjalsins er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Minnisblað um samning milli ríkisstjórnar Íslands annars vegar og Alumax, Gränges, Hoogovens Aluminium hins vegar`` --- ég sleppi skammstöfunum um form þessara fyrirtækja --- ,,um Atlantsálverið.`` Síðan segir: ,,Minnisblað um samning gert í Reykjavík 4. okt. 1990 milli Ríkisstjórnar Íslands, sem iðnrh. kemur fram fyrir.`` Og undirskrift samningsins er af hálfu hæstv. iðnrh. fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands. Auðvitað er í þessu skjali fólgin skuldbinding. Við sjáum þegar við lesum efni þess að í því eru ýmis atriði sem hafa í för með sér eða fjalla um efnislega þætti þessara samninga. Það er þess vegna alveg út í hött hjá ráðherrum Alþb., eins og þeir halda fram, að hér sé ekki um neina skuldbindingu að ræða og þeir geti þvegið hendur sínar með einhverri bókun á ríkisstjórnarfundi eða einhverri samþykkt á þingflokksfundi. Slíkt skiptir engu máli. Á meðan viðkomandi ráðherrar sitja allir í ríkisstjórninni bera þeir ábyrgð á þessum gerningum. Það er alveg ljóst. Bæði pólitíska ábyrgð og stjórnarfarslega ábyrgð. Það er í raun og veru kominn tími til að ráðherrar í ríkisstjórn Íslands átti sig á bæði pólitískri og stjórnarfarslegri ábyrgð sinni og hvernig stjórnkerfi við störfum í. Í mínum huga er það því alveg ljóst að ráðherrar Alþb. bera fulla ábyrgð á efni þessa skjals sem hæstv. iðnrh. ritaði undir þann 4. okt. sl. og einhverjar bókanir eða bréf um eitthvað annað skipta í raun og veru engu máli. Ég ætla þá aðeins að víkja að þætti Landsvirkjunar í þessu máli en hæstv. iðnrh. vill nú gera mikið úr þætti Landsvirkjunar í þeirri samningagerð sem þegar hefur verið unnin. Um það vil ég segja að Landsvirkjun hefur ekki átt aðild að samningagerðinni hingað til. Það er að vísu svo að formaður stjórnar Landsvirkjunar, Jóhannes Nordal, hefur verið í forstöðu fyrir ráðgjafarnefnd iðnrh. Það eru þó engin tengsl þar á milli að því leyti að Jóhannes hefur ekki haft sérstakt umboð stjórnar Landsvirkjunar til að fara með samningsgerð fyrir hennar hönd í þessu máli og reyndar ekki farið fram á það heldur sjálfur. Ég hygg að ástæðan fyrir því að fyrrv. hæstv. iðnrh., Friðrik Sophusson, bað Jóhannes Nordal um að vera formann í samninganefnd um þetta álver og eftirmaður hans, núv. hæstv. iðnrh., gerði slíkt hið sama sé fyrst og fremst sú að Jóhannes Nordal er frábærlega hæfur maður, hefur manna mesta reynslu af samningum um stóriðju á Íslandi og hefur verið í forsvari fyrir alla stærstu samninga sem við höfum gert hingað til á þessu sviði og þess vegna mjög eðlilegt að til hans sé leitað um slíka samningagerð. Menn mega hins vegar ekki blanda því saman við önnur störf hans eins og menn hafa haft tilhneigingu til þess að gera. Forstjóri og aðstoðarforstjóri Landsvirkjunar hafa fyrst og fremst verið kallaðir til starfa sem sérfræðingar en ekki sem samningsaðilar eða samningamenn með umboði. Það er alveg rétt sem hæstv. fjmrh. sagði hér áðan að þetta er frábrugðið því sem verið hefur hingað til þegar unnið hefur verið að slíkum samningum. Hæstv. fjmrh. rifjaði upp að 1983 þegar samningaviðræður við Alusuisse fóru fram um endurskoðun á Ísal - samningunum, þá skipaði Landsvirkjun sérstaka samninganefnd af sinni hálfu sem tók þátt í samningafundum þegar um orkuverðssamninginn var að ræða. Sama má reyndar segja um þegar kísilmálmsamningarnir voru á ferðinni á sínum tíma sem þó varð ekkert úr en mikið hafði verið unnið í samningum þegar markaðurinn hrundi ef svo má segja og aðilar drógu sig til baka. Þá var sérstök samninganefnd af hálfu stjórnar Landsvirkjunar sem tók beinan þátt í samningafundum um orkuverðið. Í stjórn Landsvirkjunar, og ég tel auðvitað nauðsynlegt að upplýsa það hér, hefur Jóhannes Nordal verið spurður á fundum um efnisatriði samninganna í tímans rás. Hann hefur svarað því til að hann væri bundinn af trúnaði við hæstv. iðnrh. og gæti þess vegna ekki upplýst um það sem hann hafði verið spurður um um efni þessara samninga. Og það skýrist auðvitað líka þegar við áttum okkur á því hvaða form hæstv. iðnrh. kaus að nota við þessa samningagerð. Þegar fyrrv. iðnrh., núv. hv. þm. Friðrik Sophusson, skipaði nefnd til viðræðna við Atlantsál þá hét það samninganefnd með umboði til þess að semja og gera samninga fyrir hönd ráðherra, að sjálfsögðu með fyrirvörum eins og venjulegt er um að hann fylgdist með og samþykkti það sem gerðist. Hæstv. iðnrh. kaus að hafa annan hátt á. Hann lagði samninganefndina niður en skipaði það sem hann kallaði ráðgjafarnefnd í staðinn. Hvað þýðir það? Það þýðir auðvitað að hæstv. iðnrh. hugðist sjálfur fara með samningana en hafa ráðgjafarnefnd sér við hlið sem hann gæti notað eftir því sem hann sjálfur kysi til þess að vinna þetta mál fyrir sig. Það sem Alþýðublaðið hefur ritað í þessu efni er í fullu samræmi við þann gang mála sem hæstv. ráðherra vafalaust vildi hafa, þ.e. hann gengi einn og óstuddur til þessarar samningagerðar. Ég segi hins vegar fyrir mig að mér finnst það ekki stórmannlegt nú þegar þessi málsmeðferð öll er gagnrýnd að reyna að koma ábyrgðinni yfir á formann ráðgjafarnefndarinnar, Jóhannes Nordal, og að vísa til einhverra innri vandamála í Landsvirkjun, að stjórn Landsvirkjunar hafi ekki fylgst betur með en raun ber vitni. Hæstv. ráðherra hefur sjálfur mótað stefnuna. Hann hefur sjálfur mótað það hvaða málsmeðferð væri viðhöfð í þessu efni og skammtað hverju ráðgjafar hans, trúnaðarmennirnir, mennirnir í ráðgjafarnefndinni mættu segja frá á hverjum tíma og hverju ekki. Það er auðvitað rétt að Landsvirkjunarstjórn, eins og hæstv. ráðherra gat um og dagsetningar í þeim efnum voru réttar í hans ræðu hér áðan, hefur fengið skýrslur sem fyrst og fremst snerta orkuverðið og uppbyggingu þess, en ekki um aðra þætti orkusamninganna. Það kom því mjög á óvart þegar það spurðist að undirrita ætti einhvers konar skuldbindingar um orkuverð þann 4. okt. sl. Þetta var rætt ítarlega í stjórn Landsvirkjunar einmitt þann sama dag, að morgni 4. okt. og það er mjög athyglisvert og það bið ég hv. 10. þm. Reykv. að hlusta vel á vegna þess að hann sagði í sinni ræðu hér áðan að það hefði sett svip sinn á meðhöndlun orkusamningsins að Sjálfstfl. væri í meiri hluta í stjórn Landsvirkjunar. Með öðrum orðum að Sjálfstfl. sem stjórnarandstöðuflokkur væri í meiri hluta í stjórn Landsvirkjunar. Af þessum orðum hv. 10. þm. Reykv. mætti ætla að það hefðu verið sjálfstæðismennirnir, hefðu verið stjórnarandstöðumennirnir sem hefðu haft uppi hvað harðasta gagnrýni í stjórn Landsvirkjunar á þetta mál þegar það var þar til umræðu 4. okt. En það var nú aldeilis ekki. Þeir riðu á vaðið hver á fætur öðrum, fulltrúar ríkisstjórnarinnar, fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna í stjórn Landsvirkjunar þannig að við fulltrúar stjórnarandstöðunnar vissum nánast ekki hvaðan á okkur stóð veðrið. Þar reið fyrstur á vaðið formaður þingflokks Framsfl., formaður þingflokks hv. þm. og formaður þingflokks hæstv. forsrh., og andmælti því kröftuglega að undir nokkuð yrði ritað fyrir hönd Landsvirkjunar. Og hann lét ekki þar við sitja heldur lagði fram sérstaka bókun áður en við höfðum tækifæri til að tjá okkur á einn eða annan hátt, stjórnarandstaðan, í þessu máli. Sú bókun hefur birst í blöðum og fjölmiðlum en ég tel rétt að kynna hana hér í þessari umræðu. Þetta er sem sagt bókun hv. þm. Páls Péturssonar. Þar segir: ,,Í lögum nr. 42/1983, um Landsvirkjun, segir m.a. að orkusölusamningar við iðjuver megi ekki valda hærra raforkuverði til almenningsrafveitna en ella hefði orðið. Þau drög að orkusölusamningi við Atlantsál sem kynnt hafa verið í stjórn Landsvirkjunar tryggja þetta ekki og þarfnast því breytinga. Í samninginn verður að koma ákvæði um endurskoðunarrétt vegna harðræðis (sanngirnissjónarmiða). Ef spár um verðþróun ganga ekki eftir og álverð verður lægra um árabil hlýtur Landsvirkjun að verða að hækka verð til almenningsveitna fremur en stofna fyrirtækinu í voða. Gólf verður að setja í samninginn, annars er áhættan óbærileg. Áður en Landsvirkjun getur samþykkt samning verður að liggja fyrir að traustir erlendir bankar séu reiðubúnir að lána án ábyrgðar frá eignaraðilum út á samninginn það sem kostar að virkja. Mörg önnur atriði þarfnast nánari athugunar. Óhjákvæmilegt er að undirstrika sérstaklega að stjórn Landsvirkjunar hefur ekki samþykkt nein atriði draga að orkusölusamningi. Því hefur iðnrh. enga heimild frá Landsvirkjun til þess að undirrita skuldbindingar hvað varðar orkusölusamning.`` Þetta var ekki frá sjálfstæðismönnum. Þetta var ekki frá stjórnarandstöðunni hér á þingi. Þetta var frá formanni þingflokks forsrh. Þetta lét hann bóka eftir sér fyrstur manna þegar þetta mál kom til umræðu í stjórn Landsvirkjunar. Hverjir voru svo næstir að bóka? Það voru þeir félagar Sigurjón Pétursson og Finnbogi Jónsson, fulltrúar Alþb., fulltrúar eins stjórnarflokksins í stjórn Landsvirkjunar. Og hvað sögðu þeir í sinni bókun: ,,Við tökum undir bókun Páls Péturssonar en við óskum jafnframt að eftirfarandi verði fært til bókar: Nú um nokkurn tíma hafa stjórnarmenn Landsvirkjunar haft undir höndum sem trúnaðarmál ýmsar upplýsingar um þann grunn sem samninganefnd um orkufrekan iðnað leggur til grundvallar í viðræðum sínum við Atlantsálshópinn. Þrátt fyrir það að stjórn Landsvirkjunar hefur sáralítið rætt hugsanlegt orkuverð og þó að hún eða fulltrúar í beinu umboði hennar hafi aldrei hitt eða rætt við væntanlegan orkukaupanda virðist nú vera komið að lokum samninga. Auðsjáanlega á að stilla stjórn fyrirtækisins upp andspænis fullgerðum samningi. Ráðherra orkumála hefur boðað að hann muni síðar í dag undirrita samningsdrög varðandi byggingu nýs álvers en ekki einu sinni haft fyrir því að kynna þessi samningsdrög fyrir stjórninni áður en þau eru undirrituð. Í öllum þessum málum hefur þannig verið gróflega gengið fram hjá stjórn Landsvirkjunar nánast eins og henni komi samningsgerðin ekkert við. Með þeim hugmyndum sem nú eru á lofti er verið að binda alla bestu virkjunarkosti þjóðarinnar til langs tíma á verði sem er umtalsvert lægra en meðalverð til álvera í hinum vestræna heimi. Veruleg hætta er á því að íslenskir orkunotendur verði í framtíðinni að greiða hærra orkuverð en ella. Þessum vinnubrögðum öllum ber að mótmæla.`` Þetta var bókun Sigurjóns Péturssonar sem er borgarfulltrúi Alþb. í Reykjavík, eins af stærstu stjórnarflokkunum, og þetta var bókun Finnboga Jónssonar sem er varamaður hæstv. fjmrh. í stjórn Landsvirkjunar. Þetta er maðurinn sem hæstv. fjmrh. hefur sent fyrir sig inn í stjórn Landsvirkjunar meðan hann gegnir embætti fjmrh. og hann lét bóka þetta eftir sér þegar þetta mál kom fyrst til umræðu í stjórn Landsvirkjunar. Þegar þetta bókunarflóð hafði gengið yfir var það nú svo að okkur sjálfstæðismönnum var eiginlega nóg boðið og við létum ekkert bóka, töldum eiginlega nægilega gert á þessum fundi, töldum eðlilegt að staldrað yrði við og skoðað hvað raunverulega væri að gerast. Hvort væri verið að gera einhverja samninga í nafni Landsvirkjunar eða í nafni hæstv. ríkisstjórnar. Öll viðbrögð manna á þessum fundi báru það með sér að ekki væri verið að gera neina samninga í umboði hæstv. ríkisstjórnar. Þar væri hæstv. iðnrh. einn að verki. Enda fór það svo að 4. okt. var ekki undirritað neitt sem hafði í för með sér neinar skuldbindingar um orkusölusamning heldur fyrst og fremst almenn lýsing á því hvað rætt hefði verið og hvað menn hefðu gert í því sambandi. Í málflutningi sínum hefur hæstv. ráðherra lagt áherslu á það að stjórn Landsvirkjunar hafi fylgst með samningagerðinni og því til sönnunar bent á samþykktir stjórnar Landsvirkjunar frá því í sumar þegar samþykkt var að fara í framkvæmdir upp á 300 millj. kr. í samræmi við lögin sem samþykkt voru hér á sl. vori um breytingar á lögum um raforku. Þetta er afar óheppilegt dæmi hjá hæstv. ráðherra vegna þess að það sem gerðist í stjórn Landsvirkjunar þá var einmitt hið gagnstæða. Stjórn Landsvirkjunar treysti sér ekki til að leggja neitt mat á stöðu samningaviðræðnanna og vísaði því máli þess vegna til ríkisstjórnarinnar. Í bráðabirgðaákvæði í lögunum um raforkuver er gert ráð fyrir því að það sé heimild fyrir stjórn Landsvirkjunar að leggja í framkvæmdir upp á 300 millj. á þessu ári að fengnu samþykki ríkisstjórnarinnar og í greinargerð með þeim lögum er vísað til þess að þessa ákvörðun eigi að taka í ljósi framvindu samninga um álver á vegum Atlantsálshópsins. Þann 4. júlí ritaði hæstv. iðnrh. Landsvirkjun bréf þar sem fylgdi bréf og greinargerð ráðgjafarnefndar og álit og tillögur hennar, að rétt sé að hefja þessi verk í sumar og veitt verði heimild til lántöku þeirra vegna. Á grundvelli þessa álits taldi ráðuneytið að náðst hefði sá áfangi í samningaviðræðunum að eðlilegt væri að hefja nú þann virkjanaundirbúning sem Landsvirkjun teldi að nauðsynlegt væri að ráðast í á þessu ári til þess að unnt verði að standa við afhendingu orku til nýs álvers á árinu 1994. Óskað er eftir afstöðu Landsvirkjunar í þessu máli sem fyrst. Þetta bréf var síðan rætt strax daginn eftir á fundi Landsvirkjunar þann 5. júlí og það kemur glögglega fram í þeirri fundargerð að stjórnarmenn Landsvirkjunar töldu sig ekki hafa skilyrði til að meta stöðu samninganna, þeir hefðu ekki fengið þær upplýsingar sem þyrfti og þess vegna var samþykkt tillaga sem vísar því mati til ríkisstjórnarinnar. Og það var samþykkt svofelld tillaga: ,,Stjórn Landsvirkjunar hefur á fundi sínum í dag rætt bréf iðnrn. dags. 4. júlí 1990 um undirbúning virkjanaframkvæmda vegna fyrirhugaðs nýs áfanga við nýtingu fallvatna landsins til stóriðju með byggingu nýrrar álverksmiðju. Stjórn Landsvirkjunar telur að tæknilega og fjárhagslega sé ekkert því til fyrirstöðu að ráðast í þær framkvæmdir sem um er fjallað í bréfi ráðuneytisins. Með vísan til laga nr. 74 frá 18. maí 1990, sérstaklega bráðabirgðaákvæðis laganna undir staflið tvö, leitar stjórn Landsvirkjunar eftir afstöðu ríkisstjórnarinnar, hvort fyrir liggi samþykki hennar til að verja allt að 300 millj. kr. í ár til undirbúnings framkvæmda við umræddar virkjanir og hvort Landsvirkjun megi taka þá fjárhæð að láni eða jafnvirði hennar í erlendri mynt.`` Ef fundargerðin er frekar lesin kemur þetta glögglega fram --- ég vitna t.d. í það sem ég sagði á þessum fundi og bókað er eftir mér: ,,Birgir Ísl. Gunnarsson taldi að ríkið hefði forræði þessara samninga og það væri þess að meta samningsstöðuna.`` Og það var auðvitað ástæðan fyrir því að gripið var þannig á þessu máli á þessum fundi að stjórn Landsvirkjunar hafði enga aðstöðu þá til þess að meta í hvaða stöðu samningarnir væru og vildi alfarið vísa því mati á hendur ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin lagði síðan mat á þetta og hæstv. ráðherra sendi svo bréf aftur 17. júlí þar sem fram kom að, svo ég vitni orðrétt í bréfið: ,,Ráðuneytið telur að sá árangur hafi orðið í viðræðum um nýtt álver á samningafundum með Atlantsálsaðilunum í lok júní sl. að eðlilegt sé að hefja þegar þann undirbúning sem Landsvirkjun telur nauðsynlegan á þessu ári til þess að unnt verði að afhenda nýju álveri orku á árinu 1994." Þegar þetta mat lá fyrir samþykkti stjórn Landsvirkjunar að leggja í þessa framkvæmd. Þetta er auðvitað nauðsynlegt að rifja upp í tilefni af þessari umræðu hér allri. Á síðasta fundi Landsvirkjunar, þann 11. okt., þ.e. sl. fimmtudag var samþykkt ályktun sem mér finnst líka rétt að kynna hér í þessari umræðu þó hún hafi birst í fjölmiðlum, en þar segir: ,,Eins og margoft hefur komið fram er ríkur vilji fyrir því í stjórn Landsvirkjunar að unnið sé að því að orka fallvatna landsins nýtist til uppbyggingar stóriðju á Íslandi. Því hafa stjórnarmenn Landsvirkjunar fagnað þeim áhuga sem erlend stóriðjufyrirtæki hafa sýnt á því að reisa hér álbræðslu sem keypti orku sína af Landsvirkjun. Gefið hefur verið til kynna að ráðgjafarnefnd á vegum iðnrh. hafi þegar lokið samningum um öll meginatriði samninga sem gera þurfi svo hefjast megi handa um virkjunarframkvæmdir og byggingu verksmiðju. Í ljós hefur komið að meginatriði slíkrar samningsgerðar, orkusölusamningur, er miklu skemur á veg kominn en haldið hefur verið að almenningi. Ljóst er að slíkur málatilbúnaður og opinber umræða af því tagi sem í kjölfarið hefur fylgt hefur veikt samningsstöðu Landsvirkjunar gagnvart hinum erlendu viðsemjendum nú þegar málið er loks komið í hendur þess aðila sem með orkusamninginn á að fara, þ.e. stjórnar Landsvirkjunar. Stjórn Landsvirkjunar voru fyrst á fundi í dag formlega kynnt drög að orkusamningi þótt ljóst sé að margvísleg slík gögn hafi þegar gengið á milli aðila. Óhjákvæmilegt er að stjórnin kynni sér rækilega þessar upplýsingar og um leið nýjar álitsgerðir sem hún hefur falið starfsmönnum fyrirtækisins að vinna í hennar hendur. Í framhaldi af því mun stjórn Landsvirkjunar ákveða næstu skref af sinni hálfu í þágu málsins í þeirri þröngu stöðu sem henni hefur verið komið í af hálfu ráðuneytisins.`` Þessi tillaga var samþykkt af öllum stjórnarmönnum Landsvirkjunar en eðlilega sat stjórnarformaður þó hjá, Jóhannes Nordal, vegna forsögu málsins. Og ég vek athygli á því að formaður þingflokks Framsfl. samþykkti þessa tillögu og fannst kannski ekki nógu langt gengið í þessari tillögu. Þannig að auðvitað verður að vísa því til föðurhúsanna þegar hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson er að velkjast í einhverjum vafa um afstöðu Sjálfstfl. í þessu máli. Maður hlýtur auðvitað að spyrja sig: Hver er afstaða Framsfl. í þessu máli? Hver er afstaða forustuflokksins í ríkisstjórninni í þessu máli? þegar við lesum allar þær vangaveltur og efasemdir sem forustumenn Framsfl. eru að láta frá sér fara um þetta mál. Ég skal t.d. vitna í Dag á Akureyri frá 4. okt. sl. Þar segir einn af hæstv. ráðherrum Framsfl., Guðmundur Bjarnason: ,,Ég hef sagt að ég hefði enn algjörlega óbundnar hendur um það hvernig mitt atkvæði félli í þessu máli. Ég tel að ríkisstjórnin verði að setja fram einhvers konar áætlun og mat á því óhagræði sem hlýst af því að efna hér til þenslusprengingar og byggðaröskunar.`` Þetta er eftir honum haft í blaðinu og reyndar fleiri atriði sem ég vil ekki eyða tíma manna í að lesa hér upp. Það er því auðvitað alveg ljóst að þetta mál innan hæstv. ríkisstjórnar er allt í skötulíki. Og raunverulega útilokað að henda reiður á því hver verður niðurstaða málsins innan ríkisstjórnarinnar ef reyna á að lesa eitthvað út úr þeim gagnstæðu yfirlýsingum sem ekki bara hinir almennu þingmenn heldur forustumenn í þessum flokkum, sjálfir ráðherrarnir, láta frá sér fara á opinberum vettvangi. Áður en ég skil við Landsvirkjun er rétt að geta þess að ég tel nauðsynlegt að næstu skref verði nú þau að stjórn Landsvirkjunar skipi af sinni hálfu nefnd til þess að hafa samningsumboð fyrir hennar hönd til þess að ræða við þá aðila sem hér eru samningsaðilar við okkur og sem mun þá væntanlega starfa jafnframt með þeim aðilum sem hæstv. iðnrh. hefur kvatt sér til ráðuneytis í þessu máli, ekki til samningagerðar heldur til ráðuneytis, eins og hann hefur sjálfur kosið að orða það. Hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson spurði um afstöðu Sjálfstfl. Ég ætla að svara honum með nokkrum orðum um það efni sérstaklega áður en ég lýk máli mínu. Stefna Sjálfstfl. í stóriðjumálum er skýr og ljós. Sjálfstfl. hefur talið að orkufrekur iðnaður væri einn af þeim möguleikum sem við ættum að kappkosta að nýta. Og þess vegna höfum við sjálfstæðismenn fagnað áhuga Atlantsálshópsins á byggingu álvers hér á landi og við höfum viljað greiða fyrir því máli eins og kostur er. Ég nefni sem dæmi um það að við samþykktum frv. um raforkuverð á sl. vori og greiddum sérstaklega fyrir því að það mál fengi hraða afgreiðslu hér í þinginu. Varðandi það álver sem hér er verið að fjalla um nú, þá mun Sjálfstfl. vafalaust styðja ákvarðanir um byggingu nýs álvers ef samningar um það verða aðgengilegir. Ég vek athygli á að Sjálfstfl. á ekki á neinn hátt aðild að þessari samningagerð og því hljótum við að hafa þennan fyrirvara á okkar afstöðu, sem ég gat um, við höfum ekki séð þessa samninga, við höfum nú séð uppkast af samningi um orkuverðið en við höfum ekki séð aðra samninga sem um er að ræða. Innan Sjálfstfl. eru auðvitað skiptar skoðanir um staðsetningarmálin eins og í öllum öðrum flokkum og ég efast ekkert um að sumir þingmenn flokksins muni fjalla um það sérstaklega hér í þessum umræðum, en við höfum óneitanlega staldrað við í þessu máli upp á síðkastið og ástæðan er auðvitað afstaða einstakra forustumanna sjálfrar ríkisstjórnarinnar í málinu og ég skal ekki rifja frekar upp það sem ég hef um það sagt í þessari umræðu. Ég skal af gefnu tilefni frá hv. 10. þm. Reykv. fullvissa hann um --- ég bið hann að hlusta á mál mitt, ég skal bíða þangað til hann hefur lokið samtali sínu --- ég skal fullvissa hv. 10. þm. Reykv. um það að Sjálfstfl. mun taka málefnalega afstöðu til þessa máls, til frv. sem verður flutt hér á þessu haustþingi, til þessara samninga í heild og hann mun ekki láta afstöðu Alþb. hafa nein áhrif á sig í þeim efnum. Það vil ég að sé alveg skýrt af gefnu tilefni frá hv. þm. Við höfum hins vegar talið það og ekkert farið leynt með það að við teljum að þessi ríkisstjórn sé ófær um að koma málinu í höfn og þess vegna væri það heppilegast fyrir framgang þessa mikilvæga máls að þessi sundurþykka ríkisstjórn færi frá og þæfði þetta mál ekki lengur á milli sín og kæmi því í þá óvissu sem því hefur verið stefnt í með þessum ólíku yfirlýsingum hæstv. ráðherra.

Þorv. Garðar Kristjánsson : Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að ræða nú alhliða um hið víðfeðma og margslungna mál sem nú er hér til umræðu utan dagskrár, álmálið. Ég hef ekki getað metið sjálfstætt ýmsa meginþætti málsins, svo sem rafmagnsverðið, skatttekjur og mengunarvarnir. Ég hef ekki fengið í hendur upplýsingar og gögn varðandi viðræður stjórnvalda og hinna erlendu fyrirtækja um stofnsetningu nýs álvers. Það er eins með mig og flesta aðra þingmenn stjórnarandstöðunnar að við vitum ekki annað en það sem fjölmiðlar hafa greint frá og um það greinir menn á meira að segja hvernig túlka skuli. Ég geymi mér því að ræða ýmsa veigamikla þætti málsins þar til gögn um þau hafa verið lögð fram hér á Alþingi. En mér þykir tímabært að koma hér inn á nokkur atriði sem varða staðsetningu nýs álvers. Sú hlið málsins verður ekki skoðuð nema í samhengi við almenna byggðaþróun í landinu. Kemur þá til sögunnar hin alrómaða byggðastefna. Ég ætla mér ekki þá dul að fara hér nú á þessari stundu að gera skil stöðu þeirra mála, hinni svokölluðu byggðastefnu eða réttara sagt því afskræmi hennar sem við höfum lengi búið við og blasir nú við sjónum okkar og sker í augu fremur en nokkru sinni fyrr í nekt sinni, blekkingum og falsi. Ég vil aðeins árétta meginatriðin. Byggðastefna á að hafa það markmið að tryggja búsetu í byggðum landsins. Það verður gert á þeim grundvelli og að því marki sem skilyrði eru fyrir hendi. Markmiðið er að auðlindir landsins megi nýta með sem mestri hagkvæmni en það verður einmitt ekki gert nema með því móti að landið haldist almennt í byggð. Það neitar því enginn að gæðin til lands og sjávar, náttúruauðlindirnar, eru ekki aðeins á höfuðborgarsvæðinu, heldur vítt og breitt um byggðir landsins. Þess vegna er það höfuðskilyrði að undirstaða auðsköpunar, fólkið sjálft, sé til staðar vítt og breitt um landið svo að mestum arði megi skila í þjóðarbúið. En hvers vegna er þetta þá ekki í lagi? Hvers vegna stöndum við frammi fyrir slíkri gífurlegri byggðaröskun að nú liggur við kollsteypu í byggðaþróun landsins? Hvað hefur brugðist? Náttúrugæði landsbyggðarinnar hafa ekki brugðist. Þau eru til staðar á sama stað og áður. Auðlindirnar eru samar við sig, en hvað hefur þá brugðist? Það er oft talað um margslungnar ástæður fyrir þessari þróun og það er rétt. En í hnotskurn er svarið: Stjórnvöld. Það er rangri stjórnarstefnu um að kenna. Til að einfalda málið nefni ég sérstaklega tvær ástæður, en þær eru líka að mínu viti höfuðástæðurnar fyrir byggðarröskun síðustu ára og því geigvænlega ástandi sem nú blasir við. Og hvað er þetta? Röng fiskveiðistefna og röng gengisstefna. Með þessum hætti er brugðið hnappheldu á framtak landsbyggðarfólksins og það svipt arði af framlagi þess til þjóðarbúsins. Og er nema von að slíkt valdi fólksflótta frá landsbyggðinni og byggðarröskun? Allt er þetta augljóst, svo og andsvar hinnar svokölluðu byggðastefnu við þessu öllu saman. Talað er um aðstoð, stuðning og styrki við landsbyggðina. En hvað eru þessir molar af nægtaborði höfuðborgarsvæðisins sem falla í skaut landsbyggðarinnar? Því miður breyta þeir engu um þá stefnu stjórnvalda sem er undirrót fyrir erfiðleikum landsbyggðarinnar. Í besta falli geta þeir sem deyfilyf linað sársauka í einstaka tilfellum en þó aðeins í bili. Sjúkdómurinn herjar jafnt eftir sem áður. Það er engin önnur lækning til en að fólkið fái notið auðlinda landsins hvar sem þær er að finna og njóti arðsins af þeirri verðmætasköpun sem er undirstaða efnahagslegs sjálfstæðis þjóðarinnar. Þegar svo er komið er engu að kvíða um framtíð landsbyggðarinnar. Ég lofaði fjölyrða ekki hér og nú um byggðastefnu. Ég hef aðeins viljað draga upp bakgrunninn að ástandinu nú þegar verið er að ákveða staðsetningu nýs álvers. Það verður að segjast eins og er að það var engin goðgá að menn létu sér til hugar koma að kannski mætti með staðsetningu álversins hamla eitthvað á móti byggðarröskun í landinu. Menn létu sér til hugar koma að það væri þó alltaf betri kostur en að kynda undir það ófremdarástand sem við stöndum frammi fyrir. Við vitum hvernig fór um sjóferð þá. Hér er búið að lýsa skrípaleiknum í staðsetningarmálinu. Ég skal engu bæta þar við, en aðeins eitt: Þegar Íslendingar sem standa að því að velja Keilisnes fyrir aðsetur álversins segja að útlendingarnir hafi ráðið því, þá vitum við það. En við hljótum að spyrja: Eiga útlendingar að ráða yfirleitt um staðsetningu stóriðjufyrirtækja í landinu? Við komumst ekki hjá að spyrja okkur þessarar spurningar. Eigum við Íslendingar þá að eiga undir útlendingum hver byggðarþróun verður í framtíðinni?

Svo virðist vera.

Svo virðist vera, segir hv. þm. Ég spyr ekki að ástæðulausu og það mátti hv. þm. vita. Ef þetta á að vera stefnan, ef þetta á að vera framtíðarsýnin, þá er ég ekki lengur fylgjandi stóriðju. Það er ekki hægt að sætta sig við háttalag hæstv. ríkisstjórnar. Og framferði hennar í þessu staðsetningarmáli getur ekki orðið neitt fordæmi í framtíðinni. Annað mál er það að öll þessi uppákoma vekur til umhugsunar um stóriðjumálin almennt, álver og aðra valkosti. Auðvitað er það svo með álver að tilkoma þeirra í efnahagslíf landsins hefur ýmsar hliðar. Slík stóriðjuver hafa bæði kosti og galla miðað við íslenska staðhætti. Það eru ótvíræðir kostir við álver að því fylgir mikil orkusala, miklar skatttekjur og mikil atvinna. Hins vegar fylgja ýmsir gallar slíkri stóriðju sem álver er. Þar má til nefna stærð fyrirtækjanna miðað við íslenskar aðstæður, þenslu í efnahagslífinu meðan á uppbyggingu stendur, mikla skuldasöfnun vegna stofnkostnaðar stórvirkjana, langan undirbúningstíma framkvæmda og takmarkað svigrúm um staðarval. Þrátt fyrir gallana eru kostirnir það miklir að álver hljóta að vera inni í myndinni sem góður valkostur. Það hefur heldur ekki farið fram hjá mönnum. Sannleikurinn er sá að um langt árabil hafa hugmyndir manna um frekari stóriðju hér á landi fyrst og fremst snúist um framleiðslu á áli. Hafa þær ástæður einkum verið færðar fram fyrir þessari stefnu að álframleiðsla væri langfyrirferðarmest þeirra greina orkufreks iðnaðar sem stunda megi hér á landi og einnig sú ágóðavænlegasta. Látum þetta allt vera. En það er ekki nægilegt að hugsa bara um framleiðslu áls til uppbyggingar á stóriðju til hagnýtingar á hinum miklu orkulindum landsins. Orkufrekur iðnaður heimsbyggðarinnar fyrirfinnst ekki eingöngu í álframleiðslu. Það skyldu menn ekki halda. Það eru aðrir mikilvægir valkostir fyrir hendi. En svo virðist sem þeir hafi verið stórlega forsómaðir. Það hefur allt horfið í skuggann fyrir álumræðunni. Það hefur verið vanrækt að safna upplýsingum um annað en álframleiðslu. Það hefur vantað að kanna markaðsmöguleika á orku fyrir utan álmarkaðinn. Það hefur skort að fylgjast almennt með þróun iðngreina sem til greina koma sem stórnotendur innlendrar orku í framtíðinni. Ég minnist samt þess að fyrir tveimur árum var sett á stofn markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar sem var ætlað að sinna slíkum verkefnum sem ég hef hér talað um. En mér er ekki kunnugt um að þessi markaðsskrifstofa hafi enn sem komið er valdið nokkrum straumhvörfum. Það þarf að taka til athugunar hvað helst sé til ráða til að bæta hér úr. Það sem er mikilvægt í þessu sambandi er að gera greinarmun á iðnaðarkostum eftir orkuþörf og orkutegund. Þá iðnaðarkosti sem innlend orka gerir mögulega má flokka eftir orkuþörf hvers um sig jafnframt því hvort þeir nýta raforku eingöngu eða jarðvarma að mestu leyti. Iðjuver sem getur nýtt jarðvarma mun þó ætíð jafnframt nýta raforku og þá fer það eftir hlutfallslegri orkuþörf hvort iðjuverið geti fengið alla sína raforku úr háhitasvæði eða hvort raforka frá vatnsaflsvirkjun þarf að koma til viðbótar. Vert er í þessu sambandi að hafa sérstaklega í huga hve orkunýtingin getur verið mismunandi eftir stærð iðjuveranna. Sem dæmi má taka álver af hagkvæmri stærð, t.d. 200 þús. tonna framleiðslu á ári ásamt rafskautaverksmiðju. Orkuþörfin væri þá allt að 3000 gwst. á ári og starfsmannafjöldi í álverinu sjálfu um 600 manns, þ.e. eitt ársverk fyrir hverjar 5 gwst. á ári. Til samanburðar má t.d. taka verksmiðju þá sem Airco -- fyrirtækið bandaríska leitaði eftir að fá að reisa hér á landi fyrir um átta árum til að herða rafskaut fyrir stálbræðsluofna. Samkvæmt mínum heimildum var orkuþörf þeirrar verksmiðju talin vera 75 gwst. á ári og starfsmannafjöldi 125 menn, þ.e. 0,6 gwst. á ári fyrir hvert ársverk eða allt að átta sinnum fleiri störf á orkueiningu en við álver. Svo mismunandi geta iðjuverin verið með tilliti til atvinnutækifæranna sem hagnýting orkunnar skapar. Ég vil ekki fullyrða að þetta sé einhlítt um orkufrekan iðnað, en benda má á að sjálfvirkni er stöðugt að aukast og því stærri sem einingarnar eru er að öðru jöfnu hagkvæmara að nýta sjálfvirknina, þ.e. eftir því sem iðjuverin eru stærri veitir orkunýtingin hlutfallslega færri atvinnutækifæri. Stefnumörkun í nýtingu innlendra orkulinda fer eftir því hvort ætlunin er að fá sem flest störf með því að virkja þær eða hvort hagkvæmara er að selja orkuna til fárra stórnotenda sem nota mikla orku á hvert mannár. Einnig ber að hafa í huga undirbúningstíma virkjana og iðjuvera. Því smærri sem einingarnar eru, því fyrr ætti að vera mögulegt að koma þeim í rekstur og valkostir viðvíkjandi staðarvali eru fleiri. Af þessu er ljóst að smærri iðjuverin eiga að geta hentað betur íslenskum aðstæðum en stór álver. Þau henta betur til atvinnuuppbyggingar á hinum ýmsu stöðum á landsbyggðinni en hin stóru álver. Slík iðjuver geta tryggt búsetu í einstökum héruðum og stuðlað að myndun þéttbýliskjarna í hinum ýmsu landshlutum og eflt byggðarjafnvægið víðs vegar um landið. Þess vegna má ekki vanrækja að kanna markaðsmöguleika á orku til slíkra iðjuvera jafnframt því sem stóriðjuver eins og álver séu líka inni í myndinni. Fátt er svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott. Hinar miklu þrengingar sem staðið hefur verið frammi fyrir nú við staðarval nýs álvers mættu verða stjórnvöldum að kenningu og hvatningu um að endurskoða öll vinnubrögð til undirbúnings að hagnýtingu hinna dýrmætu orkulinda landsins til að efla byggðarjafnvægi í landinu og treysta efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar.

Jón Kristjánsson : Virðulegi forseti. Þó að margt mætti segja um þetta mál sem hefur verið svo umrætt að undanförnu vil ég virða tilmæli forseta og vera fremur stuttorður. Ég vil taka það fram að ég hef verið stuðningsmaður þess að leita eftir nýjum iðnaðarkostum sem byggja á orku íslenskra fallvatna. Sú skoðun mín byggist m.a. á því að hefðbundnir atvinnuvegir okkar hafa búið við takmarkanir. Það þekkja allir þær framleiðslutakmarkanir og er óþarfi að eyða mörgum orðum að þeim. Nýjar atvinnugreinar sem menn hafa reynt hafa gengið misjafnlega og þarf ekki heldur að lýsa því nánar. Smáiðnaður hefur ekki komist á legg í þeim mæli að hann hafi getað tekið við því vinnuafli sem losnar í hinum hefðbundnu atvinnugreinum. Hagvöxtur hér á landi þarf að aukast svo sem er í helstu viðskiptalöndum okkar. M.a. af þessum sökum hef ég og við framsóknarmenn verið fylgjandi því að leita eftir þeim iðnaðarkostum sem byggja á orku íslenskra fallvatna sem er ein okkar mesta auðlind. Það eru tvö grundvallaratriði sem þessi iðnaðaruppbygging þarf að lúta. Hún þarf að lúta ýtrustu kröfum um mengunarvarnir og það þarf að tryggja það að hún raski ekki byggð í landinu. Nú liggur fyrir skoðun viðsemjenda á staðarvali fyrir álver. Sú niðurstaða sem þeir komust að í þessi efni var okkur mikil vonbrigði sem vonuðum að samningar mundu takast um staðsetningu á Austurlandi eða á Norðurlandi. Af þessum slag um staðsetninguna má sitthvað læra. Ég tel að það sé ófært að leggja staðarval í hendur viðsemjenda með þessum hætti. Mín skoðun er að velja hefði átt einn stað fyrir fram og bjóða upp á hann. Mér virðist af öllum gangi þessa máls að ekki hafi verið haldið fram öðrum stöðum en Straumsvík og síðar Keilisnesi af neinni alvöru af þeim sem fóru með samninga fyrir Íslands hönd. Ég er ekki að væna hæstv. iðnrh. um það að hann hafi ekki haft hug á því að koma þessu fyrirtæki út á land en mér er nær að halda að þeir kostir hafi ekki verið reifaðir af neinni alvöru í samningunum sjálfum. Ég hef a.m.k. ekki sannfærst um það. Mér finnst mest um vert, eins og málið er komið nú, að slíkt endurtaki sig ekki og skipulag markaðsleitar verði endurskoðað frá grunni, og áhrif landsbyggðarinnar verði aukin í þeirri markaðsleit sem fram undan er. Væntanlega mun þetta álver ekki verða lokapunktur á þeirri leit. Það liggur fyrir og það hefur komið fram í undirbúningi þessa máls, þvert ofan í fullyrðingar þar um, að kostnaðarmunur er ekki því til fyrirstöðu að byggja slík fyrirtæki úti á landi. Það á nú þegar að taka upp samstarf iðnrn. við heimamenn á þeim stöðum sem nefndir hafa verið í þessu sambandi um frekari markaðsleit í þessu efni. Lyktir þessa máls hljóta að tengjast eftirfarandi atriðum: Að orkuverð og skattamál í slíkum samningum séu þess virði fyrir íslenska þjóð að ganga frá þeim. Munu þessir samningar borga upp kostnaðinn við nýjar virkjanir án verðhækkana til almennings og auka hagvöxt í landinu? Þetta er grundvallaratriði. Í öðru lagi eru áhrif þessara framkvæmda á atvinnulíf og byggðarþróun í landinu. Er mögulegt að vega upp áhrifin af slíkri framkvæmd á suðvesturhorninu þannig að það sporðreisi ekki byggðina í landinu? Og í þriðja lagi, hver verða efnahagsleg áhrif slíkra stórframkvæmda? Án þess að sjá samhengi allra þessara þátta getur málið ekki fengið afgreiðslu og ég vil þá ekki síst benda á byggðarþáttinn, sem hefur fallið nokkuð í skuggann síðan kveðið var upp úr um staðsetninguna og umræður hófust í alvöru um orkuverð og skatta. Ég vil að lokum víkja að þeirri umræðu sem verið hefur um jöfnun raforkuverðs. Sú umræða er ekki ný og hana á ekki að tengja þessu máli út af fyrir sig. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar að í tengslum við hinar miklu orkuframkvæmdir og þau tímamót að allir landshlutar leggja til vatnsréttindi í stórum stíl eigi að stíga skrefið til fulls og jafna orkukostnað landsmanna. Núverandi ástand er óþolandi mismunun fyrir fyrirtæki og einstaklinga í landinu og það er ekki hægt að kyngja þeim rökum sem hér hefur þó heyrst í dag brydda á, að Landsvirkjun ráði ekki við þetta verkefni. Ég vil aðeins koma inn á málflutning sjálfstæðismanna í þessu máli í dag því ég hef hlustað nokkuð vel á þessa umræðu. Mér finnst einkennilegt að heyra hv. frummælanda hafa áhyggjur af byggðarþættinum í þessu máli, þar sem það er alveg rétt hjá honum að hann hóf í sinni iðnaðarráðherratíð aðgerðir í þessum málum. En þá stóð bara ekki til að byggja neitt álver úti á landsbyggðinni, það var ekkert orðað.

Þetta er rangt hjá hv. þm., hann hefur ekkert hlustað á umræðuna.

Það var bara ekkert orðað. Það átti að stækka álverið í Straumsvík, um það snerist málið.

Mér finnst að hv. þm. verði að hlusta á umræður.


             Ég hlustaði á umræðuna, hv. frummælandi. Í öðru lagi hef ég hlustað nokkuð grannt eftir afstöðu Sjálfstfl. í þessu máli. Ég hef ekki heyrt að hún hafi komið fram. Ég er engu nær eftir að hafa hlustað á ræður þeirra sem báðu um þessa umræðu, engu nær um afstöðu þeirra til málsins. Ég varð var við það í fyrra og las eins og aðrir þingmenn tillögu þeirra um að byggja álver úti á landi. Hins vegar afgreiddi formaður þingflokksins þá tillögugerð með þeim orðum að Sjálfstfl. væri svo frjálslyndur flokkur að menn hefðu leyfi til að verða sér til skammar. Ég hef reynt að berjast fyrir þessu máli og leggja mitt lóð á vogarskálina í þessu staðsetningarmáli álversins í ræðu og riti. Það er ekkert launungarmál. Hins vegar viljum við framsóknarmenn horfa á málið í heild sinni. En ég vil undirstrika það að ekki er hægt að ganga frá þessu máli hér á Alþingi án þess að fram komi með hverjum hætti verður hægt að koma í veg fyrir það að bygging álvers hér á suðvesturhorninu sporðreisi byggðina í landinu.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Í umræðunni um álmálið í dag og í kvöld hafa komið fram rökstuddar efasemdir um að álver og orkusala til þess muni skila þjóðarbúinu arði. Ýmsir óttast að við séum að taka á okkur þungan bagga í fjármálum og umhverfismálum. Undir þennan ótta og þessar efasemdir tek ég. Mótrök þeirra sem vilja reisa álver og trúa því að við munum ná hagstæðum samningum, án þess að spilla náttúru okkar, finnast mér ekki sannfærandi. Raunar hefur glöggt komið fram hér í dag að slakað verði á ýtrustu kröfum um mengunarvarnir. Það er mjög háskalegt ef af verður. Ég er ekkert undrandi á því að heyra þann ótta og þær efasemdir sem ég hef skynjað í máli ráðherra innan stjórnarinnar og ég vona að afstaða þeirra sé annað og meira en orðin tóm. En fyrst og fremst set ég spurningarmerki við nauðsyn þess að leita að lausnum á atvinnumálum með byggingu stóriðjuvera. Í nafni atvinnusköpunar virðast menn reiðubúnir til að bæta enn einum áhættuþættinum inn í þjóðarbúskapinn. Er ekki nóg að búa við sveiflur í sjávarútvegi, viljum við líka taka þátt í álverðslotteríinu? Ég held að í happdrættinu sé ekki einungis að finna vinninga heldur séu menn að kaupa miða fyrir allt of háar fúlgur án þess að eiga eiginlega nokkra von um vinning. Ætli þátttaka í happdrættum yrði ekki mikil ef menn gætu keypt sér eitt stykki miða með öruggum vinningi eins og menn virðast halda að þeir séu að gera? Þannig er það ábyrgðarhluti að kaupa ekkert annað en happdrættismiða fyrir matarpeningana því það er jú raunveruleikinn sem við stöndum frammi fyrir. Ég tek undir með þeim sem hafa áhyggjur af byggðarröskun vegna staðsetningar álversins. Í raun hefði orðið byggðarröskun hvar sem álveri hefði verið fundinn staður. Á Keilisnesi er vandinn sá að vinnuaflið leitar í enn ríkara mæli á suðvesturhornið og var þó ekki á það bætandi. En staðsetning álvers hefði orðið vandamál hvar sem því hefði verið valinn staður, í strjálbýlum byggðum vegna þenslu á byggingartíma og síðan spennufalls í lok framkvæmda. Það vandamál þekkjum við mætavel í kjölfar mikilla virkjanaframkvæmda, t.d. á Suðurlandi og við Blöndu. Raunar mun bygging álvers valda þenslu hvar sem það verður byggt, einnig á Keilisnesi, og spáð er auknu atvinnuleysi fyrst eftir að framkvæmdum lýkur á suðvesturhorninu, þótt ekki sé þess vænst að hún yrði jafnmikil og í fámennari byggðum. Allt er þetta gert í nafni atvinnuuppbyggingar. Ég veit mætavel að atvinnuleysi er alvarlegt vandamál víða á Suðurnesjum. En ég vildi óska þess að íbúum þar væri boðin betri og raunhæfari lausn en álver. Suðurnesjamenn hafa löngum kvartað undan því að þeir hafi orðið útundan í atvinnumálum vegna þess að þeim sé einatt vísað upp á völl, og þá er ég að meina Keflavíkurflugvöll, ef syrtir í álinn. Þetta er æði klén atvinnustefna og ber hvorki vott um stórhug né hugkvæmni. Nú bendir sem betur fer ýmislegt til að hernaðarumsvif á Reykjanesi minnki. Atvinna Íslendinga hjá hernum mun þá minnka í kjölfarið. Út af fyrir sig held ég að flestir fagni þeirri þróun. En upp á hvað er Suðurnesjabúum boðið? Er þeim boðið upp á endurreisn í hinni hefðbundnu atvinnugrein, fiskvinnslunni, frumvinnslu og fullvinnslu sjávarafurða, atvinnugrein framtíðarinnar á Íslandi ef vel verður á málum haldið? Er þeim boðið upp á nýsköpun svo sem ferðaþjónustu, hefðbundna og óhefðbundna, upplýsingavinnslu, vetnisframleiðslu og aðra nýtingu orkunnar á Suðurnesjum? Ég veit að fólk á Suðurnesjum býr yfir ýmsum hugmyndum og á ýmsar óskir um fjölbreytta atvinnu. En er þetta það sem hlúð er að? Er hlustað á frumkvæði fólks og ferskar hugmyndir? Nei, það er nú eitthvað annað. Álver er það eina sem mönnum hugkvæmist að ota að íbúum Reykjaness og þar með er verið að festa svæðið í sessi sem stóriðjusvæði með mengun og einhæfri atvinnu. Ekki samrýmist það vel uppbyggingu í ferðaþjónustu. Eftir undarlegt karp um staðarval fyrir álver þora fáir annað en að láta eins og þeir hafi himin höndum tekið. Og er nema von að Suðurnesjabúar óttist að hér eftir verði jafnvel enn erfiðara en fyrr að fá fyrirgreiðslu til raunverulegrar nýsköpunar í atvinnulífi? --- Þið fenguð álverið, hvað eruð þið að kvarta, er svarið sem búast má við að Suðurnesjamenn fái að heyra æði oft á næstu árum. Þrátt fyrir að umræðan um álver hafi nálgast heilaþvott á stundum er athyglisvert að einungis 46,2% aðspurðra í nýrri skoðanakönnun DV skuli lýsa stuðningi sínum við álsamninga þá sem Jón Sigurðsson gerði nýverið. 25,3% voru andvígir þeim, 25,8% voru óvissir og 2,7% vildu ekki svara, svo maður tíundi þetta nú nákvæmlega. Af þeim sem tóku afstöðu lýstu 2 / 3 sig fylgjandi samningum en þriðjungur var á móti. Með þessum niðurstöðum úr könnun DV voru einnig birtar athugasemdir sem fólk lét falla. Ætli þær túlki ekki hug fólks nokkuð vel? Ég þykist a.m.k. þekkja þar enduróm ýmissa radda sem við kvennalistakonur heyrðum á ferð okkar um ýmis kjördæmi landsins núna í haust. Ég tek hér dæmi með og móti, með leyfi forseta: Karl í Reykjavík sagðist 51% fylgjandi undirskrift Jóns Sigurðssonar. Kona í Reykjavík kvað illa komið í álmálinu þar sem álverið yrði ekki á landsbyggðinni. Karl á Akureyri sagði að staðsetning álversins á Keilisnesi væri hárrétt frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Kona á Akureyri kvað Íslendinga hljóta að geta fundið upp á einhverju betra en álveri. Karl á Austurlandi kvaðst guðs lifandi feginn að álverið færi ekki austur. Kona í Grindavík sagði að álverið gengi endanlega frá sjávarútvegnum á Suðurnesjum. Ég deili áhyggjunum með konunni í Grindavík. Uppbygging álvers mun væntanlega einnig koma illa niður á nýsköpun og vöruþróun. Hætt er við að erfitt verði að fá fé til rannsókna á nýjum atvinnumöguleikum, til vöruþróunar í fiskvinnslu þar sem miklir möguleikar eru fyrir hendi. Ég vil sem dæmi nefna gífurlega söluaukningu sjávarréttaverksmiðjunnar Mörsku á Skagaströnd, sem nú annar aðeins tveimur borgum í Frakklandi. Svo vel hefur vöruþróun gengið þar, þrátt fyrir ýmis erfið ytri skilyrði. Þá verður erfitt að sækja fé til uppbyggingar ferðaþjónustunnar, sem er gífurlega atvinnuskapandi og skilar nú þegar um 15% gjaldeyristekna okkar af útfluttum vörum og þjónustu í þjóðarbúið. Þess má geta að tekjur af ferðaþjónustu jukust um 27,2% milli áranna 1988 og 1989. Væri ekki nær að hlúa að þeirri atvinnugrein sem lofar svo góðu í stað þess að fara út í áhættubúskap eina ferðina enn og stofna vaxandi atvinnugrein, svo sem ferðaþjónustu, í hættu í leiðinni? Mig langar til að vitna í orð eins matvælaframleiðanda orðum mínum til áréttingar, en í Morgunblaðinu einmitt þann 4. okt. sl., sama dag og skrifað var undir óskilgreint plagg --- hvort sem það var nú samningur eða fundargerð --- segir Egill Thorarensen svo, með leyfi forseta: ,,Íslenskir matvælaframleiðendur eru alltaf að koma sterkar og sterkar inn í myndina hjá erlendum innkaupastjórum víða um heim. Menn eru farnir að líta til Íslands vegna lítillar mengunar hér og þess vegna er svolítill uggur í fólki vegna byggingar nýs álvers. Ég er hræddur um að það mál eigi eftir að hafa slæm áhrif á matvæla - og ferðamannaiðnað, sem gætu annars orðið verulega umfangsmiklar greinar hér. Að mínu mati er verðugra að vera þekkt þjóð fyrir matvælaframleiðslu og eftirsótt ferðamannaland heldur en fyrir að framleiða ál,`` segir Egill. Atvinnustefna sem byggist á álveri kemur illa niður á þeim svæðum sem út undan verða, en spillir ekki aðeins fyrir atvinnugreinum heldur einnig svæðum. Hún kemur raunar einnig illa niður á þeim Reyknesingum sem ekki munu leita eftir starfi í álveri, og þeir eru býsna margir. Þessari röksemd er oft viskað burtu og vísað til margfeldiáhrifa sem álver muni hafa. Margfeldiáhrif vegna álvers eru ekkert meiri en margfeldiáhrif 600 nýrra starfa í öðrum greinum, kannski minni. Ekki má gleyma því að hætta er á að býsna mörg störf leggist niður eftir að álver hefur risið vegna þess að álverið geti um einhverja stund boðið betur í mannskapinn. Það er aldrei hugsað um það tap sem slíku mundi fylgja, þau margfeldiáhrif sem þar verða að engu og þau verðmæti í húsnæði og tækjum sem geta farið fyrir lítið ef álverið tekur t.d. mannafla frá sjávarútveginum. Það er ekki hægt að treysta því að þegar byggð er upp svo einhæf atvinna sem stóriðja er þá fái einmitt þeir sem helst vantar vinnu eitthvað við sitt hæfi. Ég leyfi mér að vitna til greinar Lilju Mósesdóttur hagfræðings í nýjasta tölublaði Vísbendingar en þar bendir hún réttilega á hverjir það séu sem skráðir eru atvinnulausir. Það eru konur. Árið 1986 var það raunar ekki svo heldur hefur þessi tilhneiging einkum verið á síðustu árum, þótt eflaust hafi verið mjög mikið dulið atvinnuleysi meðal kvenna. 1986 var skráð atvinnuleysi karla og kvenna á landinu álíka mikið eða um 0,7%. Nú er atvinnuleysi meðal kvenna 2,6% að meðaltali yfir landið en 1,6% hjá körlum. Ef við lítum á atvinnuleysi á Suðurnesjum --- þar á jú að fara að reisa álver ef við berum ekki gæfu til að breyta þeirri stefnu --- er munurinn milli kynja jafnvel enn meiri. Frá því í janúar og fram í september á þessu ári hefur atvinnuleysi karla á Suðurnesjum verið um 1% en atvinnuleysi kvenna þrefalt meira eða um 3%. Skyldi þessar atvinnulausu konur dreyna um álver? Tæplega. Hér er þó síst um ofáætlun að ræða því það er einkum meðal kvenna sem dulið atvinnuleysi er. Ég vitna í grein Lilju Mósesdóttur, með leyfi forseta, en hún segir: ,,Skráningin er nátengd bótarétti --- þ.e. skráning atvinnuleysis --- og því vantar mjög oft þá einstaklinga á atvinnuleysisskrá sem ekki eiga rétt á bótum en leita atvinnu, eins og t.d. heimavinnandi fólk, verktakar, fólk sem nýlokið hefur námi og fólk sem ekki kærir sig um smánargreiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði.`` Ég yrði ekki undrandi þótt fyrstnefndi hópurinn, heimavinnandi fólk sem fyrst og fremst er konur, væri langstærsti hópurinn af þessum. Hversu mjög sem reynt hefur verið að telja okkur trú um að störf í álveri henti konum ágætlega þá hefur reynslan sýnt að það eru ekki konur sem sækja vinnu í stóriðjuver. Jafnvel störfin sem skapast aukreitis með tilkomu álvers eru fyrst og fremst karlastörf. Þau tengjast höfninni, uppskipun og flutningi á sjó og landi, ef marka má orð fulltrúa úr ráðgjafarnefnd iðnrn. um álver. Sú ferðaþjónusta sem við kvennalistakonur bindum svo miklar vonir við er atvinnuskapandi og margfeldiáhrif hennar eru kunn. Aukning starfa í ferðaþjónustu kemur landsbyggðinni, þar á meðal Suðurnesjum, enn betur en höfuðborgarsvæðinu. Aukning ársverka í ferðaþjónustu var um 38% á árunum 1981 -- 1987, en 123% úti á landsbyggðinni á sama tíma. Auk þess skilaði aukningin sér í öðrum störfum, svo sem fólksflutningum, ferðaleiðsögn, verslun og þjónustu af ýmsu tagi. Ég vil auk þess vekja athygli á því sérsviði innan ferðaþjónustunnar sem Suðurnesjamenn hafa einkum rennt hýru auga til en það eru heilsuverndarhótel af ýmsu tagi. Við vitum öll hve svæði eins og Bláa lónið eru vel fallin til slíkrar ferðaþjónustu. Á aðalfundi Útflutningsráðs sl. vor flutti Grímur Sæmundsson athyglisvert erindi um möguleikana í þessari gerð ferðaþjónustu. Hann sagði m.a. í erindi sínu, með leyfi forseta: ,,Ég tel tvímælalaust að hægt sé að kynna og markaðssetja heilsuferðir til Íslands sem stæðu frá einni til þremur vikum án þess að fjárfest væri í nokkru öðru en markaðsmálum.`` Á meðan allt of litlu fé er varið til vöruþróunar og markaðsmála og allt of miklu fé og orku til stóriðjudrauma er ekki von að framfarir verði og hagvöxtur aukist. Það er hægt að auka hagvöxt án þess að ganga á auðlindir okkar en til þess þarf verksvit. Fiskvinnslan á erfitt uppdráttar um þessar mundir. Þúsund störf í fiskvinnslu hafa tapast á einu ári. Það er um 14% allra starfa í þessari atvinnugrein. Því miður mætir þeim er vinna að nýsköpun í fiskvinnslu stundum lítill skilningur opinberra aðila. Væri hluta þess fjár sem eytt er til stóriðjukönnunar eða til að bjarga fallítt fyrirtækjum varið til nýsköpunar í fiskvinnslu, undirbúningsvinnu og fyrirhyggju stæðum við án efa betur. Það er hægt að búa til verðmæta vöru úr hráefni sem áður var hent. Svo ég vitni nú aftur til Mörsku á Skagaströnd, þá tókst þar með vöruþróun að lækka framleiðslukostnað á saltfiskrúllum sem seldar eru á 22 kr. stykkið, úr 39 kr. niður í 13 kr. Ber ekki að hlúa að því sem við ættum að vera stoltust af: Vinnslu fisksins okkar, kynningu landsins okkar í skipulagðri ferðaþjónustu og nýtingu menntunar okkar með því að huga að sérhæfðum verkefnum sem gefa gott í aðra hönd, hvort sem um er að ræða vetnisframleiðslu eða upplýsingadreifingu? Er það ekki betra hlutskipti en að vera eilíflega í hópi þjóða með lítt þróað atvinnulíf sem byggja allt sitt á frumvinnslu hráefnis með öllum þeim sveiflum sem henni fylgja? Því miður hefur álversumræðan orðið til að drepa öðrum og betri hugmyndum á dreif, ekki bara þessum heldur ótal mörgum öðrum. Mér finnst skorta alvarlega á framsýni og fyrirhyggju í atvinnumálum Íslendinga. Ég tíunda þetta hér vegna þess að enn hefur ríkisstjórnin enga bindandi samninga gert ef marka má orð ýmissa hér í dag. Enn er von til þess að skynsamlegt mat fari fram á kostum og göllum álvers og annarrar atvinnuuppbyggingar og þá meina ég skynsamlegt mat sem tekur tillit til alls sem þarf. Mér þykir það alvarlegt mál ef mengunarvarnir eiga að byggjast á því að mæla hin og þessi efni. Ég sakna þess að heyra ekkert um það til hvaða úrræða væri hægt að grípa ef mengun mældist of mikil. Ég undrast að heyra að allt sé í lagi með mengun ef hún bara fýkur burt. Og ég óttast það verulega ef mengunarvarnir eru það fáfengilegar að lélegur vinnumórall eigi að geta spillt þeim, eins og hér hefur komið fram í dag. Því miður er hætt við að á láglaunasvæði eins og á Íslandi, því það er vissulega láglaunasvæði, geti komið upp harðvítugar vinnudeilur. Við þekkjum dæmin, jafnvel þótt erfið störf í stóriðju yrðu eitthvað betur borguð en almennt gerist. Ég hygg að niðurstaða skynsamlegs mats mundi ekki verða að við reistum álver heldur byggðum upp fjölbreytta og arðvænlega atvinnu handa konum og körlum og ég er viss um að sá hagvöxtur sem á því byggðist væri heilbrigðari en það sem við leitum nú í.

Valgerður Sverrisdóttir : Hæstv. forseti. Atvinnulífið hér á landi hefur gengið í gegnum gífurlegar breytingar á síðasta áratug. Ástæðurnar eru ýmsar, svo sem framleiðslustjórnun til lands og sjávar og gjörbreytt vaxtastefna. Við höfum um langt árabil getað státað af vart mælanlegu atvinnuleysi en nú síðustu árin hefur það verið umtalsvert og ekkert sem bendir til að úr því muni rætast á næstu árum ef ekki kemur eitthvað nýtt, eitthvað virkilega nýtt til skjalanna. Framleiðsluatvinnugreinarnar eru njörvaðar niður, nýgreinar hafa ekki skilað því sem vonir stóðu til, við þurfum að auka framleiðslu í landinu. Eins og staðan er í dag eru of margar geldar kýr í fjósinu. Þess vegna er eðlilegt og sjálfsagt að hugað sé að stóriðju hér á landi, landi fallvatna og ónýttrar orku. Allt bendir til að Alþingi standi innan tíðar frammi fyrir því að taka afstöðu til samnings um nýtt álver. Ég ætla ekki að rekja málsmeðferðina eða hvernig málinu hefur miðað á síðustu mánuðum en það eru ýmsar spurningar sem hafa leitað á hugann eftir að fyrir lá að staðsetningin yrði Keilisnes. Spurningin sem hefur verið ofarlega í huga þeirrar sem hér stendur og sem snýr að eigin samvisku er sú hvort það sé hægt að styðja álver í Eyjafirði eða á Reyðarfirði en að vera á móti álveri á Keilisnesi. Þessi spurning hlýtur að hafa leitað á fleiri þingmenn sem bera hag landsbyggðarinnar fyrir brjósti, og það hefur reyndar komið fram í umræðunni hér í kvöld. Maður ætti kannski ekki að gera því skóna að á hv. Alþingi fyrirfinnist fulltrúar sem ekki beri hag landsins alls fyrir brjósti, en það er nú svo að maður leyfir sér stundum að efast. Það hefur oft á tíðum verið með ólíkindum að hlusta á umræðuna um þetta mál, eins og t.d. þegar þingmenn og jafnvel ráðherrar hafa látið hafa eftir sér, sagt berum orðum að staðsetningin skipti ekki máli, hún sé bara eins konar aukaatriði. Auðvitað skiptir gífurlegu máli hvar 600 manna vinnustaður er settur niður. Það hefði t.d. hentað einstaklega vel fyrir atvinnulíf í Eyjafirði að fá 600 manna vinnustað á svæðið til viðbótar því atvinnulífi sem þar er til staðar. Ég geri mér grein fyrir því að staðsetningin er ákveðin af hálfu Atlantsálsaðilanna og spurningin í dag snýst því fyrst og fremst um það hvort það nást viðunandi eða góðir samningar af Íslands hálfu um orkuverð. Í mínum huga eru um aðgerðir samhliða uppbyggingu álvers á suðvesturhorninu mjögmikilvægar. Mig langar í því sambandi að vitna í minnisblað Byggðastofnunar frá því í síðasta mánuði en þar stendur orðrétt, með leyfi forseta: ,,Fari svo að álverið rísi á Keilisnesi teljum við nauðsynlegt að gripið verði til umfangsmikilla mótvægisaðgerða til þess að koma í veg fyrir að staðarvalið valdi meiri skaða fyrir þróun byggðar í landinu en nauðsynlegt er. Þau áhrif sem bygging og rekstur álvers munu hafa á þjóðarhag skapa forsendur til þess að veita auknu fjármagni til slíkra aðgerða. Í þessu efni skiptir árangurinn í Eyjafirði mestu máli í upphafi vegna stöðu atvinnumála þar enda munu Austfirðingar njóta virkjunarframkvæmdanna á næstu árum, hvort sem álver verður staðsett þar eða ekki.`` Mér dettur að sjálfsögðu ekki í hug að ríkisstjórn sem leggur upp með það veganesti að hún muni beita sér fyrir jafnvægi í byggðaþróun muni ekki ætla sér að grípa til umfangsmikilla mótvægisaðgerða. En ég verð að viðurkenna að ég hef heyrt frekar lítið af þeim tillögum. Ég leyfi mér að nefna eitt stórt mál sem er stórkostlegt byggðamál og gæti verið liður í mótvægisaðgerðum, en það er efling háskólans á Akureyri og ýmiss konar rannsóknastarfsemi sem honum tengist. Ég hefði áhuga á að fá svar frá hæstv. iðnrh. um það hvernig þeirri vinnu miðar að móta umfangsmiklar mótvægisaðgerðir vegna hugsanlegrar byggingar álvers á Keilisnesi. Mig langar einnig í þessu sambandi að spyrja um veltuskatt af álveri. Það kemur fram í þeirri skýrslu sem liggur fyrir Alþingi að í bréfi iðnrn. til sveitarfélaga um staðsetningu álvers hafi verið rætt um að ráðstafa mætti 3 / 4 hlutum veltuskatts til atvinnuuppbyggingar á landsbyggðinni en 1 / 4 hluti rynni til sveitarfélagsins þar sem álverið yrði staðsett. Veltuskatturinn ætti að geta orðið 100 millj. kr. á ári. Hvað er meiningin að leggja til af hálfu ríkisstjórnarinnar í þessu máli? Mér finnst það vera óljóst. Það kemur einnig fram að fasteignagjöld munu renna til þess sveitarfélags þar sem álverið yrði reist, þ.e. Vatnsleysustrandarhrepps. Þarna er e.t.v. um að ræða 70 millj. kr. á ári. Ég vil lýsa efasemdum um að þetta sé réttlætanlegt í tilfellum sem þessu þó svo að íslensk lög geri ráð fyrir slíku. Það hljóta að þurfa að gilda alveg sérstök lög um það atvinnufyrirtæki sem hér um ræðir og engin ástæða til að ákveðinn hreppur fái stórkostlegar tekjur af starfseminni þó svo hann hafi orðið fyrir valinu um staðsetningu. Ávinningurinn er svo mikill samt sem áður, bæði beinn og óbeinn. Það er ljóst að samkeppnin um byggingu hugsanlegs álvers verður hörð. Nýlega var greint frá því í blöðum að finnskt-íslenskt fyrirtæki sé að huga að kaupum eða leigu á Stálvík í Garðabæ með málmsmíði við væntanlega byggingu álvers í huga. Það hefur einnig komið fram að fjölmarga hluti í verksmiðjuna mætti smíða fyrir norðan rétt eins og fyrir sunnan. Forsvarsmenn málmiðnaðarfyrirtækja á Akureyri hafa rætt saman um möguleika á að ná til sín einhverjum verkum ef af byggingu verður. Ég spyr því hæstv. iðnrh.: Gildir það sama um þetta og staðsetninguna, hafa Íslendingar ekkert um það að segja hver hlýtur verkið? Væri hugsanlegt að hægt væri að koma inn í samninga einhverju ákvæði þar um? Að öðrum kosti sér maður fyrir sér að fyrirtæki spretti upp eins og gorkúlur og leggi síðan upp laupana þegar verki er lokið og íslensk fyrirtæki fengju minna en ekkert út úr krafsinu. Þetta finnst mér vera stórt mál. Hæstv. forseti. Togstreitunni sem ríkt hefur milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis verður að linna. Þetta margnefnda álversmál hefur ekki orðið til að flýta því að svo geti orðið. Þar vil ég nefna og etv. kenna um framkomu og málflutningi ýmissa Reyknesinga sem ég sinni nú ekki að nefna hér þar sem ég er í hópi þeirra sem vilja frið milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Hæstv. forseti. Það sem ég vildi fyrst og fremst leggja áherslu á í máli mínu og ítreka nú er þetta: Stuðningur við álver á Keilisnesi af minni hálfu er háður því að gripið verði til mótvægisaðgerða til að koma í veg fyrir að staðarvalið valdi meiri skaða fyrir þróun byggðar í landinu en nauðsynlegt er. Þetta yrði þjóðfélaginu öllu fyrir bestu.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Það er orðið áliðið nætur. Hér hafa fimm ráðherrar talað við þessa umræðu. Einn ráðherra hefur spurt annan hvað hann hyggist fyrir í þessu máli. Einn ráðherra hefur talað gagnstætt fullyrðingum annars, eins og ég mun víkja að. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að hæstv. landbrh. er ekki staddur hér í salnum en hvort tveggja var að hann gaf yfirlýsingar gagnstæðar því sem hæstv. iðnrh. hafði áður gefið, jafnframt því sem hann hafði beint ýmsum spurningum til hæstv. umhvrh. Ég hefði því talið eðlilegt að hann væri kvaddur til þessarar umræðu. Nú sé ég að útbýtt hefur verið í dag skýrslu iðnrh. til Alþingis um stöðu samninga um nýtt álver. Það er venja, hæstv. forseti, að um slíka skýrslu sé rætt í sameinuðu Alþingi og ég mun ekki óska eftir því að hæstv. landbrh. komi hér í nótt þar sem ég þykist vita að þessi skýrsla verði rædd á fimmtudag í sameinuðu þingi, er ekki svo?

Sem svar við spurningu hv. 2. þm. Norðurl. e. skal það upplýst að eins og hann hefur tekið eftir var þessari skýrslu hæstv. iðnrh. dreift sl. fimmtudag. Engin ósk kom fram um að hún yrði tekin á dagskrá, en þessi utandagskrárumræða var leyfð. Það er ljóst að þetta mál á auðvitað eftir að koma aftur til kasta þingsins vegna þess að fyrr eða síðar verður lagt fram frv. þannig að engin hætta er á að þetta mál verði ekki rætt áfram hér á hinu háa Alþingi.

Hæstv. forseti. Það þarf ekki að kalla á hæstv. iðnrh. til að spyrja hann að því hvort venja sé að skýrsla um svo mikilsvert mál sé rædd í sameinuðu þingi. Það er auðvitað öldungis ljóst að fyrir því er meira en venja, það hygg ég að sé gert algjörlega undantekningalaust þegar um svo viðurhlutamikið mál er að ræða og kemur auðvitað ekki til greina að hæstv. iðnrh. geti dengt skýrslum inn á Alþingi án þess að einstökum þingmönnum gefist tækifæri til að hreyfa andmælum. Ég tala nú ekki um þegar í skýrslunum eru fullyrðingar sem yfirlýst er að öll ríkisstjórnin stendur ekki á bak við. Ég vil þess vegna ítreka, hæstv. forseti, úr því að samkomulag er um það milli hæstv. forseta og hæstv. iðnrh. að þessi skýrsla fáist ekki rædd hér á Alþingi, að ég óska eftir því að þeir nafnarnir, hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson og hæstv. landbrh. Steingrímur Sigfússon, verði kallaðir hér til þessarar umræðu til þess að hægt sé að fá nánari upplýsingar um sitthvað það sem fram hefur komið hér í þessum umræðum í dag og varðar þá umræðu utan dagskrár sem hv. 1. þm. Reykv. efndi til, kemur beint inn á ræðu hæstv. iðnrh. sem var öðrum þræði greinargerð fyrir þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir. Ég skal ekki gera athugasemdir við það þótt hæstv. fjmrh. sé ekki við umræðuna þar sem að minni hyggju kom ekkert það fram í máli hans sem þarfnast frekari skýringa nú þegar við ræðum annars vegar um álmálið í heild sinni og hins vegar um skýrslu hæstv. iðnrh. Ég óska eftir því að það verði gert hlé á þessum fundi meðan náð er í hæstv. forsrh. og hæstv. landbrh.

Forseti telur ekki ástæðu til þess að sækja hæstv. forsrh. og hæstv. landbrh., einkum þar sem forseta er kunnugt um að hvorugur þeirra getur verið hér nú. Ég vil benda hv. 2. þm. Norðurl. e. á það að þeir sem ætluðu að taka þátt í þessari umræðu hljóta að hafa lesið skýrslu hæstv. iðnrh. þannig að í raun og veru hefur hún verið til umræðu í dag. Hæstv. ráðherra hafði ekki óskað eftir því sérstaklega að mæla fyrir þessari skýrslu eða taka hana á dagskrá þar sem vitað var að þessi umræða færi fram í dag. Þannig standa mál. Verði þess óskað að skýrsla hæstv. iðnrh. komi á dagskrá verður auðvitað við því orðið. En forseti hafði talið að sú skýrsla væri hér meira og minna til umræðu í dag, en það kann að vera misskilningur. En ég verð að mótmæla því að ástæða sé til að sækja þessa tvo hæstv. ráðherra. Hér eru staddir á fundinum hæstv. iðnrh. og hæstv. umhvrh. og það er vægast sagt undarlegt ef þeir tveir hæstv. ráðherrar eru ekki menn til að svara fyrir hönd ríkisstjórnarinnar í þessu máli.

Mér þykir afskaplega leiðinlegt að hæstv. forseti skuli enn einu sinni gera sig seka um það að vera ekki forseti alls þingsins. Það er auðvitað ekki spurning um það hvort ráðherrar kjósi að ræða þessa skýrslu. Spurningin stendur ekki um það. Hæstv. ráðherra ber að gera þinginu grein fyrir skýrslunni. Það er auðvitað öldungis ljóst þegar um svo viðurhlutamikið mál er að ræða sem það sem við fjöllum um nú að hinir óbreyttu þingmenn eiga kröfu til þess að fá skýr svör við því hvernig þetta mál stendur í ríkisstjórninni, hvort það sé rétt sem hæstv. landbrh. sagði áðan að ákvörðun um staðsetningu álvers hefði ekki verið tekin í ríkisstjórninni. Á hinn bóginn lýsti hæstv. iðnrh. því yfir að slík ákvörðun hefði verið tekin. Það stæði í þeirri skýrslu sem lögð hefði verið fram að ákvörðun hefði verið tekin um staðsetningu. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að hæstv. forseti láti þingið njóta jafnræðis í þessu máli. Það kann á hinn bóginn að verða skemmtileg byrjun á þessu þinghaldi að hæstv. iðnrh. skuli í skjóli forseta fara hér með miklum yfirgangi í máli sem hann ræður ekki við í ríkisstjórninni, í máli sem hann hefur leikið sér þannig að við þjóðina að einsdæmi er og eftirtekt hefur vakið í öllum stjórnmálaflokkum. Sú mikla lausung sem frá upphafi hefur fylgt því að ákveða hvar nýju álveri skuli valinn staður, sá mikli uppboðsmarkaður sem efnt var til fyrir þjóðina alla, fyrir alla landshluta þar sem einu sveitarfélagi var att gegn öðru. Það er sérstaklega athyglisvert í ljósi þess að fyrir liggur nú að hæstv. iðnrh. sagði ósatt, t.d. þegar hann kom á fund Fjórðungssambands Norðlendinga í ofanverðum ágústmánuði og lýsti því þá yfir, og það er allt til skráð frá orði til orðs í fundargerðum Fjórðungsþings Norðlendinga þar sem ræður manna eru teknar orðrétt upp, að á þeim tíma lægi ekkert fyrir um það hvort álver mundi fremur koma á Keilisnesi, Reyðarfirði eða við Eyjafjörð. Það væri ekki þvílíkur munur ef rætt væri um byggingarkostnað, umhverfismál, rekstrarkostnað eða neitt annað þvílíkt sem gæti bent til þess á þeirri stundu að ástæða væri til að slá því föstu að einn staður yrði sérstaklega tekinn fram yfir af hinum erlendu viðsemjendum okkar þannig að þær hugmyndir sem við Íslendingar kynnum að hafa skiptu ekki máli í því sambandi. Ég spurði þá hæstv. iðnrh. hvort það væri í hans huga aðeins pólitísk ákvörðun hvort álverinu yrði valinn staður á Keilisnesi, Dysnesi eða við Reyðarfjörð eins og ummæli hans höfðu fallið. Þá kom auðvitað í ljós að hæstv. iðnrh. treysti sér ekki til þess að jánka því. Áður höfðum við þingmenn Norðurl. e. fyrir mitt frumkvæði óskað eftir því við hæstv. ráðherra að fá á okkar fund fulltrúa hans til þess að við gætum fengið um það sannar fregnir hvernig álmálið stæði, hvort Eyjafjörður væri enn inni í myndinni, hvort Reyðarfjörður væri enn inni í myndinni eða hvort ákvörðun hefði verið tekin um það af hinum erlendu viðsemjendum að álverinu skyldi valinn staður á Keilisnesi. Á þeim fundi lýsti Jóhannes Nordal því yfir að Reyðarfjörður væri ekki lengur inni í myndinni, eins og fram kom á fundi Fjórðungssambands Norðlendinga hjá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni. Þannig vissum við þingmenn Norðurl. e. á Fjórðungsþingi Norðlendinga að annar hvor hafði sagt okkur ósatt, formaður ráðgjafarnefndarinnar eða sá sem hann starfaði fyrir, hæstv. iðnrh. Nú er óhjákvæmilegt, ekki aðeins vegna þess kostnaðar sem einstök sveitarfélög hafa orðið fyrir, ekki aðeins vegna þess að ýmsir menn hafa verið hafðir að háði og spotti, ekki aðeins vegna þess að ýmsir menn úti á landi hafa látið --- ja, hvað á ég að segja, hafa svona dokað við, beðið með að taka miklar ákvarðanir þangað til í ljós kæmi hvernig með álverið færi, ekki aðeins vegna alls þessa, heldur líka vegna hins sem ég veit að hæstv. forseti tekur undir. Ef alþingismenn óska eftir því að eiga fund með fulltrúum ráðherra til þess að fá sannar fregnir af því hvernig milliríkjasamningur stendur, hvernig samningar um staðarval standa, er auðvitað með öllu óverjandi að iðnrh. sendi menn til þess að gefa rangar upplýsingar, algerlega óverjandi. Nú liggur það fyrir í blöðum í viðtölum við hæstv. iðnrh. frá því í september að hljóðið hefur pínulítið breyst frá einum degi til annars. Og nú er svo komið að hann segir sjálfur að staðurinn sé Keilisnes vegna þess að hinir erlendu viðsemjendur hafi tekið af skarið um það og staðarvalið af þeim sökum sé ekki á valdi okkar Íslendinga. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að hæstv. iðnrh. gefi yfirlýsingu um hvenær hinir erlendu viðsemjendur gáfu hið einarða svar um það að Eyjafjörður og Reyðarfjörður kæmu ekki til greina. Hvenær kom svarið og hvernig? Hver var aðdragandi þess? Hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson, sem ég hygg að sé í ráðgjafarnefnd um stóriðju, varð fyrstur til að lýsa því yfir að hæstv. iðnrh. hafi farið með ósannindi, sagðist ekki geta þagað lengur. Það er eftirtektarvert að einstakir ráðherrar, einstakir þingmenn Framsfl. og jafnvel iðnrh. sjálfur tóku því fegins hendi að þessi þingmaður Framsfl. hér í Reykjavík skyldi loksins hafa kveðið upp úr um það hvernig málin stæðu, Guðmundur G. Þórarinsson. Það voru ekki þeir menn sem iðnrh. sendi á fund þingmanna, það var ekki iðnrh. sjálfur á fundi með Norðlendingum, vitneskjan barst ekki þannig, heldur barst vitneskjan þannig að einn af þingmönnum Framsfl. stóðst ekki mátið. Honum ofbauð leikaraskapurinn og tók þá ákvörðun að lýsa því yfir opinberlega að þjóðin hefði verið höfð að háði og spotti. Það er satt að segja hálfbroslegt í ljósi þessara staðreynda að sjá hvern þingmann Framsfl. á fætur öðrum, jafnvel þingmenn sem hafa lýst því yfir að þeir muni greiða atkvæði gegn stóriðju ef álverið komi við Keilisnes, að þeir séu í einhverjum vafa um það hver stefna Sjálfstfl. er í málinu, spyrji mjög mikið hvar Sjálfstfl. standi eins og það sé einhver vafi um það í hugum þeirra sem þekkja söguna, málflutning sjálfstæðismanna, lífsskoðanir og skoðanir hvernig Sjálfstfl. vill standa að því að nýta auðlindir þessa lands. Það veit hvert einasta landsbarn að Sjálfstfl. hefur frá öndverðu haft forustu um það að virkja fallvötnin, nýta orku landsins til mikilla hluta í anda Einars Benediktssonar eins og Búrfellsvirkjun er náttúrlega lifandi dæmi um. Mig minnir að Framsfl. hafi verið mjög hræddur við það mannvirki. Mig minnir líka að Framsfl. hafi verið óskaplega hræddur við Kísiliðjuna við Mývatn. Mig minnir að Framsfl. sé skíthræddur við það að millilandaflugvöllur komi hér sem rísi undir nafni, enda má heyra á einstökum framsóknarmönnum líka í sambandi við álmálið nú að þeir eru að sumu leyti í gömlu brókunum og hafa ekki áttað sig á því að þeim hefur verið sagt að hafa pólitísk fataskipti. Hæstv. forsrh. sagði þegar hann var hér að það væri mikilvægt að okkur tækist að ljúka samningum greitt og farsællega. Hann talaði um að ákvörðun yrði að hafa verið tekin eða heimildarlög um álver yrðu að liggja fyrir fyrir áramót. Hann minntist ekki einu einasta orði á það, hæstv. forseti, hvernig þetta mál stæði í ríkisstjórn, ekki einu einasta orði. Hann minntist ekki einu einasta orði á það hvernig þetta mál stæði í Framsfl., ekki á það hvaða skoðanir hv. 1. þm. Norðurl. v., þingflokksformaður Framsfl., hefði á málinu. Og hann minntist ekki heldur á það sem hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson, 10. þm. Reykv., sagði sem er í ráðgjafarnefndinni hjá hæstv. iðnrh. Hann tók það sérstaklega fram að það væri talsvert mikið eftir enn og margt sem gæti komið í veg fyrir að samningar tækjust. Báðir þessir framsóknarmenn og kannski fleiri lögðu áherslu á það að formlega séð væri það Landsvirkjun sem ætti að semja um raforkuverðið. Ég held nú að Guðmundur hafi sagt álverðið en þeir meintu auðvitað raforkuverðið, bæði formaður flokksins og fulltrúi flokksins í Reykjavík og þykir framsóknarmönnum auðvitað gott ef þeir geta komið einhverri ábyrgð yfir á aðra svona í leiðinni. Mig minnir að fyrrv. formaður Framsfl. hafi sagt að Framsfl. væri miðjuflokkur. Hann er eftirtektarsamur maður, iðnrh., og veitti því athygli að þessum formanni veittist það bara létt að smokra sér undan með því bara að vera miðjuflokkur. Þá munar ekki um að vinna með einum í dag og öðrum á morgun, framsóknarmenn og krata, og þykir létt að velta sér til þannig að þeir geti smokrað sér undan því að bera alla ábyrgðina, a.m.k. ef þeir halda að eitthvað sé í áhættunni. Og þess vegna er núna alltaf verið að tala um að einhverjir aðrir en ríkisstjórnin eigi að taka af skarið í álmálinu. Óbreyttir þingmenn sem hér taka til máls gera ekki jafnmiklar kröfur og fjölskylda Alþfl. gerði þegar hún heimtaði að formaður og varaformaður flokksins sættust. Það væri gott að rífast annað slagið, láta gusta svolítið af sér en ætluðust til þess að það næðust þó málefnalegar sættir, einhver niðurstaða. Hinir óbreyttu þingmenn ríkisstjórnarinnar ætlast ekki til málefnalegrar niðurstöðu af sinni ríkisstjórn í þessu máli, ekki heldur iðnrh. Þess vegna getur hæstv. landbrh. komið hér upp á eftir iðnrh. og forsrh. og sagt að þetta sé að og þetta sé að og þetta sé að og þetta sé að og látið eins og álmálið sé alls ekki ákveðið í ríkisstjórninni. Þó svo að annar ráðherrann í mínu kjördæmi, Guðmundur Bjarnason, segi að það eina sem ákveðið sé í álmálinu sé staðurinn segir um leið hinn ráðherrann, Steingrímur Sigfússon, að engin ákvörðun hafi verið tekin um það í ríkisstjórninni hvar álverið muni rísa. Og framsóknarmaðurinn, hæstv. sjútvrh., tekur skýrt fram í leiðara fyrir sínu blaði að Alþingi geti vel gripið inn í og hafnað heimildarlögum um nýtt álver á þeim grundvelli að þingmenn séu ekki ánægðir með staðarvalið. Með því gefur hann í skyn að hann kunni að vera reiðubúinn til þess að láta á þetta reyna. Allur þessi efi og allur þessi vafi sem er í ríkisstjórninni veldur því ekki að hæstv. forseti sjái ástæðu til þess að ræða skýrslu iðnrh. til Alþingis um stöðu samninga um nýtt álver. Þó hér við umræðurnar komi misvísandi upplýsingar frá einstökum ráðherrum kemur bara iðnrh. og hvíslar því í eyra hæstv. forseta að það sé ástæðulaust að ræða þetta í þinginu. Það sé engin ástæða til þess. Þetta sé bara prívatmál ríkisstjórnarinnar og kannski ókurteisi af stjórnarandstöðunni að fara fram á það að fá eitthvað að vita um það hvernig álmálið stendur í ríkisstjórninni. Þó er búið að lýsa því yfir af forsrh. að heimildarlög verði að fást staðfest fyrir áramót. Og þó liggur það fyrir að nk. mánudag á að ræða stefnu ríkisstjórnarinnar í opinberri almennri umræðu héðan frá Alþingi. Ætlar svo ríkisstjórnin að heykjast á því að einstakir þingmenn geti fengið botn í þetta mál áður? Þegar hefur hæstv. forseti neitað að kalla til hæstv. landbrh. og hæstv. forsrh. Hæstv. forseti hefur fallist á beiðni hæstv. iðnrh. um það að skýrslan verði ekki tekin á dagskrá í fyrirsjáanlegri framtíð og helst aldrei. Þessu hvoru tveggja mótmæli ég. Þetta er óþinglegt, þetta er yfirgangur, þetta er ekki gæfulegt fyrir það þinghald sem nú er að byrja. Lýsir kannski ástandinu í þeirri fjölskyldu sem ríkisstjórnin er.

Má ég biðja hv. 2. þm. Norðurl. e. að gefa mér kost á að leiðrétta missagnir sem fram hafa komið hér í ræðu hans. Forseti hefur aldrei hafnað því að skýrsla hæstv. iðnrh. kæmi á dagskrá.

Jæja.

Hann hefur ekki óskað eftir að hún kæmi á dagskrá.

Ég gerði það víst. ( Forseti: Ég vil benda hv. þm. á að í 29. gr. þingskapalaga segir: ,,Ef ráðherra óskar skal skýrslan tekin til umræðu. Sama gildir ef níu þingmenn óska þess.`` Það hafa níu þingmenn ekki gert svo forseti hefur ekki haft neina ástæðu til að taka þessa skýrslu á dagskrá, auk þess sem hún kom út þegar búið var að lofa að ræða þetta mál utan dagskrár. Forseti hlýtur að mótmæla ásökunum um að iðnrh. geri hér hitt og þetta í skjóli forseta. Hv. þm. hefur talað um að allir þingmenn eigi jafnan rétt. Forseti hefur á engan hátt í allri þessari löngu umræðu gengið á nokkurs manns rétt og hlýtur að mótmæla slíkum ásökunum.) Það er gömul venja þegar fyrirspurn er beint til einstakra ráðherra að ætlast sé til þess að sá maður sem fyrirspurninni beinir til viðkomandi ráðherra fái tækifæri til andsvara. Hins vegar er það strax í áttina að það skuli upplýst að hæstv. iðnrh. skuli hafa gefið yfirlýsingu um það að hann óski ekki eftir að ræða um skýrsluna. Ég hygg að það verði vandalaust að fá tilskilinn fjölda þingmanna til þess að biðja um að sú umræða fari fram úr því að það er niðurstaða forseta og ráðherra að svo verði gert. Ég hélt á hinn bóginn að það mundi vera svigrúm til að ræða þessa skýrslu nú á fimmtudaginn og hafði vænst þess að svo yrði. Ég skil mjög vel, hæstv. forseti, að hæstv. forsrh. skuli hafa verulegar áhyggjur af atvinnuleysi á komandi árum. Og ég skil líka mjög vel að hv. 5. þm. Norðurl. e. skuli hafa áhyggjur af stöðu járnsmíðaiðnaðarins á Akureyri og yfirleitt áhyggjur af því alvarlega atvinnuástandi sem er í hennar kjördæmi. Ég veit ekki hvort ég á að minna hv. 5. þm. Norðurl. e. á að hæstv. forsrh. hafði um það orð að það væri þegar komið í nefnd hvernig ætti að bregðast við úti á landi eftir að byrjað væri á álverinu hér á Suðvesturlandi. Hann talaði líka um byggðanefndina sem ætlaði að gera svo mikið og svo mikið og fundur var um uppi í Borgarnesi um daginn. En það var greinilegt af því sem þeir sögðu þingmenn Framsfl., bæði hv. 5. þm. Norðurl. e. og 3. þm. Austurl., að þeir höfðu næsta litlar hugmyndir um byggðanefnd forsrh. og gerðu sér grein fyrir því að það er ekki glæsilegt ástandið fram undan. Ég man ekki hversu mörgum hefur verið sagt upp í einum þremur fyrirtækjum á Akureyri. Ef ég tel þá upp þá erum við að tala um 7 -- 800 manns. Hér er um að ræða Slippstöðina og það sem heitir Sambandsverksmiðjur Álafoss og Kaupfélags Eyfirðinga. Það gefur náttúrlega auga leið þegar bæjarfélag verður fyrir slíkri blóðtöku að ástandið er ekki glæsilegt. Það var um ummæli forsrh. um Byggðastofnun eins og annað í þessu máli, hann lét í ljósi fagrar óskir um að Byggðastofnun yrði efld, en þegar fjárlagafrumvarpið er lesið kemur í ljós að einungis er gert ráð fyrir þriðjungi þeirrar fjárhæðar til Byggðastofnunar sem stjórn hennar telur nauðsynlegt til að halda í horfinu og eru það ekki slakari menn en hv. 3. þm. Norðurl. v. og 4. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds og Stefán Guðmundsson, sem standa að því áliti. Þannig að það er ekki aðeins að með hinu nýja álveri eigi að brjóta niður, hvað á ég að segja, þann kjark sem var úti á landi með þeim leikaraskap sem var í kringum staðarvalið. Það liggur jafnframt fyrir að ekki er vilji til þess að halda í horfinu í sambandi við Byggðastofnun. Ef við horfum á aðra framkvæmdaliði blasir sama myndin við. Og auðvitað er niðurstaðan sú að dreifbýlið mun stynja þungan undan þessari ríkisstjórn, hefur stunið þungan nú þegar og mun stynja enn þyngra þegar kemur fram á næsta ár. En til allrar hamingju er það nú svo að mjög fer að styttast í því að þessi ríkisstjórn sitji við völd.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Ég kem hér í ræðustól til þess að taka undir orð forseta áðan og til að mótmæla því sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e., að ég hafi leitað eftir því við forseta að skýrsla sú sem ég lagði fram sl. fimmtudag kæmi ekki til umræðu. Hið rétta er að ég óskaði þá ekki að svo stöddu eftir umræðu um skýrsluna, vissi enda um beiðni hv. 1. þm. Reykv. um þessa utandagskrárumræðu, vildi virða svo tíma þingsins að menn sæju til hvernig þeirri umræðu yndi fram. Þetta er í alla staði þinglegt og ég mótmæli harðlega og vísa á bug ómaklegum aðdróttunum hv. 2. þm. Norðurl. e. að forseta og mér.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Í upphafi ræðu minnar hér áðan spurði ég hæstv. forseta að því hvort rætt yrði um skýrslu iðnrh. nk. fimmtudag. Þá reis hæstv. iðnrh. úr sæti sínu, gekk til forseta, og þeirra sameiginlega niðurstaða varð sú að þessi skýrsla yrði ekki rædd á fimmtudag. Nú stendur ekki á því hygg ég að níu þingmenn muni óska eftir því að skýrslan verði rædd. Ég held að óhjákvæmilegt sé að fara fram á það við hæstv. forseta að hann sjái til þess að ráðherrar verði við þegar skýrslan verður rædd til þess að hægt sé að bera saman einstök ummæli þeirra og draga fram sannleikann bæði í sambandi við sögu álmálsins og einnig draga fram hvernig þetta mál stendur innan ríkisstjórnarinnar. Það er alveg óþolandi að hægt sé að halda áfram þeim feluleik um álmálið sem verið hefur um hríð.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Vegna orða hv. 2. þm. Norðurl. e. hlýtur forseti að lýsa því yfir að honum er stórlega misboðið vegna þeirra rangfærslna sem í máli hans koma fram. Ég ætla enn að leyfa mér að lesa upphaf 29. gr. laga um þingsköp, en þar segir svo til skýringar hv. þingheimi: ,,Ef ráðherra óskar að gera grein fyrir opinberu málefni gerir hann það með skýrslu til Alþingis er skal prentuð og útbýtt meðal þingmanna á fundi. Ef ráðherra óskar skal skýrslan tekin til umræðu. Sama gildir ef níu þingmenn óska þess.`` Ég þarf ekki að lesa lengra. Forseti hefur ekki frumkvæði um hvort skýrsla kemur á dagskrá. Ef ráðherra óskar þess kemur hún að sjálfsögðu á dagskrá, eða ef níu þingmenn óska þess. Hvorugt hefur gerst, þannig að forseti sá enga ástæðu og hafði enga ástæðu til að taka skýrsluna á dagskrá. Og ég bið nú hv. 2. þm. Norðurl. e. að viðurkenna að engin rök eru fyrir málflutningi sem þessum. Það er engin sameiginleg niðurstaða hæstv. iðnrh. og mín að skýrslan skuli ekki koma á dagskrá. Ef hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur frumkvæði um að níu þingmenn biðji um það þá verður að sjálfsögðu við því orðið og sú umræða færi síðan fram eftir þingsköpum. Þá held ég að þetta mál hljóti að vera alveg ljóst. Ég vil nú biðja hv. þm. lengstra orða og með tilliti til þess að nú er klukkan korter gengin í tvö, að menn eyði ekki tíma í umræðu sem þessa um þingsköp. Þetta eru alveg ljós þingsköp. Og þar sem þessi umræða er nú mjög langt komin og var leyfð á degi sem nú er raunar liðinn, og með tilliti til þess að örfáir þingmenn eru á mælendaskrá vil ég nú fara þess á leit að þessari umræðu megi ljúka með sæmilegum friði. Óskar hv. 2. þm. Norðurl. e. enn að tala um þingsköp?

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Það kom fram í ræðu forseta að ég hafði ekki missagt í minni fyrri ræðu. Ég vil aðeins ítreka að hæstv. forseti varð ekki við þeirri beiðni minni að kalla þá ráðherra hér í þingsalinn sem höfðu tekið til máls og nálgast málið efnislega með öðrum hætti en hæstv. iðnrh. Af þeim sökum er óhjákvæmilegt að umræður verði um skýrsluna sérstaklega. Og ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir að svo verði.

Forseti mun að sjálfsögðu verða við þeirri beiðni þegar hún verður lögð fram.

Friðrik Sophusson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Eins og fram kom áðan er klukkan núna korter gengin í tvö og við höfum rætt þetta mál nokkuð lengi dags. Í ljós hefur komið að mikill og djúpstæður ágreiningur virðist ríkja, ekki eingöngu í stjórnarherbúðunum heldur á milli einstakra hæstv. ráðherra um það í hvaða stöðu þetta mikilvæga mál er. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að hv. 2. þm. Norðurl. e. óskaði eftir því að á fimmtudaginn yrði tekin fyrir skýrsla hæstv. ráðherra þar sem hann taldi það eðlilegt að hæstv. ráðherra hefði þegar óskað eftir umræðu um skýrsluna vegna þess, eins og kom fram í máli hv. þm., að ekki virtist eiga að kalla til þessarar umræðu þá hæstv. ráðherra sem höfðu gert fyrirspurnir til annarra hæstv. ráðherra og skipt sér þannig af umræðunni að nauðsynlegt var að fá þá til þess að hlýða á umræðuna sem eftir er. Mér er þess vegna spurn, virðulegur forseti, og beini þeim tilmælum til forseta og jafnframt til hæstv. ráðherra, hvort ekki megi semja um það annað hvort að fresta þeirri umræðu sem hér hefur verið hafin til fimmtudagsins og sleppa því þá í góðu samkomulagi að ræða skýrsluna sérstaklega, eða að öðrum kosti ef fram koma óskir í fyrramálið frá níu þingmönnum um að ræða skýrsluna þá sé sú umræða tekin nk. fimmtudag til að slíta sem minnst í sundur þessa umræðu. Enda er ljóst að hæstv. forseti treystir sér ekki til þess að kalla hér til fundarins tvo hæstv. ráðherra, annan sem segist ætla að vera við umræðuna, þ.e. hæstv. ráðherra, og hinn sem skipti sér af umræðunni með þeim hætti að óhjákvæmilegt er að biðja um að hann verði viðstaddur þessa umræðu hér, hvenær sem henni verður fram haldið, eða þá í nánustu framtíð umræðu um þá skýrslu sem fyrir liggur, en í henni eru atriði sem hæstv. samg.- og landbrh. hefur lýst yfir að ekki fái staðist. Ég vænti þess að á meðan ég hef flutt þetta mál mitt hér hafi hæstv. forseta gefist tækifæri til þess að íhuga það hvort hægt sé að verða við annarri hvorri þessari ósk. ( Forseti: Þar sem fram er komin beiðni um frestun á þessari umræðu frá fleiri en einum hv. þm. er forseta auðvitað nauðugur einn kostur að verða við því þó forseti vilji lýsa þeirri skoðun sinni að þegar umræða utan dagskrár er leyfð er óeðlilegt með öllu að sú umræða dragist yfir á fleiri daga. Venjan hefur verið sú að slík umræða er leyfð ákveðinn dag og ætlast til þess að henni ljúki. Þar sem mér sýnist að nú sé þessi umræða komin í þóf sem forseti sér ekki ástæðu til að eyða svefntíma manna yfir er þessari umræðu nú frestað.)