Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá hv. Nd. Það var samið af sauðfjársjúkdómanefnd í samvinnu og samráði við Guðmund Gíslason lækni og Pál A. Pálsson yfirdýralækni, og fylgir frv. grg. Það er ekki gert ráð fyrir, að þessar breytingar, ef að l. verða, hafi í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Grg. sú, sem fylgir frv., segir í rauninni allt um það, hvað í frv. felst. Frv. miðast við það, að mæðiveikin gamla, sem lengi hefur herjað hér, er talin vera útlæg orðin, og breytingar eru þess vegna gerðar um það, að l. nái ekki aðeins til mæðiveikinnar, heldur og til fleiri sauðfjársjúkdóma, ef upp kynnu að koma. Þá eru nokkur ný ákvæði um varnarlínur, viðhald girðinga o. s. frv. Þá er einnig ákvæði um það, að heimilt skuli vera að flytja fé á milli ýmissa héraða, þar sem sjúkdómar hafa ekki herjað áður, en það hefur verið algerlega bannað fram að þessu og hefur m.a. átt þátt í því að hindra kynbætur í ýmsum landshlutum. Hv. Nd. samþ. frv. með lítils háttar breytingum, sem eru ekki neinar meiningar-, heldur aðeins orðalagsbreytingar. Ég tel, herra forseti, að þar sem skýringar eru svo nákvæmar með frv. sem sjá má, sé ekki ástæða til þess að hafa þessi orð fleiri, en legg til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Frv. þetta er samið af n., og var Ólafur Björnsson prófessor formaður n. Búreikningaskrifstofa hefur starfað um 30 ára skeið, en árangur af starfsemi hennar hefur ekki orðið eins mikill og æskilegt hefði verið, bæði vegna þess, að fé hefur ávallt verið af skornum skammti til að standa undir rekstri hennar, og eins það, að löggjöfin og skipulag hefur ekki verið í því formi, sem æskilegt hefði verið og reynslan hefur sýnt, að hefði verið betra en þetta. Það þykir því henta að breyta löggjöfinni í það form, sem samrýmist nútímanum meira en það gamla form. Það er ákveðið, að fé til skrifstofunnar verði ávallt eftir því, sem veitt er á fjárl., og hefur það verið aukið nokkuð síðustu árin, sérstaklega nú tvö seinni árin, og eru nú 800 þús. kr. á fjárl. til þess að standa undir rekstri stofnunarinnar. Í 3. gr. frv. er kveðið á, hvert hlutverk búreikningaskrifstofu sé. Það er í fyrsta lagi að leiðbeina bændum um færslu búreikninga og stuðla að því, eftir því sem við verður komið, að bændur færi sem flesta reikninga um búrekstur sinn. Annað er að safna búreikningum víðs vegar að af landinu, bæði frá einstökum bændum og félagsbúum, með það fyrir augum að fá sem réttasta mynd af búrekstri bænda í heild og jafnframt af einstökum greinum landbúnaðarins. Í þriðja lagi að gera upp búreikninga, er stofnuninni berast og færðir eru í samræmi við reglur, sem hún setur, hlutaðeigendum að kostnaðarlausu, og vinna úr þeim tölulegar upplýsingar um allar greinar landbúnaðarins, eftir því sem efni standa til. Senda skal viðkomandi bónda búreikning hans upp gerðan í samráði við búnaðarhagfræðiráðunaut, eins fljótt og við verður komið, og auk þess birta yfirlitsskýrslu um niðurstöður búreikninganna fyrir hvert ár fyrir sig. - Gefa skal út aðgengileg eyðublöð fyrir búreikninga með glöggum skýringum. Þá skal einnig gangast fyrir búreikninganámskeiðum til leiðbeiningar bændum, er búreikninga vilja halda. Einnig skal vinna að því með útgáfustarfsemi, námskeiðum og á annan hátt í samráði við búnaðarhagfræðiráðunauta Búnaðarfélagsins og aðra starfsmenn þess, að útbreiða meðal bænda hagkvæma þekkingu á niðurstöðum búreikningaskrifstofunnar. Loks á skrifstofan að vera ríkisstj. og þeim aðilum, er hverju sinni fara með verðlags- og framleiðslumál landbúnaðarins, til aðstoðar við útreikninga eða gagnasöfnun, að því leyti sem slíkt fellur innan starfssviðs stofnunarinnar, eins og það er ákveðið með lögum þessum. Þetta eru meginverkefni búreikningaskrifstofunnar, og má segja, að það sé ekki harla lítið, en það mætti segja, að það væri tvíþætt í aðalatriðum: Annars vegar að gefa bændum með þeim niðurstöðum, sem búreikningarnir sýna, á glöggan hátt rétta mynd af því, hvað borgar sig, hvaða búgrein borgar sig og hvernig rekstrinum skuli hagað til þess að fá sem beztan og eðlilegastan árangur. Og það er það, sem reynslan hefur sýnt, eftir að menn fóru að veita því verulega athygli, að það er ákaflega misjöfn niðurstaða og misjafn árangur hjá ýmsum bændum með búreksturinn og hve miklar tekjur þeir fá af hverju kúgildi fyrir sig. Það er eftir því, hvernig er farið með búpeninginn yfirleitt og hvernig að búrekstrinum er staðið. Í öðru lagi er það vitanlega mikið atriði að hafa við höndina, þegar verðlagning búvara fer fram, sem flesta búreikninga, sem sýna rétta mynd af búskapnum og afkomu bændastéttarinnar. Það hefur vantað að undanförnu nægilega glögga og nægilega marga reikninga, þegar verðlagningin hefur farið fram, til þess að það væri í verulegum atriðum hægt að styðjast við þá. En þetta ætti allt að standa til bóta með nýrri löggjöf og auknu fjárframlagi á fjárl. til þess að standa undir rekstri stofnunarinnar. Í sambandi við samningu þessa frv. hefur verið stuðzt við þær reglur, sem notaðar eru í öðrum löndum, t.d. hjá Bretum og Hollendingum. Það hefur og verið byggt nokkuð á reynslu síðustu ára af búskaparháttum íslenzkra bænda. Það hefur einnig verið haft í huga, að bókhaldsþekking bænda er takmörkuð af eðlilegum ástæðum, og þarf þess vegna að haga skýrsluforminu í samræmi við það. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv. að svo stöddu. Ég vil leggja til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Þetta frv. er komið til þessarar hv. d. eftir venjulegum leiðum. Frv. um veitingu ríkisborgararéttar eru undirbúin í dómsmrn. og síðar, þegar að þinghaldinu kemur, send þinginu eða lögð fyrir þingið, eins og þetta frv. var lagt fyrir þingið í öndverðu þingi. Síðan hefur því verið vísað til allshn., venjulega í Nd., en samráð höfð á milli allshn. Nd. og Ed. um meðferð málsins, og ég hygg, að formaður allshn. þessarar hv. d. hafi fylgzt með meðferð þessa máls hjá allshn. Nd. Það hefur verið fylgt við afgreiðslu málsins hefðbundnum reglum hér, eins og gerð er grein fyrir og ég þarf ekki að rekja fyrir hv. þm., mönnum eru þær svo kunnar, gerð grein fyrir þeim í grg. frv. Það kunna að vísu að berast, eins og stundum hafa átt sér stað, enn fleiri tilmæli um veitingu ríkisborgararéttar, áður en þingi lýkur. Þá geri ég ráð fyrir, að allshn. þessarar hv. d. mundi hafa samráð um það mál við allshn. Nd. og þá dómsmrn., ef þætti ástæða til. Ég leyfi mér svo að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. í frv. þessu til I. um Landhelgisgæzlu íslands, sem hingað er komið eftir meðferð í Nd., er sett heildarlöggjöf um landhelgisgæzluna og nánar afmarkað starfssvið hennar og einnig felld ákvæðin um landhelgissjóð inn í þessa löggjöf. eins og fram kemur í grg., er löggjöfin um Landhelgisgæzlu Íslands næsta fátækleg, en hins vegar hafa þróazt fastar og ákveðnar venjur um starfsemi landhelgisgæzlunnar, frá því að hún tók til starfa, og þær eru nú mótaðar í 1. gr. þessa frv. Þetta var aðaltilgangurinn með samningu þessa frv., að fá heildarlöggjöf og nokkru nánari ákvæði en áður um ýmis atriði í sambandi við starfsemi landhelgisgæzlunnar. Á frv. voru gerðar nokkrar breytingar í Nd., sem ég hef ekkert við að athuga. Það var bætt inn í 1. gr. h-lið að fylgjast með öryggis- og björgunarútbúnaði skipa, ef ástæða þyki til. Mér hefur verið tjáð, að frá skipaskoðunarstjóra hafi komið aths. um þetta atriði, en það er þá verkefni þeirrar n., sem fær málið til meðferðar hér, að athuga nánar, hvort þetta hefur að ástæðulausu verið sett inn í 1. gr. og kannske farið inn á svið skipaskoðunarstjóra og væri ástæða til, eins og ég segi, að athuga það nánar undir meðferð málsins í n. Að vísu segir þarna aðeins „ef ástæða þykir til“, svo að ég hygg, að það þurfi í sjálfu sér ekki að rekast á. Þá var einnig breyting, sem ég vildi aðeins geta, í sambandi við 5. gr. frv. gerð í Nd., en þar var 2. mgr. þannig: „Heimilt er að skrá áhafnir á varðskip landhelgisgæzlunnar eftir reglum, sem ráðh. setur.“ Þessu var breytt í Nd. þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Skipverjar á varðskipum landhelgisgæzlunnar skulu lögskráðir. Þó skal heimilt að flytja skipverja milli skipa eða í önnur störf, enda sé lögskráningarstjóra tilkynnt um þær breytingar.“ Það var í raun og veru þetta, sem fyrir mér vakti, þegar frv. var samið, án þess að við hefðum þá ákveðnar reglur um það, að það fyrirkomulag mætti á þessu hafa, að auðveldlega mætti flytja starfsmenn landhelgisgæzlunnar á milli skipa eða annarra tækja, sem landhelgisgæzlan hefði og skrásett væri á, svo að ég tel, að því sé með þessu fullnægt. Ég hafði aðallega í huga, að það er til athugunar, svo sem ég skal gera nokkra nánari grein fyrir, endurskoðun á starfsháttum landhelgisgæzlunnar, sem m.a. kynni að leiða til þess, að lögð yrði áherzla á að hafa einungis tvö stór varðskip, en þá er veigamikið atriði, að þessi skip séu sem mest á hafinu, og kynni þá að vera nauðsynlegt að hafa um það bil þrjár áhafnir á þessum tveimur skipum, en stundum liggja varðskipin og hafa legið því miður oftar í höfn heldur en ástæða er til vegna nauðsynjar á því að veita áhöfnunum orlof, eins og tilskilið er, eða nokkur frí. Fyrir mér vakti það, að tækin yrðu sem mest notuð og þetta fyrirkomulag yrði á haft, og það yrði hægt að hafa það með þessari grein, eins og hún er nú orðin eftir breytingarnar í Nd. Síðan var gerð breyting á 7. gr., sem kannske var viðkvæmt atriði, þar sem stóð í frv., að starfsmenn landhelgisgæzlunnar megi hvorki beint né óbeint taka þátt í neins konar kjara- eða kaupdeilum, en hljóðar nú: „Starfsmenn landhelgisgæzlunnar mega hvorki gera verkfall né taka þátt í verkfallsboðunum.“ Tel ég það í sjálfu sér alveg fullnægjandi. En annars staðar eru ákvæði um það, í 5. gr., að starfsmenn landhelgisgæzlunnar skuli teljast til lögreglumanna ríkisins og hafa réttindi og skyldur eftir því. Um Landhelgissjóð Íslands, en ákvæðin um hann eru nú flutt inn í þetta frv., vil ég aðeins segja það, að staða landhelgissjóðsins er góð, eins og nú er. Það hafa þegar verið inntar af hendi fyrstu greiðslur, eitthvað um 8 millj. kr., að ég hygg, í sambandi við byggingu hins nýja varðskips, sem nú er í smíðum, og það er þegar í sjóði nægjanlegt fé til þess að inna næstu greiðslu af höndum. Ég er því miður ekki með yfirlit yfir stöðu landhelgissjóðs, en ef n. óskaði eftir því eða þætti ástæða til þess, verður henni að sjálfsögðu látið það í té. Í grg frv. er ýtarleg skýrsla um byggingu hins nýja varðskips, sem er fskj. I, og skal ég ekki eyða neinum tíma í að víkja frekar að því. En jafnframt voru ýmis önnur fskj. látin fylgja frv. eingöngu í þeim tilgangi að gefa alþm. nánari kost á að kynnast ýmsum þáttum og fá grg. um ýmsa þætti í starfsemi landhelgisgæzlunnar. Ég sagði áðan, að það væri til athugunar endurskoðun á starfsemi landhelgisgæzlunnar, og það er m.a. sérstaklega í sambandi við notkun á þyrilvængjum fyrir landhelgisgæzluna, og mér hefur borizt í þessum mánuði skýrsla frá forstjóra landhelgisgæzlunnar um það mál. Ég tel ástæðu til þess að láta hv. þd. heyra það, sem í þeirri skýrslu kemur fram, en það eru viðbótarupplýsingar í raun og veru við þær upplýsingar, sem fylgdu upphaflegri grg. frv., ef ég mætti lesa það, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar landhelgisgæzlan fyrir tæpum 15 árum hóf fyrstu tilraunir sínar með reglulegt gæzluflug, kom fljótt í ljós, að flugvélar mundu vera mjög hagkvæm tæki til almennrar fiskveiðigæzlu hér við land, auk þess, sem þær eru um leið tiltækar til aðstoðar við björgunarstörf o.fl. Af þessu leiddi, að þáv. dómsmrh., dr. Bjarni Benediktsson, heimilaði landhelgisgæzlunni að kaupa Catalina-flugbátinn TF- Rán og útbúa hann sérstaklega til þessara starfa. Var Rán síðan notuð í þessu skyni frá 1956 til ársins 1962, en þá var komið að svo umfangsmikilli flokkun á flugbátnum, að talið var hagkvæmara að leita eftir kaupum á nýrri flugvél. Um sama leyti hætti líka Flugfélag Íslands rekstri flugbáta sömu tegundar, en milli þess félags og landhelgisgæzlunnar hefur alla tíð verið mikil samvinna í flugrekstri, t.d. lán á varahlutum eða flugmönnum, ef á hefur þurft að halda. Var landhelgisgæzlunni því heimilað að hætta rekstri Ránar og kaupa nýja flugvél af Skymaster-gerð, TF-Sif, í hennar stað, og hefur hún verið í stöðugri notkun síðan um áramótin 1962–1963. Sem kunnugt er, hafa báðar þessar gæzluflugvélar verið mjög farsælar í starfi sínu og orðið landhelgisgæzlunni til ómetanlegs gagns. Hafa á þessum árum, frá 1956–1966, verið flognar að meðaltali rúmlega 372 klst. á ári við gæzlu- og björgunarstörf, 182 fiskiskip staðin að ólöglegum veiðum, þar af 20 erlendir togarar, og það, sem mest er um vert, er, að með þessari starfsemi hefur eflaust verið komið í veg fyrir fjölda annarra brota. En eins og með Rán tekur Sif nú að eldast og verða jafnt og þétt óhagstæðari í rekstri miðað við hinar yngri flugvélategundir, auk þess sem nú styttist óðum í dýra flokkun hennar. Um s.l. áramót voru rúmlega 1200 flugstundir eftir eða um þriggja ára venjuleg notkun landhelgisgæzlunnar. Hins vegar má gera ráð fyrir allt að tveggja ára undirbúningi, ef skipta ætti um flugvél og alls ekki æskilegt, að komið sé nálægt stórri flokkun. Af þessum orsökum hóf landhelgisgæzlan því fyrir nokkru athuganir, á hvern hátt hagkvæmast yrði að endurnýja Sif, þegar þar að kæmi, og kom þá fljótt í ljós, að ef þyrla eða þyrlur gætu annað þeirri þjónustu, sem Sif veitti nú, mundi það verða landhelgisgæzlunni sem heild mjög hagkvæmt vegna hæfni þyrlnanna til þess að framkvæma ýmis önnur aðkallandi verk, sem hvorki Sif né nein önnur svipuð tegund venjulegra flugvéla getur unnið í dag. Eins og kunnugt er, hefur landhelgisgæzlan lengi haft áhuga á notkun þyrla, og hefur hún reynt að fylgjast með þróun þeirra eftir föngum. Árið 1960 var t.d. varðskipið Óðinn byggt með þyrluþilfari, og um svipað leyti var einn af flugmönnum landhelgisgæzlunnar, Björn Jónsson, sérþjálfaður til þyrluflugs í Bandaríkjunum. Leiddi það síðan um nokkurra ára bil til sérstakrar þyrlusamvinnu við varnarliðið á Keflavíkurflugvelli, þar sem Björn hélt áfram þjálfun sinni á þyrlum varnarliðsins, en þær æfðu aftur lendingar og flugtök á Óðni. Lauk því með vel heppnuðum sameiginlegum björgunarleiðangri til Grænlands til þess að sækja sjúkling árið 1962. Í framhaldi af þessu heimilaði svo Jóhann Hafstein dómsmrh. landhelgisgæzlunni árið 1964 að kaupa til reynslu litla þyrlu, TF-Eir, af gerðinni Bell-47 J2A, í samvinnu við Slysavarnafélag Íslands, og hefur hún verið í stöðugri notkun síðan í ársbyrjun 1965. Á þessum tíma hefur Eir verið notuð til framkvæmda hinna fjölbreyttustu verka víða um land, bæði um borð í þeim varðskipum, sem hafa þyrluþilfar, eða ein sér í landi. Hafa samtals verið flognar rúml. 22 þús. sjómílur á 438 flugstundum og fluttir 531 farþegar, stundum við hin erfiðustu skilyrði, bæði sjúklingar, leitarmenn, vísindamenn, svo og verkfræðingar í sambandi við framkvæmdir og margt fleira, auk þess sem þyrlan hefur oft tekið þátt í leit að týndu fólki og jafnvel eftirleit að fé fyrir bændur. Til landhelgisgæzlu hefur Eir hingað til verið lítt notuð nema rétt með ströndum fram við Suðvesturland, sem stafar eingöngu af smæð hennar og þeim takmörkunum, sem af því leiðir, eins og t.d. einum hreyfli og litlu flugþoli, því að reynslan af slíkri notkun hennar hefur verið með afbrigðum góð, svo langt sem hún nær. Hafa starfsmenn landhelgisgæzlunnar þannig á undanförnum árum öðlazt nokkra reynslu í notkun þyrla hérlendis, og mun það einróma álit allra þeirra, sem unnið hafa með þyrlunum, að þær geti orðið landhelgisgæzlunni hið mesta þarfaþing. Fyrir öll gæzlu- og björgunarstörf hafa þyrlurnar nefnilega þá miklu kosti umfram venjulegar flugvélar að geta lent eða hafið sig til flugs hvar sem er, hvort heldur á sjó eða landi, svo og verið kyrrar í loftinu yfir þeim stað, sem verið er að athuga. Enn fremur hefur reynslan sýnt, að þær eru bæði mjög góðar til sjónflugs í slæmu skyggni og sérstaklega stöðugar í órólegu veðri, sem er afar mikilvægt við flug í veðrasömu fjallalandi eins og hér. Hins vegar ber því ekki að neita, að þyrlur hafa til skamms tíma haft mun minna flugþol en venjulegar vélar svipaðrar stærðar, en á móti því vegur, að þar sem þyrlurnar eru óháðar flugvöllum, eiga þær auðveldara með að auka á eldsneytisforða sinn frá nærtækri landsstöð eða varðskipi. Er þetta miklu þýðingarmeira atriði en virðist í fljótu bragði, því að þegar flugskilyrði eru erfið hér á landi, hafa venjulegar, stórar flugvélar hingað til ekki átt margra kosta völ um örugga lendingarstaði. Gæzluflugvélarnar hafa því yfirleitt farið af stað búnar til langflugs, svo að þær gætu lent á erlendum flugvöllum í neyðartilfellum. Þessa atriðis þyrfti gæzluþyrla hins vegar ekki að taka tillit til, og má því skipuleggja flug hennar á mun óbundnari og hagkvæmari hátt en hinna. Við leit að týndum bátum langt undan landi eða við eftirför erlendra fiskiskipa er þó ekki alltaf hægt að skreppa frá til áfyllingar eldsneytis, og getur þá mikið flugþol verið nauðsynlegt, nema önnur flugvél sé tiltæk til þess að leysa hina af. Slík tilfelli hafa þ6 ætíð verið fá og voru leyst þannig á fyrstu árum gæzluflugsins, að leigð var heppileg farþegaflugvél til slíkra ígripa og látin halda áfram leitinni eða eftirförinni undir stjórn yfirmanna landhelgisgæzlunnar. Síðan Sif var tekin í notkun, hefur þess þó ekki þurft vegna þess mikla flugþols hennar. Ekki er þó síður hægt að gera slíkt nú en þá, ef á þyrfti að halda. Í þessu sambandi er rétt að benda á, að það er mjög líklegt, að hægt sé að láta gæzluþyrlu beita skotvopnum á sama hátt og varðskip til þess að stöðva grunuð skip eða fá þau til að fylgja settum fyrirmælum og þar með stytta eða koma í veg fyrir langa eftirför. Stór þyrla ætti að hafa jafngóðar eða jafnvel betri aðstæður til þess en venjulegt varðskip. Orsök þess að landhelgisgæzlan hefur hingað til ekki talið ráðlegt að láta gæzluflugvélar sínar nota skotvopn á þennan hátt, enda þótt þau vopn séu fyrir hendi, er sú, að bæði eykur hraði flugvélarinnar mjög á möguleikann fyrir slysaskotum, - þá er ekki átt við þyrlu, heldur Skymastervél eins og Sif, - og venjuleg flugvél getur ekki veitt skipi eða áhöfn þess neina aðstoð í slíkum tilfellum, gagnstætt stóru varðskipi eða hliðstæðri þyrlu. Loks hafa sum ískönnunarflugin verið nokkuð löng, en þeirra ætti ekki framvegis að vera þörf svo langra, þar sem veðurstofan fær nú jafnaðarlega heildarmynd af ísröndinni eftir athugunum frá gervihnöttum, og meðan ísinn er langt undan Íslandi, er engin þörf á sérstakri könnun hans héðan. Það er fyrst, þegar ísinn er kominn á fiskislóðir eða siglingaleiðir íslenzkra skipa, að landhelgisgæzlan þarf að fylgjast með honum, en það er tiltölulega stutt frá landi. Á undanförnum 4 árum hefur TF-Sif farið samtals 235 gæzlu- og björgunarflug og af þeim 8 eða 2 á ári, sem staðið hafa lengur en 8 klst., en þar af er aðeins eitt, þar sem þurft hefði aðra vél til þess að leysa Sif af, ef hún hefði ekki haft nóg flugþol. Var það eftirför við brezkan togara. Langflest þessara fluga hafa staðið annaðhvort 3–4 klst. eða 6–7 klst., og stafar hærri tíminn af því, að flugvélin hefur ekki lent á flugvöllum norðaneða austanlands, heldur notað 1–2 klst. til þess að fljúga til Reykjavíkur aftur. Þar er flugskýli hennar og önnur aðstaða. En ekki þykir ráðlegt að láta hana standa óvarða úti um land, a.m.k. ekki að vetrinum. Frá sjónarmiði landhelgisgæzlunnar væri það hins vegar mjög æskilegt, að gæzluflugvélarnar gætu staðnæmzt meira úti á landi. Með því mætti stytta og um leið fjölga gæzluferðum, en hvort tveggja væri mjög heppilegt, því að löng flugþreyta mun sljóvga áhöfnina, og fljótt flýgur fiskisagan um, að gæzluvél sé á lofti. Því miður á það eflaust enn langt í land, að þannig aðstaða skapist við flugvelli úti á landi. Til þess að slíkt sé fjárhagslega framkvæmanlegt, þurfa gæzluvélarnar bæði að vera mun mínni að fyrirferð en TF-Sif og helzt einnig minni áhöfn. Er þetta hvort tveggja töluvert atriði viðvíkjandi vali á nýrri gæzluvél. Af framansögðu er því ljóst, að eigi þyrla að geta tekið að sér þau gæzlu- og björgunarstörf, sem í dag eru framkvæmd af TF-Sif, þarf hún að hafa a.m.k. 6–7 klst. flugþol auk almennrar flughæfni fyrir opið úthaf í misjöfnum veðrum, útbúnað til lendingar á sjó, svo og nægilegt rými og burðargetu fyrir nauðsynleg staðsetningar- og björgunartæki. Loks er einnig æskilegt, að þyrlan geti lent á þyrluþilförum hinna stærri varðskipa okkar. Samkv. þeim upplýsingum, sem landhelgisgæzlan hefur aflað sér, geta aðeins stórar tveggja hreyfla þyrlur uppfyllt þessi skilyrði, og virðist reynsla annarra af notkun þeirra við björgunarstörf o.fl. yfir sjó og landi benda eindregið til þess, að þær ættu vel að geta annað þeim gæzlu- og björgunarstörfum, sem TF-Sif hefur nú með höndum. En auk þess ætti slík þyrla bæði að hafa tíma og aðstöðu til að sinna fjölda annarra verka, sem nú eru ýmist unnin á annan hátt með miklum tilkostnaði eða þá alls ekki framkvæmanleg með núverandi tækjum. Eftir reynslu ættu um 350 flugstundir að nægja til venjulegrar gæzlu, en þá notkun mætti vel tvöfalda án verulegs aukakostnaðar. Við notkun stórrar tveggja hreyfla þyrlu mundi öll aðstaða til björgunar- og hjálparstarfsemi hér batna stórkostlega, bæði á sjó og landi. Enginn staður á öllu landinu, hvort heldur uppi á jöklum né með ströndum fram, yrði meira en 1–2 klst. flug frá Reykjavík við eðlileg skilyrði. Og þyrlan þyrfti ekki nauðsynlega að lenda til þess að taka eða skila af sér sjúklingum, farþegum eða farangri. Á sama hátt mætti sækja eða fara með viðgerðarmenn eða tæki til skipa á siglingaleiðum eða fiskislóðum umhverfis Ísland, jafnvel norður undir Jan Mayen eða suður á móts við Færeyjar eða hvar sem er álíka langt út frá landinu. Auk þess eru svo ýmsir flutningar eða verklegar framkvæmdir, sem gera mætti mun fljótari og auðveldari en í dag, t.d. umsjón með afskekktum vitum, sæluhúsum og athuganastöðvum, sem gera mætti jafnhliða gæzlufluginu, og enn fremur eftirleit að fé, efnisflutningar á illaðgengilega staði, alls konar flutningur á fólki og margt fleira. Flest af því, sem upp er talið hér á undan, eru verk, sem nú þegar eru unnin af ýmsum aðilum og oft við erfiðustu skilyrði, sem eru bæði tíma- og mannfrek, eða unnin með dýrum tækjum, sem nýtast illa, og mun tilvera stórrar þyrlu því vel geta orsakað breytingar á margri þess háttar þjónustu. Þar sem svo margt benti til þess, að rekstur stórrar gæzlu- og björgunarþyrlu mundi verða landhelgisgæzlunni tæknilega hagkvæmur, hefur verið athugað sérstaklega, hvert mætti áætla kaupverð og rekstrarkostnað flugvélar af þessari gerð, svo og hver áhrif notkun hennar mundi hafa fyrir heildarstarfsemi landhelgisgæzlunnar, stærð og fjölda varðskipa og annarra tækja, miðað við núverandi aðstæður. Hefur niðurstaða þessara athugana í stórum dráttum orðið þessi: Áætla má, að stór tveggja hreyfla þyrla útbúin sérstaklega til björgunar- og gæzlustarfa hér við land, muni kosta um 40 millj. ísl. kr., afgreiðslutími 12–14 mánuðir. Gera má ráð fyrir, að rekstrarkostnaður verði ekki hærri en fyrir TF-Sif, og þótt flugstundum yrði fjölgað að mun, mundi sá kostnaður ekki aukast verulega. Aukningin yrði nær eingöngu vegna meiri eldsneytisnotkunar. Vegna hins víðtæka starfssviðs þyrlunnar má gera ráð fyrir, að hún mundi einnig geta unnið mestan hluta gæzlu- og björgunarstarfa minni varðskipanna, þannig að óhætt ætti að vera að draga að mun úr útgerð þeirra. Jafnframt rekstri stórrar þyrlu er æskilegt að hafa eftir sem áður litla þyrlu til umráða, enda getur rekstur mismunandi stærðar farið vel saman, m.a. vegna mismunandi verkefna og nýtingar áhafna. Sömuleiðis munu litlar þyrlur áfram vera mjög handhæg tæki fyrir stóru varðskipin, sérstaklega þau, sem hafa skýli um borð, eins og það varðskip, sem nú er í smíðum. Loks væri æskilegt, að þyrlurnar gætu haft aðgang að flugskýlum og annarri aðstöðu á nokkrum stöðum úti um land, er gerði þeim mögulegt að dvelja þar eftir aðstæðum um lengri eða skemmri tíma. Með slíkri skipulagningu mundi fást bæði góð nýting og eðlileg dreifing um landið á tækjum og mannafla landhelgisgæzlunnar, sem kæmi allri þjónustunni og þar með öllum landslýð til góða.“ Þetta er grg. eða skýrsla til dómsmrh. frá forstjóra landhelgisgæzlunnar um notkun þyrlu í stað gæzluflugvélarinnar Sif. Ég hef, eins og ég sagði áðan, gert hv. d. grein fyrir þessu til frekari upplýsingar í sambandi við fyrirhugaðar ráðagerðir landhelgisgæzlunnar, en forstjóranum hefur nú verið falið að gera nákvæma rekstrarkostnaðaráætlun um slíka þyrlu, fá ákveðið tilboð í stofakostnaðinn, hvað hann muni verða mikill og hvað líklegt sé, að hægt sé að losa sig við eða hætta rekstri á af öðrum tækjum landhelgisgæzlunnar, minni skipunum, og þegar þetta lægi fyrir, er hægt að gera sér grein fyrir, hver kostnaðarmunurinn muni verða, og jafnframt renna grun í það, hvort ekki með því móti að hafa aðeins tvö stór varðskip tiltæk með verulega stórri þyrlu, að sinna jafnvel meiri verkefnum við landhelgisgæzlu og björgunarstörf og líklega með öllu minni tilkostnaði heldur en verið hefur á undanförnum árum. Þessar áætlunargerðir munu fljótlega liggja fyrir, og er verið að vinna að þeim, og ef svo tekst til, að þær liggi fyrir, áður en Alþ. lýkur, mun ég að sjálfsögðu gera þinginu með einum eða öðrum hætti grein fyrir því, því að ég hef talið æskilegt, að það yrði á hverjum tíma gerð sem bezt grein fyrir því og ekki sízt í sambandi við setningu svona löggjafar, hvernig starfsemi landhelgisgæzlunnar er hagað og hvaða ráðagerðir eru uppi um breytingar í því sambandi. Ég vildi svo mega vænta þess, að þetta mál fengi góðar undirtektir hér í þessari hv. d. og skjóta afgreiðslu, og leyfi mér svo að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Á þskj. 271 flytjum við hv. 1. þm. Norðurl. e. brtt. við þetta frv. til l. um fávitastofnanir. Eins og upplýst hefur verið hér við fyrri umr., var frv. sent til umsagnar stjórnar Styrktarfélags vangefinna. Þetta félag, sem stofnað var fyrir allmörgum árum, hefur unnið mjög mikið og heilladrjúgt verk á þessu sviði. Ég vil segja, að síðustu árin hefur þetta félag, Styrktarfélag vangefinna, verið aflgjafi í framkvæmdum á sviði þessara mála. Þetta félag kom því til leiðar, að myndaður var nýr tekjustofn til að reisa fávitastofnanir, og það hefur unnið á mörgum sviðum mjög þarft verk og ber að þakka það. Stjórn þessa félags sendi hv. heilbr.- og félmn. álitsgerð og þar kemur fram, að stjórn félagsins óskar að gerðar verði vissar breyt. á frv., sem hún að öðru leyti mælir með. Við umr. í n. gat ekki orðið fullt samkomulag um, að n. tæki þessar brtt. upp á sína arma og við, nokkrir nm., vildum fara milliveg, eins og fram kom í okkar brtt. við 2. umr. Þessi brtt. okkar, sem átti að vera eins konar málamiðlun, var felld, og þess vegna þykir okkur nú rétt að kynna till. stjórnar Styrktarfélags vangefinna, eins og þær eru. Formaður þessa félags er Hjálmar Vilhjálmsson ráðuneytisstjóri, maður, sem í mörg ár hefur unnið þarft og gott verk í þessu félagi til hagsbóta fyrir fávita í landinu. Með leyfi hæstv. forseta, vildi ég mega lesa kafla úr álitsgerð stjórnar Styrktarfélagsins og mun þá um leið láta það nægja sem grg. mína fyrir þeim 4 brtt., sem um er að ræða á þskj. 271. Í umsögninni segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Styrktarfélags vangefinna hefur athugað frv. og telur það vera mikilsvert spor í rétta átt, og mælir eindregið með því, að það nái frami að ganga, en vill þó benda á nokkur atriði, sem hún telur, að betur megi fara. Skal nú vikið að einstökum greinum frv., og þeim breyt., sem stjórn Styrktarfélags vangefinna telur rétt að gera á frv., ásamt grg. hennar fyrir till. sínum. 1) Breyt. á 1. gr. frv. Við 1. gr. bætist ný mgr. svo hljóðandi: „Við hælið skal starfa sálfræðingur, skipaður af ráðh., sem jafnframt hefur á hendi eftirlit með öðrum fávitastofnunum í landinu.“ Grg. Stjórn Styrktarfélags vangefinna telur nauðsynlegt, að sálfræðingur starfi við hæli þessarar tegundar og álítur rétt, að staða þessi sé ákveðin í l., eins og staða yfirlæknisins. Stjórn Styrktarfélags vangefinna telur, að stefna beri að því að komið verði á fót sérstakri rannsóknarstofnun í tengslum við aðalhælið, sem búin verði fullkomnum rannsóknar- og lækningatækjum og sérmenntuðu starfsliði. Slík stofnun ætti að vera undir stjórn yfirlæknis, sálfræðings og fulltrúa landlæknis. Þessi stofnun ætti að hafa með höndum allt eftirlit með fávitastofnunum í landinu. Stjórn Styrktarfélags vangefinna gerir sér hins vegar ljóst, að stofnun sem þessi getur átt langt í land, þar eð forstöðumaður og yfirlæknir hljóta að hafa mjög mikið starfssvið innan aðalhælisins, sem þó mun sífellt aukast á næstu árum við áformaða stækkun þess. Álítur stjórn Styrktarfélags vangefinna varhugavert að auka annir þessara embættismanna með því að leggja þeim á herðar eftirlit með öðrum fávitastofnunum. Hér er því lagt til, að lögákveðið verði, að sálfræðingur starfi við aðalhælið og að honum verði jafnframt falið á hendur eftirlit með öðrum fávitastofnunum. 2) Breyt. á 3. gr. frv. 3. gr. orðist svo: „Ráðh. getur veitt sveitarfélögum, sjálfseignarstofnunum og einkaaðilum leyfi til þess að reka fávitahæli að fengnum meðmælum landlæknis. Landlæknir skal leita álits yfirlæknis og sálfræðings aðalhælis um uppdrætti og teikningu hæla, sem aðilar þessir hyggjast byggja, áður en hann mælir með leyfisveitingu. Sama gildir um dagvistarheimili fyrir fávita. Leita skal álits landlæknis, þegar forstöðumenn stofnana skv. þessari grein eru ráðnir.“ Grg. Í 3. gr. frv. segir, að stofnanir þær, sem þar um ræðir, skuli lúta sjúkrahúsalögum um undirbúning, tilhögun og útbúnað eftir því, sem við getur átt. Svo virðist, sem strangari kröfur séu gerðar til þessara stofnana en aðalhælisins, sbr. 1. gr. frv., sem vafalaust er þó ekki ætlunin. Brtt. stjórnar Styrktarfélags vangefinna hnígur aðallega að þessu atriði. 3) Stjórn Styrktarfélags vangefinna gerir ekki till. um breyt. á 4.–10. gr. frv., en vill þó vekja athygli á því ákvæði í 8. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að óheimilt sé að krefjast kostnaðar við daglegan flutning á vistmönnum milli dagvistarheimilis og dvalarstaðar. Eftir gr. gildir þetta án tillits til fjarlægðar. Ákvæðið virðist varhugavert vegna þess að af því kynni að leiða, að vistmanni, sem brýn nauðsyn væri á dagvist, yrði synjað um hana vegna kostnaðarins. Reglan er út af fyrir sig ágæt, en þyrfti sennilega að takmarkast við fjarlægð eða á annan hátt. Þó virðist vafasamt að takmarka hana við hlutaðeigandi sveitarfélag, þar eð sums staðar hagar svo til, að slík takmörkun væri fráleit, sbr. t.d. Reykjavík og Kópavog. 4) Breyting á 11. gr. frv. 11. gr. orðist svo: „Leita skal umsagnar yfirlæknis og sálfræðings, sbr. 1. gr., um allar umsóknir um vist á fávitastofnunum, áður en vistun er ákveðin. Þeir geta gert það að skilyrði fyrir vistun, að hlutaðeigandi vistmaður verði vistaður á því hæli, sem þeir ákveða. Ekki verður vistmaður þó settur á fávitastofnun, sem ríkið rekur ekki, nema með samþykki hlutaðeigandi forstöðumanns.“ Grg. Stjórn Styrktarfélags vangefinna virðist ákvæði 11. gr. frv. geta reynzt þung í vöfum, einkum meðan ekki er til rannsóknarstöð með nægilegu starfsliði. Gert er ráð fyrir úrskurði forstöðumanns um hverja einustu vistun. Í brtt. eru ákvæðin ekki eins bindandi. Þá er lagt til, að í stað forstöðumanns komi yfirlæknir og sálfræðingur. Er þetta í samræmi við það, sem áður er sagt. 5) Breyt, á 12. gr. frv. Þessi gr. er óþörf, sjá lög nr. 80 5. júní 1947, 13.–14, gr. og lög nr. 35 30. maí 1960, 2. gr. Stjórn Styrktarfélags vangefinna leggur til, að gr. þessi fái annað efni og verði svo hljóðandi: „Sálfræðingur aðalhælisins skal fara í eftirlitsferðir eigi sjaldnar en tvisvar á ári til þeirra stofnana, sem hann hefur eftirlit með. Hann skal árlega gefa landlækni skýrslu um stofnanirnar og oftar, ef tilefni gefst til. Styrktarfélag vangefinna skal eiga aðgang að skýrslum þessum.“ Grg. Ákvæði 1. og 2. málsl. virðast sjálfsögð og þarfnast ekki skýringar. Í sambandi við niðurlag gr. má minna á, að Styrktarfélag vangefinna kann að geta veitt aðstoð varðandi úrbætur, sem taldar eru nauðsynlegar á einhverju hæli, og því ekki óeðlilegt, að félaginu væri veittur þessi réttur.“ Ég tel óþarft að lesa meira úr álitsgerð stjórnar Styrktarfélags vangefinna. Það, sem ég hef lesið, læt ég nægja sem grg. fyrir þeim till., sem hér er um að ræða, og er að finna á þskj. 271.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að fara nokkrum orðum um þær brtt., sem hv. 9. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Norðurl. e. flytja á þskj. 271. Ég vil taka það fram, að ég hef rætt þessar till., sem upphaflega voru, eins og þegar er fram komið, settar fram af stjórn Styrktarfélags vangefinna, við formann þeirrar n., sem samdi þetta frv., Benedikt Tómasson skólayfirlækni, og byggi m.a. það, sem ég hef um brtt. að segja, á hans upplýsingum. Svo að fyrst sé vikið að 1. brtt., sem er við 1. gr. frv., þá er um þá brtt. það að segja, að það þótti ekki ástæða til að ákveða í l. skipun annars starfsliðs aðalfávitahælis ríkisins en stjórnenda þess, þ.e.a.s. skipun yfirlæknis og forstöðumanns. Við fullgilt fávitahæli, sem að vísu er ekki enn til hér á landi, en sem stefnt er að með þessu frv., að Kópavogshælið verði, eru ýmsir sérfræðingar jafnnauðsynlegir og sálfræðingur, svo sem félagsráðgjafar, sérfræðingur í barnalækningum, sérfræðingur í taugalækningum o.fl. Heppilegast var talið að hafa engin ákvæði í frv. um ráðningu annars starfsliðs en stjórnenda stofnunarinnar, þar sem þau gætu orðið til óhagræðis eðlilegri þróun og þjónustu stofnunarinnar, heldur verði um ráðningu slíks starfsliðs að fara eftir viðurkenndri nauðsyn stofnunarinnar á hverjum tíma, líkt og á við um aðrar heilbrigðisstofnanir. Þá er í þessari brtt, ákvæði, sem verður að telja mjög varhugavert, en það er það, að eftirlit með öðrum fávitastofnunum sé aðeins í höndum sálfræðings, því að hann hefur að sjálfsögðu ekki skilyrði til þess að líta eftir læknisfræðilegum þætti starfseminnar. í 2. mgr. 3. gr. frv. segir, að fávitastofnanir þessar skuli háðar eftirliti aðalhælisins, og það er þá haft í huga, að allt sérmenntað starfslið hælisins geti tekið þátt í eftirlitinu, sem ætti að tryggja víðtækara og faglegra eftirlit en yrði, ef það yrði falið sálfræðingi einum. Með vísun til þess, sem ég hef sagt, get ég ekki fylgt þessari brtt. og mun greiða atkv. gegn henni. En áður en ég skil við þessa brtt. við 1. gr., vil ég aðeins geta þess, að sú hugmynd, sem fram kemur hjá stjórn Styrktarfélagsins, að síðar meir þurfi að koma á fót sérstakri rannsóknarstofnun í tengslum við aðalhælið, sem búin væri fullkomnum rannsóknar- og lækningatækjum og sérmenntuðu starfsliði, eins og þar segir, mun líklega byggð á misskilningi, því að þetta er einmitt talið vera eitt af hlutverkum sjálfs aðalhælisins og á slík starfsemi vart annars staðar heima en þar, eins og til háttar hér hjá okkur. 2. brtt. á þskj. 271 er við 3. gr. frv. Þar er m.a. lagt til með brtt., að niður verði felld tilvísun til sjúkrahúsalaga vegna ótta við það, að með henni sé verið að gera strangari kröfur til annarra hæla en aðalhælisins. Þetta er ótti, sem er alveg ástæðulaus. Í sjúkrahúsal. eru engin ákvæði um það, hvernig sjúkrahús og aðrar heilbrigðisstofnanir skuli útbúnar og um útbúnað á fávitahælum er að sjálfsögðu farið eftir viðurkenndum sérkröfum til slíkrar stofnunar á hverjum tíma. Það er ekki meiri hætta á, að til þeirra verði gerðar sömu kröfur og til sjúkrahúsa heldur en t.d. á sér stað um elliheimili sem m.a. eru talin upp í sjúkrahúsal. Ákvæðið í 3. gr. frv. miðar sem sé eingöngu að því, að fávitahælum sé fenginn sess meðal annarra heilbrigðisstofnana landsins og gerðar til þeirra hliðstæðar kröfur eftir því, sem við getur átt. Í sjálfu frv. er kveðið svo á, að hyggist bæjar- og sveitarfélög reisa og reka fávítastofnanir, skuli ráðh. heimilt að veita þeim leyfi til þess, að fengnum meðmælum landlæknis, sem leitar álits forstöðumanns og yfirlæknis aðalfávitahælis ríkisins. Þarna er sem sagt gert ráð fyrir því, að landlæknir leiti álits stjórnenda þessarar stofnunar, aðalfávitahælis ríkisins, og það er trúlegt, að þessir stjórnendur, sem þarna eru upp taldir, muni þá kveðja sér til ráðuneytis einnig aðra sérfræðinga, mér dettur nú t.d. í hug sérmenntaða kennara, þegar um væri að ræða dagvistarstofnanir fyrir börn. Það eru ekki aðrir taldir upp en þessir stjórnendur, enda mun vissulega geta komið til greina að leita til margra til að dæma um uppdrætti og aðrar áætlanir um stofnun og rekstur slíkra heimila. Í brtt. á þskj. 271 er hins vegar, og það er að sjálfsögðu í fullu samræmi við 1. brtt. á því þskj., lagt til, að landlæknir leiti álits yfirlæknis og sálfræðings. Þar er hins vegar ekki nefndur forstöðumaður og væri ekki úr vegi að leita hans álits, eins og í frv. er ráðgert, með tilliti til hagkvæmni við allan daglegan rekstur þeirrar stofnunar, sem um er að ræða. Þá vil ég vekja athygli á því, sem ég reyndar áður hef vikið að og sem mér virðist varhugavert við þessa brtt., að þar er gert ráð fyrir því, að niður falli síðari mgr. um það, að aðalhæli ríkisins skuli hafa eftirlit með þeim fávitastofnunum, sem hér er um að ræða. Ég þarf ekki um það að fjölyrða, ég hef áður gert grein fyrir því atriði. Ég sé ekki, hvað ávinnst með því að samþykkja þessa brtt., en hins vegar gæti verið mjög varhugavert að samþykkja hana einmitt með tilliti til þess, að þá yrði fellt niður ákvæðið um eftirlit aðalhælisins með öðrum fávitastofnunum. Ég leggst því gegn þessari brtt. 3. brtt. er við 11. gr. frv. Í þeirri gr. er ráð fyrir því gert, að allar umsóknir um hælisvist fyrir fávita skuli berast aðalfávitahælinu, nánar tiltekið forstöðumanni, og vera úrskurðaðar þar og af honum. Það er að sjálfsögðu í samræmi við meginstefnu þessa frv., sem er sú að skapa sem bezta möguleika fyrir æskilegri flokkun og sem fullkomnastri þjónustu við vistfólk á fávitastofnunum. því aðeins, að einhver einn aðili fylgist með og hafi yfirlit yfir og úrskurðarvald um umsóknir um hælisvist verður hægt að tryggja þessa þróun. Í frv. segir, að forstöðumaður skuli úrskurða, á hvaða stofnun umsækjandi skuli vistaður, að undangenginni fullnægjandi rannsókn. Þar er að sjálfsögðu átt við rannsókn þeirra sérfræðinga, sem til þurfa að koma, án þess að neinir ákveðnir aðilar séu þar nefndir. Með brtt. er hins vegar lagt til, að leitað skuli umsagnar yfirlæknis og sálfræðings, en það fer ekki milli mála, að það getur oft þurft að leita umsagnar fleiri sérfræðinga en þeirra. Með brtt. er lagt til, að leitað skuli umsagnar tiltekinna aðila og þeir geti gert það að skilyrði fyrir vistun, að hlutaðeigandi vistmaður verði vistaður á því hæli, sem þeir ákveða. Þetta er nokkur tilslökun frá því, sem í frv. segir og var færður rökstuðningur fyrir því í umsögn Styrktarfélagsins, sem hv. 9. þm. Reykv. las upp hér áðan. Nú ætla ég, að þó að þarna sé um að ræða fullt úrskurðarvald um það, hvar umsækjandi skuli vistaður, verði það auðvitað háð aðstæðum og ástæðum á þeim stofnunum, sem fyrir hendi eru á hverjum tíma. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég óttast ekki svo mjög, að þetta ákvæði verði til óþæginda eða trafala eðlilegri framkvæmd í þessum efnum. Það var nokkuð um þessa gr. rætt í n. og m.a. bar það á góma, hvort n. ætti að flytja brtt. í þá átt, að í stað orðanna „að undangenginni fullnægjandi rannsókn“ kæmi: „að undangenginni rannsókn sérfræðinga.“ Mönnum fannst nú ekki ástæða til þess að flytja slíka brtt. og hvað því viðvíkur, að þarna er lagt í vald forstöðumanns að úrskurða, hvar vista skuli umsækjanda, þá fer hann um það að sjálfsögðu algerlega eftir till. og áliti þeirra sérfræðinga, sem hafa rannsakað viðkomandi umsækjanda. Ég fæ ekki með nokkru móti séð, að í því felist nein hætta, að forstöðumaðurinn skeri úr um þetta, því að að sjálfsögðu mundi honum aldrei haldast uppi að kveða upp sinn úrskurð í trássi við álit sérfræðinganna. Ef yfirleitt ætti að óttast það, að sá, sem úrskurð kveður upp, misnoti sér sína aðstöðu á einhvern hátt, mundi það að sjálfsögðu geta átt við um aðra aðila rétt eins og forstöðumanninn, en ég tel sem sagt alveg útilokað, að nokkur úrskurðaraðili gæti komizt upp með slíkt. Ég geri ráð fyrir, að þessi brtt. sé að vísu aðallega flutt í samræmi við 1. brtt. um skipan sálfræðings við aðalhæli ríkisins. Um það mál hef ég þegar tjáð mig og sé ég því ekki ástæðu til þess að samþykkja þessa brtt. Um 4. brtt. get ég orðið stuttorð. Það er að vísu alveg rétt, að það er ekki nauðsynlegt, að 12. gr. frv. standi í 1., en hún hefur verið sett til áréttingar og leiðbeiningar. Þetta ákvæði framfærslulaga um fólk, sem ekki vinnur sér framfærslurétt annars staðar vegna dvalar á einhvers konar stofnun, er tekið hér upp og ég ætla, að ég muni það áreiðanlega rétt, að svo muni einnig vera í öðrum l. Mér þykir alveg ástæðulaust að fella þetta niður úr frv., en um þá brtt., 4. brtt. ú þskj. 271, sem lagt er til að komi í staðinn, að 12. gr. orðist eins og þar segir, hef ég þegar tjáð mig. Ég tel það mjög varhugaverða till. og mundi því leggjast á móti samþykkt hennar. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um brtt., nema sérstakt tilefni gefist til. Á 45. fundi í Ed., 28. febr., var fram haldið 3. umr. um frv.



Herra forseti. Frv. þetta fjallar um breyt. á l. um almannavarnir nr. 94 29, des. 1962, eins og fyrirsögn þess gefur til kynna. Lög um almannavarnir fjalla fyrst og fremst um viðbúnað gegn hættu af völdum hernaðaraðgerða. Margir líta hins vegar svo á, að hætta af völdum hernaðaraðgerða sé öllu fjarlægari en hætta af völdum náttúruhamfara, s.s. eldgosa eða jarðskjálfta. Því var það, að á síðasta þ. var flutt þáltill. um, að Alþ. skoraði á ríkisstj. að láta endurskoða lög um almannavarnir í því skyni að fella inn í þá löggjöf fyllri ákvæði um almannavarnir gagnvart hættum af völdum slíkra náttúruhamfara. Till. þessi varð síðbúin og varð ekki afgr. af þeim sökum. Hins vegar hefur dómsmrn, af þessu tilefni látið semja frv. það, sem hér liggur fyrir, og notið til þess fulltingis forstöðumanns almannavarna og almannavarnaráðs. Efni frv. er í stórum dráttum það, að auk þess, sem hlutverk almannavarna er að skipuleggja og framkvæma ráðstafanir, sem miði að því að koma í veg fyrir, eftir því sem unnt er, að almenningur verði fyrir líkamstjóni eða eigna af völdum bernaðaraðgerða, skuli þær einnig hafa viðbúnað til þess að mæta náttúruhamförum eða annarri vá, eins og það er orðað í frv., og veita líkn og aðstoð, þegar slíkt ber að höndum. 1. gr. frv. fjallar um þetta. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir, að bætt verði í 4. gr. l. ákvæði um, að forstöðumaður almannavarna skuli fylgjast með og stuðla að athugun vegna hættu af ísalögum, eldgosum eða annarri vá. 3. gr. frv. fjallar um, að bætt verði í 7. gr. l. ákvæði um, að ráðh. sé heimilt að ákveða, að landshlutar hafi samstarf um almannavarnir og veiti gagnkvæma aðstoð. Er það einkum talið heppilegt eða nauðsynlegt í sambandi við fjarskiptaþjónustu að geta skipt landinu í nokkuð stór almannavarnaumdæmi, m.a. með tilliti til mismunandi þéttbýlis og mismunandi hættu. 4. gr. frv. felur í sér orðalagsbreyt. á 9. gr. l. til samræmis við væntanlega breyt. á 1. gr. þeirra. Allshn. þessarar d. hefur fjallað um frv. nú um nokkurt skeið og hefur sent það til umsagnar Slysavarnafélagi Íslands og Rauða krossi Íslands. Rauði krossinn eða stjórn hans hefur ekki svarað bréfi n., en stjórn Slysavarnafélagsins hefur sent umsögn um frv. og gerir engar aths. við það, en lætur þess getið, að hún telji eðlilegt og mælir með því, að almannavarnanefndir hafi samstarf við björgunarsveitir Slysavarnafélags Íslands. 6 nm. í allshn. leggja til, að frv. verði samþ., en hafa áskilið sér rétt til að bera fram brtt. eða fylgja brtt., eins og greint er í þskj. nr. 267, sem er nál. meiri hl. allshn. Einn nm., hv. 9. þm. Reykv., hefur skilað séráliti. Hann leggur til, að frv. verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, og mun væntanlega gera grein fyrir þeirri skoðun sinni nú á eftir.



Herra forseti. Ég gerði þetta mál að umtalsefni við 1. umr. og lét þá í ljós að ýmsu leyti mína skoðun á l. um almannavarnir, svo og um frv. það, sem hér liggur fyrir. Ég þarf þess vegna ekki að vera fjölorður um málið að þessu sinni. Við 1. umr. benti ég rækilega á, hvernig aðilar hefðu lagzt á eitt um að hafa l. um almannavarnir að engu. Hæstv. dómsmrh. viðurkenndi hér í þessari hv. d., að hann hefði ekki gert það, sem honum bar að gera í samræmi við lögin. Hann hefði vanrækt að setja þær reglur og reglugerðir, sem honum bar skv. ákvæðum laganna. Þetta var hans þáttur í framkvæmd þeirra. Einnig kom það í ljós og er reyndar viðurkennt, að langflestar sveitarstjórnir landsins eru með öllu mótfallnar því að framkvæma lögin að sínu leyti, eins og þau eru úr garði gerð. Þannig er það um þessa aðila, sem eiga að framkvæma lögin. Þeir hafa ekki, af einhverjum ástæðum, kært sig um, að l. um almannavarnir kæmu til framkvæmda. Þess vegna hefur það lítt komið til kasta almennings að taka afstöðu til þeirra, en ég hygg, að ef framkvæma ætti ýmis ákvæði, sem í þessum lögum eru, mundi þáð mæta mjög harðsnúinni andstöðu almennings, og ég hygg, að það sé einmitt þetta, sem valdhafarnir óttist, og það sé einmitt þetta, sem gerir þá hikandi við að framkvæma l. um almannavarnir. Nú á að reyna að gera hér einhverja bragarbót á, hnýta við verkefnin, auka verksviðið. Það á að fara inn á verksvið Slysavarnafélagsins og inn á verksvið Rauða krossins og annarra viðlíka mannúðar- og hjálparsamtaka. Ég er ekki alveg ósmeykur við þetta, eins og ég hef látið í ljós áður. Ég ei hræddur um, að svo geti farið, að hin dauða hönd almannavarna legðist óþægilega yfir þessi ágætu félög eins og Slysavarnafélagið og Rauða krossinn, og þá væri vissulega verr farið en heima setið. Af þessum ástæðum óska ég þess, að þetta mál allt saman verði athugað miklu betur en gert hefur verið til þessa, að l. um almannavarnir verði tekin til athugunar og athugað verði betur en gert hefur verið um afstöðu áðurnefndra mannúðarfélaga til málsins. Ég vil taka saman í örfáum orðum það, sem ég meina með þessu: Það eru margir og augljósir gallar á l. um almannavarnir. Þess vegna þarf að endurskoða þau lög. Hugmyndina um, að almannavarnir rugli reytum við Slysavarnafélagið, Rauða krossinn og fleiri samtök, tel ég varhugaverða, öðruvísi en að mjög vel athuguðu máli, og það hefur ekki verið gert enn sem komið er. Og í þriðja lagi vil ég nefna, að það er möguleiki á því að fela áðurnefndum samtökum allt verkefnið, sem hér er um að ræða, og leggja almannavarnir niður. Ég hef sérstakan áhuga é, að þessi möguleiki verði kannaður, að athugað verði, hvort ekki sé rétt að fela þessum lífrænu félögum, sem svo góð reynsla er fengin af í starfi, allt verksviðið, sem hér um ræðir, einnig það, sem nú felst í l. um almannavarnir, afnema lögin og leggja almannavarnir niður. Við erum búnir að vera að burðast með svokallaðar almannavarnir í 25 ár og það hefur aldrei nokkur skapaður hlutur verið gerður, sem gagn er í á því sviði, annað en eyða nokkrum tugum milljóna til einskis. Þegar frv. til l. um almannavarnir var hér til umr. árið 1962, benti ég á margt af þessu, sem ég nú tala um. Því var ekki anzað, og nú átti svo sannarlega að fara að framkvæma þessa nauðsynlegu hluti, sem í frv. fólust, en hvað hefur skeð? Síðan eru liðin 4 ár, og enginn hreyfir hönd eða fót til þess að framkvæma ákvæði 1. um almannavarnir. Ég tel það ekki, þó að skrifstofubákni sé komið upp og þó að nokkrum millj. kr. úrlega sé varið til einhverrar skriffinnsku. Það hefur ekkert gagnlegt komið fram í sambandi við þessi lög ennþá. Og það má segja mér það, að svo muni haldast áfram. Lögin eru andvana fædd og þau verða líflaus, og ég tel hættulegt, eins og ég hef sagt, að ætla að gæða þau lífi, ætla að gæða þau blóði félaga, sem nú starfa við góðan orðstír og mikinn árangur. Það gæti orðið þessum félögum hættulegt. Þess vegna er það, að ég legg hér til, að málínu öllu verði vísað til hæstv. ríkisstj., það tekið til endurskoðunar og síðan teknar ákvarðanir í samræmi við niðurstöður hennar.



Herra forseti. Hv. 9. þm. Reykv. hefur nú mælt fyrir till. sinni um að vísa málinu frá með rökstuddri dagskrá. Grg. hans um málið að þessu sinni var mjög á sömu lund og við 1. umr. málsins, en þá svaraði hæstv. dómsmrh. hv. þm., og þarf ég því ekki miklu við að bæta. Ég hygg, að við getum tæplega vænzt þess, að félög áhugamanna geti tekið á sínar herðar allt það starf og allan þann viðbúna,ð, sem félagslegt öryggi okkar krefst, að haft sé til reiðu í þjóðfélaginu, og jafnframt er ég sannfærður um, að því mun fjarri fara, að þarna kunni að verða nokkrir árekstrar á milli almannavarna og þeirra ágætu félaga, Slysavarnafélags Íslands og Rauða krossins og annarra slíkra félaga. Slysavarnasveitir, hjálparog björgunarsveitir, sem starfandi eru innan félagasamtaka áhugamanna, geta orðið og munu vafalaust verða kjarninn í almannavarnasveitum, og starfsemi þeirra mun áreiðanlega styrkjast við þá aðstoð, sem almannavarnirnar geta í té látið, bæði um búnað og þjálfun, og á það má benda, að nú þegar munu þessi félög hafa notið góðs af almannavörnum, t.d. með því að senda menn í almannavarnaskóla erlendis fyrir milligöngu almannavarnanna á Íslandi. Aldrei verður vitað, hvenær ósköp kunna yfir að dynja, og allur er varinn góður. Það er eðlilegt, að sú krafa sé gerð til löggjafarvalds og framkvæmdavalds, að uppi sé hafður skynsamlegur viðbúnaður til verndar almenningi og til hjúkrunar og hjálpar þeim, sem á þurfa að halda, ef ósköp kunna yfir að dynja. Annað væri ófyrirgefanlegt andvaraleysi, og ég er sannfærður um, að hv. 9. þm. Reykv. mundi, ekki síður en aðrir, ásaka stjórnvöldin fyrir vanrækslu, ef einhver slík ósköp kynnu yfir að dynja og enginn viðbúnaður hefði verið uppi hafður af þeirra hálfu til þess að mæta slíku. Ég held því, að það væri mjög óskynsamlegt að afgreiða þetta mál á þann veg, sem hv. þm. leggur til. Hvort tveggja er, að hér er um að ræða víðtækara og yfirgripsmeira mál en ætla má, að þessi ágætu félagasamtök, sem um hefur verið rætt, gætu ráðið við, og eins er á hitt að líta, að ekkert þessara félaga hefur látið í það skína, að þau hafi áhuga á eða bolmagn til að taka að sér þetta viðamikla verkefni. Þau hafa þó haft til þess tækifæri og tilefni. Allshn. þessarar d. sendi bæði Slysavarnafélaginu og Rauða krossinum frv. til umsagnar, og Rauði krossinn hefur að vísu ekki neinu svarað, en hann hefur þó haft tilefni til þess, ef honum hefði þótt ástæða til, en umsögn Slysavarnafélagsins um frv. er á allan hátt mjög jákvæð. Og ég tel ekki nokkrum vafa bundið, að þessi ágætu félög munu fús til samstarfs við Almannavarnir ríkisins, hvenær sem á kann að reyna. Frávísun málsins mundi hafa í för með sér ástæðulausar tafir í framkvæmd þessa alvarlega máls, og enginn er kominn til að segja frá því nú, hvaða afleiðingar það kynni að geta haft. Hv. 9. þm. Reykv. er óánægður með framkvæmd gildandi almannavarnalaga og telur hana hafa verið í molum. Ég skal nú ekki leggja dóm á þetta, en hæstv. ráðh. svaraði þessu við 1. umr. málsins. En hvað sem því líður, teldi ég ekki nema gott eitt um það að segja, ef þetta nýja frv. gæti orðið til þess að blása nýju lífi í framkvæmdina, og væri þá betur farið en heima setið. Þá endurtók hv. þm. þá fullyrðingu sína, sem kom fram við 1. umr. málsins, að afnám herstöðva væri mikilvægasta ráðstöfun til almannavarna. Þessu svaraði hæstv. ráðh. á þann veg, að reynslan hefði sýnt okkur, svo að ekki yrði um villzt, að þessi staðhæfing væri röng. Þetta svar hæstv. ráðh. tek ég fullkomlega undir. Að öllu athuguðu hygg ég, að það væri mjög misráðið, svo að ekki sé sterkara til orða tekið, ef hin rökstudda dagskrá yrði samþ., og ég endurtek, að allur er varinn góður.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta mál að þessu sinni. Ég efast um, að nokkurs staðar, a.m.k. í hinum vestræna heimi, hafi læknir nokkurn tíma talað af jafnmiklum öfuguggahætti og fávizku um almannavarnir og hv. 9. þm. Reykv. Og það sýnir sig bezt á því, hversu í raun og veru kjánaleg, frá hans sjónarmiði, er sú till., sem hann flytur. Hann flytur till. um það að vísa þessu frv. frá, þar sem gert er ráð fyrir því, að almannavarnir taki sterkar en áður til varnar gegn náttúruhamförum, hafísum, eldgosum og annarri slíkri vá. Og ef þetta yrði samþ., standa eftir gömlu almannavarnalögin, en enginn held ég, að dragi í efa, að það sé bót að því að fá þessa breyt. á þeim og meira til öryggis fyrir almenning. Sök sér væri, ef hv. þm. hefði flutt sérstaka till. um það að endurskoða almannavarnalögin, en ekki flytja hana með þessum hætti. Hitt fær svo engan veginn staðizt, að ekkert hafi verið gert á grundvelli þessarar löggjafar. Það er ég búinn að segja áður, get að vísu endurtekið og það liggur fyrir í þskj., og hefur ekki verið mótmælt. Það kemur fram í grg. frá forstöðumanni almannavarna, að á þeim tíma, sem liðinn er síðan þau tóku gildi, hafa ýmsir þættir almannavarna verið teknir til meðferðar og skýrslur og grg. samdar til undirbúnings þeim framkvæmdum, sem lögin kveða á um að gerðar verði og eru forsenda fyrir uppbyggingu almannavarnakerfisins. Er hér m.a. um að ræða fjarskipti, viðvörun, fræðslustarfsemi, könnun á skýlingarhæfni bygginga, námskeið fyrir leiðbeinendur, svo að nokkuð sé nefnt. Síðan hefur verið unnið að ýmsum öðrum atriðum, s.s. að útbúa gagnlegan upplýsingabækling fyrir almenning, sem tiltækur er, þótt ástæða hafi ekki þótt til þess enn að senda hann út. Svona staðhæfingar eins og þessar æ ofan í æ eru næsta furðulegar, þegar það liggur fyrir í grg. og er upplýst hér í ræðum, að sitthvað hafi þegar verið gert, sem hefur verulegt gildi. Hitt er viðurkennt og kemur fram í grg., að framkvæmd l. um almannavarnir hefur gengið hægt, og það er m.a. rakið til þeirra orsaka, að frumkvæðið á að vera hjá sveitarstjórnunum að setja upp almannavarnanefndir, en ekkert sveitarfélag hefur gert það nema Reykjavík. Mín skoðun er sú, að það sé alvörumál, að sveitarfélögin hér í nágrenni Reykjavíkur skuli ekki hafa sett upp almannavarnanefndir hjá sér, en ég get ekki sakast við þau um það, það er þeirra mál. En á meðan þau sjá ekki ástæðu til þess að gera neinar ráðstafanir til að koma á fót almannavarnanefndum, er það ekki á valdi dómsmrh. eða forstöðumanns almannavarna að hafa áhrif á gerðir þeirra. En ég endurtek það, að ég tel það alvörumál og andvaraleysí af hálfu fyrirsvarsmanna þessara sveitarfélaga að hafa ekkert gert í þessum efnum. Ég tel fráleitt að tala um, að l. um almannavarnir geti orðið til að skyggja á eða hindra starfsemi félaga eins og Rauða kross Íslands eða Slysavarnafélagsins. Það liggur í augum uppi, að þetta fær ekki staðizt. Frá því er skýrt í nál. hér í d., að um þetta frv. hefur komið jákvætt svar frá Slysavarnafélagi Íslands, en forseti Rauða kross Íslands, dr. Jón Sigurðsson, var einn af aðalmönnunum við að semja frv. um almannavarnir í upphafi. Til ráðuneytis dómsmrh, á þeim tíma voru tveir íslenzkir menn kvaddir, lögreglustjórinn í Reykjavík og dr. Jón Sigurðsson, sem er form. Rauða kross Íslands, og það má nærri geta, hvort hann hefði unnið að því máli, ef Rauða krossi Íslands mislíkaði þessar aðgerðir. Þvert á móti hefur verið góð samvinna, að svo miklu leyti sem framkvæmdir hafa komizt á, á milli Slysavarnafélagsins og allt í fullu samráði við Rauða krossinn. Og þegar við fengum erlenda sérfræðinga til aðstoðar við samningu frv.. á sínum tíma, var það yfirmaður „Sivilforsvaret“ eða almannavarna í Noregi, og læknir frá Danmörku, sem var yfirmaður þeirra þátta almannavarna, sem lækningar og hjúkrun snerta, og hann hafði nokkuð aðra skoðun á þessu máli en fram hefur komið hér hjá hv. 9. þm. Reykv., sem er þó læknir líka sjálfur. Ég nenni svo ekki að elta ólar við allan þennan öfuguggahátt, en vænti þess, að d. afgreiði þetta mál og það megi verða til góðs. Það er alveg rétt, að það getur enginn sagt fyrir um það, hvenær kemur að því, að það verði gagn og bót að því að hafa slík lög. En það er of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í, og hver einasta þjóð, sem við þekkjum til í nágrenni okkar, bæði austan og vestan járntjalds, hefur víðtækar ráðstafanir til almannavarna hjá sér, og ég hygg, að það mætti segja, að við Íslendingar værum nokkuð einkennilega gerðir, ef við styngjum algerlega höfðinu í sandinn, eins og strúturinn, og hefðumst ekkert að í þessum efnum.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. gat þess, að leitað hefði verið álits Slysavarnafélagsins og Rauða krossins, um þetta frv., og svar hefði borizt frá Slysavarnafélaginu, en ekki frá Rauða krossinum. Svar Slysavarnafélagsins er jákvætt. Það er rétt. Það mælir með samþykkt frv. En ég hef sterkan grun um, að það svar sé gefið að lítt athuguðu máli. En nú er mér spurn: Hvers vegna svarar ekki stjórn Rauða kross Íslands? Hver er ástæðan til þess, að Rauði krossinn svarar ekki? Mér er ekki fullkunnugt um það, en ég vildi mjög skora á form. hv. heilbr.- og félmn. að kanna ástæður til þess, að ekkert svar berst frá því virðulega félagi. Lausnin á þeirri gátu gæti vel verið sú, að þeir hefðu ekki viljað styggja meiri hl. hér á þingi, en litist ekki á fyrirhugað samkrull almannavarna við Rauða krossinn. En það væri gott, ef áreiðanleg upplýsing gæti einmitt fengizt um þetta efni, áður en málið færi úr þessari hv. d. Hv. talsmaður meiri hl. n. ræddi um það, að það væri ekki rétt að vera með ástæðulausar tafir í sambandi við þetta mál hér á þingi. Nákvæmlega sama höfðu talsmenn frv. til l. um almannavarnir uppi árið 1962. Það lá heil ósköpin á, og mátti ekki tefja málið. Það var ekki tafið hér á Alþ. þá. En hvað hefur skeð síðan, nú á fimmta ár? Lögin hafa ekki komið til framkvæmda. Hæstv. dómsmrh. taldi upp ýmislegt, sem gert hefur verið, og það er rétt, og ég hef viðurkennt það. Ég viðurkenni það í mínu nál., þar sem ég tala um, að komið hafi verið upp skrifstofubákni og nokkrum millj. kr. árlega sé varið í þessu skyni. En hvað er gert? Það er undirbúningur undir framkvæmdir, sem ekki eru hafnar á þeim 4–3 árum, sem síðan eru liðin  Hæstv. ráðh. gerði mikið úr minni fávizku