Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Sigfús Jónsson) Fjhn. hefir haft þetta mál til meðferðar og ekki getað orðið á eitt sátt um það. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ., og einn nm. af þeim hluta áskildi sér rétt til að bera fram brtt., sem nú er fram komin á þskj. 549. En einn nm. gat ekki fallizt á frv. og kom fram með sérstakt nál. Ég skal geta þess, að eins og tekið er fram í grg. frv., þá litum við flm. svo á, að þetta væri aðeins bráðabirgðaráðstöfun þangað til löggjöf yrði sett um þetta nauðsynjamál sveitar- og bæjarfélaga almennt. Þar sem fram er komin till. til þál. um að fela hæstv.ríkisstj. að undirbúa þetta mál til næsta þings, þá má telja líklegt, að það verði afgr. á því þingi, þó vitanlega sé það ekkert víst. En þó sú löggjöf yrði sett, kemur það ekki að notum í þessu tilfelli, þar sem fólkið stendur uppi allslaust undir veturinn. Hinsvegar getur þetta frv. komið að þeim notum, sem til er ætlazt, í bráðina, þó brtt.hv. 1. þm. Árn. verði samþ., og því getum við flm. sætt okkur við hana. Vænti ég, að með þeirri breyt. geti meginþorri dm. fallizt á frv.

Frsm. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Eins og frsm. meiri hl. fjhn. hefir skýrt frá, gat ég ekki orðið samnm. mínum sammála um afgreiðslu þessa máls. Ég hefi því leyft mér að bera fram rökst. dagskrá því til frávísunar á þskj. 558. Ástæður mínar fyrir þeirri rökst. dagskrá eru þær, að eins og hv.frsm. gat um, er komin fram í Sþ. till. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga, þar sem skorað er á ríkisstj. að undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. til l. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga. Ég tel ekki rétt að grípa fram fyrir hendurnar á þeim aðilum, sem þetta mál fá til meðferðar og koma væntanlega með heildarlöggjöf um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga fyrir næsta þing. Mér er ljóst, að það er mikil nauðsyn að gera ráðstafanir til tekjuöflunar fyrir bæjar- og sveitarfélög yfirleitt. En mér finnst ekki rétt, þar sem skammt er til næsta þings, að taka eitt sveitarfélag út úr og veita því úrlausn, sem óvíst er, hvort verður framtíðarlausn þessa vandamáls. Ég veit vitanlega ekki, hverjar verða till.hæstv. stj. í þessu máli né hver verður afgreiðsla þingsins á þeim á sínum tíma. En ef eitt sveitarfélag er tekið þannig út úr rétt áður en búast má við, að sett verði heildarlöggjöf, getur það einungis orðið til þess að valda óánægju og skapa glundroða. Þó ég viðurkenni fúslega, að Sauðárkrókur muni hafa mikla þörf fyrir nýja tekjustofna, þá eru mörg önnur sveitarfélög, sem e. t. v. þarfnast þeirra ekki síður, og því ástæðulaust að taka þannig eitt út úr. Auk þess álít ég þá tekjuöflunarleið, sem hér er farið fram á, vægast sagt neyðarúrræði. Það á að leggja skatt á neyzluvörur almennings, og það jafnvel neyzluvörur annara sveitarfélaga, þó þetta frv. hafi það fram yfir önnur frv. í líka átt, sem lögð hafa verið fyrir þingið, að hér er gert ráð fyrir samþykki sýslunefndar og meiri hluta hreppsbúa áður en gjaldið er lagt á. Ég vænti, að hv. d. geti fallizt á, að ekki sé knýjandi nauðsyn til að taka þetta eina sveitarfélag út úr og veita því nýjan tekjustofn, heldur geti það beðið þangað til almennar ráðstafanir verða gerðar í þessu efni, og því sé rétt að samþ. þá rökst. dagskrá, sem ég hefi leyft mér að bera fram á þskj. 558.

Frsm. meiri hl. (Sigfús Jónsson) Ég get ekki varizt því að láta í ljós undrun mína yfir því, að hv. 1. landsk. skuli mæla á móti frv. þessu, sem fram er komið vegna sérstaks neyðarástands eins hreppsfélags landsins. Ég hélt, að hann myndi einmitt líta á nauðsyn þá, sem hér er um að ræða, líta á hag verkalýðsins þar nyrðra í þessu efni. Hér stendur alveg sérstaklega á. Fólk hafði búizt við mikilli síldarsöltun og talsverðri atvinnu í sambandi við hana. En síldin brást, eins og menn vita, og þeir, sem byggt höfðu atvinnuvonir sínar á henni, stóðu uppi með tvær hendur tómar. Má nærri geta, hvernig afkoma þessa fólks er nú, þegar farið er að liða á veturinn. Með tilliti til þessa er frv. borið fram, því að eitthvað verður að gera. Ef dagskrártill. sú, sem hér liggur fyrir, hefði nokkurt bjargráð að geyma, þá myndi ég taka henni fegins hendi, en svo er auðsjáanlega ekki. Hún gerir ekki ráð fyrir björg fyrr en einhverntíma í framtíðinni. Mér finnst því einmitt, að Alþfl. ætti að finna sér skylt að taka höndum saman við okkur til bjargar þessu fólki, sem svo er nauðulega statt. Hv. þm. telur ekki rétt að samþ. frv., af því að hann vill ekki taka fram fyrir hendurnar á n. þeirri, sem fengið hefir málið til meðferðar og á að ráða bót á því í heild sinni fyrir allt landið. Hann kveðst ekki vilja taka eitt hreppsfélag út úr á þennan hátt. Þetta er nú gott og blessað út af fyrir sig. En hér stendur, eins og ég hefi tekið fram, alveg sérstaklega á. Ég efast um, að nokkurt hreppsfélag hafi orðið jafnhart úti og Sauðárkrókur. Vonandi þarf þetta hreppsfélag ekki á slíkri hjálp að halda í framtíðinni, en eins og nú er ástatt, er þörfin brýn. Og þó að 1. þessi giltu ekki lengur en til ársloka 1936, teldi ég það mikla bót. Vænti ég þess, að hv.þd. líti á allar aðstæður og samþ. okkar frv., en felli dagskrártill.

Frsm. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Ég efast ekki um, að hv. 2. þm. Skagf. skýri rétt frá og að vandræðin séu mikil á Sauðárkróki, þar sem vonir manna um atvinnu hafa brugðizt svo gersamlega. En þessa sögu má segja af fleiri sveitarfélögum, a. m. k. um alla þá staði norðanlands, sem byggt hafa vonir sínar á síldveiðinni. En þó að hér sé að vísu um mikla þörf að ræða, þá liggja samt ekki fyrir upplýsingar þess efnis, að þessa fjár sé ekki hægt að afla á sama hátt og önnur bæjar- og sveitarfélög verða að gera. Mestur hluti þess fjár, sem fengist með þessari aðferð, yrði tekinn úr vösum hreppsbúa og annara Skagfirðinga. Það liggja ekki fyrir upplýsingar um það, að Sauðárkrókur hafi notfært sér þá einu fjáröflunarleið, sem bæjar- og sveitarfélögum er heimiluð með l., útsvörin, þannig, að hann geti staðið við skuldbindingar sínar á næsta ári. Á meðan slíkar upplýsingar liggja ekki fyrir, er ekki hægt að fara þessa leið, sem frv. fer fram á, að því er snertir eitt sérstakt sveitarfélag. Hingað til hefir engu sveitarfélagi verið veitt þessi heimild, og aðeins einu bæjarfélagi. Ég held því ekki, að ég bregðist skyldu minni sem Alþfl.maður, þótt ég vilji ekki ganga inn á þessa neyðarráðstöfun. Ég vænti þess, að þetta sveitarfélag geti, eins og önnur, staðið straum af útgjöldum sínum með árlegum útsvörum. Og þó að þetta hreppsfélag hafi orðið fyrir þungum búsifjum vegna síldarleysisins, þá hafa fleiri þá sögu að segja, án þess að þau hafi þar fyrir leitað til Alþingis um hjálp.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Hv. 1. landsk. gat þess, að þetta mál væri svo vaxið, að því væri aðeins ætlað að ná til eins hreppsfélags, sem er rétt. Hann vildi því ekki styðja málið. En hann veit þó, að fleiri kaupstaðir hafa farið fram á slíka aðstoð sem þessa, svo sem Siglufjörður, Vestmannaeyjar og Akureyri. Mér þykir undarleg afstaða sósíalista hér, þar sem vitað er, að flokksbræður þeirra í bæjarstj. Siglufjarðar eru þessu máli fylgjandi. Mætti ætla, að þeir létu reynsluna meiru ráða um afstöðu sína til málanna en það „princip“ að vilja ekki óbeina skatta. Auk þess er komin fram till. frá hv. 1. þm. Árn. þess efnis, að þessi heimild nái aðeins til ársins 1936. Ég ber fram samskonar till. við frv. til l. um hafnarl. fyrir Siglufjörð, þar sem farið er fram á, að heimildin takmarkist við árið 1936. Till. hv. 1. þm. Árn. ætti a. m. k. að vera hægt að samþ. En þegar heimildartíminn væri útrunninn, mætti gera ráð fyrir, að stj. hefði gert ráðstafanir til að afla bæjar- og sveitarfélögum nýrra tekna. Það er ekki rétt að segja, að hér sé verið að taka eitt sveitarfélag út úr, þar sem fyrir liggja samskonar beiðnir frá öðrum.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Allir verða að viðurkenna, að þörf sveitarfélaganna á auknum tekjustofnum er aðkallandi. Ég hefi flutt hér á þingi frv. til lausnar þessu vandamáli. Eins og í grg. þess var tekið fram, var það aðeins tilraun og bar að skoðast sem fyrsta skrefið til að reyna að koma málinu á sæmilegan grundvöll. En hér er um svo mikið mál að ræða, að það verður að taka föstum tökum. Ég hygg, að bezt verði að reyna að útvega sveitar- og bæjarfélögunum sjálfstæða tekjustofna, að greina milli tekjustofna þeirra og ríkissjóðs. Það dugir ekki að gera þetta að pólitísku númeri með því að tala um neyzluskatt og því um líkt. Í okkar þjóðfélagi verða menn að sætta sig við meira eða minna af þessum óbeinu sköttum. En þeir eru bezt komnir hjá ríkissjóði. Ég tel ekki rétt að dreifa þeim milli tveggja aðilja. Þessi dagskrártill. er að mínum dómi sjálfsögð. Hæstv. stj. verður að taka málið almennt til athugunar. Hjá því verður alls ekki komizt að skapa bæjar- og sveitarfélögum sjálfstæða tekjustofna. Er þá bezt, að þau fái fasta tekjustofna, sem ríkið má ekki veikja með því að gera þá jafnframt að tekjustofnum fyrir sig. Það er heldur ekki heppilegt, að sveitarfélögin séu að seilast í tekjustofna ríkisins. Því legg ég til, málefnisins vegna, að dagskrártill. verði samþ., enda myndi það flýta fyrir eðlilegri lausn þessa vandamáls.

Frsm. meiri hl. (Sigfús Jónsson) Hv. 1. landsk. sagði, að Sauðárkrókur ætti að geta bjargazt af næsta ár með því að leggja á hæfileg útsvör. Ég held, að það sé ekkert bjargráð. Útsvörin eru nú þegar svo há, að þau innheimtast ekki, og sveitarstj. væri ekkert betur komin, þó að hún hækkaði útsvörin. Hv. þm. V.-Húnv. lagði til, málefnisins vegna, að hin rökst. dagskrá yrði samþ. Ég legg nú til, einmitt málefnisins vegna, að hún sé felld. Ég sé ekki betur en að skylt sé að bjarga þeim, sem svo nauðulega eru staddir, að þeir geta það ekki sjálfir. Ég hefi enga tryggingu fyrir því, að verzlanirnar á Sauðárkróki vilji taka að sér að halda lífinu í fólkinu með vörulánum, upp á það að fá greiðsluna einhverntíma og einhverntíma. En ef hreppurinn gæti tryggt greiðsluna, býst ég við, að þær myndu lána mönnum eftir þörfum. Þetta mál er engan veginn hliðstætt kröfum frá öðrum sveitarfélögum, því að hér er ekki um að ræða neitt valdboð ofan frá, heldur er það gjaldendum í sjálfsvald sett, hvort þeir vilja taka á sig þetta gjald eða ekki. Mér finnst það talsverður munur.

Frsm. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Aðeins nokkur orð út af ræðu hv. 7. landsk. Ég hefi tekið það fram, að ég væri á móti þessu frv. af því, að fyrir Alþingi liggur nú þáltill., þar sem skorað er á stj. að gera ráðstafanir til að afla sveitar- og bæjarfélögunum nýrra tekjustofna. Það eru margir hv.þm. aðrir en ég mótfallnir þessu máli, eins og sést á því, að í byrjun þingsins var fellt frv., sem fór í svipaða átt og þetta, þar sem farið var fram á, að Akureyri væri aflað fjár með svipuðum hætti, og að því er Siglufjörð snertir er mér kunnugt um, að útgerðarmenn, sem hér héldu fund nýlega, hafa samþ. mótmæli gegn því að skattleggja vörur, sem fluttar eru út frá Siglufirði, samkv. 10. gr. í frv. til hafnarlaga fyrir Siglufjörð. Það er því auðséð, að andstaða gegn þessu máli kemur einmitt frá mönnum, sem ég geri ráð fyrir, að hv. 7. landsk. muni vilja taka talsvert tillit til. - Þessi afstaða mín er yfirleitt í samræmi við aðra afstöðu mína á Alþingi. Þegar hv. 2. þm. Skagf. segir, að hér sé aðeins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða vegna sérstakra ástæðna, þá er það rétt, ef brtt.hv. 1. þm. Árn. er tekin til greina. Þar er gert ráð fyrir, að heimildin gildi aðeins til ársloka 1936, og hv. 2. þm. Skagf. kvaðst geta sætt sig við þá breyt., en þetta atriði var ekki í frv. Hér á landi eru mörg sveitarfélög, sem eiga við álíka örðugleika að búa og Sauðárkrókur. Það hefir því ekki verið hrakið, sem ég held fram, að hér eigi að fara að taka eitt hreppsfélag út úr og útbúa fyrir það sérstaka löggjöf. Þungamiðja málsins er einmitt þetta, að óeðlilegt er að gera á þennan hátt upp á milli sveitarfélaganna, hvaða leiðir svo sem kann að verða lagt inn á í þessu efni.

Gísli Sveinsson [óyfirl.]: Mér þykir sem umr. um þetta mál gangi nokkuð úr hófi fram og ekki alveg á vissan veg. Ég sé ekki, að aðalatriðin hafi verið til umr. nú á aðra klst., heldur aukaatriði, sem ekki skipta máli og engu valda um það, hvort málið nær fram að ganga eða ekki. Og margt, sem talað hefir verið um, einkum af hv.þm. V.-Húnv., er gersamlega utan við það frv., sem hér liggur fyrir. Vitnaði hv.þm. til sveitarstjórnarl. um, að hvergi mætti breyta takmörkum hreppa. En í 3. og 4. gr. sömu l. er kveðið á um, hvernig breyta megi takmörkum hreppa, ef umboðsstjórnin framkvæmir breytinguna. En einnig gæti orðið spurning um, hvort löggjafarvaldið hefir ekki heimild til að fara sína leið í þessu máli eins og öðrum, hvað sem líði umboðsvaldinu. Og nú er svo komið norður þar, að ákvæðin um heimild umboðsstj. til þess að breyta takmörkum hreppanna verða ekki nýtt. Það gengur svo, að oft verður úr reipdráttur, ef tekjuvon er af sneiðinni. Þetta þekkist vel, og vitanlega er svo hér, enda ekki farið leynt. Ég verð að taka undir með hv.frsm. um það, að höfuðatriðið er, hvar tekjurnar lenda. Þetta atriði liggur þannig við þm., að þeir eiga að gera upp, hvort sveitarfélag, sem af tilviljun hefir nú um skeið hirt tekjur af kauptúni, sem þar hefir vaxið upp, hafi sérstakan rétt til að gera það til eilífðar. Áður var þetta svo, að ekkert af kauptúninu var sérstakur hreppur, en verzlunarlóðin var báðumegin við Blöndu, og er því þetta frv. í samræmi við það. Þegar svo hreppnum var skipt úr Torfalækjarhreppi, var þessi sneið, sem nú er rætt um hér á þinginu, ekki tekin með, af þeim eðlilegu sökum, að hún var þá ekki orðin jafnþýðingarmikil og nú, og því ekki sinnt um hana af aðilum málsins í héraði. Og aðeins þess vegna er málið hér komið, að ekki hefir reynzt kleift heima í héraði að koma því í rétt horf. En í rétt horf kalla ég, að það komist, þegar kauptúnið er komið í eina heild, sem er sjálfu sér ráðandi, og gætir sjálft sinna eigin hagsmuna og ber ábyrgð á að sjá íbúum kauptúnsins farborða. Náttúrlega eiga kauptúnin í vök að verjast eins og hrepparnir, og munu þeir erfiðleikar ekki verða leystir hér á þinginu. En það sýnir sig alltaf betur og betur, að það kemur ekki til mála, að hrepparnir geti farið þá leið, að skipta hluta úr kauptúni og nota sér til framdráttar. Og þetta hefir komið hér fram, að sveitin, sem er stærri hluti hreppsfélagsins, hefir haft tilhneigingu til að nota sér, að kauptúnsbúar máttu sín lítils, og þó aðaltekjurnar kæmu frá kauptúninu, að nota þær til sameiginlegra þarfa, en láta það ekki fá sambærilegt til sinna þarfa. Svona er þetta yfirleitt þar, sem líkt stendur á. En hreppurinn, sem hirðir tekjurnar, léttir sínu fólki að lifa og hrærast, svo það er mjög eðlilegt, þó það verði því viðkvæmt mál að missa af þeim. Og þar eð hreppurinn hefir ekkert lagt af mörkum, hvorki verzlun né annað, sem skapar fólkinu lífsskilyrði, hefir hann þar engan sérstakan rétt. Hvað sem líður heimild umboðstj. til þess að ráða fram úr svona máli, er það gefið, að löggjafarvaldið getur tekið það í sínar hendur án þess að raska að nokkru grundvallarreglum sveitarstjórnarl. Hvort hér eigi að vera um nokkrar bætur að ræða, getur mjög orkað tvímælis. Þegar allt kemur til alls verður grundvöllurinn að vera sá, að kauptúnin fái tekjur af sínu fólki og sjái því farborða.

L. eiga að byggja á réttlæti

. Hv. þm. getur ekki neitað því, að l. eru ekki alltaf réttlát, og að þá á að breyta þeim. Einnig eru l. oft rangt skilin, og er þá skylda löggjafans að leiðrétta þá, sem slíkt hendir. En það er augljóst mál, að hvort sem kauptún er vel eða illa statt, og ekki síður, ef það er illa statt, þá þarf það á öllu sínu að halda. Ég hefi engar sagnir af því, hvernig Blönduós er staddur. En hvað um það, - kauptúnið þarf samt sem áður að fá þær tekjur, sem því með réttu ber af þessum hluta kauptúnsins. Hvað brtt.hv.allshn. snertir vil ég benda á það, að sú breyt., sem þar er farið fram á, að gerð verði á 4. gr. frv., segir berum orðum, að Blönduóshr. verði að greiða Engihlíðarhr. bætur eftir mati fyrir missi tekna úr Blönduóskauptúni fyrir norðan Blöndu. Mér er spurn: Á þetta að verða til eilífðar? Á kauptúnið ekki að fá það, sem því í raun og veru ber? Á það ekki að fá tekjur af sínum eigin eignum, til þess að geta staðið straum af kostnaði þeirra framkvæmda, sem á herðum kaup túna hvíla yfirleitt? Þessi brtt. er mjög varhugaverð. Ég hygg, að hv.n. hafi ekki athugað forsendur þessa máls til fullnustu, og það er spurning, hvort ekki væri verr farið en heima setið fyrir Blönduóskauptún með slíkri sameiningu. Ég vil því mælast til þess, að hv.n. og þeir, sem áhuga hafa á þessu frv., taki það aftur til 3. umr., til frekari athugunar.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Ég get eftir atvikum verið þakklátur hv.allshn. fyrir af greiðslu hennar á þessu máli, þar sem hún leggur til, að það nái fram að ganga í öllum aðalatriðum, og hefir því fallizt á skoðun þá, sem fram kemur í frv. Ég vil bæta því við, að ég hefi í öllum aðalatriðum sömu afstöðu til málsins og hv.frsm., og vænti ég, að hans ræða komi óbrjáluð í þingtíðindunum, svo að á sínum tíma sé hægt að vitna til hennar. Um brtt.hv.allshn. vil ég segja þetta: 2. brtt. er til bóta, en hún er umorðun á 3. gr. Hún er betur orðuð eins og n. leggur til. Ennfremur er rétt að setja þann fyrirvara, sem ekki felst í frv., að íbúar í Blönduóskauptúni norðan Blöndu fái þegar kosningarrétt í Blönduóshreppi um leið og l. öðlast gildi, enda var til þess ætlazt, þó að það hafi ekki verið aðgætt, að það þurfti að taka það fram. - 5. brtt. er orðabreyt., sem fer í þá átt að kalla kauptúnspartinn fyrir norðan Blöndu í staðinn fyrir austan Blöndu, og er það meiri málvenja. En ég hefi svolítið að athuga við 1. brtt., en hún er um það, að ábúandanum á Enni sé heimiluð fjörubeit í landi kauptúnshlutans. Það má vel vera, að um þetta atriði ætti að semja milli aðilja, en ég vil þó taka það fram, að ég mun ekki setja mig á móti þessu, ef því er bætt inn i, að það gildi aðeins vetrarlangt. Hitt er ófært, að það gildi að sumarlagi, því þá getur það orðið til skemmda á görðum í kauptúninu, því það er kunnugt, að skepnur í kauptúnum eru aðgangsfrekar. Ég mun fara fram á það við n. að fá þessu breytt og skotið inn orðunum „að vetrarlagi“, eða þá að ég flyt brtt. um það. Aðalbreyt. er við 4. gr. frv., um það, að fella niður allar hliðsjónir við matið á bótum fyrir missi tekna úr Blönduóskauptúni norðan Blöndu, en það eru þær, sem andstæðingum málsins hefir orðið tíðrætt um. Ég get nú gengið inn á, að tveir liðirnir séu felldir niður, en ég get alls ekki gengið inn á, að þriðji liðurinn sé felldur niður. Mér finnst nokkuð langt gengið að fella niður það ákvæði, að taka tillit til sameiginlegra eigna, því ef hreppsfélaginu er skipt, þá eru þær eign Engihlíðarhrepps. Eftir orðalagi n. á að meta bætur fyrir tekjumissinn, en ekki að taka tillit til eigna, þegar bætur eru metnar. Nú er það svo, eins og hv.frsm. benti réttilega á, að ef sá hluti kauptúnsins, sem er fyrir sunnan ána, hefði ekki á sínum tíma verið skilinn frá Torfulækjarhreppi, þá ætti kauptúnið nú skilyrðislausa heimtingu á því að vera skilið bæði úr Engihlíðarhreppi og úr Torfulækjarhreppi. Og þá hefði ekki verið um neinar bætur að ræða. Það er meira að segja svo langt frá því, vegna þess að kauptúnið hefði þá orðið að taka fulla hlutdeild í eignum og skuldum hreppanna, og hefði því orðið að fá vissan hluta af eignum Engihlíðarhrepps. En þó að það sé ekki hægt að fylgja nákvæmlega ákvæðum sveitarstjórnarlaganna, vegna þess, að það er búið að skipta kauptúninu sunnan Blöndu úr Torfalækjarhreppi, þá er fráleitt að ákveða, að Blönduóshreppur skuli greiða bætur, án þess að tillit sé tekið til eigna þeirra, sem safnazt hafa fyrir hjá Engihlíðarhreppi við það að skattleggja kauptúnshlutann án þess að útgjöld kæmu á móti. Ég mun því leita samkomulags við n. um, að þessu sé breytt, eða að öðrum kosti bera fram brtt. fyrir 3. umr. - Ég mun svo ekki meira um þetta mál, en vænti þess, að það fái greiðan gang í gegnum þingið.

Gísli Sveinsson [óyfirl.]: Herra forseti! Ég skal ekki lengja umr. mikið. Ég vil þó segja nokkur orð viðvíkjandi rökst. dagskrá, sem hv.þm. Borgf. hefir borið fram, en hann virðist hafa ýmugust á þessari aðferð til framkvæmdar málinu, en hann hefir þó ekki látið í ljós beina andúð gegn efni málsins. Það er líklegt, að hann sé með því.

Ég hefi ekki sagt það

. Það er líklegt, að hann sjái, að þetta er sanngirnismál, en til þess að fullnægja einhverjum ókunnum þörfum, vill hann fara krókaleið, en sú leið liggur út í ógöngur, en ekki að markinu. Þessi dagskrártill. felur sem sé í sér allt annað en það, sem hér um ræðir. Í henni er talað um, að ekki hafi verið leitað álits sýslunefndar A: Húnavatnssýslu. Nú gæti maður ímyndað sér, að það hefði ekki mikla þýðingu fyrir okkur að fá álit sýslunefndar, ef við teldum þetta mál að formi og efni til óhjákvæmilegt. Hinsvegar er það svo, að það er upplýst, að hreppar þeir, sem hér um ræðir, hafa ekki komið sér saman um þetta mál, og sýslunefndin mun ekki heldur taka í þann streng að sameina þennan hluta kauptúnsins við Blönduóshrepp, af hverju sem það kann að stafa. Viðvíkjandi 3. gr. sveitarstjórnl., sem hv.þm. Borgf. talaði um, er það að segja, að hún hljóðar aðeins um það, ef samkomulag næst milli hreppa, sem hlut eiga að máli, og sýslunefnd mælir með skiptingunni. En hér er ekki um neitt slíkt að ræða. Þessi dagskrártill. er því aðeins út í hött, og það ætti ekki að geta komið til mála, að hún verði borin upp. Rökstuðningurinn er allur úti á þekju og fjallar í rauninni um allt annað efni en hér um ræðir. hér liggur fyrir frv. um skipun þessara mála, svo að við verði unað, og önnur leið en sú, sem farin er í þessu frv., hefir ekki reynzt fær, því að grundvöllurinn fyrir hinni leiðinni er samkomulag á milli hreppa, og það samkomulag hefir ekki og getur ekki náðst undir þessum kringumstæðum þar norðurfrá. Það er því munnleg till. mín, að hæstv. forseti neiti að bera upp dagskrártill. þessa. Ef hún verður samt borin upp, þá er hún á móti anda þingskapa, og þá er sjálfsagt að fella hana sem óviðkomandi mál.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Ég nenni nú ekki að elta ólar við hv.þm. V.-Húnv., en geymi mér það til 3. umr. En ég vil þó drepa á eitt atriði í ræðu hans. Hann margundirstrikaði, að hann hefði bent á leið til þess að ráða fram úr öllum þessum vandkvæðum, sem hér um ræðir. Ég ætla þá í þessu sambandi að drepa á nokkur af þeim vandamálum, sem getið er um í fskj. þessa frv. Þar er t. d. talað um það í sambandi við fátækramálin, að viss hluti af mönnum á Blönduósi greiði útsvar til annars hrepps. Samkv. fullyrðingum sínum í þessu sambandi ætti hv.þm. V.-Húnv. þá að hafa ráðið bót á þessu sandamáli, sem allir vita, að ekki er. - Þá er getið um það í sambandi við fræðslumálin, að sunnan Blöndu starfi fastaskóli með of fáum börnum til þess að þeir tveir kennarar, sem við skólann eru, hafi nóg að gera, en samt sem áður ganga börn utan árinnar ekki í þennan skóla. Hvaða leið hefir hv.þm. bent á til þess að ráða bót á þessu vandkvæði? Enga. Hvaða leið hefir hv.þm. bent á til þess að ráða fram úr ýmsum vanköntum, sem eru á heilbrigðismálum kauptúnsins? Enga. Hvað kirkjumálin snertir, þá er svo ástatt um þau, að þeir, sem búa norðan Blöndu, verða að fara 12-13 km. til þess að sækja kirkju þeirrar sóknar, sem þeir teljast til, en svo nota þeir Blönduóskirkju, án þess að neitt af sóknargjöldum þeirra renni þangað. Ég hefi ekki heyrt, að hv.þm. V.- Húnv. hafi bent á neina leið til þess að kippa þessu í lag. Þessar fullyrðingar hv.þm. eru allar út í loftið, og þannig er allur hans málflutningur í þessu sambandi, og það er ekki við öðru að búast, því að þetta mál hefir við fyllstu rök að styðjast. Það er ekki hægt að mæla á móti því, að hér er um kauptún að ræða, sem á að vera eitt hreppsfélag. Viðvíkjandi ræðu hv.þm. Borgf. skal ég strax taka það fram, að þetta mál hefir ekki verið rætt á sýslufundi í Húnavatnssýslu, og ég álít, að þetta mál eigi þangað hreint ekkert erindi. Í þessu sambandi vil ég benda á það, að þegar Skildinganes var lagt undir Reykjavík, var leitað umsagnar Gullbringu- og Kjósarsýslunefndar, af því að þar var um breyt. á lögsagnarumdæmi Reykjavíkur að ræða. En hér er ekki um neitt slíkt að ræða. Þetta mál er sérmál tveggja hreppa. Á sýslunefndarfundi mundi þetta mál alls ekki vera rætt á grundvelli hagsmuna Blönduósbúa eða íbúa Engihlíðarhrepps, heldur yrði það rætt og afgr. með tilliti til hagsmuna kaupfélags Húnvetninga. Ég skammast mín ekkert fyrir að stuðla að því, að þetta gangi framhjá sýslunefnd, því að þangað á það ekkert erindi, eins og ég sagði áðan. Mér þykir leitt, að hv.þm. Borgf. skyldi snúast gegn þessu máli. Fyrir nokkrum árum flutti ég mál í þessari hv. d., sem var svipað þessu máli að vissu leyti. Það var frv. um afnám flugskattsins. Gegn því máli var „agiterað“ mjög mikið, sérstaklega af utanþingsmönnum. Hv. þm. Borgf. stóð þá með mér og barðist mjög drengilega fyrir málinu, sem hann vissi, að var byggt á réttum og sanngjörnum forsendum. Mér virðist þetta mál, sem hér liggur fyrir, jafnsanngjarnt og réttlátt, því að þetta frv. fer fyrst og fremst fram á að sameina tvo kauptúnshluta í eitt sveitarfélag. En hv.þm. Borgf. er á móti þessu sanngirnismáli. Ég veit ekki, hvað veldur þessu. Ef til vill hefir hv.þm. farið of oft yfir þessa makalausu Blöndubrú eða hann hefir lagt of mikið eyrun við „agitation“ gegn þessu máli, en ég vona samt, að hann athugi sinn gang og reyni að komast að annari niðurstöðu fyrir 3. umr.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Mér kom allundarlega fyrir sjónir, hvernig hv.þm. Ak. hagaði orðum sínum. Hann sagði, að ég væri mótfallinn þessu máli. Það, sem ég hefi lagt til málsins, er rökst. dagskrá, sem ég hefi borið fram. Hún felur það í sér, sem hann hefir ekki mótmælt, að málið hafi ekki fengið þá meðferð heima í héraði, sem það á að fá, áður en það er borið fram á Alþingi. Málið hefir sem sagt aldrei komið til kasta sýslunefndar Húnavatnssýslu á þann hátt, sem sveitarstjórnarl. gera ráð fyrir, þ. e., ef samkomulag fæst ekki milli viðkomandi hreppa. Hvað fullyrðingu hv.þm. snertir um það, að þetta mál yrði ekki afgr. í sýslunefnd A.- Húnavatnssýslu með tilliti til þess, hvernig málið liggur fyrir, heldur með tilliti til hagsmuna kaupfélagsins í A.-Húnavatnssýslu, vil ég taka það fram, að ég tel satt að segja ekki, að sýslunefnd sé skipuð þannig, að hún afgr. málin út frá allt öðrum forsendum en liggja fyrir til afgreiðslu málsins. Og hvaða skynsamlega ástæðu er hægt að færa fyrir því, að þetta mál yrði afgr. á þessum grundvelli? Í sýslunefndinni eiga sæti einn maður úr hvorum þessara hreppa, sem hér um ræðir. Það getur því ekkert hallazt á um beina íhlutun þessara tveggja hreppa um þetta mál í sýslunefndinni. En hvað það snertir, að útsvarið, sem kaupfélagið á að greiða, sé það, sem ráði úrslitum í þessu efni, þá stendur svo sérstaklega á um kaupfélög, að útsvör þeirra eru lögákveðin. Það getur því enginn fengið mig eða aðra til þess að trúa því, að farið yrði eftir þessu atriði við afgreiðslu málsins í sýslunefnd. Ég verð að segja, að ég tel það meðmæli með þessu máli, ef svo er, eins og hv.þm. Ak. hyggur, að maður standi verr að vígi við að leggja dóm á málið eftir að hafa ferðazt þangað norður nokkrum sinnum. - Hv. þm. heldur að ég hafi orðið fyrir „agitation“ í þessu máli. Það er mesti misskilningur hjá honum, því að ég hefi ekkert sagt um afstöðu mína til þessa máls, þegar það er orðið frambærilegt til þess að verða lagt fyrir þingið. En á meðan ekki hafa verið reyndar til þrautar þær leiðir, sem sveitarstjórnarl. gera ráð fyrir í þessu efni, þá er ekki tímabært að bera þetta mál fram á þingi, og við það miðast dagskrártill. mín. Þetta er mín afstaða til þessa máls á núv. stigi þess.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það er nokkuð djarft af hv.frsm. og hv.flm. frv. að vitna í sveitarstjórnarlögin máli sínu til stuðnings. Það er meira en djörfung, því það er næstum því ósvífni að nota lagaákvæði, sem eru algerlega á móti því, til stuðnings fyrir málið. Hv. frsm. benti á 4. gr., en hér á að þverbrjóta 3. gr., sem mælir svo fyrir, að til þess að slík sameining geti átt sér stað, þurfi samkomulag sveitafélagsins og meira að segja stuðning sýslunefndar. En þetta hefir aldrei verið borið upp á sýslunefndarfundi, en það hefðu þeir þó átt að gera, þó að það hefði ekki verið fyrsti grundvöllurinn til þess að fá það samþ. En það atriðið var þá fengið, og það var sá stuðningur, sem líklegur gat orðið til þess að ná í hitt atriðið, með samkomulagið. En þá hefði verið fengin sterkari undirstaða til þess að bera málið fram. En það er varhugavert að ganga framhjá 3. gr. sveitarstjórnarl., og það sjálfsagða fyrir Alþ. er að vísa málinu heim til löglegrar meðferðar í héraði. Það verður að gera, ef sæmilega á að vera með það farið. Ég hefi þó ekki borið fram rökst. dagskrá í málinu, en ég geri ráð fyrir að gera það við 3. umr. En við skulum taka 4. gr. sveitarstjórnal. Eftir að hv.frsm. og hv. 1. flm. hafa flutt mál sitt, þá eru komnar fram skýrar sönnur fyrir því, hvað þeir eru á tæpu vaði. En allt málið er þannig útbúið, að það fer alveg öfugt við tilætlunina með 4. gr., því eins og það er nú, er það ekki einu sinni eftir anda 4. gr., og ef þeir hefðu trú á því, að í henni fælist rökstuðningur fyrir frv., þá myndu þeir fara með frv. eftir því, sem 4. gr. ætlast til. Þeir vita, að ef ætti að afgr. það á þeim grundvelli, þá hefði það ekki fylgi á þingi, svo að þeir víkja frá 4. gr. til þess að kaupa málinu fylgi. Það, að þeir víkja frá 4. gr., er aðeins gert til þess að koma málinu gegnum þingið. Þeir, sem mest hafa barizt fyrir þessu máli fyrir norðan, hafa haldið því fram, að það bæri skylda til að bæta aðstöðu þeirra manna, sem búa fyrir norðan ána, til þess að fá ræktað land, svo að þeir geti haft skepnur. Þessu hefir verið hampað framan í þá menn, sem hafa hagsmuna að gæta fyrir norðan ána. Ég hygg, að lengi vel hafi Engihlíðarhreppur ætlazt til þess, að þessi þorpshluti gerði tilraun til að komast að samkomulagi við eiganda jarðarinnar Ennis. En þegar það fékkst ekki, og ekki var búizt við því, að þorpið utan Blöndu gerði áskorun til hreppsins um að reyna að ná í samkomulag, þá gerði hreppurinn tvær ítrekaðar tilraunir til þess að ná samkomulagi, en það hefir ekki tekizt. En eins og ég benti á áðan um einstök atriði málsins, hvernig þau stæðu rokin, er flm. telja til stuðnings, þá er hægt að leysa málið á allt annan hátt og á eðlilegri grundvelli en hér er ætlazt til, sem sé með því að taka umrætt land eignarnámi af eigendum Ennis, í stað þess að rugla saman tveimur hreppum, sem lítið eiga sameiginlegt, á þann hátt að uppfylla gróðalöngun annars, en traðka á rétti hins. Það er eðlilegt, að Blönduóshreppur sækist eftir þessari sameiningu, en það er enganveginn eðlilegt, að Alþ. samþ. jafnósanngjarna kröfu. Ég mun því í dag eða á morgun ásamt 2-3 öðrum þm. leggja fram frv. um að taka eignarnámi landshluta til afnota kauptúnsbúum austan ár, því það er aðkallandi nauðsyn og þar með er í rauninni fallinn sá grundvöllur, sem sameiningarmenn á Blönduósi höfðu sterkastan og er eðlilegur og réttlætanlegur, en ég vil fullnægja á þennan hátt. Vænti ég þess, að hv.flm. frv. leggi ekki neitt ofurkapp á frv. sitt, þegar þeir sjá, að fullnægja má stærstu atriðum málsins, sem talin eru af mönnum fyrir norðan. Hafa ekki verið færð nein rök né minnstu ástæður gegn því, er ég færði fram við 1. umr. þessa máls, hvorki þá né heldur nú, af hv.flm. þessa frv. eða hv.frsm.allshn. Stendur því allt óhaggað og óhrakið, sem ég sagði, að unnt væri að fullnægja öllum þeim atriðum, sem færð eru fyrir nauðsyn sameignarinnar, eftir öðrum leiðum. Vil ég halda fast við þá skoðun, að Alþ. á ekki að samþ. þetta frv., eða a. m. k. ekki fyrr en það hefir fengið löglega afgreiðslu heima í héraði. Tel ég því rétt, að það verði fellt nú við þessa umr., en verði það ekki gert, mun ég bera fram rökst. dagskrá við 3. umr. um að vísa málinu heim í hérað vegna ónógs undirbúnings, sem samkv. ákvæðum sveitarstjórnarlaganna á þar að fara fram. Ég vil svo endurtaka það, að þó hv.flm. bendi á 4. gr. þeirra laga máli þessu til stuðnings, þá er slík túlkun skýlaust brot við orðalag laganna og því ósæmandi.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Mér þykir hv.þm. V.-Húnv. hafa verið nokkuð fjölorður um bryggjubygginguna á Blönduósi og viðhaft mörg óvirðingarorð um þá menn, sem að henni stóðu, bæði fyrr og síðar í ræðum sínum. En mér finnst það satt að segja koma úr hörðustu átt, því ég veit ekki betur en sá mæti maður Þórarinn á Hjaltabakka hafi unnið manna mest að því að koma bryggjunni upp. Og ég hélt, að hv.þm. ætti allt annað að Þórarni Jónssyni en slík ummæli. Annars sé ég ekki, hvað það kemur þessu máli við, þó bryggja, sem hefir verið fyrir mörgum árum, hafi ekki orðið að því gagni, sem búizt var við. Það kemur a. m. k. ekki málinu við, nema þá til þess að styðja þann málstað, sem frv. heldur fram, að hagsmunir kauptúnsins utan og innan árinnar séu óaðskiljanlegir. Kauptúnið hefir vitanlega vaxið upp utan um verzlun og atvinnurekstur, eins og venjulegt er, og því ber þeim fyrirtækjum skylda til að bera þær byrðar, sem fylgja því að framfara það fólk, er að þeim safnast. Og þó að atvinnureksturinn hafi flutt í annað hreppsfélag, getur það ekki leyst hann undan þeirri skyldu. Og sé þörf á, verður að breyta markalínunum svo, að koma kvöðinni af því á hans herðar. Mér fannst hv.þm. vilja láta lita svo út, sem útsvarskyldan væri aukaatriði. En hvað ætli Engihlíðarhreppi gangi til að vilja ekki sleppa af þessum skika, annað en útsvörin? En þess verður að gæta, að Engihlíðarhr. á hér minni siðferðislega kröfu en Blönduóshreppur. Hér er alls ekki um neina refsingu á Engihlíðarhr. að ræða, og skil ég vel þeirra afstöðu. En ég skil ekki, hvernig stendur á því, að þetta hefir komizt þannig inn í höfuðið á hv.þm., að hann er svona mikið á móti anda l., því svo andlaus ætti hann þó ekki að vera frá skaparans hendi, að hann geti ekki meðtekið þennan anda. Ég er bara hræddur um, að í sínu andans stríði villist hv.þm. á góðu öndunum og þeim illu, svo að hann útiloki þá góðu, en hinir verði eftir. Þá hefir hv.þm. V.- Húnv. talað mikið um, hversu ágætlega Engihlíðarhr. hafi verið stjórnað, og því síður væri ástæða til að rýra tekjur hans. En reynslan hefir sýnt, að hreppurinn hefir aflað meiri tekna en brýn þörf var til. Og strangt tekið er hreppsfélögum ekki heimilt að afla meiri tekna en þau þurfa að nota á hverju ári. Það getur því verið dálítið vafasamt, hvort það er alveg samkv. l., að á fáum árum hefir verið safnað í sjóð um 30 þús. kr. Bendir þetta á, að afkoma hreppsins sé ekki eins slæm og hv.þm. V.-Húnv. vill vera láta. En þó að þetta sé dálítið vafasöm aðferð, tel ég ekki ástæðu til að refsa fyrir það, enda hefir engin tilraun verið gerð í þá átt. Hv. þm. hefir ekki reynt að sanna réttmæti stóryrða sinna og gífuryrða, en vill bara ekki taka til greina þann siðferðilega rétt, sem hér er byggt á.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það var hálfspaugilegur þessi vindþembingur í hv.þm. Ak. og hefir líklega átt við anda sveitarstjórnarlaganna, sem stendur á brúarsporðinum, hvort sem hann er búinn til af honum eða öðrum. Einkennileg voru rök hans við því, sem ég hélt fram. Þá spyr þessi hundvísi þm., hvort Engihlhr. taki ranglega útsvar af kaupfél. Þvílík heimska! Eins og það sé rangsleitni að leggja á útsvar? Nei, það er hitt, sem er rangsleitni, ef seilast á til af öðrum hreppi að leggja undir sig tekjustofna. Á því ætti hv.þm. að kunna skil. Það er ekki undarlegt, þó hv.þm. þykist þurfa lítil rök, ef hann telur þetta einhverja dýrðarspeki eða véfréttavizku. Þá leggur hv.þm. áherzlu á, að Engihlíðarhreppur hafi ekkert gert fyrir Blönduósbúa. Ég hefi verið á Blönduósi, að vísu fyrir allmörgum árum, og þá var enginn hörgull á að fá landsnytjar fyrir þorpsbúa eins og þeir þurftu. Þetta er því eitthvað nýtt, en ekki undarlegt, þó að farið sé fram á að tryggja mönnum land, því það er aðkallandi nauðsyn, og er sú eina ástaða fyrir frv., sem frambærileg er. En nú hefi ég margsýnt fram á, að þessu er vel unnt að kippa í lag á fullnægjandi og eðlilegri hátt, og því geta hv.flm. ekki mælt á móti, að þessi lausn er miklu nær en sú, er felst í frv. þeirra. Þá minntist hv.þm. Ak. á það í ræðu sinni, að hér væri ekki verið að gera annað en hefði verið gert annarsstaðar undir svipuðum kringumstæðum. Ég minnist þess ekki, að hér á Alþingi hafi verið gert neitt, sem gengur jafnlangt í þessa átt, þó eitthvað svipað hafi komið fram, en þá hefir þessi hv.þm. gerzt til þess ásamt fleirum að standa móti slíkum frv., - þó ég líka viðurkenni, að ásælnismálstaðurinn hefir á stundum mátt sín meira, eða hefir sigrað. En hér er gengið lengra en áður í þessa átt þar sem segja má, að svipað hafi verið ástatt. Ég býst ekki við, að Engihlíðarhreppur hafi af svo miklu að taka, að ástæða sé til að taka frá honum og færa yfir til Blönduóshr., sem ekki þurfti að vera verr á vegi staddur, ef fjármálum hans væri eins vel stjórnað og Engihlíðarhrepps. En ef alltaf á að jafna á milli hreppa á þennan hátt, þá held ég, að það mundi æra óstöðugan. Hv. þm. Ak., sem er oddviti sýslunefndar Á.- Húnv., má gjarnan ganga lengra í því en hann hefir gert hingað til, og taka fastara í taumana um að rétta við fjárhaginn hjá Blönduóshr. - þó vel megi vera, að hann sé eitthvað byrjaður á því -, ef hann ætlar að koma fjárhagsstjórn þess hrepps í svipað horf og hjá Engihlíðarhr., sem sízt situr á honum að kasta steini að fyrir gætilega fjármálastjórn, þó sá hreppur hafi ekki kastað 60 þús. kr. í flóafen og einskisverða bryggju.

Garðar Þorsteinsson Ég hefi skrifað undir nál. með þeim fyrirvara, að ég áskil mér rétt til þess að flytja brtt. við frv. Ég er frv. ekki út af fyrir sig mótfallinn nema að litlu leyti og mun koma fram með brtt. við 3. umr.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Þegar um skiptingu á hreppum er að ræða, þá reynist það jafnan svo, að slíkt mál verður ávallt talsvert viðkvæmt, og skoðanir þeirra, sem þar eiga hlut að máli, verða jafnan mjög skiptar. Þess vegna er það mjög mikils virði í þessu sambandi, þegar um slíka skiptingu er að ræða, að hún geti komizt á með samkomulagi, og helzt, að slíkt samkomulag geti fengizt milli þeirra aðilja, sem þarna eiga hlut að máli. Það er vitanlega langþægilegast, að hægt sé að útkljá slík mál heima fyrir, enda er gengið út frá því í sveitarstjórnarlögunum. Í 3. gr. þeirra er gert ráð fyrir því, að þeir aðilar, sem hér eiga hlut að máli við hreppaskiptingu, séu hreppsfélög og sýslunefndir. Ég hefi nú athugað í skjölum þessa máls, hvort leitað hafi verið álits sýslunefndar um þessa skiptingu, sem hér er um að ræða, eins og gert er ráð fyrir í 3. gr. sveitarstjórnarl., en ákvæði 4. gr.l. koma hér alls ekki til greina og snerta þetta mál ekkert. Ég rakst hvergi á það í skjölum þessa máls, að nokkuð hefði verið leitað til sýslunefndar um málið. Þetta er það merkilegt atriði, að það virðist næstum óhugsandi, að framhjá því sé gengið, þegar slíkt mál er lagt fyrir þingið. Samkv. þessum ákvæðum sveitarstjórnarl. virðist mér því alls ekki tímabært að leggja slíkt mál sem þetta fyrir þingið, fyrr en búið er að fara til þrautar þær leiðir, sem gert er ráð fyrir í 3. gr.l., því að þar er skýrt og skorinort tekið fram, að fyrst skuli leita samkomulags við komandi hreppa, og ef það samkomulag ekki næst, þá á að leita aðstoðar sýslunefndar í þessu efni. Nú hefir mér verið sagt, að eitthvað hafi komið fram í umr. um þetta atriði. Ég hefi ekki heyrt það fyrr, en sé svo, þá á vitanlega að taka það fram í aths. við þetta frv. Í samræmi við þessa skoðun mína á málinu leyfi ég mér að bera fram eftirfarandi rökst. dagskrá: „Þar sem eigi liggur fyrir álit sýslunefndar A.-Húnavatnssýslu um breyting þá á hreppaskipun, sem frv. felur í sér, en meðmæli sýslunefndar til slíkrar breytingar er áskilin í 3. gr. sveitarstjórnarlaganna, þá tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Jakob Möller Minn fyrirvari gildir almennt um Brunabótafélag Íslands, þannig, að ég tel varlegra um sinn, að starfsemi félagsins sé lítið beint að vátryggingu lausafjár í stórum stíl. Að vísu er í þessu frv. ekki heimilað að vátryggja vörubirgðir verzlana, sem er áhættusamast, og sé ég því ekki ástæðu til að gera frekari ágreining, en tel hinsvegar rétt að fara varlega í þessar vátryggingar.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Hv. þm. V.- Húnv. er stórhuga og stórorður eins og venjulega, en ég er hræddur um, að hann verði að grípa til dagskrárinnar við 3. umr., vegna þess, að svo er deildin ekki slysaleg í störfum, að frv. þetta verði fellt við þessa umr. - Ég get ekki fallizt á, að rök hv.þm. séu sérstaklega mikils virði. Hann segir, að ekki sé farið eftir orðalagi sveitarstjórnarl. Skýringin liggur í því, eins og ég sagði áðan, að þau skilyrði þarf ekki að uppfylla, vegna þess að í 4. gr. er gert ráð fyrir, að þegar svo stendur á sem hér, þarf ekki samþykki hrepps- eða sýslufélags. En af því að Blönduóshreppur er þegar til af nokkrum hluta kauptúnsins, telur hv.þm. þetta ekki vera eftir orðanna hljóðan, en það er tvímælalaust eftir anda laganna. Þá talar hann um að vísa þessu máli heim aftur til aðilja, en það er alveg óþarfakrókur, því að vitað er um afstöðu hrepps- og sýslunefndar í þessu máli. Annars er það um afstöðu hv.þm. V.-Húnv. að segja, að hann lítur mjög einhliða á þetta mál, þ. e. a. s. frá sjónarmiði Engihlíðarhrepps eingöngu, og telur, að ef fullnægt er þeirra sérstöku kröfu og mannanna norðan Blöndu, þá sé allt gott. En mál þetta er víðtækt og fjölþætt og snertir ekki síður kauptúnið sunnan Blöndu. Atvinnureksturinn var fyrir innan Blöndu, eins og ég drap á áðan, og hefir færzt út fyrir, og það er einmitt þetta, sem gerir rökin með sameiningunni svo sterk, að sanngjarn maður getur ekki staðið á móti. Þessi málsatriði liggja ákaflega ljóst fyrir, og þýðir því ekki um það að deila lengi. Hv. þm. hafa gert sér ljóst, hvað skiptir máli í þessu sambandi og hvað ekki. Viðvíkjandi aths. hv.flm. um 5. brtt.n., er snertir fjörubeit, geri ég ráð fyrir, að fullt samkomulag geti náðst um það atriði. Um hitt atriðið geri ég ekki ráð fyrir, að n. geti orðið sammála hv.flm., hvort sem maður vill orða það eins og hv.þm. V.-Húnv. gerði, að sé til að kaupa málinu fylgi, eða þá til að ná sættum aðila, sem í rauninni er gerð tilraun með, að sætt geti orðið, með því að gætt sé réttlætis. Vitanlega tala ég hér nú persónulega, en get ekki sagt um aðra nm. Er vitanlega sjálfsagt að leitast við að fá samkomulag um málið, þó ég geri ekki ráð fyrir, að n. fallist á brtt.hv.flm. Hinsvegar þegar á að meta bætur, þá ber að taka til greina gildandi löggjöf í þessu efni, m. a. 4. gr. sveitarstjórnarl., svo og allar kringumstæður og siðferðislegar réttarkröfur, sem hvor aðili um sig hefir fram að færa, þannig að þetta er alls ekki útilokað, og þó ekki sé tekið fram um einstök atriði, þá eiga þau að koma jafnt til greina fyrir því við matið.

Guðbrandur Ísberg Hv. frsm.allshn. tók að mestu af mér ómakið um að svara hv.þm. V.-Húnv. Ég vildi þó aðeins leiðrétta þau ummæli hv.þm. V.-Húnv., þar sem hann var að leggja mér þau orð í munn, að ég hefði verið að átelja fjárstjórn Engihlíðarhrepps. Það hefir mér aldrei dottið í hug, en skal vera fyrstur til að viðurkenna, að þar hafi verið vel haldið á spilunum. Þá lagði hv.þm. mér einnig þau orð í munn, að ég hafi lagt sérstaka áherzlu á, að Engihlíðarhr. hefði ekki gert nógu mikið til þess að hlynna að þorpinu norðan árinnar. - Það vita allir, og hv.þm. veit það vel og lagði sjálfur áherzlu á, að ekki hefir verið gert þar það, sem nauðsyn hefir verið á. Þorpið þarf að fá land til ræktunar, og þeirri nauðsyn verður að fullnægja. Er það ein ástæðan fyrir frv., þó ég hafi ekki lagt mikla áherzlu á hana. Ég vildi gera þessa aths., en ætla ekki að lengja umr. nú að öðru leyti.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Hv. þm. V: Húnv. var fjölorður og þó sérstaklega um anda laganna. Hann hneykslaðist mikið á því og telur, að þetta sé því aðeins gert, að frv. sé á móti orðun laganna. Þetta er algerlega rangt af því sveitarstjórnarlögin ná ekki yfir þetta tilfelli, svo sem ég hefi sagt, vegna þess að búið er að skilja nokkurn hluta kauptúnsins frá öðrum hreppi. Það er svo allt annað en að þetta sé á móti lögunum, að á Alþ. hafa verið afgr. lög hvað eftir annað með hliðsjón af og byggð á anda sveitarstjórnarlaganna. Annars var virðingarvert hjá hv.þm., að hann var búinn að finna vissa ástæðu fyrir því, að frv. hefði komið fram, og það var sú ástæða, sem bent var á við 1. umr., að mennirnir fyrir norðan ána hafa ekki land, fá ekki land og vilja ekki lifa á mölinni, og með frv. var leitazt við að bæta úr þessu. Nú ætlar hv.þm. sjálfur að leggja hönd á plóginn og bera fram frv. um að laga þennan þátt. Er gott eitt um það að segja, að hann skuli þó vera samþykkur einu atriði frv. Þá minntist hann með mikilli þykkju á, að Blönduóshr. hefði ranglega ætlað að fá tekjur ef Engihlíðarhreppi, fá þær ranglega af mönnum norðan árinnar. Hefir Engihlíðarhr. þá ranglega tekjur af íbúum í kauptúninu norðan ár? - Annars talaði hv.þm. á við og dreif um ýmsa hluti, svo ekki var gott að átta sig á. Sló hann föstum allskonar rakaleysum og fór með tóman þvætting á stundum, en minntist aldrei á aðalatriðin. Fannst mér ræða hv.þm. minna æðimikið á það, sem borið hefir verið fram í þessu máli og gefið út sem vísindalegur hlutur, að staðvindar ríki eða vindsveiflur svo óðar við Blönduósbrú, að börnum sé ekki fært yfir brúna. Ég held, að einhver þvílíkur vindsveipur sé um heilann á hv.þm. - Ég nenni svo ekki að eltast við hann meira, en bið hann að bera kveðju mína þeim, er hafa sent hann með þessar flugur, og skila frá mér, að forsendingin hafi engan árangur borið.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hv. frsm. gerir mikið að því að tala um anda laganna, og er það vitanlega fyrsta undanhaldið hjá honum, en þó andinn sé ágætur, er hann ekki eins góður og skyldi. Þegar ég er búinn að hrekja öll atriði, sem frv. er byggt á, og búinn að sýna fram á, að þeim má fullnægja á annan hátt, þá segir hv.frsm., að ekki sé nóg að líta á aðila utan ár, heldur einnig hina innan árinnar. Þá er hann kominn inn á það að það séu hagsmunir Blönduóskauptúns, sem hann ber fyrir brjósti, og þeim beri að fullnægja. Hverjar eru þá þær umbætur, sem Blönduóshreppur fær ekki komið fram á annan hátt eða getur ekki fullnægt nema með samningi? Þær eru ekkert annað en að fá útsvar kaupfélagsins; það er ekki annað, sem barizt er fyrir, en að gera kaupfél. skattskylt í Blönduóshr., svo að hægt sé að nota það fé í gagnslausa bryggju eða álíka þarflegar framkvæmdir. Þannig á að refsa Engihlíðarhr. fyrir gætilega sveitarstjórn. Ég hefi aldrei heyrt það fyrr, og bjóst sízt við, að hv.flm. vildi refsa hreppnum á þennan hátt, vegna þess að honum er vel stjórnað. Við þekkjum dæmi þess, að bæjar- eða sveitarfélögum hefir verið vel stjórnað, og svo hefir komið slæm stjórn, sem allt hefir sett í kaldakol. En svo á að refsa hreppsfél. bara vegna þess að hafa ekki eytt fé sínu í fen og mýrarsíki til að koma upp handónýtri bryggju og öðru slíku, álíka þörfu. Nei, við skulum tala um málið eins og það liggur fyrir, þann grundvöll, sem það er byggt á, sem er að fá fram vissar umbætur, sem ég hefi bent á, hvernig fullnægja skuli. Og þá stendur ekki annað eftir en að Blönduóshr. þarf að ná í útsvörin hjá kaupfél. Hver er þá grundvöllurinn, sem hv.flm. standa á? Er hann frambærilegur?

Hann er prýðilegur!

. Já, - hann er prýðilegur, segir hv.frsm. Þá skulum við sleppa öllu hinu. Hann segir þetta vegna þess, að hann er nógu glöggskyggn til að sjá, að allt annað eru tylliástæður, og að þetta er eina ástæðan, sem er frambærileg, og svo andi laganna eins og hann er útfærður.

Frsm. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Hv. þdm. sjá á nál. á þskj. 555, að allshn. hefir orðið sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. Það fylgja í rauninni svo greinilegar upplýsingar og rök fyrir málinu, að ég þarf ekki að vera margorður. En ég vil taka það fram, að það, sem réði afstöðu n. til þessa máls, er sú eðlilega og sjálfsagða nauðsyn, sem kauptúninu er á því að verða eitt hreppsfélag, sérstaklega vegna sameiginlegrar framfærslu. Eins og hv.þdm. vita, þá hefir þetta kauptún vaxið upp beggja megin við hreppsmörkin, en upphaflega var kauptúnið aðeins sunnan árinnar, eða í Torfalækjarhreppi, og var þar að öllu sá atvinnurekstur, sem kaupstaðurinn myndaðist af, en síðar hefir orðið sú breyt., að mikill hluti þess atvinnurekstrar hefir flutzt út yfir ána, og virðist það hafa færst í það horf, að allt fólk, sem af eðlilegum ástæðum vinnur við þennan atvinnurekstur, er hinumegin við hreppsmörkin. Það hefir nú verið svo, að verkamenn og aðrir starfsmenn hafa getað haft atvinnu þar, þó svona sé ástatt, en sveitarframfærslan hefir verið aðskilin, en það er hin mesta nauðsyn fyrir kauptúnið, að framfærslan sé sameiginleg. Auk þessa eru ýms sameiginleg mál kauptúnsins, sem eru þess eðlis, að nauðsyn er að sameina það. Eins og ég sagði áður, þá sé ég ekki ástæðu til þess að vera margorður um þetta mál. Hitt er alkunna, að þetta er deilumál milli hreppsfélags Engihlíðarhrepps og Blönduóshrepps. Engihlíðarhreppur er einróma móti sameiningunni, þegar frá er skilinn kauptúnshlutinn, enda hefir hreppurinn allverulegar tekjur af verzluninni, sem þar er rekin. En n. lítur svo á, að jafnvel þessi afstaða hreppsins sé ekki nægileg til þess að synja um sameininguna, og geti ekki hrakið þá nauðsyn, sem kauptúninu er á sameiningunni. Ég get í því sambandi vísað til sveitarstjórnarlaganna, og þá til 4. gr. þeirra, sem segir, að hvert kauptún, sem er svo stórt, að það hefir yfir 300 íbúa, eigi rétt á því að verða sjálfstætt hreppsfélag. Ef svo væri ástatt, að kauptúnið fyrir sunnan ána væri ekki orðið að sérstöku hreppsfélagi, þá er enginn vafi á því, að kauptúnið ætti lagalega kröfu á því að vera skilið frá hreppunum, Engiblíðarhreppi og Torfalækjarhr., og gert að sérstöku hreppsfélagi. Kauptúnið fyrir innan ána er búið að gera að sérstöku hreppsfélagí, en það er enginn vafi á því, að þetta ákvæði í sveitarstjórnarlögunum er svo sterkt, að þó það hefði ekki verið, þá hefðu þessir tveir kauptúnshlutar haft rétt til þess að skilja við báða hreppana og verða að sérstöku hreppsfélagi. Það hefir verið fært sem ástæða, að kauptúnið eigi kröfu til þessa. En ég vil vekja athygli á því, að í 4. gr. sveitarstjórnarlaganna eru fyrirmæli um það, hvernig skipti eigi að fara fram. Og ef þetta væri tvímælalaust, og samkomulag næðist um að fullnægja þeim fyrirmælum, þá ætti þetta mál ekkert erindi inn á Alþ., því þá væri þetta aðeins framkvæmdaratriði, og það væri þá á valdi ríkisstj. að skipta hreppunum. En n. hefir tekið þá afstöðu, að þetta væri ekki tvímælalaust samkv. sveitarstjórnarlögunum, og því ekki viljað skorast undan því, að málið væri afgr. hér á hv.Alþ. En n. hefir orðið sammála um að setja aðrar reglur um skiptin en þær, sem eru í sveitarstjórnarl., og eru líka í samræmi við annað í frv. settar aðrar reglur um það, hvenær skiptin eigi að fara fram. N. hefir lagt til, að lítilfjörlegar breyt. séu gerðar á frv. viðvíkjandi framkvæmdinni á þessum skiptum, og skal ég gera grein fyrir þeim hreyt., en þær eru á þskj. 555. - 1. brtt. er ekki viðvíkjandi skiptum hreppsfélagsins, heldur viðvíkjandi skiptum við ábúandann á Enni, en það er gert ráð fyrir í frv., að hluti af jörðinni Enni sé tekinn eignarnámi og lagður undir kauptúnið. Í brtt. er lagt til, að ábúanda jarðarinnar Ennis sé áskilinn viss afnotaréttur, eða m. ö. o. fjörubeit, á þeim landshlutanum, sem taka má eignarnámi. Það verður að viðurkenna, að það yrði ábúandanum bagi, ef hann væri sviptur þessum rétti, en þetta er ekki mikilsvert fyrir kauptúnið. Það má líka gera ráð fyrir, að þetta hafi áhrif á málið, og jarðarhlutinn verður væntanlega metinn lægra en ella. - 2. brtt. er aðeins orðalagsbreyt. á skyldum Blönduóshrepps til þess að taka að sér framfærslu þeirra, sem öðlazt hafa eða öðlast kunna framfærslurétt í sambandi við l. þessi, vegna fæðingar eða dvalar í Blönduóskauptúni norðan Blöndu. Þarna er aðeins um orðalagsbreyt. að ræða, en efnið er hið sama og í frv. - 3. brtt., við 4. gr., fer í þá átt, að gera einfaldara ákv. um það, hvernig bæta skuli Engihlíðarhreppi skaða þann, sem hann verður fyrir við það, að kauptúnshlutinn fer úr sambandi við sveitahreppinn. Samkv. 4. gr. sveitarstjórnarl. ber Engihlíðarhreppi engar bætur fyrir missi þessa hluta hreppsins. Ég hallast að þeirri skoðun, að það sé ekki rétt að úrskurða hreppi neinar bætur fyrir tjón það, sem hann bíður við skipti, vegna þess að tekjur þær, sem hreppsfélagið aflar, eru miðaðar við ákveðnar þarfir, og þegar skipti eiga sér stað, þá verður að uppfylla þarfir hvors hreppsfélags fyrir sig, enn ef sá hreppur, sem aðskilinn er, á að greiða aðalhreppnum fullkomnar bætur fyrir tjón það, sem hann bíður, þá má spyrja, hvað hann eigi eftir til þess að fullnægja sínum eigin þörfum. En n. lítur nú svo á, að þetta falli ekki alveg undir 4. gr. sveitarstjórnarl., og því vill hún ekki standa á móti því, að Engihlíðarhreppur fái bætur fyrir það tjón, sem hann líður við skiptin, en n. vill láta það vera á valdi matsmanna, og hefir því breytt gr. eins og segir á þskj. 555. - 4. brtt. er þess efnis, að ákveða, að þeir, sem eru heimilisfastir norðan Blöndu, fái kosningarrétt í Blönduóshreppi um leið og sá hluti er sameinaður hreppnum. Það er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að þar sem þeir eru sviptir þessum rétti í Engihlíðarhreppi, eftir að þessi hluti hans er skilinn frá aðalhreppnum, þá fái þeir fullan rétt í Blönduóshreppi. - 5. brtt. er aðeins orðalagsbreyt. Það mun vera málvenja að kalla fyrir norðan og sunnan ána, en ekki fyrir austan og vestan, eða þá að sagt er fyrir utan og innan ána. Þetta er því aðeins orðalagsbreyt. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum að sinni.

Stefán Jóh. Stefánsson Eins og lýst var við flutning þessa frv. hér í d., gengur það aðallega út á að heimila Brunabótafélagi Íslands að gera tilboð í brunabótatryggingu húsa hér í Reykjavík, en til þessa tíma hefir það ekki verið heimilt. Að öðru leyti er lítið um nýmæli í frv., og hefir allshn. orðið sammála um að mæla með því. Þó hefir einn nm., hv. 3. þm. Reykv., skrifað undir nál. með fyrirvara, og annar nm., hv. 8. landsk., hefir áskilið sér rétt til að koma fram með brtt. við frv. við 3. umr. Ég sé nú, að hv.frsm. er kominn í d., og sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar, en n. leggur sem sagt til, að frv. nái fram að ganga.

Forseti (StJSt): Hv. þm. V.-Húnv. hefir kvatt sér hljóðs, en hann hefir tekið fjórum sinnum til máls, við þessa umr., og þar sem ég sé ekki, að hann hafi nokkra ástæðu til þess að bera af sér sakir í þessu efni, þá gef ég hv.þm. Borgf. orðið.

Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson) Þetta frv. hefir í rauninni ekki miklar nýjungar að geyma. Það er aðallega lögfesting á reglum, sem taldar hafa verið gilda í íslenzkum kröfurétti án þess fyrir því hafi verið sérstök lagaboð áður. Um frv. er einnig það að segja, að það er einn hluti þeirrar samræmingar löggjafar, sem farið hefir fram í skandinavískum löndum síðustu árin, því þau hafa fyrir nokkru, eftir að sameiginleg n. hafði setið á rökstólum um þessi mál, samþ. hjá sér frv. í svipaðri mynd og þetta frv. Samþykkt þess er því einn þáttur í því að fylgjast með ber á Íslandi þessari samræmingu löggjafar á Norðurlöndum. Auk þess er það til hægðarauka fyrir þá menn, sem um þessi mál fjalla, að hafa um þau skýran lagabókstaf, þó áður hafi verið yfirleitt talið, að sama gilti samkv. réttarvenjum og kenningum. Allshn. er sammála um að mæla með frv. óbreyttu eins og það kom frá hv.Ed., en þar var gerð á því lítilsháttar breyt., sem þó var eigi efnisbreyting.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Mér þykir vænt um að heyra, að hv.þm. Ak. skuli vera farinn að veikja ástæður sínar fyrir frv. með því að viðurkenna, að hann hafi ekki lagt neina áherzlu á sum atriði þess. Því ef honum fyndust þau réttmæt, mundi hann vafalaust leggja áherslu á öll þau atriði, sem væru því til stuðnings. Er ég áður búinn að sýna fram á, hvernig hægt er að leysa þetta á annan og miklu eðlilegri hátt. Og fyrst því hefir ekki verið mótmælt, hvernig er þá hægt að halda fram, að nauðsynlegt sé að samþ. þetta frv.? Því hefir aðeins verið slegið fram, að sameining þorpshlutanna væri eðlileg, en engin rök færð fram gegn því, að þetta mál megi leysa á annan heppilegri hátt. Hv. frsm. þóttist vilja útdeila hinum rétta anda, en ég hélt, að það væri að fara í geitarhús að leita ullar, a. m. k. yrðu það aldrei nema smáskammtar. Ég ætla að halda því fram, að bryggjumálið hafi verið nauðsyn, sem hrundið var í framkv. af mörgum áhugasömum héraðsmönnum, þegar Blönduóshr. var búinn að verja tugum þús. frá sjálfum sér og ríkinu í gagnslausa bryggju. Þá byggja kaupfél. og Engihlíðarhr. utan árinnar, án eyris framlags frá Blönduóshr. eða annarsstaðar að en úr sýslusjóði, og leysa þannig bryggjumálið á heppilegan hátt. Engihlíðarhr. á því að fá að njóta ávaxtanna af því verki, en ekki þeir, sem stóðu á móti því. Hitt er fjarstæða, að það séu meðmæli með sameiningunni, þó menn af Blönduósi fái atvinnu fyrir utan ána. Það eru vitanlega stór hlunnindi fyrir þá, sem tekjur fá af þeirri vinnu, og því meiri því betra. Hefir Engihlíðarhreppur látið slíkt alveg óátalið og sýnt í því efni mikið umburðarlyndi. Og svo segir hv.frsm., að Engihlíðarhr. hafi minni siðferðislegan rétt til uppskerunnar, þar sem hann sáir, en hinir ekki.

Hvað hefir Engihlíðarhr. lagt fram?

. Hann hefir t. d. lagt fram gjafavinnu í bryggjuna og safnað fé til hennar á annan hátt. Það eru allt aðrir menn en Blönduósingar, sem beittu sér fyrir að koma bryggjunni upp. Voru það ýmsir mætir kaupfélagsmenn, og meðal þeirra bændur úr Engihlíðarhreppi. Þá vildi hv.frsm. halda því fram, að eitthvað mundi vera athugavert við tekjuöflun Engihlíðarhrepps, og að hún hefði ekki verið l. samkvæm. Þó tók hv.þm. það fram, að hann ætlaðist ekki til, að þeim væri refsað. Nei, hann vili e. t. v. ekki láta refsa neinum, sem brýtur lög? Ætli maður verði ekki fremur að telja, að hann vilji láta fylgja landslögum, en sé hér að taka aftur og kyngja því, sem hann hefir ofmælt, og viðurkenna, að þeir séu ekki sekir. Ef hann í raun og veru teldi þá seka, vildi hann vafalaust láta refsa þeim. En eins og hv.þm. Ak. veit, er hér aðeins um það að ræða, að sparlega hefir verið haldið á tekjunum. Og hvernig ætti jafnlítið sveitarfélag og Engihlíðarhreppur að lifa sjálfstæðu lífi, þegar búið er að höggva af honum hvern hlutann af öðrum, þar sem Laxárdalur, sem verið hefir verulegur hluti af hreppnum, er nú að leggjast í auðn? Hv. þm. ætti því að vita, að það er að tálgast svo utan af þessu sveitarfélagi, að með frv. er verið að tefla í fullkomna tvísýnu, hvort það verður megnugt að standa undir öllum sköttum og gjöldum í framtíðinni. Þó að þetta yrði stuðningur við Blönduóshrepp, er það a. m. k. hæpið réttlæti að ganga svo herfilega á rétt annars aðila, til hagsbóta fyrir hinn. Því virðist helzt haldið fram, að þetta sé eðlilegt og réttlátt, því Engihlíðarhr. þoli það, af því hann hefir safnað nokkrum sjóði með hagsýni og sparnaði. En það mun sýna sig, að það endist ekki lengi, ef svona á að ganga á tekjustofna hreppsins. A. m. k. ætti Blönduóshr. að hafa meiri skilyrði til þess að komast áfram en Engihlíðarhreppur, þegar búið er að rýra hann eins og hér er gert. Mér finnst ekki rétt af hv.þm., sem jafnframt er oddviti sýslunefndarinnar, að vilja ekki hlýða á, hvað hún segir um málið, en styðja að því, að Engihlíðarhr. sé limlestur á þennan hátt, án þess að eiga kost á að bera hönd fyrir höfuð sér.