Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það hefir því miður slæðst prentvilla inn í frumv., sem eg vil biðja menn velvirðingar á. Þar stendur flutningamaður í stað flutningamenn. Eg held að óhætt sé að fullyrða um stjórnarskrármálið, að það hafi verið áhugamál allra landsmanna og allra flokka í landinu ná um nokkur ár. Árið 1911 voru allir flokkar á Alþingi sammála um að breyta stjórnarskránni. Þá voru menn komnir að raun um, að engum samningum varð komið á við Dani í sambandsmálinu, sem búist hafði verið við árið 1909. Danir virtu Alþingi ekki einu sinni svars. Undarlegt þótti, er aukaþingið 1912, ið, sama þing, sem einmitt hafði komið selman vegna stjórnarskrármálsins, leiddi það mál algerlega hjá sér. Hefði það alls eigi komið til umræðu þá, hefði því eigi. verið hreyft af þeim sömu mönnum, er nú bera fram þetta, frv. Þá var það, sem stjórnin hafði von um að geta komið bræðingnum í kring, en nú er komin full reynsla að ekkert verður úr honum, né heldur eftirrennara hans, sem eg ekki vil nefna. Eg sé eigi að ná sé nokkuð til fyrirstöðu, að stjórnarskráin nái fram að ganga, nema máske að stjórnin ynni á móti því, til að fyrirhyggja að nýjar kosningar fari fram í landinu og reyna þannig að halda í inn valta sess, sinn. En eg vil eigi gera stjórninni slíkar getsakir að óreyndu; vil að eins benda á, að það mundi vekja illan grun, ef þeim nú snerist á móti frv., sem vildu ólmir stjórnarskr. yrði breytt 1911 grun um, að þeir hafi þá leiðst af, valdavon en eigi af ættjarðarást. Það væri óskiljanlegt, að nokkur Íslendingur væri því mótfallinn, að numið væri úr stjórnarskránni ákvæðið að bera upp íslenzk mál í ríkisráði Dana. Það er öllum ljóst, að það er bláber vitleysa, að þing Íslendinga ráði nokkru um, hverjir komi í ríkisráð Dana. En út af þessu ákvæði gefst dönskum málaflækjumönnum, er eg eigi vil nefna hér, kostur á að leggja annan skilning í afstöðu Íslands til Danmerkur en nokkur réttur er til, skilning, sem eg er sannfærður um að enginn Íslendingur aðhyllist. Eg vil eigi vera að nefna nafn helzta mannsina, er um þetta hefir skrifað. Eg tel víst, að allir séu sammála um, að taka þetta ákvæði úr gildandi lögum, en það sama löggjafarvald, sem hefir sett það inn, hefir líka rétt til að nema það burt, og má oss eigi henda, að vér frestum því lengur. Allir eru eru sammála um að afnema ina konungkjörnu þingmenn, enda eiga þeir alls ekki heima í því stjórnarfyrirkomulagi, sem hér er. Það er líka algerlega rangt gagnvart kjósendum landsins, að ráðherra hafi rétt til að kjósa 6 menn á þingið. Upprunalega Var til þess ætlast, að valdir væru hæfir menn og reyndir, en svo hefir alls ekki reynst, heldur hafa hinir konungkjörnu ávalt talið skyldu sína að fylgja ráðherra að málum. Þannig hafa ráðherrar haft 7-falt atkvæði á þinginu, er þeir Voru þingmenn sjálfir, en sex-falt þótt þeir væru eigi þingmenn. Þarf eg eigi að ræða þetta mál lengur eða færa rök fyrir því, þar sem allir eru sammála. Þá vík eg að rýmkun kosningarréttarins Því máli var meiri hluti á alþingi samþykkur 1911, enda liggur það í augum uppi, að það er réttur hvern einasta íslenzks þegns, að fá að kjósa fulltrúa fyrir sig til að sitja á löggjafarþingi þjóðarinnar. Í því efni ber alls alls ekki að taka tillit til kyns, eða hvort maður geldur meira eða minna til almennings þarfa.. Það hlýtur hverjum manni að vera ljóst, að jafnrétti á að vera milli kynjanna. Til þess væri meiri ástæða, að þeir sem meira gjalda, hefðu meiri atkvæði um landsmál. Það er kunnugt úr sögu Grikkja og Rómverja, að þar var auðvald (timokrati), og urðu t.d. rómverskir ráðherrar (senatores) að eiga 400.000 sest., og riddarar nokkru minna, en þó mikinn auð. En þar var öðru máli að gegna, þar eð auðmennirnir báru þar allar byrðar þjóðfélagsins. Þó náði alþýða manna smám saman meira og meira rétti sér til handa og hefir alþýðan síðan alstaðar rutt sér til rúms. En þar sem takmarkið hér er nú aðeins 4 krónu skattur, þá virðist það ekki annað en fíflaskapur, ef svo Sterk orð má viðhafa hér, því að þá er engri grundvallarreglu fylgt. Kemur þetta oft hlálega við. Mér er sagt, að meðan verzlun Péturs Thorsteinssonar stóð með sem mestum blóma á Bíldudal, hafi ekki nema 5 menn haft kosningarrétt í allri sveitinni. Stóð þannig á því, að verzlunin bar öll útgjöldin, svo að eigi þurfti að leggja neitt á aðra íbúa sveitarinnar. Kannske var reyndar gjaldið eitthvað hærra þá, tólf krónur. Þá er atriðið, þar sem tekið er fram, að til þess að verða kjörgengur til alþingis, þurfi maður að vera búsettur í landinu, eða að minsta kosti hafa verið það, árið áður en maður býður sig fram. Eg býst við að þetta ákvæði nái fram að ganga, þótt reynt hafi verið að gera það óvinsælt með því að telja það framkomið til að amast við háttv. þm. Sfjk. (V. G.). En þó hann sé bæði mikilsmetinn maður og vinur minn, mundi eg þó aldrei gera honum svo hátt undir höfði, að bera fram stjórnarskrárbreytingar gegn honum. Ástæðan er blátt áfram sú, að slíkt ákvæði er sjálfsagt. Það er bæði hlægilegt og óþolandi, að menn, sem eru búsettir og starfandi í öðru ríki, þótt það land. sé í eins konar sambandi við oss, eigi þingsetu hér. Þingsetan er eigi bundin við að maður sé fæddur á Íslandi, og gæti t. d. maðurinn, sem eg ekki vildi nefna áðan, orðið kosinn á þing hér í næsta skifti. Ef miðað væri við þjóðerni, væri auðvitað Íslendingum í Vesturheimi heimil þingseta. Það virðist ekki til of mikils ætlast, að menn séu búsettir hér á landi til þess að öðlast kjörgengi, þegar af kjósendum er krafist þess, að þeir hafi verið búsettir 1 ár í kjördæminu. Getur verið, að menn verði eigi á eitt sáttir á þinginu um þetta mál, en þjóðin mun vera það. Eg þykist vita, að menn séu sammála um ákvæðið frá 1911, sem sett var til að fyrirbyggja flysjungshátt í samningum við aðrar þjóðir, svo að eigi geti þingmeirihluti, sem verður til af hendingu, með hrossakaupum eða því um líku, bundið oss neinn eilífðarbagga eða riðið komandi kynslóðum þann hnút, sem eigi verði leystur. Þarf eigi eiður að búa hér Vandlega um en um breytingar á stjórnarskránni. En þar er eins og menn vita ákveðið, að nýjar kosningar þurfi að fara fram, þegar um stjórnarskrárbreytingu er að ræða. Eg hætti svo að tala um þetta, þykist hafa sýnt fram á, að mikil þörf sé á að stjórnarskrárbreyting nái fram að ganga á þessu þingi. Eg áætla að bæta því við, að eg trúi ekki að kjósendur þakki ekki þeim þingmönnum, er á móti stjórnarskrárbreytingu eru, með því að veita þeim undanþágu frá að sitja á þingi næsta sinn. Vér, sem á þessu þingi sitjum, erum eigi annað en fulltrúar kjósenda vorra, og okkur ber, sem slíkum, að vinna þau verk, sem þeir leggja okkur á herðar. Af þessum ástæðum hefi eg ráðist í, ásamt með háttv. meðflytjendum mínum, að leggja enn á ný fram fyrir þingið frumv. um stjórnarskrármálið, og vona eg að því verði vel tekið, fyrst á þessu þingi, og svo á aukaþinginu, svo einhvern tíma verði bundinn endi á þetta mál. Að endingu vil eg leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd í málið.



Eg stend aðallega upp til þess, að láta í ljósi undrun mína á, að stjórnin skuli ekki hafa lagt fram frumv. til stjórnarskrárbreytingar. Eg skildi svo þingið 1912, sem það væri vilji þess, að stjórnin beittist fyrir stj.skr.fr.varp svo framarlega sem ekki fengist góðar undirtektir hjá Dönum um sambandsmálið, en nú eru vonir flestra um það strandaðar. Það voru ekki einungis frv. flytjendur 1912, - heldur allur þá verandi miklu meiri hluti Alþingis. Því til sönnunar vil eg leyfa mér að lesa nokkur orð upp úr nefndaráliti meiri hlutans, sbr. Alþt. 1912 Á. nr. 236, bls. 571–72: “En verði sú niðurstaða á þessum málaleitunum af Íslands hálfu, að samningar ekki takist Við Danmörku, þá má ganga að því vísu, að stjórninni verði þau úrslit kunn svo löngu fyrir næsta Alþingi, að hún geti undirbúið og lagt fyrir þingið frumvarp um þær breytingar á núgildandi stjórnarskrá, er hún telur líklegt að sæmilegur meiri hluti Alþingis muni samþykkja.„ Þingsályktunartillagan sjálf var á þessa leið: “Neðri deild Alþ. ályktar að skora á landsstjórnina að leggja fyrir næsta Alþingi frv. til breytinga á stj.skrá landsins, svo framarlega, sem þá verður ekki fengin vís von um góðar undirtektir af hendi Dana undir nýja samninga um sambandsmálið á grundvelli frumvarps millilandanefndarinnar frá 1908„. Hér má og skírskota til tillögu minnar á þgskj. nr. 368, Alþt. 1912 A. bls. 484. Tillagan hljóðar á þessa leið: Neðri deild Alþingis ályktar að skora á landstjórnina, að leggja fyrir næsta Alþingi frumv. til breytinga á stjórnarskrá landsins, svo framarlega, sem þá verður ekki fengin vís von um góðar undirtektir af hendi Dana undir nýja samninga um sambandsmálið, á grundvelli frumvarps millilandanefndarinnar 1908. Fyrri tillögunni var að vísu vísað á bug með rökstuddri dagskrá og tillaga mín varð úti í bræðingsmollunni. En þær eru þó báðar skír vottur um skoðun Alþingis meirihlutans 1912, enda ber rökstudda dagskráin, sem verður að skoðast í ljósi tillagnanna, að sama brunni. Rökstudda dagskráin stendur í B-deild Alþt. 1912 og hljóðar svo: Með því að til stendur að leita samkomulags Við Dani um sambandsmálið á grundvelli frumv. millilandanefndarinnar 1908 með þeim breytingum, er samkomulag fæst um, bæði inn á við og út á við, en það mundi að sjálfsögðu leiða til stjórnarakrárbreytingar, þá telur deildin ekki rétt, að gera samþykki um stjórnarskrármálið að þessu sinni og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá. Loks átti eg tal við mann, sem megnugur hefði verið þess, að láta von Alþingis 1912 rætast að þessu leyti, og sagði hann mér að hann ætlaði að taka upp stjórnarskrárfrumvarp alþingis 1911, ef samningatilraunirnar við Dani um sambandsmálið strönduðu.  Úr því að stjórnin hefir brugðist Von minni, tel eg vel farið, að frumvarpið er fram komið, og kann flutn.m. þakkir fyrir. Eg mundi sjálfur hafa borið fram stjórnarskrárfrumv., ef aðrir hefðu ekki orðið fyrri til. Annað mál er það, hvað í frumvarpinu hefði átt að standa, en það á ekki við að ræða um það fyr en við aðra umr. Þó má minna á, að tæplega er rétt að setja þau ákvæði í frumvarpið, sem mjög geta orkað tvímælis, hvort samþykt yrðu af þinginu eða konungi. Sé Alþingi áhugamál að koma fram þeim breytingum, sem lengi hafa verið taldar nauðsynlegar, svo sem kosningarrétti og kjörgengi kvenna, afnámi konungkjörnu þingmannanna o. fl., þá ætti það eigi að spilla þeim breytingum með því að taka inn í frumvarpið ákvæði, sem mjög er tvísýnt um að samþykt verði. Eg endurtek, að það er vel farið, að frumvarpið er komið fram, og bæti við að eftir minni skoðun ætti Alþingi að samþykkja fullnaðar-frumvarp. Það er nauðsynlegt af fleiri en einni ástæðu. Eg hefi góða von um, að líkt frumv. nái fram að ganga, að minsta kosti í þessari deild.

Einar Jónsson; Það frv., sem hér er framkomið, frá þremur háttv. þingmönnum fjallar um það mál, sem þjóðinni er einna mest hugleikið að rætt sé um og athugað. Eg tek því í sama strenginn og háttv. 1, þm. Rvk. ( L. H. B.) og þakka hinum háttv. flutn.m. fyrir það, að þeir hafa flutt þetta frv. Eg ætla mér ekki að ræða einstakar greinar frv., enda liggur það ekki fyrir við 1. umr. málsins. Þó vil eg geta þess, að ýmis atriði þessa frumvarps eru þannig löguð, að eg býst ekki við að geta verið þeim að öllu leyti samþykkur þegar til kemur. Eg get nefnt t.d. ákvæðin í 11. gr. Því er stundum kastað framan í okkur þingmenn, að við séum hræddir við kjósendur. Hvað sem því líður, verður því ekki neitað, að talsverð ábyrgð hvílir á okkur að fara að eindregnum vilja kjósendanna, þar sem það verður samrýmt við okkar eigin vilja og skoðanir. Þess vegna er það ósk mín og von að við skiljumst ekki fyr, en þjóðin hefir verið gerð ánægð að þessu leyti. Það er full þörf á því, að Alþingi 1913 skilji ekki eins illa við þetta mál og Alþingi 1912 gerði. Þó að eg, eins og eg mintist á, hafi sitthvað við frumvarpið að athuga, og geti ekki verið því samþykkur að öllu, mun eg gera mitt til að það nái fram að ganga í einhverri mynd. Vil eg svo leyfa mér að endurtaka þakklæti mitt til inna háttv. flutningsmanna, en bíða með frekari skýringar á skoðun minni um þau sérstöku atriði í 11. grein og víðar - til 2. eða 3. umr. málsins.



Eg vil geta þess, að þó að eg sé einn af flutningsmönnum þessa frv., þá er það þó háttv. þm. Dal. (B. J.), sem hefir annast undirbúning þess að mestu leyti. Eg yfirfór frumvarpið að mjög fljótlega og vakti þá máls á, og fékk skotið inn í það nokkrum breytingum, einkum að því er rýmkun kosningarréttarins snertir; en tími Vanst eigi til nákvæmrar íhugunar, og því eru í frumvarpinu ýmis ákvæði, sem eg er ekki að öllu leyti samþykkur. Í greindu skyni skal eg t. d. geta þess, að eg er ekki samþykkur því, að ráðherrann sé að eins einn. Ég tel þjóðinni það miklu happasælla, að ráðherrar séu þrír, enda landinu sáralítill kostnaðarauki, ef landritaraembættið, sem sjálfsagt væri, er látið falla úr sögunni, og að eins einum ráðherranna ætlað að hafa sömu launin sem núverandi ráðherra hefir, en hinir sömu laun og landritari, Allur kostnaðaraukinn yrði þá: einar 6000 kr. ári. Ef ráðherrarnir eru þrír, þá felst þar í meiri trygging þess, að rangsleitni eða einræði verði ekki beitt af stjórnarinnar hálfu, heldur en í hinu, að ráðherrann sé að einn einn. Og ef þrír menn spjalla saman um landsins gagn og nauðsynjar, þá er þess meiri vonin, að af því spretti eitthvað gott þjóðinni til handa, en ef ráðherraun er að eins einn. Eg bendi að eins á þetta, til þess að háttv. þingdeildarmönnum komi það síður óvænt, þó að eg finni mig knúðan til að koma síðar með nokkrar brtill., til þess að reyna, að koma frv. í það horf, að eg geti betur felt mig Við það. Út af ræðu háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.), skal eg geta þess, að mér fór að því leyti ólíkt honum, að eg hafði eigi gert mér neina von um, að frumv. um breytingar á stjórnarakránni yrði lagt fyrir þingið af stjórninni, þó að gerðir þingsins 1912 gætu að vísu gefið mönnum fullan rétt til að vænta, að svo yrði. En eg átti enga von á því, að þeir, sem sigruðu við kosningarnar 1911, myndu þegar vilja leggja sig á höggstokkinn 1913, og af sömu ástæðu hefi eg þá og heldur ekki mikla von um, að mál þetta nái fram að ganga á þessu þingi. En það vinst þó, að það verður rætt og athugað, og ætti það þá að verða til góðs undirbúnings, svo a,ð það gæti þá gengið fram á þinginu 1915. Það sem á hinn bóginn knúði mig til þess, að gerast einn af flutningsmönnum málsins, og eiga þannig þátt í því, að flýta fyrir framgangi þess, það er aðallega það, að eins og stjórnarskipunarlögum vorum nú er háttað, þá er fjölda manna, kvenfólki, Vinnuhjúum, mönnum úr húsmanna- og launamannastétt o. fl., varnað þess réttar, sem hver maður ber í sér, að hann á heimtingu á, engu síður en aðrir, sem fulltíða eru orðnir. En vér höfum frá forfeðrunum, sem svo oft er hrósað, og ómaklega, auk annars siðleysis einnig tekið það siðleysið í arf, að níðast á lítilmagnanum, er um kosningar- og kjörgengisréttinn ræðir. Menn gleyma því um of, er um löggjafarstörfin ræðir, að löggjafaraaldið er eigi vald, er ekki eigi sér takmörk, þvert á móti vald, sem takmörkum er bundið, og takmörkin eru þau, að lögin eiga að vera siðfræðilega rétt, þ. e. þau eiga hvorki að bjóða, né heimila, að það sé gert, sem rangt er, né heldur að leyfa, að það sé látið Viðgangast. Hve mörg lög, sem því bjóða, eða heimila, að drepa mann, eða limlesta, - eður og bjóða, að beitt skuli t. d. lyginni, blekkingunni, eða undirferlinu, í því eða því skyni, þá verður það þó aldrei rétt. Siðferðislega ábyrgðin, og þá og siðferðislega hegningin, engu minni - enda enn meiri - þrátt fyrir lagaákvæðin, er athæfin heimiluðu. En svo að eg snúi mér aftur að kosningar og kjörgengis-réttinum, þá ræðir þar um rétt, sem hver fulltíða maður, karl og kona, finnur sig eiga, eða veit sig eiga, - gjaldþrotamenn og ákærðir, eða sakfeldir menn, t.d., því eigi síður en aðrir. Lögin, er sumum varna þó þess réttar, eru því í raun og veru - eða í siðfræðilegum skilningi - alls engin lög. Það, að slíkt ástand hafi svo verið frá gamalli tíð, gerir það og eigi betra, en æ verra, - skylduna, til að bæta þá úr, eða setja réttinn í hásætið, enn ríkari. Á Bretlandi sjáum vér þess og dæmi, hversu ýmsar kvenréttindakonur þar hafa fundið sér rétt og skylt, að þola eigi óréttinn, - fundið sér skylt, að svo fast jafnvel alls einskis til að knýja fram réttinn. Hér á landi hefir kvenfólkið til þessa gætt fullrar stillingar; en því ljótara er það þá og, að verða ekki við réttmætmætum kröfum þess, en láta það bíða ár frá ári, af því að ráðandi flokknum hentar ekki í svipinn, að gerðar séu breytingar á stjórnarskránni. Eg finn svo ekki ástæðu til að fara frekari orðum um málið að svo stöddu, en vil leyfa mér að geta þess, að það mun æ hafa verið venja, þegar um stjórnarskrárbreytingar hefir verið að ræða, að þá hefir 7 manna nefnd verið kosin, en ekki 5 manna nefnd, eins og háttv. þm. Dal. (B. J.) stakk upp á. Eg vil því leyfa mér að gera það að till. minni, að kosin Verði 7 manna nefnd, enda mun ekki veita af því, einkum þegar litið er á, að hér í deildinni eru 4 flokkar, sem væntanlega vilja hver um sig koma einum eða tveimur mönnum í nefndina.



Eg finn mér skylt, þegar á þessu stigi málsins, að vekja athygli innar háttv. deildar á þeim skilaboðum, sem flutt voru á þingi í fyrra, að Hans hátign konungurinn sæi sér ekki fært að samþykkja frumv. til breytinga á stjórnarakránni, þar sem slept væri ákvæðinu um uppburð málanna í ríkisráði, meðan ekki væri fengið samkomulag milli Danmerkur og Íslands um samband landanna. Eg hygg að eg fari ekki rangt með, þó að eg segi, að þessi yfirlýsing hafi vegið drjúgum á metaskálunum, þegar mikill meirihluti á alþingi í fyrra varð sammála um, að fresta þessu máli þangað til ítarlegar tilraunir hefðu verið gerðar til þess að leiða sambandsmálið til lykta. Ýmsum þótti ilt að stofna hér til nýrrar baráttu um formstriði, sem enga sérstaka þýðingu hefir í framkvæmdinni, og voru hræddir um, að þjóðin mundi með því rata í þau vandræði, sem hún ætti erfitt með að leysa sig úr. Eins og menn vita, var það samþykt á þinginu í fyrra, að taka til nýrra tilrauna með sambandsmálið. Það á ekki við að skýra það mál hér, enda er það öllum fullkunnugt. Að eins vil eg leiða athygli innar háttv. deildar að því, að þeim tilraunum er engan veginn lokið enn. Mig furðar á, að inn háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) skyldi lýsa undrun sinni yfir því, að stjórnin hefði ekki lagt stjórnarskrárfrumv. fyrir þetta þing, og háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) taka í sama strenginn. Eg verð að lýsa undrun minni yfir því, að þeir skuli bera slíkt fram, þar sem það hlýtur að vera öllum augljóst, að stjórnin hlaut að bíða ákvarðana þingmanna á þessu þingi um það, hvort nú yrði tekið upp frumvarp um sambandsmálið eða ekki. Það, að þingsályktunartillagan um stjórnarskrána náði ekki samþykki á þinginu í fyrra, gaf ekki stjórninni ástæðu til að halda, að þingið ætlaðist til, að hún legði stjórnarskrárfrumv. fyrir þingið. In rökstudda dagskrá, um að taka sambandsmálið upp aftur, er engan veginn takmörkuð Við árið 1912. Þvert á móti gat naumast verið um annað að ræða á því ári, en að þreifa fyrir sér, og ekkert það er að orðið, sem geri það að verkum, að sagt verði með réttu, að samkomulag sé útilokað í náinni fram tíð. Án tillits til skoðanna á ríkisráðsákvæðinu, hvort það eigi heima í stjórnarskrá vorri eða ekki, verður að líta á það, hvort tími muni vera til kominn að neyða þingmenn til þess að gera eitt af tvennu: annaðhvort hafna samþykt alþingis 1911 um þetta atriði og láta undan síga, eða þá hitt, að hefja fremur vonlitla baráttu um þetta atriði út af fyrir sig. Mér er það kunnugt, að víðsvegar út um land er það talið glapræði. Í kjördæmi háttv. 1. þingm. Rangv. (E. J.) var það t. d. samþykt með miklum meirihluta, að láta málið hvíla sig.  (Bjarni Jónsson: Með 14: 5)  . Það er þvínær þrefalt atkvæðamagn. Eg fyrir mitt leyti get ekki hrósað því sem neinu happaverki, að þetta frv. hefir verið knúið fram svo skjótt á þessu þingi. Ekkert að breytingunum er þess eðlis, að þær geti ekki beðið án skaða til næsta þings, ef ekki lengur. En úr því það er fram komið, þá tel eg sjálfsagt að nefnd verði sett í málið og það rætt, en eg vona að háttv. þingmenn taki það til alvarlegrar athugunar, hvað hentugast er og affarasælast fyrir framtíðina,. að afgert sé í þessu máli að svo stöddu.

Lárus H. Bjarnason Hv. ráðherra skírskotaði máli sínu til sönnunar til rökstuddrar dagskrár, sem samþykt var hér á þinginu í fyrra og eg gat um áðan. Úr því að hann vitnaði til hennar, vil eg aftur undirstryka upphaf og niðurlag dagskrárinnar. Þau orð skildu allir þingmenn svo, að ætti að merkja 1912, enda höfðu menn þá heyrt skilaboð, þau sem hv. ráðherra gat um. Allir, sem eg talaði við, gengu að því vísu, að málið yrði tekið upp 1913, og að stjórnin mundi beita sér fyrir því. Enda kemur það prýðilega heim Við fullyrðingu hv. ráðherra, því að það voru hana eigin orð, sem eg hafði yfir áðan: Þá tökum við upp stjórnarskrárfrumvarpið frá 1911.  Orð hv. ráðherra um að góðir möguleikar væru á því, að sambandsmálið yrði leitt til farsællegra lykta, að minsta kosti innan ekki margra ára, komu mér mjög á óvart, þar sem hv. ráðh. lýsti yfir því á Desbr.-fundunum í fyrra, að enginn þingflokkur í Danmörku vildi líta við Desbr.boðskapnum sæla, nema þáverandi stjórnarflokkur, sem nú er kominn í algerðan minnihluta. Og af undirtektunum hér á landi undir Desbr.frumvarpið er það styzt að segja, að ráðherra, jafnmikið karlmenni og hann er, sór þegar af sér faðernið, enda vill enginn þingflokkur hér við því líta. Eg finn svo ekki ástæðu til að fara frekari orðum um málið. Eg vil leyfa mér að styðja, að 7 manna nefnd verði kosin. Þetta er svo merkilegt mál, að af því mun ekki veita, enda hefir það ávalt verið siður, að 7 manna nefnd fjallaði um þetta mál, og það síðast á þinginu 1912.



Eg verð að byrja á því, að biðja hæstv. ráðherra að hlusta á það, að sá meiri hluti, sem samþykti á þingmálafundi í mínu kjördæmi, að hreyfa ekki við stjórnarskrármálinu á þessu þingi, var næsta lítill, einir 14 menn.  Eg get ekki skilið, hvernig hæstv. ráðherra getur sagt, að ekkert liggi á með þetta mál. Það er þó vilji þjóðarinnar að það nái fram að ganga. Breytingum á stjórnarskránní hefir verið frestað á undanförnum þingum að eins vegna þess, að menn álitu, að sambandamálið ætti að vera til lykta leitt á undan. En nú er mér ekki kunnugt, að sambandamálið hafi þann byr, að útlit sé til að það nái fram að ganga. Og þegar seinustu tilraunirnar til samkomulags voru gerðar í vetur, og þingmenn kallaðir hingað suður til að segja álit sitt um þá kosti, sem þá voru í boði, þá var Resultatið það, að þeir sáu sér ekki fært að ganga að þeim. Eg get því ekki verið samdóma hæstv. ráðherra um það, að nú kalli ekkert að með breytingar á stjórnarakránni. Svo eg minnist dálítið á aðra ræðumenn, sem talað hafa í þessu máli, skal eg víkja nokkrum orðum að háttv. þm. Dal. (B. J.). Hann vill að kosningarétturinn sé ekki bundinn neinu öðru skilyrði en alduratakmarki. Þannig geta þá bæði þjófar og bófar öðlast kosningarrétt og kjörgengi. Eg álít hitt réttara að kosningarrétturinn sé ekki bundinn fyrst og fremst við 4 kr. aukaútsvar minst - sama hvort það eru 4 kr. eða 400 kr., eða ekki neitt. Aðalatriðið frá mínu sjónarmiði er það, að maðurinn sé heiðvirður og heilbrigður í skoðunum. Og eg vil hjartanlega biðja háttv. þm. Dal. (B. J.) að taka þessi orð mín til greina og vera ekki að gera tilraun til þess að greiða þjófum og bófum inngöngu í þingsalinn. Eg hefi ekki ástæðu til að minna hv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) á að álasa stjórninni. Það vita allir, hvað gjarnt honum er að ráðast á landsstjórnina, hver svo sem hún er. Það getur nú verið gott og blessað á stundum, því Við það koma oft fram frekari upplýsingar um málin, en ella, og fyrir það er eg honum þakklátur, því að hann er líka manna bezt fallinn til að gera gott úr því aftur. En eg get ekki verið honum samdóma um, að ástæða sé til að álasa stjórninni fyrir að hafa ekki lagt fyrir þingið frv. til breytinga á stjórnarskipunarlögunum eina og nú er ástatt. Eg skal svo ekki halda áfram lengur. Eg hefi lýst að nokkru skoðun minni á málinu, og eg get ekki séð að það sé mikill meiri hluti á móti því í Rangárvallasýslu, þó að 14 menn af 4–500 hafi viljað fresta því.



Eg skal leyfa mér að geta þess strax, að eg get fallist á 7 manna nefnd. Mér var frá upphafi sama um, hvort fleiri eða færri yrðu í nefndinni. Hæstv. ráðherra vildi vekja athygli okkar hér á skilaboðum, sem þinginu höfðu borist frá konungi í fyrra. Mig minnir nú hálfpartinn, að þau skilaboð hafi ekki verið svo ákveðin, að mikið væri á þeim að byggja. Eg tók þau að minsta kosti ekki svo, að konungur vildi aldrei staðfesta stjórnarskrárbreytingu, heldur í þá átt, að hann hefði þá ekki verið viðbúinn að gefa úrskurði um Íslandsmál. Nú tel eg víst, að hann vilji verða við óskum Íslendinga í svo litlu máli sem þessu. Eg segi “litlu„ máli, Vegna þess, að hæstv. ráðherra sagði, að þetta væri að eina formatriði, sem hefði litla þýðingu. Ef það er lítils virði fyrir okkur, þá er það ekki síður lítils virði fyrir Dani. Ef það er formsatriði fyrir okkur, þá er það líka formatriði fyrir þá, og sérstaklega fyrir konung. Eg skil ekki, hvað honum þarf að vera svo fast í hendi með þetta ríkisráðsákvæði, og eg vil treysta núverandi ráðherra til að sýna honum fram á, að skaðlaust sé þó út sé tekið úr stjórnarakránni þessi hringavitleysa. Hitt er verra að hlusta á, að þetta atriði skuli vera notað sem grýla á þingið, að ekki sé til neins að bera fram breytingu á stjórnarskránni af því að hún verði aldrei staðfest. Þess konar grýlur eiga illa við á löggjafarþingi. Þó ekki væri annað en tilraun til að hræða mig frá einhverjum málstað, þá væri það eitt nóg til að knýja mig til að halda honum fast fram. Eg vildi sýna að eg væri ekki hræddur við að halda fram réttu máli. Það sem hæstv. ráðherra sagði, að tilraununum um sambandsmálið væri ekki lokið enn þá, þá kemur það mér mjög á óvænt. Eg hélt að það hefði með öllu verið kveðið niður á þessu aukaþingi fyrir jólin, sem við bersyndugu mennirnir þrír, sem berum fram þetta frv., máttum ekki koma á. Eg verð að leggja áherzlu á, að ekki sé farið eftir hana orðum í því að vera að skaka á þessu sambandsmáli lengur. Það þýðir ekki annað en að hvetja menn til að afsala sér þeim réttindum, sem heilladísir landsins hafa haldið okkur til handa, án Verðakuldunar frá þjóðarinnar hendi. Máske Íslendingar væru ekki svo fúsir að afaala sér réttindum sínum, ef þeir hefðu þurft að berjast fyrir þeim. Mér kom það mjög á óvart, er hæstv. ráðherra sagði, að umleitunum Við Dani um sambandamálið væri enn ekki lokið, og eins hitt, er hann sagðist telja það óhappaverk af okkur flutningsm., að hafa komið fram með þetta frv. Þótt eg hafi ekki lagt áherzlu á, að stjórnin kæmi sjálf með frv. til stjórnarskipunarlaga, þykir mér hún ganga nokkuð langt með því að vanþakka okkur að við höfum unnið hennar verk. Eg skal svo ekki orðlengja þetta frekar að sinni. Einn háttv. þm skoraði á mig, að vera ekki að halda fram þjófum og bófum. Það verður nú líklega komið að því atriði seinna, en eg hygg að það mætti treysta kjósendum til að kjósa ekki á þing þá menn, sem hafa setið í betrunarhúsi eða eiga að fara þangað. Annars held eg að meiri hætta standi af ómörkuðum þjófum og bófum heldur en af þeim mörkuðu.



Út af ræðu hæstv. ráðherra og í framhaldi af ræðu háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.), skal eg geta þess, að rökstudda dagakráin, sem samþykt var á aukaþinginu 1912, ber það með sér, eins og háttv. 1. þingm. Rvk. sýndi og fram á, að það var að eins sambandamálsins vegna, er breyting á stjórnarakránni var ekki látin ganga fram það árið. En tilefnið til þess, að þessi rökstudda dagskrá kom fram, og var samþykt, var það, að málið var komið í óefni hér í deildinni. Meiri hluti stjórnarskrárnefndarinnar hafði komið fram með þingaályktunartillögu, og svo kom háttv. 1. þm. Rvk. með aðra, þ.e.: ráðandi flokkurinn á þinginu var klofinn, - gat eigi komið sér saman um málið, og dagskráin var því eini vegurinn, til að komast út úr ógöngum. Þar sem hæstv. ráðherra sagði, að máli þessu lægi ekkert á, þá er það ekki skoðun fjölda karla og kvenna á landi voru, þ. e. þeirra, sem finst sér gert rangt, enda verður hver rangsleitnin, eða réttartröðkunin, æ því verri, sem lengur er beitt, sbr. þá og það, að því oftar sem einhver stelur; því harðar er honum refesð. - Og alveg eins er nú og ástatt hér. Því lengur sem þingið dregur að rýmka kosningarréttinn, og yfir höfuð að breyta því í stjórnarskránni, sem miður fer, því verra verður það. Að því er snertir ræðu háttv. l. þm. Rangv. (E. J.), er taldi oss flutningsm. frumvarpsins vilja opna þjófum og bófum leið inn í þingsalinn, þá skal eg láta þess getið, að það var eg, sem átti þá, tillöguna, að nema burtu úr stjórnarskránni skilyrðið, er hér að lýtur, enda lít eg svo á, sem þjóðfélagið bresti allan rétt til þess, að svifta nokkurn kosningarrétti, þótt honum hafi einhvern tíma orðið það á, að fremja eitthvert þeirra lagabrota, sem hegningarlögin og almenningsálitið taka hart á, þar sem maðurinn ber þó engu að siður ábyrgð á því, sem í þjóðfélaginu gerist, - losar sig eigi við siðferðisábyrgðina - sem á öllum fulltíða meðlimum þjóðernisins hvílir -, þótt hann fremji glæp. - Hver, sem veikur er, eða bágt á, eða illu er beittur af öðrum, finnur og veit sig eiga tilkall til allra. Annars lít eg svo á, sem eigi muni mjög hætt við því, að kosnir verði á þing þeir sem brotlegir hafa að mun orðið gegn hegningarlögunum, nema alveg sérstaklega hafi staðið á, þegar brotið var framið, eða mennirnir séu svo sérstökum hæfileikum gæddir, að það sé tjón fyrir þjóðfélagið að fá ekki að njóta starfskrafta þeirra eða vitsmuna. Að því er til hegningarvaldsins kemur, eða notkunar þess, má annars benda á, að þar er um arf frá forfeðrunum að ræða, - arf, sem kristninni enn hefir ekki tekist að útrýma eða hefta sem skyldi, enda þótt Kristur segi sjálfur: Hefnið yðar eigi sjálfir, því að eigi er hegningin, ef rétt er skoðað, annað en hefnileikur af þjóðfélagsins hálfu. Hitt, að það takmarkið náist, sem ætlast er til, þ. e. takmörkun glæpa, tel eg mjög hæpið. Benda má enn fremur á það, að aldrei er þjóðfélagið sjálft án saka, er glæpur er framinn. - Átti það eigi að fyrirbyggjast, að glæpir yrðu framdir? Átti eigi hver og einn að verndast þannig, sem unt var, gegn ástríðunum, sem hjá honum búa, eða þó hjá fjöldamörgum í meiri eða minni mæli, að eigi væri honum unt að fremja? Að glæpurinn gat framinn orðið, stafar því eigi sjaldan, ef eigi einatt, af því, að eftirlitsskyldunni var eigi fullnægt sem skyldi af þjóðfélagsins hálfu. Ýmis brot, sem harðlega er hegnt fyrir, bera og oft og tíðum ekki vott um eins lágan karakter, þ. e. hugsunarhátt, eina og mörg lygin, blekkingin, undirferlið eða heiptaryrðin, sem látið er þó æ óhegnt. Maður, sem t. d. hefir einhvern tíma rekið höndina inn um búðarglugga og gripið þar eitthvað, til að seðja hungur sitt eða sinna, og verður síðan uppvís að því eftir mörg ár, getur og þá þegar hafa áður orðið að þola margfalda hegningu, hugarangur eða mótlæti ýmis konar, og verið orðinn sá, er eigi vill á nokkurn hátt vamm sitt vita, og sjá þá allir, hve afarranglát og al-tilgangslaus hegningin er.

Ráðherrunn (H. H.) Háttv. þm. Dal. (B. J.) vildi bera brigður á, að skilaboð konunga, sem eg gat um í ræðu minni, hefðu verið eins ákveðin eina og eg sagði. Eg skal því benda á, að þessi skilaboð standa í Alþ.t. 1912, bls. 1106, í ræðu þáverandi ráðherra og hljóða þannig: . . . . Nú lét inn nýi konungur vor í ljósi Við míg, að hann gæti ekki fallist á úrfellingu ríkisráðsákvæðisins úr stjórnarskránni, nema því að eins, að samtímis væri gerð skipun á inu ríkisréttarlega sambandi milli Íslands og Danmerkur með samhljóða ákvæðum ins íslenzka Alþingis og ins danska ríkisþings. Eftir þessu getur enginn vafi leikið á því að það var rétt, sem eg sagði áðan. Þetta eru hiklaus ummæli, og eftir því sem mér er kunnugt, hefir konungur ekki breytt skoðun sinni á þessu síðan. Viðvíkjandi inni rökstuddu dagskrá, sem inn háttv. þm. Var að tala um, þá er það alveg rétt, að hún hnígur að því, hvers vegna þingið í fyrra vildi fresta stjórnarskrármálinu þá. En eins víst er það, að þar er ekki int að því með einu orði, að ætlast sé til að málið sé tekið upp aftur á þessu þingi, og engin ástæða til að ætla, að þingmenn hafi haft þá skoðun. Þeir vildu ekki taka upp stjórnarskrármálið fyrst um sinn, fyr en algerlega væri séð fyrir endann á sambandsmálinu, til að hlífast við að þurfa að hefja nýja baráttu, sem við gætum ekki vænst neins góðs af.



Það var eiginlega ekki ætlun mín, að bera það á hæstv. ráðh., að hann hefði sagt rangt frá. Eg hafði því miður gleymt þessum orðum, ríkisréttarlegt samband, og þykir mér vænt um að þau rifjast upp, vegna þess að nú fæ eg tækifæri til að benda á, hversu fráleitt það er, að konungur hafni enn þá stjórnarskrárbreytingu. Hér getur ekki verið um neitt ríkisréttarsamband að ræða. Það er öllum kunnugt frá þinginu 1911, að það mótmælti stöðulögunum, þar sem sagt er, að Ísland sé hluti af Danmörku, og ályktaði, að þau lög væru alls ekki bindandi fyrir Ísland. Kvað minni hlutinn þá jafnríkt að í rökstuddri dagskrá sinni sem við hinir. Voru því allir á einu máli um það, að þótt væru ógild hér á landi. Og þó eru það einu lögin, sem gefa rétt til að tala um ríkisréttarsamband milli Íslanda og Danmerkur. Úr því að þessi lög eru svo ómerk, sem með þessu er sýnt, þá er það ljóst, að ráðherra getur ekki borið slíkt fram fyrir Alþingi Íslendinga. Það verður þá auðsjáanlega að hefja baráttu á ný, hvernig sem henni lyktar. Danir, sem ekkert varðar um okkur, gera kröfu til að vér séum hluti af þeim. Eg trúi því ekki, að konungur ætlist til, að komið verði á samningum áður en því er kipt í lag. Þess vegna getur mér ekki skilist, þegar Alþingi næst samþykkir breytingu á stjórnarskránni með öllum atkvæðum, að konungur skrifi ekki undir.



Eg hafði ekki ætlað mér að taka til máls Við þessa umr. En ástæðan til þess að eg samt sem áður stend upp, eru nokkur orð í ræðu hv. þm. Dal. (B. J.). Hann gat þess, að það mundi Vera Vilji allflestra kjósenda, að þessi stjórnarskrárbreyting yrði samþykt nú í sumar. Eg skal geta þess, að í mínu kjördæmi reyndust einir þrír menn með stj.skrárbeyt. á þingmálafundi, sem allmargir þó sóttu. Hinir allir voru á móti. Eins hygg eg muni vera víða annarataðar. En jafnvel þótt svo geti verið, að allmargir kjósendur annarstaðar á landinu séu stjórnarskrárbreytingu hlyntir, þá er eg í engum vafa um það, að það stafar af því, að málið hefir ekki verið nægilega skýrt fyrir þeim og þeim hefir ekki verið gert það fyllilega ljóst, út í hvaða baráttu við legðum, ef við færum nú að samþykkja slíka stj.skr.breyt , að minsta kosti ef meiningin er sú, að halda því til streitu að nema orðin í ríkisráði burtu. Hv. þm. sagðist ekki skilja, að konungur mundi neita því staðfestingar. Þetta virðist mér harla undarlegt, þar sem þó liggja fyrir skýlaus skilaboð frá konungi um þetta atriði. Og þegar svo er, þá verður að athuga afleiðingarnar, sem það mundi hafa í för með sér að samþykkja slíkt frumvarp. Eg er enn á þeirri skoðun, eins og áður, að betra hefði verið að láta þetta atriði alveg liggja á milli hluta og halda því fyrir utan stjórnarskrána, eins og stungið var upp á í frv., sem eg bar fram hér um árið. En þegar slíku ákvæði einu sinni hefir verið smeygt inn, þá eru lítil líkindi til að fá því náð út í bráðina. Og jafnvel þótt konungur vildi það sjálfur, þá mundi hann tæplega fá því ráðið, vegna þess að hann er konungur í tveimur löndum, þar sem annað landið er miklu voldugra en hitt. Það er alveg eins og var með Noreg og Svíþjóð, þótt ólíku sé saman að jafna samt, vegna þess hvað Noregur var miklu sterkari í samanburði við Svíþjóð, en Ísland í samanburði við Danmörku. Jafnvel þótt Óskar konungur Vildi staðfesta sum lög stórþingsins, þá fékk hann því ekki ráðið vegna þess, að hann sat í Svíþjóð, sterkara landinu. Danir gætu fundið upp á því að segja við konung sinn, ef hann héldi einhverju slíku fram, líkt og Svíar sögðu við Óskar konung: Far þú til Íslands og vertu konungur þar. Og þetta er ekki einungis getgáta um að svo muni fara. Danskt blað - Vort Land - sló því fram við Friðrik VIII. hér á árunum. Ef nú ráðherra Íslands kemur fram fyrir konung með svona frv. - jafnvel þótt hann hefði alla þm. að baki sér - þá mundi það leiða til þess, að hann yrði að fara frá. Og hver ætti þá að taka við? Enginn Íslendingur gæti gert það. Afleiðingin yrði því sú, að konungur neyddist til, annaðhvort að setja einhvern danskan mann í stöðuna, eða þá að suspendera stjórnarskrána. Þetta yrði því til þess að stofna, ekki að eins þingræðinu, sem ekki er gamalt, heldur líka löggjafarvaldi okkar, í voða - og það finst mér ekki tilvinnandi og hygg líka að fæstum kjósendum mundi þykja það, ef þeir hefðu gert sér málið ljóst. En til hvers annara gæti konungur gripið, þegar enginn íslenzkur maður gæti tekið við ráðherrastöðu. HV. þm. Dal. (B. J.) heldur kannske, að afleiðingin af því yrði skilnaður, eins og varð með Noreg og Svíþjóð. En það er ekki einu sinni víst að svo yrði. Skilnaður Svíþjóðar og Noregs, sem var þó á allan hátt miklu öflugri en Ísland er, varð þó ekki nema með samþykki Svía. Fyr vildu engin önnur ríki viðurkenna hann. Þau skiftu sér alls ekkert af því. Það er heldur ekki miklar líkur til þess, að Danir færu að viðurkenna skilnað landanna. Þeir mundu taka til sinna ráða, og gætu vel fundið upp á að afnema sérmálalöggjafarvald okkar og stjórna okkur með einvöldum jarli, þangað til við sæjum að tikkur og tækjum “sönsum„. Þeir mundu ekki þurfa mikils afls við til að beygja okkur. Margir halda kannske, að ef Danir beittu okkur hervaldi, að þá í mundu stórveldin eða önnur ríki hefjast handa og koma að hjálpa okkur. Slíkt hefir oft heyrst hér. En það eru bara loftkastalar. Það yrði ekki skoðað annað en innanríkismálefni. Við höfum svo mörg dæmi þess, höfum séð þau svo víða, hvernig farið hefir með smáþjóðirnar. Við höfum séð Kóreu, Marokko og Finnland, hvernig farið hefir verið með sjálfstæði þeirra, án þess nokkur hafi hreyft hönd né fót til hjálpar. Það hafa heyrst raddir prívatmanna um, að þetta væri ómannúðlegt og ætti að hefjast handa, en enginn hefi skorist í leikinn með hervaldi. Að halda þessu máli til streitu er því að leggja út í hættuspil. Og hvað er unnið með því? Getum við ekki þroskast þótt við biðum þangað til haganleg skipun er komin á um sambandið milli landanna og fá þessu þá breytt um leið? Við höfum líka fyrirheit um það í skilaboðum konungs, að um leið og ný skipun er gerð á sambandinu milli landanna getum við fengið nýja skipun á þessu. Hann hefir aldrei sagt, að hann vilji aldrei staðfesta þetta, heldur að það verði að bíða eftir hinu. Og bráðliggur okkur þá svo á breytingu á þessu, að við getum ekki beðið í nokkur ár? Hefir þetta atriði staðið okkur fyrir nokkrum þrifum? Eg er þess fyllilega viss, að væri þetta mál skýrt fyrir kjósendum, þá mundu þeir sansast á það og ekki vilja tefla svo á tvær hættur! Eg held, að sama megi segja um fleiri atriði, að þeim bráðliggur ekki svo á. Það er t. d. með afnám konungkjörinna þingmanna og skipun Efri deildar. Það er farið fram á það í frv., að E.d. sé öll þjóðkjörin og kosin á sama hátt og Nd. Þetta fyrirkomulag er beinlínis hættulegt og miklu verra en að hafa þingið óskift. Ef þinginu er skift í tvær deildir, þá er það ljóst, að önnur á að vera öðruvís kosin til þess að hindra alt of mikið fljótræði, vera nokkurs konar lífakkeri, til þess að koma í veg fyrir það, að einar kosningar geti komið of mikilli byltingu til leiðar. Þess vegna er Efri deild alstaðar öðruvís kosin, því að það er svo ekki að eina hér á Íslandi, heldur alstaðar annarstaðar, að við kosningar, sem koma miklum og skjótum byltingum á stað, þá er meira farið eftir því, sem tilfinningarnar segja, en heilbrigð skynsemi býður. Í sambandsríkinu Austurríki-Ungverjalandi og á Bretlandi eru þessi sæti mestmegnis erfðasæti. Í öðrum löndum eru efri málatofu þingmenn kosnir ævilangt. Svo er það í Ástralíu, sem þykir fyrirmynd, hvað alt frjálsræði og heppilegt stjórnarfyrirkomulag snertir. Svo er það og í Canada. Í frv. um Home rule á Írlandi eru allir efrideildarmenn konungkjörnir. En hér er það álitið svo óttalegt að hafa sex konungkjörna, sem að eins eru kvaddir til seg ára í senn. Eg get nú satt að segja ekki séð, að þetta sé svo hættulegt, því að þótt það heiti svo, að konungur skipi þessa menn, þá vita allir, að í raun og veru eru þeir ekki annað en kjörnir af fulltrúum þjóðarinnar. Það eru þeir - eða réttara sagt meiri hluti þeirra - sem í raun réttri útnefna ráðherra, og þeir konungkjörnu verða þannig kvaddir samkvæmt Vilja meiri hluta kjósenda. Þeir eru því - einkum þar sem góð flokkaskifting á sér stað - kosnir af þjóðinni, en að eins gegnum aðra fulltrúa hennar. Og er ekki ráðherra með ráði flokksmanna einna eins trúandi til þess að Velja þessa menn heppilega, eins og öllum múgnum? Eg held það. Eg skal játa það, að réttara væri, ef til vill, að útnefna þá ekki alla til jafn langs tíma. Betra væri að þeir færu frá á mismunandi tíma, t. d. tveir hvert ár. Þá kæmist meira jafnvægi á, eftir því sem mismunandi stjórnmálaflokkar sætu að völdum, svo að þeir vægju nokkurnveginn salt hver á móti öðrum, að því er stjórnmálastefnur snertir. Satt að segja hefi eg ekki fundið neina breytingu í þessu frumvarpi, sem sé svo bráðnauðsynleg, að hún geti ekki beðið heppilegri tíma, þangað til útséð er um skipun sambandsins milli landanna. Og það er ekki víst, að þess verði svo lengi að bíða. Mín tillaga er því sú, að þessu máli verði frestað að sinni og frekar reynt að snúa sér að fjármálum og atvinnumálum landsina og efla það sjálfstæði, sem er undirataðan undir öllu öðru, þ. e. sjálfstæði þjóðarinnar í efnalegu tilliti.



Það eru að eina örfá orð - athugasemd við eitt atriði í ræðu hv. þm. Sfjk. (V. G.), því að einstakar greinar frumvarpsins ætla eg ekki að fara að skeggræða á þessu stígi málsins. Mér datt í hug, þegar eg heyrði öll stóryrðin og allar þær hótanir, sem þessi háttv. þm. kom fram með gagnvart okkur, ef Við ætluðum að gerast svo djarfir að samþykkja lagabreytingu, sem við höfum fullan rétt til, orðin úr þjóðsögunni: Eg er nú svo gamall sem á grönum má sjá, en þó hefi eg aldrei séð svo langan gaur í svo lítilli grýtu. Hitt get eg skilið, að hæstv. ráðherra, sem milligöngumaður þjóðarinnar og konungs, leggi áherzlu á það, að gæta allrar varúðar og benda á, að vera megi að þetta og hitt atriði sé síður að vilja konungs; en að heyra þjóðkjörinn þingmann gera konungsvaldinu þær getsakir og láta dynja á Alþingi þær hótanir, að konungur muni alls ekki staðfesta þau lög, sem Alþingi samkvæmt löggjafarvaldi, því sem það hefir, samþykkir, álít eg svo óhæfilegt og ósæmandi, að slíkt beri að vita. Það getur verið, að þessum háttv. þm. sé kunnugt um það, að koma eigi fram af Dana hálfu einhverjar hótanir við konung, ef hann staðfesti lög, sem Alþingi samþykkir, en hinu tek eg lítið mark á, þó einhver hálfvitlaus blaðasnápur slái einhverju fram út í bláinn, í lítilfjörlegu blaði. Eg trúi því ekki fyr en eg tek á, að það eigi ekki að varða konung okkar minnu en afsetningu, þótt hann fylgi íslenzkum stjórnlögum. Eg vil undanþiggja konung þeim getsökum, sem hv. þm. bar á hann, að hann mundi - hvað oft sem við værum sammála um að breyta íslenzkum lögum - vinna ekki minna til en það, að “suspendera„, eins og þm. komst að orði, stjórnarskrá okkar. Hann veit, að stjórnarskráin er gefin okkur af einvöldum konungi. Hann hefir afsalað sér einveldinu um aldur og ævi og í fyrsta lagi getur hann ekki tekið að aftur og því næst mundi honum alls ekki fljúga það í hug, þótt ráðherra segði honum, að Alþingi hefði samþykt að fella þessi orð burtu úr stjórnlögum landsins.  (Valtýr Guðmundsson: Hvað gera Rússar við Finna ?)  . Mér er alveg sama, hvað Rússar segja. Þessi háttv. þm. er kannske þm. Rússa. Þm. var var eitthvað að tala um einvaldan jarl, sem konungur mundi setja yfir okkur ef við breyttum þessu ákvæði. Ekki veit eg, hvort honum hefir flogið í hug, að einhver góðkunningi hans mundi hljóta þetta hnoss og hann þá hugsað sér gott til glóðarinnar og oss þegjandi þörfina. En ef svo hefir verið, held eg, að það séu ekki annað en draumórar, sem aldrei kæmu fram. Eg er þess fullviss, að konungur mundi undirskrifa, og þó svo yrði ekki, þá býst eg ekki við, að út af því spynnist neinn stórvelda ófriður milli Rússlands og Seyðisfjarðar. Þá sagði háttv. þm., að þessum breytingum lægi alls ekkert á, eðlilegast væri að biða, þangað til fast skipulag væri komið á sambandið milli landanna. Háttv. þm. ætti sjálfur að vita, hve langt þess verður að bíða. Það verður ekki fyr en Danir eru búnir að ganga að og viðurkenna það lagafrumvarp, sem samþykt var á þinginu 1909. Ef háttv. þm. ætlar að bíða þangað til, þá hygg eg að hann myndi hugnast fæstum kjósendum landsins. Að byggja á atkvæðum þessara fáu kjósenda á Seyðisfirði nokkuð í þá átt, að þjóðin æski ekki stjórnarakrárbreytingar sem fyrst, álít eg alveg rangt, vegna þess að þeirra atkvæði hafa áreiðanlega fallið eins og þau gerðu, af því að málið hefir ekki verið gert ljóst fyrir þeim, heldur hefir þessi háttv. þm. skýrt þeim frá því með rangfærslum og óhæfilegum getsökum - þeim sömu og hann nú ber á borð hér í deildinni. Er slíkt ilt verk og tel eg happ, að slíkir menn og hann sitja ekki í ráðherrasæti Frekara álít eg ekki þörf að fara út í málið fyr en við 2. umr.



Mér finst það hlýða við 1. umr., þegar rætt er um það, hvort frv. eins og þetta sé borið fram að vilja og ósk þjóðarinnar, að fleiri taki til máls en þeir, er nú hafa talað. Þeir eru allir Reykvíkingar eða úr Khöfn, nema einn þingm., hv. 1. þm. Rangv. (E. J.), en á hann var það borið, að hann hefði ekki meiri hluta sinna kjósenda að baki sér; áburður, sem reyndist bygður á atkvæðagreiðslu á einum mjög fámennum fundi. Eg hefi frá mörgum þingmálafundum í mínu kjördæmi ljósa skýrslu um það, að það er vilji mikils meiri hluta kjósenda að málið verði tekið fyrir og afgreitt einmitt á þessu þingi og þar sem einnig glögt kemur í ljós óánægja yfir því, að málinu var alls ekki hreyft á þinginu 1912. Sömuleiðis hefi eg orð fjölda margra málsmetandi manna, að sami muni vilji flestra kjósenda út um alt land. Samt sem áður gæti verið að tala um það, hvort málinu þrátt fyrir þetta lægi svo mikið á. Því hefir verið haldið fram af tveim háttv. þingm., hæstv. ráðherra og hv. þm. Sfjk. (V. G.), að svo væri ekki. Það liggur á þessum lögum, þó ekki sé vegna annars, en afnáms inna konungkjörnu þingmanna og skal eg reyna að færa sönnur á það. Allir stjórnmálamenn þessa lands eru sammála um, að brýn þörf sé á að afnema ina konungkjörnu þingmenn, og má undarlegt heita, ef ekki liggur neitt á því máli, sem allir eru sammála um. En þetta er ekki aðalatriðið, heldur felst það í þeirri reynslu, sem fengin er af okkar stuttu þingræðissögu. Eg hygg að öllum sé í minni það sem gerðist 1909–11, og þó að ekki sé langt liðið síðan, þá sé það nógu fjarlægt oss nú til að allir geti séð, hve fráleitt það var, er nýfætt þingræðið að kalla hóf göngu sína með þann stein um fótinn, 6 konungkjörna þingmenn, andviga þeim þingmeirihluta, sem fara átti með vald og vilja þjóðarinnar. Hvern dóm, sem menn nú leggja á árangurinn, sem orðinn er af þessu, munu allir vera samdóma um, að slíkur hemill er ósamrýmanlegur við tilgang þingræðisins. Svo ætla eg ekki að hafa fleiri orð um þetta, en vík að öðru atriðinu, sem sé kosningarréttinum. Eg hygg að mönnum geti ekki blandast hugur um, hve óviðurkvæmilegt er, að bægja konunum lengur frá kosningarrétti. Mönnum hlýtur að gremjast, að sjá vel mentaðar konur þess lands, er bæði hafa vilja, vit og áhuga á stjórnmálum, standa utan hjá og mega hvergi nærri koma, en hver einasti áhugalaus og ómentaður lausamaður hefir rétt til að greiða atkvæði í áhugamálum þjóðarinnar. Ýms fleiri atriði eru til umbóta í frumvarpinu, en þótt vera kunni að þau séu ekki svo brýn, að núverandi. stjórnarskrá gæti ekki staðist þeirra vegna Þá ætla eg að síðustu að víkja að þessu viðkvæma atriði: Meðferð ríkisráðsákvæðisins í Stjórnarskrárfrumvarpinu. Treysti eg deildinni til að fara viturlega með það atriði, en eg hygg, að enginn geti hugsað sér að biða eigi með að taka stjórnarskrána fyrir þangað til fengið er samkomulag um sambandsmálið, jafnvel þótt sumum þætti ráðlegra að hreyfa ekki fyrri við ríkisráðsákvæðinu.



Herra forseti! Eg hafði einsett mér að taka ekki til máls í þessu máli, en nú er farið að ræða svo mikið og margt um það, að eg sé míg knúðan til þess. Sérstaklega er eg hissa á þolinmæði forseta, að leyfa allar þessar umræður um einstök atriði, þær er ekki eiga við, fyr en við 2. umræðu málsins.  (Margir þingmenn: Alveg rétt)  . Því hefir verið haldið fram, að enginn almennur áhugi væri á hjá þjóðinni að fá breytingum framgengt, en eg hefi einmitt orðið var við, að það er mikill áhugi á að fá sumum breytingunum framgengt. Mig furðaði á orðum hæstv. ráðherra, þegar hann sagði, að eigi lægi á að breyta stjórnarskránni fyr en ný sambandslög væru komin á milli Íslands og Danmerkur. Fyrst vakti hæstv. ráðherra máls á sambandsmálinu árið 1907, og á hann þakkir skilið fyrir þær málaleitanir og fyrir allar gerðir sínar í málinu í millilandanefndinni og næstu ár. Það tel eg, hvað sem aðrir álita, eitt hans bezta verk, sem sagan mun unna honum sannmælis fyrir síðar. En allar samningatilraunir hafa nú strandað gersamlega á því skeri, sem þeim verður ekki fleytt af um margra ára ófyrirsjáanlegan tíma. Það tjáir ekki að dáleiða þannig sjálfan sig, að maður ímyndi sér, að maður sé á hraðri siglingu áleiðis, þegar maður stendur strandaglópur á blindskeri. Eins og nú er ástatt, er engin von um að sambandslagafrumvarp nái fram að ganga í Danmörku um langa, langa tíð. Til þess þarf ný kynslóð að renna upp, og in gamla að hverfa frá ráðum. Eg hafði orð á því áðan, að áhugi væri víða um land á því, að fá stjórnarskránni breytt. Mun eg þess vegna verða því fylgjandi, en eg hefi alls ekki orðið var við, að áhugi sé á ýmsum þeim breytingum, sem eru í frumvarpinu, en eg vil ekki vera að fara mikið út í einstakar greinar nú. Eg hefi orðið var við, að menn vilja losna við ina konungkjörnu þingmenn, en af því leiðir breytingu á skipun Ed.; sömuleiðis, að menn hafa áhuga á, að fá breytt endurskoðun Alþingis á landsreikningum þannig, að sameinað Alþingi kjósi 3 endurskoðunarmenn með hlutfallskosningu. Háttv. þm. Sfjk. (V. G.) Sagði ekkert vera á móti konungkjörnu þingmönnunum, þar eð ráðherra væri kosinn að Vilja meiri hluta þingmanna, og sá meiri hluti væri fulltrúar meiri hluta þjóðarinnar, en ráðherra réði vali inna konungskjörnu þingmanna. Máske hefði hann nokkuð til síns máls, ef skipun ráðherra og konungkjörinna þm. félli ávalt saman, en nú er hitt að athuga, að svo illa vill til, að samkvæmt stjórnarskránni fer ekki saman sá tími, er ráðherra situr að völdum, og kjörtíð inna konungkjörnu. Getur þá vel svo farið, að þeir standi allir andstæðir ráðherra. Auk þessa er eigi réttvíst að vera bæta við meirihluta, þann sem skapast við kosningarnar. Háttv. þm. Dal. (B. J.) ámælti harðlega háttv. þm. Sfjk. (V. G.) fyrir ógnanir í þessu máli. Eg tók nákvæmlega eftir ræðu háttv. þm. Sfjk. og heyrði engar ógnanir í henni. Hann gerði að eins það, sem hverjum manni, er hæfur getur talist til að sitja á löggjafarþingi þjóðar sinnar, ber að gera; hann íhugaði afleiðingarnar af því sem um var rætt að gera. Og það er gömul og gullin regla, að í upphafi skyldi endinn skoða. Háttv. þm. Dal. spurði sjálfan sig, hverjar afleiðingarnar gætu orðið af því að setja inn í stj.skr. ákvæði, sem vér eigum vísa synjun staðfestingar á; en í stað þess að svara sjálfum sér, svaraði hann út í hött, að það yrði væntanlega ekki stórveldaatrið milli Seyðisfjarðar og Rússlands. En hann svaraði alls ekki þeirri afleiðingaríku spurningu, sem fyrir liggur. Hann talaði eins og óvitabarn. Hann fór eins og strútsfuglinn, sem grefur höfuð sitt niður í sand, til að sjá ekki hættuna. Eg styð að 7 manna nefnd verði kosin í málið, af því eg veit það almennan og réttmætan vilja almennings, að fá fám einum atriðum breytt. En eg hefi engar kjósendaraddir heyrt, sem krefjist þess, að fá allar landsins bríettur inn á þing, né heldur alla betrunarhúslimi.  (Bjarni Jónsson: Er það sæmilegt að nefna nöfn hér í þingsalnum?)  . Eg nefni ekkert eiginnafn; en eg sé í ritum notað orðið bríettur á íslenzku yfir það, sem á útlendu máli heitir “Suffragetter„. Slíkt er altítt í málunum, eins og að “boycotta„ (dregið af nafni Mr. Boycott's).

Forseti: Út af þeim orðum, sem beint var til mín, Vil eg taka fram, að það stendur í þingaköpunum, 20. gr., að Við 1. umr. beri að ræða frumvarpið í heild sinni. En það er varla hægt að ræða það í heild sinni án þess að minnast á nokkur in helztu höfuðatriði þess. Hér var engin sérstök grein frumvarpsins nefnd eða rædd, og sé eg því eigi, að eg hafi haft ástæðu til að taka orðið af neinum inna háttv. þingmanna, er töluðu.



Fundurinn er orðinn svo langur, að eg vil vera stuttorður. Eg vona, að háttv. þingdm. hafi lesið athugasemdirnar, sem prentaðar eru aftan við frumvarpið, svo að eg þurfi eigi að endurtaka það, sem þar er látið í ljósi. Eg vona sömuleiðis, að þó að önnur mál valdi ágreiningi hér á þinginu, verði allir sammála um þetta, að veita þjóðskáldinu góða, sem okkur alla hefir glatt og okkur öllum þykir vænt um, þessa viðurkenningu á gamalsaldri fyrir það, sem þjóðin á honum að þakka. Eg býst við, að háttv. þm. Sfjk. (V. G.) þyki málið illa undirbúið, þar sem ekki fylgja prentuð sýnishorn af kvæðum skáldsins, en eg vona samt, að menn afsaki að stjórnin hafi sparað þann prentunarkostnað. Væri æskilegt að málið gengi sem fyrst í gegn um þingið, svo hægt yrði að senda það til staðfestingar konungs með skipi, er fer þann 16. þ. m., með því að heppilegt væri, að sem fyrst gæti orðið undið að því, að skipa nýjan rektor, áður ið nýja skólaár hefst. Vonast til þess að málið verði ekki sett í nefnd, og að háttv. forseti flýti svo fyrir því, sem auðið er, helzt svo að stutt verði milli umræðna með undanþágu frá þingsköpum.



Herra forseti! Eg sting upp á að frumv. verði vísað til launalaganefndarinnar.



Vegna þess að eg hefi stimplað mig hér á þinginu sem nokkurs konar hatara skáldanna, ætla eg að geta, þess, að eg lít öðruvís á um Steingrím Thorsteinsson - tel eigi ósanngjarnara að Sýna honum viðurkenningu sem skáldi, heldur en ýmsum öðrum, sem slíkt hnoss hafa hlotið áður. Frá byrjun ævi minnar hefi eg ekki haft meiri skemtun af öðrum kveðskap en hans. Mun eg því eigi verða á móti því, að frumv. nái fram að ganga en þó eigi greiða atkvæði með því með öðrum orðum, láta það hlutlaust. Vil eg svo stinga upp á, að gengið verði til atkvæða um málið.



Verkfræðingur landsins hefir sent erindi til stjórnarráðsins, sem prentað er aftan við frumv., þar sem hann fer þess á leit, að staða hans verði gerð að sérstöku konunglegu embætti, jafnframt því sem laun hans verði hækkuð. Síðan landsverkfræðingsstaðan var stofnuð, hafa störf, þau er verkfræðingnum hafa verið falin, stórum aukist og staðan orðið meira áríðandi. Núverandi landsverkfræðingur hefir innleitt ýmsar endurbætur, sem að miklu gagni hafa orðið og munu verða í framtíðinni. Þannig hefir hann komið því á, að brýr eru bygðar úr sementsteypu, sem ekkert viðhald þurfa, og sömuleiðis að járnbrýr eru smíðaðar í landinu sjálfu. Hefir það orðið miklum mun ódýrara en áður, þegar þær Voru keyptar tilbúnar frá útlöndum. Eins og kunnugt er, hefir hann gert yfirlit eða áætlun yfir óunnar vegagerðir á landinu, þær er framkvæma þarf, og er tillögum stjórnarinnar í fjárlagafrumvörpum hagað eftir því “plani„. Auk þess hefir hann aðstoðað landstjórnina og verið ráðunautur hennar um ýmsar verklegar framkvæmdir. Eg verð að álíta það alveg nauðsynlegt, að svo sé um hnútana búið, að ekki sé hætta á að menn missi af jafnfærum manni fyrir það eitt, hve illa starf hans er borgað. Núverandi landsverkfræðingur hefir að vísu ekki sagt beinum orðum, að hann mundi segja af sér stöðunni, ef staða hans yrði ekki gerð að föstu embætti með eftirlaunarétti, en mér er kunnugt um, að honum standa miklu betri kjör til boða annarstaðar. Og ef hans misti við, mundi verða örðugt að fá mann með jafnmikilli Verklegri þekkingu í hans stað, sízt þann er jafna þekkingu hefir á þessu landi. Það mundi taka nýjan verkfræðing mörg ár að kynnast landinu eins vel og núverandi verkfræðingur hefir gert. Verkfræðingalaun fara alstaðar hækkandi svo að miklu munar. Starf landsverkfræðingsins virðist mér hljóta að metast til jafns við aðalpóstmeistarastarfið og aðalsímstjórastarfið. Háttv. þm. Sfjk. (V. G.) getur hér séð samanburðarskýrslu um laun verkfræðinga í Noregi. Það vantar auðvitað skýrslur frá ýmsum öðrum löndum, en þetta er þó til bragðbætis. Verkfræðingalaun í Noregi eru lægri en víðast annarstasar, svo það er hægast að taka það til samanburðar við okkur fátæklingana. Eg veit ekki, hvort nokkur ástæða er til, að nefnd verði sett í þetta mál. Tillagan um upphæð launanna er þegar komin til launalaganefndarinnar. Að endingu vil eg leyfa mér að mæla ið bezta, með því að frumvarpið nái fram að ganga.



Eg held að þetta sé eitt af óþörfu frv., sérstaklega að gera þessa stöðu að konunglegu embætti í með eftirlaunarétti. Það er varla réttur samanburður að bera starf foratöðumanns vegagerðanna og símastjórastarfið saman við póstmeistarastarfið. Starf póstmeistarans er langvandamest. Eg man ekki, hvaða laun þessi maður hefir, eg held 3000 kr., auk ferðakostnaðar og skrifstofukostnaðar. Það má telja alllífvænlegt, einkum þegar þess er gætt, að verkfræðingurinn, sem nú er, komst ungur frá prófborðinu og fék atöðuna um leið. Eg held að hann þurfi ekki að kvarta. Ef ástæða þykir til að hækka laun hans um 504 kr. eða svo, má gera það með sérstakri grein í fjárlögunum án þess að gera stöðuna um leið að konunglegu embætti. Eg tel bezt, að þetta frv. verði látið deyja, og þess vegna er eg mótfallinn því að nefnd verði kosin.



Eg skildi hæstv. ráðherra svo, að hann væri á móti því, að nefnd fjallaði um þetta mál. Hann vildi heldur ekki að frumvarpinu um heiðurslaunin handa Steingrími rektor yrði vísað til nefndar. Eg greiddi þó atkvæði með nefnd. Ekki fyrir þá sök, að eg ætli mér ekki að styðja það mál. Það ætla eg mér að gera og það hefði eg gert, jafnvel þó að hæstv. ráðherra hefði ekki um alla þörf fram skýrt frá, að það væri skilyrði fyrir því að rektorinn segði af sér, að hann fengi heiðurslaunin. Eg vil leyfa mér að gera það að tillögu minni, að þessu máli verði vísað til launalaganefndarinnar, og eg býst við, að flestir geti fylgst að um það.



Eg verð að taka í sama strenginn og háttv. þm. Dal. (B. J.), að þetta frv. er hreinn og beinn óþarfi, og fer algerlega í ranga stefnu. Það er ástæðulaust að fjölga embættum með eftirlaunarétti, þegar þjóðin vill afnema öll eftirlaun. Það er hreint og beint verið að gera leik að því með þessu frumvarpi, að troða á vilja þjóðarinnar, marg-yfirlýstum og endurteknum. Á nú að gera aðra verkfræðinga að “steingervingum„, eins og það var kallað í gær, þegar talað var um biskupinn? Afleiðingin er augljós. Hinir verkfræðingarnir koma á næsta þingi og heimta konungleg embætti og eftirlaunarétt. Og svo fleiri og fleiri.  (Margir þingmenn: Skógræktarstjórinn)  . Já, skógræktarstjórinn og margir fleiri. Þetta er því með öllu ótilhlýðilegt. Launamálið er alt svo illa undirbúið, eins og háttv. þm. Stjk. (V. G.) hefir tekið fram, að það er ekki vert að hrapa að sérstökum breytingum. Það var rétt, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) tók fram, að það er fjarstæða að líkja landsverkfræðingsstöðunni við jafn margbrotið og ábyrgðarmikið starf og póstmeistarastarfið er. Mig furðar stórlega á því, að in hv. stjórn skuli hafa tekið þá fásinnu upp úr bréfi verkfræðingsins. Þá er samanburðurinn á byrjunarlaununum hæpinn. Það verður að gæta að því, að hvorki í Noregi né annarstaðar komast unglingar, nýslopnir frá prófborðinu og græningjar Í öllu verklegu, í hæst launuðu embættin. Það eru einungis þaulvanir menn, með margra ára reynslu, sem þau embætti hljóta. Það ætti því helzt við, að bera laun landsverkfræðingsins saman við laun ingeniörassistentanna norsku. Þeir hafa að byrjunarlaunum 1680 kr. og eftir 11 ár 2800 kr. Nú vill svo til að þessi maður, sem hér er um að ræða, hefir gegnt stöðunni í 8 ár, verður þá ekki annað séð en að 3000 kr. sé fullkomlega hæfilegt kaup handa honum og að sæmilega hafi verið farið með hann. Hæstv. ráðherra var helzt á þeirri skoðun, að engin nefnd þyrfti að athuga þetta mál. En úr því að launalaganefnd hefir verið kosin, held eg rétt sé að visa því til hennar. Það er svo að sjá af fjárlagafrv. sem hæstv. ráðherra hafi búist við að þetta frumvarp yrði felt, því að þar eru laun landaverkfræðingsins sett til vonar og vara 4000 kr. Það mætti nú reyndar bíða eftir því að heyra, hvað fjárlaganefndin gerir, en helzt vildi eg að frv. yrði lóað sem fyrst, en ef það verður ekki, að því verði vísað til launalaganefndarinnar.



Þetta frv. er ekkert launamál, þess Vegna er engin ástæða til, að því verði fremur vísað til launalaganefndarinnar, heldur en til einhverrar annarar nefndar. Í þessu frumv. er að eins um það að ræða, að ákveða starfinu stöðu meðal annara tilsvarandi embætta, og marka starfsviðið nánara. En um launin er vísað til launalaganna. Það var auðheyrt á háttv. þm., er síðast talaði, að honum er ekki ljóst, hvað landsverkfræðingsstarfið er. Hann tók í sama strenginn og háttv. þm. Dal. (B. J.), að ekki Væri hægt að bera það saman við starf póstmeistarans. Eg vil segja honum, að þeir peningar sem fara í gegnum hendur landsverkfræðingsins alaga hátt upp í þá peningaupphæð, sem póstmeistarinn hefir með höndum. Hann er ekki aðeins verkstjóri. Hann hefir á hendi alla útreikninga, áætlanir og undirbúning samninga, allar mannaráðningar og útborganir á fé því, sem Veitt er til vegamála o. s. frv. Hann ætti að nefnast Vegamálastjóri, mundi sennilega Vera nefndur “Generaldirektör„ í öðrum löndum; á sama hátt mundi það sem hér er nefnt póstmeistarastaða vera nefnt “Generaldirektorat„ í öðrum löndum. Sama er um yfirmann landssímanna. Nú eru þessar tvær stöður, yfirstjórn póstmála og yfirstjórn símamála, sérstök embætti. Hvers vegna á þá að láta yfirstjórn samgöngumálanna á landi verða útundan? Það er fjarstæða ein að tala um það, að hinir verkfræðingarnir yrðu “steingervingar„ þó að þetta yrði samþykt. Þetta er langt frá því að vera eingöngu ingeniörstarf. Það er alveg sérstakt embætti með sérstöku verkefni. Það er forstjórnarstaða, er snertir landið alt, og nær það engri átt að leggja hana að jöfnu við aðstoðarmannastarf í vegagerðum eða brúa. Einustu verkfræðingastöður, sem til mála kemur að bera hana saman við í Noregi, er ataða yfirverkfræðinga. Þeir hafa 4800 kr. að byrjunarlaunum og eftir 4 ár 5200 kr. Þessi maður væri kominn langt fram úr 6000 kr. föstum launum, Væri hann í Noregi. Annað ákvæði í þessu frumvarpi er það, að Skipaður Verði aðstoðarverkfræðingur. Svo umfangsmikið er starfið orðið, að það er gersamlega ómögulegt að komast af án þess. Eg vona að in háttv. deild hugsi sig vel um, áður en hún veitir þessu frv. banatilræði.



Út af því að tillaga hefir komið fram um það, að þessu máli verði vísað til launalaganefndarinnar, skal eg geta þess, að mér finst það eðlilegast. Eg er hræddur um, að ef þessu máli verður vísað til annarar nefndar, komist nefndirnar í mótsögn hvor við aðra. Í 4. gr. launalagafrumvarpsins eru ákveðin laun landsverkfræðingsins. Það getur t. a. m. komið fyrir að launalaganefndin komist að þeirri niðurstöðu að taka laun verkfræðingsins út úr frumv., en að sérstök nefnd í þessu máli leggi til, að frumvarpið standi óbreytt, ellegar öfugt, og er þá orðin flækja á milli nefndanna.



Þetta frv. er komið fram af sömu ástæðu og launalagafrumvarp, það sem var hér fyrir hv. deild í gær. Embættismenn Landsbókasafnsins hafa beðið um, að launum þeirra yrði breytt og þau hækkuð, og í bréfi landabókavarðarins, dagsettu 7. Febr. 1913, eru færðar ýtarlegar ástæður fyrir þessari ósk þeirra. Bréf þetta er prentað með frumvarpinu, svo eg finn ekki ástæðu til þess að fjölyrða um það, en legg til að frumvarpi þessu verði, að lokinni umr., vísað til launalaganefndarinnar.



Það var sagt hér í háttv. deild í gær, þegar verið var að ræða um launakjör embættismanna, að launalögin væru orðin gömul, frá 1873, og úrelt, en hér er því ekki til að dreifa, því að lög, þau sem hér ræðir um, eru frá árinu 1907. En það hefir hlaupið inn mesti fítonsandi í stjórnina að hækka laun embættismannanna, og má um þetta frumvarp segja, eins og Danir, að lítið muni um mörsiðrið í sláturtíðinni. Ekki hefi eg orðið þess var, að landsbókavörðurinn hafi Sótt burtu frá safninu, en hins hefi eg orðið var, að þegar sýslanir þessar eru auglýstar lausar, þá er nærri því flogist á um þær af lærðum og velfærum mönnum. Eg efa það ekki, og tel það jafnvel sjálfsagt, að það sé mjög æskilegt fyrir safnið, að sömu mennirnir sé sem lengst við það, ef þeir eru á annað borð starfinu vaxnir, og þessu heldur stjórnin nú fram í athugasemdum sínum við frumvarpið, en eftir því væri sjálfsagt, að veita ungum mönnum starfið. En stjórnin hefir ekki haft þá skoðun áður, því að þegar önnur aðstoðarsýslanin var auglýst laus, þá sóttu um hana ungir og efnilegir menn, en stjórnin vildi þá ekki, heldur seildist norður á Akureyri eftir gömlum uppgjafa-embættismanni og veitti honum starfann. Þetta kemur í bága við þær skoðanir, sem hún heldur nú fram og réttar eru, að bezt sé að hafa menn, er gera þetta að ævistarfi sínu. Eftir annari framkomu stjórnarinnar, væri ekkert líklegra, en að hún tæki í þessi embætti einhverja gamla uppgjafa sýslumenn, einkum ef að því ræki, að stjórnarráðið yrði fullskipað slíkum starfsmönnum. Ráðherrann talaði um það í gær hér í deildinni, að hann vildi hafa samræmi í laununum, en þegar hann nú leggur til að laun landsbókavarðarins séu hækkuð, því hefir hann þá ekki gert ið sama um landsskjalavörðinn, eða mundi stjórnarráðið ekki eftir honum  (Sig. Sigurðsson: Hann hefir ekki borið sig upp!)  - eða ef til vill treystist hann til að lifa einfaldari lifi en landsbókavörðurinn!  Ekki er stjórn Landsbókasafnsins svo framúrskarandi, að hægt sé að verðlauna hana, því að henni er talsvert ábótavant. In fyrsta og helzta skylda safnsins er að eiga allar íslenzkar bækur, sem út eru gefnar, eða bækur, er snerta Ísland og íslenzkar bókmentir, en þetta er vanrækt. Er hér t. d. varla hægt að gefa út alþýðuútgáfur af Íslendingasögum, því að beztu útgáfur af sumum sögunum t. d. þær, sem komið hafa út suður í Halle á Þýzkalandi, eru ekki til á Landsbókasafninu. Þetta er ekki verðlaunavert.



Eg vildi að eins mæla með tillögu hv. ráðherra, að máli þessu sé vísað til launalaganefndar, sem nú má búast við að farið verði að nefna “ílátið„.

Ráðherrann (H. H.); Ástæðan til þess, að laun landsskjavarðarins eru ekki tekin til athugunar er sú, að land skjalavörðurinn hefir ekki beðið um launahækkun, og stjórnin kunni ekki við það, að troða því upp á hann. Ef hann vill fá laun sín hækkuð, þá er hægur hjá fyrir hann að rita um það erindi til launalaganefndarinnar og eg efast ekki um það, að hún mundi veita honum áheyrn, og taka hana til greina eftir því sem hún áliti heppilegast Annars er starf landsbókavarðarins miklu meira en hans. Það er alveg óneitanlegt, að laun embættismannanna við Landsbókasafnið eru mjög lág í samanburði við það sem laun fyrir slík störf eru annarstaðar, einkum eru laun aðstoðarbókavarðanna óhæfileg, og það verður ekki hægt að halda Doktor Guðmundi Finnbogasyni áfram við safnið með þessum lágu launum, og er það illa farið um jafnfærann mann. Aðstoðarbókavarðasýslanirnar eru svo illa launaðar, að það borgar sig betur að vera dyravörður eða bókbindari við safnið.



Vegna þess að hæstv. ráðherra taldi Landsbókavarðarstöðuna veglegri en Landsskjalavarðarstöðuna, 



Til þess að spara hæstv. ráðherra ómak, og gefa honum kost á að svara mér og hv. þm. Dal. (B. J.) í einni og sömu ræðu, þá vildi eg strax spyrja hann að því, hvað snertir þessi orð að vera “upptekinn allan daginn„ hvernig þau beri að skilja. Hvað er kallað hér í Rvík að «vinna allan daginn«. Það var sagt hér í hv. deild í gær, að starfstími landritara væri 2 stundir á dag, og það er upplýst um undirkennarana við mentaskólann að þeir kenna 24 stundir á viku eða 4 stundir á dag. Hvað er þá starfstími landsbókavarðarins?



Þetta, sem háttv. 1. þm. Rangv. (E. J.) gat um, að annar þingmaður hefði sagt sér hér í deildinni í gær um landritara, að starfstími hans sé að eins tvær stundir á dag, er ágætt dæmi um það, hvað sumir menn leyfa sér að bera á borð fyrir þessa háttv. deild. Það er ekki fyrsta sinn og væntanl. ekki í síðasta skifti, sem frekleg ósannindi eru borin hér fram, meðan til eru kjördæmi, er láta sér sæma að senda á þing fulltrúa, er kunnir eru að slíku. Sannleikurinn er sá, að landritarinn kemur að öllum jafnaði á skrifstofu sína í stjórnarráðinu þegar fyrir morgunverðartíma. Síðan er hann þar stöðugt frá kl. 12–4 síðd. og kemur aftur 1 stund um eftirmiðdaginn. En auk þess mun hann oft taka aukavinnu heim með sér. Hér í Reykjavík mun það vera talið að vera að skrifstörfum allan daginn, þegar menn sitja við starfið bæði fyrri og síðari hluta dagsins þá tíma, er skrifstofur eru opnar, eða, efa vinnan er öll í einu lagi um hádegið, eins og sumstaðar tíðkast, þá allan þann tíma sem skrifatofunum er haldið opnum, 4–6 klukkutíma, t. d. frá kl. 10–4 e. h.



Eg vildi svara einu atriði í ræðu hæstv. ráðherra. Það var eg, sem leyfði mér að segja í gær hér í deildinni, að starfstími landritarans væri 2 stundir á dag, og hafði þar ekki verri heimildarmann fyrir mér en landritara sjálfan, því að hann hefir auglýst það. 



Þetta frv. er komið fram samkvæmt óskum frá kennurum kennaraskólans, Samkvæmt bréfi þeirra dagsettu 4. Jan. 1913 ; þar óska þeir þess, að launakjörum þeirra verði breytt þannig, að . þau fari hækkandi, og eru færðar fyrir því ýtarlegar ástæður í erindi kennaranna, er væntanleg nefnd getur kynt sér. Að öðru leyti leyfi eg mér að vísa til athugasemdanna. Eg finn ekki ástæðu til að taka meira fram um málið að sinni, en vil leggja til, að því sé, að lokinni fyrstu umræðu, vísað til launalaganefndarinnar.



Við flutningsmenn þessa litla frumvarps, þingmenn G. K., flytjum frumvarp þetta hér eftir ósk og vilja kjósenda okkar, þeirra sem hlut eiga að þessu máli. Eins og öllum er kunnugt, þá stendur bátveiðinni hér við Faxaflóa in mesta ógn af botnvörpuveiðunum, og eftirlitið með þeim hefir þótt ónógt, en það hefir komið í ljós, að það má mikið auka eftirlitið með botnvörpungunum með vélarbátum. Á yfirstandandi fjárhagstímabili voru veittar 3000 kr. til þessa eftirlits, gegn því að jafnmikið fé væri lagt fram annarstaðar frá. Þetta skilyrði, um að jafnmikið fé væri lagt fram annarstaðar frá, var víst rétt að setja, til þess í ljós kæmi, hvar þörfin var brýnust, því þeir er mesta þörfina hafa, þeir vilja vitanlega leggja fram mest féð. En það þarf að veita meira fé til þessa eftirleiðis. Þannig lagað eftirlit hefir verið framkvæmt í Gerðahreppi, sem nær yfir Garð og Leiru, með nokkrum tilstyrk tveggja annara hreppa Þar var ráðinn maður með bát fyrir 4000 kr. borgun yfir allan tímann frá Apríl-Desbr. til þess að hafa eftirlitið á hendi. Stjórnin veitti til þess 1500 kr., meira sá hún sér ekki fært að veita, enda þótt eg verði að ætla, að það hafi oft staðið ónauðsynlegri upphæð á fjáraukalögunum, en þótt stjórnin hefði veitt nokkru meira upp á væntanlegt samþykki þingsins. því sem vantaði á móta við framlag landssjóðs, var safnað með frjálsum samskotum, og voru undirtektir undir þær svo góðar, að eg hefi aldrei vitað þær betri. Þannig námu gjafirnar í einum hreppi, þar sem eru 700 íbúar, alls 1000 krónum, og sýnir það bezt áhugann. En til langframa þarf að fá fé á annan hátt og tryggja þetta dálítið betur, þannig að leyfilegt sé að gera Samþyktir um gjald á þá er sjávarútveginn stunda, t. d. gjald á hvern hlut á opnum skipum eða vélabátum eina og frumvarpið fer fram á. Eg álít að það þurfi ekki að ræða þetta frekara að þessu sinni, en treysti háttv. deild til að taka vel í málið. Bátfiski er mikilsverð atvinnugrein, og fyrir marga fátæka menn eina atvinnan. Hvað frumvarp þetta snertir, skal eg geta þess, að það er sniðið eftir sams konar lögum öðrum, aðallega eftir lögunum frá 10. Nóv. 1905 um viðauka við lög 14. Des. 1877, um ýmisleg atriði er snerta fiskiveiðar á opnum skipum. Að lokum vil eg leggja til að málinu sé vísað til 5 manna nefndar að lokinni fyrstu umræðu.



Eg akal geta þess, að eftirfarandi þingmenn hafa beðið um að hlutfallskosning sé viðhöfð - við atkvæðagreiðsluna: Eggert Pálsson Bjarni Jónsson Jón Jónsson Kristinn Daníelsson Lárus H. Bjarnason Einar Jónsson.



Eg vildi að eins skjóta því til forseta, hvort eigi mætti altaf hafa hlutfallskosningar, þótt ekki væri beðið um þar í hvert einstakt sinn. Reynsla vor hér í háttv. deild nú hefir sýnt, að þeirra er altaf óskað, og þá er að eins töf að því að þurfa að biðja um þær í hvert sinn.

Forseti (M.A.): Eg skal athuga það. ATKV.GR.: Í nefndina kosnir: Halldór Steinsson Tryggvi Bjarnason Matthías Ólafsson Kristinn Daníelsson Jón Jónsson Dagskrá: 1. Frv. til laga um íslenzkan sérfána (35, 42); 1. umr. 2. Frv. til laga um breyting á lögum nr. 52, 10. Nóv. 1905, um stofnun Fiskiveiðasjóðs Íslands (38); 1. umr. 3. Frv. til laga um breyting á lögum 16. Nóv. 1907, um skipun læknahéraða o. fl. (39); 1. umr. 4. Till. til þingsál. um skipun nefndar til að íhuga hag Landsbankans (40); ein umr. 5. Till. til þingsál. um skipun nefndar til að íhuga samgöngumál (41); ein umr. Allir á fundi, nema Einar Jónsson 1. þm. Rangv., er hafði tilkynt forföll. Fundarbók lesin upp, samþykt og staðfest. Forseti tilkynti, að stjórnarskrárnefnd hefði kosið sér formann L. H. Bjarnason, 1. þm. Rvk, og skrifara Jón Magnússon, þm. Vestm., og nefnd sú sem kosin var til að íhuga frv. til laga um samþyktir um eftirlit úr landi með fiski. Veiðum í landhelgi, hefði kosið sér formann Kristinn Daníelsson, 2. þm. G.-K., og skrifara Matthías Ólafsson, þm. V.Ísf. Forseti skýrði frá, að útbýtt hefði verið í deildinni: 1. Frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 18, 9. Júlí 1909 um styrktarsjóð handa barnakennurum. Flutnm.: Lárus H. Bjarnason og Jón Jónsson (48). Forseti skýrði frá, að útbýtt hefði verið frá efri deild: 1. Nefndaráliti um frumv. til laga um ábyrgðarfélög (49). Forseti skýrði frá, að lagt hefði verið fram á lestrarsal: 1. 7 þingmálafundargerðir úr Gullbr. og Kjósarsýslu. 2. 26 erindi, er 2. skrifstofu stjórnarráðsins hafa borist viðvíkjandi fjárveitingum, er sum hafa ekki verið tekin til greina í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar, eða komið eftir að það var samið (með skrá). 3. Þingmálafundargerð úr NorðurMúlasýslu. 4. Erindi um að þjóðjörðin Brekka í Fljótsdal verði lögð til sjúkrahússins þar. Frá stjórnarnefnd sjúkrahússins. 5. 2 þingmálafundagerðir úr HúnaVatnssýslu. 6. Beiðni frá Steinunni Friðriksdóttur um að fá ábýlisjörð sína Reyki í Hrútafirði keypta (með 5 fylgiskj.). 7. 3 þingmálafundargerðir úr SuðurMúlasýslu. 8. Erindi frá Guðmundi Bárðarsyni bónda á Kjörseyri og Kristmundi Jónssyni bónda á Kolbeinsá um eyðing lunda. 9. Erindi frá sömu mönnum og fleirum um eyðing svartbaka. 10. Erindi frá 30 mönnnum í Bæjarhreppi um stofnun læknishéraðs í suðurhluta Strandasýslu. 11. Erindi frá Guðrúnu J. Jóhannesdóttur um 600 kr. eftirlaunaviðbót á ári (með 2 fylgiskj ). 12. Bréf frá stjórnarráðinu ásamt erindi frá Háskóla Íslands um ónóga kenslukrafta læknadeildarinnar. 13. Bréf frá stjórnarráðinu ásamt erindi Kvenréttindafélags Íslands, um sending fulltrúa á alþjóðafund í Budapest og tveim öðrum skjölum um sama mál. 14. Stjórnarráðsbréf ásamt bréfi sýslumannsins í Rangárvallasýslu um breyting á takmörkum Rangárhéraðs (með 2 fylgiskj.). 15. Erindi frá Tryggva Gunnarssyni um vegg í kringum alþingishúsgarðinn. FRUMVARP til laga um íslenzkan sérfána (35, 42); 1. umr.



Í þessu litla frumvarpi er farið fram á að hækka laun fræðslumálastjórans, en það er ekki farið fram á að breyta stöðu hans eða stofna nýtt embætti - hér er að eins að ræða um litla hækkun launa, sem eru of lágt tiltekin. Það hefir komið í ljós, að laun, þau sem starfi þessu fylgja, eru ónóg fyrir þann mann, er nú gegnir því, þann mann, er allir verða að játa að sé manna bezt fallinn til þess að gegna því. Allir munu og vera sammála um, að hann sé góðs maklegur fyrir það, hve vel og dyggilega hann hefir unnið að uppeldismálum landsins og um margra ára skeið verið forgöngumaður þess, að hrinda alþýðumentuninni í viðunanlegt horf, svo að þjóð og þing hljóti að kunna honum beztu þakkir fyrir starf hans. Það er því lagt til, að hann verði strax aðnjótandi hámarks launanna. sem tiltekin eru í frumvarpinu. En byrjunarlaunin eru þar óbreytt eins og þau eru nú, svo að þetta er eins og dálítil –persónuleg launaviðbót fyrir hann, makleg eftir aldri og þjónustutíð í þarfir fræðslumálanna, að ákveða að laun hans skuli þegar ná hámarkinu, sem sett er. Eg vil leggja til að málinu sé, að lokinni þessari fyrstu umræðu, vísað til launalaganefndar.