Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra.

Herra forseti. Stjórnarliðar segjast skilja vanda fólksins sem hefur misst vinnuna í atvinnukreppu, en gera þau það? Eftir bankakreppuna 2008 hækkaði vinstri stjórnin atvinnuleysisbætur upp í 95% af lágmarkslaunum og lengdi atvinnuleysistímabilið úr 36 mánuðum í 48 mánuði. Í góðærinu, á árunum 2013–2016, lét ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks atvinnuleysisbætur gossa niður í 75% af lágmarkslaunum og stytti atvinnuleysistímabilið í 30 mánuði. Ríkisstjórnin sem nú ríkir stærir sig af því að hafa hækkað atvinnuleysisbætur upp í 87% af lágmarkslaunum og lengt tekjutengda tímabilið fyrir suma atvinnulausa. Þau um 10.000 sem misstu vinnuna í febrúar fyrir ári síðan eða fyrr hafa ekki notið þeirra trakteringa hæstv. ríkisstjórnarinnar. Fyrir tveimur árum féll flugfélagið WOW en samdráttur hafði verið í ferðaþjónustunni í aðdraganda fallsins. Fólk sem missti vinnuna þá hefur klárað eða er u.þ.b. að klára sitt atvinnuleysisbótatímabil og á þann eina kost að leita til sveitarfélaga eftir aðstoð og til hjálparstofnana. Þetta fólk er í neyð. Það er pólitísk ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar að láta þau bera þyngstu byrðarnar í atvinnukreppu. Sveitarfélög og stéttarfélög hafa kallað eftir lengingu tímabils atvinnuleysisbóta. Samfylkingin hefur lagt slíkt til slag í slag og það hefur jafnóðum verið fellt af stjórnarliðum. Ég spyr: Hvers vegna vill hæstv. félags- og barnamálaráðherra ekki lengja tímabil atvinnuleysisbóta við þessar aðstæður? Hvers vegna ekki?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa fyrirspurn og í upphafi biðjast afsökunar á því að hafa verið eilítið seinn í salinn. Hv. þingmaður spyr út í atvinnuleysisbætur. Þessi ríkisstjórn, líkt og þingmaðurinn nefndi, hefur hækkað bætur. Við höfum lengt tekjutengda tímabilið, við höfum hækkað greiðslur til einstaklinga sem eru atvinnulausir og eru með börn á framfæri. Þar hefur verið hækkað það álag sem leggst á atvinnuleysisbætur. Sá sem hér stendur eða ríkisstjórnin hefur aldrei útilokað möguleikann á því að lengja bótatímabil. Ég hef sagt það og sérstaklega undanfarnar vikur að við höfum verið að fara yfir þau mál og skoða með hvaða hætti sé skynsamlegt að grípa þarna inn í. Við höfum átt góð samtöl um það við Samband íslenskra sveitarfélaga og erum að forma aðgerðir í þá veru að ná utan um þann hóp sem er búinn að vera atvinnulaus í 30 mánuði eða lengur eða er að detta inn á það. Það er gert með tvennt í huga: Annars vegar að tryggja framfærslu þessa fólks, sem er gríðarlega mikilvægt, og hins vegar að finna leiðir til að koma því í virkni samhliða og koma atvinnulífinu af stað, það hefur líka verið kallað eftir því af flokki hv. þingmanns og fleirum, og það er stefna ríkisstjórnarinnar að skapa störf. Við höfum verið að forma leiðir til að ná þessu hvoru tveggja. Ég bind vonir við að við getum kynnt þær á næstunni vegna þess að ég tek undir með hv. þingmanni að það er gríðarlega mikilvægt að ná utan um þessar fjölskyldur, ná utan um þessa einstaklinga. Það hefur ríkisstjórnin gert eins og ég rakti hér áðan, og það ætlum við okkur að gera áfram. Ég bind vonir við að við getum kynnt það á næstunni.

Herra forseti. Hversu flókið er þetta mál? Hvað þarf nefnd langan tíma til að átta sig á hver staðan er hjá fólki sem misst hefur vinnuna í atvinnukreppu? Þessi nefnd er búin að starfa síðan í byrjun desember, það kom alla vega fram í máli hæstv. forsætisráðherra, 14. desember, og nú er kominn mars og það er ekkert að frétta. Hvað er svona flókið? Hvern einasta dag sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra situr hjá og tekur ekki á málinu eykst efnahagslegur og félagslegur vandi sem mun hafa mikinn kostnað í för með sér í framtíðinni. Ef ég skil hæstv. ráðherrann rétt ganga tillögur hans, sem birtast hugsanlega kannski á næstu vikum, út á það að sveitarfélögin, sem orðið hafa fyrir miklu tekjufalli vegna þess að það eru margir atvinnulausir í þeim sveitarfélögum, eiga að bera mestan kostnaðinn í atvinnukreppunni vegna þess að ríkið vill ekki setja pening í það að lengja atvinnuleysistímabilið eins og augljóst og sjálfsagt er að gera. Við sem samfélag berum ákveðnar skyldur til að taka á þessum vanda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og vil segja að við höfum verið í mjög góðu sambandi við sveitarfélögin. Við höfum verið í mjög góðu sambandi við Félagsþjónustu sveitarfélaga, við Samband íslenskra sveitarfélaga og höfum undanfarnar vikur, ekki í neinni nefnd, það er engin nefnd starfandi, heldur innan ráðuneytisins í samstarfi við sveitarfélögin verið að kortleggja þann hóp sem er að klára bótatímabil. Hvernig er hann samsettur? Hversu hátt hlutfall er þarna af einstaklingum sem hafa verið að fá fjárhagsaðstoð? Hversu hátt hlutfall er þar af einstaklingum sem hafa verið á vinnumarkaði? Hversu hátt hlutfall er þar af flóttamönnum? Við skoðum alla þá þætti. Samhliða höfum við verið að teikna upp möguleikann á því að ná betur utan um þennan hóp fjárhagslega, bæði gagnvart þeirra stöðu, gagnvart stöðu sveitarfélaganna og líka til þess að koma fólki í virkni, fara að skapa störf og skapa atvinnu, vegna þess að eins og hv. þingmaður hefur margoft nefnt í sínu máli þá er það ekki vilji neins að vera atvinnulaus. En það er hins vegar líka samfélagið sem getur skapað störfin til að ná utan um vandann. Ríkisstjórnin hefur svo sannarlega verið með margvíslegum aðgerðum að grípa inn í á vinnumarkaði og við erum að undirbúa frekari aðgerðir í því og munum gera það áfram 

Virðulegi forseti. Hæstv. félagsmálaráðherra talar um virkni. Ég næ ekki hvers vegna í ósköpunum hann er að biðja um meiri virkni. Það vantar ekki jarðskjálftavirkni, það vantar ekki gosvirkni og sérstaklega ekki á Suðurnesjum. En þar er líka mesta atvinnuleysið, langmesta atvinnuleysið. Í dag eru um 25.000–30.000 manns atvinnulaus. Í kringum 1.300 manns eru dottin út af bótum. Á sama tíma, eða núna í janúar, fékk hæstv. félags- og barnamálaráðherra skýrslu til sín frá Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, sláandi skýrslu þar sem kemur fram að fólk er að reyna að tóra á undir 200.000 kr. á mánuði. Á sama tíma kemur fram að þetta fólk er að meðaltali að borga 160.000 kr. og allt upp í 200.000 kr. í leigu. Þar af leiðandi segir það sig sjálft að þetta fólk þarf að lágmarki 290.000–350.000 til að lifa af. En það er í flestum tilfellum að fá rétt um 200.000 kr. útborgað. Ég spyr hæstv. félags- og barnamálaráðherra: Hvernig í ósköpunum á þetta fólk að lifa? Hvernig í ósköpunum á fólk að lifa þegar það kemur líka fram hjá félagsmálaráðuneytinu að bætur eru 129.120 kr. á mánuði fyrir einstætt foreldri án húsnæðis? Á þessi einstaklingur að lifa á þessu? Hvernig? Hvers vegna er húsnæðið ekki inni? Hvers vegna er enn verið að klóra sér í hausnum yfir virkni? Hvers vegna er þessu ekki hætt og eitthvað gert fyrir þetta fólk? Það segir sig sjálft að hvorki við né þetta fólk getur á nokkurn hátt lifað á þessum smánarbótum sem eru í dag enda er það allt hjá hjálparstofnunum. Það kemur skýrt fram í þessari skýrslu. Er hæstv. ráðherra búinn að lesa skýrsluna og ætlar hann að bregðast við henni?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður var með allmargar spurningar. Ég ætla að reyna að stikla á því sem þessu tengist. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega neysluviðmið félagsmálaráðuneytisins sem birt eru af félagsmálaráðuneytinu en hafa verið reiknuð út eftir ákveðnum forsendum. Ég hef áður svarað þessu þegar hv. þm. Inga Sæland spurði um þetta nýverið. Þegar neysluviðmiðin voru birt í fyrra þá spratt þessi sama umræða upp. Þess vegna höfðum við frumkvæði að því að endurskoða þessi neysluviðmið, fara ofan í það með hvaða hætti þau væru samsett og það þarf fleiri aðila að því. Ég er sammála hv. þingmanni að þau endurspegla ekki þann kostnað sem þarf til að komast af í íslensku samfélagi. Þess vegna erum við að endurskoða þau, endurskoða grunninn undir því hvernig þau eru samsett. Það eru fleiri aðilar en bara félagsmálaráðuneytið sem koma að því. Síðan er þetta bara birt og reiknað með reglubundnum hætti eftir þeim forsendum sem viðmiðin byggja á. Ríkisstjórnin hefur á þessu kjörtímabili og m.a. núna í kórónuveirufaraldrinum veitt verulega háar fjárhæðir í að ná utan um fólk og viðkvæma hópa. Við höfum ráðist í skattkerfisbreytingar á kjörtímabilinu. Við höfum ráðist í breytingar á barnabótakerfinu. Við höfum með margvíslegum hætti í gegnum Atvinnuleysistryggingasjóð tekið utan um fólk þar með breytingu sem ég rakti hér áðan í svari við fyrirspurn frá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Getum við gert meira? Já, við getum gert meira en við höfum sannarlega gert töluvert mikið. Hv. þingmaður fær félagsmálaráðherra aldrei til þess að segja að við séum búin að gera nóg. Það er ekki þannig. En erum við búin að gera talsvert mikið? Já, við erum búin að gera það. Við höfum haldið utan um fólk. Við höfum líka verið að gera kerfisbreytingar í húsnæðismálum en verkefnin eru ærin og þau halda áfram.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir svörin, en þau voru mjög rýr. Hvernig í ósköpunum stendur á því að setja þarf nefnd í málið og endurskoða þetta? Hvernig þá að endurskoða? Fara með skýrsluna niður á tjörn og láta endur skoða hana? Ég skil ekki svona málflutning. Þegar við erum að tala um ríkasta liðið í landinu, fyrirtæki sem greiða sér milljarða í arð, þá er ekkert verið að endurskoða eða setja í nefnd. Þá eru hlutirnir gerðir einn, tveir og þrír. Ef það þarf að lækka veiðigjöldin á þá sem greiða sér milljarða í arð, af því að þeir þurfa að borga 10% eða 20% af milljörðunum, þá er ekkert verið að endurskoða eða setja í nefnd. Það er bara gert einn, tveir og þrír. En þegar á að sjá til þess að fólk þurfi ekki að standa í röðum eftir mat þarf nefnd, endurskoðun og nefnd á nefnd ofan, og svo þarf að klóra sér í hausnum yfir virkni. Þetta hefur ekkert með það að gera. Fólk borðar ekki fyrir virkni, endurskoðun eða nefndir. Það borðar og kaupir fyrir það sem það fær í vasann. Þannig er staðan og það er stór hópur, 5.000–10.000 manns, heilu fjölskyldurnar, sem þarf að lifa af minna en 200.000 kr.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður blandar hér saman því sem lýtur að virkni og mikilvægi hennar, að við séum með öflug virkniúrræði fyrir þá sem hafa verið atvinnulausir lengi, og síðan vinnu sem er í gangi við að endurskoða neysluviðmið. Það er mikilvægt að endurskoða neysluviðmiðin. Við höfum verið að vinna að því. Og alveg eins og með annað sem við erum að vinna að, aðrar vísitölur, aðra hluti sem við erum með, er það samsetningin á því sem veldur þeirri brenglun sem fram kemur í neysluviðmiðunum og þess vegna erum við að endurskoða þau. Ég og þingmaðurinn erum sammála um að neysluviðmiðin endurspegli ekki raunkostnaðinn við að lifa í íslensku samfélagi. Þess vegna erum við að endurskoða viðmiðin.  
            

Herra forseti. Fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur unnið greiningu á áhættuþáttum við framkvæmd fjárlaga ársins 2021 og tekið saman yfirlit yfir málaflokka og fjárlagaliði sem þörf er á að hafa sérstakt eftirlit með eða þar sem grípa þarf til viðbótaraðgerða til að tryggja að útgjöld verði innan fjárheimilda á árinu. Þetta er athyglisvert minnisblað og það kemur hér fram að ráðuneytið telur, í framhaldi af fundi með öllum ráðuneytum í upphafi árs, að án frekari aðgerða gætu útgjöldin orðið 29 milljörðum kr. hærri en forsendur fjárlaga gera ráð fyrir. Þetta eru náttúrlega verulega háar upphæðir. Maður spyr sig: Hvað er verið að gera til að lágmarka að slíkt áhættumat raungerist? Þá höfum við lögin um opinber fjármál og þau eru mjög skýr. Ráðherra á að grípa til aðgerða ef sýnt þykir að fjárveiting dugir ekki, forstöðumenn bera ákveðna ábyrgð o.s.frv. Lögin eru þannig úr garði gerð að þau loka á að það sé í raun og veru opinn tékki. Margir málaflokkar eru undir þessum 29 milljörðum og ég nefni hér t.d. atvinnuleysisbætur. Ég skil vissulega að óvissa sé í kringum þær. Þær eru stór hluti af þessu eða rúmir 19 milljarðar. Þarna er t.d. liður sem heitir útlendingamál, 500 milljónir. Nú fékk sá málaflokkur aukafjárveitingu í haust upp á 400 milljónir og enn er óvissa þar. Maður spyr sig og ég spyr hæstv. ráðherra: Hvenær segir ríkið stopp þegar fjárveitingar eru búnar? Ef það koma t.d. 3.000 umsóknir á vegum hælisleitenda borgar ríkissjóður það þá bara? Eru ekki einhver úrræði til að við beitum þeim stjórntækjum sem við höfum í lögunum? Hvernig er verið að beita þessum stjórntækjum?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál hér upp og vil bæta því við að minnisblaðið sem unnið hefur verið í ráðuneyti mínu hefur verið lagt fyrir ríkisstjórn og kynnt í fjárlaganefnd. Það er mjög mikilvægt sem hv. þingmaður kom inn á að stærsti hluti óvissunnar tengist atvinnuleysi á árinu. Það hefur verið til umræðu í þessum fyrirspurnatíma þar sem af hálfu málshefjanda í þeirri fyrirspurn var farið fram með hugmyndir um að stórauka réttindin sem myndi mögulega enn auka áhættu í þeim málaflokki. En svar mitt við því hvenær sagt er nóg liggur eiginlega í því að fjárlögin eru að hluta til áætlun um útgjöld komandi árs með hliðsjón af ýmsum þáttum, lýðfræðilegri þróun og öðru slíku þar sem undirliggjandi eru einhver tiltekin réttindi fólks til að fá stuðning. Að því leytinu til eru fjárlögin áætlun og atvinnuleysi er kannski ágætisdæmi um það. Að öðru leyti finnst mér, og ég er ekki að segja þetta í fyrsta skipti hér í þinginu, að eftirlit með framkvæmd fjárlaga mætti vera miklu betra. Það eru mjög skýrar reglur í lögum um opinber fjármál um skyldu fagráðherra til þess að koma sér inn í þá ramma sem þingið hefur ákveðið fyrir viðkomandi málaflokka og einmitt þegar við erum að ræða svona hluti á fyrri hluta árs er ágætistími fram undan til að bregðast við. Það getur verið snúið. Það getur verið pólitískt erfitt. Það getur verið mjög viðkvæmt 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og tek undir að það þarf að vera mun öflugra eftirlit. Ég hef bara rekið mig á það innan fjárlaganefndar að þegar maður spyr um einstaka liði sem hafa farið fram úr og farið er fram á aukafjárveitingar þá virðist meiri hluti nefndarinnar hafa mjög takmarkaðan áhuga á því að ræða það og spyrja gagnrýninna spurninga. Ég hef svo sannarlega rekið mig á þetta í starfi nefndarinnar og mér finnst það miður. Það er bara þannig að ef menn virða ekki þetta kerfi, þau lög sem við höfum sett, lög um opinber fjármál, og virða ekki reglurnar þá er ekkert hægt að stjórna þessu. Það er bara þannig. Þá streyma fjármunir úr ríkissjóði endalaust. Það er náttúrlega ábyrgð ráðherra að beita sér fyrir því að lögunum sé framfylgt, lögum um opinber fjármál. Í raun og veru gera þessi lög ráð fyrir því að aukafjárveitingar eigi að heyra sögunni til. Vissulega þekkjum við að hingað kom veirufaraldur og því fylgdu aukafjárlög. Það virðist hins vegar vera tilhneiging hjá forstöðumönnum stofnana að fara til ráðherra og segja síðan 

Virðulegi forseti. Aðhaldið úr fjármálaráðuneytinu birtist auðvitað með því að við upplýsum þingið um stöðuna og tökum málið upp á vettvangi ríkisstjórnar. Síðan eru lögin nokkuð skýr um það hvaða tilvik geta uppfyllt skilyrði þess að komast inn í fjáraukalög undir lok árs eða eftir atvikum að fá framlag af almennum varasjóði. Með því að halda mönnum við efnið þá er verið að boða það að menn fái ekki slík framlög, enda uppfylli menn ekki skilyrðin ef svo ber undir, sem þýðir að menn eru komnir með halla sem er ákveðið vandamál í stofnanarekstri. Ég verð að nota tækifærið sömuleiðis til að vekja athygli á því að hér erum við bara að tala um það þegar menn fara fram úr fjárheimildum. Ímyndið ykkur hvers konar verkefni það væri fyrir okkur ef við ætluðum að hafa almennilegt eftirlit með heildarfjárveitingunum, hvort heildarfjárveitingin er í einhverju samræmi við þörfina, hvort við gætum gert betur með heildarfjármunina. Það er auðvitað það sem við þurfum að verða miklu betri í og við erum ekki komin með stofnanakerfi, jafnvel þótt við höfum aðila eins og ríkisendurskoðanda, til að gera það almennilega.

Forseti. Á þessu kjörtímabili áttu að verða kerfisbreytingar á almannatryggingum sem áttu að tryggja hækkun lífeyris örorku um 4 milljarða á ári. Eitthvað hefur gengið erfiðlega að klára þær kerfisbreytingar og óljóst er um afdrif 1,1 milljarðs kr. af þeim kerfisbreytingum. En það er augljóst að lífeyrir almannatrygginga hefur ekki haldið í við launaþróun og allar tillögur sem þingið gerir þurfa að vera með sérstökum skilmálum um skerðingarleysi. Annars hverfa kjarabæturnar í vítahring almannatryggingakerfisins, ofan í eitthvert svarthol sem við og enginn virðist skilja til fulls hvernig virkar og hvaða áhrif kjarabætur hafa þegar þær fara í gegnum allt kerfið. Það virðist eiginlega ekki vera heilvita manni fært að átta sig á öllum fátæktargildrunum og rangölunum í þessu kerfi. Það virðist vera ómögulegt að fá réttindi fólks fram með skýrum og fyrirsjáanlegum hætti. Foreldrar langveikra barna hafa t.d. fengið mismunandi niðurstöður um beiðnir sínar án þess að hafa hugmynd um af hverju, kannski að því að þau töluðu við annan starfsmann daginn áður en þau töluðu við í dag. Spurning mín er, þegar allt kemur til alls: Er ekki kominn tími til að brenna niður þetta kerfi almannatrygginga og Tryggingastofnunar og byrja upp á nýtt? Það gerum við ítrekað í hugbúnaðargeiranum þegar forritið er orðið svo bólgið og flókið að það svarar ekki kostnaði að viðhalda því. Þá er byrjað upp á nýtt með þeirri þekkingu sem við höfum og það gefur alltaf betri niðurstöðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Í fyrsta lagi hefur þeim 4 milljörðum sem ætlaðir voru til kerfisbreytinga á þessu kjörtímabili verið ráðstafað til þessa hóps með aðgerðum, bæði þegar stigin voru verulega stór skref í því að draga úr skerðingum, krónu á móti krónu skerðingum, og síðan þegar samþykktar voru aðgerðir hér fyrir jól sem sérstaklega var beint að þeim hópi örorkulífeyrisþega sem hefur hvað lægstar tekjur eða þar sem þörfin er mest. Þannig að þeim 4 milljörðum hefur verið ráðstafað með lagafrumvörpum sem samþykkt hafa verið hér á þinginu. Þær breytingar sem gerðar voru rímuðu við fyrirhugaðar kerfisbreytingar sem ætlunin var að ráðast í. Hins vegar er það alveg ljóst, eins og fram kemur hjá hv. þingmanni, að kerfisbreytingin sem við ætluðum að ráðast í á þessu kjörtímabili og lýtur að því að stokka spilin algjörlega upp á nýtt í almannatryggingakerfinu, bæði gagnvart bótaflokkunum en líka þeim þætti sem snýr að því að koma fólki í virkni, halda fólki í virkni og aðstoða það við að komast aftur út á vinnumarkaðinn, hefur ekki klárast. Við höfum stigið ákveðin skref í því, endurhæfingarlífeyrir hefur verið aukinn, en það er alveg ljóst, svo ég sé algerlega heiðarlegur varðandi það, að þetta hefur ekki náð fram að ganga af þeim krafti sem við ætluðum okkur. Það varð meiri andstaða við þessar kerfisbreytingar en búast mátti við, ekki bara hjá hagsmunasamtökum örorkulífeyrisþega heldur líka á vinnumarkaði. Mér hefur samt fundist upp á síðkastið að sú andstaða sé að minnka og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að ráðast í kerfisbreytingar og einfalda kerfið eins og ætlunin var á kjörtímabilinu og við höfum stigið ákveðin skref í þá átt. En ég deili skoðun hv. þingmanns um mikilvægi þess að einfalda kerfið og líka að fara yfir markmið þess. 

Virðulegi forseti. Við fáum einmitt inn í fjárlaganefnd tilkynningu um þennan 1,1 milljarð sem fór í einhvern málaflokk sem var víst rangur málaflokkur og núna þarf að millifæra af þeim málaflokki yfir í annan málaflokk, ekki 1,1 milljarð heldur 1,5 til 2 komma eitthvað milljarða. Maður stendur bara eftir og spyr sig: Hvað er í gangi? Þegar maður les lögin sér maður til að byrja með hversu flókin þau eru og í öðru lagi þau skýru skilaboð í 69. gr. um að bætur eigi að fylgja launaþróun eða verðbólgu. En þegar kerfið tekur við því og túlkar lögin er reyndin síðan að niðurstaðan er einmitt lægri kjarabætur en launaþróunin er þegar allt kemur til alls. Það sést bara mjög skýrt og skilmerkilega í gögnunum. Meira að segja þegar við reynum að vera skýr hérna þá túlkar kerfið það einhvern veginn á verri hátt fyrir skjólstæðinga okkar, 

Forseti. Þeim 4 milljörðum sem ætlunin var að setja í þetta á þessu kjörtímabili hefur sannarlega verið ráðstafað með lagabreytingum hér á þinginu. Í tvígang höfum við samþykkt lagabreytingar sem lúta að þessum hópi þar sem þetta fjármagn rann til þeirra aðgerða sem þær lagabreytingar gerðu ráð fyrir. Ég deili skoðun hv. þingmanns á mikilvægi þess að gera kerfisbreytingar, einfalda kerfið en fara um leið yfir markmiðin, tilganginn; koma fólki í virkni, halda fólki í virkni, ná fram samfélagsbreytingum samhliða. Þess vegna voru það mér ákveðin vonbrigði að við skyldum ekki ná samstöðu um það sem mínar væntingar stóðu til vegna þess að við vorum búin að teygja okkur mjög langt til Öryrkjabandalagsins og þeirra sjónarmiða sem það hafði sett fram í þeirri vinnu. Það er hins vegar mikilvægt að halda þessu áfram og ég tel að við eigum að ráðast í uppstokkun á kerfinu. Það mun bæta kjör þessa fólks. Það mun bæta kjör þessa hóps og það mun líka draga úr nýgengi. Við viljum breyta kerfinu okkar þannig að við aðstoðum fólk við að vera í virkni, vera í vinnu, sækja fram og taka þátt í samfélaginu.

Herra forseti. Það verður seint sagt að ríkisstjórnin hafi gengið rösklega til verks í opinberum fjárfestingum þrátt fyrir yfirlýsingar um annað. Samkvæmt nýjum gögnum hefur opinber fjárfesting dregist saman um 9,3% á árinu 2020 og á árinu 2019 dróst hún saman um 10,8%, en einmitt þá var þörfin fyrir inngrip af hálfu hins opinbera þegar orðin æpandi, enda voru merkin um samdrátt í efnahagslífinu bæði augljós og skýr. Fjöldi loforða er ekki mælikvarði á árangur ríkisstjórnarinnar heldur efndir þeirra og árangur. Ég man ekki betur en að yfirlýsingar ríkisstjórnarflokkanna, um innviðafjárfestingar í tengslum við kosningarnar árið 2017, hafi verið umfangsmiklar. Einn þeirra lofaði 100 milljörðum og mætti því ætla að hann hafi verið tilbúinn með áætlun. Ekki síst þess vegna vekur það sérstaka undrun að sjá hve illa undirbúið framkvæmdarvaldið er fyrir að setja af stað lykilframkvæmdir og fjárfestingar á þeim tíma þegar nauðsynlegt hefði verið að beita þeim verkfærum í hagstjórninni. Hæstv. ráðherra verður tíðrætt um sterka stöðu ríkissjóðs og hversu vel sú staða reynist okkur nú í kreppunni. Hvernig skilar sú staða sér í aðgerðum, í fjárfestingum í samræmi við vandann? Herra forseti. Ríkisstjórnin lofaði auknum útgjöldum og sérstaklega til fjárfestinga í innviðum. Það gerði hún í fjárlögunum og fjáraukalögunum. Gögnin sýna svart á hvítu að fjárfestingin hefur ekki skilað sér. Loforðið hefur ekki verið efnt. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig útskýrir hann þennan mikla samdrátt í opinberum fjárfestingum? Er þetta að hans mati vottur um góða hagstjórn í dýpstu kreppu síðari tíma?

Virðulegi forseti. Það sem við sjáum nú þegar reynt er að leggja mat á árið 2020 er að aðgerðir ríkisstjórnarinnar virðast hafa skilað sér gríðarlega vel. Það birtist okkur m.a. í því að við stöndum núna ekki lengur í dýpstu kreppu í 100 ár heldur er samdrátturinn á árinu 2020 töluvert minni en áður var spáð. Þar koma fram fjölbreyttir þættir sem styðja þá niðurstöðu en einkaneysla er einn þeirra og fjárfesting atvinnulífsins var að því er virðist ívið meiri í fyrra en áður var áætlað. Varðandi opinberu fjárfestinguna er eitt sem stendur upp úr. Það er að sveitarfélögin hafa algerlega haldið að sér höndum. Þegar við skoðum opinberu fjárfestinguna uppskipt milli ríkis og sveitarfélaga þá sjáum við mjög skýrt að við höfum staðið við það sem lofað var, að auka við fjárfestingu ríkisins, og það sem meira er, við höfum fjármagnað hluti sem enn eiga eftir að koma til framkvæmda. Þannig að ég hef væntingar um að við fáum dálítið sterka bylgju með okkur inn á árið 2021. Við sjáum þetta t.d. af væntum og boðuðum útboðum á vegum Framkvæmdasýslu ríkisins, að við höfum ekki náð að fullu leyti að nýta allar fjárheimildir ársins 2020 og tökum eitthvað af þeim með okkur yfir á þetta ár en engu að síður var fjárfesting ríkisins að vaxa, að ekki sé nú talað um ef við tækjum einskiptisliði sem ekki voru líklegir til þess að auka mjög umsvif hér innan lands, eins og kaupin á Herjólfi, ef við tækjum það frá. Þá sæjum við enn meiri vöxt í fjárfestingu ríkisins á árinu 2020 borið saman við 2019. Ég er meira en tilbúinn til að taka dýpri umræðu um þetta og skiptir verulega miklu máli vegna þess að við litum ávallt þannig á að þetta væri efnahagsaðgerð, þetta væri aðgerð þar sem við reyndum að teygja okkur í þau mál þar sem við fyndum fyrir mikilli þjóðhagslegri hagkvæmni, mannaflsfrekum verkefnum og við værum að veita mótvægi við samdráttinn sem væri að myndast.

Herra forseti. Það er einmitt kjarni málsins, hvenær svona hlutir koma til framkvæmda, það skiptir auðvitað öllu máli. Nú liggur alveg kristaltært fyrir að þessar framkvæmdir allar og fjárfestingar hafa dregist. Það er útlit fyrir að þær fari ekki almennilega af stað fyrr en á síðari hluta þessa árs og að þær muni teygja sig fram í framtíðina, akkúrat þegar við öll vonum að viðspyrna atvinnulífsins og atvinnuvegafjárfestingar komist á skrið. Þá er hætt við því að fjárfestingar ríkisins sem þá verða komnar á fullt skrið muni hafa þveröfug áhrif við það sem ætlast var til, valdi óþarfaspennu, óþarfaþenslu með því sem því fylgir. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann deili þeim áhyggjum með mér að þetta ástand muni koma upp og til hvaða ráða er hægt að grípa til að koma í veg fyrir að þetta gerist.

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að greina þessa mynd aðeins betur. Við þurfum að átta okkur á því hvers vegna fjárfestingar sveitarfélaganna skruppu þetta mikið saman, að heildarfjárfesting hins opinbera, samkvæmt mælingum Hagstofunnar, hefur dregist saman. Við verðum líka að skoða mælingarnar. Mig langar að benda á ýmislegt sem við hér í þingsal höfum talað um sem fjárfestingu, kannski meira fjárfestingu í framtíðinni frekar en eiginlega fjárfestingu samkvæmt hörðustu skilgreiningum hagfræðinnar í efnislegum eignum, og hversu miklu við höfum áorkað í þeim efnum. Ég er hér að tala um rannsóknir og þróun. Ég er að tala um framlögin í samkeppnissjóðina, inn í grunnrannsóknirnar, í Tækniþróunarsjóð. Ég er að tala um fjármögnun ýmissa framtíðartækifæra sem munu skapa störf. Að öðru leyti endurtek ég þetta: Ríkið jók fjárfestingarstig sitt í fyrra. Það eru sveitarfélögin sem eru eftirbátar. Sumt hefur tafist vegna 

Virðulegi forseti. Hinn þögli faraldur. Það hafa afleiðingar af ákomnum heilaskaða verið kallaðar. Um 2.000 manns hljóta heilaáverka árlega hér á landi. Af þeim glíma 200–300 manns við langvarandi afleiðingar og fötlun af þeim sökum. Heilaskaði getur haft víðtæk og truflandi áhrif, t.d. á einbeitingu, minni, mál, persónuleika, tilfinningar, hegðun, hæfni til samskipta, innsæi, framtakssemi og geðslag. Önnur möguleg einkenni í kjölfar heilaskaða geta verið flog, skert hormónastarfsemi, höfuðverkur, svimi, skert hreyfigeta og truflanir á skyni og samhæfingu vöðva. Ákominn heilaskaði og afleiðingar hans hefur ekki fengið mikið pláss í umræðunni hér á landi. Það sinnuleysi hefur leitt af sér skilningsleysi á afleiðingum hans, bæði innan velferðarkerfisins, menntakerfisins og á vinnumarkaði. Síðustu ár hefur verið ákall fólks sem orðið hefur fyrir heilaskaða og sérfræðinga á því sviði um að bæta þurfi greiningu og skráningu á heilaáverkum og efla sérhæfða íhlutun, meðferð og stuðning við þá sem hafa orðið fyrir skaða af völdum heilaáverka. Á hverju ári bætast við um tíu einstaklingar sem glíma við alvarlegan hegðunarvanda eftir heilaskaða. Hér á landi vantar sérlega heildstæða meðferð og endurhæfingarúrræði fyrir einstaklinga með ákominn heilaskaða. Þá er einnig um að ræða stóran hóp sem glímir við afleiðingar til langs tíma því að þeir sem standa næst einstaklingi með ákominn heilaskaða, fjölskylda og vinir, sitja uppi með vandann og koma að lokuðum dyrum í samfélaginu. Heilaskaða geta fylgt geðræn vandamál, mörg heilsufarsleg vandamál og félagslega einangrun. Þessir einstaklingar einangrast þegar þeir fá hvorki meðferð né endurhæfingu. Ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hver eru áform stjórnvalda um að auka fræðslu, rannsóknir og vitundarvakningu hjá almenningi og innan heilbrigðisgeirans um afleiðingar ákomins heilaskaða? Og í annan stað í þessari umferð: Vitað er að mál einstaklinga með ákominn heilaskaða heyra undir félagsmálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti og mennta- og menningarmálaráðuneyti. Hvernig er þverfaglegu endurhæfingarsamstarfi við fólk með heilaskaða og hegðunarvanda stýrt milli ráðuneyta og hverju hefur það skilað?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir vekur hér máls á mjög brýnum þætti heilbrigðisþjónustunnar sem hefur ekki farið hátt en er sannarlega mjög mikilvægur. Þingmaðurinn beinir til mín nokkrum spurningum og sú fyrsta lýtur að áformum stjórnvalda um aukna fræðslu, rannsóknir og vitundarvakningu hjá almenningi og innan heilbrigðisgeirans um afleiðingar ákomins heilaskaða. Í kjölfarið á fundi sem ég átti með Hugarfari fljótlega eftir að ég tók við embætti snemma árs 2018, ef ég man rétt, skipaði ég starfshóp í júní 2018 um ákominn heilaskaða. Hlutverk hans var að greina stöðu þjónustu við fólk sem er með ákominn heilaskaða og setja fram tillögur að úrbótum ef þörf væri á. Starfshópurinn skilaði mér skýrslu í lok júní 2019 en í hópnum voru m.a. fulltrúar frá VIRK Starfsendurhæfingarsjóði, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Hugarfari og fagráði um heilaskaða. Aðdragandi skipunarinnar voru ábendingar sem mér höfðu borist áður um að bæta þyrfti greiningu og skráningu á þessum áverkum og efla sérhæfða íhlutun, meðferð og stuðning við þennan hóp. Það er mat starfshópsins að ýmislegt vanti á til að greina og skrá betur, sem og að gæta betur að meðferð og stuðningi við fólk með ákominn heilaskaða og að þessi þjónusta sé fullnægjandi á öllum þjónustustigum. Í kjölfar skila skýrslunnar frá starfshópnum veitti ég 20 millj. kr. til Reykjalundar til að efla hópmeðferð þar fyrir fólk með ákominn heilaskaða. Í minnisblaði Reykjalundar til ráðuneytisins, sem barst núna nýverið, kemur fram að einstaklingum með þessa tegund af heilaskaða sem fá þverfaglegt mat og endurhæfingu á taugasviði stofnunarinnar fjölgaði úr 12–15 einstaklingum árlega upp í 25 einstaklinga. Oft er um að ræða mjög langa endurhæfingu, frá tveimur mánuðum í allt að tíu mánuði. Þá voru gerðar breytingar á verklagi þannig að allir sem bíða eftir þjónustu á taugasviði Reykjalundar vegna heilaskaða fá forskoðun, ýmist á göngudeild eða ítarlegt mat á dagdeild. Með forskoðun er hægt að mæta einstaklingum fyrr í ferlinu, greina eðli vandans betur og beina í viðeigandi þjónustu. Þá var eftirfylgd á göngudeild aukin. Reiknað er með að hver einstaklingur fari í tíu viðtöl á göngudeild á ári. Tímalengd slíkrar eftirfylgdar er eitt til tvö ár. Í ráðuneytinu er nú unnið að sérstakri aðgerðaáætlun um þjónustu við þennan hóp sem ég vonast til að skili almennari þekkingu á þjónustuþörf einstaklinganna og betra skipulagi á þjónustunni. Í öðru lagi spyr þingmaðurinn um það hvernig þverfaglegu endurhæfingarsamstarfi fyrir fólk með heilaskaða og hegðunarvanda sé stýrt milli ráðuneyta og hverju það hafi skilað. Þá er því til að svara að þegar um er að ræða þjónustu fyrir einstaklinga með heilaskaða og hegðunarvanda liggur ábyrgðin á ólíkum stöðum. Það ræðst af því hvort orsök áverkans stafar af sjúkdómi eða slysi en það á hins vegar ekki að skipta máli fyrir þau sem þurfa á þjónustunni að halda. Málið er til umræðu, sérstaklega í grábókarnefnd sem fjallar um skýra verka- og ábyrgðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Ég bind miklar vonir við að sú umfjöllun leiði til niðurstöðu og lagðar verði fram tillögur um samvinnu vegna þjónustu við þá einstaklinga sem í hlut eiga og fjölskyldur þeirra þannig að einu gildi hvort orsökin liggi í sjúkdómum á borð við heilablóðfall eða þá höfuðáverkum eftir slys. Þingmaðurinn veltir því líka upp hvort áform séu um að bjóða upp á atferlistengda taugaendurhæfingu hér á landi en einstaklingar sem hafa fengið heilaskaða glíma oft við fjölþættan vanda sem krefst mjög sérhæfðrar nálgunar í endurhæfingu. Endurhæfing eftir heilaskaða er einstaklingsbundin og getur tekið langan tíma vegna eðlis þess vanda sem einstaklingurinn glímir við sem getur verið vitræn skerðing, hegðunartruflanir og persónuleikabreytingar. Rannsóknir sýna að þessir einstaklingar þurfa langtímaeftirfylgd til að endurhæfing nýtist sem best. Umræða um atferlistengda taugaendurhæfingu er ný af nálinni hérlendis en fréttir berast af góðum árangri slíkrar meðferðar erlendis frá, bæði eftir ákominn heilaskaða af völdum höfuðhögga og heilablóðfalla. Nýlega var fundur í heilbrigðisráðuneytinu með fulltrúum Heilabrota sem bjóða upp á nýtt úrræði til endurhæfingar fyrir fólk með hegðunarvanda eftir heilaskaða. Endurhæfing og meðferð á vegum Heilabrota byggir á atferlisgreiningu og miðar að því að þjálfa einstaklinga í félagslega viðeigandi hegðun. Eins og ég nefndi áðan er unnið að aðgerðaáætlun í þjónustu við fólk með ákominn heilaskaða í ráðuneytinu. Ég vonast til þess að sú vinna skili okkur almennri þekkingu á þjónustuþörf þessara einstaklinga og betra skipulagi á þjónustunni. Þar eru allar viðurkenndar meðferðir til umræðu, þar með talin sú sem hér er til umræðu, en við höfum þegar stigið skref í þágu þessa hóps og þau munu verða fleiri.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir umræðuna og sömuleiðis hæstv. ráðherra. Þegar ég var að undirbúa mig undir umræðuna rak ég augun í skýrsluna sem hæstv. ráðherra ræddi hér um áðan, sem var skrifuð af starfshópi á vegum ráðuneytisins. Þar er að finna ágætistillögur. Það er vissulega rétt að mál einstaklinga með ákominn heilaskaða falla undir mörg ráðuneyti. Þess vegna er spurning málshefjanda, um hvernig þverfaglegu endurhæfingarsamstarfi miði, mjög góð. Eins og með svo mörg annars konar áföll er endurhæfingin í nokkuð góðum farvegi en svo virðist vanta að eftirfylgni virki í raun. Það er erfitt að setja endurhæfingu upp í tímalínu vegna þess að þetta tekur allt mismunandi langan tíma eftir því hvernig einstaklingurinn er. Mér líst ágætlega á tillögur starfshópsins og það væri mjög gott ef hægt væri að vinna þær áfram og auka eftirfylgni, efla hópmeðferð, efla forvarnir og fræðslu. Þetta eru allt mikilvægar tillögur. Ég vil þó benda á það eina sem mér fannst skorta í þessari skýrslu. Mér fannst vanta landsbyggðarvinkil inn í þetta. Það er fjallað um Reykjalund og það er fjallað um Landspítala en við verðum að hugsa aðeins víðar en það. Ég vil því beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvernig hún hyggist mæta því.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa þörfu og góðu umræðu um dulið mein sem fer víða um samfélagið, ákominn heilaskaða, og er þar vísað til áverka eða skemmda á heila eftir slys eða sjúkdóma og er til kominn einhvern tíma á ævinni eftir fæðingu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin áætlar að tíðni heilaáverka, þar með talinn heilahristingur, sé um 600 á hverja 100.000 íbúa þannig að á Íslandi má gera ráð fyrir að um 2.000 tilvik komi upp á ári, hjá flestum væg en allt að 10–15% glími við afleiðingar heilaskaða og fái jafnvel varanleg einkenni, oft með þungbærum afleiðingum fyrir viðkomandi og fjölskyldur þeirra. Tekið skal fram að ofangreindar tíðnitölur ná ekki til þeirra sem hljóta árlega ákominn heilaskaða af öðrum völdum eins og t.d. vegna heilablóðfalls, heilaæxlis, súrefnisskorts eða annarra veikinda eða áfalla sem geta valdið heilaskaða. Mörgum er jafnan ágætlega sinnt, t.d. þeim sem eldri eru og fá heilablóðfall. Og þegar við erum að tala um áfallinn heilaskaða er líka átt við sjúklingahópa eins og alzheimersjúklinga. Mörgum hópum er jafnan ágætlega sinnt, t.d. þeim sem eldri eru og fá heilablóðfall. Staðreyndin er að fjöldi þeirra sem fá höfuðáverka þarf markvissa og einstaklingsmiðaða endurhæfingu í framhaldi af bráðameðferð. Það ferli ásamt eftirfylgd getur tekið mánuði og jafnvel ár. Ákominn heilaskaði er vangreindur á Íslandi eins og víðar. Frá því upp úr 1985 hafa þjóðirnar í kringum okkur tekist á við þetta mein með markvissa þverfaglega endurhæfingu sem leiðarljós. Viðleitni hefur verið sýnd í þessa átt hérlendis. Sett var í gang tilraunaverkefni á Reykjalundi fyrir nokkrum árum sem gaf góð fyrirheit en vegna fjárskorts varð á því uppihald. Þráðurinn hefur að nokkru leyti verið tekinn upp að nýju en betur má ef duga skal. Það eru aðallega tvær stofnanir, Reykjalundur og Grensás, sem hafa verið í fararbroddi. Þeirra stöðu, verkefni og samstarf þarf að styrkja sem og umgjörðina alla í kringum þann stóra hóp sem glímir við heilaskaða.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir frumkvæðið að þessari góðu umræðu. Ég þekki til einstaklings sem fékk heilaskaða sem barn og þekki aðeins stöðu hans og fjölskyldu hans og hér er stutt saga af henni. Það er merkilegt þegar litið er til baka hvað líf þessa einstaklings hefur verið fyllt tækifærum og möguleikum í menntakerfinu og á almennum vinnumarkaði. Þar spila stórt inn í skólakerfið og atvinnulífið á Suðurnesjum, hvernig það sinnti skyldum sínum gagnvart þessum einstaklingum. Almennt er grunnskólinn þó kassalaga þegar kemur að vandræðum drengja í námi og nýjum leiðum til að mæta óskum þeirra eins og við þekkjum. Fjölbrautaskóli Suðurnesja tekur hins vegar afar vel á móti einstaklingum með heilaskaða og þar er sannarlega góð endurhæfing og tækifæri til náms. Starfsnám og tækifæri til stúdentsnáms eru talandi dæmi um frábæran skóla sem gefur slíkum einstaklingum ný tækifæri og lífsgæði sem skipta miklu máli á unglingsaldri fyrir alla framtíðina. Þá bíður Háskóli Íslands tveggja ára diplómanám þar sem einstaklingur með heilaskaða getur útskrifast á leikskólabraut eða íþróttabraut með almennum nemendum. Hópastarf og þau tækifæri sem fylgja slíku námi er frábært tækifæri fyrir þessa einstaklinga til að vinna með nemendum á jafnréttisgrundvelli. Þar endar möguleikinn á námi á háskólastigi en líklegt verður að teljast að frekari tækifæri opnist fyrir þessa einstaklinga til frekara náms. Virðulegur forseti. Vinnumarkaður á Suðurnesjum tekur líka vel á móti einstaklingum með heilaskaða. Viðkomandi sem ég nefndi er starfsmaður á leikskóla og fær laun samkvæmt launatöflu Reykjanesbæjar. Börn með greiningar laðast að þessum einstaklingi og finna hjá honum skjól. Hann er sérstakur starfsmaður. Á sumrin stundar minn maður golf og vinnur á golfvellinum við slátt og almenna vinnu í ferskum vindum á Leirunni. Virðulegi forseti. Það eru líka til fallegar sögur úr samfélaginu sem styður við bakið á fólki með öðruvísi hæfileika.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu um þetta málefni sem fær e.t.v. ekki nógu mikla umfjöllun alla jafna. Eins er það mér ljúft og skylt að koma með vinkil núvitundar inn í þessa umræðu um endurhæfingu í kjölfar áunnins heilaskaða. Á ári hverju verða fjölmargir einstaklingar hérlendis fyrir áunnum heilaskaða, ýmist vegna slysa eða veikinda. Ákominn heilaskaði vísar til skemmdar á heilavef í kjölfar slyss eða sjúkdóms, t.d. blæðingar eða blóðtappa. Í kjölfarið sitja margir uppi með verulega vitræna skerðingu. Algeng langtímavandamál þeirra sem lifa með áunninn heilaskaða eru aukin geðræn vandamál og eiga þau oft töluverðan þátt í því að fólk kemst seint og illa aftur til fullrar atvinnuþátttöku. Þetta á sérstaklega við um einstaklinga sem eru með tvígreiningar; heilaskaða auk fíknivanda. Dr. Gísli Kort Kristófersson hefur verið í forsvari fyrir nýjung í endurhæfingarmeðferð, núvitund sem inngripsaðferð í endurhæfingu vegna áunnins heilaskaða. Doktorsritgerð Gísla fjallaði um núvitund sem endurhæfingarúrræði fyrir einstaklinga með áfengis- og vímuefnavanda og heilaskaða og er hann frumkvöðull í þeirri nálgun. Á síðustu árum hafa orðið miklar framfarir í taugavísindum sem hafa leitt til aukins skilnings á uppbyggingu og starfsemi heilans. Myndgreiningarrannsóknir beinast í auknum mæli að taugalíffræði meðvitundar. Rannsakendur hafa leitast eftir því að leiða í ljós hvaða undirliggjandi taugalífeðlisfræðilegu ferli eru að baki iðkun á núvitund og hvort núvitundariðkun hafi áhrif á sveigjanleika heilans. Þessar rannsóknir hafa leitt í ljós að taugalífeðlisfræðileg áhrif núvitundar á formgerð og virkni heilans eru sannanleg. Rannsóknir með þessum myndgreiningum sýna að áhrif núvitundarþjálfunar á taugastarfsemi og byggingu heilans eru töluverð. 

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, Höllu Signýju Kristjánsdóttur, fyrir frumkvæðið, þetta er mikilvæg umræða. Samkvæmt skýrslu heilbrigðisráðuneytisins um ákominn heilaskaða frá árinu 2018 er áætlað, eins og fram hefur komið hér, að um 2.000 manns á ári hljóti heilaskaða og að 200–300 manns séu með varanlega fötlun eftir slíkan heilaskaða og þurfi þar af leiðandi á langtímaendurhæfingu að ræða. Ekki er um að ræða heilaskaða vegna sjúkdóma á borð við heilablóðfall, heldur einungis ákominn heilaskaða. Meiri hluti þeirra sem hljóta slíkan skaða á heila glímir við minnisvandamál, skerta dómgreind og hegðunarvanda en ekki endilega líkamlega fötlun. Þar liggur kannski hundurinn grafinn vegna þess að okkur er svolítið tamt að kljást fyrst og fremst við slík viðfangsefni í kerfinu okkar. En þótt þessi fötlun sjáist ekki utan á fólki er hún ekki síður alvarleg. Hún veldur því að fólk getur ekki unnið, getur ekki verið í námi. Það einangrast félagslega vegna þess að vina- og fjölskyldubönd slitna. Síðan vitum við líka, tölur að utan hafa sýnt það, að helmingur fanga er með heilaskaða og um 70% þeirra hafa hlotið skaðann áður en þau brjóta af sér í fyrsta skipti. Erlendar rannsóknir sýna líka að um helmingur heimilislausra einstaklinga er með heilaskaða og er engin ástæða til að ætla að hlutföllin séu allt önnur hér á landi vegna þess að við höfum ekki byggt upp sérhæfða endurhæfingu til langs tíma fyrir þetta fólk. Enn sem komið er virðast fáir meðvitaðir um þann mikla árangur sem hægt er að ná eftir heilaskaða með réttri endurhæfingu. Ég ætla að vísa hér í svar frá félagsmálaráðuneytinu við fyrirspurn minni fyrr í vetur, með leyfi forseta: „Til þess að þjónustan við fólk með hegðunarvanda eftir heilaskaða verði markvissari er ljóst að ráðast þarf í ítarlega kortlagningu á stöðu þess og uppbyggingu frekari þekkingar og reynslu innan félagsþjónustunnar í samvinnu við önnur þjónustukerfi.“ Þetta er mikilvægt og þess vegna er þessi umræða hér mjög mikilvæg og skilar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir þessa umræðu og ráðherra fyrir að taka þátt í henni. Heilaskaði, t.d. af völdum slysa - ég hef komið aðeins að því hér áður. Einu sinni var ég að aðstoða persónu við að fá örorkumat hjá Tryggingastofnun ríkisins. Viðkomandi var með heilaskaða eftir slys. Það furðulegasta og það sem sló mig mest þegar maður las skýrsluna, þar sem honum var neitað um örorkubætur, var að viðkomandi var spurður að því af lækni hvort hann væri með geðræn vandamál, hvort hann væri þunglyndur eða eitthvað. Viðkomandi sagði: Nei. Hann skildi ekki spurninguna. En bara þetta svar var nóg til að það þurfti að kæra úrskurðinn til úrskurðarnefndar almannatrygginga. Þetta sýnir svart á hvítu við hvað er að eiga þegar um svona hluti er að ræða. Annað sem við verðum líka að taka inn í dæmið um ákominn heilaskaða er að við erum núna að þrengja að talmeinafræðingum. Þar koma þeir mjög sterkt inn því talmeinafræðingar taka einmitt á vanda hjá þeim sem verða fyrir skaða og missa mál, til að reyna að hjálpa þeim að ná því aftur. Það er verið að skerða aðstæður talmeinafræðinga í dag. Þarna þurfum við að efla þjónustuna, það þarf að efla talmeinafræðinga stórlega. Við erum að láta allt of litla fjármuni renna til þeirra og í heildina koma þeir til með að fá minna á einu ári en við ætlum t.d. að setja til fjölmiðla, 500 milljónir þar. Við eigum að efla aðstoðina stórlega í þessu dæmi, aðstoð við talmeinafræðinga, sjúkraþjálfara og aðra sem sinna þessu fólki. Þar þurfum við að bæta úr.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur og hæstv. ráðherra fyrir innlegg hennar í þessa þörfu og mikilvægu umræðu. Mér finnst standa upp úr í þessari umræðu að það skortir almenna þekkingu. Auðvitað eigum við sérfræðinga sem þekkja þessa vinnu og þessa áverka. Við verðum auðvitað að fara vel með þessi hugtök en það er grundvöllurinn að auknum skilningi. Þá komum við að upplýsingagjöf og fræðslu. Ég met það svo að sú umræða sem fer fram nú sé hluti af því að efla vitundarvakninguna sem hefur orðið. Hér hefur komið fram að í mörgum tilvikum er þetta áverkatengt og alls konar kringumstæður eða atvik sem geta valdið þungum höggum og heilaskaða. Þá kemur að forvarnaþættinum og að við greinum kringumstæðurnar á hverju sviði. Ég ætla að draga fram íþróttirnar. Það hefur ekki komið fram hér í umræðunni en það eru kringumstæður sem þekkt er að valda höfuðhöggum. Í raun og veru finnst mér viðbrögð íþróttahreyfingarinnar og sú umræða sem hefur átt sér stað þar - bara það að skalla bolta eða skella í gólf og fá þung höfuðhögg, ekki fyrir löngu síðan var viðkvæðið yfirleitt að harka þetta bara af sér. Íþróttahreyfingin hefur hins vegar nýlega farið í átak þar sem slagorðið er einmitt: Ekki harka af þér. Leitaðu til sérfræðinga vegna þess að afleiðingarnar koma oft á tíðum fram síðar. Þess vegna vil ég nú bara segja hér, af því að tíminn er farinn frá mér, virðulegi forseti, að ég fagna þessari umræðu. Hún er hluti af því að efla vitundarvakninguna og mér líst vel á þær tillögur sem koma fram í skýrslu hæstv. ráðherra um þennan, eins og yfirskriftin er orðuð, þögla faraldur.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu um mikilsvert málefni og kannski ekki hvað síst það að lyfta endurhæfingu upp sem mikilvægu úrræði í heilbrigðiskerfinu. Það á við um þennan sjúkdómaflokk eins og aðra. Það hefur sem betur fer orðið hreyfing á endurhæfingarmálum í landinu undanfarin misseri, sérstaklega með auknu samstarfi Reykjalundar og Grensásdeildar. En auðvitað er endurhæfing líka unnin á mörgum öðrum stöðum og þá kannski sérstaklega á heilsustofnunum eins og Kristnesi og á heilbrigðisstofnunum úti um allt land. En svona sérhæfð verkefni eru fyrst og fremst unnin á þessum tiltölulega fáu stöðum og framhaldsmeðferð kannski annars staðar. Nú er unnið að því máli hvort hægt sé að skipuleggja sérnám í endurhæfingarlækningum á Íslandi. Það er mjög mikilsvert, sérstaklega í ljósi þess að þau verkefni sem þar eru undir þarfnast þess að fersk og ný þekking myndist hér innan lands. Við erum best í stakk búin til að vita hvaða verkefni eru fyrir okkar samfélag og hvernig eigi að nýta þau. Þess vegna er þetta mjög mikilvægt. Sérverkefni Reykjalundar, sem hófst á síðasta ári, er annar mikilvægur vaxtarbroddur í þessu, þ.e. verkefni vegna sérþjónustu fyrir fólk með ákominn heilaskaða, sérstaklega þáttur göngu- og dagdeildarþjónustu. Tilfellið er að mjög oft er um langvarandi þjónustu að ræða og stuðning við fólk oft í nokkur ár, og það er dýrmætt að það verkefni sé komið af stað. En það er líka mikilvægt að verkefni eins og þetta, um nýsköpun í þjónustu, haldi áfram og það er mikilvægt að stjórnvöld sjái til þess að það fái áfram fjármagn og stuðning til að vaxa og dafna.

Hæstv. forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka aftur þessa góðu umræðu hér í dag. Það eru ýmsar birtingarmyndir sem koma fram vegna ákomins heilaskaða. Það getur verið breytt hegðun, skortur á framtakssemi og jafnvel það sem er vont að tala um en það er ofbeldi. Á síðu Heilabrota er talað um að ekkert markvisst meðferðarúrræði sé í boði fyrir fólk í þessari stöðu hér á landi. Ég tek alla vega undir þau orð. Það getur vel verið að mér finnist það vegna þess að það er ekki sýnilegt. Komið hefur fram hér í umræðunni núna að margt er í boði víða en kannski þarf að segja betur frá því þannig að við eflum fræðslu samtímis, eyðum jafnvel ákveðnum fordómum sem eru til staðar þannig að allir geti róið í sömu átt. Það er rétt að vanda þarf til verka og þessi umræða hér er í mínum huga gott upphaf. Það eru tækifæri í þeim úrræðum eða björgum sem við höfum nú þegar. Það þarf bara að taka höndum saman og leiða þetta í markvissan farveg. Mér fannst gott að heyra að íþróttahreyfingin sé með markvissar forvarnir. Það mætti jafnvel tala um það í víðara samhengi. Ég minnist þess að hafa rekið augun í að nú séu færri sem nota bílbelti, sem dæmi. Það gæti verið eitthvað sem flokkast undir forvörn þannig að fólk kastist ekki út úr bílum og lendi með höfuðið í jörð. Það sem ég er að segja er að það er að mörgu að hyggja og hér er góð umræða í gangi.

Frú forseti. Mjög er mismunandi hvernig þjónustu heilbrigðiskerfisins er háttað við einstaklinga sem fá ákominn og/eða áverkatengdan heilaskaða. Reynslan sýnir að hún er oft tilviljanakennd og takmörkuð. Hér á landi fer greining og endurhæfing fólks með heilaskaða aðallega fram á Grensás og Reykjalundi, eins og ég nefndi í fyrra innleggi mínu. Þessar tvær stofnanir sinna samtals um 40–50 nýjum tilvikum árlega og ná því einungis að sinna um helmingi þeirra sem sárlega þyrftu á þjónustu að halda. Þess má geta að börn fá alvarlega heilaáverka til jafns á við þá sem eru eldri. Yfir 500 börn og unglingar yngri en 18 ára eru árlega greind með heilaáverka á Íslandi, þar af um 200 börn sem eru undir fjögurra ára aldri. Af heildarhópnum greinast um 20 börn með miðlungs eða alvarlega heilaáverka. Sýnt hefur verið fram á að afleiðingar heilaskaða á barnsaldri koma oft ekki að fullu fram fyrr en á fullorðinsárum. Þetta er auðvitað vísbending um að sérhæfð markviss úrræði séu ekki til staðar hér á landi fyrir börn og unglinga sem takast á við afleiðingar heilaskaða. Úr því þarf að bæta. Það er auðvitað fagnaðarefni að íþróttahreyfingin sé komin til vitundar um þennan vanda og að pústrar og höfuðhögg séu oft fylgifiskur leiksins. Það er til fyrirmyndar. Norsk kostnaðar- og hagkvæmnigreining á endurhæfingu fólks með heilaskaða bendir til að ótvíræður sparnaður sé fólginn í viðeigandi og samfelldri íhlutun og langtímastuðningi en ég veit ekki til þess að slík úttekt hafi verið gerð á Íslandi. Frú forseti. Hvar liggur vandinn? Fagfólk er sammála um að vandinn liggi alls staðar í kerfinu og m.a. í því að þekkingu skorti á einkennum heilaskaða og afleiðingum hans. Það vantar að skilgreina og bæta þjónustu við einstaklinga með heilaskaða á öllum stigum, allt frá bráðastigi til endurhæfingar og uppbyggingar 

Virðulegur forseti. Hér ræðum við mjög mikilvægt mál þar sem miklu skiptir að finna góðar lausnir, hvernig hægt er að þjónusta og aðstoða fólk með heilaskaða, heilabilun og slíkt. Mig langar að tala svolítið almennt um þetta. Þetta er dæmi um áskorun í heilbrigðiskerfinu sem þarf að vera til úrræði fyrir. Úrræðin eru fjölbreytt hvað þennan málaflokk varðar og þau eru klárlega ekki öll til í dag. Það eru til margar lausnir í dag og margir að vinna gott verk, en það er örugglega hægt að finna fleiri úrræði og gera betur. Þannig þarf skipulag okkar að vera sett upp, að fólk sé alltaf að leita að besta úrræðinu þar sem notandinn er þjónustaður sem best og á sem hagkvæmastan hátt og það þarf að vera gott aðgengi fyrir fólk að þessum úrræðum. Þessu náum við með því að virkja frumkvæði okkar góða heilbrigðisstarfsfólks og vísindamanna og gefa þeim von um að ef þeir búa til gott úrræði sem hentar vel fyrir fjölbreyttar áskoranir þá náum við að koma því til leiðar. Þá þurfum við ekki bara að reikna hvað það kostar heldur líka hverju það skilar og vita það. Þetta snýst um að til þess að takast á við svona áskoranir þurfum við að hafa kerfi þar sem er hvati til þess að úrræðin verði til og það sé aðgengi að úrræðunum, séu þau fundin upp. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Hér erum við að tala um að úrræðin séu til staðar að einhverju leyti. En kannski þarf betra aðgengi að þeim eða meiri stuðning við þá sem veita úrræðin til þess að geta veitt aðgengi.

Frú forseti. Eins og fram kom í máli mínu áðan sýna vísindalegar rannsóknir ótvírætt fram á að núvitundarþjálfun hefur bein áhrif á formgerð og virkni heilans. Fjölmargar rannsóknir hafa leitt í ljós að núvitundariðkun hefur áhrif á tengsl við virkni í möndlu, fremri og aftari gyrðilsberki, eyjarblöðum og ýmsum framheila-, hvirfilblaða- og skynsvæðum heilans. Þegar orðið endurhæfing er sagt kemur vafalaust upp í hugum margra hugmynd um endurhæfingu vöðva. En þótt heilinn sé ekki vöðvi er samt sem áður hægt að þjálfa hann eins og um væri að ræða vöðva, styrkja hann eins og vöðva og endurhæfa á viðlíka hátt. Rannsóknir sýna að með núvitund er hægt að þjálfa heilann í kjölfar heilaskaða á áhrifaríkan hátt. Núvitund byggir á 2500 ára sögu þó að segja mætti að það sé aðeins nýlega sem farið er að taka hugmyndafræðina alvarlega innan læknisfræðinnar og hjúkrunarfræðinnar. Megininntak núvitundar er að fólk beini athyglinni að augnablikinu og dæmi ekki það sem það verður vart við. Núvitund kennir fólki að mæta mótlæti með skýrleika, stöðugleika, innsæi og æðruleysi og stuðlar að meðvitaðri athygli í núinu. Með núvitund er leitast við að rjúfa vítahring áreitis og vanhugsaðra viðbragða. Núvitund gagnast ekki eingöngu sjúklingum í endurhæfingu heldur einnig meðferðaraðilunum sjálfum. Sýnt hefur verið fram á að þeir meðferðaraðilar sem tileinka sér núvitund búa yfir meiri næmni, þolinmæði og skilningi. Þeir hafa sterkari nærveru, mynda betri tengsl og búa yfir auknu innsæi. Virðulegi forseti. Núvitund er í raun almenn geðrækt. Núvitundaræfingar leiða til þess að þeir sem 

Frú forseti. Í bráðafasa eftir ákominn heilaskaða fer endurhæfingin fram á sjúkrahúsum en eftir að bráðafasanum lýkur taka ýmis og fjölbreytt úrræði við í endurhæfingunni. Þegar um er að ræða einstaklinga sem glíma við hegðunarvanda eftir slíkan ákominn heilaskaða skiptist það nokkuð jafnt hvort einstaklingar þurfa á úrræðum að halda sem heyra undir félagslega kerfið eða félagsmálaráðuneytið eða heilbrigðisráðuneytið. Mögulega er það hluti af flækjustiginu sem þessi málaflokkur virðist hafa fest í. Í samanburðarlöndum Íslands hefur atferlistengd taugaendurhæfing fyrir fólk sem er með ákominn heilaskaða og hegðunarvanda í kjölfarið verið veitt í nokkra áratugi og niðurstöður rannsókna á gagnsemi slíkrar endurhæfingar benda til þess að atferlistengd taugaendurhæfing sé árangursrík og gagnreynd endurhæfingarmeðferð við hegðunarvanda eftir heilaskaða. Við höfum ekki boðið upp á slíka endurhæfingu enn þá hér á landi. Það er hins vegar svo að hópur fagfólks hefur stofnað endurhæfingarsetur sem sérhæfir sig í þessari þjónustu og þar á meðal eru helstu sérfræðingar okkar hér á landi í endurhæfingu eftir heilaskaða. Helsta ástæðan, eftir því sem ég kemst næst, fyrir því að ekki hefur verið hægt að veita þessa þjónustu er að ríki og sveitarfélög eru að ráða með sér hvernig haga skuli skiptingu kostnaðar. Það er ekkert óeðlilegt þegar um er að ræða nýja og dýra þjónustu en það er mikilvægt að það verði sem fyrst höggvið á þann hnút. Mikilvægt innlegg í þá vinnu gæti verið ítarleg kostnaðar- og ábatagreining þar sem fleiri þættir eru teknir til skoðunar en einungis útlagður kostnaður sem liggur fyrir að þessi þjónusta krefst. Við ræðum einmitt þessa hluti mjög oft. En mér er til efs að víðar í samfélaginu sé að finna skýrari dæmi um annars vegar fjárhagslegan ávinning sem 

Virðulegur forseti. Eftir þessa umræðu um ákominn heilaskaða, hvort sem um er að ræða börn, unglinga eða fullorðna einstaklinga með heilaskaða, held ég að niðurstaðan sé sú að ákveðin vandamál séu í gangi. Ég held að ekki sé búið að kortleggja hvernig þjónustu þetta fólk fær, hversu hratt og vel þjónustan er veitt og hvort það eru biðlistar. Við vitum að það eru gífurlegir biðlistar hjá talmeinafræðingum og við vitum að það eru biðlistar í kerfinu. Síðan er auðvitað eitt sem er kannski óplægður akur í þessu samhengi og það eru aðstandendur þeirra sem eru í þessu ástandi. Hver er þeirra hjálp? Er kortlagt hvernig ástandið er t.d. hjá fjölskyldum þeirra sem eru í þessari aðstöðu? Ég held að það hafi ekki verið gert en þar gæti fólk þurft á mikilli hjálp að halda. Það kom fram í umræðunni að vímuefni gætu valdið heilaskaða og við vitum t.d. að fyrir börn sem alast upp hjá fólki sem er í vímuefna- og áfengisneyslu, og búa jafnvel við ofbeldi, eru fá úrræði í boði. Það er eitt stöðugildi hjá SÁÁ til að hjálpa börnum í þessum aðstæðum, sem er allt of lítið. Þetta er gleymdi hópurinn sem oft lendir á milli skips og bryggju vegna þess að við erum ekki að kortleggja hlutina. Við erum ekki að setja neitt fjármagn í þetta og við erum ekki að taka á þessu þannig að þessi hópur fái þjónustu strax en lendi ekki einhvers staðar þarna á milli. Þar af leiðandi verður skaðinn meiri.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að taka þátt í umræðunni og öðrum hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í samtalinu. Ég saknaði aðeins úr þessum tillögum starfshóps sem skýrslan snýst um að ekki væri fjallað um atferlistengda taugaendurhæfingu. En hæstv. heilbrigðisráðherra kom inn á þetta og ég sé og heyri og veit að heilmikið hefur gerst enda hefur orðið vitundarvakning innan íþróttahreyfingarinnar og er að gerast í heilbrigðiskerfinu. Þetta er heilmikið samspil sem þarf að fara fram því að mörg kerfi þurfa að taka utan um þessa einstaklinga eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni. Atferlistengd taugaendurhæfing hefur gefist vel erlendis og í því samhengi er hægt að nefna að í Kanada er miðað við að endurhæfa færni og sjálfstjórn með það að markmiði að auka sjálfstæði og lífsgæði. Það eru þeir einstaklingar sem hafa fengið framheilaskaða og eru með hegðunarvandamál út frá honum. Meðferðin felst í að þjálfa þessa einstaklinga í félagslega viðeigandi hegðun með aðferðum atferlisgreiningar þannig að þeir geti lifað í sátt og samlyndi við aðra í samfélaginu. Hér á landi hefur endurhæfingarsetrið Heilabrot verið tilbúið að bjóða upp á slíka meðferð og hefur verið að reyna að ná eyrum yfirvalda með það. Ég fagna því líka sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson talaði um, að verið væri að hefja sérnám í endurhæfingu. Það er gríðarlega mikilvægt að þessi þekking byggist upp í landinu vegna þess að þetta er stór hópur. Það er fólk sem gengur frá lækni til læknis og til ýmissa meðferðaraðila og þótt það sé ekki með hegðunarvandamál þá eru þetta kannski 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna. Örfáir punktar hér að lokum: Í fyrsta lagi getum við gert ráð fyrir, miðað við viðmiðunartölur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, að það séu um 2.000 manns á ári á Íslandi sem verða fyrir einhvers konar áfalli af þessu tagi og 15% af þeim, þ.e. 300 manns, séu með einhvers konar einkenni eða vanda sem tekur yfir lengri tíma en mánuð. Það eru stóru tölurnar í þessu. Ég tek undir allar ábendingar hér. Mér finnst umræðan hafa verið afar góð og lýst miklum áhuga og vilja til að taka þessi mál alvarlega. Ég tek undir allar áherslur sem hér hafa komið fram varðandi fræðslu og forvarnir og vil sérstaklega beina orðum mínum að íþróttahreyfingunni sem hefur staðið sig mjög vel í því að setja þessa umræðu í brennipunkt. Mig langar að nefna taugateymi Barnaspítala Hringsins sem sinnir börnum og unglingum sem koma vegna afleiðinga vægari heilaáverka, m.a. vegna íþróttameiðsla, bara þannig að því sé haldið til haga af því að það hefur ekki verið nefnt hér. Ég vil líka nefna endurhæfingarstefnu sem liggur fyrir, og varðar auðvitað stóru myndina, og endurhæfingarteymi sem verið er að setja upp á grundvelli endurhæfingarstefnu í öllum heilbrigðisumdæmum. Það er auðvitað afar mikilvægt, eins og hér hefur verið bent á, að þetta sé ekki einskorðað við höfuðborgarsvæðið. Fyrsta endurhæfingarteymið er komið í gang á vegum Heilbrigðisstofnunar Austurlands og heiður og sómi sé því góða fólki. Síðan vil ég segja að lokum að aðgerðaáætlun á grundvelli þessarar skýrslu sem hér hefur verið aðeins til umræðu er að fæðast í ráðuneytinu. Þá getum við fléttað þær aðgerðir inn í aðrar á grundvelli heilbrigðisstefnu og tryggt að þær aðgerðir komist til framkvæmda og séu fjármagnaðar vegna þess að þessi hópur, sem hefur að mörgu leyti verið ósýnilegur, á það skilið. - Ég þakka, virðulegur forseti, fyrir góða umræðu.

Frú forseti. Um leið og ég fagna þessu frumvarpi og er samþykk því, verð græn á því, vil ég koma á framfæri athugasemdum sem ungir umhverfissinnar komu með um það, með leyfi forseta: „Ungir umhverfissinnar fagna því að verið sé að aðlaga löggjöf Íslands að þeim kosti að dæla koltvíoxíði í jarðlög Íslands. Ungir umhverfissinnar telja þó brýnt að nefna að kolefnisjöfnun ætti að vera neyðarúrræði en ekki forgangsmál í loftslagsstefnu stjórnvalda samanber kröfu nr. 5.1, sem 350 ungmenni frá 150 löndum samþykktu á Mock COP26. Einnig telja ungir umhverfissinnar að vísindamenn og sérfræðingar á sviði jarð- og efnafræði ættu að hafa meira ráðgjafarvald en lagasetningin kveður á um.“

Hæstv. forseti. Ég flyt nefndarálit fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á höfundalögum, nr. 73/1972, með síðari breytingum. Það snýr að takmörkunum á einkarétti höfunda til hagsbóta fyrir einstaklinga með sjón- eða lestrarhömlun. Í upphafi nefndarálitsins er farið yfir þá gesti sem komu fyrir nefndina. Fjölmargar umsagnir bárust einnig. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæðum 19. gr. höfundalaga, nr. 73/1972, um takmarkanir á einkarétti höfunda til hagsbóta fyrir þá sem ekki geta nýtt sér venjulegt prentað mál til lesturs verði breytt í samræmi við ákvæði Marakess-sáttmálans um að greiða fyrir aðgengi þeirra sem eru blindir, sjónskertir eða glíma við aðra prentleturshömlun að útgefnum verkum. Það felur í sér innleiðingu á tilskipun (ESB) 2017/1564 frá 13. september 2017 um sama efni. Í a-lið 2. gr. frumvarpsins er að finna merkingu hugtaka, svo sem að sá teljist vera einstaklingur með sjón- eða lestrarhömlun, án tillits til annarrar fötlunar, sem geti ekki á annan hátt, vegna líkamlegrar fötlunar, haldið á bók eða meðhöndlað hana eða náð sjónskerpu eða hreyft augun að því marki að viðunandi sé til að geta lesið. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að takmörkun á einkarétti höfunda ætti einnig að ná til nemenda sem hafa annað tungumál en íslensku að móðurmáli og til tímabundinna veikinda, þ.e. fyrir einstaklinga sem eru máttfarnir vegna meðferðar eða endurhæfingar. Skuldbindingar samkvæmt alþjóðasáttmálum og EES-samningnum setja ramma um að hvaða marki megi takmarka einkarétt höfunda. Heimild til að takmarka einkarétt höfunda vegna einstaklinga sem ekki hafa viðkomandi tungumál að móðurmáli er ekki innan þess ramma sem heimilar takmarkanir á einkarétti höfunda. Meiri hluti nefndarinnar telur að finna þurfi aðrar leiðir til að koma til móts við þarfir þessara hópa sem þurfa að byggjast á samningum við rétthafa. Þá nær takmörkunarheimildin ekki til tímabundinna veikinda heldur nær eingöngu til fötlunar. Ef hægt er að túlka slíkt ástand sem tímabundna fötlun getur það fallið undir ákvæði d-liðar 19. gr. a. Samt sem áður þarf að tryggja að aðgangur veittur á grundvelli slíkrar tímabundinnar fötlunar sé einnig tímabundinn. Að því sögðu telur meiri hlutinn ekki grundvöll til þess að leggja til breytingar samkvæmt framangreindu. Í e-lið 2. gr. frumvarpsins er kveðið á um skyldur og öryggisatriði sem viðurkenndar einingar þurfa að uppfylla og gæta að við gerð og notkun eintaka sem framleidd eru á aðgengilegu formi á grundvelli heimildar sem lögð er til með c-lið 1. mgr. e-liðar 2. gr. frumvarpsins. Þar á meðal skal viðurkennd starfseining gera viðeigandi ráðstafanir til þess að vinna gegn óheimilli eftirgerð eintaka á aðgengilegu formi eða því að þeim sé dreift, miðlað til almennings eða þau gerð aðgengileg almenningi með óheimilum hætti, samanber b-lið sömu málsgreinar. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að aldraðir, sjónskertir og blindir ættu sumir hverjir erfitt með tæknibreytingar og breytingar á Hljóðbókasafni. Því væru frekari öryggisráðstafanir líklegar til að hafa í för með sér aukinn kostnað fyrir safnið. Í ljósi þess ætti að taka fram í ákvæðinu að öryggisráðstafanir mættu ekki hamla aðgengi þeirra sem á þyrftu að halda. Meiri hlutinn áréttar að markmið frumvarpsins er að greiða fyrir aðgengi þeirra sem eru blindir, sjónskertir eða glíma við aðra prentleturshömlun að útgefnum verkum. Þær viðurkenndu einingar sem nýta sér heimildir frumvarpsins muni sjálfar hafa frumkvæði að því að gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að reglurnar verði ekki misnotaðar. Slíkar reglur og ráðstafanir mætti setja í samvinnu- eða í samstarfssamningi viðkomandi viðurkenndra eininga og rétthafasamtaka. Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin orðalagið „viðeigandi ráðstafanir“ í b-lið 1. mgr. e-liðar 2. gr. frumvarpsins vera fullnægjandi. Nefndinni var bent á að ekki gætir samræmis milli ákvæða frumvarpsins og umfjöllunar í greinargerð en samkvæmt d-lið 2. gr. frumvarpsins er bótaréttur takmarkaður við höfund en í greinargerð með frumvarpinu er vísað til rétthafa. Þannig væri rétthafi ekki endilega alltaf höfundur verks heldur geti rétthafi einnig verið útgefandi. Útgefandi sem fjárfestir í útgáfu verks geti til að mynda orðið fyrir tjóni þegar samhliða er gert annað eintak af verki. Við meðferð málsins komu einnig fram sjónarmið um mikilvægi þess að breytingar á höfundalögum skekktu ekki samkeppnisstöðu eða gerðu það að verkum að útgefendur sæju ekki hag sinn í því að gefa einnig út hljóðbækur. Skoða þyrfti hvort rétt væri að gera takmarkanir á þessu eða reyna með einhverjum hætti að samnýta þær hljóðbókaútgáfur sem hafa verið gerðar eða stendur til að ráðast í gegn greiðslu til útgefanda. Þá kom einnig fram að ráðast verði í endurskoðun á regluverki um Hljóðbókasafn og gera nauðsynlegar úrbætur á framkvæmd útlána hjá safninu í samvinnu og sátt við rétthafa. Að auki var bent á að örðugt hefði reynst að fá upplýsingar um umfang útlána frá Hljóðbókasafninu. Höfundalög og tilskipun 2001/29/EB tryggja höfundum einkarétt til að heimila og banna not verka sinna. Tilgangur laganna og tilskipunarinnar er að gefa höfundum tækifæri til að framselja réttindi sín og afla sér þannig fjár til að halda áfram sköpun sinni. Þannig er réttur til útgáfu á bókmenntaverkum oftast framseldur tímabundið til útgefanda sem hefur þá oftast einkarétt á að gefa slík verk út í ákveðinn tíma samkvæmt ákvæðum viðkomandi samnings við höfund. Réttur útgefanda er þannig ekki einkaréttur sem tryggður er í höfundalögum heldur réttur byggður á samningum við höfunda. Ákveðnar takmarkanir á einkarétti höfundar eiga m.a. að tryggja aðgengi blindra og annarra sem ekki geta nýtt sér venjulegt prentað mál. Þær takmarkanir gilda líka um samninga höfundar við útgefanda. Í mörgum ríkjum heims er slík takmörkun sett án þess að höfundum séu greiddar bætur og er það í samræmi við alþjóðasáttmála sem kveða á um að aðildarríki hafi val um þetta atriði. Mörg ríki hafa hins vegar fyrir reglu að greiða bætur til höfunda, m.a. öll Norðurlöndin. Þetta hefur helgast af því að þegar um prentaðar bækur er að ræða snertir gerð þeirra á öðru sniði ekki hagsmuni annarra en höfunda þar sem tilgangur takmörkunarinnar er að bækur á öðru sniði séu eingöngu fyrir þá sem ekki geta notað prentað mál. Það eiga öryggisráðstafanir líka að tryggja. Með tilkomu og aukinni útgáfu hljóðbóka á almennum markaði eru þessi mörk orðin óskýrari en þó er ekki sjálfsagt að blindir og aðrir sjónhamlaðir eða lesblindir geti nýtt sér hljóðbækur gefnar út á almennum markaði án einhverra tilfæringa. Hins vegar er ljóst að munurinn er orðinn minni og því leggur nefndin áherslu á að hægt verði að koma á samvinnu Hljóðbókasafns og útgefenda um samnýtingu og um framkvæmd útlána, svo framarlega sem tryggt er að lánþegar Hljóðbókasafns njóti aðgengis að hljóðbókum á sama tíma og bók kemur út í fyrsta sinn á prenti, enda er tilgangur takmarkana á einkarétti höfunda að jafna stöðu einstaklinga með sjón- eða lestrarhömlun við stöðu þeirra sem ekki hafa slíka fötlun. Meiri hlutinn bendir á í þessu samhengi að samkvæmt formálsgrein 14 í tilskipun (ESB) 2019/1564, sem frumvarpinu er ætlað að innleiða, má ekki krefjast þess að þeir sem hafa heimild til að nýta sér undanþáguna kanni fyrir fram hvort verk sem lesa á inn sem hljóðbók sé þegar til á almennum markaði. Í ljósi skilgreiningar á rétthafa og tilgangi takmörkunarinnar þykir ekki rétt að gera ráð fyrir að bætur fyrir not á grundvelli hennar séu greiddar til þeirra sem eru rétthafar á grundvelli samninga við höfunda, sérstaklega í ljósi þess að öryggisráðstafanir eiga að tryggja að enginn geti notað eintök sem gerð eru á grundvelli takmörkunarinnar aðrir en lánþegar Hljóðbókasafnsins. Þá er heldur ekki hægt að binda í lög að forsenda fyrir notkun takmörkunarinnar sé að kanna hvort aðgengilegt form sé þegar til á markaði. Varðandi aðgang rétthafa að upplýsingum um útlán og öryggi útlána miðar frumvarpið að því að fastar verði kveðið á um og gengið eftir að slíkar upplýsingar séu aðgengilegar, samanber c-lið 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn leggur til ákveðnar breytingartillögur og ég ætla að lesa þær upp, virðulegi forseti, fyrst varðandi blindraletur. Hér stendur: Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að nota orðið „punktaletur“ í stað orðsins „blindraletur“ í 2. mgr. d-liðar 2. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn tekur undir framangreint og telur þá orðanotkun vera m.a. til samræmis við lög um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls, nr. 61/2011, og leggur því til breytingar þess efnis. Svo er komið hér að öðrum punkti um gildistöku og fleira og hér stendur: Í 9. gr. frumvarpsins er lagt til að lögin öðlist gildi 1. janúar 2021. Í ljósi þess að það tímamark er liðið leggur meiri hlutinn til breytingar þess efnis að lögin öðlist þegar gildi. Auk þess leggur meiri hlutinn til breytingar sem eru tæknilegs eðlis sem og minni háttar orðalagsbreytingar. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali og undir þetta rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Páll Magnússon, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Katla Hólm Þórhildardóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir þetta. Ég ætlaði bara að hrósa flokkunum í ríkisstjórninni fyrir að koma fram með þetta frumvarp. Það er rosalega mikilvæg bót. Ég vil bara vekja athygli á því að höfundaréttarlögin eins og þau eru stöðva mjög mikilvæga þróun í alls konar hugbúnaði sem byggist á tungumáli og þekkingu og því ekki hægt að þróa tölvuleiki og leikjaforrit og alls kyns hugbúnað sem við reiðum okkur á í daglegu lífi. Í því samhengi má líka tala um endalausar kvartanir um að börn séu ekki nógu vel læs. Á sama tíma er ekkert verið að gera til að auka íslenskukunnáttu í því sem börn sækjast í nú til dags, sem eru tölvuleikir og alls konar smáforrit sem krakkar reiða sig á, bæði í skóla og annars staðar. En þau nota náttúrlega bara ensku og þá hrakar þeim í íslensku. Ég vona að þetta sé mögulega fyrsta skref þeirra flokka sem nú sitja í ríkisstjórn í átt að því að greiða fyrir nýsköpun og fyrir þróun sem við þurfum á að halda fyrir tungumálið okkar. Ég þakka kærlega fyrir það að verið sé að greiða fyrir aðgengi sjónskertra og blindra.

Virðulegi forseti. Ég þarf kannski ekki að svara mörgum spurningum frá hv. þm. Kötlu Hólm Þórhildardóttur að þessu sinni en tek bara undir með þingmanninum að það er gott að við séum komin á þennan stað og ég held að þetta muni hafa mjög jákvæð áhrif víða eins og þingmaðurinn fór ágætlega yfir. Ég fagna því að við séum komin þetta langt.

Frú forseti. Ég ætla bara að grípa tækifærið til að hvetja aðra stjórnmálaflokka á Íslandi til þess að víkka sjóndeildarhringinn aðeins, opna augun, skoða þetta út frá stóra samhenginu. Höfundaréttarlögin eins og þau eru í dag eru ekki að hjálpa íslenskunni til framtíðar. Við þurfum að hafa það í huga.

Virðulegi forseti. Hér er, eins og fram hefur komið, um að ræða þarft og gott mál sem ég styð heils hugar, enda er hér verið að greiða fyrir aðgengi hóps að rituðu máli sem er mjög mikilsvert réttindamál fyrir þann hóp sem annars ætti þess ekki kost að njóta þess. Ég styð þetta mál og er jákvæður í garð þess og geri mér grein fyrir mikilvægi þess fyrir þennan hóp. Ég er hins vegar með örlitla breytingartillögu. Í þessu frumvarpi er talað um bætur til höfunda. Ég vil víkka það út og tala um bætur til rétthafa. Ég er ekki að koma í veg fyrir að höfundar fái bætur sínar frá hinu opinbera fyrir þessi afnot af hugverkum þeirra sem eru eðlilegar og sjálfsagðar, heldur sting ég upp á því í tillögu minni að þær bætur nái líka til annarra rétthafa. Bók er ekki bara bók. Bók verður ekki til bara í kollinum á höfundi og nær síðan í kollinn á lesanda. Þetta er dálítið lengri og flóknari leið en svo. Flestar bækur sem koma út á Íslandi koma út á vegum bókaforlaga þar sem er rekin töluverð starfsemi. Þetta er nokkuð lífleg og umsvifamikil atvinnugrein, bókaútgáfa, og margt fólk sem hefur sérhæfingu og sérþekkingu á þessu sviði bókagerðar. Það snýst meðal annars um ritstjórnarvinnu, að hjálpa höfundi við að koma verki sínu saman og getur verið heilmikil vinna þar að baki. Sú vinna getur snúist um ýmiss konar umsýslu í kringum bækurnar. Það er markaðsstarf í kringum bækurnar, kápuhönnun, kápugerð og þannig mætti áfram telja. Það er sem sagt allnokkuð af fólki sem starfar við það að búa til bækur án þess að vera titlað höfundar og án þess að þess verði mikið vart á þessum bókmenntavettvangi. Þetta er ósýnilegt fólk sem er þarna á bak við. En það er nú samt sem áður til, þetta fólk, og það starfar við þetta og hefur viðurværi sitt af þessari iðju. Fólkið vinnur við þetta og enginn hefur rétt á því að njóta afraksturs þeirrar vinnu án þess að greiða fyrir það. Þannig er það í lífinu. Þegar við kaupum einhverja vöru greiðum við náttúrlega fyrir ákveðið vinnuframlag sem hefur verið innt af hendi og þannig er það líka með bækur. En við áttum okkur hins vegar á því að til eru þeir hópar í samfélaginu, sem er vísað til hér, sem hið opinbera þarf að hlutast til um að fái aðgang að þessum verkum án þess að greiða sjálft fyrir það. Raunar er það líka yfirleitt þannig á bókasöfnum að við þurfum bara að greiða lítið árgjald fyrir bókasafnskortið okkar og svo fáum við bækur að láni og allt gott um það að segja. Mér finnst þetta mál vera sanngirnismál og réttindamál. En mér finnst það líka, kannski ekki jafn mikið en engu að síður, sanngirnis- og réttindamál að aðrir rétthafar en höfundar fái bætur fyrir þessi afnot. Þeir rétthafar geta verið þeir útgefendur sem ég hef nú rakið hvernig hafa lagt í alls konar kostnað í kringum bókagerðina. Þeir hafa gert samning við höfundana um að gefa út bækurnar og leggja í tiltekinn kostnað við að útbúa þær sem vöru á markaði og höfundurinn og útgefandinn skipta síðan á milli sín þeim afrakstri sem kemur þegar bókin er seld á markaði og þess njóta útgefendurnir. Á sama hátt tapa útgefendurnir þegar bókin ratar til lesenda fram hjá markaðnum. Það segir sig sjálft, það blasir við, og sanngirnismál að þeim sé bætt það. Útgefendurnir eru líka aðili að þessu máli og það er eiginlega kannski bara það sem mér finnst þetta snúast dálítið um, við þurfum að horfast í augu við að útgefendur eru aðilar að þessu máli. Þeir eru líka aðilar að því þegar kemur að samningum við Hljóðbókasafnið og þeir þurfa að vera við þetta borð ekkert síður en höfundar. Rétthafar geta líka verið fólk sem hefur erft höfundarétt, þeir geta verið afkomendur skálda og rithöfunda og það fólk hefur líka sinn rétt. Okkur kann kannski að þykja orka tvímælis að einhver sem er sonur stórskálds njóti þess eitthvað. Hví skyldi hann endilega gera það? Það er önnur umræða en þannig er litið á, alla vega samkvæmt höfundalögum. Það fólk er líka rétthafar. Ég styð þetta mál og legg til að það verði samþykkt. En ég er með þá litlu breytingu að í stað orðanna „skal höfundur“ og orðsins „höfundar“ í 1. mgr. d-liðar 2. gr. komi: skulu rétthafar; og: rétthafar.

Virðulegi forseti. Ég kem upp til að spyrja hv. þingmann aðeins út í nefndarálit hans og breytingartillögu og vil segja það fyrst að ég er ekkert endilega mótfallinn þeirri breytingartillögu. En mér finnst það ekki alveg rétt hjá hv. þingmanni að það sé annað mál hvort eðlilegt sé að fólk erfi það frá foreldrum sínum að hafa tekjur af hugverkum þeirra. Ef ég máta þetta við mitt eigið skinn þá er móðir mín kvikmyndagerðarmaður eins og ég hef oft nefnt áður og faðir minn er hljóðmaður og sjálfur skrifa ég hugbúnað. Ég botna ekkert í því hvers vegna ég ætti að erfa tekjur af sölu geisladiskanna sem faðir minn hefur unnið við eða tekjur af kvikmyndunum sem móðir mín hefur unnið við og ég skil ekkert í því hvers vegna barnið mitt ætti að erfa tekjurnar sem geta hlotist af þeim hugbúnaði sem ég skrifa sjálfur og gef út í dag. Sömuleiðis átta ég mig ekki á því hvers vegna ég ætti að fá bætur fyrir það að einhver taki hugbúnaðinn og breyti honum til hagsbóta fyrir fólk með fatlanir. Mér er algerlega fyrirmunað að skilja það, veit ekki hvers vegna ég ætti það skilið eða hvað væri verið að bæta mér yfir höfuð. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í þetta vegna þess að ég er ekki alveg sammála því að þetta sé annað mál. Ég held einmitt að þetta sé kjarni málsins, kjarni breytingartillögu hv. þingmanns. Ég átta mig á orðræðu hv. þingmanns gagnvart útgefendum og get svo sem skilið þau rök, mér þykir þau rökréttari vegna þess að þar er fólk jú að fá tekjur fyrir vinnu sem það innir sjálft af hendi. En hv. þingmaður sagði hér í ræðu sinni, eins og oft er sagt í þessum umræðum, að fólk hefði ekki rétt á hugverkum annarra sem það hefur ekkert lagt til. Hvers vegna í ósköpunum eiga erfingjar rétt á tekjum af hugverkum þegar þeir sömu erfingjar hafa ekkert lagt til? Það er í sjálfu sér spurning mín til hv. þingmanns og ég átta mig á því að hér förum við kannski svolítið djúpt út í eðli höfundaréttar, en það veitir ekkert af að mínu mati. Mér finnst allt of lítið talað um hann og sér í lagi hvað séu eðlilegar takmarkanir á þessari tegund af eignarrétti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta ágæta andsvar og ég get bara svarað nokkuð hratt og vel: Ég hef ekki hugmynd um það, ég veit það ekki og ég er ekki endilega meira á því en hv. þingmaður að þetta skuli erfast og það er ekki kjarninn í máli mínu og breytingartillögu minni. Það snýst miklu frekar um réttindi útgefenda sem mér eru hugleikin og er ég þó kominn af einstaklingi sem lagði fyrir sig bókagerð en er lítill áhugamaður um þann arf. Oft erum við hérna í einhverjum umræðum um erfðalög og fyrirkomulag á arfi og erfðum en ég hef ekki sett mig inn í og búið mig undir að fjalla um það í þessari pontu í dag. Þó að ég hafi ágætt sjálfsálit og telji mig vel fallinn til margs þá er ég nú kannski ekki bógur til þess að fara að bylta erfðalögum á þessari stundu. Ég biðst bara forláts á því. En ég fagna því að hv. þingmaður skuli styðja breytingartillögu mína og átta sig á þeirri meginhugsun sem þar býr að baki.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki endanlega gert upp hug minn gagnvart atkvæðagreiðslu um einstaka ákvæði í frumvarpinu. En ég er alla vega ekki á móti tillögu hv. þingmanns sem stendur. Ég get mér til um það að ef við hv. þingmaður færum að ræða erfðir og erfðarétt og allt það værum við kannski meira sammála um þau mál en endilega alla þætti höfundaréttar. En það sem mér þykir svo áhugavert við höfundarétt er að hann virðist vera mjög sérstök tegund af eignarrétti, svo flóknum að það er þokkalegt erfiði að útskýra fyrir barni t.d. hvers vegna nákvæmlega það er ekki í lagi að afrita eitthvert afþreyingarefni í leyfisleysi. Það er vegna þess að börn skilja auðveldlega að maður á ekki að hrinda fólki, ekki að meiða, ekki að ljúga og ekki að stela. En ef maður ætlar að útskýra fyrir barni höfundarétt þá erum við strax komin út í frekar þykka flókna, og fyrirgefið, virðulegi forseti, drepleiðinlega lögfræði með alls konar öngum og skrýtnum sögulegum skýringum sem virðast ekki rökréttar jafnvel eftir þó nokkra umræðu og hvað þá við fyrstu sýn. Þess vegna finnst mér mikilvægt að við beitum ákveðinni gagnrýninni hugsun gagnvart höfundalögum og höfundarétti. Ég átta mig fullkomlega á því að það er meira en að nefna það vegna þess að við erum aðilar að alþjóðlegu samstarfi sem gerir ráð fyrir ákveðinni uppbyggingu höfundaréttar þannig að þetta eru breytingar sem þyrftu að eiga sér stað á ofboðslega stórum skala til að verða að raunveruleika. En þó hygg ég að við ættum, innan þess ramma sem við getum, að ganga eins langt og við getum í því að hafa höfundaréttinn þó í samræmi við eitthvað sem við gætum kallað almenna skynsemi. Nú hef ég í sjálfu sér ekki spurningu til hv. þingmanns og leyfi honum að bregðast við ef hann svo kýs. En ég alla vega hygg að við eigum að skoða höfundarétt með gagnrýnum augum. Það er kannski inntakið í því sem ég er að reyna að segja.

Virðulegi forseti. Ég held að ég og hv. þingmaður höfum ekki ólíkar skoðanir á höfundarétti þegar til stykkisins kemur og ég hlakka til að eiga í samræðum við hv. þingmann um þau málefni hvenær sem tækifæri gefst til þess öðru sinni. Að mínu áliti er ekki erfitt að útskýra höfundarétt fyrir barni og það þarf bara að segja barni sögu sem hefur verið samin um þetta mál og samin um höfundarétt. Sú saga er okkur öllum kunn og heitir Litla gula hænan. Litla gula hænan fann fræ o.s.frv. Þetta snýst um að höfundur fái sanngjarnan hlut fyrir sköpunarverk sitt. Einhver býr eitthvað til, skapar eitthvað, og setur það síðan á markað og þá er sanngjarnt og eðlilegt að greitt sé gjald fyrir afnot af því, það er ekkert flókið. Það sem er flókið er að tæknin hefur gert okkur kleift að nálgast höfundarverk fólks, og þá er ég ekki bara að tala um bækur heldur hvers lags höfundarverk, og hefur nánast ýtt upp að okkur þeim möguleikum, og hreinlega erfitt að verjast því, að nýta sér tæknina til þess að taka eiginlega traustataki höfundarverk alls kyns listamanna. Þetta hefur verið óeðlilegt ástand um langan aldur, þ.e. tæknin hefur ekki rímað við listamennina og þetta hefur kippt fótunum dálítið mikið undan starfsgrundvelli listamanna og þeirra atvinnugreina sem gera listamönnum kleift að búa til sína list og þá er ég að tala um bókaútgáfu og um kvikmyndaverin, hljómplötuiðnaðinn og þetta allt saman. Þetta hefur kippt rekstrargrundvelli undan þessu og hefur verið mjög óeðlilegt ástand og ég vona að við séum smám saman að finna leiðina inn í eðlilegt rekstrarumhverfi á þessu sviði.

Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að halda áfram með þær heimspekilegu vangaveltur sem við höfum verið í í sambandi við höfundarétt í þessu máli. Fyrst vil ég segja að ég styð málið þrátt fyrir að í því séu ákvæði sem ég er ekki sannfærður um að séu endilega nauðsynleg eða yfir höfuð skynsamleg, þ.e. hvað það varðar að bæta höfundum sérstaklega það að verk þeirra séu aðlöguð fólki með fatlanir. Ég hugsa nú að ég greiði atkvæði með málinu, ég giska á það núna. Ég á eftir að gera upp hug minn endanlega en mér finnst eðlilegt að við spyrjum okkur af hverju hlutirnir eru eins og þeir eru. Ef ég ætlaði að fara að tala um erfðir þá myndi málið vandast aðeins en þá værum við almennt að tala um það sem ég ætla að kalla hefðbundinn eignarrétt. Höfundaréttur er hluti af því sem í dag kallast almennt hefðbundinn eignarréttur en hann er mjög sérstök tegund af eignarrétti og lýtur mjög undarlegum lögmálum þegar á hólminn er komið. Ástæðan er sú að höfundaréttur varðar hugverk sem eru ekki búin til úr veraldlegum hlutum. Ástæðan fyrir því að við setjum verðmiða á hluti og bönnum það að stela t.d. er sú að það er ekki nóg handa öllum. Það er einhver skortur á öllum veraldlegum hlutum og vegna þess skorts höfum við fundið upp eignarréttinn og peninga og aðrar leiðir til þess að skiptast á eignum með það að markmiði að geta á einhvern hátt ráðstafað þessum veraldlegu hlutum með einhverjum skynsamlegum hætti, við getum alla vega reynt, með því fyrirkomulagi. Svo er allur gangur á því hversu vel tekst til og þarf þá réttarríki og mannréttindi og alls konar hluti til þess að láta dæmið ganga upp, fyrir utan auðvitað tiltölulega frjálsan markað. Þegar kemur hins vegar að hugverkum þá blasir kannski við hið augljósa. Þegar hugverk er afritað þá er ekkert tekið af neinu. Ástæðan fyrir því að við látum eins og svo sé, og höfum löggjöf eins og svo sé, er að þetta var viðskiptamódelið sem var rökrétt á sínum tíma þegar prentsmiðjan var fundin upp og höfundaréttur fór að verða eitthvað sem menn þurftu að taka svolítið alvarlega. Þegar það hætti að vera mjög mikið vesen að afrita hugverk þá þurftu höfundar auðvitað að fá eitthvað greitt fyrir vinnu sína. Spurningin var hvernig. Það var auðvitað með því að afrita það módel sem við þekktum af veraldlegum hlutum, takmörkuðum gæðum, með öðrum orðum með því að búa til ákveðinn „gerviskort“. Gerviskorturinn felst í því að fólk má ekki afrita. Þaðan kemur skorturinn. Það er sá skortur sem býr til „verðmætið“, þ.e. verðið á vörunni sem höfundurinn selur síðan til að hafa ofan í sig og á. Það var ekkert órökrétt pæling við uppfinningu prentvélarinnar eða þegar afritun á hugverkum fór að verða mjög auðveld. En eftir því sem tækninni fleygir fram, hún er komin á það stig núna, þá myndi ég segja að ef við værum fyrst núna að velta þessu fyrir okkur myndum við aldrei nokkurn tíma leggja til höfundaréttarkerfið sem við búum við í dag, hvorki á Íslandi né í útlöndum. Ég held að engum myndi detta það í hug. Ég held að það yrði ekki einu sinni umræða um það. Ástæðan fyrir þessu hygg ég að sé sú að þessi leið, þetta viðskiptamódel, sem við höfum hannað þennan eignarrétt eftir, gerir ráð fyrir kringumstæðum sem ekki eru lengur fyrir hendi. Upplýsingar eru í meginatriðum ókeypis. Það kostar sama og ekki neitt að afrita ógrynni af upplýsingum. Það þýðir ekki endilega að ég standi hér með lausnina á þessu öllu saman. Ég veit ekki hvernig er best að búa til kerfi þannig að höfundar fái eitthvað fyrir sinn snúð, eitthvað sanngjarnt. Ég vil þó að það sé þannig, ég tel það mjög mikilvægt reyndar, bæði af sanngirnisástæðum og efnahagslegum ástæðum. En til að nefna nokkra hluti sem eru algjörlega á skjön við þessa hugmynd þá vil ég nefna baráttuna sem var lengi vel til staðar um það að setja lögbönn á hina og þessa vefi eins og Pirate Bay. Það er eiginlega komið úr allri umræðu í dag, jafn vel frá Pírötum, vegna þess að við höfum Netflix og Spotify. Það er ástæðan. Það er ekki vegna þess að lögbönnin hafi virkað svo rosalega vel að fólk hætti að sækja sér höfundaréttarvarið efni án þess að greiða fyrir það, heldur vegna þess að á markaðinn komu streymisveitur sem neytandanum fannst sanngjarnar og neytandinn sagði já við og er til í að borga fyrir. Annað sem hefur líka gleymst, gleymdist þá og gleymist enn, er að hið kostaða efni er ekki bara í samkeppni við það sem er afritað í trássi við höfundarétt heldur einnig ókeypis efni sem er gefið út af sjálfboðaliðum eða áhugafólki. Þá er meira að segja komin einhvers konar blanda þar af og vil ég nefna Patrion.com. Það er áhugavert módel. Það eru ýmsir skaparar t.d. á YouTube sem búa til mjög góð, löng, vel gerð, vel unnin, tímafrek myndbönd um allt milli himins og jarðar, ýmist til skemmtunar, upplýsingar eða afþreyingar eða hvaðeina og fá borgað mánaðarlega frá áskrifendum sínum sem gefa einfaldlega peninga til að halda starfseminni gangandi. Í þessu módeli er engin þörf á að hindra útbreiðslu efnisins, ekki nein. Þvert á móti er það hagur höfundanna að myndböndin fari sem víðast og að sem flestir horfi á þau, jafnvel án þess að borga. Þessi módel eru enn þá í þróun og ekki ljóst hvar þau enda. Ég er ekki með lausnina hér og reyndar er ég ekki viss um að það sé hlutverk Alþingis að finna lausnina í sjálfu sér, það er miklu frekar einkaaðila að gera tilraunir í þeim efnum vegna þess að við getum gert ráð fyrir því að flestar þeirra muni mistakast en einhverjar muni takast, eins og Spotify og Netflix. Ekki að þau tilteknu fyrirtæki séu laus við alla gagnrýni um það hvernig þau fara með höfunda, það er ekki þannig. En aftur að því að sníða hugverk að þörfum fólks með fatlanir af einhverri sort. Þá segi ég það sem höfundur, sem hugbúnaðarhöfundur, sem bæði hefur gefið út ókeypis hugbúnað og unnið fyrir ýmis fyrirtæki í þremur löndum, að enginn þarf að borga mér neitt fyrir að sérsníða þann hugbúnað sem ég skapa, hvort sem ég geri hann gegn gjaldi eður ei, að þörfum fatlaðs fólks. Mér finnst það jafn sjálfsagt og að borga skatta til sveitarfélagsins míns þannig að það lagi kannski aðgengi fyrir fatlað fólk, mér finnst það nákvæmlega jafn sjálfsagt. Mér finnst það bara vera eðlilegur hluti af samfélagi að við mætum sérþörfum fólks með fatlanir. Að því sögðu er ég ekkert endilega á móti því í sjálfu sér að borga slíkar bætur eins og ég fór hérna yfir áðan en hef mínar efasemdir um það. Ef við viljum fara lengra í efasemdum okkar um höfundarétt má spyrja að öðru. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson lagði á sínum tíma fram ágætt mál um að breyta höfundalögum þannig að höfundar að húsum, þ.e. arkitektar eða fólk sem var rétthafar yfir teikningum á húsum, hönnun á húsum, gætu ekki hindrað að fólk breytti húsum til að mæta þörf fatlaðs fólks fyrir aðgengi. Viðbrögðin við því frumvarpi voru áhugaverð frá höfundaréttarsamtökum, þau voru í stuttu máli að hv. þingmaður og ég skildum ekki höfundarétt. Svo komu ýmsar skýringar á því hvers vegna þetta væri slæm hugmynd, sem ég tel allar fráleitar, við hliðina á því sjálfsagða atriði að fólk sem á byggingu geti breytt henni þannig að það sé betra aðgengi án þess að spyrja einn eða neinn um það, nema hugsanlega verkfræðing sem getur gert verkið vel og örugglega. Það er ákveðin kaldhæðni í því að hér sé síðan verið að leggja fram þetta mál og væntanlega samþykkja það þegar það er á ákveðinn hátt eðlislíkt, en þó jákvætt eins og ég segi, ég styð málið. Sömuleiðis, ef við ætlum að hafa þetta þannig að allt sem við gerum í lífinu sé þess eðlis að við eigum að eignast hlutdeild í tekjum af því, þá má spyrja: Hvers vegna er það ekki verkamaðurinn sem byggir húsið sem fær hluta af leigutekjum, og er það rökrétt, virðulegi forseti? Ég hygg ekki. Ég veit ekki af hverju það ætti að vera þannig. Ég veit hins vegar af hverju það er þannig þegar kemur að hugverkum, það er vegna þess að viðskiptamódelið þarf að vera einhvern veginn og við gerum það með því að reyna að troða eignarréttinum inn í það viðskiptamódel sem var fundið upp á sínum tíma, sem er að takmarka útgáfuna og búa þannig til verðmiða sem hægt er að nota til að greiða höfundum. Ég býð ekki margar lausnir, virðulegur forseti, ég verð að viðurkenna það. Nú kem ég á torg með vandamál eða athugasemdir og efasemdir en það eru ákveðin jákvæð teikn á lofti gagnvart höfundarétti í heiminum að því leyti að viðskiptamódelin eru að breytast og snúast meira um þjónustu, jafnvel í hugbúnaði, það er orðið mun algengara að hugbúnaður sé veittur sem þjónustar frekar en vara. Það er auðvitað bara ein tegund af módeli, ekkert heilagri en aðrar. En ég hygg að það sé jákvætt í eðli sínu að ný viðskiptamódel séu prófuð áfram sem stóla ekki á það að banna einhverjum að nýta þær ótakmörkuðu auðlindir sem við þó höfum. Þegar hugverk er skapað, þótt það kosti tíma og erfiði, jafnvel efni, þá er það ótæmandi auðlind þegar það er orðið til. Sú þekking getur orðið ótæmandi auðlind í þeim skilningi að allir geta haft sömu þekkinguna án þess að neinn tapi, þvert á móti græðum við öll á því að við kunnum að lesa. Af hverju ættum við að þurfa að borga einhverjum fyrir þá þekkingu? Er ekki betra að við getum öll lært að lesa án þess að borga einhverjum? Er ekki betra að við getum farið á internetið og lært tungumál eins og okkur sýnist án þess að borga einum eða neinum? Það eru reyndar ýmsar leiðir sem ég myndi mæla með til að læra tungumál á netinu, ef út í það er farið, sem kosta peninga en þess er ekki þörf. Er það ekki betra? Er ekki betra að við getum einfaldlega afritað þann opna hugbúnað sem við notum, Firefox, Linux og ýmislegt fleira, eins og okkur sýnist? Mér finnst það betra, virðulegi forseti. Ég hef ákveðna sérþekkingu á hugbúnaði, verandi úr þeim geira, og nota opinn hugbúnað sjálfur eins mikið og ég mögulega get innan skynsamlegra marka, næstum því alfarið í það minnsta, en síðan er ég reyndar líka með nokkrar tölvur sem eru með alls konar stýrikerfi, ég er með Windows-tölvu heima og Mac líka, fyrir hljóðvinnslu aðallega, og ég finn það inni í þessum kostuðu kerfum, þar sem eru takmarkanir á afritun á öllum mögulegum hlutum, hvað ég ófrjáls í þeim, hvað ég get lítið. Mér finnst það í grundvallaratriðum verra, mér finnst betra að mega en mega ekki, betra að geta en geta ekki. Ef við getum fundið viðskiptamódel sem leyfir fólki að geta og mega meira þannig að höfundar fái samt sanngjörn laun þá ættum við að sýna slíkum lausnum áhuga vegna þess að gamla módelið er gallað að mörgu leyti, eins og því sem ég hef farið yfir í þessari ræðu. Þetta mál sýnir í sjálfu sér mjög vel fram á þann galla. Að því sögðu er ekki annað hægt en að fagna því þegar nógu margir í heiminum sjá ljósið í þeim efnum og lýk ég ræðu minni á þeim jákvæðu nótum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir ræðuna, sem var ágæt, en mér fannst við samt færast fjær hvor öðrum eftir því sem leið á ræðuna. Með fullri virðingu fyrir hv. þingmanni og hans merkilega starfi við hugbúnaðargerð, sem ég dreg ekkert í efa, vil ég engu að síður leyfa mér að efast um að hv. þingmaður sé á sínu þingfararkaupi alveg rétti maðurinn til að tala fyrir hönd höfunda og afþakka fyrir hönd íslenskra höfunda bætur fyrir þessi afnot. Ég veit ekki hvort það sé alltaf nógu sniðugt að við séum að tala út frá sjálfum okkur. Það er fullt af fólki sem hefur viðurværi sitt, lifir af því að skrifa bækur, búa til bækur. Það hefur viðurværi sitt af því að selja þessar bækur á markaði, gamaldags bækur á gamaldags markaði sem borgað er fyrir í gamaldags krónum. Þannig er þetta hagkerfi þarna úti enn þá að miklum hluta og við þurfum kannski svolítið að virða það. Já, skortur. Þetta er dálítið skemmtileg pæling með skortinn. Áður en Sjálfstætt fólk var skrifuð var skortur á Sjálfstæðu fólki í heiminum. Sú bók var ekki til. Svo er þeim skorti útrýmt með því að skrifa Sjálfstætt fólk. Halldór Laxness skrifaði Sjálfstætt fólk og þar með varð sú bók til. Ég tel að Sjálfstætt fólk hafi kostað slíkt erfiði fyrir höfund sinn að hann hafi átt skilið, rétt eins og verkamaðurinn sem byggir hús fær kaup fyrir það sem hann gerir - það er kannski ekki sanngjarnt og ekki nógu mikið kaup sem hann fær en hann fær kaup engu að síður. Þannig á höfundur Sjálfstæðs fólks líka að fá kaup fyrir sína vinnu þegar hann hefur skrifað slíka bók, jafnvel þó að það væri miklu lélegri bók. Það er bara sanngirnismál.

Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir með hv. þingmanni að það getur verið pínu kjánalegt þegar þingmenn tala út frá sjálfum sér í pontu. Ég er sekur um það og reyni stundum að venja mig af því.

Ég líka.

Þannig að ég get tekið undir það. Þó verð ég að halda því til haga að þegar ég hef ekki verið þingmaður, sem hefur verið bróðurparturinn af starfsreynslu minni, hef ég unnið við hugbúnað og þegar ég lýk þingstörfum 25. september næstkomandi hyggst ég halda áfram að búa til hugbúnað. Ég bý til hugbúnað í dag og ég vil gefa hann. Ég gef hann út undir opnum leyfum sem virka einungis vegna höfundaréttar þannig að því sé haldið til haga. Ég geri engan ágreining um að höfundar eigi að geta lifað af vinnu sinni. Hins vegar finnst mér stundum látið eins og hlutir séu augljósir í höfundarétti sem mér þykir einfaldlega ekki augljósir. Ég ætla að vitna í fyrstu setninguna í stefnu Pírata um höfundarétt. Hún er þessi, með leyfi forseta: „Höfundar skuli eiga rétt á að njóta ágóða af verkum sínum.“ Um þetta er enginn ágreiningur. En það skiptir máli hvernig við höfum hlutina og það skiptir máli að eignarréttur eins gangi ekki á eignarrétt annars, eins og dæmið um byggingarnar sem ég nefndi. Hv. þingmaður eða einhver með fötlun kaupir kannski eign, vill bæta aðgengið og má það ekki, má ekki breyta eign sinni sem viðkomandi er búinn að borga fyrir vegna þess að einhver annar á höfundaréttinn og ræður því hvernig hlutirnir líta út. Þarna skarast hlutirnir. Það er ekki svo augljóst hvernig á að hafa þetta. En aftur, virðulegur forseti, verð ég að gefa hv. þingmanni það að ég bauð afskaplega lítið af lausnum, ef nokkrar, í ræðu minni. Mér þykir þetta mál, eins og höfundaréttarmál almennt, tilefni til að endurskoða hvað það er sem við erum að reyna að ná fram með höfundarétti yfir höfuð. Ef eina markmiðið er að afla tekna fyrir höfunda þá eru aðrar leiðir mögulegar en einfaldlega að hamla afritun. 

Virðulegi forseti. Þetta eru skemmtilegar vangaveltur og umræður. Eign, vissulega. Höfundur, fólk sem skrifar bækur og skrifar sögur, svo að ég haldi mig við það - ég þekki þar til svo að ég taki nú dæmi af sjálfum mér. Höfundi dettur í hug saga og það er einhver sérstök saga sem mótast af því sem höfundur hefur lesið og hefur upplifað og því hvernig hann hugsar og hvernig hann skrifar og hvernig hann er. Hann býr til eitthvað einstakt sem er samt í rauninni eins og appelsína. Þegar einhver ræktar appelsínu og setur hana á markað fær hann eitthvert verð fyrir þessa appelsínu sína. Eins er með höfund. Þegar hann skrifar sögu, sem er þá hans appelsína, og setur hana á markað fær hann einhvern arð af henni. Hann fær greitt fyrir hana og það er í sjálfu sér ekki flókið. Eignarréttur hans snýst eingöngu um réttinn til að fá arð af vinnu sinni og réttur annarra rétthafa, útgefendanna, snýst um að fá eitthvað fyrir sinn snúð, eitthvað fyrir fjárfestingu þeirra í viðkomandi verki og þá fyrirhöfn sem viðkomandi hefur haft af því að búa til vöru úr þessari tilteknu sögu. Ég kem bara ekki auga á hvað er svona flókið við þetta eða af hverju það vefst fyrir okkur að greiða fyrir þessa vöru frekar en fyrir appelsínu eða banana eða hvað það er. Ég átta mig ekki á því. Því miður.

Virðulegur forseti. Ég geri engan ágreining um það að höfundar eigi að fá greitt fyrir vinnu sína. Ástæðan fyrir því að munur er á því og appelsínunni er að ef einhver annar fær appelsínuna hefur höfundurinn hana ekki lengur, getur ekki borðað hana og verður af þeirri eign sinni. Það eru mýmörg dæmi um að fólk gefi hugverkin sín vegna þess að það stendur ekki að þeim í gróðavon heldur bara vegna þess að það vantar eitthvert tæki, eins og margir ef ekki flestir forritarar gera. Þeir búa til hugbúnað sem þeir þurfa sjálfir til að ná einhverju markmiði, hvað sem það er, og gefa hann síðan út og leyfa öllum í heiminum sem vilja að njóta hans. Reyndar er alveg óskaplega mikið af hugbúnaði gefinn út undir slíkum leyfum af þeirri ástæðu að þetta eru ekki appelsínur. Þetta eru ekki veraldleg gæði sem höfundarnir verða af við það að dreifa. Það er grundvallareðlismunur á þessum tveimur vörum og þess vegna er eðlilegt að við hugsum öðruvísi um hvernig við hönnum viðskiptamódelin sem eru gerð til að greiða höfundum laun, hvort sem það eru höfundar að bókmenntum, hugbúnaði, kvikmyndum, tónlist eða hverju sem er. Í grunninn, enn og aftur, er ég ekki ósammála því. Ég vil að viðskiptamódelin séu þannig að það borgi sig að skapa hluti, skapa hugverk af öllum tegundum. En þegar við nálgumst fyrirbæri út frá eðlisfræði sem á einfaldlega ekki við það fyrirbæri búum við til flækjur og úr því verða skrýtnir hlutir, eins og það sem mér finnst mjög skrýtið, þ.e. að höfundaréttur erfist, að afkvæmi fái tekjur af verkum foreldris síns eftir að foreldri er látið. Mér finnst það stórfurðulegt og ég átta mig ekki á því hvaða sanngirnissjónarmið eiga að vera þar að baki. Ég held að slíkar hugmyndir komi til og festist í sessi vegna þess að höfundaréttur og umhverfi hans flækist 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Lúganósamninginn um dómsvald og um viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum, nr. 7/2011, útganga Bretlands úr Evrópusambandinu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Þorvald Heiðar Þorsteinsson frá dómsmálaráðuneyti. Nefndinni bárust engar umsagnir. Frumvarpið er lagt fram í kjölfar útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu sem samþykkt var þar í landi 23. júní 2016 með þjóðaratkvæðagreiðslu og tilkynnt formlega um 29. mars 2017. Útganga Bretlands varð að veruleika 31. janúar 2020. Samkvæmt útgöngusamningi milli Bretlands og ESB gilti svokallað aðlögunartímabil til ársloka 2020 sem fól í sér skuldbindingu Bretlands til að framfylgja reglum ESB tímabundið eftir að aðild þess að sambandinu lyki, þar með talið Brussel-reglugerð nr. 1215/2012 sem m.a. fjallar um Lúganósamninginn um dómsvald og um viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum. Fyrrgreindu aðlögunartímabili er nú lokið og Bretland því ekki lengur aðili að Lúganósamningnum en hefur sótt um sjálfstæða aðild að samningnum en samningaviðræðum þar að lútandi er ólokið. Með frumvarpi þessu er lagt til að við lög um Lúganósamninginn um dómsvald og um viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum, nr. 7/2011, verði bætt ákvæði til bráðabirgða sem tryggi að samningurinn og þær þrjár bókanir sem honum fylgja gildi um mál sem borist hafa íslenskum dómstólum til meðferðar fyrir 1. janúar 2021. Þá er lagt til að hið sama gildi um mál sem íslenskum dómstólum berast til meðferðar eftir það tímamark, að því gefnu að þau grundvallist á dómi sem var kveðinn upp í Bretlandi fyrir árslok 2020. Meiri hlutinn áréttar að mál sem tengjast Lúganósamningnum geta varðað umtalsverða hagsmuni, bæði fyrir einstaklinga og lögaðila, og meiri hlutinn telur mikilvægt að þeir hagsmunir verði tryggðir þrátt fyrir að Bretland sé ekki lengur aðili að samningnum. Þá hefur Bretland tryggt með lagasetningu að þar í landi verði farið með hliðstæð íslensk mál eftir ákvæðum Lúganósamningsins og gagnkvæmni því tryggð. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta rita sá sem hér stendur, Páll Magnússon, formaður og framsögumaður, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson.

Virðulegi forseti. Ég flyt nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúklingatryggingu, eða tryggingavernd í klínískum lyfjarannsóknum, frá meiri hluta velferðarnefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti og nefndinni barst umsögn um málið frá Landspítala. Með frumvarpinu er lagt til að tryggingavernd laga um sjúklingatryggingu verði útvíkkuð svo að hún nái einnig til þátttakenda í klínískum lyfjarannsóknum á heilbrigðisstofnunum þar sem rannsakendur eru ekki með bakhjarl. Í umsögn Landspítala er breytingum sem áætlaðar eru á lögum um sjúklingatryggingu fagnað en jafnframt á það bent að hámarksuppæð bóta úr sjúklingatryggingu sé lág, eða 12 millj. kr. Spítalinn bendir á að ef þátttakandi í lyfjarannsókn verður fyrir tjóni vegna þátttöku sinnar og tjónið nemur hærri fjárhæð en hinu tilgreinda hámarki, 12 millj. kr., þurfi sjúklingurinn sjálfur að höfða mál á grundvelli laga um skaðsemisábyrgð til að fá mismuninn bættan. Leggur spítalinn til að hámarksfjárhæð bóta verði endurskoðuð. Samkvæmt 1. gr. laga um sjúklingatryggingu eru tryggðir þeir sjúklingar sem verða fyrir líkamlegu og geðrænu tjóni í tengslum við rannsókn eða sjúkdómsmeðferð sem er í þágu sjúklingsins. Þeir sem gangast undir læknisfræðilega tilraun sem ekki er liður í sjúkdómsgreiningu eða meðferð á sjúkdómi eru þó einnig tryggðir samkvæmt lögunum og njóta almennt sama réttar og sjúklingar en í vissum tilvikum ríkari réttar til bóta en aðrir tjónþolar. Aukinn bótaréttur felur í fyrsta lagi í sér vægari sönnunarkröfur, þ.e. allur vafi er túlkaður tjónþola í hag. Í öðru lagi gildir ákvæði laganna um hámarksbótafjárhæð ekki um þá sem gangast undir læknisfræðilega tilraun sem ekki er liður í sjúkdómsgreiningu eða meðferð á sjúkdómi. Rökin að baki víðtækari bótarétti eru m.a. þau að greiða fyrir því að sjálfboðaliðar fáist til að gangast undir læknisfræðilegar tilraunir. Lög um sjúklingatryggingu gera ráð fyrir því að bætur til sjúklinga skuli bæði sæta lágmarki og hámarki. Var ekki talin þörf á að gera slíka grundvallarbreytingu á lögunum, að afnema hámark bóta, að þessu sinni svo að unnt væri að ná fram því markmiði sem að er stefnt. Sjúklingar sem taka þátt í lyfjarannsóknum munu því þurfa að sækja bætur vegna frekara tjóns eftir öðrum leiðum. Einstaklingar sem ekki teljast sjúklingar í skilningi laganna munu hins vegar fá tjón sitt bætt að fullu, að öðrum skilyrðum laganna uppfylltum. Meiri hlutinn bendir á að vinna við heildarendurskoðun laga um sjúklingatryggingu er þegar hafin hjá heilbrigðisráðuneyti. Beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að kanna sérstaklega hvort tilefni þyki til að endurskoða hámarksbótafjárhæð laganna. Breytingartillögur meiri hlutans eru meira tæknilegar. Í 2. mgr. 4. gr. laganna er vísað til 3. mgr. 3. gr. Við nánari skoðun telur meiri hlutinn rétt að undantekningin varðandi klínískar lyfjarannsóknir á heilbrigðisstofnunum án bakhjarls komi einnig fram þar til að gæta að skýrleika laganna. Leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu. Á eftir 1. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Á eftir orðinu „sjúkdómsmeðferð“ í 2. mgr. 4. gr. laganna kemur: nema þegar um er að ræða klínískar lyfjarannsóknir á mönnum, án bakhjarls, samkvæmt staðfestingu viðkomandi heilbrigðisstofnunar. Hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir og Guðmundur Ingi Kristinsson skrifa undir álit þetta með fyrirvara sem þau hyggjast gera grein fyrir í ræðu. Ásmundur Friðriksson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið skrifa Halla Signý Kristjánsdóttir framsögumaður, Helga Vala Helgadóttir formaður, Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara, Guðmundur Ingi Kristinsson, með fyrirvara, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga, en frumvarpið var samið í heilbrigðisráðuneytinu. Markmið þess er að skapa lagaramma um það verklag sem viðhaft er á heilbrigðisstofnunum hér á landi þegar kemur að atvikum þar sem gripið er til þvingana, valdbeitingar eða annars konar inngripa í sjálfsákvörðunarrétt, frelsi og friðhelgi einkalífs sjúklinga. Með frumvarpinu eru því lagðar til breytingar á lögum um réttindi sjúklinga sem fela m.a. í sér það grundvallaratriði sem bann við beitingu nauðungar er, ný ákvæði um skilgreiningu nauðungar og fjarvöktunar, skilyrði sem þurfa að vera til staðar ef læknir tekur ákvörðun um að beita nauðung til að tryggja öryggi sjúklinga og fjarvöktunar auk málsmeðferðarreglna sem fylgja þarf við og í kjölfar beitingar slíkra inngripa, þar með talið skráningarskyldu tilvika, kæruheimilda og réttar til að bera mál undir dómstóla. Frumvarpið er liður í viðbrögðum ríkisstjórnarinnar við athugasemdum sem umboðsmaður Alþingis gerði í kjölfar eftirlitsheimsóknar á þrjár lokaðar deildir geðsviðs Landspítala á Kleppi í október 2018. Eftirlitsheimsóknin fór fram á grundvelli svonefnds OPCAT-eftirlits sem felst í óháðum eftirlitsheimsóknum umboðsmanns á staði þar sem frelsissviptir einstaklingar dvelja. Með OPCAT er vísað til valfrjálsrar bókunar við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Með frumvarpinu er einnig brugðist við athugasemdum frá nefnd Evrópuráðsins um varnir gegn pyndingum. Nefndin hefur ítrekað bent á skort á skýrum lagaramma er viðkemur beitingu hvers kyns nauðungar á heilbrigðisstofnunum hér á landi, ekki síst til að draga úr hættunni á beitingu ómannúðlegrar meðferðar. Með frumvarpinu stendur ekki til að auka við úrræði til að beita sjúklinga nauðung heldur er ætlunin að lögfesta skýrar reglur með það fyrir augum að tryggja betur réttindi sjúklinga. Verði frumvarpið að lögum skulu heilbrigðisstofnanir og starfsmenn þeirra sem endranær forðast að beita sjúklinga hvers kyns nauðung og ekki grípa til slíkra ráðstafana nema brýn nauðsyn krefji og þá í samræmi við fyrirmæli laga. Virðulegur forseti. Í ljósi framlagningar þessa frumvarps til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga tel ég rétt að nefna tvennt sem tengist efni frumvarpsins. Í fyrsta lagi var á Alþingi þann 19. júní 2019 samþykkt þingsályktunartillaga, nr. 41/149, þess efnis að fara skyldi fram heildarendurskoðun á lögræðislögum, nr. 71/1997, og var sérnefnd þingmanna kosin til að fara í það verkefni. Þingmannanefndinni er falið víðtækt verkefni í þingsályktuninni umfram það að endurskoða lögræðislögin í heild en nefndinni var einnig falið að gera tillögur um nauðsynlegar breytingar á öðrum lögum, þar á meðal lögum um réttindi sjúklinga, barnaverndarlögum, nr. 80/2002, lögum um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, nr. 88/2011, og almennum hegningarlögum, nr. 19/1940. Þess skal getið að við vinnu frumvarpsins í heilbrigðisráðuneytinu sem hér er til umfjöllunar var haft samráð við formann og starfsmann umræddrar þingmannanefndar. Í öðru lagi er rétt að geta þess að ég skipaði starfshóp 30. júlí 2019 til að gera tillögur að útfærslu á 28. gr. lögræðislaga sem kveður á um heimild heilbrigðisráðherra til að setja nánari reglur um þvingaða lyfjagjöf og aðra þvingaða meðferð. Í starfshópinn skipaði ég lögfræðing með sérþekkingu á mannréttindamálum, geðlækni, félagsráðgjafa og fulltrúa Geðhjálpar. Hópurinn skilaði skýrslu og tillögum til mín í apríl 2020 en þar er m.a. fjallað um ábendingar undirnefnda Sameinuðu þjóðanna um varnir gegn pyndingum sem bent hefur á þessi sjónarmið og talað fyrir nauðsyn þess að þvinguð meðferð fari einungis fram innan skilgreinds ramma þar sem kveðið er á um ýmis tilgreind viðmið og verkferla, eftirlit, endurskoðun og áfrýjunarmöguleika. Virðulegur forseti. Víkjum þá að efni frumvarpsins. Með frumvarpinu er lagt til að bætt verði kafla við gildandi lög sem fjallar um bann við nauðung þar sem tiltekið er í hvaða undantekningartilvikum verði heimilt að taka ákvörðun um beitingu nauðungar, skráningu slíkra tilvika í sjúkraskrá, málskotsrétt sjúklinga og skipun sérfræðiteymis um beitingu nauðungar. Í frumvarpinu er lagt til að bæta við gildandi lög skilgreiningum á hugtökum. Þar sem ætlunin er að bæta við kafla um bann við nauðung er þörf á því að skilgreina hvað geti talist til nauðungar í skilningi laga um réttindi sjúklinga. Nauðung getur falið í sér líkamlega valdbeitingu, t.d. í því skyni að koma í veg fyrir að sjúklingur skaði sig eða aðra, eða að sjúklingi er haldið aðskildum frá öðrum eða aðgangur sjúklings að síma takmarkaður. Einnig er lagt til að bæta við skilgreiningu á hugtakinu fjarvöktun sem felur í sér rafræna vöktun með myndavél eða hljóðnema. Hér er um að ræða umfjöllun um skilgreiningar. Lagt er til að bætt verði við lögin grein, 27. gr. b, sem bannar alla beitingu nauðungar á heilbrigðisstofnunum. Enn fremur að fjarvöktun herbergja eða vistarvera sjúklinga verði bönnuð. Þá er sérstaklega tekið fram í frumvarpinu að beiting nauðungar í refsiskyni skuli jafnframt vera óheimil. Í ákvæðum 27. gr. c er lagt til að í sérstökum einstaklingsbundnum tilvikum sé yfirlækni eða vakthafandi sérfræðilækni heimilt að taka ákvörðun um að víkja frá banni við beitingu nauðungar eða fjarvöktunar. Slík ákvörðun þarf að vera í þeim tilgangi að: 1. Koma í veg fyrir að sjúklingur valdi sér eða öðrum líkamstjóni eða stórfelldu eignatjóni. Það á einnig við fyrirbyggjandi aðgerðir sem ætlað er að forða því að aðstæður komi upp sem leitt geta til líkamstjóns eða stórfellds eignatjóns. 2. Uppfylla grunnþarfir sjúklings, svo sem varðandi næringu, heilsu og hreinlæti. Áður en yfirlæknir eða vakthafandi sérfræðilæknir tekur ákvörðun samkvæmt umræddri grein um að víkja frá banni við beitingu nauðungar og/eða banni við fjarvöktun ber honum að leita eftir afstöðu sjúklings eftir því sem við verður komið. Einnig skal tilkynna nánasta aðstandanda um ákvörðunina og, ef við á, lögráðamanni sjálfræðissvipts manns, ráðgjafa nauðungarvistaðs manns eða tilsjónarmanni manns sem vistaður er á heilbrigðisstofnun á grundvelli dóms samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga. Ef um er að ræða sjúkling sem er yngri en 16 ára skal auk þess liggja fyrir upplýst samþykki forsjáraðila. Ákvörðun yfirlæknis eða vakthafandi sérfræðilæknis um að víkja frá banni við beitingu nauðungar og/eða banni við fjarvöktun skal vera skrifleg og rökstudd og skal koma skýrt fram til hvers konar aðgerða hún tekur og tilgreina gildistíma hennar. Ákvörðunin skal vera tímabundin og aldrei til lengri tíma en nauðsynlegt er, þó ekki lengri en til sex mánaða í senn. Í skriflegri ákvörðun skal greina frá þeim skilyrðum sem sett eru fyrir beitingu nauðungarinnar, svo sem hvernig skuli staðið að henni, hvaða kröfur séu gerðar til starfsmanna sem henni beita og annað sem talið er mikilvægt. Sé tekin ákvörðun um líkamlega valdbeitingu skulu þeir starfsmenn sem að valdbeitingunni koma hafa sótt námskeið þess efnis. Forstjóri viðkomandi heilbrigðisstofnunar ber ábyrgð á því að tryggt sé að sjúklingi sem sætir ákvörðun um nauðung sé leiðbeint um rétt sinn til að kæra ákvörðun til sérfræðiteymis um beitingu nauðungar og eftir atvikum til að bera málið undir dómstóla. Að öðru leyti fer um málsmeðferð eftir ákvæðum stjórnsýslulaga. Í frumvarpinu er einnig lagt til að heimilt sé að beita nauðung án undangenginnar ákvörðunar samkvæmt 27. gr. c, sem hér var farið yfir, ef slíkt er talið nauðsynlegt í því skyni að koma í veg fyrir yfirvofandi líkamstjón, stórfellt eignatjón eða röskun á almannahagsmunum. Tafarlaust skal látið af nauðung þegar hættu hefur verið afstýrt eða ástand er liðið hjá. Þar sem slíkri nauðung er beitt í undantekningartilvikum skal skrá slík tilvik og gera grein fyrir tilefni þess að nauðung var beitt, hvers eðlis hún var og hvaða hagsmunir voru í húfi. Heilbrigðisstofnanir skulu senda tilvikalýsingu vegna hvers tilviks til sérfræðiteymis um beitingu nauðungar samkvæmt 27. gr. i innan viku frá því að nauðung var beitt. Lagt er til í 27. gr. f að öll tilvik þar sem sjúklingur er beittur nauðung, hvort sem henni er beitt á grundvelli undanþágu samkvæmt 27. gr. c eða í neyðartilvikum samkvæmt 27. gr. d, skuli skrá í sjúkraskrá. Sama á við um fjarvöktun. Við skráningu skal greina frá hvernig nauðungin eða fjarvöktunin fór fram, hversu lengi hún stóð yfir, hverjir önnuðust framkvæmd hennar og önnur atriði sem þýðingu hafa, svo sem hvort meiðsl eða eignatjón hafi hlotist af. Heilbrigðisstofnanir skulu mánaðarlega senda sérfræðiteymi samkvæmt 27. gr. i skýrslu um beitingu nauðungar eða fjarvöktunar. Upplýsingar um beitingu nauðungar í neyðartilvikum skulu sendar sérfræðiteyminu innan viku frá tilviki þegar nauðung var beitt, eins og áður kemur fram. Í frumvarpinu er lagt til að heilbrigðisráðherra skipi allt að sjö einstaklinga til fjögurra ára í senn í sérfræðiteymi um beitingu nauðungar. Það teymi skuli skipað a.m.k. einum sérfræðilækni, einum lögfræðingi sem hefur þekkingu á mannréttindamálum og fulltrúa sem hefur kynnst beitingu nauðungar af eigin raun. Lagt er til að varamenn skuli vera jafnmargir og uppfylla sömu skilyrði og aðalmenn. Minnst þrír fulltrúar úr teyminu skulu fjalla um hvert mál ásamt formanni. Sérfræðiteymi um beitingu nauðungar mun m.a. veita ráðgjöf til heilbrigðisstofnana og heilbrigðisstarfsmanna um hvað teljist til nauðungar og aðferðir til að komast hjá beitingu nauðungar. Gert er ráð fyrir að sérfræðiteymi um beitingu nauðungar hafi aðsetur hjá embætti landlæknis. Heilbrigðisstofnunum er skylt að láta sérfræðiteyminu í té öll gögn máls, sem og þær upplýsingar og skýringar sem teymið telur nauðsynlegar vegna úrlausnar mála. Í frumvarpinu er lagt til að ákvörðun yfirlæknis eða vakthafandi sérfræðilæknis um að víkja frá banni við beitingu nauðungar og/eða banni við fjarvöktun sæti kæru til sérfræðiteymis um beitingu nauðungar. Einnig er hægt að kæra beitingu nauðungar án þess að ákvörðun liggi til grundvallar. Þegar ákvörðun er kærð skal viðkomandi heilbrigðisstofnun senda öll gögn málsins til sérfræðiteymisins. Kæra frestar ekki réttaráhrifum ákvörðunar. Sérfræðiteymið skal kveða upp úrskurð innan fjögurra virkra daga frá því að kæra berst, ella fellur hin kærða ákvörðun úr gildi. Sérfræðiteymið skal þó ávallt leitast við að kveða upp úrskurð eins fljótt og auðið er. Í frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að bera úrskurð sérfræðiteymis undir héraðsdómara í þeirri þinghá þar sem viðkomandi sjúklingur á lögheimili og skuli hann úrskurða í málinu innan viku frá því að kæra berst honum. Úrskurðir héraðsdómara samkvæmt lögum þessum sæta kæru til Landsréttar. Um málskotið fer samkvæmt almennum reglum um meðferð einkamála með þeim frávikum sem greinir í lögum þessum. Aðrir úrskurðir Landsréttar en mælt er fyrir um í 1. mgr. 167. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, verða ekki kærðir til Hæstaréttar. Málskot frestar ekki réttaráhrifum úrskurðar héraðsdómara samkvæmt lögum þessum, nema dómari mæli svo fyrir í úrskurði. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir meginefni þess frumvarps sem hér er til umræðu. Mér finnst afar mikilvægt að halda því til haga við 1. umr. málsins hversu brýnt það er að bregðast við þeim ábendingum sem við höfum fengið frá umboðsmanni Alþingis og OPCAT vegna þess að hér er um að ræða óviðunandi lagaumgjörð eins og málin standa núna. Hér er í raun og veru verið að beita nauðung án þess að skýr lagaákvæði liggi þar til grundvallar. Það er staðreynd og það er veruleikinn. Hér er verið að leggja til við Alþingi að kveða skýrt á um það hvaða skilyrði þurfi að uppfylla til þess að heimilt sé að beita nauðung gagnvart sjúklingum á heilbrigðisstofnunum; að til séu tilteknar leiðir til að skjóta slíkum ákvörðunum áfram, að slíkar ákvarðanir skuli vera skráðar í sjúkraskrá og að grundvallarreglan, meginreglan, í íslenskri heilbrigðisþjónustu sé sú að beiting nauðungar gagnvart sjúklingum á heilbrigðisstofnunum er bönnuð og það bann nái einnig til fjarvöktunar. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir frumvarpinu og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu mikilvæga frumvarpi. Það er mikilvægt að við setjum skýra lagastoð undir aðgerðir eins og þær sem hér er fjallað um, þvingun og nauðung, því að sjúklingar eiga rétt. Það er grundvallarréttur sjúklinga að ráða sér sjálfir og njóta ákveðinna réttinda, sjálfsákvörðunarréttar. Ég fór yfir þær umsagnir sem birtust í samráðsgátt. Hér er tilvitnun í umsögn Landssamtakanna Geðhjálpar þar sem vitnað er í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Efni frumvarpsins snertir fyrst og fremst sjúklinga á heilbrigðisstofnunum ásamt aðstandendum þeirra. Enn fremur snertir efni frumvarpsins starfsfólk heilbrigðisstofnana. Áform um frumvarp og drög að frumvarpi voru birt til samráðs á samráðsgátt stjórnvalda. Mikið samráð var við Landspítala. Samráð var við dómsmála- og félagsmálaráðuneyti með reglulegum fundum en unnið er að löggjöf um öryggisgæslu í félagsmálaráðuneyti sem tengist efni þessa frumvarps að einhverju leyti.“ Í umsögn Geðhjálpar segir enn fremur, með leyfi forseta: „Hagsmunasamtök notenda og aðstandenda voru ekki höfð með í ráðum við frumvarpsgerðina og er það miður. Því eins og segir í athugasemdinni: „Efni frumvarpsins snertir fyrst og fremst sjúklinga á heilbrigðisstofnunum.“ Raunverulegt samráð er ekki að setja frumvarp í samráðsgátt þegar það hefur verið skrifað heldur að skrifa það í samráði í rauntíma við þann hóp sem hefur mestra hagsmuna að gæta. Að þessu sinni eru það notendur geðþjónustu heilbrigðiskerfisins en til þeirra var ekkert leitað.“ Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á því að ekkert var leitað til notenda þjónustunnar?

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr um samráð við notendur þjónustunnar. Ég tek eftir því að í umsögn Landssamtakanna Geðhjálpar kemur það fram efnislega að þrátt fyrir að landssamtökin hefðu viljað aðra samsetningu á þeim hópi sem skrifaði frumvarpið sé jákvætt að ráðist hafi verið í vinnu við endurskoðun á þessum þvingunarúrræðum vegna þess að mikilvægt sé að skráningin sé klár. Nú sé staðan t.d. þannig að enginn viti hve oft þvingunum hafi verið beitt á deildum geðsviðs Landspítala sem sé algjörlega óásættanlegt. Í orðum Geðhjálpar í umsögn í samráðsgátt kemur þessi afstaða fram. Ég vil líka undirstrika mikilvægi þess að í sérfræðiteymi því sem farið var yfir hér í framsögu á sæti einstaklingur sem hefur reynslu af nauðung í eigin lífi og það er afar mikilvægt. Ég treysti því að Geðhjálp komi athugasemdum sínum og ábendingum á framfæri við þinglega meðferð málsins og að hv. velferðarnefnd taki þær athugasemdir til gaumgæfilegrar skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og ítreka spurningu mína: Hvers vegna var ekki haft samband við notendur þjónustunnar þegar frumvarpið var samið? Það er haft samráð við Landspítala og starfsfólk heilbrigðisstofnana, það er haft samráð við dómsmálaráðuneytið og félagsmálaráðuneytið en ekki Landssamtökin Geðhjálp sem málið varðar mest - og þá væntanlega fulltrúa þeirra. Vissulega geta landssamtökin verið samþykk einhverju sem kemur fram í frumvarpinu. Skjóta þarf lagastoð undir það sem þar kemur fram. En það koma líka fram ýmsar athugasemdir við frumvarpið í umsögninni sem ekki var tekið tillit til í ráðuneytinu. Ég velti fyrir mér, talandi um þetta samráð og nú hefur hæstv. ráðherra reynslu af þingstörfum: Ef ráðuneytið telur ekki ástæðu til að bregðast við ábendingum notenda varðandi það sem er að finna í frumvarpinu á hæstv. ráðherra þá von á því að fulltrúar flokks hennar og fulltrúar meiri hlutans fari gegn því sem ráðherra setur fram hér, gegn umsögnum og ábendingum notenda þjónustunnar sem eru byggðar á reynslu notenda? Það er reynslumikið fólk sem ritar þessa umsögn, enda eru þetta landssamtök þeirra sem ýmist eru aðstandendur eða notendur þjónustunnar. Hvers vegna er ekki leitað fyrst til slíkrar þekkingar þegar gerðar eru breytingar á lögum eins og þessum?

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður og formaður velferðarnefndar veit að þingleg meðferð málsins er eftir. Það er Alþingi sem er löggjafinn og sem betur fer hefur það ítrekað tekist í góðu samstarfi með frumvörp sem sú sem hér stendur hefur mælt fyrir í 1. umr. að þau hafa tekið breytingum til góðs í meðferð hv. velferðarnefndar og endað í ágætri samstöðu í atkvæðagreiðslu í þingsal. En ég vil hins vegar segja að eins og fram kemur voru áformin og drög að frumvarpi birt á samráðsgátt stjórnvalda þar sem Geðhjálp sendi inn umsögn og benti á að hagsmunasamtök notenda hefðu ekki verið með í ráðum við frumvarpsgerðina og töldu það miður. En ég vil geta þess að við vinnslu frumvarpsins var rætt við formann Geðhjálpar og drög að frumvarpi voru send samtökunum áður en málið var sent í samráðsgátt.

Herra forseti. Hér er afar mikilvægt frumvarp á ferðinni um það að skjóta lagastoð undir það þegar beita á nauðung eða þvingunum, sem almennt bann gildir um, við heilbrigðisþjónustu hvers konar. Með því er auðvitað verið að bregðast við, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, ábendingum sem hafa ítrekað komið fram frá nefnd Evrópuráðsins um varnir gegn pyndingum sem og frá umboðsmanni Alþingis við OPCAT-eftirlit, en umboðsmaður Alþingis tók við því eftirliti og skilaði skýrslu 2018. Í skýrslunni kom fram að lagastoð væri ekki næg þegar grípa þyrfti til athafna gagnvart frelsissviptum einstaklingum í geðheilbrigðiskerfinu, á geðheilbrigðisstofnunum, og þegar þær athafnir fælu í sér þvinganir, valdbeitingu og inngrip í friðhelgi einkalífs þeirra þá væri ekki fyrir hendi fullnægjandi lagastoð. Þess vegna þarf að grípa þar inn í. Auðvitað er óheppilegt að ekki sé nóg heildræn sýn á þetta vegna þess að í raun skarast mörg lög þegar um er að ræða þvingunaraðgerðir; lögræðislög, hegningarlög, lög um réttindi fatlaðra, lög um réttindi sjúklinga, barnaverndarlög, allt eru það lög sem þarf að skoða samhliða. En við hljótum þó alltaf að horfa fyrst og fremst á hvernig koma megi í veg fyrir nauðung eða þvingun. Tilgangurinn með þessu frumvarpi er jákvæður að því leyti að við verðum að hafa skýra lagastoð og hafa heimildina skýra fyrir þá sem þurfa að beita nauðung eða þvingun en ekki síður að hafa rammann algerlega skýran fyrir þann starfsmann sem þessu beitir eða þarf að beita. Það er kannski það sem maður veltir aðeins fyrir sér, þegar hæstv. ráðherra segir að tilgangurinn með þessu sé að lögfesta skýrar reglur um það hvenær megi beita nauðung og þvingun, hvort þetta frumvarp sé fullnægjandi og hvort það uppfylli þann tilgang að lögfesta nógu skýrar reglur. Núverandi ástand, þar sem ákvörðun um inngrip er tekin af starfsfólki geðheilbrigðisstofnana án skýrra lagaheimilda, er óásættanlegt. Það kom skýrt fram í umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar þegar frumvarpið fór inn í samráðsgátt en bæði Landssamtökin Geðhjálp og Landssamtökin Þroskahjálp hafa áhyggjur af því að þær heimildir sem verið er að veita í þessu frumvarpi séu mögulega of óskýrar. Undanþágurnar sem eru í b-lið 3. gr., þar sem verið er að bæta við nýrri grein, 27. gr. c, eru þannig orðaðar að þetta er mjög vítt og óljóst. Ákvörðun yfirlæknis eða vakthafandi sérfræðilæknis, um nauðung eða fjarvöktun samkvæmt 1. mgr., þarf að vera í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að sjúklingur valdi sér eða öðrum líkamstjóni eða stórfelldu eignatjóni. Það á einnig við fyrirbyggjandi aðgerðir sem ætlað er að forða því að aðstæður komi upp sem leitt geta til líkamstjóns eða stórfellds eignatjóns. Þá segir í 2. tölulið að þetta þurfi líka að vera í þeim tilgangi að uppfylla grunnþarfir sjúklings, svo sem varðandi næringu, heilsu og hreinlæti. Maður veltir sérstaklega fyrir sér hvort þetta sé nógu skýrt, með leyfi forseta: „Það á einnig við fyrirbyggjandi aðgerðir sem ætlað er að forða því að aðstæður komi upp sem leitt geta til líkamstjóns eða stórfellds eignatjóns.“ Það virðist sem þetta sé fullloðið. Það virðist vera sem þetta sé svo matskennt að sérfræðingur geti nánast - og nú er ég ekki að ætla sérfræðingum neitt illt heldur eingöngu að segja að með því að staðfesta frumvarpið eins og það er þarna er hætta á að löggjafanum sé ekki að takast að lögfesta skýrar reglur. Hvað eru skýrar reglur? Hvernig getum við sagt sérfræðingi á geðheilbrigðissviði að þetta eigi einnig við um fyrirbyggjandi aðgerðir sem ætlað er að forða því að aðstæður komi upp? Þetta er eitthvað sem við munum þurfa að skoða í nefndinni. Þegar umboðsmaður Alþingis fór í heimsókn á þrjár lokaðar deildir kom fram í skýrslunni frá 2018 að mannréttindi notenda væru brotin þar nær daglega. Þá veltir maður fyrir sér hvort mannréttindi eru brotin nær daglega af því að lagastoð skorti eða vegna þess að ákvarðanir byggist ekki á nógu skýrum heimildum, að þetta séu ákvarðanir sem eru þannig teknar að rökstuðningurinn fyrir þeim sé ekki nógu góður og mögulega að of oft sé farið í aðgerðir sem eru ekki algjörlega nauðsynlegar til varnar lífi og heilsu sjúklingsins og þeirra sem þar eru nærri. Það kemur einnig fram í þeim fáu umsögnum sem bárust að mögulega væri verið að byrja á öfugum enda. Það má segja að svo sé af því að hvergi er rætt um þá hugmyndafræði sem nauðsynleg er í þessum málaflokki. Hvernig viljum við haga þessum málum? Hvernig viljum við haga geðheilbrigðismálum á Íslandi? Í gær mælti ég fyrir þingsályktunartillögu þingflokks Samfylkingarinnar um að farið verði í byggingu nýs geðsjúkrahúss á Íslandi. Hvers vegna? Jú, af því að það er orðið algjörlega tímabært. Geðheilbrigðisþjónusta innan Landspítala fer fram í úr sér gengnu húsnæði við Hringbraut, sem og við Klepp. Ég hvet hæstv. ráðherra til að kynna sér þá þingsályktunartillögu og hvet þingheim allan til að skoða þetta af því að það væri a.m.k. fyrsta skrefið til þess að viðurkenna að geðheilbrigðisþjónusta á Íslandi hefur verið olnbogabarn frá fyrstu tíð. Ég ætla ekki að tala um að þarna séu geymdir einstaklingar sem kerfið skilur eftir en ekki er hægt að horfa fram hjá því að þarna eru frelsissviptir einstaklingar sem geta ekki einu sinni fengið að njóta útivistar vegna þess hvernig húsnæðismálum er háttað. Mig langar líka að ræða um það að enginn möguleiki er á að fá að dvelja á lyfjalausri deild á Íslandi eins og þekkist annars staðar á Norðurlöndunum og víða um heim. Slíkt hefur ekki komist á dagskrá í geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi. Þess vegna hefur sjúklingur ekki val um að ná tökum á veikindum sínum án lyfjainngrips ef svo ber undir. Heilmikið hefur verið talað um þetta í samfélagi þeirra sem eiga við geðrænar áskoranir að stríða og ég held að árið 2021 verði heilbrigðisyfirvöld að taka á þessu. Það þarf einnig að ræða að upp verði tekin fortakslaus skráning þvingana, að í hvert einasta skipti sem undanþáguákvæði er beitt sé það skráð með fullnægjandi hætti og þeirri skráningu skilað einhvers staðar inn þannig að eftirlit sé með deildum. Þær sögur sem berast m.a. okkur í velferðarnefnd frá fólki sem sætt hefur þvingunum, þær sögur sem berast út í samfélagið þegar fréttir koma upp á yfirborðið eins og af ástandinu í Arnarholti og sögur úr nútímanum, því sem er í gangi núna þegar er verið að beita t.d. þvingun við lyfjagjöf, eru þess eðlis að það verður að vera einhvers konar stíft eftirlit með því í hvert einasta skipti sem undanþáguákvæði er beitt þannig að ef þvingun eða nauðung er beitt þá verði það skráð og alltaf fylgst með því. Ein umsögn kom frá einstaklingi inn í samráðsgátt sem býr augljóslega yfir mikilli reynslu, að því er virtist persónulegri reynslu, um að hótanir um nauðung séu í raun nauðung sem slík, af því að einstaklingurinn er frelsissviptur. Hann er inni á lokaðri deild þannig að hótunum um nauðung er ekki hægt að bregðast við nema þá með því að samþykkja. Það er ekki eins og viðkomandi hafi val þannig að það er í raun nauðung í sjálfu sér. Ég verð að segja að ég hlakka til að vinna þetta frumvarp. Ég hlakka til að kalla eftir umsögnum. Ég hlakka til að fá til okkar fulltrúa notenda þjónustunnar af því að ég held að sú vinna kunni líka að gagnast okkur varðandi það verkefni sem nefndin er með á borðinu hjá sér núna, sem er að taka ákvörðun um hvernig á að framkvæma rannsókn á aðbúnaði og aðstæðum fullorðinna einstaklinga sem hafa verið að glíma við fötlun eða geðrænar áskoranir á undanförnum árum á Íslandi. Að því leyti er mjög gott að fá þetta frumvarp inn núna. Það er mikilvægt að skjóta skýrri lagastoð undir þær aðgerðir sem er beitt í dag og ég held að það færi vel á því á Íslandi árið 2021 að fara í markvissa heildræna stefnumótunarvinnu um það og vinnu varðandi hugmyndafræði um þjónustu við þá sem glíma við geðrænar áskoranir.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir framsöguna og ekki síst fyrir að flytja þetta mál. Þetta er viðkvæmt mál en engu að síður afar mikilvægt og mikilsvert að við séum að stíga það skref að reyna að forma löggjöf í kringum þennan erfiða og eiginlega alltaf mjög þunga þátt í heilbrigðisþjónustu. Ég tala af töluverðri reynslu hvað þetta varðar og þekki þess vegna kannski betur en ella hvernig þessi mál virka á vettvangi, þegar heilbrigðisstarfsmenn taka ákvarðanir af þessu tagi. Það er yfirleitt ekki einfalt eða gert af neinni léttúð. Það er alla vega ekki mín reynsla. Ég vil nefna sérstaklega nokkur atriði án þess að fara út í langt mál. Í fyrsta lagi er það fjarvöktun. Fjarvöktun er úrræði sem er ekki eingöngu notað í nauðungarskyni en ef reynt er að rýna í textann er einhvern veginn gengið út frá því í frumvarpinu að það sé þannig. Ég tel að það verði þá eitt af verkefnum nefndarinnar að skýra hugtakið betur, koma jafnvel með sérstaka orðskýringu þar að lútandi og þá ekki hvað síst til að skilja fjarvöktun sem er ekki í nauðungarskyni frá fjarvöktun sem er fyrst og fremst til þess fallin að fylgjast með hegðun einstaklings eða gerðum eða einhverju þess háttar. Það er svo sannarlega annað en t.d. fjarvöktun þar sem er fylgst með lífsmörkum eða einhverju slíku, sem er náttúrlega gert á hverjum degi og ég efast um að nokkur geri miklar athugasemdir við. Þegar fjarvöktun er beitt, til að mynda í eftirlitsskyni, er hins vegar gríðarlega mikilvægt að skrá það, eins og kemur fram í frumvarpinu, og að það sé þá byggt á einhverju öðru en tilfinningum eða einhverju slíku, og það skráð greinilega að henni sé beitt á ákveðnum forsendum, í ákveðinn tíma og málið verði endurskoðað innan ákveðins tímaramma. Öll þessi atriði hafa alla vega sums staðar í nágrannalöndum okkar fengið stöðu í löggjöf og sums staðar er reyndar gengið svo langt að nánast er skrifað niður á hversu margra klukkutíma fresti eigi að skrá, skrásetja og endurskoða. Það er eitthvað sem nefndin þarf að horfa til og fara yfir. Annað atriði sem ég tel mjög mikilvægt er að vísu aðeins komið inn á í frumvarpinu. Það er í 1. gr. frumvarpsins þar sem nauðung er skilgreind, þ.e. þar sem sjúklingi er haldið föstum og gefið lyf í þeim tilgangi að draga úr ofbeldisfullri hegðun. Sem betur fer er það langoftast tilfellið að þegar sjúklingum eru gefin lyf til að hafa áhrif á hegðun eða þess háttar er það ekki endilega gert í einhverri þvingun. Það er sjaldnast sem fólki er haldið. En ég þori að fullyrða að ekki er alltaf skráð að raunverulega ástæðan fyrir því að eitthvert tiltekið lyf er valið umfram annað sé að reyna að hafa meiri áhrif á hegðun en aðra þætti sem snúa að dvöl einstaklingsins á sjúkradeild. Það verður eitt af því sem við munum vafalítið horfa til. Mér finnst að rýna þurfi dálítið d-lið 3. gr. þar sem er ákvörðun um undanþágu frá banni við beitingu nauðungar. Þar er áskilnaður um að tilkynna skuli nánasta aðstandanda um ákvörðun og, ef við á, lögráðamanni sjálfræðissvipts manns o.s.frv. Það er ekki alveg gefið að það séu hagsmunir sjúklings, sem liggur inni á einhverri deild í tilteknu ástandi, að farið sé til aðstandenda með hverja einustu meðferðarákvörðun sem viðkomandi sætir. Það kann alveg að vera að sambandið við aðstandanda sé flóknara en svo að það þjóni hagsmunum sjúklingsins að það sé alltaf gert. Að mínu mati þarf að hafa a.m.k. pínulitla rifu á það að með samkomulagi við sjúkling megi víkja frá þessu eða eitthvað þess háttar. Stundum er það sannarlega þannig og persónulega hef ég oft lent í slíkum aðstæðum. Það er gríðarlega mikilvægt að allar svona ákvarðanir séu tímabundnar eins og kemur fram í d-lið 3. gr. Síðan er útskýrt að það megi aldrei vera lengur en til sex mánaða í senn. Mér þykir það rúmt. Ef við ætlum að hafa heimild sem getur varað í allt að sex mánuði í senn þá þurfa að vera skilmerki á því hversu oft á því tímabili þurfi að endurskoða ákvörðunina eða með hvaða millibili. Mér finnst að alla vega þurfi að vera einhvers konar rammi utan um það. Að vísu eru á einhverjum stöðum í frumvarpinu reglugerðarheimildir og vel má vera að þær nái ágætlega utan um þessi atriði eða að hægt sé að ná utan um þau með reglugerðarheimildum. En vegna þess hvað þetta er viðkvæmt held ég að best sé, ef nokkur tök eru á því, að skrifa svona atriði inn í lagatextann. Ég held að það geti verið alla vega einnar messu virði að freista þess þar sem það er hægt. En ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti. Þetta er afar mikilvægt frumvarp og ég ætla ekki að segja að það verði skemmtilegt að vinna það en það er áskorun að taka þátt í svona krefjandi verkefni.

Virðulegi forseti. Mig langar að segja nokkur orð í lok þessarar stuttu en mikilvægu umræðu um þetta mál sem ég hugsa þá kannski sem nesti að hafa með inn í nefndina því að ég held að þær ábendingar sem hafa komið hér fram séu allar mikilvægar. Það eru sambærileg ákvæði um beitingu nauðungar og þvingunar í lögum um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, nr. 88/2011. Ég held að mikilvægt sé að skoða þau ákvæði, a.m.k. að kanna hversu vel þær heimildir hafa nýst og hversu skýrar þær hafa verið vegna þess að sannarlega mun þetta alltaf verða háð einhverju mati. Ég held að við getum aldrei haft það þannig að heimildir af þessu tagi séu með einhverjum hætti vélrænar eða fyrirsjáanlegar á allan hátt. En það sem er ákveðinn og mikilvægur öryggisventill er þessi fortakslausa skráning. Það kom aðeins fram í umræðunni áðan að mikilvægt væri að hnykkja á því en það er svo í frumvarpinu að skyldan um að skrá tilvik, og hvert einasta tilvik, er fortakslaus. Hér hafa aðeins verið nefnd sjónarmið sem lúta að endurskoðun lögræðislaga. Það er auðvitað stórt mál og ég held að við vildum öll að sú vinna væri komin lengra, einmitt í ljósi þess að hún varðar svo stór og mikilvæg svið í mannréttindum. Þetta varðar grundvallarmannréttindi. Það eru mál sem þarf virkilega að taka til umfjöllunar og þingið hefur tekið ákvörðun um að gera það. Það sem hér er lagt fram er einn angi af því í raun og veru en kemur til af því að þessi endurskoðun er brýn. Það verður ekki við svo búið lengur að við séum ekki a.m.k. með viðleitni til þess að hafa skýran lagagrunn þarna. Vegna þess að hér var kallað eftir stefnumótun og stefnumörkun í geðheilbrigðismálum vil ég nefna að ég naut þess þegar ég tók sæti sem heilbrigðisráðherra að þingið hafði samþykkt þingsályktun um áætlun um geðheilbrigðismál og uppbyggingu geðheilbrigðisþjónustu. Sú samþykkt Alþingis, sem ég held að hafi verið einróma og allir þingmenn hafi greitt atkvæði með, er frá árinu 2016. Það sem er gert í mínum tíma er að fullfjármagna þá áætlun og tryggja m.a. annars stigs þjónustu í formi geðheilsuteyma um allt land. Það er nýtt, þessi annars stigs þjónusta var ekki áður. Á árinu 2020 erum við að þjónusta 2.600 manns með þessu úrræði, 2.600 manns sem þurftu að leita úrræða annars staðar áður. Með þessum aðferðum erum við vonandi að sinna þeim sem búa við geðheilsuvanda fyrr í heilbrigðisþjónustunni, með fleiri sálfræðingum á fyrsta stiginu en líka með geðheilsuteymum á öðru stiginu til að draga úr álagi á þriðja stigi. Ég held að þetta sé afar mikilvægt út frá meginreglunni um að við viljum að rétt þjónusta sé veitt á réttum stað, að fólk búi ekki við að fá ekki þjónustu fyrr en það er komið í djúpan og flókinn vanda. Eftir að hafa verið í embætti í nálægt fjögur ár tel ég að við þurfum að halda áfram að sækja fram í geðheilbrigðismálum. Við höfum tekið mjög mörg stór skref á þessu kjörtímabili. Eitt af því er þarfagreining að því er varðar húsnæði, mönnun og annan umbúnað þjónustunnar. Ég tel að við leysum ekki mál með því að taka ákvörðun um eina tiltekna byggingu. Við þurfum að taka ákvörðun um næstu skref í uppbyggingu Landspítala við Hringbraut á Landspítalalóð og þar með talið öfluga göngudeildarþjónustu sem er samþætt göngudeildarþjónusta, bæði fyrir geðheilbrigðisþjónustu og aðra heilbrigðisþjónustu. Þetta verður að haldast í hendur við aðra stefnumótun. Virðulegi forseti. Af því að í andsvari áðan var vikið að þeim möguleika að þetta mál gæti á einhvern hátt verið partur af flokkspólitískum línum þá held ég að mikilvægt sé að því sé algjörlega til haga haldið að þegar ég legg málið fram til meðferðar í hv. velferðarnefnd vænti ég þess að öll velferðarnefnd og allt þingið sé þannig innstillt gagnvart málinu að við séum fyrst og fremst að reyna að ná vel utan um það vegna þess hversu viðkvæmt það er og að við viljum vanda til verka. Hér er um að ræða viðfangsefni sem ætti að vera hafið yfir pólitískar skotgrafir, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um birtingu alþjóðasamninga í C-deild Stjórnartíðinda fyrir hönd okkar í Flokki fólksins. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að: a. grípa til aðgerða sem tryggi að þeir alþjóðasamningar sem Ísland er aðili að en hafa ekki verið birtir í C-deild Stjórnartíðinda verði birtir fyrir lok apríl 2021,“ - það er því ekki seinna vænna að fara að gyrða sig í brók og byrja að birta þessa 300 samninga sem hafa legið þýddir einhvers staðar ofan í skúffu, í hartnær tíu ár sumir hverjir og án þess að hafa öðlast lagalegt gildi. „b. tryggja að birting alþjóðasamninga í Stjórnartíðindum fari fram með reglulegum hætti.“ Við getum þá um leið komið í veg fyrir að slíkt endurtaki sig, að slík uppsöfnun á óbirtum reglum og gerðum frá alþjóðasamningum okkar komi til með að safnast upp eins og nú er raunin. Í greinargerð með ályktuninni segir: Það er grundvallarkrafa réttarríkja að lög séu birt þannig að hver sem þess óskar geti kynnt sér efni þeirra. Stjórnartíðindi hafa það lögbundna verkefni að birta opinberlega lög, reglugerðir og alþjóðasamninga. Óbirt fyrirmæli binda stjórnvöld frá gildistöku þeirra en til þess að þeim megi beita gagnvart borgurunum verður fyrst að birta þau í Stjórnartíðindum, sbr. 8. gr. laga um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað, nr. 15/2005. Það er því afar mikilvægt að birting laga, reglugerða og alþjóðasamninga fari fram reglulega og á traustum grundvelli. Því miður er það svo að birting alþjóðasamninga hefur ekki gengið nógu vel. Í álitsgerð Páls Hreinssonar um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana kom fram að alþjóðaheilbrigðisreglugerðin hefði ekki verið birt í C-deild Stjórnartíðinda. Um áhrif þess sagði Páll: „Lagalegar afleiðingar þess eru m.a. þær að við innleiðingu almennra sóttvarnaráðstafana við komu og brottför farþega frá Íslandi er ekki hægt að vísa til C-deildar um efni reglnanna, sbr. 2. mgr. 2. gr. og 2. mgr. 3. gr. laga nr. 15/2005, um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað.“ Þegar stjórnvöld grípa til mikilvægra aðgerða sem fela í sér inngrip í líf borgaranna, eins og landamæraskimun, er það grafalvarlegt mál að þær séu að hluta til byggðar á fyrirmælum í óbirtum alþjóðasamningum. Nú er loksins búið að birta alþjóðaheilbrigðisreglugerðina í C-deild Stjórnartíðinda. Sú birting fór fram aðeins nokkrum dögum eftir að tillaga þessi var skráð á þingmálaskrá. Eflaust hefur opinber umræða sett ákveðinn þrýsting á stjórnvöld til að ljúka endurskoðun sóttvarnalaga. Það hefur leitt til þess að reglugerðin var birt í C-deildinni aðeins rúmum 13 árum eftir gildistöku hennar sem er náttúrlega kaldhæðni, virðulegi forseti. Alþjóðaheilbrigðisreglugerðin er langt frá því að vera einsdæmi, en Ísland er aðili að yfir 300 alþjóðasamningum sem ekki hafa verið birtir í C-deild Stjórnartíðinda. Kerfislegur vandi virðist því vera fyrir hendi við birtingu alþjóðasamninga. Bjarni Már Magnússon, prófessor við Háskólann í Reykjavík, hefur tekið sterkt til orða og sagt ástandið vera hneyksli. Síðan þessi tillaga var lögð fram hafa verið birtar fjórar auglýsingar í C-deild Stjórnartíðinda, ein um alþjóðaheilbrigðisreglugerðina, tvær vegna samninga í tengslum við Brexit og ein vegna breytingar á Montreal-bókuninni um efni sem veldur minnkun ósonlagsins. Eflaust hefur brýn nauðsyn búið að baki því að Brexit-samningarnir tveir voru birtir svo skömmu eftir gildistöku. Samningur um vöruviðskipti í kjölfar Brexit var auglýstur 21 degi eftir samþykki Íslands og samkomulag í formi bréfaskipta milli ESB, Bretlands og Íslands var auglýst samdægurs. Athyglisvert er að breyting á Montreal-bókuninni hafi verið birt svo skjótt, mánuði eftir samþykkt, enda hefur varla legið á því að birta breytinguna þar sem gildistaka hennar er ekki fyrr en 25. apríl næstkomandi. Vonandi er þetta fyrsta dæmið um breytt verklag til framtíðar og þá er það vel. Engu að síður bólar enn ekkert á þeirri holskeflu af óbirtum samningum sem hafa safnast upp síðastliðna áratugi. Birting alþjóðaheilbrigðisreglugerðarinnar virðist hafa fengið forgang hvað það varðar. Stjórnvöld hafa gefið þær skýringar að birting samninga sé kostnaðarsöm og því hafi ekki verið tækt að birta þá alla. Þetta vekur furðu í ljósi þess að þegar er búið að vinna stóran hluta vinnunnar, þ.e. að þýða samningana. Þeir liggja sem sagt bara einhvers staðar ofan í skúffu og bíða þess að verða birtir. Eflaust felst einhver kostnaður í vinnu við að yfirfara þegar þýdda alþjóðasamninga og birta þá á rafrænum vef Stjórnartíðinda en kostnaðurinn er varla svo mikill að það eigi að koma í veg fyrir birtingu. Ekki kemur slík vinna í veg fyrir birtingu laga og reglugerða. Ef stjórnvöld geta ekki sinnt lögbundnum skyldum sínum vegna fjárskorts ber þeim að leita lausnar til að ráða bót á vandanum. Ef skortur er á fjárheimildum ber ráðherra að leggja til auknar fjárveitingar til málaflokksins. Stjórnvöld hafa ekki sýnt frumkvæði í að ráða bót á þessum vanda og því er nauðsynlegt að Alþingi grípi í taumana og feli þeim að forgangsraða upp á nýtt og grípa til aðgerða tafarlaust til að tryggja að birting alþjóðasamninga fari fram með reglulegum hætti líkt og lög boða. Lagt er til að ríkisstjórninni verði falið að grípa til aðgerða sem tryggi að þeir alþjóðasamningar sem ekki hafa verið birtir í C-deild Stjórnartíðinda verði birtir fyrir lok apríl 2021. Það tímamark ætti að gefa ríkisstjórninni nægt svigrúm til að tryggja að fjárheimildir komi til. Þá er jafnframt lagt til að fela ríkisstjórninni að endurskipuleggja starfsemi Stjórnartíðinda svo að tryggt verði að birting alþjóðasamninga gangi hnökralaust fyrir sig í framtíðinni. Með leyfi forseta ætla ég að vísa í pistil sem birtist í Kjarnanum og var ritaður af dr. Bjarna Má Magnússyni 9. febrúar sl. þar sem hann segir að jafnvel þó að ákveðið hafi verið að ráðast í átak við birtingu alþjóðasamninga hafi nánast ekkert gerst í þeim efnum. Í sömu grein fjallar hann um frumvarp forsætisráðherra um breytingar á stjórnarskrá og bendir á að verði frumvarpið samþykkt og 27. gr. stjórnarskrárinnar endurorðuð skapist hér ákveðið vandamál þar sem verið sé að færa þá skyldu að birta þjóðréttarsamninga úr almennum lögum yfir í stjórnarskrá en stjórnarskráin er rétthærri almennum lögum eins og við öll vitum. Núgildandi stjórnarskrá kveður einungis á um að birta skuli lög eins og áður. Björg Thorarensen hæstaréttardómari hefur í fræðiskrifum sínum bent á að farist birting fyrir á lögum vegna ásetnings ráðherra, stórkostlegs hirðuleysis hans eða ef óhæfilegur dráttur verður á birtingu laga af sömu orsökum geti það varðað viðkomandi ráðherra ábyrgð samkvæmt ákvæðum laga um ráðherraábyrgð. Svo segir áfram í grein Bjarna Más Magnússonar að nái umrætt stjórnarskrárfrumvarp í gegn verði að spyrja hvort sömu sjónarmið eigi ekki við um vanrækslu vegna birtingar þjóðréttarsamninga þar sem stjórnkerfið sé meðvitað um þessa vanrækslu. Er þá hægt að bíða í nokkur ár með birtingu án þess að ráðherrar sæti ábyrgð, sérstaklega í ljósi þess að tæknilega er hægt að birta umrædda samninga fljótt og örugglega? Virðulegi forseti. Þetta kom í rauninni eins og þruma úr heiðskíru lofti og sú kona sem hér stendur hefði ekki haft grun um að ástandið væri eins válegt og raun ber vitni hvað lýtur að birtingu þjóðréttarlegra skuldbindinga okkar í C-deild Stjórnartíðinda ef ekki hefði komið til þessa hörmulega Covid-faraldurs og við hefðum ekki fengið þessa góðu skýrslu frá dr. Páli Hreinssyni. Þar kemur í rauninni fram, og sérstaklega í sambandi við alþjóðaheilbrigðisreglugerðina, að við vorum í vondum málum. Við gátum ekki beitt reglunum okkar gagnvart borgurunum þrátt fyrir að ríkið væri sjálft skuldbundið af þeim. En við erum nú að reyna að þykjast vera réttarríki og eitt grundvallarskilyrði þess að geta flokkast sem slíkt er að lögin séu birt og þau séu birt rétt og á eðlilegan hátt og að þau séu aðgengileg borgurunum. Borgararnir eiga skilyrðislaust að geta skoðað lögin til að sjá hver réttur þeirra er gagnvart lögunum. Nú, ef það stendur hvergi í löggjöfinni er ekki hægt að beita henni gagnvart borgaranum. Það segir sig sjálft, samanber lögmætisregluna okkar góðu, þá tvískiptu góðu reglu sem allir ættu eiginlega að kynna sér. Hún er stutt, hún er skýr, hún er skorinorð, a.m.k. hvað lýtur að toppnum á henni. Ég ætla bara rétt að taka toppinn á ísjakanum. Ég ætla ekki að fara að skilgreina alla lögmætisregluna. En eitt er algerlega skýrt, þ.e. að stjórnvöld mega ekki gera nokkurn skapaðan hlut nema heimild sé fyrir því í lögum, ekki neitt. Þau geta ekki beitt einhverjum reglum og lögum á okkur sem hafa ekki verið skráð og sem borgarinn getur ekki kynnt sér. Það er bara ekki hægt og það eru engin lög sem leyfa það. Hinn hlutinn af lögmætisreglunni er einfaldlega sá að borgarinn getur ekki gert neitt sem brýtur í bága við lögin. Þess vegna er svo mikilvægt að við getum séð hvað stendur í löggjöfinni og þess vegna er það afskaplega mikilvægt núna. Ég var eiginlega að vonast til þess að geta bara dregið þessa þingsályktunartillögu til baka þegar ég sá að byrjað var að birta þjóðréttarsamninga okkar í C-deildinni. En eins og ég hef sagt hér áður voru það einungis fjórir og eftir standa 300. Hvers lags hægagangur er þetta, virðulegi forseti? Hvers lags vinnubrögð eru þetta? Þetta er algjörlega óásættanlegt og bara út yfir öll mörk. Hér er því komin þessi líka glæsilega þingsályktunartillaga sem ég vona að ýti þeim aðeins í gang, verði í rauninni tappinn sem verður tekinn úr tunnunni og nú flæði þessir þjóðréttarsamningar okkar í birtingu í C-deild. Við getum vonandi fagnað því á vordögum að allir þessir þjóðréttarsamningar sem liggja ofan í skúffu og hafa ekki neitt lagagildi gagnvart borgurunum, að það verði allt saman klappað og klárt mjög fljótlega. Ég ætla að vona að þessi ríkisstjórn sýni það í verki, áður en hún fer í kosningabaráttu og biður um að verða endurkjörin, að hún virði a.m.k. hugtakið réttarríki og geri það með því að birta fyrir borgarana þær þjóðréttarlegu skuldbindingar sem þegar er búið að þýða og liggja ofan í skúffu og bíða bara eftir því að verkið verði unnið.

Herra forseti. Mig langaði bara að koma hingað stuttlega og lýsa yfir ánægju með þessa góðu tillögu. Það er eiginlega, verð ég að segja, frekar vandræðalegt fyrir stjórnkerfið okkar að leggja þurfi fram tillögu af þessu tagi. Það er kannski birtingarmynd ákveðins áhugaleysis um alþjóðamál í íslenskum stjórnmálum. Ég held að í þessu máli sé líklega ekki við utanríkisráðuneytið eða starfsfólk þar að sakast, enda má gera ráð fyrir að þar sé töluverður áhugi á utanríkismálum, en einhvers staðar hefur eitthvert ferli misfarist sem er eðlilegt að rétta af. Sú ábyrgð skrifast auðvitað þess utan á utanríkisráðherra. Það er algerlega ljóst að birting samninga er lágmarkskrafa upp á lögmætið sem hv. þingmaður og flutningsmaður málsins fjallaði hér um. Mig langar að nefna örstutt að hægt er að ganga svolítið lengra. Það vill þannig til að við erum aðilar að ýmiss konar samningum, ýmiss konar samþykktum, yfirlýsingum og öðru. Sumt er undirritað, annað lögfest og ýmsar mismunandi stöður á þessu öllu. Sumt kemur í gegnum Evrópuráðið, annað í gegnum tvíhliða samskipti, sumt kemur eflaust í gegnum t.d. Norðurlandaráðið og norrænu ráðherranefndina og fleira í þeim dúr. Ég hef gert tilraun til að reyna að ná yfirsýn yfir það allt saman og það mistókst alveg skelfilega. Það versta við þetta er kannski að eiginlega er ómögulegt að vita hversu vel manni hefur gengið í ljósi þess að hvergi er heildstæður listi yfir þetta allt saman. Ég myndi því velta því fyrir mér og leggja það til sem hreina viðbót við þetta mál. Alþingi samþykkir lög en lög fara í gegnum ákveðið ferli sem endar með birtingu í Lögbirtingablaðinu. Þá taka þau gildi með hliðsjón af gildistökuákvæðum. Engu að síður heldur Alþingi sem stofnun úti lagasafni. Það er uppfært nokkrum sinnum á ári og rosalega flott ferli á því. Hægt er að ganga út frá því að maður geti farið inn á althingi.is og séð nákvæmlega hver lögin í landinu eru. Það er rosalega gott og eiginlega bara sjálfsagt og augljóst og eðlilegt ferli. Það væri gagnlegt að birting á alþjóðasamningum væri ekki bara í Lögbirtingablaðinu heldur væri sambærilegt samningasafn rekið t.d. hjá utanríkisráðuneytinu. Formið á því nákvæmlega skiptir kannski ekki höfuðmáli heldur frekar að til sé einn staður þar sem hægt er að ganga að því vísu að hægt sé að finna alla samninga sem Ísland er aðili að. Þetta er ekki mikil krafa og er tæknilega þokkalega auðvelt. Það er örugglega töluverð vinna að gangsetja þetta en ég held að það sé alveg ástæða til þess að koma svona ferli á.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um stofnun þings kjörinna fulltrúa innan Sameinuðu þjóðanna. Ég hef svo sem lagt þetta mál fyrir nokkrum sinnum áður, á 149. og 150. löggjafarþingi, en sambærileg tillaga var lögð fram af Ögmundi Jónassyni á 145. og 144. löggjafarþingi. Þetta er því í raun í fimmta skiptið sem þessi tillaga kemur fram í einhverri mynd. Tillagan er að mestu óbreytt frá fyrstu framlagningu en greinargerðin hefur verið lítillega uppfærð og fylgiskjali með áskorun frá UNPA Campaign hefur verið bætt við. Ég ætla svo sem ekki að lesa alla greinargerðina enda er ég búinn að lesa hana tvívegis áður og ég held að hv. þingmenn geti kynnt sér hana. Ef hún er óljós er hægt að kynna sér fyrri ræður mínar um málið. Grundvallaratriðið er að þörf er á meiri alþjóðasamvinnu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég nefni það sérstaklega vegna þess að Sameinuðu þjóðirnar eru þegar upp er staðið eina stofnunin á heimsvísu sem nær yfir næstum því öll lönd. Þörf er á meiri samvinnu á þeim skala og mikilvægt er að auka lýðræðislega aðkomu. Svo að ég lesi úr greinargerðinni, með leyfi forseta: „Þær raddir heyrast nú æ oftar að leitað skuli leiða til að taka örlagaríkar ákvarðanir í nafni Sameinuðu þjóðanna með lýðræðislegri hætti en nú er gert. Þykir mörgum of mikil völd liggja hjá öryggisráðinu þar sem fimm ríki, Bandaríkin, Kína, Rússland, Bretland og Frakkland, hafa neitunarvald.“ Þetta er ákveðið lykilatriði. Þegar Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar á sínum tíma var verið að reyna að búa til einhvers konar jafnvægi milli mismunandi þátta, m.a. valds og eðlis stórveldanna á þeim tíma. Það var barn síns tíma og er nauðsynlegt að fara að uppfæra það. Lengi er búið að leita leiða til að höggva á hnútinn með því að minnka vægi öryggisráðsins en það er alveg ljóst að öryggisráðið mun ekki sleppa þeim völdum sem það hefur fyrr en kominn er annar vettvangur fyrir sambærilega valdbeitingu. Það er algerlega ljóst að þegar land eins og Kína, með 1,5 milljarða íbúa, er látið hafa jafnmörg atkvæði í allsherjarþinginu og land eins og t.d. Túvalú - ég man nú ekki íbúafjöldann þar en hann er í kringum kannski 30.000–40.000 manns - er ákveðið ójafnvægi og misrétti og í rauninni lýðræðisbrestur þar á milli. Ekki er óþekkt að m.a. í lýðræðisríkjum þar sem er efri og neðri deild þinga að neðri deildin sé í einhvers konar hlutfalli við íbúafjölda á hverju svæði, í bandaríkska þinginu er efri deildin, öldungadeildin, t.d. með tvö sæti per ríki. Það býr líka til ákveðinn jöfnuð milli landfræðilegra aðstæðna þó svo að það hafi líka verið gagnrýnt. Með því að fara út í þetta værum við í rauninni að segja að allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna yrði nokkurs konar efri deild þar sem hvert land hefði eitt atkvæði eins og er í dag en lýðræðislega kjörin neðri deild myndi hafa ákveðið vægi og geta unnið á ýmsa vegu í beinna samhengi við íbúana á hverjum stað. Nákvæmlega hvað þetta myndi fela í sér er ágætisviðfangsefni. Til er ágæt bók sem heitir, ef mig misminnir ekki, A World Parliament eða Heimsþing eftir Andreas Bummel. Sú bók fer nokkuð vel yfir helstu álitaefni og ástæður fyrir því að þetta sé yfir höfuð eitthvað sem er þess virði að skoða. Þá gæti einhver spurt: Af hverju ætti land eins og Ísland eða Alþingi Íslands að skipta sér af svona hugmyndum? Jú, svarið er nokkurn veginn það að byggja þarf upp víðtækan stuðning við svona hugmynd til að hún geti átt upp á pallborðið. Í dag hafa töluvert margir þingmenn úti um allan heim stutt við hana, m.a. þó nokkuð margir núverandi og fyrrverandi alþingismenn. Fjöldinn allur af frjálsum félagasamtökum og alveg ótrúlega margir aðilar af ýmsu tagi hafa stutt þetta en það vantar að þjóðþingin sjái gildið sem svona þing myndi hafa og sýni svolítinn áhuga, kannski ekki síst í kjölfar Covid og með hliðsjón af vaxandi alþjóðlegum vandamálum í lífríki jarðar, loftslagsbreytingum og álíka. Við erum á einni jörð, á einni plánetu, við erum að nálgast níu milljarða og við þurfum að efla samtakamátt okkar og efla lýðræðislega getu okkar til að leysa úr stórum vandamálum sem ná yfir alla heimsbyggðina. Ef við byggjum ekki upp þá getu er hætt við því að næsta stóra vandamál sem við stöndum sameiginlega frammi fyrir verði eingöngu leyst í bakherbergjum þar sem þjóðarleiðtogar spila pólitíska leiki eins og hefur því miður oft verið tilfellið. Þó svo að það hafi virkað hingað til held ég að ekki myndi saka að hafa örlítið alþjóðlegt aðhald í lýðræðislegu kerfi til að við gætum alla vega aukið líkurnar á því að niðurstaðan yrði góð.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um ættliðaskipti bújarða. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Gunnar Bragi Sveinsson, Bergþór Ólason, Anna Kolbrún Árnadóttir, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp þess efnis að sérhverjum jarðeiganda verði heimilt að ráðstafa jörð sinni á milli ættliða. Heimilt verði að ráðstafa jörð til lögerfingja með hagkvæmum hætti og án þess að slík ráðstöfun myndi stofn til greiðslu erfðafjárskatts eða íþyngjandi skuldir viðtakanda jarðarinnar til annarra lögerfingja.“ Ef ég vík hér aðeins að greinargerðinni sem fylgir þessari tillögu þá vil ég fyrst segja að vegna meðfæddra tengsla við arfleifð, land og lífsstíl eru ættliðaskipti mun algengari í landbúnaði en öðrum rekstri. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra verði gert að undirbúa og leggja fram frumvarp þess efnis að jarðeigendum verði heimilt með einföldum hætti að ráðstafa jörð sinni milli ættliða. Markmið tillögunnar er að treysta búrekstur í landinu og að gera ábúendum jarða auðveldara að ráðstafa jörð innan ættar. Til þess að tryggja nýliðun í landbúnaði er mikilvægt að ungir bændur eigi þess kost að eignast jörð eldri kynslóða án þess að stofna til þungrar skuldabyrði. Oft er það vilji þeirra sem eignast jörðina að henni verði ráðstafað innan fjölskyldunnar og jafnvel til tiltekins ættingja sem hyggst halda áfram búskap á henni. Það getur hins vegar verið verulegum vandkvæðum bundið að ráðstafa slíkum jörðum til yngri kynslóða án þess að slíkt stofni til íþyngjandi skulda fyrir viðkomandi. Verðmæti bújarða hefur í mörgum tilvikum aukist verulega vegna uppbyggingar á þeim undanfarin ár og því getur reynst erfitt fyrir næstu kynslóðir að kaupa þær af foreldrum eða meðerfingjum. Vegna þessa hafa margir þurft að búa við þunga skuldabyrði vegna kaupanna eða þurft að hverfa frá jörðunum og búskapur á þeim lagst niður. Sé það vilji jarðeiganda að ráðstafa jörðinni með gjafagerningi eða fyrirframgreiðslu upp í arf er slík ráðstöfun skattskyld samkvæmt lögum um tekjuskatt eða lögum um erfðafjárskatt. Ef jörðin er seld undir markaðsvirði til þess að tryggja áframhaldandi búrekstur hefur Skatturinn einnig litið svo á að um skattskylda gjöf sé að ræða. Þegar verðmæti jarðarinnar er töluvert getur það verið afar íþyngjandi fyrir viðtakanda að fjármagna kaup á jörðinni á markaðsvirði eða standa straum af þeim opinberu gjöldum sem leggjast á framangreinda gerninga. Þessar hindranir skapa óneitanlega hvata til þess að jarðir séu seldar hæstbjóðanda á almennum markaði. Í greinargerð með frumvarpi til laga um ættaróðal og erfðaábúð frá árinu 1943 segir að markmið laganna sé að draga úr þeirri skuldabyrði sem fylgir því að ungir bændur kaupi jarðir af foreldrum sínum eða meðerfingjum. Sú skuldabyrði olli því að kaupendur gátu oft litlu áorkað til umbóta á jörðum sínum. Eftir brottfall ákvæða um heimild til stofnunar nýrra ættaróðala úr jarðarlögum er staðan alls ekki ólík. Því er tilefni til þess að farið verði í heildræna endurskoðun á því hvernig haga megi ættliðaskiptum á bújörðum til framtíðar þannig að nýliðun verði sem allra mest og að ungir bændur geti tekið við búum af eldri kynslóðum án þess að þurfa að taka á sig óviðráðanlega skuldabyrði. Herra forseti. Ríkisvaldið á ekki að leggja stein í götu eldri kynslóða þegar kemur að ættliðaskiptum á bújörðum, kynslóða sem hafa unnið hörðum höndum að því að auka virði búrekstursins. Hann er þeirra eign og það er þeirra að ráðstafa honum eins og þau álíta best. Þessi tillaga er mikilvægur liður í því að treysta búrekstur í landinu og gera ábúendum jarða auðveldara að ráðstafa jörð innan ættar. Ég vona, herra forseti, að þessi tillaga fái góðan framgang hér í þinginu. Að þessu sögðu vísa ég henni til hv. atvinnuveganefndar og síðari umræðu.

Herra forseti. Dr. Edith Eger mun fagna 93 ára afmæli sínu í næstu viku. Dr. Edith Eger er Bandaríkjakona sem hefur sagt sögu sína í bandarískum fjölmiðlum að undanförnu. Hún er af ungverskum ættum og komst lifandi úr dauðabúðum nasista í Auschwitz í herteknu Suður-Póllandi. Hún var aðeins 16 ára gömul þegar hún horfði upp á hvernig foreldrum hennar var vísað í gasklefa í Auschwitz, stærstu fangabúðum sem nasistar stjórnuðu í síðari heimsstyrjöldinni. Nasistar fóru með völd í Þýskalandi á árunum 1933–1945. Undir stjórn þeirra hernámu Þjóðverjar mörg nágrannalönd sín, en innrás þeirra í Pólland árið 1939 markaði upphaf seinni heimsstyrjaldarinnar sem stóð til ársins 1945. Á þessum tíma stóðu nasistar fyrir skipulögðum fjöldamorðum á evrópskum gyðingum með það að markmiði að útrýma þeim, en hugtakið helförin hefur verið notað til að lýsa þeim atburðum. Um 6 milljónir gyðinga í Evrópu létust í helförinni og flestir þeirra í útrýmingarbúðum sem settar voru upp í Póllandi, en þær voru Auschwitz-Birkenau, Belzec, Chelmno, Majdanek, Sobibor og Treblinka. Að auki létust margir í þeim fjölmörgu þrælkunar- og fangabúðum sem nasistar stóðu fyrir. Einnig má hér nefna aðra hópa sem ofsóttir voru og myrtir af nasistum, til að mynda stríðsfangar, fatlaðir, Rómafólk, samkynhneigðir, pólitískir fangar og vottar Jehóva. Einnig var í útrýmingarbúðum nasista myrtur fjöldi borgara, einkum frá Póllandi, Sovétríkjunum, Slóveníu og Serbíu. Herra forseti. Óvefengjanlegar heimildir eru fyrir þessu þjóðarmorði og má í þeim efnum meðal annars vísa til skjalfestra frásagna þeirra sem lifðu hörmungarnar af og upplýsinga frá öðrum samtímamönnum. Jafnframt eru mannvirki frá þessum tíma og leifar af þeim sem og önnur haldbær gögn sem leiða í ljós staðreyndina um helförina. Tjáningarfrelsið er eitt af grundvallarmannréttindum og er varið í 73. gr. stjórnarskrárinnar. Þar segir í 1. mgr. að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. kemur síðan fram að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast skuli hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða. Í 3. mgr. segir síðan að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Þegar til álita kemur að banna tjáningu þarf að vega það með hliðsjón af þessum skilyrðum stjórnarskrárinnar fyrir því að takmarka tjáningarfrelsið. Þetta nefni ég hér í minni ræðu vegna þess að í tilefni af því að ég hef látið dreifa frumvarpinu sem ég mæli fyrir hér í dag hafa skapast nokkuð kröftugar og öflugar umræður í samfélaginu um tjáningarfrelsi, hvenær megi setja því skorður og hvort réttlætanlegt sé að setja því skorður þegar um er að ræða afneitun versta glæps mannkynssögunnar, morðs, kaldrifjað morðs á 6 milljónum gyðinga. Aftur að stjórnarskrá Íslands. Þegar kemur að tjáningarfrelsinu og í ljósi efnis frumvarpsins sem við ræðum hér er í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að finna þrjú skilyrði fyrir því að setja tjáningarfrelsinu skorður. Í fyrsta lagi verður slík takmörkun að leiða af lögum. Í öðru lagi verður hún að stefna að einhverju þeirra markmiða sem talin eru upp í ákvæðinu. Í þriðja lagi verður takmörkunin að vera nauðsynleg og samrýmast lýðræðishefðum. Samrýmast lýðræðishefðum. Eins og áður greinir er með frumvarpinu lagt til gert verði refsinæmt að afneita opinberlega glæpum nasista sem framdir voru í síðari heimsstyrjöldinni. Með þessu er fullnægt lagaáskilnaði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að takmarka tjáningarfrelsið. Þess ber að geta að takmörkunin er bundin við tiltekna tjáningu sem nánar er lýst í refsiákvæðinu og því er ekki um of almenna takmörkun að ræða þannig að í bága fari við stjórnarskrá Íslands. Í annan stað stefnir frumvarpið að fyrrgreindum markmiðum sem lýst er í 3. mgr. 73. stjórnarskrárinnar. Í því sambandi skal tekið fram að þessi takmörkun á tjáningarfrelsinu helgast af allsherjarreglu, en opinber afneitun á helförinni er til þess fallin að raska henni. Jafnframt hefur frumvarpið þann tilgang að vernda réttindi eða mannorð annarra. Þetta tekur til æru og minningar þeirra sem létust í helförinni en frumvarpinu er ætlað að koma í veg fyrir að gróflega sé brotið gegn æru og mannorði þeirra sem urðu fyrir þessum glæpum. Eru þá einnig hafðir í huga hagsmunir þeirra sem tilheyra þeim hópum sem ofsóttir voru af nasistum. Loks er fullnægt því skilyrði fyrir takmörkun tjáningarfrelsis að hún sé nauðsynleg og samræmist lýðræðishefðum. Takmörkunin felur í sér bann við því að afneita opinberlega einna verstu glæpum sem framdir hafa verið gegn mannkyni. Glæpir sem bæði í sögulegu samhengi sem og landfræðilegu standa nærri Íslandi. Nauðsynlegt er að standa vörð um sögu þessara hörmunga sem áttu sér stað á tímum seinni heimsstyrjaldarinnar og koma í veg fyrir að unnt verði að grafa undan henni, gera lítið úr, rangfæra eða falsa þá sögu. Af hverju? Til að koma í veg fyrir að slíkir atburðir endurtaki sig nokkurn tíma. Þótt ekki hafi svo einhverju nemi reynt á tjáningu af því tagi sem frumvarpinu er stefnt gegn er mikilvægt að vera á varðbergi og fyrirbyggja hana eftir því sem unnt er. Ég vil í því samhengi nefna að mörgum hefur þótt langt seilst hér í því að fyrirbyggja eitthvað sem átt hefur sér stað í öðrum löndum en á Íslandi. En ég vil minna á að í september 2019 safnaðist saman á Lækjartorgi hópur karlmanna frá Noregi og Svíþjóð, ekki langt frá okkur hér í Alþingishúsinu, veifandi fánum nýnasista, dreifandi blöðungum nýnasista þar sem helförinni var afneitað, þar sem boðskap nýnasista var haldið á lofti - á Lækjartorgi hér á Íslandi í september 2019. Af því tilefni tók fjölmiðillinn Stundin viðtal við íslenskan mann sem titlar sig formann Íslandsdeildar þessara norrænu samtaka sem nefna sig Norðurvígi. Þessi íslenski maður efaðist stórlega um að helförin hefði átt sér stað. Þetta er því ekki fjarlæg þróun sem hefur átt sér stað heldur er þróunin komin hingað til okkar, enda erum við ekki eyland. Við erum hluti af alþjóðlegri þróun sem hefur því miður verið að eiga sér stað undanfarin ár og mun ég koma að því síðar í ræðu minni. Í mörgum nágrannalöndum okkar hefur ekki einungis afneitun á helförinni verið að sækja í sig veðrið opinberlega heldur hefur þeim glæpum því miður fjölgað sem byggjast á gyðingaandúð og byggjast á þeim málflutningi sem nýnasistar og fleiri hafa haldið á lofti um afneitun helfararinnar, glæpir sem hafa beina tilvísun í þá orðræðu, og samtökum sem ala á kynþáttahatri hefur vaxið fiskur um hrygg. Þessu til stuðnings má benda á ársskýrslu Evrópunefndar gegn kynþáttafordómum, ECRI-nefndarinnar. Nýjasta ársskýrsla nefndarinnar er frá árinu 2019. Þar kemur fram að glæpum byggðum á gyðingaandúð, múslimahatri, kynþáttafordómum og kynþáttahatri, sem og öðrum glæpum gegn öðrum trúarhópum, fjölgi á ógnarhraða í aðildarríkjum Evrópuráðsins. Sérstaklega hafi mælst mikil aukning í glæpum byggðum á gyðingahatri á undanförnum árum í aðildarríkjunum. Hatursorðræðu sem beinist að þessum hópum er oft hrundið af stað af nýnasistum og öðrum hópum öfgasinna. Frumvarpið, sem ég legg hér fram með stuðningi alls þingflokks Samfylkingarinnar ásamt stuðningi hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar og hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur, hefur því að geyma tillögu sem er nauðsynleg til að sporna afdráttarlaust við þeirri skelfilegu þróun sem átt hefur sér stað í nágrannalöndum okkar. Hún samræmist ekki aðeins lýðræðishefðum sem Ísland hefur tileinkað sér og undirgengist í bandalagi við aðrar þjóðir, heldur miðar hún að því að standa vörð um lýðræðishefð og almenn gildi sem lýðræðisríki Evrópuráðsins eru ásátt um að halda á lofti, sem er virðing fyrir lögum og reglum, lýðræði og mannréttindum. Til samanburðar má nefna að lög hafa áður verið sett hér á landi sem banna ákveðna tjáningu með því að leggja refsingu við henni. Í þeim efnum má benda á að í XXV. kafla almennra hegningarlaga eru lagðar refsingar við hótunum, hatursorðræðu, móðgunum og smánun nákominna, ærumeiðingum og aðdróttunum. Við höfum því fordæmi þar og vil ég sérstaklega minna á hatursorðræðu og hótanir sem eru sambærilegar því sem hér er að finna. Mig langar að víkja næst að mannréttindasáttmála Evrópu og alþjóðlegum samanburði vegna þess að frumvarpið sem ég mæli hér fyrir kemur ekki úr tómarúmi. Það er m.a. lagt fram vegna þeirra atburða sem áttu sér stað við og inni í bandaríska þinghúsinu á Capitol Hill 6. janúar síðastliðinn og sömuleiðis sem viðbragð við þeirri þróun sem átt hefur sér stað í Evrópuríkjum og ríkjum Evrópuráðsins, sérstaklega síðustu tvö ár. Mig langar til að víkja máli mínu að mannréttindasáttmála Evrópu sem Ísland á að sjálfsögðu aðild að. Tjáningarfrelsið er verndað í 10. gr. sáttmálans, en hann var lögfestur hér á landi með lögum nr. 62/1994. Þar segir í 1. mgr. að sérhver maður eigi rétt til tjáningarfrelsis. Sá réttur skal einnig ná yfir frelsi til að hafa skoðanir, taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum heima og erlendis án afskipta stjórnvalda. Þá kemur fram í 2. mgr. ákvæðisins að þar sem af réttindum þessum leiði skyldur og ábyrgð sé heimilt að þau séu háð þeim formsreglum, skilyrðum, takmörkunum eða viðurlögum sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, landvarna eða almannaheilla, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu eða siðgæði manna, mannorði eða réttindum og til þess að koma í veg fyrir uppljóstranir trúnaðarmála eða til þess að tryggja vald og óhlutdrægni dómstóla. Ákvæði 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 73. gr. stjórnarskrárinnar eiga sér efnislega samstöðu, enda var markmiðið með endurskoðun á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar með stjórnarskipunarlögum, nr. 97/1995, að tryggja að reglur hans tækju mið af þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands. Þann 3. október 2019 komst Mannréttindadómstóll Evrópu að þeirri niðurstöðu í dómi í máli Pastörs gegn Þýskalandi að bann við tjáningu gegn helförinni samræmdist mannréttindasáttmála Evrópu. Pastörs, sem var þingmaður í Þýskalandi, dró í efa tilvist helfararinnar í ræðu sem hann flutti árið 2010. Pastörs var dæmdur í átta mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir að hafa brotið gegn þýskum hegningarlögum með tjáningu sinni. Mannréttindadómstóll Evrópu taldi fullyrðingar hans fela í sér vanvirðingu gagnvart fórnarlömbum helfararinnar. Í dóminum kom meðal annars fram að Pastörs hefði viljandi haft í frammi ósannindi til að varpa rýrð á gyðinga og þær ofsóknir sem þeir urðu fyrir í seinni heimsstyrjöldinni. Jafnframt taldi Mannréttindadómstóllinn að með sakfellingunni hefðu viðbrögð þýskra yfirvalda verið í samræmi við meðalhóf og ekki farið í bága við áskilnað um að þau væru nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi. Sömuleiðis hafði Mannréttindadómstóll Evrópu, með ákvörðun frá 20. október 2015 í máli M'Bala M'Bala gegn Frakklandi, og í ákvörðun frá 8. janúar 2019 í máli Williamson gegn Þýskalandi, komist að þeirri niðurstöðu að kæra þeirra til dómstólsins í Strassborg væri ótæk til meðferðar, en þær komu til vegna dóma sem aðilar hlutu fyrir að móðga gyðinga sem og gróflega gera lítið úr helförinni. Dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að þess konar tjáning nyti ekki verndar mannréttindasáttmála Evrópu. Aðeins meira um alþjóðlegan samanburð. Það er svo skrýtið og sérkennilegt þrátt fyrir þessa evrópsku sögu okkar og þó svo að við séum ekki partur af meginlandi Evrópu og höfum ekki verið beinir þátttakendur í seinni heimsstyrjöldinni, þá vorum við það samt sem áður og eigum sannarlega hlut að máli. Við erum hluti af þessari sögu og þessi saga er hluti af okkar sögu. Þrátt fyrir það eru ekki mikil merki um að við berum virðingu fyrir þeirri sögu, hvort sem er í lagabálkum okkar eða til að mynda með því að halda minningardag helfararinnar 29. janúar ár hvert eins og öll önnur ríki ÖSE gera. Þetta þykir mér og fleirum sérkennilegt. Sömuleiðis þurfum við að bæta úr vegna þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað með aukinni skautun í pólitískri umræðu og með meiri skautun í lýðræðishefð og lýðræðisumræðu. Þar sem við höfum séð meiri öfgar í evrópskum stjórnmálum og á alþjóðavísu, þar sem hatursorðræða, rangtúlkun og falsfréttir hafa fengið aukið vægi, verðum við líka að bera virðingu fyrir þessari samevrópsku sögu sem við eigum hlut að. Það snýst um að virða eftirlifendur og fórnarlömb helfararinnar í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig. Við þurfum líka að sýna auðmýkt og virðingu með formlegum hætti í lagabálki okkar og með því að taka formlegar ákvarðanir. Af því að ég minntist á að Ísland væri eina ÖSE-ríkið sem ekki heldur minningadag um helförina á hverju ári þá er það líka svo að fjölmörg Evrópuríki hafa gert það refsivert að afneita eða réttlæta helförina, þjóðarmorð eða stríðsglæpi. Finna má slíkt í lögum Austurríkis, Belgíu, Frakklands, Grikklands, Hollands, Ítalíu, Ísraels, Liechtensteins, Litáens, Lúxemborgar, Póllands, Portúgals, Rúmeníu, Rússlands, Slóvakíu, Spánar, Sviss, Tékklands, Ungverjalands, Úkraínu og Þýskalands. Við værum því ekki ein á báti eða með einhvers konar sérlög þar sem vegið væri að tjáningarfrelsi borgaranna. Nei, heldur betur ekki. 21 Evrópuríki er með þess konar ákvæði í sínum lögum. Einnig má vísa í það að hjá Evrópusambandinu tók gildi árið 2008 rammaákvörðun um baráttu gegn ákveðnu formi og tjáningu kynþáttafordóma og útlendingahaturs með refsilögum. Þar kemur fram í 1. gr. að hvert og eitt aðildarríki skuli grípa til aðgerða sem nauðsynlegar eru til að nánar tilgreind háttsemi verði refsiverð. Þar á meðal tekur d-liður 1. gr. rammaákvörðunar nr. 913/2008 til þess að opinberlega samþykkja, afneita, eða að gróflega gera lítið úr glæpum sem skilgreindir eru í 6. gr. sáttmála Alþjóðlega herdómstólsins sem fylgir Lundúnasamkomulaginu frá 8. ágúst 1945 og beinist gegn hópi fólks eða einstaklingum innan hóps sem skilgreindur er út frá kynþætti, lit, trúarbrögðum, uppruna eða þjóðerni og háttsemi sé líkleg til að hvetja til ofbeldis eða haturs gagnvart slíkum hópi eða meðlimi slíks hóps. Með þessu er átt við fórnarlömb helfararinnar. Við höfum því alþjóðlegan samanburð, alþjóðleg fordæmi fyrir lagasetningu á borð við þá sem ég ber á borð hér í sal Alþingis í dag. Og allur útúrsnúningur, með leyfi forseta, um að hér sé verið að vega gróflega að tjáningarfrelsinu er ekkert annað en það, útúrsnúningur. Við verðum líka að senda skýr skilaboð, í takt við það sem gerist á alþjóðavettvangi, um að við munum aldrei sætta okkur við hatursorðræðu, afneitun versta glæps sem átt hefur sér stað á Vesturlöndum eða nokkuð af því tagi muni nokkurn tímann endurtaka sig, eða að gert sé lítið úr þeim hryllilegu atburðum vegna þess að þeir hryllilegu atburðir eru gjörsamlega einstakir. Það er líka það sem verið er að árétta með þessu frumvarpi, helförin er af því tagi að hún er einstök, einstaklega hræðilega hryllilegur atburður. Mig langar aðeins að víkja sögunni aftur að dr. Edith Eger, sem verður 93 ára gömul í næstu viku, af því að ég minntist á hana í upphafi ræðu minnar. Hún sagði í nýlegu viðtali við bandarísku NBC-fréttastofuna, með leyfi forseta: Þeir sögðu mér að ég væri ómennsk, að eina leiðin til að komast út fyrir mig væri sem lík. Það eru sem betur fer margar sögur til af þeim sem lifðu af helförina. Það eru sögur af sigri andans, sigri hins mennska, sigri manngæsku. En því miður fer þeim ört fækkandi sem segja þá sögu beint úr eigin reynsluheimi. Eftirlifendum helfararinnar fer því miður fækkandi og það eru líka þau teikn á lofti að almenn vitund fólks um þessa hryllilegu hörmungaratburði, sem fólust í því að nasistar fangelsuðu og drápu um 6 milljónir gyðinga til viðbótar við aðra samfélagshópa, sé að hverfa. Nýleg bandarísk könnun, sem gerð var í 50 ríkjum Bandaríkjanna og niðurstöður voru birtar úr í september síðastliðnum, leiddi í ljós að skortur er á þekkingu á helförinni hjá fólki yngra en 40 ára. Í skoðanakönnuninni kom fram að 63% aðspurðra Bandaríkjamanna vissu ekki að 6 milljónir gyðinga hefðu verið myrtir í helförinni. Einn af hverjum tíu sagðist ekki muna eftir að hafa heyrt orðið helför áður. Sem ein af fækkandi eftirlifendum helfararinnar telur dr. Edith Eger sig knúna til að deila sögunni, sögu sinni af hryllingi en líka sögu vonar og sögu sigurs. Ég ætla að fá að enda ræðu mína, herra forseti, á því að vitna áfram í dr. Edith Eger, sem sagði í áðurnefndu viðtali við NBC-fréttastofuna: Ég bjó mér til heim sem veitti mér nokkra huggun í sál minni. Ég gat ákveðið að það væri ekki ég sem væri fanginn heldur væru það nasistar sem væru fangarnir vegna samvisku sinnar. Og ég bað í raun fyrir þeim, ekki mér. Ég gat breytt hatri í samúð. Þetta eru falleg orð sem bera vitni um mikla visku. Þau bera vitni um ótrúlega mannúð og manngæsku en þau bera líka vitni um átakanlega reynslu og þroska þess sem lent hefur í hræðilegum atburðum sem okkur ber að halda á lofti og minnast reglulega og koma í veg fyrir að þeim verði afneitað viljandi í þeim tilgangi að kynda undir hatur, ofsóknir og ofstopa.

Virðulegur forseti. Ég vona að tíminn endist mér til að fara yfir þá punkta sem mig langar til að koma að varðandi þetta mál. Þeir eru ansi margir. Ég vil byrja á því að minna á þá voveiflegu staðreynd að vofa fasismans bankar á dyrnar. Nýfasisminn er í uppsiglingu eins og hv. 3. þm. Suðvest. fór hér yfir, bæði vestan hafs og austan. Við sjáum það í Þýskalandi, Ungverjalandi, Bandaríkjunum jafnvel, uppgang afla sem er fullkomlega málefnalegt og rétt að kalla nýfasísk. Það sem átti sér stað 6. janúar á þessu ári við þinghús Bandaríkjanna var valdaránstilraun fasista. Venjulega þegar svona orð eru notuð þá hneykslast fólk vegna þess að þau eru mjög oft notuð sem einhver gífuryrði en það er eins og sagan um drenginn sem hrópaði sífellt úlfur, úlfur; fyrr eða síðar kemur úlfur. Hann er kominn. Við getum talað um Viktor Orbán og að hann sé stoltur af því að hafa fundið upp hugtakið „illiberal democracy“ sem á íslensku mætti útleggjast sem ófrjálslynt lýðræði, hann er stoltur af því. Það er brjáluð hugmynd. Síðan vitum við að starfrækt er, vonandi mjög smá, nasistagrúppa á Íslandi. Það virðast reyndar bara vera einhverjir tveir gaurar að hengja upp límmiða og þykjast vera hetjur fyrir það. Ég ætla ekki að nefna samtökin á nafn, finnst þau ekki eiga það skilið. En ég hef hins vegar lesið ýmislegt á vefsíðu þeirra og það er ágætt rannsóknarefni að fara út í það hvernig manneskjur geti trúað þeirri sturluðu þvælu sem þar kemur fram. Ég vil hafa það algerlega á hreinu að ég er sammála hv. þingmanni, sem leggur fram þetta frumvarp, um vandamálið, og ég hef verulegar áhyggjur af því og mér líst ekki á blikuna ef ég á að segja alveg eins og er. Þá tek ég einnig undir það að þetta er ekki bara erlent vandamál. Við getum ekki látið eins og það sé bara útlensk ógn. Í fyrsta lagi hafa útlenskar ógnir tilhneigingu til að verða íslenskar með tímanum. Í öðru lagi er þessi ógn þess eðlis að hún er óhugsandi þar til hún verður skyndilega mjög „hugsandi“ og mjög yfirþyrmandi á mjög skömmum tíma. Þó að hér á Íslandi hafi ekki enn gerst eitthvað eins og valdaránstilraunin í Bandaríkjunum getur það alveg gerst og við verðum að vera meðvituð um það og þá verða það fasísk öfl sem gera það að mínu mati, miðað við stöðuna eins og hún er núna. Ég er þó ekki sammála efni frumvarpsins. Ég er sammála um vandamálið en ekki um lausnina. Vegna þess að hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir fór hér yfir ýmis atriði sem hún svaraði sérstaklega þá langar mig að taka sérstaklega fram hvað ég geri ekki ágreining um. Ég geri ekki ágreining um alvarleika uppgangs nýfasismans, fordóma eða valdhyggju almennt. Ég geri ekki ágreining um það að helfararafneitun sé á meðal orðræðu nýfasista og næstum því hvergi annars staðar og að hún sé skaðleg. Þá geri ég ekki heldur ágreining um það að frumvarpið standist ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Mannfólk er ekki gott í sannleiksleit. Það er að mínu mati stærsta mýtan sem við búum við, að við séum almennt góð í því að gera greinarmun á sönnu og ósönnu, því sem er raunverulegt og því sem er óraunverulegt. Sagan og mannlegt samfélag sýnir mjög skýrt að það er ekki tilfellið og ekkert sýnir það betur en vísindaleg aðferð, þar sem hægt er að beita henni yfir höfuð. Trúarleg og menningarleg sannfæring trompar mjög gjarnan staðreyndaleit og rökfræði og í þessu samhengi trúir fólk, jafnvel stórir hópar af fólki, alveg ótrúlegustu vitleysu. Þá þarf ekkert að tala um einhver dægurmál eins og hin eða þessi trúarbrögð sem við hér inni getum öll talið órökrétt eða röng, heldur hópa eins og þá sem hafna helförinni. Það er galin skoðun. Helförin er sennilega einn best staðfesti sögulegi atburður sem nokkurn tímann hefur verið ritað um, mjög líklega, ég þori ekki að fullyrða það svo sem en það kæmi mér á óvart ef svo væri ekki, ef ég á að segja alveg eins og er. Síðan eru hópar eins og þeir sem eru í Bandaríkjunum og víðar, einnig á Íslandi meðan ég man, sem eru kallaðir QAnon. Það er gróðrarstía þvælu og haturs af stærðargráðu sem ég hef ekki séð í lífinu áður og hef ég þó áhuga á þvælu. Ég hef beinlínis áhuga á því að kynna mér heimskuleg sjónarmið, rökvillur og bull og hef haft það skrýtna áhugamál í mörg ár. Ég þyrfti aðra ræðu til að fara yfir það reyndar. En þetta snýst svo sem ekki um mig. Þá verða 5G-samsæriskenningar vinsælli og vinsælli. Þær eru svo sem ekki það hættulegar enn þá, eftir því sem ég fæ best séð, nema í samhengi við QAnon og spila þar auðvitað einhverja rullu. Síðan eru Covid-19 samsæriskenningar eins og í Plandemic, sem er ein lélegasta heimildarmynd sem ég hef í lífi mínu séð og hef ég séð þær margar lélegar. En það er ótrúlegt að fólk trúi þessum hlutum. En eins og ég segi, mannfólk er ekki gott í því að gera skil á milli hins sanna og hins ósanna. Við erum ekki góð í því af náttúrunnar hendi. En þá fer ég að koma aftur að efni frumvarpsins, sem er að það er hafsjór af vitleysu sem ýtir undir útlendingaandúð, fordóma og valdhyggju í gangi, ekki bara þetta. Þetta er dropi í hafið af þvættingi sem í dag tælir og laðar fólk að nýfasískum hreyfingum með það í hyggju að umbylta lýðræðinu með valdi og koma á fót einræði. Þá þarf ég aðeins að tala um tjáningarfrelsið. Ég geri ekki ágreining um að þetta frumvarp standist stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu en á Íslandi eru takmarkanir á tjáningarfrelsi, og í Evrópu almennt, gjarnan, ef ekki alltaf, ræddar út frá lagalegu sjónarmiði. Spurningin er hvort það standist stjórnarskrá, sjaldnar hvort hugmyndin um takmörkun á tjáningarfrelsi sé yfir höfuð góð. Þetta eru tvær ólíkar spurningar. Nær takmörkunin á tjáningarfrelsinu þeim markmiðum sem henni er ætlað að ná? Og mun hún hafa hliðaráhrif sem eru neikvæðari en ætlunin er? Mér finnst þar fyrir utan reyndar tjáningarfrelsisverndin í íslenskri stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu allt of veik, en ég ætla ekki nánar út í það hér, ég hef einfaldlega ekki tíma til þess. Ég vil nefnilega meina að þetta frumvarp sé slæm hugmynd. Ég held að það valdi meiri skaða en það lagi. Nú var nýlega þýdd á íslensku bók, arfaléleg eins og sést á titlinum einum, ég ætla ekki heldur að auglýsa hana. Ég geri ráð fyrir því að það hafi átt einhvern þátt í því að þetta frumvarp er lagt fram þótt af nægu sé að taka, af tilefnum. Ég fann þessa bók á ensku, dettur ekki í hug að borga fyrir hana, vegna þess að ég ætla ekki að fjármagna þessa vitleysinga og lái mér það hver sem vill, en þar sést aftur, ef maður les vitleysuna sjálfur, hvað það er sem sannfærir fólk um vitleysuna. Ekkert sannfærir nýfasista meira um réttmæti málstaðar síns en svona lög. Það eru nákvæmlega svona lög sem þeir halda á lofti og segja: Sjáið, hérna er sönnunin fyrir því að okkar nýfasíska, ógeðslega hugmyndafræði er sönn. Með öðrum orðum: Þetta færir þeim vopn í hendur. Það er eitt af því sem ég hef áhyggjur af. Oft er bent á að svona sé löggjöf víða í Evrópu. Það er alveg rétt, m.a. í Þýskalandi og Frakklandi. Þá vil ég benda á að það eru ekki sögur af árangri í baráttunni við nýfasisma. Alternative für Deutschland-flokkurinn er stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn og sá þriðji stærsti á þýska þinginu, Bundestag. Það hefur ekki tekist að kveða niður nýfasismann, jafnvel ekki í Þýskalandi, þrátt fyrir þessi lög. Við skulum ekki líta á svona lög sem einhvern minnisvarða um að okkur sé að ganga vel í baráttunni við nýfasismann. Það er ekki þannig. Hv. þingmaður nefndi einnig mann sem var dæmdur á sínum tíma fyrir hatursáróður, fyrir að afneita helförinni, og það fór alla leið til Mannréttindadómstóls Evrópu og hv. þingmaður rakti þá sögu ágætlega. Það gaf þessum náunga platform. Það sneri sviðsljósinu að honum, sem ég veit að var ekki ætlunin, en hættan er að það gerist, að þetta beini einmitt sviðsljósinu að þessari þvælu og fólkinu sem heldur þvælunni fram. Það er ein af hliðarverkununum sem ég óttast að verði. Þetta er kannski ekki dropi en kannski einhverjar ausur, alla vega hluti af hafsjó af þvættingi sem elur á fordómum og hatri og veldur uppgangi nýfasismans. Ég sat hér úti í sal og var að fletta upp hinum og þessum dæmum um vitleysu og það var ekkert mál að finna hluti sem ég get ekki séð hvernig væri hægt að koma undir löggjöf sem hatursorðræðu, og hvað þá sem helfararafneitun, en er mjög bersýnilega ætlað að sannfæra fólk um að hvítt fólk sé í útrýmingarhættu í Evrópu og þurfi að taka Evrópu til baka frá vondum útlendingum. Það er ekkert mál fyrir nýfasistana að halda þeirri orðræðu uppi án þess að brjóta lög. Þar kem ég hugsanlega að því sem mér finnst mest misskilið við nálgunina sem við verðum að taka. Það er hægt að ljúga með staðreyndum í röngu samhengi. Það er hægt að afvegaleiða og ljúga og löggjöf lagar það ekki. Það er nauðsynlegt, burt séð frá helfararafneitun, að hinn almenni borgari sé í stakk búinn til að gera þennan greinarmun þegar vitleysan stígur fram. Ef staðan er sú að hinum almenna borgara er í dag ekki treystandi til að lesa bókina sem ég nefndi hér áðan án þess að sannfærast um helfararafneitun, þann fráleita málstað, þá þurfum við að laga það og ég vil benda á að það er óháð þessu frumvarpi. Hvort sem þetta frumvarp verður að lögum eða ekki þá þarf samt að gera það vegna þess að vitleysan er svo mikil, svo yfirþyrmandi. Ein af skuggahliðum internetbyltingarinnar er að þvættingur, vel sannfærandi, vel pródúseraður eins og er sagt á kvikmyndamáli, leikur lausum hala og sannfærir fullt af fólki um alls konar vitleysu sem elur á hatri og sundrung. Það eru þjóðríki sem ýta undir þetta með leyniþjónustum, beinlínis og bókstaflega, þannig að ekki er myndin björt og ekki er ég að gera lítið úr vandamálinu, það er mjög alvarlegt og yfirþyrmandi. Þá má spyrja: Hvað eigum við að gera? Ég er satt best að segja ekki mjög bjartsýnn, óháð þessari löggjöf. Ég tel mig hins vegar vita fyrir víst að hatursorðræðulöggjöf getur kannski breytt einhverju en ég held ekki að hún hafi mikil áhrif, vissulega ekki til lengdar. En almennt er ruglingur milli annars vegar þess að einhver takmörkun á tjáningarfrelsi sé lögmæt eða heimil eða standist reglur eða stjórnarskrár og hins vegar hvort það sé góð hugmynd. Nú verð ég aðeins að kvarta yfir hægrinu svokallaða, vegna þess að ég varð svolítið þreyttur á því á tímabili hvað hið svokallaða vinstri væri gjarnt á að beita þöggunartilburðum og valdbeitingu til þess að stjórna skoðunum fólks og þá gerðist það nefnilega, þegar ég var u.þ.b. að fara að kvarta undan vinstrinu svokallaða, að Donald Trump, sem að mínu mati er nýfasisti, og það á ekki að vera hneykslanlegt að benda á það að mínu mati, var sparkað af Twitter og þá reis hægrið upp á afturfæturna og fór að kvarta undan því að honum væri gert skylt að standa við skilmála sem hann sjálfur samþykkti þegar hann fór inn á vefinn, í miðri valdaránstilraun, og þá þótti hægrinu það brot á tjáningarfrelsi. Auðvitað ræður Twitter sjálft sinni ritstjórnarstefnu, alveg eins og Morgunblaðið ræður sinni. Mér féllust eiginlega hendur þegar ég fór að sjá þetta vegna þess að mér finnst umræðan um tjáningarfrelsið alltaf vera á kolröngum stað. Þetta snýst ekki um það hvort þetta standist stjórnarskrá eða mannréttindasáttmála Evrópu. Það er ekki spurningin, virðulegi forseti. Hún er grundvallaratriði, hún er botninn á umræðunni. Allt ofan á það snýr að því hvort það er góð hugmynd að takmarka tjáningarfrelsi. Ég held að svo sé ekki. Ég held að það styrki nýfasistana, ég óttast það alla vega, og það vekur alls konar óþægilegar spurningar í kringum önnur voðaverk í heiminum og hvenær við séum komin inn á það að stjórna skoðunum með löggjöf. Þá hjó ég eftir einu í ræðu hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur sem ég heyri mjög oft frá þingmönnum og það er hugmyndin um að breyta almennum hegningarlögum til að senda skilaboð. Ég er á þeirri staðföstu sannfæringu þegar kemur að löggjöf, og sérstaklega hegningarlögum, að það sé ekki hugurinn sem gildi heldur áhrifin. Ég er á móti því að nota lögin til að senda skilaboð. Skilaboðin sem við þurfum að senda eru þau að fólk í lýðræðissamfélagi beri þá ábyrgð að geta séð og heyrt heiminn sem við búum í, þar á meðal ofbeldiskvikmyndir, klám, lygar og afvegaleiðingar, án þess að breytast í fasista. Það er grunnkrafan sem við verðum að setja lýðræðisfyrirkomulaginu sjálfu. Það gengur út frá þessu sem vísu og ef þetta er ekki tilfellið er lýðræðið veikt. Að því sögðu vil ég ítreka á lokasekúndunum að vandinn sem á að leysa með þessu frumvarpi er yfirþyrmandi og raunverulegur. Við eigum að taka hann alvarlega áður en það verður of seint. En við þurfum að gæta að því hvaða aðferðum við beitum því að það er ekki hugurinn sem gildir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ræðuna, en mig langar þó til að spyrja hann út í nokkur atriði í ræðu hans. Hv. þingmaður talar um það, sem ég fagna, að hann geri ekki ágreining um að frumvarpið sé í andstöðu við stjórnarskrána eða mannréttindasáttmála Evrópu, þvert á móti, og er gott að heyra það. Hins vegar kom fram í ræðu hv. þingmanns að það sé svo mikill hafsjór af vitleysu þarna úti, með leyfi forseta, að það gangi ekkert upp að koma einhverjum böndum á það. Mig langar aðeins til að benda á það að helförin er ekki bara hafsjór af vitleysu. Helförin er voðaatburður, einn hryllilegasti atburður í sögu Evrópu, ekkert einn hryllilegasti, hann er hryllilegasti atburður í sögu Evrópu, þannig að það er engin vitleysa sem átti sér stað í helförinni. Þetta er raunverulegur atburður sem átti sér stað þar sem 6 milljónir manna voru drepin með köldu blóði vegna þess að þau tilheyrðu ákveðnum trúarhópum. Mig langar því til að fá það fram hjá hv. þingmanni hvort hann telji samt sem áður ekki, að um helförina gildi aðrar nálganir en einhvers konar samsæriskenningar sem ganga ljósum logum á netinu, eins og hann vitnaði til, heldur raunverulega atburði þar sem fólk var drepið, safnað saman og myrt í gasklefum, hvort það sé ekki aðeins öðruvísi en einhverjar samsæriskenningar sem ganga um netið.

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á hluta spurningar hv. þingmanns um að það sé engin vitleysa að helförin hafi átt sér stað. Það var ekki það sem ég sagði. Ég sagði mjög skýrt: Helförin átti sér stað og er mest rannsakaði og staðfesti sögulegi viðburðurinn, hugsa ég, nokkurn tíma. Og hv. þingmaður þarf með fullri virðingu ekki að fræða mig um alvarleika helfararinnar, þess þarf ekki. Þá virtist hv. þingmanni skiljast á ræðu minni, sem er sennilega mér að kenna, að það væri ekkert hægt að gera. Ég held að alveg sé hægt að gera eitthvað. Ég held hins vegar að lausnirnar séu ekki faldar í því að banna þessar fáránlegu, ógeðslegu og hættulegu skoðanir. Þegar hv. þingmaður spyr um helförina í samanburði við önnur voðaverk, segjum þjóðarmorðin á Armenum, meint þjóðarmorð Tyrkja á Armenum, ég skal bara kalla það þjóðarmorð á Armenum, skal dirfast að gera það, og þegar spurt er: Má afneita því að 11. september hafi átt sér stað? Þar er um að ræða miklu lægri tölu og auðvitað allt annars eðlis, en samt spyr fólk spurningarinnar. Við þurfum að svara þeirri spurningu á einhvern annan hátt en að þetta sé einfaldlega ekki það sama. Ég verð eiginlega að biðja hv. þingmann um að svara spurningunni sjálf. Helförin er vissulega hryllilegasti glæpur sem ég er meðvitaður um í Evrópu á 20. öldinni. En er það þá þannig að við setjum lög til að banna afneitun á hryllilegasta glæpnum en ekki næst hryllilegasta glæpnum eða næst næst hryllilegasta glæpnum? Ég veit það ekki, virðulegi forseti. Ég skil ekki hvort og þá hvaða lína eigi að vera þarna eða hvar hún eigi að vera. Ég er ekki sammála því að þessi aðferð sé í eðli sínu góð hugmynd. Ég skil alveg tilganginn, markmiðið er gott. Ég tel þetta gera meiri skaða en gagn. Það eru áhyggjur mínar af frumvarpinu.

Herra forseti. Það er ágætt að við séum nokkuð sammála um tilganginn. En mig langar til að beina annarri spurningu til hv. þingmanns af því að hann talar um að honum finnist ekki rétt að leggja refsingar við ákveðinni tjáningu. Samt erum við með í XXV. kafla almennra hegningarlaga refsingar við hótunum og hatursorðræðu. Ég vil gjarnan fá að vita það og hvort hv. þingmaður sé þá andsnúinn refsingum í almennum hegningarlögum við hótunum og hatursorðræðu. Mig langar líka til þess að fá fram hjá hv. þingmanni, vegna þess að hann er hugsi yfir því að frumvarpið muni valda meiri skaða en hitt, þ.e. að refsing samkvæmt almennum hegningarlögum við afneitun á helförinni muni valda meiri skaða en hitt, hvernig við eigum að bregðast við afneitun á helförinni og sömuleiðis vegna þess að honum er tíðrætt um að við megum ekki hefta tjáningu með einhverjum hætti og vísar þar til AFD-stjórnmálaflokksins í Þýskalandi, en fregnir bárust frá Þýskalandi í dag að þýskar leyniþjónustustofnanir eru að fylgjast með félögum í AFD þar sem aðgerðir þeirra kunni að vera ógnun við lýðræðið. Það þýðir að símar þeirra kunna að vera hleraðir og fylgst er með pólitískum afskiptum þeirra á netinu, þannig að í fyrsta skipti frá síðari heimsstyrjöldinni er þýskur stjórnmálaflokkur settur undir eftirlit leyniþjónustunnar þar í landi. Telur þá hv. þingmaður þessar aðgerðir og ákvarðanir ríkisstjórnar Þýskalands varðandi AFD, en sá flokkur hefur verið skilgreindur sem möguleg öfgahreyfing með sínum hættulegu afleiðingum, vera vitlausar eða rangar? Ég óska eftir að hv. þingmaður svari líka fyrri hluta spurninga minna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalegar og góðar spurningar. Hvort ég sé andsnúin refsingum við hótunum og hatursáróðri; hótanir eru ofbeldi í mínum huga og er fullkomlega eðlilegt að banna þær. Ég er ekki á móti öllum takmörkunum á tjáningarfrelsi. Ég flutti frumvarp um að banna dreifingu á nektarmyndum annarra í leyfisleysi, sem dæmi, og er hlynntur takmörkun á tjáningarfrelsi til að vernda réttindi annarra, svo sem friðhelgi einkalífsins o.fl. En það er hins vegar almennt séð ekki góð leið til að ná settu markmiði þótt það geti verið nauðsynlegt, þannig að ég er ekki hrifinn af þeirri leið þótt ég sé hlynntur henni þar sem það er nauðsynlegt. Ég er ekki hrifinn af refsingum eða fangelsun yfir höfuð. Hv. þingmaður spyr um það hvernig eigi að bregðast við afneitun helfararinnar. Ég ætla að bíða með það þar til síðar, það er vont að hafa ekki tíma til að fara nógu vel út í það, nema kannski í annarri ræðu. Hv. þingmaður spyr einnig hvort ég sé hlynntur aðgerðum leyniþjónustustofnana Þýskalands til að fylgjast með AFD, og ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þetta vegna þess að mig langaði að hafa það í ræðu minni, en já, ég er hlynntur því. Mér finnst það mjög jákvætt og mikilvægt en það er neikvætt að þess þurfi. Mér finnst það algerlega réttmætt og ég tel að það geti aðstoðað, ég held að það geti hjálpað til við að ráða bug á þeirri ógeðslegu hreyfingu. Það er hins vegar ekki það sama og mér finnst um þetta tiltekna frumvarp. Sömuleiðis tel ég nýfasismann vera í eðli sínu það valdbeitingarsinnaðan að mjög takmarkað rými sé fyrir einhverjar upplýstar umræður við nýfasista. Þeir eru almennt komnir fram yfir þann punkt. Það er hins vegar fólkið sem gæti laðast að þeim sem er hægt að forða frá þeim áður en það er orðið of seint. Reyndar er það alveg ótrúlegt hvað fólk er gjarnt á að skipta um skoðun ef út í það er farið. Það eru ýmsar heimildir fyrir því sem ég gæti bent hv. þingmanni á ef hún hefur áhuga. En svo ég ítreki það, ég er hlynntur því og finnst mjög mikilvægt að berjast gegn þessum öfgaöflum og AFD eru öfgaöfl, alveg klárlega. En það skiptir máli að aðgerðirnar séu hannaðar til að virka 

Virðulegi forseti. Mér hefur fundist áhugavert að fylgjast með þeirri umræðu sem hefur skapast í samfélaginu í kjölfar framlagningar þessa máls. Ég hef allan skilning á efasemdum og gagnrýni. Það þarf alltaf mikið að koma til þegar við skerðum tjáningu með lagasetningu og þar er sönnunarbyrðin á löggjafanum. Umræðan þarf að spegla alla hagsmuni að baki. Umræðan hefur að mínu mati ekki tekið á þeim grundvallarspurningum sem eru undirliggjandi og ekki heldur á heildarmati hagsmuna í samfélaginu. Ákveðin grundvallaratriði í þessari umræðu hafa einfaldlega verið röng, svo sem að hér sé verið að banna tilteknar skoðanir. Hér er verið að banna tiltekna tjáningu, ekki skoðun. Þetta heyrir maður mikið í hinni almennu opinberu umræðu. Af opinberri umræðu mætti líka ætla að hér sé það að gerast í fyrsta sinn að fram sé lagt mál sem takmarkar tjáningu að einhverju leyti í orði eða riti, með orðum, myndum eða með öðrum hætti. Það er vitaskuld ekki svo. Hér vorum við fyrir nokkrum vikum að samþykkja lagasetningu um stafrænt kynferðislegt ofbeldi. Það er tjáning. Við henni er lögð refsing. Er það svo að við séum að gera þetta í fyrsta sinn? Auðvitað er það ekki þannig. Í samfélagslegu tilliti takmörkum við oft tjáningu, stundum skerðum við hana og í alvarlegustu tilvikum bönnum við hana að viðlagðri refsingu. Við höfum mörg dæmi úr löggjöfinni þar sem einmitt það er gert. Vegum við að stjórnarskránni með því að leggja refsingu við því að áreita fólk kynferðislega í orði eða í skrifuðum skilaboðum, svo að ég nefni dæmi? Er það atlaga að tjáningarfrelsinu? Það er vitaskuld ekki svo. Hinn heilagi réttur til tjáningar er nefnilega ekki takmarkalaus. Tjáningin getur ekki trompað önnur heilög mannréttindi einstaklinga eða samfélagsins alls. Hægt er að taka mjög ómerkileg dæmi þar sem við erum, að vísu ekki að viðlagðri refsingu, að takmarka tjáningu, jafnvel mjög fallegra skoðana. Takmörkum við t.d. stjórnarskrárvarið tjáningarfrelsi þegar lögregla hefur afskipti af fólki vegna hávaða; þegar maður stendur kannski fyrir utan hús að næturþeli og hrópar ástarjátningu til konu, mjög fallega skoðun? Nágrannarnir geta kvartað vegna þess að þeir kunna ekki að meta hávaðann. Er það vegna þess að við séum að banna ástina, að leggja bann við tjáningunni? Nei, þetta er gert vegna þess að tjáning þessarar fallegu skoðunar raskar hagsmunum annarra. Vitaskuld er ekki lögð refsing við þessu þannig að ekki er um sambærileg dæmi að ræða, svo að ég rammi það rækilega inn. Ég er einfaldlega að reyna að sýna fram á það að þetta gerist daglega, að við sem samfélag höfum skoðun á því með hvaða hætti má tjá ákveðnar skoðanir, allt frá því að gera smávægilegar athugasemdir yfir í það að í alvarlegustu tilvikum erum við sem samfélag með lög sem leggja refsingu við tiltekinni tjáningu skoðunar. Mega fyrirtæki segja það sem þeim sýnist um samkeppnisaðila í auglýsingum? Nei, við erum með löggjöf sem bannar það. Ég er hér komin til að reyna að halda uppi þeim málstað að þetta gerum við dagsdaglega. Dæmin eru víða. Það er þannig, ef við förum aftur inn í refsipólitíkina og sleppum þessum litlu dæmum, að mannréttindin og hin heilögu mannréttindi manneskjunnar eru fleiri en tjáningin og í eðlilegu samhengi spila þessar reglur alltaf saman. Meginreglan er sú að frelsið, sem er okkur öllum mikilvægt og er okkur öllum grundvallarréttur og er okkur öllum heilagur réttur, gengur samt aldrei lengra en svo að við drögum línuna við það að skerða rétt annarrar manneskju. Við takmörkum og við bönnum tegund tjáningar í alls konar samhengi. Stundum eru viðbrögðin lítil vegna þess að málið er lítið. Við veitum tiltal og svo liggur línan allt yfir í það að við erum komin í refsipólitík vegna þess að tjáningin er orðin svo alvarleg, svo hættuleg og kannski orðin svo ítrekuð að hún gengur gegn grundvallarréttindum annars fólks og jafnvel samfélagsins alls. Þá beitum við refsilöggjöfinni. Við erum að tala um tjáningu sem er svo hættuleg einstaklingum og samfélaginu öllu að við teljum ekki bara gagnlegt heldur nauðsynlegt að draga þá línu. Þá er komið að efni þessa frumvarps. Ég nálgast málið með þeim hætti að hér sé ekki verið að banna bjánalegar skoðanir. Maður minn, þá hefði löggjafinn ekki neitt annað að gera. Ég er sammála hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni um það að við værum í vanda stödd ef það væri erindið. Viðfangsefnið er hvernig á að eiga við tjáningu sem er hættuleg. Evrópa hefur sannarlega reynslu af því að það er verkefni sem við ættum að vera með hugann við. Ég get alveg tekið undir þau sjónarmið að það sé ekki augljóst að lagasetning sé verkfæri til þess. Það er ekki augljóst, en það er heldur ekki fráleitt. Ef við skoðum þá lagasetningu sem við erum með í dag erum við með í íslenskum hegningarlögum ákvæði sem bannar hatursorðræðu, sem er í mínum huga klárlega og skýrlega algjört systurákvæði þessa ákvæðis, sama hugmynd býr að baki. Ég myndi vilja ganga svo langt að segja að í umræðum um þetta mál ættum við jafnframt að skoða og rýna það hver afstaða okkar er til ákvæðisins um hatursorðræðu. Ég skil vel að miklar efasemdir séu við mál af þessum toga en ég er líka þeirrar skoðunar að það sé vegna þess að umræða í samfélaginu, um tjáningarfrelsi og gildi þess og um mannréttindi, er takmörkuð. Viljum við hatursorðræðuákvæðið burt? Það er ákvæði sem bannar tjáningu ógeðfelldrar skoðunar, ákvæði nr. 233 sem hljóðar þannig: „Hver sem opinberlega hæðist að, rógber, smánar eða ógnar manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu …“ Þetta getur hljómað sem eitthvert smælki á Facebook, að hér séum við að tala um einhverja lélega brandara sem séu komnir inn í refsilöggjöfina. Hefur það verið reyndin í praxís? Er það það sem löggjafinn er að fást við hér? Nei. Það er alltaf stórmál að setja refsiákvæði og sönnunarbyrðin er alltaf á þeim sem vilja takmarka tjáningu. En ég er að sama skapi þeirrar skoðunar að í samhengi við þetta mál þurfi menn að útskýra eða fara yfir það hvers vegna við erum með ákvæði sem orðar það svo að það sé orðið refsivert að hæðast að manneskju. Við erum ekki að refsivæða vonda brandara eða lélegar skoðanir. Þetta er gert til að taka á vandamáli sem við vitum og viðurkennum flest að er stórt samfélagslegt mein, rasismi og öll þessi pólitíska og hættulega umræða, sem mér finnst hv. þingmenn hafa farið mjög vel og rækilega yfir, og ég hef ekki miklu við það að bæta. Þetta er gert vegna skilnings á því að hatursorðræða er hættuleg tjáning fyrir tiltekna einstaklinga og samfélagið allt og leiðir mjög auðveldlega til ofbeldis, þar eru tengsl á milli. Ég myndi að sama skapi, fyrst við erum í þessum kafla, fara í ákvæði sem kemur á eftir hatursorðræðuákvæðinu. Þar erum við með ákvæði sem varðar það t.d. að móðga eða smána maka sinn eða fyrrverandi maka, sem varðar fangelsi allt að tveimur árum. Erum við að tala um móðganir í matarboðum? Nei, þetta er ákvæði sem fjallar um andlegt ofbeldi, ekkert léttmeti. Hér er komið ákvæði sem kerfið notast við til að taka á ofbeldi í nánum samböndum og orðalagið er með þessum hætti til að geta náð utan um þær víddir sem andlegt ofbeldi getur leynst í. Tjáningarfrelsið er nefnilega ekki þannig að það geti gengið grimmdarlega á rétt annarra. Það er alls ekki þannig. Önnur rök sem heyrast: Mun þetta lagaákvæði stöðva vandamálið? Það heyrist oft sem röksemd gegn þessu máli. Getur þetta lagaákvæði komið í veg fyrir brot? Nei, það gerir það ekki. Ekki frekar en hegningarlögin koma í veg fyrir morð eða kynferðisbrot, stafrænt kynferðisofbeldi, tjáninguna sem er þar að baki, ölvunarakstur. Lögin eru til þess að taka á brotum. Þau geta aldrei komið í veg fyrir þau. Ég ætla ekki að eyða miklu púðri í röksemdafærsluna, sem mér finnst ég ekki greina hér en heyrist í opinberri umræðu, um að við þurfum þetta ekki. Þar myndi ég spyrja: Þurfum við ákvæði um hatursorðræðu? Í Evrópu gætir tilhneigingar til gyðingaandúðar, árása í orði og verki. Við höfum á Íslandi blessunarlega, vil ég leyfa mér að segja, mjög fáa dóma um hatursorðræðu, en Alþingi hefur engu að síður sett lög um þessi fátíðu brot vegna þess að við ætlum að taka á þeim þegar og ef þau koma upp. Mér finnst Evrópa ekki eiga þá sögu að baki að við getum talað eins og hér sé ekkert samhengi og ég vil árétta að mér finnst ég ekki greina það í umræðu hér í þingsal heldur er ég hér að vísa til opinberrar umræðu. Aðrar röksemdir sem við heyrum úr frelsisáttinni, sem ég hef mikinn skilning á og samúð með, eru: Ætlum við virkilega að fara að setja upp lista yfir þau ummæli sem má viðhafa og ekki? Þá myndi ég segja: Hvað er XXV. kafli hegningarlaga annað en rammi og umgjörð þar sem verið er að verja friðhelgi einkalífs? Það mætti kalla lista en við erum að draga línu og höfum gert það áður. Lögin ramma inn einhver viðmið, tilgreina mörkin og önnur lagaákvæði í allri okkar refsilöggjöf búa ekki við það að hægt sé að segja sem svo: Við bönnum morð og með því munu þau ekki henda. Mikið væri nú gott ef löggjafinn væri þess umkominn að geta komið í veg fyrir glæpina. Ég skildi orð hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar þannig að hann skilji þessa löggjöf sem svo að hún muni ekki sporna gegn þessum brotum en muni mögulega espa þau upp. Það finnst mér vera sjónarmið en mér finnst ég ekki hafa forsendur til að meta það. Ég myndi þó segja að ég fellst ekki endilega á að það eigi frekar við um þessi brot en önnur að löggjöfin ein og sér muni ýfa upp eitthvað sem er ekki þá þegar vandamál. Í kaflanum þar sem við verjum friðhelgi einkalífs með refsilöggjöf erum við að gera það refsivert að skýra opinberlega frá einkamálefnum annars manns án þess að nægar ástæður séu fyrir hendi - allt eru það punktar sem geta virkað mjög smávægilegir þegar þeir eru ekki settir í samhengi - yfir í það að við erum að tala um hótanir sem er morgunljóst fyrir alla að við verðum að eiga við. Aftur vil ég leyfa mér að segja að það mál sem hér er til meðferðar er í mínum huga náskylt hatursorðræðuákvæðinu, er systurákvæði þess. Tilhneigingin í Evrópu sýnir í mínum huga gyðingaandúð, árásir í orði og verki, og það er veruleikinn sem er að baki þessari tjáningu. Þessi tjáning er líka náskyld háttsemi, er leiðin til hennar, er undanfari og eftirmáli. Ég vona innilega að Ísland verði eitt Norðurlandanna um að upplifa ekki alvarlegar birtingarmyndir þessarar skoðunar en ég myndi ekki segja að ég sé bjartsýn á það. Það að brot séu sjaldgæf finnst mér ekki vera röksemd fyrir því að löggjafinn ætti ekki að hafa á þeim skoðun. Virðulegi forseti. Ég hef allan skilning á því að þetta mál veki upp spurningar og viðbrögð, jafnvel hörð viðbrögð. Mér þætti eiginlega óheilbrigt ef svo væri ekki. Það er eðlilegt að við stöldrum við og ég hef mikinn skilning á því að fólk vilji staldra við hér. Mín röksemdafærsla að baki þessu máli, sem ég verð nú að viðurkenna að ég er ekkert sérlega bjartsýn á að hljóti mikinn framgang hér í þinginu, er sú að þetta mál þurfi einfaldlega að ræða í samhengi og í ljósi allra hagsmuna að baki, allra mannréttinda. Þegar við höfum gert það tökum við afstöðu. Þegar þetta mál er skoðað snýst það í mínum huga um það að hér er um að ræða tjáningu, framsetningu í orðum, í riti, jafnvel með myndum, sem er einstaklingum og samfélaginu hættuleg, tjáningu sem er sett fram í ákveðnum tilgangi og í ákveðnu samhengi. Þess vegna hefur Mannréttindadómstóll Evrópu samþykkt lagasetningu sem þessa. Þar að baki er heildarmat um vernd mannréttinda, um vernd allra mannréttinda.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort ég er í sjálfu sér með spurningu en ég er með athugasemdir við þetta og þætti vænt um að fá viðbrögð hv. þingmanns við því. Hv. þingmaður nefnir að bann við morðum fyrirbyggi ekki morð. Það er alveg rétt. En bannið við morðum er ekki notað beinlínis sem sannfæringartól til að hvetja til morða. Það er gert með löggjöf eins og þessari. Nýlega var gefin út bók á íslensku, því miður, sem er þýðing á sömu hræðilegu bók sem heitir - ja, ég ætla ekki að lesa það upp, áhugasamir geta flett því upp. Strax á blaðsíðu 14 er það notað beinlínis til þess að undirstrika punktinn með bókinni. Það er grundvallarmunur á því og banni við brotum á friðhelgi einkalífsins sem dæmi. Ef við erum með bann við því að deila dagbókum annars fólks, eða eitthvað því um líkt, þá fer ekki einhver og skrifar bók og setur þar inn persónuleg málefni fólks og segir: Sjáið, þetta er allt í lagi vegna þess að það er bannað. En það er gert þegar kemur að helfararafneitun og þetta er þáttur í því. Ég ber virðingu fyrir því sem hv. þingmaður sagði, að hún hefði kannski ekki forsendur til að meta hversu sterkt þetta væri. Ég veit að það er kannski ekki sanngjarnt af mér að fullyrða eitthvað svona án þess að hafa gögn til að sýna hv. þingmanni. En ég skoða þessi gögn. Ég les þessa orðræðu. Ég kafa ofan í orðræðuna hjá þessum vitleysingum og þess vegna er ég þessarar skoðunar. Ég heyri hvað þeir segja sjálfir og hvað þeim sjálfum finnst vera sannfærandi, hvað það er sem þeir nota sjálfir til að tæla til sín nýliða. Það er m.a. löggjöf eins og þessi, því miður. En eins og ég segi þá hef ég svo sem ekki neina spurningu, ég vildi bara koma þessu að við hv. þingmann. Ég krefst svo sem ekki svara en gef þó hv. þingmanni tækifæri til að segja sína skoðun.

Virðulegur forseti. Ég var í sjálfu sér búin að fara yfir þessi sjónarmið. Ég tel mig ekki vera þess umkomna að meta hvaða áhrif til kælingar eða ýfingar lagaákvæði hefur. Þar myndi ég aftur vilja ítreka að mér finnst það geta ekki átt við eitt og sér sem rök gegn ákvæði vegna brota sem við vitum að eiga sér stað. Löggjöfin þarf að geta gripið það þegar svona hættuleg tjáning hefur afleiðingar í för með sér. Eins og ég segi þá hef ég ekki gögnin, ég held að þau séu nú ekki aðgengileg. En það má ekki gefa sér það að þó að það sé í einhverjum tilvikum þannig að eitthvert bann hafi espað upp ákveðinn hóp manna þá séu það viðbrögð allra manna við svona ákvæði. Ég held að við séum alltaf að búa til ákvæði sem þetta vegna þess að skoðunin er til. Tjáningin er til. Tjáning þessarar hættulegu skoðunar er fyrir hendi og þess vegna erum við að bregðast við henni. Þannig að mér finnst þetta vera spurning um upphaf og endi, hvort kemur á undan. Ég ætla að leyfa mér að draga það stórlega í efa, og ég veit að hv. þingmaður heldur því ekki fram, að lagaákvæði búi til þetta hættulega samfélagslega mein. Mér finnst hann tala á þeim nótum, eins og maður heyrir, að meðalið sé hættulegra en sjúkdómurinn, með lagaákvæði sem þessu. Ég skil það sjónarmið. En ég myndi þá vilja spyrja: Á slíkt hið sama ekki við um lagaákvæði okkar sem tekur á hatursorðræðu? Styður þingmaðurinn ákvæði á borð við hatursorðræðuákvæðið sem er í hegningarlögunum nú þegar?

Virðulegi forseti. Ég ætlaði nú ekki að koma í annað andsvar, en fyrst hv. þingmaður spurði mig þá nýti ég tækifærið, það sparar mér kannski líka ræðu á eftir. En ég er hlynntur því að það sé hatursorðræðulöggjöf. Ég tel hins vegar ákvæðið sem er núna í almennum hegningarlögum vera gallað. Þegar því var breytt á þarsíðasta kjörtímabil, ég man ekki nákvæmlega hvaða ár, þá gagnrýndi ég breytinguna frekar harðlega, fannst sumum. Ég hef ekki tíma til að fara út í allt sem ég hef við það að athuga, en mér finnst mjög mikilvægt að hatursorðræðulöggjöf sé fáguð og góð. Ég tel hana ekki vera það í íslenskri löggjöf. Ég hefði áhuga á að breyta henni og bæta hana, en ég tel að hún eigi að vera til staðar. Þar sem ég er hér í seinna andsvari ekki að spyrja hv. þingmann þá ætlast ég ekki til að hún svari en býð þó hv. þingmanni pontuna ef hún kýs að nýta hana.

Virðulegur forseti. Ég er hingað kominn til að þakka hv. þingmanni svarið. Það er ánægjulegt að heyra að hann styðji að við séum með hatursorðræðuákvæði, þrátt fyrir að ég viti að hann er eindreginn stuðningsmaður tjáningarfrelsisins. Auðvitað mætti nálgast málið með þeim hætti að segja að hatursorðræðuákvæðið gæti gripið margt af því sem við erum að tala um hér. En það getur maður kannski líka sagt um mörg þau ákvæði sem eru t.d. í kynferðisbrotakafla. En við gefum ákveðnum brotum þann virðingarsess að leyfa þeim að heita það sem þau eru raunverulega. Ég get alveg verið sammála því að setja megi spurningarmerki við orðalagið í hatursorðræðuákvæðinu, en ég er einlæglega þeirrar skoðunar að það eigi að vera til. Og það eru til dómar þar sem á það hefur reynt sem sýnir að þess var þörf. Eins og ég hef sagt hérna áður er ég þeirrar skoðunar að það mál sem við erum með hér til meðferðar sé systurákvæði.

Herra forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni, Rósu Björk Brynjólfsdóttur, fyrir að mæla fyrir þessu frumvarpi um breytingar á hegningarlögum og bann við afneitun helfararinnar. Þetta er efni sem á sannarlega erindi við samfélag okkar tíma þó að álitamálin séu e.t.v. einhver. Ég vil nefna það hér að hv. þingmaður mælti líka fyrir þingsályktunartillögu á haustdögum um minningardag um fórnarlömb helfararinnar sem er raunar þegar orðinn alþjóðlegur minningardagur, stofnsettur af Sameinuðu þjóðunum árið 2005, þ.e. 27. janúar. Þann dag árið 1945 voru Auschwitz-útrýmingarbúðirnar frelsaðar af sovéska hernum. Ég nýt þeirra forréttinda að vera bæði meðflutningsmaður á þessu frumvarpi og á þessari þingsályktunartillögu og mér þykir af því mikill sómi. Þýðir þetta að hv. þingmaður og flutningsmenn séu stöðugt að horfa um öxl, séu fastir í fortíðinni, haldnir einhvers konar fortíðarhyggju, komist ekkert úr sporunum, séu ekki í takti við nútímann? Nei, þvert á móti, herra forseti. Þetta vitnar um ríka samfélagsvitund, þekkingu og skilning á því að sagan geymir ýmsar myrkar hliðar. Á öllum tímum virðast vera til sprotar öfgaafla sem finna sér einhvern jarðveg og ef við höldum ekki vöku okkar, bregðumst ekki við, þá kann að fara á lakari veginn; að við drögum ekki lærdóm af þessari átakanlegu reynslu fortíðar. Í greinargerð með frumvarpinu kemur kjarni málsins auðvitað fram. Verið er að leggja til að ný grein bætist við almenn hegningarlög frá 1940 um refsinæmi þess að afneita þjóðarmorði þýskra nasista. Þetta tímabil var átakanlegt. Heildarfjöldi þeirra sem létust vegna kerfisbundinna ofsókna á stríðsárunum telur 17 milljónir manna. Aðrir hópar fólks sættu einnig ofsóknum og voru myrtir af nasistum. Þar má nefna, eins og hv. flutningsmaður kom inn á, hinar ýmsu slavnesku þjóðir, gyðinga, Rómafólk, fatlaða, samkynhneigða og fjölda annarra hópa. Þetta tímabil, sem verður að teljast hluti af nútímasögu mannkyns, hvílir enn sem mara á þjóðum heims, eins og svart ský, og það verður þannig áfram. Einhver kann að spyrja: Hvað kemur okkur þetta við? Er þetta ekki löngu liðin tíð og gerðist það ekki í útlöndum, fjarri okkar menningu, lífsskoðun og viðhorfum? Herra forseti. Þetta er fjarstæða. Þetta stendur okkur nefnilega nærri. Mörg okkar þekkja jafnvel persónulega til einstaklinga eða afkomenda þeirra sem hlutu þau örlög að þurfa að þola vistun í búðum nasista í Þýskalandi. Þetta hreyfir við okkur öllum. Yfir 3.200 Norðmenn voru t.d. sendir til Sachsenhausen-búðanna skammt fyrir norðan Berlín og 200 þeirra létu þar lífið. Margir þekkja líka sögu Leifs H. Müllers en hann upplifði líklega einhverja hryllilegustu fangelsisvist sem nokkur Íslendingur hefur þurft að þola, fyrst í Grini-fangelsinu í Noregi og síðar í þessum áðurnefndu og alræmdu Sachsenhausen-fangabúðum í Þýskalandi sem stundum voru nefndar vinnubúðir. Þar var hver dagur barátta upp á líf og dauða undir járnhæl nasista. Hungur, sjúkdómar, pyntingar og dauði voru daglegt brauð. Leifur skrifaði bók um þetta skelfilega tímabil í lífi sínu strax eftir heimkomuna til Íslands í stríðslok. Bókin heitir Í fangabúðum nazista og kom út í september 1945. Wiesenthal-stofnunin greinir frá því að þetta sé einstök bók og ein sú fyrsta sem rituð var í heiminum um helförina. Þetta var yfirþyrmandi fyrir þýska þjóð lengi fram eftir árum og það eru ekki margir áratugir síðan Þjóðverjar gátu farið að ræða þetta opinskátt og viðurkenna í rauninni, t.d. í skólakerfinu. Að lögfesta með talsverðum þunga, eins og hér er lagt til, ætti að gera okkur auðveldara að horfa á sögu mannréttinda í víðara og skýrara samhengi. Það eigum við að gera. Þessi þungbæra saga ætti að stuðla að því að við stöldruðum kannski við og hugleiddum og veltum fyrir okkur þeim dýrmætu réttindum ýmissa minnihlutahópa sem orðið hafa að raunveruleika, þokast áfram, tiltölulega hratt þrátt fyrir allt, og hversu dýrmæt þessi réttindi eru. Við ættum að standa stöðugt vörð um þau, byggja skjaldborg um þessi réttindi því að þau eru ekki sjálfsögð. Þetta er, eins og dæmin sanna, fallvalt. Við þekkjum það og þurfum ekki að leita langt út fyrir mörk okkar til að verða vitni að því hvernig þessum réttindum er misþyrmt og þau svívirt í mörgum tilvikum. Það þarf ekki að fara langt og það er því miður veruleiki dagsins í dag í allt of mörgum heimshlutum. Auk þess er helförin áminning um það hversu fljótt hættuleg hugmyndafræði getur haft hroðalegar afleiðingar ef ekki tekst að sporna við henni. Það þekkjum við sömuleiðis. Þessi áminning á sérstaklega erindi til okkar í dag þar sem kunnuglegri hatursfullri og pólitískri hugmyndafræði hefur vaxið fiskur um hrygg. Hún virðist því miður eiga sér nokkurn hljómgrunn og sorglegt að vita til þess að við Íslendingar förum ekki varhluta af skoðunum af þessu tagi. Við þekkjum líka úr íslensku samfélagi raddir sem jafnvel afneita þeim hroðalegu atburðum sem raunverulega áttu sér stað með helförinni en það er ekki bara verkefni stjórnmálamannanna heldur alls samfélagsins að hafna slíkri hugmyndafræði sem byggir á afneitun þeirra atburða sem raunverulega áttu sér stað. Þess vegna er þetta frumvarp tímabært í samfélagi okkar, að við séum stöðugt á varðbergi og gleymum ekki grimmdarverkum og höfum stöðugt hugfast hvað blint hatur getur gengið langt. Verum minnug þessa statt og stöðugt svo að hörmungarnar sem við höfum upplifað í sögunni geti aldrei endurtekið sig.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp öðru sinni vegna þess að ég skulda hv. 3. þm. Suðvest. svör sem ég svaraði áðan í andsvörum. Hv. þingmaður spurði hvort ég væri hlynntur hatursorðræðulöggjöf og eins og ég nefndi í andsvari við annan hv. þingmann þá er ég það, já, þótt ég telji núverandi ákvæði gallað. Ég hef bara tæpar fimm mínútur til að tala um þetta og ég þarf miklu meira en það til að fara yfir það efnislega en get vísað í umræður um ákvæðið eins og það var sett á sínum tíma, á þarsíðasta kjörtímabili. Hv. þingmaður spurði einnig hvað ætti þá að gera ef ekki þetta. Það eru ekki einföld svör við því, en þó verð ég að segja að við verðum að byggja samfélag sem er treystandi til að trúa á helförina. Við verðum bara að treysta fólki til að trúa því að jörðin sé hnöttótt. Að mínu mati er tómt tal að huga að lýðræðinu öðruvísi en að sú grundvallarkrafa sé fyrir hendi, frekar augljós og sjálfsögð, en þó með þeim fyrirvara, eins og ég fór yfir í ræðu minni áðan, að fólk er í eðli sínu mjög lélegt í að greina á milli þess sem er satt og ósatt, ég líka og við öll. Þá vil ég líka ítreka að takmarkanir á tjáningarfrelsi geta alveg verið réttmætar, eins og ég segi í hvert einasta sinn sem ég ræði þetta. Það er alltaf verið að rökræða við einhvern sem ég þekki ekki sem er að berjast fyrir algjöru tjáningarfrelsi með engum takmörkunum. Það er bara mjög langt síðan ég heyrði það sjónarmið og ég hef aldrei heyrt það hér í þingsal. En ég vil einnig fara aðeins yfir það sem hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir talaði um þegar hún rifjaði upp það sem er rétt, að það er ekkert nýmæli að við takmörkum einhverja tjáningu sem við teljum réttmæta. Ég skil alveg þann punkt að þetta er systurákvæði sem þegar er til staðar í almennum hegningarlögum, ákvæði sem ég myndi gjarnan vilja laga og gera betra. En það eru veik rök að mínu mati í íslensku samhengi vegna þess að Íslendingar hafa í gegnum tíðina bannað ótrúlegustu hluti, ekki bara hluti sem eru jafn alvarlegir og helförin. Það er bannað í dag að syngja þjóðsönginn rangt, virðulegi forseti. Það er bara bannað á Íslandi. Það liggur fangelsisrefsing við því. Þannig að við erum úti að aka þegar kemur að tjáningarfrelsinu almennt, jafnvel þótt þetta frumvarp sé kannski skynsamlegt og réttmætt. Klám er enn þá bannað á Íslandi. Eftir því sem ég best veit erum við eina frjálslynda lýðræðisríkið þar sem það er enn þá bannað. Ég skil það svo sem, tabú umræðuefni, og það hafa svo sem ekki verið mikið miklar ástæður til að takast á við það af einhverri alvöru, þótt mig gruni nú að það styttist í það vegna þess að það er framleitt klám á Íslandi og ef lögunum verður framfylgt þurfum við að takast á við þá umræðu og hún endar ekki þannig að við höldum í bannið, ekki hér frekar en annars staðar að mínu mati. En nóg um það. Ofbeldiskvikmyndir voru bannaðar á Íslandi, reyndar ritskoðaðar þar til á þessari öld, þar til 2003 eða 2006, minnir mig, þegar því banni var skipt út fyrir ný lög sem tóku við af þeim gömlu og það er sama prinsipp þar. Við þurfum að treysta fólki til að horfa á Fight Club og Natural Born Killers án þess að breytast í morðingja. Það er grunnkrafa sem við verðum að hafa gagnvart hinum almenna borgara. Það er grunnkrafa. Ef menntakerfi okkar gerir það ekki að verkum að hinn almenni borgari sé þannig þá þurfum við að laga það. Ef skilaboð okkar um að þetta sé grunnkrafa er ekki nógu skýr þá þurfum við að senda þau skilaboð og segja það ansi hátt. En við gerum það ekki vegna þess að Íslendingar upp til hópa hafa í gegnum tíðina aldrei verið neitt sérstaklega hrifnir af tjáningarfrelsi. Þeir umbera það rétt svo ef þeim tekst að sannfæra sig um að það uppfylli lagaleg skilyrði. Guðlast var bannað á Íslandi til árið 2015 - guðlast. Það var bannað að móðga trúarsannfæringu fólks og það var gert út af allsherjarreglu. Ég vil minna á að það eru alveg til rök fyrir því að banna guðlast en þau eru bara mjög léleg öll. Ég vildi nefna þetta vegna þess að þegar við dettum í það að fara að réttlæta takmarkanir á tjáningarfrelsi á þeim grundvelli að við gerum það hvort sem er eða að það standist löggjöf þá eru dæmin sem við höfum í gildandi lögum ekki góð, höfum það alveg á hreinu. En að því sögðu fjallar náttúrlega ekkert þessara atriða í sjálfu sér um jafn alvarlegt atriði og helförina. Ég átta mig alveg á því. En það breytir því ekki að rökstuðningurinn þarf að standast og þessi rökstuðningur stenst að mínu mati ekki. Þá ætla ég að ekki að hafa þetta lengra enda hef ég ekki meiri tíma, virðulegi forseti. En ég þakka fyrir umræðuna og þakka hv. þingmanni fyrir að leggja fram frumvarp sem fær okkur til að ræða þennan uppgang fasismans, vegna þess að það er alvarlegt vandamál sem við mættum ræða miklu oftar og í miklu víðara samhengi og vissulega þrátt fyrir að búa á Íslandi.

Frú forseti. Ég vil nota nokkrar mínútur til að þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur verið í kringum frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum er lýtur að banni við afneitun helfararinnar. Hér hafa komið fram margir áhugaverðir punktar, til að mynda að Mannréttindadómstóll Evrópu hefur með dómafordæmi sínu sýnt fram á samþykki sitt fyrir lagasetningu eins og hér um ræðir. Sömuleiðis vil ég taka undir með hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur sem minnti á systurákvæði almennra hegningarlaga um refsingu við hatursorðræðu. Ég er sannfærð um að þetta frumvarp hér sé af hinu góða og muni verða til þess að við sem löggjafarvaldið gefum skýr skilaboð um að sporna við uppgangi fasisma, uppgangi hatursorðræðu, sem sannarlega hefur átt sér stað í Evrópu. Ég vil benda á að á milli áranna 2018 og 2019 sáum við 74% aukningu ofbeldisbrota sem grundvölluðust á hatursorðræðu í garð gyðinga í Frakklandi og sömuleiðis, á sama tímabili, 2018–2019, var 60% aukning á hatursglæpum í garð gyðinga í Þýskalandi þar sem undanfarinn var akkúrat hatursorðræða í garð gyðinga, og er afneitun helfararinnar hluti af því. Ég vil líka þakka fyrir ræðu hv. þm. Guðjóns Brjánssonar. Ég gleymdi einfaldlega að minnast á það í ræðu minni að tengja þessa sögu við okkar eigin sögu og minna á minningabók Leifs Müllers þar sem fram koma endurminningar þess ágæta manns sem upplifði hörmungar sem enginn okkar vill upplifa, en tengir þessa hörmulegu sögu við íslenskt samfélag. Það er líka rétt sem hér hefur fram komið í máli hv. þingmanna, að þetta frumvarp snýst ekki um fortíðina heldur snýst það um að læra af fortíðinni og koma í veg fyrir að mistök fortíðarinnar, herfileg mistök, endurtaki sig með nokkrum hætti. En það er líka þannig, eins og bent hefur verið á hér í ræðum, að það er hættuleg hugmyndafræði. Hún getur „spírallast“ mjög fljótt og orsakað glæpi sem eru stórhættulegir, skaðlegir lýðræðinu og skaðlegir samfélaginu. Og því miður höfum við séð þá þróun bæði í Evrópu og í Bandaríkjunum. Ég tel að við sem íslenskt samfélag þurfum að vera á varðbergi og koma í veg fyrir að viðlíka hatursorðræða og glæpir geti átt sér stað hér á landi, því að það er veruleg hætta á því. Sömuleiðis vegna þess að við erum þjóð á meðal þjóða og við erum hluti af alþjóðlegu samfélagi og erum því miður partur af þeirri þróun sem átt hefur sér stað, þó svo að við vonum að sjálfsögðu hið besta í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég legg fram tillögu til þingsályktunar um stefnumótun á sviði stafrænnar þróunar. Flutningsmenn ásamt þeirri sem hér stendur eru þingmenn Framsóknarflokksins, Þórarinn Ingi Pétursson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir og Willum Þór Þórsson. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa starfshóp sem fái það hlutverk að móta heildstæða stefnu um stafræna þróun með aðgerðaáætlun til fimm ára hið skemmsta. Markmiðið verði: a. að móta framtíðarsýn stafrænnar þróunar á Íslandi og aðgerðatillögur um hvernig megi efla stafræna þróun innan fyrirtækja, með áherslu á lítil og meðalstór fyrirtæki, efla stafræna hæfni á vinnumarkaði, efla stafræna þróun í rannsóknum, nýsköpun og frumkvöðlastarfi og efla stafræna hæfni á öllum skólastigum, og þar á meðal í sí- og endurmenntun, b. að leggja áherslu á netöryggismál, gagnaaðgengi og nýtingu gagna, viðeigandi lög og stjórnvaldsfyrirmæli, hvort sem snýr að atvinnulífinu eða hinu opinbera, stafrænt stjórnkerfi, stafræna innviði, gervigreind, íslensku í stafrænum heimi, hvernig betur megi grípa þau tækifæri sem stafræn þróun hefur í för með sér og hvernig lágmarka má neikvæðar afleiðingar stafrænnar þróunar. Forsætisráðherra skili skýrslu til Alþingis með niðurstöðum starfshóps í lok maí 2021.“ - Sem er kannski ansi skammur tími, hæstv. forseti, miðað við umfang verkefnisins. En svona stendur þetta hér: Notkun veraldarvefsins og stafrænnar tækni fjórðu iðnbyltingarinnar breytir heiminum. Hún hefur víðtæk áhrif á hagkerfi nútímans og verður samfélögum sífellt mikilvægari. Þessi þróun er óumflýjanleg og mannkyninu gagnleg og getur skapað gríðarleg verðmæti. Í slíkri þróun felast í senn mikil tækifæri og hættur og því er gífurlega mikilvægt að við séum búin undir hana. Sú hætta kann að raungerast að stafræn þróun skipti landsmönnum í tvennt, þ.e. í þá sem hafa þekkingu og getu til að hagnýta stafræna tækni og þá sem það geta ekki. Á alþjóðavettvangi er mikil áhersla lögð á verðmætasköpun og ávinning af hagnýtingu stafrænnar tækni. Er þannig hafið kapphlaup sem þjóðríki, sveitarfélög, fyrirtæki og einstaklingar verða að taka þátt í ætli þau að vera samkeppnishæf og tryggja lífsgæði. Enda þótt við búum við sterka innviði og átak í stafrænni stjórnsýslu sýni mjög góðan árangur gefa alþjóðlegar greiningar og rannsóknir til kynna að Ísland standi að mörgu leyti illa þegar kemur að stafrænni þróun og þá ekki síst ef tekið er mið af stöðu okkar helstu samanburðarríkja, sem standa reyndar mjög framarlega á heimsvísu þannig að við erum kannski í erfiðum samanburði. Á það ekki síst við þegar kemur að atvinnulífi, vinnumarkaði og stafrænni hæfni almennings. Íslensk fyrirtæki og almenningur eru ekki nægilega meðvituð og undirbúin undir þær breytingar sem fjórða iðnbyltingin hefur í för með sér. Almenningur gegnir fyrst og fremst hlutverki neytenda stafrænnar tækni. Nauðsynlegt er að bæta tækni- og upplýsingalæsi og efla frumkvæði þegar kemur að nýtingu stafrænnar tækni til framþróunar og sköpunar. Ef svo fer fram sem horfir mun staða okkar draga úr samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs og þjóðarinnar allrar. Skortur á stafrænni hæfni getur hæglega framkallað samfélagslegan ójöfnuð. Önnur Norðurlönd standa mun framar en Ísland þegar að stafrænni umbreytingu kemur, en þau ríki lenda jafnan mjög ofarlega í öllum samanburði, eins og ég nefndi áðan. Ísland hefur tækifæri til að líta til reynslu þeirra, t.d. í norrænu samstarfi. Þegar hefur samstarf á ýmsum sviðum litið dagsins ljós, eins og Framkvæmdaáætlun Norðurlandaráðs 2021–2024, um Norðurlöndin sem sjálfbærasta og samþættasta svæði í heimi, og Ráðherrayfirlýsingin Digital North 2.0 bera með sér. Annars staðar á Norðurlöndum hefur jafnframt verið unnin heildstæð stafræn stefna, sem Ísland getur litið til. Má þar sérstaklega benda á stefnur Dana, Norðmanna og Svía, en í Finnlandi eru slík málefni í raun samofin annarri stefnumótun. Við vinnuna mætti líta til reynslu Norðurlandaþjóðanna og annarra minni þjóða sem lengst eru komnar í mótun stafrænnar stefnu, svo sem Hollands og Írlands. Þessar þjóðir lögðu fyrst fram stefnu fyrir mörgum árum og eru jafnvel að uppfæra hana núna, þannig að við erum eftir á. En eins og ég segi höfum við gullið tækifæri til að „teika“ nágranna okkar, sérstaklega Norðurlöndin, og við eigum að grípa það tækifæri að mínu mati. Stafræn þróun og þróun í átt til aukinnar sjálfbærni eru umfangsmestu breytingarnar sem íslenskt samfélag stendur frammi fyrir. Góð nýting stafrænnar tækni getur m.a. aukið framleiðni, hvatt til nýsköpunar, bætt þjónustu, einfaldað þátttöku í samfélaginu, skapað störf, bætt lífsgæði, aukið lífslíkur og haft jákvæð áhrif á hagvöxt. Aukin færni og þekking á stafrænni tækni hefur þannig í för með sér fjölbreyttan ávinning. Hagnýting stafrænnar tækni getur aukið efnahagslega samkeppnishæfni og leikið lykilhlutverk í umhverfismálum og leikur lykilhlutverk í framgangi heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna sem Ísland hefur skuldbundið sig til að vinna að. Efling stafrænnar hæfni og nýting stafrænnar tækni er jafnframt talin ein besta leiðin til að koma efnahagskerfi heimsins út úr þeirri kreppu sem kórónuveirufaraldurinn hefur valdið. Stjórnvöld gera sér grein fyrir mikilvægi þess að bregðast við þeim áskorunum sem fjórða iðnbyltingin hefur í för með sér og að nýta þau tækifæri sem hún býður upp á. Þetta má m.a. leiða af umfjöllun í skýrslu forsætisráðuneytisins um fjórðu iðnbyltinguna og aðgerðaáætlun í kjölfar hennar, nýsköpunarstefnunni, Vísinda- og tæknistefnu 2020–2022, en ekki síður í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem kemur m.a. fram að lögð verði áhersla á að Ísland búi sig undir að mæta þeim áskorunum og nýta þau tækifæri sem felast í sífellt örari tæknibreytingum. Þrátt fyrir að stjórnvöld geri sér grein fyrir mikilvægi málefnisins og mikil og góð vinna hafi þegar verið unnin á ýmsum sviðum, svo sem í rafrænni stjórnsýslu, með máltæknistefnu, norrænu samstarfi þar sem stafræn tækni leikur lykilhlutverk, stefnumótun um gervigreind og tillögum að aðgerðum tengdum fjórðu iðnbyltingunni, þarf að líta heildstæðar á stafræna þróun og þá hæfni sem til þarf, eigi Ísland að geta viðhaldið samkeppnishæfni sinni og lífsgæðum. Ljóst er að stafræn þróun hefur áhrif um allt samfélagið og ekkert er henni óviðkomandi. Því er nauðsynlegt að tryggja yfirsýn og samræmingu allra aðgerða helstu hagaðila til að nýta megi samlegðaráhrif til fullnustu, tryggja þekkingaryfirfærslu, koma í veg fyrir tvíverknað og tryggja að ekkert gleymist í þessari mikilvægu vinnu. Í dag vantar t.d. mikið upp á að til staðar séu skýr stefna og aðgerðir varðandi stuðning við fyrirtæki í stafrænni umbreytingu, eflingu stafrænnar hæfni á vinnumarkaði og að efling stafrænnar hæfni sé sett skýrt og markvisst fram í menntastefnu og aðgerðum í menntamálum. Hins vegar má sjá allt þetta skýrt sett fram í fjölmörgum stefnum og aðgerðaáætlunum þeirra landa sem við berum okkur helst saman við, svo sem Norðurlandanna, Hollands og Írlands, eins og fyrr hefur komið fram. Hvetja þarf og styðja stjórnvöld, sveitarfélög, menntakerfið, atvinnulífið og launþega til að grípa til skjótra, öflugra og markvissra aðgerða í þeim tilgangi að efla stafræna þekkingu og færni og auka þannig tækifæri til nýtingar stafrænnar tækni í íslensku atvinnulífi og samfélaginu í heild. Að öðrum kosti er hætt við að Ísland dragist aftur úr helstu samanburðarríkjum þegar að stafrænni þróun kemur, standi höllum fæti í alþjóðlegri samkeppni og að almenningur muni því búa við minni lífsgæði. Þetta verður best gert með öflugu samstarfi allra hagaðila, þvert á atvinnugreinar, jafnt hjá hinu opinbera sem í einkageiranum. Flutningsmenn leggja áherslu á mikilvægi þess að unnið verði markvisst að samstarfi og stefnumótun á sviði stafrænnar þróunar svo tryggja megi áframhaldandi samkeppnishæfni landsins og lífsgæði.

Forseti. Ég mæli fyrir breytingu á 69. gr. almannatryggingalaga sem á að orðast svo: „Bætur almannatrygginga, svo og greiðslur skv. 63. gr. og fjárhæðir skv. 22. gr., skulu endurreiknaðar og þeim breytt fyrir 1. júlí ár hvert. Hagstofa Íslands reiknar og birtir fyrir 1. júní hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið almanaksár. Við mat á launabreytingum skal Hagstofan afla skýrslna og gagna sem hún telur nauðsynleg og gerir jafnframt eigin kjararannsóknir eftir því sem þörf krefur. Tryggingastofnun ríkisins uppfærir krónutölufjárhæðir til samræmis við tölur Hagstofunnar áður en kemur til greiðslna fyrir júlí. Krónutöluhækkanir í kjarasamningum opinberra starfsmanna skulu endurspeglaðar í krónutöluhækkunum fyrir bætur almannatrygginga, greiðslur skv. 63. gr. og fjárhæðir skv. 22. gr.“ Ákvæði samhljóða núgildandi 69. gr. laga um almannatryggingar var fyrst leitt í lög árið 1997. Frá þeim tíma hafa bætur samkvæmt ákvæðinu ekki verið hækkaðar til samræmis við vísitölur neysluverðs eða launa. Sú hækkun sem kveðið er á um í ákvæðinu er færð inn í fjárlög hvers árs, miðað við útreikning fjármála- og efnahagsráðuneytis fyrir komandi ár. Raunin hefur verið sú að sá útreikningur hefur sjaldan staðist. Taflan í frumvarpinu sýnir þróunina frá árinu 1997. Í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 9818/2018 kemur fram að fyrirmæli 69. gr. séu matskennd en samkvæmt ákvæðinu skal hækkun bóta „taka mið af launaþróun“. Fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur í skýringum sínum bent á að orðalag ákvæðisins vísi ekki til tiltekinnar vísitölu, líkt og launavísitölu, og að af forsögu ákvæðisins megi ráða að ekki hafi verið ætlun löggjafans, þegar ákvæðinu var breytt í núgildandi horf, að festa hækkanir við slíkan mælikvarða. Í töflunni er miðað við launavísitölu sem eina viðmiðið sem hægt er að nota sem vísbendingu um hver „launaþróun“ var í raun og veru. Gögnin eru því sett fram á þann hátt að launavísitala þýði í raun og veru launaþróun. Ef bara er tekið mið af þróun vísitölu neysluverðs þá hafa bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar hins vegar hækkað umfram verðbólgu um tæplega 39% frá árinu 1997. Launavísitalan ofmetur launabreytingar, t.d. vegna starfsaldursbreytinga líkt og fram kemur í skýrslu forsætisráðuneytis um launatölfræði á Íslandi. Það er þó til samanburður á launaþróun og launavísitölu, t.d. í skýrslu sem gerð var í kjölfar kjarasamninga af heildarsamtökum vinnumarkaðarins. Þar segir: „launaþróun félagsmanna stéttarfélaga innan ASÍ fellur nær alveg saman við þróun launavísitölu, enda vegur þessi hópur þungt í vísitölunni“. Einnig: „nóvember 2006 til jafnlengdar 2015 hækkuðu laun félagsmanna stéttarfélaga innan BSRB um 68,5% hjá sveitarfélögum og töluvert meira hjá ríkinu, eða um 76,3%. Samanburður við þróun launavísitölu leiðir í ljós að laun BSRB félaga hjá ríkinu hafa haldið í við launavísitölu á því tímabili sem til grundvallar liggur, en félagar þeirra sem starfa hjá sveitarfélögunum hafa dregist aftur úr.“ Miðað við þetta virðist ofmatið í launavísitölunni ekki vera það mikið að sú vísitala sé gagnslaus til þess að meta hver launaþróun er í raun og veru. Enn fremur sýnir skýrsla heildarsamtaka vinnumarkaðarins gliðnun bóta almannatrygginga og launa á vinnumarkaði mjög vel. Þó að bætur almannatrygginga hafi hækkað umfram vísitölu neysluverðs þá er sú hækkun miklu lægri frá árinu 1997 en hækkun á vinnumarkaði á árunum 2006–2015. Þegar lögum um kjararáð var breytt árið 2019 var tekið upp nýtt fyrirkomulag við útreikning launa þingmanna og annarra ráðamanna sem eru ekki með verkfallsrétt. Þar var Hagstofu Íslands falið að reikna út hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið almanaksár. Þetta leiddi til þess að laun þingmanna hækkuðu um 6,3% í byrjun árs 2020 á meðan reiknuð hækkun fyrir bætur almannatrygginga, sem átti að taka mið af launaþróun, var um 3,6%. Vandamálið virðist því vera hvernig fjármála- og efnahagsráðuneytið reiknar út væntanlega launaþróun í fjárlagafrumvarpi á hverju ári. Orðin „skulu breytast árlega“ í 69. gr. laga um almannatryggingar virðast túlkuð á þann hátt að það megi ekki reikna þá hækkun oftar en einu sinni á ári. Til viðbótar virðist aldrei hafa verið tekið tillit til fyrirmæla laganna um að bætur almannatrygginga „hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs“. Til dæmis má nefna að á árunum 2004–2006, 2008 og 2010–2011 var hækkun bóta almannatrygginga lægri en verðbólga viðkomandi árs. Eins og áður var vísað í var heildarhækkun þessara ára á bótum almannatrygginga samt umfram hækkun á vísitölu neysluverðs. Almennt séð væri ráðlegt að nota þessa nýju aðferð við uppfærslu launa hjá hinu opinbera fyrir allar stéttir sem eru ekki með verkfallsrétt. Í þessu frumvarpi er breytingin hins vegar afmörkuð við bætur almannatrygginga. Þetta er orðalag sem er að finna í lögum um það hvernig laun þingmanna og ráðherra eru reiknuð út. Þar sem bætur almannatrygginga eru vissulega á framfæri hins opinbera væri mjög eðlilegt að sambærileg ákvæði væru þarna á báðum stöðum. Þar sem við erum með gildandi lög með þessum texta - ég bætti að vísu við að krónutöluhækkun í kjarasamningum opinberra starfsmanna skuli endurspeglast í krónutöluhækkunum fyrir bætur almannatrygginga, það er viðbót og ætti í raun einnig að bæta því við ákvæðið hvað varðar laun þingmanna og ráðherra - ætti að vera tiltölulega auðvelt að uppfæra hann fyrir lög um almannatryggingar. Ég vonast til að nefndin skoði þetta mál fljótt og örugglega og breyti þessu.

Forseti. Ég mæli fyrir breytingu á þingskapalögum en þar bætist við liður: „Forseti skal að jafnaði einu sinni í mánuði, samanber 2. mgr. 10. gr., heimila allt að tíu almennum borgurum að ávarpa þingfund um málefni líðandi stundar. Hvert ávarp má ekki standa lengur en í fimm mínútur. Borgarar skulu valdir af handahófi úr kjörskrárstofni útgefnum af Þjóðskrá Íslands. Forsætisnefnd setur nánari reglur um framkvæmdina.“ Frumvarp þetta var áður lagt fram á 149. löggjafarþingi og er nú lagt fram aftur lítillega breytt og með uppfærðri greinargerð þar sem farið er yfir efnisatriða þeirra umsagna sem bárust þegar frumvarpið var lagt fram síðast. Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um þingsköp Alþingis með það að markmiði að heimila almennum borgum að ávarpa þingfund að jafnaði einu sinni í mánuði þegar þing starfar. Lagt er til að allt að tíu borgurum, sem valdir verði af handahófi úr kjörskrá, verði heimilað að ávarpa þingfund um málefni líðandi stundar og megi hvert ávarp ekki standa lengur en í fimm mínútur. Um val á borgurum, ákvörðun um ræðutíma, framkvæmd ákvæðisins og fleira skal forsætisnefnd kveða nánar á um í reglum. Á Norðurlöndunum er ekki að finna fordæmi fyrir því að almenningur geti tekið til máls í þingsal. Samkvæmt norsku og dönsku þingskapalögunum geta einungis þingmenn og ráðherrar tekið til máls í þingsal. Tekið skal fram að í Danmörku geta almennir borgarar lagt fram tillögu að þingsályktun. Fái tillagan 50.000 undirskriftir má leggja hana fyrir þingið sem þingsályktunartillögu að ákveðnum skilyrðum uppfylltum og fær hún þinglega meðferð. Samkvæmt 50. gr. finnsku þingskapalaganna skrá þingmenn sig á mælendaskrá. Forseti þingsins getur hins vegar ákveðið að gefa ráðherra, lagakanslara ríkisstjórnarinnar og umboðsmanni þingsins orðið áður en aðrir fá leyfi til að taka til máls. Í 15. gr. sænsku þingskapalaganna er kveðið á um að allir þingmenn og ráðherrar megi tjá sig um öll mál sem eru til umræðu á þingfundi, með þeim undantekningum sem kveðið er á um í lögunum. Forseti getur bannað mönnum að taka til máls, hafi þeir ekki farið að fyrirmælum forseta um að halda sig við umræðuefnið, samanber 16. gr. laganna. Í lögum um þingsköp Alþingis er ekki að finna nein ákvæði um þátttöku almennra borgara á þingfundi. Fram hafa komið tillögur um hvernig auka megi áhrif hins almenna borgara á störf þingsins. Sem dæmi má nefna að í tillögum stjórnlagaráðs og frumvarpi meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sem byggðist á tillögunum, var að finna ákvæði um þingmál að frumkvæði kjósenda, samanber 66. gr. frumvarpsins, eða svokallað þjóðarfrumkvæði. Með þessu frumvarpi er ekki verið að leggja til þann möguleika að kjósendur geti lagt fram þingmál heldur einvörðungu að þeir geti ávarpað þingfund. Fordæmi eru fyrir því að aðrir en þingmenn, ráðherrar og forseti Íslands taki til máls á þingfundi ef sérstök ákvörðun um slíkt er tekin af forsætisnefnd, enda ekki verið að flytja þingmál eða taka þátt í störfum þingsins samkvæmt stjórnarskrá, lögum um þingsköp Alþingis eða þingvenjum. Dæmi um slíkt er ávarp forseta danska þjóðþingsins á hátíðarfundi Alþingis á Þingvöllum 18. júlí 2018. Með frumvarpinu er lagt til að borgarar skuli valdir af handahófi úr kjörskrárstofni útgefnum af Þjóðskrá Íslands. Verði frumvarp þetta að lögum þarf að huga að nánari útfærslu, svo sem hvert hlutverk þingmanna verði í slíkum dagskrárlið, umsjón með vali á borgurum og framkvæmd þess og að framkvæmdin verði í samræmi við lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Auk þess þarf að horfa til þess hvort gefa þurfi út nýjan kjörskrárstofn mánaðarlega eða myndaður verði kjörskrárstofn miðað við tiltekinn dag á hverju ári sem gæti legið fyrir til notkunar allt árið, eða hvort velja eigi borgara úr síðasta útgefna kjörskrárstofni, þ.e. sem gefinn var út fyrir síðustu kosningar. Þá þarf að huga að því að tryggja ákveðin sjónarmið, svo sem kynja- og búsetusjónarmið, við val á borgurum og nota jafnvel til þess svokallað hólfað slembival. Jafnframt þarf að huga að ferðakostnaði til að gæta jafnræðis og að kostnaður sem af þessu hlýst standi ekki í vegi fyrir þátttöku. Varðandi framkvæmd á vali borgara væri t.d. hægt að líta til þeirrar framkvæmdar sem viðhöfð var á vali þátttakenda fyrir þjóðfund 2010, sem fjallaði um stjórnarskrá Íslands, og þeirra viðmiða sem voru lögð til grundvallar. Flutningsmenn telja nægilegt að forsætisnefnd kveði nánar á um framangreint í reglum og hafi jafnframt samráð við Þjóðskrá Íslands við útfærslu að gerð kjörskrár þegar velja skal borgara til þess að ávarpa Alþingi. Það er mat flutningsmanna að breytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu styrki lýðræðislega virkni þingsins og fjölgi um leið þeim sjónarmiðum sem fram koma í þingsal. Í umsögn Öldu, félags um sjálfbærni og lýðræði, er fjallað ítarlega um efni frumvarpsins. Þar er aðallega fjallað um tvenns konar rök fyrir breytingunni sem lúta annars vegar að lýðræðislegri virkni Alþingis og hins vegar að því að efla þátttöku almennings í stjórnmálum almennt. Þar segir m.a.: „[Í] grunninn má halda því fram að helsti ávinningur frumvarpsins sé sá að þar sem þátttakendur eru slembivaldir kæmu í heildina fram á ári hverju, á þessum sérstöku þingfundum, 70 til 80 sjónarmið fólks sem ekki eru atvinnustjórnmálamenn. Þetta fólk myndi ávarpa þingheim sem almennir borgarar ekki sem fulltrúar stjórnmálaflokka og deila með honum reynslu sinni og skoðunum“. Í umsögninni er bent á að helsti gallinn við þessa hugmynd út frá því markmiði að efla lýðræðislega virkni Alþingis, ef það er skilið sem tilraun til þess að skapa nánari tengingu milli þingheims og kjósenda, sé kannski að hægt sé að hugsa sér fleiri og öflugri leiðir til slíks. Flutningsmenn taka undir þessa athugasemd en vekja athygli á að eitt útilokar ekki annað, eins og tiltekið er í umsögn Öldu. Samkvæmt umsögninni eru helstu takmarkanir þessarar lýðræðiseflingar hversu fáir yrðu slembivaldir. Flutningsmenn taka einnig undir það sjónarmið. Tillögunni er einungis ætlað að vera ein af umbótum í lýðræðisþátttöku sem ásamt öðrum gætu haft umtalsverð áhrif á pólitíska umræðu á Íslandi. Í umsögninni er einnig gerð athugasemd við það hversu stuttur ræðutími er gefinn. Flutningsmenn taka undir það sjónarmið og hefur frumvarpinu því verið breytt frá því sem áður var og hámarksræðutími aukinn úr tveimur mínútum í fimm. Þá taka flutningsmenn heils hugar undir þau sjónarmið sem fram koma í umsögninni um slembivalið borgaraþing og rökræðuhópa sem ætlað er að efla lýðræðisleg ferli löggjafarvaldsins og gera þau fjölbreyttari. Loks hefur verið gerð breyting á frumvarpinu frá því það var lagt fram á 149. löggjafarþingi í samræmi við tillögur sem fram komu í umsögn Þjóðskrár Íslands. Samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er Alþingi fulltrúasamkoma þjóðarinnar sem felur í sér að þar eiga þjóðkjörnir fulltrúar einir sæti, samanber 31. gr. stjórnarskrárinnar. Kveðið er á um eina undantekningu frá þessari meginreglu í 51. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segir að ráðherrar eigi samkvæmt embættisstöðu sinni sæti á Alþingi. Eiga þeir rétt á því að taka þátt í umræðunum eins oft og þeir vilja en verða að gæta þingskapa. Atkvæðisrétt eiga þeir þó því aðeins að þeir séu jafnframt alþingismenn. Í 38. gr. stjórnarskrárinnar segir að rétt til að flytja frumvörp til laga og tillögur til ályktana hafi alþingismenn og ráðherrar. Þá er í 55. gr. stjórnarskrárinnar kveðið á um að Alþingi megi ekki taka við neinu málefni nema einhver þingmanna eða ráðherra flytji það. Eins og áður kemur fram ávarpaði forseti danska þingsins þingfund á Alþingi 18. júlí 2018. Af því má ráða að þingið geti ákveðið að aðrir en kjörnir fulltrúar og ráðherra geti haldið ræðu á þingfundi. Flutningsmenn telja að með samþykkt frumvarpsins verði Alþingi í forystu um eflingu lýðræðis og þátttöku almennings í stjórnmálum.

Virðulegi forseti. Ég legg fram frumvarp til laga um brottfall laga um Kristnisjóð o.fl., með síðari breytingum. Reyndar felur það í sér að fella brott ákvæði í þeim lögum, 5. gr., sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Sveitarfélögum kaupstaða og kauptúna er skylt að leggja til ókeypis lóðir undir kirkjur og undanskilja þær gatnagerðargjaldi. Nú er presti skylt að hafa aðsetur í kaupstað eða kauptúni og er þá sveitarfélagi skylt að leggja til ókeypis lóð undir íbúðarhús hans ef um lögboðið prestssetur er að ræða.“ Málið var fyrst lagt fram á 145. þingi, þá reyndar fyrst af hv. þáverandi þingflokki Bjartrar framtíðar, en einnig af þeim sem hér stendur, og var síðan endurflutt á 148., 149. og 150. þingi og eins og við vitum öll er þetta 151. þing og þá er það lagt fram aftur. Frumvarpið sneri efnislega aldrei að neinu öðru en að fella brott þessa tímaskekkju, þ.e. 5. gr. í lögunum. En nýlega, nánar tiltekið á síðasta ári, var gerð tiltekt í lögunum og felldur brott II. kafli laganna, sem þýðir að búið er að reyta mestallt fiðrið af þessum lögum nema 5. gr. Hún er það eina sem stendur eftir í lögunum í dag. Og þar sem sú grein stendur ein eftir í lögunum er að þessu sinni lagt til að lögin í heild sinni falli brott og þar með stuðlað að því að við séum með aðeins minna í lagasafninu sem þvælist kannski mest fyrir, a.m.k. fólki eins og mér. Tilefni þess að málið er lagt fram er að á sínum tíma var mjög hatrömm umræða á Íslandi vegna byggingar mosku, en moskur eru bænahús eða tilbeiðsluhús múslima og geta í sjálfu sér verið hvar sem er og í rauninni hvað sem er. Mig minnir að fyrsta moskan hafi verið undir berum himni þannig að það er ekki háð þessu ákvæði eða löggjöf í sjálfu sér hvort moskur séu á Íslandi. Þetta fór að sjálfsögðu fram hjá fólki sem þolir ekki múslima vegna þess að fólk veit almennt ekki neitt um íslam, sögu þess eða trúarsögu íslams. Það er svo sem önnur saga. En umræðan varð mjög hatrömm og varð mjög andvíg lýðræðisgildunum, myndi ég segja. Þá var t.d. ákall um að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort byggja mætti þessa mosku eða ekki. Það var fráleit hugmynd, algerlega fráleit hugmynd að ætla að fara að setja það í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort eitthvert trúfélag gæti notið trúfrelsis og jafnræðis fyrir lögum eða ekki, algerlega galin pæling, virðulegi forseti. Jafnræði fyrir lögum er hluti af lýðræðinu. Tjáningarfrelsi er hluti af lýðræðinu. Það eru ákveðnir hlutir sem ekki er hægt að ætla að afnema með lýðræðislegum leiðum. Það er mótsögn. Eitt af því sem kom þá til umræðu var spurningin um hvort 5. gr. laga um Kristnisjóð gerði það að verkum að Reykjavíkurborg væri skylt að úthluta því félagi sem vildi reisa moskuna þessari lóð, og þegar kemur að því að skipta veraldlegum eignum af hálfu ríkisins er alveg fullkomlega eðlilegt að allt slíkt sé umdeilt. En þarna snerist deilan um hvort undanskilja ætti múslima sérstaklega frá þessu þegar verst var. Sumir aðrir vildu meina að ákvæðið fjallaði einungis um þjóðkirkjuna, það væri jú sett á grundvelli þeirrar staðreyndar að við höfum enn þá þjóðkirkju hér árið 2021. Sú umræða endaði alltaf á sama punktinum: Ætlum við að hafa jafnræði fyrir lögum á Íslandi eða ekki? Fyrir mér er það engin spurning. Auðvitað eigum við hafa jafnræði fyrir lögum, virðulegi forseti. Nú vill svo til að Reykjavíkurborg túlkaði þessa stöðu eða hafði brugðist við þessari stöðu með því að túlka ákvæðið þannig. Mér skilst að það hafi ekki í sjálfu sér verið lagatúlkun heldur sjálfstæð ákvörðun hjá Reykjavíkurborg, það skiptir svo sem ekki höfuðmáli. En aðalatriðið er að Reykjavíkurborg leit svo á að það væri í það minnsta við hæfi lögum samkvæmt að beita jafnræðisreglu til þess að úthluta ókeypis lóðum til allra trú- og lífsskoðunarfélaga sem um það myndu biðja. Ef svona ákvæði er til staðar yfir höfuð, virðulegi forseti, þykir mér þetta mjög sjálfsögð regla. Mér finnst út í hött að veita einu tilteknu trúfélagi sérstök forréttindi fram yfir öll hin, bara fyrir það að vera stærsta, stabílasta, sterkasta og yfirþyrmandi ríkasta trúfélagið. Það er náttúrlega galið að mínu mati. Meira um þetta má sjá í greinargerð frumvarpsins, sem ég ætla ekki að lesa alla upp, en ég get þó ekki annað en kvartað aðeins undan mótsögn, sem þar er fjallað um, í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Það er á milli 62. gr. og 65. gr. En 62. gr. er þjóðkirkjuákvæðið. Þar er heimilt, og ríkisvaldinu reyndar skylt að styðja sérstaklega við hina evangelísku lútersku kirkju, nefnilega þjóðkirkjuna. 65. gr. stjórnarskrárinnar fjallar hins vegar um jafnræði fyrir lögum án tillits til m.a. trúarskoðana. Þetta þykir mér ótæk staða, virðulegi forseti, og mér finnst að við eigum að breyta þessu. Það sem við getum alla vega breytt, jafnvel þótt ríkisvaldið neyðist til að styðja þjóðkirkjuna með einhverjum hætti svo lengi sem 62. gr. er við lýði í stjórnarskránni, er að við getum í það minnsta fjarlægt úr lögum það sem hlýtur að teljast barn síns tíma eins og þetta ákvæði. Það má svo sem alveg telja að einhvern tíma hafi þetta ákvæði verið skynsamlegt með hliðsjón af einsleitri trúarinnrætingu landsmanna. Kannski. Ég er reyndar ekki þeirrar skoðunar en ég myndi svo sem skilja það sjónarmið. Óháð því finnst mér algjörlega borðleggjandi að þetta er ekki við hæfi í lögum lengur, sérstaklega ekki þegar löggjöf eins og þessi er beinlínis orðin neisti fyrir orðræðu gegn trúarminnihlutahóp sem byggist á því að ríkið sé að gefa þeim trúarhóp eitthvað sem var sett í lög fyrir þjóðkirkjuna. Það er mjög óheppilegt svo ekki verði meira sagt. Ég tel ekki að það sé tilgangur laga eða bara réttlætanlegt að lög búi til einhvern trúarlegan núning. Virðulegi forseti. Það vill þannig til að sagan sýnir þetta mjög skýrt þegar verulega alvarleg mannréttindabrot hafa verið framin í gegnum tíðina. Þegar samfélög ganga af göflunum og fara að svipta minnihlutahópa einhverjum réttindum er það bara mjög algengt að trúarsannfæring leiki þar lykilhlutverk. Það er ekki algilt en það er mjög algengt. Við búum við þá hættu í dag. Við búum við orðræðu í garð múslima sem er ekki í lagi og stundum beinlínis hatursáróður, og það segi ég ekki sem aðdáandi trúarbragðanna sjálfra efnislega. Mér finnst ekki endilega hafa verið fjallað efnislega um tilteknar trúarkenningar hér í pontu, en ég læt mér duga að segja að ég er ekki aðdáandi þeirra trúarbragða og gæti rökrætt fram í nóttina við múslima um guðfræðilegar afleiðingar af því sem stendur m.a. í Kóraninum. En það breytir því ekki að auðvitað eiga múslimar, eins og aðrir trúarminnihlutahópar á Íslandi, að njóta nákvæmlega sömu réttinda og aðrir og að sjálfsögðu að bera sömu skyldur. Það þykir mér frekar augljóst. Ég verð að segja að mér finnst skrýtið hvað margir á Íslandi eru fljótir að heimta það að trúarminnihlutahópar beri sömu skyldur og aðrir, en þeir eru einhvern veginn ekki eins fljótir að heimta sama frelsi og sama jafnrétti fyrir þá sömu trúarlegu minnihlutahópa. Virðulegi forseti. Hið rétta er auðvitað að eitt af meginhlutverkum ríkisvaldsins yfir höfuð er að tryggja jafnræði fyrir lögum og vernda minnihlutahópa gegn ágangi meiri hlutans. Það skrýtna hér er að þjóðkirkjan er ekki með mjög sérstök forréttindi til að verja hana heldur vegna þess að hún er í meiri hluta, yfirþyrmandi meiri hluta reyndar. Það er ekki málefnaleg ástæða fyrir því að hafa þjóðkirkju. Án þess að fara dýpra eða lengra út fyrir efni frumvarpsins ætla ég að vísa einfaldlega til greinargerðarinnar og fyrri ræðna sem hafa verið fluttar um þetta ágæta mál. Ég vona að málið fari í gegn í þetta sinn, þó að maður læri að vona varlega hér á Alþingi, og óska þess að málinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Þetta er enn ein mjög einfalda breytingin. Við 2. mgr. 147. gr. laga um hlutafélög bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Engin gjaldtaka skal vera fyrir rafræna uppflettingu í skránni og skulu allar upplýsingar birtast í rafrænni uppflettingu. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 150. löggjafarþingi, 149. og 148. löggjafarþingi, en hlaut ekki afgreiðslu og er nú flutt að nýju með breytingum í ljósi nýlegrar lagasetningar um ársreikningaskrá. Með frumvarpinu er lagt til að upplýsingar hlutafélagaskrár verði aðgengilegri fyrir almenning. Lagt er til að ekki skuli taka gjald fyrir rafræna uppflettingu í skránni og að sömu upplýsingar skuli vera aðgengilegar þar og ef greitt væri fyrir eintak af gögnum úr henni. Þessar upplýsingar geta ekki talist aðgengilegar almenningi miðað við núverandi löggjöf þar sem greiða þarf fyrir þær. Frumvarp til laga sambærilegt þessu er varðaði aukinn aðgang að fyrirtækjaskrá var samþykkt á Alþingi á 146. löggjafarþingi og varð að lögum nr. 64/2017. Fólu lögin í sér að veita almenningi aðgang að fyrirtækjaskrá án gjaldtöku. Hér er lagt til að gögn sem tengjast þeim sem er að finna í fyrirtækjaskrá verði gerð aðgengileg á sama hátt. Sú lagasetning sem hæstv. ráðherra ferðamála, iðnaðar og nýsköpunar lagði fram um ársreikningaskrá er sambærileg þessu. Þegar málið klárast er því búið að klára þessa þrenningu, fyrirtækjaskrá, ársreikningaskrá og hlutafélagaskrá, sem geymir upplýsingar sem varða fyrirtæki og starfsemi þeirra og er aðgengileg en einungis gegn greiðslu. Það hefur valdið ýmsum vandamálum og kostnaði, sérstaklega fyrir fjölmiðla sem reyna að finna út hver tengsl fyrirtækja eru. Miðað við hvernig mörg íslensk fyrirtæki hafa verið sett saman í gegnum alls konar eignarhaldsfélög fram og til baka þá hefur uppsetningin þurft að vera mjög víðtæk. Sá fréttaflutningur kostar einfaldlega of mikinn pening miðað við þá fjármuni sem fjölmiðlar hafa úr að spila og hvað þá almenningur sem getur nýtt sér þetta fyrir forvitnissakir, en einnig til að ákveða við hvaða aðila viðkomandi vill eiga viðskipti. Ef við leitum að fyrirtæki til að eiga viðskipti við viljum við síður eiga viðskipti við einhvern sem er t.d. með sögu um kennitöluflakk. Gagnsæi er lykilatriði í því t.d. að uppræta kennitöluflakk. Þess vegna vonast ég til að síðasti hluti þessarar þrenningar verði kláraður og við munum búa við miklu betri aðstæður á komandi árum.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 75/1998. Aðrir flutningsmenn en sá sem hér stendur eru hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson, Jón Þór Ólafsson, Sara Elísa Þórðardóttir, Smári McCarthy, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Logi Einarsson og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Þetta frumvarp er einstaklingsfrelsishliðin á því sem Íslendingar geta karpað um þegar kemur að fyrirkomulagi áfengisneyslu og -framleiðslu. Með þessu frumvarpi er nefnilega heimilað að stunda svokallaða heimabruggun, en margir borgarar þessa lands vita kannski ekki að það er bannað. Eins og rakið er í greinargerðinni er ástæðan fyrir því að þetta er lagt fram í sjálfu ekki sér sú að sá sem hér stendur hafi áhuga á heimabruggi, reyndar nákvæmlega ekki neinn og hefur aldrei haft og mun sennilega aldrei öðlast, en hins vegar er margt annað fólk í samfélaginu sem hefur mikinn áhuga á heimabruggun og stundar þá iðju í trássi við lög sem kveða á um allt að sex ára fangelsisvist fyrir slíkt brot. Augljóst er að þessum lögum er ekki framfylgt af neinni sjáanlegri hörku, samanber það að fullt af fólki veit ekki einu sinni að þetta er bannað. Sömuleiðis hefur á síðustu árum, kannski síðastliðnum áratug, verið mikil gróska í íslenskri bjórframleiðslu, mjög mikið hefur orðið til af íslenskum bjór, alveg þannig að ferðamenn hafa sérstakan áhuga á því. Það skýtur því svolítið skökku við að forsendan fyrir þeirri þróun að íslenskur bjóriðnaður blómstri og gerjist er sú að viðkomandi aðilar sem læra að búa til þennan bjór brjóti fyrst lög með frekar þungum refsiramma. Þannig að hættan er sú að ef einhver yfirvöld eru í vondu skapi og taka upp á því að fara að framfylgja þessum lögum af hörku þá er ansi margt fólk, bara heiðvirðir borgarar sem taka þátt í að efla atvinnulífið, efnahagslífið og ferðaþjónustuna og íslenska menningu, skyndilega komið í afskaplega óþægilega lagalega stöðu. Og bara til að undirstrika hversu ómeðvitað samfélagið virðist vera um að þetta sé bannað yfir höfuð þá er starfrækt félag, Fágun, sem er félag áhugafólks um gerjun. Þetta félag starfar fyrir opnum tjöldum. Það kemur fram í fjölmiðlum. Það heldur keppni. Það hefur haldið keppni eða sýningu, man ekki hvort það var á Klambratúni eða annars staðar, og þangað komu fjölmiðlar og tóku viðtal við forsprakka hópsins. Ekki var gerð nein tilraun til að fela þetta og þetta var ekki haldið í mótmælaskyni við lögin. Þetta var bara fólk að nýta frelsi sitt til þess að gera það sem því þykir skemmtilegt að gera. Þetta sama félag hefur komið á nefndarfundi Alþingis undir því nafni til að ræða frumvarp um t.d. sölufyrirkomulag áfengis, sem er auðvitað umdeildara mál sem ratar af og til hingað inn í þingsal, og það skilar inn umsögnum og er ekki á neinn hátt að reyna að fela iðju sína eða áhugamál sín frekar en heimabruggarar almennt. Þetta misræmi milli þess að löggjöfin sé ströng en raunveruleikinn frjálslyndur býr til geðþóttavald hjá yfirvöldum, sem er ekki gott, er ekki hollt í lýðræðissamfélagi. Nú get ég ekki annað en baunað aðeins á Sjálfstæðisflokkinn, sem heldur áfram að gaspra um frelsi hverja einustu kosningabaráttu. Hann má eiga það að hann stendur vissulega fyrir alls konar viðskiptafrelsi, þótt eitthvað grynnki nú á kapítalismanum þegar kemur að kvótakerfinu af einhverjum ástæðum. En þegar kemur að einstaklingsfrelsi verð ég var við mjög skýrt áhugaleysi. Málin snúast oft um hvort eitthvað megi selja eða hafa viðskipti með eða hvort eitthvað eigi að skattleggja og hversu hátt það er skattlagt. En hér erum við að tala um frelsi einstaklingsins til þess að gera eitthvað sem varðar þann einstakling sjálfan; fólk að brugga heima hjá sér, ekki til að afhenda öðrum, hvað þá fólki undir lögaldri, ekki til að selja það, reyndar ekki einu sinni að eima það - meira um það eftir augnablik - heldur hagar það sínu lífi á sínu heimili alfarið eftir eigin höfði án þess að angra einn eða neinn með þeirri iðju einni saman, í það minnsta. Svo er auðvitað víðfrægt hvaða áhrif áfengi getur haft á hegðunarmynstur fólks og skapgerð. En einstaklingsfrelsið er nokkuð sem mér finnst að við ættum að setja meiri fókus á hér á Alþingi frekar en bara viðskiptafrelsið. Ég tel það nefnilega vera þannig á Íslandi að það hefur í sjálfu sér aldrei verið neinn brjálæðislegur áhugi á einstaklingsfrelsi á Íslandi. Einstaklingsfrelsi á Íslandi sýnist mér hafa mestmegnis snúist um að geta búið langt frá öðru fólki og ráðið yfir sjálfum sér, en ekki þannig að reglurnar sjálfar séu sérstaklega framsæknar. Það er ekkert sérstaklega mikill áhugi á því á Íslandi almennt. En þessu viljum við Píratar breyta. Við leggjum áherslu á einstaklingsfrelsið þegar við tölum um frelsi, ekki bara viðskiptafrelsi eða skattalækkanir eða hvaðeina sem Sjálfstæðisflokkurinn á við þegar hann talar um frelsi. Ég get ekki annað en nefnt þetta vegna þess að við Píratar fáum oft á okkur einhverjar pillur frá einstaka hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins fyrir að vera svo vinstri sinnuð og svo stjórnlynd vegna þess að við erum svo vinstri sinnuð. Gögnin bera þess þó ekki merki, virðulegi forseti. Píratar hafa verið að berjast fyrir því að hætta að refsa vímuefnaneytendum. Það voru Píratar sem lögðu til að hætta að refsa fyrir guðlast. Það eru Píratar sem leggja þetta mál til og það eru Píratar sem leggja höfuðáherslu á einstaklingsfrelsið hér á þinginu, eftir því sem ég fæ best séð. Þó að við séum ekki ein um það þá finnst mér mikilvægt að halda því til haga hvers konar frelsi fólk er að tala um þegar við förum í kosningabaráttu og munum berja okkur á brjóst fyrir að vera svo ofboðslega miklir unnendur frelsisins. Að þessu sögðu ætla ég að láta ræðutíma minn eftir og legg til að þetta mál gangi til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um vistun barna á vegum stjórnvalda á einkaheimilum. Meðflutningsmenn með mér á þessari tillögu eru hv. þingmenn Ólafur Ísleifsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Oddný G. Harðardóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson. Með þessari tillögu er lagt til að Alþingi álykti að fela forsætisráðherra, í samráði við dómsmálaráðherra, að skoða hvort ástæða þyki til að kanna vistun barna af hálfu stjórnvalda á einkaheimilum og hvort og þá hvernig slík könnun verði afmörkuð. Ef þessi tillaga verður samþykkt er gert ráð fyrir að ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar eigi síðar en í lok maí 2021, þ.e. í vor. Frú forseti. Það tíðkaðist hér áður fyrr á árunum að svokölluð ólátabörn eða ólátaunglingar voru oft send í sveit. Slík dvöl var talin styrkja þau og efla og gera þau að mönnum, eins og oft var sagt á þeim tíma. Þess vegna þótti það oft ekkert tiltökumál þótt hið opinbera sendi eða ráðlegði að senda börn sem voru kannski erfiðari en mörg önnur börn á stofnun eða á heimili á vegum ríkisins. Enginn gerði sér sérstaka rellu yfir því á þeim tíma við hvaða aðstæður börnin bjuggu nákvæmlega, hvað gerðist á þessum heimilum og hvað fór þar fram á meðan á dvöl þessara barna og unglinga stóð. Frú forseti. Við vorum vakin upp við vondan draum hinn 2. febrúar 2007 þegar fjallað var um vistheimilið í Breiðavík í Kastljósþætti í Ríkisútvarpinu. Vistheimilið var rekið af ríkinu sem barnaverndarúrræði frá 1952 til ársins 1979. Í þættinum komu fram ásakanir um að margir vistmenn hefðu mátt þola alvarlegt ofbeldi, illa meðferð og vanrækslu á meðan þeir dvöldu á heimilinu. Í kjölfarið komu fram ítarlegri upplýsingar um málið. Fyrrverandi vistmenn komu fram og greindu frá ofbeldi og illri meðferð. Hinn 13. febrúar 2007 lagði ríkisstjórnin fram frumvarp þess efnis að fram færi heildstæð könnun á starfsemi heimilisins og annarra hliðstæðra stofnana þar sem börn dvöldu, þ.e. hálfum mánuði eftir umræddan Kastljósþátt var komið fram frumvarp til laga. Lög um skipan nefndar til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn, nr. 26/2007, tóku gildi 28. mars 2007. Svokallaðri vistheimilanefnd var komið á fót og með því skyldu skapaðar forsendur til samfélagslegs uppgjörs vegna aðbúnaðar barna á þessum heimilum. Þetta ferli tók sem sagt tæpa tvo mánuði frá þættinum til lagasetningarinnar. Í kjölfarið komu lög frá 2010 um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum og heimilum sem féllu undir framangreind lög. Skilyrði til þess að krefjast sanngirnisbóta var að fyrir lægi skýrsla vistheimilanefndar um viðkomandi stofnun og að auki innköllun sýslumanns. Hinni svokölluðu vistheimilanefnd var falið að kanna heildstætt starfsemi Breiðavíkurheimilisins með erindisbréfi forsætisráðherra í apríl 2007. Fyrsta skýrsla nefndarinnar kom út í febrúar 2008 og fjallaði hún um starfsemi Breiðavíkurheimilisins á árinu 1952–1979. Nefndin skilaði jafnframt tillögum til forsætisráðherra um viðbrögð við niðurstöðu skýrslunnar, hugsanlega bótaskyldu ríkisins og hvaða skref skyldi stíga næst. Í kjölfarið fékk nefndin nýtt erindisbréf í apríl 2008 þar sem henni var falið að leggja mat á hvort fleiri stofnanir skyldu sæta könnun hennar og ef svo væri, hverjar það væru. Nefndin ákvað í kjölfarið að taka til athugunar starfsemi eftirfarandi heimila, stofnana og sérskóla: Heyrnleysingjaskólinn í Reykjavík og miðað var við árabilið 1947–1992. Vistheimilið Kumbaravogur við Stokkseyri sem starfaði á árunum 1965–1984. Skólaheimilið Bjarg á Seltjarnarnesi sem starfaði á árunum 1965–1967. Vistheimilið Reykjahlíð í Mosfellssveit sem starfaði á árunum 1956–1972. Vistheimilið Silungapollur sem var starfrækt af Reykjavíkurborg á árunum 1950–1969. Heimavistarskólinn að Jaðri sem starfaði á árunum 1946–1973. Upptökuheimili ríkisins í Elliðahvammi og í Kópavogi sem starfaði á árunum 1945–1971. Unglingaheimili ríkisins, sem tók við af Upptökuheimilinu, og starfaði á árunum 1971–1994. Frú forseti. Haustið 2009 skipaði forsætisráðherra nefnd til að semja drög að frumvarpi til laga þar sem mælt yrði fyrir um greiðslu bóta til þeirra sem hefðu orðið fyrir illri meðferð eða ofbeldi á stofnunum og heimilum er heyra undir gildissvið laganna frá 2007. Frumvarp þess efnis var lagt fram á 138. löggjafarþingi og samþykkt sem lög nr. 47/2010, um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir þessi lög. Embætti sýslumannsins á Norðurlandi eystra var falið að annast innköllun krafna, gera sáttaboð o.fl. með heimild í lögunum. Tengiliður vistheimila hjá dómsmálaráðuneytinu hefur séð um framkvæmd við mat og greiðslu sanngirnisbóta til þeirra sem urðu fyrir varanlegum skaða af illri meðferð eða ofbeldi á vist- eða meðferðarheimilum fyrir börn. Starf tengiliðarins hefur m.a. falist í að koma á framfæri upplýsingum til þeirra sem kunna að eiga rétt á sanngirnisbótum og veita leiðbeiningar um framsetningu bótakrafna í kjölfar innköllunar sýslumanns. Þá hefur hann aðstoðað fyrrverandi vistmenn, sem eiga um sárt að binda í kjölfar vistunar, við að sækja sér þjónustu sem ríki og sveitarfélög bjóða upp á, svo sem endurhæfingu og menntun. Vistheimilanefnd lauk störfum í lok árs 2011 vegna verkefna á grundvelli skipunarbréfa frá 2007 og 2008. Þegar verkefnið fór af stað komu einnig fram tilkynningar um áþekka háttsemi á öðrum stofnunum og heimilum. Vistheimilanefnd skráði niður allar tilkynningar þess efnis, en þeim var öllum vísað frá enda ekki heimild til greiðslu bóta nema könnun vistheimilanefndar hefði farið fram. Vistheimilanefnd var endurskipuð árið 2012 og falið að skoða vistun barna á Kópavogshæli 1952–1993 og skilaði skýrslu um könnunina í byrjun árs 2017. Með lögum nr. 117/2015 var ákvæði til bráðabirgða bætt við lög nr. 47/2010, um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lögin, sem heimilar ráðherra að fenginni umsögn vistheimilanefndar að ákveða að aðrar skýrslur en skýrslur vistheimilanefndar verði lagðar til grundvallar því að krafa um sanngirnisbætur verði tekin til meðferðar. Á grundvelli ákvæðisins voru sanngirnisbætur greiddar út vegna illrar meðferðar og ofbeldis sem börn höfðu orðið fyrir í Landakotsskóla á árum áður. Í skýrslu um framkvæmd á greiðslu sanngirnisbóta á grundvelli laganna frá 2010 frá desember 2018 kemur fram að alls bárust 1.190 umsóknir um sanngirnisbætur vegna áðurgreindra stofnana og 41 vegna heimila og stofnana sem ekki falla undir lög frá 2007, eða samtals 1.231 umsókn. Öllum umsóknum vegna annarra heimila og stofnana en þeirra sem féllu undir gildissvið laganna var hafnað. Að mati flutningsmanna tillögunnar sem ég mæli hér fyrir má því ætla að hluti af þeim erindum sem bárust inn á borð til nefndarinnar varði vistheimili eða einkaheimili þar sem börn voru vistuð að tilstuðlan opinberra aðila, svo sem barnaverndaryfirvalda, og sem þörf er á að kanna nánar og rannsaka. Nú á yfirstandandi þingi lagði forsætisráðherra fram frumvarp til laga um breytingu á lögum frá 2010, um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum, svokallað lokauppgjör. Með frumvarpinu var m.a. lagt til að nefnd til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn yrði aflögð. Í því samhengi voru lagðar til breytingar á lögunum þannig að unnt yrði að greiða sanngirnisbætur í nánar afmörkuðum tilvikum án þess að skýrsla nefndar samkvæmt lögunum eða önnur skýrsla lægi fyrir og einfalda þannig bótauppgjör. Frumvarpið var samþykkt sem lög nr. 148/2020. Í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar kemur fram að við meðferð málsins hafi verið vakin athygli á þeim fjölda barna sem ráðstafað var af stjórnvöldum á einkaheimili og að mikilvægt væri að þeir einstaklingar fengju jafnframt að gera upp vistun sína á slíkum heimilum með þeim hætti að hið opinbera skapaði vettvang þar sem þeir gætu greint frá uppvexti sínum og aðstæðum á umræddum heimilum. Í því samhengi benti nefndin m.a. á mikilvægi þess að frekari umræða ætti sér stað um vistun barna á einkaheimilum og hvort og þá hvernig væri hægt að afmarka þessi tilvik. Við meðferð málsins hér fyrir jól barst umsögn frá Barnaverndarstofu og ætla ég, með leyfi forseta, að lesa smákafla úr þeirri umsögn: „Að mati stofunnar er nauðsynlegt að sá hópur einstaklinga sem vistaður var af hálfu stjórnvalda, þ.e. barnaverndaryfirvalda, á einkaheimilum á barnsaldri, fái sömu tækifæri og aðrir einstaklingar sem vistaðir voru á barnsaldri á stofnunum á vegum hins opinbera til að tjá sig um dvöl sína á þeim heimilum sem þeim var ráðstafað á […] Liggur því ljóst fyrir að fjölda barna var ráðstafað af stjórnvöldum á einkaheimili, og segir sagan að það eigi jafnframt við um börn sem vistuð voru vegna fötlunar sinnar. Með vísan til þessa telur stofan mikilvægt að sá hópur barna sem vistaður var af opinberum aðila á einkaheimilum, bæði vegna fötlunar og annarra ástæðna, fái jafnframt að gera upp vistun sína á slíkum heimilum með þeim hætti að hið opinbera búi til vettvang þar sem þau geta greint frá uppvexti sínum og aðstæðum á umræddum heimilum, líkt og einstaklingum sem vistaðir voru á barnsaldri hefur verið gert kleift.“ Frú forseti. Með tillögu þessari er lagt til að forsætisráðherra, í samráði við dómsmálaráðherra, skoði hvort ástæða þyki til að kanna starfsemi einkaheimila þar sem börn voru vistuð af hálfu stjórnvalda. Ráðherra er falið að afmarka með nánari hætti þá starfsemi sem könnunin á að taka til og það tímabil sem miða á við, að teknu tilliti til persónuverndarsjónarmiða. Til hliðsjónar væri hægt að nýta þá þekkingu vistheimilanefndar sem hefur orðið til við vinnu hennar sem og líta til hvernig önnur lönd hafa brugðist við vegna sambærilegra mála, þar á meðal til Noregs. Að mati flutningsmanna er mikilvægt að þeir einstaklingar sem sætt hafa illri meðferð á slíkum heimilum fái að gera upp vistunina. Síðan þessi mál komu upp hefur átt sér stað sársaukafullt uppgjör fjölmargra einstaklinga og ekki síður fyrir samfélagið. Flutningsmenn leggja áherslu á nauðsyn þess að mál einstaklinga sem vistaðir voru af hálfu stjórnvalda á einkaheimilum verði skoðuð með sambærilegum hætti og starfsemi framangreindra heimila, og eftir atvikum að þeir einstaklingar eigi kost að fá þær misgjörðir bættar. Frú forseti. Með lögunum frá því í desember síðastliðnum, lögum nr. 148/2020, sem voru sett til að ljúka bótauppgjöri vegna fatlaðs fólks sem vistað var á barnsaldri á öðrum opinberum stofnunum sem ríkið bar ábyrgð á, var litið svo á að uppgjöri við fortíðina að þessu leyti væri lokið og unnt væri að taka afstöðu til erinda frá fólki sem vistað var á barnsaldri eða unglingsaldri á stofnunum fyrir fatlað fólk og telur sig hafa orðið fyrir illri meðferð þar. Með þeim lögum var talið að unnt væri að ljúka þessu svokallaða samfélagslega uppgjöri vegna stofnana þar sem þessi börn voru vistuð og það má vel vera. En að kalla þetta lokauppgjör, frú forseti, er að mínu mati töluvert fjarri lagi. Í þessu sambandi bendi ég á að í lögum nr. 47/2010, um greiðslu sanngirnisbóta, er markaður ákveðinn líftími, þrjú ár, samkvæmt lögunum frá því í desember síðastliðnum. Ég tel einsýnt að við þurfum að gera upp fortíðina að öllu leyti. Því er ekki lokið. Út af standa a.m.k. þau börn sem voru vistuð af hálfu stjórnvalda, á vegum opinberra aðila, barnaverndarnefnda og annarra aðila, á heimilum, sveitaheimilum og öðrum heimilum, á þessum tíma fyrir árum og áratugum síðan og hafa ekki fengið áheyrn hins opinbera. Þetta stendur eftir. Þessu er ekki lokið fyrr en við sem þjóð, sem samfélag, höfum tekið öll þessi mál út úr sinni myrku fortíð og klárað það uppgjör. Þessu er ekki lokið fyrr en við höfum veitt þessu fólki áheyrn þar sem það getur gert upp veru sína á heimilum sem það var sent á sem börn á vegum opinberra aðila. Hugsanlega eru þar dæmi um slæma meðferð sem þarf að gera upp. Ég óska þess að málið fái vandaða meðferð í nefnd og komi svo aftur í þingsal.