Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem öllum hv. þdm. mun kunnugt, hafa um alllangt skeið staðið yfir kjarasamningar milli ríkisins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Það var gerð sú breyting á kjarasamningalögunum um síðustu áramót, að veittur var framhaldsfrestur til samninganna allt til næstu áramóta, en samkv. hinum almennu ákvæðum l. átti nýtt samningstímabil að enda um síðustu áramót. Ástæðan til þess, að þetta hefur dregizt þannig og báðir aðilar óskað eftir fresti, er sú, að nú er samið eftir nýju kerfi eða reynt að gera tilraun til þess að semja eftir algerlega nýju kerfi, þar sem byggt er á svokölluðu starfsmati. Nú standa sakir þannig, að samningum er ekki lokið, en hins vegar eru horfur á því, að samningar geti tekizt án þess að málið þurfi að fara til kjaradóms, og vitanlega væri það æskilegast, að svo gæti orðið. Aftur á móti er gert ráð fyrir því í l., að málið verði að fara fyrir kjaradóm nú í. nóv., ef ekki eru framlengdir frestir. Efni þess máls, sem hér liggur fyrir, er að fara þess á leit við hið háa Alþ., að veittur verði viðbótarfrestur til tveggja mánaða, svo að ekki þurfi að vísa málinu til kjaradóms fyrr en í árslok, og kjaradómur hafi þá einn mánuð til umráða, svo sem lög gera ráð fyrir. Það liggur í augum uppi, að það mundi, þó að vísu væri hægt að taka málið aftur frá kjaradómi, áður en hann lyki störfum, geta spillt mjög öllum samkomulagshorfum, og í rauninni lítt mögulegt fyrir samningsaðila að þurfa að hafa uppi nú málatilbúnað til kjaradóms, ef slíkur frestur fengist ekki, sem hér er beðið um. Ég skal taka það skýrt fram, að þó að beðið sé um þennan frest, þá mun það ekki seinka málinu á einn né neinn hátt. Það verður haldið áfram af fullum krafti að vinna að því, en það er enn þá eftir allmikil vinna til þess að ljúka málinu. Þar sem hér er eingöngu um formsatriði að ræða varðandi meðferð málsins og báðir samningsaðilar eru sammála um að óska eftir þessum vinnubrögðum og þeirri heimild, sem hér er farið fram á, þá vonast ég til þess, að hv. d. geti fyrir sitt leyti fallizt á að samþykkja þessa breytingu á l. En þar sem komið er nú að mánaðamótum og ekki þótti rétt að óska eftir þessari heimild fyrr en séð væri örugglega, hvort ekki tækist að semja fyrir mánaðamót, þá neyðist ég til þess að fara þess á leit við hv. d., að hún sjái sér fært að afgreiða þetta mál án n., enda sé ég ekki beint ástæðu til þess, að það fari í n., þar sem það er svo einfalt í sniðum, og n. gæti fallizt á að afgreiða það hér við þrjár umr. í dag. Ég legg því ekki til, herra forseti, að málið fari til n., en legg til, að því verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Í aths. við þetta frv. segir, að samkomulag hafi nú þegar tekizt um nokkur höfuðatriði í væntanlegum kjarasamningum milli Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og ríkisstj. Af þessu þykir mér mega ráða það, að nú þegar liggi fyrir sameiginleg meginstefna bæði Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og hæstv. ríkisstj. í kjaramálum opinberra starfsmanna. Og þar sem hér er um svo veigamikið atriði að ræða, bæði varðandi fjármál ríkisins og almenn viðhorf í kjaramálum launastéttanna í landinu, þá er full ástæða til þess að spyrja nú, þegar það liggur fyrir, að búið er að mynda þessa sameiginlegu stefnu beggja þessara samningsaðila, hver séu þau höfuðatriði, sem samkomulag liggur nú fyrir um í þessum samningum. Er það t. d. rétt, sem eitt af málgögnum hæstv. ríkisstj. hefur fullyrt nú nýverið, að meðaltalshækkun á launum embættismanna sé þegar ákveðin 30–40%? Mér finnst nauðsynlegt að spyrja um það í sambandi við þetta mál, ekki sízt með tilliti til annarra ástæðna, sem nú eru ríkjandi í okkar þjóðfélagi. Það liggur í loftinu, að fyrir dyrum standa mjög víðtækar ráðstafanir í verðlags- og launamálum almennt, e. t. v. með því að kjarasamningar, sem gerðir voru á s. l. vori, verði ógiltir að meira eða minna leyti á þeirri forsendu, að láglaunafólk í landinu hafi hrifsað til sín of miklar kauphækkanir á s. l. vori, hækkanir, sem atvinnuvegirnir fái ekki risið undir, og því verði að taka þær til baka að meira eða minna leyti með einhverjum hætti. Mér finnst því, að það sé alveg sérstök ástæða til þess að fá nú um það alveg glöggar upplýsingar, hver sé stefna ríkisstj. í launamálum embættismanna, þar sem hún kemur fram sem atvinnurekandi og mótar viðhorf sem slíkur. Er þessi stefna e. t. v. einhver allt önnur stefna en ríkisstj. hefur gagnvart verkafólki í landinu og öðrum launamönnum? Stefnir hún t. d. að því að breikka mjög mikið og varanlega launabilið á milli verkafólks og embættismannastéttarinnar? Er það svo, að það eigi með þeim samningum, sem nú standa yfir, ekki aðeins að tryggja embættismönnum að sjálfsögðu þau 15%, sem þeir fengu á miðju s. l. ári til jafns við verkafólk eða því sem næst, heldur einnig 30–40% þar til viðbótar, og síðan eigi gamla „automatið“ að vera í gildi, að allar hækkanir, sem verði hjá verkafólki umfram þau laun, sem það hefur nú, eigi að koma sjálfkrafa inn í kerfið. Ég get auðvitað ekkert fullyrt um þetta, ég hlýt aðeins að spyrja að svo komnu máli. En ef þetta væri svo, sem ýmsir gizka á, að þessir samningar séu, þá hlýtur það auðvitað að hafa sín áhrif á stefnu verkalýðshreyfingarinnar í kjaramálum, bæði nú í bráð og einnig síðar, þegar samningar eru lausir, og einnig að hafa sín áhrif á öll viðhorf í efnahagsmálunum. Og ég held, að í þessu sambandi sé alveg full ástæða fyrir menn að minnast þeirrar reynslu, sem við fengum á árinu 1963, þegar ríkisstj. hafði forgöngu um það að hækka laun bæst launuðu embættismannanna um allt að 100%, og þeirrar kollsteypu, sem öll launamálin tóku í kjölfar þess. Ég verð að segja það, að mér þykja rökin fyrir þessu frv. um framlengingu á frestum, eftir að gefinn hefur verið eins árs frestur í málinu, ekki fullkomlega ljós, nema upplýst sé nú, á hvaða vegi samningarnir eru staddir. Ég tel, að hér sé ekki um neitt einkamál hæstv. fjmrh. og forustu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja að ræða, og minni á það, að hv. Alþ. verður að taka öllum afleiðingum af þeim kjarasamningum, sem nú standa yfir, bæði hvað áhrærir fjármál ríkisins og áhrif þessara samninga á launamálin almennt, og því er hæstv. fjmrh. að mínu viti skylt að gefa hv. Alþ. í sambandi við þetta frv. greið svör við þeim spurningum, sem ég hef hér borið fram, bæði um stefnu ríkisstj. og hvar þessir samningar eru á vegi staddir. Og ég tel líka nauðsynlegt, ef allt er með felldu, fyrir hæstv. ríkisstj. að gera grein fyrir þessu nú, m. a. til þess að hún sé firrt þeim grunsemdum, ef þær eru ástæðulausar, að sá frestur, sem hér er farið fram á, sé fyrst og fremst eða jafnvel einungis af þeim rótum runninn, að fyrirætlanir hennar um meðferð kjarasamninga opinberra starfsmanna þoli ekki dagsljósið á sama tíma og hún er að glíma við það, sem kallað er að leysa eitthvað af verðbólguvandanum með beinni eða óbeinni skerðingu á kaupi og kjörum lægst launuðu stétta þjóðfélagsins. Ég vil svo aðeins að lokum minna á það, að það eykur auðvitað á þessar grunsemdir meðal almennings, að ekki hefur verið farið að réttum lögum í sambandi við meðferð þessa máls, m. a. að því leyti, að sáttasemjari hefur ekki verið til kvaddur í deiluna, eins og lög standa til um og fram hefur komið á opinberum vettvangi. En það fer svo að sjálfsögðu eftir því, í samræmi við það, sem ég hef sagt, hve fjmrh. gefur skýr svör við þessum spurningum, sem ég hef borið hér fram, hvort ég fyrir mitt leyti t. d. get fallizt á það, að þetta mál verði afgr. hér úr hv. þd. án þess að hljóta eðlilega meðferð og fara til n., því að ef það er svo, að hæstv. ráðh. treysti sér ekki til þess að leysa úr þessum spurningum frammi fyrir hv. þd., þá ætti þó að vera hægurinn hjá að gera það fyrir þeirri n., sem hlyti þá að fá réttar upplýsingar í málinu.



Herra forseti. Þar sem þessi málaleitun um fresti á samningum, sem hér liggur fyrir í þessu frv., byggist á samkomulagi samningsaðilanna eða fyrirsvarsaðila þeirra, mun ég gjalda þessu frv. jáatkv. og mun fyrir mitt leyti stuðla að því, að þetta frv. komist í gegnum þingið í tæka tíð. Þessi málaleitan er vafalaust á því byggð og kemur það raunar fram í grg. með frv., að samningsaðilar gera sér von um, að kjarasamningar takist án þess að vísa þurfi þessu máli til kjaradóms. Ég tel það mjög mikilsvert og mun þess vegna, eins og ég sagði, greiða fyrir því, að þetta mál fái skjóta afgreiðslu hér í þingi. En um leið vil ég lýsa þeirri skoðun minni, að ég tel mjög erfitt að vinna að afgreiðslu fjárlaga, á meðan ekki liggur fyrir vitneskja um þann útgjaldalið, sem hér er um að tefla. Og ég tel raunar óforsvaranlegt að afgreiða fjárlög, án þess að fyrir liggi vitneskja um það, hver verði launakjör ríkisstarfsmanna á næsta ári og hverju sá útgjaldaliður fjárlaga muni nema, en allir vita, að hér er um mjög verulegan lið í fjárlögum að ræða. Ég veit að sjálfsögðu ekkert, hvað er verið að semja um í þessum samningum. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. fjmrh. hafi um það gleggri vitneskju. Ég býst hins vegar við, að þessar samningaviðræður séu trúnaðarmál og hann eigi ekki auðvelt með að skýra frá því hér, hvað þar hefur gerzt eða hvað þar er að gerast. Hins vegar er það svo rétt, eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að það liggur í loftinu, að búast megi við nokkrum og e. t. v. verulegum hækkunum á launum þessara ríkisstarfsmanna. Og þess vegna er það náttúrlega mjög óheppilegt, að það liggi ekki fyrir, áður en fjárlög eru afgreidd eða í sambandi við fjárlagaafgreiðslu, hverju þessi hækkun muni nema. Auðvitað er það líka svo, að hér er í raun og veru ekki aðeins um að ræða ríkisstarfsmenn, af því að á eftir munu fara og við sama borð sitja starfsmenn sveitarfélaga. Út frá því hygg ég, að sé alveg gengið, þannig að hér getur vissulega orðið um verulegar hækkanir að tefla, þó að ég hafi ekki neina möguleika til þess hér að fullyrða neitt um það. Það er mikið verið að tala um verðstöðvun um þessar mundir eða einhverjar slíkar ráðstafanir til lausnar eða einhverrar lækningar á verðbólguvandanum. Ég fyrir mitt leyti held, að það hefði verið nauðsynlegt, að það lægi fyrir, áður en fundinn væri sá grundvöllur, sem verður að vera fyrir hendi, ef einhvers konar verðstöðvun á að vera raunhæf, hvernig fer um þennan lið. Ég held, að það sé óhjákvæmilegt, eins og reyndar hv. síðasti ræðumaður vék að, að það spili á ýmsan hátt inn í þau mál. Og þess vegna er það, þó að ég hafi lýst fylgi við þetta mál, þá verð ég að lýsa nokkurri undrun minni á því, hve seint þessi mál eru á ferðinni. Tímamarkanir í lögum um kjarasamninga ríkisstarfsmanna eru þó vissulega upphaflega settar í því skyni einmitt að tryggja það, að vitneskja um þessi atriði liggi fyrir svo tímanlega, að hægt sé að taka tillit til þeirra við samningu fjárlaga. En hér hefur þetta dregizt allmikið og mun lengur heldur en lögin gera ráð fyrir, og hefur þó vissulega verið mjög rúmur tími til þess að fjalla um þessi mál, þar sem frestur var framlengdur einmitt eins og hér hefur verið gerð grein fyrir. En það má vel vera, að það liggi eðlilegar og skiljanlegar ástæður til þess, að þetta hefur nú dregizt eitthvað á langinn í þetta sinn, eins og hæstv. fjmrh. reyndar vék að, þar eð verið sé að taka upp að einhverju leyti einhverjar nýjar starfsaðferðir í sambandi við þessi mál. En ég vil að lokum leggja áherzlu á það, að ég tel það mjög mikilvægt, að þessi mál geti orðíð leyst með samkomulagi á milli aðila, og þess vegna vil ég greiða fyrir því að veita þennan frest, enda þótt ég hafi talið um leið rétt að benda á þá agnúa, sem mér sýnast vera á þessu máli, og vil undirstrika það, að þetta má ekki að mínu áliti verða að neinu fordæmi í þessum efnum. Það á að binda sig við lagaákvæðin í þessu og sjá til þess, að ákvörðun um þessi efni geti legið fyrir nægilega tímanlega.



Herra forseti. Ég þakka hv. l. þm. Norðurl. v. fyrir jákvæðar undirtektir hans um afgreiðslu þessa máls. Það er út af fyrir sig ekkert að undra, þó að fram komi vissar aths., vegna þess að þegar breytt er frá föstum reglum, sem settar hafa verið í lög, er það skiljanlegt, að menn vilji gjarnan fá á því nokkrar skýringar. Varðandi það, að óeðlilegt sé að breyta frá þessum frestum, svo sem hv. þm. sagði síðast í ræðu sinni, þá vil ég aðeins geta þess, að þessum frestum hefur oft áður verið breytt. Ég er ekki að segja, að það sé til fyrirmyndar, en það hefur verið gert. Varðandi það, sem kom fram hjá bæði hv. 1. þm. Norðurl. v. og einnig hv. 4. þm. Norðurl. e., að það væri undarlegt seinlæti á þessum málum, svo sem hv. 1. þm. Norðurl. v. orðaði það, en hinn hv. þm. gaf í skyn, að þetta væri gert, vegna þess að það þyldi ekki dagsins ljós eins og ég held, að hann hafi orðað það í sambandi við þær ráðstafanir, sem fyrirhugað væri að gera, vil ég taka það fram, að hér er um algjöran misskilning að ræða, að það sé um nokkurt samspil milli ríkisstj. og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja að ræða í þessu máli. Ég held, að hv. þdm. viti gerla, að forusta Bandalags starfsmanna ríkis og bæja er þannig skipuð, að ég held, að hún mundi ekki sérstaklega leggja sig fram um það að gera ríkisstj. það til geðs að haga samningum eftir því, sem henni hentaði. Það held ég, að sé nokkuð langsótt skýring. Varðandi hitt atriðið, sem er eðlilegt, að fram komi, að þetta þyki vera nokkuð langur tími, þar sem áður er búið að veita langan frest, þá vil ég aðeins segja það, að þetta stafar á engan hátt af því, að ekki hafi verið ötullega að þessu máli unnið, heldur er hér um miklu flóknara og vandasamara mál að ræða en nokkru sinni hefur verið við að fást í þessum samningum, vegna þess að samningar þessir eru byggðir á alveg nýju kerfi, sem ekki er þekkt í íslenzkum samningamálum milli vinnuveitenda og stéttarfélaga. Og það hefur komið í ljós, að vinnan við þetta þrátt fyrir þrotlaust starf er svo mikil, að það hefur ekki tekizt að ljúka málinu á æskilegum tíma, - ég skal fúslega undir það taka, og það eitt er ástæðan fyrir því, að beðið er um þennan frest, en ekki það, að ríkisstj. sé á einhvern hátt að dylja það, hvað hér á að gera, enda er ekkert að dylja. Ég tek undir það með hv. 1. þm. Norðurl. v., að það er talin brýn nauðsyn, að þetta mál liggi ljóst fyrir, áður en fjárlög verða afgreidd. Þau er í rauninni ekki hægt að afgreiða nema það liggi ljóst fyrir. Hvort starfsmenn sveitarfélaga fylgja hér á eftir, skal ég ekkert um segja, þeir hafa þegar samið, en það liggur nokkuð í loftinu, að þeir munu óska eftir breytingum á sínum kjörum, ef verulegar breytingar verða á kjörum ríkisstarfsmanna. Ég undraðist nokkuð ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e., sem er þekktur verkalýðsleiðtogi og hefur tekið þátt í ótal kjarasamningum verkalýðsfélaga, ef hann getur látið sér til hugar koma, að ég fari hér sem annar aðili að þessum samningum að gefa yfirlýsingar um það í einstökum atriðum, hvernig þessir samningar standa. Það held ég ekki, að hv. þm. meini í alvöru, því að það er auðvitað gersamlega útilokað, að ég geri það, og það gæti eyðilagt alla möguleika til samninga. Enda þótt hér sé talað um, að það séu samningar um veigamikil atriði eða samkomulag, þá er það samkomulag að öllu leyti því háð, að endanlegir samningar takist. Ég vil svo leiðrétta það algerlega, að sáttasemjari hafi ekki verið kvaddur til, það er líka rangt. Hitt er annað mál, að sáttasemjari hefur ekki unnið mjög mikið í málinu, vegna þess að aðilar sjálfir hafa verið að vinna að því sín í milli að kanna leiðir til sátta, og ég veit ekki betur en það sé í samræmi við alla sáttameðferð, að það sé ekki nauðsynlegt, að sáttasemjari sitji alla slíka fundi, en hann veit gjörla, hvað gerist í þessum efnum. Aðalatriðið er auðvitað það, að sættir takist, en ekki það nákvæmlega, hvað sáttasemjari situr marga fundi með aðilum. Ég get því ekki orðið við þeirri ósk hv. þm. og það mundi ekki leiða til neins góðs í málinu að fara að skýra frá þeim atriðum, sem um hefur verið rætt, eða hvaða líkur geta orðið þar til sátta. Að hve miklu leyti lagður verður trúnaður á blaðafréttir í því efni, það verða menn að ráða við sjálfa sig. Þær fréttir eru ekki komnar frá neinum aðilum, sem þetta mál varða, og eru meira og minna ágizkanir út í hött. Varðandi það hins vegar, hver sé meginstefna ríkisstj. í þessu máli, þá er alveg auðvelt að svara því. Hún er að fylgja lögum, vegna þess að í lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna segir ótvírætt, að það beri að miða laun opinberra starfsmanna við þau laun, sem sambærilegir starfshópar í þjóðfélaginu þegar hafa, og þetta er sú leiðarstjarna, sem farið verður eftir í þeim samningum, og það er samkomulag um það milli beggja samningsaðila, að að sjálfsögðu verði byggt á þessum fyrirmælum laganna. Ég sé svo ekki ástæðu til, herra forseti, að orðlengja frekar um málið, en leyfi mér að ítreka þá von mína, að hv. þd. geti fallizt á að veita aðilum málsins þann frest, sem hér um ræðir.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. undrast mjög, að ég skuli spyrja svo fávíslega, sem hann telur raun bera vitni um, og ég sem reyndur samningamaður skuli spyrja um það, hvernig samningar eru á vegi staddir og telur það vera algert launungarmál, sem, ef ljóstrað yrði upp, gæti spillt öllum samningum. Ég verð nú að segja það, að mín reynsla af þessu er önnur, því að oft og tíðum hefur það verið og oftast nær svo, þegar almenn verkalýðsfélög hafa átt í samningum, að gangur samninganna hefur verið opinbert mál, sem hefur verið skýrt frá í blöðum og fjölmiðlum nokkurn veginn jafnharðan og þar var eitthvað að gerast. Ég veit ekki betur en þessir samningar séu nú þegar á dagskrá hjá ýmsum félögum innan B. S. R. B. t. d., og var núna síðast t. d. í hádeginu verið að auglýsa fundi um einstök atriði samninganna fyrir vissa hópa, þannig að málið er auðvitað að verða þessa dagana meira eða minna opinbert mál, og ég verð þá gagnkvæmt að undrast þau svör hæstv. ráðh., að hv. þd. komi þetta ekkert við og hann neiti einnig að gefa upplýsingar um þetta í n. Ég held, að þessi svör séu ráðh. ekki á nokkurn hátt sæmandi. Hver stefnan sé, þá segir hann hins vegar, að því sé auðsvarað. Hún sé sú, að það beri að miða við sambærilega starfshópa aðra í þjóðfélaginu og fara eftir því. En mér sýnist þetta nú stangast nokkuð mikið á við það, að á hinn bóginn er upplýst, að nú verði laun opinberra starfsmanna metin eftir einhverju vísindalegu starfsmati. Er það nú svo hjá okkur, að einkafyrirtækin í landinu fari eftir einhverjum vísindalegum reglum um það, hvaða kaup þau greiða sínu starfsfólki? Ég held ekki. Mér sýnist, að þessi svör stangist því algerlega á og gefi engar upplýsingar um það, hvað hér sé raunverulega að gerast. Ég skal svo ekki þrátta um það. Það kann vel að vera, að það sé ekki unnt og ekki heppilegt að gera nákvæma grein fyrir því hér frammi fyrir hv. þd., hvar samningar eru nákvæmlega á vegi staddir, þó að ég hefði nú álitið í minni fávizku, að það væri ekki nein goðgá, þó að frá því væri skýrt, um hvað samkomulag er orðið. Ég var ekki að biðja um annað. Ég var ekki að biðja um neina nákvæma útlistun á því, hvaða kröfur væru uppi um þau atriði, sem eru óútkljáð enn þá, heldur eingöngu um þau atriði, sem fullt samkomulag er orðið um. Og út frá því hefði sennilega mátt marka, hver stefna ríkisstj. raunverulega væri í þessum málum. En það verður ekki gert með þessari einföldu, og ég vil segja allt of einföldu, uppsetningu hæstv. ráðh. Það er auðvitað vitað, að opinberir starfsmenn hafa í aðalatriðum fengið sams konar hækkanir og aðrir launamenn í landinu á undanförnum árum, og hafa þar alls ekki farið neitt varhluta af. Og það er þess vegna alger fásinna að ætla sér að halda því fram, a. m. k. ef það er rétt, að hér sé um 30–40% kauphækkanir að ræða, að það sé eitthvað, sem taki algerlega mið af annarri launaþróun í landinu. Hér er algerlega um nýja hluti að ræða og einhvers konar framúrstefnu, sem ég fæ ekki með nokkrum hætti skilið, eins og nú stendur á í okkar efnahagsmálum. En fyrst svo er, að hæstv. ráðh. neitar að gefa hér upplýsingar, sem ég tel sjálfsagt, að hann hefði gefið góðfúslega, þá hlýt ég að gera till. um það, að málið fari til n. og hún kanni þá, hvaða upplýsingar eru fáanlegar, annaðhvort frá hv. ráðh. eða þá öðrum aðilum varðandi þessi mál. Ég legg til, að málinu verði vísað til hv. fjhn.