Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kristinn Daníelsson Áður en gengið er til atkvæða um, hvort leyfa skuli afbrigði um mál þetta, vildi jeg gjarnan heyra beina yfirlýsingu minni hl. um það, hvort hann getur tjáð sig því fylgjandi eða ekki. En fyrir mína hönd get jeg lýst yfir því, að jeg felli mig ekki vel við hraða þann, sem hafður er á, málinu.

Frsm. minni hl. (Magnús Torfason) Jeg get lýst yfir því, að vegna þess, að atkv.háttv.þm. um málið munu fyrirfram ákveðin, þá tel jeg umr. þýðingarminni og minna gera til, þátt málinu sje flytt. Nál. mínu var útbýtt í dag við 1. umr., og ef háttv. fram. meiri hl. (Jóh. Jóh.) hefir haft tíma til þess að kynna sjer það, þá ætti jeg ekki að vera varbúinn. En jeg áskil mjer það, að málið verði ekki tekið til 3. umr. að mjer óviðbúnum, og sjerstaklega ef framhaldsnál. kemur frá meiri hl. Þá vil jeg hafa tíma til líka að koma með framhaldsnál.

Fjármálaráðherra (S. E.) Eins og kunnugt er, hefir mál þetta sætt mótspyrnu tveggja flokksbræðra minna, hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og háttv.þm. Ísaf. (M. T.), og þótt ekki sje um fleiri að ræða, þá hefir þó mótstöðunnar gætt töluvert, sem búast mátti við, þar sem um svo mikla kappsmenn var að ræða. Jeg veit, að háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) mun fara ítarlega út í einstök atriði þessa máls, en jeg mun að eins tala um það í stórum dráttum. Mun jeg gera grein fyrir aðalkostum og göllum frv., frá mínu sjónarmiði, og sýna fram á, hver rök liggi að því, að jeg er málinu eindregið fylgjandi. Árásum á frv. hefir aðallega verið beint gegn 6 gr., og hefir rjettilega verið tekið fram, að jafnrjetti það, sem þar er gert ráð fyrir, sje í raun og veru misrjetti, þar sem sambandsþjóð vor er stærri en vjer og auðsuppsprettur meiri, sem Danir gætu notfært sjer hjer en vjer þar. Þótt þetta sje rjett, þá get jeg þó ekki fallist á, að hætta sje afarstór fyrir innrás Dana í landið og auknum áhrifum þeirra við það. Því að þótt hlið standi opin fyrir þá í 6. gr. til þess að fara inn um, þá sje jeg ekki betur, ef beita ætti oss yfirgangi, en að lagalega sje hægt að setja slagbrand í hliðið og verja oss gegn yfirganginum, því að bæði er um það, að hægt er að setja búsetu hjer sem skilyrði fyrir atvinnurekstri o. fl., og yfirleitt leiðir ekki meira af jafnrjettinu en það, að Danir sæta þó eigi betri kjörum en Íslendingar erlendis, sem fæddir eru hjer, og ef vjer takmörkum rjett þeirra hjer, þá takmarkast rjettur Dananna á sama hátt. Auk þess er sá rjettur, sem heimilaður er í 6. gr., ekki meiri en sá, er Danir hafa hingað til hjer á landi, og gallinn á frv. er því sá, að vjer höfum ekki í 6. gr. lokað því hliði, sem áður var, en hins vegar höfum vjer ekki opnað nýtt hlið. En hægra ætti þó að vera að standa í hliðinu eftir að fengin er viðurkenning fyrir fullveldi landsins heldur en áður. Jeg lít því svo á, að úr þessum galla sje of mikið gert, enda er hann framlenging á því ástandi, sem nú er. Um 7. gr., ákvæðin um utanríkismálin, hefir því verið haldið fram, að tími sá væri alllangur, sem Dönum er falið að fara með þau mál, og um það er jeg sammála. En samkvæmt frv. er það hvorttveggja, að umboðið er takmarkað, þannig, að vjer undir vissum kringumstæðum getum farið með sum málin, en auk þess er samþykki vort áskilið til þess að binda Ísland, og ef vjer höfum vel valinn mann til þess að gæta rjettar vors í utanríkisráðuneytinu danska, þá eigum vjer yfir höfuð að geta ráðið miklu um þessi mál. En í þessum tveim greinum eru aðalmeinbugirnir á frv., en eftir minni skoðun vega þeir lítið á móti kostum frumvarpsins. Líti maður á 1. gr. frv., þá er Ísland þar berum orðum viðurkent frjálst og fullvalda ríki. En einmitt í þessari viðurkenningu eru óskir vorar að rætast. Þarna er markið, sem barist er að. Og hjer er ekki um orðin tóm að ræða, því að aðrar greinar frv. eru í fullu samræmi við þessa gr., og engin ákvörðun í neinni greininni, sem dragi úr þessari viðurkenningu. Jafnvel 6. og 7. gr., gallagripirnir, styðja þessa fullveldisviðurkenningu l.gr. Samkvæmt 6. gr. hefir Ísland sjerstakan ótvíræðan ríkisborgararjett, og samkvæmt 7. gr. er Dönum falið að fara með utanríkiamál Íslands í umboði þess. En umboðið er vitanlega gefið af fullveldi Íslands, því að án þess væri umboðið meiningarlaust. Auk þess bera aðrar gr. frv. fullveldismörkin á sjer, t. d. 17. gr., þar sem í er ákvæði um, hvernig skera skuli úr ágreiningi, er verða kunni um skilning sambandslaganna. Er þar ákveðið, að oddamaðurinn skuli valinn af Norðmönnum eða Svíum. Hjer er því ljóst, að um hreint þjóðrjettarsamband er að ræða. Þá eru fullveldismerkin ljós í 18. gr., þar sem veittur er rjettur til einhliða að segja upp samningunum. Því hefir þá verið haldið fram, að atkvæðafjöldi væri þar heimtaður svo mikill, að örðugleikarnir á, að segja samningnum upp væru svo miklir, að hjer væri um pappírsákvæði að ræða. En það get jeg ekki fallist á, þar sem það er á valdi Íslendinga, hvernig þeir haga atkvæðagreiðslunni, og það ætti því að vera í lófa lagið að hafa hana sem greiðasta; mætti jafnvel koma henni svo fyrir, að allir gætu greitt atkvæði, og ekkert væri heldur á móti því að gera atkvæðagreiðsluna opinbera, en þá hygg jeg, að margur dignaði við að greiða atkvæði gegn samningsslitum, ef almennur áhugi væri vakinn fyrir þeim, og áhuginn ætti rót sína að rekja til þess, að Danir leituðust við að beita oss yfirgangi. Og það mega allir vita, að ef þjóðin finnur til þess, að beita á hana misrjetti, þá vaknar hún til framkvæmda í þeim sökum. Og Íslendingum er þá dugur horfinn að miklum mun, ef þeir nota sjer ekki rjett þennan. Þetta er því »praktiskur« rjettur og er einn votturinn um fullveldi Íslands og þó ekki sá óskýrasti, enda þá jafnrjettið fallið burt með samningsslitinu. En sje rjettur þessi notaður, þá er öllum ljóst, að að eins er eftir hreint konungssamband, en það er einmitt markið, sem allir flokkar hafa verið samhuga um að vinna að. En þá lít jeg svo á, að eðli sambandsins verði að miðast við 18. gr. því að það breytir ekki eðli sambandsins, þótt Ísland veiti Dönum takmarkað umboð til þess að fara með utanríkismálin fyrir sína hönd. Samband þetta, eins og það verður strax eftir að samningurinn kemst í gildi, er því hreint konungssamband milli Danmerkur og Íslands. Þá er 19. gr. frv., og ber hún ekki síður á sjer fullveldismark, skýrt og ótvírætt. Samkvæmt henni er Ísland hlutlaust. Það nær því ekki til Íslands, þótt Danmörk lendi í ófriði. En þetta ákvæði vil jeg leggja áherslu á. Ástandið, sem nú er í heiminum, gerir það að verkum, að einmitt þetta ákvæði samninganna vera um við að meta mjög mikils. Og jeg er þeim fullkomlega sammála, sem einmitt vegna þessa ákvæðis vilja hraða málinu. Það liggur í augum uppi, hversu mikils virði það er, nú þegar alt logar í ófriðareldinum, að fá sem fyrst fulla vissu fyrir því, að við lendum ekki í stríðinu, þótt Danir geri það. Í 6. gr. er ákvæðið um dansk íslenska ráðgjafarnefnd, og mundi jeg ekki hafa saknað þess ákvæðis, þótt ekki hefði verið í frv. En ekki sje jeg neina hættu á atriði þessu. Jeg er ekki í vafa um það, að nefnd þessi hefir lítill áhrif, og færi svo, að hún ynni í óþjóðlega átt fyrir okkur Íslendinga, þá mundi þing og stjórn meta störf hennar að vettugi. Enda fer svo altaf, að löggjöfin hlýtur að laga sig eftir lífi og þörf þjóðanna, en nokkrir menn í nefnd mundu ekki geta breytt eðlilegri framþróun löggjafarinnar. Jeg legg aðaláhersluna á fullveldisviðurkenninguna, sem alstaðar kemur fram í frv. Í upphafi hafði jeg litlar vonir um, að hinir dönsku samningamenn mundu ganga svo langt, að jeg gæti fallist á tilboð þeirra. En jeg áleit rjett samt, að reynt yrði samkomulag, því að Ísland stæði þá betur að vígi eftir sáttaumleitanir, ef látið yrði til skarar skríða. En hingað til hefir altaf strandað á dönsku ríkiseiningakreddunni, sem vjer aldrei höfum viðurkent. En nú er sú kredda horfin. Eftir samningunum er það fyllilega viðurkent, að ríkin eru tvö. En það er markið, sem barist var að. Jeg þykist því nú hafa fært fullar ástæður fyrir því, hvers vegna jeg er samningunum fylgjandi. Jeg veit, að það hefir engin áhrif á niðurstöðu málsins, þótt mikið sje um það rætt. En mjer þótti þó rjett að gera grein fyrir skoðun minni á samningnum. Mjer þykir leitt, að flokksbræður mínir tveir skuli hjer ekki vera á sama máli og jeg. En svo mætti þó fara, að barátta sú, er þeir nú hefja, yrði til þess, að Íslendingar vaki og standi fast í hliði því, sem ekki er lokað með 6. gr. frv. því þótt fullvalda ríki sje, er því full þörf á að gæta sjálfstæðis síns og hafa vakandi auga á því, sem fram fer, og mundi Íslendingum þess einnig þörf, þótt ákvæði 6. gr. væru öðruvísi. Vil jeg svo að endingu lýsa yfir því, að jeg mun óhikað greiða frv. atkvæði mitt og hvetja flokksbræður mína um land alt til að gera hið sama.

Frsm. meiri hl. (Jóhannes Jóhannesson) Nál. meiri hl. hafa allir háttv.þm. haft tíma til að kynna sjer. Málið hefir verið rætt mjög ákaft og ítarlega í háttv.Nd., og háttv.þm.Ed. hlustað á þær umræður. Það væri því ekki til annars en þreyta háttv. þingdm. á endurtekningum og lengja þingtíðindin með því sama, ef jeg færi nú að lýsa frv. þessu nánar eða fara út í einstakar greinar þess. Get jeg látið mjer nægja að vísa í því efni til nál. meiri hl. og umræðnanna um málið í háttv.Nd., sem prentaðar verða í þingtíðindunum á undan umræðunum í þessari háttv. deild, en háttv. þingdm. hafa hlýtt á. Það einasta, sem er nýtt í málinu og ekki þrautrætt, er nál.háttv.þm. Ísaf. (M. T.), sem útbýtt var í dag hjer í deildinni. Við það vildi jeg leyfa mjer að gera fáeinar athugasemdir, en verð að játa, að jeg hefi haft nauman tíma til að athuga það, svo að athugasemdir mínar geta ekki orðið eins ítarlegar og vel fram fluttar og jeg hefði viljað. Áður en jeg sný mjer að nál.háttv.þm. Ísaf. (M. T.) vil jeg gera þá athugasemd, að mál það, sem hjer liggur fyrir, er eiginlegs eðlis og frábrugðið öðrum lagafrv., þótt það kalli sig svo. Í raun og veru er það sáttmáli eða samningur milli tveggja jafnrjetthárra og fullvalda ríkja, sem Alþingi Íslands og stjórn og fulltrúar Ríkisþings Dana og stjórnar hafa gert með sjer, eftir ítarlegar samningatilraunir, og öðlast gildi, er hann er formlega samþyktur af Alþingi og meiri hluti mættra íslenskra alþingiskjósenda hefir greitt honum jákvæði sitt við leynilega atkvæðagreiðslu, Ríkisþing Dana samþykt hann og hinn sameiginlegi konungur vor og Dana staðfest hann. Það er því sá mikli mismunur á þessu frv. og öðrum lagafrv., að Alþingi getur ekki breytt þessu frv. að neinu leyti, nema eiga það á hættu, að allar samkomulagsumleitanir verði að engu og alt samkomulagið fari í mola. Af þessu eðli frv. þessa leiðir það og, að það er ekki að öllu leyti eins og vjer helst hefðum óskað, og að vjer íslensku nefndarmennirnir myndum hafa gert það nokkuð öðruvísi úr garði, ef vjer hefðum verið einráðir og ekkert tillit þurft að taka til annara. En svo er aldrei um samninga, og síst er reglan sú, að sá samningsaðilinn, sem minni máttar er og á minna undir sjer, geti einn ráðið innihaldi samningsins. Þetta verður að hafa fyrir augum, þegar frv. þetta er athugað og metið, og þá verður að gera upp þann reikning, hvort kostirnir, sem það færir oss, sjeu eigi svo miklir, að sjálfsagt sje að samþykkja það, þótt einhverjir agnúar fylgi, í sumra augum meiri, í annara minni. Það var þetta eðli þessa frv., sem gerði það að verkum, að fella varð allar brtt.háttv.þm.N. Þ. (B. Sv.) í Nd., og er því til fyrirstöðu, að nokkur af brtt.háttv.þm. Ísaf. (M. T.) geti orðið sampykt í þessari deild. Þá vil jeg snúa mjer að nál.háttv.þm. Ísaf. (M. T.), á þgskj. 5. Segir hann (M. T.) þar á 1. síðu, að vjer Íslendingar höfum haldið því fram, að Ísland væri að rjettum lögum fullvalda ríki í einberu konungssambandi við Danmörku, og hafi sú skoðun fengið æ fleiri formælendur, bæði meðal erlendra fræðimanna og bestu manna sambandsþjóðar vorrar, Dana. Jeg neita því ekki, að slíku hafi verið haldið fram af oss Íslendingum, en hitt var mjer ókunnugt um, að bestu menn Dana fylli þann flokk. Þætti mjer fróðlegt að heyra, hverjir þeir menn eru og á hverju háttv.þm. (M. T.) byggir þessi ummæli sín. Þá segir hann (M. T.), að fullvalda ríki geti afsalað öðru ríki fullveldi sínu, og er það að vísu alveg rjett, en ekkert er nýtt í þeirri kenningu. Jeg býst við, að fá sjeu þau ríki, sem sjeu algerlega fullráð gerða sinna; flest munu vera bundin öðrum ríkjum með einhverjum samningum, sem að meira eða minna leyti takmarka umráðarjett þeirra yfir eigin málum. Þá segir hann (M. T.), að okkur sje þarflaust að samþykkja önnur ákvæði en þau, er eigi rót sína í þörf vorri, hagsmunum og aðstöðu allri. En jeg vil benda á það, að svo fremi sem ná á einhverjum samningum, er við því búið, að maður verði að ganga að einhverskonar skilyrðum. Og hjer er ekki gengið að öðrum skilyrðum en þeim, sem nauðsynleg eru til þess, að samningar náist. Sje oss nauðsynlegt að frá viðurkent fullveldi vort og að hlutleysi vort sje auglýst öðrum þjóðum, þá eiga þau ákvæði rót sína að rekja í þörf vorri, sem samþykkja verður til þess að þetta fáist. Það er því alls ekki rjett að tala hjer um gjöf til Dana. Vil jeg um það atriði leyfa mjer að vísa til nál. meiri hlutans, þar sem sýnt er fram á, að ekki sje auðið að komast að betri kjörum en hjer eru í boði. Þá eru ummæli háttv.þm. (M. T.) um 6. gr. frv., sem jeg vil leyfa mjer að nefna kórvilla. Hann tilfærir rjett fyrstu málsgrein hennar, sem svo hljóðar: »Danskir ríkisborgarar njóta að öllu leyti sama rjettar á Íslandi sem íslenskir ríkisborgarar fæddir þar, og gagnkvæmt«. En í útlistuninni fer hann með ákvæði þetta eins og þar stæði »meiri rjettar á Íslandi«, í staðinn fyrir »sama rjettar« o. s. frv. Segir hann, að Danir geti veitt sjer ríkisborgararjett hjer með lagagildi, og fer rjettmæti þeirra orða eftir því, hvern skilning háttv.þm. (M. T.) leggur í orðið »lagagildi«.  (M. T.: Verkanir)  . Með þeim skilningi er þetta rjett. Þá kemur merkileg setning, prentuð með stóru letri og hljóðar svo: »Hins vegar er dönskum borgurum, Dönum, Færeyingum og Grænlendingum, án tillita til búsetu, óskorað veittur sami rjettur til afnytja á öllum gæðum þessa lands, ám og afllindum, sem börnum þessa landa« o. s. frv. En ekki veit jeg hvaðan háttv.þm. (M. T.) hefir þessa visku, eða hvers vegna hann skýtur inn orðunum »án tillits til búsetu«; þau eða samskonar orð standa að eins í 3. málsgrein 6. gr. við fiskiveiðarjettinn í landhelgi, og eiga að eins við hann. Dönum er alls ekki veittur meiri rjettur en Íslendingum, og allar hinar sömu takmarkanir, sem settar eru eða settar verða fyrir rjettindaneyslu Íslendinga sjálfra, gilda þá. Búsetu er að eins eigi hægt að setja sem skorður fyrir fiskiveiðarjetti Dana í íslenskri landhelgi meðan 6. gr. er ekki sagt upp. Þetta ætti öllum að vera ljóst, þar sem 1. setningin felur í sjer það ákvæði, að Danir njóti á Íslandi sama rjettar, en ekki meiri en Íslendingar, og þar sem Íslendingum er gert það að skilyrði að vera búsettir í landinu til þess að eiga fossa og nota afllindir landsins, þá gilda auðvitað þau skilyrði fyrir Dani líka. Mig furðar því stórlega á því, að hv.þm. Ísaf. (M. T.) skuli leyfa sjer að koma með slíkar lögskýringar sem þessar. Í 6. gr., 3. málsgr., stendur einnig, að bæði danskir og íslenskir ríkisborgarar hafi að jöfnu, hvar sem þeir eru búsettir, frjálsa heimild til fiskiveiða innan landhelgi hvors ríkis, og sannar þessi undantekning regluna. En þetta er alt ítarlega útlistað í athugasemdum meiri hlutans við 6. gr., en háttv.þm. Ísaf. (M. T.) hefir að líkindum ekki verið búinn að lesa það er hann skrifaði sitt nál. En jeg skal samt láta nægja að vísa til nál. okkar um þetta atriði. En af þessari kórvillu leiða aðrar fleiri villur. Síðar á sömu bls. stendur, að Danir megi hagnýta sjer landið eftir bestu vild og getu um næstu 25 ár, sem sameignarmenn vorir að landinu. Þetta nær engri átt. Síðar á sömu bls. stendur enn fremur, að hjer sje lagt inn á nýja hættubraut, þar sem verið sje að veita Dönum meiri rjettindi en þeir hafi áður haft hjer í landi. En slíkt er algerlega rangt. Danir hafa haft hjer atvinnurjett, og þeim er hvergi með samningum þessum aukinn rjettur. Á bls. 3 í nál. minni hlutans segir, að búsetuskilyrðin, sem voru í frv. 1908, sjeu hjer þurkuð út. En það er síður en svo, eins og þegar hefir verið margsýnt fram á. Þá segir enn svo, að Danir hafi áskilið sjer að freka ekki landhelgisgæsluna úr því sem verið hefir, og vill háttv.þm. (M. T.) telja það verra en var 1908. Þar er þeim þó ekki gert að skyldu að auka hana, og okkur sjálfum ekki leyft það. En nú höfum vjer heimild til þess og megum, meira að segja, taka hana alla í okkar hendur, þegar oss sýnist. Þá mintist háttv.þm. (M. T.) á það, að Danir sjeu 33 sinnum mannfleiri en við, nær 100 sinnum auðugri, og muni því að litlum notum koma fyrir okkur jafnrjetti Dana og Íslendinga í Danmörku, þar sem svo eru ólíkar aðstæður allar. En þar til er því að svara, að land, sem er 33 sinnum mannfleira og 100 sinnum auðugra, það hlýtur að verja miklu meira fje til almenningsþarfa en hitt, og munu því þeir 7– 800 Íslendingar, sem eiga heima í Danmörku, njóta stórra hlunninda af því að eiga þar sama rjett og Danir sjálfir. Þetta atriði er því alls ekki þýðingarlaust. Hins vegar eru ekki eins margir Danir búsettir á Íslandi og Íslendingar í Danmörku. Þá minnist háttv.þm. (M. T.) á jafnrjetti danskra og íslenskra skipa hjer við land og í Danmörku. Kveður hann það vera Dönum í hag, vegna þess, að fleiri dönsk skip sigli hingað en íslensk skip til Danmerkur. Það kann að vera rjett, að svo sje ástatt nú, en þar með er ekki sagt, að svo verði til lengdar. Skipastóll okkar er óðum að aukast, svo að ekki er víst, að langt líði áður en þau verða eins mörg eða fleiri íslensku skipin, sem til Danmerkur koma, og hin dönsku, sem koma til Íslands. Auk þess er margur varningur fluttur hingað frá Danmörku á skipum annara þjóða en Dana. En auðvitað er það von okkar allra, að sem flest verði flutt hingað á íslenskum skipum, þegar fram í sækir, og að þess verði ekki langt að bíða. Enn fremur segir háttv.þm. (M. T.), að önnur ríki muni sennilega krefjast þess að fá eigi verri rjett hjer á landi en Danir. En við slíku er ekki annað að gera en vera á verði og neita um þann rjett, nema annar rjettur jafngóður eða betri sje látinn í tje á móti, og ætti oss að vera treystandi til þess. Þá segir háttv.þm. (M. T.) svo: »Enn er þess að gæta, að jafnrjetti án búsetuskilyrðis leiðir til leppmensku«. En jeg hjelt, að búsetuskilyrði myndu frekar leiða til leppmensku. Þetta er er því öfugt við það, sem háttv.þm. (M. T.) vill vera láta. Fjárhagsatriðið fer hv.þm. (M. T.) ljett yfir, og er hann þar að miklu leyti á sömu skoðun og við íslensku nefndarmennirnir, sem töldum það ekki neitt aðalatriði. Þó heldur hann því fram, að miljónin í Kaupmannahöfn verði fult eins í þágu Dana og okkar. Þar get jeg ekki verið á sömu skoðun, því að þar sem svo er fyrir mælt, að henni skuli varið til þess að styðja íslenskar vísindarannsóknir og styrkja íslenska námsmenn, þá hlýtur það frekar að vera í okkar hag en Dana. Þá eru uppsagnarskilyrðin, og þykir háttv.þm. (M. T.) þau of þung. En í nál. meiri hlutans er að þeim vikið, og gæti jeg látið mjer nægja að vísa til þess. Er þar sýnt fram á, að þau eru alls ekki eins óaðgengileg fyrir okkur eins og háttv.þm. (M. T.) heldur fram. Atkvæðagreiðslunni getum við hagað eftir vild. Við getum farið inn á heimilin og sótt atkvæðin. Og við gætum látið atkvæðagreiðsluna fara fram fleiri daga í röð á sömu stöðum, svo að menn gætu skifst á um að fara að heiman til að greiða atkv. Háttv. þm. (M. T.) staðhæfir það, að auðir selðlar teljist ekki sem greitt atkvæði. En auðvitað er það á okkar valdi að ákveða um það sem okkur sýnist. Eftir skilyrðum þeim, er samningurinn setur, þarf 56,25% atkvæðisbærra manna með sambandsslitum til þess, að þeim verði á komið. Þar sem um svo þýðingarmið mál er að ræða sem það hvort þjóðin haldi afram að vera í sambandi við Danmörku eða ekki, þá tel jeg það ekki nema rjett, að tryggilega sje um búið, svo ekki verði flanað að slíkri ákvörðun. Munurinn á tölunum í brtt. og varatill, og í frv. er ekki svo ýkjamikill. Í stað ¾ komi 3/5 eða til vara 2/3. Munurinn er svo lítilll, að auðsætt virðist, að háttv. minni hl. (M. T.) ætti að geta felt sig við ákvæði frv. eins og það er. Á bls. 5 í nál. minni hl. (M. T.) stendur: »Í samninginn vantar ákvæði um, hve mikinn meiri hluta þurfi til að samþykkja samninginn, bæði hjá þingi og þjóð«. Það er að vísu rjett, að í samningnum sjálfum er ekkert slíkt ákvæði. En ákvæðið vantar þar fyrir ekki. Skal auðvitað fara eftir reglum þingskapanna að því er til Alþingis kemur, og þarf þá einfaldan meiri hluta þess til samþykkis, og sama gildir við þjóðaratkvæðið, eftir almennum reglum. Á sömu bls. stendur: »Alþjóð manna er sárókunnugt um málið«, og: »Yfir höfuð er það misráðið að hroða slíku máli af á skömmum tíma«. Þetta var hrakið í háttv. neðri deild, og hefði ekki átt að þurfa að endurtaka hjer. Ekkert mál er kjósendum tiltölulega jafnkunnugt og sambandsmálið. Menn komust vel inn í það 1908 og 1909, og síðan hefir áhuginn á því verið vakandi, enda málið altaf síðan verið á döfinni. Samningum þessum var lokið 20. júlí, og voru þeir birtir alþjóð fyrir mánaðamót. Þjóðin þarf eigi annað en að bera þetta frv. saman við frv. frv 1908 og 1909, sem hún þekkir út og inn, til að átta sig á þeim, og hefir jafnlangan tíma til athugunar og 1908. Það er því ástæðulaust með öllu að tala um, að þing og þjóð hafi ekki nægan tíma. Á sömu bls. er enn fremur talað um, að ekki þurfi að semja nú til þess, að gangskör verði gerð að því að fá Dani til að lýsa hlutleysi voru, »og ætti það vissulega að vera auðsótt mál«, þótt ekki yrði af samningum. En ef Danir lýstu yfir hlutleysi voru »fyrir vora hönd« - eins og í nál. stendur - þá lægi í því viðurkenning frá þeirra hálfu fyrir fullveldi voru. En hingað til hafa Danir verið mjög ófúsir á að viðurkenna fullveldi Íslands, og á því háttv. minni hl. (M. T.) eftir að sanna, að þetta yrði svo »auðsótt mál«. Hygg jeg, að honum muni veitast það örðugt. Þá endar nál. minni hl. (M. T.) á þessum orðum: »Að lokum skal yfir því lýst, að samningur þessi hefði mátt verða mun betri í okkar garð, ef rjett og sæmilega hefði verið á málinu haldið af vorri hálfu«, þ. e. a. s. samningsmannanna íslensku; öðruvísi verða þessi orð ekki skilin. Á því á jeg enga sök, að háttv.þm. Ísaf. (M. T.) varð ekki einn af þessum fjórum, svo að hann gæti hindrað alla ósæmilega meðferð á málinu. Það verður hann að eiga við sína eigin flokksmenn, því að eins og kunnugt er, völdu hinir fjórir flokkar hver sinn manninn í samninganefndina. En það álit mitt verð jeg þó að láta í ljós, að flokkur hans hefði ekki getað valið heppilegri mann í samninganefndina innan síns flokka en raun varð á. Brtt. háttv. minni hl. (M. T.) þýðir ekki að ræða. Ef nokkrar brtt. verða samþyktar, á þing og þjóð það á hættu, að alt fari í mola. Jeg býst við, að þeir verði fáir, sem vilji leggja þetta á hættu. Örfá orð skal jeg þó hafa um brtt. 1. brtt. getur háttv.flm. (M. T.) varla verið ánægður með, eftir hans eigin orðum að dæma. Er að eins búsetuskilyrði bætt inn í. En eftir skilningi meiri hl. á 6. gr. má þegar á næsta þingi setja búsetuskilyrði fyrir öllum rjettindum, öðrum en fiskiveiðarjettinum. Frá sjónarmiði háttv.þm. Ísaf. (M. T.) kemur búsetuakilyriðið ekki að notum. Hann er búinn að lýsa yfir því, að Danir geti flutt hingað unnvörpum og yfirbugað okkur í öllum okkar málum. Brtt. hans hamlar Dönum ekki frá að setjast að hjer, og setjist þeir að hjer, hafa þeir samkvæmt henni allan sama rjett og Íslendingar sjálfir. Brtt. þessi er því allsendis ófullnægjandi eftir kenningu háttv.flm. (M. T.) sjálfs. 4. brtt. gæti jeg felt mig við. En atkvæði get jeg ekki greitt með henni, þar sem hún raskar samningnum, þótt í litlu sje. Um 5. og 6. brtt. læt jeg nægja að vísa til umræðnanna í háttv. neðri deild.

Frsm. minni hl. (Magnús Torfason) Eins og háttv. deildarmenn sjá, hefi jeg að eins farið með löndum og komið með þær brtt., sem sjálfsagt er að samþykkja. Á brtt. legg jeg misjafna áherslu. Aðaláhersluna legg jeg á brtt. við 6. gr., þar næst á brtt. við 18. gr., því að hún er afleit. En ef brtt. við 6. gr. verður samþykt, gerir minna til, þótt 18. gr. standi eins og hún er. Það drægi úr henni. Þá skal jeg snúa mjer að 6. grein, Jeg skal að sjálfsögðu játa, að þessi grein er uppsegjanleg. Eftir 25 ár gætum við fengið fullveldi yfir fæðingarjettinum. En hvernig er ástandið þangað til? Samkvæmt minni skoðun - en hún er ekki fyrst til orðin í nál. minni hl., heldur varð hún til strax og framboðið kom fram í fullveldisnefndinni - verður Ísland samkvæmt frv. þegar fullvalda yfir fæðingjarjettinum gagnvart öllum öðrum ríkjum en Danmörku, og getum vjer meinað þeim að njóta gæða landsins. Er ekki nema eðlilegt, að Danir unni oss þess, því að þeirra er þægðin, að við berum okkur svo gegn öðrum ríkjum en Danmörku. En engin hætta er á vanbrúkun. Sakir fámennis okkar og fátæktar, landflákanna óræktuðu, afllinda og náttúrufegurðar, er okkur nauðsyn að verja okkur sem allra best fyrir útlendum áhrifum og yfirráðum. Höfum vjer miklu meiri ástæðu til þess en nokkur önnur þjóð. Aftur höfum vjer engan sjerstakan fæðingjarjett gagnvart Dönum. Hann er gagnkvæmur og sameiginlegur í framkvæmd. Þá kem jeg að sönnunum fyrir þessu, og vil jeg þá fyrst benda á fylgiskjal nr. 6 í sambandsnefndargerðunum. Þar er sú grein, er samsvarar 6. gr., orðuð svo: »Danske paa Island og Islændere í Danmark skal i alle Henseender nyde lige Ret med de i det paagældende Land födte Statsborgere«. Þetta er sem næst eins og samskonar ákvæði í frv. 1908, og segir svo mikið, sem Danir geti engan rjett haft hjer á landi nema þeir sjeu hjer búsettir. En í fylgiskjali nr. 7 - skjalinu fræga - stendur svo: »Danske Statsborgere skulde paa Island i enhver Henseende nyde lige Ret med Islandske Statsborgere og omvendt«. Hjer er orðaröðin breytt, eins og menn sjá. Í tilboði Dana stendur: »Danske paa Íslandg ?: Danir búsettir á Íslandi. Í fylgiskjali 7 er búið að setja þetta »paa Island« aftur fyrir. Þar með er búsetuskilyrða þurkað út. Skal jeg nú færa rök fyrir, að þessi skilningur sje rjettur. Fyrst skal jeg geta þess, að í almennu athugasemdunum við frv. er það tekið fram, að hvort ríkið fyrir sig setji ákvæði um greiðslu af ríkisfje til konungs, að Ísland hafi sinn eigin kaupfána og enn fremur að umtal um sameiginleg hermál sje fallið burt. Alls þessa er sjerstaklega látið getið. En fæðingjarjetturinn er ekki nefndur í þessu sambandi. Þetta verður ekki skilið öðruvísi en að hvort ríkið út af fyrir sig ráði ekki yfir fæðingarjettinum. Enn fremur staðfesta ummæli Dana sjálfra um 6. gr. þetta sama. Þar er einmitt sagt, að öll ríkisborgararjettindin sjeu gagnkvæm. Mjer skilst, að ef þetta hefði átt að vera með þeirri takmörkun, að borgararnir yrðu að vera búsettir í hinu landinu, þá hefði orðið að taka það fram. Það sjest enn fremur, að þessi skilningur er rjettur á því, sem síðar er tekið fram í sömu klausu, því að afnema verði allar takmarkanir, sem nú eigi sjer stað á fullu, gagnkvæmu jafnrjetti. En af því að afnema verður - samkvæmt dönsku boði - úr stjórnarskránni 5 ára búsetuskilyrði fyrir kosningarrjetti, að því er Dani snertir, sjest svo ljóst, að ekki verður um deilt, að minn skilningur er rjettur. Ef við vildum ráða kosningarrjettinum, áttum við að segja við Dani: »Blessaðir setjið þið í ykkar grundvallarlög 5 ára búsetuskilyrði fyrir Íslendinga til þess að ná kosningarrjetti hjá ykkur«. En þeir munu ekki kæra sig mikið um það. Þeim má standa á sama um, hvort þessar fáu íslensku hræður, sem þar búa, hafa kosningarrjett eða ekki. En vísast er, að Dönum fjölgi hjer, og okkur má ekki standa á sama um það, hvort þeir verði að bíða 5 ár eða eitt eftir kosningarrjettinum. Af þessu er og bert, að öll okkar búsetuskilyrði verður að skafa burt samkvæmt sambandslagafrv. nýja. Í nál. meiri hlutans er talað um, að við getum sett búsetuskilyrði fyrir rjetti til að eiga fasteignir hjer á landi. En það, sem vantar, er bara þetta, að Danir hafa enga ástæðu til að setja slík skilyrði gagnvart okkur. Nú stendur í aths. við 6. gr., að jafnrjettið eigi að vera án nokkurs fyrirvara eða afdráttar. Skilst mjer því, að búsetuskilyrði hljóti að vera samkomulagsatriði milli ríkjanna, eitt af því, sem ráðgjafarnefndin (sbr. 16. gr.) á að fjalla um. Vitaskuld er nokkur vörn í því, að Danir hafa nú í lögum búsetuskilyrði fyrir rjetti til atvinnurekstrar í Danmörku. En þessi ákvæði geta Danir vel verið búnir að nema úr gildi, að því er snertir Ísland, fyrir næsta þing. Og hvar stöndum vjer þá? Af þessu er skiljanlegt, að Danir leggja sýnilega áherslu á að hafa oss alveg bundna, áður en þeir hreyfa sig. Annað mál er, að jeg vil ekki fullyrða neitt um það, hvort þeir hagnýta sjer þetta út í ystu æsar, en hugsast getur það. Annars verður selstöðurjetturinn í báðum löndum samkomulagsatriði. Enn skal jeg geta þess, að meðferð þessa atriðis í fullveldisnefndinni gefur fulla ástæðu til að skilja þetta eins og jeg hefi haldið fram. Undir eins og jeg vissi um þetta ákvæði, þá mótmælti jeg því fastlega, og mig rangminnir ekki, að einn milligöngumannanna, sem ekki var háttv. fram. (Jóh. Jóh.), vildi halda fram eins og nú, að með þessari breytingu á 6. gr., samkvæmt fylgiskjali nr. 7 hjá samninganefndinni, væri ekki gerð nein efnisbreyting. Jeg sagði þá þegar, að þetta væri efnisbreyting, og að með því væri þurkaður út búseturjettur, og ef það væri engin efnisbreyting, því mætti það þá ekki standa eins og áður. En það sagði hann að mætti ekki vegna þess, að Danir vildu það ekki. Þetta skjal var þá, eins og jeg tók fram við 1. umr, í próförk, og gaf það mjer strax grun um, að Dönum væri kunnugt um efni þess, því að jeg fæ ekki skilið, að milligöngunefndin hefði látið gera próförk af einhverju, sem hún hefði ekki talað við Dani um; vitanlega hefir eitthvert munnlegt umtal áður átt sjer stað um þetta. Jeg get bætt því við, að það sem jeg veit frekast um skjallegt upphaf þessara breytinga, er það, að handritið var með hendi háttv. 2. þm. Árn. (E. A.); lengra get jeg ekki rakið það. En þetta er sönnun þess, að jeg fer með rjett mál, sjerstaklega þegar það er borið saman við yfirlýsingu þá, er jeg las upp í dag. Enn fremur hefir háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) lýst yfir, að hann vissi ekkert um það fyr en seint og síðar meir. Hins vegar get jeg ekkert sagt um það, hvort þetta hefir verið borið undir aðra menn í fullveldisnefndinni einslega. Mönnum var kunnugt um, að jeg er nokkuð harður í horn að taka í þessu máli, og því get jeg skilið það, að þetta hafi verið sagt öðrum en mjer, og jeg vitað síðastur um það. Jeg skal, út af því, sem háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) sagði um orð mín um þetta atriði í dag, sjerstaklega er hann nefndi Bjarna Jónsson frá Vogi, taka fram, að jeg nefndi ekki hans nafn. Þau orð, sem jeg sagði, þá, sagði jeg ekki honum til niðrunar, og jeg játa fúslega, að hann var ekki slakastur í þessari nefnd, og þykist vita að ef enginn hefði verið linari en hann, þá hefðum við staðið með mun betri samning nú. En jeg verð að líta svo á að hann meti meiri ábyrgð á, að þetta atriði komst inn en aðrir þingmenn, því að mjer er kunnugt um, að hann er afar glöggskygn á, hvers virði fæðingjarjetturinn er, og hann taldi fæðingjarjettinn mestu skifta og var óánægður með þetta atriði, eins og það var orðað 1908 burtsjeð frá því, að það var þá án uppsagnar. Þetta er mjög eðlilegt, því að þessi þingmaður (B. J.) leggur afarríka áherslu á, að Ísland hafi öll einkenni fullvalda ríkis. En eins og jeg hefi tekið fram, og ekki hefir verið mótmælt, þá finst ekkert dæmi þess, að fullvalda ríki hafi veitt öðru ríki slíkan rjett, t. d. Noregur og Svíþjóð, Austurríki og Ungveraland, og liggja löndin þó þar saman og þjóðirnar að nokkru leyti blandaðar. Það var því eðlilegt að hann liti svo á, að fullveldi án fæðingjarjettar væri hrein mótsögn. Það, sem jeg tók fram í dag, var því ekki til þess að niðra honum, en jeg áleit, að það væri rjett, að það kæmi fram, hvað honum var mikið um, og jeg er ekki í neinum vafa um, að hann meðfram linaðist af því, að hann var örvona um að fá nógu marga aðra þm. til þess að ganga lengra. Jeg lít svo á, að þetta hafi verið skakt hjá honum, því að fyrst og fremst er jeg ekki í neinum vafa um, að þessu atriði hefði verið mun betur hagað ef hann hefði sagt nei við því. Ef hann hefði verið á móti því og ráðherra vor gert þetta að fráfararatriði, þá er víst, að þetta hefði aldrei verið samþykt af þjóðinni. Út af því, að sagt var í Nd., að hæstv. fjármálaráðh. hefði ekki komið nærri samningunum, skal lýst, að hann fór til eins nefndarmanna Dana til þess að fá þessu atriði kipt í lag. Jeg segi þetta út af því, að jeg skil ekki, að hann hafi þá verið búinn að samþykkja þetta og verið að leika skollaleik við mig um að fara til dönsku nefndarinnar til þess að fá þetta leiðrjett, og kemur þá að því, sem jeg hefi haldið fram að væri of mælt hjá meiri hlutanum, um að hann hafi unnið í fullu samræmi við fullveldisnefndir og landsstjórnina; það er sýnt, ef í þessum ummælum á að felast vilji allrar stjórnarinnar. Í sambandi við þetta skal jeg taka það fram, að það, sem meðal annars gerir það að verkum, að jeg hefi hreyft þessu, er að milligöngumenn vorir tóku fje á sjer fyrir þetta verk sitt. En mig grunaði þegar, að þeir hefðu ekki staðið svo vel í ístaðinu, að þeir eigi heiðurslaun fyrir það. Viðvíkjandi því, að engin hætta stafi af þessu, þá þýðir ekki að munnhöggvast um það, en jeg held því fram, að hættan aukist árlega; það gera auðsuppsprettur vorar, t. d. fossarnir, og svo batnandi flutningatæki. Jeg gæti hugsað, að við hefðum flugvjelar eftir örfá ár. Og landið getur orðið Gósenland fyrir ferðamenn, því að þegar járnbrautir eru komnar norður og austur, þá má segja, að menn gæti kosið sjer veður hjer á, landi. Og þegar flugvjelarnar eru orðnar almennar, þá geta Danir skroppið hingað á örstuttum tíma, en annars stýrt þeim frá Danmörku. Það er enginn vafi á því, að þeir munu beina hingað miklu meira fje sínu en nú rofar fyrir. Við verðum að gæta að því, að hvert ár verður viðburðaríkara en áður, og það er víst, að næstu 25 ár verða miklu lengri en síðustu 25 ár. Það eru mestu líkindi fyrir, að næstu 25 ár skóli oss meir áfram en öll þau 1044 ár, sem liðin eru frá því að Ísland bygðist. Að því er skipin snertir, er ósköp hægt að segja, að Danir hafi þar ekki meiri tekjur af en aðrir. En það er að eins staðhæfing, sem frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) verður að sanna. En við vitum, að nú eru þetta stórveislur fyrir Dani og að þeir vilja friðlaust ná í auðsuppsprettur vorar. Þegar verið er að tala um, að Danir sjeu latir, þá er það að mörgu leyti ekki rjett. Mjer er kunnugt um, að það eru margir Danir, einkum skipstjórar, á botnvörpungaflota Englendinga. Sá skipstjóri Englendinga, sem þótti einna snjallastur, var danskur. Hann var kallaður »Lykkeper« og einna ríkastur skipstjóri í Hull. En hugsum oss, að Norðmenn vildu gera þann samning við oss, að skipagjöldin væru jöfn. Ætli nokkur vildi semja við þá um þetta? Jeg held ekki. Af því má ráða, hve íssjárvert þetta ákvæði er. Það er ekki rjett sagt, að við höfum ekki ráðið neitt um skilyrði um bútsetu hjer á landi, eða að við höfum verið ofurseldir Dönum um það. Við höfum ráðið skipagjöldunum, sett takmarkanir með fossalögunum og siglingalögunum, sem sýna, að við höfum getað takmarkað jafnrjettið með búsetu að nokkru. Þá skal jeg snúa mjer að 7. gr. Í þessu sama fylgiskjali hjá sambandslaganefndinni stóð, að við ættum að fá í utanríkisráðið »Kontorchef« eða »Fuldmægtig«. En fyrir atfylgi fullveldisnefndarinnar var þessu síðar breytt í »trúnaðarmanna«, eða með öðrum orðum að við fengum þetta fært upp, og rjettur okkar var ekki gerður hlægilegur með því að láta okkur fá einhverjar undirtyllur, sem ekki einu sinni væru konunglegir embættismenn. Þetta sýnir, að milligöngumennirnir fóru lengra en fullveldisnefndin vildi vera láta. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að í fylgiskjali 8 er tekið fram, viðvíkjandi rjetti okkar til þess að hafa hönd í bagga með sendisveitum utanlands, að við höfum rjett til verslunarráðunauta, »Handelsattachéer«, en síðan var þetta stytt í »Attachéer«, og er hjer annað dæmi þess, að fullveldisnefndin færir upp kröfurnar frá því, sem milligöngumennirnir höfðu gengið inn á. Jeg skal játa, að það hefði má ske verið rjettara að láta þetta koma fram í nefndarálitinu, og jeg geri það, ef framhaldsnefndarálit kemur frá meiri hlutanum. En með þessu er sýnt, að það er rjett, sem jeg segi síðast í nefndaráliti mínu, að milligöngumennirnir hafa ekki haldið vel á umboði sínu. Viðvíkjandi inngangi að ræðu háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.), þá, mun jeg svara honum við 3. umr., að svo miklu leyti, sem honum er ekki þegar svarað, og ræðu hæstv. fjármálaráðherra áskil jeg mjer að svara við 3. umr., enda var ræða hans öll þannig vaxin, að hún átti betur þá við. Háttv. frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) vildi ekki viðurkenna, að bestu menn Dana hefur viðurkent, að Ísland væri ríki.  (Jóh. Jóh.: Þekki ekki mennina)  . Jeg veit ekki, hvernig hefir verið ástatt fyrir háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) á Kolviðarhóli 1907. En það er fullyrt, að sá, sem jeg hefi kallað Íslands besta vin, hafi kallað Ísland þar ríki. Annars ætla jeg ekki að tína upp nein nöfn, en frv. sýnir, að bestu menn Dana hafa viðurkent þetta. Við getum auðvitað sagt, að ekkert ríki, hversu stórt og voldugt sem það er, sje fullráða ferða sinna og þurfi ekki að taka tillit til annara, en sá er munurinn, að það gerir það að eins vegna sinna bagsmuna. En fullvalda ríki getur orðið undirlægja annara þjóða, án þess að fullveldið að formi til sje skert. Í því efni má benda á, hvernig farið hefir fyrir Persíu, sem þó er fullvalda ríki, að jeg ekki nefni Marokkó. Háttv. frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) sagði, að skilningur minn á 6. gr. væri kórvilla. Þetta eru stóryrði, sem enga þýðingu hafa og auðvitað sanna ekki neitt. En það ber alt að þeim brunni, að jeg muni hafa rjett fyrir mjer, og ekki að eins jeg, því að það eru margir fleiri lögfræðingar á sömu skoðun. Jeg hefi athugað þetta atriði gaumgæfilega, og hefði jeg sjeð nokkurn veg til þess að skilja það öðruvísi en jeg hefi gert, þá mundi jeg hafa gert það og þagað. En mundi nokkur Íslendingur hafa þagað eftir að hann væri kominn að þeirri niðurstöðu, að rjettur væri minn skilningur og ýmsra annara? Og munu Íslendingar þegja eftir að jeg og margir fleiri höfum bent þeim á rjetta skilninginn? Svo skotið mun oss varla enn vera. Undantekningin um fiskiveiðarjettinn sannar ekki nema það, sem jeg sagði, en það mætti segja, að þetta hefði verið óþarft út af fyrir sig, ef ekki lægi fiskur undir steini. Háttv. frsm. (Jóh. Jóh.) sagði, að þessi fiskiveiðarjettur væri ekki ríflegri en í uppkastinu frá 1908, en þetta er ekki rjett að öllu leyti. Hann (Jóh. Jóh.) gat þess, að þessi rjettur hefði verið lengri þá, eða 87 ár, en væri nú 25 ár. Þetta er að vísu rjett, enda sjest á nál., að altaf er verið að klifa um þessi 37 ár. En munurinn á þessu tvennu er þó sá, að fiskiveiðarjetturinn var takmarkaður við landhelgisgæsluna 1908, en það er bann ekki nú. Andlega sambandið við Dani taldi háttv.frsm. (Jóh. Jóh.) í vora þágu. Hann um sína skoðun, en jeg hefi ekki þá skoðun, að of margt fólk sje hjer í landi, svo að þörf sje á auknum útflutningi til Danmerkur, og jeg tel það t. d. ekki í okkar þágu, að íslensk skáld skuli yrkja á, dönsku úti í Danmörku. Jeg gat þess, að þetta jafnrjettisákvæði gæti orðið til þess, að aðrar þjóðir heimtuðu sömu rjettindi hjer heima og Danir. Og jeg held, að það hafi ekki verið ónýtt að geta vísað til þess, að þeir gætu ekki búist við að fá meiri rjettindi hjer heldur en Danir. Jeg þori að vísu ekki með það að fara, en það er eins og mig rámi í, að Englendingar hafi farið fram á það, að minkuð yrðu skipagjöldin, en þeim hafi þá verið bent á, að þeir sættu líkum kjörum og Danir, og því hafi málið ekki komist lengra. En annars gleður það mig að heyra, að háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) hefir þá von, að Íslendingar verði meiri kappar í atinu við stórþjóðirnar heldur en við Dani. Þá gat háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) þess, að hann gæti ekki sjeð annað en að danskir leppar og íslenskir leppar væru sama markinu brendir. En þetta er ekki rjett hjá honum, þar sem búsetuskilyrðin er ekki ákveðið. Hvað þá leppa snertir, sem búsettir eru hjer heima, þá getum við ráðið við þá, svona nokkurn veginn, ef við höfum dáð til, en það getum við ekki við leppana, sem búsettir eru í Danmörku. Við getum lagt allskonar gjöld, t. d. aukaútsvar, á leppana, sem búsettir eru hjer, þar til það borgar sig ekki fyrir þá að vera leppar, en þetta getum við ekki við hina, því að til þeirra náum við ekki. Vitaskuld er þetta framkvæmdaratriði og fer eftir því, hverjir eiga í hlut. Í Færeyjum var t. d. leppur fyrir talsverðri botnvörpuútgerð fyrir stríðið, og hann slapp við mestöll gjöld. Var það drengilegt af Færeyingum að launa oss svo notkun fiskimanna. Hefði hann verið á Íslandi, gátum við lagt svo mikið á hann, að það hefði ekki borgað sig fyrir Breta að hafa hann. Þá gat háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) ekki viðurkent, að þessi 1 miljón, sem Hafnarháskóli á að fá umráð yfir, væri veitt honum í þágu Dana. Hann þurfti auðvitað langt mál til þess að greiða svo úr þessu, að ekki yrði að ræða um blábera staðhæfingu. Jeg held aftur á móti, að Dönum sje það alls ekki ógeðfelt að ala Íslendinga í landi sínu og venja þá við dönsku brjóstin. En hins vegar held jeg, að við Íslendingar hefðum betra af að leita til stórþjóðanna og verða fyrir áhrifum frá þeim. Þar mundum við fá fult eins fullkomna mentun og kynnast frjálsmannlegri hugsunarhætti, sjerstaklega gagnvart Íslendingum og Íslandi. Jeg hefi gleymt viðvíkjandi 13. og 14. gr., þar sem verið er að ræða um þessar fjárreiður, að skýra betur, hvað meint er með því, að í nál. er sagt, að Garðstyrkurinn sje þegar meira virði en ein miljón kr. Peningar falla í verði, og styrkurinn verður verðmeiri með líðandi árum, og því langt yfir miljón kr. virði. Viðvíkjandi 16. gr., sem jeg legg til að numin verði burtu, get jeg lýst yfir, að það geri jeg vegna hins danska anda, sem þar ríkir. Jeg hefi litið svo á, að við ljetum þar við sitja fyrst um sinn að skipa nefnd til framkvæmdar sambandslögunum, og sæjum hvernig sambandslögunum reiddi af og samvinnunni við Dani, og þá væri altaf nægur tími til þess að skipa nefnd síðar. Þá kemur að 18. gr. Skal jeg viðvíkjandi meiri hl. álitinu geta þess um hana, að það má kann ske segja, að það sje rjett sagt, að vjer getum hagað þess um kosningum eins og vjer viljum. En jeg hefi altaf gengið út frá því, að þessar kosningar yrðu leynilegar, og tel jeg varla sæmilegt að breyta út frá þessu, þar sem það er stjórnarskráratriði. Það getur því ekki komið til mála, að þær verði opinberar, enda er ekki að vita, nema auðvald Dana hjer á landi verði orðið svo mikið er til sambandsálita dregur, að það verði okkur í hag að hafa þær leynilegar. Kosningarnar verða að vera löglegar, og munu Danir hafa augun á okkur og þeim, og ekki getur það komið til mála, að við lögleiðum neina skyldu til þess að greiða atkvæði. Það leiðir af því, að kosningar eiga að vera frjálsar. Eftir mínum skilningi hefir þetta að vísu ekki mikið að segja, þar sem auðir seðlar geta aldrei talist til greiddra atkvæða; það hefir aldrei verið gert og mjer er nær að halda, að Danir mundu aldrei ganga inn á það, heldur mundu þeir láta gerðardóminn skera úr því. Viðvíkjandi þessari grein er það eitt atriði hjá hæstv. fjármálaráðherra, sem jeg vildi athuga. Hann vildi halda því fram, að við mundum verða betri menn þá heldur en nú. Jeg vildi óska þess, að svo yrði, en þetta getur þó aldrei verið annað en von, og höfum við ekki gefið það fordæmi hjer á þinginu að það geti gefið tilefni til þess, að ala með okkur slíka von. Þá kemur brtt. við 20. gr., þar sem jeg legg til, að lögin öðlist ekki gildi fyr en 1. janúar 1920. Þetta geri jeg af því, að stjórnarskrárbreyting þarf að vera um garð gengin til þess, að samningsskilyrðunum verði fullnægt. Annars getur þetta tvent rekið sig óþægilega á. Það mundi sannast, að ef kosningar til aukaþingsins yrðu á móti þessu frv., svo að það yrði felt, þá mætti skoða það sem samningsrof, eða að samningurinn væri ekki uppfyltur af vorri hendi, og yrði þá aðstaðan eins og enginn samningur hefði verið gerður, eða »status quo«. Þessu máli mínu til stuðnings get jeg vitnað í marga merka menn í Danmörku, sem 1908 hjeldu sömu skoðunum fram um grundvallarlögin. Þá hefi jeg leyft mjer að leggja það til, að frv. verði samþykt á sama hátt og segir í 18. gr., að ¾ atkvæðisbærra manna þurfi að sækja fundinn og að ¾ greiddra atkvæða þurfi að samþykkja lögin. Þetta hefi jeg gert vegna þess, að mjer finst sjálfsagt, að ekki verði hægara að komast í gildruna heldur en úr henni. Þetta er alment um öll lög, og mjer finst þetta vera mun betra en hjá háttv. meiri hl. Þá legg jeg til, að fyrirsögninni verði breytt þannig, að í íslenska textanum komi Ísland á undan Danmörku. Finst mjer þetta vera mun íslenskulegra heldur en hjá háttv. meiri hl., og í öðru lagi tek jeg þetta upp hjer af því, að meiri hlutinn, og þá sjerstaklega sá maður, sem tileinkar sjer þetta verk, hefir sagt, að á þessu frv. væru öll einkenni fullveldis. En einmitt þetta frv. byrjar með því að vanta öll ytri fullveldiseinkennin. Þegar fullvalda ríki gerir samning við annað ríki, þá byrjar það með því að nefna sitt ríki fyrst. Á þetta var lögð mikil áhersla í fullveldisnefndinni, en vitanlega var runnið frá þessu. Nú þykist jeg hafa tekið það fram, sem þörf var á, en sumt, sem jeg vildi gera athugasemdir við hjá háttv.frsm. (Jóh. Jóh.), ætla jeg að geyma mjer til 3. umr., og er þar á meðal inngangurinn.

Frsm. meiri hl. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg skal vera stuttorður. Það mun vera almennur vilji hv. þingmanna, að 3. umr. um málið verði einnig lokið í kvöld, og skal jeg gera mitt til, að svo geti orðið, enda er meiri hlutanum það ekkert kappsmál að draga umr. um málið. En fáeinum orðum verð jeg þó að fara um ræðu háttv.frsm. minni hl. (M. T.). Hann kveðst hafa farið með löndum í andmælum sínum og brtt., og er nokkuð hæft í því. Hann hefir ekki farið nærri eins langt og eða háttv.þm. (B. Sv.), sem fyrir andmælum var í háttv.Nd. En þó tel jeg hjer of langt farið í einstökum atriðum. Hann (M. T.) kvaðst leggja aðaláhersluna á brtt. sína við 6. gr. frv., enda er það mergurinn málsins hjá honum. En nú veltur alt á því, hvort rjettur er skilningur hana eða allra annara. En ekki fanst mjer honum takast að færa rök fyrir því, að skilningur hans sje rjettur, og mig sannfærði hann ekki. Hann (M. T.) sagðist ekki sjá það, að Íslendingar fengju neinn sjerstakan fæðingjarjett, heldur sameiginlegan með Dönum. En það er þó skýrt tekið fram í 6. gr. frv. og í aths. samninganefndanna við hana, að hvort ríki hafi sjerstakan ríkisborgararjett. Og 6. gr. talar um bæði danska og íslenska ríkisborgara. Ef ekki væri nema einn ríkisborgararjettur, þá væru ekki heldur til nema dansk-íslenskir ríkisborgarar. Og í athugasemdunum við 6. gr. er lögð áhersla á, að ríkisborgararjettindin sjeu gagnkvæm. Á þessu atriði getur því enginn vafi leikið. Jeg skal játa það, að nokkur munur er á, hvort orðin »á Íslandi« standa á undan orðinu »njóta« í frv. eða ekki. En þó er sá munur ekki svo mikill, að rjettlætt geti skilning háttv.þm. (M. T.), enda er með skilningi hans, að búsetuskilyrðin sjeu þurkuð út, alt of langt gengið. Það leiðir af orðalagi öllu, að Danir sæta sömu kostum og Íslendingar. En ef búsetuskilyrðin væri þurkað út, gætu Danir t. d. komið hingað til kosninga og Íslendingar einnig farið til Danmerkur og greitt atkv. þar. En jeg tel þó vafasamt, hvort háttv.þm. (M. T.) vogar sjer að fylgja sínum eigin skilningi svo langt. Háttv. minni hlutinn misskilur orðið »jafnrjetti«. Kemur það fram í nál. hans á bls. 3 í þessum orðum: »Frekari skilyrði fyrir rjettindanautn en Danir setja hjá sjer er oss bannað að setja þeim hjer á landi samkvæmt skýlausum fyrirvara þeirra við 6. gr.« En í aths. við 6. gr. stendur ekki annað en það, að Danir og Íslendingar njóti gagnkvæms jafnrjettis. En það þýðir það, að Danir á Íslandi njóti sama rjettar og Íslendingar á Íslandi, og Íslendingar í Danmörku sama rjettar og Danir í Danmörku, en alls ekki hitt, að Danir á Íslandi njóti sama rjettar og íslendingar í Danmörku, og gagnkvæmt. Það er því ekki rjett, að þurft hefði í aths. að slá varnagla við þessu ákvæði með ákvæði um búsetuskilyrði. Þá gerði háttv.þm. (M. T.) mikið úr því, að breyta þyrfti 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 12, 19. júní 1915. En hann virðist ekki skilja, hvers vegna sú breyting þarf að fara fram. En samkvæmt því ákvæði eiga Íslendingar, sem fæddir eru hjer, atkvæðarrjett, ef þeir hafa dvalið hjer eitt ár. En Danir þyrftu að hafa dvalið hjer 5 ár til þess. Þetta er því ekki jafnrjetti. Það er eins auðsjeð eins og að munurinn á árafjöldanum 5 og 1 er 4. En þessu þarf ekki að breyta þannig, að sett verði inn það ákvæði, að Danir þurfi ekki að dvelja hjer nema eitt ár til þess að fá atkvæðisrjett. Það má eins hafa ákvæðið svo, að Íslendingar verði að hafa verið búsettir hjer 5 ár samfleytt til þess að geta neytt atkvæðisrjettar síns. Því skilyrði mundu Danir þá einnig verða að hlíta. Í háttv.Nd. var látið í veðri vaka af háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að breyta þyrfti fjölda laga til að samrýma þau samningnum. Jeg man þó ekki eftir einu einasta ákvæði, að þessu undanskildu, sem breyta þurfi, og hefi jeg þó athugað mál þetta allítarlega.  (M. T.: Jú, fossalögunum)  . Fossalögunum þarf einmitt ekki að breyta eftir rjettum skilningi á frv. Öðru máli er að gegna, ef skilningur háttv.þm. (M. T.) væri rjettur, því að fossaeign er af gildum ástæðum engum skilyrðum bundin í Danmörku. En hversu mikið mundu Danir þá ekki þurfa að nema úr lögum hjá sjer, ef farið væri eftir skilningi háttv. minni hl. (M. T.). Þá yrði að nema burt öll ákvæði, sem banna öllum öðrum en búsettum mönnum verslun og atvinnu í landinu. Þeir, sem hafa próf hjeðan, myndu þá hafa jafnan rjett til embætta þar og þeir, sem hafa próf þaðan. Jeg býst við, að Danir myndu pakka fyrir slíkt og fleira, sem af þessum skilningi leiðir. En eins og jeg hefi áður tekið fram, þá ber ákvæðið um fiskiveiðarjettinn vott þess, að minn skilningur sje rjettur. Það væri beinlínis villandi að hafa það ákvæði, ef skilningur háttv. minni hl. (M. T.) væri rjettur. En það, sem háttv.frsm. minni hl. (M. T.) sagði um stjórnarskrána, að hún hljóðaði um sjermál, og þar sem við værum neyddir til að nema burt ákvæði úr henni, þá mundum við eins neyðast til að nema burt ákvæði úr öðrum lögum, það fellur um sjálft sig, þar sem þetta er eina lagaákvæði, sem nema þarf burt eða breyta, og skora jeg á háttv.þm. (M. T.) að benda á önnur eða fleiri, ef hann getur. Þá fór hann (M. T.) mörgum orðum um meðferð málsins í fullveldisnefnd, og gerði að mínu áliti fullmikið að því að skýra frá, hvað gerðist á fundum þar. Það þykir nefnilega ekki eiga við að fara langt út í þá sálma að segja úr nefndum. Skal jeg því ekki lengja umræður um það, og sömuleiðis mun jeg algerlega leiða hjá mjer ummæli hans um hæstv. fjármálaráðherra. Yfirleitt var allur fyrri hluti ræðu hans ekki stílaður til mín, heldur almenns efnis. En jeg get ekki sjeð að það hafi neina þýðingu fyrir málið, hvernig það hefir fengið búning þann, sem það er í nú; hitt er aðalatriðið, hvernig sá búningur er. Jeg spurði háttv.þm. (M. T.), á hverju hann bygði þau ummæli, að bestu menn Dana væru komnir á þá skoðun, að við værum fullvalda í konungssambandi einu við Dani. Hafa sjálfsagt allir heyrt svarið, að það er bygt á orðum hana hátignar Friðriks konungs VIII á Kolviðarhóli - Mine begge to Riger -. Skal jeg ekki fara frekar út í það atriði. En veigamikil geta rökin ekki talist, og sje margt annað í nál. hans á líkum rökum bygt, þá verð jeg að segja það, að ekki er sem traustastur grundvöllurinn. Háttv. þm. (M. T.) sagði, að það væri algengt, að ríki takmörkuðu umráðarjett sinn yfir ýmsum málum, ef þau sæju sína hagsmuni við það. En slíkt er einmitt verið að gera hjer. Það, sem veitt er í 6. gr. frv., er veitt gegn samskonar rjetti í Danmörku og gegn viðurkenningu þess, að við sjeum fullvalda ríki í konungssambandi við Danmörku. Álitum við það tilvinnandi og meira en það. Þetta, er því gert í hagsmunaskyni voru, því að það er ekki nóg að segjast hafa rjettinn, ef hann er ekki viðurkendur. Viðurkenningin getur jafnvel verið meira virði en rjetturinn sjálfur, einkum ef sá, er heldur rjettinum, er ofjarl hina, er rjettar síns leitar. Og þá fyrst er hægt að neyta rjettarins, þegar hann er viðurkendur. Háttv. þm. (M. T.) sagði, að það væri óhugsandi, að samninganefndin hefði ekki tekið það fram í athugasemdunum við 6. gr., ef hana bæri að skilja eins og jeg hefi gert, þar sem hann hefði þegar bent á, að skilja mætti hana öðruvísi. En þar til er því að svara, að meiri hl. gat alls ekki skilið greinina eina og háttv. minni hl. (M. T.) gerir, og í athugasemdum eins frv. er ekki hægt að gera ráð fyrir öllum hugsanlegum lagaskýringum, allra síst jafnfáránlegum og þessari, eða viðeigandi að fara að hrekja þær fyrirfram. Þá sagði háttv.þm. (M. T.), að jeg hefði talað um það, að stuðningur hins andlega sambands Íslands og Danmerkur væri meir í þágu Íslendinga en Dana. Það voru ekki mín orð. En jeg benti á, að það er fleira, sem á að verja vöxtum sjóðsins til, meðal annars til þess að efla íslenskar vísindarannsóknir og styrkja íslenska námsmenn. Og það vona jeg að sje frekar í þágu Íslendinga en Dana. Háttv. þm. (M. T.) sagði út af ummælum mínum um það, sem stendur í nál. hans á bls. 3, »að önnur ríki muni sennilega krefjast að fá, eigi verri rjett hjer á landi en Danir« - að það væri gott fyrir okkur að eiga skjól í því, að hafa aldrei veitt Dönum þann rjett; þá mundu aðrar þjóðir ekki heldur ásælast hann. En samkvæmt þessari kenningu ættum við að sækjast eftir því að vera óaðskiljanlegur hluti Danaveldis um aldur og æfi, með öðrum orðum, halda fast við stöðulagakenninguna gömlu. Jeg skil þó ekki, að háttv. minni hl. (M. T.) vilji í raun og veru leggjast á móti því, að við losnum við stöðulagakenninguna og göngum í hreint konungssamband við Danmörku. En um leið verðum við auðvitað að taka á okkur alt, sem því er samfara, meðal annars það, að verjast áleitni annara þjóða. Þá mintist háttv.þm. (M. T.) á leppmenskuna. Get jeg ekki sjeð, að frv. auki danska leppmensku hjer, þar sem það veitir Dönum í engu meiri rjett hjer en þeir njóta nú. Þá sagði háttv.þm. (M. T.), að taka yrði tillit til þess, að Garðstyrkurinn væri hærri nú en áður vegna verðfalls peninga, en þess ber að gæta, að líklegt er, að hann yrði lækkaður aftur, ef peningar hækkuðu í verði. Þá talar hann (M. T.) í nál. sínu um nefnd þá., sem getur um í 16. gr., og kallar hana lögjöfnunarnefnd. En rjettu nafni heitir hún ráðgjafarnefnd. Hefir nú verið sýnt fram á, að sú nefnd muni verða aðgerðalítill, enda höfum við ekki sóst eftir að hafa hana, heldur voru það Danir, sem það gerðu. En við sáum ekki, að hún gæti orðið til neins tjóns, þar sem það mun verða á valdi þingsins, hve mikil áhrif hennar verða. Jeg held því fram enn, að aðferðin við samningsslit eru alveg á okkar valdi. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) sagði, að stjórnarskráin ákvæði, að atkvæðagreiðslan skyldi vera leynileg. Það er rjett, að nú er svo ákveðið í stjórnarskránni. En stjórnarskráin er okkar mál, og það er á okkar valdi að ákveða, hvernig því skuli hagað eftirleiðis. Um það hafa Danir ekkert að segja. Háttv. þm. (M. T.) sagði, að landið myndi þykja æ fýsilegra, eftir því sem tímar liðu fram, í augum útlendinga, og að miklum fjárstraumi myndi veitt inn í landið. Jeg óska og vona, að hann reynist sannspár. Jeg óska og vona, að landið verði því fýsilegra, sem tímar liðu fram. Vjer höfum nú nógu lengi orðið að sæta fjárskorti í landinu, sem staðið hefir framförum öllum fyrir þrifum. Svo að það er ekki ægilegt í mínum augum, þótt þetta breyttist og farið yrði að nota þær auðsuppsprettur, sem landið á, og legið hafa ónotaðar hingað til. Og jeg vona, að þjóð og þing og stjórn hafi bæði vit, vilja og þrek til að reisa skorður við því, að oss stafi nein hætta af því, sem háttv. minni hl. (M. T.) spáir, og vafalaust báðir óska að verði. Háttv. frsm. minni hl. (M. T.) talaði um, að það væri rjett, að samningar væru gerðir á sama hátt og þeim ætti að slíta. Til þess finst mjer ekki ástæða. Það er ekkert öðruvísi um þennan samning en aðra, og þeir eru venjulega gerðir öðruvísi en þeim er slitið. Jeg tók það fram og tek það fram enn, að út af fyrir sig gæti meiri hl. vel felt sig við brtt. minni hl. (M. T.) og vildi gjarnan kjósa, að þær næðu fram að ganga, en eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, getum vjer eigi gert breytingar á neinu atriði samninganna nema eiga það á hættu, að allur árangur af þessum samningum fari í mola. Því get jeg ekki greitt atkvæði með þessum brtt. og jeg býst ekki við, að aðrir háttv. deildarmenn sjái sjer það fært.

Frsm. minni hl. (Magnús Torfason) Jeg bjóst aldrei við því að sannfæra háttv.frsm. meiri hlutans (Jóh. Jóh.). Við höfum sem sje svo skiftar skoðanir á sjálfum undirstöðuatriðum 6. gr. Okkur þýðir því ekki að tala langt mál hjer, af því að skoðanir okkar á þeim sjerstöku atriðum, er af þessum undirstöðuatriðum leiða, fara þar eftir. Það hlýtur að vera misminni eða misskilningur háttv.frsm. meiri hlutans (Jóh. Jóh.), að jeg hafi sagt, að vjer Íslendingar hefðum engan sjerstakan ríkisborgararjett eftir frv.  (Jóh. Jóh.: Jeg skildi þm (M. T.) svo!)  . Jeg tók það einmitt fram, að vjer hefðum hismið. Í sambandi við 6. gr. vil jeg annars geta þess, að þetta orð, »gagnkvæmt«, er ekki fyllilega rjett þýðing á, danska orðinu »omvendt«. Væri ef til vill rjettast að þýða það »öfugt«, þótt það þyki ljótt orð, en ætti líka kann ske vel við 6. gr.; annars hafa sumir viljað þýða það »þversum«. Jeg hefi ekki haldið því fram, að Danir geti komið hingað og greitt hjer atkvæði þegar án vissra takmarkana. Mjer hefir aldrei dottið í hug að neita kjördæmisbúsetu. Þeir þurfa hennar hjer, eins og í Danmörku, þetta eina ár. Annars þótti mjer það skemtilegt, þegar háttv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) var að leiðrjetta mig og notaði þá sjálfur orðin: »Danir á Íslandi«. Ef svo hefði verið orðuð greinin, værum við sammála um hana. Annars held jeg, að þessum skilningi mínum á 6. gr. sje best lýst með því að segja, að þetta jafnrjetti sje »uniformt«. Jeg man ekki íslenska orðið. Til þess, að jafnrjettið sje svo, þarf auðvitað samkomulag. Og að nema á 5 ára ákvæðið burt úr hjerlendum lögum bendir til þess, að þessi rjettur sje »uniform«. Get jeg því verið háttv.frsm. meiri hlutans (Jóh. Jóh.) þakklátur, því að orð hans sýndu mjer dæmið rjett og vöktu mjer hugsunina, hversu orða skyldi mína skoðun sem greinilegast. Mjer dettur ekki í hug að halda, að Danir muni kæra sig um embættisrjett hjer á Íslandi, gegn því, að vjer höfum embættisrjett í Danmörku, án uppfyllingar sjerstakra skilyrða. Það er eitt af því, sem hlýtur að vera samningaatriði. Eins og tekið hefir verið fram í hv.Nd., hefir þetta verið kallað verslun. Jeg hefi nú ekki viljað segja, að vjer höfum gefið búseturjettinn fyrir ekki neitt. Hann er auðvitað gefinn til þess, að allur okkar fæðingjarjettur skuli uppsegjanlegur eftir 25 ár. En Danir sögðu áður, að hann væri uppsegjanlegur. Og sjálfsagt er hann líka gefinn til þess, að geta því fremur haldið í fullveldið, sem vjer metum allir mikils. Það þýðir ekki að karpa við hv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) um þennan skilning á 6. gr. Það er ekki ný röksemdaleiðsla, þótt mín skoðun sje kölluð »fáránlegur misskilningur«, og jeg ætlaðist ekki heldur til þess, að milligöngumenn vorir í nefndinni skyldu elta alt það, sem þeir nefna »fáranlegar firrur«. En svo stóð á, að við báðir, jeg og háttv.þm.N.-Þ. (B Sv.) vildum samþykkja frv., ef sýnt væri svart á hvítu, að dönsku nefndarmennirnir samþyktu skilning milligöngumanna vorra á orðalagi 6. gr. Og jeg skal bæta því við, að á þeirri stundu, er nefndarmennirnir íslensku geta komið með órækar sönnur fyrir þeim skilningi, skal jeg glaður samþykkja frv. Út af því dettur mjer í hug, að rjett væri að fresta 3. umr. um nokkurn tíma. Síminn mun nú brátt verða kominn í lag. Veit jeg, að hæstv. forsætisráðherra myndi fúslega eiga skeytaskifti við Dani um málið og fá svör þeirra um skilninginn á 6. gr. Og jeg geri ráð fyrir því, að Danir leggi talavert upp úr því, að málið sje samþykt í einu hljóði hjer á þingi. Háttv. frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) fór þannig orðum, að jeg hefði gefið í skyn, að vjer ættum helst að vera sem lengst í skjóli Dana og undir þeirra verndarvæng. Það var ekki meining mín. En jeg sagði, að á meðan vjer hefðum ekki fullveldið, og gætum því ekki samið við aðrar þjóðir, gætum við altaf skotið okkur undir þetta samband vort við Danmörku, í þeim atriðum er Danir hefðu ekki betri rjett á landi hjer en aðrar þjóðir, og gætu þær þá ekki vænst eftir að fá hann. En í þessu sambandi stöndum vjer svo að vígi, að vjer getum ekki neitað Dönum um neitt, eftir því sem jeg skil þetta ákvæði. Garðstyrkinn hefi jeg reiknað svo, að hann hafi verið 1½ milj. kr. virði fyrir stríðið, og reikna jeg þá ekki með dýrtíðaruppbót. En hins vegar búast margir við, að peningar muni lengi eftir stríðið verða í hálfu lægra verði en áður stríðið hófst, og frá því sjónarmiði lít jeg svo a, að vjer höfum fengið altof lítið fyrir Garðstyrkinn. En þetta er ekkert aðalatriði. Jeg hafð leyft mjer að kalla þessa ráðgefandi nefnd »lögjöfnunarnefnd«, af því að »lögjöfnun« átti að vera hennar aðalstarf. En meining mín var alls ekki sú, að hún hefði neitt löggjafarvald. Að því er það snertir, að vjer megum ekki heima það sama til að koma samningnum á og slíta honum, þá vil jeg minna á það, að þetta kemur fram sem lög; og veit jeg ekki betur en að það fallist jafnan í faðma, að sama þurfi til þess að búa til lögin og upphefja þau. Fleiru þarf jeg ekki að svara.

Frsm. meiri hl. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg skal að eins lýsa yfir því, að jeg þykist ekki þurfa að svara síðustu ræðu háttv.frsm. minni hl. (M. T.). Hann talaði svo hóglega, sem hann hefir altaf gert í þessum umræðum. Það gleður mig, að hann hefir ekki haldið fram sem óyggjandi skilningi sínum á 6. gr., því að þá geta þeir menn í Danmörku, sem vilja halda fram þeim skilningi, ekki bygt á óyggjandi fullyrðingum svo mikilsmetins þingmanns, sem háttv.þm. Ísaf. (M. T.) Jeg skal geta þess, að mjer þykir mjög óviðfeldið þetta orð »gagnkvæmt«, sem þýðing á »omvendt«, en hjer er það þó alveg sömu þýðingar. Það er misskilningur háttv.þm. Ísaf. (M. T.), að jafnrjettið eigi að vera »uniformt«. Þetta jafnrjetti segir ekki annað en það, að Danir á Íslandi eigi að njóta sama rjettar á Íslandi og innfæddir Íslendingar þar, en alls ekki, að Danir eigi að njóta sama rjettar á Íslandi og Íslendingar í Danmörku. Þá gat háttv.þm. (M. T.) þess, að ástæða væri til að fresta 3. umr. þessa máls, til þess að fá þær upplýsingar, er hann nefndi, því að það gæti haft þau áhrif, að frv. gæti orðið samþykt af allri Ed. En jeg vildi benda á það, að þar sem málinu hefir nú verið ráðið til lykta í háttv.Nd. og síminn enn í ólagi og engin trygging fyrir, að hann komist bráðlega í lag, þá býst jeg við, að það sje varhugavert að fresta umræðunni, ef þingið fær engin önnur mál til meðferðar.

Kristinn Daníelsson Jeg hafði að vísu ekki hugsað mjer að biðja mjer hljóðs, að minsta kosti ekki við þessa umr. málsins. Athugasemdir þær, sem jeg hafði hugsað mjer að gera, hefðu einna helst átt við 3. umr. En þar sem hjer liggja nú fyrir brtt , sem gengið verður til atkvæða um og ráðið til fullnaðarúrslita, þá, þótti mjer rjett að segja það nú, að þótt jeg sjái mjer ekki fært að greiða atkv. með þeim, vil jeg þó láta þeim fylgja þá viðurkenningu, að með þeim er farið fram á að bæta úr því, sem að mínu áliti getur helst talist ljóður á frv., þótt sá ljóður sje ekki svo mikill, að hann fái mig eða aðra háttv.þm. til að leggjast á móti frv. En jeg skal játa, að væri svo hjer, að hægt væri að ræða um breytingar, mundi jeg yfirleitt geta felt mig vel við þessar brtt. En jeg lít svo á, að þess sje enginn kostur. Þetta þing hefir þegar gengið svo frá málinu. En að öðrum kosti gátu þær vel komið til mála, og jeg skil fyllilega þá góðu meiningu, sem í þeim felst. En hins skal jeg geta, að brtt. þessar eru mjög misjafnar að gæðum. Sjerstaklega hefði jeg talið brtt. við 6. gr. sjálfsagða bót, ef hún hefði getað komið til mála. Aftur er það svo um hinar aðrar brtt., að jeg legg ekki mikið upp úr þeim, þótt þær sjeu allgóðar. Sjerstaklega get jeg ekki sjeð ástæðu til brtt. við 16. gr. Nefndarskipunina, sem þar ræðir um, tel jeg lítt nauðsynlega, en hefi aldrei getað skilið, að það atriði hefði nokkra aðalþýðingu í þessu máli. Um atkvæðatöluna skal jeg játa það, að jeg gæti vel felt mig við, að hlutfallið væri lækkað nokkuð, en þó hefi jeg í huga mjer gert þannig upp, að þetta væri nokkurn veginn tryggilegt ákvæði, því að jeg hugsa mjer, að mjög vandlega væri frá því gengið, að allir kjósendur landsins ættu kost á að greiða atkvæði. Vil jeg í því sambandi geta þess, að jeg hefði talið það vel við eigandi, að þetta þing skildist ekki án þess, að ákveðið væri, hvernig atkvæðagreiðslan skyldi fara fram um þetta mál. Eins og háttv. þingmönnum er kunnugt, er í stjórnarskránni ekkert um það talað, nema að eins það, að atkvæðagreiðslan skuli vera leynileg. Vildi jeg nota tækifærið til þess að minna háttv. þingdm. að þetta, ef þeir væru sama hugar og jeg. Enn fremur skal jeg játa, að jeg hefði betur kunnað við, eins og 4. brtt. fer fram á, að Ísland væri í íslenska textanum nefnt á undan. En skiljanlega er slíkt ekki nema formsatriði og getur hjeðan af ekki ráðið neinu af eða til um úrslit málsins. Aftur býst jeg varla við, að jeg hefði greitt 5. brtt. atkvæði mitt, því að hún fer fram a, að frv. gangi ekki í gildi fyr en 1920. Með öðrum orðum, uppfyllingu allra þessara vona vorra á að fresta til 1920. Get jeg ekki farið nánar út í það, en frá mjer að sjá er það ekki aðgengileg breyting. Jeg vildi gera þessar fáu athugasemdir áður en greidd væru atkvæði um brtt., svo að háttv. deild sje kunnugt, að þótt jeg muni greiða atkvæði móti þeim, þá eru þær í sjálfu sjer ekki allar móti skapi mínu. En frá mjer sjeð gæti hv. flutnm. (M. T.) tekið brtt. sínar aftur, því að mjer virðist svo, sem með því að koma fram með þær sje unnið það sama eins og þótt þær væru lagðar undir örlög sín hjer í deildinni, því að með því að bera þær fram hefir háttv. minni hl. (M. T.) fært í stíl þær breytingar, er honum þóttu þurfa til þess að gera frv. aðgengilegra. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira.

Frsm. minni hl. (Magnús Torfason) Jeg þarf eigi að segja nema örfá orð, því að óþarft er að svara háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.). En það var eitt atriði, sem jeg gleymdi, en jeg vildi taka fram. Það var út af þessu, sem sagt var á Kolviðarhóli. Jeg hefi altaf lagt mikið upp úr þeim orðum, því þótt ef til vill sjeu einhverjar ástæður til að gera það ekki, þá hefir mjer aldrei dottið annað í hug en að þessi orð hafi verið töluð með ráði bestu stjórnmálamanna Dana, og að þessi viðurkenning hefir legið í loftinu hjá þeim, það sjáum við best á frv. því, sem hjer liggur fyrir. Til þess að spara öðrum að taka til máls, þá skal jeg taka það fram, í tilefni af ummælum háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) um þjóðaratkvæðið, að jeg veit ekki betur en að þegar hafi verið gerðar ráðstafanir um, hvernig það skuli fara fram, og hygg jeg, að þær sjeu nú komnar til fullveldisnefndar. Jeg þarf ekki að svara háttv. 2. þm. G.-K. (K D.); jeg get miklu fremur þakkað honum, hversu hlýlega hann tók undir till. mínar, en þar sem hann hefir óskað þess, að jeg taki till. mínar aftur, og þar sem jeg er þess viss, samkvæmt ummælum háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.), að þær muni ekki fá neitt atkv., nema mitt, þá get jeg látið mjer nægja að þær eru fram komnar, til þess að sýna afstöðu mína í málinu, og tek jeg því till. aftur.

Forseti: Margir háttv.þm. óska að ljúka umr. um sambandsmálið í kvöld, og hefir mjer skilist svo, sem báðir hv.frsm. sjeu því samþykkir. Jeg vil því spyrja, hvort háttv.þm. sjeu því mótfallnir, að fundur sje settur aftur eftir stutta málhvíld, til þess að afgreiða málið, og mun jeg leita leyfis til þeirra afbrigða frá þingsköpum.

Kristinn Daníelsson; Jeg gat þess strax við byrjun þessa máls, að að jeg feldi mig illa við, að því væri hraðað mjög mikið, og jeg fyrir mitt leyti kann því illa, að 3. umr. sje lokið í kvöld, þannig, að allar umr. um jafnstórt og þýðingarmikið mál fari fram sama daginn hjer í háttv.Ed. Og jeg get ekki hugsað mjer, að það tefji þingið neitt, þótt umr. sje frestað til mánudags. Jeg vil því leggja það til, að svo verði gert.

Magnús Kristjánsson Jeg er á gagnstæðri skoðun og hv. 2. þm. G.-K. (K. D.). Jeg álít það mjög vel viðeigandi, að þingið ljúki málinu nú þegar. Það sýndi enn glöggar eindreginn vilja þingsins, og jeg skil ekki annað en að allar frekari ræður um málið sjeu með öllu þýðingarlausar, eða hjegóminn einber, því að hv. þingmenn munu allir ákveðnir í málinu. Þegar svo þess er gætt, að flestir hv.þm. vilja eigi sitja lengur en þeir þurfa á þingi, þeir þurfa að komast heim til búa sinna, þá er eigi rjett að láta þingið eiga setu lengur en nauðsyn krefur. Og nú hagar svo til, að 2 skip liggja ferðbúin hjer á höfninni, og er því gott fyrir háttv.þm. að komast heim með þeim, en það er dýr hver dagurinn, sem skipin eru látin bíða, og ekki rjett að gera frekar að því en brýn nauðsyn krefur. Jeg vil því spyrja báða háttv.frsm., hvað þeir segi um þetta, og ef þeir ekki beinlínis mótmæla afbrigðunum, tel jeg rjett og skylt að veita þau.

(Frsm. meiri hl. (Jóhannes Jóhannesson): Frá minni hálfu er ekkert því til fyrirstöðu, að 3. umr. fari fram í kvöld.

Frsm. minni hl. (Magnús Torfason) Þegar verið var að ráðgera afbrigði um 2. umr. málsins, þá átti jeg tal við háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) og samkvæmt þeim ummælum er jeg skyldur til þess að fylgja hv.þm. (K. D.) að málum, um að málinu sje frestað til mánudags.

Forseti: Heldur háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) fast við skoðun sína?

Kristinn Daníelsson Vitanlega stend jeg fast við hana, en það veltur ekki á miklu um mitt atkv. Afbrigðin voru leyfð af stjórninni, en atkvæði deildarmanna fjellu svo, að 10 vildu leyfa, en 4 ekki. Náðist því eigi nægur meiri hluti (sbr. 54. gr. þingskapanna) til þess, að afbrigðin gengju fram.