Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sigurjón Jónsson) Nú um 20 ára skeið hefir innflutningur til landsins af steinolíu vaxið mjög og að heita má jafnt og þjett. Að vísu er dálítill áramunur í þessum vexti, en á þessum 20 árum hefir árlegur innflutningur vaxið úr nokkrum þúsundum fata upp í 45 þúsund föt, en það var hann 1924. Þessi geysimikli vöxtur á innflutningi steinolíu stafar auðvitað af mjög mikilli fjölgun vjelbátanna hjá okkur. Fyrstu vjelbátana fáum við hjer við land rjett eftir aldamótin síðustu, en sá bátaútvegur vex ákaflega ört og þá jafnframt notkunin á steinolíu. Verslun landsmanna með þessa vörutegund hefir oft verið mjög óhagkvæm, sakir þess, að einstök fjelög hafa haft steinolíuverslunina í hendi sjer. Hafa þessi einstöku fjelög því ráðið verði olíunnar, og naut frjáls verslun sín því ekki með þessa vöru. Þannig var þessu varið hjer á landi, og þannig var þessu varið um öll Norðurlönd, alt fram að 1920. Eftir stríðið eða sjerstaklega frá 1920 fer að skapast samkepni í sölu á steinolíu, einkum á þeim tegundum af olíu, sem notaðar eru til vjela. En samkepni þessi kemur af framleiðslu olíunnar í Austur-Evrópu og Asíu. Eins og jeg sagði, hefir verslunin með steinolíu oft þótt landsmönnum mjög óhagkvæm. Hefir þetta oft komið mjög skýrt fram, bæði í ræðu og riti. Einkum þótti fjelag það, er um mörg ár hafði hjer steinolíuverslunina á hendi, harðdrægt við landsmenn um samninga og verð á olíunni. Kemur þetta berlega fram í ræðum háttv.þm. hjer á Alþingi 1912, er rætt var um einkasölu á steinolíu. Á þinginu 1912 komu fram frv. um einkasölu á kolum og steinolíu. Frv. þessi vöru fram borin til þess að afla ríkissjóði tekna á þennan hátt, en afstaða þingmanna til þessara mála sýnir það ljóslega, að Alþingi kunni þá sem oftar að meta verslunarfrelsi okkar, því aðalástæðan hjá þeim, sem vilja sinna steinolíueinkasölunni, er sú, að einokun sje á þessari vöru hvort sem er, og þetta sje eina ráðið til þess að bæta verslunina með þessa vöru. Sje varan á annað borð einokuð, þá sje betra, að landið einoki hana en aðrir. Samt voru þá í þinginu nokkrir þingmenn svo einlægir vinir frjálsrar verslunar, að þeir tjá sig mótfallna hverskonar einkasölu sem er. Eiga sumir þeirra þingmanna sæti hjer enn, eins og hv.þm.N.-þ. (BSv), hv.þm. Dala (BJ) og hv. 2. þm. G.-K. (BK). Hefir mjer þótt sjerstaklega ánægjulegt að lesa það, sem hv.þm.N.-Þ. sagði þ á um þessi mál. Á stríðsárunum og einnig á árunum eftir stríðið hneigðust hugir margra manna að margskonar einkasölu, og var það eðlileg afleiðing af þeim mörgu og miklu takmörkunum, sem lögðust á öll verslunarviðskifti manna á þeim tímum. Árið 1917 eru nokkur einkasölufrv. á ferðinni hjer á Alþingi, svo sem frv. um einkasölu á kolum, sementi og steinolíu. Af þessum frv. verður frv. um einkasölu á steinolíu eitt að lögum. Vilji þingsins 1917 er enn sá sami og áður, að ganga ekki inn á einkasölubrautina nema alveg sjerstakar ástæður sjeu til. En þær ástæður voru, að því er steinolíuna snerti, að verslunin með þessa vöru var í rauninni ekki frjáls. Samt var það einmitt á þessum árum, 1917–21, að hugir fleiri manna en nokkru sinni áður hneigðust að einkasölu ríkisins á ýmsum vörum. Til þess nú að sjá ljóslega tilgang þessara einkasölulaga frá 1917 verð jeg að athuga gang þessa máls þá á Alþingi. Frv. er stjfrv., lagt fram samkvæmt ósk og sniðið eftir frv. frá tveim hv. núverandi þm., þm.N.-þ. (BSv) og 2. þm. Árn. (JörB), á næsta þingi á undan. í umræðunum um málið kemur það berlega í ljós, að aðaltilgangurinn er sá, að tryggja landsmönnum næga steinolíu með sem lægstu verði. Hinsvegar voru skiftar skoðanir um það, hvort ríkissjóður ætti að hafa nokkrar tekjur af þessari einkasölu. í stjórnarfrv. var gert ráð fyrir 6% álagi, en þegar í byrjun umræðnanna um málið kemur það skýrt fram, að gjald þetta þykir of óákveðið og of hátt. Hv. þm.N.-þ. (BSv), sem flutt hafði frv. það, er stjfrv. var sniðið eftir, tekur það ótvírætt og ákveðið fram, að þessi einkasala megi ekki og eigi ekki að skoðast sem tekjulind fyrir ríkissjóð, en eitthvert gjald verði ríkissjóður að hafa, til þess að tryggja hann fyrir áhættu. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) fær gjaldið af hverju fati lækkað ofan í 4 kr., þegar nefnd hafði lagt það til, að álagningin skyldi verða 5 kr. af fati. Varð sú niðurstaðan, að þetta 4 króna gjald skyldi að jöfnu skiftast milli ríkissjóðs og varasjóðs Landsverslunarinnar, en varasjóður átti þá líka að sjálfsögðu að greiða þau töp, er Landsverslun biði, að því leyti sem varasjóðurinn hrykki, en ríkissjóður að taka við, ef meiri töp yrðu. Þegar nú á það er litið, að vörutollur af steinolíu fellur niður með einkasölunni, en það gjald væri nú til ríkissjóðs um kr. 1.40 á fatið, og þegar jafnframt er tekið tillit til, hvernig þessi lög eru til orðin 1917, þá er ekki rjett, og hefir aldrei verið rjett, að skoða þessa einkasölu sem tekjulind fyrir ríkissjóð. Er það hvorttveggja, að gjaldið til ríkissjóðs er svo lágt, þegar vörugjaldið er frá dregið, en þó sjerstaklega hitt, að ómögulegt er fyrir ríkissjóð að reka þessa verslun svo, að henni fylgi ekki mikil fjárhagsleg áhætta. Hin fjárhagslega áhætta er meira að segja svo mikil, að samlagt gjald það, er rennur í varasjóð Landsverslunarinnar, og svo gjald það, er ríkissjóður fær umfram vörutollinn, er hlutfallslega mjög lágt til þess að standast þá áhættu. Í þessu sambandi skal jeg skjóta því að, að jeg hefi fulla ástæðu til þess að ætla, að steinolíueinkasalan sje í þessu efni ekki rekin samkvæmt þar um gildandi lögum; jeg hefi ástæðu til þess að ætla, að á olíuna sje lagt fyrir afföllum skulda, í stað þess að láta varasjóð Landsverslunarinnar bera þau töp. Vitna jeg þar bæði til laganna sjálfra, en auk þess til reglugerðar um einkasölu á steinolíu, frá 28. des. 1922, 4. gr. Vil jeg skjóta því til hæstv. stjórnar að láta rannsaka þetta atriði. Gögn mín í þessu máli eru ekki rýrari en það, að þau byggjast á skýrslu frá Landsversluninni sjálfri. En reynist þetta rjett, að lagt sje á olíuna fyrir afföllum skulda, þá ákæri jeg hjer í heyranda hljóði forstjóra Landsverslunarinnar fyrir að innheimta skatt í ríkissjóð, móti lögum og rjetti, af þeim, er steinolíuna nota og hana borga, en það eru sjerstaklega útvegsmenn og sjómenn. Hafi nokkuð kveðið að því, að menn hafi þannig, þvert ofan í lög og reglugerð, verið skattlagðir, þá eiga kaupendur olíunnar fullan rjett til þess að fá það endurgreitt af varasjóði Landsverslunarinnar. Af því, sem jeg nú hefi sagt, ætti það að vera ljóst, að einkasala landsins með steinolíu á ekki að vera tekjulind fyrir ríkissjóð, enda væri slík skattlagning í alla staði mjög ósanngjörn, þar sem aðeins nokkur hluti landsmanna væri með því skattlagður, og þá aðallega sjávarútvegurinn, mótorbátaútvegurinn. Nei, tilgangur einkasölunnar hefir verið og á að vera, svo lengi sem hún stendur, einvörðungu sá, að tryggja landsmönnum næga steinolíu fyrir sem lægst verð. Kem jeg þá að því að tala um till. þá til þál., sem hjer liggur fyrir, út frá þeim grundvelli einum. Ber þá að athuga tvent: 1. Hefir einkasala ríkisins á steinolíu náð þeim tilgangi, sem henni var ætlaður? 2. Eru hugsanleg önnur jafngóð ráð eða betri til þess að ná sama tilgangi? Um fyrra atriðið er það að segja, að einkasalan hefir verið rekin með nokkurn veginn viðunanlegri forsjálni, því að ekki hefir borið á olíuþurð. En það hefir heldur aldrei skeð, sem þó mætti altaf eiga von á, að skipi hlektist á, eða einhverjar tafir aðrar kæmu fyrir, og mætti því segja, að teflt hafi verið á fremsta hlunn með að hafa ekki miklar birgðir í landinu. Kem jeg þá að verðlaginu hjá einkasölunni. Er það skoðun mín og margra annara, er reynt hafa að kynna sjer það mál eftir föngum, að þar hafi einkasalan ekki fullnægt sínum tilgangi. Skal jeg þegar taka fram, að um þetta atriði eru skiftar skoðanir, enda hefir einkasalan haldið fram fyrir sig allmiklum vörnum í þessu máli, en einmitt á þeim vörnum byggja meðhaldsmenn hennar aðallega skoðanir sínar. Til þess að rökstyðja skoðun mína tek jeg hjer ákveðin dæmi um olíutegundir, sem vel eru hjer þektar. Tek jeg þá fyrst dæmi um mótorolíu þá, sem Sólarolía er kölluð, en fyrir og um síðastliðin áramót keypti Landsverslunin talsvert af þessari olíutegund í Kaupmannahöfn - frá Alf. Olsen. - Þessa olíutegund seldi Landsverslunin á 30 aura per kíló og fatið á 14 kr., ef fatið var keypt af þeim, sem olíuna keyptu, en annars hafa fötin verið seld á kr. 14.50 og 15.00. Jeg hefi nú farið yfir afhendingarmiða á 80 fötum af þessari steinolíu, og var meðalþungi í hverju fati 1641/2 kíló. Fatið af þessari steinolíu seldi því Landsverslunin hjer: 1641/2 kíló á 0/30 ...kr. 49.35 Fatið tómt til olíukaupenda.. - 14.00 Kr. 63.35 Þessi olía var keypt í Kaupmannahöfn á 131/2 eyri per kíló, en fatið sjálft kostaði kr. 12.00, hvorttveggja í dönskum peningum. Þessi olía hefði orðið einstökum kaupendum, sem keypt hefðu 2–300 föt, sem hjer segir, hefði einkasalan ekki verið: 1641/2 kíló á 131/2 eyri per kíló kr. 22.21 Fatið sjálft - 12.00 Flutningsgjald 9/00, vátrygging 0/20 –9.20 Gengismunur á kr. 43.41 á 4 aur. per 1/00 –1.74 Vörutollur til ríkissjóðs 1/50 - 1.50 Hafnargjald, ef losað er hjer í Rvík -0.60 Uppskipun á hafnarbakkann - 0.50 Kr. 47.75 Mism. frá verði Landsverslunar kr. 15.60 þennan mismun gerði jeg dálítið hærri, er jeg mintist á þetta dæmi hjer í vetur. Gerði jeg flutningsgjaldið kr. 1.00 lægra og gengismun eins og hann þá var, 2%, í stað 4% nú. Jeg mun ekki heldur hafa tekið uppskipun, sem Landsverslunin greiðir ekki, ef hún tekur á móti steinolíunni við skipshlið. Hver treystir sjer nú til þess að halda því í alvöru fram, að Landsverslunin í þessu dæmi, sem hjer er tekið, sje að bæta olíuverslun landsins eða stuðli að því að lækka olíuverðið í landinu? Jeg hefi sjálfur haft handa á milli skjal, þar sem Landsverslunin reynir til þess að rjettlæta þetta verð. Er þar fyrst til að greina, að tilfært er 15% rýrnun á steinolíunni. Satt að segja get jeg nú ekki tekið alvarlega, að hráolía - Sólarolía - rýrni um 15%. Þessa olíutegund frá sömu verslun höfðum við ýmsir notað talsvert áður en einokunin komst á, og þótti 3–5% rýrnun mjög mikil rýrnun; vanalega var rýrnunin sama sem engin, enda óþarfi að taka stórar sendingar í einu, þegar olían er flutt frá þeim stað, sem tíðar samgöngur eru við. Jæja, Landsverslunin gefur nú upp 15% rýrnun; þetta leggur hún til peninga og leggur það við innkaupsverð, flutningsgjald og allan annan kostnað; síðan tyllir hún ofan á það 20% álagningu, sem hún kallar kaupmannsálag fyrir innlendum rekstrarkostnaði og verslunarágóða, en þá er líka verðið komið 2 aurum hærra á hverju kílói en verð Landsverslunarinnar eða upp í 32 aura kíló. En þegar þetta 32 aura verð er fengið, þá fylgir Landsverslunin sinni vanaaðferð og reiknar út, hve mikið fje olíunotendur og ríkissjóður græði á því, að Landsversl. er til og að kílóið af þessari olíu er selt á 30 aura, en ekki 32 aura. Jeg ætla ekki að fara frekar út í þetta dæmi að sinni, en aðeins skjóta því fram, í viðbót við það tilgreinda, að í nýgerðri skýrslu segir sjálf Landsverslunin: Innlendur kostnaður: Uppskipun, vörugjald, flutningsgjöld til útbúarekstrarkostnaðar, vextir og afföll skulda, fyrning eigna, rýrnun, ríkissjóðsgjöld og útsvör. Þetta alt kr. 13,40 - satt að segja fullhátt. - Áðan fjekk jeg þó, að eftir væru kr. 15.60, þegar olían var uppskipuð og búið var að tilfæra greiðslu fyrir vörutolli 1/50, vörugjald 0/60 og uppskipun 0/50, alls 2/60. Mismunurinn áður tilgreindur frá verði Landsverslunar, kr. 15.60. Hjer við bætist kr. 2.60. Alls kr. 18.20. Landsverslun segist ekki þurfa nema kr. 13.40. Mismunur kr. 4.80. Mjer skilst, að Landsverslunin sje sjálf að segja, að þessari upphæð sje ofaukið í álagningunni. Á blaðsíðu 3 í skýrslu Landsverslunarinnar frá í vetur stendur: „Innkaupsverð Landsverslunarinnar í London hjá British Petroleum Co. er 2–4 pence lægra hvert enskt gallon en verð fjelagsins til enskra heildsala í London“. Þetta er nú reiknað út að nemi 15–17 kr. pr. tunnu. Einhverju mun mismunurinn vera minni á hráolíu, segir skýrslan. Skýrslan gefur í skyn, að við græðum nú þessa upphæð á hverri tunnu, sem við kaupum, á því að hafa þessa samninga við B. P. Co. Það er nú ekki um litla upphæð að ræða. Jeg tel sjálfsagt, að Landsverslun láti reikna hana út. Annars er hjer nú ekki um neitt algerlega nýtt fyrirbrigði að ræða, því að altítt er, að varan er dýrari, þegar hún er seld af „lager“ sem kallað er, þ. e. a. s. hefir verið flutt inn í landið og tekið á sig skatta og gjöld til ríkisins og hafnarinnar, auk annars kostnaðar; það er annað verð á henni þannig en þegar varan er seld sem „transitvara“, annaðhvort í fríhöfn eða frá svokölluðum „Credit-Oplagsplads“. Hvað þetta á að gefa mönnum til kynna í skýrslunni, svona alveg skýringarlaust, skal jeg ekki leiða neinar getur að. En það vill svo vel til, að jeg get líka gefið hv.þm. dálitlar upplýsingar um olíuverð á Englandi. Sannanirnar fyrir því, sem jeg hjer tilfæri, liggja hjá hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), og eru það kvittaðir reikningar fyrir hráolíu, sem keypt var í okt. síðastl. haust í Hull. Þetta er nákvæmlega samskonar olía í samskonar tunnum og Landsverslunin seldi hjer heima, svo kölluð gasolía, og var keypt af mótorkútter, sem fór til Englands með fisk. Fatið af þessari olíu, með yfir 160 kg. af olíu, kostaði þar, komið um borð í mótorkútterinn, kr. 45.64. Á sama tíma var fatið af þessari olíu selt hjer heima á 65.20, eða kr. 19.20 dýrara, þá meira að segja nýlækkað. Þessi olía var nú keypt af smásala í Hull; hve mikið hann hefir lagt á vöru sína, skal jeg láta ósagt; en nýútkomin skýrsla Landsverslunarinnar segir, að 16% sje lagt á steinolíu af smásölum í Danmörku. Jeg vil nú gera ráð fyrir mun minni álagningu, en þótt hún væri ekki gerð nema 8%, þá gerir það á 4. krónu, og þegar einnig er tekið tillit til, að kostnaður var yfir kr. 3.00 á tunnu, við að koma þeim um borð og annar flutningur á þeim, þá fáum við út, að heildsalaverðið til smásalans í Englandi er orðið á fatið meira en kr. 25.00 lægra en heildsöluverð Landsverslunarinnar hjer heima. Ef smásalinn nú í Englandi hefði samt sem áður gefið svona 10 krónum meira fyrir fatið en Landsverslunin fyrir sína olíu, þá færi nú Landsverslunin að verða dýr milliliður. Þessa frásögn í skýrslunni get jeg ekki, eftir að hafa kynt mjer þetta, tekið mjög alvarlega. En þetta dæmi, sem jeg hefi hjer nefnt, sannfærir mig enn um það, að Landsverslunin hefir ekki útvegað landsmönnum lægra olíuverð. þá skal jeg taka hjer eitt dæmi enn, og er það af Standard White olíu, sem er hjer mjög þekt og við notum mikið af, um 20 þúsund föt. Jeg hefi hjer markaðsskýrslur frá New York um verðið á þessari tegund árið sem leið og markaðsskýrslur og tilboð um sölu á þessari olíu frá Þýskalandi, bæði í fyrra og sömuleiðis í janúar í vetur. Verðið á Standard White hefir nú staðið alveg stöðugt síðan í apríl í fyrra. Er verðið nú sem stendur í N.-Y. 1. 61/2 c. pr. amerískt gallon (3.785), 50 gallons í fati. Ensk gallons eru stærri, og eru ekki nema 40 af þeim í fatinu. Verðið í Hamborg á Standard White er nú 3 doll. fyrir hver 100 kg. Með því að taka þessa steinolíu frá Hamborg með skipum Bergenska fjelagsins kostar þessi olía nú, cif á Íslandi: 1 fat, 150 kg., 3 doll. pr. 100 kg., gengi 5.54, kr. 24.23. Leiga af járnfati 2.00, kostnaður í Hamb. 0.50 = kr. 2.50. Flutningsgjald 11.00, vátrygging, vextir o. fl. 1.57 =12.57. Retur-flutningsgjald 5.00. - Alls kr. 45.00 - eða 30 a. kílóið. Þessi olía hefir verið seld hjer hjá Landsverslun, þennan tíma, sem hún hefir staðið í sama verði á heimsmarkaðinum, frá 46 aurum til 40 aura, til 1. des. síðastl. Hefir þetta mismunandi verð farið eftir mismunandi gengi krónunnar. Sje verðið lækkað ofan úr 40 aurum, þá er það alveg nýverið. Hjer við er nú þetta ennfremur að athuga, að væri olían flutt frá Hamborg í heilum förmum, mundi flutningsgjaldið undir tómu fötin mega reiknast mjög lágt, ef farmgjaldið upp væri reiknað 11 kr., og enn það, að nú sendum við mikinn hluta af okkar lýsi til Hamborgar, og væri þar bæði að ræða um flutning til Hamborgar, og eins væri hægt að nota tómu járnfötin undir lýsið. Þetta dæmi verður þá enn til þess að sannfæra mig um það, að Landsverslunin útvegar ekki landsmönnum þessa olíutegund fyrir lægra verð en þeir gætu fengið hana með frjálsri verslun; síður en svo. Hvað síðustu skýrslu Landsverslunarinnar snertir, þar sem haldið er fram, að hagnaðurinn af einkasölusamningnum við B. P. Co. sje um 11 kr. á tunnu af þessari olíutegund, þá er það eina, sem jeg get um það sagt, að jeg er forviða á þeirri lítilsvirðingu, ef ekki frekju, sem slík skýrsla ber með sjer, þar sem því er auðsjáanlega treyst, að þeir, sem skýrsluna sjá, hafi ekki vilja nje tækifæri til þess að setja sig neitt inn í málið. - Fleiri dæmi tek jeg ekki að sinni. Kem jeg nú að öðru atriðinu, sem jeg gat um áðan. Eru ekki önnur ráð er einkasalan jafngóð til þess að tryggja næga olíu og sanngjarnt verð? Þótt við flutningsmenn sjeum sjálfir sannfærðir um, að þessari verslun sje nú svo háttað í Evrópu, að frjáls verslun ein muni tryggja okkur sanngjarnt verð á þessari vöru, þá viljum við samt ganga það til móts við þá, er mjög góða trú hafa á landsverslun með þessa vöru, að ákveðið skuli, að ríkið haldi áfram að flytja inn og versla með steinolíu, þar til að sjeð verður, að verslun þessi er komin í gott horf. Viljum við í þessu efni ganga inn á skoðun núverandi forstj. Landsverslunarinnar, eins og hans skoðun kom fram á þinginu 1917, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkur orð í ræðu hans. „En jeg fyrir mitt leyti hefi ekki enn þá sjeð eða sannfærst um ávinninginn af því, þótt landsstjórnin tæki að sjer einkasölu, hvort sem er á steinolíu eða öðrum vörutegundum. Hygg jeg, að til sjeu aðrar leiðir miklu heppilegri til þess að ná því takmarki, sem stefnt er að í frv. Þar að auki mundi einkasala engu öðru koma til leiðar en því, sem einmitt nú á sjer stað, sem sje því, að landsstjórnin hafi til vörutegundir og versli með þær og haldi þeim í sanngjörnu verði, þegar verslunarfjelög eða einstakir menn, sem með vöruna versla, halda henni í alt of háu verði. En þessu takmarki, að tryggja landsmönnum sanngjarnt verð á ýmsum vörutegundum, virðist mjer að verði náð með því fyrirkomulagi, sem nú sje á landssjóðsversluninni, sem þó ekki útilokar frjálsa samkepni“. (Alþt. 1917, B. 766). Hjer, það er í ræðu Magnúsar, er sögð nákvæmlega mín skoðun á þessu máli, og treysti jeg mjer ekki til þess að búa hana í styttri eða gleggri búning en þarna er gert. Vonast jeg til þess, að sem flestir hv.þm. geti mæst hjer í þessu máli. Rætist trú okkar, sem treystum best frjálsri verslun með þessa vöru, sem aðrar, þá hverfur ríkisverslunin með olíu úr sögunni af sjálfu sjer. Rætist aftur trú hinna, sem álíta ríkisverslun nauðsynlega til þess að tryggja næga steinolíu og sanngjarnt verð á henni, þá heldur Landsverslunin áfram að versla í frjálsri samkepni við aðra innflytjendur olíunnar. Eitt vil jeg leggja áherslu á, um leið og jeg lýk máli mínu nú, að um einkasölu ríkisins á steinolíu má ekki hugsa sem tekjulind fyrir ríkissjóðinn, heldur verður ákvörðun hv.þm. um þetta mál einungis að skapast af einlægum vilja til þess að gera það eitt í málinu, sem megni að gera verslunina með þessa vöru sem eðlilegasta og óþvingaðasta, en jafnframt hagkvæmasta fyrir þá, er mest nota þessa vöru, en það er sjómannastjett landsins.

Jón Baldvinsson Mig furðaði stórkostlega, er jeg sá, að Íhaldsflokkurinn bar fram þessa till. til þál. á þskj. 493. Mig furðaði það, að sá flokkur bæri fram till. um að láta halda áfram ríkisverslun í nokkurri mynd, jafnvel þótt í frjálsri samkepni væri, og ber að skoða þetta sem afturhvarf frá fyrri stefnu þessara manna og einskonar iðrun og yfirbót fyrir þær kenningar, sem sá flokkur hefir haldið fram til þessa. Þeir hafa til þessa verið háværir mjög um ókosti allrar ríkisverslunar, talið hana brask eitt, sem ekki væri viðlit að líða að ætti sjer stað, og hafa viljað forða landinu frá þeim háska, sem af verslunarrekstri þess stafaði. Það er því allgleðilegt að sjá þó merki þess, að jafnvel Íhaldsflokkurinn geti iðrast synda sinna. Hv. flutningsmenn þessarar till. hafa nú gert grein fyrir sinni skoðun á málinu. Þeir hafa lýst rekstri Landsverslunarinnar og hafa talið hana í ýmsu viðsjárvert fyrirtæki, og því virðist það ekki vera sem best í samræmi við þetta álit þeirra á Landsversluninni, er þeir gera ráð fyrir, að henni verði samt haldið áfram. Að vísu játa þeir, að verslun D. D. P. A. hafi verið óhagkvæm landsmönnum og mjög harðdræg í öllum viðskiftum, og viðurkenna þeir með því stofnun Landsverslunarinnar. En þó virðist, sem þeir nú hafi gleymt einokun D. D. P. A., sem hjer var komin á áður en Landsverslunin var stofnuð. Jeg skal ekki rengja hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) um, að hann hafi ánægju af því að lesa umr. um þetta mál í þingtíðundunum frá fyrri þingum, og ef hann athugar það, sem áður hefir verið sagt á þingi um danska steinolíufjelagið, þá ætti hann ekki að undrast það neitt, þótt nú kæmi hljóð úr horni, þegar á að fara að hleypa því aftur inn í landið. Og fyrir því er hv.þm. (Sigurj J) og flokksmenn hans að berjast. Hv. flm. (SigurjJ) ákærði forstjóra Landsverslunarinnar fyrir að hafa farið lengra í álagningu á steinolíu en heimilt er lögum samkvæmt. Þegar slík ákæra er borin fram hjer í þingsalnum, þá finst mjer hæstv. atvrh. (MG) eiga að standa upp fyrstur manna til andsvara og verja forstjóra einkasölunnar og sjálfan sig gegn Öllum slíkum aðdróttunum. Það er ekki svo smávægileg ákæra að segja, að opinberir starfsmenn brjóti freklega í bág við gildandi landslög og jafnframt gegn hagsmunum alls almennings. Og það má undarlegt heita, ef hæstv. stjórn tekur slíkri ákæru með jafnaðargeði, þar sem hæstv. atvrh. (MG) ber ábyrgð á rekstri Landsverslunarinnar, með því að hann á að hafa umsjón með versluninni. Jeg efast ekki heldur um, að hæstv. atvrh. (MG) er kunnugt um rekstur steinolíueinkasölunnar, þó að honum finnist nú einhvern veginn best viðeigandi að halda sig utan veggja þingsalsins, í stað þess að verja einkasöluna gegn ómaklegum árásum. Hv. flm. (Sigurj J) játaði þó, að steinolíueinkasalan hafi fullnægt einu atriði: að hafa jafnan nægar steinolíubirgðir fyrirliggjandi. Þetta er ákaflega þýðingarmikið atriði, og þar sem einkasölunni hefir tekist að uppfylla þær kröfur, sem gerðar voni til hennar í þessu efni, má vænta þess, að henni hafi einnig tekist vel á öðrum sviðum. Þess er skemst að minnast, að þegar dansk-íslenska fjelagið hafði steinolíuverslunina með höndum, vantaði olíu stundum tímunum saman. Útveginn vantaði olíu, vegna þess að fjelagið, sem var því nær eitt um hituna, brást skyldu sinni, að birgja landið með olíu. Það er því meira en lítill kostur, að Landsverslunin hefir ávalt gætt þessarar skyldu sinnar. Því dýrir eru þeir dagar, þegar tugir og jafnvel hundruð vjelbáta komast ekki á sjó vegna olíuleysis. Ætti hv.flm. (SigurjJ), sem hefir svo gaman af reikningsdæmum, að fræða okkur eitthvað um þessa hlið málsins. Þó gat hv.flm. ekki gengið fram hjá þessu atriði, án þess að finna að því, að Landsverslunin hafi oft teflt á tæpasta vaðið með að birgja landið að olíu. Jeg er nú engan veginn gagnkunnugur rekstri Landsverslunarinnar, en þó veit jeg, að hún hefir oft gert skyndilegar ráðstafanir til að fá olíu flutta inn, þegar skip hafa brugðist, sem áður var treyst á. Og það stendur ómótmælt, að einkasölunni hafi að þessu leyti algerlega tekist að fullnægja þeim kröfum, sem til hennar voru gerðar í upphafi og sjálfsagðar voru. Mega því allir vel við una. Þegar fluttir eru í ræðu miklir og margvíslegir útreikningar, er oft erfitt að festa hendur á þeim til samanburðar. Hv. flm. (SigurjJ) hefir nú gengið á þetta lagið. En til þess að eitthvað sje leggjandi upp úr slíkum útreikningum þarf að bera saman verð hjer og erlendis á ýmsum tímum. Er sennilegt, að hv.flm. (SigurjJ) byggi útreikninga sína á erlendu verði, sem engin olía fengist fyrir, ef til kæmi, en slíka reikninga er harla lítið að marka. Hið eina, sem gæti verið að marka, er, ef hægt væri að fá ódýrari olíu en Landsverslunin fær, og þá á ekki að miða við verð, sem einstakur útvegsmaður getur fengið olíu fyrir á einhverri aðalhöfn landsins, heldur verður líka að taka tillit til hinna, sem búa í afskektari verstöðvum og verða því að geyma olíuna lengur. Það er engan veginn rjett að leggja Reykjavíkurverð til grundvallar við samanburðinn. Við það verður að miða, að sá, sem verslar, birgi alt landið með olíu og selji hana alstaðar jafnvægu verði eins og Landsverslunin gerir. Þá fyrst fæst rjettur samanburður. En meðalverð Landsverslunarinnar er einhver allra stærsti kostur þeirrar verslunar. Hv. flm. (SigurjJ) hefir verið hjer með margskonar útreikninga. Fyrir ekki ýkjalöngu var hann einnig á ferðinni með svipaða útreikninga. Nú skyldi maður ætla, að þessum útreikningum bæri saman, en svo er þó ekki. Það vill svo undarlega til, að verðið, sem hann gaf upp í febr., er ekki hið sama sem hann nú gefur upp, en þó er tíminn sá sami, sem tilboðin eiga að hafa verið gerð á. Þetta vekur ósjálfrátt þann grun, að eitthvað kunni fleira að vera gruggugt við tölur hv.flm. 1 einu Reykjavíkurblaðanna hefi jeg sjeð, að hann gerði ráð fyrir 8 kr. flutningsgjaldi á tunnu, en nú hefir þessi kostnaður hækkað um 20%, skv. þeim útreikningum, sem hann hefir gert í dag, enda er munurinn á verði Landsverslunar og verðinu skv. tilboðum í dæmum hv.flm. ekki eins mikill nú og hann var í febr. síðastl. Er og ekki ósennilegt, að sá verðmunur hverfi alveg, ef hv.flm. fær að átta sig betur. Ef hann t. d. tæki þetta olíutilboð upp í þriðja sinni hjer á þingi, þá yrði það líklega komið jafnhátt og verð Landsverslunar, og það myndi líka sönnu næst. Nei, það er hætt við, að tölur hv.þm. (SigurjJ) sjeu fengnar úr þessum venjulegu tylliboðum, sem voru svo þekt hjer á stríðsárunum, meðan Landsverslunin starfaði í samkepni við kaupmenn. Þá voru þráfaldlega lögð fram brjef og önnur skilríki, sem áttu að sýna, að hægt væri að fá mun betri kaup á ýmsum vörum en Landsverslunin gerði. En þegar á átti að herða, þá var landsverslunarverðið ávalt lægra. T. d. minnist jeg þess, að á þingi 1921 var rætt um verðlag Landsverslunar á kornvörum, og var þá lagt fram tilboð, sem sagt var að væri miklum mun lægra en söluverð Landsverslunar. En þegar tilboðið var krufið til mergjar í öllum atriðum, þá kom t. d. í ljós, að verð þess var miðað við ca. 20% ljettari poka en Landsverslun seldi og fleira þessu líkt. Jeg fyrir mitt leyti legg því ekki mikið upp úr útreikningum hv.flm. (SigurjJ) þá talaði hv.flm. um rekstrarkostnað Landsverslunar, sem honum þótti of mikill. Las hann upp nokkra pósta og komst að þeirri niðurstöðu, að kostnaðurinn væri ca. kr. 9,00 á fat. Ef þessi kostnaðar Landsverslunar er langtum of mikill, hvað mætti þá segja um ómakslaun Steinolíufjelagsins á sínum tíma? Hv. flm. (SigurjJ) veit mjög vel, að meðan Steinolíufjelagið flutti mestalla olíuna inn, notaði það aðstöðu sína til að hækka verðið í hvert skifti sem aðrir áttu ekki olíu. Við munum allir viðskifti þess við Fiskifjelagið, sem lauk á þann veg, að Fiskifjelagið gafst upp á olíuversluninni; en þá notaði Steinolíufjelagið tækifærið og skattlagði landsmenn, til þess að vinna það upp aftur, sem það kostaði að útiloka verslun Fiskifjelagsins. þó hv.flm. þyki kostnaður Landsversl. nokkuð mikill, þá má hann vera alveg viss um, að Steinolíufjel.,eða hver annar sem er, gerir það ekki fyrir hreint ekki neitt að sjá landsmönnum fyrir olíu. Jeg vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkur orð úr ræðu, sem hv.þm.N.-Þ. (BSv) hjelt fram á þingi árið 1917 og sýnir, hversu miklar líkur eru til þess, að þetta góðgerðafjelag útvegi landsmönnum olíu fyrir alls enga þóknun: „öllum er kunnugt hvert ólag hefir verið á þessari verslun. Vjer höfum lent í einokunarklóm, og fjelagið, sem fyrir nokkru tók að sjer steinolíuverslunina og kallar sig „íslenskt steinolíufjelag“, er eitthvert hið illræmdasta fjelag, sem þekst hefir hjer undanfarin ár, enda er ekki góðs af von, þar sem fjelag þetta er hamskiftingur af „D. D. P. A.“ og afspringur af rót hins alræmda einokunarfjelags Rockefellers. Fjelagið setur mönnum afarkosti, skuldbindur menn með skriflegum skuldbindingum til þess að versla ekki annarsstaðar, án þess þó að setja nokkra tryggingu fyrir því að geta haft næga steinolíu, bregst meira að segja algerlega að birgja landið að olíu þegar allra verst gegnir; fjelagið lætur sjer nægja að auglýsa, að það eigi von á skipum þá og þegar, og varar menn við að kaupa steinolíu annarsstaðar, en oft hafa þessi skip alls ekki komið og jafnvel sannast, að sumar slíkar auglýsingar voru blekkingar einar, til þess að aftra framkvæmdum annara um útvegun vörunnar“. Þetta og margt fleira í ræðu hv.þm. (BSv) og fleiri manna á þingi, bæði fyr og síðar, bendir á, að fjelagið hafi ekki verið neitt góðgerðafjelag. En hv.flm. (SigurjJ) virtist halda, að olíuverslunin verði svo góð, þegar hún er aftur komin í hendur þessa fjelags, að það annist verslunina fyrir ekki neitt, og þess vegna fárast hann svo mjög yfir rekstrarkostnaði Landsverslunarinnar. En jeg er alveg viss um, að verslunarkostnaður verður ekki minni en hjá Landsverslun, hver sem tekur að sjer rekstur steinolíuverslunar, og hann var áreiðanlega meiri hjá Steinolíufjelaginu gamla, sem m. a. stafaði af því, að forstjóri þess mun hafa haft nokkurn veginn jafnmikil laun og 4–5 best launuðu starfsmenn Landsverslunarinnar hafa nú samtals. Verði þessi þáltill., sem hjer liggur fyrir, samþ., er sennilegast, að gamla Steinolíufjelagið (H. f. S.), eða einhver angi þess, nái hjer fótfestu aftur. Líklegast verður það látið heita svo, að íslenskt fjelag verði sett á laggirnar. Lengi vel var talið, að stórútgerðarmenn, sem vissu ekki, hvað þeir ættu að gera við gróða síðastl. árs, hafi stofnað ,hring til þess að reka steinolíuverslun, eftir að Landsversluninni væri komið fyrir kattarnef. Úr því að Landsverslunin má nú hjara samkv. till., er sennilegast, að þessi hringstofnun sje nú úr sögunni, en í þess stað eigi gamla Steinolíufjelagið aftur að taka við taumunum. Auðvitað þarf enginn að vera hræddur um Landsverslun í samkepni við kaupmenn. Sú var tíðin, að þessir aðiljar áttust við, og þá kveinuðu kaupmenn yfir því, að þeir gætu ekki staðist samkepnina, vegna þess, að Landsverslunin gæti altaf fengið betri innkaup. Hinar hörðu árásir kaupmanna og mörgu tilraunir þeirra til þess að fá Landsverslunina lagða niður sýndu best, að þeir voru að láta bugast í samkepninni. Þeir fengu ekki staðist hina marglofuðu frjálsu samkepni, sem ekki var heldur von. En með steinolíuverslunina er öðru máli að gegna. Ef ríkið stofnsetur samkepnisverslun með steinolíu, eins og þáltill. gerir ráð fyrir, þá er hugsandi, að einhver ameríski steinolíuhringurinn, t. d. Rockefellers-hringurinn, vilji verða hjer ráðandi aftur og telji ómaksins vert að kosta nokkrum hundruðum þúsunda til að eyðileggja ríkisverslunina, með því að selja olíu eitt ár eða svo langt undir verði og neyða ríkisverslunina til að hætta. Hringurinn hefði síðan einhver ráð til þess að ná slíkum kostnaði inn aftur, með því að leggja þess meira á olíuna eftirleiðis, og víst er um það, að margir mundu vilja láta Landsverslun hætta, heldur en að eiga á hættu að tapa stórfje í slíkri samkepni við olíuhringana. Ekki vegna þess, að verðlag Landsverslunar myndi verða í raun og veru of hátt, heldur af því að hætt er við, að sama aðferðin yrði viðhöfð og notuð var við Fiskifjelagið, sællar minningar. Og þá er ver farið en heima setið. Þá er hætt við, að andstæðingar landsverslunar vildu afnema ríkisverslunina á þeim grundvelli, að hún gæti ekki staðist í „frjálsri samkepni“. Það hefir sýnt sig, að innlend og ekki síður erlend stórgróðafjelög hafa jafnan átt meira en lítil ítök í þingmönnum þessarar þjóðar, og þau eru ekkert smávaxin, fríðindin, sem slíkum fjelögum hafa oft verið veitt. Við vitum t. d., hvernig hvert þingið á fætur öðru hefir látið undan kröfum Íslandsbanka og veitt honum öll þau fríðindi, sem hann hefir farið fram á, árum saman. Jeg óttast því, að ríkisverslunin verði lögð niður áður langt um líður, enda þótt þáltill. verði samþ. óbreytt, og einhverjar ástæður fundnar til þess að láta ríkið ekki keppa við fjelagið, sem hv.þm.N.-þ. (BSv) lýsti svo rjettilega árið 1917, eða einhver önnur slík fjelög. Í rauninni er öll andstaðan gegn Landsverslun til þess gerð að gefa erlendum stórgróðahringum kost á að festa hjer rætur aftur. En þegar hv.flm.þáltill. vilja láta Landsverslun starfa áfram í „frjálsri samkepni“ fyrst um sinn, þá stafar það af því, að þeir vita, hversu vinsæl stofnun steinolíueinkasalan er meðal alls þorra átvegsmanna landsins. Að vísu eru nokkrir á móti henni af „princip“-ástæðum eða vegna pólitískrar andstöðu við forstjóra einkasölunnar, en yfirleitt eru menn á einu máli um hið ágæta gagn, sem einkasalan hefir unnið þjóðinni. Enda voru menn orðnir svo aðþrengdir af völdum Steinolíufjelagsins, að mönnum er ekki enn úr minni liðið, hvernig það fjefletti alla landsmenn. Hv. flm. (SigurjJ) fullyrti, að rýmun steinolíu væri ekki 15%, eins og Landsverslunin segir, heldur aðeins 3–4%. Mjer þykir eðlilegra, að hv. þingmenn trúi betur Landsversluninni, sem hefir þó farið með steinolíuverslun um margra ára skeið og ætti því að þekkja nokkurn veginn, hvað hæfilegt er að gera fyrir rýmun. Og ekki mun rýrnunin hafa verið minni hjá Steinolíufjelaginu gamla. Þegar það geymdi olíubirgðir í Viðey, átti jeg tal við menn, sem unnu þar. Sögðu þeir mjer, að fjöldi af steinolíutunnum væru ekki nema hálfar eftir að hafa legið þar stuttan tíma, og sumar jafnvel tómar. Þegar svona gengur, er rýrnunin ekki lengi að ná nokkurri upphæð. Jeg tel því vafalaust, að Landsverslunin hafi rjett fyrir sjer hvað það atriði snertir, en flutningsmaður rangt. Jeg mun nú ljúka máli mínu. Jeg skal engu spá um afdrif þessa máls. En jeg tel eðlilegt, eftir þeirri dýrkeyptu reynslu, er vjer höfum haft af steinolíuhringnum, að Landsverslun verði látin halda áfram, og jeg veit, að mikill meiri hl. útgerðarmanna í landinu er þar á sama máli og jeg.

Jónas Jónsson *) Af því að þess má vænta, að töluverðar umræður verði enn um þetta mál, mun jeg geyma ýmislegt af því, sem jeg vildi sagt hafa. Vildi jeg taka hjer til meðferðar fáein atriði úr ræðu hv.flm. (SigurjJ). Hann lagði áherslu á, að rangt væri, að Landsverslunin legði á fyrir skuldum á ári hverju. Virtist hann vilja láta skuldatap lenda á eldri gróða Landsverslunar. Að vísu má segja, að sama sje, úr hvorum vasanum tekið er. En að fylgja hjer skoðun hv.flm. væri að brjóta þær reglur, sem alment er fylgt í verslunarrekstri, að reyna að láta verslunina bera tap og gróða hvers árs fyrir sig. Trúi jeg því ekki, að hv.flm., sem er kaupm., skilji það ekki, að lánsverslun er áhættusamari en önnur verslun, og verður því að leggja meira á. Þegar fyrsta kaupfjelagið hjer á landi tók til starfa, var svo ákveðið, að leggja skyldi 2% á vörur út í hönd, en 6% á þær, sem lánaðar vora. Þetta virðist vera fullkomlega sanngjarnt og eðlilegt. Þetta gerði Steinolíufjelagið líka og víst svikalaust. Steinolíuverslunin verður yfirleitt að lána vörur sínar, og hverjir eiga að bera áhættuna af þeim lánum nema notendurnir sjálfir? Alt annað væri barnaskapur. Hv. flm. (SigurjJ) játaði það, að aldrei hefði orðið þurð á olíu hjá Landsverslun, en hinsvegar hefðu birgðir oft verið litlar. Virðist þetta vera lítilfjörleg mótbára, úr því að ekki hefir hlekst á fyrir þá sök. Lá og beinast við að snúa sjer til atvrh. um þetta atriði, því að segja má, að slíkt sje á ábyrgð stjórnarinnar. Jeg ætla ekki að fara lengra út í að dæma hv.flm. að sinni. Það hefir hv. 2. þm. Reykv. (JBald) þegar gert allrækilega, og mun verða betur gert síðar. En þó vil jeg benda á eitt enn, og það er hinar ákaflegu veiku heimildir, sem hann byggir á. Hann ætti að hugsa sjer, að hann væri dómari og ætti að dæma eftir þeim. Hvernig færi hann eða eigandi bátsins að sanna, að hjer væri um sömu olíuna að ræða?

En ef nafn er á olíunni?

Jeg vil benda hv.þm. á það, sem mörgum er kunnugt, að síðan verðtollurinn komst hjer á, hafa vaðið hjer uppi falskir reikningar. Einn maður t. d. gaf upp vörur fyrir 2000 kr. Hann flutti inn vörur fyrir 20000 kr. Og þetta er ekkert einsdæmi. Landsverslunin er dæmd út frá almennum hagskýrslum, og eftir slíku ætti að sanna júridiskt. Jeg talaði eitt sinn við vjelbátseiganda, er sagði, að olían hjer væri helmingi dýrari en í Færeyjum. Jeg bað hann að sanna það. Hann sagðist hafa heyrt það. Svo mun oftast vera varið sönnunum. Jeg mun þá víkja nokkrum orðum að málinu alment. Einhver reyndasti maður Íhaldsflokksins, hv. 1. þm. Rang. (EP), sagði 1912, að Steinolíufjelagið (D. D. P. A.) legði 145–200% á olíu sína. Jón heit. Ólafsson tók þó enn dýpra í árinni. Nokkru síðar setti fjelag þetta upp hring hjer á landi í sambandi við nokkra Íslendinga. Jeg mun síðar segja, hvað Jón heit. Ólafsson kallaði þennan hring, enda þótt það mundi ekki hafa þótt þinglegt í Ed. Aðferð þessara okurfjelaga er sú, að stofna leppfjelög sem víðast um lönd. Er það alsiða í Ameríku, að þau gefi þar hluti ritstjórum, þingmönnum og jafnvel ráðherrum. Kenna leppfjelögin sig svo við land það, er þau hreiðra um sig í, svo að nöfn þeirra láti betur í eyrum. Eins og áður er sagt, skaut hjer upp einu Jeppfjelaginu af slíku tæi. Hjelt það áfram rekstri sínum í sama húsi og móðurhringurinn og undir sama forstjóra. Hændi það drjúgum að sjer efnaða kaupmenn og áhugasama málaflutningsmenn. Jeg man eftir einum lækni, fremur efnalitlum, sem boðinn var hlutur í fjelaginu. Vitanlega var honum þetta freistni, og hugsað gat hann sem svo, að þægi hann ekki bitann, mundu aðrir gera það. En hann sá, að hjer var verið að smeygja okurfjötrum á ættjörðina, og að því verki vildi hann ekki vera. Siðferðisþrek hans vann sigur, og hann kaus heldur að missa af olíugróðanum en svíkja samvisku sína. En nógir aðrir urðu til að þiggja bitana, eins og hann hafði vitað. Hygg jeg, að hægt sje að útvega fleiri vitnisburði en þeirra hv.þm.N.-Þ. (BSv) og Jóns heit. Ólafssonar um framferði okurhrings þessa. Gekk svo langt, að hinn harðasti málsvari kaupmannaverslunar, hv. 2. þm. G.-K. (BK), vildi 1912, að Landsbankinn tæki að sjer einkasöluna Hann var ráðherra 1917, er heimildarlögin voru samþ., og var þá mjög framarlega í flokki um að setja upp einkasöluna og vildi láta hana standa lengi, til reynslu. Vona jeg, að hann hafi ekki skift um skoðun enn á því máli. Jeg skal taka eitt dæmi um hjartagæsku Steinolíufjelalgsins, ekki eldra en frá 1920. Þá var að verða steinolíulaust hjer. Höfðu safnast fyrir skuldir hjá hringnum, af því að Íslandsbanki hætti í bili að geta yfirfært. Þáv. atvrh., Pjetur heit. Jónsson, kom því til manna þeirra, er fyrir hringnum stóðu, og spurði, hvort þeir vildu ekki flytja inn olíu. Þeir neituðu, af því að ekki væri yfirfært. Að lokum, eftir þref mikið, slær einn þeirra í borðið og segir: „Við flytjum inn, en - við ráðum verðinu!“ Pjetri heit. Jónssyni gast ekki að þessu og ljet panta olíufarm. En hvað skeður þá? þá kemur sami maðurinn sem fyr sló í borðið og segir, að hjer sjeu svik í tafli við hringinn, því hann eigi að ráða olíuverðinu í landinu. Vera má, af því að Pjetur Jónsson er nú látinn, að þessi saga verði rengd. En jeg veit, að hún er dagsönn og að öllum er óhætt að trúa henni. Landsverslunin færist nú í aukana, og er fróðlegt að sjá, hvernig hún kúgar hringinn með íslensku þjónana stig af stigi niður á við. Þeir kveinuðu og veinuðu undan samkepninni. Þeim datt ekki í hug að setja þann ljósbjarma um sína vesölu tilveru undir hið síðasta, að taka verðskuldaðri niðurlægingu með þögn og þolinmæði. Þeir vildu deyja eins og þeir lifðu, upp á 145–200%. Þeir, sem ferðast hafa erlendis, hafa víst tekið eftir því, að þar eru víðast stálgeymar fyrir olíu, sem hafa svo mikinn sparnað í för með sjer, að talið er, að þeir borgi sig á 2–3 árum. Auðvitað getur hv.flm. (SigurjJ) sagt, að Standard Oil muni byggja slíka geyma hjer. En það er ekki Landsversluninni að kenna, að hjer eru ekki slíkir geymar, heldur mótþróa Íhaldsflokksins. Ávinningurinn við slíka geyma er þó næsta mikill, eins og jeg veit að jeg þarf ekki að skýra. Hv. flm. kann að segja, að fjelögin flytji hingað geyma þessa. Þeir eru í Kaupmannahöfn frá einu fjelagi. En hverjir skyldu borga brúsann nema kaupendur? Hinsvegar er hjer á landi svo lítil olíunotkun, að slíkir geymar kæmu ekki upp með samkepni. En jeg geri ekki ráð fyrir, að hv.flm., sem reiknar með vjelbátum í Hull og Hamborg, myndi gera sjer rellu út af, þótt smáhafnirnar á Íslandi yrðu af geymum þessum. Það er einmitt hið lúsarlega við samkepnina, að þar sem hún getur ekki smogið inn í einhverja matarholu, þar er alt einskisvert. Hverjir hugsa hjer um smáhafnirnar úti um land? Hverjir styrkja kjördæmi hv.Þm. Barð. (HK) ? það er líka annað en vjelbátaútvegur í Hull og Hamborg. *) Óyfirlesin ræða.

Jón Auðunn Jónsson Það, sem vakir fyrir okkur flm., er einkum og sjer í lagi það að tryggja, að mótorbátaútgerðin fái olíuna með sem allra lægstu verði. Nú hefir það verið álit margra, að olían væri í óhæfilega háu verði hjer á landi, miðað við verð hennar í nágrannalöndunum, og jeg skal ekki dylja það, að mitt álit, sem jeg síðar skal rökstyðja, er að svo hafi verið. Þess utan virðist mjer, að einkasalan hafi breytt illa gagnvart þessari atvinnugrein, þar sem hún í öllum tilfellum hefir lagt mest á þær olíutegundir, sem útvegurinn notar mest eða notar eingöngu, eins og t. d. hráolíu. Með því að gefa innflutning frjálsan hyggjum við flm., að best verði sjeð fyrir þörfum mótorbátaútvegsins í verðlagi öllu og vörugæðum. Um leið og gert er ráð fyrir því, að Landsverslun flytji inn olíu, er og sjeð fyrir því, að ekki nái neinn einstakur innflytjandi eða einstakt fjelag einokun á þessari vöru. Það er nokkur vorkunn, þó menn sjeu hræddir við erlend stórfjelög, því menn eru minnugir þess, hvernig steinolíufjelagið hagaði sjer í þessum efnum, þar til Fiskifjelagið og síðar ríkisstjórnin fór að flytja inn olíu í samkepni við fjelag þetta. En nú er svo komið steinolíuversluninni í heiminum, að þar sem áður, alt fram að 1918, voru fjórir eða fimm verslunarhringar, sem höfðu því nær alla olíuframleiðslu í höndum sjer, þá eru margir tugir fjelaga, ef ekki hundruð, um þessa framleiðslu nú. Við friðarsamningana var það eitt af stærstu keppikeflum þjóðanna að ná þeim landskikum, þar sem olíulindir eru, og þar sem Vestur-Evrópuþjóðunum tókst ekki að ná í slíka landskika, þá var reynt að gera verslunarsamninga og fá einkaleyfi til olíuframleiðslu hjá þeim smáþjóðum, sem yfirráð höfðu yfir olíuauðugum löndum. Þetta tókst svo vel, að þar sem talið var 1914, að Ameríkumenn hefðu umráð yfir 84–86% af allri olíuframleiðslu heimsins, þá er talið, að í árslok 1923 hafi England, Frakkland, Ítalía, Holland og Belgía nærfelt 38% af olíuframleiðslunni í sínum höndum. Jafnframt er talið, að hlutföllin muni breytast Evrópuþjóðunum í hag á næstu árum. Af þessum ástæðum eru margfalt minni líkur nú en áður fyrir einokun vörunnar. Þar við bætist það, að á allra síðustu árum er hafin samkepni milli kola- og olíuframleiðenda um eldsneyti til gufuskipa. Á hundruðum gufuskipa er nú notuð olía til brenslu, og margir kolaframleiðendur telja olíuframleiðendur afarhættulega keppinauta á þessu sviði, enda er unnið að því með öllum hugsanlegum ráðum að gera olíuframleiðsluna sem kostnaðarminsta. Vegna þessa alls er það von allra þeirra, sem olíuna nota, að hún fari lækkandi, og það er líka svo, að olíuverð t. d. í New-York er stórum lægra en flestra annara vörutegunda, saman borið við verðlagið 1914. Tökum t. d. Pensylvanisk Standard White, sem er besta mótorolían. Markaðsverð þessarar olíu var, miðað við amerískt gallon (3,785 1.), 1914 í jan. 51/4 cent, 1924 apríl–des 61/2 cent, eða pr. tunnu (189 lítra) í jan. 1914 2 $ 62 cent, í des. 1924 3 $ 25 cent. Í skýrslu til Alþingis segir steinolíueinkasalan, að inn hafi verið flutt 1924 um 45 þús. tunnur af olíu, þar af 13400 tn. ljósaolía. Af þessum 131/2 þús. tn. er eitthvað notað til mótora. Má líklega fullyrða, að útvegurinn noti um 33 þús. tn. á ári. Það er því mikils um vert fyrir þann hluta sjávarútvegsins, sem rekinn er með mótorbátum, að olían sje sem ódýrust. Af því að mjer þykir kenna ónákvæmni og missagna í þessari skýrslu verslunarinnar til Alþingis, þá vil jeg athuga hana nokkru nánar. Í þessari skýrslu segir svo: „Innkaupsverð olíunnar hækkaði mikið mánuðina febr., mars og apríl, en lækkaði svo smám saman til ágústloka, en fór þá aftur nokkuð hækkandi“. Fyr í skýrslunni segir: „Innkaupsverð olíunnar er breytilegt eftir heimsmarkaðsverðinu samkv. samningi við British Petroleum Co.“. Samkv. þessu hefir verslunin hækkað venjulega mótorolíu 1. febr. úr 35 upp í aura, 14. apríl upp í 46 aura, en lækkað hana 18. ágúst niður í 44 aura, 1. okt. niður í 42 aura og 1. des. niður í 40 aura, alt pr. kíló. Heimsmarkaðsverðið var í New-York árið sem leið frá 1. jan. til 20. apr. alveg stöðugt, 7 cent pr. amerískt gallon eða 3 $ og 50 cent fatið. 20. apríl lækkar gall. um 1/2 cent og stendur stöðugt í því verði til ársloka og er 61/2 cent pr. gallon, eða 3 $ 25 cent pr. fat. Þessar skýrslur um verðið í New-York eru teknar eftir opinberum verslunarskýrslum og sjerprentun Deutsche Bank í Berlin, að því er venjulega, besta teg. mótorolíu, Standard White, snertir. Hvaðan Landsverslun hefir sínar upplýsingar um breytilegt verð á þessari olíu, væri fróðlegt að vita, ef þær eru ekki skapaðar í heila umboðsmanns British Petroleum. Þá segir í skýrslunni, að innkaupsverð Landsverslunar hjá British Petrolium sje 2–4 pence lægra pr. enskt gallon en verð annara olíufjelaga til heildsala þar, fob. Jeg hefi ekki í höndum „noteringar“ í London til heildsala, en hitt er víst, að fá mátti í janúar Standard White fyrir miklum mun lægra verð frá Hamborg en það, sem Landsverslun seldi hjer þá. Jeg skal, til þess að slá niður allar heimskulegar fullyrðingar verslunarinnar, lesa hjer upp reikning frá útbúi British Petroleum í Hull, dags. 21. október, yfir 29 tunnur hráolíu (gasolíu), sömu og hjer er seld. Verðið er auðvitað smásöluverð, en heildsöluverð mun 5–10% lægra, og að því er Landsverslun fullyrðir, 16% lægra. 29 föt, 1193 gallon, á 8)4 = £ 41-0-1 Cartage £ 3-2-2 Barrels free £ 44-2-3 á kr. 30/00 pr. £ = kr. 1223.37 eða fatið með umbúðum fob. Hull kr. 45.64. Á sama tíma var fatið af þessari olíu selt hjer hjá Landsverslun, samkvæmt reikningi yfir nokkur föt af sömu olíu, er jeg hefi í höndum, hvert fat, einnig með umbúðum, kr. 66.22, eða kr. 20.58 hærra hjer en í smásölu í Englandi. Sömu hlutföll eru á lausri olíu, sem látin var í geymi í sama bátnum frá Vestfj., sem olíuna keypti í Hull. Í desember 1924 var verð á Standard White í New-York 61/2 cent Pr. gallon, laust í skip, fob. New York, eða með kr. 5.75 gengi á $ eru þá 1000 kg. kr. 124.60. Fragt til Vestur-Evrópu var 20 shillings pr. tonn, eða með 28 kr. gengi á £ = kr. 28.00; vátrygging 80 aurar pr. tonn, eða alls kr. 153.40 cif. London, Hamborg eða Amsterdam. Þessa sömu tegund af steinolíu kaupir Landsverslun af British Petroleum á um 71/2 d. pr. enskt gallon, eða með 28 kr. gengi á £ nálægt kr. 235.00 tonnið fob. London. Hefir þá British Petroleum tekið fyllilega kr. 80.00 á hvert tonn fyrir upp- og útskipun, áfylling á tunnur og í verslunarhagnað. Í skýrslunni er innanlandskostnaður talinn kr. 16.40 pr. tunnu, en í rekstrarreikningi er allur slíkur kostnaður, og þar í vextir og útsvar, skuldatap og ríkissjóðsgjald, afföll og rýrnun, ekki talið nema 101/2 kr. á tunnu. Í dæmunum á bls. 4 er rýrnun á hráolíu talin 10%. Jeg hefi átt tal við menn, sem hafa um nokkur ár haft innflutning á hráolíu í fötum, og þeir hafa venjulega haft 1–2% rýrnun, oft ekki nema 14%, en einstaka sinnum upp í 4%. Að meðaltali telja þeir rýmun ekki yfir 2%, og er þá talin með mánaðargeymsla í landi. Í skipi mun rýmun þessarar olíu ekki nema yfir 1%. Af öllu þessu er það augljóst, að skýrsla Landsverslunar er í mörgum atriðum villandi og alveg óábyggileg. Er það sjerlega óheppilegt, að forstöðumenn opinberrar starfrækslu skuli láta slíkar skýrslur frá sjer fara. Jeg sá rjett áðan aðra skýrslu frá Landsverslun til hæstv. stjórnar, og þar er því haldið fram, að steinolíukaup sjeu hagfeldari hjá British Petroleum heldur en hjá danska Steinolíufjelaginu. Jeg hjelt nú satt að segja, að enginn vildi miða við það fjelag. Annars er mjer ókunnugt um, hvaða verðlag danska Steinolíufjelagið hefir, eða hvort það verð, sem tilgreint er, er útflutningsverð eða verð til notenda í Danmörk, en hygg þó, að það sje annað verð en útflutningsverð. Mjer vitanlega er útflutningsverð allra fjelaganna í Danmörk hið sama - þar með talið danska Steinolíufjelagið - á amerískri olíu. Og það hefir verið þetta árið sem leið: Pensylvanian Standard White (sem er besta hreinsaða mótorolía) kostaði: 1/1. 1924 .. D. Kr. 22.75 pr. 100 kg. 1/7. 1924 . . D. Kr. 22.75 pr. 100 kg 30/12. 1924 . . D. Kr. 20.30 pr. 100 kg. fob. Kaupmannahöfn án umbúða. Verð á einni tunnu, 150 kg., verður þá með því meðaltalsgengi, sem haft er í landsverslunarskýrslunni (kr. 117.63), kr. 40.14, en hjá British Petroleum kr. 39.97 allan fyrri helming ársins. En 30. des. er verðið D. Kr. 20.30, og með því gengi, sem þá var (Kr. 105.00), verða það 33.27 á tunnu. Á sama tíma tekur British Petroleum kr. 34.86, en Hamborgarverð er um 3 kr. lægra. Af öllu þessu virðist mjer augljóst, að olíuverð sje of hátt hjer. Þarf ekki annað en bera það saman við olíuverð í Noregi, Danmörk og Færeyjum, til þess að sjá þetta. Hinn 23. júlí í sumar var verð á hráolíu hjer 32 aurar, en í Færeyjum 20,3 aurar, ef keypt er tonn, en minna, ef 30 tonn eru keypt í einu, eins og oft kemur fyrir. Mjer hefir virst af ræðum hv.þm., að þeir vilji miða alt við ástandið eins og það var hjer meðan D. D. P. A. var hjer einrátt og alt þótti gott annað. Nú hefi jeg ekki, og ekki heldur hv.þm., að því er jeg hygg, orðið vísari þess af ræðum hv. 2. þm. Reykv. (JBald) og hv. 5. landsk. (JJ), hvort þeir ætla að greiða atkvæði með till. eða ekki. Jeg vil nú samt í lengstu lög vona, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) greiði henni atkvæði, því að jeg hygg, að hann vilji unna sjómönnum og útgerðarmönnum þess, að reynt verði að útvega þeim lægra olíuverð en nú er. Til þess nú að sýna, hve mikið hagsmunamál steinolíumálið og steinolíuverðið er fyrir sjómenn, sem ráðast upp á þau kjör að greiða hlutfallslega af afla sínum olíuverð, skal jeg benda á, að á stærri bátunum vestra mun að jafnaði koma olíunotkun, sem svarar 7–10 tunnum á hlut hvers háseta á tímabilinu frá því í nóvember og þangað til 1. júlí. Og þótt ekki muni meira en 5 krónum á tunnu, þá munar þó 35–50 krónum hjá þeim. Auðvitað munar útgerðarmenn meira um þetta, því að þeir hafa fleiri hluti, en mótorbátaútgerðin stendur og fellur með lágu steinolíuverði, og henni er um að gera að fá sem allra ódýrasta steinolíu.

Sveinn Ólafsson það er síst tími til nú að hefja langar umræður, því að ræður eins og þær, er hv. aðalflm. (SigurjJ) og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) hafa haldið hjer, hafa teygt tímann úr hófi fram. Jeg vil yfirleitt vona, að flestir eða allir hv.þm. sjeu fyrir löngu búnir að gera sjer ljóst, hvílíkt nytjafyrirtæki Landsverslunin er og hvílík fásinna er að leggja hana niður. Sje borið saman á rjettan hátt ástandið, eins og það var áður, og ástandið nú, og það ætti að vera mjög auðvelt fyrir þá, sem urðu fyrir barðinu á svonefnda íslenska steinolíufjelaginu, þá þarf ekki lengra að leita um árangur Landsverslunar. Það er að minsta kosti auðvelt fyrir þá að gera þennan samanburð, sem búa á strjálbygðum ströndum landsins, langt frá höfuðstaðnum. Jeg er viss um það, að þeim er ekki úr minni liðið, hvernig viðskiftakjörin voru, þegar við áttum við þá. Jeg man að minsta kosti ósköp vel þrælatökin, sem þeir reyndu að hafa á okkur, og get sagt ýmsar ófagrar sögur frá þeim tíma, en jeg get ógnar vel skilið það, að þeir, sem ýmist hafa tröllatrú á frjálsri og opinni samkepni, að ekkert geti við hana jafnast, eða sem stundum víla ekki fyrir sjer að fara erindi þeirra, sem halda slíku fram, þegar svo stendur á, geti sætt sig við að víkja til hliðar þeim almennings-hagsmunum, sem tengdir eru við olíuna. Þetta má auðvitað segja að ekki sje vingjarnleg ætlun í garð þeirra, sem flytja þessa till., en þegar þess er gætt, hverju landsmenn hafa átt að venjast af þeim, sem sífelt hafa barist við Landsverslunina og reynt að hlaða henni, þá finst manni ekki ástæða til að gera sjer hærri vonir um tilgang þessara manna, og mjer finst í raun og veru ræða hv.flm. (SigurjJ) benda á einkennilega málafærslu af því tæi, sem bæði blöð og almannarómur kannast við frá undanförnum árum. Mjer kom í hug, meðan jeg hlýddi á hana, gamall og heldur ófagur leikur, sem ósiðlegir menn ljeku hjer áður og nefndur var skítkast. Jeg kann ekki annað sambærilegra að líkja við þetta. Hv. þm. (Sigurj J) bar hreint og beint stórsakir á framkvæmdarstjóra Landsverslunarinnar, bar honum það á brýn, og sagðist koma fram með þá ásökun hjer, að hann hefði lagt beinlínis óhæfilegt gjald á landsbúa og með því hreint og beint brotið lög, lögin um einkasölu á steinolíu. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. (SigurjJ) hefir athugað það, þegar hann bar fram þessa sök á hendur forstjóranum, að þá yrði hæstv. atvrh. (MG) fyrir þessu hnútukasti, því að hann er vissulega yfirmaður Landsverslunarinnar, og jeg geri ekki ráð fyrir, að framkvæmdarstjórinn leyfi sjer að fara út fyrir það, sem hæstv. atvrh. (MG) leggur fyrir. Það er sýnt, að með þessu átti þó, jafnframt því að fyrirtækinu var komið á knje sjálfu, að reyna að sverta þann mann, sem fyrir Landsversluninni stendur. En nokkuð líkt má reyndar segja um ræðu hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), því að mjög var hún í sama móti steypt og ræða hv.flm. (SigurjJ), en þó virtist hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) nokkuð vilja draga úr því, sem allra mest var öfgakent hjá hv.flm. (SigurjJ). Hv. flm. ljet það skína í gegn, að verðmunurinn á olíu hjá Landsversluninni, borinn saman við það verð, sem er í frjálsri verslun, væri frá 15 kr., og í einu tilfelli þóttist hann hafa l undið dæmi þess, að það munaði jafnvel 25 kr. á fati. Aftur vildi hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) helst gefa í skyn, að það mundi vera um 5 kr. á fati.

Jeg sagði ekkert um það

. Jú, hv.þm. (JAJ) gerði tvisvar ráð fyrir því; þeim ber því talsvert á milli, hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og hv.flm. (SigurjJ).

Hv. þm. (SvÓ) hefir ekki skilið hvað jeg sagði

. Og sei, sei, jú, jeg skildi það mjög vel.

Og sei, sei, nei.

. En það var líka annað, sem sýndi, að það átti að reyna að sverta manninn, sem fyrir versluninni stendur, og að gera hana sem tortryggilegasta. Hv. flm. (SigurjJ) var að tala um rýrnun þá á olíunni, sem Landsverslunin reiknar með, sagði að hún reiknaði með 15%, en hvorki hann nje hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) þóttust þekkja dæmi til annars eins og 15% rýrnunar á olíu. Það er þá verið að segja það, að þarna sje verið að fara með rangt mál, og að Landsverslunin, til þess að færa fram verðið á olíunni, gefi upp alt annað en það sem er. Í þriðja lagi ljetu þessir hv.þm. skína í það, að Landsverslunin myndi gefa rangar, virkilega blekkjandi skýrslur um olíusöluna; það var þess vegna í meðallagi hæverskleg aðdróttun um skjalafölsun. Með þessu er reynt að sverta manninn, sem fyrir versluninni stendur, og þá um leið að gera stofnunina tortryggilega. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) tók það fram, eins og tilgang fyrir þeim með framkomu till., að þeir vildu útvega mótorbátaútveginum ódýrari olíu og þannig undirbyggja hann. Nú mun það vera alment álit utan Reykjavíkur, að sá útvegur hafi einmitt síðustu árin getað blómgast vegna þess, að Landsverslunin hefir sjeð fyrir þörfum hans, og það er víst, að í flestöllum hjeruðum lítur allur fjöldi útgerðarmanna svo á, að það sje undir því komið, að Landsverslunin sjái um að útvega þeim olíuna, að útvegur þeirra geti blómgast og stöðugur staðið. Jeg vil ekki tefja tímann með því að taka orði til orðs þær einstöku fullyrðingar, sem þessir tveir hv.þm. hafa leyft sjer að bera fram um þennan mann. Vil jeg þá hverfa aftur að till. sjálfri og benda á eitt atriði í henni. Það er það atriði, sem lýtur að því að láta Landsverslunina halda áfram starfi sínu í opinni samkepni við aðra, eða til þess, eins og hv.flm. (SigurjJ) sagði, að tryggja sæmilegt verð á olíunni og sæmilegar birgðir. Hvernig stendur á, að þessi maður, sem ekki treystir Landsversluninni og lýsir hana óalandi og óferjandi, getur trúað þessari stofnun til þess að birgja landið og halda niðri verðinu? Stofnun, sem þeir segja að hafi lagt svo mikið á olíuna og gabbað landsmenn í viðskiftum sínum. Ósamræmið í þessu er það, að í öðru orðinu er verið að lýsa vantrausti á henni, en í hinu orðinu óbifanlegu trausti til að birgja landið og halda verðinu niðri. Jeg veit ekki, hvernig á að skilja þetta, því að jeg býst ekki við, að þeir láti Landsverslunina fara að keppa við danska fjelagið; jeg geri ekki ráð fyrir, að þeir vilji láta hana fara að reyna sig við það, heldur að hún fái að sjá um flutning á olíu meðfram ströndum, þar sem hinir vilja ekki líta við versluninni. Jeg get því ekki skilið, hvernig þeir fara að því að koma með tvær svo allsendis ólíkar till. í málinu. Mjer fyndist það rjettara, að þeir legðu það til, að Landsverslunin hætti starfi sínu með öllu, og ljetu kaupmenn sjá fyrir því að birgja landið og sjá um skaplegt verð. Jeg veit, að það eru margir, sem bíða eftir því að taka til máls, og vil jeg ekki taka frá þeim tímann, og ætla þess vegna að fella niður þær athugasemdir, sem jeg hafði skrifað niður út af ræðum þessara tveggja hv.þm., að öðru leyti en því, sem jeg hefi þegar athugað þær.

Ásgeir Ásgeirsson Saga steinolíumálsins hefir nú nokkuð verið rakin hjer af öðrum hv.þm. Jeg minnist þess, að hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) rakti hana og hældi yfir höfuð öllum, sem stóðu á móti einkasölunni árin 1912 og 1917; en jafnframt lýsti hann yfir því, að steinolíuverslunin hefði verið verst og í megnasta ólagi alt til ársins 1920 og þá verið viðskiftamönnum sínum ærið þungbær. Jeg sje ekki, hvernig þetta getur farið saman, því að hv.þm. (SigurjJ) viðurkendi annarsvegar þann einokunarblæ, sem var á öllu, þegar Landsverslunin tók til starfa, en hældi þó jafnframt þeim, sem stóðu á móti því, að landið tæki að sjer steinolíuverslunina. Um hitt skal jeg ekki segja, hvort steinolíusamkepnin hefði færst hjer í aukana eftir 1920, það er engin reynsla fyrir því, og síðustu árin, sem Steinolíufjelagið starfaði hjer, var ekki um samkepni að ræða nema að litlu leyti, og sú samkepni kom ekki frá erlendu steinolíufjelagi, sem kepti við Standard Oil, heldur frá Fiskifjelagi Íslands. Nú er meiri samkepni í þessari verslun á heimsmarkaðinum heldur en var fyrir 1920, og hættan verður mest á því hjer á landi, ef eitt fjelag næði versluninni, og mundi þá engum detta í hug að fara að keppa við þetta sterka fjelag í þessu litla landi. Það hefir þekst, að hin fjelögin hafa látið það land í friði, sem eitt fjelagið hefir sigrað, og stundum skifta þau löndunum á milli sín; jeg veit t. d. ekki betur en að Standard Oil hafi, eftir samkomulagi við sína keppinauta, haft einokun á öllum Norðurlöndum þegar stríðið byrjaði. Deutsches Bank reyndi t. d. að brjóta vald þess á bak aftur í Norðurálfunni, en mistókst, því að það er ekki ljett um vik að berjast við milliardafjelög. Það mætti í þessu sambandi minna á það, að Jón heitinn Ólafsson, ekki meiri „Bolsjevíki“ en hann var, nefndi slík fjelög kolkrabba, sem teygði armana um öll lönd og enginn rjeði neitt við. Það væri annars vel viðeigandi að rifja upp sitthvað af þeim hörðu ummælum, sem Hannes Hafstein og Jón Ólafsson viðhöfðu árin 1912 og 1913. En þeir segja, hv.flm. þessarar till., að samkepnin sje orðin svo geysilega mikil annarsstaðar í löndum álfunnar. Mjer er ekki kunnugt um, að hjer í álfunni starfi nema 3 stórfjelög, Anglo-Persian, Standard Oil og Shell. Af þessum fjelögum eru tvö náskyld, Anglo-Persian og Shell, og þegar litið er á samkepnina í Danmörku, þá höfum við orð hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) fyrir því, að verð á hreinsaðri olíu hafi staðið óbreytt í eitt ár.

Eins er það í Ameríku

. Það er einmitt það, sem jeg vil vekja athygli á, að ekki lítur út fyrir, að samkepnin sje mikil, fyrst verðið er hið sama frá fyrsta degi ársins til hins síðasta, þó nú sje látið í veðri vaka af flm., að hún sje öflug. Hvað er þetta annað en skýr vottur um einokun? Við kaupum okkar olíu með heimsmarkaðsverði. Svo framarlega sem við ættum að kaupa hana frá einu fjelagi, þá myndum við ekki njóta heimsmarkaðsverðsins. Það er reynsla fyrir því, að þar sem fjelag hefir náð einokun í einhverju landi, hvort sem það hefir skapað sjer hana með samkepni eða náð henni með samningum við sína keppinauta, þá hækkar ávalt verðið. Okkar íslenska einkasala hefir getað trygt okkur heimsmarkaðsverð í innkaupum, en fjelag, sem hefði hjer einræði, mundi aldrei taka meira tillit til heimsmarkaðsverðsins en því fyndist nauðsynlegt til þess að hylja sinn mikla gróða. Jeg skal svo ekki tala meira um olíusamkepnina, en aðeins benda á, að olíuverslunin er eitt af þeim sviðum, þar sem samkepnin er oft alls ekki til, eða þá ekki nema að einhverju litlu leyti. Þá vil jeg minna á, að þeir, sem hjer þykjast berjast öflugast fyrir frjálsri verslun, með öllu sínu athæfi, hafa stundum komið með frv., sem fara í öfuga átt, t. d. frv. um innflutningsbann á heyi og ýmsu fleiru, sem á ekkert frekar skylt við frjálsa verslun heldur en einkasala eða einokun. Nei, jeg er hræddur um, að þeir láti þann verslunar-„frasa“, sem þeir skilja ekki meir en svo, og er í þeirra munni orðatiltækið eitt, villa sjer svo sýn, að þeir gæti þess ekki að heimta nægilega rannsókn og nægilegar skýringar á í þessum málum áður en gengið er til atkv. um það, hversu steinolíuverslun skuli hagað í framtíðinni. Má vera, að þeir sjeu hjer að berjast fyrir einokun einstakra fjelaga, en ekki frjálsri verslun. Í greinargerð till. stendur, að mikil fjárhætta sje samfara þessari verslun, og hv.flm. (SigurjJ) lagði mikla áherslu á það. Það má vera, að svo sje, en sú áhætta er jöfn fyrir hina „frjálsu“ verslun. Hún gefur ekki töpin, fremur en einkasalan, og vinnur þau rækilega upp fyrir og eftir óáranina. Landsverslunin hefir nú starfað í nokkur ár, sem hafa hreint ekki verið góð fyrir útveginn, og það væri óskandi, að ekki kæmu verri ár yfir hann en þau, sem hún hefir starfað. Það má jafnvel ætla það, að verslunin hafi hjálpað útveginum stórmikið á þessum örðugu tímum, því að eins og hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) benti á, þá hafa bátar m. a. aldrei þurft að hætta fyrir þá sök, að ekki fengist olía, þó að birgðir hafi stundum verið litlar, og er það mikil hjálp, einkum þar sem svo er, að steinolíureikningurinn er víða lítill hluti af útgerðarkostnaðinum, og veltur því mest á því, að steinolían sje altaf til, en jafnvel minna á hinu, hvað hún kostar. Er því auðskilið, hversu mikils er um vert, að trygt sje, að nægar birgðir sjeu til af olíunni, auk þess sem örugt er um gott verðlag. Mjer er vel kunnugt um það, að þetta er ekki svo alstaðar á landinu, því sumstaðar er olíukostnaðurinn svo mikill, að ekki er hægt að segja, að aðalatriðið sje, að olían fáist Hv. aðalflm. till. (SigurjJ) bar hjer fram ákæru á stjórn Landsverslunarinnar fyrir það að hafa lagt óheimil gjöld á notendur, og komst dálítið hátíðlega að orði um það, að hann ákærði hana til endurgreiðslu til allra á því, sem hún hefði ofheimt af þeim. Þetta mun vera um 27 aurar á tunnu, og ef miðað er við stærð Krossanesmála, þá verður þetta ekki kallað gífurlegt ákæruatriði, ef tillit er tekið til þess, að það fje, sem kallað er ofheimt, rennur ekki til einstakra gróðamanna, heldur í ríkissjóð, og er því miklu minni ástæða til þess að ákæra heldur en þegar mælt er í of stórum síldarmálum, sjerstaklega þegar þess er gætt, að lagaákvæði, nokkuð rúm, heimila þessa álagningu. Jeg má segja, að lagaákvæðin eru á þá leið, að það skuli lagður á ríf1egur kostnaður, og það vita allir, að ekki er hægt að reikna það svo nákvæmlega út, að þetta megi ekki heita ríflegur kostnaður. Nú, en þetta ákæruatriði verður aldrei svo stórt, að það verði nauðsynlegt, að aðrir en hæstv. atvrh. (MG) skeri úr um, hvora regluna skuli hafa, að leggja á fatið ríflega fyrir kostnaði í framtíðinni, eins og gert hefir verið, eða heldur óríflegar. Þá hafa menn tekið hjer ýms dæmi, og hafa þau öll verið mjög lík; en með því að það er heldur ilt að fylgjast með tölum, sem lesnar eru upp á fundum, þá skal jeg ekki þreyta menn með því að þræða hvert atriði, en því tók jeg eftir hjá hv.flm. (SigurjJ), að í dæminu, sem hann tók af gasolíu, lagði hann til grundvallar söluverð Landsverslunar, og það verð bar hann svo saman við cif-verð hjá öðrum innflytjanda. Nú vil jeg segja, að það er alls ekki hægt að bera saman verð Landsverslunar til notenda, útsöluverð hennar, við verð á olíu, sem tekin er við skipshlið, og auk þess skal jeg benda hv.flm. (SigurjJ) á ýms gjöld, er Landsverslunin verður að greiða, sem hann ljet ótalin. Hann nefndi t. d. hvergi bankagjald, 3/4%, hvorki vexti, 3%, nje heldur rýrnun, og neitaði algerlega, að 15% rýrnun gæti átt sjer stað, eins og verslunin tilgreinir í sinni skýrslu í þessu tilfelli, en Landsverslunin fullyrðir, að rýrnunin hafi að minsta kosti verið þetta, vegna þess, að tunnumar hafa oft verið ljelegar og brotnar, og er ekkert við það ótrúlegt. Jeg skal ekki deila um þá hluti, en aðeins geta þess, að fleiru hefir verið slept, svo sem öllum innlendum rekstrarkostnaði, sem sjálfsagt er að taka með, þegar verið er að bera saman við útsöluverð Landsverslunar. Ennfremur slepti hv.þm. (SigurjJ) fjögra króna lögákveðnu ríkissjóðsgjaldi, en tók aðeins vörutollinn, sem ekki er nema kr. 1.50 á fat. Gengið reiknaði hv.flm. (SigurjJ) á kr. 1.02, en það var á þessum tíma kr. 1.06. Margt slíkt mætti telja, og ef reiknað er nákvæmlega saman, þá býst jeg við, að það færi nærri því, að verð Landsverslunar yrði ekki fyrir ofan, heldur jafnvel fyrir neðan það, sem hv.þm. (SigurjJ) er að bera saman við, ef alt væri talið með. En þetta sýnir það, að ekki er komið með fullnægjandi hliðstæður. Það er hætt við að reikna dæmin á miðri leið og svo borið saman við Landsverslunarverð, þar sem alt er talið. Jeg skal ekkert um það segja, hver niðurstaðan yrði við nákvæma og ítarlega meðferð á dæminu, en meðferð þessara manna á málinu er svo, að það er full ástæða til, að það vakni efi um góðan undirbúning málsins hjá hv. deildarmönnum, sem hjer hlusta á og eiga síðar að greiða atkv. um málið. Það er vitanlegt, að þegar tekið er cif-verð, þá má ekki gleyma vöxtum og gengismun og bankagjaldi, sem nemur 3–4 krónum á tunnu. Cif-verð Landsverslunarinnar er 49.60, en cif-verðið hjá hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) er 50.75. Þetta er strax munur. Og þó er reiknað ríkissjóðsgjald í Landsverslunarverðinu, en ekki nema vörutollur á kr. 1.50 hjá hv.þm. Annars skal jeg ekki fara ítarlega út í þetta eða þreyta hv.þm. með því að lesa upp mikið af tölum, eins og hv.flm. (SigurjJ) gerði. Það er ilt í fljótu bragði að átta sig á margbreyttum útreikningum. Mál, slík sem þessi, á að sækja og verja í þingskjölum, en ekki á þingfundum. óviljandi vitleysur geta haft mjög víðtækar afleiðingar. Menn geta hæglega ruglað saman vörugæðum, lítrafjölda o. s. frv., og getur slíkt óviljandi valdið stórskekkju. Yfirleitt er í fljótu bragði ilt að átta sig á, hvort rjett er frá skýrt eða ekki, þegar um einstök dæmi um olíuverslun er að ræða, og hvar og í hverju villan liggur. Nú er þetta mál borið hjer fram í þinglokin, og á að knýja það fram á einum degi. En það þykir mjer harla fljótfærnisleg afgreiðsla, þegar grundvöllurinn til að byggja á dómsúrskurð er ekki traustari en hjer er raun á. Mál þetta þarf að rannsaka betur. Það eru ekki litlar ákærur, sem hjer hafa komið fram á hendur stjórninni, ef það er rjett, að olíukaupendur hafi tapað 10–20 krónum á hverri tunnu. Nú hefir stjórnin haft umsjón með versluninni, og jeg get ekki betur sjeð en hún hafi bakað sjer ábyrgð gagnvart olíukaupendum með því að gera sjálf enga tilraun til að losa þá undan þessari byrði, ef nokkuð er hæft í fullyrðingum flutningsmanna. Eins og nú er í pottinn búið, álít jeg það heppilegasta meðferð þessa máls að fella till. núna, en stjórnin geri á næsta þingi tillögur um málið, ef henni, að lokinni ítarlegri rannsókn, finst ástæða til þess að breyta til í einhverju. Jeg get ekki sjeð, að færðar hafi verið líkur fyrir meiru en því, að heildsalar geti ef til vill fengið olíuna með sama verði og Landsverslunin, en engar líkur til þess, að smáútgerðarmenn geti fengið hana með sama verði, hvað þá heldur betra verði. Jeg skal leyfa mjer að vitna til ummæla hv. 1. þm. Rang. (EP) á þinginu 1912, er steinolíueinkasalan var hjer fyrst til umræðu. Hann sagði, að það væri tilgangurinn, að olían yrði sem ódýrust, en landssjóður fengi þó ágóða af rekstrinum. Þetta tvent getur vel farið saman, og hygg jeg, að sú hafi orðið reyndin á. Jeg er algerlega á móti þessari þáltill. að svo stöddu. Jeg æski eftir ítarlegri rannsókn, óska, að málið sje vel undirbúið, og vil fá skýr plögg á borðið til þess að dæma eftir. Það er svo margt, sem þarf rannsóknar í þessu máli. Það mætti athuga, hvort ekki ætti að lækka ríkissjóðsgjaldið úr fjórum krónum niður í tvær krónur. Þá ætti og að rannsaka, hvort heppilegra væri, að Landsverslunin hefði fasta samninga við fjelög um innkaup eða frjáls innkaup. Eins að athuga, hvort setja ætti hjer olíugeyma. Landsverslunin hefir fært sterkar líkur fyrir því í skýrslu til Alþingis, að það mundi vera heppilegast fyrir vjelbátaútveginn, að komið væri hjer upp olíugeymum. Það þyrfti ekki að íþyngja útgerðinni neitt, þó þeir væru afskrifaðir á 4–5 árum. Hjer eru margir möguleikar fyrir hendi, sem vert væri að athuga. Jeg skal engan dóm leggja á það, hver niðurstaðan gæti orðið af slíkum rannsóknum. Hún gæti ef til vill orðið sú, að leggja bæri steinolíueinkasöluna niður. En hitt er alveg óforsvaranlegt, að ætla sjer að flaustra þessu máli af hjer óathuguðu á einum einasta degi í þinglokin. Mjer hefir skilist það svo, að flutningsmenn þessarar tillögu ætlist til þess, að landsverslun með steinolíu haldi áfram meðan hún tapar ekki. Ef þetta stendur ómótmælt, verð jeg að skoða það svo, sem þetta sje meining þeirra.

Fjármálaráðherra (JÞ): það hefir verið lögð æðimikil áhersla á það af hv. andmlendum tillögunnar, að tillagan gerði ráð fyrir því, að landsverslun með steinolíu væri ætlað að halda áfram. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning um þetta vil jeg lýsa yfir því fyrir hönd stjórnarinnar, að hún lítur svo á, að hin mikla hækkun á útgjöldum fjárlaganna 1926, sem nú er fyrirsjáanleg, geri það óhjákvæmilegt að draga inn í ríkissjóð, til afborgunar á skuldum hans, talsvert mikinn hluta af varasjóði Landsverslunarinnar, en sá varasjóður stendur nú allur í steinolíuversluninni. Af þessu leiðir það, að starfsfje verslunarinnar mun minka að miklum mun, og þótt þess vegna steinolíuversluninni kunni að verða haldið áfram að einhverju leyti. fyrst um sinn, af þeim ástæðum, sem till. gerir ráð fyrir, þá hlýtur það að minsta kosti að verða í miklu smærri stíl en núverandi einkasala er rekin í.

Flm. (Sigurjón Jónsson) Jeg get að mestu leyti slept að minnast á ræður þeirra hv.þm., sem valist hafa til andmæla, að undanskilinni ræðu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) hefir rækilega svarað ræðu hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Sannast að segja var ræða hv. 2. þm. Reykv. mjög einhliða og lagði í raun og veru ekkert til málsins. Hjer er um það að ræða, hvort Landsverslun geti útvegað hagstæðust kjör á þessari vörutegund, en ekki um hitt, hvort Landsverslunin sjálf skerðist eða rýrnar. En það var aðalmergur málsins hjá hv. 2. þm. Reykv., og það kann að vera eðlilegt frá hans sjónarmiði, sem vill draga alla verslun og öll viðskifti inn á ríkiseinkasölubrautina. Í fyrri ræðu minni gat jeg þess, að nú væri hægt að fá olíu keypta hvar sem er í öllum stærri borgum Norður-álfunnar, einkum í Hamborg og London, og er þess vegna engin hætta á því, að það fjelag nje nokkurt fjelag annað geti náð hjer heljartökum á olíuversluninni, jafnvel þó að Landsverslunin verði alveg lögð niður, sem við ætlumst þó ekki til fyrst um sinn. Jeg læt mig engu skifta miður góðgjarnlegar getsakir, eins og t. d. að við flm. sjeum að reka erindi einhverra stórgróðamanna o. s. frv. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) talaði mikið um þrælatök, sem þjóðin hafi verið tekin í olíusölunni hjer áður, og mundi vafalaust tekin, ef verslunin yrði gefin frjáls aftur. Ennfremur sagði hann, að við vildum láta hag almennings víkja fyrir hagsmunum einstakra gróða manna. Slíkar öfgar og getsakir vil jeg alveg leiða hjá mjer, enda hrína þær ekki á okkur. Jeg skal gjarnan koma dálítið nánar inn á ummæli mín um forstjóra Landsverslunarinnar. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) þótti jeg vera nokkuð þungorður í garð forstjórans út af álagningu Landsverslunarinnar fyrir útistandandi skuldum. Það gerði jeg með vilja. Jeg álít, að reglugerð stjórnarráðsins um einkasölu á steinolíu taki af allan efa um það, hvað leggja megi á steinolíuna. Þar segir, að leggja skuli 22/3 aur. á hvert kg., og renni gjald þetta að jöfnu í ríkissjóð og varasjóð einkasölunnar, enda beri sá sjóður allan óvæntan halla verslunarinnar. En þegar farið er inn á þá braut að leggja sjerstaklega á olíuna fyrir afföllum á skuldum, þá er ekki gott að vita, hvar staðar verður numið. Að vísu eru 27 au. á hvert fat engin upphæð, sem skiftir verulegu máli. En ef farið er inn á þessa braut, þá eru brotin ákveðin laga- og reglugerðarfyrirmæli, og þess vegna er forstjóranum með öllu óheimilt að leggja nokkurt aukagjald á olíuna, jafnvel þó ekki væri nema 5 au. á tunnu. Ef einu sinni er komið inn á þessa braut, getur enginn vitað, nema gjaldið verði orðið 50 aur., 1 kr. eða jafnvel enn meira, áður en nokkurn varir. Það er af þessum sökum, að jeg var nokkuð þungorður í garð forstjóra einkasölunnar. Þá skal jeg lítillega koma inn á þau ummæli ýmsra hv.þm., að ekki kenni samræmis í till. þessari, þar sem gert er ráð fyrir að gefa verslunina frjálsa frá næstu áramótum, en þó jafnframt svo til ætlast, að Landsverslunin starfi áfram í frjálsri samkepni við aðra innflytjendur. ósamræmið á að vera í því fólgið, að við sjeum á móti Landsverslun með steinolíu, en leggjum þó til, að henni verði haldið áfram. Í greinargerð till. stendur, að við veljum þessa leið til að koma í móti þeim, sem hafa góða trú á landsverslun. Fæ jeg ekki sjeð nokkra mótsetningu í þessu fólgna, enda tók jeg skýrt fram, að ekki væri til ætlast, að Landsverslunin starfaði lengur en þangað til trygging væri fyrir því fengin, að innflutningur olíu verði nægur og hún seld sanngjörnu verði. Og jeg er hræddur um, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) o. fl. hv.þm. hafi sömu trú og við, að þessa verði ekki langt að bíða, því annars mundu þeir varla leggjast svo fast á móti till. Ef olíuverslunin kemst ekki í sæmilegt horf án þess að Landsverslunin hafi þar hönd í bagga, þá verður hún að sjálfsögðu látin halda áfram og e. t. v. tekin upp einkasala aftur. En það skín út úr orðum hv. andmælenda till., að þeir eru undir niðri okkur sammála um þetta atriði. Þeir þykjast sjá, að landsverslunar verði ekki þörf eftir að verslunin verður gefin frjáls. Meining okkar er sú, að Landsverslunin haldi áfram fyrst um sinn, að því leyti sem þörf gerist. Hinsvegar vakir það ekki fyrir okkur, að hún starfi svo lengi sem ekki verður tap á rekstri hennar. Við viljum fela hæstv. stjórn að hafa auga með því, hvort steinolíuverslunin í landinu er hagkvæm og hvort það er fyrir tilverknað Landsverslunar eða ekki. Ef svo er ekki, þá er landsverslunar ekki þörf lengur, og ætlumst við þá til, að hæstv. stjórn leggi hana niður með öllu. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að ræðu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Jeg verð að segja, að hún stakk mjög í stúf við ræður annara hv. andmælenda till., þar sem hún kom þó dálítið nálægt því máli, sem hjer er til umr. Hv. þm. (ÁÁ) þótti það bera vott um ósamræmi hjá mjer, þegar jeg sagði, að steinolíuverslunin hafi oft verið mjög óhagstæð áður en einkasalan tók til starfa, en samt líkaði mjer best við þá, sem væru einkasölunni mótfallnir. Jeg er nú svo gerður, að jeg vil frelsi í verslun, eins og á öðrum sviðum. Jeg held, að einstaklingseðlið og þroski þjóðarinnar yfirleitt verði því fullkomnari, sem frjálsræðið er meira á öllum sviðum þjóðlífsins. Hinsvegar gat jeg þess, að ef steinolíuverslun landsmanna væri í ólestri og ríkið gæti kipt henni í lag, án þess að taka einkasölu, þá áliti jeg það ekki nema sjálfsagt og heppilegt. Og jeg vil minna hv.þm. (ÁÁ) á kaflann, sem jeg las úr ræðu núverandi forstjóra Landsverslunarinnar á þingi 1917, þar sem hann heldur einmitt þessu sama fram, að ef þörf gerist, sje rjett að láta Landsverslun versla með steinolíu í frjálsri samkepni, til þess að aftra því, að verðið keyri fram úr öllu hófi. Jeg get sagt, að einmitt árin 1920–1922 var steinolíuverslun landsins í besta lagi, sem hún hefir verið, áreiðanlega betra lagi en eftir að einkasalan tók til starfa. Þá voru margir steinolíuinnflytjendur, sem störfuðu jafnhliða Landsverslun og H. í. S., og gátu útvegað sjer ódýrari olíu en þessar stofnanir seldu. Annars þótti mjer hv.þm. (ÁÁ) fara óvirðulegum orðum um frjálsa verslun yfirleitt. Hann sagði, að menn ljetu þennan „frasa“ villa sjer sýn. Mjer þykir leiðinlegt, að svo niðrandi orð skuli viðhaft hjer á Alþingi, því hugsjón frjálsrar verslunar hefir allajafna átt svo mikil ítök í hugum okkar Íslendinga, sem vonlegt er. Þá vil jeg snúa mjer að þeim ummælum hv.þm. (ÁÁ), er hann vildi fetta fingur út í tölur þær, sem jeg fór með í morgun, og einmitt á þeim grundvelli er mjer kærast að ræða málið, að taka dæmi, sem fyrir liggja, gagnrýna þau og sjá, hver niðurstaðan verður. Hv. þm. sagði, að jeg hafi ekki lagt öll þau gjöld á Sólarolíu, sem hljóta að leggjast á hana frá því hún kemur um borð í erlendri höfn og þar til hún ei komin í hendur kaupenda. Sagði hann að jeg hafi í öðru dæminu tekið söluverð Landsverslunar, en í hinu verð olíunnar hjer á hafnarbakka. Þetta er rjett, og jeg ætlast til, að hv.þm. skildu, hvað fyrir mjer vakti með samanburðinum, enda tók jeg þennan mismun skýrt fram, að mjer fanst. Jeg sagði í dæminu, sem jeg tók, að söluverð Landsverslunar hafi verið kr. 63.75 hvert fat, þegar fatið sjálft er reiknað á 14 kr. þá var allur kostnaður, þar á meðal gjald til ríkissjóðs og í varasjóð, reiknaður með. Í annan stað upplýsti jeg, að sama olíutegund hefði þá fengist fyrir kr. 47.35 hvert fat hjer á hafnarbakkanum, og var jeg þá búinn að gera fyrir hafnargjaldi, kr. 0.10, uppskipun, kr. 0.50, og vörutolli, kr. 1.50, eða samtals kr. 2.60 á fatið. Til þessa kostnaðar er venjulega ekki tekið tillit, þegar talað er um cif- kaup. Hjer verður mismunurinn kr. 15.60 á hverju fati, sem gengur þá til að standast straum af öðrum kostnaði, sem legst á olíuna frá því hún er komin á hafnarbakkann og þar til hún er afhent kaupendum. En allan kostnað við olíuna frá því hún er komin hjer á höfn, uppskipun, vörugjald, ríkissjóðsgjald, varasjóðsgjald o. fl., reiknar Landsverslunin sjálf kr. 13.40 á fat. Í mínu dæmi voru kr. 15.60 eftir til að standast þennan kostnað, og var jeg þó búinn að draga kr. 2.60 frá, sem eru innifaldar í kostnaði Landsverslunarinnar, kr. 13.40. Ef jeg hefi talað óskýrt í framsöguræðu minni, þá vonast jeg til, að hv.þm. (ÁÁ) skiljist nú, hvað jeg fór. Hinn raunverulegi kostnaður Landsverslunarinnar, miðað við verð, sem sannanlega var hægt að fá jafngóða olíu fyrir, er hjer orðinn kr. 18.20, í stað kr. 13.40, sem Landsverslunin segir sjálf að hann þurfi að vera. Niðurstaðan verður því sú, að Landsverslunin hefir lágt kr. 4.80 um of á hverja olíutunnu sem um getur í dæminu, samkvæmt hennar eigin útreikningum og í samanburði við verð, sem hægt var að fá olíuna fyrir. Auðvitað reynir Landsverslunin að forsvara þessa álagningu í varnarskjali sínu, en samkvæmt hennar eigin skýrslu og ef útreikningar mínir standast, sem enginn hefir vefengt með minstu rökum, þá er ekki annað hægt en að viðurkenna þennan mismun. Hv. þm. (ÁÁ) sagði, að jeg hefði reiknað með 2% gengismun á danskri krónu, en þetta er ekki rjett. Jeg reiknaði með 4%. Olían, sem jeg nefndi til dæmis, var flutt inn bæði fyrir og eftir síðustu áramót og eftir að gengi sterlingspunds var komið niður í kr. 27,75; þá er síst of lítið í lagt að reikna gengi d. kr. 104. Þá mintist hv.þm. (ÁÁ) á dæmið, sem jeg tók um gasolíu í Englandi. Það er rjett, að í þessu tilfelli reiknaði jeg ekki heldur þann kostnað, sem legst á olíuna frá því að hún er komin um borð í Hull og þar til hún er afhent kaupendum, en jeg komst líka að þeirri niðurstöðu, að fatið var 25 krónum ódýrara í Hull en útsöluverð Landsverslunar hjer. Og jeg vildi halda því fram, að þessar 25 kr. væru meira en nóg til þess að borga með allan þennan kostnað, að flutningsgjaldi meðtöldu, eftir því sem Landsverslunin gefur sjálf upp. En með þessu dæmi vildi jeg einkum sýna það, að hver sem er getur fengið þessa olíu í Englandi fyrir ekki lakara verð en Landsverslunin, og ennfremur vildi jeg ósanna það, sem í skýrslunni stendur, að olíuverð í Englandi sje hærra yfirleitt en Landsverslunin greiðir. þar stendur, að verð Landsverslunar sje 2–4 d. lægra hvert enskt gallon heldur en smásalar þar á staðnum fái olíuna fyrir hjá sama fjelagi. Þetta er auðvitað ekki rjett, eins og dæmið um verðmismuninn sýndi. Þá sagði hv.þm. (ÁÁ), að slæmt væri að þurfa að ræða þetta mál hjer nú, í stað þess að það hefði komið fram í frumvarpsformi. Jeg skal viðurkenna, að jeg hefði einnig kosið þá meðferð fremur. Enda hefði málið verið fyr borið fram, ef mjer hefði verið ljóst, að ekki væri hægt að afnema steinolíueinkasöluna, nema að fengnum þingvilja þess efnis. En hinsvegar ætlaði hv.þm. (ÁÁ) einmitt að gera þetta sama. Hann ætlaði að láta taka ákvörðun um þetta mál eftir einungis eina umr. um þáltill, er hann flutti sjálfur í hv.Nd. þess vegna getur hann allra manna síst talið ósanngjarnt af okkur að flytja þessa till. Jeg býst við, að hv.þm. vilji ekki standa við það, að til mála geti komið að lækka 2 kr. gjaldið, sem nú er tekið af hverri tunnu, þannig að svifta ríkissjóð sínum tekjum, sem eiga að vera samkvæmt vörutollslögunum nálægt kr. 1,40 á tunnu. Þetta gjald er því í rauninni ekki nema um 60 aurar, og þó minna af hráolíu. En ef þessi uppástunga hv.þm. (ÁÁ) á að ná fram að ganga, þarf að breyta vörutollslögunum, en það hygg jeg að hafi ekki vakað fyrir honum. Jeg þarf ekki að lengja umr. meira að sinni. Jeg legg mesta áherslu á þau dæmi, sem jeg hefi tekið, enda hygg jeg, að þau sjeu svo skýr sem kostur er á.

Benedikt Sveinsson Jeg hefi komið nokkuð við sögu þessa máls fyrrum, enda hefi jeg heyrt, að ýmsir hv.þm. hafa í dag vitað til orða minna um þetta mál, bæði fyr og síðar. Skildist mjer þær tilvitnanir vera á þann veg, að af þeim kynni að mega draga, að jeg hafi verið hvikull í málinu. Þess vegna þykir mjer hlýða, um leið og jeg greiði atkv. um þál., að gera nokkra grein fyrir afstöðu minni til þessa máls á liðnum tímum. það er rjett, að jeg var á móti stjfrv., sem fram var borið á þingi 1912, um að heimila ráðherra að gera samning um einkasölu á olíu um tiltekið árabil. Var svo til ætlast, að stjórnin semdi við erlent fjelag, eða einstaka menn, um að taka að sjer söluna, og var heimild stjórnarinnar mjög víðtæk skv. frv. Annars var frv. þetta liður í víðtæku einkasölukerfi, sem jeg var mótfallinn og er enn. Átti t. d. að stofnsetja einkasölu á kolum o. fl. vöruteg., sem jeg hefi altaf verið andvígur að seldar væru í einkasölu. En aðallega var jeg þó á móti þessu frv. vegna þess, að jeg þóttist ekki sjá fyrir, að við losnuðum úr klóm þess einokunarfjelags, sem minst lof hefir hlotið hjer í dag, að verðleikum. Meira að segja ljek grunur á, að stjórnin ætlaði sjer einmitt að semja við D. D. P. A. og fela því einkasöluna um 20 ára skeið, og má nærri geta, að jeg hafi ekki verið ginnkeyptur fyrir að veita slíka heimild þeirri stjórn, sem jeg var andvígur. þetta frv. var nú felt, sem von var. En á sama þingi báru þeir Jón Ólafsson o. fl. hv.þm. fram frv. þess efnis að fela stjórninni að taka einkasölu á steinolíu, með það fyrst og fremst fyrir augum að brjóta vald Rockefellershringsins hjer á landi á bak aftur. Angi hringsins, sem þá starfaði hjer, hafði náð svo föstum tökum á olíuversluninni, að engum tjáði við að keppa, þó að verslunin væri frjáls að nafninu til. þessu frv. greiddi jeg atkv. úr Nd., en í hv.Ed. var því breytt á þann hátt að heimila stjórninni að fela sjerstöku fjelagi einkasölu á olíu um 5 ára bil. Þetta þótti mjer og mörgum öðrum, þar á meðal Jóni Ólafssyni, aðalfkn. frv., svo mikill ágalli, að við greiddum atkvæði á móti frv., þegar þingið afgreiddi það sem lög. - Aldrei varð þó úr því, að þessi heimildarlög væru notuð. Á aukaþingi sem haldið var um áramótin 1916–17, flutti jeg, ásamt núverandi hv. 2. þm. Árn. (JörB) frv. um að heimila stjórninni að taka einkasölu á steinolíu. Það frv. var flutt í þeim tilgangi einum, að afla landsmönnum olíunnar á sem ódýrastan hátt, en alls ekki til að afla ríkissjóði tekna. Þetta frv. dagaði uppi á því þingi, en síðar á árinu 1917 var háð reglulegt þing, og þá voru heimildarlögin samþykt, sem stjórnin síðan notaði til þess að taka einkasölu á steinolíu í sínar hendur. Jeg minnist þess, að „Tíminn“ prentaði í fyrra kafla úr ræðu, sem jeg hjelt um þetta mál á þingi 1917. Virtist mjer það gert í þeim tilgangi að sýna fram á, að jeg væri ekki nú svo hollur í málinu sem skyldi  Jeg hefi átt tal við fjölda manna um þetta mál, og skiftir dómum þeirra mjög í tvö horn. Sumir hafa lofað þetta fyrirkomulag mjög, aðrir lastað niður fyrir allar hellur. Og jeg hefi orðið litlu nær við þessar umr. Það er nokkuð hæft í því, að það er naumast hægt að átta sig á tölum þeim, sem kastað er fram í umr. um svona mál. Jeg veit, að svo hefir fleirum farið en mjer. Mjer virðist besta úrlausnin, að stjórnin ljeti Landsverslunina standa fyrst um sinn, uns annað er viðurkent betra, en heimila jafnframt notendum að kaupa olíu, þeim er þess kynnu að óska. Yrði umsókn um það að koma fram með hæfilegum fyrirvara, svo að Landsverslun þyrfti ekki að birgja sig upp að óþörfu. Skil jeg ekki annað en að gremjan við Landsverslunina myndi þverra, ef horfið væri að þessu. Gætu þá þeir, er vildu, skift við Landsverslunina, en hinir leitað fyrir sjer um annað. Með þessu virðist best mega ná takmarkinu, að útvega landsmönnum sem ódýrasta olíu. Fyrir mjer er Landsverslunin ekkert „princip“-mál, þótt sumir líti á öll þessi einkasölumál eins og einhver heilög trúarbrögð. Jeg á hjer engin önnur trúarbrögð en þau að tryggja landsmönnum sem ódýrast þessa nauðsynjavöru. En mjer virðist það óskynsamlegt að taka verslunina alveg úr höndum ríkisins. Mætti þá fara svo, að erlent fjelag gerðist hjer ofjarl að nýju. Annars er ástæðulaust að sækja þetta mál af ofurkappi og eigna flm., að þeir berjist fyrir eiginhagsmunum einum. Mjer fellur vel það, sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hefir sagt í málinu, og er jeg líkrar skoðunar og hann. Jeg verð því að greiða atkv. gegn till., en beini því til stjórnarinnar að veita undanþágur með þeim hætti, sem lýst er.

Ingvar Pálmason Jeg hefi kvatt mjer hljóðs af því, að jeg er hinn eini af smærri útgerðarmönnum, sem sæti á á Alþingi. Jeg taldi því rjett að lýsa afstöðu minni að nokkru, þótt hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hafi tekið af mjer ómakið að vissu leyti um samanburð á verði Landsverslunarinnar og verði á heimsmarkaðinum. þá vil jeg víkja að einni af þeim ástæðum, sem hv.flm. hafa fært til. Hún er sú, að með þessu sje reynt að útvega vjelbátaútveginum ódýrari olíu. Jeg get lýst yfir því fyrir mína hönd og margra annara, að við efumst alvarlega um, að það náist með þessari aðferð. Jeg veit, að þessi till. er ekki flutt að vilja smærri útgerðarmanna. í ályktun síðasta fiskiþings kemur skýrt fram, að Fiskifjelagið leggur áherslu á, að Landsverslunin verði ekki lögð niður. Þetta hefir ekki breyst síðan. Og rjetta aðferðin væri að fá vissu um vilja þessara manna áður en breytt er til. Hinsvegar hafa altaf verið raddir uppi móti Landsversluninni. En þær eru ekki sterkari nú en í byrjun. Og þær hafa altaf verið hæstar úr hópi þeirra, sem samtímis því að vera útgerðarmenn voru kaupmenn. Það er því litlum vafa bundið, að þá ræður meiru kaupmaðurinn en útgerðarmaðurinn í þeim, sem vilja leggja verslunina niður. Því hefir verið haldið fram, að það væri engin hætta á því, að nokkurt útlent fjelag næði hjer yfirráðum, þó einkasalan væri afnumin. En síðan hafa komið fram upplýsingar, sem draga mjög úr þess. Þær komu í ræðum hv.þm. Ísaf. og hæstv. fjrh. (JÞ). Vegna þröngs fjárhags þyrfti að draga varasjóð Landsverslunarinnar inn. Það er alveg áreiðanlegt, að steinolíuverslunin yrði gerð óstarfhæf, ef þetta væri gert. En út af þessum orðum hæstv. fjrh. virðist mjer koma í ljós, hvað á bak við liggur. Undanfari þessa máls var sá að leggja tóbakseinkasöluna niður. Nú var því haldið fram í vetur, og það með rjettu, að tóbakseinkasalan væri nokkurskonar útvígi steinolíuverslunarinnar. Ef hún er afnumin, þá er steinolíuverslunin farin. Það er varasjóður Landsunarinnar, sem seilst er eftir, til þess eru refarnir skornir. Hæstv. fjrh. (JÞ) varð ekki skilinn á annan veg. Þetta skýrir það að nokkru leyti, hvers vegna við viljum halda við Landsversluninni, og svo sú reynsla, sem við höfum af frjálsri verslun með þessa vöru. Jeg skal víkja að því nánar síðar; en svo mikið skal jeg segja strax, að það væri ekki ástæðulaust, þó við myndum enn, hve þungum búsifjum við urðum fyrir af útlenda fjelaginu. Hv. flm. drap á rýrnun olíunnar og gerði mikið úr. Mín reynsla er ekki mikil. Jeg kaupi 40–60 föt á ári, og jeg get sagt það, að eitt hið mesta mein vjelbátaútvegsins hefir verið rýrnun olíunnar. Jeg minnist þess, að eitt stríðsárið var erfitt að fá olíu. Þá kom skip með olíufarm til landsins í byrjun vertíðar í maí. Af því að þessi olía fjekst með sæmilegum kjörum, sætti margur því og keypti sumarforða sinn. Jeg keypti 40 föt. En mjer er óhætt að fullyrða, að 1/3 hluti þess fór niður. Þegar á að liggja með olíu í trjetunnum frá maí til sept., þá er mörg tunnan orðin tóm. Þetta böl, sem smáútgerðin á við að stríða, gerir Landsverslun með olíu alveg nauðsynlega. Áður var það óþekt að flytja inn í stáltunnum. Það var sagt þá, að það yrði of dýrt. Reynslan er sú, að þetta hefir orðið okkar mesti hagnaður. Og ef kannast á við það, að þessi rýmun er einhver versti bagginn, sem á þessari útgerð hvílir, þá erum við um leið komin inn á stefnu Landsverslunarinnar, að fría útveginn með öllu við þessa hættu. Landsverslunin hefir sýnt, að þetta er hægt að framkvæma án mikils kostnaðar. Þetta er ein ástæðan til þess, að jeg vil ekki leggja hana niður. Hversu góða samkepni sem við fáum, komumst við aldrei yfir þessa hættu, nema farið verði að flytja í skipum með 10 geymi og geymar verði settir upp í landinu. Þá skyldi jeg ekki efa, að verið væri að tryggja útveginn. En meðan ekki er sjeð fyrir þessu, að girða fyrir þessa hættu, þá er hagurinn enginn að því, þó hægt sje að fá olíu 1–2 aur. ódýrara kílóið. Sumir segja, að þetta sje alt hægt án Landsverslunar. En jeg get ekki sjeð það. Ef færa á þessa hugsun út, verður verslunin að vera á einni hendi, sem jeg álít, að eigi að vera Landsverslun. Hv. flm. verður ekki eins hægt að komast yfir þennan þröskuld og þeir halda. Jarðolíu er að vísu ekki eins afarhætt við rýmun eins og steinolíu, en við notum hana lítið. Og það er spurning, hvort notkun hennar fer mikið í vöxt. Ef hægt er að komast hjá rýmunarhættu, nota menn heldur steinolíu, því vjelar, sem hana nota, endast stórum lengur en hinar. Þá hefi jeg nú bent á eina ástæðu til þess, að jeg vil ekki leggja Landsverslunina niður. Auk þess er jeg sannfærður um, að hún hefir útvegað ódýrari olíu en annars væri kostur. Jeg skal ekki tefja tímann með því að tilgreina tölur, þó jeg geti komið með ótal dæmi á borð við hv.flm., dæmi, sem sýna mundu harla ólíka útkomu. Það er hægt að koma hjer með tölur. En þá vantar samanburð, því þó maður sje allur af vilja gerður, þá getur manni altaf yfirsjest. Hjer þarf miklu meiri rannsókn en málið hefir nú fengið, til þess að fá tölur, sem treysta megi og hægt sje að leggja til grundvallar, þegar ræða er um verð olíunnar. Þá hefir verið sagt um okkur, sem styðjum landsverslun með steinolíu, að við miðum altaf við það ástand, sem var hjer meðan Steinolíufjelagið rjeð lögum og lofum. Þetta er ekki rjett. Þegar hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) skýtur því til okkar, sem nálægt stöndum sjómönnum, eða, eins og jeg, hafa atvinnu og uppeldi af smærri vjelbátaútgerð, hvort það hafi ekki nokkra þýðingu fyrir þann útveg að fá steinolíufatið fyrir 5 kr. lægra verð en annars, þá neita jeg því auðvitað ekki. En mjer er kunnugt um það, og líklega hv.flm. líka, að því aðeins getum við orðið þeirra kjara aðnjótandi, að við skiftum við Landsverslun. Ef við skiftum við kaupmenn, þá verðum við að borga 5 kr. meira fyrir fatið. Og þegar Landsverslun selur olíu í smásölu á 40–45 aur. kílóið, þá selja kaupmenn hana á 60–70 aur. kílóið. Þessir menn segja, að olían rýrni svo mikið, að þessi verðhækkun sje nauðsynleg, og það getur verið. Jeg veit, að hún er mikil. En þá kemur rýrnunin, eins og raunar altaf, niður á notendum, og þá ber alt að sama brunni. Hættan, sem við þurfum að fyrirbyggja í þessu efni, er fyrst og fremst rýrnunarhættan. Hitt er alveg víst, að ef við þurfum að láta olíuna ganga gegnum hendur kaupmanna, þá þarf okkur ekki að blöskra neitt, þó við verðum að borga 5 krónum meira fyrir tn. heldur en annars, frá Landsverslun. En það er satt, að í Landsverslun verður maður að borga olíuna strax eða setja trygging fyrir greiðslunni að öðrum kosti. En það getur vel verið, að einhver geti fengið lánað hjá kaupmönnum. Þá taldi hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) óforsvaranlegt að neyta ekki allra ráða til þess að fá olíuna sem ódýrasta, og er jeg honum alveg samdóma um það. En þá verðum við að fara rjetta leið til þess. Við megum ekki horfa of mjög á það, þó við gætum fengið olíuna 2–3 aur. ódýrara kílóið, meðan ekkert er um það hugsað, þó olían renni til hálfs í sandinn fyrir notendum. Á það ber að leggja áherslu að bæta úr því. En hitt þykir mjer undarlegast, að hv.flm.till. skuli ekki finna til með okkur smærri útgerðarmönnum á fleiri sviðum en þessu. Það er þó fleira, sem við þurfum að nota við okkar atvinnurekstur, en steinolía. Þó hún sje stór liður í útgerðinni hjá mjer, þá er hún þó alls ekki stærsti liðurinn. Jeg veit ekki betur en að þegar við þurfum að taka veiðarfæri okkar í venjulegum kaupmannaverslunum, þá sjeu þau 20–30% dýrari heldur en ef við getum fengið þau milliliðalaust gegnum kaupfjelag. Því finna hv.þm. ekki til þessa ? Jeg veit þó, að þessi kjör eru ekki síður tilfinnanleg fyrir útgerðina heldur en steinolíuverslunin. Nei, þeim finst ekki til um það, þó við borgum 20–30% of mikið fyrir veiðarfærin. - Jeg get ennfremur bent á salt o. fl. þá vil jeg að lokum benda á það, sem reyndar hefir verið tekið fram áður, að það er einkennilegt, að hv.flm., sem bera okkur smærri útgerðarmenn svo mjög fyrir brjósti, skuli ekki hafa fundið til þess fyr en nú, þegar komið er að þinglokum. Jeg hygg nú, að fyrsta ástæðan til þess, að þáltill. kom ekki fyr fram, hafi verið sú, að fyrst þurfti að vinna útvígið, áður ráðist yrði á virkið sjálft - fyrst varð að drepa tóbakseinkasöluna og koma svo olíuversluninni fyrir kattarnef á eftir. Jeg held, að tæplega verði á móti því mælt, að þrátt fyrir góðan hug flm. til okkar útgerðarmanna, þá hefir það þó vakað meira fyrir þeim í þessu máli að koma Landsverslun fyrir kattarnef en að koma okkur til hjálpar. Jeg mundi nú ekki heldur hafa neitt á móti því, ef jeg teldi einmitt ekki meiri hættu á því, sem hv.flm. þykjast vilja koma í veg fyrir, að steinolíuverðið yrði baggi á útgerðinni, ef Landsverslun er lögð niður. Nú er jeg á móti till., af því að jeg tel engan líkur til þess, að steinolíumálinu verði ráðið sæmilega til lykta á annan hátt en með Landsverslun, og því vil jeg alls ekki, að hún sje afnumin. Mjer þætti gaman að heyra, hvernig hv.flm. hugsa sjer að koma þessu fyrir í framtíðinni svo, að smáútvegurinn hafi hag af breytingunni, því ef það er virkilega ætlun þeirra að tryggja hag smærri útgerðarmanna, þá efa jeg ekki, að þeir sjeu búnir að hugsa sjer nýja leið. Því ef það er ekki, þá liggur nærri að ætla, að alt þeirra skraf um hagsmuni notenda sje tómt fals, og eina ástæðan og eina takmarkið, sem fyrir þeim vakir, sje að leggja Landsverslun niður. Mjer er mikill söknuður að því, að hæstv. atvrh. (MG) skuli ekki hafa látið til sín heyra í þessu máli, bæði af því að þetta mál er af mjer og hv.flm. talið mjög mikilsvarðandi fyrir hinn smærri sjávarútveg, og sú niðurstaða, sem hjer verður, hlýtur að hafa mikla þýðingu fyrir þá atvinnugrein, og þó einkum vegna þess, að sú stofnun, sem hjer á hlut að máli, hefir orðið fyrir miklum árásum af hendi hv.flm. En jeg tel engum manni skyldara en hæstv. atvrh. (MG) að skýra málið. Og jeg hefði vænst þess, að hann ljeti ekki bera þessari stofnun á brýn lögbrot og jafnvel fjárdrátt, eða ólöglega álagning og óheimila. Þar sem forstöðumaður stofnunarinnar á þess engan kost að færa hjer fram vörn fyrir sig eða stofnunina, þá hefði jeg vænst þess, að hæstv. atvrh. (MG) gerði það, því jeg veit, að hann er kunnugur rekstri hennar, og jeg vænti þess, að hann telji sjer skylt að halda engu leyndu um ástand hennar. Jeg hefi talið mjer skylt að lýsa afstöðu minni til málsins, og það hefi jeg nú gert. Af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú fært fram, þá get jeg ekki greitt þessari till.atkv. mitt.

Björn Líndal Af því að jeg er meðflm. að þessari till., þá þykir mjer við eiga að segja nokkur orð, þó umr. sjeu nú orðnar langar, og jeg vildi ógjarnan verða til þess að lengja þær enn. Jeg mun því ekki leitast við að rekja þær umr., sem hjer hafa orðið, nje svara einstökum hv.þm., en drepa aðeins á fá atriði. Vil jeg þá fyrst minnast á ummæli hv. 2. þm. Reykv. (JBald). En honum þótti till. undarlega orðuð, þar sem við gerðum ráð fyrir að halda ríkisverslun inni áfram, þó einkasalan sje afnumin. Hann talaði um „iðrun Íhaldsflokksins“, sem lýsti sjer í þessu, og hefði það átt að vera gleðiefni fyrir hv.þm., en það var þó alls ekki hægt að skilja af ræðu hans. Jeg get nú frætt hv. þm á því, að það er nokkuð sitt hvað í mínum augum, einkasala og frjáls verslun, hvort sem hún er rekin af ríkinu eða ekki, og jeg fyrir mitt leyti get miklu frekar þolað ríkisverslun í frjálsri samkepni. Við þetta bætist svo, að einkasalan hefir bitið bakfiskinn úr kaupmannastjettinni íslensku, enda engin von á því, að menn þori að setja mikla peninga í fyrirtæki eins og steinolíuverslun, þegar það vofir líka yfir, að Alþingi taki hana af þeim aftur þegar minst varir. - Þetta er nóg til þess að skýra það fyrir hv. 2. þm. Reykv. (JBald), hvers vegna við flm. viljum halda áfram ríkisversluninni, fyrst í stað a m. k. Þá kem jeg að hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Hann sagði, að þetta orð, frjáls verslun, væri slagorð, sem vilti mönnum svo sýn, að þeir greiddu atkvæði um málið án þess að hafa hugsað nægilega um það. Hvaðan kemur honum þessi viska? Hvaðan veit hv. þm nokkum hlut um það, hvað við höfum hugsað um þetta mál? Við höfum nú í þrjú ár haft nægan tíma til þess að athuga þetta. Hv. 5. landsk. (JJ) sagði, að allir þeir útreikningar, sem við bygðum á, væru falskir. Þetta er auðvitað hægt að segja. En eru það ekki slagorð? það er harla djarft að segja í heyranda hljóði, að þessar tölur sjeu falsaðar. Höfum við þá ekki enn meiri rjett til þess að segja, að tölur Landsverslunar sjeu falskar? það hefir verið bent á það, að þær bera það með sjer, að þær eru rangar, því þær mæla hver á móti annari. Af tölum Landsverslunar sjálfrar má sanna, að hún fer með rangt mál. Landsverslun hefir nóg af hálaunuðum mönnum til þess að búa til handa sjer þessar skýrslur dag eftir dag, og hún hefir nóga menn og nóg fje til þess að láta prenta þessar skýrslur og dreifa þeim út um alt land. Þessir menn eru lærðir í þessum efnum. Þeir hafa gengið í skóla hjá útlendu einokunarfjelagi og vita því, hvernig þeir eiga að haga sjer. Þeir lemja um sig með slagorðum, segja, að það sje lífsnauðsyn að flytja olíuna í tankskipum og járnfötum, en þeir geta alls ekki neitt um það, að til þess að slíkt geti komið til mála þarf miklu meiri umsetningu en hjer er um að ræða. Kostnaðurinn við járnfötin er líka alveg afskaplegur. Eftir skýrslunum er fyrning á áhöldum 80 þús. kr. á síðasta ári, og af því mun koma á steinolíufötin 50–60 þús. kr. Auk þess er hin mesta nauðsyn á því, að hægt sje að fá föt undan steinolíu til þess að setja í þau síldarolíu og því um líkt, og sje hætt að flytja steinolíuna þannig inn, þá þarf að kaupa þessar tunnur langtum hærra verði. Öllu þessu gleyma þeir háu herrar, eða þeir fara vísvitandi með rangt mál. Þeir nota peninga ríkisins til þess að breiða út meðal almennings skýrslu, sem hver heilvita maður sjer og veit að er röng. Þegar þessir herrar eru að þykjast sanna það, að B. P. selji okkur olíu fyrir 4 pence lægra verð pr. gallon en hún er seld á Englandi, þá hætti jeg að trúa, og má hver lá mjer það sem vill. Jeg trúi ekki slíku fyr en mjer er sýnt með óhrekjandi rökum, að þetta sje sannleikur. Þessir menn segja, að öll okkar sönnunargögn sjeu röng. Hvaðan hafa þeir þetta? Hvar eru sönnunargögnin? Jeg skal ekki neita því, að jeg hefi heyrt ýmsar sögur, sem jeg á ekki gott með að trúa. Mjer er ekkert launungarmál á því, að sú saga hefir t. d. gengið, að forstjóri Landsverslunar fengi góða summu af hverju fati, sem verslunin seldi. Jeg segi þetta hjer í heyranda hljóði. En jeg leyfi mjer samt ekki að leggja trúnað á það. Ef þeir hefðu heyrt slíkar sögur um okkur, þá hefðu þeir líklega trúað þeim, eða látist gera það. En jeg bendi á þetta til þess að gera mönnum það ljóst, að varlega skal trúa öllu slúðri. Þá langar mig til að spyrja hv. andmælendur þessarar till. að einu atriði, sem jeg hefi enn ekki skilið í rökfærslu þeirra, og það því síður, sem meira hefir verið um það rætt. Hjer var einokun áður á steinolíu, og var ríkiseinkasalan sett til þess að losa landið úr þeim einokunarböndum, og verði nú einkasalan afnumin, þá óttast menn, að þá komi gamla einokunin aftur, og jafnvel verri en áður. Þetta segja þeir. Jafnframt hefir verið talað um það, hvað þessi einokunarfjelög sjeu sterk, og fyrir stríð hafi þau blátt áfram skift Norðurálfunni milli sín, og hafi þá Norðurlönd komið í hluta Standard Oil. Og til dæmis um vald þessara einokunarhringa er svo sagt frá því, að þýska ríkið hafi gert alt, sem það gat til þess að losa sig undan þessari einokun, og varið til þess mörgum miljónum króna. En hvað dugði svo þetta? Ekki neitt. Alls ekki neitt. En nú spyr jeg: Úr því hið stóra og sterka þýska ríki gat ekki neitt að gert í þessu efni, hvernig ætti okkar litla ríki að geta brotið þennan hring? Jeg skil það ekki. Gátu ekki þjóðverjar breytt lögum sínum, og geta ekki allar þjóðir gert það? Og hví gera þær það þá ekki, ef það væri til nokkurs gagns? það er augljóst, að hlutfallið breytist ekkert við einkasölu, og þó allra síst með því að semja við sjerstakt fjelag um olíu, fyrir það verð, sem altaf má fá olíu keypta fyrir á heimsmarkaðinum. Og ef fjelagið er nú svo sterkt, að það ræður verði á heimsmarkaðinum, hver er það þá, sem ræður verðinu til okkar? Er það ekki sjálfur steinolíuhringurinn? þegar þess er svo gætt, að miðað er við hátt flutningsgjald, og allur kostnaður á Englandi er óvenjulega mikill, þá vakna hjá manni grunsemdir um það, hvort við í raun og veru fáum steinolíuna við markaðsverði. En svo er nú þetta markaðsverð. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði, að samningurinn við B. P. trygði okkur markaðsverð. Látum svo vera. En í raun og veru er markaðsverð það hæsta verð, sem á vörunni er á hverjum tíma. Allir vita, að hver, sem peninga hefir, getur altaf fengið vöruna með markaðsverði. Það er einmitt aðalgalli samningins, að hann bindur við markaðsverð. En sje fje og hyggindi með, þá er altaf hægt að fá vöru undir markaðsverði, a. m. k. þegar um verulega stór kaup er að ræða. Hjer fer því fjarri, að um góð kjör sje að ræða, hvað sem hv.þm. (ÁÁ) segir. Hjer hefir verið talað um álagningu kaupmanna, ef verslunin yrði frjáls, og sjerstaklega gerði hv. 2. þm. S.-M. (IP) mikið úr þessu. Hvort hún yrði meiri eða minni, skal jeg nú ekkert segja um. En mjer þykir það dálítið undarlegt, að þessir háu herrar eru altaf að tala um kaupmenn, en það er eins og þeir gleymi kaupfjelögunum. Þau ættu þó að geta „kontrollerað“ of háa álagningu kaupmanna. Og dugi það ekki, þá ættu þau að geta slegið sjer saman eða snúið sjer til þess göfuga og mannúðarríka Sambands, og mundi það sennilega koma í veg fyrir alla slíka misbeiting. Jeg hefi nú sýnt með óhrekjanlegum rökum, að það er óhugsandi, að steinolía verði dýrari, þó verslunin verði gefin frjáls. En áhættan fyrir ríkið hverfur, og þó við græddum ekkert annað við breytinguna en það, þá er slíkt mikils virði. Jeg hika því alls ekki við það að bera þessa till. fram og berjast fyrir samþykki hennar, nú eða síðar. Á móti berjast þeir, sem eiga hagsmuna að gæta við sjálfa verslunina, en með berjast þeir, sem hafa hagnað af því að fá ódýrari olíu. Þá er jeg einmitt kominn að því, sem aldrei verður of oft minst á, að alt landsverslunarfyrirkomulagið skapar pólitískan hring, eða nokkurskonar ríki í ríkinu. Landsverslunin er m. ö. o. stofnun, sem hætta stafar af fyrir ríkið. Og hinn siðferðislega ávinning af þessu fyrirkomulagi má best marka af þeim hneykslanlegu ræðum, sem forsvarsmenn einokunarinnar hafa haldið hjer. Jeg hefi þekt að minsta kosti einn af þessum mönnum, sem mikið eru við Landsverslunina riðnir, og veit, að hann hefir síst orðið betri maður við þau afskifti. Má segja, að hjer beri alt að sama brunni.

Jónas Jónsson*): Það hefir mikið verið rætt um steinolíueinkasöluna, en þó ekki svo, að af því megi sjá, hvernig þeir hafi litið á hana, sem komu henni á. En ef það er ætlun manna að kollvarpa öllu á einu kvöldi, sem unnið hefir verið að umbótum á steinolíuversluninni af Hannesi Hafstein og hans samherjum 1912, og því, sem Alþingi gefði 1917, og nálega öllu, sem gert hefir verið í þessu máli síðan, þá má ekki minna vera en að sagt sje frá því, hvað fyrir þeim vakti, sem fyrstir hófu baráttuna gegn útlenda valdinu, því sama sem nú er að teygja hjer klærnar inn aftur. Vona jeg, að hæstv. forseti taki mjer það ekki illa upp, þó jeg lesi upp nokkur orð úr tillögum og ræðum sumra þeirra hv.þm., sem mest hafa um málið fjallað, því ýmislegt hefir hjer verið ósatt sagt frá um gang málsins frá byrjun. þegar á þinginu 1912 kom lands stjórnin með frv. um steinolíuverslunina, sem að vísu náði ekki samþykki þingsins, en sýnir, að þá þegar var byrjuð viðleitni í þá átt að rísa móti ameríska steinolíuhringnum, og stóð Hannes Hafstein þar fremstur í flokki. En þetta frv. líkaði ekki, svo sem sagt hefir verið, og komu þá þrír þm. með nýtt frv. til laga um einkasöluheimild landsstjórnarinnar á steinolíu. Af flm. þessa frv. eiga tveir sæti hjer enn þá á þinginu, en einn er dáinn (Jón Ólafsson). Frv. þetta er merkilegt fyrir það, að það getur talist forganga þess, er síðar varð. Segir svo í 1. gr. frv.: „Landsstjórninni veitist heimild til að kaupa svo mikla steinolíu, sem henni þurfa þykir til að birgja landið, og selja hana kaupmönnum og öðrum (kaupfjelögum, sveitarfjelögum o. s. frv.) fyrir það verð, er liðlega svari vöxtum og kostnaði“. Seinna, meðan frv. þetta var í nefnd, kom annar þm., hv. 2. þm. G.-K. (BK), með brtt. um einkaleyfi handa Landsbankanum til að reka steinolíueinkasölu. Segir þar svo í 1. gr.: „Landsbankanum veitist heimild til að kaupa svo mikið af steinolíu og öðrum efnum úr steinolíu, sem notuð eru sem aflvaki eða til lýsingar, sem hann álítur þurfa til að birgja landið, og selja hana kaupmönnum og öðrum í heildsölu, fyrir það verð, sem svarar innkaupsverði, kostnaði og hæfilegu álagi fyrir áhættuna“. Gleður það mig sjerstaklega vegna hv.þm. Ísaf. (SigurjJ), að samherjar hans og flokksbræður skyldu svo löngu á undan honum hafa komið auga á, að áhættukostnaðurinn hlýtur að verða lagður á steinolíuna. Og jeg efast ekki um, að þar hafi hv. 2. þm. G.-K. haft á rjettara að standa en hann. Og enn má geta þess, að annar hv. íhaldsmaður einn af flm.till. þeirrar, sem hjer er til umræðu nú, háttv. 1. þm. Rang. (EP), dregur það ekki í efa á þinginu 1912, að það geti farið saman, að varan lækki og landið græði á versluninni. Sömuleiðis má marka það af ræðum þessa háttv.þm. þá, að honum hefir verið fullljós kaupmannsgróði steinolíufjelagsins af olíunni. Getur hann þess, að árið áður hafi hluthöfum verið greiddur 145% arður og megi, eftir hækkun olíuverðsins að dæma, búast við, að hann komist upp í 200% á næsta ári. Og hann segir ennfremur, að það sje sannfæring sín „að landinu verði ekki bjargað úr klóm þessa útl. einokunarfjel. með öðru móti en þessu einu, að samþ. Þetta frv.“, nefnilega einkasölufrv. Má kalla, að því víki undarlega við, að sami maður skuli nú leggjast á sveif með þeim, er afnema vilja olíuverslun ríkisins, þar sem engin líkindi eru til annars en að sama okurfjelag, sem þá hafði hjer þessa verslun á hendi, taki hana aftur í sínar hendur, ef ríkið sleppir henni. Það á hjer enn þá ýmsar eignir, hús og girðingar og jafnvel góð ítök í blöðum, kostuðum af erlendu fje, til að tala máli sínu. En jeg hefi ekkert á móti því að láta hv.þm. heyra, hvernig einn af fhn. frv. 1912, Jón Ólafsson, lýsti ástandinu þá. Hann segir svo m. a.: „Fleiri ástæður hafa heyrst fyrir hækkun þessari, hvað sem þar í er hæft. En sú líklegasta er sú, að fjelagið sje með þessu að láta Norðurálfuþjóðirnar, þær sem það hefir náð einokun hjá, borga kostnaðinn fyrir húsbónda sinn, Rockefeller gamla, sem nýlega var í hæstarjetti Bandaríkjanna dæmdur í 40 miljóna dollara sekt, auk málskostnaðar, fyrir óleyfileg einokunarsamtök í Bandaríkjunum. Því að Bandaríkin standa það framar öðrum ríkjum, þau hafa lög í landi hjá sjer, þau er banna einstaklingum og fjelögum að hafa einokunarfjelagsskap til samningasamtaka um að hindra frjálsa verslunarsamkepni og hækka vöruverð fram úr eðlilegu hófi. Steinolíufjelagið danska, sem kallar sig D. D. P. A. og Danir lesa úr: Det danske Petroleums Aktieselskab, en Íslendingar lesa úr: „Danskur djöfull Petroleums andskoti“, er ekki annað en einn angi af einokunarsamsteypufjelagi Rockefellers. Það hefir gert samninga við flestalla íslenska kaupmenn, þá er skuldbinda kaupmennina til að kaupa ekki steinolíu af neinum öðrum en fjelaginu. Fyrst mun það hafa byrjað á árlöngum samningi, svo fór það að gera samninga til fimm ára, og síðan mun það hafa farið að smálengja samningatímann, og er mælt, að síðustu samningar bindi kaupmenn við fjelagið í 40 ár.“ Slíkar og þvílíkar eru þá lýsingar samtíðarmanna fjelagsins. Og jeg býst líka við, að flestir, sem hafa nokkurn veginn óbrjálað minni, muni það óslökkvandi hatur, sem þjóðin bar til þessa fjelags, og þá rótgrónu fyrirlitningu, sem hún hafði á þeim Íslendingum, sem gerðust leppar þess og stungu í sinn vasa miklu af því, er þeim tókst að svæla út af landsmönnum. En nú á á ný að gefa mönnum kost á að ganga á mála hjá þessu sama einokunarfjelagi! Nú líða nokkur ár uns aftur er gerð tilraun til að losa þjóðina úr þessum okurklóm. Eru þá nýir menn komnir til sögunnar, og ríða þeir á vaðið hæstv. núverandi forseti Nd. (BSv) og hv. núverandi 2. þm. Ám. (JörB). Bám þeir fram á þinginu 1917 frv. um steinolíueinkasölu, sem raunar varð ekki útrætt, en telja má grundvöllinn undir stjórnarfrv. á aðalþinginu sama ár. Þá skipuðu landsstjórnina 3 menn, sem allir eru á lífi, nefnilega hæstv. núverandi forsrh. (JM), hv. 2. þm. G.-K. (B K) og hv. 2. landsk. (SJ). Sá, sem lagði frv. fyrir þingið þá, var hv. 2. þm. G.-K. (BK). Vegna þess nú, að hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) og fleiri hv.þm. hafa orðið til að víta álagningu Landsverslunarinnar á steinolíu, jafnvel þó hún sje aðeins nokkrir aurar á tunnu, þá þætti mjer gaman að minna menn á, hvernig á þetta atriði var litið 1917. Í 3. gr.stjfrv. segir svo: „Leggja skal árlega 6% á verð aðkeyptrar steinolíu með umbúðum og flutningskostnaði, sem að hálfu leyti renni í landssjóð, en að hálfu leyti í veltufjár og varasjóð steinolíuverslunarinnar.“ Ennfremur lætur stjórnin fylgja skynsamlega skýringu. Þar segir svo m. a.: „Þar sem ætlast er til, að verslunin byrji algerlega með lánsfje, þykir bæði ótrygt og illa viðeigandi, að verslunin eigi safni sjer veltufje og fje til að standast tap.“ Þá segir stjórnin sömuleiðis: „Gert er ráð fyrir, að ef landsstjórnin á annað borð tekur í sínar hendur alla steinolíuverslun landsins, þá muni sú verslun eign bráðlega verða lögð niður.“ Og í umræðunum segir hv. 2. þm. G.-K. (BK), en hann var þá fjrh., að „verslunin eigi að standa lengi.“ það verður því ljóst, hvernig menn hugsuðu sjer þetta 1917. Svo sterkur var þjóðarviljinn að baki þessara laga, að menn gerðu ráð fyrir, að stjórnarskifti gætu átt sjer stað, en skoðanaskifti alls ekki. Og það var til þess ætlast, að bygt væri þannig undir verslunina, að hún gæti safnað sjer eignum og veltufje og orðið sterk og langlíf. En nú er annað hljóð komið í strokkinn. Nú vill hæstv. fjrh. (JÞ) láta slátra gæsinni til að ná í eggið. Varasjóðurinn freistar hans svo mjög, og hann vill endilega hirða hann, þó hann á sama þingi leyfi sjer að bera fram frv., sem sviftir ríkið tekjum, sem nema um 600000 kr. á ári. En það var ekki stjórnin ein 1917, sem leit svo á, að verslunin ætti að lifa lengi. Fjhn. hv.Nd., sem fyrst hafði mál þetta til meðferðar, komst að sömu niðurstöðu. í þeirri nefnd áttu sæti 5 menn, og 4 þeirra tilheyrðu stjórnarflokknum. Var hæstv. núverandi atvrh. (MG) formaður og framsögumaður nefndarinnar, en auk hans voru í henni hv.þm. V.-Húnv. (þórJ), hv.þm. Barð. (HK) og ennfremur þeir þorsteinn M. Jónsson og Gísli Sveinsson. Nú eiga þessir fyrsttöldu þrír menn úr Íhaldsflokknum sæti hjer á þinginu, og veit jeg, að þeim muni vera ljúft að standa enn þá við skoðun sína í kvöld. Leyfi jeg mjer að lesa nokkrar línur úr áliti þeirra. Þar segir: „Rjett þykir þó að taka það fram hjer, að nefndin er sammála um að leggja talsvert hærra gjald til landssjóðs á steinolíuna en frv. stjórnarinnar gerir ráð fyrir“. Leggur nefndin til, að lagt sje 5 kr. gjald á hvert steinolíufat (150 kg.), sem renni að 3/4 hlutum til landssjóðs, en að 1/4 hlut í veltufjár- og varasjóð Landsverslunarinnar. Er þetta þá ein byssukúlan til í skjöld hv.þm. Ísaf. (SigurjJ), og til að gleðja hann enn meir, skal jeg auk þessa leyfa mjer að lesa nokkur orð enn úr sama nál. þar segir: „Þegar versluninni hefir safnast svo mikið veltufje, að nægi til að reka með verslunina skuldlaust, þá fellur gjald það, er ræðir um í 1. málsgr. þessarar gr., að öllu leyti í landssjóð“. Má af þessu sjá, hvernig hæstv. atvrh. (MG) hefir litið á þetta mál 1917. Hann hefir hugsað svo langt fram í tímann, að hann ráðstafar arðinum, þegar svo er komið, að verslunin hefir safnað nægu veltufje. Hann hefir m. ö. o. ætlast til þess, að verslunin stæði lengi. Þetta sýnir ennfremur, að nefndin hefir ætlast til, að verslunin væri rekin með nokkrum ágóða, og hefir hæstv. atvrh. (MG) verið manna djarfastur í að álíta, að leggja mætti á olíuna, þó aðaltilgangurinn í hans augum, sem og annara, væri auðvitað sá, að bjarga olíuversluninni úr klóm hinna erlendu kúgara. - Stjfrv. gekk í gegn í hv.Nd., en var breytt nokkuð í hv. efri deild. Þannig að álagningin var færð niður, en sjálft skipulagið var látið halda sjer. Svo að menn nú að lokum sjái, að það voru engir byltingamenn, sem komu með frv. þetta inn í þingið, þá vil jeg leyfa mjer að lesa brot úr framsöguræðu þáverandi fjrh. (BK). Hann segir: „Frv. segir sjálft til efnisins. Það felur í sjer heimild fyrir landsstjórnina til þess að taka að sjer alla steinolíuverslun landsins. Sennilega yrði þeirri verslun þá hagað svo, að landið ræki aðeins stórsölu. Auðvitað yrði þá um leið að setja hámarksverð á olíuna. Það mun engum dyljast, að hjer er um mjög umfangsmikið starf að ræða. En til þess að verslunin geti komið að fullum notum og varan orðið sem ódýrust, lítur stjórnin svo á, að gefa yrði versluninni nokkuð rúmt svið, svo að henni yrði hagað eftir því, sem arðsamast þykir, t. d. ef á þarf að halda með skipakaup, húsakaup o. s. frv. Þetta er gert til þess, að verslunin hafi sem óbundnastar hendur, svo að arðurinn lendi sem mestur hjá henni“. Ennfremur segir þar: „Stjórnin hefir nú sett hann (þ. e. skattinn) 6%, en auðvitað má altaf víkja því við, ef mönnum líst svo. Helst væri þá, að mönnum kynni að þykja þetta of lágt gjald“. Nú mundi jeg vilja spyrja hv.þm. Ísaf. (SigurjJ), hvort honum í raun og veru finnist ekki þessi 27 aur. álagning Landsverslunarinnar harla ómerkilegt atriði, eftir að hann hefir kynt sjer þessar umræður og skoðanir flokksbræðra sinna, eins og þær komu skýlaust fram á þinginu 1917. Jeg vil segja það til hróss hv. 2. þm. G.-K. (BK), að í sömu ræðu hefir hann tekið fram annað, sem einmitt er í samræmi við álit sjálfs mín um olíugeyma. Hann segir þar, (með leyfi hæstv. forseta): „Ennfremur geri jeg ráð fyrir því, að ekki verði komist hjá að setja upp olíugeyma hjer á landi“. Hver kemur svo næst ? Hv. þm.N.-þ. (BSv) talar um, að við höfum lent í einokunarklóm og að ekki sje von á góðu, þar sem fjelag þetta sje angi af ameríska fjelaginu. Hann talar og um, hvernig fjelagið skuldbindi menn með samningum, og yfirleitt er vitnisburðurinn hinn hraklegasti. Litlu síðar segir þáverandi hæstv. fjrh. (BK) um verslunina: „Hún (þ. e. stjórnin) ætti að sjálfsögðu að semja sjálf. Þessa verslun á að standa lengi, og engin ástæða er til að ætla nokkrum manni hag af henni, ef til vill æfilangt, úr því að um einokun er hjer að ræða“. Hann er þá orðinn svo stórhuga, að hann álítur, að minsta kosti í aðra röndina, að stjórnin gæti samið sjálf og ætlast til, að verslunin standi lengi, eins og honum gefst tækifæri til að sýna í kvöld, með því að greiða atkvæði á móti hinni vanhugsuðu tillögu hv.þm. Ísaf. (SigurjJ). Þegar málið kom úr nefnd, vildi svo til, að sá maður, sem nú er æðstráðandi í einkasölunni, hæstv. atvrh. (MG), var framsögumaður. Hann segir í framsöguræðu sinni, að hann álíti, að steinolía sje vel fallin til að reyna einkasölu á henni og bætir við: „Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að landssjóður hafi töluverðar tekjur af einkasölunni. Fjelagið, sem steinolíusölu hefir haft hjer á landi, hefir þótt dýrselt og því verið óvinsælt. Það virðist líklegt, að landssjóður geti, með því að taka að sjer einkasöluna, bæði útvegað landsmönnum ódýrari steinolíu en verið hefir og aflað sjer nokkurra tekna“. Ennfremur segir hann þessi merkilegu orð: „Vjer vildum, að það kæmi skýrt fram, að þegar landsstjórnin væri búin að taka að sjer verslunina, þá hefði hún ekki heimild til að hætta sölunni án samþykkis Alþingis“. Þessi orð býst jeg við að hafi knúð hv.flm. til að bera tillöguna fram. Þeir hafa sjeð, að ætlast var til, að einkasalan stæði lengi. Litlu síðar í umr. segir hv.þm.N.-Þ. (BSv), að ýmislegt mæli með því, að landsstjórnin fái þegar einkaheimild til innflutnings, þó að hún tæki ekki framkvæmdirnar strax í sínar hendur. Menn þorðu ekki að ráðast strax í framkvæmdirnar, af því að þeir vissu ekki, hvort landið væri þess megnugt að annast verslunina þegar að öllu leyti. Nokkru síðar segir hv.frsm., núverandi hæstv. atvrh. (MG), þessi merkilegu orð: „ . . . Það er eins og hv.þm. V.-Ísf. (MÓ) tók fram, að það, sem rjettlætir einkasölu landssjóðs á hvaða vörum sem er, er það, að landssjóður geti haft tekjur af henni, og sje þessu grundvallaratriði kipt burt, eða tekjurnar gerðar mjög óverulegar, vil jeg heldur, að frv. sje hreint og beint felt“. Jeg vil spyrja hv.þm. Ísaf. (SigurjJ), hvort hann hafi lesið þetta og athugað það, að yfirmaður Landsverslunarinnar hefir sagt þessi orð 1917, að hann vilji, að landið græði á einkasölunni, og hugsa jeg þá, að hann komist að þeirri niðurstöðu, að ekki sje ósennilegt, að hans eigin stjórn eigi hjer hlut að máli og að þessir 27 aurar, sem hann telur lagða á olíuna í heimildarleysi, sjeu ef til vill þannig til komnir, að stjórnin og hæstv. atvrh. (MG) hafi ekki skift um skoðun. Þegar málið kemur til Ed. á þessu sama þingi, kemur hv. núv. 1. landsk. (SE) til sögunnar. Hann er þar í nefnd, sem hefir málið til meðferðar, og reiknar út og kemst að þeirri niðurstöðu, að hefði gjald það, 4 kr., sem 3. gr. einkasölulaganna ákveður, að leggja skuli á hvert steinolíufat, verið lagt á steinolíu fyrir ófriðinn, hefði það numið að meðaltali 100 þús. kr. á ári, og síðan bætir hann við: „Líkindi eru til, að steinolíuflutningur muni aukast eftir ófriðinn, og ætti gjaldið þá að gefa nokkru meira af sjer. En þó að það næmi meiru, munu allir sjá, að hjer er ekki um mikinn skatt að ræða“. Þá hugsa jeg, að það muni ef til vill gera sumum flm. þungt um hjarta, þegar þeir heyra, hvað Hannes Hafstein sagði þá. Hann sagði: „Jeg hefi ekkert á móti einkasölu á steinolíu. Jeg var sjálfur í nefnd þeirri, er bjó til gott og ítarlegt frv. um þetta efni, er lagt var fyrir þingið 1912“. Jeg hefði haft gaman af því, ef hv.þm. Ak. (BL) hefði verið við hjer í hv. deild, til þess að heyra, hvernig þessir samflokksmenn hans litu á þetta, og hann yrði að senda þeim út yfir gröf og dauða sín eitruðu skeyti, ef hann vildi hnekkja þeim, sem hafa verið með einkasölunni. Jeg vil bæta því við, að það var einmitt Hannes Hafstein, sem fyrstur manna skildi nauðsynina á því, að olían væri flutt hingað í stáltunnum. Það er ofureðlilegt, því að hann var einn af þeim fyrstu, sem rannsökuðu málið. Á þessu sama þingi, 1917, kemur hv. 1. þm. Árn. (M. T.) fram á sjónarsviðið í þessu máli og leggur til svipað og Hannes Hafstein. Hann segir: „ . . . eigi þessi steinolíuverslun að verða að gagni, þá er enginn vafi á, að búa þarf til ýmisleg tæki, sem kosta afarfje . . . En að eiga ekki olíugeyma er stórskattur á versluninni“. Og enn bætir hann við, að flutningstækin þurfi að bæta. Hjer kemur nýr þáttur inn í, þegar hugsað er um að gera olíuna sem ódýrasta og láta landssjóð græða.

Hvað segir hv.þm. um gróða?

. Landsverslunin á að græða, til þess að olían geti orðið ódýr. Hitt er aukaatriði, þó að nokkrir þingmenn vildu leggja lítið á. Þeir menn, sem rjeðu mestu, núverandi hæstv. atvrh. (MG) og þáverandi hæstv. fjrh. (BK), rjeðu, hvert gjaldið var. Jeg hefi þá rakið ítarlega meðferð málsins á þeim tveim þingum, sem lögðu grundvöll málsins. Maður skyldi ætla, að þessu máli, sem búið er að vera á döfinni frá því 1912 og hefir haft svo mikinn byr í þinginu, þar sem ráðherrarnir og mestu áhrifamenn hafa verið með því, stæði ekki mikil hætta af mótblæstri. En það skrítna er, að það lítur út fyrir, að margir menn, sem hafa bygt þetta upp og sagt, að verslunin mundi standa lengi, hugsa sjer nú að svíkja málið. Hvað hefir komið fyrir? 1920 varð landið fyrir slíkum árekstri við Steinolíufjelagið, að varla var þolandi. Því næst byrjar landið samkepni við hringinn og kúgaði hann smám saman, þangað til steinolían loks með einkasölu komst í sannvirði. Það er tvent, sem hefir gerst. í fyrsta lagi hafa menn gleymt gömlu kúguninni, sem eflaust kemur aftur, ef þeir fá vilja sínum framgengt, sem nú vilja afnám, og í öðru lagi hafa nú einmitt menn úr verslunarstjettinni, sem lítil áhrif höfðu á þingið 1912 og enn minni 1917, ráð yfir þeim blaðakosti, sem ekki fáir þingmenn landsins eru háðir, bæði við kosningar og í daglegu lífi. Jeg ætla að víkja að ýmsum ræðum, sem hjer hafa verið fluttar í kvöld, og byrja á ræðu hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), sem er einn af þeim, sem áður hafa stutt þetta mál hjer á þingi. Hann sagði, að hann hefði rjett til að tortryggja skýrslu Landsverslunarinnar. Jeg skal ekkert um það segja, hvað hann telur leyfilegt, en hann hefir engin gögn fært fram máli sínu til sönnunar, og verð jeg því að telja það marklaust hjal. Hann vildi verja hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) með því, að ekki mætti leggja á fyrir skuldatapi. Jeg vil benda á þrent. Í fyrsta lagi játar hv.þm. (JAJ), að leggja eigi á fyrir tapi í almennum verslunarrekstri. í öðru lagi, hvernig hv.flm. og stuðningsmenn þeirra litu á 1917, og í þriðja lagi, að þar sem stjórnin hefir haft svo nákvæmt eftirlit með rekstri Landsverslunarinnar, að skrifstofustjórinn í fjármálaráðuneytinu hefir endurskoðað reikningana daglega, mundi stjórnarráðinu strax vera kunnugt, ef um afglöp eða misbresti væri að ræða. Jeg vil spyrja hv.þm. (JAJ), hvernig hann álíti hugsanlegt, að stjórnin viti ekki alt um hag Landsverslunarinnar, og svo ánægð hefir hún verið með reksturinn, að hún hefir aldrei fundið ástæðu til að gera neinar athugasemdir. Hjer getur því ekki verið um neinar aðrar línur að ræða en þær, sem stjórnin fylgir. Hafi hún brotið af sjer, eiga hv.flm. að vera með vantrausti því, sem kemur til umræðu víst á morgun. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) sagði, að það væri hart að nefna falska reikninga í sambandi við verðtollinn. Jeg vil minna hann á, hvað samherji hans, höfundur vörutollslaganna, hv. 2. þm. G.-K. (BK), hefir oft sagt hjer á Alþingi. Hann hefir oft tekið það fram, að auðvelt væri fyrir óvandaða menn að svíkja faktúrur, sem verðtollurinn byggir á. Þetta vita allir og hv.þm. (JAJ) líka. Jeg er hv.þm. (JAJ) þakklátur fyrir eitt, og aðeins eitt, atriði. Hann viðurkendi galla Steinolíufjelagsins. En alt, sem hann er að gera, miðar að því að gefa hringnum sama vald og hann hafði áður. Þá hjelt hæstv. fjrh. (JÞ) ræðu, sem var góð að því leyti, að hún var stutt, en afleit, af því að efnið í henni var svo vont. Hann sagði, að Landsverslunin, sem altaf á að vera að tapa, væri með svo stóran varasjóð, að þessi mikli fjármálamaður knýr á dyrnar og segir: „Opnið, svo að jeg fái peninga til þess, sem ríkið þarfnast“. Er hægt að fá stærra allsherjarvottorð fyrir Landsverslunina en það, að sjálfur „heili heilanna“ finnur ekki annað ráð en varasjóð Landsverslunarinnar til bjargar landinu. Hæstv. ráðherra (JÞ) mun ekki hafa kynt sjer vel, hvað fyrirrennari hans hugsaði um þetta eða hvað fjármálaráðherrann 1917 ætlaðist til, að verslunin stæði lengi. Mjer þykir leiðinlegt að koma nú að ræðu hv.þm. Ak. (BL), sem hafði engan kost, frekar en annað, sem sá hv.þm. segir eða gerir. Ræða hans var þessi venjulegi grautur og sljóva þvæla, þar sem ályktanirnar eru altaf öfugar við forsendurnar. Hann var móðgaður yfir þessum fölsku reikningum, en kom ekki með neinar röksemdir. Þegar hann veit, að einn af æðstu mönnum landsins hefir leyft sjer að flytja inn vín óleyfilega, ætti hann ekki að vera hissa, þó að fyrir minniháttar menn geti komið lagabrot. Laust fyrir stríðið varð líka að sekta kaupmann hjer í bæ fyrir tóbakstollsvik. Hv. þm. (BL) ætti að hugsa sig betur um, áður en hann með rembingi talar um, að allir sjeu heilagir hjer. Þá sagði hv.þm. (BL), að hægt væri að sanna með tölum, að steinolía væri ódýrari annarsstaðar en hjer. Það gerði hann samt ekki. Fiskifjelagið komst að þeirri niðurstöðu í fyrra, að það væri til stórra bóta að hafa landsverslun með steinolíu og óskaði eftir, að henni yrði haldið áfram. Það er ekki til neins að halda því fram, eins og mjer skildist hv.þm. (BL) gera, að það hafi verið Framsóknarmenn í Fiskifjelaginu, sem voru á þessari skoðun. Því miður er mjer ekki kunnugt um, að einn einasti Framsóknarmaður hafi verið á Fiskiþinginu. Þar voru nálega eingöngu Íhaldsmenn, en svo samviskusamir Íhaldsmenn, að þeir beygðu sig fyrir staðreyndum, eftir öllum gögnum, sem þeir gátu náð í. Jeg býst við, að hv.þm. hljóti að álíta, að þing Fiskifjelagsins, eins og það er skipað nú, hafi betra vit á þessu máli heldur en hv.þm. Ak. (BL), sem er það vel að sjer, að hann var að tala um að flytja steinolíu á járnskipum út um landið. Hver hefir heyrt aðra eins endileysu? Til þess að þetta hefði nokkra þýðingu yrði að gangá út frá tankskipum; annars er það víst enginn nema hv.þm. Ak. (BL), sem hugsar sjer, að olía verði flutt á járnskipum frá Reykjavík og út um land.

þetta var auðheyrt mismæli hjá þm; hann átti auðvitað við járntunnur

. Einmitt það! En þetta var þá ekki leiðrjett, og þar sem öll ræða hans var á þessa bókina lærð, þá gat maður ekki haldið annað en að þetta væri eitt af hans stóru götum. Jeg álít það rjett að segja frá því hjer, að hv.þm. Ak. (BL) fór að dylgja um það, að núverandi forstjóri Landsverslunar myndi stela af olíunni; það væru sögur um það, að hann mundi njóta bakprósenta af innkaupunum. Mjer er það engin hrygð, þó jeg heyri þetta hjer, fyrir það að þessi maður, sem hjer er um að ræða, hefir of langa og heiðarlega fortíð að baki til þess, að það geti verið honum nokkuð annað en „kompliment“, að svona Gróusögur eru bornar um hann í Alþingi af hv.þm. Ak. (BL). Jeg vitna til þess, að í ótal greinum, sem hafa staðið í mörgum málgögnum útlendra mangara hjer á landi, hefir ekki staðið eitt einasta orð um það, að forstjóri Landsverslunar mundi stela af innkaupum, - ekki einu sinni í þessum blöðum, þar sem alt er þó látið fjúka. Og jeg get bætt því við, að jeg hefi ekki heyrt nokkum mann annan leyfa sjer að segja þetta en hv.þm. Ak. (BL), og jeg er persónulega sannfærður um, að enginn lifandi maður hefir sagt þetta nema sá vesalings maður, sem sagði það hjer í dag, og jeg ann honum þess vel að vera sá eini maður, sem ber sjer þetta í munn; einmitt í því er fólgið mikið lof um forstjóra Landsverslunar, sem hefir komist í gegnum hreinsunareld hinnar illvígu mótstöðu án þess að vera nokkurntíma brugðið um óheiðarleik. Sami hv.þm. talaði um það, að það væri fjarstæða að ímynda sjer, að Landsverslun hjer á landi gæti staðið á móti hringum eins og Standard Oil. Það er samt sem áður ekki meiri vitleysa en það, að Landsverslun hefir gert þetta. Hún byrjaði á því 1920, þegar stjórnin varð fyrir þessari ósvífni, sem jeg gat um, af fulltrúum þessa fjelags, en Landsverslun kúgaði fjelagið stig af stigi niður í heimsmarkaðsverð. Því það, sem hv. 1. þm. Rang. (EP) sagði 1912 um gróða Standard Oil, þessar 145%, sem það þá lagði á, - í því er fólgið það, sem er fram yfir markaðsverð. Það er það, sem jeg býst við, að hv.þm. Ak. (BL) vanti lengst af greind til að skilja. Það, sem Landsverslun hefir verið að gera, er það að færa í vasa landsmanna og landssjóðs nokkuð af gróðanum, hliðstætt við það, sem sagt var 1912, að Steinolíufjelagið innbyrti árlega með því að kúga fólkið. Sami hv.þm. vjek að því, að það væri ekki svo hættulegt, þó einhver hringur kæmi hjer, því kaupfjelögin og Sambandið mundu náttúrlega taka í taumana. Jeg vildi mega spyrja hv.þm. Ak. (BL), hvort hann haldi, að fjelögum, sem eru stofnuð fyrir ákveðna fjelagsmenn, beri skylda til að inna af hendi starf fyrir alt aðra menn. Kaupfjelögin eru samtök ákveðinna manna, þeirra, sem álíta það skipulag sjer til gagns. Það eru svo fáir olíukaupendur í kaupfjelögunum, sem nokkuð um munar, að þeir hafa enn þá enga kröfu gert til kaupfjelaganna um að hjálpa þeim. Þá mintist hann á vjelbátaeigendur. Þeir hafa ekki skilið það enn þá, að þeir geta verið sterkir, ef þeir standa saman. Þeir hafa engin kaupfjelög, engin sölufjelög, og vegna þess, að þeir hafa ekki borið gæfu til þess, hefir landið orðið að hjálpa þeim. En að halda því fram, að kaupfjelögin eigi að hjálpa, það sýnir ekki annað en frámunalega fáfræði, meðan nálega engir, sem eru á þennan hátt illa haldnir, eru í kaupfjelögunum. Jeg hefi nú fyrst leitt rök að því, hvernig þessi lög, sem nú er talað um að láta hætta að starfa, urðu til, hvernig þeir straumar voru, sem báru meiri hluta notenda olíunnar og meiri hluta þingsins 1917 inn á þá braut að koma á landsverslun með steinolíu. Í öðru lagi hefi jeg hrakið nokkur af þeim fánýtu atriðum, sem niðurrifsmenn steinolíueinkasölunnar hafa haldið fram hjer í kvöld. Vil jeg nú bæta við fáeinum orðum um það, hvers vegna jeg get ekki greitt atkv. með þessari till. Í fyrsta lagi af því, að hún er algert brot á þeirri varnarstarfsemi, sem jeg nú hefi lýst, að hún er svik við hugsun þeirra, sem gerðu heimildarlögin 1917, hún þverbrýtur þann hugsunarhátt, sem lögin þá voru bygð á.  (Rödd í salnum: En forstjóri Landsverslunar?)  . Jeg skal taka það fram, að forstjóri Landsverslunar er svo vitur maður, að þegar hann fór að hafa meiri afskifti af þessum málum, þá sá hann, að sú leið, sem hann ljet í ljós 1917, að fara ætti í málin var ekki rjettasta leiðin. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að til þess að geta með krafti barist við steinolíuhringana, þá er miklu sterkara að hafa einkasölu. Jeg býst við, að maður, sem kemst að rjettari niðurstöðu við nánari rannsókn, sje maður að meiri, heldur en ef hann, að fenginni rannsókn, reynir að skjóta sjer undan ábyrgð fyrri skoðana sinna, sem ekki bygðust á nægilegri rannsókn. Annað atriðið, sem fyrir mjer er aðalástæðan, er það, að jeg veit, að þetta er röng leið. Jeg veit, að þegar verið er að glíma við hringana, þá eru hinir dreifðu kraftar gagnslausir. En við Íslendingar erum svo fáir og smáir, að þegar við dreifum kröftum okkar með samkepninni, þá reisir enginn rönd við hringunum. Það stendur enn þá óhaggað dæmið frá 1912, Standard Oil er sami hringurinn og ekki fátækari, heldur ríkari, og hann hefir ennþá víða í þjónustu einni þá sömu menn, sem unnu fyrir hann 1912 og síðar, en urðu að beygja sig 1917 og 1922. Það, sem þess vegna hlýtur að gerast nú, er það, að þessi hringur, sem jeg þykist vita að sje hjer að verki óbeinlínis, - ekki þó hjá öllum, því sjálfsagt eru einhverjir í góðri trú með þessari tilhögun verslunar - nái hjer aftur fótfestu, ef tillagan nær fram að ganga, Jeg dreg ekki í efa, að hjer eru menn, sem standa í sambandi við þann, sem barði í borðið í stjórnarráðinu 1921 og sagði: „þá viljum við ráða olíuverðinu“. Þeim nægði ekki að flytja inn olíuna með skaplegu móti, heldur vildu þeir ekkert annað en fá að kúga landsmenn. Ennfremur er jeg á móti þessari till. af því, að hún eyðileggur möguleikana á því í náinni framtíð að stíga það stóra spor, sem við áttum eftir til þess að gera steinolíusöluna heilbrigða, nefnilega að halda áfram landsverslun og bæta svo flutningstæki og geymslu á þann hátt, sem núverandi 1. þm. Árn. (MT) lýsti 1917, með því að við eignuðumst tankskip og olíugeyma. Og þegar við vitum, að við getum endurborgað kostnaðinn við olíuhlöðurnar á tveim árum, þá er það meira en lítil ljettúð að kasta þessu frá sjer. það kom berlega í ljós hjá hv.þm. Ísaf. (SigurjJ), að fyrir honum vaka sjerhagsmunir, sami hugsunarháttur og sá, sem liggur bak við stjórnarfrv. um tekjuskatt. Samkv. því áttu liðlega 30 fjelög í Reykjavík og grend að fá gefnar eftir yfir 600 þús. kr. af tekjuskatti. Jeg segi, að hv.þm. byggir á sama hugsunarhætti. Hann reiknar með því, hvað einstakir menn, sem besta hafa aðstöðu, kynnu að geta náð í olíuna fyrir undir sjerstökum kringumstæðum. En hvernig heldur hv.þm. að fari fyrir ljelegri og afskektari höfnunum, ef þetta skipulag kæmist á? Hvernig heldur hann að olían verði flutt heim til þeirra? Heldur hann, að það verði hugsað um smáu hafnirnar - en þær eru margar - þegar Björgynjarskipin koma? Nei, það sem í raun og veru er barist um hjer, er líka rjettur þeirra, sem veikari eru í þjóðfjelaginu. Því um leið og þetta nýja ástand kemst á, þá verða þeir, sem á smáhöfnum eru, að borga sjerstakt gjald fyrir olíuna frá betri höfnunum; svo verða þeir að lofa fiskinum sínum og gera ýmsa ókjarasamninga við þá, sem yfir þeim hafa að ráða í þessu efni, eins og oft hefir brunnið við áður. Jeg get skilið það, að undir vissum kringumstæðum kynnu einstakir menn að geta fengið smáslatta af olíu fyrir eitthvað lægra verð en í ríkisversluninni, og væri það augnablikshagnaður. Ef t. d. hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) hefði skútu í förum til útflutnings og skipið hefði ekkert heim að flytja og kæmi til Bergen, þar sem eru tankar, þá gæti hv.þm. náttúrlega grætt eitthvað á því að taka olíu, þar sem ekki þarf að reikna flutningsgjaldið. En er nokkurt vit í að ráða þessu máli til lykta eftir þessum undantekningum ? Það eru sárfáir af vjelbátaeigendum okkar, sem geta notið þessara tilviljunarkjara. Jeg held þess vegna að öllu samanlögðu, að þessi till., sem auðsjáanlega er borin fram í samráði við hæstv. stjórn, sje eitt af því, sem rjettlætir það vantraust, sem bráðum á að ræða í hv.Nd. Hæstv. atvrh. (MG), sem átti þátt í að koma á þessu skipulagi, hefir ekki komið hjer fram í kvöld. Hann hefir ekki stöðvað „kollega“ sinn, sem hefir látið í ljós, að hann ætlaði að innbyrða meiri hluta varasjóðs Landsverslunar í daglega eyðslu 1926. Þessir hæstv. ráðherrar eru - þótt þeir hafi ekki sagt það nema óbeinlínis með þögninni - í nánu sambandi við flm. þeir eru að brjóta í bág við þá, sem reistu okkur múrvegg gegn hættunni af steinolíuhringunum; þeir eru að loka fyrir okkur möguleikunum fyrir því að geta notið olíuverslunarinnar betur en annars á næstu árum, með bættum flutnings- og geymslutækjum. Það er hörmulegt, sem hjer er að gerast í dag. Annarsvegar hefir verið eyðilagður fyrir þjóðinni gróði, sem hún hefir um nokkur ár haft af vissum óhófstegundum. Nú er um það að ræða, hvort þessi alræmdi steinolíuhringur megi rjetta sínar klær aftur inn í þjóðfjelag okkar, í skjóli þeirra, sem áhrifin hafa hjer á landi, í blöðum og víðar; og lítur út fyrir, að þessi áhrif sjeu búin að beygja stjórnina, og maður getur óttast, að þau áhrif sigri hjer í nótt. *Óyfirlesin ræða.

Jón Baldvinsson Hv. flm.till., sem hafa talað, hafa verið að kvarta undan því, að á þá hafi verið borið, að fyrir þeim hafi vakað að hleypa inn útlendu steinolíufjelagi. Jeg hefi ekkert sagt um það, að það sje tilætlun flutningsmanna, heldur bent á, hver verður afleiðingin, ef till. þeirra kemur til framkvæmda, sem sje sú, að þá mundi það illræmda steinolíufjelag byrja aftur starfsemi sína hjer á landi. En að þeir kvarta sáran undan því, sem aldrei hefir verið borið á þá, virðist ekki bera vott um góða samvisku í þessu efni. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) sagði, að með samkepni þeirri, sem tekin yrði upp með því fyrirkomulagi, sem þeir vilja hafa, þá sje útilokuð einokun af útlendum fjelögum. Það er auðvitað svo, að ef þessi samkepni verður tekin upp, þá verður Landsverslun að haga sjer alt öðruvísi en hún hefir gert meðan einkasalan er. Og þá verða það smærri útvegsmenn á útkjálkum landsins, sem verða útundan, eins og hv. 5. landsk. (JJ) sagði. Við þekkjum dálítið inn á það, hvort menn væru svo þjóðlegir, að þeir vildu helst skifta við Landsverslun og tækju hana fram yfir útlend fjelög. Við þekkjum reynsluna af Sameinaða fjelaginu og Eimskipafjelaginu. Á hverju ári þarf að styrkja Eimskipafjelagið, vegna þess, að það útlenda fjelag tekur aðeins bestu hafnirnar, þar sem mest er að fá og. minstar eru tafir. Og það eru margir kaupmenn til, sem eru svo óþjóðræknir að láta Eimskipafjelagið ekki ganga fyrir viðskiftum, jafnvel að öðru jöfnu. Við mundum ekki geta ráðið, hvernig Steinolíufjelagið hagar sínu verðlagi, en menn mundu heimta, að Landsverslun birgði upp þá afskektu staði, þar sem dýrt er að koma olíunni. Hinsvegar mun svo af þeim mönnum, sem heimta þetta, vera gerður samanburður á verði Landsverslunar og steinolíufjelagsins væntanlega. En þetta fyrirkomulag, sem við eigum við að búa nú, er fulltrygt fyrir alla hlutaðeigendur. Fiskifjelagið, sem er fjelag þeirra manna, sem er kunnugast um þetta, hefir fúslega viðurkent það. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) var með samanburð á verði á olíu, sem keypt var í Hull, við verð Landsverslunar, og sama gerði hv.þm. Ísaf. (SigurjJ), en þeim bar ekki algerlega saman um tölurnar, og þegar slíkt skeður, verða menn dálítið tortryggir. Jeg segi ekki, að þeir hafi „diktað upp“ neinum tölum, en jeg er bara hræddur um, að þeir standi ekki á nægilega góðum grundvelli. Hv. þm.N.-Ísf. vílaði ekki fyrir sjer að vjefengja þá skýrslu Landsverslunar, sem hefir legið hjer prentuð frammi fyrir þingmönnum. Það hefir reyndar orðið svo, að það, sem átti að rota Landsverslunina hjá flutningsmönnum, að minsta kosti tveimur, það var þessi dæmalausa rubba af tölum, sem þeir komu með. Jeg vil lítillega athuga, hvernig þeir hafa farið með þessa útreikninga. Það er vissulega rjett hjá hv.þm.N.-Ísf. og öðrum, að ef skýrsla Landsverslunar væri þannig úr garði gerð, að ekki væri hægt á henni að byggja, þá væri þetta verulegt atriði. En dæmið, sem hv.þm. tók, var viðvíkjandi mismun á verði steinolíu samkv. aðalútreikningi verslunarinnar. Hann benti á bls. 10 og bls. 4, þar sem talað er um innlendan kostnað hjá þeim mönnum, sem fengu leyfi til að flytja inn steinolíu. Hv. þm. sagði, að eftir því, sem greinir á bls. 4, væri innlendi kostnaðurinn kr. 16,20, en við samanburðinn, þegar jeg átti tal við hv.þm., komst hann að þeirri niðurstöðu, að hann væri ekki hærri en kr. 15,54. En þetta er bara samlagningarvilla. Hjer eru tekin 3 dæmi; og innlendur kostnaður er ekki altaf sá sami, eins og altaf hlýtur að vera, þótt um sömu vörutegund sje að ræða. Og kostnaðurinn í þessum 3 dæmum er þannig: Í því fyrsta kr. 13,14, öðru kr. 12,44, og í því þriðja kr. 15,54, en ekki kr. 16,20, eins og hv.þm. sagði, enda hefir hann játað að það væri samlagningarvilla hjá sjer. Eftir þessu er um talsverðan mismun að ræða, eða liðlega 5 kr. á tn, og skiftir það talsverðu. En háttv.þm. er ekki nógu sterkur í reikningi sjálfur, því hann hefir ekki gætt þess, að hæsti kostnaður í Landsverslunni er 13 kr. á tn., en ekki 10 kr., og meðaltalsreikningur hans sýnir 13,70, og yfir höfuð er ekki um 5 eða 6 kr. mismun að ræða, heldur um kr. 1,50. Það má og sjá á kostnaðarmismun 3. dæmisins, að það getur vel munað þessari upphæð. Hann vildi leiða af þessum dæmum, að skýrslan væri óábyggileg og ætti ekki að taka hana trúanlega, en jeg vænti þá, að það muni reynast erfitt fyrir andstæðinga Landsverslunar að finna að skýrslunni með rökum. Og jeg hefi hjer hrakið það, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) vjefengdi í skýrslu Landsverslunarinnar, og sýnt, að hann hefir ekki farið með rjett mál. Hann sagði, að andmælin gegn till. væru miðuð við D. D. P. A., sem er ofureðlilegt. Lýsing sú, sem gefin hefir verið af starfsemi þess fjelagsskapar, hvetur ekki til þess, að því sje hleypt aftur inn í landið. Hv. þm. sagði, að jeg hefði ekki gert grein fyrir, hvort jeg verð með eða móti þessari till., en það er ekki satt. Hann getur og sagt sjer það sjálfur, að úr því að jeg tel landsverslunarfyrirkomulagið langbest, hljóti jeg að snúast gegn þessari till., ekki síst þegar því er lýst yfir, ef till. verður samþ., að Landsverslunin verði framvegis rekin í sem smæstum stíl. Þess vegna ætti það að vera augljóst, á hvora sveifina jeg hallast, er jeg tel það miklu skifta, hvort sjómenn vorir fái steinolíutunnuna 5 kr. ódýrari en ella, og jeg tel það fullvíst, að þau kjör fái þeir aðeins hjá Landsversluninni, en ekki í frjálsri verslun. Hæstv. fjrh. (JÞ) kom með makt og miklu veldi og gaf yfirlýsingu fyrir hönd stjórnarinnar um steinolíuverslunina. Venjan hefir þó oftast verið sú, að slíkar yfirlýsingar væru gefnar af forsætisráðherra, en ekki neinum öðrum ráðherra, og vænti jeg því ekki, að brostinn sje flótti í þessu máli í stjórnarliðinu, eða að það sje búið að skifta þar um forystumann. En hvað um það, hæstv. fjrh. (Jþ) lýsti því yfir, að óhjákvæmilegt væri að draga inn varasjóð Landsverslunarinnar. Jeg býst við, að þetta sje nú aðallega sprottið af því, að hæstv. fjrh. leið ekki sem allra best við síðustu atkvgr. um fjárlögin. Hann varð hálfvondur í skapi þá, og nú brýst þessi vonska hans út á þann hátt, að hann þykist þurfa að hefna sín á þingheimi með því að hreyta ónotum í þm. En jeg hygg, að stjórnin geti hvorki fært saman steinolíuverslunina nje lagt hana niður með öllu, ef þessi till. verður feld, því þá hlýtur Landsverslunin að halda áfram í sama formi og áður.

Ætlar hv.þm. ekki að fella stjórnina á morgun?

Jeg vildi gjarnan geta komið því til leiðar, að hún færi. Mjer skilst, að Landsverslunin hafi ekki meira fje undir höndum en nauðsynlegt er, og getur hún því ekki mist neitt af því, sem neinu nemur fyrir ríkissjóð. Það getur líka farið svo, að Landsverslunin þurfi miklu meira fje til að halda uppi versluninni í frjálsri samkepni, og því er hættulegt að taka varasjóðinn frá henni og gera hann að eyðslufje ríkissjóðs. Það gæti farið svo, að einstakir menn eða fjelög hættu við að reyna að byrgja landið upp með steinolíu, ef þeir tapa á versluninni, og þá yrði Landsverslunin að koma til skjalanna. Þess vegna gæti það haft mjög illar afleiðingar, ef varasjóðurinn yrði tekinn af Landsversluninni. Háttv. þm. Ísaf. (SigurjJ) tók aftur til máls og lýsti því yfir í annað sinn, að málið væri borið fram með hagsmuni útvegsins fyrir augum og ekki af neinum öðrum ástæðum. þetta má vel vera að hafi vakað fyrir hv.flm. tillögunnar, en því er nú svo varið, að það eru ekki allir útvegsmenn á eitt sáttir um það, hvað þeim sje fyrir bestu. Hæstv. forseti Nd. (BSv) talaði í gær um nokkra útvegsmenn, sem voru á alt öðru máli um þessa till. og töldu hana síður en svo stefna að því, sem þeim væri fyrir bestu. Sama hefir og háttv. 2. þm. S.-M. (IP) lýst yfir, og er hann sjálfur útvegsmaður. Telur hann landsverslunina með steinolíu vera eitt hið mesta hagræði útvegsmönnum, enda hefir hann reynsluna fyrir sjer í því. Það eru einmitt hinir smærri útvegsmenn, sem mestan hag hafa af Landsversluninni, og þeir eru mjög margir á öllu landinu, og því er ekki gott, ef hagur þeirra væri fyrir borð borinn, og svo muna menn vel enn þá, hvernig þeim vegnaði á einokunarárum D. D. P. A. Háttv. þm. Ísaf. (SigurjJ) miklast mjög af útgerðarviti sínu og lætur í veðri vaka, að jeg og aðrir beri lítið skyn á þau mál. En jeg er þó ekki svo blindur í málinu, að jeg sjái ekki, að það vantar allmikið á, að allir útgerðarmenn sjeu honum sammála, og það gæti jafnvel hugsast, að þeir væru ekki færri, sem mjer eru sammála í þessu máli, svo hv.þm. Ísaf. hefir lítið að monta af. Annars er framkoma þessa hv.þm. í þessu máli alleinkennileg. Hann þykist hafa mikil og sterk rök fram að færa og tekur það illa upp, ef einhver gerist svo djarfur að rengja útreikninga hans, en hann rengir þó sjálfur sína eigin útreikninga hvað eftir annað og hefir þegar hvað eftir annað orðið að leiðrjetta þá, þegar honum hefir verið sýnd og rakin öll saga þessa máls. Þá vil jeg í fáum orðum snúa mjer að ræðu hv.þm. Ak. (BL). Hann fór í pontuna og talaði allgeyst, sem hann á vanda til. Sagði einhver háttv.þm., að fátt hefði verið nýtilegt í ræðu hans, og er jeg allmjög á því máli, en þó tel jeg þann einn kost við ræðu hans, að þar voru engar tölur. Að öðru leyti fanst mjer ekki til um ræðu hans. Hv. þm. Ak. (BL) sagði, að Landsverslunin hefði bitið bakfiskinn úr kaupmönnum, en hafi hún gert það, hefir hún verið hagstæð öðrum landsmönnum, þ. e. þeim, sem þurftu að kaupa vörur þær, er hún hefir að selja, og jeg tel það því gott verk, ef hún hefir getað bitið bakfiskinn úr kaupmönnum, sem hafa ætlað að okra á almenningi. Hv. þm. (BL) taldi skýrslur Landsverslunarinnar óábyggilegar, en jeg hefi þó sýnt, að það er vel hægt að byggja á þeim. Þá fann hann að því, að Landsverslunin gæfi út þessar skýrslur og hefði launaða menn til þess starfa. En hverjum var skyldara að gera þetta? Jeg veit ekki betur en að Landsverslunin sje eign ríkisins, og er hún því blátt áfram skyld til að gera þetta og láta ekki mishermi um hana ómótmælt og leiðrjetta þau, ef fram koma. Þess vegna er það kostur við Landsverslunina, að hún gefur út skýrslur um starfsemi sína, og hefir hún þann kost fram yfir kaupmenn. Hann talaði um ýmsar „slúðursögur“, sem gengju um steinolíuverslunina, en jeg veit ekki til, að nokkur maður hafi heyrt þær fyr en hann kom sjálfur með þær inn í þingið. Jeg hefi að minsta kosti aldrei fyr heyrt forstjóra Landsverslunarinnar, hr. Magnúsi Kristjánssyni, brugðið um að hann drægi sjer af opinberu fje. Hv. þm. Ak. (BL) kveðst ekki trúa þessum áburði, en hann verður þó fyrstur manna til að koma þessum sögum á framfæri. Gróa á Leiti sagðist ekki taka ábyrgð á sögum þeim, sem hún bar á milli manna, hún sagðist aðeins hafa heyrt þær, og hún vakti með þeim tortrygni, og rógi hennar var trúað. Þessi saga hv.þm. Ak. (BL) um forstjóra Landsverslunarinnar, að hann fái sjálfur sjerstaka ágóðaþóknun af hverri tunnu, er því mjög móðgandi fyrir hann, enda þótt hv.þm. Ak. (BL) segist ekki trúa því sjálfur, en það eru fjöldamargir svo gerðir, að þeir vilja heldur trúa illu um náungann. Hv. þm. Ak. (BL) á heiðurinn af því að hafa fyrstur kveðið upp úr með þessar álygar, enda þótt hann reyni að klína sökinni á aðra, en sagan verður aðeins rakin til hans sjálfs að svo komnu. Hann ætti að endurtaka þessa lygi sína utan þings, til þess að hlutaðeigendur gætu rekið rjettar síns. Það er þung sök, ef áburðurinn er tekinn trúanlegur, að opinberir starfsmenn ríkisins þiggi mútur, en það er þetta, sem felst í Gróusögum hv.þm. Ak. (BL). Hann segir, að við getum ekki spornað við því, að erlend (Ameríku) fjelög nái tökum á allri olíuversluninni, og tók sem dæmi, að í Þýskalandi hefði það engan árangur borið, þó að miljónum króna hafi verið varið til að koma í veg fyrir þetta. Í fljótu bragði virðist þetta vera rjett ályktun, en þó hefir okkur tekist þetta. Líklegast er það af því, að við erum svo mikið kotríki, að hringunum hefir ekki þótt svara kostnaði að leggja okkur undir sig. Við getum því, ef við viljum, verið lausir við þessa erlendu hringi, nema einhverjir vilji opna aftur dyrnar og hleypa þeim aftur inn í landið. Þeir segjast engir vilja gera þetta, og því síður vilja þeir viðurkenna, að þeir sjeu nú að opna dyrnar, en hver verður afleiðingin, ef till. verður samþykt? það er annars undarlegt hjá hv.þm. Ak. (BL), er hann segir, að hann vilji losa ríkið við áhættuna við steinolíuverslunina. Jeg skil ekki. hvernig hann getur haldið þessu fram, er hann ber fram þessa till., sem eftir hans áliti hlýtur að stefna út á miklu háskalegri braut en einkasala Landsverslunarinnar er, þar sem einmitt má búast við erlendu steinolíuhringunum, ef þeim kynni þá fyrst að detta í hug að leggja okkur undir sig, þegar Landsverslunin er ekki lengur við lýði. En meðan einkasalan er óskert, er okkur óhætt fyrir þeim. Nei, hættan mesta er að opna dyrnar fyrir „Standard Oil“, og er því best að búa áfram við það fyrirkomulag, sem nú er. Hv. þm. Ak. (BL) hafði á móti því, að Landsverslunin væri svo voldug, hún væri ríki í ríkinu. Hann sagði og, að forstjóri hennar væri andstæðingur sinn í stjórnmálum. Ef það á að vera mestu ráðandi, að andstæðingur hans eigi í hlut. Þá er það „pólitík“, sem er óframbærileg og engum þingmanni sæmandi. Það er algerlega óviðeigandi, og ekki síst í slíku stórmáli sem þessu, að þm. sem, að aðalatriðið hjá sjer sje að bola stjórnmálaandstæðingi sínum frá atvinnu. Við Landsverslunina vinna menn úr öllum stjórnmálaflokkum, líka úr Íhaldsflokknum. Hv. þm. Ak. (BL) fer einmitt eins og sagt er í vísunni: „Ekki sjer hann sína menn, svo hann ber þá líka“. Hann vill vinna til þess, að íhaldsmenn verði sviftir starfi, aðeins ef hann getur náð sjer niðri á forstöðumönnum Landsverslunarinnar. Hann komst að þeirri niðurstöðu í ræðu sinni, að hann sæi lítinn þakklætis- eða iðrunarvott hjá mjer eða öðrum þm. sama sinnis, þó að gert væri ráð fyrir í þessari till., sem hann ber fram, að Landsverslunin fengi að lifa framvegis, og hann bætti því við um mig, að jeg ætti litla samleið með guði almáttugum. Ekki er nú lítill ofmetnaðurinn í hv.þm. Ak. (BL). Eftir þessu á sá, sem er á móti hv.þm. Ak., enga samleið með guði almáttugum. Þetta hefði nú einhvein tíma verið kallað guðlast. Hæstv. forsrh. (JM), sem hefir þegar sýnt það, að hann er allröggsamur í því að láta hegna mönnum fyrir guðlast, ætti að taka duglega í lurginn á hv.þm. Ak. Það gæti líka verið að hv.þm. (BL) hugsi eins og Lárus „methodisti“, sem sagði stundum í prjedikunum sínum, er honum mislíkaði við einhvern: „Heyrðu, góði, þú ferð nú beint niður til andskotans“. Hv. þm. Ak. (BL) virðist hafa svipaða tilhneigingu, að vísa öllum andstæðingum sínum í stjórnmálum „norður og niður“.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg hefi áður lýst skoðun minni á þessu máli og þarf því ekki að skýra hana frekar. Ekki mun jeg heldur fara að svara því, sem til mín hefir verið beint. Hjer er engin nauðsyn að margþrátta. En út af ummælum hv.flm. (SigurjJ) vil jeg segja nokkur orð. Þessi hv.þm. játaði, að tillaga hans væri nokkuð seint fram komin, og vildi kenna mjer um það og spurði, hvers vegna jeg hefði ekki komið fyr með mína tillögu. En þetta kemur málinu ekkert við. Mín tillaga gengur í þá átt að skora á ríkisstjórnina að hætta ekki einkasölu ríkisins á steinolíu án samþykkis Alþingis. Hún er því aðeins formsatriði, sem ekki gefur tilefni til, að rætt sje um málið yfirleitt. En tillaga sú, sem nú er til umræðu, er um það, hvort Landsverslunin skuli halda áfram eða verða lögð niður. Það er því hún, sem opnar hina víðu leið að þessum miklu umræðum. Tillögur okkar því gerólíkar. Mín er aðeins formsatriði og krefst því lítilla umræðna, enda nú óþörf orðin, þar sem hin þáltill. er fram komin. En hin heimtar svo mikla rannsókn, að óforsvaranlegt má telja að bera hana fram nú síðustu daga þingsins. Jeg vil nú beina því til hæstv. forseta, hvort hann sjái sjer ekki fært að vísa tillögu þeirri frá, sem hjer er til umræðu, þar sem með henni er skorað á stjórnina að gera þá hluti, sem engin heimild er fyrir að gera. Það er skorað á hana að leggja niður einkasölu, sem hún hefir heimild til að reka lögum samkvæmt. Við því er í sjálfu sjer ekkert að segja frá formsins hlið, en það er ennfremur skorað á hana að láta landsverslun með steinolíu halda áfram í frjálsri samkepni, að minsta kosti fyrst um sinn. En jeg lít svo á, að engin heimild sje til þess, þar sem 2. gr. einkasölulaganna frá 1917 segir svo: „þegar landsstjórnin hefir tekið að sjer aðflutninga á steinolíu samkvæmt 1. gr., er engum öðrum leyfilegt að flytja hingað steinolíu en landsstjórninni, nema með sjerstöku leyfi hennar“. Háttv. þm.N.-Þ. (BSv) óskaði, að sú leið yrði farin, að undanþágur yrðu veittar, þegar kvartanir kæmu eða umsóknir um undanþágur. Þetta er að vísu heimil leið. Og skýrsla Landsverslunar sýnir, að síðastliðið ár hafa þrjú slík leyfi verið veitt, en ekkert þeirra hefir orðið til fjár þeim, sem fengu þau. Þar sem nú lög þessi eru einkasöluheimild, þá liggur það í augum uppi, að samkvæmt þeim er ekki heimild til þess að reka steinolíuverslun í frjálsri samkepni. óska jeg því, að hæstv. forseti vísi tillögunni frá.

Forseti (JóhJóh): Jeg get ekki orðið við ósk hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um að vísa tillögu þessari frá, því ef hún verður samþykt, felst í henni sjálfri heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að láta reka steinolíuverslun í frjálsri samkepni frá þeim meiri hluta þingsins, sem samþykkir tillöguna, og þarf því ekki að reka þá verslun eftir einkasölulögunum. Heimildin felst í sjálfri þingsályktuninni.

Jón Auðunn Jónsson Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) vildi vjefengja útreikning minn og taldi innanlandskostnað mun meiri en jeg hefði gert ráð fyrir, og eins var hann í efa um, hverja tegund olíu jeg tók í dæmi mínu. Jeg lagði til grundvallar þá olíu, sem mest er flutt inn af. Árið 1924 var innflutningur af henni 21500 föt, en ails er innflutt á því ári: Standard White ... 21500 tn. Water White .........13500 - Hráolía .................10000 - Alls 45000 tn. Allur innanlandskostnaður er sama árið 473543 kr., þar í vextir, ágóði til ríkissjóðs og tillag til varasjóðs. Koma því kr. 10,52 á hverja tunnu. Hv. 5. landsk. (JJ) þóttist hafa fengið mikinn stuðning fyrir álagningu þeirri, sem nú er, þar sem núv. hv. 2. þm. G.-K. (BK) leggur til 1917, að álagningin sje 6%. En vilji hann athuga þetta nánar, þá hlýtur hann að sjá, að álagningin er meiri en 6%. Annars var öll ræða hv.þm. miðuð við það, að við værum enn þá að berjast við erlendan steinolíuhring. En ástæðurnar í heiminum hafa breyst mjög til hins betra að því er olíuverslunina snertir síðan 1917. Þá börðust menn við raunverulega, erlenda einokun, sem jeg nú með engu móti fæ sjeð að gangi aftur. Þá voru aðeins þrjú eða fjögur fjelög, sem höfðu alla verslun með steinolíu. En eftir stríðið hefir tala þeirra margfaldast og samkepni aukist.