Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta er komið frá hv.Nd., og er efni þess það, að lækka vitagjöld fyrir erlend skemmtiferðaskip, sem hingað koma. Eftir núgildandi lögum er það 40 aur. pr. smál., en frv. gerir ráð fyrir, að það lækki niður í 20 aur. pr. smál. Þeir, sem flutt hafa frv., og aðrir kunnugir menn telja, að hin erlendu skemmtiferðaskip komi síður hingað fyrir það, hve vitagjaldið sé hátt. Mér er t. d. tjáð, að það geti numið frá 5000-6000 kr. fyrir skip eins og það er nú. Með frv. þessu er farið fram á skattalækkun, og því tekjumissi fyrir ríkissjóðinn, eftir því sem það lítur út í fljótu bragði. En þar sem það hinsvegar er talið tap fyrir ríkissjóðinn og þjóðina í heild, að skip þessi vilja ekki koma hingað vegna þessa háa vitagjalds, á að verða ávinningur í því að lækka gjaldið, ef skipin taka Ísland þá frekar upp í áætlun sína. Ég geri ráð fyrir, að hv. dm. hafi gert sér ljósa grein fyrir þessu máli og séu því reiðubúnir að greiða um það atkv. F. h. fjhn. legg ég til, að frv. verði samþ.

Jón Þorláksson Ég lagði til í fjhn., að frv. yrði samþ. Hefi ég látið á móti mér með þessu, því að ég er mótfallinn því, að stofnað verði til þeirrar starfsemi, sem frv. ætlast til. Er það eingöngu vegna nauðsynjar háskólans, að ég fylgi þessu máli. Ef ekki hefðu komið fram brtt. við frv., hefði ég getað látið við það sitja, en þar sem komnar eru fram nokkrar brtt. á þskj. 460, verð ég að fara um þær nokkrum orðum. Ég hefi athugað frv., og tek ég það fram, að mér virðist það í ýmsu flausturslega samið. En hinsvegar hefi ég ekki viljað leggja hönd að því að búa til löggjöf um happdrætti, og því kem ég ekki með neinar brtt. til lagfæringar á því. Í síðasta lið 1. gr. er heimilað að veita háskólanum einkaleyfið í 10 ár. En 2. gr. byrjar ekki, eins og þó hefði mátt vænta, á því að ákveða, hvernig að skuli fara, þegar leyfistíminn er útrunninn, heldur er þar talað um, hvað verða skuli, þegar háskólanum hafi aflazt nægilegt fé. Er í þessu nokkurt ósamræmi. Þá er 2. gr. Þar stendur: „Hreinum ágóða af happdrættinu skal varið til þess að mynda sjóð, sem nefnist byggingarsjóður Íslands“ Þeir, sem frv. sömdu, hafa auðsjáanlega ekki veitt því eftirtekt, að til er sjóður með þessu nafni stofnaður 1925. Er óviðkunnanlegt að mynda með l. nýjan sjóð, er beri sama nafn. Í 3. gr. eru bönn og refsiákvæði við brotum á þessum l. En um þetta eru til önnur l. frá 15. júní 1926, og banna þau nokkurnveginn það sama. Er þar lögð sekt við brotum á þegar gildandi l. En nú eru eftir þessu frv. lagðar aðrar sektir við sömu brotum. Hv. 2. landsk. flytur meira að segja brtt. um þessi sektarákvæði, þar sem þau eru færð enn fjær gildandi l. Eftir 1. frá 1926 er ákveðin 500-5000 kr. sekt við verzlun með happdrættismiða. Nú á samkv. frv. að færa þessa sekt niður í 200-2000 kr. og eftir till.hv. 2. landsk. niður í 10-2000 kr. Þá flytur hv. 2. landsk. þá brtt. við 3. gr. frv., að það skuli „eigi teljast brot á l. þessum að selja hlutamiða happdrættis innan ákveðins félagsskapar“. Þetta ákvæði kemur sem álfur út úr hól. Frv. fjallar alls ekki um happdrætti innan ákveðins félagsskapar, heldur er hér um peningahappdrætti að ræða, og er ekki venja að hafa peningahappdrætti innan félaga. Lögin frá 1926 kveða alveg nógu nákvæmlega á um happdrætti innan félaga. Tel ég því enga bót á frv. að samþ.till.hv. 2. landsk., þó að sannarlega væri hægt að gera ýmsar endurbætur á því. Um innanlandshappdrættislán (síðari liður 2. brtt.hv. 2. landsk.) er það að segja, að ég er þeim alveg jafnmótfallinn og öðru peningahappdrætti hér á landi. Ég mun að vísu greiða frv. atkv. mitt, en ég vildi þó sýna, að tekið hefði verið eftir þeirri hroðvirkni, sem frv. ber með sér.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Hv. þm. Str. hefir nú með þögn sinni viðurkennt flest það, sem ég tók fram í ræðu minni við hann, og þarf ég því ekki að fara mörgum orðum um það, en vil aðeins óska þess, að hann taki fram það í umr. um norsku samningana, sem ég hefi hallmælt bændastéttinni. Ég veit ekki til, að það hafi ég eða nokkur úr okkar flokki gert. En hann beindi orðum sínum sérstaklega til mín. Hitt er það, að ég er sannfærður um, að þetta er ekki einu sinni til hagsmuna fyrir bændastéttina, og það mun sýna sig, að ekki verður keypt mikið kjöt fyrir íslenzka síldarpeninga eftir að samningarnir hafa gilt í 1-2 ár. - Þá óð atvmrh. töluverðan reyk, þegar hann talaði um mína ræðu í þessu sambandi. Ég hefi ekki farið út í frv., ég hefi ekki lagzt á móti því enn, og ég sagði, að jafnaðarmönnum væri skylt að veita kreppuhjálp til bænda.

Hv. þm. sagði, að þetta væri eyðslufrv.

. Ég tók þetta fram.

Þakka fyrir, ef svo er

. Hitt gat ég um í sambandi við þá stefnu, sem áður hefir verið fylgt og ég veit, að hæstv.atvmrh. tilheyrir, þótt forsrh. væri þá Tryggvi Þórhallsson, og því verður ekki neitað, ef það væri gullvæg regla, að eyða ætti öllu fénu í góðærunum, en spara öll útgjöld í hallærunum, þá væri það býsna undarlegt og varhugavert. Og það er harla einkennileg framkvæmd á þeirri stefnu, sem flaggar með því í ræðu og riti, að greiða eigi skuldir. Þetta frv. nemur þó 12 millj. kr. útgjöldum fyrir ríkissjóðinn. Ég vænti, að svo skýr maður sem hæstv.atvmrh. skilji, að það er ekki neitt einkennilegt, þó að frv., sem flutt er af þeim mönnum, sem mestu hafa ráðið um stjórn undanfarinna ára, sé heilsað með því að minnast á fyrri kenningar, og að menn efi, að kenningar þeirra í kreppunni séu miklu réttari en kenningarnar í góðærunum. Hinsvegar er það svo, að þetta mál fer til kreppun. og okkar afstaða kemur þar fram. Þá kom greinilega fram af því, sem hæstv.atvmrh. sagði, að stj. hefir ekki hugsað út í, að nokkuð þyrfti að gera fyrir verkalýðinn. Það var talað um möguleika til að við fengjum mann í stj. Það hefði verið einskis virði, meðan hlutföllin í þinginu eru hin sömu, og ég veit, að það hefði átt að kosta, að við gengjum inn á ýmsa þá hluti, sem við aldrei hefðum gert, svo að frá Alþýðuflokksins hálfu var auðvitað ómögulegt að ganga að slíku En þó að við hefðum ekki mann í samsteypustj., þá verður að krefjast þess, jafnvel af fjandsamlegum flokkum, að þeir virði eins stóra stétt og verkalýðinn, þar sem í verkalýðssamtökunum einum eru um 10 þús. manns, en hér er verið að tala um 6000 bændur. En það er greinilegt, að stj. hefir a. m. k. ekki gert neitt ákveðið skipulag um þá hluti. Hún hefir ekki haft neina rannsókn um hönd, og það virðist hreinasta tilviljun, hvað út úr þessu verði gert. Það þarf ekki að segja við okkur Alþýðuflokksþm., að við höfum ekki gert neitt. Við höfum gert það, sem okkur sem þm. bar skylda til, borið fram brtt. við fjárl. og margskonar kreppufrv. En eftir því sem gengur um okkar málefni í þinginu, býst ég ekki við, að þau nái fram að ganga, því að þeir fóstbræðurnir í stj. virðast láta sér annt um, að svo verði ekki. Vildi ég því vita, hvort frá þeim kæmi nokkuð í staðinn. Það, sem hæstv. atvmráðh. sagði um, að meira yrði verkað af fiski hér sunnanlands, þá má vera, að eitthvað meira verði verkað af togurunum, en af bátunum verður það nú ekki. Karlmennirnir hafa lítinn hluta af þessari fiskverkun eða ekki nema um 7% af karlmönnum, sem hafa við það beina atvinnu, svo að það munar ekki miklu. Eins er um þessi frv. um vegagerðir og brúargerðir. Til eru önnur frv., sem í er heimild fyrir stj. til þess að eyða fé til atvinnubóta, t. d. samkv. gömlum l. um opinberar byggingar. En það kemur ekki málinu við, heldur hvað stj. ætlar að aðhafast, en það hefir ekki komið fram hér. Við höfum komið fram með frv. hér um bæjarútgerð í Rvík, en stj. hefir ekki látið koma í ljós sína afstöðu til þess. Ég sé því ekki annað en að annaðhvort sé vilji stj. að gera ekki neitt, og þá auðvitað í þeim tilgangi að koma verkalýðnum á kné og lækka kaupgjaldið, eins og þeir eru mjög áfjáðir í, eða þá vítavert andvaraleysi, að líta ekkert á hagsmuni verkalýðsins í þessu sambandi. Þótt bændur séu stór stétt og eigi að njóta stuðnings, þá eru þeir ekki fjölmennari en verkalýðsstéttin og helmingur þeirra er betur staddur en verkamenn. Aftur er nokkur hluti þeirra eins illa staddur og verkamenn almennt og enn einn hluti þeirra eins illa staddur og hinir verst stöddu í verkamannastétt.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég verð að segja, að mér kom dálítið einkennilega fyrir, að þegar þetta frv. er lagt fram hér í þinginu, eftir mikinn og rækilegan undirbúning af hálfu bændan., þann undirbúning, sem ég vil nota tækifærið til að þakka, þá eru kveðjurnar ekki aðrar frá fulltrúum stéttar, sem líka á erfiða aðstöðu í þjóðfélaginu, en að þetta sé eyðslufrv. Ég hygg, að ef frv. þetta hefði miðað að því að bæta kjör annarar stéttar, þá hefðu þau orð ekki hljómað, því að það virðist ekki, að þessi hv.þm. hafi svo mjög horn í síðu eyðslu eftir atkvæðagreiðslum að dæma.  Viðvíkjandi þeirri fyrirspurn, sem hv.þm. beindi til stj., þá vænti ég, að sá ráðh., sem sérstaklega fer með atvinnubótamálin, svari þar nokkuru til. En ég get þó, ekki annað en látið í ljós jafnframt því að ég heyrði þessi orð af vörum hv.þm., nokkra undrun mína yfir því, að þessi hv.þm. eða hans flokkur hafi ekki að neinu leyti boðið stj. einskonar samvinnu um lausn þeirra mála. Ég hygg, að áður en þessi stj. var mynduð, hafi þeim flokki, sem hann heyrir til, verið boðin náin samvinna um þau mál sem önnur mál, þar sem boðið var fram, að fulltrúi frá hans flokki ætti sæti í stj. Og ef þeim hefði litist að vinna að þessum málum, hefðu þeir átt að nota það tækifæri, og myndi hv. 2. þm. Reykv. þá e. t. v. standa í þeim sporum, sem ég stend nú í og hefði getað komið fram með sínar till. Þegar rætt er um þetta kreppumál bændanna, verður að gæta þess, að hjá bændastéttinni eða um helmingi hennar a. m. k., eru svo mikil vandræði, að þar verður að gera alvarlegar sérstakar ráðstafanir, sem ekki er hægt að gera nema í sérstaklega aðknýjandi kringumstæðum og ekki er fordæmi fyrir áður. Ég veit vel, að það hefir þrengt víða að fyrir verkafólkinu, en menn verða að vænta þess, þar sem ástæður manna og aðstaðan til atvinnubóta er mjög mismunandi á hverjum stað í landinu, að þá taki bæjarfélögin sig fram um að leita þeirra ráða, sem tiltækileg eru á hverjum stað, og að því loknu þegar bæjarstj. og slík stjórnarvöld hafa lagt á ráðin, þá sé leitað aðstoðar þings og stj., og ég veit ekki betur en að stj. hafi viljað taka þær málaleitanir, sem komið hafa fram, til vingjarnlegrar athugunar. M. a. hefir nú nýlega verið samþ. á Alþ. ríkisábyrgð fyrir samvinnufélög í nokkrum kaupstöðum og kauptúnum til skipakaupa til þess einmitt að bæta úr atvinnuleysinu við sjóinn. Og þetta hefir verið samþ. þrátt fyrir það, að fyrri ábyrgðir hafa komið töluvert við ríkissjóðinn. Ríkissjóður hefir orðið að hlaupa undir bagga með samvinnufélögum, sem flokksmenn hv.þm. hafa stofnað og stýrt. Og ríkisstj. hefir gert það alveg möglunarlaust. Jafnframt vil ég minna hv.þm. á, að um leið og bændum er hjálpað, er þeim gert mögulegt að halda verkafólk og greiða því kaup. Þá er og nokkuð gert til að létta af atvinnuleysinu í kaupstöðunum. Það verður við það að kannast, að ríkissjóður hefir ekki haft svo mikið fé sem skyldi til ýmissa opinberra framkvæmda til þess að létta undir atvinnuleysisvandræðin í bæjunum, en minna má þó á, að fé til vega- og brúargerða hefir verið aukið í því fjárlfrv., sem nú liggur fyrir, frá því sem áður var. Stj. hefir og haft forgöngu að því að henni yrði heimiluð lántaka til vega- og brúargerða, sem nemur allt að ½ millj. kr. og þar sérstaklega haft fyrir augum að geta veitt atvinnulausu fólki vinnu. Svo er og fyrir þakkandi, að ekki horfir neitt líkt því jafnþunglega fyrir þeim vinnuveitendum, sem sérstaklega veita verkafólki atvinnu, og fyrir landbúnaðinum. Flestir eða allir, sem nokkurri fleytu hafa átt yfir að ráða, hafa sett hana á flot. Í annan stað hefir m. a. fyrir bráðabirgðalögin, sem gefin voru út af stj. síðastl. vetur, ekki verið flutt út nándar nærri eins mikið af óunnum sjávarafurðum og áður. Á seinustu vertíð var selt svo mikið af linsöltuðum fiski og óverkuðum að öllu leyti, að það átti mikinn þátt í að skapa atvinnuleysi á síðasta sumri hér í Rvík og kaupstöðunum hér sunnanlands. Nú verður að líkindum miklu meira af fiski fullverkað hér heima, og mun þá aukast atvinnan, ekki sízt fyrir þá, sem erfitt eiga með að leita sér atvinnu annarsstaðar. Í fjárl., sem nú gilda, er heimild fyrir ríkisstj. til að verja allmiklu fé til atvinnubóta og það meiru fé en áður hefir verið heimild fyrir. Ég býst við, að ríkisstj. noti þessa heimild eftir því sem hún sér sér fært og hjálpi kaupstöðum og kauptúnum úti um land eftir því sem mögulegt er að afla þess fjár, sem viðkomendur verða að leggja á móti. Ríkisstj. hefir einnig gert sér far um að styðja kauptúnin og íbúa þeirra til þess að auka þar ræktunina, einkanlega í sjávarþorpum, þar sem atvinnan er fábreytt og þar sem það verður að teljast nauðsynlegur liður í afkomumöguleikum manna, sem þar búa, að þeir eigi nokkra stoð í landbúnaðinum til viðbótar sjávarafurðunum, og til þess að þeir geti stuðzt við ræktað land og landsnytjar er atvinnu brestur, einkum á sumrin. Þeir geta þá verið sumir eigin atvinnuveitendur á sínum ræktarblettum. Ég vænti þess, og það þótt ég tali þar ekki fyrir hönd stj. allrar, að stj. muni áður þingi lýkur taka til athugunar að biðja um heimild til þess að mega 1934 verja nokkru fé til að bæta úr atvinnuleysi, a. m. k. þangað til þing kemur saman á því ári og geri þá frekari ráðstafanir. Skal ég svo ekki gera meiri aths. við ræðu þessa hv.þm. Mér fannst hún ekki gefa tilefni til þess.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Það liggur í hlutarins eðli, að ég get ekki stutt brtt.hv. 2. landsk. Þessar upphæðir muna of miklu fyrir ríkissjóðinn til þess að hægt sé að sleppa þeim. Ég held því fast við það, sem ég sagði um þetta atriði við 2. umr. Hinar brtt., sem hér liggja fyrir, eru svo smáar, að ég sé ekki ástæðu til þess að gera þær að umtalsefni.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Ég hefi engu við að bæta nál. á þskj. 449. Hér er um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, en n. þótti rétt að fallast á þessa till.hv.flm., þar sem fyrirsjáanlegt er, að ekki verði komið nú um stund skipulagi á almennar ellitryggingar. Í nál. er skýrt frá því, hvernig sjóðirnir hafa byggzt upp, og n. álítur, að þessi hækkun gjaldsins til sjóðanna verði ekki tilfinnanleg. Hinsvegar er mjög nauðsynlegt, að gjald sjóðanna til gamalmenna verði hækkað, því að það eru þeir, sem fyrst verða atvinnulausir, og atvinnuleysið kemur harðast niður á þeim. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vænti þess, að hv. d. samþ. þetta frv.

Jóhann Jósefsson Ég vil fyrir hönd flm. frv. þakka n. greiða afgreiðslu málsins og góðan skilning. Það er rétt hjá hv.frsm., að hér er ekki tekið stórt stökk, en við vitum bezt frá okkar eigin héruðum, að hér er stigið spor til þess að létta undir með fullorðnu fólki, sem hikar við að leita sveitarstyrks, enda þótt þröngt sé í búi, og er þeim ellistyrkurinn miklu dýrmætari. Vil ég svo ekki fjölyrða um þetta, en vonast til þess, að málið fái greiðan gang eftirleiðis.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Það hafa verið fluttar allmargar ræður síðan ég talaði áðan, og yfirleitt má n. vera ánægð með þær undirtektir, sem þetta mál hefir fengið hjá þeim hv.þm., sem hafa tekið til máls. Þess vegna þarf ég ekki að segja nema örfá orð. Aðallega hafa tekið til máls hv.þm. Vestm. og hv.þm. Seyðf., fyrir utan hæstv. ráðh. Eru það aðallega þeir hv.þm. Vestm. og hv.þm. Seyðf., sem ég þarf að snúa máli mínu til. Hv. þm. Seyðf. minntist á mörg einstök atriði í frv., sem mér virðist frekar eiga við að ræða við 2. umr. En það vill nú svo vel til, að hv.þm. Seyðf. á sæti í þeirri n., sem þetta mál fær til meðferðar, og þykir mér það skynsamlegri vinnubrögð, að hann ræði um það við okkur meðnefndarmenn sína a. m. k. fyrst í nefndinni, en að fara nú inn á þau atriði frv. við þessa umr., og þess vegna er ekki ástæða til þess nú að fara inn á einstök atriði frv., af því að þau verða meira og minna tekin til athugunar í n. Út af því, sem hv.þm. Seyðf. sagði, að hann hefði vænzt þess, að ég hefði gefið frekara yfirlit yfir þann kostnað, sem af þessu leiddi fyrir ríkið, og hvaða léttir þetta yrði fyrir landbúnaðinn, þá vil ég taka það fram, sem ég raunar gerði í framsöguræðu minni, að ég teldi rétt, að gerð yrði nánari grein fyrir því við 2. umr., þegar n. er búin að fara höndum um það, og hvaða till. hún vill taka. Hv. þm. sagðist taka þessu vinsamlega, og vona ég því, að við getum unnið saman í n. Hv. þm. Vestm. kom með fyrirspurn til n. um það, hvort n. vildi bera fram till. um lágmarksverð á útfluttum fiski. Það atriði skal verða tekið til athugunar í kreppunefndinni. Annars geri ég ráð fyrir, að það komi fram í grg. fyrir frv., að það atriði, að tryggja bændum lágmarksverð á kjöti, er sett inn í frv. af hæstv. stj. Hæstv. atvmrh. setti það inn í frv., og mér hefir ekki gefizt tími til þess að athuga það sérstaklega, þó ég búist við, að nokkrar breyt. þurfi að gera á því. Er ég þess vegna ekki við því búinn að ræða það að svo stöddu, en það mun verða tekið til athugunar í kreppun. Sé ég svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta öllu lengur, og geri ég ráð fyrir, að málið verði afgreitt til 2. umr.

Jón Baldvinsson Menn hafa löngum verið í vafa um það hér í d., hvort rétt væri að stofna til happdrættis. Þinginu hefir jafnan þótt það leiða til spillingar í landinu að ýta undir menn að kaupa happdrættismiða. Saga þessa máls er orðin löng hér á þingi. Hér voru einu sinni samþ.l. um þetta, sem ráðh. bar þó ekki fyrir konung, og braut þar að vísu á móti Alþingi. En hann mótiveraði þetta með því, að þessi l. væru svo skaðleg, að hann hefði ekki viljað bera þau fram. Hefir verið svipaður hugur þingmanna til málsins síðan, þar til nú, er samþ. var í Nd. að stofna til happdrættis í sérstöku augnamiði. Mun ég ekki fara nákvæmlega út í frv. Ég viðurkenni nauðsynina á því, að háskólinn sé styrktur til þess að koma sér upp byggingum, þó að það gæti vitanlega orðið á annan hátt en þennan. En fyrst málið lá nú hér fyrir, fór ég að athuga einstök atriði frv., og fannst mér að því búnu ekki rétt að samþ. öll ákvæði óbreytt, enda þótt mér fyndist höfuðatriðin mega standa. Þess vegna flyt ég 3 brtt. á þskj. 460. Mér þykir í fyrsta lagi sektarákvæði í 3. gr. nokkuð há og ósanngjörn, miðuð við hugsanleg brot á l. Ef einhverjum hefði orðið það á að selja 25 aura eða 10 aura lotteríseðil, mætti refsa honum með 200 kr. útlátum eða meiru. Er það óhæfilega mikið, og væri 10 kr. nægileg sekt fyrir slíkt brot. Er hugsanlegt, að sá, sem seldi, gæti ekki borgað 200 kr., og yrði hann þá e. t. v. að fara að Litla-Hrauni, til þess að sitja af sér sektina. Væri það þá svipað og 25 aura sakamálið á hendur hreppstjóranum á Vesturlandi hérna um árið. Þá er önnur brtt. mín við 3. gr., sem er í því fólgin, að ég vil láta slá því föstu, að það sé ekki talið brot á l. að selja hlutamiða happdrættisins innan ákveðins félagsskapar. Ýms félög hafa happdrætti innan vébanda sinna í sérstöku skyni, menningarskyni eða góðgerðaskyni, og vil ég ekki, að talið sé brot á l., þótt happdrættismiðar séu seldir innan þessara félaga. Í 2. málsgr. 3. gr. er ráðh. að vísu heimilað að veita undanþágu um happdrætti, sem eingöngu er stofnað til í góðgerðaskyni. Vil ég ekki, að þetta heyri svo beint undir ráðh., og sízt, að hægt væri að banna ákveðnum félagsskap að leggja sérstök gjöld á meðlimi sína til þess að kaupa innanfélagshappdrætti. Þau leyfi, sem ráðh. má veita, eru ekki veitt nema fyrir einn bæ eða sveitarfélag og aldrei nema fyrir einn dag í einu. Myndi þessi till. mín leysa félög, sem vildu koma á happdrætti innan vébanda sjálfra sín, undan því ómaki að þurfa að leita leyfis ráðh. Tel ég eðlilegast, að þetta sé eins og nú, nema fram komi skýr yfirlýsing frá ráðh. um það, að þetta muni verða heimilað eftirleiðis. Leyfi lögreglustjóra til þess að hafa happdrætti innan félaga held ég, að ekki þurfi að hafa. Þá er 3. brtt. mín. Hún er sú, að ekki skuli það teljast brot á 1., þótt ríkissjóður bjóði út innanlands happdrættislán á einkaleyfistímabilinu. Í kreppuráðstöfunarfrv. Alþfl., sem borið var fram í Nd., er lagt til, að ríkissjóður fari þessa leið, þótt ekki sé í eins stórum stíl og þetta happdrætti, sem hér ræðir um. Vil ég ekki, að ríkissjóður sé svo bundinn við þessa löggjöf, að hann megi ekki setja slíkt lán í gang. Má gera ráð fyrir því, ef l. verða samþ. óbreytt, að gefið verði út skjal handa háskólanum, þar sem honum séu veitt einkaréttindi á að hafa happdrætti hér á landi, og mætti þá efast um það, hvort ríkissjóði væri þetta heimilt. Þess vegna fer ég fram á þessa breyt. á 3. gr. Meðan happdrættið er í höndum ríkissjóðs sjálfs. getur hann ákveðið þetta, en það getur hinsvegar bundið löggjafarvaldið, ef ákveðinni stofnun hefir verið veitt þetta leyfi, og mætti þá sækja ríkið til sekta, ef það stofnaði sjálft til happdrættis. Vænti ég því þess, að hv. d. samþ. þessar till. mínar.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Jafnaðarmenn þeir, sem hér hafa talað, eru reiðir út af því, að í frv. er ekki gert ráð fyrir hjálp til verkalýðsins. Frv. er þannig sniðið, að ekki er hægt að gera ráð fyrir slíku. Málið snýst, eins og líka hv.þm. Seyðf. tók fram, um skuldamál bænda. Er nú til nokkuð hliðstætt þessu, að því er til verkalýðsins kemur? Nei. Og því er ekki við því að búast, að frv. innihaldi ákvæði um það. Þegar um það er að ræða að veita fé til atvinnubóta, þá er ekki eðlilegt, að ákvarðanir séu teknar um það á hverjum tíma fyrr en séð er, hvert útlitið er. Hér er því allt annað viðhorf. Atvinnubótamálin verður að afgreiða fyrir hvert tímabil í senn, en ekki langt út í framtíðina, eins og þegar um skuldamál bænda er að ræða. Í gildandi fjárl. er fé til atvinnubóta, en þar er ekkert ákveðið um skuldamál bænda. Fjárveitingar til atvinnubóta í fjárl. 1933 eru eftir till. jafnaðarmanna. Gætu þeir því verið óánægðir með það eitt, að slíkt fé væri ekki í fjárl. fyrir 1934, en í því efni skyldu þeir þó ekki bregða stj. um ósanngirni fyrr en í þinglokin. Þykist ég hafa gert nægilega grein fyrir því, hvað því veldur, að enn eru ekki komnar fram till. í því máli. En stj. mun sýna öllum landsmönnum fulla sanngirni, eftir því sem hægt er. Ég finn, að það andar köldu frá jafnaðarmönnum í garð frv. Þó þykir mér skörin færast upp í bekkinn, þegar hv. 2. þm. Reykv. ávítar eyðslusemi undanfarinna ára, þó að vitanlegt sé, að hann hefir verið aðalhvatamaður þeirrar eyðslu, og hv.þm. Seyðf. vildi jafnvel eyða 11 millj. kr. í viðbót við það, sem þá var gert. Hv. 2. þm. Reykv. spurði um fyrirætlanir stj. í ýmsum þeim framkvæmdum, sem hún hefir heimild til. Ég vil þar til svara, að ekki er hægt að framkvæma meira en fé er veitt til í fjárl. Ég held, að tilgangslaust sé að vera að deila hér um norsku samningana. Þó má benda á, að það ber ekki vitni um mikla ræktarsemi við framleiðendur kjötsins, þegar það er talið einskisvirði, að opnaður sé markaður fyrir allmikið af framleiðslu bænda á tímum eins og þessum, þegar búast má við því, að markaður þrengist mjög annarsstaðar. Hv. þm. Seyðf. gerði lítið úr frv. og sagði, að það gerði lítið annað en flytja til skuldir bænda. Þetta er ekki rétt. Aðaltilgangurinn er að fá skorið úr því, hverjar skuldir verði að teljast tapaðar, svo að hægt sé að heimta inn hitt. Tilgangurinn er, að ekki verði gefnar eftir aðrar skuldir en þær, sem verða að skoðast sem tapaðar. Það kemur ekki málinu við, hvort betra sé eða ekki, að bændur eigi jarðirnar sjálfir. Vil ég þó taka í sama streng og hv.þm. Str. Ég hefi séð mörg hundruð jarðir í sjálfsábúð og margar í leiguábúð, og er það sannfæring mín, að sjálfsábúðarjarðirnar séu yfirleitt betur setnar. Væri það því landbúnaðinum til niðurdreps, ef farið væri inn á þá leið, sem hv.þm. Seyðf. stakk upp á. Þá talaði hv.þm. um, að rétt væri að draga að samþ. frv., því að óvíst væri um ensku samningana. Ég sé ekki ástæðu til að draga samþykktina, en verið getur, að framkvæmd málsins fari nokkuð eftir því, hvernig fer um ensku samningana. Í framkvæmdinni verður hægt að taka tillit til þeirra, því að þá verða þeir fullgerðir. Þá er nokkurnveginn vitað um markaðshorfur í Englandi næstu 3 árin. Verður þá hægt að hafa hliðsjón af þeim í 3 ár og e. t. v. lengur. Annars skoða ég mig ekki sem forsvarsmann frv. og fer því ekki fleiri orðum um það.

Jón Baldvinsson Ég vildi líka koma með brtt., en þetta mál gengur svo rösklega áfram, að það er dag eftir dag til umr. Sú till., sem ég vildi koma með, er við 3. lið. Þetta efni var nú rætt allýtarlega við 2. umr., og skildist mér þá á hæstv. fjmrh., að við hann mætti tala um slíka breyt. á þessum lið. Í till. er gert ráð fyrir, að 200 þús. kr. af tekjum tóbakseinkasölunnar renni svo sem áður var til byggingar- og landnámssjóðs og byggingarfélags verkamanna, 100 þús. kr. til hvors. Vil ég vænta þess, að deildin leyfi þessari till. að komast að og að hæstv. fjmrh. gangi inn á hana.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég skal ekki tefja umr., en vil aðeins segja fáein orð út af ræðu hv.þm. Vestm. Hann kvaðst ekki sjá sparnað hjá landsstjórninni. Ég verð að segja, að þetta er ómakleg ásökun. Ég hefi reynt að spara í minni stjórnargrein, eins og ég hefi talið fært, og ég geri ráð fyrir, að hinir ráðherrarnir hafi gert hið sama. Ég get bent á einstök atriði þessu til sönnunar. Við landhelgisgæzluna hefir verið dregið úr kostnaðinum um ¼ millj. Sömuleiðis hafa sparazt útgjöld til strandferða, sem nemur líkri upphæð. Reyndar hefir þetta að einhverju leyti komið niður á landsmönnum, en hefir verið nauðsynlegt. Ég gæti bent á fleiri dæmi, þar sem reynt hefir verið að spara, en það er fjöldi laga í gildi, sem ákveða mikil útgjöld, og það er ekki hægt að breyta þeim lögum milli þinga. Þannig er um starfsmenn ríkisins, að þeir eru bundnir með samningi, og þess vegna er ekki hægt að lækka laun þeirra í skjótri svipan. Ég hefi sagt upp nokkrum samningum, sem mér virtust ósanngjarnir og hefi hlotið ámæli ýmsra fyrir. Ég kippi mér ekki upp við það, en bendi á þetta til þess að sýna fram á, að það er ósanngjarnt að saka stjórnina um, að hún hafi ekki reynt að spara. Hæstv. atvmrh. er ekki viðstaddur, en ég býst við, að hann hafi bætt inn í frv. ákvæðinu um lágmarksverð á landbúnaðarafurðum, af því að sýnt er, að samningarnir við England verða ekki búnir þegar þingi er lokið. Þess vegna er þetta nauðsynlegt ákvæði til þess að bæta bændum upp, ef markaðurinn í Englandi verður mjög slæmur. Þegar það hefir hent sjávarútveginn, að aðalmarkaður hans hefir verið í hættu, þá hefir verið reynt að bæta úr því. Ég minnist þess, að þingið hefir samþ. að breyta íslenzku löggjöfinni, sem þurfti til þess að varðveita markaðinn. Að öðru leyti er ég ekki óánægður með undirtektir hv.þm. Vestm. í þessu máli, því að ég álít, að hann hafi sýnt því fulla sanngirni.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! Hér er þá lagt fram þetta mjög merkilega og stóra mál, sem vita mátti, að yrði eitt af viðfangsefnum þessa þings, að gera einhverjar ráðstafanir af hálfu hins opinbera til aðstoðar og hjálpar þeim, sem erfiðast eiga vegna fjárhagsörðugleika á voru landi nú. Og ég verð að segja, að mér þykir þetta mjög merkilegt plagg að mörgu leyti og þ. á m. hvað það sýnist vera róttækt. Ég þarf ekki að lýsa því fyrir dm., að það eru ekki bændur einir á þessu landi, sem af því hafa hag og sem er það nauðsynlegt, að því sé veitt athygli, sem er í skýrslunni. Því að það er rétt og sjálfsagt, að þar er um hag allra landsmanna að ræða. Ber þess því fyrst og fremst að gæta, að hagur allra landsmanna sé augljóslega hafður fyrir augum, þegar þetta mál er afgreitt, en varast að taka afstöðu til þess með hag bændanna einna fyrir augum. Sé farið út fyrir þetta í verulegum atriðum um lausn málsins er viðbúið, að það verði öllum til tjóns. Það sem verður fyrst fyrir hverjum þeim, sem les og athugar frv. á þskj. 444, er það, að í frv. er gert ráð fyrir því, að fyrir árslok 1934 skuli af hálfu ríkissjóðs lagðar fram 12 millj. kr. til að leysa þann vanda, sem þar er um rætt. Í huga mínum vaknar þá fyrst og fremst sú spurning, þegar farið verður að úthluta þessum 12 millj. kr.: Kemur þá ekki fram einhver annar vandi eða spursmál, sem þarf að sjá við eða athuga í upphafi? Og hér á ég við það, hvaða áhrif þessar ráðstafanir séu líklegar til að hafa á hag landsbúa yfirleitt. Og þá sérstaklega á verðgildi peninga og þeirra verðbréfa; sem eru í umferð innanlands. Það er jafnvel þýðingarmest að hafa fyrirfram tryggt verðgildi þeirra peninga, sem bréfin eru keypt fyrir. Af því að það verður að gera ríkisskuldabréfin að peningum. Fyrsta spurningin er þá sú, hvað verður um verðgildi íslenzkrar krónu? Þessa spurningu vil ég biðja hv.flm. þessa frv. að athuga og gefa mér og hv.þd. upplýsingar um, hvaða grein þeir vilja gera fyrir þessu. Ef þetta mál nær fram að ganga, sem líkur benda til, hvaða áhrif mundi það hafa á verðlagið? Vill kreppunefndin gera svo vel og skýra það? Í öðru lagi vildi ég mega spyrja, þar sem svo róttækar ráðstafanir virðist eiga að gera, fyrst og fremst til aðstoðar bændum og til fyrirgreiðslu þeim, sem eiga skuldir hjá bændum, er þeir þurfa að innheimta, aðrar en þær, sem tryggðar eru með fasteignaveðum, ég vil spyrja: má ekki vænta þess, að aðrir, sem hafa við samskonar erfiðleika að búa, fái einhvern hliðstæðan stuðning? Mér koma til hugar t. d. þeir menn, sem hv.frsm. gat um, að felldir hefðu verið niður úr frv., af því að þeir lifa ekki eingöngu á landbúnaði, en stunda jafnframt aðra atvinnu og þurfa engu síður stuðning en bændurnir. Eða er það tilgangurinn, að þetta frv. nái svo langt, að veita þeim mönnum stuðning, sem fást við útgerð? Það er vitanlegt, að fjöldi útgerðarmanna eru álíka illa settir eins og bændurnir. Eru líkur til, að þeir geti einnig notið góðs af þessum lögum? Ég á ekki aðeins við smáútgerðarmenn, heldur ýmsa framleiðendur, sem eru búsettir í kaupstöðum og kauptúnum víðsvegar um land. Sjálfsagt hljóta allir að viðurkenna, að það muni vera heppilegast að veita öllum í einu lagi þessa nauðsynlegu aðstoð, það er að segja öllum framleiðendum í landinu. Ég er hræddur um, að ef hv.n. getur ekki sýnt fram á það, að smáútgerðarmenn og framleiðendur í þorpum og kaupstöðum eigi líka að hafa gagn af þessum lögum, þá muni þeir koma á eftir, telja sig hafa verið afskipta, og krefjast samskonar stuðnings frá því opinbera. Þess vegna óska ég eftir upplýsingum um, hvort það eigi með þessu að veita öllum framleiðendum aðstoð, eða aðeins þeim, sem lifa eingöngu á landbúnaði. Ég er ekki frá því, að það megi með nokkurum líkum segja, að þetta frv. geti einnig komið hinum að nokkru gagni. En ég vil gjarnan fá að vita, með hverjum hætti það er hugsað, og óska ég að hv.n. geri grein fyrir, hvort hún ætlast til, að það gerist af sjálfu sér sem afleiðing af frv., eða hvort til þess muni þurfa sérstakar viðbótarráðstafanir í frv., og hvaða trygging sé þá fyrir því, að þær verði gerðar. En svo er það ein spurning enn, sem mér hefir dottið í hug. Er nú kominn sá rétti tími til þess að gera þessar ráðstafanir? Er ekki unnt að fresta því um eitt ár eða svo? Verður ekki hjá þessu komizt lengur? Er það áreiðanlegt, að bændur geti ekki komizt á réttan kjöl aftur, nema þeim verði veitt þessi aðstoð nú? Mig langar að vita, hvort líkur séu til, að þeir þurfi á meiri hjálp að halda, og hvort ástandið versnar, ef þessu yrði frestað um 1 eða 2 ár. Það er augljóst, að ef það reyndist svo eftir 1 eða 2 ár, að þessi aðstoð hefði verið óþörf, þá væri það vitanlega betra, að þetta spor hefði ekki verið stigið. - Ég er því principielt samþykkur, að ríkið veiti framleiðendum aðstoð til þess að komast fram úr núverandi örðugleikum, og að það geti komið að góðu gagni, ef það er viturlega gert, á réttum tíma og á réttan hátt. Ég skal játa það, að í þeim skýringum, sem fylgja þessu frv., er mikill fróðleikur, og sýnilega hafa þær kostað mikla vinnu, en þær gefa mér ekki skýr svör við neinu af því, sem ég hefi hér spurt um. Þær upplýsingar, sem í þeim kunna að felast, eru annars eðlis en það, sem fyrir mér vakir í þessu sambandi. En svo er eitt enn: Væri ekki hægt að framkvæma þetta á miklu einfaldari hátt heldur en gert er ráð fyrir í frv.? Út í það atriði skal ég ekki fara frekar nú við þessa umr., af því að það er sérstaklega fyrirkomulagsatriði. En það er augljóst, að þetta er svo stórt og afdrifaríkt mál fyrir alla landsmenn, bæði þá, sem búa í sveitum og bæjum, að ef hægt er að benda á eitthvert atriði, sem komast mætti hjá eða sem leiddi það í ljós, að þetta sé ekki gert á réttum tíma og á réttan hátt, þá verður að athuga það nákvæmlega. Því að hvert misstigið spor í þessu vandamáli getur haft mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér, öllum til tjóns. Af þeim ástæðum, sem ég hefi tilgreint, óska ég eftir frekari upplýsingum um þetta mál frá þeim mönnum, sem mest hafa um það fjallað og gert sér nánari grein fyrir því. Og vænti ég að þeir svari spurningum mínum skilmerkilega áður en málið verður afgreitt úr þessari þd.

Jón Jónsson Það er rétt, sem hér hefir verið sagt, að slík starfsemi sem þessi hefir mætt nokkurri andúð þjóðarinnar. En hv.Nd. hefir þó fallizt á þetta frv., sjálfsagt af velvilja til háskólans. Enn eru nokkur smíðalýti á frv., og þyrfti að gera nánari athugun á því. Þegar sérstakri stofnun eru veitt slík fríðindi sem þessi, einkaréttur á því að reka þennan arðsama atvinnuveg, þá er ekki ósanngjarnt, að ríkið fái þegar nokkra hlutdeild í arðinum. Má reyndar segja, að það fái óbeinlínis hlutdeild í arðinum, með því að það losnar við framlög til háskólans, en ég vildi leggja til, að það fengi 25% af arðinum beinlínis. Brtt. er ekki stór. Aðeins farið fram á að hækka þetta ákvæði úr 20% og upp í 25%. Vona ég því, að hv. deild geti fallizt á hana og veiti henni samþykki sitt.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Það er rétt, eins og margir hafa þegar tekið fram, að hér er stórt og merkilegt mál á ferðinni, og er sjálfsagt að taka því með tilhlýðilegum velvilja og athugun. En ég vil taka undir þær raddir, sem fram hafa komið, sem eru á þá leið, að frv. þetta sé einhliða lausn á vandræðunum, - ég vil ekki segja að það sé engin lausn, en langt frá því að vera til fullkominna bóta. Þó er rétt að minnast þess, að það er ekki sú nefnd, sem hér er að störfum, sem verður sökuð um það, þó að frv. taki aðeins yfir einn hóp manna í landinu, sem sé bændurna, heldur er svo til þess stofnað af hálfu hæstv. stj. Nú hlýtur hæstv.ríkisstj. að vera það vitanlegt, jafnt og henni er það vitanlegt, að mikil vandræði eru hjá bændum, að það er langt frá því að vera vandræðalaust hjá öðrum mönnum í þjóðfélaginu. Það hefir verið minnzt á ýmsar stéttir manna í landinu í þessu sambandi. Ég vil þá lítilsháttar minnast á þá stétt manna, sem mér stendur næst. Það eru útvegsmenn. Mér þykir að vísu nokkuð þröngt til orða tekið, þegar talað er um útvegsmenn, að aðeins sé talað um smáútvegsmenn. Enda tel ég vísast, að þeir, sem tala um það, viti ekki gerla, hvar línuna á þar að draga. En hitt er víst, að bátaútvegurinn hefir lengi orðið við örðug kjör að búa. Og það er nokkuð víst, að einmitt þessi atvinnugrein hefir ekki notið þess stuðnings hjá undanfarandi stjórnum, sem hún hefði átt skilið, og ég vil bæta því við, að framsóknarstjórnin stendur í skuld við þessa atvinnugrein. Á þingi 1932, þegar stofnað var til banka fyrir bændur, lofaði forsrh. þáverandi, núverandi þm. Str., beinlínis í þessari hv. d., að það skyldi verða gerð ráðstöfun til þess að koma upp samskonar stofnun fyrir bátaútveginn, og þá peningastofnun, sem þá var um að ræða fyrir landbúnaðinn. Þetta loforð er ennþá óuppfyllt.

Ekki nema að nokkru leyti

. Það hefir ekki verið haldið. Ég tel ekki, að myndun Útvegsbankans á rústum Íslandsbanka hafi leyst úr þessum vanda frekar en áður var.

En fiskveiðasjóðurinn?

. Fiskiveiðasjóðurinn, segir hv.þm. Str. Það hafði að vísu, eftir mikið nudd, af þáverandi stjórnarandstæðingum tekizt að fá lítilsháttar bót á fiskiveiðasjóðnum. En því skammrifi, sem þá var rétt að sjávarútveginum, fylgdi sá böggull, að nýir skattar voru lagðir á útflutningsvöru sjómanna. Þetta mun hæstv. núverandi forsrh. vel kunnugt, því að hann hugðist þá að leysa þá agnúa, sem þóttu vera á frv. sjálfstæðismanna að því er snerti sjóveð, með því að leggja nýja skatta á sjávarafurðirnar, sem rynni í sjóð, til þess að vinna bug á því ákvæði að heimta ávallt fasteignaveð, þegar lán var veitt úr sjóðnum.

Það var aðeins heimtuð viðbótarprósenta af veittum lánum úr sjóðnum 1/8

. Það var aukin álagning engu að síður. Og það var bent á það, að eins og fiskiveiðasjóðurinn hagaði sínum lánveitingum áður með því að vilja ekki veita lán nema gegn fasteignaveði, þá kom sjóðurinn ekki að notum fyrir þá, sem mest þurftu hans með. En það eru þeir, sem ekki hafa fasteignir á reiðum höndum til þess að veðsetja. Þessi tilraun fyrrv. stj. og núverandi forsrh., um að leysa þennan vanda með þessari aukaprósentu, hefir alveg mistekizt. Mér er ekki kunnugt um annað en að stjórn fiskiveiðasjóðsins, það er að segja stjórn Útvegsbankans, fylgi alveg sömu kröfum nú eins og áður að því er snertir lán úr honum. Í þessu frv. er m. a. ákvæði um það, að tryggja bændum lágmarksverð fyrir vissan hluta af sinni vöru. Ég er ekki að lasta þetta, en ég vil leyfa mér að leggja þá spurningu fyrir hv.frsm. og hæstv. stj., hvort þeir séu við því búnir að gera eitthvað svipað fyrir bátaútveginn. Eru þeir við því búnir að tryggja einhvern hluta af fiskiframleiðslu landsins á sama hátt og hér er ætlazt til, að gert verði, að því er landbúnaðarafurðir snertir? Hefir stjórnin nokkuð á takteinum til þess að greiða úr vandræðum bátaútvegsins? Það var alveg rétt fram tekið hjá hv.þm. Seyðf., að það horfir jafnörðuglega við hjá bátaútvegsmönnum að missa sína báta vegna skulda, eins og hjá bændum að missa jarðir sínar eða áhöfn. Í báðum tilfellunum eru framleiðslutækin úr höndum mannanna og þar með bjargráðin, a. m. k. í bili, horfin. Þó má ekki skilja orð mín þannig, að ég álíti, að ekki sé þörf á því að hjálpa bændum. Ég er viss um, að þess er mikil þörf, og ég er reiðubúinn að styðja að uppfyllingu þeirra þarfa. En ég vildi aðeins vekja athygli hv. d. á því, að þörfin er víðar. Og þegar svona róttækar og stórfelldar till. er lagðar fram að því er snertir annan aðalatvinnuveg landsins, þá fer ekki vel á því, að ekki sé neitt gert til þess að leysa vandræði hins atvinnuvegarins, sem hér er sjávarútvegurinn. Það er þó vitanlegt, að á þeim atvinnuvegi hvíla, ef svo má að orði kveða, öll fjárframlög þessarar þjóðar. En það hefir einkennt þær stjórnir, sem við höfum haft nú um nokkur síðustu ár, að þær hafa ekki lagt aðra eins rækt við að leysa vandamál sjávarútvegsins eins og vandamál landbúnaðarins. En þetta þarf, ef vel á að vera, hvorttveggja að fara saman, að ógleymdum hinum aðiljunum, sem líka hefir verið minnzt á, verkamönnum og iðnaðarmönnum. Þegar nú loks eftir langa bið, og farið er að síga á síðari hluta þings, að kreppumálin birtast, eða úrræði til þess að leysa úr þeim, þá er það aðeins ein einasta stétt landsins, sem hæstv. landsstj. virðist hafa augun opin fyrir. - Hér á þingi er einhversstaðar á ferðinni till. um það að fella niður útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum. Hér eru líka nýkomnar fram frá stjórninni svo róttækar skattatillögur, að slíkt hefir ekki sézt áður hér á þingi. Það var vakið máls á því á síðasta þingi, að stj. gerði ráðstafanir til þess að draga úr kostnaði við rekstur þjóðarbúsins. Um þetta mál urðu allmiklar umr. og ég varð ekki var við annað en að stj. vildi láta gera ráðstafanir í þá átt, þó hún væri ekki sammála mér og öðrum, sem fluttu þetta mál. Hvað hefir svo skeð? Hafa verið gerðar nokkrar ráðstafanir? Hefir nokkur af hinum óþörfu ríkisstofnunum verið lögð niður? Hafa verið gerðar tilraunir til þess að koma meiri jöfnuði á laun þeirra manna, sem vinna fyrir borgun af opinberu fé? Ég hefi ekki orðið var við nein tilþrif í því efni hjá hæstv. stj. Ég býst við því, að við þetta frv., sem hér liggur fyrir, komi brtt. í þá átt, að teygja að einhverju leyti þá hjálp, sem á að veita, til fleiri aðilja en nú er gert ráð fyrir eftir frv. Um leið og ég lýsi því yfir, að ég er fylgjandi því, að bændum sé hjálpað eftir ýtrasta megni, þá lýsi ég því jafnframt yfir, að ég vil styðja hverja þá tilraun, sem miðar að því, að gera meiri jöfnuð á þessa hjálp og sem miðar að því að hjálpa fleirum, sem hjálparþurfar eru, en þessu frv. nú er ætlað að ná til.

Frsm. (Pétur Magnússon) Við 1. umr. málsins hér í deildinni gerði hæstv.atvmrh. grein fyrir þeim breyt., sem frv. þessu er ætlað að gera á gildandi lögum um byggingarsamvinnufélög. Sé ég því ekki ástæðu til að endurtaka það nú. Allshn. hefir haft frv. til athugunar og orðið sammála um að leggja til, að það nái fram að ganga. Hún ber þó fram eina brtt. við 3. gr. þess. Eins og gr. nú er orðuð liggur næst að skilja hana á þann veg, að ríkissjóður skilmálalaust skuli bera ábyrgð á þeim lánum, er byggingarsamvinnufélag tekur. N. telur hinsvegar sjálfsagt, að það sé komið undir áliti fjmrh. í hvert sinn, hvort rétt sé, að ríkið taki ábyrgð á slíkum lánum, og hefir því lagt til, að frvgr. verði breytt í það horf. Með þessari einu breyt. vil ég fyrir h. n. leggja til., að frv. nái fram að ganga.

Jón Baldvinsson Það virtist helzt vera meiningin í ræðu hv. 1. landsk., að frv. þetta væri illa samið, kæmi í bága við gildandi 1. og væri forkastanlegt í sjálfu sér. En af einhverjum óskiljanlegum ástæðum ætlar hann þó að greiða þessu óféti atkv. sitt. Þetta er nokkuð undarlegt, en þó ekki án fordæmis. Það fordæmi er sem sé til, að einn meiri háttar maður í þinginu, meira að segja flokksforingi, sagði fyrir ekki löngu síðan um eitt mál, að það bæri í sér afsal á landsréttindum, en samt greiddi hann atkv. með því máli. Það fer að verða nokkuð óskiljanlegt, þegar því er yfir lýst um eitt mál, að það feli í sér afsal landsréttinda, en sá, sem yfirlýsinguna gefur, greiðir þó atkv. með því. En þetta er fordæmið. Eins og hv. 1. landsk. benti á, þá eru til 1. um happdrætti frá 1926.

Það eru líka til önnur 1. um slíkt frá 1926!

. Já, og samkv. þeim l. er stj. heimilt að veita félagi leyfi til að reka happdrætti. Ég get því ekki betur séð en að samkv. því hafi stj. hvenær sem er rétt til að veita slíkt leyfi. Hún gæti meira að segja gert það strax í dag, og kæmu þessi 1., sem hér er verið að samþ., þá að litlu gagni. Hv. 1. landsk. gat átt kost á því að koma þeim 1. í framkvæmd, en vildi ekki gera það, sjálfsagt af mórölskum ástæðum. Nú vill hann þó samþ. þetta frv., þótt hann sjái á því ótal smíðagalla. Það lítur því svo út, að hinn moralski sans hv.þm. hafi dofnað með aldrinum. - En fyrst minnzt er á smíðagalla, þykir mér rétt að henda á einn í viðbót: Ég get hvergi séð það í frv. þessu, að 1. frá 1926 séu numin úr gildi, ef þetta verður samþ. Það er hvergi gert beint og heldur ekki með hinu almenna orðalagi, sem stundum er notað, að öll önnur l.ákvæði, sem komi í bága við viðkomandi l., séu úr gildi numin. Út af öllu þessu vil ég nú fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá nú, svo tími vinnist til að athuga galla frv. og lagfæra þá. Það er skömm að því að samþ. frv., sem er svo hroðvirknislega samið, að það brýtur í bág við önnur 1., auk ýmsra annara ágalla. Og í sambandi við þetta er ekki hægt að komast hjá því að undrast afgreiðslu n. á þessu máli. Hún gefur víst út eitt af þessum einnar línu nál., sem sagt, segir ekki neitt. Hún leynir deildina því, að frv. sé að efni og formi óhafandi. Þetta tel ég óhæfilega afgreiðslu. Vil ég því fastlega mælast til, að hæstv. forseti taki málið af dagskrá að sinni, svo tími vinnist til að athuga frv., sem er að dómi eins manns úr n. óhafandi að efni og formi. Viðvíkjandi brtt. mínum vil ég segja það, að mér þykir undarlegt, að hv. 1. landsk. vill ekki gera neinar umbætur á frv. Það er t. d. harkalegt að ákveða lægstu sekt 200 kr. fyrir hvað sáralítið brot sem er. Þá teldi ég það betra, að í l. stæði, að happdrætti mætti hafa innan ákveðins félagsskapar. En heldur en að láta fella þetta, tek ég a-liðinn aftur, enda er víst bezt, að allt sé sem vitlausast. Það er þó ekki rétt hjá hv. 1. landsk., að undir þeim kringumstæðum sé alltaf um muni að ræða. Happdrætti innan félags getur líka verið um einhverja peningaupphæð. En þar sem ég held, að ríkið muni aldrei fara að skipta sér af slíku innan félags, ef ekki er selt utan þess, þá tek ég a-liðinn aftur. Hinar brtt. mun ég láta ganga til atkv., en endurnýja þó þá ósk mína, að málið verði tekið út af dagskrá til frekari athugunar.

Jakob Möller Ég vil leyfa mér að lýsa fyrir hv.þdm.brtt., en ég mun bera fram. Fyrst hv. 5. landsk. hefir borið fram brtt. við 7. lið og lækkað um helming tillagið til ríkissjóðs, þá þykir mér rétt að stíga skrefið til fulls og leggja það til, að tekjurnar renni óskiptar til menningarsjóðs, enda ekki um svo mikið að ræða, að það taki að skipta því. Ég leyfi mér því að afhenda hæstv. forseta skrifl. brtt. þess efnis.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Það er margt eftirtektarvert í ræðu hins seinvirka frsm. þessa frv. Hv. þm. Str. var á sínum tíma sá maður, sem hafði einna bezta aðstöðu til að sjá kreppuna fyrir. Hann var forsrh. og hafði því ágæta aðstöðu til að líta á allar hliðar þjóðlífsins, Hann er sá maður, sem síðast viðurkenndi, að nokkur kreppa væri til. Eftir að allir sáu hið voveiflega ástand og kvartanir komu víðsvegar, þá hélt þessi sami maður, að engin kreppa væri til í landinu. Síðan fann þessi sami hv.þm. upp þá merkilegu kenningu, til þess að afsaka sína blindni, að það ætti að eyða og eyða í góðæri, en spara síðan í harðæri. Nú sjáum við, hvað úr þessari kenningu verður, þegar hann er nú sjálfur frsm. að einhverju hinu mesta eyðslufrv. - ef svo má að orði kveða - fyrir ríkissjóð, sem borið hefir verið fram á þingi, þar sem ætlazt er til að leggja fram 12 millj. vegna kreppunnar. M ö. o. þetta er sá mesti löðrungur, sem hv.þm. gefur sjálfum sér; með því að bera fram þetta frv. er viðurkennt, hve stórkostlega röng og fráleit hans stefna hefir verið í öllum þessum málum. Það er margt merkilegt, sem kemur fram í þeim skýrslum, sem fylgja, og hefi ég þó ekki haft tíma til að yfirfara nema mjög lítið. Þar er kenning þessa fyrrv.forsrh. um það, að allir hafi sömu hagsmuni í bændastétt, gersamlega hrakin. Hér sjáum við yfirlitsskýrslu yfir eignir og skuldir þeirra, og helmingur bænda skuldar 1/8 af eignunum, en hinn helmingurinn er eignalaus og ýmsir skulda meira en þeir eiga. Það eru þá í bændastéttinni, eins og annarsstaðar í þjóðfélaginu, efnaðir menn og efnalausir eða öreigar. Þetta ætti nú hv.frsm. að viðurkenna í framtíðinni, þó að hann hafi ekki gert það hingað til. Og það virðist að nokkru leyti viðurkennt af því pólitíska viðhorfi, sem tekið er upp á síðkastið, með því að snúa sér til þeirra, sem efnaðri eru í þjóðfélaginu. Enn kom fram annað í ræðu hv.frsm., að lánveitingar til bænda undanfarin ár séu orsök til skuldanna. Því ætti líka fyrrv.forsrh. að geta viðurkennt, ásamt öðrum, að það er ekki nóg að ausa fé í bændur, ef ekki er jafnframt séð svo um, að það svari kostnaði. Það er ekki nóg að ausa fé til að krækja í atkvæði, það þarf að skipuleggja þessa starfsemi til þess að hún geri mönnum lífvænlegra í sveitunum. En því miður hugsar Framsóknarflokkurinn miklu meir um atkv. í bili en að gera sveitirnar lífvænlegar þar, sem þær eru beztar. Afleiðingin birtist í þessari skýrslu. Það má nú segja, að sjáandi sjá þeir ekki, þegar sami hv.frsm. er að tala um það, að sjálfseignin sé farsælust fyrir bændastéttina. Að vísu er þetta þvert ofan í yfirlýsingu flokks hans, eða þá ráðstöfun, að sem mest af sjálfseignum geti farið til ríkissjóðs. Þegar svo er komið, að helmingur bænda á ekki neitt, hvernig getur hann þá búizt við, að það sé hagstætt fyrir bændur að hleypa sér í stórlán, til þess að þykjast eiga jarðirnar. Annars vil ég ekki fara nákvæmlega út í þetta frv. nú. Kreppunefnd mun fara höndum um það, og þar á flokksmaður okkar sæti. Það er sjálfsagt að hjálpa illa stöddum bændum, og að ríkissjóður beri byrðar þar af. En út af þessu vil ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stj. Hvernig hefir hún hugsað sér að leysa þá atvinnukreppu, sem er meðal verkalýðsins í landinu. Eftir manntalinu er það fullt eins fjölmenn stétt og bændastéttin. Og ef tekið væri eignatal verkamanna og sjómanna, þá myndi það ekki sýna 60 millj. kr. eign á móti 30 millj. kr. skuld. Mér er ekki vitanlegt, að stj. hafi sett n. til þess að athuga og gera skýrslur um atvinnuleysið í kaupstöðunum, sem hefir sýnt sig að vera meira nú en nokkru sinni fyrr síðan atvinnuleysisskýrslur byrjuðu. Stj. veit sjálfsagt, að hér í Rvík er ekki nein vellíðan meðal verkafólksins, jafnvel nú um vertíðina þegar atvinnan ætti að vera mest. En stj. hefir ekki hreyft hönd né fót til þess að bjarga þessari stétt. Ekki ein einasta ríkisstj. í Norðurálfu eða Vesturheimi er svo gersneydd sómatilfinningu að ímynda sér, að hægt sé að ganga fram hjá verkamannastéttinni á krepputímum. Jafnvel stj. Hitlers og Mussolinis gera ráðstafanir fyrir verkalýðinn. En þessi sambræðslustj. gerir ekkert. Hún hefir komið á norsku samningunum til þess að svipta sjómennina atvinnunni. Hún hefir ekki séð um að dragnótaveiðalögin gengu í gegn, þótt hún bæri þau fram. Hún kemur ekki með neinar atvinnubætur í fjárl. og hún hefir komið á ríkislögreglunni. Það lítur út fyrir, eftir athöfnum og athafnaleysi stj., að tilgangurinn sé bókstaflega að drepa niður verkalýðinn í landinu. Og ég vil skora á stj., ef tilgangurinn er annar, að skýra frá því, hvernig hún ætlar að bæta kjör verkalýðsins við sjóinn.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Með bréfi dags. 23. nóv. f. á. skipaði atvmrh. nefnd, „til þess að athuga hag landbúnaðarins og fjárhagsástæður bænda og geta tillögur um þær ráðstafanir, er tiltækilegastar þættu fjárhag bænda til styrktar og landbúnaðinum til viðreisnar, í þeim örðugleikum, sem heimskreppan veldur“. Í nefndina voru skipaðir: Pétur Ottesen alþm., Sigurður Kristinsson forstjóri og Tryggvi Þórhallsson alþm. N. tók þegar til starfa. Kom n. þegar í upphafi saman um það, að nauðsynlegt væri, vegna yfirstandandi ástands um afkomu landbúnaðarins og óhjákvæmilegur grundvöllur undir tillögum til umbóta, að afla sem allra víðtækastra skýrslna um afkomu bændastéttarinnar og fjárhagsástand. Var þá þegar gerð starfsáætlun um, hvernig því verki skyldi haga. Með aðstoð atvmrn. var þegar hafið það starf að ná sem fyllstu yfirliti yfir skuldir bændastéttarinnar og bændafélaganna. Var fyrst og fremst snúið sér til allra lánsstofnana: Bankanna, útíbúa þeirra, sparisjóða allra og sjóða þeirra, sem til náðist, og beðið um skýrslu um skuldirnar. Því næst var snúið sér til allra verzlana, samvinnufélaga og kaupmanna, og í því efni notið mikils stuðnings sýslumannanna, um að safna verzlunarskuldum. Loks var leitað aðstoðar allra oddvita á landinu og þeir beðnir að safna skýrslum um allar einkaskuldirnar, - þ. e. aðrar skuldir en við lánsstofnanir og banka. Þessi skýrslusöfnun var framkvæmd með meiri hraða en hægt var að gera sér vonir um í fyrstu. Og það er skoðun okkar nefndarmanna, að hún hafi tekizt betur og orðið meira tæmandi en við frekast gerðum okkur vonir um, er við höfum starfið. Þeir aðilar, sem leitað var til, eins og að framan getur, tóku þeirri málaleitun yfirleitt framúrskarandi vel og lögðu á sig mikla vinnu til þess að þetta gæti orðið sem bezt leyst af hendi. Við bárum mestan kvíðboga fyrir því, að erfitt mundi verða að safna einkaskuldunum. En aðstoð oddvitanna reyndist langtum betur en við gerðum ráð fyrir. Úr einum hrepp var talið ástæðulaust að safna nokkrum skuldum og stofna til nokkurra aðgerða. Úr tveim öðrum, hinum afskekktustu hreppum, komu ekki skýrslur. Þær komu úr öllum hinum, þar sem landbúnaður er stundaður sem aðalatvinnuvegur. Þær eru vitanlega mismunandi fullkomnar, en mjög víða eru þær mjög fullkomnar. Það flýtti fyrir söfnun bankaskuldanna, að þegar áður en n. hóf að starfa, hafði verið samin fullkomin spjaldskrá um allar fastar skuldir í Búnaðarbankanum og fékk n. hana til afnota. Skuldasöfnunin frá bönkunum, sparisjóðum og öðrum sjóðum mun vera nálega alveg tæmandi og að fullu ábyggileg. Söfnun verzlunarskuldanna mun einnig vera mjög tæmandi og ábyggileg og nálega undantekningarlaust naut n. hinnar beztu aðstoðar verzlananna. Þurftu þó margar þeirra að leggja á sig mikla vinnu, til þess að geta orðið við óskum nefndarinnar. N. er það ljóst, að framtal einkaskuldanna, að mestu um hendur oddvitanna, er ófullkomnast. Er með öllu ógerlegt að áætla, hverju muni skakka. En það verður að gera ráð fyrir því, að þar vanti á e. t. v. 10-20%. Jafnframt var þegar hafin vinna um að safna sem fyllstu yfirliti yfir eignir bændastéttarinnar. N. fékk óhindraðan aðgang að síðustu framtalsskýrslunum til tekju- og eignarskatts. Hittist svo vel á, að úr flestum sýslum landsins lágu skýrslurnar hér í Rvík til afnota fyrir ríkisskattanefndina um það leyti, sem bændanefndin hóf sitt starf. Þessar skýrslur voru lagðar til grundvallar. En það var næsta ófullkominn grundvöllur. Er því ekki einungis svo varið víðast hvar á landinu, að jafnaðarlega vantar í fjölda einstaklinga, sem alls ekki hafa talið fram og alls engin gögn liggja því fyrir um í þessum skýrslum. En auk þess vantar víða heila hreppa með öllu, og úr einni af stærstu sýslunum höfðu alls engar skýrslur komið til ríkisskattanefndar. Hefir mikilli vinnu verið varið til þess að bæta úr þessum stórkostlegu göllum um eignaframtalið. Um fasteignirnar, þ. e. eignarumráðin yfir þeim, fengust hinar öruggustu upplýsingar úr skuldaframtali lánsstofnananna. Með þeim frekari öryggisráðstöfunum, sem síðar getur, má ætla, að eignaskýrslan að því er fasteignirnar snertir, sé orðin allvel örugg og fullkomin. Framtal lausafjár var mjög fullkomnað, með því að nota hreppstjóraframtalið frá síðasta vori, sem komið var til hagstofunnar. Af þeim skýrslum fékkst og bændatal. En þó að skattaskýrslurnar yrðu með þessu móti mjög fylltar, þá er það víst, að lausafjárframtalið er miklu óábyggilegra í skýrslum nefndarinnar en yfirlitið um fasteignirnar. Enn varð að leita til margra kunnugra manna í héruðum eftir því, sem til var náð hér í bænum. Veittu þeir margir miklar upplýsingar, sem skylt er að þakka. En eignaframtalið er vitanlega ófullkomnara en skuldaframtalið. Sparifjáreign og verðbréfa er ekki talin önnur en sú, sem fram kemur á hinum mjög ófullkomnu skattskýrslum. Er ekki að efa, að þar koma ekki nærri öll kurl til grafar. Þýðingarlaust er að gizka á, hve mikið muni vanta. En það hygg ég, að þar komi ekki fram drjúgum meira en það, sem upp á vantar skýrslurnar um skuldirnar (þ. e. aðallega einkaskuldirnar). Þess vegna er það mitt hugboð, að heildarútkoman eigi að vera nokkru betri en skýrslur nefndarinnar sýna. Þann grundvöll lagði nefndin fyrir skýrslunni um eignirnar: 1. Fasteignirnar voru í skattskýrslunum taldar fram eftir gamla fasteignamatinu. N. lagði nýja fasteignamatið alstaðar til grundvallar. 2. Vegna verðfallsins lét n. fella allt lausafé í verði um 10% frá framtalsskýrslunum og samræma eftir því, sem við varð komið. Nefndin hafði aðsetur í Búnaðarbankanum að langmestu leyti, og dró það mikið úr þeim mikla kostnaði, sem annars hefði orðið af þessari skýrslusöfnun. Þar voru öll áhöld til og allt, sem til þurfti. Um alllangan tíma voru um 10 manns í þjónustu nefndarinnar, auk nefndarmannanna sjálfra, og auk þeirrar aðstoðar, sem starfsmenn Búnaðarbankans veittu. Vinnunni við skráning skuldanna var svo hagað, að skuldirnar voru færðar á spjaldskrá með nafni skuldunauta, flokkaðar eftir tegund skulda, og varð að skrifa hvern mann á eins mörg spjöld og hann kom oft fyrir í skuldaskýrslunum. Síðan var skránni raðað í stafrófsröð eftir hreppum og sýslum og skuldir hvers bónda færðar sundurliðaðar eftir tegundum inn á skrá þá, er eignir hans höfðu áður verið færðar á, og mismunur eigna og skulda færður niður. Einnig voru ábyrgðir þær, er viðkomandi bóndi var i, færðar á sömu skrá. Var þessi spjaldskráning mikið verk. Margar skýrslurnar voru eigi eins fullkomnar og skyldi. Heimilisfang voru oft mjög ófullkomin, oft vantaði heimilishrepp og sýslu skuldunauts, og olli það miklum töfum að komast að réttri niðurstöðu í því efni. Fasteignalán í bönkum standa langoftast á nafni upprunalega lántakandans, enda þótt eigendaskipti hafi orðið að eigninni og það margsinnis. Var það og miklum vandkvæðum bundið að finna rétta eigendur slíkra veðskulda, sérstaklega þar sem skattaframtöl vantaði. Einnig höfðu margir, er skýrslur gáfu, tekið með í skuldaskrána ýmsa þá, er eigi geta talizt bændur, þurrabúðarmenn, vinnufólk í sveitum og lausafólk allskonar. Oft varð að leita upplýsinga staðkunnugra manna um þessi efni, svo að sem fyllst trygging fengist fyrir því, að efnahagsreikningur hvers bónda yrði sem réttastur, og eins að aðrir yrðu eigi teknir á bændaskýrslurnar en þeir menn, er landbúnað stunda sem aðalatvinnuveg. Er skráningu þessari var lokið, hafði n. uppgerðan efnahagsreikning hvers bónda á landinu, eins fullkominn og föng voru á. N. lét nokkrum sinnum gera bráðabirgðaskýrslur um skuldirnar eftir skýrslunum eins og þær komu til nefndarinnar. Var það gert til þess, að n. gæti eins fljótt og unnt væri gert sér í hugarlund, hversu miklar skuldir bænda væru og hvers eðlis, svo að á þeim grundvelli mætti fara að athuga leiðir til lausnar þessum málum. Samkv. skýrslum þeim, er nefndinni bárust, voru skuldirnar þessar: Veðskuldir ............... kr. 12281270 Lausaskuldir við banka og sparisjóði .............. - 7341197 Verzlunarskuldir ......... - 9211737 Prívatskuldir ............ - 7894121 Samtals kr. 36728325 Úr skrá þeirri, er samin hafði verið um efnahag bænda, ákvað n. nú að láta gera heildarskýrslur þær, er hér fylgja með frv. Á skýrslur þessar eru þeir einir teknir, sem landbúnað stunda sem aðalatvinnuveg. Á skýrslunum er bændunum skipt í 4 flokka eftir efnahag. l. flokkur. Í þeim flokki eru þeir bændur taldir, er skulda undir 50% á móti eignum. Í þeim flokki eru: Eignirnar alls ........... kr. 34043134 Skuldir .................. - 7101737 Skuldlaus eign kr. 26941397 Í fyrsta flokki eru 3464 bændur, eða liðugur helmingur allra bænda á landinu. Skuldir á móti eignum í þeim flokki eru 20,9%. 2. flokkur. Í þeim flokki eru þeir bændur, er skulda frá 50-75% á móti eignum. Eignir í þessum flokki eru kr. 11646064 Skuldir .................. - 7250821 Eignir umfr. sk. kr. 4395243 Tala bænda í þessum flokki er 1216. 3. flokkur. Í þeim flokki eru skuldirnar frá 75-100% á móti eignum. Eignir eru í þeim flokki .. kr. 9084193 Skuldir alls .............. - 7885835 Eignir umfr. sk. kr. 1198358 Í þriðja flokki er tala bænda 932. 4. flokkur. Í þeim flokki eru þeir bændur taldir, er skulda meira en þeir eiga. Eignir eru alls .......... kr. 8069507 Skuldir alls ............ - 10650779 Skuldir umfram eignir .. kr. 2581272 Tala bænda í 4. flokki er 1118. Alls eru þá í landinu 1118 bændur, er samkv. rannsókn þeirri, sem fram hefir farið á efnahag bænda, skulda meira en þeir eiga. Er það 16,5% af öllum bændum á landinu. Það má ganga frá því sem gefnu, að öllum þorra þeirra bænda, sem hér eru taldir í 3. og 4. flokki, veitist örðugt að halda áfram búrekstri sínum án stuðnings. Lausaskuldir í þessum flokkum báðum er kr. 12674692. - Að síðustu eru nokkrir bændur í X-flokki. Um efnahag þeirra bænda hafa eigi fengizt svo fullnægjandi upplýsingar, að rétt gæti álitizt, að setja þá í hina flokkana. Hinsvegar eru þeir teknir með á skýrslurnar, svo að þær skuldir, er í þeim komu fram, komi með í niðurstöðutölunum. Samkv. skýrslunum, sem hér fara á eftir, eru niðurstöðutölurnar þessar: Eignir: Fasteignir ............... kr. 31741083 Lausafé ................. - 31523871 Kr. 63264954 Skuldir : Veðskuldir ............. kr. 11492815 Lausaskuldir: Í bönkum og sparisj. .. - 5563014 Verzlunarskuldir ....... - 8363014 Prívatskuldir .......... - 7680653 Kr. 33100437 Eignir umfram skuldir ... kr. 30164517 Ef þessari hreinu eign er skipt á þá 6799, sem skýrslurnar ná til, þá koma kr. 4437 á mann til jafnaðar. Skuldir á móti eignum á öllu landinu eru því 52,3%. Eftir skuldaskránum, er nefndinni bárust, voru skuldirnar kr. 36728395. Á heildarskýrslunum eru skuldirnar kr. 33100437, og liggur sá mismunur í því, að á skuldaskýrslunum, er n. bárust, voru skráðir ýmsir, er eigi teljast með bændum. Skuldarupphæðin í heild hefir því lækkað um 10%. Ég óska þess af hálfu kreppun., að málinu verði vísað til 2. umr. Verður að því unnið af kappi af n. hálfu að greiða fyrir áframhaldandi afgreiðslu þess.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Þá er nú loks fram komið þetta frv., sem lengi hefir verið vísað til, um lausn á kreppuvandræðunum, og verð ég að segja, að mér hefir ekki enn unnizt tími til að athuga það svo vel, að ég sé búinn að skapa mér fasta skoðun um það. En sú úrlausn, sem í frv. er fólgin, snýr eingöngu að þeim þætti kreppunnar, sem veit að bændastéttinni, og þó aðeins skuldamálum bænda. Hinsvegar þykir mér þó rétt í þessu sambandi að benda á þau sinnaskipti, sem nú eru fram komin í þessu efni hjá hinum tveimur ráðandi flokkum þingsins síðan 1931. Ég minnist þess, að við Alþfl.menn fluttum á sumarþinginu 1931 frv. um sérstakar ráðstafanir vegna atvinnukreppunnar og afleiðinga hennar. Þær ráðstafanir voru miðaðar við þriggja ára tímabil. Í þessu frv. var gert ráð fyrir fjárframlögum til atvinnubóta, og ýmissa opinberra framkvæmda og til byggingarsjóða verkamanna. Þessi fjárframlög voru áætluð sumpart úr ríkissjóði, ca. 6½ millj. kr., sumpart atvinnubótalán, ca. 1½ millj. kr., í þriðja lagi frá sveitar-, sýslu- og bæjarfélögum, ca. 1½ millj. kr. og í fjórða lagi frá byggingarsjóðum og einstökum mönnum, ca. 1½ millj. kr. Hvorutveggja á móti framlögum ríkisins til atvinnubóta og verkamannabústaða. Samkv. frv. voru því samtals áætlaðar 11 millj. kr. til atvinnubóta að nauðsynlegum framkvæmdum. Þegar þetta kom fram, datt ofan yfir flesta þm. Þessa upphæð fannst þeim ómögulegt að leggja fram í þessu skyni, af því að hún væri svo gríðarlega há. Það mátti ekki nefna hana á nafn í sambandi við getu þjóðfélagsins, svo hneykslaðir voru hv.þm. þá yfir því. En eins og hv. 2. þm. Reykv. benti á í ræðu sinni, héldu ýmsir hv.þm. því fram á Alþingi 1931, að það væri engin kreppa hér á landi, og aðrir töluðu um, að það sæist einungis votta fyrir henni. Síðan eru nú liðin h. u. b. 2 ár. Og nú flytja þessir sömu þingflokkar frv. um að ráðstafa ekki 11 millj., heldur 12 millj. kr. til að greiða úr kreppuvandræðunum. Og þessi upphæð á ekki að koma frá fjórum aðilum, eins og ætlast var til í frv. okkar Alþfl.manna, heldur eingöngu úr ríkissjóði. Og það á ekki að ráðstafa þessum 12 millj. kr. til aðstoðar öllum almenningi í landinu, heldur aðeins ca. 1/3 hluta þjóðarinnar, bændunum. Þó verður að líta svo á, að ástæður séu harla ólíkar nú en þá var, að því er snertir tekjumöguleika ríkissjóðs. Samkv. fjárl.frv. stj. er tekju- og eignarskatturinn talinn 100% lægri nú en þá, og vöru- og verðtollurinn nálega þrefalt lægri en 1931. Ég tel, að sinnuleysi þingflokkanna á þinginu 1931 sé nú að koma öllum landsmönnum í koll. Þess vegna verður nú að stofna til miklu dýrari ráðstafana gegn afleiðingum kreppunnar en ella, sem þó gera minna gagn en þær ráðstafanir, sem við Alþflmenn fluttum þá till. um. En það tjáir ekki að sakast um orðinn hlut. Ég gat þó ekki stillt mig um að gera nokkurn samanburð á þessu vegna þeirra umr., sem orðið hafa um kreppumálin. Og jafnframt vildi ég benda á það, sem nú liggur ljóst fyrir, að samkv. þessu frv. á að ráðstafa 12 millj. kr. úr ríkissjóði aðeins til hjálpar 1/3 hluta þjóðarinnar, bændunum. Það er 1 millj. kr. meira en við lögðum til 1931, að varið yrði til stuðnings öllum almenningi í landinu, og átti þá að greiðast af fleiri aðiljum; en nú er greiðslugeta ríkissjóðs a. m. k. tvöfalt minni en hún var 1931. Ég saknaði þess mest úr ræðu hv.frsm., að hann skyldi ekki gera neina tilraun til þess að áætla, hvaða baggar væru bundnir ríkissjóði með þessu frv.; og í grg. frv. er enginn stafur, sem bendir til þess. Hvort það er látið ógert af ásettu ráði, skal ég engum getum leiða að. Gert er ráð fyrir, að samkv. 3. gr. frv. að gefa út skuldabréf, allt að 8 millj. kr., tryggð með ríkisábyrgð, og eru þau höfuðstóll kreppulánasjóðs, auk framlags þess, sem um getur í 2. gr., 2 millj. kr., er ríkissjóður leggur fram á árunum 1934-1940, og þeirra vaxtagreiðslna, sem búnaðarbankinn á að inna af hendi til ríkissjóðs á sama tímabili, er nema 2 millj. kr. Þetta eru samtals um 12 millj. króna. En hvað kemur svo heim aftur úr lánunum í ríkissjóð af þessum peningum? Um það er ekkert hægt að áætla nú. En eitt er víst, að það verður ekkert fyrr en eftir 1940. Það virðist vera vendilega falið samkv. frv., hvað ríkissjóður á að leggja fram árlega og hvað þessar ráðstafanir í heild koma til með að kosta ríkið. Ég hefi reynt að gera mér lítilsháttar grein fyrir því. Og mér skilst, að samkv. 1. gr. frv. verði það 260 þús. kr. á ári í 7½ ár, eða samtals 1950 þús. kr. Samkv. 2. gr. 300 þús. kr. í 7 ár, samtals 2100 þús. kr. Vextir af 8 millj. kr. 360 þús. kr. í 6 ár, samtals 2160 þús. kr. Loks inndráttur bréfanna 200 þús. kr. í 6 ár, samtals 1200 þús. kr. Þetta eru 1120 þús. kr. árlega, samtals 7410 þús. kr. til 1940. Þessar 1120 þús. kr. verður ríkissjóður að leggja fram árlega til þessara ráðstafana af tekjum sínum, en hvað mikið það kann að verða eftir 1940 er ekki gott að segja, af því að það er ekki hægt að áætla, hvað mikið kemur inn aftur. Til þess að ríkissjóður verði skaðlaus, þarf hann að fá endurgreitt a. m. k. ½ millj. kr. árlega, 200 þús. kr. í afborgun og 300 þús. kr. í vexti og vegna inndráttar á bréfunum. Nú hygg ég, að það séu engar líkur til, að hægt sé að gera ráð fyrir þessu. Því að samkv. 25. gr. er ætlast til, að úr kreppulánasjóði sé stjórninni heimilað að leggja fram 1½ millj. kr. sem beinan styrk, en ekki lán, til ýmissa greina landbúnaðarins, þannig að öll lánsupphæðin svarar til 10½ millj. kr. Hér mega því ekki verða vanhöld á endurgreiðslum, en náttúrlega lækkar vaxtabyrðin árlega eftir því sem afborganir greiðast. Ég ætla því, að engum geti blandazt hugur um það, að þetta eru gífurlega mikil fjárútlát, sem ríkissjóði eru þarna bundin, þegar þess er gætt, að með þessu er ekki annað gert, eins og hv.frsm. réttilega tók fram, en að færa skuldirnar til, frá núverandi skuldareigendum og yfir á ríkissjóð. Hér er ekki gerð hin minnsta ráðstöfun til þess að gera afkomumöguleika landbúnaðarins betri, að undanteknu því, sem virðist hafa villzt inn í 25. gr., að heimilt sé að veita bændum styrk til að kaupa karakúlafé  Þá lét hv.frsm. þau ummæli falla í sambandi við ríkiseign á jörðum, að ýmsir vildu nota sér kreppuna til þess að svipta bændur óðulum sínum, þó að hann orðaði það ekki svo, og fullyrti, að hann væri sannfærður um, að sjálfsábúðin væri farsælust. Ég vil spyrja hv.frsm., hvaðan hann hafi þessa sannfæringu. Nú liggja fyrir skýrslur um efnahag bænda. Hefir hann athugað efnahag sjálfsábúðarbænda í sambandi við hag leiguliða, sérstaklega leiguliða á opinberum jörðum? Ég álít sjálfsagt, að þetta sé athugað, og vil mega vænta þess, að n., úr því að hún er að fella dóma í þessum efnum, hafi athugað þetta atriði og annað í sambandi við leigukjör á opinberum jörðum, því að það er á valdi þingsins að breyta þeim. Ég vil segja, án þess að ég skuli fara mikið út í þá sálma, að mér er kunnugt um, að fjöldi bænda er þeirrar skoðunar, að einlægasta leiðin til þess að leysa kreppuvandræði bænda yrði sú, að jarðirnar yrðu keyptar af bændum, greiddar með ríkisskuldabréfum, lögleiddum gjaldeyri til að borga skuldir svo og svo gamlar, eins og gert er ráð fyrir í frv. Eftir skýrslunum eru skuldir bænda 33 millj. kr. eða talsvert lægri en fasteignamatið á jörðunum í landinu. Ef jarðirnar yrðu keyptar af því opinbera og andvirðið notað til greiðslu á skuldunum, yrði heildarútkoman sú, að bændur ættu bústofn sinn í heild jafnvel skuldlausan og fengju sæmilega ábúð á jörðunum. Ég skal ekki fara frekar út í þessa sálma, því eins og sakir standa í hv. d. er þýðingarlaust að tala um þetta. - Ennfremur er eitt atriði, sem mér hefði fundizt mikil ástæða til að n. hefði athugað: Hvaða mismunur væri á hag bænda, þar sem kaupmannaverzlun hafi verið eingöngu eða kaupfélagaverzlun. Ef það skyldi sýna sig, að hagur bænda væri betri yfirleitt, þar sem önnur hvor teg. þessara verzlana er rekin, þá væri það vísbending um, hvora verzlunaraðferðina ætti frekar að styðja. Tveir af nefndarmönnunum hafa mikla trú á kaupfélagsskapnum, og er sennilegt, að þeir hafi notað aðstöðu sína til þess að fá einhvern fróðleik, sem geti haft mikla þýðingu fyrir afkomu bænda. Ég get að nokkru tekið undir orð, sem hv. 4. þm. Reykv. lét falla, hvort nú sé heppilegasti tíminn til þess að gera bændurna upp, því að það, sem farið er fram á í frv., er í raun og veru ekkert annað en að á 18 mán. verði efnahagur bænda gerður upp, miðað við það, sem sjóðsstj. eftir atvinnuástandinu þykir fært að leggja á þeirra herðar. Ég er ekki viss um, að skynsamlegt sé að slá því föstu nú, þar sem vitað er, að allt er á huldu um okkar viðskipti út á við. Samningarnir við Breta eru ekki ennþá komnir á, og mér er sagt, að litlar horfur séu á, að þeim verði lokið að fullu meðan þetta þing sitji.

Það er víst

. Hv. frsm. segir, að það sé víst, að samningunum verði ekki lokið, meðan þetta þing situr. Undir því að samningar takist fer að miklu leyti, hvernig afkoma landbúnaðarins verður, og hvort nokkurt vit er í því að reka landbúnað með það fyrir augum að flytja kjötframleiðsluna á erlendan markað. Með norsku samningunum, sem hv.frsm. er ákaflega upp með sér af, er landsmönnum tryggt að flytja út, fyrst ofurlítið meira, en síðar 6 þús. tunnur af kjöti árlega. Mér er sagt, að ef lægsti Ottawakvótinn væri látinn gilda fyrir okkur Íslendinga, væri kjötmagnið, sem við mættum flytja til Englands, svo lítið, að miðað við núverandi verðlag næmi andvirðið ekki nema 350 þús. kr. á ári. Það er að minni hyggju mjög svo vanhugsað að reka landbúnað í stórum stíl hér á Íslandi með það fyrir augum að framleiða kjöt til útflutnings, og við verðum nauðugir viljugir að reyna að sveigja landbúnaðinn inn á einhverjar aðrar brautir. Ég er ekki með neinar spásögur um, hvernig fer í þessum efnum, en slæ því föstu, að þetta er allt á huldu, og að það sé varhugavert að gera heildaruppgjör á bændum nú, meðan svo óvíst er um framtíðarhorfurnar. Því má ekki gleyma, að það er mikilsvert fyrir bændur að fá fasta samninga um skuldir sínar, en sölumöguleikarnir eru þó aðalatriðið. Í kreppufrv. því, sem við Alþýðuflokksmennirnir höfum borið fram, er ekki gert ráð fyrir heildaruppgjöri, heldur er gert ráð fyrir ráðstöfunum til þriggja ára til þess að fleyta mönnum fram þetta tímabil og sjá svo, hverju fram vindur; þó skal ég geta þess, að að sumu leyti mundi það vera jafnvel mikill fengur að fá þetta uppgjört fljótt og jafnvel strax, og tel ég, að það sé hægt einmitt á þeim grundvelli, sem lagður er í þessu frv. En það verður að gera á því nokkrar breyt. Í 19. gr. er gert ráð fyrir, að lausaskuldum sé breytt í þessi föstu kreppulánasjóðslán, sem heimilt er að veita til 42 ára; afborganir og vextir 5 af hundraði. Mun þetta svara til þess, að vextirnir séu eitthvað 3% p. a., en hitt færi í afborganir. Vextirnir eru þá helmingi lægri en almennir bankavextir eru nú og lánin veitt til 42 ára. Það segir sig sjálft, að þetta eru ódýrari og betri lán en hægt er að fá annarsstaðar, að undskildu því fé, sem Byggingar- og landnámssjóður ræður yfir. Þetta eru vildarkjör. Nú virðist mér, að ef þetta frv. yrði afgreitt, þá væri vel gerlegt að hafa þetta hundraðsgjald ekki fastákveðið, heldur breytilegt eftir því, hvernig verðlag á afurðum bænda væri, hækkandi, ef verðlag færi hækkandi, og hugsanlegur möguleiki er sá, að ef verðlag færi lækkandi, væri hægt að færa hundraðsgjaldið eitthvað niður á við. Ég skal einmitt benda á í þessu sambandi, að ef þetta er gert „absolut“, eins og frv. gerir ráð fyrir, þá er framið stórkostlegt misrétti á fjölda manna. Við skulum taka t. d. bónda, sem á stórt bú, nýbyggð hús, stóra jörð, og að hann hafi lagt mikið í jarðabætur og annað þessháttar. Nú á að fara að gera þennan bónda upp, miðað við verðlag 5-6 kr. á dilk og verðlag á húsum. Það er á valdi sjóðsstj. að meta allt, sem er þáttur í framleiðslustarfseminni. Við skulum segja, að miðað sé við 5 kr. á dilk, og að bóndinn hefði ekkert af veðskuldum fyrir, svo að hann fengi afslátt af öllum skuldum, og skuldunum breytt í lán til 42 ára með 5% í vexti og afborganir, og ef hann hefði einhverjar veðskuldir, þá fengi hann t. d. 2/3 af sínum skuldum breytt í lán til 42 ára með 5% í vexti og afborganir. Nú skulum við segja, að verðlag færðist upp á við svipað því og það var 1930, dilkurinn kæmist upp í 10 kr., og þá er bersýnilegt, að þarna hefir þessum manni verið gefið stórfé. Hann er orðinn á okkar mælikvarða efnaður maður, ef hann hefir mikið undir höndum. Niðurstaðan verður sú, að kotbændurnir, sem lítið eða ekkert eiga til, fá mjög lítil fríðindi, en stórbændunum, sem eiga stórar jarðir, mikil bú og mikil hús, þeim verður gefið stórfé, ef verðlag fer hækkandi 

Þetta er enginn munur

. Það er það sorglega við þetta, að ef við lítum yfir bændastéttina í landinu, þá eru sumir hverjir þeir bændur verst staddir, sem mest hafa undir höndum, sem hafa byggt stærstu húsin, ráðizt í mestu jarðabæturnar og hafa 300-400 fjár. Ef þeir eru gerðir upp, miðað við 5 kr. á dilk, og verðlag fer síðan upp á við, þá er búið að gefa þessum mönnum tugi þúsunda, en kotbóndinn, sem lítið hefir á milli handanna, fær ekkert eða sama og ekkert, og þessar „gjafir“, ef verðlag breytist á þennan hátt, eru teknar af landsmönnum öllum með sköttum og skyldum, af verkamönnum, sjómönnum og fátækum útgerðarmönnum, sem berjast í bökkum. Ég tel, að það mætti setja undir þennan leka með því að hafa hundraðsgjaldið breytilegt eftir verðlaginu. Það verður að vera trygging fyrir því, að einstökum mönnum séu ekki gefnar stórgjafir að þarflausu. Ég tel fráleitt að samþ. frv., að 19. gr. óbreyttri. Skal ég ekki fara nánar út í það að þessu sinni, en ég geri ráð fyrir, að síðar verði rætt um þetta atriði sérstaklega. Það er annað höfuðatriði í þessu frv., sem ég hefi á móti, en náttúrlega á ekki n. sök á því, heldur fyrst og fremst hæstv. stj., því að verkefni n. var, eins og hv.frsm. gerði grein fyrir, mjög skýrt ákveðið með skipunarbréfi stj., og ég geri ráð fyrir, að hún hafi fylgt því. Það, sem ég á við, eru ákvæði 4. gr., sem ég vil leyfa mér að lesa upp með leyfi hæstv. forseta: „Fé sjóðsins skal varið til lánveitinga handa bændum og öðrum, er reka landbúnað sem aðalatvinnuveg, með þeim nánari skilyrðum, er í lögum þessum greinir“. Þ. e. a. s. að kreppulánasjóðurinn, sem ekki er kallaður kreppulánasjóður bænda, er eingöngu hugsaður til styrktar bændum, engum öðrum en þeim, sem hafa helming eða meira af tekjum sínum af landbúnaði. Ég skal geta þess, að þetta hefir verið rætt á einum fundi í kreppunefnd, og þá var gert ráð fyrir, að frv. næði einnig til sveitapresta, og „mótiveraði“ einn nefndarmanna það þannig, að þetta væru „bændur“, „sem rækju prestskap“, þó að þetta væri sagt í spaugi. Mér finnst það höfuðgalli á frv., að það er eingöngu miðað við bændur. Ég tel einmitt þörf á að setja löggjöf, svipaða þessari, sem nái til miklu fleiri manna en bænda. Ég tel, að hjá smáútgerðarmönnum, sem ekki hafa átt jafngreiðan aðgang að fasteignalánum eins og bændurnir, sé a. m. k. jafnrík þörf í þessum efnum. Eins þýðingarmikið og það er fyrir bóndann að geta haldið jörð og búi til þess að geta séð fyrir sér og sínu fólki, eins þýðingarmikið er það fyrir smáútgerðarmanninn að geta haldið sínum bát. Ef bændur eiga rétt á stuðningi, þá eiga smáútgerðarmenn sama rétt og sömu kröfu til þjóðfélagsins í þessum efnum, og það sem sagt hefir verið um bændur og smáútgerðarmenn, gildir einnig um handiðnaðarmanninn, sem berst í bökkum vegna kreppunnar. Ef hann er sviptur sínum áhöldum, þá er hann eins settur eins og bóndinn, sem er sviptur jörð og skepnum. Hann verður að bætast í hóp atvinnuleysingjanna, ef hann getur ekki fengið daglaunavinnu hjá öðrum. Þetta gildir einnig um þá verkamenn, sem hafa eignast fasteign til eigin nota, verkamenn, sem hafa lagt upp af kaupi sínu 1-2 þús. kr. og hafa með því móti getað eignazt hús yfir höfuð sér. Ef verkamaðurinn þarf að ganga atvinnulaus svo mörgum mánuðum skiptir á hverju ári, þá hefir hann ekki fé yfir að ráða til þess að geta greitt vexti og afborganir, og það getur orðið til þess að gera hann ósjálfbjarga mann. Hann á nákvæmlega sama rétt eins og bóndinn til þess að fá styrk eða hjálp frá því opinbera. Ég verð að segja, að mér finnst það ósæmilegt af hæstv. stj., að þegar hún ber fram svo stórfellt frv. og þetta og þegar hér er farið fram á svona mikil útgjöld úr ríkissjóði til styrktar tiltölulega fáum mönnum, þá skuli hún ekki samtímis því a. m. k. benda á ráðstafanir til þess að hjálpa mönnum í öðrum stéttum, sem við hliðstæðar kringumstæður búa. Ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Hvaða munur finnst þeim á því, að smáútgerðarmaðurinn þurfi að ganga frá bát sínum og öðru því, sem honum fylgir, sem eru hans starfstæki og möguleikar til að geta séð fyrir sér og sínum og að taka jörðina af bóndanum? Enginn! Eða taka húsið af verkamanninum, svo að hann þurfi að leigja dýrara og verra húsnæði hjá öðrum, og það geti kannske alveg útilokað hann frá því að vinna fyrir sér? Ég tel því, að höfuðbreyt., sem þurfi að gera á þessu frv., sé að breyta ákvæðum 4. gr., þannig að þau nái til fleiri manna en bænda, þeirra, er svipaða aðstöðu hafa. í öðru lagi, að sú hundraðstala, sem mönnum yrði gert að greiða, yrði ekki fastákveðin, heldur breytileg eftir verðlaginu. Annars verð ég að segja það um 25. gr., að mér finnst hún koma eins og skollinn úr sauðarleggnum. Ég vil skjóta því til hæstv. stj., hvort hún vilji ekki semja sérstakt frv. um það, sem í þessari grein felst. Ég skal ekki fjölyrða um þau ummæli, sem hæstv.atvmrh. og hv.frsm. létu falla um hug okkar Alþýðuflokksmanna til bænda. Ég verð að segja, að mér þætti fróðlegt að heyra það frá hv.frsm. og hæstv. ráðh., hvað við höfum unnið bændum til óhags á þingi. Hefi ég áður unnið með hv.frsm., og fór hann þá lofsamlegum orðum um þá hjálp, sem við hefðum veitt Framsóknarflokknum.

Þau orð tek ég ekki aftur

. Í sambandi við nefnda samninga verð ég að segja það, að ég held, að hv.þm. Str. og hæstv.atvmrh. séu svona viðkvæmir fyrir málinu, af því að þeir finna, að þeir hafa ekki verið að vinna fyrir bændur með samþykkt samningsins. Svo hvumpnir eru þeir, að þeir kippast við hvenær sem samningurinn er nefndur, og ber það vitni um vonda samvizku. Í sambandi við orð hæstv. ráðh. og frsm. um ráðstafanir vegna kreppunnar, um atvinnubætur og slíkt, vil ég spyrja hæstv.atvmrh., hvort það hafi verið rétt tekið eftir hjá mér, að hann segðist ekki tala fyrir munn stj., þó að hann teldi sjálfur æskilegt, að stj. gæti varið nokkru fé til atvinnubóta. Finnst mér þetta loðin ummæli og lítilsverð. Þegar farið er fram á svo stór fjárframlög sem í þessu frv., lætur hæstv. ráðh. sér sæma að vera í vafa um það, hvort ástæða sé til að óska heimildar fyrir stj. til atvinnubóta. Veit ég ekki, hvað er óheppilegra en það, ef stj. lítur svo ólíkum augum til hinna ýmsu stétta manna. Það á að leggja fram til þess að hjálpa 2000 bændum, en að það gæti verið æskilegt að hjálpa eitthvað upp á atvinnuleysingjana, á því hefir minna borið. Á síðasta vetri voru meira en 3000 atvinnuleysingjar í kaupstöðum landsins, og er það þriðjungi meira en tala þeirra bænda, sem hér er um að ræða. Þá er rétt ástæða til að athuga, hvort rétt sé að hjálpa. Ég á ekkert orð til yfir slíkt. Sýnir það svo ferlegt skilningsleysi á ástandinu í landinu. Hæstv. ráðh. gat um það fyrir nokkru, að fjvn. hefði hækkað framlagið til vegabóta, til þess að bæta úr atvinnuleysinu. En síðan var stj. heimilað að taka 25% aftur af fénu til verklegra framkvæmda og er það miklu meira en þessi viðbót fjvn.

Sú ósk kom ekki frá stj.

. Kom hún frá hv.þm. Str.?

Já

. Verði honum að góðu! Mun ég svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en þetta tvennt er það, sem ég hefi aðallega við frv. að athuga: annað það, að miða þessa fjárhagslegu hjálp einungis við bændur, og hitt, að binda þetta við svona ákveðinn tíma. Þessar rannsóknir á hag bændanna eru góðar út af fyrir sig, en þær eiga jafnframt að vera undirstaða undir fjölþættari rannsókn. - Af okkar hálfu nýtur frv. fulls velvilja.

Jón Þorláksson Ég get ekki gert að því, þótt hv. 2. landsk. þyki það óskiljanlegt, að ég skuli vilja greiða frv. þessu atkv. og sér enga frambærilega ástæðu fyrir því, vegna þess að ég sé ýmsa annmarka á frv. Ástæðan fyrir þessu liggur þó ekki langt undan landi; hún er sú, að ég vil greiða fyrir því, að háskólinn geti eignazt hús yfir sig. Að hv. 2. landsk. telur þetta óskiljanlegt, hlýtur að grundvallast á hans eigin afstöðu til þessa máls. Ég veit, að allir þeir hv. dm., sem eru sammála mér um það, að æskilegt sé, að háskólinn verði byggður, telja þessa ástæðu fullkomlega skiljanlega. Þá taldi hv. 2. landsk. það galla á frv., að 1. frá 1926 um heimild til að stofna happdrætti héldu gildi. En þetta er skakkt álitið hjá hv.þm. Í upphafi 3. gr. er lagt bann við, að stofnuð séu önnur happdrætti hér á landi, og þar með er sú heimild, er 1. frá 1926 veittu, með skýrum orðum afnumin.

En væri ekki viðkunnanlegra, að beint væri tekið fram, að 1. væru numin úr gildi?

. Það væri að vísu ekkert á móti því, að þetta hefði staðið í frv., en ákvæði frv. eru þó nægilega skýr í þessu efni, enda mætti ávallt afnema l. frá 1926 með sérstökum l. Verði hinsvegar ekkert úr háskólabyggingu, stendur heimildin frá 1926, og má þá nota hana. Þeir gallar, sem eru á frv., skipta ekki verulegu máli í framkvæmd 1. En þessi frágangur frv. er þó leiðinlegur og ekki samboðinn svo virðulegri stofnun sem Háskóli Íslands er, og sem eiga mun verulegan þátt í samningu þessa frv. En ég sé þó ekki, að þeir agnúar, né heldur það, sem hv. 2. landsk. sagði með tilvitnun í l. frá 1926, sé næg ástæða fyrir því að taka frv. út af dagskrá.

Forseti (GÓ): Það hefir verið borin fram ósk um, að frv. verði tekið út af dagskrá. Og þar sem hv.þm. greinir mjög á um framgang þess, enda þótt sumir telji, að það megi slarka eins og það er, þá tek ég það samt út, enda ætti að verða nógur tími til að gera frv. að 1., þótt gefinn sé frestur til að athuga það nánar.

Frsm. (Pétur Magnússon) [óyfirl.]: Frv. þetta er flutt af hv.þm. Vestm. eftir ósk bæjarstj. í Vestmannaeyjum og hefir nú gengið gegnum hv.Nd. og mætti þar lítilli mótstöðu. Hvað tekjustofna snertir, þá er Vestmannaeyjakaupstaður verr settur en aðrir kaupstaðir landsins, því að hann hefir enga aðra tekjustofna en aukaútsvörin, og í árferði eins og nú er innheimtast þau mjög illa, svo illa, að í mörgum tilfellum mun ekki vera hægt að ná þeim inn. Úr þessum örðugleikum bæjarsjóðsins er frv. ætlað að bæta, þar sem bæjarstj. er heimilað að leggja aukavörugjald á allar vörur, sem flytjast að og frá Vestmannaeyjum. Eins og nú standa sakir er vörugjaldið allhátt, og verður þessi hækkun á því gagnvart Vestmannaeyjum því óneitanlega til þess að hækka vöruverð þar, en þrátt fyrir það sá allshn. sér ekki fært að leggjast á móti málinu, sérstaklega líka þegar þess er gætt, að þessi heimild á ekki að gilda lengur en til ársloka 1935. Eins og frv. er nú úr garði gert, myndi gjald þetta ná jafnt til þeirra vara, sem fluttar væru frá Vestmannaeyjum til annara héraða, t. d. til Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu, og einnig á vörur, sem sendar kynnu að vera til Vestmannaeyja frá þessum héruðum, til útflutnings þaðan. Að athuguðu þessu máli gat n. ekki fallizt á að heimila það, að sérstök héruð utan Vestmannaeyja yrðu skattskyld þangað. Hún telur það óeðlilegt og ekki geta komið til greina, að íbúar annara héraða verði skattlagðir fyrir það eitt, að erfitt er að ná inn útsvörum í Vestmannaeyjum. Fyrir því leggur hún til, að undanþegnar gjaldi þessu séu vörur, sem innfluttar eru til stofnana eða einstakra manna, búsettra í öðrum héruðum, eða koma frá þeim til útflutnings, enda þótt settar séu á land í Vestmannaeyjum. Hin brtt.n. er svo lítilfjörleg, að ég sé ekki ástæðu til þess að gera hana að umræðuefni. - Vil ég svo f. h. allshn. leggja til, að frv. verði samþ. með þessum tveimur breytingum.

Forseti (GÓ): Mér hefir borizt svohljóðandi skrifl. brtt. frv. hv. 2. landsk.: „Við 1. gr. 3. tölul. Aftan við liðinn bætist: Þó skulu 200 þús. krónur af tekjum tóbakseinkasölunnar renna árið 1933 og 1934 til sjóða þeirra, er um ræðir í 4. gr.l. nr. 58 8. sept. 1931, 100 þús. kr. til hvors.“.

Forseti (GÓ): Mér hefir borizt svohljóðandi skrifl. brtt. frá hv. 1. þm. Reykv. „Við 1. gr. 7. tölul. Liðurinn falli niður“. Þessi till. er skrifleg og of seint fram komin. Vil ég því leita afbrigða um hana.

Frsm. (Jónas Jónsson) Ég hefi leyft mér að flytja brtt. við síðasta lið frv. og leggja það til, að minnka þann hluta, er renni í ríkissjóð af tekjum þeim, er ræðir um í l. um menningarsjóð. - Það var reyndar auðheyrt við 2. umr. þessa frv. hér í hv. deild, að þdm. voru því velviljaðir, að ekki yrði gengið mjög hart að menningarsjóði um gjöld í ríkissjóð. En síðan hefir þó komið fram nýtt atriði, sem er þess valdandi, að ég flyt þessa brtt.Hæstv. kennslumálaráðh. hefir verið að undirbúa það, að stjórn menningarsjóðs keypti náttúrugripasafn Guðmundar heitins Bárðarsonar. En stjórn sjóðsins telur sig ekki geta það vegna fjárskorts. Það er upplýst, að tekjur menningarsjóðs ,hafa minnkað mjög, eða um helming, niður í 30 þús. kr., og því er svo skv. 1. skipt í þrjá staði. Ég hefi því leyft mér að bera fram þessa till., er hækkar tekjur sjóðsins, en að jafnframt sé sjóðnum lögð sú kvöð á herðar að kaupa umrætt náttúrugripasafn. Ég hygg, að safnið sé gott og að mikils virði sé fyrir ríkið að eignast það. Að sögn hafa útlendingar augastað á að eignast safnið. Hefi ég heyrt, að British Museum hafi spurzt fyrir um það. Ef till. mín verður samþ., mun sjóðsstjórnin fús að taka til athugunar kaup á safninu. Ég hefði að vísu helzt óskað, að menningarsjóður mætti njóta tekna sinna óskertra. En þótt svo sé, þá hefi ég samt ekki viljað ganga lengra en till. þessi ber með sér.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Mér þykir leiðinlegt í svona góðu veðri, hve hv. 2. þm. Reykv. var í vondu skapi, þegar hann flutti þessa tölu og ég læt það ekki hafa áhrif á mig. Ég ætla ekki að smitast af honum, þótt hann helli úr skálum sinnar reiði. Ég læt mér í léttu rúmi liggja, þótt hann kasti að mér hnútum um fortíðina, mér kemur ekki á óvart, þótt hann kasti hnútum vegna þessa kreppufrv., því að sá hugur, sem hefir komið fram í garð bændanna í sambandi við norsku samningana, er þungur, og sem þessi hv.þm. fremur öllum öðrum þm. í þessari d. ber í garð bændastéttarinnar. Og þegar þessi hv.þm. er að tala um atkvæðaveiðar rétt eftir að norsku samningarnir hafa verið á döfinni, þar sem framkoma hans og hans flokksmanna var ekkert annað en atkvæðasmölun, þá kemur það úr hörðustu átt frá manni með aðra eins fortíð að baki í þeim málum og með því tillitsleysi, sem hann þá sýndi. Vísa ég þessum ummælum á bug, og það er honum ekki til nokkurs sóma að játa koma fram slíka ræðu og hann flutti hér síðast.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vil aðeins víkja örfáum orðum að hv. 2. þm. Reykv. Hann vildi halda því fram, að það hefðu aldrei fallið nein orð hjá sér eða sínum flokki í umr. um norsku samningana, er bæru vott um kala í garð bænda eða kæruleysi um þeirra hag og sem ástæða væri til að taka illa upp. Ég vil aðeins minna hv.þm. á það, að í blaði því hér í bænum, sem hann ber sérstaklega ábyrgð á, Alþýðubl., var 15. þ. m. farið svohlj. orðum um samningana og þingmenn þá, er greiddu þeim atkvæði : „Þær lyddur ( þ. e. alþingis mennirnir), sem nú hafa svikið land sitt og stolið rétti landsmanna til gæða landsins handa útlendum ásælnismönnum, mun hverju íslenzku skólabarni kennt að hata og fyrirlíta í framtíðinni“.  Þá eru það nokkur atriði í ræðu hv. 4. þm. Reykv., sem ég finn ástæðu til að víkja að nokkrum orðum. Hv. þm. minntist á, hvaða áhrif þessar hjálparráðstafanir mundu hafa á atvinnu og fjármálalífið í landinu, þegar 12 millj. kr. yrði varið til þess að greiða úr skuldamálum bænda. Var að heyra á hv.þm., að það myndi hafa áhrif á verðgildi peninga og verðbréfa í landinu. Ég er honum sammála um þetta, að ef þessar ráðstafanir væru þess eðlis, að þær verkuðu sem ný seðlaútgáfa, þannig að þessum 12 millj. kr. væri kastað út í viðskiptin sem nýjum peningum, þá væri fullkomin ástæða til að spyrja, hvaða áhrif það hefði á gengi peninganna og verðgildi verðbréfa í landinu. En ég vil vekja athygli á því, að framkvæmd þessara ráðstafana, sem í frv. felast, verkar alls ekki eins og ný seðlaútgáfa; hér er ekki um annað að ræða en tilfærslu á skuldum. Þeir peningar, sem ríkið leggur fram til þessara hluta, verða innleystir á rúmum 40 árum með 1/40 hluta á ári. Með þessum peningum á nú að greiða þær skuldir, sem þegar eru orðnar fastar, en eru bændum óbærar, og festa þær að vísu aftur á öðrum stað með miklu betri afborgunarkjörum fyrir bændur. Það á að festa það fé á nýjum stað, sem þegar er fast, en lántakendurnir fá ekkert af þessu fé í sínar hendur. Þess vegna hygg ég, að sá ótti, sem hv. 4. þm. Reykv. ber í brjósti út af því, ef hér væri verið að kasta út nýjum peningum á markaðinn, sé ástæðulaus og ekki á rökum byggður. Hér er aðeins verið að konvertera gömlum og óhagstæðum lánum, sem þegar eru föst, í ný og hagstæðari lán; eða m. ö. o. það er verið að breyta lánskjörunum og festa skuldirnar á öðrum stað. Þá beindi hv. 4. þm. Reykv. þeirri spurningu til bændanefndarinnar, hvaða ráðstafanir hún hefði hugsað sér til styrktar öðrum framleiðendum í landinu en þeim, sem stunda landbúnað eingöngu. Og það er eðlilegt, að sú spurning komi hér fram. En ég vil benda hv.þm. á það, sem hæstv.atvmrh. sagði, að það er áreiðanlegt, að bændastéttin ber nú langminnst úr býtum allra stétta í landinu. Á síðastl. ári varð verðfallið á landbúnaðarafurðum langtum meira en á öðrum innlendum vörum, þannig að bændur hafa nú lítið eða ekkert kaup fyrir sitt strit við búreksturinn. Ennfremur skal ég geta þess, að bændanefndin hafði það afmarkaða verkefni að athuga afkomu og skuldir bænda, sem stunda landbúnað, en ekki annara. Hinsvegar er það vitanlegt, að kreppunefndin, sem þessi hv.þd. hefir skipað til þess að athuga þessi mál, hún á auðvitað að starfa á víðtækara grundvelli. - Þá spurði hv. 4. þm. Reykv. um það, hvort nú væri kominn sá rétti tími til þess að framkvæma þær ráðstafanir, sem í frv. felast, að gera upp skuldir bænda. Ég skal fúslega játa, að um það er ekkert hægt að fullyrða, það sést betur síðar. Við getum ekki dæmt um það til hlítar, hvort það hefði átt að vera búið að gera þessar ráðstafanir, hvort hinn rétti tími er nú, eða ekki fyrr en síðar. En það vil ég undirstrika, sem nákunnugur maður þeirri bankastofnun, sem á mest lánsfé bundið hjá bændum í landbúnaðinum, að því er nú þannig varið, að ef ekki verða gerðar sérstakar ráðstafanir, þá hlýtur bankinn að láta fara fram nauðungarsölu á ákaflega mörgum fasteignum í sveitunum. Þess vegna álít ég ekki um annað að ræða en að framkvæma nú þegar þær ráðstafanir, sem kostur er á. Að öðrum kosti má búast við stórkostlegri röskun á þeim grundvelli, sem bankastofnanirnar hafa starfað á. Að lokum gat hv. 4. þm. Reykv. um það, að benda mætti á einfaldari og óbrotnari leiðir til þess að framkvæma þær ráðstafanir, sem frv. fjallar um. Það skyldi gleðja mig, ef bent yrði á einfaldari leiðir í þeim efnum, og mundi enginn verða fúsari en ég að taka þær til greina. En þar sem hv.þm. gerði ráð fyrir að víkja nánar að því við 2. umr., þá skal ég ekki fara fleiri orðum um það nú.