Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

0585Frsm. (Jón Kjartansson) Jeg býst við því, að allir hv.þdm. sjeu sammála um það, að nauðsyn sje á að fá lög um þetta efni. Eins og getið er um í ástæðum frv., hafa á árunum 1908–1922 verið að meðaltali 13,2% gjaldþrotamál í skiftarjetti, eða 198 bú verið uppskift. Það vita nú allir, hve mikið rugl gjaldþrot veldur einstaklingnum, sem fyrir því verður, og eins þjóðfjelaginu í heild, og fyrir utan truflunina á eignum, þá kosta skiftin ærna peninga, svo að bæði maðurinn, sem verður gjaldþrota, og eins skuldheimtumennirnir bíða stórtjón. Svo hefir lögum hjer í landi verið háttað, að einn einasti skuldheimtumaður hefir getað ráðið því, hvort einhver maður varð gjaldþrota, jafnvel þó það kæmi í bága við 99 aðra skuldheimtumenn. Sjá allir, hve óheppilegt það er að gefa einum manni slíkt vald, sem getur bygst á röngum, persónulegum ástæðum, en ekki því, sem best er fyrir aðra skuldheimtumenn, skuldunautinn sjálfan eða viðskiftin í heild sinni. En þessi truflun, sem gjaldþrot veldur á starfi og atvinnurekstri skuldunautsins, er svo skaðleg, að nauðsyn ber til, að settar sjeu hömlur fyrir því, að fáir, hvað þá einn einasti skuldheimtumaður, fái ráðið niðurlögum hans. Eins og nú standa sakir eru engin ráð fyrir mann, sem illa er staddur fjárhagslega og getur ekki staðið í skilum, nema annaðhvort að verða gjaldþrota eða reyna samninga. En sá hængur er á þessu, að samningarnir takast næstum aldrei, því að þar rekst það sama á og áður, að einn einasti skuldheimtumaður getur sett sig á móti. Þetta frv. á að ráða bót á þessu. Þar er gert ráð fyrir því, að verndað sje með lögum, að samningar geti tekist. Skuldunautinum er ýmist fyrir eða eftir gjaldþrot gefinn kostur á að semja, en í báðum tilfellunum fyrir milligöngu skiftarjettar eða annars aðilja, sem ríkið setur í slíkum málum. Þetta hefir þann kost, að atvinnurekstur skuldunautsins þarf ekki að truflast, en skuldheimtumennirnir geta og haft hag af því, að honum sje forðað frá gjaldþroti, heldur geti í stað þess boðið miklu betri samninga en verða myndi, ef hann yrði gjaldþrota og búið tekið. Jeg skal ekki fara frekar út í þetta mál. Jeg býst við því, að allir hv.þm. hafi lesið frv. og kynt sjer það rækilega. Nefndin fór nákvæmlega yfir það og fann ekki ástæðu til að gera frekari breytingar á því en felast í brtt., sem við það voru samþyktar í hv.Ed. og eru á þskj. 111. Eru þær flestar smávægilegar, orðabreytingar, sem þó horfa til bóta. Nefndin telur rjett, að frv. verði samþykt óbreytt. Það er samið eftir fyrirmynd annara þjóða. Hafa slík lög gefist vel. Er því ætlandi, að engin hætta sje á að reyna þau hjer og sem minstu breytt uns reynslan hefir úr því skorið, hverjir agnúar kynnu að vera á lögunum. Jeg vil aðeins taka það fram að endingu, af því það er ekki skýrlega sagt í frv., að tilætlunin er ekki sú, að lögin nái eingöngu til einstaklinga, heldur engu síður til fjelaga og stofnana, hlutafjelaga, samvinnufjelaga og annara slíkra. Er þetta tekið fram í nál., enda þykist jeg vita, að það hafi verið tilætlun hv. höf. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða um málið; verður heppilegast, að reynslan skeri úr um það.

Forsætisráðherra (JM): Jeg þarf engu að bæta við það, sem hv.frsm. (JK) hefir sagt. Jeg er alveg samdóma honum um það, að þetta sjeu þörf lög og að það geti verið mjög heppilegt að hægt sje að grípa til þeirra. Hefir þörfin oft komið í ljós, eins og hv.frsm. sagði. Jeg er einnig sammála honum um það, að ekki sje vert að vera að hugsa um breytingar á lögunum í einstökum atriðum fyr en reynslan hefir sýnt þá galla, sem á frv. kynnu að vera. Enda er ekki líklegt, að breytinga sje þörf, því að svipuð lög hafa verið um langan aldur hjá öðrum þjóðum og gefist vel. Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. nefnd fyrir aths. um, að lögin nái einnig til fjelaga. Var sú meining höfundar og það hefir verið undir hann borið, hvort ekki nægði að taka það fram í aths., og taldi hann það vera. Eins og kunnugt er, var þetta frv. borið fram af fyrv. stjórn. Var því mjög vel tekið í hv.Ed., og jeg vona, að svo verði og hjer.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Nefndin hefir ekki alveg orðið sammála um þetta frv. Þó er það raunar ekki mikið, sem á milli ber, en það er aðallega viðvíkjandi 2. gr. frv. Þar er fasteignagjaldið ákveðið 0,8% af húsum, en af byggingarlóðum alt að 2%, og öðrum lóðum, sem gerðir hafa verið sjerstakir samningar um og ætlaðar eru til sjerstakrar notkunar, ½%. Meiri hl. gat ekki fallist á að setja þetta gjald svo hátt. Lóðargjald í bæjum, sem líkt stendur á um og Reykjavík, er yfirleitt tekjustofn, sem um er deilt, og það er til samkomulags, að meiri hl. hefir gengið inn á að setja það eins og hjer er gert. Nokkuð skilur á milli gjalda af húsum og lóðum. Gjald af húsum kemur að nokkru leyti fyrir verk, sem bærinn lætur vinna, sóthreinsun, sorphreinsun o. fl. í stað þess að heimta borgun fyrir hvert þessara verka um sig, eru þau öll tekin saman í fasteignagjaldinu. Ýmsir eru nú hræddir um, og er það ef til vill ekki að ástæðulausu, að bærinn kynni að hætta að láta vinna þessi verk, en gjaldið hjeldi áfram. Okkur í meiri hl. fanst því rjett, að svo væri ákveðið í lögunum, að þetta gjald væri bundið við, að bærinn framkvæmdi þessi verk. Um b-lið 2. gr. urðu allmiklar deilur. Er það, eins og alkunnugt er, stefnuatriði, hvort rjett sje að leggja fasteignaskatt á lóðir, sjerstaklega í bæjum, þar sem þær eru þegar komnar í allhátt verð. Ef slíkur skattur, jafnvel þó hann væri nokkuð hár, hefði verið settur áður en lóðirnar hækkuðu í verði, mætti segja, að hann væri ekki órjettmætur. Þá hækkar hann smátt og smátt, í hlutfalli við verðhækkun lóðanna, og verður ekki tilfinnanlegur fyrir eigendurna. Þetta er alt annað en að skella á háum skatti þegar lóðirnar eru komnar í hátt verð. Eigendurnir geta þá ekki náð honum inn með verðhækkun lóðarinnar, heldur verða þeir að borga hann úr sínum vasa, og rýmar eignin það í verði, sem skattinum nemur. Og ætti nú að fara að leggja á alt að 2% skatt - sem yrði vitanlega 2% - kæmi það órjettilega niður. Því ekki er hægt að fallast á þær röksemdir, að menn sjeu rjettir til að borga skatt af þeim eignaauka, sem þeir hafi þannig hlotið fyrir beinar aðgerðir bæjarfjelagsins, nema í þeim tilfellum, þegar menn hafa eignast lóðir með lágu verði og átt þær allan tímann, sem þær stigu í verði. En menn vita, að lóðir hjer í bæ hafa stöðugt gengið kaupum og sölum, og þeir, sem eiga þær nú, hafa flestir keypt þær þessu dýra verði. Yrði því eiginlega aðeins um eignarnám að ræða með þessari skattaálagning, eignarnám hjá þeim, sem af tilviljun eru eigendur lóðanna á þessu augnablikinu. Afleiðingin af þessu er sú, að meiri hl. vildi ekki fara lengra en að ákveða gjaldið svo lágt, að það yrði ekki tilfinnanlegt. Auðvitað verður það altaf af handahófi, hvaða % skuli ákveðin, en okkur þótti handhægast að ákveða sama gjaldið af lóðum og húsum, og um leið lækkað hlutfallslega gjald það af lóðum, sem sjerstakir samningar gilda um og ætlaðar eru til ákveðinnar notkunar. Býst jeg við, að ekki verði á móti því mælt, að þetta er næst sanni, ef menn fallast á röksemdir þær, sem jeg hefi nú fram borið. Annað atriði í frv., sem nefndin gat ekki fallist á, er viðvíkjandi rjetti bæjarfjelagsins til að leggja útsvör á utanbæjarmenn. Virtist henni of freklega í málið farið, ef hægt væri að leggja á menn eftir 4 vikur, og var öll nefndin sammála um að hafa þetta í samræmi við það, sem gildir í sveitunum, það er 3 mánuði. Annars má geta þess, að Reykjavík hefir búið við eldri ákvæði í þessu efni heldur en nokkurt annað sveitar- eða bæjarfjelag. Þá hefir meiri hl. lagt til algert nýmæli, þar sem mönnum er heimilað að áfrýja úrskurði bæjarstjórnar í útsvarsmálum til yfirskattanefndar. Er þetta sjerstaklega gert vegna þeirra manna, sem nú verða útsvarsskyldir án þess að eiga hjer heima. Væri það hart fyrir þá að mega aðeins skjóta máli sínu til bæjarstjórnar, sem þeir fá engu um ráðið, hvernig skipuð er. En þá virðist og eðlilegt, að búsettir menn hjer megi skjóta kærum sínum til yfirskattanefndar. Hafa heyrst háværar kröfur um þetta. Mönnum finst bæjarstjórn aðili í málinu og geta ekki sætt sig við úrskurð hennar sem hins æðsta dómstóls. Hinsvegar er alls ekki farið fram á, að þetta úrskurðarvald sje algerlega tekið af bæjarstjórninni. Þó komu fram raddir um, að svo væri gert, og fengi bæjarstjórnin í staðinn að auka 2 mönnum í yfirskattanefnd. En meiri hl. fanst þetta ekki rjettmætt. Það er ekki kunnugt, að bæjarstjórnin hafi yfirleitt misbeitt þessu valdi sínu, og meiri hl. áleit, að hún gæti hjeðan af sem hingað til úrskurðað svo flestar kærur, að allir mættu vel við una. En svo framarlega sem það tækist ekki, mætti skjóta málinu til yfirskattanefndar. Er þetta í rauninni ekki stórt atriði, því fáar kærur berast til bæjarstjórnar og lítill hluti þeirra færi til yfirskattanefndar. En auk þess eru hjer settar nokkrar hömlur á það, að menn færu af þrætugirni einni að skjóta málinu frá bæjarstjórn til yfirskattanefndar, þar sem svo er ákveðið, að áfrýjendur greiði nokkurn hluta kostnaðarins, þó þeir vinni málið, en allan, ef þeir tapa því. Er þetta gert til þess, að menn skuli forðast að skjóta öðrum málum til yfirskattanefndar en þeim, sem þeir eru sannfærðir um í hjarta sínu, að þeir vinni, og áfrýi heldur ekki nema þeim upphæðum, sem talsverðu nema. Enn vil jeg geta um eitt atriði. Það hefir verið og er sá siður, að gjalddagarnir sjeu tveir, og mörgum hefir fundist upphæðin nógu há í hvort skifti, til þess að geta goldið hana. Virðist því rjett, að þetta haldist. Enda mundi það ekki ljetta innheimtuna, þó aðeins einn gjalddagi verði, því ekki er nóg að ákveða gjalddagann, heldur verður að fara heim til manna og toga út peningana, og fást þeir trauðla allir í einu. Myndi því litlu máli skifta, hvort einn gjalddagi væri ákveðinn í því tilliti eða fleiri. Jeg hefi gleymt að geta þess, að slæm prentvilla er í nál. í 3. gr. b. Þar stendur: „Nú fær áfrýjandi lækkun á útsvari sínu, og ber honum þá að endurgreiða allan kostnað af áfrýjuninni.“ Þar á auðvitað að standa: „Nú fær áfrýjandi ekki lækkun á útsvari sínu“ o. s. frv., enda sjest það á áframhaldinu. Þetta vil jeg taka fram til að firrast misskilning, og verður það leiðrjett í uppprentuninni. Held jeg svo, að jeg þurfi ekki að segja fleira að sinni, en bíð átekta. Aðeins vil jeg óska þess að lokum, að deildin afgreiði nú mál þetta fljótlega, því lengi hefir á því staðið, og bærinn hefir orðið að búa við gamalt fyrirkomulag í þessu efni og hefir beðið við það allmikið tjón.

Flm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Eins og ræða hv.frsm. meiri hl. (MJ) bar með sjer, er það aðallega tvent, sem á milli ber í þessu máli, hve hátt lóðagjaldið skuli vera og hvernig skuli leggja það á. Um hið síðartalda - stefnuatriðið sjálft - hygg jeg, að flestir geti orðið sammála. Vegna hvers hafa lóðir hækkað í verði? Það er vegna aðgerða bæjarfjelagsins, en ekki vegna aðgerða eigendanna. Bæjarfjelagið hefir lagt fje miljónum saman í fyrirtæki og framkvæmdir í bænum, sem hafa haft þessa stórkostlegu hækkun í för með sjer, einkum í miðbænum. Það virðist því ekki ósanngjarnt, að bærinn fái eitthvert endurgjald. Það hefir verið talað um, að lóðaskatturinn myndi hafa í för með sjer lækkun á lóðaverði. Betur, að svo yrði. Nú er svo komið, að hver, sem ætlar að reisa hjer smáhús á góðum stað í bænum, verður að verja alt að 10 þús. kr. til lóðarkaupa, og geta allir sjeð, hvílíkur þröskuldur þetta er fyrir byggingaframkvæmdum. Þetta hefir líka þau áhrif, að bærinn þenst út um öll holt og eykur kostnað við götulagningar og önnur mannvirki, sem auka og margfalda kostnað bæjarfjelagsins. Lóðarskatturinn myndi án efa ýta undir byggingar hjer, bæta úr húsnæðisvandræðum og spara beinan kostnað bæjarins við nýjar götuleiðslur o. fl. Það liggur í augum uppi, að þar, sem fólki fjölgar eins og hjer, stuðlar mannfjöldinn að því að auka verðmæti lóðanna án nokkurs tilstillis eigendanna. Undir eins og bygð kemur á óbygt land, hækkar það í verði, þótt það hafi verið lítils eða einskis virði áður. Að vísu er það rjett, sem hv.frsm. meiri hl. hjelt fram, að þessi skattur kemur allhart niður á þeim, sem hafa nýkeypt lóðir. En jeg hygg, að þeir sjeu langtum fleiri, sem hafa grætt á því að bíða eftir verðhækkuninni á lóðum sínum og eiga þær enn, en hinir, sem nú eiga nýkeyptar dýrar lóðir, og hjer verður ekki fremur en annarsstaðar siglt fyrir öll sker, þannig að einhver verði ekki hart úti. Jeg get ekki fallist á þá staðhæfingu hv.frsm. meiri hl., að hjer sje alt öðru máli að gegna en um þá kaupstaði, er þetta lóðargjald er komið á í. Hjer eru lóðir aðeins í hærra verði, og því meiri sanngirni og nauðsyn, sem krefst skattsins. Mjer er kunnugt um, að í bæjarfjelagi því og hreppsfjelagi, er hafa komið þessum skatti á, gengur alt vel með þennan lóðarskatt, og hann þykir gefast vel. Við minnihlutamennirnir álítum, að við höfum gengið svo langt til samkomulags í niðurfærslu gjaldsins frá því, sem var í frv., að engin ástæða er til neinnar mótstöðu gegn skatti þessum, hvaða afstöðu sem menn kunna að hafa til ákvæða frv. Sje jeg ekki ástæðu til að orðlengja meira um það. Jeg vil benda á það um leið og jeg kem að brtt. meiri hl., að jeg tel það mjög óheppilega ráðstöfun að sameina lóðar- og húsaskattinn. Með því móti er húseigendum í lófa lagið að velta lóðaskattinum yfir á leigjendur, sem þó hafa sannarlega nóg á sinni könnu fyrir. Þar sem svo er ákveðið í e.-lið 2. gr. frv., að sumar lóðir sjeu í lægra skattflokki, þar sem hundraðsgjaldið væri skal jeg geta þess, að í þessum flokki eiga að lenda lóðir, sem sjerstaklega er umsamið til ræktunar eða annars þessháttar, og mundi einnig mikið af lóðum ríkissjóðs koma hjer undir. Jeg þarf ekki að víkja að 2. brtt., við 7. grein, þar sem ákveðið er, að útsvarsskylda nái ekki til manna fyr en þeir hafi staðfestst hjer í þrjá mánuði, enda er það í samræmi við það, sem gildir í öðrum bæjar- og sveitarfjelögum. Þó hygg jeg, að okkar brtt. sje rjettari, enda þótt ekki muni nema einum staf. Í brtt. meiri hl. stendur „3 mánuðir“ en í brtt. okkar „3 mánuði“, sem er í samræmi við aðra skipun málsgreinarinnar.

Hjer er aðeins um prentvillu að ræða

. Jeg hefi áður vikið að brtt. um sameiningu húsa- og lóðargjaldsins, og skal því ekki fjölyrða um það. Jeg get ekki fallist á, að það sje rjett í brtt. meiri hl. við 2. gr. frv., að lögbinda bæinn til að annast ráðstafanir til útrýmingar rottu. Það gæti orðið bænum allkostnaðarsamt, ef hann ætti að taka á sínar herðar allan vanda af húseigendum og leigjendum í þessu efni, og þar undir gæti það heyrt t. d. að kaupa fyrir menn rottugildrur o. s. frv. Þá finst mjer og, að það orðalag, að bærinn annist tryggingar gegn eldsvoða, gefi alt of mikið tilefni til misskilnings. Vitanlega er hjer átt við slökkvilið og slökkvitæki, en ekki við iðgjöld fyrir brunatryggingar, en samt sem áður tel jeg þetta orðalag ófært, og hæglega geta orðið deilur út af því. Skal jeg nú minnast á brtt. meiri hl. við 9. gr. Mjer fanst það satt að segja nógu langt gengið að leyfa utanbæjarmönnum einum málskot til yfirskattanefndar. Það eru ef til vill einhverjir, sem halda það, að bæjarstjórnin mundi frekar vilja ná sjer niðri á þeim mönnum, sem flutt hafa burt úr bænum og undan útsvarsgreiðslu þar, en eiga þó ekki nema 5 mínútna gang inn í miðjan bæinn frá bústað sínum utan bæjarins og stunda atvinnu í bænum alt árið. En jeg hygg, að þessum mönnum mundi engin ósanngirni sýnd í álögum. En þó hefi jeg ekkert á móti því að leyfa þeim málskot þetta til yfirskattanefndar, en vil heldur ekki ganga lengra. Eins og hv.frsm. meiri hl. tók fram, er ólíklegt, að hún yrði ekki sanngjörn, eins og hún hefir verið. Kærur undanfarið hafa heldur ekki verið tiltölulega margar. Hitt er annað mál, að stöðugt eru til fastir kærendur, sem aldrei verður gert til hæfis og kæra á hverju ári, og er ekki rjett að auka kostnað með því að leyfa þeim málskot þetta. Það þarf því varla að væna bæjarstjórnina um ósanngirni, enda hefir hún þótt ganga heldur of langt í eftirgjöfum sínum heldur en hitt, og hefir það ef til vill stafað af því, hve erfiðlega hefir gengið að innheimta bæjargjöldin. Bæjarfógeti hefir ekki talið sig hafa nægilegan mannafla til að framkvæma lögtök, og það er eiginlega fyrst nú í ár, að ríkt hefir verið gengið eftir innheimtunni. Jeg sje af þessum ástæðum enga ástæðu til að veita fleirum en utanbæjarmönnum leyfi til að nota sjer þetta málskot. Þá kem jeg að 4. brtt., um gjalddaga. Eins og hv.frsm. meiri hl. sagði, hafa gjalddagar undanfarið verið tveir, og vill meiri hl. halda því fyrirkomulagi og telur það gera mönnum hægara fyrir með greiðslur. Það er nú svo, að í þessu máli eru tveir aðiljar. Öðrumegin bærinn, hinumegin gjaldþegnarnir. Vegna dráttar á útsvarsgreiðslunum verður bærinn að taka lán og greiða af því háa vexti. Margir hafa þá reglu að draga greiðslu til seinni gjalddagans, og sumir humma alla greiðslu fram af sjer meðan unt er, þótt þeir geti borgað. - Borgarstjóri telur heppilegra að hafa aðeins einn gjalddaga. Með því móti fær bærinn gjöld sín greidd fyr á árinu og hægara að framkvæma lögtök á heppilegum tíma. Nú eru gjalddagar 1. apríl og 1. okt. Meiri hl. vill hafa þá 1. maí og 1. október. Nú er venja að fara að rukka menn eftir 1. apríl, en ekki byrjað á lögtökum fyr en eftir seinni gjalddaga, og er þá tíminn orðinn alls ónógur til að ná gjaldinu inn fyrir áramót. Á meðan verður bæjarstjórnin að greiða vexti af lánsfje sínu. Meiri hl. getur þess í nál. sínu, að hann telji yfirskattanefnd bærasta til að fjalla um og útkljá kærur yfir útsvörum. Jeg tel að vísu eðlilegt, að samræmi sje á milli tekjuskatts og aukaútsvara, en vil þó varhygðar vegna mótmæla því, að þessi orð í nál. eigi að skoða sem neina mælisnúru fyrir yfirskattanefnd til að fara eftir í væntanlegum útsvarskærum. Jeg skal að lokum geta þess, að það myndu einkum vera efnamennirnir, hinir hærri gjaldendur, sem mundu nota sjer málskot til yfirskattanefndar. Efnalítið fólk mundi ekki fara að eiga á hættu þann kostnað, er af þessu kynni að leiða, og því kæmi þetta ranglátlega niður. Vona jeg því, að hv. deild felli þetta ákvæði, eða að hv. meiri hl. taki það aftur til 3. umr. og reyni að lagfæra. Eins og jeg hefi sagt áður, er jeg ekki á móti því, að þetta nái til utansveitarmanna. Jeg vil endurtaka það, sem jeg sagði um sameiningu lóðar- og húsaskatts, að jeg tel það mjög óheppilega ráðstöfun, að slíkt komist á, og vona, að deildin fallist á þær ástæður, er jeg bar fram gegn því, og samþykki því brtt. minni hlutans.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Jeg býst nú við, að jeg og hv. samþingismaður minn (JBald) gætum lengi deilt um stefnuatriðið í máli þessu, en kæri mig hinsvegar ekki um að fara út í slíkar deilur, því að niðurstaðan verður venjulega sú, að hver jetur sitt. En jeg vildi þó nokkuð minnast á þær ástæður, er hv.frsm. minni hl. (JBald) færði fyrir rjettmæti lóðarskattsins. Hann sagði, eins og jeg líka gat um, að verðhækkunin væri bæjarfjelaginu að þakka, og það er auðvitað að sumu leyti rjett, því eftir því, sem bærinn hefir aukist, hafa menn sjeð sjer fært að kaupa hærra. En hvernig kemur þetta gjald niður á þeim, sem hafa keypt lóðir með hinu háa verði? Þeir, sem hafa selt lóðirnar með hinu háa verði og notið hagnaðar af því, sleppa, en þeir, sem hafa keypt lóðirnar með til finnanlega háu verði, verða að gjalda skatta af þeim. Eina ráðið til að gera þennan skatt rjettlátan, er að leggja hann á strax og bærinn fer að láta til sín taka. Með því er loku fyrir það skotið, að hann geti komið svo ójafnt niður, sem þessi skattur gerir. Ef það er nú svo, að það á að skattleggja þessar eignir vegna þess, að þær hafa hækkað í verði fyrir tilverknað bæjarins, mundu þá ekki eigendur geta gert kröfu til skaðabóta, ef þær skyldu nú lækka í verði af bæjarins völdum? Slíkt gæti mjög vel komið fyrir, t. d. fyrir stórfeld mistök bæjarstjórnar eða önnur óhöpp. Jeg býst við, að tvær grímur mundu renna á menn, ef slíkt kæmi fyrir, enda þótt þeir telji þennan skatt sjálfsagðan. Að mínu áliti er sú stefna, er frv. byggist á, ekki rjett. Hvað sem hver segir, er ekki hægt að neita því, að með þessum lögum er verið að taka eignarnámi af mönnum. Það hefir verið talað um, að þetta myndi lækka lóðaverð. En eru slík afskifti af eignum manna í samræmi við hugsunarhátt vorn og þjóðskipulag? Þá kom frsm. minni hl. með ástæðu, sem mjög hefir verið hampað í máli þessu, að óbygðar lóðir þenji bæinn gegndarlaust út, og verði því gatnagerð og viðhald og allar leiðslur óhæfilega kostnaðarsamt. Til þessa er því fyrst að svara, að það getur verið bæði kostur og löstur, að bærinn þenjist út. Í sumum bæjum er kvartað um það, að hvergi sje andrúmsloft, bæirnir þjappist of mikið saman, ef ekkert er að gert. Í öðrum bæjum eru því gerðar sjerstakar ráðstafanir til þess að fá opin svæði. Það er því ekki ókostur að öllu leyti, að bærinn þenjist út. En nú er það svo, að hátt lóðaverð miðar að því að þrengja bæina. Það er víða orsök þess, að bæirnir þjappast saman; altaf er bygt á hæðina og hvergi skilinn eftir auður reitur. Aftur getur lækkun á lóðaverði orðið til þess, að bærinn þenjist út. Sú verðlækkun lóða, sem frv. fer fram á, getur því haft öfug áhrif við það, sem hv.frsm. minni hl. ætlast til. Það er heldur ekki heppilegt að neyða menn til að byggja. Afleiðingin af því yrði bersýnilega sú, að legið verður á byggingarnefnd og bæjarstjórn um leyfi til að reisa óvandaða og ódýra hjalla á lóðunum, til þess að geta náð einhverju upp í kostnaðinn með leigu. Þessi skýli yrðu aldrei til frambúðar, en bænum til mikillar óprýði og til margfalds skaða fyrir fjelagið. Þegar á það er litið, hvernig bærinn er þaninn út, er það að litlu leyti með þeim hætti, sem laga mætti með ákvæðum eins og hjer ræðir um, því þær eru teljandi óbygðu lóðirnar, sem yrðu notaðar fyrir þetta. En bærinn hefir mest þanist út með byggingum, sem reistar hafa verið með fullri heimild og leyfi bæjarstjórnar. Í Skólavörðuholtinu er það t. d. bersýnilegt, að ekki er bygt eftir þeirri reglu að hafa göturnar sem stystar. En það er heldur ekki neitt óheppilegt. Það væri ekki æskilegt að koma bænum í það horf, að hann yrði þjettbýlt hverfi með háreistum húsum. Að vísu mundi gatnagerð verða ódýrari, en það vegur ekki upp á móti lífi og heilsu manna. Hv. minni hl. ber ekki mikið á milli við meiri hlutann. Að vísu er talsverður stefnumunur, en hann hefir þó verið jafnaður svo, að tillögum nefndarhlutanna ber ekki mikið á milli. Hv. frsm. minni hl. taldi óheppilegt að færa tvo liði saman í einn, svo sem gert er í 1. brtt. meiri hl. En það er eðlilegt að taka hvorttveggja undir sama staflið, sem jafnhátt gjald er greitt af. Að húseigandi geti fremur velt gjaldinu yfir á leigjandann, ef bæði húsa- og lóðaskatturinn er undir staflið a., heldur en þó að annar skatturinn væri undir sjerstökum lið, sem hjeti b., er alveg fjarstætt. Og þó að það yrði gert, þó að bæði lóðargjald og húsagjald lenti í leigunni, þá er það ekki nema eðlilegt í alla staði. Það er einmitt rjettmætt, að skattar sjeu þannig, að þeim verði dreift út. Hvort sem kostnaður við húseign stafar af lóð eða húsinu sjálfu, er það fje, sem reikna verður með, þegar talað er um, að eignin renti sig. Aftur er órjettmætt að leggja gjöld á óbygðar lóðir, sem eigandinn hefir ekkert upp úr. Það er beinlínis eignarnám. Því er rjett, að menn greiði nokkuð hærri húsaleigu og gjaldi með því í bæjarsjóð það, sem lagt er á fasteignir. En að taka hluta af útsvarsupphæðinni og leggja á nokkra menn, í þeim tilgangi, að þeir geti ekki dreift gjaldinu, er algerlega rangt. Jeg skal þá víkja nokkuð að ummælum hv.frsm. minni hl. um nál. meiri hl. og brtt. hans. Hann fann nokkuð að setningunni: „- - og auk þess er það ekki nema eðlilegt, að nokkurt samræmi sje milli útsvars og tekjuskatts manna.“ Þetta er þó engin goðgá. Um það hefir verið rætt í fullri alvöru, hvort ekki væri rjett að taka upp tekjuskatt til bæjarsjóðs í einhverri mynd, í staðinn fyrir útsvar. Það er ekki heldur rjett að leggja útsvar á menn án þess að taka tillit til tekjuskattsins. Nú er verið að leita að aðilja, sem heppilegt væri að skjóta til útsvarskærum, og er þá ekki rjettast að taka þann, sem kunnugastur er öllu tekjuframtali í bænum! Sjeu menn óánægðir með útsvar sitt, kemur það til af því, að niðurjöfnunarnefnd og manninum kemur ekki saman um, hvaða tekjur hann hafi haft. Er þá rjett, að úr þessu sje skorið af þeim aðilja, sem engin hætta er á, að telji manninn hafa þessar og þessar tekjur til tekjuskatts, en alt aðrar tekjur til útsvars. Þá þótti hv.frsm. minni hl. ekki heppilegt, að í 1. brtt. meiri hl. eru talin upp þau störf, sem bærinn lætur vinna sem endurgjald fyrir húsaskattinn. Þetta er gert í samræmi við ástæður bæjarstjórnar fyrir 2. gr. Þar segir svo: „Sá hluti fasteignagjaldsins, sem kemur niður á húseignunum, er áætlaður 160 þús. kr., en jafnframt fellur burtu sótaragjald og hreinsunargjald, sem árið 1922 er áætlað 119 þús. kr.“ Er svo sagt, að mismurinn á þessum tölum samsvari þeim útgjöldum bæjarsjóðs, sem stafi beinlínis af húsunum, þ. e. útgjöld við salerna- og sorphreinsun, við rottueitrun og ráðstafanir við tryggingar gegn eldsvoða. Þá kemur það heim, að áætlun skattsins stendst á við áætlun þessa kostnaðar, og er því rjett og sjálfsagt að telja þessi verk upp í lögunum sjálfum. Að nokkur maður muni skilja þetta svo, að bæjarsjóður eigi að greiða iðgjöld fyrir brunatryggingar, er ekki sennilegt. En ef það kynni að koma fyrir, skal jeg lýsa yfir því, að það kemur ekki til nokkurra mála, og geta lögskýrendur þá síðar vitnað í þessi orð mín fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar. En ef mönnum sýnist svo, mætti laga þessa upptalningu við 3. umr. Jeg skal leyfa mjer að geta þess, að í 2. brtt. meiri hl. er prentvilla; þar stendur „3 mánuðir“, en á að vera „3 mánuði“. Í handritinu stóð upphaflega eins og á þingskjalinu, en var leiðrjett, og hefir ekki verið tekið eftir þeirri leiðrjettingu við prentunina. Þetta má því leiðrjetta í uppprentun. Jeg gleymdi áðan að geta um brtt. undir 2.b. Þegar heimilað er að ganga að útgerðarmönnum um útsvar skipverja þeirra, sem eiga heimili utanbæjar, er ekki nema rjett að skylda niðurjöfnunarnefnd til að tilkynna húsbændunum, hve mikil gjöld þeir eigi að ábyrgjast, svo að þeir geti haldið eftir af kaupi þeirra, sem þeir eiga þannig að bera ábyrgð á gjöldum fyrir. Jeg skil ekki, að þetta muni valda ágreiningi, enda er fyrirhöfn lítil. Hv. frsm. minni hl. áleit, að málskot um útsvarskærur ætti aðeins að ná til utanbæjarmanna. Jeg tók það fram, að þetta væri aðallega gert vegna þeirra. Það er óviðunandi fyrir utanbæjarmenn, að lagt skuli vera á þá í öðru bæjarfjelagi og úrskurðað um kærur þeirra af bæjarstjórn, sem þeir eiga engan kost á að hlutast til um, hvernig skipuð er. Það hefir jafnvel komið til orða að hafa einn yfirdómstól yfir alt landið, til þess að setja niður misklíðir, sem kynnu að rísa af þessum ástæðum milli sveitarfjelaga og utansveitarmanna. En þar sem hjer er farið fram á að koma þessu á í Reykjavík, verður ekki sjeð, að neitt geti verið því til fyrirstöðu að heimila bæjarbúum sama rjett. Þetta viðurkendi hv.frsm. minni hl. einnig, en taldi, að þessu mundi aðallega verða beitt við hærri útsvörin, og mundu þá þeir hinir lægri gjaldendur verða fyrir misrjetti. En ef þeir, sem gjalda lágt útsvar, telja það ekki ómaksins vert að áfrýja úrskurði bæjarstjórnar, eru þeir engu bættari, þó að enginn annar megi skjóta máli sínu til æðra úrskurðarvalds. Þeir missa ekkert við það og er ekki gert rangt til. Það er altaf talið, að meira sje vert um, að stórar upphæðir sjeu lagðar rjettlátlega á, og ef litið er á, hverjum málum er oftast skotið til æðri dómstóla, þá eru það stórmálin, sem frekar eru reynd til þrautar, þau málin, sem meira veltur á. Hjer er því fullkomið samræmi við það, sem er á öðrum sviðum viðskiftalífsins. Það má einnig segja, að minni trygging sje fyrir óhlutdrægum úrskurði í bæjarfjelagi, þar sem bæjarstjórn hefir æðsta úrskurðarvald, heldur en í sveitum, þar sem úrskurðarvaldið er hjá sýslunefndum. Þar jafnar hreppsnefnd niður, en svo má skjóta gerðum hennar til sýslunefndar, en hún er í raun og veru minni aðili í málinu heldur en bæjarstjórn í bæjum. Þar eiga sæti menn úr mörgum hreppum, og sá hreppur, sem er aðili málsins, á þar aðeins einn fulltrúa. Því er dómur sýslunefndar fremur viðunandi en bæjarstjórnar. Þetta segi jeg að bæjarstjórnunum ólöstuðum, og má alls ekki skilja það svo, sem jeg sje að bera þeim á brýn, að þær hafi beitt menn ranglæti. Þá er í brtt. sleginn tvöfaldur varnagli við því, að menn misnoti þessa heimild til áfrýjunar. í fyrsta lagi verður útsvarið að muna 10% frá því, sem dæmist rjett að vera, til þess að menn fái nokkra leiðrjettingu, og í öðru lagi verður áfrýjandi að greiða málskostnað, allan, ef hann tapar málinu, en hálfan, ef hann vinnur það. Get jeg ekki sjeð, að bæjarmönnum sje gert of hátt undir höfði, þó að þeir megi áfrýja úrskurði bæjarstjórnar með þessum skilmálum. Hvort gjalddagi eigi að vera einn eða tveir, skal jeg ekki leggja neitt ofurkapp á. En mjer hefir fundist tekjuskattur og útsvar koma ónotalega við mig og aðra, vegna þess hve stór upphæð er krafin þar í einu lagi. Þar sem hv.frsm. minni hl. sagði, að bærinn mundi þá þurfa að taka lán í bili, til þess að fleyta sjer áfram, getur það ekki átt við, ef alt kæmi inn á gjalddaga, því að útgjöldin koma ekki öll yfir í einu; þau koma smátt og smátt. En ógæfan er, að útsvörin heimtast ekki öll á gjalddaga. Og er þá þess að vænta, að betur gangi að innheimta helmingi meiri fjárhæð á gjalddaga heldur en hingað til? Hjer er og ekki farið fram á að dreifa greiðslunni, því að nú eru gjalddagar tveir á útsvörum. Aftur eru nú lögð há viðurlög, sje gjaldið ekki greitt á rjettum tíma. Hingað til hefir greiðslan verið dregin von úr viti, og hefir bærinn því orðið að taka lán til þess að greiða aðkallandi gjöld. En nú eru þau viðurlög, að gjaldandi verður að greiða bænum vexti, og ætti það að stuðla mikið til þess, að menn greiði á rjettum tíma. En geri þeir það ekki, þá fær bærinn uppborinn kostnað sinn við lántökuna og ríflega það, frá óskilamönnunum sjálfum. Og ef þetta yrði til þess, að útsvörin yrðu að mestu leyti greidd á gjalddaga, þyrfti ekki að koma til þess, að bærinn yrði neyddur til að taka lán, af því að gjalddagar væru tveir. Auðvitað kostar það nokkuð meira að krefja tvisvar inn útsvarið, en þar sem útsvörin eru há, mundi það reynast mjög óvinsælt, ef alt væri krafið í einu. Og reynslan yrði sú, að menn mundu vilja borga eitthvað af, til þess að kaupa á sig frið, og mundi það verða samþykt af bæjarins hálfu. Meiri hlutinn telur því heppilegra, að gjalddagar sjeu tveir, án þess að hann leggi þó sjerstakt kapp á það.

Klemens Jónsson Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er ekki nýr gestur. Það lá fyrir þinginu í fyrra og var þá ekki útrætt. Var það komið fram að tilhlutun bæjarstjórnar, eins og lög gera ráð fyrir, og samþykti hún það með 12:1 atkvæði, eftir því sem hermir í greinargerð frv. Nú er það komið á ný frá bæjarstjórn, og eftir því, sem upplýst er í nál.háttv. minni hl., hefir bæjarstjórn enn samþykt það nærfelt í einu hljóði. Eftir þeirri skoðun, sem jeg hefi á stjórn bæjarmála hjer á landi, að kaupstaðirnir hafi og eigi að hafa að lögum fullan sjálfsákvörðunarrjett í öllum innri málefnum sínum, þykir mjer fullkomlega eðlilegt og jafnvel sjálfsagt, að Alþingi samþykki frv. þetta, sem komið er fram eftir nærfelt einróma ósk bæjarstjórnar. Jeg gæti því vel fallist á að samþykkja frv. óbreytt. Hinsvegar hefir Alþingi formlegan rjett til að gera breytingar á frv., og er því næsta eðlilegt frá sjónarmiði þeirra, sem eru ekki ánægðir með frv., að þeir flytja brtt. við það. Nú liggja ekki fyrir margar brtt., nema um gjaldhæðina, en það er líka aðalatriðið. Svo virðist sem háttvirtri allshn. hafi þótt lóðagjaldið of hátt. Jeg verð að játa það, að öllu athuguðu, að það er áætlað í hæsta lagi af bæjarstjórninni - 2%. - Minni hl. vill lækka það niður í 1%, en meiri hl. í 0,8%, eða hafa það jafnhátt húsaskattinum. Það getur verið álitamál, hvort er nær sanni, en jeg tel rjettara að vera nær tillögum bæjarstjórnar, og mun jeg því hallast að till. minni hl. í þessu efni. Að öðru leyti get jeg frekar fallist á tillögur meiri hlutans og tel þær að ýmsu leyti til mikilla bóta frá frv. bæjarstjórnar. Á jeg þar einkum við hina nýju grein um málskot til yfirskattanefndar. Jeg gat um það við 1. umr., að óheppilegt væri að hafa ekki æðra úrskurðarvald, sem gjaldendur gætu skotið úrskurði bæjarstjórnar til, ef þeir eru óánægðir með útsvar sitt. Jeg gat þessa af því, að mjer er kunnugt um, að margir bæjarbúar eru oft mjög óánægðir með úrskurð bæjarstjórnar og telja sig ekki hafa fengið rjettingu mála sinna. Það er því heppilegt að hafa æðra vald, sem menn geti áfrýjað til, ef þeir þykjast rangindum beittir. Það er rjett, sem hv.frsm. meiri hl. tók fram, að bæjarstjórn er að ýmsu leyti aðili þessa máls, ekki einungis gagnvart utanbæjarmönnum, heldur og fullkomlega gagnvart innanbæjarmönnum. Þótti mjer því vænt um, að hv. meiri hl. hefir tekið þetta til greina og kemur með sjerstaka grein um það. Jeg hafði þó hugsað mjer þessu komið dálítið öðruvísi fyrir, að áfrýjunarrjetturinn væri bundinn við ákveðna upphæð. Þó að maður, sem greiðir nokkur hundruð krónur í útsvar, hafi ekki alveg hárrjett gjald í samanburði við aðra, þá verður það ekki talin ósanngirni, þó að hann greiði nokkrum krónum hærra en rjett væri, án þess að hann hefði tækifæri til áfrýjunar. En þegar útsvarið skiftir þúsundum eða jafnvel tugum þúsunda, þá gegnir nokkuð öðru máli. Jeg hafði því hugsað mjer rjettinn til áfrýjunar bundinn við einhverja upphæð, og hana ekki alllitla, t. d. 1000 kr. Það er auðvitað álitamál, hvar takmörkin ætti að setja, og mætti vel hugsa sjer þau hærri. Jeg hafði einnig hugsað mjer, að hæstarjetti væri falið að skera úr þessu. Hann hefir ekki svo mikið að starfa, að honum ynnist ekki tími til að anna þessu, og jeg veit, að allir munu ásáttir um það, að þar megi búast við rjettlátum úrskurði. Meiri hl. hefir farið aðra leið, að fela yfirskattanefnd úrskurðarvaldið, og get jeg vel fallist á það eftir atvikum. Sumir menn halda því fram, og það hefir komið fram hjá hv.frsm. minni hl. (JBald), að þetta sje óþarft, nema ef til vill gagnvart utanbæjarmönnum, en því verð jeg að vera ósamþykkur. Fyrirkomulag það, sem nú er á niðurjöfnuninni, er ekki nærri því eins örugt og áður. Þá voru 15 menn í niðurjöfnunarnefnd, og voru þeir fram á síðustu og verstu ár ekki kosnir eftir pólitískum flokkum, heldur sjeð um, að teknir væru menn úr öllum stjettum, sem væru kunnugir hver í sinni stjett. Þá voru valdir sjómenn, iðnaðarmenn, kaupmenn, embættismenn o. s. frv. Nú er horfið frá þessu, og er skipuð 5 manna fastanefnd, og hefir hún fullkomið vald til að leggja á öll útsvör. Að mínu viti kemur það ekki til mála, að 5 menn, hversu kunnugir sem þeir kunna að vera, hafi þá þekkingu á högum manna, að þeir geti lagt útsvör á alla bæjarbúa, án þess að stórar misfellur verði. Gamla fyrirkomulagið var miklu tryggara að þessu leyti, að því ógleymdu, að vilji menn beita rangindum, þá er altaf auðveldara fyrir 5 menn að taka sig saman um það heldur en 15. Jeg segi þetta ekki vegna þess, að jeg vilji væna þá, sem nú eiga sæti í nefndinni, um slíkt, en þetta er þó hugsanamöguleiki. Jeg verð því að mæla með þessari brtt. Jeg skil ekki í því, að háttv.frsm. minni hl. skuli dirfast að fara fram á, að hún verði tekin aftur til 3. umr.; hefði hv. meiri hl. fallist á það, mundi jeg óðar hafa tekið brtt. upp. Þá vil jeg í sambandi við þessa grein beina þeirri fyrirspurn til hv.frsm. meiri hl., hvort það sje ekki um prentvillu að ræða, þar sem stendur: „Fái áfrýjandi lækkun á útsvari sínu“ o. s. frv.

Jú, „ekki“ á undan lækkun hefir fallið niður, og verður það leiðrjett

. Jeg gerði ráð fyrir, að svo væri. Þá er hjer enn brtt. frá hv. meiri hl. allshn., sem jeg fellst á, að sje til bóta. Hún er um það, að útsvar skuli gjalda á tveimur gjalddögum, Jeg er viss um, að það hefir komið á gjaldendur þessa bæjar, þegar þeir fengu fyrir fáum dögum síðan seðlana frá brunabótaskrifstofunni, þar sem á stóð, að þeir ættu að borga það í einu lagi, sem þeir höfðu áður borgað í tvennu. Það fór að minsta kosti svo um mig, að mjer fanst þetta allhörð krafa. Geri jeg ráð fyrir, að eins færi um útsvörin. Nú hefir borgarstjóri farið fram á það, að útsvörin verði greidd í einu lagi, og telur hann það heppilegra fyrir bæinn og vænlegra til innheimtu. En það hjálpar ekki að líta eingöngu á málið frá bæjarins hálfu; það verður einnig að líta á það frá hálfu bæjarbúa, frá gjaldendanna hálfu. Sje erfitt fyrir allan þorra manna að greiða tvisvar, þá mun það þó enn verra einu sinni, og býst jeg við, að innheimtan muni ganga ver með því móti. Jeg veit heldur ekki til, að þetta tíðkist annarsstaðar. Í Kaupmannahöfn hefir þetta verið svo, og er víst enn, að þessi gjöld eru ekki greidd einasta tvisvar, heldur fjórum sinnum. Er það talið, að þetta sje bæði ljettir fyrir bæjarbúa og að greiðslan gangi auk þess betur fyrir sig. Það væri því hjer um beina afturför að ræða og óleik, bæði fyrir bæjarfjelagið og bæjarbúa. Jeg hefi svo ekki meira að segja að sinni, en mun greiða málinu atkvæði með þeim breytingum, sem hv. meiri hl. nefndarinnar hefir borið fram við það. Hvað lóðargjaldið snertir, mun jeg þó hallast að till.hv. minni hl.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer þykir rjett að gera hv.þdm. grein fyrir, hverra hagsmuna ríkissjóðsins hjer sje að gæta í þessu máli. Allshn. hefir útvegað sjer upplýsingar í því skyni að sjá, hve miklu þetta munaði ríkissjóðinn, og komist að þeirri niðurstöðu, að með þessum breytingum myndu bæjargjöldin af húsum ríkissjóðs hækka úr 12700 kr. upp í 14900 kr., og getur það ekki kallast mikið. Nú á það sama við um ríkissjóðinn og einstaka menn, sem hús eiga hjer í bænum, að hann hefir sinna hagsmuna að gæta að því er snertir það, að slökkvilið bæjarins og slökkvitækin sjeu í lagi, og með því að bærinn hefir nú nýlega kostað talsverðu til að bæta þetta, þá er það rjett, að ríkissjóður sem húseigandi taki að sínum hlut á sig þá hækkun gjaldanna, sem af þessu leiðir. Frá sjónarmiði ríkissjóðsins sje jeg því ekkert til fyrirstöðu að samþykkja þessa till. um 0,8% gjald af húseignum. Um lóðargjöldin er það aftur á móti að segja, að þar er um mikla hækkun að ræða frá því, sem nú er, bæði fyrir ríkissjóðinn og aðra lóðaeigendur. Lóðir ríkissjóðs eru virtar á um 1½ miljón króna. Þótt nú, samkvæmt ágiskun borgarstjóra, 1/3 hluti fjelli undir lægri taxtann, þá mundi samt frv. hafa í för með sjer, að ríkissjóður eftir því greiddi í lóðargjald 22–23 þús. kr. á ári. Jeg veit að vísu ekki nákvæmlega, hve hátt lóðargjaldið er nú, en hygg þó, að það fari vart fram úr 1000 kr. Það er ekki svo að skilja, að þetta gjald komi neitt öðruvísi niður á ríkissjóðnum en öðrum lóðaeigendum. Það er ljóst, að þetta er mjög mikil gjaldaaukning fyrir alla, sem þar eiga hlut að máli. Eftir till. meiri hl. nefndarinnar reiknast mjer, að þessi lóðargjöld nemi um 9000 kr., með 0,8% í hærri flokknum og 0,2% í þeim lægri. Eftir brtt. minni hl. nefndarinnar verður það nokkuð hærra, um 11000 kr. - Jeg vildi láta þetta koma fram, svo að háttv.þdm. vissu, um hvað þeir væru að greiða atkvæði. En jeg lít svo á, að ríkissjóðnum sje ekkert vandara um hjer en öðrum húseigendum bæjarins. Hinsvegar lít jeg svo á, að of langt sje farið í að leggja á svo mikil lóðargjöld, sem ákveðið er í frv. og nál.hv. minni hl. nefndarinnar. í nál.hv. meiri hl. nefndarinnar er aftur á móti hóflegar farið í sakirnar, og mun jeg vel geta aðhyllst till. hans. Þá vil jeg svara nokkrum orðum ummælum háttv. 2. þm. Rang. (KlJ). Hann sagði, að samkvæmt landslögum ættu bæjarstjórnir kaupstaða að hafa sem mest frjálsræði og ákvörðunarrjett í málum kaupstaðanna. Hann kannaðist að vísu við það, að stjórnin hefði úrskurðarvald um ýms mál kaupstaðanna, en taldi það vera að mestu formsatriði og stjórnin ætti ekki heldur að nota það vald. Þetta álit ljet hv.þm. í ljós í upphafi ræðu sinnar, en öll ræða hans ósannaði svo þessi orð hans, þar sem hann kvaðst hvorki í einu nje öðru geta felt sig við gerðir bæjarstjórnarinnar í þessu máli. Er jeg samdóma honum í því, en hina skoðun hans get jeg aftur á móti ekki felt mig við. Jeg álít, að þar sje um að ræða mjög hættulega stefnu, sem þegar hafi verið fylgt of langt. Þegar svo mikill mannfjöldi er samankominn í kaupstaðina og eftir að þeir eru búnir að fá svo mikla þýðingu fyrir landið, þá kemur það ekki til nokkurra mála, að ríkisvaldið megi láta afskiftalaust, hverju fram vindur um málefni þeirra. Ef andvaraleysi væri viðhaft, þá gæti svo farið, að þessi stærstu sveitarfjelög ríkisins lentu í slíkri óreiðu með innri málefni sín, að þau yrðu að síðustu að vera upp á ríkissjóðinn komin. Því um hvern annan væri að ræða en ríkissjóðinn til að taka við, ef fjármálum kaupstaðanna yrði siglt í strand? Við höfum nú þegar eitt greinilegt dæmi þessu til sönnunar, þar sem ríkissjóðurinn hefir nú nýlega orðið að greiða um 25 þúsund danskar krónur fyrir hönd Vestmannaeyjakaupstaðar. Af þessu sjest, að full þörf er á því að hafa alla aðgæslu í þessum efnum og meiri en höfð hefir verið til þessa. Það má vissulega fara of langt í því að veita kaupstöðum landsins sjálfsákvörðunarrjett. Þetta er nú sú hlið málsins, sem veit að ríkissjóðnum. En eftir minni byggju er það líka rangt að framfylgja þessu svo ríkt, ef litið er á málið frá sjónarmiði borgaranna. Get jeg þar að mestu látið mjer nægja að vísa til ræðu háttv. 2. þm. Rang., því við erum fyllilega sammála í því tilliti. Það er sjálfsagt, að kaupstaðaborgarar eiga að hafa sama aðgang að löggjafarvaldinu sem aðrir borgarar landsins. Um önnur efni frv. skal jeg ekki orðlengja neitt. Jeg vil þó aðeins taka undir eitt, sem hv. 2. þm. Rang. sagði um það, að breyta þyrfti skipun niðurjöfnunarnefndarinnar. Sú skipun, sem nú er og samþykt yrði áfram. með frv., er með öllu óviðunandi. Hefir reyndan sýnt, þennan stutta tíma, sem sú skipun er búin að standa, að sú tilhögun er miklu lakari en hin, sem áður var. Held jeg, að ekki verði hjá því komist að gera breytingu á þessu; jeg ætlaði að gera það áður í nál.allshn., en úr því varð ekki vegna stjórnarskiftanna, og hefi jeg í hyggju að bera fram við 3. umr. hóflega brtt. í því skyni að bæta úr þessu. Það er víst, að nefndin er bæði of fáliðuð, og svo er með öllu óverjandi, að hún skuli kosin af bæjarstjórninni. Hún á auðvitað að vera kosin af borgurunum, eins og áður var. Gæti það orðið að mestu kostnaðarlaust, með því að láta þær kosningar verða samferða einhverjum öðrum kosningum í bæjarins þarfir.

Jakob Möller Jeg skal ekki bæta miklu við þær málalengingar, sem orðnar eru í þessu máli. Jeg get þó ekki varist að láta í ljós furðu mína yfir því, hve háttv.frsm. meiri hl. (MJ) bakaði sjer mikla fyrirhöfn, til þess að sannfæra hv. deildarmenn um, að lóðargjöldin, sem hann vill þó leggja á, sjeu ósanngjörn, því það skein í gegnum alla ræðu hans, að öll lóðagjöld væru óhæfa, en ágreiningurinn í þessu máli er þó ekki um annað en það, hvort lóðargjaldið skuli vera 0,8% eða 1%. - Hv. frsm. talaði eins og hjer væri um eitthvað alveg nýtt að ræða, eins og þessi braut, sem hjer væri verið að leggja inn á, væri alveg ókönnuð. En löggjöfin hefir þegar viðurkent, að byggingarlóðir sjeu hæfar til að bera gjald til ríkissjóðs. Í lögunum um fasteignaskatt er lóðargjaldið sett hærra en húsaskatturinn. Það er að vísu talsvert lægra en hjer er gert ráð fyrir, ekki nema 0,3%, en vitanlega með það fyrir augum, að bæjar- og sveitarfjelög noti einnig þennan skattstofn. Það hefir líka umyrðalaust verið heimilað öðrum bæjar- og sveitarfjelögum að leggja á lóðargjald upp í 2%. Í heimild þeirri stendur meira að segja, að það skuli ekki vera lægra en 1%, og má af því sjá, að þá þótti ástæða til að ákveða lágmark. Það er því undarlegt, að gjald þetta skuli þykja svo háskalegt, þegar um Reykjavík er að ræða. Auðvitað eru lóðirnar hjer dýrari, eignirnar eru meiri, en principið breytist ekki fyrir það. Það er og víst, að lóðirnar í öllum kauptúnum landsins eiga fyrir sjer að hækka. Það hefir verið sagt, að lóðargjöldin hjer sjeu beint eignarnám. Það er undarlegt, að menn skuli ekki geta skilið það, að ef 1% lóðargjald er eignarnám hjer, þá muni 2% gjald annarsstaðar vera það líka, þótt um minni eignir sje að ræða. Það yrði þá bara meira í heild, sem tekið yrði hjer, en það eitt gerði þetta ekki rangt, ef ekki væri rangt að leggja slíkt og jafnvel hærra hundraðsgjald á annarsstaðar. - Nei, menn voru á rjettri leið áður, en eru nú að hverfa inn á ranga braut. Og orsökin mun vera sú, að nú er meiri hagsmuna að gæta; það standa sterkari hagsmunir að baki andstöðunnar nú en áður og sterkari „agitationir“. Verða nú hv.þm. að gera upp við sig, hvort rjett sje að láta slíkt ráða úrslitum málsins, - hvort þeir af þessum sökum eigi að láta undan síga. Því verður ekki á móti mælt, að lóðargjöld sjeu rjettmæt. Lóðir fá aukið verðmæti fyrir fólksstrauminn til bæjanna, og eigendur þeirra græða þannig fyrirhafnarlaust. En um leið og lóðirnar sprengjast upp, er öðrum borgurum gert erfiðara fyrir og gjaldþol þeirra minkað. Hvað getur þá verið á móti því að leggja gjald á það, sem veldur þessu? Ef hjer væri um eignarnám að ræða, þá væri nokkur ástæða til að vera hikandi. En það er síður en svo sje. Það hefir verið borið fram sem mótbára, að lóðargjöldin komi ósanngjarnt niður á þeim mönnum, sem keypt hafa lóðir hæstu verði. Það er svo um alla hluti, sem lagt er á, og auk þess er ekki útlit fyrir annað en að lóðirnar haldi áfram að hækka. En það varðar bæjarfjelagið í heild sinni miklu, að lóðir hætti að hækka í verði, því hátt verð á lóðum er ekki til góðs heildinni, heldur þvert á móti. Það eykur dýrtíð fyrir öllum almenningi, þeim einum til góðs, sem lóðirnar eiga. Nú er hugsanlegt, að því verði haldið fram, að ef gjaldið sje sett 1%, þá muni lóðir lækka í verði. En sje það sett 0,8%, þá muni það standa í stað, og gæti þetta þá rjettlætt það, að lægri skatturinn yrði samþyktur. En þessu hefir ekki verið haldið fram. Og það væri líka alveg út í loftið gert; og tilgangurinn með því að setja lóðaskattinn 0,8% er aðeins sá, að slengja honum saman við húsaskattinn; en löggjafarvaldið hefir viðurkent, að hjer sje um ólíka skattstofna að ræða. Jeg hlýt því í þessu atriði að hallast að minni hl. nefndarinnar. Í þessu sambandi vil jeg minnast á ummæli hæstv. fjrh. (JÞ) viðvíkjandi hag ríkissjóðs með tilliti til þessara laga. Hann sagði, að hjer kæmi nýr skattur á ríkissjóð, 11 þús. kr. eftir till. minni hl., og 9 þús. kr. eftir till. meiri hl. nefndarinnar. Við skulum nú segja, að hjer komi nýtt 11 þús. kr. gjald til bæjarsjóðs, sem ríkið greiðir. Það er rjett að benda á það, en í því sambandi vil jeg benda á plagg, sem einmitt lá fyrir sömu nefnd og þetta frv., sem upplýsti um það, hvaða gjaldstofnum ríkið hefði svift bæjarsjóð. Jeg hefi sjeð þá greinargerð, sem borgarstjóri hefir samið, og af henni sjest, að ríkið hefir svift bæinn 210 þús. kr. skatti á ári. Jeg veit, að hv.þdm. er í fersku minni ýmislegt, sem gert hefir verið til þess að rýra skattstofna bæjarins. Samvinnulögin, frv. um útsvarsskyldu verslunarfyrirtækja ríkissjóðs o. fl. í greinargerð þessari er líka minst á skemtanaskattinn, sem er 30–40 þús. kr. á ári. En þess má geta, að sá skattur var aldrei ætlaður til almennra bæjarþarfa. Sem sagt, þá munar hjer um 2 þús. á skatti ríkisins, hvor till. nefndarinnar, meiri eða minni hluta, verður samþykt. Með öðrum orðum: á lóð, sem metin er á 1 miljón kr., er munurinn 2 þús. kr. Viðvíkjandi smávægilegum breytingum á frv., sem hjer hefir verið minst á, skal jeg aðeins víkja að fám. Fyrir almenning skiftir það í raun og veru ekki miklu, hvort gjalddagar útsvara eru tveir eða ekki nema einn. Eins og nú eru gjalddagarnir tveir, og þó vitanlega fleiri. Hjer eru fastir innheimtumenn, sem taka á móti greiðslum eftir því, sem gjaldendum hentar, og mundi svo verða áfram, þó einn gjalddagi sje ákveðinn. Eina breytingin, sem af því leiddi, er sú, að gjaldendur, sem vitanlegt er um, að geta borgað í einu, væru látnir gera það, í stað þess að græða vexti á kostnað bæjarins með því að draga greiðsluna. Að hafa tvo gjalddaga þýðir það, að slíkir menn borga ári seinna helming útsvarsins, og græða þannig hálfs árs vexti. Þetta hefir því nokkra þýðingu viðvíkjandi þessum gjaldendum, en annars varðar hún litlu. Hvað snertir skipun niðurjöfnunarnefndar, þá geri jeg ekki mikið úr því, hvort nefndarmenn eru 5 eða 15. Í eins stórum bæ og Reykjavík er nú orðin, þar sem búa um 20 þús. manna, eru engin líkindi til þess, að nokkrir 15 menn haft fullkomna þekkingu á ástæðum allra. Og síst yrði tryggingin fyrir því meiri, þó að þessir menn væru kosnir af almenningi. Jeg held það sje þó betur tryggt, ef þeir eru kosnir af bæjarstjórn. Hún mun taka meira tillit til þess sjerstaka verks sem vinna á, heldur en ef aðeins er hugsað um fylgi við pólitískar kosningar. Fyrirkomulaginu við niðurjöfnun er líka breytt, með því að tilgangurinn er sá, að meir og meir sje horfið að beinum tekjuskatti. Formaður nefndarinnar er líka skattstjóri Reykjavíkur, og hefir nefndin aðgang að öllum plöggum skattstofunnar. Og þær upplýsingar, sem nefndin fær þannig, munu vega fullkomlega á móti því, að nefndarmönnum er fækkað. Jeg er þessu að vísu ekki kunnugur, en mjer þykir ekki ósennilegt, að 5 menn standi hjer betur að vígi en 15 menn áður, sem ekki höfðu við annað að styðjast en persónulegan kunnugleika. Jeg gleymdi að taka það fram viðvíkjandi lóðargjaldinu, sem ekki er þýðingarlítið, að þar sem það er miðað við fasteignamat, sem er allmiklu lægra en kaup- og söluverð, þá er það í rauninni lægra en það sýnist. Það má segja, að söluverð lóða muni eiga fyrir sjer að lækka, eins og annað verðlag, en ekkert hefir bólað á því enn. Og ef svo fer, sem menn vona, að úr rætist með afkomu útgerðarinnar, og þar með bæjarins í heild, þá er ekki ástæða til að óttast það, að lóðaverðið lækki.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg hefi ekki allmiklu hjer við að bæta, þar sem hv. samþm. minn, 3. þm. Reykv. (JakM), hefir skýrt málið svo vel. Vil jeg þakka honum og hv. 2. þm. Rang. (KlJ), sem voru mjer að mestu sammála. Þó var ýmislegt raunar í ræðu hv. 2. þm. Rang., sem jeg get ekki felt mig við. Jeg er á því, eins og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) sagði, að það má lengi karpa um þetta mál, og jeg býst við því, að skoðanir manna breytist þó lítið við það. Sá hv.þm. (MJ) talaði um það, að hann gæti verið með því að leggja skatt á lóðir í bæjum meðan þær væru í lágu verði. En þetta er nú altaf álitamál. Og hvenær hefði hann þá viljað fá lóðargjald hjer í Reykjavík? Það er engu hægt að spá um framtíðina, hvort verð á lóðum hækki eða lækki, en við vonum allir, að þær muni fremur hækka, og fyrir því eru langsamlega meiri líkur. Það er undantekning, að menn hafi keypt dýrar lóðir nú. En hitt er alkunnugt, að mjög margir eiga lóðir frá fornu fari, sem hafa mjög hækkað í verði hjer í bænum fyrir aðgerðir bæjarfjelagsins. Þannig er t. d. um lóðir hjer við höfnina. Þær hafa hækkað geypilega í verði við það, að bærinn hefir lagt á 4. miljón króna í hafnarvirki, og þeir menn, sem þessar lóðir hafa átt meðan þær voru að hækka í verði af þessum ástæðum, og eiga þær enn í dag, hafa grætt mjög mikið á þennan hátt, og er því fullkomlega sanngjarnt, að þeir greiði skattinn. Og á svipaðan hátt hafa allar aðrar lóðir hækkað í verði fyrir aðgerðir bæjarins, til hagnaðar fyrir einstaka menn, sem hafa átt lóðirnar gegnum allar verðbreytingar. Þá vildi jeg geta þess, út af því, sem talað hefir verið um lóðargjaldið, að svo var til ætlast, þegar bæjarstjórn samþykti þetta frv., að lóðargjaldið gengi til þess að lækka aukaútsvörin, og þá auðvitað til þess að lækka útsvör lóðaeigenda líka. - Það er alls ekki þýðingarlaust, eins og háttv. 4. þm. Reykv. vildi láta í veðri vaka, hvort húsa- og lóðargjaldið er ákveðið í einu eða tvennu lagi. Þvert á móti hefir það mikla þýðingu. Ef þessi gjöld verða krafin sem sameiginlegt gjald af eigendum fasteigna, er miklu frekar við því að búast, að þau verði látin koma niður á leigjendum heldur en ef það er vitanlegt, að lóðargjaldið er sjerstakt gjald af sjerstakri eign. Háttv. 2. þm. Rang. talaði um skipun niðurjöfnunarnefndar og taldi, eins og hæstv. fjrh. (JÞ), að fyrirkomulagið væri verra nú en áður hefði verið. En reynsla þeirra, sem þessu eru kunnugastir, gengur í þveröfuga átt. Jeg er ekki að lasta það, þótt almenningur fái að kjósa þessa menn, en jeg hugsa, að bæjarstjórn muni velja fult svo vel, og jeg held, að það geri litla breytingu, hvort mennirnir eru valdir af bæjarstjórn eða með almennri kosningu, því flokkarnir í bæjarstjórn munu í flestum tilfellum hafa í kjöri alveg sömu mennina og annars mundi gert verða. Þá er tala manna í niðurjöfnunarnefnd. Jeg held, að það sje ekki til annars en tafar að hafa þá mjög marga. Og hvað snertir kunnugleik á efnum og ástæðum bæjarmanna, þá vegur það miklu meira að geta haft hliðsjón af framtalsplöggum til tekju- og eignarskatts í ríkissjóð. Að vísu þekkist það, að lagt er útsvar á mann til bæjarsjóðs, sem ekki greiðir skatt til ríkisins, en þá er lagt á ástæður hans. Þá mintist hv. 2. þm. Rang. á gjalddaga og taldi heppilegra, að þeir sjeu tveir. Jeg verð að telja víst, að þó svo yrði ákveðið með lögum, að gjalddaginn sje einn, þá verði fylgt þeirri reglu, er venja hefir verið, að bæjargjaldkeraskrifstofan sendir út sína innheimtumenn, og margir gjaldendur munu geta samið við þá um að borga útsvarið í mörgu lagi. Og útsvarið verður þá áreiðanlega ekki tekið lögtaki meðan þeir samningar eru haldnir og ekki bregður út af. Sami háttv.þm. sagði, að í Kaupmannahöfn væru fleiri gjalddagar en hjer. En þar hygg jeg, að innheimtumenn hafi meira vald en hjer. Jeg ætla, að þeir geti tekið gjöldin þegar lögtaki, ef ekki er greitt á gjalddaga, en hjer verður að fara þá flóknu leið að senda útsvaralistann til bæjarfógeta, en hann hefir svo ekki fólk til að framkvæma innheimtuna, svo alt dregst fram á vetur, en þá eiga menn einmitt erfiðast með að greiða öll gjöld. Og á þessu verður ekki breyting, nema gjalddagi sje ákveðinn svo tímanlega, að hægt sje að innheimta útsvörin öll á haustin, þegar búast má við, að flestir hafi peninga. Jeg vil því, að haldið verði því fyrirkomulagi, sem greinir í frv. um gjalddagann. Það mun reynast heppilegast. Hæstv. fjrh. var að lýsa því, hver skattur væri með þessu frv. lagður á ríkissjóð. Jeg vil nú bæta ögn við þær upplýsingar, sem háttv. 3. þingmaður Reykv. gaf inn þetta atriði í ræðu sinni. Bæjarsjóður greiðir af holtunum og mýrunum hjerna í kringum bæinn um 6 þús. kr. í ríkissjóð, og auk þess auðvitað af öðrum lóðum sínum og löndum, svo allir geta sjeð, að hjer munar ekki miklu á því, sem ríkinu er ætlað að greiða í bæjarsjóð. Annars fanst mjer hæstv. fjrh. vera á þeirri skoðun, að fulllangt sje gengið með till. minni hl. hjer. En það ber nú raunar ekki mikið á milli till. minni og meiri hlutans. Minni hl. vill hafa lóðarskattinn sjerstakan og að hann sje 1%, en meiri hl. húsa- og lóðarskattinn sameiginlegan 1,6%. Það þarf ekki að vera að mæla á móti 2% lóðargjaldinu, sem í frv. stendur, þar sem litlar líkur eru til, því miður, að það verði samþykt. Annars hefir hæstv. fjrh., þegar hann var í bæjarstjórn Reykjavíkur, lagt til, að skatturinn yrði 1% af lóðum, og sje jeg ekki mikinn mun á ástandinu þá og nú. Í tilefni af orðum hv. 2. þm. Rang. og andmælum hæstv. fjrh. vil jeg taka það fram, að mjer finst hv. 2. þm. Rang. hafa rjett að mæla í því, að bæjarfjelögin eigi að hafa sem mest sjálfræði um sín málefni. Og jeg vil eindregið mótmæla því, sem mjer virtist mega skilja af orðum hæstv. fjrh., að ríkisvaldið fái í nokkrum verulegum atriðum að blanda sjer í sjálfstjórn bæjarfjelaganna. Bæjarfjelögin sjá best, hvað þeim hentar, og þótt þau kunni að komast í fjárhagslegt öngþveiti, þá þarf það alls ekki að stafa af neinni óstjórn. Ríkissjóður er nú í kröggum sjálfur, og hefir enginn lýst því svartar en hæstv. fjrh., svo það er ekkert undarlegt, þótt fjárhagsörðugleikar geri vart við sig hjá bæjarfjelögum og sveitarfjelögum. Hæstv. fjrh. talaði einnig um skipun niðurjöfnunarnefndar. Því hefi jeg áður svarað. Þar vil jeg ekki breyta til. Það fyrirkomulag, sem nú er, hefir staðið um tveggja ára skeið, og reynslan hefir orðið sú, að dómi þeirra, sem best þekkja, að það sje mun betra en hið gamla fyrirkomulag. Verkið vinst betur og samræmi næst meira í álagningu. Jeg tek undir það með hv. 3. þm. Reykv., að það næst engu meiri kunnugleiki á efnum fjöldans og ástæðum, þó mönnum sje fjölgað í nefndinni. Jeg vil loks vænta þess, að hinu háa Alþingi megi auðnast að afgreiða þetta frv. á viðunandi hátt. En hitt teldi jeg mjög misráðið, ef gengið yrði í bága við þann grundvöll, sem bæjarstjórnin hefir lagt í þessu frv. En það tel jeg að sje gert, ef slengt er saman húsa- og lóðarskatti. Þess hefir áður verið getið, að deilt hafi verið um ýms mál hjer í bænum og í bæjarstjórn. En um lóðargjaldið hefir verið fult samkomulag, og það hafa farið fram kosningar meðan þetta lóðargjaldamál var á döfinni, og alls ekki bólað á neinum óvilja bæjarbúa um þá stefnu bæjarstjórnar. Það er ekki rjett að segja, að nokkur veruleg mótspyrna gegn þessu máli hafi látið á sjer bæra hjer í bænum, þó að fáeinir menn hafi verið því mótfallnir, því bæjarstjórn og allur þorri kjósenda telja þessa stefnu rjetta og hið háa Alþingi má ekki draga það að veita bæjarstjórninni lagaheimild til þess að geta aflað þeirra tekna í bæjarsjóð, sem hún þarf og hinir breyttu tímar heimta. Þá vil jeg ennfremur benda á ákvæði 7. gr. frv., sem líklega er sjerstakt fyrir Reykjavíkurbæ, um álögur á utanbæjarmenn. Þetta ákvæði er mjög mikilsvert, því eins og kunnugt er, þá er nú að rísa upp á bæjartakmörkunum stórt þorp, og er þaðan aðeins 5 mínútna gangur niður í miðbæinn. Nýlega hafa þarna verið auglýstar ca. 80 lóðir til sölu, og þeir menn, sem þarna búa, geta stundað atvinnu inni í bænum eins og þeir væru þar búsettir. Þannig hafa efnamenn sjeð ástæðu til að flytja út fyrir bæjartakmörkin, til þess að losa sig við álögur. Eins og nú er, getur bæjarsjóður ekkert gjald á þessa menn lagt. Jeg vænti þess, að málinu verði hraðað og frv. samþykt á þeim grundvelli, sem bæjarstjórn og bæjarbúar greinilega hafa óskað og engin veruleg rök mæla á móti.

Klemens Jónsson Jeg skal nú ekki vera langorður í þetta sinn. Hæstv. fjármálaráðherra (JÞ) gat ekki fallist á það, að bæjarstjórnin hefði fult sjálfsforræði um meðferð mála bæjarins, heldur bæri nauðsyn til að hafa strangt eftirlit með stjórn kaupstaðanna, þar sem það hefði komið fyrir, að ríkið hefði orðið að greiða allháar upphæðir fyrir kaupstaði. Vildi hann því, að ríkisstjórnin hefði hönd í bagga með um meðferð fjármála bæjanna og liti eftir því, að ekki væri farið um of óvarlega í sakirnar. En jeg vil taka það fram, að sú greiðsla, sem ríkissjóður þarf nú að taka á sig fyrir Vestmannaeyjar, þarf ekki að stafa af neinni vanrækslu eða af því, að bæjarstjórnin í Vestmannaeyjum vilji skjóta bænum undan að borga. En ef ástæður kaupstaðarins eru svo, að hann getur ekki staðið í skilum, verður ríkið, sem ábyrgst hefir, auðvitað að taka á sig greiðslurnar. Slíkum greiðslum, samkvæmt lagaheimild, verður ekki komist hjá, og landið má altaf búast við því, hve strangt eftirlit sem það hefir, að sá, er ábyrgst hefir verið fyrir, geti ekki staðið fyllilega í skilum, þegar misjafnlega árar og misjafnlega hepnast þau fyrirtæki, sem ráðist er í. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði um áfrýjun útsvaranna, þá verð jeg að segja það, að betur sjá augu en auga, 15 menn betur en 5. Viðvíkjandi kosningu niðurjöfnunarnefndar taldi hann betra, að hún væri kosin af bæjarstjórn en af almenningi, því flokkarnir í bæjarstjórn mundu kjósa sömu mennina oftast. Jeg hafði ekki beinlínis á móti því, heldur hinu, að þeir væru of fáir. Jeg fell ekki frá því, að fyrra fyrirkomulagið sje tryggilegra. Reynslan hefir enn ekki sýnt a. m. k., að nýja fyrirkomulagið sje betra en hitt. Það hafa ýmsar raddir komið fram um það, að breytingin hafi ekki orðið til batnaðar. Hvort kærur hafa aukist síðan, veit jeg ekki, en auðvitað er það, að altaf verða einhverjir óánægðir, hverjir sem jafna niður og hvernig sem þeir gera það. Háttv. þm. sagði, að gjaldendur gætu fullvel samið um það við borgarstjóra, að fá að greiða útsvar sitt í tveim eða jafnvel í fleiri greiðslum. Það gleður mig að heyra þetta, því að jeg efast ekki um, að mörgum muni koma það vel og margir muni nota sjer það. En verði ekki ákveðinn nema einn gjalddagi, vil jeg benda á það, að óheppilegt er að ákveða hann að vorinu, því að þá eru ástæður manna venjulega heldur erfiðar. Að haustinu er alt öðru máli að gegna, og teldi jeg rjettara að setja hann 1. september eða 1. október en 1. maí.

Fjármálaráðherra (JÞ): Út af því, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði, vil jeg gera grein fyrir því, hvers vegna mjer finst varhugavert að leggja lóðargjald, sem nemi 2% af fasteignamatsverði, á lóðir hjer í bænum, þó að það hafi verið leyft annarsstaðar. Fasteignamatsverð lóða hjer er svo geysihátt, að það verður ekki borið saman við samskonar mat nokkursstaðar annarsstaðar á landinu. Sjest það best á því að bera saman matsverð lóða og húsa í bænum. Verð lóðanna samkv. fasteignamatsverði er 14,4 miljónir, en húsa 26,8 miljónir kr. Það, að matsverð lóðanna er svo hátt, kemur af því, að matsnefnd fylgir alveg sjerstökum reglum. Þori jeg að fullyrða, að matsverðið er í mörgum tilfellum hærra en söluverð. Er jeg sannfærður um, að alls ekki fengist fasteignamatsverð fyrir margar lóðir, ef útboð færi fram á svæðunum, sem hið háa matsverð tekur til. Auðvitað fengjust ef til vill eins háar upphæðir fyrir sumar lóðir ríkisins og hafnarsjóðs. En þær eru heldur ekki falar. Væru þær falar og útboð færi fram á þeim, mundu þær aftur á móti ekki verða seldar eins hátt og þær eru metnar. En hið háa mat lóða við höfnina gerir þeim mönnum, sem þar eiga lóðir og hafa ekki verslunarrekstur, óbærilegt að halda eign sinni, ef þetta 2% lóðargjald kæmist á, því að mat á þeirra lóðum er sama og á lóðum hinna, sem reka verslun. Svona hátt lóðargjald yrði einskonar refsiskattur á húseigendur. Eitt ákvæði er í frv. sjálfu, sem sýnir það, hve langt þykir gengið, en það er ákvæðið um, að lóðir hafnarsjóðs skuli undanþegnar þessum skatti. Virðist svo, sem óbærilegt þyki fyrir hann að greiða þetta gjald. En nú er einmitt alls engin þörf á þessari undanþágu, því að hafnarsjóður er eign bæjarins, þó að fjárreiður hans sjeu sjerstakar. Annars er ekkert farið út í það, hve hátt gjald þetta í raun og veru er. Segjum nú, að hæfilegir ársvextir af matsverði lóðanna sjeu 5%. Sje miðað við þetta, er gjald það, sem frv. fer fram á, 40% af árstekjum húseigenda, en sje miðað við till. minni hl., nemur gjaldið 20%. Að þessu athuguðu virðist það ekki fjarri sanni að fara ekki hærra en í 16% af ársarði, eins og sú tillaga, sem minstar gerir kröfurnar, fer fram á, því að einhver takmörk hljóta þó að vera fyrir því, hvað svifta megi menn miklu af tekjum þeim, er eignir þeirra gefa af sjer.

Jakob Möller Jeg vil geta þess, út af ummælum hæstv. fjármálaráðherra, að mín eigin lóð er þannig metin, að fasteignamatsverðið á fermeter mun vera lægra en söluverðið á feralin. Og jeg geri ráð fyrir því, að fasteignamatsnefnd hafi metið þá lóð eftir sömu ákveðnu reglunum og aðrar lóðir í bænum. Hið háa heildarverð lóða, samanborið við verð húsa í bænum, kemur auðvitað af því, að lóðir bæjarins og ríkisins eru reiknaðar með. Það, sem hæstv. fjrh. sagði um, að ekki væri ákveðinn lóðaskattur af lóðum hafnarsjóðs, og þær ályktanir, sem hann dró af því, sje jeg ekki, að hafi minstu áhrif á málið, Hver heilvita maður hlýtur að sjá það, að skattlagning á þeim lóðum væri ekki annað en flónska, þar sem hafnarsjóður er eign bæjarins. Væri það ekki annað en taka fje upp úr vasa sínum og stinga því í hann aftur. Það, að lóðir eru dýrari hjer en annarsstaðar, skiftir ekki máli í þessu sambandi. Það er eðlilegt, að lóðir sjeu dýrari þar, sem meira er hægt að hafa upp úr þeim. Skýrsla um hlutföll milli húsaverðs og lóða í öðrum kaupstöðum liggur hjer engin fyrir, og verður því ekkert um það sagt, hvernig samanburður við aðra kaupstaði yrði. Hitt vita allir, að aðrir kaupstaðir eru síst þjettbygðari en Reykjavík. - Samanburður hæstv. fjrh. á lóða- og húsaverði í bænum er algerlega villandi. Af minni eign er lóðarverðið rúmlega 10%, og geng jeg út frá því, að það sje nokkurnveginn sambærilegt við það, sem er algengast; og mín lóð er nokkurnveginn hæfileg undir eitt hús. Hæstv. fjrh. mintist á sölu á lóðum ríkisins og hafnarsjóðs. Það er svo sem auðvitað, að ekki fengist fyrir þær fasteignamatsverð, ef þær yrðu seldar allar í einu. Þá fengist fyrir þær sáralítið verð. En væru þær seldar smátt og smátt, þá er jeg ekki í neinum minsta vafa um það, að fyrir þær fengist miklu hærra verð en fasteignamatsverðið.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg mótmæli því alveg, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði um það, að í verði lóða hjer í bænum sjeu meðtaldar hinar óbygðu lendur bæjarins umhverfis kaupstaðinn. Þetta gæti hann sjeð, ef hann vildi athuga það, og ef hann gefur gætur að því, hve hátt er áætlaður skattur af lóðum, samanborið við skatt af húsum, gæti hann fljótlega komist að raun um, að það er rjett, sem jeg segi, að lóðirnar sjeu tiltölulega miklu hærra metnar.

Jakob Möller En hæstv. fjármálaráðherra ætti að gæta þess, þegar hann fullyrðir sem mest, að þessi samanburður á skattinum er ekki full sönnun fyrir hans máli, því að lóðarskattur er ráðgerður 2%, en húsaskattur 0,8%.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Hv. samþingismaður minn, 3. þm. Reykv. (JakM), sagði, að jeg hefði reynt að færa rök að því, að skatturinn væri órjettlátur að öllu leyti og rangt að leggja hann á. Þetta er alls ekki rjett hjá háttv.þm. En jeg tel rangt að hafa gjaldið eins hátt og farið er fram á í frv. bæjarstjórnar. Samanburður við aðra bæi eða sveitir finst mjer ekki geta átt sjer stað, þar sem lóðir og hús hjer í bænum eru í miklu meira verði en annarsstaðar á landinu. En hitt er alveg rjett, að full ástæða er til, að eigendur lóða og húsa borgi eitthvað, þar sem bærinn hefir lagt fram mikið fje og aukið verðgildi fasteigna að miklum mun. Gæti líka farið svo, að ef góðir tímar gengju yfir bæinn, hækkuðu fasteignir enn í verði. En mjer finst þá rjettara að færa sig smátt og smátt upp á skaftið, en ekki setja skattinn svona hátt alt í einu. Og fyrir það verður ekki tekið, að þetta er einskonar eignarnám. Af slíkri „dauðri eign“, sem óbygðar lóðir eru, er ekki hægt að áætla nema 5% vexti handa eigandanum. Með 2% skatti eru því 2/5 eignarinnar teknir lögnámi. Eignin hlýtur að lækka í verði sem því svarar. Hv. frsm. minni hl. (JBald) sagði, að lóðargjaldið gæti ekki komið niður á leigjendur, eða kæmi það að minsta kosti síður en húsaskattur. En þetta er alveg rangt, því að auðvitað verður húseigandi að vinna upp eitthvað af þessum skatti með því að hækka leiguna. Jeg veit, að hver einasti húseigandi gerir það að meira eða minna leyti, því að leigan hlýtur að miðast við verð eignarinnar, og þá ekki síður lóðarinnar en hússins. Vænti jeg þess, að hv. deild samþykki breytingar meiri hlutans og afgreiði frv. fljótlega.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Út af því, sem hv.frsm. meiri hl. (MJ) sagði um, að lóðarskatturinn væri eignarnám, vil jeg taka það fram, að hann er það þá engu síður eftir hans eigin tillögum. Og ef þessi skattur er eignarnám, þá eru allir eignarskattar eignarnám. Annars eru rökin, sem hv.frsm. meiri hl. bar fram, eingöngu miðuð við 2% lóðarskattinn í frv. bæjarstjórnarinnar, og öll andmæli hans miðuð við það. En jeg vil minna hv.frsm. (MJ) og aðra hv.þm. á það, að þó þessi upphæð á skattinum standi þannig í frv., hafa báðir nefndarhlutar orðið ásáttir um að lækka skattinn niður í 0,8% og 1%, svo sem bæði nál. bera með sjer, og er því óþarft að tala lengur um eignarnám á lóðum að 2/5 hlutum, og algerður óþarfi að nota það sem röksemdir gegn samþykt till. minni hlutans, því að gjaldhæðinni til er sáralítill munur á meiri- og minnihlutatillögunum.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg sje ekki ástæðu til þess að halda langa tölu til að skýra þetta mál fyrir háttv. deild, en verð að láta mjer nægja stutta skírskotun til greinargerðarinnar fyrir þessari till. og til landsreikningsins, og geti hv.þdm. stafað sig fram úr þessum plöggum, vænti jeg, að þeir sjái þær ástæður, sem eru til þess, að þessi till. er kominn fram. Þessar eftirstöðvar hafa staðið árum saman í landsreikningnum, og ætti því að vera kominn tími til að ganga úr skugga um það, hvað af þeim er fáanlegt og hvað ekki. Ætti stjórnin að gera gangskör að því að ná því inn af þessum eftirstöðvum, sem hægt er að fá greitt, en fjhn. telur eigi rjett að vera lengur að bókfæra þær eftirstöðvar, sem ekki eru fáanlegar. En í sambandi við þetta vil jeg bæta hjer við þeirri athugasemd frá mjer sjálfum persónulega, en ekki frá nefndinni, að stjórnin ætti einnig að gera gangskör að því að fá upplýst, hversu mikið er enn þá í vörslum sýslumanna og máske annara af baðlyfjum, sem eru eign ríkissjóðs, og ef það er svo mikið, að nokkru nemi, ætti að reyna að koma því í verð. En þurfi að láta geyma þessi lyf lengi, þarf að sjá um, að þau sjeu þannig geymd, að þau skemmist ekki. Jeg vænti því, þó að þetta komi ekki beint því við, sem hjer er til umræðu, að stjórnin taki þetta til íhugunar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skil ekki vel, hversvegna hv. 2. þm. Árn. (JörB) finnur ástæðu til að hreyfa þessu baðlyfjamáli nú, og jeg veit ekki, hvaðan hann hefir þær upplýsingar, sem hann gaf.

Frá hv. 2. þm Rang. (KlJ)

. Það eru ekki mjer vitanlega til önnur baðlyf en þau, er liggja hjá sýslumönnum til þess að láta af hendi, ef kláði kemur upp einhversstaðar. Er svo á þetta litið, að sýslumenn sjeu skyldir til að geyma þessa vel, ef á því kynni að þurfa að halda. Áður voru tóbaksblöð notuð til þessa, en nú er notað „kreolin“, og er að vísu nokkuð vandfarnara með það, því að það verður að gæta þess fyrir frosti, en jeg hygg, að það sje ekki ástæða til þess að benda sýslumönnum sjerstaklega á þetta, því þetta er tekið fram í notkunarreglunum og stendur auk þess á umbúðunum, að lögurinn megi ekki frjósa. En annars er ekki nema sjálfsagt að rannsaka þetta mál, og er mjer ljúft að lofa hv.þm. (JörB) að gera það.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg skal geta þess, að þetta, sem jeg tók fram í ræðu minni áðan, hefi jeg nýlega fengið upplýst, og eins það, að það mun vera talsvert mikið verðmæti bundið í þessum lyfjum, en þau munu víða illa geymd, og hefir því mikið eyðilagst, bæði frosið og eins lekið niður.

Þórarinn Jónsson Mjer er kunnugt um, að mikið var keypt inn af þessu danska „kreolini“, sem átti að vera ugglaust baðlyf og gert undir opinberu eftirliti, en jeg veit ekki til þess, að mikið hafi verið sent af því út um landið og yfirleitt mjög lítið notað, en hitt veit víst enginn, hvað af því öllu muni nú orðið. Það munu hafa verið þessi lyf, sem háttv. 2. þm. Árn. (JörB) átti við. Að þetta var eigi notað meira og ekki heldur sent út um landið, hefir víst komið af því, að lyfin reyndust illa til sauðfjárböðunar. Jeg hjelt því, að birgðirnar mundu geymdar einhversstaðar hjer syðra, og þá helst, að þær hefðu verið afhentar landsversluninni til þess að koma þeim í peninga, en svo er nú alls ekki, það veit jeg nú. Landsverslunin selur aðeins baðlyf frá h/f „Hreini“. Það er því alleinkennilegt, ef enginn veit, hvað orðið er af þessum lyfjum, en það mun vera tvímælalaust, að stórfje liggur í þeim, hvar sem þau eru niður komin. Jeg hefi aldrei orðið þess var, að baðlyf hafi skemst í geymslu úti um land; þeirra hefir yfirleitt verið vel gætt. Þess vegna hygg jeg, að það sje full ástæða til að skjóta því til stjórnarinnar að grafast eftir, hvað af þessum baðlyfjum hefir orðið, og jafnframt að gefa út greinilegar notkunarreglur um þau, og munu þau þá vel hæf til notkunar.

Hákon Kristófersson Það eru aðeins örfá orð í þetta sinn. Það er alveg rjett hjá hv. 2. þm. Árn. (JörB), að það er dálítið af baðlyfjum geymt úti um land. Það er t. d. talsvert til af þeim í Barðastrandarsýslu, að jeg held, en jeg býst við, að það sje samt allmikið skemt. Magnús Einarsson dýralæknir hefir tjáð mjer, að baðlyfið væri alls ekki nothæft, ef það frysi, en jeg býst ekki við, að stjórnin geti ætlast til þess af sýslumönnum, að þeir sjái alstaðar um geymslu lyfjanna, svo að ekki kunni þau að frjósa. Baðlyfin eru víðast hvar geymd í kjöllurum, en þeir eru víða svo kaldir, að frosið getur í þeim; auk þess eru umbúðir lyfjanna, dunkarnir, mjög svo ljelegir, og geymist þetta því illa þess vegna. Hitt leikur á tveim tungum, hversu mikið verðmæti sje fólgið í því baðlyfi, er mun vera í geymslu úti um land. Jeg hygg, að meiri hlutinn af þessu sje þegar ónýtur, og ekki heldur víst, hve mikið er til af þessum lyfjum, en jeg tel það fráleitt að ætla sjer að byggja útrýmingar- eða þrifabaðanir á þessum lyfjum, nema það sje áður rannsakað, hversu þau muni duga til þess að böðin verði fullkomlega trygg. En að því álít jeg að eigi að stefna með þrifaböðuninni að losa ríkissjóð við það að þurfa að láta útrýmingarböðun fara fram. Jeg býst því ekki við, að stjórninni verði mikið fje úr þessum lyfjum, enda var það talið, að mikið væri skemt af þeim þegar í apphafi, er þau voru keypt. Ef það hefir verið rjett, má nærri geta, hvernig þau eru nú. Jeg finn því ástæðu til að skjóta því til hæstv. stjórnar, að hún láti alls ekki selja til þrifaböðunar þau baðlyf, sem eru þegar orðin skemd og því ónothæf.