Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef á þskj. 86 leyft mér að flytja till. til þál., að látin verði fara fram endurskoðun á lagaákvæðum og stjórnarákvörðunum um aðsetur ríkisstofnana og embættismanna og að lagðar verði fyrir Alþ. till. til breyt., eftir því sem ástæða þykir til, að endurskoðun lokinni. Lagt er til, að fulltrúum frá fjórðungsþingum Austfirðinga, Norðlendinga og Vestfirðinga verði gefinn kostur á að taka þátt í endurskoðuninni svo og einum fulltrúa frá fjórðungsþingi Sunnlendinga, ef slíkt fjórðungsþing yrði stofnað. Það er skoðun mín, að hér sé hreyft máli, sem Alþ. eigi að gefa gaum, og ég vona, að hv. þm. komist að þeirri niðurstöðu, að rétt sé og tímabært að láta þá endurskoðun fara fram, sem gert er ráð fyrir í tili. Staðsetning embætta og ríkisstofnana skiptir miklu máli. Er þess þá fyrst að geta, að árangur af störfum þeim, sem unnin eru, getur að einhverju leyti farið eftir því, hvernig þær eru í sveit settar. Mörg embætti eða opinber störf eru þess eðlis, að aðsetur þeirra, sem störfin vinna, verður að vera bundið við ákveðið byggðarlag. En innan byggðarlagsins getur verið um fleiri, en einn stað að ræða. Þess eru ýmis dæmi, að skipt hafi verið um aðsetursstað embættismanns innan héraðs og þá í samræmi við breytingar, sem orðið hafa á öðrum sviðum. Og vegna hinna öru breytinga, sem orðið hafa í seinni tíð, getur verið ástæða til að athuga þann þátt málsins í heild. Sérstaks eðlis eru svo þau störf, sem ekki eru unnin í þágu afmarkaðra byggðarlaga, heldur landsins í heild. Þessi störf hafa farið mjög vaxandi á síðustu áratugum. Í þessum flokki eru æðstu embættismenn í ýmsum greinum og stofnanir, sem sumir þeirra ráða yfir, svo og aðrar ríkisstofnanir, þ. á m. skólar, sem ekki eru sérstaklega ætlaðir einstökum byggðarlögum, en sóttir meira og minna úr öllum byggðum landsins. Reynslan er nú sú, að flestum þessum stofnunum og embættum hefur verið ákveðinn staður í Reykjavík. Stundum hefur embættið eða stofnunin verið flutt til höfuðstaðarins, en stundum og sjálfsagt oftast starfað þar frá öndverðu. Ástæðan er óefað sú, að í Reykjavík var á sínum tíma talin bezt aðstaða til að inna störfin af hendi, m.a. vegna þess, að þangað og þaðan voru samgöngur greiðastar. Um störf er óhætt að segja, að varla hafi verið hægt að leysa þau annars staðar af hendi, svo að vel væri, í þann tíð, þegar þeim var ákveðinn þar staður. Síðan hefur þetta svo komizt í vana og nýjar stofnanir eða ný embætti verið staðsett í Reykjavík, þótt aðrir staðir hefðu engu síður komið til greina og jafnvel fremur, ef menn hefðu gefið sér tóm til að athuga það mál. Vera má, að af hálfu Reykjavíkur hafi verið eitthvað að þessu unnið, en þó efast ég um, að mikil brögð hafi að því verið. Nú er það almennt viðurkennt í orði, að vinna beri að jafnvægi í byggð landsins. Einnig í Reykjavík er þessu haldið fram af ýmsum nú án teljandi andmæla. Það er staðreynd, að hröð fjölgun í höfuðstaðnum veldur miklum erfiðleikum fyrir bæjarfélagið og þá, sem þar eru fyrir, en hins vegar er miklum fjölda byggðarlaga mein að fólksfæðinni og þjóðinni í heild og þjóðerninu mein að því, að byggðarlög glati sjálfstæði sínu að meira eða mínna leyti sakir fólksfæðar eða leggist í eyði. Nú er og hefur raunar alllengi á margan hátt verið unnið gegn því af hálfu ríkisvaldsins, að svona fari, þótt sú viðleitni gangi nú fyrst undir ákveðnu nafni. Til flestra þessara ráðstafana þarf fjármagn, stundum mikið, hvort sem þær eru gerðar í sveit eða við sjó. Þess vegna ganga þær líka hægar, en skyldi. Allt tekur sinn tíma, jafnvel þótt fyrir hendi sé afl þeirra hluta, sem gera skal, sem því miður er ekki alltaf. Ein er þó sú ráðstöfun, sem framkvæmanleg væri, án þess að til þess þyrfti að verja fjármagni til muna umfram það, sem gert verður hvort eð er. Sú ráðstöfun er í því fólgin að flytja til eitthvað af þeim embættum og ríkisstofnunum, sem nú starfa í Reykjavík, og fá þeim aðsetur annars staðar í landinu, á þeim stöðum, þar sem ætla má að fyrir hendi séu viðunandi starfsskilyrði. Till. hafa verið uppi um þetta efni bæði hér á hinu háa Alþ. og annars staðar. Í grg. till. á þskj. 86 eru nefnd dæmi slíkra till. Í rökstuðningi þessara till. hefur m.a. verið til þess vitnað, að margt sé nú breytt frá því, sem áður var, samgöngur um land allt greiðari, húsakostur meiri og betri, raforku verið veitt víða um landið, sérmenntun ekki eins staðbundin og áður var o.s.frv. Sumir bæir eða kaupstaðir, t.d. á Norður- og Vesturlandi, eru nú eins stórir eða stærri, en Reykjavík var undir síðustu aldamót, en starfsskilyrði þar og víðar eins góð eða betri, en þau voru fyrrum í höfuðstaðnum, þegar slíkum stofnunum var ákveðinn þar staður. Hins vegar er á það bent með réttu, að starfsemi embætta eða stofnana, sem hér getur verið um að ræða, mundi hafa þó nokkur áhrif í þá átt að hamla gegn fólksflutningi úr þeim byggðarlögum eða landshlutum, sem hefðu þær innan sinna vébanda. Í slíkum tilfellum mundi hér geta verið um talsvert þýðingarmiklar miðstöðvar að ræða. Í þessu sambandi er ástæða til að athuga hið gagnstæða, t.d. hver áhrif það mundi hafa, ef eitthvert hérað væri t.d. svipt héraðsskóla sínum eða annarri hliðstæðri stofnun. Fyrir Reykjavík skiptir það hins vegar litlu eða engu, þótt eitthvað fækki embættum eða stofnunum þar, því að nóg mun þar jafnan verða af slíku, þótt einhverjar breytingar séu gerðar í þá átt, sem vikið er að í þessari till. En þetta mál er að sjálfsögðu rannsóknarefni. Það er að sjálfsögðu ekki hægt að flytja hvaða embætti eða stofnun sem er burt úr Reykjavík og á annan stað. Sum embætti og stofnanir verða að vera í höfuðstaðnum og geta naumast starfað annars staðar, en um aðrar stofnanir og önnur embætti gegnir öðru máli. Og val nýrra aðsetursstaða þarf þá jafnframt að athuga vandlega. Að þessu athuguðu tel ég rétt, að fram fari almenn endurskoðun varðandi aðsetursstaði embætta og ríkisstofnana í landinu, og er það meginefni till. Jafnframt felast í till., ef samþ. verður, fyrirmæli um það að nokkru leyti, á hvern hátt unnið skuli að endurskoðuninni, en þar er gert ráð fyrir því, að fulltrúum fjórðungsþinga verði gefinn kostur á að eiga þátt í endurskoðuninni og þá auðvitað jafnframt tækifæri til að koma tili. á framfæri. Fjórðungsþingin á Austurlandi, Norðurlandi og Vestfjörðum eru nýlega stofnuð og styðjast við hreyfingu þá, sem uppi hefur verið í þessum landsfjórðungum og miðar að því að efla sjálfstæði landshlutanna, byggð þeirra, atvinnulíf og menningu. Ef stofnað yrði fjórðungsþing á Suðurlandi, yrði það einnig að eiga þess kost að taka þátt í slíku samstarfi, en mér er ekki kunnugt um, að það hafi enn þá orðið. Ég hygg, að frá fjórðungsþingunum mætti vænta gagnlegra athugana og tillagna um þetta mál. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að þessari till. verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér mikið inn í umræður um þessa till., hún fer vafalaust til nefndar og verður rannsökuð þar, en trúað gæti ég því, að árangurinn af þeirri rannsókn yrði ekki mikill. En það er önnur hlið á þessu máli, sem ég tel að sé rétt að athuga og vildi benda nefndinni á, áður en málið færi til hennar. Ef við lítum í blöðin frá því fyrir þessar bæjarstjórnarkosningar, þá sjáum við, að eitt af því, sem deilt var um, var það, hvort útsvör í Reykjavík væru hærri, en annars staðar. Aðrir fundu það út með því að deila tölu gjaldenda í heildarútsvörin í Reykjavík, að þau væru þyngri, en annars staðar, og öfugt tóku aðrir skalann og fundu, að á þann hátt væru þau léttari. Nú er það svo, að þessir menn, sem síðasti ræðumaður var að tala um og vinna við stofnanir og eru í embættum í Reykjavík, sem eru fyrir allt landið, borga um 30% af útsvörunum í Reykjavík. Nú er mér spurn: Er þetta réttlátt? Þeim er borgað af landsfé, þeir vinna fyrir landsheildina, - og hvers vegna á einn staður, þar sem þeir eru staddir af tilviljun, þar sem embættið er staðfest, að taka allt þeirra útsvar og það að verða orsök til þess, að hægt sé að segja með sanni, að hægt sé að hafa útsvarsskalann lægri í Reykjavík, en annars staðar? Væri ekki miklu réttara gagnvart jafnvægi í byggð landsins og gagnvart heildinni, sem borgar laun þessara manna, að láta t.d. helminginn af útsvarinu renna í einhvern jöfnunarsjóð, sem skiptist svo á milli allra sveitafélaga. Ef við tökum svo til viðbótar það, að svo að segja öll heildverzlun fyrir allt landið fer í gegnum Reykjavík og annar geysilega stór hluti útsvaranna kemur þaðan, sumpart sem veltugjald og sumpart sem tekjuútsvar, þá er bara mikill hluti af útsvari Reykjavíkur, líklega upp undir helmingurinn, - ég hef nú ekki reiknað það út samt, - sem liggur á mönnum, sem annaðhvort taka opinber laun frá heildinni ellegar hagnað af viðskiptum við landsheildina. Ég held því, að ef nefndin fer að athuga þetta mál, hvernig ætti að dreifa embættismönnum héðan út um allt land, þá sé rétt að athuga jafnframt um þessi útsvör, sem raunverulega eru greidd til Reykjavíkur fyrir viðskipti við landið allt og fyrir peninga, sem landsmenn allir taka að sér að greiða, jafnt íbúar Reykjavíkur sem aðrir, hvort ekki væri rétt að athuga það líka og hvort ekki ætti að breyta útsvarslögunum að því leyti, að nokkur hluti af útsvörum þessara manna rynni í einn sameiginlegan sjóð, sem yrði jöfnunarsjóður fyrir sveitarfélögin öll í landinu í heild. Þetta vildi ég biðja nefndina að athuga, það felst óbeint í till.



Herra forseti. Það er síður en svo nokkuð óeðlilegt við það, þó að menn vilji láta endurskoða, hvar embætti og ríkisstofnanir séu bezt niður komin, og mér finnst ekki nema eðlilegt, að Alþ. taki vinsamlega till. um það, að slík athugun eigi sér stað. Hins vegar efast ég mjög um, að það sé rétt að láta þá athugun fyrst og fremst vera mótaða af staðarlegum sjónarmiðum úti um landið eða í Reykjavík. En eftir þeirri ályktun, sem hér er fram borin, eru það fyrst og fremst staðir úti um land og fulltrúar þeirra réttara sagt, sem eiga að endurskoða þetta atriði. Hverja stofnun og hvert embætti á að setja þar niður, sem eðlilegast er frá heildarsjónarmiði þjóðarinnar allrar, en ekki með sérhagsmuni einstakra staða, hvorki Reykjavíkur né fjórðunga úti um land, fyrir augum. Ef menn vilja því láta þessa athugun fara fram og setja til þess sérstaka milliþn., þá tel ég langeðlilegast, að sú nefnd sé kosin hlutfallskosningu í Sþ., þannig að sú mynd þjóðarviljans, sem hér kemur fram og að vísu er ekki rétt og er Reykvíkingum mjög í óhag, verði ekki skekkt enn þá frekar, en er þó nú þegar með skipun Alþ., en gert mundi og gerð úr hrein skrípamynd, ef athugunin yrði gerð með þeim hætti, sem lagt er til í þeirri þáltill., sem hér er fram borin. Ég vil skjóta þessari athugasemd til þeirrar n., sem málið fær til meðferðar. Ég vil enn fremur vekja athygli á því, að ef það yrði ofan á að gefa héraðsþingum eða fjórðungsþingum færi á því að tilnefna fulltrúa í slíka nefnd, þá er auðvitað jafnsjálfsagt að gefa Reykjavík færi á því að tilnefna a.m.k. einn fulltrúa á borð við aðra þá aðila; sem tillögumenn telja þetta mál skipta mest. Með þessu segi ég engan veginn, að það sé eðlilegt að hafa öll þau embætti og stofnanir í Reykjavík, sem nú eru hér. Það má sjálfsagt margt um það segja og taka það upp til endurskoðunar. Eins og ég segi, ég hef sízt á móti því, að sú endurskoðun eigi sér stað, en menn komast ekki hjá því að athuga, að þegar t.d. talað hefur verið um, að flytja ætti biskupssetur austur að Skálholti, þá er það í raun og veru, eins og nú háttar, ekkert sérstakt hagsmunamál Reykjavíkur, að biskupinn sé endilega búsettur hér. En ég þori að fullyrða, að fyrir meginþorra landsmanna, einnig utan Reykjavíkur, er mun hægara, að hann sé búsettur í Reykjavík, heldur en í Skálholti, vegna þess að fyrir alla þá, sem erindi hafa við biskup, og það eru vitanlega æðimargir, ekki prestarnir einir, þó að þeir komi þar mjög til álita, er miklu hægara að ná tali af honum hér í Reykjavík, heldur en ef þeir þyrftu að gera sér ferð, oftast nær sérstaka, austur til Skálholts. Ég tala um þetta sérstaka dæmi vegna þess að, að því hefur oft verið vikið, og það eru sannarlega ríkar sögulegar ástæður, sem mæla með því, að biskupsdæmi væri endurreist í Skálholti. En í nútímaþjóðfélagi hygg ég þó, að það yrði öllum almenningi, ekki Reykvíkingum út af fyrir sig fremur en öðrum, mjög óhagstætt, að þannig yrði farið að. Varðandi athugasemdir hv. 1. þm. N-M. (PZ), þá eru þær mjög frumlegar og lýsa hans snilligáfu eins og ýmislegt, sem frá honum hefur heyrzt. Ef sama hugsunarhætti ætti að fylgja, þá ætti að gera ráðstafanir til þess t.d., að engu ríkisfé væri varið í neinu sveitarfélagi eða sýslufélagi á landinu öðru en því, sem þaðan kemur. Er hv, þm, því sammála? Er það virkilega hans meining, að þannig eigi að halda á, að í enga sýslu, ekkert hérað, eigi að koma neitt fé annað en það, sem tekið er af borgurunum í sama héraði með skattálagningu? Ef ekki á að láta önnur lög í þessu gilda fyrir Reykvíkinga en aðra, er óhjákvæmilegt framhald af hugsun hv. þm. þetta, og það er mjög fróðlegt að heyra sveitavináttuna birtast hjá þessum svokallaða postula hennar með þessari frumlegu till., og hún skal ekki gleymast. En hitt er svo mál fyrir sig, að það er auðvitað óhjákvæmilegt, að hinir betur stæðu staðir borgi til þeirra, sem aftur úr eru, og ég segi fyrir mitt leyti, að sem fulltrúa Reykvíkinga kemur mér ekki til hugar að fallast á þessa till. hv. þm. N-M., vegna þess að hún mundi víðast hvar horfa til landauðnar nema í allra þéttbýlustu stöðum á þessu landi. En varðandi útsvörin að öðru leyti, þá eru þau vitanlega lögð á vegna þess, að verið er að sinna þörfum þeirra borgara, sem í hverju bæjar- eða sveitarfélagi búa. Það þarf ekki síður að sinna þörfum manna, sem hér eru búsettir í Reykjavík, þó að þeir hafi sín laun frá ríkinu, heldur en þó að þeir hafi þau með öðrum hætti, og það eru þær þarfir samfélagsins, sem koma af búsetu manns á tilteknum stað, sem er verið að sjá fyrir og borga fyrir með útsvörunum, og þess vegna einnig að því leyti lýsir þessi till. því, að hv. þm. N-M., svo snjall sem hann annars er, hefur ekki hugleitt þetta mál til neinnar hlítar. Loks er svo það, án þess að ég skuli fara út í töluupptalningu eða meting við hv. þm., að ég hygg, að það muni verða víðs fjarri, að starfsmenn ríkisins borgi hér 30 eða 40% af allri útsvarsupphæðinni í bænum. Ég veit það, að hv. þm. hyggur sig muna það, og ég met hv. þm. mjög mikils og veit, að hann segir aldrei ósatt vísvitandi, en það hefur nokkuð oft hent hann að rugla saman tölum.



Herra forseti. Út af þeirri ræðu, sem hv. 1. þm. Reykv.(BBen) flutti hér áðan, vil ég taka það fram til þess að koma í veg fyrir misskilning, að í þessari till. er ekki beinlínis gert ráð fyrir því, að skipuð verði nefnd til þess að athuga þetta mál. Till. er ekki um nefndarskipun. Hún er um það að skora á ríkisstj. að láta tiltekna endurskoðun og athugun fara fram, en það er að öðru leyti látið óbundið í till., á hvern hátt að endurskoðuninni verði unnið, nema þar sem gert er ráð fyrir, að til verði kvaddir fulltrúar frá fjórðungssamböndunum. Í sambandi við þetta mál yrði að sjálfsögðu leitað álits ýmissa stofnana og embættismanna, sem þarna eiga í hlut, og svo fulltrúa fjórðungssambandanna, og niðurstaðan gæti auðvitað orðið sú, að það yrði að lokum sett á laggirnar nefnd til þess að vinna úr þeim umsögnum, sem fram kæmu, og því efni, sem þá væri fyrir hendi, en í till. er ekki beinlínis gert ráð fyrir nefndarskipun. Hv. 1. þm. Reykv, sagði, að ef fulltrúum frá fjórðungsþingum Austfirðinga, Norðlendinga og Vestfirðinga væri gefinn kostur á að fjalla um þetta mál, þá ættu að sjálfsögðu að koma til fulltrúar frá Reykjavík. Ég geri ráð fyrir, að það kæmi af sjálfu sér, að þarna yrði leitað álits margra manna, sem eru búsettir í Reykjavík. En í till. er líka alveg sérstaklega tekið fram, að ætlazt sé til að fulltrúi frá fjórðungssambandi Sunnlendinga, ef það verður stofnað, taki þátt í þessari athugun. Og ég geri ráð fyrir því, að ef fjórðungssamband yrði stofnað, þá mundi Reykjavík vera þátttakandi í því. Að öðru leyti gaf ræða hv. þm. ekki tilefni til frekari umræðna um till. af minni hálfu, Hann nefndi eitt sérstakt dæmi, till., sem komið hefði fram um flutning tiltekins embættis, þ.e.a.s. flutning biskupsstólsins frá Reykjavík að Skálholti. Till. um það efni lá fyrir síðasta Alþ. Ég tel ekki rétt að ræða þetta atriði sérstaklega í sambandi við þessa almennu till. En ég get ekki fallizt á það, sem hv, þm. sagði, að það mundi valda erfiðleikum fyrir presta landsins, þó að biskupinn væri búsettur í Skálholti.



Herra forseti. Það er að vísu deila um orð og er ástæðulaust að fjölyrða um það, en ég vil þó ekki láta því ómótmælt, að ég hafi farið rangt með það, sem ég sagði um efni tili. áðan. Með leyfi hæstv. forseta, þá hljóðar seinni partur hennar svo: „Gefa skal fulltrúum, tilnefndum af fjórðungsþingum Austfirðinga, Norðlendinga og Vestfirðinga, einum frá hverju fjórðungsþingi, kost á að taka þátt í endurskoðuninni svo og einum fulltrúa frá fjórðungsþingi Sunnlendinga, ef stofnað verður.“ Það skiptir í raun og veru engu máli, hvort þessir menn, 3 eða 4, eru kallaðir nefnd eða ekki, en slíkir tilnefndir fulltrúar eru einmitt það, sem venjulega í mæltu máli er nefnd, og þarf ekki frekar um það að fjölyrða. Efni málsins var það, sem ég sagði. Ég vil vekja athygli á því, að hv. þm. tók því ekki vel, að Reykjavík fengi þarna að tilnefna sérstakan fulltrúa, en gaf í skyn, að hún gæti komið með Sunnlendingafjórðungi. Ég hygg, að ef slíkt fjórðungsþing yrði stofnað, þá sé mjög hæpið, hvort Reykjavík ætti þar fulltrúa, vegna þess að hagsmunir Reykjavíkur og byggðarinnar að öðru leyti í þessum efnum eru auðvitað ólíkir, að svo miklu leyti sem við getum talað um ólíka hagsmuni í þessu sambandi. En það er vitað mál, að t.d. maður búsettur í Vestur-Skaftafellssýslu hefur varðandi staðsetningu embætta töluvert önnur sjónarmið, en maður búsettur í Reykjavík. Þetta gefur auga leið. Hann hefur að því leyti ekkert líkari sjónarmið manninum í Reykjavík heldur en maður, sem á heima á Snæfellsnesi, en vegalengdin er álíka löng frá Reykjavík í báðum tilfellum, þó að oft mundi hin rétta skoðun leiða til þess, að embættið væri bezt sett í Reykjavík hjá þeim, sem liti á málin með sannsýni. En hv. þm. taldi sem sagt óþarft, að Reykjavík hefði nokkurn fulltrúa, en sagði, að auðvitað yrði leitað til ýmissa manna, sem væru búsettir í Reykjavík. Ja, hv. þm, er nú búsettur hér og hv. þm. N-M., en mér þætti gaman að sjá þann Reykvíking, sem vildi kjósa þá menn fyrir sína fulltrúa.



Herra forseti. Mig furðar nokkuð á því um svo skýran mann sem hv. 1. þm. Reykv. (BBen) er, að mér skuli ekki takast að koma honum í skilning um efni þessarar till., sem hér liggur fyrir, og þykir mér leitt, ef það stafar af því, að kennarahæfileikar mínir séu ekki nægilega miklir. En við það verður nú að sitja. Þessi till. er ekki um nefndarskipun. Hún er um endurskoðun, sem lagt er til að ríkisstj. láti fara fram. Það er lagt á vald ríkisstj., hvernig hún framkvæmir þessa endurskoðun. Hún getur framkvæmt hana í einhverju ráðuneyti, ef henni sýnist svo, og hún getur líka skipað nefnd, og út af fyrir sig eru engin fyrirmæli um það í till., að þessir fulltrúar frá fjórðungsþingunum skuli eiga sæti í þeirri nefnd. Það, sem í síðara hluta till. felst, er að þeir skuli tilkvaddir af þeim, sem með málið fara, hvort sem það er ráðuneyti eða nefnd, og það er látið óbundið, hvort þeir eru tilkvaddir sem nefndarmenn eða á annan hátt til þess að gefa álit. Þetta vænti ég nú að hv, þm. skiljist. Hv. þm. var óánægður með það, að fulltrúi Reykjavíkur yrði ekki á annan hátt tilkvaddur, en sem fulltrúi væntanlegs fjórðungssambands Sunnlendinga, og sagði, að Reykvíkingar mundu ekki hafa sömu sjónarmið í þessu máli og t.d. Vestur-Skaftfellingar. Það er vitaskuld svo, að í heilum landsfjórðungi hafa ekki allir sömu sjónarmið. Ég geri ráð fyrir t.d., að austurhéruð og vesturhéruð Norðurlands hafi ekki nákvæmlega sömu sjónarmið, e.t.v. ekki heldur í þessu máli, og við því er ekkert að segja. Út af fyrir sig mundi ég ekkert hafa á móti því, þó að Reykjavík yrði þarna gerð að fimmta fjórðungnum, ef hv. þm. vill svo vera láta. Ég yrði síður en svo á móti því, að fulltrúi yrði tilkvaddur af hálfu Reykjavíkur, ef hún hefði einhver sérstök samtök, sem svöruðu til fjórðungsþinganna í hinum landsfjórðungunum. Þetta held ég svo að ég láti nægja til skýringar málinu.



Herra forseti. Það er nú nokkuð langt síðan þetta mál var til umr., og mundi vera kominn tími til þess, að þessi till. kæmist til n., enda mundi hún vera komin þangað fyrir löngu, ef hv. flm hefðu ekki haldið hér uppi umr. um hana. Ég tók nokkurn þátt í þessum umr. síðast og aðallega vegna þess, að ég hafði flutt brtt. á þskj. 88, ef ég man rétt, um að færa þessa till. út á raunhæfara svið. En nú hef ég ekki nema athugasemdina og kvaddi mér hljóðs aðallega til þess að mótmæla tveimur atriðum í ræðu hv. þm. Barð., sem var einn af flm, þessa máls. Hann hélt þeirri fjarstæðu fram, að ég hefði talið, að vínföng væru eftirsóknarverðari lífsgæði, en allt annað. Auðvitað sagði ég ekkert slíkt, en tók það fram, sem allir vita að er rétt, að vínföng eru meðal þeirra gæða lífsins, sem sótzt er eftir meðal margra, og þess vegna eru áfengismál vandamál í hverju þjóðfélagi eða víða um heim. Annað, sem hv. þm. Barð. vildi mótmæla, var það, að ég minntist á, að ég teldi mikla nauðsyn á því, að þeir, sem hefðu með uppeldismál að gera, skólakennarar og prestar, ynnu að því að sýna fólkinu fram á nauðsyn þess að hafa hófsemi í sínu lífi. Þetta taldi hv. þm. Barð. miklar öfgar, að láta sér detta í hug að nefna presta í því sambandi, vegna þess að þeir gerðu aldrei neitt. Ég vil nú fyrir hönd prestastéttarinnar mótmæla slíku vantrausti, því að þeir prestar, sem ég hef haft mest kynni af, hafa verið hinir mestu hófsmenn og á margan hátt unnið að því að bæta siðferði í okkar landi. Að öðru leyti skal ég ekki neitt fjölyrða um þessa till. Eins og ég sagði áðan, þá er til þess kominn tími, að hún komist til n., sem hefur dregizt vegna þess, sem ég hef áður getið um.



Herra forseti. Umr. um þessa till. eru nú orðnar alllangar, og ég skal ekki tefja þær mikið né blanda mér í efnishlið málsins nema að litlu leyti. En það eru formsatriði, sem ég vildi vekja athygli á, sérstaklega fyrir hv. n., að till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar, að áfengir drykkir skuli ekki veittir á kostnað ríkisins eða ríkisstofnana.“ Mér skilst, að Alþ. geti eðli sínu samkvæmt ekki gert slíka ályktun, svo að bindandi sé, nema í lagaformi, það sé ljóst, að ef þetta eigi að vera bindandi fyrir ríkisstj. og aðra aðila, sem hafa yfir risnu að ráða af hálfu ríkisins, þá verði þetta annaðhvort að vera áskorun til ríkisstj. eða þá lagaboð, sem auðvitað er vel hægt að setja. En einföld ályktun með þeim hætti, sem hér er ætlazt til að gerð sé, sé ekki bindandi, heldur ráði hver því, sem yfir risnufé hefur að ráða, hvernig hann fari með það, meðan hann fer ekki út yfir það fé, sem honum er ætlað. En ef það er rétt, að þál. geti ekki orðið skilin á annan veg en þann, að einungis sé um áskorun til réttra stjórnvalda að ræða, sem þeim getur verið meira eða minna stjórnmálaleg nauðsyn að hlíta, þá vildi ég spyrja hæstv. ríkisstj., hvort nokkur þörf sé á að samþ. þessa ályktun, eins og nú er komið. Ég sé sem sagt í málgagni hæstv. forsrh. í morgun grein, sem heitir: „Á að drekka í veizlum vín?“ Það er að vísu í þeim dálki, sem heitir: „Orðið er frjálst“, svo að nokkur fyrirvari er á hafður af aðstandendum blaðsins. Höfundur greinarinnar er Stefán Kr. Vigfússon, Arnarhóli. Með leyfi hæstv. forseta, þá stendur þar: „Mér þótti það miklar og góðar fréttir, þegar ríkisstj. tók upp þann hátt á s.l. vori að hafa ekki vínveitingar um hönd á þjóðhátíðardaginn. Mér fannst mega túlka það á þá lund, að ríkisstj. líti svo á, að því aðeins værum við frjáls þjóð í frjálsu landi, að við gerðumst ekki þrælar neinnar þeirrar nautnar eða venja, sem okkur væri niðurlæging að.“ Svo er haldið áfram í þessum dúr, en segir síðan enn, með leyfi hæstv. forseta: „Þá hefur ríkisstj. einnig haldið uppi sama hætti í móttökuhófi sínu á nýársdag. Slíkt er sannarlega virðingarvert, og vil ég nota tækifærið, fyrst ég tók mér penna í hönd, og þakka fyrir mitt leyti ríkisstj. fyrir þetta menningarspor, sem hún hefur stigið á samkvæmissviðinu. Það má því segja, að ríkisstj. sé fyrir sitt leyti búin að samþ. umrædda till. Það væri því meira en meðalskömm, ef þingið færi að þessu undangengnu að fella hana. Það væri eins og hnefahögg í andlit ríkisstj. og frekleg lítilsvirðing á þessari viðleitni hennar til þess að hefja samkomutízku þjóðarinnar úr þeirri niðurlægingu, sem hún nú er komin í.“ Nú vil ég að gefnu tilefni spyrja hæstv. ríkisstj.: Er það svo, að hún sé með öllu hætt að veita vín í veizlum, eða er það einungis þegar svokölluð alþýða á þess kost að heimsækja hana, en helzt ef til vill, að þegar höfðingjarnir koma þar í lokaðar veizlur, þá fái hver að drekka eins og hann lystir? Það er mjög mikilsvert að fá þetta upplýst, því að ef það skyldi vera svo, að ef ríkisstj. væri með öllu hætt að veita vín, þá er með öllu ástæðulaust að samþ. þessa till., því að þá felur hún ekki meira í sé,r en þegar er orðið. Mér þykir mjög sennilegt, að svo sé einmitt, að nú sé með öllu hætt við vínveitingar, þar sem kunnugt er, að sumir hæstv. ráðh., meðan þeir voru aðeins óbreyttir þm., fluttu ár eftir ár till. sama efnis og nú er, og ég trúi því vart, að þeir eigi hlut að því að halda veizlur sjálfir, þar sem þeir ráða öllum veitingum, og veiti vín, úr því að þeir vildu skora á aðra að hætta því. Eða skyldi það vera þannig, að jafnvel þeir ráðh., sem fluttu till. um að hætta vínveitingum, meðan þeir voru þm., hafi vínveitingar í veizlum, sem þeir sjálfir persónulega standa fyrir?



Herra forseti. Ég hygg, að þeirri till., sem hér er nú til umr., hafi verið útbýtt á Alþ. eitthvað um það bil, þegar vika var af nóvember, en nú fyrst kemur hún til umr. í Sþ. Mér kemur ekki til hugar og hef enga ástæðu til þess að ætla, að hæstv. forseti Sþ. hafi af ráðnum hug sett þessa till. til hliðar, en ég vil benda á, að það eru óheppileg vinnubrögð á Alþ. að haga þeim eins og gert var fyrir jólin, þegar yfirleitt var einungis einn fundur í Sþ. í viku hverri og hann stóð oftast nær hinn ráðgerða fundartíma og fjöldi mála var óafgreiddur, en hins vegar voru fundir í deildum hina starfsdaga þingsins í viku hverri, og talið var þá, að meðaltal fundarlengdar í Nd. hefði fram undir þinglok verið 3 mínútur á dag. Það er ljóst, að ef Sþ., sem hafði miklu fleiri mál til meðferðar en deildirnar, eða a.m.k. mál, sem frekar urðu umr. um, hefði haft lengri eða oftar fundartíma, þá hefði verið hægt að afgr. bæði þessa till. og ýmsar aðrar, sem afgreiðslu bíða, en ekki svo, að líða þurfi meira en þrír mánuðir frá því að till. er útbýtt, þangað til hún kemur til 1. umr. Þrátt fyrir þessa miklu töf tel ég, að hér sé enn um mjög tímabæra till. að ræða. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta þýða og prenta á íslenzku skýrslu hinnar sérstöku nefndar Sameinuðu þjóðanna um Ungverjalandsmálið og selja hana síðan með sambærilegu verði við Alþingistíðindin.“ Við vitum öll, sem á Alþ. erum, að fáir atburðir hafa orðið hörmulegri á okkar dögum en þeir, sem gerðust haustið 1956 í Ungverjalandi. Því miður er löggæzlu svo hagað í heiminum, að tvenns konar lög og siðferði gildir, eftir því með hvaða þjóðum er og hverjir yfirráð hafa á hvoru landssvæði. Um svipað leyti og þessir Ungverjalandsatburðir urðu, gerðu Bretar og Frakkar ásamt Ísraelsmönnum frumhlaup sitt inn í Egyptaland og reyndu að ná yfirráðum Súezskurðar. Þeirri lögleysuherferð var mætt, sem vera bar, af samtökum Sameinuðu þjóðanna á þann veg, að árásaraðilarnir guggnuðu, létu af herferð sinni og urðu áður en langt um leið að kveðja herskara sína til baka frá því landssvæði, sem þeir höfðu undir sig lagt. Allt annað varð uppi í Ungverjalandi, þótt ekki sé ýkja langt þar á milli, frá Súez-svæðinu og norður til Ungverjalands. En sá er munurinn, að þótt ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs hafi oft þótt ærið löglaust og óvíst, þá eru það fyrst og fremst lýðræðisríkin, sem þar eru ráðandi, þeirra siðferði og stjórnhættir hafa þar úrslitaráð í milliríkjaviðskiptum, hvað sem um kann að vera ástandið innan hvers einstaks ríkis. Í Ungverjalandi háttar aftur á móti þannig til, að þar ráða kommúnistar. Ungverjaland er, eins og kunnugt er, bak við járntjaldið, og það var ljóst, að ekki var hægt að hrinda hinni hroðalegu árás sem Sovétherirnir gerðu á frelsi ungversku þjóðarinnar, nema hætta af nýju heimsstríði stafaði af. Þá hættu vildu ekki ráðandi öfl innan Sameinuðu þjóðanna taka á sig, og þess vegna varð ofbeldið skefjalaust og grímulaust ofan á í Ungverjalandi, ungverska þjóðin kúguð meir og hatramlegar, en nokkru sinni fyrr. Sameinuðu þjóðirnar gerðu að vísu nokkrar ályktanir um örlög þessarar illa leiknu þjóðar og létu uppi andúð sína á aðförum ofbeldisseggjanna, en þær ályktanir höfðu engin áhrif innan Ungverjalands sjálfs eða austan járntjaldsins, ofbeldið hélt þar áfram sínum yfirráðum, og ekki varð við því gert. Segja má, að þótt þessar ályktanir hafi því ekki náð sínum megintilgangi að verða ungversku þjóðinni að beinu liði, höfðu þær þó þann árangur, að skipuð var, áður en yfir lauk, sérstök rannsóknarnefnd til að kynna sér alla þessa atburði, - rannsóknarnefnd skipuð hlutlausum mönnum, sem höfðu það verkefni eitt að sannreyna, hvað í raun og veru hefði átt sér stað, og gefa um það hlutlausa skýrslu. Þessari n. var að vísu, eins og framkvæmdastjórn Sameinuðu þjóðanna, bannað að koma til Ungverjalands sjálfs. Bannið á forstjóra Sameinuðu þjóðanna var að vísu mörgum mánuðum síðar upphafið, en hann hafði að vonum ekki geð í sér til að þiggja heimboð þangað, eftir að búið var að laga svo til, að talið var óhætt, að hann mætti þangað koma. Sjálf rannsóknarnefndin mun hins vegar aldrei hafa fengið færi á því að fara til Ungverjalands. Engu að síður er það sannmæli allra, sem kynnt hafa sér þetta mál, að skýrsla n., sem birtist seint á s.l. sumri, sé eitthvert allra merkilegasta plagg, sem birzt hafi, ekki aðeins varðandi frelsisbaráttu ungversku þjóðarinnar og beitingu ofbeldis gegn henni, heldur einnig varðandi skýringar á því, af hverju þjóð telur sér það vænlegast að ráðast út í opinn dauðann í frelsisbaráttu, eins og ungverska þjóðin gerði. Skýrslan er löng og ýtarleg. Hún er að vísu um sumt ekki skemmtilestur. En ég hygg, að enginn hafi lesið þessa skýrslu svo, að hann hafi ekki orðið fyrir djúpum áhrifum, að upp hafi fyrir honum lokizt nýr heimur skilnings á þeim hörmulegu örlögum, sem yfir þetta sögufræga land höfðu gengið, - skilningur á því, að þrátt fyrir það þótt baráttan virtist vonlaus, átti þjóðin ekki um annan kost að velja, en taka upp baráttuna með þeim hætti, sem hún gerði. Skýrslan er að þessu leyti óbrotgjarn minnisvarði um hetjudáðir og hetjulund ungversku þjóðarinnar, um leið og hún er einhver kröftugasta fordæming á stjórnarfari og aðferðum kommúnista, sem enn hefur sézt. En hún er einnig til mikils lærdóms í þjóðfélagi, sem þrátt fyrir það þótt margt misfari hér hjá okkur, er þó enn jafnfjarlægt því, sem í eiginlegum kommúnistaþjóðfélögum tíðkast. En við sjáum engu að siður, að margt af því, sem um of ber á í okkar þjóðfélagi, er sama eðlis og það, sem fært var út í öfgar í Ungverjalandi, - margt af því er þó nú þegar um of áberandi í okkar tiltölulega friðsæla, litla þjóðfélagi. Við könnumst t.d. öll við það, að stjórnarvöld reyna að dylja mikilsverðar staðreyndir og leggja þannig eins konar fjötur ósanninda á þjóðina. Við höfum öll séð, hvernig einstakir ævintýramenn breyta verkalýðsfélögunum úr því að verða eiginlegir málsvarar verkalýðsins í valdabaráttutæki fyrir sjálfa sig og gera þau að handbendi ríkisstj., sem þeir sjálfir eiga sæti í, Við höfum einnig séð, hvernig sumir hafa áhuga fyrir því að hafa hömlur á frjálsum fréttaflutningi, fyrst til útlanda, og þá kemur skjótlega á eftir að ráða einnig, hvernig frá er sagt atburðum innanlands, hvernig menn vilja láta skrifa upp söguna eftir því, sem þeim sjálfum hentar, og hvernig þeir iðka það að saka aðra um það, sem þeir sjálfir ýmist hafa framið eða ætla sér skjótlega að ráðast í. Öll þessi atriði eru mjög áberandi í Ungverjalandsskýrslunni og eru meðal hinna helztu, sem skýrðu hina hörmulegu atburði, sem þar urðu. Sá vísir þeirra, sem við höfum nú þegar í okkar landi, ætti að gera það þjóðfélagslega skyldu, að menn kynntu sér þetta merka sögulega plagg, sem skýrsla Sameinuðu þjóðanna um þessi mál er. Segja mætti, að skýrslan væri nokkuð löng til þess, að líklegt væri, að allur almenningur læsi hana, jafnvel þó að hún væri þýdd á íslenzku, og sama mætti segja t.d. um útgáfu Alþingistíðinda og margra annarra heimildarrita, að ekki er við því að búast, að hver einasti landsmaður lesi þetta. Engu að síður er það þjóðfélagsleg og lýðræðisleg nauðsyn, að allir þeir, sem hug hafa á, eigi kost á að kynna sér þessar skýrslur með auðveldu móti. Með sama hætti hygg ég, að það sé eðlilegt og nauðsynlegt, að menn eigi kost á því að kynna sér Ungverjalandsskýrsluna. En þá er þess einnig að gæta, að í sumum löndum, eins og t.d. Bretlandi, hefur verið hafður sá háttur á, að auk þess sem sjálf aðalskýrslan hefur verið gefin út í handhægri ódýrri útgáfu af hálfu ríkisstj. þar í landi, hefur verið saminn miklu styttri úrdráttur, ég hygg á milli 20 og 30 síður, sem seldur er mjög vægu verði. Ég hef einnig lesið þann úrdrátt, og þar eru öll meginatriði saman tekin, svo að víst væri mikill fengur að því að fá þótt ekki væri annað en hann út gefinn á íslenzku og seldan við vægu verði. En þó er þar sá galli á, að það vantar hin einstöku atriði, sögu einstaklinganna, sem gerir sjálfa atburðina miklu meir lifandi, en ella og lætur mönnum skiljast betur en með öðrum kosti, hvílíkur harmleikur átti sér hér stað fyrir lifandi menn. Ég mundi telja, að það væri mun betra en ekki, þótt einungis slíkur stuttur úrdráttur yrði gefinn hér út, en legg engu að síður megináherzlu á, að samkomulag gæti orðið um það að gefa út sjálfa heildarskýrsluna, sem íslenzkum stjórnvöldum ætti að vera þeim mun ljúfara, þar sem mér skilst, að fulltrúar ríkisstj. hafi á þingum Sameinuðu þjóðanna átt þátt í þeim aðgerðum, sem ákveðnar hafa verið á grundvelli þessarar skýrslu, og hún því einnig af þeirra hálfu hlotið þá viðurkenningu, sem verðugt er. Ég leyfi mér að leggja til að, að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til hv. utanríkismálanefndar.



Herra forseti. Till. samhljóða þessari var flutt af mér í fyrra, og hef ég í rauninni litlu við að bæta þá grg., sem till. fylgir á þskj. 90. Það er vitað mál, að aðstæður í þessum efnum eru óbreyttar frá því, sem þá var, en öllum hv. þm. hlýtur að vera ljóst það ófremdarástand, sem ríkir í þessum efnum og nánari grein er gerð fyrir í grg. Ég tel, að fullyrða megi, að það muni ekki þekkjast í neinu landi vestan járntjalds, að slík meðferð sé á erlendum ferðamönnum sem hér hvað snertir það, hvað þeir fá fyrir sinn gjaldeyri, - og þarf ekki að halda sér í því efni algerlega vestan járntjaldsins, því að ég hef séð þess getið að undanförnu í blöðum, að jafnvel sum af Austur-Evrópuríkjunum, eins og Sovétríkin og Tékkóslóvakía, hafa komið á ferðamannagjaldeyri hjá sér, en í þeim löndum eru aðstæður svipaðar og hér að því leyti, að þau búa við ofmetið gengi. Það má enn fremur benda á það mikla ósamræmi, sem í því er, að það er varið til þess allmiklu fé, bæði af hálfu opinberra aðila og raunar einstaklinga líka, að auglýsa Ísland sem ferðamannaland, að hvetja erlenda menn til þess að ferðast hingað, en jafnhliða eru þeir látnir búa við svo óhagstæða gjaldeyrisverzlun, að þess er mjög lítil von, að hingað ferðist nema mjög auðugir menn. Hér er í rauninni ekki um stórmál að ræða með tilliti til þess, að samkvæmt upplýsingum hagstofunnar mun keyptur ferðamannagjaldeyrir ekki nema nema um það bíl 20/00 af gjaldeyristekjunum í heild, þannig að hvað sem með hann skeður, þá hefur það sáralítil áhrif á gjaldeyrisjöfnuðinn í heild. En allir þeir, sem eitthvað þekkja til ferðamannamála, hvar í flokki sem þeir eru, hafa stutt þá hugmynd, sem hér er borin fram. Það er aðeins eitt atriði, sem ég aðeins vildi víkja að, áður en ég lýk máli mínu, og það er þetta, að sá misskilningur virðist hafa komið fram, að ef gerðar yrðu ráðstafanir í þessa átt, mundi það verða spor í áttina til gengislækkunar og með þessu væru lagðar einhverjar byrðar á almenning. Ég tel, að þetta sé algerlega á misskilningi byggt. Í því sambandi má fyrst og fremst nefna það, að mikið af þessum gjaldeyri mun þegar vera á svörtum markaði og gengur því kaupum og sölum á miklu hærra verði, en um mundi vera að ræða, jafnvel þó að komið yrði á ferðamannagjaldeyri. Í öðru lagi má benda á það, að áhrif þess, að komið yrði á ferðamannagjaldeyri, hlytu að verða þau, að gjaldeyrisframboðið mundi aukast frá því, sem nú er. Að vísu vantar mikið á það, að Íslendingar geti tekið á móti ferðamönnum í stórum stíl, og þarf ekki nánar að skýra það, Á hinu er ekki vafi, að fái ferðamenn hagstæðara gengi fyrir sinn gjaldeyri, hlyti það að hvetja menn til þess að ferðast hingað meira, en nú er gert, þannig að gjaldeyrisframboðið í heild hlyti að aukast frá því, sem nú er. Þar sem ekki er nein ástæða til þess að ætla, að það, að komið yrði á fót ferðamannagjaldeyri, yrði til þess að auka gjaldeyriseftirspurnina, þá getur ekki hér verið um að ræða spor í átt til gengislækkunar. Annað mál er það, að leysa þarf ákveðin tæknileg vandamál í sambandi við það, að þessu fyrirkomulagi verði komið á. Og einmitt þess vegna er lagt til, að nefnd verði í þetta skipuð með þeim hætti, sem nánar er til tekið í þáltill. Það kemur náttúrlega ekki til mála, að þessi gjaldeyrir verði notaður til kaupa á almennum nauðsynjavörum, sem sérstaka þýðingu hafa fyrir verðlagsvísitöluna. Slíkan gjaldeyri yrði að nota til einhvers annars, og það ætti að vera tiltölulega auðvelt, án þess að það leiddi til verðhækkana, því að eins og við vitum, þá er það þegar þannig, að það er ekki nema tiltölulega lítill hluti af gjaldeyrisverzluninni, sem fer fram á skráðu gengi. Annars tel ég það í sjálfu sér aukaatriði, hvaða ráðstafanir mundu verða gerðar í þessum efnum, hvort í því efni væri farin sú leið, sem hér er bent á, eða einhver önnur. Aðalatriðið er það frá mínu sjónarmiði, að eitthvað verði gert til þess að ráða bót á því ófremdarástandi, sem nú ríkir í þessum málum. Með tilliti til þess, að sá dráttur hefur orðið á því, sem raun er á, að hægt hafi verið að afgreiða þetta mál til nefndar, mundi það auðvitað ekki vera óeðlilegt, þar sem á næstunni eru væntanlegar till. hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum, að endanlegri afgreiðslu málsins verði frestað til þess tíma. Eftir sem áður sé ég ekki neitt því til fyrirstöðu, að það verði að svo stöddu afgreitt til n. og athugað þar, og vil leyfa mér að leggja til að þessari umr. lokinni, að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja mikið um þessa till., sem hér liggur fyrir, enda þótt hún gefi fullt tilefni til þess, því að hér er í rauninni að minni hyggju ekki um neitt veigalítið mál að ræða. Sannleikurinn er sá, að það ástand, sem ríkjandi er í okkar landi í sambandi við ferðamál og þá sérstaklega heimsóknir erlendra ferða- manna og þeirra gjaldeyrisviðskipti hér, er með þeim hætti, að það er fullkomin þjóðarskömm. Það mætti margar sögur um þetta segja, og vafalaust er öllum hv. þm. um það kunnugt. Mér sýnist sannast sagna, að eins og ástandið er í þessum efnum nú, ætti beinlínis að reyna að koma í veg fyrir það, að erlendir ferðamenn kæmu hingað til landsins, Það er að vísu enn þá svo, að ýmsir erlendir ferðamenn fara hingað í banka með sinn gjaldeyri, og á þann hátt - með því að hlýða lögum landsins - verða þeir fyrir stórkostlegu tjóni í sambandi við sín gjaldeyrisviðskipti. En sannleikurinn mun þó vera sá, að meginhluti þess gjaldeyris, sem erlendir ferðamenn koma með hingað, kemur alls ekki inn í banka, heldur er seldur hér á svörtum markaði, og í sambandi við það fara fram viðskipti, sem vægast sagt eru niðurlægjandi og lítil landkynning fyrir okkar þjóð. Það er svo, að fjöldi fólks er sífellt á snöpum eftir erlendum ferðamönnum, sem hingað koma, til þess að reyna að kaupa af þeim gjaldeyri. Og það gefur auga leið, hvaða álit hinir erlendu ferðamenn fá á þjóðinni í gegnum slík viðskipti. Við þekkjum vafalaust sögur um það sjálf, sem við höfum heyrt frá öðrum þjóðum, þar sem eru hópar manna, sem gera sér það að atvinnu sums staðar að kaupa gjaldeyri af ferðamönnum, og í okkar huga hefur það víst áreiðanlega ekki aukið álit okkar á viðkomandi þjóðum. Og auðvitað gildir sama erlendis gagnvart okkur, þegar slík viðskipti eiga sér stað sem hér er um að ræða, ekki sízt þegar þau eru í það stórum stíl, að það mun áreiðanlega vera mjög mikill meiri hluti þess gjaldeyris, sem erlendir ferðamenn koma hingað með, sem aldrei kemur inn í banka, Ég man ekki gerla tölur í því sambandi, en ég minnist þess, að Ferðaskrifstofa ríkisins lét eitt sinn fyrir allmörgum árum rannsaka þetta mál, og ef ég man rétt, komst hún að þeirri niðurstöðu, að það mundi vera a.m.k. milljónatugur, - og þá vafalaust mun hærri fjárhæð nú, - sem erlendir ferðamenn kæmu með inn í landið og beinlínis væri verzlað með utan bankanna, en aðeins um 2 millj. króna eða tæplega það, sem kæmi inn í gjaldeyrisverzlun bankanna. Í sambandi við þetta eru líka aðrir hættir, sem kannske eru þó enn þá lakari, og það eru þær reglur, sem bankarnir fylgja sjálfir. Ég get ekki stillt mig um að segja hér sögu af erlendum ferðamanni, sem fékk hér heldur óþægilega og óskemmtilega reynslu í því sambandi í fyrra. Þá, eins og menn muna, gerðist það, að hér var alllengi verkfall á kaupskipaflotanum, og það voru farþegar, sem hingað höfðu komið með Heklu, sem hér urðu tepptir. Þeir höfðu að sjálfsögðu haft hér gjaldeyrisviðskipti, og viðkomandi maður, sem ég á hér við, hafði farið inn í banka og skipt sínum gjaldeyri að verulegu leyti. Svo kom það á daginn, að hann gat ekki komizt út með þeirri ferð skipsins, sem áætluð hafði verið, vegna verkfallsins, og varð hins vegar að velja þann kostinn að fara með flugvél. En þá kom í ljós, að það varð hann að greiða í erlendum gjaldeyri, og það var því ekki um annað að ræða en fara í viðkomandi banka og óska eftir því að fá til baka nokkurn hluta af þeim gjaldeyri, sem skipt hafði verið, til þess að sitja hér ekki uppi gersamlega í vandræðum út af þessum erfiðleikum, sem skapazt höfðu með farkost. En þegar í bankann er komið, kemur það í ljós, að vísu eftir allmikið þref, að hann getur fengið þar aftur nokkurn hluta af sínum peningum, sem hann sannanlega hafði þar inn lagt og skipt, en þó með því einu skilyrði, að hann greiddi það mun hærra verði, - ég má ekki nákvæmlega með tölur fara, en a.m.k. sem svaraði 60 kr. hvert sterlingspund, en hafði selt bankanum það á 45 kr. Þetta þóttu viðkomandi manni hinir furðulegustu viðskiptahættir, - úr því að á annað borð var gengizt inn á að afhenda honum aftur þennan gjaldeyri, sem skipt hafði verið, út af þessum vandræðum, væri beinlínis af hálfu opinberrar lánsstofnunar hann hafður að féþúfu á hinn allra ósmekklegasta hátt. Vafalaust hefur bankinn farið eftir eðlilegum og réttum reglum í þessu sambandi, en ég verð að segja það, að slíkir starfshættir eru sannast sagt ekki til þess fallnir að vekja sérstaka virðingu fyrir okkar viðskiptum hér við erlenda ferðamenn. Svo mikið er víst, og væri mjög æskilegt, ef viðkomandi yfirvöld, sem þeim málum stjórna, tækju þessa hlið til athugunar, hvort það raunverulega getur verið svo, að þessir viðskiptahættir tíðkist hér í bönkum okkar í sambandi við þess konar gjaldeyrisviðskipti. Ég held, að það verði ekki með nokkru móti fram hjá því komizt fyrir íslenzk stjórnarvöld og Alþ. að gefa þessum málum meiri gaum, en gert hefur verið og gera hér án frekari tafar ráðstafanir til úrbóta. Þetta breytist að sjálfsögðu, ef það er ætlun stjórnarvaldanna að gera hér einhverjar breytingar á skráningu erlends gjaldeyris. Þá getur það lagazt með þeirri ráðstöfun. En ef hugsunin er að fara aðrar leiðir í því efni, þannig að engin lagfæring fáist á þessu með því móti, tel ég, að það sé algerlega óumflýjanlegt til þess blátt áfram að viðhalda sæmd okkar þjóðar og gera okkur ekki að hálfgerðu viðundri í augum þess fólks, sem við erum að hvetja til þess að koma hingað til Íslands, að gera einhverjar ráðstafanir í þessum gjaldeyrismálum ferðamanna og það fyrr en seinna.



Herra forseti. Máli því, sem hreyft er í þessari tillögu, er fyllsta ástæða til þess að veita athygli. Það ríkir, eins og báðir hv. ræðumenn hafa tekið fram, ófremdarástand hér að því er varðar skipti við erlenda ferðamenn. Þetta mál hefur verið hér á döfinni áður, og ég hef einnig við það tækifæri látið í ljós þá skoðun mína, að fyllsta ástæða sé til þess að sinna þessu máli og veita því meiri athygli, en hingað til hefur átt sér stað. Um það, er hv. síðasti ræðumaður vék að skiptum ákveðins ferðamanns við banka, sem selt hefði bankanum gjaldeyri og síðan keypt af honum gjaldeyri aftur, er að sjálfsögðu ekki við hlutaðeigandi banka að sakast, heldur eðli þeirra reglna, sem um þessi viðskipti gilda. Hér er um að ræða, að þegar ferðamaðurinn hefur keypt gjaldeyrinn aftur, hefur honum verið gert að greiða yfirfærslugjald, svo sem lögboðið er, eins og um íslenzkan kaupanda erlends gjaldeyris væri að ræða. En hér er vissulega um visst vandamál að ræða, undantekningartilfelli, sem mjög sjaldan mun eiga sér stað, að sami maður með tiltölulega stuttu millibili selji gjaldeyri og kaupi svipaða upphæð aftur. Er hér atriði til athugunar, ekki fyrir bankann, sem að sjálfsögðu getur ekki annað, en farið eftir gildandi lögum um þetta efni, heldur fyrir löggjafann eða framkvæmdarvaldið, ef hér væri hægt að ráða bót á með reglugerðarákvæðum, sem ég skal ekki fullyrða um. Ég tel sem sagt, að þetta mál sé allrar athygli vert, og vildi taka undir það, að sú nefnd, sem fær málið til meðferðar, ræði það ýtarlega. Til upplýsingar fyrir nefndina, sem málið fær væntanlega til meðferðar, vildi ég gjarnan óska þess, að hv. flm., sem auðsjáanlega hefur hugsað talsvert um þetta mál, gerði stuttlega grein fyrir eigin hugmyndum sínum um það, hvernig hann teldi koma til greina að greiða kostnaðinn af því viðbótargjaldi, sem erlendum ferðamönnum yrði gert að greiða, og svo hvað hann teldi þetta viðbótargjald hlutfallslega þurfa að vera hátt. Skoðanir hans um þetta efni mundu án efa geta verið nefndinni til nokkurrar leiðbeiningar um það, hvers konar vandi hér er á ferðum, þ.e. skoðanir hans um það tvennt, hvernig hann teldi koma til greina að afla fjár til þess að greiða hinum útlendu ferðamönnum hið nauðsynlega viðbótarfé og hversu hann teldi þetta gjald þurfa að vera hlutfallslega hátt.



Herra forseti. Ég vil byrja með að lýsa ánægju minni yfir því, að hæstv. menntmrh., sem hér talaði síðast, virtist hafa á því fullan skilning, að aðgerða væri þörf í þessu efni, ef tækist að leysa tæknileg vandamál í sambandi við það. En hann innti sérstaklega eftir því, hvort ég hefði í fyrsta lagi tillögur að gera um það, hversu hátt það álag yrði á ferðamannagjaldeyrinn, sem hér yrði tekið upp, og svo í öðru lagi, hvernig ætti að afla fjár til þess eða m.ö.o. til hvaða hluta ætti að selja slíkan gjaldeyri. Það var af ásettu ráði, sem ég hef ekki í grg. gert um þetta ákveðnar tillögur, því að ég áleit, að það mundi einmitt verða líklegra til samkomulags um þetta efni, að það væri látið standa opið, en nefnd sú, sem í þetta yrði skipuð, tæki það sérstaklega til athugunar, hversu hátt það álag yrði, sem útlendu ferðamennirnir fengju á sinn gjaldeyri, eða á hvað háu verði hann yrði keyptur af þeim. Svarið við þeirri spurningu yrði náttúrlega m.a. undir því komið, hvort það af öðrum ástæðum mundi vera talið æskilegt að ýta undir það, að menn ferðist hingað í ríkara mæli, en nú er. Það er hlutur, sem erfitt er að meta. Ég tel, að ef þetta ætti að koma að einhverju gagni, væri óeðlilegt, að þetta álag yrði lægra, en t.d. það, sem Íslendingar, sem kaupa erlendan gjaldeyri til ferðalaga, nú greiða, sem mun vera um 56%. Mér finnst, að ef út á þessa braut yrði farið, gæti minna varla komið til greina. Hvað mikið ætti að fara hærra en þetta, verður svo álitamál, sem ég get að svo stöddu ekki gert neina ákveðna tillögu um. Hvað það snertir, hvernig þennan gjaldeyri svo ætti að nota, þá er það fyrir það fyrsta auðsætt, að þennan gjaldeyri má auðvitað ekki nota til kaupa á hinum svokölluðu vísitöluvörum, þannig að það hafi áhrif til þess að hækka hið almenna verðlag í landinu. Hvað sem um uppbóta- og niðurgreiðslufyrirkomulag má segja að öðru leyti, getur það auðvitað aldrei verið tilgangur ráðstöfunar slíkrar sem þessarar að kollvarpa því, þannig að þessar ráðstafanir yrði þá að fella inn í hið almenna kerfi um þetta. En ýmsar leiðir kæmu að mínu áliti til greina í sambandi við þetta. Það mætti selja þennan gjaldeyri til kaupa á ákveðnum vörutegundum, sem óhjákvæmilegt er talið að flytja eitthvað inn í landið, en mundu vera taldar frekar til munaðarvara, þannig að það ylli ekki tilfinnanlegum verðhækkunum, þó að gjaldeyrir til þeirra vörukaupa yrði dýrari, en annars gerist. Í öðru lagi kæmi til greina að selja þennan gjaldeyri Íslendingum, sem ferðast til annarra landa, annaðhvort með því álagi, sem nú er á þennan gjaldeyri, eða með hærra álagi, ef sú leið væri valin. Ég hugsa, að jafnvel þó að þetta álag yrði hærra, en álag á ferðagjaldeyri nú er og jafnvel til muna hærra, yrði enginn vandi að finna næga kaupendur að slíkum gjaldeyri, og það mundi undir öllum kringumstæðum vera viðkunnanlegra, að menn keyptu slíkan gjaldeyri á löglegan hátt í bönkunum heldur en, eins og á allra vitorði er nú, að menn kaupa slíkan gjaldeyri í stærri og minni stíl á svörtum, ólöglegum markaði. Þetta eru aðeins hugmyndir, sem ég teldi eðlilegt að væru ræddar í sambandi við þetta. En mér fannst ekki tímabært að svo stöddu að leggja fram í því efni ákveðnar till., af því að ég taldi einmitt líklegra til samkomulags, að þetta yrði að svo stöddu látið standa opið.



Herra forseti. Eitt þeirra mála, sem flestir eru sammála um, er nauðsyn þess að hlaupa undir bagga með einstæðum foreldrum, sem ekki geta af fjárhagsástæðum veitt börnum sínum viðunandi aðhlynningu. Þess vegna hafa kvennasamtökin haft það á stefnuskrá sinni, að barnalífeyrisgreiðslum sé breytt þannig, að þær komi að meira liði, en nú er, og í samræmi við það er till. á þskj. 94 flutt. Upphæð barnalífeyrisins, sem greiddur er samkvæmt lögunum um almannatryggingar, er nú 376 kr. mánaðarlega á 1. verðlagssvæði. Það ætti að vera óþarft að útlista það með mörgum orðum hér, hve fjarri fer því, að þetta sé nálægt raunverulegum framfærslukostnaði barns. Upphæðin hrekkur ekki fyrir þeim venjulega mat, sem börn þurfa, hvað þá fyrir klæðnaði eða þjónustu. Margir forráðamenn barna grípa til þess að hafa þau á barnaheimilum, og hrekkur þá lífeyrisupphæðin hvergi nærri til að greiða daggjöld þar, sem þó er haldið undir raunverulegum rekstrarkostnaði við barnaheimilin. Helzt þyrfti upphæð barnalífeyris að geta miðazt við það, að einstæð móðir, sem er bótaþeginn í flestum tilfellum, gæti sem mest annazt barn sitt eða börn sín sjálf í stað þess að koma þeim einhvers staðar fyrir, sem annars oft vill verða. Það eru því miður allt of mörg dæmi til um konur, sem aldrei hafa beðið þess bætur að hafa neyðzt til að láta börn sín frá sér í bernsku, og um börn, sem ekki hafa þolað að vera á hrakningum í bernsku og fara algerlega á mis við venjulega foreldraumhyggju. Þegar lögin um almannatryggingar, þau sem nú gilda, voru sett í marz árið 1956, var grunnupphæð barnalífeyris á 1. verðlagssvæði ákveðin 2.400 kr. á ári eða sama grunnupphæð og verið hafði, frá því að lögin um almanna- tryggingar voru fyrst sett. Hins vegar voru grunnupphæðir annarra bóta hækkaðar allmikið árið 1956. Þótt ekki sé langt um liðið, að tryggingalögin voru endurskoðuð, er samt fullkomlega tímabært, að ákvæði um barnalífeyri séu tekin til nýrrar athugunar. Samkv. lögunum, eins og þau eru nú, er barnalífeyrir greiddur vegna látins föður eða ef annaðhvort foreldranna er elli- eða örorkulífeyrisþegi. Hins vegar er yfirleitt ekki greiddur barnalífeyrir vegna látinnar móður. Að vísu er það stundum gert með sérstakri heimild tryggingaráðs, þegar tekjur ekkils verða fyrirsjáanlega ekki nægilegar til að sjá börnunum farborða, Það þykir hins vegar eðlilegra að almenna reglan verði sú, að heimilt verði einnig að greiða ekki fullan barnalífeyri, er hann hefur misst móður barna sinna. Það dylst engum, að þá missir barnið framfæranda, og að öðru jöfnu er ekki síður ástæða til þess að bæta móðurmissi en föður, að svo miklu leyti sem það verður gert með fjárhagsaðstoð. Þess vegna er æskilegt að skipa málum þessum þannig, að barn, sem á föður á lífi, en ekki móður, gæti átt rétt á barnalífeyri, og af sömu ástæðum yrði heimilað að greiða tvöfaldan lífeyri vegna munaðarlausra barna. Nú er aðeins heimilt að hækka lífeyri vegna munaðarlausra barna um 50%. Þær breytingar, sem bent er á í þessari þáltill., að hafa þyrfti einkum í huga við athugun á þessum ákvæðum, hafa óhjákvæmilega allmikinn kostnað í för með sér. Nú er tvenns konar barnalífeyrir greiddur samkv. lögunum um almannatryggingar, annars vegar óafturkræfur barnalífeyrir, sem greiddur er samkv. 17. gr. laganna, og nam upphæð hans árið 1956 8.158.942 kr. Bótaþegarnir voru 1.307 og börnin, sem greitt var með, 2.548. Hins vegar er samkv. 83. gr. laganna einnig greiddur barnalífeyrir samkv. úrskurði um barnalífeyri með óskilgetnum börnum og eftir því sem við á með börnum skilinna hjóna. Þessi lífeyrir er endurkræfur frá feðrum, og ef vanskil verða, þá frá framfærslusveit þess föður, sem um er að ræða. Heildarupphæð þessa lífeyris er að jafnaði allmiklu hærri, en upphæð óendurkræfa lífeyrisins, og nam hún á árinu 1956 11.278.722 kr. Það gefur að skilja, að þarna koma til aukin útgjöld sveitarfélaga, sem ábyrg eru fyrir greiðslum vanskilamanna. Það væri því full ástæða til að athuga, um leið og það er at- hugað, sem um ræðir í till., hvort ekki væri unnt að fara nýjar leiðir til að auðvelda innheimtu þessara greiðslna, ekki sízt þar sem svo hefur skipazt, síðan þessi till. var lögð fram, að þingmenn stjórnarflokkanna ákváðu, að ríkið skyldi hætta stuðningi við þá stofnun, sem var vanskilamönnum stærsta bæjarfélagsins aðhald um greiðslur. Þessi og ýmis fleiri vandamál rísa í sambandi við þessa athugun. Hins vegar nam hækkun lífeyris vegna munaðarlausra barna ekki nærri eins miklu, eða á árinu 1956 nam hún 16.765 kr. Ef miðað er við svipaðan fjölda bótaþega og barna og um var að ræða í þessum dæmum, næmu hækkanir í samræmi við hugmyndirnar í þessari till. um það bil 10 millj. kr., en auk þess mundi óendurkræfi barnalífeyririnn hækka talsvert hlutfallslega, ef ekklar bættust við bótaþegafjöldann. Tilgangur með greiðslu á barnalífeyri hlýtur að vera að skapa þeim börnum, sem um er að ræða, skilyrði til þess að njóta sem beztrar umhyggju foreldris eða foráðamanna. Þannig þyrfti þá barnalífeyririnn að geta komið í veg fyrir, að einstæðum foreldrum verði nauðugur einn kostur að senda börn sín frá sér við missi fyrirvinnu. Það er því nauðsynlegt að gefa því gaum, á hvern hátt mætti hækka barnalífeyrinn, svo að hann yrði að raunverulegu liði, en varla er hægt að segja, að svo sé nú. Ég mun ekki orðlengja þetta frekar, en hygg, að þetta mál eigi helzt heima í hv. fjvn., og legg því til, að umr, verði frestað og málinu vísað þangað.



Herra forseti. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að menntaskóli hefur nú um nokkurra ára skeið starfað á Laugarvatni. Enginn efi er á því, að reynslan hefur sýnt, að skólinn er þarna að ýmsu leyti illa settur. Húsakynni eru óhentug og erfitt að bæta úr nema með gífurlegum kostnaði, enda mun það sannast mála, að skólastjóri héraðsskólans á Laugarvatni lét sér mjög umhugað um, að menntaskólinn tæki við húsi, sem upphaflega hafði verið ætlað héraðsskólanum, eftir að sýnt var orðið, að húsið var ekki hentugt og á því mjög stórvægilegir gallar. Sambýli skólanna á Laugarvatni hefur og ekki að öðru leyti verið heppilegt. M.a. hefur orðið árekstur hvað eftir annað út af mötuneyti, sem ætla skyldi þó að auðvelt hefði verið að forðast eða leysa úr, ef nægileg lipurð hefði verið sýnd. Segja má raunar, að húsið, sem menntaskólinn notar nú á Laugarvatni, þurfi að nota til einhvers, og rétt er það. En víst er, að það verður ekki notað til menntaskóla nema með mjög miklum og kostnaðarsömum breytingum. Óbyggt er á Laugarvatni fyrir íþróttaskóla, sem þar er fyrirhug- aður, og væri þá miklu ráðlegra að nota þetta hús eða húshluta réttara sagt, sem menntaskólanum nú er ætlaður, fyrir íþróttaskólann eða héraðsskólann, eftir því sem hann von- andi smám saman eflist. Í Skálholti mundi aftur á móti vera mögulegt að byggja upp alveg frá grunni, miðað við þarfir menntaskólans eins, og haga öllu þannig, sem honum bezt hentaði. Mér er ljóst, að það mundi taka töluverðan tíma og verða allkostnaðarsamt. Ég efast þó mjög um, að það verði kostnaðarsamara en að klastra við það, sem nú er á Laugarvatni. ærið ófullkomið og mjög óhentugt fyrir menntaskóla. Skál- holt er söguhelgur staður, og það mundi hafa ósegjanleg áhrif varðandi uppeldi ungmenna að gefa þeim kost á að dveljast í Skálholti árum saman á viðkvæmasta aldri, þegar helzt má ætla, að unglingar yrðu fyrir áhrifum vegna fornra minninga og við að kynna sér sögu landsins, sem saga þessa staðar er ná- tengd og margsamfléttuð við. Ég er því ekki í nokkrum vafa um, að ef því verður við komið sökum kostnaðar að flytja skólann frá Laugarvatni að Skálholti, þá er það til mikillar blessunar. Ég játa hins vegar, að ég hef ekki átt kost á því að kynna mér það til hlítar, hvort þetta sé fært kostnaðar vegna, m.a. hvort húskumbaldinn á Laugarvatni, sem menntaskólanum nú er ætlaður, er ef til vill óhæfur til allra annarra nota en þeirra, sem hann hefur nú og hann var þó ekki í upphafi ætlaður til. En það kann að vera, að ekki verði hægt að hafa hann til annarra nota á Laugarvatni, úr því sem komið er, heldur en til þessara, og þá verður að sjálfsögðu á það að líta. Till. fer ekki fram á að taka ákvörðun um það að flytja menntaskólann á Laugarvatni að Skálholti, heldur einungis að hæstv. ríkisstj. láti kanna, hvaða kostnaður muni verða þessu samfara, og gefi síðan Alþ. skýrslu um málið, þannig að Alþ. geti að fengnum öllum upplýsingum tekið fullnaðarákvörðun um þetta mál. Með því er ekki til mikils ætlazt, að þetta verði rannsakað til hlítar, og er því furðulegt, að sumir, sem hafa látið sig þetta mál nokkru skipta, hafa snúizt með fjandskap á móti þessari till. Það getur eingöngu verið af því, að þeir óttist, að ef efnisathugun fer fram, verði hún óhagstæð þeirra hugðarefni að halda skólanum föstum á Laugarvatni. Slík tilfinningasemi má ekki með nokkru móti ráða ákvörðunum Alþ., og vil ég því mega vona, að þessi till. nái samþykki. Mér finnst eftir atvikum eðlilegast, að hún fari til athugunar hjá hv. allshn., og legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef fyrir mitt leyti, síður en svo á móti því, að athugun fari fram á því, hvað það mundi kosta að flytja menntaskólann á Laugarvatni að Skálholti, og get gjarnan mælt með því, að slík athugun fari fram sem fyrst. Ég hef þegar átt viðræður við húsameistara ríkisins fyrir nokkru um þetta mál og beðið hann um að greina mér frá hugmyndum sínum um kostnað af þessu, og hann gerði það, en þær voru að sjálfsögðu svo lauslegar, að ég tel ekki rétt að skýra frá niðurstöðu þeirra hér, heldur þvert á móti, að skynsamlegt sé, að þessi athugun fari fram, þannig að öllum megi verða ljóst, hvern kostnað mundi af þessari breytingu leiða, þannig að Alþ., sem að sjálfsögðu á að ákveða menntaskólum stað, geti tekið sínar ákvarðanir í ljósi réttra upplýsinga. Við þetta vildi ég aðeins bæta því, að það er Alþ. sjálft, sem á sínum tíma tók ákvörðun um, að menntaskóli í sveit, sem lagaákvæði er gildandi um, að skuli starfræktur, skuli staðsettur á Laugarvatni. Gildandi lagaákvæði eru um, að starfrækja skuli menntaskóla í sveit, þegar fé er veitt til þess í fjárl., og Alþingi tók með fjárveitingu á fjárl. til menntaskóla á Laugarvatni ákvörðun um það, að menntaskóli skuli starfræktur á Laugarvatni. Ég vil því undirstrika, að það er ein göngu á valdi Alþ. og þess eins að gera breytingar hér á. Ég skal geta þess, að þegar þessi ákvörðun var tekin á sínum tíma, eða þegar umr. um hana fóru fram, var ég persónulega þeirrar skoðunar, að aðrar aðgerðir hefðu verið heppilegri í menntaskólamálum þjóðarinnar, en þær að efna til stofnunar nýs menntaskóla á Laugarvatni. Ég taldi þá brýnni þörf vera á því að koma upp öðrum menntaskóla hér í Reykjavík eða búa svo vel að menntaskólanum í Reykjavík, að hann gæti gegnt skyldu sinni betur en hann gat þá og getur enn. En staðreynd málsins er sú, að Alþ. tók aðra ákvörðun. Alþ, tók þá ákvörðun að stofna menntaskóla á Laugarvatni, til þeirrar stofnunar er þegar búið að verja allmiklu fé, og á gildandi fjárl. er enn varið fé til þeirrar stofnunar. Hvað sem annars má um það segja, hvort þessi ráðstöfun hafi verið skynsamleg eða óskynsamleg, hvort frekar hefði átt að gera eitthvað annað, hygg ég, að varla verði um það deilt, að hringl í þessum málum er varhugavert og sérstaklega mjög dýrt. Ég er þó ekki með þessu sérstaklega að mæla gegn því, að þetta mál, sem hér er vikið að í till., sé athugað, né heldur mæla gegn því, að í sjálfu sér kynni ekki að hafa verið heppilegra, að menntaskóli í sveit væri staðsettur t.d. í Skálholti frekar en á Laugarvatni. Þó vildi ég minna á þá höfuðröksemd, sem á sínum tíma var flutt fyrir því, að skólinn væri staðsettur á Laugarvatni, sem sagt þá, að þar væri þegar fyrir skólahverfi, það skólahverfi mundi stækka með byggingu menntaskólans þar og það mundi að mörgu leyti vera heppilegra fyrir hlutaðeigandi unglinga og ódýrara fyrir heildina að starfrækja slík skólahverfi, en hafa einstaka skóla staðsetta á við og dreif um hinar dreifðu byggðir landsins. Hér er sem sagt um að ræða mikið, margbrotið og flókið vandamál. Það er alveg rétt hjá hv. 1. flm., að þessi till. fer ekki fram á, að tekin sé nein ákvörðun í þessu máli, heldur það eitt, að athugað sé, hvern kostnað tiltekin ráðstöfun muni hafa í för með sér. Ég tel málið allt vera þannig vaxið, að ég tel rétt, að slík athugun fari fram, og vildi því mæla með því, að till. yrði efnislega séð samþ.



Herra forseti. Mér skilst, að sú n., sem fær þetta mál til athugunar, þurfi samhliða að athuga fleira og þó sérstaklega gagnvart Skálholti. Menntmrh. tók fram áðan, að Alþ. hefði ákveðið, að menntaskóli í sveit skyldi vera að Laugarvatni, og búið væri að veita til þess þó nokkurt fé. Alþingi ákvað líka, að stofna skyldi búnaðarskóla í Skálholti. Um það eru lög. Og svo veitti Alþ. fé og aftur fé, og ef ég man rétt, er það í kringum 3 millj., sem búið er að veita til bændaskólans í Skálholti. Hvað er búið að gera fyrir það? Hvar er féð? Áður en farið var að framkvæma nokkuð að ráði eftir þeim lögum, var byggt í Skálholti hús fyrir biskup. Engin fjárveiting, það var bara byggt. Allir voru spenntir og ákveðnir að gera nú eitthvað til hátíðarbrigða ákveðinn dag til minningar um biskupa, sem höfðu dregið undan bændunum flestar jarðir landsins og kúgað þá eins og þeir gátu. Svo var húsið byggt. Hvað á að gera við Skálholt? Á að hafa þar menntaskóla, flytja skólann frá Laugarvatni? Á að hafa þar bændaskóla? Á að flytja þangað biskup? Þetta á allt að athugast í einu. Sú n., sem fer að athuga út af fyrir sig eitt málið, verður að taka hin málin fyrir líka, því að Alþ. er raunverulega búið að ákveða óbeint með byggingu íbúðarhúss fyrir biskup, að þar skuli vera biskupssetur. Og nú er húsið boðið til leigu, bara ef maður vill hita það upp. Af því að það er enginn biskup til að vera í því, má hver fara í það sem vill núna, ef hann bara vill hita það upp, það vill ríkissjóður helzt vera laus við. Og svo er búið að ákveða að stofna bændaskóla, búið að veita fé til þess og ekkert gert í því. Hvað á þess vegna að gera við Skálholt? Á að flytja þangað mennta- skóla, byggja þar líka bændaskóla, setja þar líka biskup, eða á eitthvað eitt af þessu að vera, en ekki allt, - og þá hvað? Ég hugsa, að nefndin þurfi þess vegna að athuga þessa till. og það þurfi að breyta henni í þá átt, að hún eigi að athuga í sambandi við þessa till. líka að öðru leyti, hvað á að gera við Skálholt. Með þáverandi hv. 2. þm, Árn. í broddi fylkingar barðist Sjálfstfl. á sínum tíma fyrir því að setja upp bændaskóla í Skálholti. Það tók nokkur ár. Svo var það samþykkt, og svo var tekin upp barátta fyrir því að fá fjárveitingu í hann. Fyrst kom 11/2 millj. og svo kom - held ég - önnur 11/2 millj. Hvar er það fé? Hvað er búið að gera í bændaskólamálinu? Ég bara spyr. Ég hef ekki séð það.



Herra forseti, Ég og hv. 1. þm. N-M. erum sammála um það, að við höfum ekki séð búnaðarskólahúsið í Skálholti, svo að við þurfum í raun og veru ekki að spyrja, hvar það sé, en ég vil vona, að við þurfum ekki að spyrja um það, hvar peningarnir séu. Er nokkur hætta á því, að hæstv. fjmrh. hafi stungið af með þá? (Grip ið fram í?) Ég veit það ekki, ég játa það, en það er ekki mín aðdróttun. Að öðru leyti tek ég undir það, að áður en málið er tekið til lokaákvörðunar, þarf að athuga öll þau atriði, sem hv. 1. þm. N-M. sagði. Það er alveg rétt athugað hjá honum, að það er ekki hægt að ákveða það eitt að flytja menntaskólann að Skálholti, heldur þarf að taka ákvörðun um það, hvað við Skálholt eigi að gera. Mín till. fer ekki í þá átt að gera till. um að flytja menntaskólann að Skálholti, - ég vil vekja athygli á því aftur, - heldur einungis að athuga kostnaðinn við það, vegna þess að áður en menn fara að koma sér niður á endanlega ráðstöfun Skálholtsstaðar, þarf að gera sér grein fyrir, hvort ef til vill nú þegar sé búið að binda svo mikið fé í ráðstöfunum á Laugarvatni í sambandi við menntaskólann, að það sé fráleitt að gera till. um að flytja hann til Skálholts. Þetta er undirbúningsathugun, sem hér er gerð till. um að eigi sér stað. Ef menn vilja nú þegar taka upp rækilega athugun á öllu málinu, þá er ég sízt á móti því. Ég vil að öðru leyti þakka hæstv. menntmrh. fyrir hans undirtektir. Það var ekkert í hans orðum, sem hné á móti minni till., enda mælti hann beinlínis með því, að hún yrði efnislega samþykkt, og vonast ég þá til, eftir að hún hefur fengið svo göfugan stuðning, að framgangur hennar eigi að vera tryggur. En ég vil til frekari skýringar einungis taka fram, að það er rétt, sem hæstv. ráðh, sagði, að allt hringi í þessum efnum er varhuga vert, og einmitt þess vegna geri ég ekki fortakslaust eða við flm. tillögu um það að flytja skólann. En þegar gerð er grein fyrir kostnaðinum við að flytja skólann, verður auðvitað jafnframt að gera sér grein fyrir, til hvers sé hægt að nota húsið, sem nú er búið að reisa á Laugarvatni í sambandi við menntaskóla eða hressa upp á það, sem áður var fyrir. Það verður auðvitað að gera áætlun um það, það er hluti af þessu, og hyggja mín er sú, að enn þá hafi sáralítið verið gert á Laugarvatni, sem ekki megi jafnvel eða betur nota til annarra þarfa, en til menntaskólans. Ég skal játa það hreinlega, að ég fékk á þessu máli aðra hugmynd, en ég hafði áður við að kynnast þessu máli þann tíma, sem málið heyrði undir mig sem ráðherra, og var það þó ekki fyrr en ég var búinn að starfa að því nokkuð lengi, að ég var orðinn sannfærður um það, að húsin, sem á Laugarvatni eru ætluð til mennta skóla núna, henta alls ekki til þeirra hluta. Þess vegna er það skoðun mín, en ekki byggð á ákveðnum tölum, að það muni í raun og veru verða ef til vill ódýrasta leiðin að breyta alveg til og byggja upp frá grunni í Skálholti.