Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. atvmn. (Árni Gunnarsson) : Virðulegi forseti. Atvmn. Sþ. hefur fjallað um till. til þál. um aukinn þátt bænda í landgræðslu - og skógræktarstarfi. Umsagnir bárust nefndinni frá Landvernd, Landgræðslu ríkisins, Búnaðarfélagi Íslands, Stéttarsambandi bænda og Skógrækt ríkisins. Það er einfalt að greina frá því að nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt án breytinga. Matthías Á. Mathiesen og Ólafur Þ. Þórðarson voru fjarstaddir afgreiðslu málsins, en undir nál. rita nöfn sín sá sem hér stendur, hv. þm. Geir Gunnarsson, Jón Kristjánsson, Geir H. Haarde og Kolbrún Jónsdóttir.

Frsm. allshn. (Guðni Ágústsson) : Virðulegi forseti. Á þskj. 840 er nál. allshn. um till. til þál. um uppsetningu vegriða. Nefndin hefur fjallað um tillöguna. Umsagnir bárust frá Slysavarnafélagi Íslands, Umferðarráði og landlækni. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir þetta skrifa Guðni Ágústsson, Jón Kristjánsson, Kristinn Pétursson, Ingi Björn Albertsson, Guðrún Helgadóttir, Karl Steinar Guðnason og Eggert Haukdal.

Flm. (Rannveig Guðmundsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 668 um auknar varnir gegn vímuefnum. Flm. tillögunnar ásamt undirritaðri eru Árni Gunnarsson, Karl Steinar Guðnason, Eiður Guðnason, Jón Sæmundur Sigurjónsson, Karvel Pálmason og Sighvatur Björgvinsson. Einhver mesta óhamingja sem dynur yfir fjölskyldu er þegar einhver úr fjölskyldunni verður vímuefnum að bráð. Það er óhætt að fullyrða að meðal þjóðarinnar er mikill einhugur um það markmið að auka varnir gegn vímuefnum og almennt um að grípa til hvers konar aðgerða til að sporna gegn dreifingu og notkun vímuefna. Þingmenn hafa gefið þessum málum gaum og bera fyrirspurnir og tillögur á fyrri þingum þess merki. Það er hins vegar ljóst að um leiðir að þessu góða markmiði geta verið skiptar skoðanir og jafnvel mikill ágreiningur. Á vegum ríkisvaldsins hafa verið skipaðar nefndir til að fjalla um þessi mál. Má þar nefna framkvæmdanefnd til að samhæfa aðgerðir í baráttunni gegn útbreiðslu og notkun ávana - og fíkniefna, sem skilaði ítarlegri skýrslu með tillögum í apríl 1987. Sumum þeirra tillagna hefur verið hrint í framkvæmd, þar á meðal skipan samstarfsnefndar ráðuneyta í ávana - og fíkniefnamálum sem ætlað er að samhæfa aðgerðir hins opinbera í þessum efnum. Áhugamannasamtök hafa verið stofnuð um forvarnastarf og meðferðarúrræði og oft orðið eins konar þjóðarvakning um þau mál. Má í því sambandi nefna foreldrasamtökin Vímulausa æsku, sem hafa átt frumkvæði að samvinnu ýmissa aðila um forvarna - og fræðslumál, Krýsuvíkursamtökin sem fengu mikinn stuðning þjóðarinnar við að byggja upp meðferðarheimili í Krýsuvík og Samtök áhugafólks um áfengisvandamálið, SÁÁ, sem er þekkt langt út fyrir landsteinana. Þó ég geti sérstaklega þessara aðila í tengslum við eins konar þjóðarátak skal í engu hallað á þau fjölmörgu félög og samtök sem vinna að forvörnum eða almennt að æskulýðsstarfi né heldur má rýra þátt sveitarfélaganna því að á vegum þeirra fer víða fram öflugt forvarnastarf. Hjá sveitarfélögunum tengjast forvarnir í ávana - og fíkniefnamálum beint og óbeint félagsmálastofnunum, þar með talin starfsemi útideilda. Þær tengjast starfsemi félagsmiðstöðva og öðru unglinga - og fræðslustarfi skólanna. Á vegum Rauða kross Íslands fer fram merkileg starfsemi í sérstakri hjálparstöð fyrir unglinga sem eru í vanda staddir. Í því athvarfi er rúm fyrir allt að tíu ungmenni og þó vandi þeirra sem þangað leita sé af ýmsum toga hefur það komið fram í könnunum að ákveðið hlutfall þessara unglinga hefur neytt fíkniefna. Þrátt fyrir þann mikla og góða vilja sem birtist okkur á þessum vettvangi hefur lítt tekist að samhæfa og fylgja eftir því starfi sem oft er ýtt úr vör af áhugasamtökum sem hafa takmarkaða getu til að fylgja því eftir. Sömu sögu er að segja um stefnumörkun hins opinbera og uppbyggingu. Langar mig að taka Krýsuvík sem dæmi. Ríkið og þau sveitarfélög sem á sínum tíma stóðu að landshlutasamtökunum SASIR, sem voru samtök sveitarfélaga í Reykjanesumdæmi og reyndar fleiri, áttu skólahúsnæði í byggingu í Krýsuvík sem lá vægast sagt undir skemmdum. Samtök, sem seinna kenndu sig við Krýsuvík, föluðust eftir húsinu og var það sameiginleg ákvörðun sveitarfélaganna og mentmrn. að láta þeim það eftir. Þessi samtök fengu góðar undirtektir landsmanna í þeirri viðleitni sinni að koma á laggirnar fyrsta meðferðarheimilinu fyrir unga fíkniefnaneytendur. Þegar uppbygging var komin vel á veg kom í ljós að stefnumörkun ríkisvaldsins var á þá lund að meðferð ungra fíkniefnaneytenda skyldi vera á vegum ríkisins og var keypt annað húsnæði til starfseminnar. Þar með var á vissan hátt kippt grundvellinum undan þeirri starfsemi sem fyrirhuguð var í Krýsuvík þó samtökin hafi reyndar tekið nokkra einstaklinga í vistun og meðferð og haldið uppbyggingu áfram. Hér verður ekki tekin afstaða til þeirrar ákvörðunar sem tekin var af ríkisins hálfu, heldur harðlega gagnrýnt hvenær hún var tekin. Í þessum efnum sem öðrum verða þeir sem verkin vinna að vita hvar þeir standa og það er rangt að láta fyrst af hendi hús til starfseminnar og segja svo seinna: Ég vil ekki að starfsemin sé þarna. Það er sóun á fjármunum, sóun á almannafé að láta slíka hluti gerast. Þó ég nefni þetta mál sem dæmi um hvað getur gerst þegar framkvæmdin kemur fyrst og stefnumörkunin seinna vegur það þó þyngst hve góður vilji er fyrir því að taka á þessum málum og leita leiða um raunhæfa skipan mála. Landlæknisembættið boðaði til nokkurra samráðsfunda veturinn og vorið 1990 um fíkniefnaneyslu unglinga, áhættuhópa og úrbætur. Niðurstaða þess samstarfs var kynnt í skýrslunni Ungir vímuefnaneytendur, hvaðan koma þeir og hvert halda þeir? Vakti hún mikla athygli, ekki síst sú staðreynd að allt að 500 unglingar á aldrinum 13 til 19 ára eru djúpt sokknir í fíkniefnaneyslu og ástandið hefur versnað mjög á síðustu árum. Í skýrslunni er bent á hvað hópurinn telur helst til ráða og er þar lögð áhersla á að efla aðstoð við heimili og fjölskyldur er minna mega sín, að gera skólum betur kleift að sinna þeim nemendum sem eiga erfitt með að fylgjast með í námi, að stórefla rannsóknir á áhrifum uppeldis og skólavistar, að taka upp kennslu í uppeldisfræðum í grunn - og framhaldsskólum. Þá er lagt til að vímuvarnaráð komi í stað áfengisvarnaráðs, að komið verði á sérstökum forvarnasjóði og að Ísland gerist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna gegn ólöglegri verslun með fíkniefni og skynvilluefni. Bent er á þann mikla kostnað sem er samfara vistun á sjúkrastofnunum og að stofnanameðferð geti aldrei komið í stað forvarna. Í umræðunni hér í dag um auknar varnir gegn vímuefnum er full ástæða til að taka undir þau sjónarmið sem þarna eru sett fram og sem að hluta til er tekið undir með þessum tillöguflutningi. Sú ályktun sem ég mæli hér fyrir í dag er niðurstaða starfshóps sem nokkrir flutningsmanna áttu aðild að og áttu þeir m.a. viðræður og fundi með fjölda aðila sem að þessu máli starfa. Höfum við valið að leggja áherslu á fáa afmarkaða þætti og aukna samræmingu. Í fyrsta lagi leggjum við til að sami aðili fari með rannsókn fíkniefnamála á öllu landinu og heyri beint undir dómsmrn. Við viljum því að hin svokallaða fíkniefnalögregla fái svipaða stöðu innan löggæslunnar og tollgæslan, að hún fari með rannsókn fíkniefnamála á landinu öllu og hafi sjálfstæðan fjárhag. Fíkniefnasviðið er eitt þriggja sviða innan rannsóknardeildar lögreglunnar í Reykjavík. Samkvæmt reglugerð sem sett var á síðasta ári var ávana - og fíkniefnadeildinni fengið aukið vægi þar sem henni var gert að sinna beiðnum um aðstoð frá embættum utan Reykjavíkur. Við viljum stíga þetta skref til fulls og gera fíkniefnalögregluna ábyrga fyrir þessum málaflokki, bæði hvað varðar aðgerðir og fjármál. Við teljum það alveg nauðsynlegt að sé aðgerð í gangi á vegum fíkniefnalögreglunnar, þá hafi hún bæði sjálfstæði og fjárhagslegt bolmagn til að ljúka þeirri aðgerð telji hún það nauðsynlegt til að afstýra því að vímuefni komist hér á markað. Hún á ekki og má ekki tengjast annarri fjárhagslegri forgangsröðun verkefna á vegum löggæslunnar. Því er haldið fram að viðskipti með fíkniefni á heimsmarkaði komi næst á eftir vopnaviðskiptum í fjármagnsveltu og á undan olíuviðskiptum svo að hér er verið að tala um gríðarlega fjármuni. Við Íslendingar erum sem betur fer eftirbátar annarra landa hvað varðar þróun þessara mála. Þó er talið að ársvelta fíkniefnamarkaðarins hér sé 300 -- 400 millj. kr. Fíkniefnaviðskipti hafa að sögn orðið skipulagðari hér hin síðari ár og erfiðari viðureignar fyrir yfirvöld. Meginkraftar fíkniefnadeildar lögreglunnar í Reykjavík hafa farið í að reyna að minnka framboðið með því að ná sem mestu magni úr umferð og sá þáttur orðið út undan að hafa eftirlit með neytendum og stunda öflugt fyrirbyggjandi starf. Forvarnadeild lögreglunnar hefur þó gefið út bækling fyrir foreldra þar sem fjallað er m.a. um orsakir vímuneyslu, hvaða neysla viðgengst, hvernig áhrif efnin gefa og útlit fólks undir áhrifum. Við teljum að aukið sjálfstæði fíkniefnalögreglu, fjárhagslega og verkefnalega, sé mjög þýðingarmikið. Í öðru lagi leggjum við til að námsefni um vímuvarnir verði hluti skyldunáms í grunnskólum. Bæði frjáls félagasamtök og opinberir aðilar eru að þrýsta á um að námsefni sé tekið inn í skólana. Fjölmargir aðilar hafa komið í skóla með forvarnaverkefni en hafa nú samræmt sín störf og standa flestir að því verkefni sem kennt er við Lionsquest. Það heitir ,,Að ná tökum á tilverunni`` og er bandarískt að uppruna og hefur Lions - hreyfingin greitt kostnað við að þýða og staðfæra verkefnið sem er gefið út í samstarfi þeirra og menntmrn. Í dag er hverjum skólastjóra í sjálfsvald sett hvort hann nýtir sér námsefnið sem í boði er. Það kemur fram í fréttabréfi Vímulausrar æsku frá því í desember að kennarar standa nú betur að vígi en áður hvað undirbúning og þekkingu á vímuvörnum varðar því námskeið um vímuvarnir eru orðin fastur liður í kennaranámi og síðustu þrjú sumur hafa 268 kennarar sótt sér réttindi til að nota Lionsquest námsefnið. Þar kemur líka fram að þrátt fyrir tiltölulega gott ástand í undirbúningi kennara hafa vímuvarnir víða átt erfitt uppdráttar í grunnskólum landsins. Níu aðilar, félagasamtök og opinberir aðilar, standa nú saman að sérstakri kynningu á vímuvörnum fyrir kennara og fyrir foreldra. Það er verið að byrja í skólum á Reykjanesi og áformað að ljúka yfirferð um landið á tveimur árum. Norðurlöndin munu öll vera að taka þetta verkefni til kennslu í skólum. Svíar eru komnir lengst og í Noregi hefur fræðslugeirinn alveg tekið verkefnið að sér. Í þriðja lagi leggjum við til að komið verði á fót forvarnasjóði þar sem tryggt verði samræmi milli þeirra verkefna sem unnið er að. Hér tökum við undir viðhorf margra þeirra sem eru að vinna að forvarnaverkefnum og eru oft á tíðum í kapphlaupi um athygli og peninga. Það er alveg ljóst að margir eru að vinna að sömu eða áþekkum verkefnum án þess að samráð eða samstarf eigi sér stað. Hugmyndin með sérstökum forvarnasjóði er sú að þeir sem vinna að forvarnaverkefnum og sækja eftir fjárstuðningi stjórnvalda sæki beint til slíks sjóðs. Þar er síðan tekin afstaða til gildis verkefna, hvort verkefni eru af sama toga og jafnvel hægt að leggja til samvinnu á ákveðnum sviðum. Það er ekki víst að auka þurfi mikið framlög til varna ef vinnubrögð verða markviss og samræmd. Má á líkingamáli segja að tveir bæklingar séu ekki endilega betri en einn. Í fjórða lagi leggjum við til að gerð verði með reglulegum hætti úttekt á fíkniefnavandanum með söfnun gagna og upplýsinga svo að auðveldara sé að gera sér grein fyrir umfangi hans. Þessa úttekt þarf að fela ákveðnum aðila og eðlilegast að Félagsvísindastofnun yrði fengið það verkefni. Má þar nefna að sú framkvæmdanefnd sem skilaði skýrslu árið 1987 lagði þá til að ráðinn yrði sérfræðingur að Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands í tvö ár til að annast rannsóknir í ávana - og fíkniefnamálum og yrði árangur af því starfi metinn að þeim tíma liðnum. Í fimmta lagi teljum við að tryggja þurfi samræmi að því er varðar sérfræðilega aðhlynningu og umönnun vímuefnaneytenda. Meðferðarstarf fer bæði fram á vegum ríkisins og frjálsra félagasamtaka. Í núverandi kerfi gætu sjúklingar farið á milli meðferðarstofnana og þess vegna dvalist langdvölum á ári hverju inni á sjúkrastofnunum sem allar eru reknar á fullum daggjöldum. Þessar stofnanir hafa lítð sem ekkert samráð sín á milli, enda eru þær reknar á ákaflega mismunandi vegu. Meðferðarstefnur eru ólíkar. SÁÁ - menn hvetja sitt fólk til að stunda AA - fundi en í Hlaðgerðarkoti er mest lagt upp úr kristilegu starfi. Á meðferðarstofnunum sem ríkisspítalar reka er meðferðarstefnan óljósari, mun meiri áhersla er lögð á viðtöl við sálfræðinga og félagsráðgjafa en afstaða til AA - samtakanna er blendin. Sjúklingurinn lærir því fljótt á meðferðarstofnanirnar og hvaða boðskap hann á að aðhyllast á hverjum stað. Það er ekkert sem mælir gegn því að frjáls félagasamtök reki meðferðarheimili fyrir vímuefnaneytendur en ef ríkissjóður borgar alla meðferð hljótum við að gera ákveðnar kröfur. Ekkert eftirlit virðist haft með aðferðum og forsvarsmenn stofnana eru ekki krafðir um árangurstölur eða beðnir að upplýsa fjárveitingavaldið um notagildi aðferða sinna. Hafi einhver stofnun komist inn á daggjöld heldur hún þar áfram að því er virðist eftirlitslaust og greiðir ríkissjóður þó hundruð milljóna til þessara stofnana á ári hverju. Það þyrfti að gera könnun á þeirri meðferðarstefnu eða meðferðarstefnuleysi sem hér virðist ríkjandi og reyna síðan að meta raunverulega þörf landsmanna. Þannig á að vera hægt að samræma meðferðina og þær kröfur sem gerðar eru til einstakra sjúklinga og starfsfólks. Virðulegi forseti. Í þessari tillögu er ekki lagt til að Ísland gerist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna, sem áður var vikið að, þar sem dómsmrh. hefur þegar lýst því yfir að það sé ætlun ríkisstjórnarinnar að gerast aðili að samningnum. Það er mjög mikilvægt vegna fjölmargra ákvæða sem tryggja stöðu löggjafans. Má í því efni nefna 5. gr. samningsins sem fjallar um upptöku, m.a. um heimild til að gera upptækan ávinning sem leiddur er af refsiverðum brotum eða eign sem að verðmæti svarar til slíks ávinnings. Hér á landi er ekki til löggjöf um þetta efni en á fyrstu árunum eftir að Bretar settu slíka löggjöf hjá sér gerðu þeir svo mikið fjármagn upptækt að það fjármagnaði að stórum hluta vinnuna við fíkniefnamálin hjá þeim. Þess má geta að víða um lönd hefur slík löggjöf verið sett. Virðulegi forseti. Ég hef valið að fjalla ekki um þær tölulegu upplýsingar sem birtar eru í fylgiskjali frv. sem þingmenn hafa á borðum sínum. Þær tölur segja þó sína sögu um bæði málafjölda og haldlögð fíkniefni síðustu fjögur ár. Hvert skref sem tekið er í þá átt að koma í veg fyrir að fíkniefnavandinn vaxi er gæfuspor, en það er vandmeðfarið að koma með tillögur sem raunsætt er að ætla að árangur náist með. Ég trúi að þær tillögur sem hér eru kynntar séu einmitt til þess fallnar og legg að lokum áherslu á að rauði þráðurinn í öllu starfi gegn fíkniefnum verði forvarnir. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni umræðu verði máli þessu vísað til félmn. --- Fundarhlé.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Þáltill. sú um auknar varnir gegn vímuefnum sem Rannveig Guðmundsdóttir, 9. þm. Reykn., mælti fyrir áður en fundi var frestað í dag og er flutt af henni og nokkrum öðrum þingmönnum Alþfl. er hið þarfasta mál. Þannig er málum háttað í dag að við stöndum frammi fyrir geysilegum fíkniefnavanda. Við sem erum á miðjum aldri höfum horft með saklausum, bláum augum á þennan vanda hlaðast upp allt í kringum okkur án þess að hafa í rauninni séð og skilið hvað var að ske. En nú er svo komið að ofbeldi og önnur afbrot, sem rekja má beinlínis til vímuefnaneyslu, eru daglegur viðburður í íslensku samfélagi. Því fagna ég því að þessi þáltill. er komin fram. Hún tekur á fimm þáttum bardagans gegn fíkniefnavánni. Í fyrsta lagi fjallar hún um það að koma upp fíkniefnalögreglu sem sé jafngild tollgæslunni og mun ekki af veita. Slík fíkniefnalögregla á að fara með rannsókn fíkniefnamála í öllu landinu og heyra beint undir dómsmrn. eftir því sem í ályktuninni stendur. Þannig er málum háttað í dag að skorturinn á fíkniefnahundum, svo að dæmi sé tekið, er geysilegur. Það vantar fíkniefnahunda eiginlega alls staðar þar sem þeir ættu að vera, í Keflavík, Seyðisfirði, Akureyri og Vestmannaeyjum. Á öllum þessum stöðum þyrftu að vera slíkar forláta skepnur til þess að hjálpa okkur í rannsóknum og leit að fíkniefnum. Þetta er aðeins eitt lítið dæmi um það hversu barátta okkar við innflutning fíkniefna er á erfiðu stigi í dag. Það hlýtur auðvitað að vera náið samstarf á milli tollgæslu og fíkniefnalögreglu þó það verði tvær sjálfstæðar starfseiningar. Það að ætla að koma kennslu um vímuefnavarnir inn í grunnskólann er auðvitað sjálfsagt mál. Þannig er að kennslustundir í grunnskólunum eru tiltölulega fáar á Íslandi. Til þess að koma þessu efni inn í grunnskólann þyrfti í rauninni að lengja kennsluvikuna, bæði vegna þessa efnis og vegna margs annars efnis sem við viljum koma inn í grunnskólann og sem hv þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur t.d. borið fram. Ég get ekki séð að við getum alltaf bætt á starf grunnskólans án þess að fjölga kennslustundum. Ég álít að það sé líka fyllilega kominn tími til þess jafnhliða því sem við komum á samfelldum skóladegi. Forvarnasjóður er auðvitað nauðsynlegur. Við getum ekki vænst þess að mikið verði unnið án þess að fé sé fyrir hendi til þess að greiða þá vinnu og forvarnasjóður hlýtur þar af leiðandi að vera eitt af því sem er nauðsynlegt að koma á fót. Í viðtali sem ég las í dagblaði við yfirmann fíkniefnalögreglunnar í Reykjavík, Björn Halldórsson, núna nýverið sá ég að eitt af því sem hann segir að vanti sárlega er yfirlit yfir og úttekt á fíkniefnavandanum. Því tel ég að einmitt þessi þáttur sé mjög nauðsynlegur. Hvort það ætti að vera Félagsvísindastofnun Háskólans eða einhverjir aðrir aðilar sem ynnu það verk veit ég að vísu ekki, en ég álít þetta mjög nauðsynlegt. Að tryggja samræmi að því er varðar sérfræðilega aðhlynningu er líka mjög nauðsynlegt. Það er hárrétt, sem hv. flm. sagði, að hinir ýmsu aðilar, sem stunda það að hjálpa fólki sem hefur komist út á fíkniefnabraut, nota afskaplega mismunandi aðferðir og getur virkað mjög ruglandi á þann sem fær kannski misvísandi upplýsingar og fræðslu um fíkniefnamálin. Því held ég að samræmi og samvinna milli þessara mismunandi aðila sé afskaplega nauðsynleg. Ég ætla ekki að gera upp á milli aðferðanna sem notaðar eru því að ein aðferð getur verið góð í þetta skiptið þó að önnur sé nauðsynleg í annað og allar hafa þær eitthvað til síns ágætis. Ég bæði trúi og veit að svo er. Þessi þáltill. er mjög í anda þáltill. sem ég flutti fyrr í vetur ásamt þingmönnum úr öllum flokkum um úrbætur á aðstæðum ungmenna sem flosna upp úr skóla. Þessar tvær þáltill. eiga því mjög vel saman eftir því sem ég best fæ séð. Ég endurtek að ég fagna þessari þáltill. og legg til að þingið sjái sér sóma í því að samþykkja hana áður en því lýkur þótt nú sé skammt eftir af þingtíma.

Flm. (Rannveig Guðmundsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær ágætu undirtektir sem komu fram í máli hv. 18. þm. Reykv. í þessu mikilvæga máli. Mig langar að nefna eitt í sambandi við það sem hún sagði um viðkvæman þátt þess að bæta stöðugt við skyldunám í skólum. Það kom fram í umsögn menntmrn. að það kemur vel til greina í sambandi við t.d. fjármálaumsýslu í skólum að útbúa gott myndband sem væri tengt ákveðnum kennsluformum. Við skulum gæta okkar á því að við erum ekki alltaf að tala um að taka inn í skyldunámið einhverjar vikulegar kennslustundir til langs tíma. Þetta eru oft og tíðum mikilvægir þættir sem hægt er að flétta inni í það nám sem til staðar er. Margt af því sem við erum að tala um er þegar í valfögum og í sumum skólum er þetta alls staðar inni en í öðrum ekki. Það er það sem máli skiptir. Ég þakka góðar undirtektir.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Frú forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um samninga um álver í Vatnsleysustrandarhreppi sem er prentað á þskj. 841. Tillagan er á þessa leið, með leyfi virðulegs forseta: ,,Alþingi ályktar að halda skuli áfram samningaviðræðum um byggingu og rekstur álvers með um 210.000 tonna ársframleiðslugetu og viðræðum um kaup á jarðnæði fyrir álverið og höfn vegna þess í samvinnu við Vatnsleysustrandarhrepp. Þegar samkomulag hefur tekist um orkuverð og mengunarvarnir skulu niðurstöður lagðar fyrir Alþingi.`` Frú forseti. Tilgangurinn með þessari tillögu er að fá fram skýra jákvæða afstöðu Alþingis til samningagerðar um álver við Keilisnes í Vatnsleysustrandarhreppi. Það mun styrkja samningsstöðu Íslands. Það mun auðvelda fjármögnun þessara verkefna. Það mun greiða fyrir lokaumfjöllun um samningana í stjórnum álfélaganna þriggja sem við eigum nú í samningum við. Samhliða þessari þáltill. hefur verið lögð fram sérstök skýrsla iðnrh. til Alþingis um álverið á Keilisnesi. Í skýrslunni koma fram drög að frv. til heimildarlaga sem fylgiskjal. Jafnframt þessu hafa verið gerðar tvær tillögur um heimildir á lánsfjárlögum fyrir árið 1991 vegna undirbúnings fyrir álversframkvæmdirnar. Í fyrsta lagi er þar gerð tillaga um að gera Vatnsleysustrandarhreppi kleift að kaupa jarðnæði fyrir álverið og í öðru lagi er gerð tillaga um lántökuheimild fyrir Landsvirkjun vegna virkjanaundirbúnings á árinu 1991 til að hægt verði að sjá nýju álveri fyrir raforku frá áramótunum 1994 -- 1995. Nánari grein er gerð fyrir þessum heimildum í grg. með þáltill. Það er brýnt að Alþingi samþykki þessar þrjár tillögur og leggi með því af Íslands hálfu grunn að því að álver á Keilisnesi geti tekið til starfa frá áramótunum 1994 -- 1995. Með samþykkt tillagnanna má tryggja að gangsetning álversins frestist aðeins um fimm mánuði frá því sem upphaflega var gert ráð fyrir og ráðgert var við undirritun yfirlýsingar íslenskra stjórnvalda og Atlantsálsaðilanna 13. mars 1990. Þá var reiknað með að upphaf framleiðslunnar yrði í ágústbyrjun 1994 en nú er reiknað með því að upphaf framleiðslunnar verði um áramótin 1994 -- 1995. Þetta á að vera unnt þótt samningagerðin um álverið og viðræður um fjármögnun þess taki nokkuð lengri tíma en áður var gert ráð fyrir. Frú forseti. Orkufrek stóriðja hlýtur að vera snar þáttur í atvinnuuppbyggingu hér á landi svo okkur takist að halda hér lífskjörum sem eru sambærileg við það besta sem gerist með nálægum þjóðum. Við verðum að horfast í augu við það að á síðustu árum hefur dregið úr hagvexti á Íslandi á sama tíma og hann hefur heldur aukist í iðnríkjunum. Það lætur nærri að litið yfir síðustu tíu ár sé hagvöxtur hér helmingi lægri en hann er í hinum auðugu iðnríkjum innan OECD. Á undanförnum árum hefur því heldur dregið í sundur með Íslendingum og hinum auðugu iðnríkjum á mælikvarða þjóðartekna. Takmarkaðir fiskstofnar kringum landið setja auðvitað vaxtarmöguleikum sjávarútvegsins skorður. Það er því mikilvægt fyrir áframhaldandi hagvöxt að auka afrakstur þessara fiskstofna en við verðum að hafa það í huga að það er einungis unnt með umbótum sem hljóta að taka verulegan tíma að skila sér. Nýjar atvinnugreinar verða því að koma til eigi lífskjörin hér að verða sambærileg við það sem þau eru í okkar nágrannalöndum. Nýting orkulindanna til atvinnuuppbyggingar er því afar mikilvæg en eins og kunnugt er hafa þær enn aðeins að litlu leyti verið nýttar. Meginmarkmiðin með nýtingu orkulindanna til eflingar atvinnu eru þessi: 1. Að treysta grundvöll atvinnu í landinu. 2. Að auka hagvöxt og kaupmátt tekna almennings. 3. Að byggja hér upp kunnáttu og hugvit á sviði orkuvinnslu og stóriðju. 4. Að auka útflutningstekjur. 5. Að jafna hagsveifluna. 6. Að nýta okkar náttúruauðlindir skynsamlega. 7. Að eiga þátt í að leysa orku - og umhverfisvanda jarðarinnar og efla um leið atvinnuvegi Íslendinga. 8. Að laða að erlent áhættufé til atvinnuuppbyggingar í stað erlendrar skuldsetningar. Bygging og rekstur álvers við Keilisnes fellur vel að öllum þessum langtímasjónarmiðum um hagnýtingu íslenskra orkulinda. Þjóðhagsstofnun hefur kannað þjóðhagsleg áhrif Atlantsálsfyrirtækisins. Hún hefur gert það með því að bera saman tvö dæmi um líklega hagþróun næstu árin. Annars vegar svokallað grunndæmi þar sem ekki er gert ráð fyrir stóriðjuframkvæmdum og hins vegar dæmi sem hún nefnir áldæmi. Í grunndæminu er gert ráð fyrir óbreyttum fiskafla en lítils háttar aukningu verðmætis og hækkunar verðs á sjávarafurðum. Í áldæminu er gert ráð fyrir framkvæmdum vegna álvers, virkjana og annarra framkvæmda sem nauðsynlegar eru til þess að sjá þessu mikla iðjuveri fyrir raforku og þjónustu. Helstu niðurstöður þessara athugana Þjóðhagsstofnunar, sem gerðar voru seint á liðnu ári, eru þessar: 1. Í áldæminu verður árlegur hagvöxtur næstu fimm ár að jafnaði um 2,5% sem er um 1% hærra hvert ár en í grunndæminu. 2. Eftir að álverið er komið í eðlilegan rekstur mun það auka landsframleiðsluna varanlega um 4%. 3. Kaupmáttur ráðstöfunartekna almennings verður fyrir bragðið 4% hærri en annars væri. 4. Atvinna á framkvæmdartímanum verður að jafnaði 0,5% meiri en annars væri. 5. Útflutningur Íslendinga verður um 20% meiri þegar álverið er komið í fullan rekstur en hann er í grunndæminu. Nú stendur yfir endurmat á þjóðhagslegu mikilvægi álversins. Fyrstu vísbendingar frá því starfi styrkja í öllum greinum þessar fyrri niðurstöður og sýna að með því að hefja þessar framkvæmdir má rjúfa þá kyrrstöðu, mér liggur við að segja stöðnun, sem því miður hefur ríkt í efnahagslífi okkar undanfarin ár. Nýtt álver verður mikilvægt skref í iðnþróun hér á landi. Fullkomið álver af þeirri gerð sem Atlantsálsfyrirtækin hyggjast reisa hér og reka er hátækniverksmiðja þar sem munu starfa allt að 600 menn. Af þeim eru tæplega 200 iðnaðarmenn og um 60 sérfræðingar með háskóla - eða tæknimenntun. Það er talið að um þriðjungur starfanna í álveri, eða um 200, henti konum jafn vel og körlum. Fyrir utan störf við rekstur álversins kalla raforkuframkvæmdir og undirbúningur og bygging Atlantsáls á mikla vinnu næstu fjögur til fimm árin. Það er áætlað að samtals þurfi til þessara starfa um 5000 ársverk. Þar af má gera ráð fyrir að 600 ársverkum fyrir íslenska verk - og tæknifræðinga sem dreifast á um fjögur ár. Það er okkur afar mikilvægt að hér á landi komi fram verkefni við hæfi fyrir okkar vel menntaða háskólafólk og sérfræðinga í mörgum greinum. Eftir hverju erum við hér að sælast? Lítum aðeins á það. Hvað þýðir 4% aukning á kaupmætti ráðstöfunartekna á hvert mannsbarn? Við erum vön að líta á þessar tölur í mynd breytinga frá einu ári til annars eða frá einu tímabili til annars. En lítum dálítið öðruvísi á. Til þess að gefa hugmynd um það hvers virði 4% varanleg kaupmáttaraukning er má taka dæmi af ungri fjögurra manna fjölskyldu. Til þess að hún væri jafnsett miðað við venjulegar ævilíkur á okkar landi þyrfti að borga henni um 2 millj. kr. ef Atlantsálsverið verður ekki reist. Þetta er mikið fé. Nýtt álver á Íslandi kemur þar á ofan líklega í stað álvers annars staðar, sem ætla má að fengi sína raforku annaðhvort með bruna kola eða olíu eða þá frá kjarnorkuverum. Aukin álbræðsla á Íslandi stuðlar þannig að betra umhverfi í heiminum því að við eigum þess kost, svo lánsöm erum við, að nota hreina orkulind, vatnsorkuna, til þess að sjá álverinu fyrir orku. Jakob Björnsson orkumálastjóri hefur bent á að ef raforka fyrir álver af þessari stærð væri framleidd með kolum fylgdi því losun 2,6 millj. tonna af koltvísýringi út í andrúmsloftið umfram það sem verður með nýtingu vatnsorkunnar. Að þessu skyldu menn hyggja því að það er einmitt það sem hér er að gerast að vatnsorkuknúið álver leysir af hólmi álver sem áður notuðu kol eða olíu sem orkugjafa. Dvalartími koltvísýringsins í andrúmsloftinu er mjög langur, eins og kunnugt er, og mælist í öldum fremur en árum. Gróðurhúsaáhrif af völdum hans eru því hnattrænt vandamál sem snerta allt mannkynið. Álver á Íslandi er því drjúgt framlag til alþjóðlegrar baráttu gegn þessum skaðlegu áhrifum. Í skýrslu Brundtland - nefndarinnar svokölluðu, sem kennd er við forsætisráðherra Noregs, Gro Harlem Brundtland, og ber nafnið ,,Sameiginleg framtíð vor``, er einmitt lögð mikil áhersla á alþjóðlega samvinnu til þess að forðast þann vanda sem gróðurhúsaáhrifin hafa í för með sér fyrir allt mannkyn. Ég tel að okkur beri því skylda til að færa okkur í nyt okkar hreinu orkulindir til þess að draga úr bruna jarðeldsneytis með þessum hætti. Álið hefur marga kosti aðra sem stuðla að því að ná markmiðum Brundtland - skýrslunnar. Ál er efni sem auðvelt er að endurvinna. Álið stuðlar að betri nýtingu orkuforða jarðarinnar, því sú orka sem vinnst úr okkar vatnsafli og þjappað er saman í álið skilar sér margfalt aftur þegar búið er að gera bílana, járnbrautarvagnana, flugvélarnar og önnur flutningatæki léttari og sparneytnari með því að nota ál í staðinn fyrir stál. Með því að nýta hreina orku fallvatnanna til að framleiða ál erum við því reyndar að leggja okkar skerf til umhverfisverndar séð í stærra samhengi. Áform um aukinn orkufrekan iðnað hér á landi miðast nú fyrst og fremst við það að auka álframleiðslu, enda liggur Ísland vel við helstu álmörkuðum heims og nýtur sem kunnugt er tollfrelsis á Evrópumarkaði samkvæmt okkar viðskiptasamningum. Mikill uppgangur hefur verið í áliðnaðinum á undanförnum árum og eftirspurn eftir áli er að aukast og eldri verksmiðjur ganga úr sér. Heildarnotkun á áli í heiminum er um 17 millj. tonna á ári og spá sérfræðingar stöðugri aukningu á notkun þess næstu árin, aukningu sem liggur á bilinu 2 -- 4% á ári, dálítið breytilegt eftir svæðum. Ef gert er ráð fyrir 2% aukningu á ári jafngildir hún um 340 þús. tonnum á ári. Með öðrum orðum þarf að byggja 1 -- 2 álver af þeirri stærð sem Atlantsál er ráðgert að verði til þess að mæta þessari auknu þörf. Notkunin í Vestur - Evrópu er nú rúmar 4,2 millj. tonna og mun aukast í um 4,6 millj. tonna fram til aldamóta. Á sama tíma er því spáð að framleiðslugetan í Vestur - Evrópu minnki úr 4 millj. tonna í 3,6 millj. árstonna. Innflutningsþörf Vestur - Evrópu verður því orðin um milljón tonn um aldamót samkvæmt spám sérfræðinga. Tilkoma Atlantsálsversins á Íslandi gerir okkur kleift að anna um fimmtungi af þessari þörf með íslenskri álframleiðslu. Í þessum spám hefur þó ekki verið reynt að meta hver áhrif þróunin í Austur - Evrópu kann að hafa á eftirspurn eftir áli en þar er notkunin nú aðeins fáein kílógrömm á mann á hverju ári. Vaxi hún í þá notkun sem er í Vestur - Evrópu, þ.e. í 10 -- 20 kg á mann á ári, mun aukin álþörf í sameinaðri Evrópu verða mun meiri en þær spár gefa til kynna sem ég hef hér rakið. Þetta eru ástæðurnar fyrir því að álver er nú vænlegasti kosturinn til þess að efla hér stóriðju á grundvelli orkulindanna. Þetta eru þær langtímahorfur sem gera það að verkum að vænlegri kostur er ekki til boða ef við í raun og veru viljum breyta vatnsaflinu í tekjur og atvinnu fyrir allan almenning. Auðvitað er orkufrek stóriðja ekki nein allsherjarlausn í atvinnumálum en hún er og getur verið mikilvæg viðbót við aðra atvinnuuppbyggingu sem unnið er að hér á landi. Þar þarf vissulega að hyggja að mörgu fleiru. Í því sambandi tel ég farsælast að stjórnvöld einbeiti sér að því að skapa hér almenna umgjörð um atvinnulífið þar sem framtak, dugnaður og forsjálni einstaklinganna fær að njóta sín. Þessi umgjörð þarf að vera þannig gerð að hún hvetji menn til fjárfestingar í þjóðhagslega arðbærum atvinnugreinum og stuðli að sterkari samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja. Ég tel einnig eðlilegt að við höfum samstarf við erlenda aðila um uppbyggingu fyrirtækjanna í ýmsum atvinnugreinum á Íslandi. Erlend fjárfesting í nýju álveri er í reynd hrein viðbót við aðra atvinnufjárfestingu okkar. Viðleitni til að greiða fyrir álverinu dregur ekki úr öðrum möguleikum til atvinnuuppbyggingar. Þvert á móti eykur álverið möguleika til iðnþróunar í tengslum við byggingu og rekstur þess. Þannig má segja með einföldum orðum að stóriðjan styður almennan iðnað. Hún bætir efnahagslegan stöðugleika, fjölgar tækifærum til smárekstrar, bæði í iðnaði og þjónustu. Þá vil ég enn geta þess að samhliða viðræðum um álver er nú á vegum iðnrn. fylgst með þróun margra iðngreina auk þess sem orkunýtingaráformin sem unnið er að taka einnig til eldsneytisframleiðslu og hugsanlegrar beinnar sölu á raforku til Evrópu. Það er rétt að viðræðurnar um álver hafa að þessu sinni tekið heldur lengri tíma en gert var ráð fyrir sl. haust þegar Alþingi var síðast gerð grein fyrir stöðu samninganna um álverið við Keilisnes. Ástæður þess hafa komið fram og skulu ekki tíundaðar hér í smáatriðum. Þeirra er reyndar getið, bæði í grg. með þessari þátill. og í skýrslunni um stöðu samninganna. Fundur sem ég átti með aðalforstjórum Atlantsálsfyrirtækjanna þriggja þann 13. febr. sl. var mjög gagnlegur og er samningsvinnunni nú haldið áfram af fullum krafti. Á þeim fundi var staðfest það sameiginlega markmið aðila að ljúka samningagerðinni innan næstu þriggja mánaða. Útvegun fjármagns mun taka nokkru lengri tíma vegna aðstæðna á fjármagnsmarkaði en það er stefnt að því að undirrita endanlega, fyrirvaralausa samninga í haust. Svo sem kunnugt er var það ætlunin framan af vetri að leggja fram á þessu þingi til afgreiðslu heimildarlög um nýtt álver. Vegna tafa í viðræðunum reyndist ekki mögulegt að leggja fram slíkt frv. að þessu sinni en til þess að tryggja þinglega meðferð málsins við þessar aðstæður var ákveðið að leggja fram þá þáltill. sem ég mæli hér fyrir. Með samþykkt hennar og þeirra lánsfjárheimilda, sem ég lýsti í upphafi ræðu minnar, er hægt að greiða álmálinu leið í sumar og fram á haust til lykta þess. Mikilvægt atriði í þessu efni er framlagning heimildarlagafrv. sem fskj. með skýrslunni um álverið en hún er lögð fram samhliða þessari tillögu og er hér einnig á dagskrá. Í skýrslunni er gerð grein fyrir Atlantsálsaðilunum þremur sem eru traustir viðsemjendur. Það er gerð ítarleg grein fyrir rekstri þeirra og starfsemi, afkomu álfyrirtækjanna þriggja sem mynda Atlantsálshópinn, Alumax, Grängers og Hoogovens, en öll þessi fyrirtæki eiga það sameiginlegt að hafa búið við allgóða afkomu og styrka eiginfjárstöðu. Það er ráðgert að fyrirtækið bandaríska, Alumax, verði hér stjórnunaraðili en fyrirtækið hefur getið sér einkar gott orð sem rekstraraðili og stjórnandi álverksmiðja. Þá eru álverinu sjálfu gerð góð skil og fjallað um þann lagalega ramma sem starfsemi þess verður mörkuð hér á landi. Þá er gerð ítarleg grein fyrir heimildarlögunum, aðalsamningi, orkusölusamningi, starfsleyfi og hafnar - og lóðarsamningi. Þingleg meðferð málsins nú ætti að geta greitt fyrir samþykkt heimildarlaganna á 114. löggjafarþinginu í haust auk þess sem hún greiðir fyrir samningunum og öðrum undirbúningi álvers á Keilisnesi í sumar og fram eftir því. Minnkandi loðnuveiði á þessu ári hlýtur að minna okkur enn á það hversu hverfulir fiskstofnarnir geta verið. Bregðist þeir er hætta á enn minnkandi hagvexti og atvinnuleysi. Það er í þessu ljósi enn brýnna en ella að Alþingi taki nú ákvarðanir sem stuðli að byggingu nýs álvers. Til þess þurfum við jákvæða afgreiðslu þeirrar þáltill. sem hér liggur fyrir. Með farsælum samningum um álver við Keilisnes verður áralöng stöðnun í nýtingu orkulindanna til atvinnuuppbyggingar rofin, undirstöður þjóðarbúsins styrktar. Þannig brjótumst við úr þeirri kyrrstöðu sem ríkt hefur í efnahagslífinu nokkur undanfarin ár. Nú þegar betra jafnvægi ríkir í okkar efnahagsmálum en verið hefur um árabil, ef ekki um áratugaskeið, er rétt undirstaða fundin fyrir slíkar framkvæmdir. Frú forseti. Ég legg til að þessari tillögu verði að umræðunni lokinni vísað til hv. atvmn. og síðari umr.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Mig langar til að vita hvort hæstv. fjmrh. er einhvers staðar nálægt því að mér þykir nauðsynlegt að hann verði viðstaddur þessa umræðu. Það er greinilegt að það sem við ræðum hér kemur verulega inn á hans svið þar sem fullyrt er að búið sé að samþykkja í ríkisstjórninni ekki eingöngu framlagningu þessarar tillögu heldur einnig tæpra 900 millj. kr. aukningu á lánsfjárlögum til þessa máls. Ég vil jafnframt spyrja um hæstv. umhvrh. því mér finnst þetta koma mjög inn á hans svið.

Forseti vill upplýsa að hæstv. umhvrh. er ekki staddur í húsinu og að ég hygg ekki heldur hæstv. fjmrh. Venja er nú að sá ráðherra sem fer með mál af þessu tagi er talinn nægilegur málsvari málsins, ég tala nú ekki um þegar um er að ræða fund sem haldinn er að kvöldi. Óski hv. þm. eindregið eftir að þessir tveir hæstv. ráðherrar séu hér, þá skal forseti gera ráðstafanir til þess að fá þá hingað.

Ég óska eftir því já, ef hægt væri, að þeir væru hér viðstaddir. Mér þykir varla hægt að ræða þetta mál án þess að þeir séu hér þar sem þetta snertir svo mjög þeirra ráðuneyti. Auk þess sem hefði ég talið mjög eðlilegt að hæstv. forsrh. væri hér sem höfuð ríkisstjórnarinnar. En ég legg höfuðáherslu á að þessir tveir ráðherrar séu hér ef þess er nokkur kostur. Við erum hér að ræða till. til þál. sem er um margt mjög merkileg eða furðuleg. Fyrir það fyrsta vekur það athygli að Alþb. hefur nú lýst yfir samþykki sínu við byggingu álvers á Keilisnesi. Fyrst var Alþb. á móti álveri vegna þess að um var að ræða erlenda stóriðju. Það var ekki talið geta gengið á þeim bæ. Svo varð breyting á stefnunni að því er það varðaði. Þá var í lagi að byggja álver, en það mátti alls ekki hafa það á Keilisnesi. Og nú er í lagi að samþykkja hvað sem er, byggðasjónarmiðin mega bara eiga sig. Ég man ekki betur en það hafi verið eitt af höfuðatriðunum hjá Alþb. og ég man ekki betur en það væru fleiri sem töldu það höfuðatriði að álverið risi utan suðvesturhornsins. Þann 27. júlí 1990 skrifar hv. þm. Árni Gunnarsson grein í Morgunblaðið um álver og þróun byggðar í landinu. Fyrirsögnin er: ,,Enn um álver`` og undirfyrirsögnin: ,,Ræður stofnkostnaður eða þjóðhagsleg hagkvæmni?`` Ég ætla aðeins að vitna í lokaorðin, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin á aðeins einn kost í stöðunni. Það er hagkvæmara fyrir þjóðarheildina að reisa álver utan suðvesturhornsins.`` Þetta sagði Árni Gunnarsson í grein í Morgunblaðinu. Þetta var ekkert einsdæmi. Ég man ekki betur en hæstv. landbrh. og samgrh. hafi verið þessarar skoðunar og hæstv. heilbrrh. Ég man heldur ekki betur en hv. 3. þm. Austurl. Jón Kristjánsson hafi einnig verið þessarar skoðunar. Ef ég man rétt, þá var það eitt af skilyrðum af hálfu þingflokks Alþb. að álverið yrði reist utan suðvesturhornsins en nú er það greinilega allt saman breytt. Auðvitað hafa flokkar leyfi til þess að endurskoða stefnu sína ef aðstæður breytast og sé ég svo sem ekkert að því í sjálfu sér. En stefnan hjá Alþb. breytist nú svo hratt að ég hef varla við að fylgjast með öllum breytingunum. Það væri fróðlegt að vita hvað hefur breyst á þeim bænum. Hvaða forsendur það eru sem hafa breyst svo mikið að slíkar kúvendingar séu réttlætanlegar. Ég get ekki betur séð af því sem skrifað hefur verið og rætt um þessi mál en að bygging álversins sé jafnmikið efnahagslegt og umhverfislegt glapræði og hingað til. En kannski þessi breyting fylgi nýja flokksfánanum hjá Alþb. sem formaðurinn vígði um helgina. Ég átta mig ekki alveg á hvernig þetta samræmist grænum grunni og áherslunni á umhverfisvernd sem svo mikið hefur verið talað um þar. Mér hefði þótt mjög fróðlegt að vita hvað þarna hefur breyst. En það er ekki bara þetta atriði sem er merkilegt við þessa tillögu. Það hvarflar að manni að hún sé fyrst og fremst lögð fram til þess að hæstv. iðnrh. geti talið kjósendum í Reykjaneskjördæmi trú um að álver verði byggt þar.  En ef við lítum fyrst á tillöguna sjálfa, þá hljómar hún svo: ,,Alþingi ályktar að halda skuli áfram samningaviðræðum.`` Þetta er nokkuð merkilegt. Aldrei vorum við spurð að því hvort hægt væri að byrja og ég veit ekki til hvers er verið að spyrja okkur hvort eigi að halda þeim áfram. Þetta þótti mér merkileg tillaga og skal ég viðurkenna það að ég fór að hlæja þegar ég sá hana. Síðan komast þeir að þeirri merkilegu niðurstöðu að niðurstöðurnar skuli lagðar fyrir Alþingi. Ég hélt að það væri líka eitt af því sem væri skylda hvort eð væri. Við þurfum varla að álykta um það því að auðvitað þurfa niðurstöðurnar að leggjast fyrir Alþingi. Af tvennu varð ég því eiginlega hálfklumsa þegar ég sá þessa tillögu. Í fyrsta lagi af því að hún var nánast um ekki neitt og í öðru lagi að Alþb. skyldi vera platað með henni til þess að kyngja öllu sem það hafði sagt áður. Í greinargerð með tillögunni og máli hæstv. iðnrh. kom fram að það á ekki bara að biðja okkur um að leggja blessun okkar yfir það að halda skuli samningaviðræðum áfram, sem nú þegar eru búnar að standa þó nokkuð lengi, og samþykkja það að niðurstöðurnar skuli lagðar fyrir heldur er tekið fram að það eigi að taka 580 millj. kr. lán til þess að verja í virkjanaframkvæmdir. Í greinargerðinni segir að iðnrh. hafi lagt til að við 3. gr. frv. til lánsfjárlaga bættist ný grein sem orðist svo sem segir í greinargerðinni. Ég hef ekki séð þessar tillögur lagðar fram hér, en þær hafa kannski einhvers staðar komið fram, væntanlega þá í fjh. - og viðskn. Þess vegna tel ég mjög nauðsynlegt að fá skýringar hjá hæstv. fjmrh. á öllum þessum lánsfjárheimildum.

Vegna fyrirspurnar hv. 6. þm. Reykv. vill forseti upplýsa að hvorugur umræddra hæstv. ráðherra er aðgengilegur í kvöld. Annar er á fundi í Keflavík og til hins næst ekki. Forseti harmar það en því miður verða þessir tveir hæstv. ráðherrar ekki hér í kvöld.

Það þykir mér slæm tíðindi því að ég hefði svo gjarnan viljað ræða við hæstv. ráðherra. Ég hef mjög margt við þessa tillögu að athuga.

Sé það vilji hv. þm. að þessari umræðu verði nú frestað, þá mun forseti ekki hafa á móti því. Fari einhver hv. þm. þessa á leit hlýtur forseti að verða við því. --- Hv. 6. þm. Reykv. lýkur að sjálfsögðu máli sínu en síðan mun hv. 1. þm. Norðurl. v. ræða um dagskrá.

Ég vil gjarnan fá að halda máli mínu áfram en mér þykir mjög slæmt að þurfa að ljúka umræðunni án þess að ræða við þessa menn. Það eru nokkur atriði sem ég vil gjarnan koma á framfæri nú strax þó mér þyki nánast útilokað að umræðunni ljúki án þess að þessir hæstv. ráðherrar hlýði á það sem ég hef fram að færa til þeirra. Ég vil samt fá að halda áfram máli mínu þrátt fyrir það að þeir séu ekki til staðar um sinn. Í tillögunni og greinargerð með henni er gert ráð fyrir að lánsfjárheimild til virkjanaundirbúnings í þágu nýs álvers verði 800 millj. kr. og að fjmrh. geti fyrir hönd ríkissjóðs ábyrgst 300 millj. kr. til kaupa á jörðinni Flekkuvík í Vatnsleysustrandarhreppi. Þetta eru miklar breytingar sem þá munu væntanlega eiga sér stað á frv. til lánsfjárlaga og mikil aukning frá því sem nú er. Í lok greinargerðarinnar segir að brýnt sé að þessi tillaga og ofangreindar lánsfjárheimildir verði samþykktar á þessu þingi. Ég get ómögulega séð hvers vegna er svo brýnt að samþykkja þessa tillögu. Það er mjög sérkennilegt að þetta skuli vera svona mikilvægt og hefði ég gjarnan viljað fá nánari skýringu á því. Mér þykir sú skýring sem þarna er alls ekki nógu sannfærandi og er algerlega ósammála henni. Það hefur ekkert breytt þeirri skoðun minni, sem ég hef margítrekað reyndar úr þessum ræðustól, að álver er ekki lausn á efnahags - og atvinnumálum þjóðarinnar. Það hefur mikið verið rætt um aukningu á hagvexti og hafa reiknimeistarar ríkisstjórnarinnar komist að því að álver muni auka hagvöxt á mælikvarða landsframleiðslu næstu árin. En það er nú ýmislegt athugavert við þá útreikninga sem hingað til hafa verið birtir. M.a. hafa ekki verið tekin inn í dæmið arðgreiðslur og vextir sem fara til útlendinga og skilja ekki neitt eftir í landinu. Það kemur að vísu fram í þeirri nýju skýrslu ráðherra, sem lögð var fram í tengslum við þessa tillögu og við munum væntanlega ræða hér síðar, að ef hagvöxturinn er reiknaður eingöngu út frá þjóðarframleiðslu og þjóðartekjum, þá mun hann auðvitað vera miklu lægri, reiknast þá auðvitað mikið minni. Ekki hefur verið gerð nein tilraun til að meta hvaða áhrif það hefði ef hliðstæð fjárfesting yrði í íslenskri atvinnustarfsemi. Það er ekki gerð tilraun til þess að athuga hversu mikill hagvöxtur og hversu mikil aukning mundi verða ef sömu upphæð væri varið til annarra framkvæmda. Það er ekki langt síðan við vorum að ræða á Alþingi tillögur frá hæstv. fjmrh. um að setja peninga í allt aðrar framkvæmdir. Menn getur auðvitað greint á um þær framkvæmdir sem hann vildi setja peninga í, en þá var allt í einu hægt að leggja fé í ýmsar framkvæmdir vegna þess að þá taldi fjmrh. væntanlega engar líkur á því að þetta álver yrði reist á næstu mánuðum eða árum. Ekki er heldur tekið tillit til félagslegrar röskunar og umhverfisáhrifa við útreikninga á þjóðhagsstærðum yfirleitt. Aukning á hagvexti, eins og hann er reiknaður núna, er því mjög slæmur mælikvarði á hag fólks og velferð þegar til lengri tíma er litið. Það er kannski sláandi að ekki er gerð hin minnsta tilraun til að meta neikvæð áhrif á umhverfið. Það kom fram í máli hæstv. iðnrh. áðan að við værum að bæta umhverfið miðað við það að álver væru reist annars staðar og að þau fengju þá rafmagn sitt frá kolum. Ég veit ekki til að það sé nokkurs staðar í heiminum í nýjum álverum reynt að framleiða rafmagn með kolum og lætur sér enginn maður detta það í hug. Ég veit því ekki hvaðan hann hefur það dæmi og þætti mér fróðlegt að heyra um það. En ef við færum að reikna út hagvöxt og tækjum inn áhrifin á umhverfið, þá held ég að við yrðum fljót að fá út neikvæðar tölur fyrir þetta álver sem hér á að rísa. Þær miklu fjárfestingar sem gert er ráð fyrir vegna álversins munu hafa í för með sér röskun og verðbólgu ef ekkert verður að gert. Til að draga úr þenslu hefur verið talað um að minnka framkvæmdir hins opinbera á öðrum sviðum og virðist nú helst litið til vegagerðar og byggingarframkvæmda og ýmissa framkvæmda á vegum hins opinbera. Þá er auðvitað helst litið til annarra staða á landinu og ekki er ég nú viss um að allir yrðu jafnánægðir með það. Ef við lítum á raforkuverðið og það sem hingað til hefur komið í ljós um það, þá er gert ráð fyrir að selja um 3000 gwst. af raforku til þessa álvers. Í lögum um Landsvirkjun segir að orkusölusamningar við álver til langs tíma megi ekki valda hærra raforkuverði til almenningsveitna en ella hefði orðið. Ég held að seint verði hægt að sýna fram á að hægt sé að standa við þetta ákvæði. Tel ég eiginlega víst af þeim upplýsingum sem við höfum fengið hingað til varðandi orkuverð að við þetta ákvæði verði ekki hægt að standa að því er varðar álverið, sem nú er verið að gæla við. Af þeim upplýsingum sem fengist hafa virðist sem Landsvirkjun sé tilbúin til að selja álveri raforkuna jafnvel undir kostnaðarverði. Hefur það meira að segja heyrst frá sumum stjórnarmanna í Landsvirkjun að það megi nánast gefa orkuna frá Blöndu bara ef útlendingarnir vilja koma hingað til lands. Þetta er einkennileg niðurstaða einkum þegar haft er í huga að þegar á næsta ári verður þörf fyrir orkuna frá Blönduvirkjun í raforkukerfinu og virkjunin verður fullnýtt á fáum árum. Farsælla væri því fyrir Íslendinga að nota þessa orku innan lands fremur en að færa hana útlendingum á silfurfati. Í septemberblaði blaðs sem heitir Á döfinni og er gefið út af samtökum iðnaðarins kemur fram að það hefur orðið stórhækkun á raforkuverði til iðnaðarins og hækkun hjá sumum fyrirtækjum um 20 -- 30% að raungildi. Er það þetta sem við erum að leita eftir, að hækka raforkuverðið til innlenda iðnaðarins en selja raforkuna til erlendra aðila helst undir kostnaðarverði? Þetta þykir mér ekki vera rétt stefna. Hingað til hefur verið gert ráð fyrir að raforkuverðið tengdist álverði. Því fylgir auðvitað veruleg áhætta. Á undanförnum árum hefur verð á áli sveiflast mjög. Ef sveiflur verða álíka og verið hefur munu tekjur af orkusölu verða mjög breytilegar og miklar líkur á að tap verði þegar á heildina er litið. Það kom fram í máli hæstv. iðnrh. áðan að hann teldi miklar líkur á hækkun álverðs og þar með raforkuverðs í framtíðinni. Það hafa margir bent á að miklar líkur séu á að þetta muni alls ekki standast og get ég bent á mörg rök því til sönnunar. Það má nefna t.d. afvopnun í heiminum, sem allir vonast til að verði að veruleika. Þar með muni vopnaframleiðsla minnka verulega og vonandi hverfa algerlega og einungis þess vegna muni þörf fyrir ál minnka mjög mikið. Einnig hefur verið bent á að mjög miklar líkur eru á að notkun á áli í umbúðir fyrir matvæli muni ekki aukast, frekar minnka, vegna þess að á það hefur verið bent að það geti verið hætta á tengslum milli notkunar á áli í matvælaumbúðir og ákveðinna sjúkdóma þó að engar sannanir séu fyrir því. Um leið og farið er að benda á slíkt hefur það í för með sér að eftirspurn minnkar. Þess hefur þegar orðið vart að fólk óttast það þó að einungis sé um ákveðnar vísbendingar að ræða. Þess vegna er tekin mjög mikil áhætta með því að tengja orkusölu við álverð og hef ég ekki fundið neitt í því sem liggur á borðum okkar sem bendir til þess að horfið sé frá þessari tengingu. Ef það yrði mundi eftir byggingu þessa 200 þús. tonna álvers rúmlega 60% af orku Landsvirkjunar tengd álverði og þannig mjög mikil áhætta tekin. Þess vegna tel ég glapræði að fara út í byggingu þessa álvers þó ekki væri nema af þessari einu ástæðu. En það er ekki bara það. Það eru líka skattamálin. Og enn sakna ég hæstv. fjmrh. og verð bara að fá að endurtaka eitthvað af því sem ég hef hér að segja. Ég hefði viljað spyrja hann, þar sem hann hefur m.a. talað um að verulegar fjárhæðir muni koma inn í ríkiskassann í formi skatta ef af byggingu álvers verður, en eins og venjulega skipta forsendurnar og útreikningarnir mjög miklu máli. Í skýrslu sem lögð var fyrir Alþingi fyrr á þessu þingi kom það fram að ekki væri gert ráð fyrir að álverið mundi greiða neina tekjuskatta fyrr en níu árum eftir að það tæki til starfa, þrátt fyrir að gert væri ráð fyrir hámarksverði á áli og lækkandi vöxtum. Eins og flestir vita spá mjög fáir því að vextir fari lækkandi á næstu árum, frekar hækkandi, og ekki síst eftir Persaflóastríðið þar sem fjármagnsþörfin eykst mjög mikið samfara aukinni fjármagnsþörf í Austur - Evrópu vegna uppbyggingar þar. Það er því margföld aukning á fjárþörf í heiminum og engar líkur á því, því miður, að vextir fari lækkandi. Þess vegna eru útreikningar á hagnaði Íslendinga, t.d. í formi skatta og það gildir að vísu líka um orkusöluna, mjög ýktir. Fullyrðingar um miklar skattatekjur eru því eins og annað varðandi þetta álver. Margháttaður kostnaður, t.d. kostnaður af samningaviðræðum, byggingu og viðhaldi vega, tjón af völdum mengunar og fleira er ekkert inni í dæminu. Kostnaður Íslendinga af álverinu er því miklu meiri heldur en látið er í veðri vaka. Einn alvarlegasti þátturinn í þessu máli er þó undanhald stjórnvalda að því er varðar mengunarvarnir og þá skortir mig mjög umhvrh. hér. Ég hefði viljað spyrja hann um þær fréttir sem berast núna af því að hann sé í viðræðum erlendis, við erlendu álfurstana, um hversu mikilli mengun þeir megi spúa hér út í umhverfið. Ég skil ekki hvers vegna umhvrn. er að semja um slíka hluti. Auðvitað eiga Íslendingar að setja fram kröfur um mengunarvarnir sem samræmast þeirri ímynd sem við viljum gefa af landinu sem hreinu og óspilltu. Síðan verða þeir sem hér starfa, erlendir sem innlendir, að haga sér í samræmi við það. Þeir sem reisa hér verksmiðjur án þess að fullkomnustu mengunarvarna sé gætt fá að nýta náttúruauðlindina án endurgjalds. Þessi þáttur, þ.e. umhverfisþátturinn og þáttur umhvrh. í þessu máli, hefur valdið mér miklum heilabrotum og undrun á undanförnum mánuðum og á ég mjög erfitt með að átta mig á hvers vegna hann þarf að vera að semja um þetta atriði við aðra. Við setjum okkar kröfur og aðrir eiga síðan að fara eftir þeim. Ég skil það auðvitað eins og allir aðrir að ef við getum framleitt eitthvað, hvaða efni sem er eða hvaða vörur sem er, hér á landi með minni mengun heldur en annars staðar, þá auðvitað er það til hagsbóta fyrir heiminn í heild. Hins vegar er það skylda okkar að krefjast ýtrustu mengunarvarna og hafa mengunina í algeru lágmarki og krefjast þess að það sé ekkert undanhald. Við megum ekki gera okkur sek um nokkurt undanhald í þessum efnum vegna þess að það er ekkert síður í þágu heimsins alls. Umræður um að álver hér á landi sé heiminum til hagsbóta eru alveg út í bláinn ef við ætlum ekki að krefjast fullkomnustu mengunarvarna og þá meina ég fullkomnustu mengunarvarna. Við erum búin að hlusta á það nokkra undanfarna mánuði og ár að nú séu álsamningarnir í höfn. Það eru haldnir blaðamannafundir og nýir blaðamannafundir og það eru viðtöl í sjónvarpinu og útvarpinu og alltaf er þetta að koma. En ég held að það hljóti öllum að vera ljóst að það voru blekkingar einar og átta ég mig ekki á í hvaða tilgangi þær allar voru settar fram. Það er hins vegar umhugsunarefni að Landsvirkjun, verktakar og aðrir, sem sáu fram á virkjanir og álver, litu þannig á að búið væri að taka ákvörðun um byggingu álvers áður en Alþingi hafði nokkuð sagt um málið. Alþingi hafði aldrei tekið afstöðu til málsins. Svo virðist sem þessum aðilum þyki eðlilegt að einstakir ráðherrar taki sér vald til að ákveða upp á eigin spýtur fjárfestingar eins og álver og noti síðan Alþingi eins og stimpilstofnun. Þannig virðist komið fyrir lýðræðinu. En eftir höfðinu dansa limirnir. Það er öðrum fremur hæstv. iðnrh. sem hefur vaðið á undan af fyrirhyggjuleysi með lofgjörð um hinn hvíta málm og hinir fylgt á eftir. Svo virðist komið að í öllum stjórnmálaflokkum nema Kvennalistanum er sú stefna ríkjandi að álver verði þjóðinni til bjargar. Þetta er varhugavert fyrir Ísland. Álver leysir ekki þörfina fyrir fleiri störf og meiri fjölbreytni í atvinnulífi. Það er óveruleg aukning í fjölda starfa og það verður meiri og meiri fábreytni í atvinnulífinu. Enn stærri hluti útflutningsins er háður einni tegund afurða. Hráefni. Við stefnum í það að vera hráefnisframleiðendur fyrir iðnríkin annars staðar í heiminum. Fullvinnsla sjávarafla og annar iðnaður og þjónusta sem hentar okkar fámenna og viðkvæma landi er vænlegri kostur en þau stóriðjuáform sem nú er einblínt á. Ekki voru undirtektir hæstv. iðnrh. miklar við þá tillögu sem kvennalistakonur fluttu í vetur um framleiðslu á vetni. Það þótti alveg fráleitt að nýta orku fallvatnanna á þann hátt og tala um að það væri langt frammi í framtíðinni að hugsa um framleiðslu á vetni og þá var talað um aldamótin. Þau eru nú ekki langt undan og ef eitthvað á að gera, þá verður að taka af einhverri alvöru og festu á máli eins og slíku. En álver skal það vera, hvað sem það kostar. Stóriðja á borð við álver mun skaða uppbyggingu annarra atvinnugreina, svo sem ferðaþjónustu. Það er sama hve margir verða til þess kallaðir að þeysast um heiminn til að sannfæra fólk um að hér sé að finna ró og frið og óspillta, ómengaða náttúru. Staðreyndin sem við þeim blasir við komuna til landsins verður allt önnur ef ekki á sér stað stefnubreyting hið bráðasta. Mér þykir það, virðulegur forseti, mjög slæmt að geta ekki lokið því að ræða við hæstv. umhvrh. og hæstv. fjmrh. hér í kvöld og veit ég ekki hvort ég á að óska eftir að fá að gera hlé á ræðu minni eða hvernig hæstv. forseti vill halda á máli. Ég átta mig ekki á hvort þar er möguleiki.

Það hefur komið í ljós að þessir tveir hæstv. ráðherrar munu ekki verða hér í kvöld. Óski hv. ræðumaður eftir að fresta máli sínu mun forseti að sjálfsögðu virða það og þeirri ræðu yrði þá haldið áfram þegar þeir hæstv. ráðherrar eru viðstaddir.

Ég vildi óska þess ef ég mætti.

Páll Pétursson (um þingsköp) : Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs um dagskrá vegna þeirrar óskar sem fram hefur komið um að kalla hæstv. fjmrh. og hæstv. umhvrh. til þessarar umræðu. Ég tel að hæstv. iðnrh., sem ber fram þessa þáltill. sé fullfær að svara fyrir ríkisstjórnina hvað málið varðar. Ég er andvígur þeim vinnubrögðum, sem reyndar hafa tíðkast ekki bara hér heldur hvað eftir annað í umræðum á Alþingi, að kallaðir hafa verið til svo og svo margir ráðherrar til að vera viðstaddir umræðu um mál sem heyra undir aðra ráðherra. Þetta tel ég vera ranga stefnu og fullnægjandi að einn ráðherra sé við umræðuna í hvert skipti eða a.m.k. eigi þingmenn ekki heimtingu á því að aðrir ráðherrar en sá sem málið heyrir undir sitji undir umræðunni. Ég vil hins vegar láta það koma fram að ég tel að ráðherrar ættu allir að gegna þingskyldum sínum miklu betur en þeir hafa gert upp á síðkastið því að þeir hafa sannarlega ekki slitið hér stólunum í þingsalnum. Iðulega hefur verið erfitt að koma atkvæðagreiðslum fram vegna þess að ráðherrar hafa ekki verið viðstaddir í salnum. En erindi mitt var sem sagt það að ég er því andvígur að fresta umræðum og ég tel ekki að þingmenn eigi að vera að heimta aðra ráðherra til umræðunnar eða hafi rétt til að krefjast þess að aðrir ráðherrar séu viðstaddir en þeir sem málið heyrir undir.

Friðrik Sophusson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Hér hafa komið fram ítrekaðar óskir af hálfu fulltrúa Kvennalistans sem talaði áðan í þessu máli að viðstaddir umræðuna verði aðrir hæstv. ráðherrar sem fara með þetta mál að því leyti til sem það snýr að þeirra ráðuneytum. Það er auðvitað laukrétt sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að yfirleitt nægir að sá ráðherra sem með viðkomandi mál fer sé viðstaddur, en í þessu máli horfir kannski dálítið öðruvísi við vegna þess að sjálf þáltill. er í raun og veru einskis virði. Hún fjallar ekki um annað en að hæstv. ráðherra og ríkisstjórn geri það sem auðvitað henni ber að gera, það sem tekið er fram í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar og allir ráðherrar eiga að gera, og það hefur aldrei staðið neitt á því að menn héldu áfram samningaviðræðum. Þær hafa staðið yfir um langt skeið án þess að nokkuð hafi verið samþykkt á Alþingi um það mál. Auðvitað er það rétt sem kemur fram í tillögunni að þegar samkomulag hefur tekist um orkuverð og mengunarvarnir skuli niðurstöður lagðar fyrir Alþingi. Það er afskaplega eðlilegt. Málið er hins vegar þannig að það sem hefur þýðingu er það sem kemur fram í greinargerðinni. Og hvað skyldi það nú vera og undir hvaða ráðherra heyrir það? Það eru brtt. við lánsfjárlög, tvær tillögur. Önnur er heimild til að veita Vatnsleysustrandarhreppi lán til að kaupa jarðnæði fyrir nýtt álver og hin er síðan heimild Landsvirkjunar til lántöku vegna undirbúnings virkjana. Þessar tvær tillögur eru þær tillögur sem hafa þýðingu. Það eru þær sem hafa lagalega þýðingu í þessu máli og lánsfjárlög heyra að forminu til undir hæstv. fjmrh. Þess vegna er ekki óeðlilegt að hæstv. fjmrh. sé við, ekki síst í ljósi þess að þessar tillögur hafa ekki verið lagðar fram á Alþingi. Það má vera að hv. formaður fjh. - og viðskn., Páll Pétursson 1. þm. Norðurl. v., hafi þessar tillögur undir höndum. Ég hef ekki séð þær og á ég þó sæti í nefndinni. Mér er sagt að hæstv. ráðherrar hafi á undanförnum dögum verið að slást um það hvaða brtt. eigi að gera við lánsfjárlagafrv. Og ástæðan fyrir því að ekki hefur verið hægt að klára lánsfjárlagafrv. í hv. nefnd er einfaldlega sú að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki endanlega komið sér saman um það hvaða brtt. á að flytja við lánsfjárlagafrv. Það má vera að hæstv. ríkisstjórn hafi samþykkt það að leggja þessar tvær tillögur fyrir hv. nefnd, um það get ég ekkert sagt. Þær liggja ekki fyrir. Þær kunna að vera í vasa formannsins. Hann hefur ekki kynnt þessar tillögur fyrir nefndarmönnum. Ég veit hins vegar að hæstv. iðnrh. hefur kynnt fyrir stjórnarandstöðunni, fyrirliðum stjórnarandstöðunnar að ég held, efni þessara tillagna. En það gerði hann á sama tíma og hæstv. fjmrh. stóð bullsveittur í fjölmiðlum til að segja frá því að það væri aldeilis ekki tímabært að fjalla um þetta mál á Alþingi. Svo er hann bara einhvers staðar á fundi, í Keflavík eða einhvers staðar annars staðar, ég veit ekki hvar. Ég verð að segja, þó að ég geri ekki kröfu til þess að fá hæstv. fjmrh. hingað í salinn af þessu tilefni einfaldlega vegna þess að ég styð þetta mál og vil að málið geti gengið fram, að mér finnst ekki óeðlilegt, ef hæstv. ríkisstjórn er áhugasöm um að koma þessu máli áfram, að hæstv. fjmrh. verði við þessa umræðu. Það er a.m.k. ljóst að það hefði sparað umræður um lánsfjárlög sem verða hér síðar á þessu þingi óhjákvæmilega og þar á meðal um tillögur sem snerta þetta mál. En ég endurtek það að við viljum greiða fyrir þessu máli og þess vegna viljum við ekki gera kröfur um það að einhverjir hæstv. ráðherrar séu við, en ég skil vel sjónarmið hv. síðasta ræðumanns í þessu máli, fulltrúa Kvennalistans. Það væri auðvitað til viðbótar dálítið skemmtilegt, af því að ég heyri nú að hæstv. menntmrh. ætlar að taka til máls í þessari þingskapaumræðu, ef hæstv. landbrh. léti sjá sig hér við umræðuna, maðurinn sem sagði orðrétt, eins og Þjóðviljinn var að rifja upp um helgina: ,,Við munum aldrei láta byggja álver á Keilisnesi, aldrei.`` Þetta er sami maðurinn sem nú situr í hæstv. ríkisstjórn, ríkisstjórn sem er núna að ýta að kvöldlagi einfaldri, lítilli og reyndar einskis verðri þáltill. fram. Og það á að vera einhvers konar sýnishorn um það að nú ætli ráðherrann enn á ný að koma þessu máli í gegn með sínum hætti. Málið snýst ekki um þetta, málið snýst um lánsfjárlög og það er eðlileg krafa að hæstv. ráðherrar Alþb., sem mest hafa gapað í þessu máli, séu hérna viðstaddir til þess að svara fyrirspurnum sem auðvitað hlýtur að verða beint til þeirra. Og þótt máttur hæstv. menntmrh. sé mikill, þá hefur hann kannski minna en aðrir hæstv. ráðherrar Alþb. fjallað um þetta mál. En það litla sem hann hefur lagt til málanna hefur ekki verið neitt sérstaklega jákvætt eða til þess að ýta undir það að hrein eining ríki í hæstv. ríkisstjórn um þetta mál.

Mennt er máttur.

Við látum á það reyna hér í þinni ræðu.

Hjörleifur Guttormsson (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Ég verð að lýsa nokkurri undrun á því að það skuli vera efnt til kvöldfundar um það mál sem hér er til umræðu og sem borið er fram sem ríkisstjórnarmálefni og sem varðar jafnmörg svið landsstjórnarinnar eins og augljóst er, að þá skuli aðeins tveir ráðherrar úr ríkisstjórninni vera við þessa umræðu. Aðrir ráðherrar, sem eiga nú ekkert lítið undir þessu máli eins og t.d. hæstv. umhvrh. og hæstv. fjmrh., að ég tali ekki um sjálfan formann ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsrh., að hann skuli láta sig vanta hér á kvöldfundi þegar verið er að taka svo mikilsvert mál til umræðu. Ég er næstur á mælendaskrá og sannarlega hef ég ýmislegt að segja við hæstv. iðnrh. um málið og gæti talað nokkra stund við hann um það efni og það mál sem hann flutti hér áðan. En hitt er jafnljóst að ég á margt vantalað við aðra hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni um þetta mál og ég sé ekki fram á það að ég geti lokið mínu máli án þess að þeir komi hingað til þings,  En það er auðvitað jafnljóst að menn ætla sér hér drjúgan tíma til þingstarfa. Það er alveg ljóst að þegar ríkisstjórnin leggur fyrir mál af þessu tagi, og ég hygg að hæstv. iðnrh. sé nokkuð í mun að fá svona afar þýðingarmikla tillögu samþykkta á Alþingi, efnismikla og þýðingarmikla tillögu, þá er nokkuð ljóst að menn geta alveg gleymt hugmyndinni um það að fara að kjósa til Alþingis undir sumarmálin. Það er á valdi hæstv. forsrh. að segja eitthvað um það efni, en hvernig dettur ríkisstjórninni það í hug að hægt sé að fjalla um og taka afstöðu á Alþingi til svo þýðingarmikils máls og það eigi að gerast á viku eða tíu dögum eða eitthvað svoleiðis? Þetta mál hlýtur að þurfa að vera lengi í nefnd. Það er útilokað annað en að sú nefnd sem hæstv. ráðherra lagði til að fengi málið til meðferðar, atvmn. þingsins, taki sér viku til hálfan mánuð til þess að fjalla um þetta mál. Það getur enginn ætlað Alþingi Íslendinga að fara að álykta um það að fram skuli haldið samningaviðræðum, jafntvísýnum og hv. 1. þm. Norðurl. v. veit nú kannski betur en margur annar um, þar sem hann er sérstakur trúnaðarmaður stjórnar Landsvirkjunar, til þess að fjalla um orkuverðssamningana þá blasir það við að þingið og þingnefnd getur ekki ætlað sér aðeins nokkra daga til þess að ræða og skoða mál af þessum toga. Þess vegna held ég að það sé alveg ljóst að hæstv. forsrh. hlýtur að tala við sína samstarfsmenn við ríkisstjórnarborðið um það hversu langt hann ætli að ganga fram á næsta kjörtímabil með starfstíma þingsins eða starfstíma ríkisstjórnarinnar áður en til greina komi að rjúfa þing og efna til kosninga. Og þá gæti sem best það gerst að Kvennalistanum og talsmönnum hans, sem eru komnir hér nokkrir á mælendaskrá, verði að ósk sinni að ekki bara þessir hæstv. þrír, fjórir ráðherrar sem hefur verið óskað eftir viðveru vegna þessa máls verði viðstaddir, heldur einnig hinn nýkjörni formaður Sjálfstfl., að hann verði mættur til þings þegar um þetta mál verður fjallað. En það kom fram hjá oddvita Kvennalistans í fjölmiðlum í dag mjög skýrt og endurtekið, hinum nýja formanni Kvennalistans, að þær vildu endilega ræða um nýja ríkisstjórn við hinn nýja formann Sjálfstfl.  að þær geti átt viðtal við væntanlegan 1. þm. Reykv., sem ætlar sér talsvert áberandi stól í framhaldinu, til að spjalla við hann um sameiginlegt áhugamál væntanlega í næstu ríkisstjórn, sameiginlegt áhugamál að koma upp álveri á Íslandi. Ég skildi oddvita Kvennalistans þannig í útvarpinu í dag að hún teldi það allt eins koma til greina að mynda ríkisstjórn með Sjálfstfl. sem öllum flokkum fremur, jafnvel að Alþfl. undanskildum, hefur áhuga á því að koma upp stóriðjufyrirtækjum í landinu.

Nú er hv. þm. farinn aðeins út fyrir þá dagskrá sem leyfð er.

Virðulegur forseti. Hér er verið að ræða um þann vanda sem blasir við þinginu. Og ég ítreka það að auðvitað er sjálfsagt að taka hér allan þann tíma sem þarf til þess að ræða um hugðarefni hæstv. iðnrh., alveg sjálfsagt að taka allan tíma sem þarf. Ég mun ekki spara það við mig að sitja hér dögum saman í þinginu og eiga viðræður við hæstv. ráðherra um þetta efni, svo brýnt sem það er og þýðingarmikið og mikið í húfi fyrir þjóðina að ekki verði ráðist í það óefni sem lagt er til og stefnt er að af hæstv. ráðherra. Við hljótum að leggja mikið á okkur til þess að lýsa inn í skúmaskotin í þessu máli. En til þess að það verði gert með viðhlítandi hætti, þá verður ríkisstjórnin öll að sitja hér á stólum og taka þátt í þessari umræðu og hlýða á mál okkar alþingismanna um þetta efni.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Vegna þessara orða hv. 2. þm. Austurl. vill forseti taka eftirfarandi fram: Forseti virðir að sjálfsögðu vilja hv. þm. til að sitja hér vikum saman og ræða þetta umrædda mál, en eftir ótal marga fundi með þingflokksformönnum og forsrh. hefur forseti hingað til haldið að hann yrði þar þá einn þar sem ætlað er að ljúka þingi í þessari viku eftir því sem best er vitað. Venjan hefur verið sú að þingflokkar koma sér saman um afgreiðslu mála og forseti vissi ekki fyrr en nú að þetta mál væri ekki allnokkurt samkomulagsmál stjórnarflokkanna. Forseti átti hins vegar von á umræðum af hálfu stjórnarandstöðu og jafnvel hv. 2. þm. Austurl. en hefur hingað til talið hæstv. iðnrh. fullfæran um að ræða þetta mál fyrir hönd allrar ríkisstjórnarinnar. Forseti hélt að hv. 2. þm. Austurl. hefði haft allmörg tækifæri til að ræða við hæstv. fjmrh. og væntanlega hæstv. samgrh. þannig að í stuttu máli tekur forseti ekki mark á þessum athugasemdum. Þá vill forseti taka fram að hinn nýkjörni formaður Sjálfstfl. er ekki á dagskrá hér enn þá og forseti vissi ekki fyrr en rétt fyrir nokkrum mínútum að Kvennalistinn hefði eignast nýjan formann. Hann er alla vega heldur ekki á dagskrá hér. Forseti mælist nú til að þingmenn haldi alvöru sinni hér þar sem verið er að efna til kvöldfundar um málefni sem skipta máli, að menn haldi sig hér við þau málefni sem verið er að ræða um. Forseti hefur fallist á það ef þess er óskað að umræðu um þetta mál verði frestað, en enn eru á mælendaskrá um dagskrá hv. 6. þm. Norðurl. e. og tekur hann nú til máls, en síðan hæstv. menntmrh. sem ég geri ráð fyrir að hv. 2. þm. Austurl. hljóti að hafa hitt nýlega.

Stefán Valgeirsson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Það var dálítið sérkennileg ræða sem hv. þm. Páll Pétursson flutti áðan. Það er auðséð að hann er farinn að berjast fyrir álverksmiðjum og það er nýtt fyrir mér að hann skuli vera kominn á þá braut. Það er alveg rétt sem kom fram hjá honum að hæstv. ráðherrar hafa ekki slitið hér stólunum í þinginu, meira sætunum í flugvélunum til og frá landinu. En það er sérkennilegt ef það er skoðun hv. þm. Páls Péturssonar að það sé nóg að hafa iðnrh. þegar verið er að ræða um þetta mál.

Ég er nú mættur.

Þú ert ekki allir ráðherrarnir þótt þú sért stór. Hvar er umhvrh.?

Hann er í Keflavík, hv. þm.

Á hann ekki að vera hér eins og við?

Ekki hefur forseti krafist þess.

Nei, það kann að vera en ég mótmæli því að þessi umræða fari fram öðruvísi en hann sé hér, því þetta skiptir hann meira máli en meira að segja ráðherra þinn, fjmrh.

Og er þá langt til jafnað.

Og er þá langt til jafnað. Auðvitað á forsrh. að vera hér þegar rætt er um þetta mál. Það getur vel verið að hv. þm. Páll Pétursson telji það vera nóg að hann geti verið fyrir þessa ráðherra. Það getur vel verið, en okkur finnst það ekki hinum. Og þó að hæstv. iðnrh. sé hér, þá tek ég nú í þessu máli meira mark á sumum öðrum ráðherrum en honum og mun ég ræða það síðar, virðulegi forseti. Það mun ég gera.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) (um þingsköp) : Frú forseti. Þessi dagskrárumræða sýnir glöggt að hér er á dagskrá mál sem þingmenn láta sig nokkru varða. Ég stíg hér í ræðustólinn til þess að taka undir orð hv. 1. þm. Norðurl. v. um dagskrána og um þann sið sem myndast hefur hér í þinginu að þingmenn geri kröfur um að kveðja á vettvang ráðherra annarra málaflokka en þeirra sem til umræðu eru hverju sinni. Ég vildi vegna orða hv. 6. þm. Norðurl. e. taka það mjög skýrt fram að það sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði hér var almenns eðlis, varðaði framkvæmd funda, dagskrá og þingsköp og átti fullan rétt á sér, alveg óháð því máli sem við ræðum hér í kvöld. Þetta er kjarni málsins og ég vona að hæstv. forseti taki það til greina. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram að auk till. til þál. --- sem ég tel afar mikilvæga einmitt vegna umræðna eins og hér hafa farið fram í kvöld, því hér er um mjög mikilvægt mál að ræða, mál sem varðar miklu um atvinnu fólks, ekki bara í því byggðarlagi sem ráðgert er að álverið rísi heldur um land allt --- fylgja málinu til greinargerðar af minni hálfu lýsingar á tveimur tillögum um breytingar á lánsfjárlagafrv. sem liggur fyrir hv. Nd. Þær tillögur eru þingheimi kunnar og þess vegna ekki rétt að bera því við að þær séu eitthvað sem komi mönnum á óvart. Hitt er líka rétt að við getum vel lokið umræðunni um þáltill. og beðið með umræður um lánsfjárlagabreytingarnar sem hér eru ráðgerðar og lýst hefur verið til greinargerðar. Það er hin raunar rétta þinglega meðferð.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Ég vil biðja forsetann og þingheim afsökunar á því að menntmrh. skuli vera að tala í þessu máli. Ég tek eftir því að hans nærveru hefur ekki mikið verið óskað og menn töldu að það skipti mjög litlu sem hann hefði til málanna að leggja. En hann leyfði sér nú samt að biðja um orðið og af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi þeirri að ríkisstjórnin hefur ekki afgreitt endanlega fyrir sitt leyti þær tillögur sem hún hyggst gera við breytingar á lánsfjárlögum. Í öðru lagi það að sá siður sem upp hefur verið tekinn hér á Alþingi á undanförnum árum að kveðja til marga ráðherra er í raun og veru orðinn gróinn hluti af þinghefðinni og það er satt best að segja útilokað, ef margir þingmenn óska eftir því, að neita um að kalla fyrir fleiri ráðherra. Ég hygg að ég eigi dálítinn þátt í því frá mínum stjórnarandstöðuárum að hafa komist upp með allnokkra æfingu í því að kalla til okkar marga ráðherra. Ég minnist þess að forsetar á þeim tíma vikust undir þær kvaðir með glöðu geði og reyndu jafnan að kalla þá menn til sem voru hérlendis þegar fundir voru haldnir. Ég hygg því að það sé í rauninni ósköp erfitt að víkjast undan óskum af því tagi þó að auðvitað geti þær verið ósanngjarnar við vissar aðstæður. Hitt er svo auðvitað rétt að hæstv. iðnrh. hefur með þetta mál að gera og talar fyrir því. En það er líka rétt að þó að hæstv. iðnrh. tali í þessu máli mun menntmrh. líka þurfa að tala þrátt fyrir fullt traust á hæstv. iðnrh. að ýmsu leyti.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að þurfa að tefja fundastörfin og dagskrána, en ástæðan fyrir því að ég kveð mér hljóðs er yfirlýsing sú sem kom frá hæstv. menntmrh. áðan og ég held að ég hafi tekið rétt eftir, verð þá leiðréttur ef svo er ekki, að hann hafi sagt að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki náð fullkomnu samkomulagi um þær brtt. sem leggja á  Mér finnst, virðulegi forseti, nauðsynlegt þar sem þessi yfirlýsing var gefin af hæstv. menntmrh. að þinginu sé gerð grein fyrir stöðu málsins þannig að hv. nefndarmenn geti áttað sig á því til hvers þessi fundur verður boðaður á morgun og hvað í raun og veru eigi að gerast á þeim fundi. Í því sambandi væri einnig gott að fá að vita hvenær hæstv. ríkisstjórn fundar um þetta mál og ef það fellur saman við fund nefndarinnar finnst mér eðlilegt að beðið sé eftir úrslitum ríkisstjórnarfundarins til þess að nefndin fái þá skýrar tillögur frá hæstv. ríkisstjórn, því nú líður senn að þinglokum ef marka má orð hæstv. forsrh.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Mér er ljúft að verða við þeirri ósk sem hér kom fram, að svara því hvernig þessi mál eru stödd. Í ríkisstjórninni í morgun voru ræddar ýmsar hugmyndir um það hvaða breytingar yrðu gerðar á frv. til lánsfjárlaga. Þetta var dagskrárefni á ríkisstjórnarfundi sl. föstudag einnig, en þá komumst við ekki að því máli vegna þess að þá fóru fram langar umræður m.a. um búvörusamning sem nú hefur verið undirritaður. Á fundinum í morgun fóru einnig fram umræður mjög lengi um búvörusamning, þann hinn sama og gengið var frá í dag, þannig að ekki gafst eins mikill tími og æskilegt hefði verið til að ljúka þeirri umræðu á ríkisstjórnarfundinum í dag. Niðurstaðan varð hins vegar sú að ég tók saman eftir þær umræður lista yfir tillögur sem ég kynnti formönnum flokkanna síðdegis í dag. Það var ákveðið á þeim fundi að á ríkisstjórnarfundinum í fyrramálið sem hefst kl. 9.30 verði þetta tekið til meðferðar. Það er þess vegna rétt sem menntmrh. sagði hér áðan. Ríkisstjórnin hefur ekki enn þá gengið frá sínum tillögum varðandi breytingar á lánsfjárlögunum í heild sinni, en ég vænti þess að því verki verði lokið í fyrramálið.

Páll Pétursson : Frú forseti. Ég vil að gefnu tilefni upplýsa það að á morgun er fundur boðaður í fjh. - og viðskn. Þangað koma a.m.k. tveir gestir, hugsanlega fleiri, til þess að gera grein fyrir afstöðu sinni til brtt. við lánsfjárlögin. Við eigum eftir að fara yfir allmargar brtt. í nefndinni og ræða þær í okkar hópi. Það munum við reyna að gera á morgun og taka afstöðu til sem allra flestra. Ég hef ekki uppi áform um að ljúka meðferð lánsfjárlaga á morgun. Ég vil hins vegar reyna að nota tímann og komast eins langt og við mögulega getum. Það liggja fyrir allmargar brtt., m.a. þær brtt. sem hæstv. iðnrh. kynnti hér og getið er um í greinargerð með þeirri þáltill. sem hér var til umræðu. Þær brtt. hafa nú um nokkurt skeið legið í möppum okkar úti í fjh. - og viðskn. og áttu að vera okkur sæmilega kunnar. En við eigum sem sagt eftir að ræða þær og taka afstöðu til þeirra ásamt ýmsum fleiri tillögum á morgun og ég vonast eftir að við komumst sem lengst með það mál. Það lifir skammt þings. Ég vonast eftir að hæstv. ríkisstjórn reyni að koma til okkar þeim erindum sem allra fyrst sem hún óskar eftir að við tökum afstöðu til.

Flm. (Guðný Guðbjörnsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um foreldrafræðslu sem er á þskj. 734. Flm. með mér eru aðrar þingkonur Kvennalistans Anna Ólafsdóttir Björnsson, Danfríður Skarphéðinsdóttir, Guðrún J. Halldórsdóttir, Kristín Einarsdóttir og Málmfríður Sigurðardóttir. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,, Alþingi ályktar að fela menntmrh. að beita sér fyrir því að tekin verði upp foreldrafræðsla í skólum landsins, í fjölmiðlum og í samvinnu við heilbrrh. á heilsugæslustöðvum. Skipaður verði vinnuhópur sem komi með tillögur um æskilegt inntak, form og umfang foreldrafræðslu á fyrrgreindum stöðum fyrir 1. nóv. 1991.`` Skipan uppeldismála samkvæmt gildandi lögum er sú að foreldrar eru ábyrgir fyrir uppeldi barna sinna. Ríkinu ber þó að grípa inn í og aðstoða foreldra á tilteknum sviðum, t.d. varðandi grunnmenntun, sbr. ákvæði um skólaskyldu, og ef foreldrar eru ófærir um að sinna ábyrgð sinni eða skyldum, sbr. t.d. ákvæði laga um barnavernd. Í lýðræðisríkjum er þessi skipan mála yfirleitt talin sjálfsögð, enda litið á fjölskylduna sem einn af hornsteinum þjóðfélagsins. Þetta fyrirkomulag byggir á því að foreldrar hafi sjálfir aðstöðu til að sinna þessari ábyrgð eða hafi möguleika á uppeldisaðstoð sem þeir geta haft áhrif á og samræmist þeirra lífsviðhorfum. Þessi skipan uppeldismála er nú við það að bresta. Mikil atvinnuþátttaka beggja foreldra og sá langi vinnudagur sem hér tíðkast dregur úr möguleikum foreldra til að hafa áhrif á uppeldi barna sinna. Til að koma í veg fyrir uppeldislega vanrækslu heillar kynslóðar íslenskrar æsku er ekki aðeins nauðsynlegt að stórefla samfélagslega þjónustu á sviði uppeldis - og skólamála heldur þarf einnig að styrkja foreldrana ef núverandi skipan uppeldis á ekki að vera merkingarlaus. Löggjafinn hefur eðlilega gert ráð fyrir að foreldrar hafi áhrif á starf skóla og leikskóla, en því miður virðist samstarf foreldra og uppeldisstofnana eiga hér erfitt uppdráttar. Í stað þess að breyta núverandi skipan mála og gera uppeldis - og skólastofnanir alfarið ábyrgar fyrir uppeldi barna er hér ákveðið lagt til að styrkja foreldra til að takast á við hlutverk sitt, ekki síst barnanna vegna. Það skiptir afar miklu máli að börn fái góða aðhlynningu og örvun í uppeldinu til að þau verði heilsteyptir einstaklingar og þar gegna foreldrar, eða aðrir sem standa barninu næst tilfinningalega, lykilhlutverki. Foreldraábyrgð er því mikilvæg og í lýðræðisþjóðfélagi, sem hefur lögfest jafnrétti kynjanna, þurfa báðir foreldrar að geta sinnt henni sem best. Til að svo geti orðið þarf að styrkja bæði feður og mæður í hlutverki sínu og um leið þau grundvallarmannréttindi foreldra og barna sem hér eru í húfi. Þegar Mary Wollstonecraft, sem stundum er kölluð fyrsta kvenfrelsiskonan, háði sína baráttu fyrir auknum lýðréttindum kvenna á ofanverðri 18. öld lagði hún áherslu á það að óhætt væri að veita konum kosningarrétt og aðgang að menntun og opinberu lífi, þær mundu ekki hætta að hugsa um börnin sín. Hún reyndist vera sannspá, en nú þegar atvinnuþátttaka kvenna er orðin almenn og sömu kröfur eru gerðar til þeirra og karla á vinnumarkaðinum er nauðsynlegt að feður taki að sér sinn skerf til að koma í veg fyrir tvöfalt vinnuálag kvenna. Enn fremur er nauðsynlegt að foreldrar geri auknar kröfur til atvinnulífsins þannig að samhæfing barnauppeldis og atvinnuþátttöku gangi sem allra best. Sú leið, sem hér er mælt með, er að taka upp almenna foreldrafræðslu. Markmið hennar væri að gefa foreldrum kost á að fræðast um ýmis atriði er snerta foreldrahlutverkið og mikilvægi þess. Auk ofannefndra ástæðna fyrir fræðslu af þessu tagi má benda á eftirfarandi rök: 1. Engin fræðsla um foreldrahlutverkið og barnauppeldi er í boði fyrir alla í skólakerfinu eða annars staðar í þjóðfélaginu. Ástæður þessa eru margvíslegar. Þær tengjast m.a. skilgreiningu á hugtakinu menntun, því hvernig hefðbundin skólanámsskrá þróaðist á grunni kynskiptra skóla og síðast en ekki síst hlutverkamun kynjanna í uppeldismálum. 2. Vísindaleg þekking á þroska og uppeldi barna hefur stóraukist á liðnum áratugum án þess að komast til foreldra almennt. Ætla má að það dragi úr öryggi foreldra í samskiptum við sérmenntað fólk á uppeldisstofnunum. 3. Þó að foreldrar hafi hingað til getað byggt á reynslu fyrri kynslóða eru aðstæður nútímaforeldra og barna, a.m.k. í þéttbýli, mjög breyttar frá því sem foreldrarnir hafa sjálfir þekkt í eigin uppeldi. Í því sambandi má benda á eftirfarandi: Mun takmarkaðri tími er til samskipta en áður. Börnin í hverri fjölskyldu eru að meðaltali færri. Foreldrar þurfa að hafa samskipti við æ fleiri aðila sem annast börn þeirra í leik, námi og starfi. Hjónaskilnaðir eru tíðir, nýjar fjölskyldugerðir verða æ algengari, t.d. stjúpfjölskyldur, og mun fleiri foreldrar eru einstæðir nú en bjuggu við slíkar aðstæður sem börn. Fjölmiðlar keppa við athygli foreldra á heimilum. Þá má minna á staðreyndir um einelti, fíkniefnaneyslu, kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum, börn á vergangi og sjálfsvíg hjá ungu fólki sem dæmi um vandamál sem smám saman eru að koma upp á yfirborðið og þörf væri að fræða foreldra um. Einnig má benda á nýlega könnun á trúarlífi Íslendinga sem sýnir áhrifamátt foreldra, einkum mæðra, varðandi trúariðkun barna sinna síðar í lífinu. 4. Þegar boðið er upp á foreldrafræðslu eða námskeið um samskipti foreldra og barna, bæði hér og í nágrannalöndunum, hefur eftirspurn af hálfu foreldra verið mikil. Því miður hefur þetta mest verið í formi einkanámskeiða sem ekki ná til allra. Hér er mælst til að vinnuhópur komi með tillögur um foreldrafræðslu í skólum landsins, á heilsugæslustöðvum og í fjölmiðlum. Lagt er til að í vinnuhópnum verði, auk sérfræðinga á sviði uppeldismála og foreldrafræðslu, fulltrúar frá foreldrum eða samtökum þeirra, fjölmiðlafræðingur varðandi foreldrafræðslu í fjölmiðlum og fulltrúi frá heilbrrn. varðandi fræðslu og ráðgjöf á heilsugæslustöðvum. Markvissar rannsóknir á áhrifum foreldrafræðslu eru til sem geta gefið vísbendingar um æskilegar aðferðir. Algengara er þó að gildi fræðslunnar er ekki rannsakað þar sem trú aðstandenda á gildi hennar hefur dugað. Æskilegt væri að gera ráð fyrir athugun á notkun og gildi þeirrar foreldrafræðslu sem lögð verður til og haga umfangi hennar í samræmi við það. Varðandi skólakerfið ber að fagna skýrslu starfshóps um jafna stöðu kynja í skólum sem menntmrn. gaf út í desember 1990. Þar er skýrt kveðið á um að íslenska skólakerfið eigi að undirbúa bæði stúlkur og drengi undir fjölskyldulíf, m.a. með námi í fjölskyldufræðum í grunn - og framhaldsskólum. Í því felst m.a. umfjöllun um heimilisrekstur, barneignir, uppeldi og samskipti kynjanna sem allt getur tengst foreldrahlutverkinu og jafnri foreldraábyrgð. Ákvæði af þessu tagi er einnig að finna í aðalnámsskrá grunnskóla, á bls. 174, og í fyrirliggjandi frv. til laga um grunnskóla, í 47. gr. Mikilvægt er að settar verði fram nákvæmar tillögur um útfærslu foreldrafræðslu, ekki síst fyrir framhaldsskólann sem nú er öllum opinn. Foreldrafræðslu þyrfti einnig að efla í Háskóla Íslands og sem víðast í sí - og endurmenntun fólks. Heilsugæslustöðvar og meðgöngudeildir sjúkrahúsa hafa boðið upp á mismikla fræðslu fyrir verðandi foreldra og foreldra ungbarna. Mælt er með eflingu þess starfs og að bætt verði við uppeldislegri ráðgjöf fyrir þá foreldra og börn upp að 16 ára aldri sem hennar óska. Mikilvægt er að nýta sem flesta fjölmiðla við þá fræðslu sem hér er mælt fyrir. Fræðsluþættir í útvarpi og sjónvarpi með þátttöku sérfræðinga og foreldra eru hugsanleg dæmi. Möguleg viðfangsefni eru þroskaeinkenni ákveðinna aldurshópa barna, samskipti foreldra og uppeldisstofnana, samhæfing fjölskyldulífs og starfs, málfarslegt uppeldi á heimilum, trúaruppeldi, afmörkuð uppeldisvandamál og æskilegar uppeldisaðferðir. Slíkir þættir gætu síðan verið til útláns á myndböndum. Einnig mætti nota dagblöð og tímarit í þessum tilgangi. Það er von flm. að þessi tillaga styrki foreldra, jafnt mæður sem feður, í sínu ábyrgðarmikla hlutverki til góðs fyrir uppvaxandi kynslóðir Íslendinga því lengi býr að fyrstu gerð. Virðulegur forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umræðu og félmn.

Flm. (Friðrik Sophusson) : Virðulegi forseti. Ég átti nú satt að segja ekki von á því að flytja þessa framsöguræðu hér í kvöld. Þetta var 21. mál á dagskrá í Sþ. og fundur hófst ekki fyrr en kl. 4 síðdegis. Satt að segja hafði ég undirbúið mig undir þátttöku í umræðum um þáltill. vegna álvers á Keilisnesi. En allt um það, ég fagna því að sjálfsögðu að fá tækifæri til þess að segja hér örfá orð um þetta dagskrármál. Sjálfur á ég orðið nokkuð gott safn gagna um málið sem gæti komið hv. nefnd, sem fær málið til umfjöllunar, til góða en mér hefur ekki gefist tími til þess að ná í þau gögn þar sem svo brátt ber að að ég þurfi að flytja þessa ræðu. Þessa tillögu flytja fulltrúar úr öllum þingflokkum. Þeir eru auk mín hv. þm. Jóhann Einvarðsson, Rannveig Guðmundsdóttir, Geir Gunnarsson, Kristín Einarsdóttir og Guðmundur Ágústsson. Tillagan fjallar um það að ríkisstjórninni verði falið að gera ráðstafanir til að takmarka lausagöngu búfjár, annars vegar við þjóðvegi og hins vegar þar sem gróður er viðkvæmur fyrir beit. Í tillgr. er gert ráð fyrir að hæstv. ríkisstjórn feli Landgræðslu ríkisins í samvinnu við gróðurverndarnefndir, en þær eiga að starfa samkvæmt lögum, að gera áætlun um gróðurvernd og uppgræðslu og halda áfram samningum við bændur um afmörkun og staðsetningu beitarhólfa fyrir takmarkaðan fjölda búfjár. Tildrög þess að þessi tillaga er flutt er samþykkt sem gerð var á náttúruverndarþingi sem haldið var hér í borg í október 1990, en þar var skorað á hv. Alþingi og stjórnvöld að beita sér fyrir friðun í landnámi Ingólfs fyrir lausagöngu búfjár og ganga nú þegar til samninga við bændur og aðra þá er málið varðar. Í framhaldi af þessari samþykkt gerðist það að nokkur félagasamtök tóku sig saman og sendu hv. Alþingi áskorun um að taka málið fyrir. Þessi áskorun er birt sem fskj. með tillögunni en undir hana rita frú Herdís Þorvaldsdóttir fyrir hönd Lífs og lands, frú Auður Sveinsdóttir fyrir hönd Landverndar og Arinbjörn Kolbeinsson fyrir hönd Árnesingafélagsins í Reykjavík. Það kemur einnig fram með áskoruninni á fskj. að nokkur önnur áhugafélög um þetta mál óskuðu eftir að styðja áskorun þessa. Ekki verður hér lesin þessi áskorun. Hún liggur fyrir í prentuðu formi á þskj. En í tilefni hennar sendi sá sem hér stendur málið til Ingva Þorsteinssonar og bað hann að gera grein fyrir afstöðu sinni til efnisatriða í þeirri tillögu sem samþykkt var á sínum tíma á náttúruverndarþingi. Í örstuttu máli kemur fram í umsögn Ingva að hann telji að flest þau rök sem koma fram í áskoruninni séu rétt og undir þau vill hann taka, en hann bendir hins vegar á að á þessu stigi málsins sé rétt að undanskilja Kjalarnes og Kjós á þeim grundvelli að þar sé varla hægt að telja að um umtalsverða gróður - eða jarðvegseyðingu sé að ræða. Og hann bendir reyndar á að gróðurfar á því svæði sé í eðli sínu slitsterkt og þar hafi átt sér stað talsverð fækkun á sauðfé á síðasta áratug. Eftir að hafa síðan rætt við fulltrúa Búnaðarsambands Kjalarnesþings, en verulegur hluti af landnámi Ingólfs heyrir undir Búnaðarsamband Kjalarnesþings, var tekið það ráð að breikka tillöguna og láta hana ekki einungis ná til landnáms Ingólfs heldur einnig til annarra staða á landinu. Einnig var ákveðið að hafa tillgr. á þá leið að ríkisstjórninni væri falið að takmarka lausagöngu búfjár við þjóðvegi ekki síður en þar sem gróður er viðkvæmur. Það er von flm. að það sé mikil samstaða um þetta mál hér á þinginu. Auðvitað er langt liðið á þingið og þess vegna varla við því að búast að hv. nefnd sem fær þetta mál til meðferðar geti afgreitt málð á þeim örfáu dögum sem eftir lifa þingsins. Sé það hins vegar þannig að hv. nefnd sjái sér það fært er það vissulega fagnaðarefni. Ég tel ekki ástæðu til þess, virðulegi forseti, að gera ítarlega grein fyrir því sem kemur fram í áliti Búnaðarsambands Kjalarnesþings, en vísa til fylgiskjals V sem birtist með tillögunni. Þar koma fram sjónarmið Búnaðarsambandsins og jafnframt upptalning á ýmsum gögnum sem varða þetta mál. Ég tel ástæðu til þess, virðulegi forseti, að benda á að þegar hafa verið gerðir allmargir samningar um takmörkun á lausagöngu búfjár í landnámi Ingólfs, en því miður verður að segja þá sögu eins og hún er, að stjórnvöld hafa ekki að öllu leyti fylgt eftir þeirri samningsgerð með þeim hætti sem viðunandi er fyrir þá bændur sem eru á þessu svæði. Á fskj. III er tafla yfir stærð og fjölda sauðfjárbúa í landnámi Ingólfs eins og þau voru 1987 -- 1988 og er þá miðað við vetrarfóðraðar kindur. Á þeirri töflu sést hve búin eru stór en aðeins eitt bú hefur meira en 700 vetrarfóðraðar kindur. Hin búin eru smærri og langflest mjög smá ef hægt er að tala um bú í þessu sambandi því 63 bú hafa aðeins 10 -- 25 kindur. Á bls. 6 á fskj. IV kemur glögglega fram hvað hefur verið að gerast í landnámi Ingólfs á undanförnum árum varðandi fjölda sauðfjár. Eins og talnaglöggir og fjárglöggir menn sjá í sjónhendingu hefur sauðfé fækkað verulega á þessu svæði á undanförnum árum og áratugum. Ef fram heldur sem horfir má gera ráð fyrir því að sauðfjárbeit á þessu svæði verði ekki verulegt vandamál innan tíðar. Auðvitað er það svo að nokkur hluti svæðisins er viðkvæmari en annar og þar hefur gróðureyðing orðið talsvert meiri. Ég leyfi mér að nefna í því sambandi sérstaklega Þingvallasveit og einnig Grafninginn, en vissulega væri kostur ef hægt væri að semja við bændur á þessu svæði um að koma í veg fyrir lausagöngu búfjár, hólfa féð af þannig að endurheimta mætti landgæði á þessum fallegu stöðum í landnámi Ingólfs. Ég vonast til þess, virðulegi forseti, að þetta mál eigi greiðan aðgang gegnum þingið. Ég hef fullan skilning á því að vart er hægt að búast við því að á þeim fáu dögum sem eftir eru af þessu þingi verði hægt að afgreiða málið. En strax í upphafi næsta þings ætti að vera auðvelt vegna mikils stuðnings við þetta mál að samþykkja um þetta þál. og senda til stjórnvalda. Ég hef átt viðræður við fulltrúa Landgræðslunnar og veit að hjá Landgræðslunni er mikill áhugi á því að fylgja þessu máli eftir. Að lokum geri ég tillögu um það að málið verði sent hv. atvmn. og vonast til þess, ef hún á eftir að funda frekar á yfirstandandi kjörtímabili, að hún taki málið fyrir og ef kostur er afgreiði það á yfirstandandi þingi.