Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg hefi ekkert um þetta mál að segja annað en það, sem stendur í nefndarálitinu. Hv. Ed. hefir gert breytingu á því og nefndin, sem fjallað hefir um það hér í deildinni, hefir ekki fundið ástæðu til þess að setja sig upp á móti því, álítur það jafnvel heldur til bóta, og ræður því hv. deild til að samþykkja frumvarpið eins og það er.



Eg greiddi atkvæði á móti þessu frv. við 2. umr. málsins, og vildi nú gera grein fyrir ástæðum mínum til þess; ýmis atvik lágu til þess, að eg eigi gerði það þá þegar. En jafnframt stend eg upp til þess, að spyrja, hvers vegna ekki er ákveðið í frumvarpinu, að kosning á borgaratjóra skuli vera leynileg. Það er þó langt síðan að sú regla hefir verið tekin upp við allar meiri háttar kosningar, og þessi kosning er svo mikils varðandi, að full ástæða væri til að fylgja þessari sömu reglu um hana. Eg hygg, að hér þurfi breytingar við. Það stendur að vísu í frumvarpsgreininni að stjórnarráðið skuli setja nánari reglur um kosninguna eftir tillögum bæjarstjórnar. En þar í getur ekki verið falið ið mjög mikilsverða atvik, hvort hún eigi að vera leynileg eða ekki. Og þá finst mér það harla undarlegt, að láta stjórnarráðið setja þessar reglur. Þetta er því alveg óviðkomandi. Það heyrir þó frekar undir verksvið bæjarstjórnarinar. Að því er aðalefni frumv. snertir, vil eg minna á það, að árið 1907 voru samin lög, er breyttu fyrirkomulaginu, er þá var þannig, að bæjarfógetinn hætti að vera framkvæmdarstjóri bæjarstjórnarinnar. Embætti bæjarfógetana var skift í tvent: lögreglustjórsembættið eða ið eiginlega bæjarfógetsembætti og borgarstjórsembættið. Frumv. til þessara laga var samið af bæjarstjórn Reykjavíkur og samþykt mikið til óbreytt af Alþingi; mér er þetta kunnugt, því að eg var ásamt hv. þingm. Vestm. (J. M.) í nefnd, þeirri er bæjarstjórnin kaus til að semja uppkast að lögunum. Spurningin var þá sú, hvort eðlilegra væri, að landsstjórnin eða konungur skipaði borgaratjóra, eins og verið hafði um bæjarfógetann, eða að bæjarstjórnin sjálf kysi hann, og þetta síðara varð ofan á, einmitt með tilliti til þess, að maðurinn átti að öllu leyti að vera launaður úr bæjarsjóði. Ef svo hefði verið ákveðið, að laun borgaratjóra skyldu að nokkru eða öllu leyti vera greidd úr landssjóði, er eg fullviss um að þá hefði jafnframt verið fyrirskipað, að konungur skyldi útnefna hann. - Þá datt engum í hug að fara svo langt, að ympra á því að allur almenningur í bænum skyldi kjósa borgarstjórann. Mér er það fullkunnugt, að þeir sem þá fjölluðu um þetta mál, kusu miklu heldur að gömlu reglunni væri fylgt, að konungur skipaði hann, en að kosningin væri fengin í hendur öllum almenningi. En sú úrlausn, sem ofan á varð, þótti þó eðlilegust. Því að þá var litið svo á, að hér væri í raun og veru ekki um neina kosningu að ræða, heldur miklu fremur um ráðningu manns. Bæjarstjórnin ræður borgaratjórann, eða útvegar sér hann. Borgarstjórinn er eiginlega ekkert annað en framkvæmdarstjóri bæjarstjórnarinnar. Og hvað er eðlilegra en að bæjarstjórnin sjálf ráði sér framkvæmdaratjóra sinn? Borgarstjórinn hefir í raun réttri ekkert sjálfstætt vald, hann getur engar ályktanir gert sua sponte, hann á einungis að framkvæma ályktanir bæjarstjórnarinnar og sjá um að fyrirmælum hennar sé fylgt. Það er að eins í 5. gr. laganna frá 22. Nóvember 1907, sem talað er um sjálfatætt vald borgarstjórans, að honum er heimilað að fella úr gildi um sinn ákvarðanir bæjarstjórnarinnar, þangað til þær hafa verið bornar undir stjórnarráðið. Að öðru leyti er vald hans ekkert annað né meira en framkvæmdarvald, að vald til að framkvæma ályktanir bæjarstjórnarinnar, svo og skylduverk, þau er löggjöfin leggur á bæjarstjórnina eða formann hennar. Og þess vegna er það rétt, að bæjarstjórnin ein tilnefni hann eða ráði bann, eins og réttara er að segja. Eg get heldur ekki séð; að nein atvik hafi komið fram síðan 1907, er réttlæti það, að farið verði nú að breyta þessu. Það er þvert á móti varhugavert að ýmsu leyti. Kosningarrrétturinn hefir verið færður mjög út síðan, þar sem kvenfólk yfirleitt og vinnuhjú hafa öðlast kosningarrétt, ef þau að eina greiða gjald í bæjarsjóð. Það er æði mikið atökk út í bláinn að fela nú um 4000 manna kosningu á þessum manni, og eg get eigi látið vera að bera kviðbeyg fyrir því, að þar með sé farið inn á afar hættulega braut. Eg er hræddur um, að skrílskrumarar og æsingamenn fái þá æði miklu ráðið um kosninguna og er ekki séð, hvaða dilk það getur dregið á eftir sér, þegar um jafn mikilsvarðandi embætti er að ræða. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) mælti mjög með frumvarpinu og gat um, að það væri almenn regla í enskumælandi löndum að kjósa borgarstjórana með því fyrirkomulagi, sem hér er farið fram á. Það er rétt, þetta er almenn regla í Ameríku. En það orð hefir ekki farið af bæjarstjórnunum í Ameríku, sérstaklega í Nýja-Englandi, t. d. í borgunum New-York og Philadelphiu, að vert sé að taka sér þær til fyrirmyndar. Hvergi hefir önnur eins »corruption«, siðspilling, komist inn í bæjarstjórnirnar og einmitt þar, og er það að allmiklu leyti kent kosningarfyrirkomulaginu á borgarstjórunum. Í Englandi, að mindta kodti í London, er borgarstjórinn - Lord Mayor - kosinn af fáum mönnum, eða af »corps«, þ. e. flokk manna, sem til þess er kosinn af borgurunum. Sama fyrirkomulag er í Birmingham eða svo var það að minsta koati þegar Chamberlain var kosinn borgarstjóri þar fyrir mörgum árum síðan, og mun þessi regla vera almenn á Englandi. Þetta er tvöföld kosning og þess vegna alt annað fyrirkomulag, en hér er farið fram á. Það hefir verið sagt, að þetta væri eindreginn vilji bæjarbúa. Eg veit vel að þetta hefir verið »glansnúmer« á öllum borgarafundum upp á síðkastið. En eg er nú orðinn svo reyndur borgari hér í Reykjavík, að eg legg ekki mikið upp úr öllum þeim borgarafundarsamþyktum, sem hægt er að fá framgengt við hin og þessi tækifæri. Það er vitanlega ekkert annað en óp þeirra sem æpa hæst. Mér hefir verið tjáð, að á bæjarstjórnarfundinum, þar sem til . laga í þessa átt var samþykt, hafi setið 10 bæjarfulltrúar, 2 hafi greitt atkvæði á móti og einn setið hjá. Eftir því eru það einir 7 menn - eða ekki helmingur bæjarstjórnarinnar, - sem tillögunni hafa greitt atkvæði. Þetta er nú hennar fylgi í sjálfri bæjarstjórninni. Og það þori eg að fullyrða, að allur fjöldi inna gætnari manna í bænum eru þessari ráðabreytni mótfallnir. Þetta vildi eg hafa sagt til þess að réttlæta það að eg hefi greitt og mun greiða atkvæði á móti frumvarpinu.



Menn eru vanir að gera grein fyrir atkvæði sínu áður en þeir greiða atkvæði, nema ef svo er að þeir hafi vonda samvizku, þá gera þeir það eftir á. Svo mun hafa verið um háttv. þm., er nú settist (Kr. J.), því að hann hefir í stað þess að færa nokkur ný rök að máli sínu, að eins reynt að klóra yfir fyrri atkvæðagreiðslu sína. Fyrst og fremst taldi hv. þm. það til foráttu frumvarpinu, sem gekk með miklum atkvæðamun til 3. umræðu, að í því væri ekki ákveðið, að kosning borgarstjóra skyldi vera leynileg. Það taldi hann ófært. Ennfremur taldi hann ófært - líklega af því að hann sjálfur er kominn úr stjórnarráðinu - að ætla stjórnarráðinu að ráða þessu. Hann hefir ekki athugað, að stjórnarráðið á ekki að setja reglur um kosninguna upp á sitt eindæmi, heldur eftir tillögum bæjarstjórnar. Eg hygg að báðum þessum stjórnarvöldum sé trúandi til að setja nánari reglur um kosninguna, er við megi una og í samræmi við það sem gildir um bæjarstj.kosn. og aðrar kosn. Háyfirdómarinn þekkir of vel löggjöfina eða það sem kallað er »analogi« til þess að geta lagt nokkuð upp upp, úr því, að leynileg atkvæðagreiðsla er ekki beint lögmælt. Eg skil annars vei, af hvaða rótum það er runnið, að háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) fann frumvarpinu svo margt til foráttu. Eg get nefnt ástæðuna, enda gaf hann mér ástæðu til að gera það. Hann hafði verið á sínum tíma einn aðalhöfundur þessara laga. Hann færði það sem sönnun fyrir því, hvað þetta fyrirkomulag, sem nú er, væri gott, að engum hefði þá dottið í hug að haga því öðruvísi. Háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) kann að vera framsýnn, en eg hefi ekki trú á að hann sé svo framsýnn, að hann sjái hvað bezt má henda í hverju máli á hvaða tíma sem er. Af sömu ástæðum og eg vildi ekki fara út í það við 2. umræðu, hvers vegna bæjarmönnum er það svo mikið kappsmál, að fá þessu breytt, vil eg ekki fara út í það hér. Háttv. þm. þari ekki að bera kvíðbeyg fyrir því að kjósendur kunni ekki að fara með þenna rétt einn. Þeir hafa sýnt, með því að kjósa hann og með því að kjósa mig, að þeir kunna að kjósa. Háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) sagði, að borgarstjóri hefði ekki annað vald en framkvæmdarvald. Þetta er rétt. Að lögum til hefir borgarstjóri ekki annað vald, en stjórnarráðið hefir ranglega fengið honum atkvæisrétt í bæjarstjórninni. Eg hygg, að eg fari hér rétt með, að háttv. þm. hafi, sem ráðherra, úrskurðað borgarstjóra atkvæðisrétt í bæjarstjórninni. Og það man eg með vissu, að hann hélt því fram í bæjarstjórninni, að borgaratjóri ætti að hafa atkvæðisrétt á borð við bæjarfulltrúa. Og úr því að borgarstjóri nú hefir fengið þennan rétt, þá er rétt að bæjarbúar kjósi hann á sama hátt og bæjarfulltrúa. Og enda hvort sem er. Í öllu falli er óhætt að láta bæjarbúa kjósa hann, úr því að vald hans er ekki meira en þetta, enda stjórnarráðið til taka að kippa í taumana, ef hann hegðar sér öðruvísi en vera bæri. Það er eftirtektavert að heyra háyfirdómarann segja, að konur hafi ekki fengið kosningarétt fyrr en 1907. Man hann þá ekki eftir lögunum frá 1882, sem Veittu ekkjum og ógiftum sjálfstæðum konum kosningarrétt til sýslunefnda, bæjarstjórna, hreppanefnda og á safnaðarfundum? Hitt er satt, að 1907 og 1909 hafa giftar konur og vinnukonur bæzt við sem kjósendur til bæjarstjóra. Hvað meinti háttv. þm. (Kr. J.) með því, að leggja svo fast á móti borgarafundum? Það veit eg reyndar vel, að komið hefir það fyrir, að þar hafa verið teknar ákvarðanir, sem ekki hafa verið honum í vil. En að gefa það í skyn, að um þetta mál hafi æsingamenn og skríldkrumarar ráðið mestu, það sýnir í bezta falli að háttv. þm. hefir ekki verið á fundunum. Eg get fullyrt, að um þetta mál var ekki talað eitt orð á þingmálafundunum 1912 og 1913. Það var samþykt orðalaust á báðum fundunum og þó með öllum atkvæðum eða því sem næst. Og eg get bætt því við, að þessu eina máli var sýnd sá virðing á þingmálafundinum í vor, að það var samþykt með almennu lófataki. Eg get borið um þetta, því að eg var á báðum fundunum alt til enda, bæði 1912 og 1913. Hitt var rétt, sem háttv. þm. (Kr. J.) skýrði frá, að á bæjarstjórnarfundinum, þar sem þetta mál var til meðferðar, voru ekki nema 10 fulltrúar, en af þeim greiddu í atkvæði með tillögunni, en að eins tveir á móti, einn sat hjá. En eg get fullvissað hann um, að það vantaði menn á fundinn sem kunnugt er um að eru málinu fylgjandi. Eg yfirlæt svo háttv. deildarmönnum, hvort þeir, fyrir þessa þrumandi rödd - sem eg vona að verði hrópandans rödd í eyðimörku - Vilji falla frá fyrri atkvæði efnu. Á móti því sem háttv. þm. (Kr. J.) sagði, að þetta fyrirkomulag hefði gefist illa í Ameríku, skal eg benda á, að það er víðar en þar, t.d. í Sviss, og er það almannarómur, að óvíða, og jafnvel hvergi, sé landstjórn og sveitarstjórn í jafngóðu lagi og þar. Dómarar eru, meira að segja, ekki óvíða, kosnir í dómarastöður, og þykja reynast fult eins vel og stjórnskipaðir dómarar.



Herra forseti! Eg stend upp út af nokkrum orðum í ræðu háttv. þm. Borf. (Kr. J.). Hann veik að því, að í enskumælandi löndum kysu borgararnir sjálfir borgarstjóra. Þetta er rétt. Hann sagði enn fremur, að hvergi væri »corruption« eða spilling meiri en í bæjarstjórnunum í Ameríku. Þetta er líka satt, enda er það alkunnugt. En spillingin er hjá bæjarstjórnunum en ekki borgarstjórunum. Það er þvert á móti reynsla fyrir því í Ameríku, að borgaratjórarnir gefast vel eins og nokkurs konar stíflugarður móti spillingunni. Eg hefi þekt þess dæmi í mörgum ríkjum og veit, að þetta er rétt hermt. Borgarstjórarnir reynast jafnvel ágætlega, þó að þeir séu kosnir af sama flokki og bæjarstjórnirnar. Og það er fyrir það, að þeir finna til ábyrgðarinnar, sem á þeim hvílir gagnvart öllum kjósendum, öllum bæjarbúum í heild sinni, og fyrir það, að þeir eru alveg óháðar bæjarstjórninni. Eg hefi reyndar heyrt getið um tiltölulega fá dæmi í gagnstæða átt, nefnil. að þeir hafi reynst illa; en þá hafa þeir heldur ekki orðið langlífir í stöðunni. Bæjarstjórnirnar finna ekki eina til ábyrgðarinnar gagnvart kjósendunum, og kemur það með fram af því, að þær eru oft kosnar af kjósendadeildum (hver bæjarfulltrúi kosinn í sérstöku umdæmi í bænum). Þó að það geti komið fyrir, eins og eg gat um áðan, að borgarstjórinn reynist illa, þar sem þetta fyrirkomulag er, þá getur það alstaðar og ávalt komið fyrir, hvernig svo sem hann er kosinn, og það þó að það sé konunglegur embættismaður. Eg játa, að borgarstjórar á Englandi eru ekki kosnir af bæjarstjórnunum, og heldur ekki af öllum kjósendum. Þeir eru kosnir af fámennum hring kjósenda, sem svarar nálega til þess, að þeir væru kosnir af þeim sem hér eru kallaðir »hærri gjaldendur«. En þessi flokkaskifting getur ekki haft mikið að segja hér. Þegar litið er til þeirra sem hér eru kosnir af hærri og lægri gjaldendum, er munurinn harla lítiil. Eg veit, og get kannast við, að hér í bæjarstjórninni þykir kenna »corruptionar« (þ. e. fjárdráttar og eiginhagsmnna-leitunar), en það er ekki fremur hjá þeim sem kosnir eru af almennum kjósendum, heldur en meðal hinna, sem kosnir eru af hærri gjaldendum. Hér er greiningin mjög á reiki milli hærri og lægri gjaldenda. Kjör manna eru svo jöfn. Og jafnvel maður með sama útsvari getur verið eitt árið í hærri gjaldenda flokk, hitt árið meðal lægri gjaldenda, eftir því sem útgjöld bæjar o. fl. breytist. Eg mæli með, að frumvarpið fái framgang óbreytt, þó að eg hefði reyndar heldur kosið að háttv. flutningsm. ( L. H. B.) hefði tekið til greina bendingu, þá sem eg gaf honum við 2. umr.



Eg vildi gera grein fyrir því, hvers vegna eg greiddi ekki atkvæði með frumv. við 2. umr. Eg áleit frumvarpið ekki gott að því leyti, að með þessu móti er minni trygging fyrir því, að sæmilegur maður veljist í borgarstjórastöðuna. Að þessu leyti er eg á móti frumv. Hins vegar get eg ekki neitað því, að það er almennur vilji bæjarbúa að fá þennan rétt, og þegar þar við bætist að bæjarstjórnin vill afsala sér réttinum, þá verð eg að telja það mjög hæpið að það sé rétt, að þingið geri sig að »formynder« bæjarstjórnar eða bæjarins, að þessu leyti. Og þar sem landið leggur ekki einn eyri til bæjarins, er það næst sanni að hann fái að ráða þessu. Mér er ekki ljúft að greiða frumv. atkvæði, því að eg álít það í sjálfu sér óheppilegt, en eg geri það þó, því að eg álit að bærinn eigi rétt á að ráða þessu.



Eg vildi að eins lýsa fögnuði mínum yfir röksemdaleiðslu háttv. í. þm. S.-MúI. (J. Ól.). Eg er alveg á sama máli og hann, að hér á landi eru svo samfeld kjör manna, að það kemur í sama stað niður, hvort allir kjósa eða fáir kjósa. Eg ætlaði að eins að lýsa gleði minni yfir þessari röksemdaleiðslu háttv. þm. (J. Ól.), og eg vona að hann komi með sömu röksemdir þegar stjórnarskrármálið kemur til atkvæða.



Eg ætla ekki að halda neina langa ræðu. Eg ætla að eina að gefa ofurlítið yfirlit yfir breyt.till. nefndarinnar við fjárlaga frumvarp stjórnarinnar. Viðvíkjandi tekjubálknum hefir nefndin leyft sér að áætla tekjurnar nokkuð hærri og munar sérstaklega á einum tollstofninum, vörutollinum. Þessi munur er 128 þús. kr. Að vísu er þetta ekki annað en tölutilfærsla, því að í rauninni verða tekjurnar jafnháar, hvort sem þær eru áætlaðar það eða það. Enn fremur hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu, að draga út eina tekjugreinina, afborganir viðlagasjóðs, er nema 116 þús. króna. Þetta hefir sömuleiðis enga fjárhagslega þýðingu; þegar þessi upphæð er dregin frá, verður tekjuhækkunin eftir áætlun nefndarinnar ekki nema 12 þús. krónur. Þar á móti er gjaldahækkunin samkv. tillögum nefndarinnar allmikil. Hún nemur alis um 258 þús. kr. Aftur á móti lækkar nefndin gjaldaliðinn í frv. stjórnarinnar um 28 þús. kr., svo mismunurinn er 230 þús. kr., sem gjöldin hækka um, ef allar tillögur nefndarinnar verða samþyktar og engar aðrar. Þar sem nefndin hefir fært til tölurnar tekju megin hefir það, eins og eg sagði, áðan, enga fjárhagslega þýðingu í reyndinni. En þetta hefir fjárhagslega þýðingu. Ef tillögur nefndarinnar yrðu samþyktar, yrði niðurstaðan þessi í heild sinni: Gjöldin eru samkvæmt stjórnarfrumv. 3,063,314 kr., eftir tillögum nefndarinnar netto 3,292,944 kr. En tekjurnar geta ekki eftir áætlun nefndarinnar numið nema 3,151,000 kr. Tekjuhalli yrði þá um 142 þús. kr. Ekki þori eg að ábyrgjast að þetta sé nákvæmlega rétt reiknað, en það mun ekki skakka miklu. Þá er að líta á það, hvernig þetta kemur við fjárhaginn eins og hann er, þegar fjárlögin taka við í lok þessa árs. Menn hafa fyrst og fremst gott yfirlit í ræðu hæstv. ráðherra, sem hann hélt er hann lagði fjárlagafrumvarpið fyrir þingið. Eftir frumvarpið til samþyktar á landsreikningunum, sem fyrir liggur, er mönnum kunnugt um, að peningaforði landasjóðs var í árslok 1911 hátt á 7. hundrað þúsund krónur. Liggur það reyndar mest í því, að veðdeildarbréf landssjóðs, sem keypt voru fyrir landið frá 1909, voru seld og er því að miklu leyti lánsfé. En hvað um það, stjórninni voru gefnar rýmri hendur vegna þess að svona stóð á í árslok 1911. Við sjáum á skýrslu hæstv. ráðherra fyrir árin 1912–'13, að það lítur út fyrir töluverðan tekjuafgang við lok þessa fjárhagstímabils. Stjórnin hefir áætlað hann 140 þús. kr., og nægja fyrir því sem nú verður veitt á fjáraukalögum fyrir 1912–13. En tekjurnar 1913 hafa reynst meiri en þar var áætlað. Maður getur því talið að þetta fjárhagstímabil muni bera sig allvel. Mér er óhætt að bæta því við, eftir því sem síðar hefir komið fram, að vörutollurinn mun hækka um 50 til 100 þús. kr. frá því, sem stjórnin hefir áætlað. Auk þess geta menn vænst meiri tekjuafgangs á þessu ári. Allar þessar ástæður, sem nefndin hefir tekið tillit til, hafa gefið henni djörfung til að koma með tillögur um svona mikla gjaldahækkun. Auk þess lágu skattafrumv. fyrir þinginu þann tíma, sem nefndin sat að störfum. Þá var að vísu eigi nærri útséð um afdrif þeirra, en meiri hluti nefndarinnar var með þeim og gerði okkur djarfari, þótt tekjuaukinn eftir þeim hefði að vísu eigi orðið mikill. Svo bætist það við, að aðsóknin að fjárlaganefndinni utan að, til að fá breytingar, er öll á eina sveif. Menn sjá, hvílíkur fjöldi af málaleitunum og tillögum liggur fvrir þinginu og allar eru þær á þá leið, að fá útgjöldin hækkuð. Það hefir ekki úr neinni átt komið tillaga til nefndarinnar um að spara. Þrýstingin er öll á eina hlið. Jafnvel múrveggir geta hallast þegar þrýstingin er stöðugt á aðra hliðina og engin á hina; en nú er nefndin enginn múrveggur, heldur að eins lausir steinar, sem þessir 4 flokkar í deildinni hafa kastað saman í eina hrúgu. Það er því afsakanlegt þó hún stæði ekki fast á móti ásóknunum um hækkun gjaldanna. - Þó skulu menn ekki treysta því að nefndin sé svo laus fyrir, að hún ekki þoli neinn þrýsting. Vona eg að hún haldi sæmilega saman um það sem hún hefir lagt til og láti ekki þoka sér stórum meira en orðið er og verði ekki svo afarlaus fyrir, sem samsetning hennar bendir til. Þá ætla eg að eins lauslega að benda á, hvernig hækkanirnar og lækkanirnar koma niður, án þess að fara mikið út í einstök atriði. 11. gr. er hækkuð um 3000 kr. Til eftirlita með fiskiveiðum úr landi. -12. gr. Til heilbrigðismála eru útgjöldin hækkuð um 4400 kr. 13. gr. A. Til póstmála eru útgjöldin hækkuð um 30,000 kr. Þar á móti eru aftur sparaðar 4000 kr., svo hækkunin nemur alls 26,000 kr. 13. gr. B. Til vegamála eru útgjöldin hækkuð um 88,400 kr. 13. gr. D og E. Til síma og vita hafa útgjöldin Verið lækkuð um 4000 krónur. 14. gr. A. Til kirkjumála nemur hækkunin 22,000 kr. (til dómkirkjunnar 20 þús. kr.). 14. gr. B. Til kenslumála nemur hækkunin 32,780 kr., en þar á móti kemur sparnaður 5,700 kr., Svo hækkunin verður 27,000 kr. 15. gr. Til vísinda og lista eru útgjöldin hækkuð um 13,800 kr., en sparnaður er þar aftur á móti 10,800 kr. Hækkunin er þá þar 3000 kr. 16. gr. Til að efla atvinnuvegina hafa útgjöldin verið hækkuð um 63,300 kr., en sparnaður er þar á móti 3000 kr., svo hækkunin nemur 60,000 kr. Menn sjá nú, fyrir hvaða málefni hækkanir nefndarinnar eru. Þær koma þannig niður, að pósthúsið og kirkjan fá 50 þús. kr. Til veganna er mest lagt, um 88,000 kr. Þar næst til atvinnumála, um 60, 000 kr., og hefir sjávarútvegurinn einkum fengið rífan skerf þar og svo verzlunin. Til kenslumálanna er svo lagt um 27000 kr. Hér er því verið við sama heygarðshornið og að undanförnu í samgöngur, atvinnumál og fræðslumál aðallega. Eg hefi nú gefið stutt yfirlit yfir breytingar nefndarinnar og vona eg að mönnum nægi það. Eg skal svo ekki lengja umræðurnar að sinni. Vona eg að hv. deildin fari sanngjarnlega með tillögur nefndarinnar og taki tillit til þess, að víða var úr vöndu að ráða



Eg verð að segja, að eg bjóst hálfpartinn við þeirri mótbáru frá hinni háttv. fjárlaganefnd gegn stjórnarfrumv., að tekjurnar væru fremur hátt áætlaðar, því þær voru settar tiltölulega hærra nú, en nokkurn tíma áður. Eg var jafnvel í nokkrum vafa um það um hríð, hvort forsvaranlegt væri að áætla þær svona hátt, en samt varð það úr að eg, eftir því sem á stóð, dirfðist að koma með þá áætlun, sem liggur fyrir. Nú sé eg að það er langt frá, að nefndinni þyki tekjurnar of hátt áætlaðar, að hún hefir hækkað áætlun stjórnarinnar í 2. gr. frumv. um 128,000 kr. Aðalástæðan til hækkunarinnar er vörutollurinn, sem nefndin hefir áætlað 100,000 kr. hærri á fjárhagstímabilinu, en stjórnin hefir gert. En sá tollur er alveg óreyndur enn, því hann hefir ekki verið í gildi nema hálft ár, og þótt svo virðist eftir símskeytum frá sýslumönnum út um land, að hann hafi verið nokkru hærri en við var búist þessa fyrstu 6 mánuði, þá er það fremur lítil undirstaða til að byggja á stóreflis áætlanahækkun. Grundvöllurinn undir áætlun stjórnarinnar um þetta efni er sumpart . . . . .? þær, sem gerðar voru um þingtímann 1912, og í öðru lagi réð stjórnin sérfróðan mann, cand. polit. Georg Ólafsson, til að athuga þetta af nýju eftir þeim skýrslum og skilríkjum, er fengist gátu, grundvallað eftir innflutningsmagninu. og reikna út, hver vörutollurinn mundi verða. Niðurstaða hans var, að tollurinn mundi nema tæpl. 250,000 kr. á ári, eftir því sem inn hefir fluzt síðustu árin, sem skýrslur eru til fyrir. Það er að vísu eigi ólíklegt, að tollurinn fari eitthvað upp úr þessari áætlun, en að færa hann upp í 350,000 kr. á ári, eins og nefndin vill, álít eg óvarlegt. Önnur breytingartillaga nefndarinnar við að telja afborganir af útlánum viðlagasjóðs tekjumegin; finst mér ekki skifta miklu máli. Hefir verið gerð grein fyrir því í athugasemdunum aftan við frumv., hvers vegna þessi upphæð var sett í frumv. Hún var ekki sett þar í því skyni, að upphæðin skyldi verða eyðslufé, heldur til þess að auðvelt væri að sjá, hve mikið mætti ætla viðlagasjóði til útgjalda í lánum eða tekjuhalla. Þetta er ið eina fé, sem viðlagasjóður á handbært til slíkra hluta, og verður ekkert meira fyrir það, þó að slept sé að nefna upphæðina í fjárlögunum sjálfum. Þegar tekið er tillit til þess, hve tekjuáætlun stjórnarinnar er há frá upphafi, virðast hækkanir, þær sem nefndin leggur til, vera í rífara lagi. Tekjuhallinn er því í rauninni ekki eina og háttv. framsögum. sagði, 142,000 kr., heldur miklu meiri, ef varlegri tekjuáætlun væri væri fylgt. Þetta væri þó ekki svo ægilegt, ef von væri á einhverjum auknum tekjum í skarðið. En það hefir verið séð fyrir því á þessu þingi, að möguleikarnir til þess féllu burt, þar sem skattafrumv. var frestað til þess að þjóðin gæti áttað sig á þeim til næsta þings. Ef nú við þennan tekjuhalla bætast um 200,000 kr. til að styðja Landsbankann og ef til vili einhver fleiri útgjöld til hans, virðist liggja í augum uppi, að gera verður ráð fyrir nýrri lántöku, ef ekki verður slept því meiru af inum auknu útgjöldum, sem bæði in háttv. fjárlaganefnd og aðrir vilja leggja á næsta fjárhagstímabil. Það á eigi við að fara út í einstök atriði við þessa umr. En eg ætla að eins að geta þess, að eg hefði getað sætt mig við tillöguna um, að fella burt fjárveitinguna til brúarinnar á Eyjafjarðará, ef hún hefði verið sprottin af nauðsyn til þess að spara þessa upphæð. En það er nú síður en svo. Því í staðinn fyrir Eyjafjarðarárbrúna setur nefndin aðra ennþá dýrari brú á Jökulsá á Sólheimasandi. Og ekki nóg með það, að sú brú er dýrari; það er annað enn; hún er eftir sögn verkfræðinga landsins hreinasti vonargepill, fullkomið áhættufyrirtæki, sem getur verið sama sem að fleygja peningunum í sjóinn. Að taka peninga frá öruggu nauðsynjaverki og leggja þá í glæfrafyrirtæki, það tel eg misráðið. Að hér sé um slíkt áhættufyrirtæki að ræða, byggi eg, sem sagt, á umaögn landsverkfræðingsins, sem spurður var um málið. Hann taldi svo miklar líkur til þess, að áin spýtti brúnni af sér aftur fljótlega, að hann kvaðst aldrei sem verkfræðingur geta gert tillögu í þá átt, að hún væri bygð; ef ætti að byggja þá brú, yrði það að vera öllum ljóst fyrirfram, að teflt væri á tvær hættur, og að um verk væri að ræða, sem verkfræðin yrði að ráða frá að leggja peninga í. Það virðist því ekki vera ástæða til að leggja fé í slíkar tilraunir meðan fjárhagurinn er ekki betri en hann er. Að öðru leyti skal eg að eins minnast á, að mér líka ekki vel tillögur nefndarinnar um skáldastyrkina. Eg ætla ekki að fara nákvæmlega út í það nú. Vona eg að háttv. nefnd geti komið sér saman um viðstjórnina, að slaka til, svo kostirnir verði aðgengilegri.

Framsögum. (Pétur Jónsson) Hæstv. ráðherra hafði það að athuga Við tekjuáætlun nefndarinnar, að hún v æri fremur óvarleg. Það skiftir auðvitað litlu máli, hvort þessi áætlunarhækkun nefndarinnar stendur eða ekki. En því mótmæli eg, að nefndin hafi verið óvarkár; hún hefir haft sömu atefnu sem inar fyrri nefndir. Þær hækkanir, sem nefndin leggur til að gera, eru lægri en oft hefir verið hjá fjárlaganefndum fyrri ára. Það, er ekki rétt hjá hæstv. ráðherra, að nefndin leggi til að hækka vörutollinn um 100 þús. kr. á ári, heldur á fjárhagatímabilinu. Nefndin leitaði upplýsinga í stjórnarráðinu og fekk að vita, að um mitt árið hafi verið komnar inn 200 þús. kr. í vörutoll, og var þar talið líklegt, að enn mundu koma í þennan toll 150 þús. kr. á þessu ári. En þrátt fyrir það lagði nefndin þó ekki til, að áætla vörutollinn meiri en 300 þús. kr. Það er venjulegt, að þegar nýtt óþyrmilegt gjald er lagt á, þá reyna menn að víkja sér undan gjaldinu í bráð; mætti því ætla, að menn hafi reynt að víkja sér undan vörutollinum þetta fyrsta ár. Þess vegna má búast við, að hann fremur hækki en lækki næstu árin. Mér virtist í rauninni ekki bera svo mikið á milli hæstv. ráðherra og mín að því er snertir tekjuhallann, þó að mér fyndist á andanum í ræðu hans, sem hann næstum gæfi í skyn, að mín skýrsla Væri fölsk.  Hæstv. ráðherra mintist á Jökulsárbrúna, og þótt það atriði heyri til 2. umræðu, þá vil eg þó geta þess, að eg kunni ekki við að heyra þau orð hæstv. ráðherra, að það væri glæfraráð að taka þá brú upp. Eg sé ekki, að nefndin beri ábyrgð á því þótt svo væri. Hér er fyrst og fremst ekki um annað að ræða en skifta um brýr, sem á að byggja sem fyrst. Önnur gengur fyrir, hin bíður í þetta einn. En það er alls ekki meiningin, að hætt verði við fjárveiting til brúar á Eyjafjarðará fyrir fult og alt. Nefndinni hefir ekki komið það til hugar, að leggja nokkrar hindranir fyrir Eyjafjarðarbrúna þegar tækifæri gefst. En það er samkvæmt ákvörðun Alþingis 1911 að hin brúin verður að sitja fyrir. Það er ekki nefndarinnar sök. Hún leit svo á, að með lögunum hér að lútandi hefði Alþingi ekki að eins slegið því föstu, að hún skyldi bygð, heldur einnig því, að hún sæti fyrir öllum öðrum brúm. Og eg álít, að þingið sé þess megnugt, að standa við orð sín um brú þessa, jafnvel þótt hún fyki fram á sjó daginn eftir að hún er fullgerð.



Nú er rúmt ár liðið síðan ráðherra sá tók við völdum, er nú situr. Er þá nógu fróðlegt að líta á stefnuskrá hans, þau verkefni, er hann tók sér fyrir hendur að framkvæma, þegar hann settist í valdasætið, og athuga, hversu hann hefir int þau af hendi. Það voru einkum þrjú ætlunarverk, er ráðherra kvaðst vilja beita sér fyrir, samkvæmt ræðu þeirri, sem hann flutti hér í þingdeildinni 23. Júlí 1912, um leið og hann tók við völdum: Að efla frið í landinu. Að auka lánstraust landsins erlendis og hjálpa þjóðinni til að neyta krafta sinna, og einkum að leiða sambandsmálið til sæmilegra lykta. HVernig hefir honum tekist að framkvæma þessa stefnuskrá sína? Fyrsta verkefnið: að efla frið í landinu og sameina kraftana hefir honum algerlega mistekist. Langbezta ráðið til þess að efla frið og samhug; en eyða viðsjám og sundrungu, var það að láta samningabraskið niður falla. En í þess stað fitjar ráðherra upp á þessu viðkvæma deilumáli, þvert ofan í loforð allra þingmanna við kjósendur landsins. Ávextirnir af starfi hans komu brátt í ljós, því að sjaldan hafa viðsjár verið öllu meiri en á þinginu 1912, þar sem ráðherra átti í sífeldum brösum við sína eigin flokksmenn. Og nú hefir ráðherra stofnað til meiri sundrungar á þinginu, en dæmi eru til í manna minnum: þingliðið tvístrað í fjóra flokka, og auk þess nokkra utanflokksmenn. Öll samvinna er komin á ringulreið: Þetta friðarhjal ráðherra og fylgifiska hans var og að vísu aldrei annað en slagorð, til blekkingar við landsmenn. Hér í landi var góður friður áður en ráðherra vakti upp uppkastadrauginn. En það er altítt út um heiminn, að valdafíknir menn beita fyrir sig þessum friðarelagorðum. Þegar t.d. einhver uppreisnarseggurinn í Mexíkó hefir brotist til valda með blóðugum styrjöldum, þá lætur hann það boð út ganga yfir borg og bý, að hann vilji fyrst af öllu tryggja frið á landinu, þ. e. a. s. hafa frið sjálfur, til þess að geta trygt vald sitt í næði og brotið andstæðingana á bak aftur. Annar liður stefnuskrárinnar var: að efla traust landsins út á við og hjálpa þjóðinni á atvinnumálum. - Traustið erlendis sést bezt á lánskjörum. þeim sem ráðherra hafa boðist hjá gömlum skiftavini sínum, stóra norræna ritsímafélaginu. Félagið lánar féð á eiginhagsmuna skyni, til þess að fá auknar tekjur af sæsímanum, samkvæmt viðurkenning ráðherra sjálfs í gær, og trúir þó ekki landssjóði til þess að standa í skilum við sig, heldur krefst, að breytt sé ritsímalögunum og ákveðið í þeim, að tekjuafgangur símans skuli fyrst og fremst ganga upp í vexti og afborganir af þessu láni. Með þessu er ráðherra heimiluð veðsetning, laganýmælið er í raun réttri veðsetning, eins og sagt var í gær, og Íslendingar þar með settir á bekk með Tyrkjum og öðrum hálfviltum vanskilaþjóðum Austurlanda. Þetta er nú aukna traustið erlendis! Varla verður heldur með sanni sagt, að ráðherra hafi lagt þungt á sig við atvinnumálin eða aukning velmegunar innanlands: Hann hefir komið með heilan hóp af lögum um að hækka laun embættismannanna í Reykjavík, og annan til þess að hækka skatta á þjóðinni. Það er alt sem eftir hann liggur þjóðinni til víðreianar! - En þingið hefir nú sem betur fer séð fyrir þessum frægu bjargráðum stjórnarinnar. Þriðja og helzta verkefni stjórnarinnar var það, að »leiða sambandamálið til sæmilegra lykta«. Afrek ráðherra í því máli eru svo kunn, að ekki þarf að fara um þau mörgum orðum. Málið var hafið í fullkomnu óráði og skammsýni og þar með brotin öll loforð við kjósendur landsins frá síðustu kosningum. Hefði þó ráðherra átt að vera svo minnisstæðir viðburðirnir frá 1908 og 1909, er þjóðin hafnaði uppkastinu hans og sendi tuttugu og fimm þjóðkjörna menn á þing til þess að gefa honum vantraustsyfirlýsing, að hann sæi, að ekki mundi þýða að fitja upp á sama frumvarpinu látt breyttu, því að þjóðinni hefi alls ekki snúist hugur. Sambandsflokkurinn »mikli« og ráðherra þóttust nú reyndar ætla að bera fram frekari kröfur. En hvað verður svo? - Ráðherra lætur Dani telja sig á að taka í mál að flytja Íslendingum enn verri, - eða að minsta kosti mun greinilegri - afarkosti og réttinda-afsal en 1908. Og þessu, inum svo nefnda »grút«, fylgir hann svo fast fram og »heldur að« flokksmönnum sínum, að hann kallar saman um hávetur það sem til næst í þrem landafjórðungum af þingflokksmönnum sínum á inn þjóðfræga flokksfund, »útbreiðslufundinn«, sem kostaður var af landssjóði. Eg nefni að eins eitt dæmi af mörgum, hversu »grúturinn« var enn fráleitari en »uppkastið« 1908. Í athugasemdum uppkastains var tekið fram, að Íslandsmál yrði ekki borin upp á ríkisráði Dana, ef það yrði að lögum. Fyrir þessu gengust ekki allfáir gamlir Landvarnarmenn og snerust á sveif með uppkastinu. Nú er það tekið skýlaust fram í athugasemdum »grútsins«, að mál Íslands skuli eftir sem áður borin upp á ríkisráðinu ! Það þarf sannarlega æði mikla frekju og fífldirfsku til að bjóða þjóðinni annað eins og þetta. Vonin um framgang grútsins gat varla bygst á öðru en því, að þjóðin hefði felt frumvarpið 1908 af því að henni hefði þótt það of gott, og því væri nú þjóðráð að færa henni annað verra! En þetta afrek ráðherra hefir fengið þann dauðadóm þjóðarinnar, að ekki nokkur einasts þingmálafundur tekur í mál að líta við þessum boðum ráðherrans, jafnvel ekki þingmálafundir hans eigin kjósenda, heldur skora jafnvel þeir á þingið að láta nú sambandsmálið afskiftalaust. Verri útreið en þetta hefir ráðherra því ekki getað fengið í þessu máli: Smánarboð hjá Dönum, sem hafa verið fordæmd af íslendingum. Engu einasta atriði af því sem ráðherra tók á stefnuskrá sína, hefir hann getað komið neitt áleiðis, heldur þvert á móti. Alt hefir snúist öfugt í höndum hans og horfir nú stórum mun verr, heldur en þegar hann slysaðist upp í valdasessinn. Líta mætti og á stjórnarferilinn í samanburði við afstöðu núverandi ráðherra til fyrri stjórna; bera saman, hvað stjórninni og hennar flokki þótti þá svo mjög ámælisvert í fari þáverandi stjórnar, og hversu hún sjálf hefir breytt í sömu efnum síðan hún komst til valdanna. Þetta væri eftirtektavert og lærdómsríkt, en hér er ekki tóm til þess. Núverandi stjórnarflokkur dæmdi af arhart stjórn B. J. fyrir ófrið, glötun á lánstrausti, óhagkvæma samgöngusamninga, óheppilega framkomu í sambandamálinu. - En hefir þessari stjórn tekist betur? Tvö minniháttar atvik ætla eg að nefna til dæmis. Núverandi stjórnarfylgifiskar gerðu afarmikinn úlfaþyt út af »fjárlagabroti« B. J. í sambandi við »systursoninn«, sem hafði fengið nokkur hundruð krónur í viðbót við fjárveitingu til þess að rannsaka meðferð á síld erlendis. Hann hafði þurft að fara víðar, en í fyrstu var ráð fyrir gert og fekk uppbót fyrir það. - Mér er nær að halda, að ef grant væri skoðað, mundi mega sýna fram á, að þessi ráðherra hefir verið fult eina nærgöngull við fjárveitingarvaldið og fult eins strandrækinn utan fjárlaga, án þess brýn þjóðarþörf krefðist. Annað lítið dæmi: Liðsmenn núv. ráðherra gerðu mikið uppþot út af því, að B. J. hefði tekiðallmargar myndir úr þinghúsinu, eign Málverkasafnsins, og flutt heim í ráðherrabústaðinn. Þetta var kallað mesta gerræði, beint «rán», og bent á, að málverkin væru í ótryggum stað, gæti brunnið eða glatast á annan hátt, og voru ásakanir þessar að mestu réttmætar. En hvað hafa ráðherrarnir gert, þeir sem síðan hafa setið við völdin? Hafa þeir skilað »ráninu«? Ekki svo kunnugt sé. Það mun enn þá heima í ráðherrabústaðnum, ef það er ekki týnt. Af þessum litlu dæmum sést bert, hver alvara hefir ráðið ásökunum stjórnarliðsins, hver siðferðisleg réttarmeðvitund hefir knúið fram áfellingar og dóma ráðherraflokkans. Er ekki ráðherrahúsið jafneld fimt eins og það var 1909? Er ekki sama heimildarleysið til að geyma myndirnar þar nú eins og þá, og samur eignarréttur Málverkasafnsins? Mér finst sjálfsagt, að þessar eignir sáu heimtar hingað aftur. Ráðherra var ráðinn bankastjóri Íslandabanka áður en hann lét af völdum 1909. Hann hafði þótt nokkuð kaldur stundum í garð Landsbankans, en draga fram hagsmuni Íslandsbanka, svo að fylgismönnum hans þótti nóg um og skildu ekki þá, hvað valda mundi. Þetta tók blaðið »Þjóðólfur« skýrt fram vorið 1909, þegar opinbert varð, að ráðherra. var orðinn bankastjóri. - Síðan hefir ið sama brunnið við. Var það sök sér, þótt bankastjóri þessi drægi taum banka síns meðan hann var ekki beint við landsstjórnina riðinn. Verra nú, þegar hann er ráðherra, léður um stundarsakir úr bankanum. Er það mjög varúðarvert, að stjórn landsina sé svo návenzluð þessari einkastofnun, ekki sízt þar sem Landsbankinn er á aðra hönd. - Það er síður en svo, að það tryggi eftirlit með Íslandsbanka, að stjórnin er honum svona nákomin. Það er einmitt bankinn, sem fær stjórnina á þennan hátt, visvítandi eða óafvitandi, til þess að sjá í gegnum fingur Við sig, og alóvíst, hvort bankanum sjálfum er það til nokkurrar hollustu þegar öll kurfl koma til grafar. Í 4. gr. reglugerðar bankans, frá 25. Nóv. 1903, er ákveðið, að hlutir hans skuli innborgaðir til fulla í reiðupeningum. Í bág við þetta kemur það, sem borið hefir verið á bankann opinberlega og staðið ómótmælt, að hann láni út á hlutabréf sín alt að 75%. Og þessi bréf hafa verið til sölu í bankanum til skamms tíma. - Ef einhver kaupir nú hlutabréf af bankanum og borgar þau með því að fá út á þau 75% og kannske víxillán fyrir afganginum, þá er þetta engin sala, og beint ofan í lög, þar sem bréfin áttu að seljast gegn reiðupeningum. Það er því nauðsynlegt að fá upplýsingar um, á hvern hátt bréfin eru seld, og hve mikið sé selt á þennan hátt. Eitt skilyrðið fyrir seðla-útgáfurétti bankans var það, að hann lánaði fé til styrktar atvinnuvegum og verzlun Íslands. Þetta hefir hann ekki gert að því leyti, sem geysimikið af veltufénu, alt að einum þriðja, hefir lent hjá tveim útlendum gróðafélögum, sem að vísu starfa hér, en flytja arðinn út úr landinu. Þetta er því verra, þar sem þessi útlendu félög eru sögð ærið tæp, og tryggingin fyrir lánunum nokkuð hæpin. Sýnir þetta sig bezt á því, að hlutabréf bankans hafa fallið mjög í verði á þessu ári, jafnvel ofan í 85–86%. - Andersen bankaráðsmaður í Khöfn hefir kannast við það opinberlega, að þetta verðfall stafaði af skiftum bankans við þessi útlendu félög. Það er brýn nauðsyn, að þingið gefi þessu gaum, því að ef bankinn fær verulegan skell, þá getur komið til landssjóðs kasta að greiða hluthöfum vegtina. Hann ábyrgist þeim, eins og menn vita, 4% samkvæmt bankalögunum 7. Júní 1902 (10. Nóv. 1905, 1. gr.). Þá var ekki til þess ætlast í öndverðu, að bankinn færi með sparisjóðafé. Hann gerir það undir öðru nafni: Hvers vegna er honum ekki gert að skyldu að setja tryggingu fyrir sparisjóðsfénu, er hann tekur við undir innlánsfjár nafni ? Það er óhæft að hagur sparisjóðseigenda, »innláns-«manna, sé ekki fulltrygður. Íslendingar eru vanir að líta svo á banka, að þeir séu eitt af því fasta og ófallvalta. En ekki hefir sú reyndin orðið á í öðrum löndum. Nýjasta dæmið er bankinn í Hróarskeldu. Hann var stofnaður 1906 og í miklu trausti. En nú kemur það úr kafinu að hann er kominn í slíkt öngþveiti sakir effirlitsleysis, að tapaðar eru 765 þús. króna! Enn er eitt mjög athugavert nýmæli, sem stjórnin hefir tekið upp. - Hún ver fé opinberra sjóða, sem henni er trúað fyrir, til þess að kaupa hlutabréf Íslandabanka. Árið 1911 var minningarsjóður gr. læknis Jónssonar allur settur í þessi bréf, 10,000 krónur. - Af Minnigarsjóði Herdísar og Ingileifar Benediktsen 1600 kr.; af Thorkillii-sjóði 2000 kr. - Inu sama var haldið áfram 1912. Þetta er alveg óforsvaranleg meðferð, hreint og beint lagabrot. Sést það ótvírætt á því, meðal annars, að í lögum um stofnun Veðdeildar Landsbankana 12. Jan. 1900, 18. gr., er það heimilað, að verja megi fé ómyndugra manna og opinberra stofnana og sjóða til þess að kaupa skuldabréf veðdeildarinnar. Úr því að lagaheimiid þarf til þessa, þegar um allra tryggustu bréf er að ræða, þá er sjálfsagt, að slíkt er alóleyfilegt um verðbréf einkastofnunar, sem ekki stendur á stöðugri grundvelli en svo, að bréf hennar falla annað kastið um 14–15 af hundraði. Það er léttvæg afsökun, að hér sé ekki um stórfé að ræða. Ef það er ólöglegt á annað borð, þá skiftir mergðarmunurinn engu í því efni. Auk þess vill svo til, að keypt hefir verið fyrir alt, sem handbært bar í þessum sjóðum, og fyrir einn nýjan sjóð alveg, og hina eftir því sem hægt var. Verður því ekki efast um, að stjórnin hefði keypt þessi dýrindisbréf fyrir alt fé sjóðanna, ef hún hefði haft það handbært. Þetta mundi engin landstjórn hafa leyft sér, nema sú er tekið hefði alveg sérstöku áatfóstri við þessa stofnun. Verður það fyrst skiljanlegt þegar þess er gætt að ráðherrann er nýskroppinn út úr bankastjórastöðu við þessa stofnun og hún bíður eftir honum, þegar hann kann að vilja setjast þangað aftur. Greiði kemur móti greiða, velvild móti velvild. Alt þetta þykir mér bera vitni um - ef eg mætti svo að orði kveða hneykslanlega sambúð milli landstjórnarinnar og Íslandabanka ! Fyrst kastaði þó tólfunum í vor, þegar ráðherra sargaði út samþykki dönsku bankaráðsmannanna til þess að háyfirdómarinn yrði gerður undirbankastjóri til bráðabirgða, til þess að gæta sætis síns þangað til hann kemur sjálfur. Ráðherra segir þó sjálfur í athugas. við eitt stjórnarfrv., að ekki sé jafnnauðsynlegt um nokkra menn sem yfirdómendurna, að þeir sé lausir við annarleg störf, eins og satt er, en á sama tíma er hann að binda háyfirdómarann sjálfan við bankastjórastarf þessarar einkastofnunar. Það var svo að orði kveðið í fyrra, að þingið hefði fengið bankalán í Íslandsbanka, er hann lánaði því einn bankastjóra sinn í ráðherrasessinn. Nú hefir þá ráðherra líklega verið að borga vextina af því bankaláni með því að leggja háyfirdómarann inn í bankann !  Annars er það skiljanlegt, að stjórnandi, sem veit fylgi sitt valt og brigðult, þykist koma ár sinni vel fyrir borð og treysta sig í sessi, með því að einstakir þingmenn eigi atvinnu sína undir því, að ráðherra hafi við völd - tapi henni jafnskjótt sem stjórnin veltur úr sessi! Ást ráðherra á Íslandsbanka kemur heim Við það mikla ástfóstur, sem hann hefir tekið við aðrar ennþá útlendari gróðastofnanir: Sameinaðafélagið, Steinolíufélagið (D. D. P. A.) o. s. frv. Eg fer ekki út í það, hversu ráðherra barðist móti því í þinginu í fyrra, að landið eignaðist strandferðaskip, sem þá buðust með beztu kjörum, en gerði síðan inn makalausa samgöngusamning við Sameinaðafélagið, sem skaðar landið minst 200,000 kr. á ári, eftir því sem vitrir og glöggir menn hafa komist næst við ítarlega rannsókn. Ekki þarf eg heldur að fjölyrða um framkomu ráðherra í steinolíumálinu. Fiskifélag Íslands kvartaði í vetur þunglega undan stirðleik stjórnarinnar í því máli. Þá var eitthvað ljúfara samkomulagið við D. D. P. A., inn góða leigjanda og nágranna ráðherrana. Þá er það óhagfelt og ámælisvert, hversu stjórnin hagar undirbúningi lagafrumvarpanna. Þjóð og þing fær ekki að vita, hvað á seyði er, fyrr en alþingi kemur saman. Landsmenn geta því ekki látið í ljós skoðun sína á málunum, allra sízt þegar stjórnin hefir í frammi aðra eins leynd um þau, sem nú er farin að tíðkast. Stjórnin gæti að minsta kosti látið blöð sín skýra frá aðalatriðum helztu laganýmæla, þótt henni þætti óviðfeldið að birta frv. áður en þau eru borin upp fyrir konungi. Og þegar búið er að bera þau upp, ætti ráðherra að sjálfsögðu að senda þau þingmönnum tafarlaust, svo að þau gæti ræðst á þingmálafundum. - En ráðh. vill auðsjáanlega enga samvinnu hafa milli stjórnar og þjóðar, heldur koma með nýmælin í opna skjöldu á þinginu. Loks er að minnast á samvinnu stjórnar og þinga. Þingið er á móti ráðherra í hans áhugamálum. Launahækkunar-frumvörpin öll stráfeld, næstum á einu hljóði; skattafrumv. líka drepin hrönnum saman; framkoman í lotterímálinu talin mjög ámælisverð í rökstuddri dagskrá, sem reyndar var fullkomin vantraustsyfirlýsing, eins og háttv.þm. Borgf. tók fram. Mundi engin stjórn um viða veröld hafa setið eftir slíka útreið, án þess að krefjast traustsyfirlýsingar. En hér er kaup kaups, því að ráðherra er einnig á móti þinginu og þess áhugamálum. - Hann er á móti því, að stjórnarskrármálið sé tekið fyrir. Hann vill enn vera að burðast með sambandsmálið, þvert ofan í þing og þjóð. Hann er á móti fánamálinu í hverri mynd sem er. Stefnu-skrármálin: friðurinn, traustið á landinu, rétting atvinnumála, sambandsmálið - hafa gersamlega mishepnast. Ráðherra er horfinn öllu fylgi. Alt hana ráð um opinber mál er í lausu lofti og á hverfanda hveli. Það er að eins eitt atriði á hans órituðu stefnuskrá, sem stendur fast og óbifanlegt. Því hefir hann ekki brugðist, heldur fylgt með mikilli staðfestu, trúmensku og einlægum huga - það er: að sitja við völdin. Stjórnin er hugsjónalaus, stefnulaus og fylgislaus, þegar frá er skilið þetta eina: að fara með völdin. Á því altari er þessi stjórn að fórna þingræði Íslands, og þeir fáu menn, innan þings og utan, sem enn styðja hana að því óráði.



Eg er þakklátur fyrir skýringar háttv. framsögum. (P.J.) og fjárlagan. fyrir hennar mikla verk. Eg er ekki samþykkur öllum breyt.till. nefndarinnar og mun gefast kostur að fara nánara út í það síðar og annara gera mína afstöðu kunna með mínu atkvæði í hverju einstöku atriði, þegar að því kemur. Það er mín skoðun, að auka beri sem mest framleiðsluna í landinu, en fækka sem mest óþörfum eða lítt þörfum fjárveitingum, eins og bitlingum til einstakra manna, sem oft og einatt gera lítið þjóðfélaginu til gagns - ætla sér að læra og verða landinu til gagns og sóma, en verða svo í sumum tilfellum ekkert - til skálda og þess háttar manna. Eg skal ekki fara út í einstakar greinir á þessu stígi málsins. Eg vil að eins geta þess, út af ummælum hæstv. ráðherra um Jökulsárbrúna, er hann kallaði glæfrafyrirtæki, að svo mundi hann ekki hafa talað, ef hann hefði nægan kunnugleika til árinnar. Án þess að eg fari nokkuð að andmæla Eyjafjarðarárbrúnni, þá hygg eg, að færa megi þeim orðum góðan atað, að Jökulsárbrúin sé þarfasta brúin á landinu. Þá skal eg víkja að inum góða endurskoðanda, sem eg álít mjög hentugan til að vera í eldhúsi. Eg ætla mér ekki að fara að verja hæstv. ráðherra, en þó vil eg mótmæla ýmsum atriðum í ræðu háttv. þm. N.-Þing. (B. SV.). Hann gat þess, að ráðherra hefði haft á stefnuskrá sinni að efla friðinn í landinu, en segir þó annars vegar, að enginn ófriður hafi verið til í landinu á síðustu árum. Þetta kemur mér undarlega fyrir. Var t.d. friður í landinu þegar sparkliðið steypti Birni Jónssyni úr ráðherrasæti ? Var friður í landinu eftir að sambandsmálið kom heim 1908 ? Og loks, var það friðarauki þegar »Ingólfur« komst í hendur núverandi ritstjóra hans? Nei, öll þessi ár hafa verið ófriðarár, svo mikil ófriðarár, að engum einstökum ráðherra var mögulegt að halda þá friði í landi. Þá mintist sami háttv. þm. á sambandsmálið og sagði, að ráðherra hefði ekki uppfylt þau loforð, sem hann hefði gefið í því efni. Eg ímynda mér nú, að þótt háttv. þm. hefði verið allur af vilja gerður, mundi honum þó ekki hafa hafa tekist að útvega það sem Dönum var þvert um geð. Eg er þess fullviss, að hæstv. ráðherra hefir í þessu máli gert það bezta, sem í hans valdi stóð. Háttv. þm. sagði enn fremur, að sambandsmálið væri dauðadæmt. Þó að felt hafi verið frumv. 1908, þá ímynda eg mér samt, að þjóðin vilji gera nýja samninga, ef tækifæri gefst. Margt fleira var það sem eg hafði að athuga viðræðu háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.), en eg hirði ekki að fara út í einstök atriði, enda er mér ekki um það gefið að skamma kunningja mína, þótt ástæða væri til þess. Hann græðir því mest á því að eg hætti, og þess ann eg honum vel.



Það er að eins eitt atriði, sem mig langar til að víkja dálítið að. Eg vona að hæstv. ráðherra komi það ekki á óvart, þar sem við höfum leitt saman hesta okkar áður um það mál og eg hefi þegar fyrir nokkru tjáð honum, að þetta atriði mundi koma til umræðu í dag. Málið, sem eg ætla að tala um, er um samning hæstv. ráðherra við Sameinaða gufuskipafélagið. Það er talsvert umfangsmikið mál og eg verð að biðja hv. deild afsökunar á því, að eg býst við að ræða mín verði mjög þur og leiðinleg, því að eg verð að nota mikið af tölum, sem altaf eru leiðinlegar, en oftast sannorðar. Eg vildi helzt mega fá hæstv. ráðherra í hendur prentuðu skjölin, sem hér að lúta, svo að hann geti borið ræðu mína saman við þau og þannig sannfærst um það, hvort eg fer með rétt mál eða ekki. Og þessar skýrslur eru ekki eftir Bjarna frá Vogi, heldur að öðrum þræði eftir fyrirrennara hæstv. ráðherra og hann sjálfan Eg á við ferðaáætlanir og gjaldskrár millilanda og Strandferðaskipa og samningana um ferðir þessar 1909 og 1912. Eg ætla að bera saman þá samgöngukosti, sem við nú höfum, við þá sem við höfðum á árunum 1908-'12. Skal eg þá fyrst athuga kostina á árunum 1908–12, síðan þá sem við hófum nú, og loks gefa stuttan yfirlitssamanburð. Um samgöngukostina 1908 get eg vísað til samnings stjórnarinnar við Sameinaða í Stj.tíð. 1907 B. bls. 224–27 og bls. 228–31. Þá höfðum við þaðan 3 millilandaskip, Sem fóru 26 ferðir með 23 Viðkomustöðum. Til strandferða höfðum við 2 skip, sem fóru 8 ferðir vestur um land til Akureyrar með 43 viðkomustöðum og 7 ferðir austur um land með 33 viðkomustöðum. Fargjaldið var þá milli Kaupmannahafnar og Reykjavíkur og milli Leith og Reykjavíkur 65 kr. á 1 farrými og 45 kr. á 2., hvar sem komið var að landinu eða hvaðan sem farið var þaðan. Eg get ekki verið að lesa upp taxtann milli allra innanlandahafna - læt mér nægja að taka fargjald milli Reykjavíkur annarsvegar eina staðar í hverjum landsfjórðungi hins vegar. Milli Reykjavíkur og Stykkishólms var fargjaldið þá 6 kr. á 1. farrými, milli Reykjavíkur og Akureyrar 25 kr. eða 30 kr., eftir því hvort farið var vestur um land eða austur um land, milli Reykjavíkur og Víkur 9 kr. og milli Reykjavíkur og Seyðisfjarðar 18 kr. Það var matfrelsi milli hafna, hvort sem farið var á millilanda- eða strandferðaskipum. Farmgjaldið var þá ið sama milli Kaupmannahafnar og Íslands og nú er, en milli Leith og Íslands töluvert lægra en nú er. Af því að ekki getur komið til mála að fara að lesa upp alla fragttaxta, þá læt eg mér nægja, að tilgreina einstaka vörur. Eg tek að eins farmgjaldið milli Leith og Íslands og reikna gjald fyrir 2000 pd., eða 1 tonn. Sem dæmi upp á útlendar vörur skal eg nefna: Matvörur (kornvörur o. þvl.) 20 sh. (18 kr.) Járn, stál, gaddavír 20 s. Sykur 25 sh. Kaðlar og veiðarfæri allsk. 25 sh. Skipsbrauð 50sh. Sem dæmi upp á farmgjald á íslenzkum vörum skal eg nefna: Sauðskinn og húðir 20 sh. Tólg 20 sh. Auk þess að farmgjaldið var þá lægra en nú, þá fekst og afsláttur af því, 2 sinnum 10%, sem að vísu er ekki alveg sama og 20%, en þó nálægt því. Fyrir þessa kosti galt landssjóður einar 28,000 kr. (sbr. Landsr. 1908 bls. 50). Það höfðu verið áætlaðar 40,000 kr. til Sameinaða gufuskipafélagsins og spöruðust þannig 12,000 kr. Árið 1909 voru kostirnir þeir sömu og 1908, nema landasjóðstillagið varð þá 30,000 kr. (sbr. Landsr. 1909, bls 51). 1910 bötnuðu kostirnir að sumu leyti en lökuðust aftur að öðru. Eftir samningi stjórnarinnar Við »Sameinaða« og »Thore« (Stj.tið. 1909, B. bls. 238–46) fengum Við 3+4 millilandaskip, eða 7 alls. - Eg tala hér að eins um samningsbundnar ferðir. - Sameinaða félagið lagði til 3 af þessum skipum til millilandaferða, Thore 4. Ið »Sameinaða« fór 25 ferðir með 25 viðkomustöðum, Thore 36 ferðir með 20 viðkomustöðum. Auk þess fengum við 4 Hamborgarferðir með að minsta kosti 1 viðkomustað innan lands (Rvk). Þetta verða alla 65 ferðir með 46 viðkomustöðum. Til strandferða höfðum við 3 skip - einu skipi var haldið úti fyrir Suðurlandi. Vestur um land voru farnar 6 ferðir með 46 viðkomustöðum, austur um land 7 ferðir með 26 viðkomustöðum, en suður um land 8 ferðir með 20 Viðkomustöðum. Auk þess voru farnar 4 hringferðir með 10 viðkomustöðum. Þetta verða samtals 25 ferðir með 102 viðkomustöðum. Fargjaldataxtar voru inir sömu og verið höfðu á árunum 1908 og 09 og farmgjaldstaxtar voru einnig inir sömu. En landssjóðsgjaldið var talsvert hærra, sem sé kr. 60,000 auk kr. 6000, sem sem borgaðar voru - um alla þörf fram - til Thore sem styrkur fyrir póstflutning. Árið 1911 fór »Sameinaða« 26 millilandaferðir með 27 viðkomustöðum, »Thore« 38 með 22 Viðkomustöðum og 4 Hamborgarferðir með 1 viðkomustað. Alls 68 ferðir með 50 viðkomustöðum. Strandferðirnar voru inar sömu og 1910, fargjald, farmgjald og landssjóðstillag sama og áður. 1912 Var samgöngunum eins háttað og 1910 og 11, nema millilandaferðirnar nokkru færri, ekki nema 63 með 49 viðkomustöðum. Þá kem eg að árinu 1913, eða yfirstandandi ári. Þar skiftir nokkuð í tvö horn. Millilandaskipin verða ekki nema 3 - in sömu og á árunum 1908–09 - og millilandaferðirnar ekki nema 26 fastbundnar, þar af 14 beint til Reykjavíkur og vilyrði um eina ferð til, fáist nægur flutningur. Viðkomustaðir eru ekki nema 28. Hamborgarferðunum er slept, sbr. Stj.tfð. 1912 B, bls. 322–25. Strandferðunum er einnig breytt til ins verra frá því sem áður var. Skipin eru ekki nema 2. Vestur um land fara þau 5 ferðir með 28 viðkomustöð. um. Austur um land 6 ferðir með 23 viðkomustöðum. Hringferðirnar eru ins vegar 2 fleiri en áður, eða 6 alls, en ekki nema 4 viðkomustaðir. Þetta verða samtals ekki nema 17 ferðir með 55 viðkomustöðum, sbr. Stj.tið. 1912 B, bls. 330–'34. Fargjaldið er hækkað, bæði milli landa og innanlands hafna. Það hefir hefir hækkað milli landa vegna þess, að nú er miðað við Akureyri. Þeir farþegar, sem lengra fara, verða að borga aukafargjald milli þeirrar hafnar, sem þeir ætla til, og er þeim enginn afsláttur gefinn á því gjaldi. Þetta getur numið talsvert miklu, þar sem fargjald frá Akureyri til Reykjavíkur er 40 kr., ef farið er austur um - 30, ef farið er vestur um. Þetta ákvæði gildir jafnt fyrir Íslendinga sem útlendinga, jafnvel þótt hv. ráðherra segði það á þinginu 1912  Nú verða menn nauðugir viljugir að kaupa fæði milli hafna, ekki að eins á millilandaskipunum, heldur og á strandbátunum. Fargjaldið milli innanlands hafna hefir einnig hækkað, miðað við það sem áður var. Sem dæmi skal eg taka fargjald milli Reykjavíkur og hinna sömu staða og eg nefndi áður. Til Stykkishólms kostaði áður 6 kr. á 1. farrými, nú 8 kr.; til Akureyrar áður 25 eða 30 kr., nú 30 eða 40 kr.; til Víkur áður 9 kr., nú 11,50 kr.; til Seyðisfjarðar áður 18 kr., nú 25 kr. Farmgjald milli landa hefir og hækkað frá öðrum löndum. og til annara landa en Danmerkur. Þar helzt það óbreytt. Milli Leith og Íslands hefir það verið hækkað eigi all-lítið, bæði á innlendum vörum þangað og erlendum vörum hingað. Sem dæmi skal eg nefna upp á erlendar vörur frá Leith: Kornvörur (pr. tonn) áður 20 sh., nú 22/6 d. Alls konar járnvara áður 20 sh., nú 25/-. Sápa til manna og skepnu þvotta áður 20 sh., nú 25/–. Sykur áður 25 sh., nú 30/–. Kaðlar og veiðarfæri áður 25 sh., nú 40/–. Skipsbrauð áður 50 sh., nú 60/–. Sem dæmi upp á hækkun á innlendum vörum skal eg nefna inar sömu og áður: Tólg (pr. tonn) áður 20 sh., nú 22/–. Sauðargærur og húðir áður 20 sh., nú 22/–. Aukaafsláttur, sem áður var mikill, er miklu minni, því að skilyrði fyrir afslætti eru nú þannig löguð, að fáum kemur að gagni. Farmgjald milli hafna hefir og hækkað, bæði á útlendum og innlendum vörum. Dæmi upp á útlendar vörur má nefna: Sement (pr. 100 pd ) áður kr. 1,00, nú kr. 1,25. Kalk, tjara (tunnan) áður kr. 1,00, nú kr. 1,50. Sem dæmi upp á innlendar vörur má nefna: Tólg (pr. 100 pd.) áður kr. 0,50, nú kr. 0,60. Fiskifang áður kr. 1,00, nú kr. 1,50. Kjöt o. þv. l. áður kr. 1,25, nú kr. 1,50. Auk þessarar beinu hækkunar má geta þess, að félagið tekur 3–5 krónur sem umhleðslugjald á millilandavörum. Lágmark á farmgjaldi var áður kr. 0,50, nú er það orðið kr. 1,00. Áður mátti flytja vörur fyrir sama gjald (hálft gjald) til 3. hafnar sem til næstu, frá t. d. Reykjavík til Patreksfjarðar, nú nær sú ívilnum að eins til næstu hafnar. Fyrir þessa kosti - ekki betri en þeir eru - borgar landssjóður kr. 60.000, að viðbættum kr. 5,000 fyrir vörugjaldi af kolum, sem ið Sameinaða fær endurgreitt eftir samningi við stjórnina, og póstflutningsgjaldi til Thore kr. 6,000, eða alls 71,000 kr. Beina gjaldið er þannig mikið, borið saman við in bágu kjör, en þó nema óbeinu afleiðingarnar af samningi stjórnarinnar vafalaust miklu hærri upphæð, líklega marg falt hærri upphæð en samnings upphæðin nemur. Mig brestur bæði vilja og getu til þess að nefna nokkra tiltekna upphæð. En til þess að menn geti gert sér dálitla hugmynd um þetta, skal eg þó nefna nokkur atriði. Samkvæmt verzlunarskýrslunum 1910 fluttust hingað til landsins þá erlendar vörur fyrir um 111/2 milíón kr. Þar af fluttust frá Danmörku vörur fyrir um 5 milíónir. Afgangurinn, um 61/2 milíón kr., var frá öðrum löndum, sem sé frá Englandi 3,700,000 kr., frá Þýzkalandi 1,050,000 kr., frá öðrum löndum 1,750000. Sé þess nú gætt, að farmgjaldið á vörum frá öðrum löndum en Danmörku hefir hækkað mikið og enn fremur þess, að kaupmenn kváðu reikna sér auk vörugjaldsins um 3% fram yfir, þá er auðsætt, að farmgjaldshækkunin ein út af fyrir sig nemur ekki lítilli upphæð, auk fargjaldshækkunarinnar, sem enn erfiðara er að ákveða, en nemur og miklu. Samningur ráðherra tók að vísu að eins beint til Sameinaða. En önnur félög, sem sigla hingað, hafa farið að dæmi Sameinaða og hækkað fargjald, þar á meðal Thorefélagið. Jafnvel flóabátarnir kváðu og hafa hækkað í líku hlutfalli og Sameinaða gufuskipafélagið. Samningurinn er og að vísu ekki gerður nema fyrir árið 1913, en það má búast við að hann hafi óbein áhrif á samninga framvegis. Þeir sem taka að sér ferðirnar 1914–1915, mundu fremur miða við þá kosti, sem gilt hafa árinu áður, heldur en þá kosti, sem verið hafa lengra á undan. Það er ekki von að þessi leiðinlegi talnalestur sitji lengi í mönnum, og ætla eg því að gera yfirlitssamanburð milli líðandi ára og nefndra liðinna ára. Skipafjöldi milli landa er samur og 1908-'09, en 5 skipum færra en 1910–' 12. Innanlands eru í förum jafnmörg skip og voru 1908–'09, en 1 færra en 1910–1912. Ferðafjöldi milli landa er samur og 1908–'09, en 39 ferðum færra en 1910 –'12. Innanlandsferðirnar eru 2 færri en 1908–'09, en 10 færri en 1910–' 12. En hringferðir eru nú 6 fleiri en 1908 –'09 og 2 fleiri en 1910–'12. Viðkomkustaðir eru nú í millilandaferðunum 4 eða 5 fleiri en 1908–'09, eftir því hvort við fáum þessa aukaferð, sem lofað hefir verið í árslok, en þeir eru 20 færri en 1910–' 12, Í innanlandaferðunum eru viðkomustaðirnir 21 færri en 1908–'09, en 47 færri en 1910–' 12. Fargjöld milli landa hafa hækkað, bæði miðað við 1908–'09 og 1910–' 12. Sama er að segja um fargjöldin innanlands, hvort sem miðað er við 1908' –09 eða 1910–'12. Farmgjöld milli annara landa en Íslands og Danmerkur, hafa hækkað á einstökum Vörum um alt að 37% frá því sem var 1908–'12 og innanlands á einstaka vörum um alt að 33%. Landssjóður borgar ná fyrir sjósamgöngur miklu hærra gjald heldur en 1908–'09, jafnvel þótt þær séu nú miklu lakari en þá voru þær. Út í tap almennings af þessu skal eg ekki fara, en það hlýtur að vera mikið, skiftir ef til vill 100,000 kr. Þegar nú á alt þetta er litið, virðist það ekki ófyrirsynju gert, að spyrja, hvers vegna kostirnir urðu svo þröngir, þrátt fyrir 10 ára samninginn við Sameinaða gufuskipafélagið. Það var lán í óláni um samninginn 1909, að hann var gerður til 10 ára, bæði Við Sameinaða gufuskipafélagið og Thorefélagið. Eg segi að það var lán í óláni af því, að skömmu eftir að samningurinn var gerður, stigu farmgjöld mjög mikið, og mér vitanlega átti engin önnur þjóð þess kost, að geta siglt fyrir sömu far- og farmgjöld í 10 ár, þrátt fyrir ina miklu hækkun á fargjaldi og farmgjaldi. Hvers vegna var ekki haldið í þessa kosti? Eg hefi ekki fengið svar við því. Mér var sagt, þegar eg flutti sömu ræðu á öðrum stað snemma á þessu ári, að ómögulegt hefði verið að útvega. strandferðirnar nema Sameinaða gufuskipafélaginu væri gefnir þeir kostir um millilandaferðir og strandferðir, sem það fékk. Enn fremur var mér þá sagt, að Thorefélagið hefði verið svo máttvana, að ekki hefði verið hægt að komast neina leið með það. En rök heyrði eg engin fyrir þessum staðhæfingum, enda sannfærðist eg ekki af þeim. Stjórnin átti ekki að breyta samninginum um millilandaferðirnar. Þær voru bundnar með samningi milli innanríkisráðherrana danska og ráðherra Íslands annars vegar og formanns Sameinaða gufuskipafélagsins hina vegar, enda bygðust fjárveitingarnar til gufuskipaferða í fjárlögunum 1912–1913 á þeim samningi. Hæstv. ráðherra hafði því ekkert leyfi til að rifta honum, enda hafði ráðherra ekki farið fram á aðra ívilnun millilandaskipunum til handa en þá, að félagið mætti hækka fargjald á hraðskreiðasta skipi fyrir útlenda ferðamenn og svo að félagið fengi tiltekið svo kallað umhleðslugjald (sbr. Alþ.tíð. 1912 B II, bls. 819 og 834). Þessum breytingum var tekið vel af hendi strandferðanefndarinnar á þingi 1912, en öðrum ekki, enda hafði ráðherra ekki hreyft öðrum. Um strandferðirnar gaf nefndin ráðherra aftur á móti töluvert lausan taum. Ráðherra átti því að halda Sameinaða gufuskipafélaginu við millilandasamninginn. Það mátti engin breyting á samningnum eiga sér stað umfram það, að félaginu væri bættur upp sá skaði, sem það kynni að hafa af vörugjaldi á kolum. Meira gat félagið ekki heimtað og það fékk það. Þess vegna var alveg ástæðulaust, og eg vil segja óforsvaranlegt, að breyta samningunum frekara en þetta. Svo vildi eg mega spyrja: Hví gekk hæstv. ráðherra ekki fastara að Thorefélaginu? Hann hafði að vísu fengið heimild hjá Alþingi 1912 til þess að leysa félagið undan samningi þess. En bæði var það, að sú heimild var ekki alla kostar athugasemdalaus, sbr. þgskj. nr. 367, Alþ.tíð. 1912 A., bls. 483), og hvað sem því líður, þá átti hæstv. ráðherra sem nýtur ráðsmaður að halda fast í Thorefélagið, svo að það gerði sem mest á móti þeirri uppgjöf, sem það fékk. Það var ekki svo lítils virði fyrir félagið að fá uppgjöf á jafn-erfiðum samningi og það taldi samninginn frá 1909 og félagið ekki svo að þrotum komið sem sagt var. Það er nærri því ótrúlegt, að ekki skuli hafa verið gerð nein alvarleg tilraun til að fá félagið til að sigla að minsta kosti þetta eina ár eftir sömu gjaldskrá og það hafði skuldbundið sig til að sigla eftir í 10 ár. Og enn ótrúlegra er það, að ekki skuli einu sinni hafa verið svo mikil mannræna í stjórninni, að láta félagið flytja póst ókeypis. Mér hefir verið sagt það úr góðum stað, að félagið fái sama styrk og áður, 6000 kr., fyrir að flytja póst. Eg hefi þetta eftir umboðamanni félagsins hér, enda kannaðist hæstv. ráðherra við það á fundi í Fram síðastliðinn vetur.  Svo vildi eg bæta því við, að þingsályktunin á þgskj. 367 gaf ráðherranum að eins leyfi til að gera samning fyrir árið 1913 um strand ferðirnar. Og þótt svo hefði verið, að strandferðirnar hefðu ekki fengist nema með tilslökun á samningnum um millilandaferðirnar, þá átti það ekki að þurfa að bera svo bráðan að fyrir hæstv. ráðherra að gera þennan samning, því að strandferðirnar hefjast ekki fyrri en í Apríl, en hann kom hingað í Desember. Þá flutti hæstv. ráðherra erindi, sem hann leitaði ráða um hjá þingmönnum. Hann hefði átt að leita undirtekta þingmanna, þeirra sem þá voru staddir hér, bæði um lotterímálið og um þetta mál, heldur en að leita álits um mál, sem var þannig vaxið, að hann sjálfur sór af sér faðernið, þegar hann sá, hve dauflega því var tekið. Ef Thorefélaginu hefði verið þrýst til þess að sigla millilandaskipum sínum hingað með sömu kjörum 1913 og áður, þá hefði Sameinaða gufuskipafélagið ekki getað hækkað hjá sér. Ráðherra hefði átt 1, að halda Sameinaða við samninginn frá 1909, 2, að þrýsta Thore til að sigla fyrir sama gjald og áður; og 3, að fresta samningi um strandferðir fram yfir Desemberfundinn 1912. Hann gerði ekkert af þessu og það stappar nærri vítaverðri vanrækslu, enda afleiðingin: stórtjón fyrir land og lýð. Mér er spurn: hví gerði ráðherra ekkert af þessu ? Eg skal svo ekki þreyta háttv. deild á lengri ræðu um þetta mál; það er orðið áliðið og við búið að fundinum verði frestað. Eg tek þá heldur aftur til máls seinna, ef hæstv. ráðherra virðir mig svars. [Klukkan var þá orðin 3, og var þá fundi frestað til kl. 5, og hófust þá umræður aftur]. Forseti skýrði fá, að útbýtt hefði verið í deildinni: l. Breytingartill. við frv. til laga um breytingar á 16. gr. laga nr. 29, 16. Nóv. 1907. Frá ráðherra (378); 2. Breytingartill. við frumv. til laga um breyting á lögum nr. 39, 10. Nóv. 1903, um leynilegar kosningar og hlutfallskosningar til bæjarstjórna í kaupstöðum (377). 3. Breytingartill. Við frv. til laga um Vatnsveitingar. Frá nefndinni (376). Forseti skýrði frá, að útbýtt væri frá efri deild: 1. Frv. til laga um forðagæzlu. Frá nefndinni í málinu. Frv. til laga um hallærisvarnir (369), 2. Framhaldsnefndaráliti um frv. til laga um breyting á lögum nr. 32, 20. Okt. 1905, um málaftutningsmenn við landsyfirdómum í Reykjavík (383).

Eg vil segja, að ekki sé þörf á að gera svo mikinn mun á launum föstu kennaranna og tímakennaranna: Tímakennararnir hafa meira að gera en hinir, og eftir því sem eg þekki til, þá eru þeir venjulega betri kennarar en hinir, og er því engin ástæða til þess að svelta þá á meðan þeir eru ungir og láta þá fyrst fá viðunanleg laun þegar þeir eru orðnir gamlir og áhuginn á starfinu er orðinn lítill eða enginn, af því að þeir fengu ekki að njóta sín á meðan þeir voru ungir og áhugamiklir, heldur hlaðið á þá alt of mikilli vinnu eg það með sultarlaunum. En eg er þó þakklátur nefndinni fyrir það, að hún hefir þó stigið þetta spor, sem engin fjárlaganefnd hefir hingað til þorað að stiga, þó að sporið sé jafnvel ekki stigið nema til hálfs. Laun aukakennara, sem áður hefir verið svo mikið talað um, hafa aldrei komist eins hátt og nefndin nú leggur til. Eg vil líka hrósa þeirri stefnu, sem fjárlaganefndin hefir tekið gagnvart gagnfræðaskólanum á Akureyri. Þar vill nefndin láta hækka þau launin, sem rétt er að hækka, og þó hún að einu leyti leggi til að lækka, þá er sú lækkun að eins ofan á. Nefndin leggur til að fjárveitingin, sem er áætluð til eldsneytis og ljósa, verði lækkuð um 200 kr, vegna þess að til standi að umgjörð (!!) verði sett utan um skólahúsið, og verður þá auðvitað hlýindi að henni. Þá eru það unglingaskólarnir. Þar hefir nefndin tekið sér alveg ranga stefnu. Hún vill veita mestan styrk til þeirra unglingaskólanna, sem eru í fjölbygðustu kaupstöðunum. Það er rangt, því að þeir eru einmitt einu skólarnir, sem geta borið sig styrklaust. Eina athugasemdin, sem nefndin hefir gert við styrkveitinguna handa unglingaskólunum, er sú, að styrkurinn til skólans á Seyðisfirði sé gerður jafn og sá til skólans á Ísafirði. Eg get hvergi séð í nefndarálitinu, að nefndin hafi munað eftir þeim unglingaskólunum, sem alls ekki geta borið sig án styrks, unglingaskólunum í sveitunum. Nefndin heldur því þeirri sömu stefnu - ef stefnu skyldi kalla - sem fyrri fjárlaganefndir. Þá vil eg minnast á þá stefnu, sem nefndin hefir tekið í málunum, sem eg kalla vísindi og listir. Ekki er eg nefndinni ósammála í því öllu. Ekki er stefnan þar alveg röng, en mjög er þar þó kallað frá þeirri réttu. Þar er um nokkra vísindamenn að ræða, sem nefndin leggur til að fái styrk. Vil eg skifta þessum mönnum í 2 flokka. Í öðrum flokknum eru þeir Guðm. Finnbogason, Helgi Jónsson og Helgi Péturss., og í hinum þeir Jón Ólafsson og Bogi Melsteð. Nú vil eg fyrst líta á, hvernig nefndin fer með þessa síðustu. Jón Ólafsson á að fá 3000 kr. á ári til þess að halda áfram að semja íslenzka orðabók, sem eitt hefti er nú komið út af og allir menn geta séð, hvernig er. Bogi Melsteð á að fá 800 kr. á ári til þess að gefa út Íslendingasögu. Þar sem þessar styrkbeiðnar hans hefir áður verið synjað, þá verður maður helzt að skoða þessa fjárveitingu nú sem verðlaun fyrir bæklinginn, sem Bogi gaf út með Lilju. Var aðalefni þessa bæklings það, að reyna að sýna, að Íslendingar gætu ekki staðist án hjálpar Dana og sambands við þá. Fyrir þennan bandvitlausa bækling á nú að fara að veita verðlaun. Þá vil eg minnast á hinn flokkinn, sem eg tel vísindamennina vera í. Þá er það fyrst Guðm. Finnbogason. Nefndin vill taka af honum þennan 600 kr. styrk, sem stjórnin ætlaði honum til útgáfu heimspekisrita, en í stað hans vill hún auka laun hana sem 1. bókavarðar við Landsbókasafnið með 500 kr. á ári.  Eitt atriði vildi eg minnast á. Nefndin lætur það alveg liggja í þagnargildi, að stjórnin hefir ekki gert ráð fyrir neinum viðskifta.ráðunaut. Er það ekki rétt að leggja það embætti niður, og get eg ekki annað en vítt þá stefnu, sem fer í þá átt. Þetta embætti er einmitt það embættið, sem mest og bezt getur stuðlað að því, að verzlunarviðskiftin, sem hingað til hafa mest verið í höndum útlendinga, geti komist í Íslendinga eigin hendur. Landið á að taka andleg og veraldleg viðskifti við aðrar þjóðir í sínar hendur, að svo miklu leyti sem því er það unt. Þetta hafa menn séð og því hefir þetta embætti verið stofnað. En hvers vegna vilja menn nú fara að afnema það ? Röksemdafærslan verður hér tvenna konar, ein hjá þeim, sem eru ánægðir með mig, og önnur hjá hinum, sem eru óánægðir með mig. Þá tek eg þá fyrstu, sem eru ánægðir með mig. Þeim fanat sjálfsagt að þetta embætti væri stofnað. En ekkert hefir það komið fyrir síðan það var stofnað, sem gerir æskilegt að það verði afnumið nú. Þá eru það hinir, sem álíta mig alveg óhæfan í þessa stöðu og vilja þess vegna afnema embættið. Þar er því til að svara, að hér er ekki um manninn að ræða, heldur stöðuna. Þó að maðurinn sé ónýtur, er embættið jafn-sjálfsagt fyrir því. Og hér er því hægt að fá annan mann í minn atað, því líklega hafa þó þessir menn þá trú á vinum sínum og fylgifiskum, að þeir treysti einhverjum þeirra til þess að gegna þessari stöðu með meiri dugnaði en eg hefi gert. En svona er það alt af. Alt af verður eitthvað til þess að koma mönnum til þess að renna af hólmi. Fyrst rennir einn og svo hver af öðrum. Vil eg nú hverfa frá þessu að sinni. Að eins vil eg segja það, að stefna fjárlaganefndarinnar í þessu máli er jafnvítaverð og stjórnarinnar. Hvað þetta mál snertir sjálfan mig, þá býst eg ekki við að biðjast griða, hvorki hjá fjárlaganefnd né stjórn. Mun bezt fyrir mig að reyna að standa á mínum eigin fótum. »Bað eg ei um brauð né frið, bauð ei heldur neinum grið«. Annað dæmi upp á stefnuleysi stjórnarinnar, er framkoma hennar í fánamálinu. Frammi á lestrarsalnum liggja skjöl, sem skýra framkomu stjórnarinnar í fánamálinu 12. Júní. Vil eg nú koma með þessi skjöl inn í eldhús stjórnarinnar. Annars skal eg ekki deila á hana fyrir annað mál en þetta. Skal eg nú líta dálítið yfir þetta mál. Eins og allir vita, Var það 12. Júni síðastliðinn, að sæmdarmaður, Einar nokkur Pétursson, Var rændur eign sinni af döndkum herforingja og var þessi eign hans íslenzki fáninn. Maðurinn leitaði aðstoðar stjórnarinnar til þess að ná rétti sínum. En í stað þess að veita honum nokkra aðstoð í því máli, gaf stjórnin út sérstaka fyrirskipun til lögreglustjóra og brýndi fyrir honum að gæta danska fánana hér. En hvað gerði stjórnin til þess að hjálpa Einari til þess að ná aftur rétti sínum? Það stendur nú í þessu bréfi, sem - eg held hér á, og er frá stjórnarráðinu hér til stjórnarráðsins danska. Í bréfinu er skýrt allnákvæmlega frá málavöxtum, já, helzt til nákvæmlega, svo nákvæmlega, að manni getur dottið í hug, að stjórnin hér sé allra þegnsamlegast og auðmjúklegast að segja dönsku stjórninni frá þessu. Í bréfinu er sagt svo nákvæmlega frá þessu, að þar er skýrt frá, hvað gerst hafi hér á götunum, að 10 ára gamall drenghnokki hafi skorið á snúruna á stjórnarráðsflagginu, og svo fram eftir götunum. Stjórninni hefir kannske fundist ástæða til þess að skýra svona smásmuglega frá þessu vegna þess, að hún hefir ekki treyst því, að foringinn á Fálkanum myndi segja satt frá, en þá hefði hún átt að breyta orðalaginu þannig, að ekki liti bréfið út eina og skylduskýrsla. Vil eg nú minnast dálítið nánara á innihald þessa bréfs. Mér er það sönn gleði, að háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) er gerður sá heiður, að hann er nefndur sem forgöngumaðurinn fyrir borgarafundinum, en það var ekki rétt, og bar enga nauðsyn til að kalla mig: »En tilfældig tilstedeværende Person«. Ummælin þessi um mig eru ekki fullkomlega hæversk, og betur hefði eg kunnað við það, að eg hefði verið nefndur mínu rétta nafni Stjórninni hefði verið það alveg óhætt, því eg hræðist í engu Dani. Og þótt ráðherra hafi gert þetta af hlífð við mig, þá hefði þó mátt velja önnur orð en þessi. En þetta vil eg ekki vera að vita lengur, að hér er svo skringilega til orða tekið. Undarlegt þykir mér það, að þurfa endilega að vera að segja frá því, að þegar Fálkinn sigldi héðan út af höfninni, að þá hafi danskur fáni verið dreginn að hún á stönginni á stjórnarráðsblettinum. Þessu hefði mátt sleppa. En hvað er það nú, sem stjórnin heimtar í þessu bréfi? Hún fer þess á leit við dönsku stjórnina, að hún skuli sjá svo um, að foringjar varðskipsins hagi sér eins og þeir hafi gert hingað til, foringjarnir á bátnum. En þetta er alt of vægt. Stjórnin hefði átt að heimta það, að foringinn á skipinu yrði kallaður heim þegar í stað. Í slíkum viðskiftum þarf að beita sömu aðferðinni og þegar menn biðja um lán í banka. Þá verða menn að biðja um helmingi meira en þeir vilja fá, til þess að þeir fái það sem þeir vilja. Eins hefði stjórnin átt að gera. Þá hefði hún varla fengið eins auvirðilegt svar og raun varð á. Hérna stendur: »Man skal henstille at Sagen, der ses at have vakt nogen Opsigt paa Island, forhandles med Islands Minister, naar Ministeren til Efteraaret kommer til Köbenhavn«. Bæði bréfin eru sammála um það, að kalia þetta »en ubetydelig Affære«. Það er það kallað, þegar danskur herforingi rífur með valdi eignir af mönnum hér á höfninni. Orðalagið á þessu danska bréfi er heldur ólíkt og á því íslenzka. Á þessum bréfum báðum er hægt að sjá, hvorir skoðaðir eru meiri máttar, Íslendingar eða. Danir. Í danska bréfinu er sagt, að málið getí vel beðið þangað til Íslandsráðherra komi niður í haust. En eitt er það, sem þeir flýta sér með að svara. Stjórninni hérna er sent þakkarávarp fyrir það, að hún hafi sent út bréf til varnar því »löggilta ríkisflaggi« -. hvaða ríkis? Er hér átt við Dannebrog í ríkinu Danmörku ? Annars vil eg bæta einni lítilli athugasemd við þakkarávarpið. Eg held að lögreglustjóri þurfi ekki að vera eins þakklátur fyrir það, að verið er að áminna hann um að gera skyldu sína. Hér hefir ekkert gerst, sem geti gefið ástæðu til þess. Bæjarfógetinn hér í Rvík er mjög góður lögreglustjóri, sem óþarft er vera að áminna um að gera skyldu sína, þó að hann sé ekki einn af þeim yfirboðurum, sem alt af eru með vöndinn á lofti, en slá svo aldrei þegar á þarf að herða. Löggilta ríkisflaggið! - svo eg minnist aftur á það. Það er löggilt í Danmörku. En hver segir að það sé löggilt hér ? Hvaða lög fyrirskipa það, að Dannebrog skuli blakta hér yfir byggingum? Engi. Það er sagt, að skip megi sigla undir þessum danska fána, en það er hvergi skipað. Og engin ákvæði eru um það, hvort við megum eða skulum flagga með þessum fána á húsum. Það er því alveg í lagaleysi að alþingishúsið og stjórnarráðshúsið dregur Dannebrog á stöng. Þótt hægt væri að leiða þetta út af gömlum tilskipunum frá því fyrir 1814, þá eru þær ekki gildar og koma ekki Dönum Við, því að þær eru ekki útgefnar af Danakonungi, heldur af konungi Noregs og Íslanda. Þetta getur enginn véfengt, þegar rétt er litið á sögu sambands þessara landa. Það er enginn efi á því, að hér er um Noregskonung að ræða, eftir Gamla sáttmála og játningu Moltke greifa, þegar stórveldin vildu heimta það af Dönum, að þeir kúguðu Noreg. Þá var það svarið, að Noregur væri ekki og hefði aldrei verið hluti af ríki þeirra. Sama kemur fram í samningi frá 1570, um að takmörk Noregs og Svíþjóðar skyldu vera in sömu og verið hefðu. (»Takmörk milli beggja konungsríkja o. s. frv.). Og enn ið sama í friðarsamningi í Hróarskeldu 1658. (»Af því að ófriður var milli þessara þriggja ríkja, Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar«). Og enn 1751 (»Konungaríkið Svíþjóð skal heimta þá skatta, sem konungsríkið Noregur heimti fyr . . . en konungsríkið Noregur fær alla skatta ...« ). Með þessu er fullsannað, að Noregur hefir alla tíð verið sérstakt-konungsríki, og það getur enginn fundið, þótt leitað sé með loganda ljósi, að nokkur samningur hafi leyft Dönum eða konungi þeirra þennan rétt, sem Noregskonungar höfðu til þess að vera konungar yfir Íslandi eftir Gamla sáttmála. Þess vegna er ekki hægt að vitna í þessar tilskipanir til styrktar dönskum skilningi á fánamálinu. Réttur Danakonunga til þess að gefa slíkar tilskipanir, féll niður um leið og Noregur og Ísland gengu undan honum 1814. En maður, sem Bourke hét, tókst á hendur, að hnupla oss í Kílarfriðnum. Það væri ætlandi að Ísland ætti þá fulltrúa, þar sem eru ráðherrar vorir, sem héldu á málum þess og viðurkendu ekki, að vér séum réttlausir, heldur mótmæltu því með krafti að vér séum rændir skýlausum rétti vorum. Það ætti að vera regla, sem Magnús konungur berbeinn sagði forðum: »Konung skal til frægðar hafa en eigi til langlífis«.



Eg bið mér hljóðs af því að eg álít rétt að gera grein fyrir afstöðu minni gagnvar hæstv. ráðherra, þar sem hann hefir verið flokksbróðir minn til 30. Júní þessa árs, og af því að það er eldhúsadagsvenja að fara út í ýmis atriði viðvíkjandi stjórnarfarinu, þótt ekki komi þau beint fjárlögum við, sem nú eru á dagskrá. Hæstv. ráðherra mun ekki búast við því að eg slái honum gullhamra, enda mun það ekki verða. En þó vil eg taka fram, að eg hefi engum stjórnmálamanni fylgt með meiri samúð en honum á stjórnarárum hans frá 1904–1909. Og eg geri ráð fyrir því, að með frv. frá 1908 hafi hann akrifað nafn sitt óafmáanlegu letri í sögu Íslands, þótt oss verði ef til vill aldrei oftar boðin slík kjör sem þá. Eg kannast við það og þykir engin minkun í, að eg vildi í lengstu lög hafa getað fylgt honum að málum. En svo mikið og margt getur á milli borið, að leiðirnar hljóti að skiljast, og skal eg leyfa mér að að benda á nokkur atriði, sem orðið hafa til þess að fjarlæga mig og mína flokksmenn frá hæstv. ráðherra. Þegar eg kom hingað til þings, var eg ekki betur að mér en það í stjórnmálahorfunum, að eg vissi ekki annað, en að Heimastjórnarflokkurinn stæði með mesta blóma. Mér brá því í brún, þegar eg heyrði að gamall sjálfstæðismaður ávítti miðstjórn Heimastjórnarflokksins á fundi, er haldinn var fyrir þing í sambandaflokknum, fyrir það að miðstjórnin hefði ekki svo sem skyldi unnið að því út um landið, að heimastjórnarflokkurinn yrði lagður niður, og gat þessi sjálfstæðismaður þess enn fremur, að hann mundi ganga úr sambandsflokkum, ef heimastjórnarflokknum yrði haldið við af sambandsflokksmönnum. Það kom þá upp úr kafinu, að einhverir Heimastjórnarmenn höfðu lofað Sjálfstæðismönnum því, að flokkurinn skyldi vera úr sögunni þegar í þingbyrjun 1913. En hann lifir nú reyndar enn sem betur fer. Þá má og geta þess, að Samþykt var á fundi 29. Júní að tilhlutun hæstv. ráðherra, að hreyfa ekki á þessu þingi við sambandamálinu í nokkurri mynd. En daginn eftir samþykkir hann það við sextánda mann - þar á meðal 11 Heimastjórnarmenn - að halda Sambandsflokknum starfandi og að meðlimir hans skyldu ekki bindast öðrum flokksböndum. Getur nú nokkur skilið, að það sé lífvænlegur stjórnmálaflokkur, sem ekki má minnast á eina málið, sem hann hefir á dagakrá? Ef einhver boðaði til fundar um eitthvert mikilsvarðandi mál og segði svo, þegar húsið væri fult og fundurinn settur, að ekki mætti minnast á fundarefnið, hvað myndu menn þá vilja kalla slíka framkomu? Eg held að flestir myndu kalla hana viðrinislega. Ef eg hefði nú viljað afneita mínum flokki, þótt ekki sé nema 6 vikur síðan eg var kosinn sem heimastjórnarmaður, hvað hefði eg þá átt að segja kjósendum mínum mér til afsökunar? Jú, líklega það, að eg hefði fengið upptöku í Sambandsflokkinn og að hann sé merkasti flokkur undir sólunni! Því það liggi lífsstraff við að minnast á sambandamálið, enda þótt það sé aðaltilgangur þess flokka að ráða fram úr því máli. Nei, eg hygg að fáir liggi oss á hálsi fyrir það, þótt vér neituðum því að láta innlima oss þannig í Sambandaflokkinn. Í honum voru 20 í þingbyrjun, en nú eru þeir að nafninu til 11. Eins og öllum er kunnugt, er upphaf Sambandsflokkains »bræðingurinn« svokallaði, sem mörgum heimastjórnarmönnum var hvimleiður, en flestir sjálfstæðmenn vildu ekki líta við honum. En afleiðing »bræðingsins« varð »grúturinn«, þessi krói, sem var kyrktur í fæðinguni og hvorki átti föðurland í Danmörku né á Íslandi, og klofning Heimastjórnarflokksins. Eg get þessa af því, að það hefir ætíð mikla þýðingu þegar ráðherra verður til þess að kljúfa flokk sinn. Veit eg vel að ekki muni allir finna hæstv. ráðherra þetta til foráttu, að minsta kosti ekki þeir sem ávalt hafa viljað heimastjórnarflokkinn feigan og aldrei hafa getað séð neitt gott í fari okkar heimastjórnarmanna. Þá var mér það og ljóst, þegar er eg las frumvörp stjórnarinnar, að hver sem stjórnin var, gat eg með engu móti fylgt henni að ýmsum af þeim málum, - á meðal annars fyrir þá sök, að ef launa- og akattafrumvörpin hefðu orðið öll að lögum, mundi það hafa aukið útgjöld landssjóða um 80–100 þús. kr. á ári og auk þess hefði sá gjaldauki að sumu leyti komið þyngra niður á inum fátækari, en bætt hinsvegar helzt þeirra hag, sem bezt eru efnum búnir. Þetta hefir eðlilega stuðlað mikið að því, að við Heimastjórnarmenn höfum fjarlægst hæstv. ráðherra. En þessa verð eg að geta af því, að það hefir veriðborið á oss, bæði leynt og ljóst, að vér höfum verið á móti frumvörpunum af því að þau hafi verið frá stjórninni, en þetta er með öllu tilhæfulaust. Þetta hlýtur stjórnin að vita að er tilhæfulaust Eina ástæðan til þess er sú, en frumvörpin voru þannig, að flokkurinn gat ekki fallist á þau. Vér Heimastjórnarmenn höfum komið framan að ráðherra og komið hreint fram bæði í ræðum og atkvæðagreiðslu um þau mál. Það er sá munur á oss og flokksmönnum stjórnarinnar, að þeir hafa ekki talað mikið, en hinsvegar greitt atkvæði á móti frumvörpunum og ætla eg þó að þeir hafi ekki gert það af því að þau voru ættuð frá stjórninni. Þegar litið er nánara á afdrif þessa frv.s, verða menn að játa, að það séu eins dæmi í þingfrjálsu landi, að stjórn sætti sig við annað eins og hér er orðið, einkum ef litið er til skattamálanna, því að það er ekki eingöngu um það að ræða, þótt skattamálin væru feld, heldur var stjórnin þar að leggja inn á nýja braut í skattamálunum, og einn af fylgismönnum stjórnarinnar. hv. þm. S.-Þing. (P. J.), tók það beinlínis fram, að það væri nýtt princip og mætti þá ætla að stjórnin tæki sér nærri afdrifin, og að henni hefði verið þetta kappsmál. - Það gæti eg ekki láð henni. Eg hjó eftir því, að hæstv. ráðh. sagði, að þessum frumv. væri að eins frestað. Jú, þeim var frestað á sama hátt og launafrumv. sælu, þannig að þau voru feld. Hvað oft á að fella þau ?  Stjórnarfrumv. hafa nálega till visnað. En hins vegar hafa þau frumv., sem stjórnin hefir haft hvað mest á móti, siglt beggja skauta byr hér í þinginu. Fánamálið er gott dæmi þess. Allir fylgismenn ráðherra, nema einn, hafa verið því hlyntir. Sérstaða hæstv. ráðherra í því máli virðist mér benda á það, að hann telji það lítilsvert þótt tekinn Sé með ofbeldi íslenzkur fáni með íslenzkum litum, af íslenzkum manni á íslenzkri höfn. En eg get fullvissað hæstv. ráðherra um það, að þjóðin er honum ekki samdóma um þetta. Mér blandast ekki hugur um það, að henni hefir þótt þjóðerni sínu misboðið, þegar danskir sjóliðsforingjar tóku íslenzka fánann. Þetta er eitt, sem hjálpað hefir til þess, að Heimastjórnarmenn hafa fjarlægat hæstv. ráðherra. Yfirleitt hefir hann á síðari tímum staðið uppi heldur liðfár í áhugamálum sínum. Það gerði hann þegar í »bræðingnum« og enga samúð fékk hann í »grútnum«. Og ávöxturinn er sá, að þetta hefir skemt fyrir frumv. frá 1908. Þá hefir hann ekki heldur haft samúð í launamálunum, skattamálunum, samningnum við danska gufuskipafélagið né lotterímálinu, sem hann bar aldrei upp til staðfestingar. En fánamálið hefir samúð þjóðarinnar, og því er hæstv. ráðherra mótfallinn. Af þessum orsökum er nú komið sem komið er - og á það vildi eg benda með þessum orðum mínum, að það er komið svo breitt og straumhart sund milli stjórnarinnar og þings og þjóðar, að þingræðið er að drukna í því.



Enda þótt eg hefði að vísu helzt kosið, að eiga ekki þátt í umræðunum að þessu sinni - þar sem eg er eigi alveg laus við kvef o. fl. - vil eg þó, atvikanna vegna, ekki bregða gamalli venju, og ætla því að eiga einnig að mínu leyti nokkurn þátt í umræðunum. Eg hefði getað vænst þess, að þessi »eldhúsdagur« hefði alveg farist fyrir að þessu sinni. Það hefir verið kveðið svo að orði eigi sjaldan, að hér á landi væri þingræðisstjórn, og eftir atburðunum, sem gerst hafa á þinginu, gat eg því vænst, að þurfa eigi í dag að sjá ráðherra í því sæti, sem hann enn situr í. Nægir í því skyni að benda á það, að till helztu frumv. stjórnarinnar, er lögð voru fyrir þingið, eru nú þegar fallin í valinn, þ. e. öll launa- og skattamálafrumvörpin. Að því er launafrumv. snertir, kvað jafnvel svo ramt að fylgisleysinu við ráðherrann, að aðal-launafrumvarpið fékk ekkert atkv., eða þá ekki nema 1 eða 2, sumar greinarnar, eða þar um, jafnvel tryggustu fylgismenn ráðherrans gátu ekki fylgt honum inn á þá brautina. - Frumv. um fasteignaskatt féll og við lítinn orðstír, og hæstv. ráðherra sá þá fyrir örlög hinna og tók þau öll aftur. Enn fremur hefir og nýskeð, hér í deildinni, verið samþykt »rökstudd dagskrá«, þar sem framkoma stjórnarinnar var talin »mjög aðfinsluverð«. Eg veit nú ekki, hvað þingræði er, ef hæstv. ráðherra telur sig enn sitja í ráðherra-sessinum sem þingræðis-ráðherra. Hvað myndi vera sagt um þess konar þingræði á Frakklandi, eða jafnvel í Danmörku? Ætli Zhlale, núverandi forsætisráðherra Dana, og embættisbræður hans, brosi ekki að íslenzka þingræðinu? Eg held að það geti ekki hjá því farið. En er eigi svo, að í augum sumra manna sé þingræðið þá að eins ákjósanlegt, eða gott og blessað, er svo er, að þeir fá sínum vilja framgengt, geta þá öllu ráðið sjálfar, - eða hafa þó fengið að ráða því, hver í ráðherrasætið var settur ? Er eigi svo, að það sé á hinn bóginn í þeirra augum það er eigi á né má á nokkurn hátt þolast, ef það fer í aðra átt en þá, að þeir séu inir drotnandi ? Þeir töldu sér þá eigi að eins heimilt, en jafnvel skylt að svífast þá enda alls einskis til að hnekkja því, - leyfðu sér þá að gripa til hvaða meðala, er þeir teldu sig komast fram með, sbr. atburðina á þinginu 1911, símskeyta-launungina o. fl. Eg man enn eftir þinginu 1911, og finst mér atburðirnir, sem gerst hafa á þinginu í sumar, ótvírætt sýna, að núverandi ráðherra vor skoði enn þingræðið eitthvað líkt því, sem hann gerði þá. Eg fann það þá, og vissi það þá, að tröðkunin á Þingræðinu, sem þá átti sér stað, hlyti að hefna sín, - fann það þá og vissi, að atburðirnir gætu eigi stýrst öðruvís en að svo yrði, og þetta hefir nú og tíminn, sem liðinn er, og atburðirnir, sem síðan hafa orðið, fyllilega leitt í ljós sem áþreifanlegast á ýmsa vegu. Eg skal ekki rekja hér ráðherraferil fyrverandi ráðherra, hr. Kristjáns Jónssonar. Að eins ætla eg þó að minna á það, að hann tjáði það stefnuskrá sína, er hann settist í ráðherrasessinn, að koma fram stjórnarskrármálinu, og að »láta nú stórmálin hvíla sig«. En eins og kunnugt er, kom hann stjórnarskrármálinu eigi fram, - lagði stjórnarskrárfrumv. enda alls eigi fyrir aukaþingið 1912; og allir vita, hvernig fór um sambandsmálið. Svo langt frá því, að það fengi að »hvíla sig«, að í hans ráðherratíð kom upp inn nafntogaði nafntogaði »bræðingur«, þ. e. farið var þá að bollaleggja um nýja samninga, tilraunir við Dani um málið, og hörfað frá stefnu, þeirri er hann þóttist - sem ýmsir fleiri - hafa viljað framfylgja. Hvað háttv. núverandi ráðherra snertir, þá hefir hann eigi síður, en að mun fremur, verið eltur af hverju óhappinu á fætur öðru, - enda óefað flestum, ef eigi fremur öllum, meira við atburðina 1911 og tröðkun þingræðisins þá riðinn. Það er eins og alt, smátt og stórt, hafi viljað ólánast fyrir honum. Háttv. N.-þm.N.-Þing. (B. Sv.) minti á stefnuskrá hans, þ. e. að efla friðinn í landinu, að auka lánstraust þess erlendis, og að binda enda á sambandsmálið, og sýndi rækilega fram á, hversu alt þetta hefði farið út um þúfur. Með öðrum orðum: Atburðirnir hafa hér stýrst svo, að hvert óhappið hefir steðjað að ráðherranum eftir annað, - friðurinn í landinu hvorki meiri né minni en áður en hann settist í ráðherrasessinn, og lánstraustið erlendis sýnilega – ef nokkuð er - fremur þorrið en batnað. Óræk sönnun fyrir því er það, að háttv. ráðherra hefir t. d. ekki séð sér fært að útvega lánið til símalagninganna með öðru móti en því, að gefa »Norræna ritsímafélaginu mikla« ádrátt um það, að veðbinda félaginu símatekjurnar, og hefir hann í því skyni farið fram á þá breytingu ritsímalaganna frá 22. Okt. 1912, að honum sé heimilt að skuldbinda landið til þess að láta tekjuafganginn af símanum ganga til þess að greiða vexti og afborganir af láninu áður en nokkru af honum sé varið til annars. Verði þetta ofan á, fæ eg ekki betur séð, en að veðband leggist á tekjurnar jafnharðan er slíkt skjal væri þinglesið, jafnframt því sem það - er slíkt skuldbindingarskjal hefir verið undirskrifað - verður glæpsamlegt athæfi, að verja þá nokkru af tekjunum öðruvís. Þá var það og eigi síður - að því er til sambandsmálsins kemur - hrapallegasta óhapp, er núverandi ráðherra vor lét dönsku ráðherrana koma sér til þess, að færa oss Íslendingum »grútinn«, er svo hefir verið nefndur, eins og hann var í vorn garð, - óhapp, sem sært hefir álit hans því sári, er aldrei fær gróið. Óhapp þá og eigi síður, að sýna sig enda - er til Íslands var þó komið - svo hrifinn af » grútnum«, að fara þá að ómaka þingmenn, þ. e. nánustu fylgismenn ráðherrans, til þess að gera sér ferð til Reykjavíkur um hávetur og upp á kostnað landssjóðsins - til þess að líta á vanskapnaðinn, og spilla þannig áliti ráðherrans enn meira en þegar var orðið. Þá get eg og ekki litið öðruvís á, en að stjórnarfrumövrpin, sem hæstv. ráðherra hefir lagt fyrir þingið, hafi og verið eitt óhappið, eða óhappa-tiltækið. In helztu þeirra hafa þegar verið atrádrepin, og svo kveðið jafnvel ramt að, að hans eigin flokksbræður hafa ekki séð sér fært að fylgja þeim, enda stjórnarfrumvörpin öll, þ.e. í heild sinni skoðuð, yfirleitt órækasti votturinn um erindisleysi ráðherrans í ráðherrasessinn, þar sem hann hefir eigi á einn eða neinn hátt fundáð til meina nokkurrar stéttar í landinu, nema þá þeirrar einnar, sem öðrum var þó sett betur. Eitt óhappið enn er það þá og, að flokkurinn, sem studdi hæstv. ráðherra, er hann tók við völdunum, hefir klofnað, svo að nú eru orðnir alls fjórir flokkar í þinginu, í stað tveggja. Óhappið eitt er það og eigi síður, að hæstv. ráðherra hefir enn ekki skilist nauðsynin á samvinnu milli þjóðar og stjórnar. Honum hefir enn ekki skilist það, að þjóðin á réttmæta heimtingu á því, að fá æ öðru hvoru að vita, hvað stjórnin er að gera, enda er það og ekki eingöngu nauðsynlegt þjóðarinnar vegna, heldur og engu síður vegna stjórnarinnar sjálfrar. Og þó að ráðherra felli sig ekki við það, að birta stjórnarfrumvörpin orðrétt áður en hann ber þau upp fyrir konungi, þá ætti það þó að vera stjórninni auðgert og útgjaldalítið, að láta blöðin þó vita, hvaða mál hún hefir helzt með höndum. Bendingarnar, sem síðan kæmu frá blöðunum, sem og frá þjóðinni ella, ættu þá og að geta styrkt stjórnina í starfi hennar á ýmsa vegu, - gefið henni hvöt til þess að breyta þá sumu til batnaðar o. s. frv., o. s. frv. Enn er það og eitt óhappið, hversu hæstv. ráðherra hafa tekist samningarnir við Sameinaða gufuskipafélagið. Félagið hafði litið svo á, sem rofnir væru samningar við það, er vörutollslögin voru staðfest, og kolatollurinn gerði, því ferðirnar kostnaðarsamari en við hafði verið búist, er það samdi við landstjórnina. Það taldi sig því laust við 10 ára samninginn, sem gerður hafði verið. Hér hefði legið beint við, að ráðherrann hefði boðið félaginu kolatollinn, en krafist þá á hinn bóginn, að það héldi samningana og á sina hlið að fullu og öllu, en - látið ella dómstólana skera úr málunum. En hvað gerir ráðherrann? Hann greiðir félaginu kolatollinn, en leyfir því engu að siður að rifta samningunum, og bindur enda hendur Alþingis, vildi það dómstólanna leita, sbr. ástæður stjórnarinnar sjálfrar við fjáraukalagafrumvarpið. Afleiðingin er sú, eins og háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) hefir lýst skýrt og glögt í ræðu sinni í dag, að landið hefir tapað, ekki tugum heldur hundruðum þúsunda, Sbr. hækkun farþega- og flutningsgjalda o. fl. Þá er það og eitt óhappið enn, sem ótalið er, og það er það, hversu hæstv. ráðherra hefir tekið í fánamálið. Í stað þess sem þjóðin gat vænst að hann skrifaði danska ráðuneytinu og krefðist þess, að foringi varðskipsins yrði tafarlaust kvaddur heim, til þess að óánægjan yfir ójöfnuðinum, sem hann sýndi, gæti þá horfið, og danska þjóðin sýnt það á sem áþreifanlegastan hátt, að það væri eigi að hennar vilja orðið, að særðar hefðu verið þjóðernis og sjálfstæðistilfinningar Íslendinga, þá skrifar ráðherrann danska forsætisráðherranum auðmýktarfult bréf, rétt eins og hann væri yfirboðari hans í þessu efni. Hér reið á, að hæstv. ráðherra tæki einarðlega í strenginn, því að hér var um íslenzkt lögreglumál að ræða, sem og um brot á íslenzkri löggjöf, þar sem foringinn hafði hér á höfninni tekið sér lögregluvald, er honum eigi bar. Eftir stöðulögunum frá 2. Jan. 18:1, sem telja »lögreglumálin« vera »sérstakleg málefni Íslands«, og eftir fyrirmælum stjórnarskrárinnar frá 5. Jan. 1874, þá er ráðherra Íslands hvorki, né á að, vera, undirmaður dönsku ráðherranna, er um sérmálin ræðir. - Hann er þar alls enginn liður í ráðuneyti konungs. og á ekki að vera það. Yfirleitt bendir framkoma hæstv. ráðherra í fánamálinu á ið sama, sem svo oft hefir þótt brydda á áður, þ. e. að hann virðist bresta þá einurð út á við, þá einlægni, og þann hreinleika, sem eg, og skoðanabræður mínir teljum happadrýgri, en of mikið af hneigingunum. Þá gat umburðarbréf hæstv. ráðherra, út af fánatökunni 12. Júní þ. á., og ekki annað en vakið furðu hjá mér og líklega hjá landslýð öllum. Hann hleypur til þess - í stað þess að kenna sársauka með íslenzku þjóðinni, sem mest misboðið var -, að skrifa öllum lögreglustjórum, að vernda nú »dannebrog«, og þetta afrek sitt tilkynnir hann svo dönsku ráðuneytisstjórninni, rétt eins og honum lægi þar lífið við, að friðmælast nú við þá (!) Alla þessa frammistöðu ráðherrans get eg þá eigi annað en talið honum það óhappið, sem meira er en svo, að orðum verði lýst, - óhapp, sem hlýtur þá og að gera hann svo geraneyddan öllu trausti og áliti þjóðarinnar, sem frekast má verða. Og þetta, sem fyr var getið, gerir ráðherrann, í stað þess að leggja sem skylt var alla áherzluna á hitt, þ. e. að friða huga Íslendinga, og sýna Dönum, að vér viljum ekki þola slíkt athæfi og hefðum því helzt kosið, að foringinn hefði tafarlaust verið kvaddur heim, og þá verið látinn sæta þeirri ofanígjöf, sem athæfi hans verðskuldaði. Mörg fleiri dæmi þess gæti eg nefnt, hversu ráðherrann hefir af óhöppum eltur verið, - hversu atburðirnir hafa stýrst, eins og eg á þinginu 1911 sem afleiðing af breytni hans þá, í garð minn og íslenzku þjóðarinnar - fann alóyggjandi, og vissi þá stýrast hljóta. Það eru t. d. óhöpp, hversu mjög hv. ráðherra hefir dregið taum Íslandabanka, þar sem hann hefir ekki ávaxtað fé Landssjóðs í Landsbankanum, enda þótt hver eyrir, sem Landsbankinn vinnur, sé unninn eyrir fyrir landið, og því æ skylda hvers ráðherra, sem er, að hugsa þó fremur um hag hans, en annara sjóða. Enn má og - sem dæmi upp á óhappa-ferilinn - minna á það, hversu hlutabréf Íslandsbanka hafa mjög fallið í verði í tíð núverandi ráðherra; sem bankaráðsformanns. - Þarf og hvert fyrirtæki þess fremur, að þar séu viðriðnar happa- en óhappaverur. Þótt eigi vilji eg fara að mun út í þá sálmana hér, virðist mér þó, sem landsreikningurinn bendi og í sömu áttina - óhapp ráðherranum, að vera sýnilega að komast inn á brautina, að virða ekki fjárveitingavald þingsins sem skyldi. Menn greinir á hér á þinginu, og þykjast ekki hafa ráð á því, að veita, nema svo eða svo háa upphæð til hins eða þessa, en stjórnin leyfir sér svo að fara fram úr fjárveitingum þingsins, ef henni býður svo við að hörfa. Eg tala hér ekki um það, þó að stjórnin fari fram úr þeim fjárveitingum, sem áætlaðar eru og eigi geta að eðli sínu annað verið, heldur á eg hér einungis við »föstu fjárveitingarnar«, t.d. til sundkenslu, til utanferða lækna, til skóla o. fl. o. fl. Þá hefir stjórnin og tekið upp á því, að taka fé úr landssjóði »upp á væntanlega aukafjárveitingu«. En ef stjórninni á að leyfast, að bralla slíkt, sem nokkru nemur, þá geta menn alveg eina slegið stryki yfir fjárveitingavald þingsins. Hér er um afar-hættulega braut að ræða, og verður að hafa vakandi auga á, að ekki sé farið of langt inn á hana. En ráðherranum tel eg það óhapp, er ráðríkis- eða eingæðis-tilhneigingin virðist fara sívaxandi, í stað þess að hjaðna æ meira og meira - og stjórnast æ betur og betur - með vaxandi aldri og þroska. Enn er það óhapp fyrir hæstv. ráðh. að það er orðið ljóst, að neðri deild ber ekki það traust til hans, sem einatt þarf þó að vera milli þjóðkjörnu deildarinnar og ráðherra, sem læzt þó vera þingræðisráðherra. Þá hygg eg, að mér sé og eigi síður óhætt, að fullyrða að þjóðin hafi litið þeim augum á stjórnarfrumvörpin, sem þau væru með öllu ólík því, sem hún átti heimtingu á eða taldi sér rétt að vænta af hálfu þess ráðherra, sem léti sér ant um hag hennar. Og þar sem hæstv. ráðherra hefir ekki getað skilist þetta, þrátt fyrir »rökstuddu dagskrána«, sem samþykt var, og ekki varð skilin, öðruvís en sem megnasta »vantraustsyfirlýsing«, né heldur þrátt fyrir strádrepnu stjórnarfrumvörpin. þá verð eg að líta svo á, sem mesta happið, sem ofan á öll þessi óhöpp gæti í skaut hæstv. ráðherra fallið, væri nú það að hann fengi svo greinlega vantraustsyfirlýsingu, að hann færi frá völdunum sem allra bráðast.



Það liggur í hlutarins eðli, að eg get ekki haldið neina samanhangandi ræðu til að svara öllum þessum háttv. herrum, sem hafa ávarpað mig. Eg ætla einungis að leitast við að svara einstökum atriðum, sem borið hafa á góma, og reyni eg að fylgja þeim í þeirri röð sem þau komu fram. Fyrst ætla eg að segja það viðvíkjandi háttv. framsögum. fjárlaganefndarinnar (P. J.), að því fór fjarri því að eg með ummælum mínum um upphæð tekjuhallana vildi bera honum á brýn, að hann hefði skýrt órétt frá; eg vildi einungis segja, að á það mætti líta frá öðru sjónarmiði. Það sem eg sagði um brúna á Jökulsá, að eg teldi það áhættuspil eða jafnvel glæfralegt fyrirtæki að setja fé í það, var heldur alls ekki svo að skilja, að eg vildi liggja nefndinni á hálsi fyrir að hafa komið með þessa tillögu. Eg vildi einungis láta menn vita, hvernig verkfræðingurinn litur á það mál, og að eg gæti ekki álitið það heppileg skifti, að taka Jökulsárbrúna í staðin fyrir Eyjafjarðarárbrúna. Þá skal eg snúa máli mínu stuttlega að inum virðulegu ásækjendum mínum. Háttv. þm.N.-Þing. (B. SV.) varð fyrstur til þess að fara í eldhúsið. Það gleður mig, að ekki er alveg fallið niður ið gamla íslenzka búverk að þeyta flautir, sem annars er orðið svo fátítt. Því að þótt þunt væri og næringarlítið, það sem hann hafði til flautargerðarinnar, þá gat hann samt þyrlað sér talsvert upp á því. Eg heyrði jafnvel fólk segja: »Nei, sjáum til, hann er bara orðinn fyndinn«. Hann byrjaði á því, að eg hefði brotið á móti öllum greinum stefnuskrár minnar, er eg hefði sett mér í fyrra og hann kvað hafa verið fólgna í þremur atriðum: að efla friðinn í landinu, að auka lánstraust landsins út á við og að leiða sambandsmálið til lykta. Þetta er nú fyrst og fremst ekki nákvæmlega rétt, af því að eg gaf alls ekki út neina stefnuskrá. Eg sagði einungis í stuttri ræðu, þegar eg tók við ráðherraembættinu í fyrra, að okkur lægi mikið á trausti og samúð annara þjóða, og til þess þyrftum við að leggja niður innanlandsþrætur, enda væri það skilyrðið fyrir því, að sambandsmálið fengi framgang. Hann hélt því fram, að þetta hefði alt mislánast. Háttv. þingmaður veit þó, að Róm var ekki bygð á einum degi. Það er ekki öll nótt úti enn; og þó að ekki hafi tekist á einu ári að bæta öll þau helgispell, sem hann sjálfur hefir verið með til að vinna á því, sem lýtur að hag og trausti þjóðarinnar, þá er ekki þar með sagt að það takist aldrei. Það er ekki gert í snatri að bæta fyrir alt það glapræði, sem ábyrgðarlausir glópaldar hafa haft í frammi in síðari ár og orðið hefir til þess, að útlendar þjóðir, sem áður höfðu samúð með okkur, spyrja nú undrandi: Hvers konar þjóð er þetta, sem þannig fer að ráði sínu? Slíku áliti á okkur hefir verið komið inn hjá útlendum þjóðum in síðari ár, og hér verða allir góðir ættjarðarvinir að leggjast á eitt, að reyna að reisa við okkar horfna traust. Þá sagði háttv. þingmaður (B. SV.), að eg hefði í stað þess að efla frið í landinu orðið til þess að vekja sundrungu og tvístring með þjóðinni. Eg veit ekki, hvort allir eru honum samdóma um þetta. Eg hygg, að því verði ekki neitað, að þegar blað hans sjálfs, sem eg ekki tek mér í munn að nefna, er ekki talið með, þá hafi tónninn í hinum blöðunum, betri blöðunum, verið allur annar og sömuleiðis öðruvís talað á fundum en áður tíðkaðist, nema ef vera skyldi á þingfundum og flokksfundum, þar sem háttv.þm.N.- Þing. (B. Sv.) eða aðrar eldabuskur ófriðarins standa fyrir svörum. Sá friðsemdar og kurteisistónn, sem betri blöðin hafa látið upp, er einmitt að þakka þeim tilraunum, sem gerðar voru til þess að sameina hugi manna um sambandamálið, reyndar ekki af mér einum, heldur af ýmsum öðrum mönnum og er eg að eins einn af þeim. Hvað það snertir, að stjórnarflokkurinn hafi klofnað eða skifst, þá er þar ekki að ræða um neina sundrung eða tvístring með þjóðinni. Þingflokkur er ekki þjóðin, og hér er ekkert að orðið annað en það, að þingflokkur hefir skifst vegna nafna, ekki vegna stefnunnar, en stefna ins gamla flokks hefir ekkert breyzt né klofnað út um landið. Og þó að nokkrir menn úr fyrnefndum þingflokki stjórnarinnar hafi nú hlaupið í lið með ákveðnustu mótstöðumönnum stjórnarinnar, þá táknar það engan veginn neina skoðanabreyting hjá kjósendum í aðalmálum þjóðarinnar. Það er því ekki hægt að slá upp stórum bakstri úr sundrunginni, er eg hafi valdið. Þá sagði háttv. þingmaður, að eg hefði vakið ótraust á landinu með því að fá tilboð um lán frá ritsímafélaginu, þar sem heimtað sé veð af landssjóði. Eg skil ekki þennan hugsanagang. Ef það er rétt, að skilmálarnir fyrir lánstilboðinu feli í sér eitthvert vantraust, þá er eftir réttri rökfræði ekki hægt að fá út úr því annað en það, að eg hafi haft á réttu að standa í fyrra, að lánstraust þjóðarinnar væri eitthvað bilað. En það er ekki mér að kenna. Þetta var orðið þannig áður en eg tók við í fyrra. Og í því efni er háttv. þingmaður sjálfur ekki saklaus. Nú mæta manni, hvar sem maður leitar fyrir sér um fé eða framkvæmdir fyrir þetta land, spurningar eins og þessar: Hvað stendur til í þessu landi? Hvað ætla þessir þjóðrembingskappar sér að fara langt ? Hvert eru þessir blindu leiðtogar að toga þjóðina?. Þetta sannar að eins mitt mál, að ekki veiti af að beitt sé hyggni, stillingu og skynsemd til þess að rétta við aftur traust útlendra þjóða á landinu, það traust, sem þessi þingmaður hefir verið með til að eyðileggja. Þá gerði hann mikið veður út af þeim óförum, sem eg hefði farið í sambandsmálinu. Eg skil ekki að hann skuli dirfast að taka sér það orð í munn. Hann er sannarlega ekki þess verður að nefna það. Ef háttv.þm.N.- Þing. verður nokkurn tíma minst á ókomnum tímum, þá verður það í sambandi við það, að hann var einn af þeim mönnum, sem hjálpuðust að því að eyðileggja þetta landsins bezta og mesta mál. Hann sagði, að það hefði verið furðuleg dirfska af mér, að ætla nú að vekja það mál upp af nýju, eftir ófarirnar sem eg hefði farið 1909, þegar svo og svo margir hefðu lýst vantrausti sínu á mér fyrir að flytja það mál. Það var skárri dirfskan! Man hann ekki eftir, hvernig fór fyrir flokk hans við næstu kosningar á eftir, þegar meiri hluti þeirra þingmanna er á móti málinu höfðu verið, féllu eins og flugur.  (Benedikt Sveinsson: Það var af alt öðrum ástæðum)  . Eg hefði miklu fremur átt skilið traustayfirlýsingu heldur en vantraustsyfirlýsingin, enda var það látið í ljós í hér um bil í hverjum einasta hrepp á landinu eftir aðfarir þingmeirihlutans 1909. Háttv. þm. fór illum og ómaklegum sleggjudómsfullum orðum um árangurinn af samkomulagstilrauninni við Dani í sambandsmálinu 1912. Hann nefndi skýrsluna um það, er ýtrast var álítið mögulegt að samkomulag næðist um við Dani eftir alt það, sem á undan var gengið, frumvarp; segir að það hafi verið mitt prógram, sem alt hafi brugðist og farið út um þúfur. En þar um ekkert »frumvarp« að ræða, hvorki »ráðherra frumv«., né yfirleitt frv. frá neinum sérstökum manni. Eins og eg margsinnis og ýtarlega skýrði frá, þegar eg kom heim, voru atriðin að eins sett upp í ramma gamla frumvarpsins frá 1908 til yfirlita og glöggvunar fyrir þingmenn, svo að sem hægast væri að sjá í snatri, hvað það væri, sem nauðsynlegt væri talið að breyta frá frumv. 1908 til þess að málið næði fram að ganga í Danmörku. En um það átti fyrst að taka ákvörðun hér heima, hvort menn vildi taka málið upp í frumvarpsformi með þessum eða líkum breytingum. Eg lýsti yfir því skýrt og skorinort á fundi, þeim sem eg átti með nokkrum formönnum ríkisþingsflokkanna, að eg væri ánægður með frumv. frá 1908 óbreytt, og óskaði ekki mín vegna né míns gamla flokks neinna breytinga, en að breytingartillögur Sambandaflokksins 1912 væru gerðar til að koma á samkomulagi við þá, sem óánægðir höfðu verið með frv. 1908. Eg hafði tekist á hendur að grenslast eftir því, hvort frumv. með þessum breytingum, er menn af gamla Sjálfstæðisflokknum höfðu óskað eftir, mundi ná samþykki Dana, svo að unt væri að taka málið upp hér heima. Eg sagði inum dönsku ráðherrum, að eg samþykti ekki né skrifaði undir þær breytingar, er þeir af sinni hálfu fóru fram á, heldur mundi á sama hátt að eins grenslast eftir því, hvort þær gætu átt von fylgis hér heima. Sjálfur vildi eg ekki taka upp annað persónulegt prógram en það, sem eg hefði áður talið mig ánægðan með. Ef málið yrði tekið upp með breytingum, yrði það að vera sem nýtt flokksprógram, og gæti eg ekki gert það upp á mitt eindæmi; frumv. yrði þá ekki mitt, heldur flokksins. En það sýndi sig, þegar eg kom heim, að menn vildu ekki aðhyllast breytingarnar eða tilslakanirnar frá frumv. 1908, þótt þar með fengist framgengt aftur á móti öllu því, sem Sambandsflokkurinn hafði heimtað til skýringar og týmkunar að öðru leyti. Þessar tilraunir hafa orðið fyrir röngum og villandi dómum, og það mun sýna sig, að þegar menn eru farnir að dæma um málið án persónulegs haturs og flokkadráttar, þá verður viðurkent, að með þeim hafi þó getað fengist öll meginatriði af því, sem eftir hefir verið óskað og vér þurfum að fá, og að tilslakanirnar frá frv. 1908, sem heimilaðar voru í móti, séu meira formlegs eðlis en efnislegs. Og þegar sá dagur rennur upp, - því hann rennur einhvern tíma upp, - er sambandsmálið er til lykta leitt, er eg sannfærður um, að samkomulagstilraunarinnar 1912 muni verða minst sem eins ina mesta og bezta spors til þess að leiða málið til sigurs, að minsta kosti inn á við. Háttv. þm. sagði, að öll þjóðin hefði tekið afstöðu á móti þessum málaleitunum; en því fer afarfjarri, að það sé rétt. Hann sagði, að á þingmálafundum í Eyjafirði, þar sem eg ætti þó svo mikil ítök, hefðu menn verið á móti því. En þetta er alveg rangt. Þar komu engar mótbárur fram gegn mínum afskiftum af málinu. En af því, hvernig ástatt er, kom eg sjálfur fram með þá tillögu, að málinu yrði ekki hreyft nú á þessu þingi.  (B. Sv.: Ekki er nú traustið mikið)  . Samvinnan er ekki svo glæsileg á þinginu, að líklega horfist á um góðan árangur. En seinna koma aumir dagar, og koma þó. Það sannar litið um málið, þó að hann bregði mér um ólán og ilt gengi. Það er vígljóst enn, þótt eg sé úr sögunni, fleiri menn en eg, sem geta tekið upp málið og fylgt því fram, þegar mig þrýtur. En fyrir hans hrakspám og óheillabrigzlum hrekk eg ekki af stokki. Úr stórmálunum hrapaði háttv.þm. svo afarlangt niður, þegar hann fór að brigzla mér um málverk, sem verið hafi í ráðherrahúsinu frá tíð Björns Jónssonar! Þessi málverk hafa alls ekki verið flutt þangað í mína þágu. Helmingnum af heim er eg þegar búinn að skila.  (Benedikt Sveinsson: En hinn helmingurinn?)  . Honum má skila hvenær sem er. Reyndar hefi eg aldrei verið í þeirra manna tölu, sem hafa legið Birni Jónssyni á hálsi fyrir að hafa flutt þessi fáu málverk í húsið eftir að það var orðið landsins eign. Eg var þvert á móti þeirrar skoðunar, að það væri alveg rétt sem hann gerði í því efni, svo að fyrir þeirra hluta sakir þarf eg enga tilbreyting að gera um þetta frá því, sem tíðkast hefir í tíð undanfarandi ráðherra. Svo kom háttv.þm. að Íslandsbanka. Hann gat þess fyrst, að jafnframt ofurást minni á Íslandsbanka hefði komið fram kuldi til Landsbankans. Skora eg á hann að koma með dæmi upp á það. Eg kannast alls ekki við, að hafa fundið til neins kala til Landsbankans og eg kannast ekki heldur við að hafa gert nokkuð, sem hægt væri að leggja svo út, alla mína embættistíð. Eg hefi ekki stígið eitt spor í þá átt. En þetta var heldur ekki annað en hliðarhögg hjá háttv.þm. Hitt var aðalatriðið, að eg væri hliðhollur Íslandsbanka, og væri vanur að sjá í gegnum fingur við lögleysur, er þar færu fram. Hann sagði, að hlutaféð í bankanum væri ólögmætt. Hlutirnir ættu að vera innborgaðir til fulls, en svo væri ekki. Þetta er alls ekki satt, því hlutirnir hafa verið innborgaðir að fullu frá því á fyrsta ári. Svo sagði hann, að Íslandsbanki hefði til sölu og seldi hlutabréf í sjálfum sér upp á lán gegn veði í hlutabréfunum sjálfum. En sannleikurinn er sá, að Íslandsbanki hefir aldrei átt eitt einasta hlutabréf í sjálfum sér, og því aldrei getað haft neitt af þeim bréfum á boðstólum eða til sölu fyrir sig sjálfan. Þetta er því ekki annað en rakalaus ósannindi. Menn, sem hafa viljað kaupa hlutabréf, hafa auðvitað stundum snúið sér til bankastjóranna um útvegun á hlutabréfum. En bankinn hefir þá alt af sent símskeyti til Kaupmannahafnar og látið milligöngumenn þar kaupa bréfin á kauphöll eða hjá verðbréfamiðlum, þeim er slíkt annast. Bankinn hefir alls ekki selt hlutabréf sín sjálfur, því síður gegn veði í sjálfum sér eins og þm. komst að orði. Hitt er annað mál, að bankinn hefir stöku sinnum tekið hlutabréf sem handveð fyrir lánum, enda er það skýlaust heimilað í reglugerð bankans 25. Nóv. 1907. Þar stendur í 3. gr. um, hvað sé takandi gilt, sem veð: »Bankahlutabréf, sem eru með kauphallar verðlagi, alt að 75 % af verði þeirra« . Allir vita, að hlutabréf Íslandsbanka eru nóteruð utanlands, með kauphallarverði, og mér er kunnugt um, að haldið var stranglega þeirri reglu að lána aldrei út á meira en 75% af kauphallarverði. Eg sé hér í deildinni einn háttv.þm., sem mun minnast þessa. Honum þótti þá óþarft, að framfylgja þeirri reglu svo strangt. Það má vel vera, að einhver kunni að hafa notað lán, sem þeir hafa fengið í bankannm, til þess að kaupa aktiur fyrir. En bankinn getur ekki ráðið við það, hvað menn gera við það fé,, sem menn taka þar út að láni eða á annan hátt. Svo sagði háttv.þm., að bankinn hefði ekki lagt fram gullforða sinn að fullu. Veit eg ekki, hvaðan honum kemur sú vizka. Það hefir alt af verið vakað yfir því með mestu nákvæmni, að nægur gullforði væri fyrir hendi, og vanalega hefir hann verið meiri en hann þarf að vera að lögum. Vísa eg þessu ámæli til baka sem alveg ósönnu.  (Benedikt Sveinsson: Eg nefndi ekki gullforða á nafn)  . Jú, eg skrifaði það eftir honum hjá mér. En hann vildi kannske ekki hafa sagt þessa fjarstæðu. Þá sagði hann, að bankinn hefði ekki stutt atvinnuvegina. Hvað kallar hann það, að hafa svo að segja komið upp botnvörpuútgerðinni? Því hefir enginn stuðlað meir að en einmitt Íslandsbanki. Er það þá einskisvirði, að hafa komið upp afkastamestu atvinnugreininni, sem til er í landinu. Annað sem hann vildi leggja bankanum til lasts, var, að hann hefði styrkt stórkaupafélög; sem væru að mestu leyti útlend. Þetta er líka misskilningur hans. Íslandsbanki hefir ekki lánað öðrum stórfélögum fé, en þeim innlendu verzlunum, sem langmest framleiða og kaupa af innlendum afurðum, og leiða inn í landið fé fyrir þær. Það félagið, sem mestar upphæðið hefir haft í viðskiftum við bankann, er einn inn lang8tærsti atvinnurekandi hér á landi, og er að minsta kosti að nafninu til íslenzkt félag. Með því að útvega þessu félagi rekstrarfé hefir bankinn aðallega haft fyrir augum hag íslenzkra framleiðenda og það, að auka notagildi innlendra afurða, með því að gera mögulegt að borga þær í peningum. Aðferðin að lána peninga, þeim sem kaupa íslenzkar afurðir í stórum stíl, í stað þess að búta niður svo og svo margar smáupphæðir til svo og svo margra manna, er eftir minni hyggju langtum affarasælli til að styrkja atvinnuvegina svo um muni. Sú aðferð hefir gert það að verkum, að mögulegt hefir verið að kaupa fyrir peninga út í hönd út um alt land fisk og aðrar afurðir landsins. Mun það mikið því að þakka, hvað afurðirnar hafa hækkað í verði. Er þetta miklu meir um vert, en þótt einhver Páll, Pétur eða Benedikt hefði fengið nokkrum hundruð króna víglínum meira en ella, ef til vill til þess að kaupa sér fyrir niður holla hluti. Það sem mest eykur hagsæld landsins, er, að landsmenn framleiði sem mest og fái sem mest fyrir vöru sína. Þetta er það sem Íslandsbanki hefir haft fyrir augum, þegar hann fremur hafði viðskifti við stórkaupmenn, en þá, sem litið hafa um sig. Þá spurði háttv.þm., hvað það væri, sem valdið hefði verðfalli á skitum bankans í seinni tíð, og gaf í skyn, að það mundi vera eitthvað rotið. Eg verð að segja honum, að eg er hræddur um, að ein af aðalástæðunum fyrir verðfallinu sé það, sem á íslenzku heitir rógur, og ef til vill íslenzkur rógur. Munu ósannar sögur, sem bornar eru út af ýmsum óvildarmönnum og keppinautum, sem sumpart má renna grun i, hverjir séu, eigi góðan þátt í því. En slíkt hjaðnar niður aftur eins og bóla. Það er ekki í fyrsta sinn, sem tekin er mýfluga og gerður úr henni úlfandi og sjálfsagt ekki í sem beztum tilgangi. Þá segir þm., að það sé ólögmætt að bankinn taki á móti sparisjóðsfé. Það er hvergi bannað og það hefir aldrei verið haft neitt á móti því, að bankinn tæki á móti innlánum, enda væri slíkt fjarstæða ein. En það er sá stóri munur á innlánum í Íslandsbanka og sparisjóðsfé Landsbankans, að í Íslandsbanka er alt af hægt að taka innlánsféð út með tékkávísun, sem er og hefir verið mörgum manni til hagræðis. Þá bar þingmaðurinn landstjórninni, á brýn, að hún hafði leyft sér að taka heilan sjóð, minningarsjóð Kristjáns Jónssonar og kaupa fyrir hann hlutabréf í Íslandabanka. Eg hefði ekki álitið mikið við það að athuga þótt svo hefði verið. En þess er við þetta að geta, að það er ekki snefill af sannleika í sögunni. Sannleikurinn er sá, að áður en sjóðurinn kom undir umsjón stjórnarinnar, höfðu verið keypt hlutabréf fyrir 10,000 krónur. Persónulega hefi eg ekki neitt með þetta að sýsla og hefði ekki vitað þetta, ef landritari hefði ekki fyrir nokkru skýrt mér frá þessu út af einhverri ósannindagrein í blaði því hér í bænum, sem þingmaður N.-Þing. er við riðinn. Og áðan, þegar eg var á leið hingað á fund, þá hitti eg landritara á götunni, inti hann eftir þessu og staðfesti hann að þetta væri rétt, að aktiurnar hefðu verið áður keyptar. - Svo fór um sjóferð háttv.þm. Viðvíkjandi sjóðnum ! Þá fór hann að tala um Sameinaða gufuskipafélagið og sagði að það hefði verið mér að kenna að eigi hefði verið samþykt í fyrra að kaupa strandbátana Austra og Vestra, sem þá hefðu staðið til boða með ágætum kjörum. Eftir því sem eg hefi komist næst síðar, hafa bátarnir aldrei staðið okkur til boða með þeim kjörum, sem látið var í veðri vaka á þinginu í fyrra, því þegar eg kom til Kaupmannahafnar í fyrra, var búið að selja þá fyrir 70 þús. krónum meiri upphæð, en sagt var hér á þingi í fyrra að þeir ættu að kosta landið. Þykir mér ekki trúlegt að félagið hafi ætlað að fórna landinu þessum 70 þús. kr. Þá hafði háttv. þingmaður reiknað það út, að landið tapaði 200 þúsundum kr. á auknum 8utningsgjöidum ina Sameinaða gufuskipafélaga. Eg vil ekki vera að eyða tíma í það nú, að sýna, hvílík fádæma vitleysa þetta er, og hvílík fásinna það yfirleitt er, að kenna mér um þær breytingar, sem orðið hafa á flutningagjaldi á sjó síðasta ár. Eg kem að þessu aftur, þegar eg fer að svara ræðu háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) og sleppi því þess vegna hér. Svo fór hann að dylgja um samband mitt við steinolíufélagið D. D. P. A. Hann fann það til, að það leigði hús hjá mér. Hvað er á móti því? Það var búið að gera samning um þá leigu alt að því mánuði áður en nokkur hafði hugmynd um, að steinolíufrumvarp, það sem knúð var fram í þinglokin í fyrra, mundi koma fram. Átti eg máske að rifta samningnum við manninn og segja: Eg þori ómögulega að leigja yður þetta hús, menn munu gruna mig um græsku, ef eg hefi nokkuð saman við yður að sælda, eftir að nýtt steinolíufrumvarp er komið á döfina. Þingmaður N.-Þing. verður kannske vondur við mig ? Nei, háttv. þingmaður verður að forláta, svo mikið ragmenni er eg ekki. Eg fer allra minna ferða fyrir því, þó hann eður hana líkar láti sér sama að hreyta fram slíkum ósæmilegum og ástæðulausum getsökum. Þá talaði hann um stjórnarfrumvörpin, gömlu þuluna um að stjórnin mætti ekki halda þeim leyndum, ætti að láta fólk vita af því fyrir fram, hvað hún hefði í smíðum, og hvað hún ætlaði að koma fram með. En eg vil spyrja eina og um daginn, hvers vegna þá ekki þingmenn líka, hvers vegna eiga þeir ekki líka að segja til fyrir fram? Þeir þurfa þó ekki að bera upp frumvörp sín fyrir konungi áður, eins og ráðherra verður að gera. Hvers vegna láta þeir ekki fólk vita um þessi frumv., sem þeir eru að búa til heima hjá sér, eða ætla sér að búa til hér í þinginu. Það fer þó ekki í bága við neinar stjórnarfarareglur, að þeir segi frá strax, hvað þeir ætla að koma með. Hitt væri varhugaverðara, að stjórnin færi að auglýsa fyrir fram, hvað konungur mundi láta leggja fyrir þingið, áður en samþykki hans er fengið, og ekki mundi öllum þykja það viðkunnanlegt að stjórnin gangi út á stræti og gatnamót og hrópi: Nú datt mér anzi gott í hug, nú ætla eg að fara að búa til frumv. um þetta, ef enginn hefir á móti því!. Ekki einu sinni þingmanni Norður-Þingeyjarsýslu mundi detta í hug að gera þetta, þó hann kæmist í ráðherrasessinn, sem ef til vill er draumalandið hans. Það yrði oflangt mál að fara að taka upp allar títuprjónsstungur þingmanns mannsins og svara þeim. Hann lauk máli sínu með því að segja, að ekki einungis þingið væri á móti mér, heldur væri eg líka á móti þinginu, eg væri hugsjónalaus og stefnulaus, og það væri furða, að eg skyldi ekki vera búin að segja af mér. Eg vil nú segja háttv. þingm. N.-Þing. (B. Sv.), hver er ein aðal-ástæðan til þess, að eg sit enn þá í þessu sæti, hvað sem persónulegum tilfinningum mínum og óskum líður. Það er einmitt tillitið til slíkra þjóðmálaskörunga, eins og hann er sjálfur og nokkur sá eða flokksbrot, er hann fyllir. Mig óar viðað sleppa að nauðsynjalausu taumunum í slíkar hendur, beinlínis eða óbeinlínis. Eg hef þá skoðun, að það sé skylda hvers mans að reyna að sporna á móti því í lengstu lög að landið hans lendi í ógöngum. Eins og nú stendur eru vandræði nóg, þó ekki sé á aukið. Háttv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) talaði hátt um það, að eg væri að brjóta þingræðið með því að fara ekki frá, og hlýtur í því að liggja, að hann telji að meiri hluti þings sé á móti mér. En ef svo er, hvers vegna færir hann ekki stinnur á mál sitt? Hvers vegna kemur hann ekki eða lætur bandamenn sina koma fram með og samþykkja vantraustsyfirlýsingu og vísa mér þannig burtu, fremur en að vera sífeldlega með þessa máttlausu títuprjónsstingi sína. Þá kæmi það fram, hvað meiri hluti þjóðkjörinna þingmanna vill í þessu efni. Vilji meiri hlutinn að eg fari, skal eg vissulega engri þrásetu beita. En það vil eg þó segja honum, til þess að fyrirbyggja misskilning, að þó að vantraustayfirlýsing væri samþykt hér í deildinni að nafninu til með 13 atkvæðum á móti 12, þá myndi eg hafa mikla freistingu til þess að líta svo á, að í rauninni væri hún fallin með 12 á móti 12, því að hann er sá 13. Þá mun eg víkja nokkrum orðum að því, sem háttv.l.þm. Rvk. (L. H. B.) hafði til brunns að bera í sinni ræðu. Reyndar var mestöll ræða hans þannig bygð, að ekki er til nokkurs hlutar að vera að svara henni, því hún upplýsti ekkert um ákæruefnið gegn mér. Hann taldi þar fram heila »legíón« af tölum, sem ef til vill hafa einhvern fróðleik í sér fólginn, ef til vill ekki, en sem í öllu falli er örðugt að skilja, hvað áttu að þýða í sambandi við gufuskipasamninginn, sem mér er hallmælt fyrir. Eg get ekki séð, að hér liggi fyrir nema ein spurning í því máli, nefnilega sú: Var það forsvaranlegt eða ekki af ráðherra að gera slíkan samning? Ef þannig er spurt, þá verður að skoða ástæðurnar 1912, hvernig þær voru þá; það er ekki annað en blekking, að miða við árin 1910 og 1911 í þessu sambandi. Eg verð að segja, að eg skildi ekki meining háttv. þingmanns, þegar hann var að bera saman, hve mörg skip hefðu verið notuð til ferðanna 1910 og 1911 og svo nú, eða þegar hann var að upplýsa, hve margir viðkomustaðir hefðu staðið á áætlunum þá, bæði fyrir Thoreskipin og skip ins Sameinaða. Hann gætti ekki að því, sá góði maður, að þótt ekki séu settir eins margir fastir viðkomustaðir inn, þá vegur það fullkomlega upp á móti því, að skipin koma nú á allar hafnir sem menn óska, utan ferðaáætlana, ef 150 kr. fragt fæst. Það virðist mér miklu betra fyrirkomulag, heldur en að láta skipin flækjast inn á hverja vík í hverri ferð, án tillits til þess, hvort þau hafi nokkuð þangað að gera eða ekkert annað en að tefja tímann. Eg skil ekki að ræða háttv. þingm. hafi verið ætluð til þess að sannfæra þingmenn hér í salnum um nokkurn skapaðan hlut. Þessi sagnfræði hans, sem eg annars hefi heyrt áður á fundi í »Fram«, á bersýnilega að koma í blöðunum og sýna kjósendunum, að þarna sé maður, sem viti svona sitt af hverju, þó hann láti minna. Ef við hefðum haldið Thoresamningnum, þá hefði engan nýjan samning þurft að gera í fyrra. En nú gat Thore sem kunnugt er ekki staðið við samninginn og þess vegna var nauðsynlegt að gera nýjan samning. En fyrst nýr samningur var gerður, þá var líka alveg ómögulegt að komast hjá því, að ið breytta ástand, sem þá var orðið að því er snertir verð skipa, fragtir, kolaverð, erfiðislaun o.s.frv., hlyti að koma til greina, og hafa áhrif á nýja samningsmöguleika. Það brast öll skilyrði fyrir því, að hugsanlegt væri að komist yrði að eins ódýrum kjörum um strandferðir, eins og eg fékk 1907 og 1908 og eins og Thoresamningurinn var miðaður við 1909. Heimsmarkaðurinn var breyttur; að því er snertir flutningskostnað á sjó. En það er of mikil æra, sem háttv. 1. þm. R.vk. (L. H. B,) gerir mér, er hann vill gera það að efni í eldhúsdagsræðu yfir mér, því að eg réði ekkert við heimsmarkaðinn. En hitt er víst að kjörin sem við fengum, voru þó langtum miklu betri en við hefði mátt búast og áhorfðist. Það var einkennilegt, að í inum ýmsu dæmum, sem háttv.þm. tók til þess að sýna fram á, hve miklu - hækkun sú næmi, er orðin væri á farmgjöldum hér hafna milli og fargjöldum, reiknaði hann alt í prócent-tölum, en nefndi ekki, hversu miklum upphæðum væri að skifta. Það er in beinasta leið til þess að villa mönnum sýn um það atriði, og gefa skakkar hugmyndir, að slá um sig með því að t. d. fjargjald milli tveggja smáhafna, sem hefir verið 70 aurar og er hækkað upp í 1 kr. 20, hafi verið hækkað um 72 af hundraði(!), þó að mismunurinn eftir flutningsmagni nemi kannske ekki fullum 10 krónum yfir alt sumarið. Á sama hátt er með annað. Þetta er sama aðferðin sem háttv.þm. Dal. (B. J.) viðhafði í grein um þetta efni í »Birkibeinum« í vetur. Það sem hér skiftir máli, er það eitt, hve hárri upphæð nema hækkanirnar á farmgjöldum og fargjöldum samtals. Eg get sagt háttv.þm. það. Það hefir verið reiknað út nákvæmlega, miðað við farþega- og vöruflutninga eins og þeir voru með skipum »Sameinaða« árin 1907–1908, bæði strandferðaskipunum og millilandaskipunum. Hækkunin nemur ekki meiru á farþegagjöldum, en 5200 kr. að jöfnum farþegafjölda, og ekki meiru á farmgjaldinu en 4000+4000 kr.; eða samtals 13,200,00 kr. En siðan hefir kolaverðið hækkað svo mjög, að það nemur síðan 1909 9 shillings á tonninu. Þessi hækkun er sama sem að kolin, sem strandferðaskipin 2 brúka, eru 12,000 kr. dýrari nú en 1909, og þegar svo þar við bætist kolatollurinn, þá fer að koma nokkuð upp í þessar 13200 kr. sem hækkunin á farm- og farþegagjöldum nemur. Eins og samningarnir frá 1912 bera með sér, var alls engin breyting gerð - ekki eins eyris hækkun leyfð á flutningsgjöldum milli Kaupmannahafnar og Íslands frá því sem ákveðið var í samningum 1909. Það eru að eins Leithtaxtarnir, sem hækkað hafa af millilandatöxtunum. Og það er ekki eftir nýrri heimild, heldur gamalli heimild, sem félagið hafði ekki notað. Sameinaða félaginu var sem sé heimilað í samningum 1909 að hafa »Leith« taxtana að eins um 10% lægri en Khafnartaxta. Þetta hefir nú loks verið gegnumfært, en Kaupmannahafnartaxtinn hefir ekki verið hækkaður um einn einasta eyri. Breytingarnar á farþegagjöldum eru engar aðrar en þær sem eg lýsti yfir á þinginu í fyrra að settar mundu verða sem skilyrði, og eg mundi ganga inn a. Samgöngumálanefndin var þessu samþykk, og enginn mótmælti, Svo að nú er fremur ástæðulítið að vera að gera úr þessu kærupóst móti mér. Enda munu fáir Íslendingar bíða halla, sem nokkru nemi, af þessum breytingum. En þó að svo væri ef til vill, þá koma í staðinn ívilnanir af félagsins hálfu, sem spara landssjóði fé. Það er ákvæðið um ókeypis póstflutning með millilandaskipunum frá einni höfn til annarar hér innanlands. Þegar Thoresamningurinn var gerður, hafði Sameinaða félagið enga skyldu til að flytja póst án borgunar nema milli landa, eða frá útlöndum til »adresse«hafnar, en nú samkvæmt samningnum, § 2, á það að flytja innlendan póst án nokkura sérstaks endurgjalds. Þetta munar ekki svo lítilli upphæð oss í vil, og væri eins mikil ástæða til að geta þess. ef háttv.þm. vildi gefa rétta skýrslu um samninginn. Það er nú komið á daginn, að þessar frægu 200 þús. kr., sem háttv.þm. Dal. (B. J.) fann út að vér töpuðum árlega á inum nýju samningum frá 1912 og sem þeir háttv.þm.N.; Þing. (B. SV.) o. fl. síðan hafa tjaldað með, eiga aðallega að vera fólgnar í því, að Sameinaða félagið borgi ekki síðari 10% afsláttinn af farmgjöldum, nema 300 kr. Séu á einu konnossementi, og sé hætt að gefa aukaafslætti, sem áður hafi tíðkast. Ákvæðið um, að binda síðari 10% afsláttinn Við 300 kr. sending á einni farmark, var sprottið af því, að það var komið í Ijós, að þessi ívilnun lenti mest í vasa kommissionæra í Kaupmannnahöfn, er söfnuðu saman mörgum smáupphæðum á ýmsum farmskrám, til þess að ná þessum prócentum hjá félaginu. En innlendir smákaupmenn höfðu lítið gagn af þessum afslætti. En eftir ósk nokkurra Reykjavíkurkaupmanna hefir þessu aftur verið breytt í gamla horfið, svo að þeir halda, þrátt fyrir ákvæði samningsins, sömu kjörum eins og áður. Þar verður því fremur lítið upp í þessar frægu 200 þús. kr. Það verða þá loksins að eins aukaprósenturnar, sem gefnar hafa verið einstökum mönnum »bak við tjöldin«, en nú er hætt að gefa. En um þær stendur ekki eitt orð í neinum samningi við landsstjórnina. Þær falla af sjálfu sér burt Við breyttar kringumstæður og minkandi samkepni. Það er ekki til neins að tefja tímann á því að svara þessum ástæðulausa barlómi um tap og verri kjör, sem sumpart er að eins hugarburður, og sumpart alls ekki unt að gefa stjórninni að sök. Eins og eg hefi sagt áður, er aðalatriðið þetta: Var það forsvaranlegt eða ekki, að gera nokkurn strandferðasamning í haust er leið, eða átti stjórnin að láta allar strand í ferðir falla niður? Mér fanst að þær væru alveg nauðsynlegar og þessvegna gerði eg samninginn við sameinaða félagið og gat ekki fengið þær með öðrum kostum. Strandferðirnar nú eru alveg eins góðar og þær voru áður en Thoresamningurinn var gerður. Háttv.þm. spurði, hvers Vegna »Thore« fengi borgun fyrir póstflutning, þar sem ekkert stæði um það í samningnum ? Um »Thore« er hér sama að segja sem um »Bergensfélagið«. Það er borgun fyrir póstflutninga eftir sérstöku »accorði«, af því það hefir nú ekkert fast tillag, til ferða sinna. Háttv. þm. dró saman aðfinslur sínar í þrjár spurningar: 1. Hvers vegna breytt hafi verið samningnum Við Sameinaðafél. frá 1909. 2. Hvers vegna »Torefélaginu« hefði ekki verið þrýst til að ganga að betri skilmálum; sérstaklega flytja póstflutning ókeypis. 3. Hvers Vegna samningagerð um strandferðirnar hefði ekki verið frestað þangað til síðar í vetur. Fyrstu spurningunni hefi eg þegar svarað, og anza því ekki meira. Hvað 2. spurningunni viðvíkur, þá gekk hann út frá því, að eg hefði ekkert reynt til þess að fá. »Thorefélagið« til þesa að fullnægja óskum, þeim sem oss væri hagkvæmastar. En því fer fjarri, að þetta sé réttmæt ásökun. Eg hefi einmitt gert mitt ítrasta til þess að komast að svo góðum kjörum, sem mögulegt var. Til sönnunar því vil eg leyfa mér að lesa upp bréf frá stjórn »Thorefél.«, og vona eg að allir skilji það þó að það sé á dönsku. Bréfið er þannig: Köbenhavn, d. 8. Okt. 1912. Foranlediget af vor Herr Direkter Hcndriksen's Samtale med Deres Excellence í Gaar har der í Dag været afholdt Bestyrelsesmøde í Dampakibsselekabet »Thore«, hvor de af Deres Excellence stillede Betingelser for at lese Thore fra Kontrakten af 7 August blev forelagt. Bestyrelsen beklager imidertid, under Hensyn til Selskabets Forhold í det hele, ikke at kunne forpligte sig til de ønskede Anløb af Lübeck eller anden tysk Plads, ligesom man heller ikke ser sig í Stand til a t stille nogen Garanti vedrørendc den fremtidige Udførelse af Mellemlandsfarten saaledes som ønsket. - Heller ikke kan Selskabet paatage sig nogen Forpligtelae med Hensyn til Fastættelsen af Passager- og Godstaxter, eller med Hensyn til Rutens Besejling samt Postbesørgelsen mellem Landene for det Vederlag, der nu ydes. Kun hvis Deres Excellence uden Betingelser leser »Thore« fra Kontrakten af 7. August 1909, er der Mulighed for at fortsætte Selskabet, hvorimod man í modsat Fald maa opgive den paatæenkte Henvendelse til Selskabets Kreditorer, hvis Moratorium udleber førstkommende Tirsdag den 15. ds., og í de nærmeste Dage indkalde en Extraordinær Generalforsamling med Forslag til Likvidation af Selakabet, da en Fortsættelse af Selskabets Virksomhed paa Basis af den nugældende Kontrakt eller de nu stillede Betingelser vil være en Umulighed. Under Hensyn til det saaledes anførte, titlader vi os at anmode om Deres Excellences Svar saa vidt muligt omgaaende. Ærbodigst. í Bestyrelsen for Dampskibsseiskabet »Thore« Joh. Bnastrup. H. Hendrzksen. Hannibal Beck. Hans Excellence Islands Minister Hannes Hafstein, K af D , D. M. p. p. Félagið var áreiðanlega svo illa statt, að það gat ekki hafnað eða varist kröfum skuldheimtumanna um gjaldþrota meðferð, nema það væri leyst við samninginn án nokkurra skilmála. Sumir af þeim sem menn sízt ætluðu, vildu gera það »fallit«, Og ef það hefði orðið gjaldþrota, þá var ekki einu sinni nóg til að borga veðskuldir og forgangsskuldir, ekki einn eyri til skaðabóta handa landssjóði Íslands. En Handelsbanken hafði þegar í fyrra, dregist á það, að ef félagið væri leyst við samninginn skilmálalaust, þá, skyldi hann gera alt sem hann gæti til þess að það héldi áfram siglingum hér til lands, að minsta kosti fyrst um sinn, og það var oss bæði beinn og óbeinn hagur. Þetta loforð sitt vildi bankinn halda eftir því sem unt var. Niðurstaðan varð því sú, að félagið var leyst frá samningnum skilmálalaust að öðru en því er samdist um borgun fyrir póstflutninga og gat því haldið áfram siglingum. Nú flytur það póst fyrir c. 1/3 af því sem það hafði heimtað, og því miklu lægra verð, en félagið mundi fá fyrir tilsvarandi vöruþunga með venjulegum farmgjaldstaxta, að eg ekki tali um þá borgun, sem lögin ákveða fyrir póstflutning til óviðkomandi skipa. Viðvíkjandi 3. spurningu, sem háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) lagði fyrir mig, hvers vegna eg hefði ekki frestað öllum samningum við félagið þangað til eg gat t. d. spurt hann ráða, er þetta að segja: Félagið krafðist skjótra svara. Skipin, sem taka átti til strandferðanna, gáfu af sér yfir 30 þús. kr. hvort í þeim ferðum, sem þau voru í árið 1912, en félagið gat ekki tekið þau úr þeim ferðum fyrirvaralaust. Eg varð að segja af eða á áður en eg fór heim í fyrravetur. Í þessu sambandi skal eg geta þess, að mér meir en datt í hug, meðan á þessu stríði stóð um tilboðin, hvort ekki væri heppilegast að kaupa skip upp á væntanlegt samþykki þingsins, þótt vitanlega væri undir högg að sækja hjá háttv.þm. Rvk. og fleiri þinghöfðingjum. Þess var kostur, að fá keypt skip eins og »Skálholt« fyrir 100 þús. kr. En auk þess sem skip þetta var ekki nýtt, og því ef til vill varhugavert að festa kaup á því, þá var meginástæðan til þess, að eg hvarf frá ráði sú, að þá hlaut að reka að því, sem leitt hefði til innar mestu óánægju og mótblásturs, að greiða hefði þurft aukafragtir til allra annara hafna en þeirra, Sem voru beinir viðkomustaðir millilandaskipanna, því að ekki gat landssjóður staðið sig við bæði að kaupa strandferðaskipið og flytja allar vörur, með því ókeypis. Tilraunir til þess að fá önnur tilboð reyndust árangurslausar. Bergenska félagið neitaði, og Sameinaðafélagið vildi heldur en gjarna vera laust, af því að það sá fyrir tap, en vildi þó ekki synja oss í nauðsyn vorri. Því var ekki annað fyrir höndum en að taka boði þess eða fella alveg niður strandferðirnar. Eg ætla svo ekki að svara þessum strandferðaákúrum meira að sinni. Hvað sem háttv. þm, segir, þá er eg fyrir mitt leyti viss um, að eg hefi gert rétt í þessu efni, og gat ekki betur. Þá sný eg mér að háttv.þm. Dal. (B. J.). Hann byrjaði ræðu sina á því, að þakka fjárlaganefndinni fyrir tillögur hennar um að hækka laun kennaranna við Mentaskólann. Eg get tekið undir þetta með honum. Þetta er ið sama, sem eg átti að dæmast óalandi og óferjandi fyrir af félögum hans, háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) og háttv.þm.N.Þing. (B. Sv.), og vona eg að þeir verði vægari í dómum við hann, þó að hann sé svona hlálegur í launalagamálinu. En síðan sneri háttv.þm. sér að atburðinum 12. Júní og hafði ýmislegt að athuga viðgerðir stjórnarráðsins út af þeim atburði. Hann sagði, að Íslendingur hefði þá verið rændur eign sinni, og spurði, hvað stjórnarráðið hefði gert til þess að útvega honum aftur rétt sinn. Því er fljótsvarað. Stórnarráðið hlutaðist til um það, að maðurinn fekk aftur eign sína og var þegar skilað flagginu. Og stjórnarráðið gerði meira; það skrifaði forsætisráðherranum í Kaupmannahöfn bréf og beiddist, að flaggið væri látið hlutlaust sem áður hefir tíðkast og sagðist ekki vita af nokkurri lagaheimild fyrir þessari töku. Leit það svo á, að þetta væri misskilningur hjá hlutaðeiganda sjóliðaforingja, en það gat ekki talist stóratburður þetta, að embættismaður telur eitt ákvæði gilt, sem aðrir álíta ógilt. Háttv. þm. var ekki ánægður með orðalágið á bréfinu í hana garð og þótti móðgandi fyrir sig, að sagt var um þann mann, sem kom með tilllöguna um útilokun danska flaggains, að það hefði verið en tilfædigt Tilatedeværende. Í stað þess að nefna nafnið. En hér með var engin móðgun meint. Í þessu orðalagi liggur að eina það, að það hafi ekki verið tilætlun fundarboðendanna að amast við löglegu flaggi ríkisins, heldur hafi þetta flotið óvart með af annara völdum. Það hefði ekki verið betra fyrir neinn að geta þess, að þessi tillaga hefði átt rót sína að rekja til annara eina manns, eins og sjálfa viðskiptaráðunautsins. Meining stjórnarráðsins var eingöngu sú, að gefa áreiðanlega skýrslu um málið til þess að koma í veg fyrir, að skeyti og bréf akökk og skæld hermdu rangar fregnir. Það getur hver maður séð, að bréfið er kurteislega orðað, eina og embættisbréf eiga að vera. Er í því enginn undirgefnistónn, heldur talar þar jafningi við jafningja. Eg veit ekki, hvort háttv.þm. Dal. (B. J.) hefir séð umburðarbréf til lögreglustjóranna.  (Bjarni Jónsson: Nei, en hæstv. ráðherra hefir sagt mér frá því)  . Það er stutt, að eins 3 eða 4 línur. Eru lögreglustjórarnir þar í beðnir að sjá um, að engum sé meinað að brúka ið löglega ríkisflagg. Tilefnið var fundurinn í Barnaskólaportinu og það sem þar gerist. Hygg eg, að stjórnarráðið hafi tekið alveg rétt í það mál. Bréf forsætisráðherrans er kurteist. Þar segir hann, að skipstjórinn á Fálkanum hafi ekki haft neinar skipanir í þessa átt. En um það, hvort atferli hana hafi verið löglegt að hans hyggju eða ekki, getur bréfið ekki. Væntir hann viðtals við ráðherra Íslands um málið seinna meir, og sé eg ekki að neitt sé út á það að setja. Þá sný eg mér að háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Ræða hana var mjög átakanleg og getur víst engum blandast hugur um, hvert henni var stefnt. Hún var það sem kallað er »kjósendaræða«; má vera, að hann sé orðinn hálf-hræddur um, að þeim kunni mislíka það aumum kjósendum hans, að hann lét það vera sitt fyrata verk þegar á þing kom, að lána sig þeim sem ekki hafa annað markmið en það á þessu þingi, að bola núverandi stjórn frá völdum. Hann byrjaði ræðu sína með fremur væmnum faguryrðum mér til lofa og dýrðar, svo sem til að bæta mér í munni. En eg vil helzt vera laus við slíkt. Eg gengst ekkert upp fyrir því, sízt þegar eg skil til hvers refirnir eru skornir. Háttv. þm. lítur svo alt öðrum augum á flokka og flokksmál en eg, að okkur er ekki til neina að eiga orðsakifti um það. Eg álít, að flokkarnir og þeirra hagamunir eigi ekki að sitja í fyrirrúmi fyrir landinu og þess hag. En hann hefir alveg mótsetta skoðun. Eg lít svo á, að flokkar í landsmálum séu meðal en ekki takmark. Hann álítur þvert á móti. Flokkar eru að mínu viti samtök, sem myndast til að hrinda áfram góðum málum eða verjast illum. Án þess tilgangs fæ eg ekki séð, að flokkurinn hafi neinn rétt á sér. Eg sé ekki að það sé nægileg ástæða til flokksfylgis, að reyna að tryggja sjálfum sér hag eða vegtyllu. Hjá þessum hv.þm. er flokkurinn ið æðsta og fyrsta boðorð. Eg hefi aldrei heyrt annað eins flokkatal dregið fram í umræðum í þingsalnum, eða yfirleitt annan eins hégóma settan fram í alvarlegu máli og frá vörum þessa háttv.þm. Nei, það eru ekki flokka nöfn, sem ráða velferð landsins, heldur stefnurnar í velferðarmálunum, einlæg hugsun um það, hvað landinu sé fyrir beztu, án tillits til, hvort maður sjálfur eða vinir manns hafi gagn af. Mér skildist annars háttv.þm. í síðara hluta ræðu sinnar þó ekki alveg vilja beygja sig undir flokksfylgið og komst hann þannig í ósamræmi við sjálfan sig. Hann gat þess, um leið og hann lýsti sinni heilögu vandlætingu yfir því, að ráðherra hefði gert það ódæði að beygja sig ekki, og kljúfa flokk sinn, að aldrei mundi hann sjálfur, þessi beinharða flokkshetja og mikli stríðsmaður síns herra, í hvaða flokki sem hann verið hefði, þó getað greitt atkvæði með öðrum eins ósköpum og stjórnarfrumvörpin um embættislaun og breyting á föstu sköttunum hafi verið á þessu þingi. Svo að það hefði þá ekki dugað stjórninni, þó að hún hefði átt hann kyrran í sínum flokki. Hann hefði eftir þessu neyðzt til að kljúfa flokkinn, slást í lið með mótstöðumönnum hennar og drepa alt fyrir henni þrátt fyrir flokksagann. Þannig verður háttv.þm. til að kingja sínu æðsta boðorði, þegar annað aðalatriðið í pólitík hans, hræðslan við kjósendurnar kemur upp í honum. Eftir þessum kenningum háttv.þm. skilst mér eg ekki þurfa að sjá svo mikið eftir því, þó að við yrðum ekki samferða í flokki, né heldur vera honum neitt afar þakklátur fyrir skjallið í byrjun ræðu hans. En viðvíkjandi frumv. stjórnarinnar, launafrv. og skattafrv., skal eg taka það fram, að því fer fjarri, að eg skammist mín fyrir þau; og eg lít svo á, að það sem hann segir um þetta, séu vitgrannir sleggjudómar. Að því er snertir launabreytinguna, er ekki um neitt sérlegt nýmæli að ræða. Bæði eg og margir aðrir þingmenn hafa lengi talið það víst, að ekki gæti á löngu liðið áður laun embættismanna landsins væru hækkuð, vegna þess hve peningar hafa fallið í verði. Lífsnauðsynjar allar hafa hækkað svo í verði, að embættismenn fá alt annað verðgildi að launum en lögin, sem þeim eru veitt embættin eftir, ætluðust til. Hins vegar hefir það verið öllum ljóst, að þetta mundi mæta mótspyrnu í svipinn hjá almenningi, sem búið er að villa sjónir með alls konar glamri móti embættimannastéttinni. Eg er glaður yfir því að hafa lagt þessi frumvörp fyrir þingið, því á því varð einhver að byrja. Þau munu koma aftur í einhverri mynd, eins og fjárlagafrumv. nefndarinnar sýnir, þar til er þau verða samþykt að meira eða minna leyti, hvaða stjórn sem við stýrið situr þá. Það verður ekki til lengdar hægt að skella skollaeyrunum við svo réttmætum kröfum. Það er í hæsta máta eftirtektavert, að á sama þingi sem frumvörpin um breyting á launum eru álitin höfuðsök fyrir stjórnina, kemur sjáif fjárlaganefndin einróma með tillögur í sömu átt, og að háttv.þm. Dal. (B. J.) er svo ofsaglaður yfir tillögum nefndarinnar, að þann færir henni beint þakkarávarp fyrir. Eg er svo innilega sannfærður um það, að margir þeir sem nú tala hæst móti frumvörpunum, viðurkenna með sjálfum sér, að hér er um lögmætar réttarkröfur að ræða, þótt þeir hagi svo sínu vegna kjósandanna í þeirri von, að það verði þeim til bjargar viðnæstu kosningar. Þó að þessu sé ekki sérstaklega beint til háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), þá verð eg þó að segja að margur hefir hrist höfuðið yfir ræðum hans hér á þinginu í sumar, bæði í þessu máli og öðrum, er dálitla sjálfstæði þarf í gagnvart gömlum fordómum sumra kjósenda. Sami háttv.þm. sagði, að það væri eins dæmi, að nokkur stjórn sæti við völd áfram eftir að öllum aðalfrumvörpum hennar hefði verið styttur aldur, og bar á móti því sem eg sagði, að frumvarpinu um skattamálin hefði að eins verið frestað. Þetta er ekki satt hjá háttv.þm. Sannleikurinn er sá, að það eina af frumvörpum þessum, sem kom til atkvæða, frumvarpið um fasteignaskattinn, var felt með 12 atkv. gegn 12. Hinum frestaði eg sjálfur sem flutningsmaður þeirra, er eg tók þau aftur. Af þeim, sem greiddu atkvæði móti frumv., tók háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) það fram, að hann væri samþykkur stefnu frumv., en vildi lofa þjóðinni að átta sig betur á málinu. Alveg sama sagði háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.), sem tók það fram, að það væri alls ekki nein vantraustslýsing né consilium abeundi til stjórnarinnar, þótt þetta frumv. félli. Þess vegna hefi eg fullan rétt til að segja, að málinu hafi verið frestað. Það er meining ýmsra þingmanna að láta þjóðina hugsa sig betur um málið, en útkljá það ekki nú, og því greiddu þeir atkvæði móti því í þetta sinn. Eg held þess vegna, að það sé ekkert einsdæmi, að stjórnin sitji við annað eins. Sami háttv.þm. sagði þá fjarstæðu, að öll, eða nálega öll, frumv. stjórnarinnar hefðu visnað, en öll þingmannafrumvörp hefðu siglt beggja skauta byr gegnum deildina. Eg vil benda háttv.þm. á að hér er hann að segja talsvert meira, en hann getur staðið við, þó að hann sé mikill atkvæðamaður í visnunarpólitíkinni. Það eru allmiklar ýkjur að segja, að öll frumv. stjórnarinnar hafi fallið. Stjórnarfrumv., sem lögð voru fyrir þingið, voru 34 að tölu; þar af hafa 7 fallið hér í deildinni og 1 í Ed. og 4 verið tekin aftur; eftir eru þá 22 frumvörp, sem lifa góðu lifi, og þau sum stór og mikilsverð. Hjá honum er 22 sama sem núll. En það má annara háttv.þm. vita, að ef það er meiningin að fara að beita »Obstruktionspolitik«, þá eru til önnur ráð gegn slíku, en að stjórnin fari frá, og hans consilium abeundi met eg að engu. En ef meiri hluti þjóðkjörinna þingmanna - raunar eiga konungkjörnir þingmenn líka fult atkvæði nm það mál - ætlast til þess að eg fari frá, þá mun ekki standa á mér, eins og eg áður hefi sagt. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th ) þarf eg í rauninni ekki að svara. Alt, sem hann sagði, hafði verið áður tekið fram af öðrum, og því svarað. Háttv. þm. brá mér um einurðarleysi í flaggmálinu og sagði, að eg hefði átt að krefjast þess, að foringinn á Fálkanum yrði kvaddur heim. En það verð eg að segja, að það þykir mér nokkuð hart aðgöngu, að krefjast þess, að einhver sá duglegasti maður, sem hér hefir haft strandgæzlu á höndum, skuli kvaddur heim fyrir þá eina sök, að hann hélt það lög hér, sem hann hafði lært að gilti annarstaðar í veldi Danakonungs. Mér þykir ekki ástæða til þess að áfellast mann svo mjög fyrir að gera það, sem hann með talsverðum rökum álitur skyldu sína. Hann mundi aldrei hafa gert þetta, ef hann hefði álitið það heimildarlaust, og eg er viss um að slíkt kemur heldur ekki fyrir hér eftir. Það var að eins eitt atriði nýtt í ræðu háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Hann sagði, að eg hefði ekki viljað ávaxta fé landasjóðs í Landsbankanum, heldur hefði sett það á vöxtu í Íslandsbanka. Ekki veit eg, hvaðan háttv.þm. hefir þessa vizku. Það sem gæti gefið tilefni til þessa, kynni að vera það, að samkvæmt samningi milli Landsbankans og Íslandsbanka frá 1911 veitir Íslandsbanki viðtöku póstávísanafé frá póstmeistara til að skila í ríkissjóð í dönsku fé. Það fé nemur nálægt 1 milíón kr. á ári. Bankinn hefir ekki nema ómak og jafnvel kostnað af þessu og mundi víst gjarna vilja losna við. Eg tel víst, að Landsbankanum muni hafa verið boðið þetta fyrst, en vildi ekki eða gat réttara sagt ekki gert þetta. Hann hefir ekki þau viðskiftasambönd erlendis. Að öðru leyti veit eg ekki til þess, að Íslandsbanki hafi setið fyrir því að ávaxta fé landssjóðs, nema ef telja skal það, að þegar hafnarlánið var tekið, 500 þús. kr., þá var greitt upp í bráðabirgðavígla, sem Íslandsbanki átti ógreidda hjá landssjóði, 300 þús. kr., og 78 þús. kr. í reikningslán, og afgangurinn til bráðabirgða innborgaður á konto. Þar með þykist eg þá hafa svarað eldabuskunum Ef meira er eftir í eldhúsinu, þá mun eg vera til taks.



Eg skal fyrst láta ánægju mína í ljós yfir því, að háttv. fjárlaganefnd hefir í 4. gr. tekið það fram, að hún væntir þess, að landsfé verði framvegis ávaxtað í Landsbankanum. Þetta bendir í þá átt, að nefndinni virðist stjórnin ekki hafa gætt þeirrar reglu að undanförnu, að ávaxta féð að öðru jöfnu í Landabankanum. Eg verð að segja það, að mér hefir þótt bera talavert á því, að stjórnarráðið hafi ekki gengið fremst í flokki í því að nota þessa stofnun. Að því er snertir póstávísunarféð, hefir háttv. ráðherra gert fulla grein fyrir, hvernig á standi. Og það verða menn að taka gott og gilt. En það eru aðrir peningar, sem ekki er sama um, hvar atanda. Og gái maður að, hvar peningum, eða verðbréfum, sem stjórnin hefir umsjón með, er komið fyrir, þá er það alloftast í Íslandsbanka. Þar t. d. komið fyrir með sparisjóðskjörum úr Fiskveiðssjóðnum kr. 42,549, úr sameiginlegum brunabótasjóði fyrir sveitahíbýli kr. 5,000 á innritunarskírteini og 5,732 með aparisjóðskjörum - alla kr. 10,732. Sömuleiðis hefir Ræktunarsjóðurinn þar á hlaupareikningi kr. 30,000 og Minningarsjóður Kristjáns Jónssonar læknis kr. 370. Þegar svona stendur á, og stjórnarráðið hefir umsjón með þessu fé, þá virðist það eina sjálfsagða, að koma því fyrir í stofnun landsins, Landsbankanum. Þar sem háttv, þm.N.-Þing. (B. Sv.) gat þess, að hlutabréf í Íslandsbanka hafi verið keypt fyrir opinbera sjóði, þá hefir hæstv. ráðherra gefið þær upplýsingar viðvíkjandi Minningarsjóði Kr. Jónssonar læknis, að hann hafi verið afhentur stjórninni í hlutabréfum, svo að hún á þar ekki hlut að máli. En það eru fleiri sjóðir, sem standa undir umsjón stjórnarinnar og varið hefir verið til hlutabréfakaupa í Íslandabanka. Skal eg þá nefna Thorkilliisjóðinn, sem samkv. reikningnum fyrir 1911 á 2000 kr. í hlutabréfum Íslandsbanka og Minningarsjóð Herdísar og Ingileifar Benediktsen með 1600 kr. í hlutabréfum. Víða er ekki unt að sjá, hvar féð er ávaxtað. Stendur oft bara: »í bönkum«. Hæstv. ráðherra álítur þetta víst góðar ráðstafanir, því að með þessu móti fáist hærri vextir af peningunum. En fyrirkomulagið er samt algerlega rangt. Það er alstaðar álitið, að opinberir sjóðir njóti sömu helgi sem ómyndugra fé. En það er algild regla, að með slíka peninga má ekki »spekúlera«. En öll hlutabréfakaup eru ekki annað en »spekulation«. Það getur gefið hærri vexti, en féð getur líka alveg tapast. Eg segi ekki þar með að þetta fé muni tapast, en það er lagt í alt of mikla hættu, jafnvel þótt vextirnir verði lítið eitt hærri. »Privat«-maður getur gert slíkt. Hann ber ekki ábyrgð á því, hvort féð tapast eða græðist á því, nema gagnvart sjálfum sér, en slíkt má ekki gera með opinbera sjóði, og eg er alveg viss um, að hæstv. ráðh. er mér sammála um, að þeir eigi að njóta sömu helgi og ómyndugrafé, sem aldrei er ávaxtað öðruvís á en tryggasta hátt. Eg get nú hugsað, að ráðherra sjálfur hafi ekkert haft með þetta að gera, heldur séu það embættismenn hans. En því er nú einu sinni svo farið, að við höfum ekki aðganginn að öðrum en honum, hvort sem hann á persónulega nokkra sök á eða ekki. Það er hann, sem á að hafa eftirlitið með þeim og því hlýtur alt að bitna á honum, ef eitthvað fer aflaga. Þá skal eg drepa á eitt atriði, sem háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) gat líka um og þótti athugavert. Hann fann að því, að Íslandsbanki tæki sín eigin hlutabréf að veði og lánaði út á þau 75%. Ráðherra staðfesti þessi ummæli hans, en sagði, að full heimild væri til þessa í reglugerð bankans. Það má vel vera, en eg hygg, að hvorki hæstv, ráðherra né aðrir séu svo fáfróðir, að þeir viti það ekki, að það er algild regla um allan heim, að bankar megi ekki lána út á sín eigin hlutabréf. Einn banki í Khöfn, (Grundejerbankinn, gerði þetta í stórum stíl. Háttv. þm. er víst kunnugt um það, hvernig fór um þann banka. Hvenær sem slíkt hefir komið fyrir, hefir það verið »stimplað« sem »Svindel«. Það hefir verið nefnt nokkuð »odiosu« nafni og kallað að »bombardere«. Eg man eftir því, þegar fregn kom til Hafnar um það, að Schou bankastjóri hefði verið settur til að rannsaka bækur Landsbankans, og talsverður aðsúgur hefði verið gerður að honum á fjölmennum borgarafundi hér í Reykjavík og honum hefði meðal annars verið borið þetta á brýn, þá sló miklum óhug á »finansmenn« í Höfn. Og eg er viss um, að þetta getur spilt mjög fyrir bankanum, ef mikil verða brögð að því. Þótt það kæmi fyrir í einu eða tveimur tilfellum, þá ætti það ekki að gera mikið til, en reglan ætti að vera sú, að bankinn tæki aldrei að veði sin eigin hlutabréf. Þau missa þar með það gildi, Sem hlutabréfin hafa fyrir bankann. Ef bankinn tapar, þá lendir tapið fyrst á hlutabréfunum. Annars vona eg, að ekki hafi verið mikil brögð að þessu, og það getur hugsast að bankinn hafi ekki lánað öðrum út á hlutabréfin en þeim, sem hann vissi fyrir fram um, að voru svo vel stæðir, að þeir væru fullkomlega menn fyrir lánsupphæðinni. En samt sem áður væri slík regla afarhættuleg. Viðvíkjandi svari hæstv. ráðherra til þm.N.-Þing. (B. Sv.), að hann ætti að snúa sér til annara en ráðherra í þessu efni, þá skal eg geta þess, að ráðherra er þó formaður bankaráðsins, en í öllum bönkum mun það vera algild regla, að bankaráðið hafi hönd í bagga með stjórn þeirra. Það hefir víst ekki kveðið mikið að því hér, en svo ætti það þó að vera. Til þess að nota eldhúsdagsleyfið, þá ætla eg litið eitt að drepa á það, sem eg hefi minst á áður: undirbúningsleysi stjórnarinnar á þeim málum, er hún leggur fyrir Alþingi. - Eg gat þess, þegar launafrumv. Var til umræðu, hve afilla það væri úr garði gert af stjórnarinnar hálfu. En undirbúningsleysið hefir komið fram á margan annan hátt. T. d. ef stjórnin hefði haft meiri undirbúning undir samgöngumálin, þá hefðum við ekki lent í þeim ógöngum, sem við höfum komist í, seinustu árin. Við erum í standandi vandræðum á hverju þingi, vegna þess að stjórnin hefir hvorki gert neinar rannsóknir eða komið með neinar tillögur um fyrirkomulagið. Vanalega verður því eina úrræðið, að gefa stjórninni heimild til samninga og alt fer lítt hugsað eða hálfkarrað frá þinginu, sem hvorki hefir tíma né tækifæri til þess að samþykkja neitt ákveðið, þar sem ekkert er í höndur þess búið. Mér er talsvert kunnugt um þetta frá samgöngumálanefndinni. Stjórnin hefir ekki séð sér fært að koma fram með neinar ákveðnar tillögur um samgöngurnar fyrir þetta þing. Raunar hefir komið fram samningstilboð frá Björgvinjarfélaginu, og hæstv. ráðherra hefir sýnt nefndinni teikningu af smábátum, sem kynni að mega nota., en yfirleitt hefir það sem nefndinni hefir borist frá stjórninni, verið svo úr garði gert, að hún hefir ekkert getað átt við það. Hún hefir því orðið að vinna að öllu leyti sjálf að þessum málum, og hefir nú komið fram með tillögur, sem 1/4 hluti þingsins - 10 menn úr báðum deildum - er sammála um. Sama er að segja um undirbúning lána. Það er samþykt af þinginu út í bláinn lánsheimild til stjórnarinnar henni gefnar lausar hendur til að semja og svo fer ráðherrann með heimildina í vasanum til Kaupmannahafnar og ekki lengra. Í öðrum löndum þekkist slíkt ekki. Þar eru stjórnirnar búnar að undirbúa málin, hafa leitað hófanna á mörgum stöðum og fengið mörg ákveðin tilboð áður en þær fara til þingsins. Þar eru lögð fram þessi ákveðnu tilboð og stjórnin segir: Með þessum kjörum er hægt að fá lán. Viljið þér gefa mér heimild? Hér þekkist slíkt ekki. Og aldrei er leitað lengra en til Kaupmannahafnar. Í fyrra haust, þegar ráðherra kríaði út 1/2 millión kr. lán í Danmörku með 41/2%, og með því skilyrði, að ekki að eins landssjóður ábyrgðist, heldur einnig að setja að veði í bankavaxtabréfum jafnmikla upphæð og lánið var, þá var mér kunnugt um, að íslenzkur prívat-maður fékk allstórt lán í Frakklandi með 4% kjörum. Eg get nú ekki skilið, hvers vegna stjórnin, með ábyrgð landssjóðs, ætti ekki að geta fengið lán með sömu kjörum, ef eitthvað væri leitað fyrir sér annarstaðar en í Danmörku. Annars skal eg geta þess jafnframt, að það er ekki líklegt, að peningastofnanir vilji líta við jafnlitlu og 1/2 millión. Þær vilja ekki hafa það ómak. Því þær reikna sér líka talsverð ómakslaun. Þess vegna vildi eg vara við því að taka mjög smá lán. Bæði veitir það erfiðara og veikir einnig lánstraustið. Menn hugsa sem svo: Hvaða kotungsháttur er þetta, vera að taka svona smá-upphæðir við og við? Eg held það væri heppilegra að taka stórt lán í einu, og ef hægt væri að fá það með aðgengilegum kjörum, að hafa það svo stórt, að hægt væri að »yconvertera« öllum öðrum lánum. En það eru nú því miður ekki horfur til þessa í nánustu framtið vegna þess, hve peningar eru dýrir nú, en sá tími getur komið og það skaðar ekki að minnast á það. Þá er það enn eitt mál, þar sem kennir mikils undirbúningsleysis af hálfu hv. ráðherra. Það er járnbrautarmálið, sem hæstv. ráðherra er þó mikið áhugamál. Eg skal raunar kannast við, að innanlands hefir verið gerður talsverður undirbúningur undir það, en út á við alls enginn. Fyrir þinginu liggur að eins tilboð frá einu félagi og það algerlega óaðgengilegt. Ef nú hæstv. ráðherra hefði leitað eitthvað fyrir sér, þá ekki ólíklegt að fengist hefðu fleiri tilboð, - sem hann svo hefði getað lagt fyrir þingið og látið það dæma um, hverju tilboðinu það vildi sinna. Þetta er þó mál, sem hæstv. ráðherra er ant um. En eg skal játa, að hæstv. ráðh. hefir dálitla afsökun í þessu efni, því að ekki er hægt að undirbúa mál í útlöndum án nokkurra útgjalda. Þingið hefir ekki veitt neitt fé í því skyni. En þar á stjórnin aftur sök á máli, því að hún hefir alls ekki farið fram á það. Hæstv. ráðherra hefði átt að heimta fé í þessu skyni og segja, að ella gæti hann ekki staðið í stöðu sinni. Hefði hann farið fram á það, þá er eg sannfærður um, að þingið hefði ekki synjað honum um það, enda hefði það verið mjög óhyggilegt. Í sambandi við undirbúningsleysi stjórnarinnar skal eg geta þess, að hæstvirtur ráðherra - eins og kom fram í umræðunum í gær - virðist stundum alveg gleyma gildandi lögum. T. d. hefir hann alveg gleymt lögunum um lánsdeild Fiskveiðasjóðsins frá 16. Nóv. 1907 § 16. Þar stendur: »Eigi síðar en 1913 skal landsstjórnin leggja fyrir Alþingi frumvarp til laga viðvíkjandi framhaldi á útlánsstarfi því, er um ræðir í lögum þessum, ásamt skýrslu um reynslu þá, er þá er fengin um það«. En ráðherra hefir ekki lagt neitt frv. fyrir þingið í þessa átt og engin skýrsla hefir verið gefin. Þinginu hefir ekki einu sinni verið verið skýrt frá því, hvernig á, þessu standi, svo að þeir verða sjálfir að fitja upp á því máli, sem stjórninni bar lagaskylda til að koma fram með. Það hefir verið drepið á það, að hv. ráðherra hafi þótt nokkuð djarftækur til landsfjár, án nokkurrar heimildar. Og það virðist hafa vagið í seinni tíð. Eg þarf ekki að minnast á fjárveitingu hana til Desemberflokksfundarins í vetur, vegna þess, að deildin er búin að átelja það og koma í veg fyrir að það geti orðið að fordæmi. Eg heyrði ekki betur, en hæstv. ráðherra upplýsti í gær, að búið væri þegar að »disponera« yfir nokkru af 1/2 milíón króna láninu, sem ráðgert væri að raka. Þetta hefir því að eins getað átt sér stað, að brúkað hafi verið eitthvað annað fé, sem ráðherra hefir enga heimild fengið til. Þetta álit eg mjög varhugavert og afarhættulegt fordæmi, ef stjórninni á að haldast slíkt uppi. Þá er það eitt mál, sem ráðherra talaði mikið um. Það var sambandsmálið. Hann sagði, að þær tillögur, sem hann kom með frá Khöfn í vetur, hafi alls ekki verið sitt prógram, heldur hefði það getað verið prógram flokksins, ef hann hefði viljað sinna því. Þetta finst mér afaróskiljanlegt. Því er hæstvirtur ráðherra að koma með það, sem hann álítur sjálfur óheppilegt. Er hann þá ekki annað en leiksoppur flokkanna, sem enga sjálfstæða skoðun getur haft? Það er yfir höfuð gert of mikið af því að reyna að kasta ábyrgðinni af stjórninni yfir á þingið. Þetta er ekki rétt. Menn verða að gá vel að því, að hvað sem gert er, þá er það stjórnin en ekki þingið, sem ber ina pólitísku ábyrgð. Vitanlega hefir hver einstakur þingmaður »móralska ábyrgð«. Ráðherra verður að koma fram á þingi og segja: »Að þessu vil eg ganga og að þessu ekki. Eg vil ekki taka að mér ábyrgðina, og ef þið samt samþykkið þetta, þá segi eg »pas«. En hitt er ófært, að ráðherra mæli á móti máli á þingi, og taki svo að sér að flytja það fram fyrir konung, undirskrifi það sjálfur og geri að lögum. Hvernig getur það kallast heilbrigt, að stjórnin vinni þannig beint á móti sínum eigin vilja 7 Annað hvort verður ráðherrann að segja að hann gangi ekki að málinu, ellegar að beita sér fyrir að það nái staðfestingu. Þess vegna verð eg að segja, að í lotterímálinu - sem eg ekki tók til máls um, þegar það var til umræðu hér í deildinni á dögunum - var það aðalatriðið, að ráðherrann hafði gengið að því á þingi. En úr því að hann tók að sér að flytja það, þá átti hann að halda því fast fram. Eg verð að geta þess, að það er hættuleg braut fyrir okkar sjálfstjórn, sem við erum komnir inn á í þessu efni. Við getum ekki vitað, hvað mörg mál stranda, þegar út kemur, því við sjáum að eins þau frumvörp, Sem komist hafa óbrend gegnum hreinsunareld ríkisráðsins. Um hin er náttúrlega þagað. En við vitum, að þrír ráðherrar í röð hafa beygt af undir eins og Danir hafa yglt sig, í stað þess að halda þeim málum til streitu, sem þingið hafði falið þeim. Fyrst var það ráðherra Björn Jónsson, sem lét kúga sig til að fresta ekki þeim tíma, er þingið kæmi saman 1911, eins og hann hafði þó ætlað sér og flokksmenn hana höfðu búist við og var hann þó í sínum fulla rétti með frestunina samkvæmt stjórnarskránni. Svo kemur annar ráðherrann. Þegar hann tekur við ráðherrastöðunni, segir hann að aðalprógram sitt sé að koma í gegn stjórnarskrárbreytingu. Þetta var telegraferað til Kaupmannahafnar; en hvernig fer? Hann tekur á móti stjórnarskrárbreytingu af þinginu, sem hann var ekki óánægður með, eina og eðlilegt var, þar sem þetta var einmitt hans »prógram«. En þegar hann kemur í ríkisráðið, þá leggur hann það ekki fram, af því að í því var ákvæði, sem konungur hafði lýst yfir að hann gengi ekki að. Og hann þorir ekki einu sinni að leggja þetta prógram-mál sitt fyrir aukaþingið. Og eins fór með annað mál, nfl. kolaeinokunarmálið. Hann fer með það til Kaupmannahafnar. Þar mætir það mótspyrnu, og hann lætur þegar undan síga og dregur það til baka. Þriðji ráðherrann fer með lotterífrv. til Kaupmannahafnar. Það er gerður úlfaþytur á móti því, sérstaklega af Kolonial-lotteriinu, og það fer á sömu leið; hann beygir af, og það jafnvel þótt hann hefði fyrir sér hæstaréttardóm sér til stuðnings. Við verðum að viðurkenna, að við erum komnir inn á hættulega braut, með því að gefa Dönum þannig undir fótinn, að þeir þurfi ekki annað en að ygla sig til þess að Íslandsráðherra beygi af. Þetta gefur »Blod paa Tanden«, eins og Danir kalla það, og er hættulegt fyrir okkar sjálfstæði. Þá vil eg minnast dálítið á Sambandsmálið. Hæstv. ráðherra sagði, að tilraunirnar, sem gerðar voru 1912, hefðu verið mjög heppilegar vegna þess, að nú væri hægara að fá sambandamálið leitt til viðunanlegra lykta. Eg held að það megi segja um þetta, að það sé satt og ekki satt. Eg skal játa, að »bræðingurinn« hefir gert nokkurt gagn. Hann gerði gagn inn á við, skapaði frið í landið og gerði menn rólegri, þó að eg haldi reyndar, að sú pólítík sé ekki heppileg. »Bræðingurinn« náði líka tökum á flestum blöðum landsins. - En hins vegar verð eg að segja, að »bræðings«-pólitíkin hefir gert töluvert ógagn út á við, svo að eg sé ekki að líkindi séu til þess, að sambandsmálið gangi fram í bráðina: Eg sagði það fyrir, að ef við gerðum breytingar á sambands-frv., þá myndu Danir líka gera breytingar, og þær til ins verra. En ráðherra var svo ákafur í þessu máli, taldi trú í þingmenn og benti á, hve vel sér hefði gengið hjá Dönum með sambandatilraunirnar 1908. Og eg skal aldrei ganga inn á, að hann hafi átt það skilið, að honum væri steypt fyrir aðgerðir sínar í því máli. Það er svo langt frá, að þær tilraunir hafi verið okkur til ógagna, að okkur var þvert á móti gert ið mesta gagn með þeim, og það verður aldrei útskafið, að við hefðum haft stórmikinn gróða af þeim samningi. En alt öðru máli er að gegna um málaleitanirnar haustið 1912. Eg held að það hefði verið hyggilegra, að fylgja þeirri ályktun, sem gerð var af kjósendum mínum á Seyðisfirði eftir tillögu minni, að fresta sambandsmálinu þangað til eftir konungskomu. Konungur vor hafði þá ráðgert að heimsækja okkur, og við gátum vel búist við, að sú heimsókn með miklu föruneyti hefði sín áhrif og yrði til góðs hvað sambandsmálið snerti. Eg býst við því, að það sé »bræðingspólitíkin«, sem hefir gert það að verkum, að konungur hefir ekki komið, þó að það hafi verið látið uppi, að hann hafi ekki getað komið því við vegna heimsókna annara þjóðhöfðingja. Þó að samningstilraunirnar hafi gert gagn inn á við, þá hafa þær gert skaða út á við. Það sem eg lít mest á, er það, að þegar hæstv. ráðherra kemur með málaleitanir til Dana, og hefir til þess sérstakt umboð frá miklum meiri hluta þingsins; 33 af 40, og þegar hann hefir svo látið í ljós, að hann gengi inn á tillögur Dana, þó að hann hafi ekki viljað undirskrifa þær, og tekið að sér flytja þessar tillögur á Íslandi og reyna til að fá flokkamenn sína til að aðhyllast þær, þá hljóta menn í Danmörku að hafa ályktað af því, að ekki væri vonlaust um að fá Íslendinga til að ganga inn á þær í framtiðinni. En þessar tillögur voru svo lagaðar, og svo illa úr garði gerðar, að mér er það óskiljanlegt, að hæstv. ráðherra, sem gekk Svo vel fram í sambandsmálinu 1908, skyldi ekki geta séð, að þær voru óframbærilegar. Eg gat miklu fremur búist við að hann hefði tekið hatt sinn og sagt: »Þetta get eg ekki tekið að mér að flytja«. En það sýnist svo, sem hæstv. ráðherra hafi haldið, að hann hafi verið búinn að Vinna mikinn sigur, því að hann sagði við fregnrita frá »Politiken« áður en hann lagði á stað heim, að hann væri ánægður með árangurinn af för sinni. Og ið sama sagði hann þegar hann kom til Seyðisfjarðar, eftir því sem »Austra« segist frá. Þá skal eg drepa á dálítið af þessum tillögum. En frá hverjum þær eru, er ómögulegt að segja. Þær hanga í lausu lofti og enginn gengst við faðerninu. Það er ekki hægt að kalla þetta samning eða frumvarp, og eg veit ekki, hvað á að kalla það.  (Lárus H. Bjarnason: Það heitir á dönsku í þýðingunni »Udkast til Lov«)  .  (Benedikt Sveinsson: Og á íslenzku heitir það »fleygur«)  . Eg veit ekki, hvað heppilegast er að kalla það, en eg held að það megi kalla það »breytingartillögur«. Danska stjórnin flýtti sér að lýsa yfir því, að þessar tillögur væru ekki bindandi fyrir hana, og vildi ekki taka þær til meðferðar fyr en Íslendingar væru búnir að binda sig á höndum og fótum, búnir að samþykkja þær með lögum á þingi, en Danir aftur alveg óbundnir. Svo skal eg minnast lítið eitt á einstök atriði. Það er farið fram á að óuppsegjanlegu málunum sé fjölgað - úr 3 upp í 4. Eg verð að biðja afsökunar á að eg les hér tvær setningar upp á dönsku, af því frumtextinn er á því máli og þýðingin ekki ætíð áreiðanleg. Í »bræðingnum« segir svo: »at ingen Traktat angaaende islandske Forhandlinger skal kunne udstrækkes til Island«, o. s. frv. En í nýju tillögunum var þessu breytt þannig: »at ingen Traktat-bestemmelse, der alene vedrører Island, gælder for dette«, o. s. frv. Nú er mér óakiljanlegt, að hæstv. ráðherra skyldi ekki sjá, að þessi breyting er til ins verra og óþolandi. Áður var það þannig, að enginn þjóðasamningur, sem snerti íslenzk mál, gilti fyrir Ísland, nema íslenzk stjórnarvöld samþyktu, en í Desembertillögunum er þessu breytt svo, að ekkert þjóðasamningsákvæði, sem eingöngu snertir Ísland, skuli gilda fyrir það, nema samþykki íslenzka ráðuneytisins komi til. Nú geta allir séð, að þetta er sniðugt hjá Dönum, því að með því er hægt að hindra, að nokkur einasti þjóðasamningur komi til umsagnar Íslendinga. Það má alt af koma því svo fyrir, að ekkert mál snerti Ísland eingöngu, heldur líka Dani að einhverju leyti, og þá þarf aldrei að bera þau undir Íslendinga. Þess vegna er það ákvæði, sem talsvert þótti í varið, að þá samninga, sem lagðir eru fyrir ríkjaþingið, skuli líka leggja fyrir Alþingi, þýðingarlaust og einskis virði, því að það þyrfti aldrei að koma til til þess. Þetta er því sniðuglega orðað hjá Dönum. Sömu klókindin koma fram í því, að þegar Íslendingar fara fram á að hér megi ekki hafa setulið né víggirtar hafnir, þá bæta Danir við: nema í yfirvofandi hættu. En hver dæmir um yfirvofandi hættu? Það gera Danir sjálfir, og því er þetta ákvæði þýðingarlaust. Eftir uppkastinu 1908 var fæðingjarétturinn uppsegjanlegur. Hvort landið um sig gat veitt fæðingjarétt, sem gilti fyrir bæði löndin. Þetta ákvæði vakti mótspyrnu í Danmörku, enda ekki sjáanlegt annað en að það komi í fullkominn bág við grundvallarlög Dana. Fæðingjarétturinn er ekki veittur í Danmörku nema með sérstökum lögum, svo að þetta var fulllangt gengið af Dana hálfu, því að það, að gefa Íslendingum rétt til að veita fæðingjarétt í Danmörku, er sama sem afsal á dönsku löggjafarvaldi í hendur Íslendinga. En í Desembertillögunum er fæðingjarétturinn óuppsegjanlegur og eingöngu í höndum Dana. Þeir einir geta veitt hann. Að eins þarf samþykki íslenzka stjórnarráðsins til þess, að útlendingar, sem búsettir eru á Íslandi, geti fengið fæðingjarétt. En hins Vegar geta Danir alveg neitað þeim útlendingum um fæðingjarétt á Íslandi, sem Íslendingar Sjálfir kynnu að vilja veita fæðingjarétt. Í uppkastinu 1908 mistu Danir jafnrétti við Íslendinga til fiskiveiða í landhelgi, ef annaðhvort Danir eða Íslendingar segðu strandvörnunum upp sem sameiginlegu máli og íslendingar tækju þær að sér. En eftir þessum nýju tillögum missa Danir því að eins fiskiveiðaréttinn, að þeir sjálfir segi upp, sem þeir vitanlega aldrei gera. Hitt hefir engin áhrif, þó Íslendingar segi upp. Danir halda jafnt fiskiveiðaréttinum eftir sem áður. Og Færeyingar eiga að halda þessum rétti um aldur og ævi, og líklega inn í sjálfa eilífðina, og líklegast jafnvel þótt Skilnaður yrði milli Íslands og Danmerkur, að því er séð verður. Þá var ein tillagan í »bræðingnum« um að hafa íslenzkan ráðherra fastan í Kaupmannahöfn. En í þessum nýju tillögum er því bætt við, að hann skuli hafa fult umboð til þess að koma fram í ríkisráðinu fyrir hönd inna annara íslenzku ráðherra í fjarveru þeirra. Kaupmannahafnarráðherrann á þá alt af að vera í ríkisráðinu, eins í dönskum málum og íslenzkum, og jafnframt er gengið að því vísu, að íslenzk stjórnarfrumvörp og alþingislög verði eins og hingað til borin upp fyrir konungi í ríkisráðinu. Eg er nú búinn að rekja þessi helztu atriði, og skal eg nú ekki þreyta háttv. deild lengur á því. Eg vil að eins taka það fram enn þá, að mér er óskiljanlegt, að hæstv. ráðherra skyldi taka að sér að flytja þessar tillögur. Það sem eg vildi rökstyðja, er þetta, að þó að þessi »bræðings« pólitík hafi gert nokkurt gagn inn á við, þá hefir hún gert meira ógagn út á við, því að eftir þetta verður miklu óhægra að ná samningum um sambandsmálið við Dani. Að lokum skal eg minnast svolítið á þingræðið. Eg sé ekki betur, en að hv. ráðherra, sem hingað til hefir meira en nokkur annar slegið á stórtrommu fyrir þingræðinu, sé nú alveg að fara með það. Það er samþykt hvert frumvarpið á fætur öðru gegn vilja hans, en hann tekur samt að sér að flytja lögin fyrir konungi og undirskrifa sjálfur, það sem hann hefir barist á móti. Eg hefi tekið það fram áður, að það er mjög mikill hnekkir fyrir þingræðið, að ráðherra skuli draga til baka frumv., sem samþykt hafa verið á þinginu. Ef hann tekur við þeim til þess að flytja þau fram fyrir konung til staðfestingar, þá verður hann að halda þeim til streitu og annaðhvort standa eða falla með þeim. Hæstv. ráðherra sagði, að hann hefði ekki meiri hluta þjóðkjörinna þingm. á móti sér. Hvað kallar hann þá það, að engin af tilögum hans í launalögunum hefir verið samþykt, og margar þeirra hafa ekki fengið eitt einasta atkvæði? Eg er viss um það, að þó að leitað væri með logandi ljósi um viða veröld, þá væri ekki dæmi til þess hjá nokkurri annari þjóð, að tillögur stjórnar hafi ekki fengið eitt einasta atkvæði í inni þjóðkjörnu deild þingsins. Hjá engri þjóð, þar sem þingræði er viðurkent, mundi það geta komið fyrir, að ráðherra væri að völdum eftir að allar tillögur hana hafa verið feldar. Hæstv. ráðherra sagði líka, að þó að mál hans væru feld, þá skoðaði hann það ekki sem menn væru á móti sér, heldur málunum. Heldur hann þá virkilega, hv. ráðherra, að menn séu að gera árásir á hann persónulega, á þann elskulega Hannes Hafatein? Nei, það er ekki á móti honum persónulega, heldur sem ráðh. Íslendinga. Þó að einhver maður sé ágætismaður, þá er þó ekki víst að hann sé hæfur til þess að vera ráðherra, því það er nú einu sinni ekki öllum mönnum gefið, að vera jafnvígir á alt. Það er ekki sagt að maður, sem er ágætur byskup. væri jafngóður konungur. Það eru ekki allir eins jafnvígir á alt eins og Gissur byskup, sem Haraldur konungur Sigurðsson sagði um, að hann gæti verið þrent, og jafnvel fallinn til hvers um sig: byskup, konungur og Víkingur. Nei, það er ekki það. Mönnum getur mistekist sumt, en verið þó ágætismenn. En nú er svo komið, að þingræðið er á förum, þar sem ráðherra situr enn, þótt mikill meiri hl. þm. í þessari deild sé á móti honum. Allar tillögur ráðh. í launalögunum hafa fengið slíkar viðtökur, að sjálfir stuðningsmenn stjórnarinnar hafa orðið að greiða atkvæði á móti þeim. - Annars veit eg, að það er ekki til neins fyrir mig að vera að tala um þetta. Svarið er alt af það sama bjá hæstv. ráðherra: Hann er hættulegur keppinautur; varið ykkur á honum, piltar! Hann ætlar sér í stólinn, sá skratti! Það er alveg eins og hæstv. ráðherra sé að leika kongsstólaleik. Það eigi að vera fyrsta og fremsta markmiðið að gæta þess, að enginn komist í ráðherrastólinn, og hrópa upp eins og í leiknum: »Eg fyrirbýð öllum í kóngsstól að komast, bæði utanlands og innanlands, nema kónginum sjálfum«. þ. e. sjálfum ráðherranum. - Það sannast hér sem Edvard Brandes fjármálaráðherra Dana sagði nýlega í grein í »Politiken«. Hann sagði, að það væri alveg eina og eitthvert lím (Klæberstof) væri á ráðherrasætunum, sem héldi ráðherrunum svo fast í sætinu, að það væri eins og þeir ætluðu aldrei að geta rifið sig upp úr þeim. Þetta hefir reynst að vera svona í Danmörku, eða svo hefir Brandes fundist - ekki um sína eigin stjórn, sem var æði skammlíf, heldur um aðra - og sama ætlar reynslan að verða hér. Vil eg svo ekki orðlengja þetta meir, býst sem sagt við sama svarinu frá hæstv. ráðherra. að eg muni ætla mér í stólinn. En þar er nú svo mikið lím, að eg hygg, að þurfa muni meira átak en mitt til þess að rykkja þeim upp, sem nú situr í stólnum. [Fundur hafði nú staðið til kl. 81/4 síðd. og gerði forseti enn fandarhlé til kl. 91/2. - Þá var fundur settur aftur og héldu þá umræður áfram].



Eg mun gera nokkrar athugasemdir við ræðu ráðherra að því leyti, sem hún snerti mína fyrri ræðu. En áður verð eg þó að svara ýmsum atriðum, sem ekki vöru beinlínis til mín mælt, en komu fram í svari til annara. Þó skal eg eigi brenna mig á sama soðinu sem í dag. að tala um það mál, sem er á dagskrá, en hinu vil eg lofa, að vera stuttorður, og læt ósvarað níu tíundu hlutum þess sem þörf væri að svara. Ráðherra véfengdi það,. er 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) nefndi, að landsmenn hefðu skaðast 200,000 kr. á ári á farmgjöldum og fargjöldum við þá breyting, er á varð, þá er Thore hætti strandferðum. Sagði ráðherra um leið, að röng mundi sú tala hjá mér í bréfi mínu til stórnarinnar og grein samhljóða í Birkibeinum. Féllu orð hans svo, sem eg hefði þar verið að reikna, hve mikinn halla vér hefðum beðið af samningi hans. Það var þó aldrei mín ætlun að reikna það, heldur hitt, hve mikið tjón vort væri, hvaðan sem það stafaði, því að ætlan mín var að sýna Íslendingum fram á, hvert höfuðtjón þeim væri að eiga eigi skip sjálfir. Og upphæðir voru þar svo varlega áætlaðar, að langt er frá að þær verði véfengdar. Þá taldi ráðherra og rangt að taka meðaltal að hundraðatölum (%) og vitnaði þar enn til sömu greinar. Eg hafði haft þá aðferð við töflur, sem eg gerði um hækkun á fargjöldum hér við land. Mér var vel kunnugt um, að sú aðferð er ekki nákvæm, en hún var sú eina, því að engar skýrslur fengust um ferðamannatal milli hafna. En af samvizkusemi og til frekari fullvissu fór eg til Ólafs Daníelssonar og bað hann að reikna, með aðferðum, sem eg kann ekki, hvort þetta mundi verða mjög ónákvæmt, Reiknaðist honum svo, að allónákvæmt mundi verða, ef fáar væri tölurnar, en þar sem ræða væri um tölur, sem skifti hundruðum sem hjá mér, þá væri þetta allgóður grundvöllur undir áætlun. En þótt nú þessi reikningur sé ekki með fullri nákvæmni, þá ætla eg að eigi standi hann á baki þeim reikningi ráðherra að 13=12. Þá kem eg að þessu eina eldhúsatriði mínu, afskiftum ráðherra af fánaráninu 12. Júní. Svar hans verð eg að telja. ófullnægjandi. Hann gat ekki sannfært mig um, að það væri rangt, sem eg sagði í fyrri ræðu minni, að bréf íslenzku stjórnarinnar væri helzti auðmjúkt og því líkast, sem það væri skýrsla frá ræðismanni eða sendiherra til yfirboðinnar stjórnar hans. Að minsta kosti sýnir samanburður á bréfunum þetta, því að bréf danska ráðherrans er svo frábrugðið, að það getur naumast talist ritað af sæmilegri hæversku. Danski ráðherrann, Zahle, virðir íslenzku stjórnina ekki svars. Í bréfi hans segir, að formaðurinn á Fálkanum hafi gert þetta eftir gömlum lögum og skipunarbréfi sínu. En segir ekkert um, hvort Danastjórn telji verk hans löglegt eður eigi. Þó má ráða af bréfinu, að hún ætlar sér að styðja formann Fálkans, því að hún svarar engu hógværum tilmælum stjórnarinnar hér um að skipa Fálkungum að láta oss í friði; heldur ætlar hún að ræða þetta við ráðherra Íslands í haust. En hún mun ekki ætla að spyrja hann um, hverja skoðun hún eigi að hafa á, þessu, heldur um hitt, hve mikið sér sé óhætt að þjappa að oss Íslendingum, við þetta tækifæri. Þar sem báðir ráðherrarnir tala um »det lovlige Rigsflag«, þá er þess að geta, að fullsannað er það, að aldrei hafa nein lög skyldað Íslendinga. til þess að hafa það hér. Þau lög eru ekki komin enn, og skulu aldrei koma. Þegar eg bar fram þetta mál í fyrri ræðu minni, hagaði eg svo orðum mínum, að vel mátti kalla fyrirspurn. Bjóst eg þá Við að ráðherra mundi svara svo, að hann hefði þegar svarað bréfinu frá Zahle og eigi að eins heimtað, að hann svaraði vefilengjulaust, heldur og að hann kallaði formann bátsins heim til marks um, að Danastjórn ætlaði sér ekki að frétta ofbeldið. En þessi svör veitti ráðherra ekki. Þótti mér það leitt, því að eg var að vona, að hann mundi reyna að reka réttar vors svo sem unt væri í þessu máli. Því að fánaránið rann öllum Íslendingum svo til rifja., að vér gleymdum flokkadráttum og stóðum allir saman. Er þá langt leitað, því að sjaldan kemur þetta fyrir. Hitt er rétt hjá ráðherra, að þetta er ekkert stórmál, ef hér er að eins að ræða um misskilning þessu eina manna á skipunarbréfi sínu. En nú er svo að sjá, að stjórn Dana hafi sama skilning. Sést það bæði á því sem fyrr var getið, að hún ætlar að ræða þetta í haust, og á hinu að í enda bréfsins er hótun, ef rétt er skilið. Þar stendur, að danska stjórnin sé inni íslenzku stjórn sammála um, að þetta mál, í sjálfu sér svo lítilfjörlegt, eigi ekki að leiða til frekara. Það er að skilja, ætti ekki að leiða til þess, að Danir þurfi að beita refsingum við Íslendinga, fyrir að hafa sinn fána hér á höfninni og á þurru landi. Svo er bréfið rétt skilið. En þegar svo er, þá er málið eigi smámál. Þá er þörf á því fyrir oss, að standa nú fast fyrir. Og þess vegna vildi eg, að ráðherra legði nú hnefann á borðið og segði við Dani: »Hversu lízt þér hnefi sjá?«, svo sem Ófeigur í Skörðum sagði forðum. Ekki get eg fallist á það, að hæversklega sé að orði kveðið um mig í bréfi hans til Zahle, en um það má á sama atanda. Hitt þótti mér vanhugsað, er ráðherra sagðist vera í efa um, hvort það yrði til sóma, ef hann gæti um, að viðskiftaráðunauturinn hefði borið fram fánatillöguna. Sá er munurinn á okkur, að eg tel það viðskiftaráðunautinum sóma, að það sjáist, að hann sé búinn til þess að taka svari landsins, hvar sem hann er staddur. Og þótt eg væri ekki í þessari stöðu, þá mundi eg telja mér sóma að tillögunni, og það hygg eg, að mig mundi eigi bresta einurð til að halda á mínu máli, þótt eg vissi, að Dönum yrði sagt frá. Hefi eg hingað til eigi bliknað né roðnað, þótt þeir hafi gert nokkurn aðstig að mér. En þessi ágreiningur milli okkar á sér dýpri rætur. Og kem eg nú að því atriði, sem eg vil víta stjórnina fyrir. En það er öll stefna hennar út á við, skoðun hennar á því, hvernig vér Íslendingar skulum ná, aftur rétti, þeim sem Danir hafa hrifsuð og halda fyrir oss. Þykir mér hún vera um of lítilsigld í þeim málum. Þetta er ráðherra kunnugt og kemur honum eigi á óvart, því að eg hefi eigi fataskáp fullan af skoðunum til að fara úr og í; eg hefi ætíð verið meðal þeirra sem mestar kröfur hafa gert oss til handa, og aldrei viljað að Íslendingar léti troða ofan af sér skóinn. Ráðherra mátti búast við þessu af mér, en kynlegt má honum virðast, að fornir ástvinir hans og skoðanabræður í sambandsmálinu eru nú að vita hann fyrir afskifti hans einmitt af því máli. Er það harla skoplegt að hlýða á það í ræðum þeirra, að síðustu orðin eru að ávíta hann fyrir afskifti hans af sambandsmálinu,en fyrstu orðin í ræðunni eru þau, að hann hafi ritað nafn sitt gullnum stöfum í sögu landsins með þeim sömu afskiftum.  (Valtýr Guðmundsson: Já)  . Já., segir háttv. þingmaður Seyðf. Honum finst þetta ekkert undarlegt. Margt er skrítið í harmoníu, og eg er ekki viss um, að þetta sé undarlegra en það, er fjárlaganefnd segir, að enginn sé fær um að skrifa upp heiti á íslenzkum bókum og höfundum, nema Jón Ólafsson. Er það nú ekki skoplegt að heyra t. d. þingm. Sfjk. halda sina löngu ræðu til þess að tala um mismuninn á uppkasti, bræðingi og grút? Menn geta fengið uppköst af að hlýða á. Hvað eru þessir menn að toga hver í sinn snepil á Sama innlimunarbleðlinum, og þykjast þó ekki vera í sama flokki? Þeir eru allir jafnir og eru stefnubræður, hversu mikið sem þeir rifast innbyrðis. Þar þarf eigi fremur að átelja ráðherra en þessa trygðavini, sem sækja nú að honum af kappi. En þeir eiga allir þungar átölur akilið, hann og þeir, því að þeir vilja láta af hendi skýlaus réttindi Íslendinga, en ekki verja þau og halda þeim fyrir Dönum, sem vilja hrifsa þau af oss. Eg er algerlega ósamþykkur stefnu sambandsflokksins frá rótum og ráðherran vil eg átelja fyrir það, að láta sambandsflokkinn ginna sig til þess 1912 - þvert ofan í hátíðleg loforð og vilja þjóðarinnar - að fara að leita hófanna um nýjar samkomulagstilraunir, sem hlutu að verða oss til skammar og skaða. Því að á slíkum aðförum mega allir sjá, að Íslendingar þekkja að eins eina baráttuaðferð, þessa getið að hrökkva en aldrei að stökkva. En eigi vil eg skera úr deilum þeirra; ráðherra og þingm. Sfjk., hvort meiru valdi limið á ráðherrastólnum í kóngastólaleik ráðherraskiftanna, Sem þingm. Sfjk. nefndi, eða þá löngun manna til að hlaupa í skörðin, svo sem ráðherra: virtist halda fram. Þó vil eg drepa á tal manna um vantraust á ráðherra. Skoðanabræður hans í sambandsmálinu, sem verið hafa og eru enn, lýsa vantrausti á honum einmitt í því máli. Er rökleiðsla þeirra harla torskilin og er svo að sjá sem lykkjufall sé orðið í heila þeirra. En þeir um það. Mér er hægra um vik, því að eg get lýst hjartanlegu vantrausti á þeim öllum, og er það í fullu samræmi við mína stefnu og undanfarin viðskifti mín við þessa menn. Allir eru þeir samtaka um það, ráðherra og þessi trygðatröll hans, að halda langar líkræður yfir uppkastinu með beizkum harmatölum yfir því að það hafi verið felt. Raunar er það ranghermi að uppkastið væri felt. Því var breytt og var þá svo til ætlað og um talað, að málið gengi áfram í samningum milli þinganna. En þá létu Danir samningana falla niður að ástæðulausu. Og kom það af því, að þeir höfðu haft það eitt fyrir augum, að láta Íslendinga negla sig, eins og háttv. þm. Sfjk. (V. G.) sagði um grútinn, en er þeir sáu að það vildi eigi verða og að vér höfðum opin augun, þá létu þeir hefjast frá og vildu biða betri tíða. Þeir hafa alla daga vitað, að réttur þeirra til yfirráða á Íslandi var enginn, og þess vegna vilja þeir láta Íslendinga negla sig. Nú fara þeir bráðum að halda hátíðlega minningu Kielarfriðarins og mundi þeim þá ljúft, ef Íslendingar hefðu lagt samþykki sitt á það, sem þar gerðist. Þeir freistuðu að fá ránið staðfest 1818 fundi í Lundúnum og liggja þar skjöl þessu viðvíkjandi í skjalasafni. En allar þær tilraunir urðu að engu og allar slíkar tilraunir skulu verða að engu. Uppkastið var ein slík tilraun og mega sambandshetjurnar því halda mér til góða, þótt eg hræðist eigi spádóma þeirra, að þungur dómur muni ganga yfir mig og mína flokksbræður, fyrir að ónýta slíka tilraun. Nei, en eg get sagt þeim hitt, að þeirra eigin synir og sonasynir munu þakka okkur fyrir, að við heftum feður þeirra áður en þeir gátu stigið slíkt þjóðglötunarspor. En ef þeir hefði komið fram vilja sínum og fengið innlimunaruppkastið samþykt, þá mundi eigi hafa verið um þá kveðið svo sem Einar Benediktsson segir um ágætismenn vora á fyrri hluta 19. aldar: Þeir hrundu vorum hag á leið með heillar aldar taki. Nei, þá mundi hafa verið um þá kveðið: Þeir hrundu vorum hag úr leið með hundrað alda taki.

Guðmundur Eggerz Hæstv. ráðherra lét í ljósi, að margir hefðu í sumar verið hissa á ræðum mínum. Hvað sem þessu líður, þá er það víst, að þótt eg sé ungur þingmaður, talaði eg miklu þinglegar en hæstv. ráðherra, því 1/3 ræðu ráðherra í minn garð voru illyrði, 1/2 átti að vera lítilsvirðing, en afgangurinn var útúrsnúningur. Eg fullvissa hæstv. ráðherra um það, að lítilsvirðingarnar, sem hann viðhafði gegn mér, duga ekki mikið við mig. Eitt var það t. d., sem hæstv. ráðherra taldi mér til minkunar, og það var það að eg talaði fyrir kjósendur. Undarlegt að skoða það sem eitt ið versta meiðyrði, sem hægt sé að segja um þingmann, að hann haldi fram rétti og hagsmunum kjósenda sinna. Eg er kominn í þennan þingsal af því að kjósendur mínir hafa borið traust til mín. Á eg að svíkja það umboð og bregðast því trausti, sem þeir hafa sýnt mér með því að kjósa mig? Hvernig er hæstv. ráðherra kominn á þingið ? Er hann ekki kominn hingað af sömu ástæðu og eg, sem umboðsmaður kjósenda sinna. Og leitast hann ekki við að reka erindi þeirra á líkan hátt. Eða skoðar hann kjósendur sína kannske eins og »automat«, sem má opna með því að stinga í þá 5 aurum? Eg geri það ekki, hefi hvorki vilja eða getu til þess. Eg vík enn að þessu, að eg hafi átt að vera að. tala fyrir kjósendur. En það hafa líka sumir þagað vegna kjósendanna. Það gerði hæstv. ráðh. þegar hann kom með »grútinn«. Eg veit að honum sárnar þetta orð, en eg er neyddur til að nota það, því annars skilst varla, hvað við er átt. Tilboð má ekki kalla það, það vantaði frá upphafi bæði nafn og faðerni, og það hygg eg að hafi verið vegna kjósendanna, af því að þetta hafði engan byr hjá þeim. Eg sagði, að hæstv. ráðherra hefði snúið út úr, og það gerði hann líka í frekara lagi. Hann byrjaði á því, að hann hefði aldrei vitað til þess fyr, að talað væri um flokka eins og þeir hefðu nokkur áhrif hvers vegna stofnaði hann þá Sambandsflokkinn, sem auðvitað er nú pólitískt viðrini? Það er ekki heldur rétt, að eg segði, að stjórnarfrumvörpin hefðu fallið af því einu, að þau komu frá hæstv. ráðh. Þvert á mót, eg sagði einmitt að þau hefðu v erið þess eðlis, að þjóðkjörnir fulltrúar gátu ekki fallist á þau. Hann sagði ennfremur, að margir hefðu hrist höfuðið yfir ræðum mínum hér í deildinni. En eg get sagt honum, að það hafa miklu fleiri hrist höfuðið yfir því, hve fast hann situr í ráðherrasætinu, Eg var á móti launafrumv. af því meðal annars, að eg álit það ranglæti að hækka laun þeirra sem hæzt eru launaðir um 1500 kr., en þeirra sem lægra eru launaðir ekki nema um 600 kr., og þetta vilja kjósendur ekki. Eg nenni ekki að vera að eltast við smámuni í ræðu hæstv. ráðherra, enda var eg rétt sofnaður undir henni síðast, en því held eg fram, og það gera fleiri, að hann sé að brjóta þingræðið.



Mér er ókunnugt um það, hvað margir hafa slegið sig til riddara hér í deildinni í dag. en eg væri ánægður þótt þeir væru ekki svo margir að eg þyrfti að vaka yfir þeim í alla nótt. Mér finst að þeir ættu að láta sér nægja það, að hæstv. ráðh. hefir nú svo gersamlega hrakið allar aðfinningar þeirra bæði um friðinn, lánstraustið, gufuskipasamninginn og alla snaga, sem mótstöðumenn hans hafa ætlað sér að láta hatta sína hanga á í dag. Alt er hrakið, svo að eg þarf ekki að nefna það með einu orði. Það er sama um ræðu háttv. l. þm. Rvk. ( L. H. B.) Það var bar kjósendaræða. Mig furðar á því að nú skuli vera farið að tala um fánamálið, þar sem mótstöðumenn hæstv. ráðherra greinir einmitt á í því. Eg álít nú, í stuttu máli sagt, að þeir geri fánamálinu skaða, sem eru að burðast með siglingafánann. Það er þó ef til vill einhver von um árangur, ef frumv. meiri hlutans næði fram að ganga án þeirra breytinga, sem þeir vilja gera. En þetta er stórum óhyggilegt af þeim, að koma með þennan siglingafána og það enda þótt eg játi að vér vildum hann helzt. Þeir hljóta að skilja það, að það er ekki til nokkurs hlutar að bera slíkt upp fyrir konungi. Annars áttu þeir að þegja um það í þetta sinn, það er ekki vert að eyða næturtímanum í það að ætla sér að skipa konungi að samþykkja það sem allir vita að hann telur sér ekki fært að samþykkja vegna afstöðu land. anna Íslands og Danmerkur. Eg skal ekki halda langa ræðu, en vildi að eins taka það fram, að öllu þessu sem talað hefir verið um þjóðræðis og þingræðis brot, er nú hnekt. Þingræðisbrot er það að ráðherra. Sitji, þegar hann er í minni hluta. í þinginu, og það er núverandi ráðherra ekki. Og hann beygir sig ekki fyrir öðru en vantrausti frá meiri hlutanum, eins og rétt er. Það fer betur á því, þegar svo stendur á eins og nú, að engin vissa er um eftirmanninn, en að setja einhverja hræðu upp í ráðherrasætið, eins og einu sinni var komist að orði; og flana eftir því því þó einhver kunni að vilja núverandi ráðherra ofan úr því, álít eg ekki þingræðisbót. Það á ekki að fara eftir ofsóknum minni hluta, sízt ef hann færir ekki betri rök fyrir máli sínu en þetta. Eitt á eg eftir og það er háttv. þm. Sfjk. (V. G.). Mig furðaði á því þegar hann kallaði það kotungshátt að taka 1/2 mill. kr. lán. Þetta er af því að hann býr í landi, sem er auðugt og þekkir ekki ástand þjóðarinnar hér. Þetta er ekki lítið fé fyrir okkur. Mig furðaði líka á því, þegar hann sagði að lánskjörin myndi ekki verða eins góð í framtíðinni eins og hingað til, en álasar þó hæstv. ráðherra fyrir afskifti hans af þeim lánum, sem þegar hafa verið tekin. Þingið hefir ákveðið lána upphæðir og kjörin hvergi betri fánleg en fengist hafa. Þá sagði hann, að meðferð sambandsmálsins hefði gert gagn inn á við, en ógagn út á við. Það er nú dálítið undarlegt, ef mál eru gagnleg á annari hliðinni, en ógagnleg á hinni. Eg skildi þetta ekki og vildi gjarnan fá skýringu á því, en helzt vildi eg að hún stæði ekki yfir í alla nótt. Það yrði þá að minsta kosti að vera eitthvað betra og kröftugra en það sem enn þá hefir verið borið á borð, ef eg yrði ánægður með heila vökunótt yfir þessu hjali.

Pétur Jónsson Háttv. þm. Dal. (B. J.) byrjaði fyrri ræðu sina með því, að hann ætlaði að tala nokkur orð um stefnu fjárlaganefndar og láta eldhúsmensku sína ganga út yfir hana. Eg varð hræddur í bráð, en létti þegar fram í ræðuna kom, því að yfirleitt heyrðist mér á honum fremur gleði en óánægja yfir nefndinni, þótt reyndar væru einstök atriði, sem hann gat ekki felt sig við. Eg álít nú ekki eiga við að fara að svara einstökum atriðum. Þau hljóta að koma fram við 2. umr., og þá mun eg gera grein fyrir stefnu nefndarinnar og ástæðum fyrir þeim. Háttv. þm. var meðal annars glaður yfir því, að nefndin hefir lagt til að hækka laun kennara við Mentaskólann. Þetta kom mér nú dálítið á óvart, af því að hann var á móti frumv. þess efnis ekki alls fyrir löngu, og vildi þá ekki einu sinni laga það á þann hátt, sem hann nú telur að sé in mesta sanngirni. Hann endaði með því að minnast á skoðun nefndarinnar á ræðismensku þeirri, sem hann hefir haft á hendi undanfarin ár, og saknaði þess, , að fjárveiting til þess skuli ekki vera tekin upp í fjárlögin. Þetta er ekki nema eðlilegt, þar sem honum er málið svo skylt. En eg vil benda á það, að þótt nefndin hafi ekki tekið upp sams konar styrk og áður til viðskiftaráðunauts, þá hefir hún gert ráð fyrir fjárveitingum í svipaða átt, sem kemur enn þá nær því sem margir meintu með fjárveitingunni 1909 til viðskiftaráðunautsins. Það getur verið, að sumir hafi meint það með henni, sem úr henni varð, en þorri manna átti þó við verzlunarerindreka, sem sérstaklega væru færir í Verzlunarsökum. En það er réttast að geyma þessi einstöku atriði til 2. umræðu. Það hefir nú verið nokkuð mikið um eldhúsdagsræður í dag, og þar er eg ekki vanur að leggja orð í belg, en úr því að eg hefi þurft að tala aftur, þá álit eg réttast, að gera um leið grein fyrir skoðun minni á þeim efnum, sem mest hafa verið rædd, og skal eg þá byrja á háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.). Hann talaði af nokkrum þjósti, eins og honum er hætt við, þegar hann talar til stjórnarinnar hér á þingi, og er það undarlegt, þar sem viðmót hans er alt annað utan þings, og það verkar svo á mig, sem er gamall kunningi hans, að mér fellur það illa og finst þessi tónn vera í ósamræmi við hans innræti og viðmót Í niðurlagi ræðu sinnar sagði hann, að stjórnin væri fylgislaus og þingið á móti henni í því sem hún vildi, og hún á móti þinginu í því sem það vildi. Þetta eru skýr orð. En þetta er líka það eina, sem hann kom með nýtt. Hitt, sem hann sagði, hafði, þótt það væri vel framflutt, flest eða alt staðið í blöðunum áður, og mun hann nú reyndar hafa skrifað margt af því áður sjálfur. Hann sagði Alþingi., eins og hann gæti dæmt það alt eftir neðri deild, og hefði nú verið réttara að segja bara neðri deild. En þegar eg nú svo tek til athugunar ástæðurnar og flokkaskipunina í neðri deild, hvort heldur lítið er á menn eða málefni, þá vita, allir, að um samvinnu er þar ekki að tala, hvorki við stjórnina né innbyrðis. Ofan á eru flokkarnir taldir 4, en 2 af þeim slá sér alla vega saman á víxl, og aldrei er að vita, hvar lendir, og skapar þetta málunum óvissu. Og hvar er nú háttv. þm. N.-Þing. (B. SV.) staddur sjálfur. Flokksbrot hans eru þessar tryggu leifar Sjálfstæðismanna, sem í fyrra urðu ekki eftir af nema 3 menn. Það voru þeir, sem sagt var að hefðu rekið hina 7 úr flokknum. Nú hefir þetta flokksbrot hnýtt sér aftan í annað álíka stórt, sem upprunalega heyrði til sama flokki. Svo hefir þeim 2 flokksbrotum aftur verið hnýtt aftan í ið 3., gamla fjandmenn þeirra, Heimastjórnarmenn. Og þetta hefir skapað þá samtengingu, sem í sumar hefir beitt sér á móti hæstv. ráðherra í einstökum atriðum að minsta kosti. Og til þess að ná í meiri hluta í deildinni, hafa þeir orðið að ná í flokksleysingja, sem ætíð hefir verið reiðubúinn, þegar hefir átt að gera núverandi ráðherra eitthvað til miska eða móðgunar. Að þessi flokkabrot skuli hafa haft geð hvort á öðru til þess að vinna saman að þessu, er nú í sjálfu sér eitthvert einstakasta dæmi í þingsögu vorri.  (Skúli Thoroddsen: En hvað er ráðherra fjölmennur?)  . Eg er nú að kanna liðið, og má helzt marka það af atkvæðagreiðslunni í lotterí-málinu, og ella þegar um eitthvað er að ræða, sem hæstv. ráðherra hefir verið hugleikið sérstaklega, þá hefir komið upp talan 13, þessi heillatala. En þetta er ekki meiri hluti hér, hvað þá meiri hluti þjóðkjörinna þingmanna. Og þeir sem leggja áherzluna á það, að mótspyrnan sé svo mikil hér, og þykir það undarlegt, að stjórnin skuli vilja sitja, eins og háttv. þm. N.þing. (B. Sv.) lét í ljós, skulu gæta þess, að það er alls eigi víst, að þessir 13 þingmenn séu allir á móti stjórninni yfirleitt. Það hefir að minsta kosti stundum komið fram, þegar þess konar ætti helzt að sjást, að þó, hafa einstakir menn úr þeirra hóp tekið það fram, að atkvæði þeirra beri ekki að skoða sem neina almenna vanþóknun á stjórninni. T. d. voru skattamálin feld hér með 12:12 atkvæðum. En eins og bent hefir verið á, voru þá 2 þingmenn, annar sem greiddi atkvæði í móti, en hinn hvorki með né móti, sem báðir voru meðmæltir stefnu frumv., og þeir tóku það báðir glögt fram, að það væru að eins smærri einstök atriði, sem þeir feldu sig ekki við, og að tími væri ekki kominn til á þessu þingi að útkljá málin. Eg benti á það við meðferð fasteignaskattsfrumv., að yrði það felt, hlyti það að tákna þá stefnu þeirra er frumv. feldu, að þeir væru á móti beinum sköttum og vildu eingöngu óbeina. En nú hafa þessir háttv. þm. með yfirlýsingum sínum frelsað sig frá þeirri ályktun. Þá er launamálið, sem hér var fyrir þinginu. Það er nú svo vaxið, að það er kannske ekki örðugt að fá menn til að vera á móti slíku frumv. Að minsta kosti geri eg ráð fyrir, að við bændur séum auðfengnir til að vera á móti launahækkun embættismanna. Og það er nokkuð eðlilegt. En hitt veit eg, að ýmsir af þeim sem atkvæði greiddu móti háttv. ráðherra í því máli, mundu álfta það ið mesta tjón, ef hann færi frá völdum nú. En jafnframt er eg fullviss um það, að margir þeirra manna, sem greiddu atkvæði móti launafrumv. og hjálpuðu til að fella það, eru ekki á móti stefnu málsins. Svo hygg eg t. d. muni vera um háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.), sem mér er sagt að hafi verið frumsmiður að háskólalögunum og átt frumkvæðið um það, hvernig þau laun, sem þar eru ákveðin, voru sett, og líka röksemdaleiðsluna fyrir því, hvers vegna launin ættu að vera þau sem þar eru ákveðin. Háttv. stjórn færði í athugasemdum sínum við því einmitt sömu rök fyrir hækkun launanna og háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) fyrir háskólalaununum og miðaði við þau þegar frumv. var sniðið. Þess vegna er eg viss um það, að jafnvel þótt háttv. 1. þm. Rvk. hafi greitt atkvæði á móti frumv., þá hefir það ekki verið af því, að hann hafi verið á móti stefnu þess. Líku máli mun vera að gegna um háttv. 2. þm. S-Múl. (G. E.), sem situr nú í hálaunaðri stöðu, en þykist þó víst ekki ofhaldinn af því samt. Eg trúi því ekki, að hann sé svo ósanngjarn, að telja það eftir, að aðrir séu líka sæmilega launaðir, af því hann sjálfur er kominn á þá grænu grein. Þessir menn hljóta því að hafa greitt atkvæði á móti frumv. af einhverju öðru en því, að þeir haft verið andvígir stefnu þess. Svona gæti eg talið upp hvern embættismanninn á fætur öðrum. Mig minnir líka, að háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) léti það í ljósi í blaði sínu, að öll sanngirni mælti með launahækkunni. Það má vera, að menn hafi ekki felt sig við einstök atriði þess, en það er sitt hvað og vera á móti stefnu þess. Eg hygg því, að fáir aðrir en bændur hafi verið móti stefnu frumvarpsins. Háttv. 2. þingm. S.-MúI. (G. E.) fann hæstv. ráðherra það til foráttu, að hann hefði klofið heimastjórnarflokkinn og átt upptök að því, að hann gekk í tvær sveitir. Hér hefir háttv. þingmaður vikið inn á það, sem hingað til hefir verið talið einkamál flokka og er það satt að segja undarlegt af manni, sem samtímis gekk í þingflokkinn. En úr því að hann hefir leitt þetta inn í umræðurnar, og vegna þess, að þetta hefir verið gert að umtalsefni í blöðunum af félögum hans, þá virðist mér rétt að minnast lítið eitt nánara á það. Ef menn vissu sögu þessa máls og ið sanna um sundrungina, þá held eg að það mundi kasta skýrara ljósi yfir afstöðu hæstv. ráðh., en gert hefir verið í dag. Eg skal þá fyrst leyfa mér að benda á það, að Sambandsflokkurinn, sem stofnaður var í þingbyrjun 1912, tók fyllilega við því »prógrammi« sem Heimastjórnarmenn höfðu haft sem »aðalprógram« áður. Auðvitað var hliðrað nokkuð til - en ekki í neinum aðalatriðu .-- til þess að nokkrir menn, sem ekki gátu gengið í Heimastjórnarflokkinn, gætu gengið í þennan nýja flokk. Í þennan flokk gengu svo allir Heimastjórnarmenn, nema tveir, sem þó voru samþykkir því »prógrami«, sem flokkurinn setti sér í þinglokin. Hér var ekki um annað að tala en það, hvort menn vildu hafa nafnaskifti á Heimastjórnarflokknum og fá viðbót manna í hann með því móti, eða Heimastjórnarmenn vildu halda áfram að vera út af fyrir sig. Um þetta var ágreiningurinn, en alls ekki um stefnu, eða »prógram« flokksins.  (Lárus A. Bjarnason: Þetta er ekki satt!)  . Jú, og eg get sannað það hvenær sem vill. Menn geta nú skilið það, að þegar menn láta slíkt lítilræði sem heiti á flokknum greina á milli, þá er eitthvað annað »komið í spilið«, sem ræður meir en málefnið. Það sem átti að vera nægilegt til flokkssamheldis, var það, að menn væru sammála um sambandsmálið, því að ekkert annað mál hefir komið inn á þingið enn, sem hefir skapað nokkra aðra varanlega flokkaskiftingu. Það var sameiginleg ósk allra þessara manna í fyrra, að Hannes Hafstein tæki við ráðherrsembætti og menn voru sammála um öll aðalatriði í stefnuskránni. Eg get því ekki skilið, þar sem engin breyting hefir orðið í þessu efni, að menn kjósi það að annar taki við en sá, sem hafði samhuga traust allra þessara manna á þinginu í fyrra. En hvað var nú því til fyrirstöðu, að þessir menn gætu verið í Sambandsflokknum ? Eg hefði getað skilið að það hefðu verið þessir nýju viðsjálsgripir, sem teknir voru upp í hann úr fyrververandi fjandaflokkum. Það lifir lengi í gömlum glæðum og er oft erfitt fyrir þá, sem hafa staðið öndverðir hvorir á móti öðrum, að gleyma því með öllu og fá tiltrú hver á öðrum. En eg er hræddur um, að reynslan sé búin að skera úr því, að það er ekki þetta hreinlæti, sem fyrir þeim burtviknu heimastjórnarmönnum hefir vakað, því að strax og þeir eru komnir úr flokknum, fara þeir að hafa mök við sína fyrri fjandmenn og sína verulegu mótstöðumenn í sambandsmálinu. Þetta er það sem skapar óheilindi og gerir erfitt fyrir hæstvirtan ráðherra að vita, hvort hann er keyptur eða seldur. Þegar svona er ástatt, þá er ekki gott að vita,, hvernig blæs þann og þann daginn. Reynslan verður að Skera úr því, hvaða fylgi þessir menn hafa. Enn hafa þeir ekkert látið í ljós opinberlega, sem nokkuð sé markandi. Þeir hafa ekki borið fram vantraustsyfirlýsingu eða neitt í þá átt. Eg er viss um það, að meiri hluti þingsins óskar þess, að hæstvirtur ráðherra hafi þol til að sitja í sætinu, þrátt fyrir þá atburði sem orðið hafa siðan þing byrjaði og öll óþægindin og leiðindin, sem hann hlýtur að finna til út af þessum glundroða í þinginu. Eg er þakklátur hæstv. ráðherra fyrir það, að hann hefir ekki látið neina atburði. sem fyrir hafa komið, þoka sér til þess að kasta frá sér [Hdr. af niðurlagi ræðunnar, 4 hálf-blöð skrifuð, vantar. Hefir einhver þingmaður, sem í leyfisleysi forseta fengið fundarhandritið léð af Lestrarsalnum, týnt því. - J. Ó.]



Eg ætla að eins að segja fáein orð. Tal margra háttv. þingmanna hefir hnigið að því, að þeir furða sig á því að hæstv. ráðherra skuli sitja þrátt fyrir það, sem fram hefir farið á þinginu. - Mér kemur mjög á óvart, að háttv. þingmenn skuli furða sig á þessu, því það er í fullu samræmi við þá venju, sem hefir gilt hjá okkur siðan við fengum innlenda stjórn. Í þau 2 skifti sem ráðherra hefir orðið að fara frá, vegna þess að þeir hafa fengið meiri hluta þings á móti sér, þá hefir verið krafist vantraustsyfirlýsingar frá meiri hluta þjóðkjörinna þingmanna. Geti slík yfirlýsing ekki fengist, finst mér það bera vott um, að meiri hluti þingsins vilji ekki að hann fari. Það var að eins þetta, sem eg vildi benda á. Annars vil eg taka það fram, að eg er yfirleitt sammála háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.) um það er hann sagði í ræðu sinni.



Háttv. þm. Dal. (B. J.) var að spá því, að dómur sögunnar um okkur, Sem fylgdum millilandafrumvarpinu 1908 og fylgjum enn, mundi verða mislitur, en dómurinn um hann og hans líka bjartari. Eg skal engu spá um þetta umfram það, að þá gæti eg vel trúað, að háttv. þingmaður Dal yrði ekki talinn sakhæfur um gerðir sínar í sambandsmálinu og því sýknaður. Háttv. svo kölluðum fyrri þingmanni Rangv. (E. J.), sem Sumir eru farnir að kalla 7. konungkjörinn, þarf eg ekki að svara. Hann talar nálega altaf »svart« og alt af af sjálfráðum ástæðum, sér og kjördæmi sínu til lítils sóma, hann virðist beint hafa tekið »patent« á því að tala svart. Honum svara eg aldrei öðru. Háttv. þingmann S.-Þing. (P. J.) verð eg að taka alvarlegar, af því að við höfum áður fylgst að, ofan á að minsta kosti, og eg matið hann mikils í Sumu. Mér þótti undarlegt, að hann skildi fjórum sinnum í sömu ræðunni nefna, taglhnýtinga, því satt að segja hefi eg aldrei heyrt hans getið sem nokkurs forustusauðs. Háttv. þingm. sagði, að allir heimastjórnarmenn - að 2 undanskildum - hefðu skilyrðislaust gengið í Sambandsflokkinn. Það þótti mér undarlegt að heyra, enda vænti eg þess. að háttv. þingm. Vestm. muni ekki samsinna því, sízt er hann er mintur á það. Eg gekk í Sambandaflokkinn með þeim skilyrðum, sem eg les nú upp og eiga að vera bókuð í gerðabók Sambandsflokksins 18. ágúst 1912: »Samþykki tillögurnar  Það er heldur ekki rétt, að »Samb.-flokkurinn« hafi tekið upp »prógram Heimastj.flokksins, hvorki að efni eða aðferð. Heimastjórnarflokkurinn batt sig við millilandufrumv. sem lágmark og barðist fyrir því í fullri dagsbirtu, en »Sambandsfl.« bræðir, og bræðir og nú loks »grút« og gerir alt - í laumi. Vitna eg til háttv.þm. Vestm. (J. M.) um fyrirvara minn af því, að hann geymdi öll þingbræðingsfrumv. og þar á meðal mitt með nefndri árituninni um nokkuð langan tíma, en þar að auki voru nokkuð fleiri úr Heimastjórnarflokknum, sem gengu í Sambandaflokkinn svokallaða með fyrirvara, og fleiri mundu hafa gert en gerðu, ef þeir hefðu varað sig á ráðherra, Eg er þess minnugur, að ráðh. gekk með skjal meðal þm. í Júlí 1912 til að safna loforðum undir »föst samtök«, og kallaði óbreytt fundarboð. Sumir þeirra manna, sem skrifuðu undir skjalið, sleptu fyrirvaranum af því að þeir trúðu ráðherra, að blaðið væri ekki annað en óbreytt fundarboð. Skal eg nefna mennina, ef á móti verður borið. Þá var háttv.þm. S.-Þing (P. J.), að brigzla Heimastjórnarflokknum. sem hann heyrir ekki til nú, um leynileg Samtök við forna andstæðinga. Hann hefði ekki átt að tala svo digurt, og sitja samt á flokksfundi með þingm. Seyðfirðinga og bróður sínum og fleiri fornurn andstæðingum. Hann hefði heldur ekki átt að tala um leynimakk maðurinn sá, sem ekki hafði þrek til að vera kyr í Sambandsflokknum, en skreið í Bændaflokkinn af því að hann vissi að Sambandsflokkurinn mundi héðan af bera keim af »grútnum« og sá matur ekki líklegur til að verða tálbeita fyrir kjósendur. Annars get eg sagt hv.þm., og þm. veit það ósagt, að ekkert leynimakk er milli Heimastjórnarþingflokksins og Sjálfstæðisþingflokksins um fram það, að þeir, og ekki allfáir úr Bændaflokknum, hafa fylgst að nokkrum málum. Og skynbærir menn hneykslast ekki á því, eða hefir svokallaður Sambandsflokkur ekki gert sama? Og hvernig ættu smáflokkar yfirleitt að koma nokkru fram en þess? Yfirleitt situr það ekki á hv.þm., að tala um pukur eða óheilindi annara. Til þess er sumum of minnisstæð afskifti hans af Íslandabankafrv. á Alþingi 1901. Háttv. þm. var að skjóta fram einhverjum ógnunum, mér skildist helzt um þingrof, en eg hygg, að Heimastjórnflokkurinn óttist ekki fremur þingrof, en Sambandsflokkurinn og leyniafleggjarar hans í Bændaflokknum. Hann hefði ekki slept stjórnarskránni út úr deildinni, ef svo hefði verið. Þá ætla eg að víkja nokkrum orðum að hæstv. ráðherra. Hann byrjaði ræðu sína með því, að erfitt væri fyrir sig að svara ræðu minni og er það undarlegt, því hún var þó ekki ný. Það var sama ræðan, sem eg flutti í upphafi ársins að hæstv. ráðherra áheyrandi, enda hafði eg sagt ráðherra, að eg mundi hreyfa gufaskipasamningnum á eldhúsdaginn. Mér verður þó tæpast brugðið um, að eg vegi að ráðherra óvörum eða óviðbúnum, enda held eg að mér láti brjóstvíg fult svo vel sem bakvíg. Hæstv. ráðherra sagði, að hann skildi ekki þennan langa talnalestur minn. Eg hafði talið upp ferðafjöldann, skipafjöldann o.s.frv. Eg hélt að svo listfengur maður gæti skilið annað eins og það, að aftan hverrar myndar, sem vel á að sjást, verður að standa skýrt baksvið, svo sem á mörgum málverkum kringum oss, munurinn á yngri og eldri samningnum sést ekki nema með samanburði. Hæstv. ráðherra sagði, að önnur ástæðan til þess að hann hefði breytt samningnum um millilandaferðirnar væri sú, að fragtir hefðu verið orðnar svo háar á heimamarkaðinum, honum værum við ekki herrar yfir. Það er öldungis rétt, það erum við ekki, en þeim mun ríkari var ástæðan að halda kostunum frá 1909 um umsamið lágt fargjald og farmgjald. En eins og ástæðan fyrir hæstv. ráðherra var rík til að halda í samninginn, að sama skapi var hún vitanlega fyrir ið Sameinaða að reyna að smokka sér undan samningnum. Þá sagði ráðherra, að hin ástæðan til þess að hann hefði vikið frá, samningnum við Sameinaða um millilandaferðirnar, væri, að slitnað hefði upp úr Thoresamningnum, en Thore-samningurinn var ekki um millilandaferðirnar, heldur strandferðirnar, svo það var engin ástæða, enda stóð sitt félagið að hvorum samningnum. Hæstv. ráðherra sagði, að þeir kostir, sem eg hélt fram að við yrðum að búa við, væru ekki eins þungir og eg lýsti þeim, og bætti því við, að eg hefði talað alt í »procenttölum« líklega til að villa. En hvernig getur maðurinn sagt þetta? Eg nefndi að eins tvisvar procentur, en bar alt af undantekningarlaust saman krónur og auratölur. Hann vildi ekki gera tap landsmanna meira en um 13000 kr. og sagði það ekki nema meiru en verðhækkun á kolum og vörutolli. En við þennan útreikning er ýmislegt að athuga. Fyrst það, að ráðherra taldi að eins hækkun gjalda á strandferðaskipunum, en slepti millilandaskipunum, sem gjaldhækkunin kemur vitanlega miklu harðara niður á. Í annan stað varðaði oss alls ekkert um verðhækkun kola eftir samningnum frá 1909 Í þriðja lagi hefir ráðherra lofað að endurgjalda vörugjaldið af kolum og ætti því ekki að þurfa að tvíborga það. Og í fjórða lagi var alt tíundarframtal hans órköstutt slump. Þá skildist mér hæstv. ráðherra vilja þakka sér, að ekki hefði hækkað far- og farmgjald milli Íslands og Danmerkur. En eins og það var ekki Gvendi að þakka »að hún (Gunna flaut«, eins er gamla gjaldhæðin hér ekki ráðherra að þakka, heldur margreyndri umhyggjusemi Dana, að halda verzlun vorri undir sig með því að bola aðrir þjóðir frá með þyngri kjörum. Þá sagði hæstv. ráðherra, að farmgjaldahækkun milli Leith og Íslands væri ekki samningi sínum að kenna, heldur samningnum frá 1909, bornum saman við samninginn 1907. En til hvers áskildi félagið sér og leyfði ráðherra félaginu breytingu á farmgjaldi í 2. gr. samn. frá 1912, hafi félagið þegar áður haft þann rétt? Í 2. gr. samningsins frá 1909, Stj.tfð. 1909, B, bls. 181 stendur: «Gjaldskrá um fargjöld og farmgjöld skal samþykt af stjórnarráðunum og mega gjöld þessi ekki vera hærri en til er tekið í samningi um um gufuskipaferðir fyrir árin 1908 og 09 bæði milli Danmerkur og Íslands og milli Leith og Íslands og hvora leiðina sem er«. Gjaldskrár, þær sem hér er getið um, voru gerðar eftir dagsetningu samningsins frá 1909 og giltu fyrir alt í höndfarandi 10 ára tímabil. Nei, ráðherra mátti ekki raska samninginum frá 1909 um millilandaferðir umfram það, sem Alþingi 1912 veitti heimild til, og það leyfi náði einungis til útlendra »turista« og umhleðslugjalds. Þá sagðist hæstv. ráðherra hafa fengið stóra ívilnun oss til handa svo sem í notum þeirra, sem hann hafði veitt félaginu, og átti þessi ívilnun að vera í því fólgin, að félagið flytti nú póst kauplaust. En við þetta er bara það að athuga, að félagið var skyldugt til að flytja allan póst kauplaust, sbr. 3. og 4. gr. samningsina frá 1909, enda hefir félagið flutt allan póst til allra póststöðva landsins kauplaust frá upphafi og til þessa dags. Þá hélt hæstv. ráðherra því fram, að ekki hefði verið hægt að fá betri strandferðir en þær, sem hann hefir fengið. Slíkt er altaf hægt að segja. En ráðherrann hafði ekki leitað nema til Sameinaða og ef til vill Bergensfélagsins. En veröldin er stærri en Kaupmannahöfn og Bergen. Eg hefi heyrt að Frakkland og England eigi t. d. skip. Eg spurði, hvers vegna ekki hefði verið þrýst fastara að »Thore«. Upp á þá spurningu svaraði hæstv. ráðh. með upplestri bréfs frá stjórn »Thore« þess efnis, að félagið mundi verða gjaldþrota ef það yrði ekki ieyst frá samningnum ekilyrðislaust. Eg gat ekki að því gert, að þetta minti mig á söguna um dómarann sem spurðí þjófinn: »Hefirðu stolið?«, og bætti við, þegar þjófurinn neitaði: »Jæja, þá ertu góður. Þú mátt fara«. Eg held að »Thore« hefði varla orðið gjaldþrota þó að hann hefði t. d. orðið að flytja póstflutning ókeypis, og ekki hefði það verið mikið móts við samningsuppgjöfina. Eg spurði, hvers vegna samningum um strandferðirnar hefði ekki verið frestað. Hæstv. ráðherra svaraði því, að Sameinaðafélagið hefði ekki þolað neina bið, það hefði grætt 30,000 kr. á »Hólum« og »Skálholt«, hvoru um sig, og óforsvaranlegt hefði verið að láta það bíða lengi, úr því að það það hefði aumkvast yfir oss í »sárri nauðsyn vorri«. Trúi því hver sem vill, að félagið hafi gert þetta í gustukaskyni við oss. Því trúir enginn hér, að undanteknum háttv. 1. þm. Rangv. (E. J.), sem trúir öllu sem í hann er látið af ráðherra. Eg hafði ætlað mér að víkja nokkuð að »grútnum« svokallaða, en háttv.þm. Sfjk. (V. G.) er nú búinn að taka flest það fram sem eg vildi hafa sagt og hefi sagt nokkuð ítarlegar á öðrum stað þegar í Desember 1912. Þó get eg ekki verið háttv.þm. sammála um það, að »bræðingurinn« hafi verið til nokkurra bóta, hvort heldur hér eða í Danmörku, heldur þvert á móti. Það var skemd að bræðingnum fyrst og fremst að því leyti til, sem hann fór skemra en millilandafrumvarpið, og þar næst að svo miklu leyti, sem hann gerði nýjar kröfur af vorri hendi, með því að vitanlegt var, að þá mundu koma nýjar kröfur í móti af hendi Dana, sem og varð, sbr. Desemberburðinn. Þá var það og ekki sízt til skemda, hvernig með bræðinginn var farið, alt leynimakkið jafn óhyggilegt og þarflaust, sem það var ljótt, enda fyrirsjáanlegt að það mundi sundra einkavígi Sambandsmálsins, Heimastjórnarflokknum. Og er nærri sorglegt að vita til þess að til þessa skyldi verða sá maður, sem mestan þátt átti Íslendinga í millilandanefndarárangrinum. Þetta er því sorglegra, sem það er líklegt, að millilandafrumvarpið hefði getað gengið fram bæði hjá þingmönnum og eins hjá kjósendum eftir alþingiskosningarnar 1911, og þá líklega einnig hjá Dönum, ef því hefði verið tekið bæði á þingi og við atkvæðagreiðslu með kjósendum. Heimastjórnarmenn voru svo traustir eftir kosningarnar 1911 og sjálfstæðismenn svo sundraðir eftir ið alkunna »spark«, að hefðum vér allir gengið fram í þéttri fylkingu, þá hefði málinu mátt vera borgið bæði á þingi og hjá almenningi. Nú er millilandafrumvarpið ef til vill úr sögunni, og að minsta kosti ekki til neins að hreyfa því af hendi Íslendinga í fyrirsjáanlegri framtíð. Það er árangurinn af bræðings- og grútarmakkinu. Hæstv. ráðherra mátti manna bezt vita, að heimastjórnarmenn eru ótrauðir bæði í leiði og barningi, enda mér ljúfara, nú er við erum skildir, að minnast bæði sigranna, sem við höfum unnið saman og slettanna, sem við höfum fengið, heldur en ágreiningsins út af bræðinginum og Desemberfylgju hana. En ráðherra hefir verið búinn að gleyma því, að þó að satt sé að: Altaf má fá annað skip og annað föruneyti, þá er hitt fult svo satt, að öllum skipum tekur ekki jafnvel og að það getur skift nokkru máli, hvert föruneytið er. Ef efast ekki um, að það hafi verið hæstv. ráðherra hjartans mál, að koma sambandsmálinu í gott horf. En góður vilji er ekki alt af einhlítur, og var það að minsta kosti ekki nú, því að sambandsmálinu er nú svo spilt, að lítil von er um viðunanlegan framgang þess í fyrirsjáanlegri framtíð. Eg hygg að augnabliks tilfinningar hafi nú, svo sem stundum áður, ráðið of miklu hjá ráðherra, að skáldið hafi verið sterkara en stjórnmálamaðurinn. Og er þá ekki undarlegt. þó að líkt hafi farið fyrir honum og »Stormsvalen« hjá Hinrik Ibsen: For tung for Luften, for let for Bolgerne, Digter-fugl - Digter-fugl, der har vi Følgerne.



Eg skal ekki tefja fundinn með langri ræðu. Það sem eg vildi segja, voru fáein orð út af ræðu háttv. 1. þm. Rvk. ( L.H.B.) um gufuskipasamninginn. Eg lét í ljósi á þingi í fyrra, að eg teldi mig hafa heimild til þess að breyta samningnum og þá mælti enginn á móti því. Þetta stendur prentað í þingtíðindunum. Eg er enn sömu skoðunar, að eg hafi ekki þurft neitt leyfi til að gera þessar smábreytingar á samningnum. Háttv. þm. kvartaði yfir því, að ekki væri fullnægt því, er eg gaf í skyn í fyrra, að þótt hækkuð væri fargjöld á 1. farrými milli landa ,á stærstu skipunum, þá mundu Íslendingar, sem fara héðan til útlanda og heim aftur, fá uppbót á þessu í túr og retúr farmiðum. En þetta er einmitt svo útbúið, þó að það standi ekki með berum orðum orðum í samningnum. Það þótti óviðkunnanlegt að setja það þar, en að þetta þó er aftalað, sézt á skjölum málsins. Það er er enginn vafi á því, að félagið gat breytt farmgjaldstöxunum frá Leith eins og gert hefir verið í nokkrum atriðum, án þess að breyta samningum frá 1909. Í þeim samningi er sem sé skírskotað til samningsins 1907, en þar er með berum orðum sagt, að mismunur á Hafnartöxtum og Leithtöxtum megi vera 10%. Svo mikill var munurinn ekki þá á fáeinum Vörutegundum og þetta hefir verið sett í framkvæmd nú. Það er alt. Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) kvaðst ekki skilja, hvernig heimsfragtirnar hefði áhrif á samninga vora. Eg vona, að það sé öllum öðrum skiljanlegt, og nenni ekki að fást frekara við að útlista svo auðskilið mál. Eg lýsti yfir á þinginu i fyrra skilyrðunum fyrir nýjum samningum um strandferðir við Sameinaða og var það þá víst, að við yrðum neyddir til þess að gera þessar litlu breytingar á millilandasamningnum, enda mætti þá enginn á móti. Og það er víst, að ómögulegt var að fá samning um strandferðir i fyrra haust með vægari kjörum, en fengust. Háttv. þm. Dal. (B. J.) þarf eg ekki að svara. Það var ekkert nýtt i ræðu hans. Háttv. þm. N.-Þing. (B. SV.) gat þess, að kolaeinokunarfrumv. væri um að kenna að lánstrausti landsins væri glatað. Sagði hann því til sannindamerkis, að svo mikið uppþot hefði orðið út úr því frumv. út um heim, að 7 ríki hefðu sent sendinefndir til utanríkisráðuneytisins danska til þess að mótmæla þeirri óhæfu. Er maðurinn virkilega svona auðtrúa? Sannleikurinn er sá, að 3 sendiherrar, sem eiga heima i Kaupmannahöfn, mættu þar og höfðu umboð frá einhverjum stéttarbræðrum sínum, sem líka eiga þar heima til þess að gæta réttar þeirrar og varna því, að fiskimenn frá þeim löndum biðu óhag eða hindrun í atvinnurekstrinum hér við land með þessum lögum. En slíkt er alveg algengt i öðrum löndum. Ef einhver sendiherra telur möguleika á því, að menn úr hans ríki bíði halla af einhverjum lögum, sem í aðsigi eru, þá fer hann strax á stúfana og mótmælir frumv. upp á kraft. Slíkt er alvanalegt og eru ekki nein stórtíðindi, sem sett geti lánstraust eins lands á heljarþrömina. Annars er lítill vafi á því, að ef fast hefði verið haldið á vorum málstað gagnvart sendiherrunum viðvíkjandi kolafrumvarpinu og reynt að færa þeim heim sanninn um rétt vorn í þessu efni, þá hefði þessum mótmælum ekki verið haldið frekara til streytu, en svo afarmörgum sams konar tilraunum af landanna hálfu til þess að gæta fjárhagslegra hagsmuna sinna þegna út á við. Háttv. þm. N. Þing. getur reitt sig á það, að vantraust útlendinga á landinu er eldra en frá í fyrra. Það er kviknað fyrir 1911. Sú breyting, sem á því er að verða, er þó heldur til batnaðar en hitt. Sami háttv. þm. gat þess, að hann vissi til þess, að maður hefði keypt hlutabréf af Íslandsbanka. Þetta getur ekki verið rétt öðruvís en svo, að annaðhvort hafi bankinn verið beðinn að selja þau fyrir aðra eða Schou bankastjóri sjálfur prívat átt einhverja aktíur, sem hann hefir selt. Um handveðslánin er það að segja, að það er altítt, að stórir bankar, t. d. Nationalbanken, lána út á sin eigin hlutabréf, og Íslandsbanka er lögleyft, að gera það innan fastra takmarka. Háttv. þm. N.-Þing. talaði enn um »uppþot«, sem orðið hafi í Kaupmannahöfn út úr Íslandsbanka. Eg held, að þetta sé talsvert orðum aukið; menn hafa þar yfirleitt verið rósamir og sjálfsagt sofið fullum svefni fyrir bankanum, En það er satt, að verðfall varð á hlutabréfum bankans, og kom víst aðallega til af ýkjufregnum um skuldir eins félags við bankann, og þar af leiðandi beyg. Það hefir verið kvartað yfir undirbúningsleysi af hálfu stjórnarinnar undir ýmis mál. Út af því skal eg geta þess, að þótt undirbúningurinn kunni ekki að jafnast á við það, sem er í inum stóru löndum, þar sem starfskraftarnir eru ágætir, þá er það eigi svo undarlegt. Hér stendur nokkuð sérstaklega á. Hér verður lagaundirbúningurinn viðbót við in miklu daglegu störf, sem starfsmenn stjórnarráðsins verða að inna af hendi, án þess nokkrum starfskröftum sé við bætt. Eg varð að sigla rétt eftir þing i fyrra, kom ekki heim fyr en undir Jól, en málin þurftu öll að vera tilbúin í Apríl, áður en eg sigldi á konungsfund. En það sem hægt hefir verið að gera, hefir stjórnarráðið viljað gera. Að eins fjárlagafrumvarpið er mikið verk; önnur frumv. tóku einnig drjúgan tíma og erfiði. Mér er kunnugt um, að ekki var slælega unnið að lagasmíðinni, mjög oft langt fram yfir venjulegan starfstíma. Háttv. þingm. Sfjk. (V. G.) sagði, að samgöngumálið væri illa undirbúið. Það get eg ekki kannast við. Með erfiðleikum og eftir langar málaleitanir fékk eg Sameinaða gufuskipafélagið til að lofa að endurnýja samningana um strandferðir í 1–2 ár, ef alt um þryti. Auk þess hefi eg haft mikla samningaviðleitni í Noregi og haft þar menn fyrir mína hönd til þess, enda er þaðan von á tilboði, sem er talsvert undirbúið, en eg veit ekki fyllilega, hvernig verður, en býst þó við, að nota megi í nauðum. Eg gat ekki átt við íslenzka gufuskipafélagið ófætt, enda er það ekki enn komið á fót og hefir ekki snúið sér til stjórnarinnar. Stjórnin hefir auðvitað ekki getað átt við að undirbúa lántöku í því skyni að taka þátt í því félagi. Það hefir aldrei staðið til né á það verið minst. Aftur á móti hefi eg nú undirbúið símalán, það sem í ráði er; eg hefi við höndina samningsuppkast, sem ekki er annað eftir við að gera en undirskrifa. Kjörin eru ágæt: 4% og afborgist á 30 árum með jafnverði. Það er ekki rétt, að ekki hafi verið reynt að útvega landinu lán utan Danmerkur. Það hefir t. d. verið reynt í París, en peningamenn þar vilja heldur exotíska pappíra en íslenzk skuldabréf. Það hefir sömuleiðis verið reynt í London, en reynst ómögulegt að fá þar lán handa Landsbankanum eða landssjóði, nema því að eins að prívatmönnum séu þá jafnframt veittar Concessionir til að gera mannvirki hér eða því um líkt. Þessu líkt býst eg við, að háttað hafi verið um kunningjalánið, sem hv. þm. Sfjk. (V. G.) sagði, að einn maður hefði fengið í Frakklandi. Eg ímynda mér, að slíkir skilmálar geti reynst fulldýrir á endanum. Menn eru að tala um, að það sé kotungsháttur að segja, að 1/2 millión kr. sé mikið fé, og jafnvel að örðugleikarnir á því að fá lán muni stafa af því, að við heimtum ekki miklu stærri upphæðir. En eftir minni skoðun er hálf milíón mikið fé fyrir Ísland, eins og nú atendur. 1/2 milióna kr. lán fyrir oss, er samskonar og 21 milíóna kr. fyrir Dani og 500 milíóna kr. lán fyrir England. Vér megum ekki skoða oss sem Stórveldi; oss ríður á að fara varlega og vaða ekki blint í sjóinn, hvorki þegar um fjármál né annað er að ræða. Menn þurfa ekki að hugsa það, að hægt sé að vefja útlendum lánveitendum um fingur sér. Þegar leitað er lánanna, spyrja þeir auðvitað fyrst og fremst, hver íbúatala landsins sé, þjóðareignin, hagur landssjóðs og tekjur o. s. frv., og eftir því fer, hvort lánið fæst og hve stórt. Meiri næturtíma mun eg ekki eyða í þetta, enda er nú orðið framorðið. Þakka eg nú fyrir skemtunina í dag, og býð góðar nætur, bæði þeim sem hafa spreytt sig móti mér, og hinum, sem hafa lagt mér liðsyrði. Vona eg, að vér skiljumst allir svona hér um bil jafngóðir vinir eins og við vorum í morgun, þrátt fyrir þessa sennu.



Eg skal ekki vera langorður. Eg stend upp sérstaklega af því, að bæði hæstv. ráðherra og háttv. framsögumaður hafa vitnað til atkvæðagreiðslu minnar um skattamálin. Þeir hafa báðir gefið það í skyn, sem er alveg rétt, að eg hafi greitt atkvæði móti frumvarpinu vegna þess, að eg taldi skattamálin illa undirbúin að vissu leyti, sérstaklega að því er tekur til gjaldenda sjálfra. Þetta er rétt hermt. En eftir ummælum þeirra, sérstaklega háttv. framsögumanns, þá verð eg að álíta, að þeir hafi tekið ástæður mínar til að greiða atkvæði móti frumvarpinu góðar og gildar, þótt þeir sjálfir og þeirra flokksmenn hafi greitt atkvæði með því að demba þessum sköttum á þjóðina alveg óviðbúna. Nú þar sem þeir háttv. framsögumaður og flokksbræður hans viðurkenna, að ástæður mínar móti frumvarpinu hafi verið góðar og gildar, en greiða þó sjálfir atkvæði með frumvarpinu, hvað liggur þá nær en að segja, að einmitt þeir hafi látið leiðast af flokksfylgi? Aðalástæða mín móti frumvarpinu var þessi: að steypa ekki sköttunum flatt upp á þjóðina. En auk þess lágu til þess fleiri ástæður, sem eg man ekki hvort eg tók fram, nema þá lauslega. Skattafrumvörpin stóðu í óbeinu sambandi við launahækkunarfrumv. Það er ljóst, að fyrst útgjöldin voru aukin með þeim, þurfti að útvega einhverjar tekjur til að standast þau. Skattafrumvörpin voru ráðið til þess. En nú höfðu nálega allir þingmenn, stjórnarliðar þar á meðal, lagst á eitt með að stytta launafrumvörpum stjórnarinnar aldur. En þar með var þá líka fallin ástæðan til þess að halda uppi dilkunum, sem stóðu í óbeinu sambandi við launahækkunarfrumv., eg á við skattafrumvörpin. Þá var eðlilegt, að þau félli líka. Þar sem í mig hefir verið vitnað, að því er kemur til skattamálsins, þá hefði einnig mátt á það líta, að svo virðist sem eg hafi reynst stjórninni hellubjarg að ýmsu öðru leyti og angrar mig það ekki, meðan eg get það með góðri samvizku. Það er satt, að in síðari árin hafa vegir stjórnarinnar og mín greinst að, og liggja rætur þess nokkuð aftur í tímann. Er þar fyrst til að taka, er bræðingurinn hófst, sem svo er nefndur; þá sá eg, að þar af mundi ekkí leiða neitt gott. Þóttist eg sjá, að ef í nokkuru væri breytt grundvellinum, sem frumvarpið 1908 hvíldi á, þá mundi hinn málsaðilinn  Semur þetta heim við skoðun og ummæli háttv. þingm. Sfjk. (V. G.). Þetta lét eg margsinnis í ljós á siðasta þingi, enda þótt eg gengi þá eins og aðrir á meðan þing stóð, í Sambandsflokkinn, er eg gerði þó bæði seint og tregur. Gekk mér það til, að gera það að lokum, að eg vildi ekki láta núa mér því um nasir, að eg hefði stuðlað að því, að sambandsmálið næði ekki góðri höfn, sem bæði hæstv. ráðherra og aðrir gerðu sér vonir um að gæti orðið með samtökunum. En reynslan sýndi brátt, að úr þeim góðu vonum varð nú æði lítið og þegar eg kom suður í vor, frétti eg, að ekki ætti að hreyfa sambandamálinu að sinni. En þrátt fyrir það, að ekki átti að hreyfa við sambandsmálinu í neinni mynd var á fundi í Sambandaflokknum gerð samþykt um að halda Sambandsflokknum uppi. Slíkan leikaraskap get eg fyrir mitt leyti ekki fallist á. Eg gat ekki séð, að sá flokkur hefði nokkuð að þýða, nema nafnið eitt, þar sem hann hafði ekkert mál framar að markmiði sínu. Eg gat enga hvöt fundið hjá mér til þess að ganga í algerlega stefnulausan og markmiðslausan flokk. Eg er ekki svo gerður, að eg vilji sniða af mér mitt gamla nafn, heimastjórnarmannsnafnið, og gerast Sambandaflokksmaður, engu máli til gagns. Eg sé það líka, að sumir, sem gengiat hafa fyrir stofnun Sambandsflokksins, hafa stofnað nýjan flokk, og þá líklega þótt, eins og mér, Sambandaflokkurinn vera óþarfur í eðli Sínu. Þeirra á meðal er sjálfur háttv. framsögumaður fjárlaganefndar.  (Sigurður Sigurðsson: Hann á engan þátt í stofnun Bændaflokksins)  . Hann hefir þó gengið í hann. Eg hélt mínu gamla heiti, en hæstv. ráðherra og nokkrir með honum tóku sér nýtt heiti; að því leyti skiftust vegir. En þetta hlaut með fram að leiða til þess, að augu mín urðu opnari fyrir göllum hans og manna hans, en meðan eg var í flokki með honum og þeim. Er það eðlilegt, að þeir sem vinna í flokki saman, séu glámskygnari á ýmis lýti hver annars, heldur en aðrir, sem standa utan þess flokka. því er raunar ekki svo háttað um mig, að eg hafi engin lýti á stjórnmálafari hæstv. ráðherra séð áður; en hingað til hafa þau ekki verið svo stór, að eg áliti ástæðu til að ýta honum frá völdum. Eg hefi látið mér nægja að finna að við hann, svo sem t. d. í lotterímálinu; það sem réð atkvæði mínu í því máli, var það aðallega, að eg vildi ekki láta skapa ilt fordæmi, er ráðherra gæti vitnað í við meðferð annara mála síðar meir. Mér þykir gott meðan vegir okkar og skoðanir skiljast ekki meir en svo, að eg þurfi ekki að verða til þess að bregða fæti fyrir hann. En til þess getur vitanlega dregið, svo fyrir mér sem öðrum. Eg lít svo á,, að eg hafi ekki vikið eitt hænufet frá minni gömlu stefnu eða skoðun, en það hefir hæstv. ráðh. gert að ýmsu leyti, sem von er til, þar sem hann nú verður fyrir áhrifum annarra manna en þeirra sem hann hefir áður stuðst við. Hingað til hefir ekki verið að ræða um vantraustsyfirlýsing til ráðherra, og tregur mundi eg til að styðja hana enn sem komið er, því að gamlar taugar bresta seint, þótt þær geti bilað um síður.



Ekki þurfti háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) að taka sér nærri orðið »taglhnýtingur«, sem eg nefndi. Eg hefi aldrei álitið hann vera það. Það er öllum ljóst, hvernig stóð á burtför hana úr Sambandsflokknum; hann gekk þar á undan og hepnaðist honum að hafa með sér nokkura góða Sambandsmenn; en hann hefði átt að fara einn. Eg kallaði þá ekki heldur taglhnýtinga, sem með honum fylgdust. En þegar einu litlu flokksbroti er tengt aftan við annað litið flokkabrot og því síðan aftan í ið þriðja, þá má með sanni segja, að þar séu taglhnýtingar taglhnýtinganna. Það má líka hafa önnur orð, virðulegri, um það. Slíkum tengslum má vel líkja við járnbrautarlest, þar sem hver vagninn er festur við annan, og vita þá allir, að lokomotivið er háttv. 1. þm. Rvk. Háttvirtum þingmanni fanst mér ekki farast að vera að tala um taglhnýtinga - eg hefði aldrei verið neinn forustusauður. Það er alveg rétt, eg hefi aldrei verið forustusauður. En eg hefi heldur aldrei kært mig um það. Þar skilur okkur tvo. Mig hefir ekki langað til annars en að vera liðsmaður - og vera góður liðsmaður. Hvernig mér hafi tekist það, verð eg að eiga undir dómi annara - sjálfur á eg ekki atkvæði um það. Háttv. þm. vildi véfengja orð mín, þar sem eg sagði, að allir Heimastjórnarmenn, nema tveir, hefðu gengið í Sambandsflokkinn. Sjálfur sagðist hann hafa gengið í flokkinn með skilyrði. Eg kannast við það, en hann var samt flokksmaður og skilyrðið var ekki þannig vaxið, að það veitti honum undanþágu frá »prógrammi« flokksins. Þá veik háttv. þm. því að mér, að eg væri heldur ekki lengur í Sambandaflokknum. Eg kannast einnig við það. Eg tók það fram á Sambandsflokksfundinum í þingbyrjun, að eg væri með því, að flokkurinn héldi áfram og vildi vera í honum, en þó var það bundið því skilyrði, að hann héldi megninu af sínum félagsmönnum. En sú varð nú ekki raunin á. Því hefir þegar verið svarað, sem háttv. þm. vék að mér, að eg hefði verið við riðinn stofnun Bændaflokksins hér í sumar. Eg hefi aldrei átt þátt í stofnun- Bændaflokksins. Eg fekk upptöku í hann þegar hann var stofnaður, en við stofnun hans var eg ekki riðinn. En þótt svo hefði verið, sem ekki var, þá álít eg, að mér hefði engin skömm verið að því. Þá mintist háttv. þm. á framkomu mína í bankamálinu 1901, og heyrðist mér á honum, að það ætti að vera mér eitthvað óþægilegt, að á það væri minst. Eg man ósköp vel eftir því máli. - Eg gerði þar ekki annað en það, sem eg áleit sannast og réttast. Og það vill svo vel til - þó oft geti komið fyrir og virðist ekki nema eðlilegt, að menn geti iðrast fyrri framkomu sinnar að framkoma mín þá var öll svo, að eg er ánægður hana enn þann dag í dag.  (Lárus H. Bjarnason: Hvernig var það með seðlaútgáfuna?)  . Eg hafði engin áhrif á það. En eg man eftir öðru, sem eg hafði mikil afskifti af, en gat ekki komið fram. Eg greiddi atkvæði með hluttöku landssjóðs í fyrirtækinu - en það var felt. Ef það ráð hefði verið tekið, þá er eg sannfærður um, að margt hefði farið betur en nú er raun á orðin. Út af ræðu háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) skal eg geta þess, að það er misskilningur hjá honum, þar sem hann sagði, að eg hefði tekið ástæðu hans móti fasteignarskattinum gildar alment tekið. Þetta er alveg rangt. Eg mótmælti þegar þeim ástæðum, sem hann kom með móti frumv., t. d. að tíminn til að samþykkja það væri ekki heppilegur. Hitt hefi eg aldrei efað - og það hefi eg sagt - að þessar ástæður hafi verið nægar fyrir hann og að hann húfi greitt atkvæði eftir beztu sannfæringu. Og fyrst eg gat ekki sannfært hann, þá varð hann að greiða atkvæði eins og hann gerði, þótt sannfæring hans væri röng, því miður hefir háttv. þm. fylgt rangri sannfæringu í fleiri atriðum en þessu nú á þinginu. En að hann hafi gert það móti betri vitund, hefir mér aldrei dottið í hug.



Mér þykir nú satt að segja nóg komið af þessum umræðum. Margt af því sem talað hefir verið, hefir mér virzt óþarft og sumt betur ósagt. Ef eg færi að tala um einstök atriði, þú, mætti segja, að það væri óviðfeldið, þar sem svo margir andstæðingar eru dauðir. Eg ætla því ekki að gera það - en mættu þeir þó sjálfum sér um kenna, þar sem þeir hafa verið svo ógætnir, að ganga fram af sér í byrjun og þar af leiðandi dáið fyrir tímann. Það voru að eins ummæli háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) –sem mér annars er hlýtt til - sem mér þóttu nokkuð undarleg og knúðu mig til að standa upp. Þegar skattamálin voru til 2. umr. hér í deildinni, gat háttv. þm. V.-Ísf. (M.Ól.) þess, að svo líti út, sem það væru samantekin ráð mótstöðumanna ráðherrans, að fella þetta frumvarp af því einu, að það kæmi frá stjórninni. Því var þegar mótmælt þá, en eg held að reynalan hafi nú sýnt, að þessi ummæli voru á nokkrum rökum bygð. Háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) fann þá ástæðu til að atanda upp til þess að þvo hendur sínar. Þó greiddi hann málinu atkvæði til 3. umr. til þess að hnekkja þessum orðum háttv. þm. V.Ísf. (M. Ól.). En við 3. umr. greiddi hann atkv. móti málinu, og sýnist mér það meðal annars benda til þess, að ummæli háttv. þm. V.-Ísf. hafi ekki verið ástæðulaus. Mig furðar því að heyra háttv. þm. - kveða upp þann dóm um þá menn, er málinu voru fylgjandi, að þeir hljóti að hafa verið það af flokkafylgi einu við ráðherra. Þetta finnast mér þungar aðdróttanir og koma úr hörðustu átt. Hafi honum verið ant um að verja sig fyrir ásökun um alt of mikið flokksfylgi, þá ætti hann að geta ímyndað sér, að svo mundi því farið með fleiri. Eg sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekara. Að eins vildi eg óska þess, að eg þyrfti ekki að heyra slík ummæli oftar af vörum hins háttv. þm.



Eg hélt, satt að segja, að háttvirtur þingmaður Ak. (M. Kr.) mundi ekki telja sér það meir en svo fært, að standa upp til þess að slá sig til riddara á mér. Eg heyrði að hann furðaði sig á því, að eg vildi hnekkja ósönnum áburði. Hann furðaði sig ennfremur á, hvaða skoðun eg skyldi hafa í skattamálunum. Með öðrum orðum, mér skildist hann furða, sig á því, að nokkur maður skyldi hafa sjálfstæða skoðun í nokkru máli - líklega af því að hann finnur enga slíka hjá sjálfum sér. Háttv. þm. ætti ekki að dyljast það, að hægt væri að koma fram vantraustsyfirlýsingu á stjórnina. Ef þingmaðurinn vill með óaðgætni sinni vinna að því að eyðileggja ið litla traust sem hún á enn þá til.  (Magnús Kristjánsson: Á að kaupa þingmanninn?)  . Nei! En ástæður geta legið til, að hægt geti orðið að greiða vantraustsyfirlýsingu atkvæði með góðri samvizku og af sannfæringu. En svo er ástatt fyrir mér, að eg fylgi ekki öllum tillögum flokka míns blint, í hverju sem er. Það má háttv. þm. sem öðrum vel vera kunnugt. Eg hefi fært fram skýrar ástæður fyrir atkvæði mínu í skattamálunum og þær hafa verið teknar gildar af flokkabræðrum þingmannsins, svo að hann getur því einnig með góðri samvizku gert ið sama, og það því fremur ef satt er, sem háttv. þm. segir, að honum sé fremur hlýtt til mín. Eg tók það fram, að mér væri ekki kunnugt um neina flokkssamþykt í þá átt að drepa þessi frumvörp. Og við það stend eg. Eg veit, að hér eru svo margir menn, sem þekkja mig og taka þessi orð mín gild, hvað sem háttv. þm. Ak. (M. Kr.) segir. Orð háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) til hv. 1. þm. S.-Múl, (J. Ól.) í sambandi við akattafrumvörpin voru ekki á neinum rökum bygð. Þeim vildi eg hnekkja með atkvæðagreiðslu minni við 2. umr. skattafrumv., enda fleytti það málinu þá til 3. umr. En hitt hafði eg þá þegar tekið fram, að eg mundi ekki greiða því atkvæði út úr deildinni. En þótt háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) greiddi þá ekki atkvæði með frumvarpinu ber eg enga ábyrgð á, enda tel eg það ekkert vítaverðara af honum, þótt hann við 3. umr. greiddi ekki atkvæði um frumvarpið, heldur en háttv. þm. 2. þm. Húnv. (Tr. B.), skyldi greiða atkvæði með því eftir því sem afstaða hans virtist vera við 2. umr. málsins. Eg skal svo ekki orðlengja þetta frekara. Mér finst háttv. þm. Ak. (M. Kr.) ekki farast að tala djarfmannlega um flokksfylgi, þar sem það er alkunnugt, að hann hefir staðið upp til að verja gerðir stjórnarinnar í svo að degja hverju einasta smáatriði, án þess að eg skuli nokkurn dóm án það leggja, hvernig honum hafi í hverju einstöku tilfelli tekist það.



Það er engum vafa bundið, að hæstv. ráðherra varð að gera þær tilslakanir við Sameinaða eimskipafélagið, í samningum við það um millilandaferðirnar, sem hann gerði, ef hann átti að ná samningi um nokkrar strandferðir, og það gat að mínu áliti verið álitamál, hvort réttara eða heppilegra væri. En eitt er víst og það er það, að hæstv. ráðherra hefði eigi síður verið legið á hálsi, ef við hefðum engar strandferðir haft í ár, heldur en nú fyrir tilslökunina. Eg finn ástæðu til að lýsa ánægju minni yfir umræðunum hér í dag og eg þykist þess fullviss, að flestir munu mér samdóma um það, að ekki hafi skort greið og glögg svör af hálfu hæstv. ráðherra við athugasemdum þeim, er fram hafa komið.



Eg hafði ekki ætlað mér að taka til máls. En það voru tvö atriði í ræðu hæstv. ráðherra, sem eg verð að svara. Háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) tók það fram í dag, að traust Íslandsbanka hefði minkað mikið við það, að mikið af starfsfé bankans hefði verið lánað erlendum verzlunarfélögum, sem stæðu ekki á meir en svo föstum fótum. Hæstv. ráðherra ganntaðist við þetta, en vildi verja það með Jesúítasetningunni: Tilgangurinn helgar meðalið. Hann sagði, að tilgangur bankans hefði verið sá, að styðja atvinnuvegina og hjálpa til þess að alþýða manna fengi hærra verð fyrir afurðir sínar. Það má vel vera, að tilgangur bankastjórnarinnar með þessum útlánum hafi verið sá, en þá get eg fullvissað hæstv. ráðherra um það, að þeim tilgangi hafi ekki verið náð. Það er svo langt frá, að þetta fé hafi bætt verzlunina; þvert á móti hefir það orðið henni til niðurdreps. Það þarf ekki verzlunarfróðan mann, og því síður mann, sem verið hefir bankastjóri, til að vita það, að verzlunarfélög eru ekki stofnuð af náunganskærleika einum, heldur aðallega og eingöngu til þess að útvega hluthöfum góðan arð af peningum sínum. Almennings hagur kemur því að eins til greina, að hann fari samfara hag hluthafanna. En það fer fjarri, að svo hafi verið hér. Þá var það annað atriði, sem hæstv. ráðherra gerði mikið veður út af. Hv. þm. N.-Þing. (B. SV.) gat þess, að það væri óhæfa að birta ekki stjórnarfrumvörpin nokkru fyrir þing. Þeim væri dembt inn á þingmenn þegar þeir kæmu til þings og því væru mörg lög miklu ver úr garði gerð en skyldi. Ráðherra gerði sig mjög mjög breiðan út af þessum orðum - breiðari en eg gat búist við á þessum degi. - Hann sagðist ekki ætla að fara að segja það Pétri og Páli, sem hann mætti á götunni, hvaða frum vörp hann ætlaði að leggja fyrir þingið. Flest af því sem hæstvirtur ráðherra sagði í þessu efni, voru hártoganir eða vandræða yfirklór. Eg hefi ekki ætlast til þess, að ráðherra birti frumv. áður en hann legði þau fyrir konung. Hitt er annað mál, að það er öllum ljóst, að ráðherra hefir haft nægan tíma til þess að útbúa frumvörpin og bera þau undir konung svo snemma að þau geti verið birt þingm. nokkru fyrir þing, svo að þeir og kjósendur geti í samráði glöggvað sig á þeim bæði fyrir þetta og undanfarin þing. Háttv. ráðherra sagði, að ekkí væri eðlilegra, að stjórnin birti sín frv. fyrir þing, en þingmenn þau frumv., er þeir flyttu. Eg er þeirrar skoðunar, að eðlilegast væri, að öll frumv. væru lögð fyrir þingið af stjórninni - bæði hennar eigin frumvörp og þingmannafrumvörpin. Þingmenn hefðu nógan tíma til að útbúa málin í héraði og senda þau svo stjórninni nógu snemma. Og þetta væri heldur ekki svo hættulegt. Í því landi, sem þingræðið væri einhvers metið, er það áreiðanlegt, að ekki mundu ganga fram þau frumvörp, sem stjórnin legði á móti. Hitt gæti verið vafasamt, hvort þetta væri heppilegt í því landi, þar sem stjórnin traðkar öllu þingræði og lítilsvirðir það, eins og dæmi eru til á sumum stöðum, sem eg ekki ætla að nefna núna.



Herra forseti ! Þegar þessi fundur byrjaði - eg segi í gær, því að nú er komið undir morgun - þá hafði eg ekki ætlað mér að taka til máls. En það sem knýr mig til að standa upp, eru ummæli tveggja háttv. þm. um mál, sem betur hefði átt við, að ekki hefði verið hreyft hér í þingsalnum. Annað málið var það, hvað gerzt hefði á flokksfundum í þingbyrjun, og hvernig Heimastjórnarflokkurinn hefði »klofnað«. Eg álít þetta mál svo vaxið, að það komi eigi öðrum við, en þeim sem beint áttu hlut að máli. En fyrst farið er að skýra frá því, þá á að skýra rétt frá. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) gat þess, að nokkrir Heimastjórnarmenn hefðu klofið Sambandsflokkinn. Þetta eru ósannindi. Til þess að forðast klofning Sambandsflokksins í fyrra, þá gengum við Heimastjórnarmenn að því, að fundir Heimastjórnarflokksins á þingi yrðu lagðir niður meðan þing stæði yfir. Hr. Hannes Hafstein og fleiri vildu þá þegar leggja niður Heimastjórnarflokkinn og fá oss alla inn í Sambandsflokkinn, en meira en helmingur heimastj.þingmanna var ófáanlegur til þess, en gerði hitt til samkomulags. Þegar þing kom saman í sumar, þá var byrjað með því, að leggja sambandsmálið, sem var eina málið, er hélt Sambandsflokknum saman, á hilluna þetta ár. Margir - þar á meðal eg - álitu heppilegast, að leggja það á hilluna, ekki að eins þetta ár, heldur fyrst um óákveðinn tíma. Bjuggumst ekki við að fært yrði að hreyfa því ef til vill næstu 15–20 ár. Við tjáðum okkur sömu skoðunar og áður um sambandsmálið, og vildum styðja það, er til kæmi; vildum vera kyrrir í Sambandsflokknum ef honum yrði eigi slitið; en við vorum fastir á því, að halda áfram Heimastjórnarflokknum; þóttumst vel geta verið í báðum. við stungum því upp á, að Heimastjórnarflokkurinn héldi fundi eins og áður um þingtímann; en því var ekki nærri komandi. Einn fundarm. (Guðm. landl. Bj.) bar þá fram tillögu um, að Heimastjórnarflokkurinn héldi ekki flokksfundi um þingtímann; en hann var fenginn til að taka hana aftur; hún fékst ekkí einu sinni borin upp. Aftur á móti var það samþykt, að engir þeir menn mættu vera í Sambands flokknum, sem væru nokkrum öðrum flokksböndum háðir, utan þings eða innan. Skilyrðið fyrir því, að fá að vera í Sambandsflokknum, var því það, að Heimastjórnarfdokkurinn væri drepinn! Þeir menn, sem í honum vildu vera kyrrir, væru dæmdir óalandi og óferjandi og rækir úr Sambandsflokknum. Og svo segir háttv. þm., að vér Heimastjórnarmenn, sem ekki vildum drepa flokk vorn, höfum gengið úr Sambandaflokknum og klofið hann. Nei! Við vorum reknir úr honum fyrir það, við vildum vera Heimastjórnarmenn. Úr því háttv. þm. fór að segja þessa sögu, og því verður ekki forðað, að hún standi í þingtíðindunum, þá álít eg rétt, að þessi leiðrétting standi þar líka. Hitt atriðið, sem eg vildi minnast á, voru ummæli háttv. þm. Ak. (M. Kr.), þar sem hann sagði, að flokkssamtök hefðu verið gerð til þess að drepa skattafrumvörpin. Eg er svo kunnugur, að eg get dæmt um, að þetta er ekki rétt. Það hefir raunar verið haldinn einn flokksfundur, sem eg gat ekki komið á sökum veikinda, en eg veit það með vissu, að þar var engu slíku hreyft. Háttv. þm. fór að minnast á ummæli hv, þm. V.-Ísf. (M. Ól.) um mig. Eg var ekki staddur á þeim fundi, en mér er svo sagt, að hann hafi brugðið mér nm skrópa - eg hefði gert mér upp veiki, til þess að þurfa ekki að vera við atkvæðagreiðslu. Hann kvaðst hafa séð hattinn minn hér um morguninn! Það er rétt, að eg kom hingað á nefnd . arfund um morguninn kl. 9, en varð að leggjast í rúmið eftir morgunverð. Eg get ekki rengt það, að þegar hatturinn er einhverataðar, þá muni höfuðið vera einhverataðar nálægt. Það má vel vera, að því sé öðruvís farið með háttv. þm. V.-Ísf. - þótt hann gangi með hattinn á höfðinu, má vel vera, að eiginlega sé þó ekkert höfuð undir hattinum !



Naumast hefir á nokkru þingi verið meira rætt nm aparnað en á þessu þingi, og sparnaðarkenningarnar hafa komið fram í ýmsum myndum og munu vera skiftar skoðanir um það, hvort þær hafi allar verið sem heppilegastar eða sanngjarnastar. En eitt er það, sem háttvirtir þingmenn virðast leggja lítið kapp á að spara, og það er táminn. Það virðist svo, sem þeim sé það ekki ljóst, að hann er einnig peninga virði, og að tími sá, er vér þingmenn eyðum, er dýr þjóðinni. Það er því áríðandi að tíma þingsins sé ekki eytt til ónýta En hvernig er nú farið að spara tímann? Hér höfum við setið í samfleyttar 14 klukkustundir, og margar og langar ræður hafa verið fluttar hér í salnum á þessum tíma. En hver er svo afraksturinn eftir allar þessar umræður, sem hafa kostað landið um 7–800 krónur 7 Enginn – bókstaflega enginn. Af öllum þeim aðfinslum við gerðir stjórnarinnar, sem hér hafa verið framfluttar, er engin, alls engin, sem ekki hefir verið svarað fullnægjandi. Af öllum ásökunum stjórnarandstæðinga stendur ekki steinn yfir ateini. Allar hafa þær verið hraktar með góðum rökum að dómi óvilhallra manna. Eg hygg, að flestir sem hlýtt hafa á sókn og vörn í þessum málum, hljóti að viðurkenna, að ásakanirnar hafa verið á litlum eða öllu heldur á engum rökum bygðar, og frekar komnar fram af áreitni við hæstv. ráðherra, heldur en af því að þeir sem þær hafa borið fram, hafi trúað á málstað sinn. Eg held að þeir hljóti að sjá, að ákúrur þeirra hafa ekki við nein rök að styðjast og eru ekki annað en ryk til að slá í augu almennings, og til þess að sjást svo í þingtíðindunum á eftir. Það minnir á gömlu karlana, sem báru duft í pung til að blinda fólk með. Þetta er ekki annað en slíkt duft, sem þessir menn hafa viljað strá í augu þjóðarinnar og blinda hana fyrir því sem satt er og rétt. En þeir munu sjá, að það kemur hægur blær, sem andar burtu þessu ryki þeirra, og trúað gæti eg því, að þeir sæu seinna, að þeir hafa sagt margt það í dag, sem þeir þá vildu láta ótalað vera. Nú er þessum mönnum svo ákaflega ant um hvers konar reglu, en ef þeir ættu sjálfir að gæta reglunnar, býst eg við að minna yrði úr árvekninni, Það er hægt verk að atyrða hæstv. ráðherra, en hitt verður þeim erfiðara, að rökstyðja ákúrur sínar. - Eg tek undir það með háttv. 1. þm. S.-MúI. (J. Ól.), að það hefir ýmislegt verið dregið inn í umræðurnar í dag, sem ekki hefði átt að vera, t. d. þetta tal um flokkaskiftinguna og flokksfundina. En úr því að hann fór að finna að, þá hefði hann átt að skýra rétt frá, en það gerði hann ekki, og verð eg að segja, að eg hafði reyndar naumast búist við því. Viðvíkjandi þessari Gróu-sögu, sem hann sagðist hafa heyrt, um það sem eg sagði, þegar skattafrumvörpin voru til umræðu, hefi eg ekki annað að segja en það, að eg gengst við öllu sem eg hefi þá sagt og stend líka við það alt. Eg sagði, að það liti út fyrir að það hefðu verið gerð samtök um að fella öll skattafrumv., hvort sem þau væru nytsöm eða ekki, og eitt af því sem benti til þess væri það, að háttv. 1. þingmaður S.-Múl. væri ekki á fundi, en hefði þó verið hér í húsinu skömmu fyrir fundarsetningu, eða að minsta kosti hefði hatturinn hans verið hér og að eg héldi maðurinn líka. Þetta sagði eg, og það var ekkert undarlegt að mér dytti í hug, að fjærvera þingmannsins stæði í sambandi við samtök um að fella frumvörpin, því að hann hafði sjálfur sagt mér, að það hefði verið samþ. á flokksfundi Heimastjórnarflokksins að fella þau.  (Jón Ólafsson: Það er lygi!)  . Eg gæti sagt sagt eins og háttv. l. þm. Rvk. ( L. H. B.), að eg hefði skrifað það í vasabók mína, en eg geri það ekki af því að eg álít að það hafi lítið sönnunargildi. En eg hygg, að eg hafi skotið fullnærri marki, þegar eg gat þess til, að hann hefði verið sendur heim, því að sannleikanum verður hver sárreiðastur. Og eg get jafnvel sagt honum, hver það var, sem gekk með honum upp Bankastræti héðan úr þinghúsinu.  (Jón Ólafsson: Upp Bankastræti ?)  . Já, daginn sem hatturinn var hérna.



Það er að eins örstutt athugasemd, Sem eg ætla að gera við ræðu háttv. þingm. V.-Ísf. (M.Ó.), Viðvíkjandi því sem hann sagði um að flokkssamþykt hafi verið gerð af Heimastjórnarflokknum um að fella skattafrumvörpin. Eg get lýst yfir því sem skrifari flokksins, að það hefir aldrei borið á góma á fundum flokksins, hvað þá heldur að það hafi verið borið undir atkv. eða gerð um það nokkur samþykt.



Herra forseti! Eg ætla að eins mjög stuttlega að svara háttv. þm. V.- Ísf. Hann var að tala um að eg hefði farið með Gróusögu, en játaði þó, að sagan væri sönn.  (Matth. Ólafsson: Sagði Gróa aldrei satt?)  Ekki var hún beint orðlögð fyrir það; og aldrei hefi eg heyrt sannar sögur nefndar Gróu-sögur. Háttvirtur þingmaður sagði, að hatturinn minn hefði verið hér í þinghúsinu daginn sem skattamálin voru til 2. umræðu. Það er satt, að eg var hér kl. 9 um morguninn, en fór svo heim um kl. 10 til að borða og kom ekki aftur. En að eg hafi verið sendur heim eða að mér hafi verið fylgt upp eftir, eru hrein og bein ósannindi. Alls enginn var mér samferða, er eg gekk heim af fundi kl. 10 árdegis. Hann sagði líka, að eg hefði sagt sér, að það hefði verið samþykt á flokksfundi Heimastjórnarflokksins að fella skattafrumvörpin. Það hefi eg aldrei sagt. En þegar hann spurði mig um, hvort þetta hefði verið samþykt, þá sagði eg þvert á móti, að það hefði ekki verið gert, nema ef það hefði verið gert á þeim eina fundi, sem eg kom ekki á. Þetta eru því hrein og bein ósannindi, sem hann sagði. Þingmaðurinn hefir annað hvort ekki skynbragð til að hafa rétt eftir töluð orð, ellegar hann hefir ekki meiri sannleiksást en þetta ber vitni um. - Það er annars furðu-óskiljanleg í þessu máli þessi mikla sorg yfir því, að. skattafrumv. skyldu falla hér í deildinni. En allir efri deildar mennirnir sögðu, að þau yrðu feld þar, ef þau kæmust þangað upp. Og í þingræðu taldi hv. þm. Húnv. (Tr. B.) sig hafa fulla vissu fyrir því. Og hvers er þá að sakna ? Með því að fella þau hér, höfum við að eins tekið ómakið af efri deild - sparað tímann.



Það er ræða háttv. þm. V.-Ísf., sem knýr mig til að standa upp. Eg varð öldungis hissa á ræðu hans. Hann sagði, að alt það sem borið hefði verið á hæstv. ráðherra, væri órökstutt ryk, til að slá í augu þjóðarinnar. Það er undarlegt, að menn skuli binda sig svo fast við skoðanir ákveðins flokks, að þeir verði algerlega blindaðir. En væri hv. þingm. ekki alveg blindaður af megnaata flokksfylgi, þá hlyti hann þó að sjá, að hér hafa verið færð fram Ljós rök, og sannað hvert einasta atriði í aðfinslunum við ráðherrann. Eg skal þá fyrst að eins minna á sambandamálið. Er það ekki hverju orði sannara, að hæstv. ráðherra hefði aldrei átt að láta hafa sig til þess að hafa »grútinn« á boðstólum? Það eitt, að ráðherra gerist svo lítilþægur að sigla heim með jafnlítilsvirðandi tilboð, sem og hitt, að hann gerir þeim síðan svo hátt undir höfði, að hann boðar fjölda þingmanna á »prívat«-fund, rétt fyrir jólin, það eitt ætti að nægja til að sýna inum háttv. þm. V.- Ísf. (M. Ól.), að hér hefir sízt verið um of harða dóma í garð ráðherrans að ræða. Jafnvel það eitt, að nánustu flokksbræður ráðherra tóku þessum málaleitunum hans jafndauflega sem þeir gerðu, hefði vissulega átt að vera eitt nægt til þess, að hann sæi, að í ráðherrasessinum átti hann þá alls ekki lengur heima. Þegar hann tók við ráðherraembættinu í fyrra, þá lýsti hann yfir því, að sambandsmálið ætti að vera aðalverkefnið, aðalmálið, sem hann bæri fyrir brjósti, og ætlaði sér að fá til lykta leitt. En hann hefir nú sýnt sig þar, eins og kunnugt er orðið, - sýnt, að hann er eigi maðurinn, sem koma ætti nálægt því máli. Ef við víkjum síðan að gufuskipamálinu, þá liggja þar fyrir ljósir og skýrir samningar, sem sýnir, hve afaróheppilega hæstv. ráðherra hefir tekist í því máli. Það tjáir því ekki háttv. þm. V: Ísf. að segja, að hér ræði um það eitt, að slá ryki í augu almennings. Eða þá »rökstudda dagskráin« í lotterímálinu. - Var hún eigi borin fram og samþykt? Taldi hún eigi aðgerðir ráðherrana »mjög aðfinsluverðar«? Hvað er þá hér, er órökstutt sé? Þá ætla eg og, að það hafi nú sýnt sig fullglögglega, hvernig hæstv. ráðherra lítur á þingræðið, sbr. atburðina, sem gerst hafa hér í deildinni í sumar. Hann lætur sem ekkert hafi í skorist, þó að jafnvel öll deildin snúist á móti þeim málum, sem hann ber fram, –sbr. meðferðina á launahækkunarfrumv. Vér heyrðum það og á ræðu hæstv. ráðherra í dag, hvern skilning hann leggur nú í þingræðið, þar sem hann gefur nú í skyn, að þó meiri hluti neðri deildar snerist á móti honum - þ. e. gæfi honum enn skýrari vantraustyfirlýsingar, en þegar er orðið, mun hann eiga við - þá mundi hann samt sitja, þ. e. hann vill skjóta sér undir meiri hluta alls þingsins, - geta notið stuðnings inna konungkjörnu, enda þeir, sem reynst hafa honum öflugust stoðin, fyr og síðar, og án hverra mjög hæpið, ef ekki alóvíst, er að hann hefði nokkru sinni ráðherra orðið. Hvað það stoðaði hann að þessu sinni, læt; eg alósagt. - En víst er, að eigi ræður hann meiri hluta á þingi, er á flokkaskipunina er lítið. Annars hefir það einatt verið neðri deildin ein, sem hefir ráðið, er ráðherraskifti hafa orðið hér á landi, enda á það svo og að vera. Neðri deild getur gert ráðherranum stjórnina alómögulega, ef henni svo sýnist, eða neytt hana til að gefa út bráðabirgðafjárlög, - sem og gert hluttöku hennar í löggjafarstarfinu að engu, eða sama sem engu, eins og átt hefir sér stað að þessu sinni. Mér þótti það annars mjög undarlegt, er háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) taldi það þjóðinni skaða, ef ráðherra færi frá völdum. En hver er þá sú stéttin í landinu, er þess þyrfti að sakna? Einu mennirnir, sem stjórnin kennir til með, eru hæst launuðu embættismennirnir, og embættismannastéttin í Reykjavík yfirleitt, og engu líkara - er á stjórnarfrumvörpin er litið -, en hún ímyndi sér, að ekkert ami að neinni hinna stéttanna. Í sjálfu sér, þá er þetta og eigi óskiljanlegt - þótt eðlilegt sé það nú að vísu síður -, eigi óskiljanlegt þegar til þess er litið, hver ráðherrann er, þ. e. þess er gætt, að hann er maður, sem sjálfur hefir æ verið almenningi að mun betur settur, eða lifað alt öðrum lífskjörum, en hann. Vellíðaninni fylgir það - því miður - of oft, að menn gleyma því eða gera sér eigi svo ljóst sem skyldi, hvað amar að öðrum. Það er kvölin ein, sem kvölina fær bezt skilið, þ.e. að svo miklu leyti, sem skilin verður. Sú nauðsynin því og æ öllum brynni, að vér finnum til hver með öðrum, svo að úr því sé bætt, sem að kreppir. Annars var það ræða háttv. þingm. V.-Ísf. (M. Ól ), sem knúði mig til að standa upp, og vil eg þá - gagnvart ræðu hans - endurtaka það aftur, að eg fæ ekki betur séð, en að allar ásakanirnar, sem bornar hafa verið á stjórnina séu, og hafi verið, svo fullkomlega rökstuddar, sem frekast eru föng á. Og hvernig gat þá og öðruvís farið, en raunin er á orðin. Muna menn eigi símskeytasendingarnar 1911, og símskeytalaunungina þá? Muna menn eigi, hvað um þingræðið varð þá? Það sem þjóðinni ríður mest á, er það, að enginn leyfi sér, eða sé látinn komast fram með það, að vera ráðherra eða fara með ráðherravöldin, nema í fullu samræmi sé við þingræðisregluna.



Mig furðar stórlega á því, að hv. 2. þm. Rangv. (E. P.) skuli bregðast reiður við, þótt eg reyni að bera hönd fyrir höfuð mér og flokksbæðra minna, eftir að hann hefir borið á okkur þær ásakanir, að við höfum greitt atkvæði í skattamálunum móti betri vitund. Það eru nokkuð stór orð, sem honum verður líklega erfitt að sanna. Enn fremur furðar mig það, að hann skuli bregða mér um stjórnarfylgi. Eg skal lýsa yfir því strax, að eg tel það miklu fremur heiður en last, að fylgja þeirri stjórn, sem nú situr við völd. Eg veit ekki betur, en að þessi, sami hv. þm. hafi lengst af fylgt henni að málum, og eg hefi ekki álitið hann minni mann fyrir það. Þetta er nú breytt, hvort sem það er af því, að þingmaðurinn hafi séð í hillingum einhverja aðra stjórn, ellegar af öðrum ástæðum. Það er annars mikill misskilningur, sem virðist koma fram hjá mörgum, að það sé enginn maður með mönnum, sem ekki sé á móti stjórninni, hvernig sem hún hagar sér. Eg skil þetta ekki, en mér finst það benda í þá átt, að þeir menn, sem þannig haga sér, vilji ekki hafa innlenda stjórn, heldur einhvers konar óstjórn, því afleiðingin af slíkum hugsunarhætti getur, að að mínu áliti, ekki orðið önnur, enda mun þessi skoðun ekki eiga sér stað í nokkru siðuðu landi nema hér. Eg get því ekki álitið að það sé hægt að tala um það í niðrandi merkingu, að einhver maður fylgi stjórninni, meðan hún ekki misbeitir valdi sínu. Um framkomu mína skal eg ekkert segja, en eg skal að eins leyfa mér að benda háttv. 2. Rangv. (E. P.) á það, að það getur verið álitamál, hvort sé betra, þetta svokallaða stjórnarfylgi, sem hann var að bregða mér um, eða hitt, að vera að vega salt milli flokka og vita ekki, hverjum þeirra maður vill fylgja, eins og mér virðist eiga sér stað með þennan háttv. þingmann.



Eg ætla ekki að vera margorður út af ræðu háttv. 1. S.-Múl. (J. Ól.). Hann segir, að eg hafi farið með rangt mál og jafnvel að eg hafi gert það vísvitandi. Eg skal nú fyrirgefa honum það, því að honum eru þessi ósköp líklega ósjálfráð. Eg ímynda mér, að hann sé fyrir elli sakir farinn að sljóvgast. Eg ætla að eins að segja það, að eg hefði þolað það betur, að hann hefði brugðið mér um sljóleik, heldur en eg, hafi sagt víssvitandi ósatt. Eg þori óhræddur að bera það undir deildina og yfir höfuð undir alla þá sem okkur báða þekkja, hvorum þeir trúi betur. Þá skal eg víkja að háttv. þm. N: Ísf. (Sk. Th.) nokkrum orðum. Hann sagði, að eg hefði talað af blindu flokksfylgi. O jæja, á nú að fara að bregða mér um flokksfylgi? Eg skammast mín raunar ekki fyrir að fylgja einum flokki öðrum fremur, þegar hann hefir rétt mál að verja. Háttv, þm. N. Íaf. (Sk. Th.) mintist á lotterímálið og var þar að tala um glappaskot hjá ráðherra. En það er ekkert sannað ennþá, að ráðherra hefði getað fengið þessu máli framgengt, sem þingið glæptist til að samþykkja í fyrra, og svo, þótt ráðherra hefði fengið því framgengt, þá hefðu lögin ekki orðið að neinu gagni, af því að Danir hefðu altaf getað sett lög, er komið hefði í veg fyrir framkvæmd laganna, bannað framkvæmd þeirra. Það hefir verið mikið um það talað, að stjórnin hafi komið svo seint fram með frumv. sín, að þjóðinni hefði ekki gefist koatur á að kynnast þeim. Það hefir engri stjórn hingað til tekist. Og hvera vegna á að heimta meira af stjórninni í þessu efni, heldur en af þingmönnum? Hvað veit þjóðin um það, þó að þingmaður sé að semja frumvörp á vökunni á löngu vetrarvöldunum? Hvað vissi þjóðin um lotterímálið? Hvernig er hægt að ætlast til þess af stjórninni í hverju einasta atriði, að hún fari undir eins að skýra mönnum frá því? Um mörg stjórnarfrumv. Vissu menn líka áður en á þing kom, eins og t. d. um launafrumvarpið. Hvernig fór annars um það mál? Það var svo sett nefnd í það. Hún hætti það ekki að neinu leyti, tók enga þá agnúa af því, sem hættulegastir voru til þess að verða því að falli. Og þó hún með sjálfri sér vissi, að margt í því var sanngjarnt og alveg sjálfsagt, þá neyddi hún þó deildina til þess að drepa það. Svona er samvizkusemin þessara manna. En það hjálegasta af þessu öllu er þó það, að sömu mennirnir, sem voru með í að drepa frumvarpið, tóku mikið af því upp í fjárlaganefndarfrumvarpið. Það var verið að minnast á að ráðh. ætti að fara frá, væri meiri hl. Nd. á móti honum. Þá vil eg spyrja: Er nú þingið ekki orðið nema neðri deildin ein? Er engin efri deild til lengur? Er þetta ekki alveg frábær heimska? Í Ed. eru þó 8 þjóðkjörnir þingmenn vel gæti verið að þeir væru allir stjórnarmenn. Getur nokkrum heilvita manni dottið í hug, að þessir þingmenn megi engu ráða um það mál eins og hvert annað mál? Þeir eru þó kosnir með alveg sama rétti og þingmenn Nd. Hafa þeir ekkert að segja þegar um þingræði er að tala? Slíkri fjarstæðu og hér hefir verið haldið fram, er ekki einu sinni svarandi. Eg vil ekki minnast frekara á launamálið, það var alt skorið niður rétt með röngu.. Það réttláta var drepið með því rangláta, og það sem allir vissu að var rétt, var drepið, bara til þess að hægt væri að skera það alt niður í sama trogið. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) mintist á fjáraukalögin og sagði, að þau ættu engin að véra til. En það er ekki rétt hjá honum. Eg hygg, að í landi þar sem þing er að eins haldið annaðhvort ár, sé alveg bráðnauðsynlegt að hafa fjáraukalög. Og með hverju ári eykst þörfin til að hafa þau. Hygg eg að erfitt yrði að fá nokkurn til þess að takast stjórnina á hendur ef fjáraukalögin væru ekki. Háttv. sessunautur minn (Sk. Th.) mintist líka á fánamálið. Hingað til hefi eg ekki opnað munninn til þess að tala um það mál. En þá vil eg taka það fram nú, að það er rangnefni að kalla þessa bláhvítu veifu fána Íslendinga. Þessi fáni er ekki fáni Íslendinga, því hann hefir aldrei verið lögleiddur. Ef þetta fánafrumvarp kemst í gegn, þá er fyrst hægt að fara að tala um Íslandsfána. því hefði það ekki verið meira brot þótt Rothe, foringinn á Fálkanum,. hefði tekið vasaklútinn af Einari Péturssyni, heldur en flaggið. Brot Rothe er því ekki annað en það sem fara má með eins og hvert annað lögreglumál. Brot Rothe er því að eins það, að hann með valdi tekur af manni hlut, sem hann hefir ekki leyfi til að taka, en alls ekki brot á móti þjóðerni Íslendinga. Annað mál er það, að Rothe hefði kannske ekki gert þetta, hefði Einar Pétursson verið með vasaklút í staðinn fyrir þessa bláhvítu veifu. Þessi bláhvíti fáni er alveg réttlaus, nema Alþingi lögleiði hann, og naumast held eg að það verði gert vegna þess, hvernig hann er tilkominn. Þessi fáni er Íslendingum ekkert ástfólginn og verður það líklega aldrei og eg teldi það ílt að lögleiða fána, sem ekki yrði þjóðinni ástfólginnn. Eg er einlægur vinur fánamálsins, en eg er á móti þessari gerð á honum. Það hefir verið fundið að framkomu ráðherra í þessu máli, að hann vildi aldrei fara fram á annað en það sem hægt sé að fá. Sá regla er auðvitað ekki góð, en er hin þá betri, að fara aldrei fram á neitt annað en það, sem menn vita að er ómögulegt að fá? Menn halda því fram, að óviðkunnanlegt sé að hafa einn fána innan landhelgi og annan fyrir utan. Það er rétt. En er það þá ekki enn þá hjákátlegra að hafa 2 fána á sama skipinu, því það yrði að gera, þar sem við getum ekki veitt fánanum neina vernd. En það er algengt, að þegar varðskipið sér skip inni í landhelgi, þá væntir það þess, að skipið sýni ríkisfána sinn, svo að varðskipið geti séð, við hvern það á. Enn setjum nú t.d. að skipið sýndi þennan bláhvíta fána, gæti þá ekki foringjum varðskipsins dottið í hug að á skipinu væru t.d. Englendingar, sem hefðu afl sér þessarar dulu til þess að blekkja varðskipið?



Eg hafði ekki ætlað mér að taka til máls í dag, en vegna eina atriðis í ræðu háttv. 1. þm. S.- Múl. (J. Ól.), vildi eg segja örfá orð. Það hefir slæðst inn í umræðurnar í dag, hvað eg hefði sagt .við 3. umræðu fasteignaskattafrumv., að eg hefði greitt því atkvæði, af því að eg hefði haldið að frumvarpið kæmist ekki í gegn um Ed. Þetta er ekki rétt. Eg var búinn að þreifa svo fyrir mér meðal þm. Ed. um viðtökur frumv. í Ed. og búinn að fá vissu fyrir, að frumvarpið myndi ekki ganga óbreytt í gegnum Ed., mundi því að sjálfsögðu koma til Nd. aftur og áleit því rétt að Ed. fengi það frumv., ásamt hinum öðrum skattafrumv. til meðferðar. - Áleit það nauðsynlegt fyrir málið, til undirbúnings fyrir seinni tímann. Þetta er því rangt hjá háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.).



Herra forseti! Má eg gera hér stutta athugasemd?