Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Jónas Jónason) Jeg hefi flutt litla brtt. við frv. þetta, og ætla jeg að mæla fyrir henni með fáeinum orðum. Er þar farið fram á, að í bráðabirgðaskipulagi því, sem nú á að koma á Hólaskóla, megi setja eins missiris undirbúningsdeild í þjóðlegum fræðum, ef húsrúm leyfir. skólinn er nú fásóttur. stafar það að vísu að nokkru leyti af húsnæðisvandræðum og byggingaraski, en þó eru lítil líkindi til, að aðsókn aukist mjög á næstu árum. straumurinn er snúinn frá skólanum í bráð. Jeg hefi nýlega átt tal við þrjá merka hjeraðsmenn, og töldu þeir skólann mundu þurfa nokkur ár til að komast aftur til forns vegs. Er jafnvel ekki ósennilegt, að menn þurfi nokkurn tíma til að átta sig á meirri góðu umbót, sem nú á að gera á skólanum. En breytingin verður, eins og hv.þdm. er kunnugt, í því fólgir, að færa kensluna nær lífinu, taka upp verklegt nám eitt sumar og telja ekki aðra fullkomna búfræðinga en þá, sem numið hafa algengustu búnaðarstörf, svo sem skepnuhirðingu, með því að vinna sjálfir að þeim. Þó er vonandi, að ekki líði á löngu, þar til hin nýja tegund náms verði svo vinsæl, að 50–60 rúm í skólanum fyllist. En mjer þykir ólíklegt, að það verði þegar í stað. Þess vegna hefi jeg lagt til, að stjórninni sje veitt heimild til að setja þar undirbúningsdeild, ef húsrúm leyfir, svo að hin ágætu húsakynni skólans standi ekki ónotuð, meðan ekki þarf að nota þau öll til búnaðarnámsins sjálfs. Með þjóðlegum fræðum á jeg aðallega við móðurmálið og sögu landsins. Halldór skólastjóri á Hvanneyri hefir oft kvartað undan því, hve bókleg kensla væri erfið, er nemendur kæmu illa undirbúnir í skólann. Er það sýnilega óheppilegt að þurfa að fara að kenna mönnum undirstöðuatriði reiknings og málfræði í bændaskólum. Jeg vona, að hv.þdm. sjái ekki ástæðu til að leggjast á móti þessari till., þó að þeir sjeu með verklegum skóla. Undirbúningsdeildin verður einungis höfð svo lengi sem húsrúm leyfir. Þegar skólinn fyllist af þeim, sem ætla að stunda búnaðarnám eingöngu, fellur hún niður.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg skal ekki lengja umræðurnar mikið. Menn munu hafa búist við því, eftir því hvernig umræðurnar enduðu í gær, að nú sýndust þrjú sverð á lofti. En það hefir orðið að samkomulagi milli þeirra aðilja, sem hjer greinir á, að landbn. flytur brtt. á þskj. 393 um, að lögákveðinn. Sje nokkur styrkur til hreppabúnaðarfjelaganna. Þar sem það hefir vakað fyrir hv. andmælendum mínum að tryggja búnaðarfjelögum nokkurt fje, og þar sem landbn. hefir talið sjálfsagt, að hver fjelagsmaður legði nokkuð af mörkum af frjálsum vilja, er aðstaða okkar orðin svo lík, að ekki er ástæða til frekari deilu. Eftir því sem jeg veit best, hafa þeir, sem standa að tlllögunni á þskj. 384, talið þessa lausn heppilega. Landbn. láðist í tæka tíð að gera grein fyrir villu í 5. gr. En leiðrjetting er á þskj. 389. Jeg ætla, að það hafi verið hv. 2. þm. Skagf., sem við 2. umr. drap á, að heppilegast og einfaldast væri að hafa flokkana þrjá. Landbn. hafði áður flutt brtt. um að hafa gjaldið 80 aura, en tók hana aftur. Nú flytur nefndin tillögu aftur um að hafa greiðsluna eina krónu. Þar sem málið horfir svo við, er ekki ástæða til að fara út í þau atriði, sem ágreiningur varð um í gær. En jeg vil segja vini mínum, hv.þm. Borgf. (PO) það, að þegar hann á í höggi við mig, má hann gjarnan víkja að mjer persónulega. Skinn mitt er svo þykt, að jeg býst við, að jeg þoli þær örfar, en jeg vil biðja hann að hlífa hjeraðsbúum mínum saklausum við hnútuköstum, þó honum renni í skap við mig. Hann gerði að vísu ekki mikið að því, en jeg kunni því samt afarilla. Út af því, sem hv.þm. sagði, má hann minnast þess, að á sama tíma var reist á kostnað landsins íbúðarhús í Borgarfirði fyrir aðeins eitt heimili, sem áætlað var á 60–80 þúsundir, en fór upp í nærri ¼ miljón. Það má ekki kenna hjeraðsbúum um ósjálfráð atvik.

Lárus Helgason Eins og hv.frsm. (JörB) mintist á, hefir mikið verið deilt um þetta mál, en þar sem nú er fengið samkomulag milli þeirra aðilja, sem greindi á, get jeg fallið frá því að fara frekar út í málið. Þó að jeg hafi skrifað ýmislegt hjá mjer, sem jeg ætlaði að svara, sje jeg, að þarflaust er að ræða málið frekar, úr því sem komið er.

Bjarni Ásgeirsson Jeg vil aðeins geta þess, að það er alveg rjett, sem hv.frsm. sagði, að samkomulag hefir orðið á milli okkar, sem stöndum að brtt. á þskj. 384, um að falla frá henni; ef samþ. verður brtt. á þskj. 393. Af þessum ástæðum ætla jeg ekki að fara frekar út í þær umr., sem orðið hafa um þetta mál, en get lýst yfir því, að ef brtt. á þskj. 393 verður samþ., tökum við aftur brtt. á þskj. 384.

Sveinn Ólafsson Jeg flyt brtt. við brtt. á þskj. 324, en henni hefir ekki enn verið útbýtt. Því er svo varið með brtt. á þskj. 324, frá hv. 1. þm.N.-M., að ef hún nær samþykki, sem jeg vona að verði, má ekki óbreytt standa 10. gr. frv. Sú grein er nefnilega skýring á 9. gr., sem brtt. á við, en getur ekki átt við eftir að gr. hefir breytst. Um aðaltillöguna vil jeg segja það, að með henni álít jeg ekki aðeins 9. gr. breytt til mikilla bóta, heldur sje sú breyting blátt áfram nauðsynleg. Ákvæði 9. gr. eru töluvert flókin og óskýr, ef óbreytt eiga að standa. Þau ákvæði, sem nú gilda, hafa valdið ágreiningi og misskilningi í sambandi við greiðslu jarðarafgjalda á ríkissjóðsjörðum. Því er svo varið, að flestar eða allar ríkissjóðsjarðir eru leigðar með jarðabótarkvöðum. Það er þegar, og var áður en jarðræktarlögin gengu í gildi, tekin upp sú regla að byggja jarðirnar þannig, að nokkur hluti afgjaldsins væri greiddur með jarðabótum. Þegar svo ákvæði jarðræktarlaganna komu til sögunnar, varð ágreiningur um það, hvort skyldujarðabætur eftir byggingarbrjefi ættu að teljast til jarðarafgjaldsgreiðslu jafnhliða viðbættum jarðabótum eða ekki. Þetta atriði verður skýrara og þarf ekki síðar að valda ágreiningi, ef samþ. er brtt. á þskj. 324 og þannig skyldujarðabæturnar undanþegnar, því að eðlilega eiga sömu jarðabætur ekki að teljast tvisvar til afgjalds. Jeg vil taka undir það, sem háttv.flm. sagði í gær, að það virðist vera vel gert til landseta ríkissjóðs að ákveða þeim þriðjungi hærri styrk fyrir unnar jarðabætur en öðrum, sem jörðina rækta. Ef frv. nær fram að ganga eins og það er á þskj. 309, þá sitja landsetar ríkissjóðs eins og á sjálfseign, njóta með lífstíðarábúð ávaxta jarðabótanna og greiða sjálfum sjer afgjaldið árlega með jarðabótum. Eina kvöðin er það, að dagsverkið er metið lágt, eða eftir frv. kr. 3,50. En þessar jarðabætur eru líka oftast unnar haust og vor, einmitt þegar minst annríki er og bændum verður vinnan ódýrust. Geta þetta því talist mjög sæmileg kjör tilhanda landsetum ríkisins. - Jeg vil leggja mikla áherslu á það, að brtt. á þskj. 324 verði samþykt, og einnig sú brtt., er jeg áður nefndi og mun nú afhenda hæstv. forseta skrifaða, þar sem hún er, eins og jeg áður skýrði frá, ekki komin úr prentsmiðjunni, en sú brtt. hljóðar svo: (sjá þskj. 394).

Lárus Helgason Hv. 1. þm. S.-M. vonast eftir því, að brtt. á þskj. 324 verði samþykt, en hv.frsm. hefir nú lýst því yfir fyrir hönd landbn., að hún muni verða á móti þessari brtt. Jeg lít svo á, að það sje ekkert óeðlilegt, þótt þessar jarðabætur sjeu reiknaðar með 3 kr. 50 au. upp í jarðarafgjöldin, þegar þess er gætt, hve mikill munur er á því að vera leiguliði eða sjálfseignarbóndi, sem þó fá líka styrk fyrir unnar jarðabætur, en að vísu minni en þetta. Þeir eiga sjálfir það, sem jörðin hækkar í verði við umbæturnar. Með núverandi verðlagi á vinnu er þetta hreint ekki of hár styrkur, þessar kr. 3,50 á dagsverk, og því ekki rjett að lækka hann. Vona jeg því, að brtt. bæði hv. 1. þm.N.-M. og hv. 1. þm. S.-M. verði feldar.

Halldór Stefánsson Jeg hefi orðið þess áskynja síðan í gær, að orðalag brtt. minnar á þskj. 324 orkar nokkuð tvímælis, þar sem það er lagt til, að leiguliðar ríkissjóðs fái þriðjungi hærri styrk en aðrir fá samkvæmt jarðræktarlögunum. Jeg skal nú með tölum skýra þetta, svo enginn geti verið í vafa um, hvað við er átt með till. Ef tekið er dagsverk, sem öðrum er greiddur styrkur á, að upphæð kr. 1,50, þá á samkv. minni till. að greiða leiguliðum ríkisins kr. 2,25 fyrir samskonar jarðabót. Jeg miða því við heildarupphæðina, eftir að viðbótarstyrkurinn hefir verið lagður við. - Jeg skal svo bæta því einu við, að till.hv. 1. þm. S.-M. er á rjettum rökum reist og bætir úr því, að ekki var rjett gengið frá minni till.

Frv. samþ. með 15 shlj.atkv. og endursent Ed.

Magnús Jónsson Jeg vil benda á það, að brtt. 324 mundi enn hafa formgalla, þrátt fyrir það, þó brtt.hv. 1. þm. S.-M. yrði samþ. Mjer skilst, að á eftir „I. 9. gr. orðist svo“ hefði átt að koma: „27. gr. orðist þannig:“, þar sem 9. brtt. frv. á við 27. gr. jarðræktarlaganna sjálfra. Þetta er nú að vísu smáatriði. En jeg tel illa farið, ef fara á að lækka þennan styrk til landseta ríkisins meira en gert er ráð fyrir í frv. Þetta ákvæði jarðræktarlaganna hefir hrundið á stað talsverðum jarðabótum á landssjóðsjörðum, og er ilt, ef kipt væri úr þessu aftur. Arður af þessum jarðabótum velflestum er seinn að skila því fje, sem í þær er lagt, enda munu þeir, sem sjálfir eiga jarðirnar, líta fult svo mikið á verðhækkun jarðarinnar vegna umbótanna eins og arðinn af sjálfum umbótunum í svip. Það er nú mjög augljóst, hverju þetta munar fyrir þessa leiguliða. Styrkurinn er ákveðinn í frv. kr. 3,50 eins langt og leigur og landskuld ná, en samkv. till.hv. 1. þm.N.-M. verður hann ekki nema nál. kr. 1,50 á dagsverk að meðaltali. Jeg hefði fylgt till. þeirra þremenninganna á þskj. 384, en þar sem fengist hefir samkomulag við nefndina, skal jeg ekki um það fást, þó ekki sje það komið í fult horf, þar sem styrkurinn til búnaðarfjelaganna verður lægri en áður, eða 13 þús. í stað 15 þús. kr., eftir því sem mjer reiknast eftir upplýsingum í greinargerð stjfrv. Jeg get því felt mig við það, þar sem samkomulag er ávalt gott. En sjerstaklega vil jeg óska þess, að brtt. á þskj. 324 verði feld.

Sveinn Ólafsson Mjer virtist gæta nokkurs misskilnings hjá hv.frsm. þegar hann var að tala um brtt. frá hv. 1. þm.N.-M. á þskj. 324. Háttv. frsm. komst svo að orði, að landsetar ríkisins yrðu illa. úti, ef þessi till. á þskj. 324 yrði samþykt. Jeg veit ekki, hvað hann miðar við með þessum dómi sínum. Þessir menn verða áreiðanlega ekki illa úti, ef miðað er við aðra bændur, því eftir till. eiga landsetar ríkisins að fá 1/3 hærri styrk til jarðabóta en aðrir. Ef tveir bændur sitja hvor við annars hlið við sama leigumála á jafngóðum jörðum, annar landseti ríkisins, en hinn á eign einstaks manns, þá verður sá bóndinn betur settur, sem situr á jörð ríkisins, því að hann fær 1/3 hærri styrk. Hann getur því ekki talist illa settur, og virðist mjer, að hv.frsm. hafi skotið yfir markið með þessu áliti um ókjör þessara landseta. En hitt er satt, að eftir brtt. verður ekki tvítalið til afgjalds sama verkið, eins og nú stappar nærri, að gert verði eftir jarðræktarlögunum. Jeg hefi að vísu ekkert á móti því, að vel sje gert við þessa menn, en hins má líka spyrja, hvort ríkissjóður hafi efni á því. Þessir menn hafa nú allir lífstíðarábúð, án hækkandi eftirgjalds, og nálgast því kjör þeirra mjög sjálfsábúð. Og þar sem þessum mönnum er veitt leyfi til að vinna af sjer landskuld og leigur og njóta svo arðsins af endurbótunum æfilangt, þá get jeg ekki sjeð, að illa sje að þeim búið. Jeg er því viss um, að allir þessir hv.þm., sem talað hafa á móti till. á þskj. 324, hafa misskilið hana. Jeg veit, að þeim gengur að vísu ekki nema gott eitt til. En jeg spyr: Er það rjett, að ríkissjóður gangi svo langt að gefa eftir landskuldirnar með öllu, og hefir hann efni á því?

Magnús Jónsson Ef jeg hefði verið einn um þessa skoðun, sem jeg hjelt fram áðan, þá gæti jeg freistast til að halda, að jeg misskildi þetta, því þá mætti jeg halda, að bændur vissu betur um þetta en jeg. En þar sem bændur hafa lýst sömu skoðun á þessu og jeg, þá vil jeg halda því fram, að hvorki jeg nje þeir hafi misskilið þetta. Hv. 1. þm. S.-M. vildi bjarga sínum málstað með því að bera saman tvo bændur, annan leiguliða ríkisins, en hinn leiguliða á bændaeign, og áleit, að leiguliði ríkisins stæði betur að vígi en hinn, með því að hann fengi kringum kr. 1,50 fyrir hvert dagsverk á móti kr. 1,00. Það má nú gera ýmislegan samanburð á þessu. T. d. að bera leiguliða ríkisins saman við sjálfseignarbændur, sem fá jarðræktarstyrk, og eiga svo alt saman. Jeg veit nú ekki, hve mikið leiguliðar ríkisins gera að jarðabótum. Líklega hefir það nú ekki verið mikið.  (Forsrh. TrÞ: Það er að vaxa)  . - Já, einmitt ákvæði jarðræktarlaganna munu vera farin að koma rekspeli á þetta, og væri leitt, ef það nú stöðvaðist aftur. Jeg veit til þess, að sumir leiguliðar bænda fá uppbætur frá jarðareiganda og standa því ekki svo illa að vígi í samanburði við hina. Og það er óhæfa að búa svo að leiguliðum ríkisins, að þeir dragist aftur úr og jarðirnar níðist niður. Jeg held, að hjer sje því ekki um neinn misskilning að ræða, heldur þá bara skoðanamun.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi verið bundinn við umr. í Ed., og hefi því ekki átt kost á að hlusta á þær umr., er fram hafa farið hjer um þetta mál. Jeg get þó lýst ánægju minni yfir því, að samkomulag hefir náðst um skipulag verkfærakaupasjóðsins, og einnig að allir eru sammála um að setja hámark fyrir styrk til hvers einstaks bónda. En jeg er ekki eins ánægður með það, að verkefni sjóðsins hefir ekki verið gert nógu þröngt, þar sem ætlast er til, að hann taki bæði yfir heyvinnuvjelar og meiri háttar jarðyrkjuvjelar. Jeg hefði kosið, að þessum verkfærasjóði hefði verið beint sem mest að jarðræktinni, því að hana tel jeg undirstöðu búnaðarframfara. Jeg mun því sennilega gera tilraun til að fá þetta lagað hjá landbn. Ed. Um aðrar till., er fram hafa komið, er það að segja, að jeg mun greiða atkv. með till. á þskj. 310, frá hv.þm. Ísaf. og hv.þm. V.-Sk. Jeg lít svo á, að lögin eigi ekki hvað síst að styðja aukna ræktun kringum kauptún landsins. Þar er oft mjólkurskortur og því einatt brýnust þörf fyrir, að landið sje ræktað. - Jeg sje, að hv.þm. Barð. hristir höfuðið. Ef það á að þýða það, að honum finnist lítil þörf á þessu, þá vil jeg beina þeirri spurningu til bóndans í Haga, hvort hann hefir ekki eins og jeg sjeð hundruðum þúsunda fleygt í sjóinn og hvort honum finnist þá til of mikils mælst, þótt dálítilli upphæð væri varið í þessu augnamiði til ræktunar. Jeg er alveg sammála hv. 1. þm. Reykv. um það, að ekki megi draga úr þeirri hvöt, sem þessi styrkur felur í sjer til umbóta á jörðum, sem eru eign þess opinbera. Prestssetrin eru víða langt á eftir öðrum jörðum um endurbætur. Venjulega eru þetta bestu jarðirnar, og mjer finst, að það hvíli rík skylda á því opinbera að stuðla að því, að þær verði gerðar aðlaðandi og bættar svo, að þær verði þjóðinni til sóma.

Jón Sigurðsson Jeg skal ekki ræða þetta mikið, og ekki síst vegna þess, að strikað hefir verið yfir stóru orðin frá í gær, en gengið inn á samkomulag um þau atriði, er þá var deilt um. Út af orðum hæstv. fors.- og atvmrh. skal jeg geta þess, að það er skoðun okkar tillögumanna, að þó heyvinnuverkfæri sjeu nefnd, þá stilli stj. svo til með reglugerð, að jarðræktarverkfæri sjeu jafnan látin ganga fyrir, því að vitanlega er jarðræktin undirstaðan, og því á að láta kaup á þeim verkfærum sitja fyrir. Þegar þau eru fengin, má fara að snúa sjer að öðru.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Það er aðeins örstutt aths. út af orðum hæstv.atvmrh. Landbn. bætti þessu atriði við til þess að hjálpa þeim mönnum, sem erfitt eiga með að auka ræktunina og skamt eru á veg komnir í þeim efnum, til þess að afla sjer nauðsynlegra verkfæra. Fyrir þessa sök var þessu atriði bætt inn í og á því byggist till. landbn.

Halldór Stefánsson Það hefir blossað upp alleinkennilega áhugi 2–3 hv.þm. fyrir hag landseta hins opinbera, sem þeir telja, að verði illa úti eftir þessari brtt. minni. Þessum hv.þm. hefir nú verið bent á það af hv. 1. þm. S.-M., að þessi skoðun þeirra er bygð á misskilningi. Finst mjer og ekki skýr hugsun í því að ætlast annarsvegar til þess, að jarðirnar hækki endalaust í verði fyrir þessar framkvæmdir, en hinsvegar, að afgjaldið hækkaði ekki nema fyrir höpp og hending. Það verður að byggja á því - sem rjett er -, að jarðabæturnar gefi þeim, sem framkvæma þær, fljótlega nokkurn arð. Má meðal annars benda á það, að á því eru bygð ákvæði ræktunarsjóðs um lánstíma til jarðabótaframkvæmda til 5–10 ára. Byggjast þau á því, að á þeim tíma hafi jarðabæturnar borgað þeim sjálfum, er að þeim unnu, fullan arð. Til þess að sýna, hve sú regla, að leggja landskuldina við verð jarðanna í það óendanlega, er fráleit, vil jeg benda á, hvernig þetta lítur út, ef sú hugsun að leggja landskuldina við í sífellu er færð út að fullu um langan tíma. Vil jeg taka dæmi. Setjum svo, að jarðirnar sjeu bygðar gegn 4% afgjaldi og ábúandi vinni landskuldina af sjer að fullu, þá ættu jarðirnar að tvöfaldast í verði á 16–17 árum, eða ca. 6 sinnum á öld. Þá væri 10 þús. kr. jörð orðin 320 þús. kr. eftir öldina. Hver myndi vilja búa á jörðinni eftir það með tilsvarandi afgjaldi? Þetta dæmi sýnir, hversu till. nefndarinnar eru fráleitar. Það verður að vera eitthvert skynsamlegt hóf á hlutunum.

Hákon Kristófersson Það er ekki svo að skilja, að jeg vilji gera lítið úr orðum hæstv.atvmrh., þótt hann sýni áhuga fyrir ræktun kaupstaðanna, eins og kom í ljós í ræðu hans, heldur álít jeg, að þörfin sje jafnknýjandi heima í sveitunum. En það er viðvíkjandi till. á þskj. 324, sem jeg vildi segja örfá orð. Það lítur helst út fyrir, að sumir hv.þm., og þar á meðal hæstv.atvmrh., geti ekki fallist á hana. Jeg verð hinsvegar að geta þess, að jeg er fyllilega sammála hv.flm.till., hv. 1. þm.N.-M., að þar sje svo vel gert við landsetana, ef hans till. næði fram að ganga, að tæplega sje forsvaranlegt vegna ríkissjóðs að fara lengra. Hv. 1. þm. Reykv. gat þess, að sumstaðar væri svo háttað, að menn fengju endurgjald fyrir unnar jarðabætur á jörðum einstaklinga. Það má vel vera, að þessa sjeu dæmi. Aftur er mjer kunnugt um það, að þegar einstaklingar byggja jarðir sínar, er það undantekningarlaus regla, að það sje tekið fram í byggingarbrjefi, að ábúanda sje skylt að inna af hendi árlegar jarðabætur. Jeg verð að segja, að mjer finst það harla ótrúlegt, að ábúandi finni enga hvöt hjá sjer til þess að hlynna að ábýli sínu, nema sjerstakt gjald komi fyrir frá jarðareiganda. Eftir því sem mjer er kunnugt, - og svo mun víðast hvar háttað, - er það almennast, að jarðir eru bygðar æfilangt. Þar af leiðandi segir það sig sjálft, að jarðabætur, sem unnar eru og ábúandi hefir notið árangurs af, segjum 15–20 ár, eru búnar að borga honum sína fyrirhöfn. Mjer kemur ekki til hugar að rengja það, sem hæstv.atvmrh. sagði, en það er sannarlega raunalegt að heyra, ef satt er, að þeir amlóðar hafi búið á prestssetrunum, að þeir hafi dregist aftur úr með jarðabætur á jörðum sínum vegna þess að þeir áttu ekki von á endurgjaldi. Hvað skal þá segja um aðra, þá er fátækastir eru? Ef umbætur á jörðum ríkissjóðs verða aftur úr með því fyrirkomulagi, sem till. á þskj. 324 gerir ráð fyrir, þá er það aðeins vegna þess, að á þeim búa ekki jafnhæfir menn til búskapar og annarsstaðar. Annars er það minni hlutinn af jörðum landsins, sem ríkissjóður á, og því tel jeg engu minni þörf á að hlynna að jarðabótum annarsstaðar. Enda fullkomið ranglæti að gera mun á endurgjaldi frá ríkisins hálfu fyrir unnar framkvæmdir eftir því, hver er eigandi jarðanna. Jeg heyri sagt, að samkomulag sje fengið milli háttv. landbn. og flm.till. á þskj. 384. Það er altaf gott, þegar hægt er að semja frið, ef hann byggist á sanngjörnu samkomulagi. Mun hinn fengni friður, sem hjer hefir verið saminn, byggjast á till. á þskj. 393. Jeg vil taka það fram, að jeg hafði hugsað mjer að fylgja till. þeirra þremenninganna, en úr því að þeir hafa fallið frá sinni till. og hallast að till. á þskj. 393, er ekkert við því að segja. Hinsvegar vil jeg leyfa mjer að vænta þess, að hv. deild styðji till. á þskj. 324.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil aðeins taka það fram, að mjer finst sjálfsagt fyrir mitt leyti, að hestaverkfæri gangi fyrir. Ef jeg ætti að gefa út þessa reglugerð, myndi jeg telja það, sem nú er fram komið með yfirlýsingu hv.frsm., næga ástæðu til þess að setja þetta ákvæði inn í reglugerð.

Lárus Helgason Jeg þóttist hafa talað svo ljóst áðan, að jeg gæti ekki verið misskilinn. Ekki hefi jeg heldur sannfærst við tölur háttv.þm., enda hljóta þeir að vita, að það er alt annað að vinna á eignarjörð sinni eða jörð, sem maður á ekki. Jeg vil taka undir það, sem háttv. 1. þm. Reykv. sagði, að arðurinn af jarðabótavinnu er ekki svo fljóttekinn, að rjett sje að gera ráð fyrir miklum arði á fyrstu árum. Annars hjelt jeg, að ekki yrði óþarflega vel með þessa landseta farið fyrst um sinn, enda gott, ef það gæti orðið til þess, að jarðirnar bötnuðu að miklum mun. Það væri gott spor í þá átt, sem hjer er stefnt að. Þar að auki er hægur hjá að breyta þessu ákvæði, ef það kæmi í ljós í framtíðinni, að óþarflega vel væri með menn þessa farið. Jeg býst við, að ekki sje hægt að bera á móti því, að menn þeir, sem hjer er átt við (prestarnir), sjeu yfirleitt mjög fátækir, og er það ekki nema eðlilegt, þar sem þeir koma venjulega með stóra skuldabyrði á bakinu frá námsárunum og tapa mörgum sínum bestu árum frá að safna fje. Þessir menn þurfa því engir amlóðar að vera, eins og hv.þm. Barð. hjelt fram, að mjer skildist, þótt þeim gangi erfiðlega að sitja jarðirnar, þegar þeir byrja búskap sinn starfinu ókunnir með tvær hendur tómar. Þess vegna er miklu rjettmætara að veita mönnum þessum ívilnunina á meðan jarðirnar eru að meira eða minna leyti í órækt. Fyrir því legg jeg eindregið til, að 9. gr. frv. verði samþ., en brtt. á þskj. 324 verði feld, og vænti jeg þess, að hv. deild muni sýna, að þessi skoðun mín er rjett. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Vænti jeg, að hv. deild sjái, að hjer er ekki um misskilning að ræða, heldur er það skoðun okkar landbn.-manna, að ekki megi ver fara með þá, er búa á opinberum jarðeignum, en gert er ráð fyrir í 9. gr.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Eins og nál. á þskj. 326 og 380 bera með sjer, hefir allshn. ekki orðið á eitt sátt í þessu máli. Minni hl. leggur til, að frv. verði felt, en meiri hl., að frv. verði samþ. með nokkrum verulegum breytingum. Fyrir þessum breytingum er lítilsháttar grein gerð á þskj. 326, og eru þær, eins og sjá má, aðallega í tvennu fólgnar. Aðalbreytingarnar við frv. eru þær, sem meiri hl. gerir við 9. gr., sem er um laun þeirra starfsmanna á varðskipunum, sem ætlast er til, að verði ákveðin með lögum. Meiri hluti nefndarinnar hefir litið þannig á, að laun skipstjóranna á þessum skipum væru of lág eftir frv., og leggur því til, að þau verði hækkuð samkvæmt því, sem stendur í brtt. Einnig taldi meiri hl. rjett að hækka að nokkru frá því, sem er í frv., laun vjelstjóranna, og nokkrar aðrar breytingar og tilfærslur hefir meiri hl. leyft sjer að gera við laun annara starfsmanna á skipunum. Fyrsta brtt. meiri hl. er óviðkomandi laununum, en meiri hl. taldi rjett að gefa dómsmálaráðherra heimild til að víkja burt starfsmönnum á þessum skipum, ef ástæða væri til, en til þess að tryggja það, að ekki væri beitt neinu ranglæti við þessa menn, þá þótti meiri hl. rjett að kveða svo á, að þessi brottrekstur skyldi því aðeins lögmætur, að báðar sjútvn. Alþingis samþykki hann. Það getur margt borið það við, að það sje full ástæða til, að dómsmrh. hafi leyfi til slíkrar brottvikningar, en hinsvegar er sjálfsagt rjett að setja einhverjar tryggingar til þess, að þeim sama rjetti verði ekki misbeitt. Þá er önnur brtt. meiri hl. um það, að 7. gr. falli niður. Meiri hl. leit svo á, að ekki væri rjett að láta 7. gr. standa, vegna þess að hún kemur í bága við gildandi lög, sem mæla svo fyrir, að vjelstjórar skuli vera þrír á skipum, sem hafa yfir 700 hestafla vjelar. Það ákvæði laganna um vjelstjórn á gufuskipum, sem setur þessa tryggingu, álítur meiri hl., að eigi fullan rjett á sjer og að það eigi ekki að nota aðrar aðferðir á þessum skipum ríkissjóðs, varðskipunum, heldur en taldar eru nauðsynlegar á öðrum skipum, sem kringum landið ganga. Jeg sje ekki ástæðu til, að svo stöddu, að fara út í einstakar brtt. við 9. grein, um laun skipverja, því að það er auðvitaður hlutur, að það getur altaf verið dálítið álitamál, hvernig þau á að ákveða. Jeg vil aðeins geta þess, að meiri hl. nefndarinnar hafði það eitt fyrir augum að stilla laununum í hóf, þannig að þau væru viðunanleg og ekki óhæfilega há, samanborið við aðra starfsmenn ríkisins. Það, sem mest stingur í stúf í brtt. meiri hlutans, er ákvæðið um laun skipstjóra, en við lítum svo á, að með þeim launum, sem þar eru ákveðin, sjeu þessir starfsmenn sæmilega launaðir. Jeg tel ekki heyra undir þessa umr. að ræða málið alment og fer því ekki út í það, með því líka, að það var rætt ítarlega við 1. umr. Aðalstarf nefndarinnar hefir verið í því fólgið að færa ýms ákvæði frv. til betri vegar. Vera má, að minni hl. finni ástæðu til þess að ræða þetta mál alment, og mun jeg þá ekki sakast um það og taka þá til andsvara eftir því sem þörf gerist, en að svo komnu máli óska jeg ekki eftir almennum umræðum um það.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg legg til, að þetta frv. verði felt, og vísa þar að mestu leyti til þeirra ástæðna, sem fram eru fluttar í nál. minni hl. á þskj. 380. En þau atvik eru fyrir hendi, að ekki verður hjá því komist að gera sjer grein fyrir þeim almennu ástæðum, er liggja til þess, að fella beri þetta frv. Eins og kunnugt er, hefir núverandi landsstjórn sumpart brotið og sumpart látið fyrirfarast að framfylgja tvennum lögum, er samþykt hafa verið af Alþingi og hlotið konungsstaðfestingu. Jeg á þar við lög nr. 41 1927, um varðskip ríkisins og sýslunarmenn á þeim, og lög nr. 51 1927, um laun skipherra og skipverja á varðeimskipum ríkisins. Og nú er það náttúrlega ekki nema bein afleiðing af atferli stjórnarinnar, að hún flytur nú uppástungu um nýja lagasetningu, sem fer í þá átt að nema þessi tvenn lög úr gildi. En jeg lít svo á, að ekki megi koma þeirri venju á, þó að nýjar kosningar leiði til stjórnarskifta, að nýja stjórnin virði að vettugi þau lög, sem sett hafa verið og eru í gildi. Og jeg er þeirrar skoðunar, að ef goldin er þögn við slíku einræði stjórnarinnar, eða það samþykt, þá sje þingræðið í hættu. Annars hefi jeg ekki tilhneigingu til að gera meiri hávaða út af þessu máli en nauðsyn krefur. Mildasti mátinn til að leiðrjetta þetta er að segja: Við viljum. láta þessa löggjöf, sem þegar er sett um þessi efni, haldast, og ætlumst til, að stjórnin framfylgi henni. Þennan vilja er hægt að láta illindalaust í ljós með því að fella þetta frv. Ef þingið gerir það, er það ljóst, að það vill, að þau lög sjeu haldin, sem þegar hafa verið sett um þetta. Jeg ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þessa hlið málsins að svo stöddu, en viðurkenni, að þingið gæti á annan hátt látið í ljós vilja sinn, ef til þess þyrfti að taka og ef það fer ekki þessa leið, að fella frv. Þá kem jeg að efni þessa frv., sem hjer liggur fyrir, og jeg skal strax taka það fram, að jeg hefi ekki getað fundið, að það hefði í neinu verulegu atriði í sjer fólgna nokkra umbót á þeirri löggjöf, sem enn er í gildi um þessi efni, en er að mörgu leyti, sjerstaklega eins og það kom frá hendi stjórnarinnar, til stórskemda í núgildandi lögum. Jeg ætla ekki að endurtaka það, sem stendur í nál. minni hl., minnist aðeins á aðalatriðin, en vísa að öðru leyti til þess, sem þar er sagt. Í frv. er farið fram á, að yfirmenn skipanna, skipstjóri, stýrimenn og vjelstjórar, sjeu ráðnir til 6 ára í senn með óuppsegjanlegum samningi af beggja hálfu. Þetta nær vitanlega engri átt, enda hefir meiri hl. kannast við þetta með því að leggja til, að öðrum aðiljanum, landsstjórninni, væri gefinn uppsagnarrjettur og rjettur til að víkja þessum mönnum frá starfanum á sama hátt og öðrum embættismönnum ríkisins. Þetta er að vísu nægilegt frá stjórnarinnar hálfu, en þá vantar rjettinn á hina hliðina, svo þeim aðiljanum sje mögulegt að losna frá starfinu, ef hann æskir þess. Og jeg fæ ekki sjeð, að það sje neitt, sem mælir með því, að binda þurfi menn í 6 ár, án þess þeir hafi rjett til þess að losna, ef þeir æskja þess. Það hefir hingað til ekki valdið neinum vandkvæðum, þó starfsmenn gætu ávalt sagt lausum starfa sínum með hæfilegum uppsagnarfresti eða fyrirvara. Og þó það sje gamall vani, að embættismenn beiðist lausnar, þá er það í sjálfu sjer alveg sama sem uppsögn af þeirra hálfu. Að öðru leyti er óheppilegt að taka upp samninga í stað þess að skipa mennina, og er það vegna eftirlaunanna. Árið 1919 var komið á þeirri tilhögun, að ríkissjóður skyldi vera laus við eftirlaunakröfur, en embættismenn greiða sjálfir af launum sínum í lífeyrissjóð. Þeir menn, sem þannig eru ráðnir til 6 ára, verða ekki skyldaðir til þess að leggja í lífeyrissjóð af launum sínum, og þegar svo þeir eru orðnir útslitnir í starfi sínu, standa þeir að því leyti ver að vígi en aðrir embættismenn ríkisins, að þeir hafa ekki getað safnað sjer ellistyrk í lífeyrissjóði, og endirinn mundi verða sá, að þingið yrði að samþykkja handa þeim eftirlaun, er þeir falla frá. Uppástungan um 6 ára ráðningartímann er því bein afturför og til hins verra fyrir báða aðilja, bæði ríkisstjórnina og starfsmennina. Þá álít jeg ákvæði 5. gr. frv. viðvíkjandi brottrekstri skipverja mjög óviðeigandi. Þar er sem sje gert ráð fyrir því, að skipstjóri geti vikið skipverjum fyrirvaralaust frá starfi, ef þeir verða í einhverju svo brotlegir, að honum þyki næg ástæða til brottrekstrar, en þá skal samt greiða þeim kaup eins og um venjulega uppsögn væri að ræða. Þetta ákvæði frv. álít jeg mjög óheppilegt. Maður, sem gerist svo brotlegur, að ástæða sje til að víkja honum frá starfi fyrirvaralaust, á ekki að eiga neina kaupkröfu fyrir það á hendur vinnuveitanda sínum, en samkv. þessum lögum mundi slíkum manni bera þriggja mánaða kaup. Þetta er alveg sama og ef farið væri að verðlauna brotin. Það er, eins og jeg hefi áður tekið fram, síst til bóta að víkja á þennan hátt frá núgildandi reglum um að skipa þessa menn eins og aðra starfsmenn ríkisins. Því þó segja megi upp ráðningarsamningnum með þriggja mánaða uppsagnarfresti, þá mundi reyndin verða sú, að þeir sætu kyrrir í skiprúmunum. Og svo þegar til kæmi, mundi ekki verða hjá því komist að láta þá fá sjerstök eftirlaun, í stað þess, að hægt hefði verið að láta þá sjálfa greiða í lífeyrissjóð, ef þeir hefðu verið skipaðir eins og aðrir starfsmenn ríkisins. Að því er snertir 7. gr. frv., þá er jeg meiri hl. samþykkur í því, að hún eigi að falla niður. Þá ætla jeg að minnast lítið eitt á launaákvæði frv. sjálfs. Um þau get jeg verið fáorður, því þau eru þannig, að þau ná ekki nokkurri átt. T. d. er starfsmönnum á varðskipunum ekki ætluð dýrtíðaruppbót, en það hefir nú samt líklega ekki verið tilætlun stjórnarinnar að útiloka þá frá henni, heldur mun þetta stafa af missmíði á frv. Hv. meiri hl. hefir borið fram till. til breytinga á launum stýrimanna; og vjelstjóra, og get jeg fallist á þær, því í frv. stjórnarinnar voru þau ákveðin svo lág, að ekki hefði verið unt að fá hæfa menn til þess að gegna þessum störfum fyrir slík laun. Eftir till. meiri hl. verða þau svipuð og þau eru nú, líklega þó heldur hærri, en þar sem svo litlu munar, er ætíð vafasamt, hvort rjettara er, og því ekki ástæða til ágreinings í þessu efni. Um laun skipstjóranna vildi jeg sjerstaklega fara nokkrum orðum. Eftir núgildandi lögum hafa þeir að byrjunarlaunum 6 þús. kr., sem hækkar smám saman upp í 7200 kr. Eftir stjórnarfrv. eiga þeir að byrja með 5000 kr., sem svo smáhækkar upp í 6000 kr. En meiri hl. leggur til, að þeir byrji með 5800 kr., er hækki upp í 7000 kr., svo eftir því verða launin aðeins 200 kr. lægri en þau eru eftir núgildandi lögum. Jeg tek því brtt. meiri hl. sem viðurkenningu þess, að í raun og veru sje ekki ástæða til þess að breyta ákvæðum núgildandi laga um þetta, og að það sje síst gert af sparnaðarástæðum. En það er dálítið sjerstöku máli að gegna með þá skipstjóra, sem nú eru á skipunum, því þegar þeir voru ráðnir, var þeim lofað, að þeir skyldu halda sömu launum og þeir höfðu haft hjá Björgunarfjelagi Vestmannaeyja. Þetta loforð var að vísu munnlegt, en það er jafnbindandi fyrir það. Þennan samning gerðu þeir við Jón Magnússon fyrv. forsrh., og var mjer vel kunnugt um það, enda er ein gr. núgildandi laga, um laun þeirra, sett með tilliti til þessa, því þeim var lofað, að þeir skyldu halda þessum launum meðan þeir væru á skipum þessum. Jeg skal ekki segja neitt um það, hversu mikið núverandi stjórn er kunnugt um þetta, en skal aðeins geta þess, að í desembermánuði síðastl. skrifaði dómsmrh. skipstjórunum á varðskipunum brjef, sem bæði er brot á gildandi lögum um laun þeirra og brigð á því loforði, sem þeim hafði verið gefið. Í þessu brjefi stendur, að frá áramótum (1927 og 1928) verði skipstjórum á varðskipum ríkisins ekki greidd hærri laun en skrifstofustjórum í stjórnarráðinu, og að launahækkun þeirra skyldi reiknuð þannig, að tekinn væri með sá tími, er þeir störfuðu hjá Björgunarfjelagi Vestmannaeyja. svona tilkynning getur ekki verið gild gagnvart gildandi lögum og ekki heldur gagnvart þeim loforðum, sem gefin hafa verið. Jeg skal ekki fara neitt út í það, hvort heimilt sje að segja þeim upp starfi sínu, en meðan þeir eru kyrrir í stöðum sínum, halda þeir rjetti til þeirra launa, sem þeim hafa verið lofuð. Jeg hefi nú gert grein fyrir því, að ekki sje um neina slíka framför að ræða hvað snertir ákvæði þessa frv., að þess vegna sje hin minsta ástæða til að samþykkja það. Loks skal jeg geta þess, að hvað fjárhagshliðina snertir, verða launin líklega heldur hærri eftir till. meiri hl. nefndarinnar en þau eru nú. Að vísu er þessi mismunur ekki svo mikill, að hans vegna sje sjerstök ástæða til þess að fella frv., en þetta mælir heldur ekki með því að samþykkja það.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg vil mælast til, að hv. deild lofi þessu máli að ganga til nefndar. Málið er svo augljóst, að ekki er ástæða til að fjölyrða frekar um það á þessu stigi. Vænti jeg, að frv. verði vísað til landbn.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Þetta er framhald af því, sem verið var að tala um við málið hjer næst á undan (útflgj. af síld). Nefndin klofnaði, eins og vant er, en meiri hl. hefir þó ekki fallist á frv. óbreytt. Eins og nú er, er greitt útflutningsgjald af síldarlýsi 1½%, en frv. gerir ráð fyrir, að greidd verði 3% að auk í útflutningsgjald, m. ö. o., ef þetta yrði samþykt, mundi útflutingsgjaldið verða 4½%. Það þótti meiri hl. nefndarinnar of langt gengið, en fjelst á að samþykkja frv. með þeirri breytingu, sem greinir á þskj. 361, að í staðinn fyrir 3% komi 1½%. Verður þá útflutningsgjald af síldarlýsi alls 3%, ef þetta verður að lögum, eins og meiri hl. nefndarinnar leggur til. Það er nú kanske ekki gott að gera sjer grein fyrir því, hvað tekjur ríkissjóðs mundu verða af þessu. Það fer fyrst og fremst eftir síldarafla, og svo því, hve mikið fer í verksmiðjurnar af honum. En eftir útflutningi síðasta árs, mundi það verða yfir 60000 krónur að minsta kosti, sem kæmi í ríkissjóð sem aukning af þessu. Þá hefir verið minst á það áður, við umræðurnar hjer í deildinni, að ástæða væri til að taka annað lýsi þarna undir. Meiri hl. fjhn. hefir ekki gert það, og jeg get heldur ekki sagt um, hvernig meiri hl. mundi taka í það, ef slík tillaga kæmi fram, eins og mjer hefir jafnvel skilist af einstöku þingmanni, að rjett væri. En jeg gæti sagt það fyrir mig sjálfan, að jeg hefði ekkert á móti því; en af því að það hefir verið umtal um þetta á milli þingmanna, þá minnist jeg á þetta. Jeg tel í rauninni sjálfsagt, að þetta frv. fái að ganga áfram, úr því að hitt hefir verið samþykt, því að þar voru tekjur ríkissjóðs lækkaðar. Og þó að það kanske vinnist upp, þá álít jeg samt sem áður, að rjett sje að samþykkja það útflutningsgjald, sem hjer er farið fram á, eftir þeim tillögum, sem meiri hl. fjhn. gerir hjer. Fleira hefi jeg ekki að segja um málið. Hv. minni hl. fjhn. vill ekki samþykkja þetta, og það af þeim ástæðum, sem greinir í hans nál.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Jeg hefi ekkert nýtt um þetta mál að segja, og vísa alveg til ummæla minna um fyrra málið (útflgj. af síld).

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Bæði þessi mál, sem saman eru á dagskránni sem 5. og 6. mál, eru þess eðlis, að ekki er gott um þau að tala nema bæði í einu. Þau eru flutt samtímis og eiga að fylgjast að gegnum þingið. Meiri hl. fjhn. hefir fallist á að samþ. nokkrar breytingar á útflutningsgjaldi á síld og öðrum þeim afurðum, er um ræðir í l.gr. frv. En meiri hl. hefir hinsvegar ekki þótt rjett að ganga eins langt í niðurfærslu tollsins og háttv.flm. fer fram á. Nú sem stendur er greitt útflutningsgjald af síld, sem nemur kr. 1.50 af hverri tunnu. Í frv. á þskj. 206 er farið fram á að lækka þennan toll um helming, eða niður í kr. 0.75 af hverri tunnu síldar, sem út er flutt. Fjhn. vill fara milliveg og leggur til, að útflutningsgjaldið verði kr. 1.00 á hverja tunnu af saltaðri síld, en af kryddsíld kr. 1.50, eins og nú, eða með öðrum orðum: óbreyttur tollur af kryddsíld. Og það er af þeirri ástæðu, að kryddsíldin er miklu verðmætari en saltaða síldin. Ef gert er ráð fyrir, að út sje fluttar árlega 180 þús. tunnur af saltsíld, nemur lækkun á tekjum ríkissjóðs af síldartolli við þessa breytingu eftir till. meiri hl. fjhn. 90 þús. kr. En eftir frv. nemur lækkunin talsvert meiru, þar sem útflutningsgjaldinu er ætlað að vera kr. 0.75, bæði af saltaðri síld og kryddsíld. Þessar 90 þús. kr. getur ríkissjóður unnið upp, og vel það, á hækkuðu útflutningsgjaldi af síldarlýsi, síldarmjöli, óþurkuðu áburðarefni úr fiski og síldarafurðum, óunninni síld, fiskúrgangi o. s. frv. Eftir lauslega athugun á því, hversu færi, ef frv. með breytingum meiri hl. næði fram að ganga, má áætla, að ríkissjóður hagnist á því um alt að 100 þús. kr. Það er því ekki tap fyrir ríkissjóð, heldur allverulegur tekjuauki, ef bæði þessi frv. verða samþ. Háttv. minni hl. fjhn. gerir ráð fyrir, að það sje ekki Íslendingar, sem greiða þennan toll, heldur útlendingar að miklu leyti. Telja þeir minni hl. menn, að 2/3 tollsins hvíli á herðum útlendinga, og því sje ekkert athugavert við, að hann sje mun hærri en af öðrum útfluttum afurðum. Má vel vera, að eitthvað sje til í þessu. En mjer er þó nær að halda, að það sje samt sem áður seljendur hjeðan, sem verða að borga brúsann, og ef breyting sú kemst á sölu síldar, sem frv. það um einkasöluheimild, er liggur nú fyrir þessu þingi, fer fram á, þá verður auðvitað ekki öðrum til að dreifa en Íslendingum. Í frv. er gert ráð fyrir, að af síld, sem seld er til Rússlands eða á aðra nýja markaði, verði ekki tekið útflutningsgjald, ef hún selst undir 25 kr. hver 100 kg. Um þetta urðum við í meiri hl. ekki sammála. Vilja tveir okkar, form. fjhn., háttv. 2. þm. S.-M. og háttv. 1. þm. Eyf. láta niður falla úr frv. 2 gr., sem um það ræðir. Eru þeir að því leyti samþykkir því, er þar um segir í nál.háttv. minni hl., þótt þeir beri enga brtt. fram í þá átt, með því að greinin sjálf kemur sjerstaklega til atkvæða við 2. umr. Jeg lít aftur á móti svo á, að gr. megi vel standa í frv., og sje rjett að hjálpa þeim heldur en hitt, sem eru að brjótast í því að koma síldinni á nýja markaði. Bæði er það, að ríkissjóður hagnast af í framtíðinni, ef síldarsala eykst fyrir aukinn markað, og svo atvinnuauki fyrir landslýð. Þá er ekki fleira, er jeg tel mig þurfa að taka fram af hálfu meiri hl. viðvíkjandi frv., og mun jeg bíða átekta, þar til háttv. minni hl. hefir tilfært frekari röksemdir fram yfir það, sem hann gefur upp í nál. sínu.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Þessi tvö frv. eru, eins og háttv.frsm. meiri hl. gat um, svo nátengd hvort öðru, að tæplega er hægt um þau að tala nema bæði í senn. Þungamiðja þeirra beggja í sameiningu er það, að lækka útflutningstoll af síld úr kr. 1.50 niður í 0,75, án þess að ríkissjóður tapi nokkru við þá lækkun. Eins og nál. minni hl. fjhn. á þskj. 360 ber með sjer, þá getur minni hl. ekki fallist á frekari lækkun á síldartolli en nú er orðið. Áður var hann, sem kunnugt er, 3 kr. af tunnu, en var lækkaður fyrir fáum árum um helmingi. Eins og háttv.frsm. meiri hl. tók fram, þá álítum við í minni hl., að þessi tollur hvíli að 2/3 á herðum útlendinga, og að frekari lækkun á honum þýði, að ljett sje á þeim að sama skapi. Enn teljum við því ekki fært að breyta til. En ef síldartollurinn er látinn standa við það, sem er, þá er hitt alt óþarft, svo framarlega sem ekki er til þess ætlast sjerstaklega, að afla ríkissjóði aukatekna. Sú mun ekki vera hugmynd háttv.flm., heldur hitt, að jafna þessu útflutningsgjaldi haganlegar niður á hina einstöku tegundir síldarafurða. Hingað til hafa útgerðarmenn sóst eftir því að salta síldina, frekar en selja hana í bræðslu, Þeir hafa talið það neyðarúrræði, að selja síldina bræðsluverksmiðjunum; verðið, sem þær gefa fyrir síldina, væri of lágt. Það er sú almenna skoðun, að ekki borgi sig að fiska til hræðslu, nema í bestu veiðiárum. Menn hafa því saltað aflann að mestu leyti, í von um hærra verð fyrir síldina saltaða en það, er verksmiðjurnar gefa fyrir hana nýja. Oft hafa þeir orðið vonsviknir. Verðið hefir reynst óstöðugt og óáreiðanlegt. Hinsvegar er reynsla fengin fyrir því, að markaður fyrir síldarmjöl og síldarlýsi er alveg öruggur. Stefna Alþingis í síldarmálum ætti því að vera sú, að gera mögulegt að fá gott verð fyrir bræðslusíld og hvetja útgerðarmenn til þess að selja síldarafla sinn hræðsluverksmiðjunum, heldur en sitja uppi með hann í von um svo og svo hátt verð, sem síðan reynist tómt tál. Ef því fengist svo fyrir komið, mundu þeir eiga minna á hættu og atvinnuvegurinn verða tryggari. Og um leið minkaði áhætta lánsstofnananna, sem styrkja þennan óvissa útveg, og væri það vel farið. Bæði frv. stefna í öfuga átt við þetta. Þau örva löngun manna til þess að salta síldina, í stað þess að selja hana í síldarbræðslurnar, með því að útflutningsgjaldið á saltsíld á að lækka svo mjög, en hinsvegar hækka á síldarafurðum þeim, er verksmiðjurnar framleiða; en það mundi leiða til þess, að þær gæfi þeim mun minna fyrir síld í bræðslu en ella. Þetta er óhjákvæmileg afleiðing af því, ef tollurinn lækkar svo sem hjer er stungið upp á. Lægi nær, að afnema útflutningsgjald af síld og síldarlýsi með öllu, til þess að útvegurinn gæti borið sig í hverju meðalári, því að það er aðalatriðið, að því er mjer finst. Í þessum fáu orðum hygg jeg, að allur aðalkjarni málsins sje skýrður og þurfi ekki fleiri orð um. Minni hl. leggur til, að 2. gr. sje feld burtu úr frv., og virðist háttv. meiri hl. því einnig samþykkur. Þá þarf jeg aðeins að minnast á brtt.háttv. meiri hl., og afstöðu minni hl. til þeirra. Fyrst er sú breyting, að tollur af hverri útfluttri tunnu af saltaðri síld hækki úr 75 aurum, sem frv. ákveður upp í 1 krónu. Því er minni hl. á móti, af fyrgreindum ástæðum, að hann vill láta útflutningsgjaldið halda sjer eins og það er. Í öðru lagi vill háttv. meiri hl. halda háum tolli, kr. 1.50 á tunnu, af kryddsíld, sem út er flutt. Minni hl. sjer ekki ástæðu til þess að tolla kryddsíld hærra en saltaða, því að efnið, sem í fer, kryddið og sjerstaklega sykurinn er hátt tollað áður, þegar það er flutt inn. Af hverjum 100 kg. af óþurkuðu áburðarefni úr fiski og síldarafurðum fer frv. fram á að taka 60 aura í toll, og eins brtt.háttv. meiri hl. Víða er þessi vara einskis virði, en getur verið sumstaðar, að hún sje 60 aura - máske krónu virði. Því finst minni hl. nefndarinnar það alveg fráleitt, að tolla þessa vöru með 60 aurum. Hún er sára lítils virði og engin markaðsvara, svo menn viti. - Þetta þykir minni hl. óeðlilega hátt, þar sem víða hagar svo til, að engar vjelar eru notaðar til þess að vinna úr vöruna, og ósanngjarnt að taka þá háan toll af þeirri vöru, sem út er flutt. Minni hl. getur því ekki fallist brtt. meiri hl., en væntir, að hv. deild geti átt samleið með sjer að koma frv. þessu í það horf, sem lagt er til á þskj. 359.

Erlingur Friðjónsson Þau eru þá komin hjer til 2. umr., þessi tvö frv. mín um útflutningsgjald af síld og síldarlýsi. Sú hv. nefnd, sem um þau hefi fjallað, hefir klofnað, og meiri hl., sem að vísu leggur til, að frv. verði samþ., hefir með brtt. sínum horfið alllangt frá mínum till., í frv. Jeg get vel skilið, þó að hv.fjhn. gæti ekki fallist á mínar till. í þessu efni, því það er mjög algengt, þegar eitthvað hefir viðgengist um lengri tíma, sem jeg vil kalla óreglu eða ósanngirni, þá er erfitt að fá því breytt til bóta í einum svip. Mjer er það líka fullljóst, að það er erfitt að færa eðlileg rök fyrir því, að útflutningsgjaldið eigi að vera lægra af síldarafurðum úr síldarverksmiðjum en af útfluttri síld. Jeg álít, eins og hv. minni hl., að útflutningsgjaldið hvíli aðallega á hráefni vörunnar. Og þá er ekkert, sem rjettlætir, að taka lægri toll af síld, sem notuð er til bræðslu, nema því aðeins, að það borgi sig ver að bræða hana, heldur en að selja hana saltaða. Nú var í gær, í þessari hv. deild, rætt um, að það borgaði sig mjög vel að kaupa síld til bræðslu, og reyndi enginn að mæla móti því, að síldarverksmiðjurnar hjer hefðu árlega mjög mikinn hagnað af því. Hinsvegar er og ljóst af marga ára reynslu, að verslun með útflutta, saltaða síld hefir gengið mjög illa. Þess vegna fæ jeg ekki skilið, að hv. minni hl., sem engu vill breyta um útflutningsgjaldið, eins og það nú er, skuli geta sætt sig við það, fyrst hann kannast við, að útflutningsgjaldið hvíli á hráefninu. Nú hvílir á saltaðri síld 1.50 kr. útflutningsgjald, en á jafnmiklu hráefni, komnu í gegnum síldarverksmiðjurnar, nemur gjaldið aðeins 28 aurum, en það er sama sem að fimmfalt hærra gjald sje greitt af saltaðri síld en þeirri, sem í verksmiðjurnar fer. Þó að síldin sje seld þriðjungi hærra verði til söltunar en til bræðslu, þá er talið að borgi sig eins vel að veiða í bræðslu, af því fyrst og fremst, að þangað má selja alla þá síld, sem óhæf er til söltunar og öll afgreiðsla fljótari. Hv. minni hl. heldur því fram, að síldarframleiðendur beri tollinn af saltaðri síld, en ekki þeirri, sem fer í bræðslu. En þetta er af ókunnugleika sagt, eða einhverjum misskilningi, þar sem vitanlegt er, að um 3/4 hlutar af bræðslusíldinni er í höndum útlendinga. Að vísu er ætlast til, að þessi hlutföll breytist, þegar Íslendingar hafa sjálfir eignast síldarbræðsluverksmiðjur. Jeg býst nú við, að jeg geti gengið inn á brtt.hv. meiri hl., þótt jeg játi, að þær sjeu allfjarri því, er jeg lagði til í frv. mínu. Jeg get líka tekið undir þau ummæli hv.frsm. minni hl., að af því að af kryddi því, sem notað er í hverja tunnu kryddsíldar, er búið að greiða toll, sem nemur á þriðju krónu, þá sje ekki rjett að greiða háan toll af útfluttri kryddsíld. Út af því, sem segir í nál.hv. meiri hl. á þskj. 362, að tveir af þremur nefndarmönnunum leggi til, að 2. gr. frv. falli niður, þá vildi jeg skjóta því til þeirra og annara hv.þdm., hvort þeir geti ekki fallist á, að 2. gr. frv. fái að standa eins og hún er, til 3. umr. Jafnframt vildi jeg gera þá fyrirspurn til hv.fjhn., hvort hún gæti ekki fallist á, að í staðinn fyrir að miða tollinn við 25 kr. verð hverrar síldartunnu, sem seld væri til Rússlands, lækkaði verðið niður í 22 kr. Þetta hjá mjer, í frv., að miða tollinn við 25 kr. verð, sem fengist fyrir hverja tunnu, var ekki annað en að síldartunnan er þá komin upp í það verð, sem þarf að fást, til þess að sje ekki beinlínis skaði að selja hana. En eðlilega verður sá skaði meiri, eftir því sem hún lækkar meira í verði, og þá meiri ástæða til að gefa tollinn eftir. Mjer finst óviturlegt að því sje valdið þegar í upphafi með háu útflutningsgjaldi eða öðru, að ríkið eyðileggi þennan markað í Rússlandi. Hitt tel jeg rjettara, og meiri hagfræði í því, að lyft sje undir viðskiftin við Rússland þegar í byrjun, því það getur orðið til mikilla hagsbóta, er stundir líða. Þess vegna vil jeg beina til hv.fjhn., hvort ekki muni rjett að láta þessa gr. standa til 3. umr., og breyta henni þá í það horf, sem jeg hefi stungið upp á. Hv. frsm. minni hl. talaði um, að tryggur markaður væri fenginn fyrir síldarmjöl og lýsi, og því ætti að stefna að því, að sem mest af síldinni færi í bræðslu, en af því leiddi aftur, að tollurinn þyrfti ekki að lækka á saltsíldinni. Jeg veit ekki betur en að látið sje í bræðslu það, sem ekki þarf að salta til útflutnings. En jeg vil benda á, að okkur er ekki síður nauðsynlegt að halda þeim markaði, sem við höfum aflað okkur fyrir saltaða og kryddaða síld. Jeg álít það mestu yfirsjón, ef menn sneru sjer eingöngu að síldarbræðslunni, en hættu að mestu leyti að hugsa um að salta síld til útflutnings. Við eigum að hafa þetta í okkar höndum hvorttveggja, og tryggilega um það búið. Því það þarf ekki að efa, að markaður með salt- og kryddsíld getur verið tryggur, ef vel og viturlega er um það mál búið. Að svo stöddu sje jeg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál Jeg mun geta fallist á brtt.hv. meiri hl., nema það, að fella niður 2. gr.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Jeg hefi litlu að svara hv.þm. Ak., enda hefir hann fáu andmælt af því, sem jeg sagði. Hann benti á, að síldarverksmiðjurnar mundu græða stórfje á framleiðslu sinni, og sennilegt, að þær ættu hægt með að borga síldina betur en þær hefðu gert. En þetta hefir ekki nein áhrif á það, sem jeg sagði, enda geri jeg ekki ráð fyrir að verksmiðjurnar sleppi neinu af sínum gróða, en láti það ganga út yfir framleiðendurna í lægra verði, sem þeir gefa fyrir síldina. Ef taka á upp í þessu efni reglu hv.þm. Ak. um, hvað mikið eigi að gjalda, miðað við, hvað mikið fáist af lýsi úr vissum þunga síldar, þá verður að taka fleira til athugunar, t. d. hvað mikið fáist af lýsi úr þorski og ýsu, og samræma útflutningsgjaldið eftir því. Þá sagði hann, að síldarbræðslan væri í höndum útlendinga aðallega, og er þetta rjett athugað. En þetta hefir ekki önnur áhrif en að þeir halda sínum gróða, og gefa bara lægra verð fyrir síldina. Þá vildi hann láta 2. gr. frv. standa, og með það fyrir augum, að mjer skildist, að útvega nýja markaði fyrir saltaða síld. Mjer finst, að væri nær að gera tilraunir um nýja markaði, bæði í Rússlandi og víðar. Og væru þær tilraunir á rökum bygðar, en ekki gerðar út í loftið, þætti mjer sennilegt, að ríkið hlypi undir bagga með ívilnun á útflutningsgjaldinu eða öðrum hlunnindum. Þá gat hann og þess, að nóg bærist að síldarverksmiðjunum af efni til þess að vinna úr, og má það til sanns vegar færa, að svo hafi verið síðastliðið sumar, af því að þá var um sjerstakt aflaár að ræða. En þó er engin trygging fyrir því, að þeir fái altaf nóg, segja þeir, sem kunnugir eru þessum atvinnurekstri. En úr þessu verður að bæta, svo að verksmiðjurnar þurfi ekki að standa aðgerðarlausar, þó miður aflist eitt sumar en annað.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Hv. þm. Ak. hefir nú svarað bæði því, sem stendur í nál.hv. minni hl., og hinu, sem kom fram í ræðu hv.frsm. Það eru því aðallega tvö atriði, sem jeg vildi leiðrjetta hjá hv. minni hl. Hv. frsm. vildi halda því fram, að það mundi auka löngun manna til þess að salta meira en áður, ef útflutningsgjald af saltaðri síld yrði lækkað. En þessi 50 aura lækkun á hverri útfluttri tunnu af síld mun engin áhrif hafa í þessu efni. Þegar líkur eru til að saltsíld seljist, þá er verkað í salt eins og hægt er. Og ef ekki veiðist mjög mikið, þá er það talinn hagnaður að salta. Jeg held því, að þessi 50 aura tolllækkun hafi minna að segja en gróðavonin um að hafa sem mest upp úr þessari vöru, sem þó er svo breytilegt verð á, að það veltur frá því að vera langt fyrir neðan kostnaðarverð upp í mjög hátt verð, og svo að því ógleymdu, að stundum verður að borga fyrir það að moka síldinni í sjóinn, þegar engir vilja hirða hana. Það er þetta breytilega verð, sem gerir það svo lokkandi að fást við síldarverslun, en ekki þessir „litlu 50 aurar“, eins og einn kaupmaður hjer í bænum orðar það. Hitt atriðið er um kryddsíldina. Hv. frsm. minni hl. áleit ekki rjett að greiða hærri toll af slíkri síld, af því að búið væri að greiða talsverðan innflutningstoll af því kryddi, sem látið er í tunnurnar. En þetta er engin ástæða. Því eins og jeg hefi sagt, að ekki sje nema eðlilegt, að þeir, sem flytja mikið inn, geta ekki sloppið við að greiða lögboðna tolla í ríkissjóð, svo það er engin ástæða til að ljetta gjaldinu af kryddsíldinni. Nú er verslun með kryddsíld talin mjög arðvænleg, a. m. k. mun láta nærri, að fyrir hverja tunnu af kryddsíld fáist helmingi eða þriðjungi hærra en fyrir sama þunga af saltsíld. Og það, sem með frv. er verið að gera, er það, að taka útflutningsgjaldið í rjettum hlutföllum eftir markaðsverði vörunnar. Saltaða síldin er í svo lágu verði, að 1.50 kr. útflutningsgjald af hverri tunnu er orðið of hátt hundraðsgjald, saman borið við söluverð síldarinnar. Þá er það spurning hv.þm. Ak. viðvíkjandi 2. gr. Jeg get ekkert um það sagt, hvort samnefndarmenn mínir geti fallist á að láta 2. gr. frv. standa Jeg fyrir mitt leyti er því fylgjandi, og vil þá líka taka til greina athugasemd hv.flm. í þessu sambandi. En út af því, sem hv.frsm. minni hl. sagði, að fiskiúrgangur væri seldur til áburðar á 60 aura 100 kg., þá vil jeg ekki rengja, að svo kunni að vera, þó að jeg hafi heyrt getið um miklu hærra verð. Og sje verðið eins og hv.þm. vill halda fram, þá sje jeg ekki, að þessi útflutningsvara geti þolað það útflutningsgjald, sem hv.þm. vill þó á hana leggja. En jeg ætla raunar, að þetta 60 aura verð sje hvergi nálægt sanni.

Erlingur Friðjónsson Hv. frsm. minni hl. var aftur að tala um það, hve tilfinnanlega hækkun á tolli af síldarlýsi og síldarmjöli lenti á framleiðendum þeirrar vöru. En jeg vil þá benda hv.þm. á það, sem hann virðist ekki hafa áttað sig á, að lækkun á útflutningsgjaldi á saltaðri síld er beinlínis til að hækka verðið á hráefninu til verksmiðjanna, og þegar lítið berst að verksmiðjunum, þá verða þær að taka tillit til framboðs á hráefninu. Þær hafa reyndar stundum, eins og hv.frsm. minni hl. benti á, ekki fengið eins mikið og þær þurfa, til þess að framleiðslan beri sig, en þá er það verðið á saltsíldinni, sem skapar verðið á síld til bræðslunnar. Þegar verðið er hátt, þurfa verksmiðjurnar að miða sitt verð við verðið á saltsíldinni. Venjan er að gefa ekki hærra verð fyrir málið til bræðslu, heldur en fyrir eina tunnu til söltunar, og ef við getum lækkað tollinn á síld til útflutnings, þá er það sama og að hækka verðið á síldinni til bræðslnanna að sama skapi, þar sem lækkaður kostnaður við saltsíldina hækkar verðið á hráefninu. Jeg vona þá, að jeg hafi með þessu bent hv.þm. á það, að það er alls ekki rjett ályktun hjá honum, að framleiðendur greiði toll af hráefninu inn í bræðslurnar, og þrátt fyrir það, þótt þeir gerðu það, þá er það rjettmætt. Það er ekki einasta svo, að útlendingar hafi 3/4 hluta af allri bræðslu hjer, heldur veiða þeir líka ¾ hluta af því, sem bræðslurnar ráða nú yfir, og ef það er rjett, að hafa tollinn háan, eins og verið hefi að undanförnu á síldinni, af því að útlendingar bæði salta og flytja síldina út, þá er það nákvæmlega sama „princip“, sem haldið er fram hjá mjer, að vegna þess að útlendingar eigi síldina, sem í bræðslurnar fer, þá eigi útflutningsgjaldið að vera dálítið hátt, og er það sumpart af þessu, að jeg er enganveginn ánægður með tillögur meiri hl. nefndarinnar í þessu máli. Þær tillögur eru á þá lund, að nefndin hefir fært niður útflutningsgjaldið af síldarmjöli og síldarlýsi, frá því sem jeg hefi lagt til, að haft væri. Hv. frsm. minni hl. talaði um, að það væri ekki ástæða til að samþykkja 2. gr. frv. á þskj. 206, af því að þingið hefði þá viðurkent rjettmæti á eftirgjöf á útflutningsgjaldi af síld til Rússlands, og mundi þá halda þeirri reglu, að gefa eftir tolla á þeim vörum, sem sendar væri á nýja markaði. Mjer þykir vænt um, ef það skyldi liggja fyrir okkur, hv. 1. þm. G.-K. og mjer, að sitja hjer saman á þingi, og slíkt mál kæmi fyrir sem þetta, að jeg þykist þá eiga vísa liðveislu þess hv.þm.  Þá vil jeg víkja því að hv. sessunaut mínum (JBald), að það er ekki rjett hjá honum, að það sje líkt ástatt um skoðun mína að því er kryddsíld snertir, eins og skoðun þeirra manna, sem vilja gefa eftir af tekju- og eignarskatti, að jeg vildi gefa eftir af tolli á henni. Því verður ekki neitað, að hjer er um óbeinan skatt að ræða, sem hvílir á síldinni, og fyrst hann er að nokkru leyti lagður á efni, sem notað er til þess að gera hana að verslunarvöru, og að nokkru leyti á hráefnið, þá verður að taka tillit til þess, hvort tollurinn er hár eða ekki, sem á hana legst. Að vísu tel jeg það eðlilegast, að taka aðeins tillit til verðs vörunnar, þegar um útflutningsgjaldið er að ræða, og því ætti sú vara að vera hærra tolluð, sem meiri hagnaður er að selja. En þessi skoðun hefir alls ekki gilt gagnvart síldinni að undanförnu; sú skoðun hefir alment gilt, að það væri rjett að láta síldina bera mjög hátt útflutningsgjald, án tillits til þess, hvort þeir, sem flytja hana út, gætu verslað með hana sjer að skaðlausu eða ekki, og það er í raun og veru ekki nema tilviljun, að ekki hefir farið eins með kryddsíldina eins og saltsíldina, að markaðurinn sje orðinn offyltur. Hjer innanlands er alls enginn hagnaður að því að veiða síld til þess að krydda; verslun með kryddsíld er öll utanlands, sem við höfum ekkert með að gera, og hagnaðurinn af kryddsíldinni lendir hjá þeim útlendu síldarseljendum.

Ingvar Pálmason Jeg tel rjett, að segja nokkur orð fyrir hönd okkar tveggja, sem skrifað höfum undir nál. meiri hl., en leggjum þó á móti 2. gr. frv., sjerstaklega af því, að vikið hefir verið að okkur nokkrum orðum undir umr. Það, sem við teljum varhugavert við 2. gr. frv., er ekki það, að við ekki viðurkennum, að undir vissum kringumstæðum sje rjett að gefa upp útflutningsgjald af síld, þegar um nýjan markað er að ræða, en við lítum hinsvegar svo á, að það sje dálítið varhugavert að binda þetta með lögum, og sjerstaklega varhugavert að binda það við nokkurt verð á síldinni, því að við getum ekki fyrirfram verið vissir um, að það mark, sem við setjum fyrir þessu ákvæði, verði um aldur og æfi viðeigandi. Það kann vel að vera, að það sje það nú, en hinsvegar engin vissa fyrir, að svo verði í framtíðinni. Það getur vel verið, að lægra verð en 25 krónur á tunnu kunni að verða hagstætt verð, þótt menn alment nú telji það ekki, og því álitum við rjettara, að láta þetta ekki standa í lögum, og hinsvegar treystum við því, að Alþingi verði svo sanngjarnt í hverju tilfelli, þegar um nýjan markað er að ræða, að það gefi eftir tollinn, ef nauðsyn þykir til bera. Viðvíkjandi fyrirspurn, sem hv.þm. Ak. beindi til okkar, skal jeg geta þess, að jeg tel lítilsvert, að láta greinina standa til 3. umr., vegna þess að það vinnst ekki mikið við það, þótt við förum að færa þetta mark til. Þó að farið verði að lækka þetta lágmark á síldarverðinu eitthvað, þá verður það alveg sama. En svo er hjer ástatt nú, að það er ekki hægt að verða við þessum tilmælum hvað það snertir, vegna þess, að það liggur fyrir tillaga um að fella niður breytinguna. Ef við tveir í meiri hl. hefðum ráðið, þá hefði verið hægt að framkvæma þetta, en af því að hv. minni hl. hefir beinlínis gert tillögu um að greinin fjelli niður, er ekki hægt að verða við þessu. Ef við berum fram tillögu um að fella greinina niður, þá getum við ekki komið með þá tillögu aftur við 3. umr., því að það er á móti þingsköpum. Jeg vona, að hv.þm. Ak. athugi, að þetta er fyrst og fremst af því, að við teljum ekki brýna nauðsyn á því að verða við tilmælum hans, og í öðru lagi af því, að þetta er ekki löglegt. Við 2. umr. viljum við ekki á neinn hátt spilla fyrir afnámi þessa útflutningsgjalds, þegar um nýjan markað er að ræða. Hitt er þegar tekið fram, að okkur þykir dálítið varhugavert að binda þetta með lögum. Jeg hefi þá gert grein fyrir afstöðu okkar, og þykir þá rjett að geta þess líka, að ástæðan til þess, að við meiri hl. fjhn. lögðum til, að útflutningsgjald af fiskiúrgangi yrði hækkað frá því, sem var í upphaflega frv., var það, að hjer eru að koma upp fiskúrgangsverksmiðjur, og vona jeg, að þeim fjölgi á næstu árum, og helst svo, að þær komi upp í hverri stærri verstöð á landinu. Hitt er alkunna, að Norðmenn hafa haft skip hjer uppi, til að safna þessum þurkaða úrgangi og flytja hann til Noregs, til mölunar þar, og þetta hafa þeir gert í fullri samkeppni við þær mölunarverksmiðjur, sem hjer eru. Við teljum þess vegna rjett, að þessi útflutningur sje töluvert skattlagður. Jeg vona því, að hv. deild skilji það, að þetta er ekki alveg út í loftið, að við höfum lagt til, að síðasti liður tillögunnar verði hækkaður.

Halldór Steinsson Jeg þarf ekki að tala langt mál um brtt. mína á þskj. 379. Jeg tók það fram við 2. umr., að kál væri svo nauðsynleg og holl fæðutegund, að ekki gæti komið til mála að setja innflutningshöft á hana, og það þeim mun síður, sem ræktun káls er hjer mjög takmörkuð. Jeg tel fulla ástæðu til að sleppa einnig öðrum tegundum, sem taldar eru undir d-lið, þó jeg fari ekki fram á það nú. En hitt finst mjer sjálfsagt, að undanþiggja kálið, og vona jeg, að hv. deild geti orðið mjer sammála.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Jeg ætla ekki að tala langt mál um þessa brtt., en í samræmi við það, sem jeg mælti við 2. umr., get jeg ekki fallist á hana og hlýt að leggja móti því, að hún verði samþ. Ástæður þær, er hv.þm. Snæf. færði fyrir henni, þær, að kál væri holl fæðutegund og þörf, eru engar röksemdir í þessu máli. Þegar um það er að ræða að verjast erlendri sótthættu, kemur ekki til greina gagnsemi þeirrar vörutegundar, sem banna verður. Sje hún hættuleg, verður að banna hana. En um það skal jeg ekki deila frekar. Fyrir mjer vakir það, að stj. hafi fult vald á því, hvaðan vörur þessar eru fluttar inn í landið. En hitt er ekki eins sjálfsagt, að banna innflutning, sem það, að fullkomnu eftirliti verði við komið, hvaðan vörurnar flytjist.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg stend hjer ekki upp fyrst og fremst vegna þessarar brtt.; hún skiftir tiltölulega litlu máli, á móts við þær breytingar, sem gerðar voru á frv. við 2. umr. Legg jeg þó að sjálfsögðu á móti henni. En mjög var það á móti skapi mínu, hvernig atkvgr. fjell við 2. umr., er hv. deild gat ekki fallist á að banna þær vörur, er nú eru bannaðar. Álít jeg, að hv. deild hafi ekki gert rjett í því; ekki haft augu nægilega opin fyrir hættunni. En vitanlega verður ráðh. að beygja sig fyrir þingvilja; en jeg geri það nauðugur. Jeg álít, að bönn þau, sem nú eru í gildi, sjeu fyllilega rjettmæt vegna landbúnaðar okkar, þó að þau verði nú væntanlega að fella úr gildi vegna þessara undirtekta þingsins.

Halldór Steinsson Hv. frsm. taldi það lítil rök hjá mjer, að ekki bæri að banna innflutning vöru vegna þess að hún væri holl. En það verð jeg að telja rök, meðan þetta er ekki eina vörutegundin, sem skaði getur af hlotist og innflutningur er leyfður á. Ef því er slegið föstu, að gin- og klaufaveiki geti ekki borist til landsins, ef frv. verði samþ. óbreytt, þá fellur sú röksemd. En það er langt frá, að lögin sjeu tæmandi í því efni. Þau eru kák og ekkert annað. Skiftir því minstu máli, þó þessi þarfa vörutegund sje feld úr þeim.  (Forsrh. TrÞ: Þau eru orðin kák, en voru það ekki)  . Þau hafa altaf verið kák, Ef við vildum vera vissir um, að veikin bærist ekki hingað, yrðum við að einangra okkur. Veit jeg ekki, hve glæsilegt hv.þm. þætti það. Það dugir ekki að byggja loftkastala um, að okkur takist að bægja veikinni á braut með því að banna vissar vörutegundir, sem við þó ekki vitum, hve hættulegar eru, heldur verðum við og að hafa hliðsjón af því, hvort þær eru nauðsynlegar, og vega þar á milli.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg er því samþykkur, að frv. eins og það er núna sje að vissu leyti kák. Að vísu er ekki hægt að setja fullkomin lög um varnir gegn gin- og klaufaveikinni, því vísindin þekkja ekki enn sem komið er til fulls, hvernig hún berst. En þó er rangt að kalla það frv., sem stj. bar fram, kák, því það var bygt á þeim niðurstöðum, sem vísindin hafa getað í tje látið. Aðalatriðið var að banna innflutning þeirra fóðurtegunda, er þær skepnur nota, er fá veikina, og hinsvegar afurðir þeirra. Jeg skal að vísu játa, að kál fellur ekki undir þetta, og þykir mjer því minna vert um þessa brtt. en þær breytingar, er gerðar voru á frv. við 2. umr. En það ættu læknar einna fyrst að viðurkenna, að er lög eru sett, er banna innflutning vörutegunda vegna smitunarhættu, þá er einungis á það að líta, hve gagnleg þau eru til þess, en ekki á hitt, hvaða vörutegundir eru bannaðar.

Jón Þorláksson Jeg vil taka það fram, að eins og 2. gr. frv. er orðuð, þá er hún ekki miðuð við það, að af innflutningi þeirra vörutegunda geti stafað gin- og klaufaveiki. Bönnin eru skilyrðislaus, og stj. er án heimildar til að undanskilja vörur upprunnar í og komnar í gegnum lönd, sem engin gin- og klaufaveiki hefir gert vart við sig í. Með þessu móti er frv. eiginlega komið út fyrir þann tilgang, sem fólst í stjfrv. eins og það var lagt fyrir þingið. Eftir því átti að banna innflutning á þeim vörum, sem að áliti stj. gat talist þörf á eða skynsamlegt að banna til þess að varna því, að gin- og klaufaveiki eða aðrir ámóta hættulegir alidýrasjúkdómar berist til landsins. En nú á að banna innflutning á vissum vörutegundum gersamlega, hvaðan svo sem þær koma, án tillits til þess, hvort um smithættu er að ræða frá því landi eða landshluta, er varan flytst úr. Sýnist mjer því innihald frv. ekki lengur svara til fyrirsagnar þess.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Jeg býst við, að það þýði ekki mikið að ræða þetta mál úr þessu. En mig furðaði satt að segja á ræðu hv.þm. Snæf., svo að jeg get ekki orða bundist. Hann heldur því fram, að allar tilraunir til þess að verjast þessari veiki, og þá sennilega líka öðrum aðkomnum alidýrasjúkdómum, væru kák eitt, og telur jafnvel best og heppilegast að gera ekki neitt til varnar þeim. Jeg skal fúslega viðurkenna, að við erum ekki óhultir, þótt þetta frv. verði samþ. En jeg álít það ekki rjett, allra síst af lækni, að halda því fram, að ekkert eigi að gera. Það er efasamt, hvort það er heillavænlegt að slá slíku fram. Verið getur, að menn fyrir slíkar staðhæfingar missi trúna á ýmsum þeim ráðstöfunum, sem annars geta komið að haldi. Því fleira sem tínt er út úr frv. af einstökum vörutegundum, því minna gagn gera lögin vitanlega. Jeg er á því, að frv. hafi verið spilt á þann veg við 2. umr., og því skal engan furða á því, að jeg leggist á móti, að því verði nú spilt enn meira, þótt í litlu sje. Hv. 3. landsk. hefir sem öðrum legið opin sú leið að koma með brtt. við frv. og gera á þann hátt sitt til þess að koma því í það horf, er hann telur betur fara. Jeg tel að vísu enga nauðsyn bera til þeirrar breytingar, er hann æskir. En það eru allar líkur til þess, að hann hefði getað komið sínu máli fram, hefði hann gert tilraun til þess, því að atkvgr. við 2. umr. sýnir, að hans stefna hefir meiri byr hjer í þessari hv. deild. Hann á því sjálfur fullkomlega sinn þátt í því, ef frv. er nú að hans dómi að einhverju leyti óviðeigandi.

Halldór Steinsson Hæstv. atvmrh. og háttv.frsm. meiri hl. þótti báðum ummæli mín fara í bága við það, sem jeg sem læknir ætti að halda fram. Við það vil jeg ekki kannast. Jeg held því fram sem læknir, að ef við ætlum að verja okkur fyrir drepsótt, þá verði að gera ítarlegar ráðstafanir til þess, að sú drepsótt berist ekki inn í landið. En nú stendur svo á, að hjer er ekki um skæða drepsótt að ræða. Þessi umrædda veiki hefir gengið árum saman í nágrannalöndunum án þess að gera skaða hjer á landi, og það þótt engar varúðarráðstafanir hafi verið gerðar gegn henni lengst af. Ef sýnt væri, að skæð pest geisaði ytra og hætta væri á, að hún bærist hingað á hverri stundu, þyrfti strangari ráðstafanir en þær, sem frv. setur. Eins og nú er, er það kák eitt út í loftið. Jeg sje ekki, hvað því er til fyrirstöðu að kippa út einni vörutegund, sem telst nauðsynlegri en aðrar, úr því komið er á annað borð út á þá braut. Ef á að útiloka t. d. einn hrepp frá drepsótt, þá verður að banna allar samgöngur við hann. Hjer eru svo margar undantekningar, að frv. getur ekki komið að tilætluðum notum.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Nefndin hefir ekki getað orðið á eitt sátt um frv. Hún er að vísu sammála um, að Ísafjörður fái bæjarstjóra, þegar meiri hl. kjósenda óskar þess, en svo nær samkomulagið ekki lengra. Meiri hlutinn telur ekki ástæðu til þess, að kosning á bæjarstjóra fari öðruvísi fram en venja mun í flestum öðrum kaupstöðum, sem sje að hann sje kosinn af bæjarstjórn. Um 1. gr. frv. eru þó aðallega skiftar skoðanir í nefndinni. Svo stendur á, að bæjarstjórn Ísafjarðar hefir um nokkurt skeið haft kúabú á jörðinni Tungu í Eyrarsveit, og þykir því eðlilegt, að sú jörð verði lögð undir lögsagnarumdæmi Ísafjarðar. Fyrir því liggja svipaðar ástæður og þegar jarðirnar Eiði, Breiðholt og Bústaðir o. fl. voru lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur fyrir nokkrum árum. Meiri hl. álítur þetta mjög sanngjarna ósk og vill mæla með þessu með þeirri breytingu, að sett verði ákvæði um það, hvernig fjárskifti milli Ísafjarðarkaupstaðar og Eyrarhrepps fari fram, og skuli atvmrh. skera úr, ef samkomulag næst ekki milli hreppanna. Frá Eyrarhreppi, eða að minsta kosti frá oddvita hreppsins, hafa komið mótmæli gegn því, að Tunga verði lögð undir Ísafjörð. En þó með því fororði, að verði Tunga lögð undir kaupstaðinn, þá verði og undir hann lagðar hinar aðrar jarðirnar í Skutulsfirði. Væri það að vísu eðlilegt eftir staðháttum. En það mál er of lítið undirbúið til þess að því verði ráðið til lykta á þessu þingi, og til þess mundi þurfa að leita álits sýslunefndar. Meiri hl. virðist nægilegt að leggja Tungu að þessu sinni undir lögsagnarumdæmi Ísafjarðarkaupstaðar, og telur rjett að taka meira tillit til kaupstaðarins en þeirra mótmæla, sem fram hafa komið.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Það er rjett hjá hv.frsm. meiri hl., að nefndin hefir ekki getað orðið ásátt um þetta mál. Minni hl. nefndarinnar telur rjett, að bæjarbúar sjálfir velji bæjarstjóra. Mjer finst það ekki vera í samræmi við stefnu jafnaðarmanna, að vilja ekki láta kjósendur sjálfa ráða vali bæjarstjóra. Jeg skal játa, að jeg tel þetta ekki stórkostlegt brot á hugsjón þeirra, en hitt liggur þó miklu nær. Þá vík jeg að því, sem aðalágreiningurinn var um, hvort Tunga skyldi leggjast undir lögsagnarumdæmi Ísafjarðar eða ekki. Nú er svo háttað málum, að Hnífsdalur, þar sem mikill meiri hluti íbúa Eyrarhrepps er, hefir samkv. sveitarstjórnarlögunum heimild til að verða sjerstakur hreppur, og ákveðnar óskir hafa komið fram í þá átt. Sá hluti Eyrarhrepps, sem eftir yrði, er svo lítill, að hann gæti varla verið sjerstakur hreppur áfram, ef Tunga verður tekin undan. Oddviti Eyrarhrepps átti tal við allshn. um þetta mál. Sagði hann, að ef Eyrarhreppur skiftist, myndu bændur í Skutulsfirði sennilega ekki ófúsir á að sameinast Ísafirði. En ef Tunga væri lögð undir Ísafjarðarkaupstað nú strax, taldi hann, að hreppnum yrði gert erfiðara fyrir um að komast að hagkvæmum samningum við kaupstaðinn, því að þá vissu allir, að þeir væru neyddir til sameiningarinnar. Minni hl. nefndarinnar taldi engan veginn rjett að veikja afstöðu hreppsbúa gagnvart kaupstaðnum, og væri sjálfsagt að gefa þeim hluta Eyrarhrepps, sem ekki fylgdist með Hnífsdal, möguleika til að vera sjálfstæður hreppur áfram, ef hann gæti ekki náð viðunandi samningum við Ísafjarðarkaupstað. Það líður því sennilega ekki á löngu áður en Ísafjörður fær Tungu og meira til, þótt málinu verði ekki ráðið til lykta í þetta sinn. Það virðist ekki vera í góðu samræmi við sveitarstjórnarlögin, er samþykt voru í fyrra, að ætla nú að koma þessari breytingu á án samþykkis Eyrarhrepps. Í 3. gr. laganna segir svo: „Atvinnumálaráðherra hefir heimild til að skifta hreppi, sameina hreppa og breyta hreppamörkum. Eigi má neina slíka breytingu gera nema eftir beiðni hreppsnefnda þeirra, er hlut eiga að máli, og meðmælum sýslunefnda, nema þegar svo stendur á sem í 4. gr. segir“, - nefnilega, að þorp hafi 300 íbúa eða fleiri. Hjer er trygt með lögum, að ekki megi breyta hreppamörkum, nema samþykki hlutaðeigandi hreppsnefnda komi til. Þessi lög eru að vísu ekki grundvallarlög, og því hægt að breyta ákvæðum þeirra, en ekki virðist vel við eiga, að breytt sje hreppamörkum án samþykkis hlutaðeigenda á næsta ári eftir að þessi lög eru sett. Gæti þó verið rjett að samþ. lög um þetta, ef brýn nauðsyn væri fyrir Ísafjarðarkaupstað að fá þessu komið í kring nú þegar. En sem stendur verður ekki sjeð, að Ísfirðingar hafi önnur óþægindi af núverandi ástandi en þau, að Tunga verður að greiða útsvör til Eyrarhrepps. Nú mun ætlun kaupstaðarins að koma þar upp kúabúi, og virðist hann þá vel geta staðið sig við að greiða nokkurt útsvar af atvinnurekstri sínum. Þetta er því órjettmætt kappsmál af kaupstaðarins hálfu. - Miklu rjettara er að styðja Eyrarhrepp, svo að hann þurfi ekki að lúta hvaða boðum sem er af hendi kaupstaðarins, er til samninga kemur. Minni hl. allshn. leggur því eindregið til, að frv. verði samþ. með brtt., sem eru á þskj. 290.

Haraldur Guðmundsson Jeg er þakklátur hv.allshn. fyrir það, að hún hefir getað fallist á það í frv., að rjett sje, að einfaldur meiri hl. ráði, hvort kosinn skuli bæjarstjóri eða ekki. Hinsvegar get jeg ekki fallist á þær brtt. minni hl., að bæjarstjóri skuli kosinn af borgurunum og til 6 ára í senn. Mjer virðist, að bæjarstjóra beri öllu heldur að skoða sem framkvæmdarstjóra bæjarstjórnar en trúnaðarmann borgaranna, enda á hann að standa bæjarstjórn reikning gerða sinna, en ekki borgurunum sjálfum. sýnist því rjett, að bæjarstjórn ráði vali hans, enda er því svo háttað á Seyðisfirði og í Hafnarfirði, og með þeim hætti hafa einnig bæjarstjórakosningar farið fram á Akureyri, þar til nú, að hin nýja lögskýring kom upp úr dúrnum. Hefir bæjarstjórnin á Akureyri tvívegis kosið borgarstjóra þar. Þá tel jeg það og breytingu til hins verra að binda kosningu bæjarstjóra við 6 ár. Í frv. stóð „ekki til lengri tíma en 6 ára“. Þar, sem bæjarfulltrúar standa á stöku, eins og á Ísafirði, er meiri hlutinn kosinn 6. hvert ár. En nauðsynlegt er, að bæjarstjórinn sje ekki kosinn til lengri tíma en þess, sem meiri hl. bæjarstjórnar styður hann, alveg eins og háttað er um ráðherra á Alþingi. Ef brtt. minni hl. næði fram að ganga, væri skylda að kjósa hann til 6 ára, og þá væri ekki hægt að tryggja, að hann sæti ekki um einhvern tíma í andstöðu við meiri hluta bæjarstjórnar, en slíkt teldi jeg mjög illa henta. Þá hefir minni hl. ekki getað fallist á að stækka lögsagnarumdæmi Ísafjarðar með því að leggja Tungu undir það. Hv. frsm. minni hl. taldi afstöðu hreppsins veikta gagnvart Ísafirði, ef þetta næði fram að ganga. Jeg get nú ekki fallist á það. Að vísu býst jeg ekki við, að Fjörðurinn hugsi til að vera sjerstakur hreppur, ef Hnífsdalur tekur sig út úr sem sjerstakt hreppsfjelag, en það gildir jafnt, hvort sem Tunga verður tekin undan nú eða ekki. Verða þá eftir 10 býli, og svo Arnardalur, sem er nokkurskonar ríki út af fyrir sig. Helmingur þessara býla eru mjög smá. Fólksfjöldi að Arnardal meðtöldum mun vera um 200 manns. Aðstaða er svipuð, hvort sem Tunga fylgir með eða ekki. Væri sú ástæða rjett, að með því að leggja Tungu undir kaupstaðinn sje Firðinum gert erfiðara um að semja við kaupstaðinn um sameiningu, ef Hnífsdalur tekur sig út úr, má á sama hátt segja, að Ísafirði sje gert óhægra um aðstöðu við sömu samninga með því að fella þessa grein frv. Get jeg ekki sjeð, að það sje rjettara en það, sem minni hl. þykist vera að afstýra. Aðalatriðið er, að Ísafjarðarbær er orðinn eigandi þessarar jarðar að mestu og mun eignast hana alla við næstu eigendaskifti, og hefir þegar hafið þar töluvert umfangsmikla starfrækslu. Hvort sem Fjörðurinn verður sjerstakt hreppsfjelag eða hreppurinn helst óskiftur, er ranglætið gagnvart Ísafjarðarkaupstað hið sama. En ef Fjörðurinn yrði sjerstakt hreppsfjelag, er jafnvel ástæða til að óttast, að hann yrði enn gjarnari til að leggja á kúabú bæjarins og aðra starfrækslu hans og bæjarmanna, er landsnytjar hefðu í Tungulandi, vegna smæðar og fárra gjaldenda, en hreppurinn nú. Hv. frsm. minni hl. sagði, að ef bærinn ræki þarna kúabú, stæði hann sig við að greiða útsvör þar. Jeg get nú ekki sjeð, hvaða sanngirni er í því. Ennfremur taldi hann, að þetta kæmi í bága við sveitarstjórnarlögin frá 1927, eða það ákvæði þeirra, að stj. megi ekki skifta hreppum eða breyta hreppamörkum, nema samþ. hreppsnefnda komi til. En það liggur í augum uppi, að Alþingi getur ávalt skift hreppum með sjerstökum lögum, þegar þurfa þykir, þótt stj. sje eigi gefið sama vald. Þá taldi hann það gagnstætt stefnu jafnaðarmanna, að bæjarstjórnir kysu bæjarstjóra. Jeg hjelt nú, að jeg væri eins kunnugur stefnu þeirra og hann, enda er það í fullu samræmi við þá stefnu, að almenningur ráði vali bæjarstjóra gegnum fulltrúa sína í bæjarstjórn.

Magnús Jónsson Jeg vil benda á, að mjer finst óviðkunnanlegt, að í brtt. meiri hl. er ávalt talað um Eyrarsveit, því að hafi málvenja ekki breytst síðan jeg var þar vestra, ætti það að vera Eyrarhreppur. Jeg segi þetta ekki í ásökunarskyni við háttv.frsm., heldur einungis til þess að þetta verði leiðrjett. Viðvíkjandi því, að Tunga verði lögð undir lögsagnarumdæmi Ísafjarðar, skal jeg geta þess, að þegar Reykjavíkurbær sótti um, að jarðirnar Bústaðir og Breiðholt yrðu lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur 1923, þá var það gert að skýlausu skilyrði af hálfu Alþingis, að búið væri að komast að fullu samkomulagi við sveitirnar um fjárskifti. Jeg minnist þessa einmitt svo vel vegna þess, að jeg var kosinn í nefnd til að semja við hreppana um þetta atriði, og varð sá endir á, að Reykjavík varð að greiða ærið fje til að fá vilja sínum framgengt. Og mjer þótti Reykjavík ekki of góð til þess að leggja eitthvað í sölurnar. Jeg vil láta fara sömu leið í þessu máli. Jeg vil ekki láta ganga frá því hjer á þingi, nema fullkominn samningur hafi áður verið gerður á milli þeirra aðilja, sem hjer eiga hlut að máli. Ástæðan til þessarar málaleitunar af hálfu Ísafjarðar er auðvitað hin sama og fyrir málaleitun Reykjavíkur 1923, að hreppurinn seilist heldur freklega til gjalda, og því nauðsynlegt, að bærinn hljóti full umráð yfir eign sinni. En jeg tel sanngjarnt, að hann verði eitthvað að greiða fyrir það, og mun verða andvígur málinu að öðrum kosti. Mun jeg skera úr með atkv. mínu, hvernig jeg snýst við öðrum atriðum þessa frv.

Jón Auðunn Jónsson Hv. 1. þm. Reykv. hefir skýrt frá því, hvaða undirbúning þurfti, þegar jarðirnar voru lagðar undir Reykjavík. Hjer er ekki um neinn slíkan undirbúning að ræða. Hreppsnefndin í Eyrarhreppi hefir farið fram á 1000 kr. árgjald, ef Tunga verður lögð undir Ísafjörð, en jeg hefi ekki heyrt, að neitt hafi verið undir þá kröfu tekið, og lítur út fyrir, að kaupstaðurinn vilji fá sínu framgengt án þess að samningar fari fram. Hv. frsm. meiri hl. hjelt því fram, að Hnífsdælingar væru samþykkir því, að Tunga væri tekin undan Eyrarhreppi. Jeg held, að þetta sje fullkominn misskilningur. Þegar jeg símaði vestur um að frv. þetta væri á leið, var haldinn fundur í Hnífsdal og var þar samþ. án mótatkv. till. um að leggjast á móti málinu. Hreppsnefnd Eyrarhrepps mótmælti einnig. Á fundi í Ögri, þar sem allir sýslunefndarmenn voru saman komnir, voru einnig samþ. mótmæli með öllum atkv., og má því nærri geta, að þeir munu ekki leggja málinu lið á sýslufundi. En þeir bæta við, að ef Tunga verði lögð undir Ísafjarðarkaupstað, þrátt fyrir mótmæli hreppsnefndar og sýslunefndar, þá verði Ísafjörður skyldaður til þess að greiða hreppnum 1000 kr. árlega. Það er því undarlegt, að verið er að knýja þetta fram án þess að aðiljar semji með sjer, einungis til að gera hlut beggja verri en áður. Bændur sýna síður lipurð í samningum síðar, ef til sameiningar kæmi, ef þetta er gert, heldur en ef það er látið ógert. Hv. þm. Ísaf. er kunnugt um, að jeg barðist einu sinni fyrir sameiningu Skutulsfjarðar og Ísafjarðarkaupstaðar og taldi hana heppilega fyrir báða aðilja, en jeg vil ekki láta móðga hreppsbúa með því að fara þá leið, sem meiri hl. mælir með. Þótt Hnífsdalur verði gerður að sjerstökum hreppi, verður sá hluti Eyrarhrepps, sem eftir er, ekki fámennari en margir aðrir hreppar á landinu. Íbúatalan er um 200, og er það meira en í mörgum öðrum hreppum landsins, þar sem hún er um 150, eða þar í kring. Það er einmitt nálægt kauptúnunum, eins og t. d. við Skutulsfjörð, að áhugi manna er vakinn á að stofna nýbýli. Nú þegar hafa nokkur nýbýli verið stofnuð þar, og fólkinu fjölgar þarna, þegar fram í sækir. Jeg verð að taka undir það með hv.frsm. minni hl., að það er harla óviðkunnanlegt, þegar með lögum frá í fyrra var samþ. að gefa hreppsfjelögunum nokkur rjettindi til þess að ráða skifting og aðgreining hreppa, en aðeins að leita samþykkis atvmrh., ef nú á með lögum að brjóta í bág við þessi ákvæði. Ísafjarðarkaupstaður á nú í Seljalandi töluvert mikið óræktað land, og meira en í Tungulandi, svo að það liggur næst að ætla, að ræktunin muni fara fram að mestu leyti eða nær eingöngu í því landi, sem kaupstaðurinn nú á. Í Tungulandi er nærtækt land ekki nema lítil skák við ána.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg legg ekki mikla áherslu á það, hvort bæjarstjóri er kosinn af bæjarstjórn eða borgurum bæjarins. Það kemur nokkurn veginn í sama stað niður, en hins vil jeg geta, að almennar kosningar kosta aðstandandi flokka æðimikið fje, svo að það virðist ekki ástæða til að hafa þær fleiri en þörf krefur, og finst mjer því alt eins eðlilegt að hafa þetta ákvæði sem hitt. Það er alveg rjett hjá háttv. 1. þm. Reykv., að það á að vera Eyrarhreppur í stað Eyrarsveitar. Þetta er eins og hver önnur prentvilla, sem verður að leiðrjetta. Jeg held, að rök hv.þm.N.-Ísf. sýni betur en alt annað, hve það er eðlilegt og nauðsynlegt fyrir Ísafjörð að ná þessari jörð undir lögsagnarumdæmi kaupstaðarins. Hann gat þess, að kröfur þær, sem Eyrarhreppur gerði, væru 1000 kr. árgjald, en til þess svarar, að Ísafjarðarkaupstaður þyrfti að borga í eitt skifti fyrir öll alt að 20000 kr. fyrir að koma þessari jörð undir lögsagnarumdæmi sitt. „Dýr mundi Hafliði allur“. Hygg jeg, að ekki þurfi annað en nefna þessa upphæð, til þess að sjá rangsleitnina. - Þegar jarðirnar Bústaðir og Breiðholt voru lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, var sú upphæð, sem bærinn átti að greiða, eitthvað 30000 kr., og þótti þó um skör fram.

Var það kaupverð?

. Nei, bærinn átti jörðina, og það hjelt jeg, að hv. 1. þm. Reykv. vissi. Reyndar var sú viðbót, að Reykjavík var ýmsum kvöðum bundin um rafmagn o. fl., en þó að því væri bætt við, er það á engan hátt sambærilegt við það fje, sem greiða á fyrir innlimun þessarar jarðar norður í Skutulsfirði í lögsagnarumdæmi Ísafjarðar. - Þetta sýnir líka, hvernig hreppurinn hefir ætlað sjer að gera mjólkurbú Ísfirðinga sjer að fjeþúfu, enda hefir oddviti skýrt frá því, að þótt hreppurinn mótmælti því, að þessi jörð sameinaðist Ísafirði, þá mundi hreppurinn, ef svo færi, ekki kæra sig um hinar jarðirnar í hreppnum, og mundu þær þá sjálfkrafa leggjast undir Ísafjörð. Þær eigi ekkert skylt við Hnífsdal. - Mjer finst ekkert undarlegt, þótt í sveitarstjórnarlögunum þurfi samþ. hreppanna sjálfra, þegar þeim er skift án sjerstakra laga. En auðvitað þarf ekki þessa samþykkis beggja hreppa, þegar sjerstök lög eru samþykt um skiftinguna. En slík lög er sjálfsagt að samþ., þegar krafan um skiftinguna er sanngjörn og hagkvæm, en aðeins stendur á samþykki annars hreppsins, sem vill nota sjer neitunarvald sitt í gróðaskyni. Allshn. hefir gert fyrirspurn til Ísafjarðarkaupstaðar og hreppsins, og kröfur þeirra hvors um sig eru svo fjarri því að mætast, að augljóst er, að skiftingin getur ekki fengist nema með úrskurði löggjafarinnar um, að Tunga skuli leggjast við lögsagnarumdæmi Ísafjarðar, og síðar úrskurði atvmrh. um fjárskiftin. Um fulltrúana, sem í Ögri mótmæltu því, að jörðin Tunga sameinaðist Ísafirði, verð jeg að segja það, að jeg tel vafasamt gildi þeirra mótmæla. Þessir fulltrúar voru kallaðir saman þar sem fylgismenn hv.þm.N.-Ísf. í kosningamálinu, en ekki sem fulltrúar sýslunnar yfirleitt, og er því ekki þar um að ræða yfirlýstan vilja sýslubúa.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Hv. þm. Ísaf. taldi það galla, að fastákveðið er eftir till. minni hl., að kjósa eigi bæjarstjóra til 6 ára í senn. Þetta er svo í gildandi lögum, en það er ekkert aðalatriði, og skal jeg til samkomulags gjarnan breyta því og setja alt að 6 árum. Út af því, sem hv.þm. sagði um íbúafjöldann í Skutulsfirði, vil jeg upplýsa það, að íbúafjöldinn er ekki svo lítill, að hreppurinn geti ekki staðið sjálfstæður þess vegna. Jeg þekki hreppa, sem hafa færri íbúa en 200; sumir hafa jafnvel 100 íbúa, og því gæti þetta vel komið til mála. Mjer fanst á oddvita Eyrarhrepps, að hann efaði, hvort hreppurinn vildi vera sjerstakur, en hann vildi hinsvegar ekki láta veikja aðstöðu hreppsins með því að láta Tungu af hendi. Það er rjett, að háttv.þm. Ísaf, er stefnuskrá jafnaðarmanna öllu kunnugri en jeg, en jeg veit þó, að í henni er ákvæði um að vernda þá, sem minni máttar eru, en í þessu sambandi virðist mjer hv.þm. Ísaf. fara lítið eftir því boðorði, eins og reyndar oftar. Einmitt þetta atriði gerir það að verkum, að jeg álít, að ekki eigi að sameina Tungu og Ísafjörð. Hv. frsm. meiri hl. mintist á sveitarstjórnarlögin. Jeg tók það fram, að mjer fyndist óhafandi, þar sem hreppum var gefið það fyrirheit á síðasta þingi, að þeim yrði ekki skift nje mörkum breytt nema með þeirra samþykki, að svíkja nú þetta loforð. Um kosningu bæjarstjóra hefir allshn. skotist yfir það, að til eru fyrirmæli frá 1926 um það, að bæjarstjórar skuli kosnir af bæjarmönnum. Þessi fyrirmæli standa í lögunum frá 1926 um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða. Geri jeg ráð fyrir því, að ef nefndin hefði athugað þetta, mundi hún hafa fallist á mína till. Eins býst jeg við því, að þegar þetta er upplýst, muni meiri hlutinn taka aftur sína till., því að þeir munu ekki álíta rjett, að Ísafjörður hafi neina sjerstöðu í máli þessu.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Að fengnum upplýsingum get jeg gengið inn á till.hv. 1. þm. Skagf., ef bætt væri inn í hana orðunum „alt að 6 árum“. En viðvíkjandi því, er jeg áður sagði, ætla jeg að skýra frá því nokkru nánar, því að jeg hefi nú náð í lögin um stækkun lögsagnarumdæmis Reykjavíkur. Jeg hjelt, að Seltjarnarneshreppur hefði fengið 30000 kr. fyrir þessar þrjár jarðir sínar, en það voru ekki nema einar 12000 kr. Og fyrir landið úr Mosfellssveit, eða rjettinn á landinu meðfram árbakka Elliðaánna frá jörðunum Árbæ og Ártúni, sem þurfti að fá til þess að hægt væri að setja þarna upp rafstöð, voru greiddar 37000 kr. En þá er þess að gæta, að einmitt á þessum stað á að starfrækja eitthvert hið stærsta fyrirtæki hjer á landi, rafveitu Reykjavíkur, sem þegar hefir kostað 4 milj. króna og árlega gefur af sjer fleiri hundruð þús. kr. tekjur. Það er einkennilegt, að fyrir þetta þurfi ekki að greiða nema helmingi meira en það, sem Eyrarhreppur vill fá í skaðabætur fyrir að Tunga gangi úr hreppnum, en það eru 20000 kr. - Þetta sýnir best ósanngirnina í kröfu hreppsins.

Magnús Jónsson Jeg ætla ekki að blanda mjer inn í það, hversu mikil þörf er fyrir Ísafjörð að fá Tungu inn í lögsagnarumdæmið, en vil ganga inn á þá röksemdaleiðslu, að það sje nauðsynlegt, vegna þess að mjer var kunnugt um, hve nauðsynlegt það var fyrir Reykjavík á sinni tíð að fá lögsagnarumdæmi sitt stækkað. En jeg vil enn leiða athygli hv. deildar að því, hvernig farið var með samskonar mál og þetta, sem nú liggur fyrir, 1922–'23, þegar stækkun lögsagnarumdæmis Reykjavíkurbæjar lá fyrir þinginu. 1922 báru þm. Reykv. fram mjög líkt frv. og þetta, sem hjer liggur fyrir, og var það frv. samið af bæjarstjórn. Allshn. neitaði þá algerlega að afgreiða málið, fyr en búið væri að slá föstu, hve mikið Reykjavík ætti að greiða hreppnum í tekjumissi. 1923 lá samskonar frv. aftur fyrir þinginu, en þá var komin svo mikil stífni í málið, að Seltjarnarneshreppur og Mosfellssveit neituðu alveg að gera nokkurn samning. Þegar málið stóð þannig, neitaði þingið að verða við óskum Reykjavíkur, og var þá tekin sú leið að reyna að lipra þetta mál, og jeg verð að segja, að það gekk prýðilega. Við vorum tveir þm. kosnir til þess að leita samninga og tala við oddvita hreppanna, og fjell þá alt í ljúfa löð. Þetta er gott dæmi þess, hve það er misráðið að hleypa stífni í svona mál. Mætti án efa lipra hjer til, ef farið væri rjett að. Svo þegar samningar voru komnir á, voru sett þessi lög og það tekið inn í lögin, að Reykjavík ætti að greiða Seltjarnarneshreppi 12000 kr. og Mosfellssveit 37000 kr. Þessar upphæðir voru beinlínis miðaðar við það, hve mikið hrepparnir teldu sig þurfa að fá, svo að þeir væru skaðlausir, þótt þeir mistu tekjur af þessum jörðum. Nú vil jeg skora á hv. deild að gera hið sama: Neita að afgreiða málið, þar til samningar hafa fengist. Jeg tel það ekki ofverk Ísafjarðar að ná samningum við þennan litla hrepp og gjalda honum sæmilega, og skal jeg þá vera fús á að samþykkja þessa málaleitun, er samningar hafa náðst. En Ísafjörður verður að vinna það til að ná samningunum, og álít jeg þá, að standa ætti í lögunum, hve mikið Ísafjörður á að greiða hreppnum. Það verður að gæta þess, hve hjer er mikill aflsmunur, og sá, sem minni máttar er, setur sig oft á óþarflega háan hest, eins og oft vill verða, er svo stendur á. Sumum þótti of hátt borgað, þegar lögsagnarumdæmi Reykjavíkur var stækkað; einkum þótti sú upphæð of há, sem greidd var til Mosfellssveitar, en þá var og þess að gæta, að hún gat vænt sjer mjög mikilla tekna af rafmagnsveitunni.

Bjarni Ásgeirsson Það liggur við, að mjer finnist þetta mál fara að verða mjer nokkuð skylt, þar sem farið er að draga Mosfellssveit inn í umræður, og vil jeg því leggja nokkuð til málanna. Jeg vil þá byrja á að neita því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði í sinni síðustu ræðu, þótt jeg sje honum að öðru leyti sammála, að það hafi verið ósanngjarnar kröfur, sem Mosfellssveit bar fram gagnvart Reykjavík í máli því, sem hjer er rætt um, enda get jeg vísað til ummæla hv. 2. þm. Reykv., sem áleit kröfuna sanngjarna. Verður að taka tillit til þess, hve mikið verðmæti þar var lagt undir Reykjavíkurbæ. Jeg skal geta þess út af máli því, sem nú liggur fyrir, að mjer finst eins og komið er, þegar Ísafjörður er búinn að eignast jörðina og farinn að nytja hana, þá sje það sjálfsagt að leggja hana undir lögsagnarumdæmi Ísafjarðar, en hitt er þá jafnsjálfsagt, að Ísafjörður bæti hreppnum þann skaða, er hann verður fyrir með því að svifta hann útsvarsstofni, eins og hjer á að gera að vissu leyti. Hinsvegar skal jeg ekki dæma um það, hvað sanngjarnt sje að greiða. Hitt er aðalatriðið, að hreppurinn verði ekki fyrir tjóni og að Ísafjörður greiði annaðhvort árlega upphæð, eða samsvarandi fjárhæð í eitt skifti fyrir öll. Verði þetta ekki trygt, get jeg ekki greitt máli þessu atkvæði mitt.

Magnús Jónsson Jeg vil aðeins leiðrjetta misskilning hjá hv.þm. Mýr. Jeg sagði ekki, að sú upphæð, sem Reykjavík greiddi Mosfellssveit, hafi verið of há, heldur lagði jeg aðaláherslu á það, hve stífnin var orðin mikil í málinu, þegar sveitirnar neituðu að semja, en upphæðina taldi jeg alveg rjetta.

Jón Auðunn Jónsson Háttv. frsm. meiri hl. sagði, að upphæð sú, er hreppurinn vildi fá, 1000 kr. á ári, væri of há. Jeg skal ekkert dæma um það, en hitt var líka ósanngjarnt, sem Ísafjörður bauð, sem sje að taka að sjer þann hluta fátækraframfærisins, sem álíta mætti, að hvíldi á Tungu í hlutfalli við hinn hluta hreppsins. En það er fleira en ómagaframfæri, sem hvílir á hreppnum. Jeg er sannfærður um, að þessu máli er bestur greiði gerður með því að fella það nú og láta fyrst hreppsnefnd og bæjarstjórn reyna samninga sín á milli.

Haraldur Guðmundsson Hæstv. forsrh. skýrði frá því áðan, að það hefði komið til kasta stjórnarinnar að úrskurða, hvort það væri löglegt, að bæjarstjórn Akureyrar kysi bæjarstjóra þar, og fjell úrskurðurinn þannig, að bæjarstjóri skyldi kosinn af borgurum samkv. lögum um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða. Það þýðir víst ekki að deila við dómarann, og mun jeg því sætta mig við till. minni hl. um, að það ákvæði laganna haldist óbreytt. Þá kem jeg að hinu atriðinu, um stækkun lögsagnarumdæmisins, enda skiftir það að mínum dómi meira máli. Það fyrsta, sem kom fram hjá andmælendum frv. þessa, var það, að ekki hefði verið leitað samkomulags við hreppsnefnd Eyrarhrepps um skiftinguna. Þetta er ekki nema hálfur sannleikur. Um þetta hefir verið rætt við einstaka hreppsnefndarmenn, flesta held jeg, þó að eigi hafi formlega verið leitað samþykkis hreppsnefndarinnar. Jeg býst við, að þó að þess hefði verið leitað nú, þá hefði það engan árangur haft. Hv. þm.N.-Ísf. taldi það móðgun við hreppsnefndina, að bera þessa kröfu fram hjer án þess að bera hana fyrst undir hreppsnefnd þessa. Í tilefni af þessum ummælum háttv.þm. vil jeg minna hann á, að hið sama hefir áður verið gert, þegar Seljaland var lagt undir lögsagnarumdæmi kaupstaðarins. Háttv. þm. Mýr. fanst hætt við, að hreppurinn yrði hlunnfarinn, ef brtt. meiri hl. yrðu samþ. Þetta er alveg óþarfur ótti hjá þessum háttv.þm., því að í niðurlagi greinarinnar er sett ákvæði um, að ef ekki náist samkomulag um fjárskifti og skulda og ómagaframfærslu milli Ísafjarðarkaupstaðar og Eyrarhrepps, skuli atvmrh. skera úr, og jeg get tæplega búist við, að hv.þm. beri það vantraust til núverandi atvmrh., að hann óttist, að ráðh. fari að „hlunnfara“ hreppinn til hagsbóta fyrir kaupstaðinn. Jeg tel víst, að sá úrskurður verði þannig, að báðir aðiljar geti vel við unað.

Pjetur Ottesen Mjer kom það dálítið undarlega fyrir að heyra þau ummæli hv.þm. Ísaf., að það væri sama og að banna Ísfirðingum að nota jörðina Tungu, að samþ.brtt. minni hl. að fella niður 1. gr. frv. Mjer finst ekki meiri ástæða til þess að halda þessu frekar fram, þótt Ísafjarðarkaupstaður eigi í hlut, heldur en ef einhver einstakur maður hefði ætlað að reisa þarna bú. Munurinn er enginn. Annars finst mjer ekki hægt að ganga á snið við það, að með sveitarstjórnarlögum frá síðasta þingi er svo ákveðið, að því aðeins skuli hreppum skift, að viðkomandi hreppsnefndir leggi það til og hlutaðeigandi sýslunefnd samþykki það. Verði þessi skifting því samþykt hjer, er verið að fótumtroða vilja og ákvæði síðasta þings. Það er líka verið að gera kaupstaðarvaldinu hærra undir höfði en sveitavaldinu, um leið og verið er að fara nokkurskonar ránsferð á hendur hlutaðeigandi sveitarfjelagi. Jeg segi ránsferð, af því að eftir frv. verður ekki annað sjeð en ræna eigi sveitarfjelagið öllum tekjum af eign þessari, því að þar er ekkert talað um, að það fái neitt í staðinn. Og samkvæmt brtt. meiri hl. verður ekki sjeð, að þær bætur, sem sveitin á að fá vegna skiftingarinnar, standi á nokkurn hátt í rjettu hlutfalli við þann gjaldstofn, sem jörðin er fyrir sveitarfjelagið. Þá er og með þessu verið að kippa gjaldstofni frá sýslufjelaginu, því að sýslusjóðsgjald hreppa er að nokkru leyti miðað við fasteignamat hreppanna. Breytingartill. þessi bætir því ekkert úr frumvarpinu. Það eina rjetta í þessu efni er því það, að haldið sje fast við það rjettaröryggi, sem sveitarfjelögin eiga samkv. 3. gr. sveitarstjórnarlaganna.

Magnús Torfason Mjer þykir töluvert undarlegt, hve skarpar umr. hafa nú orðið um þetta mál. Og það þeim mun einkennilegra, þegar jeg hugsa til þess, að árið 1917 var jörðin Seljaland í Eyrarhreppi lögð undir Ísafjarðarkaupstað án þess að það sætti neinum mótmælum. Þá voru þeir þingmenn: Skúli heitinn Thoroddsen og Sigurður Stefánsson, sællar minningar. Jeg hefi síðan aldrei heyrt eitt orð á móti þessari sölu, og minnist þess, að fáir fylgdu þessari breytingu þá með meiri áhuga en núverandi háttv.þm.N.-Ísf. Jeg segi honum þetta alls ekki til lasts, af því að hann er á móti þessari jarðasölu nú. Þvert á móti finst mjer eðlilegt, að hann vilji standa vel í ístaðinu fyrir hrepp þann, sem hann er fulltrúi fyrir nú. Um frv. þetta verð jeg að segja það, að eins og það lá fyrir fanst mjer vanta í það ákvæði, en úr því hefir verið bætt með brtt. meiri hl. allshn. Það er hreinn misskilningur að vera að vísa til sveitarstjórnarlaganna um skiftingu hreppa í þessu sambandi. Hjer er ekki um neitt slíkt að ræða; þar um á atvmrh. að ráða. En hjer er um að ræða skiftingu milli kaupstaðs og hrepps, og þar á löggjafarvaldið að hlutast um. Annars fæ jeg ekki betur sjeð, hvað þetta mál snertir, en að tryggilega sje búið um skiftinguna milli hlutaðeigandi hrepps og kaupstaðar, því ef ágreiningur verður milli þessara aðilja, þá á atvinnumálaráðuneytið að skera úr, og mjer finst það fullkomlega vera móðgun við núverandi stjórn, ef henni er ekki treyst til þessa.

Kannske stjórnin segi af sjer fyrir þessar sakir

. Ekki býst jeg við því, enda þótt sumir kannske óski þess, og það þó fyr hefði verið. Hvað Ísafjarðarkaupstað snertir, þá er enginn kaupstaður á landinu ver settur með land til ræktunar en hann. Hann hefir aðeins fengið þessa einu litlu jörð til umráða; þess vegna er jeg hissa á, að kröfur þær, sem hjer er um að ræða, skuli ekki hafa komið fram miklu fyr, því að mjer finst kaup þessarar jarðar, sem hjer er um að tala, vera eins og hver önnur nauðsynleg heilbrigðisráðstöfun fyrir kaupstaðinn, vegna aukinnar mjólkur. Mjer finst því enginn kaupstaður landsins eiga jafnmikinn rjett á að fá aukið land sitt eins og Ísafjörður. Það hefir ekki verið talað um það, þó að Akureyrarkaupstaður legði undir sig lönd umhverfis sig, enda þótt hann standi mitt í hinu frjósama Eyjafjarðarhjeraði og mjólkin flói þar svo að segja út úr hverjum dalli. Um sýslusjóðsgjöldin af jörð þessari ætla jeg ekki að fjölyrða; þau eru svo lítið atriði í þessu máli, að það tekur ekki tali.

Haraldur Guðmundsson Háttv. þm. Borgf. hjelt því fram, að ekki væri rjett að svifta sveit og sýslu þeim tekjustofni, sem jörð þessi, Tunga, væri. Hann virtist ekki gæta að því, að gert er beinlínis ráð fyrir að ljetta af hreppnum þeirri ómagaframfærslu, sem á honum hvílir vegna jarðar þessarar. Jeg fæ ekki sjeð, að rjettlátari mælikvarða sje hægt að finna í þessu efni, enda er það sá mælikvarði, sem farið hefir verið eftir, þegar um slíka skiftingu sem þessa hefir verið að ræða. Þá vildi þessi háttv.þm. halda því fram, að það væri á móti anda laganna að breyta takmörkum hreppa með lögum án samþykkis hlutaðeigandi hreppsnefndar. En jeg fæ ekki betur sjeð en það sje beinlínis eftir laganna hljóðan, því að ef samþykki hreppsnefndar fæst ekki, eins og hjer hefir átt sjer stað, þá er að leita til þingsins, eins og hjer hefir verið gert. Auðvitað þarf samþykki viðkomandi hreppa til þess að stjórnin geti breytt mörkum þeirra, en Alþingi getur sett lög um þessi efni sem önnur eftir geðþótta. Þá vildi hann halda því fram, að hjer væri verið að fara ránsferð á hendur hreppnum og með þessu væri verið að auka kaupstaðavaldið o. s. frv. Þetta eru bara vindhögg út í loftið, sem jeg hirði ekki um að svara.

Bjarni Ásgeirsson Það lítur nú út fyrir, að það ætli að verða stórt höfuðið á þessu máli, ef annaðhvort á að verða úr því vantrausts- eða traustsyfirlýsing til stjórnarinnar, eins og varpað hefir verið fram hjer í umr. Ástæðan til þess, að jeg legst á móti brtt. á þskj. 250, er alls ekki sú, að jeg sje mótfallinn þeirri hugsun, sem í henni felst, heldur hitt, að jeg álít, að sá grundvöllur, sem þar er lagður fyrir meðferð slíkra mála í framtíðinni, sje hvergi nærri viðunanlegur. Í brtt. er ekki lagt annað til grundvallar en það, að Ísafjarðarkaupstaður eigi að taka að sjer að greiða kostnað af fátækraframfærslu, sem fallið hefði á Eyrarhrepp vegna fæðingar eða dvalar á jörðinni Tungu, ef lögin hefðu ekki verið samþ. En eins og allir vita, er það oft svo, að það eru fáar jarðir, bestu jarðirnar í sveitunum, sem halda sveitunum uppi. En ef það er svo, sem látið hefir verið í ljós hjer í umr., að þessi jörð, Tunga, sje ein af bestu jörðunum í þessari sveit, þá er sveitin svift þeim tekjum, sem hún hefði annars gefið af sjer til sveitarinnar, án þess að sveitin fái bætt nema lítinn hluta þess, sem hún hefði þurft að fá bætt, því að þarfir sveitarfjelaga eru, sem kunnugt er, meiri en einungis fátækraframfærsla. Jeg tel því sjálfsagt, að leitað verði samkomulags milli hreppsins og bæjarfjelagsins, áður en þetta er ákveðið, og óvilhallir menn látnir meta tjón það, er hreppurinn verður fyrir við það, að jörðin er tekin undan honum, svo að það sje alveg trygt, að hreppurinn beri ekki skarðan hlut frá borði við það. Hv. 2. þm. Árn. sló því fram, að það næði engri átt að leggja eins mikið á opinbert fyrirtæki eins og fyrirtæki einstakra manna.

Jeg sagði þetta ekki; - að öðru jöfnu, sagði jeg

. Við skulum hugsa okkur, að kaupstaður tæki allar bestu jarðir nærliggjandi hrepps og reisti á þeim stórbú eða önnur slík stórfyrirtæki; þá gæti farið svo, að ekki yrðu eftir nema ljelegustu kotin til þess að bera uppi þarfir sveitarinnar. Jeg vil auðvitað ekki skerða hlut Ísafjarðarkaupstaðar í þessu máli, heldur vil jeg tryggja það, að hreppurinn bíði ekki halla af skiftum þessum. Þess vegna get jeg ekki verið með brtt. á þskj. 250, en vil skjóta því til hv.flm., hvort hann geti ekki komið fram með einhverja slíka brtt. við 3. umr. málsins, sem tryggi það, að hlutur hreppsins sje ekki fyrir borð borinn.

Pjetur Ottesen Út af þeim orðum hv.þm. Ísaf., að honum fyndist, að jeg hefði kveðið nokkuð hart að orði, er jeg sagði, að hjer væri verið að fara ránsferð á hendur viðkomandi hreppsfjelagi, þá vil jeg aðeins benda á það, að hann gat ekki andmælt neinu af því, sem jeg sagði um þetta; það stendur óhrakið eftir sem áður. En hann vitnaði hinsvegar í nál. meiri hl. sjer til fulltingis. Jeg benti á það áður, að þær bætur, sem hreppurinn á að fá, eru svo lítils virði, samanborið við þann gjaldstofn, sem hann er sviftur, að það er enganveginn forsvaranlegt, að þingið samþ. frv. án þess að samþykki viðkomandi hreppsbúa komi til, svo sem greinilega er fyrir mælt í gildandi lögum. Um tilboð hreppsins, sem hv.þm. segir, að sje óhæfilega kröfuhart, er auðvitað ekki hægt að dæma nema fyrir þá, sem kunnugir eru. En jeg fæ ekki sjeð, að það sje í mótsetningu við mannlegt eðli, þótt hreppurinn hafi sett sínar kröfur nokkuð háar, sjerstaklega þegar svona er á stað farið hjá kaupstaðnum, og jeg sje ekki, að það þurfi að vera nein sönnun fyrir því, að hreppurinn ætli að beita rangindum og kúgun við bæinn í útsvarsálagningum. Út af 3. gr. sveitarstjórnarlaganna, þar sem segir, að „eigi má neina slíka breytingu gera, nema eftir beiðni hreppsnefnda þeirra, er hlut eiga að máli“, virðist liggja beint við að draga þá ályktun, að ekki megi undir neinum kringumstæðum gera slíka breytingu, nema samþykki hlutaðeigandi hreppa komi til. Þetta er svo skýrt og skilmerkilegt, að um það verður ekki deilt. Jeg veit að vísu, að þetta þing getur ekki tekið fram fyrir hendurnar á næstu þingum, en það er áreiðanlegt, að þetta er sá skilningur, sem löggjafinn lagði í þetta ákvæði, þegar sveitarstjórnarlögin voru samþykt, og það var vilji þess þings, sem lögin setti, að ekki mætti gera neina slíka breytingu nema þetta skilyrði væri fyrir hendi. Og þetta er sú rjettarvernd, sem sveitarfjelögin eiga nú að njóta. Hv. 2. þm. Árn. hefir hv.þm. Mýr. svarað að því leyti sem snerti ummæli hans um útsvarsálagningu á opinberan rekstur og rekstur einstakra manna. En hv. 2. þm. Árn. sagði, að lögin um bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar hefðu verið sett 1917 án þess að þessi umræddu skilyrði væru þá fyrir hendi. Jeg býst nú við, að þá hafi legið fyrir einhverjar upplýsingar um það, að þeirrar breytingar, sem þá var gerð, hafi verið óskað. En þótt svo hafi verið, að þingið 1917 hafi gert þetta, þá álít jeg það ekki til eftirbreytni, og síst, ef tillit er tekið til hinna skýru og ótvíræðu ákvæða, er síðasta þing setti um þetta efni. En jeg man það fullvel, að á þinginu 1917 lá ekki fyrir að sameina eina jörð úr Eyrarhreppi við Ísafjarðarkaupstað, heldur allan Eyrarhrepp. Og þá lágu líka fyrir mótmæli sýslunefndar gegn því, og því var sú breyting feld eftir langar og harðar umræður í Ed. Það hafði verið sagt þá einhverntíma í umr., að kaupstaðurinn mundi, ef breytingin væri samþ., ná yfir álíka stórt svæði og Lundúnaborg stæði á, og út af þessu var þá kveðin þessi vísa: Alt fer nú með endemum, ekkert hægt að gera. Lord Mayor í Lundúnum langaði mig að vera.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 3. landsk. benti á það atriði, sem er rjett, að frv. er nú ólíkt að vissu leyti stjfrv., sem lagt var fyrir þessa hv. deild. Nú á að banna innflutning vissra vörutegunda án þess tekið sje fram, að þær sjeu frá löndum, þar sem gin- og klaufaveiki er landlæg. Það gæti litið svo út, sem eitt land, sem við höfum mikil skifti við, verði með þessu harðara úti en önnur, sem sje Noregur, því að þar hefir veikinnar ekki orðið vart nú um hríð. En um þetta er það annarsvegar að segja, að sumir halda því fram, að ef veikin eitt sinn hefir borist til landsins, geti hún leynst í skepnunum um ófyrirsjáanlegan tíma, eins og til dæmis taugaveikin í sýkilberunum, og svo er hinsvegar annars að gæta. Þótt Noregur virðist í bili laus við gin- og klaufaveiki og okkur kunni ekki að stafa smithætta þaðan af þeirri veiki eins og nú er, þá liggja þar í landi tveir aðrir húsdýrasjúkdómar smitandi, sem hætt er við, að gætu borist hingað til lands, og einmitt í heyi, þeirri vörutegund, er skepnunum er beinlínis ætluð til fóðurs. Annar er næmur sjúkdómur, er legst á hesta og heitir kverk. Er hann allalgengur í Noregi sem öðrum löndum. Hitt er smitandi fósturlátssjúkdómur, mjög skæður, er við höfum ekki hingað til haft af að segja, en ekki er útilokað, að gæti borist hingað með heyi. Því er nú svo varið um aðalvörutegundirnar, sem nefndar eru undir a-lið í 2. gr., að þær eru sjerstaklega hættulegar í þessu efni. Og því meiri ástæða er fyrir okkur að varast þær, sem okkar land mun vera eina landið í Evrópu - af þeim, sem við höfum skifti við a. m. k. -, sem ekki hefir fengið að kenna á þessum sjúkdómum.