Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 101 höfum við Björn Dagbjartsson og Steingrímur Sigfússon leyft okkur að flytja till. til þál. um heimaöflun í landbúnaði. Tillgr. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa nefnd er geri um það tillögur hvernig koma megi við aukinni heimaöflun og hagkvæmni í landbúnaði. Nefnd þessi skal sérstaklega gera tillögur um eftirfarandi þætti: 1. Hvernig komið verði á auknum hagfræðileiðbeiningum og bændur aðstoðaðir svo sem verða má við það að lækka reksturskostnað búanna og lækka framleiðslukostnað landbúnaðarafurða. 2. Hvernig staðið verði að áætlanagerð um bætta ræktun þar sem það er talið nauðsynlegt og að bætt verði aðstaða til fóðurverkunar. 3. Hvernig heppilegast verði staðið að hagnýtingu hlunninda þar sem þau er að finna, svo sem veiðiskapar, jarðhita, reka, æðarvarps og skógarnytja.“ Þessi till. er flutt í framhaldi af ályktun síðasta Búnaðarþings, 1984, en þar sagði m.a. í ályktun: „Nú þegar framleiðslutakmarkanir hafa verið settar á helstu afurðir landbúnaðarins er mikilvægt fyrir afkomu búanna að bæta heimafengið fóður og bæta gæði þess og verkun. Jafnframt því er brýnt mál að leita allra leiða til þess að draga úr rekstrarkostnaði og um leið að nytja öll þau hlunnindi sem hver bújörð hefur möguleika á að hagnýta.“ Þessi ályktun var gerð á Búnaðarþingi í tilefni af till. er Gísli Pálsson bóndi á Hofi, Sveinn Jónsson bóndi á Kálfskinni og Sveinn Jónsson bóndi í Flatatungu fluttu þar á þinginu. Höfuðþættir heimaöflunar eru þrír, þ.e. nýtanlegar auðlindir á viðkomandi jörð ásamt vinnuafli því og þeirri þekkingu sem til staðar er. Því eru að sjálfsögðu takmörk sett að hve miklu leyti er hægt að nýta verðmæti búsins án aðkeyptra fanga, véla, áburðar, kjarnfóðurs og byggingarefnis, en æskilegt er að nýta sem best þá möguleika sem á búinu eru til framleiðslu, en spara fremur aðkeypt aðföng. Íslensk bændastétt á við mikla erfiðleika að etja. Samdráttur í framleiðslu hefðbundinnar búvöru vegna markaðserfiðleika er mikill og efnahag margra bænda er stefnt í tvísýnu þar sem ekki kemur í mörgum tilfellum neitt í staðinn fyrir þann samdrátt sem verður í hefðbundinni búvöruframleiðslu. Þess vegna er það brýnt að ýtrustu búmennsku sé gætt í hvívetna og er eðlilegt að stjórnvöld veiti bændum aðstoð við að finna leiðir til þess að brjótast út úr yfirstandandi erfiðleikum. Því er oft haldið fram að Ísland sé erfitt landbúnaðarland. Þetta er ekki rétt. Hér er kjarnmikið fóður og grasrækt er auðveld. Búfé landsmanna er eðlisgott og talsvert ræktað og á að geta þrifist og skilað góðum afurðum á hóflega nýttum beitilöndum ásamt heimafengnu og vel verkuðu fóðri. Þannig ætti framleiðslukostnaður að geta lækkað og gjaldeyrir mundi sparast ásamt því sem nýttir yrðu möguleikar til hagkvæms útflutnings iðnaðarvara úr búvöru og hugsanlegir sölumöguleikar á dilkakjöti. Þá eru á mörgum jörðum ónýtt eða lítið nýtt verðmæt hlunnindi sem gætu mjög treyst búsetu með skipulegri og hagkvæmri nýtingu, en til þessa þarf auknar leiðbeiningar, bæði hagfræðilegar og tæknilegar. Nokkuð hefur verið unnið að hagfræðileiðbeiningum í landbúnaði, en þar er mikið verk óunnið sem nauðsynlegt er að hefjast handa um. Á vegum Búnaðarfélagsins hefur verið unnið árangursríkt leiðbeiningarstarf með atbeina stjórnvalda, en betur má ef duga skal. Landbúnaðurinn hefur, eins og menn vita, mjög mikið þjóðhagslegt og menningarlegt gildi og mun hafa það áfram þrátt fyrir tímabundna erfiðleika. Við flm. teljum að heimaöflun og hagkvæmni búanna sé farsælasta leiðin til þess að skapa sveitafólki góða afkomu og trú á framtíð landbúnaðarins. Við flm. höfum kosið að einskorða till. þessa við heimaöflun í landbúnaði, en heimaöflun getur víðar átt við en þar. Sú hugsun að nýta þá möguleika sem fyrir hendi eru á hverjum stað fremur en að kaupa dýr aðföng getur átt fyllsta rétt á sér og stuðlað framar flestu öðru að því að tryggja efnahagslegt sjálfstæði og velmegun. Eitt af því sem mjög hefur farið úrskeiðis á síðustu árum hér í þjóðfélaginu er hve ójafnvægi hefur aukist í byggð landsins. Fólk hefur flutt frá framleiðslusvæðunum í kjölfar minnkandi afla og samdráttar í landbúnaðarframleiðslu til suðvesturhornsins. Fólkið sem hafði atvinnu sína af því að vinna úr sjávarfangi og landbúnaðarframleiðslu hefur ekki lengur sömu verkefni og fyrir fimm árum úti á landsbyggðinni og það flytur hingað á suðvesturhornið og á þátt í þeirri óheilbrigðu þenslu sem hér geisar. Það má einskis láta ófreistað til þess að snúa þessari þróun við. Heimaöflun, það að búa að sínu, getur stuðlað að því að fleiri hendur hafi hagkvæm verkefni um hinar dreifðu byggðir. Herra forseti. Ég læt máli mínu nú lokið, en ég óska eftir því að þessi till. fái að lokinni umr. hér í dag umfjöllun í atvmn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð um þessa ágætu till. sem hv. félagi minn og flokksbróðir Steingrímur J. Sigfússon er einn flm. að. Hann er ekki viðstaddur nú. Um leið og ég lýsi yfir eindregnum stuðningi við þessa þörfu till. vildi ég mega minna á hvernig máli svipuðu þessu hefur áður verið hreyft hér á þingi og hvernig því reiddi af. 1980 flutti Guðrún Hallgrímsdóttir, sem þá sat á þingi sem varamaður, svohljóðandi till. sem ég var meðflm. að. Ég les tillgr., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna að hve miklu leyti unnt sé að láta framleiða með hagkvæmum hætti úr innlendum hráefnum og orku það fóður sem búpeningur landsmanna þarfnast. Kannað verði annars vegar að hve miklu leyti unnt sé að framleiða með hagkvæmum hætti úr innlendum hráefnum og orku það fóður sem búpeningur landsmanna þarfnast og hins vegar að hve miklu leyti með aukinni framleiðslu kjarnfóðurs úr innlendum hráefnum. Einnig verði kannað annars vegar að hve miklu leyti þetta verði gert með bættri verkun súrheys og þurrheys og hins vegar að hve miklu leyti með aukinni framleiðslu kjarnfóðurs úr inniendum hráefnum. Sýnist slíkt hagkvæmt yrði gerð langtímaáætlun um eflingu innlends fóðuriðnaðar og bætta heyverkun, þar á meðal um nauðsynlegar rannsóknir til að kanna gæði og endurbæta innlent fóðurefni, svo og til að þróa verkunar- og framleiðsluaðferðir fyrir þau.“ Till. þessari fylgdi ítarleg grg. sem ég skal ekki þreyta þingheim á að lesa, enda orðið býsna áliðið á þennan dag. Við Sveinn Jónsson endurfluttum till. árið eftir með nokkuð breyttu orðalagi, en sömu áherslum. Sú till. hlaut ekki afgreiðslu hér svo þörf sem hún var þá og er enn, og hefur til að mynda samhljómun við þá till. sem hér er flutt. Á þetta vildi ég minna nú, um leið og ég tek undir það að landbúnaður okkar á að byggja á inniendum aðföngum fyrst og síðast, hvort sem um er að ræða hinn hefðbundna búskap eða þá hinar margumræddu nýju búgreinar, og aðeins segja um það, að miðað við framleiðslu okkar og þann vanda sem þar hefur verið við að fást hlýtur það að vera umhugsunarefni og áhyggjuefni um leið og hversu mikið er um innflutt fóður, jafnvel til vissra nýrra greina í búskap hér, auk þess sem innflutt fóður er í allt of ríkum mæli notað sérstaklega varðandi mjólkurframleiðsluna. Á heimaöflun og framleiðslu innlends fóðurs verður því aldrei lögð of rík áhersla og því skal heils hugar tekið undir till. þessa. Þjóðhagsleg hagkvæmni er ótvíræð og fyrir atvinnugreinina, ekki síst þar sem hún liggur nú undir sífelldum áróðri óvandaðra manna, er nauðsynin rík og liggur í augum uppi.



Herra forseti. Út af orðum hv. 2. þm. Austurl. get ég upplýst að nú er í fæðingu vönduð og ítarleg skýrsla, sem samin er að tilhlutan Rannsóknaráðs, um innlenda kjarnfóðurframleiðslu og verður séð til þess að hún fái kynningu og meðferð hjá réttum stjórnvöldum þegar þar að kemur, en það er aðeins daga- eða vikuspursmál hvenær hún verður tilbúin. Ég vil bæta nokkrum orðum við framsögu 1. flm. þessarar till. til að undirstrika þýðingu þess að hinar gömlu dyggðir, nýtni og hirðusemi, verði hafðar í heiðri í okkar höfuðatvinnugreinum. Eins og hv. þm. vita, fer gífurlegt magn af úrgangi forgörðum í sjávarútvegi, úrgangi sem er í raun og veru verðmæti á röngum stað. Þetta er allt saman úrvals fóðurefni. Það ber fyrst að telja slógið og annan úrgang frá veiðiskipum, en þar fara líka til spillis tugir þúsunda tonna af öðrum fiskúrgangi, m.a. 5–6 þús. tonn af grásleppuúrgangi, og svo í frárennsli fiskiðjuvera yfirleitt. Það hefur verið sýnt fram á það með margra ára tilraunum og í ár hjá 2–3 útgerðarfyrirtækjum að ekki er aðeins auðvelt heldur líka stórlega arðbært að hirða slóg um borð í togurunum. Það hefur verið skrifað nokkuð mikið um þetta efni. Það hefur enn fremur verið sýnt fram á það með tilraunum undir stjórn dr. Ólafs Guðmundssonar hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins að blöndun slógmeltu í gras- eða heymjöl og köggla er ekki aðeins mikilvæg aukning á næringargildi heldur einnig á notkunarmöguleikum grasmjöls og lækkar vinnslukostnaðinn verulega. Þessi framleiðsla er ekki lengur tilraunavinnsla. Þetta er alvara sem hefur gefið góða raun s.l. sumar. Ég veit til þess að togari í Bolungarvík safnaði slógi s.l. átta mánuði eða um það bil og aflaverðmæti þess togara hefur hækkað um 3%. Það verður sem sagt 3% hærra aflaverðmæti á togaranum eftir að byrjað er að hirða slógið. Þessi slógmelta, sem kölluð er, var síðan unnin í verksmiðjunni á staðnum og seld sem fóðurbætir í verksmiðjuna í Gunnarsholti. Þetta finnst mér vera hægt að kalla virkilega innlenda fóðurbætisframleiðslu miklu fremur en þá blöndun og kögglun á innfluttu fóðri sem framkvæmd er hér og gengur undir nafninu innlend fóðurframleiðsla. Það má segja að stórframleiðsla á slógmeltu um borð í öllum togaraflota Íslendinga sé eitt og smávegis hirðusemi og nýting á því sem til fellur við sjávarsíðuna og til sveita sé annað. Það hefur allvíða gerst á undanförnum árum að bændur hafa fengið vini og kunningja í sjómannastétt til að safna fyrir sig fiskúrgangi og slógi í tunnur og blanda með maurasýru. Mér er kunnugt um að bændur hafa hirt silungs- og laxaslóg og meltu með góðum árangri. Þeir menn hafa sagt mér að það sé ekki aðeins að þeir hafi sparað drjúgum fóðurbætiskaup með þessu móti, heldur hafi þeir einnig þóst merkja að heilsufar og þrif búpenings hafi verið með sérstökum ágætum á þessu fóðri. Þetta er svo ótrúlega auðvelt að fyllsta ástæða er til að hvetja menn til að nýta sér þessa möguleika. Hv. 1. flm. till. skýrði nokkuð í framsögu sinni merkingu orðsins heimaöflun og hvert markmiðið er með þessum tillöguflutningi. Ég leitaði til gamans nokkurra upplýsinga um hvar notkun þessa hugtaks kæmi fyrir í eldri heimildum. Mér var bent á Búnaðarritið frá 1946–1947, þar sem Klemens Kristjánsson frá Sámsstöðum segir í skýrslunni um starfsemina á Sámsstöðum árin 1945 og 1946, með leyfi forseta: „1945 náði bygg yfirleitt góðum þroska á Suður-, Vestur- og Norðurlandi, og s.l. ár hefur það eflaust náð ágætum þroska þar sem því var stefnt til fullrar þurrkunar. illa gengur að fá bændur og þá, sem jarðrækt stunda, til þess að taka upp kornyrkju, og hafa undanfarin ár dregið mjög úr áhuga og viðleitni bænda á þessu sviði. Ég vona, að gott mál og heillavænlegt sigri um síðir, sú komi tíð, að bændur sjái sér hag í því að framleiða mestan eða allan þann kornmat, sem þarf til skepnufóðurs fyrst og fremst. Það ætti að vera metnaðarmál fyrir íslenska bændur að framleiða sem mest af því fóðri, er þeir þurfa handa mjólkurkúm. Undanfarin tvö ár hefur aðeins 15–22% af fóðurbæti þeim, sem notaður er í kýrnar á Sámsstöðum, verið innflutt, en afgangurinn 80–85%, heimaaflað eða innlend framleiðsla.“ Með þessum orðum vildi ég undirstrika að fyrir löngu hafa menn gert sér grein fyrir því hversu þýðingarmikið það er að menn búi sem best að því sem landið getur gefið af sér og spari með því erlendan gjaldeyri og tilkostnað við búreksturinn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. á þskj. 17, þáltill. sem flestum þdm. á að vera kunnugt um hvað fjallar. Hún er ein af mörgum í röð tillagna um aðgerðir af hálfu ríkisvaldsins til þess að leggja niður eða hætta þátttöku í starfsemi sem ríkið er aðili að í dag. Skipaútgerð ríkisins hefur í gegnum árin og þá kannske sérstaklega á seinustu 10 árum sætt þó nokkurri gagnrýni og þá af misjöfnu tilefni. En undir niðri hefur þó sjálfsagt mestu máli skipt að menn sáu ekki fram á það að hún næði tilætluðum árangri eða settum markmiðum. Tekjur og rekstrargjöld Skipaútgerðar ríkisins voru árið 1982 eins og hér segir: Gjöld 169 millj. 657 þús. 159 kr. Af því var rekstrarkostnaður 122 millj., en vextir og afskriftir um 47 millj. Tekjur fyrirtækisins urðu af skipum, vöruafgreiðslu og fleiri póstum endanlega 83 millj. 925 þús. Halla varð því að mæta sem nam 85 millj. 731 þús. Skuldir Skipaútgerðarinnar þann 31.12.1983 voru 470 millj. og voru skuldirnar 15 millj. rúmar umfram endurmetnar eignir. Skuldirnar jukust um nærri 100% á árinu 1983, en hallinn jókst um 151%. Skipaútgerðin, sem var rekin með 85 731 300 kr. halla á árinu 1983, á ekki fyrir skuldum og hefur ekki getað og mun ekki geta greitt afborganir lána öðruvísi en með nýjum lánum og er því í raun gjaldþrota. Væri um venjulegt fyrirtæki að ræða bæri stjórn fyrirtækisins að gefa það upp til gjaldþrotaskipta. En því er ekki til að dreifa í þessu tilviki, heldur er hér um eina af mörgum gömlum stofnunum ríkisins að ræða sem er á framfæri skattþegna. Í umr. sem farið hefur fram um hallann á rekstri Skipaútgerðar ríkisins vill gleymast að ræða það veigamikla atriði hver tilgangurinn sé með Skipaútgerð ríkisins. Svarið við þeirri spurningu tengist náið spurningunni um það hver ríkisafskipti eigi að vera almennt. Það er almenn skoðun meginþorra landsmanna að ríkið eigi að tryggja sem jafnasta velferð þegnanna í landinu með því að sjá um heilbrigðis- og félagsþjónustu, menntun landsmanna og stór samfélagsleg verkefni eins og t.d. vegalagningu. Jafnframt því á ríkið að sjá svo um að landsmönnum sé kleift að reka atvinnugreinar sínar, hvort heldur þær eru á samvinnugrundvelli eða á grundvelli einkarekstrar, án of mikilla ríkisafskipta, en rétta fram örvandi hjálparhönd þegar með þarf án þess að fara út í beina samkeppni við framkvæmdavilja þegnanna. Það er öllum ljóst að landsmenn sitja ekki allir við sama borð að því er varðar samgöngur. Samgöngur á landi til margra byggðarlaga eru oft ekki mögulegar mánuðum saman og þá er einungis um að ræða samgöngur á sjó eða í lofti. Flugvellir eru gjarnan fáir í slíkum héruðum og veður oft válynd og henta ekki til flugferðar. Eina lausnin er þá sú að nota sjóleiðina. Þegar þannig stendur á er eðlilegt að mínu mati að ríkið aðstoði þessi byggðarlög og tryggi þeim nauðsynlegar samgöngur. En það mun hafa verið upphaflega markmiðið með Skipaútgerð ríkisins og líka með styrkveitingum til flóabáta. Því miður virðist raunin hins vegar vera orðin sú að þetta markmið Skipaútgerðarinnar hefur gleymst. Ef marka má nýjustu fregnir frá Skipaútgerð ríkisins telur hún jafnvel hlutverk sitt felast í allt öðru en því að tryggja öryggi þegna einhverra ákveðinna landssvæða sem búa við samgönguörðugleika. Það má t.d. minna á það að nýtt fyrirtæki, sem rís á Norðurlandi, á Sauðárkróki, og mikil bjartsýni er bundin við, byggir að mestu leyti rekstrarafkomuáætlanir sínar á því að væntanleg viðskipti þess við Skipaútgerð ríkisins fari fram á þannig verðlagi á flutningum að það er ekki nokkur leið að Skipaútgerðin geti nokkurn tíma staðið undir kostnaði með þeim tilboðum sem hún hefur gert í flutningana frá Steinullarverksmiðjunni. Ég vil leggja áherslu á það að ég tel, eins og ég sagði áðan, eðlilegt að ríkið gegni ákveðnu þjónustuhlutverki hvað erfiðar samgöngur snertir til ákveðinna byggðarlaga. Ef menn eru sammála um það að þetta skuli gerast þannig að ríkið reki skipaútgerð, þá hljómar oft á tíðum dálítið annarlega í eyrum manns sú fullyrðing eða krafa jafnvel að slíkt sé hægt að gera hallalaust. Ég á við það að réttlætingin á rekstri Skipaútgerðar ríkisins, sérstaklega á stórkostlegum fjárfestingum sem áttu sér stað fyrir nokkrum árum þar, fólst í því að verið væri að koma Skipaútgerð ríkisins á hallalausan grundvöll. En jafnframt átti að sinna því þjónustuhlutverki sem upphaflega var markmiðið með stofnun fyrirtækisins. Ég tel að það verði að líta á hlutverk eða þjónustuhlutverk ríkisins í þessum málum þannig að samgöngur, hvort heldur eru á lofti, á láði eða á legi, verði sem jafnastar til allra hluta landsins og að ríkisvaldið hlutist til um, að svo miklu leyti sem því er fært og vilji er fyrir hendi, að slíkt verði. Í því samhengi tel ég eðlilegt að ríkisvaldið veiti þeim stöðum þjónustu sem ekki njóta eðlilegra samgangna í lofti eða á láði. Aftur á móti er ég alls ekki sannfærður um að það þurfi endilega að gerast með því að ríkið reki skipaútgerð til þeirra hluta og mun ég kannske koma aðeins að því síðar. Ég tel að rekstur ríkisins á skipaútgerð sé ekki markmið í sjálfu sér, heldur leið að því markmiði að jafna aðstöðumun landsmanna með tilliti til samgangna. Það kann því í því samhengi, þó að það kannske heyri ekki hér beint til, að vakna sú spurning hvort ekki sé rétt að leita fleiri leiða svo sem þeirra t.d. að þjóna frekar færri stöðum en styrkja þess í stað með öðrum hætti flugsamgöngur eða aðrar samgöngur á landi þar sem slíkt hentar. Það er af mörgum hlutum að taka þegar fjallað er um núverandi rekstur Skipaútgerðar ríkisins og kannske ekki ástæða til - vegna þess að þessi mál eru mönnum hér að mörgu leyti kunnug - að tína allt til. En ég vildi þó gjarnan nefna eitt atriði sem dæmi um það hvað ég tel litla skynsemi ríkja í rekstri þessa fyrirtækis. Á seinni árum hefur komið upp sú staða að Skipaútgerð ríkisins rekur til hliðar nokkurs konar bifreiðaútgerð ríkisins. Til þess að hagræða í rekstri, eins og það var kallað, fækkuðu þeir viðkomustöðum víðs vegar um landið en bjóða þess í stað upp á landflutninga til þessara viðkomustaða og frá og til móttakenda. Nú er það komið svo langt að það skiptir engu máli hvort þú býrð t.d. á Reyðarfirði eða á Egilsstöðum, það er jafn dýrt eða jafn ódýrt að fá vörur frá Reykjavík á báða staðina, þ.e. það kostar þig ekki sem viðtakanda neitt meira að taka á móti vörunni á Egilsstöðum en á Reyðarfirði. Þetta þýðir að Skipaútgerð ríkisins greiðir þeim verktaka, sem í þessu tilfelli mun held ég vera kaupfélagið, kostnaðinn af flutningunum og tekur hann á sig algjörlega. Þetta er eins konar niðurgreiðsla fyrirtækisins á landflutningum. Hvað mega íbúar svæða t.d. eins og hérna á Suðurlandsundirlendi segja, sem ekki eiga þess raunar kost að fá neitt flutt til sín með skipum, um þá mismunun sem ríkið stundar með þessum hætti? Eiga þeir ekki beinlínis kröfu á því - ef þetta er skv. yfirlýstum vilja ríkisvaldsins - að flutningar til þeirra - ef þeir búa á Hvolsvelli eða í Vík í Mýrdal - séu niðurgreiddir með sama hætti og þeir flutningar sem ég var að lýsa áðan? Það er hægt að benda á það að stór fyrirtæki í verslun gera beinlínis út á þennan lága flutningskostnað Skipaútgerðar ríkisins. Samband ísl. samvinnufélaga, sem býður upp á sama verð á nauðsynjavörum um allt land, gerir í raun og veru út á þessa jöfnun flutningskostnaðar sem gerist í gegnum flutninga Ríkisskips því að þeir flytja þetta með ríkisskipum, ekki með sínum eigin skipum. Þess eru mýmörg dæmi að þau skipafyrirtæki sem hér starfa umskipa vöru sinni, sem er á leiðinni annaðhvort að eða frá landinu, hér í Reykjavík beinlínis í þeim tilgangi að lækka endanlegan flutningskostnað vegna þess að Ríkisskip býður lægsta verð allra á flutningum frá Reykjavík milli hafna út um landið. Það má nefna t.d. það dæmi að frá Húsavík er fluttur kísilgúr til Reykjavíkur í skipum Ríkisskips og honum umskipað þar yfir í skip annarra flutningsaðila. Í því tilfelli mun það vera þannig að sá flutningsaðili, sem tekur við hérna í Reykjavík, var hinn upphaflegi bjóðandi í verkið, bauð það síðan út til Ríkisskips og hirðir í milli um 50% af upprunalegu tilboði. Ég held því fram að sá halli, sem skattgreiðendur verða að greiða af þessum rekstri Ríkisskips eða Skipaútgerðar ríkisins eins og ég hef verið að lýsa honum, auki endanlega heildartilkostnað á flutningum á nákvæmlega sama hátt og stærð fiskiskipaflotans eykur heildartilkostnað við öflun þess fiskjar sem við erum að veiða til að afla okkur tekna. Þess vegna tel ég að heilbrigðasta leiðin í þessari stöðu væri sú að leggja niður rekstur Skipaútgerðar ríkisins, selja eignir þessa fyrirtækis og þjóna því hlutverki sem ríkið telur sér skylt að þjóna einfaldlega með beinum framlögum til þeirra byggðarlaga sem á þessari þjónustu þurfa að halda.



Herra forseti. Ég get verið stuttorður um þessa till. Á dagskrá þessa fundar eru einar 10 till. frá sama hv. þm. Stefáni Benediktssyni um það að leggja niður ríkisstofnanir. Þetta eru flestar slæmar till. og fylgja þeim snubbóttar grg. því að það hefur ekki verið lögð mikil vinna í að setja þær saman. Mér finnst það vafamál hvort ekki sé með þessum till.-flutningi verið að misnota þingsköpin. Það hefði verið eðlilegra að flytja þetta sem eitt þingmál. Hefði ég verið forseti hefði ég hugleitt það vandlega hvort ekki mætti koma því þannig fyrir eða hvort ástæða væri til að heimila málflutninginn í þessu formi. Að sjálfsögðu tekur þetta mikið af fundartíma þingsins. Við þurfum að hafa í heiðri málfrelsi og tillögurétt en ég held að hér sé alveg farið á ystu nöf. Ég er á móti þessum till. öllum. Sumum þessum stofnunum þarf að breyta verulega og ég get vel staðið að því að leggja það til. En allar sinna þessar stofnanir nauðsynlegum störfum og þjóðfélagið gengur ekki eðlilega nema með tilvist slíkrar starfsemi. Ég tel að það þurfi að endurskipuleggja Skipaútgerðina og það sé mjög brýnt verkefni að endurmeta stöðuna og endurskipuleggja þessa starfsemi. Þessi starfsemi þarf að vera fyrir hendi og ég sé ekki að henni væri betur fyrir komið en með því að ríkið hefði þar hönd í bagga. Þetta fyrirtæki, Skipaútgerðin, er ákaflega mikilvægt fyrir þær byggðir sem aðrir þjóna ekki. Það er ósköp þægilegt að standa hér í ræðustól og segja að hægt sé að annast flutninga með öðru móti og það væri hægt að fara á bílum á milli staða, það háttar bara ekki alls staðar svo til - 



Herra forseti. Það væri raunar ástæða til þess að halda nokkuð langa ræðu um þetta mál vegna þess að þetta mál segir í sjálfu sér töluvert um það hvernig hv. flm. hugsar í sambandi við þetta mál og ýmis önnur sem hann hefur hér flutt í Sþ. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma vegna þess að hér er fátt inni og áliðið dags. En ég vil bara undirstrika það að allir gömlu stjórnmálaflokkarnir komu sér saman um það og gáfu út tilkynningu um það að þeir ætluðu að reyna að minnka aðstöðumuninn í þjóðfélaginu með ýmsum hætti. Þó að lítið hafi enn þá verið gert svo ég viti til að rannsaka það með hvaða hætti á að gera þetta, þá liggur þetta fyrir og hlýtur að verða krafist af þm. að þessi könnun fari fram, hvernig eigi að fara að þessu. Ef þessi till. hefði verið á þann hátt að Alþingi ályktaði að skora á ríkisstj. að gera könnun á því hvort hægt væri að inna þessa þjónustu af hendi á ódýrari hátt en með Skipaútgerð ríkisins, það væri allt annað mál. En ég sé ekki betur - sérstaklega ef maður athugar þann málflutning sem flm. till. hafði í frammi - að það sé hans skoðun að leggja eigi Skipaútgerð ríkisins niður án þess að þessi könnun fari fram. Að vísu er í till. komist svo að orði: „til að leggja megi niður starfsemi Skipaútgerðar ríkisins,“ hvað sem það táknar nú. En miðað við hans túlkun á málinu gat ég ekki skilið annað. Mér fannst það ákaflega merkilegt sem hann sagði um það að Skipaútgerðin borgaði flutninga á landi, t.d. frá Reyðarfirði í Egilsstaði. Þetta er alveg nýtt fyrir mér. Ég held að þetta sé svo mikill misskilningur sem mest má vera -  Hitt veit ég að ef Skipaútgerðin hefur talið sig hafa hag af því að fara fram hjá höfn og koma vöru með öðrum hætti á milli staða þá er það ekki nema eðlilegt að þeir beri kostnað af því. Ég er alveg til með að athuga alla þá möguleika sem eru fyrir hendi til að kanna það hvort hægt er að annast þjónustu á þennan hátt með ódýrari hætti en gert er. En að ætla sér að leggja niður t.d. Skipaútgerð ríkisins áður en þessi könnun fer fram, það er alveg fráleitt, það er svo fráleitt að maður er eiginlega undrandi yfir því að slíkt skuli koma hér fram á Alþingi á árinu 1985. Ég held að þjóðin standi nú frammi fyrir því og ekki síður stjórnvöld að gera sér grein fyrir því að við höldum ekki landinu í byggð með öðrum hætti en að minnka þann mun á lífsaðstöðu í landinu. Hvernig við eigum að fara að því er langt mál og geta líka verið skiptar skoðanir um það hvernig eigi að gera þetta. En ef menn á annað borð hafa þá skoðun að þetta sé þjóðinni nauðsynlegt, - sem ég efa ekki að sé, þá verður að fara þær leiðir sem eru ódýrastar en ná þeim markmiðum sem við ætlum að ná og það ber að gera það. Ég treysti því og raunar veit það að svona till. verður ekki samþykkt hér á hv. Alþingi, enda væri illa komið fyrir þessari stofnun ef slíkt væri gert.



Herra forseti. Það er að sönnu nokkuð frumleg till.-gerð og frumleg vinnubrögð sem hv. flm. Stefán Benediktsson 8. þm. Reykv. viðhefur með þessum málalista sem hér liggur fyrir á dagskrá Sþ. Ég er ekki endilega sammála hv. 2. þm. Norðurl. v. sem hér talaði og taldi að eðlilegast hefði verið að allar þessar till. hefðu verið sameinaðar undir einu og sama númerinu og ræddar í einu. Ég held nefnilega að hér sé um svo gjörólíka starfsemi að ræða og aldeilis mismunandi ríkisfyrirtæki að það sé eiginlega nauðsynlegt að ræða um þau hvert fyrir sig. Ég er til að mynda alveg til í að skoða það með hv. flm. að ríkið geti látið af afskiptum af vissum fyrirtækjum sem hér eru nefnd en í öðrum tilfellum er ég honum aldeilis ósammála og sé ekki að nokkur annar aðili en hið opinbera geti innt af hendi þá starfsemi sem um er að ræða. Ég á t.d. erfitt með að koma auga á það að annar aðili en ríkið annist þá þjónustu sem Skipaútgerð ríkisins veitir og uppfylli þær skyldur sem því hafa verið lagðar á herðar, að jafna aðstöðumun manna eftir því hvar þeir búa á landinu með þessum hætti. Ég lít á rekstur Skipaútgerðar ríkisins sem anga af samgöngumálum landsmanna, að þetta er í raun og veru samgöngumál. Ég hef fram að þessu haldið að ekki væri um það ágreiningur með þjóðinni að það opinbera annaðist í stórum dráttum rekstur samgöngukerfisins, a.m.k. vegi, brýr og byggði flugvelli, hafnir o.s.frv. Það er mismunandi auðvelt að innheimta fyrir þessa þjónustu. Í vissum tilfellum eru það fyrirtæki sem taka það gjald fyrir þjónustuna að þau geta haldið þeim rekstri uppi, í öðrum tilfellum borgar ríkið meira og minna með starfseminni. Þetta er alsiða með öllum þjóðum og ég held að við Íslendingar komumst ekkert fram hjá því frekar en aðrir, að það opinbera sé að meira og minna leyti aðili að öllum samgöngumálum, öllu sem það snertir hér. Ég er út af fyrir sig einnig tilbúinn að ræða skipulag Skipaútgerðar ríkisins, en ég tel fráleitt að slá því föstu með till.-flutningi af þessum toga að heppilegasta leiðin sé að leggja fyrirtækið niður, leggja starfsemina niður. Kæmi það í ljós mundum við að sjálfsögðu kyngja því eftir vandlega könnun að heppilegra væri að gera þetta með öðrum hætti. En ég tel þann rökstuðning, sem hér er fram færður fyrir því, allsendis ónógan. Og mér finnst það allt of óljóst hvað við eigi að taka til þess að menn geti samþykkt slíkar tillögur. Ef ég fer rétt með þá kom það fram í framsögu hjá flutningsmanni að leggja bæri þetta niður og greiða sem bein framlög til viðkomandi byggðarlaga þær fjárhæðir sem hið opinbera yrði að inna af hendi af þessum sökum. Ég get sem sagt ekki séð í fljótu bragði að það séu efnisleg rök fyrir því, á þessu stigi málsins, að samþykkja slíka till. Það hefur reyndar löngum vakið undrun mína hversu lítið er flutt á sjó á seinni árum hér á Íslandi. Að gefinni þeirri staðreynd, sem enginn mótmælir, að Ísland er eyja, þá finnst mér hlutfall flutninga á landi og í lofti ótrúlega hátt miðað við það hversu auðvelt það ætti að vera að skipuleggja hér góðar samgöngur á sjó með mátulega tíðum ferðum til þess að tengja alla strandlengju landsins saman með þeim hætti. Farþegaflutningar á sjó hafa að heita má lagst niður í seinni tíð. Og það er auðvitað vegna þess hvað áætlunin er gisin og langt líður milli ferða að menn taka jafnvel flugvél til Reykjavíkur frá einum stað á strandlengjunni og fljúga til baka til þess næsta, í staðinn fyrir að sigla kannske fyrir eitt annes, sem ætti að vera auðvelt ef áætlun skipaútgerðar ríkisins eða einhvers annars aðila, sem annaðist þessa þjónustu, væri sniðin með það fyrir augum. Inn í þetta spilar auðvitað batnandi vegakerfi og bættar samgöngur í lofti. Engu að síður teldi ég það stórt skref aftur á bak ef af legðist með öllu sú þjónusta sem Skipaútgerð ríkisins hefur haldið uppi. Því valda fyrst og fremst landfræðilegar aðstæður á ýmsum stöðum og mikill aðstöðumunur sem af því mundi leiða fyrir ákveðin byggðarlög. Ég tel sem sagt, herra forseti, ekki efnisleg rök fyrir því að samþykkja slíka till. eins og málum er háttað og með þær upplýsingar sem þm. hafa í höndum um þessi mál. Hitt er í raun allt annað mál að fara ofan í saumana á rekstri og skipulagningu Skipaútgerðar ríkisins og það sama má reyndar segja um margar af þeim stofnunum sem hv. þm. leggur til að lagðar séu niður með samhljóða grg. á fjölmörgum þskj. Það er ákveðin tíska í dag að sumir vilja sem ólmast selja ríkisfyrirtæki, aðrir vilja sem ólmast leggja þau niður. Ég held að það sé meira af einhverjum misskildum hugsjónalegum metnaði sem menn fara inn á þessa braut, gjarnan án þess að skoða nógu rækilega hvað eigi þá að taka við, hverjir eigi að annast þessa þjónustu og hvernig eigi að haga þeim málum. Menn taka hér allmörg skref í tilhlaupinu sem kannske verður svo mjög lítið stökk þegar lent verður á bakkanum hinum megin.



Herra forseti. Ég skal ekki meta það í sjálfu sér hvort það er að misnota þingsköpin að flytja þessi mörgu mál en ég óttast hins vegar að ormurinn langi verði seinunninn ef miðað er við það hvernig okkur miðar nú. Þetta mál, sem hér er til umr., vildi ég einmitt sjá rætt til hlítar. Án þess að lengja þessa umr. mikið vil ég lýsa því yfir að ég tek undir þessa till. Ég hnaut um það í fjárlagatill. að um 40 millj. kr. styrk var að ræða til Skipaútgerðar ríkisins og var sú fjárhæð mér nokkur þyrnir í augum. Hv. flm. hefur upplýst að taprekstur Skipaútgerðarinnar hafi verið meiri og verði eflaust meiri. Ég hef saknað þess að hafa ekki séð eða heyrt meiri umr. á síðustu tímum um kaup annarra skipafélaga á Skipaútgerð ríkisins eins og þó til stóð. Skipaútgerð ríkisins var nefnilega til sölu haustið 1983. Hún tapar stöðugt, það hefur verið upplýst. Ég minnist smíðanna í Bretlandi fyrir nokkrum árum sem fóru fram á sama tíma og skipasmíðastöðvar hér heima vantaði sjálfar verkefni og hefðu getað tekið þessi verkefni að sér. Það stóð til að þessi nýi skipakostur yrði til mikillar hagræðingar í rekstri. Nú hef ég heyrt að til standi að breyta skipunum stórlega með ærnum tilkostnaði í frystiskip með frystilestum. Ég get staðfest það að þessi dæmisaga sem hv. flm. sagði frá kísilgúrflutningunum, er rétt. Ég veit þó ekki hvort prósentutalan er 50 eða ekki, en alla vega er mun ódýrara fyrir Hafskip að flytja kísilgúr frá Húsavík í gámum til Reykjavíkur með Ríkisskip, á því er enginn vafi, þar er um visst undirboð að ræða. Ég get ekki sætt mig við þann málflutning að hér sé verið endilega að skerða þjónustu við landsbyggðina. Skipafélögin þrjú, sem viðræður stóðu við og gerðu einhvers konar málamyndatilboð eða a.m.k. leituðu eftir viðræðum við ríkisvaldið um kaup á hlutum í Ríkisskip, ég get ekki séð annað en að þessi skipafélög gætu fullkomlega séð fyrir þeirri þjónustu sem Ríkisskip veitir nú. Hver veit nema hún yrði betri. Ég get ekki skilið að hér sé verið að tala um að afleggja þjónustu. Mér finnst það hálfgerður útúrsnúningur. Hitt get ég tekið undir að rökstuðningur sé ekki nógur og að það þurfi að fara betur ofan í saumana á þessu máli, eins og hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði áðan. Þetta þarf að kanna mikið betur og ég reikna með að það verði gert og vonast til að sú könnun sé þegar í gangi þó að lítið hafi af henni frést. Það er sem sagt alls ekki gefið, þó að því hafi verið haldið fram, að flutningar með Ríkisskip séu endilega miklu ódýrari en þeir yrðu á annan hátt. Til þess að lengja ekki málið meira vildi ég aðeins lýsa því yfir að ég hefði óskað þess að þessi till. yrði rædd að fullu og næði fram að ganga.



Herra forseti. Við erum hér nokkrir saman komnir rétt eina ferðina til að ræða eina af þessum mörgu till. í bandorminum mínum. Ég þakka þá umr. sem hér hefur farið fram þó að ég sakni þess líka að vissu leyti að hún fjalli ekki eins mikið um grundvallaratriði þessa máls og ég hefði æskt. Ég hefði svo sem getað látið fylgja með hverri þessara grg. allítarlegar upplýsingar um tölulega stöðu þessara fyrirtækja sem um ræðir og ýmislegt í þeirra rekstri sem fljótgert er að benda á. Menn tala hér um að það þurfi að gera könnun, þurfi að rannsaka. Ég held að menn átti sig ekki á því að sú rannsókn þarf í sjálfu sér ekki að vera ýkja löng eða flókin. Hún getur nánast átt sér stað héðan úr þessum ræðustól. Við tölum fyrst um grundvallaratriðið um afskipti ríkisvalds. Ég er þeirrar skoðunar, eins og flestir hér inni, að ríkisvald beri ákveðna ábyrgð á samgöngum á landi og sjó, þ.e. beri ábyrgð á ákveðnum jöfnuði í samgöngum fyrir alla landsmenn. Þar með væri í raun og veru fyrstu grein þessarar rannsóknar lokið að því leyti að vilja væri lýst yfir. Annar liður þessarar rannsóknar væri spurningin um starfsemi Ríkisskips til þess að fullnægja þessum kröfum. Og ef menn opna nú hug sinn og skoða þetta mál með sæmilega fordómalausu hugarfari má benda á tvennt. Samgöngur á sjó eru nauðsynlegar til sumra staða vegna þess að erfitt er að komast þangað með öðrum hætti. Þar þarf að sjá fyrir góðum samgöngum af sjó. Samgöngur eru nauðsynlegar til einhverra fleiri staða vegna þess að sú vara sem á að flytja er þess eðlis að erfitt er að flytja hana á landi. Þessar tegundir flutninga eru að nokkru leyti algerlega óskyldar. Fyrri gerð flutninganna er nauðsynleg vegna þess að aðrar gerðir flutninga eru illmögulegar vegna aðstæðna, þ.e. það eru ekki vegir eða flughafnir fyrir hendi. Hin tegund flutninganna er nauðsynleg vegna þess einfaldlega að varan sem um ræðir er þess eðlis að hún verður ekki flutt hæfilega með öðru móti, en það er ekki þar með sagt að slíkir flutningar þurfi að niðurgreiðast, þ.e. að þeir séu hluti af einhverju samgönguvandamáli vegna þess að þarna er líklegast yfirleitt um einhverja þá hluti að ræða sem sjaldan þarf að flytja. Þegar við erum að niðurgreiða samgöngur á einhverja ákveðna staði víðs vegar út um landið miðast í raun og veru niðurgreiðslan af rekstri Ríkisskips við viðkomu þess í ákveðnum höfnum. Ef við hugsum okkur að Ríkisskip væri ekki fyrir hendi heldur þau þrjú skipafélög önnur sem hér starfa í landinu og líklega nokkur fleiri, þá þyrfti í raun og veru kostnaðarþátttaka ríkisins einfaldlega að miðast við það að niðurgreiða flutninga á ákveðnar hafnir þar sem íbúar viðkomandi byggðarlaga ættu ekki kost á eðlilegum samgöngum allt árið um kring til jafns við aðra landsbúa. Óeðlilegt er að mínu mati að mismuna landsbúum, en útgerð Ríkisskips mismunar landsbúum með því fyrirkomulagi sem nú er. Mjög margir þurfa að sækja flutninga um mjög langan veg en eiga engan kost á þeim niðurgreiðslum sem fram fara í gegnum rekstur Ríkisskips. Óeðlilegt er líka að mínu mati að auka umfang í rekstri sífellt með það að markmiði að draga úr rekstrarkostnaði, eins og ráðamenn fyrirtækisins segja en valda hinu gagnstæða. Hv. ræðumaður hér á undan mér lýsti þjónustu Ríkisskips fyrir 20 árum. Hún var stopul og léleg og meðferð vörunnar léleg. En tapið á Ríkisskip var ekki eins mikið þá og það er í dag hlutfallslega. Nú hefur þjónustan batnað, stóraukist og umsvif þessa fyrirtækis fara sívaxandi og tap þess fer sívaxandi. Er tapið í beinu hlutfalli við þátttöku ríkisins í því að greiða niður aðstöðumun þegnanna? Ég efa það. Ég veit ekki hversu margir hafa fylgst með þeim samningum sem í gangi voru milli Ríkisskips og steinullarverksmiðjunnar. En þar ætlaði Ríkisskip í grófum dráttum að flytja steinullina til Reykjavíkur til umskipunar á u.þ.b. 15% af reiknuðu kostnaðarverði til flutninganna. En til þess að annast þessa flutninga þyrfti Ríkisskip að auka skipakost sinn um 75%. Hvaðan halda menn að hafi átt að taka þær fjárfestingar og hvaða þegnum var verið að þjóna með þeirri niðurgreiðslu?

Fyrirspurnin hljóðar svo: „1. Hve mikið hefur innheimst af gengismun skv. 3. gr. l. nr. 71/1984, um ráðstafanir í sjávarútvegsmálum? 2. Hvað er áætlað að mikið fé eigi eftir að koma í gengismunarsjóð? 3. Hverjir hafa fengið greitt úr sjóðnum, hve mikið hefur farið til hvers og til hvaða nota? 4. Hvernig verður því fé skipt sem nú er óráðstafað? 5. Hver er áætlaður vaxtahagnaður sjóðsins?“ Þegar gengi íslensku krónunnar var breytt 27. maí 1983 var ákveðið með bráðabirgðalögum, nr. 52 27. maí 1983, að innheimtur skyldi 10% gengismunur af sjávarafurðum, sem framleiddar voru fyrir 1. júní 1983 og fluttar úr eftir það. Svar við 1., 2. og 5. spurningu: Staða verðhækkanareiknings (gengismunarreiknings) þann 15. janúar 1985 og áætlun um óinnkomið. Í millj. kr. Áætlað Innkomið óinnkomið Samtals Freðfiskur 249,0 0 249,0 Saltfiskur 128,3 0 128,3 Skreið 94,5 140x) 234,5 Mjöl 6,9 0 6,9 Hrogn 2,8 0 2,8 Lýsi 1,4 0 1,4 Vextir 1983 og 1984 22,6 22,6xx) Samtals 505,5 140 645,5 x) Útistandandi skuldir vegna skreiðar eru nú um 550 millj. kr. Langmestur hluti þeirra er vegna framleiðslu fyrir 1. júní 1983. Tekjur gengismunarsjóðs af þessari upphæð mundu verða u.þ.b. 45 millj. kr. Áætlað verðmæti skreiðarbirgða í landinu er u.þ.b. 1100 millj. kr. Að gefnum ákveðnum forsendum mundu birgðirnar skila í gengismunarsjóð 90–100 millj. kr. Miðað við stöðu mála nú verður að teljast ólíklegt að sú upphæð skili sér inn í gengismunarsjóð, a.m.k. gerist það ekki á næstu tveimur árum. Hins vegar er góð von um áð áður nefndar 45 millj. kr. skili sér í sjóðinn á þessu ári. xx) Vaxtatekjur árið 1983 voru 17,8 millj., en 4,8 millj. árið 1984. Vaxtatekjur árið 1985 munu verða óverulegar þar sem lítið kemur nú í sjóðinn og rennur fljótt upp í skuldbindingar. Svar við 3. og 4. spurningu: Úthlutun Greitt kr. kr. 1. Lán til loðnuskipa 60 000 000 60 000 000 2. Lán til loðnuvinnslustöðva 15 000 000 13 395 000x) 3. Til orkusparandi aðgerða 10 000 000 10 000 000 4. Til eflingar gæða og vöruvöndunar 10 000 000 10 000 000 5. Til lífeyrissjóða sjómanna 30 000 000 30 000 000 6. Til annarra velferðarmála sjómanna 7 000 000 7 000 000 7. Til styrktar- og lánasjóðs fiskiskipa 4 000 000 4 000 000 8. Til sérstaks átaks í loðnuleit haustið 1983 1 200 000 1 200 000 9. Til greiðslu eftirstöðva og vaxta af skuld Olíusjóðs fiskiskipa, lög nr. 1/1983, u.þ.b. 60 000 000 40 000 000 10. Til Stofnfjársjóðs fiskiskipa inn á reikninga fiskiskipa með hliðsjón af aflaverðmæti01.07.1982–30.06.1983 100 000 000 100 000 000 11. Til Stofnfjársjóðs til lækkunar á skuldum og/eða fjármagnskostnaði fiskiskipa 200 000 000 175 000 000 12. Til saltfiskdeildar Verðjöfnunarsjóðs 60 000 000 33 000 000 13. Sjóslysanefnd 350 000 350 000 14. G.I.F.A. 3 378 823 3 378 823xx) 15. Öryggismál sjómanna 3 000 000 0 Samtals 563 928 823 487 323 823 x) Ekki eru horfur á að um frekari útgreiðslu af þessum lið verði að ræða. xx) Kostnaður vegna samnings við bandarísk stjórnvöld um veiðiheimildir innan bandarískrar fiskveiðilögsögu. Ætlast er til að þeir aðilar, sem nýta munu sér þessar heimildir, endurgreiði sjóðnum þennan kostnað.