Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (JÞ): Í nál.hv.fjhn. á þskj. 368 er óskað eftir því, að gerð sje grein fyrir því, hvernig standi á nokkrum greiðslum, sem færðar eru til útgjalda í 24. gr. fjárlaganna, samkvæmt lögum og þingsályktunum. Fyrsta greiðslan, 5 þús. kr., er færð samkvæmt lögum um kaup á skipum frá 1917. Það eru eftirstöðvar af kostnaði við viðgerð á e/s „Borg“, sem landið átti, og greitt til skipasmíðastöðvar í Kaupmannahöfn. Því næst eru 625 kr., sem greiddar hafa verið samkvæmt lögum frá 1917, um stofnun alþýðuskóla á Eiðum. Eru það vextir og afborgun af láni, er á eigninni hvíldi, er ríkið tók skólann að sjer til rekstrar, og það hefir verið siður fram að þessu að færa þetta í þessa grein fjárlaganna, þótt það raunar ætti betur heima í 7. gr. ásamt öðrum slíkum greiðslum. Þá er greiðsla til kornforðabúrs, 102 kr., sem er styrkur til Fellahrepps 1923–24, fyrir þá sök, að þessi hreppur hefir fullnægt þeim skilyrðum, sem lögum samkvæmt gefa þennan rjett. Enn eru 11 þús. kr., sem greiddar hafa verið samkvæmt lögum um húsagerð ríkissjóðs, frá 1919. Þessu fje var varið til undirbúnings viðbótarbyggingar spítalans á Kleppi veturinn 1923–24, áður en sú stjórn tók við, er nú situr. Loks eru 1750 kr., sem greiddar hafa verið í sambandi við þál. frá 1917, um skipun fossanefndar. Er það kostnaður við vatnsrenslismælingar, sem framkvæmdar hafa verið á ýmsum stöðum nú í nokkur ár.

Frsm. (Jakob Möller) Jeg þakka hæstv. fjrh. fyrir góð og gild svör. Í sjálfu sjer er ekkert að athuga við þessar færslur annað en það, sem hæstv. fjrh. tók fram um greiðsluna til Eiðaskólans, að hana bæri að færa með öðrum lánum. Greiðslan fyrir „Borg“ er auðvitað heldur ekki beinlínis eftir lögunum um kaup á skipum frá 1917. En úr því að búið er að selja „Borg“, þá má þetta svo vera. Að öðru leyti væntir nefndin þess, að haldið verði áfram framvegis að koma sem flestum færslum af þessari grein og í aðrar greinar, þar sem þær eiga betur heima, svo sem reynt hefir verið undanfarin ár.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Nefndin hefir orðið sammála um að mæla með því, að þetta frv. verði samþykt. Ástæðurnar fyrir því eru teknar fram í greinargerð, sem frv. fylgir, og er engu við það að bæta. Eins og hv.þdm. sjá, þá fer frv. fram á það, að Snæringsstaðir sjeu seldir Áshreppi, handa barnaskóla hreppsins, sem á að byggja þar. En það verður að telja nauðsynlegt fyrir hverja sveit að eiga það land, sem skóli hennar er reistur á. Það var mál fyrir þinginu í fyrra, sem sýndi, að það getur valdið óþægindum, ef ekki er vel um slíkt búið. Jeg skal taka það fram, að það er upplýst í þessu máli, að ábúandi á ekki forkaupsrjett á jörð þessari, þar sem sýslunefnd hefir látið í ljós, að jörð þessi væri heppileg til skólaseturs. Þegar ábúandinn, sem jafnframt er ábúandi á Undirfelli, fór fram á að fá báðar þessar jarðir keyptar, þá hafði sýslunefnd ekki á móti sölu Undifells, en gerði þessa aths. um Snæringsstaði. Það eru því tilmæli nefndarinnar, að frv. verði samþykt óbreytt.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Frv. þetta er flutt af sjútvn. að tilhlutun hæstv. stjórnar og fer fram á það að breyta ákvæðum viðvíkjandi brotum botnvörpuskipa, sem tekin eru í landhelgi fyrir ólöglegan umbúnað veiðarfæra. En eins og segir í frv., þá á sú rýmkun, sem í því felst, aðeins að koma til greina, þegar það er ljóst af öllum atvikum, að skipið hefir hvorki verið að veiðum í landhelgi nje undirbúningur gerður í því skyni, en það er þegar umbúnaður veiðarfæra er ekki löglegur af óviðráðanlegum ástæðum, eða og þar í landhelgi, sem liggur langt frá veiðistöð eða fiskimiðum. En þó rjett kunni að þykja að samþykkja slík ákvæði, verður að framkvæma lögin með hinni mestu varkárni, og tilætlunin er sú, að það sje dómari, er í hvert sinn metur, hvort máli megi lúka samkvæmt þessum lögum eða ekki. Með frv. þessu eru veiðarfærabrot botnvörpuskipa greind í tvent: brot, sem verða að teljast saknæm, en það er þegar skip eru að hefja undirbúning undir ólöglega veiði í landhelgi o. s. frv., og hinsvegar ósaknæmari brot, þegar svo er ástatt, sem í frv. segir. Verður þá í löggjöfinni sá munur á þessum tvennskonar brotum, að um þau gilda mismunandi sektarákvæði. Fyrir hin saknæmari brot verða sektirnar ákveðnar eftir 2. málsgr. laga nr. 5 frá 1924, en fyrir þau ósaknæmari eftir þessum lögum. Frv. er komið frá nefnd, og mun það því eftir venju ekki fara til nefndar, og leyfi jeg mjer því fyrir hönd sjútvn. að mælast til þess, að málið verði látið ganga áfram.

Forsætisráðherra (JM): Jeg er þakklátur hv. sjútvn. fyrir að hafa flutt þetta frv. og held, að hún hafi þar gert hyggilega í sínum till. Það er sjálfsagt að halda fast við að hegna fyrir veruleg brot, enda eru ákvæði laganna mjög ströng, líklega einhver þau ströngustu, sem nokkursstaðar eru. En það geta komið fyrir þau brot, sem ekki er rjett að hegna fyrir eftir þeim ákvæðum, sem nú gilda. Það hefir komið fyrir, að bæði útlendir og innlendir togarar hafa verið kærðir fyrir brot, sem eru svo lítil, að þau ættu alls ekki að varða jafnharðri hegningu og lögin ákveða nú. En jeg held, að nefndin hafi gert rjett í því að leggja til, að dómari skyldi ákveða um brotið, hvort það skuli dæmast eftir harðari eða vægari ákvæðum laganna, fremur en láta framkvæmdarvaldið hafa alræði í slíkum sökum. Jeg held, að það sje rjett að fara stranglega eftir botnvörpubannlögunum, því að það er með brot á þeim eins og brot á bannlögunum, þeim á að framfylgja án þess að líta til hægri eða vinstri. En það á að gera greinarmun á brotunum. Og það held jeg, að sje gert sanngjarnlega í frv.

Hákon Kristófersson Jeg vil aðeins skjóta því til hæstv.forsrh. (JM), hvort hann sem dómsmálaráðherra trúi öllum dómurum landsins til þess að úrskurða samkvæmt þessum lögum svo við megi una og rjettur manna verði ekki fyrir borð borinn.

Forsætisráðherra (JM): Jeg treysti ekki öllum dómurum landsins jafnvel. En það er hægt að áfrýja þessum úrskurðum eða dömum, ef ekki þykir tekið hæfilegt tillit til allra ástæðna.

Frsm. 1. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) Eins og nál. þau, sem hjer liggja fyrir, bera með sjer, þá hefir landbn. ekki borið gæfu til þess að standa saman um þetta frv., heldur hefir hún klofnað í marga hluta. Þó skal jeg geta þess, að milli 1. og 2. hlutans er ekki svo langt, að sjerstaklega sje orð á gerandi. Við hv. 2. þm. Skagf. (JS) leggjum til, að gerð verði sú breyting á frv., að lögin frá 1924 verði numin úr gildi, en sú breyting gerð á 3. gr. laganna frá 1914, að atvinnumálaráðuneytið löggildi þau baðlyf, er nota á, og ennfremur að heimild verði veitt til þess að nota Coopers duftið. Okkur þykir það hyggilegast að halda þessum lögum með slíkri breytingu, til þess fremur að tryggja, að aðeins góðar baðlyfstegundir verði notaðar. Við styðjum þessa tillögu okkar við óskir og álit margra manna, óskir, sem hafa komið nú í vetur til Alþingis mjög víða að af landinu. Úr tíu sýslum hafa komið þingmálafundargerðir, og fleiri en ein úr sumum, sem óska beint eftir, að Coopers baðlyf verði leyft að nota. Auk þess hafa svo komið óskir úr nokkrum sýslum um það að þingið gerði ráðstafanir til þess, að útrýmingarbað færi fram á næstunni. Við höfum ekki sjeð okkur fært annað en að verða við þessum óskum. Það er öldungis víst, að bændum gengur ekkert annað til með þessum óskum og áskorunum til þingsins en að reyna að tryggja sjer þá bestu baðlyfstegund, sem þeir þekkja til. Og jeg held, að það væri ekki rjett gert að synja þeim, því jeg hygg óskir þeirra hafi við mikil rök að styðjast. Jeg teldi það meira að segja fulla ósanngirni. Viðvíkjandi því, að við háttv. 2. þm. Skagf. (JS) viljum þó ekki gefa allan innflutning frjálsan á baðlyfi, þá er það sökum þess, að við höfum ekki trú á því, að ekki kunni að verða fluttar inn ýmsar tegundir baðlyfja, sem væru ljelegar, en menn ef til vill keyptu og notuðu. Og það væri illa farið. Við teljum sjálfsagt, að þar til útrýmingarbað fjárkláða fer fram, þá sje reynt að tryggja, að þrifabað fari reglulega fram eins og nú hefir átt sjer stað um nokkurra ára skeið, og jafnframt, að góð baðlyfstegund verði trygð. Og það teljum við, að best sje sjeð fyrir með þessu móti. Jeg skal geta þess, að með algerðu frjálsræði til að flytja inn hvaða baðlyfstegundir sem vera skal, þá er það öldungis víst, að inn verður flutt miklu meira af baðefnum en þörf er fyrir. Þannig var það t. d. áður en þessar skorður voru settar með löggjöfinni 1924, að það voru flutt inn liðug 100 tonn af baðlyfjum. Þetta hefi jeg frá góðum heimildum. En það mun vera í mesta lagi notað árlega eitthvað nær 50 tonnum. Þetta bendir til þess, að verði innflutningur ótakmarkaður, þá verði keypt miklu, meira en, þörf er fyrir. Jeg treysti mjer náttúrlega ekki til að staðhæfa neitt, en trúað gæti jeg því, að þegar væri farið að liggja með sumar baðlyfstegundirnar, gætu þær skemst við geymsluna. Vitanlega yrði þá reynt að selja baðlyfin á næsta ári, og ef ekki gengi, þá á þar næsta ári. Hóflegur aðflutningur er það mikilvægt atriði, að ekki er rjett að ganga algerlega framhjá því. En meiri líkindi eru til, að ekki verði flutt óhóflega inn, ef vissar baðlyfstegundir eru löggiltar. Annars ber okkur 1. minni hl. og 2. minni hl. ekkert á milli nema það, að 2. minni hl. vill gefa innflutninginn alveg frjálsan, en halda ákvæðinu um skyldubaðanir einungis. 2. minni hl. kemst svo að orði í nál. sínu, að þeir þori ekki að nema úr lögum þetta ákvæði um skyldu til þess að baða, að það myndi geta leitt til þess, að óþrif ykjust og kláði útbreiddist. Jeg er þeim sammála um þetta atriði. En jeg er líka hræddur við það, sem þeir þó ekki óttast, að ýmsar ljelegar baðlyfstegundir verði fluttar inn, ef innflutningur verður gefinn frjáls, og það álít jeg illa farið. Jeg vænti þess því, að fyrir varúðar sakir geti háttv. deild fremur fallist á till. okkar háttv. 2. þm. Skagf. Viðvíkjandi 3. minni hl. nefndarinnar skal jeg vera stuttorður. Hann hefir trú á því, að aðeins með breyttu skipulagi og betra eftirliti megi ná sama árangri með því að hafa þessa baðlyfstegund eina, sem við höfum notað tvö síðustu árin. Jeg skal ekki staðhæfa neitt um það, hvað breytt skipulag á tilbúningi baðefnisins kynni að hafa í för með sjer. En viðvíkjandi eftirlitinu um sauðfjárbaðanir, þá get jeg upplýst hv. 3. minni hl. um það, að þar, sem jeg þekki til, þá hafa baðanir farið fram undir ströngu eftirliti nú á síðustu árum, svo að það verður ekki bætt, en þó hefir mjög mikill misbrestur orðið á árangri. Mjer var sagt dæmi um það, að eftir að búið var að baða tvisvar úr þessu baðefni undir góðu eftirliti, hafi samt komið upp kláði. Jeg get einnig gefið þar upplýsingar, að nú fyrir stuttu var mjer sagt, að kláða hefði orðið vart á nokkrum bæjum í Borgarfirði. Að vísu var ekki búið að baða nema einu sinni. Jeg hefi það fyrir sátt, að svona sje það víða. Alt þetta bendir á það, að einhver mistök eru með þetta baðefni, hvort sem þau eru viðráðanleg eða ekki. Og jeg held, að þingið geti ekki gengið framhjá þessum atriðum, sem nú eru upplýst. Jeg vænti þess vegna, að hv. deild geti fallist á till. okkar hv. 2. þm. Skagf. Jeg held það sje í alla staði heppilegasta till. Jeg býst svo ekki við að þurfa að fjölyrða um þetta mál meira. Jeg er búinn að segja frá þeim atriðum, sem mjer finst máli skifta; mun því ekki standa upp á ný, nema sjerstakt tilefni gefist.

Frsm. 2. minni hl. (Árni Jónsson) Jeg skal reyna að skýra svo hlutlaust frá, að ekki verði tilefni fyrir hv.frsm.l. minni hl. að standa upp. Það er rjett, að það er ekki ákaflega mikið, sem ber á milli. En þó höfum við ekki getað orðið samferða, þrátt fyrir góða samvinnu í flestöllum málum, sem nefndin hefir haft til meðferðár, og góðan huga á að verða samferða. Eins og hv.frsm. (JörB) gat um, er þetta mál komið fram fyrir áskoranir, sem borist hafa víðsvegar að af landinu. Jeg held hann hafi nefnt 10 sýslur, þar sem skorað var á þingið að löggilda Coopers duftið. Þetta hefir verið allmikið deilumál; en út í það þarf ekki sjerstaklega að fara nú, því að menn eru kunnugir málavöxtum af því, sem fram hefir farið í blöðunum. Eins er mönnum kunnugt um það, að baðlyf það, sem nú er löggilt af atvinnumálaráðuneytinu, er löggilt eftir ráði dýralæknis í Reykjavík. En nú hefir dýralæknir ekki viljað láta löggilda þetta Coopers baðlyf. Það, sem farið er fram á í þessu frv., er það, að þingið fari upp á sína eigin ábyrgð að löggilda baðlyf, sem dýralæknir hefir ekki hingað til viljað löggilda. Hjer er eiginlega komið að þessu ágreiningsatriði, sem nefndin klofnaði á. Því að okkur 2. minni hluta þótti alt of viðurhlutamikið, að Alþingi færi að löggilda þetta baðlyf, þrátt fyrir þessar áskoranir, sem óneitanlega hafa borist, þvert ofan í tillögu þess eina fagmanns, sem við höfum í þessu efni. Og það er því fremur, sem mönnum kemur ekki saman um þetta yfirleitt. Jeg hefi í höndum skilríki, sem jeg get lesið upp, ef þörf gerist. Það eru vottorð víðsvegar að, sem fara í nokkuð aðra átt en það, sem haldið hefir verið fram hjer. Og þess er skemt að minnast, að það var að minsta kosti einn bóndi í landbn., sem ekki hafði eins mikla trú á Coopers duftinu og háttv.frsm. (JörB), en þvert á móti álítur innlenda baðlyfið miklu betra. Með þessum till. okkar 2. minni hl. er enginn dómur lagður á nothæfi þessara baðlyfja. En með tilliti til þess, að við gerum ráð fyrir, að frv. það, sem er næst á dagskrá, um útrýmingu fjárkláða, nái fram að ganga, þá höfum við álitið eðlilegast að gefa mönnum það alveg frjálst, hvort þeir vilji nota Hreins baðlyf, kreolín, Coopers baðlyf eða hvað annað baðlyf, eftir að fjárkláðanum einu sinni er útrýmt úr landinu og dýralæknir telur, að ekki þurfi lengur löggildingar við. Menn hafa þá þekkingu á baðlyfjum hjer á landi, að þeim ætti að vera fyllilega trúandi til að nota eingöngu þau, sem sæmileg eru. Mætti þá bera slíka löggildingu saman við það, að löggilda t. d. vissa tegund skeggsápu eða eitthvað því um líkt. Það er engin hætta á, að menn noti ekki sæmileg baðlyf eftir að útrýming hefir farið fram; það er þegar fengin svo mikil reynsla í þeim efnum. Jeg get ímyndað mjer, að Coopers baðlyf yrði mikið notað; því að þótt dýralæknir vilji ekki löggilda það sem kláðabaðlyf, álítur hann það gott þrifabaðlyf. Hv. frsm. (JörB) var hræddur, um, að innflutningur mundi aukast meira en góðu hófi gegndi, ef ekkert væri eftirlit. Ekki er jeg hræddur um það. Jeg held menn hafi ekki tilhneigingu til að birgja sig svo upp af þessari vöru. Hinsvegar er ekki svo mikil hætta, þótt menn lægju með eitthvað. En þar sem hann sagði, að innflutningur hefði verið 100 tonn á ári, þá getur það verið villandi, þegar ekki fylgir meira um það, hvort það var lögur eða duft. Þyngdarmunurinn er óskaplega mikill. Yfirleitt er mjög leiðinlegt að þurfa að lögbjóða eftirlit með böðunum; því að það er vitanlega til hagsmuna fyrir hvern einasta bónda að sjá vel um böðun sauðfjár síns. En reynslan hefir sýnt, að eftirlits er full þörf. Mjer heyrðist háttv.frsm. (JörB) vera að tala um það, að kláði hefði gert vart við sig í Borgarfirði, en gat þess jafnframt, að ekki hefði verið nema einbaðað. Þarna kemur fram sá mikli misskilningur, sem hefir ráðið í þessu máli, nefnilega að til væri baðlyf, sem nægilegt væri að einbaða fje úr. Jeg held jeg fari rjett með það, að það baðlyf sje ófundið enn. Þó hægt sje við fyrstu böðun að drepa sjálfan manninn, þá er ekki hægt að vinna á eggjunum þar með. Annars er óþarfi að fara út í þetta nánar, en ef til vill fremur þegar næsta málið á dagskránni verður tekið fyrir.

Frsm. 3. minni hl. (Hákon Kristófersson) Jeg skal lofa að vera ekki langorður um þetta mál, og sennilega gef jeg ekki háttv.frsm. 1. minni hl. (JörB) ástæðu til að rísa upp úr sæti sínu þessa máls vegna. Eins og sjá má á nál. mínu á þskj. 175, hefi jeg ekki getað orðið meðnefndarmönnum mínum samferða í þessu máli. Jeg hefi tekið ástæður mínar þar fram svo að jeg þarf fátt að segja nú. Það er alkunna, að skoðanir manna á þessu máli eru nærri því eins skiftar og menn eru margir, eða a. m. k. er óhætt að segja eins og hreppar eða sýslur eru margar hjer á landi. Það er eins í þessu máli og öðrum, að hver og einn þykist vita betur en hinir. Reynsla eins bendir í þveröfuga átt við reynslu annars, ef gera má ráð fyrir, að allir segi eftir því, er hver og einn veit sannast. Þegar böðunarlögin frá 1914 voru sett, þá var það vitanlega ekki af annari ástæðu en að menn fundu til þess, að skeytingarleysi bænda og annara fjáreigenda var svo mikið, að það þurfti nauðsynlega að setja löggjöf til þess að sporna við þeirri eyðileggingu, sem af því getur stafað að baða ekki, hvort sem fjárkláði er á fjenu eða ekki. Lögin hafa mörgum sinnum verið til umræðu síðan. Og rauði þráðurinn gegnum þær umræður hefir einlægt verið það, að framkvæma þyrfti allsherjar útrýmingarböðun vegna fjárkláðans. Jeg fyrir mitt leyti hefi litið svo á, að með nægilegri tryggingu góðra baðlyfja og framkvæmd á böðunum mundi vera óhætt að slá því föstu, að það mundi duga. Nú sýndi reynslan, að svo varð samt ekki. Þá kom það til athugunar bæði í þinginu og utan þings, hvaða ástæður væru til þess, að árlegt útrýmingarbað kæmi ekki að þeim notum, sem ætla mætti. Jeg held það sje ekki rangt með farið, að sú skoðun varð ofan á hjá æðimörgum, bæði í þinginu og annarsstaðar, að þessi slæmi árangur stafaði af miður góðum baðlyfjum, sem notuð voru til hinna árlegu þrifabaðana. Til þess að koma í veg fyrir, að áframhald yrði á notkun baðlyfja, sem ekki eru nothæf, var horfið að því ráði að koma á fót innlendri baðlyfjagerð, undir því eftirliti, sem álitið var svo tryggilegt, að betri tryggingar í því efni væru ekki líklegar. Með þessu þótti unnið tvent í einu. Í fyrsta lagi von um að fá örugg baðlyf og svo jafnframt að koma baðlyfjagerðinni inn í landið, sem þótti þýðingarmikið atriði. Nú er það alkunnugt, að síðustu árin hefir hin svokallaða Hreinsverksmiðja framleitt þetta baðlyf, sem notað hefir verið á sauðfje í það minsta að miklu leyti nú 2 síðustu árin. Háttv. frsm. gat þess, að komið hefðu fram óskir úr mörgum sýslum - jeg held hann hafi sagt tíu sýslum, - um að leyfa innflutning á Coopers dufti. Þær óskir eru taldar fram komnar af þeim ástæðum, að menn álíta Hreins baðlyfið miður hæft til böðunar. Mig skortir næga þekkingu til þess að slá því föstu, að þetta sje ósatt. En jeg leyfi mjer að slá hinu föstu, að það er ósannað mál, af þeirri einföldu ástæðu, að hjá mjer og mörgum öðrum hefir þetta baðlyf reynst ágætlega. Mjer er kunnugt um, að einstökum mönnum í ýmsum sveitum hefir reynst það illa, eftir því sem þeir hafa skýrt frá. En það vill svo til, að það mun mega rekja götuna þannig, að hún liggur heim að einhverjum ástæðum, sem koma af óheppilegri meðferð baðlyfsins. Alment mun það ekki hafa verið mönnum kunnugt, að varast þyrfti, að ílátin væru í kulda. Jeg sný því til hv.þm. Mýr. (PÞ), hvort ekki sje rjett með farið, að hann hafi sagt mjer, að svo hafi Hreins baðlyfið reynst í hans hjeraði, að þeir hafi alveg læknað fjárkláða með því. Hjer er þá ekki nema um tvent að ræða, samsetningu baðlyfsins og notkun þess. Um það fyrra er það að segja, að jeg álít algerlega fráleitt, að mistök eða vanræksla hafi átt sjer stað hjá þeim, sem framleiddu baðlyfið, þar sem líka gott eftirlit var með framleiðslunni. En þá finst mjer þetta hljóta að stafa af mistökum í meðferð baðlyfsins. Hvernig þeim mistökum er háttað, um það vil jeg engu til geta. Þó hygg jeg, að verulegasti þátturinn í þessu sje sá, að athugunar- og ef til vill kæruleysi megi mest um kenna, svo og því, að alment eru menn ekki farnir að skilja nauðsynina fyrir því að baða fjeð rækilega. Jeg vil alls ekki ætla, og hefi enga heimild til þess að segja það, að böðunin hafi verið illa framkvæmd yfirleitt. En að mikil missmíði hafi á þeim verið í einstaka stað, það leyfi jeg mjer að fullyrða. Hv. frsm. 1. minni hluta (JörB) sagði, að það væri ósk sín og hv. 2. þm. Skagf. (JS) að fá löggildingu á Coopers baðlyfi, og væri það í samræmi við óskir annara. Jeg vænti nú þess, að þessir heiðursmenn taki mjer það ekki illa upp, þó að jeg lýsi því yfir, að jeg held, að trú þeirra á þetta baðlyf sje ekki svo óskeikul, að þeir geti ekki felt sig við að nota annað, því að báðir hafa þeir sagt í mín eyru, að þeir mundu ekki nota það sjálfir til sauðfjárbaðana. Áður en löggjafarvaldið tók málið þannig í sínar hendur að lögleiða ákveðna tegund baðlyfja, var Coopers baðlyf yfirleitt notað hjer á landi. En hvernig fór? Ekki stöðvaðist fjárkláðinn í landinu fyrir því. Þó nú að þetta yrði lögleitt hjer nú, sem jeg álít ekki að löggjafarvaldið geti gert, nema því aðeins að gefa málið alveg laust, þá er jeg dýralækni alveg ósammála um það, að hinar árlegu þrifabaðanir komi ekki að gagni. Ef þær eru vel framkvæmdar, halda þær ekki einungis fjárkláðanum niðri, heldur útrýma þær honum að fullu með tímanum. Hv. frsm. 1. minni hluta (JörB) tók fram, að reynslan hefði sýnt galla á Hreins baðlyfinu. En jeg vil benda hv.þm. (JörB) á það, að reynslan sýndi mistök á þessu máli áður en þetta baðlyf kom til sögunnar. Jeg skal viðurkenna, að jeg álít Coopers baðlyf mest bráðdrepandi af þeim baðlyfjum, sem notuð hafa verið á seinni árum, en jeg held það sje svo skaðlegt fyrir ullina, að við getum ekki notað það þess vegna; að því ógleymdu, að fari baðlögur ofan í kind í baðþrónni, mundi það vera mjög hættulegt fyrir líf hennar. Bæði 1. og 2. minni hluti landbn. hafa horfið að því ráði, að unnið verði að framkvæmdum á næstu árum í þá átt að útrýma fjárkláðanum. Nú lít jeg svo á, að heppilegast sje að láta við svo búið standa þangað til, og þess vegna hefi jeg lagt til, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, verði felt. Líka mætti vera, að á þessu tímabili leiddi reynslan í ljós, að Alþingi kæmist að þeirri niðurstöðu að fresta útrýmingarböðunum. Þetta eru aðeins getgátur, sem jeg vil ekki fullyrða neitt um, en ekki ómögulegt að reyndust rjettar. Það leiðir af sjálfu sjer, að almenn útrýmingarböð hafa mikinn kostnað í för með sjer. Auk þess er jeg sannfærður um, að þó að þessi útrýmingarböð fari fram, verður fjárkláðinn áfram í landinu, svo fremi bændur ekki standa saman um að fylgja málinu. Jeg hefi bent á, að jeg teldi það vitanlega rjett, að strangara eftirlit væri haft með þessum málum framvegis en verið hefir. Mönnum er yfirleitt ekki kunnugt um, að gæta þurfi sjerstakrar varúðar í meðferð baðlyfjanna. Dúnkarnir eru til dæmis látnir standa úti að næturlagi og lítið um þá hirt. En athugaleysi þetta stafar einungis af því, að menn hafa ekki hugmynd um, að neinnar sjerstakrar varúðar þurfi að gæta með það, að baðlyfið kólni ekki. Hv. frsm. 2. minni hl. (ÁJ) benti á að hann gæti lagt fram vottorð frá mörgum mönnum, sem sönnuðu, að Hreins baðlyf hefði reynst ágætlega, og nýlega talaði jeg við mann, sem hafði haft það í útvegum, og fullyrti hann, að það hefði reyst mjög vel. Jeg verð því að slá því föstu, að hjer sje um gott baðlyf að ræða. Engu að síður dettur mjer ekki í hug að halda því fram, að það sje skrök, að mistök hafi átt sjer stað, en þá er ekki um óheppilegt baðlyf að ræða, heldur um óheppilega meðferð á góðu baðlyfi. En það er hægt að koma í veg fyrir þessi mistök nú, þegar menn þekkja orsakir þeirra. Jeg kæri mig ekki um að fara frekar út í þetta mál og læt mjer í ljettu rúmi liggja, að hvaða niðurstöðu þingið kemst. Jeg hugsa, ef dæma má eftir venjulegum hringlandaskap, að þessi löggjöf, sem reynst hefir vel hingað til, verði úr gildi numin. En þá álít jeg, að gefa eigi frjálst, hvaða baðlyf eru notuð, en ekki eigi að taka eitt sjerstakt baðlyf út úr og löggilda það.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það er ekki hægt að segja, að gott sje samkomulagið í hv. landbn. um þetta mál. Jeg skal lýsa því yfir, að jeg mun í þessu máli fylgja hv.þm.N.-M. (AJ og HStef), af því að jeg er samdóma hv.þm. Barð. (HK) um það, að það sje undarlegt, ef þingið taki eitt sjerstakt baðlyf út úr og löggildi það og segi svo, að hægt sje að löggilda önnur í samráði við dýralækni. Þessu eina þinglöggilta baðlyfi er þá gefin svo mikil viðurkenning, að jeg get ekki verið því fylgjandi. Hinsvegar vil jeg taka tillit til hinna mörgu óánægjuradda, sem heyrst hafa út af því að mega ekki nota Coopers duft. Fjöldi manna um alt land hefir notað það í mörg ár og verið hæstánægður með það. Síðan 1924 er mikil óánægja út af þessu, og gerir hún heldur að magnast en minka, og er það ekki nema eðlilegt, þar sem til voru birgðir af Coopers dufti, sem hægt var að nota 1925. Mjer hafa borist kvartanir úr flestöllum sýslum landsins, nema Eyjafjarðar- og Þingeyjarsýslum, yfir að mega ekki nota Coopers duftið. Að þessu athuguðu álít jeg, að rjettast sje að gefa baðlyfjaverslunina frjálsa. Að sönnu ber því ekki að neita, að því kann að vera samfara nokkur hætta á, að einhver þau baðlyf verði keypt, sem ættu ekki að vera notuð, en þó hygg jeg, að bændur sjeu mjög varkárir með að kaupa baðlyf, sem þeir þekkja ekki, af því að til eru margar tegundir, sem eru svo þektar, að þeir þurfa ekki að kaupa óþekt baðlyf. Að öðru leyti sje jeg ekki, ástæðu til að ræða þetta mál lengur, en aðeins vil jeg taka það fram, að jeg er ósamþykkur hv.þm. Barð. (HK) um, að þrifabaðanir muni uppræta kláða. Hinsvegar veit jeg, að með góðum þrifaböðum má halda honum í skefjum. Það er erfitt að segja, hvort útrýmingarböð muni koma að tilætluðum notum. En hvað sem því líður, vildi jeg mælast til þess, þeirra vegna, sem eru óánægðir með að geta ekki notað Coopers baðlyf, að þetta frv. gangi fram nú á þessu þingi, Ef á annað borð á að fara að hrófla við baðlyfjalöggjöfinni, er ekki önnur leið fær en sú, að gefa frjálsa baðlyfjaverslunina.

Þórarinn Jónsson Ræður manna hafa orðið alllangar og þeir virðast ekki hafa tekið nægilegt tillit til þess, sem hæstv. forseti var að minna menn á. Jeg ætla með fáum orðum að drepa á tillögur hv. landbn. í þessu máli. Hv. 1. minni hluti hennar leggur til, að Coopers baðlyf verði löggilt og að útrýmingarbaðanir fari fram, en hv. 2. minni hluti leggur til, að baðlyfjaverslunin verði gefin frjáls og verði þó haldið áfram skylduböðunum og eftirliti. Hv. 3. minni hluti vill hafa alt óbreytt frá því, sem nú er. Mjer virðast tillögur hv. 1. minni hluta ekki aðgengilegar. Jeg skal ekki gera lítið úr reynslu annara um Coopers baðlyfið, en jeg skal taka það fram, að jeg hefi líka reynt það baðlyf og vil ekki nota það. Hinsvegar virðast mjer aðfinslurnar gagnvart Hreins kreólíni úr lausu lofti gripnar. Jeg hefi notað þetta kreólín og vil ekki annað. Mjer hefir reynst það ágætlega. En baðlyf þetta er flutt út um land í stórum ílátum og sest til í þeim, og býst jeg ekki við, að það sje hrist upp. Hygg jeg, að þetta sje aðalástæðan til þess, að þau hafa reynst misjafnlega. En þessi mistök má auðvitað laga. Jeg er því frekast með því að láta alt vera óbreytt, þar til útrýmingarbaðanir verða framkvæmdar. En sökum þess, að kvartanir manna eru svo almennar, að það kann að vera rangt að daufheyrast við þeim, væri æskilegt, að verslunin væri gefin alveg frjáls. Jeg er ekki eins hræddur við það og sumir virðast vera, að hætta sje á, að skaðlegar tegundir baðlyfa flytjist inn í landið. Menn hafa tök á að vinsa úr það, sem best hefir reynst. Það er mikið gert af því úti um landið að blanda saman baðlyfjum. Þetta álít jeg hættulegt og varasamt, enda hefir dýralæknir tjáð mjer, að hann hafi illan grun á því. Þetta getur líka valdið því, hvernig farið hefir. Annars skal jeg taka það fram, að jeg er eindregið með því, að útrýmingarbaðanirnar verði lögákveðnar. Þá yrðu betri tök á að halda kláðanum niðri með almennum þrifaböðum á eftir.

Frsm. 1. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg stóð aðallega upp til þess að leiðrjetta misskilning og mun ekki verða langorður. Í brtt. sínum leggur 1. minni hluti til, að þær baðlyfjategundir verði notaðar, sem stjórnarráðið löggildir í samráði við dýralækni, En aðeins þessa einu tegund, Coopers baðlyfið, viljum við lögákveða, sökum þess, að dýralæknir hefir ekki fengist til þess hingað til að mæla með þeirri tegund, en við hinsvegar þykjumst hafa við svo mikið að styðjast, að við hikum ekki við að leggja þetta til, þar sem komið hafa eindregnar áskoranir um það úr 10 sýslum landsins. Jeg vænti þess, að mönnum skiljist, að dýralæknir muni leggja til, að fleiri baðlyfjateg. verði notaðar og að stjórnarráðið muni samþykkja löggilding þeirra, baðlyfjategunda. Að við tókum þessa einu baðlyfstegund út úr, var því einungis af því, að við óttuðumst, að ef við ekki gerðum það, yrði sú tegund ekki löggilt. Annars vil jeg taka það fram viðvíkjandi ummælum, sem fram hafa komið bæði frá hv.frsm. 2. minni hluta (ÁJ) og hæstv. atvrh. (MG), að svo fremi tillögur hv. 2. minni hluta verða samþyktar og hæstv. atvrh. leggur blessun sína yfir þær, stendur opin leið að nota þetta forboðna baðlyf (Coopers duft), sem mönnum finst svo óviðfeldið. Með því er tilgangi okkar náð, svo að við getum sætt okkur við það. En eins og jeg tók fram áður, álít jeg betur fara, að ekki sje heimilt að flytja inn hverjar þær baðlyfstegundir, er mönnum dytti í hug að kaupa, því að þá er altaf hætta á, að ekki verði valdar þær bestu tegundir, sem völ er á. En til þess að þær tegundir sjeu valdar, tel jeg um það mikla tryggingu, ef dýralæknir er látinn ráða, því að hann leggur varla til, að keyptar sjeu þær baðlyfstegundir, er ekki koma að notum. En það, sem hann hefir á móti Coopers baðlyfi, er það, að hann álítur, að það skemmi ullina. Aftur á móti telja bændur, að þrif í fjenaði verði betri, ef það baðlyf er notað. Og vilji bændur taka á sig þau kaup, eiga þeir að fá að ráða því. Jeg skal svo ekki tefja hv. deild frekar með umræðum um þetta mál. En þó vil jeg með nokkrum orðum víkja að því, er hv.frsm. 2. minni hl. (ÁJ) sagði um fjárbaðanir í Borgarfjarðarsýslu. Jeg gat þess áður, að bændur í Dalasýslu hefðu tvíbaðað fje sitt og vandað til böðunarinnar, og þrátt fyrir það hefir komið þar upp kláði. En jeg sje ekki ástæðu til að svara hv.frsm. 3. minni hlutans, því að hann hefir sjerstöðu í þessu máli, þar sem hann vill láta alt sitja við sama, sem nú er. Við fjórir nefndarmenn erum á móti því, en á hitt leggjum við ekki sjerstaka áherslu, hvort notað er Coopers baðlyf eða einhver önnur tegund, eða aðrar tegundir, því að það finst okkur ekki miklu máli skifta.

Jú, það skiftir einmitt máli

. Jeg þykist þá hafa drepið á flest atriði þessa máls og nenni ekki að eltast við fleira. En þess vil jeg þó geta, að mjer þótti vænt um ræðu hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), þar sem hann vildi koma á útrýmingarböðunum og að við gerðum nú einu sinni alvarlega tilraun til þess að losna við fjárkláðann.

Þorleifur Jónsson Jeg álít þörf á því, að ræða þetta mál hjer við þessa umr., þar sem engar umr. urðu um það við 1. umr. Það eru ýmsar athugasemdir, sem jeg vildi gera, en þó skal jeg ekki vera langorður. Það er svo um frv. þetta, að frá hv. nefnd hefir því ekki fylgt neitt álit nje greinargerð um það, hver þörf sje á því að ráðast í þetta fyrirtæki, sem jeg álít nokkuð stórt. Frv. fylgir að vísu brjef frá dýralækni, en engin skýrsla um það, hvað kláðinn sje útbreiddur í landinu. En áður en þessu máli er ráðið til lykta, álít jeg, að skýrslur þurfi um það atriði og eins um hitt, hvort kláðinn sje að magnast svo, að taka verði til þessara ráða. Það eru nú 22 ár síðan að ráðist var í þá útrýmingu kláðans, er allir trúðu þá á, að koma mundi að fullu gagni. En það sýnir sig, að sú tilraun mishepnaðist, því að skömmu á eftir fer að bóla á kláðanum aftur. Nú er spurningin sú: Mun takast betur nú en þá að útrýma kláðanum? Það væri náttúrlega ágætt, ef það væri hægt, en jeg leyfi mjer að efast um það. Svo sem jeg drap á áðan, þá er engin skýrsla frá hv. nefnd um það, hvað kláðinn er útbreiddur. Fyrir nokkrum árum var talað um mikinn kláða í Árnessýslu, en nú er hann þar ekki, og má búast við, að honum hafi því verið útrýmt þar. Einnig hefir verið talað um kláða fyrir norðan og vestan, en eftir öllum sólarmerkjum að dæma er hann þar í rjenun, og sýnir það, að honum má halda í skefjum með þeirri aðferð, sem höfð hefir verið. Það eru hreinustu vandræði, að leggja út í útrýmingarböðun, jafn-kostnaðarsöm og hún er, með stuttu millibili, nema því aðeins að menn sjeu vissir um, að hún komi að því gagni, sem til er ætlast. Það er sannfæring mín, að því aðeins sje hægt að útrýma kláðanum, að allur almenningur leggist þar á eitt, og að nákvæmt eftirlit sje haft með því. En það hefir nú sýnt sig, að almenningur hefir ekki mikla trú á þeirri hættu, sem af fjárkláðanum stafar, og því er hætt við því, þótt þessi tilraun verði gerð, að fara muni sem áður, en á hinn bóginn mundi miklu fje á glæ kastað. Þótt sá kostnaður nemi ekki meiru en 100 þús. kr. fyrir ríkissjóð, verður tilraunin dýr fyrir almenning, því að böðunin kostar langa innigjöf fyrir fjenaðinn. Mjer skilst, að hafa verði fjeð í haldi fram yfir allar baðanirnar. Þetta hefir að vísu ekki mikið að segja, þar sem fje er á innigjöf hvort sem er, en víða er útbeit mikið notuð, og þar er teflt á tvær hættur um heybirgðir bænda, ef þeir verða að taka alt fje til innigjafar um langan tíma. Jeg býst líka við því, að fje þurfi betri hjúkrun eftir baðanir en ella. Það er aðalgallinn á frv. þessu, að gert er ráð fyrir, að ekki sje hægt að útrýma fjárkláðanum nema með því móti, að alstaðar sje baðað, jafnt í þeim hjeruðum, þar sem aldrei hefir orðið kláða vart, sem í hinum. Í AusturSkaftafellssýslu hefir aldrei verið fjárkláði, hvorki fyr nje síðar, og líklega er sama máli að gegna um Vestur-Skaftafellssýslu. Og því væri hart fyrir þær sýslur, ef þær yrðu að sætta sig við þetta frv. Jeg vildi, að ítarleg fjárskoðun yrði látin fram fara um alt land, og þar sem kláða verður vart, þar verði baðað kláðabaði, en þeim hjeruðum, þar sem enginn kláði er, verði slept við böðun. Þess hefði verið óskandi, að hv. landbúnaðarnefnd hefði tekið þetta til athugunar áður en málið kom hjer til umr., og eins hvort nauðsynlegt sje að leggja út í þessa stórböðun, sem á að ganga jafnt yfir allar sveitir.

Tryggvi Þórhallsson Jeg verð að segja líkt og hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), að mjer þykir mál þetta bera einkennilega að. Nú er komin önnur umr., en ekkert nál. Það er rjett hjá hv.þm. (ÞorlJ), að til eru stór hjeruð hjer á landi, þar sem þessi vágestur, kláðinn, hefir aldrei komið. Skal jeg ekki dæma um, hvort það er af hepni eða hreinlæti, en hvort heldur er, eiga þau hjeruð ekki að gjalda þess. Dýralæknir ætlast nú til þess, að Alþingi lýsi yfir vanþóknun sinni á þeim mönnum, sem rjeðu fyrri böðuninni 1903, en því vil jeg mótmæla kröftulega. Það má ef til vill segja, að verk Myklestads hafi ekki orðið svo góð sem skyldi, en jeg vil ekki kasta steini að honum fyrir það, heldur að dýralækni landsins, sem ekki rækti þá sitt starf svo vel sem skyldi. Starf Myklestads bar góðan árangur, og jeg vil ekki vera með í því að sparka í hann eða þá menn, sem unnu með honum.

Frsm. (Árni Jónsson) Það hefir verið ráðist hjer á landbúnaðarnefnd alveg að ástæðulausu. Nefndin leit svo á, að þetta mál væri svo náskylt því máli, er hjer er næst á undan á dagskrá, að hún taldi eigi þörf á því að halda um það langa framsöguræðu af nefndarinnar hálfu, það því fremur sem háttv. þdm, hafa haft nægan tíma til þess að átta sig á hinni ítarlegu greinargerð, sem frv. fylgir. Hv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ) var efablandinn um það, hvort rjett hefði verið að flytja frv. og hvern árangur það mundi bera. Hann vitnaði í það, að útrýmingarböðun hefði farið fram fyrir 22 árum, en þrátt fyrir það væri kláðinn lifandi enn, þetta er alveg rjett. En það sannar einungis það, að útrýmingarböðunin, sem hann vitnaði i, var ekki framkvæmd á rjettan hátt. En það, sem einkum olli því, að sú böðun kom ekki að fullum notum, var það, að menn stóðu þá í þeirri villutrú, að nægilegt væri að einbaða fjeð. Nú vita menn betur. Vil jeg leyfa mjer að benda á, að það er skoðun dýralæknis hjer og allra dýralækna, að fjárkláða verði ekki útrýmt með einni böðun. Má í því sambandi einnig vitna í handbók fyrir bændur, sem Coopers-verksmiðjan hefir gefið út. Þar er það skýrt tekið fram, að allar kláðakindur skuli baða tvisvar, með 15 daga millibili. - Hjer hefi jeg með höndum enskt kláðarit, og er þar mælt svo fyrir, að baða skuli tvisvar, og sje nokkur grunur, þá hið þriðja sinn. Þetta er það sama og hjer á að gera. Í frv. er farið fram á 3 baðanir, ekki af því að 2 sje ekki nægilegt, ef rjett er að farið, heldur til þess, að vera viss um að hafa gengið af hverjum einasta kláðamaur steindauðum. Þá kvartaði hv.þm. A.-Sk, (ÞorlJ) undan því, að eigi lægju fyrir nákvæmar skýrslur um útbreiðslu kláðans. Það er náttúrlega alveg rjett, en bæði mætti eflaust fá nokkrar skýrslur með litlum tilkostnaði, og auk þess vitum við, að kláðagemlingar eru um land alt eða svo að segja. Því verður ekkert örugt nema almenn landhreinsun. Þessi sami hv.þm. (ÞorlJ) hjelt því fram, að halda mætti kláðanum í skefjum með þeim aðferðum, sem nú tíðkast. Þetta kann nú að að vera rjett að nokkru leyti, En það er alveg víst, að þegar til lengdar lætur, verður það gróðafyrirtæki að útrýma kláðanum öllum í einu, enda þótt það kosti nokkuð í bili. - Þá var hv.þm. (ÞorlJ) að tala um, að ekki væri hægt að framkvæma þetta nema bændur hefðu trú á, að það mætti takast. Jeg verð nú að segja það, að mjer finst hálf-kindugt að sjá hvern Framsóknarmanninn af öðrum standa upp og vitna um það, hve lítið traust þeir hafi á sínum marglofuðu og ágætu bændum. - Jeg geri ekki ráð fyrir, að hv.þm. hafi átt við, að kláðinn yrði læknaður með trúlækningum einum, þó að það væri raunar ágætt ráð að fá þennan mikla Eyjafjarðarlækni í kláðann. Hann hefir víst sjeð það svartara stundum heldur en einn kláðagemling, ef trúa má sögunum, sem annað framsóknarblaðið hefir sagt af honum. Þá talaði hv.þm. A.-Sk, (ÞorlJ) um, að hjer yrði miklu fje á glæ kastað, því að kostnaður af böðunum yrði svo gífurlegur. Það er nú gert ráð fyrir, að baðlyfin kosti 150 þús. kr., og á ríkissjóður að greiða af því 2/3 hluta, eða 100 þús. 1/3 skulu bændur sjálfir greiða. Vitanlega yrði við þetta ýmislegur annar kostnaður, en frá þessu má einnig í raun og veru draga það, sem hvort sem er fer í hin árlegu böð, og það er ekki lítið fje. Hv. þm. (ÞorlJ) hjelt, að mánaðar innigjöf þyrfti, ef þrisvar skyldi baða. Það held jeg að sje nokkuð hæpið. Enginn lætur fjeð standa inni 10 daga við eina böðun, og jeg fæ ekki sjeð, að það þurfi að vera meira en þrisvar sinnum lengri innigjöf við 3 baðanir. Hv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ) þótti það hart fyrir kláðalaus hjeruð að þurfa að baða sitt fje þrisvar sinnum. Það er náttúrlega satt og rjett, en hve lengi verða þessi hjeruð kláðalaus? Jeg hugsa, að kláðinn gæti hæglega borist til hans kjördæmis úr Suður-Múlasýslu.

Er kláði þar?

Þar var hann a.m.k. árið 1911, því að þá kom þaðan kláðagemlingur og smitaði Norður-Múlasýslu, og eins getur líklega komið fyrir, að óþverrinn berist þaðan suður á bóginn til Skaftafellssýslu. Hv. þm. vildi helst sleppa þeim hjeruðum, sem álitin væru kláðalaus. En enginn veit, hvar kláðinn getur leynst. Má því ekkert heimili og engin sveit komast hjá böðuninni. Kláðaskoðun er ónóg trygging, og getur hann vel leynst þrátt fyrir hana, Jeg get nefnt hjer eitt dæmi, sem Gísli gerlafræðingur sagði frá á fundi í haust. Hann hafði keypt kláðagemling ofan úr Kjós, til þess að gera tilraunir með hann. Þegar Gísli eignaðist gemlinginn, var hann alveg útsteyptur í kláða. Nú var hann alinn í nokkurn tíma, og fór þess fljótt að sjá merki. Gemlingurinn fitnaði og varð sællegur, - og kláðinn hvarf. Þá fór Gísli aftur að draga úr fóðrinu, og hvað skeður? - Gemlingurinn steyptist út í kláða að nýju, svo að hann var aldrei ljótari. Af þessu má ráða það, að fóðrunin er mikið atriði og að skoðun er altaf óviss. Hv. þm. Str. (TrÞ) virtist vera hálfsnakillur í garð nefndarinnar fyrir það, hvernig hún hefir borið mál þetta fram, og fann hann mjög að greinargerðinni. Jeg vil geta þess, að greinargerðin er ekki frá nefndinni, heldur frá dýralækni. Þar með er ekki sagt, að nefndin ímyndi sjer, að hún hefði samið betri greinargerð, þvert á móti. Enginn ætti að vera þessum málum kunnugri en einmitt dýralæknirinn. En þess er getið í innganginum, sem nefndin skrifaði, að ýms ummæli standa algerlega á reikningi dýralæknis sjálfs. Og þótt einstakir nefndarmenn vildu ekki ganga inn á sjerskoðanir dýralæknis í öllum atriðum, þá vildum við þó flytja frv. Það er raunar álit mitt persónulega, að dýralæknir hafi alveg rjett fyrir sjer um a. m. k. eitt atriði viðvíkjandi þessum Myklestad, sem hv.þm. Str. (TrÞ) var svo ant um. Það er það, að Myklestad ljet ekki baða grunað fje nema einu sinni. En einmitt þetta gæti hafa valdið því, að kláðanum varð eigi útrýmt þá. - Magnús Enarsson dýralæknir hefir frá upphafi haldið fram þessari kenningu. T. d. hefir hann skrifað um þetta í bækling frá 1911, sem jeg hefi með höndum. - Þar segir m. a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „En í því er skaðlegasta villa hr. Myklestads fólgin, að hann taldi eitt bað nægja, til þess að lækna kláða á „grunuðu“ fje.“* *Undirstrikað af M. E.

Hákon Kristófersson Það stendur svo á, þótt frv. þetta komi frá landbn., að jeg hefi nokkra sjerstöðu innan nefndarinnar. Skal jeg strax lýsa því yfir, að jeg er alveg sammála hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) og hv.þm. Str. (TrÞ). Og þótt jeg beri mikla virðingu fyrir dýralækni, held jeg, að hann geti því farið villur vegar. Skal jeg nefna eitt dæmi: Nú slær hann því föstu, að alt fje skuli baða þrisvar, en í bæklingi frá í haust segir hann, að til fullrar 1ækningar þurfi 2 baðanir. Það ætti öllum að vera ljóst, að þetta getur eigi farið saman, og annaðhvort hlýtur að vera rangt hjá þeim góða manni. Jeg er alveg sammála hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) um, að þetta kemur hart niður á ýmsum hjeruðum landsins, sem aldrei hafa fengið kláðavott, eins og t, d. hans kjördæmi og vesturhluta míns kjördæmis. Þar er útigangur ágætur á sumum jörðum, en ákaflega lítið til af heyi, er hægt væri að gefa fjenu, og það sýnir, að hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) muni vera kunnugri einhverju öðru en landbúnaði, ef hann veit ekki, að þriggja vikna eða mánaðar innigjöf á útigangsjörðum er talsverðar búsifjar. Það er svo langur tími, að þá mundi heyið farið, sem ætlað var til vetrarins, það verður því að telja það vandræði, að hverfa að því ráði að stofna til útrýmingarböðunar á þennan hátt, sem gert er ráð fyrir. Það teldi jeg heldur hið eina rjetta í málinu að framfylgja hinum venjulegu þrifaböðunum mjög stranglega í 3–4 ár, og sjá þá að því loknu, hvort ekki skipaðist til hins betra. Hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) sagði, að það væri leiðinleg aðdróttun til bænda, að þeim væri eigi treystandi til að framkvæma baðanirnar, svo sem fyrir verði mælt. En jeg vil segja, að þetta sje ekki aðdróttun, heldur sannleikur, sorglegur sannleikur. Það kemur fyrir í öllum stjettum, að áhugi manna og skyldurækni er misjöfn, og hygg jeg, að það sje alveg eins í þeirri stjett, sem hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) er talinn til, eins og í bændastjettinni. Svo að jeg snúi mjer aftur að útiganginum, þá held jeg, að óhætt sje að slá því föstu, að það fje, sem vant er útigangi, yrði kulvíst við baðanirnar og þollaust til útigangs, og þyrfti því langa innigjöf, Mjer skilst, að gert sje ráð fyrir í 3. gr. frv., að skoðun fari fram eftir þessar baðanir, til þess að sjá, hvort kláði kynni nú enn að leynast einhversstaðar. En ef treysta má þessari skoðun, hví má þá ekki eins treysta skoðun þeirri, sem fram fer eftir hina árlegu böðun? Það væri nógu fróðlegt að vita, hvernig stendur á því, að þessi skoðun á að verða svo ógurlega áreiðanleg, gagnstætt öllum öðrum. Jeg er alveg ósammála hæstv. atvrh. (MG), að litið sje leggjandi upp úr hinum árlegu þrifaböðunum, Jeg held þvert á móti, að þær sjeu mjög mikils virði og alveg fullnægjandi, ef góð skoðun fer fram, því að þá er baðað aftur, ef nokkur vottur finst af kláða. Það er alveg rjett, sem haldið hefir verið fram, að kláði er nú allvíða, en hitt hygg jeg að sje nokkurt vafamál, hvort hann sje nú í uppsiglingu. Jeg held þvert á móti. Fyrir nokkrum árum komu t. d. brjef frá Dalasýslu til þm. þeirra, með tugum undirskrifta, og skoruðu á hann að útvega lagalega hjálp á móti kláðanum. það mun hafa stafað af því, að upphaflega var illa baðað í Dalasýslu. - Til Barðastrandarsýslu barst kláðinn fyrir fám árum úr Dölum. En hann er ekki enn kominn vestur fyrir Vatnsdalsá, svo menn viti. Jeg er alveg sammála vini mínum, hv.þm. Str. (TrÞ), um það, að baðanir Myklestads hafa ekki verið eintómur hjegómi, heldur mikils virði. Einnig er jeg þess viss, að kláðanum má útrýma með hinum árlegu böðunum, ef rjett er að farið, eins og jeg hefi tekið fram. Þótt það hafi ekki orðið enn, sannar það lítið, því að frá því að kláðalögin voru sett, 1914, og til 1920, voru baðanirnar víða vanræktar, og málið lá í dvala.

það er þá hreppstjórunum að kenna

. Nei, ónei; Alþingi fól ekki þeim þetta verk, heldur fjekk það í hendur hreppsnefndunum, og áttu þær aleinar að sjá um framkvæmdir, en því miður hafa þær margar hverjar látið málið afskiftalítið. Það má vel vera, að hreppstjórum hafi borið að skifta sjer frekar af málinu en þeir hafa gert, en jeg held þó, að tæplega sje rjett að kasta sökinni á þá, nema ef vera mætti af því, að þeir hafi ekki kært hlutaðeigendur fyrir vanrækslu á framkvæmd baðananna.

Lögreglustjórarnir hafa yfirumsjónina

. Það er nú svo. Og þó að jeg efist ekki um ágæti þessa hv.þm. (BL), er jeg þó í nokkrum vafa um það, hvort hann mundi fara höndum um hverja kláðakind í sínu umdæmi, ef hann væri lögreglustjóri einhversstaðar.

Bernharð Stefánsson Jeg vil taka undir með hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) og hv.þm. Str. (TrÞ), að full þörf er að ræða og athuga þetta mál. Jeg vil meira að segja kveða svo sterkt að orði, að það hefði verið óhæfa, að það hefði farið umræðulaust gegnum hv. deild, svo mikinn kostnað sem þessi útrýmingarböðun mundi hafa í för með sjer. Þessi orð mín ber þó ekki að skilja sem andstöðu gegn frv., því að jeg álít, að mikið sje vinnandi til að útrýma kláðanum. Því að svo sem menn vita, er það hann, sem stendur mest í vegi fyrir, að við fáum að flytja lifandi fje til Englands. Út af kostnaðinum, sem mikið hefir verið um rætt, vil jeg segja, að allur þessi kostnaður verður ekki aukakostnaður fyrir ríkissjóð. Því að eins og kunnugt er, er altaf verið að gera ýmsar kák-ráðstafanir til útrýmingar kláðanum, þeim ráðstöfunum fylgir altaf kostnaður, sem má draga frá þessu. En þessar kláðabaðanir eru aðeins kák. Haustið 1921 voru t. d. 2 kláðabaðanir í nokkrum hluta Eyjafjarðar. Þó tekist hefði að útrýma kláðanum í bili á því svæði, þá hefði það samt orðið alveg gagnslaust, því að næsta sumar gekk fjeð saman við annað fje, og hefði því getað fengið kláðann aftur. - Jeg held, að eina ráðið sje almenn böðun um land alt, eða a. m. k. meiri hluta landsins. Það kann að vera, að svo hátti í AusturSkaftafellssýslu, ef aldrei hefir komið kláði þar, að vötn og aðrar torfærur hefti samgang fjár á milli hjeraðanna, og að af þeim ástæðum mætti sleppa eins strangri böðun þar. Hinsvegar álít jeg, að ef þetta er ekki fullkomlega trygt, þá verði böðunin að fara fram um alt land, ef átt er við hana á annað borð. Það hefir verið minst á útrýmingarböðunina 1903 og 1904, og í því sambandi á greinargerð dýralæknis, sem fylgir frv. Jeg verð að segja það, að jeg er ósamþykkur ummælum dýralæknis um starf þeirra manna, sem unnu að böðuninni 1903–4. Jeg álít það algerlega ómaklegt, að gert sje lítið úr því. Hinsvegar hafa aðrar ástæður ef til vill legið til þess, að útrýmingin tókst ekki betur en raun varð á. Það stóð svo á, að ekki var hægt að koma því við að baða alstaðar á landinu sama veturinn, og þó að verðir væru hafðir um sumarið og yfir höfuð varúðar gætt, þykist jeg hafa ástæðu til að ætla, að sú varsla hafi eigi verið fullnægjandi. - Í mínu kjördæmi var það svo, að eftir þessa böðun fjell kláðinn niður um mörg ár, en kom upp aftur síðar, og einkum í því fje, sem ástæða var til að ætla, að hefði gengið saman við fje Skagfirðinga, - en böðunin fór fram vetri seinna vestan Hjeraðsvatna heldur en í Eyjafirði og austurhluta Skagafjarðar. - Þetta hygg jeg að hafi verið ein af ástæðunum til þess, að ekki tókst að útrýma kláðanum á árunum 1903–5. Jeg hafði ætlað mjer að koma fram með litla brtt. við frv., en vil nú í þess stað beina þeim tilmælum mínum til hv. landbn., að hún athugi til 3. umr., hvort ekki væri rjett að breyta 1. gr. frv. lítilsháttar. Í 1. gr. stendur, að böðunin skuli framkvæmd í ársbyrjun 1929, en mjer finst, að heppilegra væri að breyta þessu. Það væri víða miklu hentugra, að böðuninni gæti verið verið lokið fyrir jól, að minsta kosti þar sem fje er tekið snemma í hús. Mjer þykir rjettara, að um þetta atriði kæmi fram brtt. frá hv. nefnd, en að jeg fari að flytja hana. Í 3. gr. er atriði, sem jeg vildi gjarnan fá upplýsingar frá hv. nefnd um, hvað meint er með. Það er ákvæðið um það, að hreppsnefndir skuli annast flutning baðlyfjanna frá höfnum, En í 2. málsgrein er svo ákveðið, að fjáreigendur skuli greiða 1/3 andvirðis baðlyfja og flutningskostnaðar, eftir fjártölu, en ríkissjóður allan annan kostnað, eða 2/3 hluta hans. Er það þá meiningin, að ríkissjóður eigi að endurgreiða hreppunum 2/3 af flutningskostnaðinum frá höfnum og heim í hreppana? Það er vitanlega lítið atriði þetta, en jeg vildi þó gjarnan fá skýringu á því.

Tryggvi Þórhallsson Háttv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) hefir gert grein fyrir frv. af hálfu landbúnaðarnefndar, en mjer finst sú greinargerð tæplega nógu fullkomin. Það er einkum kostnaðarhliðin, sem mjer finst, að þörf væri að gera sjer betri grein fyrir. Það mun vera áætlað, að verð baðlyfjanna einna mundi nema 150 þús. kr., og þar við bætist vitanlega mikill annar kostnaður. Í 3. gr. er svo ákveðið, að fjáreigendur skuli greiða 1/3 hluta baðlyfja og flutningskostnaðar innan sveitar, en að allur annar kostnaður greiðist úr ríkissjóði. Jeg verð að segja það, að jeg kynni nú betur við að hafa einhverja hugmynd um það, hvað mikill þessi kostnaður mundi verða, bæði fyrir bændur og ríkið. Það er ljóst, að kostnaðurinn verður æði mikill, en jeg mun þó fylgja þessu frv., ef næg rök koma fram fyrir því, að slík útrýmingarböðun sje nauðsynleg eða jafnvel óhjákvæmileg. Mjer skilst, að hv. nefnd hafi aðeins leitað álits dýralæknisins í Reykjavík um þetta, en mjer sýnist, þar sem um svo stórvægilegt mál er að ræða eins og þetta, að það væri ekki úr vegi að fá álit annara dýralækna hjer á landi um þetta. Hjer er um að ræða mál, sem varðar alt landið, og því finst mjer, að það hefði verið sjálfsagt að leita umsagnar, helst allra dýralækna á landinu, og ekki síst vegna þess, að till. dýralæknisins hjer í Reykjavík hafa mætt andúð utan af landi og jafnvel einnig hjer í þessari hv. deild. En það var annað atriði, sem olli því sjerstaklega, að jeg stóð upp, og skal jeg nú víkja að því. Jeg vil mótmæla mjög eindregið þeim orðum, sem sögð eru í áliti dýralæknisins hjer í Reykjavík um þá menn, sem unnu að útrýmingarböðuninni 1903. Jeg vil láta það koma fram, að þingið vilji ekki á neinn hátt taka undir það, að sparkað sje í ágætismenn eins og Myklestad, sem áreiðanlega unnu mjög mikið og gott starf í þágu útrýmingarinnar á þessum árum. Jeg vil, að það komi fram frá hv. landbn., að hún mótmæli þeirri skoðun dýralæknisins, sem kemur fram í áliti hans, og fordæmi það, að kastað sje steinum að þessum mönnum. Dýralæknir leggur mikinn áhuga á það í sinni greinargerð, að lögin frá 1914 verði afnumin. þetta hefir nefndin ekki getað fallist á, auk þess getur nefndin þess, að einstakir nefndarmenn vilji ekki gera sum ummæli hans að sínum. Þetta finst mjer benda til þess, að nefndin vilji ekki skrifa undir þann áfellisdóm, sem dýralæknir kveður upp yfir aðgerðum þingsins í þessu máli og þeirra manna, sem unnu að böðuninni 1903–1905. Það var þetta, sem jeg vildi, að kæmi skýrt fram hjer í þinginu, að það mótmælti þessari tilraun dýralæknisins til þess að fá þingið til þess að sparka í Myklestad og samverkamenn hans, sem unnu áreiðanlega mikið og gott starf fyrir þetta mál á sínum tíma, þó að árangurinn yrði hinsvegar ekki fullur sigur.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg veit ekki, hvort hv. nefnd hefir kynt sjer það, hve mikið fjárkláðinn hefir útbreiðst á síðustu árum. En það er mikið og fer sífelt í vöxt. Það má vera, að enn sjeu einstöku hjeruð laus við kláðann, en ef ekkert væri að gert til þess að hindra útbreiðslu hans, þá hygg jeg, að ekki yrði langt þess að bíða, að hann kæmist um land alt. Jeg álít, að það sje skylt að reyna að stemma stigu fyrir útbreiðslu þessa leiða sjúkdóms, og er jeg alveg sammála dýralækni um það, að alt kák sje ónýtt í þessu efni, og að ein böðun á ári sje gagnslaus til útrýmingar. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um Myklestads böðunina, en hún hefir sýnt það, að það má mikið tefja fyrir kláðanum með einni böðun, en hinsvegar ekki hægt að útrýma honum. Eina leiðin er sú að reyna 2–3 böð með hæfilegu millibili, en það eru miklar líkur til þess, að með því megi takast að útrýma kláðanum, að minsta kosti svo, að hann geri ekki skaða á næstunni. Út af því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) sagði um skoðun dýralæknis á þessu, vil jeg geta þess, að jeg hefi skilið hann svo, að hann væri að berjast á móti þeirri almennu trú, að kláðanum sje hægt að útrýma með einni böðun. Vitanlega er nauðsynlegt að baða fje einu sinni á ári til þrifa, þó ekki sje hægt að skoða slíkt neina kláðaráðstöfun. Það er þetta stríð, sem dýralæknir á í, sem hefir gert það að verkum, að hann hefir viðhaft harðari orð en viðeigandi þykja af sumum. Það sýnir, að nefndin hefir ekki viljað taka undir neinn áfellisdóm, að hún hefir ekki viljað afnema þrifaböðin. Með einni böðun er ekki hægt að útrýma kláða, en þó er altaf nauðsynlegt að baða einu sinni á ári til þess að halda þrifum í fjenu. Jeg verð að lýsa því yfir, að jeg er fylgjandi þessu frv., og þó að segja megi, að þeir landshlutar, þar sem kláða hefir eigi orðið vart, verði hart úti, þá er þetta öryggisráðstöfun einnig fyrir þessa landshluta, sem búast má við, að ekki verði lengi lausir við sjúkdóminn, sje ekkert að gert. Ef kláðinn fær að halda áfram að breiðast út, má vissulega búast við, að brátt komi að þessum hjeruðum, sem enn eru laus við hann. Það hagar víða svo, að fje gengur saman á afrjetti, þó að það geri það ekki í bygðum. Jeg vil benda á það, að t. d. í Skaftafellssýslu var lengi góð vörn í Fúlalæk, en nú er hann ekki lengur til varnar síðan brúin kom, og óhugsandi er, að Skaftafellssýsla geti varist kláðanum, ef hann magnast í Rangárvallasýslu, meðal annars af því, að hætt er við, að fje gangi saman að fjallabaki. Í sumum sýslum landsins er kláðinn á mjög háu stigi, en líklega einna verstur í Dalasýslu sem stendur.

Jón Kjartansson Mjer þykir eðlilegt, að mikið sje um þetta mál rætt, því að hjer er um stórmál að ræða. Jeg vil fyrst og fremst undirstrika það, sem hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) sagði, að hjer vantar skýrslur um ástandið eins og það nú er og hefir verið á undanförnum árum. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að kláðinn væri nú mjög að færast í aukana, en að hinsvegar væru nokkur hjeruð enn laus við hann. Mjer finst vanta, hvaða hjeruð þetta eru, því það getur haft mikla þýðingu að fá vitneskju um þetta atriði. Í mjög ítarlegu nál. frá 1903, frá nefnd þeirri, er hafði þetta mál til meðferðar, eru talin þessi hjeruð, sem þá voru talin laus við kláða: Rangárvallasýsla, Vestmannaeyjar og VesturSkaftafellssýsla, og telur nefndin, að svæðið frá Jökulsá á Breiðamerkursandi að Þjórsá sje alveg hreint. Mjer er ekki kunnugt um, að kláða hafi nokkurntíma orðið vart í Vestur-Skaftafellssýslu síðan, eða síðan böðunin 1903–4 fór fram. Jeg verð að segja það, að mjer finst það nokkuð hart að skylda nú þessi hjeruð til þess að taka þátt í útrýmingarböðun, ef það er víst, að þau hafi ekki haft kláða fyrir böðunina 1903 og heldur ekki síðan. Það er að vísu satt, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði, að samgöngur hafa batnað, t. d. er nú komin brú á Jökulsá á Sólheimasandi. Þó hygg jeg, að þetta skifti litlu máli, vegna þess að sjaldan er þar fje á ferli á söndunum. En mestu máli skiftir þó hitt, að enginn kláði hefir verið undir Eyjafjöllum, hvorki fyrir böðunina 1903–4 nje heldur síðar. Eða mjer er ókunnugt um, að svo hafi verið. Hvað snertir hitt, að fje gangi saman að fjallabaki, þá mun það vera mjög lítið. Jeg skal ekki fortaka, að það eigi sjer stað, en það mun vera sjaldgæft. Yfir höfuð finst mjer engin ástæða til að skylda þessi hjeruð til þess að taka þátt í útrýmingarböðun, þessi hjeruð, sem hvorki hafa haft kláðann fyrir eða eftir böðunina 1903. Jeg vildi helst leggja það til, að þetta mál yrði rannsakað betur, og gefnar skýrslur um það, hvaða hjeruð eru laus við kláðann og hvar hann er mestur o. s. frv. Jeg vænti þess, að málið verði rannsakað, og mun jeg greiða frv. atkvæði mitt nú, í því trausti, að hægt verði að leggja fram skýrslur um málið við 3. umr., en ef svo verður ekki, mun jeg ekki sjá mjer fært að greiða atkv. með því lengra.

Sveinn Ólafsson Jeg get tekið undir það, að mjer finst þetta mál hafa komið nokkuð hastarlega inn í þingið og ekki fengið þann undirbúning, sem nauðsynlegur hefði verið. Í rauninni hefir hv.þm. Str. (TrÞ) tekið af mjer ómak að mótmæla þeim ummælum dýralæknis, um böðunina 1903–5, sem mjer fanst ástæða til að átelja. Þarf jeg ekki að bæta neinu við það, sem hann sagði um þetta efni. En hitt vildi jeg taka fram, að jeg hefi hvergi orðið var við þá villukenningu, nema í áliti dýralæknis, að fólk trúi því alment, að hægt sje að útrýma fjárkláða með einni böðun. Hinsvegar hefi jeg heyrt menn segja, sem við baðanir hafa fengist, að með einu þrifabaði megi halda kláðanum í skefjum, svo að hann komi ekki að sök, en engan mann hefi jeg heyrt halda því fram, að ein böðun útrýmdi kláða, og veit ekki til, að nokkur maður standi í þeirri meiningu. Jeg verð að segja, að jeg hefi enga tröllatrú á því, að það takist að útrýma fjárkláðanum, þótt þessi leið verði farin, eða að skorið verði fyrir rætur hans. Jeg hygg, að fjárkláðinn sje lítill eða enginn í mörgum hjeruðum landsins. Mjer er ekki kunnugt, að hann þekkist í mínu hjeraði sem stendur. Sjálfur hefi jeg aldrei sjeð kláða, og hefi þó gert mjer far um að kynna mjer ástand kinda, sem grunur hefir leikið á, að hefðu kláða. Það hefir oft komið upp kvittur um kláða, þar sem hann hefir þó eigi fundist, sýnishorn hafa verið send og dýralæknir skoðað, en oftast hefir niðurstaðan orðið sú, að um kláða væri ekki að ræða. Þó mun kláði hafa verið sannprófaður tvisvar eða þrisvar í örfáum kindum í Suður-Múlasýslu, og hefir þá slóð hans verið rakin norður fyrir Lagarfljót. En hins hefi jeg oftar heyrt getið, að hann hefir gert vart við sig nokkrum sinnum norðan Jökulsár og Lagarfljóts. Jeg hefi það fyrir satt, og hefir verið sagt það af fróðum mönnum, að Skotar, sem eru ein af mestu fjárræktarþjóðum álfunnar, hafi aldrei lagt út í það, að útrýma fjárkláðanum, heldur haldi þeir honum í skefjum með þrifaböðunum, svo að hans verði naumast vart. Nú er í 3. gr. þessa frv. svo ákveðið, að allur kostnaður við útrýmingarböðunina, að undanskildum 1/3 af andvirði baðlyfja og flutningskostnaði, skuli greiddur úr ríkissjóði. Eftir þessu ætti þá ríkissjóður að kosta fóðrun fjárins meðan á böðun stendur. Ekki verður hjá því komist að hafa fjeð mikið í húsi milli 1. og 3. böðunar, en í útigöngusveitum kostar það ærna peninga. Eftir þessari frvgr. á allur slíkur kostnaður að greiðast úr ríkissjóði, og er þó fremur ólíklegt, að hv. landbn. hafi ætlast til þess, en það liggur ótvírætt í orðum greinarinnar. Það hefir verið fullyrt af ýmsum í dag, að fjárkláðinn hafi útbreiðst hin síðari ár. Mjer er ekki kunnugt um slíka útbreiðslu, en hitt veit jeg, að sumstaðar þar, sem grunur var um nokkurn slæðing kláða áður, verður hans ekki vart nú. Þetta er árangur þrifabaðananna, þar sem þær eru vel ræktar. Mjer er ókunnugt, hvar þau hjeruð eru, sem kláðinn hefir náð útbreiðslu um, en ef um slíkt er að ræða, þá er mjer nær að halda, að útbreiðslan stafi af vanrækslu þrifabaðana, ljelegu eftirliti eða ónýtum baðlyfjum. Fleira hefi jeg ekki um þetta að segja í bili. Jeg get tekið í sama streng og hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), að það er rjett að sjá hvað setur til 3. umr., og mun jeg ráða við mig þá, hvort jeg fylgi frv. eða ekki.

Frsm. (Árni Jónsson) Jeg ætla nú ekki að elta ólar við alt, sem sagt hefir verið hjer í dag. Það mundi taka of langan tíma og hindra það, að atkvæðagreiðsla geti farið fram áður en fundarhlje verður. Umræður hafa líka farið mjög fyrir ofan garð og neðan. Það hefir mikið verið þráttað um það, að mönnum virðist í greinargarð frv. vera sneitt að þeim mönnum, sem stóðu fyrir böðuninni 1903. En slíkt er alt bygt á misskilningi. Hv. þm. Str. (TrÞ) mintist á kostnaðinn, sem af þessu mundi leiða, og þótti ilt að fá ekki nánari upplýsingar um hann. Það er sjálfsagt, að nefndin tekur þetta atriði til athugunar til næstu umræðu, til þess að reyna að komast að einhverri fastri niðurstöðu með hann. Þá gat hann þess, að ekki hefðu komið fram óskir um þessa allsherjar útrýmingarböðun. Það er að vísu rjett, að slíkar kröfur hafa ekki komið fram í þingmálafundargerðum, en jeg hygg, að það eigi rót sína að rekja til þess, að menn hafi haft þá trú, að árleg þrifaböðun mundi nægja til þess að útrýma fjárkláðanum. Menn hafa alment ekki gert sjer ljóst, að þrifaböðin eru ekki nægileg. Þá áfeldi sami hv.þm. landbn. fyrir það, að hún hefði ekki leitað álits annara dýralækna en dýralæknisins í Reykjavík. En þar er því til að svara, að hann er reyndastur hjer í þessum efnum; hefir starfað hjer lengur en allir hinir, eða um 30 ára skeið, og skoðun hans hefir í aðalatriðunum reynst rjett, því er nefndin ekki ámælisverð fyrir það, þótt hún hafi snúið sjer til hans. En jeg er því ekki mótfallinn, þótt líka væri leitað álits dýralæknanna í Stykkishólmi og á Akureyri, og skal skjóta því til meðnefndarmanna minna. Jeg get ekki fallist á það, að sparkað sje í Myklestad, þótt sagt sje, að baðanir hans hafi ekki orðið að tilætluðum notum eða gert eins mikið gagn og æskilegt hefði verið. Menn voru alment þeirrar skoðunar þá, að ein böðun dygði, en það reyndist ekki rjett. Myklestad er ekki áfellisverður, þótt hann hjeldi fram ríkjandi skoðunum síns tíma og bygði á þeim. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) talaði alllangt mál, og hefir því flestu verið svarað áður. Hann beindi því til nefndarinnar, hvort ekki væri betra að ákveða tímann í árslok 1928 heldur en ársbyrjun 1929. Jeg skal skjóta því til nefndarinnar til athugunar. Hv. þm. V.-Sk. (JK) var á móti þessari útrýmingarböðun, einkum vegna Skaftfellinga, og tók í sama strenginn og hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ). Hann sagði, að það hefði ekki orðið kláða vart í Skaftafellssýslu eftir baðanirnar 1903–5. Hæstv. atvrh. (MG) hefir nú bent á, að þarna er nú komin samgöngubót, sem gerir það að verkum, að það er ekki lengur örugt, að kláðinn berist ekki inn í sýslurnar. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) bjóst við því, að kláðinn hefði borist yfir brúna á Lagarfljóti. Þá gæti hann eins vel borist yfir brúna á Jökulsá. Annars býst jeg við því, að Skaftfellingar sjeu svo góðir þegnar, að þeir snúist ekki gegn þessu þjóðþrifafyrirtæki, þótt lítill eða enginn kláði sje hjá þeim. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) kvað frv. þetta hafa komið nokkuð hastarlega og óvænt inn í deildina. Það er þó rúmur mánuður síðan því var útbýtt, svo það er ekki hægt að segja, að það beri mjög bráðan að. Þá vitnaði þessi sami hv.þm. í 3. gr. frv., og kvað það vera samkvæmt orðalagi greinarinnar, að ríkissjóður greiddi allan fóðurkostnað fjárins meðan það stæði inni milli baðananna. Nefndin hefir nú talið sjálfsagt, að fóðurkostnaðurinn yrði greiddur af fjáreigendunum sjálfum, enda hafa allir skilið það svo; svo að þetta er ekkert annað en útúrsnúningur og vífilengjur hjá þessum hv.þm., eins og hans er vandi. En úr því að farið er að fjargviðrast út af kostnaðinum, þá er best að það komi fram, að þessi aukna innigjöf mun ekki þurfa að vera nema svo sem vika. Jeg geri ráð fyrir því, að það þurfi að gefa fjenu inni svo sem 2–3 daga eftir hvert bað. Svo að þetta yrðu þá 6–9 dagar. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) gat þess, að þessi kostnaður væri ekki aukinn kostnaður fyrir ríkissjóð, því að meðan kláðahættan væri yfirvofandi, væri hætt við því, að ríkissjóður yrði árlega að leggja fram fje til þess að koma í veg fyrir hann. Þetta er alveg rjett. Hjer er um það að ræða, hvort menn vilja leggja ofurlítið á sig í eitt skifti fyrir öll, til þess að útrýma þessum vágesti, eða hvort menn vilja hafa hann yfir sjer vofandi ár eftir ár. Þetta er kjarni málsins.

Halldór Stefánsson Jeg hefði vart tekið til máls að þessu sinni, ef eigi hefðu fallið þannig löguð orð frá háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að jeg get eigi látið þau vera athugasemdalaus. Háttv. þm. sagði, að meira hefði jafnan orðið vart við fjárkláðann norðan Lagarfljóts en austan. Þetta er alveg öfugt við það, sem átt hefir sjer stað, að því er jeg best veit. Mjer er kunnugt um, að kláða hefir ósjaldan orðið vart í Hjaltastaðahreppi, austan Lagarfljóts, en norðan fljótsins veit jeg aðeins til, að hans hafi einu sinni orðið vart á Jökuldal, og hafði hann borist þangað með sauðfje, sem kom þangað austan yfir fljót með manni, sem fluttist þangað búferlum. - Þetta er að vísu smáatriði, sem ekki skiftir miklu máli, en úr því það bar á góma og jeg þóttist vita betur, hvað rjett var, þykir mjer rjett að taka þetta fram. En úr því jeg nú stóð upp á annað borð, vil jeg með fáeinum orðum drepa á nokkur atriði málsins, sem fram hafa komið við umræður. það hefir verið fundið að því, að landbn. hefir ekki lagt fram neinar skýrslur um kláðann eða útbreiðslu hans á síðari árum. Þetta er að vísu rjett, en nefndin taldi, að sú almenna vitneskja ætti að nægja, sem þegar er fengin um það, að fjárkláðinn hefir breiðst allmikið út á síðari árum, og það taldi nefndin, að enginn mundi verða til að vefengja. En ef svo er, að kláðinn útbreiðist, þá vaknar sú spurning, hvort eigi að bíða eftir því, að hann útbreiðist ennþá meir, eða halda menn, að auðveldara verði að fást við vágest þenna, eftir því sem hann færist í aukana? Þá er það kostnaðurinn við útrýmingarböðunina. Því er ekki hægt að neita, að talsverður kostnaður er þessu samfara, þó að ætlast sje til, að fjáreigendur greiddu aðeins 1/3 af baðlyfjakostnaði, yrði það þó allmikill kostnaður, sem fellur á fjáreigendur, vegna þess að á þá fellur alt af allmikill fóðurkostnaður, sem stafar af þríböðun fjárins. Þetta kemur harðast niður á hjeraðsbúum þeirra hjeraða, sem annaðhvort enginn fjárkláði er í eða aðeins lauslegur grunur hvílir á. Það var meðfram með tilliti til þessa, að nefndin leggur til, að fjáreigendur greiði 1/3 baðlyfjakostnaðarins, en ekki ½, sem einnig kom til athugunar í nefndinni. Sumir háttv. ræðumenn hafa gert alt of mikið úr þessum kostnaði við útrýmingarböðunina, t. d. að af henni leiddi alt að mánaðar innigjöf fjárins o. s. frv. þetta atriði er mjög komið undir veðráttu. Sje veðrátta mjög óhagstæð, getur þurft að gefa inni samfelt á meðan á böðununum stendur, en þá þyrfti að gefa mikið hvort sem er. Ef veðrátta þar á móti er góð, þarf ekki að halda fjenu lengi í húsi, en fóðureyðsla verður þó alt af nokkur. Það hefir einna mest borið á mótmælum frá fulltrúum þeirra hjeraða, sem annaðhvort enginn eða lítill fjárkláði er talinn í. Jeg hefi skilið þá svo, að þeir telji að vísu ekki óþarft að útrýma kláðanum, en þeir vilja láta undanþiggja þessi hjeruð útrýmingarráðstöfunum. En ef alvara á að vera í því að útrýma kláðanum, má ekkert slíkt kák eiga sjer stað; annaðhvort á að láta fara fram allsherjarböðun á sauðfje eða alls enga. Að útrýmingarböðunin skömmu eftir aldamótin (1903–5) mistókst, stafaði af því, að þá var látið nægja að baða aðeins einu sinni, þar sem álitið var, að kláði væri ekki. Þetta var það, sem var kákkent við þá útrýmingu, og svo mundi ekki síður fara nú, ef það yrði leyft, að undanþiggja hjeruð eða hjeraðshluta, þó ógrunuð væri talin. Það má benda mönnum á það, að fje gengur víðar saman nú en fyrrum, vegna þess, að stóraár hafa verið brúaðar, sem taldar hafa verið fullkomin hindrun fyrir samgöngum fjár. Auk þess er fje, einkum hrútar, nú alloft flutt milli hjeraða til kynbóta. Í þessu máli sem öðrum verður að meta ástæðurnar með og móti. Það, sem mælir með því að ráðist verði í útrýmingarbaðanir, er hið mikla tjón, sem kláðinn veldur árlega. Það er ekki hægt að áætla þetta hjer nákvæmlega; það kemur fram í afurðatjóni og vanhöldum fjárins og álitshnekki ísl. varna, - lifandi sauðfjár, kjöts, ullar - sem veldur markaðsspjöllum á erlendum markaði. Þetta verður alt að metast á móti kostnaðinum við útrýmingu fjárkláðans. Menn verða að gera það upp í huga sjer, hvort þeir vilji heldur, að kláðinn fái að breiðast út og magnast og valda meira og meira tjóni, eða hvort á að ráðast í þann kostnað, sem því er samfara að losna við þenna leiða sjúkdóm. Það, að menn efast um, að takast muni að útrýma kláðanum, vegur eigi þungt á metunum, er það er athugað, að erlendis hefir það tekist með einfaldari aðferðum en hjer eru í ráði. En auk alls þess tjóns, sem kláðinn veldur, sem fer í vöxt með útbreiðslu kláðans, er skömmin að ala þenna leiða kvilla, eftir að það er alment vitað, að hægt er að útrýma honum alveg. Jeg hefi reynt að tala þannig, að ekki þyrfti að vekja deilur, en hefi aðeins stuttlega fært fram ástæður mínar, og læt svo útrætt um málið.