Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Garðar Þorsteinsson) : Þetta frv. var lagt fram í hv. Ed. og rækilega athugað í n. þar, og var leitað álits hæstv. dómsmrh. Allshn. þessarar d. fékk það svo til athugunar, og mælir hún með, að það verði samþ. óbreytt.



Í 22. gr. fjárl. þessa árs er heimild til að greiða eftirlaun ekkjum manna, sem hafa starfað hjá bönkunum og Skipaútgerð ríkisins. Slík heimild hefur verið á fjárl. nokkur síðustu ár, en nú hefur hæstv. ríkisstj. lagt til með þessu frv., að sett verði sérstök l. um heimildir til að greiða þessi eftirlaun til þess að komast hjá því að taka þetta inn á fjárl. ár hvert. Fjhn. hefur haft þetta til athugunar og mælir með því, að frv. verði samþ., en við athugun kom í ljós, að ekki er hægt að samþykkja það alveg óbreytt, eins og það kom fyrir, og hefur því n. lagt til, að því verði breytt að formi til, eins og lagt er til á þskj. 237. Um breyt. á efni er ekki að ræða.



Ég sé, að hv. fjhn. hefur lagt til, að þetta frv. verði samþ., og ég geri ráð fyrir, að svo muni verða, og stend ekki upp í þeirri von, að ég geti hindrað frv. En ég lýsi yfir því, að ég er algerlega á móti þessu frv. og álít það til stórra óþæginda að þurfa að samþ. sérstök l. í hvert skipti, sem þarf að veita starfsmanni eða ekkju eftirlaun við einhverja ríkisstofnun, því að það verður þyngra í vöfunum á þann hátt. Ég tel, að ríkisstofnanirnar séu svo nákomnar ríkissjóðnum, að ekkert sé athugavert við það, þótt þetta standi í fjárl. eins og eftirlaun ríkisins sjálfs, og mun því greiða atkv. á móti frv.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er lagt fram, er samið af mþn. í sjávarútvegsmálum, en borið fram af stj. og er ætlað að bæta úr verulegri vöntun á upplýsingum um annan aðalatvinnuveg landsmanna; sjávarútveginn. Það hefur sýnt sig hvað eftir annað, þegar þurft hefur á upplýsingum að halda í þessu efni, að þær hafa ekki verið til staðar, og hefur þurft í hvert skipti að eyða mikilli vinnu í að safna skýrslum um, hvað væri hvað. Þetta er ástæðan til þess, að stj. er samþykk mþn. um, að hér þurfi úr að bæta. Það er gert ráð fyrir að stofna sérstaka skrifstofu, sem haldi skýrslur um útgerðina, skýrslur, sem ekki er hægt að fá annars staðar, og er gert ráð fyrir, að þessi reikningaskrifstofa verði í sambandi við Fiskifélag Íslands og undir þess umsjá. Með því ætti að vinnast tvennt. Hún ætti að verða ódýrari í rekstri en ef hún er rekin sérstök, og í öðru lagi hefur Fiskifélagið af mörgum ástæðum betri skilyrði til þess að afla þeirra gagna, sem þarf, en aðrir. Það er eitt atriði, sem ég vildi sérstaklega taka fram til athugunar fyrir þá n., sem þetta lagafrv. fer til eftir þessa 1. umr., og það er, hvort ekki sé æskilegt og nauðsynlegt, - þó það sé ekki í frv., - að útvegsmenn séu skyldir til þess að láta skrifstofunni í té þær upplýsingar, sem hún þarf með. Stj. hafði til athugunar að bæta þessu inn í frv., eins og það kom frá mþn., en við nánari athugun var tekin sú ákvörðun að láta það fara eins og það kom, en beina því í staðinn til athugunar og ákvörðunar þingsins, hvort þetta skuli gert. Ég geri ráð fyrir, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til sjútvn.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) : Eins og segir í nál., hefur n. haft þetta mál til meðferðar og sent það til umsagnar formanns veiðimálanefndar. Eins og formaðurinn segir í bréfi sínu, dags. 21. okt., og samkvæmt viðtali við hann, kom það fram hjá honum, að hann taldi að vísu rétt að gefa leyfi til ádráttar fyrir beitusíld á vissum tíma árs og taldi það skaðlaust á veturna, en taldi varhugavert að gefa fyrir þessu fulla lagaheimild eins og ætlazt er til í frv. N. féllst á að taka þetta til greina, en þótti rétt að heimila ádrátt fyrir beitusíld á þeim tímum árs, sem veiðimálan. taldi hættulaust fyrir lax- og silungastofninn í ánum, vegna þess að hún lítur svo á, að friðun á ánum norðanlands sé mikið og merkilegt mál samkvæmt reynslunni um Fnjóská, sem hefur orðið einhver mesta bleikjuveiðiá í heimi, og vildi n. ekki heimila neitt, sem gæti skaðað þessa veiði, en vildi heimila ádrátt á þeim tíma, sem hún teldi það hættulaust og væri að dómi veiðimálanefndar ekki til skaða. Þá hefur n. orðið sammála um, að breyt. skuli sett aftan við 2. gr. 1., af því að henni fannst fara betur á því, að breyt. kæmi þarna, en það er aðeins formsatriði. Svo hef ég ekki meira um þetta mál að segja.

Frsm. (Jón Sigurðsson) : Ég kann ekki við annað en láta nokkur orð fylgja þessu frv. Það atvikaðist svo, að ég þurfti að vera fjarverandi við 1. umr. þess, svo að ég má nú til með að drepa á ýmislegt því viðkomandi. Þetta frv. er um breyt. á l. um ættaróðal og erfðaábúð. Ástæðurnar til þess, að þau l. voru samþ. á sínum tíma, voru þær, að smátt og smátt kom í ljós, eftir því sem jarðir urðu dýrari en áður, að ungum mönnum varð ofurefli að taka við þeim. Þeir gátu ekki innleyst jarðirnar, og það varð oft því valdandi, að menn hrökkluðust af föðurleifð sinni. Stundum lentu svo jarðir þessar í braski, voru keyptar háu verði, sem leiddi svo til þess, að þeir, sem keyptu, rúðu síðan jarðirnar að verðmætum. Aðrir keyptu jarðir sínar háu verði sjálfir, og afleiðingin varð sú, að skuldirnar urðu þeim fjötur um fót alla ævi. Þetta ástand, er þannig skapaðist á seinni árum, olli því, að menn fóru að athuga, hvað hægt væri að gera til úrbóta. Tilgangur óðalsréttarl. var sá að girða fyrir sífelld kaup og sölur á jörðunum, og hefðu þó ábúendurnir full umráð yfir þeim eins og eigin eign. Síðan þessi l. voru sett, hafa allmargar jarðir verið gerðar að ættaróðulum. Með þeirri ráðstöfun hefur verið unnið margt í senn að hyggju okkar flm. Það hefur verið komið í veg fyrir brask og óeðlilega hátt jarðaverð, fjármagn hefur verið bundið í sveitunum og síðast, en ekki sízt hafa þau bönd, sem binda bóndann við jörð sína, verið gerð tryggari. Með l. um erfðaábúð var leiguliðum gefinn kostur á að tryggja niðjum sínum umráðarétt yfir jörðinni með óbreytilegu eftirgjaldi. Jafnframt var bændum með erfðaábúð heimilað að fá jarðirnar keyptar. Með þessu móti var versti ókostur leiguliðaábúðarinnar burtu fallinn. Nú, þetta er þá saga málsins, ef svo mætti segja. Búnaðarþing 1942 tók þetta mál til meðferðar vegna tilmæla og óska um breyt. á þessum l., og það samþ. áskorun til stjórnar Búnaðarfélags Íslands um að endurskoða þau. Stjórn búnaðarfélagsins fól síðan okkur Jóni Hannessyni í Deildartungu að framkvæma þessa endurskoðun. Við lögðum svo tillögur okkar fyrir síðasta búnaðarþing, er samþ. þær með 24, eða öllum atkv. Mál þetta hefur því fengið góðan undirbúning, betri en mörg önnur frv., sem lögð hafa verið fyrir Alþ. Helztu breyt., sem endurskoðunarnefndin og búnaðarþing gerðu á l., voru: Í fyrsta lagi, að ákvæðin um óðalsrétt og erfðaábúð voru aðgreind, svo að þeim yrði ekki ruglað saman, sem brunnið hafði við. Í öðru lagi er fyrirhuguð breyt. á greiðslu fyrsta viðtakanda jarðarinnar. Í stað þess að hann greiði 3% árlega í 25 ár af fasteignamatsverði jarðarinnar til samarfa sinna, þ. e. af þeirra hlut í fasteigninni, ef hún hefði komið til skipta, er samkvæmt frv. gert ráð fyrir, að hann svari út vissri upphæð, og er það gert til hægðarauka fyrir erfingjana. Þá er í frv. lagt til, að ekki þurfi að greiða erfðafjárskatt af ættaróðali né fylgifé þess, þar sem um er að ræða ættareignir, en ekki einkaeignir, og umráðarétturinn því minni yfir eigninni. Af sömu ástæðu er lagt til, að opinberir styrkir til ættaróðala skuli ekki færast sem fylgifé jarðanna, heldur vera eign óðalsins. Enn fremur er það gert að skilyrði fyrir skiptingu óðalanna í eitt eða fleiri býli, að umbætur hafi farið fram á þeim, svo að búið sé jafnan í haginn fyrir framtíðina. Þá er kafli um ættarjarðir, sem er algert nýmæli. Hann er einkum saminn með tvennt fyrir augum. Það er í fyrsta lagi reynt að mæta óskum ættmenna um forkaupsrétt að jörðum, sem lengi hafa verið í sömu ættinni. Þetta er ein óskin, sem lá fyrir búnaðarþinginu. Sala á þessum jörðum til vandalausra hefur oft valdið ágreiningi. Nú er lagt til, að sá, sem eignarhald hefur á slíkri jörð, skuli bjóða hana ættmennum sínum fyrir fasteignamatsverð. Í öðru lagi eru arfaskipti heimiluð með sérstökum gerningi, ef mönnum þykja ákvæði óðalsréttarlaganna of bindandi, þannig að þeim er heimilað að gera jarðir sínar að ættarjörðum. Viðvíkjandi þeim kafla frv., sem fjallar um erfðaábúð, hefur n. rýmkað um lántökuheimild fyrir leiguliða, sem þurfa að byggja á jörðum sínum. Enn fremur er sú breyt., að nokkur hluti leiguliðabótar er skoðaður sem tryggingarfé, eða sá hluti hennar, sem greiddur er af slíkum lánum, og fái leiguliði þetta fé útborgað, þegar lánið er að fullu greitt. Að síðustu eru svo sett nokkru ýtarlegri ákvæði um skilyrði fyrir sölu þjóð- og kirkjujarða. Landbn. hefur nú athugað þetta frv. rækilega og er því fylgjandi með lítils háttar breyt. Fyrsta breyt. er aðeins leiðrétting á hortitti í orðalagi. Þá er breyt. á 29. gr. um að fella niður þá skuldbindingu um það, að gera þurfi ættarjörð, sem komið hefur til sölu, að ættaróðali kaupanda. N. þótti ekki ástæða til að hafa þetta svo bindandi, heldur sé það á valdi hins nýja eiganda, eins og er um aðrar jarðir í sjálfsábúð. Því er lagt til, að þessi málsliður falli burtu. Þá er breyt. á 30. gr., sem er aðeins til skýrara orðalags til þess að koma í veg fyrir misskilning. Sama er að segja um 4. brtt., það er aðeins orðalagsbreyt. Þá er 5. og síðasta brtt. um það, að jarðir, sem verið hafa í eigu hins opinbera og verið gerðar að ættaróðulum, skuli heimilar ríkissjóði með forkaupsrétti fyrir fasteignamatsverð, ef ættin vill ekki notfæra sér þær og þær komast undir hamarinn. Landbn. er samþ. þessum breyt., en einn nm. hefur þó undirskrifað nál. með fyrirvara.



Þetta frv. er að vísu vel undirbúið af búnaðarfélaginu og n. En ég get ekki látið hjá líða að gera nokkrar athugasemdir við það, af því að ég er á móti þeirri stefnu, sem í því felst, um ættaróðul og sölu þjóðjarða. Ef koma á í veg fyrir jarðabraskið, sem öllum er til tjóns, þá má benda á, að uppi hafa verið fjölmargar raddir um, að ríkið sjálft eignaðist sem mest af jörðunum, og er ég fylgjandi þeirri stefnu. En þá hafa aðrir, sem gátu ekki fellt sig við, að ríkið eignaðist jarðirnar, fundið upp á því að gera þær að ættaróðulum. En mér finnst, ef þetta á að verða til þess að halda ættinni við jörðina, að hér sé um misheppnaða tilraun að ræða, því að raunverulega er verið að taka erfðaréttinn af sumum afkvæmunum, áður en þau fæðast. Það er oft svo með foreldra, sem eiga mörg börn, að börnin létta undir með þeim, þegar þau vaxa upp. En ég er mjög í efa um, að þau mundu eins vinna heimilinu, ef eitt systkinanna aðeins ætti að taka við því. Ég er næstum sannfærður um, að þetta yrði þvert á móti til að losa börnin frá heimilinu og fækka fólkinu í sveitunum. Ég er því á móti þessu. Þá er óðalsbóndi ekki skilyrðislaust skuldbundinn til að sjá fyrir fyrrverandi óðalsbónda og konu hans, þótt þau þurfi þess með. Hefur hann leyfi til að biðja sveitina aðstoðar eða koma foreldrum sínum eða fyrirrennurum á framfæri hinna barnanna, sem ekkert hafa erft. Ekki þarf hann að hafa fyrirgert óðalsrétti sínum af þessum sökum, en það hefur hann gert, ef hann eyðir fylgifé jarðarinnar. Þetta kalla ég ranglátt. Miðköflum frv. er ég svo sammála, unz kemur að kaflanum um ættarjarðir. Þær er skyldugt að bjóða ættingjunum fyrir fasteignamatsverð, ef á að selja þær. En samkvæmt 2. brtt. landbn. hefur það nú verið dregið út úr frv., að skyldugt skuli að gera þessar jarðir að ættaróðulum kaupendanna. Þannig skapast sá möguleiki, að maður geti selt hæstbjóðanda þá jörð, sem hann hefur sjálfur fengið með fasteignamatsverði. Þá er síðasti kafli frv. Ég er algerlega á móti því, að jarðirnar séu seldar með þeim hætti, að maður, sem er búinn að búa í 5 ár á þjóð- eða kirkjujörð, geti fengið ábýlisjörð sína keypta með því að gera hana að ættaróðali. En ef hann ætlar að gera sína eigin jörð að ættaróðali, sem hann er búinn að eiga lengi, þá þarf jörðin að hafa verið í 100 ár í eigu eða ábúð hans og ættingja hans. Ég er algerlega á móti sölu þjóðjarða. Svo er eitt, sem kemur þarna fram og sýnir mismun nokkurn á högum manna, eftir því, á hvaða tímum er. Í l. er nú, að viðtakanda beri að greiða til samarfa sinna í allt að 25 ár 3% af fasteignamatsverði jarðarinnar, en hér er í 5. gr. frv. lagt til, að óðalserfingi greiði fráfaranda eða búi hans helming af þáverandi fasteignamatsverði jarðarinnar. Að þetta á allt að greiða strax, sýnir, að það er skoðun manna, að afkoma bænda sé betri nú en hún hefur áður verið. Eins og ég hef tekið fram, er ég á móti því að selja þjóðjarðir og þá sérstaklega á móti því að láta þá, sem kaupa þjóðjarðirnar, fá betri kjör en þegar keypt er af einstaklingum. Stefnan hefur fremur verið sú, að ríkið keypti jarðirnar af einstaklingum, og get ég ekki betur séð en það hljóti að vera brot á þeim trúnaði, sem hv. þm. er sýndur, ef þeir breyta svo um stefnu, að þeir geri mönnum auðveldara að kaupa jarðir af ríkinu en einstaklingum, og ef þeir ætla að verja þannig ríkiseignum á annan veg en stjórnarskráin viðurkennir. Að endingu vil ég segja það, að ég hef ekki gert brtt. við þetta frv., en ég mun greiða atkv. móti síðari kafla þess, um erfðaréttinn.



Herra forseti. Höfuðuppistaðan í viðleitninni með þessu frv. miðar að því að tryggja það, að hver einstakur ættliður, sem á jörð og býr í sveit, þurfi ekki að kaupa hana út að nýju, þegar hann tekur þar við búi. Þetta er viðleitni, sem ég tel mjög heilbrigða og allrar virðingar verða. Og eitt af því allra nauðsynlegasta fyrir sveitabúskapinn í landinu er, að ráðstafanir verði gerðar, sem tryggi þetta á einhvern hátt. Ég vil leggja þetta atriði að líku við það, að bændur fái að mestu véltækt land og möguleika til þess að nota sem mest vélavinnu á búum sínum. Það, að hver ættliður þurfi ekki að borga út jarðirnar, og hitt, að bændur geti notað sem mest vélar á búum sínum, mundi geta sparað bændum mikil útgjöld árlega og létt af þeim tveim þyngstu förgunum, sem íslenzkur sveitabúskapur hefur stunið undir. Ef þessu tvennu væri kippt í lag, hygg ég, að íslenzkur landbúnaður mundi vera miklu betur settur en hann hefur nokkru sinni áður verið. Þessum árangri er reynt með frv. að ná með ýmsu móti. Þar eru farnar ýmsar leiðir, sem allar stefna að sama marki, mismunandi þó. Fyrsta leiðin er óðalsaðferðin, að gera allar jarðir að ættaróðulum, sem tryggir, að sá, sem við jörð tekur, þurfi ekki að svara neinum gjöldum af þeim arfahlut, sem hann tekur við. Önnur leiðin eru ákvæðin um ættaróðal, í þriðja lagi með erfðaábúð, og í fjórða lagi er snert við því atriði, að ríkissjóður eigi jarðir og leigi þær síðan. Ég skal ekki neita því, að ég var upphaflega nokkuð tortrygginn gagnvart óðalsaðferðinni, og mér flaug í hug, að hér væri að myndast nokkurs konar yfirstétt í bændahópi, sem hefði forréttindi fram yfir aðra, og má vera, að svo sé að nokkru leyti. Þó eru í frv. ýmis ákvæði, sem tryggja, að þetta verði ekki nema a. m. k. að mjög litlu leyti til skaða. Í frv. er t. d. slíkt tryggingarákvæði, sem ákveður, að óðal megi ekki vera stærra en svo, að það verði að mestu fullnytjað af ábúanda, og er á þann hátt komizt fram hjá því, að þessir menn hafi of stór lönd undir og verði nokkurs konar gósseigendur, en það munu hafa verið aðalrökin á móti frv., þegar málið kom fyrst fram, að ákvæði þess frv. gætu jafnvel miðað að því, að menn yrðu slíkir gósseigendur. En ég tel, að með takmörkunum þeim, sem í frv. eru, sé að mestu leyti girt fyrir þessa hættu. Ég skal ekki fara langt út í að ræða um málið, það hefur verið reifað ýtarlega af hv. frsm. En ég vildi aðeins láta þetta álit mitt koma fram. Það var hér af hv. síðasta ræðumanni, 1. landsk. þm. (SG), sem gat ekki orðið samferða okkur hinum í landbn., minnzt á, að með þessu væri börnum mismunað, og virtist mér það vera aðalrök hans fyrir því að geta ekki fylgt frv. Og það má að vissu leyti segja, að þetta er rétt. Með þessum ákvæðum eru einum erfingjanum fengin í hendur réttindi og þá líka skyldur, ef hann tekur að sér jörðina, því að hann á að halda uppi góðu búi á jörðinni, enda fær hann jörðina í hendur fyrir ekki neitt, ef ekki hvíla á henni skuldir. En þessi forréttindi koma honum því aðeins að gagni, að hann nytji jörðina, því að hann verður þá að búa á henni sjálfur. Uppfylling þeirra skyldna, sem á honum hvíla, er skilyrði fyrir þeim forréttindum, sem l. ákveða honum. Ég skal svo enn geta þess, að ég tel, að sá tími, sem nú er valinn til þessara aðgerða, sé heppilegur, vegna þess að nú mun yfirleitt vera það rýmst um efnahag bænda, sem hefur verið um langan tíma. Þess vegna álít ég það mjög vel til fallið, ef einmitt yrði tryggt með þessum l., að eitthvað af því fé, sem bændum og þeim, er bændur vilja gerast, hefur aflazt, verði þó kyrrt í sveitunum og verði til gagns þeim, sem í framtíðinni nytja jarðirnar, en verði ekki flutt úr sveitunum til kaupstaðanna, - því að það er eitt hið mesta böl, sem ég get hugsað mér, að sveitabúskapurinn eigi við að stríða, ef hver kynslóðin fer með sinn afrakstur á burt úr sveitinni og nýir menn verða að kaupa jarðirnar aftur frá stofni. Ef hægt væri með þessum l. að draga úr þessu, álít ég það mjög vel farið, þó að á þennan hátt gætu ekki allir orðið þessara sömu fríðinda aðnjótandi. En meðan allar jarðir hafa ekki verið tryggðar á þennan hátt, þá tel ég þó, að stefnan sé í rétta átt, og því hika ég ekki við að fylgja þessu frv. Í síðasta kafla frv. er farið inn á það, að jarðir í opinberri eign megi selja ábúendum, ef þeir hafa búið þar ákveðinn tíma og ef þeir um leið gera jörðina að óðali. Fyrir mér er það ekkert aðalatriði beinlínis, að ríkið endilega eigi jörðina, ef það er tryggt, að ábúandi sá, sem nýtir hana og hirðir hana, fær að sitja við þau kjör, sem honum eru lífvænleg. Það hlýtur fyrir mér alltaf að vera aðalatriðið. Þess vegna er það fyrir mér ekkert aðalatriði, hvort það heitir á pappírnum, að ríkið eigi jörðina eða jörðin sé gerð að óðali, ef það er bara tryggt, að ábúandinn á henni fær að nota hana á eins heppilegan hátt og ódýran fyrir búskapinn og mögulegt er og það er tryggt, að jörðin á ekki eftir að fara í brask. Því að það, sem hefur orðið mestur þyrnir í augum þeim, sem hafa verið á móti sölu þjóð- og kirkjujarða, er að þær hafa stundum eftir þá sölu lent í braski, þannig að þær hafa verið seldar fyrir of fjár af þeim, sem af þeim hafa flutt. En fyrir það hygg ég að sé girt með þessu frv., því að ef slíkar jarðir eru seldar, hefur ríkið forkaupsrétt að þeim aftur fyrir fasteignamatsverð. Ég skal svo ekki fara mörgum orðum frekar um þetta mál. Ég vildi aðeins, að afstaða mín yrði skýr til þess, vegna þess að ég hef áður verið nokkuð hikandi um þetta mál og lýst hér í þessari hv. d. þeirri afstöðu. Ég vildi lýsa fylgi mínu við málið, sem er mótað af því, að fyrir mér er það aðalatriðið, að hvernig sem að því er farið að koma í veg fyrir það, að jarðir lendi í braski, þá tel ég það gott og æskilegt.



Herra forseti. Það er kunnugt, að þetta mál, sem hér liggur fyrir, er mjög vel undirbúið og vissulega gott mál. Það hefur verið undirbúið af hálfu búnaðarþings, og nú hefur hv. landbn. þessarar d. fjallað um það. Hv. frsm., sem líka er flm. frv., 2. þm. Skagf., gerði skýra grein fyrir því í framsöguræðu sinni. Ég ætla því ekki að ræða málið almennt, enda er þetta 2. umr. málsins. Sumir kaflar þessa frv. munu vera mjög hliðstæðir ákvæðum, sem nú eru í gildandi l. En VII. kafli frv., sem fjallar um ættarjarðir, er algert nýmæli, eins og hv. frsm. skýrði frá. Í þeim kafla frv. eru þrjú meginatriði. Í fyrsta lagi, að hver sú jörð, sem hefur verið í eign eða ábúð sömu ættar í 100 ár, skuli teljast ættarjörð. Í öðru lagi, að ættmenn skuli hafa forkaupsrétt að slíkum jörðum og að þær megi ekki selja til ættmanna fyrir hærra en fasteignamatsverð. Í þriðja lagi gerir frv. ráð fyrir, að þær jarðir, sem svo er ástatt um, skuli verða að óðulum. Nú hefur hv. landbn. þessarar d., sem um málið hefur fjallað, lagt til að fella niður síðasta meginatriði þessa kafla, sem sé það, að ættarjarðir verði gerðar að ættaróðulum. Ég tel þetta vera rétt spor hjá n. Það hefur sannazt, að frjálsræði er bezt í þessu efni, og svo mun verða hér eftir sem hingað til. Og aðrir kaflar frv. gera ráð fyrir, að bændum sé gert það heimilt, en ekki skylt að breyta þannig um eignarrétt á jörðum sínum, því að ef byrjað væri á að ákveða með löggjöf, að ættarjarðir, sem búnar eru að vera í eign eða ábúð sömu ættar í 100 ár, skuli fremur en aðrar jarðir gera að ættaróðulum, þá álít ég, að það sé mjög hæpið. Og ef við viljum stefna að því að koma í veg fyrir óeðlilega jarðasölu, sem þetta frv. stefnir að í aðalatriðum, þá lægi vissulega nær að byrja á öðrum enda heldur en ættarjörðunum. Það væri vissulega að byrja á öfugum enda að ætla sér að koma á ákveðinni kvöð á hendur eigendum þeirra jarða, þar sem reynslan sýnir, að sízt er hætt við braski. Ef ætti að fara út á þá braut í löggjöfinni, þá lægi nær að safna skýrslum um þær jarðir, sem oftast hafa gengið kaupum og sölum og hættast er við, að lendi í braski. Þess vegna tel ég vel farið, að hv. landbn. hefur fellt þetta ákvæði niður. Að þessu slepptu er meginákvæði þessa kafla, að ættmenn jarðeiganda skuli hafa forkaupsrétt að ættarjörðunum og þær megi ekki selja fyrir hærra en fasteignamatsverð. Þetta ákvæði álít ég eiga mikinn rétt á sér innan vissra takmarka. Að vísu verður ekki fram hjá því gengið, að það er dálítið viðsjált að setja slík ákvæði á þessum tímum, því að svo gæti farið, að þegar farið væri að safna skýrslum um þær jarðir, sem kæmu til greina með að verða ættarjarðir, þá færu eigendur þeirra að hugsa sem svo, að nú væru síðustu forvöð með að selja þær með stríðsverði, og það gæti þannig ýtt undir brask. En þó að ég drepi á þetta, hef ég svo mikla trú á staðfestu og þroska bænda, að ég hygg, að ekki stafi hætta af þessu ákvæði á þeim sérstöku tímum, sem nú standa yfir. Um þetta meginákvæði VII. kafla fjallar 28. gr. Hún mælir svo fyrir, að eigandi ættarjarðar skuli fyrst bjóða niðjum sínum jörð sína til kaups og ábúðar, ef hann vill selja hana, en síðan systkinum sínum og afkomendum þeirra, fyrir fasteignamatsverð að viðbættu matsverði þeirra umbóta, er gerðar hafa verið á jörðinni, eftir að fasteignamat hefur farið fram. Vilji þeir ekki kaupa, þá á að auglýsa hana í Lögbirtingablaðinu til kaups fyrir aðra ættmenn fyrir áðurgreint verð. Og ef enginn, sem getur talizt til viðkomandi ættar, hefur innan sex mánaða, eftir að þessi auglýsing er birt í Lögbirtingablaðinu, gefið sig fram, þá er jarðeiganda fyrst frjálst að bjóða jörðina til sölu á frjálsum markaði. Ég tel þetta of langt gengið, þó að ákvæði þessarar gr. eigi mikinn rétt á sér innan vissra takmarka. Hér eru sem sagt engin takmörk sett fyrir því samkv. þessari gr., hvaða ættingi getur fengið jörðina með fasteignamatsverði. Þessi gr. setur, eftir að taldir hafa verið hinir nánustu ættingjar ýmsir, alla aðra ættingja í sama hóp, hvað fjarskyldir sem þeir eru. Og ef t. d. einhver slíkur ættingi getur með aðstoð sagnfræðings sannað, að hann sé af sömu ætt og sá, sem selja vill jörðina, getur hann eftir frvgr., eins og hún nú er, gert lagakröfu til þess að fá jörðina fyrir fasteignamatsverð. Nú mun það vera algild regla í löggjöf þjóðarinnar að setja takmarkanir um eignarrétt og rétt til þess að njóta ákveðinna hlunninda, t. d. í erfðal., bæði með mismunandi erfðafjárskatti og með takmörkunum á því, hvaða ættartengsl þurfi að koma til greina, til þess að verðmæti erfist. Og það má minna á það, að nú eru einmitt ýmsir málsmetandi menn, sem hafa þá skoðun, að slíkar takmarkanir beri fremur að þrengja en víkka þær. Má í því sambandi benda á frv. hæstv. ríkisstj. á þskj. 44. Meginbreyt., sem það felur í sér á gildandi l. samkvæmt grg. þess, er sú, með leyfi hæstv. forseta, að „réttur manna til arfs fyrir skyldleika sakir takmarkast við nánari ættingja en nú er“. Mér finnst, að samkvæmt þessu og samkvæmt heilbrigðri skynsemi leikmanna um þetta, þá geti löggjafinn ekki hjá því komizt að setja einhverjar takmarkanir í þessu efni sem um önnur ákvæði, sem hér að lúta, og reisa skorður við því, að menn, sem ekkert hafa unnið á ákveðinni jörð og enga tryggð hafa haft við hana, geti gert kröfu um að fá hana fyrir fasteignamatsverð, aðeins ef þeir geta fært sönnur á það, að þeir séu eitthvað tengdir ættarböndum þeim, sem á jörð og vill selja, hversu fjarlæg sem þau ættartengsl eru. Ég álít, að ekki verði hjá því komizt að setja ákveðnari ákvæði um takmarkanir í þessu efni, og ég vænti, að hv. landbn. taki þétta atriði til vinsamlegrar athugunar. Að öðrum kosti mun ég flytja brtt. um þetta fyrir 3. umr. málsins.

Frsm. (Jón Sigurðsson) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hv. þm. Hafnf. gerði svo rækilega grein fyrir þessu máli, að það er aðeins eitt, sem ég vildi nú segja, út af því, sem hv. 1. landsk. þm. (SG) sagði. Mér virtist koma fram hjá honum dálítill misskilningur um tvö atriði. Hann virtist líta svo á, að ákvæðin um ættaróðul mundu verða til þess að losna börnin við heimilin. Ég held, að þetta sé byggt á misskilningi, vegna þess að það er í frv. benlínis svo tekið fram, að erfingjar geti fengið jörðum skipt, ef þeir vinna að tilteknum umbótum á jörðinni. Það er þess vegna í þeirra valdi, ef þeir vilja starfa hjá foreldrum sínum að því að undirbúa framtíð sína, að þá hafa þessir erfingjar, tveir eða fleiri, að nokkru leyti rétt til jarðarinnar. Það er þess vegna síður en svo, að það sé til þess að losa börnin við heimilin, þó að ákvæði þessi verði samþ., heldur miklu fremur til þess að tengja þau við ábýlisjörð foreldra sinna. En reyndar vitum við, að það er alltítt á þessum tímum, að börnin fljúgi úr hreiðrinu, jafnóðum og þau verða fleyg, og það er oft yngsta barnið eða börnin, sem seinast verða eftir. En nokkrar undantekningar eru frá þessu, sem betur fer. Þá hafði hv. 1. landsk. þm. skilið það svo, að í frv. væri létt framfærsluskyldunni af viðtakanda óðalsins. Þetta er misskilningur að því leyti, að hér er ekki um breyt. að ræða frá því, sem áður var, því að í 8. gr. er skýrt tekið fram um þetta. Sú gr. fjallar eingöngu um það, hvernig fjarskyldur aðili tekur við eða af hliðarlegg ættarinnar, og þá getur það aðeins komið til greina, að álitamál getur orðið um framfærsluskylduna. Að því er snertir ummæli og aths., sem fram komu frá hv. þm. A.-Sk. (PÞ), þá tel ég það sjálfsagt, að landbn. taki það, sem hann lagði til, til vinsamlegrar athugunar, og tel æskilegt, að sá hv. þm. gæti orðið í samráði við n. um það að orða þá breyt., sem hann talaði um og má vera, að af öðrum ástæðum sé þörf á að gera vegna þeirrar úrfellingar, sem n. leggur til á frv., - því að með því að gera þá úrfellingu á frv., er það ekki nægilega tryggt, að sá, sem kaupir, verði skyldur til þess að búa á jörðinni og þess háttar.



Herra forseti. Mér var ljóst, að eftir þessu frv. mætti skipta jörðum. En ég er samt sem áður á þeirri skoðun, að þó að þetta verði samþ., muni börnin ekki verða tryggari við sveitina en áður var. En ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að eftir gildandi l. sé þeim, sem tekur við óðali, skylt að framfæra óðalsbónda fyrrverandi eða konu hans. En nú er bætt við ákvæðið um þessa skyldu: „enda sé honum það ekki um megn“. Það er enginn vafi á því, að þetta hlýtur að skiljast sem undanþáguheimild, sem hefur ekki fyrr verið í l. um þetta atriði. En ef hann getur ekki framfært fyrrverandi óðalsbónda eða konu hans, ætti sú skylda að vera fullkomlega eins rétthá og krafan um greiðslu fylgifjár samkv. ákvæðum frv. Hann ætti að fyrirgera óðalsréttinum, ef hann gæti þetta ekki, eins og ef hann gæti það ekki vegna fátæktar. Svo er seinna í gr. tekið fram til viðbótar, að sá, sem taki við óðalinu, skuli haga svo til, að fyrirrennari hans og maki geti dvalizt áfram á jörðinni, ef þau óska þess, enda sé honum ekki meira mein að en svo, að við megi una. Með þessu er ekki gert ráð fyrir, að maðurinn geti þetta ekki fyrir sakir fátæktar, og er þetta mikill munur hjá því, sem var í gömlu lögunum.

Frsm. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Þetta frv. um iðnskóla er nú borið fram í 3. sinn hér í d. Fyrst var það í lok aðalþingsins 1941, og var tilgangurinn, að mönnum gæfist kostur á að kynna sér málið fyrir næsta þing. Á aðalþingi 1942 var málið athugað af iðnn. og frv. breytt nokkuð og síðan borið fram, er langt var liðið á þing. Skorti þá tíma til afgreiðslu þess, fremur en það mætti nokkurri andstöðu. Samkv. beiðni frá landssambandi iðnaðarmanna leggur iðnn. frv. enn fram, óbreytt frá því sem það var samþ. á síðasta iðnþingi. Það hefur verið athugað á tveim iðnþingum í röð og verið samþ. þar jafnt af sveinum sem meisturum. Þarna er ætlazt til, að lagður sé fastur grundvöllur fyrir iðnskólana í landinu, fjallað um hlutverk þeirra og fyrirkomulag og hverjir beri kostnað af stofnun þeirra og rekstri. Ákveðið er, að ríkið beri 2/5 stofnkostnaðar, bæjar- eða sveitarfélög, aðra 2/5 og iðnaðarmenn 1/5. Um þetta hafa verið nokkuð skiptar skoðanir og ýmsir talið eðlilegast, að ríkið bæri kostnaðinn eitt, eins og það ber allan kostnað af bændaskólum, sjómannaskóla o. s. frv. En iðnaðarmenn vilja hafa þetta svona, og sízt ætti það að torvelda samþ. þessa frv., að vonum minni kostnaður er ætlaður ríkissjóði. Gert er ráð fyrir, að ríki og bær eða sveitarfélag beri rekstrarkostnað nokkurn veginn að hálfu hvort. Frv. er að öðru leyti rammi um það, hvað kennt skuli, hverjir kennslukraftar skuli vera o. s. frv. Í skólanefnd skulu vera þrír menn kosnir af iðnaðarmönnum á staðnum, einn tilnefndur af ríkisstj. og einn af bæjar- eða sveitarstjórn, alls fimm menn í n. Rætt er um undirbúningsskóla fyrir þá, sem ætla sér að læra iðnaðarstörf, og stendur sá skóli nærri ár. Þá ræðir um kvöldskólana, sem nú er haldið uppi, og verða það þó a. n. l. dagskólar, þegar eins stendur á og nú í Rvík, að 560 nemendur verða að komast fyrir í sjö litlum og óvistlegum kennslustofum, og liggur í augum uppi, að ekki er hægt að kenna þeim þar öllum að kvöldinu. Það er mál, sem hlýtur mjög bráðlega að koma til kasta ríkis og bæjarstjórnar, ef þetta verður samþ., að bæta úr húsnæðisvandræðunum. Þá eru þau nýmæli frá síðasta iðnþingi, að halda skuli námskeið hér í Rvík í þeim námsgreinum, sem skólar úti um land eiga erfitt með að útvega sérkennara í og fyrir iðnnema, sem stunda nám sitt á þeim stöðum, þar sem engir iðnskólar eru. Einnig er gert ráð fyrir sendikennurum í sérgreinum. Þetta er nauðsynlegt og miklu heppilegra en setja hvarvetna á stofn fullkomna iðnskóla. Kostnaður við námskeiðin greiðist úr ríkissjóði. Þá er í fjórða kafla gert ráð fyrir skóla fyrir sveina og er algert nýmæli, en um það hefur mikið verið rætt, að menn yrðu að ljúka nokkru skólanámi til þess að geta fengið meistararéttindi. Engu er slegið föstu um, hvenær það komist í framkvæmd, nema það verður eins fljótt og ástæður leyfa. Það, sem mest kallar að, er að koma kvöldskólunum í frambúðarhorf. Þeir eru enn mjög í lausu lofti. Í l. er ekkert um þá nema það, sem er í iðnnámsl. og hrekkur það skammt. Undirbúningur frv. er orðinn rækilegur, eins og ég hef lýst, og ætti það ekki að þurfa til n. Ágreiningur gæti helzt orðið um það, hvort ekki sé of skammt gengið um framlög af hálfu ríkisins til bygginga fyrir skólana og hvort eigi væri rétt, að ríkið bæri eitt allan veg og vanda af rekstri þeirra. En úr því að iðnaðarmenn treysta sér til að bera 1/5 kostnaðar og vilja, að sveitir og bæir beri jafnt og ríkissjóður, virðist mega hlíta því, og ætti þetta að flýta samþ. frv., en ekki tefja. Ég óska, að málinu verði vísað til 2. umr.



Ég vil láta það sjónarmið koma fram við þessa umr., einkum þar sem frv. mun ekki fara til n., að ég álít, að iðnaðarmenn séu svo mikilsverð stétt, að þeir eigi siðferðilegan rétt á, að ríkið beri allan kostnað við iðnskólana eins og það ber kostnað við embættismannaskóla, bændaskóla, sjómannaskóla o. s. frv. Ég hygg, að þegar málið er krufið til mergjar, sé nám þessarar stéttar sízt þýðingarminna en hinna fyrir þjóðfélagið. Mér er það ljóst, hversu vel sem gengur nú, að þegar fram í sækir, verður erfitt að sameina iðnaðarstéttina um það að leggja fram 1/5 kostnaðar. Ég tek orð hv. flm. trúanleg um það, að nú séu þeir menn fúsir til að leggja allmikið í sölurnar. Mig uggir, að bráðar framkvæmdir þurfi í húsnæðismálinu. Hér í Reykjavík er það ástand skólans svo, að það háir mjög bæði nemendum og kennurum og verður ekki við unað til lengdar. T. d. er skólastjórastofan, skrifstofan og kennarastofan eitt og sama herbergið og haft fyrir allt mögulegt, og lætur að líkum, hve kennarar njóta sín þar að ræða sín mál og hvílast milli kennslustunda. Ég hef ekki hugsað mér að gera brtt., þó að mér þætti eðlilegt, að ríkið stæði undir kostnaði við menntun svo þýðingarmikillar stéttar sem iðnaðarstéttin er.

Flm. (Þóroddur Guðmundsson) : Herra forseti. Það hefur sýnt sig, að alþýðutryggingal. hafa komið í mjög góðar þarfir, en í sumum efnum ná þau engu að síður skammt. Það hefur m. a. verið viðurkennt af þeim bæjarfélögum, sem veitt hafa árlegan styrk þeim sjóðum, sem hér ræðir um og verkalýðsfélögin hafa komið upp á mjög mörgum stöðum. Ýmislegt getur komið fyrir menn, svo að þeir geti ekki unnið fyrir sér og sínum um stund og fái þess vegna engar bætur eftir alþýðutryggingal. Þess vegna hafa þessir styrktarsjóðir verið stofnaðir um land allt, án þess að neitt hafi verið gert til að ýta undir það af heildarsamtökum verkamanna, og þar sem verkalýðsfélög hafa ekki hrundið því í framkvæmd, hafa stundum aðrir aðilar eins og kvenfélög gert það. Það sjónarmið kom fram í n. á síðasta þingi, að þessi starfsemi ætti að falla undir alþýðutryggingar, en meðan svo er ekki orðið, er rétt, að þessi mjög svo virðingarverða viðleitni njóti viðurkenningar og stuðnings bæjar- og sveitarsjóða og ríkissjóðs. Þó að styrkur til sjóðs sé ekki hár, getur munað um hann og orðið veruleg hvöt til að koma alls staðar upp slíkri styrktarstarfsemi. Það er til marks um vinsældir styrktarsjóðanna, að víða hafa atvinnurekendur sett það af fúsum og frjálsum vilja í samninga við verkalýðsfélögin að leggja styrktarsjóðum nokkurt fé, lágar upphæðir að vísu, en nóg til að sýna, að þeir líta þetta svipuðum augum og verkamenn. Nú hafa verið í fjárl. undanfarinna ára nokkrir styrkir til einstakra þjóða af þessu tagi, 200–1000 kr. til hvers og nokkru meira hér í Reykjavík. Við samning hverra fjárl. koma beiðnir frá ýmsum sjóðanna um styrk, og Alþ. hefur sýnt vilja sinn til að veita þar úrlausn. En ég held það sé miklu óeðlilegra að veita þannig í mörgum smáveitingum án fastrar reglu og togast kannske á um, hvort veita skuli tvö eða þrjú hundruð í þennan staðinn og fimm eða sex hundruð í hinn, heldur en skera úr um þetta með löggjöf í einu lagi. Ég óska, að málinu verði vísað til 2. umr., og ef það fer til n., þá til félmn.



Í þessu frv. er farið fram á, að líknar-. eða hjálparstarfsemi vissrar stéttar þjóðfélagsins sé veittur réttur í löggjöf og styrkt af ríki og bæjar- eða sveitarfélögum. Það er að sjálfsögðu atriði til athugunar, hvernig haga eigi slíkri starfsemi í landinu og hver framlög hins opinbera skuli vera. En þetta á ekki að vera bundið við eina stétt manna, heldur hvar sem hjálpar er þörf. Hér eiga að koma til greina öll þau félög, sem styrktarstarfsemi stunda, enda séu reglugerðir þeirra um starfsemina samþ. af hinu opinbera. Eins og hv. flm. tók fram, er hér að ræða um margs konar félög, t. d. kvenfélög og sum sjúkrasamlög. Þarna er sjálfsagt, að tekið sé tillit til allra aðila og ekki farið í kapphlaup milli stétta. Þetta vildi ég láta koma fram, um leið og frv. fer til n., til athugunar fyrir hana. Ef yfirleitt verður sett löggjöf um líknarstarfsemi í landinu, verður hún að vera miðuð við þjóðarheildina, en ekki vissar stéttir, hvernig svo sem þar er ástatt.

Flm. (Þóroddur Guðmundsson) : Ég hefði ekkert á móti því, að það yrðu lögleiddar víðtækari tryggingar en farið er fram á í þessu frv. En ég álít ekki til bóta að fara að hnoða inn í þetta frv. félögum, sem vinna að líknarmálum almennt. Það er svo mikið álitamál, hvar takmörkin ættu að vera. Hitt finnst mér, að vel gæti komið til mála og ætti mikinn rétt á sér, að styrkja ýmsan félagsskap, sem starfar á líku sviði og þessu, en það er mál út af fyrir sig. Það gildir ekki heldur sama máli um almenna líknarstarfsemi og samtök verkalýðsins. Stundum er það kannske bundið við fundarsamþykkt, hvað gert er við fé í hvert sinn, en ekki farið eftir neinu sérstöku prógrammi. Eitt árið er t. d. ákveðið að verja fé til að prýða kirkju, annað árið til að hjálpa konum að komast í sumarleyfi o. s. frv. Það er bara bundið við fundarsamþykkt og er allt annars eðlis en þetta mál. Styrktarsjóðir verkalýðsfélaga eru þegar starfandi í föstu formi og reynsla komin á um þá. Það er lagt í sjóðina visst framlag, t. d. ein til fimm kr. á mann.

Sveinbjörn Högnason Hv. flm. vildi benda á, að það stæði sérstaklega á um félög þau, sem hér um ræðir, þar sem félögin legðu framlag sjálf, eina til fimm kr. á mann. Það gildir það sama um alla sjóði, að þeir halda uppi starfsemi til að safna inn fé. T. d. er svo í minni sveit. Flm. vildi halda því fram, að það væri vafasamt, hvar ætti að setja mörkin, en það er gefinn hlutur, að það er ekki hægt fyrir hið opinbera að leggja til fé, nema staðfestar samþykktir liggi fyrir um, hvað eigi að gera. Það gildir jafnt um alla sjóði. Það eina, sem er rétt hjá hv. flm., er að verkalýðsfélögin eru búin að koma sér betur fyrir en önnur félög um að fá framlög. Sum hafa styrk úr bæjarsjóðum, sum í fjárl., sum jafnvel frá atvinnurekendum. Þau eru því betur sett en önnur félög og því frekar ástæða til að líta til hinna, sem hafa ekki náð þessum fríðindum, en eru nákvæmlega jafnrétthá. Þegar um líknarstarfsemi er að ræða, má ekkert tillit taka til stétta, aðeins miða við þörf þess einstaklings, sem um er að ræða, og ekkert annað, hvort sem hann er sjómaður, iðnaðarmaður, bóndi eða annað.

Flm. (Þóroddur Guðmundsson) : Það er kannske vangá hjá mér að hafa ekki skýrt mál mitt nógu vel, en ég gerði ráð fyrir, að öllum þm. væri ljóst, að hér er ekki um almenna líknarstarfsemi að ræða. - Það er hæpin röksemd hjá hv. þm., að ekki beri að styrkja sjóðina, þegar búið sé að koma þeim á fót. Það sýnir einmitt bezt, hvað þörfin var mikil, að búið er að koma þeim á fót, og er sérstök ástæða til að styrkja þá viðleitni.

Sveinbjörn Högnason Hv. flm. vill enn halda því fram, að af því að sjóðirnir séu búnir að skapa sér góða aðstöðu, þá eigi að styrkja þá. Ég hélt ekki, að það mundi koma úr þessari átt, að þeir, sem hefðu mikið, ættu að fá meira. Flm. hlýtur að viðurkenna, að það getur verið jafnmikil neyð hjá öðru fólki en fólki úr verkamannastétt. Þeir, sem kunna ekki að maka krókinn, eiga ekkert að fá, samkv. því, sem hv. flm. heldur fram.