Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forsetl. Frv. það, sem hér liggur fyrir til umræðu, er stjórnarfrv., sem borið var fram í hv. Nd. og hefur hlotið samþykki þar. Í því er ætlazt til, að vextir á öllum lánaflokkum samkv. l. nr. 36 16. febr. 1952, um opinbera aðstoð við byggingar íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum, hækki úr 2% og upp í 31/2%. Í athugasemdunum við lagafrv. þetta er þess getið, að ástæðan til þessarar hækkunar sé sú, að vaxtakjör hér á landi hafi hækkað verulega á undanförnum árum, og að ríkisstj. leggi samtímis fyrir Alþingi frv. til laga um hækkun á vöxtum á lánum byggingarsjóðs sveitanna og ræktunarsjóðs. Meiri hl. n., þeir fjórir, sem skrifa undir nál. á þskj. 704, leggur til, að frv. þetta verði samþykkt óbreytt og telur sanngjarnt, að þessi hækkun fari fram, miðað við vaxtakjör eins og þau eru hér á landi. Í raun og veru má segja, miðað við almenn útlánskjör banka, að sú upphæð, sem lánuð er, sé raunverulega ekki lánuð, heldur gefin með þessum vaxtakjörum, þegar litið er til lánstímans. Ég hef því miður ekki haft tækifæri til þess að fara nákvæmlega yfir nál. hv. minni hl. fjhn., hv. 4. þm. Reykv., vegna þess að ég varð að fara frá hér í deildinni og því var ekki útbýtt fyrr en á þessum fundi, en það stakk mig í augun, að hann segir þar, ef ég má lesa upp, með leyfi forseta: „Þessi afstaða ríkisstj. og stuðningsflokka hennar verður að teljast næsta furðuleg, þegar þess er gætt, að þeir hafa þegar komið sér saman um að tryggja byggingarsjóði sveitanna a.m.k. 12 millj. kr. aukið starfsfé á ári næstu tvö ár og lýst því yfir opinberlega. Lagt var til í Nd., að byggingarsjóði verkamanna yrði tryggð sama upphæð, en sú till. var, elns og áður er sagt, kolfelld af stjórnarliðinu. Er þetta enn eitt glöggt dæmi þess, hversu ráðandi þingmeirihluti mismunar stéttum þjóðfélagsins og hversu sljóskyggnir fulltrúar kaupstaðanna í stjórnarflokkunum eru á nauðsyn verkamanna og annarra kaupstaðabúa .“ Ég vil algerlega mótmæla þessum áburði á stuðningsflokka stjórnarinnar sem rakalausum og benda hv. þm. á það, að allur obbinn af því fé, sem ætlazt er til að varið verði til húsbygginga samkv. stjórnarfrv. á þskj. 522, gengur til kaupstaða og þorpa hér á landi. Þar að auki vil ég benda honum á, að það er sannarlega ekki gert eingöngu fyrir sveitirnar, þó að þeim sé tryggð viss upphæð, því að það er gert að miklu leyti til þess að koma í veg fyrir straum fólks úr sveitunum í kaupstaðina, sem við erum sennilega allir sammála um að sé þegar allt of stríður, svo að kaupstaðirnir geti varla tekið við því. Það er þó ekki síður hagsmunamál kaupstaðanna, að fólkinu sé gert lífvænlegt að lifa í sveitunum með því að fá sæmilegt húsnæði yfir höfuðíð. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessa framsögu lengri. Ég leyfi mér fyrir hönd meiri hluta n. að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég hef ekki getað orðið samferða hv. meðnm. mínum í fjhn. um afgreiðslu þessa máls, enda er bersýnilegt af ummælum hv. frsm., að allverulegur skoðanamunur er um málið milli mín og hans. Þetta frv. er borið fram af hæstv. ríkisstj. og er eitt af þremur frv. um vaxtahækkun á ákveðnum tegundum lána hjá ákveðnum stofnunum. Það er gert ráð fyrir því í þessu frv., að útlánsvextir byggingarsjóðs verkamanna, sem nú eru aðeins 2%, verði hækkaðir upp í 31/2%, eða um 75%. Rökstuðningurinn fyrir þessu er sá, að almennir vextir í landinu séu stórum hærri en þetta og því sé ekki eðlilegt að veita þeim, sem þessara lána njóta, svona hagkvæm kjör. Þessi sjóður var stofnaður í því skyni að veita því fólki, sem er eignalítið eða eignalaust, hefur lágar tekjur og þess vegna engin skilyrði til að koma sér upp húsnæði með venjulegum láns- eða vaxtakjörum, kleift að eignast sómasamlega íbúð. Einmitt með tilliti til þessa var í lögunum um sjóðinn ákveðið, að vextirnir skyldu vera miklum mun lægri en almennir útlánsvextir, að lánstími skyldi vera lengri en tíðkaðist hjá fasteignalánsstofnunum og að hærri hluti kostnaðarverðs yrði lánaður út á íbúðirnar en almennt var og fáanlegt í öðrum lánsstofnunum. Sjóðurinn var stofnaður og til þess á fót settur að gera einmitt því fólki, sem ekki getur eignazt íbúð með venjulegum láns- og vaxtakjörum, fært að fá þak yfir höfuðið og eiga það sjálft. Þessi sjóður hefur gert mjög verulegt gagn á undanförnum árum, og hefur hann þó stöðugt átt við mikinn fjárskort að búa, bæði vegna ónógra framlaga af hálfu hins opinbera og ekki síður - jafnvel enn fremur vegna þess, að hann hefur ekki getað aflað sér þess lánsfjár, sem nauðsynlegt er, til þess að hann geti aukið við sína starfsemi, veitt fleiri lán. Þrátt fyrir þessa örðugleika hafa þó verið byggðar fyrir fé sjóðsins eða með lánum úr honum um 900 íbúðir á öllu landinu og þar af um helmingurinn hér í Reykjavík. Þessar íbúðir eru yfirleitt mjög hentugar. Það var vandað mjög til teikninga og allrar gerðar á húsunum, og mér er óhætt að fullyrða, enda mun það almannadómur, að þessar íbúðir hafa reynzt mjög hentugar og tiltölulega ódýrar í byggingu. Nú hefur byggingarfélag verkamanna hér í Reykjavík í smíðum eitthvað á milli 18 og 24 íbúðir. Eftir því sem áætlað er, er gert ráð fyrir, að þessar íbúðir kosti rétt í kringum 200 þús. eða nokkuð yfir 200 þús. kr., og þar er þá að sjálfsögðu miðað við þann tíma, sem áætlunin er gerð, en ekki daginn í dag. Ef hámarkslán, sem sjóðurinn veitir, fæst til slíkrar íhúðar, þá yrði það 150 þús. kr. Til þess að geta komið sér upp íbúð, þarf því maðurinn, sem vill eignast hana, að fá annars staðar frá a.m.k. 50 þús. kr. og til viðbótar það, sem á skortir, að 200 þús. kr. nægi til þess að greiða fyrir íbúðina. Að óbreyttum lögum, með 2% vöxtum, er mánaðargreiðsla til byggingarfélagsins fyrir mann, sem skuldar 150 þús. kr., rétt í kringum 610 kr. á mánuði. Í þeirri upphæð er innifalið áætlaðir skattar til bæjarins og áætluð fasteignagjöld. Ef þessi maður leggur sjálfur fram það, sem á vantar, 50 þús. kr., og reiknar sér sparisjóðsvexti af því fé, þá má bæta við þessa mánaðargreiðslu 250 kr., þannig að hún er orðin 860 kr. eða nokkuð yfir 10 þús. kr. leiga á ári. Samkv. þessu frv., sem hér liggur fyrir, mundi vaxtagreiðslan af þessu 150 þús. kr. láni hækka úr 3000 kr. og upp í 5250 kr. á ári, eða um rösklega 180 kr. á mánuði. Nú eru lánin greidd til byggingarsjóðsins með jafnaðargreiðslu í 42 ár. Mánaðarjafnaðargreiðslan til félagsins með því inniföldu, sem ég taldi upp áðan, hækkar því vegna vaxtahækkunarinnar og annars, sem af því leiðir, um rétt í kringum 200 kr. á mánuði. Það kann að vera, að hv. þm. virðist þetta ekki ýkja há upphæð, en það þýðir, að í staðinn fyrir 860 kr., sem er lágmarksmánaðargreiðsla, yrði hún 1060 kr. á mánuði fyrir íbúðina fyrir utan það, sem maðurinn hefur lagt sjálfur fram. Sé við þetta bætt afborgunum af 50 þús. kr. láni, ef hann tekur einhvern hluta af því að láni, þá bætast þar við nokkur hundruð króna á mánuði, svo að leigan getur þá hækkað upp í 12, 13 eða 14 hundruð kr. eftir því, hvað afborganirnar eru lágar. En við skulum bara miða við, að hann greiði venjulega sparisjóðsvexti af þeim 50 þús. kr., sem vantar á, þegar lánið hjá sjóðnum er tekið, og þá yrði mánaðargreiðslan rétt í kringum 1060 kr., eða rösklega 12700 - nærri 13 þús. kr. - á ári. Eftir þá kaupsamninga, sem nú hafa tekizt, er talið, að meðalkaup Dagsbrúnarmanns muni vera í kringum 3300 kr. eða jafnvel innan við það eða árstekjurnar allar nálægt 39 þús. kr., ef enginn dagur fellur úr. Ef af því á að taka 10-12 þús. kr. til húsaleigu, þá er það milli 25% og 30% af öllum tekjunum, og eru þetta þó langódýrustu lánin, sem nokkurs staðar er völ á. Ég álit, að eins og nú er háttað hag sjóðsins, sé ekki verjandi að hækka vextina. Þeir, sem njóta lána úr þessum sjóði, eru yfirleitt fólk, sem getur ekki á nokkurn hátt hagnýtt sér þau lánskjör, sem gert er ráð fyrir í frv. ríkisstj. um húsnæðismál, sem liggur fyrir þessu þingi, og mun ég víkja að því síðar. Ef þetta frv. verður samþ., þá þýðir það, að menn, sem nú ráðast í að eignast íbúðir með aðstoð sjóðsins, fá hækkun á mánaðargreiðslu, sem svarar rétt í kringum 200 kr. Sú kauphækkun, sem Dagsbrúnarmenn fengu í sambandi við samningana síðustu, nemur, að því er talið er, um 300 kr. á mánuði. Með þessari einu lagabreytingu, sem hér er um að ræða, eru aftur teknir af þeim manni, sem lögin taka til, í hækkuðum greiðslum fyrir húsnæði 2/3 af þeirri launahækkun, sem fékkst með samningunum síðast. Ég sagði áðan, að þó að samþ. verði frv. hæstv. ríkisstj. um húsnæðismálin, þá sé augljóst, að það bætir ekki úr erfiðleikum lágtekjufólks, eignalítils eða eignalauss, til þess að eignast húsnæði. Til þess er upphæð lánanna of lág, lánstíminn of stuttur og vextirnir allt of háir. Það er alveg bersýnilegt, að undir slíkum lánskjörum geta ekki risið nema þeir menn, sem annað hvort hafa nú mjög ríflegar tekjur eða eiga fé sjálfir að leggja fram til að greiða mikinn hluta af íbúðarkostnaðinum. Þess vegna er alveg nauðsynlegt, þó að það frv. verði samþ., að til sé önnur lánsstofnun, sem veiti lán því fólki, sem nauðsyn er á húsnæði, en ekki getur eignazt húsnæði með þeim kjörum, sem áðurnefnt frv. gerir ráð fyrir. Þetta hefur líka hæstv. ríkisstj. bersýnilega verið ljóst, því að í sambandi við meðferð húsnæðismálafrv. í Nd. hefur hæstv. ríkisstj. lýst því yfir, að af lánsfé, sem þar er gert ráð fyrir að aflað verði, skuli leggja að minnsta kosti 24 millj. kr. til byggingarsjóðs sveitanna, sem er aukið starfsfé fyrir hann og lánað út til þess að byggja íbúðir í sveitum. Það er alveg augljóst, að hæstv. ríkisstj. hefur því séð, að úr húsnæðisþörfinni þar var ekki bætt með húsnæðismálafrv. Nú er enginn efi á því, að þörfin fyrir aðstoð til þeirra kaupstaðarbúa, sem hafa ekki gagn af húsnæðismálafrv. ríkisstj., er enn þá ríkari, ef tekið er tillit til fólksfjöldans og skortsins á íbúðum, heldur en í sveitunum, þannig að fyllsta ástæða væri til að taka ekki jafnháa upphæð, heldur hærri upphæð frá sérstaklega af því fé, sem á að afla samkv. húsnæðismálafrv., og leggja til byggingarsjóðs verkamanna til að hjálpa þeim, sem mesta hafa þörfina og geta ekki notað sér þau lánskjör, sem boðið er upp á í húsnæðismálafrv. Mig furðar ekki svo ákaflega mikið á því, þó að ýmsir hv. framsóknarmenn, sem telja sig sérstaklega til þess á þing kjörna að gæta hagsmuna þeirra, sem í sveitunum búa, og gefa um það þráfaldlega yfirlýsingar, hafi ekki séð nauðsyn þeirra, sem ætlað er að fá lán úr byggingarsjóði verkamanna, jafnglögglega og nauðsyn hinna, sem ætlazt er til að fái lán úr byggingarsjóði sveitanna. En mig furðar á því, að fulltrúar kaupstaðanna, þ. á m. hv. þm. Seyðf., sem var mjög hneykslaður á ummælum mínum í nál. hér áðan, skuli ekki hafa látið til sín taka í þessu máli. Er nokkur snefill af sanngirni t því að taka 12 millj. af því fé, sem ætlað er til almennra húsnæðisumbóta samkv. frv. stjórnarinnar, til byggingarsjóðs sveitanna án þess um leið að gera nokkra minnstu tilraun, sýna nokkra minnstu viðleitni til þess að tryggja á svipaðan eða hliðstæðan hátt kjör þess fólks, sem býr við alveg sambærilegar ástæður eða enn meiri skort, en á heima í kaupstöðunum? Ég hef leyft mér að kalla það furðulega sljóskyggni hjá hv. fulltrúum stjórnarflokkanna, sem eru þm. kaupstaðanna, að hafa látið sér sjást yfir þetta. Það er ekki til neins að reyna að mæla því í gegn, að með þessu er mismunað stéttunum eftir því, hvort fólkið býr í sveitunum og nýtur aðstoðar byggingarsjóðs sveitanna eða kaupstöðunum og nýtur aðstoðar byggingarsjóðs verkamanna. Hv. þm. Seyðf. (LJóh), frsm. meiri hl., sagði, að það mundi sýna sig, að hann og hans flokksbræður sýndu áhuga sinn með aðgerðum í því að bæta húsnæðismál lágtekjufólksins í kaupstöðunum. Ég vil vona, að þetta verði sannmæli.

Hv. þm. talar um annað mál nú en fyrir liggur.

Þetta er alveg misskilningur hjá forseta.

Það er aðeins um vaxtakjör að ræða; ekki heildarlög.

Það er alveg rétt, þetta er einn flötur á stóru máli. - Ég vona, að það sýni sig, áður en þetta mál og húsnæðismálafrv. stjórnarinnar fá fullnaðarafgreiðslu, að hv. þm. sjái sig um hönd og ljái því lið, að ekki minni upphæð en lögð er í byggingarsjóð sveitanna verði tryggð sem lágmark byggingarsjóði verkamanna til sömu framkvæmda. Að ég drep á þetta, hæstv. forseti, er af því, að ég skal fullkomlega játa það, að ef aukið er starfsfé sjóðsins, byggingarsjóðs verkamanna; á þann veg, sem ég hef drepið hér á, þá er meiri ástæða til þess að athuga, hvort ástæða er til að breyta útlánsvöxtum sjóðsins, vegna þess að þá vex að sjálfsögðu sú upphæð af öðrum tekjum sjóðsins, sem til þess gengur að greiða mismun vaxta á þeim lánum, sem sjóðurinn tekur, og þeim lánum, sem hann veitir. Með því takmarkaða fé, sem sjóðurinn hefur haft yfir að ráða til þessa, hefur þessi vaxtamunur ekki orðið slíkur, að hann hafi hamlað tilfinnanlega þroska sjóðsins. En því meira starfsfé sem sjóðurinn fær til umráða, því meiri yrði þessi vaxtamunur að öðru óbreyttu, og þá gæfi það tilefni einmitt til þess að athuga möguleika á breytingum á útlánsvöxtunum. Af þessum sökum álít ég, að meðan svo mjög er í tvísýnu um framtíðarstarfsskilyrði byggingarsjóðs verkamanna og hann nær ekki til víðari hóps með starfsemi sína en hann gerir nú, sé ekki nokkur ástæða til þess að breyta vaxtakjörunum. Annað mál væri að athuga það, ef honum er séð fyrir það auknu starfsfé, að hann geti fært stórkostlega út sín verkefni og hjálpað fleiri mönnum en hann getur nú. Ég legg því til, að frv. verði fellt og að vextirnir haldist óbreyttir eins og þeir hafa verið.



Herra forseti. Það er alveg rétt, sem hæstv. forseti skaut hér fram áðan til hv. frsm. minni hl., að hann var hér að ræða um allt annað mál en á dagskránni er, enda er sýnilegt, að þau mjög svo óviðeigandi ummæli, sem hann hefur látið hafa sig til að setja inn í nál., eiga alls ekki við þetta mál. Sýnir það, að hv. frsm. minni hl. hefur ekki gert sér ljóst, þegar hann var að semja nál., hvaða mál það var, sem hann hafði tekið til meðferðar. Öll ræða hans hneig að allt öðru frv., sem verður hér til umr. síðar, og gefst honum þá væntanlega tækifæri til þess að nota þessi gögn í því máli. Ég vil á þessu stigi aðeins þakka hv. frsm. meiri hl. fyrir hans skeleggu og réttlátu ummæli um þau ummæli í nái. hv. minni hl., sem eru mjög svo óviðeigandi í þessu tilefni og alls ekki lík því, sem vinnubrögð hv. frsm. minni hl. jafnan eru. Hann virðist hafa verið hér undir einhverri sérstakri þvingun frá sínum ágæta flokki, eða það hefur haft slík áhrif á hann að sjá þá staðreynd, að hans flokkur sé að molast niður í þinginu og missa fylgi hjá þjóðinni, að hann hefur látið skapið hlaupa svo með sig í gönur sem sýnilegt er af ræðu hans. Ég vil leyfa mér aðeins að benda á í sambandi við það, sem hv. þm. var að tala um, að hér sé verkamanninum íþyngt með ákvæðum frv. miklu meira en bónda í sveit, að þegar verkamaðurinn fær 75% af kostnaðarverði úr byggingarsjóði verkamanna, eða um 150 þús. kr. á íbúð með 31/2% vöxtum, ef þetta mál nær fram að ganga, og er þetta viðurkennt af hv. frsm., þá þarf hann þó ekki að taka að láni annars staðar frá eða greiða úr eigin vasa nema b0 þús. kr. til að koma slíkri íbúð upp. En hvað þarf bóndinn að gera? Við skulum ekki deila um það hér, hvort bóndi þarf yfirleitt meiri eða minni húsakynni en verkamaðurinn með jafnmargt fólk í heimili, og hygg ég þó, að það sé erfitt fyrir mann með jafnstóra fjölskyldu í sveit að komast af með sömu húsastærð og jafnstór fjölskylda gerir í kaupstað. En það skal ég þó láta liggja á milli hluta. Hitt vil ég benda hv. þm. á, að ef gert er ráð fyrir því, að sams konar hús eigi að byggja í sveit, þá kostar það engu minna en að byggja það í kaupstað, og þá verður þó að reikna með, að íbúðin kosti 200 þús. kr. í sveit. Venjulega á sveitabóndinn við það að búa að þurfa að aka öllu byggingarefni langar leiðir frá verzlunarstað; oft tugi kílómetra, auk þess sem hann verður að sæta því að kaupa miklu dýrara iðnaðarfólk, þar sem það verður að fara venjulega frá heimili sínu til þess að byggja fyrir hann, en slíkt á sér venjulega ekki stað í kaupstað. En tökum ekki tillit til neins af þessu, heldur göngum út frá því; að kostnaðarverðið sé það sama. En þá þarf þó bóndinn að standa undir 140 þús. kr. vaxtabyrði hjá öðrum lánveitanda, á meðan hinn, sem byggir í kaupstað, Þarf þó ekki nema 50 þús. kr. fram yfir lánsfé úr byggingarsjóði verkamanna. Þessu virðist hv. frsm. alveg hafa gleymt, því að það er vitað, að úr þeim sjóði, sem hann vísaði hér til, er bónda ekki lánað nema 60% af byggingarkostnaði og aldrei yfir 60 þús. kr. á hverja byggingu, hversu dýr sem hún kann að verða. Ég held, að hv. 4. þm. Reykv. ætti að reikna út, hvað mikil vaxtabyrði hvílir á bónda, sem verður að lúta þessum kjörum, að fá aðeins 60 þús. kr. út úr byggingarsjóðnum með 31/2%, þ.e. sömu vöxtum og hinn aðilinn fær 150 þús. kr., og verða síðan að bera miklu hærri vaxtabyrði af 140 þús. kr. á móti 50 þús. kr. hjá hinum aðilanum, sem í kaupstað býr. Þá gat hv. frsm. þess, að með þessu móti væri verið að taka 2/3 af launahækkuninni, sem hefði fengizt með verkfallinu. Nú vildi ég gjarnan spyrja hv. 4. þm. Reykv.: Dettur honum virkilega í hug, að þessi launahækkun, sem fékkst hér með 5 eða 6 vikna verkfalli, hafi fengizt án þess, að viðkomandi aðilar, þ.e. launþegarnir, verði að greiða eitthvað fyrir hana? því var marglýst yfir hér, áður en verkfallið var hafið, og sýnt fram á það með rökum, að launahækkunin hlyti að leggjast á herðar sjálfra launþeganna síðar meir. Það er enginn óviðkomandi aðill hér, sem svífur yfir skýjunum og greiðir þessa launahækkun. Hún hlýtur að koma á alla þjóðfélagsþegnana, einnig á verkamennina, sem þurfa að byggja yfir sig húsnæði, og hún kemur miklu þyngra niður á þessa sömu aðila í gegnum annan útgjaldalið, þ.e. vinnulaun iðnaðarmannanna og verkamannanna, sem vinna við að koma húsbyggingunni upp, en hv. 4. þm. Reykv. lét sinn flokk standa fastast með þeim, sem gerðu kröfu um að fá iðnaðarmennina stórhækkaða í launum og miklu hærra hlutfallslega en láglaunamennina, og taldi það vera nauðsynlegustu aðgerðirnar til þess að bjarga fátækustu verkamönnunum í Reykjavík. Hann hefur kannske ekki gert sér það ljóst á þeim tíma, sem hann stóð að verkfallinu með öllu því afli, sem Alþfl. átti yfir að ráða enn þá hjá þjóðinni, en honum er það kannske ljóst nú, að ef 2/3 af launahækkuninni eru teknir á þennan hátt með því að hækka um 11/2% vexti af þeim 150 þús. kr., sem þessir aðilar geta fengið úr byggingarsjóðunum, þá fer meira en 1/3 hluti af launahækkuninni vegna hækkandi launa við byggingarnar sjálfar. Það væri líklega heppilegast fyrir hv. Alþfl. og hv. 4. þm. Reykv. að snúa nú við blaðinu og krefjast þess, að stöðvuð verði vinna um nokkra stund til þess að lækka launin aftur í landinu. Hv. þm. sagði, að sig furðaði á því, að þeir menn, sem væru fulltrúar fyrir kaupstaðina, skyldu ekki láta meira til sín taka í þessu máli en komið hefði fram hjá hv. frsm. meiri hl. nefndarinnar. Í fyrsta lagi er gleðilegt að geta sýnt fram á það, að þm. almennt, og ekki hvað sízt hinir ágætu þm. Sjálfstfl., eru alveg hafnir upp yfir það að vera þm. einhverrar klíku, hvort sem það er í kaupstað eða í sveit. Þeir eru fyrst og fremst þm. fyrir þjóðina, þegar þeir eru komnir á Alþ., og sýna hér fulla sanngirni í málum og víðsýni. Ég skal játa, að þetta er ákaflega óvenjulegt hjá Alþfl., og þess vegna komu nú þessi ummæli frá hv. 4. þm. Reykv., þrátt fyrir það að hann hafi setið hér á þingi í fjöldamörg ár og séð þessar starfsaðferðir hjá öðrum flokksmönnum og öðrum þingfulltrúum, svo að þess vegna verður að fyrirgefa það. En auk þess sýndi hv. frsm. meiri hl. fram á það, að í þessu var full sanngirni, gagnstætt ósanngirninni í þeim ummælum, sem komu fram hjá hv. 4. þm. Reykv. í nál: og ræðu hans. Ég vildi því vænta þess, að þegar hv. 4. þm. Reykv. hefur athugað þessi mál öll, sýni hann þá sanngirni í þessu máli að falla frá sinni skoðun um afstöðu til málsins sjálfs og viðurkenni það, sem er raunverulega mergur þessa máls, að það sé miklu meira virði fyrir bæði sveitarfélögin og fyrir íbúa í kaupstöðum og þorpum að fá nokkuð löng og verulega há lán út á byggingarnar, svo lengi sem vaxtabyrðin er ekki meiri en hér ræðir um, 31/2%, heldur en að fá vaxtalægri lán, ef yrði svo að skera niður lánsupphæðirnar til framkvæmdanna einungis vegna þess, að féð yrði að ganga til greiðslu á vaxtamismun, því að það er að sjálfsögðu miklu minni úrbót fyrir viðkomandi aðila, og hefur það einnig komið fram í öðru frv., sem verður hér síðar til umr. Er þar gert ráð fyrir því, að sveitirnar geti fengið önnur lán en þau, sem hér um ræðir, og þá með miklu hærri vaxtakjörum en hér eru sett inn í þetta frv.



Herra forsetl. Ég hef nú hlýtt á reiðilestur hv. þm. Barð. (GíslJ), sem var eins konar eftirmáll við reiðilestur hv. þm. Seyðf. (LJóh), og minnist ég þá gamla spakmælisins, að sannleikanum er hver sárreiðastur. Í raun og veru er það fullnægjandi svar við fullyrðingum beggja þessara hv. þm., vegna þess að þeir hafa ekki borið við að bera brigður á, að það sé óskaplega mismunað stéttunum, eins og sagt er í nál. mínu, eftir því, hvort búið er í sveit eða kaupstað, þar sem byggingarsjóði sveitanna er tryggt á tveimur árum aukið starfsfé, a.m.k. um 24 millj. kr., en kolfelldar hafa verið till. um tilsvarandi aukningu á starfsfé byggingarsjóðs verkamanna, sem er aðallega fyrir kaupstaðarbúa. Þetta eru staðreyndir, sem ekki er til neins að mótmæla. Hér er mismunað þeim mönnum, sem leita til þessara tveggja sjóða, eftir því, hvort þeir eru búsettir í sveitum eða kaupstöðum. Það breytir engu, þó að lagasetning almennt um stuðning til landbúnaðarins sé með allt öðrum hætti en til kaupstaðanna, enda er, eins og hv. þm. vel veit, þar um svo margvíslega styrki og stuðning fyrir utan sérstaklega lág vaxtakjör að ræða, að það er aðeins einn þáttur í miklu víðtækari stuðningsstarfsemi heldur en þetta frv: fjallar um. Hv. þm. segir, að sams konar íbúð í sveit kosti a.m.k. jafnmikið og í kaupstað. Ekki hygg ég, að þetta sé nú alveg rétt. Hún verður í langflestum tilfellum ódýrari, og a.m.k. getur sveitabóndinn ævinlega haft betri aðstöðu til þess að nota eigin vinnukraft og þann vinnukraft, sem til er á heimilinu, heldur en hinn, sem í kaupstaðnum býr og byggir í félagi við marga aðra. - Þetta er staðreynd einnig, sem ekki er til neins að mæla á móti. En það, sem ég gerði hér að mínu aðalumræðuefni áðan, var það, að báða þessa sjóði vantar starfsfé til þess að geta uppfyllt það verkefni, sem þeim er ætlað. Úr þessu er bætt hjá öðrum sjóðnum, en ekki hinum. Vaxtakjör sjóðanna hljóta eðlilega, eins og lögin nú eru, þ.e.a.s. útlánsvextir sjóðanna, að nokkru að fara eftir því, hversu mikið starfsfé þeir fá að láni, því að þá verður vaxtamunurinn, sem greiddur er, þeim mun meiri, sem starfsféð er meira, sem þeir hafa á milli handa. Þess vegna væri ekkert óeðlilegt, ef starfsfé sjóðsins væri aukið verulega, að þá væri jafnframt dregið úr vaxtamismuninum á þann hátt eða með það fyrir augum, að bann tæki ekki svo stórar fúlgur, að það lamaði framtíðarstarfsemi sjóðsins, ef ekki væri þá aukið framlag hins opinbera til þess að bera þennan aukna vaxtamun. Þetta er einn. þátturinn í þessu vaxtamáli, eins og ég áður sagði, og óhjákvæmilegt að ræða um hann í sambandi við það. Hv. þm. Barð. sagði, að ég hefði sagt í minni fyrri ræðu, að 2/3 af þeirri launahækkun, sem verkamenn nú hefðu fengið, yrðu aftur teknir með hækkaðri húsaleigu eða húsnæðiskostnaði hjá manni, sem nú tæki lán hjá byggingarsjóði verkamanna, eftir að lögin yrðu samþ. Þetta er rétt, og það kalla ég í nál. að taka með annarri hendinni það, sem veitt er með hinni. Það gildir um þá tiltölulega fáu menn, sem kæmust að til þess að byggja fyrir lán úr sjóðnum nú fljótlega. En þetta gaf hv. þm. Barð. tilefni til þess að spyrja mig, hvort ég héldi, að launþegar fengju sínar kauphækkanir án þess að þurfa að borga fyrir þær. Nei, því miður hefur nú reynslan sýnt, að það fæst ekki. Þeir borguðu t.d. þær launahækkanir, sem þeir fengu núna, með 6 vikna verkfalli, sem er „kontant“-greiðsla fyrir fram, um leið og þetta fæst. Sorgleg staðreynd, es allt um það staðreynd, að það kostaði það að fá þessar launahækkanir. Hv. þm. segir, að af þessu hljóti að leiða, að verðlag og þjónusta, sem verkamennirnir, sem kauphækkunina fengu, verða að greiða, hljóti að hækka, og þar með muni þeir aftur tapa þeirri launahækkun, sem þeim nú hafi áunnizt, eða svo skildi ég hann. Ég játa það, að þessi ótti, ef ég mætti kalla það svo, er ekki ástæðulaus, ef litið er til þess, sem gerzt hefur á undanförnum árum. En það er að ákaflega miklu leyti á valdi stjórnarvaldanna í landinu, hvort svona verður eða svona ekki, - ég er ekki að segja að öllu leyti, en að ákaflega miklu leyti. Þá vil ég minna hv. þm. á það, að samkvæmt þeim samningum, sem nú eru í gildi og áður giltu, á kaupgjald það, sem samið hefur verið um, að hækka samkvæmt vísitölu á þriggja mánaða fresti. Sýni sú vísitala réttar breytingar, eiga þær hækkanir, sem fram koma, að leiða til þess, að tilsvarandi hækkun kemur á kaupgjalti verkafólksins. Því ætti það að vera hið mesta áhugaefni þeim, sem óttast þessa kauphækkun, að gera allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að koma í veg fyrir, að önnur verðhækkun verði en sú, sem beinlínis er óhjákvæmileg og óviðráðanleg. Vildi ég mega vænta, að hv. þm. vildi beita sér fyrir því í sínum flokki, að þetta sjónarmið yrði þar ráðandi. Ég er ekki viss um, að það sé þar ráðandi, því að ég hef fengið fréttir um ýmsar hækkanir, sem hafa orðið á þjónustu hér, einmitt á þeim fáu dögum, sem liðnir eru síðan samningurinn var gerður, og eru langtum, langtum meiri en kauphækkunin gefur nokkurt tilefni til. Og ég verð að telja, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki staðið í skyldu sinni, - hún átti mikinn þátt í að leysa þetta verkfall, - ef hún reynir ekki að hafa þarna hemil á. Ég sé ekki ástæðu til þess að karpa við hv. þm. Barð. um þetta mál. Það, sem er aðalatriðið, er, að engin sú breyting hefur verið gerð á starfsskilyrðum byggingarsjóðs verkamanna, sem geti réttlætt það eða gefið tilefni til að breyta vaxtakjörum nú. Allt öðru máli væri að gegna, ef starfsfé sjóðsins væri aukið svo, að hann gæti greitt úr þörf fleiri manna en hann gerir nú, en það er ekki fyrir hendi, og allar till. í þá átt hafa verið drepnar.



Herra forseti. Ég vil aðeins mótmæla enn þeirri fullyrðingu hjá hv. 4. þm. Reykv. (HG), að hér sé verið að mismuna tveimur stéttum, annarri, sem býr í sveit og hinni, sem býr í kaupstað eða kauptúnum, þó að látnar séu 12 millj. kr. í byggingarsjóð sveitanna, en á sama tíma sé ekki látið jafnmikið fé í byggingarsjóð verkamanna. Mismunurinn ætti ekki að koma fram í því, hversu mikið er látið í sjóðina út af fyrir sig, því að þar kemur ýmislegt annað til greina. Þar . kemur m.a. fyrst til greina, hversu miklu fé þessir sjóðir hafa yfir að ráða hvor um sig og hve margir aðilar það eru, sem þurfa að sækja lán til að byggja yfir sig í hvorn sjóðinn um sig, og meðan þessar upplýsingar liggja ekki fyrir, þá er ekki hægt að hafa þetta sem mælikvarða. Það, hvað mikið hafi verið hlúð að hvorum sjóðnum um sig að undanförnu, er svo allt annað atriði. Eini samanburðurinn, sem gera á, er það, hvort bóndinn í sveit fær meira fé með þessum lágu vöxtum en verkamaður í kaupstað, og það hef ég sýnt fram á, að hann fær ekki. Hann fær ekki miklu meira en 1/3 af því fé, sem verkamaðurinn fær í kaupstað eða kauptúni til sams konar byggingar, og það er að mismuna þessum tveimur stéttum á annan veg en hv. 4. þm. Reykv. hefur haldið fram. Það er að ganga á rétt bóndans og halda fram meiri rétti verkamannsins, því að þar fær bóndinn engan veginn eins stóran hlut til sinna þarfa og verkamaðurinn. Ég er þar með ekki að sjá eftir þeim hluta, sem hér um ræðir, til verkamannsins. En ég vil ekki þola það, að því sé jafnframt haldið fram, að það sé verið að níðast á þeim mönnum í þjóðfélaginu, sem miklu betur er gert við en hina, sem minna fá, eins og sýnt hefur verið fram á. - Þetta þótti mér rétt að láta koma skýrt fram hér. Þá er það alger misskilningur hjá hv. 4. þm. Reykv., að bóndinn geti notað sér eigin vinnukraft, eins og vinnukraftur bóndans sé ekki jafndýr, hvort sem hann notar hann við framleiðslu eða notar hann við að byggja. Það mætti á sama hátt halda því fram, að verkamaðurinn geti notað eigin vinnukraft, ef hann vildi fara úr vinnunni til þess að byggja sér hús og koma ekki nálægt annarri vinnu á meðan. Sannleikurinn er sá, að verkamaðurinn hefur haft möguleika til þess að loknum átta tíma vinnudegi að leggja mikið af sinni vinnu í að koma sér upp húsnæði, og sá hluti kostnaðarins hefur venjulega dugað til þess að mæta því, sem sjóðurinn lánár ekki, þ.e.a.s. 1/4 hluta af kostnaðarverðinu. Þetta er öllum kunnugt um, sem þekkja þessi mál. En þessa aðstöðu hefur bóndinn ekki, því að ef hann ætlaði sér að hafa þá aðstöðu, yrði hann að vinna enn miklu lengri vinnutíma en nokkrum manni væri fært að vinná, því að afstaða hans til lífsins útheimtir það, að hann getur ekki látið sér nægja neina 8 tíma vinnu við búið á þeim tíma, sem hann þarf að byggja sér hús, heldur verður hann oft að vinna 16–18 tíma og allt upp í 20 tíma á sólarhring til þess að geta lifað á sinni framleiðslu. Svo vildi ég að síðustu í sambandi við þetta spyrja: Telur virkilega hv. 4. þm. Reykv., að bóndinn, sem hefur ekki meira en 3–4 kýr og 100–150 ær, og með þeim kringumstæðum, sem hann á við að búa í sveit nú, kaupa dýrt vinnuafl, standa undir þungum álögum, m.a. allþungum gjöldum til Tryggingastofnunarinnar og ýmsu öðru í sambandi við hans rekstur, sé betur settur í lífinu en verkamaðurinn, sem á von á eða hefur tryggingu fyrir, ef hann hefur fulla heilsu, að geta haft 8 stunda vinnu með þeim launum, sem nú eru hér? Ég hygg, að ef þetta dæmi yrði gert upp, þá mundi jafnsanngjarn óg greinagóður maður og hv. 4. þm. Reykv. komast að þeirri niðurstöðu, að þau kjör eru engan veginn betri, nema síður sé. Bóndinn hefur ekki þurft að leita meira til annarra en gert er vegna þess, að hann hefur orðið að hafa miklu lengri vinnudag en verkamaðurinn almennt og neita sér um miklu meiri þægindi en verkamaðurinn almennt, m.a. í húsakynnum, sem eru svo léleg viðast hvar, að það er ekkert sambærilegt við það; sem verkamennirnir búa við í kaupstöðum og kauptúnum. Auk þess kemur hér eitt enn til greina. Það er vitanlegt, að ef verkamaðurinn getur eitthvað misst af íbúð sinni, sem hann er að byggja fyrir 200 þús. kr., og hann getur áreiðanlega misst stærri hluta af henni en bóndinn getur við sams konar byggingu, ef hann á að uppfylla þau skilyrði, sem hann þarf að uppfylla í sambandi við búskapinn, þá hefur hann þó möguleika til þess að geta aflað tekna fyrir þann hluta, en sá möguleiki er gersamlega útilokaður fyrir sveitabóndann: Hann hefur engan mann, sem vill leigja af honum húsnæði úti á landi og borga fyrir það háa húsa]eigu, eins óg gert er hér í Reykjavík. Og að síðustu er það alveg sýnilegt, að þegar verkamaðurinn þarf að koma þessari eign í fé, þá hefur hann alla möguleika til þess, á meðan bóndinn hefur engan möguleika til þess að gera það vegna flóttans frá sveitinni í kaupstaðina. Komist hv. 4. þm. Reykv. að annarri niðurstöðu en ég hef komizt að í þessu máli, þá ætti hann að leggja vinnu í það að fá verkamennina til þess að flytja frá þessum óskaplegu kjörum, sem þeir hafa hér, inn í þessi ágætu kjör, sem þeir hafa í sveitunum. Þá sagði hv. þm., að það væri á valdi stjórnarvaldanna, hvort sú þjónusta hækkaði eða ekki, sem hér yrði í té látin, eftir að verðlagið í landinu hefur allt hækkað, og sagði enn fremur, að ef rétt væri reiknuð út vísítala, þá kæmi þetta fram í hækkandi vísitölu í landinu og hækkandi kaupgjaldi fólksins. Þetta er alveg rétt, að það kemur fram í því. En er það bót fyrir fólkið? Er það bót fyrir fólkið, að launin hækki þannig annan daginn, þjónustan og það, sem það þarf að kaupa, hinn daginn, og hvar endar sú hringrás? Við, sem höfum verið hér á þingi og höfum verið að glíma við þetta, höfum séð, að það hefur sannarlega ekki verið stéttunum til blessunar, að þessu hefur verið haldið áfram. Mælikvarðinn fyrir kaupþoll verður vitanlega alltaf útflutningsverðmætið, hann getur aldrei orðið neitt annað. Ef kaupgjaldið í einu landi er meira en útflutningsverðmætið á hverjum tíma, þá verður mismunurinn að leggjast á bak þeirra þegna, sem eru í landinu sjálfu. Það er hægt að þola það um stund, ef til er nóg fjármagn. Ef ekki er til nóg fjármagn, þá vitanlega stöðvast þetta, nema því aðeins að smækka gjaldeyrinn. Þetta er öllum mönnum ljóst, og þarf ekki að eyða miklum tíma til að ræða það hér. Ég vil svo aðeins að síðustu taka það fram að gefnu tilefni, að hér er ekki um neinn reiðilestur að ræða frá minni hálfu. Hér er aðeins um að ræða rök í máli, sem er eitt af stærstu málum þjóðarinnar, og mótmæli gegn fölskum rökum, sem haldið hefur verið frem af hv. þm. hér í þessu máli.

Frsm. minni hl. (Haraldur Guðmundsson) : Herra forseti. Mér þykir nú hugmyndaflug hv. þm. Barð. í mesta lagi. Hann virðist halda því fram nú í sinni seinustu ræðu, að ég hafi talið, að lífskjör bænda væru allt of góð, og að ég væri að telja eftir það framlag, sem lofað hefur verið til byggingarsjóðs sveitanna, en þetta er hvort tveggja hinn mesti misskilningur, að ég ekki segi helber skáldskapur. Ég hef á engan hátt talið þetta eftir. Ég vil fullkomlega taka undir það, að lífskjör bænda, sem hafa 3–4 kýr og 100 ær og þurfa að kaupa mikinn aðkeyptan vinnukraft, - jafnvel þó að þeir þurfi þess nú ekki, en hv. þm. orðaði það nú svo, - hljóta að vera ákaflega bágborin og jafnvei kannske lakari en ýmissa verkamanna. Ég hef heldur á engan hátt talið eftir, þó að starfsfé byggingarsjóðs sveitanna yrði aukið. Hitt hef ég sagt, að það er ekki víðsýni eða sanngirni, sem hv. þm. taldi nú höfuðeiginleika Sjálfstfl., um leið og þessum sjóði eru lagðar 24 millj. kr. í auknu starfsfé, að koma með engar till. um að auka starfsfé byggingarsjóðs verkamanna og kolfella till. um að auka starfsfé hans um sömu upphæð, og það er það, sem verið er að ræða um hér í sambandi við vaxtabreytinguna, sem er óhjákvæmilega bundin við það, hversu miklu starfsfé sjóðurinn hefur að ráða yfir. - Þetta er það, sem um er að ræða hér. Í raun og veru fæ ég ekki betur séð en að hv. þm. hafi verið að skopast mjög að sínum flokki, þegar hann talaði um víðsýni hans og sanngirni, því að það getur engum manni blandazt um það hugur, að það er bein misbeiting valdsins og misræmi í jöfnuðinum á milli stéttanna, þegar öðrum þessara tveggja sjóða er séð fyrir svo verulegri fjárfúlgu sem nú hefur verið lofað, en hinum neitað með öllu um tilsvarandi aukningu. Það veit hver maður, sem lokar ekki augunum fyrir staðreyndum, að ástandið í húsnæðismálum lágtekjufólks í stærri bæjunum er sízt betra, í sumum tilfellum verra, heldur en þar sem það er lakast í sveitunum, og það er miklu fleira fólk, sem um er að ræða þarna í húsnæðishraki en jafnvel í sveitunum. Þetta veit hver maður. Ég skal nú ekki tefja tímann með því að fara að ræða hér um samningana síðustu eða áhrif þeirra á fjármála- og atvinnulífið í landinu. Mér skilst, að hv. þm. teldi, að einmitt með þeim væri stefnt inn á háskalega braut. Ég skildi orð hans svo. Það er eins og mig minni, að ég hafi séð það í Morgunblaðinu, að þessir samningar, sem komizt hafa á, hafi verið gerðir að miklu leyti fyrir tilstilli hæstv. ríkisstj. og að henni sé þar í þessu ágæta blaði þakkað fyrir það, hversu vel hún gekk fram í þessu, hversu sanngjarnlega hún miðlaði málum og hversu tiltölulega sæmilega lausn hún fékk að lökum. Ég verð að segja, að ef álit hv. þm. er það, sem fram kom í hans ræðu hér, á niðurstöðunni af afskiptum ríkisstj. af því máli, þá fæ ég ekki séð, að hans traust á hæstv. ríkisstj. geti verið mikið til frambúðar. Hún átti vissulega ríkan þátt í því, að þetta samkomulag náðist, að brúa það bil, sem var á milli atvinnurekenda og verkamanna, og telur sig með því hafa unnið, að því er mér er sagt, eftir atvikum gott verk. Hitt blandast engum hugur um, að ríkisstj. með þeirri aðstöðu, sem hún hefur, getur ráðið ákaflega miklu um það, hvernig verðlagsþróunin verður í landinu. Hún getur það óbeint með áhrifum sínum, og hún getur beitt löggjafarvaldinu, ef hún beitir sér fyrir því, til þess að aðstoða sig í þessu efni. Ef hún óttast, að verðþróunin verði í þá átt, að til nýrrar gengislækkunar komi, þá ber henni að sjálfsögðu, svo framarlega sem hún ekki telur gengislækkun æskilega og bjargráð, að spyrna á móti því með þeim aðgerðum, sem henni er fært að inna af hendi. Ég held því, að ádeilum sínum á niðurstöður eða úrslit vinnudeilunnar eigi hv. þm. að beina ekki síður til hæstv. ríkisstj. og sinna eigin flokksmanna en til verkalýðsfélaganna og þeirrar forustu, sem þau veittu sínum mönnum í kaupgjaldsbaráttunni.



Herra forseti. Frv. þetta, sem nú er tekið til umræðu, er í raun og veru ferðafélagi þess frv., sem var síðast til umræðu, áður en fundarhléið var tekið, og náskylt því frv. Það er stjfrv. og hefur gengið óbreytt gegnum hv. Nd. Frv. er um það, að vextir af útlánum byggingarsjóðs við Búnaðarbankann hækki úr 2%, sem þeir nú eru, upp í 31/2%. Ekki er ætlazt til þess, að lögin verki aftur fyrir sig. Þau lán, sem búið er að veita, þegar lögin ganga í gildi, verða með þeim vöxtum áfram, sem um var samið, þegar þau voru veitt. Annað væri vitanlega ekki rétt, það væru samningsrof. Að sjálfsögðu er ekki æskilegt að hækka vextina um þennan 11/2%, en nauðsyn knýr og almennir vextir, bæði inn- og útlánsvextir, hafa hækkað miklu meira en þessu nemur. Eigin fé byggingarsjóðs hrekkur ekki til útlána þeirra, sem þörfin kallar eftir í sveitum landsins til híbýlabóta. Lánsfé handa sjóðnum hefur verið tekið með 41/2–61/2% vöxtum, og búast má við hærri vöxtum á ófengnu fé. Að óbreyttum útlánsvöxtum hjá sjóðnum yrði stórfelldur halli á rekstri hans, sem hlyti að lama hann og éta af umráðafé hans. Þó að vextirnir verði hækkaðir eins og frv. gerir ráð fyrir, eru þeir lægri í hlutfalli við innlánsvexti en þeir voru, þegar þeir voru lögleiddir. Vaxtahækkunin er því breyting í áttina til samræmingar við viðskiptalífið í landinu. Ég þykist þess fullviss, að bændur muni ekki yfirleitt telja þessa vaxtahækkun óeðlilega eftir atvikum. Hinu munu þeir leggja meira upp úr, að geta átt það tryggt að fá sæmilega há lán til íbúðarhúsabygginga og löng lán, eins og verið hafa, eða 42 ára lán til aðalbygginga íbúðarhúsa. Styttri lán hafa þó verið veitt úr þessum sjóði, ef byggt er úr öðru efni en steini. Bændur þurfa allmikið lánsfé og löng lán til þess að koma jörðum sínum í gott lag, en hins vegar geta þeir betur en áður var borgað leigu af lánsfénu, vegna þess að öll afkoma búanna er orðin tryggari. Meiri hl. fjhn. mælir með frv., eins og nál: hans á þskj. 706 ber með sér. Hins vegar er hv. 4. þm. Reykv. (HG) á móti frv., svo sem sönnum stjórnarandstæðingi sæmir, og er ekkert sérstakt um það að segja. Nál. hans á þskj. 714 er hógvært, og það er ástæðulaust fyrir mig sem frsm. meiri hl. á tímanaumum fundi að láta það álit lengja ræðu mína.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. tók fram, er þetta frv. að efni til náskylt því frv., sem hér var til umræðu næst á undan. Bæði byggingarsjóður sveitanna og byggingarsjóður verkamanna eru til þess stofnaðir fyrst og fremst að sjá þeim fyrir lánsfé, sem ekki geta búið við almenn lánskjör, bæði hvað snertir lánstíma og vaxtaupphæð. Til þess að gera þessum mönnum kleift að eignast sómasamlegt húsnæði, hefur það ráð verið tekið að ákveða vextina meiri og lánstímann lengri en fáanlegt er á þeim almenna lánamarkaði. Það liggur í augum uppi, að það er rétt, sem hv. frsm. tók fram, að ef þessi starfsemi verður víðtæk og sjóðirnir afla sér fjár til útlána með háum vöxtum, sem þeir svo aftur lána út með stórum mun lægri vöxtum, þá hlýtur að því að reka, að svo og svo mikið af tekjum sjóðanna rennur til þess að greiða vaxtamuninn. Enn þá er þessu ekki svo komið með byggingarsjóð sveitanna. Samkv. upplýsingum í grg., sem hæstv. ríkisstj. lætur fylgja þessu frv., er tekið fram, að eins og sakir stóðu um síðustu áramót, þá greiðir byggingarsjóðurinn í vexti af skuldum sínum 847 þús. kr. á ári, en vaxtatekjur sjóðsins námu sama ár 960 þús. kr., eða 113 þús. kr. meira en greiddir vextir. Það er því augljóst, að til þessa hefur vaxtamunargreiðslan ekki hamlað að ráði starfsemi sjóðsins. Nú stendur nokkuð öðruvísi á, þar sem gert er ráð fyrir því, að þessum sjóði verði lagt aukið starfsfé, 24 millj. kr., og að það fé verði veitt með vöxtum, sem eru nokkuð yfir 7%, ef lántökugjaldið er reiknað með. Vaxtamunur á þessum 24 millj., þ.e.a.s. útlánsvaxta og þeirra vaxta, sem sjóðurinn þarf að greiða, gleypir, eins og augljóst er, mjög verulega upphæð, sennilega yfir 1 millj. kr. Því verð ég að segja, að það er alveg eðillegt, það er í samræmi við það, sem ég sagði áðan í sambandi við umr. um byggingarsjóð verkamanna og vexti hans, að taka til athugunar, hvort ástæða er til þess að breyta vaxtakjörum sjóðsins, því að ef ekki eru gerðar aðrar ráðstafanir til þess að sjá fyrir fé til sjóðsins til þess að greiða vaxtamuninn, þá er augljóst, að það skerðir möguleikana til útlána. Ég mun þó ekki greiða atkv. með þessari vaxtahækkun nú, og ástæðan til þess er sú, að ég álít, að það sé nauðsynlegt, eðlilegt og sjálfsagt, að báðir þessir sjóðir, sem ég hef nefnt, sitji við nokkuð svipuð kjör af hálfu ríkisvaldsins. Ég vil ekki enn þá gefa upp von um það, að Alþ. sjái sóma sinn í því að leggja byggingarsjóði verkamanna a.m.k. tilsvarandi upphæð í auknu starfsfé við það, sem tryggt hefur verið að byggingarsjóður sveitanna fái. Ég tel því ekki rétt, meðan ekki er vonlaust um, að þetta verði leiðrétt, að gera breytingar á útlánareglum sjóðsins og vaxtakjörum, heldur tel ég eðlilegt, að það yrði gert samtímis fyrir sjóðina báða og þá miðað við, að báðir fengju sömu starfsskilyrði. Ég mun því að þessu sinni, þó að ég verði að játa, að það stendur nokkuð öðruvísi á um þennan sjóð en byggingarsjóð verkamanna vegna þess aukna starfsfjár, sem hann á að fá, vera andvígur því, að þessi vaxtahækkun verði samþykkt, og mun því greiða atkv. á móti frumvarpinu.



Herra forseti. Þegar þetta mál var hér á dagskrá á síðasta fundi, þá var því veitt eftirtekt, eftir að þskj. 686 hafði verið útbýtt, að niður hefði fallið ein málsgr. úr 6. gr. frv. eins og það kom upphaflega frá Nd. á þskj. 460. Ástæðan fyrir því var sú, að þessi málsgr. var tekin af meiri hluta iðnn. upp í fyrstu till., en sú brtt. var felld, og þar með var þessi grein einnig felld niður úr frv. í því formi sameiginlega með hinum öðrum till. Nú má segja, að það sé vafasamt, hvort það sé hægt að bera upp þessa brtt. aftur hér í d., vegna þess að hún hefur raunverulega verið felld, og kemur þá þessi till. til úrskurðar hæstv. forseta, en hún hafði að sjálfsögðu verið felld í sambandi við önnur ákvæði. Ég læt þetta á vald hæstv. forseta, hvort hann vill vísa till. frá, en iðnn. þykir rétt að bera fram þessa brtt., til þess að það ákvæði standi enn í frv., sem var í því upphaflega og ætlazt var til að stæði í frv. áfram, að iðnskólar og iðnnámsdeildir gagnfræðaskóla skuli vera dagskólar, þó megi nokkuð af kennslunni fara fram á kvöldin, þar sem húsnæðisskilyrði og kennslukraftar geri það nauðsynlegt. N. hefur því orðið sammála um að bera fram þessa brtt. við 6. gr., en eins og kunnugt er, þá var 6. gr. orðuð um samkv. till. meiri hl. nefndarinnar og samþ. þannig, án þess að þetta ákvæði stæði í henni, sem hafði að till. n. verið flutt yfir í aðra grein. Ég legg það því í úrskurð hæstv. forseta, hvort hann treysti sér að bera upp þessa brtt., eftir að ég hef skýrt málið. Vísi hann till. frá, verður sjálfsagt að gera tilraun til þess í Nd. að fá ákvæðið sett inn þar og því þá síðar vísað til þessarar hv. deildar.

Forseti (BSt): Hv. frsm. óskar úrskurðar um það, hvort brtt. á þskj. 712 megi berast undir atkv., þar sem sams konar ákvæði hafi verið felld áður hér í hv. deild. Þessi ákvæði, sem í till. eru, hafa aldrei verið felld sérstaklega, heldur voru svipuð ákvæði í brtt., sem fjallaði um margt fleira. Þar af leiðandi tel ég, að till. geti borizt undir atkvæði, og verður svo gert.



Herra forseti. Það hefur tíðkazt nú undanfarin ár að gera breytingar á vegalögum á 3–4 ára fresti. Snemma á þessu þingi komu fram tvö frv. um breyt. á þeim lögum í hv. Nd. og í þessari hv. d. Þessum frv. fylgdu síðan margar brtt., þannig að óskir um upptöku á nýjum þjóðvegum komu nærfellt úr hverju einasta héraði landsins. Þessum frv. ásamt brtt. var báðum vísað til samgmn. í hvorri d. um sig. En sá háttur hefur verið á hafður og var nú einnig upp tekinn, að samgmn. beggja deilda mynduðu eina nefnd, svokallaða samvinnunefnd samgöngumála, og tók hún öll þessi mál til meðferðar. Nefndin átti marga fundi um þessi mál, og þá fundi sat vegamálastjóri. Einnig mætti hæstv. samgmrh. á fundum n., og það varð úr, að nefndirnar komu sér saman um að breyta vegalögunum í þetta sinn og taka upp nýja vegakafla í þjóðvegatölu. Var þá hafður sá háttur á, að vegamálastjóri vann úr þeim tillögum, sem fyrir voru, og gerði tillögur um, hverja nýja vegi skyldi upp taka í lögin. Úr þessu vann síðan samvinnunefndin og breytti nokkuð till. vegamálastjóra, í þá átt helzt að auka við hans tillögur. Þá var haft samráð og talað við alla hv. þm., sem flutt höfðu frumvörpin og breytingartillögurnar, og reynt að komast að samkomulagi við þá, þannig að út úr þessu mætti koma heilt frv., sem báðar samgmn. stæðu að, og fyrir fram nokkuð tryggt, að ekki kæmi mikið af brtt. við frv., þegar það loks kæmi fram. Niðurstaða þessa alls var það, að n. samdi frv. í samráði við vegamálastjóra, elns og ég gat um, og síðan var það flutt í hv. Nd. af samgmn. þar og hefur nú náð samþykki deildarinnar með einni lítils háttar breytingu. Og þannig er frv. komið hingað fyrir þessa hv. d. og hefur verið hér til 1. umr. Samgmn. þessarar hv. d. hefur tekið það enn á ný til athugunar, þar sem því var vísað til hennar að lokinni 1. umr. Vegna þeirrar breytingar, sem samþ. var í hv. Nd., þótti rétt, að nefndirnar ættu sameiginlegan fund um málið, og var það gert. Varð niðurstaðan sú, að n. lagði einróma til, að frv. yrði samþ. eins og það liggur fyrir á þskj. 661 eða eins og það kom frá hv. Nd. Því er ekki að neita, að margir hv. þm. hafa undir meðferð þessa máls slegið töluvert af kröfum sínum um nýja vegi í sínum héruðum. Kröfurnar um nýja vegi voru í byrjun samkvæmt frv. og öllum brtt. eitthvað um 1200 km að lengd. En samkvæmt þessu frv., sem nú liggur hér fyrir og samgmn. Nd. bar fram, voru það um 866 km, sem gerð var till. um að yrðu teknir upp í lögin. Þarna er um að ræða á fjórða hundrað km, sem hv. þm. hafa slegið af sínum fyrstu og upphaflegu óskum um nýja þjóðvegi, og var þetta gert til samkomulags, því að þessu máli er þann veg háttað, að ef ekki væri reynt að ná samkomulagi um málið í heild með nefndarstarfi og viðtali við flm., þá mundi það vera nokkuð mikið tilviljanakennt, hvernig það yrði að lokum samþykkt. En því er ekki að neita, að menn hafa gefið eftir af kröfum sínum til þess að ná samkomulagi, sleppt vegum, sem þeir hefðu gjarnan óskað eftir að hafa. En það eru einlæg tilmæli samvinnunefndarinnar og samgmn. þessarar hv. d., að frv. verði samþykkt eins og það er á þskj. 661. Það er orðið áliðið þings, það eru aðeins nokkrir dagar eftír, þangað til því verður slítið, og ef það færu að koma fram brtt. núna við frv. og það yrði þess vegna að fara aftur fyrir hv. Nd., er mjög hætt við því, að afleiðingin gæti orðið sú, að frv. næði ekki fram að ganga, og væri það ekki gott. Ég geri ekki ráð fyrir því, að hv. þm. yfirleitt óskuðu eftir því, að þau yrðu örlög þessa máls, þar sem búið er að hafa þetta mikið fyrir því og þetta er mikið áhugamál um allt land og hefur þegar verið gefið út, hvernig frv. er í heild, svo að ég veit, að það yrðu vonbrigði mikil, ef þetta færi þannig, að það dagaði upp. En á því getur orðið nokkur hætta, ef svo færi, að brtt. yrðu samþ. hér í þessari hv. d. og það yrði að fara aftur til Nd. Ég veit nú ekki, hvort ástæða er til fyrir mig að vera að fara mikið út í þetta mál sérstaklega. Mönnum er það mjög kunnugt, og breytingarnar á vegalögunum eru sem sagt eingöngu fólgnar í því að bæta nýjum vegum við þjóðvegina, sem ég gat um áðan að væru 866 km eða rúmlega það. Verða þá þjóðvegirnir að þessu frv. samþykktu rúmlega 8 þús. km - 8209 - í stað þess að þeir eru núna 7343 km. Eins og hv. þm. hafa veitt athygli, þá er 2. gr. laganna prentuð alveg upp á þskj. 661, og þar eru allir vegir, bæði þeir, sem fyrir voru í þjóðvegatölu, og eins viðbótin, sem nú er hugsað að komi inn. En allir nýir vegir eru prentaðir með gleiðara letri en gömlu vegirnir, þannig að menn geta áttað sig á, um leið og þeir lesa frv., hvaða vegir eru nýir og hvar þeir eru. Þá er önnur breyting sem felst í frv., og það eru nýbýlavegir. Hingað til mun það hafa verið þannig, að nýbýlasjóður hafi lagt þessa vegi og greitt þá eins og hvern annan kostnað við ræktun landa nýbýlanna, en nú er með þessu frv. gert ráð fyrir, að nýbýlavegir, sem nauðsynlega þarf að gera, þar sem nýbýlaþorp er að risa upp, verði lagðir af ríkinu, verði sem sagt þjóðvegir, en eftir að þeir eru fullgerðir og nýbýlahverfið er tekið til starfa, sé viðkomandi sýslu skylt að taka þessa vegi upp í sýsluvegatölu og annast viðhald þeirra ásamt ríkissjóði á venjulegan hátt. Um þetta hafði komið fram sérstök brtt. í hv. Nd., og var hún tekin upp í frv. að ráði og með samþykki vegamálastjóra. Þá hefur einnig verið gerð breyting um fjarlægð girðinga frá þjóðvegum. Það er þannig, að girðingu, sem er úr sléttum vír eða vírneti, má ekki setja nær alfaravegi um óræktað land en 4 m frá vegarbrún og ekki nær en 2 m um ræktað land. Nú mun þetta vera 1 metri og 2 metrar. Gert er ráð fyrir, að fjarlægðin aukist. Girðingar úr gaddavír mega ekki vera nær vegarbrún en 8 m. Sömuleiðis er ákvæði um, að ekki megi reisa hús nær vegarbrún en 10 m frá þjóðvegi eða sýsluvegi, og sýsluvegum yrði þá bætt inn með það fyrir augum, að mikið af sýsluvegum, þegar þeir eru komnir vel á veg og búið að gera þá nokkuð góða, verði þjóðvegir og ekki ástæða til þess, að þeir sæti öðru um þetta en þjóðvegirnir. En fjarlægðin á þessum girðingum er einkum sett vegna þess, að þær liggja töluvert mikið undir skemmdum, þegar snjóar eru, og einkanlega t.d. þar sem þarf að ryðja snjó af vegi á veturna, eru girðingarnar hálfpartinn í kafi og eyðileggjast töluvert mikið þessa vegna, og ætti þess vegna ekkert að vera á móti því að færa þær svolítið frá, þó að það hafi samt óneitanlega nokkra skerðingu á landi í för með sér fyrir eigendur landsins, þar sem viðkomandi girðingar standa. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég benda á fróðlegar skýrslur, sem fylgja frv. og vegamálastjóri hefur látið gera. Er það um lengd þjóðvega eins og þeir eru núna og einnig sýsluvega, og þetta er sýnt á mjög glöggu fylgiskjali, þar sem er linnrit á bls. 10 á þskj. 604. Þar má sjá lengd þjóðvega í hverri sýslu, einnig sýsluvega og hreppavega eins og þeir eru núna. Einnig er þar í línuritum sýnd lengd þjóðvega og sýsluvega árið 1937. Þetta ætti að vera töluverð leiðbeining um það, hvernig vegir skiptast á milli sýslna, þó að það sé nú e.t.v. ekki hægt að sjá það nákvæmlega á þessu línuriti, því þó að ein sýsla sé e.t.v. með langa vegi hér á móti öðrum, þá getur hún verið þannig ger ð, að vegaþörf sé miklu meiri í henni en annarri sýslu, sem e.t.v. hefur helmingi styttri vegi, svo að þetta er ekki að því leyti til nákvæmur mælikvarði, sem hægt er að reikna með. En það er ýmislegt annað, sem hægt er að lesa út úr þessari skýrslu, t.d. hvað þjóðvegirnir eru mörg prósent í viðkomandi sýslum miðað við alla vegalengdina, hvað sýsluvegir eru langir, miðað við þjóðvegatölu í viðkomandi sýslum, og er þetta mjög misjafnt, sem virðist benda á það, að sýslur leggi mismikið á sig til þess að koma vegum sínum áfram. Allar gera þær það mjög mikið, því að öllum er það ljóst og allir vita það, hver lífæð samgöngurnar eru orðnar í okkar þjóðfélagi og hversu mikil nauðsyn er á, að vegasambönd séu heim á hvern bæ. Það er óhætt að segja það, að þar sem um mjólkurframleiðslu er að ræða úti um sveitir landsins, að þar er sem sagt það býll, sem ekki hefur nokkurn veginn öruggt vegasamband, því nær óbyggilegt, þar sem afsetja þarf afurðirnar á hverjum einasta degi og koma þeim á markaðsstað. Ég held, að ég fari svo ekki fleiri orðum um þetta mál. Ég álít, að það sé ekki þörf á því að ræða um það almennt, mönnum er það svo vel kunnugt, eins og ég hef getið um. Það þekkir hver maður það, sem hann hefur verið með viðvíkjandi þessu máli. Sumir eru e.t.v. ekki ánægðir yfir því, að þeir hafa ekki fengið alla þá vegi, sem þeir óskuðu eftir, en þrátt fyrir það vil ég ítreka þau tilmæli samgmn. þessarar hv. d. og sömuleiðis samgmn. hv. Nd., þ.e. samvinnunefndarinnar, að frv. nái samþykki eins og það liggur nú fyrir prentað á þskj. 661.



Herra forseti. Meðferð þessa máls er dálítið óvenjuleg, ef miðað er við þingmál almennt, en ef miðað er við vegalög sérstaklega, mun sams konar afgreiðsla hafa komið fyrir áður. Eins og hv. frsm. gat um, er borið fram hér í hv. d. frv. til breytinga á vegalögunum, og annað frv. er borið fram í hv. Nd., og við þessi frv. koma svo fram ýmsar brtt. Hvorugt þessara frv. er afgr. úr þeirri nefnd, samgmn., sem um málið fjallar, en í þess stað taka samgöngumálanefndirnar sig til í báðum deildum og semja með ráði vegamálastjóra nýtt frv., sem nú liggur fyrir til umræðu. Ég legg ekki dóm á það, sízt áfellisdóm, að þetta séu neitt óheppileg vinnubrögð, þó að þau séu að vísu óvenjuleg, en þessu fylgir svo það, að samgöngumálanefndirnar, eða samvinnunefnd samgöngumála, eins og þær kalla sig, virðast með þessu hafa tekið sér eins konar einræðisvald í því, hvernig þetta mál skuli afgreitt, og er lítið tækifæri fyrir þingmenn til þess að koma þar að frekari óskum en þeir hafa áður gert. En það skal viðurkennt, að breytingarnar, sem frv. gerir á vegalögunum, eru yfirleitt byggðar á óskum þingmanna, sem fram voru komnar, og brtt., sem fram voru komnar við þau frv., sem fyrir deildunum lágu, og skal ég þá nota tækifærið fyrir mitt leyti til að þakka hv. nefnd eða hv. nefndum fyrir það að hafa tekið upp till., sem ég hafði flutt hér í hv. deild, og einnig till., sem samþingismaður minn, hv. 2. þm. Eyf. (MJ), hafði flutt í Nd. En þrátt fyrir það að málið sé undirbúið á þennan hátt, þá er það kunnugt, enda skýrt frá því af hv. frsm. nú áðan, að ein till hefði verið samþ. í Nd., sem n. ætlaðist ekki til að samþykkt yrði, og finnst mér, að hv. Ed. gæti nú einnig leyft sér að samþ. litla brtt. við frv. enn, ef svo sýndist, og það mundi varla verða því að falli. Ég minnist á þetta sökum þess, að ég hef fengið áskorun frá flestum bændum í Skíðadal í Svarfaðardalshreppi um það, að vegur inn í Skíðadalinn verði tekinn í þjóðvegatölu. Ég afhenti það skjal, sem þessi áskorun er í, hv. samgmn. þessarar deildar til athugunar. Að þetta er ekki fyrr flutt, er sökum þess, að ég fékk þessa áskorun víst fyrst í fyrradag, enda er hún dagsett 25. apríl s. l. Nú heyrði ég það, að hv. frsm. samgmn. óskaði eftir því, að frv. yrði samþ. óbreytt, og með því hefur hann sennilega kveðið upp dóm yfir þessari ósk Skíðdælinga, en ég vildi þó til frekari fullvissu um þetta spyrjast fyrir um það, hvort n. hefði tekið þetta erindi til sérstakrar athugunar og hver niðurstaða hennar væri um það, ef hún hefur um það tekið ákvörðun, því að hafi n. ekki tekið ákvörðun um þetta erindi, þó að það lægi fyrir henni, mundi ég, þrátt fyrir það að ég viðurkenni, að það sé rétti aðalatriðum að fallast á till. hv. n., þó gera tilraun við 3. umr. með brtt. að þessu leyti. En sé þegar tekin ákvörðun um þetta af hv. n. sérstaklega, þá tel ég ekki fært annað en að beygja mig fyrir því, því að þá mundi með öllu vera vonlaust að bera fram brtt., eftir því sem mér skilst, ekki sízt vegna þess, að þetta samkomulag, sem gert er um vegalögin, er gert á milli tveggja nefnda í báðum þingdeildum. Úr því að ég kvaddi mér hljóðs, vil ég svo aðeins láta það í ljós, sem ég gerði í raun og veru þegar það frv. til breytinga á vegalögum var lagt fyrir þessa hv. deild, sem fyrst kom fram og ekki hefur verið til umræðu síðan, að mér finnst, að það hefði átt að endurskoða vegalögin á dálítið öðrum grundveili en gert hefur verið. Grundvöllurinn virðist vera sá að taka til greina óskir þm. að nokkru leyti - hluta þess, sem þm. hinna einstöku kjördæma hafa óskað um þjóðvegi í sínum kjördæmum, en heildarsjónarmiðs, hvað henti þjóðarheildinni, virðist ekki svo mjög gæta í þessu frv. frekar en verið hefur. Þannig hefur þetta verið, þegar vegalög hafa verið sett nú í seinni tíð, og það fer að verða auðséð, hvert stefnir. Verður án efa þannig innan skamms, ef þessari sömu stefnu verður framfylgt, að allir vegir verða þjóðvegir og engin aðgreining á vegum: þjóðvegum, sýsluvegum og hreppavegum. Þetta tekur sinn tíma, en ef nokkrum vegum er bætt í þjóðvegatölu á 3–4 ára fresti, eins og verið hefur undanfarið, þá er auðséð, að þar endar það. Það er ef til vill ekki neitt við þetta að athuga. Að sjálfsögðu mundi þá leiða af því, að sérstakur tekjustofn, sem sveitarfélögin eða sýslurnar geta haft til vega, rynni þá til ríkissjóðs og yrði að breyta því hvað það snertir. Mér sýnist þetta þróunin, sem hljóti að koma samkvæmt því, sem nú er verið að gera og hefur verið gert, en ég er ekki alveg viss um, að þetta sé sú þróun, sem hefði í raun og veru átt að koma.



Herra forseti. Ég vil fyrst láta í ljós gleði mína yfir því og jafnframt þakklæti, að samgmn. hefur nú vitkazt það mikið, að hún hefur ekki lagt á móti því, eins og hún gerði síðast þegar lögin voru hér til umræðu, að teknir væru inn í lögin vegir, sem ríkissjóður sjálfur var búinn að leggja að öllu leyti og kosta lagningu á og halda síðan við. Nú eru þó þessir partar allir komnir inn nema einn. En einn, stuttur að vísu, fær enn þá að liggja utan við og ekki kominn í vegalög, þó að ríkissjóður hafi kostað hann að öllu leyti og lagt hann. Það gerir minna til núna, af því að það er ekki nauðsynlegt að fara hann hér eftir; þess vegna má hann kannske falla úr, þó ag ríkið hafi lagt hann, því að nú er kominn vegur í kringum Dýrafjörð og hægt að fara þá leið, en vegurinn frá Gemlufalli, bænum, og niður að ferjustaðnum, sem áður var farið og alltaf ferjað yfir, hefur ekki enn fengið þá náð að koma í vegalög, þó að ríkið sé búið að leggja hann og kosta hann til þessa.  Ég vil þakka n. fyrir þetta. Ég vil jafnframt þakka henni fyrir það, að hún léttir dálítið á nýbýlafénu og gefur svigrúm til þess, að fleira sé hægt að gera og meira sé hægt að rækta á nýbýlunum en hefur verið, en jafnframt vil ég fá dálitla skýringu á því. Hún segir, að nýbýlavegir séu aðalvegir um lönd, sem nýbýlastjórn hefur tekið að sér að koma byggð á. Þessir vegir hafa áður verið lagðir og kostaðir að öllu leyti af nýbýlafé, af þessari 21/2 milljón, sem nýbýlasjóður hefur haft yfir að ráða til að koma upp nýbýlum. Nú eiga þessir vegir að komast inn á þjóðvegi um skeið a.m.k., en svo segir, að vegagerð þessi komi til framkvæmda jafnóðum og fé er veitt til hennar í fjárl. Á þá bygging einhvers nýbýlahverfis að stranda á því, að það hefur ekki verið veitt fé til þess í fjárl? Áður gerði það það aldrei. Nýbýlastjórnin lagði vegina fyrst, áður en hún byrjaði á að byggja nokkuð í viðkomandi hverfi, af nýbýlafé. Nú eiga þeir að leggjast af vegafé og féð á að veitast á fjárlögum, og þá vildi ég vona það og óska þess, að það stæði ekki á þeim fjárveitingum, svo að þess vegna þyrfti kannske að draga það að reisa nýbýlahverfi, af því að fé væri ekki veitt til þess og því ekki fyrir hendi. Ég sem sagt gleðst af því, að þarna kemur viðbót við fé til að koma nýbýlunum áfram, þar sem þessir vegir eru teknir af nýbýlafénu, en ég vona jafnframt, að það standi ekki á því fé, svo að það verði til að tefja nýbyggð í einhverju byggðarhverfl. Ég vona, að það komi aldrei fyrir. Þá vildi ég leyfa mér að benda á það - svona meira til gamans en til þess að fara alvarlega að ræða málið - að Alþ. hefur undanfarin ár með breytingu á vegalögunum geysilega mismunað sýslum og einstaklingum. Ef þið litið á þetta linnrit, sem hérna er, þá sjáið þið, að það eru hér til sýslur, sem enga sýsluvegi hafa til. Ríkið er búið að taka þá alla af sýslunni. Það eru til aðrar sýslur, sem hafa ekki neina hreppsvegi, það er allt saman komið á ríkið, bæði sýsluvegir og hreppsvegir, meðan aðrir rísa undir tugum og hundruðum kílómetra í hreppsvegum og sýsluvegum. Þetta er bara eftir því, hvað þm. viðkomandi héraða hafa verið duglegir að róa í stjórnarvöldunum til að fá vegina tekna í þjóðvegatölu.

Finnst hv. þm. þetta vera gaman?

Nei, þetta er óréttlæti. En þetta er óréttlæti, sem samgmn. hafa aldrei reynt að laga, en vitanlega hefði átt að laga og átt að vera búið að laga fyrir löngu. Það er ekki nema eðlilegt, að í hverri sýslu sé eitthvað af sýsluvegum og í hverjum hreppi sé eitthvað af hreppsvegum. En þó að einhver þm. sé ýtinn og biðji og biðji og gangi á milli manna að fá þennan og þennan veg tekinn upp á ríkið úr hreppsvegi eða sýsluvegi, þá á bara ekki samgmn. að ljá sig til þess, en það hafa samgmn. gert. Og þó að ég þakki þeim nú fyrir hitt tvennt, sem ég áður nefndi, að hafa tekið í þjóðvegatölu vegina, sem höfðu þann rétt, af því að þeir voru lagðir og viðhaldið af ríkissjóði, alla nema þennan spotta frá Gemlufalli niður að ferjustaðnum, og þakka þeim fyrir það að hafa aukið við nýbýlaféð með tillögum sínum, þá þakka ég þeim sannarlega ekki fyrir þetta. Hér ættum við líka að vera á verði og gá að því, að það skapaðist sem minnst óréttlæti. Einstaka tillögur, sem ég var með í tillögunum, sem ég lagði fram hér á þingi, hafa ekki komizt inn í þessi vegalög, þó allflestar. Ég skal ekki fara neitt verulega út í það. Ég t.d. gerði þá breytingu við einn liðinn, að vegurinn upp Gnúpverjahreppinn, Gnúpverjahreppsvegurinn, lægi nálægt Sandlæk í stað þess að liggja fyrir sunnan Laxá. Hann liggur þó nokkuð langt frá Laxá, en hann liggur alveg með túninu á Sandlæk, og er náttúrlega miklu eðlilegra að miða við, að hann lægi upp hjá Sandlæk, skammt fyrir sunnan Laxá. Ókunnugum manni, sem aldrei hefði faríð þessa leið og leitar að þessum vegi, dettur ekki í hug, að vegurinn upp hreppinn liggi frá Laxá, 2–3 km frá ánni. En ef það stæði, að hann lægi hjá Sandlæk, þá fer hann að átta sig, þegar hann kemur að bænum. Sömuleiðis kann ég illa við það að láta vegi liggja af vegum, sem eru ekki til í lögunum. Og ef n. hyrfi að því ráði að taka upp viðbót og leiðréttingar, þá finnst mér hún ætti að leiðrétta það. Það er nokkrum sinnum í þessum lögum, sem vegur er látinn liggja af vegum, sem eru ekki til, t.d. liggur Kaldrananesvegur af Bjarnarfjarðarvegi til Kaldrananess. Bjarnarfjarðarvegur er hvergi nokkurs staðar til í lögunum. Vegurinn, sem vegur á að liggja af, er ekki til. En það, sem meint er, er það, að hann liggi frá Reykjarfjarðarvegi í Bjarnarfirði.

En er Bjarnarfjarðarvegur til í raunveruleikanum?

Það er til vegur, Reykjarfjarðarvegur, sem liggur yfir Bjarnarfjörð, og þar sem hann liggur yfir Bjarnarfjörð þveran dálítið innarlega, á að liggja af honum afleggjari út að Kaldrananesi, og það er sagt, að hann liggi af Bjarnarfjarðarvegi. En vegurinn heitir Reykjarfjarðarvegur alla leið úr Staðardal og norður úr, en svo er bara þessi kafli af honum skírður í vegalögunum, og það er sjáanlega meint, að hann sé kallaður Bjarnarfjarðarvegur þar, sem hann liggur yfir Bjarnarfjörð. Á sama hátt gætum við kallað veginn til Akureyrar Húnavatnssýsluveg, þar sem hann liggur yfir Húnavatnssýsluna, og Skagafjarðarveg, þar sem hann liggur yfir Skagafjörðinn, o.s.frv. Þetta er á nokkrum stöðum í lögunum. Og það er bara af óaðgæzlu að láta þetta eiga sér stað. Ég ætla ekki að koma með neina brtt. við þetta. Ég bendi á þetta. Ég leiðrétti þá nokkuð af þessu áður, þ. á m. þetta, í mínum tillögum. Og þó að nefndirnar hafi tekið þær flestar til athugunar og tekið þær upp, þá hafa þær ekki lagað þetta alls staðar. Á þetta vildi ég nú benda og benda n. á það, að ef hún fer í það að flytja hér brtt., t.d. eins og þm. Eyf. vildi, þá vildi ég gjarnan, að hún athugaði þetta, leiðrétti það sem prentvillur. Það er prentvilla, ef ég ætla að skrifa Sigurður Ólafsson, en skrifa allt í einu Gísli Jónsson, þó að það viti kannske allir, að ég á við Sigurð Ólafsson. Það er prentvilla, sem hægt er að leiðrétta jafnvel í prentun og prófarkalestri. Ein brtt., sem ég flutti, hefur ekki verið tekin hér upp, og ég satt að segja held, að það sé af því, að þeir hafi ekki veitt henni athygli. Hún var sú, að Hegranesveg, sem liggur af Hofsósvegi hjá Garði fram að Ríp, vildi ég láta framlengja fram að Eyhildarholtí. Það byggðist í fyrsta lagi á því, að þarna liggja nokkrir bæir fyrir framan Ríp, sem hafa ekki vegasamband lengra úr kaupstað en að Ríp, en Eyhildarholt er fremsti bær í Hegranesi. En það var þó ekki fyrst og fremst vegna þessara bæja, sem ég bar þetta fram, heldur vegna þess, að það er sýsluvegur niður Hólminn og niður að Húsabakka og lögferja þar yfir og yfir í Eyhildarholt, og aftur lögferja frá Eyhildarholti yfir Austurvötnin og yfir í Blönduhlíðina. Og það var til að koma þjóðveginum í samband við þessar krossgötulögferjur, sem þarna eru yfir og eru farnar, sem ég vildi láta hann ná alla leið fram að Eyhildarholti. Það var til að tengja þjóðveginn við sýsluveg, sem liggur þarna þvert yfir fjörðinn á milli brúnna, hér um bil mitt á milli brúnna, og þar sem sýslan heldur við lögferjum bæði yfir Austur- og Vestur-Héraðsvötnin, til þess að hægt sé að fara þessa leið, þá vildi ég setja þjóðveginn fram nesið í samband við þetta, þannig að ef mér lægi á að fara yfir í Blönduhlíð og þyrfti að flýta mér, þá gæti ég farið í bíl inn að Eyhildarholti, látið ferja mig á lögferjunni yfir og verið þá kominn á þann stað, sem ég ætlaði mér á. Þess vegna var ég með þetta. Og ég held, að ef nefndin tekur upp breytingar, þá eigi hún að athuga þetta. Þetta er ósköp stuttur spotti. Það setur fjóra nýja bæi í vegasamband, og það tengir þarna saman þverveg - sýsluveg - yfir sýsluna miðja við þjóðvegina. Svo skal ég ekki segja meira og jafnvel ekki flytja neinar brtt. við þetta, þó að ég hefði nú viljað leiðrétta sumt í þessu frv. En það er sama, ég mun ekki gera það og skal ekki hafa fleiri orð um þetta. En mér þykir vænt um þetta línurit. Það sýnir ljóslega, hvernig vegamálin á Alþ. hafa verið á villigötum fyrir áróður frá einstaka þingmönnum, án þess að það hafi verið tekið nægilegt tillit til heildarinnar.



Herra forseti. Ég skal nú ekki tefja tímann mikið með langrí ræðu. Ég vil þakka þessum hv. tveim þm., sem hafa hér talað og víkið heldur góðu að störfum n., þakka þeim fyrir það. En á ræðum þeirra sjáum við það, sem okkur var ljóst áður í samvinnunefndinni, að það voru ekki allir ánægðir með þessa úrlausn og þóttust ekki hafa fengið allt það, sem þeir vildu. Þó er þar nokkuð öðru máli að gegna með hv. 1. þm. Eyf., þar sem honum var trúlega ekki kunnugt um þessar óskir heiman úr héraði, þegar málið var til meðferðar, og fékk þær ekki í hendur fyrr en svo seint, að langt var komið afgreiðslu málsins og það meira að segja hafði náð samþykki í hv. Nd. En vegna fsp. hans um það, hvort n. hefði tekið þetta fyrir, vil ég geta þess, að hann fékk mér þetta undirskriftaskjal um leið og ég fór á samvinnunefndarfundinn síðasta. Ég sýndi formanni nefndarinnar, sem er formaður samgmn. Nd., þm. N-Ísf., undirskriftaskjalið, og hann segir, að sér sé kunnugt um þetta, Magnús Jónsson, þ.e.a.s. hv. 2. þm. Eyf., hafi einnig sýnt sér það. Hv. 2. þm. Eyf. var þarna líka staddur á fundinum, og að þessu svari fengnu hjá form. n. áleit ég, að það væri ekki þörf á frekari aðgerðum frá minni hendi viðvíkjandi þessu á fundinum. Ég lét þetta samtal við hann nægja og tók það svo, að hv. 2. þm. Eyf. hefði átt tal við hann um þetta, um leið og hann sýndi honum þetta skjal. Ég vildi taka þetta fram út af fsp. hv. þm. og biðja hann afsökunar, að mér skyldi hafa láðst að gera það í framsöguræðu. Almennar umræður, sem hafa komið fram hjá þessum hv. þm. um þetta mál, held ég, að ég fari nú ekki að fara mikið út i. Ég veit, að ákvæðið viðvíkjandi nýbýlavegunum er eingöngu tekið inn í lögin með það fyrir augum að létta á nýbýlafénu, en ef þetta yrði þannig í framkvæmdinni, að vegirnir yrðu ekki gerðir, eða seinna en nú er, þá væri alls ekki orðið við þeirri hugsun, sem að baki þessu ákvæði feist. Þó að þetta hafi nú verið sett þannig inn í lögin, að það sé bundið við sérstaka fjárveitingu, geri ég ráð fyrir því, að vegamálastjóri, sem undirbjó þetta og tók þessa till. upp í frv., úr till., sem hafði verið flutt í Nd., hafi ekki orðað þetta svo til að spilla fyrir því, að nýbýlavegir yrðu lagðir, heldur til þess að létta á nýbýlasjóði hvað vegagerðir þessar snertir, því að vitanlega verða vegirnir að koma um leið og skipulagt er nýbýlahverfi til þess að komast um hverfið með byggingarefni og annað slíkt. Ég vænti þess, að upptaka þessara vega í þjóðvegatölu verði þessu málefni til góðs, en ekki þvert á móti. Þá er það með nöfn á vegunum. Hv. 1. þm. N-M. er allra manna kunnugastur og virðist þekkja hvern veg á öllu landinu og veit, hvernig þeir liggja og hvar, og það er ekkert óeðlilegt, þó að hann finni eitt og annað að nöfnum veganna. Það, sem hann tók fram t.d. um Árnessýslu, er alveg rétt, að þarna liggur þjóðvegurinn við túnið á Sandlæk, en líka sunnan Laxár, en þegar upp fyrir Sandlæk kemur, færist vegurinn vitanlega nær bökkum Laxár, og á því svæði liggur hann sem sagt meðfram ánni, þangað til hann kemur að brúnni og fer yfir hana. En það er rétt, að þetta á við Hrunamannahreppsveginn, en Gnúpverjahreppsvegurinn kemur af þessum vegi við túnið á Sandlæk líka. Þar eru vegamótin. En þetta mætti náttúrlega lengi tala um, og það var tekið töluvert mikið upp úr þessum till. hv. þm. einmitt núna, og við skulum vænta þess, að næst þegar vegalög verða opnuð, ef þessi ná samþykki núna, þá verði gert meira að lagfæringum í þessa átt, því að vitanlega er engum þægð í því, að það séu villandi nöfn á vegunum eða staðsetningu þeirra og t.d. að segja „að vegi“ í staðinn fyrir „á veg“ o.s.frv. Hv. 1. þm. N-M. minntist líka á, að ýmsum héruðum væri mismunað í þjóðvegum. Ég skal ekki þræta fyrir, að svo geti verið, og vil sízt taka fyrir það. En það eru fleiri aðilar en samgöngumálanefndirnar, sem að þessu vinna. Samgöngumálanefndirnar vinna vitanlega að því, að vegir séu teknir í þjóðvegatöln, en síðan kemur fjárveitingavaldið til, sem skammtar fé í þessa vegi. Það eru dæmi til þess, að héruð, sem hafa átt nokkuð mikið af þjóðvegum ólögðum, hafa fengið minni tillög í sína vegi frá þeirri skömmtun, sem á sér stað í hv. fjvn., heldur en önnur héruð, sem ekki áttu neina þjóðvegi ógerða. Þarna er líka vald, sem ekki liggur minna á að kynni sér þessi mál til hlítar en samgöngumálanefndirnar, þó að vitanlega sé nauðsynlegt fyrir báða aðila að gera það. Ég vil svo endurtaka þá ósk mína, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir á þskj. 661, og vona, að hv. 1. þm. Eyf. geri sig að þessu leyti ánægðan með að fylgja því, þar sem ég hef gefið honum upplýsingar um það, að ég lá ekki á máli hans í samvn., heldur átti tal um það við form. hennar.



Herra forseti. Þetta frv. um skattgreiðslu h/f Eimskipafélags Íslands er ekki nýtt, því að lögin, sem verið er að framlengja, eru upprunalega lög nr. 33 7. maí 1928. Þau giltu um tiltekinn tíma og hafa jafnan síðan verið framlengd. En áður en þau lög voru selt, voru til lög um skattgreiðslu Eimskipafélags Íslands, mjög svipuð, - ég man ekki, hvort þau voru sett 1924 eða 1925, það mun hafa verið annað hvort það ár, og komu þessi lög í staðinn. Það verður ekki séð, að það séu neinar breyttar ástæður fyrir hendi frá því, sem verið hefur, að því er snertir Eimskipafélag Íslands, hlutverk þess og verkefni í þágu alþjóðar, og þess vegna hefur fjhn. þótt rétt að mæla með því, að þetta frv. yrði samþ. óbreytt, og það því fremur sem skattalögin eru enn í rannsókn og athugun, svo sem kunnugt er, og þá ekki hvað sízt sá hluti skattalaganna, sem fjallar um skattgreiðslu félaga, hlutafélaga, samvinnufélaga og annarra félaga, og virðist þegar af þeirri ástæðu einsýnt að hafa þessi ákvæði um skattgreiðslu Eimskipafélags Íslands óbreytt, þar til þeirri endurskoðun er lokið. Þegar n. afgr. málið, var einn nm., hv. 4. þm. Reykv. (HG), fjarstaddur, og hefur hann því að sjálfsögðu óbundnar hendur í þessu máli, en till. hinna fjögurra nm. er sú, sem ég þegar hef greint.



Herra forseti. Ég gat ekki mætt á fundi n., þegar þetta mál var tekið til afgreiðslu. Ég lít svo á, að í raun og veru sé fyllsta ástæða til að athuga gaumgæfilega, hvort ástæða sé til að láta Eimskipafélag Íslands framvegis halda því skattfrelsi, sem það hefur notið til þessa. Félagið er orðið mjög vel efnum búið, og fullnægjandi upplýsingar liggja ekki fyrir um, hvernig hluthafaskráin nú er, en því er ekki að leyna, að ýmsir óttast, að sú breyting sé sumpart orðin og sumpart að verða, að hlutabréfin, sem í upphafi mátti telja almenningseign að mestu leyti, dragist á æ færri og færri hendur, þannig að bygging félagsins og samsetning verði önnur eða sé þegar orðin önnur en í upphafi var og æskilegt var talið. Félagið hefur einnig safnað miklum eignum og er nú sennilega, ef ekki tvímælalaust, ríkasta félag á landinu, og eru því ákaflega miklir fjárhagslegir hagsmunir við það tengdir hjá þeim mönnum, sem eiga eða hafa ráð á miklum hluta hlutafjárins. Það er augljóst líka, að Alþ. hefur gert sér grein fyrir því, að ástæða væri til þess að hafa hér alla aðgæzlu við, því að lögin um skattfrelsi Eimskipafélagsins hafa jafnan verið afgr. þannig, að þau hafa verið framlengd frá ári til árs, eins og nú er lagt til, eða framlengd um tiltölulega skamman ákveðinn tíma. Nú stendur svo á, að endurskoðun skattalaganna, sérstaklega skatta félaga, stendur yfir, og þess er vænzt, að till: um þetta efni komi fyrir næsta Alþ., eftir þeim upplýsingum, sem bornar hafa verið fram hér í þessari hv. deild. Ég get einnig fallizt á það, að frá því að þessi lög voru síðast samþ., hafa ekki þær breytingar á orðið hjá Eimskip, sem gefi sérstaka ástæðu til þess, að þetta skattfrelsi, sem það hefur nú, verði bundið þeim skilyrðum, sem lögin gera ráð fyrir. Ég mun því ekki vera meinsmaður þess, að þetta frv. nái fram að ganga að þessu sinni, en vildi mega ítreka það, að ég vænti þess, að áður en kæmi til framlengingar á þessu frv. eða tilsvarandi ákvæði yrðu sett í skattalögin, væri fullnaðarupplýsinga aflað um það, hvernig í fyrsta lagi hagur félagsins raunverulega er, og í öðru lagi, hvernig háttað er umráðum yfir því fé, sem telst hlutafé félagsins, þ.e.a.s., hverjir eru hinir raunverulegu eigendur þess og þar með ráðamenn og eigendur félagsins.



Herra forseti. Ég gat þess í gær, þegar þetta mál var til 2. umr., að landbn. hefði til athugunar að gera við það brtt. og staðfesta með því það, sem við segjum í nál., þar sem við teljum, að eðillegt sé, að við söluna sé tekið tillit til væntanlegs fasteignamats á þessari eyðijörð. Við höfum þess vegna í áframhaldi af því, sem ég þá sagði, leyft okkur að bæta við 1. gr. eins og segir á þskj. 697: „Kaupverðið skal miða við væntanlegt fasteignamat.“ Ég minntist á þetta í gær og tel mig ekki þurfa að gera frekari grein fyrir því. Þegar t.d. lög um jarðakaup ríkisins voru samþ., var kaupverðið miðað við fasteignamat, og það er yfirleitt gert. Undantekningar eru þar, sem ríkissjóður vegna einhverra almennra þarfa þarf að fá land, eins og þegar Hvammstangi var keyptur og Hofsós var keyptur o.s.frv., lóðirnar undir kaupstöðunum, þá hefur farið fram sérstakt mat. En að öðru leyti hefur verið miðað við venjulegt fasteignamat, og það finnst okkur eðlilegt að hér sé gert.



Herra forseti. Eins og tekið var fram við 1. umr. málsins í þessari hv. d., kom fram á þinginu 1951 frv. um skipun prestakalla, 191 mál, á þskj. 205. 7. gr. frv. er um að setja á stofn tvö embætti aðstoðarpresta, en hlutverk þeirra átti að vera að gegna störfum presta þjóðkirkjunnar í forföllum þeirra. Laun áttu þeir að taka eins og aðrir sóknarprestar, auk þess fá greiddan ferðakostnað og húsaleigu, er kirkjustjórnin úrskurðaði. Í grg. frv. er þess getið, að ýmsir prestar hafi tekið við þjónustu í prestaköllum, þar sem prestar hafa verið forfallaðir sýnist, að þar hafi verið allmikið starf undanfarið innt af hendi. - Ákvæði þetta var fellt. Ef aðstoðarprestur hefur of lítið starf í þessari aðalþjónustu, þá er nú ætlazt til, að hann geti tekið að sér önnur störf eftir ákvörðun biskups. Erlendis hefur reynzt mjög vel að hafa slíka aðstoðarpresta, þar sem þeim er ætlað sama aðalhlutverk og hér er ætlazt til og auk þess að starfa við sjúkrahús og fangelsi. Lög um réttindi og skyldur embættismanna kveða svo á, að verði embættismaður frá starfi um stundarsakir sökum veikinda, beri að setja mann í hans stað á kostnað ríkissjóðs. Fjórir nm. eru sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. ábreytt. Síðan hefur komið fram brtt. frá Jóhanni Jósefssyni á þskj. 715. Er það viðbót við 1. gr. á þskj. 521 og er á þá leið, að biskupi sé heimilt að ráða aðstoðarprest að Vestmannaeyjaprestakalli, enda njóti hann hálfra embættislauna, er greiðast úr ríkissjóði. Brtt. þessi er fram komin vegna frv., er tillögumaður flutti og er á þskj. 429. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa frv. þetta og grg. fyrir því málinu til skýringar. Frv. er þannig: „Í Vestmannaeyjum skulu vera tveir þjóðkirkjuprestar. Kirkjumálaráðherra setur, að fengnum tillögum biskups, fyrirmæli um afstöðu þeirra hvors til annars, samband þeirra á milli og verkaskiptingu í söfnuðinum. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Grg. er svo hljóðandi: „Frv. þetta er flutt samkv. eindregnum tilmælum frá 1237 mönnum, búsettum í Vestmannaeyjum. Það er einnig borið fram í samræmi við óskir núverandi sóknarprests og sóknarnefndar, eins og fram kemur í vísitazíu biskups, er fram fór í Vestmannaeyjum hinn 13. febr. s. 1. Þar segir svo: „Sóknarprestur og sóknarnefnd eru sammála um það, að æskilegt sé, að tveir þjóðkirkjuprestar verði í Vestmannaeyjum til enn meiri eflingar kirkjulegu starfi og kristilegri menningu.“ Samkvæmt upplýsingum hagstofunnar var íbúatala f Vestmannaeyjum hinn 1. desember s. l. 4056, en á vetrarvertíð er þar, sem kunnugt er, hinn mesti sægur aðkomufólks. Vegna legu eyjanna er þar örðugra að fá þjónustu nágrannapresta í forföllum sóknarprests en annars staðar á landinu. Styrkir þetta enn nauðsyn þess, að 2 sóknarprestar séu þar starfandi. Var og svo fram á 19. öld, eða þar til Vestmannaeyjar voru gerðar að einu prestakalli með konungsbréfi 7. júní 1837. Þess skal að lokum getið, að frv. þetta er stutt af biskupi landsins og auk þess hefur kirkjumrh. tjáð sig því vinveittan. Nánar í framsögu.“ Hv. menntmn. tók mál þetta fyrir á fundum sínum, en þótti nokkuð mikið að setja á stofn 2 prestaköll í Vestmannaeyjum. En það kom til umræðu um aðstoðarprest á svipuðum grundvelli og fram kemur í brtt., og var meiri hl. nm. því meðmæltur. Ég hygg því, að brtt. verði vel tekið af meiri hl. nm., - og veit um það nú, - og er ég fyrir mitt leyti meðmæltur henni eins og þeir meirihlutamenn. Ég legg því til, að frv. verði samþykkt með þessari breytingu.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. menntmn. (IngF) tók fram, þá flutti ég fyrir mörgum vikum þetta frv. um það, að 2 prestar yrðu skipaðir til prestakallsins í Vestmannaeyjum, og var það gert eftir eindreginni áskorun milli 1200 og 1300 kjósenda í Vestmannaeyjum, sem skoruðu á mig að koma þessu á framfæri. Sömuleiðis var biskup því mjög hlynntur, að þetta yrði gert, og hæstv. ráðh. taldi sig málinu vinveittan. Ég ætla ekki hér að fara að rifja upp það, sem ég sagði í framsögu um þetta mál í upphafi, en óskin um, að 2 prestar séu þarna starfandi, á sér ákaflega djúpar rætur, a. m. k. hjá þeim mönnum, sem skorað hafa á mig að flytja þetta mál. Nú hef ég fregnað, að ekki sé um eindregið fylgi að ræða við það frv. í hv. menntmn., heldur telji hún aðra tilhögun heppilegri, og til þess að bjarga málinu í einhverja höfn, þó að þrautalending megi kallast, hef ég í samráði við meiri hl. hv. menntmn. og í samráði við herra biskupinn flutt hér þá brtt. á þskj. 715, er um ræddi í ræðu hv. frsm. Ég tel, að við það megi una í bili, með því að það í rauninni staðfestir það fyrirkomulag, sem hefur verið nú um skeið og aðallega var gert í veikindaforföllum núverandi sóknarprests, að aðstoðarprestur var þar skipaður og þessi maður kenndi um leið við gagnfræðaskólann og kennir enn. Á því er það byggt að fara fram á að heimila biskupi að ráða hann áfram sem aðstoðarprest, og þá er það með það fyrir augum, að fræðslumálastjórnin fallist á að hafa slíkan mann áfram kennara, sem allar horfur eru á eftir þeim fregnum, sem mér hafa borizt. Með því mundi það raunverulega nást, eins og nú er ástatt, að til sé á staðnum góður og vel þekktur vara- eða aðstoðarprestur, ef til þarf að taka, og til hans þarf víst oft að taka, eins og gefur að skilja, þar sem einn prestur getur tæplega fullnægt plássinu að öllu leyti, eins og ferðalögum til Vestmannaeyja oft er háttað. Hann a. m. k. á þá ekki heimangengt á nokkurn hátt. Og þar sem hér er að ræða um prest, sem hefur veila heilsu, þá er enn meiri þörf að sjá því farborða, að ekki sé prestslaust að öllu leyti, þó að heilsa núverandi sóknarprests sé ekki eins veil nú og var um tíma. Hins vegar var hann víst mest á því, þó að hann vildi samþykkja, að það væru 2 prestar skipaðir, að halda áfram þessu fyrirkomulagi, sem hefur verið þar raunverulega. Tel ég þá, að þetta leysi málið að nokkru, ef brtt. mín á þskj. 715 verður samþykkt; þá geti það verið viðunandi ástand og bæti nokkuð úr því, þó að hv. menntmn. treysti sér ekki eða virðist ekki treysta sér til þess að fallast á till. um. að skipaðir verði þar 2 þjóðkirkjuprestar á staðnum, sem ég hefði helzt viljað og er vilji fólksins í Eyjunum. Að því slepptu verð ég að fella mig við það, að þetta ástand geti framlengzt, sem er, og það er með því að samþ. verði þessi brtt., er um ræðir. Ég þakka hv. frsm. n. fyrir það, að hann hefur í meiri hlutans nafni mælt með því, að þessi brtt. verði samþ.



Herra forseti. Það eru tvö ákvæði, sem mig langar til að fá nánari upplýsingar um. Mér skilst eftir 2. málsgr. þessa frv., sem - með leyfi forseta - hljóðar svo: „Biskupi er heimilt að ráða prestvígðan mann til þess að gegna prestsþjónustu um stundarsakir í þeim prestaköllum, þar sem prestur er veikur eða kallið er prestslaust af öðrum ástæðum“ - að þessi prestur, sem frv. gerir ráð fyrir að ráðinn sé, eigi að vera nokkurs konar umferðarprestur, hann eigi að hlaupa sem varamaður í skarðið, ef prestur veikist eða ef prestur fær frí um lengri tíma frá starfi sínu. Ég geri þess vegna ekki ráð fyrir, að í þetta starf fáist maður, sem nú er í prestsembætti. Ég geri ráð fyrir, að til þessa starfs veljist yfirleitt ungir menn, helzt nýútskrifaðir, einhleypir ungir menn, sem eru ekki búnir að setja sér fast heimili, hafa þess vegna ekki frá neinu að hverfa og geta þess vegna átt hægara með að skáka til og vera á þessu landshorninu þetta sinn og hinu hitt. Hins vegar skilst mér á greininni, að ekki sé hægt að ráða í þetta nema prestvígðan mann, þ. e. a. s. mann, sem er prestvígður áður en hann er ráðinn í starfið. Ég hef aldrei heyrt talað um það hér á landi, að prestur hafi verið vígður nema til ákveðins safnaðar. Sú er skoðun mín þess vegna, að hér verði aðallega um unga kandídata að ræða, sem fari í þetta embætti. Lagagreinin getur ekki orðið framkvæmd, ef hann þarf að vera prestvígður áður, ef sá skilningur minn er réttur, að ekki sé hægt að vígja presta nema til ákveðinna safnaða. Þetta langar mig til að fá upplýst nánar hjá nefndinni. Ég minnist þess, að það hefur einn prestur núna í seinni tíð verið vígður án þess að vígjast að neinum ákveðnum söfnuði í þjóðkirkjunni, það er Jóhann Hlíðar. En það var búinn til einhver heiðingjatrúboðssöfnuður, sem hann var vígður til.  Ég hef ekki trú á, að prestur í prestakalli, giftur og búinn að setja sig þar niður, fari í þetta starf, þetta umferðarguðfræðisstarf. Ég hef trú á því, að það verði einhleypir menn, nýkomnir frá prófborðinu, sem fara í það. Þetta var annað, sem mig langaði til að spyrja um. Hitt var það, að ég geri ráð fyrir því, ef þessi prestur verður til, yrði hann sendur eitthvað, segjum t. d. austur í Fljótshlíð til að vera „vicar“ fyrir séra Sveinbjörn, ef hann væri erlendis, eða á eitthvert prestssetur, t. d. upp í Fellsmúla til að vera þar núna meðan prestslaust er þar, - en þá geri ég ráð fyrir því alveg hiklaust, að presturinn búi í prestsseturshúsinu og haldi sig þar, og þá sé ég alls ekki, að það þurfi að reikna honum neina sérstaka húsaleigu fyrir það. Hann er „vicar“ fyrir prestinn, og hann kemur í heimili prestsins. Hann sezt í húsið, sem ríkissjóður hefur byggt og presturinn borgar sama sem enga húsaleigu af, líklega núna í kringum ½% af því, sem það kostaði, eða varla það. Þó að hann fái að búa þar, þá sé ég ekki að hann eigi að fara að fá neina sérstaka húsaleigu greidda fyrir að þurfa að vera þar, en það er ætlazt til þess eftir síðustu málsgr. frv. Þar stendur: „Prestur þessi skal hafa sömu laun og sóknarprestar, en ferðakostnaður hans skal greiddur úr ríkissjóði svo og húsaleiga þar, sem hann er settur til þjónustu.“ Það er bara tilbúin upphæð. Ef hann þjónar fyrir prest, sem er veikur og hann þarf að fá hann, þá held ég, að enginn prestur í landinu sé svo fégírugur, að honum detti í hug að fara að láta reikna honum húsaleigu af húsinu, sem ríkið á og presturinn býr í og borgar sama sem ekkert eftir. Þetta er bara til að búa til handa honum aukatekjur og ekki til neins annars. - Á þetta tvennt vildi ég benda.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vil segja. Það er út af því, sem hv. 1. þm. N-M. sagði hér, að hann taldi, að ekki væri hægt að veita öðrum þetta prestsembætti, aðstoðarprestsembætti eða umferðarprestsembætti, heldur en þeim, sem þegar væri vígður. Ég held, að þetta sé nú ekki rétt og ekki hægt að skilja þetta á þann veg, þó að orðalagið í frv. sé svo, að ráða skuli prestvígðan mann. Vitanlega má veita guðfræðikandídat þetta og vígja hann svo, og þá er hann prestvígður, eða vígja hann og veita honum svo daginn eftir þetta starf. Mér er kunnugt um, að það er alls ekki ævinlega, að prestar séu vígðir til ákveðins safnaðar, eins og hv. þm. sagði. 



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að benda á, að ég hygg, að flutningur frv. á þskj. 521 og afgreiðsla frá hv. menntmn. sé byggð á allmiklum misskilningi og vanþekkingu á þessum málum. Ég vil leyfa mér að gefa hér nokkra skýringu, vegna þess að málið hefur verið hér til umræðu áður í þessari hv. deild og var þá fyllilega upplýst, enda féllst ekki hv. deild á sínum tíma á að samþ. þetta ákvæði, sem nú er ætlazt til að samþykkt verði. Ég átti um þetta tal við hæstv. kirkjumrh. nýlega, og var sýnilegt, að eins og það hafði verið túlkað fyrir honum, var einnig hér um allmikinn misskilning að ræða. Honum hafði verið tjáð af biskupi, að hér væri um engar aukagreiðslur að ræða fyrir ríkissjóð. Þetta væri aðeins fyrirkomulag, sem þyrfti að breyta, en kostaði ríkissjóð ekki neitt fé. Það eitt út af fyrir sig er byggt á mjög miklum misskilningi, því að eftir að þetta frv. er orðið að lögum, þá er sýnilegt, að hér er um ný útgjöld að ræða, en þessi ummæli byggði hans herradómur biskupinn á því, að það hefði orðið að greiða úr ríkissjóði undanfarin ár sem svaraði prestslaunum vegna veikinda og fjarveru annarra presta. Þótt svo hafi verið, þá sannar það ekkert, að sá prestur, sem hér um ræðir, geti sinnt allri þeirri þjónustu, sem kann að vera fyrir hendi á hverjum tíma. Ef t. d. prestur er veikur í Vestmannaeyjum og á sama tíma á Akureyri og þriðji presturinn á sama tíma í Bjarnanesi, eins og hefur átt sér stað og kemur fram í grg., þá er sýnilegt, að það verður ekki nema sáralítill sparnaður að því að hafa þá umferðarprestinn í einum staðnum, en verða að kaupa aðra þjónustu á hinum tveimur eða fleiri stöðum, eftir því sem kemur til á hverjum tíma, svo að það fé, sem á að sparast og miðað er við hér, verður ekki sparað. Þetta er eitt af því, sem er sjálfsagt að upplýsa hér í málinu. Í sambandi við þetta vil ég leyfa mér að benda á, að það munu nú vera rúmlega 100 prestar þjónandi við þjóðkirkjuna á Íslandi, en þó allmörg prestsembætti óveitt. Eru því allmargar sóknir, sem enn hafa ekki fengið prest, en eiga þó heimtingu á honum samkvæmt lögum. Koma þar til ýmsar ástæður, m. a. að það hefur ekki verið byggt upp fyrir prestana og jarðirnar eru þar af leiðandi ekki byggilegar, sumpart einnig vegna þess, að það hafa verið gerðar ýmsar aðrar ráðstafanir af kirkjumálastjórninni, svo sem á Brjánslæk. Þangað hefur ekki verið hægt að fá prest í nærri tvo tugi ára, vegna þess að kirkjumálastjórnin beitti því ranglæti gagnvart prestssetrinu að taka allt húsið og helminginn af jörðinni og byggja þetta sem ættaróðal til ákveðins bónda, svo að enginn prestur mun sækja um brauðið, svo lengi sem slíkur samningur gildir. En hann gildir enn um ótakmarkaðan tíma. Sama má segja um Þingvelli, þar er löglegt prestakall. Það hefur ekki einu sinni verið borið við að auglýsa prestakallið, hvorki af fyrrverandi biskupi né núverandi biskupi. Það er þó skylda að setja þar prest samkvæmt lögum. Og meðan ekki hefur verið uppfyllt ákvæði laganna um að skipa presta í þau prestaköll, sem samkvæmt lögunum skal skipa presta í, sýnist vera minni ástæða til að búa til ný prestsembætti í landinu. En í 5. gr. laga um læknishéraða- og prestakallasjóði, nr. 98 frá 19. júní 1933, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar prestakall er prestslaust, svo að eigi kemur til greiðslu embættislauna eða hluta þeirra, skal fjárhæð sú, sem sparast, miðað við byrjunarlaun presta, renna í sérstakan sjóð, sem kirkjuráð varðveitir. Sjóðurinn heitir prestakallasjóður, og skal hann geymdur í að þetta var fellt úr frv., svo að sú skipun, sem þar var stefnt að að fá, hefur ekki komið til framkvæmda enn þá. Nú á þessu þingi var flutt af hv. menntmn. Ed. að tilhlutun biskups og kirkjumrh. frv. það, sem hér liggur nú fyrir, um það, að biskupi sé heimilt að ráða prestvígðan mann til þess að gegna prestsþjónustu um stundarsakir í þeim prestaköllum, þar sem prestur er veikur eða kallið er prestslaust af öðrum ástæðum. Enn fremur var flutt í hv. Ed. af hv. þm. Vestm. (JJós) annað frv. um að stofna nýtt prests. embætti í Vestmannaeyjum. Þegar þessi mál koma til þessarar hv. d., er búið að fella þau saman í hv. Ed. á þann hátt, að í stað frv. hv. þm. Vestm. (JJós) um sérstakt prestakall í Vestmannaeyjum er bætt við frv. menntmn. Ed. því ákvæði, að biskupi skuli heimilt að ráða aðstoðarprest að Vestmannaeyjaprestakalli, enda njóti hann hálfra embættislauna, er greiðist úr ríkissjóði. Þetta ákvæði er, að ég ætla, nýmæli í löggjöfinni um skipun prestakalla, því að ekki er gert ráð fyrir því, að þetta embætti verði auglýst og að þar fari fram kosning á presti, eins og venja er, þegar prestsembætti eru skipuð, og ekkert er tekið fram um það, hvað.a skyldur á að leggja prestinum á herðar gegn þessum hálfu launum, sem hann á að njóta úr ríkissjóði. Ekki er heldur neitt tekið fram um það í frv., hvernig verkaskipting á að verða milli þessa aðstoðarprests, sem nýtur hálfra launa, og þess manns, sem nú hefur embætti sóknarprests í Vestmannaeyjum á hendi. Í frv. segir ekkert heldur um það, til hve langs tíma þessi ráðning á að gilda, hvort hér á að vera ráðinn maður til ákveðins tíma, allt að 3 ára, eins og til er tekið um umferðarprestinn, eða hvort þetta á að vera maður ráðinn jafnvel til lífstíðar eins og þeir, sem fá embætti eftir að prestskosning hefur farið fram. Í lögunum um skipun prestakalla eru viss ákvæði um skyldur og réttindi presta, t. d. um embættisbústaði þeirra og því um líkt. Ekki er hægt að ráða af þessu frv., hvernig með þau atriði skuli farið gagnvart þeim aðstoðarpresti, sem gert er ráð fyrir að settur verði. Þegar þetta mál var rætt í n., þá virtist mér, að þessi atriði væru dálítið óljós, og ég tók þá afstöðu í n., að mér fyndist ekki óeðlilegt, að afgreiðsla þessa máls yrði látin bíða til haustsins, svo að betra tóm gæfist til þess að glöggva sig á þessum atriðum og málinu í heild. Af þeim ástæðum skrifaði ég ekki undir nál., sem minni hl. n. hefur gefið út. Ég vil ekki leggja dóm á það, hvort nauðsyn beri til þess á vissum tímum árs sérstaklega að auka prestsþjónustu í Vestmannaeyjum frá því, sem nú er. En mér virðist, að það muni þó sízt koma í bága yfir hásumarið, þótt þessu máli yrði frestað til haustsins, þar sem vitað er að samgöngur yfir hásumarið eru greiðar við Vestmannaeyjar og fólk á þeim tíma mun færra þar en t. d. á vertíðinni, þegar margt aðkomumanna safnast þangað á staðinn. Ég vildi aðeins með þessum orðum gera grein fyrir því, hvaða afstöðu ég tók til málsins í n., en ég hef ekki hugsað mér að gefa út sérstakt nál. um málið.