Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Við greiðum nú atkvæði um að fresta frekari nauðungarsölum á íbúðum. Þetta hefur verið unnið mjög hratt og vel með atbeina allra þingflokka á Alþingi, t.d. var eitt afbrigði fyrir þessu máli núna rétt áðan og var það sjálfsagt. Því miður er þetta vegna þess að það hafa ekki komið úrræði frá þeirri ríkisstjórn sem setið hefur í rúmt ár en hefur verið að sýsla í allt öðrum hlutum eins og að sækja um Evrópusambandið og rífast um Icesave, sem hún ætti að standa á móti með þjóðinni en ekki með okkar viðsemjendum. Ég legg til að hv. þingmenn og allir þingflokkar taki nú höndum saman og reyni að hjálpa ríkisstjórninni með þetta mál sem henni er greinilega ekki að takast að leysa og við reynum, allir flokkar, að vinna að því að finna lausn á þeim vanda sem heimilin í landinu standa frammi fyrir þannig að menn þurfi ekki endalaust að fresta málum og hlaða upp kostnaði og vandræðum hjá fólki. Ég segi já.

Nú fer fram hin síðari utandagskrárumræða um afskriftir og fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja og eigenda þeirra hjá fjármálastofnunum. Málshefjandi er hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson. Efnahags- og viðskiptaráðherra Gylfi Magnússon verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þann hátt á sem alla jafna er við utandagskrárumræðu þegar hv. þingmenn senda, í það minnsta hef ég gert það, spurningar til hæstv. ráðherra þannig að hæstv. ráðherra hafi ráðrúm til að svara þeim. Ástæðan er einföld, ég ætla ekki að bera neinar spurningar fram til hæstv. ráðherra sökum þess að hæstv. ráðherra er ekki vanur að svara þeim spurningum sem til hans er beint. Þannig var ég með sambærilega umræðu 6. nóvember á síðasta ári og svar hæstv. ráðherra við málefnalegum spurningum sem hann hafði þá fengið voru þær að hann hefði skipað nefnd til að skoða þær og hún ætti að svara þeim spurningum sem til hans var beint. Þau svör hafa enn ekki borist. Ég veit ekki hvort þetta hefur eitthvað að gera með það að hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir í samtali við fjölmiðla að hann líti svo á að störf okkar á þingi samsvari því sem Morfís gerir, sem er ágætisræðukeppni, og honum finnist helst til asnalegt að taka þátt í slíku af því hann gerði það þegar hann var tvítugur og vill ekki gera það aftur þegar hann er orðinn fimmtugur. Hvað sem því líður, virðulegur forseti, horfum við upp á það að strax eftir hrunið og í kosningabaráttunni og í öllum yfirlýsingum stjórnmálamanna hafa menn talað um að eitt af stóru verkefnunum, kannski á eftir því að slá skjaldborg um heimilin, sé að koma hér á gagnsæi og jafnræði, og að samkeppnissjónarmið skyldu í hávegum höfð þegar kæmi að endurskipulagningu fyrirtækja hér á landi. Ástæðan fyrir því að allir vildu gera þetta var sú að menn vilja tryggja réttlæti til að byggja hér upp traust. Bæði hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra gengu m.a.s. svo langt að þeir tjáðu sig um einstakar afskriftir hjá einstaka viðskiptamönnum fyrir um ári. Ástæðan fyrir því að við erum einfaldlega að ræða þetta hér er að þetta hefur ekki gengið eftir, svo maður segi það bara eins og það er. Það hefur ekki gengið eftir að hafa gagnsæi í þessari vinnu. Það hefur ekki gengið eftir að hafa jafnræði. Menn vita ekki hvaða samkeppnissjónarmið liggja til grundvallar - ef þau liggja til grundvallar - og svo sannarlega er ýmislegt sem bendir til þess að skilaboðin sem við sendum séu að við refsum þeim aðilum í atvinnulífinu sem hafa sýnt ráðdeild. Virðulegi forseti. Þetta gerist ekki af sjálfu sér. Þetta gerist vegna þess að stjórnvöld sem eigendur og sem löggjafar setja ákveðnar reglur fyrir bankana og halda því statt og stöðugt fram, og því hefur ekki verið mótmælt, að þeir fari eftir þeim reglum. Það er ekki boðlegt að hæstv. forsætisráðherra komi fram í fjölmiðlum og segist vera afskaplega hissa á þeim fréttum sem fram koma um endurskipulagningu fyrirtækja og eigenda þeirra. Hæstv. forsætisráðherra er með bankamálaráðherra og heila ríkisstjórn sem á að taka á þessum málum. Enginn er að tala um það að ríkisvaldið eigi að fara í einstök mál, en hér var lagt upp með að menn mundu setja reglur og hafa gagnsæi og jafnræði að leiðarljósi. Formaður viðskiptanefndar, hv. þm. Lilja Mósesdóttir, hefur bent á vandann sem hún telur þann að hafa ópólitískan viðskiptaráðherra. Hún hefur lýst því yfir í fjölmiðlum. Það má vera, ég held hins vegar að ekki sé hægt að einfalda málið þannig. Lausnina í þessu, virðulegi forseti, tel ég vera þá að við höldum okkur við þau gildi sem lagt var upp með. Ég tel að við þurfum í fyrsta lagi að skoða hvernig staðið hefur verið að meðferð á skuldum fyrirtækja og eigenda á þeim tíma sem liðinn er frá hruninu. Ég tel sömuleiðis að hv. viðskiptanefnd eigi að skila til þingsins skýrslu um það sem nefndin hefur orðið áskynja í sinni umræðu. Í þriðja lagi verðum við að ræða hér hvaða leið við erum að fara. Samkeppniseftirlitið hefur hvað eftir annað bent á að japanska módelið sé víti til varnaðar og að aðrar leiðir eigi að fara. Þetta er nokkuð sem við þurfum að ræða og upplýsa um niðurstöðu okkar í því efni. Í fjórða lagi tel ég mikilvægt að við sendum rétt skilaboð og að þau gildi sem allir eru sammála um skuli vera í hávegum höfð í þeim reglum sem eru í gildi. Í fimmta lagi verðum við að fara að framkvæma. Það er algjörlega ljóst að ef við bíðum með afskriftir og bíðum með að taka á málefnum fyrirtækjanna mun það skapa gríðarlegan vanda. Í sjötta lagi, og það er kannski stærsta einstaka málið, getum við ekki skilið þetta frá fjárhagsvanda  Í sjöunda lagi 

Virðulegi forseti. Ég held að ég verði að hefja mál mitt á því að ræða aðeins dæmalausan inngang hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar. Hann verður auðvitað að leggja sitt eigið mat á störf mín, ég ætla ekki að deila um það, en ég verð að mótmæla því að hann hefur nú í tvígang úr þessum stól fullyrt að ég sé fimmtugur. Það er ég ekki og hef aldrei verið. Ég skal fúslega gangast við því að vera miðaldra karlmaður, en það er sem kunnugt er hættulegasta dýrategund sem jörðin hefur af sér alið, þótt ég sé að mínu mati með þeim skaðlausari í þeim hópi. Ég er sem sagt ekki fimmtugur og hef aldrei verið og bið hv. þingmann  Um fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja er margt hægt að segja, en kannski ekki allt á stuttum tíma. Við skulum þó reyna að fara yfir helstu punktana. Í fyrsta lagi er mjög mikilvægt að þessi vinna er nú hafin af fullum krafti. Vitaskuld var ýmislegt gert árið 2009 en þá voru bankarnir um margt í erfiðri stöðu sem var kannski ekki að öllu leyti þeim sem stjórnuðu þeim að kenna, heldur ýmsu í umhverfinu. Nú hafa þau mál að mestu verið leyst. Efnahagsreikningar og eigendur liggja fyrir og það er verið að skipa stjórnendur til framtíðar þannig að bankarnir hafa alla burði til að fara að ganga í þessa vinnu af miklum krafti. Það er tvímælalaust mikilvægasta verkefnið sem íslenskt efnahagslíf stendur frammi fyrir núna. Það er síðan alveg rétt að umræðan um þessi mál hefur verið mjög hörð og óvægin, en hún gefur að mínu mati engan veginn sanna mynd af því sem er að gerast. Vitaskuld kann að vera að einhvers staðar sé pottur brotinn, ég ætla ekki að gefa út neitt allsherjarheilbrigðisvottorð fyrir þetta ferli allt saman, það hvarflar ekki að mér, en ég leyfi mér að fullyrða að það sé verið að gera margt mjög gott og kannski mest af því án þess að það veki mikla athygli í fjölmiðlum. Kannski er sú staðreynd að þjóðfélagsumræðan um þessi mál er svo afskaplega neikvæð og dregur fram það sem menn telja verst angi af stærra vandamáli sem er það að þjóðfélagsumræðan sem slík er, þótt ástandið sé slæmt, miklu verri en ástandið gefur tilefni til. Þeim sem vilja hugleiða þetta nánar bendi ég á ágætan leiðara Margrétar Kristmannsdóttur í Fréttablaðinu í morgun sem ætti að vera þörf áminning til þeirra sem hafa verið hvað svartsýnastir og með mest svartagallsraus í umræðunni. Þessi gagnrýni má ekki verða til þess að draga kjark úr öllum, hvorki bankamönnunum né öðrum. Bankarnir eru að takast á við mjög erfið verkefni og þau verða aldrei leyst þannig að öllum líki. Þetta eru einfaldlega ákvarðanir sem alltaf einhverjir verða óánægðir með, nánast sama hvaða ákvarðanir eru teknar. Við megum ekki hrekja bankana út í að taka engar ákvarðanir og ýta vandanum á undan sér. Þeir verða að geta leyst þetta mál og það mun taka einhvern tíma. Kannski verður hægt að gera mikið í ár en þessu mun örugglega ekki ljúka í ár, vonandi verður hægt að ljúka mestu á næsta ári þótt einhverjar eftirhreytur kunni að tefjast enn lengur en það. Það er mikilvægt hagsmunamál íslensks efnahagslífs að þessi fjárhagslega endurskipulagning einkageirans takist og takist vel. Með því að hún takist vel á ég kannski fyrst og fremst við það að það takist án þess að fyrirtækin hætti rekstri í stórum stíl, án þess að framleiðsla þeirra stöðvist, án þess að starfsfólkið missi störf sín. Vitaskuld er staðan mjög misjöfn. Ef við lítum á einstök fyrirtæki eru kannski þau smæstu í einna bestri stöðu. Meðalstór fyrirtæki eru í misjafnri stöðu en verst er staðan hjá alls konar eignarhaldsfélögum sem voru stofnuð utan um þær spilaborgir sem réðu hér ríkjum á undanförnum árum. Þær eru nánast allar fallnar og verða ekki endurreistar. Það umdeildasta í umræðunni er hvort fyrri stjórnendur þessara spilaborga geti fengið að endurreisa einhvern lítinn hluta af sínum föllnu spilaborgum og haldið áfram að stjórna þeim. Það fer augljóslega mjög illa í mjög marga, m.a. þann sem hér stendur. Orðspor þessara manna er illa leikið og það eitt gerir þeim mjög erfitt um vik að stjórna þessum fyrirtækjum af einhverju viti. Ég á ekki von á að sú lausn, að þeir sem áður héldu um stjórnartauma í þessum fyrirtækjum stjórni þeim áfram, verði ofan á nema kannski í örfáum undantekningartilfellum. Ef einhverjir telja stefna í það verðum við að hafa í huga að þessir menn eiga eftir alla glímuna við réttarkerfið, í einhverjum tilfellum refsikerfið en ekki síður eiga þeir eftir að takast á við fyrir dómi skaðabótakröfur og alls konar kröfur um riftanir á sölu eigna 

Virðulegi forseti. Ég hef áður á þessum vettvangi rætt nokkuð um orðsporsáhættu sem taka verður tillit til þegar fyrirtæki fara í gegnum skuldameðferð, þ.e. bankinn á að taka tillit til orðspors þeirra sem taka við fyrirtækinu þegar bankinn metur fjárhagslegan ávinning af því að viðkomandi einstaklingur taki við fyrirtækinu eða verði í lykilstöðu. Mikil umræða á sér stað á vettvangi lífeyrissjóðanna um þessi álitamál. Stjórn Kennarasambandsins hvetur stjórnir lífeyrissjóða til að fjárfesta ekki í fyrirtækjum sem eru í eigu eða undir stjórn aðila sem áður hafa valdið sjóðunum alvarlegu fjárhagstjóni. Kennarar eru aðilar að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins en hann er ásamt Gildi einn þriggja stærstu lífeyrissjóða landsins. Þeir eiga verðmæt skuldabréf sem hafa verið gefin út af stórum fyrirtækjum á undanförnum árum. Hvernig hyggst Gildi – lífeyrissjóður taka á málum? Skoðum samþykktar siðareglur Gildis frá október 2009, en þar segir, með leyfi forseta: „Sjóðurinn fjárfestir í samfélagslega ábyrgum fyrirtækjum sem fylgja lögum og reglum samfélagsins og viðurkenndum viðmiðunum um góða stjórnarhætti og viðskiptasiðferði. Sjóðurinn fjárfestir ekki í fyrirtækjum sem ofbjóða siðferðisvitund almennings með ósanngjarnri framkomu gagnvart starfsfólki s.s. varðandi kjör eða stjórnunaraðferðir eða með óhófi í launamálum stjórnenda sem og öðrum rekstrarþáttum.“ Nú vaknar spurningin: Munu þessi viðmið endurspeglast í fjárfestingarstarfsemi sjóðsins eða hvernig hann tekur á málum skuldsettra fyrirtækja? Mun Gildi nota þessi viðmið þegar sjóðurinn metur hvort hann tekur þátt í opnu hlutafjárútboði? Hvar stendur útboðið ef flótti er brostinn í stofnanafjárfesta? Ef svo er erum við komin með mælanlega stöðu á því tjóni sem hlýst af því að umdeildur einstaklingur fái aðkomu að lykilfyrirtæki á nýjan leik. Þá er brostinn grundvöllur fyrir þeirri skoðun bankakerfisins að endurheimtur verði betri ef viðkomandi einstaklingur fær að vera áfram í eigendahópi. Ég er fylgjandi opnu útboði en það er spurning hvernig staðið er að því. Það sjónarmið bankanna að fjárhagslegar endurheimtur verði betri halda því ekki vatni því að umdeilt hlutafjárútboð er að öllum líkindum andvana fætt með tilheyrandi tjóni fyrir viðkomandi banka. Ef enginn vill taka þátt í útboðinu vegna forgangs ákveðinna aðila tapast umtalsverðir fjármunir. Því má segja 

Frú forseti. Eitt af meginviðfangsefnum samfélagsins í dag er að byggja upp traust gagnvart íslenskum dómstólum, Alþingi, framkvæmdarvaldi og kannski ekki síður gagnvart íslenskum fjármálastofnunum sem eðli málsins samkvæmt búa ekki við mikið traust í ljósi þess hruns sem varð hér í efnahagsmálum þjóðarinnar seinni part árs 2008. Viðskiptanefnd þingsins hefur átt í samræðum við bankana um það hvernig við getum tryggt réttlæti, gegnsæi og jafnræði gagnvart viðskiptavinum þessara banka og þannig getum við stuðlað að því í sameiningu að byggja upp aukið traust í samfélagi okkar sem er nauðsynlegt í dag. Ég tel að hlutverk okkar, kjörinna fulltrúa, í þeirri umræðu verði mikilvægt þegar fram líða stundir. Þá velti ég fyrir mér hvernig við byggjum upp þetta traust. Ef fólk fer að hafa á tilfinningunni að verið sé að gera hvað best við þá sem fóru hvað óvarlegast, skulduðu hvað mest, að í sérstökum mæli séu þeirra skuldir og ábyrgðir þeirra afskrifaðar jafnvel á meðan hinn venjulegi launamaður fær nær enga bót sinna meina, ströglast við að reyna að borga af reikningum um hver mánaðamót og það dugar jafnvel ekki til, held ég og við framsóknarmenn höfum sagt það að við þurfum einhverjar almennar aðgerðir fyrir almenning í landinu, og reyndar fyrirtækin líka, til að koma á betri samstöðu í þjóðfélaginu. Ég tel ekki loku fyrir það skotið að við getum með ákveðnu samkomulagi í samfélaginu komið slíkri leiðréttingu á. Ef henni verður ekki komið á og fólk upplifir í meira mæli að verið sé að afskrifa á þá sem hvað óvarlegast fóru held ég að við náum ekki þeirri samstöðu sem við þurfum í samfélagið í dag. 

Frú forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra um að það sé mikilvægt að fjárhagsleg endurskipulagning fyrirtækja fari vel fram, en það er ekki nóg að hún fari vel fram heldur þarf hún jafnframt að ganga mjög hratt fyrir sig ef við eigum að koma í veg fyrir stöðnun atvinnulífsins. Því miður hefur gríðarlegt umfang bankahrunsins tafið endurreisn raunhagkerfisins, þ.e. um 70% fyrirtækja landsins. Samkvæmt lögum frá október 2009 eiga fjármálafyrirtæki að setja sér verklagsreglur um skuldaaðlögun fyrirtækja sem Fjármálaeftirlitið staðfestir síðan. Samtök fjármálafyrirtækja hafa unnið þessar verklagsreglur í góðu samstarfi við viðskiptanefnd. Reglurnar munu þó ekki koma í veg fyrir matskenndar ákvarðanir um hvaða fyrirtæki fá afskrifaðar skuldir og hvaða eigendur fá að halda fyrirtækjum sínum. Verklagsreglurnar eru nú í annað sinn á leið til Fjármálaeftirlitsins og það er von mín að fjármálafyrirtækin setji inn ákvæði um að stofnandi fyrirtækis megi hvorki hafa farið fram á né vera í greiðslustöðvun né bú hans vera undir gjaldþrotaskiptum. Viðskiptanefnd hefur ekki lagalega heimild til að krefjast breytinga á verklagsreglum. Næsta verkefni nefndarinnar er því að kanna hvort ástæða sé til að breyta lögum. Frú forseti. Pólitískt markmið lagabreytinga ætti að mínu mati að vera að tryggja langtímahagsmuni, ekki aðeins samtímahagsmuni eins og hámarksendurheimtur. Þessi markmið ættu að koma í veg fyrir að áhættusæknir einstaklingar sem keyrt hafa fyrirtæki í þrot með hegðun sinni fái þau afhent aftur, tryggja dreift eignarhald fákeppnisfyrirtækja með því að leyfa aðkomu starfsfólks og að lokum skipta upp fyrirtækjum sem hafa ráðandi markaðsstöðu vegna stærðar sinnar.

Frú forseti. Fyrir um ári var boðað til þingkosninga og kosningabaráttan hófst. Hún snerist að miklu leyti um það í hvernig þjóðfélagi við vildum búa. Eins og við var að búast voru skoðanir skiptar eftir fólki og flokkum, en flestir virtust sammála um hvernig þjóðfélag við ætluðum ekki að byggja upp. Krafan var og á að vera réttlæti. Það er skammarlegt hver þróunin hefur orðið. Svo virðist sem þeir sem komu okkur á kaldan klakann, þeir sem fóru of geyst, þeir sem skuldsettu sig og ótal kennitölur á sínum vegum upp í rjáfur, þeir sem flæktu sig í svo flóknum vefjum krosseignatengsla að nær ógerningur var að rekja spor þeirra, þeir og einmitt þeir fá skuldir sínar afskrifaðar og fyrirtæki sín aftur á silfurfati með hóflegri skuldabyrði. Á meðan fresta stjórnvöld nauðungarsölum á heimilum landsmanna og hreykja sér af vitagagnslausum úrræðum með hámarksflækjustigi þótt það hafi sýnt sig að við þurfum róttækari og almennari aðgerðir til að leiðrétta þann algjöra forsendubrest sem hér varð. Virðulegi forseti. Þetta er ekki réttlæti. Svona Ísland viljum við ekki. Við hljótum að geta verið sammála um það. Það hefur sýnt sig að fjármálastofnanir eru ófærar um að setja sjálfum sér siðareglur. Svo mikið ættum við að hafa lært af hruninu. Alþingi þarf að sammælast um lagasetningu sem leiðréttir stökkbreytt lán heimilanna og knýr þá sem komu okkur á kné til ábyrgðar og hindrar að þeir nái aftur völdum á viðskiptalífinu. Það gengur ekki heldur að hæstv. ríkisstjórn standi aðgerðalaus hjá, hreyfi hvorki legg né lið og lýsi svo hneykslan sinni í fjölmiðlum. Frú forseti. Aðgerða er þörf.

Virðulegi forseti. Í lögum um endurskipulagningu rekstrarhæfra atvinnufyrirtækja sem öðluðust gildi 16. júlí árið 2009 og allir stjórnmálaflokkar áttu aðild að koma fram skýr sjónarmið um hvernig standa skuli að endurskipulagningu fyrirtækja. Þar eru aðalsjónarmiðin þau að það eigi að tryggja skjóta úrlausn fjármálafyrirtækja á skuldavanda rekstrarhæfra atvinnufyrirtækja, tryggja skuli með hlutlægum, sanngjörnum og gagnsæjum hætti skuldameðferð fyrirtækjanna að teknu tilliti til sjónarmiða um jafnræði og samkeppni. Þá kom fram í nefndaráliti sem fulltrúar allra stjórnmálaflokka undirrita að þeir sem hafi misst fyrirtæki fái að jafnaði tækifæri til að eignast þau aftur. Þetta virðist ekki hafa verið haft til hliðsjónar í þeirri vinnu sem fram hefur farið síðasta tæpa árið nema að mjög litlu leyti. Auk þess höfum við heyrt hér í sölum hins háa Alþingis að haldið hafi verið fram nýjum sjónarmiðum sem eiga rætur í hugmyndum manna um endurbætt siðferði í íslensku atvinnulífi, hugmyndum eins og að þeir sem hafa tapað peningum eigi ekki að taka þátt í íslensku atvinnulífi, þeir sem hafa grætt peninga eigi ekki að taka þátt í atvinnulífinu og að þeir sem hafa stundað viðskipti erlendis eigi ekki að taka þátt í atvinnulífi. Því er ekki nema von að maður spyrji hverjir eigi að fá að taka þátt í íslensku atvinnulífi. Er ekki rétt að hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra birti lista yfir þá sem mega ekki stunda atvinnurekstur miðað við hvernig sumir þingmenn hafa talað, svarta listann svokallaða? Eða er listinn yfir þá sem mega stunda atvinnurekstur miðað við málflutning sumra kannski styttri?

Virðulegur forseti. Það er grundvallaratriði að við sölu á föllnum fyrirtækjum sé ferlið opið og að þar hafi allir jafna aðkomu. Það er líka grundvallaratriði að upplýst sé um helstu afskriftir og færð fram rök fyrir því gagnvart almenningi hvers vegna í þær er ráðist. Það er líka mikilvægt að bankarnir geri siðferðiskröfur og krefji um traust vegna þess að við endurreisum ekkert fjármálakerfi á Íslandi nema með því að skerpa á siðferði í viðskiptalífinu og efla þar traust. Endurheimtur fjármálakerfisins byggja þegar upp er staðið alltaf á því að það takist að byggja þetta traust og að það takist að varðveita greiðsluviljann í landinu. Það verða bankarnir líka að hafa í huga þegar þeir stíga fram í því viðkvæma ástandi sem nú er. Um leið er þjóðhagslega mikilvægt fyrir okkur öll að fjárhagsleg endurskipulagning fyrirtækjanna geti gengið sem allra hraðast fyrir sig til þess að hjól atvinnulífsins komist á þann skrið sem dugar til þess að hleypa hér hagvexti á ný af stað til að sinna því siðferðilega verkefni sem sannarlega er skylda okkar allra að rækja, að skapa atvinnu í landinu fyrir vinnufúsar hendur sem núna ganga atvinnulausar um götur, 

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. ráðherra að núna, rúmlega 16 mánuðum eftir hrun, talaði hann um að það væri mjög mikilvægt að vinnan væri hafin. Það er auðvitað mjög mikilvægt, en það hefði kannski verið ágætt að hún hefði hafist dálítið fyrr og það væri orðinn meiri árangur af vinnunni. Hér koma upp jafnt stjórnarþingmenn sem þingmenn stjórnarandstöðu og tala mikið um réttlæti og jöfnuð og að grundvöllur þessa tveggja sé gegnsæi í öllum aðgerðum. Þá getur maður spurt sig: Við gjaldþrot fyrirtækja eða fjárhagslega endurskipulagningu, kannski ekki síst þegar þau fara alla leið í gjaldþrot, gilda sömu lög til að mynda og í Ameríku? Þar virðast menn fara fyrir sérstaka dómstóla og að það sé mjög gegnsætt ferli. Það þarf að uppfylla mörg skilyrði og allir geta boðið í fyrirtækið. Jafnvel þótt áður hafi verið boðið í það er það samt boðið upp á opnum markaði. Gildir það líka á Íslandi að skiptastjórar þurfi að fara í opinskátt og opið ferli og auglýsa allar eignir sem þar eru eða geta þeir úthlutað þeim til hinna og þessara án þess að nokkur sjái? Er slíkt ferli til? Frú forseti. Hver er stefna ríkisstjórnarinnar? Hún er við völd. Hvað hefur ríkisstjórnin aðhafst í þessu máli? Hvað vill hæstv. ráðherra gera? Það þýðir ekki að segja að þetta sé í höndum bankanna og þegar síðan er spurt um þetta sé vísað til bankaleyndar. Það er ekki gegnsæi. Ef menn segja A hljóta að fylgja allir bókstafir stafrófsins á eftir. Menn verða að enda með einhverja skýra stefnu sem inniheldur réttlæti, jafnrétti, jafnræði og gegnsæi í þessum málaflokki og, það sem mikilvægast er, að atvinnufyrirtækin komist á legg sem fyrst til að hér verði atvinna fyrir alla í þessu landi sem fyrst. 
            

Forseti. Það á að vera tiltölulega létt verk fyrir fjármálastofnanir að gera grein fyrir góðum lausnum á erfiðum málum, en það hefur því miður ekki tekist að undanförnu eins og glöggt hefur komið fram í umræðunni, bæði hér og í samfélaginu. Landsbankinn er að stórum hluta í eigu íslenska ríkisins og að mínu viti eigum við að gera aðrar kröfur til Landsbankans en til annarra fjármálastofnana. Við eigum að gera meiri kröfur til Landsbankans varðandi uppgjör og endurreisn fyrirtækja og endurbyggingu þeirra um það vinnulag sem þar fer fram þannig að það verði skýrara og skarpara og betra hjá öðrum lánastofnunum sem eiga þá að geta fylgt í farið á þessum banka sem er í eigu þjóðarinnar í stað þess að fara eigin leiðir vilji þeir bankar á annað borð vera með. Mér finnst t.d. sú krafa eðlileg og sjálfsögð að þeir sem hafa stöðu grunaðra í tengslum við rekstur sinn fái ekki sama aðgang og aðrir að fyrirtækjum sínum aftur, a.m.k. á meðan mál þeirra eru rannsökuð. Það er sjálfsögð og eðlileg krafa og þannig held ég að það sé gert. Sömuleiðis ætti að mínu mati að vera sjálfsögð og eðlileg krafa til fjármálastofnana að stjórnendur fyrirtækja sem hafa fengið tiltekið hámark afskrifta af rekstri sínum fái ekki sama aðgang að fyrirtækjunum sínum aftur, a.m.k. tímabundið, svo dæmi séu nefnd. Ég vara hins vegar við því að við föllum í þann ljóta pytt að ætla að handvelja einstaklingana sem við teljum þess verða að fá að halda rekstri fyrirtækja sinna áfram í einhverri mynd eftir aðkomu fjármálastofnana. Það er sú leið sem var farin hér árum saman og leiddi okkur í þær ógöngur sem við erum í í dag. Þá leið ætlum við ekki að fara aftur. Skýrasta dæmið um það er einkavæðing bankanna sem er verið að reyna að rétta við núna og koma á fæturna. Það eru víti til að varast, virðulegi forseti, og við skulum forðast að fara þá leið aftur. 
            

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem er búin að vera málefnaleg og góð og bið hæstv. ráðherra afsökunar á því að ég hafi sagt að hann væri fimmtugur. Ég hef ekki hugmynd um hvað hæstv. ráðherra er gamall, en hann sagðist vera á fimmtugsaldri. Það er miklu nákvæmara og skal hér sagt. Hæstv. ráðherra segir þetta hafa verið óvægna umræðu og gefa engan veginn rétta mynd af því sem er að gerast í bönkunum. Það er athyglisvert að heyra þetta hjá hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra því að hæstv. forsætisráðherra talar allt öðruvísi. Ég held að þetta sýni vandann hér í hnotskurn. Það er engin pólitísk forusta í landinu. Hér koma þingmenn úr öllum flokkum með ágætisinnlegg og benda á að það þurfi að vera stefna sem þurfi að fylgja eftir. Forusta ríkisstjórnarinnar kemur alltaf fyrir eins og erlendur ferðamaður í landinu og er ofsalega hissa á að sjá í fréttum hvað gerist þegar fjallað er um málefni bankanna. Og ef ekki er mismunun eins og ég held að tilfinning flestra sé höfum við verk að vinna við að útskýra það. Ég held að það dugi ekkert minna en að fara gaumgæfilega yfir þau mál. Vonandi er um ekkert slíkt að ræða. Það er hins vegar mjög margt sem bendir til þess og ég tek undir með hv. þm. Birki Jóni Jónssyni sem nefndi að þau skilaboð virðast send að þeir sem fóru óvarlegast fái bestu fyrirgreiðsluna. Það eru skilaboð sem við getum aldrei sætt okkur við. Á sama hátt verðum við að fara hratt. Það verður að vinna þetta hratt en vel, bæði hvað varðar heimilin - því að fólk mun aldrei þola að það verði engin úrræði, eða léleg úrræði eins og núna er, meðan menn fá á tilfinninguna að þeir sem fóru geyst fái bestu fyrirgreiðsluna. Svo sannarlega á það líka við varðandi fyrirtækin. Virðulegi forseti. Tími minn er búinn. Við í Sjálfstæðisflokknum og stjórnarandstöðunni höfum ýtt á eftir þessum málum. Við munum halda því áfram því að 

Virðulegi forseti. Við höfum falið íslenskum bönkum og reyndar fleiri fjármálafyrirtækjum mjög erfitt verkefni. Þegar einhverjum er falið mikilvægt verkefni verður að treysta honum þannig að við verðum að einhverju marki að treysta bönkunum í þeirri vinnu sem fram undan er, en það traust má aldrei verða blint. Við verðum að fylgjast með þeim og ekki bara úr fjarska, við verðum að fylgjast mjög náið með þeim. Til þess hefur hið opinbera margvísleg tæki og þeim verður öllum beitt. Sum þessara tækja heyra undir mitt ráðuneyti, svo sem Fjármálaeftirlitið og Samkeppniseftirlitið og reyndar einnig eftirlitsnefnd samkvæmt lögum nr. 107/2009. Önnur heyra undir aðra, eins og Bankasýslan, og svo er það vitaskuld hlutverk löggjafans að setja löggjöf sem rammar þetta allt saman inn. Á vettvangi allra þessara stofnana hefur verið unnið mikið starf og sumt er reyndar enn þá fram undan, eins og t.d. að breyta lögum um fjármálafyrirtæki og að breyta hlutafélaga- og einkahlutafélagalögum til að auka minnihlutavernd. Það kemur vel til greina að gera það sem hv. þm. Lilja Mósesdóttir gerði að umtalsefni, að beita samkeppnislögunum til að veita þeirri stofnun heimildir til að breyta skipulagi fyrirtækja, eins og það er almennt orðað, en með því er m.a. átt við að fyrirtækjum verði skipt upp ef þau hafa markaðsráðandi stöðu sem veldur verulegum vandræðum sem ekki er hægt að vinna bug á öðruvísi. Ég tel jafnframt mjög gott að þessi umræða um siðferðisleg viðmið hafi náð því flugi sem hún hefur náð en við verðum að hafa í huga, og kannski var það það sem hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson vakti athygli okkar á, að þessi umræða getur verið mjög hættuleg. Það er hægt að ganga of langt. Það er hægt að svipta menn eignum án dóms og laga á grundvelli þess sem stundum er kallað orðspor og það viljum við ekki gera. Við þurfum að standa vörð um réttarríkið þótt við jafnframt gerum ríkari siðferðiskröfur 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um tekjuskatt, með síðari breytingum. Það varðar kyrrsetningu eigna. Í frumvarpinu er lagt til að bætt verði inn í þessi lög heimild fyrir skattrannsóknarstjóra til að krefjast kyrrsetningar hjá skattaðilum sem sæta rannsókn hjá embættinu ef hætta þykir á að eignum verði skotið undan, þær glatist eða þær rýrni. Lagt er til að tollstjóri sem innheimtumaður ríkissjóðs annist rekstur slíkra mála. Frumvarp sambærilegt þessu var lagt fram á 137. löggjafarþingi. Því var þá vísað til 2. umr. og til efnahags- og skattanefndar þar sem það mun hafa verið rætt nokkuð ítarlega en náði ekki endanlegri afgreiðslu. Frumvarpið er því lagt fram á nýjan leik með nokkuð breyttu sniði þar sem tekið hefur verið mið af athugasemdum sem fram komu við meðferð fyrra frumvarps á þingi eins og eðlilegt er. Frumvarpinu er ætlað að bregðast við þeirri hættu sem sannarlega er til staðar eða getur skapast vegna þess hversu langan tíma málsmeðferð mögulegra skattalagabrota getur tekið, að eignum sé komið undan áður en mál eru fullrannsökuð. Af þessum sökum er talið nauðsynlegt að veita skattrannsóknarstjóra auknar heimildir til varnar því að þeir aðilar sem sæta skattrannsókn geti komið sér undan greiðslum opinberra gjalda og mögulegra fésekta vegna skattalagabrota með því að færa eignir í annarra manna hendur eða standa í öðrum gjörningum sem gætu orðið til þess að verðmæti gengju undan hinu opinbera sem því sannarlega bæru, að sjálfsögðu miðað við niðurstöðu máls hverju sinni. Þetta er einfalt mál, virðulegi forseti, og ég vonast til að það geti nú fengið skjóta afgreiðslu í ljósi þess að það er endurflutt og þingmönnum og þingnefnd ætti að vera efni þess vel kunnugt. Ég legg til að þessu sögðu að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar og 2. umr. að lokinni þessari.

Frú forseti. Við erum að ræða um kyrrsetningu eigna og ég fagna því að þetta frumvarp komi hér fram. Ég sit í efnahags- og skattanefnd þingsins sem mun væntanlega fara ítarlega yfir þetta mikilvæga mál. Megininntak þessa frumvarps er að stjórnvöld geti kyrrsett eignir ef grunur er um, og rökstuddur væntanlega, að aðilar hafi skotið eignum undan skatti. Í kjölfar efnahagshrunsins er gríðarlegt álag á þeim stofnunum sem hér um ræðir. Hér er verið að tala um skattrannsóknarstjóra og tollstjórann. Fyrsta spurningin til hæstv. ráðherra er: Með hvaða hætti hafa menn treyst þessar stofnanir í sessi? Það er mikið álag á þeim. Hafa menn gert það með auknum fjárframlögum til stofnananna? Ná þær að sinna hlutverki sínu í dag í ljósi umfangsins? Við vitum að það er mjög mikið því að það er kaótískt ástand í gangi í kjölfar efnahagshrunsins. Þess vegna er mikilvægt að þessum stofnunum verði gert kleift að standa undir því hlutverki sem þeim er falið, m.a. með þessu frumvarpi. Það er líka mikilvægt að menn gæti hófs í aðgerðum að þessu leyti, án þess að ég sé nokkuð að draga dul á nauðsyn þess að þessar stofnanir fái heimildirnar ef um rökstuddan grun er að ræða, vegna þess að ég hef lagt þann skilning í það sem gerst hefur í íslensku samfélagi á undangengnum mánuðum að þar orki margt tvímælis. Við þurfum í þessum efnum eins og á öðrum sviðum samfélagsins að skoða þessi mál til hlítar. Það sem ég hef áhyggjur af hér og svo sem ekkert rökstutt í því, ég segi það nú við hæstv. ráðherra, er einfaldlega umhverfi þessara stofnana, að þær nái ekki að sinna þessum hlutverkum sínum. Setjum þetta í víðara samhengi um starfsemi skattsins almennt. Nú fyrir áramót var lögum um virðisaukaskatt, skatt á fyrirtæki og einstaklinga breytt í grundvallaratriðum. Starfsmenn skattsins vöruðu við því að koma slíkum breytingum á þannig að ég velti fyrir mér í ofanálag við þetta hvort skatturinn sinni því mikla álagi sem er á hann, sem fylgir m.a. þeim gríðarlega miklu breytingum sem löggjafinn réðist í á örstuttum tíma fyrir áramót við skattalagabreytingar. Ég segi það með opnum huga að ég vil skoða þetta mál mjög vandlega. Ég tel líka að efnahags- og skattanefnd eigi að fara yfir það með fulltrúum frá þessum stofnunum og skattsins almennt að skatturinn sinni því hlutverki sem hann á að sinna í dag og hvort hann hafi aðstæður til þess. Það er um mjög mikla fjármuni að ræða sem geta legið í skattundanskotum. Það ætti hæstv. fjármálaráðherra að þekkja best. Mig minnir að tillögur stjórnarandstöðu við fjárlagagerð hafi í nokkuð mörg ár verið á þann veg að auka skatteftirlit sem átti að skila svo og svo miklum peningum. Það væri því áhugavert að heyra frá hæstv. fjármálaráðherra hvernig þessi mál standa. Þegar maður heyrir fréttir um að engu máli hafi enn verið vísað til skattrannsóknarstjóra frá sérstökum saksóknara veltir maður fyrir sér hvort skattrannsóknarstjóri hafi eftir allan þennan tíma meira tekið almennt upp mál hjá sér. Standa þeir aðilar sem eiga að rannsaka hrunið og þá atburði sem gerðust í hruninu og orka tvímælis nægjanlega vel að vígi gagnvart þessu risavaxna verkefni sem þetta efnahagshrun er allt saman með öllum þeim fylgikvillum sem voru í aðdraganda þess og í framhaldi af því? Það væri forvitnilegt að heyra frá fjármálaráðherra hvort hann telji aðstæður sérstaka saksóknarans með þeim hætti að hann hafi nægileg fjárráð til að sinna því mikilvæga hlutverki sem hann væntanlega gerir af öllum lífs og sálar kröftum eins og sakir standa nú. Mér finnst það hljóma mjög einkennilega, líkt og heyrst hefur, að ekkert einasta mál hafi enn borist til skattrannsóknarstjóra frá þessu embætti sem á að gegna lykilhlutverki í því að rannsaka hrunið og alla þá atburði sem í því gerðust sem við mörg hver eigum mjög erfitt með að sætta okkur við að hafi átt sér stað. Þess vegna er mikilvægt fyrir okkur í endurreisninni, fyrir okkur sem samfélag, að komast að því sem gerðist þarna í raun og veru, kryfja málin til mergjar, en til þess verða viðkomandi stofnanir að vera í stakk búnar til að gera það með sómasamlegum hætti. Án þess að ég hafi nokkurn rökstuðning fyrir spurningu minni finnst mér nauðsynlegt í þessari umræðu að við veltum þeim málum upp hvort skatturinn í landinu sé í stakk búinn til að sinna hlutverki sínu nægilega vel í ljósi þessara gríðarlegu breytinga sem við gerðum á skattkerfinu og svo núna þess hlutverks sem embættum tollstjóra og skattrannsóknarstjóra er falið með þessu. Er verið að treysta grundvöllinn? Ég held að það sé nauðsynlegt í ljósi umræðunnar í samfélaginu að við skiptumst aðeins á skoðunum um þessi mál. Svo lýsi ég því yfir að ég tel að efnahags- og skattanefnd eigi að fara yfirvegað yfir þetta mál. Hér er um mikilvægt mál að ræða og auk þess verðum við að gæta líka fyllstu sanngirni, þetta má ekki fara út í neinar öfgar á hvorn veginn sem er.

Frú forseti. Þetta voru gagnlegar hugleiðingar hjá hv. þingmanni. Ég tek undir margar þeirra. Varðandi embætti tollstjóra og skattrannsóknarstjóra eru þau bæði öflug á landsvísu. Sama gildir auðvitað um ríkisskattstjórann sem nú hefur verið sameinaður í eitt öflugt embætti. Það hefur orðið mikil þróun í þessum störfum. Hin rafræna tækni hefur einfaldað úrvinnslu mála mjög og það gildir um öll þessi embætti, sérstaklega kannski tollstjóra- og ríkisskattstjóraembættin, að mannshöndin kemur í æ minna mæli að afgreiðslu einstakra mála í því formi að handfjalla pappír. Stærstur hluti framtala stefnir í að verða algerlega rafrænn og úrvinnsla þeirra líka þannig að framtölin og viðkomandi gögn líta aldrei dagsins ljós á prentuðum pappír. Þetta gerir það að verkum að þeim mannafla fækkar sem er í hefðbundinni úrvinnslu slíkra mála og þar með er hægt að efla aðra þætti eins og skatteftirlit og sérhæfingu. Það held ég að muni leggjast með í þessu starfi og skatturinn mun standa sína plikt og ráða vel við bæði þær breytingar sem gerðar voru á skattkerfinu nú síðast og voru á endanum einfaldari en fyrri áform stóðu til sem og að sinna þessu mikilvægu verkefnum. Ég held að ég geti fullyrt að skattyfirvöld takast á við rannsóknir mála af mikilli festu og alvöru og eru framarlega í röðinni og ég yrði ekki hissa á því þó að mörg stór mál litu fyrst dagsins ljós í því formi að skattyfirvöld yrðu lengst komin í því að fullnusta þar aðgerðir. Kyrrsetningin sem slík sem hér er til umræðu er aðeins hliðaraðgerð í rannsókn mála, öryggisaðgerð til að tryggja að verðmæti gangi ekki undan í slíkum tilvikum. Í farvatninu eru rannsóknir á allmörgum mjög stórum málum sem hér geta átt undir, bæði varðandi hluti úr fjármálaheiminum og einstaklinga sem veltu gríðarlegum fjármunum og/eða hafa t.d. fengið niðurfelldar miklar persónulegar skuldir sem bindandi úrskurður 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég held að við séum alveg sammála markmiðinu en það geta verið álitamál, spurning um leiðir að þessu marki. Það er gaman að við getum sammælst um einhver mál á vettvangi þingsins eins og þetta mál vegna þess að ég hef orðið var við og verð í raun var við sívaxandi gremju í samfélaginu vegna allra þeirra frétta um að menn séu að koma undan eignum og fleira eftir því. Á sama tíma og hinn venjulegi launamaður er að reyna að standa undir því að borga skuldbindingar sínar er náttúrlega ekki líðandi að einhverjar sögur gangi um það - og við eigum svo sem ekki að ýta undir það hér en þær virðast oft koma frá ábyggilegum heimildum í fjölmiðlum - að við séum ekki að reyna að gera allt til að koma í veg fyrir að þeir aðilar sem skildu eftir sig skuldaslóð komi öðrum eignum sínum úr landi eins og sumar fréttir benda til. Ég held að við séum alveg sammála markmiðinu og þær áhyggjur sem ég hafði af málefnum skattsins og skattrannsóknarstjóra eru þá óþarfar ef marka má orð hæstv. ráðherra. Ég tel hins vegar að eftirlitshlutverk þingsins sé mikilvægt í þessum efnum og ég held að í framhaldi af þessari umræðu væri nauðsynlegt - án þess að ég beri nokkurt vantraust til orða hæstv. ráðherra - og alveg fullt efni til þess að efnahags- og skattanefnd þingsins kalli þessa aðila á sinn fund og fari yfir þau gríðarlega umfangsmiklu mál sem embættin eru að fást við, og hvort löggjafinn og fjárlögin veiti þessum mikilvægu stofnunum þá nauðsynlegu fjármuni og nauðsynlegu aðstöðu til að rannsaka þessi gríðarlega umfangsmiklu mál sem geta skipt sköpum í því að ná inn verulegum fjármunum í ríkissjóð, í vasa skattborgaranna 

Frú forseti. Nú er það að vísu svo að þessum stofnunum er gert að gæta aðhalds og sparnaðar í rekstri rétt eins og öðrum. Það skal ekki dreginn dulur á það þó að auðvitað megi færa góð og gild rök fyrir því að t.d. skatteftirlit sé eitt af því sem menn eigi að hugsa sig mjög vel um áður en þeir spara eða draga úr því að þar geta að sjálfsögðu verið miklar tekjur á móti að halda því uppi með öflugum hætti. Ég kýs þó að nálgast þetta ekki eingöngu frá tekjusjónarmiði sem einhver aurasál sitjandi ofan á ríkiskassanum,  Ég þekki ekki nákvæmlega samskipti skattrannsóknarstjóra og sérskipaðs saksóknara. Kannski er flæðið alveg eins í hina áttina, að skatturinn komi ábendingum úr þeirri átt yfir til sérstaka saksóknarans ef svo ber undir. Ég er ekki kunnugur því hvernig mál hafa gengið þar á milli eða ekki gengið þar á milli en ég veit að skattrannsóknarstjóri og skattyfirvöld hafa af mikilli eljusemi verið að rannsaka mál, m.a. að rekja mál til útlanda og vinna þau með samstarfsaðilum erlendis. Það er bara rétt og skylt að gera, að skattyfirvöld leggi sitt af mörkum í glímunni við þau risavöxnu verkefni sem við erum að fást við og tengjast sérstöku efnahagsástandi. Sem og er til skoðunar skaðabótaþáttur þessara mála og er sérstök nefnd að störfum sem skoðar möguleikana á því að höfða sérstök skaðabótamál ef svo ber undir að menn séu beinlínis skaðabótaskyldir vegna gerða sinna eða athafna á undanförnum árum.

Frú forseti. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að ég hugsa að fjárhagslegur ávinningur geti verið verulegur í þessu og hafi einhvern tímann verið þörf á því að auka tekjur ríkisins með öllum tiltækum ráðum er það nú, þannig að sá hluti málsins er að vissu leyti þakkarverður eða kærkominn. En ég tek heils hugar undir með hæstv. ráðherra, Steingrími J. Sigfússyni, varðandi hinn þátt þessa máls, þ.e. að réttlætinu verði fullnægt, að rétt skuli vera rétt. Ég hef áhyggjur af umræðunni í samfélaginu - og við þurfum að vinda ofan af því og það gerum við einungis með gjörðum - að fólki finnst það vera órétti beitt og þá sérstaklega í því að ekki skuli hafa verið reynt með almennum aðgerðum að koma til móts við skuldara í landinu, einstaklinga og fyrirtæki, og á meðan er fréttaflutningur eins og við þekkjum. Ég fagna því að þessi mál séu á fullu skriði, eins og hæstv. ráðherra benti á áðan, en hafandi sagt það vil ég líka undirstrika ábyrgð okkar þingmanna í þessum efnum, þ.e. að farið sé af fullum krafti í þessi mál með réttlæti að sjónarmiði og gagnsæi eins og ríkisstjórnin hefur boðað, að okkur í minni hlutanum á Alþingi er ekki síður umhugað um að þau vinnubrögð verði í þeim anda. Ég tel að nefndir þingsins og þingið sem eftirlitsaðili ættu að skjóta á fundi með þessum aðilum til að fara yfir stöðu mála, þannig að við séum upplýst um að öll þessi mál séu í þeim farvegi sem þau eiga að vera. Það er mikið hagsmunamál fyrir þjóðina að úr þessum málum verði skorið til að fólk upplifi það svo að hér á landi gildi réttlætið og gagnsæið eins og menn hafa lofað. Ég held að við séum öll sammála þeim markmiðum, sama hvar í flokki við stöndum.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breyting á lögum um tekjuskatt sem varðar kyrrsetningu eigna vegna skattamála. Ég flutti ræðu 13. ágúst sl. um sama frumvarp nánast óbreytt og ég veit ekki hvort ég á að fara að endurtaka það allt saman en þar kom ég inn á það að borist hefðu miklar fréttir af stórum upphæðum sem höfðu skipt um hendur með ævintýralegum hætti og því miður, frú forseti, hefur sú staða ekki breyst. Ekki hefur verið neitt lát á fréttum af gífurlegum fjármagnsflutningum sem hafa farið í hring eftir hring og í röð o.s.frv. bæði sem lán og hluthafakaup og hagnaður hefur verið greiddur út og allt slíkt. Þarna er ekki verið að tala um einhverja venjulega peninga, það er verið að tala um milljarða og milljarðatugi og jafnvel hundruð milljarða. Því er ég mjög hlynntur þessu frumvarpi og hefði mátt afgreiða það í sumar. Á þessari medalíu er önnur hlið sem við þurfum alltaf að gæta okkur mjög vel á. Ég tek fram að ég ætla þá að ljúka þessu máli um stóru upphæðirnar, ég er mjög hlynntur því að þar verði smíðuð tæki og vopn í hendur skatts og annarra yfirvalda til að ná í þá peninga sem þar fóru hring eftir hring og skemmdu eignarhald fyrirtækjanna, þ.e. eignarhaldið fór frá litlu hluthöfunum yfir til stjórna fyrirtækjanna og myndaði þar mikinn auð að ósekju. Segja má að þessir aðilar hafi á vissan hátt eyðilegt það ágæta form sem hlutafélagaformið er og notað sér ákveðna veilu í því. En það er önnur Ella, frú forseti, og ég er að leggja fram frumvarp um gagnsæ hlutafélög sem á að taka á þeim vanda. En það er annar endi í þessu máli. Oft er það svo að litlir skattgreiðendur eiga í útistöðum við skattyfirvöld. Þeir vilja, sérstaklega minni fyrirtæki, trillueigendur, bændur o.s.frv., halda fram ákveðnum sjónarmiðum um t.d. kostnað sem embættismennirnir fallast ekki á og menn fara jafnvel í lagaflækjur og annað slíkt. Þá geta skattyfirvöld með þessum lögum, mér sýnist það, alltaf hótað eða kyrrsett eignirnar sem oft og tíðum getur þýtt gjaldþrot hjá litlum fyrirtækjum. Ef þau geta ekki ráðstafað t.d. hlaupareikningi eða einhverjum eignum, trillunni eða hvað það er, geta þau ekkert gert, þá verður að loka. Þarna fær yfirvaldið gífurlegan sterkan þrýsting þó að það beiti honum ekki. Það getur sagt: Heyrðu vinurinn, ef þú fellst ekki á okkar sjónarmið kyrrsetjum við hjá þér eignirnar. Ég varaði við þessu í sumar og átti von á að nefndin færi ítarlega í gegnum þetta og reyndi að losa það út að þetta kæmi ekki til, t.d. með því að hafa einhverja lágmarksupphæð. Mín vegna má það vera einn lítill milljarður, því að fyrir venjulegt fólk er það gífurlega stór tala. Til dæmis mætti talan sem við erum að tala um að skatturinn megi kyrrsetja vera það þegar hugsanleg krafa er meira en milljarður. Þetta vildi ég gjarnan gera til að hinn venjulegi borgari, sem oft og tíðum á í útistöðum og hallar ansi mikið á í baráttu við yfirvaldið og hið sterka ríkisvald og sérstaklega skattheimtumenn - ég vil ekki gefa skattyfirvöldum þetta aukatæki til að pína menn til að fallast á sín sjónarmið í deilumálum. Ég legg til að nefndin skoði það, og þá með fjármálaráðuneytinu og hæstv. fjármálaráðherra, hvort ekki mætti miða við einn lítinn milljarð sem í hugum okkar venjulegra borgara er náttúrlega eitthvað gífurlegt en í hugum þeirra sem voru að leika sér með þessar tölur var bara einhver tala á blaði og varla fyrir kaffi.

Frú forseti. Ég man eftir þessum sjónarmiðum hv. þingmanns og áhyggjum. Ég held að það sé sem betur fer ekki ástæða til að hafa stórar áhyggjur af þessu, málefni minni aðila sem eru til úrlausnar vegna ágreinings um einhver skattaleg atriði munu ekki koma hér við sögu svo lengi sem það er viðfangsefnið að fá botn í það ef deilur standa um álagningu, vantaldar tekjur eða ofáætlun eða annað í þeim dúr. Það er ekki fyrr en mál sætir rannsókn vegna gruns um refsiverð athæfi sem þessum heimildum yrði beitt. Það er alveg skýrt í lögunum. Og þar með held ég að í afar fáum tilvikum væri hætta á að minni háttar ágreiningsmál, sem eru auðvitað alltaf í bunkum til umfjöllunar og úrvinnslu á mismunandi stigum í skattkerfinu, lentu inn í þennan farveg. Ljóst er að hér er verið að tala um að krefjast kyrrsetningar hjá aðilum sem bera ábyrgð á skattgreiðslum er grunur um refsiverða háttsemi samkvæmt 109. gr. beinist að eða að um er að ræða greiðslur samkvæmt 116. gr. Þessar heimildir hér til skattyfirvalda eru algerlega sambærilegar þeim sem lögreglan hefur, samanber 88. gr. laga um meðferð sakamála, þar sem eru heimildir til kyrrsetningar eigna innan vel skilgreindra marka. Ég held að þurfi heldur ekki að hafa áhyggjur af því að menn fari offari með þessar heimildir og þaðan af síður að menn færu að hóta beitingu þeirra, ég held að það sé afar fjarlægur möguleiki að menn færu að beita slíku, enda þurfa þessar forsendur alltaf að vera fyrir hendi til að það komi til álita að gripið sé til þessa ráðs og væntanlega fyrst og fremst þegar um viðameiri mál er að ræða. Menn færu tæpast út í slíkar aðgerðir ef um minni háttar fjárhagslega hagsmuni er að ræða. Ég held að það liggi algerlega í eðli máls að þetta tæki mun fyrst og fremst verða gagnlegt þegar kemur að hinum stærri málum þar sem miklir fjárhagslegir hagsmunir eru í húfi og málin sæta þegar rannsókn vegna gruns um einhverja refsiverða háttsemi.

Frú forseti. Vegna þessarar síðustu ræðu hæstv. fjármálaráðherra vil ég taka fram að það er mjög margt fólk sem lendir einmitt í þeirri stöðu að liggja undir grun um eitt og annað, t.d. það að halda eftir vörslusköttum sem það gerði ekki. Ég hef stundum sagt að 109. gr. ætti að vera bönnuð börnum og er það í rauninni af því að hún er svo skelfileg. Hún er greinilega ekki samin af fulltrúum fólksins heldur af yfirvaldinu, annars mundi hún hljóma öðruvísi. Það bendir aftur til þess, sem ég hef margoft nefnt, að Alþingi ætti sjálft að semja öll þau lög sem það samþykkir, þá væri gætt meira að hagsmunum borgaranna en ekki þeirra stofnana sem oft og tíðum semja frumvörpin í reynd og nota tækifærið til að smíða vopn í hendurnar á sér gegn borgurunum. Það er einmitt í þessu máli sem það getur komið upp að grunur er um refsiverða háttsemi - grunur getur alltaf vaknað, frú forseti, alltaf. Það er ekkert sem bannar að menn fari að gruna eitt og annað. Menn getur grunað að einhver maður hafi haldið eftir rimlagjöldunum, sem kallað er, haldið eftir virðisaukaskatti eða staðgreiðslu af launþegum sínum. Þá nægir grunurinn, þá geta menn gert það, og talandi um hótanir þá hef ég því miður heyrt um það að opinberar stofnanir láta í veðri vaka eða láta í það skína að eitt og annað kunni að gerast. Ég held því að við ættum að fara mjög varlega í að smíða svona tæki í hendurnar á yfirvöldum. Mín vegna væri svo sem allt í lagi að setja þarna eitthvert lágmark í upphæðinni þannig að ekki sé verið að beita aðgerðum eins og frystingu eigna eða kyrrsetningu eigna þegar um er að ræða minni háttar mál. Kyrrsetning eigna getur í venjulegu rekstrarfyrirtæki gersamlega rústað rekstrinum. Við þurfum dálítið að gæta að því að þessi litlu fyrirtæki eru oft að gera annað en sinna skattinum alla daga. Þau eru að framleiða eitthvað eða gera eitthvað, veiða fisk eða eitthvað slíkt og hafa ekki tíma til að standa í þeim varnaðaraðgerðum sem þarf til að hindra kyrrsetningu sem oft og tíðum getur valdið því að reksturinn stöðvast. Ég held að hv. efnahags- og skattanefnd þurfi að fara mjög vandlega yfir þetta. Ég vil ekki að hún sé lengi að því, ég tek það fram, ég vil ekki að þetta frestist, ég held að þetta sé mjög brýnt með stóru tölurnar. Þá er það spurning um að gera það fyrst með stóru tölurnar og fara svo mjög vandlega yfir litlu karlana og kerlingarnar sem eru í litlum rekstri og eru að hugsa um eitthvað annað en borga skatta alla daga.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til lokafjárlaga fyrir árið 2008 sem er 391. mál þessa þings og hefur verið dreift á þingskjali 699. Með frumvarpinu eru lagðar til þær breytingar á fjárheimildum sem verða vegna frávika í mörkuðum skatttekjum og öðrum ríkistekjum stofnana frá áætlunum fjárlaga og fjáraukalaga og gerðar tillögur um ráðstafanir á stöðu fjárheimilda í árslok, annaðhvort með niðurfellingu þeirra eða flutningi til næsta árs. Þá er frumvarpið og til staðfestingar á niðurstöðum í ríkisreikningi ársins 2008. Uppbygging frumvarpsins er með sama hætti og undanfarin ár og tillögur um breytingar á fjárheimildum vegna frávika í ríkistekjum stofnana og ráðstafanir á fjárheimildastöðum í árslok byggja á svipuðum viðmiðunarreglum og áður. Tillögur frumvarpsins, um ráðstafanir á fjárheimildastöðum í árslok, mótast þó einnig af nýjum viðmiðum sem lúta að því að felldar hafa verið niður mjög umtalsverðar afgangsheimildir sem safnast hafa upp á ýmsum liðum, m.a. vegna framkvæmda sem ekki hefur orðið af, ásamt því að fella niður rekstrarfjárheimildir sem ekki hafa verið nýttar og eru umfram tiltekið hlutfall af veltu. Í því sambandi hefur verið miðað við að árlegur flutningur á afgangsheimildum í almennum stofnanarekstri og reglubundnum rekstrarverkefnum fari almennt ekki umfram 4% af fjárlagaveltu viðkomandi stofnana og verkefna nema sérstakar ástæður hafi verið taldar til annars. Dæmi um slík frávik geta verið ef framkvæmd verkefnis hefur frestast yfir áramót eða stofnað hefur verið til skuldbindingar á árinu 2009 á grundvelli fjárveitingar sem veitt var í fjáraukalögum 2008. Til lengri tíma litið er þó miðað við að heimilt verði að safna upp ónýttum fjárheimildum og yfirfæra allt að 10% af rekstrarveltu milli ára en aldrei meira. Hér er um að ræða hluta af aðgerðum, aðhaldssömum aðgerðum má segja, sem gripið hefur verið til í því skyni að styrkja umgjörð ríkisfjármálanna. Eitt af því sem vekur athygli hjá utanaðkomandi aðilum, sem hafa skoðað framkvæmd þessara mála hjá okkur að undanförnu, svo sem eins og sérfræðingahópur frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum gerði, er það frjálslyndi eða frjálsræði, svo ekki sé sagt lausung, sem viðgengist hefur á undanförnum árum í þessum efnum. Nú er meiningin að taka á því enda mikilvægt til að hægt sé að festa betur í sessi þann ramma sem ríkisfjármálin byggja á á hverjum tíma og ná fram settum markmiðum í þeim efnum. Tilgangurinn er sem sagt sá að takmarka verulega flutning afgangsheimilda milli ára, að koma í veg fyrir að efna megi til umtalsverðra útgjalda umfram fjárlög, enda auka útgjöld, sem efnt er til á grundvelli geymdra fjárheimilda, að sjálfsögðu halla ríkissjóðs og skuldasöfnun á nákvæmlega sama hátt og önnur útgjöld. Við undirbúning frumvarpsins var farið yfir allar slíkar afgangsstöður með fagráðuneytunum og miðað við að flutningur afgangsheimilda í rekstri takmarkist almennt við þessi viðmið nema samþykkt hafi verið að sérstakar ástæður standi til annars. Að öðru leyti hefur, eins og jafnan áður við undirbúning lokafjárlaga, verið farið yfir alla fjárlagaliði og tillögur um niðurfellingar og yfirfærslur ákveðnar með hliðsjón af málsatvikum samkvæmt sömu viðmiðunarreglum og áður. Vík ég þá nánar að einstökum lagagreinum frumvarpsins: Í 1. gr. frumvarpsins, samanber yfirlit í sundurliðun 1, eru lagðar til breytingar á fjárheimildum einstakra verkefna og stofnana vegna frávika markaðra ríkistekna frá áætlun fjár- og fjáraukalaga. Lagt er til að fjárheimildir hækki um 2.546,2 millj. kr. samkvæmt þessu uppgjöri á fjármögnun verkefna með mörkuðum ríkistekjum. Nánar tiltekið er hér leitað eftir heimild Alþingis fyrir því að mega ráðstafa þessum tekjum, ýmist í samræmi við það hverjar tekjurnar urðu samkvæmt uppgjöri ríkisreiknings eða hver metin fjárþörf reyndist vera við skil ríkissjóðs á mörkuðum tekjum til viðkomandi verkefna og stofnana. Í mörgum tilvikum gildir að útgjaldaheimildir hækka ef lögboðnar ríkistekjur til fjármögnunar á útgjöldum hafa verið umfram fjárlög, en lækka hafi tekjurnar verið minni. Þetta viðmið er þó ekki algilt því að ekki eru lagðar til breytingar á fjárheimildum stofnana þar sem ekki er beint samband milli útgjaldaþarfar og fjármögnunar á þann hátt að breytingar í tekjum hafi bein áhrif á kostnað. Í 2. gr. frumvarpsins, samanber yfirlit í sundurliðun 2, eru tillögur um niðurfellingar á fjárheimildastöðum í árslok 2008. Lagt er til að niður falli 219.253,4 millj. kr. umfram gjöld á rekstrargrunni en á greiðslugrunni falla niður 12.734,1 millj. kr. af afgangsheimildum. Þessi mikli munur sem er á milli rekstrargrunns og greiðslugrunns í niðurfelldum fjárheimildastöðum stafar af því að niður falla há umframgjöld vegna gjaldfærslna sem ekki hafa fylgt samsvarandi greiðslur úr ríkissjóði, svo sem eins og á liðunum Tapaðar kröfur, Lífeyrisskuldbindingar, Vaxtagjöld og Afskriftir skattkrafna. Auk hinna nýju viðmiða, um niðurfellingar á afgangsheimildum, sem ég vék að áðan, þá er í tillögugerðinni um ráðstafanir á fjárheimildastöðum í árslok einkum litið til þess hvort útgjöld séu bundin, t.d. af lögum, eða lúti frekar fjármálastjórn tiltekins stjórnsýsluaðila. Í sumum tilvikum kann að vera álitamál hvort fella eigi niður stöður eða flytja til næsta árs og við gerð sérhvers lokafjárlagafrumvarps er lagt mat á þessi tilvik. Í fylgiskjali 1 með frumvarpinu eru sýndar fyrirhugaðar breytingar á fjárheimildum ársins 2009 vegna stöðu fjárheimilda í árslok 2008 sem yfirfærast til næsta árs. Gert er ráð fyrir að heimildir til rekstrar verði auknar um 7.352,5 millj. kr., tilfærsluheimildir auknar um 3.519 millj. kr. og heimildir til viðhalds- og stofnkostnaðarframkvæmda auknar um 9.882,5 millj. kr. Er þannig fyrirhugað að hrein aukning heimilda á árinu 2009, vegna þessara ráðstafana, verði 20.754 millj. kr. en það samsvarar 3,7% af fjárlögum 2009. Í fylgiskjali 2, yfirliti yfir talnagrundvöll frumvarpsins, má sjá nánar fjallað um þessi atriði. Virðulegur forseti. Ég hef farið yfir helstu þætti frumvarpsins. Með því eru lagðar fyrir Alþingi niðurstöður úr rekstri ríkissjóðs gagnvart fjárheimildum á árinu 2008 og vísast í því sambandi til greinargerða í fjáraukalögum og ríkisreikningi um meginatriði í framvindu ríkisfjármálanna og helstu frávik í tekjum og gjöldum. Ég tel því ekki ástæðu til að fara nánar yfir einstök atriði í frumvarpinu og legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar sem að sjálfsögðu mun fara samviskusamlega yfir það samkvæmt venju. Við kveðjum fjárlagaárið 2008 með litlum söknuði. Það var og verður vonandi lengi dekksta ár í ríkisbókhaldi okkar með þeim gríðarlega hallarekstri sem horfast verður í augu við þegar ríkissjóður er gerður upp með öllu því tjóni sem bankahrun haustsins 2008 hafði í för með sér og skýrt kemur fram í þessu frumvarpi til lokafjárlaga.

Virðulegi forseti. Það er verkefni okkar núna í hv. fjárlaganefnd að taka til umfjöllunar fjárlög fyrir árið 2008. Er óhætt að segja að það ár, eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi, verður okkur minnisstætt um langan tíma. Mig langaði af þessu tilefni að nefna það að þegar fjárlagagerðin frá árinu 2008 hófst var töluvert öðruvísi um að litast á Íslandi og fjárlagagerðin, eða þær áætlanir sem þar voru uppi, voru töluvert á útgjaldahliðinni þegar tekin var við ný stjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar.

Heldur betur, 20%

Um það þurfum við ekkert að deila, það eru staðreyndir. En niðurstaða ársins varð hins vegar með allt öðrum hætti eftir hið afdrifaríka hrun bankakerfisins og það sem við höfum verið að glíma við upp frá því. Fjárlaganefnd mun taka þetta mál til skoðunar og athugunar. Það er í sjálfu sér ekkert betra um þetta að segja á þessu stigi málsins. Einhverjar smávægilegar breytingar hygg ég að hafi verið gerðar fyrir lokaafgreiðslu fjárlaga fyrir 2008. Fjárlaganefnd mun taka það til skoðunar og gera grein fyrir því í 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands og fleiri lögum. Megintilgangur frumvarpsins er að skapa lagalega umgjörð og fótfestu fyrir siðareglur fyrir stjórnsýslu ríkisins. Í því skyni eru lagðar til breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands, nr. 73/1969, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, um umboðsmann Alþingis, nr. 85/1997, og um ráðherraábyrgð, nr. 4/1963. Gert er ráð fyrir einum almennum siðareglum fyrir alla ríkisstarfsmenn og síðan sértækari reglum fyrir ráðherra, starfsmenn Stjórnarráðs Íslands og starfsmenn einstakra stofnana. Undanfarin ár hefur mikil umræða átt sér stað á alþjóðavettvangi um gildi siðareglna í opinberri stjórnsýslu. Efnahags- og framfarastofnun Evrópu OECD hefur verið leiðandi á því sviði en einnig hafa Evrópuráðið og Sameinuðu þjóðirnar beitt sér fyrir því að opinberum starfsmönnum séu settar siðareglur. Tilgangurinn með slíkum reglum er að afstýra spillingu og undirstrika að heilindi og virðing við grundvallarsiðferðisgildi séu hornsteinn góðra stjórnarhátta í lýðræðisríki. Reynslan erlendis frá sýnir einnig að ekki er nóg að setja reglur af þessu tagi. Þær þarf að undirbúa í samráði við starfsfólk, huga þarf vel að fræðslu og eftirfylgni og loks þarf að vera ljóst hvaða afleiðingar brot á siðareglum geti haft í för með sér. Eins og rakið er í athugasemdum með frumvarpinu á umræða um siðareglur hér á landi nokkra forsögu og á 122. löggjafarþingi var ég 1. flutningsmaður þingsályktunartillögu um bætt siðferði í opinberum rekstri. Í tillögunni, eins og hún var samþykkt á Alþingi, segir að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að kanna starfsskilyrði stjórnvalda, eftirlit með starfsemi þeirra og viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslu. Í því skyni skyldi nefnd semja skýrslu um eftirtalin atriði: Almennar efnisreglur stjórnsýsluréttarins, stjórnkerfið og eftirlit með starfsemi stjórnvalda, afleiðingar réttarbrota í stjórnsýslunni og loks úrbætur en nefndinni var falið að setja fram sjónarmið um leiðir sem færar eru til úrbóta í þeim tilvikum sem gefa tilefni til þess. Páll Hreinsson prófessor var skipaður formaður umræddrar nefndar sem vann skýrslu sem lögð var fyrir Alþingi á 125. löggjafarþingi. Ber skýrslan heitið Starfsskilyrði stjórnvalda. Þar er að finna fjölmargar ábendingar um atriði sem betur mega fara í starfsumgjörð stjórnvalda. Þar má nefna setningu siðareglna, stofnun lagaskrifstofu fyrir Stjórnarráðið, betra skipulag á menntun starfsmanna, t.d. í formi stjórnsýsluskóla, mótun framtíðarstefnu fyrir þróun stjórnsýslukerfisins, m.a. að því er varðar þörf á sjálfstæðum stjórnsýslunefndum og skýrari reglur um upplýsingarétt þingmanna, og þagnarskyldu opinberra starfsmanna. Þegar tillögurnar eru lesnar nú 11 árum síðar kemur í ljós að fæstar þeirra hafa náð fram að ganga. Árið 2006 gaf fjármálaráðuneytið reyndar út viðmið fyrir góða starfshætti ríkisstarfsmanna. Ekki eru þar hins vegar nein ákvæði um eftirlit með viðmiðunum eða afleiðingar þess ef gegn þeim er brotið. Þeim hefur heldur ekki verið fylgt nægilega eftir með fræðslu til starfsmanna. Núverandi ríkisstjórn hefur hins vegar sett margháttaða vinnu af stað sem svarar mörgu af því sem kemur fram í skýrslu Páls Hreinssonar. Má þar nefna stofnun lagaskrifstofu í forsætisráðuneytinu í nóvember sl. sem mun hafa það hlutverk að móta gæðakröfur til lagafrumvarpa ríkisstjórnarinnar og fylgja þeim eftir. Þá er að störfum nefnd um endurskoðun laga um Stjórnarráð Íslands sem falið hefur verið að gera tillögur m.a. um innra skipulag ráðuneyta og samskipti ráðuneyta og ríkisstofnana. Þá er að störfum nefnd um endurskoðun laga um Stjórnarráð Íslands sem falið hefur verið að gera tillögur er auki sveigjanleika innan ráðuneyta og stofnana og tryggi jafnframt að þekking og mannauður sé nýttur til fulls eftir því sem verkefni og áherslur breytast. Nefndin skal fyrir 1. apríl næstkomandi skila tillögum um eftirfarandi atriði: Innra skipulag ráðuneyta og starfsheiti starfsmanna, sveigjanleika í starfsmannahaldi innan ráðuneyta og milli ráðuneyta og stofnana og heimildir til flutnings embættismanna og annarra starfsmanna innan Stjórnarráðsins, ráðningar í störf hjá hinu opinbera og þar með talið auglýsingaskylda starfa og frávik frá þeirri skyldu, m.a. vegna tímabundinna aðstæðna, málsmeðferð við veitingu áminninga og starfslok embættismanna og annarra starfsmanna ráðuneyta og stofnana og stöðu pólitískra aðstoðarmanna ráðherra. Í seinni áfanga á nefndin síðan að gera tillögur um samskipti og samráð milli ráðuneyta og forustuhlutverk forsætisráðuneytisins, samskipta milli ráðuneyta og ríkisstofnana og starfshætti ríkisstjórnar. Önnur nefnd undir formennsku Trausta Fannars Valssonar lektors er að endurskoða upplýsingalögin og mun m.a. taka á ákvæðum um þagnarskyldu. Ef við víkjum þá aftur að þessu frumvarpi sem er til umræðu þá má segja að eftir bankahrunið hafi aldrei verið meiri þörf á því að setja stjórnsýslunni og störfum ráðherra skýrar siðareglur m.a. til að freista þess að endurreisa traust almennings til opinberra stofnana. Sú ríkisstjórn sem tók við 1. febrúar 2009 beitti sér strax fyrir ýmsum úrbótum í samræmi við ákvæði stjórnarsáttmálans um bætt siðferði í stjórnsýslunni. Starfshópur var m.a. settur á laggirnar sem skyldi leggja drög að siðareglum. Hann skilaði tillögum sínum 9. október sl. og er skýrslu hans að finna sem fylgiskjal 2 við frumvarpið sem hér er til umræðu. Þar er að finna tillögur að grunngildum stjórnsýslunnar, góðum siðvenjum í stjórnsýslu og loks siðareglum ráðherra og siðareglum starfsfólks Stjórnarráðsins. En jafnframt kom það fram í vinnu starfshópsins að æskilegt væri að skapa lagalega umgjörð um siðareglurnar þannig að ljóst væri t.d. hvert væri samspil þeirra og þeirra skyldna sem hvíla á ríkisstarfsmönnum samkvæmt lögunum. Tillögur starfshópsins um siðareglur voru kynntar bæði innan ráðuneytanna og birtar á heimasíðu forsætisráðuneytisins og kallað eftir athugasemdum. Sjálf frumvarpssmíðin hófst sl. haust og var haft samráð við umboðsmann Alþingis, einkum varðandi þau ákvæði sem snerta störf hans, starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytis og félög ríkisstarfsmanna en þau lýstu sig fylgjandi því að frumvarpið yrði lagt fram. Þá var haft samráð við forráðamenn Þjóðfundarins sem haldinn var í Reykjavík í nóvember 2009 en gera má ráð fyrir nánari samráði við þá þegar kemur að því að útfæra sjálfar siðareglurnar. Mun ég nú gera nánari grein fyrir meginefni frumvarpsins. Lagt er til að siðareglur fái lagastoð þannig að fjármálaráðherra verði falið að staðfesta almennar siðareglur fyrir starfsmenn ríkisins enda fer fjármálaráðherra með starfsmannamál ríkisins en forsætisráðherra staðfestir siðareglur fyrir ráðherra og eftir atvikum aðstoðarmenn þeirra og enn fremur siðareglur fyrir starfsmenn Stjórnarráðsins. Siðareglurnar fyrir ráðherra og starfsmenn Stjórnarráðsins munu verða sértækari en hinar almennu reglur sem fjármálaráðherra staðfestir. Eins er gert ráð fyrir að hver og ein ríkisstofnun geti sett sér siðareglur á grundvelli hinna almennu siðareglna. Gert er ráð fyrir að siðareglur séu staðfestar í kjölfar víðtæks samráðs við þá sem í hlut eiga. Eins og áður segir fylgja drög að siðareglum frumvarpi þessu sem hluti af skýrslu starfshópsins sem undirbjó frumvarpið. Samkvæmt frumvarpinu á að setja á fót sérstaka samhæfingarnefnd forsætisráðherra sem fylgist með því að siðareglur nái tilætluðum árangri og gera tillögur til stjórnvalda um leiðir til að draga úr hættu á spillingu og hagsmunaárekstrum. Samhæfingarnefndin á að hafa samráð við umboðsmann Alþingis og ríkisendurskoðanda. Þannig verði tryggt að ábendingar eftirlits embætta Alþingis um vandaða stjórnsýslu skili sér sem best til stjórnsýslunnar og þær móti verkferla, vinnu og siðareglur. Enn fremur mun samhæfingarnefndin veita umsögn um drög að siðareglum Þá mun ársskýrsla hennar vera lögð fyrir Alþingi. Þótt meginábyrgð á framfylgd siðareglna verði á herðum stjórnenda hjá ríkinu er gert ráð fyrir því til viðbótar í frumvarpinu að umboðsmaður Alþingis taki við kærum um brot á siðareglum og gefi álit samanber 2. og 3. gr. frumvarpsins. Að þessu leyti er valin önnur leið en starfshópurinn lagði til og var það gert að höfðu samráði við embætti umboðsmanns Alþingis. Jafnframt er í 4. gr. frumvarpsins kveðið skýrlega á um vernd ríkisstarfsmanna sem greina viðeigandi aðilum frá brotum á siðareglum og lögbrotum almennt sem þeir verða áskynja. Þá er í 7. og 8. gr. frumvarpsins kveðið á um að liggi fyrir að siðareglur hafi verið brotnar geti það leitt til agaviðurlaga. Til samræmis er lagt til að lögum um ráðherraábyrgð verði breytt þannig að ljóst sé að brot á siðareglum geti leitt til viðurlaga samkvæmt þeim lögum. Verði frumvarpið að lögum munu forsætisráðherra og fjármálaráðherra undirbúa setningu siðareglna á grundvelli tillagna starfshóps forsætisráðherra eins og sjá má í fylgiskjali 3 með frumvarpinu. Efnislega er ekki tekin afstaða til þess í frumvarpinu hvað eigi að standa í siðareglum. Sú vinna er eftir í kjölfar setningar lagarammans en drög liggja fyrir. Til viðbótar við það samráð sem þegar hefur farið fram er sjálfsagt í því efni að taka tillit til niðurstaðna Þjóðfundarins sem haldinn var í nóvember 2009. Álitamál er hversu ítarlegar reglurnar eiga að vera. Gera má ráð fyrir að þær reglur sem varða alla ríkisstarfsmenn verði tiltölulega almennar. Hins vegar er ástæða til að hafa reglurnar sértækari varðandi tiltekna hópa ríkisstarfsmanna og ráðherra. Vakin skal athygli á ákvæðum í drögum að siðareglum fyrir ráðherra sem lúta að samstarfi við Alþingi en þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skal sýna virkan samstarfsvilja séu störf hans rannsökuð af hálfu Alþingis eða eftirlitsstofnana Alþingis og eins þegar þingmenn óska eftir upplýsingum á grundvelli laga um þingsköp.“ Þar er einnig að finna ákvæði um hagsmunatengsl og hagsmunaárekstra, meðferð fjármuna, hegðun og framgöngu, vinnubrögð og að byggja beri ákvarðanir á bestu fáanlegum upplýsingum, upplýsingagjöf og samskiptum við samstarfsfólk og almenning. Má í þessu sambandi nefna ábendingu sem fram kemur í áliti framkvæmdastjórnar ESB um aðildarumsókn Íslands sem birt var í gær en þar er sérstaklega kallað eftir því að tekið verði á hagsmunaárekstrum vegna náinna tengsla stjórnmálamanna og viðskiptalífs. Má ætla að lögfesting frumvarpsins og setning siðareglna í kjölfarið muni mæta þessari ábendingu að verulegu leyti. Á fylgiskjali 1 er síðan að finna aðgerðaáætlun um bætt siðferði í stjórnsýslu ríkisins er lýsir því hver verði gangur mála verði frumvarpið að lögum. Virðulegi forseti. Ég tel að með því að flytja frumvarp þetta sýni ríkisstjórnin í verki að hún taki kröfuna um siðbót í opinberri stjórnsýslu alvarlega. Ekki verði látið við það sitja að setja siðareglur heldur hefur verið gaumgæfilega hugað að því hvernig siðareglurnar geti fallið að lagareglum sem gilda um störf ríkisstarfsmanna og hvernig eftirlit fræðslu og samhæfing ólíkra embætta verði sem best fyrir komið. Væntanleg skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis mun einnig færa okkur upplýsingar um annmarka í stjórnsýslunni sem verður þarft innlegg í yfirferð Alþingis á þessu frumvarpi. Að svo mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og allsherjarnefndar.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ágæta ræðu og það frumvarp sem hér liggur fyrir. Það er mjög til bóta að setja skarpari reglur um góða siði og gott siðferði. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um atriði sem ég hef svo sem spurt um áður og það eru t.d. vildarpunktar flugfélaga þar sem atvinnurekandi greiðir hærra fargjald en launþeginn nýtur vildarpunktanna og fer í ferðalag með fjölskyldu sinni fyrir lítinn pening eða minni pening. Mér skilst að þetta sé ekki einu sinni skattlagt. Er hugsað til þess að taka á þessum alþjóðlega vanda í þessum siðareglum? Þá er það spurning um dagpeninga sem oft og tíðum eru mjög rausnarlegir og ég hef líka nefnt áður að dagpeningar alþingismanna eru 80% en hótelið er greitt. Ég kem yfirleitt með mikinn afgang úr ferðum til útlanda og ég hygg að það gildi um aðra þingmenn líka. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort inni í þessu frumvarpi sé að taka á þessum vanda. Þá er það spurningin um skattfrelsi utanríkisþjónustunnar. Utanríkisþjónusta um allan heim nýtur skattfrelsis. Úti í heimi eru sérstakar verslanir þar sem utanríkisþjónustufólk getur keypt ódýran mat, ódýrar vörur, ódýrt bensín o.s.frv. Þetta er óskapleg uppspretta spillingar. Er meiningin að taka á þessum vanda og hvernig ætla menn að fara að því? Ég hef reynt það í mörg ár en er alltaf bent á að það sé ekki hægt vegna Vínarsamkomulagsins frá 1812. En auðvitað eru þetta ekkert annað en miklir hagsmunir fyrir utanríkisþjónustuna og ég vil spyrja um þessa þrjá þætti.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framlag hans til þessarar umræðu og þær fyrirspurnir sem hann leggur fram. Mér finnst full ástæða til að öll þau þrjú atriði sem hér eru nefnd verði skoðuð og það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að þetta er ekki nýtt í umræðunni, m.a. hefur hv. þingmaður áður komið með þetta inn í umræðuna. Varðandi vildarpunktana þá man ég ekki betur en að skoðað hafi verið af fjármálaráðuneytinu hvort hægt væri að taka á þessu þannig að vildarpunktarnir rynnu þá í ríkissjóð en ekki til viðkomandi starfsmanna og ég man satt að segja ekki hver var fyrirstaðan fyrir því. Það var eitthvað sem flugfélögin settu fram sjálf um að þá mundu þau bara fella niður þessa vildarpunkta eða eitthvað í þá veru en það er sjálfsagt að kynna sér það sérstaklega og spurning hvort þetta eigi heima í siðareglum. Ég skal ekki segja. Mér finnst sjálfsagt að nefndin sem fær þetta til umsagnar, allsherjarnefnd, skoði þennan þátt en að því er varðar dagpeningana sem hv. þingmaður nefndi, að bæði séu dagpeningar og síðan hótel greitt sérstaklega, þá hefur í tíð þessarar ríkisstjórnar verulega verið hreyft við dagpeningum, t.d. dagpeningum maka sem var náttúrlega alveg fáránlegt að væru greiddir. Mér finnst alveg sjálfsagt að skoða það frekar í þeim þrengingum sem við erum í hvort eigi að þrengja enn frekar að, m.a. það sem hv. þingmaður nefnir sérstaklega varðandi greiðslu á hóteli fyrir utan dagpeninga. Ég er ekki viss um að það passi inn í þessar almennu siðareglur en það er alveg sjálfsagt að skoða þetta sérstaklega. Varðandi skattfrelsi utanríkisþjónustunnar hefur hv. þingmaður nefnt þetta áður. Eins og hv. þingmaður nefnir hefur Vínarsamkomulagið verið talið vera fyrirstaða þarna. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að ég hef stundum einmitt velt þessu 

Frú forseti. Mér finnst skattfrelsi utanríkisþjónustunnar ekki hluti af kjörum starfsmannanna. Þeir eru oft að vinna hlið við hlið og jafnvel á Íslandi og eru skattfrjálsir og sá sem vinnur við hliðina á þeim er ekki skattfrjáls. Og það er ekki tekið tillit til þess í launum, ég fullyrði það. Þau eru ekki lækkuð vegna þessa. Varðandi það að við séum í þrengingum finnst mér siðareglur ekkert koma þrengingum við. Menn eiga ekki að nota stöðuna af því að það eru þrengingar til að fara að minnka þessar reglur um vildarpunkta og dagpeninga, heldur er þetta nokkuð sem býr til siðleysi í þjóðfélaginu. Það átti að skoða vildarpunktana en svo sofnaði það. Að sjálfsögðu sofnar það. Þeir sem eru að skoða málið njóta vildarpunktanna sjálfir. Það er þannig. Hvaða áhuga hafa þeir á því að geta ekki farið í ókeypis sumarleyfi, á kostnað ríkisins? Það er eins með dagpeningana. Þetta sofnar vegna þess að þeir sem fjalla um málið hafa af þessu stóran hag sjálfir. Þá gerist ekki neitt. Þarna þarf styrkari stjórn þeirra sem ráða málum. Skattfrelsi utanríkisþjónustunnar, þetta er ekkert annað en - ég veit ekki hvað á að kalla þetta, samtök allrar utanríkisþjónustu alls heimsins. Í öllum stóru stofnununum, t.d. Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, eru menn skattfrjálsir, þykjast gæta hagsmuna lítilla, fátækra barna, njóta svo sjálfir gífurlegra skattfríðinda, velferðarkerfisins og alls sem skattfríðindin eiga að standa undir. Þau keyra á sömu vegum og við og nota nákvæmlega alla þjónustu, heilbrigðisþjónustu og annað slíkt - eins og við. Þau taka hins vegar ekki þátt í kostnaðinum og það finnst mér ósiðlegt.

Virðulegi forseti. Ég er hrædd um að hv. þingmaður hafi eitthvað misskilið mál mitt áðan. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að siðareglur komi hreint ekkert þrengingum við. Þær hefði átt að vera búið að setja hér fyrir langalöngu, enda kom ég með frumvarp um það aftur og aftur - og það var á tímum góðæris. Ég tengi þetta alls ekki saman. Það sem ég nefndi var hvort ákvæði um dagpeningana ætti heima í siðareglum. Ég efaðist um það. Hitt sagði ég, að það ætti kannski að taka enn frekar á og þrengja að í dagpeningagreiðslum en gert hefur verið af hálfu þessarar ríkisstjórnar. Þess vegna getur hv. þingmaður ekki haldið því fram, eins og hv. þingmaður gerir, að ríkisstjórnin hafi ekkert gert hvað þessa þætti varðar. Hún hefur gert marga hluti til að þrengja að í dagpeningagreiðslum. Ég nefndi dagpeningagreiðslur maka, það hefur verið þrengt að í dagpeningakerfinu almennt og ég sagði að kannski væri full ástæða til að skoða það að þrengja enn frekar að í þessum málum. Varðandi vildarpunktana er alveg sjálfsagt að skoða það mál áfram. Það hefur verið gert og það er sjálfsagt að rifja upp fyrirstöðuna þegar það var skoðað. Af hverju var ekki tekið á þessum vildarpunktum? Mig minnir að það hafi verið í tíð hæstv. síðasta fjármálaráðherra, Árna Mathiesens, því var beint til hans að taka á þessum málum en ekkert var gert í tíð hans sem fjármálaráðherra. En við skulum skoða hvort núverandi fjármálaráðherra hafi einhver tök á að taka á þessu máli. Eins og ég sagði man ég ekki betur en að sett hafi verið fram einhver skýring á þessu af hálfu flugfélaganna sjálfra, um að ef fara ætti þá leið að þetta mundi ekki renna til starfsmanna heldur í ríkissjóð væru þau með einhverjar skoðanir á því og mundu skoða að þetta yrði hreinlega fellt niður. Það er sjálfsagt að skoða það og ég geri ráð fyrir að þeir þættir sem hv. þingmaður nefnir verði ræddir ásamt fleiru þegar þetta frumvarp kemur til meðferðar í allsherjarnefnd.

Frú forseti. Ég lýsi yfir mikilli ánægju með að hæstv. forsætisráðherra skuli hafa lagt fram þetta frumvarp sem felur í sér siðareglur fyrir Stjórnarráð Íslands og er vissulega í takti við þá umræðu sem nú fer fram í samfélagi okkar um það hvernig við ætlum að laga nýtt Ísland og koma kannski á fót nýjum vinnubrögðum sem ekki þekktust fyrir hrun. Þetta er einn hluti af því. Mig langar að fara yfir þessa áætlun í nokkrum orðum og spyrja hæstv. ráðherra út í nokkur efnisatriði. Áður en ég kem að frumvarpinu sjálfu langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar vegna þess að hér er verið að innleiða helming setningar í henni. Þar stendur, með leyfi frú forseta: „Verkaskipting ráðuneyta verði endurskipulögð og ráðherrum, alþingismönnum og stjórnsýslu ríkisins settar siðareglur.“ Nú er sem sagt verið að vinna í seinni hluta þessarar setningar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, núna þegar við erum að tala um að draga saman útgjöld hins opinbera, og þá kannski ekki hvað síst á hinum æðstu stöðum, því að það er verið að taka til á heilbrigðisstofnunum í landinu og víðar: Hvar stendur vinnan við að endurskipuleggja verkaskiptingu ráðuneytanna? Hvenær á að hrinda þeim mikilvægu áformum af stað? Er pólitískt svo erfitt fyrir þessa tvo flokka að fækka ráðherrum úr tólf í níu eða tíu, eða hvað veldur? Hvenær má vænta þess að verkstjórinn sjálfur, hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir, muni beita sér fyrir því að menn endurskipuleggi Stjórnarráðið núna þegar gríðarleg pressa er á ríkisstjórnina og Alþingi að draga saman og við höfum aldeilis dregið saman á vettvangi þingsins? Þetta er fyrsta spurningin vegna þess að það er sérstaklega kveðið á um þetta í stjórnarsáttmálanum um leið og siðareglurnar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í öðru lagi áður en ég fer út í siðareglurnar sem slíkar hvort það hefði staðist þær siðareglur sem hæstv. ráðherra ætlar að setja ráðherrum sínum í ríkisstjórn sinni að hafa ráðið á síðasta ári yfir 40 manns án auglýsingar. Stóðst það þær siðareglur sem hæstv. ráðherra ætlar að tala hér fyrir að hæstv. ráðherrar hafi beitt sér fyrir því að ráða einstaklinga í ráðuneyti sín án þess að störfin yrðu auglýst á meðan 16.000 Íslendingar ganga um án atvinnu, örugglega margt fólk sem hefði gjarnan viljað sækja um þau störf sem ráðherrar í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur ákváðu að auglýsa ekki? Þá aðeins að reglunum sem eru dálítið undir hæstv. ráðherra komið. Ég endurtek að ég óska hæstv. ráðherra góðs gengis í því að innleiða þessar reglur. Ég velti fyrir mér umfjöllun um vinnubrögð í til að mynda 4. kafla skýrslu siðareglnanna af því að mér finnst dálítið huglægt hvernig menn meta þetta. Í 3. lið segir, með leyfi frú forseta: „Ráðherra gerir skýran greinarmun á flokkspólitísku starfi, svo sem í tengslum við kosningar, og verkefnum ráðuneytis síns hverju sinni. Hann felur starfsmönnum ráðuneyta, öðrum en aðstoðarmanni, ekki verkefni sem tengjast stjórnmálastarfi hans.“ Hæstv. ráðherrar hafa ýmiss konar fríðindi eins og við þekkjum. Tökum sem dæmi bílstjóra, ef það væri flokksstjórnarfundur hjá Samfylkingunni sem er vissulega á hinum pólitíska vettvangi, mætti þá ráðherrabílstjórinn ekki aka hæstv. forsætisráðherra úr forsætisráðuneytinu á þann fund? Þetta er spurning sem menn verða að svara og við hljótum að velta fyrir okkur hvað á að gera ef menn gerast mjög brotlegir við þessar reglur. Hver verða viðurlögin? Þurfa hæstv. ráðherrar að segja af sér? Hversu langt á að ganga? Hversu hörð ætlar hæstv. forsætisráðherra sér að vera við innleiðingu þessara reglna? Ég velti fyrir mér í 2. lið hvort hæstv. ráðherra ætli að innleiða það sem segir í einum punktinum: „Útgjöld vegna ferðalaga, veisluhalda, gestamóttöku o.þ.h. ber að takmarka við það sem nauðsynlegt er vegna skyldna embættisins.“ Hver á að meta þetta? Er það hæstv. forsætisráðherra eða eigum við að fá Ríkisendurskoðun til að meta þetta? Þetta er nokkuð sem við þurfum að fá útskýringar á eins og með allt eftirlit með þessari almennu stjórnsýslu. Ég velti öðru fyrir mér sem auðvitað er álitamál. Í öðrum kafla þessarar skýrslu starfshópsins segir, með leyfi frú forseta: „Ráðherra gerist ekki sérstakur fulltrúi eða talsmaður einstakra fyrirtækja innan lands eða á erlendum vettvangi.“ Er þetta þá skýlaust bann við því að ráðherrar fari út og tali jafnvel við þjóðhöfðingja annarra landa um einhver verkefni íslenskra fyrirtækja, jafnvel sem eru ekki í neinni samkeppni innan lands? Bannar hæstv. forsætisráðherra ráðherrum að fara með viðkomandi fyrirtækjum út? Ég veit að reynslan hefur verið misjöfn en menn mega ekki vera fullkaþólskir þegar kemur að þessum málum. Það geta komið upp einstök atriði þar sem viðkomandi erindrekstur ráðherra ætti fullan rétt á sér. Eins velti ég fyrir mér upplýsingagjöf. Við þekkjum það í þinginu að oft svara hæstv. ráðherrar fyrirspurnum sem við þingmenn beinum til þeirra á vettvangi þingsins of seint, jafnvel allt of seint. Hér stendur í reglunum, með leyfi frú forseta: „Ráðherra veitir þær upplýsingar sem lög kveða á um“ - væntanlega þingskapalög - „að veita skuli fljótt og vel og sér til þess að starfsmenn ráðuneytis hans vinni í sama anda.“ Hvað mun gerast gagnvart siðareglum ef ráðherrar í ríkisstjórn verða brotlegir við þetta ákvæði siðareglnanna? Það sem ég er í raun og veru að hugsa um, um leið og ég fagna góðum anda í þessu, er að mönnum sé alvara með það sem sett er á blað, að því verði fylgt eftir. Af hverju segi ég þetta? Ég segi það ekki að ástæðulausu. Um leið og ég lýsi mig fylgjandi meginanda þessa frumvarps er ég bara ekki viss um að ríkisstjórnin  Menn tala um sóknaráætlun í dag. Þetta eru voðalega flott orð og maður getur verið sammála svo mörgu sem í þessu stendur, en eigum við ekki aðeins að horfa til þess hvað þessi sama ríkisstjórn hefur lagt á borð fyrir okkur þingmenn, og ekki síst almenning í landinu, og vakið gríðarlegar væntingar? Þess vegna er mikilvægt að fá það bara skýrt frá hæstv. forsætisráðherra hvort menn meini í raun og veru eitthvað með þessu. Ég ætla að vitna til reynslunnar, ég ætla að fara eitt ár aftur í tímann þegar hæstv. forsætisráðherra, hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. iðnaðarráðherra kynntu stórkostlegar tillögur, með leyfi frú forseta: „Ríkisstjórnin hyggst skapa 4.000 ný ársverk.“ Gríðarlegar væntingar urðu þessu samfara í samfélaginu. Ríkisstjórnin sagði okkur í stjórnarandstöðunni: Hættið þessari svartsýni, hér er allt á fleygiferð. Það er ár síðan. Er ekki ágætt að við gerum þessa áætlun upp áður en við klárum umfjöllun um það mál sem hér liggur fyrir? Það var gert ráð fyrir að virkjun við Búðarháls og orkuiðnaður mundu skapa 2.000 ný störf. Hvar eru þessi 2.000 störf sem ríkisstjórnin lofaði? Jú, það er búið að endurnýja áætlunina með fréttatilkynningu frá iðnaðarráðherra ári síðar þar sem segir að gert sé ráð fyrir undirbúningsframkvæmdum við Búðarhálsvirkjun sem munu skapa 30–40 störf. Það voru 2.000 fyrir einu ári. Það er eðlilegt að hæstv. forsætisráðherra hlæi að þessu vegna þess að þetta er hlægilegt. Það er ekki mikið að marka slíka áætlanagerð ef við horfum á efndirnar. Það átti að skapa 110 störf vegna ofanflóða- og snjóflóðavarna. Það átti að verja til þess 1 milljarði kr., þar af 500 millj. kr. til Neskaupstaðar. Hver var svo ákvörðun ríkisstjórnarinnar um snjóflóðavarnir í Neskaupstað sem var helmingurinn af þessum áætlunum? Slegnar af eftir einungis nokkra mánuði frá þessari sóknaráætlun sem ríkisstjórnin kynnti fyrir ári. 
             Í áætlanagerð ríkisstjórnarinnar var líka fjölgun starfa í sjávarútvegi vegna minni útflutnings óunnins fisks. 300 störf, takk fyrir. Hvað hefur orðið um efndir þeirra loforða ríkisstjórnarinnar sem eru rétt eins árs gömul í dag? Mér finnst mikilvægt að hæstv. forsætisráðherra upplýsi okkur um það í ljósi þess hversu glæsilegur blaðamannafundurinn var sem hæstv. forsætisráðherra boðaði til. Hvar eru efndirnar eftir áætlanagerð sem ríkisstjórnin er að beita sér fyrir? Svo kemur það fyndnasta, það átti að efla íslenska kvikmyndagerð. Það átti að skapa 120 ársverk í íslenskri kvikmyndagerð. Hverjar eru efndir þess? Efndirnar eru þær að íslenskir leikarar mótmæla nú í stríðum straumum opinberlega niðurskurði til íslenskrar kvikmyndagerðar ári eftir að ríkisstjórnin boðaði til fjölmiðlaveislu og tilkynnti um 4.000 ný ársverk og sagði okkur í stjórnarandstöðunni í hinu orðinu: Verið ekki svona svartsýn. Það er eðlilegt að við spyrjum þegar við sjáum metnaðarfullt plagg um siðareglur innan Stjórnarráðsins, í ljósi starfa án staðsetningar, sóknaráætlunar og 4.000 nýrra starfa, hvort hér fylgi raunverulegur hugur máli. Ég lýsi yfir stuðningi við þetta mál en við í stjórnarandstöðunni ráðum náttúrlega ekki för í landinu, það er sjálft framkvæmdarvaldið sem ætlar að setja sjálfu sér siðareglurnar og hafa eftirfylgd með því. Ég spurði nokkurra spurninga um hvað mundi gerast og hvernig hæstv. forsætisráðherra mundi bregðast við ef ráðherrar í hæstv. ríkisstjórn mundu ekki virða viðkomandi siðareglur. Væri það hreinlega brottrekstrarsök, eða hvað? Ég á von á því að hæstv. forsætisráðherra svari þeirri fyrirspurn minni hvort 42 ráðningar inn í ráðuneytin án þess að hafa auglýst viðkomandi störf mundu standast þessar siðareglur. Það er mikilvægt að vita hvert ríkisstjórnin stefnir og hversu hörð þessi viðurlög eiga að vera eða öllu heldur hversu fast ríkisstjórnin ætlar að fylgja þessari áætlun eftir eins og öllum hinum sem ég hef nefnt hérna. Það stendur ekki steinn yfir steini. Hlutverk þingsins er fyrst og fremst að veita framkvæmdarvaldinu nauðsynlegt aðhald og þess vegna held ég að það sé nauðsynlegt að hæstv. forsætisráðherra geri í þessari umræðu hreint fyrir sínum dyrum þegar kemur að því að ræða ýmiss konar sóknaráætlanir ríkisstjórnarinnar. Það verður að vera eitthvað að marka það sem menn boða. Það er ekki nóg að viðhafa falleg orð, halda glæsilega blaðamannafundi, tilkynna frumvarp til laga um siðareglur á Stjórnarráði Íslands, sem ég styð, ef efndirnar eru ekki meiri en raun ber vitni. Þess vegna er mikilvægt áður en þessari umræðu lýkur að hæstv. forsætisráðherra geri grein fyrir því hvernig hún ætli sér að standa að því að koma þessum siðareglum á fót. Ég endurtek enn og aftur að við framsóknarmenn erum hlynntir því að slíkar reglur verði settar á jafnt í þinginu og í Stjórnarráðinu, það er nauðsynlegt. Því miður eru efndir ríkisstjórnarinnar ansi litlar þegar kemur að framkvæmd þessara áætlana. Ég vonast svo til þess að sú nefnd sem mun fara yfir þetta mál, allsherjarnefnd mundi ég halda, fari mjög vandlega yfir málið. Vonandi hefur einhver nefndarmannanna hlustað á það sem ég hef haft fram að færa í þessari umræðu vegna þess að fjölmörg álitamál koma upp við að lesa þetta ágæta plagg. Ég endurtek enn og aftur að þetta mega ekki verða orðin tóm, eitthvað á blaði án þess að raunverulegar aðgerðir fylgi. Við þurfum aðgerðir á Íslandi í dag en ekki einhvern fagurgala.

Frú forseti. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson hefur gert mjög vel grein fyrir áætlunarbúskap ríkisstjórnarinnar sem er orð sem var okkur mjög tamt á fyrri áratugum en hefur nú skotið upp kollinum á ný í mínum huga þegar litið er til þeirra stöðugu áætlana sem koma frá hæstv. ríkisstjórn og maður spyr sig að því hverjar efndirnar verði. Hér er komið fram frumvarp til breytinga á lögum um Stjórnarráð hvað varðar siðareglur. Við munum að sjálfsögðu fara rækilega yfir þetta mál í allsherjarnefnd en ég verð að segja strax í upphafi að auðvitað er það góðra gjalda vert að setja siðareglur og ég hygg að það hafi líka verið ráðgert í tíð fyrri ríkisstjórnar sem Sjálfstæðisflokkurinn átti aðild að. Menn verða samt að gæta sín á því að gera ekki meira úr siðareglum en efni þeirra gefur til kynna. Víða um lönd hafa siðareglur verið settar og það þarf ekki að fjölyrða um að á vettvangi hins fallna fjármálakerfis voru til gríðarlega margar siðareglur, siðareglur fjármálafyrirtækja voru til, siðareglur hjá Kauphöll Íslands voru til, alls konar siðareglur hafa verið settar en þær geta því miður orðið aðeins orð á blaði vegna þess að við siðareglum eru engin tæk viðurlög sem neinu nemur. Þetta þarf að hafa í huga þegar litið er til siðareglna, jafn mikilvægar og þær eru, ég geri ekki lítið úr því en það þarf samt að setja þetta í ákveðið samhengi. Það er líka ástæða til þess og mig langar að fá svör við því frá hæstv. forsætisráðherra, nú þegar hún fer væntanlega með lokaræðu sína í þessari umræðu: Hvernig er samspilið á milli þessarar nefndar sem hér er talað um, samhæfingarnefndar um siðferðisleg viðmið fyrir stjórnsýsluna, og annarra stofnana sem þegar eru á Íslandi og hafa eftirlit með stjórnsýslunni? Þar er ég sérstaklega að hugsa um umboðsmann Alþingis því að þessi nefnd hefur mjög háleit markmið í sínum störfum. Hún þarf að stuðla að því að siðferðisleg viðmið séu í hávegum höfð, hún þarf að veita umsagnir og hjálpa til með siðareglur, sinna upplýsingaöflun og stuðla að því að brugðist sé með samhæfðum hætti við ábendingum eftirlitsembætta Alþingis og þar er um umboðsmann að ræða. Einnig þarf hún að taka þátt í ýmiss konar samstarfi og hún þarf að gefa forsætisráðherra árlega skýrslu um starf sitt, það kemur fram í 1. mgr. Slíka skýrslu þarf að ræða á Alþingi og þar eiga að vera aðgerðir til efla traust á stjórnsýslunni, draga úr hættu á spillingu og vanda betur til verka. Hér er um að ræða ákveðna skörun við starf umboðsmanns Alþingis og raunar kemur fram í lokasetningunni í þessari grein að það þurfi að hafa reglulegt samráð við umboðsmann Alþingis og Ríkisendurskoðun. Þegar menn setja svona reglur og í rauninni lagaramma utan um reglurnar - það ætti að vera til merkis um það hversu mikilvægt þetta er í augum ríkisstjórnarinnar þegar sett er um þetta sérstök umgjörð með lögum - þá þarf að velta fyrir sér hvernig þetta rímar við þau embætti sem þegar eru til staðar og að þetta verði ekki til þess að draga úr því mikilvæga hlutverki sem umboðsmaður Alþingis hefur í stjórnsýslunni. Mig langar til að spyrja hvernig samráði var háttað við umboðsmann Alþingis við að semja þessar reglur og nánar um það hvernig menn hugsa sér að halda áfram með þetta. Einnig langar mig að spyrja hvort það hafi verið rætt á vegum forsætisráðuneytisins hvernig ætti að fara með ef ekki væri farið að þessum reglum. Hvernig ætla menn að bregðast við því og hvernig hugsa menn sér að það muni ríma við lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins? Á að fara í áminningakerfið? Hvernig er það allt saman hugsað? Það þarf að hafa heildarmyndina fyrir framan sig. Ég geri ráð fyrir að þessu verði vísað til allsherjarnefndar og það er mikilvægt að hún skoði þetta mál mjög rækilega. Hitt er svo annað mál að það er dálítið kúnstugt, frú forseti, að ræða þetta frumvarp í dag. Í morgun vorum við önnum kafin við að fresta nauðungarsölum til 31. október á þessu ári. Í þriðja skipti frestuðum við nauðungarsölum á Alþingi.

Enn eina ferðina.

Í fyrsta skipti var það held ég í febrúar á síðasta ári og þá var það í mjög takmarkaðan tíma til að gefa ríkisstjórninni svigrúm til að koma með aðgerðir til að hjálpa heimilunum í landinu. Síðan höfum við í tvígang þurft að fresta þessum nauðungarsölum og nú þurfti allsherjarnefnd í málsmeðferð sinni að lengja þann frest sem hæstv. dómsmálaráðherra hafði gert ráð fyrir og nauðungarsölu verður frestað fram til 31. október. Af hverju er ég að nefna þetta? Vegna þess að það er átakanlegt við þær aðstæður sem hér eru að við séum stöðugt að bregðast við aðstæðum sem ganga ekki eftir. Alls kyns áætlanir til langs tíma eru lagðar fram sem hafa ekkert að gera með þann mikla vanda sem við erum í núna. Þessi sóknaráætlun sem var til umræðu í síðustu viku er líka góðra gjalda verð og ég get tekið undir það sem þar segir um mikilvægi þess að samræma þær áætlanir sem eru gerðar á vegum ríkisins en það vantar aðgerðir til að bregðast við því ástandi sem nú er. Hvað varðar þessa nauðungarsölu vil ég benda á, vegna þess að hæstv. forsætisráðherra situr hér - það er ágætt að hafa hana undir þessari umræðu og geta þá í leiðinni bent á aðrar þær áætlanir sem ekki hafa gengið eftir - að ég held að það sé mikilvægt varðandi vanda heimilanna að hann er ekki hægt að leysa á sviði fullnusturéttarfarsins og hann er heldur ekki félagslegt vandamál. Þetta er efnahagsleg ógn sem steðjar að Íslandi og það þarf að taka á þessu með þeim hætti. Þetta er efnahagsleg ógn, þetta ógnar þjóðhagslegu öryggi þjóðarinnar og það þarf að bregðast harkalega við þessu áður en við förum í haust að framlengja nauðungarsölu enn á ný. Nota bene, nauðungarsölurnar sem frestast eru allar á fullum dráttarvöxtum svo þetta er sýnd veiði en ekki gefin fyrir heimilin í landinu. Ég held að þetta sé allt saman mikilvægt þegar litið er til þeirra mála sem ríkisstjórnin setur í forgrunn. Í aðdraganda kosninga í vor sagði ríkisstjórnin að hefja þyrfti mikið átak í atvinnumálum, það þyrfti að reisa skjaldborg um heimilin og byggja velferðarbrú. Það þyrfti að ráðast í það verkefni strax og það væri komið nóg af því verkleysi sem hefði einkennt forustu fyrri ríkisstjórnar, sagði nýja ríkisstjórnin. Nú ætti að taka til hendinni og fara að byggja brýr.

Hvar eru þær?

Nú skyldu sköpuð störf. Ég lýsi eftir þessum velferðarbrúm og skjaldborgum og ég lýsi líka eftir þessum 4.000 ársverkum, nú þegar atvinnuleysið vex sífellt og við erum stöðugt hrædd um að fólk flytji burt frá landinu. Við slíkar aðstæður er von að maður spyrji hvort það sé brýnasta verkefnið - ég get ekki annað en tekið undir margt af því sem kemur fram í þessu frumvarpi en er þetta brýnasta verkefnið á borði ríkisstjórnarinnar núna? Hvar eru allar þær tillögur um hvernig halda eigi áfram að reisa atvinnulífið við? Hvernig stendur á því t.d. að sú niðurstaða sem kemur frá hæstv. iðnaðarráðherra, Katrínu Júlíusdóttur, hvað varðar uppbyggingu á orkufrekum iðnaði á suðvesturhorninu er allt í einu orðin að 30 störfum? Hvað hefur eiginlega gerst? Þetta hefur allt skroppið saman. Þetta er mjög alvarlegt mál, frú forseti. Það verður ekki búið við þennan áætlunarbúskap mikið lengur. Ég held að það sé kominn tími til þess að hæstv. ríkisstjórn snúi sér að því mikilvæga verkefni að reisa efnahagslífið við. Stjórnarandstaðan hefur verið reiðubúin til að taka þátt í því með ríkisstjórninni. Við höfum fulltrúa hjá hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra í því verkefni að leysa úr skuldavanda heimilanna. Okkur hefur því miður þótt heldur hægt ganga. Hvað varðar atvinnumál þá liggur fyrir að stjórnarandstöðuflokkarnir eru mjög áfram um að byggja upp atvinnu í landinu. Það er alveg klárt mál en hér fer tíminn því miður í að ræða áætlunarbúskap, eitthvað sem gerist eftir mörg ár. Þótt það sé mjög gott að huga að framtíðinni í leiðinni þarf að líta til þess sem er að gerast núna. Það er ekki hægt að bíða lengur með þetta. Vandinn er að verða allt of stór fyrir okkur. Hvert er eiginlega hlutverk Alþingis Íslendinga? Er ekki kominn tími til að við tökum á og tökum þær ákvarðanir sem nauðsynlegt er að taka? Hér var utandagskrárumræða í dag. Menn hafa miklar áhyggjur af því sem er að gerast í bönkunum og það er alveg rétt að við verðum auðvitað að treysta því að markaðurinn sjái um hlutina með þeim hætti sem við höfum hingað til haldið að væri best. Stundum þarf samt að hjálpa mönnum af stað og það þarf að skapa reglur og umgjörð. Ég spyr hvort ekki sé kominn tími fyrir okkur alþingismenn að snúa okkur að því að koma að eigin frumkvæði inn með mál sem hjálpa til í þessu erfiða ástandi sem hér er nú. Þetta mál ásamt sóknaráætlun 20/20 er nú á leið inn í allsherjarnefnd þar sem þetta verður tekið til umfjöllunar. Þar eru líka önnur mál sem ekki komast á dagskrá en varða mjög mikilvæga hagsmuni Íslendinga, t.d. hvað varðar gengistryggðu lánin, mál frá hv. þm. Eygló Harðardóttur sem snýr að því að þeim málum verði flýtt sem þurfa að fara til Hæstaréttar út af gengistryggðu lánunum. Það verður að forgangsraða í þágu fjölskyldnanna í landinu, frú forseti, og þótt það sé prýðilegt að setja siðareglur um starfsmenn Stjórnarráðsins og það megi fara í það verkefni þarf fyrst og fremst að huga að heimilunum í landinu. Hæstv. forsætisráðherra hefur fram að þessu haft - ég veit að hún ætti að bera hag þeirra fyrir brjósti, ég trúi ekki öðru en svo sé og veit það. Það verður að snúa sér að þessum verkefnum. Þetta er orðið mjög brýnt og það verður ekki beðið með þetta lengur.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breyting á lögum um Stjórnarráð Íslands og fleiri lögum og það fjallar aðallega um siðareglur. Ég verð að taka fram strax að ég er mjög hlynntur því að menn hugleiði gott siðferði og hluti af því eru siðareglur þannig að ég er ekki á móti frumvarpinu sem slíku. Hins vegar vil ég benda á að sá sem segir oftast: Þetta er alveg satt. Það er yfirleitt lygarinn, frú forseti. Þjóðfélagið byggir á trausti og öll samskipti fólks snúast um það að menn geti treyst hver öðrum. Öndvert við það sem margir halda, sérstaklega vinstri menn, er mjög mikið traust í atvinnulífinu, það byggir á trausti og heiðarleika því að heiðarleiki er grundvöllur trausts. Með einu óheiðarlegu bragði er hægt að eyðileggja traust á fimm mínútum sem tekur fimm ár að byggja upp aftur, því sá sem lendir í því man alla tíð hver það var sem sveik hann og það getur tekið viðkomandi mörg ár, eins og ég sagði, að byggja aftur upp það traust sem eyðilagt var. Þess vegna er heiðarleiki mjög mikilvægur eiginleiki í þjóðfélaginu, enda stendur í Hávamálum, þetta eru ekki ný sannindi en með leyfi frú forseta - ég les þetta reyndar ekki upp, ég bara kann þetta: En orðstír deyr aldregi hveim er sér góðan getur. Það þurfti engar siðareglur til. Menn vissu hvað orðstír var, það þurfti ekki skrifaðar reglur og það má jafnvel halda því fram að skrifaðar reglur geti verið skálkaskjól fyrir þá sem eru óheiðarlegir. Þeir geta haldið sig nákvæmlega að reglunum en farið svo í kringum þær þannig að þetta er dálítið vandmeðfarið allt saman. Ég hef stundum velt fyrir mér verðmæti heiðarleikans fyrir einstaklinginn og verðmætið er raunverulegt. Venjulegur maður sem er almennt þekktur fyrir að vera heiðarlegur fær lán hvar sem er, honum er treyst, menn trúa honum o.s.frv. Sá sem er óheiðarlegur er sannanlega verr settur. Sá sem er heiðarlegur á ákveðna eign sem er akkúrat orðstírinn og fyrirtæki hafa líka orðstír, það er svo merkilegt. Fyrirtæki geta verið kraftmikil, ung, dugleg, sparsöm eða hvað sem er. Fyrirtæki hafa eins og einstaklingar persónulega eiginleika og þau geta líka verið óheiðarleg og fólk treystir ekki ákveðnum fyrirtækjum. Það er mjög einfalt. Ég er nærri sannfærður um það að allir hv. þingmenn vita um eitthvert fyrirtæki sem þeir treysta ekki og þeir vita líka um eitthvert annað fyrirtæki sem þeir treysta fullkomlega. Fyrirtæki er náttúrlega ekkert annað en starfsfólkið sem vinnur þar þannig að traustið er summa af viðhorfum til viðkomandi starfsmanna. Þjóðfélög hafa líka heiðarleika. Við þekkjum þjóðfélög eins og Rússland fyrir og eftir fall. Fyrir fall var óheiðarleikinn opinber, þ.e. spilling og óheiðarleiki, og eiginlega voru vondir siðir innbyggðir í lögreglukerfið o.s.frv. og síðan voru glæpirnir, merkilegt nokk, einkavæddir. Í þessu mikla ríki sem er bæði með mikla og góða menntun, hún er virkilega góð í Rússlandi, og miklar auðlindir, var sárafátækt og er enn vegna þess að það vantar heiðarleika. Heiðarleiki er verðmæti fyrir þjóðfélag, verðmæti vegna þess að það er hægt að gera samninga fólks á milli og menn treysta þeim, þeir eru réttir. Þeir þurfa ekki að vera skriflegir, þeir geta verið munnlegir, sanngjarnir. Menn geta sagt: Ég skal kaupa af þér þennan bíl á þetta mikið. Og svo kemur í ljós viku seinna að bremsurnar voru bilaðar og hvorugur vissi það og þá segir vinurinn sem keypti: Heyrðu, ég var að kaupa bílinn, við gerðum reyndar engan samning en bremsurnar eru bilaðar. Þá segir hinn, af því að hann er sanngjarn: Ég skal slá af þessu 100 þúsund kall. Heiðarlegt og sanngjarnt þjóðfélag er verðmæti í sjálfu sér. Þess vegna er mjög mikilvægt að menn standi vörð um heiðarleikann og það er ekkert undarlegt að á þjóðfundinum sem haldinn var fyrir skömmu hafi heiðarleikinn verið einmitt númer eitt. Heiðarleikinn er grundvöllur trausts og því miður, frú forseti, er það traustið sem fór í hruninu og traustið er mjög illa laskað í dag og þess vegna er mjög mikilvægt að við byggjum það upp aftur öllsömul, allir Íslendingar, ekki bara þingmenn. Hluti af því gæti verið þessar reglur sem við erum að setja á blað, gæti verið segi ég því það er hvernig þessu er framfylgt sem skiptir öllu máli. Ef þeir sem framfylgja reglunum eru ekki heiðarlegir verður ekkert úr þessu, en ef þeir eru heiðarlegir í sjálfu sér munu þessar reglur verða góðar en þá þarf þær heldur ekki. Það er svo merkilegt. En þær geta hugsanlega veitt einhverjum sem eru svolítið tvístígandi ákveðinn stuðning. Ég held að við höfum sjaldan verið í jafnmikilli þörf fyrir heiðarleika og einmitt núna.  Ég hef dálítið saknað þess, frú forseti, að ríkisstjórnin sem hefur nú starfað í rúmt ár - eitt ár og einn mánuð og eitthvað betur,  Ég mun styðja þetta frumvarp. Ég vil að hv. nefnd sem fær það til umfjöllunar fari vandlega í gegnum það hvort breyta megi einhverju, fari sérstaklega í gegnum þá þætti sem ég nefndi í andsvari mínu áðan við hæstv. forsætisráðherra, um vildarpunktana, dagpeningana og skattfrelsi utanríkisþjónustunnar, hvort ekki sé hægt að ná þessu niður einhvern veginn vegna þess að þessi þrjú atriði og hugsanlega miklu fleiri búa til siðspillingu, búa til siðrof, t.d. dagpeningar, sá sem hagnast á þeim veit að það er ósiðlegt. Eins er með vildarpunktana. Þeir sem fara í ferðalag í sumar og njóta vildarpunkta vita nákvæmlega að þetta er ekki rétt og það er slæmt því um leið og menn eru komnir út á þessa braut er svo auðvelt að halda áfram á henni. Það er mikilvægt að menn hafi góða siði og góðar reglur í heiðri. Sérstaklega vil ég minna á það að þeir sem segja oftast: Þetta er alveg satt eða þetta er staðreynd. Það eru helst þeir sem eru lygarar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þær umræður sem orðið hafa um frumvarpið þó að vissulega megi segja að þær hafi, eins og stundum gerist, farið nokkuð út fyrir frumvarpið og nokkuð út um víðan völl, um það sem mönnum liggur á hjarta og er alveg skiljanlegt. Ég geri engar athugasemdir við það að fjallað hafi verið um áætlanir í atvinnuuppbyggingu og stöðu heimila o.s.frv. Ég vil þakka síðasta þingmanni fyrir ræðu hans. Það er ekki oft sem ég er sammála málflutningi Péturs H. Blöndals en ræðan sem hann flutti var mjög góð og ég get fyllilega tekið undir margt af því sem þar kom fram. Það er alveg satt og rétt, sem var kjarninn í ræðu hans, að það sem við þurfum mest á að halda er að byggja upp það laskaða traust sem er alltumlykjandi í samfélaginu gagnvart stjórnmálamönnum, stjórnmálalífinu mjög mikið, fjármálalífinu o.s.frv. Það er mikilvæg dyggð, ekki síst hjá stjórnmálamönnum, að byggja á heiðarleika og hafa siðferðiskenndina og siðferðisvitundina á vakt í störfum sínum. Mér fannst þetta vera boðskapur þingmannsins sem ég tek mjög undir og hef talað í samræmi við það í gegnum árin. Það er alveg rétt sem fram kom hjá einum hv. þingmanni að ekki á að gera meira úr siðareglum en efni standa til. Siðareglur geta verið dauður bókstafur á blaði ef þeim er ekki framfylgt og náið og gott eftirlit haft með því að það sé gert. Ég tel að sett sé fyrir það í frumvarpinu, að það sé hugmyndin að gera það með þessari samhæfingarnefnd og með þeim ákvæðum sem eru í frumvarpinu um umboðsmann Alþingis. Ég vil taka fram að frumvarpið var unnið í mjög nánu og góðu samráði við umboðsmann Alþingis, um þann kafla sem að honum snýr, og samráð og samstarf sem þarf að vera milli samhæfingarnefndarinnar og samráð við eftirlitsembætti Alþingis, hvort sem það er Ríkisendurskoðun eða umboðsmaður Alþingis. Það kemur beinlínis fram, en það hefur kannski ekki verið lesið ítarlega af þeim sem um þetta spurði, hvernig hafa ætti þetta eftirlit. Það kemur fram á bls. 13, um 2. og 3. gr. Þar stendur: „Í þessum ákvæðum frumvarpsins eru lagðar til breytingar á lögum um umboðsmann Alþingis nr. 85/1997. Þar er tekið af skarið um að umboðsmaður Alþingis hafi það hlutverk að hafa eftirlit með siðareglum sem settar hafa verið í stjórnsýslu ríkisins …“ Af því að meira var spurt um það við hvern hefði verið haft samráð er heill kafli um það í frumvarpinu. Haft var samráð við mjög marga aðila um þetta, á bls. 18 er heill kafli um samráð. Haft var samráð við Félag starfsmanna Stjórnarráðsins, skrifstofustjóra lagaskrifstofu ráðuneytanna, fundað með umboðsmanni Alþingis og Vilhjálmi Árnasyni prófessor, sem á sæti í vinnuhóp um siðferði, en hann starfar með rannsóknarnefnd Alþingis um bankahrunið. Drögin voru kynnt almenningi á heimasíðu forsætisráðuneytisins. Almenningi var gefið færi á að gera athugasemdir við frumvarpið - það er kannski ekki oft sem það er gert og mætti taka það til fyrirmyndar - um það sem fram kemur í þessu frumvarpi. Ég tel því að haft hafi verið ítarlegt og gott samráð við þá aðila sem rétt og skylt var að hafa samráð við. Það er hugmyndin að þessar reglur sem á að fara að vinna, verði frumvarp þetta að lögum, verði unnar í nánu samráði við þá sem við þetta eiga að búa eins og starfsmannafélögin hjá hinu opinbera. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson setti t.d. fram ýmsar spurningar um drögin sem hér eru sett fram, að því er varðar þær siðareglur sem yrðu þá settar í framhaldi af því að frumvarpið yrði að lögum. Þetta eru bara drög, eins og hér er nefnt, og þingið getur haft öll þau áhrif sem það vill á þetta í nefndaráliti sínu og í umfjöllun um þetta mál á þinginu. Ég vil líka nefna það, af því að verið er að tala um að siðareglur séu ekki allt - og ég tek undir það - og víða hafi verið settar siðareglur sem ekki hafa komið að gagni, að fyrir nokkrum árum voru settar siðareglur um viðskiptalífið, sem viðskiptalífið setti sér sjálft, og ég held að við getum öll verið sammála um það að þær voru ekki mikils virði og þess vegna er eftirfylgnin mjög mikilvæg. Ég vil líka tala um það að Alþingi hefur áður fjallað um þetta mál. Við fjölluðum t.d. um tillögur sem ég flutti árið 1998, um bætt siðferði í stjórnsýslunni, og Alþingi samþykkti þá tillögu. Það var rituð heil bók, heil skýrsla, sem fékk mikla útbreiðslu sem Páll Hreinsson stýrði. Það eru 11–12 ár síðan. Það hefur ekkert verið gert með þær tillögur sem liggja fyrir í þeirri skýrslu. Ég held að það sé góð og gild spurning að spyrja hvort þetta hrun hefði orðið með þeim hætti sem það varð ef unnið hefði verið í samræmi við þá skýrslu, um bætt starfsskilyrði í stjórnsýslunni, ef fyrir 11–12 árum hefði verið unnið við ýmsar úrbætur sem þar voru settar fram. Eins og ég nefndi í framsögu minni er ég að láta vinna tillögur og hugmyndir um það að bæta ýmsa starfshætti innan Stjórnarráðsins og þeirri skýrslu verður væntanlega skilað 1. apríl. Þar verður tekið á ýmsu af þeim ábendingum sem koma fram í umræddri skýrslu Páls Hreinssonar og m.a. um það sem hv. þingmaður spurði um, um ráðningar í stjórnkerfinu. Það er full ástæða til að taka á þeim málum. Ekki er alltaf auglýst í samræmi við það sem væri skylt og rétt að gera og ég geri ráð fyrir að þær tillögur og hugmyndir sem þarna verða settar fram, og verður framfylgt, muni skapa miklu meiri formfestu að því er varðar ráðningar og auglýsingar í stöður hjá stjórnsýslunni. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega 40 ráðningar í störf sem ekki hefðu verið auglýst - ég man ekki yfir hvaða tímabil það var - þá var eðlileg skýring á ýmsu af þessu, fæðingarorlof, veikindi, tímabundnar ráðningar o.s.frv., sumarafleysingar, sem er kannski ekki rétt að tíunda vegna þess að umboðsmaður hefur nýlega verið að setja fram að einnig beri að auglýsa sumarafleysingastörf. Ég er því að vona að meiri formfesta komist á þetta þegar hugmyndir þessarar nefndar koma fram og það verði margt annað sem þessi nefnd mun setja fram til þess að bæta starfsumhverfi í stjórnsýslunni. Það er því verið að vinna að ýmsu að því er þetta varðar. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson kom inn á ýmislegt annað í þessum drögum að siðareglum sem ég tel ekki ástæðu til að fara náið ofan í. En ég vil þó segja það að siðareglur eru þess eðlis að stundum eru þær matskenndar. Það er ekki hægt að setja nákvæmlega á blað allt sem heitið getur og upp getur komið að því er varðar ýmislegt sem maður gæti frekar látið falla undir siðferðiskennd viðkomandi sem ber ábyrgð innan stjórnsýslunnar og hvar sem er. Það er stundum það sem gildir, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi, heiðarleiki og annað. Það er ekki hægt að setja nákvæmlega á blað í siðareglum allt sem getur komið upp en þær eiga að vera ákveðinn rammi til þess að fylgja eftir. Hv. þingmaður spurði hér, ég skrifaði það hjá mér: Hvernig á að fylgjast með útgjöldum vegna ferðalaga, veisluhalda og gestamóttöku sem ber að takmarka, eins og hér er verið að tala um, við það sem nauðsynlegt er vegna skyldna embættisins? Við höfum náttúrlega eftirlitsstofnun eins og Ríkisendurskoðun sem á að fylgjast með þessu og síðan finnst mér að ráðherrar sjálfir og forstöðumenn stofnana eigi að hafa þessar skyldur og þess vegna er ágætt að setja þetta inn í siðareglurnar og takmarka þetta eins og kostur er. Ég get nefnt það við hv. þingmann að það er vel hægt að spara þar og takmarka miklu meira en gert hefur verið. Ég vil nefna það að á þessu rúma ári sem ég hef verið í forsætisráðuneytinu hefur sparnaður á milli ára í ráðuneytinu, að því er varðar risnukostnað og ferðakostnað, verið 70%. Ég nefni það sem dæmi um að vel er hægt að takmarka þetta og spara þarna og byggja miklu meira á því sem er nauðsynlegt og takmarka þennan útgjaldalið. Hv. þingmaður nefndi einnig hvernig ráðherrabílstjórar eru notaðir. Ég held að það sama eigi við um það og svo margt annað í siðareglum að það byggist á heiðarleika og siðferðiskennd þess sem er í ábyrgðarstarfi. Nú eru engin takmörk á því hvernig nota megi ráðherrabílstjóra en það er verið að skoða sérstaklega starfsumhverfi bílstjóranna og ég geri ráð fyrir að þessir hlutir muni koma þar upp. Það eru þó takmörk og reglur um það hvað ráðherrarnir geta sjálfir, í erindum sem heyra ekki beinlínis undir þeirra starf, notað ráðherrabílana og þar er borgaður af skattur o.s.frv. og ákveðinn kílómetranotkun þar inni. En það má sjálfsagt skoða þetta eins og margt annað. Ég held að ég hafi svarað flestu því sem beinlínis tengist frumvarpinu en síðan var farið, eins og ég sagði, aðeins út fyrir frumvarpið og það er sjálfsagt að svara því á þessum þremur mínútum sem ég hef hér til umráða. Verkaskipting ráðuneytanna, hvernig líður því, er verið að vinna að því? Já, bara síðast þegar ég var uppi í ráðuneyti nú áðan var verið að vinna í því máli, það er á fullri ferð, þ.e. sameining ráðuneytanna. Það er rétt að ríkisstjórnin hefur sett sér það að fækka ráðuneytunum úr tólf í níu og næst á dagskrá er að sameina atvinnuvegaráðuneytin. Ég hef látið í ljós í þessum ræðustól þá von mína að samstaða geti náðst um það að flytja frumvarp um það á þessu þingi, sameiningu á atvinnuvegaráðuneytunum. Einnig er um það að ræða að styrkja umhverfisráðuneytið þannig að auðlindirnar verið þar undir, það verði umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Sameining á félags- og tryggingamálaráðuneytinu er líka á borðinu en það tengist nokkuð verkefnatilflutningi frá ríki til sveitarfélaga, þ.e. málefnum aldraðra og málefnum fatlaðra. Ég held að sameining á félags- og heilbrigðisráðuneytinu, eins og það er núna, án þess að flytja þessa stóru málaflokka yfir til sveitarfélaganna - það yrði allt of stórt ef þetta ætti að verða eitt ráðuneyti þannig að mér finnst það hanga nokkuð saman og við höfum verið að skoða hvenær hægt væri að tímasetja það. Síðan er þetta einnig spurning um stofnun á innanríkisráðuneyti en það var á dagskrá að lögfesta það á þessu kjörtímabili þó að það tæki ekki gildi fyrr en á næsta kjörtímabili. Allt þetta er í skoðun að því er varðar þessa þætti og ég vona að það muni skýrast á næstu vikum hver næstu skrefin verða í þessu og hvenær þau verða tekin. Ég vona að það verði sem allra fyrst. Ekki er eingöngu verið að taka á sameiningu ráðuneytanna heldur líka sameiningu ýmissa stofnana í stjórnsýslunni. Það er langur listi yfir það sem menn eru að reyna að vinna með og komast áfram með. Þetta er ekki eitthvað sem maður bara dregur upp úr vasa, það tekur tíma að vinna þetta og það tekur líka tíma, eins og hv. þingmaður veit, að ná hagræðingu, að þetta skili sér í hagræðingu í ríkisrekstrinum. Sumir segja að á meðan verið er að koma slíkri sameiningu af stað sé það oft dýrara þegar þetta er að byrja þó að hagræðingin skili sér síðar. En mjög umfangsmikill listi liggur fyrir um ýmsar sameiningar sem eru misjafnlega langt á veg komnar en er verið að vinna í. Okkur er mjög í mun að sleppa sem best við það að láta þennan sparnað bitna á velferðarkerfinu þó að óhjákvæmilega komi svona mikill niðurskurður niður alls staðar í kerfinu. Við erum að tala um það að á tveimur árum sé niðurskurðurinn um 100 milljarðar og þarf kannski að fara í 50–60 milljarða fyrir næsta ár og einhvers staðar tekur það í. Þess vegna er okkur í mun að ná þessu fram og ég þakka hv. þingmanni fyrir að nefna þetta. Hv. þingmaður nefndi áætlanir sem legið hafa fyrir og sérstaklega áætlun frá því í vor, ég geri ráð fyrir að hann sé að nefna hana, um 4.000 störf. Það liggur fyrir að af þeirri áætlun hafa þegar komist til framkvæmda 2.500 störf. Það liggur fyrir og það hefur verið farið yfir það og kynnt í ríkisstjórn og kynnt opinberlega. Ýmislegt er í undirbúningi á næstu dögum eins og hv. þingmaður veit, sem við höfum verið að fara yfir hér í þingsal og í ríkisstjórn, bæði að því er varðar ýmis verkefni í fjárfestingum, í stóriðjunni, í orkumannvirkjum. Mjög mikið er fram undan að því er þau verkefni varðar og ekki síst 

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir heiðarleg svör við mörgum spurningum sem ég bar fram, spurningum sem mér finnst vera mikilvægar þegar við erum að tala um trúverðugleika þessarar áætlunar um að setja á fót siðareglur. Eins og hæstv. ráðherra nefndi réttilega er eftirfylgnin mikilvæg en þegar maður nefnir eftirfylgni við aðrar áætlanir sem ríkisstjórnin hefur verið að gera er árangurinn ekki glæsilegur. Hæstv. ráðherra nefndi að 2.500 störf hefðu skapast vegna þessarar áætlunar ríkisstjórnarinnar en ég vil geta þess að gert var ráð fyrir að virkjun við Búðarháls og orkuiðnaður mundi skapa 2.000 af þessum 4.000 störfum. Á síðasta blaðamannafundi hjá iðnaðarráðherra kom í ljós að einungis verða 30–40 störf að veruleika af þeim 2.000 sem áttu að vera. Þá eru einungis 2.000 ársverk eftir af þessari glæsilegu áætlun sem ríkisstjórnin kynnti fyrir ári. Gert var ráð fyrri 110 ársverkum í snjóflóðavarnir og helmingurinn af þeim, hálfur milljarður, átti að fara í snjóflóðavarnargarð í Neskaupstað. Það var slegið af, það eru væntanlega 55 störf. Það átti að fjölga störfum um 300 vegna minni útflutnings á óunnum fiski. Ég veit ekki til þess að mörg störf hafi skapast í framhaldi af því. Síðan var það hækkun endurgreiðslna vegna kvikmyndagerðar. Við þekkjum það við fjárlagagerðina síðustu að það var heilmikið skorið niður, en það átti að fjölga um 120 ársverk. Það er því alveg ljóst að við þurfum að fara eitthvað betur ofan í þessa áætlunargerð ríkisstjórnarinnar og það er alveg ljóst að við þurfum að gera miklu betur í gerð áætlana og eftirfylgni með þeim. Það var kannski þess vegna sem ég vildi spyrja hæstv. forsætisráðherra út í það hvernig hún ætlaði að 

Virðulegi forseti. Ég hef ekki alveg á takteinum þær tölur sem hv. þingmaður talaði hér um en ég vil þó ítreka að þessar aðgerðir í atvinnumálum - það voru tæplega 2.400 störf frá þeim markmiðum sem við settum okkur í mars 2009. Það voru verkefni í byggingariðnaði, nýsköpun og sjávarútvegi ásamt öðrum sem eru enn í framkvæmd, þetta voru 4.000 störf. Við erum að tala um fjárfestingu í orkumannvirkjum sem verið er að vinna með á ýmsum stigum og í iðjuverum, þær tölur nema um 400 milljörðum fram til ársins 2017. Þar erum við náttúrlega að tala um gífurlega mörg störf og ársverk. Það er líka verið að ræða um og var rætt í ríkisstjórninni fyrir skömmu og kynnt opinberlega, sem ég bið hv. þingmann að kynna sér, þ.e. næstu skref sem verða tekin. Þar er um að ræða uppbyggingu á fjölsóttum ferðamannastöðum fyrir 500–700 milljónir, undirbúningsframkvæmd við Búðarhálsvirkjun - af því að hv. þingmaður nefndi hana - stofnun fjárfestingarsjóðs til að auðvelda fjármögnun nýsköpunar- og sprotafyrirtækja á einkamarkaði, 500 verkefni um allt land í tengslum við viðhald og verðmæti, 3,6 milljarða eiginfjáraukning Byggðastofnunar - ég held að hv. þingmaður hljóti að fagna því - og skattafslátt vegna fjárfestinga í nýsköpunarverkefnum sem getur skapað um 1.000 störf og fjölmargt annað. Síðan verður hv. þingmaður líka að athuga að það sem tafið hefur framkvæmdir er að við eigum í erfiðleikum með að fá erlent fjármagn inn í landið í ýmsar fjárfestingar sem eru í undirbúningi, það hefur tafið framkvæmdir og líka hjá sveitarfélögunum. Við vitum hver ástæðan er fyrir því og það er mál sem við vonandi leysum saman, ég og hv. þingmaður, ásamt fleirum á næstu dögum.

Frú forseti. Ég held að ágætt sé að við ræðum þessar áætlanir ríkisstjórnarinnar undir réttum lið þegar að því kemur. Í tilkynningu ríkisstjórnarinnar fyrir ári síðan sagði hæstv. þáverandi iðnaðarráðherra, Össur Skarphéðinsson, með leyfi forseta, „að þessu til viðbótar gæti virkjun við Búðarháls og orkuiðnaður skapað 2000 störf til viðbótar. Ekki er gert ráð fyrir Helguvíkurálveri í þeim tölum.“ Það er því margt sem hefur farið á skjön og mér þykir náttúrlega miður ef allur tími ríkisstjórnarinnar hefur virkilega farið í það að leysa eitt mál, sem er Icesave-málið. Ef það er það eina sem ríkisstjórnin hafði ætlað sér að gera á síðasta ári og sé enn í, þá er það nú ekki glæsilegur árangur í þeim efnum. Mér finnst, svo ég ljúki tilsvari mínu á uppbyggilegum nótum, hæstv. ráðherra að mörgu leyti mun opnari gagnvart samvinnu og samstarfi í þinginu í tilsvörum sínum hér en á því herrans ári 2009. Ég vona að það sé það sem koma skal vegna þess að fram undan eru mjög erfið verkefni á því sviði að koma til móts við skuldavanda heimilanna og fyrirtækjanna. Það hefur allt of lítið gerst til að koma til móts við skuldug heimili og fyrirtæki. Og ég ætla að segja það nú að ég ætla ekki að halda því fram að ekkert hafi verið gert, eins og hæstv. ráðherra ræddi við mig á dögunum um að ég hefði sagt. En það hefur komið í ljós í könnunum ASÍ að 80–90% af þeim sem hafa verið að þiggja skjaldborgina sem ríkisstjórnin bauð, telja að sú skjaldborg dugi ekki til. Ef við getum verið sammála, ég og hæstv. forsætisráðherra, um að þetta vandamál sé til staðar, það verði að koma til móts við skuldug heimili og skuldug fyrirtæki, getum við verið sammála um það? Ég held það, já. En þá skulum við setjast yfir það mál, eins og Icesave-málið, eins og við áttum að gera í upphafi og ræða þvert á flokka um sameiginlegar lausnir á þessum erfiðu viðfangsefnum. 

Virðulegi forseti. Ég fagna því mjög að hv. þm. Birkir Jón Jónsson dregur aðeins í land frá því sem  Ég vil líka nefna að hv. þingmaður verður að skoða það og viðurkenna að ríkisstjórnin hefur farið í 20–30 aðgerðir fyrir heimilin í landinu  Ég skal fyrst manneskna viðurkenna að það þarf að gera betur og sérstaklega fyrir fólk með litlar tekjur og er í miklum erfiðleikum. Ég býst við að þær tölur sem hafa verið nefndar hjá Neytendasamtökunum, og við erum að skoða þær, þar sem talað er um að 20–30% séu í miklum erfiðleikum, að þær tölur séu of háar. Engu að síður þarf að taka á þessum málum og að því er verið að vinna af fullum krafti. Við höfum sett í þetta eins mikinn kraft og hægt er. Við viðurkennum alveg að það þarf að gera enn betur í þessum málum enda er stöðugt verið að vinna að því. Þetta er í stöðugri endurskoðun og við erum að vinna með aðgerðir til þess að hjálpa þeim sem verst standa. Ég viðurkenni fúslega að það þarf að gera enn betur í þessum málum og við erum að vinna að því.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér drög að siðareglum fyrir Stjórnarráð Íslands sem er vel. Mig langar til að spyrja hæstv. forsætisráðherra, fyrst við ræðum um reglur er tengjast starfsmönnum framkvæmdarvaldsins, hvort hún telji ekki rétt að ræða um aðstoðarmenn ráðherra sem falla á milli skips og bryggju hvað ábyrgð varðar, en um þá gilda hvorki lög um opinbera starfsmenn né bera þeir pólitíska ábyrgð. Telur hæstv. forsætisráðherra að til álita kæmi að setja reglur um svokallaða hagsmunaárekstra? Ljóst er að þessir einstaklingar hafa oft á tíðum aðgengi að mjög mikilvægum upplýsingum sem eru umfram markaðinn, svo ekki sé nú minnst á að margir af þessum aðstoðarmönnum hafa farið mjög mikinn í umræðunni undanfarið en eins og við vitum öll hér bera þeir enga pólitíska ábyrgð. Því væri gaman að heyra svar hæstv. forsætisráðherra og skoðun hennar á þessu máli.

Virðulegi forseti. Það er nú einmitt farið inn á það í frumvarpinu, að líka á að skoða að setja sérstakar siðareglur að því er varðar aðstoðarmenn ráðherra og ég á ekki von á öðru en á því verði tekið. Þeir gegna sérstöku starfi í stjórnsýslunni sem aðstoðarmenn ráðherra og ég tel að það eigi að skoða þá ekki síður en aðra þegar við ræðum siðareglur í stjórnsýslunni. Í frumvarpinu er á því tekið að setja þurfi siðareglur að því er þá varðar einnig, alveg eins og um ráðherrana og aðra í stjórnsýslunni. Það verður líka tekið almennt á störfum þeirra að því er varðar bætt umhverfi í stjórnarháttum Stjórnarráðsins, en eins og ég nefndi áðan er nefnd að vinna í því máli sem væntanlega mun skila 1. apríl.

Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir skýr og greinargóð svör og ég vona svo sannarlega að það verði þá tekið sérstaklega fyrir af því að siðareglur eru eitt en reglur um hagsmunaárekstra eru annað og það er mjög mikilvægt og brýnt fyrir aðstoðarmenn ráðherra að vita hvar mörkin liggja í þessum efnum eins og er fyrir stjórnmálamenn almennt og getið er um í lögum um opinbera starfsmenn.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um að Ísland skapi sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis. Meðflytjendur að þessu máli eru Atli Gíslason, Árni Þór Sigurðsson, Ásmundur Einar Daðason, Erla Ósk Ásgeirsdóttir, Eygló Harðardóttir, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Lilja Mósesdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Margrét Tryggvadóttir, Róbert Marshall, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Sigurður Ingi Jóhannsson, Vigdís Hauksdóttir, Tryggvi Þór Herbertsson, Þór Saari, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Ögmundur Jónasson. Tillögugreinin hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leita leiða til að styrkja tjáningarfrelsi, málfrelsi, upplýsingamiðlun og útgáfufrelsi auk þess sem vernd heimildarmanna og afhjúpenda verði tryggð. Í þessu skyni verði: a. gerð úttekt á lagaumhverfinu svo að hægt sé að afmarka viðfangsefnið og undirbúa nauðsynlegar lagabreytingar eða nýja löggjöf, b. litið til löggjafar annarra ríkja með það að markmiði að sameina það besta til að skapa Íslandi sérstöðu á sviði tjáningar- og upplýsingafrelsis, c. komið á fót fyrstu alþjóðaverðlaununum sem kennd yrðu við Ísland, Íslensku tjáningarfrelsisverðlaununum. Við starfið verði leitað aðstoðar sérfróðra erlendra aðila. Markmiðið verði lýðræðisumbætur þar sem traustum stoðum verði komið undir útgáfustarfsemi og ásýnd landsins í alþjóðasamfélaginu efld. Mennta- og menningarmálaráðherra upplýsi Alþingi um framfylgd verkefna innan Stjórnarráðsins skv. 1.–4. mgr. á þriggja mánaða fresti frá samþykkt ályktunarinnar. Í greinargerð segir: Þingsályktunartillaga þessi er samin með stuðningi frá þingmönnum allra flokka. Fjölmargir virtir sérfræðingar og samtök, bæði innlend og erlend, hafa veitt ráðgjöf við vinnuna að þingsályktunartillögunni og hafa heitið áframhaldandi ráðgjöf til handa íslenskum yfirvöldum ef hún nær fram að ganga. Framtíðarsýn fyrir Ísland: „Tjáningarfrelsi - sér í lagi fjölmiðlafrelsi - tryggir þátttöku almennings í ákvörðunum og framkvæmd ríkisvaldsins, þátttaka almennings er kjarni lýðræðis.“ - Corazon Aquino, þjóðkjörinn forseti Filippseyja (1986–1992). Þjóðin stendur nú á krossgötum og breytinga á lagaumhverfi er þörf. Á slíkum tímum er nauðsynlegt að uppgjörið gangi ekki aðeins út á að horfast í augu við fortíðina heldur jafnframt að móta skýra framtíðarstefnu fyrir land og þjóð. Tillögurnar í greinargerðinni eru til þess fallnar að umbreyta landinu þannig að hér verði framsækið umhverfi fyrir skráningu og starfsemi alþjóðlegra fjölmiðla og útgáfufélaga, sprotafyrirtækja, mannréttindasamtaka og gagnaversfyrirtækja. Slíkar breytingar mundu treysta stoðir lýðræðis, verða hvati til nauðsynlegra umbóta hérlendis og auka gagnsæi og aðhald. Stefnumörkunin gæti gefið þjóðinni aukið vægi á erlendum vettvangi og orðið lyftistöng í atvinnu- og efnahagsmálum. Þá er einnig lagt til að fyrstu alþjóðaverðlaunin sem kennd yrðu við Ísland yrðu að veruleika, Íslensku tjáningarfrelsisverðlaunin. Meginþorri heimspressunnar er í þann mund að hasla sér völl á netinu, og þar með er útgáfa ekki lengur háð staðsetningu. Lesandinn yrði þess t.d. ekki var ef efni á vefsíðu The Guardian væri gefið út í Reykjavík eða New York. Á sama tíma er viðurkennt að vandaðri blaðamennsku er hætta búin. Ákvörðunin um hvaðan netútgáfa er rekin er byggð á skilyrðum eins og t.d. fjarlægð og fjarskiptagetu, kostnaði við netþjóna, svo sem kælingu, og lagaumhverfi. Fyrstu tvö skilyrðin eru Íslandi í hag. Öflugir sæstrengir milli sumra stærstu markaðanna fyrir upplýsingaþjónustu og hrein orka og svalt loftslag gera landið að raunhæfum valkosti fyrir þá sem halda úti og reka netþjónustu. Mögulegt er að hrinda í framkvæmd heildrænni stefnu til að tryggja lagaumhverfi til verndar málfrelsinu sem er nauðsynlegt fyrir þá sem stunda rannsóknarblaðamennsku eða gefa út efni sem telst mikilvægt í pólitísku samhengi. Upplýsingasamfélagið má sín lítils ef stöðugt er vegið að leiðum til að koma á framfæri upplýsingum sem viðurkennt er að almenningur eigi rétt á. Þótt sum lönd hafi lögfest fyrirmyndir á þessu sviði hefur ekkert ríki enn sameinað allt það besta til að skapa sér sérstöðu svo sem hér er kynnt. Ísland hefur því einstakt tækifæri til að taka afgerandi forustu með því að búa til traustvekjandi lagaramma sem væri byggður á bestu löggjöf annarra ríkja. Dæmi um velheppnuð lög í þessa veru eru t.d. nýleg löggjöf frá New York ríki sem hindrar að hinni illræmdu bresku meiðyrðamálaflakkslöggjöf sem skerðir fjölmiðlafrelsi og tjáningarfrelsi sé beitt þar, belgísk lög frá árinu 2005 sem vernda samskipti blaðamanna við heimildarmenn sína og fjölmiðlafrelsislögin í Svíþjóð sem sett voru með stoð í stjórnarskrá. Lagarammi byggður á þessum fyrirmyndum á einstökum sviðum og öðrum verndarákvæðum mun laða til landsins öflug fjölmiðla- og mannréttindasamtök sem eiga undir högg að sækja í heimalöndum sínum. Bresk útgáfufyrirtæki neyðast t.d. í auknum mæli til að fjarlægja greinar og upplýsingar úr gagnagrunnum sínum til að reyna að losna undan síauknum lögsóknum stórfyrirtækja og komast hjá leynilegum tilraunum til þöggunar. Heimspressan mun hafa tilhneigingu til að vekja athygli á lagarammanum og standa vörð um hann. Til lengri tíma litið mundi það styrkja lýðræðið hérlendis. Ekki er langt síðan við fengum smjörþefinn af svívirðilegri tilraun til þöggunar þegar Kaupþing fékk það í gegn í ágúst 2009 að lögbann var sett á fréttaflutning RÚV af lánabókum bankans. Vegna traustrar fjölmiðlalöggjafar í Svíþjóð hafa margar virtar og mikilvægar fréttaveitur sem og mannréttindasamtök flutt rafræn aðsetur sín til landsins. Einnig má nefna að netmiðillinn Malaysia Today flutti starfsemi sína til Bandaríkjanna eftir ofsóknir í heimalandinu. Þar sem lögfræði- og málskostnaður fyrir þátttakendur í upplýsingahagkerfinu hefur farið úr böndunum vegna gallaðrar lagasetningar víða um heim leita sífellt fleiri logandi ljósi að landi sem setur málaferlum gegn útgefendum skýr mörk. Að öðrum kosti er geta þeirra skert til að miðla óhlutdrægum fréttum og upplýsingum. Ekki verður metinn til fjár sá óbeini ávinningur sem umbætur á þessu sviði gætu falið í sér, en áhrifunum af því að tvinna óbeint saman áhuga heimspressunnar og hagsmunum þjóðarinnar má líkja við leiðtogafund Reagans og Gorbatsjovs. Sú tillaga sem hér hefur verið reifuð mundi marka Íslandi sérstöðu á alþjóðavettvangi og ávinna okkur velvilja og virðingu meðal annarra þjóða. Það er erfitt að ímynda sér magnaðri upprisu lands úr rústum víðtækrar fjármálaspillingar og leyndarhyggju en að bjóða upp á viðskiptalíkan gagnsæis og réttlætis. Frú forseti. Hvað þýðir þessi tillaga á mannamáli og hverju mun hún breyta fyrir okkur? Það er jú allt í lagi með tjáningar- og upplýsingafrelsi á Íslandi - eða hvað? Allir sem fylgst hafa með því mikla skipbroti sem hér varð tóku eftir því að fjölmiðlar okkar stóðu sig ekki sem skyldi þegar kom að því að halda þjóðinni upplýstri um þá vá sem stefndi í. Upplýsingaskylda opinberra stofnana er óljós og óskilvirk. Miklar og víðtækar rannsóknir eiga sér stað í dag um hvað fór úrskeiðis fyrir hrunið mikla en það er ljóst að við verðum að hafa einhverja stefnu og byrja að sníða löggjöf sem rennir styrkum stoðum undir þau grundvallarlýðræðislegu réttindi sem tillagan felur í sér. Nú er þjóðin orðin vel upplýst um hvað aflandseyjar eru sem og skattaskjól. Hugmyndafræðin á bak við slíkar svikamyllur er að raka til sín löggjöf annarra landa til að koma á þéttum leyndarhjúp til að fyrirtæki geti svindlað á löglegan hátt. Í skugga leyndarhyggju er gróðrarstía spillingar og fjármálaglæpa. Okkar tillaga er byggð á andstæðu slíkrar hugmyndafræði. Hér er lagt til að samhæfa löggjöf sem tryggir hið gagnstæða, að gagnsæi og upplýsingar sem almenningur á rétt á að hafa aðgang að verði tryggt með löggjöf sem þegar hefur sannað sig annars staðar í heiminum. Með því að styrkja núgildandi löggjöf að fyrirmynd laga frá öðrum löndum njótum við jafnframt verndar ef sótt er að löggjöf okkar vegna smæðar landsins. Hérlendis hefur oft verið rætt um að hérlendis vanti mikið upp á að heildræn löggjöf í viðamiklum samfélagsþáttum sé til staðar. Það er áberandi hve gloppótt löggjöf okkar er á flestum sviðum og er þá löggjöf sem tengist tjáningar- og upplýsingafrelsi ekki undanskilin. Þessi ályktun felur í sér heildræna sýn um hvert skuli stefnt og hvernig best sé að ná markmiðum sem stefnt er að. Með því að taka löggjöf sem hefur sannað gildi sitt frá löndum sem við berum okkur gjarnan saman við og búa til heildræna löggjöf sem tekur á öllum þáttum nútímafjölmiðlunar og upplýsingafrelsis getum við markað okkur ákveðna sérstöðu í heiminum með því að vera fyrst til að taka góða löggjöf og samræma hana í takt við þá staðreynd að fjölmiðlar eru í síauknum mæli að flytja sig yfir í netheima og þeir sem best þekkja til telja að á innan við áratug verði öll útgáfa komin á netið. Með því að hafa sett í lög heildrænt regluverk sem skýtur traustum stoðum undir mál-, tjáningar- og upplýsingafrelsi erum við jafnframt að marka stefnu um hvar við viljum staðsetja okkur sem þjóð í alþjóðasamhenginu til frambúðar. Frú forseti. Á þjóðfundinum voru mörkuð þau gildi sem þjóðin vildi efla og gera að höfuðmarkmiðum samfélagsgerðar okkar. Orðið heiðarleiki gnæfði upp úr lokaniðurstöðum og er þjóðinni greinilega hugleikið, kannski ekki furða eftir allan þann óheiðarleika sem komið hefur fram í kjölfar hrunsins. Önnur hugtök sem stóðu upp úr sem grunngildi þjóðarinnar voru virðing, réttlæti, jafnrétti og frelsi. Sú stefna til framtíðar sem hér er kynnt rúmar öll þessi hugtök því að í frelsi til tjáningar og með auknu gagnsæi þrífst heiðarleikinn og jafnréttið. Margur Íslendingurinn fylltist stolti þegar við fyrst þjóða studdum við bakið á Eystrasaltsþjóðunum þegar þær fóru fram á sjálfstæði frá Rússum. Það sama má segja þegar talað er um Ísland í samhengi við að hafa verið landið þar sem upphafið að endalokum kalda stríðsins var. Við höfum verið þjóð sem vill kenna sig við mannréttindi, frið og frelsi. Innan þessarar framtíðarsýnar rúmast öll þessi hugtök og stefna. Nú þegar hefur verið eftir okkur tekið í alþjóðasamfélaginu fyrir að hafa lagt af stað í þessa vegferð og mun ég koma nánar að því í næstu umferð þessarar umræðu. Það hefur því verið mjög ánægjulegt að finna þann stuðning sem þetta frekar flókna verkefni hefur notið meðal fjölmargra þingmanna. Við höfum farið ótroðnar slóðir í vinnslu og þróun á þessari þingsályktunartillögu vegna þess hve víðtækum breytingum hún kallar eftir. Við efndum því til tveggja kynningarfunda fyrir þingmenn þar sem þeim gafst kostur á að spyrja erlenda og íslenska sérfræðinga sem hafa aðstoðað og veitt ráðgjöf í tengslum við ályktunina. Við höfum jafnframt kynnt þetta fyrir fjölda aðila, fyrirtækja og stofnana sem þessar lagabreytingar munu hafa áhrif á og í hvívetna mætt miklum áhuga og jákvæðni. Okkur stendur jafnframt til boða að fá í heimsókn þrjá breska þingmenn sem hafa áhuga á að kynna fyrir okkur hve bág staða tjáningarfrelsis er þarlendis. Frú forseti. Úti í samfélaginu er kallað eftir samstöðu þingmanna, sem og hér innan þingsins. Nú er kjörið tækifæri fyrir okkur til að sýna þjóðinni að við getum unnið saman að viðamiklum málum sem marka skýra stefnu til framtíðar, stefnu sem nú þegar hefur fært okkur velvild um heim allan. Virtir fjölmiðlar, eins og The Guardian , New York Times , BBC , TV2 , Al-Jazeera sem og óteljandi útvarpsstöðvar og prentmiðlar, hafa fjallað um málið. Þetta er mikilvæg landkynning og jafnframt mikilvægur áfangi í að efla styrk þingsins með samvinnu okkar sem hér störfum. Legg ég því til að við stofnum sérstakan þverpólitískan vinnuhóp sem muni halda áfram að vinna að því að gera þessa framtíðarsýn tjáningarfrelsis og mannréttinda að veruleika á meðan þetta er í vinnslu hér innan húss því að þó að ég mæli fyrir þessu lít ég ekki svo á að þessi sýn sé einkaréttarvarin heldur sameiginleg sýn á verkefni okkar sem að þessu stöndum. Róbert Marshall, þingmaður Samfylkingarinnar og fyrrverandi formaður Blaðamannafélags Íslands, hefur komið að þessu verkefni. Hann er erlendis á vegum þingsins og því ætla ég að leyfa mér að vitna í það sem haft var eftir honum um verkefnið við The Guardian , með leyfi forseta: „Þetta er gott verkefni til að breyta stjórnmálum. Við höfum gengið í gegnum erfiða tíma og hér er á ferðinni frumkvöðlastarf sem hefur eiginleika til að sameina hið pólitíska svið í heild sinni.“ Svo langar mig að nota tækifærið og þakka öllum þeim sem hafa komið að vinnslu ályktunarinnar, sérstaklega starfsfólki þingsins á nefndasviði fyrir frábær og fagleg vinnubrögð.

Virðulegi forseti. Til umræðu er sú tillaga til þingsályktunar að Ísland skapi sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis. Ég fagna þessari ályktun sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir á frumkvæði að og er nú hér til umfjöllunar en það er jafnframt fagnaðarefni að fulltrúar allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi séu meðflutningsmenn á þessari tillögu. Tillagan felur í sér framtíðarsýn fyrir íslenskt þjóðfélag þar sem lagt er upp með aukið gagnsæi starfa hins opinbera, aukið aðgengi almennings að upplýsingum og styrkingu fjölmiðla og tjáningarfrelsis. Við stöndum á tímamótum sem þjóð eftir hrun fjármálakerfisins. Áhrifa hrunsins gætir víða í samfélaginu og endurreisnarstarfið mun taka okkur talsverðan tíma. Ég tel mikilvægt í því samhengi að endurskoða í hvernig samfélagi við viljum búa og hverjar áherslur okkar eiga að vera. Kerfið sem við búum við er skapað af Alþingi og það er okkar að gera lagfæringar á því sem okkur finnst vera ábótavant eða úr sér gengið. Ég tel að nú sé réttur tímapunktur til að endurskoða þá þætti sem okkur finnst að betur mættu fara í okkar þjóðfélagi. Núverandi ástand kallar á endurmat á flestum sviðum samfélagsins og nú er svigrúm fyrir hugarfarsbreytingu. Nú er unnið að rannsókn á hruni fjármálakerfisins sem er mikilvægur þáttur í endurreisnarstarfinu og einn liður í því að gera upp fortíðina. Á sama tíma má samt ekki gleyma mikilvægi þess að leysa þau vandamál sem við okkur blasa í dag hratt og vel þannig að við getum komist saman út úr þessum erfiðu aðstæðum en það verður einungis gert með frekari úrræðum fyrir heimilin og eflingu atvinnulífsins. Í mínum huga eru þetta tvö mikilvægustu málin sem við eigum að vera að fást við í dag. Mér hefur hins vegar fundist skorta á umræðu um framtíðina, þ.e. í hvernig þjóðfélagi viljum við búa og hver er framtíðarsýn okkar fyrir íslenska þjóð. Það er mjög brýnt að rætt verði um þessi mál á Alþingi. Við verðum að horfast í augu við það að sístækkandi hópur sér ekki fyrir sér framtíðina á Íslandi. Aldrei hafa fleiri einstaklingar flutt af landi brott en á síðasta ári. Unga fólkið er að missa trúna á Íslandi sem framtíðarbúsetustað, enda ekkert skrýtið þar sem atvinnutækifærum fer sífækkandi, laun lækka, kaupmáttur rýrnar og skattar hækka. Þetta er ekki sú framtíðarsýn sem við viljum búa við eða bjóða íslenskri þjóð upp á, svo ekki sé minnst á trúverðugleika okkar þingmanna sem fer þverrandi. Við verðum að sýna fram á að við getum unnið saman að heill íslenskrar þjóðar og bjartri framtíð og ég tel að þessi þingsályktunartillaga sé einn liður í því þar sem þingmenn allra flokka á Alþingi taka höndum saman. Þannig mætti það vera í fleiri málum á Alþingi. Við sjálfstæðismenn erum með á ályktuninni en setjum þó fram nokkra fyrirvara við það sem sett er fram í greinargerðinni og ég mun stikla á þeim á eftir. Þar vil ég í tengslum við þetta minnast á að ábyrgð fjölmiðla er gríðarlega mikil og hún er lykilþátturinn í því fjölmiðlafrelsi sem við höfum á Íslandi og til þess að það geti ríkt. Við treystum fjölmiðlum til að fara með þessa ábyrgð. Ég ætla að fara stuttlega yfir hvern lið fyrir sig í greinargerðinni. Í henni er talað um heimildavernd. Í þingsályktunartillögunni er gert ráð fyrir að skoðað verði sérstaklega að styrkja vernd heimildarmanna fjölmiðla umfram það sem nú er gert í lögum þannig að dómarar geti ekki þvingað menn til að gefa upp heimildarmenn sína. Það er vel, enda styttist í að lög um fjölmiðla verði tekin upp að nýju og þar gefst tækifæri til að fjalla um þetta mál sérstaklega. Hvað varðar vernd uppljóstrara er gríðarlega mikilvægt að ekki verði ýtt undir lögbrot með neinum hætti eða einstaklingar hvattir til þess. Hins vegar þarf að skoða vernd uppljóstrara sérstaklega. Ég sé aftur á móti enga ástæðu til að veita órjúfanlegan rétt til að afhenda þingmönnum upplýsingarnar. Hins vegar þarf að skoða hugsanlegar leiðir opinberra starfsmanna til að upplýsa um mál sem þeir verða varir við í störfum sínum er ganga gegn lögum og almannahagsmunum. Við megum samt ekki gleyma því að opinberir starfsmenn eru stundum að vinna með viðkvæmar persónuupplýsingar um venjulegt fólk úti í bæ. Uppljóstraravernd má aldrei verða skálkaskjól fyrir opinbera starfsmenn til að upplýsa að óþörfu um viðkvæm mál er varða friðhelgi einkalífs almennra borgara. Ef fara á þessa leið er mikilvægt að ferli slíkra mála innan stjórnsýslunnar sé skýrt og að úrskurðarvald liggi fyrir um hvaða mál verði rannsökuð frekar eða skoðuð sérstaklega. Þar sæi ég fyrir mér að umboðsmaður Alþingis eða Ríkisendurskoðun mundi meta slík mál. Það er gríðarlega mikilvægt í mínum huga að vandað verði mjög til verka um útfærslu á þessu. Ef við ætlum að opna á það að opinberir starfsmenn geti tjáð sig um það sem þeir telja fara gegn almannaheill má það ekki vera matsatriði eins manns heldur verður það að fara eftir sérstöku ferli. Þar tel ég ekki henta vel að þeir geti leitað með þessar upplýsingar til þingmanna af því að þingmenn geta oft og tíðum haft pólitíska hagsmuni af því að hlutum sé lekið úr stjórnsýslunni. Eins og ég nefndi tel ég t.d. að umboðsmaður Alþingis eða Ríkisendurskoðun gæti verið sá aðili sem úrskurðaði um hvaða mál mætti fara áfram með. Ég tel að ekki megi heldur fara í hina áttina, þ.e. að opinberir starfsmenn geti afhent hverjum sem er þessar upplýsingar. Það þarf alltaf að fara fram mat á áhrifum á friðhelgi einkalífsins, mat á áhrifum á þriðja aðila o.s.frv. og þá væri ekki gott ef menn gætu farið með þessar upplýsingar beint í fjölmiðla. En það er mjög brýnt að þetta verði skoðað og mönnum gefið tækifæri til að koma slíkum upplýsingum fram. Eins og þessi tillaga gerir ráð fyrir erum við að reyna að bæta og koma í veg fyrir spillingu. Það á náttúrlega að vera markmiðið. Hvað samskiptavernd varðar er þörf á að skilgreint sé nánar í hvaða undantekningartilfellum ábyrgð milligönguaðila í fjarskiptum eigi við og að skoðuð verði sérstaklega áhrif þriðja aðila sem oft og tíðum er sá sem hýsir samskiptin, eins og kemur fram í greinargerðinni. Færum okkur þá yfir í tjáningarfrelsið. Þegar rætt er um að bæta tjáningarfrelsi verður ávallt að hafa í huga friðhelgi einkalífsins. Tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífsins tengjast órjúfanlegum böndum og vægið þar á milli verður ávallt að vera jafnt. Tjáningarfrelsi má aldrei verða það rúmt að það heimili óþarfar uppljóstranir á viðkvæmum persónuupplýsingum um almenna borgara, og friðhelgi einkalífs má ekki vera túlkuð það rúmt að hún gefi mönnum skálkaskjól til að leyna brotum gegn lögum og almannahagsmunum. Í þessu samhengi vil ég nefna að frelsi fylgir ábyrgð, og þá ábyrgð verður ávallt að hafa í huga í umræðunni um þetta mál. Það er hins vegar afar mikilvægt mál að tjáningarfrelsið sé ávallt virt. Ég tek undir það sem kemur fram í ályktuninni um aðgengi að dómstólum og að réttlát málsmeðferð sé mikilvægur þáttur lýðræðis. Ég tel að við búum vel hvað það varðar á Íslandi. Ég tel hins vegar ekki hægt að bera saman kostnað við að sækja mál á Íslandi og það dæmi sem nefnt er í greinargerðinni með ályktuninni. Staðan er því að þessu leyti mun betri á Íslandi en víða annars staðar. Ég tel hins vegar sjálfsagt mál að skoða löggjöf annarra landa hvað þetta varðar. Í kaflanum um vernd gagnagrunna og -safna kemur fram að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi túlkað það sem svo að útgefið efni á netinu skuli teljast útgefið í hvert sinn sem lesandi skoðar það. Jafnframt taldi dómstóllinn að meiðyrðamál sem eru höfðuð talsvert löngu eftir birtingu gætu heft tjáningarfrelsi fjölmiðla nema undir mjög ákveðnum kringumstæðum. Það er hægt að taka undir það að í einhverjum tilfellum kunni það að hefta tjáningarfrelsi en til að koma til móts við það sjónarmið er í ályktuninni gert ráð fyrir að stefnur á hendur útgefendum verka þurfi að vera birtar innan tveggja mánaða frá upphaflegri útgáfu verks. Í þessu samhengi megum við ekki gleyma rétti þeirra einstaklinga sem fjölmiðlar fjalla um og rétti þeirra einstaklinga til að verjast meiðyrðum. Í þessu samhengi er vert að hafa í huga að lög og reglur um meiðyrði voru að meginstefnu sett til að vernda almenna borgara fyrir óþarfauppljóstrunum um einkahagi, uppljóstrunum sem eiga ekkert erindi við almenning, ekki til að vernda brotamenn fyrir umfjöllun um háttsemi þeirra. Ég tel að sá tími sem gert er ráð fyrir í þingsályktunartillögunni sé helst til naumur, að rétt sé að gæta meðalhófs og að sanngjarnara væri að miða við eitt ár eins og víða er gert annars staðar. Mér sýnist ég ekki ná að klára þetta þannig að ég ætla að láta 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa punkta. Mig langaði aðeins að fara yfir að það er náttúrlega gríðarlega mikilvægt að við ætlum okkur að taka bestu löggjöfina frá öðrum löndum en ekki þessa almennu. Við viljum tryggja að hér sé besta lagalega umhverfið í þessum málum. Í Frakklandi er miðað við þrjá mánuði, það mætti kannski miða við það hér, en það er talin besta mögulega löggjöfin á þessu sviði. Þrír mánuðir eru feikilega nógur tími til að geta höfðað mál ef maður vill fara út í slíkt. Það væri mjög gagnlegt að stofna þennan vinnuhóp sem fyrst þannig að við getum farið yfir þessi vafaatriði. Þetta er svo flókið að það væri gagnlegt fyrir þá sem láta sig þessa sýn varða að fara í gegnum málið lið fyrir lið. Ég held að okkur sé ekki til setunnar boðið. Þegar þetta verður komið í nefnd ættum við bara að stofna þennan þverpólitíska hóp. Ég hef tekið eftir því að á þessu þingi eru engir þverpólitískir hópar sem starfa að ákveðnum málefnum eða öðru slíku, en slíkt fyrirfinnst í flestum þingum heimsins. Þetta gæti kannski orðið upphafið að því að þingmenn starfi meira saman, óháð flokkum. Varðandi samskiptavernd fer ég yfir hana í seinna andsvari, en það er gríðarlega mikilvægt að fólk skilji hvað það þýðir þegar hægt er að lögsækja þá sem hýsa gögn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar athugasemdir. Ég tel einmitt réttu nálgunina þá að við setjumst niður, ræðum um þetta, förum í gegnum málið og finnum saman bestu leiðirnar. Ég held að það sé alveg klárt. Við erum sammála um markmiðið, að við ætlum að vera hér fremst hvað varðar tjáningarfrelsi og mannréttindi almennt. Ég tek gjarnan undir það. Svo verða örugglega einhver ásteytingaratriði þar sem við munum þurfa að miðla málum. Ég er svo sannarlega tilbúin að setjast niður og hlakka bara til þess.

Frú forseti. Maður fer nánast að verða væminn hérna. Ég hlakka til að fara út í svona vinnu. Þegar tvær manneskjur eiga í hlut væri óeðlilegt að þær væru sammála og sér í lagi fólk með ólíka pólitíska sýn, en aðalmarkmiðið er að finna þennan sársaukaþröskuld og það tilheyrir pólitík. Varðandi vernd þeirra sem hýsa hefur verið sagt að þetta sé nánast eins og prentsmiðja. Ef það væri alltaf hægt að lögsækja prentsmiðjur fyrir blöðin sem þær prenta fengjum við kannski aldrei nein blöð. Þetta hefur ítrekað verið notað af þeim sem sækja að útgáfum, sér í lagi smærri útgáfum sem hafa þurft að fara kannski land úr landi. Það er alltaf gengið á hýsingaraðilann, hann er kærður og þá hættir hann að vilja hýsa. Mér finnst mjög mikilvægt að fara mjög vel yfir og styrkja þá löggjöf. Eins og ég segi er þetta flókið og ég er alltaf að læra eitthvað nýtt um þessi mál. Netið er óræður heimur þó að maður sé búinn að dvelja í honum nánast samfleytt í allt of langan tíma, en þetta er þannig verkefni að manni líður alltaf eins og maður komi svolítið ríkari frá því. Það er alveg frábært hvað það er búið að fá rosalega mikla jákvæða umfjöllun úti um allan heim. Við erum komin með alveg ótrúlega mikinn fjölda af vinum úti í heimi fyrir vikið, nema kannski Kínverja.

Frú forseti. Hér ræðum við þingsályktunartillögu frá þingmönnum allra flokka sem miðar að því að styrkja tjáningarfrelsi, málfrelsi, upplýsingamiðlun og útgáfufrelsi. Markmiðið er að gera lagaumhverfið á Íslandi í sérflokki þannig að fjölmiðlar, alþjóðlegir sem innlendir, eigi hér öruggt skjól og það sama á við um aðra, t.d. ýmis mannréttindasamtök, enda er mál- og tjáningarfrelsi ein meginstoð lýðræðisins. Hér hefur 1. flutningsmaður, hv. þm. Birgitta Jónsdóttir, farið yfir málið og þakka ég henni góða framsögu. Ég á sæti í iðnaðarnefnd og þar ræðum við mikið um gagnaver þessa dagana. Ég hef mikinn áhuga á slíkri starfsemi hér á landi, enda kjöraðstæður í okkar kalda loftslagi og með ódýra orku. Auk þess mun gagnamagn sem þarf að geyma aðeins vaxa í fyrirsjáanlegri framtíð og eftirspurnin þar með. Þó verður að benda á eitt atriði og það er að okkur skortir tilfinnanlega skýra og sterka löggjöf sem mundi ekki aðeins tryggja samkeppnishæfni gagnavera á Íslandi heldur einnig veita þeim sérstöðu á heimsmarkaði og ákveðið forskot á aðra sem bjóða svipaða þjónustu. Víða um heim eiga fjölmiðlar undir högg að sækja og umræða sem ekki er þeim sem valdið hafa eða eiga sand af seðlum þóknanleg er markvisst þögguð niður með lögbönnum á birtingu eða jafnvel ofbeldi. Með því að skapa hér sterkt lagaumhverfi til verndar mál- og tjáningarfrelsi skapast aukin tækifæri í þeirri nýju atvinnugrein sem gagnaver eru. Eins og margoft hefur verið bent á skortir okkur Íslendinga sárlega fleiri og fjölbreyttari atvinnutækifæri. Helsti ávinningur okkar Íslendinga af uppbyggingu gagnavera er störf fyrir þá sem þar vinna og sala á raforku, en orka til fyrirhugaðs gagnavers í Reykjanesbæ er seld á verði sem liggur mitt á milli raforkuverðs til álvera og ylræktar í þéttbýli. Ávinningur heimspressunnar af því að nýta sér það skjól málfrelsis og tjáningarfrelsis sem við höfum áhuga á að skapa hér er hins vegar svo mikill að hún mun ekki gera kröfu um besta orkuverð í heimi eða miklar skattaívilnanir til að fá að hafa hér rafrænt aðsetur með rafræna útgáfu í huga, enda er hún ekki háð staðsetningu að neinu leyti. Hér eru því gífurleg tækifæri til erlendrar fjárfestingar án þess að orkan sé seld á spottprís eða fyrirtækjum ívilnað með skattafsláttum eða annarri fyrirgreiðslu. Beinn fjárhagslegur ávinningur okkar Íslendinga gæti því orðið verulegur þótt það sé í sjálfu sér ekki meginmarkmið tillögunnar. Auk þess eru flest aðföng í þessari atvinnugrein stafræn og þar með umhverfisvæn og kosta ekkert, ólíkt til að mynda í áliðnaði þar sem miklum gjaldeyri er varið í kaup á súráli. Lagasetning af því tagi sem tillagan mælir með rímar vel við hugmyndir stjórnvalda í atvinnumálum og ef grannt er skoðað mætti jafnvel segja að hún væri mikilvægur og nauðsynlegur þáttur í að skapa fyrirhuguðum gagnaverum viðunandi lagaumhverfi. Í frumvarpi því sem nú liggur fyrir þinginu um gagnaver í Reykjanesbæ kemur fram að fyrirhugaðir viðskiptavinir þess séu m.a. stórnotendur tölvukerfa á sviði fjármálaþjónustu, netmiðlunar og fjölmiðla, lífvísinda og genatækni, og olíu- og gasfélög, auk mennta- og rannsóknastofnana. Mikilvægt er, ekki síst í tilfelli netmiðlunar og fjölmiðla, að tryggja að lagaumhverfið sé eins og best verður á kosið, ekki bara vegna augljósra hagsmuna viðskiptavinanna, heldur einnig gagnaveranna sjálfra. Tryggja þarf að ekki sé hægt að stefna hýsingaraðila, t.d. fyrir ærumeiðandi ummæli sem koma fram í einhverjum þeirra gagna sem gagnaverið geymir, enda ógerningur fyrir stjórnendur þess að fylgjast með hverju einasta gagni í gagnaverinu. Því ber að fagna þessari tillögu. Hún er okkur bráðnauðsynleg á umbóta- og endurreisnartímum okkar. Hún gefur okkur þingmönnum úr öllum áttum, sem og þjóðinni allri, tækifæri til að sameinast um þarft mál sem felur í sér aukin mannréttindi og miklar lýðræðisumbætur, ekki bara fyrir Ísland, heldur á heimsvísu.

Virðulegi forseti. Þá ætla ég að halda áfram þar sem ég hætti rétt áðan. Þar var ég komin að því að fjalla um vernd gegn meiðyrðamálsflakki, eins þjált og það orð er. Hún snertir jafnan rétt einstaklinga til að verja sig fyrir dómstólum en bresk meiðyrðalöggjöf, sem er mjög ströng, getur snert meiðyrðamál á Íslandi. Hægt er að kæra fyrir breskum dómstólum einstaklinga á Íslandi fyrir meiðyrði sem þeir hafa látið falla á Íslandi. Þar stýrir fjármagn mjög miklu um hvort einstaklingar geta varið sig með sómasamlegum hætti. Í slíkum tilfellum er kostnaðurinn orðinn aðalatriðið, þ.e. hvort viðkomandi hefur fjármagn til þess að halda úti málaferlum í lengri tíma. Slíkt brýtur gegn því sem ég áður hef nefnt um þann mikilvæga þátt lýðræðisins um réttláta málsmeðferð og því er afar brýnt að úr þessu verði bætt á Íslandi. Þá ætla ég að fjalla um upplýsingafrelsið. Upplýsingalögin hafa verið endurskoðuð reglulega frá því að þau voru fyrst sett árið 1996. Ég tel nauðsynlegt að þau verði endurskoðuð að nýju. Stjórnsýslan starfar í þágu almennings og hið opinbera þarf að ganga á undan með góðu fordæmi hvað varðar gagnsæi og skilvirka stjórnsýsluhætti og leggja þannig sitt af mörkum til að auka traust í samfélaginu. Skortur og tafir á upplýsingum og vöntun á gagnsæi grefur undan trausti. Á sama hátt og ég minntist á áðan er mikilvægt að með endurskoðun þessara laga verði friðhelgi einkalífsins, hins almenna borgara sem leitar til stjórnsýslunnar, höfð að leiðarljósi þar sem lögin og reglurnar þurfa ávallt að vera fyrir samfélagið og gæta hagsmuna þeirra sem við þær búa. Virðulegi forseti. Ég þekki það af eigin raun að búa í ríki þar sem útgáfu-, tjáningar- og málfrelsi er heft. Þá á ég ekki við Ísland, hér á ég við Kína, ég bjó þar skamma hríð. Það er afar skaðlegt fyrir þegna þess lands og samfélag. Ég hef verið talsmaður þess að við beitum okkur sem sjálfstætt ríki á erlendum vettvangi fyrir almennum mannréttindum á borð við þau sem ég áður hef nefnt. Ísland hefur alla burði til þess. Að lokum vil ég segja að ég bind vonir mínar við að Íslensku tjáningarfrelsisverðlaunin sem getið er í þingsályktunartillögunni muni hafa jákvæð áhrif á ímynd Íslands og að við verðum öðrum fyrirtækjum fyrirmynd á sviði mannréttindamála.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu nýtt, stórt, flókið og mjög merkilegt mál sem hefur marga anga og kallar á flókna úrlausn við að gera það að heildstæðu frumvarpi og heildstæðu umhverfi. Þetta er samt til marks um hverju hægt er að ná fram ef fólk leggur sig fram við að skoða þennan geira sem fjallar um málfrelsi og mannréttindi og vernd heimildarmanna, geira hvers samfélags sem, ef við horfum yfir flóruna í heiminum, er nánast hvergi eins. Þessi þingsályktunartillaga, þegar hún fer í gegn, því að væntanlega mun hún fara í gegn þar sem á henni eru þingmenn allra flokka, mun gera Ísland í raun að einstökum stað í heiminum hvað þetta varðar og gera Ísland að fyrirmynd annarra landa í þessu tilliti og væntanlega brjóta í blað í fjölmiðlasögunni. Hér er verið að færa til veggi og þröskulda af meira afli en gert hefur verið áður hvað þessi mál varðar og ber að fagna því sérstaklega að þingmenn allra flokka hafi komið auga á mikilvægi þessa máls og tekið þátt í að flytja það. Ég mun ekki hafa ýkja mörg orð um þetta mál, það er langt og flókið, en mig langar þó að tæpa á nokkrum atriðum sem ég tel mikilvæg. Það fyrsta er náttúrlega það sem blasir við öllum sem vilja horfa á, sú dapra staða fjölmiðlaumfjöllunar sem við búum við í dag og það óöryggi sem fréttamenn búa við í dag, staða sem er óásættanleg í lýðræðisríki þar sem upplýst umræða og virk fjölmiðlun er grunnundirstaða þess að lýðræðið sjálft virki. Þingsályktunartillagan og það sem kemur í framhaldi af henni mun styrkja mjög allt þetta umhverfi og efla umræðu um það og gera ljóst hversu nauðsynlegt er að hér séu til staðar eins og í öðrum lýðræðisríkjum öflugir fjölmiðlar sem geta sinnt hlutverki sínu vel. Staðan á Íslandi hvað varðar frétta- og fjölmiðlaumhverfi er í rauninni einstök í dag í samanburði við þau vestrænu ríki sem eru með þroskað lýðræði og við viljum gjarnan bera okkur saman við. Þessi tillaga hefur fengið góðan hljómgrunn hjá blaðamannastéttinni og vakið mikla athygli. Það er fagnaðarefni að þetta verði e.t.v. til þess að hleypa nýju blóði í fréttaflutning og fjölmiðlun, ekki veitir af. Tillagan mun líka ýta undir opið samfélag, hún mun ýta undir opnari stjórnsýslu og opnara viðskiptalíf með vernd upplýsenda sjálfra sem og með vernd útgefenda fjölmiðla og vernd fyrir blaðamenn og fréttamenn gegn lögsóknum. Við höfum hrópandi dæmi um það hér á landi þar sem lögsókn gegn einstaklingi búsettum á Íslandi, sem skrifaði á Íslandi, gekk í gegn þó að hún væri tekin fyrir í erlendum dómsal. Einkennilegt fyrirbæri finnst mér og í rauninni svolítið sorglegt að það skuli vera hægt að hefta tjáningarfrelsi manna með þessum hætti á Vesturlöndum. Þessi tillaga mun taka á því og gera mönnum kleift að halda úti gagnrýni án þess að eiga það á hættu að verða hundeltir af lögfræðingum og dómstólum hvar svo í veröldinni sem þeir eru. Þetta mál mun líka vekja mikla athygli vegna þeirra verðlauna sem tilgreind eru í tillögunni. Það mun setja Ísland í svolítið sérstaka stöðu, sérstaklega þegar haft er í huga það sem gengið hefur yfir þjóðina undanfarið eitt og hálft, bráðum tvö ár, þar sem leyndarhyggja og bankaleynd og yfirhylming á mjög mörgum sviðum gerði það að verkum að sú glæsta borg sem menn töldu að væri verið að byggja hér sem heitir Ísland, var í rauninni byggð á sandi og innihaldslaus og hefur hrunið til grunna. Mjög mikilvægt er að kerfi eins og við búum við skapi vernd fyrir upplýsendur eða uppljóstrara sem kallaðir eru, þ.e. að því fylgi ákveðin kvöð í kerfinu að þeir sem vita um upplýsingar þar sem verið er að gera hluti sem eru á gráu lagalegu svæði, viti af því að þeir geti komið fram með þær upplýsingar og komið þeim á framfæri án þess að eiga á hættu að verða lögsóttir eða þeim verði refsað á annan hátt. Eins og ég sagði áðan munu verðlaunin sem fylgja þessari tillögu - ég man nú ekki enska orðið á þeim en það skiptir ekki máli - vekja verðskuldaða athygli því að þau eru fyrst í sinni röð og þau eru fyrstu alþjóðlegu íslensku verðlaun sem verða veitt. Það verður fagnaðarefni að mæta á þá samkomu, vonandi innan ekki of margra ára, þegar þau verða veitt í fyrsta skipti. Ég fagna þessu máli eindregið.

Frú forseti. Ráðgjafar og stuðningsmenn ályktunarinnar eru aðilar sem hafa víðtæka reynslu og yfirsýn yfir ástand mála þegar kemur að skerðingu tjáningar- og upplýsingafrelsi í heiminum. Ber þar helst að nefna Evu Joly, Julian Assange, aðalritstjóra Wikileaks, hinn virta breska rannsóknarblaðamann, Martin Bright, Smára McCarthy frá Félagi um stafrænt frelsi á Íslandi og David Dadge, en hann veitir The International Press Institute forstöðu. Eva Joly sagði um ályktunina eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ég er stolt af því að vera til ráðgjafar til að tryggja alþjóðlega vernd fyrir rannsóknarblaðamennsku. Í huga mér inniber þessi ályktun sterk skilaboð og hvatningu til eflingar heilinda og gagnsæis hjá ríkisstjórnum víðs vegar um heim, þar á meðal á Íslandi. Í starfi mínu við rannsóknir á spillingu hef ég orðið vitni að því hve mikilvægt það er að hafa öflugt regluverk til að tryggja aðgengi almennings að upplýsingum. Ísland getur með nýstárlegri sýn á samhengi tilverunnar og vegna tilhneigingar til að fara sínar eigin leiðir orðið hinn fullkomni staður til að hrinda af stað verkefni af þessu tagi sem yrði til þess að efla gagnsæi og réttlæti á heimsvísu.“ Frú forseti. Hrunið varð til þess að þjóðin vaknaði og þurfti að horfast í augu við að ekki var allt sem sýndist í samfélagi okkar, en með því að taka höndum saman náðum við að koma á sögulegum breytingum. Ríkisstjórnin var þvinguð til að segja af sér. Seðlabankastjórinn og stjórn Fjármálaeftirlitsins voru jafnframt neydd til afsagnar. Íslendingar áttuðu sig á því að með samtakamætti gætu raunverulegar breytingar orðið að veruleika. Fólk áttaði sig á því að innviðir samfélagsins sem það hafði reitt sig á höfðu brugðist. Akademíska stéttin, ríkisstjórnin, þingheimur, Seðlabankinn og fjölmiðlar brugðust öll hlutverki sínu. Almenningur áttaði sig á því að fjölmiðlar landsins voru máttlausir og veikir, að gagnsæi skorti, að spillingin væri víðtækari en menn óraði fyrir og til þess að geta lifað í heilbrigðu samfélagi yrði almenningur sjálfur að taka þátt í að móta það. Fólkið í landinu hefur áttað sig á því að það þarf að gera grundvallarbreytingar sem lúta að lýðræðisumbótum og að ný löggjöf sem byggir á gagnsæi og pólitískri ábyrgð er nauðsynleg. Vegna þess hve heimurinn er samofinn á flestum sviðum, sér í lagi þegar kemur að frjálsu flæði fjármála og upplýsinga, er deginum ljósara að þær tálmanir á birtingu upplýsinga sem almenningur á rétt á að hafa aðgang að er ekki aðeins okkar vandamál, heldur hnattrænt vandamál. Réttur almennings til að skilja hvað er að gerast í samfélögum þeirra þarf að vera styrktur. Með því að setja hér bestu mögulegu löggjöf sem völ er á til að tryggja öruggt starfsumhverfi fyrir þá hugrökku blaðamenn og rithöfunda sem margir hverjir hafa misst vinnu sína við að fjalla um efni þeirra sem eitthvað hafa að fela og vilja leggja allt í sölurnar til að halda huldu, með því stöndum við vörð um réttlæti, heiðarleika og mannréttindi. Julian Assange, aðalritstjóri Wikileaks, hafði eftirfarandi að segja um þingsályktun þessa, með leyfi forseta: „Wikileaks er álitið leiðandi afl þegar kemur að birtingu efnis sem oft er haldið frá almennri umræðu og varðar spillingu. Til að afhjúpa spillingu höfum við þurft að leggja mikið á okkur. Til að mynda höfum við þurft að dulkóða samskipti okkar, dreifa starfseminni um víða veröld og verja hærri fjárhæðum til málareksturs fyrir dómstólum en gagnaðilar okkar sem í einu tilfelli var stærsti svissneski einkabankinn. En það er ekki hægt að ætlast til að allir útgefendur og félagasamtök geti staðið undir slíku fjárhagslegu álagi. Jafnvel stórir fjölmiðlar á borð við BBC og mörg stærri dagblöð veigra sér reglulega við að birta fréttir af ótta við íþyngjandi kostnað við málarekstur. Smærri baráttuaðilar gegn spillingu, allt frá Global Witness til TCI Journal eru hundeltir heimshorna á milli til að koma í veg fyrir að þessir aðilar geti flutt fréttir eða komið upplýsingum til almennings. Það er kominn tími til að slíkum ofsóknum verði hætt. Það er kominn tími til að alþjóðasamfélagið spyrni við fótum og segi hingað og ekki lengra, sannleikurinn þarf að vega þyngra en fjárhagslegur styrkur, sagan verður að haldast varðveitt án tilrauna til að fjarlægja hana úr upplýsingasamfélaginu. Við sem stöndum að baki Wikileaks erum stolt af því að hafa verið til ráðgjafar við gerð þingsályktunartillögunnar sem hér er flutt. Íslendingar virðast hafa djúpstæðan skilning á mikilvægi gagnsæis og heiðarleika eftir hrunið, það þarf hugrekki til að standa með mannréttindum og sannleikanum og það er eitthvað sem Íslendinga virðist ekki skorta.“ Index on Censorship, leiðandi bresk samtök á sviði frjálsrar fjölmiðlunar, lýstu stuðningi á eftirfarandi máta, með leyfi forseta: „Samhæfing og nútímavæðing upplýsinga og málfrelsislöggjafar sem þessi ályktun felur í sér tekur á lykilatriðum varðandi tjáningarfrelsi á stafrænum tímum og gæti reynst farvegur lagalegra umbóta sem eru öllum lýðræðisþjóðfélögum nauðsynleg á 21. öldinni.“ Í nýlegri grein í New York Times er haft eftir David Ardia, sem hefur umsjón með verkefnum um lagaumhverfi borgaralegrar fjölmiðlunar í Harvard, með leyfi forseta: „Ef Ísland gerir þessa löggjöf að veruleika er líklegt að áhrifa hennar muni gæta til langframa. Hann lauk lofi á þá skynsemi sem lægi að baki þess að búa til heildræna löggjöf um öflun, dreifingu og lesningu frétta í hinu stafræna umhverfi. Hin heildræna sýn og löggjöf er dýrmætt verkfæri þegar kemur að því að skapa umhverfi til að hlúa að vandaðri blaðamennsku. Valdamiklar stofnanir hafa sýnt í verki vilja sinn til að notfæra sér völd sín til að hindra að fréttir sem þeim hugnast ekki séu fluttar. Allt það sem tryggir jafnræði í þeim ójafna leik er til hins góða.” Frú forseti. Aldrei hefði mig órað fyrir þeim mikla stuðningi og athygli sem þetta verkefni hefur fengið um heiminn allan. Það sýnir svo ekki er um að villast að rík þörf er á að leggja fram heildræn lög, ekki bara um þennan málefnaflokk, heldur öllu jafna um allt sem þarf að endurskoða í ljósi þess hve ört heimurinn breytist. Ég vona að sú góða samvinna sem um þetta mál hefur mótast muni halda áfram innan þings sem utan. Það er ljóst að þessi löggjöf mun ekki leysa þann vanda sem íslenskir fréttamenn standa frammi fyrir þegar kemur að starfsöryggi, en þetta mun með sanni efla aðgengi þeirra að upplýsingum og verndun á samskiptum heimildarmanna og fréttamanna og er afar brýnt hérlendis vegna fámennis. David Dadge, forstöðumaður International Press Institute, sendi frá sér eftirfarandi stuðningsyfirlýsingu, með leyfi forseta: „Félagasamtök okkar hafa barist fyrir frelsi fjölmiðla í hartnær 60 ár, þess vegna fögnum við af fullri einurð ályktun sem fara mun fyrir íslenska þingið á næstunni. Með því að velja það besta frá núgildandi lögum víðs vegar um heim og setja þau saman í heildstæða mynd getur Ísland orðið að sterku leiðarljósi fjölmiðlafrelsis á heimsvísu. Þingsályktunin býður upp á trausta löggjöf til verndar málfrelsi, gagnsæi, vernd heimildarmanna, vernd innri samskipta fjölmiðla, vernd frá meiðyrðamálaflakki, vernd fyrir þá sem reka vefþjóna og hýsa efni fyrir fjölmiðla, sem og vernd gegn lögbannskröfum á efni áður en það er birt. Ísland hafði mjög gott orð á sér í alþjóðasamfélaginu þegar kom að frelsi fjölmiðla, þessi löggjöf mun renna styrkari stoðum undir fjölmiðla landsins og endurheimtur á þeim góða orðstír sem fór af landinu áður en til bankahrunsins kom. Við hjá IPI vonum að restin af heimsbyggðinni, sér í lagi þau lönd sem hafa verið hve öflugust í að tryggja vernd fjölmiðlunar, muni taka sér Ísland til fyrirmyndar og skapa áþekka löggjöf, við bíðum spennt eftir að sjá hvernig þessu muni farnast á íslenska þinginu.“ Frú forseti. Við verðum að vera búin að koma okkur saman um það hvert við stefnum varðandi upplýsingar og gagnsæi áður en skýrslan kemur frá rannsóknarnefndinni. Það er mikilvægt að finna tón samstöðu til að fyrirbyggja að við stöndum aftur í sömu sporum og við gerum núna. Það er einlæg von mín að við getum risið upp úr rústum fjárglæfra, siðrofs og niðurlægingar með stefnu í farteskinu á eitthvað sem færir okkur aftur einskonar stolt yfir því að tilheyra þessu örsamfélagi okkar úti við jaðar heimsins á forsendum sem sýna hvað það er sem þjóðin vill hlúa að eins og kom fram á þjóðfundinum: Heiðarleiki, frelsi, jafnrétti og réttlæti.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, með síðari breytingum. Þetta er frumvarp sem nokkrir þingmenn flytja, sú er hér stendur, hv. þm. Pétur H. Blöndal, Höskuldur Þórhallsson, Eygló Harðardóttir og Valgerður Bjarnadóttir. Það eru því þingmenn úr þremur stjórnmálaflokkum sem flytja þetta mál og hafa flestir gert nokkrum sinnum áður. Þetta mál er ekki stórt í sniðum en hefur mikil áhrif. Þetta eru tvær greinar og 1. gr. hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: „Síðari málsliður 51. gr. stjórnarskrárinnar orðast svo: Sé þingmaður skipaður ráðherra skal hann víkja úr þingsæti á meðan hann gegnir ráðherradómi og tekur varamaður hans sætið á meðan.“ Þetta er sem sagt megininnihaldið. Svo er það 2. gr., með leyfi virðulegs forseta, og hún er svohljóðandi: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Þetta eru einungis tvær greinar og síðan kemur greinargerðin. Þetta er mjög lítið og stutt allt saman en hefur mikil áhrif. Þetta þýðir að við förum úr því fyrirkomulagi sem við höfum nú, að ráðherrar geti setið líka sem þingmenn á sama tíma, yfir í það sem tíðkast sums staðar annars staðar, ekki alls staðar, en m.a. í Noregi og Svíþjóð þar sem ráðherra getur ekki á sama tíma verið þingmaður heldur þarf að velja þar á milli. Flestir velja nú ef þeim býðst að verða ráðherrar að taka það að sér en þeir eiga þá afturkvæmt inn í þingið ef þeir missa síðan ráðherradóm af einhverjum ástæðum. Í greinargerðinni kemur fram, virðulegi forseti, að frumvarp sama efnis var flutt á 123. þingi, 131., 132., 135. og 136. löggjafarþingi. Það er því búið að mæla fyrir því alloft úr þessum ræðustól. Ég vil líka taka fram að á 130. löggjafarþingi 2003–2004 flutti þáverandi þingmaður, Kristinn H. Gunnarsson, frumvarp á sambærilegum nótum. Þótt búið sé að flytja þetta mál oft hér er áhuginn á því að þessi breyting öðlist gildi alls ekki að minnka. Við höfum einmitt hlustað á mjög margar raddir, sérstaklega hjá stjórnmálamönnum og auðvitað líka fólkinu í landinu, um að fólk vilji fá stjórnlagaþing. Þetta er eitt af því sem er rætt í því sambandi, að stjórnlagaþing ætti að taka einmitt á þessari hugmynd ásamt mörgum öðrum um að ráðherrar víki af þingi á meðan þeir gegna ráðherradómi. Virðulegi forseti. Íslenskt réttarríki byggist á hugmyndum sem margir þekkja og lærðu í skóla á sínum tíma, hugmyndum franskra umbótasinna á 18. öld um greiningu ríkisvaldsins í þrjá þætti, þ.e. löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Þetta kemur fram í 2. gr. stjórnarskrárinnar. Hugsunin að baki þessari þrískiptingu er að hver valdhafi um sig takmarki vald hinna en þó ætti hver hluti ríkisvaldsins fyrir sig að vera sem sjálfstæðastur. Þó að stjórnarskráin okkar byggist á þessum hugmyndum gerir hún samt ráð fyrir að ráðherrar geti jafnframt verið alþingismenn, þannig að þeir sitji bæði sem framkvæmdarvald og hluti af löggjafarvaldinu. Aðskilnaður löggjafarvalds og framkvæmdarvalds er því í raun ekki eins mikill og 2. gr. stjórnarskrárinnar áskilur. Ég vil einnig draga það fram að meginhluti þingstarfa, eða alla vega stór hluti þeirra, fer fram í þingnefndum. Þótt það sé ekki meitlað í stein hefur skapast sú hefð að ráðherrar gegni ekki setu í þingnefndum. Ég er ekki að leggja það til, alls ekki, nema síður sé. Ég dreg fram að með þessu má segja að viss hluti þingheims sé ekki nema að ákveðnu leyti virkur í þingstörfunum, taki ekki þátt í nefndastörfum. Þetta er líka atriði sem ber að hafa í huga. Í greinargerðinni kemur fram, virðulegur forseti, að jafnhliða þeirri breytingu sem frumvarpið mælir fyrir telja flutningsmenn rétt að skoða - ég undirstrika orðið skoða - hvort ástæða sé til að fækka þingmönnum. Ég veit að margir vilja láta skoða það sérstaklega, m.a. vegna þess að verði þessi breyting gerð blasir við, miðað við hvernig staðan er núna, að tíu ráðherrar eru líka alþingismenn. Tveir hæstv. ráðherrar eru nefnilega ekki þingmenn í dag, þ.e. hæstv. dómsmálaráðherra og hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra. Ef við tækjum þessa breytingu í gegn núna mundu tíu þingmenn úr stjórnarliðinu sem verða ráðherrar, þ.e. frá VG og Samfylkingunni, fara frá þingstörfum og tíu þingmenn kæmu inn frá þeim flokkum, þ.e. VG og Samfylkingunni. Þannig segja sumir, og það er alveg rétt ábending, að þetta mundi styrkja vægi sitjandi ríkisstjórnar á hverjum tíma nema brugðið sé á það ráð að styrkja stjórnarandstöðuna jafnhliða með öðrum hætti. Ég hef dregið það fram í þessari umræðu að ástæða sé til að skoða það af því að það er vissulega galli á þessu frumvarpi að því leyti að komi inn varamenn þessara flokka eiga þeir flokkar bæði hæstv. ráðherra og hv. þingmenn en ekki eina manneskju með báða hattana eins og það er í dag. Margir spyrja líka, og ég hef sjálf, virðulegur forseti, verið spurð að því hvort þetta sé eitthvert vandamál og hvort það þurfi nokkuð að breyta þessu, þeir sem vilji geti afsalað sér þingmennsku ef þeir verða hæstv. ráðherrar, sleppt því að mæta í þingið, tekið inn sinn varamann o.s.frv. Jú, þetta er allt hægt en það er galli á því líka. Ef hæstv. ráðherra gerir þetta á hann, miðað við löggjöfina í dag, ekki afturkvæmt í þingið ef hann missir ráðherradóm eða fer úr ráðherradómi af einhverjum ástæðum. Ég tek sem dæmi að þegar sú er hér stendur gegndi stöðu ráðherra fékk hún þessa spurningu: Af hverju tekur þú ekki inn þinn varamann? Svarið er að það felst talsverð áhætta í því að geta ekki átt afturkvæmt. Reyndar lenti sú sem hér stendur einmitt í þessari stöðu, ef hægt er að orða það sem svo. Vegna ákveðinna aðstæðna milli flokkanna sem var gengið frá við ríkisstjórnarskipti, þegar ný ríkisstjórn tók við eftir kosningar, var ákveðið að það ráðuneyti sem sú er hér stendur veitti forustu færi yfir til hins flokksins á ákveðnum tímapunkti. Það var vitað að einhver af ráðherrum Framsóknarflokksins á þeim tíma yrði að víkja og Sjálfstæðisflokkurinn fengi einn aukaráðherra. Þetta er því ekki svo auðvelt eins og staðan er í dag. Virðulegur forseti. Ég vil líka draga fram að þegar ráðherrar eru valdir í Noregi og Svíþjóð, eins og ég sagði áðan, gegna þeir ekki þingmennsku samhliða. Reyndar eru þar oftar valdir einhverjir utan frá en gengur og gerist hjá okkur. Þegar maður lýsir fyrir norrænum gestum, sérstaklega frá Svíþjóð og Noregi, hvernig þetta er hér verða þeir margir mjög hissa af því þeir eru svo vanir hinu kerfinu og telja að sitt kerfi sé miklu betra. Ég held að það sé þannig og þess vegna flyt ég þetta mál ásamt fleirum. Það er líka ein hlið á þessu og það er hið svokallaða ráðherraræði. Ég vil benda á og hef upplifað það sjálf, virðulegi forseti, að hér fyrir nokkrum árum síðan, bæði á árabilinu 1991–1995 - ég var reyndar ekki á þinginu á þeim tíma en á árabilinu 1995–2007 var sú er hér stendur í þinginu - var Alþýðuflokkurinn í ríkisstjórn á þessu fyrra tímabili, 1991–1995, og á árabilinu 1995–1997 var Framsóknarflokkurinn í ríkisstjórn. Hjá báðum þessum ríkisstjórnarflokkum á þessum tímabilum voru þingmenn þeirra 12 og sex þeirra voru hæstv. ráðherrar. Helmingur þingflokkanna voru því ráðherrar. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir að þegar mál eru rædd í ríkisstjórn og flokkarnir stöðva ekki málið hvor fyrir öðrum, fallast í reynd á málin, þá hafa í þessum tilvikum sex ráðherrar úr öðrum stjórnarflokknum fallist á eitthvert mál í ríkisstjórn og fara svo með sama málið inn í sína þingflokka þar sem eru aðrir sex þingmenn. Þá er hálfur þingflokkurinn þegar búinn að samþykkja mál frá ríkisstjórninni og hefur mjög mikla tilhneigingu til þess að vilja hamra það í gegnum sinn þingflokk. Þetta þekkist ágætlega og það eykur mjög mikið skriðþungann á ráðherraræðinu að hafa málin í þessum farvegi. Þetta væri öðruvísi ef þessir ráðherrar kæmu inn og kynntu fyrir þingflokknum mál þar sem ráðherrarnir væru í talsverðum minni hluta, þá væri kannski auðveldara að standa í ístaðinu ef þetta eru mjög viðkvæm mál, sem auðvitað mjög oft er. Sumir segja reyndar að þetta skipti engu máli því það sé svo mikið flokksræði á Íslandi, formennirnir hamri það í gegn sem þeir vilja. Ég held að það sé ekki þannig. Ég held reyndar að flokksræðið og þetta formannaræði sé aðeins að minnka í íslenskri pólitík í dag og ég tel að það sé bara ágætt. Það er kannski vegna þess sem við höfum upplifað upp á síðkastið að fólk er viljugra til þess að standa fyrir sínu en ekki lúta alltaf miklum flokksaga. Þótt það sé vissulega nauðsynlegt líka má það ekki ganga of langt, virðulegur forseti. Framsóknarmenn hafa ályktað um þessi mál nokkrum sinnum. Árið 2007 var til dæmis sérstaklega ályktað um þetta á flokksþingi. Ég vil líka draga fram að á flokksþingi í janúar 2009, sem er síðasta flokksþingið sem við héldum, var líka ályktað um að þingmenn segðu af sér þingmennsku á meðan þeir væru í ráðherraembættum. Framsóknarmenn hafa líka verið mjög áhugasamir um stjórnlagaþing og lögðu fram mál af þeim toga á þarsíðasta þingi. Það mál var mikið rætt í aðdraganda síðustu alþingiskosninga sem voru í apríl í fyrra. Því miður náðist það ekki í gegn. Það var afar þungbært fyrir okkur að það skyldi ekki nást í gegn en það var aðallega fyrir þær sakir að sjálfstæðismenn voru mjög ósáttir við að hleypa því máli í gegn, beittu sér mjög harkalega gegn því og það var ekki hægt að klára það mál í umræðunni vegna þess að alþingiskosningar voru á næsta leiti. Það var hægt að taka það mál í gíslingu, það var gert og það verður bara að hafa það. Þess vegna sitjum við uppi með að flytja þetta hér enn á ný og ekki er komið stjórnlagaþing enn þá. Framsóknarmenn munu alla vega vinna að því að svo verði og auðvitað viljum við helst að það verði bindandi stjórnlagaþing, að til þess verði kosið og það verði með einhverjum hætti bindandi en ekki ráðgefandi. Það er önnur umræða sem við þurfum að taka síðar. Ég veit líka til þess að þing unga fólksins ályktaði á þessum nótum árið 2007. Þar segir að enginn skuli gegna þingmennsku og embætti ráðherra á sama tíma o.s.frv. þannig að unga fólkið hefur látið til sín taka í þessu. Ég vil líka koma því á framfæri að Samfylkingin hefur ályktað um þessi mál, árið 2003 var komið inn á þetta á landsfundi Samfylkingarinnar og sagt að ráðherrar eigi að segja af sér þingmennsku þegar þeir gegna ráðherraembætti. Árið 2005 segir líka í ályktun frá Samfylkingunni - og ég ætla að lesa þetta, með leyfi virðulegs forseta: „Ráðherrar gegni ekki þingmennsku sem m.a. stuðlar að því að skerpa aðgreiningu löggjafar- og framkvæmdarvalds.“ Það er alveg ljóst að Samfylkingin hefur ítrekað ályktað um þetta. Ég hef ekki haft tíma til þess að fletta upp á nýjustu ályktun Samfylkingarinnar en ég veit að hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir mun taka til máls á eftir og getur kannski skýrt betur hvort þar sé eitthvað nýtt. Alla vega er það mjög einbeittur vilji Samfylkingarinnar að standa að þessu máli og fá þetta í gegn. Svo vil ég líka koma inn á eitt, virðulegur forseti, af því að áðan talaði ég um að það væri vilji til þess að skoða hvort fækka ætti þingmönnum. Ég hef reyndar talsverðar efasemdir um það en ef við tökum 10–12 þingmenn sem verða ráðherrar út af þinginu og setjum inn nýja 10–12 varamenn þá fjölgar auðvitað í hópnum og þetta er dýrt, það kostar. Sumir segja að þá skulum við bara fækka þingmönnum á móti til að vega upp á móti kostnaðinum. Ég hef talsverðar efasemdir um það en þetta er í greinargerðinni af því að það eru aðilar sem eru meðflutningsmenn sem hafa talsverðan áhuga á þessu. Mér finnst ágætt að koma því á framfæri að hér á Alþingi eru 63 þingmenn, í Noregi eru þeir 169, í Danmörku 179, í Finnlandi 200 og í Svíþjóð 340. Það eru geysimargir í Svíþjóð.  Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu öllu lengri enda er röddin farin. 

Frú forseti. Ég veit að frú forseti er vanalega ekki hrifin af þessari tegund andsvara í sal Alþingis en vegna þess að ég hef mjög takmarkaðan tíma og verð að bregða mér út úr húsi vil ég aðeins bregðast við ræðu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur og því máli sem hún hefur flutt hér. Ég ætlast ekki endilega til þess að hún komi í andsvar við þetta „meðsvar“ mitt, af eðlilegum ástæðum, en ég undirstrika að ég styð þetta mál heils hugar og held að í ljósi þeirra atburða sem átt hafa sér stað hér á landi á undangengnum mánuðum þurfi að hugsa marga hluti upp á nýtt. Sá sem hér stendur þekkir ágætlega til þess þegar ráðherraræði er þó nokkuð mikið og þannig er það líka í dag. Ég held að við þurfum að fara að hefja Alþingi til vegs og virðingar og hætta þessu bixi, að einstaklingar geti bæði gegnt stöðu ráðherra og þingmanns. Við skulum gá að því að þessir einstaklingar þiggja umboð sitt frá alþingismönnum sjálfum sem eru löggjafarvaldið. En þessu hefur því miður gjörsamlega verið öfugt farið á undangengnum árum þar sem ráðherrar hafa í raun og veru, eins fáir og þeir eru, haft gríðarlega mikil áhrif á þau mál sem fara hverju sinni gegnum þingið, og þingmenn hafa allt of lítil áhrif á gang mála. Ég tek líka undir með hv. þm. Siv Friðleifsdóttur um þá tíma að flokksræðið, sem við höfum oft og tíðum horft upp á er algert, ég vona að það sé að einhverju leyti á undanhaldi þó að það sé náttúrlega eðlilegt að það sé einhver agi þarna. Menn verða, þegar þeir eru kjörnir á Alþingi Íslendinga, að fá að standa með sannfæringu sinni í mikilvægum málum. Þetta er kannski upphafið að nýjum hugsunarhætti í vinnubrögðum á Alþingi 

Virðulegi forseti. Stjórnskipulag okkar byggir á þrískiptingu valdsins: löggjafarvaldi, dómsvaldi og framkvæmdarvaldi. Það þurfti mann á hjóli og Mannréttindadómstólinn í Strassborg til að koma hér á skilum á milli dómsvalds og framkvæmdarvalds. Enn skortir á skýr skil á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Ein birtingarmynd þess er að æðstu menn framkvæmdarvaldsins, ráðherrar, starfa einnig sem þingmenn, hafa atkvæðisrétt í þinginu og er skipað til sætis í þingsal eins og yfirdómurum í dómsal. Verkefni Alþingis er að setja almennar leikreglur en verkefni framkvæmdarvaldsins er að framkvæma vilja þess og taka sértækar ákvarðanir. Það á ekki að gera þær kröfur til nokkurrar manneskju að hún geti skilið svo á milli hlutverka sinna að hún setji almennar reglur eftir hádegi sem hún á starfa eftir fyrir hádegi. Hér á landi ríkir þingræði. Þingræði þýðir að ráðherrar sitja í skjóli þingsins, þ.e. á ábyrgð þess. En hér á landi ríkir einnig ráðherraræði. Það kristallast á ýmsan hátt, m.a. í því að jafnvel þingmenn sjálfir tala um óbreytta þingmenn. Hvað þýðir það yfirleitt að vera óbreyttur þingmaður? Í mínum huga er ekkert til sem heitir óbreyttur þingmaður, öll höfum við í þingsalnum jöfn atkvæði. Kannski er það að vera óbreyttur þingmaður að hafa ekki bílstjóra, ég veit það ekki. Væntanlega kemur þetta heiti til af því að nánast öll mál sem flutt eru í þinginu eru stjórnarfrumvörp, frumvörp sem samin eru í Stjórnarráðinu fyrir tilstilli ráðherra og send inn í þingflokka stjórnarflokkanna þar sem þau eru blessuð og þeim síðan fleytt í gegnum þingið. Það sem meira er, það þykir eðlilegt að svokölluð þingmannafrumvörp, þ.e. frumvörp sem ekki eru samin í Stjórnarráðinu, mæti afgangi á dagskrá og dagi upp í nefndum. Stundum dettur mér í hug hvort sú staðreynd að þessi frumvörp eru yfir höfuð tekin á dagskrá sé einungis hugsuð til þess að óbreyttir, eins og þeir kalla sig, fái við og við að láta ljós sitt skína. Þessi vinnubrögð hafa leitt til þess að Alþingi hefur orðið eins konar afgreiðslustofnun ríkisstjórna og af þeim sökum hefur Alþingi sett niður, ekki einungis í augum þjóðarinnar heldur í raun jafnvel svo í augum þingmanna sjálfra að þeir kalla sig óbreytta. Mig langar til að taka dæmi af vinnu við gerð fjárlaga. Ráðherraræðið er þar allsráðandi. Snemma árs er fjárlagarammi næsta árs ákveðinn. Þinginu kemur það ekkert við, ríkisstjórnin ákveður hann. Síðan skipar ríkisstjórnin, eða það skilst mér að hafi a.m.k. verið vinnuvenja hingað til, fjóra úr sínum hópi til að ákveða skiptinguna innan rammans. Þinginu, þ.e. óbreyttum þingmönnum, kemur það heldur ekkert við. Þingið fær síðan afhent fjárlagafrumvarp með hundruðum fjárlagaliða sem ógerningur er fyrir þá að botna nokkuð í. Ríkisstjórnin er búin að ákveða allar stóru línurnar og óbreyttir geta þjarkað um smáaura. Ef þeir ætla að hafa skoðun á öðru er þeim bent á að ríkisstjórnin hafi komið sér saman um eitthvað annað. Þannig á þetta ekki að vera, virðulegi forseti, þingið á að ákveða stóru línurnar og ríkisstjórnin á að þjarka um smáaurana. Kannski þykir einhverjum skrýtið að þingmaður sem styður ríkisstjórnina flytji þennan boðskap. En það dugir ekki að hafa bara skoðun á því hvernig hlutirnir eiga að vera þegar fólk er í stjórnarandstöðu. Við verðum að gagnrýna það sem okkur þykir gagnrýnisvert við stjórnarhætti, hvort heldur við styðjum ríkisstjórn til sérstakra verkefna hverju sinni eða erum í stjórnarandstöðu. Við verðum að reyna að breyta því sem viljum breyta þótt á brattann sé að sækja. Til að skilja á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds á fólk ekki að gegna þingmennsku og ráðherraembætti á sama tíma. Eðli máls samkvæmt munu ráðherrar taka þátt í umræðum á þingi og svara þingmönnum um þau málefni sem þeir bera ábyrgð á en þeir eiga ekki að hafa atkvæðisrétt á þingi og ekki að taka þátt í störfum þingflokka. Með þessu móti mætti a.m.k. draga úr því ráðherraræði sem ríkt hefur hér á landi og með tímanum vonandi afnema það með öllu. Auðvitað þýðir þetta ekki að stjórnarfrumvörp heyri sögunni til og enn mun vera eðlilegt að þingmenn styðji frumvörp sem lögð eru fram af ráðherrum sem sitja í skjóli þeirra, en vinnubrögðin verða önnur vonandi og til heilla fyrir þjóðina. Hv. þingmaður, 1. flutningsmaður þessa frumvarps, Siv Friðleifsdóttir, nefndi að Samfylkingin hefur ályktað um þetta árin 2003 og 2005, ég vil bæta við að árið 2009 ályktaði Samfylkingin sérstaklega um að sett yrði á fót stjórnlagaþing sem m.a. tæki afstöðu til eftirtalinna atriða, með leyfi forseta: „Að valdmörk löggjafarvalds og framkvæmdarvalds verði skýrar afmörkuð. Leiðir til aðskilnaðar valdþáttanna, til dæmis með því að ráðherrar sitji ekki á þingi og að nefndir Alþingis verði styrktar og efldar.“ Fyrsti flutningsmaður talaði einnig um að í greinargerðinni er nokkuð vikið að fjölda ráðherra og hún sagði sem sína skoðun að hún teldi það kannski ekki forgangsatriði að fækka þingmönnum þó að ráðherrar gegndu ekki lengur þingmennsku. Ég tel þetta út af fyrir sig ekki endilega þurfa að vera hluta af sama málinu en ég vil hins vegar, fyrst að þessa var getið hér og talað um það í greinargerðinni, koma á framfæri þeirri skoðun minni að fækka beri þingmönnum. Ég var einu sinni á því að þeir ættu að vera 41 eða 49, síðan fékk ég bandamann í því að þeir yrðu 50 og það er sú tala sem ég ætla að halda mig við. Ég tel mjög æskilegt að alþingismenn verði 50. Þetta frumvarp er um breytingu á stjórnarskrá. Það felur náttúrlega í sér að það getur ekki tekið gildi strax vegna þess að tvö þing þurfa að samþykkja breytingar á stjórnarskrá. Engu að síður, ef þessi breyting á að vera skylda, ef ráðherrar eiga ekki að geta gegnt þingmennsku, hlýtur að verða að binda það í stjórnarskrá, annars er ákveðinn réttur tekinn af þingmönnum. Það er líka hárrétt sem kom fram hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, það er varla hægt að ætlast til þess, eins og lögin eru í dag, að þingmaður sem verður ráðherra segi af sér vegna þess að ef eitthvað kemur upp á á kjörtímabilinu kemst hann eða hún ekki aftur inn í þingið. Ég held að óeðlilegt sé að gera kröfu um svona væntingar til fólks. Ég held að það komi fyrst og fremst fram í lögunum um þingfararkaup að þingmaður sem er kosinn á Alþingi getur ekki farið af þingi án þess að segja af sér. Það er spurning hvort breyta mætti þeim lögum til að gera mönnum kleift að segja af sér meðan þeir eru ráðherrar. Þá yrði það náttúrlega ekki skylda en það yrði valkvætt fyrir þá sem taka að sér þessi embætti. Ég skýri frá þessu hérna vegna þess að ég hyggst fara fram á það í allsherjarnefnd að þetta mál verði athugað út frá þessu sjónarhorni af því að ég tel að það yrði okkur öllum til góðs að breyting af þessu tagi gæti tekið gildi fyrr en síðar.

Virðulegur forseti. Ég fagna innilega framlagningu þessa frumvarps. Það er mjög þarft og ég þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir málið. Ég tel það mjög brýnt eins og komið hefur hér fram. Ég er sammála öllu því sem komið hefur fram í umræðunni um að það sé mjög brýnt að betur verði skilið á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Það hefur lengi loðað við Alþingi að hér ríkti ráðherraræði, að ráðherrar fengju sínu framgengt og gætu vaðið nánast yfir þingið með þau mál sem þeim hentaði. Frekari aðskilnaður þar að lútandi er góður. Í gær kom fram frumvarp sem skerpir líka á frekari aðskilnaði frá framkvæmdarvaldinu við skipan dómara, þ.e. að Alþingi muni þá hafa kannski úrslitaáhrif ef uppi verður ágreiningur um skipan dómara. Hér er verið að koma fram með mjög mikilvægar og merkilegar stjórnkerfisbreytingar sem eru af hinu góða. Ég hef heyrt áhyggjur um að ef þingmenn verði ráðherrar og fari af þingi fjölgi í þingliði stjórnarsinna. Ég tel ekki ástæðu til að hafa áhyggjur af því. Það er skipað hlutfallslega í nefndir samkvæmt fjölda þingmanna hverju sinni og þar eru ráðherrarnir ekki með og það mundi ekki breyta neinu. Ráðherrarnir hafa ekki atkvæðisrétt áfram ef þeir hætta að vera þingmenn þannig að það breytir í sjálfu sér engu um vægið þar. Ég held að þetta gæti líka leitt það af sér að frekar verði leitað til fólks utan þingsins til að taka að sér ráðherraembætti. Það yrði einhvern veginn eðlilegri dýnamík að ráðherrann væri ekki beint kjörinn á þing. Við höfum séð það hér í tveimur dæmum þar sem hæstv. dómsmálaráðherra og efnahags- og viðskiptaráðherra eru ekki þingmenn. Það hefur sína kosti og galla en það er a.m.k. í sumum tilvikum örugglega ágætismál. Ég fagna þessu. Ég hef setið á fundi þar sem verið er að ákveða fyrir jólahlé hvaða mál eigi að klára fyrir jólahlé þingsins. Þar sátu þingflokksformenn, hæstv. forseti þingsins og hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra. Ráðherrarnir tveir réðu í raun hvaða mál mundu fá afgreiðslu fyrir jól. Mér fannst það svolítið einkennileg upplifun og það er mjög þarft fyrir Alþingi og fyrir þingræðið að vera laus við svoleiðis forgangsröðun. Forseti þingsins og meiri hluti þingmanna hverju sinni eiga að ráða hér dagskránni. Það væri vel ef þessi breyting færi í gegn. Ég styð hana heils hugar, ég er áheyrnarfulltrúi í allsherjarnefnd og mun fylgjast með málinu af áhuga. Ég óska því góðs gengis.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi til stjórnarskipunarlaga um breyting á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands frá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur. Ég held að það sé löngu orðið tímabært að við förum að endurskoða kerfið sem við vinnum með hér. Fyrirkomulagið er eins og allir þekkja. Hvað varðar löggjöfina koma, eftir því sem ég best veit, um 90% af allri löggjöf frá framkvæmdarvaldinu. Þar af leiðandi koma á bilinu 8–10% frá löggjafarvaldinu sjálfu, ef segja má svo, ef við megum ræða þetta á þann hátt. Eins og hv. þingmaður kom inn á áðan er talað um þingmannamál annars vegar og svo hins vegar mál ríkisstjórnarinnar. Svo er hitt sem mér finnst mjög bagalegt, að frumvörpum þingmanna er ekki einu sinni sýnd sú virðing að klára þau út úr nefnd. Ég man eftir því að hæstv. fyrrverandi forseti, Sturla Böðvarsson, lagði til að öll mál yrðu kláruð, þau yrðu ekki svæfð í nefnd eins og við þekkjum. Mér finnst sjálfsögð virðing við okkur sem hér störfum og leggjum vinnu okkar í alls konar mál sem við reynum að koma til framkvæmda í gegnum löggjöfina að þau séu afgreidd. Við eigum ekkert að vera hrædd við að hafna málum ef því er að skipta. Við eigum að greiða atkvæði um hvert einasta mál. Það er sú lágmarksvirðing sem hægt er að sýna löggjafarvaldinu eins og staðan er í dag. Ég er algjörlega sammála þessu frumvarpi og ég vil að það verði gengið í þá átt að ráðherrar séu ekki þingmenn á sama tíma og þeir gegna því hlutverki sem þeir hafa hjá framkvæmdarvaldinu. Ég tel mikla þörf á að styrkja stöðu Alþingis og draga um leið úr valdi framkvæmdarvaldsins. Ef við berum þessa hluti saman erum við að tala um að framkvæmdarvaldið hefur þúsundir starfsmanna. Ég er ekki með töluna alveg á takteinum. Ég veit þó að hið opinbera hefur í heild um 29.000 starfsmenn og eftir því sem ég best veit er þingið með um 100. Þó að þetta séu nú kannski ekki alveg haldbærar tölur erum við að tala um þúsundir starfsmanna á móti rúmlega 100 sem starfa á þinginu. Sama vægið er víða, það er ekki bara hérna í löggjöfinni, heldur er það líka varðandi aðgang að upplýsingum og annað slíkt. Eins og við vitum eru flest frumvörp, eins og ég kom inn á áðan, unnin í ráðuneytunum undir leiðsögn ráðherra. Þá eru þau lögð fram í ríkisstjórn og síðan á Alþingi. Á Alþingi eru þau rædd og send í nefnd. Oft fer fram mjög mikil og góð umræða og einhverjar breytingar verða á frumvörpunum á leiðinni í gegnum þingið. Þær breytingar eru þó oftast minni háttar. Afdrif þingmannafrumvarpa, eins og ég nefni þau hér, eru oftast þau að þau ná ekki fram að ganga. Samkvæmt því er það raunverulega framkvæmdarvaldið, ráðherrar og ráðuneyti, sem mótar löggjöfina í landinu. Ég mundi segja að það væri ekki samkvæmt stjórnarskránni, það hlutverk er ekki ætlað framkvæmdarvaldinu. Í mínum huga er hlutverk framkvæmdarvaldsins að framkvæma lögin, setja reglugerðir og hafa eftirlit með því að kerfið fari að lögum en ekki að setja lögin. Lögin eiga að koma frá Alþingi og þingmönnum en ekki ráðherrum. Þetta er það kerfi sem stjórnarskráin okkar gerir ráð fyrir. Af einhverjum ástæðum hefur þó kerfið þróast þannig að framkvæmdarvaldið hefur tekið sér meira vald. Ég tel að við eigum að snúa þessari þróun við. Nú er tækifærið til þess. Við erum á tímamótum í samfélaginu og það er kallað eftir breytingum og við höfum vald til að gera breytingar. Það er gaman að sjá að stjórnarliðar taka hérna undir með hv. þingmönnum úr stjórnarandstöðunni hvað þetta varðar. Ég tel að skerpa þurfi skilin á milli þingsins og ríkisstjórnarinnar. Augljós byrjun er þá að ráðherrar séu ekki þingmenn, ríkisstjórnin starfi samt áfram í skjóli Alþingis, hvort sem það er meirihluta- eða minnihlutastjórn, og þingflokkarnir sem styðja stjórnina komi sér saman um skiptingu ráðuneyta og velji sér ráðherra. Ráðherrar úr röðum þingmanna eiga að segja af sér þingmennsku. Vald nefnda Alþingis þarf þá að efla verulega og á þeirra verksviði ætti undirbúningur og samning lagafrumvarpa að vera. Til að þetta nái fram að ganga þarf hver nefnd á nokkrum fjölda starfsmanna að halda en á móti kæmi að umsvif ráðuneyta yrðu töluvert minni, eins og ég kom inn á áðan. Það á að vera á forræði þeirra þingflokka sem standa að baki stjórninni að koma sér saman um lagabreytingar og lagafrumvörp, ráðherrar og ráðuneyti eiga ekki að koma beint að þeirri vinnu. Þingið mundi sjálft sjá um að undirbúa þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru til að uppfylla t.d. skyldur okkar gagnvart EES. Í mínum huga ætti ríkisstjórninni samt sem áður að vera heimilt að leggja fram tillögur að lagabreytingum og nauðsynlegt er að gott samstarf verði um þá vinnu milli ríkisstjórnar og Alþingis. Alþingi yrði áfram að gæta að þeirri norrænu lagahefð að lög séu almenn og að þeim til fyllingar séu reglugerðir sem koma úr ráðuneytum og dómafordæmi frá dómstólum. Ég tel eðlilegt að stjórnarskráin sé endurskoðuð. Hins vegar sé ég ekki veigamikil rök fyrir því að við hverfum frá þeirri norrænu stjórnskipunarhefð sem þingræðið er. Það má auðveldlega styrkja löggjafarvaldið og hlutleysi dómstóla án þess að farið sé í grundvallarbreytingar á stjórnarskránni. Það er á ábyrgð stjórnmálamanna að endurvekja traust almennings á lýðræðinu og stofnunum þess. Allar grunnstoðir lýðræðisins, löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald, verða að vera jafnsterkar, geta veitt hver annarri aðhald og sýna hver annarri fullnægjandi virðingu. Þetta er hins vegar það mikilvægt mál að allir stjórnmálaflokkar á Alþingi verða að koma að þessari vinnu. Verði niðurstaða slíkrar skoðunar að fara fram á breytingar á grundvallarskipun íslenska lýðveldisins þarf til þess tíma og ráðrúm sem ég held að við höfum gefið okkur hér, bæði með vinnu í nefndum og endurskoðun á stjórnarskránni. Mér skilst að þetta frumvarp sé ekki lagt núna fram á Alþingi í fyrsta skipti, og væntanlega heldur ekki það síðasta eftir undirtektunum að dæma hér í þingsal. Við erum ekki það mörg að ræða málið, og enginn frá framkvæmdarvaldinu þrátt fyrir að þeir einstaklingar hafi oft og tíðum látið í sér heyra þegar þeir sátu ekki í ráðherrastólunum. Það væri mjög gaman ef einhver ráðherra segði skoðun sína á þessu máli. Oft virðast menn skipta um skoðun þegar þeir skipta um stóla. Segulmagnið í ráðherrastólunum er það öflugt að menn vilja ekki hreyfa við því. Ég vona að við sjáum breytingar í þessa veru eins og frumvarpið gerir ráð fyrir og ég held að það væri öllum fyrir bestu. Það mundi styrkja löggjafarvaldið, og framkvæmdarvaldið líka í sínum verkum af því að þá væru verkefni þess skýrt afmörkuð. Eins og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir kom inn á áðan er það ekki fyrir nokkurn mann að vera í tveimur hlutverkum í einu og eiga að gæta að þessum tveimur hlutverkum í senn, einn og sama manninn. Það er ekki hægt að gera þá kröfu til ráðherra og þess vegna held ég að rétt sé að breyta þessu.

Frú forseti. Hér ræðum við miklar lýðræðisumbætur og það er eðlilegt að hv. 1. flutningsmanni, Siv Friðleifsdóttur, vökni um augu við að ræða þetta mál. Mig langar að þakka henni sérstaklega fyrir flutninginn og að vekja máls á þessu. Ég tel afar brýnt að málið nái fram að ganga til að rjúfa tengslin á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Mér finnst afar slæmt að ráðherrar skuli ekki geta eða þeim sé í raun og veru ekki fært að segja af sér þingmennsku á meðan þeir gegna ráðherradómi nema að hætta á það að eiga ekki afturkvæmt í þingsal fyrr en síðar. Ég hef tekið eftir því að það er meira en fullt starf að vera þingmaður og það er örugglega enn meiri vinna að vera ráðherra. Það hlýtur að vera algjör ógerningur að vinna þessi tvö störf á sama tíma, enda er það svo að ráðherrar taka almennt ekki mikinn þátt í þingstörfunum og sitja t.d. sjaldnast í nefndum þingsins. Eins vil ég benda á að sitji lítill flokkur í ríkisstjórn og hafi jafnmarga ráðherra og samstarfsflokkurinn, en það hefur oft gerst, eru fáir eftir í þingflokknum til að vinna hin eiginlegu þingstörf. Ég tel að þetta frumvarp styrki sjálfstæði þingsins og auki lýðræðið. Ég vona svo sannarlega að það nái fram að ganga í þetta skipti. Reyndar tel ég að frekari lýðræðisumbóta sé þörf og auglýsi hér með eftir stjórnlagaþingi og persónukjöri.

Virðulegur forseti. Mér svelgdist eitthvað á hér áðan, ég biðst afsökunar á því, en ég var komin þangað í ræðu minni þar sem ég var að tala um að það væru 349 þingmenn í Svíþjóð og eitthvað fór það nú öfugt ofan í þá sem hér stendur. Ég vil að lokum þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur orðið. Hér hafa margir þingmenn tekið til máls og allir verið jákvæðir. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson, Valgerður Bjarnadóttir, Þór Saari, Erla Ósk Ásgeirsdóttir og Margrét Tryggvadóttir hafa tekið þátt í þessari umræðu og öll verið mjög jákvæð gagnvart málinu. Ég fagna því. Það kom fram hjá hv. þm. Erlu Ósk Ásgeirsdóttur og hefur reyndar komið margoft fram hjá mörgum öðrum hv. þingmönnum að allt of mörg frumvörp hafi komið frá framkvæmdarvaldinu. Að mínu mati er það ekki séríslenskt fyrirbæri, ég held að það sé þannig á öllum Norðurlöndunum vegna þeirrar uppbyggingar sem við erum með á bæði þingum og ráðuneytum. Ráðuneytin búa yfir miklum eða talsvert miklum flota af sérfræðingum sem eru þess umkomnir að geta skrifað frumvörp og eru lögfræðingar og sérfræðingar á öðrum sviðum. Mér finnst það í sjálfu sér ekkert gífurlega óeðlilegt. Mér finnst ekki að það eigi endilega að snúa þessu á haus þannig að meginhluti frumvarpa spretti endilega upp í þinginu og minni hlutinn frá ráðuneytinu. Mér finnst ekki endilega vera brýn nauðsyn á því. Auðvitað vill maður sjá fleiri frumvörp samþykkt sem þingmenn flytja, mér finnst það kannski miklu meira virði. En mér finnst alveg eðlilegt að ráðuneytin séu mikil uppspretta frumvarpa. Hins vegar mætti alveg styrkja þingið þannig að þingmenn fengju meiri aðstoð við að útbúa frumvörp. En við höfum vissulega ágætisaðstöðu hér og fáum hjálp, alla vega finnst þeirri er hér stendur að hjálpin sé ágæt sem við fáum við að semja frumvörp. Hins vegar hef ég þá skoðun, virðulegi forseti, að það þurfi að breyta talsverðu varðandi ráðuneytin, ég held að það þurfi að styrkja þau. Ég er sammála því að það þurfi að styrkja Alþingi en ég er líka á þeirri skoðun að styrkja þurfi ráðuneytin. Ég held að mörg ráðuneyti séu hlutfallslega veik miðað við undirstofnanir. Ég veit um ýmis dæmi þess að ráðuneyti eru talsvert minni en þær undirstofnanir sem eru undir þeim. Ég held að hægt sé að styrkja ráðuneytin almennt, jafnvel á kostnað undirstofnana. Á sínum tíma var þetta mál sem við erum að ræða skoðað í nefnd sem var að skoða breytingar á stjórnarskrá. Jón Kristjánsson, þáverandi þingmaður, leiddi starf þeirrar nefndar. Því miður kom eiginlega ekkert út úr þeirri nefnd, allt of lítið. Það var aðallega af því að tíminn fór mjög mikið í að togast á í nefndinni skilst mér, m.a. um neitunarvald forseta Íslands þar sem Samfylkingin vildi frekar verja það en Sjálfstæðisflokkurinn jafnvel fá það í burtu, það var mikið tog um það í nefndinni. Það var líka tog um ákvæðið um að sjávarauðlindin væri sameign þjóðarinnar. Sjálfstæðismenn voru ekki alveg á því, þannig að þeir hlupu ekki upp til handa og fóta og liðkuðu fyrir að það væri gert. Allt þetta tog varð til þess að eiginlega kom ekkert út úr nefndinni. Því miður er það svo að þegar við ætlum að breyta stjórnarskránni, þá virðist allur vilji koðna meira og minna niður af því að menn fara að togast svo mikið á. Það er gerð svo rík krafa um að mikil sátt ríki um breytingar á stjórnarskrá, sú krafa er allt of rík að mínu mati, hún er það rík að menn gera aldrei neinar breytingar eða bara ósköp litlar. Því miður hafa brýnar og nauðsynlegar breytingar á stjórnarskrá ekki getað átt sér stað. Þess vegna hefur verið meiri þungi varðandi það að fá hér stjórnlagaþing. Ég tel að það þurfi að vera aðeins meiri liðlegheit varðandi það að gera breytingar á stjórnarskrá, þó að ég vilji ekki að hægt sé að breyta henni með einhverjum allt of einföldum hætti heldur, það kastar nú alveg tólfunum hvað þetta er þungt í dag. Hér hafa allir flokkar, virðulegi forseti, talað vel um þetta frumvarp. Það er reyndar einn flokkur sem hefur ekki tekið til máls og það er VG. Ég tel að VG sé frekar, þótt ég eigi nú ekki vera að túlka stefnu þeirra, þá hafa þeir verið frekar þungir varðandi þetta mál. Á sínum tíma tjáði hv. þm. Ögmundur Jónasson sig um það, hann var nú ekki mjög hrifinn af því, en vel má vera að það hafi breyst. Ég tel og giska á, ég hef nú ekki gert vísindalega könnun á því, en ég giska á að það sé meiri hluti fyrir málinu í þinginu, ég held það nefnilega. Ég held að þó að stjórnmálaflokkar fari í ríkisstjórn verði þeir ekki andsnúnir málinu þar með, alls ekki. Samfylkingin vill þetta, hún situr í ríkisstjórn. Ég held hún hafi ekki skipt um skoðun þótt hún sitji í ríkisstjórn. Ég held því að meiri hluti sé fyrir þessu máli hér á þinginu. Ég held að reyndar sé líka meiri hluti fyrir því úti í samfélaginu. Það sem gerir þetta svo þungt er að breyta þarf stjórnarskrá til að ná þessu í gegn og það þarf þá að samþykkja málið rétt fyrir kosningar, svo þarf að kjósa, svo þarf að samþykkja það aftur til að það verði að raunveruleika. 
             Já, virðulegur þingmaður, ég er hætt að hósta. Ég er því nokkuð bjartsýn á að þetta nái einhvern tímann fram að ganga. En það væri auðvitað langbest að gera þetta núna fyrir næstu kosningar, að taka stökkið, klára þetta og ef ekki er auðvitað líka möguleiki á að gera þetta í sambandi við fleiri breytingar á stjórnlagaþingi sem svo vissulega er þörf á. Ég ætla ekki að lengja þetta meira, virðulegi forseti, en vil að lokum þakka fyrir mjög góða umræðu og að þingmenn hafi setið hér alveg til sex við að ræða þetta og ég þakka fyrir allan þann stuðning sem málið hefur fengið.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Kristján Þór Júlíusson, Pétur H. Blöndal, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigurður Ingi Jóhannsson, Ásbjörn Óttarsson og Jón Gunnarsson. Megintilgangurinn með þessu lagafrumvarpi er að draga úr millifærslukerfi í landbúnaði og gera verðlagninguna gagnsærri. Ætla má að með þessu verði skilyrði fyrir samkeppni einnig bætt og innlendum mjólkurafurðastöðvum gert betur kleift að takast á við samkeppni frá útlöndum. Þá mun skilgreindur opinber stuðningur við landbúnað lækka um allt að 400 millj. kr. Frumvarp um skylt mál var flutt á 135. löggjafarþingi. Þá fékk málið jákvæðar viðtökur fulltrúa tveggja af þremur þeirra stjórnmálaflokka sem til máls tóku í 1. umr. Fram kom það sjónarmið þingmanns Samfylkingarinnar að ganga ætti lengra í átt til frjálsrar verðlagningar. Fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, núverandi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, taldi á hinn bóginn að verið væri, eins og þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „að fella niður eina af þeim stoðum sem settar voru til að standa undir félagslega uppbyggðu landbúnaðarkerfi, bæði framleiðslu, úrvinnslu og dreifingu á mjólk og mjólkurvörum …“. Svo ég víki nú að þeirri gagnrýni, þá er hún auðvitað algjörlega fráleit og ég held að þetta hafi fyrst og fremst lýst miklum misskilningi eða þekkingarleysi hv. þáverandi þingmanns á málinu. Ekki er verið að veikja á nokkurn hátt stoðir landbúnaðarkerfisins, öðru nær, forsendur landbúnaðarins væru styrktar með því að fara í þessa átt. Enda er það svo að mál af þessu tagi hefur notið stuðnings mjólkurframleiðenda, Bændasamtakanna og Samtaka afurðastöðva og þetta mál er líka til þess fallið að styrkja stöðu neytenda þegar grannt er skoðað, því ef þetta yrði að lögum yrði verðlagningin öll gagnsærri og eðlilegri. Því miður hlaut málið ekki endanlega afgreiðslu. Það frumvarp sem nú er flutt byggist að talsverðu leyti á þeim hugmyndum sem þá voru settar fram en er þó sett fram í nokkuð öðrum búningi. Hér verður gerð grein fyrir núgildandi fyrirkomulagi þessara mála og þess freistað að varpa ljósi á hvernig þau hafa þróast. Í upphafi dreg ég fram muninn á verðmiðlun annars vegar og verðtilfærslu hins vegar. Í 19. gr. laganna er verðmiðlunargjaldinu lýst og ég ætla ekki að rekja það sérstaklega en vísa eingöngu í þá grein. Um það varð samkomulag á sínum tíma í verðlagsnefnd búvara, við verðlagningu sem átti sér stað þann 1. janúar 2006, að beina því til stjórnvalda að hætta innheimtu verðmiðlunargjalds með breytingu á lögum þar sem ekki væri þörf á því eftir sameiningu fyrirtækja í mjólkuriðnaði. Fulltrúar ráðuneytis, launþegahreyfingarinnar, þ.e. Alþýðusambands Íslands og BSRB, sem og fulltrúar bænda og fulltrúar afurðastöðva voru sammála um þessa ráðstöfun. Þetta var í raun hluti af verðlagsákvörðun nefndarinnar 1. janúar 2006. Vík ég nú að verðtilfærslunni sjálfri. Samkvæmt búvörulögum er ákvæðum um verðtilfærslu mjólkurvara skipt í tvennt. Í fyrsta lagi er um að ræða hinn lögbundna þátt skv. 22. gr. laganna þar sem gert er ráð fyrir 2,65 kr. á lítra innan greiðslumarks. Þennan lögbundna hluta verðtilfærslunnar verður samkvæmt lögum að framkvæma með innheimtu og útgreiðslu miðað við lítra og/eða kíló vöru samkvæmt verðskrá verðlagsnefndar búvöru eins og nefndin ákveður hverju sinni. Innheimtan svarar um 310–320 millj. kr. á ári. Greitt er úr sjóðnum með vörum eins og nýmjólk, smjöri, undanrennudufti o.fl., þ.e. þeim vörum sem eru undirverðlagðar. Það er í raun þannig að þær vörur sem hér er vísað til eru ekki verðlagðar að fullu eins og í raun og veru kostnaður gefur tilefni til heldur er með verðlagningunni málunum stýrt þannig að verði á þessum vöruflokkum er haldið niðri með því að verðleggja aðra vöruflokka hærra. Fjárreiðum og rekstri þessara sjóða er síðan haldið aðskildum frá öðru og er ársreikningur staðfestur af löggiltum endurskoðanda og sendur Fjársýslu ríkisins ár hvert. Þessi upphæð kemur síðan inn í fjárlögin, annars vegar sem inngreiðsla og hins vegar sem útgreiðsla, án þess að vera þó eiginleg ríkisútgjöld. Þrátt fyrir það eru þessar greiðslur túlkaðar sem opinber stuðningur þegar metinn er opinber stuðningur við íslenskan landbúnað vegna samninga Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, WTO, og tilkynninga þar að lútandi. Ástæðan er sú að þessi ráðstöfun er gerð fyrir tilstilli hins opinbera með löggjöf, jafnvel þótt hér sé eingöngu verið að færa rekstrarfé afurðastöðva til á milli vöruflokka mjólkur. Ríkið leggur ekki til fjármuni úr ríkissjóði til þessa verkefnis, eins og ég hef þegar rakið. Þessu er mjög mikilvægt að fólk átti sig á vegna þess að þegar ríkisstuðningur við landbúnað hér á landi er borinn saman við ríkisstuðning við landbúnað í öðrum löndum er þetta ævinlega tekið þannig að þær u.þ.b. 400 milljónir króna sem verðtilfærslan og verðmiðlunin nema eru reiknaðar að fullu sem stuðningur ríkisins við landbúnaðinn og í því áróðursstríði sem landbúnaðurinn hefur oft orðið fyrir barðinu á er þar með veifað tölum sem eru mjög villandi. Þó að ekki væri nema af þessum ástæðum væri auðvitað full ástæða til að skoða þessi mál og þegar við bætast síðan annars konar rök sem ég hef að hluta til gert grein fyrir og mun rekja hér betur á eftir er augljóst að það er gífurlega þýðingarmikið að við breytum þessu fyrirkomulagi. Þetta er einn af þeim ásteytingarsteinum sem er algjörlega ástæðulaus og hefur verið notaður til að berja á landbúnaðinum með mjög ósanngjörnum og óréttmætum hætti. Hitt ákvæðið sem varðar verðmiðlun er svokölluð frjáls verðmiðlun skv. 13. gr. laganna þar sem innheimt er af seldum lítrum og/eða kílóum af tilteknum vörum með háa framlegð og greitt út á vörur með lága eða neikvæða framlegð eftir seldu magni. Tekjustofn þessa hluta og útgreiðslur eru eftirfarandi: Sjóðurinn hefur tekjur af vöruflokkum með háa framlegð svo sem rjómaís, jógúrtvörum og sérostum. Gjöld sjóðsins felast í því að greitt er með vörum sem hafa lága eða neikvæða framlegð, sem hafa undangengin ár verið magur ostur, skyr og drykkjarmjólk. Í 13. gr. laganna sem heimila þessa tilfærslu segir, með leyfi virðulegs forseta: „Þrátt fyrir ákvæði samkeppnislaga er afurðastöðvum í mjólkuriðnaði heimilt að gera samninga sín á milli um verðtilfærslu milli tiltekinna afurða. Leggja skal slíka samninga fyrir verðlagsnefnd til upplýsingar.“ Á undanförnum árum hefur verðlagsnefnd, í samkomulagi við mjólkuriðnaðinn, nýtt þennan hluta verðtilfærslunnar til að greiða niður drykkjarmjólk, þ.e. nýmjólk, þar sem tekjustofn lögbundins hluta hefur verið fullnýttur og ekki er svigrúm til frekari gjalda. Í frumvarpinu eru ekki lagðar til breytingar á þessum hluta verðmiðlunar, þ.e. hinni frjálsu verðmiðlun sem á sér stað innan afurðastöðvanna sjálfra án atbeina ríkisvaldsins. Á hinn bóginn er lagt til í frumvarpinu að 19. gr. búvörulaga um álagningu verðmiðlunargjalds verði felld brott. Breytingunni er ætlað að færa form og ábyrgð rekstrar til afurðastöðvanna. Sú breyting sem hefur orðið á rekstrarumhverfi fyrirtækja í mjólkuriðnaði gerir þetta verðmiðlunarkerfi þess utan óþarft. Lagt er til að verðtilfærslugjald skv. 22. gr. búvörulaga verði afnumið og form og ábyrgð rekstrar þannig fært til afurðastöðvanna sjálfra. Nokkur forsaga er að baki þessu, þ.e. verðtilfærslu á milli einstakra mjólkurafurða. Á sínum tíma voru niðurgreiðslur á verði mjólkur og mjólkurafurða mjög breytilegar sem hlutfall af verði hverrar afurðar. Niðurgreiðslur voru afnumdar árið 1992 og þess í stað teknar upp beinar greiðslur til bænda og þá var ákveðið, til að valda ekki röskun á markaði, að heimila tilfærslur á milli verðs einstakra afurða. Verðtilfærsla milli mjólkurafurða hefur verið stunduð síðan þá. Ljóst er hins vegar að þetta fyrirkomulag stuðlar að umdeilanlegri verðmyndun og tekur ekki nægjanlegt tillit til raunverulegs framleiðslukostnaðar. Allt að einu er það ekki talið eðlilegt að opinber stýring af þessu tagi stýri verðlagningu einstakra vörutegunda og vöruflokka þar sem verðlagning á einni vörutegund er notuð til þess að lækka eða hækka verð á annarri vörutegund. Jafnframt er lagt til að felldar verði brott greinar sem fjalla um framkvæmd verðmiðlunar og verða óþarfar að samþykktum þeim breytingum sem í frumvarpinu felast. Virðulegi forseti. Þetta mál, eins og ég nefndi áðan, var lagt fram í nokkuð breyttri mynd á 135. löggjafarþingi og var þá þingskjal 218, 203. mál. Það er dálítið athyglisvert að þrátt fyrir að þetta mál hafi fengið býsna góðar viðtökur, m.a. frá þeim fulltrúa Samfylkingarinnar sem talaði í því, var það svo að þetta mál fékk ekki afgreiðslu. Ég vek athygli á því hverjir stóðu að málinu í raun og veru, hverjir lýstu yfir stuðningi við það. Það voru í fyrsta lagi bændurnir, í öðru lagi afurðastöðvar bændanna, í þriðja lagi Alþýðusamband Íslands og í fjórða lagi Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, BSRB. Með öðrum orðum, fulltrúar neytenda, fulltrúar framleiðenda og framleiðslufyrirtækin sjálf kölluðu á þessar breytingar og fyrir þeim eru mjög gild og góð rök. Einhverra hluta vegna hlupu þeir svo í sig, samfylkingarmenn, að þeir gerðu þetta að úrslitaatriði sínu, sinni miklu hugsjón, að koma í veg fyrir þetta mál þrátt fyrir að svona breið samstaða væri um það, ekki bara innan landbúnaðarins heldur ekki síður meðal neytenda, sem kölluðu eftir þessu. Samfylkingin, einhverra hluta vegna, kaus að setja undir sig hausinn og berjast gegn þessu máli og tókst vegna stöðu sinnar þá að koma í veg fyrir að þetta mál fengi samþykki. Ég vek athygli á því að núverandi ríkisstjórn hefur starfað á annað ár og hvernig stendur á því að ekkert bólar á slíku máli í formi stjórnarfrumvarps? Ætli það sé ekki vegna þess að bullandi ágreiningur er um þetta mál innan ríkisstjórnarinnar. Ég þykist vita að þrátt fyrir orð hæstv. núverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hafi menn innan Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs býsna góðan skilning margir hverjir á þessu máli. Margir góðir og gegnir mjólkurframleiðendur hafa t.d. skipað sér í flokk með vinstri grænum og þeir gera sér grein fyrir því að þetta mál skiptir máli fyrir þá atvinnustarfsemi sem þeir stunda. Þess vegna er mjög mikilvægt að okkur takist að mynda um þetta samstöðu sem gengur þvert á ríkisstjórnarböndin til að tryggja það að þetta mál fái framgang. Við getum auðvitað ekki búið við það að þegar hörð samkeppni er á markaði um matvörur sé einn afurðaflokkurinn negldur niður með þessum hætti sem veldur því að samkeppnisstaða hans raskast. Nú kann einhver að segja: Það er engin samkeppni um nýmjólkina frá útlöndum, það er engin samkeppni um ýmsar þær afurðir sem þarna er verið að framleiða. Það er rétt að það er kannski ekki bein samkeppni að öllu leyti á milli vöruflokkanna, þó er innfluttur ostur, það er innflutt jógúrt, það eru innfluttar ýmsar slíkar afurðir. En gleymum því ekki að þessar afurðir eru líka í samkeppni við aðrar matvörur í landinu og þess vegna er svo þýðingarmikið að við búum þannig um hnútana að þessi atvinnugrein, mjólkuriðnaðurinn, hvort sem um er að ræða bændur eða afurðafyrirtæki þeirra, hafi eðlilegt svigrúm og verðlagningin sé þannig að þeir lendi ekki í því að einhverjir aðilar komi inn á markaðinn og nýti sér það að verðlagningin er með þessum hætti og grafi þannig undan mjólkurframleiðslunni til lengri tíma litið. Það á ekki síst við núna eftir hrunið, þegar skuldir bænda hafa hækkað og menn þurfa á öllu sínu að halda skiptir miklu máli að við reynum að ganga þannig frá þessum málum að það sé landbúnaðinum í hag og þar með íslenskum neytendum líka, því auðvitað er það sameiginlegt hagsmunamál neytenda og bænda að íslenskur landbúnaður gangi vel. Nýverið var greint frá tölum frá Hagstofu Íslands um hækkun á verðlagi á síðasta eina ári eða svo og einn vöruflokkur sker sig úr þar sem hækkanir hafa verið minnstar. Hvaða vöruflokkur skyldi það nú vera? Jú, íslenskar búvörur. Hvers vegna nefni ég þetta? Meðal annars til að vekja athygli á því að íslenskur landbúnaður stendur sig vel nú eins og fyrri daginn. Ég er líka að vekja athygli á þessu vegna þess að mjög margir hafa einhverra hluta vegna talið sér skylt að hnjóða í íslenskan landbúnað og láta í veðri vaka að hann haldi uppi vöruverði í landinu. Nýlega var í Bændablaðinu ákaflega athyglisverður samanburður á verðlagningu landbúnaðarvara hér og í Evrópu og að mig minnir jafnvel víðar. Þar kemur fram að íslenskur landbúnaður stendur sig vel gagnstætt því sem haldið var fram um miðjan tíunda áratuginn eða svo þegar gerð var afar umdeild skýrsla um matvöruverð hér á landi samanborið við matvöruverð í öðrum löndum. Sá samanburður sem þá var gerður var fyrir margra hluta sakir mjög rangur. Bæði var verið að bera okkur saman við lönd þar sem launastrúktúrinn og launastigið er allt annað og síðan ekki síður hitt að þetta var gert þegar gengi íslensku krónunnar var of hátt. Nú er það að sönnu lágt en af hverju skyldum við ekki skoða þessi mál og bera saman við ástandið eins og það er núna þegar gengið er lágt og menn spá því almennt að það verði lágt um einhvern tíma? Skyldi það vera vegna þess að menn hafa ekki áhuga á því að vekja athygli á góðri stöðu íslensks landbúnaðar og hvernig íslenskur landbúnaður leggur í raun og veru mikið af mörkum til að halda aftur af verðlagshækkunum í landinu? Þetta er kannski ekki algjörlega skylt því máli sem hér er verið að leggja fram - og þó. Hér er kjarni málsins sá að reyna að leggja fram frumvarp sem fyrst og fremst hefur það að markmiði að bæta samningsstöðu, samkeppnisstöðu og það samkeppnisumhverfi sem íslenskur mjólkuriðnaður býr við. Það er markmiðið með þessu. Ef það er gert mun það auðvitað leiða til hagsbóta fyrir neytendur rétt eins og fulltrúar ASÍ og BSRB hafa komist að. Í sjálfu sér er eðlilegt að hugsa þetta þannig að þessi breyting geti tekið gildi á einhverjum tíma þannig að verðlagsbreytingar innan mjólkurafurðanna verði ekki jafnskarpar og ella, það er eðlileg ábending og hefur t.d. komið fram af hálfu neytenda, fulltrúa ASÍ og BSRB. Þegar ég sem þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra lagði fram ekki ólíkt frumvarp höfðu þeir nokkurn beyg af því ef í því væri ekki kveðið á um það að þessi aðlögun yrði á einhverjum dálitlum tíma. Þeir óttuðust að verðhækkunin yrði mjög skörp á einum stað og verðlækkunin einnig skörp á öðrum stað. Þess vegna var kveðið á um það í því frumvarpi að framlegðarkröfurnar sem gert væri ráð fyrir gætu verið breytilegar á milli vöruflokka og það var einmitt þetta atriði sem Samkeppnisstofnun rak horn sín í og gerði það að verkum að Samfylkingin hrökk af hjörunum í málinu. Þó var það þannig, sem er athyglisvert, að þetta ákvæði var ekki síst sett inn til að koma til móts við skiljanlegar áhyggjur neytendafulltrúanna, verkalýðshreyfingarinnar, og þeim mun óskiljanlegra var það mér á sínum tíma að þetta mál skyldi daga uppi á þinginu eins breið samstaða og í raun og veru var á bak við það. Af þessum ástæðum, virðulegi forseti, tel ég mjög mikilvægt að þetta mál verði afgreitt á þessum vetri. Ég veit að það mun fá vandaða meðferð eins og önnur mál í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd og mun væntanlega fá umsögn frá þeim aðilum sem þekkja þessi mál og eiga um að véla og hafa hagsmuni af málinu. Það verður auðvitað fróðlegt að sjá þær umsagnir. Ég trúi því að í meginatriðum verði þær jákvæðar þó að vonandi komi þar líka fram uppbyggilegar athugasemdir og ábendingar um eitthvað sem betur má fara og þá er sjálfsagt að verða við því. Ég tel, virðulegi forseti, svo ég ítreki það, að þetta mál sé mikilvægt. Það tekur að sönnu ekki á öllum þeim vanda sem við er að glíma í mjólkuriðnaðinum og mjólkurframleiðslunni, ég veit að menn hafa verið að skoða ýmis önnur mál sem þarf líka að ná fram og ég ætla ekki að gera hér að umtalsefni. En þetta er liður í því að styrkja samkeppnisstöðu þessarar mikilvægu atvinnugreinar okkar og um leið er þetta til hagsbóta fyrir neytendur að mati Alþýðusambands Íslands og BSRB. Að lokinni þessar umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að málinu verði vísað til hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Hér er á ferðinni mjög brýnt mál og í raun og veru með ólíkindum að stjórnarandstöðuþingmenn þurfi að flytja mál sem þetta þegar fyrir liggur að Verðlagsnefnd búvara óskaði eftir því árið 2006 að þessu yrði breytt. Það sem mér finnst mikilvægt í þessu er að það verður gegnsærri verðlagning á mjólkurafurðum og að sá reiknaði stuðningur við íslenskan landbúnað sem hefur í samanburði á milli ríkja alltaf verið sýndur sem ríkisstuðningur mun lækka um 400 milljónir og það er nú reyndar með ólíkindum að þær 400 milljónir, sem hafa komið inn í ríkissjóð með þessu verðmiðlunargjaldi og runnið þaðan út aftur til sömu aðila, hafi verið túlkaðar sem ríkisstuðningur. Það er lítið við því gera, en þetta er mjög mikilvægt. Ég held að rétt sé að minnast aðeins á það líka að í þessum búvörulögum er tekið á ýmsu er varðar landbúnaðinn og allar þær búvörur sem undir hann heyra. Í nýlegu áliti Samkeppnisstofnunar kemur fram hvatning til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um að beita sér fyrir því að 71. gr. laganna verði felld brott. Það mál varðar sameiningu mjólkurafurðastöðva. Þar sem verið er að ræða breytingar við þessi lög vil ég gera það að umtalsefni að mér finnst mjög mikilvægt að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra standi í lappirnar í því máli því að þessi grein er mjög mikilvæg, ekki síst í ljósi þess að svo virðist sem núverandi ríkisstjórn sé meira en alvara með að halda áfram þessu aðildarferli að Evrópusambandinu. Ljóst er að landbúnaðurinn mun verða erfiður málaflokkur í þeim viðræðum og samkvæmt þeim heimildum sem til eru hjá Bændasamtökunum og hafa verið teknar saman þar um áhrif þessarar aðildar á íslenskan landbúnað bendir margt til þess að það verði hrun í afurðaverði. Því er mjög mikilvægt fyrir okkur þegar markaðurinn hefur opnast að menn eigi þess kost að sameina afurðastöðvar. Þess vegna hefði ég viljað að menn hugsuðu frekar til þess með 71. gr. þessara laga að menn hefðu möguleika á að fara í frekari sameiningar og þá er ég að tala um afurðastöðvar í kjöti, sem eru sjö hér á landi, og væri mikill styrkur fyrir okkur að sameina eignarhald á þeim til að mæta þeirri auknu samkeppni sem verður ef svo ólíklega vill til að við göngum inn í Evrópusambandið. Mér finnst þetta hið besta mál hjá hv. þm. Einari Kristni Guðfinnssyni og styð það og þakka fyrir það og vil hvetja hv. þm. og formann hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar, Atla Gíslason, til að taka vel í þetta mál og vinna það af hraða og myndugleik.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir mjög góðar viðtökur við þetta mál og ég er sammála honum um að þetta er mál sem ég held að við gætum sameinast um, kannski ekki allir, en meiri hluti þingsins held ég að gæti orðið á bak við málið. Þetta er mál sem skiptir mjög miklu fyrir landbúnaðinn og það hefur líka fengið sérstaka umfjöllun í Verðlagsnefnd búvara, þá að sjálfsögðu í öðrum búningi, eins og ég nefndi áðan, og þar var mikill stuðningur við þetta sjónarmið. Það er þá verkefni hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar að skoða það hvort hún kýs að gera einhverjar breytingar á þessu. En aðalatriðið er að við komumst að þeirri niðurstöðu og leiðum það í lög að horfið verði frá þessum verðtilfærslum og verðmiðlunum eins og þær eru í lögum af því að þær eru skaðlegar fyrir íslenskan landbúnað eins og þær eru í dag. Ég þarf í sjálfu sér ekki að hafa mörg orð um þetta. Ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði um Evrópusambandið. Evrópusambandið sýnir nú sitt rétta andlit gagnvart landbúnaðinum eins og sjávarútveginum með þeirri umsögn sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur nýverið sent frá sér. Það er t.d. alveg ljóst mál að það sem þar er verið að boða er algjör uppstokkun á öllu stuðningskerfi landbúnaðarins eins og það leggur sig, það er ekki flóknara en það. Það mundi hafa gífurlega mikil áhrif á stöðu landbúnaðarins, hv. þingmaður nefndi að gögn hjá Bændasamtökunum bentu til þess, og við höfum svo sem séð í þessari umræðu. Ég geri ráð fyrir að við hv. þrír þingmenn sem hér erum inni mundum ekki vera mjög ósammála um þetta mat.