Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jóhannes Jóhannesson Frv. þetta fer fram á smábreytingu á núgildandi símalögum. Í þeim er ákveðið, að síminn frá Egilsstöðum á Völlum til Borgarfjarðar, sem leggja á árið 1919, eftir fjárlagafrumvarpinu fyrir næstu fjárhagstímabil, skuli liggja um Sandaskörð til Borgarfjarðar, en hjer er farið fram á, að hann verði lagður um Unaós til Borgarfjarðar. Við það vinst það, að síminn liggur yfir miklu skemri og snjóminni fjallveg en ella, og viðhaldið verður því ódýrara, og að síminn liggur þá miklu meira í bygð og kemur því að meiri notum. Á Unaósi hefir verið rekin föst verslun, en verslunarhúsið, er brann fyrir nokkrum árum, hefir ekki verið reist aftur. Hins vegar eru þangað enn fluttar vörur á sjó til Úthjeraðsmanna, því að þar er eini hugsanlegi lendingarstaður fyrir austan Jökulsá. En með því að þar er mjög brimsamt, er mjög nauðsynlegt, að þangað komi sími, svo að fá megi vitneskju um það, hversu horfi til með lendingu þar, áður en lagt er af stað með vörurnar, því að oft hefir orðið aftur að snúa, til mikils kostnaðar fyrir Hjeraðsbúa. Kostnaðarauki við breytinguna er ekki teljandi, ef nokkur verður, og breytingin hefir verið borin undir landssímastjóra, er hefir tjáð sig henni meðmæltan. Samgöngumálanefnd þessarar háttv. deildar hefir og fjallað um málið á sameiginlegum fundum með samgöngumálanefnd háttv.Nd. og er því hlynt, að frv. nái fram að ganga. En þar sem tvær aðrar breytingar á sömu lögunum eru á prjónunum, sem samgöngumálanefndirnar geta fallist á, skal jeg leyfa mjer að stinga upp á því, að frv. þessu verði, að lokinni þessari umr., vísað til samgöngumálanefndar, til þess að hún geti prónað við það breytingar þær, er jeg nefndi, því að óviðurkvæmilegt er, að sama þingið samþykki fleiri en ein lög um breytingar á sömu lögunum.

Jóhannes Jóhannesson Frv. þetta er mjög einfalt og óbrotið, eins og háttv. deildarmenn sjá. Svo hagar til, að smáá skilur lönd jarðanna á Bakkagerði og Bakka, og er því ekki hægt að stækka verslunarlóðina á Bakkagerði í haganlegustu átt með stjórnarráðsboði, af því að löggildingin er bundin við Bakkagerði eitt Jeg álít málið svo óbrotið, að það ætti að geta gengið í gegnum háttv. deild nefndarlaust, en geri það ekki að kappsmáli; óska að eins, að það, með nefnd eða án nefndar, fái greiðan gang gegnum deildina.

Flm. (Guðjón Guðlaugsson) Þetta frv. er ekki langt á pappírnum, og því styttra er það að efni til. Það er flutt eftir ósk frá Búnaðarfjelagi Íslands, og er þess getið í greinargerð frv., að Búnaðarfjelaginu hafi borist óskir víðs vegar að um kaup á ýmsum dýrum landbúnaðarverkfærum til ýmsra tilrauna. En til framkvæmda þessara vantaði Búnaðarfjelagið fje. Sum verkfæri þessi eru stór og geta því kostað jafnvel tugi þúsunda króna, og var því enginn vegur til að ráðast í slík kaup, án þess að fá hækkaðan styrk frá þinginu. Búnaðarfjelagið þarf líka aukinn styrk til ýmsra framkvæmda og þar að auki til dýrtíðaruppbótar fyrir starfsmenn sína, í svipuðum mæli og landssjóður veitir sínum starfsmönnum. Þess vegna sá Búnaðarfjelagið sjer ekki fært að biðja um aukinn styrk til þessara verkfærakaupa. En til þess nú að fullnægja óskum þessum að einhverju leyti, og um leið spara sitt eigið fje, því að ekki þótti ráðlegt að taka af stofnfje fjelagsins, þá komst búnaðarþingið að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að veita fje úr Ræktunarsjóði til framkvæmda þessara. Fjárveiting þessi heyrir nú ekki undir neitt af því, sem heimilað er í lögunum frá 20. okt. 1905, og var það því tilætlun búnaðarþingsins, að lögum þessum yrði breytt og fjeð tekið af því, sem áður hefir verið veitt til ýmsra manna fyrir dugnað og framfarir í jarðabótum. Það dylst því engum, að verðlaun þessi hljóta að lækka, ef frv. þetta nær fram að ganga, en þá ber að athuga það, hvort með því sje miklu slept eða ekki. Verðlaun þessi hafa verið veitt eingöngu fyrir jarðabætur, og það að eins 5. hvert ár, venjulega ekki hærri en 50 krónur í hvern stað. Það er sama sem 10 kr. á ári. Þó hafa þessi verðlaun oft verið ofhá eftir jarðabótunum. Jeg get nú ekki skilið það, að maður, sem einu sinni hefir áhuga á jarðabótum, letjist nokkuð fyrir það eða missi kjarkinn, þótt hann missi vonina um þessi 10 kr. verðlaun á ári. Og búnaðarfjelagið leit svo á, að ekki mundi eins mikill skaði skeður, þótt klipið væri af verðlaunum þessum, eins og ef slept væri að gera tilraunir hjer með ýmsum nýtískuverkfærum, sem hrundið gætu af stað ýmsum stórfyrirtækjum fyr en ella. En, eins og jeg hefi áður tekið fram, er aðalástæða frv. sú, að Búnaðarfjelagið vildi hvorki eta af sínum eigin höfuðstól nje íþyngja landssjóði. Og eina breytingin, sem frv. gerir á lögunum frá 1905, er viðbót sú, sem stendur í 4. línu 3. málsgr. í 1. gr. frv., orðin »að styrkja Búnaðarfjelag Íslands til kaupa, tilrauna og útbreiðslu landbúnaðarverkfæra«. Þótti Búnaðarfjelaginu rjett að taka lögin frá 20. okt. 1905 orðrjett upp í frv. og setja þar inn viðauka þennan, svo að ekki þyrfti með breytingu þessari að fjölga lögunum. Jeg vildi skýra þetta, til þess að háttv.þm. geti sjeð, að breytingarnar, sem farið er fram á með frv. þessu, á viðaukanum frá 1905, eru ekki stórvægilegar. Þær nema nálega ¼ og ? úr línu 3. málsgr. 1. gr. þess viðauka. Og jeg vonast til, að háttv. deild sannfærist um, að hjer er farin rjett leið, og að fremur beri að styðja frv. en fella. Jeg býst við, að nefnd verði látin athuga frv. nánar, og vildi jeg þá óska, að til þess yrði valin landbúnaðarnefnd. Jeg vona, að hún svæfi eigi málið, heldur segi já eða nei sem fyrst. Jeg segi þetta í sambandi við annað mál, sem nefndin hefir haft til meðferðar og jeg hefi flutt, og ekki hefir verið gerð nein skil enn þá. En mjer þykir hart, ef þetta frv. þarf að sæta löngum drætti, með því að jeg á sjálfur sæti í nefndinni.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg skal geta þess, að ekki svo fáar málaleitanir hafa borist landsstjórninni í vetur um styrk til þess að flytja inn og kaupa ýms áhöld til landbúnaðar. Stjórnin hefir venjulega vísað þessum málaleitunum til álits Búnaðarfjelagsins, og það hefir mælt með sumum þeirra, en engu svarað um aðrar. Jeg tel ekki hyggilegt að segja ætíð nei við slíkum beiðnum, eða að koma fram með fjárveitingu til þess háttar tilrauna í fjárlagafrv. Hitt álít jeg miklu hentugra, að Búnaðarfjelagið hafi tilraunirnar með höndum. En það vantar fje til þeirra. Nú hefir það vísað á fjeð; það verður að vísu af skornum skamti, en þó skárra en ekki neitt. Jeg vil þess vegna mælast til, að frv. verði tekið til athugunar og samþ í ekki lakara formi en það er nú.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg skal þegar í upphafi geta þess, að villa hefir slæðst inn í greinargerð frv. Þar stendur orðið »óskeikulli«, í staðinn fyrir »ókvikulli«. Jeg ætla mjer ekki þá dul að skapa óskeikula bankastjórn með frv. þessu. Það mætti ef til vill segja, að bankinn hafi um sinn átt óskeikulan bankastjóra, en það er mikill munur á því og að öll bankastjórnin sje óskeikul. Jeg hafði búist við, að frv. í þessa átt kæmi frá hæstv. stjórn, og hafði talsverða ástæðu til þess, þar sem mjer er kunnugt um, að mál þetta hefir verið tekið til athugunar af einum af hæstv. ráðherrum. En í síðustu forvöð þótti okkur flm. rjett að sjá um, að málið kæmist inn á þing, og höfum við þess vegna gerst flutnm. þess nú. Aukaþingið í vetur sem leið lagði mesta áhersluna á það að skapa sterka stjórn, sem hefði nægilegt þingfylgi til hverskonar framkvæmda. Jeg geri það ekki að umtalsefni nú, hver árangur hafi af því orðið. En það var fleira, sem vakti fyrir aukaþinginu, en það að skapa sterka stjórn. Það lagði líka áherslu á, að stjórnin sæi um, að nægur fjárafli væri í landinu. Hvað hæstv. stjórn hefir gert til þess er mjer ókunnugt um. Að minsta kosti hefir hún ekki skýrt frá afrekum sínum í því efni. En allir munu á einu máli um það, að aldrei hefir verið brýnni þörf en nú á því að sjá fjárhag landsins borgið, Atvinnuvegirnir leika á reiðiskjálfi og búast má við, að sambandi við önnur ríki verði slitið þegar minst varir. Á slíkum tímum er það lífsnauðsyn, að nóg fje sje til í landinu sjálfu. Ein af aðalskyldum þjóðbankans okkar, Landsbankans, er nú einmitt að styðja stjórnina til að afla þessa fjár, og er þá vert að athuga, hvernig bankinn eða stjórn hans stendur að vígi. Eins og mönnum mun vera kunnugt má heita, að bankastjórnin sje á hrakhólma stödd. Má næstum segja, að hún hangi á bláþræði, þar sem báðir bankastjórarnir eru settir og sömuleiðis annar gæslustjórinn. Stjórnendur þessir eru því ekki annað en dægurflugur og störf þeirra vitanlega ekki annað en dægurstörf; því að ganga má að því vísu, að menn þeir, sem settir eru að eins um stuttrar stundar sakir, láti hverjum degi nægja sína þjáning. Og ekki verður við því búist, að slík stjórn hafi þá festu, sem nauðsynleg er á jafnmiklum viðsjártímum og nú eru. Ekki er heldur hægt að ætlast til þess, að slík stjórn eigi frumkvæði að ábyrgðarmiklum framtíðarráðstöfunum, þar sem hún getur ekki búist við að fá að ráða neinu um framkvæmdirnar og getur átt á hættu, að svo verði litið á, sem hún með því taki fram fyrir hendur eftirmanna sinna. Af þessu öllu og sakir persónulegra atvika getur mönnum ekki dulist, að hjer þarf gagngerðra breytinga á stjórnarháttum bankans, ef þessu á að verða kipt í lag, svo að við verði hlítandi. En þótt bankastjórnin sæti fastari í sessi en hún gerir nú, þá er núgildandi fyrirkomulag samt sem áður alls óviðunandi. Síðan 1914 hefir bankinn aukist mjög mikið, sem næst því þrefaldast. En eftir því sem störf bankans verða meiri og fleiri, eftir því verður erfiðara fyrir gæslustjórana að fylgjast með, menn, sem er ætlað að vinna þar að eins stuttan tíma á dag; þeir hljóta að missa það yfirlit yfir starfsemi bankans, sem nauðsynlegt er til þess að taka ákvarðanir til ýmsra framkvæmda. Þeir verða því deigir og ódjarfir til allra stórræða, og tillögur þeirra verða helst til þess að draga úr framkvæmdum; þeir verða íhaldsafl, jafnvel hreint og beint farg á alla framsókn bankans. Þetta er ofureðlilegt, því að menn, sem ekki eru kunnugir starfinu, hljóta að hliðra sjer hjá því að taka á sig þunga ábyrgð, og því samviskusamari sem þeir eru, því þyngri verður þeim ábyrgðin. Af öllu þessu tel jeg það ljóst, að fyrirkomulag það, sem nú er, sje alls ekki viðunanlegt. Atvinnuvegir landsins verða stærri í broti með ári hverju. Það bólar þegar á nýjum atvinnuvegum, svo stórvöxnum, að oss hefir ekki órað fyrir öðru eins; þjóðin heimtar nýjar lánstofnanir, bæði fyrir landbúnaðinn og sjávaratvinnu manna. Útibúum fjölgar, og vjer erum í þann veginn að nema ný viðskiftalönd. Hjer eru því viðfangsefni bæði mörg og mikilvæg, sem þurfa undirbúnings við. Til þess þarf bankastjórn, sem er föst í rás, samhent og hefir fulla ábyrgð á hendi. En það liggur í augum uppi, að gæslustjórar geta ekki haft eins þunga ábyrgð á hendi eins og menn, sem eru þaulkunnugir störfum bankans í smáu sem stóru. Okkur flutningsmönnum þótti rjett að koma fram með frv. óbreytt, eins og það var lagt fyrir þingið 1915. Við vildum ekki grípa fram fyrir hendur nefndar þeirrar, sem væntanlega fjallar um málið, en munum fúsir á að taka til greina þær breytingar, sem hún kann að gera við frv. og til bóta horfa. Að síðustu vil jeg geta þess, að ekki ber að skilja orð mín sem ákúrur til bankastjórnarinnar. Jeg get lýst yfir því, að jeg kann fullvel að meta þá valinkunnu heiðursmenn, sem nú stjórna bankanum. Vona jeg svo, að háttv. deild taki máli þessu vel, og er það sannfæring mín, að ekki verði öllu þarfara verk unnið á þessu þingi en það að styrkja stjórn þessa banka. Vil jeg svo gera það að till. minni, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til allsherjarnefndar.

Guðjón Guðlaugsson Jeg vil leyfa mjer að óska þess, að frv. verði vísað til fjárhagsnefndar.