Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs hér utan dagskrár til þess að gera að umræðuefni, vekja athygli á og helst að fá svör við frá hæstv. menntmrh. hverju sæti það ófremdarástand sem ríkt hefur í sjónvarpsmálum á Vestfjörðum undanfarnar vikur. Það má segja að nokkuð margar undanfarnar vikur hafi varla nokkurt útsendingarkvöld liðið svo, að ekki væti meiri og minni truflanir á útsendingu sjónvarps á Vestfjörðum. Kannske er það einhver besta og skilmerkilegasta lýsing á ástandinu, sem höfð var eftir einum eldri borgara á Vestfjörðum, að fimmtudagskvöldin væru einu kvöldin sem sjónvarpið væri eðlilegt. Nú er það auðvitað svo, að bilanir geta átt sér stað og oftast ekkert við því að segja. En það fer ekki hjá því, að þegar útsending er undirorpin samfelldum truflunum og bilunum svo langan tíma sem hér um ræðir, þá hlýtur eitthvað meira en lítið að vera að í kerfinu. Við Vestfirðingar erum að vísu ýmsu vanir að því er varðar útsendingar sjónvarps - og raunar útsendingar útvarps líka, en okkur finnst nú vera farið að keyra um þverbak þegar slíkt ófremdarástand hefur varað í 4 ef ekki 5 vikur. Yfir þessu hefur verið talsvert mikið kvartað á Vestfjörðum, en mér vitanlega hafa litlar sem engar lagfæringar fengist. Síðast í gærkvöld varð meiri og minni truflun á útsendingu sjónvarps. Og svipað má segja um útvarpið, að oft fellur t. d. FM-bylgjan út langtímum saman, er hreinlega úti meira og minna. Einhver skýring hlýtur að vera á slíku ástandi. Þetta hvort tveggja er það sem ég vildi hér hreyfa og fá svör menntmrh. við. Mig langar til að spyrja hann að því, hver sé ástæðan fyrir svo langvarandi bilunum í útsendingu sjónvarps og útvarps og hvort búast megi við að þetta ástand vari áfram - eða mega Vestfirðingar eiga von á að breyting verði til hins betra og þá hvenær? Og í lokin langar mig til að bera það undir hæstv. ráðh., hvort ekki væri ástæða til, þegar svo langvarandi bilun á sér stað á fjölmiðli, að fella hreinlega niður afnotagjöld þann tíma sem slíkt ástand varir. Mér persónulega finnst það sanngirniskrafa af hálfu þeirra notenda, sem hér eiga hlut að máli, að tekið sé tillit til þess þegar um svona langan tíma er að ræða.



Herra forseti. Það er skiljanlegt að Vestfirðingar uni því illa ef miklar truflanir eru á útsendingum sjónvarps og útvarps. Hv. þm., sem hér var að ljúka máli sínu, ræddi þetta mál við mig fyrir allmörgum dögum og við komum okkur saman um að ræða það hér í þinginu, því að þetta er stórmál, það viðurkenni ég. Ég hef ekki átt annars kost en að leita til deildarverkfræðings hjá póst- og símamálastjórninni sem fer með þessi má:, og hann hefur skrifað mér minnisblað varðandi þetta sérstaka efni. Hef ég reyndar ekki önnur svör að gefa á þessu stigi en fram koma í þessari grg. Haralds Sigurðssonar deildarverkfræðings hjá Póst- og símamálastofnun. Þetta minnisblað - eða greinargerð - er stílað til mín og ég ætla að leyfa mér að lesa það: „Eins og yður er kunnugt, þá byggist sjónvarpskerfi útvarpsins til Vestfjarða á endurvarpi frá sendistöðinni í Borgarlandi við Stykkishólm. Endurvarpsstöðvar sjónvarps á Patreksfirði, Sveinseyri, Bíldudal og á Sandafelli við Dýrafjörð fá merki sitt beint frá Borgarlandi, en endurvarpsstöðvar í Önundarfirði, Súgandafirði, Bolungarvík, Súðavík og á Arnarnesi við Skutulsfjörð fá merki sitt um stöð að Bæjum á Snæfjallaströnd. Sérhver truflun í Borgarlandi leiðir því til truflana á öllum Vestfjörðum, en truflanir á Bæjum leiða auk þess til truflana á nyrðri hluta Vestfjarða. Framangreint gildir einnig fyrir FM-dreifikerfi útvarps, en það nær þó enn þá eingöngu til Ísafjarðardjúps. Áætlað er að koma FM-endurvarpi til Súgandafjarðar, Önundarfjarðar, Patreksfjarðar og Tálknafjarðar snemma á árinu 1982. Frá því að útsendingar sjónvarps hófust eftir sumarleyfi hafa orðið óvenjumiklar truflanir á sjónvarpi og FM, sérstaklega á nyrðri hluta Vestfjarða. Orsakir hafa verið margþættar bilanir. Ber þá fyrsta að nefna rafmagnsbilanir, en þær hafa orðið í Borgarlandi dagana 16. ágúst og 19. sept. og í samfellt þrjá sólarhringa að Bæjum á Snæfjallaströnd, dagana 27.–30. okt. Þar var reyndar hægt að senda út með 1/5 hluta afls, en myndgæði rýrnuðu verulega á öllu svæðinu og sumir misstu alveg móttöku við þessa afllækkun. Næst skal þá getið truflana á örbylgjusambandi því sem flytur dagskrá til sendisins í Borgarlandi. Þær hafa verið nokkuð tíðar eða alls um 10 sinnum á umræddu tímabili. Þessar bilanir hafa lýst sér í titringi myndar og hljóðtruflunum og tímabundnu stuttu rofi á mynd. Loks er um bilanir á sendi- og loftnetabúnaði stöðvarinnar að ræða. Hvað er þá til úrbóta?“ spyr Haraldur Sigurðsson, verkfræðingur. „1. Á Snæfellsnesi er nú verið að leggja nýja háspennulínu. Reyndar er hún gerð fyrir utanvert nesið, en þó mun með tilkomu hennar vera hægt að vænta aukins rekstraröryggis í Borgarlandi. Sjónvarpsstöðin í Borgarlandi er reyndar ein hinna stærri sjónvarpsstöðva sem ekki hefur vararafstöð. Var sú ákvörðun tekin vegna þess varaafls, sem talið var í dísilrafstöðvum Rafmagnsveitna ríkisins í Stykkishólmi. Að Bæjum á Snæfjallaströnd eru horfur ekki eins góðar. Þar um slóðir eru nú reknar þrjár smárafveitur sem hafa stórt veitusvæði og ótryggar raflínur. Vegna víðáttu svæðisins er hætt við að straumrof geti orðið langvarandi, eins og raun ber vitni um. 2. Tæknimenn Pósts og síma vænta þess, að s. l. sunnudag“ - ég vil taka fram, að þetta bréf er skrifað 2. þ. m. - „hafi tekist að koma í veg fyrir tíðar bilanir á örbylgju, en þær voru þess eðlis að vera jafnan horfnar þegar á vettvang var komið. Bilanir þessar reyndust stafa frá stöðinni á Gyrðisholti á Mýrum og varð þeirra einnig vart á Norður- og Austurlandi, þó í minna mæli væri en á Vestfjörðum. 3. Í senda- og loftnetamálum er það helst að frétta, að nú er lokið uppsetningu nýs 10 kw. sendis í Borgarlandi. Leysir hann af hólmi 14 ára gamlan sendi. Vænta má þess, að hinn nýi sendir verði ekki eins viðkvæmur fyrir spennutruflunum og sá sem nú hefur verið tekinn úr daglegri notkun. Eldri sendirinn mun standa áfram sem varasendir. Á áætlun næsta árs er að stækka og endurnýja stöðina á Bæjum á Snæfjallaströnd í 50 kw. og endurnýja stöðina á Sandafelli við Dýrafjörð. Jafnframt þessu er unnið að viðhaldi og vissri endurnýjun loftneta.“ Undir þetta ritar Haraldur Sigurðsson. Ég vænti þess, að hv. fyrirspyrjandi geti sætt sig við þá grg. sem komin er frá Landssímanum varðandi þetta mál. Hins er rétt að geta, að ég tel sjálfsagt að fylgjast vel með málinu og mun gera mitt til þess, að ekkert lát verði á því að reynt verði að bæta úr þessu ófremdarástandi, að svo miklu leyti sem það er í verkahring ráðuneytis míns og þeirra stofnana sem undir það heyra. En að hluta til er þetta vandamál rafmagnstruflanir frá ýmsum rafmagnsveitum, og ég hygg að það kunni að verða erfiðara vandamál fyrir mig að leysa úr því, ef þar er um að ræða verulega ástæðu fyrir þessum vanda Vestfirðinga. Varðandi það hugleiðingarefni hv. fyrirspyrjanda, hvort rétt væri að leysa útvarpsnotendur á Vestfjörðum undan því að greiða afnotagjald, þá vona ég að ekki þurfi að koma til þess. En e. t. v. er það sanngjarnt ef svo skyldi nú fara, að þeir sjái ekki útvarp og sjónvarp. En ég vona að svo slæmt verði ástandið ekki og að Vestfirðingar hafi þolinmæði til að bíða þess, að úr þessu verði bætt. Vissulega er fullur vilji á því af hálfu útvarpsins, að úr þessu verði bætt, innan þeirra marka og þeirrar getu sem útvarpið hefur í þessu efni.



Herra forseti. Hér er um mál að ræða sem snertir ekki aðeins Vestfirði, heldur einnig Vesturland. Við þm. Vesturl. höfum ekki viljað koma með þetta mál inn í sali Alþingis, heldur höfum við reynt að vinna að því í samráði við þá aðila sem um málið fjalla, fyrst og fremst tæknimenn Pósts og síma. Höfum við verið í stöðugu sambandi við þá að undanförnu vegna þessa máls. Þetta ástand er búið að vera lengi viðloðandi bæði á Snæfellsnesi og á Vestfjörðum. Eins og hér hefur komið fram verða Vestfirðingar að fá sitt sjónvarpsefni í gegnum Stykkishólm. Þess vegna hefur verið mjög aðkallandi að fá nýjan sjónvarpssendi við Stykkishólm. Nú var verið að setja hann upp og við vonum sannarlega að það leysi að hluta þetta mikla vandamál. Þó er það ekki að öllu leyti, og ég vil beina því til hæstv. menntmrh., að einnig er mjög áríðandi að nýr sendir verði settur á Vallnaholt, því sá sendir, sem þar er, má heita ónýtur. Síðast í gærkvöld varð ég var við það í minni heimabyggð, að alls konar truflanir komu á sjónvarpsskermana. Það er óskemmtilegt fyrir sjónvarpsnotendur að geta ekki horft á sjónvarp án þess að verða sífellt fyrir slíkum truflunum. Ég legg á það mikla áherslu, að fylgst verði með þessum málum, vegna þess að þó kannske sé búið að leysa þetta núna í augnablikinu, þá er þetta meira mál. Ég hef það eftir tæknimönnum Pósts og síma, að hér þarf meira til. Sá rafmagnsspennir, sem er við Stykkishólm og stjórnar þessu í raun og veru öllu saman, er allt of lítill. Hann er yfirhlaðinn. Þess vegna slær hann út oftar en menn reikna með, vegna álags á rafmagninu á öllu svæðinu. Þetta er sífellt vandamál bæði að því er varðar tæknibúnað Pósts og síma og einnig vegna þess að aðalrafmagnsspennirinn á svæðinu er of lítill. Ég taldi rétt að minna á þetta hér um leið og ég læt í ljós von um að úrbætur fáist.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þau svör sem hann gaf, þó að mér sýnist á þeim að tæknimenn Pósts og síma vaði talsvert í villu ef þeir telja að truflunum á útsendingu sjónvarps á Vestfjörðum hafi lokið fyrir viku. Þessar truflanir áttu sér áfram stað alla s. l. viku og síðast í gærkvöld. Það er mér kunnugt um því að ég horfði á sjónvarp vestur á fjörðum einmitt í gærkvöld. Málið er því ekki leyst, síður en svo. En ég heyri það á umsögn deildarverkfræðings Landssímans, að starfsmenn þess fyrirtækis hafa væntanlega gert sér grein fyrir því, að hér er stórkostlegt vandamál á ferðinni. Út af því, sem hv. þm. Alexander Stefánsson sagði, að þeir Vestlendingar hefðu ekki viljað koma með þetta mál inn í þingsali, þá er það auðvitað þeirra mál hvað þeir telja svo mikilsvert að þeir komi með það hér inn á Alþingi.  Það er ljóst, eftir því sem hv. þm. Alexander Stefánsson segir, og hann hefur það beint úr kerfinu, að það þarf meira til að þessi mál komist í lag heldur en það sem nú er talið vera búð að gera. Og auðvitað er það krafa, ekki bara Vestfirðinga, sjálfsagt á þetta víðar við, að undinn sé bráður bugur að því að kippa málum í lag. Ég fagna staðfestingu á því, sem hér kom fram í máli hæstv. ráðh., að búið er að setja upp nýjan sendi í Stykkishólmi. Sá sendir hefur verið mikill gallagripur lengi. Vonandi verður nýi sendirinn til þess að bæta eitthvað það ástand sem verið hefur, en hann virðist þó ekki duga. Ég geri ekki kröfu til þess, að hæstv. menntmrh. eða Póstur og sími sjái fyrir því að rafmagn bili ekki. Aðrir aðilar verða að sjá um að það sé í lagi. Það er mér alveg ljóst. Og ég er ekki að ásaka hæstv. menntmrh. eða tæknimenn eða forsvarsmenn Pósts og síma um bilanir vegna þess. En það er í miklu, miklu fleiri tilfellum, að ég tel, sem bilanir hafa átt sér stað og truflanir á útsendingum, vegna þess að kerfið sjálft hefur ekki verið í lagi. Engar rafmagnstruflanir hafa þar átt hlut að máli. Ég get sagt hæstv. menntmrh. það, að þolinmæði Vestfirðinga er þrotin í þessu máli. Haldi þetta áfram lengur er enginn vafi á því, að upp kemur sterk krafa um að Vestfirðingar verði ekki látnir að borga afnotagjöld af þessum fjölmiðli á sama tíma og þeir geta ekki notað hann svo vikum eða jafnvel mánuðum skiptir. Ég tel að það sé sanngirniskrafa og ég heyrði að hæstv. menntmrh. tók undir það með mér áðan. Ég vænti þess, að ég eigi bandamann t því máli þar sem hæstv. ráðh. er, ef þessu linnir ekki nú þegar.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um sérstakan skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði. Þetta frv. er gamalkunnugt hér á Alþingi. Þessi skattur hefur verið lagður á undanfarin ár, í fyrsta sinn á árinu 1979. Skatturinn hefur ávallt verið lagður á samkv. sérstökum lögum sem gilt hafa fyrir eitt ár í senn. Í ár, árið 1981, er skatturinn lagður á samkv. lögum nr. 17/1981. Tekjur af skattinum eru áætlaðar 22 millj. kr. Í fjárlögum fyrir næsta ár er gert ráð fyrir að áframhald verði á þessari skattlagningu og af þeim sökum er frv. flutt, en það er efnislega samhljóða gildandi lögum. Í tekjuáætlun fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að álagning skattsins nemi um 35.5 millj. kr., en innheimta muni skila 32.1 millj. kr., að meðtalinni innheimtu af eftirstöðvum fyrri ára. Herra forseti. Ég sé ekki neina ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta frv., sem er efnislega samhljóða lögum sem hafa verið í gildi undanfarin ár, en legg til að að lokinni þessari umr. verði þessu máli vísað til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Eins og hæstv. fjmrh. gat um áðan er verið að framlengja hér skatt. Það er verið að framlengja einn af vinstristjórnarsköttunum, sem lagðir voru á af ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar sem tók við völdum í sept 1978. Þá var talið að það þyrfti að leggja á nokkra skatta til að ná fram þeirri stefnu í efnahagsmálum sem sú ríkisstj. setti sér. Síðan hefur hins vegar verið fallið frá nýbyggingarskatti. Þær umr., sem fram hafa farið þegar endurnýjun á þessum skatti hefur átt sér stað, gáfu tilefni til að halda að ekki yrði um framlengingu að ræða að þessu sinni. Ég ætla að á Alþingi sé ekki meiri hl. fyrir þessum skatti, a. m. k. eftir þeim umr. sem hér hafa farið fram. Það er ljóst mál að sjálfstæðismenn í stjórnarandstöðu hafa greitt atkv. gegn þessum skatti. Það er ljóst mál að þeir sjálfstæðismenn, sem í ríkisstj. sitja, hafa lýst yfir að þeir væru á móti vinstristjórnarsköttunum. Síðan hafa farið fram hér umr. þar sem forustumenn Framsfl. hafa lýst yfir að þeir væru andvígir þessum skatti, og þeir gerðu ráð fyrir því í sambandi við endurnýjum á s. l. ári, að ekki kæmi til að þessi skattur yrði endurnýjaður. Ég vil leyfa mér að vísa til umr. sem fóru fram hér á Alþingi í fyrra, en þá sagði hæstv. sjútvrh. Steingrímur Hermannsson, hinn 23. okt. í Sþ., eftirfarandi, með leyfi forseta: „Í því sambandi“ - þetta er um endurskoðun á skattalögum - „leggjum við framsóknarmenn áherslu á niðurfellingu nýbyggingargjalds, eins og ráð er fyrir gert og fullt samkomulag um. Við teljum einnig skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði vafasaman nú þar sem dregið hefur úr þenslu á því sviði“ - það var að vísu þeirra mat - „og upphaflegum markmiðum með honum því náð. Við teljum nauðsynlegt að endurskoða álagningu eignarskatts, einkum einstaklinga.“ - Og hann heldur áfram: „Um þetta hefur allt verið rætt á ríkisstj. og menn þar sammála um slíka endurskoðun, enda er hún komin í gang, og vænti ég þess, að árangur sjáist fljótlega.“ Þessi árangur sást að vísu ekki í fyrra, þ. e. niðurfelling á þessum skatti, og hann virðist ekki sjást nú þegar ríkisstj. flytur þetta frv. enn á ný. En hæstv. sjútvrh. var ekki sá eini sem ræddi um þetta mál á vegum Framsfl., heldur einnig hæstv. viðskrh. Tómas Árnason, þar sem hann sagði: „Við umr. um skattamál hér á hv. Alþingi á s. l. vetri lét ég þau orð falla að ég fylgdi því að framlengja skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði á þessu ári, en væri þeirrar skoðunar, að þetta mál þyrfti að taka til endurskoðunar á yfirstandandi þingi. Slík skattlagning kemur þungt niður á bæði samvinnuverslun og annarri verslun, sérstaklega þó í strjálbýlinu, og þar hefur verslunin barist í bökkum á undanförnum árum.“ Það er varla hægt að segja að hagur þessa atvinnuvegar hafi batnað frá því að hæstv. viðskrh. mælti þessi orð. En það, sem gerði gæfumuninn í þessum málum á s. l. þingi og sýnist enn ætla að ráða úrslitum er skoðun þeirra hv. Alþb.-ráðh. og Alþb.-manna, enda kom fram í fyrra í ræðu hæstv. fél.- og trmrh. hver skoðun hans væri á málinu. Hún var sú, að þessi skattur skyldi á lagður, síst af öllu væri hann tilbúinn að létta byrðum af atvinnuvegunum í landinu. Við stöndum frammi fyrir því, að slíkan skatt eigi að leggja á skrifstofu- og verslunarhúsnæði eftir að búið er að hækka eignarskatta hjá félögum. Þetta er varla til að bæta um fyrir þessum atvinnuvegi eins og á stendur hjá honum. Nú vill svo til að það er enginn af þeim hæstv. ráðh., sem sæti eiga í deildinni, viðstaddur. Hins vegar sé ég hæstv. viðskrh. er hér á ferðinni. Má varpa fram til hans spurningu um hvort Framsfl. eða framsóknarmenn hafi skipt um skoðun í þessu máli eða hvort þeir séu reiðubúnir að taka höndum saman við sjálfstæðismenn í hv. fjh.- og viðskn.?

Ég vísa til ræðu minnar frá því í fyrra.

Og stendur ráðh. við hana?

Það er eftir að vita.

Já, það er eftir að vita. Það hvarflaði að mér að ráðh. mundi vísa til ræðunnar, en þegar hann væri svo spurður að því, hvort hann stæði við hana, kæmi: Það er eftir að vita. Það hefur komið fyrir þennan ágæta ráðh. að þegar hann hefur þurft að standa við sitt hafi varamaðurinn komið inn á þing svo að ekki reyndi á hann sjálfan í þeim málum. Ég ætla ekki að orðlengja þetta. Ég vildi þó vekja athygli á þessu. Ég vonast til þess að með vísan til þess, sem ráðh. sagði á sínum tíma, verði framsóknarmenn í hv. fjh.- og viðskn. reiðubúnir að standa með okkur sjálfstæðismönnum þar í því að leggja til að þetta frv. verði fellt.



Herra forseti. Að því gefna tilefni, sem hér er orðið þar sem hæstv. fjmrh. fylgir úr hlaði frv. til þess að framlengja gjöld á tiltekinn atvinnurekstur, á sama tíma og við lesum í blöðum að ríkisstj. sé að ráðgera m. a. einhverjar skattalagfæringar fyrir þessa sömu atvinnuvegi, tel ég ástæðu til að spyrja hæstv. fjmrh. hvort einhverjar slíkar ráðagerðir séu í aðsigi hjá hæstv. ríkisstj. og hvort þá væri ekki ráð fyrir hæstv. ráðh. að óska eftir því við fjh.- og viðskn. hv. deildar, að hún fari sér hægt í afgreiðslu þessa máls þangað til fyrir liggi hvaða skattabreytingar hæstv. ríkisstj. er að ráðgera, ef þá nokkrar. Í annan stað hef ég sérstaka ástæðu til að beina fsp. til eins þm. sem hér ætti að vera, hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar, og vildi gjarnan fara þess á leit við forseta, þó að það sé ekki vanalegt að beina fsp. til þm., að hann gerði ráðstafanir til að kanna hvort hv. þm. væri í húsinu.

Gerið svo vel að athuga hvort hv. 3. þm. Austurl. er staddur í húsinu.

-  Hæstv. viðskrh. gengur í salinn og þá ætla ég að beina til hans fsp. sem ég hafði hugsað mér að beina til flokksbróður hæstv. ráðh., sem auk þess að vera alþm. er formaður bankaráðs Seðlabanka Íslands. Hæstv. bankamálaráðh. getur væntanlega komið í stað flokksbróður síns og svarað þeirri fsp. Fsp. er svohljóðandi: Nú nýverið skýrði hv. þm. Albert Guðmundsson, sem jafnframt er formaður bankaráðs Útvegsbanka Íslands, frá því, að bankaráðið mundi gera samþykkt þar sem það tæki þá ákvörðun að hætta því sem hv. þm. kallaði „sjálfvirka afgreiðslu afurðalána“, hætta m. ö. o. að veita atvinnuvegum rekstrarlán sem bankinn þyrfti að taka að láni hjá Seðlabanka Íslands og borga fyrir refsivexti sem væru verulega hærri en þeir vextir sem bankinn fengi hjá þeim viðskiptavinum sínum sem slíkrar lánafyrirgreiðslu nytu. Formaður bankaráðs Seðlabanka Íslands tilkynnti tveimur dögum síðar í dagblöðunum að bankaráðið mundi þá gripa til viðeigandi ráðstafana. Ég óska eftir að fá upplýst undir þessari umr. frá hæstv. viðskrh., hvort honum sé kunnugt um afstöðu annarra viðskiptabanka í þessu máli í fyrsta lagi og í öðru lagi hvaða viðbrögð það eru sem formaður bankaráðs Seðlabanka Íslands var þarna að boða.



Herra forseti. Þessari fsp. er fljótsvarað af minni hálfu. Það hefur ekkert verið rætt við mig um þessi mál, hvorki af hálfu bankastjórnar Seðlabankans né formanns bankaráðs Seðlabankans né af formanni bankaráðs Útvegsbankans. Ég hef því í raun og veru ekkert um málið að segja á þessu stigi.



Herra forseti. Ég harma þessi svör ráðh., vegna þess að þau stangast á við þær upplýsingar sem ég gaf úr þessum ræðustól fyrir helgina um sama efni. Ég vil endurtaka að bankaráð Útvegsbankans hefur gert ákveðna samþykkt í þessu máli og ekki aðeins skrifað ríkisstj. bréf og tilkynnt henni væntanlegar ráðstafanir, heldur hef ég einnig talað persónulega bæði við hæstv. viðsk.- og bankamálaráðh. og hæstv. forsrh. nú nýlega, nokkrum dögum áður en ég fór í ræðustól fyrir helgina og svaraði hv. 3. þm. Vestf.



Herra forseti. Ég kannast ekki við að hafa fengið sent bréf frá Útvegsbankanum. Það hefur ekki komið til mín enn þá, en það er kannske ekki að marka það vegna þess að ég hef verið lasinn í nokkra daga. Ég kannast ekki við að það hafi borist til mín bréf né heldur að það hafi verið rætt við mig og haft samráð við mig um afgreiðslu þessa máls. En ég er reiðubúinn að ræða málið við hverja þá aðila, sem hafa áhuga á því og gera grein fyrir mínum skoðunum.



Herra forseti. Mér finnst mjög alvarlegt mál þegar einn af þremur viðskiptabönkum ríkisins tekur þá ákvörðun að hætta lánafyrirgreiðslu við atvinnuvegina sem honum er ætlað að sinna. Mér er þvert um geð að trúa því, að bankaráð þessa banka og formaður bankaráðs taki slíka ákvörðun án þess að hafa gert hæstv. ríkisstj. viðvart. Því trúi ég ekki. Í öðru lagi er mér næst að halda, að þó svo bankaráð Útvegsbanka Íslands hafi tilkynnt þessa afstöðu sína séu fleiri meðal banka og sparisjóða sem hljóta að hugsa einhverjar áþekkar hugsanir og fram komu hjá formanni bankaráðsins um að það sé ekki æskilegt fyrir bankastarfsemi í landinu að standa í því að taka lán á miklu hærri vöxtum en bankarnir veita. Ég harma það mjög, að hæstv. bankamálaráðh. og aðrir þeir ráðh., sem hér eru viðstaddir, hafa ekkert að segja í þessu máli og engar skoðanir fram að færa og vilja raunverulega ekkert um málið vita.



Ég vil að gefnu tilefni taka fram, að forseti er staddur í 1. dagskrármálinu, sem er skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði, og vænti þess, að hv. þdm. haldi sig við það.



Herra forseti. Ég má til með að gera smáathugasemd við þær umr. sem hér hafa farið fram, þar sem svo vill til að ég á sæti í bankaráði þess banka sem hér er talað um. Ég held að það sé verið að rugla saman vissum atriðum sem er ekki heppilegt að séu fjölmiðlamatur á þessu stigi málsins. Það, sem bankaráð Útvegsbankans hefur tekið ákvörðun um, gerðist fyrr á þessu ári. Það var í sambandi við þau vandamál sem blöstu við bankanum. Þar sem ekki var búið að fá staðfestingu á þeirri fyrirgreiðslu, sem ætlast var til af ríkisstj. og Seðlabankanum í sambandi við samþykkt Alþingis, var samþykki að bankinn gæti ekki veitt viðbótarlán umfram venjuleg lán, ofan á útgerðarlán og ofan á afurðalán, neina gera grein fyrir því fyrst við Seðlabanka Íslands og ríkisstj. að bankinn hefði ekki yfir slíku fjármagni að ráða, neina því aðeins að hann fengi til þess sérstaka fyrirgreiðslu. Bankaráð taldi nauðsynlegt að gera yfirstjórn bankamála ljóst að bankinn hefði ekki þetta fjármagn og þess vegna mundi hann verða að fá viðbótaraðstoð ef ætti að veita þessi sérstöku viðbótarlán umfram það sem aðrir bankar gera. Þetta tel ég rétt að komi hér fram til að fyrirbyggja misskilning. Um annað hefur ekki verið gerð samþykkt í bankaráði.



Herra forseti. Ég hef löngum verið þeirrar skoðunar, að miklar umr. utan dagskrár væru ekki heppilegar, en ég tel þó það mál, sem ég vil nú impra á hér á fjölum Alþingis, svo mikilvægt að ekki sé hægt að þegja yfir því. Ég hef raunar reynt að komast að utan dagskrár frá því á mánudag í s. l. viku, en það hefur orðið að samkomulagi, vegna þess hvernig stóð á dagskrá í síðustu viku, að það yrði látið bíða þar til í dag. Ástæða þess, að ég kveð mér hljóðs utan dagskrár, er vopnaflutningar með flugvélum skrásettum á Íslandi svo og hvers konar flutningar til Líbýu og innan Líbýu með íslenskum flugvélum. Fyrir nokkru var frá því skýrt, að tvær flugvélar í eigu Flugleiða, vélar af gerðinni DC-8, sem leigðar voru Overseas National Airlines, sem síðan mun hafa endurleigt þær, hafa um nokkurt skeið flutt vopn til Saudi-Arabíu. Samkvæmt íslenskum loftferðalögum er íslenskum flugvélum óheimilt að flytja hergögn neina með sérstöku leyfi samgrh. Ég hef fengið staðfest, að fyrir hverja einustu ferð til Saudi-Arabíu hafi verið sótt um leyfi og það veitt. Fyrir skömmu fóru íslenskar flugvélar í eigu Arnarflugs sjö ferðir frá Frakklandi til Líbýu. Þær fluttu m. a. mikið magn af varningi sem merktur var „explosives“. Í einni ferð var alíslensk áhöfn, en ella yfirleitt erlendir menn. Áhafnir hafa fengið bónus eða áhættuþóknun, 300 dollara hver maður á klukkustund. Í farmskjölum kemur fram að flutt voru skotfæri, sem merkt voru æfingaskot, og efni, sem sprengihætta stafaði af. Fulltrúar íslenska loftferðaeftirlitsins hafa kannað þetta mál, rætt við flugmenn og flugvélstjóra og fengið farmskjöl, þótt talsvert af þeim sé enn þá ókomið. Þeirra niðurstaða mun vera sú, að íslensk lög hafi ekki verið brotin og varningurinn hafi fallið innan ramma reglugerðar Alþjóðasambands flugfélaga, IATA. Þeir geta hins vegar ekki staðfest að vopn hafi ekki verið flutt þar eð þeim gafst ekki kostur á að skoða innihald þeirra kassa sem fluttir voru. Þeir geta aðeins stuðst við farmskjöl. Það er orðið mjög tímabært að íslenska samgrn. ákveði hvað flokkast undir hergögn og hvað ekki samkv. 92. gr. loftferðalaganna. Flugvélar frá Arnarflugi flytja um þessar mundir kjöt frá Írlandi til Líbýu og íslenskar flugvélar eru staðsettar í Líbýu til flutninga þar innanlands. Á það skal minnt, að fyrir nokkru urðu mikil blaðaskrif vegna flutninga Cargolux-flugfélagsins í Lúxemborg, sem Íslendingar eiga hlut í, á varningi til Írans. M. a. var fullyrt að vélar félagsins hefðu flutt hjólbarða á orrustuflugvélar. Mál þessi hafa borist á borð íslenska utanrrn. og fulltrúar frá íslenskum flugfélögum kallaðir þangað til fundar. Erlend stjórnvöld hafa sent frá sér orðsendingu þar sem þau gera grein fyrir áhyggjum sínum vegna hvers konar stuðnings við stjórn Líbýu. Þessum áhyggjum hefur verið komið á framfæri við íslenska utanrrn. Fleiri þjóðir hafa vaxandi áhyggjur af umsvifum Líbýumanna. Herra forseti. Ég vek athygli á þessu máli vegna þess að ég tel ekki við hæfi að íslenskar flugvélar skuli notaðar til þessara verkefna sem flugfélög margra annarra þjóða líta ekki við. Það er svo mál út af fyrir sig, að Íslendingar skuli beint og óbeint veita Líbýustjórn aðstoð og þar með einni helstu uppeldisstöð hryðjuverkamanna í heiminum. Ég vænti þess, að hæstv. samgrh. geti gefið einhverjar nánari skýringar á þessum málum sem geta haft alvarleg áhrif á íslensk flugmál og rýrt álit íslenskra flugfélaga á erlendum vettvangi.



Herra forseti. Í raun og veru get ég ekki bætt miklu við það sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda. Ég verð að vísa til þess minnisblaðs sem ég hef fengið í hendur frá flugmálastjórn um þetta mál. Skal ég lesa það, með leyfi forseta. Í minnisblaði þessu segir: „Að loknum fundi í samgrn., sem haldinn var að beiðni Gunnars Þorvaldssonar framkvæmdastjóra Arnarflugs þann 21. okt. s. l., þar sem rætt var um kæru Ragnars Karlssonar á hendur Arnarflugi fyrir meinta vopnaflutninga frá Frakklandi til Líbýu, var það skilgreint sem hlutverk Loftferðaeftirlitsins að kanna slík mál og Loftferðaeftirlitinu falið að gera það í þessu tilviki af samgrn. og einnig hvort F-27 flugvélar Flugleiða í Líbýu væru notaðar til slíks flugs.“ Þetta er inngangur minnisblaðsins. Ég vil geta þess, að umrædd kæra barst samgrn. þannig að Ragnar Karlsson sendi hana formanni flugráðs, Leifi Magnússyni, sem sendi hana samgrn. Var málið þá þegar tekið til meðferðar með því að ræða við forstjóra Arnarflugs sem óskaði eftir fundi. Þetta tók mjög skamman tíma. - Síðan heldur áfram, með leyfi forseta: „Loftferðaeftirlítið hóf þegar í stað rannsókn sína og ræddi m. a. við eftirtalda aðila: Karl Karlsson flugstjóra Flugleiða, Tripólí, Valdimar Richter flugvirkja Flugleiða, Trípólí, Ragnar Karlsson flugvirkja, Flugleiðum, og flugráðsmann, Gunnar Þorvaldsson framkvæmdastjóra Arnarflugs, Goða Sveinsson stöðvarstjóra, Arnarflugi, Trípóli, Ævar Guðmundsson flugvélstjóra, Arnarflugi, Trípólí, Stefán Bjarnason flugvélstjóra, Arnarflugi, Trípólí, Björn Vigni Jónsson flugvélstjóra Arnarflugi, Trípólí, Paul Monden flugstjóra, Arnarflugi, Trípólí, Rafn Jónsson fréttamann, stöðvarstjóra, Arnarflugi, Trípóli, Þórarin Hjálmarsson aðstoðarstöðvarstjóra, Arnarflugi, Trípólí. Fengin voru þau farmgögn sem Arnarflug og starfsmenn félagsins höfðu undir höndum. Arnarflug (Goði Sveinsson) er að vinna að því að fá ljósrit af öllum farmgögnum úr þeim sjö flugum frá Frakklandi til Líbýu sem um er að ræða. Bráðabirgðaniðurstöður eru þessar: 1. Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess, að neitt hafi annað verið flutt en fram kemur á farmgögnum. 2. Í þeim farmgögnum, sem náðst hefur í nú þegar, kemur fram, að flutt hafa verið m. a. eftirfarandi gögn og efni: a) Hættuleg efni, þ. m. t. corrosive materials. b) Eldfim efni, þ. m. t. ehemical products for photography. c) Efni er stafar af sprengihætta, þ. m. t. explosive cartridges. d) Æfingaskot. 3. Þá farma, sem um getur í grein 2, má flytja í flugvélum samkv. IATA regulations. 4. Leyfi frá frönskum loftferðayfirvöldum lá fyrir um flutninga á hættulegum efnum. 5. Ekkert er komið fram sem bendir til þess, að F-27 flugvélar Flugleiða í Líbýu hafi flutt hættuleg efni.“ Síðan fylgir með þessu ljósrit af þessum gögnum öllum, sem hv. fyrirspyrjandi getur fengið aðgang að, en ég fer að sjálfsögðu ekki að lengja svar mitt með að Lesa þau upp, enda eru þau allviðamikil. Eins og ég sagði í upphafi var brugðist strax við þessu og málið rannsakað. Enn sem komið er hefur ekkert komið í ljós sem er þess eðlis, að félagið hafi átt að leita heimildar samgrn. Þessi mál hafa þannig verið afgreidd, að því mér er sagt, í samgrn. til þessa, að stuðst hefur verið við IATA-reglur um flutning á slíku efni og litið svo á, að heimildar samgrn. væri þörf þegar um flutninga væri að ræða sem ekki samræmdust kröfum eða reglum IATA. Svo er, samkv. því sem ég las upp áðan, ekki í þessu tilfelli. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að vélar Flugleiða hafa flutt töluvert magn af vopnum til Saudi-Arabíu. Þessar vélar hafa verið í leigu til Saudi-Arabíu og Flugleiðir hafa sótt um leyfi fyrir þessar vélar, enda var þar um farma að ræða sem ekki samræmdust reglum IATA. Hv. þm. er eflaust í minni deila sem varð út af flutningum Cargolux. Þar var um að ræða vél sem skráð var hér á landi og flutti farma frá Frakklandi. Því hefur að vísu verið mótmælt af Cargolux, að þar hafi verið um vopn að ræða. Sú skýring, sem rn. fékk er það grennslaðist eftir þessu máli hjá Cargolux, var einmitt sú, að því hafi ekki borið skylda til að sækja um leyfi þar sem hér hafi ekki verið um vopn að ræða. Í slíkum tilfellum lít ég á það sem ákaflega mikilvægt að viðkomandi lögleg stjórnvöld staðfesti flutningana og skjölin séu útgefin af þeim. Það er að vísu ákaflega erfitt fyrir okkur hér á Íslandi að ganga úr skugga um hvort eitthvað kunni annað að leynast í slíkum farmi. Ég hygg að við verðum að treysta mjög á lögleg stjórnvöld í þeim löndum sem farmurinn á uppruna sinn í, eins og í þessu tilfelli Frakklandi. Að sjálfsögðu eru vopnaflutningar ákaflega viðamiklir flutningar flugvéla um heim allan. Ég hef þess vegna m. a. látið kanna hvernig þessum málum er háttað hjá óðrum þjóðum. Ég hef að vísu fengið þau svör sem nægja til að endurskoða þær reglur sem við höfum, en þörf er talin á slíkri endurskoðun. Þó hef ég fengið vitneskju um að t. d. í Bretlandi er gefin út ákveðin reglugerð sem heimilar flutning á vopnum frá ákveðnum löndum til ákveðinna landa. Í slíkum tilfellum er ekki þörf á að sækja um leyfi til breskra yfirvalda á flutningi á vopnum. Mér er tjáð að þetta sé reyndar heil bók þar sem slík leyfi eru m. ö. o. veitt almennt og fyrir fram. Ég get tekið undir það með hv. fyrirspyrjanda að ekki er ánægjulegt ef íslensk flugfélög taka þátt í að flytja vopn sem síðan lenda í höndum hryðjuverkamanna með öllum þeim ljótu afleiðingum sem það hefur. Hitt er svo annað mál, að það verður líklega erfitt að girða fyrir að vopn, sem eru flutt - ja, eigum við að segja til hinna bestu landa, lendi í höndum hryðjuverkamanna. Ég held að það verði seint gert. Sú spurning vaknar þá, hvort algerlega eigi að banna íslenskum flugvélum að flytja vopn. Þetta hygg ég að sé ákaflega erfitt í framkvæmd, ef slíkar vélar á annað borð á að leigja erlendum aðilum til flutninga. Vopnaflutningur er, að því er mér er tjáð, mjög stór hluti af hinum alþjóðlegu flutningum. Það gæti orðið nokkuð erfitt að leigja vélar ef slíkt væri að öllu leyti bannað. Um aðstoð við þjóðir, sem þjálfa hryðjuverkamenn, eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, skal ég ekki ræða mikið. Hvað felst í þessu? Við getum kannske sagt að aðstoð felist í nánast öllum flutningum til þessara þjóða eða jafnvel leigu á vélum eins og F-27 vélunum með flugmönnum og flugvirkjum, þó að ekki sé þar um beina vopnaflutninga að ræða. Herra forseti. Ég skal ekki lengja þetta. Ég vil taka undir það með hv. fyrirspyrjanda, að þessi mál eru hvimleið og væri æskilegt að halda mætti íslenskum vélum alveg utan þeirra, en ég óttast að það kunni að vera ýmsum erfiðleikum háð.



Herra forseti. Það er að sjálfsögðu óframkvæmanlegt fyrir Íslendinga eins og aðra að haga utanríkisviðskiptum sínum eftir því, hvernig stjórnarfar er í þeim löndum sem skipt er við. Ef taka ætti upp slíka stefnu er hætt við að við mundum þurfa að strika út af lista hugsanlegra viðskiptavina okkar meiri hlutann af þeim 160 þjóðum sem eru frjálsar í heiminum. Þó kemur það öðru hverju fyrir, að þjóðir komast vegna opinberrar stefnu, sem framkvæmd er, í þá stöðu að þær hljóta mjög almenna fordæmingu og jafnvel að gerðar eru samþykktir hjá Sameinuðu þjóðunum um viðskiptabann. Þetta kom fyrir í Suður-Afríku. Hér á Íslandi hefur verið uppi öðru hverju allmikil gagnrýni á það, að þrátt fyrir Apartheid-stefnuna og þrátt fyrir samþykktir Sameinuðu þjóðanna hafa Íslendingar haldið uppi æðimiklum viðskiptum á okkar mælikvarða við það land. Annað land, sem hefur komið sér út úr húsi vegna stjórnarhátta, vegna árása á nágrannaþjóðir, vegna þess að þar hafa verið þjálfaðir hermdarverkamenn ag síðan sendir til illvirkja víða um heim, er Líbýa. Það hefur að vísu ekki verið gerð nein samþykkt, sem mér er kunnugt um, hjá Sameinuðu þjóðunum um viðskipti við Líbýu. En ég geri ráð fyrir að ég þurfi ekki að lýsa því fyrir hv. þingheimi, hvaða orð Líbýumenn hafa á sér í þessu efni. Mér þykir það hvimleitt, að á sama tíma sem Líbýa hefur komist í þessa stöðu og er að mörgu leyti óalandi og óferjandi í félagsskap siðaðra og friðelskandi þjóða, bæði meðal Múhameðstrúarmanna og annarra, skuli fregnir bera með sér að viðskipti Íslendinga við þessa þjóð virðast sífellt vera að aukast. Þar á ég við bæði viðskipti á sviði flugsins og á sviði siglinga því að sagt er frá skipaferðum frá höfnum á Ítalíu til Líbýu. Það getur verið stundargróði af því að grípa upp viðskipti sem augljóst er að aðrir eru tregir til að taka. Það er ekki tilviljun að einmitt viðskipti við Líbýumenn á þessum sviðum eru tiltölulega auðfengin og það er borgað vel fyrir þau. Ég vil beina því til hæstv. ráðh. hvort hann hafi ekki aðstöðu til þess, af því að þessi mál eru á sviði samgangna, að kynna sér hvort ekki er hægt að beita áhrifum í þá átt, að Íslendingar dragi úr eða hætti með öllu þessum viðskiptum við Líbýu. Það er alvarleg hætta á því, að við förum svo með mannorð okkar, ef við gínum við hverju tækifæri sem gefst af þessu tagi, að það geri okkur meira tjón á öðrum sviðum en stundargróðanum nemur. Ég skora eindregið á hæstv. ráðh. að kanna hvort ekki er unnt að beita þunga ríkisvaldsins og áhrifum þess á viðkomandi samgöngufyrirtæki til að hindra, að viðskipti Íslendinga við Líbýu verði á næstunni jafnmikil og þau hafa verið, og reyna helst að afnema þau með öllu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. svör hans við orðum mínum áðan, en ég vil bæta því við það sem hann sagði hér, að ekkert hefði komið í ljós sem sýndi að þessir aðilar þyrftu að sækja um leyfi til hins íslenska samgrn., að í þeim flutningum, sem hér um ræðir, eru allir aðilar sammála um að farmskjöl séu ekki algild staðfesting á því hvað flutt sé. Svo vil ég ítreka það sem ég sagði áðan, að samgrn. beiti sér fyrir því vegna 92. gr. loftferðalaganna að skilgreint verði hvað eru vopn og hvað eru ekki vopn í flutningum íslenskra flugvéla, því að æfingaskot til hins háa Gaddafis í Líbýu tel ég að kunni að vera eitthvað annað en æfingaskot. Ég er líka sannfærður um að það er álitshnekkir fyrir íslensk flugfélög og íslenska aðila að flytja varning til Líbýu. Þetta er fremur sóðalegt athæfi og á ekki að tíðkast. Þess vegna vil ég ítreka það sem hv. þm. Benedikt Gröndal sagði, að æskilegast væri að þessir flutningar yrðu stöðvaðir með öllu.



Herra forseti. Ég hef ekki miklu að bæta við það sem ég sagði áðan. Ég vildi gjarnan geta stöðvað alla vopnaflutninga. Vel má vera að þeir séu verstir til Líbýu, en þeir eru ekki heldur góðir til Saudi-Arabíu - eða er það? Það er nefnilega dálítið erfitt að setjast í dómarasætið stundum. Okkur er að vísu sagt að Líbýustjórn þjálfi hryðjuverkamenn. Hér kom fram hjá hv. 4. þm. Reykv. að við héldum uppi viðskiptum t. d. við Suður-Afríku, sem þó ætti ekki að vera samkv. samþykkt Sameinuðu þjóðanna. Ég skal gjarnan athuga þessi mál og ræða þau við flugfélögin. Er þá ekki einnig æskilegt að afturkalla leyfi til leigu á F-27 vélum sem eru notaðar í Líbýu? Framferði Líbýumanna er mjög fordæmt, t. d. af Bandaríkjamönnum. Eftir því sem ég veit best þiggja þeir þó olíu þaðan, kaupa hana í stórum stíl. Þetta er nokkur tvískinnungsháttur, því miður. Það væri ákaflega æskilegt að við gætum haldið okkur hreinum. Við verðum að reyna það. En ég vil taka undir það sem hv. 4. þm. Reykv. sagði: Það er stundum dálítið erfitt að ganga þá braut þó æskileg sé.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Árna Gunnarssyni fyrir að vekja máls á þessu hér. Ég held að það væri ekki seinna vænna að hæstv. samgrh. kannaði ítarlega hvað íslenskar flugvélar og íslensk mannlíf eru lánuð í til þess að ala á vígbúnaðarkapphlaupi í heiminum. Við höfum nú síðustu daga horft með skelfingu á það, að sovéskir kjarnorkukafbátar eru í skerjagarði úti í Svíþjóð. Menn hafa eðlilega af þessu þungar áhyggjur. Hins vegar er sorglegt til þess að vita, að slíkur atburður skuli verða til þess að menn standi sigri hrósandi í dagblöðum á Íslandi. Þarna sjáið þið, segja þeir. Þessi atburður er notaður til þess að níðast á friðarhreyfingunni í heiminum og því fólki sem vill hafa frið við aðrar þjóðir. Það virðist hins vegar ekki hvarfla að neinum, hvorki hér á hinu háa Alþingi né annars staðar, að við kynnum að hafa slík tól hér allt í kringum okkur. Ég hlýt að spyrja - ég veit ekki hvort hæstv. utanrrh. er staddur hér inni - hvort hann sé alveg viss um að ekki kynnu að vera óboðnir gestir hér í hafinu í kringum okkur, hvort sem væri frá Sovétríkjunum eða frá Bandaríkjunum. Ég geri ekki mikinn mun á því hvaðan þeir væru, ég hygg að hættan af þeim væri hin sama. Ég held að sú umr., sem hér hefur farið fram, ætti að verða til þess, að menn færu að tala saman í alvöru um þær skelfingar, sem verið er að fremja í heiminum, og hætta að bítast um hvort þessi er verri en hinn. Ég held að allur þingheimur viti t. d. að Líbýumenn eiga ekki upp á pallborðið meðal þeirra þjóða sem telja sig þokkalega siðaðar. En það er kannske ekki aðalatriðið. Mér finnst ekki heldur að menn eigi að ræða hér um hvort við eigum viðskiptahagsmuna að gæta við hina eða þessa. Auðvitað getur hvert þjóðland sýnt þann manndóm að flytja ekki vopn á milli þjóða. Ef íslensk flugfélög eru svo illa farin að þau þurfi á þess háttar flutningum að halda, þá held ég að það ætti a. m. k. að takmarka flugleyfi rétt í svipinn og fækka flugvélum. Ég vil líka spyrja hvort samgrh. sé ljóst að starfsfólkið, sem sett er upp í þessar flugvélar, hafi í raun og veru fulla hugmynd og rétta vitneskju um þann farm sem verið er að flytja. Ég vil jafnvel spyrja hvort flugstjórarnir hafi það. Ég held að það sé ákaflega auðvelt að skrifa hvað sem er utan á þann flutning sem verið er að setja inn í íslenskar flugvélar, og kannske er það mönnum heldur til hróss að sjá ekki við því þó að þar sé eitthvað annað af því tagi sem merkt er sprengiefni, eins og fram hefur komið. Ég held að samgrh. beri skylda til - og hann hefur áreiðanlega sent menn utan af minna tilefni en að úr skugga sé gengið um hvort þetta er rétt. Ég tek undir þær efasemdir, sem hér hafa verið settar fram, að verið sé að flytja til Líbýu einhver efni, sem kölluð eru sprengiefni án þess að þau séu sannanlega ætluð til hernaðarþarfa. Ég held að það sé mjög þarflegt að ræða þessi mál á þessum grundvelli, en ekki á þeim venjulega pexgrundvelli, hvort sprengiefni kemur þaðan eða héðan. Það er jafnhættulegt hvaðan sem það kemur. Ég vil enn og aftur skora á samgrh. að gefa Alþingi miklu betri og gleggri skýrslu um þetta mál heldur fyrr en seinna.



Herra forseti. Það sótti á mig sú hugsun undir ræðuflutningi, hvort veröldin væri við hæfi Íslendinga. Það er nefnilega stóralvarlegt mál ef við komumst nú að því allt í einu hér, að við séum svo miklu betri en sú veröld sem er í kringum okkur að hún sé alfarið ekki við okkar hæfi. Kínverjar komust einu sinni að þessari niðurstöðu og hlóðu eitthvert frægasta mannvirki sem búið hefur verið til og stendur enn. Mér er sagt að það sjáist utan úr geimnum meira að segja. Sósíaldemókratar í Svíþjóð framleiða vopn og selja um allan heim. Hafa þeir aldrei sagt sósíaldemókrötum á Íslandi frá því? Ef menn hafa lesið það góða leikrit Kappar og vopn hafa þeir e. t. v. komist að því, að einn af hermönnunum komst að þeirri niðurstöðu, að það væri meira virði fyrir hann að hafa súkkulaði heldur en kúlur í patrónunum, því að það yki líkur á að hann slyppi lífs ef það væri súkkulaði. Hvað er það sem má flytja til þjóðar sem stendur í stríði? Er það bara vopn? Er ekki maturinn fyrir herinn jafnmikils virði? Vitum við neina sá fiskur, sem við erum að selja til Sovétríkjanna, hafi verið étinn um borð í kafbátnum sem strandaði í skerjagarðinum? Eða er hann fóður fyrir þá sem eru að berjast í Afganistan? Hvar endar þetta? Það þarf að senda fjölda manns út fyrir landsteinana til að athuga þessi mál. Ég er ekki viss um að það yrðu margir eftir hér á skerinu, ef við þyrftum að kanna þetta allt til fullnustu. Ég held að fram hafi komið í upphafi máls Benedikts Gröndals, hv. 4. þm. Reykv., það sem máli skiptir. Auðvitað getum við ekki hagað utanríkisviðskiptum eftir því, hvort þjóðir haldi upp stjórnarstefnu sem okkur geðjast að eða ekki. Ég fyrir mína parta mundi ekki hika við að leggja það til, ef ég teldi að við gætum það, að við hættum viðskiptum við mjög margar þjóðir. Við getum það bara einfaldlega ekki, hversu góða sem við teljum okkur vera. Ég held að við ættum að halda okkur við alþjóðlegar samþykktir varðandi flutninga, en láta okkur ekki detta í hug að ætla að vera eitthvert sýningarfyrirbrigði í góðmennsku hér uppi á Íslandi.



Herra forseti. Ég hef fylgst af athygli með þessum umr. sem mér finnst vissulega mjög gagnlegar og tímabærar. Það var þó aðeins eitt atriði, sem fram kom í ræðu hv. 8. landsk. þm., sem varð þess valdandi að ég bað hér um orðið. Hv. þm. komst svo óheppilega að orði, að hinn rússneski kafbátur, sem strandaði í sænskri landhelgi búinn kjarnorkuvopnum, hefði orðið til þess að menn hér á Íslandi hefðu hælst um og sagt: Þarna sjáið þið, þetta er gagnið sem friðarhreyfingin gerir. - Ég hnaut um það, að án frekari skýringa var minnst á friðarhreyfinguna hér í þessu sambandi. Mér finnst rétt, úr því að það atriði bar sérstaklega á góma, að minna á að rétt um sama leyti kom það upp, að KGB kostaði friðarhreyfingarstarfsemi í Danmörku. Það er það atriði sem ásamt þessu varpaði ljósi á þá yfirgengilegu skinhelgi sem viðgengst í starfsemi þessarar svokölluðu friðarhreyfingar. Ég vildi í þessu sambandi sérstaklega minna hv. þm. og aðra hv. þm. á leiðara í blaði, sem stundum lætur sér tíðrætt um þessi mál, en það var Þjóðviljinn sjálfan 7. nóv., þann dag sem þeim er mjög kær allajafna. Þar var sérstaklega tekið fram að friðarhreyfing, sem byggði á hinum sovéska friði, væri verri en engin friðarhreyfing. Ég vildi óska að þessi ummæli væru þess eðlis, að allir þm., sem styddu þann flokk sem stendur á bak við þetta dagblað, gætu undir þetta tekið og hættu þar með ýmsum skinhelgiráðstöfunum í sambandi við svokallaðar friðarhreyfingar.



Herra forseti. Aðeins örstutt aths., einkum vegna orða síðasta ræðumanns, hv. 1. þm. Reykv. Fyrir hönd kollega míns í Danmörku, sem ég man ekki einu sinni hvað heitir og veit ekkert um, sem nú hefur verið handtekinn og bornar á brýn njósnir og annað það sem hv. þm. sagði, t. d. að hafa þegið fé til danskrar friðarhreyfingar, vil ég benda lögfræðingnum á, af því að við erum stödd hér á Alþingi Íslendinga, að þetta mál er ekki sannað. Enginn er sekur fyrr en hann hefur verið sekur fundinn. Við skulum bíða eftir því, hvort þetta reynist rétt vera. Þá mun ég að sjálfsögðu fordæma það en fyrr ekki.



Herra forseti. Vegna þeirra umr., sem hér hafa farið fram um vopnasölu og flutninga íslensku flugfélaganna með vopn, þeirra umr. sem hafa beinst inn á nýjar brautir, inn á friðarhreyfingar á Vesturlöndum, og einkum og sér í lagi vegna þess að hér var vitnað til Þjóðviljans í þessu sambandi, þá held ég að rétt sé að fram komi hér á hv. Alþingi hvað það er sem stendur í þessum ágæta leiðara Þjóðviljans frá 7. nóv., á byltingarafmælinu síðasta. Ég vil - með leyfi forseta - fá að lesa smákafla úr þessum leiðara.

Það verður örstutt.

Hann verður stuttur. Í fyrsta lagi er hér klausa svona orðuð: „Sennilega á Sovétstjórnin aðeins heimsmet á einu sviði og það er í hræsni og yfirdrepsskap, og máske þó enn frekar í því að kunna lítt að færa hræsnina í trúverðugan búning.  Og síðar í leiðaranum segir: „Sú friðarhreyfing, sem telur sig eiga samstöðu með sovéska „heimsfriðnum“, er verri en engin friðarhreyfing.“ Leiðaranum lýkur á þessum orðum: „Baráttan fyrir friði verður ekki háð undir þeirra merkjum og ekki heldur undir þeim fána hræsninnar, sem nú blaktir yfir Kreml á 64. afmælisdegi rússnesku öreigabyltingarinnar.“ Þetta voru síðustu orð í leiðara Þjóðviljans sem skrifaður er af varaformanni Alþb., Kjartani Ólafssyni ritstjóra Þjóðviljans. Hér kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að ef sannaðist sekt kollega hennar í Danmörku um að hafa þegið rússneski fé til þess að standa undir kostnaði við rekstur á svokallaðri „friðarhreyfingu“ í Danmörku, þá líti hún öðrum augum á málið heldur en hún gerir í dag varðandi þá friðarhreyfingu. Þessi leiðari, sem hér um ræðir, fjallar um heimsfriðarráð, sem er stýrt frá Sovétríkjunum og ég býst við að ýmsir núv. Alþb.-menn kannist við, hafi heyrt talað um og kannske komist í nánari snertingu við á mörgum undanfarandi árum. Nú hefur Þjóðviljinn gefið línuna og sagt: Heimsfriðarráðið er hræsni og yfirdrepsskapur. - Ef það sannast, eins og síðasti ræðumaður benti á, að Rússar standi jafnframt að baki friðarhreyfingunni, munu þeir þá snúa baki við sínum fyrri yfirlýsingum og viðurkenna að það er út í bláinn, algerlega út í bláinn að Norðurlönd lýsi því einhliða yfir að vera kjarnorkulaust svæði, á meðan við hliðina á þessum löndum er stórveldi sem hikar ekki við að taka upp kartöflur innan landhelgi á rússneskum kafbátum?

Sjútvrh. (Steingrímur Hermannsson;: Herra forseti. Á þskj. 72 flyt ég frv. til l. um breyt. á lögum nr. 5 13. febr. 1976, um útflutningsgjald af sjávarafurðum, með síðari breytingum. Hluti af þessu frv. er kunnur hér í þingsölum. Það hefur verið flutt ár eftir ár. Hér hefur ár eftir ár verið lagt til að fetla niður útflutningsgjald af tunnum og hjálparefni til saltsíldargerðar. Hér er sú breyting hins vegar á gerð, að lagt er til í l. gr. þessa frv. að inn í útflutningslögin verði tekin heimild fyrir sjútvrh. til að fella niður þetta gjald eða m. ö. o. að það þurfi ekki að koma fyrir hið háa Alþingi ár hvert. Ég veit að hv. alþm. þekkja rökin fyrir niðurfellingu útflutningsgjaldsins af síldarafurðum. Við saltsíldarverkun eru tunnurnar innfluttar fyrst og fremst og ákaflega stór liður í kostnaði við þá vinnslu. Menn hafa verið sammála um að ekki væri eðlilegt að leggja síðan útflutningsgjöld á það verðmæti, þ. e. á tunnurnar, né á hjálparefni sem notuð eru í þessu sambandi. Sérstök rök hafa hvað eftir annað verið færð fram fyrir því að fella niður útflutningsgjald af ediksaltaðri síld. Sú síld hefur verið flutt til Þýskalands, þ. e. Efnahagsbandalagsins. Þar hafa tollar jafnt og þétt hækkað og mönnum verið ljóst að ekki yrði af slíkum útflutningi neina þessari tollahækkun væri mætt með því að fella niður einhver gjöld hér innanlands. Þetta var t. d. samþykki á síðasta Alþingi. Ég get upplýst, að þrátt fyrir niðurfellingu útflutningsgjalds af ediksaltaðri síld; sem hér er lagt til, eru mjög litlar eða engar líkur til þess, að af útflutningi verði til Vestur-Þýskalands. Það stafar af því, að þar hækka tollar nú enn og allt bendir til að þeir verði orðnir 20% af slíkum innflutningi, hækki úr um 8%, sem þeir voru áður, upp í 20%. Má þá ljóst vera að jafnvel niðurfelling útflutningsgjalds nægir ekki til þess, að af slíkum innflutningi gæti orðið. Engu að síður þykir rétt að halda þessari venju, sem skapast hefur, og leggja til að það gjald verði fellt niður. Síðan er í frv. þessu ákvæði til bráðabirgða. Þar er fjallað um niðurfellingu að hluta á útflutningsgjaldi af loðnuafurðum. Lagt er til að útflutningsgjaldið verði 3.575% í stað 5.5%. Jafnframt er lagt til í frv. í hvað þetta gjald skuli greiða, felld er niður greiðslan í almenna deild Aflatryggingasjóðs og einnig í verðjöfnunardeild Aflatryggingasjóðs. Almenna deildin stendur mjög vel og verðjöfnunardeildin sæmilega. Þetta er liður í samkomulagi, sem gert var um loðnuverð, og er flutt með fullu samkomulagi við sjómenn og útgerðarmenn sem gjarnan hafa litið á útflutningsgjaldið sem sitt, enda er því ráðstafað til ýmissa þarfa útgerðarinnar. Mér þykir því rétt í þessu sambandi að rekja hvernig samkomulag náðist um loðnuverðið. Loðnuverð hafði verið ákveðið til bráðabirgða s. l. haust 450 kr. tonnið. Það gilti til loka september. Menn gerðu sér jafnframt vonir um að loðnumjöl og afurðir mundu hækka með haustinu, eins og venja hefur verið. Svo varð því miður ekki. Loðnumjöl féll enn og hafði þá fallið úr 9 dollurum hver próteineining niður í 7 dollara. Það er 22% verðfall í dollurum. Lýsi hafði sömuleiðis fallið í verði. Þegar loðnuverð var tekið upp aftur í byrjun október varð því ljóst að vinnslan gæti með engu móti greitt þetta verð, 450 kr. á tonnið. Að mati Þjóðhagsstofnunar vantaði þá 246 kr. upp á eða um 35–36% að vinnslukostnaði væri mætt. Samkomulag náðist síðan við sjómenn og með hjásetu vinnslunnar um að þessu yrði mætt þannig að skiptaverð lækkaði í 425 kr., en það er 29 kr. brúttólækkun því gjöld eru lögð á loðnuverðið sem þar dragast einnig frá. Þá varð samkomulag um að fella niður útflutningsgjald, eins og gert er ráð fyrir því frv. sem ég mæli nú fyrir, og nemur það 16 kr. Loks var ákveðið að Verðjöfnunarsjóður tæki lán með ríkisábyrgð samkv. heimild í þeim brbl. sem sett voru 1. sept. s. l. Þetta lán yrði samtals, miðað við það aflamagn sem hefur verið áætlað fram til áramóta, 42 millj. kr. og nemur 105 kr. á hvert tonn. Eftir sem áður stendur þó tap vinnslunnar upp á 96 kr., sem er um 11–12% vinnslukostnaðar. Þá er lagt til í ákvæði til bráðabirgða að sjútvrh. verði heimilað að ákveða að ekki skuli innheimt gjald samkv. 2. gr. af allt að 1600 tonnum af þurrkuðum saltfiski af saltfisksframleiðslu ársins 1981. Ráðh. getur og ákveðið að gjaldið verði endurgreitt. Eins og hv. þm. mun kunnugt var þurrfiskmarkaður mikilvægur fyrir okkur Íslendinga, sérstaklega í Brasilíu á fyrri árum. Því miður höfum við nánast algjörlega fallið út af þeim markaði. Forustumenn Sölusambands ísl. fiskframleiðenda fóru þess á leit við sjútvrn., að aðstoð yrði veitt í einu formi eða öðru til að vinna mætti nokkurn blautfisk í þurrfisk og gera tilraun til að ná að nýju fótfestu á Brasilíumarkaði. Þeir áætla að vinna 2000–3000 tonn af blautfiski, sem gæti þá orðið að hámarki 1600 tonn af þurrfiski. Þarna er um mjög mikilvægt mál að ræða og tvímælalaust nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að skoða allar leiðir til að ná að nýju eðlilegri hlutdeild í þessum markaði. Til þess að gera saltfiskframleiðendum þetta kleift er m. a. það frv. flutt, sem hér er, eða það ákvæði, sem ég nú lýsti, um niðurfellingu á 5.5% útflutningsgjaldi. Ef framleidd verða 1600 tonn af þurrfiski nemur það samtals um 1.9 millj. kr., sem er um 1% af heildartekjum af útflutningsgjaldi sjávarafurða. Þá er að lokum lagt til í ákvæði til bráðabirgða að ráðh. verði heimilt að ákveða að ekki skuli innheimta gjald samkv. 2. gr. af skreið, sem unnin er úr kolmunna sem veiddur er á árunum 1981–1982, og að endurgreiða það gjald sem þegar hefur verið greitt af afurðum unnum úr kolmunna. Töluverð tilraun hefur verð gerð til að vinna kolmunna til manneldis, gert bæði með flökun og líka með skreiðarverkun, m. a. með því að nýta jarðvarma til þurrkunar á kolmunna. Ég get t. d. nefnt að auk þess að vinna úr þeim kolmunna, sem fengist hefur innanlands, keypti Þörungaverksmiðjan hf. á Reykhólum 500 tonn af kolmunna erlendis frá til að gera þessa tilraun með þurrkun. Þetta var nauðsynlegt vegna þess að verksmiðjan gat ekki fengið flakaðan kolmunna þegar hentaði til vinnslunnar og innflutningur því leyfður í tilraunaskyni. Ýmislegt bendir til þess, að þurrkun á kolmunna með jarðvarma geti orðið arðbær atvinnugrein ef kolmunninn fæst. En hitt er jafnframt ljóst, að tilraunin, sem gerð var í fyrra og í ár, er mjög kostnaðarsöm fyrir framleiðendur. Jafnvel þótt sjútvrn. hafi styrkt þessa tilraun með því fjármagni, sem það hefur til ráðstöfunar í slíka aðstoð, fer því víðs fjarri að þessir aðilar hafi fengið greiddan sinn kostnað. Þess vegna þykir rétt að fara fram á slíka heimild fyrir framleiðsluárin 1981–1982, enda vafasamt að leggja eigi útflutningsgjald á tilraun sem hér er um að ræða. Hér er um mjög litla upphæð að ræða. Um kolmunnann almennt vil ég nefna það, að sjútvrn. ráðstafaði því, sem það hafði í slíku skyni á s. l. ári, til þurrkunar á kolmunna og reyndar þurrkunar með jarðvarma á fiski. Í ár var hins vegar því fjármagni öllu, sem ráðuneytið hafði til slíkrar tilraunastarfsemi, ráðstafað til veiðanna. Ég er ekki búinn að fá endanlegar niðurstöður af þeirri tilraun, en þó bendir því miður allt til þess að þær hafi ekki orðið arðbærar. Kolmunnaveiðar gengu illa, sérstaklega eftir að kolmunninn kom inn fyrir íslenska fiskveiðilögsögu. Ég fæ ekki séð að eftir þessa tilraun séum við miklu nær en áður því nauðsynlega markmiði að nýta kolmunnann. Kolmunninn er eina fisktegundin sem ekki er fullnýtt, og mjög er langt frá því, að við höfum náð að nýta kolmunnann að því magni sem menn telja eðlilegt fyrir okkur. Við höfum aflað 10–20, í mesta lagi 30 þús. lesta af kolmunna, en eðlilegur afli væri í kringum 200 þús. lestir. Um það skal ég ekki ræða frekar en vil að lokinni þessari framsögu leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég á sæti í þeirri nefnd, sem málið fer væntanlega til, og get kynnt mér það frekar þar. En vissulega er hér um stórt og mikið mál að ræða og sá vandi, sem við blasti í sambandi við loðnuveiðarnar, er hér meðhöndlaður á nokkuð óvenjulegan hátt. Það er aðeins eitt atriði sem ég vildi fara um nokkrum orðum. Þegar hæstv. sjútvrh. gerði sjútvn. beggja deilda grein fyrir þessu máli um miðjan okt. s. l. upplýsti hann að miðað við að felld yrðu niður útflutningsgjöld á loðnunni mundi vanta um 40 millj. til viðbótar til að ná endum saman varðandi loðnumálin, ef ég man rétt. Eins og hæstv. ráðh. sagði hér var gert ráð fyrir í samkomulagi að taka lán til að brúa þetta bil. Hæstv. ráðh. sagði að það hefði verið í fullu samkomulagi við sjómenn. Kannske má orða það svo. Ýmis mótmæli hafa þó komið fram vegna þessarar ráðstöfunar, sem ég ætla ekki hér að gera að umræðuefni. Alla vega mun fulltrúi sjómanna, sem þarna átti hlut að máli, hafa fallist á þetta, ef ég veit rétt. Mín spurning í sambandi við þetta er þessi: Er hér um að ræða væntanlega 40 millj. kr. lántöku til að brúa þetta bil, og hvernig verður með endurgreiðslu á slíkri lántöku? Hvað er hún til langs tíma? Ég sé ekki að gerð sé nein grein fyrir því. Það segir að vísu, með leyfi forseta, í athugasemdum með frv.: „Jafnframt urðu fulltrúar veiða og vinnslu sammála um, að við þessar óvenjulegu aðstæður yrði að afla fjár í Verðjöfnunarsjóð með lántöku, en endurgreiðsla lánsins yrði þó bundin tiltekinni þróun markaðsverðs“ - hvaða tiltekinni þróun? - „þannig að hagur veiða og vinnslu yrði viðunandi, áður en til greiðslu lánsins kæmi.“ Hvað þýðir þetta í raun og veru? Hvað er verið að gera hér? Liggur fyrir í fyrsta lagi upphæð lánsins? Í öðru lagi: Hvaða kjör eru á þessari lántöku og á hvaða tíma á hún að greiðast, eða er ekki búið að ganga frá því máli? Þetta vildi ég að kæmi strax inn í umræður við 1. umr. málsins. Vissulega kemur þetta til athugunar þegar málið kemur til nefndar, en ég tel rétt að þetta komi inn í umræður strax á fyrsta stigi.



Herra forseti. Gert er ráð fyrir að lánsupphæðin verði allt að 42 millj. kr. Það fer að vísu eftir því hvað aflamagnið verður mikið. Jafnframt, eins og fram kemur í athugasemdum, er gert ráð fyrir að það verði ekki endurgreitt af Verðjöfnunarsjóði neina staða hans batni svo, þ. e. loðnudeildarinnar, að hún geti greitt þetta lán. Það þýðir vitanlega að afurðir hækki það mikið að menn komi sér saman um að unnt sé að láta vissa upphæð renna í sjóðinn. Gert var ráð fyrir að lánið yrði til tveggja ára. Ég hef ekki upplýsingar um það, með hvaða kjörum þetta lán muni verða, en ég tel mjög líklegt að það verði með gengistryggingu og þeim vöxtum sem slíkum lánum fylgja, m. a. vegna þess að lög um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins gera ráð fyrir að inneign í sjóðnum skuli vera þannig tryggð, þ. e. gengistryggð, og með þeim vöxtum sem gjaldeyrisvarasjóðnum fylgja. Þetta tel ég eðlilegt vegna þess að Verðjöfnunarsjóðurinn á töluverða upphæð, líklega um 80 millj., í Seðlabankanum. Það er innistæða hans. Lög heimila að því fjármagni sé ráðstafað enda liggi ríkisábyrgð fyrir og það sé gengistryggt eins og þessi lög gera ráð fyrir. Nærtækast er því að deildin taki lán af þessari innistæðu. Þá verður vitanlega að fullnægja þeim ákvæðum sem verðjöfnunarsjóðslögin gera ráð fyrir um ávöxtun þessa fjármagns.