Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Fjmrh. (Jakob Möller) : Það má segja um þetta mál eins og þau, sem rædd voru hér í gær, og fleiri af þessum bráðabirgðal., að vafasamt er, að svo brýn nauðsyn hafi verið fyrir hendi fyrir þessum aðgerðum, að ástæða hafi verið til þess að gefa út bráðabirgðal. um þau efni, en það ætti að bíða eftir, að Alþ. taki ákvarðanir, ef unnt er. Slíkt hlýtur þó ætið að vera komið undir mati hæstv. ríkisstj., hvað hún telur rétt að gera í þeim efnum. Um þetta mál er það að segja, að ríkisstj. þótti réttara að setja bráðabirgðal. um það efni, enda þótt komið væri allnærri Alþ., þegar þau voru gefin út, en það var 16. jan. síðastl. Ástæðurnar fyrir því, að þetta lán var boðið út innanlands; eru tilgreindar í grg., sem fylgir bráðabirgðal. Það er öllum þm. vitanlegt, að innieignir hafa safnazt upp í Englandi í sterlingspundum, og bíður ríkissjóður einnig allmikið tjón við það, því að af þessum innieignum fást litlir vextir, en aftur á móti eru allháir vextir greiddir af lánum. Það þykir því rétt, eftir því sem ástæður leyfa, að nota þessar innistæður til þess að greiða lánin. Nú stóð þannig á, að eitt af lánum ríkissjóðs var orðið 10 ára hinn 1. nóv. síðastl., og mátti í raun og veru segja því upp til greiðslu með 6 mánaða fyrirvara, þannig, að greiðsla færi fram 1. maí næstk. En uppsögn fór þó ekki fram, og var það meðfram vegna þess, að athygli var vakin á því, hvort ekki mundi vera hægt að leysa þetta lán inn á frjálsum markaði og fá það jafnvel eitthvað undir nafnverði. Eins og hv. þm. vita, er íslenzka krónan nú í lágu verði í samanburði við sterlingspund og verður væntanlega fyrst um sinn. Þess vegna hefði sjálfsagt verið réttmætt að vænta þess, að takast mætti að fá lán á eitthvað lægra gengi en áður. Þær tilraunir báru þó engan árangur, því að þessi lán í Englandi eru yfirleitt í fárra höndum og gefa háa vexti og miklu hærri vexti en völ er á að fá hér á landi. Þess vegna var enginn von til þess, að hægt væri að kaupa upp þetta lán á frjálsum grundvelli, og þá lá ekki annað fyrir hendi, ef lánið átti að greiðast, en að segja því upp og borga það með sex mánaða fyrirvara. Innanríkislánið, sem heimilt er að taka samkv. þessum bráðabirgðal., er að vísu ekki nema nokkur hluti af því láni, sem tekið var í Bretlandi árið 1930, því að það er nú að eftirstöðvum 510400 sterlingspund, eða nálægt 13 millj. í íslenzkum krónum. En ætlazt er til, að lánsútboðinu verði haldið áfram hér innanlands, og er þess að vænta, að Alþ. athugi þá leið. - Vill ekki hæstv. forseti biðja þm. að gefa hljóð. 

*Einar Olgeirsson: Viðvíkjandi því frv., sem hér liggur fyrir, vil ég taka fram, að ég býst við, að hv. þm. muni vera sammála um, að rétt sé að greiða þetta lán, sem ríkissjóður hefur tekið í Englandi, en hitt býst ég við, að þm. greini á um, á hvern hátt réttast hefði verið að útvega peninga til þess. Hæstv. ríkisstj. hefur valið þá leið að gefa úr bráðabirgðal. til að fá heimild til að taka 5 millj. kr. innanríkislán. Síðan hefur þetta lán verið boðið út, og helztu peningamenn landsins hafa eygt hér mjög þægilega leið til að geta komið út þeim peningum, sem þeir voru í vandræðum með, og grætt vel á, því að vextirnir eru allháir, enda hafa skuldabréfin gengið vel út, og þessar 5 millj. kr. munu nú vera fengnar. Ég býst við, að það hefði verið nauðsynlegra að afla þessara peninga á annan hátt en með því að gefa út bráðabirgðal, um heimild fyrir ríkissjóð til að taka innanríkislán, - ég tel hyggilegra, að þess fjár hefði verið aflað með því að gefa út bráðabirgðal. um að afnema að einhverju eða öllu leyti það skattfrelsi, sem stórútgerðin hefur notið. Vitanlegt er, að 5 millj. kr. hefðu ekki verið nema mjög lítill hluti þess fjár, sem ríkissjóður hefði fengið með því að afnema skattfrelsi það, sem hér um ræðir, þegar tillit er tekið til þess gífurlega hagnaðar, sem stórútgerðarmenn hafa haft síðastliðin ár, sérstaklega á útflutningi ísfiskjar. Það hefði að öllu leyti verið sú heppilegasta leið fyrir þjóðarheildina. Eins og innflutningsverzluninni er nú .háttað, hefur alls ekki aukizt verðmæti innfluttra vara, vegna þess hve öllum seljendum hefur verið gert örðugt fyrir um gjaldeyrisyfirfærslu í íslenzkum krónum. Hér er því í raun og veru að ræða um ávísanir til þeirra manna, sem eiga fé, til stórútgerðarmannanna í Reykjavík, um að kaupa upp hús, jarðir, fiskibáta og annað slíkt, sem var í eigu Íslendinga áður. Sú fjármálapólitík, sem hæstv. ríkisstj. hefur rekið, er að engu leyti þolandi. Hún hefur á engan hátt mjóað að því að koma á hagstæðum verzlunarjöfnuði eða gera hann betri en áður var, sú fjármálapólitík hefur þvert á móti skapað ógurlegt misræmi innan þjóðarheildarinnar. Hún hefur gert nokkra auðmenn í Reykjavík ríkari en áður, en fjöldinn allur af millistéttunum og þeim mönnum, sem einhverju áttu að tapa, hafa beinlínis orðið langtum fátækari en áður fyrir þær aðgerðir, sem hæstv. ríkisstj. hefur valið. Með hreinni fjármálapólitík hefði eitthvað af því fé, sem útgerðarmönnum hefur áskotnazt með stórgróða af fisksölu og skattfrelsi síðustu ára, komið ríkissjóði að notum, í stað þess, að sú fjármálapólitík, sem rekin hefur verið, hefur orðið til þess að binda ríkissjóði þyngri skuldabagga en áður. Hæstv. ríkisstj. hefur hér séð ástæðu til þess að fara öfugt að. Í stað þess að taka í sköttum af stórútgerðarmönnum eitthvað af stríðsgróða þeirra, hleypur ríkið undir bagga með þeim, þegar þeir eru í vandræðum með að ávaxta fé sitt, með því að bjóða út innanríkislán, og sú ráðstöfun veitir þeim góða möguleika til að ávaxta fé sitt fram yfir það, sem þeir að öðrum kosti mundu hafa getað. Ég álít þess vegna, að sú fjármálapólitík, sem kom fram í þessum bráðabirgðal., sé mjög varhugaverð. En ég býst hins vegar við, að síðar verði nægilegt tilefni til að ræða þá fjármálapólitík og ætla því ekki að fara lengra út í þá pólitík að sinni, en aðeins lýsa yfir áliti mínu á henni við l. umr . þessa frv.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er bráðabirgðal., sem ríkisstj. gaf út. Um ástæðuna til þess, að þessi bráðabirgðal. voru gefin út, þarf ekki að ræða hér í hv. d., því að ástæðurnar eru öllum þm. kunnar. Ríkisstj. tók þá afstöðu til þeirra loftvarnaráðstafana, sem líklegt þótti, að nauðsynlegt væri að gera, að fela bæjar- og sveitarstj. að hafa framkvæmd þeirra á hendi, en kostnaðurinn við þær skiptist jafnt milli ríkissjóðs og bæjar- og sveitarsjóða. Síðan er til þess ætlazt, að ríki og bæir hafi hvort um sig nokkra íhlutun um þessi mál. Lögreglustjórar, sem embættismenn ríkisins, eru formenn þeirra n., sem framkvæmdir eiga að hafa með höndum. Einnig er sett inn í frv. heimild til eignarnáms undir vissum kringumstæðum. Ég geri ekki ráð fyrir, að ágreiningur verði um þetta mál hér í hv. Nd. Hið eina, sem þm. kynni að greina á um, er það, hvort ríkið eða bæjarstj. ættu að hafa þessar framkvæmdir með höndum. Ég tel eðlilegra, að bæjarstj. hafi þessar framkvæmdir með höndum, vegna þess að þær eru hver um sig þessum málum kunnugri en ríkisstj., og munu eiga auðveldara með framkvæmdir á ýmsan hátt heldur en ríkisstj., og tel ég því æskilegt, að hver bæjarstj. hafi framkvæmdir þessara mála með höndum í sínum bæ. Ég óska eftir, að málinu verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og allshn.



Það, sem ég hef fyrst og fremst út á þetta frv. að setja, er það, að ekki hafa verið gerðar nægilegar ráðstafanir í þessu sambandi, bæði til að afla þess fjár, sem þurfa mundi til þess að gera nægilegar ráðstafanir, og hrinda af stað framkvæmdum hér í Reykjavík til þess að vera undir loftárás búin, en að hætta geti verið á slíku, var bent á í fyrrasumar, strax eftir að landið var hertekið. Hið eina, sem mundi vera nokkurn veginn örugg vörn gegn loftárás, mundu vera sprengjuheld loftvarnabyrgi. Að vísu er ekki mikið til af þeim hér, en nægilegt vinnuafl er til hér á landi og nógir peningar til að borga vinnuna, sem unnin yrði í því skyni. Menn þóttust sjá það undireins, þegar farið var að víggirða Reykjavík, að hér væri hætta á ferðum og brezka setuliðinu væri ekki sérstaklega mikið um það hugað, hvernig færi um fólkið sjálft, er hér býr. Aðalatriðið fyrir setuliðinu væri að tryggja herstöðvar sínar sem bezt, svo og þær stöðvar, sem væru mikilvægastar fyrir það sjálft, t.d. höfnina í Reykjavík, og aðrar slíkar. Þess vegna hlaut það fyrst og fremst að koma í hlut íslenzku yfirvaldanna að sjá almenningi fyrir sem beztu öryggi gegn loftárásum, því að innrásarhernum væri ómögulegt að treysta að neinu leyti, sem vitaskuld hefur ekki komið hingað til þess að tryggja Ísland gegn árásum, heldur til þess að tryggja sér betri hernaðaraðstöðu en ella. En íslenzku yfirvöldin hafa alls ekki farið fram á það, sem sjálfsagt hefði verið að byrja á þegar í fyrrasumar, sem sé að byggja sprengjuheld loftvarnabyrgi. Þau gátu þó ekki haft sér það til afsökunar, að engir peningar væru til eða ekki væri vinnuafl til, því að hérumbil tvær þúsundir verkamanna hafa verið notaðar til að vinna hjá brezka setuliðinu í nágrenni bæjarins, í stað þess að nota þetta vinnuafl til að tryggja á einhvern hátt öryggi bæjarbúa fyrir loftárásum. Ég tel það mjög vitavert af hálfu ríkisstj. og bæjarstj. að hafa ekki að einhverju leyti hugsað um þetta. Ég skal þó geta þess, að margar aðrar ráðstafanir en að byggja sprengjuheld loftvarnabyrgi hefði þurft að gera. Sprengjuheld loftvarnabyrgi eru að vísu bezta ráðstöfunin, en þau eru dýr. Það hefði þurft að undirbúa skipulagða fólksflutninga úr Reykjavík, ef til loftárása kæmi. En því fer mjög fjarri, því að ástandið er þannig, að vegirnir út úr bænum mundu ekki verða færir, ef til loftárása kæmi, og ef til vill hefði líka mátt útbúa húsin betur til að standast loftárásir með því að hlaða sandpokum fyrir kjallaraglugga. Ég er hræddur um, að þær aðgerðir að nota kjallara nokkurra steinsteypuhúsa sem loftvarnabyrgi mundu koma að fremur litlu haldi, því að ekki eru miklar líkur til, að þau mundu standast loftárásir betur en önnur hús. Það er hreinasti misskilningur, að þessi loftvarnabyrgi gætu orðið að gagni fyrir aðra en þá, sem staddir væru á götunni, þegar loftárás yrði gerð, því að þeir, sem staddir væru í húsum inni, mundu fara niður í kjallarann í því húsi. Þetta vil ég minnast á, og ef hæstv. ríkisstj. væri þess sinnis að svara spurningu minni, þá þætti mér mjög fróðlegt að vita, hvort hæstv. ríkisstj. hefur mótmælt því sérstaklega við hið erlenda setulið, sem hér er, þegar Reykjavík var víggirt. Að víggirða Reykjavík er vafalaust einhver hroðalegasta ráðstöfun, sem gerð hefur verið í þessari styrjöld, því að ríkisstj. annarra þjóða reyna að fá höfuðborgir sínar viðurkenndar sem óvíggirtar borgir. Franski herinn yfirgaf París og lýsti yfir því, að hún væri óvíggirt borg, og Belgíumenn yfirgáfu Brüssel af sömu ástæðu, og Ítalir reyna að fá Róm viðurkennda sem óvíggirta borg. En Reykjavík, sem er höfuðborg hlutlausrar þjóðar og hefur að geyma hlutfallslega stærri part viðkomandi þjóðar heldur en nokkur önnur höfuðborg, hún er ekki einungis víggirt, heldur hreint og beint útbúin sem partur af víggirðingu. Það væri fróðlegt að fá að vita, hvort hæstv. ríkisstj. hefur mótmælt þessu sérstaklega, en ég hef ekki heyrt getið um nein mótmæli í tilefni af þessu. En viðskiptum okkar Íslendinga við brezka setuliðið hefur jafnan verið þannig háttað, að ef við Íslendingar höfum sótt mál okkar mjög fast, þá hefur setuliðið tekið kröfur okkar til greina, og sakir þessarar reynslu og þess, hvernig hér er ástatt, er mér ekki fjarri að halda, að það hefði e. t. v. getað haft einhver áhrif, ef víggirðingu Reykjavíkur hefði verið mótmælt nógu kröftuglega af yfirvöldum Íslands við brezka setuliðið. Ég vil sérstaklega vekja eftirtekt á 4. gr. þessa frv. Þar segir svo : „Það er almenn borgaraleg skylda að vinna án endurgjalds að undirbúningi loftvarna eftir fyrirmælum lögreglustjóra og loftvarnanefnda, svo og að hlýða öllum fyrirmælum og reglum varðandi loftvarnaráðstafanir samkvæmt l. þessum, þar á meðal að taka þátt í fyrirskipuðum æfingum.“ Að vísu er það sjálfsögð skylda allra verkfærra manna að vinna að undirbúningi loftvarna, en sú vinna verður að greiðast eins og önnur vinna. En samkv. þessu orðalagi væri hægt að láta verkamenn vinna að þessu dögum saman án endurgjalds. Það þykir mér undarlegt, að ekki skuli vera tekið fram sérstaklega, að það eigi að borga þessa vinnu. - Í síðari málgr. 4. gr. segir svo : „Lögreglustjórum og loftvarnanefndum er heimilt að taka kjallara og aðrar vistarverur einstakra manna,l) 1) Niðurlag ræðunnar vantar í handr.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um 4. gr. frv. Ég vil þó leiðrétta misskilning, sem komið hefur fram í sambandi við það, að talað er um að vinna endurgjaldslaust að undirbúningi loftvarna. Þar er auðvitað ekki átt við það að byggja loftvarnabyrgi, heldur hitt, að menn eru kallaðir til þess að æfa sig í að slökkva eld, ryðja úr vegi tálmunum, sem koma á göturnar við árásir, hjálpa særðum o. s. frv. Enda hafa þessi l. verið framkvæmd nú um nokkurt skeið, og hefur engum dottið í hug að framkvæma þau þannig að nota þetta ákvæði sem almenna þegnskyldu til vinnu. Ég skal geta þess, að þær sveitir, sem hafa verið æfðar í þessu skyni, eru yfirleitt ekki verkamenn, heldur menn, sem eru á lausum kili og geta auðveldlega hlaupið frá vinnu. Þetta ákvæði kemur því ekki niður á verkamönnum almennt. Ég vænti þess, að sú skýring, sem ég hef nú gefið, nægi til þess að leiðrétta þennan misskilning.



Ég vil í sambandi við þetta mál leggja fram fyrirspurnir til hæstv. ríkisstj. Það er vitað mál, að hér í bænum eru engin sprengjuheld loftvarnabyrgi, og það væri þess vegna afar fróðlegt að fá að vita, hvort nokkrar áætlanir hafa verið gerðar um byggingu sprengjuheldra loftvarnabyrgja. Ég á þar ekki eingöngu við Reykjavík, heldur einnig aðra kaupstaði landsins, sem sérstaka þýðingu gætu haft fyrir þá, sem vildu herja á landið, t. d. Akureyri og Siglufjörð og jafnvel fleiri staði. Það getur vel svo farið, að þetta sé ekki aðeins bráðabirgðaástand, sem ríkir hér á landi, heldur geti það haldizt til langframa. Það gæti hugsazt, að Ísland, vegna þeirra bættu samgangna, sem orðið hafa síðustu ár, yrði mikilvægur þáttur í hernaðarfyrirætlunum ýmissa stórvelda. Mér er kunnugt um, að kostnaður við að byggja sprengjuheld loftvarnabyrgi yrði mikill, þau þurfa að vera grafin marga metra í jörð niður, en ef svo færi, að okkur gengi illa að stikla á milli ýmissa stórvelda, kynni að verða nauðsynlegt að ráðast í slíkar framkvæmdir. Enn fremur vil ég gera fyrirspurn um það, hvort ekki verði talið nauðsynlegt að myrkva Reykjavík og aðra þá staði, sem kynnu að verða fyrir árásum. Ég get bent á það, að t. d. í Danmörku sjást ekki ljós eftir að skyggja tekur, og þykir það sjálfsögð varúðarráðstöfun. Eftir að ég kom heim frá Norðurlöndum, heyrði ég sagt, að það hefði vakið mikla mótspyrnu hér heima, að bærinn yrði myrkvaður, en erlendis þykir það einhver öruggasta loftvarnaráðstöfun, sem hægt sé að gera. Rétt eftir að Þjóðverjar tóku Kaupmannahöfn, var borgin víggirt og ýmsar varúðarráðstafanir gerðar, meðal annars myrkvun. Þriðja fyrirspurnin, sem mig langar að bera fram, er sú (ég beini henni aðallega til hæstv. dómsmrh.), hvort einhver Íslendingur muni hafa staðið á bak við það, að Bretar komu hingað til lands, og hvort það hafi verið rannsakað. Það er vitað, að einn hv. þm., 3. þm. Reykv., hann hafði sérstaklega óskað eftir því, að Bretar veittu Íslendingum hervernd, og væri fróðlegt að vita, hvort hernám Íslands kynni að vera runnið undan rifjum þessa hv. þm. Þessi hv. þm. hefur látið í ljós nauðsyn slíks, einmitt hér á hv. Alþingi, og hefði það alls staðar annars staðar en hér verið talin landráð.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Út af þessari síðustu fyrirspurn, hvort nokkur Íslendingur hafi átt þátt í því, að landið var hernumið, þá veit ég ekki, hvort hv. þm. ætlast til, að hún sé tekin alvarlega. En hitt er víst, að ríkisstj. er ekki kunnugt um, að neinn Íslendingur hafi verið við hernámið riðinn. Það vita allir, að þegar land er hernumið, eins og Ísland, þá er það gert samkv. því, sem hlutaðeigandi stórveldi telur öryggisráðstafanir fyrir sína hagsmuni. Gagnvart myrkvun bæjarins, þá er því að svara, að það mál hefur verið mikið rætt og hefur mætt hinni mestu mótspyrnu, enda þýðingarlítið að myrkva bæinn, þegar björt er nótt, eins og var um það leyti sem hernámið fór fram. Um það, hvaða ráðstafanir hafi verið gerðar um byggingar á sprengjuheldum loftvarnabyrgjum, get ég sagt, að mér er ekki kunnugt um, að gerðar hafi verið neinar áætlanir um kostnað við slíkar byggingar. Hitt get ég upplýst, að sprengjuheld loftvarnabyrgi fyrir allan bæinn mundu kosta margar milljónir króna, ég vil ekki segja tugi milljóna. Þær varnir, sem almenningi hefur verið hugsað fyrir hér, eru aðallega kjallarar, og þeim er fyrst og fremst ætlað að hlífa við sprengjubrotum, en engir þeirra munu vera sprengjuheldir. Mér er sagt, að loft í sprengjuheld loftvarnabyrgi þurfi að vera úr járnbentri steinsteypu, 6–10 sinnum þykkari en loft eru hér almennt í húsum. Þar af geta menn nokkuð séð, hvað kostnaðurinn mundi verða gífurlegur, og það er atriði, sem hv. Alþingi hlýtur að taka tillit til, þó að ýmis rök mæli með því, að þetta þurfi að gera.



Mér þykir vænt um, að hv. þm. Ísaf. hefur tekið undir þær almennu kröfur, að hér verði komið upp sprengjuheldum. loftvarnabyrgjum. Ég hef fengið þær upplýsingar, að þau mundu kosta 3–4 hundruð kr. á hvern einstakling, og mega þá allir sjá, að kostnaðurinn mundi verða fleiri millj. kr. fyrir Reykjavík alla. En spursmálið er fyrst og fremst það, hvort hægt sé að finna út þann útbúnað, sem geti talizt nægilega öruggur. Vinnuaflið er fyrir hendi, og þá ætti að vera hægt að fá eitthvað af járni og sementi, og ég teldi það miklu skynsamlegra að nota vinnuaflið til slíkra athafna heldur en að nota það til hernaðaraðgerða. Myrkvunin hefur verið mikið rædd, og er því haldið fram af fróðum mönnum, að vogskorið land eins og Ísland sé mjög auðvelt að greina frá sjó, og þar sem bæirnir liggja með ströndinni, mundi myrkvunin ekki koma að fullu gagni. Hins vegar geri ég ráð fyrir, að hægt sé að framkvæma hér myrkvun með mjög litlum fyrirvara. Þá kom hv. þm. Ísaf. með mjög góða uppástungu, þar sem hann mæltist til þess, að rannsakað yrði, hvort nokkur Íslendingur hefði verið riðinn við hernám Breta hér. Ég vil í því sambandi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., hvort henni hafi þ. 5. des. 1939 verið kunnugt um, að Bretar ætluðu að taka Ísland, ef þýzki herinn tæki hluta af Norðurlöndum. Enn fremur vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. ríkisstj., hvort henni hafi þann 9. apríl s. l. borizt bréf frá aðalræðismanni Breta í Reykjavík, þar sem sagt hafi verið, að svo framarlega sem Ísland vilji gerast hernaðaraðili, mundi brezka herstj. taka á sitt vald einhvern hluta af landinu. Enn fremur vil ég spyrja hæstv. ríkisstj., hve margir af þm. hafi vitað um þetta bréf og hve margir menn úr miðstj. flokkanna. Það má enn fremur í þessu sambandi spyrja um það, hvort sú verzlunarnefnd, sem Ísland hafði lengi starfandi í Englandi 1939, hafi vitað nokkuð um það, að ráðagerðir væru uppi um hernám Íslands. Ég vil ekki segja, að n. hafi beinlínis gefið ástæðu til að ætta, að svo væri,en það væri mjög æskilegt, að þetta væri tekið til rannsóknar. Ég álít, að heppilegt væri að stofna til sérstakra umr. um þetta mál á Alþ.