Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti tilkynna um utandagskrárumræðu sem fyrirhuguð er að lokinni afgreiðslu á þeim dagskrármálum sem hér liggja fyrir. Sú utandagskrárumræða fer fram að beiðni hv. 11. þm. Reykv. fyrir hönd stjórnarandstöðunnar og fjallar um heilbrigðismál.

Herra forseti. Ég hygg að það sé ekki óeðlilegt þó að í tengslum við það frv. sem hér er flutt sé rætt um þá þróun sem átti að eiga sér stað í gjaldeyrisviðskiptum hjá Íslendingum. Það er verulegt umhugsunarefni þó ekki sé meira sagt að núv. hæstv. ríkisstjórn hefur ekki treyst sér til að standa við þá ákvörðun fyrri ríkisstjórnar að auka hér frelsi í viðskiptum með gjaldeyri. Hæstv. viðskrh. hefur dregið fæturna í þessum efnum og ekki þorað að framkvæma það frelsi sem þó er undirstaða þess að hægt sé að tala um að hér sé vestræn skipan á gjaldeyrismálum. Ég tel að það sé dálítið sérstætt að Jeltsín, forseti Rússlands hefur þegar farið langt fram úr Íslendingum varðandi markaðsvæðingu. Hann hefur leyft frjálsa sölu á rúblunni, frjása sölu. Hæstv. viðskrh. væri aftarlega á merinni í rússneska þinginu. Hann væri flokkaður undir verstu íhaldsmenn sem þar finnast innan veggja. Ég skil nánast ekki hvers vegna ríkisstjórn hæstv. forsrh., Davíðs Oddssonar, treystir sér ekki til að framkvæma það frelsi í gjaldeyrismálum sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, sem talin var vera mun lengri til vinstri, lagði til. Hvað er að gerast í þessu landi? Hafa stjórnendurnir tapað trúnni á kapítalismanum og ákveðið að yfirgefa hann algerlega hvað þetta snertir? Mig undrar þetta svo að ég skil nánast ekki hvaða tilgangi það þjónar að tala um verðbréfaþing ef ekki á að vera frelsi í viðskiptum með erlendan gjaldeyri. Hér er hvergi tekið fram að þau verðbréf sem verið er að tala um þurfi að vera í íslenskum krónum. Þau hljóta þess vegna að mega vera í hvaða gjaldmiðli sem er. Og eiga þá að gilda tvær stefnur í landinu? Annars vegar stefna hæstv. viðskrh. sem hefur komið fram í þeim breytingum sem hann lagði til af áður teknum ákvörðunum og hins vegar sú stefna sem hér á að samþykkja? Ég minnist þess að þegar ég flutti um það frv. á sínum tíma að hér yrði frjáls uppboðsmarkaður á gjaldeyri þá litu flestir sjálfstæðismenn út í horn og vildu helst ekki ræða slíka hluti. Það var ekki hægt að kenna slíkar hugmyndir við kommúnisma svo mikið var víst. En alveg fráleitt að þeir hefðu áhuga á stuðningi við málið, alveg fráleitt. Frjáls sala á gjaldeyri, það kom ekki til greina. Núna í öllu talinu um frelsið þá er það staðreynd að hæstv. viðskrh. hefur dregið lappirnar, hægt á ferðinni, hann treystir ekki á kapítalismann. Hvað er að gerast? Ég verð að segja eins og er að ég held að þingið eigi heimtingu á að fá skýr svör frá hæstv. viðskhr.: Hvers vegna var sú ákvörðun tekin að breyta því frelsi sem búið var að ákveða að ætti að ganga í gildi núna um áramótin og ákveðið að setja hömlur á um viðskipti með gjaldeyri sem búið er að taka ákvarðanir um? Hver er tilgangurinn? Trúa menn því enn einu sinni að það sé hægt að semja um það í kjarasamningum hvert gengi íslensku krónunnar eigi að vera næstu tólf mánuðina? Er það það sem menn trúa að sé hægt að semja um? Það hlýtur þá alveg eins að vera hægt að semja um veðurfarið eftir að Alþfl. hefur tekið við stjórn Veðurstofunnar ef þetta er það sem menn hafa trú á. Auðvitað hlýtur það að vera lykilatriði ef við viljum líta svo á að hér eigi að vera vestrænt hagkerfi í þessum efnum að frelsið í gjaldeyrisviðskiptunum verði það mikið að það sé ekki hægt að falsa gengi íslensku krónunnar. En þeir sem í reynd eru í dag að vinna gegn frelsi í gjaldeyrisviðskiptunum eru um leið að lýsa því yfir að þeir vilji halda áfram á þeirri braut að falsa gegni íslensku krónunnar.

Það hefur komið fram ósk frá formanni þingflokks Sjálfstfl. um að fresta þessari atkvæðagreiðslu. Verður orðið við því. Þessari atkvæðagreiðslu er frestað og málið tekið út af dagskrá.

Virðulegi forseti. Stefna ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar í heilbrigðismálum hefur einkennst af handahófskenndum vinnubrögðum, vanhugsuðum og illa undirbúnum aðgerðum og samráðsleysi við heilbrigðisstéttirnar sem skapað hefur vantraust milli ríkisstjórnarinnar og þessara stétta. Þessar fullyrðingar sem hér koma fram eru ekki komnar frá mér, ég hins vegar tek undir þær heils hugar. Þetta eru fullyrðingar sem birst hafa í fjölmiðlum á undanförnum dögum og vikum frá þeim sem þurfa á aðstoð heilbrigðisþjónustunnar að halda, frá þeim sem vinna í heilbrigðisþjónustunni og þeim sem best eiga til að þekkja í þessum málaflokki eins og hæstv. forsrh. Hæstv. forsrh. lýsti því yfir á fundi sjálfstæðismanna hér í Reykjavík fyrir skömmu að aðgerðir ríkisstjórnarinnar í heilbrigðismálum væru handahófskenndar. Þetta er auðvitað þungur áfellisdómur yfir verkum heilbrrh. og þetta er þungur áfellisdómur yfir verkum eigin ríkisstjórnar. Þó hefur nú Morgunblaðið sem sérstakur málsvari þessarar ríkisstjórnar gengið lengst í þessum efnum því að í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins 7. febr. sl. segir að það sé tímabært að segja það tæpitungulaust að eitt af þeim vandamálum sem við sé að etja í umbótastarfi í heilbrigðiskerfinu sé einfaldlega það að núv. hæstv. heilbrrh. hefur haft lag á því að espa þjóðina upp með öllum þeim breytingum sem nauðsynlegt er að gera í stað þess að laða þjóðina til fylgis við þær. Morgunblaðið segir síðan í þessu sama Reykjavíkurbréfi: ,,Sá stjórnmálamaður sem ekki hefur tilfinningu fyrir því hvað sé mögulegt og hvað ekki nær ekki miklum árangri í starfi og á ekkert erindi í stjórnmál. Það kemur sennilega skýrast fram munurinn á stefnu núv. ríkisstjórnar og þeirrar fyrri þegar við skoðum heilbrigðismálin ef við lítum fram hjá atvinnumálunum.`` Þá lagði Framsfl., þ.e. í fyrri ríkisstjórn, höfuðáherslu á að taka á ýmsum skipulagsvanda sem við blasti í heilbrigðiskerfinu. Eins og að lækka álagningu á lyf og draga þannig úr tekjum lyfsalanna, eins og að taka á launahækkunum og tekjuhækkunum sem var stjórnlaus hjá sérfræðingunum og lækka það með skipulögðum hætti og sérstökum samningi. Hjá sérfræðingum sem hafa mörg hundruð þúsund á mánuði í laun umfram það sem þeir hafa í föstu starfi inni á stofnunum sem þeir eru í vinnu á. En Framsfl. lagði áherslu á að hlífa þeim sjúku, öryrkjum og gamalmennum með því að auka ekki álögurnar á þennan hóp. Heilbrrh. Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokks Íslands, státar nú af miklum sparnaði sem orðið hefur í heilbrigðismálum. Staðreyndin er hins vegar sú að sáralítill raunverulegur sparnaður hefur þar náðst. Útgjöld sjúkratrygginga hafa lækkað vegna þess að skattar hafa verið hækkaðir á öryrkjum, á ellilífeyrisþegum og á sjúklingunum. Þetta er gert eftir því sem hæstv. heilbrrh. segir til að auka kostnaðarvitund þessa hóps. En um leið hefur heilbrrh. fundið sig knúinn til þess að halda sérstökum hlífiskildi yfir lyfsölunum sem eru tekjuhæsta stétt þessa lands og hefur allt upp í 1.600 þús. kr. í mánaðartekjur samkvæmt upplýsingum sem fram koma í Frjálsri verslun. Hann heldur hlífiskildi yfir tannréttingasérfræðingunum sem eru með allt upp í 1,4 millj. á mánuði og sérfræðingunum sem vinna inni á stofnunum og hafa hundruð þús. kr. á mánuði. Mismunurinn á áherslu þessarar ríkisstjórnar og hinnar fyrri hefur auðvitað verið staðfestur. Þegar Framsfl. fór með yfirstjórn heilbrigðismálanna þá geystist hver sérfræðingurinn á fætur öðrum, lyfsalinn og tannréttingasérfræðingurinn fram á ritvöllin og fagfélög þessara sömu aðila voru með ályktanir um allt það sem ætti að gera og stæði til að gera í heilbrigðiskerfinu til breytinga mundi brjóta heilbrigðiskerfið niður. Núna bregður hins vegar svo við að það heyrist ekkert til þessa hóps. Þessum hópum finnst ekki einu sinni taka því að fara í vörn fyrir skjólstæðinga sína. Nú geta hátekjustéttirnar í heilbrigðiskerfinu verið öruggar um sinn hag undir verndarvæng heilbrigðisráðherra. Nú heyrum við hins vegar í Þjóðarsálinni dag eftir dag í ellilífeyrisþegum og öryrkjum sem eru að leysa út lyfin sín og hafa ekki efni á því, geta það ekki. Við heyrum líka í sjúklingum sem þurfa að sækja læknisþjónustu sérfræðinga og greiðslugetunni er þar svo ofboðið að margir hverjir verða að hverfa frá. Ég spyr því hæstv. heilbrrh. hvort þetta séu þeir hópar í þjóðfélaginu sem helst þarf að vekja kostnaðarvitund hjá. Eru þeir ekki einhvers staðar annars staðar heldur en einmitt þarna? Í gærkvöldi kom það fram í Ríkissjónvarpinu á fundi Alþfl. á Hótel Sögu að hæstv. heilbrrh. sagði að hann hefði gert mörg og ýmiss konar mistök á sinni tíð. Þetta er nokkur breyting frá því sem áður hefur verið þar sem því hefur alltaf verið haldið fram að það hafi hvergi nokkurs staðar orðið mistök í framkvæmd allra þeirra reglugerða og lagabreytinga sem um hefur verið talað og hafa verið settar. En ráðherrann sagði um leið: Það þarf kjarkmikinn mann til að viðurkenna að þessi mistök hafi átt sér stað. Ég held hins vegar að það þurfi engan kjarkmann til að viðurkenna ef menn gera mistök. En látum það nú liggja milli hluta. Hitt skiptir auðvitað miklu meira máli hvort menn eru þá tilbúnir til þess að gera breytingar ef menn viðurkenna að það sem þeir hafa verið að gera séu mistök. Hæstv. heilbrrh. hefur haldið því fram að sparnaður í lyfjaútgjöldum sé upp á 1.300 millj. kr., 1.100 millj. hafi sparast í sjúkratryggingunum og 200 millj. hafi verið lagðar í auknar álögur á sjúklinga. Þetta er rangt og þarf ekki að hafa um það fleiri orð vegna þess að í Morgunblaðinu föstudaginn 29. jan. 1993 staðfestir heilbrrh. sjálfur með þeim tölum sem þar koma fram að þessar fullyrðingar hans eru rangar. Sparnaðurinn hefur orðið, ef tölur hæstv. ráðherra eru notaðar, á bilinu 700--800 millj. kr. frá því í maí 1991 til ársloka 1992. En sjúklingarnir hafa verið látnir bera 300 millj. kr. af þessu á þessum sama tíma. Fyrir utan það að þær forsendur sem eru gefnar við þennan útreikning hjá hæstv. ráðherra eru auðvitað mjög hæpnar, að ganga út frá því að vöxturinn geti orðið allt upp í 13% milli ára án þess að neitt sé að gert. Þannig að forsendurnar eru hæpnar og barnalegar. En grundvöllurinn að raunverulegum sparnaði var lagður í lyfjaútgjöldunum í tíð fyrrv. heilbrrh. Guðmundar Bjarnasonar þar sem læknar og sjúklingar voru hvattir til að nota ódýrustu lyfin --- læknarnir til að ávísa og sjúklingarnir til að nota þau --- með því að setja upp svokallaðan bestukaupalista þar sem bestu kjör voru. Það var farið að skila verulegum árangri. Með því að lækka prósentuálagninguna bæði í heildsölu og smásölu hjá lyfsölunum. Þetta sparaði 400--500 millj. kr. Þá var sjúklingunum hlíft en nú þegar Alþfl. tók við þessu ráðuneyti var ákveðið að leggja lyfjaskatt á sjúklinga. Ef við tökum tímabilið frá miðju ári 1991 til ársloka 1993 og göngum út frá því að spár séu réttar sem gert er ráð fyrir að lyfjakostnaður muni verða á þessu ári þá er --- notum tölur hæstv. ráðherra --- gert ráð fyrir að lyfjakostnaður sé 550 millj. kr. Ef við notum hins vegar tölur sem ég fékk uppgefnar í morgun frá Alþýðusambandi Íslands þá er þarna um 750 millj. kr. álögur að ræða á þennan hóp. Eru þetta, hæstv. ráðherra, þær umbætur sem Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokkur Íslands, er nú að boða á sínum fundum um landið, umbætur til almannaheilla? Það væri hægt að taka mörg einstök dæmi, sláandi dæmi. Hér ætla ég að nefna eitt. Fjörutíu og átta ára karlmaður, þriggja barna faðir, sem hefur verið óvinnufær síðan í júlí 1992 hefur í sjúkradagpeninga á mánuði 28.560 kr. Hann þarf að greiða vegna blóðfitulyfja, sem breyting varð á við síðustu reglugerð, 8.400 kr. á mánuði. Önnur lyf sem hann þarf að hafa vegna ýmissa kvilla kosta 4.900 kr., hann þarf að heimsækja sérfræðing tvisvar í mánuði, það kostar 4.300 kr. Til viðbótar þessu hafa útgjöld hans vegna breytinga á tannlækningum aukist um 2.300 kr. á mánuði á þau þrjú börn sem þessi maður á. Þessi maður hefur 8.860 kr. til að lifa af þegar lyfjaskattur og sjúklingaskattur þessarar ríkisstjórnar fyrir þennan mann hefur verið greiddur. 8.860 kr. hefur þessi maður til að lifa af með þrjú börn. Hann þarf að fara í aðgerð hjá sérfræðingi í maí að talið er, það mun kosta 8.150 kr. en kostaði áður 3.000 kr. Ég spyr hæstv. ráðherra: Telur hæstv. ráðherra það nauðsynlegt að grípa til frekari aðgerða gagnvart þessum manni til að vekja upp kostnaðarvitund hjá honum? Telur hæstv. ráðherra að það sé nauðsynlegt? Ef svo er ekki þá spyr ég ráðherrann: Hefur hann kjark til að viðurkenna að þarna hafi orðið mistök? Og hefur hann vilja til að gera breytingar sem þarf til að koma til móts við þennan mann og þann stóra hóp sem nákvæmlega er eins ástatt um og hér hefur verið tekið dæmi af? En lyfsalarnir fá áfram tæp 60% í álagningu í smásölunni með því að rétta yfir búðarborðið lyfjaafgreiðslurnar eftir lyfseðlum læknanna. Þetta hefur hins vegar farið lækkandi á undanförnum árum. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvenær kemur frv. um breytt skipulag lyfjasölu og lyfjadreifingar inn á þing sem hæstv. ráðherra lofaði að kæmi mjög fljótlega, það var í júní 1991? Það hafa verið gerðar fimm breytingar á einu og sömu reglugerðinni sem sett var um mitt ár 1991. Þá var kominn hvati til þess hjá læknum að ávísa jafnan á ódýrasta lyfið. Það hefur nú hins vegar gjörbreyst vegna þess að það er búið að setja gólf, það er búið að setja sérstakt gólf þar sem lágmarksgjald er greitt, sem þýðir það að það dregur úr þessum hvata. Útgjöldin munu aukast við þessa breytinu. Þetta er enn ein staðfesting þess að þær aðgerðir og þær fullyrðingar sem hér voru settar fram í upphafi um að aðgerðir hæstv. ráðherra séu vanhugsaðar og illa undirbúnar. Það mætti nefna mýmörg önnur dæmi. Eitt dæmi vil ég taka enn, raunverulegt, og það er vegna þeirra breytinga sem nú er verið að gera á reglugerðinni um sérfræðilæknishjálp. Námsmaður, ung stúlka í námi í háskólanum, einstæð móðir með eitt barn þurfti að fara með barnið í aðgerð hjá sérfræðingi til að taka úr því kirtla og setja rör í bæði eyru. Kostnaðurinn hefði verið fyrir reglugerðarbreytinguna 3.000 kr. fyrir þessa einstæðu móður en eftir breytinguna þurfti hún að leggja út 5.100 kr. Það er 70% hækkun. Þessi stúlka fékk engin námslán og fær engin námslán vegna þess að barnið var veikt allan desembermánuð og hún hafði engin tök á að sækja námið, engin tök á því og sýndi þess vegna ekki námsárangur og lánasjóðurinn hefur lokað og sagt: Þú sýnir ekki þann námsárangur sem með þarf. Til viðbótar þessu fékk hún í síðustu viku kveðju frá félmrh. af því að hún býr í félagslegri íbúð þar sem vextirnir eru hækkaðir um 150%. Um áramótin tilkynnti hæstv. heilbrh. henni það eins og öðrum einstæðum mæðrum að á mánuði ætti að lækka meðlagið og mæðralaunin um 1.000 kr. Heldur hæstv. heilbrrh. að það sé nauðsynlegt að vekja frekar upp kostnaðarvitund hjá þessari ungu stúlku? Heldur hæstv. ráðherra að þessi unga stúlka skilji þær umbætur sem þessi ríkisstjórn þykist vera að berjast fyrir til almannaheilla? Því spyr ég: Hefur hæstv. ráðherra kjark, sem hann virðist hafa nú um þessar mundir, til að viðurkenna að hér sé um ranglæti að ræða? Vill hann gera breytingar á? Þessi reglugerð á að vera til þess eins og allar fyrri að spara. Hún sparar ekki neitt vegna þess að fólk hefur ekki efni á að fara á stofur sérfræðinganna út í bæ og það fólk sem ekki getur greitt krefst þess að leggjast inn á skúkrahús þar sem aðgerðirnar kosta ekki neitt. Það eru hins vegar aukin útgjöld fyrir sjúkratryggingarnar í heild sinni. Enn eitt dæmið um að þær aðgerðir sem hæstv. ráðherra er að grípa til og eru staðfesting á að þær eru vanhugsaðar og þær eru illa undirbúnar. Hvernig sem menn velta þessu fyrir sér og hversu oft sem hæstv. fjmrh. kemur fram í fjölmiðlum og segir: Hér er ekki um skattahækkanir að ræða. Það er verið að leggja á þjónustugjöld, og það sama hefur hæstv. heilbrrh. einnig gert. Og þó svo að hæstv. heilbrrh. skilji ekki eða skynji muninn á því að það er mikill munur á því hvort menn þurfa að fá lækni heim til sín eða fá sjónvarpsviðgerðarmann. Það er mjög mikill munur á þessu vegna þess að það getur verið spurning um líf eða dauða hvort menn hafa efni á að kalla á lækni eða ekki. Hins vegar geta menn hæglega frestað viðgerðinni á sjónvarpinu þar til menn hafa peninga til að láta gera við. Beinar skattálögur á sjúklinga, öryrkja og ellilífeyrisþega eru frá því að þessi ríkisstjórn tók við upp á 2.200 millj. kr. og skiptast þannig og ég nota þá tölu Alþýðusambands Íslands, þá hærri sem ég minntist á hér áðan: Lyfjaskatturinn er 750 millj. kr., sérfræðikostnaðurinn hefur hækkað fyrir sjúklinga um 460 millj., inngangseyririnn á heilsugæslustöðina er 240 millj. kr., aukin þátttaka foreldra í tannlæknakostnaði er 510 millj. kr. og skerðingin sem hæstv. ráðherra beitti sér fyrir fyrir rúmu einu ári síðan á elli- og örorkulífeyri er 250 millj. kr. Samtals eru þetta 2.200 millj. kr. Nú þarf hæstv. heilbrrh., meðan hann hefur kjark, að viðurkenna að stefnan er röng. Hún er ósanngjörn, hún sparar ekkert heldur skattleggur hún þá í þessu þjóðfélagi sem síst skyldi. Viðurkenni hann þetta þá er bara spurningin: Er vilji til staðar til að breyta?

Virðulegi forseti. Var ástæðulaust að grípa til aðgerða til að reyna að spara í heilbrigðismálum? Er það bara gert af mannvonskunni einni saman? Við skulum líta á það umhverfi sem við lifum við. Á aðeins tíu árum, frá 1981--1991, hafa heilbrigðisútgjöld vaxið úr því að vera 6,5% af landsframleiðslu, samanlögðu verðmæti framleiðslu þjóðarinnar, á þessum tíu árum uxu útgjöldin úr því að vera 6,5% upp í að vera 8,5%. Með öðrum orðum, útgjaldavöxturinn í heilbrigðisþjónustunni nam 7 milljörðum kr. á þessum tíu árum einum umfram það sem þjóðartekjur uxu. Allar horfur er á því, verði ekkert að gert, að árið 2000 muni þessi útgjöld geta numið eitthvað á milli 9 og 10% af landsframleiðslu. Ég spyr einfaldlega þessarar spurningar: Halda menn að það sé hægt að á sama tíma sem tekjur þjóðarinnar eru að dragast saman þá geti hún risið undir greiðslum sem vaxa svona hratt umfram getu hennar til að greiða reikninga? Við höfum fordæmin um það hvað getur skeð ef heldur fram sem horfir. Engin þjóð í veröldinni notar meira af aflafé til heilbrigðismála en Bandaríkin, samt sem áður eru 30 millj. Bandaríkjamanna án verndar sjúkratrygginga. Það er ekki endilega víst að stöðugt aukin útgjöld í heilbrigðisþjónustunni færi okkur stöðugt betri þjónustu. Og það er mjög eðlilegt að þjóð sem á í vök að verjast velti því fyrir sér hvort ekki megi nýta betur þá fjármuni sem í slíka þjónustu er varið. En síst skal ég mæla því á mót að auðvitað eru þetta viðkvæm mál og vandasöm og eðlilegt og sjálfsagt að þær aðgerðir sem gripið er til séu gagnrýndar. Við frummælanda vildi ég aðeins segja að ef hann og hans flokksmenn hefðu staðið betur að áformum sínum á meðan þeir sátu við völd, þá hefði vandamálið sem þeir skildu eftir sig kannski ekki orðið jafnmikið vegna þess að þó að megi gagnrýna núv. ríkisstjórn fyrir það að hún hafi ekki náð öllum sínum áformum fram þá er það þó smáatriði ef litið er á væntingar þær sem fyrrv. ríkisstjórn gerði sér m.a. í heilbrigðismálum. Hv. þm. hefur sagt að sparnaður fyrir ríkið hafi orðið harla lítill af þessum aðgerðum en hann segir í hinni andránni að með þessu hafi menn verið að velta milljónum og milljörðum af ríkinu yfir á bök sjúklinganna en samt sem áður kemst hann að þeirri niðurstöðu að sparnaður ríkisins sé enginn. Auðvitað sjá menn mótsagnirnar í þessum málflutningi. Það liggur fyrir hver er niðurstaðan að þeim aðgerðum sem gripið var til í lyfjamálum. Það er ekki ég sem reikna það út, það er ekki ég sem hef heima á eldhúsborðinu reiknað út hvaða árangur hafi orðið af þeim aðgerðum. Það eru að sjálfsögðu þeir sérfræðingar sem um fjalla og niðurstaðan er sú að á árunum 1991 og 1992 hafa lyfjaútgjöld sjúkratrygginga lækkað um 1.300 millj. kr. Það liggur fyrir. Það liggur líka fyrir að af þessum 1.300 millj. má rekja 200 millj. kr. til aðgerða fyrrv. heilbrrh. Þakkir skal gjalda honum fyrir það. En það er því miður bara ekki meira. Þá hefur það líka verið fullyrt að þessu hafi öllu verið velt yfir á bök sjúklinga. Það er rangt. Það liggur fyrir að milli 200 og 300 millj. kr. af þessum sparnaði ríkisins hefur komið fram sem aukinn kostnaður sjúklinga, en heildarsparnaður þjóðfélagsins vegna þessara aðgerða í lækkun lyfjakostnaðar á þessu tímabili hefur verið 1 milljarður kr. Það er ekki lítið fé. Það er álíka mikið fé eins og kostar að reka alla æðstu stjórnsýslu ríkisins, þ.e. Alþingi, ríkisstjórn, Hæstarétt og forsetaembættið. Það er ekki lítill árangur í aðgerðum heilbrrn. til lækkunar á lyfjakostnaði að ná á tveimur árum heildarlækkun fyrir þjóðarbúið sem samsvarar öllum rekstrarkostnaði æðstu stofnana ríkisins. Í sambandi við aðra hluti hef ég óskað eftir því við Ríkisendurskoðun að hún meti árangur aðgerða á öðrum sviðum. Ég á von á því að fá þá niðurstöðu mjög fljótlega. Ég hef bráðabirgðatölur með höndum sem mér er ljúft að upplýsa þingheim um. Þar er gert ráð fyrir því eða talið, miðað við þær tölur sem nú liggja fyrir, að samanlagður heildarrekstrarkostnaður Ríkisspítala, Borgarspítala og Landakots hafi á árinu 1992 lækkað frá reikningum 1991 um 570 millj. kr. --- um 570 millj. kr. Menn kynnu að segja: Er það ekki bara vegna þess að menn hafa dregið úr þjónustu sem því svarar?  Á sama tíma og lækkun verður á rekstrarútgjöldum þessara þriggja stærstu spítala landsins á einu ári um 570 millj. kr. stóreykst þjónustan. Bæði eru þeir að sinna fleiri sjúklingum og framkvæma fleiri aðgerðir en árið áður. Þannig að það er rangt að þessi sparnaður hafi náðst með niðurskurði á þjónustu við sjúklinga, þvert á móti hefur þjónustan verið aukin, það hefur orðið gríðarleg framleiðniaukning í þessu sjúkrahúsakerfi. Mér er það auðvitað alveg ljóst að þetta hefur gerst m.a. með því að það hefur aukist álagið á starfsmenn sjúkrahúsa. Það er mér ljóst. En það er rangt að halda því fram að um þetta hafi ekkert samráð verið haft af hálfu heilbrrn. Við í heilbrrn., þar á meðal ég sjálfur, ræddum við stjórnendur allra sjúkrastofnana á Íslandi um þær aðgerðir sem gripið var til. Við höfðum samráð við stjórnendur allra sjúkrastofnana á Íslandi um hvaða aðgerðir voru valdar á hverjum stað og við áttum fundi með starfsfólki fjölmargra þessara stofnana. Við höfum fylgt þessu eftir með því að senda öllu þessu fólki spurningar um hvernig til hafi tekist á þeirra vinnustað, hvað þessir starfsmenn telja að hafi gengið vel, hvað þeir telja að hafi gengið miður og hvaða tillögur starfsfólkið hefur um aðrar framkvæmdir til að draga úr kostnaði við þennan rekstur. Við höfum fengið fleiri hundruð svör frá þessu starfsfólki þar sem lögð hefur verið mikil vinna í af hverjum og einum, ekki bara að svara þeim spurningum sem fram voru bornar heldur einnig að rita okkur frá eigin brjósti bæði umsagnir og tillögur um aðgerðir. Fleiri hundruð svör höfum við fengið. Það varð miklu meiri svörun heldur en ég átti von á. Það var svo mikil svörun að ég komst að þeirri niðurstöðu að það væri rétt að óska eftir því að Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands aðstoðaði heilbrrn. við að vinna úr þeim svörum þannig að menn gætu með aðstoð manna sem hafa sérþekkingu í að vinna úr slíkum svörum komist að niðurstöðu um hvað það væri sem þetta fólk legði til. Það er því rangt að þessar aðgerðir hafi verið framkvæmdar án samráðs við aðila í heilbrigðisþjónustunni, það eru ósannindi. En ég skal fyrstur manna viðurkenna það að fólkið hefur orðið að leggja á sig mikið vinnuálag til þess að ná þessum árangri. Árangurinn hefur ekki bara orðið í sjúkrastofnunum og sjúkrahúsum í Reykjavík. Í sjúkrahúsunum úti á landi benda þær tölur sem við höfum yfir að ráða til þess að þar hafi kostnaður lækkað um u.þ.b. 200 millj. kr. á árinu 1992 og á heilsugæslustöðvunum um a.m.k. 100 millj. kr. þannig að við erum að tala um heildarrekstrarsparnað á einu ári um hvorki meira né minna en 800--900 millj. kr. bara hjá þessum stofnunum einum. Það er gjörsamlega ástæðulaust að gera eins og hér var gert --- að gera lítið úr þessum árangri og þeirri vinnu og þeirri fórnfýsi starfsfólks sem liggur þar að baki. Virðulegi forseti. Ég hef og við í heilbrrn. tekið saman upplýsingarit sem hefur verið dreift til þingmanna þar sem við reynum að svara ýmsum þeim spurningum sem fólk hefur eðlilega haft uppi vegna þessara aðgerða sem ég geri mér fyllilega ljóst að eru umdeildar og eðlilegt að séu gagnrýndar því þarna er verið að víkja að mjög viðkvæmum málum. Allt orkar tvímælis þá gert er. Auðvitað er það svo að þegar menn gera jafnmiklar breytingar og þarna er verið að gera þá mega menn eiga von á því að eitthvað kunni að fara úrskeiðis og sá heilbrrh. er aðeins maður að meiri sem þá lagfærir það, þannig að ég hef líka verið gagnrýndur fyrir það. Menn segja: Þú hefur breytt lyfjareglugerð fimm sinnum. Það er rétt. En tvær af þessum breytingum hafa eingöngu verið til þess að lagfæra hluti svo þeir kæmu sér betur fyrir sjúklinga og fyrir það er heilbrrn. líka gagnrýnt. Þannig að það er orðið erfitt að uppfylla þær kröfur sem hv. stjórnarandstaða gerir til heilbrrh. í þessum málum. Ég ætla ekki að fara að deila við þá framsóknarmenn um ástandið í heilbrigðismálunum fyrr og nú en það get ég sagt að hver einasti lyfsali væri reiðubúinn til þess strax í dag að skipta á þeim hag sem þeir höfðu þá og þeirri aðstöðu sem þeim er búin nú. Hver einasti lyfsali væri reiðubúinn til þess að gera það strax í dag og þyrfti ekki einu sinni eftir þeim að ganga til þess að svo væri. Mér fannst það ansi hart af hv. síðasta ræðumanni að nefna það sem dæmi um árangur, samskipti heilbrrn. áður og fyrr, við tannréttingalækna. Hvernig var ástandið þegar ég tók þar við? Málin voru í algjörri upplausn. Engin niðurstaða hafði fengist og fólk sem sendi börnin sín til tannréttingalækna hafði mánuðum og missirum saman orðið að sætta sig við það að fá enga úrlausn sinna mála vegna þess að heilbrrn. --- þar á meðal sá sem hér lauk máli sínu áðan --- gat ekki leyst þau vandamál. Þau leystum við. Ég veit ekki til þess að innflytjendur á lyfjum hafi oft stefnt hv. alþm. Finni Ingólfssyni eða öðrum fyrrv. heilbrrh. fyrir aðgerðir til að lækka álagningu á lyfjum. Það var samt sem áður það sem við urðum við að búa þannig að fullyrðingar hv. þm. um það að aðstæður lyfsala, sérfræðinga og annarra slíkra væru eitthvað betri í tíð núv. ríkisstjórnar en þeirrar fyrrverandi er algjört öfugmæli því ég fullyrði það að hver og einn einasti þessara manna væri reiðubúinn til þess strax í dag að skipta á þeim aðstæðum sem þeir bjuggu við árið 1991 og þar áður og þeim aðstæðum sem þeim eru búnar núna.

Það á nú við fleiri.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið fer þessi umræða utan dagskrár um stöðuna í heilbrigðismálum fram vegna formlegrar beiðni stjórnarandstöðunnar en ég er nokkuð viss um að margir stjórnarsinnar á hv. Alþingi eru fegnir henni þó þeir treysti sér ekki til að láta það álit sitt í ljós og jafnvel ekki til þess að vera í salnum. Þar vísa ég sérstaklega til þeirra hv. þm. sem kenna sig við jafnaðarmennsku og stæra sig gjarnan af því að eiga heiðurinn af almannatryggingakerfinu. Ég trúi því alls ekki að fulltrúar jafnaðarmanna séu sáttir við það að kjör sjúkra og aldraðra versni stöðugt í þessu þjóðfélagi okkar sem þrátt fyrir allt er í hópi þeirra sem best mega sín í heiminum í dag. Ég trúi því ekki að hv. þm. séu sáttir við eða loki augunum fyrir því að hér á landi er óumdeilanlega í fyrsta skipti í mörg ár, jafnvel áratugi, hópur fólks sem fær ekki notið eðlilegrar heilbrigðisþjónustu vegna þess að hún kostar of mikið. Þeir jafnaðarmenn sem hér eru og eru sáttir við þetta hljóta að vera lokaðir inni í eigin reynsluheimi sem takmarkast af eigin kaupmætti og úr öllum tengslum við aðra í þjóðfélaginu. En allt sem heyrist frá þeim er að það þurfi að spara, það séu erfiðir tímar, ríkissjóður og þar með þjóðin öll eru skuldum vafin og nú er þörf á verulegum niðurskurði. Ekki heyrist minnst á að einstakar fjölskyldur eða heimili geti verið í meiri vandræðum en önnur og þar er þó um að ræða það fólk sem tekið hefur á sig byrðar vegna síversnandi stöðu ríkissjóðs undanfarin ár. Á sama tíma og lagðar eru þyngri og þyngri byrðar á almenning í formi aukinna skatta, beinna og óbeinna, að ekki sé talað um svokölluð þjónustugjöld eða aðra feluskatta ríkisstjórnarinnar, þá hafa ýmis útgjöld ríkisins aukist verulega og þykir ekkert tiltökumál. Þar má t.d. nefna risnu ráðuneyta og stofnana ríkisins, ferðakostnað, tölvukaup og aðrar fjárfestingar sem vafasamt er að skili miklu til baka. Útgjaldaliðurinn heilbrigðismál er vissulega stór þáttur í ríkisútgjöldum og þar má vissulega hagræða og spara. Um það hefur verið rætt á undanförnum árum og ýmsar tillögur þar að lútandi verið fram settar. Heilbrigðiskerfið og framlög til þess hafa hins vegar verið einn viðkvæmasti þáttur ríkisútgjalda vegna þess að hann snertir aðallega þá sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. Þar á ég ekki eingöngu við þá sem minnst mega sín í efnahagslegum skilningi heldur ekki síður við hina sem eiga við alvarlega sjúkdóma að stríða. Frammi fyrir þeim erum við öll afskaplega lítil, sama hve mikið er í buddunni. Auðvitað er það þó ákveðið öryggi að hafa efnahagslega burði til að geta veitt sínum nánustu alla þá aðstoð sem á þarf að halda og mögulegt er þegar veikindi ber að höndum. Ég er viss um að hver og einn þeirra hv. alþm. sem hér eru staddir í salnum, og líklega þeir sem eru utan salar, þekkir þá tilfinningu að vilja gera allt sem í hans valdi stendur til að létta nánustu ættingjum veikindastríð. Ýmsum kann að þykja þetta tal mitt væmið en það er ástæða fyrir því að ég tala á þennan hátt í dag. Ástæðan er sú að á undanförnum áratugum hefur öllum verið kleift --- og ég ítreka öllum kleift --- að njóta þeirrar heilbrigðisþjónustu sem völ hefur verið á hér á landi og við höfum skiljanlega verið stolt af því. En því miður á þetta ekki við lengur. Það er smám saman verið að koma á því fyrirkomulagi að sífellt vaxandi hópur fólks hefur ekki efni á því að fá lækningu meina sinna þótt um sé að ræða tiltölulega einfalda læknisaðgerð í mörgum tilvikum. Í þessum hópi eru ekki aðeins atvinnulausir einstaklingar eða fjölskyldufólk sem ekki hefur haft vinnu mánuðum saman, að ekki sé talað um einstæða foreldra og aldraða, í þessum hópi er einnig fólk sem hefur vinnu en launin duga engan veginn fyrir nauðþurftum og þar á meðal nauðsynlegri læknisþjónustu. Sparnaðaraðgerðir ríkisstjórnarinnar sem hún hefur fengið samþykktar á Alþingi með stuðningi sinna manna hafa allar beinst í sömu átt. Færa skal útgjöld frá ríkinu og fyrirtækjum, burt séð frá því hvort þau eru vel eða illa stödd, til heimilanna í landinu. Þetta heitir á þeirra máli að efla kostnaðarvitund samborgaranna. Þegar útgjöld eru færð frá ríki til almennings í formi þjónustugjalda ætti eðlilega að lækka þá skatta sem áttu að standa straum af viðkomandi útgjöldum. Lágmarkskrafa er að þessir skattar hækki ekki við breytinguna. Það hefur hins vegar gerst og er flestum óskiljanlegt að skattar hafa hækkað í öfugu hlutfalli við aukna útgjaldabyrði almennings vegna þjónustu sem ríkið veitti endurgjaldslaust. Skattar hækka og hækka og hafa aldrei verið hærri en nú. Atvinnuleysi er meira en nokkru sinni áður hér á landi og tekjur heimilanna minni en áður, þjónustugjöld og vextir hækka, persónuafsláttur vegna skatta lækkar og flestum svokölluðum félagsmálapökkum sem samið hefur verið um í kjarasamningum hefur verið breytt til hins verra fyrir launþega og ekkert lát virðist vera þar á. Og til að kóróna allt saman þá virðist það helst til ráða hjá stjórnvöldum að bæta kostnaðarvitundina, sérstaklega þeirra sem alls ekki geta náð endum saman og þeirra sem haldnir eru alvarlegum sjúkdómum og hækka öll gjöld vegna veittrar heilbrigðisþjónustu í landinu. Það er ráðið. Það þarf að spara og hagræða í heilbrigðiskerfinu og þá skal það gert með því að draga saman rekstur á sjúkrahúsum, auka kostnaðarhlutdeild sjúklinga í lyfja- og lækniskostnaði. Væri ekki nær að setjast niður og meta rólega og yfirvegað í samráði við þá sem hlut eiga að máli hvar mætti hagræða í rekstri heilbrigðiskerfisins? Á hvern hátt mætti notfæra sér enn frekar en gert hefur verið þær miklu framfarir sem óneitanlega hafa átt sér stað í læknavísindum og hafa nú þegar fækkað verulega legudögum á sjúkrahúsum vegna rannsókna og aðgerða sem nú er hægt að framkvæma á læknastofum utan sjúkrahúsa. En í stað þess að staldra við og meta möguleikana til sparnaðar og hagræðingar er vaðið áfram og skorið niður, helst flatt, yfir allar stofnanir án tillits til þarfa og hlutverks þeirra og sífellt stærri hlutur í kostnaði færður frá ríki til sjúklinga. Ég vil þó ekki segja án alls tillits til efnahags því það væri ekki hárrétt. Ellilífeyrisþegar þurfa t.d. ekki að borga fullt gjald fyrir heimsóknir á heilsugæslustöð. Á móti kemur þó að þeir fá sinn skerf af kostnaðarvakningu ríkisstjórnarinnar með því að þeim er nú gert að greiða fyrir ákveðin lyf sem tekin hafa verið út af svokölluðum frílista. Í því sambandi má nefna blóðfitulyf og lyf sem notuð eru til að lækka blóðþrýsting og jafna hjartslátt, líklega til að aldraðir dragi úr notkun þeirra og meti hverju sinni hvort borgi sig betur að borga eða hafa hraðan hjartslátt. Það má vera að einhver efist um að þessi fullyrðing mín sé rétt og þess vegna ætla ég að rekja hér mál eins sjúklings af mörgum sambærilegum. Viðkomandi er karlmaður, fæddur 23. sept. 1923, sem sagt á 70. aldursári. Hann þarf samkvæmt mati sérfræðinga í læknavísindum að nota þrjár mismunandi tegundir lyfja vegna hjartveiki sem hrjáir hann. Áður en heilbrrh. hóf sparnaðaraðgerðir sínar þurfti þessi sjúklingur að borga tæpar 250 kr. fyrir þriggja mánaða skammt af lyfjum. En nú er ástandið ansi mikið annað og áreiðanlega til þess fallið að vekja viðkomandi til kostnaðarmeðvitundar. Sami sjúklingur fór 5. febr. sl. í Apótek Ölfyssinga til að ná í nýjan skammt af lyfjum og framvísaði sínu lyfjaskírteini eins og hann hafði áður gert. Samkvæmt stimpli gilti þetta skírteini til 1. okt. 1993. Á því stendur skrifað að sjúkratrygging greiðir að fullu lyf í flokki C 07 A samkvæmt gildandi reglugerð um greiðslu almannatrygginga á lyfjakostnaði. Þessi aldraði maður sem hefur sín ellilaun og lífeyri til framfærslu framvísaði skírteininu í þeirri góðu trú að hann fengi lyfin sín eins og áður gegn 250 kr. greiðslu. Honum brá þess vegna verulega þegar honum var gert að borga 21.885 kr. fyrir umbeðinn skammt. Samkvæmt reikningnum var heildarverð lyfjanna sem duga átti næstu þrjá mánuði 24.958 kr. Þar af greiddi samlagið 3.073 kr. og hann þessi 21.885 kr. Þessi aldraði maður skilaði lyfjunum sínum aftur einfaldlega vegna þess að hann hafði ekki og mun ekki hafa efni á að borga fyrir þau. Kostnaðarvitund þessa sjötuga manns er áreiðanlega vöknuð en það nægir ekki til þess að hann fái lyfin sín. Þetta dæmi er ekkert einstakt. Það á sér margar hliðstæður því miður og lýsir þess vegna því ástandi sem verið er að skapa með aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Ég tek þetta dæmi hér, sem er ekki einstakt, til að staðfesta það sem ég hef áður sagt og get sannreynt það með pappírum sem ég hef í mínum fórum. Vonandi verður þessi málflutningur þó ekki afgreiddur sem gapuxaháttur líkt og gert hefur verið þegar formaður BSRB hefur rakið lík dæmi. Dæmið mitt og þau sem formaður BSRB hefur rakið eiga sér öll festu í raunveruleikanum. Það skiptir litlu þótt sérfræðingar heilbr.- og trmrn. segi að rétt matarræði og leikfimi geti komið í stað þeirra lyfja sem hjartasjúklingar verða nú að greiða dýru verði. Á viðkomandi einstaklingur eins og sá aldraði maður, sem ég nefndi hér áðan, að taka meira mark á þeim almennu línum sem heilbrrh. setur en þeim ráðleggingum um lyfjatöku sem hann fær frá sínum eigin lækni? Hver ber ábyrgðina ef illa fer? Það er einnig sláandi að heyra viðtal sem tekið var við konu að nafni Selma Dóra Þorsteinsdóttir sem flutt var á Rás 2 í Ríkisútvarpinu nú fyrir skömmu þar sem hún greindi frá af eigin reynslu þeirri hækkun sem krabbameinssjúklingar hafa fengið á lyfja- og læknisþjónustu. Ég efast ekkert um að þegar heilbrrh. hóf sínar aðgerðir hafi það verið hans einlægi ásetningur að efla kostnaðarvitund sjúklinga og þeirra sem við heilbrigðisþjónustuna vinna og ég efast heldur ekkert um að einhver þörf hefur verið á slíkri vakningu því vissulega má spara ýmislegt með því að koma í veg fyrir óþarfa bruðl á þessum vettvangi eins og öðrum. Aðferðir ríkisstjórnarinnar til að koma þessu í kring hafa hins vegar verið með þeim endemum og brussugangi að þær skila mjög takmörkuðum eða engum árangri og valda þeim miklum vandræðum sem síst skyldi. Reglum um lyfjakostnað hefur verið breytt fimm sinnum frá því að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar tók við stjórnartaumum fyrir tæpum tveimur árum. Það þýðir að þessum reglum hefur verið breytt á fjögurra mánaða fresti fram til þessa. Fyrsta reglugerðin var birt í júlí 1991 og í kjölfarið fylgdu tvær til að leiðrétta þá fyrstu. Sú seinni þeirra í janúar 1992. Hálfum mánuði síðar kom reglugerð sem hafði í för með sér verulega hækkun á greiðslu sjúklinga fyrir læknisþjónustu en í júlí sl. þótti ástæða til að leiðrétta hana og milda. Ný reglugerð var sett í ágúst sama ár en þá var hlé fram í janúar eða í heila fjóra mánuði. Nú eru boðaðar nýjar breytingar sem taka eiga gildi í næsta mánuði og aðrar sem þegar hafa tekið gildi. Í ljósi þessa held ég að það hljóti að koma til álita á hinu háa Alþingi að ganga þannig frá hnútunum að sjúklingar og aðrir sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda fái Stjórnartíðindi send heim til sín án endurgreiðslu. Rétt er þó að ítreka að breytingar við reglugerðir nr. 2 og 3 voru gerðar til að leiðrétta og milda áður teknar ákvarðanir. Nú vona ég og spyr því hæstv. heilbrrh.: Mun hann falla frá þeirri sérstöku hækkun á lyfjakostnaði fyrir hjartasjúklinga, krabbameinssjúklinga og fleiri sem nota þurfa lyf að staðaldri sem ákveðin var með nýlegri reglugerð? Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra svari þeirri spurningu. Dæmin sem ég nefndi áðan og hv. þm. Finnur Ingólfsson nefndi í sinni ræðu sanna svo ekki verður um villst að þessi nýjasta reglugerð ráðherrans hefur það í för með sér að margir sjúklingar eiga ekki lengur kost á að fá þau lyf sem þeim eru nauðsynleg. Varla hefur það verið ætlun hæstv. ráðherra við setningu reglugerðarinnar. Ef svar ráðherra verður á þann veg að hann ætli að láta umrædda reglugerð standa óbreytta þá munum við þingmenn Alþb. láta á það reyna með tillöguflutningi hvort meiri hluti sé fyrir þessum reglum á Alþingi. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa einkennst af vanhugsuðum skyndiákvörðunum og því að sjá svikara og svindlara í hverju horni. Hver er sjálfum sér næstur. Það er eins og gert sé ráð fyrir því að fólk leiti til læknis sér til ánægju og skemmtunar en ekki vegna þess að það þurfi þess heilsunnar vegna. Á annan hátt er ekki hægt að túlka það að nú á að taka upp á nýjan leik þá tilvísanaskyldu sem aflögð var fyrir nokkrum árum síðan. Ef menn eru ekki að svíkja kerfið á þennan hátt þá eru þeir að borða pillur og drekka meðalasull sem engin þörf er fyrir sér til ánægju á kostnað ríkisins. Það er þokkalegur lýður í landinu. Þá eiga forsvarsmenn elliheimila vítt og breitt um landið að vera að hlunnfara gamalt fólk og láta það sjálft borga fyrir lyf sem það ætti að fá ókeypis. Reyndar lét aðstoðarmaður hæstv. heilbrrh., formaður tryggingaráðs og skrifstofustjóri í heilbrrn., hafa eftir sér að þarna væri nú e.t.v. ekki um svik að ræða, heldur aðeins misnotkun gamla fólkinu til hagsbóta. Það eru alls staðar svikarar. Ef starfsmenn heilbrigðisþjónustunnar fara fram á sanngjörn laun fyrir störf sín og ætla að leggja niður vinnu vegna þess að ekki er hlustað á kröfur þeirra og samningaviðræðum neitað, þá er þetta fólk kallað lögbrjótar og vænt um illmennsku fyrir að yfirgefa veikt fólk sem sárlega þarf á þjónustu þess að halda. Enginn nefnir að e.t.v. þarf einhver hópur fólks að vera á sjúkrahúsi vegna þess að hann hefur ekki haft efni á lyfjum eða læknisþjónustu í heimahúsum. Allir eru settir undir sama hattinn. Þannig eru að mati hæstv. ríkisstjórnar svik og prettir alls staðar. Með slíkum hugsanagangi og þeim vinnubrögðum sem honum fylgja er ekki von á árangri og þá leita menn ekki réttra leiða til hagræðingar og sparnaðar. Hverju hafa t.d. allar þessar reglugerðir um lyfjakostnað skilað? Hefur reyndin orðið sú að verulega hafi dregið úr lyfjaneyslu vegna þess að áður hefur verið svo mikið um að fólk taki inn lyf að nauðsynjalausu? Nei, útkoman sýnir svo ekki verður um villst að þrátt fyrir aukna kostnaðarþátttöku sjúklinga hefur ekki dregið úr greiðslum ríkisins vegna þessa milli áranna 1991 og 1992, sem sýnir að mínu mati og sannar að menn eru á villigötum. Samkvæmt upplýsingum frá Ríkisendurskoðun, sem ég fékk í gær, hæstv. heilbrrh., voru heildargreiðslur sjúkratrygginga vegna lyfjakostnaðar á árinu 1991 2.423 millj. kr. en 2.764 millj. kr. árið 1992. Mismunurinn er 341 millj. kr. eða 14,1% hækkun. Sé hins vegar miðað við fast verðlag er lyfjakostnaður ársins 1991 samtals 2.501 millj. kr. til samanburðar við 2.764 millj. árið 1992. Mismunurinn er 263 millj. eða 10,5% hækkun. Ef við horfum svo á þennan bækling sem var verið að dreifa á borð okkar, og ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir og ég hefði gjarnan viljað fá hann fyrir þessa umræðu, þá segir hér að meðalvöxtur á lyfjakostnaði Tryggingastofnunar ríkisins á árunum 1984--1990 á föstu verðlagi 1991 er 12,9% á ári. Það eru ekki réttar tölur í dálknum sem merktur er 1992 samkvæmt þeim tölum sem ég hef frá Ríkisendurskoðun. Ef við gefum okkur að þessi meðalvöxtur, 12,9% á ári, sé réttur, hvað má þá segja um þennan 14,1% vöxt sem varð á milli áranna 1991 og 1992? Þá má ekki gleyma þegar bornar eru saman tölur að í frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1992 er gert ráð fyrir að greiðslur sjúkratrygginga vegna lyfjakostnaðar verði allt að 300 millj. kr. umfram áætlun fjárlaga fyrir árið. Jafnframt er nú gert ráð fyrir að þau útgjöld muni koma til frádráttar heimildum þessa árs. Með hvaða hætti ætlar ríkisstjórnin að standa að afgreiðslu þeirra heimilda? Það er alveg óljóst enn nema ef vera skyldi með þessum 280 millj. sem nú þegar er búið að ákveða að velta yfir á sjúklinga með lyfjakostnaði eða með því að taka einhvern hluta þess rekstrar- og stofnkostnaðar sem hefur, ég segi innan gæsalappa, ,,sparast hjá sjúkrastofnunum og heilsugæslustöðvum á fjárlagaárinu 1992``. Það er vissulega hrósvert þegar stofnanir ríkisins halda sig innan ramma fjárlaga hvers árs og það hefur orðið reyndin með flestar stofnanir sem heyra til heilbrrn. Þeim hefur tekist með niðurskurði á þjónustu og með því að loka deildum að halda sig innan ramma fjárlaganna og sumar hverjar, líklega nokkuð margar, sýna rekstrarafgang í lok ársins 1992. Einstaka þingmaður er óskaplega ánægður með þennan stórkostlega árangur en þeir hinir sömu gleyma að spyrja af hverju það stafar að stofnanir sem fengu knöpp framlög í upphaf árs eiga afgang í lok ársins. Þegar ástæðurnar fyrir því eru skoðaðar eða um þær er spurt kemur í ljós að í flestum ef ekki öllum tilvikum er þetta vegna þess að menn hafa frestað nauðsynlegri endurnýjun á tækjakaupum, frestað eðlilegum viðhaldsframkvæmdum eða lokað deildum sjúkrastofnana lengur en þörf var á vegna ótta við að fara fram úr fjárlögum og draga þann hala með sér yfir á næsta fjárlagaár. Nú þarf hins vegar að móta reglur um það hvernig þessar stofnanir skulu nýta þennan afgang þar sem ekki lá ljóst fyrir við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1993 hver rekstrarstaðan yrði og af hvaða ástæðum viðkomandi stofnun sýndi rekstrarafgang um áramót. Því var það ekki tekið inn í heildarfjárlagadæmi viðkomandi stofnunar fyrir þetta fjárlagaár. Rekstrarafgangur getur verið jákvæður en hann getur einnig verið neikvæður hafi viðkomandi stofnun svelt sig og viðskiptavini sína til að ná honum fram. Þetta þarf að skoða í hverju einstöku tilfelli með tilliti til þeirra heimilda sem viðkomandi stofnun hefur á þessu fjárlagaári. Menn verða að skoða dæmið til enda og fagna síðan ef ástæða er til. Árangur verður að mælast til framtíðar. Hann næst ekki með skammtímaúrlausnum og skammtímaniðurskurði sem eykur vandann á komandi árum. Virðulegi forseti. Ráðstafanir þessarar ríkisstjórnar einkennast, eins og ég hef áður sagt, af óðagoti, flumbrugangi og skyndiáhlaupum í einstaka málaflokkum. Ekki er horft á ríkisfjármál, ráðuneyti og stofnanir sem eina heild og verkefnum forgangsraðað samkvæmt því. Oft veltir maður því t.d. fyrir sér hvort stöðuheimildir séu í mörgum tilfellum veittar án tillits til heildarþarfa. Er t.d. ekki alveg makalaust að á meðan tveir læknar í fullri stöðu og einn í hlutastarfi starfa í Rangárvallasýslu allri sem eiga að sinna öllum íbúum sýslunnar ásamt þeim fjölda sem flyst til sýslunnar um helgar og á sumrin í sumarbústaðabyggð eru starfandi þar miklu fleiri prestar, ég held sex. Þrátt fyrir að margoft sé búið að biðja um þó ekki væri nema eina heila stöðu læknis til viðbótar þá hefur það ekki fengist nema að hluta. Ég er ekki með þessu að segja að prestar séu ekki nauðsynlegir mannssálinni en væri ekki eðlilegt að jafna þarna og færa eina stöðuheimild á milli stétta. Það gæti t.d. í þessu tilviki gerst án þess að skerða þjónustu kirkjunnar en fullnægja þörfinni fyrir læknishjálp og kostnaðarauki ríkisins væri lítill sem enginn. Ég nefni þetta dæmi aðeins til að koma því til skila hvað ég á við með því að nauðsynlegt sé að horfa á ráðuneyti og stofnanir þeirra að einhverju leyti sem heild við forgangsröðun verkefna og afgreiðslu fjárlaga. Þannig má ná bestum árangri í stjórnun ríkisfjármála til lengri tíma litið. Það verður ekki gert með skyndiákvörðunum og framkvæmdum byggðum á þeim líkt og á sér stað í heilbrigðismálum. Ákvarðanir sem flestar bitna harkalega á þeim sem búa við lökust kjörin og þeim sem eiga við erfiða sjúkdóma að etja. Væri ekki nær að forgangsraða niðurskurðarverkefni ríkisstjórnarinnar á annan hátt eða er meiri hluti hv. alþm. á því að þetta séu eðlilegar og réttlátar aðgerðir? Ef hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur ekki í hyggju að draga til baka þær hækkanir á lyfjakostnaði sem fylgdu síðustu reglugerðarbreytingum hans og þeir bera sem nota þurfa lyf að staðaldri, þá mun, eins og ég sagði áðan, þingflokkur Alþb. leggja fram tillögu þess efnis hér á hv. Alþingi.

Hæstv. forseti. Ríkisstjórnin sem setið hefur núna tæp tvö ár hefur fundið fyrir því að í viðleitni sinni til þess að draga úr útgjöldum ríkisins og kostnaði hafa sprottið upp mjög margir vinir eyðslunnar og útgjaldanna en ríkissjóður á fáa vini eins og þekkt er. Ekki síst hefur þetta komið fram gagnvart viðleitni til þess að spara í heilbrigðismálum og hefur ríkisstjórnin, og auðvitað hæstv. heilbrrh. sérstaklega, þurft að sitja undir mjög miklum ómaklegum árásum vegna þessarar viðleitni. Við hljótum að horfast í augu við þær staðreyndir að tekjur og gjöld ríkisins hafa vaxið mun hraðar hjá okkur en hagvöxtur hefur vaxið á undanförnum árum. Útgjöldin hafa vaxið mun hraðar en tekjurnar þó að tekjurnar til ríkisins hafi einnig vaxið meira en hagvöxtur hefur gefið tilefni til. Þessi mikli vöxtur útgjaldanna hefur leitt til þess að ríkissjóður hefur verið rekinn með sífelldum halla og skuldasöfnun hefur átt sér stað í stórum stíl. Afleiðingar þessa eru auðvitað margar. Við þekkjum allmargar þeirra afleiðinga en sú beinharða sem blasir við er auðvitað sú að í þeim fjárlögum sem við afgreiddum fyrir ekki löngu síðan verðum við að verja 10 milljörðum kr. í vaxtagreiðslur eða tæplega tíundu hverri krónu sem við öflum verðum við að verja til vaxtagreiðslna. Ef við hefðum hagað okkur skynsamlegar varðandi útgjöldin ættum við drjúgan hluta þessara peninga úr að spila. Þegar við ræðum heilbrigðismálin sérstaklega og þær aðgerðir sem menn hafa gripið til þar er málum gjarnan lýst svo, og það hefur þegar verið gert í nokkuð þessari umræðu, eins og heilbrigðismálin séu komin í afskaplega erfiða stöðu og við getum ekki borið okkur saman lengur við það besta í veröldinni á því sviði eins og við höfum getað gert. Allar tölur segja þó allt aðra sögu og draga upp allt aðra mynd. Enn þá erum við í hópi þeirra þjóða sem verja mestum og hæstum fjárhæðum til heilbrigðismálanna. Það eru aðeins fjórar þjóðir sem verja meiri framlögum í þessu skyni en Ísland gerir. Ef eingöngu er litið til hins opinbera er reyndar aðeins eitt ríki sem af opinberri hálfu ver meiri fjármunum til heilbrigðiskerfisins en Ísland. Það er staðan sem menn horfa á í þessum málaflokki. Önnur ríki hafa þess vegna rétt eins og við orðið að grípa til ráðstafana á þessu sviði, orðið að grípa til aðgerða til að hemja vöxt útgjalda heilbrigðismálanna. Við þekkjum nýjustu dæmi þaðan bæði frá Svíþjóð og Þýskalandi. Þessi ríki eru að glíma við nákvæmlega sama vandann og við en þar dettur stjórnmálamönnum auðvitað ekki í hug að blása á að hér sé um mikinn vanda að ræða og neita sumir hverjir að taka þátt í að leysa hann. Ég tel reyndar að hæstv. fyrrv. heilbrrh. hafi haft mjög góðan vilja til þess að sporna við vexti þessara útgjalda, en þörfin er enn þá brýnni hjá okkur núna þegar hinar sameiginlegu tekjur þjóðarinnar hafa verið að dragast saman. Það var auðvitað þægilegra við að eiga meðan tekjurnar jukust jafnt og þétt en þegar samdráttur er er óhjákvæmilegt að draga saman í þessum efnum. Þegar við þurfum að rifa seglin, eins og menn geta varla deilt um að við þurfum að gera þarf það ekki að koma nokkrum manni á óvart að heilbrigðismálin hljóta að vera þar ofarlega á blaði vegna þess að heilbrigðismálin taka svo stóran hluta af öllum okkar útgjöldum að það er ekki boðlegt að segja: Við getum gripið til þess að draga úr útgjöldum ríkisins án þess að snerta þennan mikilvæga málaflokk. Útgjöld heilbr.- og trmrn. eru áætluð 41,5% af heildarútgjöldum ríkissjóðs á þessu ári. Þessi útgjöld voru 35% fyrir örfáum árum síðan. Þarna hefur því orðið gríðarlegur vöxtur. Þrátt fyrir að ríkisstjórninni, og hæstv. heilbrrh. sérstaklega, hafi tekist að lækka nokkuð útgjöld til heilbrigðismála er staðreyndin sú að útgjöld ríkissjóðs til þessa málaflokks eru að raungildi hærri í ár en voru á síðasta heila ári ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar 1990. Menn eru sem sagt ekki að skera niður í þessum efnum heldur að sporna við að vöxturinn fari úr öllum böndum. Útgjöld hins opinbera til heilbrigðismála hafa vaxið um 5--6% að raungildi á ári undanfarna áratugi og mönnum hefur aðeins tekist að draga úr þessum vexti. Útgjöld til heilbrigðis- og tryggingamála hafa lækkað um 2 milljarða frá 1991 til fjárlaga 1993 og umtalsverður sparnaður hefur náðst í almannatryggingum og þá helst í lyfjaútgjöldum. Það er staðreynd og athyglisverð staðreynd að tekist hefur að ná þessum árangri án þess að dregið hafi verið úr þjónustu að neinu marki og án þess að slakað hafi verið á hinum miklu gæðum sem heilbrigðisþjónustan hér á landi býr yfir. Auðvitað er það svo að hluti af þessum árangri er vegna aukinnar kostnaðarþátttöku almennings í heilbrigðisþjónustunni. Þannig hefur eftirspurn verið stýrt til að mynda í ódýr lyf og komur til lækna af litlu tilefni takmarkaðar með afnámi fríkorta. Þrátt fyrir þessar breytingar --- það verða menn að hafa í huga --- er hlutur einstaklinga í heilbrigðisþjónustunni á Íslandi lægri en víðast hvar annars staðar í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Aukin þjónustugjöld eru ekki fyrst og fremst hugsuð til að auka tekjur ríkissjóðs, þó þau hafi þann ánægjulega fylgikvilla, heldur eru þessi gjöld fyrst og fremst hugsuð til að efla og auka kostnaðarvitund einstaklinganna og beina eftirspurninni að hagkvæmari lausnum. Það hefur tekist með aðgerðum hæstv. heilbrrh. Við skulum hafa það í huga að flest eða öll ríki OECD eru að reyna markaðslausnir af þessu tagi og reyndar í miklu ríkari mæli en við Íslendingar erum að gera. Hlutur heilbrigðisþjónustunnar í framfærsluvísitölu er nú í febrúar 1993 2,8%. Til samanburðar var hlutfallið 2% 1968, 1,7% 1984, 2,3% árið 1988 og 2,5% í nóvember 1992. En nú er það sem sagt 2,8%. Til samanburðar er hægt að geta þess að orlofsferðir til útlanda vigta 2,9% í framfærsluvísitölunni. Stjórnvöld hafa leitast við að koma á hóflegum notendagjöldum ásamt því að hagræða og færa til útgjöld innan heilbrigðisþjónustunnar til að mæta nýjum verkefnum. Þess hefur verið gætt að enginn þurfi að neita sér um þjónustu vegna óhóflegs kostnaðar og heilsugæslan er öllum opin með fyrirbyggjandi læknishjálp fyrir mjög hóflegar greiðslur, lágar greiðslur. Það væri hins vegar bjartsýni að segja að því verki að hagræða í heilbrigðisþjónustunni sé lokið og verður sennilega seint eða aldrei lokið. Við hljótum að halda því verki áfram. Við hljótum að þurfa að koma í veg fyrir sóun og lækka verð á þjónustunni. Hvers vegna hljótum við að þurfa að gera það? Vegna þess að staðreyndirnar sýna að eins og aldurssamsetningu þjóðarinnar er háttað mun þessi kostnaður aukast verulega á næstu árum. Til þess að við getum borið þann kostnað og risið undir að veita þá heilbrigðisþjónustu sem við kjósum hljótum við að halda áfram að hafa mjög vakandi auga með öllum útgjöldum og reyna að gera þessa þjónustu hagkvæma í öllum myndum. Við Íslendingar búum við eitt besta heilbrigðiskerfi sem þekkist. Við erum stolt af því heilbrigðiskerfi. Það heilbrigðiskerfi hefur í engu skaðast á undanförnum árum. Þvert á móti eru menn að tryggja að við getum áfram búið við traust og öruggt heilbrigðiskerfi í landinu. Ég tel að hæstv. heilbrh. hafi gengið fram vasklega í þessu máli. Hann hefur þurft að sæta mjög svo ómaklegum árásum slag í slag. Hann á miklu fremur heiður skilið fyrir það verk sem hann hefur tekið að sér að vinna. Og ég tel að hann vinni þau bæði með hagsmuni ríkissjóðs í huga en þó ekki síður og fyrst og fremst með hagsmuni þeirra í huga sem þurfa heilbrigðisþjónustu við í landinu.

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra var að lýsa því hér áðan að kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu hefði síðustu tíu ár aukist úr 6,5% af vergri landsframleiðslu í rúm 8%. Þetta munu raunar vera upplýsingar sem eru í pésa sem hann hefur látið dreifa hér. Ég vil gagnrýna að verið sé að miða hér við verga landsframleiðslu þegar verg landsframleiðsla dróst saman milli áranna 1991 og 1992 um 4,1%. Staðreyndin er að engin aukning hefur orðið í landsframleiðslu frá árinu 1985 og nú áttunda árið í röð. Því er ekki raunhæft þegar landsframleiðslan hefur dregst saman að bera það saman og tala um aukningu í heilbrigðisþjónustu miðað við verga landsframleiðslu. Að sjálfsögðu er það aukning þegar landsframleiðsla dregst saman þó það sé ekki raunaukning í heilbrigðisþjónustunni. Virðulegur forseti. Þegar lagt var fram frv. til fjárlaga fyrir árið 1992 var m.a. tilkynnt að sparnaði skyldi náð í heilbrigðiskerfinu. Í því skyni var byrjað að rótast í skipulagningu sjúkrahúsanna í Reykjavík. Það var rætt um sameiningu þeirra að einhverju leyti. Uppsagnir voru á Landakoti og á tímabili vissi starfsfólkið þar ekki sitt rjúkandi ráð. Landakot er í raun og veru í sárum eftir allar aðgerðirnar þá. Þar hefur legudögum fækkað um 22%, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra áðan, á milli áranna 1991 og 1992 og innlögnum fækkað um 650. Þar af leiðandi hefur auðvitað allur rekstrarkostnaður þess spítala minnkað um umtalsvert. Að færa bráðavaktirnar frá Landakoti hefur haft peningalegan sparnað í för með sér en eftir er að meta áhrifin á þjónustu spítalans, hvort sú þjónusta önnur sem þar er er hagkvæmari eða betri. Hefur hæstv. ráðherra skoðað framleiðnina á þeim spítala? Hvaða stefna er yfirleitt annars uppi í málefnum Landakots til lengri tíma litið? Svo eru það allar breytingarnar á lyfjareglugerðunum. Það var boðað að koma ættu ný lög um breytingu á lyfsölulögum. Þau hafa ekki enn komið þannig að þær breytingar sem verið er að gera taka yfirleitt alltaf til reglugerðar. Ef við lítum á tölulegar staðreyndir um framlög til heilbrigðismála í fjárlögum eru þær þessar: Í frv. til fjárlaga árið 1992 er heildarfjárframlag til heilbr.- og trmrn. rúmlega 43 milljarðar og 384 millj. kr. Það varð síðan í fjárlögunum 43,9 milljarðar. Hækkun varð meðan verið var að vinna fjárlögin í kringum 600 millj. kr. Það var því strax sýnt að markmiðið náðist ekki í fjárlagagerðinni. Síðan komu fram fjáraukalög fyrir árið 1992 á sl. hausti þar sem gert er ráð fyrir hækkun til þessa málaflokks um 1,6 milljarða kr. Þó eru ekki öll kurl til grafar komin þar sem enn er ágreiningur um 400 millj. kr. hækkun til sjúkratrygginga einmitt vegna lyfjakostnaðar. Mesta hækkunin í fjáraukalögum er einnig til Tryggingastofnunar, tæpar 700 millj., og svo til Atvinnuleysistryggingasjóðs upp á 709 millj. Það er því alveg ljóst að hækkun til heilbrigðis- og tryggingamála verður á heildina litið allmiklu hærri en fjárlögin gerðu ráð fyrir. Eins og ég sagði áðan er í fjárlögum ársins 1992 gert ráð fyrir tæpum 44 milljörðum til heilbrigðis- og tryggingamála almennt. Í fjáraukalögum þessa sama árs er svo gert ráð fyrir a.m.k. rúmum 2 milljörðum til viðbótar. Þá erum við komin með fjárlög ársins 1992 fyrir þennan málaflokk í rúma 46 milljarða. Síðan er í fjárlögum þessa árs gert ráð fyrir 46,1 milljarði. Svo eru menn að tala um að það hafi orðið sérstaklega mikill sparnaður, 2 milljarða kr. sparnaður jafnvel á milli ára, og nefna sjúkrahúsin í Reykjavík með um 700 millj. kr. sparnað. Sá sparnaður er kannski tölulega fyrir hendi og ætla ég ekki að rengja það hvað varðar þann afmarkaða þátt en þá horfum við aðeins á beinan peningalegan sparnað. Hvernig hefur sá sparnaður náðst? Með því að sjúklingar greiða meira fyrir þjónustuna. Það er staðreynd. Það getur líka verið vegna þess að þjónustan hafi minnkað á sjúkrahúsunum og fleiri deildir séu lokaðar, sem dæmi eru um í sambandi við þann sparnað sem nú er verið að ræða um á sjúkrahúsunum yfirleitt yfir landið. Sá sparnaður hafi náðst með því að fleiri deildum hafi verið lokað en raunverulega hafi síðan þurft þegar árið er gert upp. Vonandi verður það til þess að þær deildir verði ekki lokaðar á yfirstandandi ári. Það er líka fólgið í því að sjúklingar eru sendir heim fyrr en áður var. Það getur líka verið í því fólgið að biðlistar séu lengri. Það var reyndar fullyrt í júní 1992 af hæstv. heilbrrh. að biðlistar á sjúkrahúsum hefðu ekki lengst miðað við árið áður. En þess ber að geta að þá var sumarleyfi fyrir höndum og lokanir deilda þannig að að listinn hefur vafalaust lengst seinni hluta ársins. Ríkisendurskoðun hefur verið falið að gera úttekt á rekstri sjúkrastofnana og skoða þá hagræðingu sem þar á að vera komin á. Nú er auðvitað ekki nóg að segja að 700 millj. hafi sparast í rekstri ef það kemur niður á þjónustunni og í því er fólginn aukinn kostnaður sjúklinga og kostnaður Tryggingastofnunar hefur aukist að sama skapi. Ef fólk getur ekki komist að á sjúkrastofnunum þá leitar það til sérfræðinga og þeim er greitt frá Tryggingastofnun. Lyfjakostnaðarmálið er svo kapítuli út af fyrir sig. Þar hefur reglugerðum verið breytt á nokkurra vikna fresti en í raun hefur aldrei fengist nein reynsla á hvernig þær breytingar virka. Þar er hringlandahátturinn í algleymingi hjá hæstv. heilbrrh. og virðist þar vera viðhöfð sú aðferð að reyna að skjóta í mark fríhendis og tilviljun ræður hvort örin hittir og svo er reynt að nýju til að vita hvort betur tekst til. Raunhæfan sparnað í heilbrigðiskerfinu er fyrst hægt að tala um ef gerð er áætlun til lengri tíma og verkefnum forgangsraðað. Einu ráðin sem hefur verið beitt eru niðurskurður á fjármagni til sjúkrahúsþjónustu og læknisþjónustu. Öruggasta leiðin til að lækka þessi gjöld væri að reyna að koma í veg fyrir sjúkdóma. Draga úr tíðni sjúkdóma eða afleiðingum þeirra. Fyrirbyggjandi aðgerðir ættu í mun meira mæli að vera hlutverk heilbrigðisþjónustunnar. Það má líka nefna að sú hagstjórn sem kemur í veg fyrir atvinnuleysi skilar sér ekki aðeins í minnkandi framlagi til Atvinnuleysistryggingasjóðs og auknum tekjum ríkisins af sköttum heldur stuðlar hún að betri heilsu borgaranna, bæði andlegri og líkamlegri, og dregur þar með úr aðsókn að heilbrigðisþjónustunni. Ríkisstjórnin ætti að vera sér meðvitaðri um það takmark að stefna að heilbrigði sem flestra árið 2000 eins og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur sett fram sem markmið. Hætta þeirri aðferð að höggva á báðar hendur og tilviljun ráði því hver fyrir verður. Með slíkri aðferð næst ekki árangur í að nýta fjármuni ríkisins skynsamlega og aðgerðirnar skila engu í bættri heilsu sem er það eina sem getur dregið úr kostnaði landsmanna við heilbrigðisþjónustuna þegar á heildina er litið og til lengri tíma.

Virðulegur forseti. Hæstv. forsrh. gaf tóninn áðan og kallar þá sem gagnrýna hæstv. heilbrrh. vini eyðslunnar. Hann talaði um hæstv. heilbrrh. sem hetju. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hrósar sér af stöðugleika. Stöðugleiki þessi finnst ekki í heilbrigðiskerfinu. Í heilbrigðismálum er mikill verðbólgudraugur á ferðinni. Það þekkja þeir sem þurfa á lyfjum og læknishjálp að halda. Þeir hafa þurft að taka á móti í það minnsta átta breytingum á síðustu missirum. Ein reglugerð er ekki komin til framkvæmda þegar önnur birtist. Engin heildstæð stefna er í heilbrigðismálum önnur en sú að sjúklingurinn borgar meira og meira, meira í dag en í gær. Um hvaða stöðugleika eru menn að tala? Þegar þetta gerist á sama tíma og atvinna minnkar og kaupmáttur rýrnar skulu þeir borga sem hingað til hefur verið sátt um að hlífa. Ýmsar kenningar eru uppi hjá hæstv. ríkisstjórn um að auka kostnaðarvitund sjúklinga. Ég segi það fyrir mig að ég gef lítið fyrir kostnaðarvitun hjartasjúklinga og krabbameinssjúklinga. Hér hefur verið áður rætt um það hvað þessir sjúklingar þurfa að borga í dag. Umbætur til almannaheilla kallar Jafnaðarmannaflokkur Íslands þessar ,,umbætur`` og sjálfstæðismenn eru ekki með hávær mótmæli, langt frá því. Í gær kom það fram á fundi hjá Alþfl., sem var að kynna þessar ,,umbætur til almannaheilla`` að að jafnaði færi aðeins um 1% af heildartekjum heimilanna til læknisþjónustu. Hvað segir slíkt meðaltal okkur? Akkúrat ekki neitt. Jú, að að meðaltali eru Íslendingar heilbrigðir. En þegar einstaklingur þarf að leita læknis og er með langvarandi sjúkdóma getur það farið svo að allt að 100% af heildartekjum sama einstaklings fari til læknishjálpar. Það gerist æ oftar að sjúklingur hringir í apótek og spyr hvað ákveðið lyf kostar sem hann á að sækja og síðan er lyfið ekki sótt því sjúklingurinn á einfaldlega ekki fyrir lyfinu þrátt fyrir að þessi lyf séu lífsnauðsynleg sjúklingnum. Það gerist í æ ríkari mæli að mæður hringja sem eiga að fara með börn sín í ýmsar rannsóknir eða aðgerðir, t.d. setja rör í eyra sem er mjög algeng aðgerð, og spyrja hvað aðgerðin kostar. Hún kostar um 4.000 kr. Þessar mæður mæta oft ekki í þessar aðgerðir vegna þess að eftir aðgerðin þarf sjúklingurinn einnig að kaupa lyf sem kosta jafnvel jafnmikið og aðgerðin. Virðulegur forseti. Hvernig líður móður sem ekki hefur efni á að leysa út fúkkalyf fyrir barnið sitt? Ég held, virðulegur forseti, að það þurfi ekki að örva kostnaðarvitund þessa fólks. Lítum á áhrif reglugerðarbreytinga sem átt hafa sér stað undanfarið. Ég hef t.d. dæmi um barn sem fékk sýkingu í fót rétt eftir áramót og hefur nú þegar borgað 25.000 kr. fyrir fúkkalyf. Þessi lyfjameðferð hefur ekki gagnað þannig að grípa þar til enn dýrari lyfja. Foreldrarnir hafa ekki efni á að borga þessi lyf og læknirinn hefur engin önnur ráð en að leggja barnið inn á sjúkrahús því sjúkrahúsvist kostar ekkert fyrir sjúklinginn en kostar aftur á móti 18 þús. kr. á sólarhring fyrir ríkið. Það er ekki læknisfræðileg nauðsyn að leggja barnið inn en það er nauðsyn vegna þess að foreldrarnir hafa ekki efni á að greiða fyrir lyfið. Það er orðið mjög algengt að læknar grípi til þess að leggja inn sjúklinga sem hafa ekki efni á að fara í þær aðgerðir sem þeir þurfa að fara í en geta farið í á göngudeildum. Skoðum nýlega reglugerð um svokölluð ferliverk. Það hefur ekki verið rætt hér um svokölluð ferliverk. En ég ætla í fáum orðum að segja hvernig þetta fer fram. Það fer þannig fram að læknir á sjúkrahúsi sem er á fullum launum, 100% launum frá sjúkrahúsinu, tekur að sér svokallað ferliverk. Inn kemur sjúklingur sem fer í aðgerð. Aðgerðin kostar sjúklinginn 10--14 þús. kr. Síðan getur læknirinn fengið laun eftir sérstökum taxta fyrir þetta verkefni þó hann sé á 100% launum. Við hliðina á þessum sérfræðingi sem rukkar sjúklinginn er hjúkrunarfræðingur og annað starfsfólk sem aðstoða lækninn en hafa auðvitað ekki neinar sérstakar aukagreiðslur fyrir. Það er ekki verið að spara neitt fyrir sjúkrahúsið heldur fá sérfræðingar þarna aukaborgun. Var það ætlunin, hæstv. heilbrrh.? Það er meira að segja svo langt gengið að á meðan hjúkrunarfræðingur svæfir sjúklinginn er læknirinn jafnvel að reikna út hvað hann fær mikið fyrir þetta ferliverk. Var þetta ætlunin hæstv. ráðherra? En það vill svo til að það eru margir læknar sem hafa svo mikla andstyggð á þessari reglugerð að þeir nýta hana ekki. Ég er hér með dæmi um t.d. sjúkling sem fór í aðgerð sem flokkast undir svokallað ferliverk. Hann fór á sjúkrahús, borgaði fyrir aðgerðina 14.000 kr. en lagðist síðan inn. Það er allt í lagi samkvæmt þessari reglugerð. Það er hægt að liggja inni einn sólarhring. Það er eðlilegt. Þrátt fyrir það rukka læknar á fullum launum extra fyrir þessa aðgerð. Það er óeðlilegt. Í hvítbókinni er talað um að skilja á milli einkareksturs og starfa lækna á sjúkrahúsum. Þetta eru mikil öfugmæli því hér er verið að rugla þessu saman, hæstv. heilbrrh. Ég vona að í þeirri endurskoðun sem enn á eftir að fara fram skoði hæstv. heilbrrh. þetta. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrrh. hvað það hefur sparað að loka Fæðingarheimilinu og hvað örtröðin á fæðingardeildinni hefur kostað. Hvað hefur hún kostað í aukavöktum o.s.frv.? Það er rétt að hæstv. heilbrrh. skoði það. Að vísu sagði hæstv. heilbrrh. að hann hefði ekki búist við svo mörgum fæðingum sem orðið hefur. Það fannst mér nokkuð merkilegt en hann lokaði eins og menn muna Fæðingarheimilinu til að koma í veg fyrir tvíverknað í fæðingum. Tíma mínum er að ljúka hér en það er margt ósagt. Virðulegi forseti. Ég fullyrði að enginn málaflokkur er jafnviðkvæmur fyrir sveiflum og illa ígrunduðum breytingum eins og heilbrigðismálin. Það hefur hingað til verið sátt um það í þjóðfélaginu að allir geti nýtt sér heilbrigðisþjónustuna án tillits til efnahags. Þessi mikilvæga samtrygging hefur verið brotin á bak aftur. Verkefni dagsins er að kveða þennan verðbólgudraug niður sem skapast hefur í heilbrigðismálum með vandaðri og faglegri vinnubrögðum en hér hafa átt sér stað undanfarið.

Virðulegi forseti. Á undanförnum missirum hafa átt sér stað miklar umræður um heilbrigðismál, bæði hér á hinu háa Alþingi sem og úti í þjóðfélaginu. Það verður ekki svo fjallað um breytingar sem átt hafa sér stað í heilbrigðiskerfinu að ekki verði vikið almennt nokkrum orðum að efnahagsmálum. Þegar ríkisstjórn Davíðs Oddssonar tók við völdum fyrir tæplega tveimur árum setti hún sé það sem höfuðmarkmið að takast á við halla í ríkisfjármálum sem frekar hefur verið regla en undantekning sl. áratug og þó lengra væri litið til baka. Það er synd og skömm að hvort sem verið hefur í góðæri eða við lakari efnahagsskilyrði hefur stjórnvöldum ekki tekist að hemja gjöld innan þess ramma sem tekjur hafa markað. Það þarf ekki að leita langt til að sjá hverjar afleiðingar slík óstjórn efnahagsmála kann að hafa í för með sér. Raunar er það svo að flest vestræn ríki búa um þessar mundir við kreppu í efnahagsmálum borið saman við þann uppgang og hagvöxt sem átt hefur sér stað síðustu áratugi. Víðast hvar leita menn leiða til að draga úr halla í ríkisfjármálum. Stærstu tíðindin af þeim vettvangi koma þessa dagana frá Bandaríkjunum þar sem nýkjörinn forseti, sem mér skilst að sé framsóknarmaður, flutti stefnuræðu sína í síðustu viku. Þar sagði Clinton m.a., með leyfi forseta: ,,Ef við áræðum ekki að hefjast handa við að byggja upp framtíð okkar og hætta lántökum þá erum við að hörfa á vit margra ára samdrátta og stöðnunar.`` Þetta eru ekki ný sannindi, a.m.k. ekki fyrir okkur Íslendinga. Þannig hefur ríkisstjórn Davíðs Oddssonar haldið á spilunum og bent á að ekki verði lengra gengið í erlendum lántökum sem ekki skila þjóðarbúinu arði. Hins vegar hafa menn leitast við að finna leiðir til að opna fyrir erlenda fjárfestingu hér í landi. Það hefur reyndar verið afar sérstætt að fylgjast með því í gegnum tíðina hversu íslenskir stjórnmálamenn hafa verið andvígir erlendum fjárfestingum þó svo andstaðan fari e.t.v. nokkuð dvínandi. Óttinn virðist hafa falist í því að eigendur fjármagnsins kynnu að hafa af því nokkurn arð sem ýmsum virðist hin mesta óhæfa. Helst hefur virst sem erlent fjármagn væri af hinu illa nema við fengjum að greiða af því vexti. Efnahagsaðgerðir Bills Clintons byggjast fyrst og fremst á fernu: Í fyrsta lagi niðurskurði í ríkisútgjöldum. Í öðru lagi skattahækkun á tekjum yfir 30.000 dollara. Í þriðja lagi að takast á við útgjaldavanda í heilbrigðiskerfinu. Í fjórða lagi í baráttu við atvinnuleysið. Þetta heitir á máli Bandaríkjamanna bylting til umbóta í efnahagsmálum. Hér á Íslandi eru aðgerðir af þessum toga hins vegar kallaðar árásir á hag landsmanna, stríðsyfirlýsingar og annað í þeim dúr sem frekar minnir á atburði á ófriðarsvæðum, svo sem í fyrrum Júgóslavíu. Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hefur gætt mikillar sjálfvirkni í útgjöldum til heilbrigðismála. Þannig hafa útgjöldin stöðugt vaxið umfram verðbólgu hvað þá heldur tekjur ríkissjóðs. Við slíkt verður ekki unað enda ekkert lögmál að þjónusta heilbrigðiskerfisins batni með auknum útgjöldum einum saman. Þannig er talið að bandaríska heilbrigðiskerfið sé það fjárfrekasta í veröldinni á sama tíma og þjónustan er í molum. Á undanförnum árum hafa heilbrigðisyfirvöld séð hvert stefndi og haft uppi nokkrar tilraunir til að ná tökum á útgjaldaaukanum. Þær tilraunir hafa meira og minna runnið út í sandinn vegna þess að vilja hefur skort til að taka á fjármálum ríkisins í heild og öðrum og óskynsamlegri ráðum beitt sem hafa haft það í för með sér að hið opinbera er að greiða 10,5 milljarða í vexti af lánum á þessu ári. Sú upphæð er nálægt því að vera 65% af þeim fjármunum sem ríkið ver til rekstrar sjúkrastofnana á þessu ári. 10.500 millj. er u.þ.b. fjórðungur þess fjár sem varið er til heilbrigðis- og tryggingamála á þessu ári. Það er fróðlegt að huga að heildarútgjöldum til heilbrigðis- og tryggingamála undanfarin fjögur ár. Árið 1990 var 40,55% af heildarútgjöldum ríkisins varið til heilbrigðis- og tryggingamála. Árið 1991 og 1992 var hlutfallstalan 40,7% og 40,13%. Svo ber hins vegar við að á þessu ári er 41,57% af heildarútgjöldum ríkisins varið til þessa málaflokks. Þetta er árásin sem gerð er á hag sjúkra, öryrkja og aldraðra í þjóðfélaginu. Þannig verjum við tæplega 176 þús. kr. á þessu ári á hvern einstaklinga í landinu til heilbrigðis- og tryggingamála. Á síðasta ári náðist mikilvægur árangur við að draga úr kostnaði í heilbrigðiskerfinu. Verulegur sparnaður náðist fram í rekstri sjúkrastofnana með sameiningu og ýmiss konar hagræðingu. Það gekk þvert á marga og mikla spádóma að þjónustan minnkaði ekki heldur varð um fjölgun á aðgerðum að ræða og skilvirkni varð meiri. Starfsfólk og stjórnendur sjúkrastofnana eiga heiður skilinn fyrir vaska framgöngu í þeim efnum. Það sem mestur styrr hefur staðið um á síðustu vikum og mánuðum er hækkun á lyfjakostnaði einstaklinga. Því er ekki á móti mælt að hækkanir hafi átt sér stað. Þess hefur þó ávallt verið reynt að gæta að þeim sé hlíft sem mest þurfa á lyfjum að halda. Það fer hins vegar ekki hjá því að þegar viðamiklar breytingar eru gerðar í viðkvæmum málaflokki sem þessum skjóta upp kollinum dæmi sem menn sáu ekki fyrir þrátt fyrir mikinn vilja. Hæstv. heilbrrh. hefur ítrekað lýst því yfir að hann muni gera breytingar í slíkum tilvikum sem upp kunna að koma. Aðgerðir hæstv. heilbrrh. í lyfjamálum hafa langt í frá miðað eingöngu að því að auka kostnaðarhlutdeild sjúklinga í lyfjakostnaði. Náðst hefur árangur í notkun ódýrari lyfja sem skila sama árangri og auk þess hefur álagning lækkað. Því miður heyrðist lítið um stuðning almennings í landinu og stjórnarandstöðu við baráttu heilbrrh. fyrir lækkun álagningar á lyf sem varð að dómsmáli eins og kunnugt er þegar lyfjaheildsalar stefndu ráðherra fyrir dóm. Það mál vannst og við það sparast á þriðja hundrað milljónir í útgjöldum. Auk þess er væntanlegt eins og fram hefur komið á næstu dögum frv. um lyfjadreifingu sem fjallar um að einokun verði aflétt og frjálsræði verði aukið í lyfjadreifingu. Ég hef mikla sannfæringu fyrir því að verði frv. að lögum muni hagur samfélagsins og neytenda batna til muna hvað varðar lyfjakostnað. Það er hins vegar nokkuð ljóst að frv. mun eiga sér harða og sterka andstæðinga og fyrst og fremst þá sem fá notið einokunarinnar í dag. Virðulegi forseti. Ef ekki hefði verið brugðist við vandanum varðandi útgjöld til lyfjamála hefði kostnaðurinn á síðasta ári numið um 3,3 milljörðum kr. í stað 2,6 milljarða eins og raunin varð. Miðað við þá sjálfvirkni útgjalda sem verið hefur undanfarin ár í þessum málaflokki má ætla að kostnaður ríkisins hefði numið 3,7 milljörðum á þessu ári hefði ekkert verið aðhafst. Slíkan sjálfvirkan vöxt útgjalda á sama tíma og tekjur minnka getur hið opinbera ekki leyft sér fremur en heimilin í landinu geta leyft sér að auka útgjöld á samdráttartímum. Nokkuð hefur borið á því í umræðum að gagnrýnt hefur verið að ekki sé tekið á þeim starfsmönnum í heilbrigðiskerfinu sem sagðir eru skammta sér laun að eigin vild. E.t.v. er nokkuð ofsagt í þeim efnum. Ég gat um það fyrr í ræðu minni að náðst hefði fram nokkur lækkun álagningar á lyf og frv. til að brjóta upp einokunarkerfið í lyfjadreifingu. Þá fékkst heimild í lögum um áramótin til að koma á svonefndu tilvísanakerfi sem vonandi mun leiða til sparnaðar við sérfræðilækningar. Ríkisendurskoðun hefur vakið athygli á því í nýlegri skýrslu að þörf sé að koma á stimpilklukkukerfi við sjúkrastofnanir þar sem gróf könnun bendir til að margir sérfræðingar vinni óeðlilega mikil störf utan spítalanna. Átak var hafið á Ríkisspítölum í því efni en nokkuð skortir á að tekist hafi að framfylgja skráningu. Það er verkefni stjórnenda og stjórnar spítalanna að koma þeim málum í viðunandi horf. Virðulegi forseti. Tími minn leyfir ekki mjög langt mál við þessa umræðu. Þannig gafst ekki tóm til að víkja að kostnaði við læknisþjónustu og fleira. Af nógu er að taka enda vega heilbrigðis- og tryggingamál langþyngst í útgjöldum ríkisins og eru jafnframt sérlega viðkvæmur málaflokkur. Þess vegna er eðlilegt og nauðsynlegt að þau málefni séu í stöðugri endurskoðun og athugun. Við versnandi hag þjóðarbúsins er því enn meiri nauðsyn en ella að huga vel að. Þess ber þó ávallt að gæta að byrðum sé jafnað á sem réttlátastan hátt. Það eru þau sjónarmið sem hæstv. heilbrrh. á að hafa og hefur haft að leiðarljósi við vanþakklát skylduverk sín.

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig ástæða til þess fyrir þingmenn og ráðherra Alþfl. að gagnrýna þjóðina um þessar mundir og flytja ræður um það að þjóðin sé sérstaklega vanþakklát einmitt í dag. Það er alveg óhætt að sjá því föstu að þjóðin er ekki sérlega þakklát í garð Alþfl. samkvæmt skoðanakönnun Félagsvísindastofnunar. Það er fróðlegt finnst mér að hlýða á ræður hv. þingmanna og hæstv. ráðherra Alþfl. með hliðsjón af því að maður hefði kannski haldið að þessir þingmenn og ráðherrar hefðu eitthvað lært af þeim niðurstöðum sem nú birtast um viðhorf þjóðarinnar til vinnubragða þeirra. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að óvinsældir ríkisstjórnarinnar meðal þjóðarinnar eiga fyrst og fremst rætur að rekja til fyrirgangsins og flumbrugangsins í heilbrigðismálum. Það hefði þess vegna verið eðlilegt að hæstv. heilbrrh. og hv. formaður heilbr.- og trn. hefðu einmitt á þessum degi látið í það skína, þó ekki sé meira sagt, að eitthvað hefði kannski mátt betur fara í örlitlum efnum, þó ekki stór væru, í stjórnartíð Sighvats Björgvinssonar, hæstv. heilbrrh. Það kom hvergi fram. Það er með öðrum orðum bersýnilegt að þeir ætla að halda áfram á sömu braut enda hefur forusta Alþfl. reyndar sagt að eftir því sem fylgi Alþfl. mælist minna sé Alþfl. bersýnilega á réttari braut og samkvæmt því þá óskaði ég þeim velfarnaðar á sömu braut með hliðsjón af fylgi Alþfl. en ekki með hliðsjón af velferð íslensku þjóðarinnar.  Virðulegi forseti. Í þessari umræðu hefur mjög margt komið fram varðandi heilbrigðismál og kostnað þeirra vegna. Ég ætla ekki að bæta þar mjög miklu við en ég ætla að benda á nokkur atriði sem hafa komið fram í málflutningi hæstv. ráðherra og ríkisstjórnar nú og að undanförnu sem hafa reynst vera röng. Í fyrsta lagi hefur hæstv. heilbrrh. aftur og aftur sagt á Alþingi að allar áætlanir í þessum efnum hafi staðist. Hér á borði þingmanna er bók sem flytur mikil tíðindi og segir okkur allt aðra sögu heldur en þá sem hæstv. heilbrrh. hefur verið að segja enda er bókin rauð þó hún sé gefin út af hæstv. fjmrh. Í þessari bók kemur það fram á bls. 29 að áætlanir um lyfjakostnað ríkisins á síðasta ári fóru 490 millj. fram úr áætlun. --- 490 millj. Áætlanir um lækniskostnað fóru á síðasta ári 300 millj. fram úr áætlun. Að áætlanir um tannréttingakostnað fóru 140 millj. fram úr áætlun. Að áætlanir um tannlækningakostnað fóru 155 millj. fram úr áætlun og að áætlanir um daggjaldakostnað fóru 200 millj. fram úr áætlun á síðasta ári. Samtals fóru þessir liðir fram úr áætlun 1.087 millj. kr. eða 12%. Og hvað segir fjmrh. í þessu riti, þessum vitnisburði sannleikans sem er rauður? Hann segir, með leyfi forseta: ,,Árangurinn varð ekki eins og til var ætlast.`` Með öðrum orðum: Fullyrðing heilbrrh. að áætlanir hans og hans starfsmanna hafi staðist er hrakin í þessu riti fjmrn. Í öðru lagi er það fullyrt af heilbrrh. aftur og aftur, m.a. í ræðum í dag, að heilbrigðiskerfið á Íslandi sé eitt það dýrasta í heimi. Það hefur aftur og aftur verið hrakið, m.a. af landlækni sem í grein í Morgunblaðinu í síðustu eða næstsíðustu viku benti á að kostnaður við heilbrigðisþjónustu á Íslandi væri stórkostlega ofmetinn af því að inni í tölunum er hvers konar kostnaður sem erlendis er færður sem félagslegur kostnaður. Þessar upplýsingar heilbrrh. sem hann tönnlast á og endurtekur í þessum bæklingi eru líka rangar. Það er í þriðja lagi fullyrt af hæstv. heilbrrh. að sérstaklega mikill árangur hafi náðst í sparnaði á lyfjum. Hv. 4. þm. Suðurl., Margrét Frímannsdóttir, hrakti það mjög eftirminnilega áðan. Það var sérstaklega eftirminnilegt vegna þess að sú ræða var flutt beint ofan í ræðu hæstv. heilbrrh. Í ræðu hæstv. heilbrrh. kom fram að sparnaðurinn hefði verið hvorki meira né minna en 1.200 millj. kr. á tveimur árum --- niður í hvað og frá hverju? Jú, frá því sem ella hefði verið ef ekkert hefði verið að gert. Samkvæmt þessari hundalógík má auðvitað fullyrða á sama hátt að kostnaður við lyf að óbreyttu yrði um aldamótin ekki 3 milljarðar heldur 10 milljarðar. En auðvitað lá það fyrir, m.a. í tíð fyrrv. hæstv. heilbrrh. að á þessum málum var tekið og niðurstaðan er sú að kostnaður við lyf hækkaði á síðasta ári en lækkaði ekki. Samkvæmt upplýsingum Ríkisendurskoðunar sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir flutti áðan, þá fer kostnaðurinn á árinu 1991 úr 2.501 millj. kr. í 2.764 millj. kr., hann hækkar í rauntölum um 10,5%. Þar með er fyrsta síðan sem ég hef skoðað í þessum bæklingi frá heilbrrn. dæmd röng. Ef bæklingurinn er allur svona þá skora ég á heilbrrh. og aðstoðarmann hans sem situr hér til hliðar að afturkalla þennan snepil sem er væntanlega gefinn út á kostnað almennings og væri reyndar fróðlegt að reikna það út hvað allt bröltið, útgáfan, fundirnir, auglýsingarnar og annað hefur kostað í yfirvinnu og prentunar- og auglýsingakostnaði í heilbrrn. Í fjórða lagi er rangt staðið að þessum vinnubrögðum öllum af hálfu ráðuneytisins. Í stað þess að laða heilbrigðisstéttirnar til samstarfs er ráðist að þeim. Dæmi má nefna í því sambandi einstakar stofnanir eins og St. Jósefsspítala. Muna menn eftir atlögunni að St. Jósefsspítala? Muna menn eftir atlögunni að Kristnesspítala? Muna menn eftir atlögunni að Landakoti? Muna menn eftir atlögunni að forstöðumönnum elliheimilanna í landinu sem væru allir saman þjófar ef taka mætti það trúanlegt sem hæstv. heilbrrh. hafði sagt? Það er rangt að þessu staðið og þess vegna er árangurinn með öðrum hætti en ella hefði getað orðið, vegna þess að það er rangt hjá hæstv. heilbrrh. að þjóðin vilji út af fyrir sig ekki spara í þessum efnum. Menn vilja spara en menn vilja að það sé tekið á því með allt öðrum hætti. Það er í fimmta lagi rangt sem kom fram hjá hæstv. heilbrrh. og hæstv. forsrh. sem hafði svo mikið við að tala um heilbrigðismál. Og fjallið tók jóðsótt og það fæddist mús. Það fæddist mús, óskaplega ræfilsleg. Vegna þess að auðvitað er það þannig, virðulegi forseti, að það hefur dregið úr þjónustu og þjónustan hefur versnað. Vita menn ekki hvernig þjónustan er á fæðingardeildinni á Landspítalanum um þessar mundir? Vita menn ekki að ástandið þar er þannig að þar gerist það í stórum stíl að það verður að leggja konurnar á ganga eftir fæðingar og það hefur ekki gerst um langt árabil? Auðvitað hefur þjónustan versnað. Auðvitað hefur þjónustan versnað þó svo það fólk sem hér um ræðir hafi lagt mjög mikið á sig til þess að gera hlutina eins góða og mögulegt er. Hæstv. heilbrrh. nefnir tölur um það að aðgerðum hafi fjölgað. Já, þeim hefur fjölgað. En af hverju hefur þeim fjölgað? Fyrst og fremst vegna stórfelldra tæknibreytinga af ýmsu tagi. T.d. er fyrirsjáanlegt að aðgerðum á Landspítalanum mun á næsta ári fjölga verulega, ekki vegna þess að heilbrrh. sé svo snjall að reka fólkið áfram. Nei, heldur vegna þess að þar verður tekin upp ný tækni, tæki sem heitir steinbrjótur og verður notað með sérstökum hætti og með fjölda aðgerðum. Aðgerðum hefur líka fjölgað vegna þess að það hafa verið teknar upp svokallaðar fimm daga deildir í verulegum mæli. Aðgerðum hefur líka fjölgað vegna þess að nú nota menn allt aðra tækni en áður var við gallsteinauppskurði svo að ég nefni dæmi. Og staðreyndin er sú að ef litið er yfir nokkurra ára sögu heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi hefur aðgerðum jafnt og þétt verið að fjölga og legutími hefur jafnt og þétt verið að styttast. Þess vegna er þetta ekki vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar heldur þrátt fyrir þær að menn hafa getað haldið þjónustunni sæmilegri víða þó hún sé lakari víða í heilbrigðiskerfinu. Því miður er það þannig og það vita þeir sem eru að veita þjónustuna, hjúkrunarfræðingar, sjúkraliðar, læknar, sjúkraþjálfarar. Að lokum er það auðvitað svo, virðulegi forseti, að það er rangt að ætla sér að reka stefnu í heilbrigðismálum núna sem tekur mið af sömu forsendum og gert var fyrir mörgum árum, fyrst og fremst vegna þess að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar hefur haft það í för með sér að hér er um að ræða stórfellt atvinnuleysi. Það er rangt sem hæstv. forsrh. sagði að enginn þyrfti að neita sér um þjónustu vegna lélegs efnahags, það er rangt. Ég veit sjálfur um fjölmörg dæmi um einstaklinga, t.d. einstæðar mæður, reyndar svipað tilvik og hv. þm. Ingibjörg Pálmadóttir nefndi, einstæðar mæður sem hafa ekki haft efni á því að fara með börnin sín í þá aðgerð sem nauðsynleg er vegna eyrnasjúkdóma. Ég gæti nefnt fleiri slík dæmi. Það liggur þannig að það eru þúsundir Íslendinga í dag sem hafa ekki efni á því að fara til læknis jafnvel þó að þjónustan kosti í hverju viðviki ekki nema 500 kr. eða 1.000 kr. eða 2.500 kr. Það er til svo fátækt fólk á Íslandi í dag að það hefur ekki efni á þessum hlutum. Þess vegna er það auðvitað umfram allt rangt að reka stefnu í heilbrrn. sem er ekki heilbrigðisstefna heldur ríkisfjármálastefna í þrengsta skilningi þess orðs. Það vantar stefnu í heilbrigðismálum sem ver það kerfi sem við höfum verið að byggja upp á undanförnum árum.

Þingmaðurinn er búinn með þann tíma sem Alþb. var úthlutað.

Virðulegi forseti. Ég vil ekki ganga á tíma annarra. Ég hélt að klukkan yrði sett hér á mig og ég sá að hún var unaðslega róleg, en ég skal senn fara að ljúka máli mínu og segja það að lokum að á undanförnum áratugum hefur verið góð samstaða um stefnu í heilbrigðismálum á Íslandi í grófum dráttum. Í heilbrrn. hafa setið ráðherrar úr öllum flokkum nema frá Samtökum um kvennalista og í rauninni hafa menn haft samstöðu um grundvallaratriði stefnunnar þangað til núna. Nú er ekki verið að reka stefnu á sömu forsendum velferðar og jafnaðar og áður. Það er það hættulega. Nú þarf að mynda samstöðu um nýja stefnu í heilbrigðismálum sem byggist á forsendum jafnaðarstefnunnar og það er bersýnilegt að núv. heilbrrh. er ekki fær um að framkvæma þá stefnu þó hann komi frá flokki sem kennir sig við hana.

Hæstv. forseti. Sú þróun sem hefur átt sér stað í heilbrigðisþjónustu nú á allra síðustu árum hefur verið afar ánægjuleg. Aðgerðir og lyfjagjafir halda nú niðri eða lækna sjúkdóma sem áður voru óviðráðanlegir og það má heldur ekki gleyma að nefna að við erum svo lánsöm að búa við einhverja bestu heilbrigðisþjónustu í heimi. En það er ekki einungis tæknilega eða læknisfræðilega hliðin sem hefur breyst. Það hafa orðið miklar breytingar á formi þjónustunnar, þ.e. að þjónustan sjálf við þessar framfarir hefur krafist breytts eða annars starfsumhverfis sem í flestum tilvikum hefur einnig verið jákvætt hvað snertir sjúklinga. Sjúklingar liggja nú yfirleitt skemur á sjúkrahúsum eins og fram hefur komið hér í dag og eru meðhöndlaðir utan þeirra. Aðgerðir sem áður þótti nauðsynlegt að gera innan sjúkrahúsanna eru nú gerðar utan þeirra og sjúkdómar sem áður kröfðust aðgerða eru meðhöndlaðir með lyfjum þannig að sjúklingurinn missir vart úr vinnudag. En breytingar hafa einnig orðið á upplýsingastreymi til sjúklinga. Nú veit fólk mun meira en áður um sjúkdómseinkenni, hvernig bregðast skal við þeim og ekki síður hvaða nýjustu ráð eru tiltæk. Því gerir fólk mun meiri kröfur til skjótrar og góðrar lækningar og meðhöndlunar og til þess sé notuð nýjasta tækni. Þessar breytingar eru eins og ég sagði áðan ánægjulegar því að þær lengja lífið og þær létta lífið. En slíkum breytingum fylgir einnig breyting á kostnaði við heilbrigðisþjónustu og sá kostnaður sem við mælum er útlagður kostnaður vegna þjónustunnar og sá kostnaður hefur aukist gífurlega síðustu árin jafnvel þótt ýmis ný form á heilbrigðisþjónustu, svo sem meðhöndlun utan spítala, hafi dregið úr þeirri kostnaðaraukningu sem orðið hefði ef öll fyrri þjónusta hefði haldið áfram innan sjúkrahúsanna. Það er ljóst að sú þjónusta sem nú er veitt utan sjúkrahúsa er mun hagkvæmari og ætti að velja þá leið hvenær sem slíkt er tæknilega mögulegt. Þess vegna verður að gæta þess að greiðslukerfi fyrir utan spítalaþjónustu hafi ekki óhagstæð áhrif á þessa jákvæðu þróun. En einu gleymum við oft í umræðunni og það er sá hagnaður sem skapast í þjóðfélaginu við það að geta nú læknað og meðhöndlað fólk á besta aldri og haldið því úti í atvinnulífinu. Við minnumst oft á tilfinningalegu hliðina sem tengist björgun mannslífa. Það er vinsælt að tala um þá hlið. En við skirrumst við að ræða þá fjárfestingu sem glatast er fólk á besta aldri leggur ekki lengur hönd á plóg í þjóðarframleiðslunni. Þessi þáttur er sjaldnast mældur og þrátt fyrir að ég bendi nú oft á þennan gleymda en jákvæða þátt, þá verðum við þó að viðurkenna að það er staðreynd að öll þau miklu úrræði sem við höfum nú til lækninga eru að verða okkur ofviða fjárhagslega. Við sjáum fram á að ef við ekki stöldrum við og leitum hagkvæmustu leiða til að viðhalda heilbrigði, þá muni kostnaðurinn aukast og jafnvel út í hið óendanlega. Þetta er sú hlið sem snúið hefur að ríkisvaldinu og er nú alls staðar reynt að snúa kostnaðarþróuninni við með öllum tiltækum aðhaldsleiðum, þó án þess að slíkt komi niður á heilbrigðisþjónustunni sjálfri eða mismuni fólki í þeim efnum. Ríkisvaldið hefur veitt aðhald, m.a. með því að festa það fjármagn sem fer til heilbrigðisþjónustu og beita þannig flötum niðurskurði til heilbrigðisstofnana. Þessi leið hefur verið farin nú í rúman áratug hér á landi og með misjöfnum árangri. Tel ég að ýmislegt hafi staðið árangri fyrir þrifum. Lítið hefur gerst í innra skipulagi stofnananna, m.a. hvað snertir hvatningu og umbun vegna jákvæðs árangurs. Þá má einnig nefna staðnað ráðningarkerfi og launakerfi opinberra starfsmanna sem ekki gefur tilefni til sveigjanleika í takti við framþróun. Enn fremur vil ég halda því fram að fjármögnunarkerfi til sjúkrahúsa sem unnið hefur verið eftir fram til þessa hafi gengið sér til húðar. Við ákvörðun fjárframlags er nauðsynlegt að taka mun betur tillit til þeirrar ,,framleiðslu`` sem þar fer fram, ef ég má leyfa mér að nota það orð um starfsemi sjúkrahúsa. Aukin eftirspurn eftir sérfræðilæknisþjónustu utan sjúkrahúsa er ekki eingöngu skrifuð á tækniframfarir og möguleika til að lækna utan sjúkrahúsa. Þegar sjúkrahúsin hafa þurft að spara hefur að sjálfsögðu verið lögð áhersla á að leggja inn eingöngu þá sem nauðsynlega þurfa á sjúkrahúsvist að halda. Hinum hefur verið sinnt utan sjúkrahúsa. Þetta er ein af meginskýringunum á aukinni sérfræðiþjónustu utan sjúkrahúsa en eins og ég hef áður nefnt úr þessum ræðustól, þá nemur svokölluð klínísk sérfræðiþjónusta aðeins 3% af heildarútgjöldum til heilbrigðisþjónustunnar. Sjúkrahúsaþjónustan tekur hins vegar til sín yfir 50% af kostnaðinum. Í umræðu um sérfræðiþjónustu utan sjúkrahúsa hefur verið mikið talað um opinn krana, að aðgangur að þessari þjónustu sé algerlega óheftur og það að öllum sérfræðingum sé í raun heimilt að skrifa reikning á Tryggingastofnun. Það sem er hvað sérkennilegast í þessari umræðu er að hún ber keim af eins konar áburði á þessa aðila um ábyrgðarleysi og jafnvel hirðuleysi um þann kostnað sem hlýst af heimsókn til þeirra. Ég vil alls ekki taka undir slík ummæli. Auðvitað finnast svartir sauðir í öllum fjárhúsum. En alhæfing í þessu efni er vægast sagt óraunhæf. Hins vegar vil ég í þessari umræðu leggja áherslu á valfrelsi einstaklingsins í heilbrigðisþjónustu. Í dag skoðast valfrelsi sjálfsögð mannréttindi og er slíkt stefna ýmissa aðila. M.a. vil ég vísa til EB og OECD sem hafa það á stefnuskrá sinni að sú regla sé í heiðri höfð og jafnvel í auknum mæli að lögð sé áhersla á valfrelsið og vil ég vísa sömuleiðis til 85. gr. Rómarsáttmálans. Því vil ég vara við mismunun eða ofstýringu sjúklingaflæðis í heilbrigðisþjónustu. Eins og ég nefndi hér að framan hafa stórstígar framfarir í lyfjafræði gefið bæði möguleika á lækningu og meðhöndlun utan sjúkrahúsa og ekki síst hafa ný lyf linað óþægindi fjölmargra sem fram til þessa tíma máttu þola ævilöng óþægindi vegna krankleika. Í almannatryggingakerfi okkar hafa þessar framfarir þýtt gífurlega aukinn kostnað en eins og áður er sagt eru engar mælingar á þeim hagnaði sem fengist hefur vegna þessara framfara. Mikil gagnrýni hefur komið fram undanfarið á stjórnun lyfjakaupa og lyfsölumála. Vissulega hefur talsvert af þessari gagnrýni átt rétt á sér, enda sýnir árangur undanfarandi ára að á þessum málum mátti taka. Það er tiltölulega stutt síðan reynt var að taka markvisst á kostnaðarreikningum í heilbrigðiskerfinu, bæði hér á landi og erlendis. Þær leiðir sem helst hafa verið notaðar á flestum stöðum eru flatur niðurskurður af hálfu ríkis og breyttir samningar við þá aðila sem starfa sjálfstætt og senda reikninga til ríkisins. Minna hefur verið gert af því að auka kostnaðarmeðvitund innan heilbrigðisstétta, hvað þá heldur sjúklinga. Allt fram til þessa hefur mér fundist að í aðhaldsaðgerðum hafi verið tekið mið af því mynstri í heilbrigðisþjónustu sem tíðkaðist hér áður fyrr en minna horft til framtíðarþróunar í tækni og upplýsingum til almennings, þ.e. hver framtíðareftirspurnin verður og hvernig hún verður. Það er ljóst að fólk mun halda áfram að óska eftir bestu og fullkomnustu heilbrigðisþjónustu. Læknar munu ekki í sama mæli og áður ákvarða um magn og gæði þjónustunnar. Sjúklingarnir munu hafa ákveðnari skoðanir hvað snertir eigin óskir. Þess vegna hefur verið nauðsynlegt að auka þekkingu almennings á hvernig kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu verður til. Slíkt hefur einnig verið gert með því að auka greiðsluþátttöku sjúklinga vegna þjónustunnar. Þessi breyting hefur haft þau áhrif að umræða um kostnaðinn hefur aukist gríðarlega meðal almennings og læknar hafa í ríkari mæli en áður hugað að kostnað áður en meðferðarúrræði eru valin. Þessi háttur hefur sérstaklega verið gagnrýndur að undanförnu, einkum hafa heyrst háværar raddir frá verkalýðsfélögum. Það er mikilvægt að allir landsmenn eigi jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustunni en ekkert síður er vert að undirstrika að þeim sem oft þurfa að leita heilbrigðisþjónustu sé ekki íþyngt um of með þjónustugjöldum, þ.e. að þök þjónustugjalda séu raunhæf í allri heilbrigðisþjónustu hvort heldur er um að ræða þjónustu á lækningastofu eða ef um lyfjakaup er að ræða. Ég hef áður lýst því yfir að ég styðji hlutfallsgreiðslufyrirkomulagið og ég tel brýnt að það fyrirkomulag sé sanngjarnt þannig að það komi ekki í veg fyrir að fólk geti sótt sér nauðsynlega þjónustu. Breytingar innan heilla málaflokka hvort heldur eru stjórnunarlegar eða fjárhagslegar eru erfiðar. Þegar upp er staðið má telja eðlilegast að hinn almenni kjósandi ætti að hafa síðasta orðið um slíkar breytingar. Þess vegna mun ég styðja og hvetja til umræðu og breytinga á svo viðkvæmum málaflokki sem heilbrigðisþjónustan er. Heilbrigðismálin hafa þá sérstöðu að það er erfitt að kippa að sér hendinni eða loka pyngjunni til þessa málaflokks þó að landsframleiðslan minnki. Menn hætta ekkert að veikjast þótt þorskurinn sýni sig ekki. Þess vegna ber alvarlega að íhuga aðskilnað eða sérgreiningu framlaga til þessa málaflokks frá öðrum málaflokkum. Þannig mætti betur aðgreina og velja á milli t.d. framlaga til jarðgangagerðar eða aukningar á framlagi eða öllu heldur iðgjaldi til heilbrigðistrygginga. Þannig endurspeglast betur vilji þjóðarinnar til útgjalda, samdráttar eða aukningar til heilbrigðisþjónustu.

Virðulegur forseti. Það kom nú upp í huga mér þegar forsrh. kom í pontu áðan og tók til máls um heilbrigðismálin að þau tíðkuðust nú hin breiðu spjótin. Mér vitanlega hefur forsrh. ekki verið mjög afskiptamikill um slík málefni hér á þinginu né önnur málefni og mér sýnist því að nýjustu fréttir af niðurstöðum skoðanakannana um fylgi flokkanna bendi til þess að það sé heldur erfitt á ríkisstjórnarbænum núna þegar ekki aðeins forsrh. heldur líka Sigbjörn Gunnarsson, hv. 7. þm. Norðurl. e., og Lára Margrét Ragnarsdóttir, 13. þm. Reykv., koma hér og hlaupa í vörn fyrir heilbrrh. eftir að hann hefur leikið af sér í hverri stórsóknarfórninni á fætur annarri. Ég held að það þurfi engum að blandast hugur um það að það er greinilega erfiður búskapurinn á ríkisstjórnarbænum núna. En það er auðvitað ekkert auðvelt hlutskipti sem heilbrh.- og trmrh. hefur fengið í þessari ríkisstjórn sem er það að halda aftur af útgjaldaaukningunni í heilbrigðiskerfinu, ég held að það sé öllum ljóst og þarf svo sem hvorki ráðherra né þessa þingmenn til þess að benda á það. En núv. heilbrh.- og trmrh. er ekki sá eini sem hefur fengið þetta hlutskipti, hvorki hér á landi né í veröldinni allri því þetta er auðvitað hlutskipti sem menn glíma við í öllum löndum um þessar mundir. Hér hefur Clinton, nýkjörinn Bandaríkjaforseti, borið mjög á góma og verið oft til hans vitnað, en eins og allir vita var þetta eitt af stóru málunum í kosningabaráttu hans, að taka á heilbrigðismálunum í Bandaríkjunum, taka á því kerfi vegna þess að það kerfi er bæði dýrt og vont. Það er þá bæði spurningin um að reyna að draga þar úr útgjöldum og bæta þjónustu þess kerfis því að stór hluti Bandaríkjamanna fellur þar algerlega á milli skips og bryggju og fær litla sem enga þjónustu. En hvað hefur Clinton gert? Hann hefur boðað efnahagsráðstafanir og hann hefur skipað nefnd til þess að taka á heilbrigðismálunum og það undarlega hefur gerst að þrátt fyrir það að hann boði nú t.d. skattahækkanir, þá fær hann stuðning fólksins. Hann fær stuðning fólksins að því er virðist við þær aðgerðir og það er eitthvað allt annað en ríkisstjórnin og núv. heilbr.- og trmrh. tekst. Það furðulega er að eftir því sem maður heyrir í samfélaginu þá er mjög víðtækur stuðningur fyrir því að það þurfi að halda aftur af kostnaði í heilbrigðiskerfinu. Ég held að þingmönnum blandist ekkert hugur um það og almenningi blandist ekkert hugur um það að það þarf að reyna að halda aftur af þessum kostnaði. Það þarf að draga úr lyfjanotkun og þar með t.d. lyfjakostnaði, ekki bara vegna fjárhagslegra sjónarmiða heldur líka vegna þess að mikil lyfjanotkun er óæskileg út frá heilbrigðissjónarmiði. Ég held að það sé mjög víðtækur skilningur á þessu meðal almennings en samt sem áður tekst ráðherra ekki að fá fólk til liðs við sig í baráttu sinni við kostnaðaraukninguna í heilbrigðisþjónustunni og það er raunar alveg furðulegt miðað við þann víðtæka skilning sem ég held að sé. Segja má að ráðherra sé sérstaklega laginn við að fá fólk upp á móti sér. Það er nánast sama hvenær ráðherrann grípur til aðgerða eða hvað hann segir. Honum tekst alltaf að fá fólk upp á móti sér. Fyrir því eru að mínu mati ákveðnar ástæður og ég ætla að nefna þær nokkrar. Í fyrsta lagi eru það aðferðirnar sem ráðherra viðhefur, það er stjórnunarstíllinn sem ráðherrann hefur. Hann hagar sér eins og gamall patríark sem telur sig vita hvað öllum er fyrir bestu í samfélaginu. Ég heyrði í hádegisfréttunum í dag að það var verið að tala um Castro á Kúbu, hann væri orðinn svo geðillur og gerði ekkert annað en að skamma fólkið í landinu. Mér finnst að það megi nú segja svipaða sögu um marga ráðherra í þessari ríkisstjórn, þeir séu ansi stirðir orðnir á geðinu og gerðu ekkert annað en skamma fólkið fyrir heimsku þess og útgjaldaaustur. Ég var á ráðstefnu á vegum Kvennalistans um daginn þar sem var verið að fjalla um gæðastjórnun. Ég hef svo sem ekki mikið vit á því en mér heyrðist á því sem þar var sagt að heilbrrh. hefði a.m.k. mjög gott af að fara á námskeið í gæðastjórnun. Þetta er ein ástæða þess hvað honum gengur illa að fá fólk til liðs við sig. Önnur ástæða er hinar stöðugu breytingar sem verið að gera á lyfjareglugerðum og öðrum reglugerðum um heilbrigðisþjónustu. Fólk hefur engin tök á að henda reiður á sífelldum breytingum á kostnaði í heilbrigðiskerfinu. Hér hefur verið bent á það að það er verið að tala um mikilvægi stöðugleika í samfélaginu. En ef það er einhvers staðar ekki stöðugleiki þá er það á kostnaði í heilbrigðisþjónustu. Það hefur líka verið bent á það hér að ráðherra hefur fimm sinnum breytt lyfjareglugerðinni. Ráðherra afsakaði sig með því að tvisvar sinnum hefði hann verið að gera lagfæringu sem hefði átt að koma fólki til góða en ekki verið íþyngjandi. Það er vissulega rétt hjá ráðherranum. Hann gerði tvær lagfæringar. En af hverju þurfti hann að gera tvær lagfæringar stuttu eftir að sett var mikil og stór reglugerð? Það var vegna þess að reglugerðin var vanhugsuð. Breytingarnar voru vanhugsaðar. Ef menn hefðu tekið sér aðeins rýmri tíma í að skoða það sem þeir voru að gera hefðu þeir ekki þurft að gera tvisvar með skömmu millibili breytingar á reglugerðinni. Slíkar breytingar gera ekkert annað en að rugla fólk í ríminu. Það tapar algerlega áttum og skynjar ekki hvað er að gerast. Ég held að þingmenn hafi allir reynt það á eigin skinni, blaðamenn hafi reynt það líka á eigin skinni og ég veit að verkaýðsforkólfarnir hafa reynt það, að þeir eiga fullt í fangi með að setja sig inn í allar þessar breytingar og fá þó borgað fyrir að gera það. Hvað þá með allan almenning sem hefur takmarkaðan tíma og aðgang að upplýsingum og embættismönnum til að setja sig inn í málin? Ég held að það sé borin von að hægt sé að fá stuðning við aðgerðir sem almenningur ekki skilur. Ég ætla aftur að vitna til skattahækkana Clintons í þessu sambandi vegna þess að það er greinilegt að hann kemur því skilmerkilega frá sér, fær fólk til að skilja hvað það er sem hann vill gera og fær stuðning fólksins við það. Af þessu mætti heilbr.- og trmrh. læra nokkuð. Í þriðja lagi. Það sem veldur því hvað ráðherranum tekst illa að ná stuðningi fólksins er að fólki finnst eins og réttlætis- og sanngirnissjónarmið eigi undir högg að sækja hjá ríkisstjórninni og hjá ráðherranum í þeim aðgerðum sem gripið er til. Ég held að það sé almenn skoðun í þjóðfélaginu að þegar sjúkdóma eða slys beri að höndum eigi fólk að njóta góðrar þjónustu algerlega óháð efnahag. Þá eigi öryggisnetið í samfélaginu að grípa alla. Það er í rauninni algerlega óþolandi að sjá það að einstaklingur sem verður fyrir því t.d. að fá krabbamein, svo við tökum bara það dæmi, með öllum þeim andlega og líkamlega sársauka sem því fylgir, öllum þeim aukakostnaði sem fylgir því vegna vinnutaps, vegna erfiðara heimilishalds o.s.frv., skuli jafnframt verða fyrir auknum útgjöldum vegna sjúkdómsins sjálfs. En það verður hann samkvæmt þeim breytingum sem heilbr.- og trmrh. hefur staðið fyrir og eins og bent var á af fulltrúum BSRB og ráðherra hefur ekki hrakið. Þetta er ekki sanngjarnt og þetta er ekki réttlátt. Ég held að fólki sé nokkuð misboðið líka þegar heilbr.- og trmrh. líkir, má segja, læknisverki við viðgerð á sjónvarpi eins og hann gerði í sjónvarpi ekki alls fyrir löngu. Hann tók dæmi af því hvað maður þyrfti að greiða ef maður færi til læknis og síðan hvað maður þyrfti að greiða ef maður fengi sjónvarpsviðgerðarmann. Læknirinn og sjónvarpsviðgerðarmaðurinn eiga viðgerðarþáttinn sameiginlegan má kannski segja. Þeir eru báðir kallaðir til til að gera við ákveðinn hlut. En þegar þeirri samlíkingu sleppir eiga þeir afskaplega fátt sameiginlegt. Maður getur út af fyrir sig ákveðið að láta bara sjónvarpið vera bilað og horfa ekkert á það ef maður á ekki fyrir viðgerðinni og kalla ekkert á sjónvarpsviðgerðarmanninn. Það gegnir bara öðru máli um lækninn. Mig langar í því sambandi að vitna til fyrirlesturs sem Vilhjálmur Árnason heimspekingur hélt á vegum Rannsóknastofnunar í siðfræði um heilbrigðisþjónustuna. Þar segir Vilhjálmur Árnason, með leyfi forseta: ,,Heilbrigðisþjónusta er ólík flestum öðrum gæðum sem standa fólki til boða að því leyti að þeir sem hana nota gera það fremur af þörf en af duttlungum eins og persónulegum smekk eða skyndilegri löngun. Þörfin fyrir heilbrigðisþjónustu er almenn og nauðsynleg fyrir þá sem hennar leita til að þeir geti lifað og starfað í samfélaginu. Þannig er þörf manns fyrir staf til að styðjast við til gangs lífsþörf vegna þess að hann er nauðsynlegur til að bæta upp skerta tegundarbundna lífsstarfsemi. Hins vegar er þörf skíðamannsins fyrir skíðastaf háð einstaklingsbundnu áhugamáli sem hefur ekkert með lífsstarfsemi manneskjunnar að gera.`` Þarna liggur þessi reginmunur. Annars vegar er þetta spurningin um lífsstarfsemi og hins vegar er þetta spurnigin um áhugamál eða eyðslu sem maður vill leggja út í sér til ánægju og yndisauka. Ráðherra vill hins vegar ekki vera gjörsneyddur öllu sanngirnissjónarmiði og þess vegna hefur hann haldið því fram að það sé sanngjarnt að allir sjúklingar sitji við sama borð. Það má út af fyrir sig taka undir það en hvernig birtist þetta sanngirnissjónarmið ráðherrans? Hann segir hér í Morgunblaðinu 28. jan. sl. og hann er að tala um krabbameinssjúklingana: ,,Auðvitað eru heimsóknir krabbameinssjúklinga á göngudeildir tíðar en þær eru miklu tíðari hjá ýmsum öðrum sjúklingum. Dæmi um það er fólk sem á við geðræn vandamál að stríða og kemur reglulega á göngudeild en það þarf að greiða þessi gjöld að fullu, sagði ráðherra.`` Þarna birtist sanngirnissjónarmiðið sem sagt: Ef þeir sem þurfa að leita sér lækninga vegna geðrænna sjúkdóma þurfa að greiða göngudeildargjaldið að fullu þá eiga hinir líka að gera það sem þurfa að leita sér lækninga vegna krabbameins. En þetta er bara ein hliðin á sanngirninni. Væri ekki sanngjarnara að allir sjúklingar með langvarandi sjúkdóma sætu við það borð að þurfa lítið sem ekkert að greiða fyrir meðferðina sem þeir þurfa að sækja sér vegna þessara sjúkdóma? Kostnaðarvitund hefur borið hér mjög á góma. Þetta er töfraorð sem núna er notað til að útskýra og réttlæta allar aðgerðir í heilbrigðiskerfinu. Þetta kemur m.a. fram í nýlegri fréttatilkynningu frá heilbr.- og trmrn. sem var send út vegna síðustu reglugerðarbreytingar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Eins og fyrr segir hefur það verið meginþráðurinn í breytingum á greiðslufyrirkomulagi á heilbrigðisþjónustu í tíð núv. heilbrrh. að vekja kostnaðarvitund almennings`` --- sem er þá væntanlega eitthvað sem sefur --- ,,og fá hann til að veita aðhald.`` Fá almenninginn til að veita aðhald. ,,Því er talið nauðsynlegt að sjá til þess að þjónustan sé aldrei alfarið ókeypis. Í samræmi við þetta verður fríkortunum breytt í afsláttarkort. Þannig að eftir að umræddu kostnaðarmarki er náð greiði sjúklingur gjald sem nemur einungis þriðjungi af venjulegu gjaldi.`` Þetta segir ráðherrann og þó er hann að leggja á gjald. Það var fríkort en nú á einungis að greiða þriðjung. Þetta er sérkennilegt og væri ástæða til þess fyrir íslenskufræðinga að fara svolítið ofan í textann í þessum fréttatilkynningum og sjá hvaða tilhneigingar gætir þar. En þetta átti að gera til að vekja kostnaðarvitundina sem er alltaf síblundandi hjá almenningi. Mér datt það einmitt í hug vegna þess sem Lára Margrét Ragnarsdóttir, 13. þm. Reykv., sagði áðan. Hún talaði um kostnaðarvitundina eins og nýja leið til að halda niðri útgjöldum í heilbrigðismálum. Þetta er ekkert ný leið. Þetta er bara nýtt hugtak, kostnaðarvitund. Þetta er ekki ný leið. Haldið þið ekki að það hafi verið kostnaðarvitund á ferðinni á árum áður þegar fólk þurfti að borga talsvert mikið fyrir heilbrigðisþjónustuna? Auðvitað var kostnaðarvitundin virkjuð þar og var á fullu. Það hét bara ekki kostnaðarvitund heldur eitthvað allt annað. Þetta er fyrst og fremst nýtt hugtak en ekki ný leið. En tölum um kostnaðarvitundina og skoðum hvernig hún hefur komið við pyngju einstaklinganna frá því núv. ríkisstjórn tók við og við skulum ekki bara horfa á síðustu reglugerðarbreytingu ráðherrans. Ef við lítum á heilsugæsluþjónustuna á árinu 1990 þurfti fólk ekkert að greiða fyrir komu til heimilislæknis eða heilsugæslulæknis. Nú þarf það að greiða 600 kr. Fyrir vitjanir heilsugæslulækna á dagvinnutíma, og nú er ég að tala um almenning en ekki ellilífeyrisþega eða börn, þurfti fólk að greiða 400 kr. á árinu 1990 en þarf nú að greiða 1.000 kr. Þá þurfti fólk að greiða 900 kr. ef það fór til sérfræðings. Nú þarf það að greiða sérfræðingi að meðaltali 1.920 kr., sem er 113% hækkun bara á þessum lið. Það er kannski ástæða til að vekja athygli á því að þá var hlutur sjúklinga í kostnaði við komu til sérfræðings um 37% en nú er hlutur sjúklinganna um 63%. Þá var sjúklingagjald fyrir lyf utan bestukaupalista 750 kr. Ef lyfið var á bestukaupalista greiddi fólk 550 kr. Þetta eru ,,absalút`` tölur vegna þess að þá var ekki hlutfallsgreiðsla í gildi. Sjúklingur greiddi 550 kr. eða 750 kr. Núna er meðalverð almenns greiðanda 926 kr. Þá er ég ekki með ellilífeyrisþegann í huga heldur einungis hinn almenna greiðanda. Þetta er meðalverðið sem segir út af fyrir sig ekkert vegna þess að greitt er ákveðið hlutfall af gjaldi og ef við tölum um meðaltöl þá koma þau mjög misjafnlega niður. Þannig er meðaltalið af 99 og 101 100 en meðaltalið af 50 og 150 er líka 100. Meðaltölin segja því út af fyrir sig ekkert. Það getur verið geysilega mikið hlaup í kostnaðinum. Sumir eru með mikinn kostnað en aðrir engan kostnað. Þetta eru hækkanirnar sem almenningur hefur fengið á sig frá því að núverandi ríkisstjórn settist að völdum. Talandi um kostnaðarvitundina vil ég vara við því og benda á að það er bæði erfitt og vafasamt að yfirfæra hugtök og aðferðir markaðsfræðanna yfir á heilbrigðiskerfið. Við getum tekið dæmi um þetta og það er kannski óbrigðulast, að hækkunin á þjónustu sérfræðinga í janúar 1992 úr 900 kr. í 1.500 kr. dró ekkert úr eftirspurn eftir sérfræðiþjónustu. Það dró ekkert úr eftirspurn eftir sérfræðiþjónustu þrátt fyrir að gjaldið væri hækkað með þessum hætti. Árið 1984 var gjaldið hækkað líka. Þá var gjaldtakan þrefölduð, úr 100 kr. í 276 kr. Það ár virðist notkun á sérfræðingum hafa aukist verulega. Það er kannski rétt að benda á í því sambandi að á sama tíma var tilvísanakerfið lagt niður. Ef eitthvað er að marka þetta þá virðist tilvísanakerfið vera betra stjórntæki en kostnaðarvitundin. Það væri kannski ástæða til að skoða það nánar, sem ég veit svo sem að ráðherra er að gera. Það er ekki það. Lyfjamálin hafa komið nokkuð til umræðu. Þar var kostnaðarvitund almennings vakin upp með látum með sífelldum breytingum á reglugerðum. Engu að síður sáu ráðuneytisstarfsmenn fyrir sér að 17% hækkun yrði á lyfjaútgjöldum ríkisins á árinu 1993 ef ekki yrði gripið til einhverra aðgerða. Hér hefur verði bent á að raunhækkun á útgjöldum til lyfja á milli áranna 1991 og 1992 hefur átt sér stað þrátt fyrir aðgerðir ráðherra og ríkisstjórnarinnar allrar því auðvitað ber hún öll ábyrgð á þessum aðgerðum. Sú virðist vera raunin að það dragi úr lyfjakostnaði fyrst eftir að hækkun hefur átt sér stað en síðan leiti lyfjaútgjöldin í sama farið aftur. Þetta virðist vera kúrfa þar sem kemur eins og ,,sjokk`` þar sem hún fer niður og síðan leitar þetta upp á við í sama farið aftur. Ef marka má þessa reynslu sýnist manni að það þurfi að veita þessari svokölluðu kostnaðarvitund almennings árvisst ,,sjokk`` ef þessi aðferðafræði ráðherrans á að duga og skila einhverjum árangri. Þá bið ég nú blessaðan ráðherrann vel að lifa ef hann ætlar að standa í því þar til stólnum verður svipt undan honum með einhverjum hætti.  Ef þetta er skoðað má líkja lyfjakostnaðinum við á sem leitar í nýja farvegi ef settar eru stíflur í þá sem fyrir eru. Þetta segir manni að það þarf að leita upptakanna. Það þarf að skoða málin frá öðrum sjónarhól en gert hefur verið. Það þarf að reyna að ná lyfjakostnaði niður í gegnum lyfjaframleiðendur, gegnum heildsölu, gegnum smásölu og gegnum lækna. Það eru þessir aðilar sem stjórna verði, framboði og eftirspurn á lyfjamarkaðnum en ekki sjúklingarnir í dag. Í flestum tilvikum gerir fólk það sem fyrir það er lagt þegar lyf og læknisþjónusta er annars vegar og það borgar það verð sem upp er sett svo lengi sem það getur tínt fram aurana. Það er því verið að róa á röng mið þegar sífellt er reynt að auka þessa svokölluðu kostnaðarvitund almennings í þessum málum. Heilbrrh. verður að breyta um aðferðafræði í heilbrigðisþjónustunni. Hann nær engum varanlegum árangri með skyndiupphlaupum og stríðsyfirlýsingum gegn öllu og öllum. Það þarf samvinnu í heilbrigðismálunum. Það þarf samfélagssáttmála í heilbrigðismálum, eins og Vilhjálmur Árnason nefndi það. Ef menn ætla að ná samfélagssáttmála um heilbrigðisþjónustu þá þarf að beita sér fyrir mjög víðtækri umræðu sem er upplýsandi og eykur skilning almennings, stjórnmálamanna og annarra á því sem gera þarf. Ég óttast að núv. ráðherra sé ófær um að leiða þá vinnu sem fram undan er í þessu máli. Hann sé búinn að brenna brýr að baki sér og það þurfi ansi mikið til að koma ef hann á að geta unnið traust almennings og starfsfólks heilbrigðisþjónustunnar aftur. Ég vil þess vegna beina þeim eindregnu tilmælum til ráðherra að hann snúi rækilega við blaðinu og taki upp nýja aðferðafræði. Ef hann treystir sér ekki til þess held ég að þessi ríkisstjórn eigi ekki annarra kosta völ en að skipta um heilbrrh.

Hæstv. forseti. Á tæpum tveimur árum hefur hæstv. ríkisstjórn gripið til ýmissa harkalegra aðgerða undir því yfirskyni að draga úr ríkisútgjöldum, lækka vexti og treysta atvinnulíf, svo eitthvað sé nefnt. Hæstv. ríkisstjórn reynir að gæta þess að ,,aðgerðirnar`` komi sem réttlátast niður eða að hinir tekjulægstu verði fyrir sem minnstri kjaraskerðingu, svo vitnað sé í þennan nýútkomna áróðurspésa hæstv. fjmrh. sem ber yfirskriftina Aðgerðir gegn atvinnuleysi. Þetta eru sannarlega öfugmæli. Atvinnuleysi er nú meira en um langt árabil, vextir eru að sliga atvinnulífið og heimilin, skattahækkanirnar eru mestar hjá þeim lægstlaunuðu meðan fjármagnseigendum með háu vaxtatekjurnar er hlíft og ríkisútgjöldin eru lækkuð með því að flytja skattálögurnar yfir í þjónustugjöld svokölluð sem bitna hvað harðast á þeim sem þurfa að nota heilbrigðisþjónustuna, þ.e. sjúkum, öldruðum og barnafólki, sem einnig þarf að greiða stórhækkuð skólagjöld. Oftar en ekki er þetta fólkið sem minna má sín í þjóðfélaginu. Ætli það séu kannski þeir sem hæstv. forsrh. kallaði hér áðan vini eyðslunnar? Ætli það séu sjúklingarnir og lítilmagnarnir í þjóðfélaginu? Þetta kallar hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherrar að láta ,,aðgerðirnar`` koma sem réttlátast niður. Þessar aðgerðir eru illa grundaðar, illa undirbúnar og það sem verst er, þær eru ranglátar. Ég hitti um helgina sjómann, sem því miður hefur nú misst heilsuna aðeins 60 ára gamall og lifir aðeins á örorkubótum og framlagi úr lífeyrissjóði, rúmlega 60 þús. kr. á mánuði samtals. Hann sagðist þó reyna að hugga sig við það að í augum stjórnarherranna hefði hann við þetta sennilega eignast breitt bak því hann hefði á ný orðið skattgreiðandi um síðustu áramót. Hæstv. ríkisstjórn fann þarna eitt af breiðu bökunum til að bera þungann af efnahagsaðgerðunum. Hæstv. heilbrrh. ryður brautina fyrir samráðherra sína í þessum efnum. Heildaryfirsýn vantar í þessum fljótfærnislegu og vanhugsuðu aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar. Ég viðurkenni að sjálfsögðu nauðsyn þess að gæta aðhalds og sparnaðar, reyna að ná fram hagræðingu og draga úr ríkisútgjöldum svo sem nokkur kostur er. Það reyndi ég sannarlega að gera með reyndar nokkrum árangri meðan ég sat í heilbrrn. og vannst þó ekki tími til að framfylgja ýmsu sem var á mínum borðum eins og hæstv. núv. heilbrrh. nefndi reyndar hér áðan. En ég tel að þetta verði að gerast án þess að rústa það velferðarkerfi öryggis og samhjálpar sem við höfum verið að reyna að byggja upp og án þess að skapa ný vandamál sem leynast í nútíðinni en koma fram síðar. Það er e.t.v. hættulegast við þessar vanhugsuðu aðgerðir þar sem yfirsýnina vantar. Þær mega heldur ekki bitna á þeim sem minnst mega sín. Hæstv. heilbrrh. hælir sér m.a. af sparnaði í rekstri heilbrigðisstofnana. Og vissulega er rétt að þar hefur náðst nokkur árangur. Það er einnig nauðsynlegt að forstöðumenn opinberra stofnana, hvort sem það eru heilbrigðisstofnanir eða aðrar, haldi sig innan ramma fjárlaga. En ég hygg að ýmsar aðstæður hafi skapað þetta og gert mögulegt. Í fyrsta lagi höfum við búið við stöðugt verðlag sem auðveldar eftirlit og áætlanagerð forstöðumannanna. Í öðru lagi hafa útboð á ýmsum rekstrarþáttum dregið úr kostnaði umfram það sem áður var. Í þriðja lagi hygg ég að þetta hafi að nokkru leyti náðst með því að draga úr fjárfestingum og þá kannski fyrst og fremst viðhaldi sem mun bitna á stofnununum síðar. Hugsanlega þá með auknum útgjöldum. Svo ég nefni ekki þá hættu sem kann að vera í því ef biðlistar sjúklinga lengjast með ærnum kostnaði fyrir þjóðfélagið bæði í nútíð og framtíð. Ég treysti mér ekki til að rengja góða reiknimeistara hæstv. heilbrrh. varðandi útgjöld í lyfjamálunum. Ég leyfi mér þó að efast um að þar sé alveg út reiknað og reyndar hafa komið fram upplýsingar í þessum umræðum sem staðfesta það að heildarsparnaðurinn í lyfjaútgjöldunum er, við skulum segja því miður, ekki sá sem hæstv. ráðherra hefur hælt sér af. Ég er reyndar sannfærður um það líka að útgjöld einstaklinganna hafa aukist um meira en þær 200--300 millj. kr. sem hann nefnir. Ég hefði gjarnan viljað fá að sjá það reikningsdæmi þeirra ágætu reiknimeistara sem finna þær tölur út fyrir hann. Samkvæmt mínum kokkabókum álít ég að það sé nær því að vera hálfur milljarður króna. Mig langar að nefna eitt dæmi um sjúkling sem þarf að nota blóðfitueyðandi lyf en þar sem hann náði því ekki að vera í þeim áhættumörkum sem hæstv. ráðherra telur að menn þurfi að vera í til þess að fá þessi lyf niðurgreidd þá þarf hann að greiða lyf sitt að fullu. Í haust þurfti hann að greiða 3 þús. kr. fyrir síðasta skammt sem hann fékk en nú þegar hann þurfti að fá nýjan þriggja mánaða skammt eftir síðustu reglugerðarbreytingu kostaði sá skammtur tæplega 25 þús. kr. Það þýðir að þessi ágæti maður þarf að borga 100 þús. kr. á ári fyrir þessi blóðfitueyðandi lyf. Ég býst við að hann sé ekki í vandræðum með að svara spurningum hæstv. ráðherra hér í þessum ágæta nýja bæklingi: Er orðið dýrt að leita til læknis? Er orðið dýrt að nota okkar íslensku ágætu heilbrigðisþjónustu? Nú reynir viðkomandi að komast af án lyfsins og kannski tekst það með ráðleggingum læknis, breyttu líferni og matarræði og auðvitað er gott ef það tekst. En ef ekki þá sitjum við uppi með veikari einstakling og einstakling sem þar að auki kynni að þurfa skyndilega á hjartaaðgerð að halda sem kosta mun þjóðfélagið mörg hundruð þúsunda króna. Fyrir utan áfallið fyrir hann sem einstakling, fyrir fjölskyldu hans, vinnutap og fleira sem erfitt er að meta til fjár. Hér er dæmi um þann ófyrirséða vanda og þá áhættu sem aðgerðir hæstv. ráðherra geta skapað. Hæstv. ríkisstjórn verður að breyta um vinnubrögð. Grípa þarf til skipulagsbreytinga sem knýja fram raunverulegan sparnað á heildarútgjöldum kerfisins en ekki bara útgjaldaþátt ríkissjóðs. Talandi um þetta vil ég segja út af orðum hæstv. ráðherra áðan að við höfum talað um nauðsyn þess að knýja niður heildarútgjöldin. Við gagnrýnum það ekki og höfum hvergi sagt að ekki hafi náðst að knýja útgjöld ríkissjóðs eitthvað niður. Það sjá menn auðvitað en það er gert með því að láta einstaklingana borga þann mismun. Það þarf að koma á skipulagsbreytingum í lyfsölu og lyfjadreifingu. Það þarf að koma á betra skipulagi á samskiptum heimila og heilsugæslulækna annars vegar og sérfræðinga hins vegar. Það þarf að samræma eða sameina rekstur sjúkrahúsanna, einkum þeirra stærstu, svo að eitthvað sé nefnt af þeim aðgerðum sem ég tel að geti leitt til raunverulegs sparnaðar. Því miður virðist stjórnarandstaðan hér á hinu háa Alþingi litlu fá áorkað til þess að lagfæra hroðvirknisleg vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar en vonandi tekst vaxandi stjórnarandstöðu í þjóðfélaginu, sem er nú reyndar að ganga að Alþfl. dauðum, að knýja á um nauðsynlegar breytingar sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þátttökuna í þessari umræðu utan dagskrár og öðrum þingmönnum sem hér hafa talað. Erindi hæstv. forsrh. hingað í þennan stól hér áðan var býsna merkilegt. Hann kom hér fyrst og fremst til þess að bera blak af hæstv. heilbrrh. Mér fannst hins vegar vera dálítið falskur tónn í þeirri ræðu, ekki síst þegar haft er í huga að á fundi sjálfstæðismanna í Reykjavík fyrir fáum dögum síðan sagði hæstv. forsrh. að það þyrfti ekkert að fara í launkofa með það að ýmsar af þeim aðgerðum sem þessi ríkisstjórn hefði gripið til varðandi heilbrigðismálin væru handahófskenndar og vinnubrögðin lítið grunduð. Auðvitað er þetta sá dómur sem hæstv. forsrh. hefur gefið núv. hæstv. heilbrrh. og þá um leið sinni eigin ríkisstjórn. Hæstv. heilbrrh. spurði að því í upphafi sinnar ræðu hvort það væri mat stjórnarandstöðunnar að ekki hefði þurft að grípa til aðgerða. Síður en svo. Það var nauðsynlegt að grípa til aðgerða á mörgum sviðum. Það er nauðsynlegt að spara og nauðsynlegt að hagræða en það á ekki að gera með þeim hætti og eftir þeim leiðum sem hæstv. ráðherra hefur farið. Það á að taka á lyfsölunum, hæstv. ráðherra. Það á að spara í sérfræðilæknishjálpinni. Það á að taka á kostnaðinum í tannlækningunum og tannréttingakostnaðinum. Það á ekki að skattleggja sjúklingana og auka þannig tekjurnar. Það á að auka verkaskiptingu sjúkrahúsanna til þess að ná þar raunverulegum árangri. Leiðin sem hæstv. ráðherra hefur valið til þess að spara í heilbrigðiskerfinu er röng. Hæstv. ráðherra státar mjög af því í þessari umræðu að hann hafi unnið mál sem lyfsalar fóru farið í við hann og slær sig til riddara með því að með því muni sparast einhverjir tugir eða hundruð milljóna króna. Það er alveg hárrétt að eitthvað sparast. Málið snerist ekki um það hvort hæstv. ráðherra kæmi sínum tillögum fram heldur hvort sá maður sem hann skipaði í lyfjaverðlagsnefnd gæti setið þar vegna þess að hann væri of nákominn ráðherranum til þess að flytja tillögur þar. Það er hart þegar hæstv. ráðherra ruglar saman grundvallaratriðum eins og þeim hvað sé sparnaður og hvað sé tekjuauki. Ráðherra sem ekki gerir greinarmun á því hvað er sparnaður og hvað er tekjuauki í kerfinu en fer með svo mikilvægan og dýran málaflokk eins og heilbrigðismálin eru er auðvitað á stórhættulegri braut. Hann segir: Það hefur sparast alveg stórkostlega með því að auka tekjurnar alltaf inn í sjúkratryggingakerfið með skattlagningu á sjúklinga. Það hefur ekkert sparast. Það hefur ekkert sparast, hæstv. ráðherra. Tekjurnar hafa aukist og það er niðurstaðan. Ég skal þó viðurkenna að það er um tímabundinn sparnað, að mér sýnist, á sjúkrahúsunum í Reykjavík að ræða. Sá tímabundni sparnaður er knúinn fram með hótunum af hæstv. ráðherra um að ef ekki verði gengið að því sem hann vill, þá verði menn fyrir enn meiri niðurskurði. Þar er hins vegar um tímabundinn sparnað að ræða vegna þess að þegar búið er, eins og hæstv. ráðherra er að gera, að byggja upp tvær jafnstórar stofnanir í höfuðborginni, þ.e. sameinaðan Borgarspítala og Landakotsspítala og svo hins vegar Ríkisspítalana, mun hefjast mjög mikil fagleg samkeppni, samkeppni um takmarkaða fjármuni, samkeppni um tækjakaup og samkeppni um sérfræðinga á stofnanirnar sem mun auka stórkostlega útgjöld þessara stofnana þegar til lengri tíma er litið. Þarna er því hæstv. heilbrrh. einnig á rangri leið. Þó hægt sé að sýna sparnað á þessu ári er það enginn langtímasparnaður. Upplýsingarnar um lyfjakostnaðinn sem komu fram hjá hæstv. ráðherra og ég vitnaði til og hann endurtók að væru réttar, að sparnaðurinn væri 1.300 millj., 1.100 millj. í sjúkratryggingunum og 200 millj. hefðu færst yfir á sjúklingana. Ef hæstv. ráðherra heldur þessu fram, þá verður hann líka að taka það til baka sem hann setur fram í grein sem birtist í Morgunblaðinu 29. jan. sl. vegna þess að hvernig sem hæstv. ráðherra fer með þær tölur sem hér eru á blaði og þó svo hann noti þá föstu aukningu, sem hann vill gera, sem vöxt í lyfjaútgjöldunum á milli ára, þá er útilokað að finna út úr þessum tölum að sparnaðurinn hafi orðið 1.300 millj. kr. Annaðhvort er rangt, það sem hæstv. ráðherra heldur fram eða það sem hann sendi frá sér í þessari blaðagrein þann 29. jan. sl. Ég var ekki í upphafi að gera lítið úr því samráði sem nauðsynlegt er að hafa við heilbrigðisstéttirnar til þess að ná árangri. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur haldið marga fundi, sent mörg bréf og gert margar kannanir. En eitt af því mikilvægasta, hæstv. ráðherra, er að staðið verði við það sem lofað er gagnvart þeim stofnunum sem margar hverjar hafa að vissu leyti náð tímabundum sparnaði með því að fá starfsfólkið með í leikinn með því að þrengja verulega að og leggja meira á sig. Þá er auðvitað mjög mikilvægt að staðið verði við að árangurinn sem menn hafa verið að ná geti flust til milli ára. Í heilsugæslunni í Reykjavík hefur orðið sparnaður á bilinu 8--10 millj. kr. Stjórnendur heilsugæslunnar hér vissu ekki annað en sá sparnaður ætti að færast til milli ára. Staðreyndin er hins vegar sú að nú segir fjmrn.: Þetta var bara allt saman plat. Það á ekkert að standa við þetta. Þetta verður allt saman tekið af ykkur og sett í einhvern sameiginlegan sjóð sem á að dreifa hingað og þangað um landið. Halda menn að það sé hægt að ná árangri með starfsfólki heilsugæslunnar endalaust ef ekki verður staðið við þessa hluti? Eftir þessu mun verða gengið við hæstv. heilbrrh. og ég trúi ekki öðru fyrr en tekið verður á að hann standi við það því ég veit að þetta er ekki vilji í heilbrrn. Þetta er vilji þeirra í fjmrn. Það sem ég átti við þegar ég sagði að fullkomið vantraust ríkti milli heilbrrh. og starfsfólksins í heilbrigðisþjónustunni, þá var ég að vitna í viðtal við Önnu Maríu Þórðardóttur, hjúkrunarfræðing á Akureyri, sem birtist í Dagblaðinu 15. jan. þar sem hjúkrunarfræðingurinn segir: ,,Við treystum ekki Sighvati fyrir þessum upplýsingum``. Þetta átti ég við í upphafi minnar ræðu þegar ég segi: Það ríkir fullkomið vantraust á milli heilbrigðisstéttanna og heilbrrh.

Virðulegi forseti. Ég vil svara hér nokkrum efnisatriðum sem fram hafa komið í umræðunni. Aðeins þó, meðan það er mér í minni, vil ég skýra frá því að í tilvitnaðri grein, sem hv. síðasti ræðumaður vitnaði í, var því lýst yfir að svo mikið væri vantraustið á heilbrrh. að starfsfólk sjúkrahúsanna á Húsavík og að mig minnir Akureyri hafi tekið sig saman um að svara ekki fyrirspurnum ráðherrans í þeim bréfum sem ráðherrann hafði sent til fólksins. Mér er mikil ánægja að upplýsa það að á fáum sjúkrahúsum var jafngóð þátttaka hlutfallslega í svörum til heilbrrn. eins og á þessum tveimur sjúkrahúsum. Það var því ekki meira á bak við þessa grein en kannski framsóknarmennska. En það er ekki hægt að segja það miðað við þau svör og þær undirtektir sem við höfðum fengið í heilbrrn. að starfsfólk sjúkrastofnana hafi ekki virt okkur svars nema síður væri. Það hefur lagt sig fram og það hefur tekið virkan þátt í því að leggja okkur góð ráð í veganestið eftir þá aðgerð sem við beittum okkur fyrir til að lækka kostnað á sjúkrastofnunum í samráði við stjórnendur og starfsfólk þessara stofnana. Hér hafa orðið talsverðar umræður um ýmis atriði og vildi ég gjarnan víkja að nokkrum þeirra. Í fyrsta lagi hafa menn rætt talsvert mikið um þær breytingar sem gerðar hafa verið á greiðslumeðferð svokallaðra blóðfitulyfja eða lyfja sem eru til þess ætluð að lækka blóðfitu hjá sjúklingum. Í ársbyrjun 1990 héldu sérfræðingar í hjartalækningum fund að tilhlutan landlæknis. Niðurstaða þess fundar var sú að ástæða væri til þess að hafa nokkrar áhyggjur af því hvað mikil aukning væri á neyslu mjög dýrra lyfja til lækkunar á blóðfitu á Íslandi. Sérfræðingarnir gerðu þá tillögu að þessi mál yrðu tekin til endurskoðunar og settar þær almennu reglur að ekki ætti að nota þessi dýru lyf nema um væri að ræða sjúklinga sem þyrftu þeirra með og gætu ekki náð árangri til lækkunar á blóðfitu með öðrum aðferðum. Þessum tillögum var fylgt í þeim breytingum sem nú eru gerðar í fullu samráði við þá sérfræðinga sem hér eiga hlut að máli. Reglan er einfaldlega sú að þeir sjúklingar sem að mati hjartalækna þurfi ekki á lyfjum til lækkunar blóðfitu að halda heldur geta tekist á við það vandamál með öðrum hætti fái ekki blóðfitulyfin niðurgreidd úr ríkissjóði. Þeir sjúklingar hins vegar sem eru með mjög háa blóðfitu þar sem há blóðfita er erfðaeigind eða þar sem breytt matarræði ber ekki árangur fá eftir sem áður blóðfitulyf sem hið opinbera greiðir að langmestu leyti fyrir þá. Þarna er því byggt á ráðleggingum sérfræðinganna sjálfra með nákvæmlega sama hætti eins og hv. 10. þm. Reykv., Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, var að ræða um áðan að ástæða væri til að gera, þ.e. að draga úr lyfjanotkun þar sem hún væri ekki æskileg að áliti lækna. Þetta er nákvæmlega sama aðferð og Íslendingar hafa t.d. fengið mjög mikið lof fyrir á alþjóðavettvangi hvað varðar meðferð sykursýki. Hér eru lyf ekki gefin við of háum blóðsykri eins og mjög víða er gert í öðrum löndum nema í ljós komi að breytt matarræði og bættar lífsvenjur hafi ekki þann árangur að blóðsykur lækki. Þetta er talið okkur Íslendingum til mikillar fyrirmyndar. Nákvæmlega sama var uppi á teningnum hvað varðar greiðslumeðferð blóðfitulyfja. Þar erum við að vinna nákvæmlega sambærilegt verk í fullu samráði við hjartasérfræðinga. Þó að það eigi ekki við að ræða einstök dæmi var einmitt þetta mál sem olli þessum mikla kostnaði við lyf sem hv. 4. þm. Suðurl., Margrét Frímannsdóttir ræddi um hér áðan. Þeir lyfjaflokkar sem hún nefndi, hjartalyf í flokknum C 07 A, eru greidd samkvæmt B-flokki þar sem ellilífeyrisþegi greiðir aðeins 150 kr. fyrir ávísunina og 5% af því verði sem umfram er, en þó aldrei meira en 400 kr. Mér kom því mjög á óvart sú háa fjárhæð sem nefnd var í þessu sambandi. En hún stafar einfaldlega af því að eitt af þeim lyfjum sem hér er um að ræða er blóðfitulyf sem er mjög dýrt og sjúklingur fær ekki greiðsluþátttöku ríkisins fyrir nema þeir hjartasérfræðingar sem um hann annast telji að hann geti ekki komist af nema hafa þetta lyf. Með öðrum orðum eigi hann frekar að reyna að ná niður blóðfitu með breyttu matarræði og eigi ekki að taka lyf nema annað dugi ekki. Svona er skýringin á því dæmi. Það er mjög óþægilegt að tiltaka einstök dæmi hér uppi í ræðustól en því miður er það nú einfaldlega svo að þegar flestöll dæmi sem við höfum fengið upp á borðið, bæði nú og fyrr, þar sem menn tiltaka að einhver tiltekinn sjúkdómur valdi mjög háum lyfjakostnaði eru tekin til skoðunar kemur í ljós að allt aðrar ástæður liggja þar að baki. Þá var spurt um krabbameinslyf og greiðslumeðferð þeirra vegna. Engar breytingar hafa á því verið gerðar. Krabbameinssjúklingur sem er í krabbameinsmeðferð fær sín krabbameinslyf ókeypis nú eins og hann hefur alltaf gert og engar breytingar voru á því gerðar. Hins vegar geta krabbameinssjúklingar að sjálfsögðu veikst af öðrum sjúkdómum en sínum krabbameinssjúkdómi og þá er það almenna reglan að um greiðslur þeirra fyrir slík lyf er farið eins og um greiðslur annarra sjúklinga. Þó með þeirri undantekningu að í þeirri reglugerð sem öðlaðist gildi þann 25. jan. sl. er í fyrsta skipti gert ráð fyrir því að ef um sjúkling er að ræða sem þarf á mörgum tegundum lyfja að halda á sama tíma sé heimilt að undanþiggja hann greiðslu fyrir þau lyf, annaðhvort hluta þeirra eða þau öll. Þar er því verið að opna möguleika til að létta greiðslum af sjúklingum sem ekki voru í reglugerðum áður. Nokkrir hafa vakið athygli á því að það sé ekki samræmi á milli þeirra upplýsinga sem eru gefnar í bæklingi heilbr.- og trmrn. um lyfjakostnað á árinu 1992, þ.e. raunverulegan kostnað upp á 2.620 millj., og á þeim tölum sem Ríkisendurskoðun gefur upp upp á rúmlega 2.700 millj. og segja: Er ekki ástæðan sú að þið farið rangt með? Nei, ástæðan er ekki sú. Ástæðan er einfaldlega sú að sú ákvörðun var tekin að útgjöld vegna ákveðins hóps lyfja, sem áður fyrr voru færð með útgjöldum vegna hjálpartækja, hafa verið flutt inn á almennan lyfjakostnað Tryggingastofnunar ríkisins.  Þá var einnig spurt um það hvernig á því stendur að þau súlurit sem við höfum látið frá okkur fara séu misvísandi. Ég hélt að menn gætu gengið úr skugga um það einfaldlega með því að lesa þann texta sem súluritunum fylgir. Annars vegar er um að ræða samanburð á lyfjakostnaði Tryggingastofnunar ríkisins á föstu gengi. Hins vegar er um að ræða samanburð á lyfjasölu á útsöluverði úr apóteki samkvæmt verðskrá 1. okt. 1992. Þ.e. hver er heildarsparnaður þjóðfélagsins af þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til miðað við lyfjasölu á útsöluverði frá apótekum annars vegar og hins vegar hver hefur orðið sparnaðurinn á lyfjakostnaði Tryggingastofnunar ríkisins. Þegar menn bera saman epli og appelsínur, eins og menn eru að gera í þessu sambandi, þá er náttúrlega mjög eðlilegt að niðurstaðan sé ólík því að menn eru ekki að bera saman sömu hlutina. Það kemur fram einfaldlega í textanum með þeim súluritum sem gefin eru á þessum tveimur stöðum. Hv. 6. þm. Vestf. spurðist fyrir um nokkur atriði. M.a. rakti hún sparnað á sjúkrahúsum og dró út af fyrir sig ekki í efa að sparnaður hefði orðið en vildi finna sínar skýringar á því sem eru aðrar en þær sem heilbr.- og trn. gefur. Í fyrsta lagi spurði hún: Getur þetta ekki verið vegna þess að sjúklingar hafi borgað meira? Svarið við því er nei. Sjúklingar borguðu ekkert meira á sjúkrahúsum á árinu 1992 en þeir gerðu á árinu 1991. Það voru engar breytingar gerðar á þeirri meðferð. Í öðru lagi spurði hv. þm. hvort skýringin gæti verið sú að það væri verið að draga úr þjónustunni. Ég svaraði því hér áðan að það væri þvert á móti. Miklu fleiri sjúklingar hefðu verið teknir til meðferðar og miklu fleiri aðgerðir hefðu verið gerðar. Niðurstaðan er því sú að hér er um að ræða sparnað í rekstri á sama tíma og framleiðsla sjúkrahúsanna, ef má nota jafnófínt orð um þau verk sem þar eru unnin, hefur verið að aukast. Í þriðja lagi spurði hún: Getur þetta ekki verið vegna þess að biðlistarnir hafi verið að lengjast? Svarið við því er líka nei vegna þess að eftir þeim upplýsingum sem við höfum fengið hafa biðlistarnir ekki verið að lengjast heldur að styttast. Það eru t.d. engir biðlistar í árslok á Landakotsspítala og biðlistar eftir hjartaaðgerðum á Landspítalanum hafa styst úr 70 í árslok 1991 í um 50, 46 ef ég man það rétt, í árslok 1992. Allar þessar heimatilbúnu skýringar hv. þm. sem eru bornar fram undir spurningunni ,,getur ekki verið . . . `` eru einfaldlega út í hött. Þær skýringar sem heilbrrn. gefur og væntanlega mun Ríkisendurskoðun gefa þær skýringar síðar þegar hún hefur lokið sinni umfjöllun. Við skulum bíða eftir þeim en ekki vera að búa til einhverjar getgátur. Þá var rætt hér um að með svokallaðri reglugerð um ferliverk hefði núv. heilbrrh. fundið upp á því að sjúkrahúslæknar stunduðu aðgerðir á sjúkrahúsum og sendu reikninga fyrir til Tryggingastofnunar ríkisins. Þetta er ekki kerfi sem ég hef fundið upp. Þetta kerfi er búið að vera við lýði í sjúkrahúsunum í mörg, mörg ár. Það sem við höfum hins vegar beitt okkur fyrir er að við höfum óskað eftir því að sjúkrahúsin gerðu þá kröfu til sérfræðinganna að þeir greiddu sjúkrahúsunum leigu fyrir afnot sín af þeirri aðstöðu sem þeir hafa þar, en margir sérfræðingar höfðu haft þann háttinn á að þeir tóku til sín allar þær greiðslur frá sjúkratryggingum sem fyrir þetta eru greiddar og hafa ekki greitt sjúkrahúsinu eina krónu í leigu fyrir þá aðstöðu sem þar er veitt. Við það var ekki gerð athugasemd af fyrrv. heilbrigðisyfirvöldum.  Þá var sagt með réttu af hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu að fólk væri ruglað í ríminu. Það er alveg rétt. Stjórnarandstaðan hefur ekki hjálpað til að greiða úr því. Ég vil eingöngu minna á það ástand sem var í landinu um mitt ár 1991 eftir þá breytingu sem þá var gerð á lyfjakostnaði. Þá var andróðurinn sá að hér væri verið að gera breytingar sem mundu leiða til þess að gamalt fólk gæti ekki lengur keypt lyf, barnafólk yrði að neita sér um læknishjálp o.s.frv. Fólk var hrætt svo með þessum ,,upplýsingum``, sem m.a. komu frá hv. stjórnarandstöðu, að ég veit mörg dæmi þess að gamalmennin sem ætluðu sér í apótek tóku sparisjóðsbókina sína með vegna þess að það var búið að hræða þetta fólk upp úr skónum. Ekki hjálpuðu upplýsingar hv. stjórnarandstöðunnar til þess að greiða úr flækjunum vegna þess að sannleikurinn er einfaldlega sá að þó vissulega megi gagnrýna margar af þeim aðgerðum sem verið er að gera í heilbrigðismálum og verið er að gera af ríkisstjórninni til þess að börn okkar og barnabörn geti átt í jafngóðu þjóðfélagi að búa og við, til þess að við séum ekki að senda allan reikninginn af okkar tilveru til þeirra. Vissulega má gagnrýna ýmislegt af þeim aðgerðum sem við erum að grípa til. En menn hafa ekki gagnrýnt þær út frá réttum upplýsingum. Margir hafa ekki einu sinni haft fyrir því að sækja þær upplýsingar sem þeir hafa þó sjálfir beðið um. Ég er ekkert andvígur því og hef ekkert við það að athuga þótt aðgerðir mínar séu gagnrýndar af stjórnarandstöðunni á grundvelli réttmætra upplýsinga og sanngirni. En ég hef vissulega ástæðu til að andmæla því þegar gagnrýnin er fyrst og fremst því markinu brennd að það sé verið að reyna að hræða fólk, það sé verið að reyna að æsa fólk upp, það sé verið að reyna að rugla fólk í ríminu, eins og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sagði hér áðan svo rétt. Ég var ekki þegar ég tók dæmið um kostnað við heilbrigðisþjónustu að bera saman þau verk að gera við sjónvarpstæki eða gera við mannslíkama. Ég var að reyna að vekja athygli fólks á því að læknisþjónusta á Íslandi er ekki dýr. Ég var að reyna að vekja athygli fólks á því að sú þjónusta sem við fáum í íslenska heilbrigðiskerfinu er ekki dýr. Þar kostar 1.000 kr. að fá lækni með margra ára sérfræðimenntun heim á heimili til sín til þess að gefa sér ráðleggingar. Hvað fá menn mikla þjónustu í okkar þjóðfélagi fyrir 1.000 kr.? Ég var að benda mönnum á að bera það saman en ekki að bera saman mannslíkamann og sjónvarpstækið. Virðulegi forseti. Samkvæmt nýjustu upplýsingum frá Hagstofunni eftir allar þær hækkanir sem orðið hafa eru 0,4% af útgjöldum vísitölufjölskyldunnar vegna lyfjakostnaðar og 0,6% af útgjöldum vegna læknishjálpar. Til hefðbundinnar heilsuþjónustu, lyfja og læknismeðferðar, fer 1% af samanlögðum útgjöldum vísitölufjölskyldunnar. Hvað segir það? Það segir okkur það að þrátt fyrir allt er beinn kostnaður vegna heilsugæslu og heilbrigðisþjónustu samanborið við flestallar aðrar þjóðir mjög lítill. Hins vegar hafa þessir útreikningar að sjálfsögðu þann galla, sem allir meðaltalsútreikningar hafa, sem sé þann að sumir þurfa að borga meira og aðrir þurfa að borga minna. Við höfum reynt að hlífa þeim sem helst þyrfti að hlífa sem er eldra fólk, börn og þeir sem eiga við langvinna sjúkdóma að stríða. Hvernig höfum við gert það? Við höfum gert það með því m.a. að það er meginreglan að lífeyrisþegi borgar aldrei meira en einn þriðjung af því sem aðrir þurfa að greiða. Við höfum reynt að gera þetta gagnvart þeim sem þurfa á mikilli hjálp að halda. T.d. fær lífeyrisþegi sem er búinn að borga á almanaksárinu samtals 3 þús. kr. í læknishjálp hjá heilsugæslulækni og sérfræðingi afsláttarkort sem þýðir að eftirleiðis fær hann allar heimsóknir á heilsugæslustöð ókeypis og meðalkostnaður hans við að leita sérfræðilæknishjálpar er 200 kr. á heimsóknina. Vissulega geri ég mér grein fyrir því að 200 kr. eru peningar. Það er betra að eiga 200 krónurnar en að vanta þær. En ég trúi því ekki að menn geti fullyrt með neinni sanngirni að það að borga 200 kr. fyrir sérfræðilæknishjálp sé almennum Íslendingi ofviða. Ef svo er og ég ætla ekki að draga í efa að það getur verið erfitt fyrir margan Íslendinginn að greiða slíka fjárhæð, en hans vandi er þá sá að launin hans eru svo lág, en ekki það að heilbrigðiskostnaðurinn sé svo mikill. Ég vil aðeins benda hv. þm. á að það eru aðilar sem semja um kaup og kjör í okkar þjóðfélagi. Þeim hefur í stórum dráttum gengið mjög vel að semja um laun fyrir Íslendinga. Margir Íslendingar hafa það bara nokkuð gott fyrir tilverknað þeirra sem semja um kaup og kjör í þessu þjóðfélagi. En ef það eru aðilar sem eiga í erfiðleikum með að borga nokkur hundruð kr. fyrir heilbrigðisþjónustu, þá er ástæðan ekki sú að heilbrigðisþjónustan sé of dýr heldur að ekki hefur tekist að semja fyrir þetta fólk um laun sem það getur lifað af. Það er kannski ástæða fyrir hv. þm. og aðra sem mál mitt heyra að velta því fyrir sér.

Í tilefni fyrirspurnar sem hv. 6. þm. Vestf. bar upp á þingfundi í gær varðandi útsendingar Sýnar hf. frá fundum Alþingis vill forseti upplýsa, að fyrirspurnin var tekin fyrir á fundi forsætisnefndar í hádeginu í dag. Í sjálfu sér er ekki ýkja mikið um þetta mál að segja umfram það sem fram kom á sínum tíma þegar samningurinn milli Alþingis og Sýnar hf. var gerður hinn 8. apríl í fyrra. Þingflokkunum var þá gerð grein fyrir öllum atriðum málsins er leitað var viðbragða þeirra við málaleitan Sýnar hf. um beinar sjónvarpsútsendingar frá Alþingi. Á því var byggt í samningnum að smám saman yrði útbreiðslusvæði útsendinganna stækkað en það hefur verið takmarkað við höfuðborgarsvæðið, Suðurnes, Akranes og sunnanvert Snæfellsnes. Verið er að afla upplýsinga um þetta atriði og mun verða fylgst með framvindu málsins af hálfu forsætisnefndar. Ég vænti þess að hv. fyrirspyrjandi telji þetta fullnægjandi svar að svo stöddu.