Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Páll Þorsteinsson) : Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um samvinnubúskap, er flutt af öllum þm. Framsfl., sem sæti eiga í þessari hv. d. Frv. shlj. því, er nú liggur hér fyrir, var einnig borið fram á síðasta þingi, en það kom ekki fram fyrr en nokkuð var langt liðið á þingsetuna og varð ekki útrætt. Nú er málið borið fram að nýju á öndverðu þessu þingi, og er það eindregin von okkar flm., að nú verði það tekið til gaumgæfilegrar athugunar og fái jákvæða afgreiðslu. Þessi öld, sem við lifum á, má með sanni kallast öld tækni og vélvæðingar. Tæknin stóreykur afköstin hjá atvinnuvegunum, léttir störfin og gerir kleift að lyfta grettistökum, svo að þau viðfangsefni, sem menn taka sér fyrir hendur, verða stærri og stærri í sniðum. En tækni verður ekki beitt, nema hún styðjist við allmikið fjármagn, bæði til stofnkostnaðar og rekstrar. Þessi vélvæðing atvinnuveganna hefur valdið mjög örum breytingum, bæði á atvinnulífinu og þjóðfélagsháttum. Nýjar atvinnugreinar eru settar á stofn og tækifærin gefast fleiri og fleiri til að velja sér starf hver við sitt hæfi og hinn vinnandi maður getur því horft til margra átta, þegar hann vill velja sér starf. Af þessu leiðir það, að landbúnaðurinn hefur nú í sinni þjónustu hlutfallslega miklu færra fólk en hann hafði - við skulum segja um síðustu aldamót og fram eftir þessari öld. En þrátt fyrir þetta vex framleiðslan. Þessu veldur vélvæðingin og tæknin. Það er talið eftir skýrslum, sem hagstofan hefur gert, að árið 1910 hafi 51% af þjóðinni stundað landbúnað, árið 1920 42.9%, árið 1930 35.8%, árið 1940 30.6%, árið 1950 19.9%, og talið er, að 1960 hafi um 15% af þjóðinni stundað landbúnað. Það er vitanlega erfitt að draga glögga markalínu, þegar þjóðinni er skipt í atvinnustéttir, því að í sveitunum er og hefur jafnan verið fleira fólk en það, sem eingöngu vinnur að landbúnaði, en þessar tölur sýna þó örugglega, hver þróunin er í atvinnuskiptingu hér með þjóðinni. En þrátt fyrir þessa þróun hefur framleiðsla landbúnaðarins vaxið hröðum skrefum, svo að á síðustu 15 árum hefur mjólkurframleiðslan um það bil þrefaldazt og framleiðsla sauðfjárafurða nærri því tvöfaldazt. Þessu veldur vélvæðing landbúnaðarins, sem eykur afköstin og framleiðslumagnið. En þó að vélvæðingin hjálpi mikið til við framleiðsluna, eru samt sum verk við landbúnaðinn, sem ekki er hægt að vinna með vélum eða þær geta ekki létt undir nema að takmörkuðu leyti. Það er yfirleitt ekki miðað við það af hálfu löggjafans, að búskapur hér á landi sé á þessum tíma rekinn almennt með miklu aðkeyptu vinnuafli. Verðlagsgrundvöllur landbúnaðarafurða er t.d. miðaður við, að það sé ekki nema lítið aðkeypt vinnuafl, sem meðalbúið notar, en vinnan hvíli að langmestu leyti á bóndanum sjálfum og fjölskyldu hans. Svipað er að segja um þau ákvæði, sem nýlega hafa verið sett um ræktun, þar sem miðað er við að veita sérstakan stuðning til ræktunar á jörðum, sem hafa minna en 25 ha. tún. 25 ha. tún gefur af sér allmikla uppskeru, en sú túnstærð er þó ekki miðuð við það að framfleyta á slíkri jörð stórbúi með miklu aðkeyptu vinnuafli. Að langmestu leyti er því búskapurinn einyrkjabúskapur. En reynslan sannar, að einyrkjabúskapur hefur mikla annmarka. Starf einyrkjans er mjög bindandi. Hann þarf einn að leysa af hendi margvísleg verkefni, sem hann er misjafnlega vel fallinn til að vinna, og ef annað hjónanna á sveitaheimilinu forfallast um skemmri eða lengri tíma, getur það valdið miklum örðugleikum, þegar einyrki á í hlut. Það er því fullkomlega tímabært að dómi okkar flm. þessa frv., að leitað sé nýrra ráða við þessum vanda. Og þá kemur mjög til álita sú hugmynd, sem færð er í búning í þessu frv., að leggja grundvöll að aukinni samvinnu í búskap. Við höfum fyrir okkur dæmi um árangur samvinnuskipulags á mörgum sviðum í þjóðlífinu. Við vitum, að samvinnuskipulagið hefur lyft grettistökum á sviðum viðskipta og afurðasölu. Og það er kunnara en frá þurfi að segja, að einstaka þætti hafa bændasamtökin leyst með samvinnuskipulagi, af því að þau sáu, að verkefnin voru svo stór, að við þau yrði naumast ráðið á annan hátt og þá hefur það tekizt mjög greiðlega. Þessu til skýringar nefni ég eitt dæmi. Þegar hinar stórvirku jarðræktarvélar tóku að ryðja sér til rúms fyrir 1½ áratug eða svo, reyndist það flestum einstaklingum í bændastétt ofviða sökum kostnaðar að kaupa þær og reka. Hins vegar eru slíkar vélar og viðeigandi tæki nauðsynlegar við framkvæmdir í sveitum. Þær hafa lagt grundvöll að hinum stórstígu framförum í ræktunarmálum, sem orðið hafa á 1–2 áratugum, en þennan vanda leysti bændastéttin mjög greiðlega og ágreiningslitið á grundvelli löggjafar, sem sett var 1945, með stofnun ræktunarfélaga og samvinnu um kaup vélanna og rekstur. Og við höfum líka fyrir okkur dæmi þess, að bæði fyrr og síðar hafa vissir þættir í bústörfunum verið leystir með samvinnu og verða ekki öðruvísi leystir. Í þessu efni má nefna fjallskilin, sem framkvæmd eru eftir reglugerð, sem sveitarstjórnir eða sýslunefndir setja. Það má nefna nytjun ýmissa hlunninda, svo sem veiðiskap, selveiði o.fl., sem verða ekki nytjuð öðruvísi, en minni eða stærri hópur manna vinni saman, að þessum verkum. Og í sumum sveitum er það algengt, að samvinnubúskapur, þótt óformlegur sé víðast hvar, sé stundaður þannig, að skyldfólk vinni saman við bústörfin og hefur þetta víða gefið góða raun og sums staðar er það svo, það get ég dæmt um af nokkrum kunnugleika, að þar sem vel hefur tekizt um samvinnu við búskap á þennan hátt, þar eru yfirleitt styrkustu sveitaheimilin í hverjum hreppi. Við flm. þessa frv. teljum því alveg tímabært, að lagður sé með nýrri löggjöf grundvöllur að aukinni samvinnu í búskap og í því skyni er frv. þetta flutt. Við leggjum fram þetta frv. til þess að fá lagalegan grundvöll undir stofnun samvinnubúa. En það er ekki tilgangur frv. að beita til þess valdboði eða þvingun. Það er ekki stefnt að því með þessu frv., að löggjafarvaldið knýi til samvinnu í búskap eða að útrýma einstaklingsbúskap. Við gerum ráð fyrir því og teljum sjálfsagt, að þótt þetta frv. verði lögfest og það komi til framkvæmda, þá þróist einstaklingsbúskapur og samvinnubúskapur jafnvel hlið við hlið og það hlýtur að fara eftir vilja fólksins og aðstöðu á hverjum stað, hvoru forminu verður fylgt. En augljóst er, að samvinnubúskapur hefur ýmsa kosti fram yfir einyrkjabúskap og mun gera sveitafólkinu kleift að losna við annmarka, sem einyrkjabúskap fylgja. Þar sem tveir bændur eða fleiri starfa saman að búrekstri, getur komizt á hagkvæm verkaskipting, framkvæmdir orðið hlutfallslega meiri en hjá einyrkjum, vélaaflið notazt betur og búin orðið hlutfallslega stærri. Það má þó telja enn mikilvægara, að með samstarfi í búskap skapast öryggi, sem nú vantar víða tilfinnanlega, þannig að búið verður ekki í bráðri hættu, þótt einn maður forfallist, þar sem samstarfsmenn hlaupa þá undir bagga. Með samvinnubúskap mun og gefast kostur á meira frjálsræði til að taka þátt í nútíma þjóðlífi, en einyrkjabúskapur leyfir. Í I. kafla þessa frv. er það skilgreint, hvað samvinnubúskapur er samkv. frv., ef að lögum verður. En það er samvinnubúskapur samkv. lögum þessum, ef tveir bændur eða fleiri saman reka í félagi samkv. samningi eitt bú, þar sem aðilar vinna saman við búið, vélar og tæki vegna búrekstrarins eru sameign og jörð og útihús eru til sameiginlegra afnota vegna búskaparins. Hér er það ekki gert að skilyrði, að eignarhlutföll í fasteigninni, þar sem búið er, séu jöfn. Það er allvíða svo ástatt, að öldruð hjón eiga stóra og kostaríka fasteign, en vantar vinnuafl til þess að nýta hana. Í grennd við þau eru svo ung hjón, sem vilja stofna til búskapar, en vantar jarðnæði. Þarna ætti að vera opin leið samkv. frv. til þess að mynda samvinnubú, þar sem eldri hjónin gætu lagt fram meira af fasteigninni, en yngri hjónin meira af starfsorkunni, báðum til hagsbóta. Samkv. II. kafla frv. geta tveir bændur eða fleiri, sem búa á sömu jörð, stofnað samvinnubú, ef þeim þykir það henta. Enn fremur er svo kveðið á í III. kafla frv., að nýbýlastjórn sé heimilt að hlutast til um, að komið verði á fót samvinnubúskap samkv. l. þessum í byggðahverfum, sem reist eru að tilhlutan nýbýlastjórnar samkv. l. um landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Þá gerum við ráð fyrir, að hugsað verði fyrir því, áður en mannvirki eru reist, að fyrirhugað sé á þessu svæði að reka samvinnubúskap og þá mannvirkin sniðin með tilliti til þess. IV. kafli frv. er nýmæli, sem felur í sér ákvæði um það, að sé hætta á, að byggð eyðist í sveitarfélagi að dómi nýbýlastjórnar og hlutaðeigandi sveitarstjórnar, þar sem skilyrði eru góð til búskapar frá náttúrunnar hendi, þá sé Landnámi ríkisins heimilt, að fengnu samþykki eða eftir ósk hlutaðeigandi sveitarstjórnar, að stofna þar til samvinnubúskapar, ef talið er, að með því verði komið í veg fyrir eyðingu byggðarinnar. Á undanförnum árum hefur mjög verið rætt um jafnvægi í byggð landsins og nauðsyn þess, að ríkisvaldið stuðlaði að því að viðhalda slíku jafnvægi. Þó að skemmra hafi verið gengið í því efni, en við framsóknarmenn höfum lagt til, er áreiðanlega mjög mörgum mönnum í þessu landi ljós þörfin á því, að það mál sé tekið föstum tökum. Við höfum nú nýlega átt þess kost að fræðast um það, hvað frændur okkar Norðmenn hafa gert á því sviði. Þeir hafa tekið þetta mál miklu fastari tökum og skipulegar, en okkur Íslendingum hefur enn auðnazt að gera. Og þeim dylst það ekki, hvaða gildi það hefur fyrir norsku þjóðina og þjóðlífið þar í landi að halda öllum landshlutum þar í byggð og stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Enda er það svo, að landið okkar er séreign þessarar þjóðar. En þessari eign og réttindum yfir henni og landhelginni fær þjóðin a.m.k. bezt haldið með því, að hún geri sér það ljóst, að hún á að nytja þetta land ein. Landbúnaðurinn er líka sá atvinnuvegur, sem dreifir byggðinni og bindur þjóðina við landið umfram aðrar atvinnugreinar. Í þessum kafla, IV. kafla frv., er gert ráð fyrir því, eins og ég hef þegar gert grein fyrir, að það sé heimilt samkv. frv., ef að lögum verður, að stofna til samvinnubúskapar, þar sem skilyrði eru góð, í því skyni að koma í veg fyrir, að byggðarlög fari í eyði og ef ráðizt er í framkvæmdir samkv. þessum kafla frv., þá gerum við ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram í því skyni 10 millj. kr. árlega næstu 10 ár, en framkvæmdir séu á vegum Landnáms ríkisins. Um fjárframlög samkv. frv. til samvinnubúskapar að öðru leyti eru þau ákvæði, að samvinnubú hafi sama rétt til lántöku í stofnlánadeild landbúnaðarins og til framlaga samkv. jarðræktarlögum og l. um stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum eins og aðilar að búinu hefðu haft, ef þeir hefðu búið hver út af fyrir sig á sérstakri bújörð. En auk þess skal nýbýlastjórn heimilt, ef stofnun samvinnubús hefur í för með sér sérstakan kostnað á byrjunarstigi umfram venjulegan einkabússtofnkostnað, að veita stofnendum óafturkræft framlag, eftir því sem fé verður til þess veitt á fjárl. Enn fremur skal stofnlánadeild landbúnaðarins heimilt að veita samvinnubúi stofnlán til þess að standa straum af slíkum kostnaði, ef nýbýlastjórn mælir með því. En um þennan sérstuðning verði sett nánari ákvæði í reglugerð. Í frv. er svo fyrir mælt, að ef stofnað er til samvinnubúskapar samkv. þessum ákvæðum, skuli gerður um það stofnsamningur milli aðila og sé honum þinglýst. Í 11. gr. frv. er svo nánar kveðið á um það, hvaða ákvæði sé skylt að setja í stofnsamningi. Við gerum ráð fyrir, svo sem sjálfsagt má telja, að Teiknistofa landbúnaðarins, Búnaðarfélag Íslands og Búreikningaskrifstofa ríkisins, hver stofnun á sínu sviði, veiti aðstoð við framkvæmd þessara laga. Og nýbýlastjórn er með frv. beinlínis lögð sú skylda á herðar að láta í té eyðublöð undir stofnsamning og leiðbeina við gerð samnings og hafa eftirlit með framkvæmdum. Það má telja eðlilegt að leggja þessa skyldu á herðar þeirrar ríkisstofnunar, sem hefur þegar það hlutverk með höndum að hafa eftirlit með stofnun nýbýla, bæði einstakra býla og byggðahverfa, enn fremur eftirlit með eyðijörðum og greiða fyrir því, veita leiðbeiningar og fyrirgreiðslu um, að jarðir verði byggðar og hefur til umráða nokkurt framlag til þess að veita einstaklingum slíka fyrirgreiðslu. Ég hef þá með þessum orðum drepið á aðalatriði frv. Ég sé ekki ástæðu til að fara um málið fleiri orðum, nema sérstakt tilefni gefist til þess, en ég vil endurtaka það, sem ég sagði í upphafi máls míns, að við flm. væntum þess eindregið, að þetta mál, sem flutt er nú á öndverðu þessu þingi, fái gaumgæfilega athugun og jákvæða afgreiðslu, áður en þessu þingi lýkur.



Herra forseti. Af því að ég á ekki sæti í þeirri n., sem þetta frv. fer til, langaði mig til að segja um það örfá orð á þessu stigi málsins og skal ég þó reyna að lengja ekki umr. mikið, en flutningur þessa máls gefur tilefni til ýmiss konar íhugana, sem gæti tekið langan tíma að fara út í, ef ætti að vera í einstökum atriðum. Ég ætla þess vegna aðeins að drepa á nokkur höfuðatriði, sem mér finnst meginmáli skipta. Í fyrsta lagi er það, að mér finnst það eftirtektarvert, að þetta frv. skuli koma fram. Það er út af fyrir sig ekki eftirtektarvert, úr því að það á annað borð kemur fram, að það sé flutt af þeim hv. þm. Framsfl., sem telja samvinnufyrirkomulag á sem flestum sviðum æskilegt og það er á engan hátt hægt að fetta fingur út í þá skoðun, hvað þetta snertir. Engu að síður er þetta frv. eftirtektarvert. Það sýnir okkur það, sem er, að því er mér þykir, lofsvert og bendir í rétta átt, að menn eru farnir að gera sér grein fyrir því, að það þarf að taka skipulag íslenzkra landbúnaðarmála með æðimikið öðrum hætti, en gert hefur verið og það verður að reyna að finna ný úrræði til þess að reka búskap á Íslandi á þann hátt, að hann geti skilað því fólki, sem við hann starfar, eðlilegum afrakstri, ekki á þann hátt einan, sem því miður hefur viljað brenna við, að það væri látið nægja að reikna út, hvað bóndi þyrfti á að halda miðað við þá tækni, sem þá hverju sinni hefur verið til staðar og síðan gera kröfu um, að þjóðfélagið sæi fyrir þeim arði af framleiðslunni, að það skilaði viðunandi afkomu bóndans. Það gefur auga leið, að svona er ekki hægt að starfa að þessum málum til langframa. Við stöndum nú andspænis byltingum í þjóðfélaginu tæknilega séð og á margan annan hátt, ekki siður félagslega séð, sem valda því, að allar atvinnugreinar og þá ekkert síður landbúnaður, en aðrar atvinnugreinar verða að beygja sig fyrir því, að það getur þurft að gera þar mikilvægar breytingar og hafna þeim kenningum, sem á sínum tíma hafa þótt góðar og gildar. Og það, sem mér sérstaklega hefur þótt miður farið og því miður of mikið á því bera hjá mönnum, sem hafa talið sig sérstaklega mikla unnendur landbúnaðarins er, að það hafi verið talið fjandskaparmál, ef einhver hefur imprað á því, að ekki væri allt með felldu og það gæti þurft að gera víðtækar breytingar á búskaparháttum og hvernig búrekstri yrði fyrir komið. Það getur auðvitað verið gott og blessað og verið vinsælt í bili að segja sem svo, hvort sem það er í landbúnaði eða annars staðar, að þar séu menn það dugandi og reki sína atvinnu með þeim ágætum og með þeirri atorku, að það sé óvirðing að vera að finna að, hvernig það sé gert. En til langframa þjónar það engum málstað að taka þannig á málum og ég held, að við verðum að venja okkur af því, sem því miður hefur of mikið verið haldið á lofti í pólitískum umr. um landbúnaðarmál, að ef menn hafa komið með skoðanir, sem hafa mjög brotið í bága við þær kenningar, sem áður hafa þótt góðar og gildar, þá væri það árás á bændastéttina og sýndi aðeins það, að menn væru fjandsamlegir bændum og ekki hvað sízt að þessu leyti þykir mér það mjög ánægjulegt, að þeir, sem að þessu frv. standa, skuli flytja það, ekki vegna þess, að ég sé að öllu leyti sammála því, sem í frv. kemur fram, heldur af því, að þessir mætu menn skilja sýnilega, a.m.k. nú orðið, þá staðreynd málsins, að það verður að taka búskap hér á Íslandi upp með öðrum hætti og finna annan grundvöll undir honum, heldur en er í dag til þess að geta skapað bændum aðstöðu til að búa í sinni atvinnugrein með jafnmiklum líkum til þess að lifa þar sómasamlegu lífi eins og aðrar atvinnustéttir gera. Með þessum orðum mínum er ég ekki heldur að finna á neinn hátt að því né gera lítið úr því mikla starfi og afrekum, sem unnin hafa verið í íslenzkum sveitum, en þetta er aðeins lögmál, sem ég vona, að við getum öll verið sammála um, að við lifum á þeim tækniumbyltingartímum, að við verðum að hafa augun opin engu síður í landbúnaði, en í öðrum greinum fyrir því, hvernig við bezt getum komið málum fyrir til þess að ná sem beztum árangri. Það er alveg hárrétt, sem frsm. þessa frv. sagði, að eitthvert mesta vandamál í sveitum í dag og það, sem skapar fólki þar mesta erfiðleika, kannske ekki hvað sízt félagslega séð, miðað við þær lífskröfur, sem fólkið gerir í dag, er sú staðreynd, að allt of stór hluti bænda eru einyrkjabændur og skapar það mikla erfiðleika. Í rauninni mega ekki bóndinn og kona hans vera veik, hvað þá að þau megi fara út af heimilinu og taka sér frí, eins og aðrar stéttir telja nú orðið sjálfgert og sjálfsagt, að þær hafi svo og svo langt orlof ár hvert. Það er fyrst og fremst þetta, en ekki í rauninni það, að það sé meira strit í sveitum, en við margar aðrar atvinnugreinar, sem ég held að sé langmesta hættan fyrir þróun landbúnaðarins í dag og þess vegna verði að finna úrræði til þess, að það sé hægt með einhverjum hætti að færa búskapinn saman, skulum við segja, hvort sem við köllum það samvinnubúskap eða einhverju öðru nafni, þ.e.a.s. að fá bændur til að vinna saman í stærri stíl en þeir hafa gert til þess að geta hlaupið undir bagga hver með öðrum og þannig skapað skilyrði til þess, að ekki þurfi allt að vera í óefni, þó að bóndinn eða húsfreyjan þurfi að bregða sér frá, eða þau jafnvel geti ekki einu sinni notið eðlilegrar hvíldar, ef þau verða fyrir sjúkdómum, vegna þess að verkin kalli á og þau verði að vinnast. Þetta er, að því er ég hygg, mesta vandamálið við uppbyggingu búskaparins í dag, en ekki það, að stritið sé of mikið. Svo komum við aftur að hinni hlið málsins, sem er ekki síður mikið vandamál og það er véltækni landbúnaðarins, hin mikla og vaxandi véltækni landbúnaðarins, sem hefur valdið því, að þrátt fyrir fækkun í sveitum hafa menn framleitt meira og meira. Hún krefst þess, að bústærð sé meiri, en hún er yfirleitt í dag. Vissar tegundir véla verða í rauninni að vera til á hverju búi, hvort sem það er stórt eða lítið, ef á að vera hægt að starfrækja búskapinn. Og ef búið er mjög lítið, gefur það auga leið, að það er lítið, sem verður í aðra hönd til að standa undir kostnaðinum við kaup slíkra véla. En það má auðvitað hugsa sér það, að bændur geti skipt á milli sín vélum og fleiri, en einn bóndi keypt vél og notað til skiptis. Vafalaust vita allir þeir, sem þekkja nú aðstæður í sveitum, að þetta út af fyrir sig er mjög miklum annmörkum háð. Búnaðarsamböndin leysa þetta með því að kaupa saman ræktunarvélar og það eru dæmi þess einnig, að bændur hafi keypt saman nokkrir stærri vélar og skipzt á um þær, en varðandi aðrar vélar, sem almennt þarf að nota við búskapinn, t.d. heyvinnuvélar, er þetta miklum erfiðleikum bundið vegna þess, hvernig við vitum að tíðarfar hér á Íslandi er, að það eru oft ekki langar stundir, sem er færi á að þurrka sitt hey og þá gæti ærið mikið komið til árekstra, hver ætti þá að hafa búvélina í það og það skiptið, þannig að þetta út af fyrir sig leysir ekki málið. Lausn málsins verður að byggjast á nánari sambúskap milli bænda, þannig að menn vinni betur saman, með einhverjum hætti. Við getum kallað það samvinnubúskap, við getum kallað það öðru heiti, það skiptir ekki meginmáli. En það verður að finna úrræði til þess að leggja grundvöll að slíkri samvinnu bænda. Og þetta eru bændur að skilja í sífellt ríkari mæli. M. a. verðum við varir við það og ég tel það mjög gleðilegt í sambandi við framkvæmdir bænda, að bændur, þó að þeir búi hver á sinni jörð og reki sjálfstæðan búskap, þá jafnvel leggja þeir í það, að þeir byggja sameiginlega stórt fjós fyrir kýr beggja bænda. Þetta er auðvitað háð því, að jarðirnar hafi þannig legu, að þær liggi saman og sé hægt að koma þessu fyrir með skaplegum hætti. En hér hafa bændur sjálfir fundið, að reyna þarf að koma á einhvers konar samvinnu og vafalaust á þetta fyrir sér að þróast í stærri stíl. Og einmitt með hliðsjón af þessu var það, að vakið var máls á því og samþ. hér ályktun um það á Alþingi, að það væri nauðsynlegt að koma upp sérstakri hagfræðistofnun eða hagfræðilegum leiðbeiningum fyrir bændur, til þess blátt áfram að kenna þeim, miðað við nútímatækni, miðað við þann mikla kostnað, sem er við allar framkvæmdir nú á dögum, að finna út, hvernig þeir á hagkvæmastan hátt gætu rekið sinn búskap. Og það er eitt, sem við verðum að hverfa frá, sem því miður var allt of ráðandi hér á Íslandi og skal ég engan um það saka eða reyna að blanda stjórnmálalegum viðhorfum inn í það, en það var sú skoðun, að það væri eðlilegt og sjálfsagt að búta jarðir í sundur sem allra mest og búa til alls konar smábýli. Þessi stefna er ljóslega röng, algerlega röng, og nýbýlastefnan, sem að sínu leyti var góðra gjalda verð, hefur einnig sýnt sig að vera röng að því leyti til, - ég er ekki að saka þá menn, sem að því stóðu, þeir byggðu á því ástandi, sem var þá í þjóðfélaginu, en þá var gert ráð fyrir að stofna nýbýli með landsstærð, sem er í dag talið algert kotbýli og raunar gersamlega útilokað að lifa á. Mín skoðun er sú, að það sýni ekki neinn fjandskap við bændur, að það eigi að stefna að stækkun býla og mín skoðun er sú, að það beri á engan hátt að harma það, að hinar og aðrar jarðir fari í eyði, ef það er til þess, að þær geti orðið betur hagnýttar með öðrum hætti, með því að skapa þá nálægum jörðum betri skilyrði til búskapar. Þetta verður auðvitað allt að vera í hófi, en að láta sér detta það í hug, að við eigum að beina okkar þróun í búskap að því að halda við alls konar afdalajörðum, það er fásinna. Og það, sem hv. 1. flm. hér minntist á áðan um stefnuna í Noregi í þessum efnum, hún er nákvæmlega í þá átt og á öllum Norðurlöndum, að afdalajarðirnar eigi að fara í eyði. Hitt er allt annað mál, að það getur verið nauðsynlegt, að þjóðfélagið hjálpi þeim mönnum, til þess að þeir glati ekki algerlega sínum eigum, með einhverjum bótum að koma sér fyrir á annan hátt, en ekkert þjóðfélag, hvorki okkar þjóðfélag né neitt annað þjóðfélag, hefur efni á því í dag að vera að láta menn hokra við litla og ómerkilega framleiðslu. Við þurfum á því að halda að nýta okkar vinnuafl þannig, að það skili þjóðarbúinu sem allra mestum afköstum og sem allra mestum afrakstri, hvort sem það er í sveit eða við sjó. Og við þurfum að byggja sveitirnar þannig upp, að fólk finni, að það sé ekki síður þar, en annars staðar í landinu, hægt að lifa góðu lífi og fá góðan afrakstur af sinni atvinnu og sinni atorku. Þetta er sú grundvallarstefna, sem ég álít að hljóti að vera fram undan að gera sér grein fyrir og ég held, að ég fari með rétt mál, að það sé einmitt mjög ofarlega á baugi nú hjá bændasamtökunum og ég tel, að það beri mjög að fagna því, að þau hafi í hyggju eða séu kannske þegar byrjuð á víðtækum athugunum á því, hvernig framtíðar skipulagi landbúnaðarins og landbúnaðarframleiðslu verði haganlegast fyrir komið hér á Íslandi, bæði með hliðsjón af því að sjálfsögðu að skapa fólkinu í sveitunum sem bezt lífsskilyrði og jafnframt til þess að geta boðið þjóðinni sem beztar og fullkomnastar landbúnaðarvörur við sem hagstæðustu verði og gert landbúnaðinn á þann hátt samkeppnisfæran. Ég bið afsökunar, herra forseti, á því, að ég hef eytt svo mörgum orðum um þetta. Þetta er ekki mælt, eins og menn hafa heyrt, til þess að deila á einn né neinn í þessu sambandi, heldur aðeins til að vekja athygli á því og í rauninni taka undir það, sem hv. 1. flm. þessa máls sagði hér áðan, að það er nauðsynlegt að skoða þetta mál í nýju ljósi, það er nauðsynlegt að beygja sig fyrir þeim staðreyndum, sem við blasa og reyna ekki að blekkja bændur með neinum ímyndunum um það, að lífið sé öðruvísi, en það í raun og veru er, að það verði þess vegna að reyna að sameina krafta hinna beztu manna og velviljuðustu bændastéttinni til þess að reyna að finna úrræði í þessum efnum. Það er ekki von til þess, að neinn einstakur bóndi geti fundið það. Búskapurinn er ekkert einfaldur atvinnuvegur. Hann er kannske einhver sá flóknasti atvinnuvegur, sem við stundum, á margan hátt og það veltur á miklu, hvernig á þeim möguleikum er haldið, sem hver og einn hefur. Hvort það verður niðurstaðan, að það verði komið upp einhvers konar samvinnubúskap, - ég álít, að það sé rétt að vissu marki að gera það, en ég hins vegar vara mjög við því og er því algerlega andvígur, að það verði miðað að því af þjóðfélagsins hálfu að þvinga menn til samvinnubúskapar. Það er sjálfsagt að greiða fyrir því, bæði með lánveitingum og á annan hátt, en ég álít, að samvinnubúskapurinn eigi að sýna kosti sína á þann hátt, að menn finni, að þeir hafi betra upp úr því og það sé þeim hagkvæmara að vera í samvinnubúskap. En mér finnst það fráleitt, sem hefur því miður of mikið borið á hér í viðhorfum í sambandi við samvinnumál á Íslandi, að það væri verið að þvinga menn til samvinnubúskapar með alls konar sérstökum fríðindum, ef þeir vildu vera svo góðir að taka upp þann hátt. Það álít ég að sé rangt. Og ég álít, að sé mjög hæpið, að það eigi að veita sérstaka styrki mönnum til þess að koma upp samvinnubúskap. Ég er þá kannske meiri samvinnumaður, en ýmsir aðrir, en ég álít, að samvinnubúskapurinn, ef hann á annað borð á framtíð fyrir sér, þá eigi hann að grundvallast á því, að menn finni, að það sé hagkvæmara að búa þannig saman, heldur en hver út af fyrir sig og þurfi enga sérstaka styrki til þess. Og ég álít einnig, að það þurfi mikillar athugunar við, hvort t.d. Landnám ríkisins á að fara að beita sér fyrir því að setja upp sérstök samvinnubýlahverfi og jafnvel reisa þar íbúðir og nauðsynleg útihús fyrir samvinnubú. Hvað vita menn um það, hvort nokkur maður vill nokkurn tíma búa þarna? Ég álít, að það eigi fyrst og fremst að greiða fyrir því, ef einhverjir vilja fá gott land til búskapar og slá sér þar saman um samvinnubúskap, þá eigi að greiða fyrir því, að menn geri það, en ekki að fyrir fram eigi menn að útbúa einhvers konar samvinnuhverfi, bíðandi eftir því eða vonandi, að einhver maður kunni svo einhvern tíma að vilja setjast þar að. Ég held, að við höfum ekki efni á slíkum ævintýrum hér á Íslandi og það sé ekki heppilegt. En með þessu er ég alls ekki að gera lítið úr mörgum þeim hugmyndum, sem eru fram settar í þessu frv. og legg áherzlu á, að það verði íhugað. En ég er hv. 1. flm. algerlega ósammála um það, að þetta frv. eigi að afgreiðast á þessu þingi, - það álít ég, að eigi ekki að gera. Og ég álít, að eigi að taka þetta mál upp á miklu víðtækari grundvelli. Að vísu verður það vafalaust sent til umsagnar bændasamtakanna, Búnaðarfélags Íslands og Stéttarsambands bænda og þá koma fram viðhorf þeirra til þessa máls. En ég álít, að til þess að heildarskipulag landbúnaðarins og úrræði til þess að greiða fyrir því, að búrekstur verði rekinn með hagkvæmari hætti, verði gerður fýsilegri fyrir fólkið, ekki aðeins efnahagslega séð, heldur einnig félagslega séð, að til þess að svo megi verða, þurfi að taka þetta mál upp á enn viðtækari grundvelli, en hér er gert. Þetta getur verið gott og blessað út af fyrir sig, sem einn þáttur í þeirri athugun, en ég er ekki reiðubúinn fyrir mitt leyti að ljá því fylgi, að þetta eitt út af fyrir sig verði á þessu stigi lögfest sem úrlausnarefni á þeim vanda, sem hér er við að glíma.

Flm. (Páll Þorsteinsson) : Herra forseti. Ræða hv. 6. þm. Norðurl. e. gefur í rauninni ekki tilefni til þess, að ég flytji langt mál, því að hann virtist, a.m.k. öðrum þræði, viðurkenna þá stefnu, sem kemur fram í frv. og lagði á það nokkra áherzlu, að lausn á vandamálum bænda yrði að byggjast á aukinni samvinnu þeirra. Samt sem áður sló nú nokkuð úr og í fyrir hv. ræðumanni, að því er mér virtist, því að þótt þetta væri meginatriði í máli hans, að það þyrfti að auka samvinnu meðal bænda, tók hann það fram, að hann teldi mjög hæpið að veita sérstaka styrki til stofnunar samvinnubúskapar umfram það, sem einstaklingar njóta. Ég ætla því aðeins með örfáum orðum að árétta sumt af því, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, til þess að það geti ekki valdið neinum misskilningi, hvað fyrir okkur flm. vakir í sambandi við þetta frv. Ég vil þá sérstaklega taka það fram enn að nýju og leggja á það áherzlu, að þetta frv. - hvorki orðalag þess né andi - er þannig, að með því sé stefnt að þvingun eða valdboði, heldur er það meginstefna frv. að leggja lagalegan grundvöll til þess, að þeir í bændastétt, sem hafa hug á að stofna til samvinnubúskapar, hafi sem greiðastan aðgang til þess og geti staðið á þeim grundvelli við slíkar framkvæmdir, sem löggjafinn hefur lagt. Og ég vil endurtaka það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu, að við stefnum ekki að því og gerum alls ekki ráð fyrir því, að þó að þetta frv. verði að lögum og komi til framkvæmda, verði með því útrýmt einstaklingsbúskap í landinu, heldur hljóti þau búskaparform að geta þróazt hlið við hlið, eftir því sem aðstaða er á hverjum stað og hugur fólksins sjálfs stendur til. Hv. 6. þm. Norðurl. e. taldi þetta frv. vera merkilegt að því leyti, að hér væri stungið upp á að gera gagngerar breytingar á skipulagi búskapar í landinu. Og hann lét þau orð falla í ræðu sinni, að ýmsir hefðu fram að þessu talið það fjandskaparmál við bændastéttina, ef talað hefði verið um, að það þyrfti að gera miklar breytingar á búskaparháttum og aðstöðu bænda. Mér er ekki kunnugt um, að þetta sé rétt álít hjá hv. ræðumanni. Ég held, að það séu yfirleitt ekki talin nein fjandskaparmál, þó að stungið sé upp á allgagngerum breytingum, bæði á sviði landbúnaðar og öðrum sviðum þjóðlífsins, enda er það sannast mála, að stórfelldar breytingar hafa átt sér stað og eru sífellt að gerast, bæði í sveitum sem annars staðar og ekki sízt nú á okkar tímum, þegar hraðinn er meiri, en áður var. Þá fór hv. þm. að tala um nýbýlastefnuna, það hefði sýnt sig, að hún hefði verið röng með stofnun kotbýla, eins og hann kallaði. Það liggur alveg utan við efni þessa frv. að ræða það, og skal ég ekki fara langt út í það mál. En ég vil þó aðeins benda á það eða minna á það, sem allir hv. þm. vita, að nýbýlastjórn hefur jöfnum höndum unnið að því að koma upp byggðahverfum og einstökum nýbýlum. Og byggðahverfin hefur a.m.k. nýbýlastjórn haft í hendi sinni að sníða -  Ég tel ekki heldur ástæðu til í sambandi við þetta mál að fara að ræða það sérstaklega, hvað eigi að ganga langt í því að viðhalda byggðinni í landinu. Hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði, að það væri fásinna að halda við afdalajörðum, því að það ætti að miða búskapinn við, að hann skilaði þjóðarbúinu sem mestum afrakstri. Þetta liggur í raun og veru utan við efni þessa frv., en á það vil ég samt benda, að jarðir, sem liggja fjarri þjóðbraut, eru ekki alltaf þær, sem skila minnstum afrakstri, ef þær eru nytjaðar, svo að í þessu efni þarf að taka ýmislegt með í reikninginn, þegar á að gera þetta dæmi upp. En ég er ekki að gerast og hef aldrei gerzt talsmaður þess, að það megi ekki færa til neitt byggt býli í landinu og mun ekki heldur gerast talsmaður þess. Ég held, að það sé ekki ástæða til þess að fjölyrða svo meira um málið, en ég get fagnað því að vissu leyti, að hv. síðasti ræðumaður talaði um það a.m.k. öðrum þræði vingjarnlega og að það stefndi í rétta átt, þar sem aukin samvinna meðal bænda væri það, sem koma skyldi. En mér fannst þó draga nokkuð úr því undir lok ræðu hans, þegar hann taldi ekki ráðlegt, að þetta frv. yrði lögfest nú á þessu þingi, eins og ég hafði lagt nokkra áherzlu á. Þar greinir okkur á. Ég tel sjálfsagt, að málið verði athugað, og til þess á að gefast nægur tími, meðan þetta þinghald stendur, en ég vil leggja á það áherzlu, að þetta frv. verði lögfest svo fljótt sem tök eru á.



Það er reyndar tæplega rétt af mér að taka þátt í þessum umr. núna, vegna þess að það fór fram hjá mér í gær, að þessu var þá útbýtt meðal þm. og ég hef nú varla lesið þetta frv. En ég vil samt taka það fram, kannske mest vegna þess, að ég býst ekki við að eiga neinn þátt í afgreiðslu þess, að ég álít, að það eigi að taka þessu frv. vinsamlega og athuga það nokkuð vel. Mér sýnist í fljótu bragði hér ekki vera stefnt að neinni byltingu á neinn hátt í okkar landbúnaði, en það er þó ýmislegt í því, sem er vert að taka til athugunar. Ég ætla að ganga út frá einu sjónarmiði í þessu, sem ég vil um það segja og það er nú kannske frekar orðhengilsháttur heldur en annað. Menn tala töluvert mikið um einyrkjabúskap hér á Íslandi. Þetta er frá mínu sjónarmiði ekki rétt nema í örfáum tilfellum. Sá búskapur, sem hér er rekinn, á í raun og veru að heita fjölskyldubúskapur og er kallaður svo víðast hvar annars staðar og er samkynja og landbúnaður er rekinn hér um bil alls staðar, þar sem landbúnaður er rekinn. Það var vitnað til Norðmanna hér áðan, að þeir væru að ýmsu leyti á undan okkur í þessum málum. Það finnst mér mjög vafasamt. En að þessu hafa þeir gert sér málin ljósari, en við höfum gert. Þeir telja sinn búskap, sem er þó að ýmsu leyti oft nær því að vera einyrkjabúskapur, en okkar búskapur, fjölskyldubúskap og þeir vilja varðveita hann. Þeir segjast að vísu vera mestu sósíalistar á Norðurlöndum, en samt er það svo, ég sat þing þeirra 1961 í Þrándheimi og þar lögðu þeir áherzlu á þetta: okkar búskapur er fjölskyldubúskapur og við ætlumst til, að hann verði það í framtíðinni, eins og hann er núna. Sem fjölskyldubúskapur hefur hann alltaf sérstaka kosti, sem er mjög erfitt að ná í öðrum atvinnurekstri. En hér er hann sem fjölskyldubúskapur eins og stendur í talsvert miklum erfiðleikum og það er vegna þess, hve breytingar á öllum okkar högum og nærri sérstaklega í landbúnaði eru örar og miklar. Reyndar er það svo, að eins og stendur, er búskapurinn hjá mjög mörgum einyrkjabúskapur á vissum tímabilum. Það er fyrst, þegar búskapur er í byrjun og maður og kona byrja búskap, eiga þá kannske aðeins ung börn í heimili sínu og ekkert annað, þá leggst öll vinnan á tvo einstaklinga og við skulum kalla það einyrkjabúskap og horfa fram hjá hinu, sem er dálítið algengt hér hjá okkur eins og stendur, að bú er rekið aðeins af einni konu eða einum karlmanni. Þessa eru miklu fleiri dæmi nú, en heilbrigt mætti telja. Það eru líklega upp undir 100 dæmi á landinu. Kannske eru þau fleiri, ég hef ekki svo vandlega talið þau saman, þrátt fyrir það þó að ég geri búnaðarskýrslur á hverju ári. En við fjölskyldubúskap er fyrsta tímabilið oftast erfiðast og einnig það síðasta. Þetta stafar af því m.a., að við höfum gert hér bæði fjárhagslega og ég get sagt pólitíska skyssu undanfarið, að við höfum bæði tryggingagjöld og fjölskyldubætur lægri í sveitum en annars staðar. Á þessu er að verða breyting og ég vona, að hún verði mjög til batnaðar. Annars er það líka, eins og sakir standa núna og hafa reyndar staðið nokkuð lengi, að landbúnaðurinn hefur verið að mannfjölda að dragast saman og hefur alið upp fjölda fólks handa öðrum atvinnuvegum. Þetta hefur leitt til þess, að þó að fjölskyldan stækki, þá hefur ekki heimilið stækkað að sama skapi. Þetta hefur orðið geysileg blóðtaka og kostnaður fyrir landbúnaðinn á undanförnum árum, bæði fjárhagslega og félagslega og vafalaust líka menningarlega. Hér er í þessu frv. eiginlega ekki verið að gera við - nema að litlu leyti - þessum vandræðum. En það er eitt, sem hérna er reynt að stefna að, eftir því sem ég skil frv. Það er, að ef svo fer, að fjölskyldan helzt, þegar jörðin stækkar við umbætur, þá séu einhver lög um það, hvernig með verður farið. Þetta hefur gerzt á einstaka stöðum hér á landi, það er dálítið meira af félagsbúskap hér, en menn gera sér almennt ljóst. Það eru til eins konar samvinnubú, vantar ekkert annað, en formleg lög, sem í raun og veru þyrftu að vera fyrir slík bú. Ég nefni tvö bú, sem mér eru að talsvert miklu leyti kunn og eru töluvert í áttina til þess, sem flm. hér gera ráð fyrir. Ég held, að mér sé óhætt að nefna þessi bú, - ég hefði ekki gert það, ef ekki væri prentaraverkfall, ég kæri mig ekkert um, að það sé haft eftir mér í blöðum, en ég held, að það sé alveg óhætt að tala um það núna. Annað búið, sem hefur reynzt mjög vel, er Holt í Stokkseyrarhreppi. Þar eru eiginlega að verða fimm bú, sem vinna alveg saman og þetta er mjög farsælt bú, að ég held, að öllu leyti. Það vantar þarna ekkert, til þess að það sé samvinnubú. Þarna eru fullorðnir synir, sem búa enn með föður sínum og skipta afrakstrinum. Það er áreiðanlega miklu betra, að menn geti haft eins konar lagabókstaf til að styðja sig við eða form til að fara eftir, þegar svona bú eru sett upp. Og mér finnst í raun og veru vera mjög lítið annað, sem í þessu frv. felst við fyrstu sýn. Hitt búið er Möðruvallabú í Eyjafirði. Ég hef fylgzt með því alveg sérstaklega og það er bú, sem fór eiginlega mjög vel af stað og saga þess. er þess virði að athuga, þegar þetta mál er rætt. Ég þekki þetta bú líka dálítið frá fyrri tíð. Ég kom þarna að Möðruvöllum 1947 að vorlagi. Þá var ungur bóndi rétt búinn að taka við, Jóhann Valdimarsson. Ég kom til þess að skoða stórt nýtt fjós, sem hann hafði rétt lokið við. Þetta var í lok sauðburðar. Þarna voru, ef ég man rétt, 56 gripir í fjósi. Fjósið var afbragðs vel frágengið á þeim tíma, e.t.v. bezt gerða fjós á landinu. En það var ekki jafnánægjulegt að koma þarna, því að bæði voru kýrnar óhreinar og hjónin, sem voru ein þarna á þessu stóra búi, yfir sig þreytt. Og það leið ekki á löngu, þangað til þau yfirgáfu býlið og jörðina og ég tek það fram jafnframt, þetta er sú jörð á landinu, sem ég hefði helzt viljað búa á af þeim, sem ég hef skoðað og þekkt. Þarna var það jörðin, sem hafði í raun og veru yfirbugað hjónin. Þau höfðu reist sér hurðarás um öxl og bóndinn gamli, faðir bóndans, var farinn af þeirri ástæðu, sem hann sagði mér: hann var orðinn of gamall til þess að fylgjast með öðrum við verkin. Það er metnaður, sem ég skil vel hjá hverjum bónda, en getur orðið við aldur töluvert erfiður. Svo kemur þarna bóndi austan úr Bárðardal með nokkuð mörg börn og stofnar í raun og veru samvinnubú. Það er skipt eftir föstum reglum milli bóndans og barna hans, en um það eru engin skráð lög sett, enda engin til. En það verð ég að segja, kannske er það fyrir lagaleysið, að þarna gerðist einmitt atburður á s.1. vori, sem er dálítið viðkvæmt að segja frá. Bóndinn fór, gamli bóndinn, jafnaldri minn að vísu eða nokkurn veginn það, vegna þess að synir hans sögðu honum: Annaðhvort ferð þú eða við förum. - Ég geri ráð fyrir, að þarna hafi verið skilið með fullum heilindum og skipt upp búi, svo að verið hafi alveg jafngott og samkv. lögum. En ég álít það mjög leiðinlegt, að gamli bóndinn skyldi fara frá Möðruvöllum að starfi við Gefjunn og eins og hver annar verkamaður eftir þetta. En við slíku eins og þessu er ekki hægt að gera. Það er ekki hægt að gera við svona hlutum í lögum. En þá kemur annað til greina, það, að upp í þetta fyrirkomulag, að bú stækki þannig, að margir séu aðilar að, þurfum við að vinna okkur á nokkuð löngum tíma. Þetta finnst mér ég skilja betur, vegna þess að einu sinni var ég skólastjóri norður á Laugum og þá reyndi ég það, að nágrannarnir í Bárðardal og Mývatnssveit voru eins og tvær ólíkar þjóðir. Mývetningar, sem búa félagsbúi í raun og veru á hverjum bæ, voru einhverjir beztu heimilismenn, sem maður fékk í skóla. Ég kvarta ekkert undan Bárðdælingum, en þeir höfðu allt annan hugsunarhátt og þann hugsunarhátt, sem ekki mundi duga í venjulegu samvinnubúi hér á Íslandi. Svo vil ég enn benda á það í sambandi við samvinnubúskap, að okkar land, ekki aðeins okkar þjóð, heldur líka okkar land er ekki fallið vel til samyrkjubúskapar í stórum stíl. Okkar aðstaða er öll þannig, að við þurfum í raun og veru að hafa fremur lítil bú á stórum jörðum. Og það er ekki hægt að koma við, a.m.k. alls ekki við sauðfjárbúskap, erfitt við kúabúskap, að hafa mjög margt fólk að stórum búum við slík skilyrði. Þar sem samyrkjubúskapur hefur tekizt bezt, eins og í Ísrael, er hann fyrst og fremst byggður á jarðrækt og hlýtur að vera það. Það er hægt að koma honum við með kúabúskap, en mjög erfitt með sauðfjárbúskap. Hins vegar geri ég ráð fyrir, að á sauðfjárbúskapnum verði mikil breyting í framtíðinni og þess vegna verði hann ekki eins landfrekur, ekki eins kröfuharður um, að við rekum hann í strjálbýli við það, sem hér var áðan kallaður einyrkjabúskapur, en ég vil kalla fjölskyldubúskap. Við verðum eftir ýmsum leiðum að sjá okkar fjölskyldubúskap farborða. Ég held, að það hljóti að verða yfirleitt bezta formið á rekstri landbúnaðar enn um langa tíð, vona það a.m.k., vegna þess að hann hefur kosti, sem við fáum varla í öðrum atvinnuvegum og það skapar þó alltaf fjölbreytni í þjóðlífi að hafa lífsformin dálítið mörg. Ég held, að ég segi nú ekki meira um þetta, nema ég endurtek það, sem ég byrjaði á: Ég vil, að þessu sé tekið vel. Ég álít, að það sé ekkert atriði, hvort málinu verður lokið á þessu þingi eða ekki. Lögum er alltaf hægt að breyta og þau hægt að bæta. En ég held nú samt, að það sé ekki tími kominn til þess enn að ganga frá þessum málum fyrir langa framtíð með lögum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af ræðu hv. síðasta ræðumanns, sem ég var mjög sammála. Hann minntist á, að það yrði vafalaust svo lengi og mundi vera æskilegasta formið fyrir búskap hér, að það yrði fjölskyldubúskapur, sem viðhafður yrði. Ég tek undir það. En það er eitt atriði, sem er nauðsynlegt að breyta og það þarf í rauninni ekki lagabreytingar til og ég hygg satt að segja, að það sé að koma skilningur á, að sú breyting þurfi að fást fram og það er þetta, að það má ekki hafa þann hátt á, sem verið hefur, að neyða fjölskyldurnar í rauninni til þess að hætta sambúskap sínum. Það hefur verið þannig hingað til, að sonur, sem hefur viljað taka upp sjálfstæðan búskap á jörð, hefur orðið að stofna nýbýli og skipta út úr jörðinni. Þetta álít ég að sé ákaflega óhyggilegt og maður hefur jafnvel rekið sig á það í mörgum tilfellum, að menn hafa gert þetta, - ja, raunar með illu, - að þurfa að fara út á þessar brautir. Það þarf að taka upp þann hátt, auðvitað þarf að setja fyrir því reglur, hvort sem það er löggjöf um það eða ekki, það skal ég ekki um dæma. Það er vafalaust nauðsynlegt að hafa einhverjar grundvallarreglur, en það er eins og ræðumaður sagði, svona vandamál, ef árekstrar verða, verða aldrei leyst með lögum, nema að ákaflega takmörkuðu leyti. En þetta er mjög brýn nauðsyn og þarf strax að komast til framkvæmda og að því er ég hygg, er nýbýlastjórn þegar komin inn á þá braut að gera ekki þá kröfu til þess, að ungur bóndi fái notið þeirrar aðstoðar, sem nýbýlastjórn er heimilt að veita, að hann þurfi endilega að kljúfa í sundur hið gamla býli, heldur geti menn setið þar saman, 2 eða jafnvel 3 bændur og rekið þar sinn samvinnubúskap á frjálsan hátt, eins og þarna er um að ræða. Þetta vildi ég aðeins láta koma fram að þessu gefna tilefni, að þetta er nauðsynlegt og þetta er hægt að gera án nokkurrar löggjafar. Að öðru leyti vil ég taka undir orð hans um það, til þess að það valdi engum misskilningi út frá því, sem hv. 1. flm. einnig sagði, að mín orð bar á engan hátt að skilja sem neinn fjandskap við þetta mál. Ég álít, að þetta sé þáttur í vandamáli, sem verði að íhuga mjög rækilega og eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, þetta sé ekki nema einn þáttur þess vandamáls og vonandi verði þetta mál tekið til heildarathugunar á enn breiðari grundvelli, annaðhvort af bændasamtökunum sjálfum, eins og ég hygg að þau þegar hafi vissan undirbúning að, eða af hálfu ríkisvaldsins eða - sem bezt væri væntanlega í því sambandi, af beggja aðila hálfu. Og ég sé ekki, að það skipti neinu meginmáli í því efni, hvort þetta frv. verður lögfest á þessu stigi eða ekki. Eins og ég áðan sagði, tel ég, að það sé ekki í því formi, að það sé hægt að lögfesta það, en það getur haft engu að síður sitt gildi til þess að koma fram sem innlegg í frekari umr. um þetta mál og gæti þá orðið til að þoka áfram þeim nauðsynlegu breytingum, sem hér þurfa að verða.