Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar ég kveð mér nú hljóðs utan dagskrár í upphafi fundar í Sþ., munu eflaust flestir gera ráð fyrir því, að ég hyggist ræða þann efnahagsvanda, sem nú er að sjálfsögðu efst í huga hv. þm. og raunar alþjóðar. En svo er ekki. Það er um fleiri vandamál að ræða í íslenzku þjóðfélagi en efnahagsvandamál. Fyrir nokkrum vikum beindi ég fsp. til hæstv. dómsmrh. um refsimál og fangelsismál. Hæstv. ráðh. gaf mjög greinargóð svör við fsp. mínum, og svör hans og þær umr., sem hér urðu, vöktu verðskuldaða athygli alþjóðar. Eitt af því, sem ég reyndi að vekja athygli á í fáum orðum, sem ég sagði um málið hér, og hlaut staðfestingu hæstv. ráðh í svörum hans, var, að sérstakt vandamál væri því fylgjandi, að hér væru í þjóðfélaginu fjölmargir svokallaðir síbrotamenn, sem hefðu á herðum sér fangelsisdóma, sem ekki hefði verið hægt að láta fullnægja, þannig að þeir gengju lausir, sem svo er kallað, og gerðust þá oft brotamenn að nýju. Það kom einnig fram í þessum umr., að afbrot unglinga væru óeðlilega tíð. Um það var rætt og um það sammæli og fullur skilningur af hálfu hæstv. dómsmrh., að þar væri um alveg sérstakt vandamál að ræða. Nú um síðustu helgi gerðust atburðir, sem vekja á ný sérstaka athygli á þessu stóralvarlega vandamáli. Fjölmiðlar hafa greint frá því, að síðasta helgi hafi orðið ein mesta afbrotahelgi, sem sögur fara af á síðustu árum. Og það hef ég fengið staðfest af öðrum aðilum, sem vita nákvæmlega, hvað hefur gerzt, að þetta er sízt ofmælt. En fjölmiðlar hafa þegar greint frá því, þannig að það er á alþjóðarvitorði, að þeir, sem aðgangsharðastir reyndust um s.l. helgi, voru tveir unglingar, 16 og 17 ára, og athæfi þeirra með þeim hætti, að í raun og veru var ekki um það að ræða, sem við venjulega köllum afbrot, þ.e.a.s. það var ekki fyrst og fremst um þjófnað að ræða, heldur um skemmdaverk. Það kemur og í ljós og hefur verið staðfest af fjölmiðlum, að þeir unglingar, sem þegar hafa verið teknir höndum af lögreglunni, hafa á herðum sér marga fyrri dóma. Það kemur hér í ljós eins og á góma bar í fsp.-tíma fyrir nokkrum vikum, að ýmislegt af því, sem nefnt er ,,afbrot“, - ég segi afbrot í gæsalöppum, og dæmt er fyrir, er í raun og veru ekki afbrot í venjulegum skilningi, heldur sjúkdómseinkenni eða uppeldisvandkvæði, sem að sjálfsögðu þarf að taka með allt öðrum hætti á heldur en ef um afhrot í venjulegum skilningi refsilaga er að ræða. Ég tel sem sagt, að þessi helgi hafi undirstrikað nauðsyn þess að taka með alveg sérstökum hætti á þessum málum og veita þeim enn þá meiri athygli heldur en átt hefur sér stað. Það kom fram í þeim umr., sem hér fóru fram, að það er að sjálfsögðu, eins og við var að búast, fullur skilningur af hálfu hæstv. dómsmrh. og yfirvalda á því, að hér er um sérstakan vanda að ræða og auðvitað mjög vandmeðfarinn. En ég tel, að atburðir síðustu helgar - og það kann að eiga eftir að koma fleira í ljós í sambandi við þá en fjölmiðlar þegar hafa greint frá, - séu áminning til okkar allra, til löggjafarsamkomunnar, til stjórnvalda, til embættismanna, um að sinna því máli, sem hér er um að ræða, í miklu ríkara mæli en hingað til hefur verið gert. Ég tel hér vera um svo stórt mál að ræða, að full ástæða sé til þess, að á það sé minnt hér á hinu háa Alþ., til þess að allur almenningur í landinu geri sér þess grein, að löggjafarsamkoman viti, að hér er um mikinn vanda að ræða, sem taka verður á með öðrum hætti en venjulegu refsimáli. Hér er auðvitað að ræða refsivert athæfi, þar sem um innbrot og þjófnað er að ræða, en ekki fyrst og fremst um það, heldur um heilbrigðisvandamál og uppeldisvandamál, sem eru ekki eingöngu verkefni lögreglu, heldur miklu fleiri aðila í þjóðfélaginu. Þess vegna minnist ég þessa máls hér, að ég vildi undirstrika það, sem ég sagði um þetta mál, líka af gefnu tilefni, fyrir nokkrum vikum, að þau yfirvöld, sem hlut eiga að máli, lögregluyfirvöld og dómsmrn., heilbrigðisyfirvöld og barnaverndaryfirvöld, taki höndum saman með skipulegum hætti til þess fyrst og fremst að forða þeim unglingum, sem hér eru á glapstigum, frá því að halda áfram að ganga glapstigu og einnig að forða þjóðfélaginu frá því mikla böli, sem atburðir s.l. helgar bera vitni um.



Herra forseti. Ég get tekið undir það, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði hér áðan. Hér er vissulega um mikið vandamál að ræða, og ég mun ekki ræða það mikið hér, því að ég er ekki undir það búinn. Það má vera, að síðasta helgi hafi skorið sig úr, en hitt er sannleikurinn, að síðustu mánuðir, okt. og nóv., hafa skorið sig úr að því leyti til, að þá hefur verið hér í Reykjavík um meiri innbrotafaraldur og þjófnaðarbrot að tefla heldur en á svipaðri tímalengd endranær. Það hafa á þessu tímabili eða þessum tveimur mánuðum verið kærð til rannsóknarlögreglunnar 364 þjófnaðarbrot eða innbrot. Af þeim hafa aðeins verið upplýst 124. En það, sem er athyglisvert og sorglegt, er, að af þessum 124 innbrotum, sem upplýst hafa verið, eru 62 eða helmingur framin af piltum fæddum 1956 eða síðar, sem sagt af 16 ára eða yngri. Ég held, að í þessu sambandi séu mál þessara unglinga algerlega sérstakt vandamál. því að eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni heyra mál þessara ungmenna ekki undir dómsmrn. eða lögregluyfirvöld. Þau heyra undir barnaverndarnefnd og menntmrn. Og nú er það ekki mitt að segja um þau mál hér. En þó er það sannleikurinn, að þar er um mikið vandamál að tefla, m.a. vegna þess, að svo virðist komið, að það sé ekki til á vegum hins opinbera samastaður fyrir unglinga á þessum aldri þrátt fyrir byggingu upptökuheimilis. Og ég held, að það sé alveg rétt, að það sé ástæða fyrir hv. alþm. að hugleiða það og kynna sér, hvernig þessum málum nú er háttað. Ég verð að segja það eins og ég sagði áðan, að ég þekki ekki ráð til úrbóta. En ég verð að segja það, að ég tel barnaverndarnefnd ekki öfundsverða að þurfa að fást við þessi mál, eins og nú er högum háttað. Ég vil t.d. segja það, að einn af þeim, sem allra aðsópsmestir hafa verið á undanförnum vikum, reyndar ekki í þessu Nýjabíómáli, það er piltur, sem er innan þessara aldursmarka. Lögreglan hefur margstaðið hann að verki. Hann er ekkert iðrunarfullur, og barnaverndarnefnd hefur engan stað fyrir hann. Það var gert samkv. tilmælum menntmrn. að taka þennan pilt núna og setja hinn inn í kvennadeild lögreglustöðvarinnar í Reykjavík, þar sem það þótti ekki við hæfi og á allan hátt óviðunandi að setja pilt á þessum aldri í hegningarhúsið við Skólavörðustíg. Þótti heppilegra, þótt það séu óvenjulegar aðstæður, þar sem konur eru fangaverðir þarna í lögreglustöðinni, að hafa hann þar í vörzlu um sinn. Þó að vandamál þessara ungu manna séu utan við þau vandamál, sem ég hef hér verið að ræða að undanförnu, - vandamál þeirra unglinga, sem eru komnir á þann aldur, að þeir ern dæmdir til refsivistar eða á vinnuhæli, - þá er það vissulega svo, að vandamál þessara unglinga, sem eru innan við þau aldursmörk, eru ekki minni. En þau vandamál, sem undir mig heyra, eru vissulega mikil varðandi einmitt ungmenni, sem þó eru komin yfir þessi aldursmörk, og þess vegna er það, að einmitt er lögð á það áherzla í því fangelsisfrv., sem ég hef lagt hér fram, að það verði byggt sérstakt vinnuhæli fyrir unglinga á þessum aldri, sem verði með nokkuð öðrum hætti en venjuleg vinnuhæli, og þess verði freistað með öllum tiltækum ráðum að reyna að hafa betrunaráhrif á þessi ungmenni og koma þeim til manns. En ráðið til þess er ekki að taka þá úr umferð og loka þá inni. Það þarf meira til. Hitt má einnig vera okkur öllum íhugunarmál, af hvaða ástandi í okkar þjóðfélagi slíkir verknaðir eru sprottnir og hvar ræturnar liggja. Það er sjálfsagt auðvelt að nefna eitt eða tvö atriði. Þetta er ákaflega auðvelt að rekja í mörgum tilfellum t.d. til áfengisnautnar. En það koma mörg fleiri atriði þarna til og þ. á m. það vaxandi vandamál, ofnautn eiturlyfja, fíknilyfja og ávanalyfja, og því miður ekki hvað sízt hjá unglingum. Það er vissulega ástæða til að taka þau mál alveg sérstökum tökum. Ég vil minna á það, að ég hef nú lagt fram hér á Alþ. frv. um sérstakan dóm og sérstaka rannsóknardeild í þessum málum, fíkniefnamálum og ávanaefnamálum, sem ég geri mér vonir um, að hv. Alþ. líti á með fullum skilningi. En það er auðvitað eins með þau og fangelsismálin, að ef á að gera eitthvert átak í þeim, sem ég tel nauðsynlegt, þá kostar það verulega fórn og fjármuni. En það er sjálfsagt fleira, sem kemur til, og ástæða til að leita að fleiri ástæðum, sem til þess liggja, að hér er, að því er virðist, orðið um að ræða nokkra útigangsunglinga í okkar þjóðfélagi. Ég er enginn maður til að segja til um það, af hverju þetta stafar. En auðvitað er það laukrétt, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að í sambandi við þessi mál hlýtur hugurinn að hvarfla að uppeldismálunum og skólamálunum, og það er ástæða til þess að athuga það, hvar við erum á vegi stödd í þeim efnum, og jafnvel líka ástandi á sumum heimilum í þessari borg. Ég er ekki hingað kominn til þess að svara neinum fsp., enda beindi hv. þm. þeim ekki til mín. En ég vildi aðeins nota það tækifæri, sem hann gaf, til þess að undirstrika það, sem hann sagði, undirstrika það, að hér er vandamál á ferðinni, - vandamál. sem á ekki beint samleið með efnahagsvandamálunum, sem eru kannske mönnum ofarlega í huga um þessar mundir, eins og hann drap á, en ekki síður vandamál en þau og getur kannske orðið varanlegra vandamál en jafnvel efnahagsvandamálin.



Herra forseti. Vitanlega er það mikið vandamál, sem á hefur verið drepið hér utan dagskrár. En það er ekki nýtt, að vandræðaunglingar séu á ferðinni. Það var fyrir mörgum árum stofnað upptökuhæli fyrir vandræðadrengi í Breiðuvík vestur í Barðastrandarsýslu. Þetta heimili hefur starfað undanfarin ár. Mig minnir, að þar sé pláss fyrir 20 drengi. Mig minnir einnig, að ég hafi lesið í blöðum í haust, að það væri ekki helmingur þar af því, sem hægt væri við að taka. Hæstv. forsrh. var að lýsa vandræðabarninu, sem lögreglan réði ekkert við og virtist ekki vera iðrandi, eins og hæstv. ráðh, sagði. Það ráð var tekið að loka hann inni í kvennafangelsi. Hefur ekki verið athugað, hvort pláss er vestur í Breiðuvík fyrir þennan dreng og fyrir fleiri vandræðadrengi? Ég held, að það væri miklu betra að koma þessum vandræðadrengjum, sem nú ganga lausir og alltaf eru að brjóta af sér þangað vestur, heldur en loka þá inni í fangelsi, því að unglingar á þessum aldri eru viðkvæmir, og það er vissulega mikið vandamál, hvernig með þetta skuli fara. Unglingar, sem brjóta af sér, þurfa að verða fyrir uppeldisáhrifum, og þeir þurfa að komast á þá staði, þar sem líklegt er, að þeir geti betrazt. Unglingurinn betrast tæplega við að vera lokaður inni í fangelsi. En það var gert að loka þennan eina pilt inni, vegna þess að hann var að brjóta af sér æ ofan í æ. Og þannig er með allt of marga unglinga, sérstaklega hér í Reykjavík. Það virðist ganga yfir afbrotafaraldur unglinga. Þess vegna ætti að nota það hæli, sem til er fyrir afbrotadrengi. Orsakanna er vitanlega erfitt að leita, en ýmsir velta því fyrir sér, að það geti verið vegna drykkjuskapar og eiturlyfjaneyzlu unglinganna sjálfra og þá einnig heimilanna, sem ekki gefa sér tíma til að hugsa um unglingana. Það er nú svo, að þótt við hér á Alþ. veltum þessum málum fyrir okkur, þá mun verða erfitt að leysa þau og finna heppilega lausn á þessum vandamálum. En ég er fylgjandi því, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan og einnig hv. 7. þm. Reykv., að eitthvað þurfi að gera í þessu efni, það þurfi að gera ráðstafanir fyrir þessa unglinga og vinna að því, að þeir geti orðið fyrir hollum og bætandi áhrifum. Það má ekki loka drengina inni. En þeir þurfa að verða fyrir hollum og bætandi áhrifum, og þeir þurfa helzt að fá eitthvert verkefni við sitt hæfi, læra að vinna. Og vinnuhælið eða upptökuheimilið í Breiðuvík er vísir í þessa átt. Mér finnst, að hæstv. forsrh. þurfi að stuðla að því, að þetta heimill verði notað til fulls, á meðan margir unglíngar, sem alltaf eru að brjóta af sér, ganga lausir. Það er sýnilegt, að þeir þurfa að komast á stað, þar sem þeir geta orðið fyrir bætandi áhrifum. Ég veit ekki annað en upptökuheimilið eða vinnuheimilið í Breiðuvík hafi fengið gott orð á sig. Ég hef heyrt það, að ýmsir unglingar, sem þar hafa verið, hafi komið batnandi eftir dvölina þar.



Herra forseti. Hér er sannarlega um mikið og stórt vandamál að ræða. Mér finnst, að ekki hafi verið lögð nóg áherzla á heilbrigðisháttinn í þessu vandamáli. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að mikill meiri hlutinn af öllum hegðunarvandamálum og afbrotum unglinga vegna eins konar geðtruflana, ýmist vegna ofdrykkju, geðtruflana vegna fíkniefna eða vegna skapgerðarveilu. Og slíkt fólk, sem brýtur af sér við þær kringumstæður, á að sjálfsögðu ekki heima í fangelsum, það á heima á sjúkrahúsum. Ég held, að það hefði þurft að koma betur fram hér, að það, sem okkur vantar fyrst og fremst, er, að þetta fólk fái aðstöðu til rannsóknar og lækninga á sínum meinum. Eftir þeim lýsingum, sem hér hafa komið fram, virðist það nokkuð augljóst, að hér er ekki um venjulega unglinga að ræða, hér er um sjúkt fólk að ræða. Það er ekki nokkrum vafa undirorpið, að þegar 14–16 ára drengir haga sér eins og hér hefur verið getið, þá er um stórkostlegt hegðunarvandamál að ræða. Það, sem mér hefði fundizt eðlilegast, væri, að þessum drengjum væri komið fyrir á rannsóknardeild, þar sem sálfræðingar og geðlæknar tækju þetta eins og hvert annað sjúkdómstilfelli og leituðu eftir orsökunum og reyndu að lækna. Og þá fyrst þegar endurteknar tilraunir hefðu árangurslaust verið gerðar í þessa átt, kæmi til innilokunar í fangelsum. Við vitum það, að á seinni árum hefur meðferð á hvers konar geðveilum gerbreytzt og lækningar heppnazt á fjölda manns, sem áður var talinn ólæknandi. Mér finnst, að tala þeirra mörgu unglinga, sem hér er um að ræða, hlyti að geta lækkað til stórra muna, ef þeir væru meðhöndlaðir sem sjúklingar og gerðar jafnötular ráðstafanir þeim til lækninga og gert er á flestum öðrum sviðum í okkar þjóðfélagi í dag, ef alvarleg veikindi eru fyrir hendi. Það er ekki vafi á því, að rannsóknarstöð er sú stofnun, sem við þurfum einna mest á að halda núna, og á meðan við erum í svo miklum örðugleikum sem komið hefur fram hér, þá ætti það að vera hlutverk geðsjúkrahúsanna að sinna þessum unglingum að einhverju leyti. Þessi rannsókn þarf ekki að taka langan tíma, en ég tel hana algera nauðsyn sem undanfara innilokunar, og ég held, að við gætum vænzt betri árangurs af slíkri meðferð heldur en þeirri, sem nú er viðhöfð.



Herra forseti. Ég vil aðeins undirstrika alveg sérstaklega síðustu orð hv. síðasta ræðumanns. Ég held, að það ætti að vera hlutverk geðsjúkrahúsanna að sinna málum þessara ungmenna, og ég vil vona, að hv. þm., sem er úr læknastétt og margreyndur áhugamaður um þau málefni, vilji beita áhrifum sínum í þá átt, að geðsjúkrahús ríkisins séu einnig til að sinna þessu hlutverki, - sinna því hlutverki að framkvæma rannsókn á og taka við til meðferðar geðveilum mönnum, yngri eða eldri, sem hefur orðið á að fremja afbrot. Að öðru leyti vil ég taka fram til að forða frá misskilningi, sem hefur kannske alls ekki verið neinn misskilningur, varðandi það, sem hv. 1. þm. Sunnl. sagði, að Breiðuvík heyrir ekki undir mig.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég skal ekki lengja þessar umr., sem ég tel, að hafi verið mjög nytsamlegar, enda mjög skynsamleg sjónarmið komið fram. Það var aðeins til þess að undirstrika, að ég er algerlega sammála hv. 3. þm. Reykn. og hæstv. forsrh. Ég vildi aðeins vekja athygli á eða minna á, að það var einmitt ástæðan til þess, að ég vakti máls á þessu hér, að það er mín skoðun og margra fleiri, sem kom fram í ræðu hv. 3. þm. Reykn. og hæstv. forsrh., að hér er ekki fyrst og fremst um refsimál að ræða, afbrotamál í venjulegum skilningi, heldur miklu fjölþættara vandamál. Ég er ekki sérfróður um þessi atriði, þannig að ég vilji fella um það nokkurn dóm eða láta í ljós um það nokkra skoðun, að hversu miklu leyti hér er um heilbrigðismál, þ.e.a.s. hrein sjúkdómstilfelli að ræða, eða að hve miklu leyti vandamálið kann að vera félagslegt eða uppeldíslegt að einhverjum verulegum þætti. Tilgangur minn var sá einn að vekja athygli á því, að á málið væri litið sem heilstætt mál frá þessu sjónarmiði séð, frá mínu leikmannssjónarmiði séð fyrst og fremst sem sjúkdómstilfelli, í öðru lagi sem hluta af félagslegu vandamáli og í þriðja og allra síðasta lagi sem afbrotamál eða refsimál.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég er vissulega sammála því sjónarmiði, sem hér hefur komið fram, að þau dæmi, sem hér hefur verið rætt um, eru sjúkdómseinkenni. Það er alveg vafalaust. En þetta er ekki aðeins sjúkdómseinkenni á þeim einstaklingum, sem þarna eiga hlut að máli, heldur sjúkdómseinkenni á þjóðfélagi okkar. Og ég er hræddur um, að okkur muni illa takast að vinna bug á þessum sjúkdómseinkennum, jafnvel þótt við fjölgum hér geðsjúkrahúsum feiknalega og reynum að lækna mein af þessu tagi í slíkum stofnunum. Þetta vandamál ristir miklu dýpra og það er nátengt vandamálum þess þjóðfélags, sem við lifum í. Ég er ekki sammála hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni og hæstv. forsrh. um það, að þetta mál sé eitthvað allt annað en þau efnahagsmál. sem við erum að fjalla um. Ég held, að þessi mál séu ákaflega samanslungin. Það, sem gerzt hefur hér á Íslandi, er, að á tiltölulega stuttum tíma hefur þjóðfélag, sem var í rót sinni bændaþjóðfélag og var tengt þeim siðferðilegu verðmætum, sem voru í bændaþjóðfélaginu, það hefur breytzt, ekki aðeins í borgarþjóðfélag, heldur líka í neyzluþjóðfélag. Og viðhorf þessa neyzluþjóðfélags hafa ekki aðeins komið fram í sambandi við stjórnsýslu hér á hinu háa Alþ. eða í öðrum valdastofnunum, þau hafa haft áhrif á þjóðfélagið allt, á svo til hverf einasta heimíli í landinu. Og hver eru einkenni slíks neyzluþjóðfélags? Einkennin eru þau, að í stað siðferðilegra verð mæta, sem áður þóttu ákaflega mikils virði, hefur komið keppnin að eignast fleiri og fleiri hluti, að keppa eftir fleiri og fleiri svokölluðum veraldargæðum. Fyrir þessu hafa vikið þau siðferðislegu viðhorf, sem hljóta að vera hyrningarsteinn í hvers konar þjóðfélagi. Þjóðfélag án siðferðilega viðhorfa stendur ekki lengi. Á tímanum eftir stríð hefur hér allt verið á tjái og tundri, gengislækkanir á gengislækkanir ofan. Krónan hefur haldið áfram að hrapa. Öll þau efnahagslegu einkenni, sem menn bundu áður hugmyndir sínar við, hafa sundrazt fyrir augum manna. Það er þetta, sem hefur þau áhrif, að fólk veit ekki, hvernig það á að standa í þessu þjóðfélagi. Fólk veit ekki, við hvað það á að miða í hegðun sinni, og við skulum ekkert undrast það, þó að slíkt ástand, slíkt andrúmsloft hafi áhrif á unglinga og börn. Þetta er það, sem þau heyra á heimilum sínum, að það skipti máli að komast yfir sem allra mest af munum, og þeim finnst sjálfsagt, að þau hegði sér í samræmi við það. Ég held, að það sé okkar stóri vandi að gefa þessu neyzluþjóðfélagi einhver siðferðileg markmið, og við getum aldrei unnið hug á þeim sjúkdómum, sem við erum hér að ræða um, nema við komumst fyrir rætur þeirra, nema við áttum okkur á því, hvað það er, sem sjúkdómnum veldur. - Það eru aðeins þessi sjónarmið, sem mig langaði til að kæmu hér fram, að ég held, að þessi vandamál séu í mjög nánum tengslum við allan efnahagsvanda þessa þjóðfélags.



Herra forseti. Ég hafði vissulega ekki ætlað mér á hinu háa Alþ., að jómfrúrræða mín yrði þátttaka í málefni, sem væri til umræðu utan dagskrár. En í sambandi við það mál, sem hér hefur komið til umr., langar mig til að vekja athygli hv. alþm. á því, hvort sé ekki líka á ferðinni ákaflega veigamikið atriði í sambandi við uppeldismálin, og á ég þar við, að frá mínum bæjardyrum séð er það, sem fyrst og fremst skapar meinsemdina, sambandsleysið milli eldri kynslóðanna og æskunnar. Einhvern veginn hefur lífsbaráttan þróazt þannig á síðari árum, að unga fólkið á í svo erfiðri baráttu við það að afla sér lífsþægindanna, að það hefur naumast tíma til þess að sinna uppeldi barnanna sinna. Og þar með vantar að mínum dómi sambandið við gamla fólkið til þess að vera hinn holli og ráðgefandi aðili í því að skapa og móta uppeldi unga barnsins. Við vitum öll, að við ungu barni, 4–5 ára gömlu, blasa ótalmörg forvitnileg vandamál, þegar það er að líta í kringum sig, - vandamál. sem það þarfnast skýringar á. Það er enginn til að hlusta á spurningar þessa unga þjóðfélagsborgara, því að foreldrarnir eru svo uppteknir að brauðstritinu, striti hins daglega lífs, að þeir hafa allt of oft naumast tíma til að sinna uppeldi barna sinna. Og hversu oft er það ekki til þess að losa sig við nöldur og nauð krakkanna, að þau eru keypt af sér með því að senda þau út í búð til að kaupa sér pylsu, kaupa sér kók eða fara á bíó. Þess vegna vil ég leggja áherzlu á það á þessari virðulegu löggjafarsamkomu, að því verði gefinn miklu meiri gaumur en nú er að styrkja þjóðfélagsborgarana í heild til þess að viðhalda samstarfinu við gömlu kynslóðina á heimilunum. Við skulum taka það til alvarlegrar athugunar, að það er miklu þýðingarmeira atriði heldur en menn kunna að halda að stuðla að því, að eldri kynslóðin sé þátttakandi í heimilinu sjálfu, og er ég þó ekki að vanmeta þær aðgerðir, sem gerðar hafa verið til þess að skapa gamla fólkinu viðunandi lífskjör á elliheimilum og dvalarheimilum sem slíkum. En ég vil benda á, að það gæti verið mjög áhrifamikið, ef stjórnvöld í landinu vildu gera einstaklingunum og heimilunum viðráðanlegt og léttbærara að viðhalda sambandinu við gamla fólkið á heimilum, til að mynda í auknum persónufrádrætti, í auknum skattfrádrætti, ef gamla fólkið gæti haft betri aðstöðu til þess að dvelja á heimilunum og vera þannig virkur þátttakandi í uppeldi ungu kynslóðarinnar.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessum umr., en ræða hæstv. heilbrmrh. gaf mér tilefni til þess. Mér þótti í ræðu hans gæta mjög mikillar þröngsýni á heim vanda, sem hér er við að glíma, og þótti sem hann hefði í raun og veru skort vilja til þess að fjalla um þetta mál eins og það liggur fyrir. Staðreyndin í þessu máli er sú í mjög mörgum tilfellum, eins og allir þeir vita, sem hafa unnið að fræðslu- og skólamálum í þjóðfélaginu, að eins og fræðslukerfinu er nú háttað, er fram til 14–15 ára aldurs öllum nemendum sniðinn í aðalatriðum sami stakkur. Það er ekkert leyndarmál meðal þeirra, sem við þessi mál fást, að mikill fjöldi af þessum nemendum gefst hreinlega upp undan þeim kröfum, sem þjóðfélagið leggur þessum smæstu borgurum á herðar þegar á fermingaraldri og í 2. bekk gagnfræðaskóla, á viðkvæmasta aldursskeiðinu. Ég get nefnt dæmi um nemendur, sem hafa, meðan þeir áttu þess kost að sitja í skóla, verið til mikillar fyrirmyndar um alla framkomu og á allan hátt. Síðan einn góðan veðurdag er þessum vesalingum sparkað út í kaldan raunveruleikann. Í mörgum tilfellum veitist þessum unglingum mjög örðugt að fá atvinnu við sitt hæfi, og þeir eru látnir standa oft og tíðum mjög mikið á eigin fótum. Það er staðreynd, og ég held, að það komi ekkert við þeirri baráttu mannsins að reyna að bæta kjör sín. Auðvitað stefnir maðurinn fram á veg. En það er ekkert lögmál til, sem segir, að við getum ekki aukið þroska einstaklingsins, um leið og við reynum að búa í haginn fyrir alla þegna þjóðfélagsins. Ég fæ ekki séð neitt ljótt við það, og ég get alls ekki fallizt á, að aukna glæpahneigð unglinga sé hægt að rekja til þess, að það vegnar e.t.v. fleiri mönnum á Íslandi vel fjárhagslega nú en fyrir svo og svo mörgum árum. Ég fellst ekki á þessa skoðun hæstv. heilbrmrb. En ég veit, að það er alveg sama, um hvaða mál er talað, hæstv. heilbrmrh. lítur alltaf á þau gegnum sín rauðu gleraugu, og við vitum vel, hvar fiskur lá undir steini í ræðu hans hér áðan. Á undanförnum árum hafa heyrzt mjög háværar raddir um nauðsyn þess að lengja skólaskylduna. Þessi krafa er sett fram einhliða og án þess, svo að mér sé kunnugt, - en það veit hæstv. menntmrh. betur, - án þess að mér sé kunnugt um, hvaða verkefni eða hvernig eigi að bregðast við þeim nemendum, sem þegar hafa gefizt upp á skólabrautinni í 1. bekk og 2. bekk. Það er án efa eitt af hollari verkefnum, sem hægt er að fá í dag þeirri æsku landsins, sem ekki unir hinu bóklega, þrönga, þrautleiðinlega og gagnslitla skólanámi, að fræðsluyfirvöld geri verulegt átak í þá átt að vekja þessa vesalinga, sem ekki festa yndi við þetta, hafa dregizt aftur úr í bóknáminu kannske í 8, 9 eða 10 ára bekk og eiga svo að draslast í 3–4 vetur til viðbótar, fá lágt í öllum prófum, standa sig hvergi og litið er niður á þá af bekkjarsystkinum þeirra og skólasystkinum. Það væri vissulega hollt, ef við gætum fundið handa þeim holl verkefni að glíma við t.d. úti í strjálbýlinu eða við sjávarsíðuna. Ég hef kennt nemendum, sem hafa fallið á unglingaprófi og komið aftur ári síðar fullir af áhuga. Og það hefur verið skemmtilegt að kenna þeim hóp, sem þá hefur viljað taka sig á. Kennarar, sem hafa kennt nemendum, sem ekki hafa staðizt gagnfræðapróf, hafa flosnað frá námi á yngra aldri, en komið aftur eftir 2–3–4 ár, þeir segja mér, að það sé undraverður árangur, sem þetta fólk nái. Ég ætla ekki að þreyta um þetta mál frekar neinar kappræður. En ég legg áherzlu á það í þessu sambandi, að við þurfum að líta til 13, 14 og 15 ára aldursins, útvega þeim nemendum, sem ekki ráða við hinar bóklegu greinar skólanámsins, holl verkefni til þess að vinna að, að þeir megi kynnast lifnaðarháttum lands og þjóðar til sjávar og sveita og við séum ekki að binda þá á skólabekk og velja handa þeim verkefni, sem þeir ráða ekki við.



Herra forseti. Hér hefur verið hreyft utan dagskrár máli, sem vakið hefur alþjóðarathygli og vakið menn hér til umr. og umhugsunar, en það eru þeir atburðir, sem mjög hafa farið í vöxt hin síðari ár, sérstaklega hin síðustu ár, í sambandi við afbrot unglinga. Ég tel, að þær umr., sem hér hafa farið fram, hafi verið mjög gagnlegar, menn hafi reynt að kryfja málið til mergjar, eftir því sem þeim hefur sýnzt, og viljað þar leggja sitt bezta til. Aðeins einn ræðumaður fór nokkuð út fyrir þennan ramma og kom að mínum dómi með mjög óvenjulega skýringu, en það var hæstv. heilbrmrh. Hann taldi, að hér væri ekki um sérstakt unglingavandamál að ræða, heldur væri þetta sjúkdómseinkenni á þjóðfélaginu. Ég vil mótmæla því, að þetta sé rétt skoðun, að þjóðfélagið í heild, eins og hann vildi vera láta, sé orðið sjúkt að þessu leyti. Ég vil benda á það, að það er langsamlega mest áberandi, sem hefur verið að gerast síðustu mánuðina hér á þéttbýlissvæðinu. Það getur vel verið, að þetta fylgi þétthýlinu, að slíkt vandamál komi upp, en ég vil mjög mótmæla því, að þjóðfélagið í heild sé orðið sjúkt af þessu. Ég hygg, að ef skýrslur um þetta utan úr dreifbýlinu séu skoðaðar, þá séu þessi vandamál þar ekki nærri eins áberandi og hér hefur verið bent á, að væri í þéttbýlinu. Það var þó annað frekar, sem ég vildi mjög andmæla af því, sem kom fram í ræðu hæstv. heilbrh., en það var það, að þetta væri efnahagsvandamál eða tilheyrði efnahagsvandamálunum og stafaði, eins og hann sagði, af þeim gengislækkunum, sem hér hafa átt sér stað undanfarin ár. Ég vil biðja hæstv. ráðh. skýringar á þessu. Og er það ekki rétt hjá mér, að þessi vandamál hafi verið að verða meira og meira áberandi hin síðari ár? Hér hefur engin gengisbreyting átt sér stað síðan 1968. En einmitt hin síðari ár og hina allra síðustu mánuði er þetta farið að verða meira og meira áberandi í þjóðfélaginu. Hvernig er hægt að koma þessu saman við gengisbreytingar fyrri ára, er mér ákaflega torskilið. Mig langaði að fá skýringar á því hjá hæstv. heilbrmrh., hvernig hann kemur þessum tveimur málum heim og saman. Ég get það ekki. Ég ætla ekki að fara að kryfja þessi mál neitt til mergjar. Hér hafa komið fram margar skynsamlegar og að mínum dómi eðlilegar ábendingar í sambandi við þessi mál og ábendingar um það, sem þyrfti að gera til úrbóta, og skal ég ekki þar við neinu bæta. Ég vildi aðeins koma þessu að, sem ég hef sagt, að ég mótmæli því, að þetta sé almennt sjúkdómseinkenni hjá íslendingum, þessi faraldur, sem gengið hefur yfir hérna undanfarna mánuði, og mótmæli þó enn frekar, að þetta sé vegna þeirra gengisbreytinga, sem orðið hafa á undanförnum árum.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. mikið frá því, sem orðið er. Ég kann því hálfilla, þegar menn geta ekki skilið mælt mál og fara að hártoga og rífast út úr samhengi einstakar setningar. Það, sem ég sagði, var, að ég tel, að þetta sé afleiðing af ákaflega örri þjóðfélagsbreytingu, sem orðið hefur á Íslandi, eins og ég var að lýsa hér áðan, þar sem þetta þjóðfélag stekkur hreinlega úr bændaþjóðfélagi, sem mótað er af margra alda menningarhefð og siðferðishefð, yfir í ekki aðeins borgarþjóðfélag, heldur neyzluþjóðfélag okkar tíma. Ég vil minna hv. alþm. á, að þau vandamál, sem við ræðum um hér, eru ekkert séríslenzkt vandamál. Þetta eru vandamál allra neyzluþjóðfélaga um þessar mundir, og þessi vandamál verða ekki leyst með því að gera kröfur til stjórnarvalda um, að þau loki fleiri og fleiri sjúka unglinga inni á geðveikrahæli, eða gera kröfur til stjórnarvalda um, að þau vindi bráðan bug að því að uppræta áfengisvandamálið á Íslandi. Þetta eru vandamál, sem eru þess eðlis, að þjóðin sjálf verður að fjalla um þau, hvert einasta heimili, hver einasti þegn. Ef við fáum ekki þátttöku þjóðarinnar sjálfrar í því að taka á þessum vandamálum, eru stjórnarvöld gersamlega máttlaus. Ég er sízt að hafa á móti því, að efnahagsafkoma almennings á Íslandi hefur batnað. Sá flokkur, sem ég heyri til, hefur beitt sér mjög eindregið fyrir þeirri þróun og fyrir þeirri þróun sérstaklega, að þeir, sem erfiðast væru settir í þjóðfélaginu, byggju við betri kost en áður. Hitt skal ég játa, að ég felli mig engan veginn við þetta neyzluþjóðfélag í heild, við siðferðismat þess, við almenn viðhorf þess. Ég sé ekki betur en þar sé komið út í ákaflega neikvæð viðhorf hjá mörgum, - viðhorf, sem, ef ég man rétt, Sigurður Líndal prófessor kallaði einu sinni lífsþægindargræðgi í merkri ræðu, sem hann hélt 1. des. Ég held, að því séu sett mjög eðlileg takmörk, hversu miklu af hlutum menn eiga að safna í kringum sig. Og ég held, að þegar þjóðin er komin að því marki, að þegnar hennar lifa við sómasamleg lífskjör út frá venjulegu mati, án þess að maður taki mið af endalausum gerviþörfum, sem alltaf er verið að búa til og auglýsa í sífellu, - þegar þjóðin er komin á þetta stig, þá held ég, að hún eigi að einbeita sér að öðrum verkefnum en þeim að safna að sér fleiri og fleiri hlutum og uppfylla fleiri og fleiri gerviþarfir. Þau verkefni eru ákaflega mörg, og þau eru ákaflega merkileg. Ég held, að það sé hægt að búa í haginn fyrir ýmiss konar andleg starfsemi: á sviði lista, á sviði almennrar lífsnautnar, sem gefi í sjálfu sér miklu meiri lífsfyllingu heldur en endalaust kapphlaup eftir gerviþörfum. En í slíku þjóðfélagi verða að sjálfsögðu að vera siðferðileg grundvallarverðmæti, sem menn hafa að mælikvarða í hegðan sinni, eins og var hér í bændaþjóðfélaginu gamla. Ég sagði, að eftir síðasta stríð hefði orðið upplausn á þessu sviði hér á Íslandi, - vaxandi upplausn, ekki aðeins á Íslandi, heldur í öðrum neyzluþjóðfélögum, eins og ég sagði. Ég nefndi þar nokkur dæmi af handahófi. Ég nefndi gengislækkun. En ég bið menn að vera ekki svo fjarskalega barnalega í málflutningi sínum, að þeir geti ekki rætt um svona vandamál á einhverju sæmilega málefnalegu stigi, heldur þurfi að grípa hluti út úr samhengi til þess að afskræma þá.



Herra forseti. Mér finnst alveg óþarfi í alvarlegu máli, sem hér er verið að ræða og ekki hefur verið rætt í neinum ádeilutón á stjórnvöldin í landinu, að hæstv. heilbrmrh, þurfi að koma hér enn einu sinni á þessu þingi til þess að áminna um. um að vera svolítið siðlegri í sínum talsmáta heldur en honum finnst þeir vera, eins og hæstv. heilbrmrh. var að gera nú, þegar hann vék máli sínu til hv. þm. Guðlaugs Gíslasonar, sem talaði hér áðan. Ég tel, að þungamiðjan í þessu máli, sem hér hefur verið gert að umtalsefni og mætti kannske oftar ræða hér í þinginu, séu þau sjónarmið, sem komu fram hjá tveimur hv. þm., hv. þm. Jóni G. Sólnes og hv. þm. Halldóri Blöndal. Það er einmitt uppeldishliðin á málunum og tengsl yngri kynslóðarinnar við heimilin og þar af leiðandi við eldi kynslóðina. Og það var einmitt einkenni bændaþjóðfélagsins, sem hæstv. heilbrmrh. kom nú að líka, það voru þau ríku tengsl, sem voru á milli eldri og yngri kynslóðarinnar, og sú festa, sem var í heimilishaldinu. En þegar menn líta þannig á málin, að mest hættan sé í því, að það sé töluverð kaupgeta í þjóðfélaginu og kaupmáttaraukning, það sé hættulegast, þá er eðlilegt, að menn leiðist til ályktana, eins og hæstv. heilbrmrh. gerði, að gengislækkanirnar væru upphafið að glæpafaraldri unglinga eða afbrotum þeirra í þjóðfélaginu. Nú vitum við það, án þess að við brjótum nokkurn trúnað, því að það er búið að segja frá því í öllum blöðum meira og minna, að í till. valkostanefndar, sem ríkisstj. hefur nú til meðferðar, - og ég vil fyrir mitt leyti láta í ljós óskir um, að henni megi takast að velja beztu kostina, þegar loksins kemur að því, að eitthvert val verður framkvæmt, - þá er m.a. verið að tala um gengislækkun, sem nú er kölluð uppfærsla, sem eina af þeim leiðum, sem líklegastar séu til að tryggja mesta kaupmáttaraukningu í þjóðfélaginu. Ég vona bara, að þessi undarlega ræða, sem hér var haldin áðan af hæstv. heilbrmrh., standi ekki í neinu sambandi við umræður þær, sem fram hafa farið innan hæstv. ríkisstj. um það, hvort ætti að velja gengislækkun eða uppfærsluleiðina sem valkost eða einhverjar aðrar leiðir, og gengislækkun verði ekki hafnað af þeim sökum, að þá muni fjölga afbrotum unglinganna og hættulegri glæpafaraldur eiga sér stað en fram til þessa. Við höfum í raun og veru fyrir okkur ýmiss konar hugmyndir og hugsjónir og heimspekilegar bollaleggingar, sem nokkuð hafa blandazt inn í þessi mál, um það, hvernig eigi að ala unglinga upp og hvernig uppeldi þjóðfélagsins eigi að fara fram. Og það eru til mjög áhrifaríkar kenningar um, að það sé um að gera að slíta unglingana úr tengslum við heimilin, við eldra fólkið og við foreldrana. Og það hefur verið notað í stórum þjóðlöndum til þess að hafa pólitísk áhrif á uppeldi unglinganna, ekki til þess að gera þá siðbetri. Og við vitum líka, að það eru til þjóðfélög, sem virðast hafa nóg af geðveikrarhælum, að dyr þeirra geðveikrahæla standi nægjanlega opnar fyrir ýmsum mönnum, án þess að siðferðið batni nokkuð. En það er þá ekki siðferði sjúklingana, sem settir eru inn á bælin, sem er ábótavant, heldur siðferði stjórnvaldanna. En í þessum umr., sem hér hafa farið fram, hefur algerlega verið sneitt hjá því að vera með neinar getsakir í garð stjórnvalda eða að ástandið hér sé nokkuð verra vegna þeirra manna, sem nú sitja í ríkisstj. og fara með stjórnvöld landsins. Og ég held, að við eigum að spara okkur það alveg fullkomlega og umr. færu þá langt út fyrir þann ramma, sem þeim var settur með aths. hv. 7. þm. Reykv., og langt út fyrir þann ramma, sem hæstv, forsrh. markaði hérna. Flest af því, sem hér hefur verið sagt í þessum umr. getur verið okkur öllum umhugsunarefni. En ég held, að við getum vel sparað okkur siðferðismat hæstv. heilbrmrh. í þeim umr., sem hér hafa farið fram, og lagt á hilluna eða lofað gengislækkun eða uppfærsluleið af þeim sökum að hvíla sig í þeim umr., sem hér fara fram.