Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er nú tekið til umr., er hingað komið eftir mjög skjóta afgreiðslu Ed. á málinu, þar sem það var samþ. með shlj. atkv. Svo sem kunnugt er, hefur með sérstökum velvilja landhelgisgæzlunnar og starfsfólks hennar verið stuðzt við afnot af skipum hennar til brýnustu rannsóknarstarfa í þágu sjávarútvegsins. Nánast hefur gegnt furðu, hver árangur hefur af því starfi orðið, þegar hliðsjón er af því höfð, að skipin eru hugsuð og byggð til allt annarra og óskyldra starfa. Tilkoma þessa frv. er í senn viðurkenning á brýnni þörf síldarleitarinnar, sem byggð er á órækri reynslu af störfum hennar s.l. 13 ár, og því um leið viðurkenning á starfi þeirra einstaklinga, er að leitinni hafa unnið á þessum tíma. Skal nú í sem stytztu máli rakin forsaga frv., sem um leið skýrir efni þess. Jakob Jakobsson fiskifræðingur reit sjútvmrn. bréf 8. sept. s.l. og fór fram á það við rn., að það heimilaði smíði nýs síldarleitarskips þegar á árinu 1966. Í framhaldi af því áttu sér stað bréfaskipti og viðræður milli rn. og Jakobs Jakobssonar um smiði síldarleitarskips. Fól rn. Jakob að gera athugun og leita tilboða um smíði á slíku skipi. Óskaði rn. eftir upplýsingum um kostnað, þ.e. sundurliðuð verðtilboð, svo og afgreiðslufrest og að kannaðir yrðu möguleikar á að fá till. að fyrirkomulagsteikningum af slíku skipi. Þá er að geta þess, að á aðalfundi Landssambands ísl. útvegsmanna, sem haldinn var í Reykjavik dagana 25.-27. nóv., var samþ. till. um smíði síldarleitarskips, svo hljóðandi: „Fundurinn bendir á, að starfsaðstaða Jakobs Jakobssonar fiskifræðings við stjórn síldarleitarinnar er á engan hátt viðunandi vegna vöntunar á hentugu skipi. Þar sem ekki liggur fyrir, að hið opinbera hafi tryggt fé til kaupa á hentugu síldarleitarskipi, samþykkir fundurinn að fela stjórn samtakanna að vinna að því, að fjár verði aflað til kaupa á nýju skipi, sem afhent verði hinu opinbera til rekstrar. Skipið verði byggt eftir fyrirsögn Jakobs Jakobssonar, fjárins verði aflað með því, að tekið verði 1/4% gjald af aflaverðmæti síldveiðiflotans og kaupendur síldarinnar greiði jafnhátt framlag og útvegsmenn og sjómenn. Fundurinn felur stjórn Landssambands ísl. útvegsmanna að vinna að því að fá samstöðu hjá samtökum sjómanna og síldarkaupenda um þetta mál. og að því fengnu óski hún eftir því við ríkisstj. og Alþ., að lög verði sett um innheimtu á andvirði skipsins, en það gjald standi þó eigi lengur en þar til kaupverð skipsins er að fullu greitt.“ Miðað við, að síldarleitarskipið kosti 30 millj.kr., en þær hugmyndir munu hafa verið uppi og lauslegar áætlanir, þegar þessi umrædda till. var afgreidd á aðalfundi L.Í.Ú., þykir mér rétt að taka það fram, að nú þegar þykir ljóst, að skipið muni vart kosta undir 37-40 millj. kr. Og miðað við aflabrögð síðustu tveggja ára, sem að vísu eru sérstök í sinni röð hvað aflamagn snertir, mætti ætla, að andvirði skipsins yrði greitt á um það bil 8 árum. „Með þessari samþykkt vill aðalfundur L.Í.Ú.,“ segir í lok till., „sýna í verki viðurkenningu á frábæru starfi Jakobs Jakobssonar við síldarleitina.“ Með því að till. þessi, sem samþ. var á umræddum aðalfundi landssambandsins, gerir ráð fyrir, að bæði sjómenn og síldarkaupendur taki þátt í greiðslu síldarleitarskipsins, sendi stjórn Landssambandsins till. til umsagnar hinum ýmsu hagsmunasamtökum þeirra, og svar barst frá 6 samtökum og mæltu 5 með efni till., en ein samtökin voru á móti. Eins og áður segir, fól rn. Jakob í nóv. s.l. að rannsaka möguleika á smíði síldarleitarskips og fá verðtilboð og fyrirkomulagsteikningar af því. Jakob hefur síðan unnið að þessu máli og aflað mikilvægra upplýsinga um smíði skipsins. Þann 25. marz s.l. skipaði sjútvmrh. 5 manna n. frá hlutaðeigandi samtökum, og var Jakob jafnframt skipaður formaður þessarar n., til þess að semja og ganga frá lagafrv. því, sem nú er hér til umr. Sú viðurkenning, sem felst í því, að 6 hagsmunasamtök, sem til var leitað fallast á og óska beinlínis eftir því að greiða það gjald, sem felst í 3. gr. frv., á sér áreiðanlega fáar hliðstæður. Eigi að síður er það staðreynd í þessu máli og ætti að auðvelda ágreiningslausan framgang málsins. Umfram þær skýringar, sem ég nú hef gefið, leyfi ég mér, herra forseti, að vísa til grg. frv. um efni hinna einstöku gr. þess og tel óþarft að ræða þær sérstaklega, svo skýrar sem þær eru og efni þeirra augljóst. Herra forseti. Ég óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með fram komið frv. um kaup á síldarleitarskipi. Þau eru nú orðin allmörg árin, síðan baráttan var hafin fyrir því í samtökum sjómanna og útvegsmanna, að ríkið beitti sér fyrir kaupum á hentugu skipi, einu eða fleirum, er annaðist síldarleit kringum landið sem mestan hluta úr árinu. Það mun, að ég held, í fyrsta skipti vera með l. frá 1958 um útflutningssjóð, að samþ. var fastur tekjustofn, sem renna átti til smíði á síldarleitarskipi. Þessi tekjustofn var að vísu ekki mjög stór, en gaf þó venjulegast árlega á milli 1 og 2 millj. kr. í sjóð, sem geymdur var til þessara þarfa. Mönnum fannst mörgum, áhugamönnum um þetta mál. ganga grátlega seint um allar framkvæmdir í þessum efnum, og þær munu ófáar samþykktirnar frá samtökum sjómanna og útvegsmanna, þar sem áskorunum er beint til ríkisvaldsins um að hraða aðgerðum í þessum efnum og hefja byggingu síldarleitarskips. Hér á Alþ. hef ég ásamt ýmsum öðrum fleiri þm. Framsfl. flutt í 4 ár þáltill. um kaup á síldarleitarskipi, einu eða tveim. Ég minnist þess, að í umr. um þetta mál fyrir tveim árum, að ég held, upplýsti hæstv. sjútvmrh., að þá mundu vera til í byggingarsjóði þessa skips um 11-12 millj. kr. Á þeim tíma mun hafa verið talið af þeim mönnum, sem bezt þekktu inn á þetta mál, að sæmilega útbúið síldarleitarskip kostaði þá í kringum 25-30 millj. kr., og þótti mörgum einkennilegur sá dráttur, að ekki skyldi þykja mögulegt að ráðast í þessar framkvæmdir og ákveða annaðhvort kaup á hentugu skipi eða ráðast í byggingu hentugs skips með allt að helming kostnaðarverðs í reiðufé. Þessi seinagangur í undirbúningi málsins hefur, eins og ég gat um áðan, verið eðlilega mjög gagnrýndur af þeim, sem mest hafa þarna átt undir. Mönnum hefur fundizt það einkennilegt, að þjóð sem Íslendingar, sem nálega eingöngu verður að treysta á sjávarafla um öflun gjaldeyris, skyldi ekki hafa efni á því að leggja til nokkra tugi millj. kr. til þess að sinna jafnbrýnu verkefni og bygging síldarleitarskips er fyrir síldveiðiflotann. Það mun hafa verið, að ég hygg, á árinu 1960, að lokið var teikningu og undirbúningi að smíði síldarleitarskips, og hugðu menn þá, að loksins yrði úr framkvæmdum. En einhverra hluta vegna varð ekki í þetta ráðizt þá og málið féll niður og því ekki sinnt af hálfu hæstv. ríkisstj., svo að vitanlegt væri, um nokkurra ára bil. Það má því segja, að sá kraftur, sem nú hleypur í málið, sé til kominn vegna þeirrar samþykktar, sem hæstv. ráðh. var hér að geta um áðan og gerð var á aðalfundi Landssambands ísl. útvegsmanna dagana 25.-27. nóv. á s.l. ári, en þá var samþ., eins og hæstv. ráðh. upplýsti, að útvegsmenn gengjust fríviljugir undir að greiða af aflaverðmæti sínu ákveðið prósentugjald til þess að hraða framkvæmd málsins. Ég vona nú, þegar frv. þetta er fram komið hér í hv. d., að þá verði ekki lengri dráttur á því, að hafizt verði handa um framkvæmdir í þessu efni. Drátturinn er þegar orðinn nógu langur og þeim til lítils sóma, sem fyrir þessu máli standa og hefðu raunar fyrir mörgum árum átt að vera búnir að hrinda því í framkvæmd.



Herra forseti. Mér þykir leitt að þurfa að leiðrétta þá ræðu hjá hv. 4. þm. Reykn., sem hann var hér að halda, en hann hefur áður sýnt sig áhugasaman um smíði hafrannsóknarskips. En ég fæ ekki betur séð af þeim lögum, sem hann vitnaði til, en hér sé um algeran misskilning að ræða af hans hendi. Síldarleitarskip og hafrannsóknarskip í þessu tilfelli eru alveg aðskilin mál. og það, sem 10. gr. umræddra laga, sem hann vitnaði til, segir um þetta efni, er svo hljóðandi: „Útflutningsgjald af íslenzkum sjávarafurðum samkv. 1. gr. l. nr. 66 frá 1957 skal innheimt með 65% álagi. Álag þetta renni til Fiskveiðasjóðs Íslands að 11/13 hlutum, til fiskimálasjóðs að 1/13 hluta og að 1/13 hluta til haf og fiskirannsóknaskips, er ríkisstj. lætur byggja í samráði við fiskideild atvinnudeildar Háskóla Íslands.“ Nú hefur í öllum umr. fiskifræðinganna og þá ekki sízt Jakobs Jakobssonar verið lögð á það megináherzla og í vaxandi mæli undanförnum árum að aðskilja þessa tvenns konar starfsemi fiskirannsóknanna og nánast væri útilokað að hafa nema að örlitlu leyti að skip, sem til síldarleitar færi og síldarrannsókna, í þágu almennra hafrannsókna kringum landið. Þess vegna hefur á það verið lögð áherzla bæði af útvegsmönnum og öðrum, að sérstakt síldarleitarskip yrði smíðað, og það er sú niðurstaða, sem ég vitnaði til áðan í minni framsöguræðu, sem fram kom í samþykkt L.Í.Ú. Það er einmitt gert á þeirri forsendu, að þrátt fyrir tilkomu hafrannsóknaskipsins, sem umrædd lög gera ráð fyrir, muni það ekki fullnægja síldarleitinni. Þess vegna er lagt til, að sérstakt síldarleitarskip sé smíðað, og eins og kom fram einnig í minni framsögu, var það á þeim forsendum af hálfu útgerðarmanna og sjómanna, að nauðsynlegt sé, að síldarleit standi nú yfir árið um kring. Það er því alger misskilningur hjá hv. þm., að hér sé um eitt og sama málið að ræða. Útboðslýsingar, sem nú er verið að ganga endanlega frá varðandi hafrannsóknaskipið, munu verða birtar nú inna örfárra vikna, og er smíði þessa skips, sem u rætt frv. gerir ráð fyrir, algerlega óviðkomandi og nánast lítt skyld mál.



Herra forseti. Eftir að 2. umr. um frv. um veitingu ríkisborgararéttar fór fram, kom ein umsókn, sem n. tók fyrir og er sammála um, að við bætist í 1. gr. í stafrófsröð, en það er Mygind, Grethe Marie Grönbæk, húsmóðir í Reykjavík, en hún uppfyllir öll þau skilyrði, sem í gildi eru um veitingu ríkisborgararéttar.



Herra forseti. Allmiklar umr. hafa þegar átt sér stað um þetta mál, sem ekki er að furða, en það eru nokkrar aths., sem ég vildi koma á framfæri, áður en málið verður afgr. úr þessari hv. deild. Mér finnst hafa einkennt um of umr. andstæðinga þessa máls sú minnimáttarkennd, sem mér finnst með þeim búa, óttinn við það, að við séum ekki menn til þess að semja við útlendinga og hafa erlendan atvinnurekstur eða atvinnurekstur erlendra hér í landinu öðruvísi en að bíða eitthvert tjón á sálum okkar, jafnvel sjálfstæði landsins, eins og margott hefur komið fram. Það er talað af tilfinningasemi um hýðingu Hólmfasts á Kálfatjarnarþingi af erlendum og siðferðisvottorð til danskra kaupmanna, og það er engu líkara en það eigi nú að fara að innleiða slíkar aðfarir hjá okkur að nýju, að menn mættu búast við því, að þessi erlendi aðili hýddi okkur eða Íslendinga og niðurlægði á annan hátt. Það er talað um kjarkleysi okkar, sem fylgjum þessu máli og að við vantreystum okkar gömlu undirstöðuatvinnuvegum og viljum bjarga okkur með samningum við útlenda aðila. Mér finnst, að eins mætti snúa þessu við og það mætti eins tala um kjarkleysi þeirra, sem ekki treysta sér til þess að semja við erlenda aðila og eru dauðhræddir við það, að við bíðum tjón á því, bæði í sambandi við sjálfstæði og efnahagsmál þjóðarinnar. Að mínum dómi ættum við að vera fyrir löngu vaxnir upp úr þessum hugsanagangi. Þegar við hugsum til tímamóta í sögu þjóðarinnar eins og 1904, þegar við fengum heimastjórnina og sjálfstæði 1918 og lýðveldisstofnunina 1944, er það augljóst mál, að við íslendingar eigum að gera okkur grein fyrir því, að við erum ekkert minni menn en sérhver önnur sjálfstæð þjóð og fullfærir um að semja við útlenda aðila, ef við dæmum það sjálfir hagkvæmt bæði fyrir þjóðina og allan almenning. Við lifum í sívaxandi mæli í heimi alþjóðlegra samskipta, og þegar við litum til framtíðarlandsins, er framundan gífurlega mikil fólksfjölgun hjá okkur Íslendingum, svo að það er alls ekki að ófyrirsynju að gera ráðstafanir til þess að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið með það í huga, að ekki komi til þess, þó að einhverjir misbrestir kynnu að verða á okkar gömlu atvinnuvegum, að hér skapaðist erfiðleikaástand á vinnumarkaðinum með atvinnuleysi og öðru slíku, sem því fylgir. „Vort land er í dögun,“ held ég, að sé titillinn á einni bók hv. 3. þm. Reykv., sem talaði nú töluvert mikið í anda minnimáttarkenndarinnar, fannst mér. Og það er það sannarlega. Við þurfum ekki annað en að líta til þess, að það mun láta nærri, að það komi svona þúsund farþegar á dag við á Íslandi. Mest eru það að vísu millilendingar, en mikið af því er samt sem áður Íslendingar sjálfir, sem eru að koma og fara til landsins, og þetta minnir okkur á það, að við erum vissulega í „þúsund rasta þjóðbraut allra lýða,“ eins og Einar Benediktsson orðaði það, og yfirfæri ég það þá ekki sízt á loftið og loftferðirnar, sem eru orðnar svo miklar og skapa svo miklu meira samneyti og samskipti milli landa og einstaklinga en áður. Mér er alveg ljóst, að það fylgja svona samningi mörg vandamál. Það er ekki nokkur vafi á því, og það verður víssulega að gera ráðstafanir til þess að fylgja sem bezt eftir framkvæmd hans og leysa á hverjum tíma úr þeim erfiðleikum, sem upp kunna að koma. Ég hef þegar haft nokkrar áhyggjur af því, að iðnmrn. er ákaflega vanbúið til þess að sinna málum eins og þessum. Það lætur nærri, að maður hafi 11/2 starfsmann í rn., og að mínum dómi þarf auðvitað að verða breyting á þessu, bæði varðandi tækniráðunauta og lögfræðilega ráðunauta. Þetta segi ég ekki til þess að vanmeta þá, sem eru fyrir í iðnmm., því að þeir hafa sýnt og sýna mjög mikinn dugnað og hæfni í sínu starfi. Það er talað um nýja stefnu, sem nú sé verið að taka hér upp. Það hafa margir þm. vikið að því, að útlendingar megi og geti tekið í sínar hendur að meira eða minna leyti atvinnureksturinn í landinu. Og hv. 5. þm. Austf. sagði, að það væri furðulegt, eins og hann orðaði það, að nú skyldu koma fram till. um, að horfið yrði frá þeirri uppbyggingu á yfirstjórn atvinnumála þjóðarinnar, sem bezt hefur reynzt, þ.e., að yfirstjórn atvinnumálanna sé í höndum Íslendinga sjálfra. Hver hefur verið með nokkrar till. um breytingar á þessu að yfirstjórn atvinnumálanna sé í höndum Íslendinga sjálfra? Er nokkur að tala hér um að setja yfirstjórn atvinnumála í hendur útlendinga? Yfirstjórn atvinnumálanna, þessa fyrirtækis eins og annarra, er auðvitað enn þá í höndum okkar Íslendinga. Þetta er alveg grundvallarmisskilningur, sem hér kemur fram. Og það er rétt, eins og hv. 3. þm. Reykv. vék að, að ef þessi framkvæmd fer illa úr höndum og það kemur í ljós, að hún sé skaðleg fyrir almenning og okkar efnahagslíf og sjálfstæði, ég tala nú ekki um, er það alveg rétt eins og hann sagði og kom líka fram hjá hæstv. forsrh., að þá eigum við að fá yfirstjórn þessara mála í okkar hendur, taka slíka verksmiðju eða bræðslu eignarnámi bæði samkv. ákvæðum stjórnarskrárinnar og ákvæðum samninganna sjálfra, sem eru hér að lútandi, því að það er beinlínis um þetta fjallað í 35. gr. samningsins, en þar segir, að ríkisstj. skuli ekki gera neinar ráðstafanir, sem beint eða óbeint svipta Alusuisse, minni hl. hluthafa eða ISAL neinum fjárfestingum þeirra eða hluta af þeim nema a) að slíkar ráðstafanir séu gerðar vegna almenningsþarfa og lögum samkv. og b) að slíkar ráðstafanir séu óhlutdrægar og c) slíkum ráðstöfunum sé fylgt eftir með greiðslu fullra bóta, sem nemi sannvirði fjárfestinga þeirra, er í hlut eiga, þær greiðist án teljandi tafa og fáist yfirfærðar í þeim mæli, sem nauðsynlegt er, til þess að slíkar bætur megi koma að haldi fyrir Alusuisse, minni hl. hluthafa eða ISAL, eftir því sem við á. Og þetta er í samræmi við okkar grundvallarlöggjöf eða grundvallaratriði stjórnarskrárinnar. En í 35.03 er líka gengið lengra í þessum efnum heldur en almenn ákvæði stjórnarskrárinnar segja beint um, en mundu þó að vissu leyti mega túlkast þannig, en þar segir a) að ríkisstj. heimilist að grípa til aðgerða, er brjóti í bága við ákvæði gr. þessarar, sem ég var nú að lesa um almennt eignarnám og bætur, ef hún eigi í styrjöld, ófriði eða öðrum alvarlegum þjóðfélagslegum vanda, sem upp komi vegna óviðráðanlegra afla eða ófyrirséðra aðstæðna eða ógna mikilvægum öryggishagsmunum hennar og b) að aðgerðirnar séu framkvæmdar samkv. ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna eða að till. þess eða Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna í þá átt, að varðveita verði eða koma þurfi á aftur heimsfriði og öryggi. Inn í umr. hefur spunnizt það, hvort Alusuisse eða ISAL mundi verða þátttakandi í vinnuveitendasamtökum Íslands, og menn hafa lagt á það áherzlu, að þeir yrðu það ekki, til þess að raska þá ekki jafnvægi í deilu milli íslenzkra vinnuveitenda og verkalýðsfélaganna. Í sambandi við þetta barst mér svo hljóðandi bréf frá Alþfl. dags. 15. apríl s.l.: „Á fundi miðstjórnar Alþfl. 23. marz s.l. var gerð ályktun um afstöðu flokksins til byggingar álbræðslu í Straumsvík. Í þeirri ályktun er m.a. tekið fram: Alþfl. telur, að Íslenzka álfélaginu h.f. beri að sjálfsögðu að hlíta íslenzkum lögum um skipti við stéttarfélög, en eigi ekki að ganga í samtök atvinnurekenda, iðnrekenda eða annarra sambærilegra aðila og hafa þannig áhrif á kjarabaráttu þjóðarinnar. Er það skilyrði fyrir stuðningi Alþfl. við málið, að svo verði ekki.“ Hér lýkur tilvitnun í ályktun miðstjórnar Alþfl. En í bréfinu segir svo að lokum: „Með tilvísun til viðræðna í ríkisstj. óskum við hér með eftir að fá staðfestingu viðkomandi aðila á, að þeir fallist á skilyrði þetta“. Ég skrifaði svo samdægurs Swiss Aluminium og sendi afrit af þessu bréfi Alþfl. og fór fram á það, að fá staðfestingu á því, að þeir féllust á þetta skilyrði fyrir sitt leyti, áður en umr. lyki hér í hv. d., og mér hefur borizt bréf dags. 19. apríl frá Swiss Aluminium, þar sem segir svo efnislega, að með vísun til þeirrar málaleitunar, sem fram kemur í bréfi yðar 15. apríl 1966, viljum við staðfesta, að ISAL mun ekki gerast meðlimur vinnuveitendasamtaka á Íslandi. Í umr. um þetta mál beindi hv. 3. þm. Reykv. til mín nokkrum aths. í sambandi við áhrif force majeure eða óviðráðanlegra afla. Það var eitthvað á þessa leið: Getur Alusuisse hagnýtt ákvæðin um óviðráðanleg atvik t.d. þannig, að ef verkfall er gert staðbundið eða almennt, að félagið felli niður greiðslu á raforku og neiti að hefja greiðslu á nýjan leik fyrr en verkfallið er leyst? Enn fremur, hver sker úr deilu um það, hvort Alusuisse hefði ekki getað leyst verkfallið með því að samþykkja kaupkröfurnar eða hins vegar, ef Alusuisse heldur því fram, að ríkisstj. hefði getað aflétt þessum force majeure með því að banna verkfallið? Og hvað felst í þessu sambandi í ákvæðinu um, að hvor aðíli geri það, sem í hans valdi stendur, til þess að greiða úr vandanum? Þýðir það, að annar hvor aðilinn er skyldur til að gera þetta, sem vissulega stendur í hans valdi, Alusuisse að greiða kaupið, ríkisstj. að banna verkföll eða lögskipa gerðardóm, og hver dæmir um, hvorum beri að gera hvað? Þannig voru fsp. frá hv. 3. þm. Reykv. efnislega, og um þær vildi ég fara nokkrum orðum. Það er spurning þá um það, hvort Alusuisse geti hagnýtt, eins og hv. þm. orðaði það, ákvæðin um óviðráðanleg öfl á þann hátt að fella niður greiðslu á raforku, ef það lendir í verkfalli staðbundnu eða almennu, og neita að hefja greiðslu á ný fyrr en verkfallið hefur verið leyst. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. eigi hér við greiðslu fyrir lágmarksrafmagn eða lágmarksmagn raforku, sem greiða ber, hvort sem raforkan er notuð eða ekki og kemur til skjalanna, þegar orkunotkun bræðslunnar lækkar niður úr því, sem vera mundi við venjulega starfrækslu hennar. Verkfall á Íslandi gæti auðvitað aldrei hindrað Alusuisse í því að greiða fyrir rafmagn, sem bræðslan notar í raun og veru. Svo að farið sé lauslega út í það, hvað í þessu gæti falizt í framkvæmdinni, má því segja, að í fyrsta lagi eru einungis þau verkföll, sem beinlínis lækka orkunotkun bræðslunnar niður fyrir lágmarksmagn, sem geta haft í för með sér hnekki fyrir Landsvirkjun samkv. þessu ákvæði samninganna. Af þessu leiðir, að undir venjulegum kringumstæðum eru það einungis verkföll í bræðslunni sjálfri, sem stöðva sjálfa framleiðsluna þar, sem þarna koma til greina. Það er t.d. engin ástæða til þess fyrir ISAL að draga úr framleiðslu verksmiðjunnar sem neinu nemi, þótt verkfall verði hjá hafnarverkamönnum eða öðrum, sem stöðvar vöruflutninga til eða frá verksmiðjunni, svo að það dæmi sé tekið. Slíkt verkfall mundi yfirleitt þurfa að standa svo mánuðum skipti en ekki vikum, áður en það færi að segja til sín í minnkandi orkunotkun. Bræðslan mundi að jafnaði hafa nægar efnisbirgðir á staðnum, t.d. rúmar alúminíumsíló hennar alltaf hálfs árs birgðir af því hráefni. Og truflanir á útflutningi þurfa að vera verulegar, svo að tilefni sé til samdráttar á framleiðslunni. Þau verkföll, sem verða í verksmiðjunni sjálfri segja auðvitað fyrr til sín, en samt þurfa þau yfirleitt að standa langan tíma miðað við það, sem hér tíðkast, til þess að skipta nokkru máli um skuldbindingu Alusuisse varðandi rafmagnskaup. Svo var spurt, hvað Alusuisse gæti gert í því að bera fyrir sig verkföll sem óviðráðanlegt afl, þegar á það félli skylda til þess að greiða fyrir lágmarksmagn raforku. Svarið við því er það, sem í samningnum stendur, að fyrirtækið verður sjálft að sýna fram á það, að það hafi orðið fyrir verkfalli, sem það geti ekki komið í veg fyrir eða bundið enda á með öllum eðlilegum ráðum, sem því eru tiltæk, eins og segir efnislega í 39. gr., og það sé bein afleiðing af þessu verkfalli, að orkunotkun þess fór niður fyrir hið tilskilda lágmark. Það er í gr. 40.03. Fyrirtækið verður líka að sanna það, að það hafi reynt eftir megni að draga úr áhrifum verkfallsins á þessa skuldbindingu sina gagnvart Landsvirkjun samkv. ákvæðum 40.06. Í þessu felst það fyrst og fremst, þar sem félagið er aðili að verkfallinu, að það verður að hafa rekið vinnudeiluna í góðri trú og sýnt fullan samstarfsvilja við verkalýðsfélögin. Ef um allsherjarverkfall er að ræða, liggur það nokkuð ljóst fyrir, að ekki verður ætlazt til þess, að félagið geri miklu meira en aðrir atvinnurekendur, en ef það neitar að gera jafnmikið og þeir, t.d. að veita starfsmönnum sínum svipuð kjör og þau, sem aðrir atvinnurekendur samþykkja í allsherjarverkfalli, mun það vera talið í hæsta máta óeðlilegt. Ef um er að ræða staðbundið verkfall, t.d. hjá starfsmönnum bræðslunnar, má líta til þess, hvort fyrirtækið hafi stofnað til illdeilna við verkamenn sína, t.d. með óviðunandi aðbúnaði á vinnustað, hvort það beitir óeðlilegum samningsaðferðum eða hvort það er að reyna að sveigja kjör þeirra í aðra átt en þá, sem almennt gerist um svipaða vinnu eða þá venju, sem skapazt hefur um bræðsluna sjálfa. Ef um flutningaverkfall er að ræða, mundi félagið ekki geta afsakað síg, ef það hefði t.d. vanrækt að sjá fyrir eðlilegum hráefnisbirgðum í bræðslunni, þ. á m. öllum þeim birgðum, sem fyrirframvitneskja um vinnudeilur gaf tilefni til að safna fyrir, og þannig mætti lengi telja og setja fram ýmis tilvik þessa máls. Í sambandi við fsp. er einnig rétt að benda á, að þegar talað er um eðlileg ráð í samningnum, er átt við það, sem eðlilegt eða sanngjarnt er frá almennu sjónarmiði. Fyrirspyrjandi eða hv. þm. spurði um það, hvernig aðstaða ríkisstj. væri í sambandi við þessi verkföll, t.d. hvort Alusuisse gæti bent á það, að ríkisstj. gæti leyst málið og aflétt hinum óviðráðanlegu öflum með því t.d. að banna verkfallið með brbl. eða lögum. Því er þar til að svara, að ríkisstj. hefur engar sérstakar skyldur gagnvart verkföllum í bræðslunni fremur en á vinnustöðum yfirleitt. Alusuisse á enga heimtingu á því, að ríkisstj. grípi til sérstakra ráðstafana til að tryggja vinnufrið í bræðslunni. það er misskilningur hjá hv. þm., ef hann heldur, að samningurinn skyldi hinn samningsaðilann til að leysa úr vanda þess aðila, sem verður fyrir force majeure. Hann sjálfur á að reyna að leysa vandann með eðlilegum ráðum eins og ákveðið er í 40.03 og draga úr áhrifum vandans sbr. 40.06. Spurt var að lokum um það, hver ætti að leysa úr deilunni um það, hvort Alusuisse hefði gert sitt til þess að afstýra verkfalli eða binda endi á það. Um það mundu fjalla þeir aðilar, sem yfirleitt eiga að úrskurða um deilur milli ríkisstj. og Alusuisse, þ.e. íslenzkir dómstólar, íslenzkur gerðardómur eða alþjóðlegur gerðardómur eins og samningurinn gerir ráð fyrir. Slík deilumál yrðu metin á sama hátt og önnur sakarefni milli aðilanna í þessu sambandi. Það mun hafa verið hv. 5. þm. Vesturl., sem vék að því í ræðu sinni, að samningarnir hefðu nú ekki alltaf verið snurðulausir og iðnmrh. hefði á vissu stigi málsins tjáð sér, að hann væri alveg efins um það, að ganga mundi saman með samningsaðilum. Að þessu vék hv. 5. þm. Vestf. í sinni ræðu þar á eftir og spurði þá, hvaða hnútur var það þá, sem þarna var á ferðinni og sem leystist. Vildi hann gjarnan fá upplýsingar um það, og ég skal aðeins víkja að þessu atriði. Fyrstu samningsdrögin frá hálfu Íslendinga voru, held ég, send Svisslendingum í janúar 1965, þar sem samningsuppkast var formað. Því var svo aftur svarað með samningsuppkasti frá Swiss Aluminium, sem er dags. 21.5. 1965 eða í maí. Við komum svo til Zürich skömmu eftir þetta, þmn. og ég einnig. Ég var kominn þar um sama leyti og þeir komu frá Noregi, þar sem þeir voru að kynna sér og skoða verksmiðju, sem þar var í byggingu hjá Alusuisse og módeltilraunirnar í Þrándheimi. Ég hafði þá skömmu áður en ég fór að heiman fengið þetta uppkast í hendurnar og hafði verið að lesa það undanfarna daga. Ég gerði þá strax fyrirvara um það og óskaði eftir fundi með Alusuisse, og það var 17. júní um morguninn fyrir hádegi, að við Jóhannes Nordal mættum á fundi með Alusuisse. Þótt þessir samfundir þarna væru ekki ætlaðir sem viðræðufundir heldur kynnisferð ísl. þm., óskaði ég eftir þessum fundi og það var til þess að láta ekki undir höfuð leggjast að gera strax fyrirvara um það, að mér mislíkaði í verulegum atriðum samningsuppkastið, sem þeir hefðu sent okkur, sérstaklega að formi til. Það voru nokkur efnisatriði, sem við gerðum fyrirvara um þá þegar, en formið fannst mér einnig þurfa að taka miklum breytingum, og þetta vildi ég láta þá vita strax við fyrsta tækifæri, sem ég hefði til þess, en þegar þmn. kæmi heim, mundum við fara gegnum samningsuppkastið og senda þeim svo grg. okkar um málið að því búnu. Í gegnum þetta samningsuppkast fór svo þmn. á fundum í júlímánuði, mörgum fundum, lið fyrir lið, gr. fyrir gr., og það var ýmislegt, sem menn höfðu við það að athuga, og upp úr því var samin allvíðtæk grg. um viðhorf Íslendinga til breytinga á þessu samningsuppkasti, og þessi grg. var svo að sjálfsögðu borin undir þmn. áður en hún var send Alusuisse. Og sannast að segja stóðu fyrir dyrum fundahöld við þá aftur, sem urðu svo í október, 12. og 14. október, og það var það margt í þessu samningsuppkasti, sem ég taldi það veruleg atriði, að ég mun á þessu stigi málsins hafa látið það uppi, að mér sýndist alveg ósýnt um það, hvort samningar gengju eða ekki. Þegar þeir komu svo hér til fundarhaldanna í októbermánuði, voru það alveg sérstaklega ákvæðin um deilur á milli aðilanna og þau lög, sem fara ætti eftir, og þau lög, sem voru enn í því formi, þrátt fyrir okkar aths., sem ég taldi, að ekki gætu verið þannig. Ég boðaði því forstjóra Alusuisse, Meyer og Müller, til mín upp í iðnmrn. og sagði þeim, að gr. um deilurnar, eins og þær væru í samningunum, gætum við ekki gengið að, og ef það gætu ekki orðið á þeim breytingar, sem ég gerði nánar grein fyrir, þyrftum við ekki að tefja hvorir aðra lengur á neinni samningsgerð. Ákvæði samningsuppkastsins frá þeim um deilurnar var það, að við úrskurð á gildi og áhrifum samninganna skyldi fara eftir grundvallarreglum íslenzkra og svissneskra laga, og ef ekki væru fyrir hendi sameiginlegar grundvallarreglur svissneskra og íslenzkra laga, skyldi fara eftir alþjóðalögum og vitnað til 38. gr. samþykktar Alþjóðadómstólsins. Meyer sagði þá, aðalforstjórinn, að þeir gætu ekki gengið inn á það, að deilurnar ættu að úrskurðast eftir grundvallarreglum íslenzkra laga, og það yrði þá að vera lokið þessum samningatilraunum. Ég man eftir, að ég sagði við hann, að það væri leiðinlegt eftir svo mikið sem við værum búnir að leggja á okkur, en, þó yrði það svo að vera. Síðan hugsuðu þeir málið nánar, og það var upp úr þessu, sem þeir gengu inn á 45. gr., þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta, að samning þennan beri að skýra og túlka og framkvæma samkv. ákvæðum hans og hinna fskj., eftir því sem unnt er, og að öðru leyti sé farið við skýringu, túlkun og framkvæmd, gildi og áhrif samnings þessa að íslenzkum lögum. Þessi niðurstaða kemur fram í frásögn af fundum okkar 12. og 15. okt. Þar segir: Lagareglur, sem beita á, og ágreiningsmál, niðurstaða í umr.: Fella þarf niður alla 52. gr., sem þá var, gr., sem kvað á um þetta, nema ákvæði í mgr. 52.01 á þá leið, að samninga skuli túlka samkv. efni þeirra, og lagareglur, sem beita á, skuli vera íslenzk lög og þær reglur úr alþjóðarétti, sem við kunna að eiga og eru taldar meginréttarreglur, sem almenni eru viðurkenndar af siðmenntuðum þjóðum. Þessa fundargerð eða frásögn lagði ég svo fyrir þmn. á fundi 28. okt. Þar er 2. liður fundargerðar svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Tekin til umr. frásögn af fundum fulltrúa íslenzku ríkisstj., Alusuisse og Alþjóðabankans í Reykjavík 12. og 14. okt. 1965. Rætt um ýmis atriði skýrslunnar einkum: 1) Force majeure, sem menn voru sammála um, að æskilegt væri að túlka þröngt, 2) aðstöðu til að nota erlent vinnuafl einkum á byggingartímanum, sem talið var, að ætti að fara eftir hinum almennu reglum, sem um slíkt gilda hér á landi og 3) gerðardómsákvæði, sem talið var æskilegt, að hægt væri að takmarka.“ Þessa fundargerð hafa hv. nm. þmn. allir farið yfir og undirskrifað síðan, og þarna kemur það fram, að þegar ákvæðin um grundvallarreglur íslenzkra l., sem eru í þessum kafla, - næsta gr. er um deilur og gerðardóminn - þegar þetta er lagt fyrir þmn., hafa menn ekki annað á því stigi málsins við það að athuga, þegar málið var komið í þetta form, en að það væri æskilegt að takmarka gerðardómsákvæðin, og upp úr þeim aths. var svo sett inn í samningana á siðara stigi málsins sú viljayfirlýsing, sem fram kemur í lok 46. gr., þar sem sagt er, að það sé ekki ætlun aðila samnings þessa að leita til alþjóðlegs gerðardóms til að jafna neina deilu, sem eigi varðar verulegar fjárhæðir eða mikilsverð málefni. Það var með þetta í huga og margt annað, að ég furðaði mig mjög á því við l. umr. þessa máls, hvernig tekið var á þessum gerðardómsákvæðum og þeim dómum, sem það fékk og ég hafði ekki heyrt af hálfu þeirra þm., sem fjölluðu um þetta mál í þmn., og heldur ekki aðrir hv. þm. höfðu gert aths. við, eftir að þeir höfðu haft samningsuppköstin til meðferðar. Það má segja, að deilur hafi snúizt einna mest um rafmagnsverðið og svo gerðardóminn, sem ég vék að, og hv. þm. finnst grundvallarverðið of lágt. Það get ég auðvitað vel skilið, að þeir óski eftir að hafa það hærra. En við komumst ekki lengra áleiðis með rafmagnsverðið, eins og ég hef áður skýrt, en vegna þess sérstaklega hafa menn tahð, að samningurinn væri óaðgengilegur og ekki hagkvæmur fyrir okkur Íslendinga. Þessu furða ég mig stórlega á. Því ég tel samninginn mjög hagstæðan fyrir okkur íslendinga með þessu rafmagnsverði, sem i honum er. Grundvallarverðið, 21/2 mill, gefur okkur miklu sterkari og betri aðstöðu til virkjunarframkvæmda en við hefðum ella. Á þetta hef ég lagt mikla áherzlu og bent á, og þær ábendingar, sem fram koma í grg. um það, hafa ekki verið hraktar, en þar er það m.a. tekið fram, að ef litið er á framleiðslukostnað hverrar raforkueiningar með eða án álbræðslu, þá kemur í ljós, að á árunum 1969–1975 mundi viðbótarorkan kosta 62% meira, ef álbræðslan væri ekki byggð, 22% meira á árunum 1976–1980 og 12% á árunum 1981–1985, og yfir allt þetta tímabil mundi raforkukostnaðurinn verða nærri 30% hærri, ef Búrfellsvirkjun væri eingöngu byggð fyrir almenningsnotkun og enginn sölusamningur gerður við álbræðslu. Þessir útreikningar hafa ekki verið vefengdir. Ég hef leiðrétt töflu, sem fylgir þessum útreikningum, um samansafnað fé og samanburð á áætlun nettóhagnaðar Landsvirkjunar í heild með og án orkusölu, sem er á bls. 110–111, vegna þess að fyrstu sex árin er raforkuverðið 3% og reiknað inni í þessum töflum, en skatturinn lægri, sem því nemur. Það þýðir það, að hið samansafnaða fé á 25 ára tímabili verður tæpar 700 millj. kr. í stað 860 millj. á bls. 110, og samanburður á áætluðum nettóhagnaði Landsvirkjunar í heild með og án orku til álbræðslu er 620 millj. kr. á þessu tímabili í staðinn fyrir 700 millj. kr., þ.e. án vaxta, eins og fram kemur á bls. 111. Menn segja, að þeir fái ekki staðizt þessir reikningar. Það er það eina, sem menn hafa sagt í þessu sambandi, vegna þess að það geti enginn sagt fyrir um kostnaðinn af virkjuninni en um Búrfellsvirkjunina liggja fyrir mjög ýtarlegar áætlanir á bls. 226, og eru þær ekki nema að litlu leyti áætlanir heldur fast verð um það, hvað Búrfellsvirkjunin muni kosta. Það er fyrst 105 mw. Búrfellsvirkjun, og það er gert ráð fyrir því, að hún kosti 1354 millj. kr. Þar eru tilboðin, sem komin eru, 808 millj. þau eru föst og búin. Það, sem lokið er við, eru vegir og brýr ofan Ásólfsstaða og undirbúningskostnaður. Það eru 11.5 millj. fyrri liðurinn, 39.5 millj. seinni liðurinn. Sá eini áætlaði kostnaður þarna eru 103 millj., sem enn þá er áætlunarupphæð, kostnaður vegna helztu tækja í spennustöð og vegna rafbúnaðar o.fl., kominn á hafnarbakkann hér. Verk ofan Búrfells, íbúðarhús og helmingur kostnaðar við þjóðvegi. Það eru 103 millj. kr. það gæti orðið einhver breyting á því. Það er hins vegar skoðun starfsmanna Landsvirkjunarinnar, að þessi kostnaður muni ekki fara fram úr þessari áætlun, hún sé mjög rífleg. Svo er þess getið, að um 15% af heildarstofnkostnaði verði háður launum skv. kjarasamningum. Annar kostnaður verður á föstu verði og er á föstu verði. Þessi 15% af heildarkostnaðinum eru 182 millj. kr. Það eru sem sagt rúmar 180 millj. kr., sem eru þá háðar verðbreytingum eða háðar breytingum á launum skv. kjarasamningum, og ég hef reiknað með því, að laun gætu breytzt um 50% á þriggja ára tímabili, 50%. Þá fer til þessa um 90 millj. kr., sem þarna hækka, en í áætluninni á bls. 226 er ófyrirséð 137 millj. kr. Þá eru enn eftir 50 millj. kr. til þess að mæta öðrum ófyrirséðum kostnaði. Það eru þess vegna sáralitlar, ef það eru nokkrar, líkur til þess, að þessi virkjun fari fram úr því, sem þarna er gert ráð fyrir og reiknað með. Nú er þessi fyrri partur virkjunarinnar, vegna þess að flutt hefur verið til frá síðara stigi á fyrra, langstærsti hlutinn af framkvæmdunum, en það er á bls. 227 gert ráð fyrir 210 mw. virkjun án vaxta á byggingartímanum á 1660 millj., en þetta var fyrri parturinn eins og hann er nú áætlaður á 1354 millj. Það er þess vegna þarna aðeins um 300 millj. kr. aukning frá fyrra stiginu og yfir á síðara stigið, og það mun vera um helmingur af þessum 300 millj., sem eru vélar, og fyrir þeim liggja föst tilboð í dag, sem standa, og Landsvirkjun á kost á samkv. föstu tilboði. Sem sagt, helmingurinn af þessum kostnaði á seinna stigi virkjunarinnar er þegar fastur, og þá eru að vísu eftir 150 millj. af seinna stigi virkjunarinnar, sem kynni að taka einhverjum breytingum. Þetta er um grundvallarverðið og áhrif þess á hagkvæmni þessara samninga, en svo segja menn, að það séu allt önnur ákvæði hér um endurskoðun á samningunum, rafmagnsverðinu, heldur en t.d. í Noregi og vitna til þess, að það eigi að endurskoða rafmagnsverðið þar eftir samningum við dótturfyrirtæki Alusuisse á fimm ára fresti, en hér sé bara endurskoðaður reksturskostnaðar eftir 10–15 ár og síðan fari fram endurskoðun á verðinu eftir tilteknum reglum eftir 25 ár. En það verða menn að hafa í huga, að hér er alveg ólíku saman að jafna. Í Noregi er rafmagnið greitt með norskum krónum. Hér er rafmagnið greitt í dollurum, og þessar norsku krónur eftir norsku samningunum eiga að endurskoðast miðað við heildsöluvísitölu sem þeir hafa í Noregi. það er á ýmsum helztu hráefnum eins og járni og timbri og öðru slíku, sem þeir finna þessa heildsöluvísitölu út, og þá á það að færast eftir þessari vísitölu, en þó ekki nema 60% af heildsöluvísitölunni, sem hefur áhrif á rafmagnsverðið, og eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, held ég, að þessi vísitala, sem rafmagnsverðið á að fara eftir, hafi ekki breytzt neitt eða alveg sáralítið á síðustu 10–15 árum í Noregi. En ef við hugsum okkur hins vegar, að við hefðum gert þennan samning fyrir tuttugu árum, þá var dollarinn kr. 6.50, en er núna 43 krónur, - þá væri rafmagnsverðið komið upp í um 70 aura, 61/2 sinnum hækkun á rafmagnsverðinu. Nú er ég ekki að óska eftir því, að slíkar gengisbreytingar eigi sér stað, sem átt hafa sér stað hjá okkur á liðnum tíma, en ég bendi á þetta atriði til þess að sýna, hversu gífurlega mikils virði það er fyrir okkur, að greiðsla fyrir rafmagníð sé í dollurum, í þeirri mynt, sem við eigum að borga erlendu lánin í, og verði einhverjar breytingar á gengi íslenzku krónunnar, þá hefur það út af fyrir sig ekki áhrif á rafmagnsverðið, að svo miklu leyti, sem erlend lán eru og greiðsla í erlendri mynt fyrir rafmagnið. Við sjáum, hvað þetta hefur mikla þýðingu, ef við setjum upp dæmi í þessu sambandi. Ef reiknað væri nú með 7.8% fjármagnskostnaði, eins og yfirleitt hefur verið reiknað með hér í grg., fyrir vatnsaflsstöðvum og 10% fyrir gastúrbínustöðvum, þá hækka erlendar lánagreiðslur að frádregnum erlendum tekjum þannig, - ef dollarinn hækkaði við skulum segja um 50% eða upp í 64.50 kr., og við hefðum álbræðsluna allt tímabilið, - um 81 milljón króna. En erlendu lánin án álbræðslu mundu á sama tíma hækka um 615 millj. kr. Þetta er auðvitað gífurleg trygging fyrir rafmagnsnotendurna, sem menn hafa alveg gengið fram hjá og ekki rætt um einu sinni og eins, þegar þeir hafa verið að tala um hagkvæmni samninganna og rafmagnsverðsins. En ef það ætti sér nú stað, að dollarinn hækkaði um 50%, þá mundi viðbótarorkan á árunum 1969–1975 kosta 95% meira, nærri tvöfaldast, ef álbræðsla væri ekki byggð með virkjuninni á árunum 1969–1975, og 58% meira á árunum 1976–1980 og 30%, ef reiknað er fram til ársins 1985 skv. þeim áætlunum, sem hér hafa verið gerðar, eða yfir allt þetta tímabil um 56%, ef álbræðslan væri ekki með, en að öðru leyti þyrfti rafmagnsverðið af þessum sökum ekkert að hreyfast. Og segjum, að dollarinn hækki um 100%, sem mönnum finnst nú kannske glannalegt, en ég minnti á, að það er ekki langt síðan hann var kr. 6.50, þá mundu erlendar greiðslur á tímabilinu hækka með álbræðslu um 162 millj. kr., en án álbræðslu um 1231 millj. kr. Þá þyrfti rafmagnsverðið að hækka um 124%, ef við hefðum byggt 70 megawatta Búrfellsvirkjun án álbræðslu og slíkt kæmi fyrir, 124% á árunum 1969–1975, 1976–1980 um 95% og 1981–1985 um 46% eða að meðaltali yfir þetta árabil um 82%. Ég vil vekja athygli á þessu. Á þessu byggi ég mína niðurstöðu, að þessir samningar séu mjög hagkvæmir með þessu rafmagnsverði fyrir okkur Íslendinga. Og þó að mismunurinn á áætluðu kostnaðarverði og söluverðinu til Alusuisse sé ekki mikill á hverja kílówattstund, þá munar þetta miklu, vegna þess að kwst. eru anzi margar, sem á að selja. Við getum reiknað með yfir þúsund gwst., og ein gwst. er ein milljón kwst., og það mundi vera um 41/2 millj. mismunurinn á 10.75 og 10.30, sem reiknað er með að kostnaðarverðið sé. Þm. hafa stundum talað um 10.4 aura. Ég veit ekki í hverju sá misskilningur liggur, en í grg. er gert ráð fyrir, að kostnaðarverðið sé 10.3 aurar, og það er mismunur um 45 aura, sem mundu vera 41/2 millj. kr., og það mundi með 7% vöxtum nægja til þess að kapítalisera 65 millj. kr., og ef svo þetta er miðað við afskriftir á 25 árum, og ef við reiknuðum með afskriftum af lánum til virkjunarinnar á 40 árum, sem er nú alveg sanngjarnt, eða samningstímann allan, og það er nú það algenga um afskriftir af slíkum vélum, sem geta alveg eins vel enzt 100 ár eins og 40 ár, eins og ég hef áður tekið fram, þá er kostnaðarverðið 9.9 aurar, eins og gert er ráð fyrir í grg., og mismunurinn væri þá 8.5 millj. kr., og það nægði til að kapítalísera með 7% 120 millj. kr. Þegar á allt er litið og miðað er við hina miklu sölu á rafmagni, sem við höfum strax, og fyrir þetta verð, þá verður þetta okkur í alla staði mjög öruggur samningur og mjög hagkvæmur. Ég er auðvitað ekki með þessu móti að segja það, að það hefði ekki verið mjög æskilegt að fá hærra raforkuverð, og það liggur í hlutarins eðli, en mér finnst ekki, að menn þurfi að fordæma þann árangur sem hefur náðst. Menn hafa borið þennan samning saman við norsku samningana án þess að gera sér grein fyrir því, hvaða skuldbindingar dótturfyrirtækið í Noregi tekur á sig um kaup á raforkunni. Það skuldbindur sig ekki nema til tlu ára. Þá getur það sagt upp raforkusamningnum. Hér er fyrirtækið skuldbundið í 45 ár að greiða hina svokölluðu lágmarksorku, þó að fyrirtækið noti hana ekki, þó að álbræðslan verði lögð niður og raforkan yrði ekki notuð. Svo að hér er afskaplega ólíku saman að jafna. Til viðbótar því, sem ég áðan vék að um gerðardómsákvæðin, þá vildi ég aðeins árétta það, sem ég reyndar hef nú tekið áður fram, vegna þess að því hefur verið haldið fram, að það sé ekkert sambærilegt dæmi um gerðardóm, sem við, stuðningsmenn þessa máls, höfum getað nefnt, jafnvel eftir að maður hefur bent á margar hliðstæður. Að ýmsu leyti er það, sem ég nú skal nefna, mjög hlíðstætt því, sem hér er um að ræða, og er í eðli sínu svipað. 1. Á vorinu 1962 var gerð ítarleg endurskoðun á gerðardómsreglum fasta gerðardómstólsins í Haag, The Permanent Court of Arbitration, og þeim var m.a. breytt í það horf, að dómurinn gæti úrskurðað um deilur milli ríkja og einkaaðila, en áður hafði honum einungis verið ætlað að leysa úr milliríkjadeilum. 2. Gerðardómum á vegum verzlunarstofnunarinnar eða alþjóðlegu verzlunarstofnunarinnar í París, The International Chamber of Commerce, sem lengi hefur starfað, var aðallega ætlað það hlutverk að leysa úr viðskiptadeilum milli einkaaðila í mismunandi löndum. Þessi stofnun og gerðardómur hans hefur hins vegar í seinni tíð leyst úr fjölmörgum deiluatriðum milli ríkja og einkaaðila. Ég nefndi dæmið, er þessum gerðardómi var falið að leysa úr deilum út af samningnum, sem Ghana hafði gert við bandarískt álfélag um byggingu álbræðslu í Ghana á árinu 1961. 3. Ameríska gerðardómssambandið, The American Arbitration Association, hefur í vaxandi mæli leyst úr deilumálum milli ríkja og einstaklinga. Nefndi ég það sem dæmi, að Frakkland, Holland og Indland hefðu öll skotið málum sínum við einkaaðila til úrskurðar þessa gerðardóms. Um atriðin undir 2 og 3 vil ég vitna til eftirfarandi, sem segir um slíka tegund gerðardóma í nýjustu útgáfu af Encyclopedia Britannica, en þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Gerðardómar í deilum milli ríkja og þegna annarra ríkja eða einkaaðila og ríkis á sviði erlendra fjárfestingarmála eða milliríkjaviðskipta eða alþjóðlegra viðskipta hafa einnig verið kallaðir alþjóðlegir gerðardómar, þótt venjulegra sé að nota um það hugtakið alþjóðlegir viðskiptalegir gerðardómar. Slík gerðardómsmeðferð hefur oft átt sér stað á vegum International Chamber of Commerce eða The American Arbitration Association, og það felur í sér aðferð skjótrar og hagkvæmrar úrlausnar á sviði viðskipta milli erlendra aðila - in the field of international business - eins og þar stendur.“ Þarna er beinlínis verið að segja frá því, að þetta ryðji sér mjög til rúms, gerðardómsmeðferð, einmitt á milli ríkja og einkaaðila, en það hefur verið gert að deiluefni hér og talið óeðlilegt, og því var beinlínis haldið fram strax hér í vantraustsumr. á dögunum af prófessor Ólafi Jóhannessyni, að ef þetta hefði verið milli tveggja ríkja, þá væri í sjálfu sér ekkert við þetta að athuga, en það sem væri við að athuga væri það, að þetta væri milli ríkis og einkaaðila, og fyrir því væru engin fordæmi. Þetta benti ég síðar á, að væri alveg á misskilningi byggt. 4. Ég hafði bent á gerðardómsákvæði, sem íslenzka ríkisstj. hafði fallizt á í samningum við sovézkt verzlunarfyrirtæki í sambandi við olíusamningana. Það er ekki við ríkisstj. Sovét-Rússlands. Það fyrirtæki er að vísu ríkisfyrirtæki, en ekki sovétríki, heldur sjálfstæður aðili. Gerðardómsákvæði þessara samninga hljóða svo: „Sérhver deila eða misklíð, sem upp kann að koma við framkvæmd þessa samnings eða í sambandi við hann, skal útkljáð af gerðardómi um utanríkisvíðskipti í verzlunarráði Sovétríkjanna í Moskvu samkvæmt reglum þessa gerðardóms.“ Ég tel í sjálfu sér miklu hæpnara ákvæði að vísa deilu, sem kann að koma upp, til gerðardóms, sem er í landi annars aðilans, og rússneskur gerðardómur fjallar um utanríkisviðskipti. Það er miklu hæpnara. Þetta hefur nú hins vegar ekki komið að neinni sök 5. Ég nefndi dæmi þess, að bandarísk og evrópsk einkafyrirtæki hefðu oft samið við sovézka aðila um, að deilumál þeirra út af viðskiptasamningum skyldu fara fyrir gerðardóm í heimalandi fyrirtækisins eða í óháðu ríki, t.d. í Svíþjóð. 6. Ég nefndi dæmi þess, að Sovétstjórnin sjálf hefði á sínum tíma verið aðili að einu þekktasta gerðardómsmáli, sem upp hefur komið í skiptum ríkja og erlendra einkaaðíla á síðari árum, hinu svokallaða Lena Goldfields-máli 1930, en þar var um að ræða deilu út af samningi, sem enskt fyrirtæki hafði gert við Sovétstjórnina um gullgröft þar í landi, og hún var úrskurðuð af gerðardómi, sem sat í London. Þetta gerðardómsmál og úrskurður gerðardómsins er af fræðimönnum talinn hafa verulega þýðingu sem lögskýringaratriði á sviði alþjóðaréttar. 7. Ég nefndi dæmi þess, að franska stjórnin hefði ekki alls fyrir löngu orðið að hlíta úrskurði ensks gerðardóms um skipti sín við grískt skipafélag gegn vilja sínum og að boði eigin dómstóls 1957. 8. Ég nefndi dæmi þess, að í Grikklandi væru yfirleitt gerðir yfirgripsmiklir samningar í sambandi við erlenda fjárfestingu við hvern einstakan aðila á grundvelli fjárfestingarlaga landsins og þá allajafna með gerðardómsákvæðum. 9. Ég nefndi dæmi þess, að ýmis ríki Vestur-Evrópu hefðu gert gagnkvæma vináttu- og viðskiptasamninga við Bandaríkin, þar sem fjárfestingu bandariskra aðila er heitið fyrirgreiðslu og vernd gegn eignarnámi og öðrum harðræðum og það lagt á vald alþjóðadómstólsins í Haag að meta, hvort út af því hafi verið brugðið. Nefndi ég, að á Norðurlöndum hefðu Danir gert slíkan samning. 10. Ég skal svo nefna það dæmi, sem ég hef ekki fyrr vitnað til en vitnar um það sama, sem við erum hér að ræða, að á vegum Sameinuðu þjóðanna var haldin ráðstefna um gerðardóma í viðskiptum milli ríkja og erlendra einkaaðila árið 1958, sem átti að hafa þann tilgang að finna úrræði til þess að efla áhrif slíks gerðardómsfyrirkomulags, þar sem deilan stendur milli ríkis annars vegar og þegna annars ríkis hins vegar. Þessi conference er að vissu leyti svipaðs eðlis og þær ráðstefnur, sem haldnar hafa verið á vegum Alþjóðabankans, og með þeirri niðurstöðu, sem fengizt hefur í samþykktinni um úrlausn deiluaðila ríkis og einstaklinga, sem ríkisstj. hefur nú lagt fyrir þingið. Það er að vísu sagt svo, að ISAL sé íslenzkt fyrirtæki og það sé það óeðlilega við þetta, að deila milli ISALs, þessa íslenzka fyrirtækis, og t.d. Landsvirkjunar fari fyrir erlendan gerðardóm. Það er nú að vísu í hinu orðinu talað um ISAL sem erlent fyrirtæki, og að efni til er það alveg rétt. Það, sem í raun og veru er um að ræða, er það, að Alusuisse er leyft að byggja og reka álbræðslu í Straumsvik, og það kom mikið til álita, að það yrði engin hlutafélagssamþykkt um þetta fyrirtæki, heldur væri félaginu bara veitt leyfi til þess að reka verksmiðjuna. En þeir óskuðu fyrst og fremst eftir því að hafa þetta í því hlutafélagsformi, sem samningsákvæðin þar um segja til um, vegna þess að það gæti komið til þess, að þeir þyrftu á því að halda að selja einhverja hluti og fá meðeigendur í þetta fyrirtæki hjá sér. En það er hins vegar gert ráð fyrir því, a.m.k. í upphafi, að það sé alveg þeirra einkaeign, og það er vegna þess, að þeir bera ábyrgð á öllum skuldbindingum þessa fyrirtækis gagnvart Landsvirkjun, ríkisstj. og Hafnarfjarðarkaupstað, og ríkisstj. og Alusuisse verða málsaðilar fyrir þeim gerðardómi, sem um er að ræða, þegar málið fer fyrir þennan alþjóðlega gerðardóm, sem ákvæði eru um í samningnum. Í áliti minni hl. álbræðslunefndar er í raun og veru eðli málsins alveg réttilega skýrt. Þar segir um þetta atriði: „Það er alkunna, að gerðardómsákvæði hafa í mörg ár verið í ýmsum samningum Íslendinga við önnur ríki og varðandi erlend verzlunarviðskipti.“ Lúðvík Jósefsson segir þetta í sínu nál.: „Slík ákvæði hafa af öllum verið talin eðlileg, því að þar hefur verið um að ræða hérlenda og erlenda aðila.“ Það er það, sem hér er um að ræða. Ábyrgðaraðilinn er erlendur og ríkisstj. er hérlend. Ég held, að Lúðvík Jósefsson hafi ekki getað betur skýrt þetta. „Annar hefur átt eðlilega lögvernd á Íslandi,“ segir hann, „hinn erlendis. Þessir aðilar hafa skiljanlega komið sér saman um gerðardóm til þess að úrskurða deilumálin.“ Ég veit ekki, hvað menn vilja hafa þetta skýrar. Það eru svo nokkur smáatriði, sem ég aðeins vildi að lokum víkja að. Ég man eftir því í umr., að hv. 5. þm. Austf. talaði um, að tollaeftirgjöfin væri um 500 millj. kr. Það mun vera í einhverjum gömlum skýrslum stóriðjunefndar, þegar reiknað var með 35% tolli af öllu aðfluttu efni og vélum til álbræðslunnar. Síðan hafa tollar hjá okkur lækkað á vélum til iðnaðar í 25% og sérstaklega niður í 10%, þegar vélarnar eru til útflutnings. Það væri miklu nær að miða þarna við 10% á vélum, en auk þess er útflutningsatvinnuvegur okkar að verulegu leyti tollfrjáls. Það er enginn tollur á bátum eða skipum, sem keypt eru til landsins, og það er enginn tollur á vöruflutningaskipum og enginn tollur á flugvélum. Á veiðarfærum er, held ég, 2 eða 4% tollur, svo að það væri miklu nær að miða hér við sennilegan meðaltoll útflutningsatvinnuvega okkar, sem er sennilega eitthvað um 5% eða kannske innan við það, og þá er þetta ekki nema nokkrir tugir milljóna króna í þessu dæmi, þegar talað var um 500 millj. kr. eftirgjöf. Svo er stefnt að því að öðru leyti, eins og ríkisstj. hefur lýst yfir, að lækka tolla, halda áfram að lækka tolla á vélum og öðrum varningi, sem fluttur er til landsins. Menn hafa eðlilega haft mismunandi skoðanir á staðsetningu verksmiðjunnar og tala mikið um, að það sé glæfralegt að staðsetja hana hér í mesta fjölbýlinu, og það hefði átt að staðsetja hana í strjálbýlinu. Ég hef lýst því yfir, að ég hefði verið því hlynntur og var því hlynntur og lét sérstaklega kanna, eins og kunnugt er, eða ríkisstj., - möguleikana á að staðsetja verksmiðjuna í strjálbýli, en á það er hins vegar að líta, að e.t.v. er mesta fjölbýlið hagkvæmasti staðurinn fyrir svona verksmiðju, einmitt frá því sjónarmiði, að hún verði minni sogkraftur á mannafla heldur en annars staðar. Mér er sem ég sjái þessa verksmiðju staðsetta við Eyjafjörð. Hún mundi sennilega hafa dregið að sér afskaplega mikið af fólki einmitt úr sjávarþorpunum og minni stöðunum í kringum Eyjafjörð, bæði austan og vestan. Það hefði svo sem ekki verið vandalaust. Og mannaflaþörfin er miklu minni við þessar byggingar og framkvæmdir en menn vilja vera láta. Ég vil benda hv. þm. á að veita því sérstaka athygli, að í áætlun Efnahagsstofnunarinnar á bls. 214 er gerð grein fyrir, hvað álbræðslan þurfi mikið við bygginguna af mönnum eftir þeirra eigin áætlunum. Og það eru 110 menn 1967 og 285 menn 1968. Þá er á sama tíma gert ráð fyrir 75 mönnum við höfnina 1967 og 75 manns við höfnina 1968, og árið 1969 er þetta 215 manns við álbræðsluna og 75 manns áfram við höfnina, og mesti mannaflinn er þarna yfir sumartímann. En á öðrum stað í grg. Efnahagsstofnunarinnar er vikið að því, hver fjölgun sé á vorin á vinnumarkaðinum og mest í júlí. Svo minnkar hann, þegar kemur fram á haust, og yfir vetrarmánuðina er gert ráð fyrir, að á þessum árum verði fjölgunin á vorin eða um sumartímann um 8400–8800 manns. Ég held þess vegna, að menn mikli fyrir sér erfiðleikana á vinnumarkaðinum, sem af þessari framkvæmd, álbræðslunni, stafar. Það þarf öll þessi ár miklu meiri mannafla til Búrfellsvirkjunar, og ég held, að hann sé nokkurn veginn sá sami, þótt Búrfellsvirkjun hefði verið eitthvað minni, hún hefði verið virkjuð án álbræðslu eða orðið 70 mw. í staðinn fyrir 105 mw. Í áætlunum Efnahagsstofnunar er einnig gert ráð fyrir 350 manna aukningu á hverju ári í byggingariðnaðinum. En ég vil vekja athygli á því, að þar liggur hundurinn grafinn í þessu sambandi, að milli áranna 1963 og 1965 er áætlað, að fjölgað hafi um 1470 manns í byggingarstarfseminni, þ.e.a.s. um 735 manns að meðaltall hvort árið. Þetta er auðvitað óeðlilega mikill mannafli, og það mundi ekki skaða, þótt eitthvað minnkaði þessi mannafli þau 2–3 ár, sem verið er að vinna að þessum framkvæmdum við álbræðsluna og virkjunina, Búrfellsvirkjunina. Og það gæti vel verið, að þetta minnkaði líka verulega, ef heppileg framkvæmd verður á því að flytja inn tilbúin hús, eins og mönnum er kunnugt um, að unnið er nú að á vegum ríkisstj. af n., sem þar til hefur verið kosin og var efnt til í samráði við samninga við verkalýðsfélögin, þannig að þessi mikli mannafli gæti af þeim sökum stórkostlega minnkað einmitt á þessum árum, 1967, 1968 og 1969, ef vel tækist til með slíka framkvæmd. En það er alveg óeðlilegt, að mannaflaaukningin í byggingariðnaði haldi áfram að vera 10%, eins og hún er á þessum árum. Það er misskilningur, að fyrirtækið hér, álbræðslan, sé undanþegin ákvæðum gjaldeyrislaga. Hún situr að því leyti við sama borð og aðrir aðilar, sem hafa erlendan gjaldeyri, bæði flugfélög og skipafélög, að hún hefur heimild til þess að ráðstafa sínum gjaldeyri. Er ekkert óeðlilegt við það og ekki um að ræða nein forréttindi fram yfir íslenzk fyrirtæki í því sambandi. Um hreinsunartæki hélt hv. 5. þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson, því fram, - það kemur víst fram í nál. 2. minni hl., - að það væri sýnilegt, að ríkisstj. hefði samið af sér, með því að það væri ekki skylt að setja upp hreinsunartæki. Þessu mótmæli ég alveg. Þetta er ekki réttur skilningur á ákvæðum 12. gr., sem fjalla um þessi mál. Þar segir í 12.02: „ISAL mun gera allar eðlilegar ráðstafanir til þess að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði.“ Ef það kemur í ljós, að hér sé einhver hætta á ferðinni, verða þeir að setja upp hreinsunartæki í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum, og hv. þm. hafa vitnað til þess, að annars staðar hefðu þeir hreinsunartæki í öllum sínum bræðslum, að ég hygg. Að það skuli vera talið fært að hefja þessa framkvæmd án þess að hafa hreinsunartæki, - sem, eins og réttilega hefur verið tekið fram, eru dýr, - er vegna þess, að það er lítill gróður þarna, og þetta er á opnu svæði, en hættan er langmest, þar sem slíkar verksmiðjur eru reknar í námunda við landbúnaðarhéruð og einkum og sér í lagi í dölum og dalverpum, þar sem loftið sezt að og úrfallið liggur yfir að staðaldri, eins og við sáum t.d. í Suður-Sviss, þar sem Swiss Aluminium á álbræðslu, sem þmn. skoðaði í sumar. Ég skal nú ekki þreyta þm. meira að þessu sinni, en ég taldi ástæðu til þess að koma þessum aths., sem ég nú hef gert að umtalsefni, á framfæri. Það er sagt, að við eigum ekki að ráðast í þessa framkvæmd, eins og hv. minni hl. álbræðslunefndar, Lúðvík Jósefsson, segir í þskj. 499, vegna þess að aldrei áður hafi þjóðin haft jafngóða og mikla möguleika til mikilla framkvæmda og framfara hér á landi. Þetta er út af fyrir sig mjög ánægjulegur vitnisburður, við skulum segja um viðreisnina, þó að hv. þm. vilji nú kannske segja, að þetta sé þrátt fyrir viðreisn. En við munum, að þegar ríkisstj. tók við á sínum tíma, voru allt aðrir spádómar um atvinnuástandið og möguleikana til lands og sjávar. En þó að okkar möguleikar séu miklir, held ég, að við verðum að gera okkur grein fyrir því, að það dettur engum í hug að draga úr, heldur þvert á móti að efla hina gömlu atvinnuvegi. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að það er eðlilegt og skynsamlegt að gera sérhverjar ráðstafanir á hverjum tíma til þess að auka og efla atvinnulífið, til þess fremur á þann hátt að geta varizt áföllum í okkar stopulu atvinnuvegum til lands og sjávar, þar sem eins og kunnugt er bæði veðrátta og veiði geta brugðizt. Það hefur líka verið bent á það, að Íslendingar verði, þegar þessi samningur rennur út, um 400 þús. manns, rúmlega tvöföld tala á við það, sem er nú, og í sambandi við rafvirkjanirnar hefur verið talað um það, að þá mundi senn líða að því, að það væri fullvirkjað hér á Íslandi. Ég skal ekki leggja dóm á það. Fáum áratugum síðar væri búið að nota allar okkar vatnsaflsvirkjanir, en á þessum tíma, eða árið 2014, fáum við þó 120 mw. virkjun til okkar nota, virkjun, sem álbræðslan hefur notað fram að þeim tíma, ef við óskum þess sjálfir, því að lengur erum við ekki bundnir til þess að láta þá fá þessa raforku. Og það gæti einmitt komið mjög í góðar þarfir þá að fá þessa virkjun til okkar þarfa, á þeim tímum, er við eigum orðið lítið virkjanlegt afl, ef það er rétt, að svo sé. Og árið 2057, held ég, að það hafi verið, er gert ráð fyrir, að Íslendingar séu orðin þjóð upp á í millj. íbúa, og 2118 minnir mig, að áætlanir segi, að Íslendingar verði orðnir 3 millj. Allt eru þetta atriði, sem eru þess eðlis, að við höfum fulla þörf á því að líta til framtíðarinnar og hagnýta á hverjum tíma alla þá möguleika, sem við höfum, til þess að gera efnahagsstarfsemina í þjóðfélaginu fjölþættari, og eigum við ekki að staldra við á þessu sviði, heldur reyna að nota aðrar auðlindir okkar, sem ýmsar rannsóknir liggja nú fyrir um, þó að þær séu ófullkomnar. Ég er ekki að segja, að það eigi endilega að vera útlendingar, sem þarna leggi hönd að, það segi ég alls ekki og vil ekki, að það sé sagt, að með þessu hafi ég sagt, að þetta væri bara byrjunin á erlendum atvinnurekstri. Það hef ég ekkert sagt um. Það verður að metast á hverjum tíma. En ég legg áherzlu á það, að við verðum virkilega að huga að okkur og nota okkur sérhverja möguleika umfram þá ágætu og gömlu atvinnuvegi, sem hafa framfleytt þjóðinni fram til þessa, og eins og réttilega hefur verið tekið fram, oft verið gjöfulir og skilað Íslendingum úr sárri fátækt í góð efni.



Herra forseti. Þessar umr. um álbræðslusamninginn eru orðnar alllangar, og hef ég fram til þessa reynt að hlýða á mál manna, eins og ég hef átt kost á, og finna út úr þeim umr. það, sem fram hefur komið í þeim. Af því, sem fram hefur komið í þessum umr., er það ljóst, að þessi samningur, sem hér er til umr., er ekki eins hagkvæmur og þeir, sem fyrir honum hafa talað, vilja vera láta. Það er greinilegt, að verð það, sem selja á raforkuna fyrir, er það lágt, að lítið má út af bera til þess að það nái því að vera framleiðsluverð. Það hefur verið margrakið hér í umr. og ekki hrakið, að þetta verð á raforkunni er lítið eitt hærra en gert er ráð fyrir, að framleiðsluverðið verði, miðað við þær áætlanir, sem fyrir liggja. Nú höfum við þá reynslu af þeim áætlunum, sem hæstv. ríkisstj. hefur látið okkur í té á hv. Alþ. um ýmsar framkvæmdir, að þær áætlanir hafa ekki staðizt, og í landi, þar sem verð hækkar jafnört og dýrtíð vex jafnmikið, eins og í okkar landi, reynast allar slíkar áætlanir erfiðar og hefur sýnt sig, að þær hafa ekki staðizt í framkvæmd. Þessu til viðbótar kemur það, að vegna samningsins um álbræðsluna verða framkvæmdir við virkjunina við Búrfell að vera hraðari en ella og stærri í sníðum, og enn fremur skapar þessi samningur verulega áhættu í sambandi við sölu á raforkunni til álbræðslunnar. Það gerir það að verkum, að byggja verður fleiri varastöðvar en ella hefði verið, og eins er með annan kostnað við framkvæmdina, hann verður að tryggja betur vegna samningsins en ella hefði verið gert á þessu stigi málsins. Enn fremur eru allir útreikningar hv. stjórnarsinna við það miðaðir, að raforka sú, sem er umfram þarfir Íslendinga í dag, væri óseljanleg á nokkru verði, og þess vegna fá þeir út þær tekjur, sem þeir reikna með. Í öðru lagi er svo það, að vegna þessa sölusamnings verða Íslendingar sjálfir að fara að virkja fyrr en ella þær virkjanir, sem dýrari og óhagkvæmari eru taldar. Það gerir það að verkum, að tillit þarf að taka til þess, þegar meta á þann ágóða eða á hvaða grundvelli þessi viðskipti fara fram. Þá kemur það einnig í ljós í sambandi við þennan samning, að þessu erlenda fyrirtæki eru ætluð ýmis forréttindi, sem við höfum ekki til þessa veitt íslenzkum fyrirtækjum. Það á að fella niður tolla af öllu því, sem til álbræðslunnar og uppbyggingar álbræðslunnar á að ganga, og nýtur þetta fyrirtæki þess vegna sérréttinda, sem munu valda okkur erfiðleikum í sambandi við atvinnurekstur Íslendinga. Það hlýtur að leiða til þess, þegar erlent fyrirtæki, sem nýtur þessara sérréttinda, er komið hér í landið, að íslenzk fyrirtæki krefjist hins sama, og það verður með öllu óeðlilegt að veita erlendu fyrirtæki sérstaka ívilnun í sambandi við tolla og einnig skattgreiðslu, því að það er ekki gert ráð fyrir því, að þetta fyrirtæki fari að íslenzkum reglum um skattgreiðslu. Þessi tvöfaldi réttur í landinu hlýtur að valda erfiðleikum í framtíðinni, sem stjórnvöld þessa lands eiga eftir að finna fyrir síðar. í þriðja lagi hefur svo verið á það bent í þessum umr., að þetta fyrirtæki, þó að talið sé íslenzkt framleiðslufyrirtæki, á ekki að hlíta íslenzkum dómstólum, heldur sérstökum gerðardómi, og það er ljóst af því, sem fram kom í ræðu hæstv. dómsmrh. hér áðan, að það geta orðið æðimörg málin, sem verða matsatriði og gætu þess vegna gengið til gerðardóms, þegar til framkvæmdanna kemur í þessu máli. Þessi þrjú atriði skilst mér, að séu meginatriði þessa máls, og þetta eru þau þrjú atriði, sem mest hafa verið rædd í þeim umr., sem hér hafa farið fram. En hver er þá ástæðan til þess, að ekki hefur tekizt betur með samningagerðina heldur en raun ber vitni um? Til þess geta að sjálfsögðu verið margar ástæður. Ég vil samt ekki halda því fram, að þeir aðilar, sem að samningsgerðinni hafa komið, geti ekki staðið sig í samningum eins og aðrir, ef sá samningsgrundvöllur, sem þeir hafa, er sambærilegur. En ástæðan til þess, að samningurinn er ekki hagkvæmarí en raun ber vitni Íslendingum, er fyrst og fremst sú auglýsingastarfsemi, sem stjórnarflokkarnir hafa haldið uppi um það, að þeir ætluðu sér að semja. Það eru nokkur ár síðan það kom fram í umr., bæði á mannfundum og í blöðum, að ljóst var öllum, að ríkisstj. stefndi að því að gera þennan samning. Ég minnist þess, að fyrir einum tveimur árum fóru fram í ríkisútvarpinu undir þættinum „Spurt og spjallað“ umr. um þetta mál, en meðal þeirra, sem þátt tóku í þeim umr., var einn af ritstjórum Morgunblaðsins, aðalmálgagns stjórnarinnar, og varaþm. Alþfl., Pétur Pétursson, en ritstjórinn var Eyjólfur Konráð. Það var öllum ljóst, sem hlustuðu á þær umr., hver þeirra vilji var, og það var líka þeim ljóst, sem hlustuðu, að þetta mundi verða grunntónninn í herbúðum stjórnarsinna. Það leiðir af sjálfu sér, að þeir erlendu aðilar, sem við Íslendinga ætluðu að semja um þetta mál, hafa fylgzt með öllum hreyfingum hér á landi í sambandi við málið og einnig það, hvað hæstv. ríkisstj. og hennar lið var sólgið í að gera þessa samninga. Mér sýnist, að hæstv. ríkisstj. hafi haft uppi það mikinn áróður hér á landi, að hún hafi alveg gleymt því, að einmitt þessi áróður mundi valda henni erfiðleikum í sambandi við samningana, eins og raun ber vitni um. Árangurinn af samningunum er vegna þessa áróðurs ríkisstj. ekki betri en raun ber vitni um, og ljóst er það, að betur þarf að halda á þessu máli framvegis en hingað til hefur verið gert, ef vel á að fara. Í sambandi við þetta mál vil ég rifja það upp, að sú stefna, sem íslenzka þjóðin hefur fylgt til þessa í sambandi við notkun erlends fjármagns, hefur verið lántaka erlendis, þar sem Íslendingar sjálfir hafa haft ágóðann af rekstri fyrirtækjanna og jafnframt áhættuna. Reynslan hefur sannað það, að þessi leið til fjáröflunar hefur reynzt vel hér á landi. Á þennan hátt hefur okkur tekizt að byggja upp okkar atvinnuvegi og byggja upp okkar þjóðfélag frá því að við fórum sjálfir að fara með mál okkar. Áður fyrr höfðum við haft bitra reynslu af því, hvernig erlent fjármagn var notað og erlend fyrirtæki voru rekin hér á landi, og sú reynsla sýnir okkur það, að við þurfum að fara með mikilli varfærni. Hins vegar hefur reynslan af viðskiptunum um lánsféð sannað okkur sitt ágæti og hjálpað okkur til þess að koma málum okkar áleiðis. Nú vil ég ekki í þessu máli frekar en öðru fordæma það, sem mistekizt hefur, og telja, að það geti ekki komið til athugunar síðar meir, þó að mistök hafi einhvern tíma átt sér stað, og þess vegna geti það ekki skeð, að Íslendingar geti hugsað sér, að erlendir menn eigi hér atvinnufyrirtæki, vegna þess að þeir hafi af því slæma reynslu. En ég vil jafnframt undirstrika það, að lítil þjóð verður að gæta sín í skiptum við erlent fjármagn og erlendar þjóðir, ef hún vill halda sjálfstæði sínu. Og það er engin minnimáttarkennd fólgin í því, þó að við viðurkennum það, að þjóð, sem er ekki fjölmennari en íbúar við eina götu í stórborg, getur ekki gert ráð fyrir því, að hún geti verið jafnóhikandi í viðskiptum við aðrar þjóðir eins og stærri þjóðir og auðugri. Eins og minnimáttarkenndin getur verið skaðleg, eins getur of mikið sjálfstraust verið það, því að það er þó um þetta að segja, eins og Einar Benediktsson sagði, að „öfund og bróðerni eru skyld,“ og það er stutt á milli minnimáttarkenndar og of mikils sjálfstrausts. Íslenzka þjóðin verður að muna það, að hún er lítil þjóð, og hún verður að gæta þess, að erlent fjármagn fái ekki of mikil tök í þjóðlífinu, því að henni er það miklu hættulegra en stærri þjóð. En hins vegar, ef á að fara inn á þessa braut og taka upp nýja stefnu í þessum málum, því að hin stefnan hefur verið alls ráðandi, verðum við í fyrsta lagi að fara þar með fyllstu varúð, og svo verðum við að gera okkur grein fyrir því, að þessi stefnubreyting verði okkur hagkvæm, þ.e. í fyrsta lagi, að viðskipti, sem við ætlum að gera, séu augljóslega hagkvæm eða í öðru lagi, að þessi stefnubreyting verði til þess að draga úr eða leysa þau vandamál, sem við er að glíma hverju sinni. Þá vaknar spurningin: Gerir þessi samningur, sem við erum að fjalla um nú, gerir hann það? Það hefur verið sýnt fram á það í þessum umr., eins og ég drap á áðan, að samningurinn er okkur ekki hagkvæmur. Það, sem við fyrst og fremst ætlum að selja með þessum samningi, er vinnuafl. Það er það, sem við ætlum að selja hinum útlenda aðila, sem hér á að fá að reisa atvinnufyrirtækið. Eins og nú standa sakir skortir okkur mikið frekar vinnuafl heldur en hitt, og við getum ekki látið af hendi vinnuafl, til þess að vinna fyrir útlendinga, nema draga úr okkar eigin framkvæmdum. Það kom fram á sl. ári, að farið var verulega að gera í því að draga úr framkvæmdum íslenzka ríkisins, og það er áframhald á því á þessu ári. En þar eru sem annars staðar mörg verkefni, sem ekki þola mikla bið. Við getum ekki dregið það lengi að halda áfram eðlilegri uppbyggingu í skólum, við getum heldur ekki gert það í samgöngukerfinu, svo að aðeins tvö dæmi séu nefnd. Þetta er heldur ekki eina framkvæmdin, sem á að fara að vinna að hér fyrir erlenda aðila. þegar ég er að fara á milli míns heimilis og Alþ., sé ég stórar framkvæmdir, sem farið er að hefja uppi í Hvalfirði á vegum erlendra aðila. Þar er líka verið að binda íslenzkt vinnuafl til þess að leysa verkefni, sem ekki eru miðuð við þarfir þjóðarinnar. Ef ganga á langt í þessa átt, hlýtur það að verða til þess, að verkefnin, sem við þurfum að leysa sjálfir, verða óleyst, vegna þess að vinnuaflið er hjá hinum erlendu aðilum. Þess vegna mun þessi samningur verða til þess að auka þennan vanda, en ekki að draga úr honum. Þessi samningur verður heldur ekki til þess að leysa þann vanda á öðrum sviðum, sem við er að fást. Það eru tvö meginvandamál í okkar þjóðlífi núna. Það er efnahagsmálið og það er byggðajafnvægísmálið. Þessi samningur mun verða til þess að auka á þennan vanda, eins og ég mun nú víkja að. Það er öllum ljóst, að tilflutningur landsmanna í byggð, ef hann er mikill, er mjög erfiður fyrir hverja þjóð, sem fyrir verður. það er mjög dýrt að flytja byggð sína, koma sér upp heimilum og atvinnutækjum á nýjum stöðum og ganga frá verðmætum annars staðar, sem ekki eru nýtt. Þannig hlýtur það að verða, ef fólksflutningar innan lands fara að verða geysilega miklir eins og nú stefnir því miður að. Ef byggðin dregst hér mjög saman í landinu, þá hlýtur það einnig að leiða til þess, að þjóðarframleiðsla minnkar. Á hinum ýmsu stöðum úti um landsbyggðina er framleitt tiltölulega mjög mikið af útflutningsframleiðslu okkar, og framleiðsla á hvern íbúa þar hefur verið geysilega mikil hin síðari ár. Það hlýtur einnig að fara svo, að ef verulegar eyður koma í landsbyggðina, þá hefur það þau áhrif að lama þrek þjóðarinnar til þess að halda hér uppi sjálfstæðu þjóðfélagi. Þess vegna er þetta mál þegar orðið vandamál og kemur þó til með að verða það enn frekar. Á síðari árum hefur nokkur iðnaður skapazt úti um landsbyggðina, og útlit var fyrir, að hann mundi verða til þess að draga úr þessum fólksflutningum. Iðnaður okkar hefur notið, eins og kunnugt er, nokkurrar tollverndar, en á hinum síðari árum hefur þetta breytzt mjög, svo að iðnaðurinn nýtur nú, a.m.k. margs konar iðnaður, miklu minni tollverndar en áður var, og úti um landsbyggðina er iðnaður af þessum sökum í verulegri hættu. Það er alveg vonlaust og þarf engan að undra, þó að íslenzki iðnaðurinn, svo ungur að árum og fjármagnslítill eins og hann hefur verið, geti ekki keppt við innfluttan iðnað frá háþróuðum iðnaðarlöndum og löndum, sem hafa mikið kapítal í sínum iðnaði. Íslenzki iðnaðurinn þyrfti lengri tíma til þess að búa sig undir þá samkeppnisaðstöðu. Staðsetning verksmiðjunnar á Norðurlandi hefði orðið annað mál en það er nú, því að þá hefði það lagzt á þá sveif að leysa vandamál, sem erfitt verður við að fást, í staðinn fyrir það, að með þeirri staðsetningu, sem verksmiðjunni er ákveðin, þá verður það til þess, að auka vandann, en ekki að leysa hann. Þess vegna, eins og komið hefur fram í þessum umr. og áður, var um höfuðbreytingu að ræða, er ljóst var, að verksmiðjan yrði staðsett suður í Straumsvík. En það vandamálið, sem mest er við að fást í okkar þjóðlífi og verður æ alvarlegra með degi hverjum, er verðbólgan og sú dýrtíð, sem er í þessu landi. Það hefur komið fram í umr. hér á hv. Alþ. oft og mörgum sinnum áður, hversu alvarlegt þetta vandamál væri, og ég minnist útvarpsræðu fyrrv. forsrh., Ólafs Thors, þeirrar síðustu, sem hann hélt sem slíkur, þegar hann sagði, að ef ekki tækist að stöðva verðbólguna, þá væri allt annað unnið fyrir gýg. Það er nú öllum ljóst, að það hefur ekki tekizt að stöðva verðbólguna nema síður sé, og við fjárl. afgr. í vetur sýndum við framsóknarmenn fram á það eins ljóslega og hægt var, hvernig verðbólgan er að grafa undan atvinnu- og efnahagslífi þjóðarinnar og hvernig fjárhagur ríkisins er leikinn af verðbólgunni m.a. á þann veg, að það fé, sem íslenzka ríkið getur varið til framkvæmda minnkar ár frá ári, en rekstrarkostnaðurinn og útgjöld vegna verðbólgu fara síhækkandi. Síðan fjárlagaafgreiðsla fór fram hér á hv. Alþ. hefur haldið áfram að síga á þessa hlið, þar sem gerðar hafa verið ráðstafanir til þess að styðja sjávarútveginn með fjárframlögum, sem löggjöf var sett um hér, og nú er farið að sækja fjármagnið til þess ama með því að fella niður niðurgreiðslur á vöruverði, og því er lýst yfir, að þær vöruhækkanir, sem af þessum ráðstöfunum leiði, verði bættar aftur upp með hækkaðri vísitölu og hækkuðu kaupi. Þess vegna er það augljóst, að þessi vandi, verðbólgan, er að verða æ meiri með hverjum deginum, sem liður, og hver ráðstöfun á fætur annarri er gerð, sem leiðir til þess eins að hraða verðbólgunni ennþá meira, en fleyta okkur aðeins fram hjá þeim erfiðleikum, sem við er að fást í það og það skiptið. Það verkefni, sem lá okkur því næst, Íslendingum, var að fást við verðbólguna og reyna að finna leið út úr þeim vanda, sem efnahagslíf þjóðarinnar er í. Þessi samningur kemur til með að auka á þann vanda, þar sem spennan verður enn þá meiri en verið hefur einmitt á þeim stöðum, þar sem hún er mest. Hann hlýtur því að verða til þess að auka á vandræðin, en ekki að leysa úr þeim, eins og hefði þó mátt gera ráð fyrir, fyrst horfið var að því ráði að semja við útlendinga um staðsetningu á atvinnufyrirtæki hér í landinu. En hver er þá ástæðan fyrir því, að þessi samningur er gerður? Ástæðan er fyrst og fremst sú, - og það kom fram hjá hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkunum þegar í upphafi valdatíma þeirra, - að þeir treystu ekki á íslenzka atvinnuvegi og trúðu ekki á land og þjóð til þess að sjá sér borgið. Ég er sannfærður um, að það góðæri, sem hefur verið nú síðustu árin, hefur í raun og veru tafið hæstv. ríkisstj. í því að framkvæma þennan vilja sinn. Það kom greinilega fram hér í upphafi valdatímabils núv. stjórnarflokka, að að þessu stefndu þeir, og þá, eins og í umr. núna, gætti oft og mörgum sinnum þess viðhorfs þeirra, að okkar atvinnulíf væri fallvalt, og þó að nú væri góðæri, þá mundi draga úr því. Þetta hefur greinilega komið fram í þessum umr. öllum. Því hefur verið mjög á lofti haldið, að okkar atvinnulíf væri ekki eins traust og það þyrfti að vera, og þetta átti svo að bæta úr því. Hins vegar kemur það stundum fram í sambandi við þessar umr. og kom m.a. fram í ræðu hæstv. dómsmrh. hér áðan, að hér væri ekki um stórt atriði að ræða í okkar atvinnulífi, og ég mundi vilja segja, að vonandi yrði það ekki, því að því stærra atriði, sem það er fyrir íslenzkt atvinnulíf, að útlendingar séu þar að verkí, því meiri hætta er á ferðum. Það hefur hins vegar sýnt sig, að íslenzkt atvinnulíf hefur komið þjóðinni til þeirra bjargálna, sem hún býr nú við. Íslenzkum atvinnurekendum hefur tekizt að byggja upp atvinnureksturinn með þeirri stefnu, sem ég hef lýst, við batnandi hag, eftir því sem reynsla þeirra hefur orðið meiri og árunum hefur fjölgað, er við höfum ráðið málum okkar sjálfir. Hins vegar er það nú mjög uggvænlegt, að hæstv. ríkisstj. skuli hafa gefizt upp við að ráða við efnahagsmál þjóðarinnar eða ráða fram úr þeim vanda, sem efnahagsmál eru í, eins og hún er nú greinilega búin að gera, og á þann hátt að skapa erfiðleika, sem hægt hefði verið að komast hjá. Að lokum vildi ég svo segja það, að hæstv. núv. ríkisstj. hefur fengið betra árferði en nokkur ríkisstj. önnur. Þrátt fyrir það hefur hún gefizt upp við að framkvæma stefnu þá, sem hún setti sér í upphafi. Hún hét því í upphafi valdatímabils síns, að atvinnuvegirnir skyldu verða reknir styrkjalaust. Það hefur henni ekki tekist, heldur eykur hún þá styrki ár frá ári. Hún lýsti því yfir, að hún ætlaði að afnema vísitölu á kaup. Hún hefur nú tekið upp vísitölu á kaup, og aðalmálgagn hennar segir frá því, þegar niðurgreiðslurnar eru felldar niður, eins og gert var nú fyrir stuttu, að þetta komi bara fram í kauphækkun í gegnum vísitöluna. Hæstv. ríkisstj. hét því að skipta sér ekki af kjarasamningum. Það hefur engin ríkisstj. gengið jafnbeint í kjarasamninga og núv. hæstv. ríkisstj. Hæstv. ríkisstj. hét því að vera með greiðsluhallalausan ríkisbúskap. Hún hefur fengið meira góðæri og meiri umframtekjur í ríkissjóð en nokkur önnur ríkisstj., en þrátt fyrir það mun greiðsluhalli tveggja síðustu ára vera yfir 300 millj. kr. Og hæstv. ríkisstj. hét því að stöðva dýrtíðina. Dýrtíðin vex nú hraðar en nokkru sinni fyrr og er í raun og veru að verða skrímsli í okkar atvinnu- og efnahagslífi. Þannig hefur hæstv. ríkisstj. tekizt að fást við þau mál, sem hún setti sér stefnu um, hvernig hún ætlaði að taka á, og henni bar að fást við samkv. því umboði, sem hún hefur, og þeim völdum, sem hún hefur í þessu landi. Takmark hæstv. ríkisstj. hin síðustu ár hefur verið að ýta sér frá einu skerinu til annars, eftir því hvernig horft hefur í það og það skiptið. En einu hefur hún aldrei misst sjónar á, og það er að sitja áfram í ráðherrastólunum, hvernig sem gengið hefur um stjórn landsins. Ég lít á þennan samning sem einn þátt hæstv. ríkisstj. til þess að lengja sína lífdaga og ýta sér frá því skeri, sem hún telur sig nú vera að bera að. Enginn vafi er á því, að ef þessir samningar eiga ekki að verða íslenzku þjóðinni alvarlegir eða valda auknum vanda í þjóðlífi Íslendinga, þá þarf dugmeiri ríkisstj. en hæstv. núv. ríkisstj. er til þess að framkvæma þá. Hún hefur sýnt það, að hún getur ekki leyst efnahagsvandamálin, þegar bezt lætur í ári. Það eitt mundi því hafa nægt til þess, að ég væri andstæður slíkum samningum, sem svo mikinn dug þarf til að framkvæma í skiptum við aðra þjóð, að ég mundi ekki hafa talið það framkvæmd hæstv. ríkisstj., sem ekki hefur tekizt að halda á málefnum þjóðarinnar svo að vel fari, þegar náttúruöflin hafa þó lagt tækifærin upp í hendur hennar.



Herra forseti. Í þessu stóra máli, sem hér liggur fyrir, finnst mér, að ég geti ekki komizt hjá að segja nokkur orð, til þess að mín afstaða komi fram og það þurfi ekki að efast um síðar, hvernig hún hafi verið og af hvaða ástæðum ég hafi greitt atkv. gegn þessu máli. Hvort sem reynslan í framtiðinni kann að leiða það í ljós, að mín afstaða hafi verið rétt eða röng, þá er rétt, að ég geri grein fyrir henni. Ég var að undrast það í þessu mikla stórmáli, sem hér liggur fyrir, ég held stærsta máli, a.m.k. finnst mér það, sem komið hefur fyrir Alþ. þau ár, sem ég hef haft hér sæti, hversu fáir af liðsmönnum hæstv. ríkisstj. láta til sín heyra hér um málið. Það er einkennilegt, að þeir skuli ekki stíga hér í stólinn og vitna með ráðh. sínum um þýðingu og nauðsyn þessa mikla máls. Mér fannst, að hæstv. iðnmrh. hafi í byrjun þessara umræðna, við l. umr., verið með allt að því ósmekklegt orðaval í sambandi við okkur andstæðinga þessa máls, a.m.k. framsóknarmenn, þar sem hann var að tala um það, að formaður Framsfl. hefði lagt beizli við flokksmenn sína. Mér finnst leiðinlegt, að jafnmyndarlegur og prúður maður og hæstv. iðnmrh. er skuli nota slíkt orðaval um andstæðinga sína hér. Þetta á sjálfsagt að merkja það, að við séum allir hafðir í taumi hjá formanni okkar í Framsfl. Ég held, að samkv. sams konar hugsanagangi og þarna er um að ræða og þeirri samlíkingu, sem hæstv. iðnmrh. var með um okkur, að þá mætti samkv. slíkum hugsanagangi segja um hann, að hann hefði bæði mýlt og líka keflað sína liðsmenn, hvað þennan álverksmiðjusamn. snertir, því að fæstir þeirra sjást hér í þingsölum meðan verið er að ræða málið, og varla nokkur þeirra kemur upp orði. Sannleikurinn er auðvitað sá í þessu máli eins og öðrum stærri málum hér, að flokkaböndin eru alltaf sterk, og þau eru það í öllum flokkum. Þau eru það ekki frekar í einum flokki en öðrum, og ég verð að segja það, hvað mig snertir, að mér finnst, að ekki beri að lasta það. Til þess hafa menn valizt saman í flokka, að þeir hljóta, þegar á reynir, að standa saman um mál, ef meiri hlutinn í flokki þeirra hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að hann vilji koma því fram hér á hinu háa Alþ. Mér finnst, að ekki beri að lasta þetta, og mér finnst, að flokksforingjar ættu ekki að vera að hafa óvirðingarorð hvorki um forystumenn né óbreytta liðsmenn annarra flokka af þeim sökum, því að slíkt hrín ekki síður á þeim sjálfum og þeirra mönnum. Íslenzka þjóðin hún hefur alla tíð síðan hún fór að rétta úr kútnum og sækja fram til nýrrar tækni og framfara, þá hefur hún verið framsækin og hún hefur verið nýjungagjörn og fús til framkvæmda. Þetta held ég, að sé talið vera nokkuð áberandi einkenni á þjóðinni í augum þeirra, sem hingað koma og kynna sér þjóðlíf okkar. Þetta er auðvitað gott og blessað, og það hefur sína kosti, en því geta líka fylgt vissar hættur. Það segir svo gamall málsháttur, að kapp sé bezt með forsjá, og að sá, sem hraðar sér, hann getur stundum misstigið sig. Eins og hverjum manni er það nauðsynlegt að þekkja stærð sína og takmarkanir, þá er eins og ekki síður þjóð nauðsynlegt að gera sér grein fyrir stöðu sinni og möguleikum eins og þeir eru á hverjum tíma. Íslendingar eru smáþjóð. Þeir eru svo agnar lítil þjóð að höfðatölu, þegar miðað er við aðrar þjóðir, að útlendir menn, þeir skilja varla, að svo lítill hópur manna geti haldið uppi sjálfstæðu menningarríki. Við höfum alltaf verið smáþjóð, frá því fyrsta, að landið var numið. Það er talið af fróðum mönnum, að frá landnámstíð og til síðustu aldamóta, þá hafi aðeins 1 millj. manna náð hér fullorðinsaldri, náð tvítugsaldri eða meira, í rúmlega 1000 ára búsetu þjóðarinnar í landinu. Nú er hins vegar þjóðinni talsvert farið að fjölga, en samt er hún sennilega enn fámennari í samanburði við nágrannaþjóðir sinar en hún áður var, því að þær hafa líka vaxið. Íslendingum, þeim hafa alla tíð gengið illa öll samskipti við aðrar þjóðir, og veldur þar fyrst og fremst smæð þjóðarinnar. Viðhorf annarra þjóða hafa löngum, og er svo enn, verið svipuð því sem viðhorf risans er til dvergsins eða hins fullorðna manns til barnsins, þegar þeir hafa lítið til okkar. Eina ástæðan til þess, að á okkur hefur verið hlustað og tillit til okkar tekið, er menningarsaga okkar, varðveizla tungu okkar og sagna frá fornum tímum. Þar hefur íslenzka þjóðin lagt heimsmenningunni til þátt, sem er virtur og metinn af þeim, er kunna skil á slíku. Reynsla þjóðarinnar af samskiptum við aðrar þjóðir fyrr á tímum og raunar í ýmsu tilliti allt fram á þennan dag er þannig, að mér finnst, að tortryggni og varfærni af hendi Íslendinga sé ekki aðeins eðlileg heldur einnig bráðnauðsynleg, a.m.k. að mínum dómi, og hentar vel að muna hið forna heilræði Hávamála: „Gáttir allar áður gangi fram um skoðast skyli, um skyggnast skyli“. Það ber okkur að gera, áður en gerðir verði samningar við önnur ríki eða fjársterka aðila í öðrum löndum. Það sézt bezt á því, hversu smár aðili íslenzka þjóðin er, að fjöldi fyrirtækja og verksmiðja í öðrum löndum hefur fleira fólk í sinni þjónustu en alla verkfæra menn á Íslandi. Það þarf þess vegna engan að undra, þó að ekki geti allir orðið sammála um svo viðurhlutamikið mál eins og það er að leyfa erlendu auðfélagi að reisa og reka hér fyrirtæki, sem á íslenzkan mælikvarða er risavaxið að stærð. Tregða gegn slíku þarf ekki að þýða það, að hún sé sprottin af afturhaldssemi eða andstöðu gegn framförum eins og ég hef bæði heyrt og einnig séð haldið fram, og þeir menn eru stimplaðir afturhaldsseggir, sem ekki gerast talsmenn fyrir slíku fyrirtæki. Þegar hér hefur verið stofnað til nýjunga í atvinnurekstri af innlendum aðilum, þá hefur það yfirleitt mætt skilningi og stuðningi bæði stjórnmálamanna og almennings. Það má minna á nokkur dæmi um slíkt. Það má nefna Eimskipafélag Íslands, en með því var ráðizt í það að færa siglingar að og frá landinu í innlendra manna hendur. En sú lífsnauðsynlega þjónusta, hún hafði um margar aldir verið í höndum útlendra manna, sem ekki ráku þá atvinnu með hagsmuni þjóðarinnar fyrir augum, heldur sína eigin hagsmuni. Ég hygg, að það muni hafa átt einn mesta þáttinn í efnahagslegri niðurlægingu þjóðarinnar, að hún þurfti að sætta sig við siglingar til landsins af hálfu útlendra manna eingöngu. Þá má nefna áhuga þann og samstöðu, sem verið hefur um flugmálin hér, og eflingu þess atvinnurekstrar í höndum innlendra manna. Tvær stóriðjuverksmiðjur, Sementsverksmiðjan og Áburðarverksmiðjan, hafa risið hér upp með góðu samkomulagi stjórnmálaflokkanna og almennings. Þá má nefna þau orkuver, sem hér hafa veríð reist til þessa, og á síðasta þingi var samkomulag um heimild handa stjórn Landsvirkjunar til að reisa 210 þús. kw. orkuver í Þjórsá. Ég hef nefnt þessi dæmi til að sýna fram á það, að hér er enginn öðrum fremri um áhuga fyrir framförum og aukinni tækni, og enginn ágreiningur svo að teljandi sé hefur verið hér um stofnun slíkra framkvæmda né heldur um rekstrarform þeirra, þegar þær hafa verið gerðar fyrir innlent fé eða fyrir lánsfé frá útlöndum og íslenzkir aðilar, einstaklingar, félög eða hið opinbera, hafa verið eigendur og stjórnendur slikra fyrirtækja. Framfaraáhuginn, hefur reynzt einlægur og jafn hjá þjóðinni og samkomulag yfirleitt hjá stjórnmálaflokkunum um það að láta erlenda aðila ekki ná hagsmunaaðstöðu hér í landinu fyrir fjármagn sitt. Þessi afstaða hefur yfirleitt byggzt á þeirri staðreynd, að þjóðin er svo fámenn og auðmagn hennar er svo lítið, að það sé ekki vogandi að hleypa hér inn útlendum atvinnurekendum með stórkapítal. Stóriðja og stórrekstur útlendra manna hlýtur samkv. eðli sínu og tilgangi að stefna að sem mestum gróða án tillits til hagsmuna þjóðarinnar, og þess erfiðara er að verjast slíku, þar sem þjóðin er fámenn, eins og ég hef áður vikið að, og tiltölulega fátæk, og alltaf hlýtur við slík skilyrði að skapast aðstaða fyrir einhver innlend öfl til hagnaðar af því að styðja eigendur stórrekstrarins. Ef við Íslendingar eigum að geta haldið sjálfstæði okkar og menningararfi, þá verðum við að eiga vakandi og heita þjóðernistilfinningu. Þetta er okkur nauðsynlegra en öðrum vegna fámennis okkar. Þjóðerniskenndin er sterkasta vörnin gegn peningavaldi auðhringa, sem hér geta séð sér leik á borði vegna mikilla orkulinda landsins til að smeygja með samningum, eins og t.d. álbræðslusamningnum, fjötri á okkur efnahagslega. Það hefur verið sagt í þessum umr., að 25 eða 45 ár séu ekki langur tími í lífi þjóðar, og þetta er satt, en á okkar dögum er reynslan sú og hefur verið sú á okkar tíð, sem nú erum uppi, að atburðirnir gerast ört, og hver áratugur, hvað þá meira, veldur miklu meiri breytingum núna í lífi þjóðarinnar og þjóðanna yfirleitt, ekki sízt hjá okkur hér, heldur en áður var. Mér hefur skilizt það, að sumir spái því, að á næstu grösum séu nýjar orkulindir, sem muni gera rafmagn ódýrt. Þess vegna sé nú um að gera að flýta sér að ná samningum um álbræðslu hér, og með tilliti til þessara nýju væntanlega ódýru orkulinda, þá megi telja raforkuverð samningsins allgott. Þannig hefur mér skilizt, að röksemdafærsla ýmissa hafi verið. Ekki er að sjá, að þeir útlendu menn frá svissneska alúminíumfélaginu hafi þessa skoðun, því að þá væru þeir auðvitað ekki að byggja álbræðslu bæði í Noregi og hér, sem knúðar eru með raforku frá vatnsafli, og flytja til þeirra hráefni um hálfan hnöttinn. Þeir hefðu heldur, ef þeir tryðu á það, að ódýr orka frá kjarnorkurafstöðvum væri á næsta leiti, beðið og búið sig undir að taka á móti slíkri orku og byggja slíkar stöðvar, þar sem hráefnið er, og losna þannig við dýra raforku og hina mjög svo dýru efnisflutninga. Ég hygg þess vegna, og mér finnst líta út fyrir það, að þeir trúi ekki mjög mikið á spádómana um ódýrar kjarnorkuknúðar rafstöðvar á nálægum tímum. Ég álít vera stórhættulegt fyrir okkar litlu þjóð að hleypa inn í landið útlendum atvinnurekendum með stórkapítal til fjárfestingar í landinu, því að það getur aldrei hjá því farið, að slík fyrirtæki hafi margvísleg áhrif á málefni þjóðarinnar, ef ekki beint, þá óbeint á ýmsa vegu, og þá þarf skemmri tíma en 25 ár, að ég nú ekki tali um 45 ár, til þess að slíkt peningavald sem atvinnurekandi og eigandi stóreigna geti ekki á ýmsan hátt sveigt smáþjóðina til afstöðu, sem er fyrirtæki þeirra heppileg. Hjá mannfleiri þjóðum, jafnvel þó að þær teldust smáþjóðir, er slík hætta miklu minni. Íslendingar eru sem svarar 1 á móti 19 eða 20, þegar miðað er við fólksfjölda Noregs. Allir geta nú séð, hversu miklu hægara það er fyrir Norðmenn að hafa í landi sínu atvinnurekstur erlendra fésýslumanna, þar sem þeir eiga miklu fjölbreyttara atvinnulíf sjálfir heldur en við og eru okkur tvítugfalt fjölmennari. Enda er raunin sú, að þegar Svisslendingar, sem eru að byggja álverksmiðju í Noregi, vilja koma á fót álbræðslu einnig hér og kaupa af okkur til þess raforku, þá semja þeir við íslenzka ráðamenn um miklu hagstæðari kjör fyrir sig en þau, sem þeir urðu að ganga að í Noregi. Íslenzka ríkisstj. hefur auðvitað viljað fá sem bezta samninga við Svisslendingana, en henni virðist vera það svo mikið áhugamál að koma hér á fót stóriðju á vegum útlendinga, að hún gerir sér að góðu samninga, sem eru verri fyrir íslenzku þjóðina en samningar við sama félagið eru um sams konar mál fyrir norsku þjóðina. Þessi mikli áhugi hæstv. ríkisstj. á því að fá hingað til landsins auðugt stóriðjufélag til að koma upp og reka hér stóriðju er að mínum dómi alleinkennilegur, ekki sízt, þegar á það er litið, hvernig ástatt er í atvinnumálum, þar sem allir atvinnuvegir eiga í vandræðum vegna skorts á vinnuafli og árlega er hér að starfi fjöldi útlendra manna. Það væri nokkru öðru máli að gegna, ef atvinnuleysi væri eða svo háttaði til, að einhverjar atvinnugreinar mættu þjóðinni að skaðlausu dragast saman. En svo er ekki, a.m.k. fæ ég ekki séð, að svo sé. Og eitt af því, sem ég óttast við erlenda fjárfestingu hér á landi í svo stórum stíl sem verða mun afleiðing af samningnum við hið erlenda auðfélag um stofnun og rekstur álverksmiðjunnar hér, er það, að þegar svo sterkur auðhringur sem hér er um að ræða er farinn að starfa hér á landi, þá getur svo farið, sem skeð hefur í ýmsum löndum, svo sem á Kúbu og viðar, að eignir Íslendinga dragist smátt og smátt úr höndum þeirra sjálfra og í hendur hinna erlendu aðila. Það er eðli fésýslumanna yfirleitt að beita fjármagninu til þess að leggja undir sig lönd og landsgæði og efla vald fjármagnsins til áhrifa í hverju því þjóðfélagi, þar sem þeir eru með það starfandi. Smáþjóðin er í mikilli hættu fyrir slíku, og í raun og veru getur ekkert bjargað frá slíkri hættu annað en vakandi þjóðerniskennd og þjóðarstolt og sjálfstæðisvilji. Þetta þarf allt að fara saman og vera fyrir hendi. Svipa af því tagi þarf sífellt að hanga yfir höfði þeirra, sem eiga að annast samninga fyrir þjóðarinnar hönd við útlendingana og gæta hagsmuna íslenzku þjóðarinnar. Mér finnst, að samningur sá, sem hér liggur fyrir og gerður hefur verið af hinni íslenzku ríkisstj. fyrir milligöngu hæstv. iðnmrh., sé ekki gerður af nógu mikilli aðgát um þetta. Mér finnst, að þeir íslenzku ráðamenn, sem þar áttu hlut að máli, hafi ekki verið nógu beinir í baki. Það er eins og þeir hafi beygt sig og teygt sig eftir hinu útlenda fjármagni, það sýnir raforkuverðið, sem þeir hafa sætt sig við. Þeir hafa ekki staðið eins beinir og stoltir gagnvart útlendu gulli og Egill Skallagrímsson, og var hann þó talinn manna fégráðugastur um sína daga. En þegar Egill var staddur í höll hins auðuga og volduga Aðalsteins Englandskonungs, og konungurinn vildi launa Agli vel dygga fylgd og reyna á fégræðgi hans um leið, þá renndi konungurinn digrum gullbaug á sverðsodd sinn og rétti að Agli og ætlaðist til þess, að Egill beygði sig eftir gullinu og tæki við því með berum höndum. En Egill hélt stolti sínu og fullri reisn. Hann dró sverð sitt úr slíðrum og dró til sín fingurgullið Aðalsteins konungs með sverðsoddi sínum. Þannig hélt hinn íslenzki höfðingi fullri reisn sinni og sjálfsvirðingu gagnvart erlendum valdsmanni og lét ekki ginnast til auðmýkjandi viðurtöku fjárins, þótt honum þættu góðir fjársjóðir þeirra tíma og hinn rauði málmur betri en allt annað. Mér finnst sagan af Agli í höll Aðalsteins eitt af beztu gullkornunum í íslenzkum bókmenntum. Sú saga ætti að vera lesin og lærð í hverjum unglingaskóla þessa lands til að kenna hverri kynslóð að meta meira sjálfsvirðingu sína og þjóðarmetnað en gull, sem að þeim er rétt á sverðsoddi auðhyggjunnar af síngjörnum samningamönnum. Þrátt fyrir það, þó að ég sé stjórnmálaandstæðingur þeirra hæstv. ráðh., sem mestu hafa ráðið af Íslendinga hálfu um gerð alúminíumsamningsins eða álsamningsins, þ.e.a.s. hæstv. forsrh. og hæstv. iðnmrh„ þá met ég báða þessa menn mikils og veit, að þeir vilja þjóð sinni vel. En mér finnst, að þeir hefðu ekki átt að vera svo bráðlátir til að gripa gullið, sem Swiss Aluminium rétti til þeirra á sverðsoddi sínum. Mér finnst þeir hafi teygt sig of langt til að ná því. Þeir hefðu að mínum dómi átt að rétta fram eftir slíku gulli sverðsodd íslenzkrar varfærni og þjóðarstolts, og þá gæti verið, að samningur sá, sem hér er nú verið að ræða, væri annaðhvort ekki fyrir hendi eða þá hagstæðari en raun ber vitni um. Eitt af því, sem dregið hefur verið inn í umr. um álverksmiðjusamninginn, bæði hér á hinu háa Alþ. og einnig í blöðum, og átt hefur að sanna fánýti andstöðunnar gegn samningnum og einnig átt að koma afturhaldsstimpli á þá, sem andmælum beita og gagnrýni á álverksmiðjusamninginn, er það, að þeim hefði mjög skjátlazt, sem á sínum tíma beittu sér gegn samningi Hannesar Hafstein við Stóra norræna ritsímafélagið um lagningu sæsímans til Íslands og síðan símalagninguna um landið. Þeir menn, sem stóðu fyrir andstöðu við þann samning og gegn þeirri framkvæmd og beittu sér á móti Hannesi Hafstein í því máli, þeir gerðu það ekki af andstöðu við framfarir, ég fullyrði það, heldur af því, að þeir töldu aðra aðferð til að koma fjarskiptasamböndum á vera betri, ódýrari og meira í samræmi við nýjustu uppfinningar á því sviði. þeir töldu, að þráðlaust samband væri það, sem koma mundi. Eftir því ætti að bíða, og þess vegna vildu þeir fresta málinu. Þetta var höfuðástæðan fyrir þeirri andstöðu, sem uppi var þá gegn simamálinu, en engin afturhaldsmennska eða hræðsla við framfarir. Það er ein stétt manna sérstaklega, sem hefur í seinni tíð, - og hefur það einnig komið fram í þessum umr. og sézt einnig um það rætt í blöðum, - verið stimpluð afturhaldssöm á þeim tíma, þegar simamálið var á dagskrá, en það er bændastéttin. Hún hefur verið sérstaklega tekin fyrir og stimpluð sem afturhaldsstétt á þeim tíma að minnsta kosti í þeim umr., sem fram hafa farið. Ég hef bæði heyrt rætt um það og séð um það ritað. Mig langar að fara um þetta nokkrum orðum. Samkv. samtímaheimildum frá 1905, þegar þetta gerðist, þá komu nokkrir bændur hér til Reykjavíkur til þess að taka þátt í mótmælafundi gegn símasamningnum. Blaðið Fjallkonan birti fréttir af því, hvaðan þessir menn hefðu verið og hvað þeir hefðu verið margir. Hún sagði, að hátt á þriðja hundrað manns hafi komið til Reykjavíkur til þess að mótmæla símasamningnum. Og hún segir, að yfirgnæfandi meiri hl. þessara manna, sem komu, hafi verið úr Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfirði, og svo eru hinir taldir upp og sagt, að úr Rangárvallasýslu hafi verið 34, úr Arnessýslu verið 20 menn, úr Borgarfjarðarsýslu 11 og af Mýrum 24. Ég hef veitt því athygli, að oftast er það talið, að bændur í Árnes- og Rangárvallasýslum hafi verið höfuðandstæðingar símamálsins, beitt sér mest gegn því og í raun og veru verið einir, sem riðu til Reykjavíkur um sumarið 1905 til að andmæla símasamningnum. Sannleikurinn er sá, eins og sést á því, sem ég hef sagt um þá, sem mættu hér í Reykjavík til þess að andmæla símasamningnum, að þá var meginhluti þeirra úr nágrenni Reykjavíkur og Hafnarfirði og sunnan með sjó. En andófið gegn símasamningnum var fyrst og fremst byggt á því, að menn bjuggust við því, að þráðlausa sambandið væri það, sem koma mundi og verða bæði öruggast og ódýrast, og þess vegna vildu þeir bíða. Þó að þessir atburðir, sem ég hef hér nefnt, gerðust fyrir mína daga, þá er ég nú orðinn það gamall samt, að ég kynntist ýmsum bændum á mínum yngri árum, sem voru í þessari suðurreið sumarið 1905 til þess að mótmæla símasamningnum, og ég get vel um það borið af persónulegum kynnum mínum af sumum þessara manna, að þeir voru meðal hinna ötulustu framfaramanna og leiðtoga í framfaramálum um sína daga í sínu héraði. Þess vegna þykir mér hart að hlusta á það og lesa um það í blöðunum hvað eftir annað, að þeir hafi verið afturhaldsmenn fyrir það eitt, að þeir, ásamt mörgum mönnum úr öðrum stéttum, vildu láta athuga aðrar leiðir jafnframt símalagningarsamningnum til að koma á fjarskiptasambandi um landið og við önnur lönd. Það breytir engu í þessu máli, þó að aðrir, þ.e.a.s. þeir, sem símasamningnum voru fylgjandi, reyndust vera svo heppnir að hafa haft rétt fyrir sér. Báðir málspartarnir vildu landi sínu vel alveg eins og nú í þessu álverksmiðjumáli, og auðvitað eru allir nú í dag á einu máli um að óska þjóð sinni hins bezta í þessu máli og að álverksmiðjusamningurinn, ef hann nær samþykki hér á hinu háa Alþ., sem ekki þarf að efa, - þá vilja auðvitað allir, einnig þeir, sem eru honum andstæðir í því formi, sem hann er, óska þess, að þjóðinni megi reynast hann betur en hægt er nú að gera ráð fyrir. Í samskiptum við útlendinga er mér varfærnin efst í huga, eins og ég tók fram þegar í upphafi máls míns. Frá þeim tíma, er ég var enn barn að aldri, er mér minnisstætt, hvernig Íslendingar glopruðu út úr höndunum á sér í hendur útlendra auðfélaga t.d. vatnsréttindunum í Þjórsá. Þá voru eigendur vatnsréttindanna í Þjórsá ginntir með útlendu gulli og fögrum framtíðarfyrirheitum um stórkostlegar framkvæmdir útlendinga hér á landi og gullstraumi inn í landið. Þeir voru ginntir á slíkum forsendum til þess að selja þessi miklu vatnsréttindi. Tímanna rás var okkur svo hliðholl í því, að við gátum aftur náð til okkar þessum eignum, en eins og kunnugt er beitti Hermann Jónasson sér fyrir því, að landið keypti vatnsréttindin aftur af þeim útlendu aðilum, sem höfðu náð þeim frá okkur, fyrir að vísu talsvert fé þá, en sem þó var einskis virði samanborið við það að eiga og ráða einir yfir þessum miklu auðæfum. Þá mætti muna ásókn útlendinga í að ná til sín eignarréttinum á Gullfossi. Þeir höfðu náð honum hálfum og íslenzkir áhrifamenn sóttu fast að koma hinum helmingnum einnig í eigu útlendinga. Það var íslenzk alþýðukona með glóð ættjarðarástar og þjóðernistilfinningar í brjósti, sem bjargaði málinu þannig, að ekki varð skaði og skömm af fyrir okkur. En hvernig var litið á Sigríði Tómasdóttur í Brattholti þá af þeim, sem vildu selja útlendingum Gullfoss allan? Hún var talin sérvitur og fávís að vilja ekki peninga. Það verða margir af gullinu ginntir, en Sigríður í Brattholti vildi heldur hafa fallegasta foss landsins í eigu þjóðarinnar en nokkur þúsund kr. í handraða. Þau ráð, sem voru runnin frá tilfinningum Sigríðar í Brattholti, þau reyndust þjóðinni drýgri til heiðurs og hamingju en köld ágirnd og auðhyggja hinna lærðu manna, sem stóðu í samningum við fulltrúa erlends peningavalds. Einar Þveræingur vildi ekki láta Grímsey til útlends valdamanns, þótt í móti væri lofað vináttu og vildarkjörum. Einar hefur með þeim ráðum sínum skapað sér ódauðlegt nafn í Íslandssögunni. Þau Einar Þveræingur og Sigríður í Brattholti eru bæði fulltrúar hins heilbrigðasta og bezta í þjóðarsálinni. Fólk með slíkum hugsunarhætti eru fulltrúar auðhyggjunnar vanir að tala um sem sérvitringa og orð þess eru oft kölluð tilfinningavæl. Geysir í Haukadal er talinn eitt furðulegasta og stórfenglegasta náttúrufyrirbrigði sinnar tegundar í heiminum. Útlend fésýsluhugsjón þóttist eygja gróðamöguleika í sambandi við Geysi, og hann var seldur útlendingum. Ég man, að mér þótti sárt og mörgum öðrum á mínum æskuárum að þurfa að þola það, að Íslendingar ættu ekkert í Geysi. En svo gerðist það, að íslenzkur maður, Sigurður Jónasson, gat náð Geysi í sína eign, og svo gaf hann landinu þennan heimsfræga hver. Slíkt verk verður aldrei fullþakkað, en sagan mun launa hverjum eftir verðleikum. Nafn Sigurðar Jónassonar lifir þar af þessu verki og fleirum honum til ævarandi heiðurs. Mér þótti líka hart, þegar ég var ungur, að hin sögufrægu höfðingjasetur, Haukadalur og Bræðratunga í Biskupstungum, þau voru bæði komin í eigu útlendra manna, en sem betur fór voru eigendurnir veglyndir menn, sem létu íslenzku þjóðina fá þessar eignir aftur í sínar hendur. Ég hef drepið á og rakið þessi dæmi til að sýna, hvað ég m.a. hef í huga, þegar ég tel, að smáþjóðin þurfi að fara varlega í öllum samskiptum við auðmagn erlendra manna. Smáþjóðin íslenzka er veik fyrir fépyngjum auðmanna, eins og þau dæmi, sem ég hefi drepið á, sanna, og flest viðskipti okkar við erlenda fulltrúa eða eigendur peninga hafa okkur þunglega gengið, og við þurfum í slíkum viðskiptum að búa vel um rétt þjóðarinnar til að njóta landsins og gæða þess. Við eigum, fólkið, sem býr í þessu landi, að eiga hér forgangsrétt, og við eigum, að tryggja þann rétt fyrir niðja okkar. Ég óttast, að þegar erlent auðfélag er komið með stóreignir og stóriðju hér inn í land okkar, þá seilist þetta félag eða einstakir menn, sem því eru áhangandi, eftir þeim landssvæðum og landsnytjum og landsgæðum, sem þeim sýnast gróðavænlegastar. Og hverjir eru þá, sem geta hamlað á móti? Það mun hafa hent ýmsar fátækar þjóðir að missa allt það bezta af sínum landsgæðum í hendur útlendra, auðugra manna, og síðan hafa slíkar þjóðir orðið eins konar hjú eða þrælar þeirra, sem fjármagnið eiga og í flestum tilfellum flytja gróðann af eignum sinum í burtu til sinnar fósturjarðar. Margar blóðugar uppreisnir hafa á síðustu áratugum átt sér stað af þessum sökum, þegar hið kúgaða fólk hefur með einhverjum hætti verið að reyna að hrista af sér okið. Ég minntist áðan á það, að Þjórsá var á tímabili komin í eigu útlendinga, en fyrir framsýna forystu Hermanns Jónassonar náði ríkið vatnsréttindunum í sinar hendur. Það var gæfuverk fyrir þá, sem að því stóðu, og mætti gjarnan halda því á lofti meira en gert hefur verið. Það er um eitt ár liðið nú, síðan hér var samþykkt á Alþ. að stofna til svokallaðrar Landsvirkjunar og veita henni heimild til að virkja 210 þús. mw. í Þjórsá. Ég var einn af þeim, sem samþ. þetta og tel, að þetta sé gott mál og geti reynzt þjóðinni gagnlegt. Þjóðina skortir mjög raforku, og því er mjög nauðsynlegt að taka dálítið brot af vatnsaflí landsins og breyta því í raforku, sem þjóðin getur notað til ljóss og hita og til að knýja stritandi vélar. Ráðagerðirnar um fyrstu virkjun Þjórsár eru þannig, að þar sé hægt að byrja með 70 mw. aflstöð. Slík virkjun er ekki meira stórvirki en svo, eins og margbúið er að sanna hér í þessum umr., að hún er, miðað við núverandi aðstæður, hlutfallslega minna fyrirtæki en það var á sínum tíma að virkja Sogið. Ég tel, eins og málum þjóðarinnar er háttað í dag með verðbólgu og vinnuaflsskorti, þá hefði verið heppilegasta leiðin að virkja í byrjun aðeins fyrsta þrepið af því afli, sem Þjórsá við Búrfell getur gefið og leysa á þann hátt rafmagnsþörf þjóðarinnar, a.m.k. hér á Suðvesturlandi, en bæta þá ef til vill heldur við raforkuframleiðslu í öðrum landshlutum með viðbótarvirkjunum þar. Þó að ég sé alls ekki mótfallinn stóriðjuframkvæmdum hér á landi, sem lytu yfirráðum innlendra manna, þegar þörf væri fyrir þær vegna atvinnuaukningar og aðstæður væru að öðru leyti fyrir hendi, þá tel ég, að á öðru riði meira nú, og þess vegna hefðum við ekki átt að virkja meira í byrjun en þau 70 mw., sem fyrsta virkjunarþrepið í Þjórsá við Búrfell gefur. Það hefði leyst raforkuþörfina í bili, og við hefðum getað aukið hæfilega á þann hátt þann visi að stóriðju, sem við höfum, en eins og allir vita, þá þurfum við að auka áburðarframleiðsluna mjög verulega og gera hana fjölbreyttari. Sementsframleiðsluna mun einnig þurfa að auka, og hér hygg ég að biði okkar mikið verkefni í þessu landi á næstu tímum að koma upp skipasmiðaiðnaði. En ég hygg, að slíkur iðnaður þarfnist nokkuð mikillar raforku. Ég tel, að þessi iðnaður, sem ég hef nefnt, áburðarog sementsframleiðsla og skipasmíðar, gæti staðizt alla samkeppni við aðrar þjóðir eða framleiðendur meðal annarra þjóða, ef raforkuverð til slíkrar starfsemi væri jafnlágt og það er til álbræðslunnar. En það hefur komið í ljós, að verksmiðjan á að fá raforkuna fyrir um 28% lægra verð en Norðmenn selja sama félagi raforku á til álbræðslu. Ég ætla ekki að segja annað um raforkuverð samningsins en það, að sé þetta verð, sem er 28% ódýrara en í Noregi, hagstætt fyrir okkur, þá get ég ekki annað skilið en alls konar iðnaður, sem notar raforku, hljóti að geta hér lifað og dafnað, ef hann fær að njóta sömu eða hliðstæðra kjara, og ég trúi ekki öðru en forsvarsmenn og eigendur íslenzkra iðnfyrirtækja risi fljótt upp og krefjist jafngóðra kjara fyrir sín fyrirtæki eins og óskabarnið í Straumsvík á að njóta eða fá. Það vilja margir efast um, að þótt Þjórsárvirkjun við Búrfell gefi ódýrustu orku, sem hér er hægt að fá vegna hinna hagstæðu virkjunarskilyrða, sem þar eru fyrir hendi, að þrátt fyrir það sé hægt að selja orkuna svo ódýrt sem hér er gert ráð fyrir í álbræðslusamningnum. Eru ýmsar ástæður taldar mæla gegn þeim útreikningum, sem raforkuverðið er byggt á, og nefndar þó nokkuð hærri upphæðir á framleiðslueiningu. Um þetta þori ég leikmaðurinn ekki að dæma. Ég skal játa, að ég hef trú á því, að Þjórsá sé góð til virkjunar. Hún er vatnsmesta fljót landsins og hefur gífurlega stórt afrennslissvæði. Hún er að vísu að mestu mynduð af jökulvatni, en ég hygg, að ekki þurfi að óttast vatnsskort. Ýmsir telja þó, að ís og krapastíflur geti valdið truflunum á vatnsrennslinu. Þessa hættu hef ég aldrei verið mjög hræddur við. Ég tel að vísu, að slíkar truflanir séu alls staðar fyrir hendi hér á landi í öllum ám og Þjórsá sé þar engin undantekning. En ég held, að nútíma tækni muni geta minnkað þessar hættur alls staðar, hvar sem rennslisvirkjanir eru gerðar. Til þess að raforkuþörfinni verði fullnægt, þegar ístruflanir verða við virkjunarstaði, eru settar upp svokallaðar vara- eða toppstöðvar, og er þá orkugjafinn venjulega olla. Engin virkjun er nú gerð án slíkrar fyrirhyggju. Ég get ekki annað en látið það koma hér fram, að mér þykir einkennileg sú ráðagerð, sem talað er um í sambandi við fyrirhugaðar toppstöðvar vegna Þjórsárvirkjunar við Búrfell, en það er sú hugmynd að virkja Háafoss í Fossá sem toppstöð. Er talið, að þar sé hægt að fá yfir 100 mw. virkjun, et ég hef tekið rétt eftir, vegna hinnar miklu fallhæðar,, þó að ekki sé vatnsmagn þarna mjög mikið. Ég hygg, að þegar frost og hríðar verða á fjöllum uppi, verði nú fremur lítið úr Fossá, ef ég þekki hana rétt. Þá held ég, að Háifoss sé ekki annað en klakadröngull eða svona eins og grýlukerti í laginu, og Fossá vitanlega botnfrýs. Þetta gerist auðvitað á sama tíma og helzt er hætta á ístruflunum í Þjórsá. Hvernig má það þá gerast, að Háafossvirkjun geti bjargað sem toppstöð? Það væri fróðlegt fyrir mig og aðra leikmenn á þessu sviði að fá skýringar á því. Mér virðist, að heilbrigð skynsemi geti varla skilið, hvernig Háafossvirkjun geti verkað sem toppstöð, þegar ístruflanir minnka orkuframleiðslu Þjórsárvirkjunar, þótt hitt sé auðskilið, að Háafossvirkjun getur gefið mikið afl, þegar vötn eru ófrosin með eðlilegu rennsli og að vel megi trúa því, að slík virkjun geti á sumardögum og við heppileg veðurfarsskilyrði gefið það afl, sem um hefur verið talað. Reynsla okkar Íslendinga af kostnaðaráætlunum er yfirleitt sú, að þær standast helzt aldrei, og það munar oftast miklu. Ég trúi því öllum slíkum útreikningum varlega, og ég verð að segja það, að þetta skrautlega rósaverk um Háafoss í öllum þessum áætlanagerðum er mjög tortryggilegt í mínum augum, þótt ég vildi gjarnan, að því mætti treysta og trúa. Þá vil ég segja það um staðsetningu álbræðslunnar, að ég tel, að ríkisstj. hefði átt, úr því að hún var svo ákveðin í að koma hér á fót stóriðju, að nota tækifærið og setja skilyrði um staðsetninguna þannig, að áhallinn í byggðajafnvæginu ykist ekki við álbræðsluna, heldur hefði með stofnun hennar verið eins og tekið dálítið í og hallinn jafnaður að nokkru. Ég veit, að nokkrar tekjur, sem af álbræðslustarfseminni drjúpa til ríkisins eða þjóðarinnar, eiga skv. frv. um Atvinnujöfnunarsjóð að fara út um land til eflingar atvinnulífinu þar. Þetta er auðvitað betra en ekki neitt. En spá mín er nú samt sú, að þetta komi ekki að sama gagni og því, ef álbræðslan hefði verið staðsett utan þéttbýlisins hér, og svo eru þessar fyrirhuguðu tekjur til Atvinnujöfnunarsjóðs of litlar til að þær geti haft afgerandi áhrif til stöðvunar fólksflutninga frá þeim stöðum, sem koma til með að njóta þeirra. Sá hluti álbræðslusamningsins, sem er að öllu leyti óaðgengilegastur, er í 46. og 47. gr. hans, þar sem því er slegið föstu, að íslenzkir dómstólar séu ekki þeir einu, sem um ágreiningsmálin fjalla, heldur sé hægt að skjóta þeim til dómstóls erlendis, ef ágreiningur verður. Hvenær skyldi auðhringurinn vilja láta íslenzka dómstóla dæma í málum sínum? Ég hygg, að það kunni að fara svo, að það verði seint, hann muni yfirleitt vilja skjóta þeim annað en til íslenzkra dómstóla. Mér finnst, að með þessu ákvæði sé eins og Ísland hafi misst hluta af sjálfstæði sínu meðan samningurinn gildir. Þetta er alvarlegasti hluti samningsins, þar sem að eigendur álbræðslunnar eru undanþegnir því að þurfa að hlíta íslenzku réttarfari og úrskurðum íslenzkra dómstóla. Ég skal fúslega játa það, að ég er ekki kunnugur hliðstæðum samningagerðum með öðrum þjóðum, og því spyr ég: Hvar eru dæmi um slíkt annars staðar milli ríkis og erlends fyrirtækis, hvar eru slík dæmi? Ég hef frá því að ég var unglingur að aldri verið mjög eindreginn þjóðernissinni. Það kannske hljómar illa, en það verður að hafa það, ég segi það eins og það er. Ég hef verið eindreginn þjóðernissinni, og ég treysti útlendu gróðafélagi illa til að fara svo með aðstöðu þá, er það fær með samningnum, að það ekki seilist hér í okkar fámenna landi til eigna og áhrifa, eins og ég áður hef vikið hér að. Og ég tel stóriðju af því tagi, sem hér er um að ræða, ótímabæra vegna þess atvinnuástands, sem er í landinu, og muni hún beinlínis auka á þá hættulegu óðaverðbólgu, sem hér er nú fyrir. Ég tel, að tilraun með slíka stóriðju hefði þó verið hægt að þola, ef til vill með hagstæðari samningum, ef hún hefði verið látin með raunhæfum hætti leysa hluta af byggðajafnvægisvandanum með því að vera staðsett utan mesta þéttbýlisins við Faxaflóa. Ég hef haldið því fram og er sama sinnis enn, að hver þjóð eigi að verja og varðveita efnahagslegt og pólitískt frelsi sitt og varðveita þannig fyrir alda og óborna frumburðarrétt hvers þegns. Ég tel, að slík þjóðernisstefna þurfi á engan hátt að koma í veg fyrir góð samskipti við aðrar þjóðir, nema síður sé. Engum er nauðsynlegra en smáþjóðinni að fara varlega með fjöregg sitt og koma fram af varfærni gagnvart erlendum ríkjum eða fésterkum aðilum. Með þessum fáu orðum, þá hef ég nú viljað gera grein fyrir því, af hverju ég hef greitt atkv. á móti frv. um lagagildi samningsins og mun gera enn við þessa síðustu umr. hér í deildinni.



Herra forseti. Ég var alveg hættur við það að taka þátt í þessum umr. Ég hafði fylgzt með því, að ekkert hafði á hallað. Hæstv. iðnmrh. hefur staðið fyrir þessu máli og sagt það, sem þurfti að segja. En það var rétt þegar ég var að koma inn í þessa hv. d. áðan, sem hv. 2. þm. Sunnl. sagði: „Við hefðum átt að láta okkur nægja að virkja 70 þús. kw. í Þjórsá og láta okkur nægja þann vísi að stóriðju, sem við nú þegar höfum fengið.“ Og seinni hluti ræðu þessa hv. þm. einkenndist af svo mikilli þröngsýni og innilokunarkennd og rembingi, að ég undrast það, að hv. þm. skyldi eiga slíkt til og tala þannig algjörlega gegn hagsmunum sinna umbjóðenda og þjóðarinnar í heild. Þessi hv. þm. var að reyna að gera grein fyrir því, hvers vegna hann hefði greitt atkv. gegn frv. Hv. þm. gerir ósköp lítið úr því, þótt hans umbjóðendur og þótt allir, sem raforku fá frá Þjórsárvirkjun, þurfi að greiða allt að því 62% hærra verð fyrir orkuna við það, að ekki er virkjað, þar sem hagstæðast er. Hann gerir ekkert úr því. En allur almenningur í landinu spyr um það, hvort það hafi verið gert, sem hagkvæmast var fyrir þjóðarheildina og fyrir neytendur raforkunnar. Það þýðir ekki að rengja þá útreikninga, sem liggja fyrir í þessum málum með virkjunina, þeir verða ekki rengdir, og það þýðir ekki að slá fram fullyrðingum, eins og hv. síðasti ræðumaður gerði hér áðan, þegar hann var að tala um það, að útreikningar stæðust ekki, allt yrði miklu dýrara en áætlað er. Sem betur fer vitum við nú hér um bil allir, hvað virkjunin við Þjórsá kostar, vegna þess að þetta verk hefur verið boðið út, og það er búið að taka ákveðnum tilboðum. 80% af virkjunarkostnaðinum er fastur. Það eru aðeins 20% af kostnaðinum, sem gæti breytzt, það er minnsti hlutinn. Af þessu leiðir það, að það er óhætt að reikna með, að virkjunarkostnaðurinn standist og hækki örlítið þótt kaupgjaldið hækki. Það er þess vegna ekkert vafamál, að það er mikill hagnaður í því að ráðast í hina stærri virkjun. Við getum ekki heldur látið okkur nægja þann vísi að stóriðju, sem við höfum þegar fengið, ef við eigum kost á að gera meira. Við Íslendingar erum fámennir, en sem betur fer, fer þjóðinni mjög fjölgandi. Við, sem viljum virkja á hagkvæmasta hátt og gera stórvirkjun í Þjórsá, við, sem viljum, að álverksmiðja verði byggð hér, við viljum eigi að síður byggja upp aðra atvinnuvegi þjóðarinnar. Það þýðir ekki að segja það, að við viljum hafa álbræðsluna í staðinn fyrir þorskveiðar, eins og einhver hv. framsóknar-þm. sagði ekki fyrir löngu. Við vitum, að við verðum að stunda sjávarútveginn þrátt fyrir þetta. Við vitum, að við verðum að efla landbúnaðinn þrátt fyrir þetta. Og við vitum, að við verðum að efla iðnaðinn þrátt fyrir þetta, og siglingar í lofti og á legi viljum við efla þrátt fyrir þetta. Þetta liggur í augum uppi, og staðreyndirnar eru þær, að atvinnuvegirnir hafa verið efldir á undanförnum árum og að því er unnið þrátt fyrir þetta. Atvinnan er meiri nú en nokkru sinni áður og öruggari, og nú er helzt kvartað um það, að það vanti fólk, það vanti fólk til þess að geta fullnægt eftirspurninni. Ég mundi segja það, að það sé betra, að það vanti aðeins fólk, heldur en að það sé atvinnuleysi, sem við höfum lengi búið við, og það er ekkert nýtt, þótt útlendir sjómenn hafi verið hér á vertíðum. Það er ekki heldur nýtt, þótt færeyskar stúlkur hafi unnið hér í frystihúsum, og þannig gæti þetta orðið enn um skeið, og hefur íslenzka þjóðin ekkert skaðazt á því. En nú er það svo, að þeir, sem tala um vinnuaflsskortinn, segja: Við viljum nú virkja í Þjórsá, en aðeins 70 þús. kw. Hvað sparast mikið vinnuafi við það, við þá virkjun? Það er talið, að það þurfi um 400 manns við það að virkja 70 þús. kw. og sennilega um 450 manns, ef virkjuð eru 105 þús. kw. Þannig mætti spara um 50 manns. Þá er það álverksmiðjan. Hún tekur vinnuafl, að sagt er, og það er rétt, á meðan á uppbyggingunni stendur. Hefur þetta mál verið rætt hér og fyrir því gerð grein hér í umr., að það er ekki nema lítið brot af þeirri aukningu vinnuafls, sem kemur á vinnumarkaðinn árlega. Vinnuaflsþörfin vex ekki svo mikið, hvort sem virkjað er eða þótt álbræðslan sé byggð, hún vex ekki svo mikið, þegar það er athugað, hvað kemur af vinnuafli á vinnumarkaðinn á hverju ári. Þjóðinni fjölgar um nærri 4 þús. manns, og það er þessi fjölgun, sem útheimtir það, krefst þess, að stjórnarvöld geri ráðstafanir til að atvinnuvegirnir verði efldir og að það verði atvinna fyrir þetta fólk, sem við bætist. Nú gætu menn sagt sem svo, þetta er sjálfsagt að hafa í huga, en álbræðslan, við getum verið án hennar. Ég gæti fallizt á það, að álbræðslan leysir út af fyrir sig ekki allan vanda, sbr. það, hversu lítið vinnuafl hún tekur. Hún leysir vitanlega ekki allan vanda. En hún veitir þó atvinnu, þegar hún er fullbyggð, um 450 manns, og mikill gjaldeyrir kemur í þjóðarbúið fyrir hverja vinnandi hönd, sem í verksmiðjunni vinnur. Og verksmiðjan borgar virkjunarkostnaðinn í Þjórsá upp að fullu á 25 árum. Hún borgar virkjunarkostnaðinn upp að fullu á 25 árum og gerir það mögulegt, að innlendir rafmagnsnotendur fá raforkuna á miklu lægra verði en annars væri. Álverksmiðjan gerir það mögulegt, að við getum byggt virkjanir miklu örar á eftir heldur en annars væri, og tekjurnar af álverksmiðjunni, meginhlutinn, fara í framkvæmdasjóð ríkisins til framkvæmda í hinum ýmsu byggðarlögum úti um land. Þjóðin fær vegna álbræðslunnar meiri tekjur miðað við hvern mann, sem við hana vinnur, heldur en miðað við aðra atvinnu, og þótt verksmiðjan sé þannig ekki stór út af fyrir sig, er þetta atvinnurekstur í landinu, sem stuðlar að meiri fjölbreytni í atvinnulífinu og skapar drjúgar gjaldeyristekjur og sjóði til uppbyggingar virkjunum í framtíðinni. Það er talað um, að við virkjum það hagstæðasta og álverksmiðjan sé látin njóta þess, en síðan munum við verða að fara að virkja þar, sem það er óhagstæðara, og nota það sjálfir og borga hærra verð fyrir. Í dag höfum við virkjað aðeins 2% af vel virkjanlegu vatnsafli í landinu, - aðeins 2%. Virkjunin við Búrfell, 210 þús. kw., er aðeins 4% af þeirri raforku, sem við getum virkjað með mjög góðu móti. Við höfum 3.500.000 kw., sem við getum virkjað á mjög hagkvæman hátt, og það er talið, að sjötti parturinn af þessu sé með virkjunarkostnað 10–11 aurar á kw. Það er talið, að þriðji parturinn af þessum 3.500.000 kw. sé með virkjunarkostnað undir 15 aurum á kw. Og reiknað með því, að íslenzka þjóðin, verði um 400 þús. manns um næstu aldamót, og reiknað með því, að rafmagnsnotkunin á mann verði þá 13 þús. kw., þá er gert ráð fyrir, að við séum búnir að virkja 1/6 af því afli, sem við getum virkjað með góðu móti. Við höfum því af anzi miklu að taka. En í þessari áætlun er gert ráð fyrir mikilli aukningu raforkunnar á hvern mann, því að nú er raforkunotkunin á mann yfir árið ekki nema 3 þús. kw. Þá er oft rætt um það, að virkjanir fyrir ofan Búrfell og Háifoss geti ekki tekið við, þegar við þurfum að fara að virkja aftur, eftir að virkjunin við Búrfell er ekki lengur fullnægjandi, og ég heyrði hér áðan, að hv. 2. þm. Sunnl. talaði um Háafoss með mikilli lítilsvirðingu. Það er nú eins með okkur báða, að við erum ekki sérfræðingar á þessu sviði og verðum að nota það, sem sérfræðingarnir gefa okkur upplýsingar um, og Háifoss hefur verið nefndur í þessu efni, vegna þess að sérfræðileg athugun hefur leitt í ljós, að þetta væri hentugt og af engu öðru. Og virkjanir fyrir ofan Búrfell, við Hrauneyjarfoss, í Sultartanga og víðar, eru taldar vera mjög hagstæðar, e.t.v. ekki dýrari en við Búrfell, en ef þær verða dýrari þá mjög lítið dýrari. Hv. 2. þm. Sunnl. sagði hér áðan, að Norðmenn hefðu gert miklu hagstæðari samninga við Svisslendinga heldur en við. Rafmagnið væri miklu betur borgað í Noregi,en hér ætti 35 gera. Swiss Aluminium borgar í Noregi 3.2 mill fyrir rafmagnið á móti 2.5 mill hér og 3 mill til að byrja með, en í Noregi borgar Swiss Aluminium enga skatta fyrstu 10 árin vegna afskriftafyrirkomulagsins, enga skatta. Það eru þess vegna aðeins þessi 3.2 mill sem Norðmenn fá í raun og veru, því að þar greiðast skattarnir eftir því, hverjar tekjur fyrirtækisins eru skv. norskum skattalögum. Hér er þessu öðru vísi varið. Hér er gert ráð fyrir, að í raforkugjald sé borgað 3 mill fyrstu árin og síðan 2.5 mill, en hér á ekki að borga skatt eftir því, hversu tekjurnar veróa miklar hjá fyrirtækinu, heldur framleiðslugjald, 20 dollara á tonn. Frá mínu sjónarmiði er það aðalatriðið, hvað við fáum frá Swiss Aluminium greitt samanlagt fyrir rafmagn og í skatta. Það hefði ugglaust verið hægt að semja um hærra raforkuverð við alúminíumhringinn, t.d. 3.2 mill eða jafnvel 3.5 mill og lægri skatt, en það var ekki betra fyrir Íslendinga. Það, sem skiptir máli fyrir Íslendinga, er það, hvað við fáum samanlagt. Og ef við reiknum það út, hvað við fáum samanlagt, t.d. segðum, að þetta væri bara raforka, fáum við 3.83 mill, þegar Norðmenn fá 3.2 mill. Og ef við breytum þessu í kwst. til áð sjá, hvað við fáum fyrir kwst. í aurum, þá eru það 16.5 aurar á kwst. á meðan framleiðslugjaldið er 20 dollarar, en eftir 15 ár fer framleiðslugjaldið í 35 dollara, og þá samsvarar það 21.5 aurum á kwst. Ég held, að það verði að segjast, að það væri gott raforkuverð, ef við gætum samið um það að virkja stórvirkjun, Dettifoss eða annars staðar, og selja raforkuna úr landi fyrir 161/2 eyri eða jafnvel 211/2 eyri, og hver hefði ekki viljað gera slíkan samning fyrir ákveðið magn af raforku? Raforkumálastjóri reiknaði út einu sinni, að það gæti verið hagkvæmt að flytja út raforku, ef við fengjum 11 aura á kwst. En hér er ekki um það að ræða. Hér er um miklu meira að ræða, eins og sjá má, og þegar við leggjum þessar tölur niður fyrir okkur, kemur það í ljós, að við fáum meira heldur en Norðmenn samkv. þeim samningi, sem hér er um að ræða. Ég á við verksmiðjuna í Noregi, sem Svisslendingar byggðu; þar og reka, en í Noregi eru ýmsar fleiri verksmiðjur, sem búið er að afskrifa, og það er auðvitað meiri hagnaður af þeim. Ég tel, þegar á allt er litið, að þetta sé svo þýðingarmikið fyrir okkur, að við eigum ekki að vera að mála eitthvað ljótt á vegginn, eins og hv. 2. þm. Sunnl. gerði hér áðan, tala t.d. um það, að okkar þjóðerni stafaði jafnvel hætta af því, að það ætti að dæma eftir íslenzkum lögum samkv. gerðardómi um ágreiningsmál. Það væri náttúrlega mjög slæmt, ef það ætti að dæma eftir öðrum lögum en íslenzkum lögum, en er það nú ekki aðalatriðið í þessu sambandi, að það á að dæma eftir íslenzkum lögum? Og við getum nú deilt um það, hvort það er rétt að vera þjóðernissinni í orðsins merkingu eða ekki, en það er ekkert deilumál, að við eigum allir að vera þjóðlegir og við eigum að standa vörð um sjálfstæði þjóðarinnar. En þetta tal um réttindaafsal og að við séum að fara illa með okkar sjálfstæði t.d. í sambandi við þennan gerðardóm, sem á að dæma eftir íslenzkum lögum, það er úrelt, og það er ekki eðlilegt fyrir einn hv. þm., þótt hann sé á móti þessu máli, að vera að gefa það í skyn, að við aðrir þm., sem fylgjum þessu máli, viljum ekki standa vörð um þjóðernið og landsréttindin. Og ég verð nú að segja það, að hv. þm. er með aðdróttanir til sinna eigin flokksmanna í sambandi við þetta. Ég man ekki betur en tveir hv. framsóknarmenn sætu hér hjá við atkvgr. í fyrradag, og þá væru þeir meðsekir í því að vilja afsala landsréttindum og setja þjóðernið í hættu og sjálfstæði landsins. Þetta tal er í fyllsta máta óviðeigandi. Allir íslenzkir þm. vilja standa vörð um sjálfstæði þjóðarinnar, og það vill enginn íslenzkur þm. gera neitt, sem getur skaðað þjóðina. Hitt er svo eðlilegt, að menn geti greint á um ýmis mál og haft skiptar skoðanir, til þess er lýðræðið, til þess er ritfrelsi, málfrelsi og fundafrelsi, og til þess er þingræði, að menn deili og færi fram rök með málunum og á móti, en stóryrði eins og þessi eru alls óviðeigandi, enda hljóta þau að vera sögð í fljótræði. Hér hafa, eins og ég sagði, tveir hv. þm. setið hjá, framsóknarmenn, og kom mér það í rauninni ekkert á óvart. Það hefði vitanlega verið betra, að þeir hefðu farið alla leið. En þetta sýnir það, að málflutningur og aðstaða hv. framsóknarmanna í þessu máll er ekki sterk, og ég hef tekið eftir því, að það fylgir tæplega hugur máli, þegar þeir eru að tala gegn þessu máli. Og kannske er það þess vegna, sem þeir freistast til að grípa til stóryrða, eins og hv. 2. þm. Sunnl. gerði hér áðan. Og grunur minn er sá, að það séu fleiri framsóknarmenn, sem þykjast heppnir að þurfa ekki að taka afstöðu til þessa máls. Herra forseti. Ég get svo látið máli mínu lokið. Þetta mál hefur verið mikið rætt, og eins og ég sagði í upphafi máls míns, hefur hæstv. iðnmrh. haldið þannig á þessu máli, að það var vitanlega alls ekki þörf á að bæta þar við. En eins og ég sagði, mér ofbauð þröngsýni, fullyrðingar og fjarstæður hv. 2. þm. Sunnl., og það var þess vegna, sem ég bað um orðið stutta stund.



Herra forseti. Síðasti ræðumaður fyrir fundarhléið var hæstv. raforkumrh. Hann er nú ekki mættur og hefur ekki verið mættur, svo að teljandi sé, undir þessum raforkuumr., sem búnar eru að standa í nokkra daga. Hann lét þess getið í byrjun ræðu sinnar, að hann hefði ekki ætlað að taka til máls, það væri ekki þörf á því, þar sem hæstv. iðnmrh. hefði staðið hér fyrir svörum, og ég er náttúrlega sammála honum um það, að þess hafi ekki þurft. En ég kemst ekki hjá því að víkja aðeins að ræðu hans, þó að hann mæti nú ekki, af því að hann fór hinum óviðfelldnustu orðum um einn af prúðmannlegustu ræðumönnum þingsins, hv. 2. þm. Sunnl., sakaði hann um stóryrði, afturhald og annað þess háttar. Ég kalla slíkt alveg furðulegt eftir hina prúðmannlegu ræðu hv. þm., að heyra slíkar ásakanir af hálfu ráðh. Hann hafði það eftir hv. 2. þm. Sunnl., að hann hefði sagt, að hann teldi nóg að virkja 70 þús. kw. í Þjórsá handa Íslendingum sjálfum og meira þyrfti ekki. Hann sneri þannig alveg við orðum hv. þm., sem voru á þá leið, að hann hefði talið réttara að byrja á 70 þús. kw. virkjun í Þjórsá fyrir Íslendinga sjálfa, en halda svo áfram stig af stigi eftir þörfum landsmanna. þannig féllu orð hv. þm. Og út af þessum ummælum hefur hæstv. ráðh. þessi orð um hv. þm. Menn skyldu veita því athygli, hvað það er rausnarlegt af hálfu hæstv. ríkisstj. og þar með af hálfu hæstv. raforkumrh., að af allri raforkunni úr Þjórsá, 210 þús. kw., eiga Íslendingar aldrei að fá nema 84. Er það hneyksli, að byrja á 70 mw. virkjun og halda svo áfram? Það er orðið nokkuð lítið, þegar á hitt er litið, hverjar eru till. hæstv. ríkisstj. Nei, Íslendingar eiga aldrei að fá úr Þjórsá nema 84 mw. Þá segir sami hæstv. ráðh., að ekki verði hætta á því, að allar áætlanir standist ekki, því að 80% af stofnkostnaði Búrfellsvirkjunar séu fastur kostnaður, sem breytist ekki, en hæstv. iðnmrh. var að enda við að segja rétt áður í ræðu sinni, að 808 millj. væru fastur kostnaður. Þessu snýr hæstv. raforkumrh. í 80%. M.ö.o., 800 millj. af 1900 millj. eru 80% eftir reikningi hæstv. raforkumrh. Þá sagði þessi sami hæstv. ráðh., að raforkan í landinu, sem nú væri framleidd, væri 3000 kw. á mann. Ég geri nú ráð fyrir, að þetta hafi verið mismæli, þó veit ég það ekki, kannske hann haldi þetta. En ef raforkan, sem framleidd er nú í landinu, er 3000 kw. á mann, eins og hann sagði, ætti öll orkan í landinu, sem við framleiðum nú, að vera um 579 millj. kw. Öll ræðan var í þessum dúr. Þá sagði hann, að álverksmiðjan í Noregi borgaði enga skatta í 10 ár, - enga skatta. Þetta er algerlega rangt. Hún borgar þar skatta alveg í samræmi við norsk lög. Hann sagði, að skattar hinnar væntanlegu álverksmiðju hér á landi færu ekki eftir tekjum þeirra, það væri framleiðslugjald, sem þeir yrðu að borga. Þetta er líka rangt, því að í samningnum er það ákvæði, að þetta framleiðslugjald skuli aldrei fara fram yfir 50% af tekjunum, svo að það er sannarlega bundið við tekjur hér. Þá sagði þessi hæstv. ráðh., að tveir af framsóknarmönnum hér á hv. Alþ. væru samábyrgir ríkisstj. um afgreiðslu málsins við 2. umr. Þeir bæru ábyrgð á því líka, hv. þm., sem greiddu atkv. með dagskrártill. um að vísa málinu frá. Það er að styðja málið. Og þm., sem sátu hjá, af því að þeir kærðu sig ekkert um að greiða atkv. um málið, eftir að búið væri að drepa frávísunartill., þeir styðja málið! M.ö.o., ef fram kæmi á Alþ. till. um að víkja hæstv. ráðh. frá, væru þeir þm., sem greiddu atkv. með slíkri till., að styðja hann. Svona var allur rökstuðningur hæstv. ráðh. í ræðu hans áðan, eitt reginhneyksli frá upphafi til enda. Við I. umr. þessa frv. ræddi ég aðallega fjárhagshlið málsins. Ég ræddi um þær áætlanir, sem þá höfðu verið birtar um byggingarkostnað Búrfellsvirkjunar og um rekstrarkostnað hennar. Ég lagði áherzlu á það þá í ræðu minni, að upplýsingar þær, sem lægju fyrir hv. þm. í þessu máli, væru algerlega ófullnægjandi og þm. gætu ekki skapað sér rökstuddar skoðanir um það, hversu hagkvæmur orkusölusamningurinn væri fyrir Íslendinga miðað við þær upplýsingar, sem þá lágu fyrir. Ég veit, að aðrar hliðar þessa máls en raforkusamningurinn eru þýðingarmiklar og alvarlegar og verða kannske enn alvarlegri, þegar fram líða stundir. En þó held ég, að það sé engum blöðum um það að fletta, að menn líti all alvarlegum augum á það, hvort raforkan, sem selja á álbræðslunni, er seld með hagnaði eða tapi, og ég ætla, að hæstv. ríkisstj. muni ekki vitandi vits semja við útlend auðfélög um að selja þeim raforku með tapi, enda hefur hún lagt mikinn þunga á það í umr. að undanförnu, að mikill sé gróðinn af því að selja álbræðslunni raforkuna með því verði, sem samningurinn greinir frá. Þess vegna er það, sem þeir hafa birt töflurnar í blöðum og í grg. frv. um gróðann, sem Íslendingar hafi af því að selja raforkuna á þessu verði í 20–25 ár. Ég lít svo á, að þetta atriði, þessi fjárhagshlið málsins, sé a.m.k. eitt af meginatriðum þess, sé grundvöllur, sem verði að vera traustur, og ef þessi grundvöllur bregzt, ef hægt er að færa að því sterkar líkur, að ég ekki tali um sannanir, að raforkan verði seld með tapi, sé þessi grundvöllur hruninn. Ég mun því aðeins ræða um þessa hluti í þessum fáu orðum, sem ég segi, og leitast við að sýna fram á, hversu mikill gróði er hér í vændum af þessum orkusölusamningi, sem hér er verið að ræða. Ég lagði á það áherzlu við 1. umr. málsins að fá sem beztar upplýsingar í málinu, svo að hægt yrði að sjá þetta sem rækilegast. Þess vegna var það, sem ég beindi nokkrum fsp. til hæstv. iðnmrh. um þessi atriði og óskaði eftir svörum frá honum eða sérfræðingum hans fyrir 2. umr. Hæstv. ráðh. tók því vel, og hann mun hafa lagt fyrir sérfræðinga sína að láta þn. í té svör við þessum spurningum mínum, og auk þess mun hv. 5. þm. Austf. og sennilega fleiri hafa lagt fram spurningar, sem svarað hefur verið. En áður en ég vík að þessum tölulegu upplýsingum, sem nú liggja fyrir, vil ég vekja athygli á örfáum meginatriðum málsins. Í fyrsta lagi, að ekki hefur verið borið við að rannsaka, hversu mikið mætti selja af umframorku frá Búrfellsvirkjun til Ísíendinga sjálfra, t.d. til aukinna iðnaðarframkvæmda, til upphitunar húsa, þar sem ekki er jarðhiti, eða til annarra þarfa Íslendinga. Þó má ætla og er reyndar víst, að sú orka, sem þannig yrði seld Íslendingum, yrði seld á tvöföldu ef ekki þreföldu verði móts við það, sem á að selja álbræðslunni, og væri þó ódýr miðað við verð á raforku nú á tímum. Í öðru lagi bendi ég á það, að samkv. samningnum verða Íslendingar að tryggja alúminíumbræðslunni 56 þús. kw. af raforku frá varastöðvum, þegar Þjórsá bregzt eða þegar vélar eða háspennulínur bila. En þó að Íslendingar séu þannig skyldir til að sjá álbræðslunni fyrir 56 þús. kw. af raforku á þennan hátt, á ekki að byggja varastöðvar fyrir nema 40 þús. kw., 16 þús. kw. á að taka frá núverandi raforkukerfi landsmanna handa álbræðslunni, þegar óhöppin vilja til við Búrfell eða annars staðar. Annaðhvort verða Íslendingar þarna að missa af þeirri raforku, sem þeir hafa nú, eða Íslendingar verða að byggja þriðju varastöðina, en ekki er gert ráð fyrir því í þessari kostnaðaráætlun, sem nú liggur fyrir. Í þriðja lagi bendi ég á það, að í þeim áætlunum, sem við nú höfum, á að verja vegna ísvandamálsins 86 millj. kr. til miðlunar í Þórisvatni, en ekki nema 24 millj. vegna íshættunnar í Þjórsá sjálfri. Ætla ég, að þetta stingi nokkuð í stúf við till. sumra annarra sérfræðinga, sem að þessum málum hafa unnið. Í fjórða lagi bendi ég á það, að áætlun um svokallaða Háafossvirkjun er mjög lausleg, segja sérfræðingar hæstv. ríkisstj. Þeir segja, að þar muni árskílówatt kosta 775 kr. þetta mun líklega vera ritvilla hjá hv. sérfræðingum eða þá hafa ruglazt í meðferðinni, þetta eigi að vera 7750 kr. En þeir segja líka, þessir sérfræðingar, að þetta verð á árskílówatti sé enginn mælikvarði á verð hverrar kwst. M.ö.o., þessi áætlun, ef áætlun skyldi kalla, um Háafossvirkjun virðist vera ágizkun ein. Enda væri það svo, að ef hvert árskílówatt í Háafossvirkjun kostaði ekki nema 7750 kr., er Búrfellsvirkjun, þessi ódýrasta virkjun landsins, orðin 10–11% dýrari heldur en Háafossvirkjun. Og ef svo væri, hlýtur maður að spyrja: Hvers vegna er ekki byrjað á að virkja Háafoss fyrir Íslendinga, fyrst virkjun þar er svona ódýr? Í fimmta lagi sé ég ekki á þeim svörum, sem ég hef fengið í hendur frá sérfræðingum hæstv. ríkisstj., hvort reiknað er með verðbólgu á byggingartímanum eða ekki. Að vísu benti hæstv. iðnmrh. á það í ræðu sinni í dag, að þar væru 137 millj. kr. fyrir óvissum útgjöldum, og skildi ég hann svo, að þetta væri vegna væntanlegrar verðbólgu. Ef það er svo og hitt líka rétt, að 808 millj. kr. af heildarkostnaðinum sé fastur kostnaður, sem ekki breytist, er þessi upphæð, sem hann nefndi og er í svörum sérfræðinganna, í kringum 12% af þeim kostnaði, sem er ekki fastur kostnaður. En þar sem byggingartíminn er 6 ár, mundi einhverjum þykja þetta heldur lítið í lagt að gera ráð fyrir 12% verðbólgu á 6 ára tímabili, því að á s.l. 6 árum var verðbólgan hvað snertir byggingarframkvæmdir 112%. Í þessu sambandi vil ég þó líka drepa á það, að í þessum áætlunum er talað um innlendan fastakostnað. Ég verð að segja eins og er, að ég veit ekki, hvað það getur verið. Hver er þessi innlendi fasti kostnaður, sem verðbólgan hefur engin áhrif á? Ég þekki engar þær framkvæmdir hér í landinu, hvað innlendan kostnað snertir, þar sem verðbólgan hefur ekki haft sín áhrif á. Er það bara það, sem búið er að vinna? Þá má vera búið að verja allmikilli upphæð þarna fyrir austan, ef það er ekkert annað en það. Í fimmta lagi vil ég benda á það, að árlegur kostnaður af stjórn, eftirliti, gæzlu og viðhaldi Búrfellsvirkjunar og varastöðvanna, sem var í fyrra talinn 1.5% af stofnkostnaðinum, er nú kominn niður í 1% í þessum áætlunum, sem við höfum fengið í hendur. Þessi kostnaður hefur lækkað um þriðjung síðan í fyrra. Ég hef enga skýringu heyrt, hvernig á þessari lækkun getur staðið. Í sívaxandi verðbólgu lækki þessi kostnaður um þriðjung á einu ári. Það kalla ég vel að verið. Í sjötta lagi bendi ég á það, að í svörum sérfræðinga hæstv. ríkisstj. segir, að olíukostnaðurinn einn við framleiðslu raforku frá gastúrbínustöðvum sé 55 aurar á kwst. og þennan kostnað áætla þeir 6–7 millj. kr. yfir árið. En ef maður miðar nú við ákvæði samningsins, að Íslendingar skuli láta álbræðslunni í té 56 þús. kw. orku frá varastöðvum, ef orkan bregzt frá Búrfelli, samsvarar þessi upphæð því, að slíkar varastöðvar séu starfræktar 91/2 sólarhring á ári. 56 mw. varastöðvar, sem ekki kosta, hvað olíuna snertir, meira en þetta, samsvara að mér sýnist 91/2 sólarhring yfir árið. Og hræddur er ég nú um, að þessi áætlun mundi ekki hafa staðizt þennan vetur, sem nú var að kveðja. Eins og ég nefndi áðan, höfum við fengið í hendur eða a.m.k. ég hef fengið í hendur og sjálfsagt ýmsir fleiri svör hæstv. ríkisstj. og sérfræðinga hennar við spurningum, sem við höfum borið fram um stofnkostnað Búrfellsvirkjunar og rekstrarkostnað og þar með um framleiðslukostnað raforkunnar frá Búrfelli. Þessi svör eru að vísu ekki tæmandi, en þau eru mjög mikilsverð, og í þeim er mikill fróðleikur, og ég tel enga frágangssök fyrir hv. þm. að gera sér allglögga grein fyrir því, hvað raforkan kostar í raun og veru frá Búrfellsvirkjun fullbyggðri, eftir að þessar upplýsingar eru komnar fram, og skal ég þá nefna þá liði, sem fram koma í þessum síðustu upplýsingum hæstv. ríkisstj. og sérfræðinga hennar. Fullbyggð Búrfellsvirkjun er áætluð 1913 millj. kr. að meðtöldum 40 mw. varastöðvum. Fjármagnið til virkjunarinnar á að fást á eftirfarandi hátt: Erlend lán 1182.5 millj. kr. Innlend lán og framlög 356 millj. Og svo er loks 374.5 millj., sem ég hef engar upplýsingar séð um, hvernig eigi að afla. Mér er tjáð, að það sé hugsað að taka það að láni innanlands, en ég hef ekki þær upplýsingar frá sérfræðingunum. Þannig er heildarupphæðin fengin. Lánskjörin á erlendu lánunum eiga að vera þannig samkv. svörum sérfræðinganna: Lán í Alþjóðabankanum 774 millj. með 6% vöxtum til 25 ára, afborgunarlaust fyrstu 5 árin, en endurgreiðist eftir annuitetsreglu á 20 árum. Samkv. þessu verða afborganir og vextir 67 millj. 493 þús. á ári eða 8.72%. Og þær greiðslur verða óbreyttar árlega a.m.k. til 1993, en það fer eftir hvaða ár lánið er tekið, því að lánað er til 25 ára. Í öðru lagi segja sérfræðingarnir, að ráðgerð séu erlend lán til viðbótar 408.5 millj. með 6.5% vöxtum til 15 ára, afborgunarlaus á byggingartímanum, en það skil ég svo, að séu 3 ár, og verða þau þá endurgreidd á 12 árum eftir annuitetsreglu, og þá er ársgreiðslan af þessum lánum 50 millj. 41 þús. á ári eða 121/4%, og þessar greiðslur munu a.m.k. standa fram til 1985. Þessi erlendu lán nema um 61% af heildarkostnaði Búrfellsvirkjunar. Afborganir og vextir af þeim allt fram til 1985 a.m.k. verða 117 millj. 534 þús. kr. á ári eða að meðaltali 9.94% á ári. Ég vil skjóta því hér inn út af því, sem hæstv. iðnmrh. sagði hér í dag, hversu þýðingarmikið það væri að fá raforkuna í erlendum gjaldeyri, að þó að gengislækkanir eigi sér stað á Íslandi hækkar verðið á raforkunni í samræmi við það. En þarna kemur það fram, að raforkan, sem við seljum álverksmiðjunni, mun kosta tæpar 113 millj. 950 þús. á ári, en afborganir og vextir af lánunum fram til 1985 a.m.k. eru 117 millj. 534 þús. eða rúml. 4 millj. meiri heldur en allur gjaldeyririnn fyrir raforkuna. Ég hef þá greint frá ársgreiðslum af hinum erlendu lánum eða 61% af heildarkostnaði Búrfellsvirkjunar. Þá er eftir hinn hlutinn, 39% af kostnaðinum eða 730.5 millj., sem vantar á fullan kostnað. Ég hef engar upplýsingar fengið um það, eins og ég sagði áðan, hvernig á að afla þessa fjár, en ég hef heyrt þess getið, að það muni ætlunin að afla þess innanlands með lánum. Ef fjármagnskostnaðurinn af þessari upphæð verður hinn sami og af erlendu lánunum eða 9.94% á ári af heildarupphæðinni, verður greiðslan af þeim 72 millj. 612 þús. á ári. Og ef það er rétt, að þessa fjár eigi að afla innanlands, hef ég ekki mikla trú á því, að lánin verði ódýrari heldur en hin erlendu lán eða fjármagnskostnaðurinn af þessum hlutanum verði tiltölulega lægri, en af hinum erlendu lánum. Þvert á móti býst ég við, að innlendu lánin verði dýrari og ársgreiðslurnar þar af leiðandi meiri. En þessi ársgreiðsla, 9.94% af upphæðinni, samsvarar því, að tekið sé lán með 6.5% vöxtum til 17 ára, eða lán með 7% vöxtum til 18 ára og ársgreiðslur samkv. annuitetsreglu, og mér þykir ólíklegt, að Íslendingar geti aflað sér innanlands fjármagns á ódýrari hátt en þennan. Samkv. þessu, sem ég hef nú rakið, verður fjármagnskostnaðurinn allur að fullbyggðri Búrfellsvirkjun ásamt varastöðvum 190 millj. 146 þús. kr. á ári. Og ég vil endurtaka það, að það er ekkert af þessu áætlað af mér nema fjármagnskostnaðurinn af þessum 730 millj., sem ég nefndi áðan. Hitt er allt eftir þeim lánskjörum, sem sérfræðingar ríkisstj. hafa skýrt frá. Við fjármagnskostnaðinn bætist svo kostnaður af stjórn, eftirliti, gæzlu og viðhaldi Búrfellsvirkjunar og varastöðvanna, sem nú er reiknað 1% af stofnkostnaði, og er greint frá því í svörum sérfræðinganna, að það muni verða 19 millj. 300 þús. á ári. Loks kemur olíukostnaður af rekstri varastöðva. Hann er talinn á ári í svörum sérfræðinganna 7 millj. Og þá er upptalinn allur árlegur kostnaður af Búrfellsvirkjun, a.m.k. fram til 1985, þ.e. framleiðslukostnaður raforkunnar, sem fæst frá Búrfellsvirkjun, og þessi kostnaður verður þá á ári 216 millj. 446 þús. Ég endurtek það, að allar þessar tölur, sem ég hef hér tekið upp og skýrt frá, eru teknar upp úr svörum sérfræðinganna til þn., að því einu undanteknu, að fjármagnskostnaðinn af þessum 730.5 millj., sem engar upplýsingar liggja fyrir með hvaða kjörum verða fengnar, hef ég áætlað hinn sama og fjármagnskostnaðinn af erlendu lánunum. Ekkert annað í þessum upplýsingum er frá mér komið. Auðvitað eru allar þessar niðurstöður á því byggðar, að þessar áætlanir ríkisstj. standist. Þessi árlegi kostnaður, 216 millj. 446 þús. kr., er það, sem framleiðsla raforkunnar kostar á ári frá fullbyggðri Búrfellsvirkjun. Í grg. frv. er skýrt frá því, að raforkan frá fullbyggðri Búrfellsvirkjun verði 1720 millj. kwst. Nú getur hver og einn reiknað meðalverðið á kwst. þegar þessar tvær stærðir eru þekktar. Meðalverðið á hverja kwst. verður þá 12.58 aurar. Skv. samningnum á álbræðslan að fá 1060 millj. kwst. á ári á 10.75 aura hverja kwst. Verður þá tap á hverri kwst. 1.83 aurar eða á ársraforkunni til álverksmiðjunnar 19 millj. 398 þús. Hér má svo bæta því við, að fari stofnkostnaðurinn fram úr áætlun eða fari rekstrarkostnaðurinn fram úr áætlun, verður þetta árlega tap meira. Af þessu tapi leiðir það, að raforkan frá Búrfellsvirkjun til Íslendinga verður dýrari en til álbræðslunnar. Íslendingar fá ekki raforkuna á 10.75 aura handa sér heldur á 15.53 aura. Íslendingar eiga að sitja að raforku frá Búrfellsvirkjun, sem er 44% dýrari en til álbræðslunnar. Ef kostnaður á stjórn, eftirliti, gæzlu og viðhaldi Búrfellsvirkjunar og varastöðvanna verður 1.5% af stofnkostnaði, eins og hæstv. ríkisstj. sagði Alþ. í fyrra, en ekki 1%, eins og nú er sagt, hækkar þetta árlega tap um 9–10 millj. Ef starfrækja þarf varastöðvar til orkuframleiðslu handa álverksmiðjunni í 20 daga á ári í staðinn fyrir 91/2, bætast enn við hið árlega tap 6–7 millj. á ári. Að lokum vil ég benda á það, að árið 1976 verða Íslendingar að vera búnir að byggja nýtt 126 þús. kw. raforkuver handa sjálfum sér, af því að þeir selja álverksmiðjunni svo mikla raforku. Ef það raforkuver verður tiltölulega dýrara en Búrfellsvirkjun, verður raforkan þaðan líka dýrari, og þá bætist enn við þetta tap. Ég ætla, að ég hafi þá sýnt nokkurn veginn fram á, hversu hagkvæmur raforkusölusamningurinn er fyrir Íslendinga. Ég byggi þetta allt saman á gögnunum, sem ég hef fengið í hendur frá fulltrúum ríkisstj. og afhent voru þn., og nú bíð ég eftir því, að þessar tölur verði hraktar.



Herra forseti. Það verður að segja, að margt hefur orðið ljósara en áður um þetta mál við þær umr., sem fram hafa farið, enda eru þær orðnar talsvert langar, en það er heldur ekkert einkennilegt, vegna þess hversu þetta mál er allt stórt í sniðum, fjölþætt og grípur inn í margt. Samt sem áður er enn þá margt óljóst í sambandi við þetta mál, m.a. vegna þess, hvað hæstv. ráðh. hafa verið tregir til þess að ræða einislega þær bendingar og aths., sem fram hafa komið um einstök atriði málsins. Vegna þess, hve hæstv. ráðh. hafa verið ógreiðir í svörum um ýmis atriði og skotið sér undan því að svara ýmsum þýðingarmiklum atriðum, hefur ekki orðið eins mikið gagn af umr. og ella. Ég nefni það t.d.,sem hv. síðasti ræðumaður gat um og sem er mjög stórfellt atriði í þessu máli, og ég hef ekki enn orðið var við, að hafi verið upplýst í umr.: Hvað er gert ráð fyrir að afla mikils lánsfjár innanlands til Búrfellsvirkjunarinnar? Þetta er þó sannarlega ekki neitt smámál, vegna þess að það, sem dregið verður saman innanlands af fé til þess að leggja í virkjunina, það fé fer sannarlega ekki í annað. Það dregst sannarlega frá því, sem hægt er að leggja í annað. Það er ekkert smáatriði, að það komi fram, hversu mikið meira fjármagn muni þurfa að draga saman í virkjunina á næstu árum, ef álverksmiðjan er með en ef hún væri ekki með og Búrfellsvirkjun hagað samkvæmt því. Stórkostlegar bækur fylgja þessu máli, og einstök atriði geta farið fram hjá mönnum, en ég hef ekki getað komið auga á þetta í þeim fremur en hv. síðasti ræðumaður. Hæstv. ráðh. hafa ekki upplýst þetta hér, og vildi ég fara fram á, að þeir nú á elleftu stund í þessari hv. d. gæfu upplýsingar um þetta. Ég tók eftir því, að tveir hv. meðmælendur frv. sögðu á dögunum, það var hv. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, og hv. þm. Reykn., Matthías Á. Mathiesen, að það lægi fyrir og væri yfirlýst frá hendi Framsfl., að ef staðsetningin á álverksmiðjunni hefði verið önnur, þ.e.a.s., ef álverksmiðjan hefði ekki verið við Faxaflóa, hefðu þeir fylgt málinu, eins og það lægi fyrir. Þetta er alveg rangfærsla á afstöðu Framsfl., eins og ég hygg, að einhver annar hafi þegar leiðrétt. Að vísu lítum við á það sem mjög þýðingarmikið meginatriði í málinu, hvernig staðsetningunni er háttað og teljum, að miklu minni vandkvæði hefðu verið í málinu, ef það hefði t.d. verið gert ráð fyrir að staðsetja verksmiðjuna á Norðurlandi, t.d. við Eyjafjörð, miklu minni vandkvæði en þau, sem verða. En samt sem áður höfum við ekki farið dult með, að þessir samningar, sem hér liggja fyrir, eru þannig vaxnir, að það hefði ekki nægt til þess, að fylgi okkar hefði orðið við þá, þó að staðsetningin hefði verið önnur og heppilegri frá okkar sjónarmiði séð. Þetta ætlaði ég satt að segja að hefði komið mjög greinilega fram, og ég skil ekkert í því, að hv. þm. skuli vera að hártoga þetta. Ég ætla, að það sé alveg ljóst af málflutningi okkar hér á hv. Alþ., hvernig þessu er varið, og það hefði ekki þurft að fara i neinar grafgötur um það. Annars vil ég segja það varðandi staðsetninguna, eins og ég hef sagt áður og við fleiri félagar, að við teljum það stórfellda viðbótarhættu í málinu, að staðsetningin er ráðgerð á þessa lund, vegna þess, hvað það gerir miklu torveldara en ella að fást við byggðavandamálið, sem við eigum við að stríða. En það hefði að sjálfsögðu létt mikið baráttuna í því málí, ef verksmiðjan hefði t.d. verið staðsett við Eyjafjörð, og við höfum lagt mikla áherzlu á þetta og aldrei farið dult með. Við drögum það mjög í efa, svo að ekki sé sterkara að orði kveðið, að hæstv. ríkisstj. hafi lagt sig mikið fram til þess að fá þessu framgengt eða sýnt þá snerpu í því, sem hefði þurft að gera, hefði maður verið í einhverjum vafa um þetta, hygg ég, að hann hefði eyðzt eða rokið á brott við ræðu hæstv. iðnmrh. í dag, því að hann lét m.a. þannig um mælt, að ef til vill væri bezt að hafa þetta í fjölmenninu, því að með því yrðu áhrifin af þessu minnst. Síðan talaði hann eitthvað um það, hvað hefði gerzt, ef staðsetning hefði verið við Eyjafjörð, og hvort fólkið hefði ekki þá dregizt þangað úr næstu byggðum. Og því væri verr farið en heima setið. Ég geri ekki ráð fyrir því, að menn, sem hugsa svona, leggi mikið á sig til að skipa þessum málum á þá lund, sem okkur er að skapi, sem hefðum viljað hafa staðsetninguna á aðra lund. Þessi hugsunarháttur, sem þarna kemur fram hjá hæstv. ráðh., er furðu einkennilegur og fornaldarlegur. Hann minnir mig á, að þegar við ýmsir hér á árunum vorum að byrja að berjast fyrir því að koma upp þorpi á Egilsstöðum á Austurlandi, voru til menn, sem hugsuðu alveg eins og hæstv. ráðh. virðist hugsa, ef taka á þessi orð hans í ræðunni í dag alvarlega, þeir sögðu sem svo: Þetta er hinn mesti háski einmitt fyrir byggðirnar á Austurlandi, alveg sérstaklega sveitabyggðirnar, því að þær munu tæmast í þetta þorp á Egilsstöðum. Þetta er hinn mesti bjarnargreiði fyrir þessar byggðir, sem þarna á að fara að efna til. Sem betur fór fékk ekki þessi fornaldarhugsunarháttur að ráða þar, því að menn þóttust sjá, að það, sem einmitt vantaði fyrir þessar byggðir, var það, sem nú er farið að kalla byggðakjarna á nýtízkumáli. Það var það, sem fyrst og fremst vantaði til þess að styðja sjálft dreifbýlið. Öll okkar reynsla hefur sýnt, að dreifbýlið þarf að styðjast við þéttbýlispunkt eða byggðakjarna, eins og farið er að kalla þá, og dreifbýlið helzt ekki við, nema hægt sé að koma upp slíkum þéttbýlissvæðum sem víðast í landinu. Hvað er það, sem Norðurland vantar núna helzt? Það vantar nógu öflug þéttbýlissvæði. Það vantar fyrst og fremst borg, borg á Norðurlandi. Það vantar borg við Eyjafjörð. Og það hefði einmitt getað komið til greina, að stóriðja hefði hjálpað til, að upp kæmi borg við Eyjafjörð, voldugur byggðakjarni, sem ekki mundi sjúga merginn úr Norðurlandi, heldur verða fyrst og fremst eins konar hjarta norðlenzkra byggða, eins og sá vísir, sem kominn er að byggðakjarna á Egilsstöðum á Austurlandi, er orðinn hjarta Fljótsdalshéraðs, ef svo mætti að orði komast, og ein þess helzta framtíðarvon, að þarna vaxi upp öflugur byggðakjarni, sem dreifbýlið styðjist við. Það er sannast að segja dálítið einkennilegt að heyra svona fornaldarröksemdir úr ráðherrastóli hér. Það, sem vantar mest víða úti um landið, eru þessir þéttbýliskjarnar, þar sem geta myndazt markaðir, markaðssvæði. Það stendur Norðurlandi mest fyrir þrifum, að þar vantar nógu öfluga markaðskjarna eða markaðssvæði. Höfuðháskinn í öllu okkar byggðavandamáli er einmitt sá, að það er ekki til nema eitt stórt markaðssvæði á landinu, og þess vegna sækja flestar nýjar framkvæmdir í iðnaði og þjónustu einmitt inn á þetta eina svæði. Það er svo erfitt að fá hjólin til að snúast úti um landið, af því að kaupstaðirnir komast ekki enn sem komið er í þá stærð, að það muni verulega um þá sem markaðssvæði, m.a. til þess að hjólin geti svo snúizt fram, í byggðarlögunum í kring. Það er vafalaust mjög erfitt að koma skrið á þetta, nema með því að byggja upp útflutningsatvinnurekstur á þessum svæðum, því að flutningskostnaðurinn gerir það að verkum, að það er mjög erfitt að keppa þar við iðnað fyrir innlendan markað. Hann hefur sterkari aðstöðu, þar sem markaðssvæðið er stærst og þá hér við Faxaflóa. Þetta er sjálfur kjarni vandamálsins. Þess vegna hefði það vitanlega verið hvalreki, t.d. fyrir Norðurland, ef verksmiðja eins og þessi væri staðsett þar, og ekki bara fyrir þann landshluta, heldur fyrir landið allt, því að þetta er allsherjar vandamál, sem við eigum við að stríða. Á hinn bóginn er engin sérstök aðkallandi þörf fyrir fyrirtæki eins og þetta einmitt hér við Faxaflóa, og það hygg ég að allir játi. Engin sérstök þörf er nú á því að bæta hér við eftirspurn eftir vinnuafli. það er mjög athyglisvert, að þessi hugsunarháttur skuli koma fram hjá hæstv. ráðh., og hann sýnir að mínum dómi mjög eftilminnilega, að þetta mál hefur aldrei horft vænlega í höndum hæstv. núv. ríkisstj., aldrei horft vænlega, að mál af þessu tagi gæti orðið leyst farsællega. Það er talað um, að í sambandi við byggðavandann, megi mikið hjálpast við þau átök, sem eigi að gera einmitt með fjármunum frá stóriðjunni. En ég held satt að segja, að þessi röksemdafærsla hljóti að vera byggð á einhverri fljótfærni eða á misskilningi, vegna þess að ef við tökum þær upplýsingar, sem liggja fyrir um þetta frá hæstv. ríkisstj. sjálfri, er ljóst, að frá stóriðjunni kemur ekkert til þess að hjálpa til í þessu næstu árin, og það verða þau árin, þegar stríðið verður harðast í samkeppni um vinnuaflið, og sogdælan verður einna sterkust inn á hið mikla þenslusvæði hér við Faxaflóann. Það er sem sé augljóst mál, að á árunum 1966, 1967, 1968 og 1969 kemur ekki ein einasta króna úr stóriðjunni til hjálpar í þessum vanda, ekki ein króna. Svo er ráðgert, að 1970 byrji að koma peningur inn í þetta mál, jafnvægismálið, og þá eigi það að verða 11.3 millj. á árinu 1970 eða sem svarar einum litlum mótorbát, sem þó hefði ekki burði til að fara á síld. Og 1971 komi sama fjárhæð eða sams konar bátur og svo enn 1972 sá þriðji. Þetta er þá það fjármagn, sem á að koma inn á allra næstu árum frá stóriðjunni til að hjálpa til að leysa þennan vanda. Það sem svarar andvirði þriggja lítilla mótorbáta á næstu 7 árum. Svo á þetta að fara eitthvað vaxandi framvegis, en ekki í þeim mæli, að hægt sé að telja það nokkuð, sem munar verulega um í samanburði við það mikla vandamál, sem þarna er við að glíma. Ég tala nú ekki um ósköpin, ef svo ætti á sama tíma að draga úr opinberum framkvæmdum víðs vegar um landið til þess að spara vinnukraft, kannske margfaldar þessar fjárhæðir. Það er þá ekki ástæða til að vera bjartsýnn um, að þetta hafi mikil áhrif, því miður. Ég minntist á það áðan, að margt hefði upplýstst í þessum umræðum, en ýmislegt væri þó, sem ekki hefði enn komið fram, og nefndi ég dæmi þess. Ég ætla að minnast hér á örfá atriði, sem hefur borið á góma og rifja þau upp, vegna þess að mér er ljóst, að það er að draga að lokum umr. um þetta mál í þessari hv. d. Ég hef lagt mikið kapp á það í þessum umr. og frá byrjun, er farið var að ræða um erlenda fjárfestingu á Íslandi í sambandi við stóriðju, lagt mikið kapp á að sýna fram á, að það er stórfelldur munur á atvinnurekstri útlendinga og íslenzkra aðila og að atvinnurekstur erlendra aðila getur aldrei gert sama gagn í þjóðarbúinu og atvinnurekstur Íslendinga sjálfra. Og ég vek athygli á því, þegar þessar umr. eru langt komnar í þessari hv. d., að þessu hefur ekki verið mótmælt. Þessu hefur ekki verið mótmælt. Meginatriðin eru þau, að hreinn arður af atvinnurekstri erlendra aðila í landinu rennur út úr landinu, kemur aldrei inn í landið. Enn fremur, að það fjármagn, sem út úr atvinnurekstrinum kemur og á að renna til þess að standa undir afskriftum, kemur heldur aldrei inn í landið, þannig að þau tæki, sem útlendingar eignast hér á þeim grundvelli, sem hér er ráðgerður, hverfa úr sögunni um leið og þau slitna. Eftir verður ekkert að lokum í því hreiðri, sem byggt er á þessa lund. Aftur á móti er atvinnurekstur íslendinga sjálfra þeirrar náttúru, að sá gróði, sem þar verður, safnast í fyrirtækjunum og byggir þau upp og verður grundvöllur að meiri og meiri atvinnurekstri í landinu og það fyrningarfé, sem inn vinnst í fyrirtækjunum, rennur einnig inn í fyrirtækin, til þess að þau endurnýi sig og stækki og eflist. Við vitum, að þessir fjármunir, sem koma undir þetta tvennt, gróða og fyrningarfé, eru þeir fjármunir, sem fyrst og fremst hafa staðið undir útþenslu í íslenzkum þjóðarbúskap. Ég er að vekja athygli á þessu til að sýna það og reyna að fá sem allra flesta til að skilja það, að það er ekki hægt fullum fetum að tala um það sem eitthvert höfuðúrræði í íslenzkum atvinnurekstri að láta erlenda aðila reka hér fyrirtæki á þeim grundvelli, sem hér er gert ráð fyrir, eins og sumir menn gera, eins og t.d. hæstv. forsrh. gerir alveg sérstaklega, því að hann talar um það, sem hér er að gerast, eins og upphaf að einhverju nýju tímabili í atvinnusögu Íslendinga, hliðstæðu t.d. við það, þegar farið var að byggja hér upp sjávarpláss eða sjávarbyggðir og þjóðin hætti að vera eingöngu þjóð bænda og útróðrarmanna. Hæstv. forsrh. talar fullum fetum um það, sem hér er að gerast, eins og upphaf að nýrri öld. Og með þeim málflutningi gefur hæstv. ráðh. og þeir, sem hugsa eins og hann, mjög mikið tilefni til að vara við þeirri hættu, sem er á ferðinni, ef hæstv. ráðh. hefur bolmagn til þess á næstu árum að framkvæma þessa stefnu áfram, ekki aðeins varðandi þetta eina fyrirtæki, heldur fleiri. Hvar verðum við þá staddir eftir nokkra áratugi, ef þessi stefna á að verða jafnöflugur þáttur í okkar þjóðarbúskap á næstunni og t.d. uppbygging sjávarútvegsins með nýtízku sniði hefur orðið, en hæstv. ráðh. ber þetta tvennt saman. Ég held, að það sé full ástæða til að stinga við fótum og ræða það ofan í kjölinn, hvert verið er að fara, ef þessari stefnu á að fylgja og þessi hugsunarháttur á að ráða ferðinni. Og hæstv. ráðh. skirrist ekki við að reyna hreinlega að hræða menn inn á þessa braut með því að mála hryllilegar myndir af því, sem gæti skeð, ef hér kæmu plágur og nálega hallæri. Og hæstv. iðnmrh. talaði um þá sem kjarkleysingja, sem ekki vilja fara inn á þessa braut, þeir væru búnir að missa kjarkinn, sem vildu halda áfram að byggja upp íslenzkt atvinnulíf á sama grundvelli og gert hefur verið á undanförnum áratugum með þeirri reynslu, sem við höfum haft af því og sannast að segja er ekkert slorleg. Hvað er verið að fara með þessu? Það er lífsnauðsyn að vekja athygli á þeim grundvallarskoðanamun, - ég vil segja því regindjúpi, –sem staðfest er á milli skoðana þeirra, sem koma fram hjá hæstv. forsrh., og þess hugsunarháttar, sem ég tel mig talsmann fyrir. Ég hef alltaf viljað leggja sterka áherslu á, að ef farið væri inn á þá braut að leyfa erlendum aðilum að koma hér upp fyrirtæki, væri það sem alger undantekning frá meginreglunni, en ekki stefnubreyting og gert til þess að leysa einhvern tiltekinn vanda eða eitthvert tiltekið vandamál, sem við ættum við að glíma, og þyrftum að grípa til þessa úrræðis, því að önnur betri ráð væru ekki til. Og það er þessi hugsunarháttur og þessi stefna, sem Framsfl. hefur haldið fram, og það vantar ekki, að hann hefur verið ásakaður um tvískinnung fyrir það að standa ekki á gatnamótum og segja, að það kæmi aldrei til greina, að erlendur aðili gæti fengið að setja upp fyrirtæki á Íslandi. Það vantar ekki, að við höfum verið ásakaðir fyrir þetta, og að það væri tvískinnungur að geta hugsað sér, að slíkt kæmi til mála sem undantekning. En það er nú einu sinni svona, að lífið er ekki þannig vaxið, að það sé yfir höfuð annaðhvort um að ræða svart eða hvítt, það sé yfir höfuð annaðhvort um að gera allt eða ekkert, þvert á móti verður sífellt að velja og hafna. Meginstefna okkar hefur verið eins og ég var að lýsa áðan, þegar ég var að ræða um mismuninn á innlendum og erlendum atvinnurekstri. Við höfum litið þannig á, að ekki ætti að koma til greina lakari kosturinn nema sem undantekning og þá, að sérstök nauðsyn bæri til. En nú er þetta boðað alveg fullum fetum sem framtíðarstefna og þessi framkvæmd sem byrjun á því að feta nýja braut, sem eigi að verða jafnfjölfarin, að því er manni skilst, og þær leiðir, sem hafa reynzt Íslendingum bezt í atvinnuuppbyggingu fram að þessu. Þarna er því regindjúp á milli, þarna kemur svo enn spurningin, sem skynsamlegt er að varpa fram einu sinni enn í þessum umr., þó að það hafi verið gert áður. Spurningin er þessi frá sjónarmiði mínu og sjónarmiði Framsfl.: Er þannig ástatt nú í okkar þjóðarbúskap, að það sé skynsamlegt eða knýjandi að gera undantekningu frá meginreglunni? Og þeirri spurningu vil ég svara neitandi, að það sé ekki ástæða til þess að gera þá undantekningu, sem hér er gert ráð fyrir með alúminsamningnum. Ég nefni þá enn fyrst, að okkur vantar ekki verkefni. Því fer víðs fjarri, að okkur vanti verkefni og það heppileg verkefni. Það hefur margsinnis verið bent á, að vinnuaflsskortur er eitt helzta vandamál okkar, og það hefur verið bent á, að í öllum áttum eru menn með nýjar framkvæmdaáætlanir, sem ekki komast áfram, ekki sízt vegna skorts á vinnuafli. Það úir allt og grúir af áætlunum um að gera atvinnulífið fjölbreyttara, sem ekki komast í framkvæmd, m.a. af þessum sökum. Við vitum öll, hvernig ástatt er með ýmsa þýðingarmestu þætti opinberrar þjónustu, opinberra framkvæmda, t.d. í heilbrigðismálum, skólamálum og samgöngumálum, þar sem segja má, að allt sé orðið á eftir og þannig, að það standi eðlilegri þróun í þjóðfélaginu fyrir þrifum, hreinlega fyrir þrifum. Æskan fær ekki skólavist, tæknimenntunin er langt á eftir, það fást ekki peningar til að hrinda henni fram eins og þarf og ekki vinnuafi til þess að sinna því verkefni. Það sama er að segja um heilbrigðismálin og ekki betra. Hvernig er ástatt með vegamál og önnur samgöngumál? Þannig mætti lengi telja. Okkur vantar ekki verkefni, hvorki í framleiðslugreinum né þjónustugreinum og margt af því, sem kemst ekki í framkvæmd vegna skorts á vinnuafli, er þannig vaxið, að það yrði alveg vafalaust miklu arðgæfara fyrir íslenzkt þjóðarbú en það, sem hér kemur til greina að láta erlenda aðila framkvæma í landinu. Þessu hefur í raun og veru alls ekki verið mótmælt í umr. Þetta hefur verið sagt áður, og því hefur ekki verið mótmælt. Menn endurtaka sömu fullyrðingarnar og halda sig við sama heygarðshornið, en þessu hefur ekki verið mótmælt, en þó er þetta aðalkjarni málsins. Er þá skynsamlegt að setja upp atvinnurekstur erlendra manna í landinu, þegar á því eru þessir annmarkar, sem ég hef verið að sýna fram á og enginn hefur mótmælt? Er það skynsamlegt, þegar við eigum kost fjöldamargra annarra heppilegra úrræða? Mér sýnist það ekki skynsamlegt. En þá kemur sú spurning, hvort það sé þá eitthvað alveg sérstakt, sem þarf að leysa með þessu, sem knýr menn áfram í dauðans ofboði á þessa lund, til þess að leggja út í þetta, þrátt fyrir alla þá erfiðleika, sem hljóta að verða því samfara í landi, sem býr við dunandi verðbólgu og ofþenslu á vinnumarkaði og annað slíkt. Hvað er það þá, sem rekur menn með slíkum ofsahraða samt sem áður til þess að fylgja því fram? Í raun og veru er ekki nema ein ástæða færð fram af þessu tagi. Ég er búinn að ræða um fagnaðarerindi hæstv. forsrh., sem er af öðrum toga, en hann virðist líta á þetta sem upphaf að stórfelldum framkvæmdum í þessa átt og virðist hafa í grundvallaratriðum aðra skoðun á þessu en ég vil vona flestir Íslendingar. En ástæðan er af því tagi, að það þurfi á þessu að halda til þess að leysa einhvern sérstakan vanda. Varðandi það hafa ekki verið færðar fram neinar röksemdir aðrar en þær, að þetta geri mögulegt að virkja á hagkvæmari hátt en ella væri mögulegt og þjóðin fái með þessum hætti ódýrari raforku en með öðru móti. Þetta er bókstaflega það eina, sem fylgismenn málsins hafa fært fram fyrir utan þennan almenna fagnaðarboðskap um nýja þjóðfélagshætti eða nýja atvinnumálastefnu. En þarna er sá galli á gjöf Njarðar, að það hefur verið sýnt fram á það af stjórnarandstæðingum í þessum umr. á þann hátt, að hæstv. ráðh. hafa ekki getað hrakið, að það eru engar líkur til þess, að Íslendingar geti búið við lægra raforkuverð með því að gera þennan samning en þeir gætu ella gert, þegar lítið er nokkuð fram í tímann. Það eru engar líkur til þess. Og þær röksemdir, sem færðar hafa verið fram fyrir þessu af mörgum hv. þm., hafa alls ekki verið hraktar af hæstv. ráðh., og þeir hafa ekkert annað haft fram að færa til svars við þessum röksemdum en að endurtaka fyrri fullyrðingar sínar um hinn mikla hag, sem af þessu ætti að verða. Hæstv. ráðh. raforku- og landbúnaðarmála mun víst hafa þótt illa ganga að sýna fram á þetta, þann stórfellda gróða, sem ætti að verða af þessu fyrir Íslendinga í lækkuðu rafmagnsverði, og kom hann því til hjálpar hæstv. iðnmrh. og hélt hér ræðu, sem var þó í raun og veru aðeins endurtekningar á því, sem hæstv. iðnmrh. hafði áður tekið fram og notaði sömu tölurnar, sem búið var að hrekja. En niðurstaða hæstv. raforkumálaráðh. varð sú, að á þessu væri stórfelldur sparnaður, og hann nefndi í því sambandi marga tugi prósenta. En ég hef vitnað til þess áður i þessum umr. og vil gera það enn, að þessi hæstv. ráðh. raforkumála hefur látið skoðun sína í ljós áður um þessi efni, og það var í sambandi við það, þegar hér var til meðferðar frv. um virkjunina við Búrfell í maí í vor. Þá hafði hæstv. ráðh. aðra sögu að segja um þessi efni, því að þá sagði hann orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Það verður þá að taka á sig óþægindi og lítið eitt dýrari raforku fyrstu árin, eftir að stórvirkjun yrði gerð, ef það yrði án alúmínverksmiðju, á meðan verið er að byggja markaðinn upp.“ Sem sé, niðurstaða þessa hæstv. ráðh. í maímánuði í vor var sú, að það yrði lítið eitt dýrari raforka fyrstu árin, eftir að stórvirkjunin væri gerð, ef það yrði án alúmínverksmiðju, á meðan verið væri að byggja markaðinn upp. En nú kemur þessi hæstv. ráðh. og segir, að það muni mörgum tugum prósenta á raforkuverðinu. Ég held satt að segja, að það verði að virða mönnum það til vorkunnar, bæði mér og öðrum, þó að þeir taki harla lítið mark á því, sem þessi hæstv. ráðh. segir um þessi efni, og þurfi því ekki að hafa fleiri orð um það. Varðandi málsatriðin sjálf leyfi ég mér að vísa til þeirra röksemda, sem komið hafa fram af hendi ræðumanna Framsfl., bæði hér við þessar umr. og útvarpsumr. um vantraust á ríkisstj. En þar var sýnt fram á það, svo að ekki stóð steinn yfir steini í ágizkunum hæstv. iðnmrh., að þeir útreikningar, sem hann hafði komið fram með varðandi þessi efni, voru á sandi byggðir, byggðir á áætlunum og ágizkunum, m.a. því að gera ráð fyrir að virkja vatnsafl í framhaldi af virkjuninni við Búrfell, sem engin ákvörðun hefur verið tekin um og engin áætlun hefur verið gerð um nema lauslegt riss á hné sér. Samt sem áður hefur sú virkjun verið sett inn í dæmið, eins og hún væri ákveðin og vitað, hvað hún mundi kosta. Það er staðreynd, að fáum árum eftir að búið er að virkja við Búrfell, ef álverksmiðjan verður höfð með, verður að leggja út í nýja virkjun handa Íslendingum sjálfum, sem yrði mun óhagstæðari en sú virkjun, sem álverksmiðjan á að njóta. Það mundi þýða í framkvæmdinni, að ef einhver lítils háttar lækkun kynni að verða á einhverju tímabili á raforku, væri þar aðeins raunverulega um lán að ræða, sem yrði að endurgreiða í hærra raforkuverði eftir stuttan tíma. En þó að þessar staðreyndir liggi fyrir og búið sé að hrekja þessa reikninga hæstv. ráðh., halda þeir enn áfram að berja höfðinu við steininn og hamra á því, að það hafi þurft að veita útlendingum leyfi til að byggja álverksmiðjuna til þess að fá hagkvæma virkjun. En það hefur hafzt upp úr þessum umr., að það liggur augljóslega fyrir allra augum, að það þarf alls ekki á slíku að halda. Það er hægt að virkja við Búrfell þá hagfelldustu virkjun, sem Íslendingar hafa nokkru sinni komið í framkvæmd, og gera það án álverksmiðjunnar, og með því móti verður það ekki óhagstæðara en þótt hún sé með. Hvað ætti þá að knýja okkur til þess að leggja inn á þessa braut, fyrst við ekki þurfum þess til þess að fá hagfellda virkjun, fyrst það verður ekki til þess að lækka raforkuverðið fyrir okkur sjálf? Þá hefur verið rætt um, að þessi álverksmiðja gæti orðið mjög merkileg að því leyti til, að hún yrði upphaf að öðrum iðnaði í landinu. Ég hef leyft mér að spyrjast fyrir um það oftar en einu sinni í þau skipti, sem þetta mál hefur borið á góma, hvaða iðnaður það væri, sem ætti að byggja út frá álverksmiðjunni og hversu stórfelldur hann væri fyrirhugaður eða gæti orðið. En þessu hefur ekki verið svarað. Það hefur ekki verið gefið yfirlit um það, hvaða fyrirtæki það eru, sem þarna ætti að koma upp eða hversu stórbrotin þau væru og hvaða iðnaður úr alúmíni ætti svo aftur að byggjast á þeim, t.d. hvort það ætti þá að framleiða ýmsa muni úr alúmíni til útflutnings eða hvernig þetta væri hugsað. Ég þori ekki að gerast neinn spámaður í þessu. En ég hef hæstv. ráðh. og þá, sem eru mestir ákafamenn um framgang þessa máls, grunaða um það að gera nokkuð meira úr þessu en rök standa til, og ég byggi það á því, að í Noregi er mjög lengi búið að reka alúmínverksmiðjur og þær mjög stórar. En samt sem áður hefur lítið byggzt þar út frá þeim af iðnaði af þessu tagi. En ég er alveg viss um, að ef það liggur beint við og er auðvelt að gera slíkt, hefði hann verið kominn upp í mjög stórum stíl í Noregi, því að það hefur verið framleiðsla á áli þar, og hún hefur nú um æði langt skeið verið talsvert verulegur liður. Samt sem áður eru lítil brögð að því, að nýjar iðngreinir hafi byggzt þar utan á, en það væri mjög æskilegt og mjög þýðingarmikið, ef hæstv. ráðh. gæfu upplýsingar um það, hvað það er, sem þarna er í uppsiglingu. Einn er sá þáttur í þessu máli, sem ræddur hefur verið, en samt sem áður er enn mjög óljós, og það er hæstv. ráðh. og hans félögum að kenna. Og það er þátturinn um gjaldeyristekjur. Auðvitað verða gjaldeyristekjur af þessu, því að þarna á að vinna æði margt fólk. Það eru nefndar hér tölur um gjaldeyristekjur, en sannast að segja er ómögulegt að botna í þeim tölum, og það er engin tilraun gerð af hendi hæstv. ráðh. og þeirra félaga til þess að gera þær tölur líklegar eða sennilegar. Þær tölur eru fullkomlega tortryggðar af hendi þeirra, sem vilja líta á þetta mál og vega kosti þess og galla. Það er sagt, að gjaldeyristekjurnar eigi að verða 300 millj. kr., en það hafa verið sett fram hér dæmi, reiknuð eftir því, hve margir eiga að starfa við þetta fyrirtæki samkv. upplýsingum stjórnarinnar sjálfrar, og þeim hefur verið reiknað það ríflegasta kaup, sem til greina getur komið, eins og nú er ástatt í landinu og þar ofan á settu þeir lið úr, sem mönnum getur dottið í hug, en samt sem áður fá menn ekki út tölur, sem nálgast nokkuð þessar gjaldeyristekjur, sem hæstv. ríkisstj. gefur í skyn að fljóti af fyrirtækinu. Ég vil því enn einu sinni spyrja hæstv. ráðh.: Á hverju er þessi tala byggð, þessar 300 millj. í gjaldeyristekjur? Á hverju er hún byggð? Við vitum, að gróði af fyrirtækinu á aldrei til landsins að koma, ekki afskriftafé eða neitt þess konar fé. Þeir, sem standa að þessu fyrirtæki, eiga ekkert að flytja inn í landið annað en það, sem þeir nota í vinnulaun og fyrir þjónustu í landinu sjálfu og raforku og skatta. Ekkert annað eiga þeir að flytja inn í landið. Og hvernig er þá þessi tala, 300 millj., fengin? Hvers vegna vill hæstv. ráðh. ekki segja það? Honum ætti að vera ljúft að skjóta sterkum stoðum undir þessa fullyrðingu, en því er það þá ekki gert? Því kemur hann ekki með þær stoðir? Menn undrast þetta og menn undrast líka, þegar hæstv. ráðh. og hans menn eru að bera saman þessi efni, bera fyrirhugaðar gjaldeyristekjur af þessu saman við gjaldeyristekjur af sjávarútvegi okkar, sem er okkar glæsilegasta atvinnugrein. Þar eru feikileg uppgrip, eins og við þekkjum. En þeir segja, að gjaldeyristekjur af sjávarútvegi með öll þau uppgrip, sem þar eru, og þar sem allur ágóði kemur inn í landið og allt afskriftafé og allt, sem af þessu flýtur, kemur inn í landið, séu miklu minni á mann en í álverksmiðjunni, sem aldrei kemur inn með sinn gróða og aldrei afskriftafé sitt eða neitt þvílíkt. Hvað er það, sem álverksmiðjan á að borga hér inn í landið? Vilja ekki þessir hæstv. ráðh. upplýsa það?  Því hefur verið haldið fram, að þetta fyrirtæki væri grundvöllur að öðru meira og mikil þjóðfélagsstoð, en ég hef bent á, að það er einmitt einn höfuðgallinn á fyrirtækjum erlendra aðila, að þau geta aldrei orðið jafngóð og innlend. Það skapast ekki sams konar hreiður, ef maður mætti orða það svo, eins og þegar fyrirtæki innlendra manna eru byggð upp, og ég verð að segja það, að ef þessar umr., sem hér hafa nú orðið og verða framvegis í sambandi við þetta mál, gætu opnað augu Íslendinga og þá sérstaklega unga fólksins á Íslandi fyrir þeim reginmun, sem er á atvinnurekstri erlendra manna annars vegar og innlendra manna hins vegar, tel ég þessar umr. ekki unnar fyrir gýg af hálfu þeirra, sem eru andsnúnir þessu máli, jafnvel þótt þetta mál gangi fram, því að þá mundi ég vilja líta þannig á, að það yrði til þess, að það yrði minni hætta á því en ella, að hugsunarháttur hæstv. forsrh. verði ráðandi hér á næstunni í landinu. Ég þykist nú vita, að þetta mál muni verða barið fram, og sannast að segja held ég, að það sé langt síðan hæstv. ríkisstj. negldi sig þannig á þetta mál, að hún hafi ekki talið sig eiga afturkvæmt frá því, ekki kjarkmeiri en hún er. Og það hygg ég, að þannig hafi farið fyrir hæstv. ríkisstj. einmitt vegna þeirrar minnimáttarkenndar, sem hún óneitanlega virðist bera í brjósti varðandi möguleika Íslendinga sjálfra til þess að gangast fyrir stórbrotnum framkvæmdum, því að ég hygg, að höfuðmeinsemdin í þessu öllu saman sé sú, að hæstv. ríkisstj. hafi þegar í upphafi máls síns bitið það í sig, að henni væri ókleift að hrinda fram nægilega öflugri virkjun án þess að hengja stóriðju þar aftan í. Hæstv. ríkisstj. hafi of snemma byrjað að opna sig fyrir erlendum aðilum, sem hún ætlaði sér að leita til varðandi lánsfjármagn, of snemma opnað sig í þessu tilliti og látið þá aðila verða vara við þennan hugsunarhátt og þeir svo gengið óspart á lagið og geirneglt ríkisstj. á þá lund, að hún hefur ekki haft manndóm til þess að rífa sig lausa. Og þetta hygg ég, að muni hafa gerzt fyrir nokkrum árum og raunar þegar í upphafi málsins, og nokkuð er það, að allt, sem skeð hefur síðan hæstv. ríkisstj. afhenti alþm. þetta mál haustið 1964 eða rétt fyrir jólin, allt, sem skeð hefur síðan, bendir hreinlega til þess, að þá hafi hæstv. ríkisstj. verið búin að ákveða öll aðalatriði þessa máls, því að hún hefur ekki talið sig geta hlustað á uppástungur um neinar breytingar, hvorki varðandi staðsetningu né annað, sem varðaði höfuðatriði málsins. Þetta bendir eindregið í þá átt, að þá hafi stjórnin þegar í stað verið búin að festa sig á málinu og aldrei getað rifið sig út úr þeim farvegi síðan, jafnvel þó að hún hefði viljað. Og það hygg ég, að muni oft hafa hvarflað að mörgum í stjórnarliðinu, að til þess bæri brýna nauðsyn að rífa sig út úr málinu. En hæstv. ríkisstj. hefur því miður aldrei talið sér það fært. Og ógæfan stafar að verulegu leyti af þeim hugsunarhætti, sem fram hefur komið í þessum umr. Ég skal nú láta lokið þessu máli. En ég vildi á þennan hátt rifja upp í örfáum orðum nokkur aðalatriði málsins og benda á nokkrar niðurstöður í máli okkar, sem höfum mælt gegn þessu frv., niðurstöður sem eru þýðingarmiklar og ekki hefur verið hægt að hrekja. Ég vil leyfa mér að vonast eftir því, að hæstv. ráðh. - ég sé nú, að hann er farinn, - svari þeim fsp., sem til hans hefur verið beint og enn er ósvarað, m.a. þeirri, hversu mikils lánsfjár á að afla innanlands til Búrfellsvirkjunarinnar.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. talaði hér nokkur orð áðan. Ég held, að honum hefði nú verið nær að láta hæstv. iðnmrh. um það að halda uppi vörninni fyrir þessum slæma málstað. Það er nú búið að minnast á það, sem hæstv. landbrh. sagði, en mig langar til að segja 2–3 orð til viðbótar. Hann margendurtók það í ræðu sinni, að við gætum fengið þetta og þetta og gert þetta og þetta vegna alúminíumverksmiðjunnar. Sannleikurinn var, að við gátum gert þetta allt saman án hennar. Við vorum ekki í neinum vandræðum með að byggja þetta upp og þurftum ekkert að leita til svissneska auðhringsins til þess. Hæstv. landbrh. sagði orðrétt: „Það vill enginn íslenzkur þm. gera neitt, sem getur skaðað þjóðina,“ og hann var að ávíta okkur í stjórnarandstöðunni fyrir hitt og þetta, sem við höfum sagt. Það er þá bara þannig með hann, að það góða, sem hann vill gera, gerir hann ekki, og það illa, sem hann vill ekki gera, gerir hann, vegna þess að hann lætur blekkjast af alls konar fortölum, sem honum væri ekki hollt að vera að hlusta á. Það var alveg sláandi, þegar hann kom að skattamálum Norðmanna og ætlaði að fara að telja okkur trú um, að Norðmenn hefðu samið verr en við. Fyrir utan vitleysuna í þessu, þá gleymdi hann því, sem er höfuðatriðið. Og höfuðatriðið er það, að Norðmenn ráða sjálfir, hvaða skatta þessi alúminíumhringur á að borga. Það er þeirra Stórþing, sem ræður því og setur skattalög, og eftir þeim verður alúminíumhringurinn að borga. En hvað er verið að gera hér? Hér er verið að setja skattalöggjöf til 45 ára, og það er Swiss Aluminium, sem ræður með aðstoð 32 þm. hér. Það er verið að setja sérstök skattalög í þessu plaggi, sem liggur fyrir okkur, - skattalög sem eiga að gilda til 45 ára, og það er svissneski auðhringurinn, sem setur þessi lög í samráði við stjórnarmeirihl. hérna, og síðan á Alþ. ekki að geta breytt þessu í 45 ár. Nei, hæstv. landbrh. sagði þetta ekki - eða vill hann ekki minnast á það? Ég veit ekki, hvað á að þýða að vera að reyna að gylla þetta fyrir okkur þm. Hann getur logið að sjálfum sér, það þýðir ekki að ljúga að okkur. Við vitum betur. Hæstv. iðnmrh. svaraði hér nokkrum orðum því, sem ég hafði sagt hér fyrr, og fór að tala um minnimáttarkennd í því sambandi. Ég vildi nú óska, að það væri aldrei meiri minnimáttarkennd í afstöðu hæstv. ríkisstj. og hennar fylgismanna hér á þingi í afstöðunni gagnvart erlendum auðhring heldur en sá ótti var hjá mér við að það yrði slakað á íslenzkum málstað í sambandi við þessa samninga. Hann talaði um, a8 víð værum dauðhræddir við að semja við erlenda aðila. Við skulum heldur segja, að við værum dauðhræddir að láta þá semja við erlenda aðila. Hvað er það, sem hér hefur gerzt í sambandi við þetta? Ég er hræddur um, að það hafi verið slík minnimáttarkennd á ferðinni, að þeir, sem hafa átt um samninga þessa að sjá, hafi lítið þannig upp til auðhringa, af því að þeir voru voldugir og ríkir, að það ætti að semja allt öðruvísi við þá heldur en við einhverja atvinnurekendur hér heima. Af því að þetta félag, Swiss Aluminium, á líklega svona 15 þús. millj. kr. í sínum verksmiðjum, líta þeir þannig á, að það eigi að veita þessu auðfélagi sérstök réttindi hér á Íslandi, réttindi, sem íslenzkir atvinnurekendur eiga ekki að fá, m.ö.o.: minnimáttarkenndin er slík, að þegar verið er að tala við þetta auðfélag, á það að fá sérréttindi. Það ætti svo sannarlega að vera fært um að bera skatta og annað slíkt á við hvern íslenzkan smáatvinnurekanda hérna, hvort sem hann heitir útgerðarmaður eða verksmiðjueigandi, en allir eru þeir smáir í samanburði við þetta félag. Nei, minnimáttarkenndin er svona, að þegar talað er við einn auðhring þarf að beygja sig í duftið og gefa honum sérréttindi, en aftur á móti, ef íslenzkur atvinnurekandi á í hlut, á að leggja sömu kvaðirnar á hann, sem lagðar eru á íslenzkan almenning. Þá vildi ég út frá því, sem hæstv. ráðh. talaði um í sambandi við verkföllin og annað slíkt, spyrja hann: Vill þessi hæstv. ríkisstj. gefa þá yfirlýsingu, og vill sérstaklega forusta Sjálfstfl. gefa þá yfirlýsingu, að það verði aldrei sett af hennar hálfu og af hálfu þeirra flokka, sem samþykkja þessi lög nú, nein lög, sem banna verkfall við þetta fyrirtæki á Íslandi? Við þekkjum það ósköp vel, hve hrædd þessi ríkisstj. er og ekki sízt hæstv. samgmrh. við þau fyrirtæki, sem eru rík og voldug. Eitt einasta íslenzkt fyrirtæki, sem er allstórt, eru Loftleiðir. Svo framarlega sem eitthvað vofir yfir um verkfall hjá Loftleiðum, hvað er þá gert hér? Það er tvisvar sinnum núna búið að banna verkföll hjá Loftleiðum. Hvað á þetta að þýða? Er það ekki nógu ríkt til þess að geta borgað það kaup, sem verkamenn heimta? Byggja þeir villurnar fyrir ekki neitt suður á Arnarnesi, forstjórarnir þar? Hvað á það að þýða að láta alltaf undan, ef það er einhver auðugur, sem á í hlut, en vera harðvítugur svo framarlega sem það eru þeir smáu, þeir fátæku. Vilja þessir menn, sem núna gefa þessar yfirlýsingar um, að það sé allt í fínasta lagi með þessa samninga, gefa þá yfirlýsingu, að Sjálfstfl. og Alþfl. muni aldrei standa að því að setja lög, sem banni verkfall við þetta fyrirtæki? Ég vonast til þess, að þeir svari. Hæstv. iðnmrh. fór að minnast á titil á bók, sem hafði verið gefin út eftir mig „Vort land er í dögun“, og þeir hafa allmikið talað um Einar Benediktsson í sambandi við þessi mál. Það er eitt, sem þeir hafa gleymt í því sambandi og það er, að þegar vort land var í dögun, var mótað það orðatiltæki, að Ísland ætti að vera fyrir Íslendinga, og það þurfa þeir að fara að rifja upp, að Ísland eigi að vera fyrir Íslendinga, en ekki fyrir útlendinga. Hæstv. iðnmrh. kom inn á það, og þar skildi ég svo, að hans góða samvizka væri að slá hann ofurlítið, hann var að tala um, að það vantaði ráðunaut í iðnmrn. Ég held, að það sé alveg satt, og ég held, að hann hljóti að hafa fundið til þess núna, þegar svissneski auðhringurinn kemur með þrautþjálfaða lögfræðinga, hálærða og hálaunaða, og svo er einhverjum nýbyrjendum att út í það hérna heima að eiga nú að standa í stappinu við þá og láta snúa svoleiðis á sig, að þessir þrælkurteisu forstjórar Swiss Aluminium geti ekki á sér setið að hælast um á eftir, hvað þeir hafi fengið góða samninga út úr þessu. Það er eðlilegt, að hæstv. iðnmrh. tali um, að það þurfi ráðunauta, en ég er hræddur um, að það þurfi að ala þá ráðunauta dálítið vel upp, með öðruvísi hugsunarhætti en þeim, sem hefur verið hjá þeim, sem mestan áróður hafa núna rekið, t.d. í Morgunblaðinu, fyrir því að gera þennan samning. Hæstv. iðnmrh. var mér sammála um það, að ef allt um þryti, yrðum við að reyna að grípa til eignarnámsins, og ég sé nú í Vísi í dag, að það er þegar farið að óskapast út af því, að við skulum vera farnir að hóta hringnum með þessu svona snemma. Það er nú svo sem ekkert þægilegt, hvernig búið er að semja þar. Það er búið að semja um, að við eigum að borga þetta út og yfirfæra það í dollurum undireins til þeirra. Það verða nú ekki gripnar upp hjá okkur undireins 2500 millj. til þess að borga þeim út. Þeir hafa búið nokkuð vel um hnútana þessir Svisslendingar. Svo framarlega sem íslenzk stjórnarskrá ætti þarna að gilda, mundi verða tekið eignarnám með lögum og Hæstiréttur Íslands mundi ákveða þetta, og Alþ. mundi ákveða á hvern hátt þetta yrði borgað. Þessir herrar eiga að fá þetta útborgað allt saman í þeirri mynt, sem þeir óska eftir. Svona er stjórnarskráin sniðgengin í þessu sambandi líka. Hæstv. iðnmrh. las upp yfirlýsingu frá Alusuisse um, að þeir mundu ekki verða í Vinnuveitendasambandinu, og það átti nú að róa vesalings Alþfl., sem var farinn að fá eitthvert samvizkubit út af því, að e.t.v. kynni hann nú einhvern tíma að hafa eitthvað að segja í verkalýðssamtökum, þannig að það væri réttara að hafa sýnt einhverja ábyrgð í þessu. Og hvað segir svissneski auðhringurinn? Hann segir: Ég ætla ekki að vera í Vinnuveitendasambandinu og ekki að láta ISAL vera í Vinnuveitendasambandinu. Máske það væri reynandi að skrifa annað bréf næst og spyrja þá, hvort þeir ætluðu að borga eitthvað til Vinnuveitendasambandsins, hvort þeir hafi kannske þegar gert samning við Vinnuveitendasambandið um það, að þeir skuli hafa þá fyrir ráðunauta hérna, þó að þeir séu ekki í því, og þeir skuli borga til Vinnuveitendasambandsins eins mikið og þeir menn mundu gera, sem í því væru, rétt eins og Ameríkanarnir hafa haft það á Keflavíkurflugvelli. Ætli það komi þá ekki nokkuð í sama stað niður hvað snertir stéttaafstöðuna hérna heima. Við skulum nú segja, að Vinnuveitendasambandið ætti að vera ráðunauturinn fyrir þá, ætli þeir ráðleggi þeim þá ekki að vera jafnharðvítugir og þeir harðvítugustu mundu vera í Vinnuveitendasambandinu við að ganga ekki að eðlilegum kröfum verkamanna? Það er til lítils að ætla að blöffa okkur með svona nokkru. Hins vegar væri annað, ef þeir vildu bæta hérna inn í 3. gr. í lögin, þar sem stæði, að þessum auðhring og hans dótturfélagi hér á Íslandi, ISAL, væri gersamlega bannað að hafa nokkur afskipti af íslenzkum vinnudeilum öðruvísi en ganga að þeim samningum, sem gerðir væru í hvert skipti, og væri bannað að greiða nokkurt fé, hvorki til Vinnuveitendasambandsins né annarra slíkra, svo að ég nú ekki tali um til stjórnmálarekstrar eða blaðaútgáfu eða annars slíks hér á Íslandi. En hitt er svo annað mál, hve mikið þeir færu eftir því, þótt við settum slíkt í lög. Ég held, að hæstv. iðnmrh. eigi ekki að tala um minnimáttarkennd í sambandi við þessa hluti. Við skulum ekki reyna að snúa því, sem við höfum almennt talið okkar sjálfstæðisbaráttu, upp í það að heita minnimáttarkennd. Var það minnimáttarkennd að hefja upp Landsbankann á kostnað Íslandsbanka? Var það af því að menn hefðu svona ríka minnimáttarkennd, að menn vildu ekki láta Íslandsbanka hafa seðlaútgáfu, - hálfdanskan hlutafélagsbanka hafa seðlaútgáfuna á Íslandi, - eins og hann hafði fyrst? Var ekki neitt þjóðernislegt í því að vilja ná seðlaútgáfunni í hendurnar á íslenzkum ríkisbanka úr höndunum á hálfdönskum hlutafélagsbanka? Var það einhver minnimáttarkennd, að Alþ. Íslendinga vildi ekki á sínum tíma semja við Sameinaða gufuskipafélagið? Það hafði tilboð frá Sameinaða gufuskipafélaginu um það leyti sem vissir menn voru að brölta í eins óþjóðlegum hlut og reyna að koma upp Eimskipafélagi Íslands. Sameinaða gufuskipafélagið gerði tilboð. Alþ. anzaði því ekki. Var það minnimáttarkennd? Eða var það minnimáttarkennd, er Jón Þorláksson og aðrir slíkir börðust fyrir því, að við Íslendingar réðum sjálfir fossunum, en það væru ekki útlendingar sem ættu þá? Eða var það eðlileg þjóðernistilfinning? Eða það, að Ólafur Thors stóð á móti því, að Titan fengi sérleyfi hérna 1927 og Tryggvi Þórhallsson og Héðinn Valdimarsson stóðu með honum? Var það einhver minnimáttarkennd gagnvart Titan? Eða væri það einhver minnimáttarkennd að vera á móti því, að enskir togaraeigendur legðu hér upp eða norskir menn hefðu hér síldarsöltun? Eða var það minnimáttarkennd, að við vildum, að íslenzkir atvinnurekendur réðu þessu? Nei, Ísland var nýlenda, og nýlenda þýðir það, að það eru útlendir atvinnurekendur, sem eiga atvinnutækin og hirða arðinn af vinnu verkamannanna og auðlindum landsins og flytja þann arð út úr landinu. Það er að vera nýlenda, og það var út úr þessu, sem við vorum að brjótast, og um það var okkar sjálfstæðisbarátta háð, og þess vegna viljum við ekki stíga sporin inn á nýlendubrautina aftur. Það þarf ekki nema 1–2 svona samninga eins og þessi er, þá er meiri hl. af öllu fjármagni í iðnaði og sjávarútvegi á Íslandi orðinn útlendur. Eftir að þetta væri komið í gegn, er það 33% af fjármagninu í iðnaði og sjávarútvegi, sem er orðið útlent, og ef það kæmu 1–2 svona samningar til, er meiri hl. af fjármagninu í þessum greinum orðinn það. Hæstv. iðnmrh. sagði í sambandi við mínar spurningar um verkföllin, að ríkisstj. hefði engar sérstakar skyldur. Það er alveg rétt, og það gladdi mig að heyra, að hæstv. ríkisstj. lítur svo á. Ríkisstj. hafði heldur engar sérstakar skyldur gagnvart Loftleiðum, að banna verkföll með lögum hjá þeim. En það, sem þarna kemur til greina, er, að það eru vissar tilhneigingar oft hjá vissum ríkisstj. til að líta svo á, að þær eigi að skipta sér af því, hvort stór atvinnufyrirtæki séu rekin eða ekki. Og þegar þar að auki bætist ofan á, að hagsmunir ríkisfyrirtækja eins og Laxárvirkjunarinnar og annarra slíkra gætu verið þarna í veði, þegar ríkið er þar að auki ábyrgt fyrir Hafnarfjarðarkaupstað, fyrir Landsvirkjuninni, fyrir höfninni, sem þarna er reist, væru það vissir hagsmunir ríkisins, sem kynnu að freista ríkisstj. til þess, ef þeir sæju, að verkfall ætlaði að standa mjög lengi hjá svona félagi, að fara að banna verkfall hjá þessu fyrirtæki. Það stóð a.m.k. ekki á því gagnvart Loftleiðum um árið. Þess vegna erum við hræddir í þessum efnum, og þess vegna þætti mér mjög vænt um að fá slíka yfirlýsingu frá hálfu Sjálfstfl., að hann mundi aldrei standa að löggjöf um að banna verkföll við þetta fyrirtæki. Hæstv. iðnmrh. svaraði því réttilega, að þegar kæmi til spursmálsins um deilu út af þessu, - alveg eins og ég hafði nú skilið það, - væri að lokum hægt að skjóta henni til alþjóðlegs gerðardóms, og þá erum við komnir út í það, að alþjóðlegur gerðardómur verður farinn að dæma um verkföll hérna á Íslandi, og hvernig stöndum við þá að vígi? Við höfum allt aðrar venjur hér á Íslandi um verkföll en menn hafa í flestöllum löndum Evrópu, sem þessi alþjóðadómstóll ætti að fara eftir. Aðstaða verkamanna hér er yfirleitt miklu sterkari í slíku. Það er bannað með lögum að reyna t.d. að hafa verkfallsbrjóta hér. Það gætu orðið ótal árekstrar í sambandi við útlenda verkamenn, er þetta félag mundi telja sig hafa rétt til að hafa hér og það væri kannske búið að flytja inn undir öðrum kringumstæðum og vildi fá að halda lengur. Það gæti jafnvel komið til, að það yrðu reynd verkfallsbrot í svona verksmiðjum. Allt svo, það þýðir, að við erum farnir að hafa útlend afskipti af þeim vinnudeilum, sem hér eru háðar. Hv. 5. þm. Vesturl. þótti ég hafa verið nokkuð hvass í minni ræðu við 2. umr. Ég hafði skipt í tvennt þeim mönnum, sem ég áleit, að stæðu að því að koma þessu máli í gegn: annars vegar menn, sem ég taldi beina erindreka fyrir erlent auðvald, hins vegar menn, sem vildu vel, en breyttu rangt, af því að þeir áttuðu sig ekki á afleiðingunum af því, sem þeir væru að gera. Hvað snertir þá menn, sem eru beinir erindrekar fyrir erlent auðvald hér, eru það sumpart menn, sem eru slíkir ofstækisfullir dýrkendur auðmagns, að þeir álíta auðmagn gott, hvaðan sem það komi, bara að fá auðmagn hér inn, hvaðan sem það kemur, það sé gott og blessað. Og þessi áróður hefur verið rekinn svo lengi í Morgunblaðinu, að ég er hissa á því, ef hv. 5. þm. Vesturl., sem sjálfur hefur verið ritstjóri, hefur aldrei orðið var við það. Í öðru lagi er það því miður til, ekki sízt eins og okkar þjóðfélag er að verða, að það eru til svo litilsigldir menn, svo peningagráðugir, að bara fyrir þá mola, sem detta af borðum erlendra auðhringa, fara þeir að vinna fyrir þá hér heima, búast við meiri gróða af slíku. Hins vegar hef ég ekki borið brigður á, að þeir menn, og ég hef nefnt tvo af hæstv. ráðh. í því sambandi, sem hér hafa nú því miður úrslitavaldið um að koma þessu í gegn, muni vilja vel, en breyta rangt, af því að þeir átta sig ekki á afleiðingunum af því, sem þeir eru að gera og eru komnir of langt út í þetta. Það er engin tilviljun, að bæði hæstv. iðnmrh. og hæstv. forsrh. hafa sjálfir farið að tala um nauðsyn á hugsanlegu eignarnámi á þessari verksmiðju vitandi þó um erfiðleikana. Og ég minni í þessu sambandi á það, sem hæstv. menntmrh. hefur hvað eftir annað sagt hér, að svo framarlega sem hann og menn hefðu vitað um afleiðingar stækkunar á sjónvarpsstöðinni á Keflavíkurflugvelli, hefðu menn ekki leyft þá stækkun. Menn leyfa þessa hluti, af því að menn gera sér ekki ljósar afleiðingarnar af því, og þegar við hér reynum svo að segja að berja höfðinu við steininn með því að prédika nú yfir þessum mönnum, eru þeir orðnir of langt leiddir í þessu og búnir að ganga svo langt í samningum, að þeir geta ekki farið að kippa hendinni til baka allt í einu. Þess vegna er það, að þeir munu ekki átta sig á, hvað gerzt hefur í þessu, fyrr en þeir sjá afleiðingarnar af því, rétt eins og hefur orðið með sjónvarpið. Hins vegar þurfa þeir ekki að líta langt til þess að sjá spillingaráhrifin nú þegar. Þeir þurfa ekki nema að líta hérna suður í Reykjaneskjördæmið og sjá þau spillandi áhrif, sem þetta er byrjað að hafa núna undireins á kjósendurna og jafnvel allt upp í suma þm. Sannleikurinn er, að því miður er það svo, að það er verið að ala þannig upp peningahugsunarháttinn hjá þjóðinni, að það er verið að reyna að skapa þá afstöðu hjá mönnum að líta ekki á neitt nema peningana í sambandi við þetta. Ég tók eftir því, að Alþfl. var eitthvað ofurlítið smeykur, og þó að þetta sé nú heldur lítill plástur, þetta bréf frá Aluminium, sættir hann sig kannske við það. „Litlu verður Vöggur feginn.“ En hitt efast ég ekki um, að eftir nokkurn tíma muni Alþfl. átta sig á því, hvaða vitleysu hann hefur gert. Það hefur komið áður fyrir hann. Það var líka svo, að fyrrv. formaður Alþfl., hann var eitt sinn forsrh., sagði, þegar hann mælti fyrir Atlantshafssamningnum: „Ef við værum að tala um herstöðvar á Íslandi í sambandi við þetta, mundum við aldrei samþykkja þennan samning.“ Tveimur árum seinna komu herstöðvarnar. Ég þykist vita, að svo framarlega sem Alþfl. áttaði sig á því núna eftir nokkurn tíma, að hann hefði gert vitleysu með þessu, kippir hann að sér hendinni og fer að berjast þarna á móti. Svo skulum við bara hugsa okkur, að þessi sami Swiss Aluminium hringur komi með tilboð um að reisa aðra alúminíumverksmiðju fyrir norðan og nota Dettifoss. Mér er sem ég sjái, að við og Alþfl. berðumst hér af fullum krafti á móti, ef Sjálfstfl. eða meginhlutinn af honum væri með. Skyldi hann þá ekki fá einhverja menn úr Framsókn með sér til þess að geta komið þessu í gegn? Hættan er sú, að þegar við einu sinni erum búnir að opna fyrir þessum erlendu hringum, fari hver þeirra að koma á fætur öðrum. Og hérna var útbýtt í dag frv., þar sem verið er að breyta fyrirtæki, sem ríkið átti að eiga svo að segja eitt fyrir ári, í það að vera fyrirtæki, þar sem einn af stærstu auðhringum Ameríku, - auðhringur, sem varð á síðasta ári einn af 15 auðugustu hringum heimsins, - á að eiga 39% minnst, kannske upp í 49% á móti 51% hjá ríkinu í því hlutafélagi, sem á að mynda um kísilgúrinn. Og það er einmitt sá auðhringur, sem einokar kísilgúrinn í heiminum. Það stendur ekki á því, að það skuli vera opnað fyrir fleiri auðhringum en Swiss Aluminium. Og svo var hv. 5. þm. Vesturl. að óskapast yfir því, að mér skyldi detta í hug, að þessi auðhringur gæti haft einhver pólitísk áhrif hérna á Íslandi með tímanum, en í sömu ræðunni, sem hann hélt, skauzt það upp úr honum, að einn hringur hefði verið að gera samning í Grikklandi, ég held einmitt þessi sami, og hann hefði nú samið um dálitið hærra verð en sums staðar annars staðar, en um leið tryggt sér hugsanleg pólitísk áhrif, sem gætu bætt honum það upp. Hv. forsvarsmönnum þessa frv. er þannig ljóst, að þessir auðhringar verða eitt sterkasta valdið í þeim löndum, þar sem þeir eru komnir inn, og þegar búið er að hleypa þeim inn, getur verið of seint að svipta þá því valdi. Það hafa ýmsir verið að taka hér dæmið af Noregi. Það þýðir ekki að taka það dæmi til þess að bera saman. Í Noregi er útíent auðmagn milli 5–10% af því fjármagni, sem í Noregi er. Það er eins og það hefðu verið byggð kannske 1–2 hótel hérna á Íslandi með útlendu fjármagni. Ég væri ekkert hræddur um, að sjálfstæðið væri í hættu, þó að einhverjir útlendingar hefðu lagt í að byggja hér 1–2 hótel, sem kostuðu nokkur hundruð millj. En þegar 1/3 fjármagnsins í iðnaði og sjávarútvegi Íslands á að fara að verða útlendur og meira á svo að fara að bætast við, er ég hræddur við þau áhrif. Við skulum gá að því, hvað verið er að gera með þessu. Við höfum verið að mynda ríki hér á Íslandi, sjálfstætt ríki, lýðveldi. En hvað erum við að gera með þessu? Við erum að mynda svo að segja sjálfstæð ríki, borgríki, hérna rétt fyrir sunnan okkur. Það var myndað eitt slíkt ríki suður á Keflavíkurflugvelli, ekki háð íslenzkum lögum. Það er verið að mynda annað suður í Straumsvík, girða það af og gera það óháð íslenzkum lögum. Alþ. á ekki næstu 45 ár að geta breytt lögum um það svæði og svona á kannske að halda áfram. Við erum að slíta í sundur lögin. Og þegar við slítum í sundur lögin, slítum við og í sundur friðinn. Suður í Keflavík voru þessi lög slitin í sundur til 25 ára og þetta ástand með borgríkið þar hefur staðið nú í 25 ár. Nú á að slíta lögin hvað snertir Straumsvík til 45 ára, skapa borgríki þar. Svona er verið að höggva skarð í varnarmúra lýðveldisins. Svona er verið að svipta Alþ. löggjafarvaldi lengur en nokkur þeirra manna, sem nú situr á þingi, kemur til með að sitja hér. Ég spurði að því við 2. umr. þessa máls, hvernig væri með lánssamninginn við Alþjóðabankann. Það er ekki farið að gera þann lánssamning enn þá. Mér er sagt, að nú hafi menn verið sendir út til þess að gera þann samning. Er öruggt, að sá samningur fáist með þeim vöxtum, sem hér hafa verið lagðir fyrir okkur? Og hvernig verður með þessa samninga við Alþjóðabankann? Hvaða kröfur kæmi Alþjóðabankinn til með að gera, ef t.d. við ættum eftir að taka að einhverju leyti þennan hring eignarnámi eða hans eignir hér heima? Mér skilst, að þessi hringur eigi að standa sem eins konar tryggjandi gagnvart parti af því láni, sem við tökum til Búrfellsvirkjunarinnar. Á þessi hringur að hafa sérstakt vald í slíku sambandi, sem gæti komið þvert á það, sem Alþjóðabankinn vildi? Við vitum ósköp vel, að Alþjóðabankinn er með harðdrægustu og svívirðilegustu bönkum í veröldinni, sérstaklega hvað snertir þær þjóðir, sem eru fátækar, og reiknar sér háa vexti, okurvexti, eins og hann reiknar okkur. Og við vitum um leið, að hann notar sitt vald pólitískt, eins og hann hefur reynt áður að nota gagnvart Íslandi. Hann hefur áður reynt að beita sér fyrir því, að fyrirtæki, sem við ætluðum að setja hér upp, eins og Sementsverksmiðjan, yrði ekki ríkisfyrirtæki, heldur einkafyrirtæki. Hvernig mundi slíkur banki líta á, ef við ætluðum að gera það fyrirtæki, sem núna er að nokkru leyti reist í samráði við hann suður í Straumsvík, að ríkisfyrirtæki? Mundi hann kannske slá harðvítugar í borðin en hann gerði 1953? Það er rétt, að menn muni þetta um leið og menn eru að ræða þessa hluti. Hæstv. atvmrh. sagði, að það væru ekki nema 110 menn, sem mundu vinna 1967, þ.e. við að byggja verksmiðjuna. 285 1968 og 215 1969, og það mundu ekki vinna nema 75 við höfnina öll þessi ár þarna suður frá. En hvernig var það í Noregi? Ég er hræddur um, að þmn. hafi fengið þær upplýsingar, að sums staðar hafi unnið 1200 manns við þetta. Það er eins og ekkert af öllum þessum upplýsingum, sem við fáum í þessu sambandi, standi heima. Ég vil leyfa mér að benda á, þegar menn eru að reyna að draga úr ótta manna í dreifbýlinu við strauminn hingað suður, að 500 eða 600 manna verksmiðja eins og þessi er grundvöllur a.m.k. 5000 manna bæjar, og hún verður grundvöllur að miklu meiru, vegna þess að ástandið er þannig úti um land, að vonirnar, sem vakna við það að geta komizt í þessa vinnu, valda því, að það koma miklu fleiri hingað suður en þeir, sem fá atvinnu við þetta. Menn koma til þess að keppast um að komast í þessa atvinnu, og menn koma til með að hafa nóg að gera til að byrja með, m.a. við að byggja hús og annað slíkt fyrir það fólk, sem kemur suður til að hafa vinnu og fyrir þá, sem vonast til þess að fá vinnu við þetta. Þetta verður miklu meiri straumur en þarf til að skapa 5000 manna bæ í Straumsvík í viðbót við það þéttbýli, sem hér er fyrir. Ég vil svo leyfa mér að spyrja út frá því valdi, sem meiri hl. hér á Alþ. er að taka sér með því að samþykkja þessi lög: Lítur meiri hl. svo á, að það sé virkilega hægt að gefa íslenzku félagi sérréttindi til 45 ára með lögum frá Alþ.? Lítur hæstv. dómsmrh. svo á t.d., að Sjálfstfl. og Alþfl. gætu með sínum meiri hl. í dag samið við hvaða íslenzkt fyrirtæki, sem væri, um að næstu 45 ár skyldi þetta íslenzka fyrirtæki hafa ákveðin réttindi viðvíkjandi sköttum, sem ekki væri hægt að hagga næstu 45 ár? Líta þeir svo á, að þeir hafi heimild til slíks? Og ef þeir geta samið þannig við eitt fyrirtæki, geta þeir þá ekki samið þannig við 2 fyrirtæki eða 10 fyrirtæki eða 100 fyrirtæki? M.ö.o.: er lagalega séð hægt að semja í dag við hvaða atvinnurekendur á Íslandi sem vera skal um það, að næstu 45 ár skuli þeir hafa þá skatta, sem þar með er ákveðið, og það sé ekki hægt að breyta þeim í 45 ár? Ég vil bara spyrja. Er þetta hægt? Og ég vil gjarnan fá yfirlýsingar um þetta. Við skulum segja, að Alþfl. kæmi hér og mótmælti og segði: Ég álít, að það sé ekki hægt að semja svona við eitt íslenzkt fyrirtæki. Þá vil ég spyrja Sjálfstfl., og við skulum segja t.d., ef Sjálfstfl. væri fyrir meiri hl. á Alþ., mundi hann þá álíta sig hafa rétt til þess að semja við hvaða íslenzkt fyrirtæki sem væri um skatta til 45 ára? Ég vildi gjarnan, að það væri gengið alveg úr skugga um þetta atriði, hvort Alþ. telur sig hafa rétt til þess að semja þannig, og þá vil ég spyrja að öðru: Ef þeir svara mér því, að þeir geti ekki samið þannig og álíta sig ekki geta samið þannig við íslenzkt fyrirtæki til 45 ára, álíta þeir sig þá hafa rétt til þess að semja við íslenzkt fyrirtæki, ef viðkomandi íslenzkt fyrirtæki hefur komið sér upp vinsamlegu fyrirtæki t.d. í Bretlandi eða Bandaríkjunum? Gæti t.d. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna eða hraðfrystihúsaeigendur hér fengið slíkan samning, ef fyrirtæki í Bandaríkjunum hefði eitthvert vinsamlegt samband við þau? Álíta þeir sig hafa rétt til þessa? Er m.ö.o. hægt að tryggja sérréttindi til handa ákveðinna atvinnurekenda eða ákveðinna fyrirtækja til næstu 45 ára á Íslandi? Er það hægt samkv. stjórnarskránni? Stjórnarskráin bannar sérréttindi, svo framarlega sem þau eru tengd við aðal eða annað slíkt, en er þetta hægt? Er hægt að svipta Alþ. löggjafarvaldinu um skatta í næstu 45 ár, þegar í hlut eiga ákveðin fyrirtæki? Getur núv. meiri hl. Alþ. tekið sér þetta vald? Ég er ekki lögfræðingur, hæstv. dómsmrh. er það. En mér virðist þetta einkennilegt. Og ég verð að segja það, að ef þetta er hægt lagalega, upp á hvað er þá verið að bjóða? Er þá verið að bjóða bara upp á það að gera t.d. íslenzka atvinnurekendastétt, ef hún hefur vissa verndara erlendis sama sem skattfrjálsa eða tryggja henni ákveðinn skatt í 45 ár, sem Alþ. getur ekki breytt? Ég vil, að menn viti alveg hreint, hvað þeir eru að byrja á með löggjöf eins og þeirri, sem hér liggur fyrir. Þetta er samsvarandi löggjöf þeirri, sem annars staðar í heiminum hefur leitt til þess, að menn hafa háð sjálfstæðisbaráttuna svona lengi eða menn hafa gert byltingar. Það, að aðall varð skattfrjáls í Frakklandi, leiddi að lokum til þess, að borgararnir og bændurnir og verkamennirnir gerðu byltingu þar. Ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að fá að vita um þetta. Hæstv. iðnmrh. minntist á, að í Noregi, ef ég man rétt, væru aðeins samningar til 10 ára, hérna hins vegar tryggðum við okkur með að geta selt raforkuna í 45 ár og það ætti að vera svo óskaplega miklu betra. Ég vil nú segja, að ég vildi heldur vera í aðstöðu Norðmanna, að vera bara skuldbundinn þeim til 10 ára og láta þá verða að sækja undir okkur, hvaða verð þeir fengju á raforkunni eftir 10 ár og standa með sína verksmiðju hérna og verða að semja við okkur. Ég held, að það væri þægilegra fyrir okkur. Við þurfum ekki að vera mikið hræddir um, að við komum ekki raforkunni út. Mér hefur ekki litizt á, hvernig þetta mál hefur verið sótt. Það að reyna að gylla þetta svona gefur mér þá hugmynd, að það eigi að reyna að smækka þjóðina, fá hana til þess að gleypa við svona beitu og finnast eitthvað óskaplega fínt og gott að geta fengið svona auðhring inn í landið. Við erum að veita þessum auðhring íslenzka auðlind til þess að ausa af, 30% af allri landsframleiðslu. Við erum að veita þessum auðhring íslenzkt vinnuafl til þess að græða á. Fyrir þetta eigum við að reyna að skapa þakklæti hjá þjóðinni í staðinn fyrir, að við eigum einmitt að brýna það fyrir þjóðinni, að þessi hringur sé að græða á henni, sé að hagnýta okkar auðlindir. Það væri hreinskilnara að segja það, þó að menn álíti að einhverju leyti, að þeir væru knúðir til þess að gera svona samning, hvaða ástæður sem það svo eru. Við erum að stíga inn á nýlendubrautina aftur með þessu. Nýlendubrautin er það, þegar arðurinn af vinnu verkamannanna og auðurinn, sem sprettur upp af auðlindum landsins, fer út úr landinu. Þess vegna er þetta spor aftur á bak. Við gátum gert svona sjálfir, við gátum líka komið upp alúminíumverksmiðju sjálfir. Við getum gert þetta allt saman sjálfir, Íslendingar. Við erum alveg orðnir nógu ríkir og voldugir og sterkir til þess. En með þessu, sem nú er verið að gera, fer arðurinn út, en hættan af valdi hringsins verður hér heima. En það allra, allra hættulegasta í sambandi við þetta allt saman er þó það, sem áróðurinn fyrir því, að svona auðhringur sé einhver blessun, getur gert í því að minnka þjóðina, að smækka hana andlega. Það er það hættulegasta. Skáldin okkar ræddu þessa hluti mjög á fyrsta áratug aldarinnar, Einar Benediktsson, Þorsteinn Erlingsson og Stephan G. Stephansson segir í sínum Fossaföllum eftirfarandi: lætur fossinn tala til þjóðarinnar: „En magnið mitt, en iðjuleysið ekki, til illra heilla gæti sljóva leitt. Ég kann að smíða harða þrælahlekki á heilan lýð, ef mér er til þess beitt. Ég orðið gæti löstur mesti í landi og lækkun þjóðar - öðrum þannig fer sé gamla Þóris gulli trylltur andi, sem gekk í fossinn, vakinn upp í mér.“ Það er þetta, sem er mesta hættan í sambandi við þetta mál. Það er, þegar verið er að gylla fyrir þjóðinni, hvað það sé dásamlegt að fá útlendan auðhring inn í landið. Það á að reyna að skapa hjá henni þá hugmynd, og sú smitun á sér nú þegar stað suður í Reykjaneskjördæmi, að þetta sé eitthvað, sem hún eigi að þakka fyrir og hún megi helzt ekkert gera, sem þessum auðhring kunni að vera á móti. Í staðinn fyrir að vara þjóðina við, að hvetja hana frá upphafi til þess að standa á verði gegn þessu, - þó að mönnum af einhverjum undarlegum ástæðum kunni að hafa fundizt nauðsynlegt að hleypa honum inn í landið, einmitt með því að skapa ekki varðstöðu þjóðarinnar eru menn óbeint að ganga í þjónustu þessa hrings, þá eru menn óbeint að leiða hættuna af því yfir þjóðina, að þetta erlenda auðvald geti drottnað yfir henni. Þess vegna er, þrátt fyrir allt það tap, sem kann að verða á rafmagnsverðinu, þrátt fyrir alla þá vitleysu, sem þetta skapar í okkar efnahagskerfi, það langsamlega hættulegasta, sem af þessu leiðir, vald þessa auðhrings, sem inn í landið kemur, og sú smækkun þjóðarinnar andlega, sem verið er að berjast fyrir í sambandi við að hleypa þessum auðhring inn.



Herra forseti. Stóriðja hefur lengi verið lausnarorðið í framtíðardraumum stórhuga manna á Íslandi. Og vissulega kemur það engum á óvart. Stóriðja er kall hins nýja tíma í atvinnumálum, og á því sviði kemur auðvitað fjöldamargt til greina, bæði steinefni, málmar, óunnin efni og afurðir af sjó og landi og þá ekki sízt stóriðja í matvælaiðnaði. Með hliðsjón af hinum mörgu möguleikum, sem bjóðast, er það vægast sagt einkennileg staðreynd, að á undanförnum árum virðast valdamenn á Íslandi ekki hafa látið sér til hugar koma nema eina tegund stóriðju. Þeir hafa starað sig blinda á frumefnið alúmin. Þar að auki virðist það hafa verið hálfgert trúaratriði í þessum herbúðum, að stóriðju á Íslandi geti engir byggt nema útlendingar. Glöggt dæmi um þetta einstrengingslega viðhorf er m.a. að finna í skýrslu, sem einn helzti ráðunautur ríkisstj.,Jóhannes Nordal. samdi og send var alþm. hér fyrir rúmu einu ári síðan. Þar er einmitt keppzt um að sannfæra menn um, að möguleikar til stóriðju á Íslandi séu nú alveg að renna úr greipum okkar og því megi alls ekki glata þessu tækifæri. Orðrétt segir þar m.a., með leyfi hæstv. forseta, að „lítil líkindi séu til þess að Íslendingum bjóðist annað tækifæri í fyrirsjáanlegri framtíð til að koma upp alúmíniðnaði.“ Nú er það svo, að í samningaviðræðum milli tveggja aðila ræður það oftast mestu um skilmála samningsins, að hvaða niðurstöðu aðrir aðilar eða önnur lönd hafa komizt í svipuðum kaupum. En stundum er þessu alls ekki þannig varið. Ef öðrum aðilanum er um það kunnugt, að samningur er einhvers konar sáluhjálparatriði fyrir viðsemjandann og hann ætlar að semja, hvað sem það kostar og hvernig sem kaupin gerast á eyrinni, er aðstaða hans auðvitað allt önnur til að ná hagstæðari samningum, og hann getur þá mótað samningana frá upphafi. Það mun víst engum dyljast, að í þeim kaupum, sem hér eru til umr., gerþekktu útlendingarnir viðsemjanda sinn og kunnu að nota sér veikleika hans. Hins vegar mun mörgum hafa ofboðið, þegar aðalforstjóri Swiss Aluminium hélt blaðamannafund aðeins einum degi eftir undirritun samninganna og lýsti því yfir sigri hrósandi, að fyrirtæki hans ætti alúmínverksmiðjur um allan heim, en aldrei hefði nokkur þjóð samið við sig um svo lágt raforkuverð. Hann bætti því jafnvel við, að aldrei hefði það áður gerzt í samningum fyrirtækisins við erlent ríki, að stjórnvöld íandsins hefðu afsalað sér dómsvaldi í eigin landi. Í sögu fyrirtækisins er samningurinn einstæður að þessu leyti, hafði fréttamaður útvarpsins eftir hinum sigurglaða forstjóra. - Hvað sagði hæstv. dómsmrh.?  Ég vil nú víkja lítillega að nokkrum hagfræðilegum atriðum þessa máls, eins og margir hafa gert á undan mér. Ég hef nú ekki hlustað á ræður þeirra allra og kann nú að vera, að sumt af því, sem ég bendi hér á, hafi áður komið fram, enda má segja, að staðreyndir þessa máls séu aldrei nægilega oft endurteknar. Það er ein helzta röksemd alúmínmanna, að hagkvæm lausn á raforkumálum landsmanna sé bundin órjúfandi böndum við orkusölu til alúminbræðslunnar. Eins og kunnugt er, er þessi þrælskipulagða áróðursherferð reist á tveimur mjög svo hæpnum röksemdum. Í fyrsta lagi er því haldið fram, að Íslendingar hafi ekki bolmagn til þess að leysa raforkumál sín nema í samstarfi við erlendan auðhring og í öðru lagi, að rafmagnsverð til innanlandsnotkunar verði ódýrara með þeim hætti. Alþm. öllum mun um það kunnugt, að á Alþ. í fyrra var samþ. shlj. að virkja Þjórsá við Búrfell, hvort sem rafmagn yrði selt til alúmínbræðslu eða ekki. Jafnframt er það álit sérfræðinga Landsvirkjunar og kemur m.a. fram í alúmínfrv., að Búrfellsvirkjun sé hagstæðasta virkjun á Íslandi fyrr og síðar. Ef Svisslendingum verður selt rafmagn frá virkjuninni, mun hún endast Íslendingum sjálfum í 10 ár héðan í frá, þ.e.a.s. til 1976, en ef Íslendingar nýta virkjunina einir, mun afl hennar endast þeim í 19 ár, þ.e.a.s. til 1985. Það er þá fyrst spurningin: Geta Íslendingar byggt Búrfellsvirkjun einir, án þess að semja við alúmínhringinn? Í frv. ríkisstj. kemur fram, að slík framkvæmd án raforkusölu til alúmínverksmiðju mundi kosta rúmlega 1100 millj. kr. Það væri 1/3 af útgjöldum ríkisins samkv. fjárl. seinasta árs. En á sínum tíma, þegar Sogsvirkjunin var byggð, kostaði hún á við hálf ríkisútgjöldin. Ég held því, að hverjum manni eigi að vera það ljóst og þurfi ekki framar að deila um það, að hér er ekki um það verkefni að ræða, sem Íslendingar geta ekki risið undir. Ég mundi vilja segja um þessi raforkumál, að væri orka Búrfellsvirkjunar í raun og veru svo gífurlega mikil, að Íslendingar hefðu ekki not fyrir nema örlítinn hluta hennar á næstu áratugum, gæti það burtséð frá öðrum atriðum þessa máls, verið skynsamlegt að semja um verulega orkusölu til útlendinga, sérstaklega, ef bygging orkuversins væri slíkt átak, að Íslendingum væri um megn að standa einir undir þeim kostnaði. En nú er þessu alls ekki þannig háttað, eins og við vitum. Búrfellsvirkjun er hlutfallslega lítið átak fyrir Íslendinga eina, og vegna raforkusölunnar er Búrfellsvirkjun orðin ófullnægjandi fyrir landsmenn þegar árið 1975, aðeins 4 árum eftir að framkvæmdum við Búrfell er lokið. Í þessum umr. hefur mikið verið rætt um raforkuverðið og af þeim upplýsingum virðist það liggja ljóst fyrir, að Íslendingar geti sjálfir reiknað sér rafmagnið frá Búrfellsvirkjun á heildsöluverði um 30 aura kwst. Í Noregi er söluverðið til Svisslendinga um 13.75 aurar. Hér eiga Svisslendingar að kaupa orkuna á 10.75 aura, og samkv. seinustu útreikningum Landsvirkjunar verður kostnaðarverð orkunnar aðeins brot úr eyri lægra, þ.e.a.s. 10.3 aurar. Um þetta atriði hefur nú verið skrifað svo mjög í blöðin og rætt um hér í þessum umr., að ég sé ekki ástæðu til að rökstyðja frekar þá staðreynd, að söluverð orkunnar mun tæpast verða yfir kostnaðarverði og jafnvel sennilega undir. En vegna þess að mér er ekki kunnugt um, að neinn hafi bent á það í þessum umr., þá langar mig til að vekja athygli hv. þm. á þeirri staðreynd, að það virðist vera álit Alþjóðabankans, að raforkuverðið, 10.75 aurar á kwst. eða 2.5 mill, sé alls óviðunandi. Í skýrslu til stóriðjunefndar í des. 1964 segir á bls. 28, með leyfi forseta: „Í rekstraráætlun Svisslendinga hafa þeir reiknað með raforkuverðinu 2 mill á kwst., en að meðalskattar á Íslandi væru 33% af nettótekjum. Og er þá ekki reiknað með rétti til frádráttar vegna arðgreiðslu til hluthafa.“ Seinna segir: „Alþjóðabankinn lætur í ljós þá skoðun, að þennan grundvöll þurfi að bæta um 0.5 mill, ef framkvæmdin á að vera efnahagslega réttlætanleg. Með hagkvæmari kjörum væru verksmiðjunni veitt óeðlileg fríðindi. Bankinn telur því, að stefna beri að því sem lágmarki, að alúmínbræðslan greiði 2.5 mill á kwst. af raforkunni og skatta, er nemi 33% af nettótekjum.“ Þetta stendur í fyrrnefndri skýrslu. Þetta kemur nú kannske ekki hv. þm. sérlega mikið á óvart. En ég vil þá minna á, að þegar hér er verið að tala um orkusölu til útlendinganna, er verið að tala um orkusölu til 30 þús. tonna verksmiðju, verksmiðju, sem framleiðir 30 þús. tonn af alúmíni á ári. Alþjóðabankinn segir sem sagt, að það sé algert lágmark, að raforkuverðið verði 10.75 aurar á kwst. og 33% af nettótekjum, þ.e.a.s. það, sem seinna var um samið. En það, sem mestu máli skiptir, er það, sem stendur á bls. 30 í þessari sömu skýrslu: „Alþjóðabankinn hefur lagt áherzlu á, að þau kjör, sem nú hefur verið rætt um að bjóða alúmínbræðslunni, væru réttlætanleg vegna þeirrar þýðingar, sem alúmínbræðslan hefur fyrir fjárhagslega afkomu 1. áfanga Búrfellsvirkjunar. Verði alúmínbræðslan stækkuð í framtíðinni, telur bankinn hins vegar ekki rök fyrir því að bjóða jafnhagkvæm kjör.“ Þetta segir stóriðjunefnd um skoðun Alþjóðabankans, þegar verksmiðjan átti að vera 30 þús. kw. En nú vitum við, að seinna var gripið til þess ráðs að stækka áætlanir um verksmiðjuna upp í 60 þús. tonna verksmiðju. Sem sagt, það hefur gerzt, sem Alþjóðabankinn ræddi um í þessari skýrslu. Það hefur gerzt, að alúmínbræðslan hefur verið stækkuð, og þar af leiðandi telur bankinn ekki vera rök fyrir því að bjóða þau hagkvæmu kjör, sem nú hefur verið samið um. Það kemur sem sagt á daginn, að raforkuverðið er ekki aðeins það lægsta, sem viðkomandi auðhringur hefur nokkru sinni fengið, heldur raunar eitt hið lægsta, sem nokkurn tíma hefur þekkzt í heiminum. Að vísu munu vera til dæmi um sölu á rafmagni fyrir minna verð. En þar að auki kemur það í ljós, að Alþjóðabankinn, helzti ráðunautur ríkisstj., lýsir því yfir, að þeir samningar, sem nú eru gerðir, séu alls óviðunandi og við bjóðum allt of hagkvæm kjör. Hæstv. iðnmrh. og sérfræðingar hans hafa mjög gumað af miklum gjaldeyristekjum, eins og hv. alþm. er kunnugt, 300 millj. kr. gjaldeyristekjum. Nú hafa aðrir hér á undan mér sýnt fram á, að þessar gróðavonir eru mjög ýktar og óraunhæfar, og sé ég því ekki ástæðu til að endurtaka það. Það er þegar búið að þrátta hér svo mikið um þessar gjaldeyristekjur, sem bersýnilega eru ýktar hjá hæstv. ráðh. En ég vil benda hér á annan áróðursútreikning hæstv. ráðh. og sérfræðinga hans, sem er svo yfirgengilega ósvífinn, að ég fæ ekki betur séð en hann slái öll fyrri áróðursmet og yfirborðsmennsku hæstv. ríkisstj. Þegar alúmínfrv. var lagt fram á Alþ. nú í lok síðasta mánaðar, birti dagblaðið Vísir fréttina með miklum uppslætti, og þar var talað um allt það mikla góðgæti, sem landsmönnum hlotnaðist með verksmiðjunni. þar er að sjálfsögðu minnzt á skattinn, sem Íslendingar eiga að fá. Þar er einnig talað um hinar miklu gjaldeyristekjur, og þar segir líka með stórri fyrirsögn: „Álbræðslan mun auka tekjur þjóðarinnar árlega um 1200 millj. kr.“ Þessi speki er höfð beint upp úr alúminíumfrv. á bls. 100, en þar er verið að fjalla um þjóðhagsleg áhrif af byggingu álbræðslunnar. Þar segir sem sagt, með leyfi forseta: „Reynslan hefur sýnt, að aukning þjóðartekna hér á landi er mjög háð því, hver aukning á sér stað í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Gjaldeyrisöflunin er á vissan hátt undirstaða annarrar tekjuöflunar, svo sem í formi framleiðslu á innlendum neyzluvörum og hvers konar þjónustu. Reynslan hefur bent til þess, að í grófum dráttum þurfi hrein gjaldeyrisöflun að nema um 1/4 af þjóðartekjum. Þetta þýðir m.ö.o., að aukning hreinna gjaldeyristekna skapi svigrúm til allt að fjórfaldrar aukningar þjóðartekna. Þetta hefur komið skýrt í ljós í því, að undanfarin 20 ár hafa öll tímabil ört vaxandi þjóðartekna verið í beinu samhengi við mikla aukningu gjaldeyristekna. Samkv. þessum reikningi má áætla, að álbræðslan skapi svigrúm til aukningar þjóðartekna, er nemi allt að 1200 millj. kr., sem að sjálfsögðu mundi dreifast um hagkerfið.“ Eins og hv. alþm. sjá, er þarna beinlínis gefið í skyn, að þjóðartekjurnar vaxi um 1200 millj. kr. Nú skal ég auðvitað ekki neita því, að þessi fullyrðing kann að eiga sér nokkra stoð í raunveruleikanum, þ.e.a.s., það kann að hafa sýnt sig um innlendan atvinnurekstur, að þjóðartekjurnar séu fjórum sinnum meiri heldur en gjaldeyristekjurnar. En sá hagfræðingur, sem hvíslaði þessum orðum í eyru ráðh., sem væntanlega hefur verið formaður stóriðjunefndar, Jóhannes Nordal, lætur eins og hann viti ekki af því, að gjaldeyristekjur Íslendinga verða í þessu tilfelli aðeins hluti af útgjöldum fyrirtækisins, en allur ágóði þess, allt afskriftaféð, rennur út úr landinu og verður því ekki uppistaða í þjóðartekjum, eins og ef innlendur atvinnurekstur ætti í hlut. Nú vil ég ekki trúa því, að hæstv. iðnmrh. hafi látið þetta fara frá sér í grg., ef hann hefur gert sér ljóst, hvílík endemis blekking þessi útreikningur er. Og ég þykist sjá, að hæstv. iðnmrh. hljóti bara að hafa svona lítið vit á hagfræði og hann hafi bersýnilega trúað því, sem einhver ósvífinn sérfræðingur taldi honum trú um. En ég vil spyrja: Hvernig heldur hæstv. ráðh., að við þm., að ég tali nú ekki um kjósendur, getum trúað nokkurri tölu í þessum hagfræðilegu milljónaröðum og kílówattabunum, sem hann hefur slíkt yndi af að vitna til, þegar sýnt er, á hvaða stigi hin tölfræðilega ósvífni er í þessu máli? Ég geri ráð fyrir, að flestum landsmönnum muni nú orðið ljóst, að með alúminsamningnum hafa valdamenn landsins gert óhagstæðari viðskipti heldur en dæmi eru til um aðrar þjóðir í hliðstæðum samningum. Auðvitað er nauðsynlegt, að þjóðin geri sér þess grein hve fráleit þessi samningsgerð er frá sjónarmiði íslenzkra efnahagsmála, atvinnumála og raforkumála. En Íslendingar verða um leið að skilja, að þetta mál er ekki aðeins spurning um kílówött, krónur og aura, hér eru í húfi verðmæti, sem ekki verða metin til fjár. Ef Alþ. staðfestir alúmínsamninginn, er það víst, að baráttan gegn áhrifavaldi útlendra auðhringa á eftir að verða eitt örlagaríkasta sjálfstæðismál Íslendinga. Hér hefur hvað eftir annað verið minnzt á þá staðreynd, að verið er að byggja nýtt borgríki í ríki okkar, ríki sem verður fullkomin hliðstæða hins bandaríska borgríkis í Keflavík. Þar verður bannsvæði fyrir íslendinga, umgirt tollmúrum með viðeigandi braskarahringi bak við tjöldin, gósenland fyrir smyglara og aðra lögbrjóta, í þessu nýja ríki mun gilda sérstök stjórnarskrá, sú viðamikla og óumbreytanlega löggjöf, sem Alþ. er ætlað að leggja blessun sína yfir. Stjórnendur þessa borgríkis þurfa ekki að lúta íslenzkum lögum og í viðskiptum sínum við íslenzka ríkið eru þeir óháðir íslenzkum dómstólum. Hæstiréttur Íslands kemur þeim ekki við frekar en hver annar saumaklúbbur hér í bæ. Undanfarna daga hefur hæstv. viðskmrh. og raunar fleiri ráðh. borið á borð ótrúlegustu blekkingar til þess að reyna að réttlæta þá kröfu sína að undanskilja alúmínbræðsluna íslenzku dómsvaldi. M.a. hafa þeir reynt að þyrla sem mestu moldviðri í kringum samning, sem vinstri stjórnin gerði um olíukaup frá Sovétríkjunum, en þar er einmitt gert ráð fyrir því, að gerðardómur í Sovétríkjunum leysi úr ágreiningi, sem rísa kann út af afhendingu olíunnar. Ég held, að það sé hverjum manni ljóst, að út af fyrir sig er það alls ekki óeðlilegt, að sovézkur dómstóll fjalli um ágreining út af afhendingu þessarar margumræddu olíu, að það sé sovézkur dómstóll, en ekki íslenzkur dómstóll, þar sem um er að ræða ágreiningsmál í sovézkri lögsögu. Hið eina óvenjulega við olíusamninginn er hins vegar það, að sovézkur gerðardómur á að skera úr ágreiningsmálum, en ekki almennur sovézkur dómstóll. Auk þess er olíusölusamningurinn gerður milli tveggja fullvalda ríkja og er því einnig að því leyti gjörólíkur alúmínsamningnum, sem er gerður milli íslenzka ríkisins og einkafyrirtækis. Ýmsir mætir menn, bæði innan þings og utan, hafa snúist til andstöðu við alúmínsamninginn á þeim forsendum, að raforkuverðið sé lágt, í landinu sé dýrtíð og verksmiðjan sé staðsett á Suðurlandi en ekki Norðurlandi. En þeir virðast samt vera þeirrar skoðunar, að rétt væri að hleypa erlendri stóriðju inn í landið, ef skilmálar væru aðrir og betri. Oftast er þá fyrirmyndin erlend stóriðja í Noregi. Mergurinn málsins er auðvitað sá, að Norðmenn eru að vísu smáþjóð, en Íslendingar eru dvergþjóð. Það er ekki stigsmunur á mannfjölda þessara þjóða heldur eðlismunur. Norska þjóðin er 20 sinnum fjölmennari en Íslendingar. Ef við lítum á allan iðnað á Íslandi, öll frystihús, síldarverksmiðjur, mjólkurstöðvar, sláturhús, áburðarverksmiðju, sementsverksmiðju og yfirleitt allan iðnað á Íslandi, þá er verðmæti þessara fjármuna á núgildandi verðlagi talið um 5 þús. millj. kr. Sú fjárfesting, sem fyrirhuguð er í alúmínbræðslu í Straumsvík, nemur hins vegar um 2500 millj. kr. Hin erlenda fjárfesting er því helmingur af verðmæti miðað við allan þann iðnað, sem til er á Íslandi. Í Noregi er erlend fjárfesting innan við 10% af fjárfestingu í iðnaði. En með þessu eina fyrirtæki væri erlend fjárfesting í íslenzkum iðnaði komin í einni svipan upp fyrir 30%. Aðeins þetta eina fyrirtæki kallar yfir landsmenn margfalda áhættu á við þá, sem Norðmenn hafa nokkru sinni leyft sér að taka. Þetta ætti að sýna svo ljóst sem verða má, að erlend stóriðja er algerlega ósamrýmanleg íslenzkum aðstæðum. Hún er og verður í æpandi mótsögn við umhverfi sitt. Ég held, að yfirlýsingar aðalforstjórans, sem ég gat um áðan, um hin einstæðu samningsákvæði, sem hvergi annars staðar þekkjast, sé endanleg sönnun um þá sérstöðu Íslendinga í viðskiptum við aðrar þjóðir, sem ávallt verður að virða, en ráðamenn þjóðarinnar virðast vísvitandi loka augunum fyrir. Í þessum umr. hefur hvað eftir annað verið á það bent, að efnahagslíf landsins muni ekki eflast mikið við, að útlendingar fái tækifæri til að arðræna þjóðina og flytja úr landi milljónagróða, sem skapaður er með íslenzku vinnuafli. Auðvitað hefur íslenzkt atvinnu- og efnahagslíf því aðeins einhvern verulegan hag af stórrekstri í landinu, að eigendur láti ágóðann og afskriftaféð renna jafnóðum til frekari uppbyggingar íslenzks atvinnulífs. En því hefur einmitt margsinnis verið lýst yfir af stjórnendum Swiss Aluminium, að þeir hyggist taka ágóðann allan út úr landinu, en ekki nota hann til að eignast fleiri atvinnutæki hér á landi. Aðalforstjórinn lýsti því m.a. yfir í blaðaviðtali nú fyrir skömmu, að það væri ekki ætlunin að koma á fót smáiðnaði, sem grundvallaður væri á alúmíni, en hins vegar gæti komið til greina, að veita einhverja tækniaðstoð. Eins og ég sagði áðan, væri þá fyrst hugsanlegt að starfsemi erlends auðhrings gæti orðið til styrktar efnahagslífi landsins, ef ágóðinn og afskriftaféð rynni jafnóðum inn í íslenzkt atvinnulíf. En eins og fram hefur komið, þá mun það ekki verða. Það er ekki ætlunin. Og segi aðeins: Hvílík hamingja, að við erum þó lausir við það! Eða erum við það? Ætli slíkar yfirlýsingar aðalforstjórans hafi í rauninni ýkjamikið gildi, þegar allt kemur til alls. En ég spyr: Gera menn sér ljóst, að verksmiðja eins og þessi, sem er afskrifuð á 25 árum og er 2500 millj. kr. virði og hefur í ágóða hundruð millj. kr. á hverju ári, verksmiðja, sem er 1/3 af allri fjárfestingu Íslendinga í iðnaði, - gera menn sér ljóst, hvað mundi eiginlega eiga sér stað, ef ágóðinn og afskriftaféð rynni jafnóðum í önnur fyrirtæki hér á landi? Þar með hefði það gerzt á fáum árum, að verulegur hluti af íslenzku atvinnulífi væri kominn í eigu erlendra manna. Í umr. um þetta mál, tel ég, að aldrei sé nægilega minnt á þá staðreynd, að með því að hleypa hinum erlenda auðhring inn í landið eru valdamenn landsins að kalla yfir þjóðina pólitíska íhlutun erlendra aðila, sem aldrei skortir fé á íslenzkan mælikvarða. Sumir virðast þó ímynda sér, að þessir prúðu og kurteisu útlendingar muni standa alla daga með nefið ofan í bræðslupottunum í Straumsvík, en engan áhuga hafa á grautarpotti íslenzkra stjórnmála. Ég drap á þetta mál í útvarpsumr. fyrir skömmu, og ég vil enn minna á það. Hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, kom inn á þetta atriði núna við 2. umr. málsins og spurði þá, hvort frétzt hefði, að erlendir auðhringir í Noregi ættu dagblöð eða byðu fram til þings, eins og hann orðaði það, eða hefðu afskipti af stjórnmálum. Ég býst við, að hv. þm. geri sér ljóst, að fleira gerist á bak við tjöldin, heldur en við hér á Íslandi höfum vitneskju um. En það er reyndar ekki aðalatriði þessa máls. Kjarni málsins er auðvitað sá, eins og ég hef áður getið hér, að erlend fjárfesting er margfalt minni í Noregi heldur en verða mun á Íslandi með tilkomu þessarar alúmínbræðslu. Bara þetta eina fyrirtæki gerir að verkum, að erlend fjárfesting í iðnaði er allt í einu orðin þrisvar sinnum meiri en hún er í Noregi. Þar af leiðandi hlýtur dæmið að líta allt öðru vísi út hér en þar. En þar að auki er þess að gæta, að þar skiptist samanlögð fjárfesting erlendra aðila á fjöldamörg fyrirtæki. Hv. þm. sagði í sinni ræðu, að það mundu vera 98 erlend fyrirtæki í námugrefti og iðnaði Noregs. En hér er það aðeins eitt fyrirtæki, sem kemur til með að hafa feikileg völd í þjóðlífinu, aðeins eitt. Það hlýtur hverjum hugsandi manni að vera það ljóst, að þá stórvaxa líkurnar fyrir því, að fyrirtækið og stjórnendur þess noti sér aðstöðu sína. Skylt þessu máli er það, að í ályktun flokksstjórnar Alþfl. um alúmínmálið segir: „Alþfl. telur, að Íslenzka álfélaginu beri að sjálfsögðu að hlíta íslenzkum lögum um skipti við stéttarfélög, en eigi ekki að ganga í samtök atvinnurekenda, iðnrekenda eða annarra sambærilegra aðila og hafa þannig áhrif á kjarabaráttu þjóðarinnar. Er það skilyrði fyrir stuðningi Alþfl. við málið, að svo verði ekki.“ Í þessum orðum kemur berlega fram, að Alþfl. gerir sér þess fyllilega grein, að veruleg hætta er á því, að hinn erlendi auðhringur leitist við að hafa áhrif á íslenzk stjórnmál og á kjarabaráttuna sjálfa. Flokksstjórnin viðurkennir þetta berum orðum í ályktuninni. En lausnin á vandamálinu, lykillinn að því, er sá, að hringurinn fái ekki tækifæri til að ganga í atvinnurekendasamtökin. Í eitt skipti fyrir öll hefur verið komið í veg fyrir það, með því að Alþfl. setur það að skilyrði í ályktun, sem hann gerir. Nú vita auðvitað allir, að þetta skilyrði Alþfl. er auðvitað hvergi til nema í heilabúi þeirra, sem sömdu þessa vitleysu. Ef samningurinn verður samþ. af báðum d. Alþ. og síðan staðfestur af forseta lýðveldisins, þá er hann endanlega löggiltur. Daginn eftir getur Íslenzka álfélagið gengið í Vinnuveitendasamband Íslands og setzt í þann heiðurssess, sem því ber þar. Þegar ritari Alþfl., Benedikt Gröndal. hv. þm. Vestlendinga, kemur svo askvaðandi og segir: Hvað á þetta eiginlega að þýða? Alþfl. gerði að skilyrði fyrir því, að hann samþ. samninginn, að þetta gerðist ekki. Hvað gerist, þegar þm. kemur og ber fram mótmælin? Ja, við vitum allir, að það gerist ekki annað en að það verður hlegið að þessum hv. þm. Skilyrði Alþfl. stóð ekki og stendur ekki undir nafni. Auðvitað er það ekkert annað en óskhyggja. Þegar hv. þm., Benedikt Gröndal, reynir svo að sannfæra þingheim um, að þessi auðhringur muni engan áhuga hafa á íslenzkum stjórnmálum, þá er það auðvitað nákvæmlega sama óskhyggjan. Við skulum vona, að það sé rétt hjá hv. þm. En við verðum hins vegar að gera okkur það ljóst, að það er harla ólíklegt, að sú von standist próf veruleikans. Ég vil hér líka minna á annað atriði, sem ég gat um í útvarpsumr. fyrir skömmu, en er ákaflega mikilsvert í þessu sambandi. Í sérstakri leyniskýrslu, sem ríkisstj. sendi okkur alþm. fyrir rúmu ári og er víst ekki lengur leyniskýrsla og ég hef vitnað í áður, er minnt á það, að alúmínhringurinn verði að greiða gífurlegt fé í tolla, vegna þess að Ísland sé ekki í Efnahagsbandalagi Evrópu. Í skýrslunni er það sérstaklega tekið fram, ja, ég finn þetta nú ekki í skýrslunni, enda nokkuð stór skýrsla, - en þar er sérstaklega tekið fram, að hringnum sé það svo mikið kappsmál að koma Íslandi í Efnahagsbandalagið, að hann muni jafnvel fús að hækka raforkuverðið verulega, ef af því gæti orðið. Hver sá, sem eitthvað fylgist með þróun stjórnmála í Evrópu, veit, að slagurinn um innlimun Íslands í Efnahagsbandalagið er sennilega á næsta leiti, sennilega þegar á næsta kjörtímabili Alþingis. En þegar úrslitahríðin hefst, þá er kominn inn í landið fjársterkur útlendur aðili, sem hefur gífurlegra hagsmuna að gæta, hagsmuna, sem metnir eru á hundruð milljóna kr. Og ég spyr: Dettur hv. þm. Benedikt Gröndal í hug, að hringurinn muni láta málið afskiptalaust? Þessir menn hafa víst áreiðanlega sýnt það nú seinustu dagana, að þeir gleyma ekki viðskiptavitinu heima, þegar hagsmunir þeirra eru í húfi. Ég held við getum leyft okkur að segja, að nokkrar millj. í mútufé eru ekki nema skiptimynt í slíku fjárhættuspili, þar sem milljarðar eru í veði. Efnahagsbandalagsmálið er kannske augljósasta -  Ég held ég láti nú staðar numið, enda komið nokkuð fram yfir miðnætti. Það mætti vissulega telja hér fram fjöldamörg atriði enn. En ég vil aðeins minna á kjarna þessa máls, sem ég tel vera þennan: Auðmagn er vald. Erlent auðmagn hlýtur að jafngilda erlendu valdi í landinu. Það er sannleikur, sem hver einasti hv. þm. verður að muna um leið og hann greiðir atkv. um þetta mál.



Herra forseti. Það er nú kominn nýr dagur og eðlilegt, að bæði ég og aðrir hv. þm., sem höfum verið að störfum í allan dag, séum orðnir nokkuð þreyttir og syfjaðir, þess vegna mun ég nú stytta mál mitt með því að ég mun vera einn af þeim síðustu á mælendaskrá eða kannske síðastur. Ég vil þá í upphafi geta þess, að ég mun vísa til raka félaga minna, sem þeir hafa borið fram í þessu stórmáli, og þeirra upplýsinga, sem hafa komið fram í ræðum þeirra um ýmis atriði þessa máls. En ég vil aftur á móti lýsa í fáum dráttum minni skoðun á þessu máli og skýra þannig frá forsendum afstöðu minnar eins og hún hefur komið fram með jáyrði mínu við dagskrártill. þeirri, sem flutt var af hálfu framsóknarmanna í þessari hv. d. við 2. umr., en felld var. Frá fyrstu tíð höfum við framsóknarmenn verið þeirrar skoðunar, og kemur það víða fram í ályktunum flokksþinga okkar á síðustu áratugum, að bezt fari á því, að atvinnurekstur í landinu fari fram á vegum okkar sjálfra. Því megi ekkert það aðhafast, sem geti haft í för með sér skerðingu á dýrkeyptu sjálfstæði okkar eða dregið kjark úr þjóðinni eða lamað sjálfsbjargarviðleitni hennar í þjóðhollu og nytsömu starfi hennar við þá höfuðatvinnuvegi, sem þjóðin er gróin við. Mikill meiri hluti þjóðarinnar er vafalaust þeirrar skoðunar, að framtíðarstefna okkar eigi enn að vera sú að byggja landið vel og hlúa að því, treysta á það og manndóm þjóðarinnar, sem þar býr. Við getum verið fullörugg þess, að það sé okkur jafnan fyrir beztu, sem við vinnum úr skauti náttúrunnar í samstarfi við gróðraröflin. Sá efnahagsávinningur verði þjóðinni drýgstur, sem þannig fæst. Hér er að sjálfsögðu átt við höfuðatvinnuvegina, landbúnað og sjávarútveg, svo og þann iðnað fyrst og fremst, þar sem unnið er úr íslenzkum afurðum. Fjölmargt annað á athafnasviðinu kemur vissulega til, en þetta sýnast mér grundvallaratriði. Þessi kenning styðst við reynslu annarra þjóða, þeirra, sem hvað lengst eru komnar. Þær byggja velfarnað sinn og hafa byggt á þeim verðmætum, sem landið sjálft gefur af sér, þeim auðlindum, sem því fylgja og landsmenn sjálfir vinna úr og hafa allan hagnað af, ef um hann er að ræða. Okkur hentar vitanlega hið sama, og þetta stendur eðli og allri gerð okkar þjóðar næst. Stefnan á að byggjast á þjóðlegum, rótgrónum grunni að viðhafðri hæfilegri gætni í stígandi framfarasókn við breyttar og síbreytilegar aðstæður. Við eigum ekki að láta það henda að apa af flaustri eftir því, sem að berst, né sækja taumlaust í það, sem erlent er, en við skulum vera reiðubúnir að hafa eðlilega og nauðsynlega samvinnu við aðrar þjóðir og þá hvað helzt þær, sem okkur eru skyldar og vinveittar. Þar ber okkur að vera jákvæðir í því öllu, sem bæta má afstöðu okkar í efnahags- og menningarlegum efnum, allt miðist við það að aðhæfa það, sem við tileinkum okkur, hagsmunum landsmanna fyrst og fremst og sérstöðu. Þá má hafa í huga, að nú á tímum standa dyr opnar til hvers kyns nýtilegra úrræða og framsóknar til velfarnaðar bæði í efnahagstilliti og félagslegum efnum. Auknar tæknilegar framfarir gefa svigrúm fyrir fjölbreytilega afkomumöguleika. Hefur breytingin í þessu efni orðið hvað hröðust á síðustu áratugum. Smáþjóð í örri uppbyggingu mitt á fjölförnum samskiptaleiðum annarra þjóða, stærri og umsvifameiri, hlýtur að standa á varðbergi um allt, sem inn flyzt og gæta þess vandlega að semja aldrei svo um aðkomin verðmæti efnisleg eða andleg, að til tjóns kunni að leiða, sem seint kann að bætast eða snúið geti allri eðlilegri þróun þjóðarinnar við, jafnvel svo að hún verði ekki lengur greind frá annarri eða öðrum. Hér er okkur vissulega æðimikill vandi á höndum. Hann verðum við að leysa af vandlegri íhugun og taka okkur nægilegan tíma hverju sinni. Umfram allt megum við ekki telja okkur trú um lítilmótlega smæð okkar og vanmátt, þótt við búum við fábreyttari kjör og kannski minni glæsileik en sumar aðrar þjóðir. Allra sízt mega forustumenn þjóðarinnar láta á sér heyra eða haga sínum athöfnum þannig, að upp komist um vantrú þeirra á getu okkar til eðlilegrar framsóknar af eigin rammleik. Við skulum minnast þess, að óvíða eða hvergi kannske á byggðu bóli er jafnfámennur hópur manna, sem hefur unnið tiltölulega meiri þrekvirki á jafnskömmum tíma í margs konar framkvæmd, þó að oft hafi verið við ramman reip að draga og erfiðleikar verið á ferð. Þessa staðreynd má hafa í huga og þjóðinni er hollt að muna, þegar dreginn kann að vera í efa máttur hennar og hæfni til þess að standa á eigin fótum. Þessi efi sýnist nú á síðustu árum hafa farið í vöxt, og er illt til þess að vita og ekki sízt ef þeir, sem fara fyrir, eru uppvísir að slíkum hugsunarhætti. Við skulum vera fullvissir þess, að nauðsynlega varðstöðu okkar munu aðrar þjóðir okkur vinveittar skilja og meta réttilega, ef við sjálfir höfum fyrirhyggju að sýna hana í verki og lúta ekki að hverju einu, ef það er aðeins af erlendum toga spunnið. Við Íslendingar stöndum á alvarlegum tímamótum breytinga og jafnvel byltinga, þörfnumst við því fullrar vöku og engu má oftast nær skeika um rétt og þrauthugsuð vinnubrögð. Meira en nokkru sinni fyrr munu viðskipti okkar við erlend ríki marka málefni okkar á næstu árum og áratugum, stórkostlegar framfarir á flestum tæknisviðum og verklegrar þekkingar eiga sér stað víðs vegar um heim allan. Viðleitni þjóða og þörf til samstarfs eykst. Til þessa verðum við að taka skynsamlega og afdráttarlausa afstöðu. Á hólm við slík framtíðarverkefni verður þjóðin að ganga í óskertu trausti á getu sína og framtaksþrótt og með fullri virðingu fyrir sjálfri sér og því starfi, sem hún hefur innt af hendi og vinnur. Við lausn slíkra vandamála í samstarfi við aðrar þjóðir þurfum við fyrst og fremst, eins og ég hef vikið að, að byggja á þjóðlegum grunni, þar sem til fulls er metið gildi sjálfstæðis þjóðarinnar, pólitísks og efnahagslegs, þar sem tunga okkar, saga og þjóðerni er lagt til grundvallar og metið til hinna dýrustu verðmæta okkar og eigi sé gleymt hefðbundnum undirstöðum íslenzks atvinnulífs. Með hliðsjón af því, sem ég hef hér lítillega rifjað upp, og því máli, sem hér er til umr., hefur Framsfl. jafnan talið, að mikil og margvísleg áhætta geti fylgt fyrir sjálfstæði þjóðarinnar, ef erlendur atvinnurekstur að verulegu marki væri hér í okkar landi og afrakstur hans rynni að miklu leyti úr landinu. Fyrirferðarmikið erlent fjármagn gæti haft alvarlega röskun þjóðlífsins í för með sér. Vissulega kemur hér til greina og er þörf fyrir erlent fjármagn til þess að auka og efla atvinnuvegi landsmanna, en slíkt er að sjálfsögðu að mínu áliti nauðsynlegt að hafa innan hæfilegra marka. Þetta ber vitanlega að meta og vega gaumgæfilega hverju sinni. Framsfl. hefur staðið að því oftar en einu sinni, að erlend lán væru tekin til ýmiss konar stærri framkvæmda, svo sem eins og til byggingar orkuvera, áburðarverksmiðju og sementsverksmiðju, en þegar kemur til samvinnu við erlend einkafyrirtæki, sem hafa ágóðasjónarmið svo að segja ein fyrir augum og reisa vilja stóriðjufyrirtæki hér, þá er komið að því að gæta verður fyllstu varúðar, þá þarf að búa vel um alla hnúta. Þegar til þess kom, að ljóst var, að samningar milli ríkisstj. og álhringsins væru á lokastigi, samþykkti Framsfl. ályktun, þar sem talið var m.a. rétt, að kannaðir væru möguleikar á uppbyggingu einstakra stærri iðngreina með beinni þátttöku erlends fjármagns samkv. sérstökum lögum og samningi hverju sinni, enda væri nægilegt vinnuafl fyrir hendi og slík atvinnufyrirtæki liður í skipulegri uppbyggingu atvinnuveganna, en mætti aldrei verða til þess, að slakað væri á eða dregið úr að neinu leyti eflingu íslenzkra atvinnuvega. Slík atvinnufyrirtæki yrðu að öllu leyti að lúta íslenzkum lögum, og megináherzlu bæri að leggja á, að staðsetningu slíkra fyrirtækja væri þannig fyrirkomið, að hún stuðlaði að jafnvægi í byggð landsins. Þess væri og gætt að tryggja efnahagslegan og tæknilegan grundvöll þess, að Íslendingar gætu sem fyrst tileinkað sér þá þekkingu og verkkunnáttu, sem flytjast kynni inn í landið með þessum hætti, þannig að íslenzkur iðnaður gæti á þessu sviði sprottið upp af því fyrirtæki. Í tilefni af samningaviðleitninni og þeim samningum, sem sú viðleitni hefur leitt af sér og nú liggja hér fyrir þessari hv. d., þá lýsti flokkurinn því yfir, að slíkt stórmál mætti ekki afgreiða nema sem lið í heildaráætlun í framkvæmda- og efnahagsmálum þjóðarinnar. Og ekki væru tiltök að hefja þær framkvæmdir við þá verðbólguþróun og vinnuaflsskort, sem íslenzkir atvinnuvegir nú búa við. Eins og sakir stæðu væri því ný stefna í efnahags- og atvinnumálum landsins forsenda þess, að unnt væri að ráðast í stóriðju á þessum grunni. Hið erlenda fyrirtæki ætti engra hlunninda að njóta umfram íslenzka atvinnuvegi og lúta í einu og öllu íslenzkum lögum, og raforkusala til slíks fyrirtækis ætti a.m.k. að standa undir stofnkostnaði virkjunar að sinu leyti. Enn fremur ættu íslenzk stjórnvöld á hverjum tíma að hafa íhlutun um skipun stjórnar verksmiðjunnar, og meiri hluti stjórnenda ættu að vera íslenzkir ríkisborgarar. Að sjálfsögðu er andstaða mín og minna félaga hér í d. byggð á því m.a., að þessum skilyrðum hefur alls ekki verið fullnægt og síður en svo. Það eru í raun og veru engin þessi skilyrði tekin upp, sem við teljum, að ættu að vera fyrir hendi. Ég vil aðeins draga fram nokkur einstök atriði, örfá þó, sem mér finnst, auk þess, sem ég hef aðeins áður drepið á, mæla mest gegn staðfestingu hins háa Alþ. á álsamningnum. Yfir efnahagslífi okkar Íslendinga hvílir dimmur skuggi hraðvaxandi verðbólgu og dýrtíðar. Vinnuaflsskortur er í höfuðatvinnugreinum okkar, en þar sem nú á að bæta ofan á þetta vandræðaástand framkvæmdum á vegum erlends auðhrings, sem velta á milljörðum króna, er augljóst, að hefjast mun æðisgengið kapphlaup um vinnuafl. Atvinnuvegir þjóðarinnar munu þurfa að berjast við vaxandi erfiðleika af þessum sökum, en stóriðjan rifa til sín starfskraftana, enda þótt búast megi við verulegum, kannske mjög miklum innflutningi á vinnuafli. Geta af þessu hlotizt óteljandi og illa viðráðanlegir hagsmunaárekstrar og erfiðleikar ótalmargir aðrir. Þenslan í efnahagslífinu mun aukast, og við stöndum lengra frá nauðsynlegri lausn dýrtíðarmála en nokkru sinni fyrr. Í þessu máli, álbræðsluframkvæmdunum, sækja stjórnarflokkarnir svo fast fram, að þeim dettur ekki í hug né fá, að því er virðist, skilið, að eins og ástand efnahagsmálanna er hjá okkur, á slík framkvæmd að bíða, og þarfara, enda höfuðnauðsyn að leggja af fyllsta krafti til atlögu við dýrtíðar- og verðbólguvandann. Sannarlega megum við engan tíma missa í því efni. Það er okkar stærsta viðfangsefni í dag. Annað, sem er síður aðkallandi, verður að bíða síns tíma, þar til verðþenslan verður stöðvuð að fullu eða a.m.k. að mestu leyti. Olíuburður á eld hefur jafnan þótt óðs manns æði, ef slökkva þarf. Þá er það annað atriði samningsákvæða, og það er í sambandi við réttarfarið. Ýmsir félaga minna hafa bent á þetta atriði og hversu lítt það væri þolandi, og sumir hafa talið, að gerðardómsákvæðið í álsamningnum væri eitt út af fyrir sig að þeirra áliti nægileg ástæða til þess að hafna samningnum, þótt ekki kæmi annað til. Skv. 46. og 47. gr. samningsins er ákveðin sérstök og óvenjuleg leið til þess að fá skorið úr deilumálum, sem rísa kunna út af stóriðjusamningunum eða í sambandi við þá. Gilda þær sérstöku reglur um ágreiningsmál á milli svissneska álfélagsins, íslenzka álfélagsins og minnihluta hluthafa annars vegar og ríkisstj., Landsvirkjunar og Hafnarfjarðarkaupstaðar hins vegar, og gildir einu, hvort ágreiningurinn er út af aðalsamningnum, orkusölusamningi, hafnar- og lóðarsamningi eða aðstoðarsamningum. Öll þessi ágreiningsmál eru tekin eða geta orðið tekin undan lögsögu íslenzkra dómstóla. Þessi gerðardómsákvæði álít ég, að lýsi mjög vantrausti á íslenzku réttarfari og íslenzkum dómstólum, og að minni hyggju hljóta þau að byggjast á þeirri ímyndun eða skoðun, að hér á Íslandi sé ekki fullkomið réttarríki. Og það hefur heyrzt og talið staðfest í blaðaviðtali, að aðalforstj. Alusuisse hafi talið, að íslenzkum dómstólum væri vart treystandi til að fara með þessi mál, m.a. og kannske þá aðallega fyrir þá sök, að dómstólana eða dómara í okkar landi skorti reynslu í þeim efnum, sem samningurinn fjallar um. En ég er nú þeirrar skoðunar, að okkar dómarar velflestir, ég tala ekki um hæstaréttardómarar, hafi nægilega þekkingu til þess að fjalla um deilumál, sem væntanlega og sjálfsagt koma upp á milli aðila, og þá ekki sízt milli íslenzkra aðila út af samningsákvæðunum, og ég tel, að það sé í raun og veru alveg út í hött að gera svo lítið úr hæfileikum dómarastéttarinnar í okkar landi, að rétt sé að hafa slíkt ákvæði. Ég tel því, að þetta atriði samningsins sé þess eðlis, að eigi sé hægt að samþykkja það með góðri samvizku. Það, sem ég hef rakið hér áður, mælir alli gegn álsamningnum, og hvert einstakt atriði, sem ég hef drepið á, má telja, að sé nægilegt í því efni. Samningurinn er þannig í öllum höfuðatriðum, bæði eftir því sem ég hef hér lauslega minnzt á og eftir því sem félagar mínir hafa tekið fram í sínum ræðum undanfarið, að eðlilegast sé, og enda sjálfsagt, að honum verði vísað frá. Til viðbótar því, sem ég hef hér sagt, vil ég geta um þá kenningu, sem uppi er hér, að okkur sé engan veginn auðið að koma upp stórvirkjun við Búrfell af eigin rammleik eða a.m.k. sé það okkur svo kostnaðarsamt, að við getum ekki búið við. Til þess að vel fari í því eini, þurfi að koma til álbræðslan í Straumsvík. En ég vil alvarlega vara við þessari kenningu í málsmeðferð ríkisstj. Það er rangt og villandi um of að tengja saman þetta tvennt, virkjun Þjórsár til rafmagnsnotkunar til almenningsþarfa á Suður- og Suðvesturlandi, og svo hins vegar álbræðsluna. Þetta eru tvö sérskilin mál. Það er fullsannað, að virkjun Þjórsár við Búrfell er talin mjög hagkvæm og enda hagkvæmasta rafvirkjun hér án þess að um álbræðslu væri að ræða. Og ekki nóg með það. Hið alvarlega og óskiljanlega lága raforkuverð til hins erlenda stóriðjufyrirtækis getur orðið og væntanlega verður til þess að hækka svo um muni rafmagnsverð til okkar fólks á Suður- og Suðvesturlandi og okkar innlendu fyrirtækja, bæði til sveita og við sjó á virkjunarsvæðinu. Þegar af þessu má sjá, að í þessu atriði er ekki annað sýnna, en að samið hafi verið af sér. Þegar Þjórsárvirkjunarframkvæmd var fyrir þingi í fyrra, landsvirkjunarfrv., og var afgreitt, kom það greinilega fram hjá raforkumálaráðh., að hann taldi Þjórsárvirkjun mjög hagstæða okkur, sem er líka rétt og hann hefur oft tekið fram, og hafði það eftir beztu sérfræðingum, að vel mættum við sjálfir framkvæma hana og án þess að til kæmi atvinnurekstur á erlendra hendi í okkar íandi. Taldi hann, að okkur yrði þó hentugra, að álbræðsla fylgdi með. En þegar þess er gætt, sem ég sagði áður, að hið ótrúlega lága og einsdæmis raforkuverð til álhringsins hefði vafalítið í för með sér mun hærra verð til innlendra einstaklinga og fyrirtækja, er enginn vafi á, hvernig þetta málsatriði liggur fyrir. Öll samtenging annars vegar milli Þjórsárvirkjunar og hins vegar álbræðslunnar er því þannig meira en varasöm og út í hött að tengja þessi tvö málefni saman. Það er vissulega kleift fyrir okkur að leggja til atlögu við Þjórsárvirkjunina á fyrsta stigi með 70 megawöttum, og það getum við einir gert og reist af eigin rammleik, en með eðlilegum lántökum heima og erlendis. Eins má þess minnast, að okkur Íslendingum var auðið að hrinda í framkvæmd Sogsvirkjuninni á erfiðustu tímum, það var á árum heimskreppunnar. Hæfileg virkjun í Þjórsá núna, eins og margoft hefur verið tekið fram, er væntanlega ekki umsvifameiri eða erfiðari í framkvæmd en Sogið var á sínum tíma. Er þá illa komið okkar hag, og ég dreg sízt úr því, að nú skuli sambærileg virkjun vera útilokuð nema á undan gangi samningur við erlenda um stóriðjumál, samningur, sem í mörgum greinum er óvarlegur, varasamur, ónákvæmur og um sumt gerður hættulegur, eins og æðioft hefur verið drepið á í þessum umr. Enginn er ég sérfræðingur hvorki um álbræðslu né um raforkumál, en ég hef fyrir mér ýmis orð og skoðanir sérfræðinga eða upplýsingar um áþekka samninga með öðrum þjóðum og svo tilfinningu mína sem Íslendings. Ég vil leyfa mér að halda því fram, að réttara hefði verið að fresta þessum samningum og sjá til, hverju fram yndi um efnahagsvandann, dýrtíðina og verðbólguna. Þjórsárvirkjun eigum við sjálfir að framkvæma og hefðum átt að leggja í þá virkjun miklu fyrr, svo mikil er rafmagnsþörfin orðin á þessu svæði, sem um ræðir, og vex óðfluga. Nú má telja víst, að álsamningurinn öðlist lagagildi innan fárra daga, síðan komi hann til framkvæmda. Þá vil ég, þegar svo horfir, óska þess að lokum, að allt snúist nú þetta mál á betra veg, að við Íslendingar þrátt fyrir allt og þó að þunglega horfi, megum njóta velfarnaðar, bættra lífskjara á alla lund og allt megi sem giftusamlegast fara úr hendi þeirra ýmsu forystumanna, sem koma til með að framkvæma samninginn af hendi landsmanna um næsta nærfellt hálfrar aldar skeið.



Herra forseti. Frv. það til I. um breyt. á I. nr. 33 frá 1922, sem hér er til umr., á þskj. 421 og flutt er af 4 hv. Ed.-þm., sem eru úr öllum stjórnmálaflokkunum, er að mínum dómi hið athyglisverðasta. Ég mun styðja þetta frv. við atkvgr. og vona, að það verði samþ. hér í hv. d. Með tilliti til hinnar lélegu afkomu síldarverksmiðjanna og síldarsöltunarstöðva á svæðinu frá Raufarhöfn til Skagastrandar á undanfarandi árum virðist það vera fyllilega tímabært, að hæstv. ríkisstj. láti fram fara sem fyrst athugun á því, hvort ekki sé tími til kominn að láta endurskoða gildandi lagaákvæði um löndum fiskafla úr erlendum skipum í íslenzkum höfnum sbr. þáltill. á þskj. 401 og, að til bráðabirgða verði umrætt frv, samþ. Það er alþjóð kunnugt, að hráefnisskortur hefur svo þjakað eigendur síldarsöltunarstöðva og síldarverksmiðja á því svæði, sem ég nefndi, að til vandræða horfir. Síldarflutningar frá Austurlandi til Norðurlandshafna hafa þó nokkuð hjálpað til, sérstaklega s.l. sumar, en þó hvergi nærri nóg, og því virðist full þörf á, að fleiri spjót séu úti höfð. Á svæðinu frá Raufarhöfn til Skagastrandar að þessum stöðum báðum meðtöldum eru 10–11 verksmiðjur, sem vinna úr síld og síldarúrgangi. Sólarhringsafköst þessara verksmiðja eru um 45 þús. mál. Þar af eru sólarhringsafköst Síldarverksmiðja ríkisins á þessum stöðum um 30 þús. mál. Það þýðir, að það er unnt að framleiða í þessum verksmiðjum á Norðurlandssvæðinu um 1000 tonn af lýsi á sólarhring miðað við 17–18% feita síld, og unnt er á sólarhring að framleiða 1200 tonn af mjöli. Miðað við meðalverð á lýsi og mjöli á árinu 1965, en það var sem næst 72 pundum cif pr. tonn, er framleiðsluverðmæti á sólarhring á þessum stöðum um 16 millj. kr. Þar af er framleiðsluverðmæti Síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði eitt sér rúmar 10 millj. kr. Ef hráefnið er fyrir hendi og hægt er að vinna frátafalítið í 25 daga í mánuði, nemur útflutningsverðmætið bara hjá verksmiðjunum hvorki meira né minna en um 400 millj. Það þótti nú eitt sinn ekki nein goðgá að tala um 50 daga vinnslu á Norðurlandi og þá mundi nú framleiðsluverðmætið á þessum stöðum verða um 800 millj. miðað við afurðaverð 1965. Ég get ekki hér fullyrt, hversu mikið verðmæti þessara verksmiðja er í dag, ef miða á við núverandi byggingarkostnað. Sjálfsagt er létt verk að reikna það út miðað við það, sem þær verksmiðjur kosta, sem nú er verið að byggja, en án efa skiptir það hundruðum millj. eða milljörðum. Það er rétt að rifja hér upp í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, að flestar þessar síldarverksmiðjur eða þær stærstu a.m.k. voru byggðar af íslenzka ríkinu til mikilla hagsbóta fyrir ríkissjóð, fyrir útvegsmenn, fyrir sjómenn og fyrir verkamenn. Hinir síðasttöldu fluttu búferlum margir hverjir til þeirra staða, sem verksmiðjurnar voru byggðar á. Þeirra von var, að þarna væri tryggur iðnaður að rísa upp, örugg framtíð; og svo var líka víða á þessum stöðum um árabil. En svo fór, að síldin, sá duttlungafulli fiskur, hvarf af næstu miðum, frá Norðurlandi, og hélt á mið þeirra Austfirðinga, og það sorglega skeði, að hjólin í hinum afkastamiklu verksmiðjum Norðlendinga stöðvuðust og hávaðinn hvarf, og stærstu síldarverksmiðjur í Evrópu, sem eru á Siglufirði, lömuðust. Verksmiðjuverkamennirnir, sem voru hinir bjartsýnustu, urðu að sjá fram á nauðþurftatekjur, og var það svo á tímabili, og sveitarsjóðir viðkomandi staða hafa goldið mesta afhroð. Sú mynd, sem ég hef dregið hér upp af möguleikum síldarvinnslu á Norðurlandi, kallar á aðgerðir alveg tvímælalaust. Hjólin þurfa með góðu eða illu að hefja gang sinn á ný, og á þessum stöðum fyrir norðan þarf verksmiðjureyk sem allra fyrst að bera við himinn. Þessa mynd, sem ég hef nú leitazt við að draga upp af möguleikunum, má stækka með því að minna á möguleikana í sambandi við síldarsöltun á þessum stöðum. Ég held, að ég fari rétt með það, að á þessum stöðum séu um 30–40 síldarsöltunarstöðvar og þar af á Siglufirði 22. Á þessum stöðum, þegar hráefni er fyrir hendi og nægilegur vinnukraftur, er unnt að salta hundruð þúsunda tunna. Þess má hér geta, að útflutningsverðmæti af 390 þús. tunnum, sem seldar voru úr landi 1965, nam um 480 millj. kr. brúttó. Tölur þær, sem ég hef núna nefnt, tala sínu máli. Ég hef ekki handbærar tölur yfir það, hvað kosta mundi að byggja allar þessar síldarsöltunarstöðvar á þessum stöðum og hvað kostaði að byggja hús yfir það fólk, sem þarna þarf að vinna o.s.frv., en sjálfsagt mun það kosta hundruð millj. Síldarverksmiðjur ríkisins unnu á s.l. ári á nefndu svæði úr rúmum 450 þús. málum síldar. Það svarar til vinnslu 15–20 daga. En aðrar verksmiðjur á þessu svæði unnu úr rúmum 330 þús. málum. Ef maður ætlar nokkrar stundir eða jafnvel daga fyrir vélabilanir og upphreinsanir, sýnir það sig, hefði verið um samfellda veiði að ræða og samfellt hráefnismagn, að það hefur verið unnið í sem svarar 20 daga í þessum verksmiðjum á árinu 1965. Í sambandi við síldarsöltunina má geta þess og rifja hér upp, að á þessu svæði, sem skiptist um Langanes, voru saltaðar af 400 þús. tunnum aðeins 87 þús. tunnur og þar af á Siglufirði, sem hefur 22 söltunarstöðvar, aðeins 19 þús. tunnur. Það eru ekki þús. tunnur á stöð. Beri nú hver saman þessar tölur við söltunarmöguleikana. Mér virðist, að það muni allir vera sammála um það, að hér blasi við hörmuleg staðreynd, staðreynd, sem hv. Alþ. þarf að breyta. Fram komið frv., sem hér er á þskj. 421, og fram komin þáltill. á þskj. 401 miða í þá átt. Það er gamalt máltæki, sem segir, að það sé ekki sopið kálið, þótt í ausuna sé komið, og það eru orð að sönnu. Mér er það fullljóst, að þótt þetta frv. verði samþ. og þótt samþ. verði sú þáltill., sem er nokkuð knýtt inn í efni þessa frv., og þó að ríkisstj. láti fara fram athugun samkv. ályktuninni og niðurstaðan verði sú að þeim athugunum fengnum, að l. um löndun erlendra fiskiskipa verði breytt á þann veg, að þeim verði heimilað að selja afla sinn í íslenzkum höfnum, er ekki fullvist, að ferð sú, sem hér er farin, verði eða hafi verið farin til fjár. Það er engin sönnun fyrir því, að erlend skip eða eigendur erlendra skipa telji sér til verulegra hagsbóta að selja okkur fiskafla sinn, heldur kjósi þeir að fara til heimahafnar, þótt fjörður sé á milli frænda. Til að fyrirbyggja misskilning skal það að sjálfsögðu tekið fram, ef úr því yrði, að leyfð yrði löndun afla úr erlendum skipum í íslenzkum höfnum, að það er álit flestra þeirra, sem um þessi mál fjalla, og kemur það fram í grg. flm. í Ed., að löndunarleyfin yrðu bundin við þá staði eina, sem hafa nægan síldarverksmiðjukost og síldarsöltunarstöðvar, og þá að sjálfsögðu, þegar þangað vantar hráefni hverju sinni. Þó að ég sé, eins og ég sagði í upphafi máls míns, fylgjandi frv. á þskj. 421 og telji það tímabært með tilliti til þeirrar litlu vinnslu, sem varð í síldarverksmiðjum norðanlands s.l. sumar og ég hef lýst, og vegna hinnar takmörkuðu síldarsöltunar, er mér ljóst, að viss áhætta og ábyrgð fylgir að gera þær breyt. á umræddum l., sem nauðsynlegar reynast til að ná settu marki í þessu efni. Það er að sjálfsögðu ill nauðsyn, sem liggur á bak við samþykkt þessa frv., en ég vona fastlega, að það verði samþ. hér í hv. d., en ég endurtek, það er ill nauðsyn, sem hvetur til umræddra athugana og væntanlegrar lagabreytingar. En eitthvað þarf að aðhafast til að auka hráefni þeirra síldarverksmiðja og söltunarstöðva, sem svelta og búa við aðeins 20 daga vinnslu, og aðgerðarleysið er þar ríkjandi í 340–345 daga. Samþykkt frv. þess, sem hér er á dagskrá, og samþykkt ályktunartill. á þskj. 401 er tilraun í þá átt.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. lýsti réttilega því erfiða ástandi, sem skapazt hefur á Norðurlandi og við Húnaflóa og jafnvel lengra vestur á bóginn við það, að síldin hefur horfið af sínum fornu slóðum og tekið að veiðast út af Austfjörðum eða öllu heldur einhvers staðar í Atlantshafinu milli Íslands og Evrópu. Það var alveg hárrétt, sem 1. þm. Norðurl. v. sagði um afleiðingarnar af þessari þróun í síldveiðunum, og hann dró upp rétta mynd af því vandamáli, sem við það hefur skapazt. Það var líka rétt, að mínum dómi, sem hann sagði,að samþykkt þess frv. sem hér um ræðir, er engin örugg úrbót til þess að bæta þetta ástand. Með frv. er lagt til, að um eins árs skeið verði það heimilað, að útlendingar leggi upp fiskafla hér á landi til vinnslu. Slík leyfi munu að sjálfsögðu, ef þau verða notuð að einhverju leyti, auðvelda útlendingum fiskveiðar við landið, þótt ekki sé í landhelgi. Mér finnst þá vera mikil spurning, ef við gerum ráð fyrir, að árangurinn af þessari tilraun verði varla umtalsverður og það sé nánast sjálfsblekking að halda því fram, að þetta undanþáguleyfi frá fiskveiðalöggjöfinni geti verið nein veruleg úrbót í atvinnuástandi Norðurlands, hvort tiltilraunin sé þess virði, að hún sé gerð. Allt, sem gert er til þess að auðvelda erlendum fiskveiðiskipum veiðar við landið og þ. á m. það að landa afla hér á landi, eykur ágengni á fiskimið okkar og getur dregið alvarlegan dilk á eftir sér, eins og nú er komið. Ég vildi aðeins láta þetta sjónarmið koma fram við þessa umr., áður en þetta mál fer til sjútvn. þessarar hv. d., þar sem ég á sæti, og kemur þar til athugunar. Ég tel, að slík tilraun, þegar árangurinn er fyrirfram mjög vafasamur, geti verið of dýru verði keypt.



Herra forseti. Landbn. þessarar hv. d. hefur orðið ásátt um það að flytja brtt. við þetta frv., og er brtt. n. á þskj. 509. Efni brtt. er það, að framlenging gjaldsins af söluvörum landbúnaðarins, sem rennur til Búnaðarfélags Íslands og Stéttarsambands bænda vegna byggingar Bændahallarinnar, verði til tveggja ára í stað fjögurra, sem frv. gerir ráð fyrir. Þessi brtt. felur þó ekki í sér af hálfu n. neina fullyrðingu um það, að nægja muni eigendum Bændahallarinnar að fá framlengingu á þessu gjaldi í aðeins tvö ár, en þegar þetta mál var hér til meðferðar fyrir 4 árum, sams konar frv. og þetta var þá flutt um framlengingu þessa gjalds, - var látið í það skína, að það mundi ekki þurfa að koma til þess, að þetta gjald yrði framlengt nú. Og landbn. ber þá von í brjósti, að það muni nægja að framlengja gjaldið í tvö ár, þótt hún hins vegar fullyrði ekki neitt um það á þessu stigi málsins. Það kemur fram í grg. frv., að það er verulegur rekstrarhalli áætlaður á Bændahöllinni, bæði á þessu ári og þeim næstu, en hitt er líka víst, að þetta gjald af búvörunum fer vaxandi með hverju ári sem líður, bæði vegna hækkaðs verðlags og aukinnar framleiðslu, og það má reikna með því, skilst mér, að þetta gjald verði ekki mikið undir 8 millj kr. á þessu ári. Svo er á hitt að líta líka, að nú er Bændahöllinni eða byggingunni nær lokið og allt húsið er að komast í not og það má vissulega reikna með því að öllu sjálfráðu, að tekjur af þessu húsi, sem eru þegar orðnar miklar, fari vaxandi. Og sjálfsagt er það, að það er engin ástæða til þess að vera að framlengja þetta gjald lengur en nauðsyn ber til. Allt má þetta endurskoðast að 2 árum liðnum. Með tilliti til þessa leggur landbn. til, eins og ég sagði, að framlenging gjaldsins verði aðeins til tveggja ára og hún væntir þess, að hv. þd. geti fallizt á þá brtt., sem við flytjum.



Herra forseti. Hér er lagt til að framlengja enn um skeið það gjald, sem lagt hefur verið á bændur til þess að standa undir Bændahöllinni svonefndu. Það hefur nú komið hér fram oft áður, þegar þetta mál hefur verið til umr. á Alþ., að í rauninni eru þeir alþm. býsna margir, sem hafa gert það með hangandi hendi að samþykkja þetta gjald til þessarar byggingar, enda hefur ekkert farið á milli mála, að þeir bændur eru býsna margir, sem eru mjög óánægðir með gjaldið. Ég tel fyrir mitt leyti, að nú sé komið að tímamótum í þessum efnum, því að nú er einnig byrjað á því að innheimta þetta gjald af bændum til þess að standa undir reksturshalla á þessari svonefndu Bændahöll eða þeim hótelrekstri, sem þar fer fram. Ég tel með öllu fráleitt að halda áfram að leggja á slíkan skatt sem þennan til þess að standa undir þeim hallarekstri, sem þarna á sér stað. Það var vissulega mjög vafasamt að leggja á þetta gjald og það vitandi það, að bændur landsins voru mjög ósammála um það, hvort gjaldið skyldi lagt á eða ekki, en það skyldi lagt á til þess að byggja húsið. En hitt tel ég þó miklum mun verra, þegar farið er að framlengja þetta gjald til þess að standa undir ákveðnum rekstri. Í grg. þeirri, sem fylgir frv., kemur fram, að orsakirnar til þess, að enn á ný þarf að framlengja þetta gjald, séu þær, að byggingin hafi svo óhagstæð lán. Þar segir, að það sé vonlaust að láta þetta fyrirtæki standa við sínar skuldbindingar á meðan mikið af lánunum er ekki nema til 13 ára og jafnvel til skemmri tíma og vaxtakjör eru 8–10%. Og þar er beinlínis að því vikið, að þar mætti komast framhjá þessum vanda með því að útvega hagstæðari lán, og það er það, sem ég álít, að eigi að gera. Það er sjálfsagt, að ríkisvaldið ljái sinn stuðning til þess að útvega í þessu tilfelli hagstæðari lán til byggingarinnar, svo að einhver von sé til þess, að eðlilegur rekstur geti staðið undir skuldbindingunum. En það að halda áfram þessu gjaldi og taka af bændum landsins, eins og kom hér fram hjá frsm. n., um 8 millj. kr. á ári eins og nú er komið og vaxandi upphæð til þess að standa undir hallarekstri í sambandi við þessa byggingu og þann rekstur, sem þar fer fram, tel ég með öllu alveg óforsvaranlegt. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram sem mína afstöðu til málsins. Ég mun því greiða atkv. gegn þessu frv.



Herra forseti. Það eru aðeins fáein orð. Ég hef ekki nokkra löngun til þess að halda uppi vörnum fyrir þennan skatt, sem er lagður á bændur til þess að standa undir kostnaði af Bændahöllinni. Það er síður en svo. En ég vil aðeins benda á það, sem raunar hv. síðasti ræðumaður benti á í sinni ræðu. Hann talar um það, að það sé ófært að leggja þetta gjald á nú, vegna þess að það sé svo komið, að nú sé verið að borga halla af rekstri Bændahallarinnar. En ástæðan til þess, að það þarf að leggja þetta gjald á nú og farið er fram á það, að það verði lagt á, er einmitt það, sem hv. þm. benti á. Það eru hin stuttu og óhagkvæmu lán, sem hvíla á Bændahöllinni. þess vegna get ég vissulega tekið undir það með honum, að það væri mjög æskilegt, ef það væri hægt að breyta þessum stuttu og óhagkvæmu lánum í lengri og hagstæðari lán, og þá þyrfti náttúrlega alls ekki til þess að koma að mínum dómi, að þetta gjald yrði lagt á bændur, a.m.k. þyrfti ekki að gera það nema í mjög stuttan tíma héðan í frá.