Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm, (Jóhannes Jóhannesson) Eins og nál. á þgskj. ber með sjer, leyfir allsherjarnefndin sjer, eftir atvikum, að ráða háttv. deild til þess að samþykkja frv. það, sem hjer liggur fyrir, á þgskj. 122, óbreytt. Þetta er þó ekki af því, að nefndin sje alls kostar ánægð með frv. eins og það liggur fyrir, og ef sjerstakar ástæður væru ekki fyrir hendi, mundi hún hafa komið fram með brtt. við það. Eins og kunnugt er, fóru háttv. þingmenn Eyf. fram á það, að öllu sambandi, öðru en kjördæmissambandi, Siglufjarðar og Eyjafjarðarsýslu væri slitið og Siglufjörður gerður að sjerstöku lögsagnarumdæmi með kaupstaðarrjettindum, og báru þeir fram á þinginu frv. (á þgskj. 14), sem sniðið var algerlega eftir Hafnarfjarðarlögunum. Átti þar að vera bæjarfógeti með 2.000 kr. launum, er hefði á hendi öll hin sömu störf og bæjarfógetar í hinum kaupstöðunum, væri sjálfkjörinn oddviti bæjarstjórnar og hefði atkvæðisrjett á fundum hennar. Á þessa kröfu háttv. þingmanna Eyf. gat allsherjarnefnd háttv.Nd. ekki fallist, af ástæðum þeim, sem teknar eru fram í nál. hennar, á þgskj. 37, sem jeg vænti að háttv.þm. hafi kynt sjer. Komu flutningsmenn frv. þá fram með brtt. við það, og var það loks samþykt af háttv.Nd. eins og það nú liggur fyrir. En aðalbreytingin er sú, að Siglufjörður eftir því verður ekki sjerstakt lögsagnarumdæmi, nema í almennum lögreglumálum, og í stað bæjarfógeta kemur þar lögreglustjóri, skipaður af dómsmálaráðherra og með sömu launum og bæjarfógetanum voru ætluð, er hafi á hendi stjórn kaupstaðarmálefnanna, dómstjórn í almennum lögreglumálum, lögreglustjórn, gjaldheimtu á skipagjöldum fyrir sýslumanninn í Eyjafjarðarsýslu og önnur störf, er hreppstjórum eru falin, alt hið síðasttalda gegn lögákveðinni sjerþóknun. Nefndinni virtist nú, að eins vel eða betur hefði farið á því að samþykkja nú þegar fullkomin bæjarstjórnarlög fyrir Siglufjörð og setja í þau bráðabirgða ákvæði þess efnis, að þau kæmu ekki til framkvæmda, nema að því er það snertir, sem fyrir er mælt í þessu frv., fyr en við næstu sýslumannsskifti í Eyjafjarðarsýslu. Eins hefði nefndin talið það rjettara að sníða lögin fremur eftir bæjarstjórnarlögum Ísafjarðar og Akureyrar en Hafnarfjarðar, sem eru eldri og frábrugðin hinum, t. d. í þeim ákvæðum, sem gilda um kosningarrjett og kjörgengi. En eftir þessu frv. fer í þeim efnum eftir lögum nr. 49, frá 30. júlí 1909. Atvik þau, er liggja að því, að nefndin samt sem áður ræður til þess, að frv. verði samþykt óbreytt, eru þau, að 20. þ. m. eru liðin full 100 ár síðan Siglufjörður varð löggiltur verslunarstaður, og er þegar mikill undirbúningur hafður til þess að minnast þessa merkisviðburðar með hátíðahaldi á Siglufirði. Þykir nefndinni því vel við eigandi og rjett, að Alþingi gefí verslunarstaðnum bæjarrjettindi í afmælisgjöf, og leyfi jeg mjer að vænta þess, að háttv. deild verði nefndinni sammála í því efni og hafi samþykt frumv. til fulls fyrir 20. þ. m. En þá getur ekki verið um neinar breytingar á því að ræða. En lögunum má breyta hve nær sem þurfa þykir, og það er trúa mín, að þess verði ekki langt að biða. Vil jeg svo leggja til, fyrir hönd nefndarinnar, að frumv. verði samþykt óbreytt.

Magnús Torfason Jeg vildi að eins bæta ofurlitlu við orð háttv.frsm. (Jóh. Jóh.). Jeg lít svo á, að þegar á næsta þingi muni verða að samþykkja viðaukalög við þessi bæjarstjórnarlög Siglufjarðar, og munu sum þannig vaxin, að rjettara væri, að frv. til þeirra kæmi úr hjeraðinu sjálfu, en að Alþingi ætti frumkvæði að þeim. Mun því þá verða kipt í lag, sem áfátt þykir við þessi lög.

Kristinn Daníelsson Jeg stend ekki upp til þess að lýsa því yfir strax, að jeg sje á móti þessu frv., en sitthvað er í því, sem mjer þykir athugavert. Jeg skal ekki heldur eyða mörgum orðum að því, hversu langt hefir verið gengið í því að taka eignir einstakra manna eignarnámi, þegar almenningsheill hefir krafist, en hjer finst mjer það álitamál, hvort ekki sje í þessu of langt gengið, eða að hjer sje um slíka almenningsheill að ræða. Jeg tek það fram til athugunar fyrir þá nefnd, sem væntanlega fjallar um málið, að jeg lít svo á, að svo takmarkalaust ákvæði geti ekki staðist, eins og hjer stendur í 1. gr. frv., þar sem til þess er ætlast, að hver, sem á land, sem nokkurt mótak er í, sje skyldur til þess að láta hvern og einn nota það eftir vild. Nú stendur viða svo á, að mótak landeignarinnar mundi ekki endast jörðinni sjálfri nema nokkurra ára bil, og virðist það þá allmikil óbilgirni að leyfa að rífa móinn þar upp, ef til vill allan á einu ári. Jeg hefi sjálfur þekt slíkar jarðir, þar sem mótakið hefir ekki enst nema um fáein ár og verið þá þrotið. Jeg vil því leggja það til, að væntanleg nefnd taki ákvæði þetta til íhugunar og athugi, hvort hjer þurfi ekki að minsta kosti nokkur takmörk að setja. Vil jeg svo gera það að till. minni, að frumv. verði vísað til allsherjarnefndar.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg vil hjer með gera það að till. minni, að þessi þingsályktunartill. sje athuguð af bjargráðanefnd þessarar deildar. Málið þarf í nefnd, því að það þarf að orða 2. tölulið till. á einhvern annan hátt, svo að fjárveitingaheimildin nái til hvorttveggja atriðanna, sem um ræðir. Jeg vildi að eins benda á þetta fyrir nefndina, sem fær till. til athugunar.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Nefndin hefir athugað till. þessa og komist að þeirri niðurstöðu að ráða háttv. deild til að samþ. hana með lítilli viðaukatill. Þó er ekki svo að skilja, sem öll nefndin hafi verið á sama máli í fyrstu, því að nokkur hluti hennar var þeirrar skoðunar, að slík mál sem þetta snertu ekki þingið, og það ætti að gera sem minst að því að seilast inn í verkahring bankanna. Sá hluti nefndarinnar áleit því í fyrstu, að ekki bæri að sinna till. þessari. En nefndin vildi þó leita sjer upplýsinga um málið, og fjekk hún þá þær upplýsingar, að Íslandsbanki hefði í hyggju, og hefði jafnvel áformað, að setja á stofn útibú í Vestmannaeyjum. Nefndin hafði einnig stjórn Landsbankans til viðtals, og kvaðst hún einnig vera fús til að setja á stofn útibú þar, þegar hagur og ástæður bankans leyfðu. En hjá nefndinni sá stjórn Landsbankans brjef frá Íslandsbanka, þar sem hann kveðst hafa í hyggju að koma af stað útibúi þessu, og sagðist hún þá ekki mundu fara í kapp við Íslandsbanka, þar sem hún hefði einnig tækifæri til að setja á stofn önnur útibú; miklu fremur væri henni þökk á því, ef Íslandsbanki vildi hjálpa til, svo að tvö útibú yrðu stofnuð á sama tíma. Þegar nefndinni voru kunnir orðnir þessir málavextir, varð hún sammála um, að fylgja fram till., ef þau afskifti þingsins mættu verða til þess að flýta fyrir því, að annarhvor bankinn setti útibúið á stofn. Nefndin leit svo á, að sama væri frá hvorum bankanum útibúið kæmi. Aðalatriðið er það, að útibúsins er brýn þörf, og það sem fyrst. Liggja til þess margar ástæður, sem ekki þarf að rekja. Nefndin vill því ráða háttv. deild til að samþ.till. með þessari litlu viðaukatill. á þgskj. 135. Orðabreytingin, sem þar er farið fram á, er svo smávægileg, að nefndin mun ekki gera hana að kappsmáli. Að eins þótti nefndinni fara betur í munni að nota orðið „útbú“, en ekki „útibú“. Jeg hefi svo ekki fleira um málið að segja.

Flm. (Magnús Torfason) Eins og háttv. deild er kunnugt, þá eru sjó- og stríðsvátryggingar allmikill hluti af flutningskostnaði þeim hinum gífurlega, sem nú legst á allar aðfluttar og útfluttar vörur. Og það er þá líka enginn vafi á því, að þessar tryggingar hafa átt drjúgan þátt í því að hækka vöruverð og farmgjald, eða skapa dýrtíð í landinu, og má óhætt telja þær einhvern óbærilegasta skattinn, sem hvílir á þjóðinni. Það geta menn best sjeð af því, að tryggingarnar hafa komist yfir 20% af farmi og skipi. Þegar maður athugar það, að helstu nauðsynjavörurnar, sem eru kol, salt og olía, taka upp mest rúmmál í skipinu, verður þessi skattur einmitt dýrastur á þessum nauðsynjavörum eða kemur þyngst niður á þeim. Enda er sagt, að á þeim stutta tíma, sem landsverslunin hefir átt skip, hafi verið varið til vátrygginga fullu verði skipanna sumra eða svo, og það með því dýra verði, sem nú er á skipum. Jeg álít því, að það sje sjálfsögð skylda þingsins að athuga, hvort nokkur vegur sje til þess að draga úr þessum þunga skatti. Jeg fyrir mitt leyti sje ekki aðra leið vænlegri en að hafa sjálfsvátryggingu, eins og önnur lönd hafa. Ef til vill vex mönnum það nokkuð í augum, en hjer er um margar miljónir að ræða, og fara tryggingarútgjöld fremur vaxandi en minkandi. Og þá er það einmitt spurningin, sem þingið þarf að athuga: Er nokkur vegur til að taka hjer upp sömu aðferð og í öðrum löndum? Mjer er það fyllilega ljóst, að hjer eru margir steinar í götu og margir boðar, sem sigla þarf fyrir áður en ákvörðun verður tekin. En þetta verður að athuga frá rótum, heimta allar skýrslur um vátryggingar landsverslunarinnar og annara, sem skip eiga, og jafnvel að seilast eftir skýrslum frá öðrum löndum. Jeg veit, að það er mikil ábyrgð, sem þing og stjórn tæki á sig, ef til framkvæmdanna kæmi í þessu máli, en þess ber líka að gæta, að það er mikið í húfi og að öllum líkindum mikið í aðra hönd. Að minsta kosti má hvorki þing nje stjórn láta undir höfuð leggjast að setja sig inn í málið. Að gefnu tilefni skal jeg geta þess, að þegar till. þessi var lögð fram fyrir háttv. deild, hjeldu margir, að þetta ætti að verða eina árásin á stjórnina, en það er langt frá því, að svo sje. Vitanlega hafa gengið ýmsar Gróusögur um þennan þátt landsverslunarinnar, t. d. sú, að vátryggingargjald hennar hafi átt að vera helmingi hærra en hjá Eimskipafjelagi Íslans á sama tíma. En jeg skil alls ekki, hvernig slíkt hefði átt að geta komið fyrir, þar sem sambandið milli Eimskipafjelags Íslands og landsverslunarinnar hefir jafnan verið svo náið. Enda mundi stjórnin þá hafa skýrt þinginu frá þessu, því að engin stjórn mundi vera svo skyni skroppin að ímynda sjer, að hún gæti leynt öðru eins til lengdar. Jeg lít yfir höfuð svo á, að hjer á þingi sje um meira alvörumál en svo að ræða, að menn geti verið að sinna allskonar þvættingi, sem borist hefir manna á milli um athafnir landsstjórnarinnar, en enginn veit hvað hæft er í, og að oss beri fremur að snúa oss að málunum með framtíðina fyrir augum en fortíðina. Og þetta mál er fyrst og fremst framtíðarinnar mál. Annars skal jeg taka það fram, að síðan nýju forstöðumennirnir tóku við landsversluninni hafa engar sögur heyrst um óheppilegar ráðstafanir í sambandi við vátryggingar landsverslunarinnar. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið, en undirstrika að eins, að þetta sje nauðsynjamál, sem verði að athuga rækilega.