Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Magnús Torfason) Loks kemst þetta mál þá til umr., ef enginn háttv. þingdeildarmaður stingur þá upp á, að það verði tekið út af dagskrá. Eru það sjálfsagt hin nýju vinnuvísindi, sem valda því, að sama málið er tekið þrisvar til sömu umr. Eins og sjá má af nefndarálitinu hefir nefndin lagt aðaláhersluna á það, að háskólaráðið hefir ekki talið brýna þörf á að stofna nýtt embætti í sálarfræði við Háskólann. En síðan nefndarálitið var samið hefir nefndinni borist erindi frá heimspekideild Háskólans, dagsett 24. okt. 1916, þar sem hún mælir með því, að beiðni Guðmundar Finnbogasonar frá árinu 1915 um, að stofnað verði prófessorsembætti handa honum, verði tekin til greina. Vera má, að álitamál sje um, hvort meira tillit eigi að taka til háskólaráðsins en heimspekideildarinnar, en jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að ekki sje ástæða til þess að stofna embætti við Háskólann, sem háskólaráðið sjálft krefst ekki eða álítur óhjákvæmilegt fyrir Háskólann. Tel fyrirdæmið afarviðsjárvert. Þá er og vikið að því í nefndarálitinu, að þar sem óvíst sje, hvort Háskólanum verði haldið áfram í ár, sje enn minni ástæða til þess að stofna embættið. Nú hefir nokkur breyting orðið á þessu, og verða háttv. deildarmenn því að ráða við sig sjálfir, hvort þeir leggja meiri eða minni áherslu á þessa ástæðu heldur en þegar hún var fram borin. Loks er vikið að því í nefndarálitinu, að þó að alls góðs megi vænta af þessum manni, þá sje þó ekki enn sýnt, að verulegt gagn muni af þessari kenslu. Nefndin lagði áherslu á, að þar sem hjer er um hagnýta sálarfræði að ræða, þá sje eðlilegt, að beðið sje eftir því, að einhver agnarlítill árangur sjáist af vinnuvísindunum, áður en farið er að stofna prófessorsembætti í þeim. Þetta er ekki sagt þessum heiðursmanni, sem hjer er um að ræða, til hnjóðs á nokkurn hátt, en það er vitanlegt, að ekki er nema örskamt síðan hann fór að leggja stund á þessi fræði, og er því ekki hægt að búast við, að árangur sje enn sýnilegur. Annars skal jeg taka það fram, að það kom fram í nefndinni, að fult eins heppilegt gæti verið að lofa þessum efnilega manni að fá ráðrúm til þess að setja sig inn í störf sín í næði, og að það mundi ef til vill einungis draga úr vinnu hans, ef hann væri gerður að prófessor nú þegar og þar með skyldaður til þess að flytja fyrirlestra. Jeg get að lokum bætt því við, að hæstv. atvinnumálaráðherra hefir fyrirfram ákveðið, hvernig hann ætti að greiða atkvæði, og þar með sýnt, hversu mikils hann metur vinnuvísindin. Háttv. deildarmenn verða vitanlega að ráða það við sig sjálfir, hversu mikið þeir eigi að gera úr þessum meðmælum hans.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það er alveg rjett hjá háttv. framsögumanni (M. T.), að jeg hefi lýst yfir því áður, í sambandi við annað mál, sem hjer var á dagskrá, að jeg væri þessu frv. fylgjandi. Háttv. frsm. (M. T.) tók það fram, að háskólaráðið hefði ekki lagt það til, að þetta embætti yrði stofnað, en hins vegar hefði heimspekideild Háskólans verið því mjög meðmælt og lagt það til, að þessum manni yrði veitt embættið. Jeg hefi þessa umsögn háskólaráðsins fyrir mjer í afriti. Segir í því skjali, að háskólaráðið vilji ekki eiga frumkvæðið að því, að embættið sje stofnað, en ef Alþingi sjái sjer það fært, þá telur það þennan mann, sem hjer er um að ræða, vel til starfans fallinn. Jeg vil því leyfa mjer að minnast stuttlega á nefndarálitið, eins og háttv.frsm. (M. T.) gerði sjálfur. Það er rjett, sem þar stendur, að háskólaráðið hefir ekki viljað segja neitt af eða á um stofnun embættisins, en hvað því viðvíkur, að ekki hafi enn verið neitt gagn sjáanlegt af starfi þessa manns, þá hygg jeg þó, að ekki verði neitað, að fyrirlestrar þeir, sem hann hefir haldið um þetta efni, hafi verið gagnlegir, og jeg veit, að hann hefir bent á ýmislegt til bóta við fiskverkun, sem þegar hefir verið tekið til greina með góðum árangri. Einnig hefi jeg átt kost á að sjá verklegar tilraunir heima hjá honum og getist mjög vel að. Sjerstaklega þótti mjer mikið koma til tilrauna hans með slátt á túnum. Jeg þykist sjálfur bera nokkuð gott skyn á slátt, og helst af vinnubrögðum öllum, og get jeg ekki annað sagt en að tilraunir hans hafi komið vel heim við margra ára eftirtekt mína. Og ef starf hans yrði til þess að bæta verklag þjóðarinnar, þá gæti ómetanlegt gagn af því leitt. Það er alveg rjett, sem tekið hefir verið fram, að ef til vill hefir eitthvað skort á undirbúning mannsins, en þó hefir hann komist lengra en búast hefði mátt við. Er það alt atorku hans og dugnaði að þakka. Þar sem nefndin tekur það fram, að alt sje óráðið um Háskólann, þá er nú það mál, eins og kunnugt er, alt komið til ákveðins vegar. Hvað viðvíkur þeirri rökstuddri dagskrá, sem fylgir nefndarálitinu, þá skil jeg ekki, að neitt nýtt geti af því leitt að vísa málinu til háskólaráðsins, því að frá því er naumast að vænta annars en þegar er komið. Annars vil jeg taka það fram, að jeg hefi aldrei litið svo á, að Háskólinn hafi verið til þess eins stofnaður að steypa saman þessum þremum deildum, lögfræðideild, læknadeild og guðfræðideild. Þarna eiga að þróast sem flest menningarblóm þjóðfjelagsins. Og kennararnir við þessa stofnun eiga að vera leiðsögumenn í hverskonar fræðum, bóklegum og verklegum, engu síður hinum verklegu, þegar þjóðin sjer sjer fært og völ er á hæfum mönnum í þeim vísindagreinum. Jeg legg sjerstaka áherslu á, að þar fari fram kensla í ýmsum hagnýtum fræðum. Þesskonar mun vera sameinað hjá öllum mentaþjóðum nú orðið. Hjer er ekki um sjerstakan kostnaðarauka að ræða á þessu fjárhagstímabili. En þar sem þetta embætti á að vera bundið við nafn, svo sem oft tíðkast erlendis, þá er landssjóði vitanlega bundinn baggi, meðan maðurinn getur gegnt starfinu. En sje nú þessu tækifæri hafnað, þá óttast jeg, að þjóðin fái ekki að njóta þessa manns til langframa, ef honum er ekki gefinn kostur á lífvænlegri stöðu, og það hygg jeg að væri misráðið af þessari háttv. deild að verða slíks valdandi. Af þessum ástæðum og öðrum fleirum, er jeg hirði ekki að tína til, mun jeg greiða frv. atkv. og veiti því mín bestu meðmæli.

Frsm. (Magnús Torfason) Eins og háttv. deild mun kunnugt hefir þessum manni, sem hjer er farið fram á að gera að prófessor, verið lögð til talsverð vinnufúlga í fjárlagafrv., og er þegar af þeirri ástæðu engin þörf á embætti þessu. Og ekki er embættið heldur nauðsynlegt fyrirlestranna vegna. Maðurinn hefir, sem doktor í heimspeki, rjett á að halda fyrirlestra við Háskólann, og býst jeg ekki við, að honum verði meinað þar húsrúm. Jeg býst við því, að fult eins ánægjulegt mundi verða fyrir þennan mann að fá þá viðurkenningu, sem liggur í prófessorstitlinum, fyrir unnið starf.

Kristinn Daníelsson Jeg skal gera örstutta grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Á þinginu 1915 greiddi jeg atkv. gegn fjárveitingu til þessa manns, en nú geri jeg ráð fyrir að greiða atkv. með frv. Jeg sje, að honum er ætluð sama upphæð sem áður í fjárlagafrv. nú, og lít svo á, að með því sje slegið föstu, að hann eigi að halda þessu starfi áfram. Sje jeg því enga ástæðu til að draga hann á því, að hann hafi fulla vissu um það. Eins og háttv.frsm. (M. T.) tók fram varðar það miklu, að hann geti fengið næði til þess að iðka rannsóknir sínar og slept öðrum störfum. Þegar fjárveitingin var samþ. 1915, var jeg þeirrar skoðunar, að ekki myndi svo mjög mikið gagn að þessum rannsóknum. Jeg ber reyndar ekki skynbragð á slíkt, en jeg heyri marga vitra menn telja þær mjög gagnvænlegar. Þá vil jeg minnast á eitt atriði, sem ef til vill gæti skift einhverju í þessu máli, að maður þessi hefir áður orðið allhart úti. Hann var á unga aldri að nokkru leyti kjörinn til þess af Alþingi að verða forkólfur þjóðarinnar í mentamálum og styrktur til undirbúnings í því skyni. En eftir að hann hafði lagt talsverðan tíma í sölurnar til þess að búa sig undir það starf, fór þó svo, að sú varð ekki lífsstaða hans. Vil jeg nú ekki vera þröskuldur í vegi fyrir því, að hann fái á þennan hátt uppbót fyrir það. Enda viðurkenna allir, að hann sje mjög nýtur maður og einkum á þessu sviði.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vildi að eins mæla nokkur orð, í tilefni af fyrirspurn hv.þm. Ísaf. (M. T.) um það, hvernig á skekkju þeirri stæði, sem um getur í 163. athugasemd yfirskoðunarmanna landsreikninganna um landsreikninginn 1916. Í skýrslu, sem yfirskoðunarmönnum barst frá hr. Þórði Sveinssyni, er skuld verslunarinnar við landssjóð í árslok 1915 talin kr. 451560,63 en í landsreikningunum er talið standa í versluninni - 1096084,90 Skekkja þessi stafar af því, að í yfirlitinu, á bls. 80, er ekki eingöngu talið það fje, er landssjóður hefir lagt til verslunarinnar, heldur einnig víxlar, er landssjóður hafði undirritað, en komu ekki til útgjalda úr landssjóði. Þeir víxlar námu kr. 810000,00 og verður sú fjárhæð, sem í versluninni stóð í peningum og víxlum, talsvert meiri en áðurnefnd skýrsla á bls. 80 sýnir, og mun jeg síðar víkja að því atriði. Í árslok 1914 er innieign landssjóðs í versluninni talin í skýrslu hr. Þórðar Sveinssonar kr. 373929,45 en LR telur hana vera - 394315,85 Hjer skakkar um kr. 20386,40 sem innieign landssjóðs er talin lægri í skýrslunni heldur en í LR; Þessi mismunur liggur í fjárhæðum, sem fara á milli ára í reikningunum. Þær eru taldar 1914 í landsreikningi, en bókaðar 1915 í verslunarreikningi. Í sömu skýrslu er innieign landssjóðs í versluninni í árslok 1915 talin - 451560,63 En í LR 1914 er innieign þessi talin, svo sem áður er sagt, kr.394315,85 og í LR 1915 er fjárframlag landssjóðs til verslunarinnar talið (22. gr.17) kr. 131645,60 eða alls 1914 og 1915 . - 525961,45 Frá þessari upphæð ber að draga reikningsvillu 1914, sem viðurkend er af stjórninni, og nemur sú villa kr. 21946,81 Enn fremur ber að draga frá þeirrri upphæð kr. 52680,83 og stafar sú upphæð af því, að af conto verslunarinnar í Íslandsbanka höfðu verið greiddir vextir og afborganir af láni landssjóðs frá 1909. Alls dregst þá frá kr. 74627,64 og verða þá eftir - 451333,81 Mismunurinn á þessari upphæð og upphæð þeirri, sem tilfærð er í áðurnefndri skýrslu, er - 226,82 Er það símskeytakostnaður Í Kaupmannahöfn fyrir verslunina. Í skýrslu herra Þórðar Sveinssonar er hann færður landssjóði til tekna, en stjórnarráðið leit svo á, að versluninni bæri ekki að endurgreiða hann. Nú hefi jeg gert grein fyrir því, að þrátt fyrir það, að skuld verslunarinnar við landssjóð í árslok 1915 er talin í LR - 525961,45 en í skýrslu hr. Þórðar Sveinssonar - 451560,63 er þó rjett að telja hana - 451333,81 Verður því komið samræmi á milli LR og skýrslunnar, er kemur til þeirrar hreinu peningainnieignar landssjóðs í versluninni, sem er aðalatriðið. Yfirlitið á bls. 80 virðist ekki hafa áhrif á fjárhag landsins. En ekki hefir enn þá verið unt að fá samræmi í yfirlit þetta. Samkvæmt því er talið standa í versluninni kr. 1096084,90 en samkvæmt svörum ráðherra við 149. aths. yfirskoðendanna er sú upphæð talin: Í peningum úr landsjóði, samkvæmt áðursögðu: kr. 451333,81 Í lánum - 810000,00 Eða samtals: - 1261333,81 En af þeirri upphæð stóð í bönkum hjer á landi og vestan hafs - 53161,61 og ætti þá að standa í versluninni - 1208172,20 í vörum og verslunarskuldum. Mismunurinn á þessari upphæð, sem er hin rjetta, og áðurnefndum kr. 1096084,90, sem í skýrslunni á bls. 80 er talið standa í versluninni, er: - 112087,30 Frá þessum mismun má draga áðurnefnda skekkju - 74627,64 og er þá mismunurinn - 37459,66 Mjer er ekki enn ljóst, hvernig á þessum mismun stendur; hefi jeg ekki haft tækifæri til að rannsaka það ítarlega. En framvegis verður reikningsfærsla landssjóðs og landsverslunarinnar algerlega aðskilin, nema bein fjárframlög, og þarf því ekki að óttast framar ágreining um þessi efni.

Magnús Torfason Jeg stend að eins upp til að votta hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) þakkir fyrir þessa glöggu og ítarlegu skýrslu um viðskifti landsverslunarinnar við landssjóð. Það er ánægjuefni að heyra, að bæði hann og hæstv. atvinnumálaráðherra leggja stund á að fá samræmi í reikningana. Annars vil jeg leggja áherslu á það, að vöruforði verslunarinnar verði sem nákvæmlegast talinn. Ætti þá að koma í ljós, hve mikið hefir farið í súginn, eins og vitanlega altaf fer í öllum verslunum, og eins hitt, hvar spilst hefir.

Frsm. (Karl Einarsson) Þegar mál þetta var til 2. umr. hjer í hv. deild, var það tekið fram, að í frv. fælist ekki önnur breyting frá núgildandi lögum en sú, að landsstjórninni væri heimilt að undanskilja þær innlendar vörur ákvæðum laganna, sem útflutningsbann væri á. En annað nýmæli felst einnig í frv. Samkvæmt því á að skipa einn nefndarmanna eftir tillögum Búnaðarfjelags Íslands og annan eftir tillögum Fiskifjelags Íslands. En við nánari athugun varð nefndin ásátt um það, að hvorttveggja hefði stjórnin heimild til að gera nú, án þess að svo væri skipað fyrir í lögum. Og er menn líta á, hvernig nefndin er skipuð, kemur í ljós, að síðara atriðisins hefir þegar verið gætt. Einn nefndarmanna, Einar Helgason, er starfsmaður Búnaðarfjelags Íslands og nákunnugur öllu því, er að landbúnaði lýtur, og annar þeirra, Árni Eiríksson, er gamall útgerðarmaður og þekkir vel til sjávarútvegsins. Enda skiptir þetta atriði eigi svo miklu, þar sem aðalstarf nefndarinnar er og verður að takmarka óhæfilegt verð á aðfluttum vörum. En hins vegar er ákvæðið um að undanskilja innlenda vöru, sem útflutningsbann er á, óþarft. Lögin eru að eins heimildarlög, og í reglugerð þeirri, er stjórnin setur um starfssvið nefndarinnar, getur hún kveðið svo á um. Nefndinni var fullkunnugt um, hve verðlagsnefnd myndi veitast erfitt að fylgjast með vöruverði annarsstaðar á landinu. Vildi hún því gefa stjórninni bendingu um að bæta úr því á þann hátt, að nefndir úti um land væru látnar hafa sjerstakt eftirlit með vöruverði, t. d. hinar svonefndu matvælanefndir, er svo sendu verðlagsnefnd skýrslur sínar. Með því að þetta er ekki tekið fram í frv., hefir nefndin beðið mig um að bera fram, í sínu nafni, svo látandi rökstudda dagskrá, með samþ.hæstv. forseta: Jafnframt því að skora á landsstjórnina að breyta reglum þeim, sem nú gilda um störf verðlagsnefndar, í þá átt, að hámarksverð verði ekki sett á innlenda vöru, nema brýna nauðsyn beri til, en komið á glöggu eftirliti í hverju hjeraði á gangverði á öllum lífsnauðsynjum og þá einkum aðfluttum vörum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Hjer er þetta tekið fram, sem ekkert ákvæði er um í frv., og sömuleiðis er beinlínis tekið fram, að hámarksverð skuli ekki sett á sjávarafurðir nje landbúnaðar, nema brýna nauðsyn beri til.

Forseti: Með því að ljóst var, að Alþingi gat ekki orðið lokið í dag, þá fórum við forsetar Alþingis á fund hæstv. forsætisráðherra og óskuðum, að þingtíminn yrði framlengdur til mánudags 17. þ. m. Samkvæmt umboði frá hans hátign konunginum framlengdi hæstv. forsætisráðherra þingið til 17. þ. m. Frá þessu vil jeg skýra hv.Ed. Ýmsir hv.þm. hafa kvartað yfir því við mig, að skipaferðum sje nú svo háttað, að þeir hafi engan tíma til að búast til ferðar; þeir verði að fara svo að segja beint úr þinghúsinu á skipsfjöl. Jeg hefi því átt tal við hæstv. stjórn um það, hvort hún gæti eigi breytt strandferðunum svo, að úr þessu yrði bætt, því að jeg lít svo á, að það sje vart boðlegt þingmönnum, að þeir sjeu reknir eins og skepnur úr stíu beint á skipsfjöl. En gæta verða hv.þm. þess, að nú eru vandræðatímar og erfitt um samgöngur, og hefir landsstjórnin því ekki getað orðið frekar við þessum tilmælum en svo, að strandferðaskipið fer ekki fyr en á miðvikudagsnótt. Loks vil jeg gera grein fyrir því, að við eigum nú ekki önnur ólokin mál hjer í háttv.Ed. en þau 2 frv., er voru hjer til annarar umræðu í dag, og svo fjárlögin.