Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg geri ráð fyrir því, að nefndinni verði ekki borið það á brýn, að hún hafi ekki athugað frv. það, sem hjer liggur fyrir, þar sem hún hefir gert 14 brtt. við 17 greinar. Þetta frv. er vitanlega fram komið vegna þess, að menn þykjast finna það, að sjúkdómar þeir, er það ræðir um, fari í vöxt á landi hjer. Þó verður að játa það, að skýrslur þær, sem bygt er á, eru ófullkomnar. Í athugasemdunum við frv. eru tilfærðar tölur um 2 þessara sjúkdóma, er benda í þá átt, að þeir hafi farið í vöxt hjer á landi síðan 1906. Við tölurnar á undan er ekki hægt að miða, því að þar er hlaupið yfir 5 ár. Þó er ekki hægt að segja, að þetta sje algild sönnun þess, að vöxturinn sje verulegur frá 1906, því að það er eigi fullkomlega hægt að byggja á þessum tölum; þær geta tvöfaldast og margfaldast. Kemur það af því, að það er engin sjerstök bókfærsla um þessa sjúkdóma, og þeir eru langvinnir og sumir sjúklinganna leita til fleiri en eins læknis. Því er ástæða til að vona, að tölurnar sjeu hjer of háar. En hvað um það, það er þó ástæða til að gera alt, sem hægt er, til að draga úr útbreiðslu þeirra. En jeg skal játa það, að jeg er ekki eins bjartsýnn og stjórnin, er hún í aths. sínum við frv. gerir ráð fyrir því, að hægt sje að byggja þessum sjúkdómum algerlega út úr landinu. Jeg hefi enga trú á því. Jeg býst við því, að samgöngur aukist hjer að miklum mun á næstu árum, og því miður standa sjúkdómarnir að nokkru leyti í sambandi við auknar samgöngur alstaðar í heiminum. Í aths. er áætlun um, hvað kosta muni að framkvæma lögin eftir frv. því, sem hjer liggur fyrir. Jeg held nú, að ef stofnað verður til þess kostnaðar, sem þar er ráðgerður, þá verði fjárframlagið meira en búist er við í aths. Því hefir nefndin ekki treyst sjer til að fara eins langt og þetta frv. Hún vill veita styrk af opinberu fje til læknishjálpar og lyfja, en hefir ekki getað fallist á að veita sjúklingunum ókeypis sjúkrahúsvist og ekki heldur umbúðir. Það er enginn vafi á því, að hjer verður mikill munur á um fjárframlög ríkissjóðs, ef fallist verður á tillögur nefndarinnar. Þá fer ekki hjá því, að þetta tillag verður lítt tilfinnanlegt fyrir ríkissjóð. Þá skal jeg snúa mjer að brtt. við einstakar greinar. Jeg skal þá fyrst geta þess, að í 1. málsgrein 1. greinar er prentvilla, : (kólon) á eftir orðinu „syfilis“ í stað kommu, en þessu verður væntanlega breytt af skrifstofunni. Við seinni málsgr. 1. greinar er þýðingarmikil breyting. Þar stendur svo: „Smitandi eru sjúkdómar þessir taldir meðan þess finnast merki, að smitunarhætta stafi af sjúklingnum.“ En þessi skilgreining í frv. á sjúkdómnum er ekki nægileg. Því hefir nefndin bætt þessu við: „eða ætla má, að þau komi síðar í ljós“. Sjúklingurinn getur haft sjúkdóminn á smitunarstigi án þess, að þess finnist merki. Því var hin fyrri skilgreining ófullnægjandi. Sænsku lögin, sem frv. þetta er sniðið eftir, hafa líka þessa viðbót, sem nefndin hefir sett inn. Um 2. brtt. er lítið að segja. Það er máls-, en ekki efnisbreyting. Þá er brtt. við 3. gr. Fyrri breytingin er í því fólgin, að orðinu „spjaldskrá“ er skotið framar í setninguna, með því að betur þótti á því fara, málsins vegna. Síðari breytingin er efnisbreyting. Í 4. gr. frv., 4. málsgrein, stendur: „Börn, sem standa undir lækniseftirliti, skal þó skrá með nafni og heimilisfangi.“ Þetta lítur nefndin á sem ósamræmi og fellir það burtu. Lögin gera ráð fyrir leynd, og hjer er undantekning óþörf. Ef skráð er barn með erfðasyfilis, nafn þess og heimilistang, þá er þar með sagt til um þann, er sjúkdómurinn stafar frá. Nú eru eigi nema sárfáir menn með þessum sjúkdómi, og því eiga ekki tvær reglur við, önnur fyrir börn og hin fyrir fullorðna. Þá er 4. brtt., við 5. gr. 2. málsgr. Hún er um kostnaðaratriðið, sem jeg hefi áður talað um. Þá er 5. brtt. við 6. gr. í frv. stjórnarinnar er gert ráð fyrir, að krefja megi af sjúklingum vottorðs um það, að þeir hafi ekki efni á að greiða læknishjálpina. Nefndin segir, að það skuli gera, og því bætt við, að þessar yfirlýsingar eigi að senda með reikningum læknanna. Þessi ráðstöfun miðar enn til þess að draga sem mest úr tilkostnaði ríkissjóðs. Þá kem jeg að 6. brtt. nefndarinnar, sem er við 8. gr. Tillögur stjfrv. fara í þá átt, að læknir megi ekki leyna sjúkling því, hvort hann er sjúkur eða ekki, nema undir sjerstökum kringumstæðum, og þá aðeins um tiltölulega stuttan tíma. En hjer er alveg brotið í bága við grundvallarreglur lækna, og myndi það í mörgum tilfellum geta valdið meiri óþægindum fyrir sjúklinginn heldur en það, sem hann gæti haft upp úr því, að honum væri sagt það strax. Um undanþáguna frá þessu, sem getið er í 2. málsgr. 8. gr. frv., er það að segja, að hún gæti tæplega annað talist en pappírslög, því að læknar gætu ekki í mörgum tilfellum greint í símskeyti, hvað að sjúklingi gengi. Yrði hann því að skrifa heilbrigðisstjórninni. Tæki þetta því miklu meira en mánaðar tíma að komast í kring. Tel jeg því rjettast, að læknum sje alveg í sjálfsvald sett, hve nær þeir segi sjúklingi frá sjúkdóminum og hve nær ekki. Annars væri líklega rjett að skjóta hjer 1. málsgr. fram fyrir 2. málsgrein, en jeg veit ekki, hvort háttv. meðnefndarmenn mínir eru nú tilbúnir að taka afstöðu til þess. Þá kem jeg að 7. brtt., sem er við 10. gr. Í 10. gr. er gert ráð fyrir tilfelli, sem jeg myndi kveinka mjer við að gera og jeg tel nær því óframkvæmanlegt. Þar segir: „Ef sá býr innan hjeraðs, sem talið er, að valdið hafi smitun, skal læknir senda honum tafarlaust skrifleg tilmæli að koma til sín til rannsóknar, en nefna þó ekki nafn þess, er til hans sagði. Vanræki hann það, skal senda honum, áður en vika er liðin, skriflega áminningu og taka fram, hverju varði, ef óhlýðnast er. Beri hún engan árangur, skal tilkynna það lögreglustjóra, og sjer hann þá um, að hinn grunaði sje lagður á sjúkrahús eða á annan hátt skoðaður af lækni“. Vilji sjúklingur nú ekki verða við tilmælum læknis, getur læknirinn eftir þessu gert sjúklinginn óskaðlegan með aðstoð lögregluvaldsins. En jeg tel rjett að fara varlega í þessum efnum, því að fyrir gæti það komið, að óhlutvandir menn gætu á þennan hátt fengið lækna og lögreglustjóra til þess að gera mörgu fólki ýmisleg óþægindi, er þeir sjálfir geta látist hvergi við koma. Nefndin treysti sjer þó ekki til þess að fella þetta ákvæði alveg í burtu, en vildi mýkja það sem hægt væri, og lætur því ákvæði greinarinnar standa að nokkru leyti. Áttunda brtt. nefndarinnar er að fella 12. gr. alveg niður. Jeg skal geta þess, að mjer þótti undarlegt, að þessi grein skyldi vera í frv., þar sem verið er að gera ráð fyrir stórfeldri útbreiðslu sjúkdómsins eftir að lög þessi eiga að vera gengin í gildi. Og þar er svo kveðið á, að hægt sje að banna fólki að giftast, nema það sanni með læknisvottorði, að það hafi ekki smitandi kynsjúkdóm. En því er nú svo varið, að auðvelt er að sanna, að einn maður hafi kynsjúkdóm, en aftur mjög örðugt að sanna, að maður hafi hann ekki. Annars vil jeg biðja háttv. deildarmenn að athuga það, hvernig þeim myndi falla það, ef þeir þyrftu að láta dætur sínar ganga undir kynsjúkdómarannsókn af þeirri einföldu ástæðu, að til stæði að þær gengju í hjónaband. Jeg ímynda mjer, að flestum þætti það óviðkunnanlegt. Jeg tel því greinina mjög óhyggilega, enda mjög vel hægt að fara kringum hana á margan hátt. Við 14. gr. er það að athuga, að hún virðist óheppilega orðuð, því að þar stendur, að sjúklingur með smitandi syfilis megi ekki fóstra heilbrigð börn. Þar er annað meint, að sjúklingurinn megi ekki fóstra önnur börn en þau, sem veik eru af syfilis, að sjálfsögðu ekki börn, sem eru sjúk af öðrum sjúkdómum. Þá virðist ekki rjett, að sjúklingur með smitandi kynsjúkdóm (syfilis) megi starfa að matsölu, matreiðslu eða veitingum með læknisleyfi. Því að þeir, sem kynnu að smitast af þeim, eru engu bættari, þó að þeir smitist „með læknisleyfi“, og því vill nefndin fella burtu heimildina til þessarar undantekningar. Þá er 12. brtt., við 16. gr., um að fella burtu orðin „og tæki“. Þessi tæki, sem hjer er talað um, geta verið mjög yfirgripsmikil. Og ætti að banna að selja þau, mætti ekki selja svo mikið sem venjulega skolkönnu, að jeg ekki tali um allskonar sprautur, sem notaðar eru við fleira en að lækna með þeim lekanda. Það er því alveg óþarft að banna sölu á þessum tækjum, af því líka, að nægilegt er að banna sölu á lyfjum, sem notuð eru við lækningar á kynsjúkdómum. Hefði því sá, er vildi káka við að lækna sig sjálfur, engin not af tækjunum, þegar hann getur ekki fengið nein lyf. Þá eru brtt. nefndarinnar búnar, nema þær, er snerta viðurlögin. Nefndin ber einungis fram viðurlög að því er snertir embættismenn og lækna, sem ekki eru í embættum, en þagnarskylda hvílir á, en hefir ekki komið fram með viðurlög að því er snertir sjúklingana sjálfa, af þeim ástæðum, að nefndinni fanst það eiga heima í hegningarlögunum, því að í þeim er tekin fram hegning að því er snertir syfilis, en ekki um aðra sjúkdóma. Er því nauðsynlegt að breyta þessu, en nefndin taldi það ekki hlutverk sitt að bera fram breytingu á hegningarlögunum, en leggur hins vegar til, að stjórnin taki þetta til athugunar. Hefi jeg svo eigi meira um þetta að segja, en vona, ef lögin verða samþykt með þessum breytingum, sem nefndin leggur til, að þá verði þau að gagni fyrir þjóðfjelagið og málefnið, þótt jeg hins vegar teldi það enga ógæfu, að þetta mál hvíldi sig eitt þingið enn.

Forsætisráðherra (SE): Þegar jeg sleppi þessum síðustu orðum háttv.frsm. (SHK), þá hefi jeg ástæðu til að þakka háttv. nefnd fyrir meðferð hennar á frv., því að hún hefir þó haldið sjer við kjarna þess. Brtt. nefndarinnar tel jeg sumar til bóta, sumar til skemda og sumar tel jeg litlu máli skifta. Um hinar almennu athugasemdir háttv.þm. (SHK) get jeg verið stuttorður. Þó er sjálfsagt rjett, að skýrslurnar um útbreiðslu sjúkdómsins hjer eru ekki nákvæmar, því að tilhneigingin er auðvitað mikil til þess að leyna sjúkdóminum. En nákvæmari skýrslur en þessar, sem hjer er um að ræða, verða ekki fengnar. Sjálfsagt er það rjett, að ekki sje hægt að útrýma sjúkdóminum alveg, en um það getur hins vegar ekki verið vafi, að það má stöðva útbreiðslu hans að miklum mun. Aðalmismunurinn á skoðunum stjórnarinnar og háttv. nefndar um þetta mál er fólginn í því, að nefndin vill ekki, að legukostnaður sjúklinga, sem ekki hafa efni á að greiða hann sjálfir, sje ókeypis heldur aðeins lyf og læknishjálp. Þetta er að vísu til sparnaðar, en dregur auðvitað um leið úr vörnunum gegn sjúkdómunum. Jeg fyrir mitt leyti verð því að vera með tillögum Læknafjelagsins, þó aldrei nema þær auki útgjöld, í þeirri von, að takast mætti að sporna á móti vágesti þessum. Þá skal jeg víkja að brtt., en þar stend jeg töluvert ver að vígi en háttv.frsm. (SHK) með sína læknisþekkingu; en jeg hefi borið mig saman við Guðm. prófessor Hannesson um sum atriðin. Fyrsta brtt. er við 2. málsgr. 1. gr. Þar stendur: „Smitandi eru sjúkdómar þessir taldir meðan þess finnast merki, að smitunarhætta stafi af sjúklingnum.“ En þar bætir nefndin við: „eða ætla má, að þau komi síðar í ljós.“ Þessi viðbætir er til bóta. Önnur brtt. er orðabreyting, og því ekki ástæða til að fjölyrða um hana. Þriðja brtt., við 3. gr., er efnisbreyting, því í frv. stendur, að öll börn, sem sjeu undir eftirliti læknis, skuli skrá með fullu nafni og heimilisfangi. Get jeg vel fallist á það, sem háttv. frsm, sagði, að sama leynd með þau væri nauðsynleg eins og aðra sjúklinga. Þá kem jeg að 4. brtt. Hún er við 5. gr. frv. Jeg skal taka það fram, að jeg fyrir mitt leyti hefði viljað, að ákvæði stjfrv. hefði haldist, því að með því hefði baráttan móti sjúkdómunum haldist kröftugri. Þó er eitt atriði, sem jeg get alls ekki fallist á, og það er, að borgun til sjerfræðinga skuli fara eftir gjaldskrá hjeraðslækna. Ef sjerfræðingarnir fá ekki meiri borgun en eftir gjaldskrá hjeraðslækna, má búast við, að þeir vildu alls ekkert við þessar lækningar fást. Gæti því svo farið, að hið fátækara fólk færi alveg á mis við læknishjálp þeirra, sem hinir efnaðri vitanlega hagnýttu sjer. Jeg vildi leyfa mjer að beina því að hv. nefnd og hv.frsm. (SHK), hvort hann sje því eigi samþykkur, að ákvæðið sje látið standa óbreytt eins og það er í stjfrv., þó að það vitanlega hafi meiri kostnað í för með sjer. Þá vildi jeg leyfa mjer að vekja athygli á 5. brtt. nefndarinnar, við 6. gr. frv., þar sem yfirlýsingar sjúklinganna um það, að þeir hafi eigi efni á að greiða sjálfir læknishjálpina, eiga eftir brtt. að sendast með reikningi læknanna. Álít jeg mjög hætt við, að leyndin hyrfi úr sögunni, ef sú krafa yrði gerð. Þá kem jeg að 6. brtt. nefndarinnar. við 8. gr.stjfrv. Í frv. er gert ráð fyrir því, að læknar sjeu eigi, undir sjerstökum kringumstæðum, skyldir til þess strax að skýra sjúklingnum frá því, hvað að honum gangi, en þó eigi síðar en eftir mánuð. Það, sem fyrir stjórninni vakti með ákvæði þessu, er það, að hún áleit það einn lið til þess að verjast útbreiðslu sjúkdóma þessara, að sjúklingarnir fengju sem fyrst að vita, hvað að þeim gengi, því að ef samviskusamur maður á í hlut, þá mun hann, að fenginni vitneskju, gæta allrar varúðar, en það getur hann auðvitað ekki, ef honum er ókunnugt um sjúkdóminn. Jeg þóttist skilja það á hv.frsm. (SHK), að hann vildi eigi láta ákveða það, hvenær segja ætti sjúklingnum frá sjúkdómnum, og skil jeg það vel, að hann, sem er læknir sjálfur, vilji, að læknar hafi óbundnar hendur í því efni. En eins og jeg tók fram, var þetta sett í frv. aðeins sem ein ráðstöfun af mörgum til þess að sporna við útbreiðslu sjúkdómanna. Jeg fyrir mitt leyti mun eigi leggja svo mikla áherslu á þetta atriði, því að jeg er sannfærður um, að læknum er algerlega trúandi í þessum sökum, og af þeim ástæðum sje óþarfi að hafa ákvæðið svo strangt. Þá kem jeg að 7. brtt., við 10. gr. frv. Í stjfrv. stendur, að læknir skuli senda þeim, sem talið er, að valdið hafi smitun, skrifleg tilmæli um að koma til rannsóknar, en nefna þó ekki nafn þess, er til hans sagði. Jeg legg enga sjerstaka áherslu á það, að nafn þess, er frá sagði, sje eigi nefnt, enda býst jeg við, að hjeraðslæknir muni í flestum tilfellum hliðra sjer við að nefna það. Jeg get því alveg fallist á, að ákvæðið falli burt. Þá er 8. brtt., við 12. gr., um að greinin falli niður. Jeg er því samþykkur, eftir aths. hv.frsm. Þá er það 10. brtt., við 14. gr.stjfrv. Í frv. stendur, að sjúklingar með smitandi syfilis megi ekki fóstra heilbrigð börn. Jeg skal játa, að þetta er illa orðað, því að ef ætti með ákvæðinu að leyfa þeim að fóstra veik börn, þá væri það vissulega vond löggjöf, eins og háttv.frsm. (SHK) tók fram, enda vakti hið sama fyrir stjórninni sem honum. Hv. frsm. fann að því, að sjúklingur með smitandi syfilis mætti eigi fóstra heilbrigð börn og eigi starfa að matsölu, matreiðslu eða veitingum, nema með sjerstöku leyfi læknis. Fanst honum undarlegt að veita slíkt leyfi. En stjórninni fanst hart, ef tekinn væri „radikal kur“, að eigi væri veitt undantekning, þó eigi væru liðin 2 ár, ef læknir áliti, að „kúrinn“ hefði komið að notum og sjúklingurinn væri undir umsjón. Jeg get einnig fallist á, að orðið „tæki“ í 16. gr.stjfrv. falli burt, en þá verur auðvitað að fella í burtu orðið „og“, en það er aðeins breyting, sem forseti getur gert. Jeg vil svo að endingu þakka háttv. nefnd fyrir það, að hún hefir bætt við frv. sektarákvæðinu. Stjórnin var búin að gera till. um sektir, eins og hv. nefnd mun hafa sjeð, því jeg sje, að hún hefir tekið till. upp með litlum breytingum, en með einhverjum óskiljanlegum hætti hafa till. fallið úr við prentun frv. Jeg hefi fyrir mjer till., og eru þær nálega þær sömu og till. nefndarinnar, nema að sektin er kr. 500 hjá nefndinni, en kr. 1000 í stjfrv. Eftir till. stjórnarinnar var eigi ákveðið um brot gegn 14. gr. frv., en nefndin hefir ákveðið 200 kr. sekt. Í raun og veru þyrfti breytingu á hegningarlögunum, 182. gr. Hefir stjórnin athugað þetta og jafnvel orðað breytingu á greininni, en í raun og veru þyrfti að endurskoða hegningarlögin öll frá rótum, og því kynokaði stjórnin sjer við að koma með þá breytingu. Í hegningarlögunum er aðeins til ákvæði um syfilis, en þyrfti einnig að vera um hina sjúkdómana. Jeg vil svo enda mál mitt eins og jeg hóf það, með því að þakka hv. nefnd fyrir það, að hún hefir í aðalatriðunum verið sammála stjórninni og sjeð nauðsynina á því að gera ráðstafanir til að stemma stigu fyrir sjúkdómum þessum, eftir því sem hægt er. En það, sem á milli ber, er aðeins það, hvort ganga eigi svo langt, sem stjórnin vill, um greiðslu sjúkrakostnaðarins eða ekki. En úr því sker þessi hv. deild á sínum tíma. Jeg kysi helst, að greiddur yrði spítalakostnaðurinn, en þó að það yrði eigi, þá tel jeg frv. þó til stórra bóta.

Jónas Jónsson Frv. þetta var sent fjvn. til umsagnar um fjárhagshlið þess. Var meiri hl. nefndarinnar hlyntur því, að landið greiddi kostnaðinn, en nefndin var eigi öll sammála um það. Var jeg mjög hikandi um það atriði af ýmsum ástæðum. Jeg átti tal um þetta í gær við lækni, sem í fyrra átti sæti í þessari hv. deild, en er nú farinn hjeðan, landlæknirinn, og sagði hann mjer, að þá hefði komið til mála manna á milli að leggja fram frv. um þetta efni. En læknarnir í Ed. voru yfirleitt hikandi í málinu og hann kvaðst eigi hafa verið undir það búinn að leggja fram frv. um það sjálfur. Síðan hefi jeg átt tal um þetta við ýmsa lækna, og hafa þeir verið í miklum vafa um, hvort slíkt frv. kæmi að nokkrum verulegum notum. Af þessum ástæðum tel jeg rjett að leita umsagnar Læknafjelagsins hjer í bænum, hvort það hafi trú á því, að hægt sje að útrýma sjúkdómum þessum hjer á landi, og hversu auðveldast verði að halda þeim í skefjum. Á stjórnarfrv. er einn meinlegur galli, sem hv. nefnd hefir rjettilega bent á. Það ber sem sje með sjer greinilega tilraun sjerfróðra lækna til þess að komast á landssjóðinn. Hefir nefndin reynt að fyrirbyggja það, og er jeg henni þakklátur fyrir. Jeg hefi hugsað mjer að koma fram með brtt. við 3. umr. þessa máls, þess efnis, að veittar væru 1–2 þúsund krónur til þess að fræða almenning um eðli kynsjúkdóma. Jeg hefi litla trú á löggjöf um þetta efni, en álít happadrýgra að reyna með þekkingu að fyrirbyggja mikla útbreiðslu sjúkdómanna. Jeg álít það hinn mesta barnaskap að halda, að hægt sje að útrýma sjúkdómunum hjer á landi, en hins vegar álít jeg það varða miklu, að fólk viti um og skilji hættu þá, sem af þeim stafar, og reyni að forðast hana. Virðist mjer frv. ganga í þveröfuga átt, að því leyti sem það gerir ráð fyrir, að baráttan móti kynsjúkdómunum verði öll í pukri, með leynd og á dulmáli.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Það eru aðeins litlar athugasemdir, sem jeg vildi leyfa mjer að gera. Það gleður mig, að hæstv.forsrh. (SE) hefir fallist á allar þær brtt., sem nefndin fer fram á og hið læknisfræðilega snerta, nema þá einu, er lýtur að matreiðslustarfi.  (Forsrh. SE: Jeg hefi fallist á það)  . Þá er það ekkert, sem á milli ber, nema ef vera skyldi það, að jeg vil, að sjúklingur, sem gengið hefir undir „kúr“ hjá lækni, fái hjá honum læknisvottorð um það, að hann smiti eigi. Meðan læknirinn getur það eigi, vil jeg, að ákvæðinu sje haldið strangt fram. Hvað því viðvíkur, að yfirlýsingar sjúklinga skuli senda með reikningum læknanna, þá skal jeg geta þess, að jeg fyrir mitt leyti legg eigi svo mikla áherslu á það. Það, sem fyrir nefndinni vakti, var aðeins það, að hún taldi líklegt, að það mundi draga úr kostnaðinum. En hitt hefir nefndin eigi tekið til athugunar, að það væri hættulegt, að yfirlýsingarnar kæmu í stjórnarráðið, af því að þær kynnu að berast út þaðan. Hvað kostnaðinum viðvíkur, þá skal jeg geta þess, að jeg tel það mjög mikilsvert atriði, hvort veita eigi sjúkrahúsvist eða eigi. Sænsku lögin hafa það þannig. Að mínum dómi vantar mjög mikið á, að talningin sje nægilega trygg, en talning ætti að fást með þessum lögum, og það er þó altaf nokkurs virði. Jeg vil benda á, að nauðsynlegt er að taka afstöðu til 182. gr. hegningarlaganna í þessu sambandi og breyta henni. Hjer stendur, að læknir eigi að vitna í hegningarlögin, en það þýðir lítið að vitna til þessarar greinar, því hún nær aðeins til syfilis, en ekki til lekanda, sem er miklu útbreiddari og einnig stórhættulegur. Þá vil jeg geta þess, sem jeg gleymdi áðan, að landlæknir mælti með frv. við nefndina, og eins munu flestir læknar vera því fylgjandi, og því óþarfi að skjóta málinu aftur til þeirra. Jeg var t. d. í fyrra staddur á fjölmennum læknafundi hjer í Reykjavík, þar sem þetta mál var til umræðu, og var þar mikill meiri hluti fundarmanna málinu sinnandi.

Forsætisráðherra (SE): Jeg ætla aðeins að gera örstutta athugasemd út af ummælum háttv. 5. landsk.þm. (JJ). Jeg átti tal við læknana hjer í þessari háttv. deild á síðasta þingi, þar á meðal einnig landlækni, um þetta frumvarp, og tók hann því vel, en tími þótti ekki til þess að koma málinu fram. Jeg hjó eftir því hjá háttv.þm. (JJ), að í frv. væri gerð tilraun til þess að hjálpa sjerfróðu læknunum, og sagði hann, að nefndin hefði að nokkru bætt úr þessu. En jeg heyrði það ekki á háttv.frsm. (SHK), að þær breytingar, sem háttv.þm. (JJ) átti við, væru gerðar vegna þess. En jeg aftur á móti tók það fram, að hvorki væri sanngjarnt nje heppilegt að láta sjerfræðinga í þessum efnum fá svo lítið fyrir starfa sinn, að þeir gætu ekki hjálpað fátækum mönnum, sem vitja þeirra. Það væri broslegt að bera frv. undir Læknafjelagið, því að þaðan er það komið. Þá er það ekki rjett hjá háttv.þm. (JJ), að ekkert sje gert í fræðsluáttina með frv., því í 16. grein stendur. með leyfi hæstv. forseta: „Heilbrigðisstjórnin getur krafist þess, að kensla um kynsjúkdóma og varnir gegn þeim sje tekin upp í þeim skólum, sem hún telur þess mesta nauðsyn“. Og enn fremur stendur: „Öll íslensk skip skulu skyld til þess að láta alþýðlega bók um kynsjúkdóma og eitt eintak af lögum þessum fylgja lyfjakistli skipsins“. Og í þriðja lagi er ákvæði í líka átt, þar sem mikið er um útlendar skipakomur. Með öðrum orðum: Það er lögð rík áhersla á, að almenningur fái sem besta þekkingu á þessum efnum. En hitt er sjálfsagt, að fara með fullkominni leynd með sjúkdómana, því ella mundi margur veigra sjer við að fara til læknis, og er því leyndin til þess, að frekar er hægt að hefta sjúkdómana. Í svari mínu til háttv.frsm. (SHK) tók jeg fram, hverjar till. jeg gæti fallist á og hverjar ekki. Okkur ber ekki mikið á milli, og ættum við því að geta orðið samferða að mestu leyti; aðeins þetta, að stjórnin vill ganga lengra en nefndin.

Guðmundur Guðfinnsson Jeg vil bæta því við ræðu hæstv. ráðherra (SE), að í 8. gr. eru fyrirmæli um, að læknar eigi að fræða sjúklinga sína um sjúkdómana.

Jónas Jónsson Það er aðeins örstutt athugasemd. Jeg sagði aldrei, að landlæknir hefði verið á móti slíku frv., en hitt kemur vel heim við orð mín, að þetta mál var hjer til athugunar í fyrra, og þá vildi hann ekki ýta undir að koma því á framfæri. Um afstöðu Læknafjelagsins ætla jeg að tala nánar við 3. umr., og jeg hygg, að töluverður hluti fjelagsmanna sje á annari skoðun en hjer hefir verið látið í veðri vaka. Þeir háttv.þm., sem hafa talað um fræðsluna, hafa tekið hana í þrengri merkingu en jeg vil gera. Það þýðir lítið að fræða t. d. berklaveikan mann um eðli berkla og verkanir. Það er orðið of seint. Það, sem gera þarf, er að vekja almennan óhug á þessum sjúkdómum, gera unga fólkið hrætt við þá, til þess að það reyni frekar að forðast þá. Lítill bæklingur niður í lyfjakistli eða í búð einhvers bóksala hefir lítil áhrif í þessa átt. Það þarf að ná til fjöldans með öðrum og veigameiri aðferðum. Það þarf að mæta þessum sjúkdómi á þeim vettvangi, þar sem stór og mikilvæg mál eru rædd, í blaðagreinum, tímaritum, ræðum, fyrirlestrum og skólum. Þá og þá fyrst er hægt að vænta einhvers árangurs.

Frsm. (Jón Magnússon) Jeg ætla ekki að halda langa tölu að þessu sinni, en verið getur, að jeg fari um málið fleiri orðum, þegar aðrir hafa látið til sín heyra. Jeg vil aðeins benda á, að ef háttv. deild fellst ekki á brtt. nefndarinnar, þá verður að gera talsverðar breytingar á 4. gr. Jeg sje ekki betur en að hún sje í mótsögn við það, sem tekið er fram í athugasemdunum; hún hefir líklega ruglast eitthvað á einhverju stigi málsins. Í athugasemdunum er sagt, að herða eigi á skilyrðum gagnvart sveitarstjórnum, en 4. gr. herðir þau gagnvart þurfalingum, því þar er skilyrðislaust leyft að flytja þurfaling, ef framfærslusveit krefst þess, og skilyrðin fyrir dvalarsveit eru gerð rýmri en nú er. Jeg vil einnig geta þess, að það varð ofan á í nefndinni, að fallast á till. stjórnarinnar um 5 ára sveitfestistíma, en þó var því þegar hreyft, að sá tími mætti vera styttri, og einn nefndarmaður, hv. 2. þm. Rang. (GGuðf), var ekki viss um, að hann gæti fylgt till. um 5 ár, ef till. um styttri tíma kæmi fram. Atkvæði hans um þetta atriði er því óbundið. Jeg vil ekki fara hjer út í þetta atriði, en mikið hefir verið um það deilt. Það er ofsagt, að óteljandi till hafi komið fram síðan um aldamót, en fjarska margar hafa þær verið. Munurinn á 5 og 3 árum er í raun og veru ekki svo mikill í þessu sambandi; það er fyrst þegar fært er niður í 1 ár, að um verulegan mun er að ræða, því þá má nærri því segja, að dvalarsveit ráði um framfærsluskyldu, Sumir hafa jafnvel viljað fara svo langt að binda þetta ekki einu sinni við lögheimili, heldur staðinn sem maðurinn er staddur á, en ár í þá sálma vil jeg ekki fara hjer. Jeg mun fylgja till. stjórnarinnar, enda er sanni næst, að hún ætti að fá helst fylgi manna. Jeg vil svo ekki ræða þetta mál meira að sinni, heldur bíða þar til aðrir hafa látið álit sitt í ljós.

Einar Árnason Jeg er hæstv. stjórn þakklátur fyrir að hafa flutt þetta frv. Jeg býst við því, að fátækralögin hafi verið mjög vel undirbúin á sínum tíma og hafi átt vel við það ástand, sem þá var. En nú eru þau eðlilega orðin úrelt á margan hátt, því tímarnir breytast og mennirnir með. Jeg álít, að frv. þetta stefni í rjetta átt, þó að vitanlega megi allaf um það deila, hverju á að breyta og hverju ekki. Jeg sje það í nál. allsherjarnefndar að hún vill gera þá verulegu breytingu, að fella niður 1.–4 gr. Jeg verð að taka það fram, að mjer er talsvert sárt um 1. og 2. gr. og get tæpast fallist á að fella þær niður. Jeg sje ekki, að hægt sje að vísa á bug þeirri sjálfsögðu sanngirni og rjettlæti, sem þar kemur fram. Það er ekki sanngjarnt að taka mannrjettindi af fátækum fjölskyldumanni vegna þess, að hann verður fyrir því óláni að missa heilsuna um lengri eða skemri tíma. Sama er að segja um gamalmenni, sem lítið hafa boðið úr býtum annað en stríð og erfiði, að taka af þeim mannrjettindi, ef þeir geta ekki bjargað sjer sjálfir. Ástæða nefndarinnar er sú, að útgjöld sveitarsjóða aukist svo mjög við þessa breytingu. Jeg sje ekki, að svo muni vera. Þetta eru útgjöld, sem hljóta að leggjast á sveitarsjóði hvort sem er, því jeg geri ekki ráð fyrir, að þessi styrkur sje veittur nema brýn nauðsyn beri til, munurinn er aðeins sá, að sveitarsjóðir eiga nú heimtingu á að fá þetta fje endurgoldið ef unt er, en samkvæmt þessum breytingum verður fjeð ekki talið til skuldar. Í raun og veru er þetta sáralítill munur, þó svo sje á pappírunum. En hitt er unnið, að bæta úr órjetti, sem of lengi hefir staðið óhaggaður. Um 3. og 4. gr. ætla jeg ekki að fjölyrða. Jeg tel þær ekki nauðsynlegar. Aftur á móti er jeg sammála nefndinni um það, að sjálfsagt sje, að maður fari að vinna sjer sveit þegar hann er 16 ára gamall, en ekki 21 árs, eins og í frv. stendur. Þá kemur aðalatriðið, sem er sveitfestistíminn. Jeg hefi ásamt þremur öðrum hv. deildarmönnum gert brtt. við frumvarp stjórnarinnar, að sveitfestistíminn verði 3 ár, í stað 5 ára, sem er í frumvarpi stjórnarinnar. Jeg hefði fyrir mitt leyti gjarnan getað farið neðar, jafnvel niður í 1 ár, sem yrði sama sem að dvalarhreppurinn yrði framfærslusveit. En þá yrði óhjákvæmilega að heimila sveitarstjórnum íhlutunarrjett um innflutning í hreppana. En jeg fór ekki lengra, vegna þess að jeg býst við, að það hafi ekki byr sem stendur. Hv. frsm. (JM) sagði, að það gæti verið álitamál, hvort sveitfestistíminn ætti að vera 5 eða 3 ár, og um það mætti ávalt deila. En ef sú skoðun er rjettmæt, að menn þurfi að vinna sjer sveit, sem kallað er, þá væri eðlilegast, að hver maður ætti þar sveit, sem hann hefði unnið lengst, en það mundi reynast svo vafningasamt og erfitt til framkvæmda, að sú leið væri ófær. Eftir núverandi ákvæðum um sveitfestistímann, þá verður niðurstaðan venjulega sú, að einstaklingrarnir vinna sjer hvergi sveit, og verður þá fæðingarhreppurinn venjulega að taka við, er sjúkdóma eða fátækt ber að höndum. En þetta er mjög ósanngjarnt, og þess vegna get jeg fyrir mitt leyti fylgt öllum þeim tillögum, er fara í þá átt að stytta sem mest sveitfestistímann. Þá er það 3. brtt. á þskj. 74. Háttv. frsm. (JM) mintist ekkert á hana. En verði 2. brtt. nefndarinnar samþykt. sú að færa aldurstakmarkið, 21 ár. niður í 16 ár, þá er sjálfsagt, að síðasti málsliður 7. gr. frv. falli burt, enda er jeg sammála hv. nefnd, að rjett sje að færa þetta aldurstakmark niður, og gerðum við því þessa brtt.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Þingsályktunartillagan frá neðri deild Alþingis 1917 fór fram á, að sá styrkur, sem veittur væri þurfamönnum vegna ómegðar, slysa, sjúkdóma og elli, yrði eigi talinn sem sveitarstyrkur. Stjórnin gat nú ekki farið svo langt; hún hefir ekki tekið til greina ómegð, eða fyrsta atriðið, en hitt kemur fram í frv. Um slys og sjúkdóma fjallar 1. gr., og 2. gr. um styrk veittan vegna elli. En nefndin telur, að þurft hefði að fara enn lengra. taka bæði ómegð og atvinnuleysi með, en leggur þó til að þeir liðir þingsályktunartill., sem teknir eru til greina í frv. stjórnarinnar, um slys, sjúkdóma og elli, sjeu feldir niður. Ástæður nefndarinnar fyrir þessum till. sínum eru þær, að enn lengra hefði þurft að ganga, og til þess þyrfti að gerbreyta fátækralögunum. Framkvæmdin yrði líka alt of kostnaðarsöm. Jeg get nú ekki verið sammála hv. nefnd, að rjett sje að fella þetta niður af þessum ástæðum, því breytingar, sem fara í þessa átt, hafa þegar verið gerðar. Lög nr. 61. 27. júní 1921, ákveða, að styrkur til sjúklinga, er leita sjer læknishjálpar í sjúkrahúsi að læknisráði, skuli eigi talinn sveitarstyrkur. Hið sama gildir og um berklaveikissjúklinga. Hjálp til þeirra skal ekki teljast sveitarstyrkur samkv. 1. nr. 43. frá 27. júní 1921. Það er því alveg eðlilegt að halda áfram á þessari braut, og það er einmitt ósamræmi, sje ekki haldið áfram í þessa stefnu. Sá sjúklingur, sem kemst í sjúkrahús, missir engin rjettindi við það. En hinn, sem liggur heima og fær ekki afborið kostnaðinn við leguna, missir þau. Ástæður nefndarinnar um kostnaðinn við framkvæmd fyrgreindra laga eru að vísu á miklum rökum bygðar. Byrðin er þegar orðin mjög mikil, meiri en nokkurn grunaði. Legst hún mest á ríkissjóð og fer mjög hækkandi. Þetta liggur í því, að eftir gamla fyrirkomulaginu, þegar einstaklingurinn eða hreppurinn átti að borga læknishjálp, þá var það síður gert, að notuð væru sjúkrahúsin. Fátæklingarnir dóu þá bara heima. Þessi lög eru því hvöt til, að sjúklingarnir fari í sjúkrahúsin, en þar er jafnaðarlega meiri von um líf og bata, og er það hagur fyrir sveitarfjelögin að fá mennina aftur heim heila og vinnufæra. Sama gildir og, ef fátæka menn kostar það ekki rjettindamissi að leita sjer læknishjálpar. Það verður líka hagur fyrir sveitarfjelögin, og er því rökrjett framhald af hinu. En einhversstaðar verður að nema staðar, því þar kemur 29. grein stjórnarskrárinnar til greina. Stjórnarskráin gerir ótvíræðlega ráð fyrir óendurgoldnum sveitarstyrk, og hann er til, ef ómegð og atvinnuleysi, er krefur styrks úr fáttækrasjóði, hefir rjettindamissi í för með sjer; annars þarf stjórnarskrá í breytingu. Jeg vil því mjög nauðugur sleppa 1. gr. Eins er um þá næstu (2. gr.) Það er hart, að 65 ára gamalt fólk, fátækt og útslitið. tapi rjettindum sínum. Ummæli hv.frsm. (JM) um ellistyrktarsjóðina eru að vísu falleg, en hætt er við að sú hugsjón, að ellistyrkurinn dugi til framfærslu allra hjálparþurfandi gamalmenna, eigi langt í land. Fyrir nokkrum árum vissi jeg, að ellistyrktarsjóðir smærri hreppa voru innan við þúsund krónur. Til dæmis átti Grímseyjarhreppur þá innan við 1000 kr., en er reyndar svo heppinn að eiga annan sjóð; en slíkt er sjerstakt fyrir hann. Nú munu fáir hreppar eiga mikið yfir 2000–3000 kr., nema þá kauptún og kaupstaðir. Og styrkurinn, sem gamalmennin fá, er meira til glaðningar einu sinni á ári heldur en verulegur styrkur sje að honum. Jeg vil því eindregið mælast til þess, að 1. og 2. gr. frv. fái að halda sjer, en 3. gr. frv. má falla niður. Þá er það 4. gr. frv., sem hv. nefnd hefir ekki viljað láta standa, fremur en hinar fyrri. Hv. frsm. (JM) gat þess, að eitthvað í greininni muni hafa fallið úr eða ruglast. Skal jeg athuga það til 3. umr., ef greinin verður samþykt; annars hefir það enga þýðingu. Í 69. gr. fátækralaganna stendur: „Nú hefir maður, sem framfærslurjett á annarsstaðar, þegið 100 kr. styrk eða meira í dvalarsveit sinni og bersýnilegt er, að hann sje kominn á stöðugt sveitarframfæri, og hefir þá dvalarsveit hans og framfærslusveit hvor um sig rjett til að krefjast þess, að hann sje fluttur fátækraflutningi á framfærslusveit sína“. Þetta gildir jafnt, þó viðkomandi maður hafi dvalið 8–9 ár í hreppnum, að bæði dvalarhreppur og framfærsluhreppur hafa leyfi til að flytja þurfamanninn. Í 4. gr. frv. er breyting til bóta á þessu ákvæði. Skilyrðin fyrir því, að flutningur megi fram fara, eru allmikið hert. Ef maðurinn hefir dvalið 3 ár eða lengur, þá þarf úrskurð frá lögreglustjóra, um að flutningur megi fara fram, ef framfærslusveit hefir óskað þess, en dvalarsveit hefir ekkert um það að segja. Þetta bætir kjör þurfamanna. En eins og hv. 2. þm. Eyf. (EÁ) tók rjettilega fram, þá verður greinin óþörf, ef sveitfestistíminn er færður niður í 3 ár eða neðar, og er mjer þá ekkert kappsmál að halda í hana. Þá kemur stytting sveitfestistímans, sem er aðalatriðið í frv. Jeg skal eigi vera fjölorður um það, fremur en aðrir, enda er þetta ákvæði svo í eðli sínu, að um það má deila til eilífðar. Jeg tók til 5 ár í frv. og gat um ástæður fyrir því við 1. umr. Nú er komin brtt. við þessa áratölu, á þskj. 74, um að færa tímann niður í 3 ár. Jeg er nú alls ekki á móti því, að tíminn sje færður þetta niður, en tel nauðsynlegt, ef það er gert, að heimila sveitarstjórnunum vald til að hafa hemil á innflutningi í hreppana. Nú er ekki um slíkt vald að ræða. Hverjum manni er heimilt að setjast að þar, sem hann vill, án leyfis sveitarstjórna, sem hafa engan myndugleik til að neita um aðsetur. Áður höfðu sveitarstjórnir þetta vald, enda var þá óspart neitað um aðsetursleyfi, og það þótt duglegir menn ættu í hlut, af ótta fyrir því, að þeir yrðu byrði fyrir sveitarfjelagið, eða þá börn þeirra, sem fæddust í hreppnum. Þetta þótti ómannúðlegt, og var talið sjálfsagt að afnema það um sama leyti og vistarbandið var leyst. En verði sveitfestistíminn ákveðinn 3 ár, þá verður að gefa sveitarstjórnunum einhvern íhlutunarrjett um innflutninginn. Verði sveitfestistíminn færður niður í 3 ár, þá verður brtt. á þskj. 74, um að „2 árin“ komi fyrir „3 árin“ sjálfsögð. Enn fremur ef aldurstakmarkið verður fært niður, þá verður niðurlag 7. gr. að falla burt. Þessu hefir nefndin ekki tekið eftir.

Jónas Jónsson Jeg vildi bæta fáum orðum við, viðvíkjandi sveitfestistímanum. Stjórnin hefir lagt til, að hann yrði 5 ár, og nefndin hefir látið það afskiftalaust. Síðan hefir komið fram brtt. um að færa hann niður í 3 ár, og mun jeg greiða atkvæði með því við þessa umr. En jeg hefi hugsað mjer að koma fram með brtt. til 3. umr. um að sveitfestistíminn verði færður niður í 2 ár. Jeg skal þá í fáum orðum skýra frá því, hvers vegna jeg álít, að stytta þurfi tímann, án þess þó að ganga eins langt í því eins og sumir hv. þingdeildarmenn virðast vilja. Skal jeg nefna dæmi, sem ekki er hjer langt undan, en það er Álftanesið. Sýnir það dæmi glögglega, hversu ranglátt 10 ára ákvæðið var. Álftanesið var áður mjög fjölmennur hreppur. Ólst því margt af fólki þar upp, sem síðar fluttist á burt, mest til Reykjavíkur. Þegar svo þessir menn gefast upp, verða hinir fáu, sem eftir eru, að taka við þeim. Jeg hefi það frá skilríkum manni, bónda á Álftanesinu, að sveitargjöldin eru þar orðin lítt bærileg. T. d. hefir þessi maður útsvar, sem svarar meðlagi 4 niðursetninga. Þetta sýnir, að ástandið, sem verið hefir, er ófært, er liggur í því, að fólkið þyrpist í burtu úr sveitum landsins til kauptúnanna. Þarf ekki annað en benda á vöxt Reykjavíkur, sem hefir sexfaldast á fáum árum, eða íbúatalan hefir aukist frá 3000 upp í 18000. Til þessarar fjölgunar hafa allir lagt, og því tel jeg rjett að lækka sveitfestistímabilið niður í 2 ár, en veita á móti bæjar- og sveitarfjelögum íhlutunarrjett um innflutninginn. Jeg tel það algerlega frágangssök að leggja þá byrði á sveitarfjelögin, að þeim sje skylt að taka á móti öllum sonum sínum og dætrum, sem farið hafa á brott hraust og þróttmikil mörgum árum áður, en koma svo heim á efri árum, útslitin og veik, og hafa unnið alla sína manndómstíð í öðrum sveitarfjelögum, sem kasta svo fólki þessu á fæðingarhreppinn, þegar eitthvað bjátar á. Sveitarfjelögin eiga að bera ábyrgð á sjálfum sjer. Því kysi jeg helst, að sveitfestistíminn væri lækkaður niður í 2 ár og að jafnhliða því væri sveitarfjelögunum heimilað að loka úti fólk það, er það vildi eigi, að flyttist inn. Jeg held, að eigi sje ráðlegt að stytta sveitfestistímann enn þá meira, því að það þarf að vera hægt að henda reiður á, hvar menn eiga sveit. Jeg skal taka það fram, að í nágrannalöndum vorum er haft mjög strangt eftirlit með heimilisfangi manna, sem þangað flytjast, og skal jeg sem dæmi nefna eitt tilfelli, sem mjer er kunnugt um. Danskur maður, sem hafði verið búsettur í Bergen í 1–2 ár, kyntist íslenskri stúlku og bað hana að koma til Bergen og vera hjá sjer. Maður þessi lenti í betrunarhúsinu í Bergen, af því að hann hafði eigi látið þessa ógiftu stúlku segja til heimilisfangs. Stúlkan braut lög með því að vera þarna án þess að segja til heimilisfangs síns. Er alveg óhjákvæmilegt að herða á löggjöfinni um þetta atriði, svo menn svíkist eigi undan að segja frá, hvar þeir eigi heimilisfang. Jeg skal leyfa mjer að taka það fram aftur, að jeg mun greiða brtt. atkvæði mitt við þessa umræðu, en áskil mjer rjett til þess að koma fram með brtt. við 3. umr., þess efnis, að sveitfestistíminn verði styttur niður í 2 ár.

Frsm. (Jón Magnússon) Jeg tek undir með hæstv. ráðherra, að það er eigi ástæða til að halda langar tölur um nud þetta. Enda býst jeg við, að hv. deildarmönnum muni það fyllilega ljóst, hvernig þeir ætla að taka í málið. Jeg skal leyfa mjer að geta þess, að jeg tel hæstv. stjórn ekki hafa tekið rjett í þetta mál, að því er snertir styrkveitinguna. Held jeg, að rjettara hefði verið að ganga lengra, eða láta við hið sama sitja að sinni. Það er tvent, sem talið er óþægilegt við sveitarstyrkinn, en það er missir borgaralegra rjettinda og það að vera að meira eða minna leyti undir fátækrastjórnina gefinn, að því leyti, að hún hafi rjett til þess að haga styrkveitingumnn eftir sínu höfði, til dæmis að taka börn og setja þau í uppeldishæli og gamalmenni og setja þau í gamalmennahæli. Að svifta sveitarstjórnir valdi yfir þurfamönnum eða rýra það, tel jeg mjög varhugavert. Það hefir ekki verið gert neinstaðar, svo að jeg viti, að minsta kosti eigi í nágrannalöndum vorum. En jeg veit til þess, að það hefir nýlega í einu af nágrannalöndunum. Noregi, verið numið brott úr stjórnarskránni, að menn missi atkvæðisrjett sinn við slíka styrkþágu, og tel jeg það rjettari leið, án þess að segja nokkuð um. hvort það sje fært að gera hjer. En vald fátækrastjórnar yfir þurfamönnunum á að haldast. Álít jeg, að eigi sje um neitt harðræði gagnvart þurfalingum að ræða hjer á landi nú orðið, að minsta kosti hefi jeg eigi orðið var við slíkt. Norðmenn námu ákvæðið um atkvæðisrjettarmissinn úr stjórnarskrá sinni 1919, en deildar eru meiningar manna um það, hvernig sú ráðstöfun hefir gefist. Mjer finst annars, að frv. hæstv. stjórnar sje mjög óskýrt, þar eð mjer virðist hún blanda mjög saman líknarstasrfsemi og ríkishjálp. Jeg get eigi verið samdóma hæstv. ráðherra (KIJ) um samanburðinn á sjúkrahjálpinni, sem um ræðir í þessu frv., við sjúkrahúskostnaðinn, sem um getur í frv. frá 1921, því hjer er gert ráð fyrir, að sveitarfjelögin beri hann ein, en sjúkrahúskostnaðinn beri bæði ríkið og framfærslusveitin. Er það mjög í samræmi við stefnu löggjafarinnar í þessum efnum, enda tel jeg, að það geti verið mjög hættuegt að auka byrði smárra sveitarfjelaga. Annarsstaðar hefir verið reynt að stækka fátækrafjelögin, t. d. hefir þeim í Englandi verið steypt saman í hjeruðum. Voru þau upphaflega sóknir, en hefir nú verið steypt saman 4 og upp í 70–80, og jafnast þannig gjaldabyrðin miklu betur. Tel jeg eigi frágangssök, að þessi leið sje farin í máli þessu. Tel jeg áreiðanlegt, að ef frv. þetta verður samþ., þá verður ekki hægt að nema hjer staðar; þá verður að taka ómegðina með. Jeg hygg, að stjórnarskráin mundi ekki vera því til fyrirstöðu. Það er misskilningur, að þetta frv. sje áframhald af lögum frá 1921. Það er alt annað, og ef eigi er tekin með ómegðin alment, þá er þar með numið staðar á miðri leið. Hvað viðvíkur styrk vegna elli, þá skal jeg geta þess, að jeg tel áreiðanlegt, að fjöldi uppgefinna manna, 65 ára að aldri, eða þar yfir, sem njóta framfærslu hjá einstökum mönnum, muni, ef frv. nær fram að ganga, sækja um styrkinn sjálfir eða framfærslumenn þeirra. Mundi það verða mikil byrði, t. d. fyrir Reykjavíkurbæ. Það hefir heyrst talað um það, að takmarka innflutning manna í kaupstaðina eða t. d. sjávarsveitir. En jeg er hræddur um, að það sje lítt framkvæmanlegt. Það átti sjer stað áður, en nú mun það hvergi eiga sjer stað. Hæstv. ráðherra (KIJ) álítur, að það muni eigi kosta sveitarsjóð meira að útvega manni lækning en það mundi kosta hann sjálfan. Það er nú svo. Öðruvísi held jeg, að reynslan sje um kostnað af almannafje gagnvart kostnaði einstakra manna.  (Atvmrh. KIJ: Ef hann á að fá bót)  . En þess ber þó að gæta, að lækning í heimahúsum getur oft verið tiltölulega ódýr fyrir sjúklinginn sjálfan. Jeg tek það fram aftur, að heldur en að taka til þetta atriði þingsályktunartillögunnar, sem hjer hefi jeg sjerstaklega rætt um. mætti gera breytingu á stjórnarskránni, nema burtu ákvæðið um missi kosningarrjettar og kjörgengis, en þá ætti sá breyting að vera ein sjer, svo að hægt vari að bera hana, eina út af fyrir sig undir kjósendur. Hjer er um svo þýðingarmikið atriði fyrir þjóðfjelagið að ræða, að hlýðir ekki að gera þessa breytingu fyr en skýrt svar er fengið frá kjósendum.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Háttv. frsm. (JM) sagði, að rjettara væri að taka ákvæðið úr stjórnarskránni, en leyfa sveitarstjórnum að haga styrkveitingum eins og þeim þóknaðist. Á þetta mintist jeg einmitt, er málið var til meðferðar í háttv.Nd. í fyrra, og var mjer þá svarað því, að eigi væri auðgert að gera slíkt, enda er ávalt varhugavert að fara út í breytingar á stjórnarskránni, þótt eitthvert tilefni sje, en annars vill svo vel til, að nú gefst einmitt tækifæri til að athuga hvort eigi væri gerlegt að afnema 29. gr. í stjórnarskránni, þar sem háttv.Nd. hefir einmitt í meðförum aðra breytingu á henni. Háttv. frsm. (JM) hjelt því fram, að frv. væri óskýrt, að með því væri blandað saman líknarstarfsemi og ríkishjálp. En hvað segir háttv.þm. (JM) þá um berklavarnalögin? Ef í nokkrum lögum er blandað saman líknarstarfsemi og ríkishjálp, þá er það í þeim. Því þau ganga í þá átt, að þeir, sem eigi hafa efni á að leita sjer lækninga sjálfir, fá til þess hjálp frá ríkinu. Er það í fullu samræmi við það, sem jeg hjelt fram áðan, að frv. þetta væri beint áframhald af þeim lögum og hinum, er fjalla um sjúkrahúsvist. Það er nú líka í fullu samræmi við það, að það er nú orðin föst regla hjá sveitar- og bæjarfjelögum að reyna að velta öllum slíkum kostnaði yfir á ríkissjóð. Þá mintist hv.frsm. (JM) á það, að rjett væri að gera fátækrafjelögin stærri. Þetta getur verið álitamál, og má vel vera, að þetta sje heppileg ráðstöfun. t. d. að hver sýsla væri fátækrafjelag fyrir sig. Sumir hafa jafnvel viljað, að landið væri eitt fátækrafjelag alt, og væri með því rutt úr vegi þeim örðugleikum, sem fátækraflutningur oft hefir í för með sjer. En auðvitað mundi slík breyting þurfa mikinn og góðan undirbúning. Enn fremur mintist háttv.frsm. (JM) á það, að ef styrkur sá, sem gamalmennum, 65 ára og þar yfir, yrði veittur, skyldi eigi skoðast sem fátækrastyrkur, þá mundu þau gamalmenni, sem nú eru styrkt af einstökum mönnum, þegar er þeim væri heimill styrkurinn án þessa rjettindamissis, sækja um hann. Það má vel vera, að til sjeu einstaka menn, sem þetta mundu gera. En þó hygg jeg, að eigi mundu svo mikil brögð að því, sem háttv.frsm. vildi vera láta, því að flestir manna þessara njóta framfærslu vina sinna og vandamanna, og veit jeg það af þeim, sem jeg nú hefi í huga, að flest mundu gamalmenni una því illa að þurfa að njóta framfærslustyrks af almannafje, og þá vandamenn þeirra eigi sækja um slíkan styrk á móti skapi þeirra. Jeg skal svo eigi fara nánar út í mál þetta að sinni.

Guðmundur Guðfinnsson Jeg skal eigi lengja umr. mjög mikið; en mig langaði til að minnast ofurlítið á 2. gr. fr. Eins og mönnum mun vera kunnugt, hefi jeg ávalt haft mikinn áhuga fyrir því, að gamalmennum væri sem best trygt lífsuppihald. En jeg vil, að það sje á öðrum og heilbrigðari grundvelli en þeim, sem í frv. ræðir um. Jeg vil að það verði á þeim grundvelli, að menn þegar á unga aldri hafi huga á því að tryggja sjer ellistyrk, svo að þeir þurfi ekki að eiga það á hættu að eiga uppeldi sitt undir hreppseða ríkissjóði. Og einkum virðist mjer, þegar litið er á los og eyðslusemi unga fólksins nú á dögum, að ákvæði þetta sje mjög óheppilegt, enda þótt það að vísu líti mannúðlega út í svipinn. Frakkar hafa haft svipað fyrirkomulag hjá sjer, og hefir það gefist illa. Annars álít jeg, að þetta eigi frekar heima í ellistyrktarsjóðslögunum. Er jeg því eindregið á því, að þetta falli burtu. En um sveitfestistímann hefi jeg óbundnar hendur. Jeg mun því greiða till.Háttv. 2. þm. Eyf. (EÁ) atkvæði mitt.

Sigurður Jónsson Við flutningsmenn breytingartill. höfum hugsað okkur, að til þess þyrfti eigi að koma, að þrengt yrði mjög athafnafrelsi manna, þó brtt. okkar verði samþykt. Það er auðvitað hægra að rekja æfiferilsstaðina, ef sveitfestistíminn er 3 ár, en ekki 5. Get jeg tekið undir með háttv. 5. landsk.þm. (JJ), þar sem hann talaði um ókyrðina í þjóðlífi voru. Í minni sveit er það nú orðið nær undantekningarlaust, að þurfamenn og ómagar sveitarinnar verða ekki sveitinni til þyngsla fyrir aðra skuld en þá, að þeir hafa átt þar fæðingarhrepp.

Frsm. (Jón Magnússon) Það er rjett að síðasta brtt. á þskj. 74 er nauðsynleg í sambandi við brtt. nefndarinnar og aðrar brtt. Nefndinni hafði sjest yfir þetta.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Aðeins örstutt athugasemd. Háttv. 2. landsk.þm. (SJ) spurði, hversvegna væri nauðsynlegt, þó sveitfestistíminn yrði styttur, að sveitarstjórnirnar hefðu einhverjar hömlur til þess að sporna við of miklum innflutningi. Ástæðurnar fyrir þessu eru auðsæjar. Ef sveitfestistíminn er 10 ár, er lítil eða jafnvel engin ástæða fyrir sveitarstjórnirnar að amast við innflutningi. Það er ómögulegt fyrir þær að sjá svo langt fram í tímann, hvernig fara muni; efnaður maður getur orðið öreigi á þeim tíma, og öreiginn hins vegar bjargálnamaður. Ef tíminn er svona langur, þá er ekki gott að reikna út, hvernig fara muni. En ef tíminn er styttri, 3 eða kanske 2 ár, þá er hættan meiri fyrir sveitarstjórnirnar, þar sem mikill er innflutningur. Þá er nauðsynlegt fyrir þær að hafa einhverjar hömlur, ef t. d. óreglumaður kemur, eða ómagamaður, sem bersýnilegt er um, að falla muni sveitarfjelaginu til þyngsla svo að segja þegar í stað. Jeg skil það vel, að háttv. 2. landsk.þm. (SJ) þyki ekki þurfa þessa við, því að hann hefir ekki átt því að venjast, að sveitarstjórninar þyrftu að beita hömlum. Það er fátíðara í sveitunum, en í kaupstöðum og sjávarþorpum er oft nauðsynlegt að hafa hönd í bagga með innflutningnum.