Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hv. deildar hefur haft til meðferðar frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir árið 1961. Nefndin hefur yfirfarið frv. og borið saman tölur þess við ríkisreikninginn og ekkert fundið athugavert. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, en minni hl. mun skila séráliti.



Herra forseti. Frv. til fjárl. fyrir 1961 var lagt fram hér á Alþingi í byrjun þings haustið 1960, og 1. umr. um það fór fram 24. okt. þ. á. Þá lét hæstv. fjmrh. þess getið, að við undirbúning fjárlaganna hefði verið reynt að færa gjöldin niður og sú viðleitni hefði borið þann ávöxt, að 10 af 14 gjaldagreinum fjárlaganna væru nú lægri en árið áður. Það var látið mjög vel af þessu í aðalmálgagni ríkisstjórnarinnar. Þar var látin uppi ánægja mikil yfir því, að nú hefði orðið allmikil lækkun útgjalda flestra gjaldagreina fjárlaganna, og blaðið taldi það mikilsvert, að horfið væri frá hinum sífelldu útgjaldahækkunum og þenslu ríkisbáknsins, eins og það var orðað þar í ritstjórnargrein. En margt fer öðruvísi en ætlað er. Nú liggur fyrir ríkisreikningurinn fyrir árið 1961, og hann segir aðra sögu. Skv. ríkisreikningnum eru það aðeins 3 gjaldagreinar, sem hafa orðið lægri en árið áður, árið 1960. Það er í fyrsta lagi 9. gr., þar er færður kostnaður við Alþingi. Þau gjöld hafa orðið nokkru lægri 1961 en árið áður. Munurinn er 1 millj. 436 þús. kr., og stafar þetta af því, að þing stóð skemmri tíma síðara árið en hið fyrra. Þá er það 15. gr., sem er kostnaður við kirkjumál. Þau gjöld hafa orðið 102 þús. kr. minni árið 1961 en 1960. Og loks er það 16. gr. Við samanburð á henni sést, að árið 1961 hefur verið varið til landbúnaðarmála 1 millj. 497 þús. kr. lægri fjárhæð en árið áður og til raforkumála rúmum 4 millj. 182 þús. kr. minna en árið áður. Aftur hafa aðrir liðir á 16. gr. orðið nokkru hærri árið 1961 en 1960, svo að í heild er niðurstaðan sú, að gjöld á þeirri gr. eru 3 millj. 394 þús. kr. lægri en þau voru næsta ár á undan. En allar aðrar útgjaldagreinar á ríkisreikningi 1961 en þær 3, sem hér hafa verið nefndar, eru hærri en þær voru 1960. Og alls eru gjöldin á rekstrarreikningi ríkissjóðs 1961 um 177 millj. kr. hærri en þau voru 1960. Það hefur komið fram við athugun á þessu máli, að það vantar tæpar 8 millj. kr. inn á þennan ríkisreikning gjaldamegin. Í árslok 1961 var búið að verja til nýja Keflavíkurvegarins 7821922.47 kr. En þessi upphæð sést ekki á ríkisreikningnum, og virðist mér því gjöldin vera vantalin sem því nemur. Þá var einnig búið að taka lán til þessarar vegargerðar hjá Seðlabanka Íslands rúmlega 3.8 millj. og hjá Framkvæmdabanka Íslands 3.7 millj, kr. Ég get ekki séð, að þessar skuldir séu heldur færðar á ríkisreikninginn 1961. Ég hef gefið út sérstakt nál. um þetta frv. á þskj. 197. Þar með fylgir grg. frá ríkisendurskoðuninni um, hvað eftir er að endurskoða af reikningum ríkisstofnana og fleira hinn 19. nóv. s.l. Þessi listi er prentaður með nál. mínu, og kemur þar fram, að það er allmikið óendurskoðað enn af þeim reikningum, sem ríkisreikningurinn byggist á. Af þeirri ástæðu tel ég ekki tímabært að afgreiða frv. að svo stöddu, heldur vil ég leggja til, herra forseti, að málið verði tekið út af dagskrá og ekki tekið fyrir fyrr en á framhaldsþinginu síðar í vetur. Þá mætti fá nýjar upplýsingar frá endurskoðunardeild fjmrn. um, hvað endurskoðuninni liði, og mætti þá ganga frá frv. og samþ. það á framhaldsþinginu, ef endurskoðuninni væri þá lokið.



Herra forseti. Það eru tvær af athugasemdum hv. 1. þm. Norðurl. v., sem ég skal gera hér að umtalsefni. Önnur er sú, að upphæð, sem notuð hafi verið til Keflavíkurvegarins, sé ekki færð til gjalda á ríkisreikningi 1961. Hv. þm. hafði spurzt fyrir um þetta sama í fjhn., og var óskað eftir skýringu frá fjmrn., og var svar ráðuneytisstjórans á þessa leið: „Þetta lán kom ekki fram á reikningum vegagerðarinnar fyrir árið 1961, og hefur sennilega verið litið á það sem bráðabirgðalán svipuð þeim, sem oft eru tekin til vegaframkvæmda, en ekki talin til gjalda, fyrr en annaðhvort þau eru gerð að föstum lánum eða fjárveiting veitt til endurgreiðslu á þeim. Vegagerðin mun í þessu efni telja sig hafa fylgt þeim venjum, sem hún hafi áður haft um þessi efni, og sé þar engin breyting á.“ Þá er í öðru lagi. Hv. þm. leggur til, að afgreiðslu þessa máls sé frestað þar til síðar á þessu þingi, vegna þess að hinni umboðslegu endurskoðun sé ekki að fullu lokið fyrir árið 1961. Það hefur jafnan verið svo um hina umboðslegu endurskoðun, að hún er í sumum efnum nokkrum árum á eftir, og vil ég taka það sérstaklega fram, að þó hefur miðað betur áfram um hina umboðslegu endurskoðun hjá ríkisendurskoðuninni nú en áður. Eins og ég tók fram í umr. um ríkisreikning í fyrra, er að því stefnt, að öll endurskoðun á vegum ríkisins fari fram jafnóðum. Það er þegar gert við nokkrar stofnanir. En það tekur tíma að breyta því skipulagi og þeim vinnubrögðum og krefst óhjákvæmilega nokkru meiri starfskrafta en ríkisendurskoðunin hefur yfir að ráða nú. En það eru ekki rök til þess að fresta samþykkt frv. um ríkisreikninginn fyrir 1961, þó að hinni umboðslegu endurskoðun sé ekki að fullu lokið hjá öllum stofnunum, vegna þess að þær athugasemdir, sem fram kynnu að koma hjá ríkisendurskoðuninni, breyta engu og geta engu breytt um ríkisreikninginn 1961, sem búið er að gera upp og liggur endanlega fyrir. Ef ríkisendurskoðunin finnur eitthvað athugavert og telur, að breyta þurfi greiðslum, kemur það að sjálfsögðu alltaf fram á ríkisreikningi árið eftir. Þess vegna er það misskilningur hjá hv. þm., að þetta sé ástæða til að fresta samþykkt reikningsins. Ég tel ekki ástæðu til að fara út í athugasemdir hv. þm. frekar, að öðru leyti en því, að þegar hann telur, að rekstrarútgjöld ríkisins árið 1961 hafi reynzt nokkru hærri en árið 1960, þá hefði hann kannske mátt geta þess, að á miðju ári 1961 urðu hér verulegar kauphækkanir, sem m.a. hann og hans flokkur áttu drjúgan þátt í að koma fram, og þessar kauphækkanir, sem urðu almennar í landinu, leiddu svo óhjákvæmilega til gengisbreytingarinnar á árinu 1961, en hvort tveggja olli því, að útgjöld urðu í ýmsum efnum hærri en gert hafði verið ráð fyrir í fjárlögum og hærri en árið á undan. Ég legg svo til, að frv. verði tekið til afgreiðslu nú, en get ekki fallizt á þau rök, sem hv. þm. færir fram fyrir frestun frv.



Herra forseti. Út af mínum athugasemdum um lánið, sem búið var að taka í árslok 1961 til Keflavíkurvegarins, segir hæstv. ráðh., að það muni vera svipað bráðabirgðalánum, sem oft hafa verið tekin til vegagerðar. Mér er ekki kunnugt um það, að slík lán hafi verið tekin áður til vegagerðar, án þess að þau hafi verið færð á ríkisreikninginn. Það mun oft koma fyrir að vísu, að úr einstökum héruðum er lagt fram nokkurt fé til að flýta vegagerðum. En það eru ekki lán, sem ríkið tekur. Ríkið borgar enga vexti af þeim og gefur ekki út skuldabréf fyrir slíkum lánum. En þarna mun óumdeilanlega vera um ríkislán að ræða, sem ríkið á að standa straum af og á þá vitanlega að telja með skuldum ríkissjóðs. Hæstv. ráðh, segir, að það hafi jafnan verið svo, að umboðsleg endurskoðun hafi verið nokkuð á eftir. Hann segir, að það sé stefnt að því, að öll endurskoðun fari fram jafnóðum. Það er ágætt að heyra, ef svo er. En ég tel, að það eigi að haga þessu þannig, að það eigi alls ekki að afgreiða ríkisreikninginn frá þinginu, fyrr en endurskoðun er að fullu lokið. Engin sýslunefnd afgreiðir frá sér hreppsreikninga, fyrr en endurskoðun þeirra er að fullu lokið, og ég tel, að hér ætti að fylgja sömu reglu með ríkisreikninginn. Og vilji hæstv. ráðh. fá ríkisreikninginn samþ. fyrr en oft hefur verið áður, þá á hann að vinna að því, að endurskoðunardeildin í fjmrn. ljúki sínu starfi fyrr en áður hefur verið, þannig að hægt sé að leggja reikninginn fram fullendurskoðaðan. Ég tel, að hinir þingkjörnu endurskoðunarmenn, sem verða að byggja sína umsögn um ríkisreikninginn að verulegu leyti á endurskoðunarskýrslum frá fjmrn., ættu ekki að afgreiða reikninginn til Alþingis, fyrr en þeir eru búnir að fullvissa sig um það, að endurskoðun þeirri, sem endurskoðunardeild fjmrn. hefur með höndum, sé að fullu lokið. En úr því að þeir hafa gert það að þessu sinni, án þess að þessu verki væri lokið, þá tel ég, eins og áður segir, að það sé rétt af þinginu að fresta afgreiðslu málsins þar til síðar í vetur. Hæstv. ráðh. segir, að það hafi orðið kauphækkanir hér árið 1961 og því muni gjöldin hafa orðið hærri á ríkisreikningi en upphaflega var gert ráð fyrir. Það var nú svo, að í meðförum Alþingis seint á árinu 1960 hækkuðu gjöld á fjárlögunum frá því, sem þau voru upphaflega í frv., þegar hæstv. ráðh. lagði það fyrir, svo að það urðu ekki 10 gjaldagreinar lægri en áður, um það er afgreiðslu fjárlaga lauk. En út af því, sem hann segir um kauphækkanirnar 1961, vil ég benda á, að hæstv. ráðh. mun hafa fengíð þar nokkuð á móti. Ríkisstj. breytti genginu á því ári og fékk af þeirri ástæðu meiri tolltekjur síðari hluta ársins, og hún bætti sér í búi með því að gera upptækar hjá útvegsmönnum verulegar upphæðir af gengíshagnaði og sýndi því betri útkomu á ríkisreikningi þess vegna.



Herra forseti. Það er aðeins út af einu atriði, sem borizt hefur í tal við þessa umr. og hefur raunar borizt í tal áður á Alþingi oftar en einu sinni. Það er í sambandi við lántökur ríkisins til Keflavíkurvegar. Eins og menn vita, hefur verið áhugi fyrir því undanfarin missiri hér í þinginu að taka lán til vega, og ýmsar till. hafa verið fluttar hér varðandi þau efni, bæði til vegagerða á Austurlandi og Vesturlandi og til Strákavegarins. Ég man eftir þessum þremur dæmum. En þessi mál hafa ekki fengið afgreiðslu. Þeim hefur verið vísað frá eða komið á einhvern hátt fyrir kattarnef á hv. Alþingi af meiri hlutanum. Á hinn bóginn fréttist það svo, að hæstv. ríkisstj. væri farin að láta leggja veg til Keflavíkur fyrir lánsfé, en þetta mál hafði aldrei verið lagt fyrir hv. Alþingi á einn eða annan hátt. Eins og kunnugt er, er þó óheimilt að taka lán fyrir ríkissjóð nema samkv. lánsheimild. Nú hefur það komið fram hér hvað eftir annað, að yfirleitt eru allir þeir, sem um það hafa talað, sammála um, að þessi vegagerð til Keflavíkur sé ákaflega nauðsynleg. Og ég segi fyrir mig, að ég hefði óhikað greitt atkvæði með lánsheimild til vegarins hér á hv. Alþingi. Mér er ekki kunnugt um, að það sé nein andstaða gegn vegagerðinni, þvert á móti. Það hefur vakið ákaflega mikla undrun, að hæstv. ríkisstj. hefur valið þá leið að fara algerlega á bak við Alþingi með þessa stórkostlega miklu framkvæmd og ríkislántöku í því skyni. Og menn hafa velt því fyrir sér, hvernig á því gæti staðið, að hæstv. ríkisstj. skyldi velja þessa leið, þar sem hún átti alveg opna leið að leggja málið fyrir á venjulegan hátt. Það hefur ekki fundizt á þessu nokkur skýring önnur en sú ein, sem ég hef leyft mér að halda fram áður og ég vil enn benda á, og henni hefur ekki verið mótmælt, að hæstv. ríkisstj. hafi kviðið fyrir því að koma öðrum vegagerðarlántökuheimildum fyrir kattarnef í þinginu á sama tíma sem hún fengi samþ. lánsheimildina til Keflavíkurvegarins. Þess vegna hafi hún valið þessa furðulegu aðferð, að fara algerlega á bak við Alþingi með þessa vegagerð. Í þessu sambandi kemur það svo fram, að þegar ríkisreikningurinn fyrir 1961 kemur, þá er sleppt að færa á reikninginn þá skuld, sem ríkið stendur í vegna vegarins. Það er hreinlega hafður rangur reikningurinn, til þess að þessi skuld sé ekki talin með, og þá vitanlega líka ríkisútgjöldin rangt tilgreind. Þegar fjárlagafrv. kom svo fyrir næsta ár, þá er ekki heldur gert ráð fyrir greiðslu vaxta og afborgana af ríkisláni, sem tekið hefur verið til vegarins. Og ekki nóg með þetta, heldur er leikurinn slíkur feluleikur með þetta mál, að í stað þess að fjmrh. skrifar yfirleitt undir öll ríkislán, þá er þessu komið þannig fyrir, að það er vegamálastjóri, sem skrifar undir þetta ríkislán, sem tekið er til vegarins, en samt vitanlega eftir ráðherrafyrirlagi. Auðvitað er ekkert um það að efast, að þetta er ríkisskuldbinding alveg nákvæmlega eins fyrir því. Það er skuldbinding, sem ríkissjóður hefur tekið á sig, því að engum dettur í hug, að vegamálastjóri eigi að borga persónulega þetta lán, og enginn eyrir er til á vegum vegagerðarinnar, hún er engin stofnun í því tilliti. Hún hefur engan einasta eyri umfram það, sem henni er ávísað hreint og beint úr ríkissjóði. Það er þess vegna. enginn munur á láni, sem vegamálastjóri skrifar undir fyrir ríkisstjórnarinnar hönd, og þeim, sem fjmrh. skrifar sjálfur undir. Samt sem áður er sá háttur hafður á þessu, að þetta ríkislán er ekki fært í ríkisreikninginn, því er haldið utan við hann. Ef svona hlutir geta gengið óátalið af hv. Alþingi, þá er hægt að leika þann leik að láta embættismenn ríkisins taka slík lán ótakmarkað, halda þeim utan við ríkisreikninginn, þó að þetta séu alveg óumdeilanlega skuldbindingar ríkissjóðs og hann verði að greiða þær, koma svo, þegar á Alþingi er spurt um þetta, með vífilengjur, eins og t.d. þær, að þetta sé að einhverju leyti hliðstætt lánum, sem sveitarfélög og bæjarfélög taka til vega og standa sjálf undir og koma ríkissjóði ekkert við. Það eru hreinar vífilengjur að blanda þessu tvennu saman: annars vegar hreinni ríkisskuldbindingu, sem er undirskrifuð f.h. ríkisstj. af einum embættismanni ríkisstj. og verður að greiðast úr ríkissjóði, og hins vegar lántökum, sem einstök bæjar- eða sveitarfélög standa að, greiða sjálf vextina af og standa skil á, jafnóðum og þau fá fjárveitingar úr ríkissjóði til að annast þær vegagerðir, sem greiddar eru með lánunum. Þetta er ósæmilegur feluleikur með þetta mál allt saman, sem ég veit að hæstv. ríkisstj. gerir sér grein fyrir. En það er full ástæða til þess að benda skýrt á þetta, eins og gert hefur verið áður og eins og hv. 1. þm. Norðurl. v. hefur gert í sambandi við þetta mál, ríkisreikninginn, því að hvar endar þetta, ef svona hlutir geta gerzt óátalið? Líka þarf að sýna hæstv, ríkisstj., að hún getur ekki komizt upp með svona hluti. Hún verður auðvitað að hætta þessu. Hún verður að hætta því að taka lán í heimildarleysi og halda lánum utan við sjálfan ríkisreikninginn. Það er t.d. ekki hægt að halda þessu utan við ríkisreikninginn, þegar á að fara að borga af láninu, - eða hvernig ætlar hæstv. ráðh. að fara þá að? Þá kemur allt í einu inn í reikninginn og ríkisbókhaldið ávísun, sem heitir: greiðsla af láni teknu vegna Keflavíkurvegarins. Þá er ekki hægt að komast lengur undan þessu, eða ætla ráðherrarnir að borga þetta úr eigin vasa? Þá er ekki lengur hægt að komast fram hjá þessu, þá kemur þetta inn í ríkisbókhaldið, og þá sýnir það, að þetta hefur allt verið blekking. Þessi skuld er til, og hún á að færast í bækurnar eins og aðrar skuldir. Halda ráðherrarnir, að það sé hægt að segja þm., að hér sé rétt með farið? Á Alþingi er veraldarvant fólk, sem veit, að hér er um hreina ríkisskuld að ræða, sem á að koma annaðhvort beint inn á sjálfan ríkisreikninginn eða, ef menn vilja feluleik, sem skuld vegagerðarinnar. En þá verður hún að koma inn á heildarreikning ríkisins allt að einu. Kemur það allt að einu þar inn í gegnum bókhald vegagerðarinnar. Hingað til hefur það aldrei tíðkazt, að stofnanir eins og Vegagerð ríkisins tækju milljónatuga lán á sínum vegum, enda er þetta lán vitanlega á vegum ríkissjóðs. En allt er þetta alveg vafalaust til komið vegna þess, að hæstv. ríkisstj. hefur fremur kinokað sér við að láta koma fyrir kattarnef sanngjörnum till. þm. um lán til annarra vegagerða í landinu, ef þetta mál fengi þinglega meðferð, og er ástæða til að finna mjög að slíku. Nú býst ég ekki við, að hæstv. fjmrh. sé fáanlegur til að leiðrétta landsreikninginn fyrir 1961. En það, sem hér hefur komið fram um þetta efni, ætti þó að vera algerlega nægilegt til þess að sýna fram á, að hér hafa orðið stórkostleg mistök. Þetta er stórkostlega hættulegt fordæmi. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. láti gera ráðstafanir til þess að færa ríkisreikninginn á yfirstandandi ári rétt og láti setja í hann útgjöld vegna þessarar vegagerðar og lántökur vegna hennar. Enn fremur væri hægt að láta leiðrétta fjárlfrv. að þessu leyti, því að ég hygg ég megi fullyrða, að í fjárlfrv. séu ekki greiðslur færðar af þessum lánum.



Herra forseti. Það voru tvö atriði í ræðu hv. 1. þm. Austf. (EystJ), sem voru uppistaðan í ádeilum hans. Annað var það, að lagaheimild hafi skort til að taka, þau lán, sem tekin hafa verið til Keflavíkurvegarins, og hitt, að ríkisstj. hafi fyrirskipað að fela þessar greiðslur og taka þær ekki með í ríkisreikninginn. Varðandi fyrra atriðið vil ég taka það fram, að samgmrn., sem hefur séð um þessa lántöku til vegagerðarinnar, lítur svo á og hefur tekið saman um það ýtarlega grg., að fullkomin lagaheimild hafi verið til þessarar lántöku. Mér finnst sjálfsagt, að sú grg. komi á framfæri fyrir Alþingi og almenning. Samgmrn. hefur því ekki talið, að það þyrfti nýja eða viðbótarheimild. Út af hinu atriðinu, að ríkisstj. eða einstakir ráðh. hafi ákveðið að fela þessar greiðslur, þá er þetta auðvitað hugarburður einn, sjúklegur hugarburður hjá hv. þm. Það er vegamálastjóri einn, sem hefur ákveðið, hvernig með þetta skuli fara, og eins og kemur fram í grg. ráðuneytisstjóra fjmrn., segir hann: Þetta lán kom ekki fram í reikningum vegagerðarinnar árið 1961. Hefur verið litið á það sem bráðabirgðalán svipuð þeim, sem oft eru tekin til vegaframkvæmda, en ekki talin til gjalda, fyrr en þau eru annaðhvort gerð að föstum lánum eða fjárveiting veitt til endurgreiðslu á þeim. Ég er þess fullviss, að enginn af ráðh. hefur nokkurn tíma gefið vegamálastjóra nokkur fyrirmæli um það að fela þessar greiðslur. Eins og ég tók fram, er það vegamálastjóri, sem gengur frá reikningum vegagerðarinnar til ríkisbókhaldsins, og þannig voru þessir reikningar, þegar þeir komu frá honum. Þetta er því allt saman eintómur hugarburður hjá hv. þm. En að því leyti sem hann ber fram harðorðar ádeilur út af þessu, telur, að hér sé um stórkostleg mistök að ræða, þá er það ádeila á forstjóra vegagerðarinnar, vegamálastjóra. Það er ekki ástæða til að lengja þessar umr. meira af minni hálfu. Hefur komið skýrt fram, hvernig á þetta er litið af þeim embættismönnum, sem fjalla um málið. En ég vil endurtaka það, að því fer fjarri, að nokkur ráðh. hafi gefið nokkur fyrirmæli um að hafa þessar greiðslur ekki með í reikningi 1961. Auðvitað koma þær í ríkisreikninginn 1962. En ástæðurnar, sem færðar eru fram fyrir þessu, eru þær, sem þegar hafa verið teknar fram.

Eysteinn Jónsson Hæstv. ráðh. segir, að samgmrn. líti svo á, að fullkomin lagaheimild hafi verið fyrir ríkislántöku í Keflavíkurveg og hafi útbúið grg, um það. En hefði ekki verið meiri ástæða til þess fyrir hæstv. fjmrh. að segja, hvert álit fjmrn. er á því? Heyra ekki lántökur ríkisins undir fjmrn.? Ég hygg, að það sé algerlega ljóst, að lántökur ríkisins heyri undir fjmrn. Ég vil því fá að heyra grg. hæstv. fjmrh. fyrir því, hvar í lögum sé heimildin til þess að taka lán í þennan veg. Það gæti verið fróðlegt fyrir okkur, sem höfum verið að flytja hér frv. og till. um lántökur til annarra vega, ef einhver slík leyniheimild til lántöku í vegagerðir er allt í einu til í lögum. Ég vildi því óska þess, að hæstv. fjmrh. gerði okkur grein fyrir þessu, því að þessum lántökum í Keflavíkurveg hefur verið haldið áfram á þessu ári og búið er að leggja marga milljónatugi í þennan veg, sem vafalítið hefur nærri því allt, ef ekki allt, verið tekið að láni. Hæstv. samgmrh. hefur hvergi neinar heimildir til þess að taka lán fyrir ríkið. Ríkislántökurnar heyra undir fjmrn. En hér hefur verið farið fram hjá öllum lögum, líka í því, að samgmrn. mun hafa verið látið ganga fram hjá fjmrn. og auðvitað viljandi, og einn af embættismönnum ríkisins hefur verið látinn skrifa undir lánið, sem er þó algerlega skuldbinding ríkisins og ríkissjóðs. Ég spyr því hæstv. fjmrh. og vil, að hann svari því greinilega: Telur hann ekki, að þessi lán, sem tekin hafa verið til Keflavíkurvegarins, séu skuldbindingar ríkissjóðs? Er það ekki alveg ljóst, að þetta séu skuldbindingar ríkissjóðs? Í því sambandi duga ekki sams konar vífilengjur og í fyrra, þegar talað var um, að þetta væru skuldbindingar vegagerðarinnar. Getur vegagerðin tekið milljónatugi að láni? Og hver á að borga það? Auðvitað ríkissjóður. Vill ekki hæstv. ráðh. gera það alveg ljóst, segja okkur skoðun sína á því, hvort nokkur vafi sé á því, að hér sé um lán að ræða, sem ríkissjóður verður að standa skil á? Og þá er hér um ríkislántöku að ræða, sem ég endurtek að ekki hefur verið lagaheimild til, svo að nokkrum þm. sé kunnugt um, sem ég hef boríð þetta í tal við. Ég tek það enn fram, að það er málsmeðferðin, sem er fyrir neðan allar hellur og óhugsandi er fyrir hæstv. ráðh. að verja, svo að nokkru gagni komi, en ekki lagning Keflavíkurvegarins. Ég endurtek: Vill ekki hæstv. fjmrh. skýrt og skilmerkilega, því að undir hann heyra lántökur ríkisins, gera okkur grein fyrir því, hvar lagaheimildin er fyrir því að taka þetta lán? Hæstv. ráðh. er að reyna á mjög ómyndarlegan hátt að skjóta sér á bak við embættismenn ríkisins í þessu máli. Hann var eitthvað að lesa hér áðan í hálfum hljóðum, sem mér skildist hann hafa eftir ráðuneytisstjóranum í fjmrn. Og síðan er hann að vitna í vegamálastjóra í þessu sambandi. Það er ekki þessara embættismanna að ákveða, hvernig fara skuli með ríkislántökur. Og mér er kunnugt um, að vegamálastjóri skrifaði undir þetta lán eftir fyrirmælum frá hæstv. samgmrh. Það er orðið eitthvað undarlega starfað á vegum hæstv. fjmrh., ef honum er gersamlega ókunnugt um slíkar lántökur, enda vitum við, að honum er vei kunnugt um þær. Og hann getur ekki skotið sér á bak við neina undirmenn sína í þessu efni eða komið nokkurri sök yfir á þá, því að þeir eru ekki í neinni sök. Það er hans skylda, hæstv. fjmrh., að sjá um, að ríkislén séu rétt tekin og talin fram og ekki leikinn með þau feluleikur á vegum annarra ráðuneyta, eins og manni virðist ráðherrann gefa í skyn um samgmrn. í þessu sambandi. Það vita allir, að vegamálastjóri hefur auðvitað ekkert í þessu gert annað en fara eftir fyrirmælum frá sínum yfirmönnum, og það dettur engum manni í hug að lá honum það. En þá eiga ekki heldur yfirmenn hans að vera að reyna að skjóta sér á bak við hann á einn eða annan hátt í þessu efni, heldur taka karlmannlega afleiðingunum af því, sem þeir hafa raunverulega gert. Hingað til hefur það ekki verið siður ráðh. að skjóta sér á bak við einstaka embættismenn varðandi hápólitísk mál, eins og þetta er allt saman, því að þetta er til komið og allt sett á leiksvið á þennan hátt til þess að fara á bak við Alþingi, til þess að komast fram hjá Alþingi. Ef það var ekki meiningin var hægt að fara með þetta á eðlilegan hátt, leita sér lánsheimildar, sem vafalaust hefði verið samþykkt. Fjmrn. hefði getað tekið lánið, eins og það á að gera samkv. stjórnskipuninni, því að ríkislántökurnar heyra þar undir, og fært það strax og blátt áfram í ríkisreikninginn. Í staðinn er leikinn allur þessi feluleikur og allur þessi skollaleikur, aðeins til þess að komast fram hjá Alþingi og ekki af neinum öðrum ástæðum. Svo vil ég að lokum benda á að gefnu tilefni frá hæstv. ráðh., að það eru ekki færðar afborganir og vextir af þessu láni í fjárlagafrv. Kannske það sé líka vegamálastjóra að kenna? Kannske vegamálastjóri hafi gert fjárlfrv. eða átt að sjá um það að þessu leyti? Kannske hæstv. fjmrh. ætli að segja okkur, að honum hafi verið algerlega ókunnugt um þetta mál, sem ofan á allt annað hefur hvað eftir annað borizt í tal hér á Alþingi. En hæstv. ráðh. hefur ekki svarað öðru en hálfgerðum útúrsnúningi og vífilengjum um þetta, eins og t.d. í fyrra, þegar ég spurði um lántökur ríkisins hér í hv. Alþingi, þá tók hæstv. ráðh. þetta lán á lánalistann, en þegar ég spurði hann um heimildir og annað í því sambandi, þá sagði ráðh., að þetta lán væri nokkuð sérstakt, það væri tekið á vegum vegagerðarinnar. Það var eins og vegagerðin væri allt í einu orðin eitthvert sjálfstætt ríki, sem hefði tekið þetta lán, og þá gefið í skyn, að þetta væri óviðkomandi fjármálum og fjárhag ríkissjóðs. Þetta kalla ég vífilengjur, vegna þess að það vita allir, að vegagerðin er ekkert annað en skrifstofa, sem sér um vegamálin, hefur engar sjálfstæðar tekjur, og lán, sem hún tekur eftir fyrirmælum ríkisstj., eru hrein ríkislán og heyra undir hæstv. fjmrh., og hann á að sjá um, að þau komi í ríkisreikninginn eins og önnur ríkislán. Það er ekki skylda vegamálastjóra að semja ríkisreikninginn og ekki heldur fjárlög. Það er ljóst mál, að greiðslur af þessu láni eru ekki færðar í fjárl., og þó er lán til Keflavíkurvegarins nú orðið miklu, miklu hærra heldur en nemur þeirri fjárhæð, sem tekin var 1961, því að það hefur verið lagt stórfé í veginn á þessu ári. Samt sem áður er ekkert í fjárl. vegna lánanna. Ég spurði ráðh., hvort hann vildi halda því fram, að það væri vafi á því, að ríkissjóður yrði að standa skil á þessu láni. Hann svaraði því engu. Auðvitað er enginn vafi á því, þannig að við þurfum ekkert svar frá honum í því efni.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umræðu, er flutt til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út s.1. vor. Með þeim l. var stjórn Sogsvirkjunarinnar heimilað að taka lán til stækkunar á aflstöðinni á Írafossi allt að 65 millj. kr. og ríkisstj. heimilað að ábyrgjast lánið. Eins og kunnugt er, var frá upphafi gert ráð fyrir þessari stækkun, og var nú talið tímabært að hefja þessar framkvæmdir og ganga frá lántöku, svo að verkið tefðist ekki af þeim sökum. Fjhn. hefur fjallað um málið og varð sammála um að mæla með samþykkt þess, og er því lagt til, að málinu verði vísað til 3. umr.



Herra forseti. Frv. þetta um breyt. á l. um félagsheimili er flutt af öllum þm. Austurlands, sem sæti eiga í þessari hv. d. Það var flutt á síðasta þingi og fékk afgreiðslu í menntmn., sem lagði einróma til þá, að frv. yrði samþ. En málið kom svo seint fram á því þingi, að ekki vannst tími til að ljúka afgreiðslu þess úr d., og er málið því flutt öðru sinni nú. Og enn hefur menntmn. samþ. einróma, að frv. verði samþ. Þetta frv. gerir ráð fyrir nokkrum breyt. á l. um félagsheimili frá 1947. Eins og kunnugt er, tóku þau lög gildi 1. jan. 1948, og hafa félagsheimili verið reist samkv. þeim víðs vegar um land, bæði stór og smá. Hafa þau verið byggð af ýmsum einstökum félögum, svo sem ungmennafélögum, íþróttafélögum og kvenfélögum og fleiri slíkum innan sama sveitarfélags, og svo hefur sveitarfélagið sjálft oftast nær eða ætið verið einn stærsti þátttakandi ásamt slíkum félögum. Hefur hið opinbera eða ríkissjóður veitt styrk nokkurn til slíkra bygginga, og er heimild til þess að veita styrk að fjárhæð allt að 40% af byggingarkostnaði. Nú hefur það komið í ljós, að sums staðar háttar svo, að nauðsyn ber til, að sveitarfélög fleiri í senn geti haft tök á sameiginlegu samkomuhúsi til félagslegra starfa og mannfagnaðar. Eru þá félagsheimili einstakra sveitarfélaga ekki til staðar eða þá þannig staðsett og óhentug, að þau geta alls ekki átt við, svo að vel fari. Þegar svo ber við, hljóta samtök fleiri sveitarfélaga og ýmiss konar félaga innan þeirra að koma til og reisa sameiginlegt héraðsheimili á hentugum stað innan héraðsins. Eðlilega yrði þá um stærri byggingu að ræða, sem fullnægði betur sameiginlegri þörf hins stóra svæðis. Þetta frv. gerir ráð fyrir því, að félagsheimilasjóði - og það er höfuðatriði þessa frv. - sé heimilt að veita styrk, þar sem um félagsheimili er að ræða, sem mörg sveitarfélög standa að og félög innan sama héraðs. Það skilyrði er sett, að 80% af sveitarfélögum héraðsins og eigi færri en 3 hafi gert með sér samning um að reisa og reka slíkt heimili. Og má styrkurinn, þegar svo stendur á, nema allt að 50% af byggingarkostnaði. Það sýnist eðlilegt, að styrkur af opinberri hálfu sé nokkru hærri til slíks heimilis, héraðsheimilis, m.a. vegna þess, að um verulega stærra átak ræðir en venjulegt er um félagsheimili, og auk þess mætti hugsa sér, að þörf einstakra sveitarfélaga til stærri félagsheimila minnkaði að sama skapi og félagsheimilasjóði sparaðist þar af leiðandi hlutfallslega fé. Og það má enn fremur alveg hiklaust telja, og það er álit nm., að héraðsheimili geti orðið enn notadrýgra til félagslegra samtaka og traustara samkomuhalds og svo auðveldara í rekstri á ýmsa lund heldur en hin minni félagsheimili. Ég tel ekki þörf að ræða málið nánar, en leyfi mér að vísa til grg., sem fylgir frv., og enn fremur til ítarlegrar ræðu 1. flm. frv. Legg ég svo til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Ég stend ekki upp til þess að andmæla þessu frv. Ég mundi fagna því, ef þetta ákvæði í frv., að styrkurinn, sem félagsheimilasjóður greiðir til félagsheimilanna, hækkaði, yrði til þess að þjappa sveitarfélögunum saman um byggingu þessara heimila, því að mér sýnist lítið vit í því, að hvert sveitarfélag í landinu sé að reisa milljónahús til þessarar starfsemi, þegar auðvelt er, eins og víða er í landi okkar, ekki sízt síðan samgöngur hafa allar batnað, að sveitarfélögin sameinist um byggingu þessara félagsheimila. En ég vil aðeins nota þetta tækifæri til þess að benda á, að það er nú svo komið fyrir félagsheimilasjóði, að hann er alls ómegnugur að standa undir þeim verkefnum, sem honum er ætlað að styrkja. Hann mun nú skulda ýmsum félagsheimilum í landinu margar millj. Mér er nær að halda, að það séu um 15 millj., sem hann skuldar þeim félagsheimilum, sem er verið að byggja, og þegar svo er, þá sýnist raunar ekki mikið gagn í því að leggja til, að honum sé ætlað að greiða 50% í stað 40% byggingarkostnaðar, sem nú er. Ég bendi á þetta og vil leyfa mér að beina því til hæstv. menntmrh., sem hefur með þessi mál að gera, og raunar til ríkisstj. allrar að athuga vel, hvernig leysa má úr þessum vandkvæðum félagsheimilasjóðs.



Herra forseti. Ég vil mjög taka undir orð hv. síðasta ræðumanns í sambandi við skuldir félagsheimilasjóðs og greiðslu á byggingarstyrkjum. Mér finnst það vera raunverulega mjög athyglisvert, að hv. menntmn. segir um þetta mál ekki eitt einasta orð í sínu nál. Að gefnu því tilefni vildi ég mega óska þess, að hæstv. forseti frestaði þessari umr. og n. aflaði sér upplýsinga um þær ógreiddar kvaðir, sem á félagsheimilasjóðnum hvíla í dag, og gerði hv. Alþingi fullkomna grein fyrir málinu, áður en gengið er til atkv. um málið. Ég vænti þess, að hv. frsm. fallist á þessa beiðni og hæstv. forseti verði við henni. Verði því neitað, mun ég ekki sjá mér fært að greiða atkv. með málinu.



Herra forseti. Ég vil gefa þá skýringu á því, sem hv. síðasti ræðumaður nefndi, að menntmn. lét ekki fylgja máli þessu ýtarlega prentaða grg. Í fyrsta lagi var flutt allýtarleg munnleg grg. af hálfu frsm. n. og í öðru lagi var þetta mál afgreitt frá n. á síðasta þingi. Ef n. liti svo á, að með þeirri breyt., sem hún mælir með á þessu frv., væri hún fyrst og fremst að auka útgjöld félagsheimilasjóðs, teldi ég eðlilegt, að hún mælti ekki með slíku, áður en hún fengi ýtarlega grg. um ástand sjóðsins, hvaða getu hann hafi til þess að taka slík útgjöld á sig. N. lítur hins vegar svo á, að þetta frv. eigi, áður en mörg ár líða, ekki að auka, heldur að draga úr útgjöldum sjóðsins. Það er viðurkennt, að félagsheimili hafa sums staðar verið stór og of nærri hvert öðru miðað við byggðina. Hugmyndin á bak við þetta frv, a.m.k. hugmyndin á bak við minn stuðning við þetta mál, er, að frv. eigi að hafa þau áhrif, að skipulagning heimilanna yrði skynsamlegri og í meira samræmi við þörfina og að með því að fleiri sveitarfélög sameinuðust um félagsheimili, þar sem það er hægt vegna samgangna, yrði niðurstaðan sú, að ekki aðeins fengist betri hagnýting, heldur mundu, þegar frá líður, útgjöld sjóðsins verða minni en ella. Ég hef út af fyrir sig ekkert á móti því, ef hv. þm. óska eftir, að nota þetta frv. sem tilefni til að fá inn í þingið ýtarlega skýrslu um það, hvernig félagsheimilasjóðurinn stendur. Það er búið að nefna áður í umr., að hann er orðinn langt á eftir í greiðslum, og það er mikið vandamál, sem mér er kunnugt um að viðkomandi ráðh. hefur íhugað. Ég vildi gefa þessa skýringu á stuðningi og afgreiðslu n. við frv. Ég sé í þessu frv. leið til að fá skipulegri og hagkvæmari byggingu félagsheimila, sem mundi draga úr útgjöldum heldur en hitt, að þetta mundi auka verulega útgjöld umrædds sjóðs.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. menntmn. fyrir góða afgreiðslu þessa máls og þann rétta skilning, sem formaður n. setti fram í ræðu, sem var nú að ljúka. Ég vil vænta þess, að hæstv. forseti að loknu þinghléi stuðli að því að hraða málinu út úr deildinni. Ég sé ekki ástæðu til að víkja orðum að því, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði hér áðan í sambandi við það að fresta málinu. Hv. formaður menntmn. gerði grein fyrir, hver eru sjónarmið n. í þessu máli, og þau eru alveg samhljóða því, sem sett hefur verið fram, bæði í grg. með málinu og í framsögu á sínum tíma. En ég er persónulega sannfærður um, að ummæli hv. form. menntmn. eru réttmæt, þau, að ef tekst að hverfa að því fyrirkomulagi, sem hugsað er í málunum samkv. breytingunni, sem við Austfirðingarnir berum fram, þá sé ástæða til að vænta þess, að það verði frekar sparnaður í framtíðinni fyrir sjóðinn og enn fremur miklu meiri hagkvæmni fyrir þá, sem koma til að njóta fétagsheimilanna.



Herra forseti. Ég vil gjarnan láta það koma fram nú við 2. umr. þessa máls, að málefni félagsheimilanna eða félagsheimilasjóðs eru í sérstakri athugun í menntmrn. Svo sem öllum hv. dm. er án efa kunnugt, hefur ríkisvaldið til umráða til styrktar byggingu félagsheimila helming af skemmtanaskatti. Hinn helmingur skemmtanaskattsins rennur til þjóðleikhússins til greiðslu á rekstrarhalla þess. Það hefur komið í ljós um mörg undanfarin ár, að þessi helmingur skemmtanaskatts, sem hefur numið 3–3½ millj. kr. á ári, dugir hvergi nærri til að greiða þá hámarksstyrkupphæð, sem gildandi lög um félagsheimili gera ráð fyrir að félagsheimilasjóður greiði, en heimild er til að greiða til að styrkja byggingu félagsheimilis allt að 40% byggingarkostnaðar. Það hefur undanfarin ár vantað mjög mikið á, að helmingur skemmtanaskatts hafi dugað til að greiða 40% byggingarkostnaðar þeirra félagsheimila, sem byggð hafa verið eða í byggingu eru nú, og hefur þess vegna mjög mikið á það skort, að félagsheimilasjóður hafi getað innt af hendi þann hámarksstyrk, sem lögin gera ráð fyrir. En ástæða er til að undirstrika það, að gildandi lög um félagsheimilasjóð leggja ekki skyldu á sjóðinn um að greiða 40% styrk, heldur er þar um hámarksheimild að ræða, og sjóðurinn greiðir að sjálfsögðu ekki meira en helmingur skemmtanaskatts hrekkur til að inna af hendi. En ríkisstj. er algerlega ljóst, að við svo búið má ekki öllu lengur standa, að í fyrsta lagi séu byggð félagsheimili hér þannig, að byggingarkostnaður þeirra sé miklu meiri en nokkur von er til þess, að helmingur skemmtanaskatts geti styrkt með 40% byggingarkostnaðar, samtímis því sem þessi ákvæði séu í lögum, að heimilt sé að greiða 40% byggingarkostnaðar í styrk. M.ö.o.: annaðhvort verður að gerast, að aflað sé fjár til viðbótar skemmtanaskattinum eða l. um skemmtanaskatt sé breytt, þannig að hann gefi meiri tekjur, ef það á að vera raunhæft, sem nú er í lögum, að félagsheimilasjóður megi styrkja allt að 40% af byggingarkostnaði. Þetta hefur valdið því, að þessi mál eru, eins og ég sagði í upphafi, í sérstakri athugun, og er sú athugun tengd athugun, sem fer samhliða fram á lögunum um skemmtanaskatt. Um nokkurt skeið undanfarið hafa komið fram hér á Alþingi till, til breyt. á gildandi skemmtanaskattslögum, en aldrei náðst um þær breytingar samstaða. Nú hefur undanfarnar vikur farið fram alveg sérstök athugun á möguleikum þess að auka tekjur af skemmtanaskatti, og ætti þá félagsheimilasjóður að geta notið góðs þar af, ef samkomulag næðist um þær breyt. á skemmtanaskattinum, sem till. verða væntanlega lagðar fyrir Alþingi um, þegar það kemur saman aftur. En það vildi ég þó taka fram, að ekki er nokkur von til þess, að hægt sé að auka tekjur af skemmtanaskatti svo mjög, að það dugi til þess að greiða 40% af byggingarkostnaði þeirra félagsheimila, sem byggð hafa verið undanfarin ár og gera má ráð fyrir að verði byggð á næstu árum, þannig að ég tel Alþingi standa þarna frammi fyrir þeim vanda, þegar það kemur saman aftur nú eftir þinghléið, að gera upp við sig, hvort það er reiðubúið til að finna nýjan tekjustofn, sem félagsheimilasjóður geti fengið til umráða. Ég segi það aftur og undirstrika það, að þó að samkomulag næðist um aukningu, - ekki hækkun á skemmtanaskattinum, heldur aukningu á gjaldsviði hans, - þótt samkomulag næðist um þær breytingar á skemmtanaskattslögunum, sem gætu aukið tekjur af skemmtanaskatti nokkuð, þá tel ég vonlaust, að sú hækkun geti verið svo mikil, að það leysi fjárhagsvandamál félagsheimilasjóðs, þannig að nauðsynlegt mun vera að grípa til annarra ráðstafana til viðbótar, ef Alþingi vill, að ákvæðið um 40% styrk félagsheimilasjóðs af byggingarkostnaði sé annað en dauður bókstafur, svo sem það raunverulega hefur verið undanfarin ár. Ég vona, að þegar í upphafi starfstíma þingsins eftir þinghléið verði hægt að leggja fram till. um breytingar á skemmtanaskattslögunum, sem leysi hluta af vanda félagsheimilasjóðsins. Í því sambandi er einnig hugsanlegt, að lagðar verði fram till. um breyt. á félagsheimilalögunum, viðtækari en þær, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. En um þetta frv. út af fyrir sig vil ég aðeins segja það, að ég tel meginhugsunina í því stefna í rétta átt, hana út af fyrir sig vera skynsamlega, þar sem með þessu frv. er stefnt í þá átt, að félagsheimilin verði færri og stærri en þau hafa orðið undanfarið. Það er breyting í rétta átt, og ég tek undir með þeim ræðumönnum, sem það hafa sagt, að það mun eflaust verða til sparnaðar í byggingarkostnaði og þá um leið til sparnaðar á styrk félagsheimilasjóðs til bygginganna, að þessi stefna sé tekin. En vera má, eð enn lengra þurfi að ganga í þessa átt m.a. heldur en gert er ráð fyrir í þessu frv., og þá verður Alþingi að gera það mál upp við sig þegar eftir þinghléið, því að ég er þeirrar skoðunar, og skulu það vera mín síðustu orð að þessu sinni, að það sé ekki vansalaust, að Alþingi láti árum saman, ef ekki áratugum saman, standa í lögum ákvæði, sem heimila ákveðnum opinberum sjóði, í þessu tilfelli félagsheimilasjóði, að styrkja byggingar að ákveðnum hundraðshluta, en Alþingi sjái sama sjóði ekki fyrir nægilegu fé til að fullnægja þessu ákvæði sinna eigin laga. Annaðhvort verður að gerast, að Alþingi afli fjár, sem geri sjóðnum kleift að standa undir skuldbindingum sínum, eða breyta skuldbindingunum þannig, að það fé, sem Alþingi veitir, sé raunhæf fjárveiting í þessu skyni.



Herra forseti. Það er nú augljóst af þeim umr., sem hér hafa farið fram um þetta mál, að þetta frv. leysir ekki allan vanda félagsheimilanna. Og ég verð að segja, að ef hv. menntmn. hefur verið ljóst innihald ræðu hæstv. menntmrh., áður en n. afgreiddi þetta mál, þá hefði hún ekki átt að flýta sér að afgreiða málið, eins og hefur verið gert. Hafi henni hins vegar ekki verið ljóst það, sem hæstv. ráðh. hefur sagt hér, þá skilst mér, að það sé alveg sjálfsögð krafa frá hv. Alþingi að biðja n. um að taka málið aftur til athugunar og sjá, hvort ekki sé hægt að samræma þau sjónarmið, sem hæstv. ráðh. lýsti hér, og gera þær breytingar á heildarlögunum, sem hann talaði um að þyrfti að gera til þess að koma þessum málum í sæmilegt horf. Ég endurtek því ósk mína til hæstv. forseta um, að umr. um þetta mál verði nú frestað, fleiri upplýsingar komi frá n. og nefndin m.a. athugi, hvort ekki sé hægt að samræma þær breytingar, sem hér eru í frv., þeim till., sem hæstv. ráðh. hefur minnzt á, því að hvaða vinnubrögð væru það hér á Alþingi að samþ. þetta frv. og taka svo upp annað nýtt frv. rétt á eftir með þeim úrbótum, sem hæstv. ráðh. hefur bent á í sambandi við lausn málsins í heild? Ég vil því vænta þess, að hæstv. forseti verði við þessum tilmælum, taki málið út af dagskrá, fresti afgreiðslu til 3. umr. þar til eftir þinghlé. Þá kann að liggja fyrir miklu betur, hvernig hægt sé að bjarga úr þessum vanda fyrir félagsheimilin.



Herra forseti. Ég þykist vita það, að flestallir þm. hafi nokkra hugmynd um það, hver hagur félagsheimilasjóðs sé í dag, og ekki síður hv. 1. þm. Vestf. (GíslJ) en við hinir, en hann er mjög bágborinn. Hæstv. menntmrh. hefur lýst yfir, að það sé í athugun að efla hann meir en áður. Og það er sýnt, og m.a. vakti það fyrir okkur í menntmn., að höfuðatriði frv., að hjálpa til að reisa fremur héraðsheimili en einstök félagsheimili, mundi verka til sparnaðar félagsheimilasjóði, og það held ég að hv. þm. öllum hljóti að vera ljóst. Þetta er höfuðatriði frv., sem hér er á ferð. Frekari fjáröflun til félagsheimilasjóðs er svo annað mál, sem sjálfsagt getur tekið langan tíma að finna sæmilegan flöt á, þannig að teljast megi viðunandi úrlausn. Ég sé út af fyrir sig ekki, að það sé ástæða til að fresta afgreiðslu frv., sem hér liggur fyrir, og geri ekki tillögu um það. En ég vænti þess, að hæstv. menntmrh. geti einhvers staðar á leiðinni komið að sínum till. til úrbóta á hinum bágborna hag félagsheimilasjóðs. En það frv., sem hér liggur fyrir, eða efni þess hlýtur að vera í augum flestra, ef ekki allra þm., mjög nauðsynlegt til þess m.a. að koma hag félagsheimilasjóðs á réttari og betri kjöl.

Forseti (JóhH): Það hefur komið fram ósk frá hv. 1. þm. Vestf. (GíslJ) um að fresta umr. þessa máls. Í sjálfu sér skiptir ekki miklu máli, hvort umr. er frestað nú eða það gengur til 3. umr., þetta er í fyrri deild. Þó er kannske rétt að ganga ekki fram hjá slíkri ósk. En ég vil taka það fram af tilefni þeirra ummæla, sem fram komu frá hv. flm., að forseti mun á engan hátt draga úr því, að málið fái eðlilega og skjóta afgreiðslu að þinghléinu loknu.

Flm. (Einar Olgeirsson) [frh.] : Forseti. Ég var þar kominn í ræðu minni, að ég var að svara hæstv. menntmrh. Ég sé hann nú ekki hér, en þætti vænt um, ef hann væri látinn vita, að ég væri að tala til hans. En áður en ég held nánar áfram með það, langar mig til að leiðrétta eitt. Í minni síðustu ræðu, þegar við vorum að ræða um tímakaupið og um Dagsbrúnarkaupið, í sambandi við kaupgetu tímakaupsins sem mælis á lífskjör verkalýðsins, sem ég hélt mjög eindregið fram að væri sá rétti mælikvarði og ég held við enn þá, þá gleymdist mér að gera þá athugasemd, að auðvitað á það við fulla atvinnu. Það er náttúrlega gefið, að svo fremi sem ekki er full atvinna, ef atvinnuleysi er, þá verður náttúrlega kaupgeta tímakaupsins ekki lengur réttur mælikvarði á lífskjör verkalýðsins. Ég vil aðeins taka þetta fram, af því að mér mun hafa láðst að ítreka það, þó að það liggi náttúrlega í sjálfu sér, að það sé svo. Enn fremur varð mér það á í sambandi við Dagsbrúnarkaupið, að ég reiknaði með, að það hefði verið um 10% sú hækkun, sem orðið hefði frá því 1959 þar til nú, en hún er 4%. Dagsbrúnarkaupið var 23,86 kr., þegar það var skorið niður með vísitölulögunum 1. febr. 1959, og er nú ekki nema tæpar 25 kr., svo að það eru ekki nema 4%. Og um leið er rétt að minna á það, að tvisvar á þessum tíma hefur ríkisvaldið, - og það er ríkisvald, sem Alþfl. hefur staðið að, - verið notað til þess að lækka þetta kaup, fyrst um ca. 10% með vísitölubreytingunni eða með því að banna hana með lögum, vísitöluna, og síðan með ákvörðun um gengislækkunina. Þá langar mig aðeins til að ítreka betur í sambandi við það, sem hæstv. menntmrh. minntist á, þegar hann vitnaði í Einar Benediktsson, sérstaklega þegar það er í annað skipti, sem það kemur fyrir mig, að einn málsmetandi forustumaður í vinstri flokkunum svokölluðu hér á Íslandi beinir þessu sérstaklega til mín. Það var, eins og ég gat um áður, Jónas frá Hriflu, sem gerði þetta fyrir tæpum 30 árum: „Því brauzt ég frá sókn þeirra vinnandi vega á vonlausu klifin, um hrapandi fell.“ Í hvaða sambandi segir Einar Benediktsson þetta? Þetta er, eins og við vitum, kvæðið Gamalt lag, og ég held, að það sé rétt að hugleiða það dálítið nánar, þó að það heyri kannske meira undir bókmenntir en stjórnmál. Það kemur að honum einu sinni, augnablik, í dapurleika hans, eftir að hafa annars háð þá baráttu að reyna að benda íslenzku þjóðinni fram á við, eins og í sínum Íslandsljóðum og öllum öðrum sínum skáldskap, og hefja sig upp úr þeirri bölsýni og eymd, sem hún að mörgu leyti bjó við fyrir aldamótin og margir menn tóku þá á um að hefja hana upp. Og ég held, að þegar hann hlustar þarna á Svíana úti og heyrir múginn gleðjast, Hásvía múg, yfir þessum léttu lögum, hvort þetta hefur nú verið almenningur eða aðrir, - ég held, að hæstv. menntmrh. hefði átt að athuga svo framhaldið, næstsíðustu vísuna í kvæðinu, sem ég vildi leyfa mér að minna hann á. Þá er hann að tala um þessa list, sem snart svona hjarta hans, af því að hann hafði sungið þær vísur, þegar hann var stúdent. Með leyfi hæstv. forseta, ég er að vitna í þetta: „Já, þetta var listin, sú heilaga, háa, að hækkast ei yfir hið daglega lága, að stilla ei hjartnanna hörpur að nýju, að hljóma þeim næst, því það er þeim kærst; að forðast ei leik hinnar léttu gígju, að leita ei neins, af því það sé fjærst, og bliki þér sjónir af bjartara degi, að bera þær varlega á annarra vegi.“ Svo heldur hann áfram: „Ég dvaldi þar aleinn með sál minni sjálfri í söngvum múgans hjá skálinni hálfri, og kenndir og þankar mér hverfðust í huga, svo hvikult er sinnið við gamalt lag. Mér varð sem þar suðaði fiðrildi og fluga um flugþreytta haukinn, sem átti sinn dag. Ó, sorganna líf, unz veröldin vaknar þú vonar og minnist, þú þráir og saknar.“ Ég held það sé rétt hjá okkur að athuga, þegar verið er að vitna í þessi skáld eins og Einar í sambandi við þetta, hvað það er, sem við dáumst að hjá Einari Benediktssyni. Er það þetta daglega lága? Er það það, sem hann hefur gefið okkur? Eða er það hitt, að hann hóf sig upp yfir það og sá lengra og þorði að sjá fjær og boða það sem var fjærst, eins og þegar hann var að benda Íslendingum á að reyna að komast eins langt og Frakkinn væri til þess að afla þorsksins? Ég held, að þetta sé einmitt eitt augnablik í ævi þess mikilmennis, sem Einar Benediktsson er, þegar honum leiðist, hvað hans mikilleiki hefur fjarlægt hann fólkinu. Það er skiljanlegt og mannlegt, en það er ef til vill ekki nákvæmlega til að taka til fyrirmyndar, ef menn eiga að leiða eina þjóð til þess að brjótast í gegnum það, sem hún hefur kannske álitið vonlaust klungur. Mér fannst satt að segja, þegar Jónas frá Hriflu skellti þessu á mig um árið, einmitt þeim hauki,, sem hann var, vera farið að daprast flugið. Og, það versta, sem kom fyrir hann eftir okkar deilur 1933–36, það var að ganga í samfélagið við. Sjálfstfl. við undirbúning þjóðstjórnarinnar 1938 og hverfa svo seinna meir sem afleiðing af öllu. saman út úr íslenzkri pólitík. Satt að segja þegar ég fæ frá Alþfl. svona áminningar, þá detta mér í hug línurnar hjá Einari: „Mér varð sem þar suðaði fiðrildi og fluga um flugþreytta haukinn, sem átti sinn dag.“ Annars skulum við ekki vera að fara að ræða bókmenntir hér. En ég vil hins vegar segja það, fyrst hæstv. menntmrh. fór að vitna í þetta, að það, sem gerði, að ég skildist frá Alþfl., var, að mér fannst hann lúta að of lágu. Það gerðist strax í fyrsta samstarfi hans við Framsókn 1927–31, og mér hefur alltaf fundizt það síðan. Mig dreymdi satt að segja stærri drauma um alþýðuna og Ísland en mér fannst Alþfl. og hans foringja dreyma. Þegar þessu er skellt á mann, þá verður manni t.d. að spyrja. Einu sinni vorum við saman um ríkisstjórn, 1944–1946, þegar við hæstv. menntmrh. vorum stuðningsmenn nýsköpunarstjórnarinnar, og eitt af því, sem stundum hefur verið sett fram sem ásökun bæði á mig og Sósfl. þá, var, að við hefðum slitið þeirri stjórn. Það mætti spyrja um það vafalaust, hvort við hefðum brotizt frá sókn hinna vinnandi vega. Og ég vil spyrja hæstv. menntmrh.: Álítur hann, að við höfum gert rétt eða ekki? Ég man ekki betur en hann væri sammála okkur þá, þegar við slitum þeirri stjórn, að okkur hafi dreymt hærra, þegar við stofnuðum lýðveldið á Íslandi, heldur en láta Keflavíkursamninginn fylgja á eftir, og hæstv. menntmrh. var okkur sammála um það, skildi sig frá sínum flokki í því. Og ég held, að við höfum einmitt verið að brjóta okkur rétta braut áfram þar. Nú vil ég enn fremur minna hæstv. menntmrh. á: Höfðum við ekki á réttu að standa, Sósfl., 1944, þegar við börðumst fyrir nýsköpunarstjórninni? Var það að brjótast frá sókn hinna vinnandi vega? Var það ekki einmitt að sýna fram á, að það, sem mönnum fannst ákaflega fjarlægt þá, væri virkilega vinnandi vegur. Við urðum að reyna að telja Alþfl. trú um, að þetta væru vinnandi vegir. Við höfum alltaf þorað að hugsa nokkuð hátt í þessum efnum. Og það hefur ef til vill verið það bezta og dýrmætasta, sem við höfum getað gert fyrir okkar þjóð. Það hefur oft verið erfitt fyrir okkur að telja ýmsum trúlitlum mönnum trú um, að það væri hægt að fara þær leiðir, sem við sýndum fram á og þeim hefur fundizt vera vonlaust klungur. Man hæstv. menntmrh. t.d., hvað Alþýðublaðið sagði um það þegar við drógum upp myndina af þeirri nýsköpunarstjórn, sem hægt væri að mynda 1944? Ég held ég megi til með að minna hæstv. menntmrh. á það, þó að það sé dálítið löng tilvitnun, með leyfi hæstv. forseta, vegna þess að hún er í nákvæmlega sama dúr og það, sem hæstv. menntmrh. skellti á mig. Það var ritstjórnargrein í Alþýðublaðinu 14. sept. um ræðu, sem ég hafði haldið á Alþingi. Hún byrjaði svona, með leyfi hæstv. forseta: „Það væri synd, ef blöðin létu útvarpsumr. um dýrtíðarmálin á Alþ. svo fram hjá sér fara, að þau minntust ekki lítið eitt á ræðu Einars Olgeirssonar, því að sannarlega á hún það skilið að geymast með þjóðinni til minningar um hvort tveggja í senn, hlægilegasta skýjaglópinn og tungumjúkasta hræsnarann, sem sæti hefur átt í sölum Alþ.“ Síðan var haldið áfram, og nú hleyp ég yfir ofur lítið: „Og svo byrjaði hann að telja upp eins og eggjakonan að fornu, hvað hann ætlaði að kaupa fyrir hina miklu fjárupphæð, þegar hann væri búinn að fá hana í hendur. Það voru 20–30 nýir dísiltogarar af beztu gerð, 200–300 nýtízku vélbátar, hentug millilandaskip til flutninga á afurðum okkar, 4–5 stórvirkar síldarverksmiðjur, nýtízku hraðfrystihús og niðursuðuverksmiðjur, vélar til þess að umbylta landbúnaðinum, svo að hægt væri með þeim að slétta meira landflæmi á Íslandi á næstu 4–5 árum en sléttað hefur verið, síðan land byggðist, og svo stórvirk landbúnaðarverkfæri, að afköst hvers manns, sem með þeim vinnur, ættu að verða 5–10 sinnum meiri en nú, vélar og efni til rafvirkjunar, stórfelldari en Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin til samans, vélar og efni til þess að reisa áburðar- og sementsverksmiðjur, vélar til innanhúsþarfa, vélar og efni til íbúðarhúsabygginga til bæja og sveitar, til hafnarmannvirkja, til hagnýtra vegagerða og margt og margt fleira, „því að þannig mætti lengi telja,“ bætti ræðumaðurinn við. Það var engu líkara en við værum að hlusta á gamla frásögn ritningarinnar: Sjá, allt þetta vil ég gefa þér, ef þú fellur fram og tilbiður mig.“  Hér getum við fengið allan útreikninginn um 200 vélbátana, 20–30 togarana, þar sem við erum að reikna út, hvað má kaupa fyrir 500 millj. kr., Eimskipafélagsskipin, vélar og efni í verksmiðjurnar, niðursuðuverksmiðjurnar og allt saman. Ég fer ekki að lesa það allt, en það er hér allt, ef hann vill fá það, og það eru ekki nærri því 500 millj., þetta, sem er reiknað út, 296½ millj. Það voru miklir peningar þá nefnilega.  Ég sé, að hæstv. menntmrh. er ofur lítið smitaður enn þá af hugsunarhætti Alþýðublaðsins frá 1944. Hann hefur ekki lært meira en það, að honum ógnar þetta svona. En þetta var sem sé allt saman hægt að gera og meira til. Og það, sem voru erfiðleikar með, var að fá að halda í þessa peninga, sem til voru, vegna þess, hve ágengt verzlunarauðvaldið í Reykjavík var í að mega eyða þeim. Og það var það, sem við urðum að berjast út af. Alþýðublaðinu þótti þá vonlaust klif og hrapandi fell að fara að leggja í þetta. Þeim þóttu þetta skýjaborgir, 20–30 togarar. Þegar þeir fóru svo árið eftir að kaupa 32 togara, þá þótti mönnum ástæða til þess að vera stoltir, þegar þeir sigldu hér inn á Reykjavíkurhöfn. En svona er þetta enn þá. Það, sem við höfðum álitið vinnandi veg fyrir okkar þjóð, það hefur sýnt sig að vera það. Þetta, sem Alþýðublaðið er þarna að gera gys að, er raunverulega öll sú nýsköpun, sem fram hefur farið á Íslandi síðan þetta hófst, og grundvöllurinn var lagður að því þá. Við þorðum að fara með þjóðina út í þetta, sem sumir héldu að væri einhver eyðimerkurganga eða hrapandi fell. Og þjóðin kom glæsilega út úr þessu. Hún kom sem sterkari, tæknilega menntaðri og tæknilega betur útbúin þjóð. Hvað snertir áætlunarbúskapinn í sambandi við vinstri stjórnina, þá var hæstv. menntmrh. að álasa mér, að við hefðum tekið þátt í tveimur ríkisstjórnum og það hefði ekkert fengizt gert í þessu. Ég hef nú þegar minnzt á, hvað þó fékkst gert í nýsköpunarstjórninni og hve miklu það breytti. Hvað snertir áætlunarbúskapinn í vinstri stjórninni þá er það rétt, að það var gefizt upp við það. Það strandaði á mótspyrnu Framsóknar. Það var staðreynd. Það var ekki það, að Sósfl. eða Alþb. brygðust með það. Alþb. gerði þvert á móti ákaflega mikið til þess að auka þá atvinnutækin, tókst bókstaflega að útrýma t.d. atvinnuleysinu, sem þá hafði verið landlægt í þrem fjórðungum landsins, með því að útvega nægilega mikið af skipum til landsins, þó að það fengist ekki gert skv. neinni sérstakri áætlun. Það strandaði bókstaflega á Framsfl. fyrst og fremst. Fyrst verið er að tala um þessi vonlausu klif, þá langar mig aðeins til að minna á, fyrst við fórum að tala um vinstri stjórnina, hvernig var með 12 mílna landhelgina. Hvernig var, þegar Alþb. byrjaði að slást fyrir því í vinstri stjórninni? Fannst ekki Alþfl. það þá vonlaust klif og hrapandi fell? Voru þeir ekki svo hræddir við það? Þeir voru búnir eina nótt hér niðri í Alþingi að semja við Sjálfstfl. um að steypa stjórninni til þess að losna við að leggja út í þessa 12 mílna landhelgi. Það voru vonlaus klif og hrapandi fell. Og hvað sýndi sig svo? Jú, Alþfl. hafði þá verið í Hræðslubandalagi við Framsókn, hafði orðið eitthvað hræddur um þm. sína, ef það yrðu kosningar um málið í einstaklingskjördæmunum, sem þá voru, og hann sveik Sjálfstfl. annaðhvort snemma um morguninn eða daginn eftir og hélt áfram trússi við vinstri stjórnina, svo lengi sem það nú var. Og þjóðin lagði út í að færa út landhelgina, og það sýndi sig vera vinnandi vegur. Ég held nefnilega, að það, sem hefur verið erfiðleikinn við Alþfl. á þessum síðustu 30 árum, sé, að hann hefur verið of lítilþægur, þegar hann hefur verið að semja, ekki kannske fyrir sína foringja, en fyrir alþýðuna. Það er fyrst, þegar að því kemur að fara að höggva með Sjálfstfl. í lífskjör alþýðunnar, þá gerist hann stórvirkur. Þá er vísitalan, sem alþýðan er búin að halda í 20 ár, felld burt með lögum einn góðan veðurdag hér á Alþingi. Okkur fannst það vinnandi vegur 1961 að hækka kaup verkamanna um 13%. Hæstv. menntmrh. var að spyrja mig um hvernig stæði á, að ég ynni ekki með Alþfl.? Ég er mjög reiðubúinn til að vinna með Alþfl., en að því að bæta kjör alþýðunnar. Okkur fannst það vinnandi vegur að hækka kaupið um 13%. Hvað fannst Alþfl.? Honum fannst það ekki. En honum fannst annað vinnandi vegur. Honum fannst það vinnandi vegur að stela þessum 13% af verkalýðnum með því að misbeita ríkisvaldinu. Er það ekki vonlaust klif og hrapandi fell, sem Alþfl. á eftir að hrapa í, ef hann heldur svona áfram? Við álítum slíkt framferði fyrir neðan allt velsæmi, fyrir utan að það er stjórnarskrárbrot. Og svo skorar hæstv. ráðh. á okkur að koma og berjast með Alþfl. fyrir bættum lífskjörum. Hvernig á ég að skilja þetta? Ég er reiðubúinn til að berjast með Alþfl. og einnig Alþb., og ég gæti bezt trúað, að Framsókn væri til í það líka núna að berjast með Alþfl. fyrir bættum lífskjörum, en ekki fyrir gengislækkun sem rænir alþýðuna lífskjörunum. Ég held, að það hafi verið mjög gott fyrir hæstv. menntmrh. að koma með allar þessar skáldlegu hugleiðingar, sem hann kom með, og allt þetta uppgjör. Ég held, að það sé komið að þeim tímamótum fyrir Alþfl., að hann þurfi að fara að gera sér alveg ljóst, hvað hann ætlar sér í framtíðinni, hvort hann ætlar sér að halda áfram þessari sjálfsmorðsgöngu sinni eða hvort hann ætlar að stöðva hana. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., Alþfl. hefur klofnað þrisvar sinnum á 32 árum. En af hverju? Út af því, að á hverjum tíma, þegar hann hefur klofnað, hefur hægri stefnan í honum verið svo ráðandi, að vinstri menn í flokknum gátu ekki sætt sig við það. Ég held, að ef Alþfl. heldur þessu áfram; þá komi hann til með að minnka og falla að lokum. Það er aðeins ein björgun, sem væri til fyrir hann, og það er, ef tækist að koma þjóðinni niður á álíka lágt stig og hann er sjálfur á. Það vona ég að eigi ekki fyrir þjóðinni að liggja, enda er ég hræddur um, að ef svo færi, þá mundu það verða allmargir, meira að segja þeir, sem eru í Alþfl., sem mundu hugsa eins og einn kunnur rithöfundur, sem var alllengi í Alþfl., en eftir að Alþfl. tók upp hið mikla samstarf sitt við Sjálfstfl., sagði hann, að hann vildi heldur vera á höfuðbólinu en hjáleigunni, og kaus að halda þangað. Þá kom hæstv. ráðh. að því, að raunverulega væri Alþfl. alveg inni á svipuðum hugsunum og þeim, sem ég var með í mínu frv., og raunverulega væri þessi ríkisstj., sem nú sæti að völdum, einmitt að framkvæma þessar hugsjónir. Það vantaði raunverulega ekkert annað en þetta til að bæta ofan á allt saman, að hugsjónirnar, sem Alþfl. hefði verið að berjast fyrir allan tímann, væru að skapa ríkisstj., sem gæti svipt alþýðuna réttinum, sem hún hefði samkv. kaupsamningum til að fá vísitölu á móti dýrtíð, og geta lækkað hjá henni gengið, svo framarlega sem hún hækkaði kaupið sitt, það atriði, sem Stefán Jóh. Stefánsson fékk tekið út úr gengislækkunarfrv. 1950, eins og ríkisstj. lagði það fyrst fram. Við skulum þá athuga spursmálið um áætlunarbúskapinn, um planökonómiuna. Það er hægt að gera tvennt með því að koma á sterkum tökum ríkisins og skipulagningu á þjóðarbúskapnum. Það er annars vegar hægt að nota slíkt kerfi til þess að styrkja tök einokunarauðvalds á þjóðarbúskap. Það er ekkert spursmál um það, að skipulagning út af fyrir sig er atriði, sem einkennir allt atvinnulíf á okkar öld meira en nokkurri annarri öld fyrr. Okkar öld er annars vegar öld sósíalismans og hins vegar öld einokunarkapítalismans, einokunarauðvaldsins, öld þeirra gífurlegu einokunarhringa, sem nú ráða lögum og lofum í löndum eins og Bandaríkjunum, Bretlandi og öðrum slíkum, Þýzkalandi og slíkum. Og það, sem er höfuðeinkenni slíkra hringa, eru hin gífurlegu samtök og hin volduga skipulagning og ágæta skipulagning, sem þessir hringar hafa. Atvinnulífið er skipulagt mjög svo skynsamlega einmitt með það fyrir augum að geta trampað ekki aðeins á þeim smáu og gleypt þá, heldur líka geta barizt gegn þeim, sem eru stórir. Og þetta er einkenni og þróun okkar aldar. Ef við viljum nú koma á sterkari tökum einokunarauðvaldsins á ríkisbúskapinn, þá er það náttúrlega hægt með ýmsu móti. Það er hægt með því, að það einokunarauðvald, sem hefur hin pólitísku völd, ráði líka ríkisreknu atvinnutækjunum. Við skulum segja t.d. hérna hjá okkur, þá kemur þetta greinilega fram í því, að þegar verkamenn eiga í verkfalli núna, þá lætur það auðvald, sem ræður ríkjum, ríkisreknu fyrirtækin standa með einkaatvinnurekendunum í verkföllunum. Það urðu hörð átök, eins og hæstv. ráðh. man, um síldarverksmiðjur ríkisins 1961, og það virtist sem ríkisstj. ætlaði jafnvel að reyna að stöðva ríkisverksmiðjurnar og hindra, að þær gengju að samningum, sem margir einkaatvinnurekendur, m.a. fyrir norðan, höfðu þá gengið að. M.ö.o.: það var verið að hagnýta fyrir einkaauðvaldið í landinu valdið yfir ríkisreknu fyrirtækjunum. Sú skipulagning, sá ríkisrekstur, sem bæði við og Alþfl. höfum barizt fyrir, verður í þessum tilfellum notað til þess að bæta aðstöðu auðvaldsins í landinu með því að gefa því auðvaldi þá líka vald yfir ríkisreknu fyrirtækjunum. Það var ekki verið að berjast fyrir slíku, þegar Alþfl. og verkalýðshreyfingin upphaflega var að berjast fyrir ríkisreknum fyrirtækjum. Það var verið að berjast fyrir því að fá fyrirtæki, sem sýndu sanngirni gagnvart verkalýðnum, hjálpuðu honum til þess að hækka kaupið. Annað atriði, sem hægt er að gera til að nota tök einokunarauðvalds á ríkisvald og þar með á ríkisreknu fyrirtækin, eru t.d. bankarnir. Það hefur hvað eftir annað gerzt einmitt í þeim vinnudeilum, sem hér hafa verið háðar, að bankarnir hafa beinlínis verið notaðir í þágu auðvaldsins í landinu. Bankarnir hafa máske hjálpað til að birgja auðmennina að fé, á meðan verkamenn stóðu í verkfalli við atvinnurekendur, ganga t.d. ekki að þeim, þeir áttu að borga þetta, og jafnvel ýta undir þá. Það eru jafnvel þess dæmi, að ríkisbankarnir hafi verið notaðir til þess að láta atvinnurekendurna vera harðvítugri í kaupgjaldsmálum. Haldið þið, að það hafi verið slíkt, sem verkalýðshreyfingin var að berjast fyrir, þegar hún vildi, að bankarnir væru eign ríkisins? Hún hafði þá hugmynd, að ríkið ætti að vera fyrir þann smáa í þjóðfélaginu, ekki fyrir þann ríka og volduga, að ríkið ætti jafnvel að vera vörður réttinda þeirra smáu. En hvað gerir Alþfl., þegar svona er gert? Það er ekki aðeins, að hann ýti á bankana, að þeir ættu að hjálpa verkalýðnum í slíku, og hefur þó Alþfl. bankamálaráðh., ef ég veit rétt, svo að hann gæti sett alla bankastjórana af daginn eftir, ef þeir vildu ekki hlýða honum í þessu. Það vantar ekki, að ritari Alþfl. hafi nægilegt vald. Nei, ég er hræddur um, að það hafi verið þvert á móti. Þegar verkamenn höfðu sigrað, þrátt fyrir það þó að ríkisvaldið hafi verið notað, bæði síldarverksmiðjurnar og bankarnir, til aðstoðar við einkaauðvaldið í landinu, þá hafa Alþfl.-ráðh., svo að segja daginn eftir að verkamenn voru búnir að sigra, fyrirskipað bönkunum á bak við tjöldin að lækka nú gengið og með stjórnarskrárbroti gefið þeim vald til þess. Það eru ekki svona tök á ríkisvaldinu, sem verkalýðshreyfingin hefur yfirleitt verið að berjast fyrir. Það er hægt að framkvæma skipulagningu þjóðarbúskapar ákaflega mismunandi. Fyrsta spurningin, sem alþýðan kemur til með að setja fram í því sambandi, er: Fyrir hvern er skipulagt? Við skulum segja t.d., ef það á að vera þáttur í skipulagningunni á þjóðarbúskapnum hjá Alþfl. í núv. ríkisstj. að láta lækka gengið um 13%, koma á þessum vinnuþrældómi, sem nú er, lækka kaupgetu tímakaupsins úr 100 niður í 83, þá er það skipulagning, sem er bara til góðs fyrir auðvaldið í landinu. Hins vegar sá áætlunarbúskapur, sem við berjumst fyrir, sem verkalýðshreyfingin á Íslandi hefur barizt fyrir og Alþfl. barðist fyrir, meðan var og hét, það er áætlunarbúskapur til þess að styrkja tök verkalýðsins og vinnandi stéttanna á þjóðarbúskapnum, til þess að bæta þannig fljótar lífskjör verkalýðsins og til þess að efla miklu hraðar iðnaðinn en auðvaldsskipulagið getur gert, m.ö.o. að hraða öllum þeim ráðstöfunum, sem eiga að verða til þess að geta bætt kjör verkalýðsins. Það er þessi spurning, sem þess vegna verður alltaf að setja fram, þegar er verið að ræða um þessa hluti. Ég veit, að þessi ruglingur er ákaflega gamall í heilum hv. Alþfl.-manna. Ég man eftir fyrir 30 árum, svo að ég fari langt aftur í tímann, þá var hæstv. núv. forsrh. um skamman tíma dómsmrh. og sjútvmrh. á Íslandi, í desember 1932, meðan Magnús Guðmundsson var að sleppa við að fá sinn dóm. Og hvað gerðist þá? Jú, þá var kreppa. Þá voru útvegsmenn að fara á hausinn, og þá voru Kveldúlfur og Alliance að fara á hausinn, og ef þeir hefðu farið á hausinn, þá var Landsbankinn farinn á hausinn, - það var allt að fara á hausinn. Og hvað gerðist þá? Jú, Ólafur Thors, sem þá var ráðh., setti á einokun á saltfisksútflutningi, og það var frá hans sjónarmiði mjög skynsamleg ráðstöfun, því að það var ráðstöfun, sem gaf Kveldúlfi og Alliance ráðin yfir öllum saltfisksútflutningnum frá Íslandi. Það var m.ö.o. tekinn upp ríkisútflutningur á saltfiski og þessi ríkisútflutningur var fenginn í hendur ákveðnu fyrirtæki, sem þá var stofnað og kallað Sölusamband ísl. fiskframleiðenda. Og atkvæðisréttinum var hagað þannig í því miðað við þorsktonn, að þessir tveir aðilar væru þar í meiri hl. Hvað sagði Alþýðublaðið, þegar þetta gerðist? Það sagði, að þarna hefði þessi forustumaður Sjálfstfl. neyðzt til þess að gera sósíalistíska ráðstöfun með því að láta ríkið taka einokun á þessu, það væri verið að taka þarna upp ríkisrekstur, og fagnaði þessu mjög. Ég er hræddur um, að Alþfl. hafi átt eftir að reka sig á það þá á árunum á eftir og flestir þeirra séð, að það var ekki aldeilis sama, til hvers ríkisrekstur var tekinn upp, hvort hann var tekinn upp til þess að bjarga gjaldþrota auðvaldsfyrirtækjum eða hvort hann var tekinn upp til þess að reyna að bæta lífskjör verkalýðsins. En hæstv. menntmrh. er í dag að gera nákvæmlega sömu vitleysuna, hefur auðsjáanlega ekkert lært á þessum 30 árum af vitleysum Alþfl. Og þá er ekki von, að vel fari. Hann er í dag að segja, að fyrst þeir séu að hugsa um einhverja áætlun, þá hljóti það að vera í anda þeirrar hugsjónar, sem Alþfl. hafi einu sinni verið að berjast fyrir. Mér sýnist það vera þveröfugt. Allt það, sem búið er að framkvæma í sambandi við þessa hluti enn þá, virðist miða að því að lækka lífskjör alþýðunnar og efla tök einokunarauðvaldsins á okkar þjóðarbúskap. Hitt er aftur á móti allt annað mál, og það getum við vafalaust verið sammála um, að skipulagning sé nauðsyn, skipulagning þjóðarbúskaparins sé alveg sjálfsögð nú á tímum. En má ég þá minna hæstv. ráðh. á, hvað það er, sem mikill hluti af hans samstarfsflokki er fyrst og fremst að boða núna? Morgunblaðið er fyrst og fremst að prédika í sífellu, að það sé verzlunarfrelsið, sem sé nauðsynlegt, það sé stjórnleysið raunverulega í verzluninni og atvinnulífinu, sem sé aðalatriðið. Það hefur verið boðskapur Sjálfstfl. þessi 3 ár, að það eigi einmitt að ganga sporin til baka til gamla Manchester-fyrirkomulagsins, til gömlu frjálsu verzlunarinnar. Það er sá boðskapur, sem var boðaður sem einhver fagnaðarboðskapur hér í kosningunum 1959. Þetta eru draumar braskara. Ég skil það ósköp vel, að verzlunarauðvaldið á Íslandi láti sig dreyma eitthvað slíkt. En slíkt á sér náttúrlega enga stoð í veruleikanum. Þróað iðnaðarauðvald í hverju landi heimtar meiri skipulagningu. Það er þess eðli, og því byggjast allar framfarir á því. Og undan því verður að láta, ef þjóðfélagið á ekki að ganga bókstaflega aftur á bak. En spurningin, sem þarna liggur fyrir, er sú: Fyrir hvern á þessi skipulagning að vera? Handa hverjum? Fyrir auðmannastéttina eða fyrir alþýðuna? Það vantar ekki raunverulega, að stóru hringarnir reki áætlunarbúskap innan sinna vébanda. Og það kemur ekki heldur til með að vanta, ef við eigum eftir að ganga inn í Efnahagsbandalag Evrópu, að það verði ekki áætlunarbúskapur á sína vísu. En það verður bara áætlunarbúskapur þeirra stóru hringa. Þá verður ákvörðunin um skipulagningu þjóðarbúskaparins raunverulega flutt út, hún verður flutt út til voldugustu auðhringanna, hún verður flutt til Brussel. Og þeir auðhringar heimta alltaf stærra og stærra svið fyrir sig, þeir eru alltaf að verða voldugri og voldugri samsteypur og Ísland yrði eins og einn lítill hreppur í þeirri stóru skipulagningu. Og þá kæmi maður fyrst að þessu spursmáli alvarlega: Hvers konar skipulagning er það, sem við erum að berjast fyrir? Er það skipulagning fyrir gróðamyndun auðhringanna, eins og raunverulega er inntakið núna í skipulagningunni hjá ríkisstj. og hennar afskiptum af atvinnulífinu, eða er það skipulagning fyrir bætt lífskjör fólksins, hækkuð laun alþýðunnar? Ég vil minna hæstv. ráðh. á, hvers konar yfirlýsing það var, sem hæstv. ríkisstj. gaf, þegar hún tók við völdum. Hún gaf þá yfirlýsingu, að hún mundi láta kaupdeilur atvinnurekenda og verkamanna afskiptalausar. Og það fyrsta, sem hún gerir, þegar fyrstu kaupdeilurnar gerast, það er að skipta sér af þeim og það með því að beita ríkisvaldinu svona harðvítuglega, grípa sem sé inn í til þess að skipuleggja á þennan máta. Alþfl. má muna sinn fífil fegri í þessum efnum. Hann dreymdi 1934 stóra drauma um áætlunarbúskap, eins og ég var búinn að rifja upp. Hann lét búa til góða nefnd, en allar hugsjónir þeirrar nefndar voru drepnar. Alþfl. var dreginn inn í nýsköpunarstjórnina 1944, og ég vil nú spyrja hæstv. menntmrh.: Hvar stóð hann í þeirri baráttu 1944, þegar stjórnin var mynduð? Var hann ekki frekar andvígur því, að sú stjórn væri mynduð? Hann var þá einn aðalmaðurinn í vinstri armi Alþfl., og það var vinstri armurinn, sem barðist hvað hatrammast þá á móti því, að sú stjórn væri mynduð. Hæstv. menntmrh. sagði, að nýbyggingarráð hefði aldrei gert neinar áætlanir. Það var ekki rétt. Nýbyggingarráð gerði áætlanir, og þær áætlanir voru birtar og eru meira að segja birtar í þskj., þ.e. í minnihlutaáliti mínu frá fjhn. á þinginu 1946, en árið 1947, þegar við fengum fjárhagsráðsfrv. til meðferðar. Þar er birt öll áætlunin um togarana og bátana, og nýbyggingarráð bjó líka til áætlun um millilandaskipaflotann og framkvæmdi þá áætlun 100%. Hitt er rétt, að nýbyggingarráði entist ekki aldur til að vinna allt, sem við höfum gjarnan viljað vinna í þessu, en stórvirki voru það engu að síður, sem því tókst að framkvæma, og það líka á sviði iðnaðarins, vélsmiðjurnar eins og Héðinn og aðrar slíkar, svo að ég ekki tali um síldarverksmiðjurnar, þær eiga rót sína að rekja til þess tíma. En hvernig gekk að fá þá áætlun í gegn? Það var barizt frá því í október 1944 um að reyna að knýja það fram, að Landsbankinn veitti þau lán, sem þurfti í íslenzku fé til þess að kaupa þá togara inn í landið, sem við vorum búnir að útvega útlent fé í. Ríkið var búið að kaupa sína 30 togara, en Landsbankinn stóð á móti því, að einstakir atvinnurekendur eða bæir á Íslandi gætu fengið að kaupa þá togara, m.ö.o. við áttum togarana, ríkið, og hefðum átt að geta gert þá alla út sem slíka og aldrei þurft að biðja Landsbankann um neitt. En hvað lengi stóð sú barátta við Landsbankann þá? Þangað til um vorið 1946 stóð baráttan um þetta. Þá loks er látið undan, þegar kosningarnar voru að nálgast, löggjöfin um 100 millj. og það. Þannig var það, og 5. okt. það haust springur síðan nýsköpunarstjórnin. Svona stóð baráttan um að fá fram áætlanirnar, gera þær og framkvæma þær, vegna þess að stór hluti af sjálfu ríkisvaldinu var fjandsamlegur því, sem verið var að vinna þá fyrir þjóðina, Þess vegna dró ég mína lærdóma af reynslunni af áætlunargerð og framkvæmd á henni, þegar til vinstri stjórnarinnar kom og þegar það var beinlínis sett inn í stjórnarsáttmálann, að það skyldi gera áætlanir, og að kaupa 15 togara átti að vera einn þátturinn í því. Þess vegna gerði ég það að kröfu einmitt vorið 1957, að seðlabankinn yrði settur undir stjórn slíks áætlunarráðs, þegar hann yrði myndaður, að áætlunarráð og seðlabankaráð væri eitt, til þess að í ríkisvaldinu sjálfu væri ekki mótsetning á milli þeirra nefnda ríkisstj., sem ættu að vinna að þessari áætlunargerð, og bankavalds ríkisins, þannig að ríkið væri sjálfu sér sundurþykkt. Ég þarf ekki að rekja, ég hef gert það hér áður, að því tækifæri var sleppt. Það var frekja Framsóknar og skammsýni.

Hverjir heimta það nú?

Það var Framsókn, ég er búinn að segja það áður, og hæstv. dómsmrh. má fá að vita það einu sinni enn.

Var ekki þm. með frv., þegar það kom fram?

Ég er mjög hollur flokksmaður, þannig að ég gerði mínar aths. við, hvað ég álíti að þar hefði átt að vera, en stóð með mínum flokki í því, sem þar var ákveðið, varaði aðeins við, hvers konar glappaskot væri verið að gera, og ég býst við, að flestir hafi áttað sig á því eftir á, hvers konar glappaskot það var, líka Framsóknarforingjarnir. Ég skal ekki fara út í að rekja þá hluti nú, þótt það væri nauðsynlegt fyrir Framsfl. gjarnan að læra nokkuð af því. Hans ótti var allt of mikill þá við að leggja út í áætlunarbúskap, og ég vil vona, næst þegar að því kemur, að sá flokkur tekur þátt í stjórn, sem alþýðustéttirnar standa að, þá átti hann sig á því, að það dugi ekki neitt hálfkák í þeim efnum. Alþfl. hafði 1934–1937 gert kröfuna um áætlunarbúskap fyrst og fremst að sinni og heimtað, að nú yrði svo að segja gengið á milli bols og höfuðs á einkaauðvaldinu í landinu. Og núna 30 árum seinna stendur Alþfl. með þessu sama einkaauðvaldi í landinu og er nú að skipuleggja með því annars vegar mestu launalækkanir, sem fram hafa farið gagnvart almenningi á Íslandi, og hins vegar mestu gróðasöfnun, sem fram hefur farið hjá auðvaldinu á Íslandi. Finnst nú hæstv. menntmrh. girnilegt fyrir okkur, þegar hann er að segja við okkur, að við eigum ekki að brjótast í sókn hinna vinnandi vega, og býður okkur nú upp á samstarf, - finnst honum þetta girnilegur tilgangur í slíku samstarfi? 1934 ætlaði Alþfl. að binda enda á yfirráð einkaauðvaldsins á Íslandi. 1962 ætlar hann að skipuleggja með einkaauðvaldinu arðránið á verkalýðnum og veita auðvaldinu með skattalækkunum, gengislækkunum og öllu mögulegu slíku stórgróða. Ég þykist vita, að hæstv. menntmrh. svari þessu með því, að það hefðu fleiri unnið með Sjálfstfl. en hann, bæði Framsókn og Sósfl. hafi gert það. Það er alveg rétt. En það er ekki alveg sama, upp á hvað er unnið með Sjálfstfl. Hver hefur t.d. unnið að því að hækka kaupgjald verkalýðsins? Það var það, sem var gert, þegar Sjálfstfl., Sósfl. og Alþfl. mynduðu stjórn haustið 1944, og fóru lífskjörin síbatnandi og þar að auki framkvæmd sú mikla tryggingalöggjöf, sem þá var sett. Hvernig stendur á því hins vegar, að Sjálfstfl. skuli eiga það til, að róttækir flokkar hafi um skeið getað unnið þannig með honum? Og hvernig stendur á því, að Sjálfstfl. skuli hafa getað verið það róttækur, að hann ynni með þeim mönnum, sem hæstv. menntmrh. nú jafnvel var að vara svona við sem þeim voðalegu kommúnistum? Og hvernig stendur á því, að Sjálfstfl. skuli hafa gengið eins mikið inn á ríkisrekstur og hann hefur gengið inn á á vissu skeiði? Það er tiltölulega einföld skýring á því. Sjálfstfl. sem aðalflokkur borgarastéttarinnar á Íslandi hefur allan tímann, - og þeir flokkar, sem á undan honum fóru, urðu að vinna á sama máta, - orðið að vinna að hagsmunum þessarar borgarastéttar. Borgarastéttin í upphafi aldarinnar var of fátæk til þess að geta sjálf lagt í fyrirtæki svo að nokkru næmi. Það var of lítið fjármagn til í einkaeign á Íslandi, of lítið fjármagn yfirleitt, þannig að það var ríkið fyrst og fremst, sem menn urðu að beita í þessu sambandi. Það auðmagn, sem til var, var raunverulega fyrst og fremst danskt, eins og kom fram bezt í sambandi við áhrif Íslandsbanka. Og íslenzka borgarastéttin hefur einmitt vegna sinnar fátæktar þá og vegna sinnar smæðar hrakizt frá því að vera háð dönsku auðmannastéttinni yfir í það að vera háð þeirri ensku sumpart hér um bil frá 1916. Og þegar hún verður fyrir sinni fyrstu alvarlegu kreppu, þá liggur við, að hún fari svo að segja öll á hausinn. Það er sem sagt aðstaðan, sem hún stendur í 1937–1938, og það er þá, sem Alþfl. gerir kröfuna um, að hún sé gerð upp, með því að setja fram kröfuna og slita vinstri stjórninni, sem þá var, á kröfunni um uppgjör á Kveldúlfi. Ég held, að það sé þess vegna alveg greinilegt, að það ber að taka íslenzku borgarastéttina og hennar flokk eins og þau eru á hverjum tíma. Borgarastéttin og Sjálfstfl. voru 1938 svo illa komin, að þau raunverulega gera samkomulag við Framsókn út af skuldum beggja aðilanna, Sambandsins og Kveldúlfs, í Landsbankanum um það að setjast sameiginlega að þjóðstjórninni og bjarga Landsbankanum og öllu saman, - um það er þjóðstjórnin mynduð, - og ganga svo á hag almennings. Og sannleikurinn var, að þessi íslenzka borgarastétt var svo illa farin eftir alla þessa kreppu sína, að hún hafði enga trú á, stór hluti hennar, að neitt væri hægt að gera 1944, eins og ég hef sagt frá hér áður. Þegar við töluðum í fyrsta skipti í nýbyggingarráði við togaraeigendurna, aðalhluta íslenzku auðmannastéttarinnar, þá vildu þeir ekki minnast á það að kaupa togara, hvað þá að kaupa nýtízkutogara, þeir vildu bara bíla. Borgarastéttin var orðin trúlaus á það, að hún gæti verið svo sjálfstæð, að hún gæti yfirleitt lagt í að vinna landið upp sem sjálfstætt land. Verkalýðshreyfingin varð að telja henni trú um það. Verkalýðsstéttin varð að fá borgarastéttina tii þess að skilja, að það væri hægt að reisa borgaraþjóðfélag á Íslandi á tiltölulega háu stigi tæknilega, og við urðum að reyna að fá hana til þess meira að segja með því að lofa henni alls konar fríðindum, eins og afskriftunum, sem þá voru settar og enn eru í gildi, eins 20 ára lánunum og 2½% vöxtunum, sem þá voru. M.ö.o.: verkalýðshreyfingin varð að telja borgarastéttinni trú um, að það væri hægt að halda uppi efnahagslega sjálfstæðu Íslandi, og sýna henni fram á, hvernig hægt væri að nota það fé, sem þjóðin átti, til þess að leggja grundvöll að borgaralegu þjóðfélagi á Íslandi. Nú er þessi borgarastétt hins vegar orðin svo rík og svo frek, að nú heldur hún, að hún geti þetta allt saman sjálf, eins og einn maður sagði hér einu sinni. En sannleikurinn er bara sá, að hún getur ekki hlutina sjálf. Við sjáum alveg, hvert hún er að fara núna. Hún er að fleygja sér í fangið á Efnahagsbandalaginu án þess að hafa hugmynd um, hvað það þýðir fyrir hana. Þeir, sem verða fyrst marðir hér undir fótum Efnahagsbandalagsins, eru ekki verkalýðurinn, því að verkalýður verður að vera til hér, þó að Ísland sé sett inn í Efnahagsbandalagið, en það verður íslenzka borgarastéttin. Það verður lítið eftir af þeim smáu atvinnurekendum, sem hér eru á Íslandi, þegar auðhringarnir úti í Evrópu fara að koma með sína skipulagningu hér og eru raunar farnir að undirbúa það nú þegar. Nei, ég held, að með þeirri pólitík, sem Alþfl. er að reka núna, með því að leggja gróðalögmál auðvaldsþjóðfélagsins til grundvallar fyrir öllu, sem gert er, og með því að nota þar að auki ríkisvaldið til þess að skipuleggja þá hagnýtingu gróðalögmálsins, þá er verið að skapa þjóðfélag, sem verður þjóðfélag þrældómsins, þjóðfélag spillingarinnar og þjóðfélag misréttarins. Það er það, sem við horfum fram á núna. Og ég vil minna hæstv. ráðh. á, að það er ekki í fyrsta skipti og hann er ekki fyrsti Alþfl.-ráðh., sem gerir sér von um einhvern hálfsósíalistískan áætlunarbúskap í sambandi við stjórn með Sjálfstfl. Þetta nákvæmlega sama gerðist 1947, þegar stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar tók við. Sá forsrh., sem þá var, formaður Alþfl., sem þá var, hélt líka, að með fjárhagsráðsl. væri hægt að fara að framkvæma áætlunarbúskap á Íslandi samkv. hugsun Alþfl.

Ég vil biðja hv. þm. að gera svo vel og gera hlé á ræðu sinni.

Já, ég skal gera það.