Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ríkisstjórn Íslands gerði á fundi í dag svolátandi ályktun vegna atburða í Póllandi síðustu daga: „Setning herlaga og afnám mannréttinda í Póllandi er atburður sem vakið hefur óhug víða um heim. Ríkisstjórn Íslands fordæmir beitingu slíks ofríkis og lætur þá von í ljós, að Pólverjum takist þrátt fyrir allt að leysa vandamál sín án blóðugra átaka. Sérstök ástæða er til að vara við þeirri hættu sem friði og öryggi í Evrópu getur stafað af utanaðkomandi íhlutun í atburðarásina í Póllandi.“ Þetta leyfi ég mér fyrir hönd ríkisstj. að tilkynna Alþingi.



Herra forseti. Á fundi utanrmn. í morgun voru rædd þau viðhorf sem hafa skapast eftir atburði gærdagsins í Póllandi, þá uggvænlegu atburði sem nú hafa markað þáttaskil í mannréttindabaráttu pólsku þjóðarinnar. Það varð samkomulag í utanrmn., að hún skyldi sameiginlega flytja till. til þál. er farið væri fram á að fengist afgreidd hér í dag. Mér var falin framsaga málsins og er framsaga mín fyrst og fremst fólgin í því að greina frá þeirri þáltill. sem nefndin gekk frá til Alþingi en hún er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að lýsa yfir samúð Íslendinga með pólsku þjóðinni og stuðningi við mannréttindabaráttu frjálsra pólskra verkalýðssamtaka og harmar algera valdatöku kommúnistaflokksins og hersins í Póllandi. Slík valdbeiting og ofbeldi í skjóli erlends valds kemur í veg fyrir friðsamlega þróun í lýðræðisátt, sem hafin var í Póllandi, og kann að leiða til blóðugra átaka með hörmulegum afleiðingum, um leið og friði í Evrópu er stofnað í hættu. Á örlagastundu óska Íslendingar þess af einlægni, að Pólverjar fái aukin réttindi og taki sjálfir ákvarðanir um framtíð sína í frjálsum kosningum á grundvelli opinna umræðna, en séu ekki sviptir mannréttindum með valdbeitingu og ógnun um innrás.“ Ég tel ekki ástæðu til að flytja frekari framsögu með þessari till., en tek það fram, að auðvitað hlýtur að koma til kasta Alþingis og ríkisstj. í kjölfar samþykktar slíkrar till. að íhuga vel í hverju geti falist stuðningur okkar við pólsku þjóðina sem nú berst fyrir lífi sínu og þarfnast stuðnings allra frjálsborinna manna.



Herra forseti. Þeir atburðir, sem gerst hafa á síðustu klukkustundum í Póllandi, hafa vissulega vakið óhug með okkur Íslendingum eins og öðrum. Þeir atburðir hafa óhjákvæmilega vakið menn til alvarlegrar umhugsunar m. a. um, eins og hæstv. utanrrh. lét um mælt í gær, að það þjóðskipulag, sem menn búa við í þessum hluta heims, þolir auðsjáanlega ekki frelsi. Ég hafði tal af hæstv. forsrh. um miðjan dag í gær og óskaði eftir því, að hann greindi Alþingi frá afstöðu ríkisstj. til þessara atburða. Hæstv. forsrh. hefur orðið við þessari beiðni og ég færi honum kærar þakkir fyrir. Á fundi þingflokks Alþfl. í morgun áttum við þm. Alþfl. m. a. kost á að ræða við fulltrúa Samstöðu í Póllandi sem nú er hér gestur alþýðusamtakanna á Íslandi. Í kjölfar þeirra viðræðna gerði þingflokkur Alþfl. svohljóðandi samþykkt: „Þingflokkur Alþfl. ítrekar stuðning sinn við pólsku verkalýðshreyfinguna og baráttu hennar fyrir auknum lýðréttindum, frjálsræði og bættri afkomu pólskrar alþýðu. Þingflokkurinn fordæmir þá ákvörðun ríkisstjórnar pólska kommúnistaflokksins að afnema mannréttindi, hneppa forustumenn verkalýðshreyfingarinnar í fangelsi, banna vinnustöðvanir og leggja hömlur á starfsemi frjálsra verkalýðsfélaga í landinu. Þetta er ofbeldisaðgerð gegn pólsku þjóðinni og alvarlegt brot á alþjóðlegum sáttmálum um lýðréttindi og mannhelgi sem Pólland er aðili að. Þingflokkur Alþfl. hvetur ríkisstjórn Íslands til þess að koma á framfæri hörðum mótmælum við pólsk stjórnvöld og lýsa stuðningi Íslands við hina frjálsu verkalýðshreyfingu Póllands og frelsisbaráttu hennar. Jafnframt óskar þingflokkurinn eftir því við aðra flokka Alþingis að þeir fallist á að taka höndum saman og samþykkja með allsherjarsamstöðu á Alþingi Íslendinga stuðningi við pólsku þjóðina í þrengingum hennar. Bendir þingflokkurinn í því sambandi sérstaklega á till. til þál. um efnahagsaðstoð við pólsku þjóðina, sem þm. Alþfl. hafa nýverið lagt fram á Alþingi.“ Herra forseti. Í nafni þingflokks Alþfl. lýsi ég yfir eindregnum stuðningi við þá till., sem utanrmn. hefur lagt fyrir þennan þingfund, og ítreka óskir okkar við aðra flokka þingsins um samstöðu þingflokkanna um frekari aðgerðir Alþingis til að styðja frelsisbaráttu pólskrar alþýðu.



Herra forseti. Hörmulegir atburðir hafa gerst í Póllandi. Herlög hafa verið sett, landinu hefur verið lokað, fundafrelsi, félagafrelsi og málfrelsi afnumið. Forustumenn hinna frjálsu verkalýðsfélaga haf verið hnepptir í fangelsi og máske fleiri. Þetta er sú mynd sem blasir við nú. Fregnir eru annars allar óljósar enn frá Póllandi. Það má segja að þeir atburðir, sem nú hafa gerst, hafi ekki komið algerlega óvænt. Á síðustu dögum hefur verið nokkuð ljóst að blikur voru á lofti og að vel gat til tíðinda dregið. Við Íslendingar hljótum að lýsa djúpri hryggð yfir þessum atburðum og við vottum pólsku þjóðinni samúð okkar. Margar hörmungar hafa dunið yfir pólska þjóð bæði fyrr og síðar. Íslendingar hafa dáð pólsku þjóðina og hetjulega baráttu hennar á ýmsum tímum. Á milli Íslands og Póllands hafa löngum verið góð tengsl. Þess vegna hafa ótíðindin frá Póllandi nú valdið Íslendingum miklum sársauka og Íslendingar harma þau og fordæma það ofríki sem þar í landi hefur verið beitt. Það hefur verið stefna okkar, að Pólverjar ættu að fá að vera í friði og reyna sjálfir að finna lausn á vandamálum sínum án íhlutunar utan frá. Við höfum viljað vinna að því, að Pólverjar gætu fengið og ættu að fá sjálfsákvörðunarrétt um sín málefni, þ. á m. um sitt stjórnarform og efnahagskerfi. Þó að það hafi verið stefna og sé stefna, að Pólverjar eigi að reyna að leysa þessi vandamál sín sjálfir og það sé ekki alveg loku skotið fyrir að enn kunni það að geta tekist, því að eftir því sem maður veit best eru viðræður í gangi þar, hlýtur það samt að vera svo, að þegar þvílíkir atburðir sem þessir gerast hljóta menn að lýsa í orðum afstöðu sinni til þeirra. Það hljóta Íslendingar að gera. Það hefur ríkisstj. þegar gert með sinni ályktun, og það er gert í þeirri till. sem hér liggur fyrir. Það er vel að mínum dómi að Alþingi Íslendinga, æðsta stofnun íslensku þjóðarinnar, láti í ljós með ótvíræðum hætti vilja sinn og afstöðu til atburðanna sem þarna hafa gerst. Ég lýsi fullu samþykki við þá till. sem hér liggur fyrir til umr. og atkvgr. síðar, og mér er ljúft að lýsa því yfir í nafni Framsfl. að hann stendur einhuga að þessari ályktun.



Herra forseti. Á undanförnum mánuðum hefur alþýða Póllands barist fyrir auknum mannréttindum og lýðræði í landi sínu. Eins og öllum hér er kunnugt hefur sú barátta verið hneppt í helfjötra með þeirri valdatöku sem framkvæmd var í Póllandi fyrir tveimur nóttum. Það hefur komið fram hér í ályktun ríkisstj. og till. frá utanrmn., að Alþingi Íslendinga og stjórnvöld standa einhuga á bak við stuðningsyfirlýsingar við pólsku þjóðina og samúðaryfirlýsingar vegna þeirra atburða sem þar hafa orðið. Þingflokkur Alþb. kom saman til fundar í gærkvöld. Á þeim fundi gerði þingflokkurinn svohljóðandi samþykki: „Þingflokkur Alþb. fordæmir harðlega tilraunir pólskra stjórnvalda til þess að stöðva mannréttindabaráttu pólskrar alþýðu. Þingflokkurinn tekur undir fyrri ályktanir flokksráðs og miðstjórnar Alþb. þar sem lýst var stuðningi við baráttu Einingar fyrir lýðræði, mannréttindum og jafnrétti. Þingflokkurinn skorar á landsmenn að fjölmenna til fundar Alþýðusambandsins í Reykjavík á morgun, mánudag.“ Herra forseti. Hér hafa þegar verið flutt af hæstv. forsrh., hæstv. utanrrh. og formanni utanrmn. afdráttarlausar lýsingar á því sem hlýtur að búa í huga Íslendinga þegar við fréttum um þá atburði sem orðið hafa í Póllandi. Seinna í dag efna verkalýðssamtökin á Íslandi til útifundar á Lækjartorgi, þar sem fulltrúi Einingar, verkalýðssamtakanna í Póllandi, tekur til máls. Ég held að það væri verðug aðgerð og stuðningsyfirlýsing, sem væri í senn táknræn og afgerandi, að Alþingi Íslendinga gerði hlé á fundum sínum, meðan fundur Alþýðusambandsins á Lækjartorgi fer fram og allir hv. þm. sameinuðust um að sækja fund Alþýðusambandsins á Lækjartorgi og sýna með návist sinni þar, sérstaklega vegna ræðu fulltrúa Einingar sem þar verður flutt, stuðning sinn í verki við málstað verkalýðssamtakanna í Póllandi.



Herra forseti. Þess er óskað að veitt verði afbrigði til þess að 2. umr. um fjárlög geti farið fram. Ég vek athygli á því, að ekki hefur fyrr verið farið fram á slíkt við Alþingi, að veitt verði afbrigði til þess að 2. umr. um fjárlög geti farið fram. Þegar þm. komu í salinn fyrir tæpum klukkutíma lágu fyrst á borðum brtt. sem lagðar eru fram við 2. umr. fjárlaga frá fjvn. og reyndar fleiri. Það hefur því enginn tími gefist fyrir þm. til að athuga þessar brtt. Okkur þykir þess vegna til of mikils mælst að þessi umr. fari fram hér í dag. Að sönnu hafði verið rætt við formenn þingflokka fyrir helgina eða í síðustu viku um að 2. umr. fjárlaga gæti farið fram í dag, en þá hafði verið gert ráð fyrir að þingskjölum yrði útbýtt á sérstökum fundi s. l. laugardag. Það varð ekki og er ekki þar við stjórnarandstöðuna að sakast. Ég efast ekkert um að stuðningsmenn ríkisstj., stjórnarliðar á þingi, þekki þessar till. sem við stjórnarandstæðingar sjáum fyrst í dag, en þar er ólíku saman að jafna. Þess vegna hefur þingflokkur sjálfstæðismanna ákveðið að styðja ekki fram komna beiðni um að 2. umr. fari fram í dag, heldur mun hann sitja hjá við atkvgr. þannig að það verði alfarið á ábyrgð stjórnarliða eða þeirra, sem vilja greiða þessu atkvæði, að umr. fari fram.



Herra forseti. Það hefur áður komið fram að ekkert hafi verið rætt við þingflokka stjórnarandstöðunnar um þinghaldið til jóla. Það hefur einnig áður komið fram, að engar óskir hafa okkur borist af hálfu hæstv. ríkisstj. um þau mál sem hún mun óska eftir afgreiðslu á fyrir jólaleyfi. Hæstv. landbrh. Pálmi Jónsson tók það að sér, þegar hann gegndi forsrh.-störfum í liðinni viku, að koma þessum ábendingum áleiðis til hæstv. forsrh. Staðan er engu að síður óbreytt. Við okkur stjórnarandstæðinga hefur ekkert verið talað og ekkert samráð hefur verið við okkur haft um þinghaldið eða hvernig ríkisstj. hugsar sér afgreiðslu mála þá fáu daga sem eftir eru af starfstíma Alþingis fyrir jól. Ég hygg að það muni vera algert einsdæmi að 2. umr. um fjárlagafrv. sé látin hefjast án þess að þm. hafi gefist kostur á að skoða, þó ekki væri nema rétt í svip, þær umfangsmiklu till. sem fjvn. gerir. Raunar er varla hægt fyrir almenna þm. að taka þátt í 2. umr. fjárlaga án þess að hafa fengið tækifæri til þess. Við heyrðum á skotspónum, formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar, að til stæði að halda fund í Alþingi s. l. laugardag til að útbýta till. fjvn. Okkur var ekki annað kunnugt en þessi útbýtingarfundur yrði haldinn, enda veit ég ekki betur en þá hafi þessar till. verið reiðubúnar af hálfu fjvn. og ekkert í veginum af nefndarinnar hálfu að leggja þær þá fram og útbýta þeim á fundi s. l. laugardag. Það var hins vegar ekki gert, hvers vegna veit ég ekki. Okkur var ekki tjáð um það neitt frekar en um annað varðandi þetta þinghald. Ég vek hins vegar athygli á því, að hafi þetta verið rétt, að till. fjvn. hefðu verið tilbúnar strax á laugardag, þá hefði mætavel verið unnt að senda þm. þessar till. núna um helgina svo að þeir gætu a. m. k. verið búnir að átta sig eitthvað á till. þegar að því kæmi að hefja 2. umr. fjárlaga nú. Það var hins vegar ekki gert heldur svo þm. koma algerlega ókunnugir málunum til umræðunnar. Ég vek athygli á því, að í umr. rétt áðan lýsti formaður þingflokks Alþb. þeirri skoðun sinni, að réttast væri að fella niður um skeið fundi Alþingis í dag vegna útifundar um málefni Póllands á vegum verkalýðshreyfingarinnar íslensku. Ég bendi hæstv. forseta þingsins á þessa ábendingu formanns þingflokks Alþb. og vil spyrja hæstv. forseta hvort hann muni verða við þessum tilmælum þingflokksformannsins og þá einnig hvort hann muni þá hugsa sér að hafa þann háttinn á að láta ekki ljúka 2. umr. í dag þannig að þm., sem eru að sjá till. fjvn. nú fyrst, geti a. m. k. eitthvað ráðrúm haft til að skoða þau mál. Fáist ekki fullnægjandi svör við því mun þingflokkur Alþfl. að sjálfsögðu ekki greiða atkvæði með þeim afbrigðum sem nú á að veita. Ég vek enn athygli á því, að ekkert samráð hefur um þessi mál verið við okkur haft.



Ég hef gengið út frá því, að það yrði reynt að ljúka framsöguræðum fyrir nál. og síðan yrði fundi í Sþ. frestað til kl. hálfníu í kvöld.



Herra forseti. Á fundi með forsetum Alþingis í síðustu viku var ákveðið að hafa útbýtingarfund á laugardaginn síðasta og ég vissi ekki annað en að sá fundur yrði haldinn og þá yrði útbýtt till. frá fjvn. Síðan var ekkert samband haft við mig um þetta frekar, en þær fréttir bárust út í Þórshamar að af þessum fundi yrði ekki og þá var vinnu nefndarinnar hagað í samræmi við það. En þegar á þeim fundi, sem ég sat með forsetum Alþingis í síðustu viku, lá fyrir þskj. 155 með 158 brtt. frá nefndinni sem fjvn. hafði ákveðið að bíða með að láta útbýta þar til á laugardaginn á þeim fundi sem ekki varð af og ég vissi ekki um annað en að yrði haldinn.



Ég vil geta þess vegna umræðu um fund á laugardaginn, eins og hv. 4. þm. Reykn. hefur gert grein fyrir, að gengið var út frá fundi. Hins vegar tjáðu okkur svo starfsmenn þingsins að brtt. fjvn., þá aðrar en þær sem hv. 4. þm. Reykn. gat um, yrðu ekki tilbúnar til útbýtingar á laugardag og því væri ekki um það að ræða að útbýta þeim á fundi þá.



Herra forseti. Það hefur nú komið fram hjá formanni fjvn., hv. þm. Geir Gunnarssyni, að ekkert var því til fyrirstöðu að halda útbýtingarfund á laugardaginn s. l. og útbýta þar þorra þeirra till. sem fjvn. flytur, þ. e. öllum þeim till. sem fjvn. flytur sameiginlega. Af þessu varð hins vegar ekki og ekki frekar haft samráð við formann fjvn. og fjvn. um þá ákvörðun eða aðra þm. ríkisstj. og stjórnarandstöðu. Þetta sýnir aðeins hvers konar stjórnleysi ríkir nú í störfum Alþingis þegar ekki er einu sinni haft samráð við fjvn. og formann hennar um hvernig haga skal 2. umr. fjárlaga. M. ö. o. liggur fyrir að af hálfu fjvn. var ekkert því til fyrirstóðu að þm. gætu fengið í hendur þær till. og þau gögn sem þeir þurfa að hafa með höndum til að geta staðið með þokkalegum hætti að 2. umr. fjárlaga. Að fengnum þessum yfirlýsingum treystumst við þm. Alþfl. alls ekki til að greiða atkv. með þeim afbrigðum sem nú er krafist af hálfu hæstv. ríkisstj. til að geta gengið til umr. með þessum undarlega hætti.



Herra forseti. Það er vegna ummæla í umr. áðan um að af hálfu ríkisstj. hefði ekki verið haft samband við stjórnarandstöðuna um hvaða þingmál það væru, sem ríkisstj. legði áherslu á að afgreidd yrðu fyrir jól, sem ég tel ástæðu til að segja örfá orð. Það eru í rauninni fyrst og fremst tvö frv. sem ríkisstj. leggur áherslu á að verði afgreidd fyrir jól. Það er frv. til fjárlaga fyrir næsta ár. Ég hélt sannast sagna að ekki þyrfti að hafa sérstaka fundi með stjórnarandstöðunni til að ræða um það mál. Í síðustu tvo áratugi hefur sú regla gilt og verið framfylgt með samkomulagi allra að fjárlög yrðu afgreidd fyrir jól, en áður, þ. e. fyrir 1960, hafði verið nokkuð algengt að það var dregið fram yfir áramót, jafnvel fram á vor, að afgreiða fjárlög. Þetta er hins vegar orðin svo föst hefð nú að mér datt ekki í hug að þyrfti að ræða um það sérstaklega við stjórnarandstöðu, enda mun. þess ekki þurfa. - Hitt frv. er frv. til lánsfjárlaga fyrir næsta ár. Ríkisstj. telur mjög æskilegt að takist að afgreiða það frv. fyrir jól. Um það þurfti ekki sérstaklega að ræða við stjórnarandstöðuna af þeirri einföldu ástæðu að fulltrúar hennar í sameinuðum fjh.- og viðskn. beggja deilda höfðu að fyrra bragði tekið fram að þeir óskuðu eftir því, að lánsfjárlögin yrðu afgreidd fyrir jól, teldu það beinlínis skyldu og vildu gera allt sem í þeirra valdi stæði til að greiða fyrir því. Þetta eru þau tvö frv. sem ríkisstj. leggur áherslu á að séu afgreidd fyrir jól og hafa ekki gefið tilefni til sérstakra funda með stjórnarandstöðunni. Að öðru leyti er um að ræða kannske tvö, þrjú mál sem ganga sinn eðlilega gang. T. d. er það frv. um staðfestingu á brbl. frá því í haust um gengi íslenskrar krónu sem er búið að ganga í gegnum hv. Ed. og er nú komið frá fjh.- og viðskn. Nd. Hefur, held ég, ekki verið neitt ágreiningsmál að það yrði afgreitt. Það gengur sinn eðlilega gang. Sama er um frv. um tímabundið vörugjald. Það er 96. mál. Það er búið að ganga í gegnum aðra deildina og mun vera komið til nefndar í seinni deild. Það er því ekkert sem hefur gefið sérstaki tilefni til að leita samninga við stjórnarandstöðuna um framgang mála. Ég endurtek: Það eru þessi tvö stórmál sem við leggjum áherslu á. Ég vona að full samstaða sé í þinginu um það.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. talaði á undan mér og eiginlega kom fram í máli hans ástæðan fyrir því, hvers vegna nauðsynlegt er að kveðja sér hljóðs. Það er óþarfi að rifja það upp, að okkur þm. var skýrt frá því fyrir 10 dögum eða svo að þinghaldi mundi ljúka á föstudegi í þessari viku. Jafnframt var frá því skýrt hér frammi á gangi að ekki yrði við því að búast að lánsfjáráætlun yrði afgreidd fyrir áramótin, en einmitt í sambandi við lánsfjárlögin eru ýmis mál þeim tengd sem veruleg ástæða er til að ræða ítarlega og nauðsynlegt að fái mjög góða skoðun í þinginu, eins og m. a. um fjárþörf Bjargráðasjóðs, svo ég taki eitthvert dæmi, og önnur mál mætti nefna. Vitaskuld er það rétt hjá hæstv. forsrh., að meðan hann nýtur meirihlutastyrks hér á Alþingi þarf hann ekki frekar en hann vill að láta stjórnarandstöðuna fylgjast með því. hvernig hann hugsar sér að biðja sína menn að haga þingstörfum. En reynslan hefur kennt mönnum sem ekki hafa setið á þingi jafnlengi og hann, að vitaskuld er hyggilegra að sýna líka andstæðingum sínum kurteisi og háttvísi. Þess vegna kemur mér það á óvart, líka vegna þess að ég veit að hæstv. forsrh. er mjög háttprúður maður, að hann skuli nú hafa brugðið á það ráð að sýna stjórnarandstöðunni ekki lágmarkskurteisi varðandi afgreiðslu lánsfjárlaga og fjárlaga að þessu sinni. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hversu seinlegt verk er að bera einstakar brtt. saman við fjárlög og gera sér grein fyrir hvað í þeim felst. Það er auðvitað ljóst, að 2. umr. fjárlaga verður ekki með sama sniði og hún ætti að vera vegna þess að þm. gefst ekki færi á að undirbúa sig sem skyldi eftir að brtt. meiri hl. liggja fyrir. Ég vil enn fremur bæta því við, að það er borin von að lánsfjárlög geti orðið neitt nema leikaraskapurinn einn þegar á að kasta höndunum til þeirra eins og sýnilegt er að hæstv. ríkisstj. ætlar sér.



Herra forseti. Ég veit satt að segja ekki hvort hæstv. forsrh. þykir það líklegast til árangurs til að koma frá þingstörfum á þeim fáu dögum, sem eftir lifa af starfstíma Alþingis fyrir jól, að hefja umr. hér á Alþingi um þau mál, sem ríkisstj. óskar eftir afgreiðslu á. í staðinn fyrir. eins og aðrir forsrh. hafa gert og hann fram að þessu, að efna til sérstakra funda með þingliði eða þingflokksformönnum stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga utan þingfunda. Ég hef ekki trú á að það sé líklegast til að greiða fyrir störfum Alþingis á þessum fáu dögum, sem eftir lifa, að hefja umr. um þessi mál á Alþingi. En hæstv. forsrh. hefur talið þann kostinn vænlegastan. Sjálfsagt verður okkur þá öllum að ósk okkar um að það sé greiðasti gangurinn fyrir þau mál sem ríkisstj. hyggst afgreiða á Alþingi. Hæstv. forsrh. skýrði okkur þm. frá því, að það væru aðeins tvö mál sem þyrfti að afgreiða fyrir áramót frá Alþingi. fjárlög og lánsfjáráætlun. Ég ætla að skýra hæstv. forsrh. frá því, að aðrir ráðh. í ríkisstj. hans hafa borið fram við ýmsa þm. beiðni um afgreiðslu fleiri mála. Ég hlýt þá að túlka yfirlýsingar hans áðan þannig að ríkisstj. sé fallin frá þeim óskum, m. ö. o. að hæstv. dómsmrh. sé fallinn frá þeirri ósk sinni, sem hann hefur komið á framfæri við allshn. beggja deilda, að afgreiða nú fyrir áramót frv. um breyt. á lögum um Hæstarétt Íslands. en á það hefur hæstv. dómsmrh. lagt þunga áherslu. Hæstv. félmrh. hefur rætt við mig um mál sem hann óskar eftir að fá afgreiðslu á. Þau mál voru ekki í upptalningu forsrh. Ég lít svo á, að ráðh. séu fallnir frá ósk sinni við okkur stjórnarandstæðinga um að það mál verði afgreitt. Þá vek ég enn athygli á því, að það eru fjölmörg skattheimtumál í tengslum við fjárlög óafgreidd á Alþingi, en þarf að afgreiða fyrir áramótin og framlengja til þess að hægt sé að afgreiða fjárlög með þeim tekjustofni. Hæstv. forsrh. kom engum óskum á framfæri um afgreiðslu þeirra mála, og lít ég þá svo á að hæstv. ríkisstj. sé fallin frá því að þau mál þurfi að afgreiða, væntanlega þá vegna þess að hún sé með því móti að falla frá því að umrædd skattheimtumál verði framlengd. Þá vek ég enn athygli á því, að hæstv. iðnrh. hefur, bæði hér á Alþingi og á opinberum vettvangi, lýst því yfir, að ríkisstj. stefni að því að afgreiða þáltill. um röðun orkuframkvæmda, sem lögð var fyrir Alþingi á síðasta fundi. Hæstv. iðnrh. hefur engum breytingum á þeim óskum sínum komið á framfæri við Alþingi. Ég lít svo á eftir yfirlýsingar hæstv. forsrh., að þess sé ekki lengur óskað af ríkisstj. að það mál sé tekið hér fyrir. Þá vil ég enn fremur vekja athygli á því, að í lánsfjáráætlun er gert ráð fyrir að sérstakt gjald, byggðalínugjald, verði lagt á byggðalínur eða á sölu raforku frá byggðalínum. Á það að gefa ríkissjóði 40 millj. kr. í tekjur. Til þess að hægt sé að áætla þessar tekjur í fjárlögum þarf að sjálfsögðu að afgreiða það mál með einhverjum hætti. Hæstv. ríkisstj. hefur ekkert frv. lagt fram á Alþingi um það gjald. Ég lít svo á, eftir yfirlýsingar hæstv. forsrh., að ríkisstj. muni engum óskum koma fram við stjórnarandstöðuna um að slíkt mál verði tekið fyrir á Alþingi Íslendinga þá daga sem eftir lifa af þingfundatímanum. M. ö. o. eru það aðeins tvö mál sem hæstv. ríkisstj. biður um afgreiðslu á, fjárlög og lánsfjáráætlun, og mun stjórnarandstaðan að sjálfsögðu hegða störfum hér í þinginu í samræmi við þær óskir. Hæstv. forsrh. lét svo um mælt, að við stjórnarandstæðingar hefðum sérstaklega óskað eftir því, að annað þessara mála, lánsfjárlögin, væri afgreitt. Þetta er ekki alls kostar rétt. Samkv. lögum um stjórn efnahagsmála o. fl. frá vorinu 1979 ber ríkisstj. skylda til að leggja tiltekin mál fram um leið og hún leggur fram fjárlagafrv. Eitt af þeim málum, sem ríkisstj. ber þannig skylda til að leggja fram með fjárlagafrv., er lánsfjáráætlun og í kjölfar hennar frv. til lánsfjárlaga. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki fullnægt þeirri lagaskyldu sinni fyrr en fyrst nú. Fyrst núna sköpuðust aðstæður til að afgreiða lánsfjárlög fyrir áramót, því að hæstv. ríkisstj. lagði lánsfjáráætlun sína og frv. til lánsfjárlaga fram á tilsettum tíma. Við þm. stjórnarandstöðunnar litum því svo á, að það sé skylda okkar eins og annarra þm. að afgreiða það mál fyrir áramót. Fyrir nokkrum dögum lýsti hins vegar formaður fjh.- og viðskn. Nd. Alþingis, sem er stjórnarsinni, yfir í sjónvarpi að hann teldi mjög hæpið að hægt yrði að afgreiða þessi lög fyrir áramót. Þess vegna báðum við stjórnarandstæðingar í fjh.- og viðskn. beggja deilda Alþingis ríkisstjórnina að upplýsa okkur um hvort þessar yfirlýsingar formanns fjh.- og viðskn. Nd. hefðu við þau rök að styðjast, að hæstv. ríkisstj. stefndi ekki að afgreiðslu lánsfjáráætlunar fyrir áramót, eins og við töldum að henni bæri skylda til. Við fengum ekki svör við þessum tilmælum okkar fyrr en mig minnir fyrir tveimur dögum, þegar hæstv. forsrh. tjáði okkur á fundi í fjh.- og viðskn. beggja deilda að ríkisstj. óskaði eftir að þessi afgreiðsla yrði gerð. En við fengum ekki endanlegt svar frá þeim framsóknarmönnum um afstöðu þeirra í málinu fyrr en fyrir 11/2 sólarhring. Þetta vildi ég láta koma fram hér til að leiðrétta ummæli hæstv. forsrh.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. taldi hér upp þau mál sem ríkisstj. legði áherslu á að afgr. Mál eins og ráðstafanir vegna ákvörðunar um breytingu á gengi íslensku krónunnar og frv. um tímabundið vörugjald eru það langt komin að það á ekki að taka gífurlegan tíma Alþingis að afgr. þau mál. Alþingi deilir ekki um afgreiðslu fjárlaga. Það er venja, sem hefur haldist lengi, að afgreiða fjárlög áður en Alþingi fer í jólafrí, þó að nú sé með óeðlilegum hætti tekið til 2. umr. fjárlagafrv. þar sem þm. er almennt ekki gefinn kostur á að lesa þskj., eins og alltaf hefur verið. Eitt er þó það mál sem ég vil gjarnan nefna nokkrum orðum. Það er lánsfjáráætlun og lánsfjárlög. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði, að nm. í fjh.- og viðskn. úr stjórnarandstöðuflokkum lýstu yfir að þeir væru fúsir til að leggja að sér við afgreiðslu þess máls í nefnd með það fyrir augum að hægt yrði að afgr. það fyrir áramót. Ég legg áherslu á að við sögðum „fyrir áramót“, en á milli jóla og nýárs eru þrír vinnudagar sem hægt er að nota. Ég tók þetta alveg sérstaklega fram á fundi og var það samviskusamlega bókað af skrifara fjh.- og viðskn. Nd. og við það verður staðið. Hitt tel ég mjög hæpið, ef á að gera hlé á störfum Alþingis á laugardag eða jafnvel á mánudag, að hægt verði að láta þetta mál fá eðlilega meðferð í fjh.- og viðskn. Þau tíðindi gerðust á fundi nefndarinnar rétt áðan, að formaður nefndarinnar í Ed. taldi eiginlega enga þörf á því að ræða um tiltekin efnisatriði þessa frv. í nefndinni, það mætti gera þegar frv. kæmi inn í þingið. En þá verður líka horfið frá því loforði a. m. k. hvað mig snertir, sem gefið var í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Ég lít svo á að störf þingnefnda eigi að vera með þeim hætti að það eigi að fjalla um efnisatriði frv., en ekki að fara eftir því þó að mismunandi framhleypnir menn í formannsstörfum lýsi því yfir við nm. að þeir skuli þegja innan nefndar um málin, en megi aftur blása eitthvað þegar komið er í þingsalina. Þetta verður ekki til þess að greiða fyrir afgreiðslu mála. Þegar ríkisstj. og þingmeirihluti hennar tefla fram slíkum mönnum til að afgr. mál er það ekki vísasti vegurinn til að ná samkomulagi um afgreiðslu mála. Við vitum að við deilum um afgreiðslu mála og höfum mismunandi skoðanir á málum, en við deilum ekki um það, stjórn og stjórnarandstaða, að ef við ætlum að afgr. mál, hleypa málum fram, þá gerum við það. En þá reyna allir aðilar að sýna samvinnulipurð við afgreiðslu máls. Þá reynir meira á stjórn en stjórnarandstöðu að sýna lipurð í samvinnu því í raun og veru ræður stjórnarandstaðan mjög miklu þegar knappur tími er. Ég vil því beina þeim tilmælum til hæstv. forsrh. og ríkisstj. í heild, að slík vinnubrögð verði tekin upp ef á að koma málum fram. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði, að það hefði kannske ekki verið ástæða til, fyrst ekki er nema um þessi fjögur mál að ræða, að fara að ræða við stjórnarandstöðuna um þau. Tvö þeirra eru komin langt á veg. Allir hafa vitað að það yrði að afgreiða þau fyrir áramót. Það er engin andstaða við að fjárlög verði afgreidd. Það þykir stjórnarandstöðu jafnsjálfsagt og stjórninni. En lánsfjáráætlunin er eina málið sem vegna tímaskorts er mjög illt að afgreiða fyrir jól, en ætti að vera möguleiki að afgreiða fyrir áramót. Hitt er svo annað mál, að það hefur alltaf verið siður, og það ætti hæstv. forsrh. að vita sem búinn er að sitja á Alþingi meira en tvisvar sinnum lengur en nokkur annar sem hér er, að ríkisstj. á hverjum tímá ræði við stjórnarandstöðuna, hvenær þinghlé verði gert fyrir jól, og reyni að fá menn til samvinnu og samkomulags um það. Það er hægt að gagnrýna ríkisstj. fyrir að það hefur ekki verið gert þó að örfáir dagar séu eftir þess tíma sem hugsað er að þingið starfi fram að jólum.



Herra forseti. Ég óska eftir því að hér sé gott samstarf í þinginu um framgang mála. Það er sjálfsagt öllum ljóst og ég veit ekki til þess að það hafi verið ágreiningur um það, að heppilegt væri að afgreiða fjárlög á hverjum tíma fyrir áramót. Mér þykir sennilegt að talsmenn stjórnarandstóðunnar séu mér sammála um það. Það er enn fremur mjög æskilegt, ef nokkur tök eru á, að afgreiða lánsfjáráætlun fyrir jólin. Það fer að styttast tími til jóla og þess vegna held ég að okkur sé mjög nauðsynlegt að nota þennan tíma vel og láta hann ekki fara í ónauðsynlegt og tímafreki karp. Við eigum að geta komið okkur saman um þetta. Ég vil fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki það gaumgæfilega til athugunar, hvort ekki sé mögulegt að verða við óskum formanns þingflokks Alþfl. um að haga þannig vinnu að 2. umr. verði ekki lokið hér í kvöld, heldur verði unnið hér fram eftir nóttu og menn tali eftir því sem þeir hafa áhuga á og þekkingu, en síðan lesi menn sér til í nótt og í fyrramálið og ef eitthvað nýtt kemur fram í þeim lestri, sem þeir þyrftu nauðsynlega að koma að, hefðu þeir tækifæri til þess á fundi kl. 2, síðan yrði farið í atkvgr. á fundi síðdegis. Nú er mér ekki alveg fullkomlega ljóst hvort það eru tæknilegir örðugleikar á þessari tilhögun hjá starfsmönnum þingsins, en mér þykir þó frekar ólíklegt að svo þurfi að verða. Ég vil því óska eftir því við hæstv. forseta, að hann kannaði hvort ekki væri einhver leið að fara svona að. Ég held að þm. séu yfirleitt ekki mjög ókunnugir þeim tillögum sem hér var útbýtt í dag, þeir hafa verið að vinna að þessum málum undanfarnar vikur, og ég held að það ættu ekki að þurfa að verða mjög miklar umræður á morgun, menn séu orðnir nokkuð fróðir um þessi mál. Ég endurtek svo óskir um mjög gott samstarf, sem allra best samstarf við þm. stjórnarandstöðunnar. Ég teldi heppilegt að við formenn þingflokkanna hittumst og reyndum að finna okkur stund í dag til að ræða um meðferð mála og síðan í framhaldi af því e. t. v. að hafa samband við forseta þingsins um vinnutilhögun í vikunni. Hvað viðkemur frásögn hv. 1. þm. Vestf. af sameiginlegum fundi fjh.- og viðskn. kom mér afskaplega mikið á óvart að þeir skyldu geta látið skerast þar í odda. Hv. formaður fjh.- og viðskn. Ed., Ólafur Ragnar Grímsson, er eins og menn vita þjóðkunnur maður að hófsemi og gætni í orðavali og hv. 1. þm. Vestf. er mjög þingvanur maður og auk þess sérstaklega samvinnulipur.



Eins og ég skýrði frá áðan er ætlunin að fresta umr. Ég hélt að mögulegt yrði að ljúka framsögum fyrir nál, fyrst en síðan yrði umr. frestað til kl. 8.30 í kvöld og þá fram haldið. Vegna eindreginna óska mun umr. ekki verða slitið í nótt, en lokið á morgun.



Herra forseti. Ég vil láta það koma hér fram, að við störf fjh.- og viðskn. beggja deilda að frv. um fjárfestingar- og lánsfjármálefni hafa fulltrúar stjórnarandstöðunnar sýnt mikla sanngirni og samvinnulipurð í meðferð mála. Við höfum haldið þar langa fundi og menn lagt á sig mikið starf. Það er ekki undan neinu atriði að kvarta í þeim efnum. Ég vil þakka fyrir þá samvinnu sem þar hefur átt sér stað. Það er að vísu rétt, að smástund á fundinum í morgun varð smámisskilningur milli okkar Ísfirðinganna, sem í nefndinni sitjum tveggja. Við þurfum ekki aðstoð neinna ófriðarseggja úr Húnavatnssýslu, sem nú egna bændur til andstöðu við ýmsar tillögur, til að leysa þau mál. Það varð misskilningur sem stafaði af því, að hv. þm. Matthías Bjarnason misskildi orð mín eða ég hans. Þann misskilning leiðréttum við við fyrsta tækifæri. Ég vil svo að lokum vonast til þess, að við eigum áfram góða samvinnu um þessi mál og okkur takist að láta þau fá vandaða þinglega meðferð.



Herra forseti. Það er búið að ræða allmikið um afgreiðslu þingmála og ég sé ekki ástæðu til að bæta þar neinu við á þessu stigi málsins. Ég vil víkja að fundahaldinu. Það hefur komið hér fram, að hæstv. forseti hefur ákveðið að 2. umr. um fjárlagafrv. verði ekki lokið í dag eða í nótt, heldur fram haldið á morgun. Ég fagna því. En við þm. eigum nokkuð vantalað við hæstv. forseta samt varðandi þinghaldið, varðandi þennan þingfund. Það kom fram fyrr á fundinum ósk um að gert yrði fundarhlé meðan fundur Alþýðusambands Íslands verður haldið á Lækjartorgi í dag. Það var spurt um það hér af öðrum þm. hvað hæstv. forseti ætlaði að gera. Það hefur ekkert svar komið. Mér virðist á tilsvörum forseta og fyrirætlunum sem það sé nokkur hætta á að það verði ekki gefið fundarhlé meðan á fundi Alþýðusambands Íslands stendur.

Ég vildi aðeins segja til að leiðrétta þennan misskilning: Ég sagði áðan að ég vænti þess - eða var áður búinn að segja það - að frsm. hefðu lokið máli sínu fyrir þann tíma sem þessi fundur yrði haldinn.

Já, ef það er í valdi hæstv. forseta að framsöguræðunum verði lokið fyrir kl. 5.30 getur þetta orðið. En ég vænti þess, að ef framsöguræðunum verði ekki lokið verði gefið þrátt fyrir það fundarhlé. Við sjálfstæðismenn töldum svo sjálfsagt að það yrði gefið fundarhlé og undirstrikað mikilvægi þeirrar ályktunar, sem Alþingi samþykkti fyrr í dag til stuðnings við pólsku þjóðina, að við töldum að ekki þyrfti að nefna þetta. En hv. 11. þm. Reykv. bar fram formlega ósk um þetta og ég vænti þess, að málið verði ekki látið gjalda þess af hálfu hæstv. forseta þó að hv. 11. þm. Reykv. hafi borið þá ósk fram.



Herra forseti. Fjvn. kom saman til starfa hinn 1. okt. s. l. og átti viðtöl við fulltrúa um 60 sveitarfélaga áður en Alþingi var sett hinn 10. okt. Síðan hefur nefndin haldið 41 fund auk funda í undirnefndum sem hafa unnið að afgreiðslu einstakra málaflokka. Nefndinni hafa borist erindi sem taka til um 1000 efnisatriða, og hún hefur átt viðtöl við um 200 aðila frá því að hún hóf störf hinn 1. okt. Þrátt fyrir öll þessi fundarhöld og þann mikla tíma sem nefndin ver til afgreiðslu fjárlagafrv. skortir á að nægilegt ráðrúm gefist til að kanna einstök málefni til þeirrar hlítar sem nefndarmenn kysu, svo umfangsmikið er það svið sem fjárlagafrv. spannar. Þess má t. d. geta, að í núgildandi fjárlögum eru þær framkvæmdir sem ríki og sveitarfélög standa að í sameiningu og veita þarf fé til á fjárl. um 750, auk þeirra verkefna sem ríkið annast eitt. Forstöðumenn ríkisstofnana og hvers konar fétagssamtaka eiga jafnan margt vantalað við fjvn. þegar fjárlagafrv. hefur verið lagt fram og í viðræður fer mikill tími. En óhætt er að segja að eftir að sá háttur var tekinn upp, að viðtöl við sveitarstjórnarmenn fari fram fyrir þingsetningu hefur þó gefist mun lengri tími til að fjalla um einstök erindi, afla upplýsinga og meta og vega þau mál sem fyrir liggja. Að þessu sinni afgreiðir nefndin fyrir 2. umr. alla framkvæmdaflokka, B-hlutafyrirtæki og tekjuáætlun. Óafgreidd eru þá nokkur málefni, svo sem vegamál, byggingarmál Landspítala, framlög til landbúnaðar, málefni Háskóla Íslands og heimildagrein. Í störfum sínum hefur nefndin notið mjög góðrar og mikilsverðrar aðstoðar Magnúsar Péturssonar, sem nýlega hefur tekið við starfi hagsýslustjóra, og starfsliðs hans og hins ágæta starfsmanns nefndarinnar, Magnúsar Ólafssonar, og þakka ég þeim fyrir hönd nefndarinnar ágæt störf fyrir nefndina. Ég flyt öllum samstarfsnefndarmönnum mínum, bæði stjórnarsinnum og stjórnarandstæðingum, þakkir fyrir mjög gott samstarf og umburðarlyndi í minn garð, en allir hafa samstarfsnefndarmenn mínir lagt sig fram um að störf nefndarinnar gætu gengið sem greiðast. Ég hef getið þess áður í fjárlagaumr., að nefndin hafi auglýst að erindi skuli hafa borist fyrir tiltekinn tíma og að á því hafi verið nokkur misbrestur. Ég tel þó að verulega hafi áunnist í þessu efni, enda þótt nokkrir aðilar séu enn seint á ferð og þ. á m. sum ráðuneyti. Fer ekki hjá því, að það er undir hælinn lagt hvað verður um afgreiðslu slíkra erinda. Þegar viðkomandi aðilar ákveða með seinlæti sínu að sending erinda þoli bið langt umfram auglýstan tíma er hætt við að nefndin álykti á hliðstæðan hátt að afgreiðsla þeirra þoli þá einnig nokkra bið, t. d. eitt ár eða svo. Við gerð fjárlagafrv. eru beiðnir ríkisstofnana og þeirra ýmsu aðila, sem leita eftir fjármunum úr ríkissjóði, metnar og mældur skammturinn. Það fer ekki hjá því, að nm. í fjvn. finni fyrir því, að á þeim standa öll spjót frá þeim sem hefur þótt sinn hlutur rýr, og æðioft og oftast verður hlutskipti nefndarinnar í augum umsækjenda að fara með hlutverk þess sem fæst ekki til að skil ja og meta þær brýnu þarfir sem „illgirni og skilningsleysi“ fjárlaga- og hagsýslustofnunar hefur bitnað á. Flestum finnst þeir fara í geitarhús að leita sér ullar þegar þeir reyna að bæta sinn hlut við afgreiðslu nefndarinnar á fjárlagafrv. Einkum sýnist ýmsum furðulegt, að nefndin skuli ekki skilja hversu lítið muni um þær fáu þúsundir eða millj. kr., sem viðkomandi biður um til viðbótar, þegar haft er í huga að fjárlagatalan er gríðarlega há. Að vísu er það svo, að sú tala er eins og allar aðrar safntölur m. a. byggð á því marga smáa sem gerir eitt stórt. Sjálfsagt hafa ýmsir ástæðu til að hafa hátt vegna þess, hvernig með þá er farið við samningu fjárlagafrv., og því ekki ástæða til að undrast þó að þeir noti sér athvarf ríkisfjölmiðla til að lýsa skoðun sinni á gáfnafari þeirra, sem setja saman fjárlagafrv., og hefni þess þá í útvarpi sem hallast á í frv. En skyldi samt sem áður ekki vera orðið tímabært að huga að því, hver er stefnan í þjóðfélaginu með rekstrarútgjöldum ríkissjóðs, og lesa á þann mæli sem fjárlög eru í þeim efnum? Við höfum á undanförnum árum í mjög ríkum mæli notað verulegan hluta af afrakstri þjóðarbúsins til að byggja upp þjónustustofnanir og efla hvers kyns þjónustu og félagsleg réttindi. Í þeim efnum hefur markið verið sett hátt og fyrirmyndir sóttar til þeirra þjóða sem ríkastar eru og gera mestar kröfur. Það er engin aðstaða til þess á þessari stundu að fjalla rækilega um stöðu okkar í þessu efni nú, en örfá atriði má benda á. Undirstaða allrar getu til að standa undir félagslegri þjónustu í landinu, hvort heldur er í skólamálum, heilbrigðismálum eða öðrum efnum, er verðmætasköpunin í þjóðfélaginu, undirstöðuframleiðslan, og því aðeins er unnt að auka sífellt við þjónustuþættina að verðmætaöflunin aukist að sama skapi eða í einhverju sé dregið úr þeirri sóun sem kann að eiga sér stað á ákveðnum sviðum, t. d. í verslun hér á höfuðborgarsvæðinu. Ef við leggjum fjármagnið fyrst og fremst í þjónustustofnanir, án þess að efla grundvallarframleiðsluna, veltur þessi sístækkandi yfirbygging fyrr eða síðar, hversu nauðsynlega og óhjákvæmilega sem menn telja hana. Hún stendur ekki ein sér. Það nægir ekki að tryggja fjármagn í uppbyggingu þjónustuaðstöðu, svo báglega sem flestum finnst það takast við afgreiðslu hverra fjárlaga. Á hitt verður einnig að líta, að þegar t. d. byggingu sjúkrahúss eða heilsugæslustöðvar er lokið jafngildir árlegur rekstrarkostnaður, sem við tekur, að jafnaði þriðjungi byggingarkostnaðar. Það jafngildir því að slík stofnun væri reist þriðja hvert ár um alla framtíð. En þó að litið sé fram hjá því, hvað þessar framkvæmdir kalla síðar á rekstrarfé, mætti gæta að því, að ástæðan til þess að það þrengist um framkvæmdafé er m. a. sú stóraukna margvíslega félagslega þjónusta sem bæst hefur í útgjaldaþáttinn hjá ríkissjóði á undanförnum árum. Það eru ekki mörg ár síðan farið var að greiða tannlækningar úr ríkissjóði. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1982 nema þessar greiðslur 45.3 millj. kr. Sama er að segja um fæðingarorlof. Það er stutt síðan það kom til. En það kostar á næsta ári um 65.2 millj. kr. Ýmsum hefur þótt of lítið fjármagn fara til byggingar grunnskóla, sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva. Samtals er veitt til þessara framkvæmda í fjárlagafrv. 107.4 millj. kr. Þá upphæð mætti meira en tvöfalda fyrir þá fjármuni, sem nú er varið til þeirrar félagslegu þjónustu sem ég áðan nefndi og ekki var greidd fyrir nokkrum árum. Framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna nam ekki háum upphæðum fyrir fáum árum. Í fjárlagafrv. nú nemur það 197.1 millj. kr. eða álíka upphæð og ætlað er í frv. samanlagt til hafnarframkvæmda, flugvallagerðar, byggingar dagvistunarheimila og íþróttamannvirkja. Stöðugildi á ríkisspítölum eru um 1830 og gætu jafngilt áhöfnum 110–120 togara. Jafnframt eykst þjónusta á heilsugæslustöðvum og nýjum sjúkrahúsum hvarvetna í landinu eins og að hefur verið stefnt. Allt þetta, sem hér hefur verið nefnt, eru bætt lífskjör. En á hvern veg reiknast það þegar borinn er saman kaupmáttur launa frá einu tímabili til annars? Ég er ekki að benda á þessa rekstrarliði sérstaklega vegna þess að ég telji þá ekki eiga rétt á sér, heldur nefni ég þá til þess að mönnum sé ljóst að það eru takmörk fyrir því, hversu skip verður hlaðið án þess að menn stækki það, og það eru takmörk fyrir því, hve stóran hlut þjóðarteknanna við getum notað ár eftir ár til að auka þjónustuþáttinn og þá um leið þjónustuútgjöldin í framtíðinni án þess að raunverulegur verðmætisauki sé fyrir hendi. Ef við höldum áfram að hlaða lífsgæðapinklunum í skipið án þess að stækka það og bæta gæti svo farið, ef gáraði sjó, að við yrðum að kasta einhverju af þessum farmi útbyrðis, eins og þær þjóðir eru farnar að gera sem við tókum okkur helst til eftirdæmis þegar leitað var fyrirmynda um þær ströngustu kröfur sem fundust um þjónustugæðin. hví nefni ég þetta að svo miklu leyti sem unnt hefur verið þarna úti í Þórshamri að fylgjast með því, sem gerist hér í Kirkjustræti, ber ekki á öðru en í fullum gangi sé að venju framleiðsla á tillögum um bætt mannlíf með liprum greiðslum úr ríkissjóði. Á sama tíma sýnast þær tillögur vera merkastar í skattamálum að leggja niður tekjuskatt, en vegna þess að hann gegnir nokkru hlutverki til tekjujöfnunar, megi snarlega bæta úr því í staðinn með útborgun úr almannatryggingum. Þetta teljast líklega orðnar nokkrar úrtölur og vissulega væri vænlegra, að ég tali nú ekki um skemmtilegra, að brjóta fremur heilann um nýja og aukna þjónustu sem almenningur nyti góðs af, en ríkið greiddi, og fá sagt frá þessum áhuga sínum og veglyndi í fjölmiðlum, heldur en stunda helst niðurskurð og neitanir. Það er að sjálfsögðu svo, að þingmenn hafa einlægan áhuga á framgangi hagsmunamála þeirra sem höllustum fæti standa í þjóðfélaginu. Ég veit ekki hvaða hópa á helst að nefna: börn, gamalmenni, öryrkja, drykkjusjúklinga og fanga. En ég er á hinn bóginn ekki viss um að það sé heppilegt eða viðeigandi að þingmenn gerist framámenn í einstökum slíkum hagsmunahópum. Ég hef þá skoðun, að þingmenn þurfi að geta staðið algerlega óháðir og án beinna tengsla við einstaka aðila og samtök þegar gera þarf upp og meta innbyrðis við lagasetningar og við afgreiðslu fjárlaga þarfir, óskir og kröfur hinna einstöku hópa og samtaka. Þótt faðmur fjárveitingavaldsins, sem er Alþingi, sé stór rúmar hann því miður ekki allt sem hann þyrfti að umlykja. Ég held líka að það sé hvorki heppilegt né viðeigandi að þm. gerist beinir aðilar að hagsmunasamtökum og verði helstu forsvarsmenn félagasamtaka sem stefna að stofnun og rekstri atvinnufyrirtækja sem beinlínis eru byggð á þeim grundvelli að hljóta fjármagn frá ríkissjóði að láni eða sem bein framlög. Það þykir ekki við hæfi að bankastjórar sitji í stjórn fyrirtækja sem hafa viðskipti við bankann sem þeir stjórna. Þeir, sem með lagasetningu fara, þ. á m. fjárveitingar í fjárlögum, og ráða því, hvernig hagsmunakröfum félagssamtaka og fyrirtækja reiðir af, ættu á hliðstæðan hátt að standa persónulega utan við öll slík samtök. Það þykir náttúrlega lofsvert að þm. sýni áhuga á framgangi baráttumála góðra félagssamtaka með þátttöku í þeim, og eftir atfylgi þeirra er að sjálfsögðu sóst. En þegar að er gáð eru fleiri hliðar á því máli eins og öðrum. - Ýmsum kann að þykja að ég sé kominn nokkuð út fyrir það efni sem hér er á dagskrá, afgreiðslu fjárlagafrv., en það er ég vissulega ekki og e. t. v. nær því en margur hyggur. Ég sný mér þá að því að gera grein fyrir þeim brtt., sem fjvn, flytur sameiginlega, og þeim till., sem meiri hl. n. flytur sérstaklega. Nefndin hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu fjárlagafrv. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar skila séráliti og eins og venjulega hafa fulltrúar hennar í fjvn. fyrirvara um fylgi við einstakar tillögur, sem nefndin flytur sameiginlega, og hafa áskilið sér rétt til að flytja brtt. eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma. 1. till., sem nefndin flytur sameiginlega, varðar Alþingi. Þar er gjaldfærður stofnkostnaður hækkaður um 3 millj. 280 þús. kr. til endurnýjunar á loftræstikerfi og símakerfi og til undirbúnings samkeppni um byggingar á lóð Alþingis. Hjá forsrn. er till. um að hækka liðinn Öryggismálanefnd um 200 þús. kr. í 700 þús. kr. Hann var óbreyttur á fjárlagafrv. frá því sem hann er á fjárl. í ár. - Gjöf Jóns Sigurðssonar: Þar er lagt til að liðurinn hækki um 102 þús. kr. og verði 180 þús. kr., en það hefur verið ven ja að þessi fjárlagaupphæð miðaðist við jafngildi prófessorslauna við Háskólann. Þá er liður hjá Þjóðhagsstofnun hækkaður um 65 þús. kr. Þar er um að ræða hækkun annarra rekstrargjalda um 130 þús. kr., en á móti koma sértekjur 65 þús. kr. Þar er um að ræða endurnýjun húsgagna og Seðlabanki Íslands greiðir helminginn. Þjóðgarðurinn á Þingvöllum. Þar er lagt til að gjaldfærður stofnkostnaður hækki um 90 þús. kr. vegna útgjalda við líffræðirannsóknir á Þingvallavatni, en sértekjur frá Landsvirkjun hækka um helming, 45 þús. kr., svo að heildarhækkunin verður 45 þús. kr. Flestar till. varða menntmrn. og nokkrar af þeim till. varða tilfærslu á launaupphæðum við ýmsa framhaldsskóla. Launagreiðslurnar hækka ekki í heild, en breyting er gerð innbyrðis vegna þess að nú er ljósara en við samningu frv. hver verður nemendafjöldi í hverjum skóla. Raunvísindastofnun háskólans: Þar er gerð till. um að liðurinn Önnur rekstrargjöld hækki um 380 þús. kr. og verði ráðstafað á sérstök verkefni, þ. e. athugun á notkun vindorku til hitaframleiðslu og rannsóknir á orkunýtingu. Hliðstæð fjárveiting er í fjárl. í ár, en var ekki í fjárlagafrv. Liðurinn Laun hjá Kennaraháskóla Íslands er hækkaður um 32 300 kr. Þar er um að ræða fjárveitingu til lektorsstöðu í sérkennslufræði frá 1. okt. 1982. Launaliður hjá Æfinga- og tilraunaskóla er einnig hækkaður um 94 200 kr. Þar er um að ræða að ráða húsvörð við skólann. Framlag til Íþróttakennaraskóla Íslands hækkar í fyrsta lagi um 150 þús. kr. vegna viðhalds sem hafði fallið niður við samningu frv., og gjaldfærður stofnkostnaður hækkar um 4 millj. kr. Er ætlunin að verja því fé til byggingar íþróttahúss. Er þá gert ráð fyrir að byggingarframkvæmdum verði hagað þannig, að útboð á næsta ári miðist við að íþróttahúsið verði steypt upp á tveimur árum. Gjaldfærður stofnkostnaður hjá Fjölbrautaskóla Suðurnesja hækkar um 1 millj. kr. og verður 1 millj. 260 þús., og gjaldfærður stofnkostnaður hjá Fjölbrautaskólanum á Akranesi hækkar um 1.9 millj. og verður 3.4 millj. Framhaldsskóli í Vestmannaeyjum: Þar hækkar gjaldfærður stofnkostnaður um 160 þús. og verður 400 þús. Hjá Fjölbrautaskólanum á Selfossi hækkar gjaldfærður stofnkostnaður um 1 millj. 650 þús. og verður 2.3 millj. Þá eru tillögur varðandi Námsgagnastofnun. Önnur rekstrargjöld eru hækkuð um 210 þús. kr. Þar er annars vegar um að ræða 200 þús. kr. vegna útgáfu námsgagna fyrir börn með sérþarfir og 10 þús. kr. á að verja til að vinna að mótun stefnu varðandi notkun myndbanda í skólum til að stuðla að samræmingu í tækjanotkun. Liðurinn Iðnfræðsluráð er hækkaður um 300 þús. í 655 þús. kr. vegna útgáfu námsgagna fyrir fatlaða. Gjaldfærður stofnkostnaður hjá Stýrimannaskólanum í Reykjavík er hækkaður um 235 þús. kr. og verður 500 þús. kr. Liðurinn Iðnskólar almennt: Stofnkostnaður hækkar um 250 þús. kr., en sundurliðun á einstaka skóla kemur fram í brtt. Gjaldfærður stofnkostnaður hjá Hótel- og veitingaskóla Íslands er hækkaður um 183 þús. kr. Skólinn er í leiguhúsnæði svo að hér er fyrst og fremst um tækjakaup að ræða. Liðurinn Tónlistarskólar, stofnkostnaðarstyrkir er hækkaður um 120 þús. kr. og verður 320 þús., en á hinn bóginn er felldur niður liður sem heitir Tónlistarskólinn í Reykjavík og Tónmenntaskóli Reykjavíkur, byggingarstyrkur. Þessi liður var 38 þús. kr. og fellur niður. Stofnkostnaðarstyrkirnir til tónlistarskóla eru því í heild hækkaðir um 82 þús. kr., en að þessu sinni hefur fjvn. ekki skipt fjárhæðinni á einstaka skóla, heldur er gert ráð fyrir að menntmrn. annist skiptinguna og áfram verði við það miðað að styrkirnir séu einungis vegna stofnkostnaðar húsnæðis, en ekki til hljóðfærakaupa. Viðhaldsliðir á sjómannaskólahúsinu eru hækkaðir um 734 þús. kr., en í frv. eru fyrir 600 þús. kr. sem eru ætlaðar til endurbóta og viðhalds á sjómannaskólahúsinu. Í heild er því gert ráð fyrir að til þess verði varið 1 millj. 334 þús. kr. á næsta ári, en á því er mikil þörf. Héraðsskólar almennt: Gjaldfærður stofnkostnaður hækkar um 2 millj. 750 þús. kr. og verður 5 millj. 250 þús. kr. Sundurliðun á einstaka skóla kemur fram í brtt. Langstærsta upphæðin fer til Héraðsskólans að Eiðum. Liðurinn Bygging grunnskóla og íbúða fyrir skólastjóra hækkar um 11 millj. 909 þús. kr. og verður 66 millj. 309 þús. kr., en sundurliðun á einstaka skóla kemur fram í brtt. Liðurinn Stofnanir afbrigðilegra barna hækkar um 265 þús. kr. Það er hækkun til Öskjuhlíðarskólans til viðgerða á gluggum í húsinu, sem ekki er ýkjagamalt, en hefur þó lekið. Heyrnleysingjaskólinn: Þar eru laun hækkuð um 75 þús. kr. og er það gert til að auka það kennslumagn sem gert er ráð fyrir. Lánasjóður ísl. námsmanna hækkar um 127 þús. kr., launaliður á skrifstofu, og þá verður yfirfærslan í heild 117 251 800 kr. Liðurinn Náms- og fræðimenn, framlög: Þar hækkar Starfsemi stúdenta um 1500 kr. og Menntastofnun Bandaríkjanna á Íslandi hækkar um 15 þús. kr. Styrkur til útgáfustarfa hækkar um 108 þús. kr., en þessari upphæð hefur fjvn. þegar skipt. Fullorðinsfræðsla: Heimilisiðnaðarskólinn hækkar um 8400 kr. og verður 35 þús. kr. Þar kemur inn nýr liður: Félagsmálanámskeið 40 þús. kr. Þessi liður var í fjárl. 1981, en ekki í fjárlagafrv. Þjóðminjasafn Íslands: Yfirfærslur til sveitarfélaga hækka um 50 þús. kr. Fjvn. hefur þegar skipt þeirri upphæð. Nýr liður kemur inn: Sjóminjasafn Íslands, Hafnarfirði, 600 þús kr. Þessi liður er í fjárl. 1981, en hefur fallið niður í fjárlagafrv. Lagt er til að viðhaldsliður hjá Safnahúsinu við Hverfisgötu hækki um 103 þús. kr. og verði 133 þús. kr. Liðurinn Náttúruverndarráð hækkar um 275 þús. kr. og verður 392 400 kr. Hér er um að ræða fjárveitingu til greiðslu kostnaðar við endurbætur á prestssetrinu að Skútustöðum. Byggingarsjóður Þjóðarbókhlöðu hækkar um 2 millj. kr. og verður 12 millj. Þar er um að ræða yfirfærslu til B-hluta sem séð verður fyrir með lántöku. Liðurinn Listir, framlög hækka í heild um 575 þús. kr. í 15 100 800 kr. Liðurinn Óperustarfsemi. Þar er textanum breytt og liðurinn nefndur Íslenska óperan og hækkar um 300 þús. kr. Það eru 300 þús. kr. fyrir í fjárlagafrv. og gert verður ráð fyrir að af þessum 600 þús. kr. verði 300 þús. kr. rekstrarstyrkur, en 300 þús. kr. verði vegna stofnkostnaðar. Myndlistarskólar, styrkur: Textanum verði breytt og heiti liðurinn Myndlistarskólar og námskeið og hækki um 220 þús. kr. í 820 þús. kr. Þar af eru 200 þús. kr. ætlaðar vegna flutnings Myndlistaskólans í Reykjavík í nýtt húsnæði. Liðurinn Listasöfn hækkar um 25 þús. kr. í 175 þús. kr. Listir og menningarmál almennt hækka um 30 þús. kr. í 250 þús. Hér er um að ræða lið sem menntmrn. ráðstafar. Liðurinn Ýmis vísindaleg starfsemi. Þar hækkar Surtseyjarfélagið um 7000 kr., Íslensk málnefnd um 50 þús. kr. vegna lausráðins starfsmanns, Íslenska stærðfræðifélagið um 3000 kr. og Hið íslenska náttúrufræðifélag um 1000 kr. Íþróttasjóður: Rekstrarstyrkir hækka um 35 þús. kr., verða 700 þús. kr., og framlag til byggingar íþróttamannvirkja hækkar um 1 millj. 117 þús. kr. og verður 10 millj. 117 þús. kr. Sundurliðun á einstök mannvirki kemur fram í brtt. Liðurinn Æskulýðsmál hækkar í heild um 175 500 kr. í 1 703 500. Þar af hækkar Æskulýðsráð ríkisins um 16 þús. kr., Æskulýðssamband Íslands um 2 þús. kr., Ungmennasamband Íslands um 137 þús. kr., Bandalag ísl. skáta um 11 þús. kr., Bandalag ísl. skáta vegna Úlfljótsvatns um 2 þús. kr., Bandalag ísl. farfugla um 500 kr., Íslenskir ungtemplarar um 3 þús. kr., KFUM, starfsemi í Vatnaskógi um 2 þús. kr. og KFUK, starfsemi í Vindáshlíð um 2 þús. kr. Hér er fyrst og fremst um að ræða að hækka þessa liði til samræmis við breytingar á verðlagi. Liðurinn Ýmis íþróttamál hækkar í heild um 473 þús. kr. Íþróttasamband Íslands hækkar um 400 þús. kr. Íþróttamál fatlaðra: Liðurinn hækkar um 50 þús. kr. í 250 þús. Alþjóðaskákmót, styrkir hækkar um 8 þús. kr. Gerð er tillaga um nýjan lið: Skákskólinn á Kirkjubæjarklaustri 15 þús. kr. Liðurinn Ýmislegt í menntmrn. hækkar í heild um 1 millj. 82 þús. kr. Þar er um að ræða aðallega hækkanir á liðum til samræmis við verðlag. Náttúrugripasafn Akureyrar hækkar um 7 þús. kr., verður 27 þús. kr. Náttúrugripasafn Neskaupstaðar hækkar um 3 þús. kr., verður 12 bús. Náttúrugripasafn Vestmannaeyja hækkar um 6 þús. kr., verður 15 þús. kr. Reykholtsstaður hækkar um 40 þús. kr., verður 100 þús. kr. Geysir í Haukadal, umbætur hækka um 3 þús. kr., verður 10 þús. kr. Hús Guðmundar Böðvarssonar hækkar um 6 þús. kr., verður 21 þús. kr. Liðurinn Dýrasafn hækkar um 2 þús. kr., verður 4 þús. kr. Safnahús á Blönduósi hækkar um 2 þús. kr., verður 13 þús. kr. Safnahús á Sauðárkróki hækkar um 2000 kr., verður 13 þús. kr. Safnahús á Húsavík hækkar um 2000 kr., verður 13 þús. kr. Safnahús í Borgarnesi hækkar um 10 þús. kr. og verður 30 þús. kr. Og Safnastofnun Austurlands hækkar um 300 þús. kr., verður 400 þús. kr. Í till. nr. 28 á þskj. 161 varðandi þennan lið er prentvilla. Þar stendur 4 millj. kr., en á að vera 400 þús. kr. Svo rausnarleg er fjvn. ekki. - Bandalag ísl. skáta, hjálparsveitir: Liðurinn hækkar um 200 þús. kr. Dýraverndunarfélag Íslands hækkar um 2 þús. kr. Fuglaverndunarfélag Íslands hækkar um 200 þús. kr. Kvenfélagasamband Íslands hækkar um 60 þús. kr., verður 150 þús. kr., en á móti falla niður framlög til nokkurra landsfjórðungssambanda kvenna. Kvenréttindafélag Íslands hækkar um 3 þús. kr., verður 8 þús. kr., en eins og ég áðan sagði falla niður nokkrir liðir. Samband norðlenskra kvenna, 1000 kr., fellur niður, og Samband norðlenskra kvenna vegna námskeiða í heimilisgarðræki, 500 kr., fellur niður. Samband austfirskra kvenna: Liðurinn fellur niður, 1000 kr. Samband vestfirskra kvenna, 1000 kr., fellur niður. En í stað þeirra liða kemur þeim mun meiri hækkun á liðnum Kvenfélagasamband Íslands. Landakotsskóli: Rekstrarstyrkur hækkar um 50 þús. kr., verður 130 þús. kr. Hlíðardalsskóli: Rekstrarstyrkur hækkar um 200 þús. kr., verður 300 þús. kr. Samband ísl. náttúruverndarfélaga hækkar um 2 þús. kr., verður 5 þús. kr. Liðurinn Nemendaskipti hækkar um 5 þús. kr. og verður 13 þús. kr. Liðurinn Ýmis framlög hækkar um 100 þús. kr. og verður 400 þús. kr., en hér er um að ræða lið sem menntmrn. ráðstafar. Liðurinn Hljóðbókasafn hækkar um 140 þús. kr. og verður 220 þús. kr. Byggðasafn að Reykjum hækkar um 5 þús. kr., verður 16 þús. kr. Náttúrugripasafn á Selfossi hækkar um 4 þús. kr., verður 13 þús. kr. Hjá utanrrn. er ekki um neinar hækkanir að ræða, heldur einungis breytingar á liðum innbyrðis. Í stað textans Alþjóðalandbúnaðarþróunarsjóðurinn, IFAO, 100 þús. kr. kemur Mannfjöldasjóður Sameinuðu þjóðanna, UNFPA, og verður 30 þús. kr. Á hinn bóginn hækkar liðurinn Alþjóðamatvælabirgðasjóðurinn, IEFR, í 100 þús. kr. úr 30 þús. kr., svo að hér er ekki um neina heildarhækkun að ræða. Hjá landbrn. kemur nýr liður inn á Búnaðarfélag Íslands: Landþurrkun 166 þús. kr. Þessi liður var áður á landgræðsluáætlun, en færist nú til Búnaðarfélagsins og hækkar úr 125 þús. kr. í 166 þús. kr. Rannsóknastofnun landbúnaðarins: Þar kemur inn nýr liður: Tilraunabú, óskipt 1.2 millj. kr. Þessi liður er í fjárlögum ársins 1981 900 þús. kr., en ekki í fjárlagafrv. fyrir árið 1982. Auk þess er lagt til að veittar verði 130 þús. kr. til að byggja bifreiða- og vélaskýli við Korpu. Liðurinn Skógræki ríkisins hækkar um 200 þús. kr. í 904 þús. kr. Þessi hækkun kemur til í samhengi við endurskoðun á landgræðslu- og landverndaráætlun fyrir næstu 5 ár. Næsta till. er einnig í samhengi við endurskoðun landgræðslu- og landverndaráætlunar, þ. e. Landgræðsla ríkisins. Þar hækkar liðurinn samtals um 1 millj. 540 þús. kr. Laun hækka um 140 þús. kr. þar sem gert er ráð fyrir ráðningu gróðureftirlitsmanns, en gjaldfallinn stofnkostnaður hækkar um 1.4 millj. kr. Við endurskoðun landgræðslu- og landverndaráætlunar fyrir næstu 5 ár, sem sérstök nefnd, sem þingflokkarnir tilnefndu menn í, hefur unnið að, varð samkomulag um að auk þess að hækka fjárveitingu til landgræðslu- og landverndaráætlunar um 33% frá fjárlögum ársins í ár, en á það skortir í frv., væru framlög til Landgræðslu ríkisins og Skógræktar ríkisins einnig færð til jafngildis við framlög til þessara stofnana eins og þau voru áður en fyrri landgræðsluáætlun kom til. Niðurstaðan varð sú, að lagt er til að framlög til Skógræktar ríkisins hækki um 200 þús. kr., eins og ég áðan nefndi, og til Landgræðslu ríkisins um 1 millj. 540 þús. kr. Liðurinn Yfirdýralæknir, dýralæknisbústaðir, byggingarframkvæmdir hækkar um 220 þús. kr., verður 750 þús. kr. Eins og ég áðan sagði hefur nefnd, sem hefur fjallað um endurskoðun á landgræðslu- og landverndaráætlun, fjallað um það mál. Í samræmi við tillögur hennar er lagt til að liðurinn Landgræðslu- og landverndaráætlun hækki um 1 millj. 932 þús. kr., en þessar breytingar fela í sér að framlag til áætlunarinnar hækkar um 33% frá núgildandi fjárlögum, eins og ég áðan sagði, og þar að auki hækki framlag til fyrirhleðslna sérstaklega um 700 þús. kr. og inn komi nýr liður: Sjóvarnargarðar 500 þús. kr. Er það í samræmi við þær tillögur sem nefnd hefur unnið að og nú hafa verið lagðar fram sem þskj. á Alþingi varðandi nýja landgræðslu- og landverndaráætlun. Bændaskólinn á Hvanneyri: Það er gerð till. um að liðurinn Gjaldfærður stofnkostnaður hækki um 250 þús. kr. til þess að hefja framkvæmdir við byggingu rannsóknarhúss. Liðurinn Garðyrkjuskóli íslands, viðhald hækki um 70 þús. kr., en sértekjur lækki hins vegar um 300 þús. kr. Heildarkostnaðarauki af þessu er því 370 þús. kr. Sjútvrn.: Þar er lagt til að framlag til Hafrannsóknastofnunar hækki samtals um 681 þús. kr. á þann veg, að laun lækka um 1 215 100 kr., önnur rekstrargjöld hækka um 636 100 kr. og gjaldfærður stofnkostnaður hækkar um 1 millj. 260 þús. kr. Hér er sú brtt. gerð, að í stað þess að Hafþór verði gerður út í 9 mánuði verði skipið gert út í 6 mánuði á næsta ári. Þá verða önnur rekstrargjöld hækkuð vegna hækkana á olíuverði. Framlagið til stofnunarinnar hækkar þá í heild um 681 þús. kr. vegna þess að jafnframt er lagt til að keyptur verið sérstakur tækjabúnaður til magnmælinga á stofnstærð uppsjávarfisks sem kostar 1 millj. 260 þús. kr. Þá er lagt til að gerð verði breyting á texta sem er svo orðaður í fjárlagafrv.: Fiskleit, vinnslutilraunir og markaðsöflun. Í staðinn komi: Fiskleit, markaðsöflun og tilraunir í útgerð og fiskvinnslu. Hér er gert ráð fyrir heldur rýmri heimildum til notkunar á þessu fjármagni. Liðurinn Ýmislegt á sviði sjávarútvegs: Lagt er til að framlagið hækki um 50 þús. kr. Þar er um að ræða nýjan lið: Tækninámskeið, en það eru námskeið um notkun örtölva í fjarskipta- og fiskleitartækjum. Skrifstofa Rannsóknastofnana atvinnuveganna. Sértekjur eru lækkaðar um 300 þús. kr. í 200 þús. kr., en hér er um að ræða leiðréttingu á villu í fjárlagafrv. Liðurinn Almannavarnir ríkisins hækkar um 422 þús. kr. Hér er um að ræða útgjöld við uppsetningu fjarskipta- og viðvörunarkerfis fyrir Vestfirði, Breiðafjörð og Austfirði. Sjómælingar Íslands: Laun eru hækkuð um 111 þús. kr. vegna lausráðningar starfsmanns til að vinna að gerð fiskikorta í samræmi við samþykkta þáltill. frá Alþingi. Fangamál: Ýmis kostnaður hækkar um 480 þús. kr. og fer á tvo liði, annars vegar liðinn Fangahjálp, sem hækkar um 154 þús. kr. í 200 þús. kr., og til nýs liðar, sem nefndur er Vistun kvenfanga, 326 þús. kr. Nokkrir liðir, sem heyra undir þjóðkirkjuna, eru hækkaðir. Lagt er til að liðurinn Alþjóðasamvinna hækki um 78 þús. kr., Skálholtsstaður hækki um 50 þús. kr., verði 150 þús. kr., Hallgrímskirkja hækki um 500 þús. kr., verði 750 þús. kr., Útgáfustarfsemi hækki um 5 þús. kr., verði 10 þús. kr., liðurinn Hólar í Hjaltadal hækki um 20 þús. kr., verði 120 þús. kr., það er vegna hitaveituframkvæmda, liðurinn Embættisbústaðir, viðhald hækki um 1 millj. 739 þús. kr. og verði 4 millj. kr. og að endingu að liðurinn Útihús á prestssetrum hækki um 36 þús. kr. og verði 100 þús. kr. Þá er komið að félmrn. Þar er lagt til að framlag til Erfðafjársjóðs hækki um 832 þús. kr. vegna hækkunar erfðafjárskatts í nýrri tekjuáætlun. Framkvæmdasjóður öryrkja og þroskaheftra: Lagt er til að liðurinn hækki um 1 millj. 410 þús. kr. og hækka þá framlög frá árinu í ár um 40%, en í fjárlagafrv. var gert ráð fyrir að þau hækkuðu um 33%. Framkvæmd laga um aðstoð við þroskahefta: Gert er ráð fyrir að hækka þann lið um 1 millj. kr. og hann verði 6 millj. 174 þús. kr. Liðurinn Vinnumál: Kjararannsóknarnefnd hækki um 140 þús. kr. vegna stofnkostnaðar við sérstaka könnun á kjörum sjómanna. Liðurinn Ýmis framlög: Þar hækki einstök atriði sem hér segir: Félag heyrnarlausra hækki um 70 þús. kr. til þess að gera félaginu unnt að ráða prest í hálft starf. Heyrnarhjálp hækkar um 13 þús. kr. Geðverndarfélag Íslands hækkar um 50 500 kr., en niður fellur byggingarstyrkur 35 þús. kr. Mæðrastyrksnefnd hækkar um 4 þús. kr. í 14 þús. kr. Rauði kross Íslands hækkar um 6 þús. kr. SÍBS hækkar um 13 þús. kr. Sjálfsbjörg, landsamband fatlaðra hækkar um 215 þús. kr., en niður fellur liður til byggingarframkvæmda 15 þús. kr. Slysavarnarfélag Íslands hækkar um 390 þús. kr. í 1 millj. 360 þús. kr. Styrktarfélag lamaðra og fatlaðra hækkar um 80 þús. kr. í 308 þús. kr. Og liðurinn Sjómannastofur hækkar um 42 þús. kr. í 148 þús. kr., en fjvn. mun síðan skipta þessari fjárhæð á einstakar sjómannastofur. Liðurinn Öryrkjabandalag Íslands hækkar um 24 þús. kr. í 84 þús. kr. og liðurinn Ferlinefnd fatlaðra hækkar um 15 þús kr. í 25 þús. kr. Blindrafélagið hækkar um 60 þús. kr. í 150 þús. kr. Foreldra- og styrktarfélag heyrnardaufra hækkar um 2500 kr. í 10 þús. kr. Þroskahjálp, landssamtök hækkar um 19 þús. kr. í 50 þús. kr. Foreldrafélag barna með sérþarfir hækkar um 4 þús. kr. í 14 þús. kr. Náttúrulækningafélag Íslands hækkar um 20 þús. kr. í 70 þús. kr. Blindravinafélagið hækkar um 5 þús. kr. í 17 þús. kr. Og liðurinn Alþjóðaár fatlaðra hækkar um 100 þús. kr. í 200 þús. kr., en þó að alþjóðaári fatlaðra ljúki um næstu áramót er hér verið að veita fé til þess að hægt verði að fara út á land með sýningu sem haldin var hér í Reykjavík í ár. Samtök aldraðra hækka um 140 þús. kr. í 940 þús. kr. Og gerð er till. um nýjan lið: Gigtarfélagið 50 þús. kr., og annan nýjan lið: Íþróttasamband fatlaðra vegna endurhæfingar 70 þús. kr., en hér er um að ræða útgjöld vegna starfsmanns í hálfu starfi. Hjá heilbr.- og trmrn. er gert ráð fyrir að hækka framlög til Tryggingastofnunar ríkisins um 66 millj. 900 þús. kr., en hér er um að ræða endurmat á útgjöldum lífeyristrygginga, hækkun um 1.6 millj., og útgjöldum sjúkratrygginga um 65.3 millj. kr. í samræmi við reynslutölur í ár. Liðurinn Ríkisspítalar, skrifstofa: Önnur rekstrargjöld hækka um 50 þús. kr. Rannsóknastofa háskólans: Önnur rekstrargjöld hækka um 200 þús. kr. Blóðbankinn: Önnur rekstrargjöld hækka um 200 þús. kr. Liðurinn Heyrnar- og talmeinastöð: Laun hækka um 150 þús. kr. og önnur rekstrargjöld um 750 þús. kr. í 2 millj. 920 þús. kr., en þörf fyrir þjónustu þessarar stofnunar hefur reynst verulega meiri en gert var ráð fyrir við samningu fjárlagafrv. Landspítalinn: Önnur rekstrargjöld hækka um 3 millj. kr. og gjaldfærður stofnkostnaður hækkar um 685 þús. kr., en hér er um að ræða hækkun á framlagi til byggingar dagheimilis Sumargjafar. Að öðru leyti bíða málefni Landspítalans, byggingarframkvæmdir, 3. umr. Liðurinn Landspítalinn, kvennadeild: Önnur rekstrargjöld hækka um 2.4 millj. kr. Kleppsspítalinn: Önnur rekstrargjöld hækka um 1 millj. 240 þús. kr. Vífilsstaðaspítali: Önnur rekstrargjöld hækka um 460 þús. kr. Kristneshæli: Önnur rekstrargjöld hækka um 700 þús. kr. Kópavogshæli: Önnur rekstrargjöld hækka um 400 þús. kr. Vistheimilið að Gunnarsholti: Þar hækka önnur rekstrargjöld um 350 þús. kr. Þá er liðurinn Sjúkrahús og læknisbústaðir. Þar er gert ráð fyrir að liðurinn hækki í heild um 11 millj. 390 þús. kr. í 84.141.200 kr. Þar af hækkar liðurinn Bygging sjúkrahúsa, heilsugæslustöðva og læknisbústaða annarra en ríkissjúkrahúsa um 10.3 millj. kr., en sundurliðun kemur fram í brtt. Í sambandi við þessa afgreiðslu vil ég taka fram, að gert er ráð fyrir að við 3. umr. komi fram till. frá fjvn. um sérstaka heimild þar sem ríkisstj. verði heimilað að ábyrgjast lán sem Akureyrarbær kynni að taka vegna byggingarframkvæmda við fjórðungssjúkrahúsið þar. Enn fremur er í sambandi við framkvæmdir við sjúkrahúsið á Ísafirði við það miðað af hálfu fjvn., að á næsta ári verði heimilað að panta röntgentæki í sjúkrahúsið þannig að það tæki komi til greiðslu á árinu 1983. Framlag til sjúkrahúss Franciscusarreglunnar í Stykkishólmi hækkar um 350 þús. kr. í 1.5 millj. kr. DAS, Hrafnista, Hafnarfirði, byggingarstyrkur hækkar um 520 þús. í 1 millj. 820 þús. kr. Hjúkrunarheimili aldraðra í Kópavogi hækkar um 220 þús. kr. í 1 millj. kr. Ýmis heilbrigðismál: Þar er lagt til að tekinn verði upp nýr liður: Hjarta- og æðaverndarfélag Reykjavíkur, tækjakaup 250 þús. kr. Liðurinn Hjartavernd hækkar um 400 þús. kr. og Krabbameinsfélag Íslands um 500 þús. kr. Liðurinn Kostnaður samkv. farsótta- og sóttvarnarlögum og lögum um ónæmisaðgerðir hækkar um 200 þús. kr. vegna berklavarna. Í fjárlagafrv. hefur verið felld niður fjárveiting til embættis berklayfirlæknis, en talið er óráðlegt annað en ætla fé í einhverjum mæli til að sinna berklavörnum. Liðurinn Sjúkraflug hækkar úr 300 þús. kr. í 450 þús. kr. og skiptist þannig, að veitt er til flugfélagsins Arna, Ísafirði 150 þús. kr., til Flugfélags Norðurlands 100 þús. kr., til Flugfélags Austurlands 120 þús. kr., til Eyjaflugs 50 þús. kr. og óráðstafað er af liðnum 30 þús. kr. Liðurinn Félag astmasjúklinga hækkar um 1000 kr. Liðurinn Exem- og psoriasissjúklingar hækkar um 1000 kr. Tekinn er upp nýr liður: Vegna brjóstkrabbaleitar 70 þús. kr. Enn fremur er tekinn upp að nýju liður sem heitir Starfslaun Ófeigs J. Ófeigssonar 50 þús. kr., en þessi liður hefur verið á fjárl., en féll niður í frv. Liðurinn Ýmis framlög hækkar um 30 þús. kr. í 130 þús. og liðurinn Mengunarvarnir í fiskimjölsverksmiðjum, sem er 500 þús. kr., hækkar um 1 millj., en gert er ráð fyrir að ákveðin heimild varðandi þetta mál í 6. gr. falli niður og mun það þá koma fram við 3. umr. Gæsluvistarsjóður: Viðfangsefni sem heyra til Gæsluvistarsjóði er lagt til að hækki sem hér segir: Bláa bandið um 7 þús. kr. í 24 þús. kr., Vernd, félagssamtök um 6 þús. kr. í 21 þús. kr. og Samtök áhugamanna um áfengisvandamálið hækki um 40 þús. kr., en hér er einungis verið að hækka þessa liði til samræmis við verðlagsbreytingar. Liðurinn Bindindisstarfsemi: Þar er lagt til að tekinn verði upp nýr liður: Stórstúka Íslands 150 þús. kr., en þessi liður féll niður við gerð fjárlagafrv. Á liðnum fjmrn. eru aðeins brtt. um uppbætur á lífeyri. Það eru tvær tillögur. Önnur er um uppbætur á lífeyri, sem hækkar um 170 þús. kr., vegna lífeyris til starfsmanna stjórnmálaflokkanna. Liðurinn Styrktarfé og eftirlaun, sem er í tveimur liðum, hækki í heild um 308 700 kr., en þessi liður er óbreyttur í fjárlagafrv. frá því sem hann er í fjárl. í ár. Samgrn: Vegagerð ríkisins: Þar er gert ráð fyrir að framlag til einstaklinga og samtaka hækki um 70 þús. kr., en sá liður er óbreyttur í fjárlagafrv. frá fjárlögum. Hér er um að ræða styrk til að halda uppi gistingu og byggð og fjvn. hefur skipt þessum lið á einstaka aðila. Vita- og hafnamálastofnun, aðalskrifstofa: Gjaldfallinn stofnkostnaður er hækkaður um 450 þús. kr., en hér er um að ræða fjárveitingu til að endurbyggja og breyta þaki á húseign stofnunarinnar við Seljaveg. Hafnarmál: Liðurinn Hafnarmannvirki og lendingarbætur hækkar um 8 millj. kr. í 48 millj. 850 þús. kr. Liðurinn Ferjubryggjur hækkar um 585 þús. kr., verður 1.3 millj. kr. Hér er annars vegar um að ræða lánagreiðslur 1 millj. kr. og viðhaldskostnað 300 þús. kr. Hafnarbótasjóður: Liðurinn hækkar um 885 þús. kr. í framhaldi af hækkun á liðnum Hafnarmannvirki og lendingarbætur. Sjóvarnargarðar: Þar hækkar liðurinn um 80 þús. kr. og verður 835 þús. kr., en auk þess eru á liðnum Landgræðsla og landverndaráætlun 500 þús. kr. til sjóvarnargarða. Liðurinn Landshöfn Keflavík Njarðvík, framkvæmdir hækkar um 500 þús. kr. í 2 millj. og hafnarframkvæmdir vegna skipaiðnaðar hækka um 500 þús. kr. í 15.5 millj. kr. Hjá Siglingamálastofnun ríkisins hækka laun um 121300 kr., önnur rekstrargjöld um 280 þús. kr. og gjaldfærður stofnkostnaður um 800 þús. kr. Það er vegna flutnings stofnunarinnar í nýtt hús og til tækjakaupa. Sjóslysanefnd: Yfirfærslur hækka um 20 þús. kr. Það er til kynningar á notkun öryggisnets. Þessi liður var einnig í fjárlögum ársins í ár. Framlag til framkvæmda við flugvelli hækkar um 2 millj. 24 þús. kr. í 33.1 millj. kr., en skipting á einstaka framkvæmdaþætti kemur fram í brtt. nefndarinnar. Flugbjörgunarsveitir: Gerð er till. um að liðurinn hækki um 130 þús. kr. í 200 þús. kr. vegna lögboðinnar endurnýjunar á fjarskiptabúnaði. Landmælingar Íslands: Gert er ráð fyrir að liðurinn hækki um 374 þús. kr., gjaldfærður stofnkostnaður. Þar er um að ræða tæki til kortagerðar. Iðnrn.: Iðntæknistofnun Íslands: Þar er gert ráð fyrir að heildarhækkun verði 350 þús. kr., þ. e. laun hækki um 300 þús. kr, og önnur rekstrargjöld um 200 þús. kr., en á móti komi hækkun sértekna um 150 þús. kr. Hér er um að ræða framlag vegna verkefna ráðinna starfsmanna við trétækni- og trefjaiðnað. Liðurinn Jöfnunargjald: Lagt er til að liðurinn hækki um 3 millj. 66 þús. kr. og nemur þessi útgjaldaliður þá 2/3 hlutum af innkomnu jöfnunargjaldi. Liðurinn Iðnráð og önnur starfsemi á sviði iðnaðar: Gert er ráð fyrir að liðurinn orðist þannig að hér sé aðeins nefnt Iðnráð, en ekki önnur starfsemi á sviði iðnaðar. Þessi upphæð er varla til skiptanna, en liðurinn hækki um 35 þús. kr. og verði 70 þús. kr. Enn fremur er lagt til að liðurinn Byggingarþjónustan hækki um 70 þús. kr. og verði 200 þús. kr. Orkustofnun: Þar er gert ráð fyrir að liðurinn hækki um 500 þús. kr., önnur rekstrargjöld vegna húsaleigukostnaðar. Þessi upphæð kemur þá aftur til tekna á liðnum Ýmsar fasteignir ríkissjóðs. Enn fremur hækki önnur rekstrargjöld um 3.5 millj. kr. Þetta er heildarhækkun um 4 millj. kr., annars vegar vegna þessa húsaleigukostnaðar og síðan 3.5 millj. kr. til rannsókna á háhitasvæðum á Reykjanesskaga og Þeistareykjum. Þá er lagt til að tekinn verði upp nýr liður: Rafmagnsveitur ríkisins. 7 millj. 750 þús. kr. Sú breyting er gerð á framlagi ríkissjóðs til Rafmagnsveitna ríkisins vegna félagslegs þáttar í framkvæmdum, að greiðsla á 5 millj. kr. vöxtum og afborgunum af lánum verði felld niður, en í staðinn kemur beint framlag til Rafmagnsveitnanna, 7 millj. 750 þús. kr., þannig að heildarhækkunin verði 2 millj. 750 þús. kr. og í samræmi við það verði breyting á liðnum Ýmis lán ríkissjóðs hjá fjárlaga- og hagsýslustofnun, vextir lækki um 1.5 millj. kr. og lánahreyfingar út lækki um 3.5 millj. kr. Á þskj. 182 flytur meiri hl. fjvn. brtt. um fjárhagsáætlanir B-hluta fyrirtækja sem hafa verið endurskoðaðar síðan fjárlagafrv. var lagt fram. Ný rekstrar- og fjárfestingaráætlun Ríkisútvarps, hljóðvarps og sjónvarps, byggist á áætluðu verðlagi 1982 í samræmi við forsendur fjárlagafrv. Hækkun á gjaldskrá fyrir auglýsingar hjá stofnuninni á árinu 1981 hefur skilað verulegri raungildisaukningu tekna. Rekstraráætlun fyrir árið 1982 miðast við að gjaldskrá fyrir auglýsingar hækki um 18% 1. febr., 18%. 1. júní og 18% 1. nóv. og að afnotagjald útvarps og sjónvarps hækki um 15% á fyrri árshelmingi og aftur um 15% á síðari árshelmingi. Rekstraráætlun fyrir Áburðarverksmiðju ríkisins hefur verið endurskoðuð. Útgjaldaáætlun fyrirtækisins hefur með tilliti til kaupa á aðföngum verið hækkuð í samræmi við verðlags- og gengisforsendur og aðrir liðir breytast á hliðstæðan hátt. Í endurskoðaðri áætlun um fjárfestingu Pósts og síma er gert ráð fyrir að almenn fjárfesting nemi alls 63 millj. kr. og á því byggt, að samþykkt verði í fjárlögum heimild til að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og söluskatt af sjálfvirkum símstöðvum. Mun till. um slíka heimild verða flutt við 3. umr. Fjárfesting við lagningu sjálfvirks síma í sveitum samkv. lögum nr. 32/1981 er áætluð 34.2 millj. kr. á næsta ári. Sú útgjaldatala er miðuð við eftirgjöf aðflutningsgjalda og söluskatts, eins og gert er ráð fyrir í lögunum. Samkvæmt þessu er um að ræða mjög verulega aukningu framkvæmda Pósts og síma á næsta ári. Lántökur, vörukaupalán til framkvæmda, hækka um 4.2 millj. kr. og nema alls 41.2 millj. kr. Tekjuáætlun fyrirtækisins er við það miðuð að gjaldskrá hækki um 10% 1. febr., 6% 1. maí, 5% 1. ágúst, og 5% 1. nóv. Í brtt. meiri hl. fjvn. varðandi Skipaútgerð ríkisins er gert ráð fyrir að framlag ríkissjóðs til fyrirtækisins verði óbreytt frá því sem greinir í fjárlagafrv. eða 23 millj. 250 þús. kr. Gjalda- og tekjuáætlun hefur verið endurskoðuð og er áætlunin sett fram á verðlagi næsta árs í samræmi við forsendur fjárlagafrv. og gert ráð fyrir eftirtöldum gjaldskrárhækkunum á árinu 1982: 9% 1. febr., 5% 1. maí, 4% 1. ágúst og 3% 1. nóv. Þá hefur rekstrar- og fjárfestingaráætlun Rafmagnsveitna ríkisins verið endurskoðuð miðað við áætlað verðlag næsta árs í samræmi við forsendur fjárlagafrv. Áætluð framlög úr ríkissjóði nema um 7 millj. 750 þús. kr. og er ætlað til þess að standa undir afborgunum og vöxtum tveggja tiltekinna lána sem fyrirtækið hefur tekið. Á árinu 1981 hefur myndast verulegur rekstrarhalli og er í rekstraráætlun fyrir næsta ár gert ráð fyrir 15.9% hækkun gjaldskrár fyrirtækisins um næstkomandi áramót og síðan 7% hækkun 1. febr., 6% 1. maí, 5% 1. ágúst og 3% hækkun 1. nóv. Þá flytur meiri hl. fjvn. einnig brtt. við tekjuhlið fjárlagafrv. í samræmi við endurmat Þjóðhagsstofnunar á tekjuáætlun frv. Endurskoðun Þjóðhagsstofnunar er gerð á grundvelli innheimtutalna fyrstu tíu mánuði ársins 1981, en meginforsendur um breytingar verðlags, launa, gengis og þjóðarútgjalda eru hins vegar óbreyttar frá fjárlagafrv. Samkvæmt þessari áætlun er gert ráð fyrir að heildartekjur ríkissjóðs árið 1982 hækki um 149 millj. kr. frá áætlun fjárlagafrv. eða úr 7 milljörðum 799.3 millj. kr. í 7 milljarða 948.3 millj. kr. Helstu breytingar eru: Aðflutningsgjöld hækka um 47.4 millj. kr., innflutningsgjald af bensíni hækkar um 14.2 millj., söluskattur og orkujöfnunargjald um 27.5%, rekstrarhagnaður Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins um 10 millj., stimpilgjald um 17 millj., gjald á ferðalög til útlanda um 10 millj. og annað um 22.9 millj. Þjóðhagsstofnun tekur fram að ástæður til þessara hækkana megi fyrst og fremst rekja til gleggri vitneskju um innheimtuþróun tekna á árinu 1981, en meginforsendur eru óbreyttar. Verði brtt. þær, sem fjvn. öll og meiri hl. fjvn. flytja við þessa umr., samþykktar hækka rekstrarútgjöld ríkissjóðs um 175 279 200 kr. og verða 7 823 488 200 kr., en tekjur 7 milljarðar 948 millj. 300 þús. kr., eins og ég áður sagði.



Herra forseti. Í upphafi vil ég fyrir hönd okkar þremenninga, sem skrifum undir nál. 1. minni hl. fjvn., þakka formanni nefndarinnar fyrir lipurð og þolinmæði í okkar garð. Ég þakka ritara nefndarinnar og hagsýslustjóra fyrir ómetanlega aðstoð. Starfsmönnum hagsýslunnar og meðnefndarmönnum okkar þakka ég fyrir mjög ánægjulegt samstarf. Starfið í fjvn. er erilsamt. Þar eru teknar ákvarðanir um viðkvæm mál. Ég vil taka undir það með formanni nefndarinnar, að samstarfið í fjvn. hefur þrátt fyrir þetta verið til mikillar fyrirmyndar undanfarin ár. Fjvn. flytur að venju sameiginlegar till. til breytinga á frv. með venjulegum fyrirvara af hálfu minni hlutans sem áskilur sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma. Minni hluti nefndarinnar er á hinn bóginn algerlega andvígur stefnu frv. og þeirri efnahagsstefnu ríkisstj. og stuðningsmanna hennar á Alþingi sem frv. endurspeglar. Í nál. okkar er þessi miðstýringar- og haftastefna gagnrýnd. Hún hefur leitt til stöðnunar og versnandi lífskjara, þrátt fyrir vaxandi afla ár frá ári og góð ytri skilyrði þjóðarbúsins. Því er þörf á gerbreyttri stefnu, jákvæðri uppbyggingu í anda frjálshyggju, eins og sú grundvallarstefna er sem Sjálfstfl. hefur boðað frá öndverðu. Í nál. minni hl. fjvn. fyrir árið í ár segir svo orðrétt, með leyfi forseta: „Núverandi ríkisstjórn fylgir eindregnari vinstri stefnu í ríkisfjármálum og efnahagsmálum en þær ríkisstjórnir á síðasta áratug sem sjálfar hafa kallað sig vinstri stjórnir.“ Þessi staðreynd kemur æ betur í ljós eftir því sem tíminn líður. Forustumenn Alþb. hafa staðfest þetta opinberlega. Einn þeirra sagði í blaðaviðtali s. l. vor orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Efnahagsstefna ríkisstj. ber mjög svipmót þeirrar afstöðu sem Alþb. hefur haft síðan 1978. Sú afstaða varð undir í ríkisstjórninni 1978–1979, þ. e. vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar. Nú hefur hins vegar verið tekið tillit til sjónarmiða Alþb. og árangurinn er að koma í ljós.“ Hér er skýrt að orði kveðið og ekki um að villast að íslenskir vinstri sósíalistar og kommúnistar í Alþb. telja stjórnarstefnuna sér þóknanlegri en stefnu vinstri stjórna sem setið hafa fyrr. Hvað sem þessu liður hafa Alþb.-menn og framsóknarmenn ráðið mestu um stjórnarstefnuna í rúm þrjú ár eða frá hausti 1978. Á þessu tímabili hafa ríkt illvíg verðlagshöft, afturhaldsstefna gagnvart atvinnuvegunum, smáskammtalækningar í verðbólgumálum, gegndarlaust skattahækkunarflóð, aukin ríkisafskipti og ríkisumsvif. Ríkisfjármálin og stefna fjárlaga eru á hverjum tíma óaðskiljanlegur hluti efnahagsstefnu viðkomandi ríkisstj. Það er ætlun mín við þessa umr. að ræða stefnuna í ríkisfjármálum og efnahagsmálum á þessu valdaskeiði Alþb. og Framsóknar. Ég vík hér fyrst að nokkrum aðalatriðum efnahagsstefnunnar síðan haustið 1978 í örstuttu máli, en ræði síðan nánar hvert og eitt atriði. Þegar litið er yfir þetta tímabil blasa við eftirfarandi efnahagsstaðreyndir: 1. Sjávarafli hefur stóraukist vegna friðunaraðgerða fyrr á árum. T. d. veiðist sennilega í ár um 130–150 þús. tonnum meira af þorski en 1978. Verðlag á sjávarafurðum okkar erlendis hefur yfirleitt verið gott. Þrátt fyrir þennan stórkostlega búhnykk hefur þjóðarframleiðsla aukist sáralítið og kaupmáttur taxtakaups launþega rýrnað að mun. Svo er einnig um kaupmátt lífeyris elli- og örorkulífeyrisþega. Þessi kaupmáttarrýrnun nemur allt að 10% frá þriðja ársfjórðungi 1978 til sama tíma í ár. 2. Verðbótavísitala hefur tíu sinnum verið skert á þessu tímabili, samtals um rúm 26%. Verðbólgan var, þegar ríkisstj. tók við, um eða yfir 50% yfir árið. Hún er í raun í sama illkynja farinu. Hinn 1. nóv. var hækkun framfærsluvísitölu síðustu 12 mánuði tæp 48% og verðbólguhraðinn fer vaxandi, eins og talsmenn ríkisstj. viðurkenna. Seðlabanki Íslands segir í bréfi til fjh.- og viðskn. Alþingis dagsettu 8. des. s. l., að verðbólgustigið sé nú nálægt 50%. Á miðju ári 1977 komst verðbólgan niður fyrir 30% og var í byrjun áratugarins tæp 4%. 3. Gengi íslensku krónunnar hefur verið formlega fellt fimm sinnum síðan í ágúst 1978, bæði með gengislækkunum og gengissigi. Bandaríkjadollar hefur hækkað gagnvart íslenskri krónu um 213.9% á þessu tímabili. Verðgildi nýkrónunnar, sem átti að verða stöðugt, hefur minnkað svo að verð á Bandaríkjadollar í nýkr. hefur hækkað yfir 30% frá því hún kom í umferð um síðustu áramót. 4. Skattaálögur á almenning hafa aukist svo mjög, að á næsta ári greiðir hver fimm manna fjölskylda í landinu um 20 þús. kr., 2 millj. gkr. hærri beina og óbeina skatta en sama fjölskylda hefði gert að óbreyttum skattalögum sem giltu 1977. Skattbyrðin þyngist enn 1982 samkv. fjárlagafrv. og nýr skattur er enn boðaður, svonefnt byggðalínugjald. 5. Skattbyrði eignarskatta til ríkisins er nú tvöföld miðað við það sem hún var 1977 og tekjuskatta 50% meiri. 6. Þensla eyðsluútgjalda ríkissjóðs er gífurleg. Aukin ríkisumsvif hafa átt sér stað með skattahækkunum og að auki með stórauknum lántökum til hins opinbera. Erlend lán til A- og B-hluta ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja hafa rúmlega þrettánfaldast samkv. fjárlagafrv. frá árinu 1978. 7. Greiðslubyrði erlendra lána hefur aldrei verið meiri en nú og hefur þyngst verulega undanfarin ár, þótt stórfelldur samdráttur verði í ár og einkum á næsta ári í stóriðju- og orkuframkvæmdum. Samkvæmt lánsfjáráætlun eru erlendar skuldir taldar verða 39% af þjóðarframleiðslu í árslok 1982 að mati Seðlabankans og hefur það hlutfall aldrei verið hærra. Þetta hlutfall var 31.6% 1977. 8. Fjárveitingar til framkvæmda- og atvinnuvegasjóða hafa ár eftir ár verið skornar miskunnarlaust niður að raungildi og eru lægri nú í ár samkv. fjárlagafrv. t. d. til grunnskóla og hafnargerða, en verið hefur a. m. k. frá árinu 1974. 9. Fjárfesting í atvinnulífinu hefur dregist saman, nema e. t. v. í fiskveiðiflotanum, og svo er þrengt að atvinnuvegunum að allar undirstöðugreinar atvinnulífsins eru reknar með stórfelldum halla og skuldasöfnun. Jafnvel ríkisfyrirtækin ná aðeins endum saman með því að slá erlend lán, svo sem Sementsverksmiðja ríkisins. Flest ríkisfyrirtæki í atvinnurekstri eru rekin með verulegum halla, svo sem fram kom í svari iðnrh. á Alþingi fyrir nokkru. 10. Íbúðabyggingar á vegum einstaklinga hafa dregist saman ár eftir ár og enn má búast við stórfelldum samdrætti í íbúðabyggingum einstaklinga á næsta ári. Það er sérstakleg athyglisvert, þegar litið er yfir þetta tímabil, hversu mjög hefur þrengt að einstaklingum og frjálsum félagasamtökum þeirra. Það er ótvírætt erfiðara en áður fyrir unga menn að ráðast í að byggja sér íbúðir eða leggja út í nýjan atvinnurekstur við núverandi aðstæður. Þannig er í reynd komið í veg fyrir að atorka einstaklinganna verði virkjuð á hagkvæman hátt fyrir þjóðfélagið, en þá frumorku er ekki síður þörf að virkja en aðrar auðlindir lands og þjóðar. Ég vík þá að stefnu fjárlaga undanfarinna ára og stefnu fjárlagafrv. fyrir árið 1982. Fjárlagafrv. fyrir árið 1982 felur í sér sömu meginstefnu og fjárlög undangenginna ára, þ. e. frá árinu 1979. Það felur í sér þenslu eyðsluútgjalda ríkissjóðs, aukna skattbyrði, niðurskurð fjárveitinga til framkvæmda og framlaga til sjóða atvinnuveganna. Áfram er haldið á þeirri braut að taka markaðar tekjur og skatta, sem lagðir voru á til ákveðinna verkefna, til almennrar eyðslu ríkissjóðs og taka lán til opinberra þarfa í stórum stíl og ýta þannig vandanum á undan sér. Koma tímar og koma ráð, gætu verið einkunnarorð hæstv. fjmrh. og ríkisstj. undangengin ár að þessu leyti, svo rík er sú árátta að koma af sér óþægilegum vanda og færa yfir á þá sem síðar taka við stjórnartaumunum. Fjárlagafrv. er byggt á þeirri meginforsendu sem svo er lýst í grg. þess, með leyfi hæstv. forseta: „Reiknitala fjárlagafrv. varðandi hugsanlega hækkun verðlags og launa er miðuð við 33% milli áranna 1981 og 1982.“ Sérstaklega er tekið fram að reiknitalan sé „ ekki hugsuð sem verðbólguspá fyrir komandi ár“. Á það lagði hæstv. fjmrh. af einhverjum ástæðum sérstaka áherslu við 1. umr. Þessu var öfugt farið í fyrsta fjárlagafrv. núv. hæstv. ríkisstj. fyrir árið 1980. Þar er „niðurtalningunni“ lýst nákvæmlega. Þar segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Í stjórnarsáttmálanum eru boðaðar eftirtaldar aðgerðir í verðlagsmálum í því skyni að draga úr verðbólgu: 1. Verðhækkunum á þeim vörum og þjónustu, sem verðlagsráð fjallar um, verði sett eftirgreind efri mörk ársfjórðungslega á árinu 1980: Til 1. maí skulu mörkin vera 8%, til 1. ágúst 7% og loks til 1 nóv. 5%. Á árinu 1981 verði ákveðin tímasett mörk í samræmi við markmið um hjöðnun verðbólgu. Um verðhækkanir af erlendum uppruna, sem ekki rúmast innan ofangreindra marka að mati verðlagsráðs, setur ríkisstj. sérstakar reglur. Þessar sérstöku reglur hafa ekki áhrif á gildandi ákvæði um útreikning kaupgjaldsvísitölu. 2. Verðhækkanir á búvöru fylgi sams konar reglum, enda verði niðurgreiðslur ákveðnar sem fast hlutfall af útsöluverði árin 1980 og 1981. 3. Fyrir maí/júní 1980 skulu afgreiddar sérstakar hækkunarbeiðnir fyrirtækja og stofnana sem nauðsynlegar kunna að teljast til þess að verðbreytingar slíkra aðila geti síðan fallið innan þess ramma sem framangreind mörk setja.“ Hér er ekkert verið að skafa utan af nákvæmri forskrift niðurtalningarinnar, hvernig nákvæmlega skuli telja niður verðlag. Síðan segir orðrétt í grg. frv. fyrir 1980, með leyfi hæstv. forseta: „Í samræmi við þetta er frv. miðað við það, að verðhækkun frá upphafi til loka árs 1980 verði um 31% og meðalhækkun verðlags 1979–1980 verði 45–46%.“ Því má kannske skjóta hér inn í að það er svo með meiri háttar bröndurum í íslenskri pólitík upp á síðkastið, að nú keppast hæstv. ráðherrar ríkisstj. við að segja að þessi niðurtalningarforskrift, sem þeir tíunduðu svo nákvæmlega í fyrsta fjárlagafrv. sínu, hafi gefist svo vel að það hafi stefnt í 70% verðbólgu í staðinn fyrir 30% sem þeir settu sér sem markmið. Og verðbólgan er nú 50% eins og um getur í bréfi Seðlabankans. Í öðru frv. til fjárlaga frá núv. hæstv, ríkisstj., fyrir árið 1981, segir svo einnig orðrétt, með leyfi forseta: „Meginforsendur þessa frv. eru eftirfarandi: 4. að verðlagshækkanir frá miðju ári 1980 til miðs árs 1981 verði um 42%, sem er nokkru minni verðbólga en verið hefur nú um skeið.“ Þannig var í tveimur fyrstu fjárlagafrv. hæstv. núv. ríkisstj. sett fram ákveðin stefna. Þar var alla vega leitast við að hafa stefnu og setja fram markmið í verðlagsmálum á því ári sem viðkomandi fjárlagafrv. fjallaði um. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 1982, sem hér er til umr., er hvergi minnst á „niðurtalningu“, ekkert markmið er lengur til í viðureigninni við verðbólguna, að eins „reiknitala“ út í bláinn. Þetta er augljóslega staðfesting á algerri uppgjöf ríkisstj. á þeirri margfrægu niðurtalningu, enda átti verðbólgan að vera 31% árið 1980 samkv. henni og fara niður í 10% á þessu ári. En því miður eru litlar líkur til þess, svo vægt sé til orða tekið. En hvað þýðir þessi reiknitala? Í bréfi frá Þjóðhagsstofnun til fjvn. segir svo. með leyfi hæstv. forseta: „Ef hækkunin dreifist jafnt yfir árið felur þetta í sér 27% hækkun frá upphafi til loka ársins. Ferlarnir yfir árið gætu verið með ýmsum hætti, hækkunin gæti verið tiltölulega meiri framan af ári og minni á síðari hluta ársins, en til þess að meðalhækkun fari ekki yfir 33% yrði hækkunin frá upphafi til loka ársins að vera töluvert minni.“ Sem sagt, reiknitalan þýðir að verðbólgan má í hæsta lagi verða 27% frá ársbyrjun til ársloka á næsta ári ef reiknitalan á að standast. Miðað við þær aðstæður, sem nú eru í efnahagsmálum og öllum eru ljósar, jafnvel talsmönnum ríkisstj. og sérfræðingum þeirra, vekur það athygli að þessi reiknitala stenst alls ekki nema stórlega dragi úr verðbólgunni og hún verði ekki meiri en 27% frá ársbyrjun til ársloka, eins og ég sagði áðan. Bresti þær forsendur og verðbreytingin reynist meiri milli ára en 33% og 27% frá ársbyrjun til ársloka á næsta ári hlýst augljóslega af því verðrýrnun allra fjárveitinga að raungildi sem eru fastar í krónutölu, t. d. allra framkvæmdaframlaga í landinu. Hér skal tekið dæmi sem Vegagerð ríkisins reiknaði og forráðamenn hennar tóku með sér á fund fjvn. til að lýsa áhyggjum sínum yfir. Fjárvöntun, til þess að framkvæmdagildi fjárveitinga til vegagerðar haldist, yrði sem hér segir: Í fyrsta lagi, ef verðhækkun verður 33% milli áranna, eins og frv. gerir ráð fyrir, vantar 3.7 millj. kr. á að vegáætlun haldi framkvæmdagildi sínu. Í öðru lagi, ef verðbreyting verður 40% milli ára vantar 17.3 millj. kr. Og í þriðja lagi, ef verðbreyting verður 45% milli ára vantar hvorki meira né minna en 34.4 millj. kr. til þess að fjárveiting til vegagerðar haldi raungildi sínu. Þannig hefur slíkur reiknitöluútreikningur sjálfvirkan niðurskurð í för með sér á framkvæmdafé í fastri krónutölu ef verðbólgan verður meiri en 27% frá ársbyrjun til ársloka á næsta ári. Að því er vikið í grg. frv., að heildarútgjöld samkvæmt því verði 28.1% af þjóðarframleiðslu, eða svipað hlutfall og er í ár. Þessi útreikningur er auðvitað villandi og gefur alranga mynd af aukningu ríkisumsvifanna. Eyðsluútgjöld ríkissjóðs hafa hækkað langt umfram verðlagshækkanir á síðustu árum. Samkv. fjárlögum fyrir árið 1981 hækkuðu rekstrarliðir samtals um 55.7% frá fjárlögum fyrra árs en þá var miðað við 42% verðhækkun milli ára. Samkv. frv. hækka rekstrarliðir um 44.5% en reiknitala almennra verðhækkana um 33%. Fjárveitingar til stofnkostnaðar og fjármagnstilfærslna hækka samkv. frv. einungis um 20.4% frá árinu í ár. Þar er m. a. um að ræða framlög af skatttekjum til fjárfestingarsjóða. Þessi útgjöld eru stórkostlega skorin niður en atvinnuvegasjóðirnir látnir taka lán í staðinn. Á þennan hátt er fjárveitingum ýtt út fyrir A-hluta ríkisgeirans og heildarútgjaldatölur í honum gerðar ósambærilegar milli ára. Hefðu útgjaldaliðir frv., sem nefnast fjárfestingar og fjármagnstilfærslur, hækkað um 33%, þ. e. um almenna verðlagsforsendu frv., hefðu útgjöld þess í heild hækkað í 7977 millj. kr., sem er 29.5% af áætlaðri þjóðarframleiðslu á næsta ári. Þensla ríkisútgjalda og umsvifa í heild sést einnig á því, hve ráðstöfunarfé ríkisins og fyrirtækja þess hefur aukist bæði að því er varðar skatta og auknar lántökur, svo sem ég mun vík ja að síðar. Þróunin er því augljós og furðulegt að með talnablekkingum sé reynt að fela þá staðreynd. Á það má m. a. benda í þessu sambandi, að í ræðu fjmrh. við 1. umr. um frv. kom fram að tekjur og gjöld ríkissjóðs hafa hækkað fyrstu níu mánuði yfirstandandi árs um hvorki meira né minna en 60–61%. Varla verður annað sagt en það sé úr takt við almenna verðþróun í landinu og sýni hvað ríkisumsvifin aukast, enda kom það fram, - það má kannske bæta því við, það kom mjög glöggt fram í ræðu formanns fjvn. að hann hefur einmitt þungar áhyggjur af þessari þróun ríkisfjármálanna, að rekstrar- og eyðsluútgjöld ríkissjóðs, aukist langt fram úr öllum öðrum stærðum. Undanfarin ár hefur skattbyrði aukist ár eftir ár, ýmist vegna álagningar nýrra skatta, t. d. gjalds á ferðalög til útlanda, orkujöfnunargjalds, skatts á verslunar- og skrifstofuhúsnæði eða hækkana söluskatts, vörugjalds, tekju- og eignarskatts. Þá hafa skattar til sveitarfélaga hækkað á sama tíma. Skattar til ríkisins voru 25% af þjóðarframleiðslu 1977, en samkv. frv. í ár telur Þjóðhagsstofnun að þeir verði 28.5%. Hér er um að ræða hækkun sem nemur 3.4% af þjóðarframleiðslu eða 920–930 millj. kr., þ. e. tæplega 100 milljörðum gkr. Þetta þýðir 20 þús. kr. aukna skattbyrði á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu. Ég mun síðar og í öðru samhengi víkja nánar að þessum mikla aukaskattreikningi til almennings frá ríkisstjórnum sem setið hafa síðan 1978. Samkv. nýrri tekjuspá Þjóðhagsstofnunar hækka innheimtir skattar til ríkisins á árinu 1982 um 44%, og er þá um að ræða sömu verðforsendur og miðað er við í útgjaldaliliðinni, þ. e. 33%. Skattarnir aukast því fram yfir þær verðlagsforsendur og nánast í taki við eyðsluútgjöld ríkissjóðs, eins og ég hef vikið að áður. Á yfirstandandi ári hækka skattar til ríkissjóðs vegna hækkandi tollhlutfalls af innflutningi. Ástæðan er talin mikill innflutningur hátollavöru, jafnvel kaupæði, vegna yfirvofandi gengisbreytinga á árinu, auk þess sem innfluttum bifreiðum fjölgar. Á árinu 1980 voru fluttar inn 8650 bensínbifreiðar en í ár um 9000. Og í tekjuáætlun er gert ráð fyrir svipaðri tölu innfluttra bíla. Þessi hagstæða þróun fyrir ríkissjóð kemur að sjálfsögðu fram gagnvart almenningi sem aukin skattbyrði. Nú er álitið að tekjur hækki almennt milli ára 1980–1981 um a. m. k. 51–52%, í stað þess að í forsendum frv. var gert ráð fyrir 50% tekjubreytingu og skattvísitölu 150 í samræmi við það. Fulltrúar Þjóðhagsstofnunar gáfu fjvn. þær upplýsingar, að þessi hækkun tekna almennings mundi hafa í för með sér 5–6 millj. kr. auknar tekjur fyrir ríkissjóð, ef skattvísitölu yrði breytt í 152, en 20–30 millj. kr. tekjuauka að óbreyttri skattvísitölu. Hvert skattvísitölustig, sem er lægra en tekjubreyting, er áætlað að auka tekjur ríkissjóðs um 15–16 millj. kr. Hér er því um varfærna áætlun að ræða. Það skal tekið fram, að ekki hefur enn verið gert ráð fyrir að hækka tekjuáætlun ríkissjóðs vegna þessara breyttu forsendna um hækkun tekjuskatts. Öll kurl virðast ekki heldur komin til grafar um nýja skattheimtu. Í grg. fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar er frá því skýrt, að í athugun hjá ríkisstj. sé að leggja á svonefnt byggðalínugjald. Á það samkv. grg. að nema 40 millj. kr. Ekki hefur enn verið gerð grein fyrir þessu gjaldi í tekjuáætlun ríkissjóðs. Eignarskattar hækka enn samkv. frv. langt umfram aðra skatta til ríkisins, en svo hefur verið í tíð núv. hæstv. ríkisstj. Samkv. nýrri áætlun Þjóðhagsstofnunar hækka eignarskattar um 61.6% frá fjárlögum í ár en tekjuskattar einstaklinga um 53.6%. Skattbyrði þessara skatta á greiðsluári eykst verulega frá því í fyrra miðað við þessar áætlanir. Samkv. upplýsingum Þjóðhagsstofnunar eykst skattbyrði eignarskatta einstaklinga 1982 samkv. þessum áætlunum, miðað við tekjur greiðsluárs og forsendur frv., þannig að í prósentum af tekjum greiðsluárs eru eignarskattar á árinu 1981 0.51% af tekjum en á árinu 1982 verða þeir 0.58% samkv. frv. Séu eignarskattar einstaklinga, tekjuskattur, sjúkratryggingargjald og nefskattur lögð saman, þá telur Þjóðhagsstofnun að skattbyrði þessara skatta aukist þannig að í prósentum af tekjum greiðsluárs hafi þessir skattar verið 6% í ár en verði 6.7% samkv. frv. Það vekur sérstaka athygli í fjárlagafrv. fyrir árið 1982 að dyggilega og markvisst er haldið áfram á þeirri braut að taka í síauknum mæli skatta, sem lagðir hafa verið á í sérstöku skyni, til þess að standa undir almennum eyðsluútgjöldum ríkissjóðs. Þar má t. d. nefna erfðafjárskatt, sem á að renna m. a. til endurhæfingar fatlaðra, skemmtanaskatt, sem á að renna til Félagsheimilasjóðs o. s. frv. Þá er byggingarsjóðsgjald, sem áður reiknaðist af ýmsum skattstofnum, fellt inn í almenna skattkerfið án lækkunar þeirra álaga. Það rennur nú í raun í ríkissjóð en fór áður í Byggingarsjóð ríkisins. „Orkujöfnunargjald“, 1.5% á söluskattsstofn, sem er áætlað að gefi af sér 1982 192 millj. kr., var lagt á í því skyni að afla fjár til olíustyrkja til húshitunar og orkumála. Það fer samkv. frv. að verulegum hluta í ríkissjóð til almennra þarfa. Í ár, 1981, rennur þetta gjald þó að miklu leyti í beinar fjárveitingar til orkumála og olíustyrkja, en samkv. frv. verður þessu öfugt farið árið 1982. Í nál. okkar minnihlutamanna er þetta dæmi skýrt í tölum. Þar er niðurstaðan sú, að hvorki meira né minna en 105 millj. nýkr. eða 10.5 milljarðar gkr. fari til eyðslu ríkissjóðs af þessu gjaldi þegar frá hafa verið dregnar beinar fjárveitingar til orkumála og olíustyrkja. En þetta gjald var lagt á í þessu skyni árið 1980 og er ekki lengra síðan að svo frómur rökstuðningur var fyrir álagningu þess. Það er því ekki á eina bókina lært hvernig fjármunir eru teknir af skattborgurunum í eyðsluhít ríkissjóðs. Herra forseti. Var ætlunin að fresta umr.?

Já, ekki seinna en kl. 5, ef vel stæði á þá.

Það getur alveg eins verið hér.

Já, þá held ég að það sé ágætt.

- Fundarhlé. Herra forseti. Ég held áfram ræðu minni. En ég vek athygli hæstv. forseta á því, að hæstv. ríkisstj. virðist ekki hafa mikinn áhuga á að hlýða á málflutning þingmanna í þessu eina máli sem hún hefur lagt sérstaka áherslu á að þyrfti að afgreiða fyrir jól og er stærsta mál hvers Alþingis. Ég sé engan hæstv. ráðh. hér við umr. Samkv. frv. til fjárlaga fyrir árið 1982 er gert ráð fyrir lántökum til A- og B-hluta ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja sem nema 1 215.9 millj. kr. Þar af eru erlend lán að upphæð 695.9 millj. kr., sem er rúmlega þrettánföldun frá 1978. Þessi upphæð hefur hækkað nokkuð í meðförum hv. fjvn. Lántökur verða nú 13.5% af heildarráðstöfunarfjármagni ríkissjóðs, þ. e. samanlögðum tekjum og lántökum, en þetta hlutfall var 1978 6.9%. Þannig hafa umsvif ríkissjóðs aukist fram yfir skattahækkanir. Tekjur ríkissjóðs og áætlaðar lántökur til A- og B-hluta eru samtals 9015 millj. kr. eða 33.4% af þjóðarframleiðslu. Þessu fjármagni ráðstafar ríkisstj. og meiri hl. Alþingis og raunar miklu meiru með lánsfjárlögum í heild. Tekjur fjárlaga að viðbættum lántökum samkv. lánsfjáráætlun nema í ár hvorki meira né minna en 10 milljörðum nýkr. eða 1000 milljörðum gkr., en það jafngildir 37% af allri þjóðarframleiðslunni sem hæstv. ríkisstj. og meiri hl. Alþingis ráðstafar. Það vekur sérstaka athygli hve erlend lántaka til A- og B-hluta ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja hefur aukist á undanförnum árum. Erlend lán til A- og B-hluta voru sem hér segir á viðkomandi árum: árið 1978 48 millj. 660 þús., árið 1979 56 millj. 480 þús., árið 1980 213 millj. 600 þús., árið 1981 283 millj. 840 þús. og 1982 samkv. frv. 695 millj. 970 þús. og hefur þessi upphæð, eins og ég sagði áðan, hækkað enn. Þetta er rúmlega þrettánföldun, eins og ég sagði áðan, og að raungildi miðað við byggingarvísitölu hafa erlend lán til A- og B-hluta þrefaldast á tímabilinu frá 1978. Lántökur til A- og B-hluta voru sem hlutfall af heildarráðstöfunarfjármagni ríkissjóðs hverju sinni, þ. e. samanlögðum tekjum og lántökum, sem hér segir: 1978 voru lántökurnar 6.9% af ráðstöfunarfjármagni ríkissjóðs, 1979 6.8%, 1980 10.2%, 1981 10.4%, og nú hækkar þetta hlutfall mest eða upp í a. m. k. 13.5% samkv. frv. Hér er augljóslega hættuleg þróun á ferðinni og er greinilegt að skattahækkanir undanfarinna ára hafa ekki nægt til þess að auka ríkisumsvifin, heldur er sífellt gripið til aukinnar lántöku sem er auðvitað ávísun á skattahækkanir síðar. Að heildarlántökum þjóðarbúsins erlendis mun ég koma síðar. En ríkissjóði virðist ekki nægja að auka lántökur erlendis. Samkv. frv. fyrir árið 1982 er gert ráð fyrir að spariskírteinaútgáfa ríkissjóðs innanlands aukist um 66.6% frá því í ár, þótt fyrir liggi að einungis þriðjungur af spariskírteinum, sem selja átti á þessu ári, hafi selst, lántökur í bankakerfinu aukist um 102% og verðbréfakaup lífeyrissjóða verði meiri en í ár, þótt fyrir liggi að ekki hefur tekist að afla nærri því allra þeirra lána í lífeyrissjóðum til opinberra þarfa sem stefnt var að í lánsfjáráætlun fyrir yfirstandandi ár. Ríkissjóður er í harðri samkeppni við atvinnuvegina á þessum lánamarkaði, þ. e. öflun lánsfjár úr lífeyrissjóðakerfinu. Vegna yfirburðaaðstöðu sinnar hefur ríkissjóður í ár tryggt sér það fjármagn sem hann ætlaði að nálgast úr lífeyrissjóðakerfinu. Aftur á móti skortir mjög á að Framkvæmdasjóður og þar með sjóðir atvinnuveganna hafi fengið það fé úr lífeyrissjóðunum sem stefnt var að með lánsfjáráætlun. Þannig hefur fjármagninu verið beint frá atvinnuvegunum til ríkisins, til hins opinbera, og er hér aðeins um að ræða einn þáttinn í því að auka miðstýringu og ríkisafskipti í þjóðfélaginu. Til marks um fullkomið ábyrgðarleysi ríkisstj. í lánsfjáröflun skortir nú milli 90 og 100 millj. kr. á að takist að afla fjár til Byggingarsjóðs ríkisins og Framkvæmdasjóðs í ár samkv. lánsfjáráætlun, og er þá gripið til þess ráðs, sem er óþekkt fyrirbrigði áður, að láta Byggingarsjóð ríkisins, sem verður að sætta sig við niðurskurð á framlagi úr ríkissjóði, taka 40 millj. kr. lán í Seðlabankanum. Og Framkvæmdasjóði er vísað á erlendar lántökur til þess að standa að nokkru við lánsfjárloforð sín til atvinnuvegasjóðanna. Lántökugleði hæstv. ríkisstj. virðast lítil takmörk sett. Þannig hefur Sementsverksmiðja ríkisins verið látin taka 10 millj. kr. erlent lán til þess að endar nái saman í rekstrinum. Byggðasjóði, sem fær skert ríkisframlag ár eftir ár, er sagt að taka stórlán í Seðlabankanum til að fleyta þeim tugum fyrirtækja í útgerð og fiskvinnslu sem rekin eru með mestu tapi. Í nýútkominni skýrslu Landsvirkjunar kemur fram að síðustu ár hefur fyrirtækið orðið að taka lán vegna hallarekstrar og nemur sú fjárhæð 1470 millj. gkr. fyrir árið 1980. Slík dæmi mætti lengi rekja. Flestar leiðir hafa verið reyndar í lántökum ríkissjóðs og skuldasöfnun. Þannig hefur skuldastaða ríkissjóðs við almannatryggingar versnað verulega á undanförnum árum. Í árslok 1980 var skuldastaðan við almannatryggingar 92.8 millj. nýkr. eða rúmir 9 milljarðar gkr. Þessi skuld var einungis 12.7 millj. 1977 og hefur því rúmlega sjöfaldast á þessu tímabili. Skuld ríkissjóðs við sjúkrasamlög er ekki meðtalin í þessum tölum og ekki sá skuldabaggi daggjaldasjúkrahúsa sem hefur vaxið umfram verðlag að undanförnu og lendir að mestu á ríkissjóði ári eftir að til hans er stofnað. Samkv. fjárlagafrv. er haldið áfram þeirri stefnu að skerða framlög úr ríkissjóði til stofnlánasjóða, bæði hreinna fjárfestingarlánasjóða og sjóða sem hafa félagsleg markmið. Stofnlánasjóðir eiga að sjálfsögðu að ávaxta fé sitt á eðlilegan hátt og verðtryggja, en skerðing fjárveitinga til þeirra á að koma fram í skattalækkun, sérstaklega á atvinnuvegina, en ekki verða til þess að auka svigrúm til eyðsluútgjalda ríkissjóðs, svo sem gert hefur verið ár eftir ár undanfarið. Í nál. okkar minnihlutamanna er ítarlegt yfirlit um skerðingu fjárveitinga til hefðbundinna sjóða. Þar er m. a. sýndur útreikningur fjárlaga- og hagsýslustofnunar á því, hvernig skerðing þessara sjóða hefur aukist á föstu verðlagi á undanförnum árum. Skerðing fjárveitinga til Fiskveiðasjóðs miðað við lög er nú 21.7 millj. kr. og hefur hún tvöfaldast að raungildi síðan 1978. Sé tekið dæmi af Stofnlánadeild landbúnaðarins er skerðing framlaga til hennar 10.2 millj. kr. og hefur aukist um 50% að raungildi síðan 1980. Í frv. er að finna miklu fleiri dæmi um niðurskurð fjárveitinga til mikilvægra sjóða en hefðbundinna fjárfestingarsjóða. Þar er t. d. um að ræða Byggðasjóð, Orkusjóð, Byggingarsjóð ríkisins, Iðnlánasjóð og Erfðafjársjóð. Framlög til þessara sjóða eru skert miðað við lög og raungildi fyrri fjárveitinga og skal nú vikið að því. Samkv. lögum um Byggðasjóð skal ríkisframlag til sjóðsins ekki vera minna en svo, að ráðstöfunarfé hans nemi 2% af útgjaldafjárhæð fjárlagafrv. Í grg. frv. er þess getið, að fjárveitingin 1982 sé miðuð við að ráðstöfunarfé hans sé 1.6% af útgjaldahlið frv., með því að sjóðurinn taki 50 millj. kr. lán. Ef fullnægja ætti lögum yrði framlag til sjóðsins 84 millj. kr. hærra en frv. gerir ráð fyrir og 34 millj. kr. hærra þótt lántakan sé viðurkennd sem framlag. Í nál. okkar minnihlutamanna eru sýndar fjárveitingar til Byggðasjóðs undanfarin ár. Niðurstaðan er sú, að fjárveitingar til sjóðsins hafa lækkað að raungildi ár eftir ár og um helming síðan 1978. Fjárveiting 1982 þyrfti að vera 96.9 millj. kr. í stað 52.5 millj. ef hún hefði átt að hafa sama raungildi og fjárveitingin 1978. Svo harkaleg er meðferð hæstv. ríkisstj. á Byggðasjóði. En eins og kunnugt er hefur ríkisstj. falið Byggðasjóði nú um þessar mundir að veita eins konar kreppulán til tuga fyrirtækja í sjávarútvegi í viðbót við venjulega lánafyrirgreiðslu sjóðsins. Sama gildir um fjárveitingar til Orkusjóðs. Þær hafa lækkað síðan nýja „orkujöfnunargjaldið“ var lagt á 1980 og alveg sérstaklega samkv. fjárlagafrv. Verðjöfnunargjald á raforku er fært til tekna í fjárlagafrv. og er innifalið í fjárveitingum til Orkusjóðs, en greiðist þaðan til Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða. Að frádregnu verðjöfnunargjaldinu er hrein fjárveiting til Orkusjóðs sem hér segir undanfarin ár: 1980 59 millj., 1981 83.9 millj., en þá var greiddur af þessari fjárveitingu hluti fjármagnskostnaðar fyrir Kröflu, 1982 er svo fjárveiting til Orkusjóðs aðeins 45.1 millj. kr. að frádregnu jöfnunargjaldinu, en þyrfti að vera 106 millj. kr. ef raungildi fjárveitingar 1980 ætti að haldast, þ. e. skerðingin er 54 millj. kr. eða rúmlega 100%. Um Iðnlánasjóð gilda ekki lagaákvæði um ríkisframlög. Það er til marks um stefnuleysi niðurskurðar á framlögum til sjóðanna samkv. frv. að fjárveitingar eru ákveðnar þannig, að til Stofnlánadeildar landbúnaðarins hækka þær um 40% á fjárlögum í ár, til Fiskveiðasjóðs um 40%, en til Iðnlánasjóðs er fjárveitingin lækkuð í krónutölu um 88%. Hún er í fjárlögum í ár 4 millj. 250 þús. kr., en í frv. er einungis gert ráð fyrir að fjárveiting til Iðnlánasjóðs verði 500 þús. kr. Séu báðir sjóðir iðnaðarins, Iðnlánasjóður og Iðnrekstrarsjóður, skoðaðir saman kemur í ljós að fjárveiting til beggja sjóðanna var í fjárlögum í ár 11.2 millj. kr. og er þá meðtalinn hluti aðlögunargjalds, sem gekk til Iðnrekstrarsjóðs. En í ár er fjárveiting til beggja sjóðanna 10.5 millj., hún lækkar um 6.7% að krónutölu. Iðnrekstrarsjóður er ekki fjárfestingarlánasjóður. Hann sinnir útflutningsaðgerðum og vöruþróun. Þess vegna ber í raun að líta á þessa sjóði sinn í hvoru lagi. Á hinn bóginn stingur í augu sú stefna sem fram kemur í þessum fjárlagatillögum gagnvart þeim atvinnuvegi sem þarf fyrst og fremst að vaxa og taka við viðbótarvinnuafli sem kemur á vinnumarkaðinn á næstu árum. Hér er enn eitt dæmið um afturhaldsstefnu hæstv. ríkisstj. og stuðningsliðs hennar á Alþingi gagnvart atvinnuvegunum. Þá vil ég víkja að málum Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna. Í lögum um launaskatt, sem er 3.5% á launaskattsstofn, er kveðið svo á að 2% af skattinum skuli renna í Byggingarsjóð ríkisins. Auk þess rann í sjóðinn svonefnt byggingarsjóðsgjald sem var 1% álag á tekju- og eignarskatt og aðflutningsgjöld. Launaskatturinn var beinlínis lagður á á þeim forsendum að hann gengi í Byggingarsjóð ríkisins, enda var um það samið milli verkalýðshreyfingarinnar og vinnuveitenda á sínum tíma. Árið 1979 var tekið upp á því að skerða þessi mörkuðu gjöld. Skerðing launaskatts var 620 millj. gkr. 1979 og 3660 millj. gkr. 1980. Árið 1981 var eitt prósentustig fellt niður, tekið í ríkissjóð, en hluti skattsins látinn renna í Byggingarsjóð verkamanna, þ. e. 1%. Í lögum um húsnæðismálastjórn o. fl., sem breytt var 1980, voru afnumin bein ákvæði um hversu mikill hluti launaskatts gengi til húsnæðismála, nema 1% skyldi renna í Byggingarsjóðs verkamanna, byggingarsjóðsgjald var afnumið sem markaður tekjustofn, en áðurnefndir skattar, sem það lagðist á, ekki lækkaðir. Eftir stendur þó enn í lögum um launaskatt að 2%-stig af 31/2% alls eða rúmlega helmingur hans skuli renna í Byggingarsjóð ríkisins, enda hefur sá hluti skattsins ætíð verið lagður á með þeim rökstuðningi. Allar þessar tilfæringar hafa skert beinar fjárveitingar til Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna þótt skattarnir hafi áfram verið lagðir á. Séu beinar fjárveitingar í báða sjóðina lagðar saman kemur í ljós að þær þyrftu að vera 30–33% hærri að raungildi í ár ef þær ættu að halda framkvæmdagildi sínu, sama framkvæmdagildi og árið 1978. Sé á hinn bóginn athugað, hvernig fjárveitingar skiptast milli sjóðanna, hefur raungildi fjárveitinga hækkað til Byggingarsjóðs verkamanna en minnkað svo stórkostlega til Byggingarsjóðs ríkisins að raungildi fjárveitinga til hans samkv. fjárlagafrv. er einungis 'h þess sem það var 1978. Þessi stefnubreyting varð 1981, þegar ákveðið var að 1% af launaskatti rynni í Byggingarsjóð verkamanna, en fjárveiting til Byggingarsjóðs ríkisins var skorin niður um hærri fjárhæð en sem því nam. Við fjárlagaumr. í fyrra gagnrýndi ég harðlega þá stefnu sem hæstv. ríkisstj. hefur í húsnæðismálum. Það er auðvitað gott og blessað að auka svokallaðar félagslegar byggingar. En á það er að líta, að það eru ekki allir sem eiga kost á að búa í slíku húsnæði. Og það er algjör kúvending í grundvallarstefnu þeirri, sem fylgt hefur verið á Íslandi í húsnæðismálum, að auka þessar félagslegu byggingar alfarið á kostnað fjárveitinga og fyrirgreiðslu til íbúðabygginga á vegum einstaklinga. Reynslan sýnir ótvírætt nú hvernig þessi stefna er í framkvæmd. Íbúðabyggingar í heild, bæði félagslegar byggingar og íbúðabyggingar á vegum einstaklinga, hafa dregist saman ár eftir ár samkv. upplýsingum úr sjálfri skýrslu ríkisstj. um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun síðustu ára. Þessi samdráttur er orðinn að magni til nærri 14% á tveimur til þremur árum. Og ekkert bendir til að hann minnki á næsta ári, þótt spár í fjárfestingaráætlun ríkisstj. séu þær, að íbúðabyggingar haldist í horfinu næsta ár. Það segir einnig sína sögu þegar um húsnæðismálin er að ræða, að nú á þessu ári bárust húsnæðismálastjórn 20–25% færri umsóknir um ný lán úr almenna byggingarsjóðnum fram til 1. okt. heldur en henni bárust á sama tíma í fyrra. Augljóst er að ungu fólki, sem vill koma yfir sig þaki, finnst ekki árennilegt að ráðast í slíkt við ríkjandi aðstæður, og lái ég það engum satt best að segja. Það er svo kapítuli út af fyrir sig að í fyrsta skipti í sögunni þarf húsnæðismálastjórn að taka 40 millj. kr. lán í Seðlabankanum, bráðabirgðalán, og geyma sér þann vanda til næsta árs til þess að geta staðið við skuldbindingar sínar fram að áramótum. Þetta sýnir hug ríkisstj. til húsnæðismála. En þetta er líka dæmigert bjargráð þessarar hæstv. ríkisstj.: að fresta öllum hlutum, taka lán og fresta öllum vanda eins lengi og frestað verður. Framtíðinni er ætlað að leysa hann og greiða úr þeirri upplausn sem þessi hæstv. ríkisstj. hefur skapað í þjóðlífinu. Þótt ríkisumsvifin hafi þanist út með aukinni skattheimtu og lántökum hafa fjárveitingar til ýmissa viðkvæmra framkvæmda dregist sífellt saman á ýmsum sviðum. Þetta á einkum við um framkvæmdir sem eru mikilvægar flestum minni byggðarlögum í landinu: Raungildi fjárveitingar til hafnarframkvæmda, grunnskólabygginga og íþróttamannvirkja hefur dregist saman ár eftir ár frá 1978. Á yfirstandandi ári skortir 27% á að raungildi fjárveitinga til hafnarframkvæmda haldist frá 1978, 12% til grunnskólamannvirkja og 19% til íþróttamannvirkja. Samkv. fjárlagafrv. áttu öll þessi framkvæmdaframlög að lækka enn verulega. Í meðförum fjvn. og samkv. till. hennar varð nokkur hækkun þessara viðkvæmu fjárlagaliða. Erfitt er að meta hvort þessar fjárveitingar halda raungildi sínu frá fyrra ári eða fyrri árum vegna þess að raunveruleg verðbólga á næstunni skiptir sköpum í því efni. Reynslan verður að leiða það í ljós, en þróun síðustu ára sem ég hef greint frá, talar sínu máli um þá byggðastefnu sem þessi hæstv. ríkisstj. hreykir sér stundum af. Í fjárlagafrv. er haldið áfram á þeirri braut að gera upptækar í ríkissjóð tekjur sem samkv. lögum er aflað í tilteknu skyni. Svo er t. d. um erfðafjárskatt, skemmtanaskatt og launaskatt. Þessi tekjuupptaka ríkissjóðs sundurliðast þannig samkv. frv.: þús. kr. 1. Hluti erfðafjárskatts 4 000 2. Hluti skemmtanaskatts 3 145 3. Hluti launaskatts 54 114 Samt. 61 259 Erfðafjárskattur er innheimtur á þeim forsendum að efla Erfðafjársjóð, en hlutverk hans er m. a. að styrkja endurhæfingu fatlaðs, lamaðs eða sjúks fólks. Þess má geta, að erfðafjárskattur á yfirstandandi ári var áætlaður 8 millj. kr., en verður 9–10 millj. kr. samkv. nýjustu upplýsingum Þjóðhagsstofnunar. Hins vegar fer föst krónutala af skattinum 6 millj. kr., í Erfðafjársjóð. Skerðing hans verður því í reynd 3–4 millj. kr. á ári fatlaðra, en samkv. fjárlögum átti að vera um 2 millj. kr. niðurskurð að ræða og upptöku í ríkissjóð. Hliðstæð vinnubrögð hafa verið viðhöfð síðan 1979. Lánsfjárlög takmarka framlög á mörkuðum tekjustofnum við ákveðna krónutölu, en ríkissjóður hirðir kúfinn sem venjulega myndast vegna krónutöluhækkunar tekjustofnsins frá fjárlagaáætlun. Þannig hefur farið um erfðafjárskattinn, launaskattinn og skemmtanaskattinn. Miklu hærri fjárhæðir af þessum sköttum en fjárlög greina renna í raun í ríkissjóð. Skemmtanaskatturinn á að efla Félagsheimilasjóð og virðist því sumum mönnum þykja bera brýna nauðsyn til að skerða þann tekjustofn og gera upptækan hluta hans í ríkissjóð. Fleiri skattar, sem lagðir eru á eða lagðir voru á gjaldendur í ákveðnu skyni, hafa verið teknir í ríkissjóð, ýmist um stundársakir eða að fullu og öllu. Má nefna byggingarsjóðsgjald, sem ég minntist á áðan, það er innheimt en hefur breytt um nafn. Orkujöfnunargjald hefur áður borið á góma. Sama er að segja um aðlögunargjald. Það hefur legið í ríkissjóði langtímum saman áður en því hefur verið varið til þeirra verkefna sem það er lagt á til. Þegar þessi skattur er innheimtur bókast hann sem tekjur í ríkissjóð, en ekki til skuldar og gjalda. Slík framkvæmd skattlagningar sýnir ranga mynd af raunverulegum ríkisrekstri, auk þess sem raungildi skattsins rýrnar til þeirra hluta sem hann var ætlaður til, en hyglir ríkissjóði að sama skapi. Í nál. okkar minnihlutamanna er rakin innheimta aðlögunargjalds og ráðstöfun þess sem dæmi um það, hvernig slík skattheimta hefur verið notuð til þess að sýna betri mynd af ríkisrekstrinum um stundarsakir. Ríkisreikningur er gerður upp á greiðslugrunni. Þó eru þar veruleg frávik. T. d. eru söluskattstekjur og aðrar tekjur, sem stafa af veltu desembermánaðar, bókfærðar á viðkomandi ár þótt þær komi inn í janúar á næsta ári. Ýmis gjaldfallin rekstrarútgjöld ríkissjóðs, sem ekki greiðast á viðkomandi ári, eru ekki bókfærð fyrr en þau eru greidd. Þetta er í samræmi við lög. Ég hef fyrr tíundað hversu miklar fjárhæðir eru færðar út úr A-hluta ríkisreiknings yfir í B-hluta eða út fyrir ríkisreikninginn. Heita má að ekki sé hægt að henda reiður á samanburði ríkisútgjalda samkv. A-hluta nema með miklum aukalegum debet- og kreditfærslum af þessum sökum ef bera á saman milli ára. Sum fjármagns útgjöld ríkissjóðs, t. d. vegna byggðalína, færast ekki sem vextir, a. m. k. ekki á fjárlögum. Lán eru einfaldlega tekin fyrir framkvæmdum, afborgunum og vöxtum og allt fært á lánsfjáráætlun sem fjárfesting. Augljóst er að marklítið er annars vegar að leggja mikið upp úr bókhaldslegum jöfnuði á rekstrarreikningi A-hluta ríkissjóðs, þegar þannig er í pottinn búið, og þaðan af síður að mæla umsvif ríkisgeirans með útgjöldum A-hluta ríkisreiknings eða fjárlaga og bera saman milli ára og við þjóðarframleiðslu þegar það virðist stefnuatriði að gera þessar stærðir ósambærilegar. Brýn nauðsyn er að undirbúa nýja löggjöf um ríkisreikning og fjárlagagerð þannig að betri yfirsýn og samanburðargrundvöllur sé á rekstrar- og greiðslustöðu ríkissjóðs milli ára og betri mælikvarði fáist á raunveruleg ríkisumsvif. Flest ríki fara í þessu efni að samræmdum reglum um ríkisreikningsuppgjör sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur tekið saman og þykir hafa gefið góða raun. Herra forseti. Eins og ég hef áður lýst, þá er stefna sú, sem fram kemur í þessu fjárlagafrv., óaðskiljanlegur hluti af stefnu hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum almennt. Ég mun nú víkja nánar að þeirri efnahagsstefnu og þeirri reynslu sem við höfum af henni á s. l. árum. Eins og menn muna tók ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar við völdum eftir kosningar 1978. sú ríkisstj. kallaði sjálfa sig vinstri stjórn og var önnur ríkisstj. á síðasta áratug sem svo gerði. Hún hrökklaðist frá eftir eins árs hávaðasaman valdaferil. Eftir desemberkosningar 1979 var núv. ríkisstj. mynduð. Í báðum þessum ríkisstj. hafa Alþb.-menn og framsóknarmenn haft úrslitavöld. Þeir hafa stjórnað með úrræðum hafta, banna, miðstýringar og skattafargans svo sem áður er lýst. Ég vík nú nokkru nánar en ég gerði í upphafi ræðu minnar að árangri eða öllu heldur afleiðingum þessarar vinstri stefnu. Nú erum við orðin reynslunni ríkari. Hver er þessi reynsla? Sjávarafli hefur aukist ár frá ári á þessu tímabili, sérstaklega þó þorskafli, sem er mikilvægasta hráefni fiskiðnaðarins. Þetta má rekja til víðtækra friðunaraðgerða og útfærslu landhelginnar í tíð ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar og Matthíasar Bjarnasonar sem sjútvrh. Þróunin hefur orðið sem hér segir: Botnfiskafli alls var 1978 479 þús. tonn, 1979 578 þús. tonn, 1980 659 þús. tonn og 1981 er áætlað að hann verði 680 þús. tonn. Þar af var þorskafli 1978 320 þús. tonn, 1979 360 þús. tonn, 1980 428 þús. tonn og 1981 450 þús. tonn samkv. forsendum þjóðhagsáætlunar í ár. Óhætt er því að fullyrða að þjóðin geti nýtt sér 130–150 þús. tonna meiri þorskafla í ár en árið 1978 eða nærri 50% meiri afla af þessu mikilvægasta hráefni fiskiðnaðarins. Verð á sjávarafurðum á erlendum mörkuðum hefur einnig verið gott þegar á heildina er litið, t. d. eru saltfiskur og skreið í mjög háu verði. Þótt nokkurrar stöðnunar á verði frystra afurða hafi gætt og verðlækkunar á mjöli og lýsi er talið að verðmæti sjávarafurðaframleiðslunnar hafi aukist í ár um 3% vegna verðhækkana erlendis. Stórfelld hækkun á gengi Bandaríkjadollars á alþjóðlegum gjaldeyrismarkaði hefur og bætt ytri skilyrði sjávarútvegsins og þjóðarbúsins. Þjóðarframleiðslan hefur þrátt fyrir þetta aukist sáralítið á þessu tímabili, þrátt fyrir alla aflaaukninguna og góðæri sem ríkt hefur í sjávarútveginum. Á árunum 1977 og 1978 óx þjóðarframleiðslan á mann samtals um 9% á þessum tveimur árum. En árin 1979 til og með 1982 er þessi aukning á tvöfalt lengri tími talin verða 3.7% í heild. Vöxtur þjóðarframleiðslunnar á mann verður aðeins 1.6% 1980 og 0.2% 1981, og síðustu spár benda til að þjóðarframleiðslan á mann fari stórlega minnkandi á næsta ári. Kaupmáttur taxtakaups launþega og bóta elli- og örorkulífeyrisþega hefur öll þessi ár „sigið“, eins og formaður Verkamannasambands Íslands kýs að kalla þá þróun. Miðað við þriðja ársfjórðung 1978 hefur kaupmáttur launþega innan ASÍ rýrnað um 7% á sama ársfjórðungi í ár og opinberra starfsmanna um 10.4%. Elli- og örorkulífeyrisþegar með tekjutryggingu njóta eilítið lakari kaupmáttar nú en á þriðja ársfjórðungi 1978, en kaupmáttur almenns ellilífeyris er 9.5% minni en á þriðja ársfjórðungi 1978. Á töflu í minnihlutaáliti okkar sjálfstæðismanna kemur þessi þróun greinilega í ljós í smærri atriðum, en hún er unnin upp úr upplýsingum frá Þjóðhagsstofnum. Það er kaldhæðnislegt, að nú telja forustumenn launþega að allt að 20% skorti á að kaupmáttur „sólstöðusamninganna“ frá 1977 náist, sbr. kröfugerð opinberra starfsmanna á dögunum. sú krafa var gerð í tíð ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, að þessir samningar „tækju gildi“ árið 1978, þ. e. að kaupmáttur þeirra næðist þá. Þeirri kröfu var framfylgt með ólöglegum vinnustöðvunum og útflutningsbanni, auk þess sem hún var gerð að höfuðinntaki kosninganna 1978 með slagorðunum: „kosningar eru kjarabarátta“, „samningana í gildi“. Viðskiptakjör versnuðu talsvert á árinu 1979, eða um 9.2% vegna síðari olíuverðshækkunar á heimsmarkaðinum. Síðan hafa viðskiptakjör sáralítið versnað í heild þar sem batinn í ár vegur verulega á móti því sem hallaðist á árið 1980. Þessi rýrnum viðskiptakjara 1979 skýrir á engan hátt það lífskjarastig sem orðið hefur á sama tíma sem úr er að spila nærri 50% meiri þorskafla í landinu í ár en 1978. Athyglisvert er að ólíku er saman að jafna, rýrnum á viðskiptakjörum 1979 eða 1974–1975, en viðskiptakjör rýrnuðu um tæp 26% samtals á þeim árum, enda var þá um að ræða eitt stærsta utanaðkomandi áfall sem Íslendingar hafa orðið fyrir, álíka og þegar síldin hvarf af miðunum á sínum tíma. Ég vík þá að verðbólgunni og þeim gífurlegu verðhækkunum sem orðið hafa undanfarin ár. Áratugurinn 1960–1970 einkenndist af stöðugleika í efnahagsmálum. Menn töldu þó verðbólguna skaðvald, en hún var oft innan við 10% á ári. Á síðasta áratug varð verðbólgan að allt öðrum og illkynjaðri sjúkdómi. Sú þróun hófst á valdatíma fyrri vinstri stjórnarinnar 1971–1974. Verðbólgan fór þá úr tæpum 4% 1971 í tæp 50% árið 1974. Úr verðbólgu dró verulega fram að kjarasamningunum 1977, en þá var verðbólguhraðinn talinn vera 26%. Eftir það seig á ógæfuhliðina og undanfarin ár hefur verðbólgan verið á milli 50 og 60%. Í nál. okkar sjálfstæðismanna, 1. minni hl. fjvn., er hækkunarferill framfærsluvísitölunnar sýndur frá 1. nóv. 1978. Þar kemur fram að á þessum árum hefur mældur framfærslukostnaður vísitölufjölskyldunnar hækkað um hvorki meira né minna en 268.2%. Hækkunin á hverjum ársfjórðungi hefur sveiflast frá 8 og upp í 16%. Augljóst er að ekkert lát er á verðbólgunni þótt þær ríkisstjórnir, sem setið hafa frá hausti 1978, hafi talið það eitt af höfuðmarkmiðum sínum að hamla gegn henni. Núv. ríkisstj. hefur gripið til hugvitssamlegri og róttækari aðgerða til þess að hafa áhrif á útreikning og viðmiðun vísitölunnar en aðrar ríkisstjórnir í seinni tíð. Þessar aðgerðir fela í sér ferns konar tilbrigði: 1. Beina skerðingu verðbótavísitölu. 2. Hörðustu verðlagshöft sem um getur í tvo áratugi. 3. Frestun á verðhækkunum fram yfir útreikningsdag vísitölunnar. 4. Nýja viðmiðun um síðustu áramót sem skekkir samanburð vísitalna milli ára. Á undanförnum þremur valdaárum Alþb. og Framsóknar hefur verðbótavísitalan á laun verið skert tíu sinnum. Skerðingin nemur samtals 26.4% í verðbótum og er þá skerðingin 1. des. 1978 ekki meðtalin, en hún átti að „bætast“ með niðurgreiðslum 3%, skattalækkunum 2% og félagsmálapökkum 3%. Þetta eru athyglisverðar staðreyndir um stjórnarferil manna sem fyrr á árinu 1978, fundu upp slagorðið „kauprán“ um skerðingu verðbóta á laun. Hér skal nú rakinn ferill þessara verðbótaskerðinga: 1. des. 1978 8,01%, 1. júní 1979 3.16%, 1. sept. 1979 4.40%, 1. des. 19792.65%, 1. mars 19802.46%. 1. júní 1980 1,53%, 1. sept. 1980 1.55%, 1. des. 1980 1.34%, 1. mars 1981 1.37% og sama dag með brbl. um síðustu áramót 7%. Þegar framangreind afrek Alþb. og Framsóknar eru skoðuð varðandi vísitölumöndl og verðbótaskerðingu á laun hlýtur sú spurning að vakna, hvort forustumenn þessara flokka trúi því sjálfir að núverandi vísitölukerfi sé slík vörn fyrir launamenn sem þeir hafa stundum viljað vera láta, t. d. þegar Alþb.-menn eru í „kaupráns“-ham og boða slík „skipti“. Auk framangreindra skerðinga verðbótavísitölu hefur ríkisstj. beitt svo hörðum verðlagshöftum, að t. d. Sementsverksmiðja ríkisins þarf að fá taprekstur bættan með erlendum lánum. Útvarpið og Póstur og sími eru ár eftir ,ár rekin með tapi sem fyrr eða síðar þarf að mæta, og þannig má áfram telja. Ákvörðun ríkisstj. um verðhækkanir á ýmiss konar vörum og þjónustu er skotið á frest fram yfir útreikningsdag vísitölunnar. Þetta hefur verið sérstaklega áberandi á þessu ári, t. d. varðandi bensínhækkanir og opinbera þjónustu. Þá fann ríkisstj. upp það snjallræði í baráttunni við verðbólguna að hækka margháttaða þjónustu um síðustu áramót og láta reikna þær hækkanir inn í vísitölu gamla ársins. Með því móti var vísitala nýja ársins betri í samanburði en ella, sérstaklega þegar öllum fyrirsjáanlegum og nauðsynlegum verðhækkunum var skotið eins lengi á frest og mögulegt var. Spurningin er á hinn bóginn sú, hvort slíkar aðfarir eigi nokkuð skylt við efnahagsstefnu eða stjórn. Að hluta til minnkaði verðbólgan nokkuð á yfirstandandi ári vegna styrkingar bandaríska dollarans á alþjóðlegum gjaldeyrismarkaði, lækkun Evrópumynta hafði í för með sér lækkun innflutningsverðs og þar með verðbólgu í bili, auk þess sem 7% skerðing verðbóta 1. mars hafði sín áhrif. Verðhækkanir síðustu vikur og mánuði sýna á hinn bóginn ótvírætt að þrátt fyrir þessa skerðingu verðbóta, hagstæð ytri skilyrði og framangreint vísitölumöndl er verðbólgan nú vaxandi og er í sama farinu og þegar ríkisstj. tók við, enda telur Seðlabankinn að verðbólgan nú sé um 50%, og Þjóðhagsstofnun spáir 55% verðbólgu á næsta ári. Niðurtalningin hefur því algjörlega brugðist. Á valdatíma Alþb. og Framsóknar frá haustinu 1978 hefur gengi íslensku krónunnar verið fellt fimm sinnum formlega og þar af nýkrónunnar þrisvar. Samkv. efnahagsáætlun ríkisstj. um síðustu áramót átti sérstaklega að styrkja gengi nýkrónunnar og stöðva gengisfall a. m. k. um hríð. Nú eru horfur á að Bandaríkjadollar kosti a. m. k. 30–40% meira í nýkr. um áramót en þegar myntbreytingin tók gildi, og formaður Framsfl. hefur komist þannig að orði, þegar hann ræðir um fiskverðsákvörðun um áramót, að nýkr. sé enn í fallhættu. Því miður hefur myntbreytingin orðið fyrst og fremst að villuljósi og blekkingum í höndum hæstv. ríkisstj. í stað þess að verða tákn nýrri og betri tíma, eins og orðið hefði ef varanlegar aðgerðir til stöðvunar skrúfugangs verðlags, launa og kostnaðar hefðu orðið undanfari breytingarinnar. Í þess stað missti almenningur allt verðskyn út í veður og vind þegar myntbreytingin bættist við verðbreytingarnar. Þær fimm formlegu gengisfellingar, sem gripið hefur verið til síðan í sept. 1978, voru sem hér segir: 4. sept. 1978 15% gengisfelling, 31. mars 1980 3% gengisfelling, 29. maí 1980 3.85% gengisfelling, 26. ágúst 1981 4,76% gengisfelling og 10. nóv. 1981 6.50% gengisfelling. Í bréfi Seðlabanka Íslands frá 27. nóv. segir svo orðrétt: „Frá 1. ágúst 1978 til 24. nóv. 1981 hafa erlendir gjaldmiðlar vegið með landavog hækkað gagnvart íslenskri krónu um 191.7%. Á sama tímabili hefur gengi Bandaríkjadollars hækkað gagnvart íslenskri krónu um 213.9%.“ Hækkun gengis Bandaríkjadollars dró vitanlega verulega úr þörf gengisbreytinga vegna innlendra kostnaðarhækkana á þessu ári. Engu að síður hefur þessi þróun orðið á undanförnu ári og undanfarin ár, eins og ég hef hér rakið. Frá því vinstri stjórnin komst til valda haustið 1978 hefur nýjum og hækkuðum sköttum rignt jafnt og þétt yfir almenning. Sú ríkisstj. hóf feril sinn með því að leggja á afturvirka skatta. Álagningu tekjuskatta og eignarskatta var lokið, en með brbl. ákvað ríkisstj. að bæta 50% viðauka á tekju- og eignarskatt einstaklinga með meiru. Þessir afturvirku skattviðaukar hafa síðan verið innifaldir í tekju- og eignarsköttum og skattbyrði þeirra skatta hefur þyngst mjög. Samkv. upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun hefur skattbyrði eignarskatta einstaklinga sem hlutfall af tekjum á greiðsluári tvöfaldast frá árinu 1977 til ársins 1982 samkv. fjárlagafrv. Þessi skattbyrði var sem hlutfall af tekjum greiðsluárs 1977 0.29%, en verður 1982 0.58%. Skattbyrði tekjuskatta hefur aukist um rúm 50%. Hún var 1977 3.9% af tekjum greiðsluárs, en verður samkv. fjárlagafrv. 6.1% árið 1982. Vinstri stjórnin lagði á fjölda nýrra skatta: Gjald á ferðalög til útlanda, skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði, aðlögunargjald, auk þess sem hún hækkaði söluskatt um 2%, úr 20% í 22%, haustið 1979 og vörugjald um 6% á sama tíma. Vinstri stjórnin hóf einnig þá skattahækkun á bensín umfram verðlagshækkanir sem hefur aukist síðan án þess að nokkru sem nemi af þeirri skattahækkun hafi verið varið til vegamála. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur viðhaldið öllum vinstristjórnarsköttunum nema nýbyggingargjaldi, sem var hverfandi lítið, auk þess sem aðlögunargjald er ekki innheimt lengur, en það er fyrst og fremst markaður tekjustofn til iðnþróunar. Hún lagði á „orkujöfnunargjald“, sem í raun er 1.5% söluskattur, og kom söluskatti þar með í 23.5%. Það eitt eykur skattbyrði á næsta ári um 192 millj. nýkr., en það jafngildir rúmlega 400 þús. gkr. nýrri skattbyrði á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu. Þannig hefur ríkisstj. hvergi slakað á skattaálögum vinstri stjórnarinnar heldur þvert á móti aukið þær að mun. Það er fróðlegt að skoða þennan viðbótarskattreikning til almennings frá árinu 1978, sem er á ábyrgð Alþb., Framsfl. og raunar Alþfl. líka sem bar ábyrgð á skattstefnu vinstri stjórnar. Ég rek nú einstaka liði þessa skattreiknings. Tölur eru á verðlagi fjárlagafrv.: 1. Hækkun eignarskatta einstaklinga 53 millj. 2. Hækkun tekjuskatta einstaklinga 368 millj. Þar frá dregst lækkun sjúkratryggingagjalds tvívegis, 126 millj. Út úr þessu dæmi koma 295 millj. kr. í skattahækkun beinna skatta. 3. Söluskattur 2%, sem hækkaði haustið 1979, 256 millj. kr. 4. Vörugjald, sem hækkaði á sama ári um 6%, 107 millj. kr. 5. Gjald á ferðalög samkv. frv., 47 millj. kr., en þar er um nýjan skatt að ræða. 6. Innflutningsgjald á sælgæti, sem verður í gildi að hluta á þessu ári, á næsta ári 3 millj. kr. 7. Skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði, sem er nýr skattur, 32.1 millj. kr. samkv. frv. 8. Hækkun verðjöfnunargjalds á raforku um 6% 28.5 millj. kr. 9. Skattahækkun á bensíni umfram verðlagsbreytingar 217 millj. kr. 10. Orkujöfnunargjald 191 millj. kr. 11. Gjald í framkvæmdasjóð aldraðra 13.5 millj. kr. 12. Markaðar tekjur, teknar í ríkissjóð, sem eru álagðar til annarra þarfa, 61 millj. Samtals er hér um að ræða 1 252 millj. kr. Frá þessu dregst niðurfelling söluskatts af matvöru haustið 1978, 224 millj. kr., og lækkun tolla og aðflutningsgjalda, 97 millj. kr. Samtals nemur þessi aukaskattreikningur nettó 931 millj. nýkr. Allar þessar upphæðir eru, eins og ég sagði áðan, á fjárlagaverðlagi ársins 1982 samkv. verðforsendum fjárlagafrv. Þá er ótalin hækkun á útsvörum til sveitarfélaga sem núv. ríkisstj. heimilaði og má giska á að leggi um 150 millj. nýkr. í viðbótarskatt á almenning fram yfir það sem um hefði verið að ræða að óbreyttum reglum. Ég vil sérstaklega taka fram að sú skattahækkun á bensíni, sem hér er tíunduð umfram fast verðlag, er í samræmi við upplýsingar frá Vegagerð ríkisins og Þjóðhagsstofnun. Hún stafar að mestu af hækkun tolla og söluskatts vegna mikillar verðhækkunar á bensíni í innflutningi, en að mjög litlu, sáralitlu leyti af hækkun bensíngjalds til Vegasjóðs að raungildi. Í nál. minni hl. fjvn., þ. e. okkar sjálfstæðismanna, er á fskj. súlurit sem sýnir bensínskattahækkunina að raungildi síðustu ár í ríkissjóð og borið saman við framlög til vegamála sem að raungildi hafa ekki aukist úr ríkissjóði á þessu tímabili. Svo til öll aukning, sem orðið hefur í vegaframkvæmdum síðan 1979, en þá var hún í lágmarki, í samgönguráðherratíð hæstv. núv. fjmrh., Ragnars Arnalds, hefur orðið vegna meiri lántöku á þessu tímabili, árin 1980 og 1981. Þróun fjármunamyndunar í landinu á valdatíma Alþb. og Framsfl. frá 1978 er einkar athyglisverð. Fjármunamyndun í atvinnuvegum, stóriðju og orkuframkvæmdum dregst stórlega saman í ár og á næsta ári samkv. skýrslum um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. Sama er að segja um byggingar íbúðarhúsnæðis. Fjárfesting í þeim hefur dregist saman ár eftir ár eða um 13.6% frá árinu 1978 til 1981 að báðum árum meðtöldum. Á hinn bóginn er fjárfesting í opinberum byggingum talin aukast á sama tíma um 24.6%, þ. e. frá árinu 1980 til 1982, samkv. spám fjárfestingaráætlunar fyrir næsta ár. Þessar staðreyndir segja sína sögu um stjórnarstefnu þá sem ríkt hefur í landinu. Þegar vinstri stjórnin tók við 1978 voru umtalsverðar stórvirkjana- og stóriðjuframkvæmdir þegar hafnar, m. a. virkjun við Hrauneyjafoss, stækkun Álversins og Járnblendiverksmiðjunnar. Þessar framkvæmdir fóru vaxandi á árunum 1978–1980, eða alls um 38.7% þessi þrjú ár að meðtöldu árinu 1977. Á hinn bóginn drógust þessar framkvæmdir saman í ár um 3.2% og er spáð að þær dragist saman á næsta ári um 43.5% að magni til. Sömu sögu er að segja um hitaveituframkvæmdir. Þær jukust 1979 og 1980, en dragast saman í ár um 3.7% og á næsta ári 31.5%. Allt er þetta samkv. upplýsingum úr fjárfestingar- og lánsfjáráætlun hæstv. ríkisstj. Þá er fjármunamyndun atvinnuveganna talin dragast saman um 8.1% í ár og spáð er að hún dragist saman um 9.1% á næsta ári. Þegar þessar staðreyndir eru hafðar í huga um samdrátt stórvirkjana- og stóriðjuframkvæmda, hitaveituframkvæmda og fjármunamyndunar í atvinnuvegunum er það ískyggilegt, hversu erlendar lántökur hafa aukist mikið að undanförnu. Auðvitað hafa erlend lán verið tekin að hluta til framkvæmda sem skila arði. Þjóðarbúið er þá betur í stakk búið að mæta aukinni greiðslubyrði af þeim. Þetta getur verið og er oftast réttlætanlegt. En því miður sýna dæmin síðustu ár að þessu er oft ekki svo farið. Nú eru jafnvel tekin erlend lán til að fjármagna taprekstur ríkisfyrirtækja og opinber lántaka er með ýmsu marki brennd, en hún hefur vaxið stórkostlega, eins og ég gerði grein fyrir hér í upphafi máls míns. Þegar erlend lán hafa verið tekin samkv. lánsfjáráætlun fyrir árið 1982, og eru þó ekki öll kurl komin til grafar því að hún kvað hækka verulega í meðförum Alþingis, þá telur Seðlabankinn að greiðslubyrði erlendra lána muni hækka í 18% af útflutningstekjum og skuldastaðan verða verri en nokkru sinni fyrr, þ. e. 39% af þjóðarframleiðslu, en samsvarandi tölur 1977 voru 13.7% greiðslubyrði af útflutningstekjum og 31.6% skuldastaða miðað við þjóðarframleiðsluna. Frá því 1978 hafa löng erlend lán nær því tvöfaldast í Bandaríkjadollurum eða hækkað um 78% á aðeins fjórum árum miðað við áform um lántöku í lánsfjáráætlun 1982. Um erlendar lántökur Íslendinga sagði Jóhannes Nordal seðlabankastjóri í grein í fjármálatíðindum 1980, en þá var skuldabyrðin 35% af þjóðarframleiðslu, með leyfi forseta: „Þótt greiðslubyrðin af þessum skuldum hafi hingað til reynst viðráðanleg hljóta svo miklar erlendar skuldir að hafa í för með sér verulega áhættu ef á móti blæs í efnahagsmálum eða skyndilegar breytingar verða á erlendum lánsfjármörkuðum.“ Hafi þessi varnaðarorð verið gild á þeim tíma, þá eru þau það svo sannarlega nú, þegar fyrir liggur samdráttur í stóriðju- og orkuframkvæmdum, og vegna þeirrar óvissu sem fram undan er í efnahagsmálum innanlands og utan. Verulegur halli hefur verið á viðskiptajöfnuði síðan 1978, en þá var hann jákvæður um 7 170 millj. gkr. á þágildandi verðlagi. Hallinn jókst á árunum 1979–1980 og nýjar spár benda nú til þess, að á árinu 1982 geti orðið um stórfelldan viðskiptahalla að ræða þótt framkvæmdir dragist svo saman í landinu sem ég hef vakið athygli á. Að lokum vil ég fara nokkrum orðum um hvernig efnahagsstefna Alþb. og Framsfl. frá 1978 hefur leikið atvinnuvegina. Þar er áreiðanlega komið að einum svartasta og alvarlegasta þætti efnahagsframvindunnar á síðustu árum. Vinstri stjórnin, sem tók við haustið 1978, og núv. ríkisstj. hafa átt það sammerki eins og fleira að framfylgja neikvæðri afturhaldsstefnu gagnvart atvinnuvegunum. Þó tók steininn úr með svokallaðri „efnahagsáætlun“ ríkisstj. sem kunngerð var um síðustu áramót. Um þessa efnahagsáætlun og brbl., sem henni fylgdu, segir svo í nál. okkar sjálfstæðismanna í fjh.- og viðskn. frá 22. febr. s. l., með leyfi hæstv. forseta: „Ákvæði 1. gr. um „herta“ verðstöðvun, hækkun raunvaxta samkv. 3. gr. og nýtt millifærslukerfi, sem þýðir falskt gengi, ásamt sífelldri hækkun skatta á atvinnuvegina og landsfólkið er augljóslega eins og uppskrift fyrir atvinnuleysi.“ Allar þessar ráðstafanir voru gerðar undir því yfirskini að þær ættu að lækka verðbólguna því að hún væri versta mein fyrir atvinnuvegina. Út af fyrir sig er það rétt. En versta uppspretta verðbólgu fyrir atvinnuvegina eru ráðstafanir, sem beinlínis fela í sér kostnaðarhækkun, t. d. fjármagnskostnaðar, og minni eða enga hækkun tekna, t. d. vegna harðvítugra verðlagshafta eða gengisskráningar sem í engu tekur tillit til innlendrar verðbólgu og kostnaðarhækkana. Þessi efnahagsáætlun er tvímælalaust afturhaldssamasta stefna sem fylgt hefur verið gagnvart atvinnuvegunum í a. m. k. tvo áratugi, enda blasa afleiðingarnar við: Útflutnings- og samkeppnisiðnaður hefur verið rekinn með svo miklum halla að það hefur verið eitt helsta fréttaefni í sumar og haust að skýra frá því með hrikalegum dæmum. Öll útgerð og undirstöðugrein fiskvinnslunnar, frystingin, hafa búið við slíkan taprekstur að nú þarf að útvega í stórum stíl fyrirtækjum hallærislán, annaðhvort erlendis eða með seðlaprentun, til þess að þau stöðvist ekki þótt góðæri ríki á flestum sviðum í sjávarútvegi. Með slíkum „ráðstöfunum“ verður atvinnuöryggi ekki lengi tryggt. Herra forseti. Í bréfi, sem Seðlabanki Íslands skrifar þingnefnd um ástand og horfur í peningamálum o. fl. og fylgir nái. okkar sjálfstæðismanna, segir að peningar streymi úr bankakerfinu, líklega vegna þess, orðrétt með leyfi hæstv. forseta, „hve rekstrar- og greiðsluafkoma fyrirtækja er léleg, einkum í útflutnings- og samkeppnisgreinum“. Þá segir í bréfinu að „verðbólgustig sé nálægt 50%“. Efnahagssérfræðingar ríkisstj. og ráðherrar boða þörf nýrra ráðstafana í efnahagsmálum um áramót, nokkrum vikum eftir að hæstv, forsrh. sagði í stefnuræðu sinni að allt væri í himnalagi á Íslandi svo að maður hélt að hann væri að tala um þúsund ára ríkið. Öll sólarmerki benda til þess, að verið sé að búa þjóðina undir nýja kollsteypu í kringum hátíðarnar. Kannske verður hún tilkynnt í sjónvarpinu á gamlárskvöld. Forsendur þess frv., sem hér er til umr., til fjárlaga fyrir árið 1982 eru þegar foknar út í veður og vind, en stefna þess bendir til þess, að ekki séu í uppsiglingu nýjar leiðir í íslenskum efnahagsmálum. Það er því miður ekki að búast við þeirri jákvæðu stefnubreytingu í ríkisfjármálum og efnahagsmálum þjóðarinnar sem augljóslega er nú þörf fremur öllu öðru og flestum er ljóst - nema e. t. v. ráðherrum og stuðningsliði þeirra á Alþingi. Herra forseti. Að lokum þetta: Það er ljóst að nauðsynlegur undanfari æskilegra breytinga í fjármálum ríkisins og efnahagsmálum almennt er að núverandi ríkisstj. víki og við taki stjórn sem ekki aðeins hefur vilja, heldur einnig kjark og þor til þess að takast á við vandamálin.



Herra forseti. Frá því var greint í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins í kvöld, að hv. þm. Lárus Jónsson og ég mundum hér mæla fyrir minni háttar álitum að því er varðar 2. umr. fjárlaga. Einhvern tíma hefði verið sagt að ekki þyrfti að fara í grafgötur um það, hvar þeir væru í pólitík sem hefðu uppi slíkan fréttaflutning, en ekki ætla ég mönnum það. Hér mun að sjálfsögðu, eins og hv. þm. Lárus Jónsson hefur raunar sannað, hafa verið um mismæli að ræða hjá fréttamanni, eins og mér heyrðist að væri á fleiri sviðum í kvöld að því er varðaði fréttaflutning. En eftir þessu var vissulega tekið. Ég vil í upphafi míns máls færa meðnm. mínum þakkir fyrir ágætt samstarf, sérstaklega formanni fjvn., hv. þm. Geir Gunnarssyni. Það er ekki góð staða að lenda í því að stýra vinnubrögðum í sambandi við fjárlagaafgreiðslu, ég tala nú ekki um undir handarjaðri hæstv. núv. ríkisstj. Ég færi einnig mínar þakkir fyrir ágætt samstarf og góða þjónustu bæði hagsýslustjóra og starfmanni nefndarinnar, Magnúsi Ólafssyni. Við 1. umr. fjárlaga hér fyrr í haust var af hálfu stjórnarandstöðunnar bent rækilega á það og rökstutt, hversu hæpnar þær forsendur væru sem eru lagðar til grundvallar í fjárlagafrv. Síðan hefur það komið enn betur í ljós, að þær forsendur, sem þar eru gefnar, fá a. m. k. ekki staðist sé miðað við það ástand sem nú ríkir. Það hefur áður komið fram, að hin margnefnda reiknitala frv., þar sem gert er ráð fyrir verðhækkunum og kauphækkunum milli ára upp á 33%, fær vart staðist því að í nýgerðri spá Þjóðhagsstofnunar er gert ráð fyrir að að óbreyttum aðstæðum verði verðbólga á árinu 1982 a. m. k. 55%. Það er því alveg ljóst að annað tveggja verður að gerast ef mark á að taka á afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1982: að byggja frv. og fjárlögin á þeirri spá, sem Þjóðhagsstofnun lætur frá sér fara um verðlagsþróunina á næsta ári, eða hæstv. ríkisstj. verður að leggja á borðið þær efnahagsaðgerðir sem hún telur sig verða að gera til þess að forsendur fjárlagafrv., sem hún leggur fram, standist. Hvorugt þetta hefur gerst. Það er því augljóst að frv., eins og það nú liggur fyrir, er óraunhæft og yrði að taka tillit til miklu frekari og nýrri upplýsinga um þessi mál heldur en gert hefur verið ef taka á mark á fjárlögum fyrir árið 1982. Það er því hreint öfugmæli þegar því er haldið fram, að það frv., sem hér er nú til 2. umr., sé stefnumarkandi frv. að því er varðar fjárlagadæmi og efnahagsstefnuna í landinu. Verði fjárlög fyrir árið 1982 afgreidd á grundvelli þessa frv. eins og það nú liggur fyrir, þá er augljóst að það verður a. m. k. marklítið plagg, ef ekki marklaust, og öllu verður þá í óvissu stefnt að því er varðar ríkisfjármál og efnahagsmál. Það er lágmarkskrafa, sem ég held að verði að gera til hæstv. ríkisstj., ætli hún sér að halda sig við forsendur fjárlagafrv., að hún upplýsi hvaða efnahagsaðgerðir hún hefur í bígerð svo að það liggi ljóst fyrir, áður en fjárlög fyrir árið 1982 eru afgreidd, hvernig að þeim málum á að standa. Í athugasemdum með fjárlagafrv. segir að meginforsendur frv. - og þá efnahagsstefnu ríkisstj. fyrir næsta ár - séu að draga úr verðbólgu og halda uppi viðunandi kaupmætti almennra launa, að tryggja afkomu atvinnuveganna og að tryggja fulla atvinnu um land allt. Það er því ekki tilefnislaust að velta fyrir sér hvernig þessi mál, sem ríkisstj. sjálf telur meginforsendur að fjárlagagerðinni, standa nú í árslok. Ríkisstj. heldur því fram og hefur margoft gert það undanfarið, að verðbólgustigið hér á þessu ári verði í kringum 40%. Ég hygg að þeir séu æðimargir sem eru vantrúaðir á þessar tölur hjá hæstv. ríkisstj. Auðvitað er hægt að mæla verðbólgu með mörgum mælistikum og nánast hægt að fá margs konar útkomu eftir því hvaða mælikvarða menn leggja á þá hlið málsins. Ég held að eina raunverulega mælistikan og sú, sem best er trúandi, sé budda almennings í landinu og heimilanna. Það er sú mælistika sem allflestir þekkja og trúa á, og það er raunar sú eina mælistika sem segir í raun og veru sannleikann um þennan þátt málsins. Og sú mælistika segir allt aðra sögu en þá sem hæstv. ríkisstj. hefur haldið fram og heldur fram enn. Öllu launafólki í landinu ber saman um það, að aldrei hafi verið erfiðara eða jafnerfitt að framfleyta heimilum og nú þannig að tekjur nægðu fyrir brýnustu nauðþurftum. Sú skoðun fer ekki eftir því, hvar menn standa í pólitískum flokki eða hvaða pólitíska skoðun menn hafa. Almennt er launafólk sammála um að staða þess sé nú verri en verið hefur mörg undangengin ár. Og það er ekki annað að sjá á því, sem nú liggur fyrir varðandi þessi mál, en að áfram verði haldið á þeirri braut að ráðstöfunartekjur heimilanna verði skertar og kaupmáttur fari minnkandi frá því sem nú er. Og hvað með það að tryggja afkomu atvinnuvega landsmanna sem er ein af forsendum frv.? Það hefur varla farið fram hjá nokkrum manni á undangengnum vikum og mánuðum, og það raunar sjá allir sem sjá vilja, að fjöldi fyrirtækja í aðalatvinnugreinum landsmanna, fiskveiðum og fiskvinnslu, er að stöðvast og sum þegar stöðvuð vegna rekstrarerfiðleika. Við blasir stöðvun fiskveiðiflotans nú um áramót eða raunar nú eftir örfáa daga. Togarafloti landsmanna hefur verið gerður út hálft árið á skrapfiskerí og þó er togurum fjölgað sem á færibandi sé. Ekki væri það talin skynsamleg stefna af öðrum sem hæstv. ríkisstj. fylgir nú í þeim efnum með hæstv. sjútvrh. í broddi fylkingar. Þetta er gert þó að vitað sé að hver nýr togari þýðir versnandi afkomu fyrir launafólk og versnandi afkomu fyrir þjóðarheildina. Kreppuástand blasir við í iðnaði landsmanna og svo mætti áfram telja. Dæmi um það, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlar sér að hlúa að iðnaðinum, er niðurskurður sá sem birtist í fjárlagafrv. á Iðnlánasjóði, sem er upp á 88% miðaðvið árið í ár. Þriðja meginforsendan, sem ríkisstj. byggir fjárlagafrv. á er að tryggja fulla atvinnu um land allt. Það má raunar segja að það sé sú forsenda sem nokkurn veginn hefur staðist af þeim meginforsendum sem fjárlagafrv. byggist á. Þó er ljóst að tíma- og staðbundið atvinnuleysi hefur átt sér stað og atvinnuástand er um þessar mundir mjög ótryggt. Því hefur verið haldið fram af hálfu talsmanna ríkisstj. og hæstv. ríkisstj. hefur hælt sér af því, hversu atvinnuástand hér væri gott miðað við atvinnuástand í okkar nágrannalöndum. Það mætti því spyrja hvernig á því standi, að hér hafi ekki verið fjöldaatvinnuleysi. Ég held að það sé ljóst að Ísland er orðið láglaunasvæði. Það er nánast kreppuástand hjá láglaunafólki. samanburður við nágrannalöndin að því er varðar atvinnu er ekki raunhæfur vegna þess að það er augljóslega auðveldara að halda uppi atvinnu, þar sem kaupgjald er mjög lágt, heldur en í nágrannalöndum okkar, þar sem kaupgjald er miklum mun hærra og tekjur nýtast því betur, kaupmáttur er betri. Ég held að það sé tímaspursmál hvenær atvinnuleysi og þá alvarlegt atvinnuleysi kemur hér til, verði áfram haldið á þeirri braut sem hæstv. ríkisstj. hefur markað sér, hefur fylgt og ætlar sér að fylgja að því er best verður séð. Þá segir í athugasemdum með frv. hæstv. ríkisstj. að ítrasta sparnaðar og aðhalds í ríkiskerfinu sé gætt. Hverjir trúa slíku þegar það liggur fyrir að í sama frv. og hæstv. ríkisstj. ætlar öðrum að búavið 33% hækkun milli ára og þaðan af minna ætlar hún sjálfri sér, þ. e. yfirstjórn ráðuneytanna, - sjálfir ráðherrarnir ætla sér frá 40% og allt upp í 97.2% hækkun milli ára. Annaðhvort ætla hæstv. ráðherrar að nota aðra mælistiku á verðbólguna í ráðuneytunum en hjá öðrum eða þá að þetta sýnir okkur fram á það, að ríkiskerfið tútnar út og vex undir handarjaðri núv. hæstv. ráðh. Það hefði einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar undir íhaldsstjórn ef eitthvað þessu líkt hefði birst í fjárlagafrv., að öllum öðrum en ráðherrunum sjálfum væri ætlað að búa við 33% breytingar milli ára en einstakir ráðherrar ætluðu sér að ná í allt að 97% hækkun milli þessara sömu ára. Kannske er hér á ferðinni niðurtalningarstefna Framsfl. í ráðuneytunum sem hann hefur boðað lengi? Augljóst er að hæstv. ríkisstj. og ráðherrar ætla sér að ná ríflega þeim skammti og jafnvel margföldum sem þeir ætla öðrum. Það er líka athyglisvert fyrir launafólk og verður auðvitað eftir því tekið, hvaða grundvöllur það er sem frv. gerir ráð fyrir og byggist á varðandi einstakar ríkisstofnanir. Það liggur t. d. fyrir að frv. gerir ráð fyrir að hækkun á gjaldskrá Rafmagnsveitna ríkisins verði frá ársbyrjun til ársloka 42.2%. Strax 1. jan. n. k., eftir um hálfan mánuð, á að hækka gjaldskrá Rafmagnsveitna ríkisins um 16%, og áfram skal haldið 1. febr. og hækka þá um 7% til viðbótar. Ekki þarf hér um að kenna grunnkaupshækkunum eða öðru slíku, ekki a. m. k. hjá hinum almenna launþega í landinu, þó að hæstv. fjmrh. lýsi nú yfir að það sé hægt að borga starfsmönnum ríkisins innan BSRB miklu hærri laun en um var samið við þá nú fyrir nokkrum dögum.

Það hefur enginn sagt.

Það er haft eftir hæstv. fjmrh. og hann hefur ekki borið það til baka enn. Hann gerir það þá væntanlega ef það er rangt. Svona mætti fara í gegnum þau fyrirtæki þar sem hæstv. ríkisstj. ætlar strax í ársbyrjun að stórhækka gjaldskrár og taxta hjá almenningi á sama tíma og hún skammtar sem skít úr hnefa kauphækkun til láglaunafólks í landinu. Strax 1. febr. á gjaldskrá hjá Pósti og síma að hækka um 10%, þ. e. símtekjurnar um 10%, og pósttekjur eiga að hækka 1. mars um 10%. Það á því augljóslega ekki að linna því forustuhlutverki hæstv. ríkisstj. að ganga á undan í því að hækka alla þjónustu af hálfu ríkisins sem landsmenn og þá ekki síst láglaunafólk í landinu verður að bera. Það er athyglisvert að eins og allir menn vita er verðstöðvun hér á landi. Hún birtist með þeim hætti undir handarjaðri hæstv. ríkisstj. að á árinu í ár hafa auglýsingatekjur Ríkisútvarpsins hækkað um 89.9% . Og það er gert ráð fyrir að sami tekjuliður hækki á árinu 1982 um 52.1%. Að því er varðar sjónvarpið, þá hefur hækkun auglýsinga þar numið 89.9% á árinu í ár og á árinu 1982 er byggt á það, að þessar tekjur hækki um 64.3%. Hvar sem gripið er niður í ríkiskerfinu að því er varðar álögur á almenning í landinu er um margfaldar hækkanir að ræða miðað við það sem hæstv. ríkisstj. sjálf byggir fjárlagafrv. á í hækkun milli áranna 1981 og 1982. Þessi dæmi sýna, svo að ekki verður um villst, að hér eftir sem hingað til ætlar hæstv. ríkisstj. að ganga á undan með geigvænlega hækkunarskriðu á hendur almenningi strax í byrjun ársins 1982. Ekki hefur farið fram hjá neinum að undanfarna daga hafa dunið yfir verðhækkanir á vörum og þjónustu hins opinbera svo að segja daglega ef ekki oft á dag. Þessu á bersýnilega að halda áfram á næsta ári. Launum skal haldið niðri, a. m. k. skal launum láglaunafólksins haldið niðri. Það er stefna hæstv. ríkisstj. á sama tíma og öll vara og þjónusta af hálfu hins opinbera undir forustu hæstv. sömu ríkisstj. á að hækka margfalt í álögum á almenning. Allar þessar hækkanir, sem orðið hafa og boðaðar eru, eiga sér stað þrátt fyrir það að svo til engar grunnkaupshækkanir hafa átt sér stað hjá láglaunafólki, enda fer kaupmáttur ráðstöfunartekna ört minnkandi. Ég hef hér farið örfáum almennum orðum um þá efnahagsstefnu, sem hæstv. ríkisstj. hefur fylgt og ætlar að fylgja, og þær forsendur sem frv. og fjárlög fyrir árið 1982 væntanlega, haldi fram sem horfir, eiga að byggjast á. Hér má kannske frekar segja að ekki sé verið að ræða um stefnu hæstv. ríkisstj., heldur væri nær sanni að nota orðtakið stefnuleysi í efnahagsmálum, sem er að sjálfsögðu í beinum tengslum við þær hæpnu forsendur sem frv. byggist á. Það er margt athyglisvert í þessu fjárlagafrv. sem ástæða væri til að víkja að örfáum orðum. Eitt er það, að hæstv. ríkisstj. hrósar sér af þeim jákvæða árangri að innlán í bönkum og sparisjóðum landsins hafa stóraukist. Þetta gerir hæstv. ríkisstj. þó að öll þjóðin viti að ástæðan fyrir þeim jákvæða árangri, sem náðst hefur á þessu sviði, er sú verðtryggingarstefna, sem Alþfl. fékk samþykkta og verið hefur í gildi í þrjú ár, þó að sumir hverjir hæstv. ráðh. hafi orðað það svo, að þeir hafi verið glaptir til þess að samþykkja hana og standa að henni, þeir hafi látið glepjast. Það er því óskammfeldni af hæstv. ríkisstj. að falsa svo staðreyndir sem hér er um að ræða: að eigna sér þessa jákvæðu þróun. Hæstv. ríkisstj. hefði hins vegar átt að láta þess getið í frv., samhliða því lofi sem hún ver á sjálfa sig, að hún hefur svikið þann þátt verðtryggingarstefnunnar sem fylgja átti með og varðar breytingu á útlánum með lengingu lánstíma og þannig léttari greiðslubyrði, fyrst og fremst h já því fólki sem stendur í húsbyggingum, fyrst og fremst hjá launafólki. Þetta hefur hæstv. ríkisstj. svikið. En að sjálfsögðu lætur hún þess ógetið. Ég held að öllum sé það ljóst, sem um þessi mál hugsa, að verði fram haldið þeirri stefnu sem hefur berið byggt á og er bersýnilega ætlað að byggja á að því er varðar fjárlagafrv. og stefnuna í efnahagsmálum, þá er vissulega vá fyrir dyrum. Það er augljóst mál, að samkv. þessu fjárlagafrv. mun skattbyrði aukast milli ára þrátt fyrirgefin loforð um hið gagnstæða. Verkalýðshreyfingunni og launafólki hafa verið gefin loforð um skattalækkanir, en hér er bersýnilega stefnt í hækkun skattbyrðar á milli ára. Og enn ætlar hæstv. ríkisstj. að auka skattálögur. Nú skal tekinn upp nýr skattstofn, nýr skattur sem á að nema um 40 millj. kr. og á að leggjast á rafmagn sem flutt er eftir byggðalínum. Hér er um nýjan skatt að ræða sem hefur ekki verið fyrir hendi áður. Það er því ljóst, sem áður hefur verið haldið fram, að skattkrumla hæstv. ríkisstj. teygir sig í allar hugsanlegar áttir og enginn mun geta forðað sér þar ef á að halda áfram á sömu braut. Þá er augljóst að stórar fjárhæðir vantar í ýmsa stóra málaflokka við afgreiðslu þessa fjárlagafrv. Það er t. d. ljóst að Tryggingastofnun ríkisins vantar a. m. k. 240 millj. ef hún á að sinna því hlutverki sem henni er ætlað. Miðað við þær fjárhagsáætlanir, sem sú stofnun sjálf hefur gert, mun vanta 240 millj. í þann lið-fjárlagadæmisins. Og enn ætlar hæstv. ríkisstj. að svíkjast aftan að þeim íbúum landsins, sem búa við hvað hæst orkuverð, og ætlar að verða þess valdandi, að einhver mesta byggðaröskun eigi sér stað í landinu ef áfram verður haldið sem horfir. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að orkujöfnunargjald, sem nú er búið að gera að sérstökum tekjustofni fyrir ríkissjóð, en var í upphafi á lagt til þess að jafna kostnað vegna húshitunar, gefi tekjur til ríkissjóðs er nemi rúmlega 191 millj. nýkr. eða rösklega 19 milljörðum gkr. En af þeirri upphæð ætlar hæstv. ríkisstj. einungis á pappírnum að verja um 30 millj. kr. eða 3 milljörðum gkr. til jöfnunar á húshitun. 160 millj. kr. eða 16 milljarða gkr. ætlar hæstv. ríkisstj. að svíkja út úr þessu fólki í hít ríkissjóðs sjálfs. Það væri freistandi - ef einhverjir hæstv. ráðh. mættu vera að að hlýða hér á umr. um fjárlög, enginn þeirra sést í þingsalnum nú - að ræða öllu frekar um þennan þátt mála, ekki síst við hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. hefðu þeir haft tíma til að hlýða á þessar umr. eða vera viðstaddir. Eigi að síður skal það gert og vonandi berst þeim það þá til eyrna frá stuðningsliði þeirra héðan út þingsölum. Ég veit ekki hvort þm. almennt hér á þessu svæði hafa gert sér grein fyrir því, hversu gífurlega þungar byrðar eru lagðar á þetta fólk. Þessa dagana er verið að rukka inn fyrir nóvembermánuð kostnað við upphitun á Vestfjörðum þar sem fjarvarmaveita er notuð sem á að vera talsvert ódýrari en olíuverðið segir til um og þeir þurfa að borga sem kynda hús sín með olíu. Kostnaður fyrir nóvembermánuð, upphitunarkostnaður á þessu svæði með fjarvarmaveitu, er á bilinu frá 900 upp í 1600 nýkr., þ. e. á bilinu frá 90 þús. gkr. og upp í 160 þús. á mánuði sem fólk verður að borga vegna kostnaðar við upphitun á ósköp venjulegu íbúðarhúsnæði. Er það meining hæstv. ríkisstj., ég tala nú ekki um: er það meining hæstv. viðskrh., sem tilheyrir Framsfl. sem frá upphafi hefur talið sig sérstakan byggðaflokk, byggðastefnuflokk, jöfnunarflokk fyrir landsbyggðina, - er það meining þessa flokks að halda áfram á þeirri sömu braut að svíkja fjármuni út úr þessu fólki og láta það standa uppi með þessa byrði á bakinu svo árum skiptir? Ég hefði gjarnan viljað spyrja hæstv. viðskrh. um það, hvort hann ætli að fara eftir að ég best veit sameiginlegri niðurstöðu þeirrar nefndar sem hann skipaði til þess að endurskoða greiðslu olíustyrksins. Hæstv. ráðh. hafði við orð hér um daginn að hann hefði ekki getað gert það vegna þess að nefndin hefði ekki starfað. Ég hefði viljað spyrja hæstv. ráðh. hvort hann ætlaði sér að fara að þeim tillögum sem þar hafa verið settar fram, sameiginlegum tillögum og sameiginlegri niðurstöðu nefndarinnar um ca. 150% hækkun á þessum styrk sem á að verka aftur fyrir sig allt árið 1981. Það væri fróðlegt að fá svör við því frá hæstv. viðskrh., hvort hann ætlaði að fara eftir þessu. Eða ætlar hann að halda áfram að halda nokkrum tugum eða hundruðum milljóna í ríkiskassanum sem þetta fólk á rétt og heimtingu á að fá greiddar vegna þess þáttar sem hér um ræðir? En það er athyglisvert, og því vil ég koma inn í þessa umr., að hæstv. ríkisstj. hefur hafnað þessu á formlegan hátt. Ég vil minna á það, að heill landshluti er með lausa samninga vegna þessa þáttar málsins. Á Vestfjörðum hefur ekki verið gengið frá kjarasamningum vegna þess að ríkisvaldið hefur daufheyrst við réttlátum kröfum fólks, sem þar býr, um að jöfnuður eigi sér stað að því er varðar orkuverð. Það væri gaman að fá um það vitneskju í þessum umr., ekki bara frá hæstv. ráðh., heldur þeim stjórnarsinnum sem hér sitja inni, hvort þeir ætli að þverskallast við því áfram að þessum byrðum verði af fólkinu létt? Ætla þeir að koma í veg fyrir að þetta fólk fái sjálfsagða leiðréttingu sinna mála að því er varðar þennan þátt? Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að þm. landsbyggðarinnar, t. d. þm. þeirra kjördæma sem álíka eru sett og Vestfirðir, láti hafa sig til nánast að stela því fjármagni, sem búið er að taka af fólkinu, í aðra þætti og þá í hít hæstv. ríkisstj., í ríkissjóð. Það verður gaman að fylgjast með afstöðu þessara hv. stjórnarþingmanna til þessa máls, bæði við umr. sjálfar og ekki síður við afgreiðslu málsins hér í þinginu. Ég ítreka það að verði ekki spyrnt við fótum og jöfnuður gerður, þá er hér um að ræða mál sem kemur til með að valda mestu byggðaröskun sem um getur í landinu. Ef menn ætla að loka augum og eyrum fyrir því, þá verður það fólk, sem við þetta þarf að búa, að sjálfsögðu að grípa til annarra ráða en þeirra að málið verði afgreitt hér á Alþingi. Þá verður að fara aðrar leiðir og þeir að sjálfsögðu að taka út refsinguna sem beina málinu inn á þær brautir, ef til kemur. Það verður ekki fjallað um fjárlagafrv. eða lánsfjáráætlun, sem nú er talað um að afgreiða fyrir jólaleyfi, án þess að minnast á þá fyrirætlun hæstv. ríkisstj. að auka bindiskyldu hjá bönkum og sparisjóðum og auka kaupskyldu lífeyrissjóða úr 40 í 45% og lögleiða sérstök refsiákvæði í því sambandi, ef ekki fangelsisvist, ef ekki verður við því orðið. Að því er varðar lífeyrissjóðina er það mín skoðun að stefnt sé að hreinni eignaupptöku og fjársektum ef með þessum hætti á að haga sér í því máli. Mér skilst á hæstv. fjmrh. eða því sem haft er eftir honum, að verði ekki orðið við þessum kröfum ríkisvaldsins, þá verði beitt viðurlögum, fjársektum, ef ekki einhverju öðru verra, á hendur því fólki sem þetta fjármagn á, ef það reynir að bera hönd fyrir höfuð sér og verja þá fjármuni sem hér um ræðir. Það er furðulegt að hugsa til þess, að í fylkingarbrjósti þessara aðfara að lífeyrissjóðunum skuli vera hæstv. fjmrh., einn af foringjum Alþb. og fulltrúi félagshyggjunnar og lítilmagnans í þjóðfélaginu að eigin sögn. Hér er um að ræða hreina aðför að þessu fjármagni fólksins, sem það sjálft á og á að hafa rétt til að verja með þeim hætti sem það telur skynsamlegast. Þá er ljóst að verði fjárlagafrv. afgreitt eins og nú stefnir í, þá eru flestir atvinnuvegasjóðir landsmanna tómir og lifa á erlendum lántökum. Svo langt er gengið að meira að segja á að taka erlend lán til rekstrar ríkisfyrirtækja. Öll vitum við dæmi þess síðustu vikur að hvert lánið á fætur öðru er tekið erlendis til þess að halda hæstv. ríkisstj. á floti enn um sinn. Talið er að Byggingarsjóð ríkisins vanti a. m. k. 40 millj. eða 4 milljarða gkr. á þessu ári til að ná saman endum. Stofnlánasjóði atvinnuveganna vantar a. m. k. 65 millj. kr. eða 6.5 milljaðra gkr. á þessu ári til að endar nái saman. Og fyrirsjáanlegt er að á næsta ári verður þörf á fjármagni umfram það sem hér er nefnt. Stjórnarmenn í Framkvæmdastofnun ríkisins sitja svo að segja daglega með sveittan skallann við að bjarga hinum ýmsu fyrirtækjum sem ramba á barmi gjaldþrots, til þess að þau geti haldið líftórunni frá degi til dags. Hér er um að ræða björgunaraðgerðir, kreppulán til hinna ýmsu mikilvægustu fyrirtækja sem eru komin í þröng og er ekki að sjá að geti haldið rekstri áfram öðruvísi en að bjarga sér með þessum hætti. Það er Byggðasjóði ætlað á sama tíma og hæstv. ríkisstj. sker niður tekjur þessa sama sjóðs frá ári til árs og á sama tíma og ríkissjóður með sjálfan hæstv. fjmrh. í broddi fylkingar hirðir hvern lífeyrissjóðinn á fætur öðrum, hina stóru og tiltölulega megnugu lífeyrissjóði til sín, en lætur atvinnuvegasjóðunum það eftir að versla við þá vanmáttugu og litlu lífeyrissjóði sem eftir eru. Talið er að það vanti a. m. k. 100–120 millj. kr. til þess að atvinnuvegasjóðirnir fái það sem þeim var ætlað í lánsfjáráætlun fyrir árið í ár. Svo hart hefur hæstv. ríkisstj. og ríkissjóður gengið að lífeyrissjóðunum, þeim stærri, og tileinkað sér öll viðskipti við þá, að atvinnuvegasjóðirnir fá ekki það fjármagn, sem í raun og veru var ætlað þeim frá lífeyrissjóðunum, vegna aðgangshörku ríkisstj. og ríkissjóðs. Hér er sem sagt um að ræða björgunaraðgerðir frá degi til dags til ýmissa hinna þörfustu fyrirtækja í landinu. Það mætti halda áfram að telja upp og gera að umræðuefni það ástand sem ríkir í þessum efnum. Ég held að það sé ekki ofmælt þó að sagt sé að núv. hæstv. ríkisstj. lifi fyrir það eitt að sitja meðan sætt er. Þar virðist engu breyta þó að efnahagslífið og efnahagsstefnan hafi margoft beðið skipbrot. Enn skal haldið áfram, erlend lán tekin og lifað á þeim þann tíma sem eftir er af lífdögum þessarar hæstv. ríkisstj. sem vonandi verða ekki margir. Það er alveg augljóst, að fyrr en síðar kemur að því, að menn sjá raunveruleikann og staðreyndirnar naktar fyrir augum sér. Því fyrr sem hæstv. ríkisstj. og stuðningslið hennar hér á Alþingi gerir sér grein fyrir þeim ógöngum sem málin eru komin í, þeim mun betra. Núv. hæstv. ríkisstj. er líklega þekktust allra ríkisstjórna að því að leika millifærslufeluleik með fjármagn. Það er ekki undarlegt þegar til þess er litið, að Alþb. hefur æðisterk ítök í stjórnarsamstarfinu. Og allir þekkja af gamalli reynslu efnahagshugmyndir þess flokks. Það er því ljóst að staðreyndir þeirrar efnahagsstefnu, sem núv. ríkisstj. fylgir og ætlar sér að fylgja, ætlar að byggja fjárlagafrv. á, eru þessar: Verðbólga fer vaxandi. Hún verður a. m. k. 55% á næsta ári. Kaupmáttur ráðstöfunartekna heimilanna fer ört minnkandi. Ísland er orðið láglaunasvæði, sem verður þess valdandi að 500–1000 manns yfirgefa landið árlega. Vöruverð undir verðstöðvun hæstv. ríkisstj. æðir fram úr kaupinu og hækkar um 68% á sama tíma og kaup hækkar um 50%. Íbúðaverð hækkar um 80% á sama tíma og kaup hækkar um 50%. Atvinnuvegasjóðir landsmanna eru tæmdir, alger stöðvun fiskiskipaflotans er fram undan, grundvöllur atvinnulífsins er á hverfanda hveli. Efnahags- og fjármálalífið er undir þessari ríkisstj. helsjúkt. Þetta er í sem skemmstu máli sú mynd sem frv. gerir ráð fyrir og efnahagsstefna ríkisstj. ber í skauti sínu verði henni fram haldið sem lagt er til. Það væri hægt að fara miklu fleiri orðum um ýmsa þætti þess frv. sem hér er nú til 2. umr. Ég vil aðeins benda á tvo til þrjá málaflokka til viðbótar þessum. Ég held að það sé öllum ljóst, sem athugað hafa í frv. það fjármagn sem ætlað er t. d. héraðsskólunum í landinu, að það sé málaflokkur sem ástæða sé til að velta vöngum yfir og reyna að fá úrbætur í. Ég hugsa að Íþróttasjóður og héraðsskólaþátturinn séu þeir málaflokkar sem verst er farið með að því er varðar fjárveitingar verði frv. afgreitt eins og hér er lagt til. Verði Íþróttasjóður afgreiddur eins og nú má ætla að verði er að myndast margra ára hali á greiðslum ríkisvaldsins, sem það á að inna af hendi samkv. lögum á móti sveitarfélögunum og öðrum framkvæmdaaðilum.

Þetta hefur nú verið álitið fyrr.

Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni. En þó að ástandið hafi einhvern tíma verið slæmt, þá er ekki þar með sagt að nauðsynlegt sé að stefna að því að hafa það enn þá slæmt núna. Þetta var leiðrétt á árunum 1973–1974. Þá var allur hali Íþróttasjóðs gerður upp og dæmið stóð rétt. Síðan hefur farið á þennan veg, og ég hygg að ástandið hafi aldrei verið jafnslæmt og það er nú ef afgreiðslan verður á þann hátt sem lagt er til. Sömu sögu má raunar segja um framhaldsskólaþáttinn og héraðsskólana. Héraðsskólarnir eru margir hverjir í niðurníðslu. Mannvirki, sem voru og eru að vissu leyti myndarleg, eru eins og fleira í höndum ríkisins látin grotna niður vegna hirðuleysis og vegna þess sjónarmiðs að aldrei má eyða fjármagni í að halda við eignum ríkisins. Ég held að það sé alveg augljóst mál, að ef fjárlagafrv. verður afgreitt með þessum hætti verði sett upp annað fjárlagafrv. við hliðina með aukafjárveitingu. Með því að afgreiða fjárlög á svo óraunsæjan hátt sem hér er lagt til og hefur verið gert áður er verið að setja upp önnur fjárlög við hliðina á þeim sem Alþingi setur, þ. e. með aukafjárveitingum sem meira og minna ráðast af því, hvað embættismannakerfið í landinu vill. Það er mál sem ástæða er til að ræða, að í raun og veru er svo komið - þó að það sé hart að segja það - að það skiptir tiltölulega litlu máli hvað fjárveitingavaldið, Alþingi, ákvarðar að því er varðar fjárveitingar. Embættismannakerfinu er eftirlátið að ráðsmennskast með þetta meira og minna að eigin geðþótta, burt séð frá því hvað fjárveitingavaldið hefur ákveðið. Það er orðið að mínu viti nauðsyn á því að alþm. geri sér fulla grein fyrir þessari staðreynd. Það er furðulegt að hugsa til þess, að í kjördæmi eins og Vestfjarðakjördæmi, sem allir viðurkenna að er langsamlega einangraðasta kjördæmið samgöngulega séð og verður að byggja svo til einvörðungu á flugsamgöngum stóran hluta úr árinu, skuli ekki vera framkvæmt fyrir 60 millj. gamlar af þeim fjárveitingum sem hægt væri að vinna fyrir. Það eru skildar eftir 60 gamlar millj. og ekki framkvæmt fyrir þær af því að embættismönnunum datt það í hug, þó að fjárveitingavaldið væri búið að ákveða það. Svona mætti telja upp ótal dæmi þess, sí og æ er verið að draga valdið úr höndum Alþingis til embættismannanna og þeim er eftirlátið að ráðsmennskast með hlutina. En fari svo sem allt bendir til, að hæstv. ríkisstj. haldi áfram á þessari villubraut og láti afgreiða fjárlög fyrir árið 1982 án tillits til þeirra staðreynda sem fyrir liggja og sýnt hefur verið fram á og ekki hefur verið mótmælt, þá er hér verið að afgreiða fjárlög sem lítið mark verður á takandi. Það verður að gera þá kröfu til ríkisstj., ég tala nú ekki um Alþingis sjálfs, að það sýni raunsæi í afgreiðslu jafnmikilvægs málaflokks og fjárlög eru og sé ekki með blindingsleik sýknt og heilagt, ár eftir ár, við afgreiðslu þess máls. Ef á að afgreiða fjárlagafrv. á grundvelli 33% hækkunar á milli ára, á ímynduðum efnahagsráðstöfunum ríkisstj. sem treysta þann grundvöll, þá á hæstv. ríkisstj. að leggja þær ráðstafanir fram svo að þm. sjái á hverju er byggt. Ef ekki, þá á á hinn bóginn að gera ráð fyrir þeirri spá, sem Þjóðhagsstofnun hefur sett fram og hefur í flestum tilvikum staðist nokkuð vel undanfarin ár, það hafa ekki verið mikil frávik. Þá á að byggja fjárlagafrv. og forsendur þess á þeirri spá og það er 55% hækkun milli ára en ekki 33%. Það verður því annað tveggja að gerast, ef einhverju viti á að koma í fjárlagaafgreiðsluna, annaðhvort verður hæstv. ríkisstj. að gera svo vel að gera grein fyrir þeim efnahagsaðgerðum, sem hún ætlar að gera til þess að skjóta styrkari fótum undir frv., og miða við 33%, eða byggja á þeirri spá sem fyrir liggur um 55% hækkun milli ára. Þetta er allur sannleikur málsins og öllum augljós sem um málið vilja hugsa og skoða það af raunsæi. Það er vissulega mikill ábyrgðarhluti hjá hæstv. ríkisstj. að beita þeim blekkingum sem hún hefur beitt um að allt sé í besta lagi, allt sé slétt og fellt. Það á eftir að koma á daginn, kannske fyrr en margan grunar, að menn standi frammi fyrir allt öðrum staðreyndum en þeim að allt sé í lagi. Þjóðin á heimtingu á að henni sé sagður sannleikurinn. Það kemur fyrr en seinna að skuldadögunum og hæstv ríkisstj. verður að standa ábyrg gerða sinna. Ég skal ekki, herra forseti, eyða öllu lengri tíma í umr. um frv. sem slíkt, forsendur þess og efnahagsstefnu hæstv. ríkisstj. En ég held að nauðsynlegt sé að víkja með örfáum orðum að því sem ég sagði áðan um fjárlögin sjálf og hins vegar hættuna á því, ef þau yrðu afgreidd óraunhæft, að upp verði sett við hliðina á fjárlögum nokkurs konar aukafjárlagafrv. sem felur í sér aukafjárveitingar, líklega í vaxandi mæli. Ég hef fengið um það upplýsingar, að á árinu 1980 námu heildaraukafjárveitingar 234 millj. nýkr., þ. e. 23 gömlum milljörðum kr. 24 milljarðar eru þannig teknir fram hjá fjárlagaafgreiðslunni og afgreiddir í aukafjárveitingu. Og því meiri hætta er á að þetta fari vaxandi sem fjárlögin sjálf eru afgreidd óraunsæjar og reynt að halda þeim niðri með alls konar blekkingum. Á árinu 1980 hefur t. d. menntmrn. fengið rumar 23 millj. í aukafjárveitingum. Heilbrmrn. hafði fengið 155 millj. í aukafjárveitingum á árinu 1980, fjmrn. nærri 13 millj., iðnrn. 13.5 millj., dómsmrn. yfir 9 millj. og svona mætti halda áfram að telja. Það er ekki lítið fé að taka fram hjá fjárlögum í aukafjárveitingum á einu ári 23 milljarða gkr. Það er þetta sem ég held að hæstv. ríkisstj. sé að undirbyggja með því að afgreiða fjárlögin svo óraunsætt sem raun ber vitni. Afleiðingin verður bara þessi: Fjármögnun fer fram í formi aukafjárveitinga sem Alþingi verður ekki spurt álits á fyrr en seint og um síðir, og þá standa þm. frammi fyrir gerðum hlut. Það er sú hætta sem boðið er upp á með afgreiðslu fjárlaga á þann hátt sem hér er lagt til. Að síðustu, herra forseti, vil ég fara örfáum orðum um þær brtt. sem ég flyt hér á sérstöku þskj. og eru allar innan ramma þeirrar stefnu sem Alþfl. hefur fylgt að undanförnu að því er varðar fjármál ríkisins og efnahagsstefnuna í landinu. Það hefur oftast verið svo, að stjórnarandstaðan hefur yfirleitt verið með tillögur til hækkunar frá því sem stjórnarliðið hefur gert ráð fyrir. Því fer fjarri að Alþfl. sé hér að flytja tillögur til útgjaldaauka. Hér er fyrst og fremst um að ræða flutning á fjármagni milli hinna ýmsu málaflokka og svo skilið eftir talsvert fjármagn eða um 64 millj. kr. sem svigrúm fyrir menn til að flytja brtt. við afgreiðslu frv. Meginefni þessara brtt. er lækkun tekjuskatts um 192 millj. kr., en það er stefnumörkunaratriði Alþfl. að tekjuskatt á almennar launatekjur beri að leggja niður í áföngum. Hér er um 20% lækkun á tekjuskatti að ræða sem þýddi óbreytta greiðslubyrði á árinu 1982 miðað við árið 1981. Þá er einnig um að ræða lækkun á eignarsköttum einstaklinga um 18 millj. kr. Þarf ekki að fara mörgum orðum um það, að eignarskattar eru orðnir ærið þung byrði á mörgum í landi hér. Með raunvöxtum og verðtryggingarstefnu ætti að vera minni þörf á jafnmikilli skattheimtu og uppi hefur verið höfð á undangengnum árum. Þá er einnig lagt til að söluskattur verði lækkaður um 1%, sem þýðir lækkun um 128 millj. frá því sem frv. gerir ráð fyrir. Enginn þarf að vera hissa á því, þó að fram komi tillögur eða hugmyndir um lækkun á söluskatti, svo hár sem hann er orðinn hér á landi. Allar þessar þrjár tillögur beinast að því stefnumiði Alþfl. að lækka skatta á launafólki, þar sem skattalækkun er, miðað við þær aðstæður sem við búum við í dag, raunhæfasta kjarabótin til handa launafólki, fyrst og fremst láglaunafólki. Það er gert ráð fyrir að skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði verði lækkaður um 50% eða um 16 millj. Er það tvennt sem um er að ræða og rökstyður þá tillögu. Það er annars vegar, eins og ég minntist á áðan, raunvaxtastefnan. Fasteignamat hefur stórlega hækkað eða um 55% á þessu ári og eðli málsins samkv. og í ljósi þeirra staðreynda er ekki óeðlilegt að gerð sé tillaga um lækkun þess skatts. Þá er gerð hér tillaga um hækkun á hagnaði Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Ég held í ljósi fenginnar reynslu og þeirrar spár sem uppi er sé ekki óraunhæft að gera ráð fyrir að hagnaður af Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins verði a. m. k. sá sem hér er miðað við. Er lagt til að hann hækki um 40 millj. kr., úr 522 í 562. Þá er hér um að ræða nokkrar tillögur um tilfærslu að því er varðar landbúnaðarmálin. Það eru tillögur sem eru vel kunnar. Hliðstæðar tillögur voru fluttar við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1981. Þær eru í fyrsta lagi um að auka tekjur Jarðasjóðs um 2 millj., úr 802 þús. í 2 millj. 802 þús., og að framlög samkv. jarðræktarlögum verði lækkuð. Það er í fyrsta lagi til fyrirtækja og atvinnuvega, það verði lækkað um 6 millj. kr., Jarðrækt, húsabætur og vatnsveitur verði lækkaðar um 9 millj. kr., og liðurinn Framræsla verði lækkaður um 2 millj. kr. Á móti þeim lækkunum, sem þarna er um að ræða, er síðan gert ráð fyrir að hækka liðinn Nýjar búgreinar um 5 millj. kr. Það hefur verið og er stefna Alþfl., sem nýtur vaxandi skilnings og fylgis, að það beri að verja fjármagni til að auka við nýjar búgreinar og hagræðingu í þeim málum. Þessu var fjandsamlega tekið lengi vel af ýmsum aðilum, en ég held að það sé nokkuð ljóst að þessari stefnu hefur aukist fylgi. Alþfl. mun halda áfram tillöguflutningi og byggja á þeirri forsendu, sem hann telur vera rétta, að það þurfi breytta stefnu í landbúnaðarmálum hér á landi. Þá er hér lögð til lækkun á liðnum Uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir, sem nemur 24 millj. Einnig er lagt til að lækka liðinn Niðurgreiðslur á vöruverði um 200 millj. kr. Allt eru þetta þekkt viðhorf og sjónarmið í stefnumörkun Alþfl. að því er varðar landbúnaðarmálin og útflutningsuppbótagreiðsluna. Þá er lagt til að liðurinn Framleiðslueftirlit sjávarafurða lækki um 4 millj. kr. Það er byggt á þeirri nauðsyn sem við teljum vera á því að endurskipuleggja þá stofnun ef hún á að þjóna þeim tilgangi sem henni var ætlað. Það stendur mikill styrr um þessa stofnun og víða á landinu er málum þannig komið, að sjómenn blátt áfram sætta sig ekki við þær starfsaðferðir sem þar er beitt. Þessi tillaga okkar er fyrst og fremst gerð í ljósi þeirrar staðreyndar sem við teljum vera, að skipulagsbreyting þurfi að verða í málefnum stofnunarinnar. Varðandi liðinn Bifreiðaeftirlit ríkisins er gerð till. um að lækka laun um 3 millj. kr. Það er einnig að okkar áliti nauðsyn á skipulagsbreytingu hjá þeirri stofnun. Hefur það verið rætt nokkrum sinnum í þinginu og skipuð sérstök nefnd til þess að rannsaka þá stofnun og gera tillögur til úrbóta. Það er skoðun okkar að með skynsamlegri skipulagsbreytingu og hagræðingu megi koma þar við talsverðum sparnaði. Þess vegna er hér gerð till. um að lækka launaliðinn um 3 millj. og önnur rekstrargjöld um í millj. Það sama á við um liðinn Framleiðslueftirlit sjávarafurða. Þar er lagt til að launin verði lækkuð um 4 millj. og önnur rekstrargjöld um eina millj. Þá er lagt til að liðurinn Vegna launa- og verðlagsmála, sem nemur 140 millj. ef ég man rétt, verði felldur niður. Það er ekki að okkar áliti ástæða til að hafa slíkt inni miðað við þær aðstæður sem eru í dag. Því er lagt til að liðurinn verði felldur niður. Hér er um að ræða lækkun á ýmsum liðum fjárlagafrv. upp á 424 millj. Síðan er ráðstafað með hækkunartilfærslum 360 millj. kr. Hér er því svigrúm upp á 64 millj. kr., sem eftir eru miðað við þær breytingar sem hér er lagt til að gerðar verði. Það er tiltölulega nýtt í sögunni að flokkur í stjórnarandstöðu flytji tillögur annars vegar um millifærslu á ýmsum liðum fjárlagafrv. og hins vegar um beina lækkun. Þetta er nýtt í stjórnmálasögunni, enda er það staðreynd sem ekki verður á móti mælt, að Alþfl. vill breytta stefnu í efnahagsmálum,-breytta stefnu sem er skynsamlegri og verður þess valdandi að við getum, ef rétt er á málum haldið, rétt úr kútnum og farið að búa í þessu landi með þeim eðlilega hætti að hér búi ekki stór hópur launafólks og örorku- og ellilífeyrisþega við hin kröppustu kjör sem um getur. Ég geri ráð fyrir að aðrir þm. Alþfl. ræði frekar suma þætti þessara mála hér á eftir, en ég hef gert í örfáum orðum grein fyrir þeim meginbrtt. sem ég flyt á sérstöku þskj. í nafni Alþfl. Þessar tillögur miða að því, eins og ég áður sagði, að færa til betri vegar nokkra þætti frv. og eru jafnframt hlekkur í þeirri skynsamlegu og nauðsynlegu stefnu sem Alþfl. hefur boðað að þurfi að taka upp við stjórn efnahags- og fjármála. Ég er sannfærður um að því fyrr sem upp er tekin sú skynsamlega stefna í efnahagsog fjármálum sem Alþfl. hefur boðað og berst fyrir, þm betra. Því fyrr eygjum við lausn í þeim erfiðu vandamálum sem nú blasa við og hafa raunar blasað við lengi.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 181 stöndum við framsóknarmenn að því meirihlutaáliti. Ég get tekið undir það með hv. formanni fjvn. og frsm. meiri hl. sem hann sagði í framsögu hér í dag, þar sem hann gerði skilmerkilega grein fyrir nál., og ég tel ekki ástæðu til að ræða sérstaklega efnislega frv. eins og það liggur fyrir. En áður en ég kem að því, sem ég ætlaði að segja hér, vil ég að gefnu tilefni fullvissa hv. 6. landsk. þm. um, varðandi þær fsp. sem hann bar fram áðan til okkar þm. í stjórnarliðinu, sérstaklega til okkar þm. Framsfl., að við þm. Framsfl. erum með hæstv. viðskrh. í broddi fylkingar að vinna að því að jöfnun orkuverðs í landinu verði staðreynd. Við munum ekki hlaupa frá því verkefni. Við fjárlagaafgreiðslu fyrir yfirstandandi ár, 1981, vakti ég athygli á nauðsyn þess að fjvn. kæmi meira inn í undirbúning fjárlagagerðar, fengi aðstöðu til þess, jafnframt því að taka ýmsar opinberar stofnanir til meðferðar, og rakti dæmi þessu til sönnunar. Að mínu mati tel ég þetta vera grundvallaratriði við fjármálastjórn ríkisins. Hæstv. fjmrh. gat þess við 1. umr. um fjárlagafrv., að á vegum fjárlaga- og hagsýslustofnunar og ríkisendurskoðunar væri unnið að margs háttar hagsýsluverkefnum og nefndi þar til nokkrar stofnanir sem hafi verið til skoðunar, svo sem Þjóðleikhús, Sinfóníuhljómsveit, Orkustofnun o. fl. Þetta er vissulega spor í rétta átt og hefur skilað nokkrum árangri, en alls ekki hefur verið fylgt nægjanlega eftir einfaldlega vegna þess að framangreindir aðilar hafa ekki til þess nægjanlega góða aðstöðu og skipulag þeirra hamlar aðgerðum. Um þetta eru mörg dæmi. Á s. l. sumri tók undirnefnd fjvn. til sérstakrar athugunar rannsóknarstofnanir atvinnuveganna, en þessar stofnanir eru allar mjög þýðingarmiklar fyrir atvinnuvegina og þjóðarbúið í heild. Þær stofnanir, sem undirnefnd fjvn. skoðaði sérstaklega, voru Iðntæknistofnun, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, Rannsóknastofnun fiskiðnarins, Hafrannsóknastofnun og Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Ég er ekki í vafa um að þessi vinna undirnefndar var á margan hátt nauðsynleg. Var það sameiginlegt álit nefndarinnar og forustumanna viðkomandi stofnana að verkefnaval ætti að ráða umfangi þessara þýðingarmiklu rannsóknastofnana atvinnuveganna og miða þá við þau verkefni sem eru mikilvægust fyrir þjóðarbúið hverju sinni. Þannig nýtist það fjármagn, sem til þess er hægt að verja hverju sinni, á jákvæðan hátt. Undirnefnd fjvn. lét lagfæra í fjárlagafrv. nokkur veigamikil atriði fyrir þessar stofnanir, áður en það var lagt fram, á grundvelli þessara athugana. Þessu þarf að halda áfram í samvinnu við Rannsóknaráð ríkisins. Ég nefni þetta hér og nú vegna þess að ég tel að þörfin fyrir meira starf Alþingis á þessu sviði sé mjög mikil. Það grípur inn á það svið, sem oft hefur verið rætt við afgreiðslu fjárlaga, að Alþingi þarf í fyrsta lagi að hafa aðstöðu til að fylgjast með gerð fjárlaga og í öðru lagi, sem er mikilvægast, að fylgjast með hvernig fjárveitingum Alþingis er varið. Í efnahagslögum nr. 13, svokölluðum Ólafslögum, stendur í 12. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisendurskoðun skal fylgjast með framkvæmd fjárlaga í umboði Alþingis.“ - Í sömu efnahagslögum er, eins og hv. alþm. er kunnugt, kveðið á um hvernig unnið skuli að fjárlagagerðinni. Þar með eru stjórnvöld skylduð til að leggja lánsfjáráætlun fram með fjárlögum. Jafnframt er skilgreint í þessum lögum hlutverk hagsýslustofnunar og ríkisendurskoðunar. Með þessu ákvæði var stefnt að meiri og nákvæmari vinnu við fjárlagagerðina en áður var. M. a. á hlutverk ríkisendurskoðunar að verða mjög afgerandi. Undirnefnd fjvn. taldi nauðsynlegt að fá að heyra allt ríkisendurskoðunar á því, hvernig þetta ákvæði 12. gr. Ólafslaga hefði verið í framkvæmd. Það var vissulega fróðlegt að heyra hvernig fulltrúi ríkisendurskoðunar túlkaði þetta atriði, en jafnframt hversu erfitt það virðist vera að hans mati að ná til sumra ríkisstofnana í raunverulega endurskoðun. Það kom fram, að ríkisendurskoðun telur eðlilegt að hún heyri beint undir Alþingi, en samkv. gildandi lögum heyrir hún beint undir fjmrh. Þetta setur ríkisendurskoðun miklar skorður og torveldar í raun og veru vinnutilhögun við öflun þeirra upplýsinga sem Alþingi - í þessu tilfelli fjvn. - ætti að láta ríkisendurskoðun afla varðandi opinberar stofnanir eða fjárveitingu til þeirra og opinberra framkvæmda. Það er að mínu mati nauðsynlegt að ríkisendurskoðun starfi við hlið hagsýslustofnunar. Þannig hlytu að fást miklu raunhæfari upplýsingar um ríkisfjármálin. Mitt mat er það, að mikið skorti á að ríkisendurskoðun og fjárlaga- og hagsýslustofnun vinni saman. Milli þessara mikilvægu stofnana ríkisfjármála eru mjög lausleg tengsl, svo ekki sé meira sagt. Þessu þarf að breyta. Ég minni á þetta nú við afgreiðslu fjárlaga. Ég tel að Alþingi og þá ekki síst fjvn. þurfi á stofnun að halda eins og ríkisendurskoðun á að vera við fjárlagagerðina og ekki síst við upplýsingaöflun um meðferð fjárveitinga til opinberra framkvæmda og stofnana sem slíkra. Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur vissulega unnið sífellt og með vaxandi þunga að því að gera fjárlagagerðina marktækari með meiri kröfugerð á hendur stofnana um nákvæmari upplýsingar um fjárbeiðnir. Samt sem áður er ljóst að aðkallandi er að ýmsar stofnanir séu teknar til sérstakrar úttektar. Það blasir við að verkefni sumra stofnana rekast á, aðilar eru raunar að vinna að sama verkefninu. Þetta rekum við okkur oft og mörgum sinnum á við fjárlagagerðina. Þessu þarf að breyta. Það er allt of mikil sjálfvirkni í útþenslu á mörgum opinberum stofnunum. Hér er verk að vinna sem Alþingi með stuðningi ríkisendurskoðunar þarf að fara rækilega ofan í. Þetta tekur að vísu langan tíma, en eftir því sem það er dregið verður málið erfiðara í meðferð. Ég gæti nefnt mörg dæmi um hversu augljós þörfin er að farið sé ofan í þessi mál. Eins og fram kemur í fjárlagafrv. eru útgjöld til tryggingamála 2071 millj. kr. eða yfir 207 milljarðar kr., en þau eru fyrirferðarmest allra ríkisútgjalda. Forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins kom á fund fjvn. og óskaði eftir hækkun til trygginganna upp á 303 millj. kr. sem hann taldi að vantaði til þess að hægt væri að reka tryggingarnar með eðlilegum hætti. En það, sem var alvarlegast við þessa hækkunarbeiðni, var sú blákalda staðreynd, að forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins, þessarar stærstu stofnunar í opinberum rekstri, viðurkenndi að hann hefði alls ekki möguleika á að upplýsa um raunverulega fjárhagsstöðu tryggingakerfisins, t. d. frá mánuði til mánaðar, þar sem kerfið væri það seinvirkt í uppgjöri. M. a. væru öll sjúkrasamlög í landinu „á floti“ í þessu efni, eins og hann orðaði það. Og hvað hafði hann til ráða í sambandi við þetta stóra fyrirtæki? Það þurfti að hans mati að setja upp fullkomið tölvukerfi í þetta mikla bákn, leggja niður sjúkrasamlögin í landinu, breyta húsaskipan stofnunarinnar o. s. frv. Tryggingastofnun ríkisins er ein þýðingarmesta stofnun í ríkiskerfinu, en er bákn sem augljóst er að hefur vaxið sjálfkrafa yfir höfuð stjórnenda. Fjvn. hækkaði framlag ríkisins til rekstrar stofnunarinnar um 67 millj. kr. í stað 303 millj., sem stofnunin telur sig þurfa. Það væri vissulega freistandi að nefna margar opinberar stofnanir í þjóðfélagskerfi okkar sem augljóslega er þörf á að séu teknar til rækilegrar meðferðar og skipulagðar upp á nýtt við breyttar aðstæður. Ég er ekki í vafa um að hægt væri að ná fram miklum sparnaði og lækka útgjöld ríkisins stórlega ef það væri gert. Ég vil undirstrika að ég tel nauðsyn bera til að Alþingi taki þetta mál fastari tökum. Það kemur vissulega vel til greina að fela fjvn. ákveðnara hlutverk og skapa henni aðstöðu til þessa verkefnis. Árangur af góðri stjórnun ríkisstofnana lætur ekki á sér standa. Við höfum fylgst með hvernig fjárhagsstaða ríkisútvarpsins hefur stórbreyst á tiltölulega stuttum tíma. Þar hefur farið saman góð stjórnun og ákveðinn vilji til að bæta og hagræða rekstri. Stjórnendur þessarar stofnunar ná yfir verkefni sín, vita hvernig fjárhagurinn stendur og hvað má gera, og það gerir þeim kleift að rökstyðja sínar áætlanir og fjárþarfir á sannfærandi hátt. Margar aðrar S-hluta stofnanir eru vissulega á réttri braut hvað varðar hagræðingu í rekstri. Ég nefni Vegagerð ríkisins, Póst og síma, Rafmagnsveitur ríkisins og Orkustofnun. Samt sem áður hef ég þá skoðun, að í þessum stofnunum öllum sé þörf á að gera betur, yfirbygging þeirra sé of stór. Ég tel ástæðu til að nefna hér skerðingu framlaga til stofnlána- og fjárfestingarsjóða. Eins og hv. alþm. er kunnugt þarf árlega lagabreytingu, þ. e. lánsfjárlög, vegna þess að gengið er gegn lögum um skyldu ríkissjóðs til fjárframlaga til sjóða og einstakra verkefna þar sem ekki er talið fært að fullnægja þessari lagaskyldu. Þar stendur upp á Alþingi að taka þessi mál til meðferðar. 3. júlí 1980 skilaði stjórnskipuð nefnd áliti til fjmrh. um þessi mál. Samkv. skipunarbréfi nefndarinnar var verkefni hennar þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin sem skipuð var til að athuga og endurskoða ákvæði laga sem kveða á um skyldu ríkissjóðs til fjárframlaga til sjóða og einstakra verkefna með föstum reglubundnum hætti, sbr. 8. gr. laga nr. 13 1979, um stjórn efnahagsmála o. fl., sbr. og bréf fjmrn. dags. 31. ágúst 1979.“ Þessi nefnd skilaði nál. sem er um margt athyglisvert. Mér finnst fullkomin ástæða til þess við 2. umr. fjárl. fyrir árið 1982 að lesa hér kafla úr nál., en ég geri það einnig vegna þess að þessi nefnd var stjórnskipuð með sérstökum hætti. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar frá öllum stjórnmálaflokkunum, þ. e. Halldór E. Sigurðsson, Helgi Seljan, Matthías Á. Mathiesen og Sighvatur Björgvinsson. Það er rétt að geta þess, að hér er um þrjá fyrrv. fjmrh. að ræða. En þeir segja svo um þetta endurskoðunarverkefni, með leyfi hæstv. forseta: „Þau sjónarmið, sem bjuggu að baki gildandi lagafyrirmælum, skyldu vera hagkvæmari en önnur fjárfestingarlán. Af þessum sökum var talið brýnt að eigið fé þeirra sjóða, er stofnlán veittu, yrði að minnsta kosti verulegur hluti þess fjármagns sem þeir lánuðu, en síður að um endurlán væri að ræða. Samfara verðlagsþróun undanfarinna ára hafa stofnlánasjóðir, þrátt fyrir það sem að framan segir, orðið að taka verulegan hluta af ráðstöfunarfé sínu að láni og þó einkum hjá Framkvæmdasjóði Íslands. Þessi lán, sem ýmist eru verðtryggð eða gengistryggð, hafa þeir síðan endurlánað. Ákvarðanir á útlánakjörum sjóðanna hafa að sjálfsögðu í æ ríkari mæli tekið mið af þeim lánskjörum sem sjóðirnir þurfa að hlíta sjálfir og er nú svo komið að útlán þeirra eru að fullu verð- og gengistryggð. Þessar breytingar hafa leitt til þess, að sjónarmið þau, sem bjuggu að baki lagaákvæðum um tekjur sjóðanna, og þá einkum um óafturkræf framlög ríkissjóðs, hafa minna gildi en áður þar sem eiginfjárstaða sjóðanna ætti að verða að miklu leyti trygg með fullri verðtryggingu útlána þeirra. Þetta atriði, ásamt því að æskilegt er að fjárveitingavaldið hafi frjálsari hendur til fjárveitinga til sjóðanna en nú er, mælir fyrst og fremst með því að breytingar verði gerðar á gildandi löggjöf um framlög ríkissjóðs til stofnlánasjóða.“ Og í niðurlagi álitsins segja þessir aðilar að í meginatriðum felist brtt. nefndarinnar í eftirfarandi atriðum: „Ákvæði um föst framlög ríkissjóðs til stofnlánasjóða verði í flestum tilfellum felld niður. Dregið verði úr skyldu ríkissjóðs til mótframlaga við aðra aðila sem leggja fram fé til sjóðanna, en þar er oftast um beina hagsmunaaðila að ræða. Enn fremur verði skert og afnumin hlutdeild sjóðanna í tekjum af mörkuðum tekjustofnum, sé um þá að ræða, og þeir, sem veigalitlu hlutverki gegna, verði felldir niður eða sameinaðir í sjóði sem hliðstæðu hlutverki gegna. Í þessu sambandi skal á það bent, að gildi hinna mörkuðu tekjustofna er mjög mismunandi. Margir þeirra gefa af sér tiltölulega litlar tekjur og skipta í raun ekki grundvallarmáli fyrir þær stofnanir sem þeirra njóta. Því leggur nefndin til að mörkun sumra þeirra verði felld niður, en ákvörðun um fjárframlög til þeirra stofnana, sem nú njóta m. a. tekna af þessum tekjustofnum, verði alfarið falin Alþingi við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni.“ Ég vil endurtaka hér, að það, sem var merkilegt við þetta nál. að mínu mati, er fyrst og fremst að það eru fulltrúar flokkanna sem vinna þetta verk og gera þessa ályktun, og það sem meira er, að það eru þrír fyrrv. fjmrh. sem skrifa undir þetta nál., Halldór E. Sigurðsson, Matthías Á. Mathiesen og Sighvatur Björgvinsson, auk Helga Seljans. Það má vissulega deila um niðurstöðu nefndarinnar en að mínu mati er augljóst að ekki verður lengur frestað að taka málið til afgreiðslu. Ákvörðun gæti í sumum tilfellum gert fjárlagagerðina raunhæfari jafnframt því að sérstaða ákveðinna sjóða yrði viðurkennd og staða þeirra gerð sterkari. Þegar við athugum þessa opinberu sjóði hafa þeir oft verið hér til umræðu. Þetta eru margir hverjir góðir sjóðir sem við viljum gjarnan vernda og teljum að hafi mikilvægu hlutverki að gegna fyrir þjóðfélagsuppbyggingu okkar. Ég nefni Byggðasjóð, Félagsheimilasjóð, Fiskveiðasjóð, Iðnrekstrarsjóð. Skerðing þeirra hefur verið á undanförnum árum mjög mikil. Ef við tökum dæmi um skerðingu ríkissjóðs til stofnlána- og fjárfestingarsjóða reiknaða á föstu verðlagi í sambandi við þetta frv. kemur m. a. í ljós að Fiskveiðasjóður hefur verið skertur um 21.7 millj., Félagsheimilasjóður um 3.1 millj. og Byggðasjóður um 32 millj. Ég er ekki að segja með þessum orðum að ekki sé eðlilegt að þessir sjóðir hafi verð skertir að einhverju leyti. Það, sem mér finnst neikvætt í þessu máli, er að Alþingi skuli láta dragast ár eftir ár að taka ákvörðun um hvort þessum lögum eigi að breyta og hvort ekki sé eðlilegt að færa þessa sjóði í ákveðnara form, annaðhvort með því að fella suma þeirra niður eða styrkja stöðu annarra. Eins og ég tók fram í upphafi máls míns ætla ég ekki að ræða efnislega fjárlagafrv., enda stöndum við að afgreiðslu þess og því meirihlutaáliti sem hér liggur fyrir. Enn fremur get ég vísað til ítarlegrar ræðu hæstv. viðskrh. við 1. umr. fjárlaga um afstöðu Framsfl. til frv. í heild. Samvinna í fjvn. hefur verið mjög góð að vanda og málin vandlega skoðuð og rædd. Ég vil þó sérstaklega nefna tvö atriði af fjölmörgum sem við fulltrúar Framsfl. í nefndinni lögðum mikla áherslu á að fengju viðunandi afgreiðslu. Það er í fyrsta lagi lagning sjálfvirks síma. Í lögum nr. 32 1981, um lagningu sjálfvirks síma, sem samþ. voru á s. l. vori, stendur í 3. gr.: „Póst- og símamálastofnun er heimilt að taka lán, allt að 20 millj. kr. árlega í 5 ár, til fjármögnunar framkvæmda samkv. 1. gr. Lántökuheimild þessi skal breytast í samræmi við breytingar á byggingarvísitölu.“ Og í 2. gr.: „tæki og búnaður til lagningar og uppsetningar sjálfvirks símasambands, samkv. áætlun þeirri sem gerð verður, sbr. 1. gr., skulu undanþegin aðflutningsgjöldum og söluskatti við innflutning." Til að halda verðgildi framkvæmda á árinu 1982 þurfti fjárhæð í fjárlögum og lánsfjáráætlun að hækka í 34.2 millj. kr. það er 3.2 millj. hækkun. Um þetta varð samkomulag í nefndinni. Jafnframt var samþ. að fjmrh. væri heimilt að fella niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld og söluskatt af sjálfvirkum símstöðvum sem fluttar eru inn á vegum Póst- og símamálstofnunarinnar. Þetta er mjög mikilvægt mál að okkar mati og mun tryggja framkvæmd 5 ára áætlunar um lagningu sjálfvirks síma um landið, en fjárfesting og framkvæmdir Pósts og síma munu verða um 124 millj. kr. á árinu 1982 í stað 54 millj. á yfirstandandi ári. Hitt málið, sem ég nefndi sérstaklega, er bygging íþróttamiðstöðvar á Laugarvatni. Samkomulag varð um 4 millj. kr. fjárveitingu á árinu 1982 til byggingar íþróttahúss Íþróttakennaraskóla Íslands á Laugarvatni. Fyrir var 1 millj. í fjárlögum þessa árs. Jafnframt er ákveðið að bjóða verkið út næsta vor, þ. e. að gera bygginguna fokhelda í einum áfanga sem yrði lokið 1983, og þar með í opinberum verksamningi fyrir fram bundin fjárveiting 1983 til verksins, en kostnaðarverð þess áfanga er á verðlagi næsta árs áætlað um 8 millj. kr. Ég tel sérstaka ástæðu til að fagna úrslitum þessa máls sem er mjög þýðingarmikið ekki aðeins fyrir skólana á Laugarvatni, heldur fyrir allt íþróttastarf í landinu. 3. umr. bíða ýmis mikilvæg mál ýmissa stofnana. Ég nefndi Vegagerð ríkisins, vegaframkvæmdir samkv. vegáætlun og samþykktri þál. um hækkun vegaframkvæmda í 2.2% af vergri þjóðarframleiðslu. Við framsóknarmenn leggjum höfuðáherslu á að staðið verði við þetta atriði við afgreiðslu fjárlaga. Það er grundvallarmál. Jafnframt þarf sérstaka afgreiðslu vegna verkefna við hina svokölluðu Ó-vegi. Málefni Háskóla Íslands eru í brennidepli. Ljóst er að ekki hefur verið tekið fullt tillit til fjölgunar háskólanemenda við fjárlagagerðina. Þetta þarf að leiðrétta. Jafnframt þarf að tryggja viðhald eða endurbyggingu stúdentagarðanna, sem lokið er fyrir nokkru á Gamla Garði, en Nýi Garður er ekki mönnum bjóðandi í því ástandi sem húsið er í. Það höfum við fengið að sjá. Þá eru ýmsir þættir landbúnaðarmála óafgreiddir svo og byggðalínur. Rekstur löggæslunnar í landinu er í miklum vanda, virðist vera eitt af þeim málefnum í opinberum rekstri sem sprengir sjálfvirkt allar fjárhagsáætlanir. Hér er um að ræða mál sem verður að taka föstum tökum. Útþenslu löggæslukostnaðar hlýtur að verða að setja vissar skorður. Þetta er eitt af dæmum um stofnanir, sem ég nefndi í byrjun míns máls og er vissulega nauðsynlegt að skoða vandlega. Þetta er vandasamt mál. Vissulega eru gerðar miklar kröfur og vaxandi til löggæslunnar í landinu og dómsmála yfirleitt. En einmitt þess vegna tel ég vera mjög áríðandi að það sé tekist á við þennan vanda og reynt að finna lausn á honum svo að kostnaður hækki ekki eins sjálfvirkt og komi ekki eins aftan að öllum fjárskuldbindingum og nú virðist vera. Rekstur tónlistarskóla, akstur skólabarna og jöfnun námskostnaðar eru meðal mála sem er eftir að afgreiða, en hafa mikla þýðingu fyrir sveitarfélög og fólk í dreifbýli þessa lands. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar ýmsa þætti fjárlaganna þó það væri vissulega freistandi eftir að vera búinn að vinna við þetta í langan tíma. Við framsóknarmenn höfum lagt okkur fram um að vinna við fjárlagagerðina með tilliti til þeirra meginforsendna sem koma fram í athugasemdum fjárlagafrv. og að ekki yrði raskað því markmiði að afgr. fjárlög án greiðsluhalla. Jafnframt er okkur að sjálfsögðu ljóst að efnahagshorfur eru slíkar að fjárlög næsta árs gætu raskast verulega. Samt sem áður tel ég að þessi fjárlög með breytingum fjvn. séu nær því en oft áður að vera raunhæf fjárlög. Minna er um óvissuþætti og tekist hefur að auka verulega framkvæmdaframlög, sem hækka milli 40–60%. Fram undan eru mikilvægar ákvarðanir í efnahagsmálum ef tryggja á lífskjör þjóðarinnar. Það væri vissulega skammsýni og um leið þjóðarógæfa ef landsmenn gerðu sér ekki fulla grein fyrir þeirri staðreynd, að kröfurnar um lífsgæðin verður að byggja á þeirri verðmætasköpun, sem atvinnuvegir lands okkar eru færir um, og því markaðsverði sem í boði er. Við erum háðari utanríkisviðskiptum en flestar nágrannaþjóðir okkar. Það þarf engum að koma á óvart að ráðstafanir í efnahagsmálum til að ná jákvæðum árangri við núverandi aðstæður segi til sin í daglegu lífi allra landsmanna. Full verðtrygging peninga kalla á ný viðhorf í viðskiptum. Meira aðhald og sparnaður í atvinnurekstri verða að koma til, meiri og nákvæmari hagræðing, meiri framleiðni og miklu, miklu meiri vöruvöndun. Öll þessi mál þarf að ræða af fullri hreinskilni fyrir opnum tjöldum. Ríkisstj. ræðir efnahagsvandann og leiðir til að ná fram því markmiði sem allir eru sammála um að hljóti að vera aðalmál: að ná niður verðbólgunni. Þjóðin ætlast til þess, að ríkisstjórn og alþingismenn geri ráðstafanir sem tryggi lífskjörin í landinu. Til þess þarf að vinna bug á verðbólgunni og koma í veg fyrir afleiðingar hennar. Ég vil að lokum þakka formanni fjvn., fjvn.-mönnum og starfsmönnum hagsýslustofnunar fyrir ágætt samstarf og ánægjulega samvinnu í fjvn. Hvað sem við segjum um þessi fjárlög og um efnahagsástandið almennt er það von mín og raunar vissa, að þessi fjárlög marki tímamót til framfara í landinu.



Herra forseti. Margt mætti að sjálfsögðu um fjárlagafrv. segja og yrði það ekki allt fjármálastjórn núv. hæstv. ríkisstj. til hróss. Þjóðhagsstofnun spáir 55% verðbólgu á næsta ári, en hin svokallaða reiknitala frv. er 33%. Hvað þýðir þetta? Það þýðir m. a. að allt framkvæmdafé í frv. er í reynd 14.2% lægra að raungildi en látið er í veðri vaka í frv. og forsendum þess til viðbótar við þá magnminnkun sem frv. sjálft gerir ráð fyrir á flestum framkvæmdasviðum. Sama er að segja um öll framlög til annarra aðila en ríkisfyrirtækja. Allar þessar fjárveitingar þyrfti að hækka um 16.5% til að ná því raungildi sem gert er ráð fyrir í frv. Mestur hluti tekna ríkissjóðs vex með hækkandi verðbólgu og öll bein rekstrarútgjöld, en framlög til annarra aðila lækka stórlega til viðbótar við þá lækkun sem frv. og þjóðhagsáætlun gera ráð fyrir á flestum sviðum. Þetta á við um framlög til fjárfestinga á vegum ríkissjóðs og þetta á við um öll framlög til framkvæmda sem eru sameiginleg á vegum ríkis og sveitarfélaga, öll framlög til fjárfestingarlánasjóða, öll framlög til líknarfélaga, til menningarmála, til íþróttamála og þannig mætti lengi telja. Allar þessar fjárveitingar þyrfti að hækka um 16.5% frá fjárlagafrv. til að halda verðgildi því sem frv. gerir ráð fyrir, sem þó er í flestum tilvikum stórskert frá fjárlögum þessa árs, eins og áður hefur verið sagt. Það verða því víða á næsta ári erfiðleikar í samskiptum sveitarfélaga og annarra aðila annars vegar og ríkissjóðs hins vega. Annað bendi ég á, sem er mjög áberandi, en það er áframhald á þeirri þróun frá því að núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum, að tekjuskattur fyrirtækja minnkar stórlega frá ári til árs sem hlutfall af heildarálagningu tekjuskatts og er áætlað í fjárlagafrv. að þáttur fyrirtækja verði innan við helming þess sem hann var árið 1979. Það ár var tekjuskattur félaga 25% af heildarskattinum, árið 1980 18%, árið 1981 14% og á næsta ári er hann áætlaður 12% . Vel af sér vikið það. Ég minnist þess, að á árum áður gagnrýndi núv. hæstv. fjmrh. það mjög, hve fyrirtæki greiddu lítinn tekjuskatt, og birti árlega langa lista um tekjuskattslaus fyrirtæki máli sínu til stuðnings. Nú er enginn slíkur listi birtur, en langur yrði hann ef það væri gert og miklu lengri en þeir listar sem hæstv. fjmrh. birti á árum áður. Hæstv. ráðh. hefur tekist að minnka hlut fyrirtækja í tekjuskatti um fullan helming á þremur árum, þrátt fyrir að hann var of lítill fyrir að dómi hæstv. ráðh. og margra fleiri. Það, sem veldur mér einna mestum áhyggjum í sambandi við fjárlagafrv., er staða hins almenna lántakanda hjá Byggingarsjóði ríkisins og staða sjóðsins sjálfs og þar með þeirra sem á lánum þurfa að halda næstu árin, því annað er ekki sýnt en að stefnt sé í greiðsluþrot sjóðsins innan fárra ára ef svo heldur fram sem horfir. Það er talað um byggingu verkamannabústaða sem allsherjarlausn á húsnæðisvanda landsmanna. Sú lausn er góð svo langt sem hún nær, en það eru aðeins um það bil 30% þeirra, sem byggja þurfa að kaupa íbúðarhúsnæði, sem réttindi eiga í því kerfi. Við megum ekki gleyma öllum hinum. Ég er auðvitað ánægður með verkamannabústaðakerfið sem slíkt, enda er sá kafli í lögunum um Húsnæðisstofnun ríkisins efnislega óbreyttur frá því frv. sem ég lagði fram á sínum tíma. Hitt er ég aftur mjög óánægður með, að aukning lána til verkamannabústaða er alfarið á kostnað almennra húsbyggjenda. Sama er að segja um mörg ný og góð hlutverk Byggingarsjóðs ríkisins. Þau eru eins og málum er nú háttað alfarið á kostnað hins almenna húsbyggjanda. Þetta sést best á því, að á yfirstandandi ári standa útlán sjóðanna beggja, Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna, svo til í stað eða minnka jafnvel frá fyrra ári og svo mun enn verða á næsta ári samkv. fjárlagafrv. ef miðað er við að spá Þjóðhagsstofnunar um verðbólgustig sé rétt. M. ö. o.: öll aukning hjá Byggingarsjóði verkamanna og öll ný verkefni Byggingarsjóðs ríkisins eru á kostnað hins almenna húsbyggjanda. Eitt lán á vegum Byggingarsjóðs verkamanna jafngildir nokkurn veginn fjórum lánum til almennra húsbyggjenda. Eitt lán á vegum Byggingarsjóðs verkamanna kostar jafnmikið og 50% hækkun átta lána Byggingarsjóðs ríkisins. Það er fráleitt að allar umbætur í lánamálum skuli í reynd koma niður á hinum almenna húsbyggjanda og húskaupanda. Til þess var vissulega ekki ætlast í samþykktri stefnumótun ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar í húsnæðislánamálum. Í lánsfjáráætlun segir að útlán Byggingarsjóðs ríkisins muni hækka um 24.6% á næsta ári miðað við yfirstandandi ár. Þetta er í reynd mjög veruleg lækkun. Ef spár Þjóðhagsstofnunar um 55% verðbólgu á næsta ári eru réttar jafngildir þetta 20% lækkun á úttánum sjóðsins frá því sem er á þessu ári. Í þjóðhagsáætlun segir að heildarsamdráttur íbúðabygginga hafi verið 3% árið 1980 og 5% til viðbótar árið 1981. Í lánsfjáráætlun segir að útlán Byggingarsjóðs ríkisins muni dragast saman á þessu ári og aftur á því næsta vegna minni eftirspurnar eftir lánum. Þetta eru örgustu öfugmæli. Hið rétta er, að vegna þess hve lán Byggingarsjóðs ríkisins til almennra húsbyggjenda og húskaupenda eru forkastanlega lág treystir venjulegt fólk sér ekki lengur til að byggja eða kaupa íbúðarhúsnæði nema hafa annað húsnæði til að selja eða hafa óvenjugóða lánsmöguleika í lífeyrissjóðum og góðan aðgang að bönkum. Margir hafa lítinn eða engan aðgang að lífeyrissjóðum og geta því hvorki byggt né keypt. Fasteignasalar segja að unga fólkið sé horfið af fasteignamarkaðinum, og segir það sína sögu. Þegar verðtrygging innlána var tekin upp og þá auðvitað einnig útlána var augljóst að stórhækka þurfti lán Byggingarsjóðs ríkisins. Það er mjög vel viðráðanlegt að greiða afborganir og vexti af verðtryggðum jafngreiðslulánum til 20 ára eða meira, jafnvel þótt þau séu fyrir mestum hluta byggingarkostnaðar eða kaupverðs. Það er aftur á móti með öllu útilokað að standa undir svo nokkru nemi 2–4 ára vaxtaaukalánum eða sambærilegum lánum sem bankakerfið nú veitir búsbyggjendum ef þeir á annað borð fá þar nokkur lán. Það er því í hæsta máta þversögn, sem segir í lánsfjáráætlun, að draga megi úr útlánum Byggingarsjóðs ríkisins vegna minnkandi eftirspurnar. Það verður að hækka útlánin til hvers og eins verulega svo að venjulegt fólk geti byggt eða keypt þak yfir höfuð sér. Spyrja mætti hvort nægilega væri byggt af íbúðarhúsnæði, hvort markaðurinn sé mettur. Því fer víðs fjarri. Í öllum þeim áætlunum og útreikningum, sem gerð hafa verið hin síðari ár, er komist að þeirri niðurstöðu að byggja þurfi a. m. k. 2000 íbúðir á ári. Í spá Framkvæmdastofnunar ríkisins frá 1977 segir að byggja þurfi 2400 íbúðir á ári til að anna eftirspurn. En hvernig hafa þessi mál þróast síðan? Árið 1979 og 1980 voru innan við 1700 íbúðir byggðar hvort árið. Nú liggur fyrir að í ár verði þær aðeins um 1200. Á næsta ári er aðeins reiknað með lánum til 1175 fokheldra íbúða. Það þarf engan spámann til að sjá hvert stefnir. Það stefnir í algjört óefni ef ekki verður fljótlega spyrnt við fótum og það myndarlega. Ég hef aðallega rætt, herra forseti, þá hlið málsins sem snýr að lántakendum í dag, en mun nú fara nokkrum orðum um það, hvernig málin snúa að Byggingarsjóði ríkisins sjálfum, stöðu hans nú og í framtíðinni að óbreyttri stefnu og þá auðvitað jafnframt stöðu lántakenda næstu ára, því það fer vitanlega eftir stöðu sjóðsins hvernig þeim vegnar í framtíðinni. Það er stanslaust verið að skerða opinber framlög til Byggingarsjóðs ríkisins og húsnæðiskerfisins í heild. Markaðir tekjustofnar voru skertir um 35% 1980 og er þá átt við kerfið í heild, þ. e. Byggingarsjóð ríkisins og Byggingarsjóð verkamanna. Á þessu ári var sama skerðing þrátt fyrir mjög aukin verkefni. Og á næsta ári er reiknað með hvorki meira né minna en 45% skerðingu á opinberu framlagi til kerfisins í heild frá fyrri mörkuðum tekjustofnum og öðrum lögboðnum opinberum framlögum, og alltaf er verið að bæta nýjum og nýjum verkefnum á lánasjóðina. Ríkisstj. hæstv. hugsar sér að bæta þetta allt upp með síauknum lántökum til sjóðanna. Framlög ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins eru áætluð lægri í fjárlagafrv. fyrir næsta ár í krónum talið en þau voru árið 1979, en tekin lán til sjóðsins hafa meira en fertugfaldast á sama tíma. Árið 1979 voru tekin lán til Byggingarsjóðs ríkisins álíka há og framlög ríkissjóðs til sjóðsins. Á næsta ári verða tekin lán 46 sinnum hærri en framlög ríkissjóðs. Það vantar samkv. fjárlagafrv. 130 millj. kr. á næsta ári upp á að opinber framlög verði jafnhá og fyrri markaðir tekjustofnar og önnur lögboðin framlög hefðu verið með óbreyttum lögum. Það vantar 200 millj. kr á næsta ári í opinber framlög til að ná samþykktri stefnumótun ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar í húsnæðislánamálum. Slíkt getur hugsanlega gengið í örfá ár, en í reynd er verið að pissa í skóna sína og það rækilega. Húsnæðislánakerfið tekur lán með 3.25% vöxtum til 15 ára, en lánar út ýmist með 2% vöxtum til 26 ára eða með 0.5% vöxtum til 42 ára. Vaxtamismunurinn einn sér, sem sjóðirnir þurfa að greiða, er hvorki meira né minna en 6.33 millj. árlega fyrir útlán hvers einstaks árs, en framlag ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins er áætlað 57.2 millj. og til Byggingarsjóðs verkamanna 111.3 millj. Það líða ekki ýkjamörg ár, kannske liðlega 10, þar til allt framlag ríkissjóðs til beggja sjóðanna fer í það eitt að greiða vaxtamismun inn- og úttána. Það er ekki aðeins verið að binda þetta frá ári til árs. Það er verið að binda sjóðunum bagga 26–27 ár fram í tímann. Það endar með því, herra forseti, og er reyndar ekki ýkjalangt þangað til, að við sitjum uppi með kerfi sem bindur fjárframlög ríkissjóðs áratugi fram í tímann án þess að koma húsbyggjendum framtíðarinnar eða húskaupendum að nokkru minnsta gagni. Það fær ekki eyri frá ríkinu miðað við svipuð framlög og nú eru til útlána. Það fer allt eins og það leggur sig í að borga vaxtamismun. Ég skora á hv. fjvn. að taka þessi mál nú þegar til rækilegrar endurskoðunar. Ef það verður ekki gert mun ég freista þess að bera fram brtt. varðandi þetta við 3. umr. fjárlaga.



Herra forseti. Við þessa umr. flutti hv. 3. þm. Norðurl. e., Lárus Jónsson, ítarlega ræðu þar sem hann gerði grein fyrir viðhorfum okkar sjálfstæðismanna í stjórnarandstöðu til þessa fjárlagafrv. Ég sé ekki ástæðu til að bæta neinu við þá ítarlegu ræðu sem hann flutti. Ég vil hins vegar sérstaklega vekja athygli á því nál. sem hv. þm. Lárus Jónsson, Friðrik Sophusson og Egill Jónsson hafa látið frá sér fara á þskj. 179. Hér er um að ræða óvenjulega ítarlegt nál., um 30 bls., þar sem gerð er ítarleg grein fyrir efnahagsstefnu hæstv. ríkisstj., og þar kom fram mjög margar og merkar upplýsingar um fjármál ríkisins og efnahagsstefnu hæstv. ríkisstj. Það er ekki oft sem við sjáum hér á hv. Alþingi jafnítarlegt nál. og hér kemur fram, og er höfundum þessa nál. mikill sómi að því. Það er þakkarvert þegar einstakir þm. leggja jafnmikla vinnu af mörkum og raun ber vitni um þar sem um þetta nál. er að ræða. Ég vil sérstaklega hvetja hv. þm. til að kynna sér þetta nál. ítarlega því það er að vissu leyti grundvallarplagg varðandi stefnu núv. hæstv. ríkisstj. og stöðu efnahagsmála í landinu og fjármála ríkissjóðs. Ég kem fyrst og fremst upp í þennan ræðustól til að mæla fyrir tveimur brtt. sem fram koma á þskj. 189, en þær brtt. eru frá mér og hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, Salome Þorkelsdóttur og Matthíasi Bjarnasyni. Önnur þessara till. er brtt. við framlag í Erfðafjársjóð og hin um framlag í Framkvæmdasjóð öryrkja og þroskaheftra. Ég ætla fyrst að víkja að síðari tillögunni. Ég rifja það upp, að á árinu 1979 voru sett á Alþingi lög um aðstoð við þroskahefta. Þetta var ítarlegur lagabálkur og var takmark og markmið þeirra laga að tryggja þroskaheftum jafnrétti við aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeim skilyrði til að lifa sem eðlilegustu lífi í samfélaginu. Ástæða þessara laga var sú, að það var talin með réttu mjög mikil þörf á að sinna málefnum þroskaheftra í ríkari mæli en gert hafði verið, en þessi málaflokkur hefur verið vanræktur árum saman. Það hafa fyrst og fremst verið áhugasamir einstaklingar sem sinnt hafa þessum málum af frábærum dugnaði, en æ fleirum var ljóst að þörf væri á myndarlegu átaki og skipulegu átaki fyrir forgöngu ríkisins. Í þessum lögum eru greind margvísleg verkefni sem nauðsynlegt sé að sinna varðandi þroskahefta, hvernig skipulagi starfsemi í þeirra þágu skuli háttað, hvaða tegundir af stofnunum skuli byggja og reka svo og hvers konar þjónustu skuli veita á hinum einstöku stofnunum og hinum einstöku starfssvæðum. Þetta skal ekki rakið hér, en á það minnt, að til að tryggja verulegt átak í þessum efnum var stofnaður sérstakur sjóður, Framkvæmdasjóður öryrkja og þroskaheftra, sem kveðið er á um í lögunum. Aðaltekjustofn þessa sjóðs skyldi vera framlag ríkissjóðs og segir um það orðrétt í þessum lögum, með leyfi forseta: „Tekjur sjóðsins eru: a) Ríkissjóður skal árlega leggja sjóðnum til a. m. k. 1000 millj. kr. Skal sú fjárhæð hækka í hlutfalli við verðlagsvísitölu miðað við árið 1979 að grunni.“ Hér er mjög skýrt og ákveðið til orða tekið um hvernig ríkissjóður eigi að leggja þessum sjóði til tekjur. Þessi lög voru samþykkt vorið 1979 og tóku gildi í lok þess árs. En þrátt fyrir þetta skýra lagaákvæði hefur þetta ekki reynst annað en orðin tóm því að í þeim fjárlögum, sem síðan hafa verið samþykkt, hefur þetta framlag verið skert og um það efni sett sérstök lög í hvert skipti og þá í tengslum við afgreiðslu lánsfjárlaga. Þær vinstri stjórnir, sem hér hafa setið, hafa ekki haft meiri áhuga á framgangi þessa mikilvæga nauðsynjamáls en raun ber vitni um. Eins og ég gat um er í lögunum kveðið á um að framlagið eigi að vera 1000 millj. kr. og eigi að hækka í hlutfalli við verðlagsvísitölu miðað við árið 1979 að grunni. Meðalvísitala byggingarkostnaðar árið 1979, sem hlýtur að vera sú vísitala sem miða á við, var 318 stig. Í fjárlagafrv., eins og það hefur legið fyrir. er reiknað með vísitölu byggingarkostnaðar. Sú vísitala, sem reiknað er með í framkvæmdaliðum þessa fjárlagafrv., er 1.011 stig fyrir árið 1982. Samkv. þessu ætti framlagið því að vera 31.8 mill j. kr. Í fjárlagafrv., eins og við höfum haft það til meðferðar hingað til, er þetta framlag skert um 5 millj. kr. og sett niður í 26.7 millj. Þessu fylgir texti í lánsfjárlögum sem kveður nánar á um þessa skerðingu. Í brtt. fjvn., eins og þær koma fram á þskj. 187, er gert ráð fyrir nokkurri hækkun á þessu framlagi, en þó ekki sem nemur skerðingu þeirri sem ég gat um, miðað við þá vísitölu sem gilti 1979 og mun gilda 1982. Hins vegar, svo það sé skýrt hvernig sú nýja tala er fengin út sem fjvn. gerir nú till. um, er fundin ný og sérstök vísitala sem miðað er við, og sú vísitala er meðaltal byggingarvísitölu áranna 1979 og 1980 og það meðaltal er notað sem grunnur og síðan reiknað ofan á það upp í þá vísitölu sem gildir samkv. fjárlagafrv. 1982. Þetta er að sjálfsögðu algjörlega óleyfilegt því að lögin um þroskahefta segja nákvæmlega til um hvernig hér skuli með fara. Sú brtt., sem nú hefur verið lögð fram af hálfu fjvn., er því ekki nægileg í þessu efni ef halda á sér við það markmið sem upphaflega var sett þegar þessum Framkvæmdasjóði voru markaðar tekjur með lögum. Það er athyglisvert, að þeir hæstv. ráðh., sem ábyrgð bera á þessum málaflokkum, Ragnar Arnalds fjmrh. og Svavar Gestsson félmrh., eru forustumenn Alþb. og ráðh. þess í þessari hæstv. ríkisstj. Þessir hæstv. ráðh., sem á tyllidögum vilja gjarnan láta líta á Alþb. sem sérstakan málsvara þess fólks sem hér um ræðir, halda nú sérstaklega upp á ár fatlaðra með því að skera niður þetta framlag þrátt fyrir ótvíræð lagaákvæði um hvað framlagið eigi að vera. Við flm. þessarar till. viljum að í fjárlögum fyrir árið 1982 verði þessu fjárframlagi að nýju komið upp í raungildi þeirrar fjárhæðar sem upphaflega var stefnt að og kveðið er á um í lögunum um þroskahefta. Hin brtt., sem við flytjum, er við framlag í Erfðafjársjóð og það er reyndar önnur grein á sama meiði. Á sínum tíma var myndaður sérstakur erfðafjársjóður og átti erfðafjárskatturinn að ganga í þennan sjóð. Fé úr þessum sjóði á að verja til að koma upp vinnuheimilum og öðrum stofnunum fyrir öryrkja og gamalmenni. Í reynd hefur þetta verið á þá leið, að Endurhæfingarráð hefur veitt úr þessum sjóði og lagt áherslu á endurhæfingarstofnanir bæði fyrir aldraða og öryrkja, enda þörfin mjög brýn á þessu sviði. Samkv. því fjárlagafrv., sem hér liggur nú fyrir, er hins vegar gert ráð fyrir að allverulegur hluti erfðafjárskattsins fyrir árið 1982 verði tekinn og lagður beint í ríkissjóð til almennrar eyðsluríkisins, en ekki í Erfðafjársjóð. Samkv. endurskoðaðri tekjuáætlun, eins og hún kemur fram í brtt. fjvn., er nú gert ráð fyrir að erfðafjárskattur árið 1982 muni gefa í tekjur 13 millj. kr. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir því í fjárlagafrv. að lagt verði til Erfðafjársjóðs af þessu fjármagni meira en 9 millj. kr., og það er nánar áréttað í lánsfjárlögum. Ég held að allir geri sér grein fyrir því, að miðað við þau miklu verkefni, sem þarna eru óleyst, veiti ekki af þessu fjármagni, sem erfðafjárskatturinn gefur í Erfðafjársjóð, til .þeirra verkefna sem Erfðafjársjóður á að standa undir. Þeir hæstv. ráðh. Alþb., sem ábyrgð bera á þessari tillögugerð, eru þó greinilega á annarri skoðun því að þeir leggja til að 4 millj. kr. af erfðafjárskatti verði að þessu sinni teknar úr Erfðafjársjóði og settar beint í ríkissjóð. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessar brtt. Ég held að þær skýri sig sjálfar, ekki síst þegar haft er í huga það sem ég hef nú sagt um þær. Sé ég ekki ástæðu til þess, eins og ég gat um áðan, að fjalla nánar almennt um þetta fjárlagafrv., en vísa til þess sem hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði í sinni ítarlegu ræðu áðan.



Herra forseti. Þó ærin ástæða væri til að ræða hér þetta frv. til fjárlaga í löngu máli og sýna fram á hvað Alþingi er um það bil að fara að samþykkja óraunhæf fjárlög á sannkölluðum brauðfótum er augljóst tilgangsleysi þeirra umr., því stjórnarliðar eru staðráðnir í að blekkja þjóðina og gefa henni ranga mynd af stöðunni í fjármálum ríkisins og útgjöldum og tekjum ríkisins á næsta ári. Bæði tekju- og útgjaldaliðir þessa frv. eru stórlega vanmetnir og þarf ekki frekar vitnanna við en komið hefur hér fram fyrr í dag og kvöld í ræðum stjórnarandstæðinga. Hver er tilgangurinn með því að samþykkja svo óraunhæf fjárlög, þegar fyrirsjáanlegt er að hvorki tekju- né útgjaldaáætlanir fjárlaganna munu standast og langur vegur þar frá? Það er vitaskuld tilgangslaust að karpa hér tímum saman til að reyna að sannfæra stjórnarsinna um að þeir séu vísvitandi að blekkja þjóðina með villandi upplýsingum um stöðu fjármála og áætlana á útgjöldum og tekjum fyrir næsta ár, því stjórnarsinnar eru staðráðnir í að halda sér við blekkinguna og ná henni fram hér á hv. Alþingi. Það er auðvitað ótækt að útgjalda- og tekjuhlið fjárlaganna skuli vera svo stórlega vanmetin, sem þýðir að fjmrh. fær að ráðskast með stórfelldar aukafjárveitingar utan við fjárlögin og fram h já Alþingi. Ég segi: fram hjá Alþingi, vegna þess að stórlega vanáætlaður fjárlagagrunnur þýðir miklar aukafjárveitingar á næsta ári og þegar fjárlagaárið er gert upp í ríkisreikningi stendur Alþingi frammi fyrir gerðum hlut í því efni. Afleiðingin af stórlega vanmetnum fjárlagagrunni er sú, að þjóðin býr í reynd við tvenns konar fjárlög: annars vegar hefðbundin fjárlög samþykkt á Alþingi og hins vegar stórfelldar fjárveitingar sem að mestu eru í höndum framkvæmdavaldsins því þegar upp er staðið stendur löggjafarvaldið, sem ber ábyrgð á fjármunum ríkisins, frammi fyrir gerðum hlut að því er varðar ráðstöfun aukafjárveitinga. Það hlýtur að vera tími til kominn að löggjafarvaldið fari að átta sig á þessari staðreynd og það fari að glíma við raunhæf fjárlög eins og er skylda þess, fjárlög sem gefa rétta mynd af stöðu ríkisbúskaparins á komandi fjárlagaári, í stað þess að karpa endalaust um óraunhæf og dulbúin blekkingafjárlög sem allir hljóta að sjá í gegnum. Ég skal standa við það sem ég sagði hér í upphafi míns máls, að ég mun ekki eyða löngum tíma í almenna gagnrýni á þetta marklausa pappírsplagg, sem Alþingi er um það bil að fara að staðfesta. Í stað þess vil ég gera grein fyrir nokkrum brtt. sem ég flyt ásamt nokkrum þm. Alþfl. og fram koma á þskj. 189. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að Alþb.-menn nota hvert minnsta tækifæri í fjölmiðlum til að hrósa sér af því að stórfelldar framfarir hafi átt sér stað á félagsmálasviðinu í tíð þeirra í ríkisstj. Það hefur ljóslega komið fram hér í umr., að fjárlagagrunnur margra þátta á félagslega sviðinu er byggður á mjög ótraustum grunni. En þegar Alþb.-menn eru að hrósa sér af framförum á félagsmálasviðinu væri slíkt sjálfshól meira virði ef þeir beittu sér fyrir fjármagni til að standa við fyrirheit þessara framfara á félagsmálasviðinu. Nefnd hefur verið hér t. d. staða Byggingarsjóðs ríkisins sem dæmi um hve framfarir á félagslega sviðinu eru reistar á ótraustum og hæpnum grunni. Þær brtt., sem ég flyt hér, og skýringar víð þær munu enn frekar renna stoðum undir á hve ótraustum grunni ýmis mál á félagslega sviðinu standa í þessu fjárlagafrv. - fjárlögum undir liðnum Framkvæmd laga um aðstoð við þroskahefta er um svo mikla vanáætlun að ræða að nauðsynlegt er að fá fram leiðréttingu nú við meðferð fjárlaga hér á Alþingi. Í fjárlögum eru áætlaðar rúmar 5 millj. til framkvæmdar laga um aðstoð við þroskahefta. Í meðförum fjárlagafrv. hjá fjvn. hefur þessi liður hækkað um 1 millj., en fjárhagsáætlun félmrn., sem fer með þessi mál, er um 11–12 millj. kr. Ég vil freista þess að gera brtt. við nokkra veigamikla liði í þeim viðfangsefnum sem heyra undir framkvæmd laga um aðstoð við þroskahefta. Með lögunum um aðstoð við þroskahefta var landinu skipt í átta starfssvæði hvað málefni þroskaheftra varðar. Á hverju starfssvæði skyldi vera 5 manna svæðisstjórn. Í lögunum um aðstoð við þroskahefta og reglugerð fyrir svæðisstjórnir er svæðisstjórnum ætlað mjög veigamikið hlutverk í framkvæmd laganna. Er verksvið þeirra mjög umfangsmikið svo nauðsyn hefur verið á að svæðisstjórnir hefðu skrifstofuaðstöðu og starfsmann. Grundvöllurinn fyrir uppbyggingu þjónustu fyrir þroskahefta á svæðunum er undir því kominn að svæðisstjórnum sé búin viðunandi aðstaða, en starfssvið svæðisstjórna eru áætlanagerða, eftirlit með stofnunum þroskaheftra og að fylgjast með húsnæðis- og atvinnumálum svo dæmi sé tekið. Vegna starfa svæðisstjórna er á fjárlögum gert ráð fyrir 112 þús. kr., en félmrn. ætlar að til þurfi að koma um 1.7 millj. til þessarar starfsemi. Hér er því langur vegur frá að gert sé ráð fyrir að svæðisstjórnir geti haldið uppi sinni starfsemi. Ég vil minna á að fyrir Alþingi liggur nú frv. til l. um málefni fatlaðra þar sem umfang verkefna svæðisstjórna er stórlega aukið. Grundvöllurinn í skipulagningu þeirri, sem það frv. gerir ráð fyrir svo og lögin um aðstoð við þroskahefta, er starfsemi svæðisstjórna og að þær séu vel virkar. Verði þessi liður á fjárlögum varðandi svæðisstjórnir ekki stórlega aukinn er borin von að lögum um aðstoð við þroskahefta eða frv. um fatlaða, sem liggur fyrir Alþingi, nái þeim árangri sem til er ætlast. Ég legg því til í brtt. við frv. til fjárlaga að liðurinn Svæðisstjórnir hækki úr 112 þús. í 1 millj., sem er 700 þús. undir áætlun félmrn. um kostnað, en ég tel tilgangslaust að freista þess að reyna að hækka hann frekar miðað við þá meðferð, sem þessi liður fékk nú hjá fjvn., og þá upphæð sem ráð er fyrir gert í fjárlögum. Í annan stað er það rekstur sambýla. Lögin um aðstoð við þroskahefta gera ráð fyrir að sett séu á fót sambýli og þessum lið á fjárlögum. Framkvæmd laga um aðstoð við þroskahefta, er ætlað að standa undir rekstri þeirra. Á sambýlum dveljast þroskaheftir einstaklingar sem eru sæmilega sjálfbjarga og geta séð um sig sjálfir með nokkurri aðstoð. Áður en sambýli komu til sögunnar, sem eru nýjung í málefnum þroskaheftra hér á landi, þurftu þessir einstaklingar oft að dveljast á vistheimilum fyrir þroskahefta. Rekstur sambýlanna er margfalt ódýrari en vistgjald það sem greiða þarf á vistheimilum þroskaheftra, auk þess sem sambýli eru veigamikill þáttur í svokallaðri „normaliseringu", sem er að þroskaheftum sé gert kleift að aðlagast sem mest eðlilegum lifnaðarháttum. Þó Íslendingar séu skammt á veg komnir varðandi uppbyggingu sambýla hafa nágrannaþjóðir okkar lagt höfuðáherslu á þetta mál í þjónustu við þroskahefta. Í nýsettum lögum í Svíþjóð kemur fram að innan fimm ára frá gildistöku þeirra skuli öll börn og ungmenni flytjast af stofnunum í smáar heimiliseiningar, svokölluð sambýli, og svipuð stefna er uppi á hinum Norðurlöndunum. Hér á landi eru nú rekin fjögur sambýli og fyrirhugað er að taka tvö í notkun á næsta ári. Stjórnarnefnd málefna þroskaheftra, sem úthlutar fjármagni Framkvæmdasjóðs öryrkja og þroskaheftra, hefur lagt mikla áherslu á að koma á fót sambýlum, og sennilega verður byrjað á þrem til fimm nýjum sambýlum á næsta ári. Kannanir, sem gerðar hafa verið, sýna að útskrifa mætti fjölda einstaklinga af vistheimilum væru sambýli fyrir hendi. Gefur það auga leið að rekstur sambýlis fyrir hvern einstakling er mun ódýrari fyrir ríkissjóð en rekstur vistheimila. Kostnaður ríkissjóðs vegna stofnana þroskaheftra á hvern einstakling er á ári, miðað við meðalkostnað á vistheimili, um 108 þús. á einstakling, en rekstur sambýla aðeins rúmur þriðjungur þeirrar upphæðar. Á fjárlögum er gert ráð fyrir 464 þús. í rekstur sambýla, en á fjárhagsáætlun félmrn. eru um 2 millj. kr. Forráðamenn sambýlanna, sem t. d. hér í Reykjavík eru rekin á vegum Styrktarfélags vangefinna, hafa upplýst að fáist ekki leiðrétting á þessu í meðförum þingsins sæju þeir sér ekki annað fært en að leggja reksturinn niður á næsta ári. Það mundi þýða að vistheimilin yrðu að taka aftur við þessum einstaklingum, sem yrði mun dýrara fyrir ríkissjóð eins og ég hef gert hér grein fyrir. Ég vil því freista þess að flytja sparnaðartillögu sem fram kemur á þskj. 189. Till. er um að hækkað verði framlag til rekstrar sambýla úr 464 þús. í 2 millj., en liðurinn hefur einungis verið hækkaður í 764 þús. í meðferð fjvn. Ég þarf varla að rökstyðja hér nauðsyn þess fyrir öryrkja að vernduðum vinnustöðum verði skapaður rekstrargrundvöllur. Á fjárlögum er gert ráð fyrir 350 þús. til rekstrar verndaðra vinnustaða, og í meðferð fjvn. hækkaði upphæðin í 450 þús., en fjárhagsáætlun félmrn. er um 1 millj. vegna verndaðra vinnustaða. Ég flyt því brtt. ásamt nokkrum öðrum þm. Alþfl. um að fjárframlag til rekstrar verndaðra vinnustaða hækki úr 350 þús. í 1 millj. kr. Full ástæða væri til að flytja brtt. við fleiri þætti undir þessum lið um framkvæmd laga um aðstoð við þroskahefta. Nefna má t. d. rekstur leiktækjasafna og kostnað við 15. gr. laga um aðstoð við þroskahefta, sem er stórlega vanáætlaður. Ég vil t. d. nefna 15. gr. laga um aðstoð við þroskahefta, sem kveður á um að framfærendur þroskahefts einstaklings, sem eingöngu dvelst í heimahúsum og þarfnast umönnunar eða gæslu, eigi rétt á fjárhagslegri aðstoð. Kostnaður vegna þessa ákvæðis verður um 1 millj. kr. fyrir þetta ár og hógvær áætlun félmrn. vegna þessa ákvæðis er um 1.1 millj. vegna næsta árs, en á fjárlögum 1982 er gert ráð fyrir 600 þús. Ég vil enn og aftur minna á frv. um málefni fatlaðra, sem fyrir Alþingi liggur, en það kveður á um mun víðtækari aðstoð að því er þetta varðar. Verði það frv. að lögum verður kostnaður vegna þessa ákvæðis á árinu 1982 enn meiri en áætlun félmrn. nú bendir til, um 1.1 millj., en fjárlögin gera nú aðeins ráð fyrir 600 þús. kr. til að standa straum af þessu. Vænti ég að fjvn. taki mið af þessum lið og hækki hann og skoði vel milli 2. og 3. umr. Ég mun a. m. k. ekki við 2. umr. þessa máls flytja fleiri brtt. við þennan lið, Framkvæmd laga um aðstoð við þroskahefta, heldur hef ég valið að draga úf núna við 2. umr. þrjá veigamikla þætti, þ. e. kostnað við starfrækslu svæðisstjórna, kostnað við rekstur sambýla og kostnað við rekstur verndaðra vinnustaða, og flyt um það brtt. nú við 2. umr. Vona ég að þessi hógværð verði til þess, að brtt. nái fram að ganga. Ég mæli hér einnig fyrir brtt. sem felur í sér að Tryggingastofnun ríkisins fái fjármagn til að geta mætt þeim greiðslum er varða hópskoðanir, krabbameinsleit á vegum Krabbameinsfélags Íslands. Tryggingastofnun ríkisins hefur um árabil þurft að standa straum af þessum kostnaði án þess að ráð sé fyrir honum gert í tekjum Tryggingastofnunar ríkisins. Tryggingastofnun hefur margsinnis á þetta bent og óskað eftir að stofnunin þyrfti ekki að standa straum af þessum útgjöldum, enda stofnuninni ekki séð fyrir fjármagni til þess. Á fundi tryggingaráðs 13. nóv. 1980 var gerð eftirfarandi samþykkt, sem ég vil fá að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Tryggingaráð fellst á að Tryggingastofnun ríkisins greiði Krabbameinsfélagi Íslands árið 1981 með sama hætti og áður gjald fyrir hvert frumusýni vegna hópskoðana kvenna. Jafnframt leggur ráðið þunga áherslu á að þetta sé í allra síðasta sinn sem slík greiðsla verði innt af hendi af hálfu Tryggingastofnunar ríkisins.“ Í bréfi, sem Krabbameinsfélag Íslands sendi fjvn. 6. nóv. s. l., kemur fram að Tryggingastofnun ríkisins geti fallist á að greiða fyrir umræddar rannsóknir verði henni ætlað fjármagn á fjárlögum til að mæta þeim. Í sama bréfi Krabbameinsfélagsins til fjvn. fór félagið þess á leit við fjvn. að Tryggingastofnuninni yrði framvegis ætlað fjármagn á fjárlögum til að mæta greiðslum er varða hópskoðanir er fara fram á vegum Krabbameinsfélagsins, enda líti stjórnin svo á að greiða ætti fyrir þær hópskoðanir eins og fyrir hver önnur læknisverk. Í áætlun Krabbameinsfélagsins fyrir árið 1982 kemur . fram að vegna leitarstöðvarinnar er áætlað að þær greiðslur, sem kæmu frá Tryggingastofnuninni, þyrftu að vera 1 millj. 927 þús. og vegna frumurannsókna um 574 þús. kr. eða samtals um 2.5 millj. kr. Á fjárlögum fyrir árið 1982 eru ætlaðar til Krabbameinsfélagsins 1.2 mill j. kr. Er það sama upphæð og félagið fékk fyrir árið 1981, en í meðförum fjvn. hefur hún hækkað í 1.7 millj. kr. Þessir fjármunir, sem veittir hafa verið á fjárlögum, auk gjafafjár og ágóða af happdrætti Krabbameinsfélagsins, hafa staðið straum af öðrum kostnaði í rekstri Krabbameinsfélagsins, svo sem almennu skrifstofuhaldi, fræðslustarfsemi og söfnun upplýsinga í krabbameinsskrár sem er veigamikill þáttur í öllu starfi félagsins. Krabbameinsskrá hefur verið haldin frá 1954, en þessi skrá er undirstaða undir allar krabbameinsrannsóknir, en í sambandi við hana eru gerðar faraldsfræðilegar rannsóknir á sjúkdómstíðni, eðli þeirra o. fl. Ég vek sérstaklega athygli á henni vegna þess að kostnaður við hana er mikill og er áætlað að á árinu 1982 þurfi til hennar um 1.1 millj. kr. eða sem næst þeirri fjárhæð sem ráð var gert fyrir á fjárlögum. Auk þessa þarf, eins og áður kom fram, 2.5 millj. til viðbótar við þá upphæð til að standa undir hóprannsóknum. Er því sýnt að það, sem ætlað var á fjárlögum til Krabbameinsfélagsins, getur ekki staðið undir hópskoðunum á vegum félagsins. Auk krabbameinsskrárinnar stendur þessi upphæð, sem ráð er fyrir gert í fjárlögum, undir almennu skrifstofuhaldi og rekstri og að einhverju leyti fræðslustarfsemi. Sú brtt., sem ég flyt á þskj. 189 ásamt hv. þm. Árna Gunnarssyni, Magnúsi H. Magnússyni, Vilmundi Gylfasyni og Eiði Guðnasyni, er þess efnis, að sérgreint verði framlag til Tryggingastofnunar ríkisins til þessa verkefnis að upphæð 2 millj. kr. Ég vil, með leyfi forseta, vitna í bréf til Tryggingastofnunarinnar, sem undirritað er af formanni Krabbameinsfélagsins, Gunnlaugi Snædal, og dagsett er 20. nóv. 1981, en í því bréfi segir, með leyfi forseta: „Þó svo að allir sem við hefur verið rætt í heilbrigðisstéttum hjá ríki og borg, læknar og alþm. virðast vera sammála um að mikilvægt sé að halda rannsóknunum áfram og að Krabbameinsfélagið sé æskilegur aðili til að reka þær hefur ekkert gerst sem gerir félaginu kleift að halda þeim áfram. Eigi að nást ákjósanlegur árangur af hópskoðunum er nauðsynlegt að auka þær um allt að 50% frá því sem nú er. Komi ekki til einhver fastur fjárhagsgrundvöllur fyrir þennan þátt starfseminnar er sýnt að Krabbameinsfélagið hefur ekki bolmagn til að reka hópskoðanir öllu lengur. Til að standa undir þeim hefur félagið þurft að verja gjafafé, ágóða af happdrættum og hluta af ríkisstyrk til viðbótar þeim greiðslum sem Tryggingastofnunin hefur innt af hendi.“ Ég þarf varla að eyða löngum tíma til að rökstyðja mikilvægi þess fyrir hv. alþingismönnum hve brýnt það er að Krabbameinsfélaginu verði gert kleift að halda áfram krabbameinsleit, svo óyggjandi eru skýrslur um árangur hópskoðana sem gerðar hafa verið hjá félaginu. Frá 1964-1979 hafa verið framkvæmdar 154 þúsund skoðanir víðs vegar um landið og greind hafa verið á þessu 15 ára tímabili 294 illkynja æxli, en auk þess milli 300 og 400 staðbundin krabbamein. Þessar tölur tala sínu máli um nauðsyn þess, að Krabbameinsfélaginu verði skapaður viðunandi rekstrargrundvöllur til að halda þessari starfsemi áfram. Fyrirsjáanlegt er að rekstrargrundvöllur verður ekki fyrir hendi nema sérstaklega verði gert ráð fyrir því nú við fjárlagagerðina. Vísa ég enn og aftur í því sambandi í bréf tryggingaráðs til Krabbameinsfélagsins, sem undirstrikaði að ekki kæmu til frekari greiðslur frá Tryggingastofnuninni til Krabbameinsfélagsins í þessu skyni nema gert væri ráð fyrir tekjum til Tryggingastofnunarinnar til að standa straum af kostnaðinum. Ljóst er einnig að stórlega vantar á að Tryggingastofnunin geti staðið undir útgjöldum sínum á næsta ári, en eins og fjárlögin eru nú úr garði gerð vantar 240 millj. kr. til að fjármunir samræmist útgjaldaáætlun stofnunarinnar fyrir 1982, og sjá allir að hún getur ekki að óbreyttu bætt á sig þeim kostnaði sem af hópskoðunum Krabbameinsfélagsins leiðir. Ég vil benda á að heilbr.- og félmrn. leggur áherslu á að Tryggingastofnunin geti áfram greitt til Krabbameinsfélagsins vegna þessa verkefnis, og vil ég - með leyfi forseta - vitna til bréfs rn. til Tryggingastofnunar því til staðfestingar, en þetta bréf er undirritað af hæstv. ráðh. Svavari Gestssyni og Jóni Ingimarssyni, en þar segir svo, með leyfi forseta: „Rn. felur nauðsynlegt að þessi starfsemi haldi áfram á næsta ári, og því er það ósk rn. að tryggingaráð taki þetta mál til endurskoðunar, og mælir rn. með því, að Krabbameinsfélaginu verði greitt fyrir þessar rannsóknir sem næst því gjaldi sem taxti Læknafélags Íslands segir til um á hverjum tíma.“ Ég vil að lokum, með leyfi forseta, vitna í áður greint bréf Krabbameinsfélagsins til fjvn. og tel ekki að málið þurfi frekari skýringa við en þar kemur fram. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, en þetta bréf er undirritað af Gunnlaugi Snædal og Hirti Hjartarsyni: „Ísland hefur vakið heimsathygli fyrir leghálskrabbameinsrannsóknir og mikið vitnað til þeirra. Það er bjargföst trú þeirra, sem við þessar rannsóknir starfa, að hægt sé að útrýma leghálskrabbameini á Íslandi. Margir aðrir möguleikar eru fyrir hendi varðandi krabbameinsleit, sem ekki hefur verið hægt að hrinda í framkvæmd vegna aðstöðuleysis. Þar er í forgangi stóraukin leit að brjóstkrabbameini og leit að ristilkrabbameini. Það er almennt viðurkennt að stefna beri að fyrirbyggjandi aðgerðum, m. a. með greiningu sjúkdóms á byrjunarstigi í stað sjúkrahúsvistar og kostnaðarsamra lækninga, og í mörgum tilfellum dregur þar úr þjáningum fólks. Allar þessar gífurlegu upplýsingar, sem safnað hefur verið allt frá árinu 1964 varðandi hópskoðanir, og þær upplýsingar, sem krabbameinsskráin hefur að geyma frá 1954 ásamt faraldsfræðilegum rannsóknum, eru ómetanlegur grundvöllur allra krabbameinsrannsókna hér á landi. Á þessu ári hefur Krabbameinsfélag Íslands starfað í 30 ár. Stjórnendur félagsins veltu því fyrir sér hvaða rekstur svona áhugamannafélag ætti að hafa með höndum. Þessi mál voru rædd á nokkrum fundum með fulltrúum aðila frá ríki og borg í vor. Niðurstaðan hefur orðið afdráttarlaus. Öll starfsemi Krabbameinsfélagsins hefur sannað gildi sitt. Aðrir aðilar eru ekki tilbúnir að taka við henni og því verður að gera félaginu kleift fjárhagslega að sinna þessum verkefnum sínum.“ Ég hef lokið máli mínu, herra forseti, og ég vona að hv. alþingismenn veiti þeim brtt. brautargengi sem ég hef hér lýst.



Herra forseti. Ég mun nú mæla fyrir brtt. á þskj. 189, sem ég flyt ásamt Matthíasi Bjarnasyni, Eyjólfi Konráð Jónssyni, Halldóri Blöndal, Jósef H. Þorgeirssyni, Karvel Pálmasyni, Salóme Þorkelsdóttur, Sigurði Óskarssyni og Sverri Hermannssyni. Þessar brtt. varða þýðingarmikinn þátt orkumála: annars vegar framlög til Orkusjóðs og hins vegar niðurgreiðslu á olíu til húshitunar. Það er svo, að till. þeim, sem orkuráð gerði um framlög til orkusjóðs, hefur verið lítill gaumur gefin af hæstv. ríkisstj., svo mjög að það er til mestu háðungar. Þetta segi ég með tilliti þess, hve þýðingarmikið er að Orkusjóður hafi fjármagn til að sinna þeim mikilvægu verkefnum sem honum eru ætluð. Tillögur orkuráðs eru um framlög til Orkusjóðs, þ. e. framlög til styrkingar dreifikerfa í sveitum, til jarðhitaleitar, til hitaveitulána og til sveitarafvæðingar, en þetta eru þýðingarmestu þættir sem Orkusjóður hefur með að gera. Tillögur orkuráðs um framlög til þessara hluta námu um 143 millj. kr., en í fjárlagafrv. eru aðeins veittar í þessar þarfir tæplega 46 millj. kr. Þetta nemur um 30% af því sem orkuráð taldi að væri nauðsynlegt og raunar lágmark þess sem þyrfti. Það eru 30% af þessu fjármagni sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir, og þó er þetta í málaflokki sem hæstv. ríkisstj. segir að eigi að hafa forgang. Hvað halda menn að sé um aðra málaflokka þegar svo er um þá sem eiga að hafa forgang samkv. sjálfum stjórnarsáttmálanum? 1. till. varðar styrkingu dreifikerfa í sveitum. Í till. orkuráðs til fjárlaga fyrir árið 1982 var gert ráð fyrir samtals 48.5 millj. kr. til styrkingar dreifikerfa í sveitum. Var sú tala byggð á áætlunum Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða. Þessar áætlanir miðuðust við upphaflega tímaáætlun orkuráðs frá 1. mars 1979 um lúkningu styrkingarinnar á átta árum. Var gert ráð fyrir að vinna upp á árinu 1982 þann drátt sem varð á aðgerðum 1980 og 1981 frá tillögum ráðsins: Í grg. með tillögum orkuráðs fyrir árið 1982 eru leidd rök að því, að ekki megi verða dráttur á styrkingu dreifikerfis sveitanna frá áætlun ráðsins vegna mikilvægis þess að losna sem fyrst við hina dýru húshitun með olíu í sveitum landsins og geta tekið upp fulla rafhitun í staðinn alls staðar þar sem aðstæður leyfa ekki hagkvæma nýtingu jarðvarmans. Orkuráð gerði það því að tillögu sinni, að 58.5 millj. kr. yrði varið til styrkingar sveitakerfanna á næsta ári, en til vara gerði orkuráð tillögu um 34.18 millj. kr. í þessu skyni. Það er sú fjárhæð sem það kostar að bæta ástand dreifikerfanna þar sem það er allra verst og óhæft til að gegna hlutverki sínu öllu lengur að mati Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða. Það er þessi upphæð sem við flm. þessarar brtt. leggjum til að tekin verði upp, þ. e: sú upphæð sem orkuráð telur að sé algjört lágmark þess sem þarf að gera á næsta ári og er fjarri því að vera sú upphæð sem var aðaltillaga orkuráðs. Önnur till. okkar, sem varðar Orkusjóðinn, er um sveitarafvæðinguna. Í fjárlagafrv. eru áætlaðar 7.2 millj. kr. til sveitarafvæðingar í heild, bæði til nýrra veitna og viðbótar við eldri veitur. Þessi fjárhæð gerir ekki betur en að duga til að kosta viðbætur við eldri veitur, eins og þær horfa nú við, og raunar mjög óvíst hvort upphæðin dugir til þess þegar til kemur. Ekkert verður þá eftir til að tengja órafvædd býli við samveitur. Nú eru ótengd nálega 30 býli alls á landinu af þeim býlum sem orkuráð telur að tengja eigi við samveitur. Tillögur ráðsins gera ráð fyrir að verja 12.6 millj. kr. til nýrra veitna í sveitum. Sú fjárhæð var áætlaður kostnaður á framreiknuðu verðlagi um mitt ár 1982 við að tengja þessi um 30 býli samveitum. Löngu er orðið tímabært að ljúka þessu verki og láta fólkið, sem bíður eftir rafmagni, ekki bíða lengur. Hér er ekki um meira átak að ræða en svo, að með öllu er ástæðulaust að draga lengur en til ársins 1982 að ljúka þessu verki. Frekari dráttur verður til þess eins að gera það enn dýrara. Orkuráð leggur því mjög eindregið til að tillaga þess um 12.6 millj. kr. til nýrra veitna verði tekin upp í fjárlög og þar með ljúki endanlega lagningu nýrra veitna í sveitum landsins. Auk þess veitir ekkert af þeim 8.4 millj. kr. í viðbætur við eldri veitur sem ráðið lagði til, þannig að heildarfjárhæðin til sveitarafvæðingar þarf að vera 21 millj. kr. Það er einmitt þessi upphæð sem við flm. þessarar brtt. leggjum til að tekin verði upp. Það er aðaltillaga okkar varðandi sveitarafvæðingu. En við erum einnig með till. til vara og hún er sú, að upphæðin verði 15.5 millj. kr. Í báðum tilfellum er um að ræða hækkun á því sem er í fjárlagafrv. 2.7 millj.: í aðaltill. í 21 millj., en í varatill. 15.5 millj. En varatill. byggist á því, að gert er ráð fyrir því í lánsfjáráætlun að þar komi með lántöku 4.5 mill j. kr. til sveitarafvæðingar. Það er að vísu mjög óeðlileg ráðstöfun að ætla Orkusjóði að taka lán til sveitarafvæðingar, en ráðstafa því fjármagni sem óafturkræfu framlagi til sveitarafvæðingarinnar, en að sjálfsögðu er það betra en ekki í því neyðarástandi sem ríkir í þessu efni og þess vegna er hér um að ræða þá varatill. sem ég hef nú greint frá. Þá er hér till. um að hækka styrk vegna olíunotkunar til húshitunar úr 30 millj. í 50 millj. kr. Olíustyrkirnir hafa nú á síðustu dögum verið nokkuð til umræðu hér í hv. Alþingi, bæði í hv. Ed. og í Sþ. Mönnum ætti því að vera í fersku minni hvernig ástand þessara mála er. Í fjárlögum fyrir árið 1981 er gert ráð fyrir að 50 millj. kr. sé varið til niðurgreiðslu á olíu vegna húshitunar. En það er upplýst, ef engin breyting verður á eins og nú horfir, að ekki verði ráðstafað á þessu ári nema um helmingi þessarar upphæðar. Það er upplýst að olíustyrkirnir hafi ekki hækkað frá því 1. jan. 1980 og hafi allan tímann síðan numið 200 kr. á ársfjórðungi. Á sama tíma hefur orðið stórkostleg hækkun á olíuverði þannig að sú aðstoð, sem það fólk þarf að fá sem ber byrðar olíuupphitunarinnar, er orðin miklu minni en ráð var fyrir gert í ársbyrjun 1980. Ég gerði fsp. varðandi þetta mál nú á dögunum og lagði árherslu á að það væri nauðsynlegt að hækka þessa olíustyrki nú þegar. Hæstv. viðskrh. tók því ekki fjarri og talaði raunar þannig, einkum í Ed., að það mætti ætla að hann ætlaði að verða við þessum óskum, en það heyrir undir hæstv. viðskrh. að taka ákvörðun í þessu efni og það getur hann gert að óbreyttum lögum. En hæstv. viðskrh. sagði, að hann óskaði eftir álíti nefndar, sem er að vinna að endurskoðun laga um lækkun og niðurgreiðslu olíu til jöfnunar á húshitunarkostnaði, og vildi heyra álít þessarar nefndar, sem var ekki skipuð til að gefa slíkt álít, heldur til að endurskoða gildandi lög. Nefndin lét ekki á sér standa og gerði samþykkt strax daginn eftir að þetta bar við hér á hv. Alþingi. Nefndin gerir það að tillögu sinni að olíustyrkurinn fyrir 4. ársfjórðung þessa árs verði hækkaður um 75% og auk þess að greidd verði viðbót við olíustyrki á fyrri ársfjórðunga þessa árs þannig að orkustyrkurinn hækki fyrir allt árið hliðstætt. Síðan nefndin gerði þessa tillögu hefur ekkert heyrst frá hæstv. viðskrh. Ef hæstv. viðskrh. ætlar að verða við þessu er nauðsynlegt að ráðstafa öllu því fé sem fjárlög gera ráð fyrir í þessu skyni á þessu ári, um 50 millj. kr. Nú er í frv. til fjárlaga fyrir árið 1982 gert ráð fyrir einungis 30 millj. kr. M. ö. o.: ef orðið verður við sjálfsagðri hækkun olíustyrkjanna í ár yrði að lækka þá aftur á næsta ári ef við samþykkjum einungis 30 millj. í þessu skyni. Það sjá allir hvílík óhæfa slíkt væri. Með tilliti til þess er hér gerð sú brtt., að upphæðin til niðurgreiðslu olíu verði hækkuð úr 30 millj. í 50 millj. kr. Þetta eru þær till. sem við flm. gerum varðandi orkumálin. Við gerum ekki beinar till. um hvernig skuli fjármagna þessa hækkun. Við teljum að það þurfi ekki að gera með tillíti til þess, að orkujöfnunargjaldið, sem lagt er á til að verja til orkumála og er áætlað 190 millj. kr. á næsta ári, fer ekki nema að minni hluta til orkumála. Á því ári, sem nú er að líða, fór meginhluti þeirrar upphæðar, sem orkujöfnunargjaldið gaf, til Orkusjóðs eða hliðstæðra verkefna nema um 90 millj. kr. af 190 millj. kr. Með tilliti til þessa þykir okkur einsýnt, að því, sem eftir stendur af orkujöfnunargjaldinu, verði varið til að mæta þeim kostnaðarliðum sem við leggjum til í till. okkar að verði hækkaðir. Af því, sem ég hef nú sagt, má mönnum vera ljóst að þeim till., sem við flm. gerum, er mjög í hóf stillt. Það er vegna þess að við viljum freista þess, að þessar till. nái fram að ganga og að stjórnarherrarnir sjái sóma sinn í því að gera það sem er raunar í algjöru lágmarki og þeir ættu að gera í þessum efnum.



Herra forseti. Það gerist nú áliðið og ástæðulaust að hafa hér mörg orð um. Ég ætla ekki, þótt e. t. v. væri tilefni til, að gera það fjárlagafrv. sem hér er til meðferðar, að umræðuefni almennt eða þá stefnu eða stefnuleysi sem þar kemur fram. Ég ætla í mjög stuttu máli að gera grein fyrir örfáum brtt. sem ég ásamt fleiri þm. Alþfl. hef flutt við þessa 2. umr. fjárlaga fyrir árið 1982. Í fyrsta lagi vík ég þá að brtt. við 4. gr. fjárlaga um það, að þar komi nýr liður undir menntmrn. og sá liður heitir: Sérstök viðurkenning til íþróttafélaga og afreksmanna í íþróttum samkv. ákvörðun Alþingis 1 millj. kr. Ég þarf ekki að fara um það mörgum orðum, við hverja örðugleika íslensk íþróttahreyfing á að etja í mörgum efnum, og sömuleiðis er hv. þm. vel kunnugt hver afrek íslenskir íþróttamenn hafa unnið við oft mjög erfiðar aðstæður. Það gildir jafnt um einstaka afreksmenn sem um íþróttafélög og nægir þar að minna á frammistöðu Íslendinga í handknattleikskeppninni nú síðustu daga. Þetta er hugsað sem sérstök viðurkenning bæði til íþróttafélaga og einstakra íþróttamanna, - fé sem Alþingi skipti og úthlutaði eftir á sem viðurkenningu fyrir unnin afrek og vel unnin störf. Það þarf ekki að fjölyrða um það, sem ég hef raunar minnst á, við hverja erfiðleika íslensk íþróttahreyfing á að etja og hve mikill munur er á aðstöðu íslenskra íþróttamanna og erlendra íþróttamanna sem margir hverjir njóta fullra launa og það meira að segja mjög góðra launa, þar sem íslenskir íþróttamenn þurfa að stunda sína vinnu og leggja mikið á sig og fórna miklu fyrir sínar íþróttagreinar. Þess vegna er þessi till. hér flutt. Ég vonast eindregið til að hún eigi skilningi og velvild að mæta hér á Alþingi. Er ástæðulaust að hafa um þetta fleiri orð. Þá kem ég að till. sem ég hef flutt við 6. gr. fjárlagafrv., að þar bætist við nýir liðir. Það er þá í fyrsta lagi, að fjmrh. verði heimilt að endurgreiða Ríkisútvarpinu söluskatt af auglýsingum. Það er alkunna og þarf ekki um það mörgum orðum að fara yfir þeim hv. þm. sem hlýða á þessar umr., sem raunar eru nú ekki mjög margir, við hverja fjárhagsörðugleika Ríkisútvarpið hefur átt að etja. Raunar má segja, að af hendi hæstv. ríkisstj. hafi ríkt menningarfjandsamleg stefna gagnvart málefnum Ríkisútvarpsins. Það er býsna hlálegt og raunar hjákátlegt að hlusta á hæstv. menntmrh., eins og hann gerði á nýafstöðnu leiklistarþingi, kenna verkalýðsforustunni um að ekki skuli vera meira íslenskt efni í sjónvarpinu en raun ber vitni með því að halda því fram og segja fullum fetum að verkalýðsforustan standi gegn öllum breytingum á vísitölugrundvelli, afnotagjald Ríkisútvarpsins sé inni í vísitölunni og að verkalýðsforustan standi gegn öllum breytingum þar á. Þar af leiðir: Það er verkalýðsforingjunum að kenna að ekki skuli vera fleiri íslensk leikrit í sjónvarpinu. - Þetta er furðulegur málflutningur, en engu að síður staðreynd og heyrðu allir sem hlýddu á mál hæstv. menntmrh. á nýafstöðnu leiklistarþingi. Mér þykir vænt um að hæstv. fjmrh. skuli hafa gengið í salinn og heyra einmitt umfjöllun um þá till. að honum skuli heimilað að endurgreiða Ríkisútvarpinu söluskatt af auglýsingum. Eins og nú háttar er Ríkisútvarpið eini fjölmiðillinn hér á landi sem er gert að greiða söluskatt af auglýsingum. Dagblöðin eru þar undanþegin og greiða ekki söluskatt af sínum auglýsingum. Hæstv. fjmrh. hefur tekið því mjög vel í orðum, að leysa þurfi fjárhagsvanda Ríkisútvarpsins, hækka afnotagjöldin o. s. frv., en hefur jafnframt bent á að afnotagjöldin séu þáttur af margumtalaðri vísitölu. Það er hins vegar miklu einfaldari og auðveldari leið, sem kemur ekkert við vísitölunni, en mundi leysa fjárhagsvanda Ríkisútvarpsins um sinn, að endurgreiða þennan söluskatt af auglýsingum.  Það mætti tala langt mál um það, hvernig menningarfjandsamleg stefna þessarar ríkisstj. gagnvart Ríkisútvarpinu hefur leikið þessa stofnun. Það hefur þurft að skerða dagskrá sjónvarps. Það hefur þurft að skera niður innlenda dagskrárgerð,sem á þó að vera ein af meginstoðunum í dagskrárgerð og efnisflutningi sjónvarpsins. Þessi ríkisstj. á sér engar afsakanir, engar málsbætur. En það er aldrei of seint að iðrast, og nú gefst tækifæri til þess við afgreiðslu fjárlaga að sýna lít á að viðurkenna mikilvægi Ríkisútvarpsins með því t. d. að endurgreiða því söluskatt af auglýsingum, en á þessu ári eru allar horfur á að söluskattur af auglýsingum í Ríkisútvarpinu nemi 11.5 millj. kr. Aðeins fyrstu 10 mánuði ársins nemur söluskatturinn í kringum 6 millj., að ég hygg, og síðustu tvo mánuðina nemur hann þá samkvæmt þessu 5.5 millj. kr. Þar sem engum öðrum fjölmiðli í landinu er gert að greiða þetta gjald er sjálfsögð sanngirniskrafa að þessu sé létt af Ríkisútvarpinu. Önnur brtt., sem ég hef leyft mér að flytja hér ásamt Árna Gunnarssyni og Benedikt Gröndal, er sú að fella niður aðflutningsgjöld af tækjum og búnaði til endurvarpsstöðva útvarps og sjónvarps. Uppbygging dreifikerfis sjónvarpsins og endurnýjun stöðvanna í því hefur goldið þeirrar fjárhagskreppu sem þessari stofnun hefur verið haldið í. Það að reka og viðhalda þessu kerfi gerir það að verkum að dagskrá sjónvarpsins nær hlutfallslega til fleiri fjölskyldna hér en hún gerir í mörgum öðrum löndum, t. d. í Frakklandi, Brettandi, Skotlandi, svo dæmi séu nefnd, og meira að segja í Noregi og Svíþjóð. Hefur okkur tekist betur að koma dagskrá útvarps og sjónvarps um landið en þessum þjóðum þótt fjölmennari og ríkari séu. Það er þess vegna byggðastefnumál að aflétta þessum gjöldum af tækjum og búnaði til endurvarpsstöðva á sama hátt og gert hefur verið nú varðandi símstöðvar og á sama hátt og gert hefur verið um ýmis aðföng til rafvæðingar landsins. Því verður ekki trúað fyrr en á því er tekið að hæstv. ríkisstj. muni beita sér fyrir því að fella þessar till., sem báðar horfa til þess að bæta þjónustu Ríkisútvarpsins við landsbyggðina, við þjóðina, og að létta þeim fjárhagshömlum sem lagðar hafa verið á þessa stofnun, leysa þá fjötra peningaleysis sem Ríkisútvarpið hefur verið heft í af hæstv. núv. ríkisstj. Í síðasta lagi vil ég gera grein fyrir brtt., sem ég flyt ásamt hv. þm. Benedikt Gröndal, við sömuleiðis 6. gr. fjárlaga, að þar bætist við nýr liður: Að breyta vanskilaskuldum Skallagríms hf. vegna Akraborgar í föst lán. - Þessa till. flutti ég einnig við afgreiðslu síðustu fjárlaga, en hún var felld. Nú vill svo til, að samvinnunefnd samgöngumála hefur borist ítarlegt bréf frá stjórnarformánni Skallagríms, flokksbróður fjmrh., Arnmundi Backman lögfræðingi. Þar eru mjög ítarlega og í nokkuð löngu máli tíunduð rök fyrir því að gera nákvæmlega það sem þessi till. mín gerir ráð fyrir, þ. e. að breyta þessum skuldum í föst lán, fella niður og breyta refsivöxtum, sem hlaðist hafa upp, breyta þeim í venjulega bankavexti. Á árinu 1980 varð hagnaður af rekstri Akraborgar og þessi hagnaður hefur verið notaður til að greiða upp hluta af þeim skuldum sem safnast hafa fyrir. Í lok nóv. s. l. var skuld Akraborgar við ríkisábyrgðasjóð 12.3 millj. kr. Á árinu greiddi Skallagrímur hf. 1250 þús. kr. til ríkisábyrgðasjóðs, en í ársbyrjun var þessi skuld 8.3 millj. kr. Við upphaf ársins var skuldin sem sagt 8.3 mill j. kr. Það hafa verið greiddar 1250 þús. kr. á árinu, en í lok nóvember var skuldin 12.3 millj. Það er skylt að geta þess hér og láta það koma fram, að þessi skuld varð upphaflega til vegna þess, að fyrstu mánuðina eftir komu skipsins til landsins nýttist það ekki sem skyldi vegna þess að ekki var fyrir hendi aðstaða til að aka bílum um borð og var því aðeins hægt að flytja örfáa bíla með hverri ferð. Það verður með einhverjum hætti að leysa þennan skuldahala. Raunar munu hafa legið fyrir yfirlýsingar á sínum tíma um að það yrði gert, en hins vegar hefur það dregist úr hömlu. Ríkissjóður er að meiri hluta til eigandi Akraborgar og hér er því í rauninni aðeins um millifærslur að ræða. Ég vonast eindregið til þess, að unnt verði að fallast á þessa till., og bind raunar vissar vonir við að í samvinnunefnd samgöngumála megi takast að ná samkomulagi um till. í þessa átt. Mun ég þá að sjálfsögðu draga þessa till. mína til baka. En það er brýnt að leysa þetta mál ekki aðeins að því er varðar Akraborg, heldur og að því er varðar fleiri ferjur sem svipað og jafnvel enn verr er ástatt fyrir.



Herra forseti. Það frv. til fjárlaga, sem hér er til umr., er það þriðja er núv. ríkisstj. leggur fram á Alþingi. Þar með hefur verið lagður grundvöllur að efnahagsstjórn og stefnu fyrir þrjú af fjórum árum kjörtímabilsins sem ríkisstj. hyggst hafa stjórnmálalega forsjá fyrir. Fyrsta fjárlagaárið, árið 1980, gat tæpast gefið vísbendingu um stefnu núv. ríkisstj. þar sem aðstæður í efnahags- og fjármálum hlutu að mótast að nokkru af stjórnárstefnu þeirra vinstri stjórna sem setið höfðu að völdum næstu ár á undan. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár kastaði ríkisstj. teningnum varðandi mótun þeirrar efnahagsstefnu sem hún hlaut að fylgja, og nú liggur fyrir að fjárlagafrv. það, sem nú er til umr., staðfestir óbreytta stefnu eða öllu heldur stefnuleysi núv. ríkisstj., - þeirrar sömu sem sagðist hafa á síðustu stundu bjargað virðingu Alþingis, ríkisstj. sem lofaði að leiða íslenska þjóð inn á nýjar brautir nýs tíma, niðurtalningar á verðbólgu og bættra lífskjara. Hér sem endranær sannast að allt er þá þrennt er. Í þeim efnum er þriðja fjárlagafrv. engin undantekning. Lengur verða staðreyndir ekki faldar fyrir íslensku þjóðinni. Augljóst er hvert hefur stefnt í efnahags- og verðlagsmálum því að engin breyting er fyrirhuguð. Afgreiðsla fjárlaga, sem nú fer fram hér á Alþingi, er mikilvæg sönnun þess. Tvö ár eru að baki og tvö sams konar ár fram undan, ef ríkisstj. situr eins lengi að völdum og hún hefur gefið fyrirheit um. Menn hafa nú reynt fyrirheitin um samningana í gildi og að kosningar séu kjarabarátta, og nú stendur Framsfl. yfir moldum stefnu sinnar sem hann kallaði „niðurtalningu“ og þjóðinni var í síðustu kosningum talin trú um að væri hreint töfrabragð gegn verðbólgunni í þessu landi. Einu sinni talaði Framsfl. um „hina leiðina“. Til skamms tíma hefur hann talað um „niðurtalningu“. Hvaða snjallræði kemur næst? Þrátt fyrir aukin ríkisumsvif, sem verið hefur eitt af einkennum núverandi stjórnarstefnu, hafa framlög til hinna ýmsu framkvæmdaþátta í þjóðfélaginu farið síminnkandi. Þetta á þó einkum við um fjárveitingar til grunnskóla, íþróttamannvirkja og hafna. Þessi samdráttur leiðir til vaxandi erfiðleika hjá sveitarfélögum sem leitast við að fjármagna það er vantar á framlög ríkisins svo að framkvæmdum geti miðað áfram með sem eðlilegustum hætti. Með svipuðum hætti eru áhrif þeirra verðlagsforsendna sem frv. byggir á. Samkvæmt álíti Hagstofunnar verður verðbólga að komast niður í 27% á næsta ári svo fjárveitingar verði að raungildi þær hinar sömu og frv. gerir ráð fyrir. Hér eins og víða annars staðar er full óvissa á ferðum þar sem ríkisstj. hefur brugðist fyrirheiti sínu um að verðbólgan verði komin niður í 10% á næsta ári. Eitt gleggsta dæmi um áhrif verðbólgunnar á framkvæmdir kemur fram í útreikningum Vegagerðar ríkisins, sem lagðir voru fyrir fjvn.-menn. Þar segir að verði verðlagshækkun 33% lækki framkvæmdagildi vegaframkvæmda um 3.7 millj. kr., við 40% hækkun verðlags nemi framkvæmdarýrnunin 17.3 millj. kr. og við 45% hækkun verðlags milli ára mundi framkvæmdagildi rýrna um 34.4 millj. kr. Að sjálfsögðu gildir hið sama varðandi aðrar framkvæmdir. Fyrir liggur að fjárveitingar vegna laga um búfjárrækt hafa verið allt of litlar á síðari árum og með engu móti unnt að framkvæma lögin með eðlilegum hætti. Á árinu 1980 skorti 1124 millj. kr., á þessu ári nemur vöntunin svipaðri upphæð, en nú loks er tólfunum kastað því að samkv. fjárlagafrv., sem nú er til umr., hefur þessi vöntun nálega þrefaldast frá fyrra ári, en áætlað er að hún nemi samkv. fjárlagafrv. 3112 millj. kr. svo að unnt verði að framkvæma búfjárræktarlögin. Á árinu 1969 var lögum um jarðrækt breytt. Framlög samkv. þeim voru skert, en á móti kom að heildarfjárveiting samkv. lögunum var ákveðin til fimm næstu ára sú sama og verið hafði að meðaltali árin 1978 og 1979. Auðvitað var skýrt tekið fram að framlögin héldu fullu framkvæmdagildi og væru þannig verðtryggð. Það er skemmst frá því að segja, að við þetta fyrirheit hefur aldrei verið staðið. Árið 1980 nam vöntunin 200 þús. kr., á þessu ári 1.8 millj. kr. og samkv. frv. vantar tæpar I 5 millj. kr. Verði hér ekki bætt úr er ekki lengur til staðar það fjármagn sem landbúnaðinum var gefið fyrirheit um árið 1979. Hvað er þá orðið um stóru orðin um nýja stefnu í landbúnaði frá þeim tíma? Margt fleira mætti segja um þá köldu kveðju sem kemur fram í fjárlagafrv. í garð bændanna í þessu landi, en þar sem endanleg umfjöllun um landbúnaðarmálin biður 3. umr. verða ekki fleiri þættir þeirra mála ræddir að þessu sinni. Hitt er alveg ljóst, að engin ríkisstj., sem setið hefur að völdum á Íslandi á síðari árum, hefur með sama hætti og núv. ríkisstj. gengið þvert gegn fyrirmælum þessara tvennra þýðingarmiklu laga í íslenskri landbúnaðarlöggjöf með því að veita ekki til framkvæmda þeirra það fjármagn sem lögboðið er. Í dagblöðum að undanförnu hefur verið á það bent, að landbúnaðarvörur hafi hækkað verulega umfram kaupgjald í landinu. Samkv. því mætti ætla að hlutur landbúnaðarins hefði batnað fram yfir þær stéttir er kjör bænda taka mið af. Þessi skoðun er ekki óeðlileg þegar þess er gætt, að í stjórnarsáttmála ríkisstj. er mælt svo fyrir að niðurgreiðslur skuli vera fast hlutfall af útsöluverði landbúnaðarvara. En hér eins og annars staðar hafa orð og efndir farið í sitt hvora átt. Samkv. upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun námu niðurgreiðslur árið 1979 31.6% af búvöruverði, árið 1980 26.4% og á þessu ári lækka niðurgreiðslur enn og eru nú áætlaðar 22%. Frá árinu 1979 hafa því niðurgreiðslur minnkað úr ca. 1/3 niður í ca. 1/5 af búvöru verðinu. Þannig hefur uppgjör þessa fyrirheits stjórnarsáttmálans komið fram í reynd. Augljóst er að núv. ríkisstj. stendur ráðþrota frammi fyrir þeim vanda í efnahagsmálum sem þjóðin hefur búið við að undanförnu. Þótt umr. um þau mál hafi komið upp á yfirborðið að undanförnu eru engar nýjar aðstæður fyrir hendi. Heyrst hefur að núverandi vandi sé meiri en menn áttu von á, og er það e. t. v. ein gleggsta sönnun þess, hve bláeygt stjórnarliðið hefur verið í þessum efnum. Engu er líkara en í þeim herbúðum hafi verið lagður trúnaður á hjalið við verðbólguna og að menn fyrst farið að ranka við sér þegar stjórnarstefnan hafði nálega komið atvinnuvegum þjóðarinnar í hreint þrot. Fjárlagafrv. staðfestir óbreytta stefnu: áframhaldandi verðbólgu, erfiðleika í atvinnurekstri og rýrnandi lífskjör. Mönnum er að verða það ljósara með hverjum degi sem líður, hve stefna þessarar ríkisstj. er afturhaldssöm og nánast hættuleg fyrir framtíð þessarar þjóðar. Menn standa frammi fyrir því, að aukningu þjóðarframleiðslu eru viss takmörk sett við núverandi aðstæður. Þess vegna er höfuðnauðsyn að taka rösklega til hendi til eflingar framleiðslu í þessu landi. Með aukinni þjóðarframleiðslu er lagður grundvöllur að bættum kjörum fólksins. Hún er forsenda þess, að meira verði til skiptanna, og þar með eina raunhæfa leiðin til að unnt sé að draga úr skattheimtu í þessu landi um leið og með þeim hætti er lagður grundvöllur að auknu sjálfræði einstaklinganna, fastur grundvöllur til að byggja á trausta sókn gegn verðbólgunni í landinu. Þannig hefur íslenska þjóðin e. t. v. meiri þörf fyrir frjálslynda og víðsýna framleiðslustefnu, en nokkru sinni fyrr. Hér hefur ríkisstj. brugðist. Engin ákvörðun hefur enn verið tekin um næstu stórvirkjun og er augljóst að stefna ríkisstj., sem fram kemur í þáltill. um þau mál sem nýlega hefur verið lögð fram á Alþingi, verður ekki afgreidd fyrir jólaleyfi þm., eins og ríkisstj. gaf þó fyrirheit um. Tvö ár af starfsferli ríkisstj. líða án þess að hafist sé handa um raunhæft átak í uppbyggingu stóriðju í landinu og í raun hefur engin marktækur undirbúningur í þeim efnum átt sér stað. Þannig liða árin eitt af öðru og ný tækifæri í atvinnuuppbyggingu renna út í sandinn. Þjónustugreinar í þjóðfélaginu þarfnast síaukins fjármagns. Við núverandi aðstæður er leitast við að koma til móts við þá fjárþörf með samdrætti í framkvæmdum og aukinni skattheimtu. Það er stefna ríkisstj. Nú eru aðeins fáeinir dagar eftir af þessu ári og brátt rennur nýtt ár upp. Nú sem fyrr eru margar spurningar bundnar ókomnum tíma, nýju ári. Að því er varðar stjórnmálin í þessu landi skapar fjárlagafrv. ekki nýjar spurningar. Það gefur ekki ný fyrirheit. Það segir hins vegar enn skýrara mál en nokkru sinni fyrr að núv. ríkisstj. veldur ekki því hlutverki sem hún hefur tekið að sér, þ. e. að hafa með höndum stjórnmálalega forsjá í þessu landi.



Herra forseti. Ég er einn þeirra þriggja sem standa að nál. 1. minni hl. fjvn. og get því farið fljótt yfir sögu varðandi það nál., enda hefur hv. þm. Lárus Jónsson gert glögga grein fyrir því sem í því nál. stendur. Ég tel samt ástæðu til þess við 2. umr. fjárlaga að gera grein fyrir nokkrum sjónarmiðum, sem hafa leitað á hugann í starfi í hv. fjvn., og vík ég þá fyrst að forsendum fjárlagafrv. Verðbólgumarkmiðin, sem ríkisstj. setti fram í stjórnarsáttmálanum, voru 10–15% á árinu 1982, sem jafngildir því að verðbólgan færi niður í sama stig og í nágranna- og viðskiptalöndunum. Í fjárlagafrv. er markmiðið greinilega rýmkað og þar er reiknað með 25% verðbólgu á árinu 1982. Spá Þjóðhagsstofnunar er hins vegar á þá leið, að verðbólgan verði a. m. k. 55% á næsta ári nema ríkisstj. efni til efnahagsaðgerða sem gætu breytt þessari spá. Af þessari ástæðu er ekkert að marka þetta fjárlagafrv. nema viðhlítandi efnahagsaðgerðir verði gerðar, og þess vegna er eðlilegt að spurt sé í þessum umr. strax í upphafi hvort ríkisstj. hafi ákveðið slíkar aðgerðir og hvenær vænta megi að þær verði lagðar fyrir Alþingi og hvernig skilja beri orð hæstv. landbrh. þegar hann tilkynnti hér á hinu háa Alþingi að till. hæstv. ríkisstj. yrðu kynntar þingi og þjóð. Undanfarna daga hafa hæstv. viðskrh. og hæstv. félmrh. innbyrðis deilt um það í blöðum og útvarpi, í hverju slíkar aðgerðir eigi að vera fólgnar, og eins um hitt, hvort þeir hafi staðið í vegi hvor fyrir öðrum þegar rætt hefur verið um efnahagsaðgerðir innan hæstv. ríkisstj. fyrr á þessu ári. Í þessum ágreiningi á milli ráðh. Alþb. og Framsfl. hefur komið fram, að hæstv. viðskrh. vill hefja svokallaða niðurtalningu eftir áramótin, þ. á m. niðurtalningu á verðbótum launa, og hann kennir hv. Alþb.-ráðh. um að hafa stöðvað niðurtalninguna á miðju yfirstandandi ári. Hæstv. félmrh. Svavar Gestsson er annarrar skoðunar. Hann sendir hæstv. viðskrh. og öðrum framsóknarmönnum tóninn og segir að ásakanir hæstv. viðskrh. eigi við engin rök að styðjast. Þannig er jólakærleikurinn að komast í hámark hjá hæstv. ríkisstj. Hæstv. félmrh. bendir á að miðstjórn Alþb. hafi lýst yfir á fundi sínum, sem haldinn var nú um helgina, að efnahagsaðgerðir, sem snerti við kjarasamningum, komi ekki til greina að þessu sinni. Þessi yfirlýsing er ákaflega merkileg með tillíti til þess, að Alþb. hefur tíu sinnum - ég endurtek: hvorki meira né minna en tíu sinnum á yfirstandandi valdatímabili Alþb. frá 1978 hróflað við kjarasamningum. Síðast þegar ríkisstj. efndi til stórfelldra efnahagsaðgerða, þ. e. um síðustu áramót, þar sem skorin voru niður 7–9% af launum frá 1. mars, voru slíkar aðgerðir kallaðar „slétt skipti“. Eins og sést á þessu er úr vöndu að ráða því að ef verðbólgan á að nást úr 55% á næsta ári í 25%, eins og frv. gerir ráð fyrir, verður að draga úr eftirspurninni. Efnahagssérfræðingar hafa látið þá skoðun í ljós, að slíkt verði ekki gert án þess að skerða ráðstöfunartekjur almennings annaðhvort með skattahækkunum eða launalækkunum. Í þessu sambandi er rétt að benda á að aðeins sumar skattahækkanir hafa ekki áhrif til verðlagshækkana, þ. e. hækkanir beinna skatta. Erfitt virðist þó fyrir hæstv. ríkisstj. að hrófla við beinu sköttunum umfram það sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., en þar er skattvísitalan enn í 150 stigum en þyrfti líklega að vera í 152 stigum ef skattbyrðin á ekki að hækka milli áranna 1981 og 1982. Í öðru lagi er það augljóst, að bein launalækkun, sem kölluð var „kauprán“ árið 1978, en hlaut við upphaf þessa árs nýtt og fallegt nafn, þ. e. „slétt skipti“, og kemur ekki til greina að álíti Alþb., eins og áður sagði. Í þessu felst stefnubreyting Alþb., sem hefur haldið því fram og það er í raun inntak hugtaksins „slétt skipti“, að lægri nafnlaun eða peningalaun, eins og Þjóðviljinn kallar launin, leiði til minni verðbólgu án þess að kaupmátturinn skerðist, en það sé hann sem sé aðalatriðið. Af því, sem hér hefur verið talið, sést best að mikill ágreiningur virðist vera innan hæstv. ríkisstj. um þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru við upphaf næsta árs ef verðbólgustigið á að fara niður í það sem frv. gerir ráð fyrir, og er þá ekki minnst á verðbólgustig stjórnarsáttmálans, enda virðist það plagg vera lítt til þess fallið að veifa því á hinu háa Alþingi eða meðal kjósenda eins og sakir standa. Það er athyglisvert, að ágreiningur innan hæstv. ríkisstj. virðist einnig taka til fiskverðsákvörðunar um áramótin og síðast í morgun, - ég ætti kannske heldur að segja í gærmorgun því að klukkan er nú farin að ganga tvö - lýsti Svavar Gestsson, hæstv. félmrh., yfir að hægt væri að ákveða fiskverð óbreytt, en samt að láta sjómenn hafa 17.5% kjarabætur með því að taka olíugjald og stofnfjársjóðinn frá útgerðinni og færa hann til sjómanna. Slíkar og þvílíkar tillögur, sem koma frá ráðh., sýna glöggt hve lítinn skilning ráðamenn þjóðarinnar hafa á atvinnurekstri um þessar mundir. Rétt er að minna á, að olíugjaldið var hækkað úr 2.5% í 7.5% af núv. ríkisstj. Fiskverð á erlendum mörkuðum hefur hækkað um 42% á yfirstandandi ári og olían hefur hækkað um 60%. Ef ætlun hæstv. ráðh. er að greiða 7.5% til útgerðarinnar úr ríkissjóði er rétt að það komi fram að það hefði kostað ríkissjóð 150 millj. á yfirstandandi ári og ef sömu aðferð hefði verið beitt við stofnfjársjóðinn hefði slíkt kostað 200 millj. á sama tíma, en það mun jafngilda 500 nýjum millj. á næsta ári. Þessar tölur sýna svo ekki verður um villst hvers konar ráðherrarugl er hér á ferðinni, en þetta gefur hins vegar tilefni til þess, að hæstv. fjmrh. sé spurður að því til hvers eigi að nota þær 140 millj. kr. sem teknar eru frá í fjárlagafrv. til efnahagsaðgerða. Hafi ríkisstj. einhverja hugmynd um það eða hafi hún sett sér eitthvert mark í þeim efnum er full ástæða til að hæstv. fjmrh. sjái sér fært að koma hér við lok þessarar umr. og gera hv. Alþingi grein fyrir skoðun sinni og skoðun hæstv. ríkisstj. í þeim efnum. En ég tel, eins og ástandið er á kærleiksheimili hæstv. ríkisstj., að honum vefjist tunga um tönn, því að eins og ég hef lýst áður í minni ræðu koma þeir sér illa saman um hvað gerst hefur á liðnum tímum, hvað þá muni gerast á komandi tíð, hæstv. viðskrh. og hæstv. félmrh., sem eru á hverjum morgni í útvarpsþáttum til að skemmta almenningi með mismunandi einkennilegum viðhorfum frá stjórnarheimilinu. Þá sný ég mér næst að nýjum aðferðum við gerð fjárlaga. Við 2. umr. fjárlaga undanfarin tvö ár hef ég rætt nokkuð nýjar aðgerðir við gerð fjárlaga. sjálfsagt hafa þær ræður farið fyrir ofan garð og neðan hjá hv. þm., en nýlega var samt á hinu háa Alþingi rifjuð upp hugmyndin um svokallaða „núllgrunnsáætlanagerð“ og „sólseturslöggjöf“. Reyndar gerðist það af sérkennilegu tilefni því að þessar hugmyndir voru teknar upp í ræðu formanns þingflokks Alþb. sem sérstök dæmi þess, að bandarísk hugarfarsmengun ætti sér stað á Íslandi og að henni væri unnið með skipulegum hætti á vegum Menningarstofnunar Bandaríkjanna á Íslandi. Í fyrsta lagi skal það tekið fram, að hv. fjvn. samþykkti á s. l. ári samhljóða að gera tilraun með núllgrunnsáætlanagerð. Í samráði við fjárlaga- og hagsýslustofnun var efnt til þessarar tilraunar í samstarfi við Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins. Enn hafa ekki fengist haldbærar niðurstöður né heldur hefur verið gefin skýrsla til hv. fjvn. um þetta efni, en vonandi er hennar ekki langt að bíða. Það var að sjálfsögðu hugmyndin með þessari tilraun að kanna hvort hægt væri að beita nýjum aðferðum við fjárlagagerð. Ef niðurstaðan verður að slíkt sé hægt er það staðfesting á því að tilraunin hafi verið þess virði að til hennar var stofnað. Í öðru lagi hefur verið lítið rætt um „sólsetursaðferðina“ eða „sólseturslöggjöfina“ svokölluðu, en í henni felst að gert er ráð fyrir að lögbundin verkefni taki aðeins ákveðinn tíma og falli síðan niður, t. d. eftir 4–5 ár, og komi þá til endurskoðunar löggjafans. Það er þó glætu í þessu máli að sjá því að í einu stjórnarfrv., þ. e. frv. um iðnráðgjafa, mun þessi aðferð vera notuð. Er það þakkarvert og vissulega athyglisvert í þokkabót að ráðh. úr þingflokki hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar skuli ríða á vaðið með þessa nýjung sem formaður þingflokks Alþb. telur vera dæmi um bandaríska hugarfarsmengun. Í fyrsta tölublaði Fjármálatíðinda árið 1981 birtist grein eftir Kirstínu Pálsdóttur Flygenring um áætlanagerð frá núllgrunni. Grein þessi er að stofni til prófritgerð Kirstínar og er full ástæða til að þm. kynni sér einfalda núllgrunnstækni, en víkur síðan að „sólarlagsaðferðinni“ og fleiri atriðum sem til úrbóta eru. Ég hygg ómaksins vert að lesa smákafla úr þessari ritgerð við afgreiðslu fjárlaga og hefst hér lesturinn, með leyfi forseta: „Bandaríkjamenn hafa löngum verið hugkvæmir á sviði áætlanagerðar. Sólarlagsaðferðin er ein þeirra aðferða, sem fram hafa komið þar vestra, og á hún ýmislegt skylt við núllgrunnstækni. Þessi aðferð hefur mest verið notuð innan opinbera geirans. Hún felur í stuttu máli í sér að veita má fé til ákveðinna verkefna tiltekinn árafjölda - oft á tíðum 5–6 ár. Eftir það er árangurinn metinn og tekin ákvörðun um, hvort halda skuli áfram fjárveitingu. Þyki árangurinn minni en ætlast var til, „gengur sólin til viðar“, þ. e. verkefnið er lagt niður. Annars er fjárveitingaleyfið framlengt um önnur 6 ár. Hugsanlega gætu Íslendingar beitt svipuðum aðferðum við hin illræmdu lögbundnu framlög.“ Í næsta kafla, sem heitir: Regluleg endurskoðun grunnsins, segir Kirstín, með leyfi forseta: „Aðrar hugmyndir ganga enn lengra en sólarlagsaðferðin. Samkv. þeim ber að endurskoða allan fjárlagagrunninn með reglubundnu millibili. Þess á milli á að beita hefðbundnum áætlunaraðferðum. Þessi endurskoðun þarf ekki að gerast öll samtímis og má fara misört fram, allt eftir eðli fjárveitingar. Þetta er nokkurs konar sameining á núllgrunnstækni og hefðbundnum aðferðum. Ætti þetta að kalla fram kosti beggja aðferðanna. Hér á Íslandi gæti þetta hentað vel. Margir gallar núllgrunnsáætlanagerðar sniðast af, svo sem árleg pappírsvinna og mjög snöggar breytingar á mannafla. Þetta ætti líka að vera vel framkvæmanlegt við þær verðbólguaðstæður sem hér ríkja. Kosturinn væri að mat fengist á árangri fjárveitinga og markmið stofnana yrðu endurskoðuð. Það ætti aftur að leiða til betri stefnumótunar og hagkvæmari rekstrar. Pólitíska hliðin: Það er ríkisstjórnarinnar að setja fram þá meginstefnu sem fylgja skal við samningu fjárlaga. Æskilegt er að sú stefnumótun sé eins skýr og unnt er. Það auðveldar gerð fjárbeiðna innan stofnana svo og alla aðra vinnu við fjárlögin. Þetta hefur líka þau áhrif, að höfuðmarkmið stjórnarsamstarfsins verða greinilegri en ella. Sú spurning hlýtur að vakna meðal þeirra, sem veitt hafa athygli refskák stjórnmálanna, hvort nýjar aðferðir séu yfirleitt til bóta. Skiptir ekki pólitísk togstreita það miklu máli í fjárlagagerðinni og ræður ráðstöfun gæðanna burt séð frá öllum vinnuaðferðum? Þótt svo væri, þá er samt hagur að nýjum aðferðum. Með reglulegri endurskoðun grunnsins ætti a. m. k. að vera bitist um gagnlegri fjárveitingar en áður. Engar umbætur geta orðið á fjárlagagerðinni nema með fullum vilja og einlægum stuðningi stjórnmálamanna. Þeir mega ekki láta sitja við orðin tóm, heldur verða að axla sinn hlut ábyrgðarinnar burt séð frá tímabundnum vinsældamissi.“ Og í lok greinar sinnar segir Kirstín: Eftir stendur þó sú staðreynd, að fjárlagagerð í dag er gölluð og hagkvæmni og virkni opinbera geirans ábótavant. Ef bæta ætti úr þessu þyrfti m. a. að: 1) Hafa skýrari stefnumörkun og láta stofnunum og rn. í té betri meginstefnu í sambandi við fjárlagagerð. 2) Endurskoða a. m. k. fastar fjárveitingar og helst allan fjárlagagrunninn reglulega. 3) Einbeita sér meira að verkefnum, eftir því sem kostur er. 4) Fylgjast með afköstum ríkisgeirans og út frá því leitast við að bæta reksturinn hjá hinu opinbera. Til að ná framanskráðum markmiðum að nokkru eða öllu leyti mætti nota einhverja eða einhverjar eftirtalinna aðferða: Sólarlagsaðferðina, hefðbundna áætlunargerð og núllgrunnsaðferðina beitt saman og loks verkefnamat. - Hér lýkur litlum kafla úr ritgerð Kirstínar Pálsdóttur Flygenring sem ég tel að eigi fullt erindi til hv. þm. þegar rætt er um fjárlög, því að oftast verða þær umr. fyrst og fremst karp um einstök viðfangsefni, einstök verkefni, en sjaldnar um það sem skiptir kannske mestu máli. Það er sjálft fjárlagakerfið, undirbúningur fjárlaga og vinnubrögð, bæði í rn. og ekki síður í fjvn. og loks í sölum hv. Alþingis. Varðandi nýjar aðferðir við gerð fjárlaga er rétt að minna jafnframt á nauðsyn þess, að samræmd verði gerð ríkisreiknings og fjárlaga og endurskoðuð verði lög sem fjalla um þessi atriði. Víða erlendis hafa breytingar verið gerðar í þessum efnum, sem full ástæða er til að skoða, einkum og sér í lagi með tillíti til þess, að fjárlög sýni og lýsi betur en nú er þeim viðfangsefnum, sem ríkisvaldið fer með á hverjum tíma, og stöðunni í fjármálum ríkisins, Enn fremur er ástæða til að minnast á ríkisendurskoðun í þessu sambandi og vil ég þá sérstaklega benda á hugmyndir sem fram hafa komið á Alþingi, þ. á m. frv. hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar sem hann síðast lagði fram á þinginu 1978–1979 þegar hann var varaþm. Framsfl., en hefur af einhverjum ástæðum ekki séð sér fært að leggja fram eftir að hann kom inn sem þm. eftir haustkosningarnar 1979. Það er full ástæða til að spyrja hæstv. fjmrh. að því, hvort verið sé að kanna þessi efni hjá fjmrn. og það sé skýringin á aðgerðaleysi hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar, sem er öllum þm. betur að sér í þessum málefnum. Þetta mál ræddi hv. þm. Alexander Stefánsson fyrr í kvöld í sinni ræðu, og held ég að full ástæða sé til að kanna til hlítar með beinni fsp. til hæstv. fjmrh. hvort að þessu máli sé unnið.

Hvaða máli?

Ef hæstv. fjmrh. hefur ekki hlýtt á mál mitt skal ég gjarnan endurtaka það, enda er tími minn nægur og hans vonandi líka, en það var rætt um það mál, sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson hreyfði hér á þingi fyrir nokkrum árum, reyndar tvisvar fremur en einu sinni, að færa ríkisendurskoðun úr núverandi sessi sínum og undir valdsvið Alþingis og gera þannig ríkisendurskoðunina virkari við eftirlit með fjárveitingum. Ég ætla ekki að segja eins og einn ágætur ræðumaður sagði úr þessum stól, að ég hafi heyrt fjmrh. hæstv. hrista höfuðið til merkis um að hann skildi þetta, en ég sá að hann gerði það.

Kinkaði kolli.

Kinkaði kolli, ætlaði ég að segja. Annars hefði það heyrst. Það er ein af afleiðingum verðbólgunnar að breyta innbyrðis hlutfalli á milli útgjaldaliða í fjárlögum. Þess vegna er mjög áberandi í þessu frv. hve fjármunamyndun dregst saman, en rekstrarliðir hækka. Rekstrarliðir fjárlaga, a. m. k. laun, hækka með sjálfvirkum hætti í takt við hina raunverulegu verðbólgu, en fjármagn til fjármunamyndunar, bæði á vegum ríkisins sjálfs eða í samstarfi við aðra aðila, rýrnar verulega þar sem hin raunverulega verðbólga er oftast meiri en verðlagsforsendur fjárlaganna. Af þessum ástæðum hefur skuldavandi ríkissjóðs aukist gífurlega og honum tekst engan veginn að standa undir lögbundnum framlögum á móti öðrum aðilum, t. d. sveitarfélögum eða einkaaðilum, og má þar nefna málaflokk eins og fræðslumál, heilbrigðismál, dagvistarmál, hafnamál, íþróttamál o. s. frv. Í raun og veru er núverandi verkaskiptingarkerfi ríkisins og sveitarfélaga úr sér gengið, en ekkert bólar samt á hugmyndum um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og er það furðulegt, m. a. með tilliti til þess, að á þeim tíma, sem núv. hæstv. forsrh. var félmrh., var talsvert unnið að þessum málum í rn. hans. Þegar horft er til þeirra útgjaldaþátta, sem mynda ríkisútgjöldin, kemur í ljós að u. þ. b. 55–57% hafa á undanförnum árum gengið til aðila utan ríkisgeirans. Helstu útgjaldaþættir þeirra fjármuna, sem ekki eru í umsjá ríkisins, eru rekstrartilfærslur vegna heilbrigðismála. Framlög vegna verðmyndunar í landinu eru há og enn fremur beinir styrkir til einstaklinga og sjóða. Af þessu sést að ríkisfjármálin og fjárlagafrv. eru veigamikill þáttur í tilfærslu fjármuna milli aðila í þjóðfélaginu. Hér hlýtur því að koma til álita, á hvern hátt leysa megi ríkissjóð undan þessu millifærsluhlutverki sem hann gegnir, og jafnframt hvort ekki sé verið með þessum hætti að nota ríkisfjármálin til að byggja upp eða reka starfsemi í landinu sem hvorki er samkeppnishæf né arðsöm. Á undanförnum árum hafa farið fram víðtækar viðræður milli ríkisvaldsins og sveitarfélaga um verkefnaskiptingu þessara aðila. Hins vegar hafa ákvarðanir og framkvæmdir þeirra hugmynda, sem þar hafa séð dagsins ljós, engar orðið og situr allt við það sama. Telja má líklegt að helsta hindrun þess, að ekki hefur orðið að framkvæmd þessara mála, sé að staða sveitarfélaga er mjög mismunandi og flest þeirra eru ekki það stórar rekstrareiningar að þau hafi bolmagn til að taka að sér viðamikil verkefni. Þá má spyrja hvort forustumenn sveitarfélaga hafi í raun mikinn áhuga á að fá verkefni til sín þar sem þeir margir hverjir telja núverandi skipan besta kostinn til öflunar fjár. Á síðustu tveimur áratugum hefur sú stefna verið ríkjandi t. d. á hinum Norðurlöndunum að færa verkefni, sem ríkið hafði farið með, til sveitarfélaga eða samtaka þeirra og var með því ætlunin að ná fram ódýrari þjónustu, virkari ákvarðanatöku og dreifingu valdsins. Nú hin síðari ár hafa komið fram raddir um að ekki hafi náðst fram þau atriði sem stefnt var að, stjórnsýsla ríkisvaldsins hafi ekki minnkað, sveitarfélög hafi þurft að sameinast um verkefni og það leitt af sér eitt stjórnsvið til viðbótar og niðurstaðan orðið seinvirkari ákvarðanataka, stærri hluti framlaga hafi farið í stjórnunarþætti, síðar hafi myndast samkeppni milli sveitarfélaga um þjónustumagn og aðstöðu sem leitt hefði til hærri útgjalda en ríkisvaldið hefði reiknað með og áætlað. Þegar staða þessara mála er skoðuð hér á landi og hún borin saman við nálægar þjóðir verða menn að haft í huga fjölmenni þjóðarinnar og dreifða búsetu. Sú sérstaða, sem við búum við, kallar bæði á hagkvæmni í því að einum aðila sé falið verkefni fyrir þjóðina í heild á hinum ýmsu sérsviðum, en jafnframt er vegna dreifðrar byggðar og fámennis nauðsynlegt að staðarþekking sé nýtt. Vegna stærðar landsins er oft og tíðum verið að búa til sömu aðstöðu og þjónustu á mörgum stöðum, sem nýtist illa bæði að því er varðar fastafjármuni og sérþekkingu. Telja verður þó helsta galla á núverandi skipulagi að ekki er fyrir hendi hrein verkefnaskipting milli aðila. Oft og tíðum eru þessir tveir aðilar að vasast í því sama án þess að saman fari fjárhags- og rekstrarábyrgð. Þetta skipulag hefur oft leitt til þess, að meiri fjármunum er varið til viðkomandi málefna en nauðsynlegt er. Þegar takast þarf á við breytingar á jafnveigamiklum verkefnum og ríki og sveitarfélög fara með er nauðsynlegt að feta hvert skref til breytingar með aðgát. Hins vegar er nauðsynlegt að gera breytingar sem fyrst og ganga í þá átt að einum aðila sé falin fjárhagsábyrgð og framkvæmd viðkomandi viðfangsefnis. Því er bent á í þessari ræðu minni að fyrsta skrefið í þá átt að fela sveitarfélögunum aukna hlutdeild í þjónustu þeirra viðfangsefna, sem nú eru í höndum ríkisvaldsins, sé að fela þeim alfarið rekstur og fjárhagsábyrgð er varðar grunnskólakerfið, ríkið taki aftur á móti stærri hlut í heilbrigðismálunum. Þannig væri hægt að fá reynslu í að fela sveitarfélögum verkefni á eigin ábyrgð. , Jafnframt þessu er mikilvægt að bætt sé stjórnun hjá ríkinu og að ábyrgð Alþingis, er varðar endanlega ákvörðun og eftirlit með fjármunum sem ganga til einstakra málaflokka, sé efld til muna. Í ræðu, sem ég flutti við sama tækifæri fyrir ári, ræddi ég talsvert um svokallað skilamat sem gert er ráð fyrir að fari fram samkv. lögum um opinberar framkvæmdir. Af þessu tilefni er ástæða til að spyrja hæstv. fjmrh. hvernig það mál standi. Ég hafði á síðasta ári samband við ríkisendurskoðun og framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins og var mér þá tjáð að skilamat yrði tekið upp innan skamms. Þetta er afar mikilvægt stjórntæki fyrir opinbera aðila. Skilamat getur verið fjvn. veigamikið tæki við ákvarðanir um fjárveitingar til einstakra framkvæmda. Það er þess vegna bein spurning mín til hæstv. fjmrh.: Hvernig stendur skilamatið sem framkvæma á samkv. lögum og forstöðumenn tveggja ríkisstofnana hafa lýst yfir að taka ætti upp í byrjun þessa árs? Hvernig hefur það farið fram og hvernig gengur það mál? Ég veit að ef hæstv. fjmrh. kannast ekki við þetta mál getur hann spurt forstöðumenn þeirra ríkisstofnana sem ég nefndi og þá munu þeir kannast við að hafa gefið út slíkar og þvílíkar yfirlýsingar, en ég hef ekki séð að eftir þeim hafi verið farið. Eins og fram hefur komið í brtt. meiri hluta er gert ráð fyrir að tekjur í áætlun 1. gr. fjárlagafrv. hækki um 149 millj. á milli 1. og 2. umr. Ljóst er að talsverður hluti þessa tekjuauka stafar af auknum innflutningi, en aðflutningsgjöld eru meiri á yfirstandandi ári en ráð var fyrir gert. Ástæðan er m. a. sú, að viðskiptajöfnuðurinn er óhagstæður. Meira er flutt inn til landsins en gert var ráð fyrir, aðallega vegna gengisfellingavæntinga hjá almenningi. Það er athyglisvert, að í frv. er ekki gert ráð fyrir minni aðflutningsgjöldum á næsta ári en í ár vegna niðurfellingar á aðflutningsgjöldum vegna aðfanga iðnaðarins. Þetta á sér stað þrátt fyrir marggefin loforð ráðh. og ríkisstj. um úrbætur í þessum málum fyrir iðnaðinn. Í þessu sambandi má benda á ákvæði í þáltill. hæstv. ríkisstj. um iðnaðarstefnu, þar sem sagt er að nú þegar verði felld niður aðflutningsgjöld aðfanga iðnaðarins. Það er ástæða til að spyrja hæstv. fjmrh.: Hvað liður þessu máli? Er ætlunin að fella að fullu niður aðflutningsgjöld af aðföngum til iðnaðarins, eins og gert er ráð fyrir í tillögu hæstv. ríkisstj., sem hún hefur þrívegis lagt fyrir Alþingi, þótt hún hafi ekki enn náð fram að ganga? Á sama hátt virðist ekki vera gert ráð fyrir að nýtt tollkrítarfrv. nái fram að ganga og lög um það efni taki gildi á næsta ári. Þetta er athyglisvert í ljósi þess, að hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. lýstu því yfir, t. d. haustið 1979 og vorið 1980, að frv. um tollkrít yrði lagt fram árið 1980 um haustið eða í síðasta lagi haustið 1981. Mér er kunnugt um að slíkt frv. er tilbúið og virðist það starf, sem undirbúningsnefnd hefur unnið í þeim efnum, eiga að liggja í skýrslu um sinn eins og mörg önnur þjóðþrifamál. En til þess að þetta komi skýrt og skorinort fram óska ég eftir að hæstv. fjmrh. geri grein fyrir því í lok þessarar umr., hvað hæstv. ríkisstj. ætlast fyrir í svokölluðum tollkrítarmálum, vegna þess að fyrir liggur beint loforð hæstv. forsrh. um að slíkt frv. verði flutt. Reyndar átti að flytja það fyrir meira en ári. Ekkert kemur fram í fjárlagafrv. sem bendir til að hæstv. ríkisstj. ætli að standa við þetta loforð fremur en mörg önnur. Þá er athyglisvert, að frv. gerir ráð fyrir að launaskattur og skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði verði áfram þrátt fyrir síendurteknar yfirlýsingar ráðh. Framsfl. um niðurfellingu þessara gjaldstofna ríkisins. Síðast kom þetta fram við 1. umr. fjárlaga sem fram fór fyrr í haust, og mér er kunnugt um að framsóknarmenn höfðu fyrirvara um fjárlagafrv. hvað snertir þessa tvo tekjustofna ríkisins. Það er enn fremur athyglisvert, að launaskatturinn skuli vera í tekjuáætlun frv. þegar tillit er tekið til þess, að svokölluð starfsskilyrðanefnd hefur skilað áfangaskýrslu þar sem rækilega er lögð áhersla á að launaskatturinn sé stór liður í mismunun á milli atvinnuveganna iðnaðinum í óhag. Hérna er kannske komin skýringin á því, hvernig á því stendur, að sú skýrsla fæst ekki send hv. alþm. Það væri fróðlegt að heyra af vörum hæstv. fjmrh. hvað hann segir um síendurteknar yfirlýsingar um fyrirvara framsóknarþingmanna og reyndar hæstv. ráðh. um launaskatt og skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði og hvort stefna Alþb. eða stefna Framsfl. hafi sigrað í þeim efnum. Það hefur komið fram hjá fyrri ræðumönnum og oftsinnis áður á hv. Alþingi, að sífellt er gert ráð fyrir að fjárframlög séu reidd af hendi án þess að það sjáist á fjárlögum, a. m. k. á þeim tíma sem ákvörðun um fjárframlag er tekin. Ég ætla ekki að fara ítarlega út í þessa sálma hér. Mig langar samt til að spyrja hæstv. fjmrh. að því eða hæstv. iðnrh., sem ég sé að er ekki hér í salnum, hvernig á því standi að í 4. gr. lánsfjárlagafrv. sé gert ráð fyrir að Iðnrekstrarsjóður taki 10 millj. kr. lán til að standa undir endurlánum til rannsókna vegna orkunýtingar. Spurningin er þessi: Hver á að fá þessa peninga til ráðstöfunar, hver á að endurgreiða þetta lán? Ástæðan fyrir þessari spurningu er sú, að stjórn Iðnrekstrarsjóðs er alls ókunnugt um hvernig nota skuli þessa fjármuni og látið hefur verið að því liggja að iðnrn. ætli að ráðstafa fjármagninu. Það læðist því að manni sá grunur, að þessa fjármuni eigi að endurgreiða með fjárveitingum á fjárlögum næstu ára. Þannig er í raun takmarkað það fjármagn sem þá hefði annars orðið til ráðstöfunar. Ég óska þess vegna eftir því, að hæstv. fjmrh. gefi í lok þessarar umr. viðhlítandi svör við þessari spurningu. Það er ekki ætlun mín að ræða í þessari ræðu um einstök atriði frv. umfram það sem aðrir hafa gert og koma til með að gera því að umr. verður ekki slitið í nótt, heldur á morgun, og má þá gera ráð fyrir að fleiri taki til máls. Ég vil þó drepa á örfá atriði. Ég vil benda á að enn einu sinni skerðist það fjármagn, sem átti að renna til húsnæðismála, með því að launaskattur, sem samkv. lögum á að renna til þessara mála, er notaður til allt annars. Þarna er í raun gengið á viðkvæma samninga milli aðila vinnumarkaðarins. Um þetta mál hefur verið rætt fyrr í umr. og skal ég ekki hafa fleiri orð um það. Í öðru lagi vil ég minnast á Lánasjóð ísl. námsmanna. Hæstv. ríkisstj. hefur legið á frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna í heilt ár og hefur nú fyrir tveimur eða þremur dögum lagt það frv. fram þannig breytt að námsmenn geta ekki sætt sig við, enda höfðu þeir gert samning við hæstv. menntmrh. um að taka á sig hertari og þyngri endurgreiðslureglur ef frv. gerði ráð fyrir að hækka lánshlutfall upp í 100% fjárþarfarinnar. Þessu hefur verið harðlega mótmælt af námsmannasamtökunum og því lýst yfir, að þau séu óbundin af samkomulagi sínu við hæstv. menntmrh. Þetta er þeim mun furðulegra þegar tillit er tekið til þess, að með þessu nýja frv. er í raun og veru verið að styrkja stöðu ríkissjóðs eða lánasjóðsins þegar fram í sækir. Ég ætla ekki, herra forseti, að taka tíma í að lesa ályktanir frá stúdentum og námsmönnum um þetta efni, en leyfa mér þess í stað að lesa upp ummæli ágæts hv. þm. frá árinu 1978 úr Stúdentablaðinu þar sem hann sagði svo, með leyfi forseta: „Við töldum og teljum enn að löngu sé orðið tímabært að umframfjárþörf námsmanna sé mætt að fullu, og miðað við þetta markmið og aðrar breytingar, sem við teljum nauðsynlegt að gerðar verði á úthlutunarreglum sjóðsins, er ljóst að óhjákvæmilegt er að veita auknu fjármagni til sjóðsins“. Í þessari tilvitnun kemur skýrt og skorinort fram hvert álit þessa hv. þm. er á þessu máli. Hver skyldi nú þessi hv. þm. vera? Hver skyldi hafa skrifað í 1. tölublað Stúdentablaðsins 1978 um þetta mál? Það skal ég upplýsa hv. þingheim um. Það var þm. í stjórnarandstöðunni, hv. þm. sem síðar varð menntmrh. og svo hæstv. fjmrh. Hann er það enn og situr í hæstv. ríkisstj. sem ekkert hefur gert í þessu máli fyrr en nú og þá með því sem stúdentar kalla að svíkjast að námsmönnum. Hvernig fer þetta heim og saman? Það er ástæða til að spyrja þennan hv. þm. og núv. hæstv. fjmrh. hvernig hann komi þessum viðhorfum heim og saman. Vænti ég þess og hlakka mikið til að heyra skýringar hans við lok umræðunnar. Það er ástæðulaust til að fara mörgum orðum um starfsemi sem skyld er lánasjóðnum, þ. e. Háskóla Íslands. Ég geri ráð fyrir að það mál verði tekið til frekari skoðunar í hv. fjvn. á milli 2. og 3. umr. Sömu sögu má örugglega segja um svokallaða K-byggingu á Landspítalalóð, sem mikið hefur verið rætt um og sýnt fram á að bráðnauðsynleg er við spítalann. Um þessi mál tel ég ekki ástæðu að fara mörgum orðum að sinni vegna þess að þau eru og verða væntanlega áfram til umfjöllunar í hv. fjvn. Ekki mun ég heldur, þótt full ástæða sé til, enda hefur hv. þm. Lárus Jónsson gert glögga grein fyrir því, fjalla hér um skerðingarákvæði lánsfjárlaga og hvernig það gerist hjá hæstv. núv. ríkisstj. að heimtir eru inn skattar í nafni hins og þessa mannúðarmálefnis og síðan er fjármununum varið til allt annarra og ólíkra og óskyldra málefna. Ég vil hins vegar, herra forseti, ræða örstutt um málefni Reykjavíkur og fyrst segja frá því, að í 6. gr. frv., sem jafnframt verður tekin til umfjöllunar á síðari stigum, er áfram gert ráð fyrir að samið verði á milli Reykjavíkur og ríkisins um skuldagreiðslur ríkisins. Um þetta mál ætla ég ekki að fjalla hér að sinni, enda standa samningar yfir, þeir eru á viðkvæmu stigi og nauðsynlegt að tillögugreinin standi áfram í 6. gr. eða heimildargrein fjárlaganna. Það er jafnframt ljóst að B-álma Borgarspítalans fær ekkert fé af fjárlögum með venjubundnum hætti, enda er gert ráð fyrir að fjármagn fáist til B-álmunnar úr Framkvæmdasjóði aldraðra, og ég hef vissu fyrir því, að fjvn. fær það mál til meðferðar á milli 2. og 3. umr. G-álman svokallaða fær ekkert, en hins vegar er gert ráð fyrir að 900 þús. renni til heilsugæslustöðva í Reykjavík. En það, sem ég vil sérstaklega gera hér að umtalsefni, er hin sérkennilega brtt. nokkurra hv. þm., þeirra Guðmundar J. Guðmundssonar, Guðrúnar Helgadóttur og Ólafs Ragnar Grímssonar, á þsk j. 195 þar sem gert er ráð fyrir að nýr liður bætist við upp á 2.5 millj. um skipaverkarstöð í Reykjavík. Það er athyglisvert og í raun og veru stórkostlega fréttnæmt að hv. þm. úr sama flokki og hv. formaður fjvn. skuli þurfa að flytja till. eins og þessa, og vil ég fara nokkrum orðum um hana til að gefa viðhlítandi skýringar á því, hvernig á þessu stendur. Ástæðan er þessi: Hæstv. félmrh. sagði fyrir u. þ. b. mánuði í hópi þingmanna og borgarfulltrúa Reykjavíkur að hann hefði gert samning við hæstv. samgrh. um að málefni skipaverkstöðvar í Reykjavík fengi framgang í fjárlagafrv. ríkisstj. og yrði sett í endanlega gerð fjárlagafrv. Málinu hefur hins vegar verið klúðrað í ríkisstj. og nú reyna flokkssystkin hæstv. félmrh. að hysja upp um hann buxurnar með þessum hætti. Ég legg til að hv. fjvn. skoði þetta mál á milli 2. og 3. umr. og komi þannig í veg fyrir að hæstv. félmrh. verði gerður ómerkur orða sinna eða að það verði sagt, að hæstv. samgrh., þegar hann kemur til landsins  Herra forseti. Ég hef farið örfáum orðum um nokkur atriði er varða fjárlög, forsendur fjárlagafrv., nýjar aðferðir við gerð fjárlaga, hlutfallslegar breytingar á milli útgjaldaliða, verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég hef fjallað um tekjuáætlun fjárlaga og rætt um einstök atriði sem koma fram í fjárlagafrv. Full ástæða hefði verið til að ræða þetta mál ítarlegar, en þar sem ég kýs heldur að þingheimur fái notið svara hæstv. fjmrh. það sem eftir lifir nætur lýk ég hér með máli mínu.