Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Í 5. gr. siglingalaganna frá 1914 munu vera ákvæði um stofnun og vernd eignarréttar og eignarhafta á skrásettum skipum eða skipshlutum, og skuli þar farið eftir reglum um fasteignir. Þó skulu bátar, sem minni eru en 5 smálestir, skoðaðir sem lausafé gagnvart ákvæðum um þinglýsingu og aflýsingu skjala. Í l. um loftferðir eru engin ákvæði um það, hvernig líta skuli á loftför í þessu tilliti. Nú er það svo, að margar reglur gilda um eingaafsöl og veðréttindi eftir því, hvort um lausa fjármuni eða fasteignir er að ræða, og mundi það gera loftfarseigendum hægara um lántökur, ef ákvæðum, hliðstæðum og í 5. gr. siglingalaganna, yrði bætt inn í l. um loftferðir. Í frv., sem fyrir liggur, er lagt til, að svo verði gert. Það verður að teljast eðlilegt, vegna þess að starfsemi flugvéla, að því er samgöngur snertir, er svipuð starfsemi skipa. Hér er lagt til, að aftan við 17. gr. l. nr. 32 14. júní 1929, um loftferðir, komi ný grein svohljóðandi, með leyfi hv. forseta: „Um stofnun og vernd eignarréttar og eignarhafta á skrásettu loftfari skal farið eftir reglunum um fasteignir, að svo miklu leyti, sem þeim verður við komið: Þetta er sú viðbót, sem á að koma inn í l. um loftferðir eftir frv. Það má heita, að þetta sé eins og í 5. gr. siglingalaganna um skrásett skip. Einn nm. var ekki á fundi, er frv. var afgr. frá n., en hann hefur nú skrifað undir nál. og á þann hátt tjáð sig samþykkan þessari viðbót, og má því segja, að n. öll leggi til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Við síðustu umr. lét ég hjá líða að ræða um nokkur atriði, sem hafa komið fram í sambandi við þetta mál, vegna þess, hversu þá var langt liðið á fundartímann. Hins vegar tel ég rétt að taka þetta fram við þessa umr. Ég hefði viljað óska eftir því, að hæstv. fjmrh. væri viðstaddur. Ég man, að það kom ekki nægilega fram við fyrri umr., hvernig hugsað er í framtíðinni að láta þessar verksmiðjur bera sig fjárhagslega. Ég hefði viljað fara fram á, að hæstv. ráðh. gæfi nokkrar yfirlýsingar um það atriði. Þetta er veigamikið atriði. Því hefur verið haldið fram af sumum hv. þm., að hér væri verið að leggja gífurlegan skatt á sjómenn um alla framtíð, þar sem síldarverðið verði að miða við, hvernig þessar verksmiðjur geti borið sig fjárhagslega. Það væri ekki úr vegi, að menn vissu, að hverju ætti að ganga. Hugsanlegt væri, að ríkissjóður tæki að sér að greiða niður verksmiðjurnar, sem kostuðu 43 millj. kr., en búizt var víð, að mundu kosta um 20 millj. En sé því slegið föstu, að þetta verði ekki greitt niður af ríkissjóði, heldur verði þessi mistök greidd með lægra verði á síldinni til sjómanna á hverjum tíma, þá er verið að gera gróðamöguleika einstaklinga, sem reka verksmiðjur, enn þá meiri en áður. Sé hins vegar ætlazt til þess, að ríkissjóður greiði þetta með sérstöku framlagi úr ríkissjóði, þá þarf að leggja þessar álögur á bak skattþegna. En hvor leiðin sem farin yrði, þá er það þó ekki nema rétt, að þjóðin fái að vita, hvar skattar þessir og kostnaður kemur niður. Mér þætti gott að fá þetta upplýst hér í þinginu, áður en málið er afgr. Hv. þm. Str. benti á ýmis mistök, sem orðið hefðu við byggingu opinberra bygginga á öðrum stöðum, og nefndi nokkur atriði. Ég hygg þetta sé ekkert nýtt, og vegna þess, að þetta er ekkert nýtt og hefur allt of lengi við gengizt, er því meiri nauðsyn að spyrna við fæti og setja l. um þessi mál. Áður en ég fór að taka þátt í stjórnmálum, þá man ég ekki betur en mikið væri talað og býsnazt yfir fjósinu á Hvanneyri á sínum tíma. En ég hygg það hafi verið byggt undir stjórn hv. þm. Str.

Nei, nei.

Það var mikið rætt um stórkostleg mistök í sambandi við það, einnig áttu sér stað mikil mistök við byggingu landsspítalans. Og ég vil líka minna á stórkostleg mistök í sambandi við kaupin á hraðbátunum, því að hvernig sem reynt er að fegra það mál, hefur ríkissjóður tapað 700 þús. kr. á þeim kaupum. Fyrir nokkru var samþ. að endurbyggja Sæbjörgu. Ríkissjóður átti að leggja fram ákveðna upphæð, 400 þús. kr., og fá þetta endurgreitt á 15 árum. En þegar farið var að endurbyggja skipið, þá kom í ljós, að áætlunin sem gerð hafði verið, var kolvitlaus. Ég benti strax á, að þessi áætlun stæðist ekki. En í hverju lá þetta? Það lá í því, að þetta hafði verið gert af manni, sem hv. þm. Str. hefur hælt á hvert reipi.

Ég hef aldrei hælt Taylor.

Hins vegar bjargaði ég því, sem bjargað varð. Það er því meira en á einum stað, sem þessi mistök hafa átt sér stað. Ég vil segja, að mér finnst ganga of langt í þessum málum, þegar hallinn á uppskipun hér í Reykjavík er orðinn 450 þús., kr. á ári. Mér finnst þetta of mikið. Mér finnst slík ráðsmennska hlutfallslega verri stjórn en þetta með síldarverksmiðjurnar. Það kostar 50 kr. að koma út hverju tonni. Það kostar 104 kr. að dreifa því út um landið. En hjá þessari stofnun er samt 450 þús. kr. halli á hverju ári. Mér finnst ástæða til að láta slíkt mál í rannsókn. En það má ekki minnast á þessi mál. Það er eins og að stinga á kviku á samgmrh., ef á þetta er minnzt. Það má alls ekki tala um þetta. En það þarf að hækka fjárl. um ½ millj. kr. til að jafna þennan halla. Sannleikurinn er sá, að hér er um að ræða vinnusvik hjá þeim mönnum, sem þessu stjórna. Þetta snýr ekki að verkalýðnum, heldur þeim mönnum, sem hafa tekið að sér þessi mál og fá fyrir það stórkostlegt fé ár eftir ár. Þetta er farið að ganga svo langt nú, að það verður ekki þolað lengur. Þessir menn eru settir í alls konar stöður og störf, svo að þeir hafa ekki tíma til að sinna sínu aðalstarfi. Í þessu sambandi vil ég benda á, hvort ekki væri rétt að athuga líka eitthvað fiskiðjuverið hjá fiskimálanefnd. Það mál heyrir ekki aðeins undir viðkomandi ráðh., og þeir menn, sem þar koma nærri, eru ekki úr einum flokki, heldur öllum flokkum. En þeir hafa tekið sér mjög vafasaman rétt og tekið millj. kr. úr fiskveiðasjóði til þessara hluta. Aftur á móti er aðalstarf fiskveiðasjóðs að inna af hendi markaðsleit til útlanda. Það er upplýst, að þessir menn hafa notað úr þessum sjóði á undanförnu ári 30–40 þús. kr. til markaðsleitar, þótt inn í sjóðinn hafi verið tekið á móti á aðra millj. kr. Hitt féð hefur verið látið í fiskiðjuverið. Það má deila um það, hversu mikinn rétt þeir hafa haft til þess að gera þetta. Auk þessa ganga alls konar tröllasögur um það, að þetta allt sé orðið hlutfallslega eins dýrt og síldarverksmiðjurnar. Það væri ástæða til að rannsókn færi fram á þessu máli. Sama má segja um útvarpshöllina. Ég veit ekki betur en upplýsingar liggi fyrir um það, að búið sé að greiða 600 þús. kr. fyrir teikninguna. Það má vera, að sumum finnist ekkert við þetta að athuga. En sannleikurinn er sá, að það hefur þótt athugavert, að það skuli mega taka 600 þús. kr. til þess að greiða fyrir teikningu, sem svo engin vissa er fyrir, að verði nokkurn tíma notuð óbreytt. Ég tala nú ekki um það, sem síðar skeði, að sá hæstv. ráðh., sem þessi mál heyra undir nú, leyfði sér að taka úr ríkissjóði 500 þús. kr. og lánaði þær án þess að spyrja fjmrh. eða Alþingi til stórs fyrirtækis hér í bænum, eða Silla og Valda. Þessum stórgróðamönnun er lánað til 10 ára. Það er Eysteinn Jónsson, sem hefur gert það. Hann hefur lánað 500 þús. kr. til Silla & Valda. Það getur verið að hægt sé að finna einhver rök fyrir því, að hægt sé að fara svona með ríkisins fé, en ég viðurkenni það ekki. Hæstv. fjmrh. hefur lýst því yfir, að hann muni, samkv. eindregnum till. þessarar d., láta fara fram rannsókn á byggingu síldarverksmiðjanna, og greiði ég þessu atkv. út úr d. í því trausti, að þessi rannsókn fari fram, og að hún verði svo ýtarleg, að ekki verði nokkur vafi á, hverjum þessi mistök eru að kenna, og að komið verði fram ábyrgð á hendur þeim mönnum, sem eiga sök á þessu, svo að þetta verði til leiðbeiningar framvegis í öllum þeim málum, sem þarf að taka sömu tökum. Enginn vafi er á því, að ef gerð er rannsókn og hún er gerð samvizkusamlega, þá ætti þetta að geta orðið fyrsta skrefið í þeim rannsóknum, sem þarf að gera. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta nánar. Mér þótti rétt að láta þetta koma fram og óska þess, að þau atriði, sem ég hef minnzt á, verði tekin til greina.



Herra forseti. Það er mikið búið að ræða þetta verksmiðjumál út af því frv., sem hér liggur fyrir, um að hækka lántökuheimildina úr 27 og nú síðast í 43 millj. kr. Það er ómögulegt að neita því, að það er ósamræmi í því, þegar fyrst er ætlazt til, að verksmiðjan kosti ekki nema 10 millj.- kr., síðan 20 millj., í 3. sinn 27 millj., þá í 4. sinn 38 millj. og nú, á meðan verið er að afgreiða þetta frv., er talið, að ekki nægi minna en 43 millj. kr. Um þetta hafa menn rætt, og flestum sýnzt á einn veg, að þetta sé eitt af því fágætasta, sem þeir hafi kynnzt. Inn í umr. hefur svo fléttazt tal um önnur dýr fyrirtæki. Síðast minntist hv. þm. Barð. á fiskimálanefnd. Þar mun flokksbróðir hans fara með forustuna, og þykir mér líklegt, að hann viti, um hvað hann er að tala. Sömuleiðis er það rétt, að það virðist nokkuð mikið, að teikning á einu húsi kosti 600 þús. kr., og fer maður þá að skilja, að verksmiðjur geti orðið nokkuð dýrar, þegar teikning k;ostar meira en ½ millj. Það er ekki undarlegt, þó að það séu fyrst og fremst opinberar framkvæmdir, sem verða fyrir krítískum hlutum, en það er af því, að öll plögg eiga að vera opinber í sambandi við hinn opinbera rekstur, en það er ekki, þegar einstaklingur er að koma upp byggingum. Hver vissi um kostnaðinn á Korpúlfsstöðum? Hver skipti sér af því, hvort þeir væru vel fallnir til stórrekstrar? Nú, þegar þeir eru komnir í opinbera eign, er talað um, að það þurfi að brjóta allt niður, sem áreiðanlega var lagt í gífurlegt fé á sínum tíma. Við hljótum að sjá, þegar mistök í sambandi við opinberan rekstur liggja fyrir, en um hliðstæða hluti hjá einstaklingum vita menn ekki. Það á enga miskunn að sýna, þegar fram kemur óforsjálni eða vítaverð ótrúmennska í opinberu starfi, en íslenzk stjórnarvöld hafa verið mjög alvörulítil um þetta. Ég er því á þeirri skoðun, að það ætti að skipa mjög strangt eftirlit með opinberum framkvæmdum í landinu, en ég er sannfærður um, að á þeim er mikið sleifarlag. Ég tel það eitt meginatriði í sambandi við þetta mál, að menn geri sér grein fyrir, hvaða afleiðingar það hefur, að síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði og Skagaströnd koma til með að kosta 43 millj. kr. Þessi stofnkostnaður kemur ekki til með að liggja lengi á verksmiðjunum. Þær velta honum af sér með því að ákveða verðið lægra en annars, og sjómennirnir fá því lægra fyrir afla sinn. Nú er það svo, að það verð, sem síldarverksmiðjurnar setja upp, ákveður líka verðið hjá verksmiðjum í einstaklingseign, svo að þær ákveða verðið lægra og stinga gróðanum í sinn vasa. Mér finnst ekki óeðlilegt, að heldur en að svo fari, sé komið fram með frv. um það, að ríkissjóður borgi þær milljónir, sem síldarverksmiðjurnar hafa orðið dýrari en ráð var fyrir gert, því að þetta sé fyrir handvömm. Slík mistök á sjómannastéttin ekki að borga, heldur ber ríkinu að borga þau, ef um þau er að ræða. Ég hygg þó, að ekki sé hægt að koma þessu saman við það frv., sem hér er um að ræða. Hér liggur fyrir að taka ákvörðun um að afla nauðsynlegs fjár til þess að ljúka þessum byggingum fyrir næstu síldarvertíð, og það eru hagsmunir sjómannastéttarinnar, að það megi takast, hvað sem um þau afglöp er að segja, sem nú hafa átt sér stað. Ég hef gert grein fyrir því áður, að ég tel, að rannsókn eigi að fara fram. Það hefur hæstv. ráðh. tekið vel undir og jafnvel sagt, að hún skuli fara fram. Það þarf að upplýsa, til hvaða aðila peningarnir hafa farið, að hve miklu leyti þetta kemur til með að bitna á íslenzkri sjómannastétt og hvort ekki muni rétt að leggja þessa byrði á herðar ríkisins með sérstöku frv., en þetta frv. er ekki hægt að undirbúa, fyrr en sú rannsókn hefur farið fram, sem hér hefur verið rætt um. Út af þessu sé ég mér ekki annað fært en að greiða atkv. með hækkuninni í 4. eða 5. sinn.



Það er búið að ræða mikið og margt að segja, en það hefur sérstaklega verið bent á eina hlið þessa máls, en þagað um aðrar hliðar, sem ekki er síður ástæða til að draga fram. Það hefur eingöngu verið rætt, hve kostnaðurinn er mikill við þessar verksmiðjur, og í því sambandi hafa fallið orð, sem erfitt mun vera fyrir suma þm. að standa við. En það er hin hliðin, sem ég vildi draga fram, hvaða nauðsyn bar til þess að hraða þessum framkvæmdum eins og unnt var. Í sambandi við þetta vil ég benda á, að á einu mesta síldarárinu, sem við höfum fengið, 1940, var ástandið þannig, eftir grein í Morgunblaðinu 13. ágúst, að í júlímánuði einum saman hafði tjónið af síldarverksmiðjuleysinu numið 11 millj. kr. Ég vil benda á, hvílíkur skattur það er á sjómönnum, útgerðarmönnum og hinu opinbera, að ekki skyldu vera til síldarverksmiðjur. Ég vil þá gefa upplýsingar, sem eru úr þessari grein í Morgunblaðinu. Hún er eftir Jón J. Fannberg. Hann tekur einn mánuð frá 3. júlí til 3. ágúst og gefur þær upplýsingar, að 10–20 skip hafi beðið í 10 daga, 21–30 skip í 4 daga, 31–40 skip í 5 daga, 41–50 skip í 3 daga, 51–60 skip í 2 daga, 61–66 skip í 3 daga. Alls voru þetta 27 dagar og meðaltal bíðandi skipa 32 á dag. Nú gerir þessi greinarhöfundur þá aths., að það muni hafa verið eitthvað minni bið við aðrar verksmiðjur en verksmiðjurnar á Siglufirði, og mun hann gera það til þess að vera viss um að taka ekki munninn of fullan, en niðurstaðan verður sú, að af þeim 132 skipum, sem samning höfðu við síldarverksmiðjurnar, mun um það bil helmingur hafa beðið eftir löndun allan tímann. Þetta þýðir það, að þar sem allan þennan mánuð var gott veður og góð veiði, hefði eins mikið komið inn, þótt ekki hefði verið nema helmingurinn af skipunum við veiðar. Þetta gefur ástæðu til að hugsa, að á árinu 1946 hafi verið tilefni til að hraða byggingu þessara verksmiðja. Hinn 30. júlí var fyrirskipuð veiðistöðvun vegna þess, að með þessu eyðilagðist síldin, og samningaskipunum var boðið að bíða 4 daga í höfn, eftir að losun hafði farið fram. Þetta þýddi það, að þau skip, sem voru nýkomin, þurftu að bíða í 5 daga eftir löndun og 4 daga í veiðibanni þrátt fyrir gott veður og næga síld skammt undan. Að lokum segir greinarhöfundur orðrétt: „Fyrstu skipin losnuðu úr veiðibanninu á laugardag 3. ágúst. Daginn eftir var stormur, og tókst þá að hreinsa síðustu leifarnar af gamla síldargrútnum úr skipunum í þrærnar. Veiðiveður var aftur komið 5. ágúst síðdegis og góð síldveiði. Snemma morguns 6. ágúst var svo hildarleikurinn aftur byrjaður, yfir 20 skip bíðandi eftir löndun við ríkisverksmiðjuna á Siglufirði og þrærnar um það bil að fyllast. Lengra er sögunni ekki komið, þegar þetta er skrifað.“ Svona var ástandið þetta sumar með að tryggja sjómönnum, að þeir þyrftu ekki að moka í sjóinn þeirri síld, sem þeir voru búnir að veiða. Síðan leggur hann niður fjártjónið, sem af þessu hafi orðið, sem hér segir : 1. Helmingur veiðiskipanna bíður allan tímann. 2. Allan tímann var gott veður og næg síldveiði. 3. Skipin hefðu því getað tvöfaldað veiði sína, ef ekki hefði verið um bið að ræða. 4. Veiðitapið er því sama og aflamagnið eða 930 þús. mál og eftir þessu, reiknað með lágmarksverðinu, 1200 kr. á hvern hásetahlut. Hann fer mörgum orðum um þetta, og get ég tekið það fram, að rökin fyrir þessu eru mjög skýr í greininni. Tapið í hlut hvers skips er 30 þús. kr. og 60 þús. kr. á hverja herpinót. Enn fremur færir hann rök fyrir því, að öll árin til 1940, að árinu 1935 undanskildu, hafi verið meira og minna tap vegna þess, að ekki voru til nærri nógar síldarverksmiðjur til þess að taka við aflanum, og tekur hann sérstaklega árið 1937, að þá hafi tapið verið 7.5 millj. kr. í útflutningsverðmætum, en í júlí 1940 hafi heildarverð veiðitapsins verið 11 millj. kr. og útflutningsverðmætið um 18 millj. kr. Svo ætla ég ekki lengra út í þessa grein. En þrátt fyrir þetta virðist svo sem lítið hafi verið gert til þess að sjá um að bæta úr þessu ástandi fyrr en á árinu 1942. Það fyrsta, sem er samþ. um það, er í september 1942, að reisa nýjar síldarverksmiðjur, 6 að tölu, sem eigi að reisa eftir hendinni, og var ákveðið að taka lán til byggingarkostnaðarins að upphæð 10 millj. kr. Þrátt fyrir það að búið væri að samþykkja þetta, var ekkert gert til þess að tryggja nýjar síldarverksmiðjur fyrr en árið 1945 eftir stjórnarskiptin, og þá var undirbúningurinn ekki meiri en það, að þá var ekki búið að undirbúa neina teikningu eða áætlun. Þetta er það, sem stjórnin tók við, og þó tók hún þá ákvörðun að freista þess að reyna að koma upp síldarverksmiðjunum fyrir síldarvertíð 1946. Nú hefur verið mikið um það talað og af litlum kunnugleika, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins hafi ásakað ráðh. og byggingarnefnd fyrir það, hvað þessar síldarverksmiðjur séu dýrar. Nú verðum við að athuga það, að ákveðið var að stækka flotann til mikilla muna. Það er viðurkennt, að flotinn er miklu meiri en nokkru sinni áður, miklu stærri en árið 1942. Árið 1945 var síldarleysisár, og bjuggust allir við, að ekki kæmi annað eins ár 1946. Hvað væri sagt um stjórn, sem ákvæði að stækka flotann, en hugsaði ekki um að stækka verksmiðjurnar? Ef veiðin hefði orðið svipuð og 1942 með svona miklum flota, en ekki meiri verksmiðjum, hvernig hefði ástandið orðið þá og hvað hefði verið sagt um þá stjórn eða þann atvmrh., sem léti þau atriði dankast? Þetta álít ég, að sé nóg til þess að sýna, að það var ekki aðeins rétt af stjórninni eða atvmrh. að ákveða það að gera allt, sem hugsanlegt væri, til þess að koma síldarverksmiðjunum í gang. Það var beinlínis skylda stjórnarinnar að gera það, og hefði verið alveg ófyrirgefanlegt að gera það ekki. Þá vildi ég einnig minnast á ýmsar rangfærslur, sem beinlínis hafa komið fram í þessum umr., og sérstaklega komu rangfærslur fram hjá hv. þm. Barð. við 2. umr. málsins, þar sem hann segir, að atvmrh. hafi þrenn l. frá Alþ. um kostnað við þessar síldarverksmiðjur. Ég vil minna hann á það, af því að oft hefur verið á það minnzt, að kostnaðurinn hafi hækkað úr 10 millj. og upp í 43 millj. kr., að í upphaflega frv., þar sem gert er ráð fyrir að byggja, er ætlazt til, að stjórnin taki 10 millj. kr. í þetta og afli sér svo frekari lánsheimildar, eftir því sem meira er byggt. Ég vil benda á það, að fyrsta breyt., sem gerð er 1944, er eftir till. stjórnar síldarverksmiðja ríkisins, og er samþykktin um það á bls. 4 í skýrslu, sem útbýtt hefur verið hér. Ég vil leyfa mér að lesa það, sem þar segir: „Á fundi stjórnar SR, hinn 27. október 1944, var samþ. svo hljóðandi till. varðandi byggingu nýrra verksmiðja: „Stjórn síldarverksmiðja ríkisins samþykkir að leita enn á ný fyrir sér um kaup á vélum og efni í hina fyrirhuguðu 10 þús. mála síldarverksmiðju á Siglufirði. Enn fremur um kaup á vélum og efni í síldarverksmiðju á Skagaströnd (Höfðakaupstað) með 5–10 þús. mála afköstum á sólarhring, að fengnu leyfi ríkisstj, og aukinni lánsheimild.“ “ Þetta álít ég þá nægilegt, bæði í sambandi við það, sem hv. þm. N-M. sagði um l. frá 1942, og hækkun á heimildinni úr 10 millj. í 20 millj. kr. Þá er það næst hækkunin, sem var gerð árið 1946 úr 20 millj. í 27 millj. Þarna var vitaskuld um mistök að ræða í áætluninni, en sú hækkun var gerð eftir till. frá byggingarn. síldarverksmiðjanna, og tekur hún það fram í bréfi, sem hún skrifar til fjhn. Nd., þar sem hún svarar ummælum fulltrúa Framsfl. um málið. Í þessu bréfi segir svo: „Upplýsingar þær, sem vitnað er til í sambandi við hækkun lántökuheimildar úr 20 millj. kr. upp í 27 millj. kr., eru teknar úr bréfi byggingarnefndar til fyrrv. atvmrh., og ber því að saka byggingarnefnd, en ekki ráðh., um það, ef nefndar upplýsingar hafa „verið mjög fjarri því að vera réttar“, eins og flm. kemst að orði. Í skýrslu, sem vér höfum sent fjhn., er gerð nokkur grein fyrir því, að nauðsyn var á hærri lánsheimild en gert var ráð fyrir á s. l. vetri, og verður það ekki endurtekið hér. Það sem byggingarnefnd hugði þá, að staðizt gæti, var að miklu leyti byggt á umsögnum þeirra, sem aðalverkin höfðu með höndum, og geta þeir, sem það vilja, ásakað n. fyrir að treysta umsögnum þessara sérfróðu aðila. Það mun flestum kunnugt, sem eitthvað þekkja til þessara mála, að byggingarnefndin hafði enga aðstöðu í upphafi starfs síns til þess að gera áætlanir um byggingarkostnað, og enginn nm. mun hafa ætlað, að það yrði gert að sérstöku árásarefni, þegar um var að ræða fjárútlát til þess að ljúka verksmiðjubyggingunum: Upplýsingar þessar eru teknar úr bréfi til ráðh. Hins vegar segir byggingarnefnd erfiða aðstöðu, vegna þess að byrjunarundirbúningur hafi verið enginn, enda þótt 2 ár væru liðin frá því, að l. voru samþ., og þess vegna hafi verið byrjað, án þess að hægt væri að gera nákvæma áætlun. Og ég vil taka það fram, þar sem það hefur komið fram, að það væri sök byggingarnefndar að hraða byggingu síldarverksmiðjanna, að þá er það ekki hennar sök, því að hún fékk fyrirskipun um það frá ríkisstj. eða atvmrh., svo að hægt væri að ljúka verkinu fyrir síldarvertíð. Byggingarnefnd segir ennfremur, að vegna þessara ástæðna hafi verið erfitt að gera nákvæma kostnaðaráætlun og hafi hún byggt á umsögn þeirra aðila, sem verkið höfðu með höndum. Ég vil benda enn á eitt, að ástæðan fyrir því, að verksmiðjurnar hafi reynzt svo dýrar, er talin sú, að unnið hafi verið svo mikið í næturvinnu og eftirvinnu. Í bréfi byggingarnefndar er skýrt nákvæmlega frá aukakostnaði á Skagaströnd vegna nætur- og eftirvinnu, og það eru þessar tölur: Eftirvinna 203 þús. kr. og næturvinna 386 þús. kr. eða alls um 590 þús. kr., sem verkið verður dýrara vegna þess, að ekki er allt unnið í dagvinnu. Enn fremur færir byggingarnefnd rök fyrir því, að vegna þess, að ákveðið var að hraða verkinu, hafi ýmsir hlutir orðið ódýrari en ef það hefði dregizt á langinn og bendir réttilega á, að vegna hækkandi vísitölu hefði byggingarkostnaður orðið enn þá meiri. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta öllu fleiri orðum, en taldi rétt að láta þetta koma fram, vegna þess að hér hefur eingöngu önnur hliðin verið túlkuð, aðeins kostnaðarhliðin, án þess að gera sér grein fyrir því tjóni, sem hefði getað orðið vegna skorts á verksmiðjum. Í sambandi við það, að rannsókn sé nauðsynleg á þessu máli, þá vil ég taka fram, að það tel ég rétt eins og í mörgum öðrum tilfellum, sem hv. þm. Barð. nefndi réttilega. En mér hefur skilizt, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins eigi að framkvæma rannsóknina, en hún er ekki sá rétti aðili, heldur ætti rannsókn að vera gerð af hlutlausum aðila, en það er hæpið með stjórn síldarverksmiðja ríkisins, sem hefur átt í deilum við byggingarnefnd.



Herra forseti. Menntmn. þessarar d. hefur rætt þetta mál á nokkrum fundum frá ýmsum hliðum og kynnt sér það ýtarlega. Ég hygg, að ég megi fullyrða, að n. sé öll sammála um, að það þurfi að bæta kvikmyndasýningar hér á landi, svo að að þeim yrði meiri menningarauki en nú er, því að segja má, að að sumum kvikmyndum sé alls enginn menningarauki, heldur þvert á móti séu þær til tjóns í menningarlífi þjóðarinnar. T.d. hefur þess verið getið í blöðum bæjarins, að litlir drengir hafi haft í frammi hættulega leiki, sem að miklu eða öllu leyti má kenna kvikmyndasýningum, sem þeir hafa horft á. Það er því auðsætt, að af þessum myndum er enginn menningarauki, og þess vegna hygg ég, að það sé ekki aðeins vilji menntmn. þessarar d., heldur vilji allra landsmanna, að þessar kvikmyndasýningar verði algerlega bannaðar. Hins vegar eru skoðanir nm. skiptar um það, hvernig ríkisvaldið fái bætt þetta, og hefði átt að afgr. till. um þetta efni frá n., þá er engan veginn víst, að hún hefði orðið sammála um þær meginaðferðir, sem hér er um að ræða. Það má segja, að hér séu tvær meginaðferðir, annars vegar að hafa einkarekstur, eins og nú á sér stað, undir ströngu eftirliti þeirra, sem til þess væru settir af ríkisvaldsins hálfu, og hins vegar, að hafður verði opinber rekstur á þessu, annaðhvort ríkisrekstur, eins og frv. ætlast til, eða bæjar- og sveitarfélagarekstur, kannske samfara ríkisrekstri. Þessar aðferðir, annaðhvort strangt eftirlit ríkisins með einkarekstri eða opinber rekstur, eru leiðir, sem bent hefur verið á. En það, sem kallast má meginatriði, kom aldrei til atkv. í n., því að flestir nm. litu svo á, að málið væri ekki nægilega undirbúið og mundi ekki vinnast nægur tími til þess að afgreiða það á þessu þingi með því, að n. hefði farið að athuga frv. í því skyni að koma fram með brtt. við það og þar á eftir að koma því í gegnum þingið. Ýmsir nm., og þar á meðal ég, telja, að það þurfi að liggja fyrir kostnaðaráætlun um stofnkostnað þessarar stofnunar, áður en frv. væri samþ., og vitanlega gæti þingn. ekki gert þá áætlun, heldur þyrfti ríkisstj. að láta gera hana. Þess vegna - þó að skoðanir nm. kunni að vera skiptar um kjarna málsins eru allir sammála um að vísa málinu til ríkisstj. til frekari undirbúnings. Að vísu hefur hv. flm., sem á sæti í n., fyrirvara um þetta. Af þeim ástæðum, sem ég hef greint, leggur n. til, að frv. verði afgr. með rökst. dagskrá, sem fylgir nál. menntmn. á þskj. 730, þar sem einmitt segir svo í hinni rökst. dagskrá, með leyfi hæstv. forseta: „Í því trausti, að ríkisstjórnin taki til rækilegrar athugunar, á hvern hátt menningarleg not þjóðarheildarinnar af kvikmyndasýningum verði sem bezt tryggð og að ríkisstj. hraði þeirri athugun, svo sem verða má, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég hygg, að ég hafi ekki frekar að segja um þetta mál fyrir hönd n., en leyfi mér að óska eftir því, að hv. menntmrh. yrði viðstaddur umr. um þetta mál, til þess að n. geti gengið úr skugga um það - ef dagskrártill. verður samþ. -, á hvern hátt hæstv. ríkisstj. ætlar sér að snúast við henni.

Forseti (GÍG): Ég hef þegar gert ráðstafanir til þess að láta hæstv. menntmrh. vita, að umr. fari nú fram um mál þetta.



Herra forseti. Hv. frsm. hefur nú gert grein fyrir afgreiðslu n., og hef ég aðeins það að segja, að ég skrifaði undir nál. með fyrirvara og sætti mig við þessa afgreiðslu, úr því sem komið var, þar eð svo áliðið var orðið þings, að litlar líkur eru til þess, að frv. geti náð fram að ganga. Því er málið afgr. til ríkisstj., til þess að hún geti undirbúið það og helzt lagt það fyrir næsta þing. Hins vegar held ég, að málið liggi það ljóst fyrir, að vel hefði mátt afgreiða það efnislega og segja um, hvort eigi að taka kvikmyndareksturinn úr höndum einstaklinga, sem eingöngu reka kvikmyndahúsin sem gróðafyrirtæki. Ef það væri gert, gætu komið til greina tvær leiðir, eins og hv. frsm. benti á, annars vegar bæjarekstur og hins vegar ríkisrekstur. Sá er munur á bæjarrekstri og rekstri einstaklinga, að það fé, sem græðist, lendir í sameiginlegum sjóði þess bæjarfélags, er um ræðir, ef bæjarrekstur er, í stað þess að renna í vasa einstaklinga, og kemur þá til með að verða notað til menningarframkvæmda fyrir fólkið, en enn fremur til gatnagerðar, skolpræsagerðar o.s.frv. og þjónar þá ekki því menningarhlutverki sem vera ber. Að öðru leyti er bæjarrekstur í sama tilgangi og einstaklingsrekstur, að afla fjár. Í þriðja lagi er ekki með bæjarrekstri séð fyrir því, að landsmenn utan stærri kaupstaðanna verði aðnjótandi kvikmyndarekstrar sem menningartækis. Ríkisrekstur og einungis ríkisrekstur getur losað kvikmyndirnar undan því að vera gróðafyrirtæki og gert þær að menningartæki, sem komi að gagni bæði í dreifbýli og þéttbýli. Mér sýnist því, að ríkisrekstur hafi fyrst og fremst þessa yfirburði: Í fyrsta lagi kemur hann jafnt að gagni þeim, sem búa í kaupstöðum, og þeim, sem búa úti um land. Í öðru lagi er hægt að tryggja betur val mynda með því, að opinber stofnun, sem bæri ábyrgð fyrir menntmrh., hefði innflutning myndanna á hendi. Úr svo miklu er að velja, að fá má gerólíkar myndir út úr því, hvort sjónarmiðið er að græða eða útvega myndir, sem hafa menningargildi. Það er ekki líklegt, að valið yrði það sama, ef það væri gert af aðila, er bæri ábyrgð fyrir menntmrh., og ef það væri gert af einstaklingum með gróðasjónarmið eitt fyrir augum. Í þriðja lagi færi þá allt það fé, sem afgangs yrði af rekstrinum, til að umbæta myndirnar, t.d. að gera við þær íslenzkan texta og enn fremur til að koma íslenzkri kvikmyndagerð í menningarhorf, og það er ekki nær neinum en þeim, sem hefði allan reksturinn með höndum, að verja fé til íslenzkrar kvikmyndagerðar. Með öðru móti er ólíklegt, að íslenzk kvikmyndagerð komist yfir byrjunarerfiðleikana. Enn fremur eru tónlist og leiklist svo nátengdar kvikmyndarekstri, að eðlilegt er, að nokkrum hluta gróðans af kvikmyndunum verði varið til eflingar þessara listgreina, en það mundu hvorki bæjarfélög né einstaklingar telja sér skylt. Kvikmyndarekstur er annars svo auðveldur, að hann krefst ekki mikillar sérþekkingar, og er auðvelt fyrir ríkið að fá menn, sem áður hafa við hann starfað. Mér finnst raunar, að málið liggi svo ljóst fyrir, að óþarfi væri að fresta því til næsta þings. Réttast væri því að afgreiða það efnislega með samþykkt þess, en það mun nú ekki hægt héðan af, þar sem það hefur svo lengi legið í fórum þingsins. Sumir menn hafa talað um það, að í mikið væri ráðizt og erfitt í framkvæmd að þjóðnýta kvikmyndahúsin. En ég held nú, að það verði því erfiðara sem lengur dregst. Nú eru hér í bænum í smíðum hvorki meira né minna en ? kvikmyndahús eða hallir, því að eitt þeirra a.m.k. mun verða stærsta samkomuhús á landinu. Ég tók eftir því um daginn, að Morgunblaðið var dálítið hneykslað yfir þessum kvikmyndahúsagróðri. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það eru hvorki meira né minna en sjö kvikmyndahús í uppsiglingu, eftir því sem fróður maður sagði mér í gær. Það er hið glæsilega Austurbæjarbíó, sem verður stærsti samkomusalur landsins og tekið verður í notkun í vor, þá er það Laugavegsbíó, Melabíó, Laugarness- eða Kleppsholtsbíó, Slysavarnarfélagsbíó og hamingjan má vita hvaða bíó.“ Og enn fremur segir blaðið: „Það er vitanlega ekkert við því að segja, að menn byggi bíó eins og annað, og vil ég ekki gera aðra athugasemd við þessar fyrirhuguðu byggingar en þá, að ætli það væri ekki nær að eyða byggingarefni og mannafla í að byggja þak yfir höfuðin á þeim, sem búa í bröggum og óhæfum kjallaraholum?“ Þetta er umsögn Morgunblaðsins um málið. Ég hygg, að ekki verði auðveldara eftir ár að taka kvikmyndahúsin eignarnámi, eftir að ? eru komin í viðbót, og það er annað að taka þau hálfbúin en þegar þau eru komin í rekstur. Þótt ekki væri nema þetta, er það næg ástæða til að afgreiða málið efnislega nú þegar, a.m.k. til að þjóðnýta þau kvikmyndahús, er nú eru í uppsiglingu. Ég minntist á það fyrir nokkru í Sþ., er rætt var um vandamál í sambandi við rekstur þjóðleikhússins, að vandinn væri bezt leystur með því að láta leiklistarstarfsemina þar byggjast á kvikmyndahúsagróðanum, og held ég, að erfitt muni á annan hátt að sjá sómasamlega um þjóðleikhúsið. Mér virðist því augljóst, að ríkisrekstur á kvikmyndum tryggi bezt not almennings af rekstrinum, geri mögulegt að láta alla þjóðina njóta kvikmyndanna, geti innt af hendi mikilvægt hlutverk í þjónustu íslenzkrar kvikmyndagerðar og séð borgið listgreinum, sem ríkið kostar nú, og síðast, en ekki sízt, er eingöngu með ríkisrekstri hægt að hafa áhrif á val kvikmyndanna. T.d. er ríkisrekstur alveg nauðsynlegur, ef taka á kvikmyndirnar í þjónustu skólanna, en hingað til hafa kvikmyndir í skólum aðeins verið smátilraunir og til skemmtunar. En ef taka á kvikmyndirnar sem kennslutæki, sem vissulega getur verið mjög hagkvæmt, þá verður það ekki gert nema með allmiklum tilkostnaði af hálfu ríkisins, en þyrfti ekki að kosta skólana, ef ríkið ræki kvikmyndahúsin. Nú liggur aðeins fyrir að vísa málinu til hæstv. ríkisstj. til heppilegrar lausnar, og geri ég ráð fyrir, að hæstv. menntmrh. láti athuga bæði fjárhagslega og menningarlega hlið málsins, og vona ég, að niðurstaða hans verði sú, að hér þurfi bragarbót á, og óska ég þess, að fyrir næsta þing liggi fyrir álit um það, hvaða rekstur sé heppilegastur. Mér þætti vænt um, ef hæstv. menntmrh. vildi segja álit sitt á málinu við þessa umr. Ég sem sagt mun greiða atkv. með rökst. dagskránni í trausti þess, að ríkisstj. athugi málið og að við nánari athugun verði ljóst, að þjóðinni sé tryggt meira gagn af kvikmyndunum með ríkisrekstri en einkarekstri. Ég sé svo ekki ástæðu til að segja meira um þetta, þar sem ekki er hér um efnislega afgreiðslu að ræða.



Herra forseti. Það er ekki vafi á því, að kvikmyndasýningar hafa undanfarið orðið síaukinn þáttur í skemmtana- og menningarlífi þjóðarinnar, og það er gleðilegt til að vita, að það eru stöðugt fleiri og fleiri, sem eiga aðgang að kvikmyndasýningum. Jafnframt er hitt ljóst, að kvikmyndahúsareksturinn er ekki eins heppilegur og þyrfti. Vandinn er að finna nýjar leiðir, sem bætt geti reksturinn og komið honum í það horf, sem væri í betra samræmi við þær kröfur, sem þjóðin getur til hans gert. Ég mun þó ekki á þessu stigi ræða um leiðir, heldur mun ég geyma mér það, þar til frekari athugun hefur verið gerð. En út af rökst. dagskránni og út af orðum hv. 3. landsk. get ég lýst yfir því, að ég mun beita mér fyrir, að athugun fari fram, og geri ráð fyrir að kveðja til ráða menn, sem kunnugir eru kvikmyndahúsarekstri, og mun ég vinna að því, áð athugunin dragist ekki á langinn. Ég get náttúrlega ekki sagt um, hvenær þessari athugun verður lokið, en ég mun verða þess hvetjandi, að hún dragist ekki lengur en eðlilegt er.



Herra forseti. Þegar þetta mál var hér til umr. í janúar s.l., fóru nokkur orðaskipti fram á milli mín og hv. flm., 3. landsk. Ef athugaðar eru þær umr., sem fóru fram þá, og það, sem stendur á þskj. 325, þá sést; að oft verður lítið úr því högginu, sem hátt er reitt, og það er dálítið einkennilegt og á sér vafalaust fá dæmi í þingsögunni, að flm. gangist undir að vísa máli sínu frá með rökst. dagskrá. En það, sem fyrst og fremst gaf mér tilefni til að standa upp, var það, að mér virtist, að hv. frsm. og hv. 3. landsk. væru á gagnstæðri skoðun. Í rökst. dagskránni segir aðeins, að hún sé lögð fram í trausti þess, að ríkisstj. taki til rækilegrar athugunar, á hvern hátt menningarleg not þjóðarheildarinnar af kvikmyndasýningum verði tryggð, og að ríkisstj. hraði þeirri áætlun. Þetta sagði svo hæstv. ráðh. að mundi verða gert og segir í grg. dagskrártill., að þetta sé aðaltilgangur flm. En í vetur var aðaltilgangurinn að koma í veg fyrir, að kvikmyndirnar yrðu til gróða fyrir einstaklinga. Hv. 3. landsk. sagði að það fælist í dagskrártill., að ríkisstj. undirbyggi málið fyrir næsta þing. En þetta er alls ekki svo. Í dagskrártill. er ekkert um að undirbúa löggjöf um kvikmyndastofnun, og með þeim skilningi, að hér sé bent á að láta athuga málið greiði ég atkv. með dagskrártill. Mér þykir vænt um, að n. hefur orðið sammála um, að kostnaðaráætlun væri nauðsynleg, og hefur þar með fallizt á það, sem ég hélt fram við 1. umr., að kostnaðaráætlun þyrfti að liggja fyrir, áður en flanað væri í þetta. Ég mun greiða atkv. með dagskrártill., eins og ég skil hana, og ég er ánægður yfir því, að n. hefur fallizt á mín rök og að hv. flm. hefur nú rennt niður öllum stóryrðum og samþykkir nú að láta þetta mál, sem hann í vetur taldi mikilvægasta mál þingsins, sofna værum blundi hjá ríkisstj.



Herra forseti. - Það er alltaf á dálítið sérstakan og einkennilegan hátt, sem hv. þm. Barð. ræðir þingmál. Annars hef ég á fundum menntmn., sem fjallað hefur um málið, aldrei heyrt minnzt á. rök hjá hv. þm. Barð. En það er með hann eins og karlinn. Það er fyrst ég sjálfur, svo ég sjálfur, svo ég sjálfur og svo ég sjálfur. Það var aldrei minnzt á rök frá þessum. hv. þm. í þessu máli,. og raunar ekki í öðrum málum, því að það er sjaldan, að þessi hv. þm. hafi rök að mæla. En hitt skil ég mæta vel, að umboðsmenn kvikmyndahringanna og hringarnir sjálfir fagni því vel, að málið fái ekki afgreiðslu og nái ekki fram að ganga. Hins vegar vona ég, eftir ummælum hæstv. menntmrh., að er málið kemur ti1 athugunar í ríkisstj:, verði það vel undirbúið af hennar hálfu fyrir næsta Alþ. Og ég lýsi því yfir, að ef ríkisstj. sér sér ekki fært að flytja þetta frv. á næsta þingi, eftir að hafa athugað þetta mál, þá mun ég flytja þetta frv. hér á nýjan leik. Frv. hefur komið nokkuð við hjarta eigenda kvikmyndahúsanna, en þótt nú verði spyrnt við fæti, þá hafa þeir þó nú þegar nægan suð, en það er menningarleg nauðsyn að taka kvikmyndahúsin í þjónustu menningar, svo að þau séu ekki fyrst og fremst féþjónn. En meðan þetta er ekki framkvæmt, að taka þau eignarnámi, þá vildi ég ekki fella málið, en kaus heldur að fá vilyrði hæstv. menntmrh. um meðferð málsins á milli þinga. Það er glæpur, að hin 7 kvikmyndahús, sem verið er að reisa í þessum bæ, skuli vera í einkaeign, í eigu stórkostlegra fésýslumanna, og mér er kunnugt um, að einn af kvikmyndahúsaeigendunum hefur keypt einkarétt á uppfinningu, sem breytir lesmálsköflum í kvikmyndum, og mér er kunnugt um, að eigendur Gamla bíó og Nýja bíó eiga flest þau nýju kvikmyndahús, sem nú er verið að byggja, og þessir menn hafa myndað með sér hring í því augnamiði að koma upp kvikmyndarekstri á öllum þeim stöðum úti um land, þar sem má telja, að einhvers gróða sé að vænta. Og ég hélt nú, að hv. þm. Barð. væri nú yfir það hafinn að mæla með þessu fyrirtæki. Í stuttu máli byggist þetta frv. á: 1. að tryggja menningarleg afnot kvikmyndarekstursins. 2. að fjárplógi einstaklinga linni í þessari starfsemi. Svo leyfi ég mér að gera mér góðar vonir með það, að hæstv. ráðh. láti búa þetta frv. þannig úr garði eftir rannsókn, að það geti náð samþykki á næsta þingi. Niðurstaða þeirrar rannsóknar hlýtur að verða jákvæð, því að þetta er svo mikils vert mál, að það á skilið að ná samþykki og afgreiðslu.



Herra forseti. - Ég ætla aðeins að leiðrétta nokkrar fullyrðingar, sem hv. 3. landsk. hafði hér í frammi. Hv. þm. sagði, að ég hlyti að vera umboðsmaður kvikmyndahúsaeigenda hér á Alþ. Þetta er ekki rétt. Ég á engra hagsmuna að gæta varðandi þá starfsemi og á engan hlut í kvikmyndahúsi, og þykir mér því vera rétt að leiðrétta þetta. Um rök fyrir málinu skal ég ekki deila, en hv. þm. sagði, að það væri glæpur, ef þetta mál næði ekki samþykki, en hann hefur nú samt ekki haft manndóm í sér ti1 þess að gefa út sérálit í málinu, en talar sjálfur og mælir með hinni rökst. dagskrá.



Herra forseti. - Frv. hefði ekki vegnað betur, ef ég hefði gefið út sérálit, því að þá hefði það verið fellt og ekki náð afgreiðslu. Ég sá ekki betur en að vilyrði hæstv. menntmrh. fyrir málinu væri það bezta, eins og nú standa sakir, og ég vel þá leið að skila málinu fram á leið, en ef hin leiðin er farin, var frv. úr sögunni. Ég læt mig því engu skipta yfirlýsingar hv. þm. Barð. um manndómsleysi mitt, ég vona ég, að þm. Barð. fái ekki sigri að fagna, í þessu máli.



Herra forseti. - Út af þeim umr., sem fram hafa farið á milli hv. flm. frv. og þm. Barð., get ég getið þess, að menntmn: fékk hv. menntmrh. á sinn fund og spurði hann; hvernig hann mundi snúast í þessu máli, og þá gaf hæstv. ráðh. þá yfirlýsingu, að hann mundi útvega sér aðstoð til þess að athuga þetta mál sem bezt. Hv. flm. frv. féllst á það þá að undirskrifa nál. meiri hl., en með fyrirvara, en ég hafði að vísu lagt það til áður í n., að þessi leið yrði farin. Ég lít svo á, að hv. flm. frv. falli ekki frá neinu, sem felst í þessu frv., með því, en sé að samþykkja það, sem hann vonast eftir með flutningi frv. þessa.



Herra forseti. - Það er auðséð, að þetta frv. .mun ekki ná afgreiðslu á þessu þingi. Ég ætla ekki að fara að ræða frv. í einstökum atriðum, en ég get tekið undir rök flm. frv. um; að ríkið eigi að taka þennan rekstur í sínar hendur. Hins vegar hefur flm. fallizt á, að rökst. dagskráin á þskj. 730 verði samþ., en þar er gert ráð fyrir, að ríkisstj. áthugi þessi mál til þess að ná þeim sjónarmiðum, sem hv. flm. hefur flutt hér, og hæstv. ráðh. hefur lýst því yfir, að athugun þessa máls muni fara fram. Helzt finnst mér of skammt gengið í dagskrártill., þar sem engin fyrirmæli eru um, að hefja skuli framkvæmdir að athugun lokinni. Ég vil því leyfa mér að flytja skrifl. brtt., að eftir fyrirmælunum um athugun komi, og undirbúi löggjöf um kvikmyndastofnun ríkisins. - Það hefur komið í ljós, að athuga þarf, hve mikill kostnaður það yrði fyrir ríkið að koma kvikmyndastofnun ríkisins á laggirnar, en með breyt. á dagskrártill. mundi upplýsast, að leiðin er að þjóðnýta þennan rekstur, og ríkisstj. ætti að undirbúa þetta, en annars væri hætta á því, að þessu yrði slegið á frest. Ég legg því til, að brtt. mín verði samþ.



Herra forseti. - Það er vitanlega öllum hv. þdm. ljóst, að með hinni skrifl. brtt. hv. 6. landsk. er slegið föstu, að fara skuli ákveðna leið í þessu máli, en í nál. menntmn. er tekið fram, að n. hafi ekki gert það upp við sig enn, og telur sig ekki geta það, fyrr en nánari upplýsingar liggi fyrir. Ég vil því eindregið mælast til þess, að hin rökst. dagskrártill. n. verði samþ., þar sem hún er samþ. af hæstv. menntmrh. og hann hefur nú talað hér í hv. d. á þeim grundvelli, sem lagt er til í nál., en það mundi aðeins skapa glundroða að samþykkja brtt. hv. 6. landsk., áður en nánari rannsókn í málinu er framkvæmd. Og ég held, ef þessi leið yrði ákveðin, þá væri ekki annað að gera en að reyna að koma frv. í gegnum Alþ, nú þegar. Ef þessi brtt. yrði samþ., þá mundi dagskrártill. missa gildi sitt, þar sem fyrirskipað er í þessari brtt., hvaða leið skuli farin. Og það þýðir lítið að samþykkja dagskrártill., ef fyrirskipa á með breyt. þeirri, sem hv. 6. landsk. ber fram, hvaða leið skuli farin.



Herra forseti. - Það er rétt hjá hv. 1. þm. Eyf., að með brtt. minni er ákveðin stefna tekin í málinu, en ég held nú, að þetta mál liggi svo vel fyrir, að menn geti nú þegar ákveðið, hvaða stefnu þeir taka til málsins. Og ef ríkið á nokkuð að skipta sér af þessum málum, þá er ekki um aðra stefnu að ræða en að þjóðnýta þessa starfsemi, og ég álít, að með þessari dagskrártill. sé gert ráð fyrir, að ríkisstjórnin athugi væntanlegan rekstur á þessari atvinnugrein. Ég held því, að dagskráin tapi ekki gildi sínu, þótt þessi brtt. verði samþ., en ef það þykir varhugavert, að dagskrártill. verði ákveðnari að orðalagi, þá sýnir það aðeins, að ekki liggur alvara á bak við þessa framkvæmd, og ég tel, að málið liggi nú svo vel fyrir, að þm. geti tekið fullkomna afstöðu til þess.



Herra forseti. Ég álít, ef hin skrifl. brtt. hv. 6. landsk. verður samþ., að þá sé það til baga nál., sem fyrir liggur, og einnig brýtur hún í bága við orðalag dagskrártill., sem fyrir liggur. Í upphafi dagskrártill. segir: „ N. hefur athugað frv. þetta og rætt það á nokkrum fundum. Munu allir nm. sammála um það, að vinna beri að því, að innflutningi kvikmynda og rekstri kvikmyndahúsa verði hagað á þann hátt, að af því verði sem mest menningarleg not fyrir þjóðina, en sá er tilgangur flm. með frv. Hins vegar munu þó skoðanir nm. nokkuð skiptar um það, hvaða leiðir beri að velja til að ná því marki.“ Hér er því ekki neinu slegið föstu, og ef hv. þm. vill, að þetta mál fái nú þegar framgöngu, þá ætti hann að bera fram nýtt frv. Brtt. hv. 6. landsk. stangast því á við rökst. dagskrána, og er ekki hægt að samþykkja brtt. við hana í þessu formi.



Herra forseti. - Út af brtt. þeirri, sem fram er komin við rökst. dagskrána, vil ég segja þetta. Ég get tekið undir þau rök, sem hv. frsm. hefur flutt hér í málinu, og ég tek líka fram, að þetta er stórt mál, og ég hef þá skoðun, að kvikmyndahús skuli rekin af bæjar- og sveitarfélögum, og mörg bæjarfélög hafa líka tekið upp þetta fyrirkomulag, og ég tek bæjarrekstur fram yfir ríkisrekstur á þessu sviði, og mun ég því greiða atkv. gegn brtt. hv. 6. landsk. þm.



Það er skrifl. brtt. frá hv. 6. landsk., sem gefur mér tilefni til að segja hér skoðun mína. Ég held, að til þess að þessu máli sem menningarmáli sé sýnd full alúð, þá megi ekki sleppa af neinu því, sem tryggir það, að því verði sinnt, án tillits til þess, hvaða rekstraraðferð eigi að viðhafa. Þar sýnist sitt hverjum, og mun valda ágreiningi Alþ. Hitt ætti að vera hægt að afgreiða án ágreinings, að mál sem þetta þyrfti umbóta við í ýmsum menningaratriðum. Til þess að koma þessu máli til hreyfings í trausti þess, að hæstv. ríkisstj. sinni því á líkan hátt og vonir standa til samkv. dagskrártill. og yfirlýsingu hæstv. ráðh., þá þarf að forðast allar sérkreddur í sambandi við rekstrarfyrirkomulagið. Í sambandi við það vildi ég koma með nokkurs konar miðlunartill. milli brtt. hv. 6. landsk. og dagskrártill. Í brtt. hv. 6. landsk. stendur, að undirbúa skuli löggjöf um kvikmyndastofnun ríkisins, en ég vil leggja til, að í stað orðanna „um kvikmyndastofnun ríkisins“ komi: um kvikmyndastarfsemi á Íslandi. -- Með þessu móti er málið falið hlutlaust í hendur ríkisstj., og þurfa þá engir að bítast út af því skoðanalega. Og getur þá ríkisstj. unnið að alhliða umbótum á þessu mikilvæga máli. Síðar kemur svo til annarra kasta um það að velja rekstrarfyrirkomulag og miða frv. við það. En ef það er ákveðið nú á byrjunarstigi, þá mundi það aðeins verða málinu til trafala. Til þess að forðast slíkt ber ég fram þessa brtt., og leyfi ég mér að afhenda hana hæstv. forseta.

Forseti (ÞÞ): Mér hefur borizt skrifleg brtt. frá hv. 2. þm. Árn., sem hann hefur nú lýst. Er hún við brtt. frá hv. b. landsk. og orðast svo: [Sjá þskj. 749. ] Till. er of seint fram borin og skrifleg, og mun ég því leita afbrigða, til þess að hana megi taka til meðferðar.



Herra forseti. - Ég get ekki fallizt á röksemdafærslu hv. frsm. n. um það, að brtt. mín feli í sér nokkra mótsögn varðandi upphaf dagskrártill., eins og hún er nú orðuð. Þótt því sé slegið föstu, að koma skuli á fót kvikmyndastofnun ríkisins, þá er eins þörf fyrir það, að athugað verði, á hvern hátt menningarleg not þjóðarheildarinnar af kvikmyndasýningum verði sem bezt tryggð, eins og talað er um í upphafi till. Það er ýmislegt, sem getur komið til greina. Það felst engin mótsögn í því að ákveða að koma upp stofnun og fela ríkisstj. að láta fara fram athugun á því, hvernig þeirri stofnun skuli haga, svo að tilganginum yrði náð, og undirbúa jafnframt fjárhagslega að koma þessari stofnun á fót. Það hefur verið minnzt á, ég held af hv. l. landsk., að hann vilji ekki ákveða þetta, því að bæjarfélög mundu vilja hafa kvikmyndareksturinn með höndum. Ég álít, að síður en svo sé fyrir það girt, að bæjarfélög geti haft þennan rekstur með höndum, þótt ákveðið sé að koma kvikmyndastofnun ríkisins á fót. Það væri ekki óeðlilegt, að slík stofnun annaðist innflutning kvikmynda og allt val mynda, sem fluttar væru til landsins, og hefði einnig með höndum framleiðslu á íslenzkum kvikmyndum, en aðrir ekki. Með því móti væri tryggt eftirlit ríkisins með allri framleiðslu og innflutningi kvikmynda. En þrátt fyrir þessa tilhögun væri alls ekki óeðlilegt, að bæjarfélög fengju kvikmyndir hjá kvikmyndastofnun ríkisins til að sýna á þeim svæðum, sem bæjarfélögin ná yfir. Og ýmislegt fleira gæti komið til greina í þessu sambandi. Það er því fullkomin ástæða til að fela hæstv. ríkisstj. að láta fara fram athugun á þessu máli í heild og undirbúa löggjöf um það. Aftur á móti finnst mér brtt. hv. 2. þm. Árn. aðeins vera útþynning á dagskrártill. og minni brtt., ef hún yrði samþ. Það ber nokkuð að sama brunni með hana og það, sem virðist vaka fyrir ýmsum, er um málið hafa fjallað, að ekki sé hugsað fyrir miklum framkvæmdum í þessu efni.



Þótt ég hefði helzt kosið, að till. hv. 6. landsk. yrði samþ., þá tel ég eftir undirtektunum að dæma, að litlar líkur séu til, að svo verði. En þar sem þessi brtt. stefnir líka í rétta átt, þar sem tekið er upp í hana, að undirbúa skuli löggjöf um kvikmyndastarfsemi á Íslandi, og það er til bóta við dagskrártill., þá segi ég já.



Ég vil, eins og brtt. mín ber með sér, ákveða stefnuna í þessu máli nú þegar og segi nei.



Ég hef gert grein fyrir áliti n. og sé enga ástæðu til að breyta því og stend því við mína undirskrift og segi nei.



Með því að ég tel, að mál þetta þurfi betri undirbúning, áður en hægt sé að samþykkja það, þá segi ég nei.