Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) : Eins og sjest af nefndarálitinu á þgskj. 772 leggur nefndin til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv. Nd.; þar hafa að eins verið gerðar orðabreytingar á frumvarpsgreininni upphaflegu, en ekki efnisbreytingar. Aftur á móti hefir Nd. aukið við nýrri grein, sem ákveður, að heimilt sje að reisa loftskeytastöð í Reykjavík, þótt hún hafi ekki nægan kraft til sambands við útlönd, og fullnægi að því leyti ekki skilyrðum ritsímalaganna. Þetta kom líka til tals hjer í deildinni, er málið var rætt hjer, þótt sú yrði niðurstaðan, að taka ekki þetta ákvæði inn í frv. En nú hefir neðri deild sýnst það tiltækilegt, og vill nefndin ráða til, að hv. Ed. verði því ekki mótfallin. Það er mjög æskilegt að loftskeytastöð verði sett .hjer á stofn, og þó að hún hafi ekki nógan kraft til þess að ná til annara landa, þá getur hún þó komið að haldi einnig að því leyti, því að skip eru skyldug til að flytja skeyti áleiðis. Mjer er sagt, að stöð með slíkum krafti, sem þessi á að hafa, geti náð til skipa fyrir norðan Skotland, og verður þá auðið að koma skeytum milli landa. Þegar við nefndarmenn í upphafi töluðum um loftskeytastöð, gjörðum við ráð fyrir, kostnaðurinn yrði um 50 þús. kr. En nú er okkur tjáð að komast megi af með miklu minni kostnað, eða hjer um bil 20 þús. kr. Loftskeytaáhöld kosta 11 þús. kr., með því verði, sem nú er, og vel er hægt í byrjun að komast af með hús fyrir 4 þús. kr., - seinna má svo auka við það, - en stöngin þá eitthvað nálægt 5000 kr. Í hinni fyrri áætlun var gjört ráð fyrir, að húsið kostaði 25 þús., en stöngin 10 þús. kr. - Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum un; þetta, en legg til að hv. deild fallist á tillögur nefndarinnar. Þess skal getið, að í frumvarpsgreininni eru prentvillur, og mun skrifstofan sjá um, að þær verði leiðrjettar. Helst er þessi: „Sandskörð“ fyrir Sandaskörð.



Mjer kemur það á óvart, að hjer á alt í einu og undirbúningslaust, að fara að samþykkja að setja hjer upp loftskeytastöð, sem ekki hefir nægan kraft til sambands við útlönd. Áður hefir hjer verið mikil mótspyrna móti loftskeytastöð, og hygg jeg að sumar mótbárurna gegn henni hafi verið á rökum bygðar. Og víst er það, að miklu var reksturskostnaðaráætlunin hærri, er það kom til tals að reisa slíka stöð í Vestmannaeyjum. Jeg man það meðal annars, að þá var álitið, að reksturskostnaður gæti aldrei orðið minni en 5000 kr. á ári. - Annars hefi jeg heyrt útgjörðarmenn efast um, að þeir mundu hafa mikið gagn af stöðinni. Einn þeirra, sem jeg átti tal við nýlega, taldi í meira lagi tvísýnt, að menn hjer færu að hafa loftskeytaáhöld á skipum sínum. Þó að stóra Norræna nú hafi einkaleyfi sem stendur, þá fæst vafalaust samþykki þess, ef það fær að njóta teknanna og stöðin kemur ekki í bág við hagsmuni þess. Fyrir mitt leyti get jeg ekki samþykt frv. þetta, og ræð hv, deild helst til að fella það.

Ráðherra: Mjer kemur dálítið kynlega fyrir, hvernig hv. þm. Vestm. (K. E.) lítur á þetta mál. Vill hann heldur alls enga stöð, heldur en að hún geti að eins skift við skip. Getur verið að þetta orsakist af hinni sjerlegu sjómannsþekkingu hans. Mál þetta hefir verið rætt í Nd. og eftir að fyrirspurnum. því viðvíkjandi hafði verið svarað, var allur þorri þingmanna á því máli, að ekki væri tiltækilegt að byggja öðruvísi stöð en hjer er rætt um. Hjer koma 4 stærðir af stöðvum til mála, sem sje stöð, er nái til Ameríku, með uppundir 250 kílóvolta styrkleika, og mundi hún kosta frá 750 þús. til 1 milj. kr. Því næst er stöð, er næði til Bergen, og mundi hún kosta frá 130–150 þús. kr., en þar kemur ekki að eins byggingarkostnaður til greina, heldur líka hvort landsstjórnin getur rekið hana án skaða. En gegn þessu koma ákvæði þau, sem tekin eru fram í leyfisskrá þeirri; er Stóra Norræna fjekk 28. júní 1906, og birt var í A.-deild stjórnartíðindanna sama ár, og jeg skal lesa, með leyfi hæstv. forseta 6. gr. skrárinnar hljóðar svo: „Meðan leyfi þetta stendur skal ekki mega veita neinum öðrum rjett til símalagningar eða annara til almenningsnota ætlaðra rafmagnssambanda milli Íslands og Færeyja eða milli Íslands eða Færeyja og annara hluta Norðurálfu. Aftur á móti skal leyfisskrá þessi ekki vera því til fyrirstöðu, að reistar sjeu, á Íslandi eða í Færeyjum, stöðvar fyrir þráðlausa firðritun til hraðskeytasambands við skip á sjó úti. Heimilt er og stjórn Íslands, áður leyfi þetta er á enda, að stofna þráðlaust firðritunarsamband milli Færeyja og einhvers staðar í nánd við Reykjavík, ef stjórninni þykir það æskilegt, með því skilyrði, að fjelagið fái sömu borgun fyrir hraðskeyti, send með loftritunartækjunum, eins og fyrir sæsímaskeyti frá eða til eða gegn um Ísland. Meðan slíkt þráðlaust samband er reglulega notað, færist tillag það frá landssjóði, sem nefnt er í 2. gr., niður um 13 þús. kr. á ári“. Meðan leyfi þetta stendur, höfum við því alls ekki leyfi til að byggja stöðvar, sem eru stærri en svo, að þær nái til Færeyja. Ritsímafjelagið gæti gjört rjett sínu gildandi með dómi, og jafnframt er áskilið að endurnýjun fáist á leyfinu að 20 árunum loknum, en það ákvæði fjell að vísu burt með ritsímaláninu 1913, er svo var um samið, að þegar það lán væri fullborgað; þá fjelli burt skerðingin á leyfi til að byggja loftskeytastöð, en þó ekki fyrri en að leyfistímanum loknum. Eftir 20 ár er því fult leyfi til að byggja stöð, sem nær til Bergen, án leyfis Stóra Norræna, ef lánið er þá greitt. Danir voru áður að hugsa um stöð í Færeyjum, en munu nú hættir við það, að minsta kosti í bráðina. En þýðingarlaust fyrir okkur að hugsa um samband við Færeyjar, meðan þar er eigi reist loftskeytastöð. Loftskeytastöð, sem gæti náð til skipa, mundi kosta um 28 þús. kr., og er þar með reiknuð 10% verðhækkun. Get jeg ekki sjeð nema um tvent sje að velja, annaðhvort að hyggja enga stöð, eða þá að hún sje svo úr garði gjörð, að hún nái til skipa. En þá er auðvitað spurningin, hvort gagnið að henni sje svo mikið, að hún nái tilgangi sínum. Háttv. þm. Vestm. (K. E.) heldur það ekki, en mjer er kunnugt um að ýmsir álíta hið gagnstæða. Jeg hefi sjálfur ekki vit á þessu máli, eins og ætti að vera, en fer þar eftir áliti annara skynbærra manna, og jeg get ekki sjeð, að neinn skaði sje skeður, þó 2. gr. á þgskj. 770 sje samþykt, því að þó stöðin verði ekki reist, þá skaðar þó ekki að heimildin standi. Gott er líka að hafa heimildina, því lögin frá 1912 verða varla skilin öðruvísi en að stöðin megi ekki ná skemra en til „útlanda“. Ritsímalögin segja svo í 6. gr., og hjer verður að gæta gjörðra samninga. Í Nd. var greinin samþykt með miklum atkvæðamun.



Að eins örfá orð út af ræðu hæstv. ráðherra. Jeg verð að líta svo á þetta mál, að ekki sje nein brýn þörf á loftskeytastöð, og mjer skilst að hæstv. ráðherra álíti að ekki eigi heldur að byggja stærri stöð. Því hefir verið haldið fram, að ekkert leyfi fengist hjá Stóra Norræna fjelaginu, til að byggja loftskeytastöð, en jeg neita að þetta sje rjett; en hvað leyfisskránni viðvíkur. þegar á að framlengja einkaleyfi Stóra Norræna fjelagsins, þá neita jeg því, þá er leyfistíminn er á enda, að ekki megi setja hvaða skilyrði sem vill og alveg neita. um endurnýjun. Jeg veit heldur ekki hverjir það eru, sem vit hafa á þessu máli, sem álita þetta svo bráðnauðsynlegt, því jeg álít einmitt að bygging þessarar stöðvar nú, verði til að hamla því, að stærri stöð verði bygð síðar.



. Það hygg jeg ekki rjett, sem hv. þm. Vestm. (K, E.) sagði, að að bygging þessarar stöðvar þurfi að tefja fyrir því, að stærri stöð verði bygð síðar. Látið hefir verið í ljós, og nú af hæstv. ráðherra, að stöð til útlanda kæmi í bága við samninginn við Stóra Norræna. En þegar símalögin voru sett 1912, hefir verið gengið út frá, að komast mætti að samningum við það, en þó tekið beint fram í 6, gr., að þetta verði eftir gildandi samningum. Háttv. þm. Vestm. (K. E.) talaði mikið um kostnaðinn; um bann get jeg að vísu ekkert fullyrt, en skýri að eins frá því, sem mjer hefir verið sagt. Jeg hefi upplýsingar mínar frá Vilhj. Finsen loftskeytafræðingi, sem er eini maðurinn hjer, sem nokkuð kann að slíku. Jeg gleymdi að taka það fram, að reksturskostnaður mun, eftir lauslegri áætlun sama, verða nálægt 3500 kr. á ári. En hvað því viðvíkur, að útgjörðarmönnum mundi ekki verða nein bót að stöð þessari, þá get jeg ekki verið háttv. þm. samdóma um það; þeim hlýtur að geta orðið hún til gagns. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um mál þetta, en vona að eins að deildin búi ekki yfir þeim launráðum að fella alt upphaflega frumv. vegna þessarar viðbótar, og ef jeg vonaði ekki, að það mundi ná samþykki, bæði jeg hæstv. forseta að taka málið út af dagskrá, svo að kostur væri með brtt., sem engin hefir fram komið, að fella loftskeytastöðina aftan af, en láta aðalgreinina standa.

Karl Finnbogason : Hjer hefir verið talað um, að bygging stöðvar þessarar mundi verða til þess að tefja fyrir því, að önnur stærri stöð yrði bygð síðar. Jeg hefi heyrt að byggja mætti stöð þessa svo, að hægt væri að auka við hana síðar, og jeg vildi leyfa mjer að spyrja hæstv. ráðherra hvort svo sje ekki. Ef svo er, þá sje jeg ekki annað en hag að því að byggja stöðina strax. - Annars vil jeg taka undir það með háttv. þm. G.-K. (K. D.), að æskilegt væri að taka málið út af dagskrá, ef menn hyggjast að fella frv. Því mjer er mjög ant. um það.

Ráðherra: Hv. þm. Vestm. (K. E.) vildi skilja 6. gr. ritsímalaganna svo, að heimilt væri að byggja hvernig stöð sem væri, en það er vafalaust, að ekki má byggja stöð, sem nær til útlanda, fyrr en eftir 20 ár, án samkomulags við Stóra Norræna. Því er ekki til neins að hugsa um það, því sagt er að leitað hafi verið hófanna við Stóra Norræna, og það hafi tekið fjarri að láta nokkuð af sínum rjetti. Um hitt atriðið, að engir óskuðu þessa, þá get jeg ekki skilið að svo sje; útgjörðarmenn eru margir með því að fá stöðina, og eins er mjer kunnugt um Eimskipafjelag Íslands, sem hefir loftskeytatæki á sínum skipum. Auk þess er fjöldi útlendra togara hjer í kring um land, sem hafa tækin, og mundu hafa gagn af stöðinni. Hitt er ósagt, hvort hún mundi borga sig fyrst í stað. Eins líklegt að tap yrði að henni. Viðvíkjandi fyrirspurn hv. þm. Seyðf. (K. F.) skal jeg taka það fram, að jeg er ekki sjerfræðingur í þessari grein, en þeir 2 menn, er jeg hefi mína vitsku úr, draga það ekki í efa, að stækka megi stöðina. Annar þessara manna var landsímastjórinn og hinn var umboðsmaður Marconifjelagsins í Kaupmannahöfn. Telja þeir engan efa á því, að þó stöðin sje fyrst bygð lítil, þá megi stækka hana síðar.



Þó jeg sje á því, að æskilegt væri að byggja stöð, sem næði til útlanda, þá mun jeg samt greiða frv. þessu atkvæði. Gjöri jeg það, vegna tals, er jeg átti við landsímatjórann, og þótti honum líklegt að þvílíkar smástöðvar væru hentugar á stöðum, sem lítil líkindi eru til að komist bráðlega í símasamband. Var jeg þá sjerstaklega að hugsa um Flatey á Breiðafirði. Er það sem kunnugt er, allfjölmennur staður, en lítil líkindi til, að þangað komi sími fyrst um sinn, en lítil loftskeytastöð yrði þar að góðu gagni. Auk þess mætti nefna marga aðra staði, sem mundu koma á eftir. Get jeg að öllu leyti fallist á skýringar hæstv. ráðherra á þessu máli, að á næstu árum getum við ekki fengið stöð, nema með nýjum samningum, og eins að bæta megi síðar við væntanlega stöð hjer án verulegs kostnaðarauka. Get jeg því ekkert sjeð á móti því, að frv. nái fram að ganga, og mun greiða því atkvæði mitt



Jeg vildi að eins leiðrjetta eitt atriði í ræðu hæstv. ráðherra. Jeg tók fram, að loftskeytastöð, væri heimiluð, en komast þyrfti að samningum við Stóra Norræna, og jeg bætti því við, að ólíklegt væri, að þeir hefðu á móti því. Heyrt hefi jeg líka að það hafi verið reynt, og málið horft fremur vanlega.

Ráðherra: Til skýringar skal jeg geta þess, að leitað hefir verið hófanna með samninga við Stóra Norræna, en því verið tekið mjög dauflega.



Það er út af ummælum háttv. þm. Barðstr. (H. K.), sem jeg stend upp. Jeg verð að láta þá skoðun mína í ljós, að mjer finst það ekki vera mikil meðmæli með þessari væntanlegu loftskeytastöð, að sjálfsagt sje að;fleiri smástöðvar komi á eftir hingað og þangað Að minsta kosti tel jeg þetta engin með mæli á meðan engin reynsla er fengin fyrir því, hvernig það mundi borga sig. Jeg minnist þess, að þegar loftskeytamálið var til umræðu hjer á þingi 1911, og talað var um að reisa smástöðvar í. Vestmannaeyjum, Vík, Hornafirði og víðar þá var það tekið fram af þeim, sem andvígir voru loftskeytum, og vitnað til þeirra sem, mest vit áttu að hafa á málinu, að mikil tvísýna væri á, og enda harla ólíklegt að tekjurnar yrðu öllu meiri en reksturskostnaðurinn, sem þá var giskað á, að myndi verða 3–5 þús. kr. á hverri stöð, því alstaðar yrði stöðvarstjóri að vera sjerfræðingur. Ef þessi ummæli hafa verið rjettmæt, þá virðist hentugra að afla sjer nokkurrar reynslu, áður en margar slíkar smástöðvar eru reistar. Það, sem mönnum hefir helst borið á milli um þessa væntanlegu stöð hjer í Reykjavík, er það, hvort hún eigi að vera svo stór, að hún nái til útlanda, eða hvort menn eigi að láta sjer nægja, að hún nái einungis til skipa hjer við land. Það hefir verið sagt hjer í deildinni nú, að útgjörðarmennirnir hjer í Reykjavík sjeu sumir því hlyntir, en aðrir hyggja að stöðin muni koma að næsta litlum notum. Jeg skal vitanlega ekkert um þetta dæma, en jeg get getið þess, að jeg hefi nýlega átt tal við einn af stærri útgerðarmönnum hjer í Reykjavik, og taldi hann ekki líklegt, að þetta mundi koma að miklum notum fyrir botnvörpungaútgjörðina, og sagði, að sjer fyrir sitt leyti væri engin þægð í slíkri stöð. Þó sannfærðist hann um það, er á leið samtalið, að mannbjörg mundi stundum geta orðið af, sem ella væri tvísýni á eða ókleif, og eru það óneitanlega mikil meðmæli. Í sambandi við það, sem menn hafa talað um, að úr þessari litlu stöð mætti gjöra aðra stærri, vildi jeg mega spyrja hæstv. ráðherra, hvort hann mundi ekki telja ástæðu til, ef þessi litla stöð væri reist, að hafa þá hús og annað stöðinni tilheyrandi, að vjelum undanskildum, svo stórt, að nægja mundi stærri stöðinni, ef hún kæmi seinna. Ef þetta væri hægt, án þess að skaði yrði að, þá lít jeg svo á, að talsvert aðgengilegra sje að hugsa um minni stöðina. Sumir hafa reyndar haldið því fram, að hægt muni verða að selja vjelar allar fullvirði, sem notaðar yrðu, en naumast mun þó vera hægt að gjöra ráð fyrir því, að fá fult verð fyrir þær. En þó nokkur skaði yrði á þeim, væri það ekki setjandi fyrir sig, ef annað það, er til stöðvarinnar væri kostað, yrði notað við stærri og fullkomnari stöð.

Ráðherra: Háttv. þm. Skagf. (J. B.) kvaðst hafa talað við útgjörðarmann hjer í Reykjavík, sem ekki hefði kært sig um loftskeytastöð. Það er mjög líklegt, að sumir útgjörðarmenn sjeu þeirrar skoðunar, því eins og kunnugt er, þá fylgjast menn misjafnlega vel með tímanum, og sumir hata jafnan allar nýjungar, en þykjast vera sjer fullnógir sjálfir. Þessi útgjörðarmaður viðurkendi þó, að mannbjörg gæti orðið með hjálp stöðvarinnar, sem ella væri ókleif, og virðist það þegar vera höfuðkostur. Það er vitanlega alveg rjett hjá háttv.þm. Skagf., að sjálfsagt er að bíða og sjá hvernig þessi stöð reynist, áður en tekið er að reisa fleiri stöðvar. Hvað því við víkur, að gjöra stærri stöð úr minni, þá blandast víst engum sjerfróðum manni hugur um það, að slíkt er vel hægt. Jeg vildi í því sambandi benda á ummæli landsímastjórans í brjefi hans til ritsímanefndarinnar á þingi 1914. Brjef þetta er prentað í þingtíðindunum 1914 A, fylgiskjal II við þingskjal 396, og vildi jeg leyfa mjer að lesa upp nokkrar línur úr því, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo: „Landsímastjórninni er það ljóst, að nú er, kominn tími til að setja upp þráðlausa stöð, til viðskifta við skip á sjó, og mun hún hið fyrsta stinga upp á við landsstjórnina, að hvort sem Færeyjastöðin verður bygð um leið eða ekki, þá verði á árinu 1915 sett upp þráðlausa stöð nálægt Rvík, sem annaðhvort dregur jafnlangt á daginn og áður er talað um, eða styttra, að eins ætluð til að afgreiða skip í hafi. Ákvörðun um stað stöðvarinnar er, ef ekki verður öðru vísi ákveðið af þingi eða landsstjórn, komin undir lagningskostnaði stöðvarinnar, samanborið við aukakostnað við væntanlega stækkun stöðvarinnar seinna. Áætlanir yfir þetta eru ekki tengnar enn þá“. Af þessu er það ljóst, að landssímastjórnin efast ekki um, að hægt sje að reisa litla stöð með það fyrir augum, að stækka hana síðar. Jeg átti enn fremur tal um þetta efni við sjerfræðing í þessari grein í Kaupmannahöfn, er jeg síðast var erlendis, og var hann á sömu skoðun um þetta atriði. En vitanlega er sjálfsagt að rannsaka þetta alt, áður en stöðin verður reist, því jeg hygg, að næg reynsla sje fyrir þessu annarsstaðar, þó ekki sje hún enn fengin hjer á landi.

Framsm. (Sig. Stefánsson) : Nefndin hefir komið fram með breytingartillögu við þetta frv. samkv. þeim athugasemdum, er fram komu hjer í deildinni við 2. umræðu málsins. Brtt. eru tvær og eru báðar ofur einfaldar og augljósar. Fyrri brtt. er um það, að sýslunefndin skuli hafa eftirlit með framkvæmd mælinganna í stað sýslumanna, sem mælt var fyrir í frv. Er það gjört til þess, að ákveðið sje, að sýslunefndirnar skuli bera þennan kostnað, sem reyndar verður aldrei mikill. Síðari brtt. er fram komin samkvæmt tilmælum hv. þm. Vestm. (K.E.), sem upplýst hefir, að í Vestmannaeyjum hafi samskonar mælingar farið fram á kostnað umboðssjóðs, og verður stjórnarráðinu væntanlega sent eitt eintak af uppdrættinum, eins og mælt er fyrir í 2. gr. frv. Annars ætla jeg að taka það fram, að vitanlega á landssjóður ekki að borga fyrir það eintak. Liggur það í hlutarins eðli, þar sem landssjóður hefir áður borgað allan kostnað við þessar mælingar.



Jeg greiddi atkvæði á móti þessu frv. við 2. umræðu málsins; ekki af því, að jeg áliti málið ekki þarft, heldur fyrir þá sök, að það mundi hafa í fór með sjer aukin útgjöld fyrir landssjóð. Og þar sem bæði þingmenn og aðrir eru stöðugt vælandi og kveinandi yfir fjeleysi og dýrtíð, þá finst mjer harla einkennilegt, að þetta frv. megi ekki biða þetta fjárhagstímabil, og fæ jeg ekki sjeð að neitt liggi á því. Jeg mun því greiða atkvæði á móti frv. einnig við þessa umræðu málsins.



Jeg vildi að eins leyfa mjer að taka það fram, til þess að fyrirbyggja misskilning, að þessi undanþága, sem talað er um í 2. brtt. á þgskj. 812, getur vitanlega ekki átt við annarsstaðar en þar, sem sams konar ummáls uppdráttur er fyrir hendi, sem ræðir um í frumvarpinu. Hv. þm. Barð. (H.H.) taldi sjer ekki fært að greiða atkv. með frv., sökum þess, að það hefði útgjöld í för með sjer fyrir landssjóð. Það er að vísu satt, að frv. hefir útgjöld í för með sjer, en þau geta naumast verið tilfinnanleg, þar sem þau eiga að skiftast niður á 5 ár, svo að hreinn óþarfi virðist að láta kostnaðinn vaxa sjer í augum. Hins vegar er lítt þolandi, hve alóábyggilegar landshagsskýrslurnar eru um ræktað land. Þar er því nær alt getgátur. Og jeg verð að líta svo á, sem það sje þjóðarsmán, að ekki skuli vera til í landshagsskýrslunum ábyggilegar upplýsingar um það, hversu mikið sje til af ræktuðu landi. Þessi litli kostnaður er smámunir í samanburði við þann hagnað, sem einstakir menn og þjóðfjelagið í heild sinni getur af þessu haft. Þó ekki sje til annars, þá geta skýrslurnar orðið mörgum til upphvatningar, er hann sjer, að bletturinn hans gefur ekki eins mikið af sjer og hann ætti að gjöra í samanburði við jafnstórt ræktað land annarsstaðar. Jeg vil þess vegna eindregið mæla með því að frv. verði samþ. með þeim brtt., sem nefndin hefir komið fram með.



Jeg leyfi mjer að stinga upp á, að kosin verði þriggja manna nefnd til að athuga þetta mál, að þessari umræðu lokinni.



Þó að jeg sje ekki einn þeirra manna, sem gjörðu það að skilyrði fyrir atkvæði sínu, að þeir fengju að tala við þessa umræðu, þá vil jeg þó gjöra grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Það, sem jeg vildi taka fram, er það, að ef þetta frv. hefði komið fram í byrjun þingsins, og því þá verið fylgt svo vel eftir, að það hefði þegar getað orðið að lögum og á þann hátt náð yfir okkur, sem nú sitjum á þingi, þá hefði jeg verið málinu fylgjandi. En nú kemur þetta frumvarp ekki fram fyrr en í þinglok, svo við erum einungis að búa í haginn fyrir eftirkomendur okkar, því enginn, sem nú situr á þingi, getur verið viss um, að hann verði þingmaður 1917. En ef einhver þeirra manna, sem þessu máli eru fylgjandi, skyldi verða svo heppinn að komast á þing 1917, þá væri vit í því fyrir hann, að koma með. sams konar frv., því þá veit hann með nokkurn veginn vissu, að hann fær sjálfur að búa við lögin næstu 6 ár. En mjer finst harla óviðkunnanlegt, að við förum að samþykkja þessi lög í þinglok, eins og við að eins höfum ekki tímt að hrófla við okkar eigin kaupi.



Þessi tillaga, sem hjer liggur fyrir, um að skjóta því til almennrar atkvæðagreiðslu í landinu, hvort lögbjóða skuli skylduvinnu fyrir alla heilbrigða karlmenn einhvern tíma á aldrinum 17–25 ára, um þriggja mánaða tíma, mætti virðast smámál eitt, en svo er þó ekki. Þetta er stórmál, sem snertir ekki minna framtíð en nútíð landsins. Eftir þingsályktunartillögunni að dæma er svo til ætlast að alþingiskjósendur einir skuli greiða atkvæði um þetta mál, en ekki þeir, sem sjerstaklega eiga við lögin að búa í næstu framtíð, æskumenn þjóðarinnar. En þó það mætti í fljótu bragði virðast æskilegt og eðlilgeft, að ungmenni þjóðarinnar fengju eitthvað að segja um þetta, þá verður því ekki neitað, að vandkvæði mundu reynast á framkvæmd á hlutdeild þeirri í atkvæðagreiðslunni á hlutdeild þeirri í atkvæðagreiðslunni og ekki er svo mikið á mót5i því að hafa, að eðlilegra sje, að hinir eldri, gætnari og vitrari menn ráði þessu. Mig langar til að reyna að draga fram í stuttu máli aðaldrætti þessa máls. Því verður ekki neitað að margir hafa gjört sjer mjög glæsilegar vonir um árangurinn af því, ef slík skylduvinna, sem hjer ræðir um, væri lögboðin. Vonir þessara manna hafa verið svo glæsilegar, að nærri liggur að nefna mætti þær draumkendar. Mjer dettur ekki í hug að fullyrða, að þessar vonir reynist tálvonir; um það er hvorki jeg nje aðrir færir að dæma enn þá. En um hitt álít jeg mig fullfæran að dæma, að enn hafa ekki verið lögð nein þau gögn fram í málinu, sem gjörir það mögulegt, að segja með nokkurri vissu hver árangur af þessu verði. Annar flokkur manna er hjer einnig í landinu, sem gjörir sjer engar vonir um árangur, þótt þetta kæmist í framkvæmd. Hjer standa menn því hvorir gagnvart öðrum, sumir með glæsilegustu vonir í huga, og aðrir vonlausir. Meðmælendurnir gjöra ráð fyrir að hagnaðurinn, sem af þessu muni hljótast, sje aðallega tvenskonar. Í fyrsta lagi telja þeir þetta vera menningarmál, uppeldismál. Með þessu eigi að skapa nýja og betri kynslóð, hraustari, hlýðnari og vinnufærari kynslóð. Jeg skal ekkert um það segja, hvort ske kunni, að þessar vonir rætist, en þó finst mjer ekki ósennilegt, að minni árangur verði af en þeir ætla, sem bjartastar vonirnar hafa. Í öðru lagi telja meðmælendur þegskylduvinnunnar, að af henni hljóti að leiða fjárhagslegan hagnað fyrir landið. Á þennan hátt fáist miklar og nytsamar framkvæmdir í vegalagningum o. fl. fyrir lítið verð. Að því er þetta málsatriði snertir, þjóðarhagnaðinn, þá skal jeg engu um það spá, hvort svo verður eða ekki, en ekki hefi jeg sjeð þau gögn borin fram, sem sanna, að svo hljóti að verða, og það þarf áreiðanlega að leggja fram meiri gögn um þetta en gjört hefir verið, enn sem komið er, til þess að fullnægjandi sje og ábyggilegt fyrir kjósendur í landinu. En til þess, að kjósendur landsins geti með fullri sannfæringu greitt atkvæði með eða móti málinu, þá þarf að leggja öll málsgögn fram, svo það sje bert, hvort. ráðlegt sje, að lögskipa þegnskylduvinnu. eða ekki. Fyrst þá, þegar það er gjört, geta kjósendur með góðri samvissu greitt. atkvæði og sagt „já“ eða „nei“. Ef þessu er ekki fullnægt er úrskurðurinn minna en einskis virði. Hugsum oss að þetta sje mesta framtíðarmál, að það sje uppeldismál, að það hafi mikinn hagnað í för með sjer fyrir þjóðina, og hugsum oss svo, að atkvæðagreiðslan falli á móti því. Hver er þá afleiðingin af undirbúningsleysinu og of snemma fram borinni atkvæðagreiðslu? Hún er sú, að tafið er fyrir framkvæmdum á góðu og gagnlegu máli. En hugsum oss nú að þjóðin segi já. En af því að málið hefir verið lítt hugsað og undirbúið áður það yrði að lögum, þá er ekki ólíklegt, að framkvæmdirnar yrðu gallaðar og að ýmsu leyti óheppilegar, svo þjóðin áliti, að hún hefði gjört rangt, og vildi fá lögin afnumin, þótt reynslan hefði orðið allt önnur með góðum undirbúningi. Jeg tel því víst, að hvernig sem á málið er litið, þá hljóti slík atkvæðagreiðsla sem þessi, sem hjer er farið fram á, að vera mjög athugaverð, því annaðhvort verði hún til þess, að tefja málið um ófyrirsjáanlegan tíma, ef svar þjóðarinnar verður neitandi, eða talsverð hætta getur stafað af því fyrir góða og happasæla framkvæmd, að of fljótt og undirbúningslítið verði hrapað að málinu, En á þessu er hætta, ef þjóðin svarar játandi, nema því að eins, að málið sje vel undirbúið og margfalt betur en. nú er. Án þess því að ganga inn á það, hvort þjóðin eigi að segja já eða nei, og án þess að ganga inn á það, hvort málið er gott eða óheppilegt, þá leyfi jeg mjer að bera fram svo hljóðandi dagskrá, sem jeg með leyfi hæstv. forseta vil lesa upp Með því að deildin lítur svo á að undirbúningur sá, er mál þetta hefir fengið, sje ónógur, til þess að ráðlegt sje, að láta almenna atkvgr. kosningarbærra manna í landinu fara fram um það, samhliða næstu kosningum, þá álítur hún tillögu þessa of snemma fram komna, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá. Þetta er skoðun mín, og jeg tel það heppilegast fyrir málið sjálft, að það sje langtum betur undirbúið og hugsað frá öllum hliðum, áður en það er borið undir atkvæði kjósenda. Og jeg vænti þess, að hv. deild samþykki dagskrána.



Hjer er um mjög merkilegt mál að ræða, hiklaust merkilegasta málið, er legið hefir fyrir þessu þingi. Málið er fjármál og framkvæmdarmál, en það er líka, og á það legg jeg mesta áherslu, uppeldismál, menningarmál og þjóðræktarmál, Áreiðanlega er það mentandi, að vinna undir góðri stjórn, og það er misbrestur á, að menn kunni það á voru landi. Mjer þykir það undarlegt, að hv. 2. þm. Skagf. (J. B.), sem er gamall búnaðarskólastjóri, skuli vera í vafa um það, hvort gott sje og holt fyrir einstaklinginn að vinna undir góðri stjórn eða ekki.  (Jósef Björnsson: Jeg hefi aldrei dregið það í vafa)  . Svo leit þó út, eftir orðum háttv. þm. Jeg býst ekki við því, að landið græði fje á þegnskylduvinnunni, þó hún yrði upp tekin, en það fær mikla vinnu, miklar framkvæmdir, og góða og duglega borgara. En auðvitað er, að þetta kostar landið eitthvað; þó má ekki láta hugfallast fyrir það. Það er algild regla, að ekkert fæst fyrir ekkert, og gjald verður að greiða fyrir það, sem gott er, því hærra sem það er eftirsóknarverðara. En um leið og þetta mál er menningarmál, þá er það líka viðkvæmt mál og varasamt mál, því það snertir svo mjög tilfinningar manna - er svo persónulegt. Það heyrast nú svo margar raddir um að eigi megi takmarka persónufrelsi manna; hver einstakur maður segist vilja hafa óskoraðan rjett til þess að gjöra, hvað honum best líkar, og vinna hvar sem er. Menn mundu því berjast á móti þegnskyldulögum á líkum eða sama grundvelli og á móti bannlögunum. Sjálfsagt er því að fara að öllu varlega, og undirbúa málið með viti og varfærni. Tillaga sú, er hjer liggur fyrir, fer fram á það eitt, að álits þjóðarinnar verði leitað um það, hvort hún vilji láta lögbjóða þegnskylduvinnu eða ekki. Og jeg sje ekki eins mikla hættu í því fyrir málið, eins og háttv. 2. þm. Skagf. (J. B.), þótt jeg játi, að hún geti verið nokkur. Þetta er heppileg leið til þess að fá þjóðina til að íhuga og athuga málið sem best. Því afleiðingin af því, að kjósendur eiga að greiða atkvæði um það, hlýtur að verða sú, að þeir taki málið til nánari og rækilegri yfirvegunar en ella. Þetta er bein afleiðing af spurningu þeirri, sem beint er til þeirra, og sem þeir verða að svara játandi eða neitandi. Því mun jeg greiða atkvæði með till., og vænti að svo gjöri fleiri, en jeg gjöri það þó með hálfum hug, því jeg er ekki óhræddur um, að þjóðaratkvæði gæti orðið misbrúkað. Háttv. 2. þm. Skagf. (J. B.) tók það fram, að ef meiri hluti kjósenda landsins yrði á móti þegnskylduvinnunni, þá yrði það til þess að hindra framkvæmd málsins um ófyrirsjáanlega langan tíma. Þetta er naumast rjett. Málinu stafar engin veruleg hætta af því, þótt meiri hluti verði því andvígur við fyrstu atkvgr. um það. Og sú hugsun um málið og þær umræður, sem færu fram um það, vegna þess, að atkvgr. yrði ákveðin og framkvæmd, mundi skýra málið. Og jeg treysti því, að skýring þess verði einmitt til að hrinda því áfram, en ekki til að tefja það. Í annan stað er það ekkert aðalatriði, að þegnskylduvinna komist á strax. Hitt er mest um vert, að hún komist á einhvern tíma - auðvitað helst sem fyrst og verði þá að gagni, nái tilgangi. Verði meiri hluti með því strax, að þegnskylduvinna sje lögboðin, þá er málinu alvarlega hætta búin. Þá gæti það orðið, sem síst skyldi, að lítill og skammsýnn meiri hluti keyrði lög á þjóðina, sem fjölmennur og harðsnúinn minni hluti yrði andvígur. Og þá gæti svo farið, að við fengjum endurlesna söguna um bannlögin. Þau komu áreiðanlega of snemma. Og reynslan af þeim ætti að gjöra oss hygna í þessu máli. Þetta mál verður að fá nægan tíma, til þess að afla sjer fylgis. Það verður að koma til sjerhvers kjósanda, svo hann gjöri sjer grein fyrir því, og þá er þetta besta leiðin. Það er best að spyrja hiklaust, þá verða menn að hugsa svör sín. Yrði meiri hluti kjósenda strax með þegnskylduvinnunni, álít jeg, að þingið ætti að athuga málið og semja en ekki setja lög um það. Þau lög mætti þingið ekki afgreiða, fyrr en þjóðin hefði samþykt þau með nýrri atkvgr. Ef þjóðin vildi ekki samþykkja þau lög, sem þingið semdi fyrst, þá ætti að breyta þeim að vilja hennar og tillögum, þar til þau næðu samþykki meiri hluta kjósenda. Og sá meiri hluti yrdi að vera mjög mikill, helst 9/10 allra kjósenda í landinu. Með þeim hætti fengist svo góð trygging, sem verða má, fyrir því, að lögin komi að fullu gagni, og framkvæmd þeirra yrði til þeirra heilla og nytsemda fyrir þjóðina, sem ætla má að orðið geti. Að berja frv. um þetta fram með valdi, væri mjög misráðið og óheppilegt í alla staði.



Jeg hefi ekki ástæðu til að tala langt mál í tilefni af ræðu háttv. þm. Seyðf. (K. F.), því það var lítið, sem okkur bar á milli, og ræða hans snerti ekki rök mín fyrir dagskránni, nema að mjög litlu leyti. Háttv. þm. Seyðf. (K. F.) talaði um. það, að hann vildi ekki láta lögbjóða þegnskylduvinnuna, nema því að eins, að 9/l0 hlutar kjósenda landsins ljeðu henni atkvæði sitt. Jeg skil ekki, að hinum hv. þm. detti í hug, að svo margir kjósendur ljái því atkv. sitt. Það lítur jafnvel svoút, sem hann ætlist til þess, að málinu verði skotið til nýrrar og nýrrar atkvgr.,uns hann nær þessum 9/10 með þegnskylduvinnunni. Og milli allra þessara atkvgr. fara náttúrlega fram margs konar bollaleggingar, er líka þurfa tíma. Það lítur því sannarlega ekki út fyrir, að hv. þm. hugsi sjer skjótar framkvæmdir á málinu. Jeg lít svo á, að það sje skylda þeirra, er greiða atkv., að mynda sjer rökstudda skoðun um málið, og til þess þeir geti; það, verður að leggja öll málsskjöl fram á borðið, fullnægjandi fyrir þá til að byggja atkv. sitt á; og þeir, sem spyrja, eru skyldir til að láta af hendi þau gögn. Ef þetta er ekki gjört, þá hlýtur dómurinn að verða að meiru eða minna leyti órökstuddur og árangurinn af atkvgr., hvort hún verður játandi eða neitandi, hending ein og einskis virði. Það hefir verið haft á móti bannlögunum, og það með talsverðum rjetti, að andbanningar hafi fyrir atkvgr. legið á liði sínu, og víst er um það, að þeir eiga mikið ámæli skilið fyrir það, að á Alþingi 1905, þegar atkvgr. var samþykt, þá hafði enginn þeirra þor eða dirfsku til að mótmæla atkvgr. með einu einasta orði. Og þetta mál, sem hjer liggur fyrir, snertir ekki síður viðkvæma strengi en bannmálið. Háttv. þm. Seyðf (K. F.) var mjer samdóma um að undirbúningurinn væri ónógur. En á hverju eiga kjósendur þá að byggja dóm sinn? Á ónógum, ófullnægjandi undirbúningi? Verður það má ske ábyggilegur dómur? Nei. Þeir verða að fá eitthvað, til þess að byggja á dóm sinn, áður en þeir greiða atkv. með eða móti málinu, ef atkvgr. á að hafa nokkurs verða þýðingu. Jeg gat þess, að sumir teldu þetta menningar- og uppeldismál, og gæti verið, að þeir hefðu nokkuð til síns máls. Og að þeim, sem málið styðja, gangi það til, að vilja efla með því þjóðrækni landsmanna, því hefi jeg ekki andmælt. En ætti það að geta gjört þetta, þá verður þjóðin að vera fús til að leggja á sig kvöðina. Málið væri uppeldismál, ef menn lærðu að hlýða og vinna betur en áður, en jeg dreg það mikillega í efa, að menn læri það svo vel sje með vinnu í þriggja mánaða tíma. Háttv. þm. Seyðf. (K. F.) þótti það undarlegt, að jeg, sem verið hefði búnaðarskólastjóri og væri kennari, drægi það í vafa, að kensla þessi yrði að miklum og tilætluðum notum. En einmitt af því, að jeg hefi bæði fengist við verknám og verkkenslu, þá verð jeg að líta svo á, að þessi þriggja mánaða tími sje alt of stuttur til þess, fyrir margan unglinginn, að búist verði við því með nokkurri sanngirni, að veruleg verkkunnátta fáist, er þýðingu geti haft fyrir lífið yfirleitt, nje heldur umskapað hugsunarháttinn svo, að til verulegrar menningar horfi. Og mjer þykir það undarlegt, ef hann, sem er kennari, hefir ekki rekið sig á, að 3 mánuðir eru of stuttur kenslutími, ef ætlast er til verulegs árangurs af náminu, og það þó kenslan sje góð. Og hverjir eiga að kenna verk þessi? Ekki eiga þó ungmennin að kenna hvert öðru, eða einhver sem ekki kann að kenna. Nei, það er vafalaust ekki meiningin, heldur hitt, að fá yfirburðamenn, til þess að hafa kensluna á hendi, svo að búast megi við nokkrum árangri. En hvað kostar góð og mentandi kensla í þessu sambandi? Hafa menn gjört sjer það ljóst? Jeg efast mjög um að svo sje. Og hvað kostar vinnan landið, þegar alt er með talið, sem til hennar er kostað? Hver er hagnaðurinn af henni í tölum? Jeg efa ekki, að háttv. þm: Seyðf. (K. F.) geti sagt eitthvað um þetta, en jeg efa, að hann geti nokkuð sagt, sem kallast geti sannanir. Og geti hann ekki, og aðrit, er líklega hafa talsvert hugsað málið, gefið glögg svör, hvernig halda þeir þá að aðrir sjeu settir, sem lítt eða nær ekki hafa um það hugsað? Jeg endurtek það, er jeg áður sagði, að málið er of mikilsvert, til þess að spyrja kjósendur um það - láta þá dæma um það -, á meðan menn geta ekki rökstutt vilja sinn um það, jafnvel ekki þeir, sem mikið hafa um það hugsað, siðan það fyrst kom á dagskrá þings og þjóðar fyrir meira en heilum áratug síðan.

Karl Finnbogason Háttv. 2. þm. Skagf. (J. B.) beindi til mín ýmsum spurningum, og skal jeg svara sumum. Fyrsta spurning hans var um það, á hverju ætti að byggja, er undirbúningurinn væri ónógur. Þar til er tvennu að svara. Í fyrsta lagi hefir verið skrifað mikið um málið bæði í blöð og tímarit, einnig nokkuð rætt, og svo verður vafalaust mikið skrifað og talað um það fram að atkvgr. Í öðru lagi er spurningin að eins um það eitt, hvort menn vilji þegnskylduvinnu eða ekki, hvort menn vilji fórna stuttum tíma æfinnar til þess að vinna fyrir landið og læra jafnframt að vinna. Þessi spurning er svo einföld og óbrotin, að það þarf ekki langan tíma til að átta sig á henni. Síðar kemur svo spurningin um það, hvernig þegnskylduvinnunni yrði best hagað og að hverju beitt.  (Jósef Björnsson: Því á hún ekki að koma áður?)  . Af því, að fyrst verður að vita, hvort menn vilji fórna landinu þessum stutts vinnutíma eða ekki. Ef menn vilja það ekki, þá er líka þýðingarlaust með öllu að vera að bollaleggja um það á hvern veg best megi framkvæma þegnskyldustarfið. Þetta er full ljóst, og skal jeg þó skýra það nánar með dæmi. Jeg vil kaupa hest. Háttv. 2. þm. Skagf. (J. B.) spyr mig, hvort jeg vilji það, og jeg játa því auðvitað. Þá sýnir háttv. þm. Skagf. (J. B.) mjer hest. Jeg skoða hann náttúrlega og kaupi hann, ef mjer líst á hann og þykir verðið hæfilegt, annars ekki. Með þessu dæmi er jeg ekki að bjóða háttv. 2. þm. Skagf. (J. B.) nein hrossakaup. En að eins að sanna það, að hjer er fleira en eitt málsatriði, sem alls ekki þurfa að fylgjast að. Alveg eins með þegnskylduvinnuna. Eitt er hvort menn vilji hana í nokkurri mynd, annað hvernig henni skuli háttað, þriðja hversu mikið sje til hennar vinnandi - fyrir hana gefandi o. s. frv. Þá var önnur spurning háttv. 2. þm. Skagf. (J. B.) um það, hverjir ættu að kenna. Auðvitað á og þarf að undirbúa vissa menn til þess, en þýðingarlaust er að byrja þann undirbúning, fyrr en vissa er fyrir því, að mennirnir, sem til fengist, hefðu eitthvað að starfa að loknum undirbúningi. Þá var þriðja spurningin, hvað þetta kosti. Það hefir ekki verið rannsakað,enda ástæðulaust fyrr en líkur eru til, að rannsóknin hafi eitthvað að þýða - málið verði framkvæmt. Jeg fyrir mitt leyti vænti ekki fjármunalegs hagnaðar, svo miklu nemi. Þá var háttv. 2. þm. Skagf. (J. B.) að tala um það, að það væri ómögulegt að fá hinn sanna vilja kjósenda í ljós á meðan málið er órannsakað. En til hvers á að eyða tíma og fje til þess að rannsaka málið, ef þjóðin vill ekki sinna því. Og fullar sannanir fyrir því, hvernig þegnskylduvinna gæfist, er ekki hægt að fá, fyrr en tilraunir hafa verið gjörðar. Við erum sammála um .það, að málið þurfi að undirbúa sem allra best, áður en lög verða sett um þegnskylduvinnuna. Ágreiningurinn er að eins um það, hvort samþykt tillögu þeirrar, er hjer liggur fyrir, er spor í áttina til að greiða fyrir málinu eða ekki. Jeg álít að svo sje. Og aðalvinningurinn, höfuðatriðið við þingsályktunartillöguna, er það, að hún vekur hvern kjósanda, og auðvitað fleiri, til umhugsunar um málið. En á því græðir málið mest. Um það er jeg sannfærður.

Guðmundur Björnson Hv. 2. þm. Skagf. (J. B.) gat þess í byrjun ræðu sinnar, að þótt tillaga þessi vært eigi stórvaxin, þá væri hjer þó um stórmál að ræða. Jeg er alveg samdóma hv. þm. (J. B.) um þetta. Í mínum augum er þetta langstærsta málið hjer á þingi í sumar. Mörgum þeirra er líkt farið og flugunum, sem sveima kring um okkur hjer í salnum; þau verða skammlíf og falla brátt í gleymskudjúpið. En þetta mál mun lifa, og lifa lengi. Hjer er að ræða um íslenskt þjóðernismál, um baráttu milli eigingirninnar annars vegar og þjóðernisástarinnar hins vegar. Hjer er að ræða um þá menningarbót, að ungt fólk venjist á að leggja ofurlitla vinnu í sölurnar fyrir ættjörðina, án þess að heimta beint endurgjald fyrir. Fyrir mjer er það aukaatriði, hvort þessi vinna verður beinn fjárgróði fyrir landssjóð eða ekki. Höfuðatriðið er það, að jeg er fulltrúa um, að þegnskylduvinnan geti orðið gróði fyrir íslenska menningu og íslenskt þjóðerni. Hjer hefir verið talað um frelsi, og tillaga þessi þótt stefna að því, að leggja höft á það. Víst er frelsið gott, en þó svo best, að því sje samfara fórnfýsi hjá þeim, er þess njóta. Því er svo ákaflega mikið undir því komið, að unga kynslóðin alist þannig upp, að hún verði jafnan fús á að leggja eitthvað í sölurnar fyrir ættjörðina, og telji sjer sæmd í því. Þá er það víst, að vjer eigum þjóðsældartíð fyrir höndum, ef sá andi kemst inn hjá æskulýðnum, og þessi tillaga stefnir beint að því, að leiða hann inn á þá farsældarbraut. Hv. 2. þm. Skagf. (J. -B.) sá marga agnúa á máli þessu, og taldi þá helst til bjartsýna, sem fylgdu því fram. Alveg rjett. Hvaða mál er það, sem svartsýnir menn sjá ekki agnúa á? Og hvaðan eru framfarir þjóðanna runnar? Frá hverjum öðrum en bjartsýnum mönnum? Þeir hafa jafnan reynst frömuðir góðu málanna, en svartsýnismennirnir hangið fastir á tómum agnúum. Það hefir þegar verið rætt og ritað mikið um mál þetta, og það orðið svo mikið umhugsunarefni og áhugaefni, að tillaga þessi er nú hjer komin fram á þingi. Verði hún samþykt nú á þinginu, þá er það ljóst, að af því mun leiða, að þjóðin vaknar til enn nánari íhugunar og umhugsunar um það. Það mun verða rætt af alþjóð fram að næstu kosningu, og fólkið reyna að gjöra sjer sem allra glegsta grein fyrir því, áður en það gengur til atkvæða um það. Þótt meiri hluti kjósenda samþykki þegnskylduvinnuna, þá þýðir það ekki annað, en að stjórn landsins og Alþingi eru þá skyld til að rannsaka málið og undirbúa svo sem unt er. En af því leiðir alls eigi, að lög verði sett um það á næsta þingi eða næstu þingum. Það er sjálfsagt að átta sig sem best, áður en út í það er farið, og leggja ekki út í neina löggjöf um það, fyrr en vissa er fyrir, að mikill meiri hluti landsmanna sje því fylgjandi. Verði málið lagt undir atkvæði, og meiri hluti atkvæðisbærra manna reynist því mótfallinn, þá segja þeir, sem þykjast hlyntir málinu, að slíkt muni tefja fyrir framgangi þess. Jeg segi nei; jeg fullyrði, að það muni þvert á móti flýta fyrir því. Það hlýtur þá samt að verða stöðugt og lifandi umtalsefni þjóðarinnar framvegis. Og ekki er annað hollara fyrir hana en að fá slík lifandi umtalsefni og umhugsun arefni, er stefna beint að því, að vekja og glæða þjóðræknina. Mjer leikur grunur á, að vöknuð sje hjá sumum þeim, sem tefja vilja málið af tómri umhyggju fyrir því, að því er þeir segja, hræðsla um, að það hafi þegar fengið mikið fylgi, og því vilji þeir eigi hætta því undir þjóðaratkvæði. Þetta mál má heita eina framtíðar- og hugsjónamálið á þessu þingi. Þjóðin dofnar og deyr, ef hún hefir engin hugsjónamál við að fást; þjóðlífið þrífst ekki, ef því er ætlað að hanga á tómum agnúum, og nærast á tómum efasemdum. Því greiði jeg ekki af hálfum hug, heldur heilum, atkvæði með tillögu þessari. Jeg skal svo ekki lengja umræðurnar mikið meira, en vona og óska að tillagan verði samþykt, og sú er spá mín, að hvaða orðstír, sem þetta þing kann að öðru leyti að geta sjer, þá muni það þó þess mesti heiður, að hafa samþykt þetta mál.

Jósef Björnsson : Jeg vil leyfa mjer að gjöra örstutta athugasemd. Mjer finst hv. 5. kgk. þm. (G. B.) alveg að óþörfu og ófyrirsynju beina því að mjer, að jeg sje svartsýnn. Það var miklu fremur hv. þm. Seyðf. (K. F.) en jeg, sem benti á agnúana við mál þetta, og lægi því fult svo nærri að bregða honum um svartsýni. En hv. þm. (K. F. og G. B.) eru að tala um, að hjer sje að eins verið að ræða um að leita að skoðun manna á þegnskylduvinnumálinu, en alls eigi tilgangurinn að koma vinnunni á, eða lögbjóða hana, fyrr en einhvern tíma seint og síðar meir. Þegar þeir slá þessu fram, þá veit jeg ekki hvað þeir gjöra við sjón sína og lestrarkunnáttu, ef þeir geta ekki lesið, að í tillögunni stendur, að Alþingi skorar á landastjórnina að láta fara fram atkvæðagreiðslu í landinu um það, hvort lögbjóða skuli skylduvinnu fyrir alla heilbrigða karlmenn, við verk í þarfir hins opinbera.  (Guðmundur Björnson og Karl Finnbogason : Ekkert talað um hve nær það skuli gjöra)  . Jeg vil skjóta því til hv. 5. kgk. þm. (G. B.), hvort hann haldi að betra tóm verði til að ræða og hugsa mál þetta, ásamt öllu öðru, er fyrir liggur, nú á einu misseri, heldur en um mörg undanfarin ár, og heldur en ef því er frestað um nokkra stund enn, að skjóta því undir atkvæðagreiðslu, og mönnum með því gefinn kostur á að íhuga það betur, áður en til atkvæða er gengið. Jeg stend hjer kinnroðalaus með þá fullyrðingu, að þetta mál eigi það skilið, að það sje sem vandlegast rannsakað, og ekki hæfi að hleypa því á nokkurt hundavað. Og jeg læt það ekki hagga þessari skoðun minni, þótt jeg sje fyrir þær sakir kallaður svartsýnn, sem jeg tel sjálfsagða og hyggilega varfærni.



Mjer skildist svo, sem eitt af því, sem hv. 2. þm. Skagf. (J. B.) hafði á móti því, að tillaga þessi væri samþykt, sje það, að hann vilji ekki blanda máli þessu saman við önnur mál, sem fyrir þingið eiga að koma næst. Þetta verð jeg að telja ljettvæga mótbáru, eða að minsta kosti er líklegt, að málið drægist æði lengi á langinn, ef hún ætti að vera góð og gild, því jeg gjöri ráð fyrir, að seint verði stefnt til þings, til að ræða um mál þetta eitt saman, heldur muni það verða látið verða samfara öðrum áhugamálum þjóðarinnar, hvort sem það verður tekið fyrir fyrr eða síðar. Annars virðist mjer hafa kent svo mikillar ótrúar á framkvæmd þessa máls, og jafnframt á þjóðinni, hjá andófsmönnum þess, að furðu sætir. Þeir hafa meðal annars ekki trú á, að hægt sje að fá hæfa menn til að standa fyrir kenslu þeirri, sem hjer á að stofna til, samfara þegnskylduvinnunni, ekki einu sinni trú á, að hægt sje að eignast þá, þegar fram í sækir. Þegar trúleysið er svona magnað, þá er meir en skiljanlegt, að málið sje erfitt viðfangs, og þungur róðurinn fyrir því. En fram mun það ganga eigi að síður, til hamingju fyrir þjóðina, að eins ef hún hefir þol og vit til að lofa því að festa rætur í huga sínum, áður en það er framkvæmt.



Jeg tel mál þetta svo mikilsvert, að jeg tel það sjálfsagt, að gjöra nokkra grein fyrir atkvæði mínu. Eigi get jeg neitað því, að mjer fanst hv. 2. þm. Skagf. (J. B.) ekki sjá skóginn fyrir trjánum, þegar hann var að ræða málið. Hv. þm. Skagf. (J. B.) lagði aðaláhersluna á ýms framkvæmda, atriði og örðugleika við þau, en hins gætti miklu minna hjá honum, fyrir hve miklu hjer er að vinna. Það er ómögulegt að segja, að mál þetta sje svo ókunnugt þjóðinni eða svo vandasamt, að þeir muni eigi geta kynt sjer það nokkurnveginn til hlítar, sem vilja, þegar það verður reift af nýju. Jeg gjöri ráð fyrir að hv. þm. sje kunnugt, að mál þetta hefir verið á dagskrá hjá ungmennafjelögum og fleiri um alllangan tíma að undanförnu. Þegar jeg svo sný mjer að efni tillögunnar, þá vaknar fyrst hjá mjer sú spurning: Er þetta ekki hagsmunamál fyrir þjóðina ? Og svarið verður: Jeg efast ekki um að svo sje, og það af tveimur aðalástæðum. Fyrir það fyrsta er það í mínum augum mikilsvert menningar- og uppeldismál fyrir þjóðina. Því verður það aukaatriði fyrir mjer, hvort það verði beint fjárhagnaðarmál eða ekki. Það kemur fyrst í ljós, þegar menn hafa komið sjer niður á fyrirkomulaginu, og þegar til framkvæmda kemur. Það, sem mest er um vert, er að þegnskylduvinnan geti kent ungum mönnum reglubundna vinnu og að beygja sig undir aga. Á hvorutveggja þessu er töluverður misbrestur hjá þjóð vorri, og jeg er ekki í vafa um, að þegnskylduvinnan á að geta ráðið þar mikla bót á. Mjer dylst það eigi, að allmiklir örðugleikar muni vera á því, að koma málinu í framkvæmd og stefna því í gott horf. En vjer megum ekki einblína á agnúana eða festast á þeim, því að von vor um framtíðargengi þjóðarinnar byggist á því, að vjer getum yfirunnið þá. Í öðru lagi finst mjer fullkomin þörf á, að ungmennum landsins sje sýnt það enn skýrar og skilmerkilegar en hægt er í ræðu eða riti, að þeir sjeu skyldugir að leggja nokkuð á sig fyrir ættjörðina, og þessi vinna, sem nú er verið að ræða um að heimta af þeim, á einmitt að beina huga þeirra fast að þessu þýðingarmikla atriði, að á hverjum manni hvíli sú skyldukvöð, að ofra ættjörðinni að minsta kosti nokkrum svitadropum. Þessi tími virðist ekki heldur illa til þess fallinn að hreifa málinu. Aldrei munu þyngri kvaðir af hálfu ættjarðarinnar hafa verið lagðar á aðrar þjóðir en einmitt nú. Nú nægir ekki að biðja þær um að leggja fram svitadropa, heldur er krafist blóðdropanna. Hv. 2. þm. Skagf. (J. B.) hafði það sjerstaklega á móti því, að tillagan væri samþykt á þessu þingi, að það mundi tefja fyrir málinu. En fyrir þessu færði hv. þm. (J. B.) engin rök, og því ekki ástæða að fjölyrða um það. Mjer aftur á móti sýnist að atkvæðagreiðsla um málið muni flýta fyrir því, hvernig sem hún fellur. Atkvæðagreiðslan hlýtur að gjöra það að umtalsefni og umhugsunarefni allra landsmanna, og það er rjett hjá hv. 5. kgk., (G.B.), að þótt meiri hluti kunni að verða móti tillögunni í bili, þá mun hún eigi síður vinna svo marga fylgismenn, að eigi muni langt þess að bíða, að hún eigi sigri að hrósa; og það er trú mín, að það muni verða hlutverk ungu mannanna, að bera hana fram til sigurs. Hugsjónin er svo fögur, að hún mun hertaka hugi þeirra, undir eins og þeir hafa fest glögt auga á henni. Af þessu, sem jeg hefi til fært, er jeg með tillögunni, en mótfallinn rökstuddu dagskránni. Hún yrði eflaust til að tefja fyrir málinu, og engu líkara en að með henni eigi að vefja það inn í hjúp.  (Jósef Björnsson: Hví geta áhugamennirnir ekki unnið áfram að málinu, þótt hún sje samþykt?)  Þeir eiga óhægra með það þá, af því að þeir vita eigi glögt, hvernig alþýða manna lítur á það, og eiga því erfiðara aðstöðu en ef þeir vissu það nokkurn veginn. En einkum er þó það, að almenn atkvæðagreiðsla mundi betur en nokkuð annað hjálpa þeim til að knýja alþýðu til að hugsa um málið og gjöra sjer grein fyrir því



Jeg get tekið undir með hv. 5. kgk. (G. B.), að jeg er ekki óhræddur um, að þjóðin sje ekki nógu vel undir það búin, að greiða at- kvæði um málið, og efast því um, að hún mundi gefa því jákvæði sitt. Það, sem helst er því þá til fyrirstöðu, að málið sje þegar borið undir þjóðaratkvæði, er að það sje enn ekki nógu rætt orðið og skýrt fyrir þjóðinni. Hvað sem þessu líður, þá hefi jeg þó þá sögu að segja, að skorað var á mig og samþingismann minn, að hreyfa málinu á þingi. Verð jeg með því að afsaka það, að jeg tef tímann með því að fara nokkrum orðum um það. Jeg tel það mála sjálfsagðast, að þjóðin sjálf fái að ráða máli þessu til lykta, svo að hún geti ekki borið það á þingið, að það leggi á þungar kvaðir öllum að fornspurðum. Þessari kvöð hefir verið líkt við herskylduna hjá öðrum þjóðum, og verið talið rjett og sanngjarnt, að vjer legðum eitthvað líkt á oss, þjóðinni til upplyftingar og frama. Hernarþjóðirnar reyna að efla frelsi og menning og sjálfstæði sitt með bardögum, en hjer er ætlast til; að vjer gjörum eitthvað líkt með friðsamlegum störfum fyrir ættjörðina. Þegar rætt er um þetta mál, þá er jafnan lögð áhersla á þetta tvent: að hjer sje um þjóðhagnaðarmál, og um uppeldismál að ræða. Mjer heyrðist hv. 2. kgk. (Stgr. J.) leggja mesta áherslu á uppeldishlið þess, hitt skifti minna, hver peningahagnaður yrði að því. Jeg fyrir mitt leyti verð að játa, að jeg legg aðaláhersluna á .það, að jeg vænti þess, að beinan hagnað og þarflegar framkvæmdir geti leitt af þegnskylduvinnunni, til framfara og menningar fyrir þjóðina. Eitthvað gott mundi og að líkindum leiða af henni í hina áttina, og sennilega því meira, því lengur sem hún hjeldist við. Jeg hefi orðið þess var, að menn, sem ráðist hafa alveg óvanir í reglubundna vegavinnu undir stjórn góðs verkstjóra, hafa lært af því, svo að þeir hafa við það orðið hæfir til að segja siðar fyrir slíkum verkum sjálfir. Eitthvað líkt þessu mundi geta leitt af þegnskylduvinnunni, og væri þá vel farið. Mjer hefir ávalt þótt hugsjón þessi fögur. En um hitt vil jeg ekki fullyrða, hvort vor fátæka þjóð er fær um að leggja á sig þá byrði, sem hjer er ætlast til. En hvað sem því líður, þá vil jeg ekki að hún sje fyrr lögð á hana en hún vill það sjálf. En ekki get jeg talið það móðgun við hana, að hún sje spurð um álit sitt á málinu: Jeg tek það aftur fram, að jeg býst miklu fremur við nei en jái frá henni. Hv. 2 þm. Skagf. (J. B.) spurði, á hverju þjóðin eigi að byggja svar sitt. Hún verður aðallega að byggja það á þessu tvennu, hvort hún telji sjer fært að taka á sig þegnskylduvinnuna og hvort hún vilji leggja svo mikið í sölurnar, sem hún kostar. Það er gott að því leyti, að fá þessu svarað nú þegar, að ef svarið verður nei, þá þarf ekki um langa hríð að tefja tíma þingsins við það mál. Að endingu tek jeg það fram, að jeg mun greiða atkvæði með tillögunni, meðfram fyrir áskorun kjósenda minna.



Það er um alla Vestfirði mikil löngun og áhugi á því, að fá kvennaskóla á Vesturlandi, sjerstaklega á tveimur síðustu árum. Aðallega er það sprottið af því, að mönnum er kunnugt um, að frú Herdís sál. Benediktsen hafði gefið allálitlega fjárupphæð til þess. Að vísu hafa menn sjeð reikninga sjóðsins, sem prentaðir eru í Stjórnartíðindunum, en allir eru jafnnær fyrir því. Það, sem þá helst fýsir að vita, er hve nær sjóðurinn geti tekið til starfa. Menn á Vesturlandi fýsir mjög að vita, hve nær þessi fyrirhugaði skóli geti orðið stofnaður; en um það er mönnum ókunnugt, því að gjafabrjefið hefir aldrei verið birt. Út af þessu var á sýslunefndarfundi í Strandasýslu í vetur rætt um þetta mál og leitað frjetta um það hjeðan úr Reykjavík. Á svarinu, sem kom símleiðis, var ekkert að græða, og var þá skorað á þingmann kjördæmisins, að grenslast eftir um sjóð þenna, og af þeirri ástæðu er þessi fyrirspurnin framkomin, sem hæstv. ráðherra ætlar nú að svara. Fyrsta spurningin er um það, hvar sjóðurinn sje. Það getur verið að mönnum finnist þetta nokkuð kynleg og barnaleg spurning, þar sem reikningar hans eru birtir í Stjórnartíðindunum, svo þar sje hægt að sjá þetta. En þetta er ekki eins einfalt og í fljótu bragði getur virst, því ekki eru allir vissir um, hvar ljeð er, hvernig það er trygt, og hvort hægt er að grípa til þess hve nær sem er. Ýmsar kviksögur hafa gengið um þetta, sjerstaklega það, hvort fjeð er handbært, þegar til kemur, og sagt hefir verið, að í sumt af fjenu væri ekki hægt að ná í fljótu bragði, nema sjóðurinn biði tjón, og alt væri ekki sem tryggast. Samkvæmt reikningnum er mikill hluti sjóðsins í fasteignalánum. Á því hefir marga furðað, því að samkvæmt gjafabrjefinu átti hann aðallega að geymast í ríkisskuldabrjefum. Þótt einhver hluti hans hafi ef til vill upphaflega verið í fasteignalánum, þá hafir sú upphæð hækkað ár frá ári, og er það einkum af þessari ástæðu, að menn hafa dregið í efa, að fjeð væri handbært og nægilega trygt. Það má harla einkennilegt heita, að sjóðurinn skuli þannig notaður sem fasteignabanki, og mjög vafasamt, hvort stjórnarráðið hefir nokkurt leyfi. til þess. Allur þessi orðrómur um meðferð sjóðsins, óskirnar um að vita hverjar heimildir væru fyrir slíkum útlánum, hefir komið mjer til að spyrja, hvar sjóðurinn sje og hve mikið af honum sje handbært. Næsta spurningin er, hvort sjóður þessi sje orðinn nægilega stór, til þess að geta tekið til starfa. Jeg þarf ekki að fjölyrða mikið um þá spurningu, því að hún er sprottin af því, að menn þekkja ekki ákvæði gjafabrjefsins og halda að framkvæmdirnar sjeu dregnar of lengi, en á Vesturlandi er, eins og jeg hefi þegar tekið fram, vaknaður brennandi áhugi og ósk eftir því, að þetta ákvæði gjafabrjefsins komist til framkvæmda sem allra fyrst. Þriðja spurningin er þá, hver ráði, hvar hinn fyrirhugaði skóli verði settur, og hvernig fyrirkomulag hans verði. Það hefir verið mikið rætt um það á öllu Vesturlandi; hver myndi ráða skólastaðnum. Flestir hafa álitið, að það yrði stjórnarráðið, en að það mundi leita álits sýslunefndanna á Vesturlandi. Út af þessu hafa verið tilnefndir fjöldamargir staðir, en auðvitað verður það að fara eftir fyrirkomulagi skólans, hvar hann verður. Eins og menn vita, hefir töluvert verið talað um það, að stúlkur þyrftu að búa sig undir það; að verða sveitakonur, eins og piltum er kent í bændaskólunum, að verða sveitabændur. Mörg orð hafa verið töluð um húsmæðraskóla þar sem stúlkum væri ekki einungis kent að elda sæmilega góðan mat, heldur ýmislegt fleira, sem konum í sveit getur komið að góðu haldi að kunna. Fáir munu hugsa sje slíkan skóla annarstaðar en í sveit. Og þetta er einmitt það, sem fjöldi manna hefir verið að vonast eftir, að Herdísarskólinn yrði húsmæðraskóli í sveit, og jafnvel verið farnir að ganga að því vísu, að fyrirkomnlag hans yrði á þenna veg, sem jeg hefi á minst. Af því að þessu hefir verið slegið föstu meðal manna, verður ekki um eins marga staði að ræða og ella myndi. Ýmsir staðir hafa þó verið nefndir, en oftast Ólafsdalur. Jeg ætla hjer ekki að færa rök fyrir því, að þessi staður sje heppilegastur. En það hefir gjört marga ákafa eftir því, að vita um framkvæmdir málsins, að nú stendur alveg sjerstaklega á með Ólafsdal. Nú er sagt, að hægt sje að fá hann keyptan fyrir lítið verð, sem ekki er einu sinni fyrir húsunum, hvað þá heldur jörðinni.  Jeg þarf ekki að tala lengra mál um þetta, því að málið er nógu ljóst, og jeg sje líka að þingdeildarmenn eru farnir að gjörast óþreyjufullir. Jeg spyr því fyrir hönd fjölda margra kjósenda, ekki að eins í mínu kjördæmi, heldur víðar um Vestfirðingafjórðung: Hver ræður, hvar skólinn verður hafður, hvort hann verður húsmæðraskóli í sveit og hvort Ólafsdalur verður skólasetrið. Jeg vona að hæstv. ráðherra svari þessum spurningum.

Ráðherra: Háttv. fyrirspyrjandi (M. P.) hefði sennilega getað sparað sjálfum sjer, mjer og deildinni þá fyrirhöfn, sem spurningar hans hafa í för með sjer, því að hann gat fengið alveg eins greinileg svör við þessu á annan hátt en þenna. Erfðaskráin er sem sje til, og hefði hann því getað fengið að sjá afrit af henni. Reikningurinn er prentaður í Stjórnartíðindunum, og nánari upplýsingar en hann gefur er hægt að fá hjá landritara. En mjer er það þó ánægja að svara, og skal því gjöra það eftir frekasta mætti. Það mega ekki verða vonbrigði fyrir háttv. fyrirspyrjanda, þótt jeg beinlínis lesi svarið upp úr þeim skjölum og skýrslum, er jeg hefi þegar nefnt. Þessi heiðurskona, sem hjer er um að ræða, dó 1897. Erfðaskrá hennar hefir ekki verið prentuð, af því að ekki hefir verið leitað konungsstaðfestingar á henni, og fram á það var ekki farið í erfðaskránni. 1. og 2. liðurinn skiftir ekki neinu máli í sambandi við það mál, sem hjer er um að ræða, enda eru þeir svo „prívat“-eðlis, að jeg les þá ekki upp hjer. En 3., 4. og 5, liðurinn snerta þetta mál, og skal jeg með leyfi hæstv. forseta lesa þá upp. Reyndar verða þeir prentaðir bráðum, en koma nú líka í Alþingistíðindunum. Þessi kafli erfðaskrárinnar er svo hljóðandi : 3. Að lokum ákveð jeg, Herdís Benediktsen, sem minn síðasta vilja, að þegar útfararkostnaður minn hefir verið heiðarlega greiddur ásamt kostnaði þeim, er skiftin eftir mig hafa í för með sjer, og þegar framanskrifuðu hefir verið nákvæmlega fullnægt, þá skulu allar þar eignir, sem eflir mig verða skuldlausar, eða þrír fjórðupartar allra skuldlausra eigna minna, að eins með þeim takmörkum, sem jeg hefi ákveðið í 2. lið, ganga til stofnunar kvennaskóla á Vesturlandi, og er sú ráðstöfun mín gjörð bæði af einlægum vilja mínum og samkvæmt þeirri ósk, sem einkadóttir mín elskuleg, Ingileif Sólborg Charlotta Benediktsen, ljet fleirum sinnum í ljós við mig sem sinn hjartans vilja. 4. Þessi gjöf mín til kvennaskólastofnunar á Vesturlandi, óska jeg að beri, nafn okkar mæðgna og heiti „Minning Herdísar og Ingileifar Benediktsen“. Gjöfin skal vera undir stjórn og umsjón landshöfðingjans yfir Íslandi, og er það vilji minn, að henni verði komið í konungleg ríkisskuldabrjef og renturnar lagðar upp í 10 ár og þeim bætt við höfuðstólinn, sem aldrei má skerða, heldur aðeins verja vöxtum hans til áminstrar skólastofunar. Að umgetnum 10 árum liðnum, skal enn leggja upp renturnar af öllum höfuðstólnum, eins og hann þá er orðinn, þangað til svo mikið fje er fyrir hendi, að landshöfðinginn, eftir samráði við amtsráðið í Vesturamtinu álítur það nægilegt, til þess að setja kvennaskóla á stofn, svo að hann geti tekið til starfa, án þess að höfuðstóllinn sje skertur. 5. Það er ósk mín, að fyrirkomulag hins fyrirhugaða kvennaskóla verði sem líkast kvennaskólanum á Ytri-Ey, eins og hann nú er, og að hann verði settur í einhverri af sýslunum kringum Breiðafjörð, eða verði því ekki við komið, þá í Ísafjarðarsýslu, og verði því heldur ekki við komið, þá hvar sem hentast þætti í Vesturamtinu. Allar þær ráðstafanir, sem lúta að því; að koma skólanum á fót og ákveða fyrirkomulag hans, skulu gjörðar af landshöfðingjanum í samráði við amtsráð Vesturamtsins, og skal skólinn, þegar hann er stofnsettur, ásamt höfuðstól hans og árstekjum, sömuleiðis vera undir stjórn landshöfðingjans í samráði við amtsráð Vesturamtsins. Erfðaskráin er gjörð 15. janúar 1890. Háttv. fyrirspyrjandi spyr, hvar sjóðurinn sje. Jeg verð fyrst að svara: Í vörslum Stjórnarráðsins, það hefir ekki stungið af með sjóðinn. Síðan landshöfðingjaembættið var lagt niður, hefir landritari sjerstaklega umsjón með honum á ábyrgð ráðherra. Þá spurði háttv. fyrirspyrjandi, hvort fjeð væri handbært, og skal jeg leyfa mjer að svara með því að lesa upp reikninga sjóðsins, ef hæstv. forseti leyfir. Þeir eru prentaðir í B-deild Stjórnartíðindanna 1915 á bls. 69, og hljóða sem hjer segir: Reikningur yfir tekjur og gjöld Minningarsjóðs Herdísar og Ingileifar Benediktsen árið 1914. Tekjur: 1. Sjóður í ársbyrjun (Stj.tíð 1914 B, bls. 85): a. Lán gegn fasteignarveði kr. 65790 00 00 b. Hlutabrjef í Íslandsbanka - 1600 00 c. Innstæða í Söfnunarsjóði - 6182 40 d. Veðdeildarbrjef - 1200 00 e. Innstæða í bönkum - 978 78 kr. 75751 18 2. Vextir : a.Af fasteignaveðslánum kr. 2725 49 49 b. - hlutabrjefaeign - 80 00 00 c. - innstæðu í Söfnunarsjóði 1913 - 283 77 d. - veðdeildarbrjefum - 54 00 e. – fje í bönkum - 46 54 kr. 3189 80 kr. 78940 98 Gjöld: Sjóður í árslok: a. Lán gegn fasteignarveði kr. 69390 00 b. Hlutabrjef í Íslandsbanka - 1600 00 c. Innstæða í Söfnunarsjóði - 6466 17 d. Veðdeildarbrjef - 1200 00 e. Innstæða í bönkum - 284 81 kr. 78940 98 kr. 78940 98 Í stjórnarráði Íslands, 11. janúar 1915: F. h. r. Kl. Jónsson. Eggert Briem. Sjóðurinn er þannig kr. 78940,98. Hv. fyrirspyrjandi vjek að því ákvæði í erfðaskránni, að fjeð skyldi aðallega geymt í ríkisskuldabrjefum. Það var mikil tíska á landi hjer, fram að aldamótum, þangað til landið sjálft fór að gefa út verðbrjef, að leggja fje sitt í ríkisskuldabrjef. Tryggingin fyrir þeim þótti góð, en vextirnir voru lágir. Eftir því, sem skýrt hefir verið frá, þótti auðvelt að fá hærri vexti af innlendum verðbrjefum. Og þegar hægt er að koma þessu fje í innlend verðbrjef, er lítil ástæða til fyrir Íslendinga, að kaupa erlend verðbrjef eða leggja fje sitt inn þar. Handbært fje í þeim skilningi, að það sje í reiðu peningum, er lítið, því að hærri vextir fást með því að lána út, en leggja inn í sparisjóð. Lánum þessum má segja upp með skömmum fyrirvara, en eitt lán hygg jeg þó, að verði erfitt að ná inn í bráðina, en það er ekki stjórnarráðinu að kenna, heldur arfleiðanda sjálfum. Arfleiðandi átti Reykhóla.  (Hákon Kristófersson: Hvað þá?)  Reykhóla, það er í Barðastrandarsýslu. Frú Benediktsen seldi jörðina, og við lát hennar stóð eftir af jarðarverðinu 15000 kr., og sú upphæð hefir ekki verið skilvíslega greidd, svo að spurningin er,hvort eigi að ganga að jörðinni eða ekki. Jeg þekki ekki jörðina persónulega, en hygg að hún sje góð fyrir þessari upphæð.  (Hákon Kristófersson : Enginn vafi á því!)  . Þá er þessu atriði um handbært fje svarað nægilega. Næsts spurningin er þá, hvort sjóðurinn sje orðinn nægilega stór, til þess að geta tekið til starfa strax. Eins og jeg gat um, þá er hann nú tæpar 79 þúsundir, og að mínu áliti hvergi nærri nógu stór til þess. Jeg býst við, að varla verði hægt að segja, að hann sje nógu stór, fyrr en hann hefir tvöfaldast frá því, sem nú er. Með þeim vöxtum, sem hann nú gefur; en það er 4%, 4½% og 6% og nokkrum hluta hans, ætti hann að hafa tvöfaldast eftir 15–16 ár. Þá yrði hann um 160000 kr. Þá yrði auðvitað að kaupa hús og öll tæki og ef til vill jörð, eins og drepið hefir verið á. Stofnkostnaðurinn yrði því sjálfsagt 30–40 þúsundir með jörð, húsum og öllu. Það hefir vafa laust ekki verið tilgangur arfleiðanda, að skólanum yrði krækt upp af vanefnum og að hann yrði styrkþegi landssjóðs. Þeir, sem þektu þessa konu, skaplyndi hennar og stórlæti, vita, að það hefir ekki verið ætlun hennar, að skólinn yrði stofnaður á horleggjum, eða kæmist á horleggi,eða yrði biðill nokkurra gæða annarsstaðar frá. Ef sjóðurinn er látinn vaxa upp í 160000 kr., yrði eftir af höfuðstólnum, þegar stofnkostnaður er frá dreginn,. 110–120 þús. kr., og vextirnir af þeirri upphæð gætu aldrei orðið meiri en nægir fyrir reksturskostnaði. Jeg sje í fjárlögunum, að sá skóli, sem næst liggur að tala um í þessu sambandi, kvennaskólinn. á Blönduósi, kostar árlega 5–6 þús. kr. Þá vildi hinn hv. fyrirspyrjandi (M. P.) fá að vita, hver rjeði því, hvar hinn fyrirhugaði skóli yrði settur. Samkvæmt arfleiðsluskjalinu átti landshöfðingi, með ráði amtsráðs Vesturamtsins, að ákveða, hvar og hve nær hinn fyrirhugaði skóli yrði settur á laggirnar. Nú kemur auðvitað ráðherra í stað landshöfðingja, og þykir mjer líklegt að hann, þegar þar að kemur, ráðgist um við þær sýslunefndir, sem hlut eiga að máli, í stað amtsráðsins. Jeg get ekki að svo stöddu sagt neitt um það, hvort heppilegt muni að kaupa Ólafsdal fyrir hinn fyrirhugaða skóla. Til þess brestur mig allan kunnugleika, endaveit jeg ekki hvað Ólafsdalur á að kosta. Jeg gæti vel trúað, að það væri hyggilegt að setja skólann þar, en um það þyrfti að leita álits sýslunefnda þeirra, sem hlut eiga að máli. Þá vil jeg taka það fram, að - fje sjóðsins hefir ekki verið varið í konungleg ríkisskuldabrjef, heldur bankavaxtabrjef. Hv. fyrirspyrjandinn ljet í ljós nokkurn vafa um, hvort fje sjóðsins væri fulltryggilega ráðstafað á þann hátt, en jeg held að ekkert þurfi að óttast í því efni. Að minsta kosti er með lögum heimilað, að kaupa veðdeildarbrjef fyrir ómyndugra fje, og sýnir það best, að þau brjef eru talin góð og gild í alla staði. Jeg veit ekki, hve nær hlutabrjef Íslandsbanka hafa verið keypt, en þau gefa nú hæsta rentu af verðbrjefum sjóðsins. Veðdeildarbrjefin hafa verið keypt fyrir gangverðið, 94–95% nafnverðs, og þegar sjóðurinn tekur til starta, verða þau væntanlega flest dregin út. Jeg get nú ekki búist við, að hv. fyrirspyrjandinn (M. P.) geti gjört sig ánægðan með svör mín. Spurningunni um, hvort gjörlegt mundi, að setja skólann á stofn nú þegar, hefi jeg því miður ekki getað svarað játandi, því að þá þyrfti að skerða höfuðstól sjóðsins of mikið. Gjafabrjefið miðar að vísu við skólann í Ytri-Ey, en það er áreiðanlega í anda gefandans, að gjöra skólann svo vel úr garði, sem frekast eru föng á og kröfur nútímans standa til.

Fyrirspyrj. (Magnús Pjeturss.): Jeg þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. En ekki get jeg verið honum samdóma um, að fyrirspurnin hafi verið óþörf, vegna þess, að jeg hefði getað fengið allar nauðsynlegar upplýsingar hjá landritara og úr Stjórnartíðindunum. Enda hefi jeg alls ekki enn fengið fullnægjandi svör, að því er mjer virðist. Jeg hefi gjört fyrirspurnina vegna kjósenda í Vestfirðingafjórðungi, og nú geta þeir lesið svar hæstv. ráðherra í þingtíðindunum, en þar með er mínum tilgangi náð. Hæstv. ráðherra sagði, að öll lán sjóðsins væru vel trygð, og er það vel farið, ef svo er, en jeg álít vafnsamt, eins og jeg áður tók fram, hvort það er rjett, að brúka opinbera sjóði sem banka. Hitt finst mjer alls ekki varhugavert, þótt fje sjóðsins hafi verið sett í innlend verðbrjef, en ekki í konungl. ríkisskuldabrjef. Það er misskilningur hæstv. ráðherra, að mjer hafi verið vonbrigði að heyra það, að sjóðurinn gæti ekki tekið til starfa þegar í stað. Við því hafði jeg búist. Jeg fjekk ekki glögga hugmynd um það af svari ráðherra, hvað mikið af fje sjóðsins væri handbært, eða með hvað löngum fresti fasteignaveðslánin hefðu verið veitt. Einmitt af því, að sjóðurinn er mestur í fasteignalánum, þá er útlit fyrir, að sá hluti hans sje alls ekki handbær. Að öðru leyti er jeg honum þakklátur fyrir svar hans.

Ráðherra: Jeg get ekki sjeð neitt varhugavert við það, þótt fje sje lánað gegn tryggingu í jarðarveði. Eru ekki veðdeildarbrjefin trygð með jarðarveði? Og mjer heyrðist, að hv. fyrirspyrjandinn (M. P.) væri alls ekki hræddur við þau. Jeg get ekki sjeð, að hægt sje að koma fje . betur fyrir en að lána það út gegn 1. veðrjetti í jörð, ef þess að eins er gætt, að lána aldrei of mikið út á neina jarðeign. En jeg er viss um, að allrar varúðar hefir verið gætt í því efni. Auðvitað hefi jeg ekki rannsakað hvert einstakt veðbrjef; það taldi jeg fyrir utan minn verkahring. En jeg hygg alveg óhætt að fullyrða, að fje sjóðsins sje komið svo tryggilega fyrir, sem frekast er unt.