Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir, er flutt í samræmi við anda og ákvæði jafnlaunasamþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, sem Ísland fullgilti s.l. sumar, og henni er ætlað að vinna nokkurt gagn því höfuðbaráttumáli íslenzkra kvenna, að þeim verði greidd sömu laun og karlmönnum fyrir vinnu sína, að öðrum aðstæðum óbreyttum. N., sem skipa á skv. þessari till., er ætlað tvíþætt hlutverk. Henni er í fyrsta lagi ætlað að gera grein fyrir því, hvernig aðstæður eru raunverulega í þessum málum nú, og henni er í öðru lagi ætlað að gera till. um það, hvaða ráðstafanir kunni að vera tiltækar til þess að bæta úr launamisréttinu. Baráttan fyrir launajafnrétti er orðin mjög löng, og oftast hefur miðað heldur hægt í áttina. Þó hefur verkakvennafélögunum og ýmsum öðrum launþegasamtökum, sem konur eru aðilar að, orðið þó nokkuð ágengt. Einnig hefur töluvert unnizt á löggjafarsviðinu. Við ýmis störf, t.d. við kennarastörf, virðist aldrei annað hafa komið til greina, en að konum skyldu greidd sömu laun og karlmönnum. Og svipuðu máli gegnir um öll störf kvenna, sem hafa háskólamenntun. En almenn viðurkenning á því, að konum bæri sömu laun og karlmönnum við sömu störf í ríkisþjónustu, fékkst ekki fyrr en árið 1945, er launalög voru samþykkt á Alþingi. Þá var þessum orðum skotið inn í lögin: „Við skipun í launaflokka og flutning milli launaflokka skulu konur að öðru jöfnu hafa sama rétt og karlar.“ Það var búið að ganga frá lögunum að öllu leyti, þegar þessum ákvæðum var skotið þar inn, og þess vegna höfðu þau sem slík engin áhrif á beinar launagreiðslur samkvæmt lögunum. En þrátt fyrir það að þetta ákvæði hefur ekki nægt til þess að tryggja fullkomið launaréttlæti hjá ríkinu, telja konur sig eiga ómetanlega stoð í þessu ákvæði. Og sama máli gegnir um jafnlaunasamþykktina. Það er engum ljósara en konum, að undirritun hennar ein veldur engri byltingu í launakjörum kvenna, en engu að siður hafa þær sótt það mjög fast, að Ísland fullgilti þessa samþykkt. Og þótt undarlegt megi virðast, hafa þær mætt töluverðum andblæstri í þeirri baráttu. Það var tregðazt lengi við að fullgilda samþykktina, og því var meira að segja borið við, að ekki væri hægt að fullgilda hana að óbreyttum íslenzkum lögum. En hvaða íslenzk lög skyldu mæla á móti því, að stuðlað sé að því að tryggja það, að svo miklu leyti sem það samrýmist þeim aðferðum, sem hafðar eru við ákvörðun launataxta á Íslandi, að reglan um jöfn laun karla og kvenna nái til alls starfsfólks í landinu? Hvaða lög skyldu vera til í landinu, sem banna, að þetta sé gert, að stuðlað sé að launajafnrétti? En annað og meira felst í rauninni ekki í jafnlaunasamþykktinni sjálfri. Einmitt vegna þess, að meira er það í rauninni ekki, sem samþykktin sjálf segir, en að stuðlað skuli að því að koma á sömu launum, er þessi till. borin fram. Því er æði oft haldið fram, að konur geri allt of mikið úr launamisréttinu og oftast nær megi skýra launamismuninn með því, að karlarnir gegni bæði erfiðari og ábyrgðarmeiri störfum. Nefndinni er ætlað að skera úr um það, að hve miklu leyti þessi skoðun er á rökum reist. En ég vil samt sem áður nú þegar benda á nokkur atriði, sem mættu vera til glöggvunar í málinu. 18. þing Bandalags starfsmanna ríkis og bæja kaus n., sem skyldi athuga launagreiðslur hjá opinberum stofnunum, eftir því sem við væri komið. N. kannaði launagreiðslur á þrjátíu ríkisstofnunum. Þar voru starfsmenn 643. Niðurstöður n. eru þessar: Í þrem lægstu launaflokkunum eru 56% af öllum starfandi konum í ríkisþjónustu. Í sömu launaflokkum er enginn karlmaður. Niðurstaðan er því þessi: Meira en helmingur kvennanna er í það lágum launaflokkum, að þeir þykja ekki bjóðandi nokkrum karlmanni. Þegar komið er upp í hálaunaflokkana, snýst málið að sjálfsögðu algerlega við. Í 4.–6. launaflokki reyndist vera 1% af konunum og 20% af körlunum. 3. launaflokkur var mjög sjaldgæfur. Þar var að sjálfsögðu engin kona, en hins vegar 1% af karlmönnunum. Er hugsanlegt, að allur þessi gífurlegi launakjaramunur sé skýranlegur með því, að konurnar gegni yfirleitt ábyrgðarminni störfum? Ég held, að það sé alveg fráleitt, að svo sé, en ég vænti þess, að n. skeri til fullnustu úr um það. Þá vildi ég benda ofur lítið á kjör verzlunarmanna í Reykjavík. Kjarasamningum verzlunarmanna er skipt algerlega í tvennt. Það eru kjarasamningar skrifstofufólks og kjarasamningar afgreiðslufólks. Um starfslið á skrifstofum gildir þetta: Um þrjá efstu launaflokkana er það tekið fram, að þeir séu eingöngu fyrir karlmenn. Í fjórða flokknum fá svo loksins konurnar að fljóta með, en fimmti flokkurinn er ætlaður sendisveinum eingöngu. Hæstu laun, sem konan getur fengið samkv, þessum samningum, eru 35% lægri en hæstu laun karla. Það er gert ráð fyrir því, að kona geti borið starfsheitið bókari, en þá skal hún líka hafa 28% lægri laun en karlmaður, sem nefnist aðalbókari, og hún skal hafa 17% lægri laun en karlmaður, sem nefnist annars flokks bókari. Það fær mig enginn til þess að játa, að konur séu svo lélegir bókarar allar upp til hópa, að engin þeirra geti einu sinni talizt annars flokks bókari. Þá kemur að afgreiðslufólkinu í búðunum. Kona, sem er deildarstjóri, skal hafa 10% lægri laun en karlmaður, sem er deildarstjóri. Byrjunarlaun stúlku með verzlunarskólamenntun skulu vera 37% lægri en byrjunarlaun karlmanns með sömu menntun. Hafi nú hvorugt þeirra þessa menntun, skal það taka karlmanninn þrjú ár að vinna sig upp í þessi réttindi, en stúlkuna fjögur ár. Hún á þannig að vera mun tornæmari á störfin. Sé um að ræða fólk án sérmenntunar, er munurinn 36%. Allir þekkja störf afgreiðslufólks af daglegri reynslu sinni. Og það er ofur litið erfitt að finna nokkra skýringu á því, að afgreiðslustúlkan skuli hafa 37% lægri laun, en afgreiðslumaðurinn. Ef menn leita vel og vendilega, finna sumir þá skýringu á málinu, að það þurfi stundum að bera vörur úr bíl inn í búðina, og það gerir karlmaðurinn, en það gerir stúlkan ekki. Ég vil í fyrsta lagi svara því til, að mér þykir mjög ótrúlegt, að stúlkan grípi ekki æði oft undir pokahornið, ef með þarf. A.m.k. væri dótturdóttur gömlu konunnar, sem bar kolapoka á Reykjavíkurhöfn, illa úr ætt skotið, ef hún treysti sér ekki til þess. Og í öðru lagi, þótt um það væri að ræða, að stúlkan gripi aldrei undir kassahorn, er þá kassaburðurinn virkilega svo mikils virði, að hann réttlæti 37% launamun? Ef hugsanlegt væri að meta á skynsamlegan hátt, hvers virði vöruburðurinn er, hve mikill hluti launanna má skoðast umbun fyrir það að bera vörur fram og til baka frá búð í bil eða draga þunga poka inn á lager, þá væri ekkert því til fyrirstöðu, að settir væru upp tveir launaflokkar afgreiðslufólks, annars vegar fólk, sem tekur að sér að bera vörur, ef á þarf að halda, og hins vegar fólk, sem neitar því algerlega að bera vörur og verður ekki látið vinna þá vinnu. En báðir þessir flokkar ættu að sjálfsögðu að standa konum opnir. Ég hef fjölyrt svo mjög um þennan pokaburð til þess að skýra ofur lítið nánar, hvað við eigum við með sömu launum fyrir sömu vinnu. Við skulum að lokum líta á kjör iðnverkafólks í Reykjavik. Byrjunarlaun kvenna eru þar 30% lægri, en byrjunarlaun karla. Eftir 12 mánaða starf lækkar þessi munur niður í 25%. En eftir tveggja ára starf breikkar bilið aftur upp í 30%, því að karlmaðurinn á rétt á launahækkun eftir tvö ár, en kvenmaðurinn ekki. Það kann að vera um það að ræða að einhverju leyti, að karlmennirnir gegni yfirleitt erfiðari störfum í iðnaði, en kvenfólk. En úr því mætti skera með athugun. Ýmislegt er þó upplýst í því máli, t.d. það, að við vélvefnað stjórna konurnar nákvæmlega jafnmörgum vefstólum og karlmenn, en þær fá 30% lægri laun. Sé hér um að ræða mismunandi störf, mundi engin mótmæla því, að settir væru upp mismunandi launastigar fyrir þessi mismunandi störf, en konunum ættu að standa öll störfin opin. Það má að vísu gera ráð fyrir því, að vegna gamallar hefðar og vegna nokkuð minni líkamsburða, en karlmenn hafa muni konur ekki almennt gegna öllum störfum, sem karlmenn gegna nú, en það er allt annað mál, en spurningin um sömu laun fyrir sömu vinnu, eins og ég vona að ljóst sé orðið. Hv. alþingismenn viðurkenna sjálfsagt réttmæti þeirrar kröfu, að konum skuli greiða sömu laun fyrir jafnverðmæta vinnu. Ég geri varla ráð fyrir að heyra hér þá gömlu og fráleitu mótbáru, að kvenfólkið sé nú yfirleitt svo lélegir og óábyggilegir starfskraftar, að það geti aldrei staðið sig í samkeppninni og það verði því sjálfu fyrir verstu, ef lögleitt verði eða komið á með einhverjum hætti þeirri algildu reglu, að konum skuli alltaf greiða sömu laun, þegar um sömu vinnu sé að ræða. En láti sú mótbára einhvers staðar á sér kræla, þá vil ég hafa svarað henni með þessum orðum: Við höfum þegar reynslu af jöfnum launum í erfiðri stritvinnu við fiskflökun, og við höfum þegar langa reynslu af jöfnum launum kennara. Og ekki hefur mér vitanlega borið á því, að kvenfólkinu fækkaði í þessum starfsgreinum. Ég held ég geti svarað því fyrir kvenfólksins hönd, að áhættuna af launajafnrétti tökum við á okkur mjög svo áhyggjulausar. Ég vænti þess fastlega, að engin önnur annarleg sjónarmið komi til greina og þm. sjái sér fært að samþykkja þessa till. og veita með því jafnlaunamálinu stuðning. Ég vil að lokum mælast til þess, að málinu verði vísað til allshn.



Herra forseti. Hér liggur fyrir þáltill. um skipun n. til að athuga mál, sem Alþingi fól ráðherra að framkvæma í fyrra. Á s.l. Alþingi var samþ. svo hljóðandi þáltill., með leyfi hæstv, forseta: „Alþingi ályktar að veita ríkisstj. heimild til þess fyrir Íslands hönd að fullgilda samþykkt nr. 100, um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf, sem gerð var á 34. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar í Genf 1951, eins og hún liggur fyrir á fskj., sem prentað er með ályktun þessari.“ Ég mun ekki hirða hér um að lesa upp alla alþjóðasamþykktina. Það er langt mál, enda þm. flestum efni hennar vel kunnugt. Og eins og fram kom þá, voru þm. yfirleitt alveg sammála um þetta efnislega. Vegna þess að hæstv. félmrh., sem hafði á s.l. ári virzt bera þetta mál mjög fyrir brjósti, en hann hafði látið undir höfuð leggjast að undirbúa ráðstafanir til þess, að ákvæði þessarar samþykktar gætu tekið gildi, enda þótt þál. um það efni lægi fyrir frá því á árinu 1954, þá þótti mörgum þm. ástæða til að herða á því, að ákvæði þessarar samþykktar væru framkvæmd, með því að bera fram svo hljóðandi brtt. við þessa þáltill., þegar málið kom hér til umr.: „Jafnframt ályktar Alþingi að fela ríkisstj. að gera hið fyrsta ráðstafanir til, að samþykktin komist í framkvæmd hér á landi.“ Þessi brtt. var samþ. hér með samhljóða atkv., þrátt fyrir það að félmrh, hafði æ ofan í æ tekið fram, að það væri allsendis óþarft að hnýta nokkurri till. við þessa þáltill., sem léti í það skína, að honum væri ekki alls kostar trúandi fyrir því að framkvæma þetta mál svo fljótt sem föng væru á. Ég vil taka það fram, og ég geri ráð fyrir því, að flestir aðrir þm. séu þeirrar skoðunar líka, að ég er fullkomlega fylgjandi þessari þáltill., sem hér hefur verið borin fram, því að hún er aðeins liður í framkvæmd þáltill. frá því í fyrra. En ég hefði satt að segja ekki að óreyndu viljað trúa því, að ráðh. léti undir höfuð leggjast að athuga þessi mál, þegar hann hafði fengið jafnítrekuð fyrirmæli um það frá Alþingi og raun er á. Það hafa ýmsir háttvirtra þm. mjög takmarkaða trú á orðheldni hæstv. ríkisstj., en jafnskýlausa vantraustsyfirlýsingu á hæstv. félmrh. og hér liggur fyrir getur vart að líta. Ég vil einnig taka það fram, að ég tel fullkomna ástæðu til að styðja þetta vantraust, og legg því eindregið til, að þessi till. verði samþ., þótt svo illa sé komið fyrir hæstv. ráðh., að hann er nú staddur á vinafundi austur í Moskvu og getur því ekki borið hönd fyrir höfuð sér, eins og síður mun vera, þegar vantrauststillaga er borin fram.



Herra forseti. Hv. þm. Borgf. (PO), hv. þm. Barð. (SE) og ég flytjum á þskj. 44 till. þess efnis, að áfengi verði framvegis ekki veitt á kostnað ríkis eða ríkisstofnana. Sams konar till. hafa áður komið fram á Alþingi, og er nánar sagt frá því í grg. á þskj. 44. Eins og flm. fyrri tillagna leggjum við þremenningar höfuðáherzluna á gildi fordæmisins í þessu máli. Ef æðstu embættismenn þjóðarinnar hætta að veita áfengi í samkvæmum, er nærri víst, að aðrir taka sér þá til fyrirmyndar í því efni. Með þeim hætti getur ákvörðun um afnám áfengisveitinga á kostnað ríkisins orðið til þess að fága og bæta skemmtanalíf landsmanna, og mun flestum finnast þess full þörf. Þess er vert að minnast í sambandi við efni þessarar till., að áfengisneyzla leiðir til drykkjuskapar og hann er eitt af erfiðustu vandamálum þjóðfélagsins. Í okkar litla þjóðfélagi eru að staðaldri tvær til þrjár þúsundir manna, sem neyta áfengis sér til óbóta, heilsufarslega og efnalega, Þeir þjást andlega og líkamlega, og það eru fleiri, sem líða fyrir drykkjuskap þeirra, en þeir sjálfir. Börnin þeirra, eiginkonur og foreldrar þjást líka. Þau fara á mis við lífshamingju og bíða jafnvel tjón á heilsu sinni vegna alræðis Bakkusar á þessum heimilum. Hlutskipti drykkjumannsins sjálfs er aumt, en sárara er þó hlutskipti skjólstæðinga hans. Þessa er rétt að minnast, þegar till. um afnám áfengisveitinga í samkvæmum ríkisins er athuguð og rædd, og þá einnig þess, að þetta ógæfusama fólk skiptir þúsundum í landi okkar. Þá má heldur ekki gleyma því, að sá mikli bölvaldur, Bakkus, einskorðar sig engan veginn við heimili drykkjumannanna. Ekkert heimili í landinu er með öllu óhult fyrir honum. Kvöld eitt er allsgáður maður á leið heim til sín, er hann mætir nokkrum drukknum unglingum. Þeir slá hann í rot með þeim afleiðingum, að varanleg örorka hlýzt af. Heima biðu hans eiginkonan og þrjú börn, Í annað skipti er það heimilisfaðir, sem í trausti þess, að ekkert komi fyrir, ekur bíl sínum heim undir áhrifum áfengis. Hann er að koma úr samkvæmi, og á leiðinni verður hann valdur að dauðaslysi. Í einni svipan hefur ógæfan dunið yfir tvær fjölskyldur. Það er ekki alltaf nægilega hugleitt, að svokallaðir hófdrykkjumenn fremja í ölvímu á óteljandi vegu verknaði, sem verða þeim og öðrum til óláns og ófarnaðar. Ef einstaklingarnir líða nauð fyrir áfengið, þá gerir þjóðfélagsheildin það líka. Hún á í þrotlausri baráttu við illar afleiðingar áfengisneyzlunnar. Meiri hluti allra afbrota er framinn í ölæði. Fangelsin eru full af mönnum, sem ekki væru þar nema fyrir atbeina Bakkusar. Talsverður hluti umferðarslysa verður í sambandi við áfengisneyzlu. Vanræksla í starfi, mistök og yfirtroðslur eru hvarvetna fylgifiskar hennar, og það tjón, sem hún veldur efnahag þegnanna, lífi og limum, verður aldrei metið til fjár. Drykkjuskapur í hvers konar mynd er því í sannleika alvarleg meinsemd í þjóðfélaginu. Ég hef nú farið nokkrum orðum um þetta vandamál, þótt ég raunar telji það óþarft hér, því að öllum hv. alþm. mun þýðing þess ljós. Neyzla áfengis er gamall og grómtekinn blettur á menningunni, svo gamall, að mörgum finnst ósjálfrátt hann eiga þar heima. Aldagamlar, hefðbundnar siðvenjur hafa sterk ítök í sálarlífi manna, og það þarf mikið til að uppræta þær. Þegar þar við bætist það ofurvald nautnarinnar, sem neytendur áfengis eru háðir, þá er sízt að undra, þótt seint sækist að afmá þennan blett á allri siðmenningu. Í þeim átökum mega skynsemi og reynsla sín lítils enn sem komið er, en tilfinningar þeim mun meira. Áfengisdrykkja er ávani, og drykkjuhneigð verður til fyrir þann ávana. Ein kynslóðin apar drykkjuskap eftir annarri, og einn einstaklingur stælir annan í þessu efni. Ungt fólk temur sér drykkju, af því að það er í tízku. Það semur sig í þessu að háttum sér eldri, reyndari og við skulum segja meiri manna. Ef takast mætti að rjúfa keðju siðvenjunnar og heil kynslóð manna gæti losað sig úr viðjum drykkjuvanans, þá ættu arftakar hennar auðunninn leik í taflinu við Bakkus. En aldagamlar venjur verða sjaldnast upprættar með skjótum hætti, heldur gerist það allajafna smám saman og fet fyrir fet. Skemmtanir hér á landi eru langt frá að vera með þeim brag, sem vera skyldi, og er það drykkjuskapur, sem setur um of svipmót sitt á þær. Það má heita svo, að það þyki orðið sjálfsagður hlutur, að áfengi renni í stríðum straumum hvar og hvenær sem menn koma saman sér til ánægju. Hark og róstur einstakra ölæðinga er ekki það alvarlegasta í þessu efni, heldur hitt, hversu geysialmenn áfengisneyzla er á mannamótum. Þar drekka ungir sem gamlir og konur sem karlar, líkt og væri það eitt hið sjálfsagðasta í heiminum að þamba áfenga drykki. Og ekki nóg með það, heldur eru þeir fáu, sem ekki drekka, litnir hornauga og naumast taldir samkvæmishæfir. Sá þykir vart maður með mönnum, ef hann drekkur ekki áfengi, og mun sá harði dómur drykkjutízkunnar reynast flestum ofraun og þó einkum ungu fólki, sem ávallt er næmt fyrir tízkuáhrifum. Þessi almenna áfengisneyzla á skemmtisamkomum er hættuleg, og hún hittir ungu kynslóðina harðast. Þessi ósiður veldur því, að drykkjuskapur í landinu verður meiri og almennari en ella væri og ofdrykkja eykst. Það er gildandi lögmál, að því almennar sem áfengis er neytt í einhverju landi, því fleiri verða þar ofdrykkjumenn. Nú sem stendur bjargast þeir ungu menn helzt, sem lítt sækja samkomur, en hinir sogast meira eða minna út í drykkjuskap. Allir munu sammála um, að sú tízka hlýtur að vera skaðleg, sem þvingar menn til drykkju. Þá er hlutunum snúið öfugt, þegar þeir einir þykja samkvæmishæfir, sem með vínanda sljóvga sjálfsvitund sína og dómgreind. Sannleikurinn er þó sá, að þeir, sem eru í vímu áfengis eða annarra nautnalyfja, eru miður sín og ættu þá sízt að sýna sig á mannamótum. En drykkjutízkan leyfir þetta, og hún virðist nú ríkja í öllu þjóðfélaginu, jafnt hjá æðri sem lægri. Mannfagnaður án áfengis er orðinn í flestum hugum einhvers konar þversögn eða léleg fyndni. Það færi mjög vel á því, að hið háa Alþingi og hæstv. ríkisstj. tækju nú þetta vandamál til röggsamlegrar meðferðar. Með því á ég ekki við það, að hér sé þörf margbrotinnar löggjafar, heldur hitt, að þessar æðstu stofnanir gefi nú þjóðinni allri það fordæmi, sem málefninu mun bezt duga, en það er að afnema hjá sér áfengisveitingar í samkvæmum. Fyrir hér um bil tveim árum flutti ég till. í bæjarstjórn Reykjavíkur á þá leið, að hætt skyldi áfengisveitingum á kostnað bæjarins og stofnana hans. Till. var vísað frá með þeim rökum, að Reykjavíkurbær gæti ekki farið inn á þessa braut, á meðan Alþingi og ríkisstj. gerðu það ekki. Fordæmi vantaði frá þessum háu aðilum. Fáist það, munu margir koma á eftir. Ég trúi því ekki, að nokkur sé andvígur þessari till., sem hér liggur fyrir, af þeirri ástæðu einni, að hann telji sig færa of mikla persónulega fórn með því að samþ. hana. Að trúa slíku væri móðgun við hv. alþm., enda er ekki verið að fara fram á það við neinn, að hann gerist bindindismaður. Ein rök og þau raunar furðuleg hef ég heyrt færð gegn efni till. Þau voru óljóst orðuð, en hnigu í þá átt, að það mundi skaða stjórnmálaleg og diplómatísk sambönd Íslands við umheiminn, ef við hættum að veita brennivín í veizlum hins opinbera. Í þessari röksemdafærslu birtist tvennt og hvorugt gott. Annars vegar er oftrú á mátt áfengis, en hins vegar vantraust á eigin getu og hvort tveggja í sjúklega ríkum mæli. Ef einhver skyldi taka þessi rök alvarlega, vildi ég jafnalvarlega ráða honum til að leita sálfræðings í því skyni að fá útrýmt úr huga sér bæði oftraustinu og vantraustinu. Meðal flestra menningarþjóða verður nú vart vísis til þeirrar viðleitni, sem í till. okkar þremenninganna felst. Augu manna eru að opnast. Mikilhæfir stjórnmálamenn ýmissa landa berjast gegn áfengisbölinu með því að gefa öðrum fagurt fordæmi. Ég get ekki stillt mig um að nefna einn þessara manna, en það er Norðmaðurinn Einar Gerhardsen. Í júní s.l. birtist í Morgunblaðinu viðtal við hann um áfengismál, en viðtalið var þýtt úr norsku blaði. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa lítinn póst úr viðtalinu, af því að það snertir sumt af því, sem ég þegar hef gert að umtalsefni. Segir þar svo m.a.: „Hver áhrif álítið þér, að það hafi á skapgerðarþroska æskunnar, ef hún neitar að fylgja almennum venjum samkvæmislífsins, t.d. í sambandi við neyzlu áfengis?“ Gerhardsen svarar: „Ég er sannfærður um, að þeir unglingar, sem hafa hugrekki til að neita áfenginu, eru unglingar, sem njóta virðingar hjá sjálfum sér og öðrum. Ég álít, að persónulegt fordæmi hafi mikið að segja í þessu efni,“ sagði ráðh. Þá spurði blaðamaðurinn, hvort það hefði ekki verið erfitt fyrir forsrh, að vera bindindismaður í veizlum og móttökuathöfnum innan lands og utan, „Nei, það hefur ekki verið erfitt. Á æskuárum mínum kom það fyrir, að reynt var að fá mig til að drekka áfengi, en ég var aldrei eins öruggur og þá. Ef einhver ætlaði að þvinga mig, hafði það alltaf öfug áhrif. Á síðustu árum hefur gerzt ánægjuleg þróun í veizlu- og samkvæmislífinu. Nú er alltaf hægt að fá óáfenga ávaxtadrykki á veitingastöðum. Áður var slíkt oftast erfiðleikum bundið. Þá er það augljóst, að strangar reglur um áfengisneyzlu við akstur hafa dregið úr áfengisnautn. Margir þátttakendur í veizlum og samkvæmum biðja um óáfenga drykki, sumir vegna þess, að þeir aka bifreið, en aðrir af því, að þeir eru bindindismenn. Á þennan hátt er hægt að draga úr valdi drykkjusiðanna.“ Þetta var kafli úr viðtali við Einar Gerhardsen og sýnir hans hug til þeirrar viðleitni að draga úr valdi drykkjutízkunnar. Nokkrir þjóðhöfðingjar og forsætisráðherrar allmargra landa hafa þegar afnumið áfengisveitingar í veizlum sínum og gert það vegna fordæmisins. Hafa þeir að sögn undirritað sameiginlega yfirlýsingu svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Ég viðurkenni þau víðtæku skaðræðisáhrif, sem áfengisveitingar í samkvæmum stjórnarvalda hafa á almenning og sérstaklega æskuna, og lýsi hér með yfir því áformi mínu, að áfengi skuli ekki veitt í þeim opinberum veizlum, sem ég ber ábyrgð á.“ Meðal þeirra, sem þetta undirrita, eru konungur Svía, keisari Japans, forseti og forsrh. Indlands og forsrh. Hollands, Gjarnan mættum við Íslendingar fylgjast með í þessu menningarmáli, og ekki sakaði, þótt við gengjum feti frama,r en aðrar þjóðir. Það er ekki á svo mörgum sviðum, sem við skörum fram úr, að við ekki þess vegna getum bætt þessu við. Að lokum vil ég mega vænta þess, að hæstv. ríkisstj. taki þessari till. vel og stuðli fyrir sitt leyti að samþykkt hennar. Fyrir það mundi þjóðin áreiðanlega kunna henni þökk. Ég lýk máli mínu nú með sömu hvatningarorðum til hæstv. ríkisstj. og blaðið Tíminn beindi til hennar 23. júní í sumar, en þau eru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórnin tók upp góðan sið á þjóðhátíðardaginn, þegar hún ákvað að hafa ekki vinveitingar í gestaboði því, sem venja er að efna til á þessum degi.“ - Það var 17. júní. - „Þessi ákvörðun hefur mælzt vel fyrir og það engan veginn meðal bindindismanna einna. Þess ber að vænta, að þessari nýju reglu verði ekki aðeins fylgt eftirleiðis 17. júní, heldur verði hún yfirleitt tekin upp í þeim boðum, sem opinberir aðilar halda. Forseti Íslands og ríkisstjórn hafa hér tækifæri til að ganga á undan með góðu fordæmi. Það mundi áreiðanlega mjög stuðla að heilbrigðari drykkjusiðum, ef þessir aðilar legðu vínveitingar alveg á hilluna. Tryggvi Þórhallsson gerði þetta, þegar hann var forsrh., og munu þó ekki önnur samkvæmi hafa farið betur fram en þau, sem hann stóð fyrir, t.d. á Þingvöllum 1930. Það, sem þjóðin væntir af forustumönnum sínum, er ekki sízt forganga um nýja og betri siði. Rétt spor var stigið í þessa átt af hálfu ríkisstj. 17. júní. Nú er það hennar og forseta Íslands að fylgja þessu máli enn betur fram og fara helzt alveg að dæmi Tryggva Þórhallssonar.“ Herra forseti. Ég legg svo til, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að ræða efni þessarar till. að sinni, a.m.k. ekki neitt að ráði, - það gefst væntanlega tilefni til þess síðar, ef svo sýnist, - heldur vildi ég aðeins víkja að meðferð málsins nokkuð. Að vísu skal ég játa það, að þegar ég las þessa till., kom mér í hug spurning, sem ég hef heyrt að einn embættismaður, yfirvald hér á Íslandi, hafi borið upp við aðstoðarmann sinn í vandasömu máli, en hún var svona: „Er þetta hægt, Matthías?“ Ég efa sem sé ofurlítið, þegar málið er nánar athugað, hversu æskilegt sem það kynni nú að vera, að þetta, sem hér er farið fram á, sé hægt, að svo stöddu að minnsta kosti. Ég sé ekki, að það þýði að taka dæmi af Tryggva Þórhallssyni forsrh. í þessu efni. Það voru allt aðrir tímar, en nú eru, þegar Tryggvi Þórhallsson var forsrh., m.a. hafði Ísland þá ekki enn tekið utanríkismálin í sínar hendur, og það var miklu minna um opinberar heimsóknir þá, en nú er orðið. Og svo er annað, Ég efast alveg um, að Tryggvi Þórhallsson hafi nokkurn tíma haldið opinbera veizlu í þeim tilgangi, sem opinberar veizlur eru nú taldar að vera, nema þá ef telja skyldi, að hann var talinn að standa fyrir eða ríkisstj. var talin að standa fyrir einni máltíðinni á alþingishátíðinni á Þingvöllum 1930. Ráðherrabústaðurinn var þá ráðherrabústaður, þegar Tryggvi Þórhallsson var forsrh. Forsætisráðherrarnir og ráðherrar Íslands á undan þeim, meðan einn var ráðherra, bjuggu í þessum bústað. Það var þeirra heimili. Nú er það alkunnugt mál, að Tryggvi Þórhallsson var bindindismaður og neytti aldrei áfengs drykkjar, hvorki fyrr né síðar. Ég hygg nú, að enginn óvitlaus maður ætlist til þess af bindindismanni, að hann veiti áfengi heima á sínu heimili. Tryggvi Þórhallsson hafði oft boð heima hjá sér á sínu heimili, m.a. fyrir allt Alþingi. Það var nú siður og það fram yfir hans daga, að slík boð voru haldin fyrir allt Alþingi, og vitanlega var þar aldrei vín, sem ekki var að vænta, þar sem hann var alger bindindismaður. Hvað snertir Þingvelli 1930, þá er það að segja, að ég veit nú ekki, hvort beinlínis er hægt að tala um veizlur þar nema eina. Alþingismenn og útlendir gestir voru í föstu fæði í Valhöll á Þingvöllum, meðan á hátíðinni stóð. Og það mun hafa verið svo að vísu, að talið var, að forsrh. eða ríkisstj. byði í eina máltíðina, og þar var að sjálfsögðu ekki áfengi. Mig minnir nú, að við þessar máltíðir væri ekki áfengi heldur í hin skiptin þangað til í lokin. Þá var haldin veizla í Valhöll á Þingvöllum, miklu víðtækari, en þessar máltíðir höfðu verið áður. Þá var vín haft þar um hönd. Tryggvi Þórhallsson stóð að sjálfsögðu ekki fyrir því, a.m.k. ekki sérstaklega, en á kostnað ríkisins var það. Þetta vín, sem þar var haft um hönd, var að vísu ákaflega meinlaust, það var eingöngu hvítvín. Ég held það sé gagnslaust að þessu leyti að taka Tryggva Þórhallsson til dæmis um þetta. Ef hæstv. ráðherrar væru bindindismenn, þá vitanlega horfði allt öðruvísi við um þá. Það ætlaðist enginn a.m.k. til, að þeir hefðu vínveitingar heima á sínum heimilum, ef þeir væru bindindismenn. Nú, kannske mönnum sýnist að gera það að skilyrði fyrir ráðherradómi, að menn séu bindindismenn. En ég veit nú ekki, hvort það hefði á öllum tímum verið heppilegt. Ef Danir t.d. hefðu sýnt þann drengskap og það frjálslyndi, þegar stjórnarskráin kom 1874, að skipa Íslandsráðherra samkv, óskum íslenzku þjóðarinnar og Alþingis, þá hefði það vitanlega orðið Jón Sigurðsson. Ja, hann var ekki bindindismaður, þó að hann væri ekki drykkjumaður. Það er alkunna. Fyrsti innlendi ráðherrann var allt annað en bindindismaður, eins og allir vita og kvæði hans bera vott um. Ég veit ekki, hvort íslenzka þjóðin hefði verið komin lengra áleiðis, þó að sá maður hefði verið útilokaður frá því að verða ráðherra, Ég efast um það. Hv. 1. flm. þessarar till. hélt mjög góða ræðu um skaðsemi áfengis og hversu gott það væri að vera laus við það. Ég gat áðan um spurningu, sem hefði vaknað í mínum huga, þegar ég Ias þessa till., og kem síðar að því. En það vaknaði líka önnur spurning í mínum huga, þegar ég las þessa tillögu: Er nokkurt gagn að þessu? Er nokkurt gagn að tillögunni, eins og hún liggur fyrir? Ég vil leyfa mér að lesa tillöguna, og hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar, að áfengir drykkir skuli ekki veittir á kostnað ríkisins eða ríkisstofnana.“ En nú er orðinn mikill siður að halda þessar opinberu veizlur á hótelum, sem hafa vínveitingaleyfi. Ég tel alveg vist, að það gilti alveg eins slíkt leyfi þau kvöld, sem opinber veizla væri, svo að gestirnir gætu sjálfir keypt sér áfengi. Væri nokkuð unnið í bindindisátt með því? Yfirleitt er það nú svo, að það er frekar þeim mönnum boðið í opinberar veizlur, sem hafa ráð á því að fá sér glas og kaupa það, svo að ég er ekki víss um, að drykkjuskapur minnkaði neitt, þó að þessi till. yrði samþykkt, eins og hún liggur fyrir. Ég held, að það yrði þá að fylgja með að svipta þessi veitingahús rétti til vínveitinga, a.m.k. þau skipti, sem opinber veizla er haldin á þeirra vegum, ef það ætti að ná því takmarki, sem hv. flm, telja sig stefna að. Það var af hv. 1. flm. og hefur verið í blöðum vitnað í það, að ýmsir þjóðhöfðingjar hafi skuldbundið sig til þess að hafa ekki vín um hönd í veizlum, sem væru haldnar á þeirra ábyrgð. Flestir af þessum þjóðhöfðingjum, sem ég hef nú séð nefnda í þessu sambandi eru Múhameðstrúarmenn, og þeim er bannað í Kóraninum að neyta áfengis og veita það. En þeim er aftur leyfður annar munaður, sem er bannaður hér á Vesturlöndum, Ég veit ekki, hvort menn vilja skipta á því. A.m.k. býst ég nú varla við, þó að þessi till. vafalaust hafi mikið fylgi meðal blessaðs kvenfólksins, að það mundi samþykkja skipti á þessu, svo að ég veit ekki, hvort það er nú beinlínis rétt að taka þjóðhöfðingja Múhameðstrúarmanna til fyrirmyndar í mannasiðum. Og það er nú töluvert skrýtið um suma aðra, sem þarna eru nefndir og hv. flm. nefndi. Það má vel vera, að Einar Gerhardsen sé bindindismaður. Ég hef ekki séð hann drekka áfengi. En ég hef verið í veizlu undir hans forsæti, þar sem veitt var áfengi. Og ég held, að margir viti það, þó að það sé nú sjálfsagt rétt að tala lítið um erlenda þjóðhöfðingja, að það er veitt áfengi á vegum Svíakonungs, þó að alkunna sé, að hann er bindindismaður. En það kann að vera, að það séu einhverjir þeir siðir þar og reglur, að hann taki ekki ákvörðun um það sjálfur, heldur aðrir fyrir hans hönd. Ég skal játa, að ég kann lítið í hirðsiðum og því, hvaða tillit konungar verða að taka. En satt að segja, þó að mér hafi nú orðið það á að minnast aðeins á það, sem fram kom í ræðu hv. flm. og líka í grg., þá var það í raun og veru ekki till. sjálf, sem ég ætlaði að tala um, heldur, eins og ég sagði í upphafi, meðferð málsins, hvernig með skyldi fara. Þessi till., ef samþykkt yrði, hlyti t.d. að taka til íslenzkra sendiráða í útlöndum, því að þar eru auðvitað áfengir drykkir eins og aðrar veitingar veittar á kostnað íslenzka ríkisins. Einnig vitanlega er það svo, að þessar opinberu veizlur eru nú einkum haldnar í tilefni af komu ýmissa háttsettra útlendinga hingað, Mér virðist það því vera svo með þessa till., að hún sé a. m. k. ekki síður utanríkismál en það að gefa Norðmönnum styttu af Ingólfi Arnarsyni, því að til þess að gefa Norðmönnum þessa styttu hygg ég að þyrfti enga samninga við norsku stjórnina. Ég hygg, að Norðmenn mundu bara þakka fyrir styttuna og þiggja hana alveg vafningalaust. En það kynni að hafa áhrif á umgengni íslenzkra fyrirsvarsmanna og ábyrgra útlendinga, ef þessi till. yrði samþykkt. Hún kynni að verða til góðs, eins og hv. flm. sjálfsagt trúa, að umgengnin batnaði við það, og það kynni líka að koma snurða á þráðinn einhver út af þessu. Ég gæti t.d. trúað, eftir því sem sagt er um suma ráðamenn í einu okkar stærsta viðskiptalandi, að það þætti dálítið lélegt, ef sendiherra Íslands í Moskvu hefði ekki dropa. Það er sagt, að einn helzti ráðamaður þar þiggi fyllilega að bragða vín, og er hann ekki verri maður fyrir það. Vegna þess arna að þetta í raun og veru kemur aðallega við umgengni Íslendinga og útlendra sendimanna og íslenzkra sendimanna og erlendra stjórnarvalda, þá finnst mér nú ráð, úr því að till. um styttu Ingólfs Arnarsonar var vísað til utanrmn., að þessari till. sé vísað það líka, en ekki til allshn., og ég geri það að till. minni. Og það var í sjálfu sér eina erindi mitt hingað í ræðustólinn, þó að ég gerði nú lítils háttar athugasemdir að auki við það, sem fram hefur komið, ekki tillöguna í sjálfu sér svo sem neitt, því að ég býst við, að flestir Íslendingar geti sætt sig við það, að það sé ekki haft áfengi í opinberum veizlum. Þeir hafa nóg ráð flestir til þess að fá sér áfengi, þeir sem það vilja, og mundu fá sér áfengi í opinberum veizlum líka á eigin kostnað, ef veizlurnar yrðu á annað borð haldnar á þeim hótelum, sem vínveitingaleyfi hafa, og ég veit ekki, hvar annars staðar ætti að halda þær, stærri veizlur. Ég orðlengi þetta ekki frekar, en geri þessa till., sem ég nefndi.



Herra forseti. Víð höfum nú hlustað hér um stund á tvær ræður, aðra flutta af 1. flm. þessarar þáltill., þar sem hann gerði glögga grein fyrir tilgangi þeim, sem ætlazt er til að mætti ná með samþykkt og framkvæmd þessarar þáltill., og hef ég ekki neinu við það að bæta. Hann gerði þar mjög glögga grein fyrir því, að till. er flutt af fullkominni einlægni af hálfu okkar flm. En hitt getum við að sjálfsögðu ekki ráðið við, þó að til séu menn, sem vilji gera þann tilgang okkar að fíflskaparmálum og það á þeim veglega stað, sjálfu Alþingi. Ég skal svo ekki frekar orðlengja um ræðu hv. 1. flm. Hann hefur gert þar vel og rækilega grein fyrir till. okkar. Hitt finnst mér sem meðflm. að þessari till., að ekki verði hjá komizt að minnast nokkrum orðum á þá ræðu, sem hv. 1. þm. Eyf. flutti hér. Hv. 1. þm. Eyf. er, svo sem kunnugt er, forseti hv. Ed. Alþingis. Mér virtist hann í ýmsum atriðum fara töluvert öðruvísi að á þessu heimili, þ.e. í sameinuðu Alþingi, heldur en hann gerir eða ætlast til, að aðrir geri á sínu heimili, því sem hann á að stjórna, í hv. efri deild. Hér fer hann að tala um í sambandi við þetta mál gersamlega óskylda hluti, svo sem Ingólfsstyttu, afsteypu af styttu Ingólfs Arnarsonar, sem reist hefur verið hér á Arnarhóli og komið hefur til orða með og komnar eru fram tillögur um að vel sæmdi íslenzku þjóðinni að reist yrði á heimili fyrsta landnámsmannsins, heimili hans í Rivedal í Noregi. Hvað kemur þetta þessu máli við? Ég veit, að ef nokkur hefði leyft sér að fara að blanda svona óskyldu máli í umræður í Ed., þá hefði hæstv. forseti þar gripið til klukkunnar og þaggað niður í slíkum manni, sem þannig vildi ganga á snið við þingsköpin. En eins og kunnugt er, þá er það skylda forseta að sjá um, að ekki sé blandað alveg óskyldum málum inn í umræðurnar, málum, sem ekkert koma við því umræðuefni, sem til umræðu er. Ég tala nú ekki um, ef farið hefði verið að ræða í sambandi við svona mál, eins og þetta, eða raunar hvaða mál sem væri, nema þá helzt ef það hefðu verið trúmálalegar umræður, trúarskoðun Múhameðstrúarmanna, siðalögmáli Kóransins og því um líku. Og ég er hræddur um, að hv. 1. þm. Eyf., forseta Ed., hefði þótt það nokkuð ]angt sótt að leita fanga í þessu máli í þeim fjarlægu löndum, þar sem menn haga trúarbrögðum sínum samkvæmt kenningu Kóransins. Það er engu líkara en að hv. 1. þm. Eyf. hafi verið gripinn einhverri óskapa tilhneigingu til þess að láta ljós sitt skína og þá einkum á þá lund, að gera þessa tillögu hlægilega. Hann hefði átt, áður en hann hóf slíkan leik, að gera sér grein fyrir, í hvaða aðstöðu hann hefur verið settur hér á Alþingi með því að fela honum forsetastörf í hv. Ed., og gæta hér nokkuð hófs í þeim efnum, því að hann má ekki vænta þess, að það séu gerðar aðrar og miklu lægri kröfur í sameinuðu Alþingi um það, að fylgt sé þingsköpum, en í hv. Ed. Hv. 1. þm. Eyf. varpaði hér fram spurningu: Er þetta hægt, Matthías? Þessi spurning er nú raunar ekkert frumleg, því að þar fer þm. í annarra slóð. En augljóst er, hvert hv. þm. Eyf. stefnir með þessu ávarpi til Matthíasar, hann vill styrkja aðstöðu sína gegn samþykkt þessarar till. með því að láta þessa ímynduðu persónu bera með sér vitni um það, að af því að hér sé ríkiseinkasala á áfengi, þá sé ekki hægt að banna eða takmarka vínveitingar í veizlum, sem haldnar eru á vegum þess opinbera. Þetta er, eins og allir sjá, þvílík fjarstæða, að það tekur engu tali. Hv. 1. þm. Eyf. fær engan Matthías til þess að taka undir þetta með sér. Vínveitingar í opinberum veizlum eru gróðrarstía spillingar, og af þeim stafar mikil þjóðfélagsleg hætta, einkum og sér í lagi af því fordæmi, sem einstaklingar og félagssamtök telja sig hafa í því að fara eins að, feta hér í fótspor opinberra aðila í þessu efni. Hér er um að ræða hættulegt fordæmi. Þess vegna á að taka fyrir þennan ósóma. Þeir einir mundu hneykslast á þessari ráðstöfun, sem hvorki sjá né skilja þá hættu og spillingu, sem af þessum vínveitingum stafar. Og ræða hv. 1. þm. Eyf. sýnir, að hann er í flokki þessara ráðvilltu manna. Ég er ákaflega hræddur um, að Eyfirðingum þyki hér ærin breyting orðin á hugsunarhætti 1. þm. Eyf, frá því, sem var, er hann var í fararbroddi fyrir því, að ungmennafélagsskapurinn í því héraði tæki bindindisheit á stefnuskrá sina sem nauðsynlegt ráð til þess, að sá eldmóður, sem einkenndi þennan félagsskap á þeim árum, nyti sín sem bezt í því umbótastarfi, er félögin tóku sér fyrir hendur. Það er ekki að efa, að hin skelegga barátta, sem hv. 1. þm. Eyf. tók upp sem ungur maður fyrir því að útiloka alla áfengisneyzlu í ungmennafélögunum, aflaði honum vinsælda, sem hann hefur lengi búið að. Ég hef heyrt sagt, að hv. 1. þm. Eyf. hafi til þess að setja enn þjóðlegri blæ á þennan félagsskap tekið það upp að ganga í fornmannabúningi. Og ég efast ekki um, að það hafi þá sópað að honum við boðun bindindisins og aðra vasklega framgöngu í umbóta- og þrifnaðarmálum þjóðar vorrar. En því sárari hefðu Eyfirðingum orðið vonbrigðin, ef þeir hefðu hlustað á ræðu þá, sem hann var nú að ljúka við að halda, svo mjög sem hann þar afneitaði sínum fyrri manni. En í þeirri ræðu gekk, eins og ég hef fyrr bent á, hv. þm. alveg í berhögg við þá viðleitni til þess að draga úr drykkjuskaparóreglunni, sem í tillögu okkar þremenninganna felst. Og þetta skeður þrátt fyrir það, þótt bent hafi verið á með óyggjandi rökum, hver hætta er hér á ferð, þar sem meðal annars 2–3 þús. manns í landinu hefur gersamlega ofurselt heilbrigði sína og lífshamingju á altari áfengisnautnarinnar. Minna mætti nú gagn gera til þess að vekja menn til alvarlegra hugleiðinga í þessu máli. Þessi hugarfarsbreyting hv. 1. þm, Eyf. er hryggilegt tímanna tákn, sem sýnir óstöðugleikann í fari mannanna, ekki síður, en í veðráttunni, þar sem erfitt er að ráða í að morgni, hvernig viðra muni að kveldi. Ég vil enn víkja með nokkrum orðum að þeirri meinloku hv. 1. þm. Eyf., sem hann vill kalla Matthías til vitnis um, að nauðsyn beri til að veita vín í opinberum veizlum, af því að ríkið standi að áfengisverzlun í landinu. Hér er um að ræða mjög róttækan misskilning og útúrsnúning á heilbrigðri hugsun. Þótt hér sé einkasala á áfengi, eru engar skyldur lagðar á herðar nokkurs manns um kaup á þessum vínum og heldur engin fyrirmæli um það, að menn drekki þau eða veiti öðrum. Öll ákvæði í lögum og reglugerðum þessu viðkomandi miða í einstökum atriðum að takmörkun á vínnautninni. Og það er fleira, sem hér kemur til greina og stefnir í sömu átt og ákvæði þau, sem í till. okkar þremenninganna felast. Það er eigi ósjaldan gripið til þess ráðs að loka áfengisbúðum ríkisins og stundum fleiri daga í röð. Þetta er vitanlega skynsamleg og sjálfsögð ráðstöfun, þegar sérstaklega stendur á. Slíkum ráðstöfunum hefur ekki verið mótmælt, heldur hefur almannarómur viðurkennt, að rétt hafi verið að farið. Þessu verður að sjálfsögðu framfylgt, þegar svo ber undir, þangað til sú hamingjustund rennur upp, að áfengið verður gert útlægt úr landinu. Þá er það alkunnugt, að á þeim árum, sem Tryggvi Þórhallsson var forsætisráðherra, tók hann fyrir allar vínveitingar í þeim veizlum, sem hann hélt, hvort sem þær voru haldnar í opinberum veizlum eða á heimili hans. Mæltist þetta mjög vel fyrir, ekki einasta hjá innlendum mönnum, er sátu veizlur hjá honum, heldur og hjá þeim stóra hópi útlendinga, er land vort sóttu heim. Reyndi oft á þetta í stjórnartíð Tryggva Þórhallssonar, en þó mest á alþingishátíðinni. Þá sóttu land þetta heim fleiri tignargestir, en áður hafði þekkzt, og sátu þeir allir boð hjá forsætisráðherra, og eigi varð annars vart, en þeim þætti þessir veizluhættir til fyrirmyndar og landi og þjóð til sóma og álitsauka. Innanlands naut Tryggvi Þórhallsson mikilla vinsælda fyrir það að setja þennan svip á íslenzka gestrisni. Hv. 1. þm. Eyf. ætti ekki að vera að bæta gráu ofan á svart með því að draga dár að því, hvernig Tryggvi Þórhallsson hagaði veizluhöldum í forsætisráðherratíð sinni. Ráðabreytni hans í þessu efni var mjög til fyrirmyndar og góð og örugg meðmæli með samþykkt þessarar tillögu. Samþykkt þessarar tillögu, að koma opinberum veizlum yfir á þann grundvöll, sem þar er markaður, er nauðsynjamál og þjóð vorri til mikils gagns og sóma. Gildir hér einu, hvort um er að ræða samskipti vor hér innanlands eða viðskipti vor við fulltrúa erlendra þjóða. Þeir kunna ekki síður en vér sjálfir reglusemi og hóf í hverjum hlut. Er það okkur áreiðanlega miklu gagnlegra til þess að vekja traust og álit þjóðar vorrar á erlendum vettvangi, en að vér í utanríkisstarfsemi vorri látum við hvert tækifæri vínið fljóta um borð og bekki.

Ég vildi leyfa mér að spyrja hv. þingmann, hvort hann hugsi sér að tala mjög miklu lengur.

Já, en ég get gjarnan frestað ræðu minni, þótt ég sé hér raunar í miðjum klíðum, en ég tek þá upp þráðinn síðar.

Þá er ég neyddur til að fresta fundi.

- [Frh.]

Forseti (GJóh): Umræðunni er frestað, en í sambandi við ummæli hv. þm. Borgf. um, að ég hefði átt að vita 1. þm. Eyf. vegna þess, að hann hafi farið út fyrir efni og anda þess máls, sem hér var á dagskrá, vil ég aðeins benda hv. alþingismönnum á, að það er alltaf og hlýtur alltaf að vera matsatriði forseta, hvenær víta skuli alþm., ef þeir halda sig ekki beint við málið. 

Má ég bera af mér sakir?

Nei, umr. er frestað.

forseti (GJóh): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 12. nóv. 1957. Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf frá Eggert Þorsteinssyni, 4. þm. Reykv.: „Með því að ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og verð fjarverandi næstu þrjár vikur, leyfi ég mér, með skírskotun til 144. gr. laga um kosningar til Alþingis, að óska þess, að varamaður, Jóhanna Egilsdóttir frú, taki sæti á Alþingi, meðan ég verð fjarverandi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt, með ósk um, að þér látið fram fara í sameinuðu Alþingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Bernharð Stefánsson, forseti efri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Kjörbréf frú Jóhönnu Egilsdóttur liggur hér fyrir, og ég vil leyfa mér að gefa hlé á þingstörfum í fimmtán mínútur, svo að kjörbréfanefnd geti komið saman og tekið kjörbréfið til athugunar.

Herra forseti. Þetta er ekki á dagskrá, og menn hafa ekki áttað sig á, að þetta kæmi hér fyrir.

Það er ekkert óvanalegt, að svona mál hafi verið tekin fyrir utan dagskrár, og það verður tekið fyrir utan dagskrár.



Herra forseti. Ég verð nú fyrst að hreyfa því, að ég tel mjög miður fara, að slíkt atriði skuli ekki vera sett á dagskrá. Sá þm., sem hér á hlut að máli, mun vera farinn úr landi fyrir nokkru, og hefði ekkert verið hægara, en að setja þetta á dagskrá, úr því að átti að taka það fyrir. Auk þess skilst mér, að hér sé um nokkuð vandasamt lagalegt atriði að ræða, sem ef til vill þarfnast skoðunar. Ég hef ekki litið á málið, en hélt, að það væri öllum til hags, að komizt yrði hjá deilum um mál með því að veita mönnum einhvern fyrirvara til þess að átta sig á þeim, í stað þess að efna til illdeilna, sem ef til vill geta alveg fallið niður, ef mönnum gefst færi á því að skoða málið. Ég þori ekki að segja, hvort kortér nægir til þess að átta sig á því, sem hér liggur fyrir, og vildi þess vegna mælast til þess, að það væri eitthvað rýmri tími til að átta síg á málinu og vita, hvort ekki er hægt að koma í veg fyrir, að nokkur ágreiningur verði um það.



Herra forseti. Ég vil bara taka fram út af því, sem fram kom hjá hv. 1. þm. Reykv. (BBen), að ég tel það alls ekki neitt óeðlilegt, heldur sjálfsagt, að málið sé tekið fyrir á þann hátt, sem forseti ætlast til, utan dagskrár, strax og bréfið kemur fyrir. Það er annað mál, hvernig stendur á því, að bréfið hefur ekki komið, og það stafar einfaldlega af því, að það var ekki búið að útvega það kjörbréf, sem nú liggur fyrir, en það er sem sagt tekið fyrir af hæstv. forseta, um leið og kjörbréfið liggur fyrir. Hv. 1. þm. Reykv. þarf ekki að segja okkur hér, að hann sé óviðbúinn. Þetta er mál, sem hann var búinn að ræða mjög mikið í fyrra, og það er ekkert nýtt í þessu máli fram yfir það, sem þá kom fram, þannig að það er ekkert atriði í málinu, sem hann þarf að kynna sér og þarf sérstakan tíma til þess. Ég vil þess vegna eindregið styðja það, að forsetinn fylgi þeim hætti, sem hann hefur hugsað sér, að taka kjörbréfið fyrir núna og veita þá fundarfrest, á meðan kjörbréfanefndin fjallar um það.



Herra forseti. Hv. þm. Siglf. hefur það fram yfir mig, að hann hefur kynnt sér þetta mál, sem ég hef ekki haft færi til, og stöndum við því ójafnt að vígi í umr. En ég hafði ekki heyrt um, að þetta lægi hér fyrir, fyrr en hæstv. utanrrh. vék því að mér áðan, og ég hygg, að hann hafi auðsjáanlega séð, að mér kom málið þá algerlega á óvart, og hann sagði mér þá einmitt, að málið lægi ekki fyrir í sama formi og í fyrra, vegna þess að nú væri kjörbréfið byggt á þeirri löggjöf, sem sett var í fyrra, nýrri löggjöf, sem mikill ágreiningur var um, hvort réttmæt væri. Það má vel vera, að sú löggjöf og fordæmið frá því í fyrra geri mögulegt að samþ. þetta alveg athugasemdalaust og án þess að nokkrar umr. þurfi að verða um það, en ég vil ætlast til þess, að menn fái nokkurt færi á að kynna sér málið og setja sig inn í það, vegna þess að viðhorfið er nýtt og annað en það var í fyrra. Og menn verða bæði að fá að kynna sér það, hvort það hefur áhrif á þeirra afstöðu, og svo bera ráð sín saman, eins og tíðkanlegt er hér á þingi, og það er ekki hægt að ná því hvoru tveggja eða réttara sagt þrennu að kynna sér lagastafinn, að halda nefndarfund og halda flokksfund allt á einu kortéri. Þess vegna, ef ætlunin er að koma málinu hér í gegn, þá verð ég að fara fram á meiri frest, en þann kortérsfrest, sem um er að ræða, og það er allt, sem ég fer fram á. Ég set út af fyrir sig ekkert út á það, að málið sé tekið hér fyrir, en ég vil, vegna þess að hér er um að ræða nýtt viðhorf í máli, sem var mikið deilumál í fyrra, mælast til þess að fá frest, m. a. til að athuga, hvort ekki sé hægt að láta málið ganga alveg deilulaust í gegn nú, og hélt, að það ættu allir að hafa hag af því.



Herra forseti. Það er vegna þess, að hv. 1. þm. Reykv. (BBen) vitnaði aðeins til mín í sambandi við þetta mál, sem ég hef kvatt mér hljóðs. Það er rétt, að ég kom til þessa hv. þm. núna rétt áður en fundur var að byrja og skýrði honum frá því, að þetta mál væri á ferðinni, þó að það væri ekki á dagskrá. Ég tók það þá líka fram við hann, sem er rétt, að málið horfir talsvert öðruvísi við nú, en þegar þessi kjörbréf hafa verið hér á ferðinni áður, vegna þess að kjörbréfið hefur nú verið gefið út ágreiningslaust af öllum í yfirkjörstjórninni. Þannig hafa kjörbréfin ekki verið áður, þegar þessi ágreiningsmál hafa verið á ferð. Þannig virðist málið miklu auðveldara og einfaldara nú, en nokkru sinni fyrr, og fyndist mér því ætti að vera hægt að afgreiða það með samkomulagi og það fljótt og vel. Hins vegar finnst mér sjálfsagt og vil eindregið taka undir það, að forseti verði við því að veita nokkru lengri frest, en eitt kortér til þess að athuga þetta bréf, því að það er trú mín og sannfæring, að það geti orðið samkomulag um að afgreiða þetta ágreiningslaust hér eins og í yfirkjörstjórninni, þegar málið hefur verið athugað, og ég vænti, að hálftími eða þrjú kortér eða eitthvað þess háttar mætti nægja, til þess að hægt væri að átta sig á málinu til fulls, og væri þá hægt að afgreiða bréfið að því loknu.

Forseti (GJóh) : Ég skal verða við ósk hv. 1. þm, Reykv. (BBen) og lengja hléið í einn klukkutíma.  Fundarhlé.

Frsm. (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur setið á fundi og haft til athugunar kjörbréf varaþingmanns Alþfl. í Reykjavík, frú Jóhönnu Egilsdóttur, Lynghaga 10, og liggur fyrir það bréf, útgefið í dag, og er svo hljóðandi: „Yfirkjörstjórnin í Reykjavík gerir kunnugt: “Með því að Haraldur Guðmundsson, fyrrv. ráðh., sem kosinn var aðalmaður fyrir Alþfl. í Reykjavík við alþingiskosningar, sem fram fóru í Reykjavík 24. júní 1956, fyrir yfirstandandi kjörtímabil, hefur sagt af sér þingmennsku og í stað hans hefur tekið sæti á Alþingi Eggert G. Þorsteinsson, Bústaðavegi 71, hér í bæ, þá veitum vér hér með samkvæmt l. nr. 36 frá 13. maí 1957 húsfrú Jóhönnu Egilsdóttur, Lynghaga 10, hér í bænum, kjörbréf þetta sem varaþm. fyrir Alþfl. í Reykjavík fyrir yfirstandandi kjörtímabil. Yfirkjörstjórnin í Reykjavík, 13. nóv. 1957. Kristján Kristjánsson, Steinþór Guðmundsson, Hörður Þórðarson.“ Kjörbréfanefndin hefur orðið sammála um að mæla með því, að kjörbréf þetta verði samþ. og frú Jóhanna Egilsdóttir verði þannig viðurkennd varaþm. Alþfl. í Reykjavík.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. frsm. kjörbréfanefndar, þm. Siglf. (ÁkJ), sagði, að kjörbréfanefnd varð sammála um að mæla með því, að þetta kjörbréf yrði samþ., þó með þeim fyrirvara af hálfu okkar sjálfstæðismanna í n., að við skírskotum til afstöðu okkar á síðasta þingi, þar sem mjög var deilt um bæði lögmæti kjörbréfs Eggerts Þorsteinssonar og eins samræmi þeirra laga, sem nú er vitnað til, við stjórnarskrána. En mál þetta var leitt til lykta á síðasta þingi með atkvæðum meiri hl. hv. þm. og úrskurði hæstv. forseta, og þó að við værum hvorugu samþykkir, þá teljum við, að úr því sem komið er, þá verði ein lög yfir alla að ganga, og meðan þessi lög eru í gildi, þá verði þeim að hlíta, og greiðum við því atkv. með kjörbréfinu.



Ég veit ekki, að hve miklu leyti mér ber að svara fyrir fjarstaddan ráðh. En ef við lítum á þá till., sem samþ. var í fyrra, þá felur hún ekki annað í sér en það, að Ísland eða ríkisstj, hafi heimild til þess að undirskrifa jafnlaunasamþykktina, og svo viðbótartill. um að athuga málin eitthvað nánar. Í jafnlaunasamþykktinni er ekki kveðið beint á um neina nefndarskipun af því tagi, sem ég fór hér fram á. Þar segir aðeins, að þeir, sem hafa undirritað þessa skuldbindingu, skuldbindi sig til þess að stuðla að því að tryggja það, að svo miklu leyti sem það samrýmist þeim aðferðum, sem viðhafðar eru í aðildarríkjunum um ákvörðun launataxta að reglan um jöfn laun karla og kvenna nái fram að ganga. Það þarf því ekki að undirbúa málið á nokkurn sérstakan hátt, áður en undirskriftin er framkvæmd. Undirskriftin er aðeins skuldbinding um að taka að sér að stuðla að þessu máli. Undirskriftin fór fram í fyrrasumar, og fullgildingin öðlast þess vegna ekki gildi á Íslandi, fyrr en næsta sumar. Það liður ár frá undirskrift, þangað til hún á að ganga í gildi. En engu að síður er mjög æskilegt, að farið verði að vinna í anda þessarar þál. Það kann að vera, að æskilegt hefði verið, að hæstv. félmrh, hefði verið búinn að skipa þessa n., en hins vegar get ég ómögulega litið á till. mína um nefndarskipun til þess að kanna, að hve miklu leyti sömu laun eru greidd fyrir sömu vinnu hjá opinberum aðilum og hvaða ráðstafanir séu tiltækar til þess að koma jafnlaunareglunni á, sem neins konar vantraust á hæstv. félmrh. Þetta er aðeins ábending um verkefni, sem ég óska eftir að ríkisstj. taki til úrlausnar.