Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti Íslands hefur gefið út svohljóðandi bréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda föstudaginn 2. september 2011 kl. 10.30. Gjört á Bessastöðum, 19. ágúst 2011. Ólafur Ragnar Grímsson. Jóhanna Sigurðardóttir.“ Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda. Ég býð hæstv. forseta og hv. alþingismenn velkomna til þingfunda að nýju eftir sumarleyfi.

Ég þakka hæstv. forsætisráðherra góðar óskir til okkar þingmanna og býð alþingismenn jafnframt velkomna til framhaldsfunda Alþingis, 139. löggjafarþings. Samkvæmt starfsáætlun er gert ráð fyrir þingfundum næstu tvær vikurnar og nýtt þing, 140. löggjafarþing, verður svo sett laugardaginn 1. október. Á septemberþinginu í ár verður einkum fjallað um þau mál sem afgreidd höfðu verið frá nefndum er þingfundum var frestað í júní, svo og mál sem verið hafa til lokavinnslu í þingnefndum undanfarnar vikur. Ég á þess vegna fastlega von á því að þessir þingdagar í september verði annasamir og bið þingmenn að hafa það í huga þegar þeir skipuleggja störf sín að öðru leyti. Eins og þingmönnum er kunnugt afhenti stjórnlagaráð forseta Alþingis tillögur sínar að nýrri stjórnarskrá 29. júlí sl. Forsætisnefnd fjallaði nýlega um hina þinglegu meðferð málsins og sendi ég þingmönnum upplýsingar um þá tilhögun fyrr í þessari viku. Fyrirhuguð málsmeðferð hefur jafnframt verið kynnt opinberlega. Ég vænti þess að sú málsmeðferð tryggi að tillögur stjórnlagaráðs fái vandlega umfjöllun á komandi þingi. Þá vil ég einnig greina þingheimi frá því að gengið hefur verið frá skipan í þær tvær rannsóknarnefndir sem Alþingi ákvað með þingsályktun að koma á fót í samræmi við ný lög um rannsóknarnefndir sem þingið samþykkti í lok vorþings. Nefndirnar munu annars vegar fjalla um málefni sparisjóðanna og hins vegar Íbúðalánasjóðs. Ákvörðun um að koma á fót opinberri rannsóknarnefnd er ein af veigameiri ákvörðunum sem Alþingi tekur og kostnaðarsamt. Ég vil við þetta tækifæri lýsa þeirri skoðun minni að ég tel að Alþingi eigi að gæta þess að slíkar nefndir séu ekki skipaðar nema að vel ígrunduðu tilefni og þegar ekki er hægt að notast við hefðbundin rannsóknarúrræði, eins og raunar er margítrekað í skýrslu þeirra sérfræðinga sem Alþingi fékk til að undirbúa þessi mál. Þannig tel ég að við leggjum grunn að nauðsynlegum trúverðugleika rannsóknarnefnda þingsins. Eins og sjá má á dagskrá fundarins hefur forsætisráðherra óskað eftir því að flytja þinginu munnlega skýrslu í upphafi þingfundar í dag um stöðu efnahags- og atvinnumála og er með því hafður sami háttur á og á síðustu septemberfundum. Er það í anda þess að septemberfundum var, auk annarra verkefna, meðal annars ætlað að veita tækifæri til almennrar pólitískrar umræðu eftir sumarhlé þingsins.

Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 26. ágúst sl., frá Guðmundi Steingrímssyni, 8. þm. Norðvest.: „Í framhaldi af úrsögn minni úr Framsóknarflokknum segi ég mig hér með úr þingflokki framsóknarmanna. Mun ég nú starfa sem þingmaður utan flokka.“

Borist hefur bréf frá 1. varaþingmanni Framsóknarflokksins í Reykjavíkurkjördæmi suður, Einar Skúlasyni, dags. 22. ágúst sl., þar sem hann segir af sér varaþingmennsku fyrir flokkinn. Samkvæmt þessu færast varamenn flokksins neðar á listanum upp um eitt sæti og 1. varaþingmaður flokksins í kjördæminu verður Guðrún H. Valdimarsdóttir hagfræðingur.

Forseti vill tilkynna að með bréfi, dags. 23. júní 2011, hefur forseti óskað þess við heilbrigðisnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um embætti landlæknis. Forseti hefur einnig óskað eftir því við menntamálanefnd með bréfi, dags. 23. júní, að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Þetta er í samræmi við reglur um þinglega meðferð skýrslna Ríkisendurskoðunar sem forsætisnefnd samþykkti 12. febrúar 2008.

Frú forseti. Um leið og ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að koma til þings og í upphafi þings að taka umræðu við okkur þingmenn um stöðuna í atvinnu- og efnahagsmálum vil ég leyfa mér að gera athugasemd við fyrirkomulag umræðunnar. Um munnlega skýrslu gildir samkvæmt þingsköpum að öllum þingmönnum sem svo kjósa gefst kostur á að taka þátt í umræðum og um það gilda þær reglur að það eru þrjár umræður og ákveðin tímamörk. Í hópi þingflokksformanna var ákveðið að reyna að ná samkomulagi um fyrirkomulag þessarar umræðu. Ég gerði athugasemd við það fyrirkomulag sem á endanum varð niðurstaðan. Athugasemdin lýtur að því að með því að taka ekki tillit til hlutfallslegs þingstyrks flokkanna er hróplegt misvægi í ræðutíma þingmanna eftir því í hvaða flokkum þeir eru. Þannig hafa, ef við reiknum þetta niður á flokk, þingmenn Sjálfstæðisflokksins 1,96 mínútur, svo þetta sé allt nákvæmt, til þess að tjá sig ef allir tala en þingmenn Hreyfingarinnar 7,33 mínútur. 

Forseti hefur heyrt athugasemd hv. þingmanns og verður þetta tekið til umræðu á vettvangi þingflokksformanna.

Frú forseti. Við upphaf þings er mikilvægt að greina þingheimi frá því sem helst hefur gerst á síðustu mánuðum í efnahags- og atvinnumálum. Ljóst er að atvinnumálin hafa verið og verða meginverkefni ríkisstjórnarinnar á næstu mánuðum og missirum og þau munu hafa forgang. Ég hygg að þjóð og þing séu í stórum dráttum á einu máli um þau markmið sem setja verður í efnahags- og atvinnumálum; um stöðugleika í efnahagslífi, um fjölgun starfa, um hóflega verðbólgu, batnandi lífskjör og jafnari tekjudreifingu. Okkur greinir að einhverju leyti á um leiðir. Mín von er að í dag náum við að ræða þær málefnalega og með opnum huga. Þegar allt er sett í samhengi og horft til þess þunga áfalls sem hrunið var þjóðinni segi ég óhikað: Við höfum náð árangri og við erum að vinna okkur út úr erfiðleikunum. Allir sanngjarnir menn sjá að hér hefur margt áunnist. Seðlabankinn spáir að hagvöxtur verði að meðaltali 2,7% árin 2011–2013, 2,8% í ár, 1,6% á því næsta og 3,7% árið 2013. Það bendir raunar ýmislegt til þess að hagvöxtur ársins 2011 kunni að vera vanmetinn. Fyrirliggjandi verkefni auka svo sannarlega efnahagsumsvif og hagvöxt næsta árs. Störfum er að fjölga og atvinnuleysi er að ganga niður, sem er til vitnis um að við erum á réttri leið. Kaupmáttur launa hefur ekki verið hærri allt frá hruni og var í júlí síðastliðnum um 2,6% meiri en á sama tíma í fyrra. Kaupmáttur lægstu launa hefur hækkað enn meira, eða um 4%. Hrunið færði kaupmáttinn aftur til ársins 2002 og þurrkaði þannig út fimm til sex ára kaupmáttaraukningu. Með vaxandi kaupmætti höfum við endurheimt þann kaupmátt sem var árið 2004. Hrunið sópaði burt 12–13 þús. störfum, eða nær fjórtánda hverju starfi. Nú hefur störfum tekið að fjölga á ný og farið að draga úr atvinnuleysinu. Í júlí var atvinnuleysi 6,6% og hefur það ekki verið lægra síðan í desember 2008. Ríkisstjórnin hefur lagt þunga áherslu á vinnumarkaðsaðgerðir sem miða að því að byggja upp þá sem eru án atvinnu. Í því skyni verður þúsund atvinnuleitendum boðin skólavist í haust og næstu tvö árin. Framhaldsskólum verður gert kleift að taka við öllum umsækjendum yngri en 25 ára sem uppfylla skilyrði fyrir skólavist. Þá verður lögð áhersla á að fjölga starfstengdum úrræðum fyrir atvinnuleitendur og stefnt að tvöföldun þeirra. Kjarasamningum sem gerðir voru í vor var ætlað að styðja við atvinnusköpun og kaupmáttaraukningu á næstu árum. Í yfirlýsingu stjórnvalda vegna kjarasamninganna er getið fjölda verkefna og aðgerða og skipta þau tugum. Staðreyndin er sú að nær öll verkefni sem þar eru nefnd eru í fullum gangi og mörgum er þegar lokið. Í yfirlýsingunni er markið sett um að atvinnuleysi verði ekki meira en 4–5% í lok samningstímans á árinu 2013 og er það markmið í sjónmáli. Til þess að ná því markmiði þarf að auka verðmætasköpun í samfélaginu og er stefnt að því að í lok samningstímans verði um fimmtungi landsframleiðslu varið til fjárfestinga. Tölur Hagstofu Íslands sýna að störfum hefur fjölgað um 3.600 á undanförnum tveimur árum og þúsundir starfa hafa verið varin. Ríkisstjórnin hefur setið undir ómaklegri gagnrýni um dugleysi í atvinnumálum m.a. frá forsvarsmönnum atvinnulífsins. Ég vísa þeirri gagnrýni á bug. Lengstum var ríkisstjórninni núið um nasir að leggja stein í götu álvers í Helguvík. Öllum er nú ljóst að sú gagnrýni var ómakleg og á sandi byggð. Staðan í málinu ætti öllum að vera ljós. Ágreiningsefni um orkuverð milli Norðuráls og HS Orku eru fyrir gerðardómi og er niðurstöðu að vænta fljótlega. Ekkert er upp á ríkisstjórnina að klaga í þessu efni og vonandi munu framkvæmdir hefjast innan skamms. Ný forusta Landsvirkjunar hefur sett fram metnaðarfulla en þó raunsæja framtíðarsýn sem gefur fyrirheit um þróttmikinn efnahag sem skila mun þjóðinni arði til varanlegrar velferðar. Það gæti vissulega freistað einhverra að efna til haustútsölu á raforku og feta þá braut miðstýringar, forsjárhyggju og ríkislausna sem stjórnarandstaðan sýnist vilja ganga í því efni. Þangað liggur ekki leið þessarar ríkisstjórnar. Þingsályktunartillaga um nýtingu og vernd náttúrusvæða liggur nú fyrir þar sem um 69 virkjanahugmyndir eru metnar. Hér er um mikilsverðan áfanga að ræða og skref tekið í átt að þjóðarsátt um vernd og nýtingu mikilvægra náttúrugæða. Á grundvelli þeirrar sáttargjörðar munum við styrkja efnahagsgrundvöll okkar með sjálfbærum og arðbærum hætti. Nú er í undirbúningi að stofna auðlindasjóð og móta heildarstefnu í auðlindamálum til að tryggja hámarksarð þjóðarinnar að sameiginlegum auðlindum. Landsvirkjun á nú í viðræðum við allnokkra hópa fjárfesta um verkefni fyrir norðan og vonir eru bundnar við að niðurstöðu sé að vænta í lok árs. Í þessu felst nýmæli, því að lengstum hafa viðræður verið við eitt fyrirtæki í einu og samningsstaða okkar litast af því. Landsvirkjun mun verja um 2 milljörðum kr. til orkurannsókna við Bjarnarflag og Þeistareyki. Þá hefur Landsvirkjun efnt til útboðs vegna hönnunar á þessum virkjunum. Unnið er að kappi við byggingu Búðarhálsvirkjunar þar sem um 300 manns starfa, og stækkunar í Straumsvík. Önnur verkefni eru í undirbúningi, svo sem stækkun Becromals, kísilver í Helguvík, verkefni í fiskeldi og gagnaver og ættu þessi verkefni að geta farið af stað á næstunni. Eins og fram hefur komið eru verkefni á sviði ferðaþjónustu til skoðunar fyrir norðan með þátttöku kínverskra fjárfesta. Mörg önnur verkefni eru á viðkvæmu stigi og þeim ekki til framdráttar að þau fari í opinbera umræðu að svo stöddu. Áhugi erlendra fjárfesta á Íslandi og eftirspurn eftir innlendri orku hefur aldrei verið meiri en nú. Tækifærin liggja víða og það er full ástæða til bjartsýni með öfluga fjárfestingu og hagvöxt á næstu árum. Kannanir Seðlabankans benda til að fjárfestingar fyrirtækja utan stóriðju og orkugeirans séu að glæðast verulega og samkvæmt spá bankans stefnir í að atvinnuvegafjárfestingin aukist um nær 40% á tveimur árum, eða um 50 milljarða kr. Svigrúm til opinberra fjárfestinga takmarkast af stöðu ríkisfjármála og mikilvæg verkefni fara því í einkaframkvæmd með lífeyrissjóðum. Stærst þeirra verkefna er bygging nýs Landspítala þar sem áætluð fjárfesting er um 40 milljarðar kr. og bein störf nálægt 3.000. Bygging nýs fangelsis mun væntanlega kosta um 2 milljarða kr. og skapa um 100 störf. Víða um land eru hjúkrunarheimili í byggingu eða í undirbúningi og sú fjárfesting er um 5 milljarðar kr. og skapar 450 ársverk. Varið verður sjö og hálfum milljarði kr. til samgönguframkvæmda auk Vaðlaheiðarganga sem kosta mun um 10 milljarða kr. Reikna má með um 600 störfum í samgönguframkvæmdum í heild. Framkvæmdir við tvo framhaldsskóla eru á dagskrá sem kosta um tvo og hálfan milljarð og munu veita um 250 manns vinnu. Snjóflóðavarnir eru í byggingu á nokkrum stöðum. Áætlað er að þær framkvæmdir skapi um 300 störf. Framkvæmdir munu senn hefjast við 280 stúdentaíbúðir í Vatnsmýri og verða þar til um 300 ársverk. Verkefni sem hrint var af stað á Vestfjörðum og Suðurnesjum fyrir um fjóra og hálfan milljarð kr. munu skapa um 260 ný störf. Varið verður tveimur og hálfum milljarði kr. til viðhaldsverkefna á fasteignum ríkissjóðs á þessu ári. Átakið Allir vinna hefur verið framlengt, enda hefur það tekist einkar vel til og áætlað er að það hefji skapað um 800 ný störf. Þá liggja gríðarleg tækifæri í ferðaþjónustu og stefnir í að árið 2011 verði metár fyrir ferðaþjónustuna. Þriggja ára átak til að efla vetrarferðaþjónustu er að fara af stað. Til þess er varið 300 millj. kr. árlega og markmiðið er að skapa um 1.000 störf. Ég hef hér nefnt opinberar eða hálfopinberar framkvæmdir víða um land sem áætlað er að muni skila með beinum hætti í kringum 7.000 nýjum störfum á næstu árum og fjölda afleiddra starfa. Þessar fjárfestingar eru upp á 80–90 milljarða kr. Eru þá ótaldar framkvæmdir í orkuverum og stóriðju en reikna má með því að þar muni verða til sambærilegur fjöldi nýrra starfa. Ég legg einnig ríka áherslu á að margvísleg verkefni sem efla munu nýsköpun og klasasamstarf eru nú í farvegi. Mikils má vænta af því starfi og einnig vinnu að tillögu um græna atvinnusköpun. Ríkisstjórnin hefur fylgt skýrri stefnu í efnahagsmálum og er árangurinn ótvíræður. Sá árangur er staðfestur með lokum samstarfs við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um efnahagsáætlunina. Umsögn sjóðsins nú um stöðu íslenskra efnahagsmála og árangursríka stefnu ríkisstjórnarinnar er holl lesning fyrir stjórnarandstöðuna og ef til vill fleiri. Öll efnahagsleg markmið hafa náðst svo sem er varðar efnahagslegan stöðugleika, endurreisn fjármálakerfisins, opinberar skuldir og stöðugt gengi. Vart er blöðum um það að fletta að aðkoma Alþjóðagjaldeyrissjóðsins var afgerandi í að endurreisa traust umheimsins á íslenskt efnahagslíf. Árangurinn í því efni kom skýrt fram í árangursríku útboði ríkissjóðs á Bandaríkjamarkaði. Án samstarfs við sjóðinn hefði íslensku leiðina, setningu neyðarlaganna og þrotameðferð bankanna, líklega skort trúverðugleika í augum umheimsins og trúlegt að kröfuhafar hefðu gengið fram með miklu meiri hörku. Ótrúlegur árangur hefur náðst í ríkisfjármálum. Halli á ríkissjóði var um 215 milljarðar kr. árið 2008 samkvæmt ríkisreikningi en á næsta ári stefnir hallinn í 18 milljarða kr. Umsnúningurinn svarar til allra útgjalda til mennta-, menningar- og félags- og tryggingamála á þessu ári. Skuldir hins opinbera munu lækka hratt á næstu árum og er stefnt að því að þær verði ekki yfir 80% árið 2016. Lækkun opinberra skulda um 20% af landsframleiðslu mundi spara árlega um 15–20 milljarða vaxtagreiðslur, eða sem nemur rekstri allra framhaldsskóla í landinu. Aðhaldið í ríkisfjármálum hefur þannig sannarlega skilað sér til að bæta lífskjör og velferð í landinu á næstu missirum. Aðgerðir vegna skuldavanda heimila og fyrirtækja eru mikilvægir þættir í efnahagsáætlun ríkisstjórnarinnar. Í tíð þessarar ríkisstjórnar hafa vaxtabætur verið tvöfaldaðar og nú er svo komið að um þriðjungur vaxta sem heimilin greiða af íbúðalánum er endurgreiddur með vaxtabótum og vaxtaniðurgreiðslu. Þá hefur verið ráðist í víðtækar aðgerðir vegna heimila sem eru yfirveðsett, svokölluð 110%-leið og endurútreikningur á erlendum lánum. Fyrr í vikunni átti ég fund með forsvarsmönnum fjármálastofnana þar sem þeir gerðu grein fyrir framkvæmd aðgerða á þessu sviði. Í heild hafa skuldir heimilanna verið lækkaðar um 144 milljarða kr. miðað við stöðuna í lok júlí. Lánastofnanir gera ráð fyrir að úrvinnslu verði lokið fyrir áramót og má reikna með að skuldir muni lækka um 30 milljarða til viðbótar þannig að skuldir heimila munu lækka um hartnær 200 milljarða kr. Óneitanlega hefur mikið áunnist í þessum efnum en við munum fylgjast áfram náið með og greina hvar skórinn kreppir að. Endurskipulagning skulda fyrirtækja er mikilvæg forsenda þess að þau fjárfesti og ráði til sín fólk. Litlu og meðalstóru fyrirtækin eru hryggjarstykkið í þjóðarbúskapnum og miklu skiptir að treysta efnahag þeirra. Því var gert sérstakt samkomulag um endurskipulagningu skulda lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Verkefninu verður lokið fyrir áramót. Af tiltækum gögnum má ráða að skuldir lítilla og meðalstórra fyrirtækja verði færðar niður í um 200 milljarða kr. Vegna ytri aðstæðna, svo sem hækkunar olíuverðs, hækkunar matvælaverðs í heiminum og lækkunar gengis hefur verðbólga vaxið og var nú um mitt ár 5% samanborið við 1,8% í byrjun árs. Spár gera ráð fyrir að verðbólgan fari vaxandi og er þar kjarasamningum einkum kennt um. Síðasta verðbólgumæling var lægri en spáð hefur verið og gefur það vonir um að verðbólguspár kunni að vera of háar. Vissulega er það þó svo að launahækkanir sem SA og ASÍ sömdu um voru býsna framhlaðnar. Við hljótum að biðla til fyrirtækjanna um að þau haldi að sér höndum í verðhækkunum. Í því sambandi bendi ég á að hlutur launa í landsframleiðslu hefur aldrei verið lægri en nú, eða um 59% samanborið við yfir 72% árið 2007. Lækkunin svarar til 13% af landsframleiðslu sem farið hafa frá launþegum til fyrirtækja, í krónum talið um 200 milljarðar kr. Það ætti að létta undir með mörgum fyrirtækjum að standa undir kjarabótum án þess að hækkununum sé velt út í verðlagið. Beggja vegna Atlantsála berast nú válegar fréttir af efnahags- og fjármálum svo heimurinn stendur á öndinni. Fjármálakreppan, kreppa frjálshyggjunnar sem hófst árið 2007, teygir anga sína víða. Björgunaraðgerðir ríkissjóðs víða um heim vegna fjármálastofnana hafa flutt vandann til. Skuldir fjármálastofnana hafa verið þjóðnýttar og nú blasir alvarleg ríkisskuldakreppa við mörgum ríkjum. Aðsteðjandi vandi verður ekki leystur nema með víðtækri alþjóðasamvinnu, en það var einmitt skortur á alþjóðasamvinnu sem leiddi heiminn út í kreppuna miklu á 4. áratugi aldarinnar. Efnahagsleg einangrunarstefna er vísir að dýpkun kreppunnar. Það er von mín og trú að framsýnir leiðtogar helstu ríkja heims muni bera gæfu til að leiða þessi mál farsællega til lykta. Frú forseti. Þótt vandamálin séu keimlík víða um heim eru lausnir mismunandi. Hér á landi hefur verið farin leið jafnaðar sem tryggt hefur að byrðarnar hafa verið bornar af þeim sem meira mega sín. Víða annars staðar, svo sem á Írlandi og í Bretlandi, hafa lágmarkslaun verið lækkuð, skattleysismörk lækkuð, bætur lækkaðar, eða með öðrum orðum: Þeir sem minnst mega sín hafa borið kostnaðinn af þjóðnýtingu gjaldþrota bankakerfis. Íslenska leiðin hefur verið allt önnur. Hér hafa skattar á þá tekjulægstu lækkað. Lægstu launin hafa hækkað. Bætur almannatrygginga hækkað og myndarlega hefur verið komið til móts við skulduga íbúðareigendur. Skuldatryggingarálag á íslenskt þjóðarbú var í hæstu hæðum í kjölfar hruns bankanna á því örlagaríka hausti 2008, eða um 1.300 punktar. Það hefur nú lækkað niður í 280 punkta úr 1.300 punktum. Í mörgum öðrum löndum er álagið nú jafnvel hærra en þegar Íslandsálagið var sem hæst. Það blasir við mörgum ríkjum heims að feta þá erfiðu braut niðurskurðar í opinberum fjármálum sem við höfum senn lagt að baki. Eins blasir við þeim að laga skuldastöðu fólks og fyrirtækja að greiðslugetu. En við horfum líka til þess að hér á landi höfum við náð forskoti m.a. í því að hafa náð tökum á ríkisfjármálum, forskoti í lausnum á skuldavanda fólks og fyrirtækja. Það felast tækifæri í þessari stöðu fyrir okkur sem kunna að gera Ísland samkeppnishæfara m.a. um erlenda fjárfestingu og fólk. Forskotið gefur okkur færi á að hagvöxtur komist á myndarlegt skrið fyrr en hjá öðrum þjóðum ef við höldum rétt á málum okkar. Framtíðin er björt og við eigum að sammælast um það á vettvangi þings sem annars staðar að tala ekki efnahags- og atvinnulíf þjóðarinnar niður. Við megum ekki tala þannig kjarkinn úr þjóðinni. Frú forseti. Lífskjarasókn er fram undan og þá lífskjarasókn verður að byggja á jafnari skiptingu tekna, samfélagslegri ábyrgð og virðingu fyrir náttúrugæðum. Reynslan sýnir að valið stendur ekki milli hagvaxtar og jafnaðar því að jöfnuður er forsenda varanlegs hagvaxtar og samfélagslegrar sáttar.

Frú forseti Við erum á miðri leið á þessu kjörtímabili. Það eru rúm tvö ár frá síðustu kosningum og tæp tvö ár til næstu kosninga. Það er því við hæfi að staldra við, líta yfir farinn veg, sjá hvað hefur unnist og hvað ekki. Fyrir rúmum tveimur árum stóð forsætisráðherra hér í pontu og ræddi stöðu efnahagsmála. Þá voru 12 þús. manns án atvinnu og þótti mönnum nóg um. Nú eru tæplega 16 þús. manns án atvinnu og það er þrátt fyrir að þúsundir hafi flust brott frá Íslandi. Og það er ekkert lát á atvinnuleysinu. Atvinnuleysið er ekki bara mannskemmandi samfélagsmein, það kostar líka í beinhörðum peningum. Frá árinu 2008 hafa bráðum farið hátt í 80 milljarðar í atvinnuleysisbætur, fé sem við hefðum viljað nýta til að styrkja innviði samfélagsins - í menntun, í samgöngur, í rannsóknir og heilbrigðismál. Þetta fé hefur því miður þurft að fara til þeirra sem enga atvinnu hafa. Það er því engum vafa undirorpið að leiðin út úr því ástandi sem við erum að glíma við er sú að skapa störf. Á sama tíma og það verður sífellt erfiðara fyrir fólk að ná endum saman neitar ríkisstjórnin að horfast í augu við vandamálin sem allir aðrir sjá. Hér á Alþingi þarf að fara að tala um hluti sem skipta máli, gera það sem gera þarf svo fólk geti unnið, staðið við sitt og haft nóg eftir fyrir sig og sína. Þess í stað er tímanum hér löngum stundum varið í mál sem engu skipta fyrir venjulegt fólk. Það ætti að vera forgangsatriði okkar að skapa störf, lækka skatta og sækja fram. Sjálfstæðisflokkurinn hefur í tvígang lagt fram efnahagstillögur sem í grunninn ganga út á það að nýta tækifærin og efla atvinnulífið. Hversu oft höfum við ekki heyrt forsætisráðherra flytja ræðu á borð við þá sem hér var flutt rétt áðan þar sem talin voru upp öll þau fjölmörgu atriði sem horfa til betri vegar einhvern tímann í framtíðinni? Það eru frasarnir „eftir helgi“, „í næstu viku“, „í lok árs“, jafnvel „á næstu árum“, 2013–2016 eru ártöl sem nefnd voru í ræðunni sem rétt er nýlokið við. Eitt kjörtímabil er fjögur ár, virðulegi forseti, og þessi ríkisstjórn tók að sér á þessu kjörtímabili að snúa málum úr vondri stöðu í betri. Það hefur mistekist. Til þess að Alþingi endurvinni traust þjóðarinnar verðum við að forgangsraða upp á nýtt, hætta að tala um hlutina og fara að framkvæma. Við sem þingmenn höfum þá skyldu að virkja fólk til uppbyggingar og athafna. Ég tel að íslenska þjóðin viti vel að besta leiðin til að takast á við okkar tímabundnu efnahagslegu þrengingar er að vinna sig út úr vandanum og til þess er þjóðin tilbúin. Ríkisstjórnin er einfaldlega ekki í takt við þjóðina. Fyrir tveimur árum ræddi forsætisráðherrann um skjaldborgina fyrir heimilin. Það blasir við hverjum sem er að þau áform hafa ekki gengið eftir. Í stað þess að horfast nú í augu við þann veruleika er haldið áfram á sömu braut og ástandið bara versnar. Hér er eitt lítið dæmi úr fréttum þessarar viku: ,,Einstaklingum í alvarlegum vanskilum hefur fjölgað um tæp tíu prósent frá áramótum. Á þriðja tug þúsunda var í alvarlegum vanskilum um síðustu mánaðamót en ungt fólk er einna verst statt.“ Er vandinn sá að við í stjórnarandstöðu séum of neikvæð, að við tölum allt niður? Nei, við höfum lagt kapp á það að benda á tækifærin og reyna að opna augu ríkisstjórnarinnar fyrir því að þetta þarf ekki að vera svona. Og við skynjum það hjá þjóðinni að hún finnur það hjá sér að tækifærin eru til staðar. Forsætisráðherra vék að orkumálum, gaf í skyn í aðra röndina að þar lægju fjölmörg tækifæri en í hina var sífellt dregið úr væntingunum með því að segja að það þyrfti að fara svo varlega. Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í orkumálum? Er einhver einhugur um það að virkja neðri hluta Þjórsár? Mér sýnist að rammaáætlunin ætli að verða pólitískt plagg, tekið úr þeim faglega farvegi sem það hefur verið í undanfarin ár. Er það líklegt til þess að draga hingað heim aukna erlenda fjárfestingu, t.d. í orkutengdum verkefnum, að reka þá skattstefnu sem ríkisstjórnin hefur gert, að hringla stöðugt með skattana, að koma með sérstakan skatt á þá sem eru í orkufrekum iðnaði? Er það líklegt til að auka traust okkar Íslendinga sem vænlegs fjárfestingarkosts að fara inn í fjárfestingarsamningana, eins og ríkisstjórnin hefur þegar gert á þessu kjörtímabili og hótaði nýlega að gera aftur, að taka upp samkomulagið við orkufrekan iðnað í landinu og stokka spilin upp á nýtt? Eykur þetta möguleika okkar til þess að fá fjárfestingu? Og til upplýsingar fyrir hæstv. forsætisráðherra mætti geta þess að meðal frétta dagsins í dag er að við Íslendingar erum á botni Evrópska efnahagssvæðisins hvað fjárfestingar varðar. Þetta eru bara harðar tölur, þetta eru staðreyndir dagsins í dag sem við verðum að taka með í reikninginn þegar við efnum til umræðu um atvinnu- og efnahagsmál. Þetta er staðan í dag. Við vitum öll að fyrri kynslóðir þessa lands hafa tekist á við kreppu og þær hafa tekist á við meiri vanda en þann sem við erum að glíma við. Mér er þó til efs að fyrri kynslóðir hafi nokkru sinni séð jafnáttavillta ríkisstjórn og þá sem nú situr, ríkisstjórn sem er í engu líkleg til að leysa vandann. Fólk fær að nýju trú á framtíðina þegar það sér að á Íslandi er hægt að sjá sér og sínum farborða og að við stefnum öruggum skrefum að því að verða aftur fremst landa í heimi í lífskjörum. Það er sú staða sem við eigum að stefna á að endurheimta. En núverandi ríkisstjórn fæst við hvern vandann á fætur öðrum með því að skipa nefnd. Það er hægt að drepa margt í nefndum en það hefur enginn drepið kreppu í nefnd. Frú forseti. Eitt mikilvægasta efnahagsmál þjóðarinnar er að sátt ríki um stjórn fiskveiða. Forsætisráðherra hefur valið að stríða um þetta mál, án raka, án þess að hlusta og án þess að hugsa - að því er virðist. ASÍ, Landsbankinn, sjómenn, útgerðarmenn og sveitarfélögin mótmæla öll fyrirhugaðri kollsteypu þessa fjöreggs þjóðarinnar. Forsætisráðherra sem bauðst sátt í málinu, sátt sem hennar eigin flokksmenn lögðu til, sátt sem samstarfsflokkurinn í ríkisstjórn lagði til, hafnaði sáttinni. Því er sjávarútvegurinn í uppnámi og þar af leiðandi eitt mikilvægasta fjöregg þjóðarinnar. Ég spyr: Hversu lengi ætlar það skynsama fólk sem vissulega fyrirfinnst í stjórnarflokkunum að sitja undir þessari vitleysu? Hversu tæpt á að tefla? Öll álit þeirra sem koma að greininni með einhverjum hætti og óháðra sérfræðinga eru á einn veg, að frumvarp ríkisstjórnarinnar sé hættulegt. Það örlar á skynsemi í því að frumvarpinu hefur verið frestað fram á næsta þing en ég verð að segja að viðbrögð stjórnarþingmanna við umsögnum gefa ekki von um að skynsemin fái að ráða. Frú forseti. Hér var minnst á samstarfið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og því haldið fram að það væri holl lesning fyrir stjórnarandstöðuna að kynna sér mat Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á stöðu efnahagsmála í dag. Ég tel að það væri holl lesning fyrir ríkisstjórnina, fyrir Jóhönnu Sigurðardóttur, hæstv. forsætisráðherra, sem setið hefur nú í ríkisstjórn í fjögur ár, að kynna sér áformin eins og lagt var af stað með þau á árinu 2008. Þá var lagt upp með það að við mundum afnema gjaldeyrishöft á árinu 2010, á síðasta ári. Nú er ríkisstjórnin með fyrir þinginu frumvarp um að framlengja höftin í nokkur ár í viðbót og lögfesta þau. Þá var lagt upp með það að verðbólgan ætti að fara í 4,5% árið 2009 og fara lækkandi. Nú spáir Seðlabankinn því að hún stefni í 7% á næsta ári. Ekki hefur það þá gengið vel eftir. Þá var því spáð árið 2008, þegar lagt var af stað, að við gætum farið að upplifa hagvöxt á árinu 2011, jafnvel kraftmikinn hagvöxt, jafnvel hagvöxt eins og forsætisráðherra hefur sjálf sagt að þyrfti að vera á Íslandi, 4%, kannski meira en það. Seðlabankinn segir að á næsta ári verði hagvöxtur eitt koma eitthvað prósent. Er hægt að standa uppi með einhvern vott af trúverðugleika og halda því fram að planið hafi gengið eftir? Við erum föst í höftum, við erum í algjörri stöðnun. Okkur vantar hagvöxtinn sem við erum sammála um að við sækjumst eftir. Það hjálpar okkur ekkert að horfa fram hjá þessum augljósu staðreyndum. Frú forseti. Ríkisstjórnin virðist lifa til þess að koma einstaka málum fram á þessu kjörtímabili sem hafa lítið með hag almennings að gera. Hún virðist til dæmis lifa á því, hangir á því að keyra áfram aðildarumsóknina að Evrópusambandinu. Ég spyr: Til hvers? Hverju á það að skila á þessu kjörtímabili? Fólk talar um að það vilji sjá hvað kemur út úr viðræðunum. Hvaða rétt höfum við Íslendingar til þess að draga 27 Evrópusambandsríki að viðræðuborðinu til þess eins að sjá hvað kemur út úr því? Af þeirra hálfu liggur málið alveg skýrt fyrir, þau hafa komið sér saman um reglurnar. Þau ætlast til þess að þeir sem knýja dyra vilji komast þar inn, eins og regluverkið hefur verið samið af þeim sameiginlega.  Ríkisstjórnin stefnir nú lóðbeint í að verða sú óvinsælasta frá því að mælingar hófust. Það er bara eitt sem allar óvinsælustu ríkisstjórnir í rúma tvo áratugi eiga sameiginlegt, bara eitt, og það er að núverandi forsætisráðherra hefur setið í þeim öllum. Þessi ríkisstjórn er ekki starfhæf, hún styðst við minnsta mögulega meiri hluta á þingi, hún nýtur stuðnings þriðjungs kjósenda. Það blasir við öllum að stokka þarf spilin upp á nýtt, það þyrfti að ganga til kosninga, horfa til framtíðar. Við þurfum nýtt upphaf.

Frú forseti og hv. alþingismenn. Það kann að einhverju leyti að skýra svartsýni formanns Sjálfstæðisflokksins að hann virðist ekki kynna sér nægjanlega vandlega gögn, t.d. um atvinnuástandið í landinu. Hv. þm. Bjarni Benediktsson sagði að 16 þús. manns væru núna án atvinnu. Samkvæmt tölum frá Vinnumálastofnun í lok júlí voru þá 12.253 á skrá yfir þá sem þáðu atvinnuleysisbætur, þar af tæplega 2 þús. á hlutabótum, þannig að án atvinnu að fullu voru 10.500 manns.  Mér finnst ánægjulegt að koma í pontu og geta rætt þá staðreynd að nú hefur tekist að ljúka síðustu endurskoðun á samstarfsáætlun Íslands og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Að baki þeirri áætlun er mikil vinna þar sem margir hafa lagt gríðarlega mikið á sig. Það ber að þakka þeim sem borið hafa hitann og þungann af þeim aðgerðum. Eins og allir vita, ekki síst þingmenn, hafa þessu erfiða verki fylgt fórnir en þær voru nauðsynlegar. Þær voru óumflýjanlegar. Veruleikinn er sá að óháð tilvist, jafnvel tilveru, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hefðum við Íslendingar alltaf orðið að grípa til viðamikilla ráðstafana til að vinna okkur út úr erfiðleikunum eftir hrunið 2008. Það vorum við sem urðum að gera það og það erum við sem höfum gert það. Eins og fram kemur í rökstuðningi forsvarsmanna Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og eins og fram hefur komið víða á undanförnum dögum, hjá erlendum sérfræðingum og greiningaraðilum, og um það eru íslensk stjórnvöld líka sammála, hafa öll helstu markmið áætlunarinnar náðst. Við vitum líka hvert verkefnið var. Þegar leitað var á náðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins var búið að loka á landið. Fjármálakerfið var í aðalatriðum hrunið. Vextir og verðbólga voru 18%. Krónan var í frjálsu falli. Tekjur ríkissjóðs voru að hrynja og útgjöldin að stóraukast. Það er augljóst mál að á tiltölulega skömmum tíma hefðu án aðgerða hin opinberu fjármál orðið ósjálfbær og óviðráðanleg. Verkefnið var að afstýra endanlegri og algerri bráðnun íslenska hagkerfisins. En um það var talað. Hættan á algerri bráðnun hagkerfisins við fordæmalausar aðstæður eins og sérfræðingarnir sögðu haustið 2008 blasti við. Það var rætt um hættuna á greiðslufalli og gjaldþroti þjóðarinnar. Nú er mikið vatn til sjávar runnið og staðan gjörbreytt. Það eiga menn að viðurkenna og gleðjast yfir því. Það talar enginn lengur um að Ísland sé að komast í þrot. Við erum farin út af hættusvæðinu og komin í mikið skjól. Það er athyglisvert að fylgjast með þeirri ólund sem braust út meðal til dæmis stjórnarandstöðunnar yfir þó þeim stað sem við erum komin á. Ég tel að við Íslendingar verðum að horfast í augu við það að í október 2008 glataði landið nánast efnahagslegu sjálfstæði sínu. Ekkert traust var eftir. Það traust hefur þurft að byggja upp og við höfum náð þar miklum árangri. Sá árangur sannaðist hjá tiltölulega óvilhöllum dómara í júnímánuði síðastliðnum þegar íslenska ríkið fór út á alþjóðlegan fjármálamarkað og sótti sér 1 milljarð dollara með skuldabréfaútgáfu með góðum árangri og á ágætum kjörum. Ekki eru þeir sem þar fjárfestu með peningum sínum á mála hjá ríkisstjórninni. Ég tel rétt að draga strik í sandinn við þessi tímamót sem vissulega eru mikil. Við ættum í sameiningu að ræða hvernig við getum nú og á þeim grunni sem þó hefur tekist að byggja upp unnið áfram úr erfiðleikunum og stefnt hér að betra samfélagi. Ég held að það væri uppbyggilegra og meiri eftirspurn eftir því meðal þjóðarinnar að við þingmenn sameinuðumst um að segja kost og löst á hlutunum, ræða þá eins og þeir eru, viðurkenna þann árangur sem hefur náðst og viðurkenna líka vandamálin sem áfram er við að glíma. Það er það sem þarf að gera. Í ríkisfjármálunum hefur óumdeilanlega náðst mjög mikill árangur. Hv. þm. Bjarni Benediktsson talaði um upphaflega áætlun. Já, við skulum aðeins staldra við hana. Tökum ríkisfjármálin sem dæmi. Það var gert ráð fyrir því í upphaflegri áætlun að hallinn á ríkissjóði, heildarjöfnuður, yrði neikvæður um 7,3% af vergri landsframleiðslu á yfirstandandi ári. Það var samkvæmt fjárlögum. Horfum nú á í sumarlok þegar ætla má að sá halli verði neikvæður um u.þ.b. 2,5%. Það munar yfir 60 milljörðum kr. á því hvað ríkisfjármálin standa sem sagt betur núna á haustmánuðum og á yfirstandandi ári en upphafleg áætlun gerði ráð fyrir. Það munar um minna en 60 milljarða kr. minni halla á ríkissjóði en þá var spáð. Frumjöfnuður næst á þessu ári á rekstrargrunni en verður ef til vill. lítillega undir strikinu á greiðslugrunni. Þessi mikla aðlögun í ríkisfjármálunum hefur farið fram á erfiðu samdráttarskeiði í þjóðarbúskapnum og á tiltölulega skömmum tíma. Það vekur mikla athygli. Nóbelsverðlaunahafinn Paul Krugman, sem ekki er heldur á mála hjá ríkisstjórninni, vekur sérstaka athygli á þessu og því að tekist hefur að fara með samfélagið í gegnum þessa erfiðleika og ná þessum árangri án þess að kippa stoðunum undan velferðarsamfélaginu. Það hefur tekist að hlífa lægstu launum við skattlagningu. Jöfnuður hefur aukist á Íslandi í staðinn fyrir að ójöfnuðurinn fór ört vaxandi á ruglárunum þar á undan. Gini-stuðullinn hefur sömuleiðis lagast. Tökum uppbyggingu fjármálakerfisins sem mikið hefur verið rætt um. Ríkið hefur bundið samtals um 185 milljarða kr. í stóru bönkunum við endurreisn þeirra í formi eiginfjárframlaga og víkjandi lána. Ef við tökum stöðuna þar í dag er ljóst að ríkið hefur haft mjög góða ávöxtun á því fé sem það varð að binda í þessu verkefni sem er um 250 milljörðum minna en upphafleg áætlun gerði ráð fyrir. Það má ætla að ríkið fái þessa peninga að fullu til baka og komist frá endurreisn stóru bankanna án nokkurs taps í þeim skilningi að arðgefandi eignir og/eða endurseljanlegar standa fyllilega undir því fé sem ríkið hefur bundið í verkefnið eins og efnahagsreikningar bankanna hljóða upp á í dag. Þeir standa traustum fótum með hátt eiginfjárhlutfall. Það er dálítið annað en það sem formaður Framsóknarflokksins var uppteknastur af á fyrri hluta árs 2009 þegar hann talaði um að annað bankahrun vofði yfir handan við hornið. Þess vegna hlýtur formanni Framsóknarflokksins að vera létt og hann að gleðjast með okkur. Varðandi framtíðina sem auðvitað er alltaf mest spennandi að ræða bendi ég hv. þingmönnum, bölsýnismönnum alveg sérstaklega, á að lesa nýjustu Peningamál Seðlabanka Íslands. Kannski taka einhverjir alls ekkert mark á honum,  „Meiri vöxtur einka- og samneyslu og kröftugri viðsnúningur atvinnuvegafjárfestingar utan stóriðju, skipa og flugvéla gerir það hins vegar að verkum að nú er gert ráð fyrir meiri hagvexti á þessu ári en í apríl eða 2,8% í stað 2,3%. Batinn á vinnumarkaði virðist jafnframt vera meiri en áður var reiknað með.“ Þetta er það sem þarna stendur. Og er ástæða ekki til að gleðjast yfir því? Ferðaþjónustan blómstrar. Við sjáum nokkurn veginn örugglega algert metár í fjölda erlendra ferðamanna og verðmætasköpun í þeirri grein. Sjávarútvegurinn eykur mjög verðmætasköpun sína. Það er góð makrílvertíð, horfur á góðri loðnuvertíð, auknar veiðar í þorski. Gríðarleg verðmæti fara nánast daglega út frá útflutningshöfnum landsins á norðaustanverðu landinu. Um 1 milljarður kr. í útflutningsverðmætum fór úr höfninni í Neskaupstað fyrir nokkrum dögum á einum sólarhring. Það munar um það. Landbúnaðurinn sem ýmsir hafa sagt sitthvað misgáfulegt um á undanförnum dögum sækir ört í sig veðrið sem vaxandi útflutningsgrein og stefnir í vel á annan tug milljarða í útflutningsverðmætum, úr fiskeldi, loðdýrarækt, kjöti, sláturafurðum, hrossum o.s.frv. Tækni- og þekkingargreinar hafa aukið ört hlutdeild sína og hinar skapandi greinar gera það líka. Formanni Sjálfstæðisflokksins verður tíðrætt um fjárfestingar. Þegar tölur Hagstofunnar eru skoðaðar sést að fjármunamyndun, m.a.s. á lélegasta árinu 2009, varð meiri en öll árin frá 1945–1996. Hún var það. Atvinnuvegafjárfesting án stóriðju, skipa og flugvéla vex um 6,5% á þessu ári og dróst minna saman í fyrra en eldri spár höfðu gert ráð fyrir. Þetta er jákvætt. Þegar OECD og Eurostat birta lista sína yfir annars vegar OECD-lönd og hins vegar Evrópulönd á fyrri hluta þessa árs, hvað kemur þá í ljós? Aðeins eitt land innan OECD er með meiri hagvöxt en Ísland. Ef þetta er svona auðvelt, hv. þingmenn - það þarf ekki nema smella fingri eins og þið talið stundum hérna - hvers vegna er þá ekki meiri hagvöxtur í öllum hinum löndunum? Ja, það hljóta að vera enn þá verri ríkisstjórnir, ef það er skýringin, í öllum OECD-löndunum nema tveimur.  Atvinnuleysið sem vissulega er eitt mesta böl okkar og þarf að takast á við er þó að minnka, það er um 1 prósentustigi minna að meðaltali milli mánaða í ár en það var í fyrra. Vinnumagn eykst í fyrsta sinn síðan á miðju ári 2008. Heildarvinnumagn í landinu vex nú um 1–1,5%. Það er í fyrsta sinn síðan á miðju hrunárinu sem vinnumagnið eykst á nýjan leik í landinu. Er það ekki gott?  Bölmóðurinn um fólksflótta gengur sem betur fer heldur ekki eftir. Hræðslan við að við lentum í reynslu Færeyinga og töpuðum hér stórum hluta okkar ungu kynslóðar hefur sem betur fer ekki gengið eftir. Fleiri flytja heim frá Danmörku á fyrri hluta þessa árs en þangað. 

Það hlaut að koma.


            

Forseti vill minna ræðumenn á að nefna þingmenn fullu nafni úr ræðustól Alþingis.

Frú forseti. Ég hef aldrei áður heyrt nokkurn mann vera jafnreiðan yfir góðum árangri  Hæstv. forsætisráðherra lýsti því yfir fyrir nokkrum dögum að allar áætlanir hefðu gengið eftir - allar áætlanir ríkisstjórnarinnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hefðu gengið eftir. Þetta hljómaði mjög undarlega. Það hljómaði mjög undarlega fyrir þá sem búa á Íslandi og þrífast í íslensku samfélagi. Tækifærin hafa reyndar verið til staðar. Á Íslandi voru til staðar nánast allar helstu forsendur fyrir aukinni fjárfestingu eftir efnahagshrunið. Það er þekkt staðreynd að eftir mikið efnahagshrun fylgir oft og tíðum töluverð fjárfesting þegar dregur úr hræðslunni og menn þora að fjárfesta á ný. En hér hefur enginn þorað að fjárfesta. Á Íslandi hefur verið mjög lágt skráð gengi. Það hefur verið nægt hæft vinnuafl. Hér er næg orka, nægt vatn. Innviðirnir eru sterkir, umhverfið aðlaðandi og friðsælt og staðsetning landsins er allt í einu orðinn kostur frekar en galli eins og komið hefur fram í erlendum fjölmiðlum að undanförnu í tengslum við umræður um hugsanlega fjárfestingu Kínverja á Íslandi. En ekkert af þessu hefur nýst. Það er reyndar rétt sem hæstv. forsætisráðherra segir, að áhugi erlendra fjárfesta hefur verið mjög mikill á Íslandi. Hæstv. forsætisráðherra sagði að áhugi erlendra fjárfesta hefði aldrei verið meiri en nú. Og það kann að vera að það sé rétt því að fjölmörg erlend fyrirtæki og fjárfestar og íslenskir þar á meðal hafa skoðað möguleikann á að fjárfesta hér í atvinnuuppbyggingu. En allir reka þeir sig á það sama. Það þorir enginn að fjárfesta í landi þar sem nýlega er búið að gera hundrað sinnum - hundrað sinnum - breytingar á skattkerfinu; hækka alla mögulega skatta, finna upp nýja skatta og flækja skattkerfið. Það þorir enginn að fjárfesta í landi þar sem ráðherrar í ríkisstjórn tala um þjóðnýtingu, tala eins og ekkert mál sé að breyta þeim reglum sem samfélagið starfar eftir á einni nóttu. Og það þorir enginn að fjárfesta í landi þar sem menn vita ekkert hvort þeir fá næga orku til þess að halda rekstri gangandi. Núverandi ríkisstjórn hefur í raun náð að stöðva alla þá hugsanlegu fjárfestingu sem hæstv. forsætisráðherra hefur verið að tala um með því að gera allt öfugt við það sem ætti að gera í kreppuástandi eins og því sem við búum við. Enn hefur ekki fundist sú atvinnugrein sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð sættir sig við að byggt verði upp í. Samfylkingin lætur sér það í léttu rúmi liggja vegna þess að það er aðeins eitt mál sem kemst að í huga samfylkingarmanna á þingi, það er að komast í Evrópusambandið og þá verður einhvern veginn allt gott. Hver eru viðbrögðin við þessu? Eru þau að breyta um stefnu? Læra af reynslunni? Nei, það er eitthvað annað. Það er bara haldið áfram að búa til nýjar og nýjar spár um það að á næsta ári verði ástandið betra; spár undanfarinna ára hafi reyndar ekki gengið eftir, en á næsta ári verði ástandið miklu betra, næst verði staðið við gerða samninga, næst verði staðan allt öðruvísi. En hún verður ekki allt öðruvísi nema menn breyti um stefnu. Meira að segja ASÍ er nóg boðið og búið að gefast upp á stefnu þessarar ríkisstjórnar. Svo oft er ríkisstjórnin búin að svíkja gefin fyrirheit gagnvart aðilum vinnumarkaðarins að þeir eru hættir að treysta nokkru sem þaðan kemur. Þolinmæði Íslendinga, ekki bara Samtaka atvinnulífsins og ASÍ heldur almennings í landinu, er algjörlega á þrotum. Það sjáum við á áframhaldandi landflótta; landflótta sem hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar gera lítið úr og líta algjörlega fram hjá þegar talað er um atvinnuástandið í landinu. Í landinu sem háskólakennarar kölluðu í fyrra eða hittiðfyrra Kúbu norðursins eða Norður-Kóreu vestursins er beitt svipuðum hagstjórnaraðferðum og beitt er í þeim löndum. Fólki er einfaldlega sagt að ástandið sé mjög gott. Því er sagt að allar spár bendi til þess að hin farsæla ríkisstjórn sé á réttri braut og hagsæld þjóðarinnar aukist jafnvel þótt atvinnuástandið sé eins og það er, jafnvel þótt fjárfesting sé í sögulegu lágmarki og jafnvel þótt ekki sé enn tveimur til þremur árum eftir efnahagshrun búið að leysa úr skuldaflækjunni og skuldavanda fyrirtækja. Fólki er bara sagt að það hafi það gott. Því er sagt að ástandið sé alveg ágætt. Hver er afleiðingin? Jú, fólk streymir burtu í leit að tækifærum annars staðar. Enn er reyndar ekki farið að hamla fólksflótta á landinu með því að banna fólki að flytjast á brott, en menn eru hins vegar farnir að beita sambærilegum aðferðum og í Kúbu og annars staðar með gjaldeyrishöftum sem átti að afnema á síðasta ári, en hefur í staðinn verið ákveðið að framlengja um fyrirsjáanlega framtíð og herða stöðugt á. Við þessar aðstæður er því miður ekki mikil von til þess að það verði verulegur viðsnúningur. Þetta birtist m.a. í fjárlagagerð ríkisstjórnarinnar. Þar er hvað eftir annað verið að byggja fjárlög á óraunhæfum spám; byggja fjárlögin á því að ástandið verði miklu betra á næsta ári en á yfirstandandi ári. Hver er raunin? Spárnar ganga ekki eftir og þar af leiðandi standast fjárlögin ekki. Hæstv. forsætisráðherra gerir mikið af því að bera hallann á ríkissjóði nú saman við árið sem hrunið var að ganga yfir. Hvers konar samanburður er það? Raunin er sú að spárnar hafa ekki staðist. Það átti að vera kominn dálítill hagvöxtur í fyrra, árið 2010, og á þessu ári hafði verið spáð 5% hagvexti. Þetta mun ekki ganga eftir. Jöfnuður í ríkisfjármálum mun ekki ganga eftir. Ekkert af spám ríkisstjórnarinnar gengur eftir og þá eru bara búnar til nýjar spár. Það er reyndar rétt að ástandið hefði getað orðið miklu verra. En hvað hefur bjargað því sem bjargað varð? Er það ekki fyrst og fremst það að Íslendingar settu ekki gríðarlegt fjármagn í að halda bönkunum gangandi, eins og til að mynda á Írlandi? Hæstv. forsætisráðherra bar saman stöðuna á Íslandi og Írlandi. Lágt gengi íslensku krónunnar hefur ýtt svo undir útflutning að það hefur bjargað því sem bjargað varð hvað varðar hagvöxt og landsframleiðslu. En jafnvel þar er reynt að vega að möguleikum okkar. Allar undirstöðuatvinnugreinar landsins eru í viðvarandi uppnámi og stöðugri óvissu, mikilvægustu útflutningsgreinarnar ekki hvað síst. Hæstv. fjármálaráðherra gagnrýndi reyndar samstarfsflokkinn fyrir árásir samfylkingarmanna á landbúnaðinn. Það var ágætt að benda á hversu ómálefnalegar og ómaklegar þær árásir eru, en Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur hins vegar tekið fullan þátt í því að setja íslenskan sjávarútveg í fullkomið uppnám. Hæstv. fjármálaráðherra talaði líka um kosti orkuframleiðslunnar. Hann hefur sagt í viðtali: „Guði sé lof fyrir Landsvirkjun.“ Einhvern tímann hefði það þótt tíðindum sæta að hæstv. fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon þakkaði guði fyrir Landsvirkjun. En hæstv. ráðherra er búinn að sjá hversu miklu máli orkuframleiðslan skiptir íslenska þjóðarbúið. Hún og svo margt annað skapar tækifæri á Íslandi. Þau tækifæri er ekki verið að nýta. En með breyttri stefnu má snúa dæminu hratt við með því að koma hér á stöðugleika í skattamálum og einfalda skattkerfið en umfram allt skapa trúverðugleika um að hér muni ríkja stöðugleiki, skapa jákvæða hvata í staðinn fyrir neikvæða til að ýta undir fjárfestingu, svoleiðis að menn þori að ráða fólk í vinnu og sjái sér hag í því, og veita lágmarks pólitískan stöðugleika, þ.e. skapa þá trú að ríkisstjórnin muni ekki einn daginn gjörbylta heilli atvinnugrein og að ríkisstjórnin hætti að þvælast fyrir umhverfisvænni orkusköpun. Ef tekið væri á þessum málum með stefnubreytingu mætti fljótt nýta þau miklu tækifæri sem eru þrátt fyrir allt til staðar á Íslandi enn þá. Á meðan afneitunin heldur áfram, á meðan brugðist er við með því að reyna einfaldlega að telja fólki trú um að ástandið sé gott og birta nýjar og nýjar spár um að það fari batnandi á næstu árum en breyta í engu stefnunni þá verður ekki mikil breyting til hins betra. Afneitun skilar engum árangri. Þetta er sérstaklega mikilvægt hvað varðar stöðu íslenskra heimila. Þar hefur ríkt algjör afneitun hjá þessari ríkisstjórn í meira en tvö ár. Það er orðið tímabært að afneituninni linni hjá ríkisstjórninni, hún geri sér grein fyrir því hver staða íslenskra heimila er, geri sér grein fyrir því að það þarf að taka á skuldamálum heimila og fyrirtækja með almennum hætti svoleiðis að fyrirtækin þori að ráða fólk í vinnu, heimilin þori að fjárfesta, efnahagslífið komist af stað og við getum nýtt þá miklu kosti sem hér eru þrátt fyrir allt til staðar. En sú hefur ekki verið raunin. Í staðinn fáum við að heyra ræður eins og hjá hæstv. forsætisráðherra eftir að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn lauk störfum sínum hér þar sem því er haldið fram að áætlanir hafi allar gengið eftir. Var áætlunin sú að hér væri ekki kominn af stað raunverulegur hagvöxtur árið 2011? Var áætlunin sú að þúsundir manna flyttust úr landi í leit að vinnu? Var áætlunin sú að svíkja stöðugleikasáttmálann? Var áætlunin sú að fjárfestingar færu niður í 10% - tíu prósent, helminginn af því sem þarf til að halda í horfinu? Og var áætlunin sú að enginn þeirra stóru atvinnuverkefna sem hafa verið forsenda fjárlaga gengi eftir? Ef þetta var áætlunin þurfum við nýja áætlun.

Frú forseti. Það er gott að vera kominn aftur í miðju hringiðunnar á Alþingi Íslendinga og verða vitni að því hvað umræðuhefðin hér breytist lítið frá mánuði til mánaðar og frá ári til árs. Þessi umræða hefur verið með hefðbundnu sniði. Stjórnarliðar halda fram í ræðum sínum hálfsannleik í flestum atriðum og þeir fulltrúar stjórnarandstöðunnar sem hafa talað eru að mínu mati ósanngjarnir að mörgu leyti í gagnrýni sinni. Svona hefur þetta víst verið og verður væntanlega áfram. Mig langar að hefja mál mitt á því að tæpa á þessum atvinnuleysistölum. Hæstv. fjármálaráðherra gleymir og forsætisráðherra líka að þúsundir manna hafa flutt úr landi, hundruð fjölskyldna með börn. Afleiðingar hrunsins hafa sundrað þúsundum fjölskyldna á Íslandi. Það er ein af sorglegri afleiðingum þess. Hér er fjöldi fólks sem hefur horft á eftir börnum sínum og barnabörnum til útlanda í vinnu. Þau hafa flust út. Það er ekki eins og þau séu að skreppa í fjögur ár í nám og ætli svo að koma aftur. Og héðan er líka í auknum mæli - mjög auknum mæli - fólk að flytja úr landi sem skuldar ekki mikið og hefur atvinnu. Þetta er alvarlegt mál og þessum atriðum þarf ríkisstjórnin að fara að sinna með því að reyna að koma hér á stefnu í atvinnumálum og efnahagsmálum sem gerir Ísland áhugavert til að búa á. Atvinnuleysi hefur vissulega minnkað eitthvað en það er m.a. vegna þess að brottflutningur hefur verið mikill. Það er heldur ekki hægt að miða við hámarkstölur akkúrat á ári hrunsins því að kreppur eru yfirleitt þannig að þær eru mjög djúpar í upphafi og uppgangurinn strax í kjölfarið er yfirleitt kröftugri en langtímavöxtur. Atvinnuuppbygging hefur verið hæg. Hér verða menn að sjá að fjárfesting á hefðbundinn máta mun ekki duga til þess að koma Íslandi upp úr þessari djúpu kreppu. Það er ekki hægt að rífast hér og bíða eftir álverum árum saman og halda því fram að álver í Helguvík muni skapa 4.000 störf. Það er bara verið að drepa umræðunni á dreif. Það sem ríkisstjórninni ber að gera er að koma hér á fót atvinnustefnu og efnahagsstefnu sem er umgjörð um atvinnulífið í landinu en ekki framkvæmd. Hér leyfi ég mér að vísa til átaksins Allir vinna. Ég hef sjálfur nýtt mér þessa úrlausn í sumar. Ég get fullyrt að það hefur umtalsverð áhrif að auka atvinnu iðnaðarmanna og auka vöxt í hagkerfinu. Þetta er mjög sniðugt atriði og skilar sér með því að fólk fer út í miklu meiri framkvæmdir og viðameiri en það mundi annars gera vegna þess að til kemur umtalsverð - og ég leyfi mér að endurtaka það orð - umtalsverð endurgreiðsla á fjárútlátum fólks sem gerir heimilunum einfaldlega kleift að nota þá fjármuni í frekari einkaneyslu. Ég tel brýnt að þessu máli verði framlengt og það kynnt frekar. Þetta er af hinu góða. Margt annað er ekki eins gott, en það ber að telja allt upp. Hér var djúp kreppa og hefðbundnar aðferðir munu ekki duga til. Hefðbundnar aðferðir niðurskurðar og skattahækkana munu ekki nægja þó að þær virki að einhverju leyti. Peningamálastefna Seðlabankans gengur einnig í þá átt að drepa hér niður atvinnulífið. Verðtryggingin mun áfram halda öllum heimilum í landinu í skuldakreppu næstu áratugi. Hér mun verða verðbólga vegna þess að við búum við ónýtan gjaldmiðil. Það er ekki hægt að tala um að gjaldmiðillinn sé stöðugur. Gjaldmiðillinn er einfaldlega í höftum og allt tal um stöðugleika gjaldmiðilsins er algerlega ómarktækt. Það verður að fara að huga að því að skuldir heimilanna gera ekkert annað en að aukast og 110%-leiðin er nú þegar orðin 115–120% leið hjá þeim sem fóru hana fyrst. Þannig mun það kerfi virka áfram næstu árin. Hvað á þá að gera? Á fólk að fara aftur og aftur og aftur og aftur 110%-leiðina? Eina leiðin fyrir Ísland til að komast út úr þessari djúpu kreppu, frú forseti, er að hér verði hægt að örva einkaneyslu umtalsvert og gera öllum heimilum í landinu kleift að nýta það fé sem þau fá í tekjur til að örva hagkerfið með neyslu. Slíkt verður helst gert með því að lækka skatta, en einnig, eins og margoft hefur komið fram árum saman, með róttækri niðurfærslu á skuldum heimilanna þar sem þær vísitöluhækkanir sem eru algjörlega siðlausar og hafa átt sér hér stað síðan í hruninu verði færðar til baka. Lífeyrissjóðirnir setja sig upp á móti því og það er tekið mark á því. Lífeyrissjóðirnir hafa fengið yfir 150 milljarða í verðbætur vegna verðtryggingar frá hruni. Þetta eru fjármunir sem þeir gerðu aldrei ráð fyrir að fá í fjárfestingum sínum í upphafi þannig að það mun ekki hafa áhrif á upphaflegar áætlanir lífeyrissjóðanna en það mun vissulega hafa áhrif á núverandi stöðu þeirra ef þetta verður fært til baka vegna þess að þeir fjárfestu eins og algjörir bjánar í hruninu jafnt og aðrir. En skuldir heimilanna og heimilin eiga ekki að gjalda beint fyrir það. Hér er líka brýnt að afnema 3,5% lágmarksávöxtunarkröfu lífeyrissjóða. Þessi 3,5% setja gólf undir allt vaxtastig í landinu. Það verður aldrei hægt að bjóða upp á lán á viðunandi kjörum á meðan lífeyrissjóðirnir ráða ferðinni með þessu. Þetta er ekkert í umræðunni og ekkert verið að athuga það. Afnám verðtryggingar er einfaldlega bráðnauðsynlegt fyrir öll heimili í landinu og fyrir hagkerfið í heild, ekki síst vegna þess að það tryggir jafna áhættu lántaka og lánveitenda. Í hagfræðinni er slíkt einfaldlega nauðsynlegt. Ekki er hægt að afnema áhættu annars aðilans algerlega í viðskiptum því að þá er markaðshagkerfið ekki lengur fúnkerandi. Gjaldeyrishöftin búum við enn þá við. Afnám þeirra og framtíðarhorfur þess eru ekki beysnar. Seðlabankinn stefnir beinlínis hraðbyri í sama kerfi og var hér fyrir hrun með fljótandi örmynt í litlu hagkerfi. Það fyrirkomulag mun ekki ganga upp. Við höfum brennt okkur á því og allt það sem Seðlabankinn segir um hin svokölluðu þjóðhagsvarúðartæki sem hjálpa þeim gefur bara til kynna að þeir séu að grípa í hálmstrá. Það sem gerist einfaldlega er að það kemur hér verðbólgumæling, öll fyrirtæki í landinu líta á hana og hækka verðskrár sínar í samræmi við það nánast umsvifalaust þannig að allt verðlag hækkar og verðbólgan heldur áfram. Þetta bítur allt í skottið á sér. Við ættum að hafa lært af reynslunni síðan 1980. Hér verður að fara af stað umræða um nýjan gjaldmiðil. Hér verður af fara af stað umræða um það hvort hægt sé að taka upp erlendan gjaldmiðil beint eða nýja krónu með öðrum undirliggjandi forsendum en núverandi. Þetta er bráðnauðsynlegt. Það er ekki boðlegt fyrir þjóðina að standa frammi fyrir því að hér skuli setið og beðið eftir hugsanlegri evru eftir kannski átta til tíu ár og ekkert sé gert í millitíðinni. Eins og staðan er í dag er meira að segja ólíklegt að evran verði nokkurn tímann tekin hér upp í samvinnu við Evrópusambandið. Ég verð að viðurkenna að mér fannst málflutningur formanns Sjálfstæðisflokksins um efnahagsmál ótrúlegur. Sá flokkur hefur ekki boðið upp á neitt annað en gömlu aðferðirnar sem brugðust og að þær skuli endurteknar. Þessi síendurtekna þenslupólitík, að hér skuli rokið af stað og allt sett í botn og keyrt áfram í nafni hagvaxtar sem hrynur svo með reglulegu millibili - við þurfum að fara að hugsa öðruvísi um efnahagsmálin. Við þurfum að huga að jafnari hagvexti og stöðugleika til langs tíma en ekki með skammtímasjónarmið að leiðarljósi. Við búum líka við þá stöðu á Íslandi að kreppa og efnahagsvandi er mjög vaxandi á heimsvísu sem getur hugsanlega haft mjög slæm og alvarleg áhrif hér. Það er nærri því 50% atvinnuleysi á Spáni hjá aldurshópnum undir þrítugu. Slíkt atvinnuleysi er ekki eingöngu slæmt fyrir hagkerfi landa heldur er það algjör púðurtunna hvað varðar stjórnmál og samfélagsmál. Þannig mun þetta verða um allan heim. Íslendingar verða einfaldlega að vara sig á því að í umhverfi nágrannalandanna munu hugsanlega alls konar pólitísk öfgaöfl og pólitískar hræringar fara af stað sem geta haft slæm áhrif á allt efnahagsumhverfi okkar. Þessu þarf einfaldlega að veita meiri athygli. Hér hafa verið deilur um stjórn fiskveiða og er engin sátt um það mál. Fiskveiðistjórnarkerfið er einfaldlega eitt þeirra mála sem Alþingi Íslendinga er ókleift að leysa og mun verða ókleift að leysa. Því höfum við í Hreyfingunni lagt fram þingsályktunartillögu um að þau frumvörp sem nú eru í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd, frumvarp ríkisstjórnarinnar og frumvarp Hreyfingarinnar, fari beint í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem þjóðin sker úr um hvora aðferðina hún vill viðhafa. Það er hreinlegast og einfaldast því að við vitum að annars fer allur tími þingsins í að karpa um þessi tvö mál fram að næstu kosningum alla vega og tíma þingsins er betur varið í eitthvað annað en árangurslaust karp. Ég leyfi mér líka að vitna til þess hvað varðar atvinnuuppbyggingu að Hreyfingin lagði fram frumvarp um að allur afli á Íslandsmiðum færi á innlenda uppboðsmarkaði til þess að íslensk fyrirtæki og fiskverkun gætu boðið í þann afla og búið til störf. Því var hafnað af meiri hluta sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar og í rauninni af öllum nefndarmönnum í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd algjörlega án málefnalegs rökstuðnings  Alvarlegasta vandamálið er kannski þær gríðarlegu skuldir sem ríkissjóður býr við þar sem bráðum fara hátt í 20% af tekjum ríkissjóðs í vaxtagreiðslur eingöngu. Það er fáheyrt hlutfall og því verður með einhverjum hætti að taka á. Það að menn skuli svo hæla sér fyrir að taka lán á alþjóðamarkaði á góðum kjörum er hálfsannleikur því að það lán er tekið með ábyrgð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Lánveitendur vita 

Frú forseti. Nú er orðið ljóst að Ísland verður undir eftirliti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í stað þess að öðlast sjálfstæði frá sjóðnum. Ástæðan er kreppudýpkandi efnahagsáætlun sem fylgt hefur verið frá hruni, efnahagsstefna sem ekkert tillit tók til raunhagkerfisins, heimilanna og fyrirtækjanna. AGS kom í veg fyrir að lágt gengi krónunnar og halli ríkissjóðs hefðu örvandi áhrif á efnahagslífið með hávaxtastefnu sinni og andstöðu við skuldaleiðréttingar. Hagvöxturinn hefur því verið mun minni en gert var ráð fyrir og atvinnuleysið meira. Röng efnahagsstefna AGS og ríkisstjórnarinnar hefur íþyngt heimilum og fyrirtækjum langt umfram það sem nauðsynlegt var. Allt of margir hafa misst vinnuna og séð eignarhlut sinn í fasteign verða að engu. Nú er svo komið að tvær þjóðir búa í landinu. Önnur sekkur sífellt dýpra í skuldafenið vegna atvinnumissis og verðtryggingar. Hin reynir að koma peningunum sínum í verð áður en verðbólgan étur þá upp. Skjaldborgin um fjármagnseigendur hefur alið af sér vaxandi misskiptingu og stutt er í að upp úr sjóði meðal þeirra sem svíður óréttlætið og fátæktin. Óánægjan snýst ekki um bölsýni heldur óréttlætið og misskiptinguna. Frú forseti. Það er sorglegt að fyrsta hreina vinstri stjórnin skuli nú fá fyrstu einkunn hjá AGS fyrir að skera niður hraðar hallann á ríkissjóði en sjóðurinn krafðist. Norræna velferðarstjórnin bjargaði auk þess trúverðugleika AGS með framlengingu samstarfs síns um níu mánuði þannig að samstarfinu lauk ekki á síðasta ári þegar samdrátturinn var 3,5%. Frú forseti. Ég skora á stjórnarflokkana að taka upp nýja efnahagsstefnu jafnaðar og velferðar sem felur í sér a.m.k. sex bráðaaðgerðir. Í fyrsta lagi vaxtalækkun eða vaxtaákvarðanir sem taka mið af efnahagsreikningi heimila og fyrirtækja í landinu en ekki hagsmunum fjármagnseigenda. Vaxtahækkanir draga úr fjárfestingum, ógna gengisstöðugleikanum og hækka vaxtakostnað ríkissjóðs. Í öðru lagi þarf að leggja skatt á aflandskrónur til að koma í veg fyrir gengislækkun og til að auðvelda afnám gjaldeyrishafta. Í þriðja lagi á að leggja skatt á tekjuauka útflutningsfyrirtækja vegna of lágs gengis í stað niðurskurðar og skattahækkana sem auka verðbólguna og fjölgar atvinnulausum og þeim sem ekki ná endum saman. Í fjórða lagi þarf að móta auðlindastefnu sem tryggir sjálfbærni og að þjóðin fái hámarksarð af nýtingu auðlindanna í stað þess að falbjóða þær fjárfestum sem eiga gjaldeyri og lofa að skapa vinnu sem ungt fólk vill ekki vinna. Í fimmta lagi þarf að fara fram almenn skuldaleiðrétting í tengslum við afnám verðtryggingar til að létta á skuldsettum heimilum og fyrirtækjum. Ef það krefst þess að við tökum upp nýjan gjaldmiðil eigum við að gera það.  Að lokum, frú forseti, við þurfum að móta skjaldborg utan um þá atvinnulausu, tekjulágu, eignalausu og fjölskyldur þeirra.

Frú forseti. Ég fær fjórar mínútur til þess að tala um efnahags- og atvinnumál sem óháður þingmaður og ég er bara ævinlega þakklátur fyrir það. Ég er að hugsa um að nota þær fjórar mínútur til að tala um eitt hugtak, láta það nægja. Það er hugtak sem var mikið tekið fyrir kosningar 2003 og ég held líka fyrir kosningar 2007, það stóð upp úr öðrum hverjum frambjóðanda að hér þyrfti að viðhalda stöðugleika í efnahagsmálum. Það er eitthvað svo merkilegt stundum að rifja upp hvað þetta mistókst ævintýralega. Ég held að það sé kannski ein ástæða þess að við erum rétt núna, greini ég í umræðunni, byrjuð að þora að nota þetta hugtak aftur, stöðugleiki. Hvað gerðist? Gjaldmiðillinn okkar hrundi algjörlega niður í kjallara með ótrúlegum afleiðingum. Fjármagnsliðir í rekstri meðalbúa á Íslandi hækkuðu um svona 700%. Einn góður hagfræðingur orðaði þetta ágætlega um daginn á fundi, hann sagði: Svona sjálfstæð króna í frjálsu fljótandi gengi, jú, jú, hún hefur kannski einhverja kosti en hún er þess megnug að setja öll fyrirtæki í einu á hausinn, öll í einu. Það er nokkurn veginn það sem gerðist. Efnahagsreikningar heimila og fyrirtækja fóru hér gjörsamlega í rúst og það er fólk hér inni sem stóð í atvinnurekstri og horfði upp á fyrirtækin sín gjörsamlega húrra á höfuðið í einu vetfangi. Núna er AGS farið, björgunarstarfinu kannski lokið sem við köllum svo. Það hefur gengið sumpart ágætlega, sumpart ekki, það er engin svart/hvít mynd í því. En nú þurfum við að takast á við spurningarnar: Hvernig fyrirbyggjum við að íslenskt samfélag fari í aðra eins kollsteypu? Hvernig búum við til stöðugleikann? Við skulum aftur fara að tala um það hugtak, óhrædd, og takast þá á við það að í þessu hugtaki, í þeirri spurningu hvernig við komum á stöðugleika í íslensku samfélagi blasa líka við stærstu viðfangsefnin. Þá verðum við líka að fara að viðurkenna að það er risastór bleikur fíll í þessu herbergi og hann er að rústa hérna allt saman og það er krónan. Við verðum að finna lausn á gjaldmiðilsvandamáli Íslendinga, öðruvísi aukum við ekki tiltrú á þessu samfélagi. Öðruvísi fyrirbyggjum við ekki það að hér verði aftur sveiflusamfélag með tilheyrandi kollsteypum, jójó- og skopparakringlusamfélag þar sem enginn getur geti gert plön, þar sem það að panta sér utanlandsferð er eiginlega bara mjög flókinn afleiðusamningur. Við getum ekki farið í það að skapa hér aftur samfélag þar sem við erum öll, bara með því að vera Íslendingar og búa hér, spákaupmenn. Við getum ekki skapað þannig samfélag og réttlætt það fyrir komandi kynslóðum að það tekur Íslendinga með þessa krónu a.m.k. tíu árum lengri tíma að safna sér fyrir sambærilegum lífsgæðum, íbúð og húsi, en Evrópubúar. Þetta er ekki viðunandi, við getum ekki boðið upp á þetta. Hvað blasir við? Við getum valið okkur frjálsa krónu. Hún kemur ekki aftur, ég hef enga trú á því. Það er stærsti raunveruleikinn sem blasir við. Við getum haft krónu í höftum eða handstýrða krónu, við höfðum það um árabil. Við höfðum gjaldeyrishöft í 50 ár, frá því að bankarnir fóru á hausinn þarna 1930 og Bretar urðu líka brjálaðir þá. Þá höfðum við gjaldeyrishöft í 50 ár og þá höfðum við líka handstýrt gengi. Við getur horfið aftur til þess og kannski nýtt svalirnar hér til þess að tilkynna gengið. Við getum farið í þannig samfélag. Ég vil það ekki. 

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur verið um margt ágæt en eitt fór þó fyrir brjóstið á mér áðan, það er þegar menn í alvöru standa í þessum þingsal og bera Ísland saman við Norður-Kóreu og önnur ríki sem búa við svipaðar aðstæður og þar eru. Það þykir mér grátlegt og ömurlegur málflutningur og ekki forustumanni Framsóknarflokksins samboðinn. 
             Virðulegi forseti. Það er svo að í kjölfar hrunsins hurfu nánast í einu vetfangi 12–13 þús. störf í landinu. Það var gríðarlega mikið áfall og verkefnið síðan þá hefur verið að fjölga þeim störfum aftur þannig að allir geti komist til vinnu á ný sem hana misstu. Árangurinn sem náðst hefur er sá að samkvæmt tölum Hagstofunnar fjölgaði störfum um 3.624 frá öðrum ársfjórðungi 2009 til sama tíma árið 2011. Þetta er árangur, ekki nægjanlegur, en þetta er árangur, virðulegi forseti. Við erum á réttri leið og við siglum í rétta átt. Í júlí var atvinnuleysið hér 6,6% og hefur ekki verið lægra frá hruni. Á sama tíma í fyrra eða í júlí í fyrra var atvinnuleysið 7,5%. Það hefur því náðst árangur á þessu ári. Til að fjölga störfum þýðir ekki að horfa til patentlausna í formi einnar verksmiðju eða tveggja. Það þarf að horfa á atvinnulífið á breiðum grunni, byggja verkfæri, skapa hér umgjörð þannig að atvinnulífið geti vaxið á öllum sviðum, ekki bara einu eða tveimur heldur öllum sviðum. Að því hefur núverandi ríkisstjórn unnið statt og stöðugt síðustu ár. Virðulegi forseti. Sem dæmi um atvinnugrein þar sem vel gengur hefur hér verið talað um ferðaþjónustuna. Staðan er þannig hjá ferðaþjónustunni að það sem af er þessu ári eða fram í lok ágúst samkvæmt nýjustu tölum fjölgaði farþegum sem fóru frá Keflavíkurflugvelli um 18,1% og þá erum við ekki komin með inn í þá tölu fjölgunina sem varð í gegnum Seyðisfjörð og Reykjavíkurflugvöll eða aðra flugvelli á landinu. Hér er því um gríðarlega fjölgun að ræða. Bókunarstaðan hjá flugfélögunum er þannig að hjá Iceland Express er 30% aukning í bókunum í september og október og 30% hjá Icelandair í september, október og nóvember. Þetta eru gríðarlega góðar fréttir fyrir okkur, virðulegi forseti. Við ætlum okkur að ráðast í markaðsátak sem verður kynnt á næstu vikum, sem ber vinnuheitið Ísland allt árið, þar sem við ætlum að efla enn frekar vetrarferðaþjónustu. Það þýðir að menn geta óhræddir farið í enn frekari fjárfestingar á sviði ferðaþjónustu vegna þess að þeir vita að nú geta þeir nýtt sínar fjárfestingar allt árið og við erum með þriggja ára skuldbindingu í þá veru. Skapandi greinum má heldur ekki gleyma. Þær voru kortlagðar hér á síðasta ári þar sem í ljós kom að þær velta a.m.k. 189 milljörðum árlega og skapa um 10 þús. störf. Þetta er, virðulegi forseti, sá angi atvinnulífsins sem við ætlum okkur að sinna enn betur og við erum núna að kortleggja með hvaða hætti við getum stutt við vöxt á þessu sviði. Sem dæmi má nefna að árið 1999 var umfang fatahönnunar upp á um 300 millj. kr. Á síðasta ári var þetta komið upp í 3 milljarða. Fatahönnun er fjórði stærsti liðurinn í útflutningi Dana og ef við værum með sambærilega stærð og þeir eru með í dag væri veltan í fatahönnun á Íslandi 30 milljarðar. Ef okkur tekst að tífalda aftur þessa veltu verður hún orðin jöfn og hjá Dönum þegar kemur að þessum atvinnuvegi. Þetta skiptir mál, þarna eru sóknarfæri, virðulegi forseti. Þessu ætlum við að sinna og erum að sinna og við vinnum að því núna ásamt hundruðum aðila úr hönnunargeiranum á breiðum grunni að marka hér hönnunarstefnu til að styðja við þessa þróun. Virðulegi forseti. Í nýsköpunar- og hugverkaiðnaðinum höfum við svo sannarlega verið að skapa verkfæri með endurgreiðslum á rannsóknar- og þróunarkostnaði. Við erum að nýta stoðkerfið vel enda sjáum við þá grein blómstra og hér hefur fjöldinn allur af nýjum fyrirtækjum á þessu sviði orðið til. Þarna má þó gera betur. Við megum auka fjármagn til Tækniþróunarsjóðs. Það mundi auka stuðning við þennan geira enn frekar. Við þurfum líka að skoða samspil menntakerfisins og nýsköpunargeirans og hugverkaiðnaðarins því að það er svo að flest fyrirtæki geta lent á vegg af því að okkur vantar sérhæft fólk. Þetta eru verkefnin fram undan, virðulegi forseti, og við þurfum að einhenda okkur í þetta, ekki bölsýnina sem hér ríkir. Virðulegi forseti. Það er líka svo að heilmikið er að gerast þegar kemur að orkuframkvæmdum. Búðarháls er á fullri ferð í byggingu og framkvæmdir þar standa yfir þó að margir hér inni hafi helst viljað afneita því. Það er líka staðreynd að það er á áætlun Landsvirkjunar að fara af stað á næsta ári á Norðausturlandi með framkvæmdir í Bjarnarflagi og á Þeistareykjum. Til marks um það hefur nú þegar verið boðin út hönnun á öllum þessum mannvirkjum þannig að sú framkvæmd er á áætlun og síðast á þriðjudaginn var það haft eftir forstjóra Landsvirkjunar í tengslum við samning um sölu á skuldabréfum fyrirtækisins, þá sagði hann beinlínis að þetta fjármagn yrði m.a. nýtt við fjármögnun framkvæmda á Norðausturlandi sem stefnt sé að að ráðast í á næsta ári. Virðulegi forseti. Hér er ekki ládeyða í þessum efnum. Við höfum líka sett ívilnanalöggjöf, sem Alþingi samþykkti einróma og var vel gert, og á grundvelli hennar höfum við þegar gert þrjá fjárfestingarsamninga og núna eru fjórir nýir í bígerð. Þegar menn gera fjárfestingarsamninga má ætla að þeir ætli sér hluti hér á landi. Virðulegi forseti. Varðandi Helguvíkurframkvæmdir og Suðurnesin er það svo að því miður er þar allt stopp vegna ágreinings samningsaðila um gildi orkusamninga en það er von okkar að í lok þessa mánaðar þegar sá ágreiningur hefur verið leystur eða hvernig sem hann fer þá getum við farið að sjá línur skýrast í því verkefni. Kísilverið í Helguvík er að fara af stað samkvæmt nýjustu fregnum. Því hefur seinkað örlítið en það hefur þó ekki áhrif á það að menn muni klára framkvæmdirnar og áætla það á réttum tíma. Fleiri verkefni get ég nefnt, virðulegi forseti, en gefst ekki tími til. Það skiptir máli, virðulegi forseti, að við vinnum öll að þessum málum af heilum hug og höldum ekki með einu verkefni umfram önnur heldur horfum á málin á breiðum grunni. Það er það sem þjóðin þarf og ríkisstjórnin vinnur af heilum hug  
            

Virðulegi forseti. Ég held að eitt sinn hafi verið sagt í þessum sal að mesta efnahagsbölið væri blaðrið í þáverandi forsætisráðherra. Ég ætla ekki að taka þau orð mér í munn, en þegar ég hlustaði á orð hæstv. ráðherra og stjórnarliða þá velti ég því fyrir mér hvort þessir hæstv. ráðherrar væru í raun geimverur eða hvort þjóðin væri það vegna þess að hér er fólk ekki á sömu plánetu. Ég vek athygli á því að ef menn hafa núna samband við fjölmiðlavaktina eða leita á Google og velta upp orðum hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra aðeins aftur í tímann þá sjá þeir þessar sömu ræður hvað eftir annað. Ég vek athygli á því að 13. mars 2010 sagði hæstv. fjármálaráðherra að botninum yrði náð nokkru seinna. Núna í febrúar á þessu ári kom hæstv. forsætisráðherra og ætlaði að skapa allt að því 15 þús. ný störf. Þá horfðu menn til þess sem hæstv. fjármálaráðherra gerði ekkert úr áðan en það eru búferlaflutningar fólks til annarra landa. Hann fann eitt land einn ársfjórðung þar sem Íslendingar voru í plús og talaði niður til allra sem höfðu áhyggjur af því að fólk væri að fara frá landinu. Þá var sett nefnd, virðulegi forseti, sem mér finnst vera mjög dæmigert fyrir þessa ríkisstjórn. Ég held að ég sé í þeirri nefnd og við erum búin að hittast mjög oft frá því í febrúar á þessu ári. Niðurstaðan er ekki komin en ég get alveg lofað ykkur því að því miður mun sú niðurstaða ekki skila neinum 15 þús. störfum. Reyndar eru menn þar ekki, eins og almennt, að taka á þeim málum sem skipta máli. Ég verð að vekja athygli á því að hér kom hæstv. fjármálaráðherra og talaði í raun um ágæti tveggja hluta. Annars vegar var það efnahagsstefnan eða efnahagsáætlunin sem var samþykkt af Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og hins vegar fór hann ásamt hæstv. forsætisráðherra yfir hversu skynsamlegt það var að samþykkja neyðarlögin og fara þá leið sem erlendir aðilar bentu á að var afskaplega skynsamleg, þ.e. láta bankana fara á hausinn. Virðulegi forseti. Var það hæstv. fjármálaráðherra sem studdi þessar aðgerðir? Reyndar greiddi hæstv. fjármálaráðherra, sem var þá í stjórnarandstöðu, ekki atkvæði með neyðarlögunum. Reyndar lofaði hæstv. fjármálaráðherra kjósendum því að slíta samstarfinu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Að vísu lofaði hann því líka að hann mundi aldrei standa að því að sækja um aðild að Evrópusambandinu þannig að kannski er alveg samræmi þarna á milli. En þetta er það tvennt sem hæstv. fjármálaráðherra er að hreykja sér af núna. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, af því að allir vildu Lilju kveðið hafa, að hæstv. fjármálaráðherra ætti að fara yfir það að menn þurfi að viðurkenna staðreyndir og væntanlega mistök sín og að núverandi seðlabankastjóri vildi fara írsku leiðina og bjarga bönkunum. Virðulegi forseti. Hér talaði hæstv. forsætisráðherra um mikilvægi fjárfestinga og hvað fjárfestingartækifærin væru mörg. Hafið þið séð einhver fjárfestingartækifæri sem ríkisstjórnin hefur ekki hræðst? Ég vil gleðja hæstv. ríkisstjórn: Tækifærið sem kom af því að erlendur aðili ætlaði að kaupa jörð á Norðausturlandi - ég held að sú hætta sé liðin hjá. Ég held að hann sé hættur við ef marka má síðustu fregnir. Það er líka búið að losa um það að heilbrigðisstarfsmenn geti hugsanlega fengið vinnu við það að fá innflutning á sjúklingum til landsins. Ríkisstjórninni tókst að koma í veg fyrir það. Það er alveg sama hvað hæstv. forsætisráðherra talar um að verið sé nýta tækifærin varðandi orkuauðlindirnar þá tala staðreyndirnar sínu máli. Ég vil líka minna á, af því að menn gleyma kannski, að það var einhvern tímann til eitthvað sem hét stöðugleikasáttmáli. Þar var farið yfir það sem við erum öll sammála um, áætlun um að skapa atvinnu í landinu, hagvöxt og fjárfestingar ásamt ýmsu öðru. Það hefur komið fram í viðtölum og skrifum forustumanna þeirra sem skrifuðu undir með ríkisstjórninni að allt sem snýr að þessum þáttum var svikið. Hæstv. ríkisstjórn getur ekki komið hér upp og talað með þeim hætti sem hún gerir. Sem betur fer eru gríðarlega mörg tækifæri. Við skulum nýta þau vegna þess að það er nauðsynlegt fyrir íslenska þjóð. Við verðum að fá atvinnu, við verðum að sjá hjól efnahagslífsins 

Virðulegi forseti. Nú þegar við stöndum á þeim tímamótum að vera komin úr samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og höfum uppfyllt þau markmið sem þar voru sett þá getur engum dulist, nema þá helst stjórnarandstöðunni, að lyft hefur verið grettistaki í endurreisn efnahagslífs landsins. Búið er að ljúka fjölmörgum erfiðum verkefnum sem Alþingi og ríkisstjórn fengu í fangið eftir efnahagshrunið og fram undan bíða stór verkefni eins og grundvallarbreytingar á stjórn fiskveiða og vinna við rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúruauðlinda landsins til framtíðar og í sátt við þjóðina. Mikill stormsveipur hefur leikið um vinnu við þessa stóru málaflokka og er þar tekist á um grundvallarstefnur, hvernig við högum nýtingu á náttúruauðlindum landsins, hverjir eiga að hafa rétt til nýtingar og til hve langs tíma, hvert afgjaldið á að vera og hvernig við göngum um auðlindirnar. Hver er almannaréttur gagnvart eignarrétti? Eiga auðlindirnar að vera framseljanlegar og hægt að veðsetja þær? Hvert á hlutverk ríkisins að vera í stýringu á umgengni á nýtingu á auðlindum til lands og sjávar? Þetta eru spurningar sem skipta munu komandi kynslóðir gífurlega miklu máli og við verðum að horfa til langs tíma þegar við vegum og metum hvernig við lögfestum nýtingu á umgengni við auðlindirnar og hvað við viljum friða til frambúðar. Atvinnuleysið er mikið mein og það stóra verkefni sem áfram verður glímt við. Mikið hefur áunnist í mennta- og vinnumarkaðsaðgerðum en halda verður áfram af fullum þunga og mæta þeim hópum sem mest hætta er á að læsist inni í langtímaatvinnuleysi. Opinberar framkvæmdir, eins og bygging nýs fangelsis og nýs Landspítala – háskólasjúkrahúss, eru að fara í gang og samráðsvettvangur í eflingu atvinnu og byggðar á Vestfjörðum og á Suðurnesjum hefur skilað góðum árangri og skiptir miklu máli að haldið verði áfram á þeirri braut á þeim svæðum sem illa standa. Verkefnið fram undan er að koma því fjármagni sem liggur í bönkum og lífeyrissjóðum landsins í vinnu sem skapar atvinnu og störf í framhaldinu. Þar getur ríkið ekki eitt og sér ráðið för. Það þarf líka áræðni og tiltrú almennings og fyrirtækja á að fjárfesta að nýju og horfa til þess að við erum á réttri leið í endurreisninni. Hagur ríkissjóðs fer ört batnandi og þær erfiðu aðgerðir sem þurft hefur að grípa til eru að skila árangri og er því fullt efni til bjartsýni. Seðlabankinn hefur fulla ástæðu til að lækka hraðar stýrivexti því að nú er nauðsynlegt að fá fjármagn í umferð í arðsamar framkvæmdir. Mikill hræðsluáróður hefur gengið yfir þjóðina þessa dagana um að það hrikti í þjóðarskútunni ef breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu nái fram að ganga. Þúsundir starfa munu tapast, lánasjóðir bankanna fara í uppnám og ekkert bíður okkar nema vesöld og volæði ef þessari ríkisstjórn tekst að ljúka því ætlunarverki sem hún var m.a. kosin út á, þ.e. að breyta fiskveiðilöggjöfinni. Ábyrgir aðilar sem gagnrýna hvað hæst allar breytingar bera fyrir sig hagsmuni landverkafólks, sjómanna, þjónustuaðila og hag sjávarbyggðanna. Hvar var barátta og varnarstaða þessara hagsmunaaðila þegar fólk missti vinnuna og ævistarfið í húseignum sínum við það að hrekjast úr sjávarbyggðunum í kjölfar hámarkshagræðingar innan sjávarútvegsins? Voru þá heildarhagsmunir hafðir að leiðarljósi eða var það réttur fárra til að hagræða sér í hag í skjóli framsals og ná til sín stærri og stærri skerf af sjávarauðlindinni en láta sig litlu varða afleiðingarnar fyrir íbúana og byggðarlögin? Það þarf enginn að segja mér að ekki megi gera þær breytingar á kerfinu sem tryggja betur atvinnuöryggi íbúa sjávarbyggðanna og meira jafnræði í nýtingu á aðgengi að fiskimiðunum. Nú þegar hafa þær breytingar sem gerðar hafa verið á stjórn fiskveiða skilað fjölda starfa til sjós og lands. Þar má nefna strandveiðar, skötuselinn, makrílveiðar, takmarkanir á útflutningi á óunnum fiski og fullvinnslu á nýtingu sjávarafla svo að eitthvað sé nefnt. Innlegg matvælaframleiðslu skiptir þjóðarbúið gífurlega miklu máli hvort sem það eru sjávarafurðir, fiskeldi, landbúnaðarframleiðsla eða ylrækt. Þarna liggja mikil tækifæri í áframhaldandi uppbyggingu og fjölgun starfa. Eftirspurn eftir heilnæmri fæðu á aðeins eftir að aukast innan lands sem og erlendis. Þá skipta gæði og upprunavottun hráefnis miklu máli fyrir alla matvælaframleiðslu í landinu. Þegar við horfum til mikillar uppbyggingar í ferðaþjónustu og þeirrar fjölbreytni sem er í greininni í stórum og litlum ferðaþjónustufyrirtækjum vítt og breitt um landið þá eigum við líka að geta haft sömu möguleika innan sjávarútvegsins, að þar geti þrifist fjölbreytt útgerðarmynstur vítt og breitt um landið sem skilar arði til samfélagsins og fleiri störfum og traustari undirstöðu fyrir byggð í landinu. Mikil samþjöppun í atvinnugreinum, hvort sem er um að ræða ferðaþjónustu, sjávarútveg, landbúnað eða verslun, kann ekki góðri lukku að stýra. Á því höfum við brennt okkur illilega. Aukning aflaheimilda á nýbyrjuðu fiskveiðiári mun skila sér í auknum tekjum og fjölgun starfa. Breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu munu leiða til aukinna þjóðartekna, fjölgunar starfa og bætts atvinnuöryggis, einnig betri nýtingar fjárfestinga í sjávarbyggðum, fjölbreyttara útgerðarmynsturs og aukins jafnræðis og möguleika á nýliðun í greininni og síðast en ekki síst þess að þjóðin fái sanngjarnan arð af auðlindinni. Nýtt fiskveiðistjórnarfrumvarp mun koma fram á haustþingi og er mikilvægt að horft sé til tillagna stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá þar sem segir að auðlindirnar verði sameign þjóðarinnar sem bannað verði að selja eða veðsetja. Tillagan rímar algerlega við vilja stjórnvalda og þorra landsmanna. Yfirráðaréttur og sameign þjóðarinnar á auðlindum landsins og á nýtingu þeirra er lykilatriði fyrir sameiginlega hagsmuni þjóðarinnar til framtíðar og fyrir byggð í landinu. Það skulum við muna í þeirri orrahríð sem hafin er um auðlindir þjóðarinnar til lands og sjávar.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa mjög mikilvægu umræðu um atvinnumál þjóðarinnar. Sú staðreynd blasir við okkur að 16 þús. Íslendingar eru án atvinnu í dag og þúsundir hafa á síðustu tveimur árum eða svo þurft að hverfa af landi brott vegna þess að hér hefur ekki verið atvinnu að hafa. Þetta mál brennur þess vegna á þúsundum íslenskra fjölskyldna. Þegar við í minni hlutanum á Alþingi bendum á þessar staðreyndir erum við sökuð um bölsýni og bölmóð og að við séum að tala kjarkinn úr þjóðinni. Jú, við höfum heyrt þetta áður í mikilvægum umræðum, t.d. í Icesave-málinu. Þar talaði stjórnarandstaðan af bölsýni og bölmóði um það mál en á sama tíma hreykir ríkisstjórnin í þessari umræðu sér af góðum árangri í ríkisfjármálunum. Ef ríkisstjórnin hefði fengið sitt fram í hinum svokölluðu Svavarssamningum hefðu árlegir vextir vegna þeirra Icesave-samninga verið 42 milljarðar. Það er því spurning hver getur hreykt sér eins og hani á hól yfir kraftaverkum, eins og hæstv. forsætisráðherra hefur tekið til orða um störf ríkisstjórnarinnar frá því að hún tók við árið 2009. Það eru sannarlega tækifæri til staðar og ég ætla ekki að falla í þann fúla pytt eins og stjórnarliðar hafa gert hér þar sem þeir hafa réttlætt tilveru ríkisstjórnarinnar, reynt að endurskrifa söguna um störf sín, heldur vil ég að við horfum fram á veginn. Það eru fjölmörg tækifæri sem íslensk þjóð og íslenskt atvinnulíf hefur í þeirri stöðu sem blasir við okkur í dag. Í aðdraganda síðasta flokksþings framsóknarmanna var unnin allítarleg skýrsla um stöðu atvinnumála á landinu í dag Við áttum þar samtöl við forustumenn í íslensku atvinnulífi og það verður að segjast eins og er að trúlega hafa aðstæður allra grundvallaratvinnuvega landsins, eins og sjávarútvegs, ferðaþjónustu, iðnaðar, virkjana og hinna skapandi greina, sjaldan verið eins góðar og í dag. Mig langar að nefna í nokkrum orðum að sjávarútvegurinn býr til að mynda við mjög góðar aðstæður á mörkuðum en því miður vofir yfir þeirri atvinnugrein sú óvissa sem ríkisstjórnin hefur kallað fram með óljósum áætlunum um breytingar á þessari mikilvægu atvinnugrein sem 30 þús. Íslendingar hafa með einum eða öðrum hætti lífsviðurværi sitt af. Ég nefni líka ferðaþjónustu þar sem eru gríðarleg tækifæri sem og í uppbyggingu iðnaðar. Ef maður má nota orðið virkjun hér eru margir álitlegir kostir í þeim efnum þó að við þurfum að sjálfsögðu að ganga varlega um náttúruna, okkar græna land, en þá horfum við upp á ríkisstjórn sem er svo ósamstiga að fjárfesting og hugmyndir til atvinnusköpunar á þessum sviðum hafa því miður lítt eða ekki orðið. Þess vegna horfum við upp á að 16 þús. Íslendingar eru án atvinnu í dag. Þetta er nöturleg staðreynd. Við horfum líka upp á að menntakerfið hefur ekki sinnt mikilvægum greinum samanber hugverkaiðnaðinn. Þar getum við nefnt fyrirtæki eins og CCP, Marel og Actavis, auk þess sem skattumhverfi þeirra fyrirtækja er einfaldlega ekki nægilega gott eins og sakir standa. Eins og formaður Framsóknarflokksins benti á áðan hefur þessi ríkisstjórn slegið Íslandsmet í breytingum á skattkerfinu. Yfir hundrað breytingar hafa átt sér stað á skattkerfinu á undraskömmum tíma og með mjög litlum fyrirvara. Þetta hefur leitt til þess að hvati til fjárfestinga í íslensku atvinnulífi hefur minnkað og við höfum farið akkúrat í þveröfuga átt við það sem við hefðum átt að gera. Við eigum að skapa hér skattkerfi sem eykur hvatann á fjárfestingu í íslensku atvinnulífi. Þannig munum við fjölga störfum, þannig mun atvinnulausum fækka hér á landi og þannig munu tekjur ríkis og sveitarfélaga aukast. Þessari ríkisstjórn, sama hvað hún reynir að endurskrifa söguna í þessari umræðu, hefur einfaldlega ekki tekist það verkefni. Þess vegna verður að breyta um kúrs. Við þurfum nýja áætlun, við þurfum 

Forseti. Við ræðum hér skýrslu forsætisráðherra um stöðuna í efnahags- og atvinnumálum. Í umræðunni hafa dúkkað upp hefðbundin sjónarmið stjórnar og stjórnarandstöðu. Stjórnarliðar segja allt á uppleið en þó auðvitað aðallega í samanburði við önnur lönd þar sem staðan hefur versnað. Ég vil þó taka fram að það var gott að heyra iðnaðarráðherra tala um „eitthvað annað“ en stóriðju. Stundum er því haldið fram að þetta eitthvað annað í atvinnumálum sé einfaldlega ekki til en ég trúi á þetta eitthvað annað. Þá eru talin upp ýmis verkefni sem eru, og hafa reyndar lengi verið, rétt handan við hornið. Fulltrúar hinna hefðbundnu stjórnarandstöðuflokka gagnrýna einnig með hefðbundnum hætti, segja ríkisstjórnina bæði verklausa og áttavillta en þó of árásargjarna þegar kemur að sjávarútvegi enda ríður á að bjarga kvótakerfinu, bjarga sérhagsmununum og tryggja með ráðum og dáð að nýja Ísland verði gamla Ísland þar sem samtrygging stjórnmálamanna og viðskiptalífsins blífur. Hér hefur verið rætt um atvinnuleysi. Forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar halda því fram að það sé á niðurleið. Að mínu mati er ósmekklegt að tala um minnkandi atvinnuleysi á meðan fleiri flytja frá landinu í leit að betra lífi, atvinnu og tækifærum en flytja heim aftur. Á hverjum degi missum við frábært fólk úr landi. Þannig er það og það verður að horfa á heildarmyndina, annað er blekking. Hér hefur einnig verið töluvert rætt um erlenda fjárfestingu, öllu heldur skort á henni. Þó hefur ekkert verið rætt um stærstu erlendu fjárfestinguna þegar fjármálaráðherra afhenti erlendum vogunarsjóðum tvo hina endurreistu banka og gaf þeim skotleyfi á íslensk heimili. Gleymum ekki yfirlýstu markmiði hinna endurreistu banka sem var að hámarka endurheimtur og viðhalda greiðsluvilja. Á mannamáli þýðir það að blóðmjólka fólkið, kreista hvern dropa út úr heimilunum og fyrirtækjunum. Hér hefur einnig verið fjallað um auðlindir Íslands og nýtingu þeirra en kannski er stærsta auðlindin skuldsettir Íslendingar sem eru látnir hlaupa eins og hamstrar á skuldahjólinu. Það skiptir engu hve mikið er greitt, skuldirnar hækka, fólkið fer jafnvel í annað sinn í gegnum 110%-leiðina því að lánin halda áfram að hækka þrátt fyrir að greitt sé af þeim eftir bestu getu. Forseti. Forsenda fyrir alvöruendurreisn efnahags- og atvinnulífsins er að leiðrétta skuldir heimila og fyrirtækja af sanngirni. Eins og framkvæmdin er nú er þeim refsað sem sýndu ráðdeild og útsjónarsemi, lögðu sparnað sinn í heimilið. Þeir sem fóru varlega uppfylla ekki skilyrði 110%-leiðarinnar. Þeir sem tóku 100% lán og áttu aldrei krónu í húsnæði sínu fá niðurfellingu skulda. Þetta fyrirkomulag er fáránlegt. Hvaða skilaboð eru stjórnvöld að senda með því að refsa fyrir ráðdeild? Samtök fjármálafyrirtækja sendu frá sér merkilega fréttatilkynningu í vikunni þar sem þau viðurkenna hversu miklu þau reyndu að stela frá heimilum landsins með gengistryggðum lánum sem svo voru dæmd ólögleg. Það eru a.m.k. 120 milljarðar kr. Reyndar held ég að talan sé enn hærri enda veita þeir endurútreikningar sem Alþingi setti lög um eftir forskrift Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins mörgum enga leiðréttingu. Fjármálafyrirtækin fengu því að hirða stóran hluta ránsfengsins með sérstöku leyfi Alþingis Íslendinga. Því miður hefur mér fundist þessi ríkisstjórn vinna einna helst fyrir fjármálakerfið, ekki heimilin og ekki smærri fyrirtæki. Hér er að spretta upp ný forréttindastétt bankamanna og innheimtulögfræðinga. Sú stétt er á ábyrgð þessarar ríkisstjórnar en á kostnað íslensks samfélags. Forseti. Kerfið á að vera fyrir fólkið, ekki öfugt. Kerfi sem mergsýgur þjóðfélagið og gerir þegnana að skuldaþrælum má mín vegna falla að nýju. Í hruni felast tækifæri til uppstokkunar og nýsköpunar. Vissulega er okkur þrengri stakkur sniðinn en við höfum líka meira frelsi til að móta samfélagið í þeirri mynd sem við viljum sjá. Forsenda þess er að tryggja að þau spillingaröfl sem hér hafa ráðið ríkjum undanfarna áratugi komist ekki að borðinu. Það þarf að styrkja lagarammann og stunda í raun og veru opna og gegnsæja stjórnsýslu. Ekkert af þessu hefur gengið eftir, því miður.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að þakka þingstjórninni fyrir að hefja hauststörfin á yfirferð yfir stöðuna í atvinnu- og efnahagsmálum. Skýrsla forsætisráðherra og umræðurnar í kjölfarið hafa verið um margt fróðlegar og varpað ljósi á stöðuna í þróun hagvaxtar, kaupmáttar, atvinnuleysis og þeim aðgerðum sem gripið er til til að auka enn og örva hagvöxt og ná nýjum dampi í efnahagslífið eftir að stöðugleika hefur verið náð og böndum komið á ríkisfjármálin. Forsætisráðherra drap á margar framkvæmdir sem eru fyrirhugaðar og ef allt gengur eftir eru 7 þús. ný störf í augsýn á næstu missirum. Auðvitað er sumt af því enn þá fuglar í skógi en ekki störf í hendi og þess vegna þarf allt að leggjast á eitt til að það gangi eftir. Ég ætla að beina sjónum sérstaklega að stöðunni á Suðurnesjunum sem er um margt sérstök. Meðan atvinnuleysið á landsvísu er í kringum 6% er atvinnuleysið suður með sjó, á Reykjanesskaganum, 12% núna í sumar og fer upp í 14–15% yfir vetrartímann. Það á sér að sjálfsögðu margvíslegar ástæður, þá stærstu og mestu að varnarliðið fór fyrir nokkrum árum og 800–900 störf hurfu á einu bretti. Heimamenn og aðrir í samstarfi við þá lögðu allan þunga á að koma upp stórum og öflugum vinnustað til mótvægis við það gríðarlega áfall sem svæðið varð fyrir í atvinnulegu og félagslegu tilliti þegar herinn fór burt í einu vetfangi. Um leið opnuðust mörg tækifæri til að nýta 5 þús. manna þorpið á Vallarheiðinni. Það tekur þó mörg ár. Þar er margt gott að gerast eins og skólinn Keilir og ýmislegt annað sem mætti telja upp. Ýmsar vörður hafa verið á leiðinni og margt hefur tafið fyrirhugaðar framkvæmdir suður frá sem ekki var fyrirséð eða á valdi stjórnvalda að bregðast við eða stýra atburðarás. Þar skipta langmestu máli annars vegar erfiðleikar Orkuveitunnar við að koma Hverahlíðarvirkjun á fót sem átti að skaffa stóran hluta raforku til gagnavers, álversins í Helguvík og kísilverksmiðjunnar og hins vegar, sem er stærra mál en vonandi sér fyrir endann á í september með gerðardómi í Svíþjóð, deilur HS Orku og Norðuráls um efndir á samningi vegna álversins í Helguvík og orkuöflunar og sköffunar til fyrsta áfanga þar og hvernig samningurinn frá 2008 skyldi uppfærður. Það var mikið áfall þegar ekki náðust samningar og það þrátefli jókst og stigmagnaðist sem endaði svo í gerðardómi sem átti að ganga í júlí en fékk leyfi til að taka sér frest fram í september. Hann mun ganga núna í lok mánaðarins. Það hafði einnig í för með sér að hik kom á aðra, eins og Landsvirkjun og lífeyrissjóði sem hafa sýnt áhuga á að yfirtaka eða fara í samvinnu við Orkuveitu Reykjavíkur um að reisa Hverahlíðarvirkjun til að skaffa orkuna þannig að framkvæmdir geti farið á fullt við kísilverksmiðjuna, gagnaverið og álverið í Helguvík. Menn bíða eftir því að gerðardómurinn gangi. Landsvirkjun á ónýtta orku í kerfi sínu sem vonandi takast samningar um á milli hennar og Norðurálsmanna þannig að framkvæmdir fari af stað. Eins og staðan er núna er fjöldinn án atvinnu suður frá í kringum 1.200 manns en áætlaður fjöldi starfa í Helguvík gæti orðið um 800 fljótlega eftir að framkvæmdir fara af stað, 1.400 ári síðar og mest í kringum 1.600. Það er margt fleira en það í pípunum suður frá. Þrír fjárfestingarsamningar hafa verið gerðir á liðnum missirum um orkunýtingarverkefni á Reykjanesskaganum. Þeir bera umfram allt annað vitni um þá áherslu sem lögð er á að ná utan um það ófremdarástand í atvinnu- og félagsmálum sem fylgir 12–14% atvinnuleysi. Eins og ég sagði áðan á það sér margvíslegar skýringar og það er erfitt að ná utan um vandann og leysa á einu bretti. Auðvitað hefur aðgerð eins og að opna framhaldsskólana fyrir alla 25 ára og yngri sem uppfylla tiltekin skilyrði mikil og jákvæð áhrif, sem og ýmiss konar úrræði í atvinnumálum og menntamálum. Þarna er menntunarstigið tiltölulega lágt. Það þarf að bregðast við því og byggja upp innviðina og grunninn en gríðarlegu máli skiptir að koma af stað stórum og öflugum verkefnum. Þegar sveitarfélögin seldu frá sér yfirráðin yfir HS Orku misstu þau um leið tökin á fyrirætlunum þess félags um orkunýtingu. Nýir eigendur Magma höfðu áhuga á að selja fleiri en einum aðila orku og þrátefli varð. Deilurnar um orkusölusamningana fóru illu heilli af stað og hafa því miður tafið um mörg missiri uppbyggingu og verðmæta- og atvinnusköpun á þessu svæði þar sem neyðin í atvinnumálum er langmest. Miklu máli skiptir að rammaáætlun er komin fram. Við verðum að vanda okkur við það á næstu mánuðum að missa umræður um hana ekki í flokkspólitískt þras, heldur halda henni á faglegum forsendum, halda rammaáætluninni í faglegum farvegi. Þegar umsagnarferli um hana lýkur eftir rúmlega tvo mánuði verður hún að fá fara hratt í gegnum þingið og verða til þess að margir orkuöflunarkostir fari af stað. Við sáum hvað það skipti miklu máli þegar Búðarháls og stækkunin í Straumsvík fóru á fleygiferð á þessu ári, mörg hundruð störf í kringum það, og birti okkur þar hvað gæti gerst ef þráteflið leystist á milli HS Orku og Norðuráls og lífeyrissjóðir og Landsvirkjun kæmu inn í Hverahlíðarvirkjun. Álverið skiptir máli, líka kísilverksmiðjan sem tafðist um nokkra mánuði út af fjármögnunarerfiðleikum. Nú er búið að skrifa undir alla samninga. Talið er að það verkefni fari af stað 15. október og framkvæmdir við gagnaverið uppi á Vallarheiði eru aftur hafnar. Vonir standa til að stórnotandi hafi komið þar inn þannig að það geti farið á fleygiferð. Margt gott hefur verið gert og og búið er að ná utan um ástandið en eðlilega er margt ógert enn. Við þurfum að beina sjónum okkar sérstaklega að neyðarsvæðum eins og Reykjanesinu. Eitt af því sem við, allir tíu þingmenn Suðurkjördæmis, náðum samstöðu um var að flytja Landhelgisgæsluna til Reykjanesbæjar. Þannig mundi ríkisvaldið sýna í verki stuðning við eflingu atvinnulífsins þar suður frá og gera Gæsluna um leið að enn öflugri stofnun til hagsbóta fyrir landsmenn alla. Þá um leið fengi Gæslan aðstöðu  
            

Hæstv. forseti. Við ræðum munnlega skýrslu hæstv. forsætisráðherra um stöðuna í efnahags- og atvinnumálum. Ég vil taka það fram í upphafi að ég hef þá trú að ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir telji að allt það sem þeir eru að gera sé til hagsbóta fyrir land og lýð. Ég er hins vegar ósammála nálgun þeirra á viðfangsefnið efnahagslíf og atvinnumál. Þess vegna er ég ekki sammála þeim niðurstöðum sem bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra hafa komist að í þessari umræðu. Ég tel að skattstefna ríkisstjórnarinnar sé röng og að með þeirri skattstefnu sé verið að draga máttinn úr atvinnulífinu og fjárfestingum í þessu landi. Ég held að fjölskyldurnar séu ekki á sama máli og hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra um að hér gangi allt hinn góða veg. Mér finnst stundum eins og ríkisstjórnin sé ekki í takt við það sem er að gerast í samfélaginu. Áhrifamenn í atvinnulífinu segja að hér ríki kyrrstaða á flestum sviðum. Þó má taka fram, eins og hæstv. iðnaðarráðherra gerði, að ferðamennskan hefur blómstrað í landinu á þessu ári. Það er vel og vonandi verður svo áfram. Engu að síður höfum við tapað 20 þús. störfum á þessum tíma. Fólk hefur flúið land og atvinnuleysið er gífurlegt. Af hverju er það svo? Er það vegna ríkisstjórnarinnar? Ég tel svo vera vegna þess að ákvörðunarfælni hennar og ósætti innan hennar gerir það einfaldlega að verkum að verkefni fara ekki af stað. Skattstefnan er atvinnulífinu í óhag, hún ætti að vera það umhverfi sem laðar hér að fyrirtæki til fjárfestinga, en hún gerir það ekki. Hvernig finna fjölskyldur í landinu fyrir því ástandi sem er núna, ekki því sem við sjáum í náinni framtíð? Hvernig finna fjölskyldurnar fyrir því núna? Þær finna fyrir því vegna þess að kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur fallið um tugi prósenta og núna, með nýgerða kjarasamninga, er enn þá einu sinni talað um þá gömlu lummu að þeir séu verðbólguhvetjandi. Hæstv. forseti. Verðbólgan núna er ekki orðin til vegna athafna og þenslu. Hún er hér vegna skorts á fjárfestingum og hagvexti og það er ekki kjarasamningum að kenna. Fólkið í landinu hafði væntingar um að með réttum ákvörðunum um framkvæmdir mætti koma hagvexti af stað en fólkið í landinu verður þess vart að ríkisstjórnin þvælist fyrir verkefnum. Komi aðilar sem vilja fjárfesta eru þeir tortryggðir sem einstaklingar sem og fjármagn þeirra. Þar að auki, frú forseti, hefur hringlið í skattstefnu ríkisstjórnarinnar og hótanir þar að lútandi fælingaráhrif á þá sem þó eru að velta fyrir sér fjárfestingum, hvort heldur þeir eru Íslendingar eða erlendir fjárfestar. Fólkið í landinu finnur fyrir því að vextir fara hækkandi og fólkið í landinu finnur fyrir gjaldeyrishöftum. Fólkið í landinu finnur fyrir skuldsetningunni vegna þess forsendubrests sem varð í hagkerfinu við hrunið og fjölskyldum í landinu finnst ganga allt of hægt að rétta við skuldastöðu fólks og fyrirtækja. Hæstv. forseti. Fólkið er ósátt við forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Ýmislegt hefur áunnist og það er vel. Það sem að framan er nefnt kemur við flestar fjölskyldur í landinu. Og vitið þið hvað, þá skiptir ekki máli hvaða flokk fjölskyldur í landinu hafa kosið nú eða munu kjósa síðar. Við stöndum á tímamótum, tvö ár eru liðin af þessu kjörtímabili og tvö ár eru eftir. Við Íslendingar stöndum á tímamótum þess eðlis að vita hvers konar þjóðfélagsgerð við viljum hafa á Íslandi til framtíðar. Helsta krafa fjölskyldna í þessu landi er að geta aukið hag sinn, eflt velferð og menntun, skapað börnum sínum sem best skilyrði til hugar og handa, að sambærilegt sé við það besta sem gerist í öðrum samfélögum. Þeirri kröfu, frú forseti, má mæta með því að fara leið uppbyggingar og hagvaxtar, leið sem leggur grunn að góðum kjörum fólks og fyrirtækja og getur jafnframt staðið undir öflugu velferðar-, mennta- og menningarsamfélagi. Það er ekki leið núverandi ríkisstjórnar, því er miður fyrir land og þjóð.

Forseti. Ég hef hlustað á þær ræður sem fluttar hafa verið í morgun og reynt að átta mig á því um hvað umræðan snýst í raun og veru, á hvaða leið stjórnarandstaðan er fyrst og fremst með þessa umræðu hjá sér. Ég skil hreinlega ekki hvað hún er að fara. Hvar eru tillögurnar? Hvar er krafturinn og þrótturinn sem á að einkenna almennilega stjórnarandstöðu? Hvar eru hugmyndirnar? Hvers vegna er liðið svona gjörsamlega ónýtt í þeirri umræðu sem hér er í gangi að það er ekki einu sinni hægt að takast málefnalega á um hlutina? Hvers vegna fara menn með ósannindi úr þessum ræðustól? Ég heyrði í morgun ekki betur en að hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, segði að um 16 þús. manns væru án atvinnu á Íslandi. Samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun sem ég ætla að vona að hafi verið vitnað í - reyndar hefur Sjálfstæðisflokkurinn ágætisutanumhald um persónuupplýsingar á sínum vegum eins og oft hefur komið fram. Ég ætla þó að vona að ekki sé verið að vitna í þær. En hjá Vinnumálastofnun kemur fram að í júní hafi verið 11.704 atvinnulausir á Íslandi og fækkaði um 850 á milli mánaða. Hvers vegna er ekki hægt að takast á um hlutina eins og þeir blasa við? Hvers vegna hélt flokksblað sjálfstæðismanna því fram í morgun að fjárfestingar á Íslandi væru 10% af vergri landsframleiðslu og verði það þegar tölurnar sýna allt annað, þegar staðreyndirnar sýna allt annað? Hvers vegna er ekki hægt að takast á um staðreyndir eins og þær blasa við í stað þess að fást stöðugt við einhvern tilbúning? Það er engin rökræða. Rökræðan bíður hnekki í þessari umræðu fyrst og fremst. Tölurnar sýna að fjárfestingar á Íslandi voru um 12,9% á síðasta ári, verða 14,6% á þessu og er spáð 16,5% af vergri landsframleiðslu á því næsta. Við erum á svipuðu róli og Danmörk og Bandaríkin og við erum yfir Bretlandi. Hvers konar umræðu er boðið upp á þegar ekki er hægt að takast á með málefnalegum hætti um staðreyndir sem blasa við? Það er ekki hægt að fara fram á minna en að eiga málefnalega rökræðu en ekki byggða á fölskum tölum og röngum upplýsingum. Við komumst ekkert áfram með því. Ég er helst á því að það hafi skilað sér í umræðunni það sem af er morguns að hrunið sem varð árið 2008 hafi verið helvíti fínt, ágætlega vel heppnað efnahagshrun, nánast fullkomið, glæsilegt efnahagshrun. Það hrundi allt sem hrunið gat. Atvinnuleysi fór í hærri hæðir en við höfðum séð áður, bankakerfið var ónýtt. Ísland var einangrað. Allt það vonda sem hefur gerst á Íslandi gerðist eftir hrunið er niðurstaðan af ræðum morgunsins. En hvar er viðmiðunin og við hvað ætlum við að miða okkur, virðulegi forseti, þegar við erum að reyna að staðsetja okkur í dag? Ef við flettum í dagblöðum og fjölmiðlum  
            

Gefa ræðumanni hljóð.

Ég hnaut um laugardaginn 11. október 2008 og um hvað var verið að fjalla í íslenskum fjölmiðlum þann dag. Þar var sagt frá því að Geir H. Haarde, þáverandi forsætisráðherra, hefði fengið sáttabréf frá Bretlandi, frá félaga sínum Gordon Brown, og það hefði kveðið við sáttatón í bréfinu. Það var að sjálfsögðu verið að ræða um Icesave og Geir á að hafa sagt orðrétt, með leyfi forseta: „Það hefur enginn íslenskur ráðamaður haldið því fram að við mundum ekki standa við skuldbindingar okkar,“ sagði Geir H. Haarde þennan 11. október árið 2008. Það kom annar pólitískur syndaselur fram á sviðið þennan dag, Halldór Ásgrímsson, fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins, og sagði að það hefði verið vond lesning að fylgjast með því hvernig Seðlabankanum hefði verið stjórnað á undanförnum mánuðum og árum og að erlendir bankar væru að loka á Ísland. En Halldór bætti við, með leyfi forseta: „Við höfum brennt allar brýr að baki okkur. Við þurfum á alþjóðlegum fjármálastofnunum að halda og menn mega ekki vera hikandi í að koma af stað fjárfestingum í orkumálum og iðnaði og láta ekki lögformlegt ferli þvælast fyrir okkur.“ Þar þekki ég minn mann. Þar er karl kominn alveg grímulaus, látum ekki lögformlegt ferli tefja fyrir slíkum málum. Grípum aftur til gömlu leiðanna, virkjum eins og við getum. Ég hef ekki getað betur heyrt á málflutningi stjórnarliða í dag og undanfarna daga en að búið væri að finna alveg nýja mælieiningu. Nú mæla menn í virkjunum, atvinnuleysi upp á 80 milljarða er þrjár virkjanir, sagði hv. þm. Ólöf Nordal, varaformaður Sjálfstæðisflokksins. Er það viðmiðunin, hve mörg „virk“ eru í atvinnuleysi? Hvað voru mörg virk í hallanum á ríkissjóði á árunum 2008 til 2009? Hvað var Icesave-vitleysan sem þau skildu eftir handa okkur mörg virk? Er þetta viðmiðunin sem við ættum að nota? Nei, viðmiðunin er þaðan sem við lögðum af stað og þar sem við erum. Það er það sem við eigum að miða okkur við og það eru pólitískt blindir einstaklingar sem neita að viðurkenna að árangur hafi náðst í efnahagsstjórn á Íslandi. Laugardaginn 11. október var í erlendum fjölmiðlum talað um Ísland sem Simbabve, ekki bara efnahagslega heldur líka pólitískt. Fólk var varað við því í erlendum viðskipta- og ferðatímaritum að ferðast til Íslands. Það var varað við því. Það voru varnaðarorð: Farið ekki til Íslands. Erum við enn þar? Ég held ekki. Seðlabankastjórinn birtist í fjölmiðlum laugardaginn 11. október 2008 og hvað hafði hann þá fram að færa, fyrrverandi formaður Sjálfstæðisflokksins? Hann beindi tilmælum til manna og Seðlabankinn sendi út tilkynningu um það hvernig ætti að nota gjaldeyri. Notum ekki gjaldeyri nema brýna nauðsyn beri til, til að kaupa lyf og matvöru og alls ekki annað. Geir H. Haarde, forsætisráðherra Íslands, sagði þá að Ísland ynni að því á fullu að fá gjaldeyri til landsins. Og hvaðan á hann að koma? spurði fréttamaðurinn. Frá útlöndum, sagði forsætisráðherra. Það var frétt. Auðvitað á hann að koma frá útlöndum. Þetta voru fréttirnar þennan dag, 11. október 2008. Það er það sem við miðum okkur við. Þaðan lögðum við af stað upp úr hruninu. Þetta var viðspyrna íslenskra stjórnvalda, íslensks almennings, íslenskra fyrirtækja og heimila. Þarna var viðspyrnan. Þaðan lögðum við af stað og hingað erum við komin. Þeir sem ætla að halda því blákalt fram með réttum upplýsingum, eða röngum eins og menn hafa gert í morgun, að enginn árangur hafi náðst, við séum enn á sama stað og jafnvel á hraðri leið neðar en þarna var, eru pólitískt blindir. Þeir neita að viðurkenna staðreyndir sem blasa við hverjum einasta manni. Það er ekki hægt að taka þátt í þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað í morgun á grunni þeirra talna og gagna sem eru vísvitandi bæði ósönn og röng, þau gögn sem leiðtogar stjórnarandstöðunnar 

Virðulegi forseti. Við ræðum efnahags- og atvinnumál. Þegar ég hóf minn pólitíska feril árið 2003 fór Framsóknarflokkurinn fram undir slagorðunum: Vinna, vöxtur, velferð. Ég tel að þau slagorð hafi raunar endurspeglað kjarnann í framsóknarstefnunni, framsóknarhugmyndafræðinni. Á þeim tíma fékk ég einmitt spurningu frá sjálfstæðismanni um af hverju við værum alltaf að tala um vinnu, það væri náttúrlega vöxtur sem skipti mestu máli. Að mínu mati er alveg á hreinu að það verður ekki raunverulegur vöxtur nema fólk sé með vinnu. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, sem vísað hefur verið töluvert til í þessari umræðu, viðurkenndi nýlega - eftir að hafa mjög lengi fyrst og fremst talað fyrir hagvexti en ekki störfum - og lagði fram greinargerð þess efnis að það yrði ekki raunverulegur vöxtur ef engin vinna væri fyrir fólkið. Ef engin vinna væri þá erum við ekki að tala um raunverulegan vöxt og þá erum við ekki að tala um varanlega velferð. Þetta er ástæðan fyrir því að við framsóknarmenn höfum lagt svona mikla áherslu á skuldavanda heimila og fyrirtækja. Fólk er að drukkna í skuldum og fólk sem er að drukkna í skuldum er ófært um að fjárfesta. Það er ófært um að ráða fólk í ný störf, það er ófært um að hækka laun starfsmanna og það er ófært um að auka sína eigin neyslu og bæta þannig lífskjörin. Þetta sjáum við í tölum sem hér var kallað eftir, raunverulegum tölum. Við sjáum það í 100% aukningu gjaldþrota fyrirtækja. Við sjáum það í umtalsverðri aukningu fólks sem er í verulegum fjárhagsörðugleikum og við sjáum það í nýjustu tölum frá bönkunum þar sem þeir viðurkenna að búið er að afskrifa aðeins um 25 milljarða af heimilunum, aðeins 25 milljarða. Þeir vilja hins vegar gjarnan tala um hærri tölu, en það voru dómstólarnir eftir að neytendur þurftu sjálfir að sækja mál sín fyrir dómstólunum sem tryggðu að þeir fengju leiðréttingu og lánin væru í samræmi við íslensk lög. Við verðum að taka á skuldavandanum ef við ætlum að búa til störf og skapa vinnu á Íslandi. Fyrir stuttu hittust allir helstu seðlabankastjórar í heimi í Jackson Hole í Bandaríkjunum og þar flutti Christine Lagarde, nýr forstjóri Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sína fyrstu meiri háttar ræðu sem forstjóri sjóðsins. Þegar ég hafði lesið ræðuna sagði ég að það sem Christine Lagarde væri að boða væri framsóknarstefnan á heimsvísu. Þar talar hún um mikilvægi þess að skapa störf og draga úr skuldum, þetta séu lykilatriði til að byggja upp varanlegan og sjálfbæran vöxt í heiminum. Hún talaði líka um að mikilvægt sé einmitt að hafa í huga þegar við erum að takast á við ríkisfjármálin að við þurfum að taka ákvarðanir sem tryggja okkur varanlega hagræðingu til framtíðar þar sem við komum í veg fyrir að sjálfkrafa vöxtur sé á útgjöldum ríkissjóðs. Við höfum líka séð það af reynslu okkar Íslendinga að við getum ekki skattlagt okkur út úr þessum vanda. Við þurfum því að horfa til þess að auka tekjurnar, ekki með skattahækkunum, ekki með 100 mismunandi breytingum á skattkerfinu sem þarf tæplega 180 glærur til að kynna fyrir innlendum og erlendum fjárfestum heldur að auka tekjur sem verða til vegna aukinnar verðmætasköpunar í samfélaginu. Við verðum að tryggja í sambandi við útgjöld að horfa lengra fram í tímann og hætta þeirri skammsýni sem hefur einkennt niðurskurð stjórnvalda. Það þarf að taka á þeim þáttum sem munu draga varanlega úr útgjöldum ríkissjóðs. Þar vil ég benda á mjög stóra þætti sem við getum skoðað, t.d. í heilbrigðiskerfinu eins og tilvísunarkerfi, í menntakerfinu er hægt að skoða sameiningu háskóla og horfa til nýrra úrlausna hvernig við getum dregið saman til framtíðar en um leið aukið vöxt í dag vegna þess að það er það sem við þurfum að leggja áherslu á, skuldavandann, atvinnumálin og þannig tæklum við efnahagsvandann - vinna, vöxtur, velferð.

Virðulegi forseti. Þegar við horfum til stöðu efnahagsmála nú er efst í huga að samstarfinu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn er nýlega lokið. Það samstarf reyndist okkur afskaplega vel. Það skapaði góðan ramma utan um efnahagsstjórnina og veitti okkur nauðsynlegan aga til að ná markmiðum um samstillta hagstjórn sem hefur reynst erfitt fyrir íslensk stjórnvöld að ná um áratugaskeið. Samstarfið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn gaf okkur líka færi á því að verja velferðina. Lánafyrirgreiðsla sjóðsins kom í veg fyrir að við þyrftum að skera eins mikið niður í ríkisútgjöldum og við ella hefðum þurft og því varð kreppan ekki eins djúp og velferðartjónið ekki eins mikið og það ella hefði orðið. Samstarfið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn var okkur líka mikilvægt til að breyta viðhorfi til lækkunar skulda á Íslandi. Öfugt við það sem nokkrir hafa haldið fram upp á síðkastið þá var það Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sem veitti okkur viðspyrnu og fótfestu til að kalla eftir breytingum á viðhorf til lækkunar skulda. Þegar Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kom hingað fyrst og samstarf við hann hófst var engin greiðsluaðlögunarlöggjöf til á Íslandi og engin löggjöf til um lækkun skulda fyrirtækja eða heimila. Allir þurftu að fara gjaldþrotaleiðina með tilheyrandi kostnaði og erfiðleikum. Það var vegna ráðgjafar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að við náðum fótfestu til að breyta þessu regluumhverfi, fyrst með löggjöf um greiðsluaðlögun, síðan með löggjöf um sértæka skuldaaðlögun og öllum þeim löggjafarumbótum sem við höfum farið í á síðustu missirum sem hafa auðveldað lækkun skuldastöðu heimila og fyrirtækja niður í það sem greiðslugeta þeirra stendur undir. Þannig var það samstarfið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn sem hjálpaði okkur við skuldaaðlögunina. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur barist gegn því að almenningur í landinu, skattborgarar, öxluðu byrðar vegna skuldsetningar annarra en sjóðurinn hefur lagt mikla áherslu á að fjármálafyrirtækin sjálf lækkuðu skuldir heimila og fyrirtækja niður í það sem greiðslugeta stæði undir. Skuldaúrvinnsla fyrirtækjanna hefur verið gerð nokkuð að umtalsefni hér í umræðunni. Hún hefur gengið mjög vel eftir að við tókum föstum tökum á henni með bönkunum fyrir ári síðan og horfur eru á að allir stóru bankarnir nái að ljúka skuldaúrvinnslu fyrirtækjanna fyrir árslok að mestöllu leyti. Við sjáum þess þegar stað í auknum umsvifum í hagkerfinu. Það eru hins vegar veikleikar í íslensku efnahagslífi sem hafa alltaf verið til staðar og við sjáum betur núna þegar við höfum greitt úr bráðavandanum. Það er skortur á samkeppni í mjög mörgum greinum. Margar greinar búa við þær aðstæður að fákeppni er þar ráðandi, vátryggingamarkaðurinn, fjármálamarkaðurinn, olíumarkaðurinn o.s.frv. Þetta þekkjum við og markmiðið er að brjóta upp þessa einokunarstöðu. Með sama hætti eru fjölmargar greinar verndaðar fyrir samkeppni vegna ýmiss konar hafta sem er að finna í lögum. Stærstur hluti innlenda matvælaiðnaðarins í landbúnaðarframleiðslu er gott dæmi um það. Við þurfum að auka samkeppni í hverri grein til að auka verðmætasköpun í landinu. Við búum vissulega við sterkar greinar í útflutningi, t.d. í sjávarútvegi og álframleiðslu, og þaðan kemur meira en helmingur útflutningsteknanna. En þær greinar eiga það sammerkt að lifa í sjálfstæðu hagkerfi báðar tvær og vera ótengdar sveiflum hinnar íslensku krónu. Hvað segir það okkur um skynsemi íslensku krónunnar sem framtíðargjaldmiðils þjóðarinnar? Lykilútflutningsgreinar þjóðarinnar byggja á öðru en íslenskri krónu. Það er auðvitað áfellisdómur yfir stöðunni og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs að þrátt fyrir að við höfum nú í þrjú ár verið með raungengi um 20% undir meðaltalsraungengi hefur engin raunaukning orðið í útflutningi. Það segir okkur að miklir veikleikar eru í íslensku efnahagslífi og samkeppnishæfni skortir. Það eru forsendur fyrir að auka nýsköpunargetu hagkerfisins og samkeppnishæfni þess, draga úr einhæfni atvinnulífsins og fjölga stoðunum sem við stöndum á. Við höfum ráðist í átak til að auka á menntun vegna þess að hún er nauðsynleg forsenda þess að hugmyndafyrirtækin geti vaxið, þau geti nýtt sér tækifærin því að þau skortir í dag starfsfólk með menntun til að geta vaxið hér á landi. Við þurfum að brjóta upp stöðnun og auka samkeppni og við þurfum að senda skýr skilaboð um að Ísland er opið fyrir erlendri fjárfestingu og það skal ég alveg hreinskilnislega segja að þar skuldar núverandi ríkisstjórn þjóðinni skýr svör. Við þurfum að taka það algerlega skýrt fram að ákvæði stjórnarsáttmálans um að við sækjumst eftir erlendri fjárfestingu sé annað en orðin tóm. Ísland er opið fyrir erlendri fjárfestingu og á að vera það. Við þurfum, virðulegi forseti, að sækja fram. Við þurfum að takast á við kyrrstöðuna og varðstöðu um sérhagsmuni í hverri grein. Þar þurfa allir flokkar að líta í eigin barm. Við höfum aftur og aftur orðið vitni að því í þessum sal að menn hafa tekið sérhagsmuni einstakra atvinnugreina og einstakra hópa fram yfir þjóðarhagsmuni, að aukinni samkeppni, að auknum krafti í atvinnulífinu, að aukinni útflutningssókn. Við skulum sameinast um að sækja fram fyrir kraftmikið íslenskt athafnalíf sem er alþjóðavætt, er opið fyrir nýjungum, getur tileinkað sér nýjungar og sótt fram af krafti og skapað ný störf okkur öllum til heilla.

Virðulegi forseti. Að þjóð og þing séu sammála um þá stefnu sem er í gangi, sagði hæstv. forsætisráðherra, og við skulum sameinast um að tala ekki efnahags- og atvinnumál niður, framtíðin er björt. Þetta var inntakið í ræðu hæstv. forsætisráðherra. Hún var ekki sannfærandi. Í raun staðfesti ræðan það að hún gerir sér ekki grein fyrir þeim alvarlegu vandamálum sem steðja að, nema hún tali þá gegn betri vitund. Hvort sem er staðfestir það að hún veldur ekki forustuhlutverkinu, hún ræður ekki við verkefnið sem hún hefur tekið að sér. Eftir efnahagshrunið var sagt að við ættum tækifæri umfram aðrar þjóðir til öflugrar viðreisnar og það er rétt. Tækifærin eru til staðar en þau eru ekki nýtt. Baráttan fyrir nýtingu orkuauðlindanna hefur staðið í meira en 50 ár. Það eru sömu öfl í samfélaginu sem nú berjast gegn eðlilegri nýtingu orkunnar og hafa alla tíð verið á móti uppbyggingu orkufreks iðnaðar hér á landi. Sem betur fer fyrir íslenska þjóð hefur baráttan í þágu skynsamlegrar nýtingu orkuauðlindanna unnist og það hefur byggt upp velferðarsamfélagið sem við byggjum í dag. Í raun er þetta barátta um þjóðfélagsgerð, hvernig samfélag við viljum byggja til framtíðar. Grunnur að velferð okkar liggur í nýtingu náttúruauðlinda landsins og ég er sannfærður um að þegar ríkisstjórnin sem nú situr hefur vikið af vegi, mun þeirri stefnu sem áður hefur verið fylgt í þessum málum verða fylgt þegar fram líða stundir. Það er blóðugt til þess að vita að í raun er það aðeins fámennur hópur þingmanna sem heldur þinginu í gíslingu í þessum málum. Afturhaldsöfl sem njóta mjög lítils stuðnings meðal þjóðarinnar en hafa allt of mikil völd á þingi. Hver dagur, vika eða mánuður sem líður er þjóðinni dýrkeyptur tími og hún er mikil ábyrgð þeirra stjórnarþingmanna sem standa ekki við stóru orðin í gagnrýni sinni á ríkisstjórnina. Það er til lítils að standa og hrópa á torgum en vera svo smalað til þings með skottið á milli lappanna til að viðhalda stuðningi við stöðnun í atvinnulífinu. Mikið hefur farið fyrir fögrum fyrirheitum stjórnvalda, yfirlýsingar verið gefnar, m.a. á Suðurnesjum og í Þingeyjarsýslu, stöðugleikasáttmáli gerður við aðila vinnumarkaðarins og boðaðar aðgerðir í tengslum við kjarasamninga, svo fátt eitt sé nefnt. En efndirnar láta á sér standa og þolinmæðin er brostin. Hörð gagnrýni forustu ASÍ og Samtaka atvinnulífsins er til marks um þá alvarlegu stöðu sem uppi er. Nú þremur árum eftir efnahagshrunið er staðan ekki í neinu samræmi við loforð og áætlanir ríkisstjórnarinnar og forustumanna hennar. Atvinnuleysi er mesta böl hverrar þjóðar. Hér hafa tapast yfir 20 þús. störf  Samþykkt flokksráðs Vinstri grænna um frekari skattahækkanir er skýrt dæmi um hugmyndafátækt þess safnaðar. Ummæli hæstv. forsætisráðherra af því tilefni voru áhugaverð og hæstv. fjármálaráðherra þarf að svara því hvort hún hafði rétt fyrir sér þegar hún sagðist ekki hafa neinar áhyggjur af því að hann tæki mark á samþykktum grasrótarinnar. Það væri reyndar ekkert nýtt ef svo væri, í þeim flokki. Hagvöxtur er í engu samræmi við það sem efnt var til með stöðugleikasáttmálanum. Með réttum ákvörðunum gæti hagvöxtur verið kominn í 4–5% sem þýddi að atvinnuleysi væri farið að stórminnka. Og ríkisstjórnin getur ekki kennt öðrum en sjálfri sér um þá staðreynd. Í stað þess að beita sér fyrir aukinni beinni erlendri fjárfestingu í landinu hefur hún beinlínis stuðlað að því að fæla fjárfesta burtu. Frumvörp ríkisstjórnarinnar um sjávarútvegsmál afhjúpa algerlega vanþekkingu hennar á undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar. Ríkisstjórnarsamstarfið byggist orðið á hræðslubandalagi. Það birtist þjóðinni í hverri viku og hjákátlegt er að sjá forsætisráðherra koma fram og segja að ástandið sé gott á því heimili. Þessu verður að linna, virðulegi forseti, og ég kalla til ábyrgðar þá þingmenn sem styðja þessa vitleysu. Það er ekki öllu fórnandi á altari aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Í húfi eru of miklir hagsmunir þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Ég var svo bergnuminn við ræðu hæstv. fjármálaráðherra að mér varð það á að kalla fram í utan úr sal og hrósa honum eilítið. Ég biðst velvirðingar á því, það mun ekki koma fyrir aftur. Ástæðan var einfaldlega sú að hæstv. fjármálaráðherra viðurkenndi eitt. Hann viðurkenndi að verðbólgumarkmiðin hefðu einfaldlega ekki náðst. Hann viðurkenndi reyndar ekkert annað en verðbólgumarkmiðin eru vissulega stór hluti. Þetta hefur áhrif á þúsundir heimila í landinu. Af hverju viðurkennir ríkisstjórnin ekki að markmiðin sem hún sjálf setti sér hafa ekki náðst? Af hverju viðurkennir hún ekki að á þessu ári, árið 2011, átti hagvöxtur að vera um 4,4%? Nú hrósar hún sjálfri sér fyrir það að á næstu tveimur árum eigi hagvöxtur að vera rétt um 2,7%, undir 2% á næsta ári. Það er ekki góður árangur, virðulegi forseti. Af hverju kemur ríkisstjórnin ekki fram og þakkar stjórnarandstöðunni fyrir að skuldatryggingarálagið skuli vera lægra? Við skulum nefnilega rifja það upp að fyrir ekki svo löngu síðan átti skuldatryggingarálagið að hækka ef við samþykktum ekki Icesave með þeim skuldaklafa sem þjóðin átti að taka á sig. Gæti ástæðan fyrir því að nú er hallinn 60 milljörðum minni en áður var talið verið einfaldlega sú að við skuldum miklu minna en við hefðum gert ef við hefðum tekið á okkur Icesave? Nú liggur fyrir að ríkisstjórnin hafði rangt fyrir sér og ég tel að hún hafi rangt fyrir sér með svo margt annað. Atvinnuleysið er gríðarlegt, tæplega 7%. Það er ekkert til að hrósa sér af, en af hverju þakka menn ekki krónunni fyrir? Ástæðan fyrir því að útflutningsfyrirtækin eru sterk eru einfaldlega vegna þess að við erum með krónu og gjaldmiðil sem getur aðlagað sig að efnahagsáföllum. Við höfum gjaldmiðil sem margar þjóðir Evrópusambandsins mundu svo sannarlega vilja hafa, nú þegar þrengir að. En hver skyldi versti árangur ríkisstjórnarinnar vera? Það stefnir í nýtt Íslandsmet gjaldþrota, 55% aukningu frá því í fyrra. 26 þúsund manns eru í alvarlegum vanskilum. Ég tel að þessi vandi sem ríkisstjórnin kýs að líta fram hjá sé meginástæða fyrir því að við náum ekki upp hagvexti, hann er fyrst og fremst ástæða þess að við komum ekki atvinnulífinu af stað. Sátt í samfélaginu mun einfaldlega aldrei nást fyrr en við höfum tekið á þeim vanda. Hér voru sett neyðarlög strax í kjölfar bankahrunsins. Það er einhver stærsta ákvörðun sem Alþingi Íslendinga hefur tekið og gerði að verkum að þeim ríku sem áttu peninga í banka var bjargað, hinum var látið blæða. Í dag er gjá milli skuldsettra heimila, atvinnulausra og þeirra sem eiga eignir. Ef ekkert verður aðhafst mun nálgast sá tími að setja verður ný neyðarlög. 

Hæstv. forseti. Þetta hefur verið áhugaverð umræða. Að mínu mati var eitt það áhugaverðasta að ákveðins samhljóms gætti á milli formanns Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Bjarna Benediktssonar, og hæstv. fjármálaráðherra, formanns Vinstri grænna. Þessir tveir ágætu þingmenn voru sammála um að það væru tímamót. Hv. þm. Bjarni Benediktsson talaði um nýtt upphaf og hæstv. fjármálaráðherra talaði um að nú væri kominn tími til að draga strik í sandinn. Ég er sammála því. Við skulum draga strik í sandinn og horfa til þess að nú sé nýtt upphaf. Við skulum veita fólkinu í landinu von. Hér býr ung, vel menntuð þjóð með sterkan vilja til að skapa eigin tækifæri. Við eigum sterka, góða innviði í skólakerfinu og lífeyrissjóðakerfinu og prýðilegar náttúruauðlindir. Við skulum nýta þær náttúruauðlindir. Við þurfum að tala um það í þingsalnum hvernig samfélag við viljum, hvaða markmið við höfum með því sem við gerum. Ég tel að við eigum að stefna að því að hér sé samfélag jafnra tækifæra þar sem fólk hefur tækifæri til að mennta sig og njóta ávaxta eigin framtaks, fólk hafi frelsi til að skapa sín eigin tækifæri. Það er það sem Íslendingar vilja, að mínu mati. Með þessu náum við fram bættum lífskjörum og sterkri stöðu íslensks samfélags. Hvað þarf að gera? Við þurfum að lækka skatta. Við þurfum að sækja fram og skapa fyrirtækjunum þær aðstæður að þau geti fjölgað starfsfólki sínu, vaxið og dafnað. Við þurfum að eyða óvissu í sjávarútvegi, landbúnaði og í atvinnulífinu yfirleitt og eyða þeirri óvissu að íslensk stjórnvöld séu sífellt að hringla með skattumhverfi fyrirtækja hér á landi. Við þurfum að afnema gjaldeyrishöftin. Það verður mjög erfitt og sársaukafullt fyrir alla Íslendinga en við þurfum hins vegar að horfast í augu við að það er það sem þarf að gera. Við þurfum einfaldlega að segja fólki að það verði erfitt, við þurfum að gera áætlun um hvernig það verður gert, horfast í augu við það stóra verkefni og fara í það. Ég vil ekki halda áfram á skattahækkunarleið Samfylkingar og Vinstri grænna. Við skulum draga strik í sandinn og hætta á þeirri leið. Ég vil ekki að við höldum áfram að tapa tækifærum vegna úrræðaleysis stjórnvalda, skoðanaágreinings innan ríkisstjórnarflokkanna sem leiðir til þess að fjárfestar hrekjast á brott. Við skulum draga strik í sandinn, horfa til nýs upphafs og breyta þessum vinnubrögðum. Við þurfum að draga strik í sandinn varðandi umhverfi fyrirtækjanna, eyða óvissu og hjálpa þeim að vaxa og dafna. Við eigum ekki að halda áfram með gervilausnir á skuldavanda heimilanna sem hafa í för með sér að heimilin eru að eyða öllum sínum ráðstöfunartekjum til niðurgreiðslu skulda og hafa ekkert borð fyrir báru. Við þurfum að horfa til annarra leiða varðandi heimilin. Við þurfum að draga strik í sandinn varðandi landflótta og atvinnuleysi. Við þurfum að horfa á nýjar leiðir þar. Ríkisstjórnin hefur ekki náð árangri á þeirri leið sinni og ég get ekki séð að nokkuð sé í farvatninu þrátt fyrir þau fjölmörgu störf sem hæstv. forsætisráðherra reifaði að væru í pípunum. Ég get ekki séð að það girði fyrir að fólk haldi áfram að fara úr landi, því miður. Hæstv. forseti. Við skulum sammælast um að draga strik í sandinn, horfa til framtíðar með það að leiðarljósi að vekja von í brjósti fólks um að það sé virkilega björt framtíð hér á landi. Ég hef sannfæringu fyrir því en við verðum að láta af þeim vinnubrögðum og þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur framfylgt með hörmulegum afleiðingum eins og allir sjá; heimilin í landinu 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram. Ég hafði vænst þess að hér yrðu málefnalegar umræður um stöðu efnahags- og atvinnumála, en ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að sú von mín brást. Mér finnst alveg með ólíkindum hvernig stjórnarandstöðunni tekst að gera svart að hvítu og hvítt að svörtu. Það er ótrúlegt að bjóða þjóðinni upp á svona málflutning. Hv. þm. Bjarni Benediktsson sagði orðrétt að það hefði mistekist að snúa vondri stöðu í betri. Hvað er maðurinn að fara? Býr hann ekki á Íslandi og hefur hann ekki séð þann árangur sem hér hefur náðst?  Það er vissulega árangur eftir að allt hrundi hér að við höfum náð að rétta af skuldastöðu heimilanna þó að margir búi enn þá við slæma stöðu. Það hefur komið fram að skuldir heimila hafi verið afskrifaðar um 200 milljarða og skuldir lítilla og meðalstórra fyrirtækja um 200 milljarða. Er það ekki árangur, virðulegi forseti? Hagvöxtur þarf að verða meiri, en hann er þó 3% og samkvæmt því sem Seðlabankinn hefur upplýst má segja að utan stóriðju gæti atvinnuvegafjárfesting aukist um 40% á næstu tveimur árum, eða um 50 milljarða. Er þetta ekki árangur í atvinnumálum? Er það ekki árangur að við erum núna með í pípunum verkefni sem hafa farið af stað og munu á næstu árum skila 7 þús. störfum og 80–90 milljarða fjárfestingu? Þá eru ótaldar framkvæmdir í orkugeiranum, er þetta enginn árangur? Það er með ólíkindum hvernig stjórnarandstaðan talar og ég verð að segja að niðurrif stjórnarandstöðunnar er raunverulega að verða eitt helsta efnahagsvandamálið.  Hv. þm. Bjarni Benediktsson sagði að þetta væri óvinsælasta ríkisstjórn sem lengi hefði setið. Ja hérna, hvað segja skoðanakannanir sem hann vitnar í um stjórnarandstöðuna sjálfa? Ekki vill fólk að hún taki við þjóðarbúinu. Það er ekki hægt að sjá að skoðanakannanir mæli það að fólk vilji að stjórnarandstaðan taki við.  Hagvöxturinn er nokkuð sem við þurfum að ná upp. Ekki veit ég hvort hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins vita að miðað við OECD-ríkin mældist aðeins í Eistlandi meiri hagvöxtur en á Íslandi á fjórða ársfjórðungi 2010. Margt getur lagst með okkur þannig að hagvöxturinn verði meiri en nú stefnir í. Sóknarfærin eru víða og ríkisstjórnin er staðráðin í að koma hjólum atvinnulífsins miklu betur af stað en nú er. Margt hefur verið gert og margt áunnist en það er líka margt í pípunum sem við erum að vinna með. Þessi ríkisstjórn mun ná árangri, 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu frá félags- og tryggingamálanefnd við frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 54/2006, um atvinnuleysistryggingar, og lögum nr. 72/2002, um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, með síðari breytingum. Varðandi 5. gr. frumvarpsins er lagt til að í stað orðanna „til 30. júní 2011“ í 6. mgr. ákvæðis til bráðabirgða V í lögunum komi: frá 20. júlí 2011 til og með 31. desember 2011. Varðandi 6. gr. er lagt til að í stað orðanna „til 30. júní 2011“ í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða VI í lögunum komi: frá 20. júlí 2011 til og með 31. desember 2011. Eins og kunnugt er var full samstaða um þetta mál í nefndinni í vor og allir nefndarmenn gengu út frá því að málið yrði að lögum þá, enda hafði nefndin hraðað störfum sínum til að tryggja framkvæmd þess. Í ljósi þess að málið komst aldrei til afgreiðslu, eins og reyndar fleiri mál sem eðlilegt hefði verið að setja á dagskrá, vil ég leyfa mér að segja það, frú forseti, að við blasir að endurskoða þarf vinnulag í þinginu við endanlega afgreiðslu mála. Það hlýtur að vera sjálfsagt og eðlilegt vinnulag að öll 3. umr. um mál sem full samstaða er um og enginn ágreiningur, fari fram áður en hlé verður á þingi og ég tala nú ekki um mál sem eru bæði aðkallandi og áríðandi. Hér bregst félags- og tryggingamálanefnd við þessari stöðu og tryggir lagalegan grundvöll fyrir áframhaldandi útgreiðslu hlutabóta. Það þarf vart að ítreka hversu mikilvægt er að þetta mál verði að lögum frá Alþingi hér í dag. Við fórum efnislega yfir málið í vor og ég tel ekki ástæðu til að gera það aftur nú og hef lokið máli mínu.

Frú forseti. Það er rétt að við ræddum þetta mál í vor og það er eitt af þeim málum sem gleymdust í óðagotinu. Ég legg til að forsætisnefnd ræði það í sínum ranni hvort ekki ætti að fá verkfræðistofu til að skipuleggja verkferlana hér innan húss þannig að svona gerist ekki aftur. Það lá við að hið sama gerðist með frumvarpið um réttindagæslu fyrir fatlað fólk en sem betur fer var minnt á það, þ.e. ég gerði það reyndar, og það náðist að bjarga því fyrir horn. En þetta eru náttúrlega vinnubrögð sem sýna fram á skipulagsleysi, frú forseti. Það sem ég ætlaði aðallega að ræða er ekki endilega frumvarpið sjálft heldur ferillinn. Frumvarpið er lagt fram 19. maí sem stjórnarfrumvarp í kjölfar samninga, einhverjir aðilar úti í bæ gera kjarasamning sín á milli og þeir hafa rétt til þess. En þeir blönduðu löggjafanum inn í kjarasamningana, þeir sömdu lög fyrir löggjafann til að samþykkja. Þetta eru náttúrlega vinnubrögð sem ekki ættu að líðast, frú forseti. Fólkið sem gerði þessa samninga var ekki kosið á þing til að semja lög fyrir Ísland. Frumvarpið kemur sem sagt fram 19. maí og er rætt daginn eftir, með afbrigðum ef ég man rétt, umræðan er mjög stutt og síðan koma atkvæðagreiðslur í kjölfarið. Málið fer til umfjöllunar í félags- og tryggingamálanefnd og þar er ekki tími til þess að kalla eftir vönduðum umsögnum þeirra aðila sem málið snertir. Þetta var jú samkomulagsatriði aðila vinnumarkaðarins og þar með töldu menn kannski að ekki þyrfti að leita frekari umsagna. En það gæti verið að einhverjir aðilar í þjóðfélaginu hefðu af þessu áhyggjur. Kallaðir voru til nokkrir gestir, frá velferðarráðuneytinu, frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, Kennarafélagi Íslands og Samtökum atvinnulífsins. Það voru sem sagt kallaðir til gestir frá einmitt þeim aðilum sem höfðu samið um þessa lagasetningu. Aðrir aðilar sem hugsanlega væri gagnrýnni á lagasetninguna komu ekki að. Málið var síðan afgreitt út úr nefndinni 1. júní, ellefu dögum eftir að málið hafði verið rætt, og hafði þá verið rætt í nefndinni síðan 27. maí. Það er síðan rætt 6. júní, fimm dögum seinna. Allt gerist þetta á mjög miklum hraða og hefur lítið að gera með vandaða lagasetningu og vandað samráð við þá aðila í þjóðfélaginu sem málið kann að varða. Eins og ég gat um fer 2. umr. fram 6. júní, síðan framhald 2. umr. og atkvæðagreiðslur. Fram komu breytingartillögur eins og hér var nefnt og svo sofnar málið í öllum látunum. Núna er það aftur til umræðu og er verið að bjarga því fyrir horn að hægt sé að greiða út hlutaatvinnuleysisbætur. Allt er þetta ekki nógu gott, frú forseti, og ég geri töluvert miklar athugasemdir við það og æski þess að svona hraðafgreiðslu þingmála, hraðafgreiðslu lagasetningar, linni. Þetta er farið að minna ansi illilega á tilskipanaþjóðfélag þar sem stjórnvöld beita bara tilskipunum: nú á að gera þetta og nú á að gera hitt; og vönduð lagasetning fer ekki fram. Við vandaða lagasetningu þarf nefnilega að leita samráðs við aðila sem málið kann að varða, ekki bara þá sem sömdu um að lögin yrðu sett. Það þarf að leita samráðs töluvert út fyrir rammann þannig að við fáum fram öll sjónarmið í þjóðfélaginu um málin sem við ræðum. Þetta var það sem ég vildi helst setja út á frumvarpið. Að sjálfsögðu vil ég ekki standa í vegi fyrir því að hægt sé að greiða út hlutaatvinnuleysisbætur, það er ekki málið. Ég er meira að segja mjög hlynntur hlutaatvinnuleysisbótum sem ég hef fengið upplýsingar um að eru til víða í Evrópu, t.d. í Þýskalandi, og hafa verið til mjög lengi, og hafa reynst vel og ætti í rauninni að standa vörð um. Ég vildi koma hér upp til að gera athugasemdir við þennan vinnsluhraða. Hvað varðar gjaldþrota fyrirtæki og yfirtöku þeirra eða aðilaskipti þá benti ég á það á sínum tíma að fyrirtæki sem verður gjaldþrota kann að vera rekstrarhæft ef laun eru lækkuð, sem það væri ekki ella. Mér sýnist að í þessum lagatexta, þó að ég hafi ekki haft tíma til að fara nákvæmlega ofan í hann, sé það þannig að fara skuli eftir kjarasamningi og það megi því ekki lækka laun. Þá getur komið upp sú staða að aðili sem gæti hugsanlega tekið fyrirtækið yfir og vilji reka það, geri það ekki af því að hann verður að standa við kjarasamninga og þarf jafnvel að fara í kjaraviðræður við stéttarfélög sem hafa kannski ekki endilega áhuga á því að viðhalda þessum rekstri. Ég vil því að menn fari í betra tómi ofan í það hvort menn séu jafnvel að skjóta sig í fótinn með því að gera of strangar kröfur til þeirra sem hugsanlega geta tekið yfir gjaldþrota fyrirtæki og bjargað rekstrinum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir þær athugasemdir sem hv. þm. Pétur H. Blöndal reifaði um málsmeðferðina og málshraðann. Það er kannski orðin gömul tugga að við kvörtum yfir því með hvaða hætti mál komi inn í þingið og þeim vinnuhraða sem er ætlast til að þingmenn samþykki. Auðvitað geta komið upp mál, eins og t.d. þetta, sem þarf að hraða í gegnum þingið, sérstaklega þegar það gleymdist hér í sumar, en við eigum ekki að líta á það sem sjálfsagðan hlut að samþykkja slíkt. Við í félagsmálanefnd höfum tekið harkalega afstöðu gagnvart frumvörpum sem koma þannig inn. Ég tel að þingið þurfi í heild að grípa til ráðstafana til að stemma stigu við þessum vinnubrögðum í ráðuneytunum. Við eigum ekki að samþykkja þessi vinnubrögð og vísa ég í skýrslu þingmannanefndarinnar sem samþykkt var fyrir ári. Ég vil ljá máls á því að við förum í smáumræðu í vetur um hugmyndafræðina á bak við hlutaatvinnuleysisbætur. Eftir efnahagshrunið þurfti að sjálfsögðu að grípa hratt til aðgerða varðandi ýmsa þætti. Atvinnuleysi rauk upp og þess vegna þurfti að grípa til ýmissa aðgerða. Nú eru hins vegar tvö ár frá því að hrunið varð og við þurfum að byrja á því að taka ákvörðun um hvort hlutaatvinnuleysisbætur eigi að vera varanlegar í bótakerfinu. Þegar sú ákvörðun hefur verið tekin þurfum við að fara yfir það hvaða kostir og gallar felast í þessu út frá reynslunni og út frá því hvernig framkvæmdin er í öðrum löndum þar sem þetta tíðkast. Gallinn við það að hraða málum hér í gegn er að sjálfsögðu sá að ekki gefst tími til að fara í grundvallaratriðum djúpt ofan í málið, ofan í það hvernig við sjáum málin til framtíðar og hvort þetta sé rétt leið. Ég efast svo sem ekkert um það síðasta en víða þurfum við að vanda okkur og passa að þær ákvarðanir sem teknar voru í miklum flýti og mál sem fóru með miklu hraði í gegnum þingið festist ekki í löggjöf okkar án þess að við förum sérstaklega yfir hvort það sé í raun og veru sú stefna sem við viljum. Þetta er það sem ég tel að félags- og tryggingamálanefnd hefði átt að skoða. Þar sem tími gafst ekki til þess verður það hlutverk nýrrar velferðarnefndar. Ég tel mjög mikilvægt að þetta atriði sé á vinnulista hennar. Að öðru leyti tel ég ekki rétt að fjalla frekar um þetta mál. Ég vek athygli á umsögn fjármálaráðuneytisins um það á sínum tíma. Frumvarpið leiðir til 1.250 millj. kr. útgjaldaaukningar fyrir ríkissjóð á yfirstandandi ári og því til viðbótar mun 100 millj. kr. kostnaður vegna breytinga á heildartíma bótaréttar í tengslum við vinnumarkaðsúrræði dreifast á næstu tvö til þrjú ár. Það er rétt að allir sem taka ákvörðun um afgreiðslu þessa frumvarps hafi það í huga.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og yfirferð. Hv. þingmaður benti á atriði sem er einmitt það sem ég vildi gjarnan skoða. Hvernig er þetta framkvæmt í öðrum löndum? Ég veit að þetta er í gangi í Þýskalandi. Ég reyndi í morgun fyrst að líta eftir því hvernig framkvæmdin er þar. Ég náði ekki að fá tæmandi upplýsingar á netinu þannig að ég veit ekki miklu meira en að þetta er til þar og búið að vera lengi. Ég vildi gjarnan skoða það. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að við þurfum að fara í gegnum þær ráðstafanir sem gripið var til eftir hrun í miklum flýti, í mikilli neyð, og skoða hvort þær eiga rétt á sér. Eitt af því er vaxtatekjur, þær virka mjög harkalega á bætur almannatrygginga. Neikvæðar vaxtatekjur geta jafnvel skert bætur almannatrygginga vegna þess að menn fóru yfir í að taka 100% af vaxtatekjum í staðinn fyrir 50% þegar hrunið varð. Það var ákveðin neyðarráðstöfun. Þar fyrir utan var opnað fyrir upplýsingar frá bönkum um fjármagnstekjur sem koma í veg fyrir að menn geti falið þær fyrir skattinum, og sérstaklega Tryggingastofnun, því að það var búið að borga skatt af þeim tekjum. Það er alveg hárrétt að við þurfum að skoða þetta miklu betur. Fyrir utan það að skipuleggja starfið betur hérna með aðstoð verkfræðinga sem hafa til þess skipurit færum við í gegnum það sem gert var þarna með miklu hraði eftir hrun og í mikilli neyð og fyndum út hvort ekki væri komin ástæða til að bakka með ýmislegt. Vil ég þar nefna vaxtatekjur sem skerða bætur hjá Tryggingastofnun.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa stuttu athugasemd. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þessi ræða mín áðan varðar ekki bara þetta mál, heldur þau mál almennt sem fóru í gegnum þingið í miklum flýti í kjölfar efnahagshrunsins. Ég hef ekki nákvæma útlistun á því í hvaða farveg slíkt ætti að fara. Hins vegar er algjörlega ljóst að frumkvæðið þarf að koma frá okkur, þingmönnum sjálfum. Við þurfum þá að búa til lista yfir þau atriði sem við teljum rétt að byrja á og reyna að koma þeim inn í þingsályktunartillögu, ef það þarf, eða einfaldlega að nefndum þingsins verði falið að vinna málið og að forsætisnefnd stýri þeirri yfirferð.

Frú forseti. Við megum ekki gleyma því að við erum löggjafinn. Við erum til þess kosin og við erum löggjafinn á grundvelli stjórnarskrár sem við höfum svarið eið að. Við eigum að setja lög, og ekki bara setja þau heldur helst semja þau. Ég legg til að ný nefnd, velferðarnefnd, fari í gegnum lagasafnið og gái að því hvað þurfi að laga. Þetta er eitt af því sem þarf að laga eða taka ákvörðun um. Ég er hlynntur hlutaatvinnuleysisbótum. Mér finnst þær mjög snjallt tæki til að viðhalda þekkingu í fyrirtækinu, til að viðhalda tengslum þeirra sem eru atvinnulausir við atvinnulífið og til að hjálpa mönnum yfir ákveðna skammtímaerfiðleika sem koma ekki bara í hruni, þau koma reglulega í atvinnurekstri. Þess vegna er atvinnurekstur áhættusamur. Til þess að hjálpa fyrirtækjunum, starfsmönnum og öllum rekstrinum yfir ákveðin högg getur verið mjög snjallt að geta sagt starfsmönnum upp að hluta til án þess að missa þá alla út um hvippinn og hvappinn. Atvinnuleysisbæturnar hjálpa þá til við þá aðlögun sem felst í því að ráða við ákveðið högg. Ég er hlynntur atvinnuleysisbótum en að sjálfsögðu þurfum við að ræða þær. Það gafst ekki nægur tími þegar þetta var tekið upp á sínum tíma og virðist enn þá ekki gefast nægur tími til að ræða svona mál hugmyndafræðilega.

Hæstv. forseti. Það er rétt að við þurfum að gefa okkur tíma í þetta. Við á löggjafarsamkundunni ætlum okkur varla að taka einfaldlega við tilmælum úr ráðuneytunum. Við samþykktum öll sem eitt ályktun þess efnis fyrir ári. Ekki má það vera þannig til framtíðar að þingmönnum líði hér eins og einn hv. þingmaður talaði um á sínum tíma, hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir, að við værum einhvers konar afgreiðsludömur. Við ætlum okkur ekki að láta hlutina vera þannig. Stærsta atriðið um hlutaatvinnuleysisbæturnar er að mínu mati hvert hlutfallið eigi að vera. Hvað mætti atvinnurekandinn segja starfsmanninum upp miklu hlutfalli? Hvar eru mörkin nákvæmlega? Við höfum ekki farið af neinni nákvæmni í neina úttekt á því hvort við erum á réttri braut, hvort það ætti að vera varanlega svona eða hvort við séum komin yfir línuna. Þetta er verkefni vetrarins að mínu mati. Ég vona sannarlega að það týnist ekki í þeim fjölmörgu stóru verkefnum sem hin nýja velferðarnefnd, sem mun hafa gríðarlega mörg og fjölbreytt verkefni á sinni könnu, þarf að ráðast í.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp fyrst og fremst til að koma tvennu á framfæri. Við fögnum því að sjálfsögðu að við séum að klára þetta mál núna. Við erum sammála því að þetta skuli gert. Í ljósi þeirra umræðna sem urðu í sumar, eftir að það uppgötvaðist að þetta hefði gleymst eða fallið einhvers staðar á milli þegar var verið að klára málin í vor, verður að nefna að það er alveg ljóst að þar er hvorki við stjórnarandstöðuna að sakast né hæstv. ráðherra. Málið var komið klárt til þingsins og allir voru sammála um að það þyrfti að klára. Þetta mál og nokkur önnur komust hins vegar ekki á dagskrá. Þó var bætt við málum sem sátt var um en við kunnum enga skýringu á því af hverju ekki var lögð áhersla á þetta mikilvæga mál. Því verða stjórnarflokkarnir að svara. Frú forseti. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þm. Péturs H. Blöndals um vinnulagið. Við þurfum að reyna að bæta það. Það er vitanlega óásættanlegt, alveg sama hvað á í hlut, kjarasamningar eða eitthvað annað, að frumvörp eða önnur mál séu undirbúin og afgreidd úti í bæ áður en löggjafinn kemur að þeim en síðan eigi löggjafarsamkoman einfaldlega að samþykkja og afgreiða málið. Þannig geta hlutirnir ekki gengið fyrir sig, bara alls ekki. Sumir stjórnarliðar hafa iðulega efast um það í þessum stól að það sé eðlilegt að sjávarútvegsmál séu samin og afgreidd úti í bæ af einhverjum hagsmunaaðilum. Það er alls ekki eðlilegt. Það sama á við um það eins og þetta mál, kjarasamninga og annað að löggjafinn hlýtur að þurfa að koma að málinu endanlega. Því þarf að gefa löggjafanum tíma til að sinna skyldu sinni og hlutverki. Við alþingismenn höfum ákveðna ábyrgð og þá ábyrgð verða allir að virða, aðilar vinnumarkaðarins, ráðherrar, embættismenn og aðrir. Ég vildi koma þessu á framfæri, frú forseti.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu og þakka hv. félags- og tryggingamálanefnd fyrir afar vönduð vinnubrögð í heildina og almennt varðandi þau mál sem þangað hafa komið, mikla samstöðu og mikinn vilja til að leita lausna og ná niðurstöðu. Það hefur einkennt starf nefndarinnar og ég tel ástæðu til að það komi fram. Þess vegna var mjög miður að mál sem komið var til lokaafgreiðslu í vor og var tilbúið til atkvæðagreiðslu í þinginu skyldi ekki klárað. Ég þakka nefndinni fyrir að hjálpa okkur að ljúka því núna þannig að þeir sem hafa fengið greiddar svokallaðar hlutaatvinnuleysisbætur geti fengið greitt samkvæmt lögum frá og með mánaðamótunum núna. Athugasemdir komu hérna fram sem ég vil taka undir í sambandi við það hvernig lagasetning fer almennt fram, þ.e. að við þurfum auðvitað að vanda okkur. Það er misjafnt hverju er verið að breyta eða hvað verið er að taka upp. Í sumum tilfellum erum við kannski að breyta dagsetningum eða framlengja eitthvað til ákveðins tíma og það er eðlismunur á því eða hvort við erum að grunnvinna málin. Ég held að við deilum þeirri skoðun að það þurfi að skoða öll mál mjög vel. Í umræðunni er mjög ánægjulegt að heyra, og ég tek undir með hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur og hv. þm. Pétri H. Blöndal, að mikil þörf sé á því að skoða hlutaatvinnuleysisbæturnar. Við höfum verið að ræða það í ráðuneytinu hver framkvæmdin hefur verið, hver sé reynslan. Er það rétt viðmið að vera með 30%? Það var upphaflega lægra. Á að vera eitthvert sólarlagsákvæði og miða við ákveðinn tilgreindan tíma þannig að menn geti ekki búið við það langtímum saman að vera í hlutaatvinnuleysi á móti vinnu o.s.frv.? Ég held að það væri einmitt ágætt, af því að við erum að gera tillögu um að framlengja bara til áramóta, að sú vinna fari af stað. Auðvitað verðum við að bíða eftir þessu í nýrri velferðarnefnd en það sé þá unnið með ráðuneytinu og viðkomandi nefnd og það skoðað hvernig framhaldið eigi að vera. Það hefur líka komið fram í umræðunni að umtalsverðir peningar eru þarna í húfi. Verið er að fjalla um verulegar upphæðir og það skiptir líka máli bæði fyrir ríkissjóð en ekki síður fyrir þá sem fá þessar bætur. Það er líka annað í frumvarpinu sem er ágætt að lyfta upp hér að heimild er til þess að borga út desemberuppbót á atvinnuleysisbætur, það er inni í frumvarpinu sem er auðvitað mikilvægt til að gæta samræmis við aðra þá sem eru á bótum. Þetta er heimildarákvæði en skiptir máli vegna þess að sumir hafa því miður orðið að búa við langvarandi atvinnuleysi. Sambærilegt fyrirkomulag, af því að hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi þetta með hlutaatvinnuleysisbæturnar sem inngrip til að hjálpa atvinnulífinu, þá eru í rauninni greiðslur til fyrirtækja vegna vinnslustöðvunar í sjávarútvegi, sem er mjög athyglisvert. Til að geta haldið mönnum á launum, til að þurfa ekki að segja þeim upp, hafa menn fengið greiðslur. Það þarf líka að fara yfir þá framkvæmd einfaldlega vegna þess að við sjáum að ákveðin fyrirtæki sem eru mjög stöndug fá bætur jafnvel reglulega í ástandi eins og er í dag. Spurningin er þá hver á að bera það? Er eðlilegt að þeir sjóðir, sem eru að vísu borgaðir mikið til af atvinnulífinu, við skulum gera okkur grein fyrir því, beri það? Þetta eru þá álögur á atvinnulífið á meðan verið er að borga atvinnuleysisbætur eða hlutaatvinnuleysisbætur. Ég vil ítreka þakkir til nefndarinnar og til þingsins fyrir að vera með þetta fyrst á dagskrá og treysti á að málið verði afgreitt í dag, það skiptir miklu máli, það var komið tilbúið til atkvæðagreiðslu, þannig að hægt verði að standa við það að greiða út þessar bætur núna, akkúrat þessa helgi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að blanda sér í umræðuna. Hann minntist á atriði varðandi sjávarútveginn og sérstaka heimild í lögum til handa þeirri atvinnugrein vegna tímabundinna breytinga á því hvernig aflast. Ég þekki til þess að aðrar atvinnugreinar hafa óskað eftir viðræðum við ráðuneytið um hvort þær gætu einnig komist inn í slíkar heimildir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort til standi að breyta þessu lagaákvæði með það fyrir augum að aðrar atvinnugreinar komist þar að. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir hlý orð í garð nefndarinnar. Það hefur verið gríðarlega skemmtilegt að starfa í nefndinni og sjá að hægt er að vinna með þeim hætti í þinginu þannig að allir leggist á eitt við að gera rétt. Það er hlutverk þessarar löggjafarsamkundu að lagfæra lögin og ég tel að hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir eigi hrós skilið fyrir það starf sem þær hafa stýrt í nefndinni og það sýnir fram á að hægt er að taka upp önnur, betri og bætt vinnubrögð í þinginu. Það vekur manni von í brjósti um að hægt sé að vinna hlutina á annan veg en maður sér oftast hér í þinginu. Mig langar jafnframt að spyrja hæstv. ráðherra, af því að hann tók vel í þá hugmynd að fara í rannsókn á því með hvaða hætti hlutaatvinnuleysisbótunum er komið í kring í öðrum löndum, hvernig hann sér fram á að slík vinna fari fram. Er það þá þannig að ráðuneytið mundi hefja rannsóknarvinnu og undirbúa málið fyrir nýja velferðarnefnd?

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi hefur ekki komið inn á okkar borð að aðrar greinar en sjávarútvegurinn gætu þurft á svipaðri fyrirgreiðslu að halda. Ég held að það sé mjög mikilvægt að skoða líka hvort miða á við einhverja heildarafkomu viðkomandi greinar hvort hægt sé að halda mönnum á launaskrá, að það sé ekki alveg sjálfkrafa, jafnvel þó að maður hafi verulega góðar tekjur og missi úr viku í vinnu þá sé eðlilegra að fyrirtækið haldi mönnum á launaskrá og geti bara eðlilega borið það. Við þurfum að fara yfir þetta í heild. En það væri auðvitað fróðlegt að vita hvað menn hafa í huga varðandi aðrar greinar. Það hefur ekki komið inn þannig að ég hafi tekið þátt í þeirri umræðu. Hins vegar má segja varðandi hlutaatvinnuleysisbæturnar að við verðum að skoða það allt vel. Ég held að eðlilegt sé að við reynum að eiga frumkvæði að því að kalla eftir upplýsingum um þetta frá öðrum löndum en síðan er eðlilegt að umræðan eigi sér stað bæði í þinginu og hjá okkur. Það má heldur ekki gleyma því að Atvinnuleysistryggingasjóður og Vinnumálastofnun raunar líka eru með fulltrúa atvinnulífsins, ráðuneytisins og fleiri aðila sem koma þar að borðinu. Þar eru málefni sjóðsins sem er í raun og veru byggður fyrst og fremst á skattgreiðslu á atvinnulífið. Ég tel því mjög eðlilegt að þetta sé líka rætt mjög ítarlega þar af því að það eru raunverulegu greiðendurnir að þessum útgjöldum. Og þó að við segjum að þetta íþyngi ríkissjóði íþyngir það fyrst og fremst atvinnulífinu að þurfa að borga atvinnuleysisbætur. En af því að við gerum ríkissjóð upp á greiðslugrunni kemur þetta inn í heildarveltuna þar, sem skiptir auðvitað miklu máli varðandi umsvif ríkisins. Ég held því að við þurfum að fara vel yfir þetta. Ég vil taka fram að hv. félags- og tryggingamálanefnd hefur einmitt verið virkur aðili í sambandi við lagasetningu t.d. um greiðsluaðlögunina og útfærsluna á henni, leiðréttingar og lagfæringar að óskum þeirra sem hafa veitt þá þjónustu. Það hefur verið mjög gott samstarf á milli framkvæmdarvaldsins og nefndarinnar þar sem athugasemdir hafa getað komið úr hvorri áttinni sem er og menn hafa þá gripið til þess að reyna að bæta umhverfið, sem eru vinnubrögð þar sem markmiðið 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég þarf þá einfaldlega að kanna það betur hjá þeim aðilum sem hafa leitað til mín varðandi þessa heimild í lögunum um atvinnuleysisbæturnar, hvort erindi þeirra hafi ekki skilað sér alla leið. En þar er um að ræða aðila í matvælaframleiðslu sem lenda í því að hráefnisskortur verður til þess að stöðva þurfi starfsemi og þess vegna séu starfsmenn ráðnir inn til skamms tíma í senn en ekki í fulla fasta stöðu. Þannig hófst sú umræða og ég taldi að hún væri komin inn í ráðuneytið. Að öðru leyti vil ég einfaldlega hvetja hæstv. ráðherra til dáða í því að afla upplýsinga til að greiða fyrir því að endurskoðun og yfirferð yfir hugmyndafræðina varðandi hlutaatvinnuleysisbæturnar gleymist ekki við þessar miklu breytingar sem verða á nefndakerfi þingsins og ég vonast svo sannarlega til þess að sú vinna muni skila árangri.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra Guðbjarti Hannessyni fyrir ágæta ræðu og það hvað hann tekur vel á þessum málum. Ég legg til að menn fari nú að skoða ferli lagasetningar alveg frá grunni allt frá því að lagafrumvörp eru samin og þar til þau eru flutt á þingi og síðan ferlið í nefndunum og að þetta verði allt skipulagt betur. Það sem ég sagði áðan var alls ekki gegn nefndarformönnum þannig séð. Þeir eru náttúrlega hluti af því kerfi sem er á Alþingi og hefur verið mjög lengi við lýði. Ég tel að skerpa þurfi á framkvæmdinni, nákvæmlega eins og þegar menn byggja hús, þá eiga gluggarnir að koma á ákveðnum degi, steypan á að koma á öðrum degi o.s.frv. Ég legg því til að hæstv. ráðherra komi þessum skilaboðum til hæstv. ríkisstjórnar og að þar verði þau mál kynnt á haustin, eins og iðulega er gert, sem menn ætla að flytja lagafrumvörp um en eftir það fari menn í samstarf við viðkomandi nefndir um framkvæmdina og sett verði tímaáætlun um hvenær lagafrumvörp verða tilbúin til framlagningar þannig að menn viti að lög geta t.d. komið fram þess vegna 7. febrúar eins og hvern annan dag. Núna virðist allt vera miðað við 1. apríl af því að það er í þingskapalögum. Ég man þá tíð þegar ég var í stjórnarliði að menn fengu kannski nokkur kíló af þingmálum einmitt þennan ágæta dag, síðasta dag mars. Það var ekki nokkur leið, ekki einu sinni að lesa þau, hvað þá að fara að ígrunda nákvæmlega hvað þau þýddu. Ég mundi því vilja sjá miklu meira samstarf löggjafarsamkundunnar og þeirra sem semja lögin. Helst vildi ég náttúrlega, eins og ég hef margoft sagt, að lögin yrðu samin á nefndasviði Alþingis sem fengi aukinn styrk til þess.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál upp. Þetta er í raun og veru umræða um einmitt ferlið varðandi lagasetningu. Við höfum ekki deilt þeirri skoðun að þingið sem slíkt ætti að semja öll lagafrumvörp en ég held að við getum orðið mjög sammála um að báðir aðilar þurfi að koma að því. Ég hef haft þann draum að þetta verði þannig að menn, hvort sem það er ríkisstjórn, stjórnarandstaða eða aðrir, leggi fram mál þar sem þeir hafa óskir um að taka upp ákveðin mál, þingið leggi fyrir forsendur varðandi málið, stefnumótunina og grunninn. Síðan fari það í vinnslu og svo komi það aftur til þingsins til úrvinnslu, umfjöllunar, umsagna o.s.frv. Ég hef sagt að margar af vönduðustu lagasetningum á Íslandi hafi verið þær þar sem skipaðir hafa verið þverfaglegir stórir hópar sem hafa unnið að undirbúningi og síðan kemur það inn í þingið og fær vandaða umfjöllun þar. Ég þekki svo sem ekki langt aftur í tímann, er ekki búinn að vera lengi á þingi, en það hefur breyst þannig að meira er um breytingar í þinginu. Mér hefur stundum þótt svolítið sérkennilegt þegar menn hafa verið að kvarta yfir því að sum þingmál komi vanbúin. Við höfum leyft okkur meira að breyta því sem kemur inn í þingið frá stjórnvöldum og ég held að það sé gott. Ég held að menn fái ekki tilskipun um að það sé annaðhvort eða. Mörg frumvörp hafa verið bætt verulega í umfjöllun nefndar og það var kannski það sem ég var að draga fram hjá hv. félags- og tryggingamálanefnd að þar hefur verulega góð umræða verið þar sem öll sjónarmið hafa fengið að koma fram. Menn hafa leitað lausna sameiginlega og fundið bestu lausnina að mati nefndarinnar og leyst málið sameiginlega. Það er mjög til fyrirmyndar og maður vildi sjá það í fleiri málum. Við deilum auðvitað þeirri skoðun að almennt séð getum við tekið á okkur sökina að mörg mál koma allt of seint fram, þ.e. þau koma fyrir lokafrest og síðan verður að afgreiða þau á skömmum tíma. Markmiðið hlýtur að vera að breyta því. Við höfum vissulega verið í óeðlilegu umhverfi að mörgu leyti síðastliðin missiri en markmiðið hlýtur að vera að dreifa þessu meira á árið þannig að menn hafi betri tíma og frumvörp komi inn, og þannig er það nú með sum þeirra, þau séu flutt aftur og fái þá vandaða umfjöllun í jafnvel eitt ár.

Hæstv. forseti. Það er vart hægt að láta þetta mál fara órætt í gegnum þingið á þessu stigi, en um er að ræða frumvarp til laga um breyting á lögum um námsstyrki. Ákveðnar breytingar hafa hlotið nokkra umræðu í nefndinni. Það er mjög mikilvægt að við höldum vel utan um það með hvaða hætti námsstyrkir eru greiddir út, einfaldlega vegna þess að við erum að ræða um almannafé. Eitt mál var talsvert til umræðu á síðasta þingi og varðaði þá einstaklinga sem ekki hafa náð 18 ára aldri og eru komnir í háskóla. Ákveðið vandamál skapaðist þegar þáverandi hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður K. Gunnarsdóttir liðkaði það mikið til í kerfinu að ungt fólk, sem náði að komast hratt í gegnum almenna skólakerfið og svo hratt í gegnum framhaldsskóla, átti ekki kost á að fá námslán á háskólastigi vegna þess að það var ekki orðið fjárráða. Þetta mál hefur tekið að því er mér skilst u.þ.b. tvö ár í vinnslu í ráðuneytinu og að komast í gegnum kerfið. Það er rétt að fagna því að verið sé að taka á því. Ég vona svo sannarlega, hæstv. forseti, að ekki hafi verið mörg tilvik sem féllu milli skips og bryggju varðandi ungt fólk sem var í þessum sporum og náði ekki að fjármagna háskólanám sitt vegna þess að úrræði voru ekki fyrir hendi. Ég þekki til nokkurra slíkra dæma, en það er þó gott að verið sé að taka á málum. Eins og ég sagði hér áðan varðandi annað mál er það okkar hlutverk að leiðrétta lögin. Það vekur ákveðnar spurningar þegar það tekur þennan tíma að koma breytingum sem þessum í gegn, hvort ekki þurfi að endurskoða með einhverjum hætti utanumhald um breytingar sem þessar, þ.e. að hlutirnir gangi alla leið þegar teknar eru ákvarðanir sem vissulega eru ívilnandi fyrir borgarana, í þessu tilviki ungt fólk, að það sé hugsað fyrir þeim málum alla leið. Það er sárt að vera búinn að ná öllum sínum markmiðum í námi en ná síðan ekki að framfylgja þeim vegna þess að hugsanlega stendur maður ekki vel fjárhagslega og á ekki sterka aðila að.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 13/2001, um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ingva Má Pálsson og Þórð Reynisson frá iðnaðarráðuneytinu. Þá bárust umsagnir frá Hafrannsóknastofnun, Landsvirkjun, Náttúrufræðistofnun Íslands, Orkustofnun og Samtökum iðnaðarins. Frumvarpið felur í sér breytingar á lögum nr. 13/2001, um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis, en tilefni þess er af tvennum toga. Í fyrsta lagi er það liður í undirbúningi næsta útboðs á sérleyfum til rannsókna og vinnslu kolvetnis í íslenskri efnahagslögsögu á svonefndu Drekasvæði við Jan Mayen-hrygginn og í öðru lagi er það komið til vegna þeirra athugasemda sem Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert við skilyrði núgildandi laga um að leyfishafi verði að vera skráður aðili hér á landi. Með frumvarpinu er lögð fram skilgreining á samstarfssamningi um framkvæmd leyfis þegar handhafar leyfis til rannsókna eru fleiri en einn. Þessi samstarfssamningur skal kveða á um hlutverk og skyldur aðila sem og um skaðabætur. Ef handhafar leyfis eru fleiri en einn skal beina skaðabótakröfu beint að rekstraraðila leyfisins. Nefndin bendir á að hver og einn leyfishafi er engu að síður skattskyldur aðili. Hugtakið rekstraraðili er einnig skilgreint í frumvarpinu en það er sá aðili sem sér um daglega stjórn kolvetnisstarfseminnar fyrir hönd leyfishafa. Með þessu er sett fram það skilyrði fyrir sérleyfi til rannsókna og vinnslu kolvetnis að rekstraraðili verði skipaður fyrir sérhvert leyfi sem veitt er. Nefndin er sammála því að mikilvægt sé að skilgreina stöðu rekstraraðila með hliðsjón af mikilvægi hans. Nefndin bendir einnig á að ekki er sett skilyrði um að rekstraraðili sé jafnframt leyfishafi og því er ekkert því til fyrirstöðu að utanaðkomandi aðili geti starfað sem rekstraraðili. Nefndin leggur á það áherslu að mikilvægt er í ljósi stöðu rekstraraðila að velja hann af kostgæfni. Í frumvarpinu er lagt til að íslenskt útibú eða umboðsskrifstofa félags sem skráð er í aðildarríki samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, í aðildarríki stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum teljist sérstakt félag. Ekki var talin ástæða til að gera þá kröfu að stofnað yrði sérstakt félag hér á landi um starfsemina en það var skoðað með tilliti til skattalegra sjónarmiða. Nefndin tekur undir þau sjónarmið að nægilegt sé að gera kröfu um íslenskt útibú eða umboðsskrifstofu félags. Vill nefndin benda á að norsk stjórnvöld hafa ekki gert kröfu um að stofnað sé og skráð sérstakt félag. Fram kom hjá umsagnaraðila að samkvæmt skilgreiningu á leyfishafa, samanber 6. málsgrein 2. gr. laganna, er verið að leggja íþyngjandi kröfur á herðar leyfisveitanda hvað varðar skattlagningu og skráningarskyldu og það sé í engu samræmi við eðli þeirra framkvæmda. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið. Uppi hafa verið ýmis vandkvæði varðandi skattlagningu leyfishafa en leyfishafi hefur verið skilgreindur sem skráður aðili hér á landi sem hefur fengið leyfi til leitar, rannsóknar og/eða vinnslu kolvetnis. Nefndin bendir á að frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna skattlagningar á kolvetnisvinnslu er til meðferðar hjá hv. efnahags- og skattanefnd Alþingis. Þar verða gerðar þær breytingar að skattskyldar tekjur skapist eingöngu af starfsemi sem bundin er við sérleyfi en ekki við leyfishafa. Nefndin tekur undir þessar breytingar. Nefndin vill einnig árétta varðandi skráningarskyldu leyfishafa að ekki er talin ástæða til að gera þá kröfu að aðili sem fær leyfi til leitar samkvæmt III. kafla laganna sé skráður aðili hér á landi eða með skráð útibú hér á landi. Er þar um íþyngjandi kröfu á leyfishafa að ræða. Nefndin leggur til að hugtakið leitarleyfishafi merki í lögunum aðila sem hefur fengið leyfi til leitar að kolvetni samkvæmt III. kafla laganna. Til nánari skýringar getur leitarleyfishafi verið skip sem á leið um svæðið og notar ferðina til leitar. Nefndin telur ekki ástæðu til að slíkur aðili sé skráður sérstaklega hér á landi. Nefndin leggur til að ekki sé gerð slík krafa um sérstaka skráningarskyldu til leitarleyfishafa á sama hátt og gert er til leyfishafa samkvæmt IV. kafla laganna. Í gildandi löggjöf um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis er mælt fyrir um að kolvetnisstarfsemi og tengd starfsemi skuli rekin frá stöð á Íslandi, samanber 7. málsgrein 10. gr. laganna. Stjórnvöld hér á landi hafa staðið í þeirri trú að ákvæðið rúmaðist innan þeirra alþjóðlegu skuldbindinga sem Ísland er bundið af þar sem ákvæðið miði fyrst og fremst að því að tryggja öryggi og almannahagsmuni. Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hefur hins vegar nýverið, með bréfi til íslenskra stjórnvalda, bent á að framangreint ákvæði feli í sér brot á skuldbindingum okkar að EES-rétti, nánar tiltekið að það eigi að vera hægt að veita þessa þjónustu frá stöð sem staðsett er innan Evrópska efnahagssvæðisins en ekki megi skuldbinda þjónustuna alfarið við Ísland. ESA hefur sent sams konar athugasemdir til Norðmanna sem hafa fallist á að gera breytingar á þessu lagaskilyrði. Nefndin bendir á að þær breytingar sem hér eru lagðar til taka mið af tillögum Norðmanna sem ESA hefur samþykkt. Breytingarnar miða við að koma til móts við athugasemdir ESA og að tryggja sem best öryggi og almannahagsmuni. Nefndin ítrekar að stjórnvöld geta eftir sem áður undir vissum kringumstæðum sett fram sérstakar kröfur til leyfishafa til að nota ákveðnar stöðvar sem og takmarkað fjarlægð þeirra frá viðkomandi rannsóknar- og vinnslusvæði, að teknu tilliti til þeirra reglna sem gilda um meðalhóf. Virðulegi forseti. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali, sem er þingskjal 1548 og fylgir hér með. Þetta mál var tekið úr iðnaðarnefnd 25. maí síðastliðinn. Undir nefndarálitið skrifa auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Tryggvi Þór Herbertsson, sem er með fyrirvara, Þráinn Bertelsson, Magnús Orri Schram og Jón Gunnarsson, sem er með fyrirvara.

Forseti. Ég þakka hv. formanni iðnaðarnefndar framsögu hans. Það eitt þekki ég til hans og hans starfa að hann er mjög áfram um að þetta mál gangi og nái fram. Ekki þarf að hafa mörg orð um mikilvægi þess fyrir alla aðila og hvaða tækifæri felast í því ef þetta getur orðið að veruleika. Það vakti hins vegar gríðarlega athygli hér í vor þegar upp kom að þetta mál hafði einhvern veginn fallið á milli skips og bryggju, svo að við tölum mál sem við skiljum báðir, og gleymst, það var held ég eina skýringin á því. Þá langar mig að forvitnast hjá hv. formanni iðnaðarnefndar um hvort hann kunni á því skýringar af hverju svo fór, hvort í raun sé einhver grundvallarágreiningur milli stjórnarflokkanna í þessu máli sem hefur tafið það eða hvaða skýringar hann kunni á því að málið fór á þann hátt sem raun ber vitni.

Hæstv. forseti. Já, þetta mál var eitt af um 25 málum sem lentu milli skips og bryggju, eins og hinn skipstjóramenntaði þingmaður nefnir það. Það er alveg rétt. Hvort það gleymdist - ég verð að játa, virðulegi forseti, að ég kann ekki þá skýringu hvers vegna þessi mál biðu nema hún sé sú að umræðan um fiskveiðistjórnarfrumvarpið tók óheyrilega langan tíma og ruddi ýmsu öðru burt vegna þess að við ætluðum að hætta á ákveðnum tíma. Ég veit það ekki. Það var óskað eftir því að kalla saman fund í iðnaðarnefnd til að ræða þetta. Það var gert við fyrsta tækifæri sem leyfilegt var samkvæmt þingsköpum, eða 11. ágúst. Málið skýrðist ágætlega. Þar komu orkumálastjóri og fulltrúar frá ráðuneytinu sem útskýrðu að þetta hefði ekki alvarlegar afleiðingar í för með sér. Ekki var búið að tilkynna útboðið til ESA. Nú er það búið. Lesa mátti úr þeim beiðnum sem komu m.a. við umræðu í nefndinni, plús náttúrlega að allir nefndarmenn úr öllum flokkum standa að nefndarálitinu og breytingartillögunum, að full samstaða væri um þetta mál. Við munum væntanlega klára 3. umr. og atkvæðagreiðslu í næstu viku. Aðalatriðið er að ráðuneytið hefur tilkynnt að útboðið sé í byrjun október. Við getum alveg fagnað því, en hvort einhver ágreiningur sé um málið milli stjórnarflokkanna get ég ekki merkt vegna þess að fulltrúar Vinstri grænna, sem hv. þingmaður nefnir, eru á nefndarálitinu án fyrirvara. Einu mennirnir sem eru með fyrirvara eru hv. flokksbræður hv. þingmanns.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eins og hans var von og vísa komst hann að sjálfsögðu ekki hjá því að tengja Sjálfstæðisflokkinn við þetta ágæta nefndarálit. Ég vænti þess að hv. þm. Jón Gunnarsson svari því og geri grein fyrir afstöðu sinni og hv. þm. Tryggva Þórs Herbertssonar í ræðu hér á eftir. Það er alveg rétt að mikið gekk á hér í vor og sérstaklega í tengslum við fiskveiðistjórnarfrumvörpin. Ég get vitnað um það að hv. þingmaður lagði sitt af mörkum í því að vinda ofan af þeirri vitleysu sem þar var á ferðinni. Það vekur mann hins vegar til umhugsunar um hvernig störfum þingsins er háttað undir lok starfstímans þegar mál sem þetta fellur á milli skips og bryggju í þeim darraðardansi sem á sér stað í þinginu á síðustu metrunum fyrir þinglok. Það er alvarlegt umhugsunarefni fyrir forseta, ásamt okkur þingmönnum öllum, með hvaða hætti skipulag starfsins er hér þegar svo stórt og mikilvægt hagsmunamál Íslendinga líður fyrir það að skipulagið og orrahríðin er slík að ekki er nokkur einasta yfirsýn yfir það með hvaða hætti ljúka á stærstu og mikilvægustu málunum sem komið hafa fram á þinginu. Ég tel þetta mál vera þess eðlis. Hættan liggur kannski líka í því að með öllu svona tímatapi aukast líkurnar á því að við náum ekki jafngóðri stöðu á svæðinu og ella hefði orðið.

Virðulegi forseti. Ég nota kannski þennan andsvaratíma minn til að leiðrétta mig aðeins vegna þess að ég held að ég hafi sagt að allir nefndarmenn væru á nefndarálitinu, en athygli mín hefur verið vakin á því að þeir eru átta. Einn nefndarmaður, hv. þm. Margrét Tryggvadóttir, er ekki á nefndarálitinu. Hún er heldur ekki með sérstakt nefndarálit án þess að ég fari að útskýra það nokkuð. Hún er fullfær um það. Ég ætla líka að segja vegna orða hv. þingmanns um fyrirvara sjálfstæðismanna að það var sagt í gamansömum tón vegna þess að vinnulagið í iðnaðarnefnd með öllum nefndarmönnum hefur verið alveg sérstaklega gott. Ég held að ég megi segja að nánast öll mál hafi verið tekin þaðan út í fullri sátt nema kannski eitt Byggðastofnunarmál, en það fór á annan veg og var ekki rætt meir og verður ekki þótt það hafi verið leyst á annan hátt. Ég vildi láta það koma fram hér. Virðulegi forseti. Í sjálfu sér hef ég engu við það að bæta sem hv. þm. Kristján Þór Júlíusson fjallaði um nema bara að það er ánægjulegt að full samstaða var í nefndinni um þetta mál. Þess vegna er ég viss um að við munum klára það í næstu viku og gera þetta frumvarp að lögum. Þá er okkur ekkert að vanbúnaði að fara að undirbúa okkur, sem við erum þegar farin að gera, undir hið mikilvæga útboð. Það verður ákaflega merkilegt og mikilvægt fyrir íslenska þjóð að kanna þær auðlindir sem þarna kunna að vera. Þarna kann að vera gullkista sem við getum opnað á komandi árum.

Virðulegi forseti. Ég fagna því sérstaklega að við séum loksins farin að ræða þetta mál hér og líklega ljúka því. Það er hægt að hafa nokkuð langt mál um hvernig til hefur tekist að koma þessum nauðsynlegu leiðréttingum áfram, það hefur gengið mjög illa og tekið allt of langan tíma. Það hreinlega klúðraðist í vor. Þetta er annað málið sem við ræðum í dag þar sem full samstaða var um að ljúka málinu í nefnd en einhvers staðar annars staðar í ferlinu klikkuðu ferlarnir hjá stjórnarliðinu og málið komst ekki á dagskrá. Á það reyndi aldrei hvort samstaða væri um að bæta því inn á síðustu dögum sem ég held að hefði verið vel hægt ef þess hefði verið óskað. Það var hins vegar ekki gert. Það voru önnur mál sem óskað var eftir að bæta á dagskrá þingsins sem var samstaða um og var það þá gert. Ég treysti mér ekki til að fara í skýringar á orsökum þess að þetta fór svona. Því hefur verið haldið fram að annar stjórnarflokkurinn, Vinstri grænir, sé í raun á móti málinu eða einstökum atriðum í því. Ef svo er þarf sá flokkur að útskýra það. Það er rétt sem kom fram hjá hv. formanni nefndarinnar, allir nefndarmenn nema einn eru á þessu nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar. Frú forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka formanni nefndarinnar, hv. þm. Kristjáni L. Möller, fyrir samstarfið við þessar lagfæringar. Það gekk bara ljómandi vel. Þegar við fjöllum hins vegar um þetta mál eins og önnur atvinnumál fer maður að velta mörgu fyrir sér. Kannski erum við stundum óraunsæ í þessum ræðustól eins og margir aðrir um hvernig hlutirnir geta gengið eða eiga að ganga fyrir sig. Mér hefur fundist þetta ferli varðandi olíuleitina ganga of hægt. Kannski er það vegna þess að mann er farið að lengja eftir því að hlutirnir skýrist með þessi tækifæri. Ég held því að við eigum að nota tækifærið nú þegar þetta annað útboð fer af stað, spýta í lófana og hraða þessu eins og hægt er. Það mun hraða endurreisn Íslands til lengri tíma litið því að auðvitað fáum við ekki aura í kassann einn, tveir og þrír þó að það finnist vísbendingar um gas eða olíu. Þá vil ég koma að öðru sem ég hef áður nefnt í ræðustól og í nefnd, því hvort við stöndum rétt að þessu ferli. Ég hef verið á þeirri skoðun að það ætti að skoða það að semja við erlenda aðila um að sjá um þetta alfarið, Norðmenn, Kanadamenn eða einhverja aðra sem okkur líkar við.  Þetta var útúrdúr. Það sem ég ætlaði að koma inn á var að það kynni að hraða málum ef það yrði samið við ákveðna aðila um að gera þetta allt saman fyrir okkur. Við gætum hins vegar lært og fengið þekkingu í staðinn og að einhverjum árum liðnum þegar viðkomandi er búinn að fá sinn kostnað til baka kæmi þetta aftur til íslenska ríkisins. Þetta er samt umræða sem þarf að taka annars staðar en akkúrat hér, held ég. Ég vildi þó koma því á framfæri. Frú forseti. Ég vona að þetta mál verði til þess að hraða þessu ferli. Ég óska jafnframt eftir því að hv. formaður iðnaðarnefndar beiti sér fyrir því að við fáum fljótlega upplýsingar í iðnaðarnefnd um olíuleitardæmið allt saman, hvaða verkefni eru í gangi og hvaða samstarfsverkefni. Bið ég hv. þingmann og formann iðnaðarnefndar að hafa það í huga þegar hann les þessa góðu ræðu sem ég er að halda núna því að ég efast um að hann heyri hana. Frú forseti. Ég hef þetta ekki lengra. Ég styð þetta mál, að sjálfsögðu, og við þingmenn Framsóknarflokksins, og vona að það muni liðka til sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Þær tafir sem urðu á þessu máli í vor voru auðvitað bagalegar og vöktu upp spurningar sem engin viðhlítandi svör fengust við í sjálfu sér. Maður veltir alltaf fyrir sér og fyllist ákveðinni tortryggni þegar atvinnumál almennt séð lenda í töfum í þinginu í dag miðað við reynslu okkar af störfum ríkisstjórnarinnar á þeim vettvangi. Þannig læddist að mér sá grunur að sú andstaða sem er í öðrum stjórnarflokknum við þetta mál ætti einhvern þátt í þessu en nú hefur a.m.k. tekist að koma málinu inn til lokaafgreiðslu í þinginu. Það er vel. Við óskuðum eftir því, þingmenn minni hlutans í iðnaðarnefnd, þegar viðbrögð Orkustofnunar komu fram við því að málið var ekki afgreitt í vor að fundað yrði í nefndinni og farið yfir afleiðingar þess með Orkustofnun að þá yrði þing kallað saman til að klára þetta mál ef þurfa þætti. Ekki var orðið við þessari fundarbeiðni okkar og var í þeim efnum borið við ákvæði í þingsköpum þar sem segir að almennt skuli ekki funda í fastanefndum þingsins í júlí og byrjun ágúst nema brýna nauðsyn beri til. Okkur þótti miður að ekki var orðið við þessari ósk okkar. Við þekkjum að sjálfsögðu þingsköpin og fórum fram á þetta í ljósi viðbragða Orkustofnunar á þeim tíma. Við töldum ærna ástæðu til að nefndin kæmi saman og reifaði málið. Ég tek fram að formaður nefndarinnar hefur stýrt starfi hennar af skörungsskap og verið í sáttaumleitunum. Okkar samstarf hefur gengið mjög vel. Hann fór þá leið að hafa samband við Orkustofnun og sendi okkur síðan erindi. Það skýrði svo sem málið. Samstarfið í iðnaðarnefnd er þannig að þar er, held ég, í mörgum málum allt annar meiri hluti en ríkir í þinginu.  Þessi töf í sumar tafði málið um tvo, þrjá mánuði hjá Orkustofnun. Það er bagalegt. Tveir, þrír mánuðir eru þó svo sem ekki langur tími í öllu þessu langa ferli sem er að fara af stað. Það er mjög mikilvægt að við afgreiðum þetta mál í þessum septemberstubbi. Ástæðan er ekki síst sú að samkvæmt upplýsingum frá Orkustofnun er rannsóknarleiðangur á svæðinu sem mun nýta ferðina til að gera ákveðnar rannsóknir á þessu umrædda svæði. Ef við misstum þennan rannsóknarleiðangur sem fer víðar um norðurhöf fram hjá í þessari atrennu yrði enn lengri töf í vændum. Það er líka mjög mikilvægt að nýta það andrými sem er í leit að olíuauðlindum í heiminum í dag. Það er áhugi. Verð er hátt. Olíufyrirtæki hafa áhuga að kanna þetta svæði til hlítar og hefja e.t.v. vinnslu þar ef vel gengur. Það þarf náttúrlega ekki að fara mörgum orðum um það hversu gríðarleg áhrif slíkt hefði á þjóðarbúskap okkar ef þær grunsemdir, getum við sagt, eða sú von sem menn bera í brjósti reynist á rökum reist. Hún er svo sem studd ýmsum rökum um að þarna sé olíu að finna. Ekki síður má búast við að það hefði mikil áhrif á norðausturhorn landsins sem er kannski eitt af þeim svæðum sem hefur farið halloka, a.m.k. hluti af því svæði hefur farið halloka í byggðaþróun síðustu ára. Þar náum við mikilvægu skrefi í því að efla með öðrum atvinnugreinum byggðir landsins. Ég hef áður sagt að með breytingum á sínum tíma og þeim markmiðum sem sett voru fram með kvótakerfi í íslenskum sjávarútvegi var fyrirsjáanlegt að ef markmiðin næðust hefði það áhrif á hinar dreifðu byggðir sem byggðu afkomu sína að mestu leyti á sjávarútvegi. Sú hagræðing og sá mikli árangur sem náðst hefur í sjávarútvegi hefur átt þátt í byggðaþróuninni. Það þarf mun færri hendur nú til að vinna verkin en þurfti á árum áður, sem betur fer, og þess vegna skilar sjávarútvegur þjóðarbúinu svo miklu meiri afrakstri í dag en áður. Á þessum tíma hafa stjórnvöld brugðist þeim skyldum sínum að horfa sérstaklega til landsbyggðarinnar í atvinnuuppbyggingu með það í huga að efla hana og stemma stigu við þeirri byggðaþróun sem hefur átt sér stað. Þarna verður stigið gríðarlega mikilvægt skref. Á þeim tíma sem rannsóknarvinnan og leitin mun standa yfir mun það strax hafa áhrif á þessar byggðir í þjónustu við þá miklu starfsemi sem er í kringum þetta. Rétt til að nefna það hér, virðulegi forseti, vil ég segja að auðvitað er full ástæða fyrir okkur til að leita víðar fanga í þessum efnum og gera okkur grein fyrir því að þó að lagt sé af stað í leiðangur sem þennan eða aðra sambærilega leiðangra í uppbyggingu atvinnulífs gerast hlutirnir ekki á einni nóttu. Því höfum við sjálfstæðismenn talið mjög mikilvægt að teknar verði ákvarðanir um næstu virkjanir. Landsvirkjun hefur sett fram mjög metnaðarfulla framkvæmdaáætlun til tíu ára sem verður þjóðarbúinu mjög hagfelld, gerir það að verkum ef áætlanir þeirra ganga eftir að framlag Landsvirkjunar til þjóðarbúsins geti orðið á annað hundrað milljarða á ári sem er sambærilegt sem hlutfall af landsframleiðslu og norski olíusjóðurinn greiðir til norska ríkisins. Tækifærin eru til staðar fyrir okkur þarna líka. Nú liggja fyrir drög að rammaáætlun. Þar er samstaða um augljósa virkjunarkosti eins og í neðri hluta Þjórsár. Það er mikilvægt að bíða ekki eftir því ákvæði sem er í samstarfssáttmála ríkisstjórnarinnar um að hefja engar framkvæmdir eða taka engar ákvarðanir fyrr en vinnu við rammaáætlun er lokið. Það er fullt tilefni til að bregða frá því og taka ákvarðanir strax í samráði við Landsvirkjun um að hefja orkuvinnslu eða uppbyggingu virkjana í neðri hluta Þjórsár. Það er eins með þau verkefni og þau sem við erum að ræða hér, þau taka langan tíma. Það gerist ekkert á einni nóttu þó að vissulega muni það strax fara að hafa jákvæð áhrif. Bæði blæs það okkur von í brjóst og skapar auðvitað vinnu frá fyrsta degi þó að hún muni síðan stigmagnast eftir því sem fram líða stundir. Það eru tækifæri víðar í mögulegri olíuvinnslu á Íslandi. Við þurfum auðvitað að horfa til þeirra svæða líka. Það eru jafnvel til svæði sem liggja mun nær landi en Drekasvæðið. Það er full ástæða til að horfa til þeirra strax. Um það hafa meðal annars sjálfstæðismenn lagt fram tillögu í þinginu. Ég hefði kosið að það mál kæmi þá fram strax í byrjun næsta þings og reynt yrði að leiða það til lykta með sömu niðurstöðu og hér sem og sömu vinnubrögðum þar sem nokkuð víðtæk sátt hefur verið í nefndinni. Umsagnir um þetta frumvarp voru svo sem ekki stórkostlegar. Af því má draga þá ályktun að það sé nokkuð almenn sátt um að fara þessa leið. Náttúrufræðistofnun gerir til dæmis engar athugasemdir við frumvarpið. Athugasemdir frá Orkustofnun og Samtökum iðnaðarins fjalla ekki um mikinn eða stóran ágreining um þetta mál. Allir aðilar fagna því að þetta skref skuli vera stigið og bera væntingar til þess að þetta geti orðið til þess að efla íslenskt efnahags- og atvinnulíf til framtíðar. Það væri stórkostleg viðbót inn í flóru nýtingar orkuauðlinda landsins sem er auðvitað grunnurinn að því að byggja hér upp velferðarsamfélag. Ég sagði í ræðu hér fyrr í dag að það væri mikilvægt að stíga þetta skref, það væri gæfa þessarar þjóðar að sú stefna hefði orðið ofan á fyrir 50 árum. Þessi barátta hófst meðal annars þegar Bjarni heitinn Benediktsson sagði 1961, held ég að það hafi verið, í ræðu að þarna lægju stórkostleg tækifæri í orkunýtingunni en um það væri ágreiningur og að orðið stóriðja hljómaði illa í eyrum margra þó að það virkaði vel á aðra. Þarna var slagurinn byrjaður, fyrir 50 árum. Það er gæfa íslenskrar þjóðar að ekki urðu ofan á þau kommúnísku viðhorf sem þá réðu ferðinni og ráða í raun enn ferðinni í dag hjá þeim fámenna hópi í samfélaginu sem leggst gegn almennri nýtingu á orkuauðlindum landsins. Þannig höfum við náð að byggja upp fjölbreyttari grunn undir atvinnustarfsemi okkar, grunn sem stendur miklu sterkari fótum en þegar við þurftum að reiða okkur eingöngu á sjávarútveg, fiskveiðar og sölu sjávarafurða. Það er okkur nauðsynlegt að halda áfram á þessari braut. Stoðirnar hafa verið að styrkjast og þeim hefur fjölgað. Ferðaþjónustan er orðin ein af okkar sterku stoðum. Vonandi getur olíuvinnsla í framtíðinni orðið það líka. Hjá Orkustofnun kom fram að samkvæmt skilgreiningu leyfishafa á ákveðnum greinum laganna væri verið að leggja íþyngjandi kröfur á herðar leitarleyfishafa hvað varðar skattlagningu og skráningarskyldu og að það væri í engu samræmi við eðli þeirra framkvæmda. Nefndin tók undir þessi sjónarmið og uppi hafa verið ýmis vandkvæði um skattlagningu leyfishafa, en leyfishafi hefur verið skilgreindur sem skráður aðili hér á landi sem hefur fengið leyfi til leitar, rannsókna og/eða vinnslu kolvetnis. Nefndin bendir einnig á að frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna skattlagningar og kolvetnisvinnslu er til meðferðar hjá efnahags- og skattanefnd Alþingis. Þar verða gerðar þær breytingar að skattskyldar tekjur skapist eingöngu af starfsemi sem bundin er við sérleyfi en ekki við leyfishafa. Nefndin tekur undir þessar breytingar og vill árétta varðandi skráningu leyfishafa að ekki er talin ástæða til að gera þá kröfu að aðili sem fær leyfi til leitar samkvæmt III. kafla laganna sé skráður aðili hér á landi. Í gildandi löggjöf um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis er mælt fyrir um kolvetnisstarfsemi og að tengd starfsemi skuli rekin frá stöð á Íslandi. Stjórnvöld hér á landi hafa staðið í þeirri trú að ákvæðið rúmaðist innan þeirra alþjóðlegu skuldbindinga sem Ísland er bundið af þar sem ákvæðið miði fyrst og fremst að því að tryggja öryggi og almannahagsmuni. Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hefur hins vegar nýverið með bréfi til íslenskra stjórnvalda bent á að framangreint ákvæði feli í sér brot á skuldbindingum okkar að EES-rétti, nánar tiltekið að það eigi að vera hægt að veita þessa þjónustu frá stöð sem staðsett er innan Evrópska efnahagssvæðisins en ekki megi skuldbinda þjónustuna alfarið við Ísland. ESA hefur sent sams konar athugasemd til Norðmanna sem hafa fallist á að gera breytingar á þessu lagaskilyrði og nefndin bendir á að þær breytingar sem hér eru lagðar til taka mið af tillögum Norðmanna sem ESA hefur þegar samþykkt. Ég held að ég sé búinn að fara yfir þetta að mestu leyti, virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mál skuli vera komið fram og verði þá væntanlega leitt til lykta á þessu þingi. Hér erum við með dæmi um mál þar sem þeim hluta ríkisstjórnarflokkanna sem er hlynntur nýtingu orkuauðlindanna hefur tekist að ná sínu fram. Því fagna ég. Ég man ekki eftir öðru dæmi í sjálfu sér. Jú, þau eru kannski til eins og í kringum gagnaverin. Þar ætluðu sömu öfl að leggja stein í götu starfseminnar en bökkuðu síðan þegar þeim varð ljóst að hér á þingi ætlaði meiri hlutinn sem er hlynntur þessari stefnu að ná sínu fram. Ég vil nota tækifærið enn og aftur og hvetja þá þingmenn stjórnarflokkanna sem eru þessa sinnis, sem vilja sjá skynsamlega nýtingu orkuauðlindanna verða til þess að ná Íslandi úr þeim erfiðu aðstæðum sem við erum í, til að beita sér frekar með þeim hætti sem hér hefur verið gert og með þeim hætti sem var gert í málinu um gagnaverin. Við höfðum okkar þar í gegn. Það sýnir okkur mikilvægi þess að sá mikli meiri hluti sem er á þingi fyrir því að við höldum áfram á þessari braut fái að ráða. Það er eðlilegt, það er í anda lýðræðis og gagnsæis að fámennur hópur geti ekki haldið þinginu í gíslingu í svona mikilvægum málum.

Forseti. Það mál sem liggur fyrir og iðnaðarnefnd gefur umsögn sína um er gríðarlega mikilvægt og á sér töluverðan aðdraganda. Sem betur fer hefur málinu verið stýrt með þeim hætti, eins og fram kom hjá hv. þm. Jóni Gunnarssyni áðan, að samstaða er um það í nefndinni. Átta af níu nefndarmönnum eru með á þessu máli og vilja koma því áfram. Hv. þingmaður vitnaði til þess að ekki hefði náðst sambærileg samstaða um neitt annað mál. Ég vil nefna annað mál þar sem þverpólitísk samstaða náðist um þjóðþrifamál á sviði auðlindanýtingar, það var tillaga sem flutt var um rannsóknir á olíu- og gassetlögum á Skjálfandaflóa. Ber að þakka þá samstöðu sem þar náðist og forustu formanns iðnaðarnefndar í því máli. Nú liggur fyrir í kjölfar samþykktar Alþingis á þeirri þingsályktunartillögu að vinna þarf að því að fullnusta hana og leita leiða til þess að fjármagna þær rannsóknir sem nauðsynlegar eru á því svæði. Áætlaður kostnaður við það er einhvers staðar um 10–15 millj. kr. og má vel hugsa sér að þeim rannsóknum verði stillt upp með þeim hætti að þeir aðilar og fyrirtæki sem hafa hug á því að rannsaka þetta svæði og ná ákveðnu forskoti á því fjármagni sömu rannsóknir þannig að við þurfum ekki að leggja út fyrir því úr ríkissjóði. Ég beini þeim tilmælum til forustumanna iðnaðarnefndar að hefja vinnu við það mál þegar við upphaf næsta þings. Ég get heldur ekki leynt því að ég er mjög ánægður með að það mál sem liggur fyrir er komið á rekspöl og hef ásamt hópi þingmanna úr Norðausturkjördæmi flutt tillögur á þingi sem tengjast því efni. Sveitarfélögin á norðausturhorninu hafa á mörgum undanförnum árum lagt mjög mikla vinnu í þetta mál og verið að undirbúa leiðir til þess að auka umsvif sín í tengslum við að leit og rannsóknir á svokölluðu Drekasvæði hefjist. Sveitarfélögin Þórshöfn og Vopnafjörður hafa unnið saman að málinu í þrjú til fimm ár, að ég held, og horft til ýmissa kosta í þeim efnum. Er það vel. Ég tek eftir því að í nefndaráliti meiri hluta iðnaðarnefndar er frískað upp á - ekki endilega á vegum iðnaðarnefndar en sérstaklega á vegum efnahags- og skattanefndar - tiltekin atriði sem eru í núgildandi lögum og lúta að þessum málum, sérstaklega sköttum. Almælt var, og ég held að það sé allmikið til í því, að í lagaumgjörð um starfsemina sem ekki hefur enn verið breytt, hafi verið mjög íþyngjandi kröfur gagnvart þeim sem vildu fá leyfi til að rannsaka og að skattumhverfið sem rannsóknavinnunni var búið hafi verið þannig að það fældi frá þá sem hugsanlega höfðu áhuga. Það hafi í rauninni ekki verið í neinu samræmi við eðli þeirra framkvæmda eða þeirrar starfsemi sem þar á að fara fram. Það er hins vegar eitt atriði sem ég vil gera að sérstöku umtalsefni. Það er lýtur að skilyrði sem greinir frá í 10. gr. 7. mgr. þar sem segir að kolvetnisstarfsemi og tengd starfsemi skuli rekin frá stöð á Íslandi. Það er ákvæði sem sett var inn í lögin af hálfu fyrrverandi iðnaðarnefndar eftir að mjög breið samstaða náðist um það. Markmiðið með ákvæðinu var að reyna að tryggja með öllum hætti að þau umsvif sem kynnu að leiða af þeirri starfsemi sem fer vonandi brátt í gang yrðu hér á landi. Fyrirmyndin að ákvæðinu var sótt í lagasetningu sem tengdist olíuvinnslu við Færeyjar þar sem skilyrt var að rannsóknir yrðu gerðar út frá höfn í Færeyjum. Við töldum á þeim tíma fullkomlega eðlilegt og heimilt að standa þannig að málum í gildandi lögum. Lagðar eru til ákveðnar breytingar í þessu efni í því frumvarpi sem liggur fyrir. Nefndarálit meiri hluta iðnaðarnefndar undirstrikar hvernig þær tillögur eru til komnar. Ástæðan fyrir því að íslensk stjórnvöld gera þessar breytingar eru m.a. ábendingar - eða kvartanir gætum við sagt - frá Norðmönnum sem skiluðu ESA tillögum að breytingum í þessum efnum. Við því bregst ESA nú og gerir tillögu Norðmanna að sínum. Ég vil af því tilefni segja að Norðmenn eru, eins og öllum er kunnugt, olíuþjóðin á norðurslóð. Þeir eru ekki í þessari starfsemi af einhverri gæsku eða góðmennsku við aðrar þjóðir. Það er keppni um að ná yfirráðum yfir þessum auðlindum. Það er keppni um að skapa þjóðunum sem mestan arð af þeirri starfsemi sem tengist vinnslu þessara auðlinda og að sjálfsögðu vilja Norðmenn tryggja hagsmuni sína í öllu því sem lýtur að þessu regluverki. Það er engin ástæða til að gera þetta af einhverri greiðasemi við Norðmenn. Þvert á móti vil ég ítreka það, og tek undir það sem meiri hluti iðnaðarnefndar leggur til við íslensk stjórnvöld, að við reynum að haga málum með þeim hætti að forræði okkar og umsvif í tengslum við þessa vinnslu verði örugglega hér innan lands. Nefndin leggur til að settar verði fram ákveðnar kröfur til leyfishafa um að nota ákveðnar stöðvar og jafnvel takmarka fjarlægð frá viðkomandi rannsókna- og vinnslusvæði, þó að teknu tilliti til þeirra reglna sem gilda um meðalhóf. Í mínum huga er spurningin hins vegar sú hvort meiri hluti iðnaðarnefndar taki þarna nægilega sterkt til orða því að ég er þeirrar eindregnu skoðunar að við eigum að gera mjög stífa kröfu til íslenskra stjórnvalda um að ekki verði horfið frá markmiðum varðandi lagasetninguna sem frá greinir í 7. mgr. 10. gr. núverandi laga sem var beinlínis, eins og ég gat um áðan, sett inn til að nota það fordæmi sem Færeyingar settu varðandi rannsóknarvinnu við olíuvinnslu á sínum svæðum. Að ESA geri athugasemdir á grunni tillagna frá Norðmönnum bendir enn fremur til þess og styrkir í rauninni grunsemdir manna um að Norðmenn fylgist mjög vel með því sem Íslendingar eru að gera í þessum efnum. Norðmenn eiga nefnilega ríkra hagsmuna að gæta í því hvernig vinnslu á Drekasvæðinu verður háttað ef rannsóknir gefa ástæðu til þess að menn geti farið að vinna þar olíu eða gas. Þess vegna hef ég lúmskan grun um að Norðmenn hafi í sjálfu sér ekkert grátið þann drátt sem varð á afgreiðslu þessa máls hjá Íslendingum í vor því að það gefur þeim einfaldlega rýmri tíma til þess að ná ákveðnu forskoti á svæðinu umfram Íslendinga í keppninni um að komast sem fyrst að niðurstöðu varðandi Drekasvæðið. Þetta vildi ég leggja inn í umræðuna og fagna því að það er mjög mikil og breið samstaða um málið. Það er löngu tímabært að koma þessum málum til betri vegar. Ég vek sérstaka athygli á því að sú mikla samstaða sem náðist um þingsályktunartillöguna um rannsóknir á olíu og gassetlögum á Skjálfandasvæðinu hvetur okkur til að hefjast handa við að leita leiða við að koma henni til framkvæmda. Ég treysti á örugga forustu iðnaðarnefndar í því ágæta hagsmunamáli, ekki bara fyrir Norðlendinga heldur fyrir þjóðfélagið allt.

Frú forseti. Við ræðum nefndarálit hv. iðnaðarnefndar um frumvarp til laga um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis, með síðari breytingum. Ég vildi blanda mér inn í þetta mál í fyrsta lagi vegna þess sem ég nefndi hér fyrr í dag, skipulags verka hjá Alþingi. Ég ítreka að það þarf að skipuleggja þetta miklu betur. Menn eiga að læra af verkfræðingum hvernig verkferlar eru skipulagðir. Ef byggja á hús þarf að gera ráð fyrir steypubílum ákveðinn dag. Fyrst þarf náttúrlega að slá upp og svoleiðis. Þetta eru allt saman ákveðnir ferlar sem eiga að klárast á ákveðnum degi o.s.frv. Þetta mætti gera við lagasetningu líka. Þá týnist ekki eitthvert mál í meðförum þingsins. Þegar verkfræðingar hafa svona skipulag á hlutunum týnist til dæmis ekki eða gleymist að panta glugga eða setja þá í. Olíuleit er afskaplega áhættusöm viðskipti. Allir sem koma nálægt henni þurfa að gera sér grein fyrir því að þetta er með því áhættusamasta sem menn gera og kíkja kannski pínulítið í líkindafræði þegar þeir taka afstöðu til hennar. Um er að ræða mjög erfitt svæði og líkurnar á að finna olíu eru ekki miklar. Líkur eru á að eitthvað geti komið upp á, menn ráði ekki við ákveðna hluti. Það er allt saman nokkuð sem menn þurfa að skoða, sérstaklega þeir sem ætla að fara að búa til aðstöðu í landi, þeir þurfa að átta sig á þessari áhættu og ekki hætta of miklu af einkafé sínu. Við Íslendingar búum svo vel, eins og ég hef margoft nefnt, að við framleiðum mat og orku eins og engin önnur þjóð í heiminum. Þá á ég við fiskinn og álið. Álið er ekkert annað en útflutningur á orku og álverðið er mjög tengt orkuverði í heiminum. Nú erum við að fara nýja braut sem er olíuleit sem er þá enn einn þátturinn í að finna orku. Þá verðum við komin með þrjár tegundir af orku: fallvatnið, varmaorkuna úr hverunum og síðan olíuorku. Hún er hins vegar meira en það, hún er líka lífrænt efni sem verður sífellt sjaldgæfara á jörðunni. Ég hugsa að einhvern tímann í framtíðinni muni mannkynið segja: Hvers vegna í ósköpunum voru menn að brenna þessi lífrænu efni? Þau eru ekkert mjög algeng í náttúrunni og það má vel vera að einhvern tímann seinna muni menn nota olíuna miklu meira til lífrænnar framleiðslu. Ég kom aðallega upp, frú forseti, til að ræða um umhverfisáhrifin, almennt um umhverfismál á Íslandi og hvernig þau eru rædd. Lengi vel sögðu menn að hér mætti ekki reisa álver vegna þess að það mengaði svo mikið. Það er alveg fráleitt að tala svona. Þá voru menn væntanlega að tala um koldíoxíðlosun en hún er ekkert bundin við Ísland; hún er um allan heim. Það sem menn ættu þá að segja er að mannkynið ætti að hætta að nota ál. Við ættum að hætta að framleiða ál. Það væri miklu skynsamlegra því að þá mundu menn ekki byggja álver í Kína þar sem rafmagnið er framleitt með brennslu kola. Þá mundu menn heldur ekki reisa álver í Sádi-Arabíu þar sem gas er brennt, sem reyndar fer út í loftið núna en mætti örugglega nýta öðruvísi. Það kemur í ljós þegar maður skoðar allan ferilinn hvað kostar mikla mengun að framleiða eitt kíló af áli. Mig minnir að það sé 11 sinnum meiri mengun þegar það er framleitt annars staðar en á Íslandi. Þeir sem væru virkilega trúaðir á hitnun jarðar, sem ég er nú farinn að hallast að, þ.e. að hún sé að hitna, ættu í rauninni að krefjast þess að hér yrði virkjað sem allra mest og framleitt sem allra mest ál. En þá kemur annar þáttur, frú forseti, sem ég hef efasemdir um. Ég tel að álið sé orðið það stór hluti af efnahagslífi Íslands að það sé ekki endilega skynsamlegt að bæta við. Álútflutningurinn er orðinn töluvert meiri en sjávarútvegurinn og þá er komin ákveðin áhætta; hvað gerist til dæmis ef menn finna ódýrari aðferðir til að vinna ál, ekki með rafgreiningu? Það er örugglega einhver að leita að því úti í heimi því að rafgreiningin er mjög dýr og ál er mjög algengt frumefni í jarðskorpunni. Ef tekst að finna aðrar einfaldari aðferðir til að vinna álið úr jarðskorpunni en rafgreiningu, jafnvel umhverfisvænni, þarf að loka öllum álverum í heiminum. Hvað gera Íslendingar þá við alla orkuna? Eru menn undir það búnir? Ég held ekki. Ég held að enginn hafi pælt í því. Síðan er annað, olía brennur ekki nema það sé búið að ná í hana. Aðalmengunin á jörðinni er brennsla á kolum og olíu. Þess vegna ættu umhverfisverndarsinnar ekki að vera á móti álverum endilega, heldur olíuvinnslu. Þeir ættu að segja: Við skulum ekki vinna þessa olíu því að hún verður brennd. Því minni olía sem finnst á jörðinni, þeim mun hærra verður verðið og þeim mun minna verður brennt af henni. Þá fara menn kannski líka að horfa til þess, eins og ég gat um, að þetta er mjög merkilegt lífefni sem við getum notað. Umhverfisverndarsinnar ættu virkilega að rísa upp á afturlappirnar og segja: Við viljum ekki láta bora eftir olíu á þessu svæði. Þetta hélt ég að yrði aðalmálið. Nú vil ég ekki láta setja mig í þann hóp. Ég vil endilega bæði virkja og nota orkuna sem Íslendingar eiga, bæði varmaorkuna og alveg sérstaklega fallorkuna. Ég uppgötvaði það fyrir löngu, vissi það meira að segja sem barn, að hvert tonn af vatni sem færi niður fossana yrði aldrei notað aftur ef það færi þá óvirkjað niður. Þetta er auðlind sem er virkilega að fara frá okkur. Það er dálítið öðruvísi með varmaorkuna. Menn telja að sú orka sé endanleg, a.m.k. þurfi menn að gæta sín mjög vel. Og olían kemur náttúrlega aldrei aftur. Nú hélt ég að umhverfisverndarsinnar sem eru á móti álverum og á móti þessu og hinu mundu rísa upp á afturlappirnar og segja: Nei, þetta skulum við ekki gera af því að þetta veldur brennslu á kolefni um allan heim. Ef olía finnst gæti það jafnvel lækkað verðið eilítið, aukið þannig eftirspurnina sem því næmi. Þetta veldur líka hitnun jarðar. Ég átti von á umræðu um það. En, nei, það heyrist ekki og ég hef ekki heyrt það heldur í nefndastarfi þingsins. Hér situr enginn og enginn hefur talað um þetta hingað til þannig að þetta fer bara ljúflega í gegn. Mér finnst vanta þennan flöt og svo líka það að svona vinnslu fylgir heilmikil umhverfisáhætta. Við vorum illilega minnt á það í borholunni sem fór illa í Mexíkóflóa að það geta orðið óheyrileg umhverfisspjöll af þessu. Ég átti von á því að nú yrðu mótmæli úti á Austurvelli þegar menn ætla að fara að bora þarna á gífurlegu dýpi í gegnum óþekkt jarðlög, að segja má, og nálægt norðurskautinu þar sem efnahvörfin ganga miklu hægar en við miðbaug. Olían er miklu lengur í náttúrunni þarna en suður við miðbaug. Ég átti sem sagt von á því en það hefur ekki heyrst. Ég átta mig alveg á þessum þáttum öllum og veit að það er áhætta af þessu en ég er tilbúinn að taka þá áhættu. Auðvitað eiga menn að gera kröfu til þess að ýtrasta aðhalds sé gætt og menn passi upp á að ekkert slys verði. Ég er til í að breyta Íslandi í olíuframleiðsluríki þrátt fyrir að ég viti af hitnun jarðar. Ég vonast til þess að menn taki bráðum upp verslun með kolefnismengun, þ.e. mengunarkvóta, sem gæti orðið Íslandi óskaplega mikil uppspretta auðs því að við erum með svo hreina orku. Ef svona kolefniskvótar verða settir á annars staðar og menn þurfa að borga fyrir þá eftir því sem menn brenna og mynda koldíoxíð og aðra mengun mun væntanlega verð frá kolaraforkuverum og olíu- og gasraforkuverum hækka mikið en framleiðsluverðið hjá okkur hækkar ekki, þ.e. við gætum hækkað það af því að heimsmarkaðsverð á raforku hækkar en öll lánin og annað sem orkuverin okkar nota mundu ekki hækka. Þetta yrði bara hreinn gróði fyrir Ísland. Landsvirkjun, Rarik og Orkuveita Reykjavíkur gætu orðið verulega arðbær ef menn tækju upp verslun með kolefniskvóta. Því miður hafa Íslendingar, þ.e. umhverfisráðuneytið, ekki enn komið versluninni á hérna þó að það hafi fyrir löngu verið samþykkt.

Forseti. Þetta var fróðleg ræða. Sum viðhorf hv. þingmanns hafa komið fram áður og ég ætla ekki að fjalla beinlínis um þau. Það er athyglisvert að við hv. þm. Pétur Blöndal erum sammála um þá stefnu að ekki eigi að koma fleiri álver á Ísland þó að rökin séu kannski ofurlítið ólík hjá okkur. Mér þótti líka athyglisvert að heyra hann nefna umhverfishættuna sem getur stafað af hugsanlegri olíuvinnslu fyrir norðan land og þó austan. Þetta er rétt, það er þannig, og það er athyglisvert og merkilegt fyrir okkur að horfa upp á það að í Noregi eru menn að ræða það í fullri alvöru hvort Norðmenn eigi að halda áfram olíu- og gasvinnslu norður af sínu landi. Menn ræða það annars vegar vegna hinnar miklu áhættu af umhverfisslysi sem hv. þingmaður sagði réttilega að gæti valdið miklu verri áhrifum á norðurslóðum en það gerði þó annars staðar og hins vegar vegna þess að Norðmenn eru frá fornu fari, liggur mér við að segja - áður en við vissum að þessi málaflokkur væri til voru þeir orðnir umhverfisverndarmenn og umhverfisáhugamenn. Sumir þeirra segja ósköp einfaldlega að nú sé komið nóg af þessari vinnslu, nú skulum við hætta þessu vegna þess að það er þegar of mikil olíu- og kolabrennsla í heiminum. Ég fylgist með þessum skoðanaskiptum í Noregi og treysti því að meiri hluti iðnaðarnefndar, hv. þm. Kristján Möller, Kristján Þór Júlíusson, Jón Gunnarsson og fleiri kappar á iðnaðarsviði, hafi gengið það tryggilega frá þessum málum að ekki sé hætta á umhverfisslysum. Hins vegar er óvíst hvort þetta hefur eitthvað upp á sig. Ég tel að við eigum að athuga það en auðvitað þarf að halda þeirri umræðu áfram sem hv. þm. Pétur Blöndal vakti hér.

Frú forseti. Ég held að Norðmenn hafi ekkert einkaleyfi á því að vera umhverfisverndarsinnar. Ég held að flestir bændur á Íslandi, þeir sem ég þekki, séu í reynd mjög umhverfisverndarsinnaðir og þeir vilji skila jörðum sínum eins og þeir tóku við þeim varðandi umhverfi. Það held ég að sé viðloðandi á Íslandi og hafi verið mjög lengi. Það sem er athyglisvert og ég velti fyrir mér er hvort hv. umhverfisnefnd Alþingis hafi fengið öll þessi mál til umsagnar, hvort hún hafi rætt olíuvinnslu á þessu svæði og hvort menn hafi þá farið í gegnum alla þessa ferla. Mig minnir að hv. þingmaður sitji í nefndinni. Hann getur þá svarað því hvort þar hafi til dæmis verið rætt um hvort það sé betra að fá álver með þeirri litlu koldíoxíðmengun sem henni fylgir, miðað við það sem er annars staðar, eða jarðefnavinnslu norður við Íshaf. Ætli nefndin hafi vegið og metið áhættuna af hvoru tveggja? Ég tel ekki spurningu að það sé miklu skynsamlegra að hafa álver á Íslandi en í Kína þegar maður horfir með augum umhverfisverndarsinna. Það hlýtur að vera stórhættulegt í augum umhverfisverndarsinna að auka olíuvinnslu á jörðunni því að olía sem ekki er unnin er heldur ekki brennd.

Forseti. Ég get svarað fyrir hönd umhverfisnefndar þann tíma sem ég hef setið í henni, í fyrsta lagi frá 2003–2007 og síðan frá fyrra hausti. Þessi mál hafa ekki verið þar í umræðu, en það er örugglega alveg þess virði að velta þeim fyrir sér. Ég verð að treysta því að um þessa leit sé þannig búið að ekki verði þar umhverfisslys eða það verði þá að minnsta kosti bætt. Við vorum að skila áliti um frumvarp um umhverfisábyrgð sem agar þann lagaramma sem mengandi atvinnustarfsemi býr við gagnvart náttúrunni og umhverfi fólks. Spurning er um álver í Kína eða á Íslandi. Auðvitað væri merkilegt að ræða það í umhverfisnefnd. Ég hygg þó að á núverandi stigi í samvinnu mannfólksins á jörðunni mundu Kínverjar því miður ekki taka mjög mikið mark á því ef við lýstum því yfir að við ætluðum að byggja hér þau álver sem þeir ætla að byggja hjá sér. Það er hætt við því að kannski yrði ekki mikill sparnaður að lokum af hinni ágætu röksemd hv. þingmanns.

Frú forseti. Ál sem framleitt er á Íslandi verður ekki framleitt í Kína. Það álkíló fer út á heimsmarkaðinn og er notað í bíla og annars staðar sem er reyndar mjög umhverfisvænt af því að bílarnir léttast og brenna minna. Það hefur minnkað þörfina á því að Kínverjar framleiði ál. Þannig mundum við leggja okkar lóð á vogarskálarnar í því að minnka mengun á jörðinni. Þetta finnst mér að hv. umhverfisnefnd ætti nú að ræða og jafnvel að líta á það sem skyldu Íslendinga að virkja sem allra mest. Hv. þingmaður sagði að hv. umhverfisnefnd hefði ekki rætt um þær fyrirætlanir að bora eftir olíu norður í hafi. Það er alveg með ólíkindum. Ég hélt að menn vissu þetta almennt á Íslandi, að olíu sem kemur upp úr borholu er yfirleitt brennt. Eitthvað er notað í plast en yfirleitt er henni brennt. Þegar henni er brennt myndast koldíoxíð og það ekki í litlum mæli, heldur í mjög miklum mæli. Umhverfisnefnd sem ég geri ráð fyrir að hafi áhyggjur af hitnun jarðar vegna koldíoxíðmengunar eða aukningar koldíoxíðsins í loftinu ætti nú að ræða það mál. Þetta er grundvallaratriði sem mér finnst að nefndin ætti að ræða án þess að ég sé að stýra starfi hennar. Mér finnst samt undarlegt að þetta skuli ekki hafa verið rætt í hv. umhverfisnefnd.

Forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta umhverfisnefndar um tvö frumvörp sem spretta af Árósasamningnum, annars vegar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fullgildingar Árósasamningsins, sem er mál nr. 708, og hins vegar um frumvarp til laga um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, sem er mál nr. 709. Árósasamningurinn var samþykktur og undirritaður árið 1998 í þeirri jósku borg sem hann er við kenndur. Hann er þrefaldur; hann hvílir á þremur stoðum eins og oft er sagt á alþjóðavísu. Þar er kveðið á um rétt almennings til aðgangs að upplýsingum um umhverfismál í fyrsta lagi, í öðru lagi um rétt almennings til þátttöku í ákvörðunum sem snerta umhverfismál og í þriðja lagi um rétt almennings til réttlátrar málsmeðferðar vegna ákvarðana um umhverfismál. Íslendingar sendu sveit á ríkjaráðstefnuna í Árósum um Jónsmessuleytið 1998. Þar voru þáverandi umhverfisráðherra, Guðmundur Bjarnason, og Magnús Jóhannesson, þáverandi og núverandi ráðuneytisstjóri, sem fór í broddi embættismannafylkingar sem hefur kannski ekki verið mjög veigamikil. Þar voru einnig þrír alþingismenn, þeir Árni Mathiesen, Hjörleifur Guttormsson og Kristján Pálsson. Guðmundur Bjarnason skrifaði síðan undir samninginn fyrir Íslands hönd. Þetta var fjórða ríkjaráðstefnan um þessi mál og gekk þar saman með þjóðum heims um þetta efni. Vorið 2001 flutti þáverandi utanríkisráðherra, Halldór Ásgrímsson, þingsályktunartillögu um fullgildingu samningsins. Sú þingsályktunartillaga hlaut ekki afgreiðslu og ráðherrann flutti hana ekki aftur að hausti og aldrei síðan. Þar olli nokkru að á undirbúninginn skorti sem m.a. var vakin athygli á í athugasemdum frá réttarfarsnefnd, en ekki síður var í veginum pólitískur ágreiningur um málið meðal þáverandi stjórnarflokka. Ég sé á glænýju minnihlutaáliti úr umhverfisnefnd að sú andstaða við Árósasamninginn lifir enn þá góðu lífi. Það sýnir okkur ágætlega að andstaða Sjálfstæðisflokksins árið 2001 við Árósasamninginn og æ síðan var fyrst og fremst pólitísk en byggðist ekki á lagatæknilegum rökum þó að því hafi þá einkum verið haldið fram. Til að gera mjög langa sögu afar stutta náði þessi fullgildingartillaga frá utanríkisráðherra ekki fram í heilan áratug, ekki fyrr en í vor þegar Alþingi samþykkti tillögu hæstv. utanríkisráðherra Össurar Skarphéðinssonar um þetta. Og þeim sem hafa yndi af stjórnmálasagnfræði kann að þykja merkilegt að textinn í þingmálum Halldórs og Össurar er að hluta til sá sami þótt áratugur liði á milli tillagnanna. Þar á meðal er þessi textabútur hér sem lýsir ágætlega inntaki þessa alþjóðlega umhverfis- og mannréttindasamnings, með leyfi forseta: „Árósasamningurinn er ný tegund samnings um umhverfismál. Hann tengir saman umhverfisrétt og mannréttindi. Þar er viðurkennt að menn hafi skyldum að gegna gagnvart komandi kynslóðum. Samningurinn staðfestir að sjálfbærri þróun verður ekki náð án aðildar allra hagsmunaaðila og tengir saman ábyrgð stjórnvalda og umhverfisvernd. Hann beinir athyglinni að gagnverkandi áhrifum almennings og stjórnvalda í lýðræðislegu samhengi og kveður á um ný ferli varðandi þátttöku almennings í viðræðum um alþjóðlega samninga og framkvæmd þeirra.“ Það lýsir stjórnmálum okkar og samfélagi undanfarið fyrir hrun líklega nokkuð vel að það tók Alþingi heil 13 ár að fullgilda þennan samning. Aðild okkar að Efnahagssvæði Evrópu, eins og Sigurður Líndal vill lesa úr skammstöfuninni EES, gerði það hins vegar að verkum að Íslendingar hafa nauðugir viljugir orðið að taka í löggjöf sína tvo af þremur meginþáttum Árósasamningsins. Annars vegar var það gert með umhverfismatslögunum hvorum tveggju, lögunum um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000, með síðari breytingum, og lögunum um umhverfismat áætlana nr. 105/2006, en hins vegar með lögunum um upplýsingarétt um umhverfismál nr. 23/2006 sem ég átti þátt í að fjalla um í umhverfisnefnd og þakka fyrir það. Það má auðvitað deila um það hversu vel þessi lög hafi tekist. Með þeim eru tveir af þremur þáttum Árósasamningsins leiddir í íslensk lög. Þá er þriðji þátturinn einn eftir, nefnilega réttur almennings til réttlátrar málsmeðferðar vegna ákvarðana um umhverfismál, eins og það er orðað. Um það snýst það frumvarp sem við ræðum hér og umhverfisráðherra mælti fyrir í marslok á vorþingi. Meiri hluti umhverfisnefndar skilaði inn til þingsins nefndaráliti og breytingartillögum í vor eftir að umhverfisnefnd lauk umfjöllun sinni um málið, það mun hafa verið 3. júní, þannig að alþingismenn hafa núna haft eina þrjá mánuði til að kynna sér störf nefndarinnar að frumvarpinu og sjá að þau voru talsverð. Ég vil nota tækifærið og þakka öllum nefndarmönnum fyrir þá vinnu sem ég var svo gæfusamur að fá að stjórna. Við erum sex á nefndarálitinu: Hv. þingmenn Álfheiður Ingadóttir, Skúli Helgason, Birgitta Jónsdóttir, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir og Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, sem sat lokafundinn fyrir Ólínu Þorvarðardóttur, síðan sá sem hér talar. Hinir þrír tóku góðan þátt í umfjölluninni um málið og tveir þeirra skiluðu nefndaráliti núna fyrir 20 mínútum eða svo að ég hygg.  Forseti. Ég hyggst ekki lesa upp nefndarálit okkar í heild eða frá upphafi til enda, það liggur fyrir sem þingskjal og menn geta skoðað það, heldur fara yfir einstaka þætti sem mest umræða var um og sérstaklega þá sem eru tilefni breytingartillagna og tillagna af okkar hálfu sem ekki eru margar við þessi tvö frumvörp. Í fyrsta lagi nefni ég þar skipan hinnar nýju úrskurðarnefndar. Meiri hlutinn leggur til að skipan þessarar úrskurðarnefndar verði breytt á þann hátt að Hæstiréttur tilnefni alla aðra nefndarmenn en formann og varaformann í staðinn fyrir að sérstakir trúnaðarmenn tveggja annarra ráðherra en umhverfisráðherra eigi þar sæti við hlið nefndarmanna sem Hæstiréttur tilnefnir og formann sem ráðinn er eftir auglýsingu eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu af einhverjum sökum. Þar sem varaformaðurinn gegnir einnig stöðu staðgengils forstöðumanns úrskurðarnefndarinnar telur meiri hlutinn nauðsynlegt að hann hafi sömu stöðu og formaður, þ.e. sé ráðherraskipaður. Að mati meiri hlutans styrkir það stöðu hans ef til þess kemur að hann leysi forstöðumann af sem formaður og einnig leggur meiri hlutinn til breytingar á ákvæðum um sérþekkingu nefndarmanna til að gera hana víðfeðmari. Við leggjum til að í stað kröfu um sérþekkingu hjá einum úrskurðarnefndarmanninum á sviði fiskifræði og/eða veiðimála eins og það er orðað í frumvarpinu, sem okkur þykir nokkuð þröngt svið, komi sérþekking á vistfræði og lífríki þurrlendis, ferskvatns og sjávar. Meiri hlutinn bendir jafnframt á að úrskurðarnefndin hefur samkvæmt frumvarpinu heimild til að kveðja sér til ráðgjafar og aðstoðar sérfróða menn við úrskurð einstakra mála. Við teljum að með þessum breytingum sé stuðlað að því að úrskurðarnefndin verði sjálfstæð og skilvirk í störfum sínum. Í öðru lagi var mjög rætt um hina almennu málskotsaðild, „actio popularis“ eins og hún er nefnd á alþjóðatungu lögfræðinnar. Samkvæmt íslenskri dómaframkvæmd gildir hérlendis ólögfest meginregla um að sá sem höfðar dómsmál verði sjálfur að hafa lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr þeim kröfum sem hann þar gerir. Hefur þetta líka verið talið eiga við um stjórnsýslukerfið. Í frumvarpinu er sú breyting gerð að felld er úr gildi krafa um lögvarða hagsmuni kæranda í ákveðnum málum. Kærandinn þarf því ekki að sýna fram á lögvarða hagsmuni ef um er að ræða ákvarðanir Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmda, sameiginlegt mat á umhverfisáhrifum og endurskoðun matsskýrslu, samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum, um ákvarðanir um að veita leyfi til framkvæmda sem eru matsskyldar, samkvæmt III. kafla laganna um mat á umhverfisáhrifum, eða ákvarðanir um að veita leyfi samkvæmt lögum um erfðabreyttar lífverur til sleppingar eða dreifingar erfðabreyttra lífvera. Þetta er auðvitað í samræmi við ákvæði Árósasamningsins. Þessari tillögu mætti reyndar lýsa svo að í þessum tilteknu málum teljist almenningur hafa lögvarða umhverfishagsmuni í anda samningsins. Í nokkrum umsögnum komu fram efasemdir um það. Þar var gagnrýnt að gengið væri lengra í frumvarpinu en gert er ráð fyrir að lágmarki í Árósasamningnum því að hér er mikil lágmarks- og undanþágnahreyfing um alþjóðlegt samkomulag í ýmsum efnum og m.a. vísað til þess að skipan actio popularis sé aðeins við lýði í Portúgal en skemur gengið annars staðar í aðildarríkjum samningsins. Með lögfestingu þessarar reglu skapaðist hætta á að kærum fjölgaði úr hófi fram, þær yrðu erfiðari umfjöllunar og kærendur kynnu jafnvel að freista þess að stífla úrskurðarnefndina með fjölda kærumála. Meiri hlutinn telur almenna kæruaðild í þessum tilvikum eðlilega skipan hérlendis. Veldur þar annars vegar að á Íslandi er samfélag fáliðans þar sem þau gildi standa djúpum rótum að virða beri viðhorf og sjónarmið hvers einstaklings, en hins vegar að ekki er um að ræða aðra sambærilega kosti sem styðjist við sérstaka hefð í réttarfari eða stjórnsýslu á Íslandi. Meiri hlutinn bendir á að helsti kostur annar en almenn kæruaðild er að binda aðild við umhverfis- og náttúruverndarfélög, samanber lögin um mat á umhverfisáhrifum t.d. eða um Vatnajökulsþjóðgarð. Má þó vænta þess að í slíkri skipan gæti sá alla jafnan kært sem það vildi með því að fá slíkt kærumál samþykkt í samtökum sem ættu kæruaðild eða með því að safna liði og stofna sérstök samtök til að leggja fram kæru. En í þessu sambandi er athyglisvert að kærum í málum vegna mats á umhverfisáhrifum fækkaði ekki eftir að kæruaðild var þrengd í þetta far árið 2005 með breytingum á lögunum um mat á umhverfisáhrifum, en áður hafði almenn kæruaðild verið við lýði. Sú breyting var reyndar mjög umdeild hér á þingi og í samfélaginu. Meiri hlutinn telur eðlilegra og hreinlegra að skipa þessum málum með almennri kæruaðild en fara samtakaleiðina. Þess má geta að nefndinni barst yfirlit um kærufjölda fyrir og eftir breytingarnar árið 2005 og er velkomið að sýna mönnum það eða lesa það síðar í umræðunni ef einhver vill. Nefndin ræddi nokkuð um skipan þessara mála í öðrum aðildarlöndum Árósasamningsins m.a. vegna röksemdarinnar um ástandið í Portúgal og kynnti sér skýrslu sem var skrifuð fyrir framkvæmdastjóra Evrópusambandsins í umhverfismálum árið 2007 um aðgang almennings í Evrópusambandsríkjunum, sem þá voru 25, að réttlátri málsmeðferð og virkum úrræðum samkvæmt 9. gr. Árósasamningsins sem er sá grundvöllur sem við byggjum þetta frumvarp á. Í þessari skýrslu kemur fram að skipan mála er ólík í aðildarríkjunum og ræðst mjög af hefðum í hverju ríki um sig. Almenn málskotsheimild, actio popularis, um tiltekin mál í tengslum við Árósasamninginn er eins og áður segir við lýði í Portúgal. Að auki segja skýrsluhöfundar að í Stóra-Bretlandi, á Írlandi og í Lettlandi gildi actio popularis í reynd vegna afar almennrar túlkunar á hugtakinu „hagsmunaaðild“. Á Spáni, í Eistlandi og í Slóveníu sé almenn málskotsheimild eða almenn hagsmunatúlkun einnig í gildi á mikilvægum sviðum umhverfisréttar. Rúm túlkun hagsmuna, sameiginlegra eða dreifðra, jafngildi að verulegu leyti almennri málskotsheimild í Hollandi, í Litháen, á Ítalíu og í Grikklandi. Í hinum ríkjunum er málum svo skipað með öðrum hætti. Svíþjóð er t.d. ekki meðal þeirra ríkja þar sem skipan mála þykist jafnast á við actio popularis, en í Svíþjóðarkafla skýrslunnar segir þó að hagsmunir einstaklinga njóti víðtækrar skilgreiningar. Nokkuð þykir hins vegar þrengt þar að félagasamtökum. Í Danmörku hafa slík samtök góða möguleika á kæruaðild, en skilgreining á hagsmunum einstaklinga virðist á hinn bóginn nokkuð þröng samkvæmt texta skýrsluhöfunda. Meiri hlutinn telur ljóst af lestri skýrslunnar að samanburður milli ríkja um þetta sé óárennilegur nema í breiðu samhengi og með tilliti til lagaumhverfis og hefða í réttarkerfi og stjórnsýslu í hverju ríki um sig. Meiri hlutinn bendir þó á að skýrsluhöfundar telja að actio popularis eða sambærileg skipan efli verulega almannarétt í umhverfismálum samkvæmt Árósasamningnum og mæla þannig með því að sú leið verði farin ef ekki standa einhver innlend rök til annars. Ég minntist á réttarfarsnefnd hér áðan í hinum sögulega inngangi þessarar framsöguræðu. Rétt er að geta þess að við umfjöllun nefndarinnar var á það bent að réttarfarsnefnd hefði skrifað bréf til dóms- og kirkjumálaráðherra í september 2001 þar sem fram kom að hún vildi fara varlega við að breyta út af áðurnefndri óstaðfestri réttarreglu hérlendis um að kærandi í einkamáli skyldi hafa lögvarða hagsmuni. Nefndin ákvað að kalla fulltrúa réttarfarsnefndar á fund til að fara yfir þetta bréf og athuga hvort þau sjónarmið sem þar koma fram ættu enn þá við. Á þeim fundi var farið yfir vinnu við málið undanfarinn áratug í tengslum við ábendingar réttarfarsnefndar sem mjög hefur að því komið og kom fram að með frumvarpi til laga um úrskurðarnefndina, því sem við erum nú að fjalla um, séu lagðar til breytingar á ýmsum lögum sem fullgilding Árósasamnings kallar eftir. Að auki stæði til að fara stjórnsýsluleið að markmiðum 9. gr. Árósasamnings en ekki dómstólaleið eins og upphaflega var gert ráð fyrir. Andinn í bréfi réttarfarsnefndar frá 2001 hafi þess vegna skilað sér ágætlega í þau frumvörp sem um ræðir. Ákvæðin í frumvarpinu um actio popularis séu skýr og gildissvið þeirra vel afmarkað. Ekki sé verið að breyta hinum almennu réttarfarsreglum og þær taki því við þar sem þessum frumvörpum sleppir. Meiri hlutinn telur eftir ítarlega könnun og umræður ekki ástæðu til að breyta ákvæðum frumvarpsins um almenna kæruaðild actio popularis í hinum afmörkuðu málum sem upp eru talin. Á sama hátt og val milli stjórnsýsluleiðar og dómstólaleiðar er val milli aðildarkostanna einfaldlega pólitísk ákvörðun sem hvert Árósaríki um sig tekur á eigin forsendum, fellir að sinni laga- og stjórnsýsluskipan og mótar í samræmi við þær áherslur sem ráðandi eru í stjórnmálum á hverjum tíma. Í þriðja lagi, forseti, ætla ég að vekja athygli á áhyggjum umsegjenda og reyndar margra nefndarmanna og flestra raunar á því að málarekstur taki mikinn tíma í nýju úrskurðarnefndinni. Þær áhyggjur hafa skapast við reynsluna af núverandi úrskurðarnefndum, einkum úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála að þeim einstaklingum sem þar sitja algjörlega ólöstuðum. Við höfum skoðað frumvarpið vel að þessu leyti og teljum að með ýmsum hætti sé stuðlað að því í frumvarpinu og í breytingartillögum okkar að nýja úrskurðarnefndin geti starfað hratt og vel, þar á meðal með nýjum málsmeðferðarreglum. Meiri hluti nefndarinnar og ég hygg nefndin öll leggur áherslu á að áður en úrskurðarnefndin tekur til starfa verði gerð gangskör að því að ljúka málsmeðferð í núverandi úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála og m.a. hugað að sérstakri fjárveitingu í því skyni. Forseti. Það hefur gerst síðan í vor þegar þetta nefndarálit var smíðað að stjórnlagaráð hefur skilað frá sér tillögu að nýrri stjórnarskrá. Það er ánægjulegt að geta sagt frá því á þessum stað að ein grein í þeirri stjórnarskrártillögu fjallar um upplýsingar um umhverfi og málsaðild og byggir m.a. og ekki síst á ákvæðum Árósasamningsins. Ég ætla að lesa þá grein hér upp mönnum til gagns og ánægju. Hún er svona, með leyfi forseta: „Stjórnvöldum ber að upplýsa almenning um ástand umhverfis og náttúru og áhrif framkvæmda þar á. Stjórnvöld og aðrir skulu upplýsa um aðsteðjandi náttúruvá, svo sem umhverfismengun. Með lögum skal tryggja almenningi aðgang að undirbúningi ákvarðana sem hafa áhrif á umhverfi og náttúru, svo og heimild til að leita til hlutlausra úrskurðaraðila. Við töku ákvarðana um náttúru Íslands og umhverfi skulu stjórnvöld byggja á meginreglum umhverfisréttar.“ Svo mörg voru þau orð. Þá er að segja að lokum, forseti, að það mál sem við fjöllum hér um er merkilegt framfaramál. Það er mannréttindamál og það er umhverfismál og það er líka gott mál fyrir atvinnufyrirtækin og fyrir framkvæmdamenn í landinu. Eins og segir í þessu nefndaráliti meiri hluta umhverfisnefndar er hagkvæmast fyrir alla aðila að útkljá álitaefni og deilumál sem fyrst við ákvarðanatöku sem snertir umhverfismál og framkvæmdir sem snerta umhverfið. Að því stuðlar einmitt sem opnust og greiðust leið almennings til þátttöku í ákvörðunarferlinu, þar á meðal til að geta kært einstakar ákvarðanir snemma í staðinn fyrir að athugasemdir, leiðbeiningar og umkvartanir fái aldrei réttan farveg og séu lítilsvirtar sem getur leitt til þess annars vegar að óánægja skapast og andstaða við allar framkvæmdir og öll umsvif og hins vegar að kapp án forsjálni og hagsmunir án almannatillits leiði til stórslysa í umhverfi fólks og íslenskri náttúru, en um það eigum við allt of mörg nýleg dæmi.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki í þessu stutta andsvari að fara djúpt í umræður um actio popularis og hugsanlega kosti þess og hugsanlega galla, ég verð að koma inn á það síðar. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort hv. formaður umhverfisnefndar geti deilt með okkur nánar sjónarmiðum um hvort hann telji að hin almenna kæruaðild, þ.e. sú útvíkkun á kæruaðild sem vissulega felst í frumvarpinu, sé líkleg til að fjölga kærum, þ.e. fjölga þeim erindum sem væntanleg úrskurðarnefnd þarf að fást við, og hvort hann telji þær áhyggjur raunhæfar sem fram koma af hálfu margra umsagnaraðila, um að úrskurðarnefnd verði einfaldlega í tilteknum umdeildum málum drekkt í kæruflóði, þannig að menn, andstæðingar tiltekinna framkvæmda, muni beita þeirri aðferð að gera ekki aðeins efnislegar athugasemdir við framkvæmdirnar heldur líka valda stjórnsýslulegri teppu með fjölda kæra. Hefur hann engar áhyggjur af því? Um leið vildi ég inna hann aðeins nánar eftir því, nánar en fram kom í framsöguræðu hans, að hvaða leyti var í undirbúningi málsins horft til löggjafar á þessu sviði í þeim löndum sem eru líkust okkur að lagahefð og réttarskipan.

Forseti. Um síðari spurningu hv. þingmanns er það að segja að það veit ég ekki. Ég undirbjó ekki þetta frumvarp, ég tók við því sem umhverfisnefndarmaður. Ég var verkstjóri við umfjöllun um málið eins og hv. þingmaður veit vel. Það sem við gerðum í umhverfisnefnd var að við lásum okkur til í þessari skýrslu Evrópusambandsins um það hvernig einmitt þetta mál, actio popularis, væri statt í ýmsum löndum. Við hefðum kannski átt að hafa þessa vinnu ítarlegri, það getur vel verið. Það vill svo til að ég held að búið sé að samþykkja þetta mál alls staðar annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu nema hér fyrst og fremst vegna andstöðu þess flokks sem hv. þingmaður tilheyrir. Það hefði verið hægur leikur og við hefðum kannski átt að fara um lönd eða ríki Evrópusambandsins til að leita að þessu. Fyrri spurningin var um hvort úrskurðarnefndin nýja geti teppst við einhvers konar mótmælakærur. Það getur auðvitað allt gerst en ég held, eins og við fórum yfir í nefndinni, að breytingarnar frá úrskurðarnefndinni um skipulags- og byggingarmál yfir í þessa og líkurnar sem við virtum fyrir okkur á þessu séu ekki þannig að hafa beri miklar áhyggjur. Ég fékk frá umhverfisráðuneytinu lista yfir fjölda mála vegna mats á umhverfisáhrifum frá árunum 2000–2010. Það er mjög áberandi á þeim lista að málin voru ekki fleiri fyrir breytinguna þegar actio popularis var réttarreglan um mat á umhverfisáhrifum en eftir breytinguna, þannig að það bendir ekki til þess að kærum eigi eftir að fjölga mikið af þessum völdum. Hins vegar getur kærum og málum fjölgað af öðrum ástæðum sem raktar eru í greinargerð og raktar voru fyrir okkur í nefndinni.

Hæstv. forseti. Ég held að við hv. formaður umhverfisnefndar séum sammála um það, þó að við séum ósammála um niðurstöðu málsins, að sú leið sem frumvarpið gerir ráð fyrir varðandi innleiðingu Árósasamningsins sé allróttæk miðað við það sem gengur og gerist í löndunum í kringum okkur. Sú leið er valin í frumvarpinu og studd af meiri hluta umhverfisnefndar að ganga mjög langt í því að opna kæruaðild miðað við það sem gerist í öðrum aðildarríkjum samningsins. Við höfum ákveðnar upplýsingar um hvernig réttarástand er í öðrum löndum og mér virðist, og tel ekki að um það þurfi að vera ágreiningur, að hér sé gengið býsna langt miðað við það sem gengur og gerist í öðrum löndum. Ég held að ekki sé heldur ágreiningur um að gengið sé lengra en annars staðar á Norðurlöndunum sem eru þau lönd sem búa við líkasta réttarskipan og réttarhefð og lagafyrirkomulag og við. Ég varpa því fram til hv. formanns nefndarinnar hvort honum sé kunnugt um að það hafi verið skoðað, annaðhvort af hálfu ráðuneytisins eða meiri hluta umhverfisnefndar, hvers vegna þessi nágrannalönd okkar, sem vissulega hafa innleitt þennan samning á undan okkur, hafi ekki gengið svona langt, því að eins og hv. formaður umhverfisnefndar veit hafa umhverfismál verið mjög ofarlega á baugi í þessum löndum um langt skeið. Þá spyr maður: Hvers vegna hefur ekki verið gengið svona langt? Væntanlega eru fyrir því einhver rök. Ég spyr sem þingmaður og nefndarmaður í umhverfisnefnd: Höfum við upplýsingar um þetta þegar við afgreiðum þetta mál? Væri ekki gagn af því fyrir okkur þingmenn að hafa upplýsingar um slíkt áður en við tökum afstöðu til máls af þessu tagi?

Forseti. Vel má gagnrýna umhverfisráðherra og aðra ráðherra þessarar ríkisstjórnar og reyndar hinna síðustu líka fyrir að vanda ekki nægilega til athugasemda með frumvörpum, einkum þegar þau fjalla um Evrópurétt eða alþjóðasamninga af þessu tagi vegna þess að þá láta lögfræðingarnir sem vinna fyrir ráðherrana sér oft nægja að skýra út fyrir þeim lögfræðingum sem þeir telja að séu helstu lesendur athugasemdanna hvernig sé í pottinn búið samkvæmt fræðunum en lýsa ekki frumvarpinu, árangri sem með því á að ná eða framförum sem með því verða, með nægilega skýrum hætti fyrir okkur sem ekki erum í skjóli af lögfræðigyðjunni. Eins og ég sagði í framsöguræðu minni og nefndaráliti tel ég og við í meiri hlutanum eftir lestur þessarar skýrslu að það sé óárennilegt að bera saman nákvæmlega réttarstöðuna í þessu einstaka atriði heldur verði að taka tillit til hefðarinnar og ástandsins í hverju landi fyrir sig. Meginmálið er þó þetta, að hér er um pólitíska ákvörðun að ræða í hverju ríki. Meiri hluti nefndarinnar hefur ákveðið að taka þessa pólitísku ákvörðun af margvíslegum orsökum, m.a. af virðingu fyrir einstaklingnum, viðhorfum hans, sannfæringu og rétti til þess að bera fram spurningar í þessu ríki sem er fámennara en flest önnur sem við höfum spurnir af. Það eigum við að takast á um en ekki það hvernig þetta er miðað við stöðuna í Færeyjum, Möltu, Grikklandi eða Armeníu.

Frú forseti. Ég spyr hv. þm. Mörð Árnason: Hvernig stendur á því að það er eitt sameiginlegt nefndarálit um bæði málin? Af hverju var ekki komið með tvö nefndarálit? Mér finnst það vera mjög ruglandi fyrir þá sem um þetta fjalla og sýna í rauninni flutningsmanni frumvarpanna, hæstv. umhverfisráðherra, lítilsvirðingu. Frumvörpin eru að sumu leyti eðlislík en að öðru leyti mjög ólík vegna þess að úrskurðarnefndin verður gífurlega valdamikil og ég vildi gjarnan ræða hana alveg sérstaklega. Svo eru málin rædd sameiginlega í þingsal, sem mér finnst auka enn á ruglinginn. Þetta er fyrsta spurningin. Önnur spurningin varðar nefndarskipan í úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, hún er mjög skrýtin. Fyrst virðist vera kosinn einn maður sem á að vera formaður. Hann tilnefnir svo varaformanninn. Ég hef aldrei kynnst svona. Í frumvarpinu átti hann meira að segja að ráða varaformann og varamann sinn. Það er mjög undarleg skipan mála og ég hef miklar efasemdir um það. Það virðist vera að þessir tveir menn, þ.e. formaður og varaformaður, eigi að mynda ákveðna valdablokk sem keyri öll mál í gegn. Svo skipa þeir undirhópa, þrjá til fimm menn í hverju máli, og alltaf skal formaðurinn sitja í þeirri undirnefnd. Og af því að hann skipar varaformanninn getur hann sett þá með sér í þriggja manna ráð og þá ráða þeir tveir, formaður og varaformaður, öllu. Mér finnst það vera mjög ólýðræðislegt, fyrir utan háskóladekrið, að það skuli allir nefndarmenn vera háskólamenn. Hvers vegna í ósköpunum?

Forseti. Ég vil andæfa því að það sé sérstök ókurteisi við hæstv. umhverfisráðherra að fjalla um þetta í einu lagi því að ég man ekki betur en hann hafi gert það sjálfur í framsöguræðu sinni. Ég skal þó ekki fullyrða það. En það er alveg eðlilegt að gera það vegna þess að þessi tvö frumvörp hanga mjög nákvæmlega saman og væri a.m.k. jafnfáránlegt að ræða þau í tvennu lagi og í einu lagi. Um síðari spurninguna er það að segja að sú skipan mála sem lögð er til í frumvarpinu, þó einkum eins og hún lítur út eftir að breytingartillögur okkar eru komnar fram, byggist á hefðum í úrskurðarnefnd um skipulags- og byggingarmál og hinni jákvæðu reynslu úr þeirri nefnd. Í raun og veru gerum við nefndina enn þá faglegri og sjálfstæðari. Nefndin er ekki dómstóll en hún gerir ráð fyrir því að menn hafi verulega menntun, það er rétt, og hafi yfirsýn yfir ákveðin fagsvið. Einkum er þar treyst á að formaðurinn viti lengra nefi sínu og ég sé ekki betur en að það sé algjörlega eðlilegt að gera ráð fyrir því.

Frú forseti. Háskólamenntun er ágæt svo langt sem hún nær. Ég hef slíka menntun og það hefur ekki skaðað mig. Hins vegar er fjöldi fólks í þessu þjóðfélagi sjálfmenntaður og hefur ekki síður dómgreind en háskólamenn, fyrir utan það að menn stunda alls konar nám og ljúka kannski ekki háskólanámi. Ég held meira að segja að Jón Sigurðsson hafi aldrei lokið háskólanámi og þykir hann ágætur samt. Þetta dekur við háskólatitla þykir mér vera slæmt. Nefndarskipanin er mjög sérstök. Fyrst skipar hæstv. umhverfisráðherra einn mann, konu, sem á að vera formaður. Síðan skipar hann annan mann að tilnefningu þess fyrsta þannig að það hangir mjög vel saman. Ég geri ráð fyrir því að þessir menn verði alltaf mjög nánir, eins og samloka. Forstöðumaður úrskurðarnefndar, sem er þá formaðurinn - hann er bæði formaður og forstöðumaður - virðist eiga að stjórna skrifstofunni fyrir utan það að vera formaður nefndarinnar. Hann hefur yfirstjórn hennar með höndum. Hann skipar nefndarmenn til að úrskurða í einstökum málum og hann skal alltaf sitja þar sjálfur. Hann getur því fengið varamann sinn með sér í alla úrskurði. Ég ætla ekki að fjalla um hvað þeir geta orðið einsleitir og bundnir ákveðnum einsleitum skoðunum, því að þriðji maðurinn hefur þá ekkert að segja. Mér finnst það ekki vera skynsamleg uppbygging og vona, ef það verður niðurstaðan, að það leiði ekki til einhverra leiðinda.

Forseti. Samkvæmt breytingartillögu okkar skipar sem sé umhverfisráðherra einn mann en ekki fleiri, þó að undangenginni auglýsingu þannig að það er ekki pólitísk ráðning heldur háfagleg. Ekki koma aðrir ráðherrar að eins og gert var ráð fyrir af einhverjum ástæðum í upphaflega frumvarpinu og ég tel vera ljóð á ráði þeirra sem það sömdu. Um hitt atriðið er það að segja að ég tek undir með hv. þm. Pétri Blöndal um að mér finnst vera áberandi menntablæti í samfélaginu, að menn geri einhverja nánast sjálfsagða kröfu til þess að enginn geti aðhafst neitt nema hann hafi nákvæmlega þá menntun sem búin hefur verið til handa þeirri stöðu eða í það mál. Ég tek undir það að sjálfmenntaðir eða ómenntaðir menn á veraldlega vegu geti sinnt mjög mörgum störfum og jafnvel betur en hinir menntuðu. Þannig hefur það nú lengi verið á Íslandi. Aftur á móti er bara þetta klassíska að þegar maður sest upp í flugvél vill maður að flugmaðurinn hafi flugpróf. Það er sú tilfinning sem ég hef fyrir úrskurðarnefndinni, að þar eigi að sitja gagnmenntaðir menn og þá menntun sem þeir þurfa fá þeir hvergi annars staðar en í háskóla.

Forseti. Ég get á margan hátt tekið undir orð hv. þm. Marðar Árnasonar, formanns umhverfisnefndar, hér áðan, um menntablætið í þjóðfélaginu. Hann tók þó líkingu úr fluginu - ef maður færi upp í flugvél vildi maður að flugstjórinn væri með próf - og ég get líka tekið undir það, en ég mundi þó enn frekar gera kröfu um að flugstjórinn hefði reynslu af því að fljúga vélinni í töluverðan tíma. 
             Hér liggur fyrir mikið mál að innihaldi en ekki svo ýkja langt í lestri. Eins og fram kom í ágætri framsöguræðu formanns umhverfisnefndar hér áðan á málið sér alllanga sögu, allt aftur til ársins 1998 þegar íslensk stjórnvöld fullgiltu Árósasamninginn, sem byggist á þremur stoðum. Það liggur fyrir að á síðustu árum höfum við innleitt tvær af þeim stoðum en þriðju stoðina er með þessu frumvarpi verið að innleiða í lög. Ég vil í upphafi þakka nefndarmönnum fyrir þá vinnu sem átt hefur sér stað. Ég held að á engan sé hallað þó að ég hæli formanninum sérstaklega fyrir hans framlag við að halda þessum hópi saman. Umhverfishlotið, eins og við höfum stundum kallað það, er ekkert auðvelt viðfangs og þar er fólk með sterkar skoðanir. Það kallar á töluverða lagni og lempni að leiða allt það fólk að sama borði. Það hefur mestan part tekist ágætlega þó að stundum hafi hvesst töluvert og sumir hafi leitað vars og bíði af sér bræluna. En hvað um það. Vinnan hefur verið með ágætum og vil ég þá sérstaklega hrósa orðalagi frumvarpanna sem umhverfisnefnd hefur unnið að á þessu þingi. Þegar þessir pappírar hafa komið í hendur nefndarmanna hafa þeir verið illlæsilegir fyrir venjulegan þingmann en umhverfisnefnd hefur náð mjög vel saman í því að færa þetta til betra máls með það í huga að það sem frá okkur kæmi væri skiljanlegra en ella væri. Ég vil í upphafi taka það fram, áður en ég fer yfir nefndarálit það sem ég og hv. þm. Birgir Ármannsson, fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í umhverfisnefnd, leggjum fram, að fyrir liggja breytingartillögur frá meiri hluta umhverfisnefndar í níu töluliðum og flestar eru þær að okkar mati til bóta. Eins og hér hefur komið fram hafa skoðanir verið mjög skiptar um útfærslu ákveðinna lagabreytinga sem eru afleiðingar Árósasamningsins. Í nefndaráliti okkar hv. þm. Birgis Ármannssonar er tekið fram að samningurinn feli í sér leiðbeiningar og lágmarksreglur og veiti aðildarríkjunum allmikið svigrúm varðandi útfærslu einstakra þátta. Það liggur fyrir, og hefur komið fram í andsvörum hv. þingmanna, að aðildarríkin hafa í mörgum tilfellum farið mjög mismunandi leiðir í því að innleiða ákvæði samningsins. Frumvarpið felur í sér tvær meginbreytingar. Annars vegar er gert ráð fyrir stofnun nýrrar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, sem á að hafa það hlutverk að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmála á sviði umhverfis- og auðlindamála. Á hin nýja nefnd meðal annars að taka við hlutverki úrskurðarnefndar í skipulags- og byggingarmálum og úrskurðarnefndar um hollustuhætti og mengunarvarnir. Hins vegar er gert ráð fyrir að reglur um málsaðild að kærumálum, sem heyra undir valdsvið nefndarinnar, verði víkkaðar verulega út frá því sem gildir um þessar tvær úrskurðarnefndir. Niðurstaðan, að því gefnu að frumvarpið verði að lögum, verður sú að hver sem er getur kært ákvarðanir stjórnvalda sem varða framkvæmdir og undirbúning þeirra með ýmsum hætti. Í nefndaráliti okkar fjöllum við um þessa tvo þætti sérstaklega, þ.e. úrskurðarnefndina og hina almennu kæruaðild. Gert er ráð fyrir að umhverfisráðherra skipi formann nýrrar úrskurðarnefndar, sem jafnframt á að vera forstöðumaður, samkvæmt auglýsingu að tilteknum hæfisskilyrðum uppfylltum, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tilnefni einn nefndarmann og iðnaðarráðherra einn. Gert er ráð fyrir að formaður/forstöðumaður velji eða ráði staðgengil sinn en fjórir nefndarmenn séu tilnefndir af Hæstarétti og þá einnig að uppfylltum tilteknum hæfisskilyrðum. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að verulegar breytingar verði gerðar á þeirri skipan nefndarinnar sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Við, flutningsmenn þessa nefndarálits, getum tekið undir sumar þessara breytinga. Við teljum til dæmis eðlilegt að staðgengill formanns sé valinn með sama hætti og á sömu forsendum og formaðurinn er valinn. Á hinn bóginn verður ekki fallist á þá breytingartillögu að fella brott tilnefningu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og iðnaðarráðherra. Ýmis mál sem heyra undir verksvið þessara ráðherra eiga að koma til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni og ekki er óeðlilegt að þessir ráðherrar geti hvor fyrir sig tilnefnt einn nefndarmann með sérþekkingu á viðkomandi málaflokkum. Við viljum minna á að afar algengt er að úrskurðarnefndir innan stjórnsýslunnar séu skipaðar með blönduðum hætti, þ.e. að sumir nefndarmenn séu tilnefndir af ráðherrum, aðrir af Hæstarétti, auk þess sem hagsmunaaðilar svokallaðir, þó að þá sé stundum erfitt að skilgreina, eiga oft og tíðum fulltrúa í slíkum úrskurðarnefndum. Varðandi hæfisskilyrði nefndarmanna getur einnig verið um ýmis álitamál að ræða, ekki síst í ljósi þess hversu víðtækt verksvið nefndarinnar á að vera. Ljóst er að ekki er unnt að tryggja að meðal nefndarmanna séu sérfræðingar á öllum þeim sviðum sem til meðferðar geta komið og er því mikilvægt að árétta að nefndin verður að hafa svigrúm til að leita ráðgjafar eftir því sem við á. Flutningsmenn nefndarálitsins vilja vekja sérstaka athygli á því að undanfarin ár hefur málshraði hjá úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála og úrskurðarnefnd hollustuhátta og mengunarvarna verið allsendis ófullnægjandi að flestra mati. Það kom raunar ágætlega fram í orðum hv. formanns nefndarinnar áðan. Skýringanna á þessu er meðal annars að leita í því að ef til vill skortir nokkuð á fjárhagslegt svigrúm sem nefndirnar hafa til starfa sinna. Ekki síður er skýringa að leita í því hversu flókið og tímafrekt ferlið er sem búið er að byggja upp vegna leyfisveitinga og stjórnvaldsákvarðana sem tengjast matsskyldu, skipulagsbreytingum, framkvæmdaleyfum, nýtingar-, virkjunar- og starfsleyfum auk leyfa samkvæmt ýmsum öðrum lögum. Sem fylgiskjal við þetta nefndarálit létum við fylgja yfirlitsmynd um leyfisferli með landsskipulagi, sem er ágætislýsing á því hversu flókið þetta umhverfi er að verða. Eins og þarna er dregið upp er þetta óheyrilega langur vegur, flókinn, torgenginn, bæði fyrir þá sem hyggja á framkvæmdir og ekki síður fyrir þá sem vilja hafa gát á því hvað verið er að gera. Með öðrum orðum er búið að flækja kerfið allverulega í þessum efnum. Það er skoðun mín að þær breytingar sem við höfum verið að gera, meðal annars á þessu þingi, séu ekki beinlínis til að einfalda þá mynd sem hér er dregin upp heldur kannski flækja hana frekar. Ég nefni verkefni sem við höfum unnið að og lúta að lögum um stjórn vatnamála. Við erum að vinna að frumvarpi um umhverfisábyrgð og síðan þetta mál um úrskurðarnefndina sem hér liggur fyrir. Ég ber nokkurn kvíðboga fyrir því hvernig þetta kerfi eigi að ganga upp. Ég get leyft mér að fullyrða að yfirsýnin yfir það er ekki eins og hún þyrfti að vera. Það hefur raunar komið fram að þær stofnanir ríkisvaldsins sem eiga að annast utanumhald með þeim lagabálkum sem hér hafa verið nefndir eru vanmegnugar í því verkefni og hafa við hvert þessara frumvarpa óskað eftir frekari fjárveitingum til að geta sinnt því hlutverki sem þeim er ætlað á grundvelli þeirra laga sem við höfum verið að vinna að. Það er illt að geta ekki séð fyrir með hvaða hætti, og af meira öryggi en raun ber vitni í dag, við getum framfylgt þeim lögum sem verið er að setja á Alþingi. Ég hef verið talsmaður þess að við leituðum leiða til að einfalda þetta frá því sem þessi hryllingsmynd hér í fylgiskjalinu sýnir. Ég tel það raunar mjög brýnt og álít, eftir umræður í umhverfisnefnd, að í raun sé ágætissamstaða um að leita leiða til að gera kerfið skilvirkara og einfaldara en hér liggur fyrir, en það er gríðarlega flókið verkefni og kallar á aðra umræðu og meiri vinnu en við höfum haft tækifæri til að leggja fram í þessu máli. Þetta er umhugsunarefni, ekki síst í ljósi þess að á síðustu árum hefur sjálfstæðum stjórnsýslunefndum fjölgað mikið án þess að heildarstefnumörkun liggi að baki. Þessari þróun hefur fylgt að erfitt hefur reynst að manna stjórnsýslunefndir hæfum einstaklingum auk þess sem kostnaður við stjórnsýsluna hefur aukist og flækjustig kerfisins að sama skapi. Ég leyfi mér að vitna til þess, hæstv. forseti, að ekki fyrir mjög mörgum árum var borin fram fyrirspurn varðandi úrskurðarnefndir í íslenskum lögum. Ef ég man rétt kom fram í svari forsætisráðuneytisins að þær væru 42, stjórnsýslunefndirnar, og árlegur kostnaður við þær nam rúmlega 300 millj. kr. á ári. Það er erfitt að henda reiður á þeim leikreglum sem úrskurðarnefndir starfa eftir ef frá eru talin ákvæði stjórnsýslulaga og reglusetning um störf þeirra er mjög af skornum skammti. Við leyfum okkur að fullyrða að gæði málsmeðferðar fyrir dómstólum séu mun meiri en fyrir úrskurðarnefndum þar sem dómstólar starfa eftir skýrum, gegnsæjum réttarfarsreglum. Það var upplýst fyrir umhverfisnefnd að lausleg könnun hefði verið gerð á því hversu langan tíma tók að kveða upp úrskurð í þeim málum sem heyra undir þær tvær úrskurðarnefndir sem frumvarpið tekur til. Þar kemur fram, í þeim upplýsingum sem nefndinni bárust, að árið 2010 kvað úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála upp 72 úrskurði. Að meðaltali tók það 15½ mánuð að kveða upp úrskurð í hverju þessara mála. Það tók úrskurðarnefnd um hollustuhætti og mengunarvarnir að meðaltali 40 vikur að kveða upp úrskurð sinn en í því sambandi má geta þess að lögbundinn frestur sem nefndinni er veittur til að svara og ljúka málum er á bilinu 4–8 vikur, þ.e. þetta er á bilinu fimm- til tífaldur munur og frávik frá lögbundnum fresti sem úrskurðarnefndin hefur. Það er rétt að taka undir þau orð hv. formanns nefndarinnar að mjög mikil samstaða sé um það í nefndinni að við þá skipulagsbreytingu sem frumvarpið gerir ráð fyrir, ef það verður að lögum, sé afar brýnt að gæta að þessum þætti enda geta tafir á málsmeðferð fyrir nefnd af þessu tagi valdið miklum óþægindum og jafnvel beinu tjóni. Þau nýmæli frumvarpsins sem lúta að actio popularis eða almennri málsaðild að kærumálum eru að mati okkar í minni hlutanum á umræddu áliti ekki nægilega vel rökstudd. Samkvæmt núgildandi rétti eiga þeir aðild sem taldir eru eiga lögvarða hagsmuni af úrlausn máls. Jafnframt er gert ráð fyrir að almannasamtök, þar á meðal umhverfis- og náttúruverndarsamtök, geti átt aðild að málum að tilteknum formskilyrðum uppfylltum. Með frumvarpinu er ætlunin að víkka þessa reglu verulega út, þannig að hver sem er geti kært ákvarðanir á mörgum mikilvægum sviðum, þar á meðal ákvarðanir um matsskyldu framkvæmda, sameiginlegt mat á umhverfisáhrifum og endurskoðun matsskýrslu, ákvarðanir um leyfi til framkvæmda samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum og ákvarðanir um leyfi á grundvelli laga um erfðabreyttar lífverur. Við leggjumst gegn þessari breytingu. Ekki hefur verið sýnt fram á að núgildandi reglur takmarki kærurétt með óeðlilegum hætti. Allir þeir sem beinna hagsmuna hafa að gæta hafa kærurétt og þar að auki margvísleg samtök sem láta sig þessa málaflokka varða. Formskilyrðin sem gerð eru til slíkra samtaka eru ekki mikil heldur byggjast eingöngu á því að sýnt sé fram á að um raunveruleg samtök með einhverja lágmarksstarfsemi sé að ræða. Í þessu sambandi bendum við á og viljum ítreka að allar framkvæmdir sem falla hér undir eiga það sammerkt að lúta lagafyrirmælum um langt og vandað kynningar- og samráðsferli á undirbúningstíma. Í frumvarpinu er hins vegar ekki tekið tillit til þess að hugsanlegur kærandi hafi ekki látið sig málið varða á fyrri stigum. Það gengur að okkar áliti gegn markmiðum laga um mat á umhverfisáhrifum og er einnig í mótsögn við þær skýringar sem gefnar eru með 4. gr. þessa frumvarps þar sem segir að brýnt sé að ágreiningur um form eða efni ákvörðunar verði staðreyndur sem fyrst. Þetta gengur raunar einnig gegn áliti meiri hluta umhverfisnefndar sem vekur í þessu sambandi athygli á að hagkvæmast sé fyrir alla aðila að útkljá álitaefni og deilumál sem fyrst við ákvarðanatöku sem snertir umhverfismál og framkvæmdir sem þau snerta. Ég vil nefna það sérstaklega að samkvæmt því frumvarpi sem fyrir liggur getur aðili sem lætur sig engu varða matið á umhverfisáhrifum framkvæmdar, og nýtir sér ekki lögbundinn athugasemdarétt sinn, gert athugasemdir við leyfisveitingu á forsendum sem taka mátti afstöðu til í matsferlinu sjálfu. Það væri æskilegt ef þetta þyrfti ekki að vera með þessum hætti heldur væri hægt að horfa til og mæta þeim óskum sem meiri hluti nefndarinnar og frumvarpssmiðirnir sjálfir vilja og tryggja hraðari málsmeðferð en ella væri. Í greinargerð frumvarpsins er tekið fram að við lögfestingu actio popularis megi gera ráð fyrir að kærum fjölgi til muna og hættan er sú að úrskurðarnefnd verði drekkt í kæruflóði í umdeildum málum. Hugsanlega verða afleiðingarnar þær að tugir, hundruð eða jafnvel þúsundir kæra frá einstaklingum muni berast vegna einstakra umdeildra framkvæmda í stað þess að andstæðingar þeirra, eða þeir sem vilja gera athugasemdir, taki sig saman og vinni slíkar kærur á vettvangi félaga eða samtaka. Stóraukinn kærufjöldi mun koma niður á málshraða og auka kostnað án þess að hin umdeildu mál fái betri og vandaðri meðferð hjá úrskurðarnefndinni. Auknar heimildir til að sameina mál eða afgreiða sambærilegar kærur með sama hætti geta að einhverju leyti komið til móts við þessi sjónarmið, en það breytir því þó ekki að úrskurðarnefnd mun að öllum líkindum þurfa að fara yfir og leiða til lykta mun fleiri kærur en ella væri. Úrskurðarnefndin er að sjálfsögðu bundin af almennum reglum stjórnsýsluréttar í þeim efnum og getur ekki leyft sér að slaka á kröfum um eðlilega málsmeðferð þótt kærufjöldinn sé mikill. Rétt er að minna á að actio popularis er undantekning í íslenskri löggjöf og löggjöf nágrannalandanna. Á flestum sviðum er gerð krafa um lögvarða hagsmuni þegar tekin er afstaða til aðildar að dómsmálum og málum í stjórnsýslunni. Breytingin í frumvarpinu er því á skjön við hið almenna fyrirkomulag aðildarmála í íslenskum rétti. Jafnframt er rétt að minna á að fæst aðildarríki Árósasamningsins hafa gengið jafnlangt í þessum efnum og lagt er til í frumvarpinu. Ríkin hafa að sönnu heimild til að útfæra þessar reglur með mismunandi hætti og réttarreglur og hefðir eru ekki sambærilegar milli landa að öllu leyti, en miðað við umfjöllun nefndarinnar er það aðeins í Portúgal sem actio popularis er í gildi vegna tiltekinna mála sem fjallað er um í Árósasamningnum. Í öðrum ríkjum virðist kæruaðild takmarkast við aðila sem eiga lögvarða hagsmuni eða félagasamtök, þótt skilgreiningar og útfærsla sé mismunandi. Hvað sem því líður er óumdeilt að leið frumvarpsins er afar róttæk miðað við það sem þekkist í öðrum aðildarlöndum og nefni ég þá sérstaklega okkar næstu nágranna. Í þessu sambandi telur minni hlutinn að eðlilegt hefði verið að fara betur yfir réttarástand í öðrum löndum, ekki síst þeim löndum sem búa við líkasta löggjöf og réttarhefð, áður en jafnróttæk breyting er afgreidd. Þannig hefði til dæmis getað skipt miklu máli að átta sig á því hvers vegna norrænu ríkin hafa valið aðrar leiðir en frumvarpið gerir ráð fyrir, því að vafalaust hafa tillögur af þessu tagi komið þar til umræðu á þeim tíma sem liðinn er frá undirritun Árósasamningsins. Og þegar við ræðum Árósasamninginn er rétt að geta þess og ítreka að það er ekki eins og þetta sé nýtt plagg. Þessi samningur er frá árinu 1998, lög hafa tekið gildi frá þeim tíma, viðhorf hafa breyst o.s.frv. þannig að þetta er ekki bein nýjung sem við erum að leiða hér í lög heldur er þetta samningur sem á sér lengri sögu og eðlilega hafa lagasetning, regluverk og viðhorf fólks tekið töluverðum breytingum á þeim tíma. Þá er rétt að vekja athygli á því að regla frumvarpsins gengur svo langt að hin almenna kæruaðild er ekki bundin við íslenska aðila, einstaklinga eða samtök. Nái frumvarpið fram að ganga munu einstaklingar og samtök hvaðanæva geta kært til úrskurðarnefndar, óháð því hvort þau hafi nokkur tengsl við Ísland eða íslenska hagsmuni. Trúlega á breyting af þessu tagi sér enga fyrirmynd í íslenskri löggjöf enda almennt gert ráð fyrir að erlendir aðilar, sem hér reka mál fyrir stjórnvöldum eða dómstólum, hafi einhverja lögvarða hagsmuni af úrlausn mála. Ekki liggur heldur fyrir hvort nokkurt annað aðildarríki Árósasamningsins hefur gengið svo langt og engin leið er að segja til um hvaða afleiðingar breyting af þessu tagi mun hafa í för með sér. Rík ástæða hefði verið til að nefndin fjallaði um og kannaði reynslu annarra landa og legði mat á þörfina eða afleiðingar þessarar leiðar á umhverfi, á almenning, á atvinnulíf og ekki síst stjórnsýslu landsins og þá sérstaklega í þeim efnum hvernig stjórnsýsla landsins er í stakk búin til að framfylgja þeim ákvæðum sem af þessari lagasetningu leiðir. Undir lok nefndarálitsins telur minni hlutinn rétt að vekja athygli á því að leyfisveitingar á grundvelli laga um erfðabreyttar lífverur eru sérstaklega tilgreindar meðal þeirra atriða sem almenn kæruaðild nær til. Ekki hefur komið fram að sambærileg regla gildi annars staðar í aðildarríkjum Árósasamningsins. Það er okkar skoðun að þetta ákvæði frumvarpsins sé fremur byggt á tortryggni og andstöðu við starfsemi af þessu tagi en rökum. Við teljum engin haldbær rök hníga til þess að leggja þurfi þennan stein í götu framþróunar á þessu sviði. Í skemmstu máli sagt telur minni hlutinn að fullnægjandi væri að byggja kæruaðild í þessum málum á lögvörðum hagsmunum og aðild félagasamtaka. Á því sem ég hef rakið, í því nefndaráliti sem ég hef að megninu til stuðst við í ræðu minni, er það eindregin afstaða fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í umhverfisnefnd að leggjast gegn því að þau ákvæði sem í almennu kæruaðildinni felast og frumvarpið byggist á muni ná fram að ganga og við leggjumst gegn því að frumvarpið nái fram að ganga.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Kristjáni Þór Júlíussyni fyrir ræðu hans og eins vil ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir ræðu hans áðan. Ég komst því miður ekki upp til þess að fara í andsvar við hann en ég vildi þakka honum fyrir hans ágætu ræðu. Það er ýmislegt í frumvarpinu sem sá er hér stendur gerir athugasemdir við og sérstaklega það sem snýr að kæruréttinum. Margt annað þarna er held ég í lagi og til að skýra hlutina. Ég vil þó spyrja hv. þm. Kristján Þór Júlíusson hvort ég skilji þá meiningu frumvarpsins rétt, að það sé virkilega þannig að einhver ágætur maður sem býr á Jótlandi geti lagt inn kæru vegna framkvæmda eða einhvers slíks sem er fyrirhugað eða komið á það stig sem kveðið er á um í frumvarpinu. Ef það er ekki þannig - mér finnst nokkuð langt gengið ef það er svoleiðis - get ég, samkvæmt frumvarpinu, án þess að hafa nokkrar beinar tengingar eða hagsmuni, gert athugasemdir og lagt inn kæru ef mér finnst að eitthvert umhverfismat sem verið er að vinna eigi að vera sameiginlegt? Ef það á að vera sameiginlegt umhverfismat á einum stað, get ég þá lagt inn kæru um það samkvæmt 4. grein? Ef ég er á þeirri skoðun að Skipulagsstofnun eigi að ákveða að sameiginlegt umhverfismat skuli fara fram - ég nefni t.d. Þeistareyki eða hvað það nú var á sínum tíma fyrir austan - er það þá þannig að ég eða einhver úr minni fjölskyldu sem er jafnvel á móti slíkum framkvæmdum geti kært?

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Raunar geri ég ráð fyrir því að hv. þm. Mörður Árnason þakki hv. þingmanni líka og andsvörin nýtist þá til sameiginlegra þakkarræðna fyrir störf hvers annars. Það er hárrétt að skilningur okkar í minni hlutanum er sá að hver sem er geti kært hvað sem er, sem tiltekið er í þessu frumvarpi. Ekkert skilyrði er um ríkisfang. Eina skilyrðið sem sett er er að kæran þarf að vera á íslensku þannig að í villtustu draumum manna getum við gert ráð fyrir því að þegar hinn ágæti Kínverji Nubo hefur framkvæmdir á Grímsstöðum á Fjöllum geti menn víða að í veröldinni kært, ef málið fer í það ferli, með því eina skilyrði að kæran sé á okkar ástkæra, ylhýra máli.

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert ef þetta er sá skilningur sem við höfum á þessu. Ég skildi þetta þannig en það er nauðsynlegt að fá það staðfest hvort hlutirnir séu svona. Það er ágætt ef formaður nefndarinnar tímir hálfri mínútu af andsvari sínu á eftir til að útskýra hvort þetta sé með þessum hætti. Þetta finnst mér, svo ég segi það nú bara, algjörlega galið, að hver sem er, jafnvel útlendingar, geti haft áhrif á það hvernig … 

Jafnvel svartir útlendingar.

Ég ætla að biðja hv. formann nefndarinnar að vera ekki svo dónalegur að gera lítið úr blökkumönnum, ekki ætla ég að gera það að minnsta kosti. Að erlendir aðilar geti kært þessa framkvæmd, að hinir ágætu örfáu Kínverjar sem búa í Kína geti jafnvel kært framkvæmdir sem félagi þeirra ætlar að fara í hér, það er algjörlega galið. En það er kannski hluti af sókninni í Evrópusambandið að hafa það inni að kæran þurfi að vera á íslensku því að við vitum að öll gögn verða þýdd.

Forseti. Já, þetta er svona, reglan er þessi. Hver sem er getur kært hvað sem er, hvaðan sem er, með þessu eina skilyrði að kæran skal vera á íslensku. Um þetta hefur kannski meginágreiningurinn staðið, hvort binda eigi kæruaðildina við lögvarða hagsmuni og félagasamtök eða opna hana, eins og tillaga meiri hlutans gerir ráð fyrir. Við í minni hluta nefndarinnar viljum fremur fara aðra leið en þessi pólitíska niðurstaða meiri hluta nefndarinnar hljóðar upp á, þ.e. að opna þetta eins og ég hef greint frá.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristjáni Júlíussyni fyrir ágæta ræðu. Viðvörunarorð hans eru virkilega athyglisverð. Mig langar til að spyrja hann að því hvort fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í hv. umhverfisnefnd hyggist flytja breytingartillögu við frumvarpið til þess að laga þá agnúa sem eru á málinu. Svo vildi ég spyrja hv. þingmann að því hvort það sé ekki mismunun á Evrópska efnahagssvæðinu að gert sé skilyrði um að kærur séu skrifaðar á íslensku, hvort menn eigi ekki að geta skilað inn kærum á tungumáli sem er almennara þar. Ég spyr jafnframt hvort viðkomandi ákvæði hafi tekið gildi. Mér skildist á máli hv. þingmanns að það hefði tekið gildi, einkum í Portúgal. Getum við, öll Evrópa og Kínverjar líka þá kært framkvæmdir í Portúgal? Ég man eftir því þegar ég keyrði einhvern tímann til Vínarborgar frá flugvellinum og þá sá ég tvær olíuhreinsistöðvar. Það finnst mér ekki við hæfi, herra forseti, að vera með olíuhreinsistöðvar alveg ofan í bænum. Það er þá spurning hvort ég ætti ekki að kæra svoleiðis skipulag ef Austurríkismenn eru búnir að uppfylla þessi skilyrði. Spurningin er því sú: Hvers vegna taka Íslendingar það upp sem aðrir gera ekki? Ég geri ekki ráð fyrir því að ég geti kært þessa framkvæmd í Austurríki. Ég sé það strax í hendi mér að erlendir ferðamenn á Íslandi setjist niður og skrifi á smáblað þegar þeir bíða í flugstöðinni á leiðinni út og kæri ýmislegt sem fyrir augu þeirra bar hér, framkvæmdir sem eru í gangi, og hafi þannig áhrif á umhverfið á Íslandi.

Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrirspurnina en hann spurði mig ýmissa spurninga sem er í rauninni meiri hlutans að svara, um hvers vegna þetta væri svona. Ég leyfi mér að svara með þeim hætti að það er pólitískur skoðanamunur og ágreiningur á milli okkar í nefndinni um hversu langt eigi að ganga. Við höfum haldið því fram, fulltrúar minni hlutans, að þessi almenna kæruheimild sé svo víðfeðm að okkur beri í rauninni að leggja betur mat á þörfina fyrir því að gera þetta og áhrifin af slíkri innleiðingu. En pólitíska rétthugsunin er með þeim hætti að þetta er ákvörðun meiri hluta á ákveðnum pólitískum grunni og við það situr. Maður getur verið missáttur eða ósáttur við það. Ég ráðlegg hv. þingmanni endilega að kæra Portúgala, að láta bara reyna á þetta. Ég er ekki í stakk búinn til að svara því hvort þetta sé nákvæmlega með sama hætti í Portúgal vegna þess að við höfum ekkert rannsakað það sérstaklega. Ég veit ekki og get ekki svarað því hvort hér sé um að ræða mismunun með því að gera kröfu um að kærurnar séu á íslensku. Ég held að það hljóti að styðjast við einhver lög og það má þá benda mönnum á hinn ágæta hr. Google um aðstoð við að reyna að koma kærum sínum í eitthvert skiljanlegt form. Svo ég svari því líka rétt í lokin þá hef ég ekki áhyggjur af því að erlendir ferðamenn muni sitja í Leifsstöð og hripa niður kæru. Þetta er þó ákveðið ferli, ákveðið stig í framkvæmdum sem rétturinn til kærunnar kemur fram og mér er til efs að erlendir ferðamenn verði mjög vel að sér í einstökum stigum framkvæmda hér á landi.

Herra forseti. Ég fellst ekki á það sjónarmið hv. þingmanns að nefndirnar ákveði eitthvað fyrir Alþingi. Við erum að ræða nefndarálit frá hv. umhverfisnefnd og þar leggja menn fram ákveðin sjónarmið en sjónarmiðin geta verið allt önnur hjá meiri hluta Alþingis. Mér finnst því alveg sjálfgefið að ef hv. þingmaður hefur miklar athugasemdir við einhvern ákveðinn lið, t.d. hina miklu opnun á kæruheimildir, að um það verði flutt breytingartillaga frá þeim fulltrúum í umhverfisnefnd eða öðrum þingmönnum sem bent hafa á þetta, um að þetta ákvæði verði tekið burt og haft verði svipað fyrirkomulag og virðist vera í flestum löndum Evrópusambandsins. Ég var með eina spurningu í viðbót, ég vil vita hvort það efni hafi verið rætt í nefndinni. Hér stendur að ef kæra er bersýnilega tilefnislaus eða höfð uppi í þeim tilgangi að tefja fyrir framkvæmd geti nefndin úrskurðað kæranda til að greiða málskostnað sem rennur í ríkissjóð. Var það rætt í nefndinni og var nefndin búin að hugleiða hvernig hún ætlaði að innheimta t.d. hjá þeim tvö þúsund Kínverjum sem gerðu tilefnislausa athugasemd, eða hvernig menn ætla yfirleitt að framfylgja innheimtum á slíkum kærum þegar þær geta komið úr öllum heiminum?

Forseti. Ég bið hv. þingmann afsökunar á því ef hann hefur skilið orð mín áðan í þá veru að ég teldi að nefndir gætu ákveðið eitthvað fyrir Alþingi. Það er langur vegur frá að ég sé þeirrar skoðunar og ef orð mín hafa skilist með þeim hætti biðst ég afsökunar á því. Það var alls ekki meiningin. Við munum ræða og höfum raunar rætt, ég og hv. þm. Birgir Ármannsson, mögulegan flutning á breytingartillögu og það kemur þá fram við afgreiðslu þeirra mála. En ég vonast til að hv. þingmaður efist ekki um andstöðu okkar við ákvæðið eins og það er lagt upp hér. Að okkar mati er íslenskt stjórnkerfi á engan hátt í stakk búið til að takast á við opnun af því tagi sem lagt er til og við teljum það ekki ganga. Varðandi svar við spurningu sem hv. þingmaður bar fram um kærur og innheimtu fyrir þær verð ég að leyfa mér að vísa til formanns nefndarinnar. Það er á ábyrgð meiri hluta nefndarinnar, hann leggur þetta fram. Mig minnir hins vegar að gjaldtaka fyrir kærur með þeim hætti sem hv. þingmaður lýsti áðan hafi verið felld brott þannig að hv. þingmaður þarf ekki að hafa áhyggjur af því hvort þetta er innheimtanlegt eða ekki. Það ákvæði í frumvarpinu var fellt í burtu og ekki er gert ráð fyrir gjaldtöku í tengslum við kæruferli mála.

Frú forseti. Ég er ekki sáttur við það að ég þurfi að vera svona snöggur að melda mig til máls um atkvæðagreiðsluna, en ég geri grein fyrir atkvæði mínu hér með. Þetta eru mistök sem við erum að leiðrétta, nokkuð sem átti að framkvæma í vor en frumvarpið gleymdist. Hér er kveðið á um meira eftirlit o.s.frv., við stefnum meira í átt til stóra bróður eins og er von og vísa. En það eru mörg réttindi í frumvarpinu sem ég tel vera mjög jákvæð og ég tel að nauðsynlegt sé að samþykkja það sem allra fyrst. Því legg ég til að þingheimur samþykki frumvarpið og greiði atkvæði með því að það verði að lögum, ég mun gera það sjálfur.

Frú forseti. Ég vona að ég hafi verið nógu snöggur núna - og ég var það - til að fá að gera grein fyrir atkvæðagreiðslunni. Hér er um að ræða frumvarp sem frestar vandanum sem Alþingi hefur ekki tekið á síðan 1974 þegar það samþykkti skylduaðild að lífeyrissjóðum og það hefur ekki tekið á því hvernig lífeyrissjóðirnir rekast á almannatryggingar. Ég er ekki hlynntur því að fresta þessu vandamáli en hins vegar mun ég greiða atkvæði með frumvarpinu vegna þess að menn sjá enga aðra lausn eins og stendur. Þetta frumvarp er samið úti í bæ af aðilum vinnumarkaðarins. Ég gerði athugasemd við það og vil helst ekki að framkvæmdin sé þannig að menn úti í bæ semji frumvörp sem verða að lögum á Alþingi, ella séu kjarasamningar ekki uppfylltir. Þetta gleymdist í vor eins og fleira og vil ég skora á hæstv. forseta að skipuleggja störf þingsins betur og fá til þess verkfræðinga. Ég legg til að 

Virðulegi forseti. Eins og hér hefur komið fram greiðum við nú á eftir atkvæði um nokkrar breytingartillögur við lög nr. 13/2001, um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis, með síðari breytingum, þ.e. olíuleit á Drekasvæði, eins og það hefur verið kallað. Þetta mál var afgreitt í iðnaðarnefnd í maí en stoppaði því miður þá og var ekki klárað en hefur verið hér til umræðu á fyrsta degi og er sem sagt komið til atkvæðagreiðslu við 2. umr. Miðað við samþykkt þessa og eins og tilkynnt hefur verið mun útboð fara fram fyrsta mánudag í október, sem ég get ímyndað mér að sé 3. október, og tafir sem af þessu eru verða ekki skaðlegar fyrir okkur. Í dag eru einnig á dagskrá tvö skattalagafrumvörp hvað þetta varðar sem vonandi verða samþykkt líka, sem betur fer er samhljómur um þetta, og í framhaldi af útboðinu fáum við vonandi góða bjóðendur í olíuleit þar sem við getum vænst þess að finna mikil verðmæti. Ég vil þakka öllum nefndarmönnum í iðnaðarnefnd fyrir mjög góða vinnu við þetta mál enda standa 

Frú forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis. Ég furða mig á því að þeir hv. þingmenn sem telja sig umhverfisverndarsinna skuli greiða atkvæði með þessu vegna þess að olía verður ekki brennd nema fyrst sé borað eftir henni og hún unnin. Ef þarna finnst olía eykur það mengun jarðar. 

Frú forseti. Hér í dag höfum við rætt um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Ég er stundum í tengslum við kjósendur og þeir kvarta í síauknum mæli undan alls konar eftirliti. Bóndi nokkur kvartaði undan því að hann gæti ekki lengur byggt eða grafið sér kartöflugeymslu úti á túni, eins og var einu sinni tískan, nema fá til þess leyfi og fá verkfræðing til að hanna fyrirbærið sem var einu sinni bara hola grafin ofan í jörðina og tyrft yfir og þótti ágætis kartöflugeymsla. En nú er þetta orðin mikil framkvæmd og þarf að fara í alls konar mat og fá leyfi út um allt og kostar heilmikið vesen. Sömuleiðis ætlaði hann að gefa hluta af lóð sinni til vinar síns undir sumarbústað og það varð efni í heila ævisögu. Það sem ég held að sé að gerast er að menn eru alltaf að setja meira og meira regluverk og meira og meira skipulag og afskipti hins opinbera af alls konar hegðun einstaklingsins verða meiri og meiri. Ég óttast að ef menn gæta ekki að sér muni þjóðfélagið hreinlega stöðvast. Ég held að uppdráttarsýki Evrópusambandsins sé einmitt af þeim sökum. Ég talaði einu sinni við þýska þingmenn og þeir sögðu mér að til þess að stofna lítið fyrirtæki í Þýskalandi þyrftu menn að fara til 28 aðila og til þess að stofna stærra fyrirtæki þyrftu þeir að fara til 52. Og allir vilja fá sín skjöl og sín leyfi og stimpla og ég veit ekki hvað. Síðan rekast hlutirnir oft á. Það var gluggi í einhverri verksmiðju sem opinber aðili sagði að væri mjög merkilegur og mætti ekki eyðileggja en annar sagði að of lítið ljós kæmi inn um gluggann og þess vegna þyrfti að stækka hann. Aumingja framkvæmdaraðilinn gat hvorki rifið gluggann né haldið honum. Það er þetta sem ég held að menn þurfi að horfa til. Og menn þurfa líka alltaf að muna að það er alltaf sterkt atvinnulíf sem stendur undir öllu saman, velferðarkerfinu og líka umhverfismálum. Þegar atvinnulífið stendur illa er nefnilega ekki mikið verið að huga að umhverfismálum, hvergi í heiminum. Ég held t.d. að bóndi í Sómalíu þar sem er hungursneyð og dýrin hans eru við það að drepast úr þorsta hugsi ekki mikið um umhverfismál þegar hann beitir þeim á síðustu stráin. Umhverfismál er því ákveðið velmegunarfyrirbæri og í sjálfu sér ágætt. Við þurfum að sjálfsögðu að huga að umhverfinu en menn þurfa að gæta sín á að ganga ekki svo langt í reglusetningu að hún hamli og stöðvi framkvæmdir. Nú er það nánast orðinn sjálfsagður hlutur að ekki sé hægt að fara í venjulegar framkvæmdir fyrr en eftir dúk og disk. Menn eru farnir að líta á það sem náttúrulögmál að það sé ekki hægt að fara í virkjanir fyrr en búið er að fara í þetta eða hitt matið o.s.frv. og svara þessum mótmælum og hinum mótmælunum. Þetta er sá vandi sem við stöndum frammi fyrir. Við þurfum að finna hinn gullna meðalveg milli regluverksins og velferðarinnar annars vegar og svo regluverksins og umhverfisins hins vegar og undir því öllu stendur atvinnulífið. Hér í dag hafa orðið miklar umræður um fullgildingu Árósasamningsins og það hvort menn geti kært ákveðna framkvæmd þó að þeir hafi enga hagsmuni af því. Ef menn túlka þetta mjög vítt hafa allir menn hagsmuni af því hvort einhvers staðar sé t.d. verið að brenna olíu af því að það er jú alheimsvandamál og jörðin er einn hnöttur, sem stundum virðist gleymast. Ég tel að menn þurfi að stíga varlega til jarðar og passa sig á því að búa ekki til óþarfaumstang og óþarfatafir þannig að atvinnulífið bíði skaða af, nógu illa er það statt fyrir. Við stefnum að mínu mati í ákveðna kyrrstöðu sem er stórhættulegt, frú forseti, af því að þá fer allt unga fólkið til útlanda, oft það menntaða, og þjóðin bíður óbætanlegan skaða. Mig langaði að ræða nefndarskipanina. Þarna er sett á laggirnar nefnd sem heitir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Verkefni hennar verður óskaplega víðfeðmt og hún mjög valdamikil saman. Það er mjög sérkennilegt, frú forseti, hvernig nefndin er sett. Það er eins og það sé verið að búa til valdastöður. Fyrst er settur formaður. Það er væntanlega einhver sem er góður vinur ráðherrans og hann treystir vel og allt í lagi með það. Svo skal formaðurinn stinga upp á varaformanni og formaðurinn er auk þess forstöðumaður þessarar nefndar því að í henni á að vera heilmikil starfsemi og margir starfsmenn. Hann á sem sagt að velja sér varaformann sem er þá væntanlega góður vinur hans líka þannig að þarna myndast ákveðið par sem hefur sameiginlegar skoðanir, t.d. á atvinnulífi eða umhverfismálum eða einhverju svoleiðis, og þær skoðanir geta orðið mjög sterkar í aðra hvora áttina, sem er mjög neikvætt. Síðan þegar kemur að framkvæmdinni þá hefur forstöðumaður þessarar nefndar yfirumsjón með höndum og hann skipuleggur hvaða mál fari til hverrar undirnefndar sem í sitja þrír eða fimm nefndarmenn af sjö. Hann getur náttúrlega samkvæmt uppsetningu skipað varaformanninn, sem er góður vinur hans, og þeir tveir ráða þá í þriggja manna nefndunum þar sem þeir eru í meiri hluta. Það er ekki kveðið nákvæmlega á um það hverjir skuli sitja í þessum nefndum, það stendur bara að ef mál eru viðamikil eða fordæmisgefandi eigi þeir að vera fimm. Það er væntanlega mat forstöðumannsins án þess að það sé tekið beint fram. Það stendur að formaður ákveði hvernig nefndin er skipuð í hverju máli þannig að hann getur skipað sig og varaformanninn í öll mál. Þeir tveir ráða í þriggja manna nefndunum vegna þess að atkvæðamagn ræður. Þar með er því þannig fyrir komið að forstöðumaðurinn ræður í reynd öllu af því að maður reiknar með því að maðurinn sem hann stakk upp á sé hæfilega sammála honum í flestum málum. Þetta finnst mér ekki vera góð uppsetning, alls ekki. Ég hefði viljað sjá þetta á allt annan máta. Svo er það þessi árátta að kalla eingöngu til háskólamenn, þ.e. þá sem hafa lokið prófi frá háskóla. Margir stunda nám og ljúka ekki prófi og margir eru ágætlega sjálfmenntaðir, ég minni á Bill Gates og ágæta menn sem hafa komið miklu til leiðar og hafa mikið vit á vissum hlutum og marga aðra sem hafa ekki endilega lokið háskólanámi. Mér finnst þetta því vera fullmikið dekur við háskólagráður. Þarna hefði mátt standa og kannski kemur breytingartillaga um að þar standi: „… eða svipaða menntun eða reynslu.“ Nú er ég sjálfur með háskólagráðu þannig að ég ætti svo sem að gleðjast yfir þessu ef ég væri að gæta hagsmuna þess hóps sem hefur lokið háskólagráðu. Svo kem ég að því sem varðar kærur þar sem allir geta kært. Nú þekkjum við það á tölvuöld og með Twitter og Facebook og öllu slíku að það er verið að skipuleggja alls konar aðgerðir og mönnum koma alls konar hlutir við um allan heim með réttu eða röngu. Ég óttast að þessir miðlar verði notaðir til þess að skipuleggja mótstöðu gegn ákveðnum framkvæmdum, sem einhver er á móti sem kemur málið í raun ekkert við. Viðkomandi býr á Spáni eða einhvers staðar, Kína var nefnt hérna áðan. Síðan fá menn sent bréfið á íslensku og geta hugsanlega breytt einhverju ef þeir kunna íslensku og senda það svo í fjöldavís til Íslands og kaffæra framkvæmdaraðilann því að hann verður að svara þeim öllum. Það er heilmikil vinna að svara tvö þúsund bréfum, hvað þá 20 þúsund því að það þarf að gera skriflega og menn hafa andmælarétt o.s.frv. Ég held því að menn séu að bjóða upp á ansi mikla stjórnsýslu í þessu. Svo var gert ráð fyrir sekt ef kæran væri tilefnislaus, en það er búið að taka það út þannig að menn þurfa ekki einu sinni að borga sekt, það er þeim því algjörlega að kostnaðarlausu. Þetta óttast ég og ég óttast að það muni tefja feril mála enn meira en hingað til. Þarna eru settir upp ágætistímarammar og í sjálfu sér getur maður verið sáttur við að ein nefnd taki á þessu öllu saman og fái þá ákveðna sérfræðiþekkingu o.fl. Fjöldamörg mál falla þarna undir og eru hér talin upp: Lax- og silungsveiði, fiskeldi, rannsókn og nýting á auðlindum í jörðu og raforkulög, vatnalög o.s.frv. Fjölmörg mál fara til þessarar nefndar og það er jákvætt að þar skuli myndast ákveðin sérþekking til að svara. Ég geri samt athugasemdir við skipan nefndarinnar og eins það að allir geti kært. Það eru helstu athugasemdir mínar við þetta frumvarp. Fjármálaráðuneytið er með kostnaðarmat á þessu. Ég tel að það sé mjög óvíst hvað þetta komi til með að kosta. Ég held að það geti komið til með að kosta miklu meira, sérstaklega ef menn verða fyrir árás erlendis frá, fjöldaárás, þar sem allir geta kært. Eina sem það kostar er póstburðargjald fyrir bréfið til Íslands ef menn búa einhvers staðar lengst í burtu af því að kæran þarf að vera á skriflegu formi. Auðvitað gætu menn sent fjöldasendingu eða pakka til einhvers hér á landi sem gæti svo prentað allt út og sent ef undirskriftin er rafræn. Ég geri ráð fyrir að menn samþykki svoleiðis þó að það komi reyndar ekki fram. Það sem ég geri kannski aðallega athugasemd við, frú forseti, og hef aldrei séð áður er að einhver fái stöðu samkvæmt lögum. Það stendur nefnilega í ákvæði til bráðabirgða að forstöðumanni úrskurðarnefndar um skipulags- og byggingarmál skuli boðið að taka við starfi forstöðumanns úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála samkvæmt lögum þessum með óbreyttum starfskjörum. Þarna er maður ráðinn í starf samkvæmt bráðabirgðaákvæði I í lögum. Það er náttúrlega alveg með ólíkindum. Ég hef aldrei nokkurn tíma séð slíkt, frú forseti. Menn reyna alltaf að fela það einhvern veginn - að boðið skuli sambærilegt starf eða eitthvað á sambærilegum kjörum. Þarna er sem sagt með lögum sagt að þessi ákveðni maður með þessa kennitölu skuli fá starfið áfram. Það vantar bara kennitöluna, ég legg til að það komi fram breytingartillaga um að kennitalan verði sett inn  Það má vel vera að sú aðferð að setja allt í eina nefnd sé af hinu góða, það myndast þá ákveðin þekking þar, en ég geri athugasemd við hvernig formaður og varaformaður eru valdir og hvernig uppbygging nefndarinnar er og háskólagráðurnar. En ég geri alveg sérstaklega athugasemd við það að allir geti kært þó að þeir hafi enga hagsmuni.

Forseti. Ég hyggst halda hér aðra ræðu, tel að mér sé það skylt sem framsögumanni málsins eða a.m.k. nefndarálits meiri hlutans. Ég vil bara segja til þess að forðast frekari misskilning að hvorki er um það að ræða að formaður og varaformaður sitji báðir í hinni fullskipuðu úrskurðarnefnd eins og hún verður mest né í hinni minnstu því að kerfið er þannig að varaformaður kemur sumsé ekki inn í nefndina nema þegar formaður er forfallaður. Að öðru leyti eru athugasemdir hv. þingmanns um þetta engin della. Það er alveg rétt að þetta er svolítið sérkennilegt skipulag en ég held samt að það sé ekki til mikils skaða. Í öðru lagi, að umhverfismál séu velmegunarfyrirbæri, já, svo telur hv. þingmaður. Það má segja að undanfarna áratugi hafi það verið almenn skoðun að partur af því að vera ríkur sé að geta tekið til í garðinum hjá sér. Ég held að það sé rangt. Ég held að þetta sé þannig að atvinnulíf og umhverfismál megi ekki hvort án annars vera. Hv. þm. Pétur Blöndal rakti hvernig umhverfismál væru án atvinnulífs. Það er náttúrlega gjörsamlega óhugsandi, en atvinnulíf án umhverfistillits er líka gjörsamlega óhugsandi. Það eiga menn að vita og ekki að þræta fyrir eða tala dellu á landi eins og Íslandi með hefðir sínar í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum.

Frú forseti. Ég hef verið að lesa 2. gr. um nefndarskipanina og þar stendur, með leyfi frú forseta: „Einn nefndarmanna, sem skal vera formaður hennar og forstöðumaður og hafa starfið að aðalstarfi,“ - svo er búið að gera á þessu breytingar sem rugla þetta kannski - „er skipaður til fimm ára að undangenginni auglýsingu …“ Síðan stendur: „Staðgengill forstöðumanns er varamaður formanns. Hann er ráðinn af forstöðumanni og skal uppfylla sömu hæfisskilyrði og hann.“ Er hann þá sem sagt ekki í nefndinni sem aðalmaður? Hver segir það? Ég stóð í þeirri meiningu að hann væri í nefndinni en gengi inn í starf formanns þegar sá forfallaðist. Þetta þyrfti að skýra betur finnst mér. Þá dró ég þá ályktun þar sem forstöðumaðurinn hefur yfirumsjón með starfinu og skipar í þessar starfsnefndir að hann gæti þá alltaf skipað sig og varaformanninn. Ég stóð í þeirri meiningu. En ef það er rétt að hann sé bara varamaður hans og sitji þá ekki í nefndinni nema hinn sé forfallaður þá lítur þetta kannski dálítið öðruvísi út. En það er mjög mikið vald sem forstöðumaðurinn hefur af því að hann skipar í þessar þriggja eða fimm manna undirnefndir og svo virðist sem nefndin eigi aldrei að fjalla um neitt mál fullskipuð sjö mönnum. Hann skipar sem sagt undirnefndir með einstök mál og þar með hefur hann heilmikil völd því að hann getur valið saman fólk, alla vega einn af þessum þremur sem er honum sammála í vissum málum og tekið hann alltaf með sér eða í þeim málum sem þeir eru sammála um og þá ráða þeir.

Forseti. Það er alveg eðlilegt að menn fari villur vegar í þessu en þegar menn telja eru nefndarmennirnir sjö og varaformaðurinn kemur sumsé inn fyrir formanninn. Við erum vön því að í venjulegum nefndum eru formaður og varaformaður, t.d. í nefndum Alþingis, og að varaformaðurinn hafi fullan rétt, en svo er ekki þarna. Um ræðu hv. þingmanns vil ég að auki segja að það er alveg rétt hjá honum og öðrum að kerfið er flókið og hefur verið að flækjast hér undanfarin ár, m.a. vegna þess að í umhverfismálum höfum við verið að taka við evrópskri löggjöf ofan í löggjöf sem við höfðum að einhverju leyti fyrir og það liggur fyrir að reyna að samræma þetta í framtíðinni. Það sem gerist með þessum frumvörpum er að kerfið einfaldast að einu leyti. Það er rétt að menn geri sér grein fyrir því líka í umræðu um þetta mál að þær kærur sem nú fara í fyrsta lagi til úrskurðarnefndar um skipulags- og byggingarmál, í öðru lagi til úrskurðarnefndar um hollustuhætti og mengunarvarnir og í þriðja lagi til þriggja ráðuneyta, umhverfisráðuneytis, sjávarútvegsráðuneytis og iðnaðarráðuneytis, fara nú allar á einn stað og þann stað er búið að útbúa þannig að hann geti verið liðugur. Auðvitað á reynslan eftir að leiða þetta í ljós, það getur vel verið að málið komi aftur til okkar. Sá staður getur verið liðugur, getur skipst í þrennt, í einn, þrjá og fimm menn, til að úrskurða um mál eftir vægi þeirra o.s.frv. Svo vil ég sérstaklega fagna því, og það var ástæðan fyrir því að ég bað um þetta andsvar, að fulltrúi Sjálfstæðisflokksins, hv. alþingismaður Pétur H. Blöndal, skyldi í þessari umræðu verða fyrstur manna, auk formanns umhverfisnefndar, kommúnistans Marðar Árnasonar, að tala um frelsi einstaklingsins því að það er það sem við erum að verja með actio popularis. Við erum að taka undir með Einari Benediktssyni um að nú sé að renna upp öld einliðans 

Frú forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði, að ég undirstrikaði í ræðu minni að þetta gæti verið til einföldunar, það gæti verið til góðs að hafa þetta allt á einum stað þannig að ekki væri verið að velta boltanum fram og til baka og ýmsir aðilar að úrskurða. Svo það að ég sé hlynntur þessari reglu, það er ég nefnilega ekki. Hún snýst ekki um frelsi einstaklingsins. Frelsi einstaklingsins stöðvast þar sem frelsi næsta einstaklings byrjar. Ef allir geta verið að röfla yfir kartöflugeymslunni hjá bóndanum um allan heim er það ekkert frelsi einstaklingsins. Hann hættir þá að geta byggt sínar kartöflugeymslur. Það sem ég óttast mest er að fólk, sem eiginlega skiptir málið bara engu máli og hefur í rauninni enga hagsmuni af því, sé að skipta sér af til þess að fara eftir einhverjum öðrum pólitískum línum sem það vill ná fram, að það sé raunverulega notað sem þrýstingur til að stöðva ákveðnar framkvæmdir. Það er það sem ég óttast og hefur ekkert með frelsi að gera. Ef ég neyði hv. þingmann til að gera eitthvað er ég ekkert að auka frelsi hans eða mitt. Þetta getur nefnilega komið út sem nauð ef mjög margir nýta sér ákvæðið og kæra aftur og aftur einhverjar framkvæmdir. Ég var mjög mikið á móti þessari reglu og hv. þingmaður getur ekki sagt að ég hafi verið hlynntur henni. Hins vegar sé ég möguleika á einföldun, ég tók það fram í ræðu minni, ef framkvæmdin tekst og alveg sérstaklega ef menn hætta við þessar kærur án hagsmuna.

Hæstv. forseti. Í upphafi vildi ég aðeins taka upp boltann þar sem hv. síðasti ræðumaður skildi við hann í umræðunni eða eiginlega í svörum við orðum hv. formanns umhverfisnefndar varðandi það að reglan um actio popularis í þessu tilviki gengi út á að auka frelsi einstaklingsins, rétt einstaklingsins. Þegar við tölum annars vegar um rekstur mála gagnvart stjórnvöldum, eins og í þessu tilviki kærur vegna tiltekinna ákvarðana, og hins vegar að reka mál fyrir dómstólum er það auðvitað grundvallarregla að þeir eigi aðild sem einhverra hagsmuna hafa að gæta varðandi úrlausn máls. Það getur stundum verið vandasamt að greina hverjir slíkir hagsmunir eru og um það er oft tekist á bæði fyrir dómstólum og álitamál koma upp gagnvart stjórnvöldum en þó eru bæði í réttarfari og stjórnsýsluframkvæmd komin ákveðin fordæmi og leiðbeiningar sem hægt er að fylgja í því sambandi. Almennt talað valda því spurningar um lögvarða hagsmuni af úrlausn máls ekki miklum vandræðum og alla vega á vettvangi stjórnsýslu og réttarfars eru þekktar aðferðir til þess að leita að einhverri niðurstöðu í því. Allir eru sammála um að þeir sem eiga lögvarða hagsmuni af úrlausn þeirra mála sem falla undir gildissvið Árósasamningsins eigi að eiga kærurétt. Ekki er heldur ágreiningur um það, hvorki hér í þingsölum né annars staðar, að samtök einstaklinga, áhugamannafélög eða frjáls félagasamtök, t.d. á sviði umhverfisverndar, náttúruverndar, útivistar eða slík samtök, jafnvel önnur hagsmunasamtök, geti átt aðild að málum fyrir stjórnsýslu og dómstólum þegar um slík álitamál er að ræða sem Árósasamningurinn tekur til. Það er ekki ágreiningur um þetta. Eins og kemur fram í nefndaráliti minni hluta umhverfisnefndar eru kröfurnar sem gerðar eru til slíkra samtaka formkröfur og þær eru ekkert mjög þungbærar, þær gera ekki ráð fyrir neitt óheyrilegum félagafjölda, þær gera ekki ráð fyrir neitt óheyrilegri skriffinnsku heldur fela það aðeins í sér að komi menn fram fyrir hönd einhverra samtaka af þessu tagi þurfi þeir að sýna fram á að um raunveruleg samtök sé að ræða sem hafi einhverja lágmarksstarfsemi. Það eru ekki þungbærar kröfur. Um þetta er sem sagt samkomulag að þeir sem eiga lögvarða hagsmuni geti átt aðild að svona málum og að samtök einstaklinga sem láta sig mál varða, umhverfismál, náttúruverndarmál eða hvaðeina, geti komið að málum. Álitamálið snýst um það hvort einstaklingar sem ekki eiga samkvæmt lögum og hefðum lögvarða hagsmuni af úrlausn einhvers tiltekins mál eigi að geta átt aðild að kærumálum fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála og þar með eftir atvikum aðild að dómsmálum sem lúta að hinni formlegu málsmeðferð fyrir slíku úrskurðarapparati. Þá takast auðvitað á þessi sjónarmið: Á hver sem er að geta kært hvað sem er eða því sem næst eða á að setja því einhver mörk? Þar sem hv. formaður umhverfisnefndar talaði áðan um skoðanafrelsi og frelsi til að láta sjónarmið í ljós o.s.frv. þá er það allt gott og gilt. Allir geta haft skoðun á framkvæmdum, allir geta látið þær skoðanir í ljós á opinberum vettvangi eða annars staðar. En það er ekki endilega sjálfgefið að jafnvel þó að menn geti haft skoðanir á einhverju eigi þeir að eiga rétt á málsaðild fyrir opinberu stjórnvaldi. Fyrir því að takmarka slíka málsaðild eru kannski fyrst og fremst ákveðin hagkvæmnisrök. Það er auðvitað spurningin um að málafjöldi sé viðráðanlegur hjá þeim úrskurðaraðilum sem við þessi mál eiga að fást. Hættan er auðvitað sú, eins og raunar er vakin athygli á í greinargerð með frumvarpinu, að það verði um að ræða aukningu og jafnvel mikla aukningu á kærum í ákveðnum málaflokkum. Það er raunveruleg hætta. Frumvarpshöfundar gera ráð fyrir að fjölgun geti orðið 30%. Ég er ekki viss um að sú tala sé endilega réttari en hver önnur en ég held að við getum gert ráð fyrir því að ef skilyrði fyrir aðild að kærumálum eru rýmkuð til muna muni kærunum fjölga, jafnvel kærum út af sömu eða svipuðum atriðum. Við í minni hluta umhverfisnefndar vekjum athygli á því að vandinn við það felst í því að stjórnvaldið sem tekur við kærunum, úrskurðarnefndin, þarf auðvitað að meðhöndla allar kærur sem henni berast með málefnalegum hætti í samræmi við gildandi reglur og hefðir á sviði stjórnsýsluréttar. Hún getur ekki leyft sér að horfa á pappírsbunkann á borðinu hjá sér og segja: Þetta er eiginlega allt meira og minna það sama, við skulum ekkert fara sérstaklega yfir þetta. Hún þarf alla vega að fara í gegnum öll gögnin, öll bréfin, allar kærurnar, öll erindin og taka málefnalega afstöðu til þess hvort um sé að ræða sambærileg mál sem eigi að fá sambærilega úrlausn eða tilefnislausar kærur. Stjórnvaldið þarf að fara í gegnum þetta. Og ef kærur vegna einhverra tiltekinna ákvarðana eru ekki bara einhverjir tugir heldur einhver hundruð, jafnvel þúsundir - það eru dæmi um að borist hafi mörg þúsund athugasemdir frá einstaklingum vegna tiltekinna ákvarðana á sviði umhverfismála nýlega. Þetta eru því ekki óraunhæfar vangaveltur. Sex þúsund athugasemdir gætu eftir því sem þetta frumvarp gerir ráð fyrir orðið sex þúsund kærur, ekkert endilega allar samhljóða heldur mismunandi atriði tekin fyrir, mismunandi orðalag, mismunandi útfærsla, og það getur valdið úrskurðarnefnd töluverðum vandræðum að fara í gegnum þetta og afgreiða allar slíkar kærur með málefnalegum og vönduðum hætti. Þetta er grundvallarástæðan fyrir því að við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í umhverfisnefnd höfum lýst andstöðu við að ganga svo langt sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Við höfum áhyggjur af því, raunverulegar áhyggjur, að þessi almenna kæruheimild muni auka málafjölda, kærufjölda. Og þegar ég tala um kærufjölda er ég að tala um fjölda kæra jafnvel út af sama málinu þannig að við reynum að greina einhvern veginn þar á milli. Við höfum áhyggjur af því að þetta muni og geti valdið vandræðum í starfi úrskurðarnefndarinnar, því að við erum alveg sammála meiri hlutanum um að það er gríðarlega mikilvægt að þeir sem eiga eitthvað undir niðurstöðum úrskurðarnefndar fái úrlausn sinna mála hratt og örugglega og án tafa. Við tökum undir það sem segir í nefndaráliti meiri hlutans að því leyti. Það er mjög mikilvægt að þeir sem t.d. hafa hagsmuni af framkvæmdum eða jafnvel þeir sem eru andsnúnir framkvæmdum fái niðurstöðu í ágreiningsmál af því tagi hratt og örugglega, helst sem fyrst í ferlinu. En við teljum að sú breyting sem frumvarpið felur í sér varðandi innleiðingu actio popularis-reglunnar gangi einmitt gegn þessum markmiðum. Við teljum að hættan sé með öðrum orðum sú að það að taka upp actio popularis í þessu dæmi geti leitt til meiri tafa á málsmeðferð, meira umfangi starfs þessarar nefndar, muni taka mikinn kraft frá henni, dreifa kröftum hennar þannig að hún lendi í meiri vinnu án þess að hafa endilega tækifæri til þess að fara betur yfir þau mál sem hún á að taka afstöðu til. Við teljum að þetta muni ekki leiða til vandaðri málsmeðferðar. Við teljum þvert á móti að hættan sé sú að mikill kærufjöldi, kæruflóð eins og við nefnum í nefndarálitinu, geti leitt til þess að vinnubrögðin verði verri en áður. Við höfum áhyggjur af þessu. Síðan er líka alltaf spurning, svo ég komi aftur að því sem hv. formaður umhverfisnefndar nefndi hér áður, hversu langt eigi að ganga í því að veita einum einstaklingi rétt til að kæra framkvæmd á vegum annars einstaklings til opinbers stjórnvalds. Hversu langt á að ganga í því? Eiga allir alltaf að hafa rétt til að kæra alla á hvaða sviði sem er? Ég er ekki alveg viss um það. Ég held að það þurfi að vera einhver mörk. Mér finnst ekki ósanngjarnt að binda mörk, þ.e. að takmarka aðild að kærumálum á sviði þessara mála, umhverfis- og auðlindamála, við annars vegar þá sem eiga beina lögvarða hagsmuni, einhverja áþreifanlega hagsmuni sem teljast lögvarðir miðað við okkar reglur og venjur, og hins vegar við samtök sem einstaklingar standa að annaðhvort til að sinna umhverfismálum, náttúruverndarmálum, útivistarmálum eða einhverjum öðrum málum sem snerta þetta svið. Út af fyrir sig er ekkert sem útilokar að menn geti stofnað slík samtök vilji þeir ná vopnum sínum í baráttu gegn einhverri tiltekinni framkvæmd eða einhverju slíku. Segjum svo að hópur umhverfisverndarsinna telji að þau samtök sem mest láta að sér kveða á því sviði, Náttúruverndarsamtök Íslands eða Landvernd eða önnur slík samtök, sinni ekki sínu hlutverki, standi sig ekki í stykkinu, og einhverjir umhverfisverndarsinnar telji nauðsynlegt að bæta um betur, gera betur en hin hefðbundnu samtök á þessu sviði gera, þá er ekkert í núgildandi rétti sem kemur í veg fyrir að menn stofni slík samtök og þurfa ekkert voðalega mikið til, þurfa ekki mjög mikið til. Ég held því að sú breyting sem hér er verið að leggja til sé í rauninni tilefnislaus og geti haft slæmar afleiðingar eins og rakið er í nefndarálitinu. Ég ætlaði að lokum, hæstv. forseti, að nefna aðeins nokkra punkta sem gera það að verkum að við ættum að fara varlega í þessum efnum, nokkur atriði sem almennt séð ættu að verða til þess að þingmenn stígi varlega til jarðar áður en ákvörðun af þessu tagi er tekin, ákvörðun um að taka upp actio popularis á þessu sviði. Í fyrsta lagi er um að ræða róttæka lagabreytingu. Undir öllum kringumstæðum er ég þeirrar skoðunar að þegar lögum er breytt með róttækum hætti, þegar um verulega breytingu á lögum er að ræða svo að við umorðum það, kalli það út af fyrir sig á meiri skoðun en ella. Mikil lagabreyting, róttæk lagabreyting kallar á meiri skoðun máls en lítil eða léttvæg lagabreyting. Í annan stað er alveg rétt að hv. þingmenn geri sér grein fyrir því að tillagan sem felst í frumvarpinu gengur lengra en nauðsynlegt er samkvæmt Árósasamningnum, þ.e. til að uppfylla skilyrði Árósasamningsins er ekki nauðsynlegt að samþykkja frumvarpið eins og það er. Frumvarpið gengur lengra. Eins og fram hefur komið í umræðunni hefur Árósasamningurinn fólgnar í sér leiðbeiningarreglur og lágmarksreglur og aðildarríkin hafa svigrúm til þess að útfæra þau atriði með mismunandi hætti. En við skulum ekki afgreiða þetta mál í þeirri trú að það sé nauðsynlegt að samþykkja þetta frumvarp eins og það er til þess að fullgilda Árósasáttmálann. Nei, það væri hægt að gera það með öðrum hætti. Hér er verið að ganga lengra en nauðsynlegt er miðað við ákvæði samningsins. Í þriðja lagi er rétt að nefna að tillagan í frumvarpinu felur í sér róttækari leið en flest önnur aðildarríki hafa farið. Með öðrum orðum, í þessu frumvarpi er verið að velja útfærslu á ákvæðum Árósasamningsins sem gengur lengra en algengast er í aðildarríkjum samningsins. Við höfum átt innan nefndarinnar og raunar hér aðeins fyrr í dag nokkra umræðu um hvernig samanburðurinn við önnur lönd er nákvæmlega en ég held að það ætti ekki að vera umdeilt og ég held að hv. formaður umhverfisnefndar hljóti að geta tekið undir það að sú leið sem felst í frumvarpinu er róttæk miðað við það sem gengur og gerist í löndunum í kringum okkur, aðildarríkjum Árósasamningsins. Og það að hér er valin róttækari leið, leið sem gengur lengra en í mörgum nágrannalöndum okkar, á auðvitað að valda því að þingmenn hugsi sig sérstaklega vel um og skoði hvort ástæða sé til að fara slíka leið. Í þessu sambandi er auðvitað, eins og fram kom í umræðum og andsvörum fyrr í dag, sérstaklega ástæða til að horfa til næstu nágranna okkar, Norðurlandanna Noregs, Danmerkur og Svíþjóðar, sem eru þau lönd sem búa við líkasta lagahefð og réttarumhverfi og við Íslendingar. Og við ættum að spyrja okkur sérstaklega, burt séð frá öllum hinum 38 aðildarríkjum Árósasamningsins: Af hverju hafa Norðmenn ekki gengið jafnlangt og gert er í þessu frumvarpi? Af hverju hafa Svíar ekki gengið jafnlangt og gert er í þessu frumvarpi? Af hverju hafa Danir ekki gengið jafnlangt og gert er í þessu frumvarpi? Við verðum bara að spyrja okkur: Af hverju hafa þessi lönd sem, eins og hv. formaður umhverfisnefndar vakti athygli á í umræðum um annað mál hér í dag, hafa verið í fararbroddi í heiminum á sviði umhverfismála ekki gengið jafnlangt og gert er í þessu frumvarpi? Við þurfum að spyrja okkur að því áður en við samþykkjum þetta mál með þessum hætti. Í fimmta lagi vildi ég nefna það líka að sú tillaga sem í frumvarpinu felst varðandi actio popularis felur í sér frávik frá því meginfyrirkomulagi í íslenskum rétti að aðilar að stjórnsýslumálum og dómsmálum eigi lögvarða hagsmuni í tengslum við málin. Það eru dæmi í íslenskri löggjöf um actio popularis, menn hafa sérstaklega vísað til kosningalaga í því sambandi þar sem allir eiga kærurétt óháð því hvort þeir hafi einhverja persónulega eða einstaklingsbundna hagsmuni af úrlausn máls. En dæmin um actio popularis í íslenskum rétti eru bara ekkert miklu fleiri. Sama á raunar við um nágrannalöndin. Þannig að þótt undir það skuli tekið að ekki sé með neinum hætti hægt að halda því fram að Alþingi Íslendinga sé óheimilt að koma á actio popularis á þessu sviði hljótum við að spyrja spurninga þegar við veljum að fara leið sem fer í bága við það sem er meginregla eða algengasta fyrirkomulagið í þessum efnum í íslenskum rétti og rétti nágrannaríkjanna. Öll þessi atriði kalla að mínu mati á að við þingmenn sýnum varkárni þegar kemur að þessari tilteknu breytingu. Ég hef komist að þeirri niðurstöðu fyrir mitt leyti og við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í umhverfisnefnd að það sé ekki rétt að ganga jafnlangt og gert er að þessu leyti í frumvarpinu. Það er rétt sem hv. formaður umhverfisnefndar segir að á endanum hlýtur niðurstaðan í þessu að byggjast á pólitísku mati, pólitískum skoðunum. Það er pólitísk ákvörðun að koma á actio popularis að þessu leyti en það er hins vegar ekki gott að komast að þeirri pólitísku ákvörðun nema menn séu búnir að fara vel í gegnum umræðuna um þetta og reyna 

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef verið nokkuð upptekinn af þessu ákvæði um að allir geti kært allt - eða því sem næst, má bæta því við. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og skýringar á því fyrirbæri. Mig langar hins vegar að spyrja hann aðeins út í það sem hann nefndi áðan að dæmi úr íslenskum rétti væru nánast eingöngu eða eingöngu varðandi kosningar, hvort það sama eigi við um þau lönd sem við berum okkur helst saman við. Það er vissulega hægt að taka ýkt dæmi um þann rétt að allir geti kært allt. Við sjáum það fyrir okkur að mörgum finnst nú þegar nægur tími fara í allt ferlið þegar fara þarf í framkvæmdir. Ég er þeirrar trúar að hægt sé að stytta þann tíma mikið án þess að fórna nokkru af þeim hagsmunum sem þarf að gæta að, þar á meðal og ekki síst þeim hagsmunum er varða mat á umhverfisáhrifum og þess háttar. Ég held að óhætt sé að fullyrða að hægt sé að stytta það ferli með einhverjum hætti. Hins vegar er ljóst að mínu viti að verið er að gera tillögur sem munu án efa lengja ferlið. Það held ég að geti haft mjög neikvæðar afleiðingar. Ég held að það sé ekkert jákvætt við þetta ákvæði í raun. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort nefndin hafi farið og fengið ábendingar um hvað efnislega væri jákvætt við að allir geti kært allt. Ég hygg að margir hafi gert athugasemdir við það sem er á móti því að þetta ákvæði sé inni.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson kemur inn á tvo mikilvæga þætti í þessu sambandi. Annars vegar er um að ræða spurninguna um hvort málsmeðferðin á þessum sviðum sé ekki einfaldlega allt of þung í vöfum, allt of flókin, allt of tímafrek. Og eins og tekið er fram í nefndaráliti okkar hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar má áreiðanlega skýra að miklu leyti langan málsmeðferðartíma hjá úrskurðarnefndum með því að þeim hefur ekki verið tryggt fjármagn í samræmi við þau verkefni sem þeim er falið að sinna. Ég er viss um að það er stór hluti skýringarinnar og það er sú skýring sem hinir opinberu aðilar og úrskurðarnefndin og aðrir slíkir gefa á þeim allt of langa málsmeðferðartíma. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni að sú breyting sem felst í frumvarpinu, meginbreytingin um að taka upp actio popularis, víkka út eða opna alveg fyrir kæruaðild, leiðir nær örugglega til þess að kærum mun fjölga, jafnvel til mikilla muna, og það mun líklega koma verulega niður á málsmeðferðartímanum. Ég held að að því leyti séum við að auka vandann með þessu frumvarpi. Það er síðan önnur spurning hvort ekki þarf að taka til í þeim lagabálkum sem gilda á þessu sviði og við erum reyndar að afgreiða í gríð og erg á þessu þingi, og því síðasta, og reyna að samræma hluti betur, fara betur yfir ferla og átta sig á því hvort ekki sé hægt að einfalda þá ferla sem þeir aðilar sem vilja t.d. stofna til framkvæmda þurfa að ganga í gegnum áður en að framkvæmdum kemur.

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að reyna að hafa ferlana einfalda og get að sjálfsögðu tekið undir slíka umræðu án þess þó að því fylgi endilega að gefa þurfi - og ég veit að hv. þingmaður er alls ekki að tala um það - einhvern afslátt af kröfum til umhverfisverndar eða neins þess háttar. Ferlar þurfa hins vegar að vera ljósir og taka á þeim hættum ef má orða það þannig sem þeim er ætlað að taka. Þeir þurfa hins vegar ekki að vera 18 mánuðir, 24 mánuðir eða eitthvað slíkt til að svo sé. Ég hef velt fyrir mér einu. Í 1. gr. frumvarpsins stendur - í rauninni kemur það fram í heiti frumvarpsins, með leyfi forseta: Frumvarp til laga um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Nú er verið að friða ýmsa staði, sem er líka mikilvægt, og vernda hitt og þetta. Hvert kæra þeir sem eru mótfallnir slíku? Ég á kannski að vita það, en ég velti fyrir mér hvort verið sé að gæta samræmis í þessu, hvort slíkir hlutir ættu þá ekki einnig að falla undir þetta. Nú kann að vera að í öðrum lögum, t.d. náttúruverndarlögum, sé um þetta fjallað, ég bara man það ekki og þekki það ekki. En ég velti þessu upp, frú forseti, hvort verið sé að taka ákveðinn punkt umfram annan, þ.e. þeir sem eru gjarnan á móti framkvæmdum eða slíku fái þarna leið til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Þeir sem eru hins vegar á móti verndun og friðun á hinum ýmsu hlutum hafi ekki sama aðgang.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson skilur mig alveg rétt þegar hann segir að rétt sé að mál fái vandaða meðferð, vandaða málefnalega meðferð, þ.e. að úrskurðarnefnd í þessu tilviki fari vandlega yfir lagarök, málsástæður og annað sem skiptir máli varðandi úrlausn kærumála á sviði umhverfis- og auðlindamála. Við viljum báðir, hygg ég, að niðurstaðan sé vönduð, málefnaleg og í samræmi við lög. En við hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson erum líka alveg örugglega sammála um að okkur finnst óeðlilegt að unnt sé að tefja fyrir, trufla eða eyðileggja einhverjar framkvæmdir sem eru í uppsiglingu einfaldlega með málaflækjum sem hafa ekkert með hið efnislega innihald að gera heldur snúast bara um það að tefja málið með því að kæra, kæra aftur, kæra á enn einu stiginu, fá sem flesta til að kæra eða eitthvað þess háttar. Ég tek eindregið undir það sjónarmið sem ég skildi á ræðu hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar. Varðandi hitt málið er það svo að það þarf að fá niðurstöðu t.d. varðandi friðun á grundvelli náttúruverndarlaga og ýmis sérlög sem gilda á ýmsum sviðum hafa með einum eða öðrum hætti snertifleti við það sem þarna er að finna í frumvarpinu. Það var kannski einmitt það sem ég var að vísa til áðan að að mínu mati þarf að fara yfir þá lagabálka sem gilda á þessu sviði, 

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Það verður að segjast eins og er að þegar maður rifjar upp þetta frumvarp og les það aftur og oftar en maður var kannski búinn að gera eftir 1. umr., þá vakna fleiri spurningar en að einhverju sé svarað. Við höfum frumvarpið, breytingartillögur og nefndarálit minni og meiri hluta og í þessari umræðu hefur aðallega verið rætt um tvennt, þ.e. nefndarskipan úrskurðarnefndarinnar ásamt því hverjir geta kært og hvar þeir geta kært. Þær umsagnir sem ég náði að kíkja á og ég viðurkenni það, frú forseti, að ekki náði ég að lesa þær allar og ég gef mér að þær séu mismunandi og að það séu hagsmunaaðilar sem eru frumvarpinu fylgjandi eins og það stendur, en ég veit að það eru líka hagsmunaaðilar sem gjalda varhuga við frumvarpinu og einstökum greinum þess og eru jafnvel á móti þeim.

Hverjir eru á móti?

Í 1. gr. er fjallað - ég kem að því á eftir, hv. þingmaður - um hlutverk úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála og þar stendur að hlutverk hennar sé m.a., með leyfi forseta: „að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála“. Ég velti áðan upp mjög einfaldri mynd, hún er kannski langsótt en hvað gera þeir sem eru á móti því þegar vernda á og friða staði, hvert leita þeir? Ég hugsa að það sé mikilvægt að til staðar sé úrskurðarnefnd. Ég er sammála því að það þarf að vera hægt að kæra eða leita til ákveðins aðila til að úrskurða í málum sem þessum. Um það deili ég ekki við þá sem standa að frumvarpinu. En það er hins vegar ýmislegt við útlistunina á framkvæmdinni sem lögð er fram sem ég geri athugasemdir við. Í 2. gr. er talað um nefndarskipanina. Reyndar er gerð breytingartillaga af hálfu meiri hluta nefndarinnar og í 5. málslið er það orðið þannig að ráðherra skipar staðgengil sem er varaformaður formanns í staðinn fyrir að forstöðumaður ráði hann. Það er svolítið sérstakt hvernig á að standa að nefndarskipaninni og ráðningum. Sá sem er forstöðumaður, eða hvað sem á að kalla það á endanum, hefur býsna mikil völd og val um hvernig starfsmenn eru skipaðir og valdir. Síðan vekur athygli mína, ef ég skil þetta rétt, að ekki er lengur gert ráð fyrir að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og iðnaðarráðherra eigi þarna inni menn þó svo að þarna sé verið að fjalla um auðlindir og umhverfismál. Síðan er það 3. gr. um starfshætti. Þar er ljóst að forstöðumaður hefur yfirumsjón. Misjafnt er eftir því hvers konar mál er verið að fjalla um, viðamikið eða viðalítið, hvernig nefndin á að vera skipuð. Það er jafnvel lagt upp með það í frumvarpinu að formaðurinn geti úrskurðað þetta sjálfur ef nefndin samþykkir að þetta sé frekar lítið mál. Ég átta mig ekki á hvort það er þá fimm manna nefnd eða þriggja manna nefnd, sem val er um, sem getur ákveðið það. Væntanlega er það fimm manna nefndin. Ég geri ráð fyrir að það sé hugsunin í þessu. Þá komum við að 4. gr. sem er um málsmeðferð og kæruaðild. Ég verð að segja að það kemur mér verulega á óvart hversu opin þessi kæruaðild getur verið. Mig langar að nefna það strax, af því að áðan var kallað fram í úr sal og spurt hver væri á móti þessu, að í áliti sem Samorka skilar inn er því mótmælt að þetta sé opið á þennan hátt. Mér finnst það mjög sérstakt að útlendur eða erlendur aðili, við skulum nota það orð frekar, geti kært framkvæmdir hér á landi án þess að hafa nokkur tengsl eða nokkra hagsmuni af framkvæmdinni á einn eða annan hátt. Að ég geti bent kunningja mínum einhvers staðar suður á Spáni og Portúgal að hér sé um vonda framkvæmd að ræða og beðið hann að hjálpa mér um að senda inn kæru, 

Forseti biður um að menn láti af tveggja manna tali í þingsal. Hv. ræðumaður hefur orðið.

Afsakið, frú forseti, en ég missti af frammíkallinu. Þetta finnst mér mjög óeðlilegt. Mér finnst líka óeðlilegt að einstaklingur sem á engra beinna hagsmuna að gæta, lögvarinna hagsmuna, geti blandað sér þannig í mál. Mér finnst það bara ekki rétt. Við getum teiknað upp alls konar sviðsmyndir af því hvernig starfið í þessari nefnd verður í framhaldinu. Nú veit ég ekki hverjir muni sitja í þessari nefnd verði þetta að veruleika.  Við erum stundum gagnrýnd fyrir hversu langan tíma það tekur að fá hlutina samþykkta, hvort sem það er að fá staðfest aðalskipulag í umhverfisráðuneytinu eða eitthvað slíkt. Við höfum séð ráðherra beita sér af mikilli hörku í skipulagsmálum, svo ég nefni það sem dæmi, og þrátt fyrir álit dóma eða réttar þá er jafnvel lítið gert með það. Mér finnst, frú forseti, eins og hugmyndin á bak við það að setja inn þetta ákvæði, svo ég segi það bara hreint út, sé að koma með farveg þannig að þeir sem eru hvað harðastir gegn framkvæmdum hafi leið til að tefja og stoppa alla hluti. Ég held að það sé þannig. Mér finnst það ekki gott ef svo er. Mér finnst það ekki gott vegna þeirra markmiða sem við eigum að hafa sem eru vitanlega tvö. Við eigum að sjálfsögðu að sjá til þess að hlutir geti gengið fram á Íslandi, að við getum farið í framkvæmdir, hvort sem það er til að nýta náttúruauðlindir eða annað. En við eigum að sjálfsögðu líka að gera það þannig að við berum virðingu fyrir náttúrunni, virðingu fyrir umhverfinu. Ég held að þetta sé röng leið til að styðja við þann málstað og af því hef ég áhyggjur. Ég held að þetta sé leið sem muni dýpka þá gjá sem oft er talað um að sé á milli þeirra sem vilja nýta auðlindir og þeirra sem vilja það ekki. Auðvitað tekur þetta frumvarp til miklu fleiri hluta en auðlinda, það er alveg ljóst. En ég vil orða þetta þannig og draga upp sem einfaldasta mynd; það er hvorugum málstaðnum til bóta ef leiðin verður þessi. Þetta verður að taka inn í myndina. Ég held að það sé miklu skynsamlegra að reyna að ná jafnvel víðtækari lendingu um hverjir geta haft aðkomu að málum, en að gera þetta svona er allt of stórt skref. Ég hugsa t.d. að maður geti alveg fullyrt að það fari mjög eftir verkefni, eftir framkvæmd, eftir því hvað er á döfinni, í hvaða hóp maður telst vera. En þá er miklu betra og skynsamlegra að geta unnið eftir lögum eða í umhverfi sem er þokkaleg sátt um. Um þetta verður aldrei sátt, ég er alveg klár á því. Það er því mikilvægt að við skoðum þetta vel eftir 2. umr. og ég vona svo sannarlega að umhverfisnefnd taki málið aftur til umfjöllunar því að það getur einfaldlega ekki gengið þannig að allir geti verið aðilar máls. Það er algerlega galið, svo ég noti bara það orð. Ég vil alls ekki að við gefum afslátt af kröfu varðandi umhverfisvernd og umgengni um auðlindir. Við megum ekki gera það. Við eigum að sjálfsögðu vera í fararbroddi þar. Við megum samt ekki hafa umgjörðina þannig að hægt sé að leika sér að því að koma í veg fyrir að jafnvel jákvæðir hlutir gerist, ef einhverjir fáir eru á móti þeim. Í nefndaráliti minni hlutans sem er mjög samhljóða þeim málflutningi sem ég hef haft uppi, er m.a. komið inn á úrskurðarnefndina og hverjir skipa í hana og hverjir ekki. Eins er talað um almenna kæruaðild sem hefur verið til umræðu. Ég tel að í gegnum tíðina hafi það kerfi sem við erum með gengið ágætlega, þ.e. að ákveðnir aðilar sem skilgreindir eru sem svo að þeir hafi ákveðinna lögvarinna hagsmuna að gæta geti komið að málinu. Ég er, eins og ég sagði áðan, fús til að ræða einhverja útvíkkun á því en þetta er of langt gengið. Ég verð að koma inn á eitt atriði sem er c-liður 4. gr., um ákvörðun um að veita leyfi samkvæmt lögum um erfðabreyttar lífverur til sleppingar erfðabreyttra lífvera. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki alveg búinn að átta mig á hvað þetta þýðir nákvæmlega en mér finnst mjög sérkennilegur sá tónn sem hefur verið út í það sem er erfðabreytt, að það eigi að banna, það sé hættulegt og slíkt. Ég hef miklar áhyggjur af því að öfgar í þessa átt eigi eftir að reynast okkur dýrkeyptar þegar við horfum til framtíðar. Við vitum að mjög er sótt að hefðbundinni framleiðslu á matvælum, hvort sem það er kjúklingar eða rautt kjöt eða fiskur, en ég hef áhyggjur af því ef líka er sótt að greinum þar sem reynt er að nota tæknina til að auka líkur á að mannkynið fái nóg að borða. Um þær gildir hið sama, það á ekki að gefa neina afslætti í umgengni við þessa tækni. Það eiga ekki heldur að vera neinar öfgar í hina áttina. Við þurfum að fara mjög varlega, ég er á því. Það er töluvert mikil reynsla af þessu. Hún er eflaust bæði jákvæð og neikvæð eftir því hvernig menn nota erfðatæknina við framleiðslu á matvælum, á lyfjum og ýmsum vörum en við verðum að stíga varlega til jarðar því að flestar spár eða reyndar allar spár sem ég hef séð, ég ætla ekki að fullyrða að ég hafi séð allar spár, um matvælaþróun í framtíðinni gera ráð fyrir að innan 40 ára verði það mikill skortur á matvælum að frekar fáar þjóðir muni verða sjálfum sér nógar. Þar af leiðandi finnst mér að við verðum að passa okkur á því að dragast ekki aftur úr þegar verið er að finna nýja tækni og nýjar leiðir til að búa til matvæli, svo ég tali bara um matvæli. Auðvitað er tæknin og erfðabreytingar til ýmislegs annars. En það þarf að sjálfsögðu að gæta þess að með þeirri tækni eyðileggjum við ekki umhverfi okkar. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta, frú forseti, er að það er ekki svo langt síðan við vorum í umræðu um erfðabreyttar lífverur út frá útiræktun á erfðabreyttu korni og þess háttar. Frú forseti. Það er ljóst að meiri og minni hluti nefndarinnar eru ekki sammála um innihald frumvarpsins. Það er ekki gott að mál sem þetta sé í miklu ósætti því hér er verið að setja grundvallarleikreglur sem betra væri að um ríkti víðtæk sátt. Þetta kann að spila inn í mál sem við verðum með í haust á þinginu sem er verndar- og nýtingaráætlun. Það er þegar búið að gera þá vinnu alla mjög pólitíska, sem kannski hlaut að koma að en er hins vegar mjög óheppilegt. Það hefði verið betra ef sérfræðingahópurinn og verkefnisstjórnin hefðu haft það hlutverk að klára málið alla leið en búið er að setja á það pólitískt fingrafar og á eftir að gera enn frekar. Meðan svo er munum við enn standa í deilum um hvað eigi að nýta og hvað ekki, hvaða reglur eða lög eigi að gilda, hverjir geti kært og hverjir geti ekki kært. Það verður því að segjast, frú forseti, að við göngum ekki þá leið sáttar og friðar sem mörg okkar vonuðust eftir að næðist með því að gera áætlun til verndar og nýtingar - sem ég kalla reyndar yfirleitt nýtingar- og verndaráætlun. Þetta frumvarp er heldur ekki til að skapa slíka sátt á nokkurn hátt. Að mínu viti getum við ekki haft þetta eins og opinn tékka, ef orða má það svo, og aðilar erlendis eða Íslendingar sem hafa horn í síðu einhvers verkefnis geti gert sér það hreinlega að leik að tefja málið. Hætta er á því samkvæmt þessu frumvarpi. Það getur vel verið að við þurfum að bæta þetta umhverfi en ég held að við séum á rangri leið með þessu plaggi.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni að það væri langæskilegast að um málsmeðferðarreglur á þessu sviði gæti náðst víðtæk sátt. Það væri líka æskilegt ef við gætum náð víðtækri sátt um nýtingarstefnu eins og hann er að vísa til varðandi þá vinnu sem farið hefur fram í undirbúningi rammaáætlunar. Ég hygg að út frá öllum forsendum ætti að vera einfaldara að ná samkomulagi um málsmeðferðarreglur frekar en hinar eiginlegu nýtingarákvarðanir. Ég hygg að það verði alltaf áherslumunur varðandi hvort nýta eigi tilteknar náttúruauðlindir með tilteknum hætti. Við getum auðvitað reynt að leita málamiðlana í hverju tilviki fyrir sig en ég hygg að það verði erfitt. Í sjálfu sér ætti að vera hægt að ná sátt um málsmeðferðarreglurnar en ég vildi bara vekja athygli á því að þegar lagt er upp með afar róttæka leið sem gengur mjög langt miðað við það sem þekkist í kringum okkur þá minnka líkurnar á því að hægt sé að ná einhverjum málamiðlunum. Þeir sem að málinu standa, ríkisstjórnarflokkarnir og hæstv. umhverfisráðherra, leggja málið ekki fram með þeim hætti að líklegt sé að það leiði til sáttar.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það, það er kannski það sem ég var að reyna að koma að í heldur löngu máli í ræðu minni áðan að það er að mínu viti ekki verið að gera tilraun til að búa til umhverfi til að skapa meiri sátt en verið hefur, þvert á móti. Frumvarpið sem hér um ræðir er að mörgu leyti ágætt. Í því eru þættir sem maður hefði viljað hafa öðruvísi og sumt getur maður hugsanlega sætt sig við þótt maður gagnrýni það. En 4. gr. er þannig að ég a.m.k. get ekki sætt mig við hana. Mér finnst hún allt of opin og málið er sett í þann farveg að um það verður togast mjög mikið og barist. Með þessu er opnuð leið sem ég held að við sjáum ekki fyrir endann á eða hvernig muni í raun ganga upp. Mér finnst ég ekki enn hafa fengið nægilega góð rök fyrir því af hverju greinin er höfð svona. Ég held að það væri vænlegra að það kæmu strax yfirlýsingar um að menn séu tilbúnir að skoða þetta með einhverjum hætti. Það er rétt sem hv. þingmaður nefndi að það eru meiri líkur á að hægt verði að ná sátt um málsmeðferðarreglurnar en stóra málið sem mun koma inn á þingið í haust. En mér heyrist að tónninn sem gefinn er sé á þá leið að það eigi ekkert að reyna að ná sátt.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður impraði á nokkuð áhugaverðu máli áðan, þ.e. hvort hugsanlega væri hægt að endurskoða kæruaðildarreglurnar í þeim tilgangi að víkka þær út með einhverjum hætti án þess að ganga svo langt sem gert er í þessu frumvarpi. Það er athyglisvert og áhugavert að skoða nánar. Ég tek fram að í störfum umhverfisnefndar hefur auðvitað fyrst og fremst verið tekist á um þessa actio popularis-reglu. Menn hafa fært rök gegn henni eða með henni og tekist á um hana en miklu síður leitað að einhverri sameiginlegri niðurstöðu í þeim anda sem hv. þingmaður vísaði til. 

Virðulegi forseti. Já, ég geri ráð fyrir að ég eigi eftir að fá skýringar á því hvers vegna meiri hlutinn fer fram með þessum hætti. En eins og ég sagði áðan hélt ég í fullri alvöru að menn mundu reyna að setjast niður og sjá hvort hægt væri að mætast einhvers staðar á miðri leið því að það getur vel verið að það séu réttmæt sjónarmið fyrir því að víkka eitthvað út reglurnar. Ég er ekki með gögnin hjá mér, ég man ekki hvenær fyrst var farið að setja lög og hvenær þau voru síðast endurskrifuð varðandi aðkomu og hverjir hafa rétt til að kæra slíkt. Það kann að vera að það sé hreinlega kominn tími á að endurskoða það. Þá á að gera það en þarna er gengið einu skrefi of langt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hann segir að margt gott sé í frumvarpinu og ég tek undir það. En hann hefur hins vegar miklar efasemdir um það atriði að allir geti kært þó að þeir eigi engra hagsmuna að gæta og komi málið í raun ekkert við. Ég vil spyrja hann að því hvort það geti verið að menn hafi skotið yfir markið. Að menn hafi ætlað sér að hafa þetta þannig að menn gætu almennt séð komið með athugasemdir en ekki gætt að sér og skotið yfir markið og hætta sé á bakslagi í þessum umhverfismálum - þetta gæti þá á stuttum tíma snúist í andhverfu sína, menn gætu komið og sagt: Þetta gengur ekki, við skulum taka það alveg í burt. Ég vil líka spyrja hann að því hvort hann hafi heyrt af svona reglum annars staðar. Ég heyrði að þetta væri svona í Portúgal en er þetta einsdæmi í Evrópusambandinu? Veit hv. þingmaður um það? Svo er spurningin um bráðabirgðaákvæðið um manninn sem á að verða forstöðumaður. Það er sem sagt ákveðinn maður í þjóðfélaginu sem á að verða forstöðumaður, samkvæmt bráðabirgðaákvæði I, og hann verður þá jafnframt formaður. Það er búið að ákveða með lögum hver verður forstöðumaður og formaður nefndarinnar. Finnst hv. þingmanni það eðlilegt? Ég vil svo spyrja hann hvort hann væri, með öðrum sem hafa efasemdir um þetta ákvæði, til í að koma með breytingartillögur og hreinlega taka þetta út; reyna að berjast gegn því að menn gangi svona langt, þ.e. að allir geti kært hvaða framkvæmdir sem er án þess að eiga hagsmuna að gæta.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé mikilvægt að breytingartillaga komi fram ef nefndin endurskoðar þetta mál ekki milli 2. og 3. umr., ég held að það sé alveg ljóst. Spurt var hvort ekki gæti orðið bakslag, það hafi hreinlega verið skotið yfir markið. Ég óttast að of langt sé gengið þarna og það geti komið málstaðnum í koll á endanum. Ég held að það sé betra að ganga fram með hófsemd þegar við erum að tala fyrir verndun og friðun umhverfisins, og passa það sem við viljum passa og viljum eiga. Ég hef aldrei verið talsmaður þess að gera slíkt með offorsi, ekkert fremur en að ganga fram með gröfur og skóflur og virkja allt sem hægt er að virkja. Mér finnst það algerlega galið, eins og mér finnst sumir tala, að það eigi bara að nýta allt sem hægt er að nýta. Það er ekki þannig. Við verðum að passa okkur þegar kemur að þessum hlutum. Ég vonaði því að ákveðin sátt yrði um þessa verndar- og nýtingaráætlun en ég sé því miður ekki að svo verði. Hvort þetta er einsdæmi í Evrópusambandinu? Miðað við það sem ég hef náð að lesa um þetta þá held ég að þetta sé einsdæmi en mér kann að skjátlast. Ég veit ýmislegt um Evrópusambandið en svona innarlega hef ég kannski ekki alveg komist. Bráðabirgðaákvæði I, hvort mér finnist það eðlilegt? Mér finnst ekki eðlilegt að búið sé að úthluta þessu embætti. Mér þætti vænt um að heyra almennar skýringar á því af hverju það er. Það getur vel verið að það sé skýring á því. Ég hef ekki heyrt hana í dag, hún hefur alla vega farið fram hjá mér. En mér finnst þetta ekki ganga upp með þessum hætti að það sé búið að tilkynna hvernig þetta verður. Það kann vel að vera að málefnalegar ástæður séu að baki en við þurfum þá að heyra þær.

Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvörin. Spurningin er sú hvort ekki þurfi að ræða þetta bráðabirgðaákvæði, um þennan forstöðumann og jafnframt formann, og fá á því skýringar hvernig stendur á því að hann samkvæmt lögum verður þarna formaður og forstöðumaður til 5 ára skilst mér. Mér finnst að það komi ekki nægilega skýrt fram, og hafi ekki komið fram í umræðunni, af hverju þetta er svona. Það er gott að heyra að hv. þingmaður vill flytja breytingartillögu og ég ætla að vona að almenn sátt náist um það í hv. Alþingi. Búið er að vara við þessu og ég hef ekki heyrt nein rök fyrir því af hverju þetta á að vera svona. Það hefur komið fram að þetta er einsdæmi í Evrópusambandinu, að við erum kaþólskari en páfinn í þeim efnum. Ég skora á hv. þingmenn að standa að slíkri breytingartillögu.

Virðulegi forseti. Það er löngu komið í ljós að Íslendingar eru kaþólskari en páfinn þegar kemur að því að innleiða regluverk Evrópusambandsins og fylgja því eftir, sem er að mörgu leyti miður því að margt af því sem þaðan kemur er algerlega dæmalaust bull. Varðandi ákvæði til bráðabirgða og umræddan starfsmann þá er hér nefndur ákveðinn maður sem ég hef ekki hugmynd um hver er, enda skiptir það engu máli. Það skiptir engu máli hvort það er Jón Jónsson eða einhver annar sem er í þessu embætti. Það er mjög sérkennilegt að þetta sé sett inn í lög með þessum hætti. En ég er sammála hv. þm. Pétri H. Blöndal um að þetta þarf að ræða. Það þarf að komast til botns í því hvaða rök eru þarna að baki. Það þarf þá líka að ræða af hverju þetta er sett fram með þeim hætti að forstöðumaðurinn og formaðurinn sé þessi ákveðni aðili og allt það. Þetta þarf allt að ræða að mínu viti og við eigum að gera það núna á milli umræðna.

Virðulegi forseti. Þegar við ræðum þessi mál erum við ekki síst að ræða úrskurðarnefndir. Eins og fram kemur í nefndaráliti minni hluta umhverfisnefndar og gott ef ekki líka í meirihlutaálitinu hefur þessum sjálfstæðu úrskurðarnefndum fjölgað mikið. Ég held að allir geti verið sammála um að jafngóðar og þær geta verið er ekki um sömu vönduðu málsmeðferð að ræða og hjá dómstólum. Væntanlega hafa menn sett þessar úrskurðarnefndir, virðulegi forseti, af stað á sínum tíma til að flýta fyrir málum því að eins og allir vita tekur það tíma og því fylgir kostnaður að fara með mál fyrir dómstóla. Því er mjög áhugavert að sjá tímann sem það hefur tekið að meðaltali hjá þessum tveimur úrskurðarnefndum sem á að sameina í eina, þ.e. úrskurðarnefnd um skipulags- og byggingarmál og úrskurðarnefnd um hollustu og mengunarvarnir, að fá mál þar í gegn. Tíminn á að vera 4–8 vikur. Hjá úrskurðarnefnd um skipulags- og byggingarmál var meðalmálstími 15,5 mánuðir á árinu 2010 en hins vegar ekki nema 9–10 mánuðir hjá úrskurðarnefnd um hollustu og mengunarvarnir. Virðulegi forseti. Það segir sig sjálft að þetta er einfaldlega ekki ásættanlegt og örugglega þvert á það sem lagt var upp með þegar menn settu slíkar úrskurðarnefndir á laggirnar. Ég held og ég hefði viljað sjá að menn hefðu lagt meira upp úr því að reyna að einfalda ferlið og ganga þannig fram að þessir hlutir gætu gengið hraðar fyrir sig. Eða er það þannig að það sé vilji einhvers hv. þingmanns að lengja tímann eða auka kostnaðinn fyrir þá aðila sem eru annaðhvort kærðir eða ætla að kæra? Virðulegi forseti. Þegar maður lítur á frumvarpið er það svolítið lögfræðifrumvarp. Þá er ég ekki að vísa til þess að það þurfi lögfræðinga til að skilja það eða fjalla um það heldur erum við að auka störf fyrir lögfræðinga. Nú eru lögfræðingar auðvitað alls góðs maklegir og ég ætla ekki að gagnrýna þá en mér finnst þeir bara hafa alveg nóg að gera. Ég held að eitt af því sem við þurfum að leggja til grundvallar þegar við breytum lögum og förum yfir mál sé að við höfum á bak við, eins og í þessu tilfelli, eitthvað sem við köllum aðila máls og annað slíkt. Þetta eru einstaklingar sem oft og tíðum hafa kannski ekki mikið á milli handanna, mega í það minnsta ekki við miklum skakkaföllum. Þegar einstaklingar eða lítil eða stór fyrirtæki fara til dæmis í framkvæmdir, sem við skulum vona að sé fyrst og fremst til að bæta annaðhvort hag viðkomandi einstaklinga eða lífskjör og aðstæður hér á landi, þá mega þau ekki við miklum umframkostnaði. Nú er ég ekki að tala gegn því að sú meginhugsun sem kemur fram í þeim lagafrumvörpum sem við erum að fjalla um nái fram að ganga, þ.e. að við höfum hér til staðar regluverk sem við getum sagt að sé til varnar náttúrunni og til varnar ýmsum hagsmunum sem við teljum mjög mikilvægt að gæta og huga að, ég er ekki að segja það, virðulegi forseti. En ég held að við ættum að fara sérstaklega yfir þessi mál með það að markmiði að einfalda ferlið, minnka kostnað sem geri það að verkum að þessir hlutir - sem örugglega var lagt upp með að ættu að gerast á tiltölulega skömmum tíma, alla vega ekki of löngum - taki styttri tíma. Í það minnsta er einhver ástæða fyrir því að í lögunum er gert ráð fyrir að ferlið taki 4–8 vikur. Við eigum að nálgast þetta með þeim hætti að við sjáum ekki mál taka allt að því á annað ár, 15,5 mánuði að meðaltali. Þegar ég lít, virðulegi forseti, á þessar breytingar get ég ekki séð að menn séu neitt að koma til móts við þennan vanda. Þvert á móti er margt sem bendir til þess að menn ætli að flækja stigið, gera málið enn erfiðara og þar af leiðandi kostnaðarsamara fyrir þá aðila sem kæra eða verða kærðir. Þetta er ekki einsdæmi, bara í þessu máli. Við sjáum það t.d. í samkeppnismálum að þegar úrskurðir koma frá Samkeppniseftirlitinu eru aðstæður oftar en ekki gjörbreyttar, jafnvel hjá því fyrirtæki sem fór af stað og kærði ákveðið fyrirtæki, þar væri búið að skipta um eigendur og jafnvel þess vegna hætt að starfa. Við höfum ekki verið að huga að þessu og þær breytingar sem hæstv. ríkisstjórn hefur gert á samkeppnislögunum miða engu að því, virðulegi forseti, að flýta málsmeðferð. Það var viðurkennt hér í þingsal að þær breytingar sem á að fara í á samkeppnislögunum og þær aukafjárveitingar sem voru settar í Samkeppniseftirlitið hjálpuðu ekkert til við að flýta málum, ekki neitt. Virðulegi forseti. Margir hv. þingmenn hafa rætt þessi mál. Ég vildi kannski fá að vita og mér er sama hvort það er frá hv. þingmanni úr meiri eða minni hluta: Var þetta rætt í hv. umhverfisnefnd? Voru menn að nálgast þetta með þeim hætti að hér væri verið að einfalda ferlið, minnka kostnað, stytta tíma? Voru þau sjónarmið höfð uppi og er eitthvað í þessum breytingum sem gerir það að verkum að hægt sé að ná þeim markmiðum? Ég sé í nefndaráliti frá minni hluta umhverfisnefndar mynd, leyfisferli með landsskipulagi. Ég veit ekki, virðulegi forseti, hvort fólk sér þetta en þetta er eins og völundarhús. Er það í þágu umhverfisins að hafa svona ferli? Trúir því einhver? Eða í þágu þjóðarinnar? Virðulegi forseti. Í dag var umræða um atvinnumál. Hæstv. forsætisráðherra talaði um mikilvægi þess að fara í fjárfestingar og sagði að allir hv. þingmenn væru sammála um það, allir hv. þingmenn væru sammála um að fara í fjárfestingar, auka hagvöxt og skapa atvinnu. Gott og vel, virðulegi forseti. Nú vantar klukkuna tíu mínútur í sjö. Sú umræða átti sér stað fyrir nokkrum klukkutímum. Erum við að vinna eftir því sem hæstv. forsætisráðherra segir að allir séu sammála um? Gengur þetta mál út á að ýta undir það að hér sé hægt að fara í fjárfestingar? Getur einhver bent á eitthvert atriði í frumvarpinu sem ýtir undir það? Nú veit ég ekki, virðulegi forseti, hvort einhver trúir því að með því að flækja ferli sem gerir það að verkum að lengri tíma taki að fara í framkvæmdir, sem oft á tíðum eru bara tiltölulega einfaldar og sjálfsagðar, sé gott fyrir umhverfið - og þá segi viðkomandi: Það er fullkominn misskilningur. Ég vek athygli á því að komið hefur fram í fjölmiðlum að menn lenda oftar en ekki í vandræðum þegar þeir fara í framkvæmdir sem svo sannarlega eru í þágu umhverfisins. Ég heyrði í útvarpinu um daginn að á Austfjörðum eru menn að reyna að koma á laxastiga til að bæta búsetuskilyrði laxa. Er það eitthvað sem einhver getur verið á móti? Það þarf svo sannarlega að vanda til verka án nokkurs vafa og ég held að allir séu sammála um það. Ég man ekki hvað tekið hefur langan tíma að koma þeim gjörningi fyrir en ef ég man fréttina rétt var það eitt af því sem menn höfðu áhyggjur af, því að Íslendingar eru almennt mjög umhverfissinnað fólk enda höfum við ekki efni á öðru. Við lifum á hreinni náttúru og lifum á henni. Við munum einungis lifa á henni um ókomna tíð nema ef hér verður sjálfbærni. Ég reyndar held að þetta sé Íslendingum í blóð borið því að við erum öll meðvituð um það að ef við göngum of nærri náttúruauðlindum fer illa fyrir okkur. Við höfum þurrkað út eina dýrategund og ég held að við séum öll með samviskubit yfir því, þ.e. geirfuglinn. Það er eitthvað sem ég held að við skömmumst okkar fyrir, því miður. En saga okkar er miklu betri en annarra þjóða almennt séð hvað þetta varðar. Því miður hefur verið gengið of nærri mörgum dýrategundum sem hefur gert það að verkum að þær hafa jafnvel orðið útdauðar og í rauninni er það ótrúlegur fjöldi sem hefur orðið útdauður og jafnvel er það að gerast enn í dag. Virðulegi forseti. Mér finnst að menn hafi átt að nálgast þetta svolítið eins og autt blað. Við höfum núna reynslu af því fyrirkomulagi sem hefur verið til staðar. Spurningin er: Hvernig getum við bætt það? Við eigum ekki að hnika frá markmiðunum en það er augljóst að þetta ferli er of flókið, það tekur of langan tíma og enginn græðir á því. Ef einhver heldur að það sé sérstakt gleðiefni fyrir umhverfið að einstaklingur með lítið fyrirtæki sem fer út í framkvæmdir verði gjaldþrota - vegna þess að það tekur hann langan tíma að standa í að svara kærum, lögfræðikostnaðurinn verður of mikill, langan tíma tekur að koma starfseminni í gang sem hann var búinn að ráðgera að skapa tekjur af - þá er það fullkominn misskilningur. Það hefur ekkert með umhverfisvernd að gera. Eina sem gerist er að lífskjör versna og viðkomandi einstaklingur verður kannski í mjög erfiðum málum. Nú kynni einhver að segja sem hlustar á þetta: Þetta snýst bara um stór fyrirtæki, stóru vondu fyrirtækin, þetta snýst um að stoppa þau. En það er bara þannig, virðulegi forseti, að yfir 90% af fyrirtækjum á Íslandi eru lítil eða meðalstór. Íslenskt efnahagslíf mun aldrei rétta úr kútnum nema þessi litlu og meðalstóru fyrirtæki fái að njóta sín. Svo einfalt er það. Ísland samanstendur ekki af stórum fyrirtækjum, það er í það minnsta ekki það sem heldur Íslandi gangandi. Virðulegi forseti. Þetta hangir allt á þeirri hugsun að nú ætli menn að ganga lengra en allar aðrar þjóðir og koma því hér á sem kallað er almenn kæruaðild. Allir geti bara nákvæmlega kært allt, og ekki aðeins það sem snýr að þessum málum, ekki bara þeir sem eru með lögheimili hér á landi heldur líka annars staðar.

… gert allt.

Þegar að þessum málum kemur, hv. þm. Mörður Árnason, sem kallar hér fram í og ég held að hann hafi gert það örugglega af mjög góðum hug 

… ekki nennt að lesa frumvarpið.

Forseti biður hv. þingmann að leyfa ræðumanni að hafa hljóð.

Virðulegi forseti. Þetta er alveg sársaukalaust af minni hálfu þó svo að hv. þm. Mörður Árnason sé kominn í helgarstuð og láti okkur hv. þingmenn heyra það, það er bara við hæfi. Ég geri ráð fyrir að allir séu sammála um að þetta opni á allra handa aðstæður sem við viljum ekki sjá að komi fram. Hver hagnast á því ef einhver tekur upp á að safna saman mörgum aðilum sem kæra ákveðna framkvæmd og fær kannski til þess aðila, ekki bara á Íslandi, sem hafa enga lögvarða hagsmuni eða eru ekki í umhverfissamtökum heldur - ja, hafa bara nákvæmlega lítið eða ekkert um málið að segja? Ef ég skil þetta rétt kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að taka á út það sem snýr að því að heimilt sé að úrskurða kæranda til að greiða málskostnað þegar kæra er bersýnilega tilefnislaus eða höfð uppi í þeim tilgangi að tefja fyrir framkvæmd. Meiri hlutinn telur slíkt ákvæði óþarft og í ósamræmi við meginreglu Árósasamningsins. Ef um það væri að ræða að verið væri augljóslega að tefja framkvæmd að tilefnislausu þá get ég ekki séð að í frumvarpinu séu nokkrar einustu girðingar. Hverra hagsmuna eru menn að gæta eða hvaða hugmyndum eru menn að fylgja eftir eða styðja við þegar menn ganga fram með þeim hætti? Hér hefur verið rakið ágætlega að þetta verður þá væntanlega einsdæmi - nema einhverjar upplýsingar vanti í þá umræðu sem hér hefur farið fram. Við erum ekki að fara sömu leið og Norðurlöndin og ef menn ætla að finna eitthvert samræmi er helst að líta til Portúgals en ef rétt er hér með farið í nefndaráliti minni hlutans eru menn að ganga lengra en þar. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á af hverju menn vilja fara þessar leiðir. Ég þykist vita að ef aðili sem ætlar í framkvæmdir - almenna reglan við framkvæmd er sú að hún kostar peninga og almenna reglan er sú að ef menn fara í eitthvað sem snýr að atvinnuuppbyggingu þá kostar það líka peninga að bíða. Menn eru augljóslega að lengja í ferlinu sem gerir það að verkum að kærandi þarf að kaupa sér fleiri lögfræðinga, sem kostar ekki lítið eins og við þekkjum. Af hverju er það, til hvers? Það er auðvitað ekki í þágu umhverfisins, það hefur ekkert með það að gera. Ekki nema - og ég ætla engum það - að vera svo forpokaðir að telja að ef ekkert er gert, engin framkvæmd til eða frá, þá hafi það sérstaklega góð áhrif á umhverfið. Reyndar taka flestar nútímaframkvæmdir mið af umhverfinu og menn eru að reyna að bæta það. Og eins og kom fram hjá hv. þm. Pétri Blöndal áðan er það nú þannig að menn huga að umhverfismálum þegar komin er ákveðin velmegun í viðkomandi þjóðfélagi. Allir þeir sem fara t.d. til fátækari ríkja sjá það og það er kannski frekar rökrétt - menn þurfa ekki annað en líta til Íslands eins og það var áður - þegar menn þurfa fyrst og fremst að hugsa um að hafa ofan í sig og á þá finnst þeim umhverfismál vera lúxus. Við erum komin miklu lengra, við viljum setja umhverfismál í öndvegi en það þýðir ekki að menn eigi að lengja í ferli, auka kostnað og búa til vinnu fyrir lögfræðinga. Það hefur ekkert með umhverfisvernd að gera. Virðulegi forseti. Mér líst ekki vel á þetta mál. Ég held að við séum að fara þvert á það sem hæstv. forsætisráðherra sagði í dag þegar hún sagði að samstaða væri meðal allra að koma efnahagslífinu af stað með fjárfestingu og skapa störf.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Þegar maður kafar ofan í þau lög sem hér er vísað í, eins og í b-lið 4. gr. þar sem er vísað í III. kafla laga um mat á umhverfisáhrifum, þ.e. um hvaða framkvæmdir eða hluti er hægt að kæra, þá kemur ýmislegt í ljós, að þetta er býsna langur listi þar sem hægt er að hafa áhrif með þessum hætti og mjög gott eflaust að hægt sé að hafa áhrif á margt af því sem þarna er talið upp. Mér dettur nú í hug að minnast á t.d. flugvelli, að ef farið væri í að færa Reykjavíkurflugvöll eins og rætt hefur verið um á Hólmsheiði eða eitthvert þá sé ég fyrir mér að við landsbyggðartútturnar, sem margir segja að eigi ekkert að hafa um það að segja hvar sá flugvöllur er, mundum taka okkur saman og gera athugasemdir við þetta. Þetta er svona dæmi um hvernig hlutir geta lent í að verða settir í bið eða strand. Stofnbrautir í þéttbýli, mér verður hugsað til borgarinnar þegar leggja þarf hér nýjar stofnbrautir. Nýir vegir utan þéttbýlis sem eru 10 kílómetrar eða lengri, Vesturlandsvegurinn, ég veit ekki hvort það er búið, hvort allar heimildir eru til fyrir - eru þetta nýir vegir? Já, nýir vegir sleppa líklega þarna. Síðan komum við að máli sem við höfum rætt hér í dag sem er vinnsla á jarðolíu. Það læðist að manni sá grunur eða ég spyr hvort það hafi verið hugsað alveg til enda að allir geti kært allt, þar á meðal þetta. Er það virkilega hugsunin?

Virðulegi forseti. Ég held að það sem kannski vanti í þetta sé að menn nálgist þetta þannig að það sé skilvirkt. Þetta er mjög víðfeðmt núna, t.d. ef færa á flugvöllinn og ekki eru til umhverfissamtök til að kæra það þá geta menn bara stofnað þau. Það er tiltölulega lítil hindrun í því. En að ætla að gera það sem er fordæmalítið, nær fordæmalaust í íslenskum lögum, að það geti bara allir kært án þess að hafa lögvarða hagsmuni eða vera í umhverfissamtökum, ég átta mig ekki alveg á hvað vinnst með því. Hv. þingmaður nefndi olíuvinnslu. Er eitthvað unnið með því að öll Evrópa geti kært slíka hluti sem við vorum að samþykkja rétt áðan eða í dag?  
             Hér kallar hv. þm. Mörður Árnason: Allt mannkyn. Menn ætla kannski að takmarka sig þar, þannig að ef til eru verur á öðrum hnöttum eru þær væntanlega undanskildar.

En dýr?

Já, og kannski dýrin líka. Virðulegi forseti. Mér finnst algjörlega vanta í þetta þá nálgun sem er: Hvernig ætla menn að taka á þeim vanda sem er augljóslega núna? Og ég veit að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson hefur örugglega heyrt dæmi um það 

Virðulegi forseti. Já, ég nefndi það í ræðu minni áðan að reynsla mín af kerfinu verandi í sveitarstjórn nokkuð lengi er sú að það er býsna svifaseint og tekur langan tíma oft á tíðum án þess í rauninni að skila endilega annarri niðurstöðu eða betri en lagt var af stað með í upphafi. Þar af leiðandi tel ég mikilvægt að við reynum að finna leiðir til að gera kerfið skilvirkara. Ég ítreka að ég vil ekki gefa neinn afslátt af því, við eigum ekki að fórna kröfum eða neinu slíku, við eigum að reyna að horfa á þessa þætti: Hvar eru tapparnir? Getum við liðkað til án þess að slá af þeim kröfum sem við viljum gera? Ég nefndi áðan flugvelli og stofnbrautir og kannski meira til gamans en þó í alvöru, því að samkvæmt frumvarpinu, og eins og ég skil frumvarpið og þá liði sem vísað er til, er þetta meðal framkvæmda sem falla undir 4. gr. og hægt er að kæra. Ef farið verður í það að byggja flugvöll þar sem flugbraut er lengri en 2.100 metrar geta allir kært það í þessu ferli. Þetta vekur mann til umhugsunar um hvort þetta sé 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni hvað þetta varðar. Hann hefur meðal annars reynslu úr sveitarstjórnum og lýsti henni hér ágætlega. Ég er sammála honum um að við eigum ekki að slá af kröfum en það er ekki samasemmerki við það að kerfi þurfi að vera svifasein. Ég held að við séum sammála um það, virðulegi forseti, að það hagnast enginn á því að tíminn sé mjög langur, enda settu þeir sem lögðu af stað með þetta væntanlega sérstök tímamörk sem standast ekki. Og ef allt mannkyn kemur að þessu, eins og hv. þm. Mörður Árnason kallaði hér fram í, er það kannski ekki líklegt til að stytta tímann. En ef við lítum á björtu hliðarnar eru eftir því sem við best vitum engar geimverur sem geta kært hér.