Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég gat ekki verið viðstaddur upphaf þessarar umr., og fór ræða hv.frsm. meiri hl. því fram hjá mér, en þar bætir það úr skák, að ég mun ekki hafa þurft að gera miklar aths. við ræðu hans, því að skoðanir okkar munu falla nokkurn veginn saman í þessu máli. Hinsvegar gafst mér tækifæri til að hlusta á hina ýtarlegu ræðu, sem hv.frsm. minni hl. hélt í þessu máli, en hann telur frv. svo gallað, að hann ber fram rökst. dagskrá um að vísa málinu frá til nýs undirbúnings, og viðurkenndi hann þó, að málið væri að sumu leyti vel undirbúið. Vil ég út af þessu minna á það, að þetta mál hefir fengið alveg óvenjulega góðan undirbúning. Að undirbúningi þess unnu þrír menn, og fór hv.frsm. minni hl. einmitt mjög lofsamlegum orðum um einn þeirra og viðurkenndi, að hann hefði einna bezta þekkingu á þessum málum, náttúrufræðinginn Pálma Hannesson rektor, sem auk náms síns hefir verið starfsmaður hjá Fiskifélaginu og Búnaðarfélaginu og ráðunautur í klakmálunum og haft umsjón með þessari starfsemi. Verður því ekki annað sagt en að vel hafi verið séð fyrir þekkingunni á erlendri löggjöf og reynslunni hér heima og erlendis í þessum efnum. Annar maðurinn, sem starfaði að undirbúningi þessa frv., var einhver bezti lögfræðingur landsins, Ólafur Lárusson prófessor, og þriðji maðurinn var hæstv. forseti Nd., sem um nokkur ar starfaði í mþn. í landbúnaðarmálum og var form. þeirrar n. Samdi n. rökstutt og ýtarlegt álitsskjal um málið, sem fylgdi frv., er það fyrst var lagt fyrir þingið, 1930, enda er ekki vafi á því, að þessir menn hafa unnið mikið og gott starf með undirbúningi þessarar löggjafar, sem þeir hafa reynt að sníða í öllu eftir reynslu manna í þessum efnum hér og utanlands. Um það er ekki að villast, enda er það og viðurkennt af hv.frsm. minni hl., að höfuðtilgangur þessarar löggjafar er að reyna að hindra þá þróun, sem verið hefir hér til þessa um þessa auðsuppsprettu, lax- og silungsveiðina, sem alltaf fer stórþverrandi. Höfuðtilgangurinn með þessari löggjöf er að reyna að tryggja, varðveita og auka þessa auðsuppsprettu fyrir landsins börn nú og í framtíðinni. Ég þarf ekki að eyða löngu máli til að rökstyðja það, hversu lax- og silungsveiðin hefir gengið til þurrðar. Er hvorttveggja, að rökin fyrir því eru mörg og mikil, enda er þetta alviðurkennt. - Vil ég fyrst minna á það, að örnefni benda víða til þess, að verið hafi töluverð laxveiði áður, þar sem hún er þorrin nú. Þá munu og þeir, sem hafa kynnt sér hina nákvæmu og ágætu jarðabók þeirra Árna Magnússonar og Páls Vídalín, sem nú er verið að gefa út - en sú bók hefir að geyma lýsingu á jörðunum hér á landi eins og þær voru fyrir 200 árum -, hafi tekið eftir því, hversu það er ákaflega áberandi, hvað laxveiðin hefir minnkað mikið. Hefi ég einkum tekið eftir þessu um Borgarfjörð, þar sem ég er sérstaklega kunnugur, hversu lax og silungsveiðin hefir gengið þar til þurrðar, og vita þó allir, sem þekkja til þessarar bókar, að þar er ekki gert meira úr hlutunum en vert er, heldur þvert á móti gert minna úr hlunnindum og kostum jarða en við jafnvel mundum telja rétt. Hinsvegar má svo benda á það, að laxveiðin hefir víða farið stórþverrandi nú á síðustu árum, og stafar þetta fyrst og fremst af því, að á síðari árum hafa menn komizt upp á að nota fullkomnari veiðitæki og þannig tekizt að ná óhóflega miklu af laxi, enda er það viðurkennt, að vart sé nú nóg eftir til þess að halda við stofninum, hvað þá heldur til að auka hann og tryggja veiðina. Vil ég segja það - og ég átti frumkvæðið að því, að n. var skipuð til að vinna að þessum málum -, að tilgangurinn með þessari löggjöf er eingöngu sá, að stuðla að því að tryggja þessa auðsuppsprettu, sem laxveiðin er, fyrir landsins börn. Ég hefi þá trú, og er enda viss um, að með skynsamlegri lög gjöf er hægt að hafa stórum auknar nytjar af laxveiðinni. Það má að vísu segja það um þessa lagasmíð sem annað, að hún er ekki alfullkomin, en út af gagnrýni hv.frsm. minni hl. á frv., sérstaklega viðvíkjandi ádráttarveiðinni, sem honum fannst ekki nægilega takmörkuð með ákveðum frv., vil ég segja það, að ég er fús til samvinnu við hann um að bæta úr því. Mun ég ekki standa á móti því, að reynt sé að fullkomna þau ákvæði frv., sem miða að því að tryggja höfuðtilgang þess, en ég er síður fús til hins, sem meira bar á í Nd. en hér, að fara að draga úr þeim ákvæðum frv., sem miða að því að hindra, að svo óhóflega mikið sé veitt af laxi og nú er gert neðan til í ám og í sjó. Er ég ófáanlegur til þess að draga úr löggjöfinni um þau atriði, sem nauðsynleg eru til að tryggja það, að nóg af laxi gangi upp eftir ánum til þess að halda við stofninum, en get gengið með hv.frsm. minni hl., á meðan hann leggur áherzluna á það, að hindra óhæfilega ádráttarveiði, og er reiðubúinn til að eiga samvinnu við hann um að skýra þau ákvæði frv., sem að þessu lúta, og gæti ef til vill komið til mála að alfriða einhverja hylji, sem menn vita um af langri reynslu, að hafa reynzt ágætir hrygningarstaðir. Um þetta er ég fús til samvinnu við hv.frsm. minni hl., en af því leiðir þó engan veginn, að ég geti gengið inn á að vísa málinu frá nú. Eins og ég áður sagði, hefir verið lögð mikil og ágæt vinna í þetta frv., enda hefir það að geyma mörg þörf og góð ákvæði, og tel ég því sjálfsagt, að frv. verði látið ganga fram nú og reynslan látin sker úr, hvernig þessi löggjöf gefst. Það er og vitanlegt um löggjöf eins og þessa, að hana þarf að endurskoða eftir stuttan tíma; á þetta þó einkurn við að því er snertir ósaveiðina og ádráttarveiði frammi í ám. Aðaltilgangurinn með þessari löggjöf er að reyna að koma því til leiðar, að meiri nytjar verði að ánum en nú er og tryggja það, að veiðin í reim gangi ekki til þurrðar, og samkv. því er ég, eins og ég reyndar áður sagði, fús til samvinnu um allt það, sem miðar meira í friðunaráttina, en ég legg áherzlu á það, að frv. verði að lögum nú og reynslan verði látin skera úr því, hvernig það gefst. Hv. frsm. minni hl. fór lítið inn á einstök atriði, og skal ég ekki gera það heldur, en ég vil þó drepa á eitt atriði, sem hv.frsm. minni hl. talaði um og taldi vera stjórnarskrárbrot. Ég er að vísu ekki lögfræðingur, og skal því ekki fara út í þá hlið málsins, en ég vil segja það, að þótt svo sé, eiga menn samt ekki mikið í hættu, því að það liggur opið fyrir að láta dómstólana skera úr þessu. Annars verð ég að segja það, að ég hefi ekki mikla trú á því, að maður eins og Ólafur Lárusson prófessor hafi skilizt svo við frv., að hér geti verið um stjórnarskrárbrot að ræða. Skal ég svo ekki að sinni tefja bessar umr. meira. Ég vona, að málið verði látið ganga afram, og er fús til að stuðla að því, að svo miklu leyti, sem við verður komið, að fram fáist aukning á þeim ákvæðum frv., sem einkum miða í þá átt að styðja höfuðtilgang þess, en legg aðaláherzluna á það, að reynslan verði látin skera úr í þessum efnum, en löggjöfin endurskoðuð, er lengra líður frá.

Magnús Torfason Ég hefði kunnað betur við það, að hv. 4. landsk. hefði komið með dagskrártill. sína við 3. umr., eftir að hafa borið þær brtt. fram, sem hann boðaði nú, og svo hefði farið, að d. hefði haft þær að engu. Að öðru leyti get ég verið honum sammála um það, að frv. er ekki fullkomið, og ber margt til þess. Ég hefi litið svo á, að þetta frv. væri svo undir komið, að farið væri bil beggja, til þess bæði að fullnægja þeim, sem búa ofar við árnar, sem þá vanalega eru smáar, og eins hinum, sem búa neðar við árnar, sérstaklega stórárnar, og býst ég við, að þeir annmarkar, sem hv. 4. landsk. benti á, stafi af þessu. Hinsvegar get ég þó ekki gert lítið úr því, að með þessu frv. ef að lögum verður, er komin hreyfing á þetta mál. Hafa verið gerðar margar og ítrekaðar tilraunir áður til þess að breyta laxalögunum, sem nú eru í gildi, en þó að þjóðkunnir þingskörungar hafi lagt sig í framkróka í þessu efni, hefir engin leiðrétting þar á fengizt. Það er ekki vafi á því, að gildandi löggjöf verður til þess, að veiðin þverrar í ánum, eins og reynsla síðustu ára hefir sýnt, og enda er játað hér í d. En ég verð að líta svo á, að yrði þetta frv. að lögum, sé það fyrst og fremst til þess að fá reynslu, en hún fæst engin af l. eins og þau eru, en það er hinsvegar hægt að gera sér vonir um ýmiskonar reynslu af nýjum lögum, sakir þess, að ætlazt er til mikils félagsskapar meðal manna, sem hafa laxveiðinot, en það er held ég áreiðanlegt, að allt mundi standa í stað og hver höndin verða uppi á móti annari, ef ekki kemur ný löggjöf með reynslu í þessum efnum. Það er ekki vafi á því, að það, sem einkum veldur erfiðleikum um að setja löggjöf um þetta efni, er sú staðreynd, að árnar og veiðivötnin eru ein óslitin heild, því að öll áin er nauðsynleg fyrir veiðina, eins langt og fiskur gengur. Það væri því eðlilegast, að arðurinn af veiðinni kæmi mönnum að gagni í félagi, en eins og stendur er ekki vafi á því, að ekki er hægt að koma á slíkum félagsskap. En þegar þessi löggjöf er komin á og mönnum þannig er þrýst til félagsskapar um það, sem að veiðinni lýtur, klak o. fl., t. d. ófriðun selsins, efast ég ekki um, að menn muni laðast til að líta á ána sem eina óslitna heild og lærast að taka laxinn þar, sem það er arðvænlegast og kostnaðarminnst og hann verður bezt vara, og að smáarnar verða aðeins notaðar til stangarveiða. Ég skoða því frv., þó að ófullkomið sé, sem nauðsynlegan undirbúning til að fá betri og fullkomnari löggjöf um þetta efni. Játa ég, að ýmsir agnúar eru á frv., sem ég hefði kosið lagfærða, en þar sem ég get ekki búizt við því, að frv. nái samþykki þingsins nú, ef farið verður að breyta því, hefi ég snúizt að því að vera með frv. eins og það liggur fyrir. Hvað snertir veiðarnar í þeirri ánni, sem mér er næst, er mér það nægilegt, að selurinn er ófriðaður í ánni með þessu móti. Er það ákvæði, sem hefir verið borið upp á mörgum þingum, en fyrir öfugstreymi tímanna og örlaganna hefir það aldrei náð fram að ganga, eins sjálfsagt mál og það er. Er það sérstaklega 72. gr. frv., sem um þetta hljóðar, og vil ég leyfa mér að lesa hér upp tvær línur úr þessari grein: „Nú eru friðlýst selalátur eða selalagnir í veiðivatni eða nær árósi, er lax og göngusilungur gengur í, en 7 km., og skulu þau þá ófriðuð“. Þegar maður les þessa setningu, virðist hún lítt skiljanleg, en laxafræðingurinn okkar hefir skýrt frá því, að orðin „nær árósi“ eigi við strandlengjuna beggja megin árinnar, og að ekki megi friða selalátur á því svæði. Skilst ákvæðið með þessu móti, og er þá vei farið. Ég skal ekki fara mikið út í þetta mál á þessu stigi þess, en ég vil þó leiða athygli að 33. gr. frv. Hún hljóðar svo: „Nú rennur á í kvíslum, og skal þá svo haga veiði í kvísl hverri, sem væri hún sjálfstæð á“. Í 1. gr. frv., sem kveður á um merkingu ýmsra orða, finnst ekki orðið kvísl þetta gæti því átt við allar kvíslar, hve litlar sem eru, og eins smásandkvíslar, sem breytast frá degi til dags. Slíkar sandkvíslar eru jafnan nær árósum, og ef ákvæðið væri skilið eftir orðanna hljóðan, mundi það gera það að verkum, að enginn lax yrði veiddur a. m. k. upp undir Arnarbæli í Ölfusi. Nú vill svo til, að í orðaskýringunum er talað um leirur, og eru leirur kallaðar þau svæði við sjó, sem þurr eru eða með grunnum vöðlum um stórstraumsfjöru, en sjór fellur yfir um stórstraumsflóð. Skilst mér, að sandkvíslar falli undir þessa skýrgreiningu á orðinu „leirur“ og ef skilja á orðið kvísl í samræmi við þetta, þannig, að það eigi ekki við um hinar svokölluðu leirur, get ég sætt mig við það fyrir mitt leyti, en ég verð þó að krefjast þess, að þeir menn, sem einkum standa að þessu máli, og á ég þar sérstaklega við hæstv.forsrh. og hv.frsm. meiri hl., lýsi yfir því, hvort rétt sé, að skýra eigi ákvæði 33. gr. í samræmi við skýrgreininguna á orðinu leirur í 1. gr., þannig, að kvísl eigi ekki við þau svæði. Ég hefi þá von, að sá félagsskapur, sem hlýtur að myndast, ef frv þetta verður að lögum, geri það léttara og hjálpi til þess, að menn hlýddu betur þessum lögum en hingað til hefir orðið, a. m. k. þar, sem um er að ræða sameiginlega hagsmuni manna á allstórum svæðum. Og ég get lýst því yfir fyrir mitt leyti, að ef svo væri ekki, þá er tilgangslaust að setja lög um þetta efni. Þess vegna legg ég áherzlu a, að frv. þetta nái fram að ganga, að ég er þeirrar trúar, að þessi félagsskapur komist á. Fyrr en sú félagshugsun, sem í frv. felst, hefir náð rótum, býst ég við, að slík lög komi ekki að neinu verulegu gagni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil geta þess út af fyrirspurn hv. 2. þm. Árn., að það er augljóst mál, að um Ölfusá upp undir Arnarbæli á við skilgreining frumvarpsins um „leirur“. Þar eiga ekki við ákvæði frv. um kvíslar.

Jón Jónsson Ég vil leyfa mér að beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann taki þetta mál út af dagskrá í dag. Ég hefi komizt að því, að þetta frv. hefir ekki verið borið undir veðurstofuna, eða þann mann, sem þar ræður mestu um útsendingu veðurfregna. En hann telur ýms vandkvæði á framkvæmd 1. gr. frv., og þess vegna óska ég eftir, að n. gefist tóm til að ræða við hann um málið og að það verði síðan tekið á dagskrá.

Frsm. sjútvn. Ed. (Ingvar Pálmason) ég skal játa, að sjútvn. Ed. hefir ekki borið þetta frv. undir forstjóra veðurstofunnar, og ástæðan er sú, að þetta frv. er borið fram af stj. og þar af leiðandi taldi sjútvn. ekki þörf á að bera það undir veðurstofuna. Í annan máta var borin fram í hv.Nd.brtt. um að skeyta l.gr. framan við frv., og þess vegna gerði sjútvn. Ed. ráð fyrir, að ef forstjóri veðurstofunnar hefði haft nokkuð við það að athuga, þá hefði það hlotið að koma fram þar. Sjútvn. Ed. áleit einnig, að sú brtt. hefði verið borin undir þá aðila, er hlut eiga að máli. Ég þykist skilja það á hv. 3. landsk., að veðurstofunni þyki athugavert, að starfstíminn er lengdur frá því, sem venja hefir verið samkv. ákvæðum 1. gr., þar sem ákveðið er, að veðurfregnum skuli útvarpað frá útvarpsstöðinni í Reykjavík a. m. k. 4 sinnum á sólarhring frá 1. sept. til 31. maí árlega. Ég vildi aðeins skýra frá því, að það er ekki að kenna vanrækslu sjútvn. Ed., þó að þessi ákvæði séu ekki sett í 1. gr. frv. í samráði við veðurstofuna. En vitanlega er það álitamál, hvort það hefir verið sérstök ástæða til að fara til þessara aðila og bera þessi ákvæði undir þá. Þeim hlaut að vera ljóst, hvað hér var á ferðinni, og hefðu þeir því átt að geta náð tali af sjútvn. Ed. En sjútvn. Nd. getur lýst afstöðu sinni í þessu efni. Ég sé enga ástæðu til að taka málið af dagskrá og tel rétt að afgr. Það á þessum fundi.

Pétur Ottesen Út af tilmælum þeim, sem fram hafa komið um að þetta mál verði nú tekið af dagskrá, vil ég benda á, að það sem forstöðumaður veðurathugunarstofunnar vill láta athuga nánar, snertir eitthvað samningana milli veðurstofunnar og útvarpsins um útsendingu skeytanna, en það snertir á engan hátt það atriði, sem risið hefir upp ágreiningur um milli deildanna. sá ágreiningur er aðeins um það? hvort ríkissjóður eigi að taka þátt í kostnaði við birtingu veðurfregna í nokkrum útgerðarstöðvum á landinu. En um það atriði, sem forstöðumaður veðurstofunnar vill fá nánari athugun á, má semja án þess að það sé nánara tiltekið í frv. Ég sé því ekki ástæðu til, að málið sé tekið af dagskrá þess vegna. Ég álit, að sjómennirnir eigi fyllstu sanngirniskröfu á því að halda þeim styrk, sem nú er veittur til þess að birta útvarpaðar veðurfregnir, og að Alþingi megi á engan hátt skerða eða draga úr því öryggi, sem í því felst, að þeir, sem eiga í daglegri baráttu við nátturuöflin, geti fengið sem nánastar og beztar fregnir um veðurhorfur. Ég vil þess vegna eindregið mæla með, að brtt. á þskj. 667, frá hv. sjútvn. Ed., verði samþ. Alþingi hefir áður viðurkennt nauðsyn þess, að sjómönnum sé sem bezt tryggður aðgangur að veðurfregnum. Verði þessi styrkur felldur niður, gengur Alþingi í berhögg við þessa viðurkenndu nauðsyn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): mér kemur það á óvart, að hér sé verið að boða fyrst nú aths. frá veðurstofunni við þetta frv. Það er búið að liggja hér fyrir síðan í þingbyrjun, og virðist því svo, sem þær mættu vera fyrr fram komnar. Ég vil minna á það, að því er snertir samninga um undirbúning þessa máls, að þegar ákveðið var í fyrra, að Fiskifél. Íslands hefði þessa starfsemi með höndum til bráðabirgða, þá lá beinast við að snúa sér til þess um undirbúning þessa frv., enda var það gert, og frv. var flutt eins og það kom frá Fiskifélaginu, án þess að það væri borið undir forstjóra veðurstofunnar. - Um það atriði, sem hér liggur fyrir til úrslita, vil ég aðeins lýsa því yfir, að ég fylgi brtt.hv. sjútvn. Ed. um það, að ríkissjóður greiði lítilsháttar styrk til birtingar veðurfregna í nokkrum verstöðvum. Ég sé enga ástæðu til að taka málið af dagskrá, til þess að koma inn í frv. aths. frá veðurstofunni. Ég tel, að hlutaðeigendur, sem hafa framkvæmd þessara laga með höndum, geti komið þeim að á annan hátt.

Jón Jónsson Mér er það ekkert kappsmál, að frv. verði tekið af dagskrá og legg það algerlega á vald hæstv. forseta. Annars sé ég ekki, að frv. sé svo mikilsvert, að það skipti máli, hvort það verður að lögum eða ekki á þessu þingi. Ég hygg, að tilgangi þess megi ná með svipuðum stjórnarráðstofunum og síðastl. ár. Þó að málið yrði tekið af dagskrá nú, þá sé ég ekki betur en að það megi taka það fyrir aftur á morgun eða næstu daga, því að ég býst ekki við, að þinginu verði slitið svo fljótt. En sem sagt, ég legg það á vald hæstv. forseta.

Sveinn Ólafsson ég vil aðeins segja, út af þeirri till., sem fram hefir komið, að taka málið. af dagskrá, að ef það verður gert, þá getur það orðið orsök þess, að málið verði ekki afgr. á þessu þingi. Fer þá sú vinna og fyrirhöfn, sem í það hefir verið lögð, algerlega til ónýtis. Færi svo, að ákvæði frv., ef til framkvæmda komast, yrðu til þess að auka mannahald hjá útvarpsstöðinni, sem mér þykir þó eigi líklegt að yrði, þá má breyta þessu síðar, þegar reynslan hefir skorið úr um það. Ég get heldur ekki fellt mig við þá breyt., sem hér er höfð í huga, að stytta þann tíma, sem veðurfregnum er útvarpað fjórum sinnum á dag. - Þetta er þá almennt um það að segja, að taka málið út af dagskrá. En ég verð að víkja um leið að till. frá sjútvn. Ed. á þskj. 667 og geta þess, í framhaldi af því, sem áður hefir verið fram tekið í Nd., að sjútvn. Nd. álítur óþarft að veita fé úr ríkissjóði til að birta veðurfregnirnar. Ég álít líka, að þetta framboð fjár geti leitt til hastarlegrar misbrúkunar. Svo hagar til sumstaðar, að verstöðvar geta verið 10–20 í sömu sveit, þar sem byggðin er strjál, en ströndin löng og vogskorin, en horfin er söm fyrir fregnirnar, hvort margir eru í verstöð eða fáir. Það verður að eftir áliti staðkunnugra manna í hverri sveit, hve mikið eigi að dreifa veðurfréttunum eða birta þær, en þar sem útvarpstæki eru nú í hverri sveit, og sumstaðar jafnvel mörg, þá er þetta tiltölulega auðvelt. En ef 50 kr. væru greiddar fyrir þetta úr ríkissjóð á hverjum stað, þar sem fregnir eru birtar, þá gæti það leitt til misbrúkunar, þannig að birt væri víða þar, sem byggðin er strjál, og kostnaður ríkissjóðs því orðið óhóflega mikill. Að vísu mundi hófs verða gætt sumstaðar, en annarsstaðar ekki, og er því ekki hættulaust að bjóða fram þetta fé, sem auðsjáanlega er óþarft. Ekki verður heldur sagt, að það sé sveitarfélögunum neitt ofurefli að hirða þær veðurfregnir, sem varpað er út, og birta þær, enda munu þau tæplega telja það eftir sér, þar sem þörf er á birtingu.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Vegna þeirrar till. að taka þetta mál af dagskrá vegna æskilegrar breyt. á því, þá vil ég minna á, að samkv. 32. gr. þingskapanna má eigi bera fram brtt. í Sp. um annað en það, sem ágreiningur hefir orðið um milli deilda. Á þetta vildi ég benda vegna þeirra umræðna, sem hér hafa farið fram. Í 32. gr. þingskapanna stendur: „Þegar lagafrumvörp koma í sameinað þing, má þó eigi gera breytingartillögur um önnur atriði en þau, er sú deildin, er síðast hafði frumvarpið til meðferðar, breytti við þá umræðu“. Annars ætla ég ekki að tefja umr. frekar. Ég mun greiða atkv. með brtt., af því að mér þykir hún sanngjörn.

Forseti (EÁrna): Í sambandi við þá ósk, sem komið hefir fram um að taka málið af dagskrá og fresta umr., þá vil ég geta þess, að sé það í því skyni gert, að gera athuganir um breytingar á því, þá er það alveg rétt, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, að þær brtt. einar geta komizt að, sem snerta það atriði, er varð þess valdandi, að málið kom fyrir Sp. Ég skal þó eigi fullyrða um það, hvort fært þykir að koma brtt. um annað efni að með afbrigðum frá þingsköpum. En annars er ég hræddur um, að verði málið nú tekið af dagskrá, þá getir það orðið þess valdandi, að það nái ekki afgreiðslu á þessu þingi. Býst ég því við, að af framantöldum ástæðum sjái ég mér ekki fært að taka málið af dagskrá.

Frsm. sjútvn. Ed. (Ingvar Pálmason) Það hefir farið svo, að sú ósk, er fram kom um að málið yrði tekið af dagskrá, hefir valdið því, að nú er búið að mæla gegn brtt. sjútvn. Ed. Ég tel því rétt, að nokkur orð heyrist frá hálfu þeirrar n. til andsvara gegn þessum mótmælum. Um þetta mál hefir nú verið nokkur ágreiningur milli deildanna, en hefir þó jafnazt að öllu nema þessu eina atriði, sem nú er um deilt. Ég get sagt, að ég hefi ekki fundið þau rök, er mæli því í gegn, að sanngjarnt sé, að ríkissjóður kosti að einhverju leyti birtingu útvarpaðra veðurfregna í þeim þorpum og kaupstöðum, sem sjór er stundaður, þar sem frv. gerir það að skyldu, að slíkt sé gert. Svo hefir alltaf verið raðgert í frv., og er því ekki sett í sjálfsvald sjóþorpanna. Og ég vil einmitt nota sem rök fyrir þessari skoðun minni þau hin sömu og hv. samþm. minn notaði til að sanna hið gagnstæða. En þau rök voru, að í sumum sveitum eða sjóþorpum, sem eru eitt hreppsfélag, hagar víða svo til, að nauðsyn er að festa upp veðurskeyti víðar en á einum stað. Þetta eykur vitanlega mjög kostnað við þetta hjá þeim sveitarfélögum, sem svo er ástatt um. En einmitt þess vegna er þeim mun meiri þörf á að rétta þeim hjalparhönd. - Þess ber að gæta, að birting veðurfregna á slíkum stöðum er skylda samkv. frv., og auk þess er svo mikil trygging í þessu fólgin, bæði fyrir líf og afkomu sjómanna víðsvegar um land, að telja má, að hér sé um þjóðhagslegt atriði að ræða. Ég held því, að ekki hafi að ástæðulausu verið gerður ágreiningur um þetta af hálfu okkar Ed.manna. Vil ég því vænta, að hv.Alþ., sem nú hefir sezt í eina málstofu, samþ. þetta. Tel ég það og líklegt, einkum þegar þess er gætt, að þetta ákvæði, sem ágreiningi veldur, komst af tilviljun inn í frv. í Nd., án þess þó, að ég hygg, að hafa meiri hl. hv.þdm. að baki sér. Þegar litið er á þá upphæð, sem hér er um að ræða, þá finnst mér varla næg ástæða að bera fyrir sig sparnað á ríkisfé, þó að í sjálfu sér sé gott að fara sparlega með það. Því hefir verið haldið fram, og má færa rök að því, að sá hluti kostnaðar, sem á ríkissjóði kemur til með að hvíla, muni ekki fara fram úr 5000 kr., og þó sennilega verða minni. Veðurfregnir munu nú vera birtar á 60–70 stöðum. Með því að borga 50 kr. í hvern stað, sem er fastbundið hámark, þá má fjölga þessum stöðum upp í 100, eða um 30–40, til þess að upphæðin nemi 5000 kr. Að áliti forseta Fiskifélags Íslands mun sú upphæð vel duga, enda eigi vist, að borga þurfi alstaðar svo hámarki nemi. Ég sé svo ekki þörf á að hafa þetta lengra, en vænti þess, að brtt. ásamt frv. verði samþ.

Frsm. sjútvn. Nd. (Bjarni Ásgeirsson) ég skal vera stuttorður. Það er búið að taka fram hér ýms þau rök, er bera uppi skoðun Nd., auk þess sem áður var búið að ræða þau í þeirri deild. Það, sem sjútvn. Nd. átti við, er hún taldi rétt, að sveitarfélögin kosti birtingu á veðurfregnum útvarpsins, hver hjá sér, án styrks úr ríkissjóði, var, að það væri til samræmis við það, sem einstakir bændur verða að gera úti um allt land. Þeir verða m, a. vegna veðurfregnanna, sem þeim líka eru nauðsynlegar atvinnu sinnar vegna, að kosta tækin að öllu og taka móti fregnunum. Ætti þó að vera margfalt ódýrara að framkvæma slíkt þar, sem mörg hundruð manna geta notað eitt og sama móttökutækið við móttöku veðurskeytanna, eins og er í sjávarþorpum og kauptúnum. Þetta segir sig sjálft. - Við lítum líka svo á, að þar sem ríkið kostar samningu og útvörpum veðurfregna, þá sé sjávarþorpunum ekki ofvaxið að taka á móti þeim og festa þær upp þar, sem íbúar þorpsins eiga greiðan aðgang að því að sjá þær. Mér finnst þetta því svo mikið smámál fyrir sjávarþorpin, að óþarft hafi verið að stefna málinu fyrir Sþ. þess vegna. Hv. 2. þm. S.-M. færði það fram sem rök með sinni brtt., að hér væri um skyldukvöð að ræða á þau sveitarfélög, þar sem á sjó væri farið. En því er þó eigi svo varið undantekningarlaust, því að samþykkt þarf fyrir því af meiri hl. atkvæðisbærra manna á hverjum stað, hvort birta skuli veðurfregnir opinberlega. Þetta er skýrt tekið fram í frv.gr. og er því í vissu falli hér um heimildarlög að ræða. Með slíkri samþ. leggja þau á sig kvöð, sem í engan máta er ósanngjörn, þar sem hún er til öryggis og hagræðis fyrir íbúana. Mér finnst því réttlátt, að þessum kostnaði sé svo skipt, að ríkið leggi til veðurfregnirnar, en þeir, sem þeirra njóta, kosti birtingu þeirra.

Pétur Ottesen Ég vil benda hv.þm. Mýr. á það, að sá samanburður, er hann gerði milli þessa, sem hér um ræðir, og sveitaheimila, á alls ekki við. Hér er ekki um neinn styrk til tækja að ræða, heldur einungis til þess að taka á móti veðurfregnum á tilsettum tíma og sjá um birtingu þeirra á hentugum stöðum, þar sem almenningar getur án mikillar fyrirhafnar att aðgang að því að sjá þær. Samanburður hv.þm. var of einhliða. Hann talaði um þetta á þeim grundvelli, að ekki væri nema um veðurfregnir að ræða á þeim sveitaheimilum, sem hafa útvarpstæki. En þetta er vitanlega alger misskilningur. Þar er um miklu fleira að ræða, sem heimilin hafa bæði gagn og gaman af, svo sem fréttir, innlendar og útlendar, fyrirlestrar, upplestrar, söngur og hljóðfærasláttur og það allt annað, sem hægt er að bjóða hér á landi. En skv. þessu frv. er einungis um það að ræða að auðvelda aðgang sjómanna að veðurfregnum, sem eru til öryggis lífi þeirra og atvinnu. Sjómennirnir hafa margir ekki tæki. Og þótt þeir hafi þau, þá er aðstaða þeirra sú, að þeir hafa þeirra ekki not í þessu augnamiði, þar sem þeir á vertíðinni eru oftast og stundum mestallan tímann á sjó úti og geta því ekki sjálfir annazt móttöku veðurfregnanna. Ef hv. sjútvn. hefir byggt afstöðu sína til málsins á þessu, þá hefir hún farið á tæpu vaði. Hv. 1. þm. S.-M. var nú svo varkár, að hann taldi stórhættulegt að hætta ca. 3000 kr. til þessa á ári. Þegar miðað er við sumar aðrar till. hans, þótt þær að vísu séu ekki verri en þær, sem sumir aðrir koma með, þá kemur þessi sparnaðartill. hans undarlega fyrir sjónir. Þar sem sveitarfélögin eiga að leggja fram helming kostnaðar, þá er ég ekkert hræddur um, að þetta ákvæði verði misbrúkað Ég verð líka að segja, að mér þykir hér koma fram undarleg stefnubreyt. í þessu máli, því að fyrir 1–2 árum samþ.Alþ. að veita 5000 kr. til birtingar á veðurfregnum í sama augnamiði og hér um ræðir. Fiskifélaginu var þá falið að semja við menn í verstöðvunum um þetta, og var þeim greidd ofurlítil þóknun fyrir það. hér er því um algerða stefnubreyt. að ræða, ef brtt.hv. sjútvn. Ed. verður ekki samþ. - Ég verð líka að segja, að það væri undarlegt, ef þingið vildi ekki offra sem svarar 3000 kr. á ári til þeirra manna, er fela því að fara með og ráðstafa drjúgum hluta af aflafé sínu á hverju ári. Væri slíkt blettur, sem ég vona, að hv.Alþ. vilji ekki setja á sig. Hv. þm. Mýr. vildi rengja það, að með þessu væri lögð skyldukvöð á sveitarfélögin. Þetta stendur þó skýrt í frv.gr., að svo sé. Þar er skýrt fram tekið, að veðurfregnir skuli vera birtar þar, sem sjóferðir eru hættulegar. Fiskifélagið hefir þegar ákveðið marga slíka staði, þar er því skylt að birta veðurfregnir. Það væru því eingöngu einhverjir aðrir staðir, þar sem heimildarakvæðin kæmu til greina. Veit ég þó satt að segja ekki, hverjir þeir staðir væru, sem hættulausir gætu talizt, þar sem á annað borð er farið á sjó og fiskveiðar stundaðar. Er og engin hætta á, að þetta verði gert að gamni sínu, þar sem sveitarstjórnir verða ávallt að leggja minnst helming fram á móti ríkisstyrknum. Hér er um svo lítil fjárútlát að ræða, en hinsvegar verulegt tryggingaratriði, að það getur varla verið mikið deilumál. Ég veit líka, að till.hv.Ed. verður samþ. Í Nd. var þetta ákvæði fellt úr frv. fyrir sérstakt atvik og raunverulegur vilji Nd. kom þar ekki fram.

Jakob Möller [óyfirl.): Mér þykir rétt að undirstrika það, að skoðanamunur milli hv. sjútvn. í Ed. og Nd. er í raun og veru meiri en sagt hefir verið. Hv. sjútvn. Nd. breytti þessu frv. í samræmi við það álit sitt, eins og hv.þm. Mýr. upplýsti, að hér væri ekki um skyldu að ræða, heldur aðeins heimild. Hv. þm. bar líka saman þá notkun útvarps, sem menn hafa sér til skemmtunar, og þá, sem hér um ræðir. Taldi hann, að þeim, sem verða að nota útvarpið vegna ákvæða þeirra, sem hér liggja fyrir, væri ekki vandara um en hinum. En hér er ólíku saman að jafna. Þetta er, eins og hv.þm. Borgf. benti á, tryggingarráðstöfun, sem verndar og tryggir menn gegn þeirri hættu, sem sjósókn fylgir í flestum verstöðvum hér á landi. Þegar um slíkar sérstakar tryggingarrástafanir er að ræða, sem lögboðið er að halda uppi, þá er ekki nema eðlilegt, að ríkissjóður beri hluta af kostnaðinum. Það ætti að vera frekari trygging fyrir því, að sveitarfélögin ræki það, sem fyrir þau er lagt í þessu efni, heldur en ef þau eiga að bera allan kostnaðinn. Það er þetta, sem vakir fyrir sjútvn. Ed., og því hefir hún viljað halda fast við það, að hluti af kostnaðinum við birtingu veðurfregna væri greiddur úr ríkissjóði. Annars skal ég fúslega játa, að þetta ágreiningsatriði er ekki mjög stórvægilegt, og ég býst ekki við, að það yrði til þess að draga verulega úr þessum ráðstöfunum, þó að sveitarfélögin ættu að greiða kostnaðinn allan. En hinsvegar er það líka ákaflega lítilsvert fyrir ríkissjóð að taka á sig þann kostnað, sem brtt. gerir ráð fyrir, og vænti ég því, að hún verði samþykkt.

Sveinn Ólafsson Líklega er það að bera í bakkafullan lækinn að ræða þetta mál meira. Ég býst við, að allir hv.þm. séu þegar ákveðnir í því, hvernig þeir greiða atkv. En þar sem fram hafa komið mótmæli gegn stefnu sjútvn. Nd. í þessu máli, byggð á því, að ríkissjóði sé skylt að leggja fé fram til birtingar veðurfregna, vegna þess að með þessu frv. leggi Alþ. þá skyldu á sveitarfélögin að birta veðurfregnirnar, þá verð ég að minna á það, að Alþingi hefir lagt margfalt þyngri skyldur á sveitarfélögin án þess að bjóða um leið fram fé upp í þann kostnað, sem af þeim skyldum leiðir. Hvað er að segja um framfærslu- og fátækralögin? Er ekki með þeim lögð á sveitarfélögin hundraðföld byrði við það, sem hér er um að ræða, án þess að ríkið taki að sér nokkuð af kostnaðinum? þetta er því tóm firra og engin ástæða. Ef hinsvegar væri hér um ríka nauðsyn að ræða fyrir sveitarfélögin að fá hjálp til þess að birta veðurfregnirnar, þá dytti mér ekki í hug að mótmæla því, að ríkissjóður hlypi undir bagga með þeim. En nú er um svo litinn kostnað að ræða, að þá er engu sveitarfélagi ofvaxið að bera hann. Hv. þm. Borgf. lét í ljós undrun sína yfir því, að ég skyldi geta mælt með því að fella niður þennan umrædda 50 kr. styrk til sveitarfélaganna; honum virtist ég ekki hafa verið svo sinkur á fé ríkissjóðs í einhverjum öðrum till., sem hann þó ekki nefndi, hverjar væru. Slíkt órökstutt fleipur er ekki svara vert. En ég hefi áður bent á það, að ekki er hættulaust að láta þetta frv. verða að lögum með jafnteygjanlegum ákvæðum um fjárframlög, sem í því eru. Það er vissulega möguleiki fyrir því, að þau verði misbrúkuð. Hv. þm. Borgf. vildi telja það mikilsvert fyrir verstöðvar og sveitarfélög að fá þennan styrk. En ég álít, að það skipti ákaflega litlu máli fyrir þau, nema þá þar, sem svo færi, að birta þyrfti veðurfregnirnar á 10–20 stöðum í sama hreppi, svo að ríkissjóðstillagið gæti numið allt að 1000 kr. og orðið nokkrum mönnum atvinnubót ! Eins og ég tók fram, álít ég að lengri umr. um málið breyti í engu ákvörðuð hv.þm., og get því vel sætt mig við, að hér falli niður þrætan, og mun ekki gera mér far um að hafa áhrif á atkvgr.

Guðbrandur Ísberg Hv. 1. þm. S.-M. hefir nú tekið fram ýmislegt af því, sem ég vildi benda a. En af því ég var búinn að kveðja mér hljóðs, mun ég gera grein fyrir atkv. mínu með örfáum orðum. Sjútvn. Nd. lítur svo á, að ekki sé hægt að segja, að ríkissjóður leggi ekkert af mörkum til þess að koma veðurfregnunum til almennings, þó að ekki væri samþ. Það 50 kr. framlag, sem hér er um að ræða. í fyrsta lagi kostar ríkissjóður veðurstofuna, sem veðurskeytin semur, og í öðru lagi heldur ríkið uppi útvarpsstöðinni með ærnum kostnaði, og þóo að það séu ekki veðurfregnir einar, sem útvarðað er, þá eru þær þó talsvert stór liður í útvarpsstarfseminni. Viðvíkjandi því, að ríkissjóði beri skylda til að styrkja birtingu veðurfregnanna í verstöðvum vegna þess, að í 2. gr. frv. sé ákveðið, að þær skuli birtar þar, þá vil ég leyfa mér að benda á, að hér getur ekki verið um neina skyldu að ræða, hvorki lagalega né siðferðislega. Hver á að dæma um, hvar sjósókn er „sérstaklega hættuleg“? Það gerir vitanlega stjórn viðkomandi sveitarfélags sjálf. Ef ágreiningur yrði um það á einhverjum stað, hvort sjósókn er þar hættulegri en almennt gerist, yrði það sennilega borið undir atkv. kosningabærra manna í sveitinni, hvort birta skuli þar veðurfregnir eða ekki. Í fyrra skiptið, sem sjútvn. Nd. hafði frv. til meðferðar, felldi hún niður orðin: „og þar, sem sjósókn er sérstaklega hættuleg“ sem óþarfan hortitt. En hv. sjútvn. Ed. þótti nú sjálfsagt að taka þau upp aftur, og gerðum við henni það til geðs í seinna skiptið að láta. Þau standa, eins og nokkurskonar minnisvarða hennar í þessum lögum. Ríkisvaldið leggur enga skyldu á neitt sveitarfélag að láta birta veðurfregnirnar. Hvert veiðipláss verður að gera það upp við sig sjálft, hvort það vill kosta til þess eða ekki. Þá lagði hv.þm. Borgf. mikla áherzlu á það, að ef Alþingi samþ. ekki brtt.hv. sjútvn. Ed., þá sýndi það með því, að það mæti ekki líf sjómannanna í verstöðvum svo mikils, að það vildi offra einum þrjú þús. kr. þeim til öryggis. En ég verð nú að segja, að ef sjómenn meta sjálfir ekki svo mikils líf sitt, að þeir vilji leggja fram þær 50 kr., sem brtt. ræðir um, þá er ekki ástæða til þess, að Alþingi fari óbeðið að leggja þær fram úr ríkissjóði. Því það hefir engin rödd heyrzt um það frá verstöðvum landsins, að þær óski eftir þessum 50 kr. styrk. Það er aðeins Fiskifélagið, sem hér vill halda uppi fjárveitingu, sem því var veitt á síðasta þingi í þessu skyni. En þess ber að gæta, að það var fremur nokkur ástæða til þess að veita fé til að taka á móti veðurfregnunum og birta þær, meðan þær voru sendar gegnum símann, heldur en nú, þegar farið er að útvarpa þeim, svo að hægt er að taka þær hvar sem er. Ég vil undirstrika það, að ef brtt. er samþ., þá sýna hv.þm. með því, að þeir vilja halda við þeirri stefnu, að í hvert skipti sem eitthvað þarf að gera, skuli leitað til þess styrks frá ríkinu, hvað smávægilegt sem það er og hversu prívateðlis sem það er.

Pétur Ottesen Út af því, sem hv.þm. Ak. sagði um það, að engin rödd hefði komið um það frá verstövunum, að óskað væri eftir þessum styrk, vil ég benda á það, að sjómennirnir hafa yfirleitt annað að gera á vetrarvertíðinni heldur en að fylgjast með hverju einu, sem gerist hér á þingi. Þess vegna er eðlilegt, að ekki hafi heyrzt neinar raddir frá heim um þetta atriði, og þó ekki síður af hinu, að þeir hafa alls ekki látið sér detta í hug, að þeir yrðu sviptir heim stuðningi, sem Alþingi hefir áður ákveðið að veita til þess, að veðurfregnirnar geti komizt fyrir sem flestra augu. Hitt er það, að Fiskifélag Íslands, sem telja verður, að hér komi fram fyrir hönd sjómannanna, hefir gengið ríkt eftir því, að þessi stuðningur verði ekki afnuminn. Ennfremur talaði hv.þm. um kostnað, sem af því leiddi fyrir ríkissjóð að senda veðurskeytin út. En þar er ekki um neinn raunverulegan kostnað að ræða fyrir ríkið. Sending veðurskeytanna er einn liður í hinni almennu útvarpsstarfsemi, sem allir útvarpsnotendur hvarvetna á landinu verða að greiða fyrir 30 kr. á ári. Hv. þm. var að tala um einhvern minnisvarða, sem hv. sjútvn. hefði reist sér; hann átti víst við hv. sjútvn. Ed., en ég held það sé hv. sjútvn. Nd., sem reist hefir sér minnisvarða í þessu máli, með því að fara í því einu eftir till. sjútvn. Ed. að láta standa í frv. ákvæði, sem hún telur ekki annað en hortitt, en fella aftur á móti niður úr frv. önnur ákvæði, sem allmikils var um vert fyrir sjómannastétt landsins. Annars vil ég vekja athygli á, að það eru í mörgum tilfellum fleiri, sem njóta góðs af birtingu veðurfregnanna, heldur en gjaldendur viðkomandi sveitarfélags, sem eftir till.hv. sjútvn. Ed. eiga að bera allan kostnaðinn. Það eru vitanlega margar verstöðvar hér á landi, sem menn sækja til víðsvegar að. Má t. d. í því sambandi benda á Hornafjörð, sem menn sækja til af öllum Austfjörðum. Sama er að segja um verstöðvarnar hér við Faxaflóa; þar eru á vertíðinni menn hvarvetna af landinu. Ennfremur má benda á, að eins og hv. 1. þm. Reykv. vek að, þá er hér um að ræða einn lið í slysavarnaráðstöfunum þjóðarinnar. Til þeirra er varið ærnu fé, og það er í beinu ósamræmi við þá stefnu, sem Alþingi hefir áður tekið upp í þessum efnum, ef það vill ekki verja þeirri litlu upphæð, sem hér er um að ræða, til þess að auka öryggi þeirra manna, sem hætta daglega lífi sínu við að sækja gull í greipar Ægis. Hv. 1. þm. S.-M. talaði um, að í fleiri tilfellum en þessu væru skyldur lagðar á sveitarfélögin án þess að stuðningur frá ríkinu kæmi á móti; nefndi hann þar til fátækralögin. En ég vil benda honum á, að ríkið tekur allverulegan þátt í framfærslukostnaðinum. Þegar kostnaður við veru þurfalinga á sjúkrahúsum fer fram úr vissu takmarki, greiðir ríkissjóður það, sem umfram er. Og ríkið elur algerlega önn fyrir öllum berklasjúklingum, sem fá hælisvist. Auk þess liggja nú fyrir þinginu till. í þá att, að ríkið taki beinlínis á sig nokkuð af fátækraframfærslunni hjá þeim sveitarfélölgum, sem mikinn framfærsluþunga hafa. Hv. þm. kemst ekki framhjá því, að með þessu frv., eins og hann vill að frá því sé gengið, er verið að leggja skyldu á sveitarfélögin án þess að nokkur réttindi eða stuðningur af hálfu ríkisins fylgi.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) ég ætla aðeins að taka undir það með hv. sjútvn. Nd., að það virðist ekki ástæða til þess að sækja það mál fast, að ríkið taki á sig nokkuð af kostnaðinum við að taka á móti og birta veðurskeytin í sjávarþorpum landsins. Það getur varla verið stormál fyrir hinn ágæta kaupstað Norðfjörð og hið mikla þorp Akranes, að fá þarna 50 kr. á ári. Það er vitanlega sjálfsagt að sækja það fast, að þorpin fái veðurskeytin, en hitt held ég að skipti litlu máli, hvort þessar 50 kr. fylgi með. Ríkið leggur það mikið í kostnað við að útvega veðurskeytin, við veðurskráningu og útsendingu skeytanna og allt, sem því til heyrir, að ég tel ekki ósanngjarnt, þó að þeir, sem skeytanna eiga að njóta, þurfi að taka á móti þeim og birta þau á sinn kostnað.

Útsendingu skeytanna borga menn með útvarpsgjaldinu

. Ég verð að biðja hv.þm. að afsaka það, að ég heyrði ekki, hvað hann sagði, en það skiptir e. t. v. ekki miklu máli. Eftir því sem mér skilst, eru það ekki nema örfáir staðir á landinu, sem með frv. eru skyldaðir til að taka á móti veðurfregnunum. Langflestir eru látnir sjálfraðir um, hvort þeir nota sér þær eða ekki. þetta fimmtíu króna mál ætti ekki að vera neitt stórmál hér í Sþ. Og þótt segja megi, að ríkissjóð munaði ekki mikið um þennan kostnað, þá finnst mér svo eðlilegt, að sveitarfélögin beri hann, að annað komi ekki til greina.

Frsm. sjútvn. Ed. (Ingvar Pálmason) ég skil það vel, að hæstv. fjmrh. telur sér skylt að vera á varðbergi, þegar um fjárútlát fyrir ríkissjóð er að ræða. En um þetta mál er þess að gæta, að öll birting veðurfregna, sem hingað til hefir átt sér stað, hefir verið kostuð af ríkinu. hér er því um alveg nýja stefnu að ræða, að létta af ríkissjóði kostnaði, sem áður hefir verið talið réttmætt og sjálfsagt, að hann bæri, og velta honum yfir á sveitarfélögin. Með þessu frv. er gerð ákvörðun í þá átt, að veðurfregnirnar komi sem flestum að notum, og er það vitanlega rétt mætt. Einnig verður þess að gæta, að þó að þessi umræddi styrkur sé greiddur úr ríkissjóði, þá eru samt lögð útgjöld á sveitarfélögin, sem þau hafa ekki áður borið. Í ár eru veðurfregnirnar birtar á 60 stöðum á landinu, að öllu leyti á kostnað ríkissjóðs. En ef frv. er samþ. með breyt. þeirri, sem sjútvn. Ed. flytur, þá eiga sveitarfélögin að kosta þessa birtingu a. m. k. að hálfu leyti. Mér finnst því, að hæstv. fjmrh. megi vel við una. hér er einmitt gengið á móts við hans stefnu, að létta gjöldum af ríkissjóði, þó að ekki sé öllum kostnaðinum dembt á sveitarfélögin. Hinu ætla ég ekki að svara, sem fólst í orðum hæstv. fjmrh., að ég hafi aðeins fyrir augum Neskaupstað í Norðfirði og hv.þm. Borgf. Akranes. Ég býst við, að það hafi fremur verið sagt til gamans heldur en að hæstv. ráðh. hafi meint nokkuð með því. A. m. k. hljóta hv.þm. að sjá, að slík ummæli eru engin rök í málinu.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég hefi borið fram brtt. til þess að tryggja það, að ríkið þurfi ekki að taka að láni rekstrarfé, ef það á í raun og veru peninga til að láta standa í rekstrinum, og sú upphæð, sem ég hefi miðað við - 3 millj. kr. -, er vitanlega lágmark rekstrarfjárþarfar ríkisins. Ég hefi valið þetta lágmark til þess að skapa aðhald um, að ekki væri haft meira fé í rekstrinum en nauðsyn krefði. En eftir að till. er komin fram frá hv. 2. þm. Skagf. um að færa þessa rekstrarfjárheimild upp í 4 millj., þá get ég vitanlega fallizt á hana og geri það að engum ágreiningi. Eins skal ég geta þess, að mér hafði láðst í minni till. að miða þessa rekstrarfjárheimild ríkissjóðs við sjóðsuppgerð um áramót. En þegar á að áætla um, hve ríkið megi hafa mikið fé eftir, áður en lagt er í jöfnunarsjóð, verður vitanlega að miða við einhverja uppgerð, og ekki annað fyrir hendi en aramótauppgerðin. Hv. 2. þm. Skagf. hefir borið fram leiðréttingu við þetta, og fellst ég að sjálfsögðu á hans till. í því efni. Ég gat þess við fyrri hluta umr., að nauðsynlegt væri að gera slíka breyt. sem þessa, því að ótlkt væri, að ríkissjóður tæki dýr rekstrarlán, ef hann ætti sjálfur mikið fé í sjóði. Þessi till. gerir það að verkum, að ekki byrjar að safnast í jöfnunarsjóð fyrr en fyrst hafa safnazt 3–4 millj. í rekstrarfé handa ríkinu. En eins og var í frv. upphaflega, var það ófært, að alltaf gæti klipizt af því fé, sem væri í ríkissjóði áður en frv. næði gildi, en legðist aldrei neinn afgangur í hann. þetta þurfti að laga, og því bað ég um frest á umr., og ég hygg, eftir málavöxtum, að samkomulag muni vera um brtt., sem fram eru komnar.

Magnús Guðmundsson [óyfirl.]: Ég verð að segja, að mér þykir vænt um að heyra, að hæstv. fjmrh. gengur inn á brtt. mína á þskj. 673, því að ég hygg, að það vaki hið sama fyrir okkur báðum í þessu máli, sem sé það tvennt, að tryggja það, að ríkissjóður hafi fé til rekstrar á hverjum tíma, og svo hitt, að það fé, sem ekki þarf til rekstrarins, verði lagt til hliðar. Þá hlýtur auðvitað að vaka fyrir öllum, sem um þetta mál hugsa, að ekki verði tekið frá ríkissjóði það fé, sem hann þarf að hafa í rekstri sínum, og meiningarlaust væri að taka lán, ef hann ætti samtímis fé, sem hann gæti haft til rekstrar. En frv. þetta var búið til í fyrra og var svo flutt óbreytt á þessu þingi, og hygg ég, að það sé ástæðan til þess, að ekki hefir verið athugað, að síðan hefir breytzt um það fé, sem ríkissjóður hefir handbært, því að það var miklu meira í árslok 1929 en í árslok 1931. Þetta hefir láðst að taka tillit til, þegar frv. var borið fram nú, og því var brtt.hæstv. ráðh. á þskj. 663 algerlega réttmæt í hugsun sinni. En mér finnst fara betur á því, sem hann hefir nú gengið inn á, að miðað sé við sjóðsyfirlit við áramót, en ekki við hvað er í sjóði og bönkum við áramót, því að alltaf er hægt að sjá um, að féð sé ekki beinlínis í sjóði, þótt það sé það reikningslega, og það er það, sem undir er komið, hve mikið er reikningslega í sjóði, því að mismunurinn á því, sem er reikningslega í sjóði, og því, sem er raunverulega í sjóði, er það fé, sem er í rekstri á hverjum tíma. Ég verð því að segja, að ég þykist finna, að lítill munur sé á milli skoðana minna og hæstv. fjmrh. í þessu efni.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil geta þess, að ástæðan fyrir minni brtt., og þá um leið hv. 2. þm. Skagf., er auðvitað ekki einungis sú, að nú er miklu minna fé í sjóði heldur en var fyrir tveim árum. Höfuðástæðan er sú, að eins og nú er háttað LR. og fjárl., bæði rekstrarreikningi og sjóðsyfirliti, var komið í ósamræmi við frv. og reikningshaldið yfirleitt. Til þess hefir ekki verið tekið tillit fyrr, og okkar brtt. ganga í rauninni út á að samræma frv. við hið nýja bókhald.

Hannes Jónsson Brtt. á þskj. 663, frá hæstv. fjmrh., og brtt. við þær frá hv. 2. þm. Skagf. uppfylla það, sem ég hafði við þetta frv. að athuga hér í d. um daginn, og brtt. mín á þskj. 652 er því orðin óþörf, þar sem nú er, með þessum brtt. frá hæstv. fjmrh., ef samþ. verða, loku fyrir það skotið, að hægt sé að ganga í þann sjóð, sem nauðsynlegur er frá ári til árs til þess að standast greiðslur á milli ára. Ég get því lýst yfir því, að ég tek brtt. mína á þskj. 652 aftur. Annars skal ég geta þess, að þessar brtt., sem nú liggja fyrir, eru og hafa alltaf verið nauðsynlegar. Þær voru jafnnauðsynlegar í fyrra eins og þær eru nú, því að frv. sjálfu er svo háttað, að eftir því er hægt að ganga á þann sjóð, sem nauðsynlegur er til að fljóta frá ári til árs. Það var því nauðsynlegt að fyrirbyggja það þegar í stað, að gengið yrði á þann sjóð ríkisins, sem það hafði í sínum höndum, en svo stæði meira eða tilsvarandi í jöfnunarsjóði, sem ríkisstj. hefði ekki rétt til að hreyfa til bráðabirgðagreiðslna á milli ára. Þessar brtt. eru sem sagt til bóta fyrir frv. Það, sem ég hefði e. t. v. út á þær að setja, er, að það er ákveðin upphæð, sem hér er um að ræða, en það er auðvitað breytilegt eftir staðháttum og rekstri ríkisins. Eftir því sem hann verður umsvifameiri, því meiri þörf verður fyrir bráðabirgðaveltufé milli ára, en auðvitað má, þegar það fer að rekast verulega á, bæta úr því með breyt. á lögum þessum. En fyrst mætti að sjálfsögðu komast af með því að bæta við þetta bráðabirgðalán, sem áreiðanlega verður ekki nema eitthvað litið nú fyrst um sinn, eftir að búið er að hækka upphæðina úr 3 í 4 millj. kr.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Svo sem sjá má á nál. fjhn, á þskj. 648, leggur n. einróma til, að frv. verði samþ. með lítilsháttar breytingu. Með frv. er farið fram á að veita ríkisstj. heimild til að ábyrgjast f. h. ríkissjóðs bráðabirgðalán í útlöndum, að upphæð allt að £100 þús., fyrir Landsbanka Íslands. Það er farið fram á þessa heimild eftir samráði hæstv.ríkisstj. og bankastjórnar. Landsbankans, og er hugsað fyrst og fremst sem tryggingarráðstöfun. Það er vitanlegt, að á Landsbankanum hvílir meginþunginn, að verða að leggja til rekstrarfé til atvinnuvega þjóðarinnar, og sömuleiðis meginþunginn um gjaldeyrisporfina gagnvart útlöndum. Og þó bankinn - því betur - voni, að ekki þurfi að nota þessa heimild, þá þykir samt rétt að fá hana veitta sem tryggingarráðstöfun. Brtt. n. við frv. byggist á því, að n. telur rétt að miða þessa heimild aðeins við þá þörf, sem verða kynni á yfirstandandi ári, og vill n. orða 1. gr. frv. í samræmi við það. Frv. óbreytt verður eigi skilið annan veg en að heimildin skuli gilda frá ári til árs. Brtt. gerir það að verkum, ef hún verður samþ., að leita verður samþykkis Alþingis, ef talið verður nauðsynlegt að endurnýja hana. Ég hefi þá í stuttu máli gert grein fyrir áliti n. á frv. Hún er öll sammála um þessa afstöðu til frv. og væntir, að hv. d. geti fallizt á að samþ. frv. með brtt. ágreiningslaust.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Þetta mál er nokkuð skylt því, sem var afgr. hér síðast, en þó ekki að öllu leyti sambærilegt. Eins og sest á nál.fjhn. á þskj. 660, mælir n. einnig með því, að þetta frv. verði samþ., með lítilsháttar breytingum, samskonar og gerðar voru við hitt frv. Þetta frv. fer fram á, að ríkisstj. sé heimilt f. h. ríkissjóðs, að ábyrgjast til eins árs rekstrarlán fyrir Útvegsbanka Íslands. Þetta er ekki fyrst og fremst öryggisráðstöfun, eins og hitt frv., heldur til þess að fullnægja brýnni rekstrarfjárþörf sjávarútvegsins, sem er fyrirsjáanleg, og verði henni ekki fullnægt, hlýtur að leiða af því tjón, eins og vikið er að í upphafi nál., og leyfi ég mér að vísa til þess um það atriði. Um leið og n. mælir með frv. leggur hún áherzlu á viss atriði, sem snerta málið. Það er þá fyrst og fremst, að áður en lánið er tekið, sé það fyrirfram algerlega tryggt, að það gangi ekki til þess að greiða eldri skuldir eða skuldbindingar bankans, heldur verði því varið eftir tilætluninni, eingöngu til að fullnægja brynni rekstrárfjárþörf. Annað atriði, sem n. vill vekja athygli á og leggja áherzlu á, er það, að farið verði alveg sérstaklega gætilega með þetta rekstrarfé, svo að eigi þurfi að óttast, að það festist á óeðlilegan hátt eða jafnvel tapist algerlega í atvinnurekstrinum, eins og dæmin sýna, að átt hefir sér stað um rekstrarlán áður. Þriðja atriðið, sem ég f. h. n. vil benda á, er það, að samkv. grg. frv. er sú rekstrarfjárþörf, sem ætlað er að sé, ekki fullkomlega eins þá eins og hámark heimildarinnar er, og þá vill n. benda á það, að heimildin sé ekki notuð að meiru leyti en brýn rekstrarfjárþörf krefur, og taldi, að í sama stað mætti koma, ef á þetta væri sérstaklega bent. Ég verð þó að geta þess, að einstöku nm. þótti þetta ekki fullkomlega nægilegt, og þeirra ósk var, að heimildin væri lækkuð, a. m. k. í samráði við það, sem hún er metin í grg. frv. Var það einkum hv. 1. þm. Skagf., sem þessu hélt fram í n., en n. í heild leit svo á, að þegar glöggt væri bent á þetta, ætti það að koma í sama stað og tryggja, að lánsheimildin yrði ekki notuð fram yfir brýnustu þörf. Þá er enn eitt atriði, sem ég vil leyfa mér að vekja athygli á og kemur fram í síðustu málsgr.nál., að n. telur í raun og veru þýðingarlaust að samþ. þessa heimild, nema því aðeins, að skapleg afgreiðsla verði á fjármálunum á þessu þingi, en því þarf ekki að lýsa, að það hefir þótt vofa yfir, að misbrestur yrði á því. Og ef svo yrði, þá sjáum við ekki heldur ástæðu til að samþ. þessa heimild. En þó að frv. yrði samþ., má það í sjálfu sér meinlaust teljast, en undir slíkum kringumstæðum ætlast n. ekki til, að heimildin verði notuð. Þess skal getið, að einum nm. þótti ekki nógu ríkt að orði kveðið í nál. um þetta og óskaði helzt að gera brtt. við frv., sem tæki þetta fram. Það var einkum hv. 1. þm. Eyf., sem þessu hélt fram í n., og óskaði hann, að þessa yrði getið hér við framsögu málsins. Loks er þess að geta, að n. vill hvað þetta frv. snertir, eins og hitt, um ábyrgð fyrir Landsbankann, miða afstöðu sína til málsins einungis við erfiðleika yfirstandandi tíma. Þykir því ekki ástæða til að veita hér almenna heimild, sem nota mætti til frambúðar an þess að leita samþykkis þingsins. Hefir n. því borið fram brtt. alveg samkynja þeirri, sem samþ. var við hitt frv., sem nýlega var afgr. héðan.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil einnig þakka n. afgreiðslu þessa máls og get yfirleitt tekið undir viðvörunarorð n., bæði í grg. og nú í ræðu hv.frsm. En um upphæð ábyrgðarinnar skal ég geta þess, að þótt að vísu sé útlit fyrir nú sem stendur, að ekki verði þörf fyrir allt það fé, sem út leit fyrir, að yrði nauðsynlegt 2. apríl, þegar bankaráðið skrifaði sitt bréf, þá munar það ekki svo miklu, að ástæða sé til að færa niður heimildina. Einnig má minna á það, að fyrir utan skyldur bankans til að láta verka fisk og gera út á þeim stöðum, þar sem hann hefir áður staðið undir atvinnuvegunum, þarf hann meira olnbogarúm til almennrar bankastarfsemi en hann hefir haft og mundi hafa, ef engin ábyrgð væri gefin. Ég fellst á till.n. og vænti þess, að frv. verði tekið á sama hátt og frv. því um ábyrgð á rekstrarláni fyrir Landsbankann, sem nýlega var vísað til 3. umr.

Flm. (Jón Þorláksson) Meðal þeirra málefna, sem ríkisgjaldan., er kosin var hér í d., hefir talið rétt að taka til athugunar, voru siglingar þær og skipaútgerð, sem skipaafgreiðsla ríkisins hefir forsjón um. Er hér um að ræða tvennskonar skipaútgerðarrekstur. Annarsvegar strandferðirnar og hinsvegar útgerð strandgæzluskipanna. Þessi þáltill., sem ég flyt, lýtur eingöngu að strandferðunum, en ég vonast til að geta lagt hér fram; áður en þingi lýkur, einhverjar till. viðvíkjandi landhelgigæzlunni og kostnaðinum við hana. Það hefir orðið svo, að kostnaðurinn við strandferðir ríkisins hefir orðið meiri á síðastl. ári en nokkru sinni áður, eða um 478 þús. kr. rekstrarhalli. Í fjárl. voru áætlaðar 200 þús. kr. til strandferðanna, og hefir umframeyðslan því orðið um 278 þús. kr., eða hún ein orðið meiri en tilkostnaðurinn af strandsiglingunum áður. 1930 var þessi tilkostnaður mestur áður, og vantar þó 10 þús. kr. til þess að hann nái umframeyðslunni einni 1931, því að strandferðakostnaðurinn nam 268 þús. kr. það ár. Það þarf ekki langt að leita eftir því, af hverju þetta stafar. 1931 heldur ríkið úti tveim strandferðaskipum, en áður aðeins einu, nema nokkurn hluta ársins 1930, þegar skipin voru orðin tvö. Athugun á reikningum strandferðanna sýnir það fljótlega, að ekki er hægt að gera sér miklar vonir um, að verulegar breytingar fáist fram á tilkostnaði ríkisins meðan haldið er úti tveim strandferðaskipum. Að vísu er hægt að spara smáupphæðir um rekstur og útgerðarstjórn skipanna, en þess er ekki að vænta, að það verði neinn verulegur hluti af þeim halla, sem hér er um að ræða, nema gripið sé til þess að fækka strandsiglingunum með því að leggja öðru skipinu upp lengri eða skemmri tíma ársins, því að tilkostnaður verður jafnan hinn sami, ef báðum skipunum er haldið úti. Tekjurnar breytast ef til vill dálítið að vísu, eftir árferði, en rekstrarafkoma Esju undanfarið, meðan hún var rekin ein, ber það þó með sér, að ekki er að vænta þess, að tekjurnar vaxi svo mikið, að neinum verulegum upphæðum nemi. Má því sjálfsagt gera ráð fyrir sama tilkostnaði árlega, að öllu óbreyttu, eða að tekjuhalli ríkissjóðs af strandferðunum nemi hátt á fimmta hundrað þúsunda á ári. Hér við bætist svo það, að ríkið hefir lagt til skipin og greitt andvirði þeirra án þess að fá nokkuð endurgreitt, því að vextir og fyrning er ekki talið með í halla ríkissjóðs, eins og ég hefi talið hann hér, en skipin kostuðu 1350 þús. kr. til samans, og má segja, að tilkostnaðurinn feli í sér það fé, sem lagt hefir verið fram í strandferðirnar, án vonar um endurgreiðslu. - Hér kemur auk þessa til sá halli, sem Eimskipafélagið hefir beðið af þeim strandsiglingum, sem það hefir rekið. Að tilhlutun landsstj. fór fram athugun á þessu af n., sem til þess var skipuð, og áttu sæti í þeirri n. Jörundur Brynjólfsson alþm., Brynjólfur Stefánsson skrifstofustjóri í Sjóvátryggingarfélagi Ísl. og Vigfús Einarsson skrifstofustjóri í atvmrn. Hefir n. gert tilraun til að greina í sundur afkomuna af siglingunum á aðalhafnirnar sérstaklega og aðrar hafnir sér í lagi, og hefir niðurstaðan orðið sú, að siglingarnar á aðalhafnirnar gefa álitlegan tekjuafgang, en hinsvegar er mikið tap á hinum siglingunum, eða að meðaltali 796 þús. kr. á ári þau tvö ár, sem athuganir n. ná yfir. Ég skal játa það, að Grundvöllurinn undir þessum útreikningum n. er óviss um sum atriði og tölurnar ekki eins óyggjandi eins og um rekstrartap ríkisins á sínum strandferðum, en þessar athuganir hafa þó sýnt það að fullu, að strandsiglingar Eimskipafélagsins eru mikill baggi á félaginu, þó að á móti þessum bagga komi reyndar nokkurt framlag frá ríkissjóði. Nam þetta framlag tvö síðustu ár, ef ég man rétt, 145 þús. kr., og má ætla, að nú verði að hækka þetta tillag ríkissjóðs, enda sanngjarnt, að það sé gert, þegar litið er til þess, hve miklar strandsiglingar félagsins eru. Sé gert ráð fyrir því, að afkoman 1931 hafi í þessu efni orðið svipuð og hún var hjá félaginu að meðaltali árin 1929–30, verður samanlagður halli af strandsiglingum ríkissjóðs og Eimskipafélagsins um 1274 þús. kr., og sýnist því sem óhjákvæmilegt sé að gera einhverja verulega tilraun til að koma skipulagi á þessa hluti, svo að hinn árlegi tilkostnaður verði eins lítill og hann getur orðið, þó svo, að sæmilega sé fullnægt þeim aðiljum; sem strandsiglinganna eiga að njóta, og hefi ég því borið fram þessa till., sem felur það í sér að skora á stj. að leita samninga við Eimskipafélagið um það, að félagið taki að sér fyrir eiginn reikning strandferðirnar hér við land og reki þær í sem haganlegustu samstarfi við siglingar millilandaskipanna, gegn hæfilegu framlagi úr ríkissjóði. Þegar Eimskipafélagið var stofnað, var gert ráð fyrir því, að félagið tæki að sér strandsiglingarnar svo fljótt sem skip yrðu til þess, og var ætlazt til þess, að ríkissjóður legði fram fé til kaupa á skipum til strandsiglinganna. Úr þessu varð þó ekki, vegna stríðstruflananna, sem skullu á áður en til framkvæmda var komið í þessu efni, en um þetta var þó aftur mikið hugsað meðan ég átti sæti í stjórn Eimskipafélagsins, og þær yfirveganir hafa fært mér heim sanninn um það, að hægt er að koma á heppilegri tilhögun um þetta með því að hafa allar siglingarnar á einni hendi. Stjórn Eimskipafélagsins hefir ekki haft þetta með höndum, og hefir enda ekki talið það keppikefli fyrir félagið að fá strandferðirnar, en á þetta mál verður að líta frá almennu sjónarmiði, og felur till. mín í sér að beina málinu inn á þær brautir, sem ætla má, að gefi bezta úrlausn í þessu efni fyrir alla þá aðilja, sem hér koma til greina: ríkið, Eimskipafélagið og notendurna. Hefi ég átt tal um þetta mál bæði við forstjóra skipaútgerðar ríkisins og forstjóra Eimskipafélagsins. Hefi ég ekki beðið forstjóra Skipaútgerðarinnar um leyfi til að hafa neitt eftir honum hér, og skal því ekki heldur gera það, en læt nægja að geta þess, að hann leit svo á, að það mætti telja ofvaxið að halda áfram uppi strandsiglingum ríkisins með 2 skipum, eins og gert er, og lægi beint við að leita úrlausnarinnar undir öðru skipulagi. - Forstjóri Eimskipafélagsins tók vel í málið. Hefir hann að vísu ekki borið málið undir stj. félagsins, enda ekki gefizt tilefni til þess, en hann hefir látið gera uppkast að skipagöngum innanlands í sambandi við millilandaferðirnar, sem byggist á þeirri hugsun, að allar siglingarnar séu í höndum Eimskipafélagsins. Auðvitað er þetta uppkast ekki bindandi eða eina úrlausnin, sem hægt er að hugsa sér á málinu, en það hefir hinsvegar styrkt mig í þeirri sannfæringu, að með þessu er málinu beint inn á réttar brautir, því að það er ekki vafi á því, að siglingarnar verða sízt lakari fyrir landsmenn en þær, sem þeir nú eiga við að búa, en hinsvegar má ganga að því nokkurn veginn vísu, að tilkostnaðurinn verður allmiklu minni. Í till. minni er engu slegið föstu um það, hverja samninga eigi að gera - við Eimskipafélagið í þessu efni, heldur er það undir því komið, hvort unnt er að ná samkomulagi við Eimskipafélag Íslands um þá tilhögun, sem landsstj. - og þá væntanlega þingið síðar - telur haganlegt að ganga að. En ég vil, með því að bera þessa till. fram í því formi, sem ég hefi gert, undirstrika það, að það er sannfæring mín, að þetta sé sú leið, sem verði að reyna til þrautar, að semja við Eimskipafélag Íslands. Hv. 3. landsk. hefir borið fram brtt. við þessa till., sem felur í sér að skora á ríkisstj. að íhuga í samráði við Eimskipafélag Íslands, á hvern hátt megi reka strandferðir við Ísland svo, að þær verði sem kostnaðarminnstar og þó sem haganlegastar fyrir landsbúa. Brtt. segir ekki neitt. Það er náttúrlega skylda hverrar stj. sem er, án þess að henni sé á það bent, að athuga á hvaða tíma sem er, hvaða tilhögun er kostnað arminnst fyrir ríkissjóðinn og jafnframt haganlegast að hafa á hverju því máli, sem undir stj. heyrir. Og þó það segi í brtt., að í þessu máli skuli þetta gert í samráði við Eimskipafélag Íslands, þá er það ekki annað en það, sem stj. getur gert, ef henni þykir það hentugt, án þess að fá áskorun um það. Ég fyrir mitt leyti tel það rétt að halda því beinlínis fram, að það sé reynt að fá samkomulag við Eimskipafélag Íslands um það, að losa ríkissjóð alveg við strandsiglingarnar og strandferðaskipin, og að Eimskipafélag Íslands taki þær alveg að sér fyrir það endurgjald, sem þær eru verðar, og annist þær alveg á sama hátt og það nú annast siglingar milli hafna innanlands og milli Íslands og útlanda. Af því að tíminn er nú orðinn nokkuð áliðinn, þá vil ég ekki þreyta hv. dm. með lengri ræðu, en læt mér nægja að öðru leyti að vísa til grg.till. á þskj. 636.

Forseti (GÓ): Útbýtt er í d. brtt. á þskj. 685. Þar sem þessi brtt. er of seint fram komin, mun ég leita afbrigða frá þingsköpum, til þess að hana megi taka til umr. og atkvgr.

Jón Jónsson Ég vil byrja á því að biðja d. velvirðingar á því, að ég hefi ekki nema að litlu leyti getað unnið að þeim störfum, sem d. ætlaðist til, að ríkisgjaldan ynni að. Þess vegna hafa störfin aðallega bitnað á samnm. mínum, hv. 1. landsk. Hann hefir unnið úr þeim plöggum, sem við höfðum aflað okkur. Og árangurinn frá hans hálfu er þessi till., sem nú liggur fyrir. Mér virðist þessi till. vera fullákveðin, því að eftir því sem till. hljóðar, þá er auðséð, að gengið er út frá því sem sjálfsögðu að semja við Eimskipafélagið um að taka að sér strandferðirnar, hvað sem hugmyndin er að verði um þessi skip ríkisins. Mér finnst þetta mál ekki vera ennþá nógu athugað til þess, að ástæða sé fyrir þingið að leggja á það neinn dóm, hvernig þessu yrði bezt hagað. En hitt er rétt, sem hv.þm. benti rækilega á í þessari grg., að kostnaðurinn við strandferðir, bæði ríkisins og Eimskipafélagsins, er alveg geysilega mikill, og hann þyrfti nauðsynlega að lækka, ef þess væri kostur. Ég skal geta þess, að ég hefi ekki getað kynnt mér rækilega þessa skýrslu frá n., sem skipuð var til að athuga strandferðakostnað Eimskipafélagsins. En ég býst við, að hún sé dálítið athyglisverð, að fullmikið af kostnaði við millilandaskipin sé talið til strandferðakostnaðar. Ég get hugsað mér, að það megi ráða bót á þessu með ýmsum öðrum hætti en hér er gert ráð fyrir. Ég hugsa mér það þannig, að það geti verið miklu meira samstarf milli Eimskipafélagsins og ríkisútgerðarinnar en nú er, t. d. að áætlanir séu meira miðaðar hver við aðra heldur en nú er gert. En það, hvort kostnaður við rekstur við stjórn útgerðarinnar muni færður niður, er ekki augljóst hjá hv. 1. landsk. Þó er því alls ekki þannig varið, að útgerðarstjórn ríkisskipanna hafi orðið meiri en Eimskipafélagið bauðst til að taka þau fyrir, þegar skipaútgerðin var sett upp, og þó hafði skipaútgerðin fleiri en strandferðaskip. Þar sem ýmislegt þarf athugunar við, er ekki vert fyrir þingið að slá neinu föstu um það, hvernig þessu verði fyrir komið, heldur aðeins beina áskorun til ríkisstj. að íhuga þetta mál í samráði við Eimskipafélagið. Með því móti finnst mér þingið gera allt, sem það getur gert viðvíkjandi þessum strandferðum, að áminna stj. um að athuga þetta mál sem rækilegast í samráði við Eimskipafélagið. Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 685 um nýja orðun á gr., sem felur þetta í sér. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, en ég geri ráð fyrir, að stj. geti ef til vill skýrt þetta betur.

Flm. (Jón Þorláksson) Ég finn enga ástæðu til að lengja umr. um þessa till. Það er ekki mikið, sem á milli ber hjá okkur hv. 3. landsk. Hann viðurkennir, að það sé nauðsynlegt að leita að skipulagsbreytingu, sem getur fært niður þennan gífurlega strandferðakostnað. Ég hefi mína skoðun á því, hver leið sé tiltækilegust. Hann er ekki við því búinn að mynda sér skoðun fyrir sitt leyti, og hann hefir þá afsökun, að hann hefir lítið starfað að því að kynna sér þetta mál, eins og hann gat um í upphafi ræðu sinnar. Út af því, sem hann sagði, var það eitt atriði, sem ég vildi gera frekari grein fyrir, og það var viðvíkjandi útgerðarkostnaðinum. Skipaútgerð ríkisins hefir ýms önnur störf með höndum en að afgreiða þessi strandferðaskip, en öllum þeim fyrirtækjum er reiknað gjald fyrir útgerðarstjórn, bæði strandgæzluskipunum og þeim einkafélögum, sem skipaútgerðin hefir nú útgerðarstjórn fyrir, og svo vitabátnum. Sá helzti kostnaður af skipaútgerð ríkisins er færður þessum fyrirtækjum til útgjalda, og er auðvitað ekki meðal þeirra upphæða, sem taldar eru í grg.till. sem kostnaður við útgerðarstjórn strandferðaskipanna, svo hvað sem verður um strandferðaskipin, þá eru eftir upphæðir fyrir útgerðarstjórn hinna fyrirtækjanna, sem vitanlega nægir fullkomlega áfram til að stjórna þeim fyrirtækjum, hvernig sem stjórn þeirra yrði hagað. En ég ætla ekki að fara út í það hér, en vil þó aðeins minnast á það, að 15 þús. kr. fyrir útgerðarstjórn varðskipanna er sjálfu sér nokkuð rífleg borgun af hálfu landhelgigæzlunnar, því útgerðarstjórn þeirra skipa, sem ekki hafa nein teljandi viðskipti, er náttúrlega tiltölulega lítið verk samanborið við útgerðarstjórn þeirra skipa, sem reka vöruflutninga og farþegaflutninga fyrir borgun. En hitt, hvort útgerðarstjórn strandbátanna er dýr eða ódýr með þessari tilhögun, það er um það eins og svo margt annað, að það má deila um það; mismunurinn verður þó alltaf tiltölulega smár samanborið við halla ríkissjóðs af strandferðunum í heild, og ég tel það ekki ómaksins vert að fara inn á það frekar en aðra einstaka útgjaldaliði, því ég sé, að þeirri niðurstöðu, sem þarf að ná með stórkostlegum niðurfærslum á þessum útgjöldum, verður ekki náð með neinum sérstökum ráðstöfunum viðvíkjandi einstökum kostnaðarliðum, heldur með algerðri skipulagsbreytingu að því er siglingarnar snertir.

Jón Jónsson Ég hafði átt von á því, að hæstv.atvmrh. yrði hér við umr. En hann er forfallaður og hefir ekki getað komið. Okkur hv. 1. landsk. ber ekki mikið á milli annað en um kostnaðinn sjálfan. Þó býst ég við, að hann telji útgerðarkostnað við ríkisskipin hér í frv. Ég býst við, að hann telji þarna með ýmsa liði, þegar hann ber saman við Eimskipafélagið, sem tæplega er rétt, t. d. endurskoðun á reikningum og svo á 3. þús. kr. lið, sem er eftirlaun. Þetta virðist vera talið þarna með.

Nei, það er ekki talið með

. En það virðist nú samt vera talið þarna með. Og eftir því sem það virðist vera, telur hann útgerðarstjórn strandferðaskipanna 3–4 þús. kr. hærri en frekast er hægt að skrúfa upp. Útgerðarstjórn Esju var hærri en þetta áður, en það mun hafa verið boðið þetta niður, þegar til orða kom að setja upp sérstaka stjórn fyrir ríkisskipin. Mér finnst ekki hafa ennþá komið svar frá hv.þm., hvernig hann hugsar sér fyrirkomulag á útgerðarstjórn hinna annara ríkisskipa, en það þarf að athugast um leið. Þess vegna finnst mér ekki vert að slá neinu föstu, heldur taka þá leiðina, sem ég hefi bent á og sem ég vona, að nái því marki, sem fyrir okkur vakir, að draga úr strandferðakostnaðinum, sem sé að láta stj. athuga þetta í samráði við Eimskipafélagið. Ég vona því, að hv. d. geti fallizt á till. mína.

Flm. (Jón Þorláksson) Ég hefi ekki í samanburðinum á kostnaðinum við útgerðarstjórn Esju eins og hann er nú og tilboði Eimskipafélagsins mér vitanlega talið nokkuð með nema það, sem er sambærilegt við útgerðarstjórn Eimskipafélagsins. Í heildarupphæðunum í grg. eru innifaldar smáupphæðir til eftirlauna og annars slíks, sem skipaútgerðin veitir vegna strandferðanna án þess að færa það í rekstrarreikning skipanna. Að till. ekki ber það með sér, hvað eigi að gera við útgerðarstjórn annara skipa, er fyrst og fremst af því, að það mál liggur ekki hér fyrir, nema Eimskipafélagið taki að sér útgerðarstjórn strandferðaskipanna, og í öðru lagi er það annað mál, sem ég ætla að koma með seinna í sambandi við athugun á landhelgigæzlukostnaðinum. Sá kostnaður hefir einnig numið gífurlegri upphæð. 1931 var hann hátt upp í 900 þús. kr. Er auðséð, að það getur ekki gengið eins áfram og það hefir gert þessi ár. En það er annað mál, og ég hefi ekki fundið ástæðu til að blanda því inn í þessa till. eða grg. hennar.

Jón Jónsson Það er náttúrlega gott að eiga von á því að fá till. um varðskipin. Það er líka stór liður, sem vert er að athuga. Hv. þm. segist ekki hafa tekið þessa liði. Ég hefi ekki getað sannfærzt um það enn, því þetta er vitanlega heildaruppgerð, en það virðist samt vera svo, að þessir liðir séu teknir með. En hvað sem því líður, þá er þessu betur borgið með því að láta stj. athuga það, því hún þarf að taka ýmsa fleiri hluti í þessu sambandi til athugunar.

Frsm. landbn. Nd. (Þorleifur Jónsson) Hvað mál þetta snertir, þá hefir aðeins orðið ágreiningur um eitt atriði á milli landbn. Ed. og Nd., sem sé það ákvæði, hvenær lögin eigi að ganga í gildi. Landbn. Nd. hafði ákveðið, að þau skyldu ganga í gildi 1. jan. 1933, og var það samþ. í deildinni við hverja umr. eftir aðra, en Ed. breytti þessu. Þó ekki sé hér um stórmál að ræða, þá hefir landbn. Nd. samt flutt brtt. um að færa frv. í það form, sem það var samþ. í við allar umr. í Nd. Hv. Ed. hefir litið svo á, að mál þetta væri svo erfitt, að það þyrfti langan undirbúningstíma. En á þetta hefir landbn. Nd. ekki getað fallizt. Hún telur, að þar, sem næst í dýralækni, þurfi ekki langan undirbúningstíma, því að þeir kunna að, fara með svæfingarlyfið. Sama máli er að gegna um menn, sem lært hafa að gelda hesta hjá dýralæknum. Þeir geta ekki þurft langan tíma til þess að læra að fara með þessi svæfingarlyf, en þeir eru ekki svo fáir, og ég býst fastlega við, að þeir séu einhverjir í hverri sýslu landsins. Líka hefi ég heyrt, að þegar sé farið að viðhafa þessa aðferð við geldingar hesta í ýmsum héruðum, t. d. í Borgarfjarðarsýslu. Ég fæ því ekki séð, að það sé ekki nægilegur undirbúningstími frá því að lögin ganga í gildi og þar til ákvæði þessi koma til framkvæmda. Sýslunefndir geta t. d. nú þegar farið að láta menn búa sig undir þetta, og til þess verður að teljast nægilegur tími þar til vorið 1933, að gelding hesta fer fram skv. ákvæðum í lögum. En verði frv. samþ. eins og það er nú, þá líða enn 21/2 ár þar til farið verður að nota þessa mannúðlegu aðferð, en það teljum við óþarflega langan undirbúningstíma. Landbn. Nd. virðist þetta líka óþarflega langur frestur, þegar þess er líka gætt, að fyrr á tímum, þegar lítið var um lærða lækna, fengu þeir oft ólærða menn til þess að hjálpa sér við uppskurði, og þá til þess að svæfa sjúklingana. Þetta heppnaðist oftast vel. Hefðu læknarnir ekki árætt þetta, hefðu þeir staðið uppi ráðalausir, en það hefði getað orðið mörgum manninum að aldurtila. Ég held því, að varfærni hv.Ed. í þessu efni sé á of háu stigi, því að ég verð að álíta, að það, sem fyrir henni vakir, sé varfærni ein, en ekki það, að hún vilji þessu mannúðarmáli illa, því eins og kunnugt er, er frv. þetta einn liðurinn í þeirri löggjöf, sem sett hefir verið um mannúð og mildi dýrunum til handa. Að nauðsyn beri til að halda áfram á þeirri braut að vernda dýrin fyrir vondri og ómannúðlegri meðferð, býst ég við, að allir séu sammála um. - ég skal svo ekki verða þess valdandi, að um mál þetta verði eins miklar umr. og það, sem síðast var verið að ræða hér, en vænti þess, að brtt. landbn. Nd. verði samþ., svo að ákvæði frv. komi sem fyrst til framkvæmda, en á því er full nauðsyn.

Frsm. landbn. Ed. (Páll Hermannsson) Svo sem að líkum lætur, þá koma hér fyrir sameinað Alþingi þau mál, sem ágreiningur verður um á milli deildanna. Eins og hv.frsm. landbn. Nd. tók fram, þá er ágreiningurinn í þessu máli á milli deildanna um það, hvenær ákvæði frv. þessa eigi að koma til framkvæmda. mál þetta var upphaflega borið fram í hv.Nd. og samþ. þar. Þegar það kom til Ed., áleit landbn. þar, að inn í það vantaði ákvæði, svo að hægt væri að framkvæma hugsun þess. Eins og kunnugt er, þá er ætlazt til samkv. frv., að hross og naut séu svæfð þegar þau eru gelt, en í frv. eins og það kom frá Nd. var ekkert ákvæði, sem tryggði það, að þeir menn, sem ætlað var að framkvæma þetta, fengju aðgang að því að geta lært það, sem til þess þarf að geta gert það sómasamlega. Þessu breytti Ed. og á það hefir hv.Nd. getað fallizt. Hitt atriðið, að lögin komi ekki til framkvæmda fyrr en eftir 21/2 ár, er sama eðlis. Það er sett til þess, að ekki þurfi að brjóta lögin þegar til framkvæmdanna kemur. Landbn. Ed. fékk upplýsingar um það hjá dýralækni, að það þyrfti langan tíma til þess að kenna nægilega mörgum mönnum í landinu að svæfa hesta og naut, svo hægt yrði að framkvæma ákvæði frv., ef að lögum yrði, og fyrir þær sakir m. a. setti landbn. tímann svona langan og þegar minnsta brot gegn lögunum á að varða 50 kr. sekt, þá er það skylda löggjafarvaldsins að gera það, sem í þess valdi stendur, til þess að menn séu beinlínis ekki neyddir til að brjóta þau, en það tel ég að sé gert ef mönnum er ekki ætlaður nógu langur tími til undirbúnings framkvæmd þeirra. Verði frv. samþ. eins og það liggur fyrir nú, þá eru 21/2 ár frá því lögin öðlast staðfestingu og þar til þau koma til framkvæmda, en að þeim tíma liðnum mætti búast við, að nægilega margir menn yrðu búnir að læra svæfingu og geldingu hesta og nauta, svo að undantekningarlaust yrði hægt að framfylgja ákvæðum laganna. Annars hygg ég, að mál þetta sé svo ljós, að þm. hafi áttað sig á því, hvað hér er um að ræða. Ágreiningurinn er, aðeins um það, hvort frest skuli gefa eða hvort lögin eigi að ganga í gildi og koma til framkvæmda um næstu áramót. Ég tel tímann til næstu áramóta of stuttan til þess að hægt verði að tryggja nægilega marga menn til þess að vinna þetta starf, svo ekki þurfi að brjóta gegn lögunum.

Brtt. 666 samþ. með 19:12 atkv. Frv., svo breytt, fellt með 15:21 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JJós, JónasJ, JónasÞ, LH, MG, MJ, PM, PO, StgrS, SvbH, SvÓ, VJ, ÞorlJ, ÁÁ, BSt, BÁ, BSn, BKr, GÍ, GL, IngB. nei: IP, JakM, JAJ, JónJ, JÓl, JörB, MT, PH, TrÞ, EA, Gb, HStef, HSteins, HJ, EÁrna. HG greiddi ekki atkv. Fimm þm. (JBald, JónÞ, ÓTh, BJ, HV) fjarstaddir.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég þarf ekki að fylgja till. þessari úr garði með langri ræðu, því að það er kunnugt, hve mikil vandræði eru með afurðasöluna og afkomu atvinnuveganna hér á landi. Þau ráð, sem menn leita til erlendis í þessum málum, eru samningar við lönd þau, sem skipt er við, gagnkvæmir að meira og minna leyti. Nú er það svo, að í Englandi, sem er mikið viðskiptaland okkar, standa fyrir dyrum samningar um viðskiptamál milli þess og nýlendnanna. Þegar þeir samningar eru búnir, geta Englendingar farið að semja við aðrar þjóðir. Nú ættum við Íslendingar að standa vel að vígi að fá hagkvæma samninga við þá, þar sem við verzlum svo mikið við England og kaupum af þeim miklu meiri vörur en þeir af okkur. Er því áríðandi, að stj. standi vel á verði um þessa hluti, og fyrir því höfum við leyft okkur að skora á hana að leita samninga, í samráði við stjórnmálaflokka á Alþingi, við erlend ríki, að þau kaupi íslenzkar afurðir eða ívilni um tollakjör þeirra. Sérstaklega skorum við á stj. að fá aflétt innflutningstolli á fiski í Englandi og ná samningi um sölu síldar til Rússlands. Eins og nú standa sakir, er fyrirsjáanlegt atvinnuleysi í sumar, m. a. ef ekki verður gert út á síld. En fáist ekki samningar um aukna síldarsölu, má telja hæpið, að það verði gert, því að síldarútgerðin verður þá svo vafasamur atvinnuvegur. Fyrir því höfum við flm.till. þessarar lagt áherzlu á, að reynt sé að ná samningum um sölu síldar til Rússlands, en öðruvísi en með vöruskiptum verða þeir tæplega fáanlegir. - Vildi ég svo leyfa mér að mælast til þess, að till. þessi verði samþ.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég má segja, að það hafi verið aðalflm. þessarar till., sem á sínum tíma bar fram frv. um stofnun utanríkismálanefndar, sem í samráði við stj. á að annast utanríkismálin. Það er því óneitanlega dálítið skrítið af sama hv.þm. að ætlast til þess nú, að gengið sé framhjá þessari n., sem kosin var af Sþ., og ræða utanríkismálin við stjórnmálaflokkana. Annars vildi ég gefa nokkrar upplýsingar í sambandi við þau tvö atriði, sem hv.flm. nefndi í till. sinni. Um fyrra atriðið, innflutningstoll á fiski í Englandi, er það að segja, að sendiherra okkar í Kaupmannahöfn hefir farið til Englands og kynnt sér það mál og hefir þar gert allt, sem hægt hefir verið, okkur til hagsbóta. Hitt atriðið er um sölu síldar til Rússlands. Að fyrirlagi mínu var sendiherra Íslands í Khöfn falið í vetur að athuga möguleika fyrir slíkri sölu, og fyrir skömmu síðan hefir aftur verið farið á stúfana til þess að athuga þetta. Nú standa yfir samningaumleitanir, sem ekkert er hægt að segja um ennþá. Ég er hv.flm. alveg sammála um það, að æskilegt væri að geta selt síld og jafnvel aðrar vörur til Rússlands, og ætti ekkert að vera til fyrirstöðu frá okkar hálfu að koma á sem almennustum vöruskiptum við Rússa. - Ég hefi því ekkert við það að athuga, þó að þessi till. verði samþ., en vildi aðeins benda á það, sem búið er að gera í þessu efni.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég hefi auðvitað ekkert á móti því, að ríkisstj. leiti ráða og umsagnar utanríkismálanefndar um þetta mál. En við flm. höfum lagt það til, að þessar framkvæmdir yrðu gerðar í samráði við stjórnir landsmálaflokkanna á Alþingi, af því að Alþýðuflokkurinn á engan fulltrúa í utanríkismálanefnd og hefir því ekki tækifæri til þess að fylgjast með gangi mála þar. Viðvíkjandi orðum hæstv.forsrh. hefi ég eiginlega ekkert að segja. En ég tel, að samningar okkar við Englendinga séu jafnskammt á veg komnir, þótt Sveinn Björnsson sendiherra hafi farið til Englands til þess að kynna sér þar tollamál. Og ég er á þeirri skoðun, að sjálfsagt sé að reyna að komast að heildarverzlunarsamningi við Rússa um vöruskipti á sem flestum sviðum.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég vil taka undir það með hæstv.forsrh., að slík mál sem þetta eigi að heyra undir utanríkismálanefndina. Það er rétt, að Alþýðuflokkurinn á þar engan fulltrúa, en það má koma því svo fyrir, að hann eignist þar fulltrúa; ég veit ekki betur en að það hafi strandað á jafnaðarmönnum sjálfum, að þeir hafa ekki fengið þar fulltrúa nú undanfarið, eða þessi tvö síðustu þing. Það er sama að segja um þessi mál og mörg önnur, er snerta viðskipti landa á milli, að erfitt er að ræða þau opinberlega, og því er það nauðsynlegt, að allir flokkar, sem vilja hafa einhver afskipti af utanríkismálum, eigi fulltrúa í þeirri nefnd, sem um þau fjallar. Ég vil því stinga upp á því við hv.þm. Alþýðuflokksins, að þeir leiti nú fyrir sér um það, hvort þeir geti ekki komið að einum manni í nefndina. Ég get t. d. nefnt mitt sæti, að velkomið væri þeim að fá það, ef þetta samkomulag kæmist á. Hér í till. er bent á þann möguleika að selja Rússum eitthvað af okkar síld. Um þetta stóðu yfir samningar á árinu sem leið, og var ætlazt til þess, að við tækjum í staðinn hveiti og rúg. Þessi vöruskipti voru frá Rússa hálfu bundin því skilyrði, að íslenzka ríkið keypti gegn staðgreiðslum allt, sem frá þeim kæmi, en þeir vildu fá ársgreiðslufrest á því, sem þeir keyptu. Þetta var komið svo langt, að búið var að tryggja hér markað fyrir rússneskt korn, og einnig búið að tryggja þeim 20–30 þús. tunnur af síld, en samt gat ekki orðið af samningum. Það kom í ljós, að Rússar voru að vísu fúsir á að selja korn, en ekki á það, að kaupa síld af okkur. Ég vil geta þess, að í þessum samningum stóð mjög kunnugur maður, forstjóri rússnesk-íslenzka verzlunarfélagsins hér í bænum. Ég vil benda á þetta, svo að menn geri sér ekki tálvonir um mikla viðskiptamöguleika við Rússland. Um enska fisktollinn er það að segja, að þegar sendiherra okkar hafði athugað það mál, varaði hann okkur mjög alvarlega við því að halda, að við gætum sveigt tollmálastefnu Englands. Stjórnin mun auðvitað fylgjast með því, hvort samningamöguleikar skapast þarna, en þó það yrði, kæmi það varla til fyrr en seinni partinn í sumar. Gangur þessara mála í Englandi síðustu mán. er á þá leið, að von um sérsamninga verður alltaf minni og minni. Verzlunartollar hafa stigið geysilega, aðeins á nokkrum matvörum, svo sem eggjum, kjöti, fiski o. fl. er tollurinn aðeins 10%. Og þetta, að fiskurinn skuli hafa skárri kjör en flest annað, sem til Englands flyzt, minnkar auðvitað möguleikana fyrir því að koma honum niður úr þessum 10%. En það fer algerlega eftir því, hvernig samningar takast innan brezka alríkisins, hvort önnur lönd geta fengið nokkrar tollatilslakanir. Mér þykir það undarlegt, að fyrst minnzt er á einstök atriði í till., skuli ekki vera minnzt á kjöttollinn og Noreg. Þar er sömu söguna að segja. Stj. hefir fylgzt með því máli fyrir munn sendiherrans í Danmörku. En ég vil bæta því við, að þarna er ekki aðalhættan fyrir okkur, heldur mun hún nú stærst suður í löndum. Það væri ekki síður ástæða til þess að hvetja stj. til að hafa góða gát á því, sem er að gerast í tollamálum Portúgals og Spánar, ekki sízt þeirri nýju skipun tollamála í Portúgal, sem hefir verið gerð nú ekki alls fyrir löngu. Annars vil ég taka það greinilega fram, að allir tollasamningar eru erfiðir nú á tímum, þegar þjóðarstemning ber inn í þing flestra landa álfunnar sterkan meiri hl. fyrir tollverndarstefnunni, og að meira þarf en að senda einn mann til þess að fá þjóðirnar til að sveigja út af þeirri stefnu. Útlitið er ekki bjart fyrir okkur. Það er auðvitað ágætt að skylda stj. til þess að vera á verði um hagsmuni okkar, en hitt er sennilegt, að áður en þetta sumar er liðið verðum við að sæta miklu þyngri búsifjum í þessum efnum en nú, og þyngri en okkur grunar. Það getur verið, að verði að kalla saman þing í haust og þar verði að taka upp verndartollastefnu í stórum stíl, til þess að svara tollum annara þjóða. Andi till., sem hér um ræðir, er sá, að stj. fylgist vel með slíkum málum, og að því leyti getur vafalaust allur þingheimur samþ. hana. Svo er þar hent á einstök atriði, sem þó ekki eru aðalatriðin í þessu máli. Það er e. t. v. rétt að láta ekki of mikið uppi um hræðslu sína í þessum efnum, en ég tel sérstaklega varhugavert að færa þetta mál út úr starfssviði utanríkismálanefndar. Og ég vildi miklu heldur, að jafnaðarmenn fengju þar fulltrúa en að þetta mál væri frá henni tekið.

Jón Baldvinsson Ég ætla aðeins að segja fáein orð út af ummælum hæstv. fjmrh. viðvíkjandi utanríkismálanefndinni. Ég vil spyrja hann, hvort á að taka þau svo, að hann álíti, að Alþýðuflokkurinn eigi rétt á fulltrúa í utanríkismálanefnd, þótt hann hafi ekki atkvæðamagn á þingi til þess að koma þar manni að. En nú er ekki nóg, að hæstv. fjmrh. svari þessu einn, heldur vil ég líka beina þeirri spurningu til formanns Sjálfstæðisflokksins, hvort hans flokkur muni samþ. þetta, ef til kæmi. Hvor þessara stóru flokka sem er getur nefnilega komið í veg fyrir með atkvæðamagni sínu, að Alþýðuflokkurinn fái fulltrúa í nefndina.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég man það, að á sumarþinginu í fyrra, þegar nefndin var kosin, átti ég tal við einn af þm. jafnaðarmanna um það, að þeir ættu að setja mann í utanríkismálanefnd. En hvort sem það hefir verið af pólitísku skírlífi eða öðrum ástæðum, fékk ég engar undirtektir með það. Auðvitað verða þeir að fá nóg atkvæðamagn til þess að koma manni í n., en ég geri ráð fyrir því, að það atkvæðamagn hafi hvorki skort á sumarþinginu eða því yfirstandandi. Ef þeim væri leyft að hafa einn mann á lista, sem kæmist að, sé ég ekki betur en að það sé alveg sama hjálpin og þó að þessi maður væri hafður á lista annarshvors hinna flokkanna. Þessi n. er þannig vaxin, að í henni eiga að vera fulltrúar allra flokka, og jafnaðarmenn mega sjálfum sér um kenna, að þeir skuli ekki eiga þar fulltrúa nú. Ummæli mín í fyrri ræðu minni voru sögð án þess að ég bæri mig saman við minn flokk eða aðra. Ég talaði aðeins um, hvað ég vildi gera til að jafnaðarmenn fengju sæti í nefndinni.

Jóhann Jósefsson Það er í rauninni eðlilegt, að einhver rödd komi fram í þá átt að beina athyglinni að þeirri miklu nauðsyn, sem okkur er nú á því að komast að viðunandi viðskiptakjörum við aðrar þjóðir, og þá sérstaklega Breta. Tollur sá, sem þar hefir verið lagður á fisk, kemur mjög hart niður á viðskiptum Íslendinga við Bretland. Þessi tollur kemur ekki aðeins niður á ísfiskinum, heldur hefir hann líka gert saltfisksöluna til Englands torvelda. Eftir því, sem ég hefi frétt frá saltfisksútflytjendum til Englands, er það nú mjög á reiki, hvort þeir fái endurgreiddan toll af þeim íslenzka saltfiski, sem Bretar kaupa til þess að flytja síðan til Afríku og Brasilíu, því að sem kunnugt er, er saltfiskurinn, sem við seljum til Bretlands, ekki notaður þar, heldur fluttur burt aftur. Ég hefi orðið þess var hjá útflytjendum, sem hafa viðskiptasambönd í Englandi, að þeir hafa það eftir viðskiptavinum sínum í Englandi, að aðgerðarleysi Íslendinga í því að leita samninga við Englendinga hafi orðið þeim til mikils skaða. Þessir brezku viðskiptavinir hafa látið í ljós, að ekki mundi hafa orðið svo torvelt fyrir Íslendinga að fá linkind viðvíkjandi tollinum. Ég vil ekki fullyrða, hvernig þetta hefði reynzt í framkvæmd, og ber ekki brigður á orð hæstv. fjmrh. um þá örðugleika, sem nú séu á öllum tollasamningum. Þó að þeir erfiðleikar hafi ekki farið vaxandi síðan Bretar stigu það þýðingarmikla spor að hverfa frá frjálsri verzlun, er ekki hægt að sjá heldur, að úr þeim hafi dregið. Nú má segja, að augu manna um allan heim beinist að alríkisráðstefnunni miklu í Ottawa í sumar, þar sem fulltrúar brezku nýlendnanna koma saman og ræða fyrirkomulag tollamálanna innan brezka alríkisins. Nú þegar er gert ráð fyrir því, að nýlendurnar fái sérstöðu gagnvart Englandi með tollamál, og eins hefir verið gefið í skyn, að vinveittar þjóðir mundu ef til vill einnig fá sérstöðu. Þarna kemur það fram, að þegar Bretar hurfu frá frjálsri verzlun, hafi þeir haft það líka fyrir augum að geta notað tollalöggjöfina til samninga við önnur ríki um ýmsa hluti. Og í slíkum samningum ætti Ísland að hafa jafngóða aðstöðu og hvaða land sem væri. Fyrir skömmu var haldin ráðstefna í Englandi, og komu þar saman fulltrúar 17 ríkja til þess að ræða um frjálsa verzlun. Sú ráðstefna var aðallega haldin með það fyrir augum að vera upphaf andróðurs gegn verndartollastefnunni, sem auðséð er, að er á hraðri uppsiglingu í Englandi. Mér þykir það eftirtektar- og eftirbreytnisvert fyrir okkur Íslendinga, að fulltrúar ýmsra ríkja, þar á meðal Danmerkur, lögðu mikla áherzlu á það, að sótzt væri eftir því að kaupa enskar vörur umfram aðrar. Það gengur nú sem rauður þráður í gegnum öll viðskipti milli ríkja, að þeir, sem vilja ná í einhver viðskipti, verða að hafa einhver viðskipti að bjóða. Hæstv. fjmrh. mjnntist réttilega á erindi, sem stj. hefir borizt frá utanríkismálaráðuneytinu danska og hún nú hefir sent Alþingi, um það, hvernig málum okkar væri komið í Portúgal. Það virðist steðja að ekki svo lítil hætta. Og það skeður einmitt á sama tíma, að Íslendingar ryðja vöru sinni svo til rúms á portúgölskum markaði, að það fer ekki öfundarlaust framhjá öðrum þjóðum. Í skýrslu þessari frá danska utanríkismálaráðuneytinu segir frá því, að danska generalkonsulatið í Lissabon hafi komizt að því, að utanríkismálaráðuneyti Portúgals sé að athuga möguleika á því að koma meiri verzlunarjöfnuði á milli Íslands og Portúgals en nú sé, og það tvennt hafi komið til álita, annaðhvort að auka útflutning portúgalskra vara til Íslands, eða þá að hækka toll á íslenzkum fiski. Það er, eins og hæstv. fjmrh. tók fram, sérstaklega þarna, sem hagsmunir Íslands eru í voða, og öllum má vera ljóst, hvílíkur hnekkir það yrði fiskútflutningi okkar, ef Portúgal tæki upp fjandsamlega tollapólitík. Það hefir verið minnzt á kjöttollsmálið í Noregi við þessar umr. Ég geri ráð fyrir því, að atbeina stj. þurfi til þess að kippa því máli í lag, ef ekki þykir heppilegra að beina kjötútflutningi okkar í aðrar áttir, svo að við þurfum Noregs þar ekki við. Ég geri ráð fyrir því, að samningar við Noreg verði ekki síður erfiðir nú en 1924. Það hefir verið mikið um það rætt í sambandi við útflutning á ísfiski, hvort þingið mundi ekki gera neitt til þess að leita einhverra leiða til þess að koma íslenzkum fiski á erlendan markað, og þá aðallega þann enska. Þótt lítið eitt hafi verið selt á þýzkum og hollenzkum markaði, er það svo lítið, að sá enski yfirgnæfir. En auðvitað þurfa stjórnarvöldin að athuga, hvort ekki muni fært að opna ísfiskinum víðar markaði en í Bretlandi. Í grg. þessarar till. segir svo m. a., að atvinnurekendum og útflytjendum sé ekki treystandi til að leysa þetta mál. Finnst mér hér óheppilega og óviðkunnanlega að orði komizt, því að það er ekki einstaklinganna að gera slíka viðskiptasamninga við erlend ríki, heldur er það stjórnarvaldanna verk að leysa slík mál ríkja á milli. Ég vil styðja þessa till., af því að mér er það ljóst, hvílík nauðsyn er á því að beina athygli stjórnarvaldanna að því að efla sem mest utanríkisverzlun okkar. Það kann að vera, að till. hefði átt að vera með öðru formi, eins og hæstv.forsrh. drap á, en mér finnst þó ekkert athugavert við það, þó að flm. hennar hafi viljað afgr. þetta mál sem ályktun Alþingis. Það eru mörg mál, sem Alþingi hefir ástæðu til að skipta sér af, og þetta er ekki hvað þýðingarminnst, því að mikið er í húfi um það, að reynt verði að leysa þetta svo vel af hendi sem unnt er.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Tilgangurinn með stofnun utanríkismálan. var fyrst og fremst sá, að fá þannig fram stofnun, þar sem allir flokkar gætu mætzt og fylgzt með um meðferð utanríkismálanna. Slík stofnun er eðlileg út frá þeirri staðreynd, að utanríkismálin eru svo vaxin nú orðið, að þau eru ekki lengur deilumál milli flokkanna, og hinsvegar eru þau svo mikilvæg mál, að oft er ekki heppilegt að ræða þau fyrir opnum dyrum, því að opinberar umr. um þau geta leitt til þess, að ýmislegt komist á kvik í blöðum og berist jafnvel út fyrir landsteinana, sem betur færi á, að tægi í þagnargildi. Nú er auðvitað því aðeins hægt að ræða um slíka stofnun sem utanríkismálan., að flokkarnir hafi aðstöðu til að fylgjast með í þessum málum, en eins og stendur hafa jafnaðarmenn engan fulltrúa í n., og vil ég því taka undir það með hæstv. fjmrh. að lýsa gleði minni yfir því, að hv. 2. landsk. hefir látið það í ljós, að jafnaðarmenn muni nú aftur taka þátt í störfum n., því að ég tel víst, að hægt verði að finna eitthvert form til þess, að fulltrúi úr þeirra flokki geti tekið sæti til samstarfs í n. Út frá því, sem ég áður sagði, að ekki er heppilegt, að umr. um einstök atriði í aðstöðu okkar til erlendra ríkja fari fram fyrir opnum dyrum, teldi ég rétt, að þessum málum yrði vísað til utanríkismálan., enda n. kosin af Alþingi, en af einstökum atriðum, sem fram hafa komið hér í umr. um afstöðu okkar út á við, vil ég geta þess viðvíkjandi kjöttollssamningunum, að þeim var sagt upp 1. febr. síðastl., með þriggja mánaða fyrirvara, en hafa nú fengizt framlengdir til 1. júlí í sumar. Um það, hvort þessi framtenging boðar annað og meira í málinu, verður ekki fullyrt, en hitt er mér óhætt að fullyrða, að unnið er að málinu eins vel og unnt er af fulltrúa okkar í Kaupmannahöfn.

Jón Baldvinsson Ég spurðist fyrir um það, hvort ætti að skilja orð hæstv. fjmrh. þannig, að hann vildi fallast á það, að Alþýðuflokkurinn fengi fulltrúa í utanríkismálanefnd. Hæstv. forsrh. lét svo í seinni ræðu sinni, að það hefði komið fram hjá mér, að við hefðum viljað taka þátt í störfum þessarar n., en í minni ræðu kom ekkert fram í þá átt. Ég spurði aðeins um þetta, og hæstv. fjmrh. svaraði hálfgerðum ónotum, að við hefðum ekki tekið þátt í kosningu utanríkismálan. síðast og sagði, að það yrði að bíða síns tíma, að við gætum komið manni í n., þegar kosið yrði. Spurning mín var um það, hvort flokkarnir vildu leyfa, að Alþýðuflokkurinn ætti fulltrúa í þessari n., en hitt talaði ég ekkert um, hvort við ætluðum að taka þátt í þessari n., því að til þess þurfti ég að ráðgast við flokksmenn mína. Í síðari ræðu sinni dró hæstv. fjmrh. nokkuð úr þessum ummælum sínum, að hann vildi ekki, að Alþýðuflokkurinn kæmi manni í n. áður en kosið yrði, eða á næsta þingi. Ástæðan til alls þessa er sú, að hv.flm.till. hefir sett það í hana, að utanríkismálastjórnin, sem er að líkindum hæstv.forsrh., í samráði við stj. flokkanna leitist fyrir um það, sem í till. segir. Það er eðlilegt, þegar Alþýðuflokkurinn hefir ekki afl til þess að koma manni í utanríkismálanefnd, að við viljum fylgjast með mikilsverðum málum á þennan hátt. Út af því, sem hv.þm. Vestm. sagði í dag, vil ég spyrja hæstv.forsrh. um það, hvernig samningurinn um sölu sjávarafurða til Þýzkalands sé. Eins og kunnugt er seldu togararnir á síðasta hausti ísfisk til Þýzkalands, en síðar stöðvaðist það. Var þá sendur maður til Þýzkalands, að ég ætla hv.þm. Vestm., og þá gerði danski sendiherrann með aðstoð hv.þm. samning við Þjóðverja um sölu einhvers tiltekins hluta fiskjar. Ég hefi ekki heyrt, hvort sá samningur hefir verið endurnýjaður, en mér skilst, að nokkrir erfiðleikar séu á því að ráða yfir gjaldeyri, sem fæst í Þýzkalandi fyrir íslenzkar vörur. Það má vera, að hæstv. fjmrh. hafi orðað það við einhvern af mínum flokksmönnum, hvort við vildum ekki hafa mann í n. En þar við er það að athuga, að til þess þarf samþykki beggja stóru flokkanna hér á þingi; að öðrum kosti getum við vitanlega ekki komið manni í nefndina. Ég fór fram á það í Ed. í vetur, að Alþýðuflokkurinn fengi að hafa þar einn mann í stjórnarskrárnefnd. Alþýðuflokkurinn á ekki nema einn fulltrúa í Ed., og þurfti því samþykki beggja flokkanna. Þessari málaleitun var þannig tekið, að báðir flokkarnir settu Alþýðuflokksmanninn á sína lista, auk þess sem Alþýðuflokkurinn fékk þó að skila lista. Þetta var gert til þess að sýna, að Alþýðuflokkurinn væri þess ekki megnugur að koma fulltrúa í n., heldur þyrfti hann aðstoð hinna flokkanna til þess. Það er kannske á einhvern slíkan hátt, sem hæstv. fjmrh. vill, að Alþýðuflokksmaður komi í n., þannig, að flokkurinn taki hann upp á arma sína, en það viljum við alls ekki.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 2. landsk. virðist hafa misskilið mig, þar sem hann sagði, að ég hefði svarað fyrirspurn sinni með ónotum. Þessi ónot voru þau ein, að ég bjóst við, að Alþýðuflokkurinn hefði verið svo pólitískt skírlífur, að hann vildi ekki láta orða sig við neinn hinna flokkanna. Að hv.þm. kallaði þetta ónot, getur ekki skilizt öðruvísi en sem merki um vonda samvizku fyrir að hafa haft mök við helzt til marga um dagana. Nú sagði hv.þm., að þeir vildu ekki með nokkru móti hafa mann á lista annars flokks, og þó skýrir hann frá því um leið, að hann, sami maðurinn, hafi fengið að vera hjá báðum flokkunum. Mér er alveg sama, hvaða aðferð er höfð á þessu samkomulagi. Alþýðuflokknum stendur það opið að fá mannaskipti í n., þannig, að framsóknarmaður fari úr n., en Alþýðuflokksmaður komi í staðinn, því að það er rétt, að í þessari n. séu fulltrúar allra flokka. Það eina, sem ég hæðist að í þessu máli, er það, að þessi málaleitun skuli hafa komið fram á þennan hátt. Það kann að vera, að eitthvað hafi verið óákveðið í mínum orðum, en það stafar þá af því, að ég hafði ekki ráðgazt um þessa hluti við aðra. Nú hefi ég átt tal um þetta við hæstv.forsrh., og geri ég nú ráð fyrir, að ekkert sé því til fyrirstöðu frá hendi Framsóknarflokksins, að Alþýðuflokkurinn fái að koma manni í n. í skiptum við framsóknarflokksmann. Ég gæti því vel búizt við, að Alþýðuflokksmenn tækju aftur sína till., þar sem þeir gætu komið öllum þessum hlutum að, þegar þeir hafa fengið fulltrúa í n. En ef þeir gera það ekki, sem ég fyrir mitt leyti bið ekki um, þá er nauðsynlegt að breyta till. þannig, að ekki sé þar talað um miðstjórnir stjórnmálaflokkanna, heldur samstarf milli stj. og utanríkismálanefndar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af fyrirspurn hv. 2. landsk. um samninginn við Þjóðverja vil ég taka það fram, að ég hefi vitanlega ekki samningana við hendina nú, en hv.þm. er velkomið að koma upp í stjórnarráð og sjá samningana þar, og getur hann þá kynnt sér þá og með þá farið eins og hann óskar eftir.

Bjarni Ásgeirsson Það mætti líta svo á, að það væri yfirgangur af utanríkismálanefnd að draga til sín fleiri mál en þau, sem hún verður nauðsynlega að láta til sín taka. Mér virðist þó, að ef nokkurt gagn er í skipun þessarar n., þá eigi hún að hafa með höndum meðferð mála sem þessara, er hér ræðir um. Ég vil því leggja það til, að annaðhvort sé n. falið þetta mál, eða þá blátt áfram, að n. verði lögð niður.

Það er komin fram till. um að vísa málinu til nefndarinnar

. Ef utanríkismálanefnd getur ekki annazt starf eins og þetta, þá sé ég ekki, að hún hafi neitt að þýða. Með þessari till. hefir aðallega verið haft á móti því, að einn stjórnmálaflokkurinn hefði ekki fulltrúa í utanríkismálanefnd og þess vegna sé svo fyrir mælt í till., að leita skuli álits fulltrúa flokkanna um þessi mál. En nú hefir hæstv. stjórn lýst því yfir, að ekkert sé því til fyrirstöðu, að sá flokkur, sem nú er utan við n., fái fulltrúa í henni. Út af þessu vil ég taka það fram, að það er síður en svo, að ég hafi á móti því. Ég álít þvert á móti mjög eðlilegt, sérstaklega um þessi mál, að allir þingflokkar eigi sinn fulltrúa til að vinna að slíkum málum. Það skal ekki standa á mér að gefa eftir mitt sæti í n. til að þetta geti orðið. Í till. eins og hún liggur fyrir nú eru aðeins tilnefnd einstök ríki, en ég álít, að á þessum tímum veiti ekki af, að við höfum augun opin fyrir öllu, sem okkur má að gagni koma. Við eigum að gefa gaum að öllum ríkjum, sem við höfum einhver viðskipti við, en ekki binda okkur eingöngu við England og Rússland. Ég vil því leyfa mér að bera fram skrifl. brtt. við till., þar sem það er tekið fram, sem ég álít, að eigi að felast í till. eins og þessari.

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt svo hljóðandi skrifl. brtt. frá hv.þm. Mýr.: „Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að leita samninga, í samráði við utanríkismálanefnd, við erlend ríki um sölu íslenzkra afurða og ívilnanir um tolltekjur“. Þessi brtt. er of seint fram komin og þar að auki skrifleg, og þarf því tvöföld afbrigði til að hún megi komast hér að.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Eftir að þessi brtt. er komin fram, þá verð ég að leggja talsverða áherzlu á, að málinu verði vísað til utanríkismálanefndar, því að ég álít, að hér sé um „princip“-atriði að ræða, ef till. eins og þessi yrði samþ., og að það, sem í till. felst, yrði þá skoðað sem stefnumál þingsins, eins og t. d. ívilnanir á tollkjörum Íslendingum til handa. Þar á móti yrðu þá sjálfsagt að koma gagnkvæmar ívilnanir, en þeir, sem þessum málum eru kunnugir, vita, að slíkt getur dregið langan hala á eftir sér. Ég legg því áherzlu á, að till. sé vísað til utanríkismálanefndar.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Mér sýnist, að brtt.hv.þm. Mýr. eigi aðeins við fyrri hluta þáltill., og að hún fari aðeins fram á þá breyt. á till., að í stað þess, sem þar er ætlazt til, að stj. ráðgist um þessi efni við miðstjórnir landsmálaflokkanna, þá er í brtt. gert ráð fyrir, að hún fjalli um þessi mál í samráði við utanríkismálanefnd. Og ef það fer svo, að báðir stóru flokkarnir samþ. það, að við jafnaðarmenn getum komið að manni í nefndina, þá hefi ég ekkert við þessa brtt. að athuga. En aftur á móti virðist mér, að síðari hluti þáltill. megi vera óbreyttur. Ég vil því halda mér fast við það, að ef hv.þm. vilja samþ.brtt., þá sé það gert á þá leið, að í staðinn fyrir „landsmálaflokkanna“ í þáltill. komi: utanríkismálanefnd. Og ef þáltill. verður vísað til utanríkismálanefndar, þá legg ég það til, að brtt. verði einnig vísað þangað, til þess að n. geti samræmt þær.

Bjarni Ásgeirsson Ég geri það ekki að kappsmáli, hvort till. verður vísað til n. eða að hún verður samþ. í því formi, sem ég hefi orðað hana; ég vænti, að niðurstaðan verði hin sama. Mér finnst það eiga að skiljast svo, ef till. er á þessu stigi vísað til nefndar, að þá eigi n. að skila henni aftur, til þess að hún verði rædd og afgr. Það er rétt skilið, að aðaltilgangur minn með brtt. er sá, að mér finnst viðkunnanlegra, að þessu máli sé vísað beint til stj. og utanríkismálan. heldur en að miðstjórnir landsmálaflokkanna hafi nokkuð með það að gera. Viðvíkjandi því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði um, að hann vildi játa niðurlag þáltill. haldast óbreytt, þá vil ég aðeins endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ég kann ekki við, að það sé verið að slíta einstök ríki út úr og gera sérstaklega ráð fyrir að leita viðskiptasambanda við þau. Heldur tel ég sjálfsagt, að gert verði allt, sem unnt er, til þess að halda opnum viðskiptaleiðum við hvaða ríki, sem kostur er á, hvort sem það heitir Rússland, Bretland, Frakkland, Spánn, Þýzkaland, Ítalía, Noregur, Svíþjóð eða Danmörk. Og ef um það er að ræða að semja við einstök ríki um viðskipti, þá finnst mér sjálfsagt að minnast á ívilnanir á tollum. Enda virðist það sjálfsagt, að ríkisstj. og utanríkismálanefnd hafi opin augun fyrir því á þessum erfiðu tímum, þegar um samninga er að ræða við aðrar þjóðir, að gæta hagsmuna Íslendinga á öllum sviðum. Þess vegna tel ég rétt að minna á það í till., að reynt sé að semja um tollívilnanir hjá öðrum þjóðum.

Hannes Jónsson Ég held, að þm. séu yfirleitt sammála um, að hér sé um mikilsvert mál að ræða og að það eigi eftir eðli sínu að heyra undir utanríkismálanefnd. En ég er hræddur um, að það sé ekki rétt eða þingleg aðferð að vísa þessari þáltill. til utanríkismálan. og ætla henni að fjalla um hana á milli þingfunda, af því að hún er ekki þingnefnd og starfar ekki að þingmálum á sama hátt og venjulegar nefndir í þinginu. Ég álít réttast að vísa þessu máli til stj., og svo getur hún snúið sér með það til utanríkismálanefndar, og mun ég gera það að till. minni. Í sambandi við þessa þáltill. hefir talsvert verið talað um það, að fulltrúar jafnaðarmanna ættu ekki sæti í utanríkismálan., og að þess vegna hefðu þeir ekki aðstöðu til að taka þátt í meðferð þessara mála þar, en þó er nú búið að benda á leið til þess, að þeir geti fengið eitt sæti í n. Mér finnst það ekkert höfuðatriði, að allir flokkarnir fái að hafa fulltrúa í þeirri n., en hitt er aðalatriðið, að n. sé þannig skipuð, að þau mál, sem hún fjallar um, verði vel leyst og fái góð úrslit. Ég er alls ekki viss um, að það verði betur tryggt, þó að jafnaðarmenn hafi þar einn fulltrúa. En það kann að vera, að einhverjir aðrir líti svo á. Ég býst þó ekki við, að það sé ástæða til, að heill þingflokkur standi þar upp fyrir þeim og viki sæti úr n. - Ég hygg, að heppilegasta leiðin til þess að afgr. þetta mál á þinglegan hátt sé sú, að vísa þessari þáltill. til ríkisstj. og að hún beini henni síðan til utanríkismálan. Vænti ég þess, að hæstv. forseti taki þá till. mína til greina.

Jón Baldvinsson Ég vildi aðeins leiðrétta eitt atriði í ræðu hæstv. fjmrh., sem hann fór rangt með. Hann taldi, að ég hefði óskað eftir því við báða stóru flokkana í Ed., að þeir tækju mig á sína lista, þegar kosið var í stjórnarskrárn.; en það gerðist ekki á þann hátt, enda fór ég ekki fram á það. Mér er nær að ætla, að hinir flokkarnir hafi gert það til óvirðingar við Alþýðufl. að taka nafn mitt á sína lista. Hæstv. fjmrh. hefir mikið talað um pólitískt skírlífi í öllum sínum ræðum um þetta mál í dag. Ég skil þetta svo, að það vaki fyrir hæstv. fjmrh., að ef hann snýr sér alltaf til eins og sama stjórnmálaflokks um ýmiskonar samvinnu, þá kalli hann það pólitískt skírlífi.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Mér skilst, að ég hafi ekki skýrt rétt frá því, þegar ég gat þess, að hv. 2. landsk. hefði verið á tveimur listum við nefndarkosningu í Ed., því að mér hefir nú verið skýrt frá því, að hann hafi verið á þremur listum. Ég vissi ekki um jafnaðarmannalistann, sem hann kvað hafa borið fram. En ég vil líta svo á, að með þessu hafi verið náð hámarki þess samstarfs, sem hv. 2. landsk. hefir haft við aðra þingflokka um dagana.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Þegar bannlögin voru sett fyrir hér um bil aldarfjórðungi síðan, er enginn vafi á því, að sá mikli meiri hl. þjóðarinnar, sem greiddi þeim atkv., ætlaðist til, að með þeim yrði áfenginu útrýmt úr landinu. En það er ekki til neins að neita því, að mikið vantar á, að svo hafi orðið. Þetta játa allir, hvort sem þeir eru með eða móti banni. Höfuðmeinsemdirnar, sem hafa rýrt gildi bannlaganna, eru Spánarvínaundanþágan og áfengiseinkasala ríkisins, sem rekin er eins og gróðafyrirtæki ríkissjóði til hagnaðar. Í skjóli áfengisverzlunarinnar þróast svo allskonar brot á áfengislögunum, sem torvelt er að útrýma eða koma í veg fyrir. Og það verður að viðurkennast, að meðan Spánarvínaundanþágan er í gildi, þá næst aldrei það takmark, sem stefnt var að með bannlögunum. En þó tjáir ekki að neita því, að með sæmilega ströngum lögum og fullkomnu eftirliti um að þeim sé hlýtt má draga mikið úr drykkjuskaparóreglunni í landinu og hafa hemil á ýmiskonar siðleysi, sem henni er samfara, og það má koma í veg fyrir brot á áfengislögunum miklu meira en gert er. Ég skal í þessu sambandi benda á, að bætt hefir verið úr nokkrum göllum, sem voru á bannlögunum, með því að herða á refsiákvæðum og auka eftirlitið með framkvæmd laganna. Hinar ströngu reglur, sem læknum og lyfjabúðum hafa verið settar um meðferð áfengis, hafa dregið mikið úr notkun læknabrennivínsins í landinu, og með auknu eftirliti á skipunum hefir nálega tekizt að útiloka vín um borð í skipum, sem sigla með ströndum fram, og þurrka strandferðaskipin. En það, hvernig farið hefir um þessi tvö atriði, er sönnun þess, að halda má áfengislögunum í heiðri með sæmilega röggsamlegu eftirliti, þrátt fyrir Spánarvínaundanþáguna og áfengisverzlunina. Eitt vil ég taka fram, að þrátt fyrir þá þverbresti, sem verið hafa á áfengislöggjöfinni og eftirlitinu, þá verður því ekki neitað, að drykkjuskapurinn hefir stórum minnkað hér á landi og er miklu minni en í þeim löndum, sem áfengi er látið frjálst í. Það má segja, að heilar stéttir hér á landi hafi ekkert vín um hönd. Allur þorrinn af verkamönnum við landvinnu drekkur ekki vín, og heil héruð á landinu eru þurr, þannig að þar sést varla áfengi, þrátt fyrir það, þó eftirlitið sé víða lítið eða ekkert. Ég segi þetta ekki til þess að gera lítið úr brotum á áfengislögunum fyrir augum hv.þm. Þau brot eru stórfelld meðal vissra stétta þjóðfélagsins víðsvegar um landið. En jafnframt því, að við athugum gallana á framkvæmd áfengislaganna og afleiðingar þeirra, þá verður líka að gera sér ljósa grein fyrir því og viðurkenna það, sem unnizt hefir, borið saman við það, ef engin bannlög eða áfengislög hefðu verið sett. Hér í þessari hv.þd. hefir talsvert verið rætt um áfengismálin og um það, hversu drykkjuskapurinn er ískyggilega mikill í landinu. Og ýmsir þdm. hafa bent á næsta undarleg ráð til bóta á þeim ófögnuði. Hér í Nd. hafa nokkrir þm. flutt tvö frv. um áfengismálin. Hið fyrra um að leyfa ölgerð og sölumeðferð á sterku, áfengu öli, en hið síðara um að leyfa innflutning á sterkum vínum, svo sem brennivíni, whisky o. þ. h. Hv. flm. beggja þessara frv. hafa aðallega borið það fram til stuðnings sínu máli, að með þessum frv. vildu þeir bæta úr drykkjuskaparóreglunni í landinu. Sumir þeirra hafa haldið því fram, að þau leiddu til þess að minnka drykkjuskapinn, aðrir að þau myndu draga mikið úr áfengisbruggun í landinu, og allir hafa þeir haldið því fram, að vínsmyglun mundi þverra. Ég hygg, að engum heilskyggnum manni geti dottið í hug, að drykkjuskapur minnki í landinu, ef þessi frv. verða að lögum. Með því að leyfa bruggun á sterku öli í landinu hlýtur að verða meira drukkið af áfengi. Og verði leyfður innflutningur á sterkum vínum, til viðbótar þeim, sem fyrir eru, hlýtur drykkjuskaparóregla að aukast. Ég lít svo á, að gera þurfi allt aðrar ráðstafanir til þess að draga úr víndrykkju landsmanna. Reynslan hefir sýnt og sannað, að allar tilslakanir á áfengislöggjöfinni, hafa leitt til þess eins að auka drykkjuskap í landinu og brot á lögunum sjálfum. En á hitt hefi ég áður bent, að í hvert skipti, sem röggsamlega hefir verið gripið í taumana og hert á eftirliti með bannlögunum, þá hefir það borið góðan árangur. Ég hefi nefnt þar t. d. læknabrennivínið og takmörkun á áfengisútlátum lyfjabúða og um útrýming vínsölu á skipum hér við land, og er þá talið það tvennt, sem mestum spjöllum olli á fyrri árum á bannlögunum, að undanskildri vínsmygluninni, sem þó hefir talsvert verið hamlað á móti á síðari árum. Nú á síðustu missirum hefir tvennt annað bætzt við, en það er áfengisbruggunin í landinu og launsala á áfengi, og á ég þar við vínsölu þeirra manna, sem ekki hafa opinbert vínsöluleyfi, og sölu þeirra, sem vínveitingaleyfi hafa, á þeim tímum, þegar vínsala er ekki leyfð. Þetta hefir langmest aukið drykkjuskapinn í landinu upp á síðkastið. Hvorttveggja hefir þróazt í skjóli hinnar lögleyfðu vínsölu ríkisins. Víst er launsalan ill, en þó munu flestir telja, að heimabruggunin sé erfiðust viðfangs. Þeir, sem bezt þekkja til, munu játa, að það sé tiltölulega auðvelt að hamla á móti vínsmyglun, ef eftirlitið er röggsamlegt. Það kom í ljós þegar lögreglustjórarnir framkvæmdu fyrirskipanir stjórnarráðsins um eftirlit með því, að vín væri ekki selt í skipunum, hvað umskiptin voru mikil og gagngerð, a. m. k. sumstaðar á landinu. Ég get t. d. um það nefnt kjördæmi mitt, Seyðisfjörð. Síðastl. ár þar til um haustið í nóvember var eftirlit með áfengislögunum þar falið sérstökum löggæzlumanni, og reyndist það svo, að ekkert bar á drykkjuskap í sambandi við skipakomur. Þó að erlend skip kæmu þar inn, varð enginn var við vín úr þeim. Í nóv. síðastl. var svo þessi maður látinn fara, sennilega af „sparnaðarástæðum“, og nú er ekki nema einn eftirlitsmaður í öllum Austfirðingafjórðungi. Eftir að þessi tollþjónn eða gæzlumaður fór frá Seyðisfirði, streymdi vínið þar aftur í land úr erlendum skipum, svo að stórkostlega ber á drykkjuskap eftir komu erlendra skipa. Þetta eina dæmi sýnir það glöggt, að fullkomið eftirlit getur komið að verulegu gagni gagnvart áfengissmyglun. Að því er snertir vínsölu á veitingahúsum utan hins leyfilega sölutíma, þá er mér sagt, að á stærsta hótelinu hér í bænum, sem hefir vínveitingaleyfi, hafi þessi óleyfilega sala stöðvazt, þegar skipaður var sérstakur gæzlumaður til þess að hafa eftirlit með vínsölunni og loka fyrir vínbirgðirnar á tilsettum tíma. Þetta bendir einnig á það, að með öflugum ráðstöfunum sé hægt að fyrirbyggja launsöluna á víninu. Það er enginn vafi á því, að mikið hefir dregið úr vínsmyglun til landsins síðan Eimskipafél. Íslands tók upp þá reglu að vísa þeim skipverjum burt af skipunum, sem urðu uppvísir að vínsmyglun, enda er það skiljanlegt, að starfsmenn á skipunum vilji ekki eiga slíkt á hættu. Ég tel víst, að hægt sé að semja við hin eimskipafélögin, Sameinaða fél. og Bergenska fél., sem hafa skip í förum hér við land, um að taka upp sömu reglu og vísa úr vistinni þeim skipverjum, sem sekir verða um vínsmyglun. Og þá eru aðeins eftir vöruflutningaskip og fiskiskip, sem hægt væri að hafa undir ströngu eftirliti stjórnarvalda, lögreglustjóra og tollþjóna. Á þennan hátt ætti að mega með aukinni röggsemi draga úr þessu tvennu, launsölu og smyglun áfengis. Um heimabruggið er mér ekki eins kunnugt, en mér virðist, að löggæzlumennirnir í landinu hreyfi hvorki hönd né fót til þess að hefta það, nema þá helzt hér í Reykjavík. Ég veit, að lögreglustjórinn í Reykjavík hefir oft skotið vínbruggurunum skelk í bringu, og þó er hér örðugast að fást við það eftirlit og rannsóknir, vegna fjölmennis í bænum og annríkis á verksviði lögreglustjóra. Þess vegna vil ég skjóta því til stj. að taka til athugunar, hvort ekki muni vera rétt að skipa sérstakan rannsóknardómara til að annast rannsóknir í málum, er rísa af áfengislagabrotum þar, sem annríki lögreglustjóranna er mest. Það segir sig sjálft, eins og ég áður benti á, að þegar lögreglustjórarnir utan Rvíkur hreyfa hvorki hönd né fót til þess að sporna við brugguninni, þá er það næstum furðulegt, að ekki skuli vera gert miklu meira að henni en nú er. Úti um sveitir er því þannig háttað, að þar er ómögulegt að fara leynt með, ef bruggað er áfengi og selt í atvinnuskyni. Þess vegna er engu hægt um að kenna öðru en slóðaskap og sinnuleysi stjórnarvalda og lögreglustjóra, ef atvinnubruggunin heldur þar áfram. Aðalefni þessarar þáltill. er því að skora á stj. að leggja fyrir lögreglustjóra að ganga röggsamlega fram í því að uppræta áfengisbruggunina í landinu. Sú uppástunga, sem ég varpaði fram um sérstakan eftirlitsmann með áfengismálum hér í Reykjavík, er aðeins frá mér einum. En þó hygg ég, að meðflm. mínir að þáltill. muni vera mér sammála um hana. Verði hinsvegar ekkert að gert í þessum efnum, og ef ríkisstj., lögreglustjórar og hreppstjórar halda áfram að loka augunum fyrir vínbrugguninni í landinu, þá er sennilegt, að andbanningar, sem vilja eyðileggja áfengislöggjöfina og allar varnir gegn drykkjuskap í landinu, fái vilja sínum framgengt fyrr en varir. Þeim virðist vera það kappsmál, að áfengislögunum sé ekki framfylgt, til þess að almenningur hætti að meta þau að nokkru. Kenna svo lögunum um drykkjuskapinn og áfengisbruggunina í landinu og telja fólkinu trú um það, til þess að lögin verði dæmd dauð og gagnslaus, þegar tækifæri gefst til að bera þau undir þjóðaratkvæði. Þeir, sem vilja afnema áfengislöggjöfina sem fyrst, byggja vonir sínar á því, að lögin verði að engu höfð af þeim, sem eiga að framfylgja þeim. Bannlögin voru upphaflega sett samkv. kröfu mikils meiri hl. þjóðarinnar; síðan var veitt Spánarvínaundanþágan að þjóðinni fornspurðri, og það var stærsta skemmdarverkið á lögunum. En þegar um er að ræða lög, sem sett eru samkv. óskum meiri hl. þjóðarinnar við almenna atkvgr., þá verður að krefjast þess, að stjórnarvöld landsins geri sitt ýtrasta til þess að hafa eftirlit með því, að lögunum sé framfylgt. Annað væri að svíkjast um að verða við yfirlýstum vilja þjóðarinnar. Hér er komin fram till. frá hv. 1. þm. Reykv., á þskj. 665, um það, að leyfa ekki veitingu áfengra drykkja á veitingahúsum eftir kl. 9 að kvöldi. Ég er samþ. þeirri till. og hygg, að hinir flm. séu það líka. Þegar það fréttist, að stj. hefði lengt vínsölutímann að kvöldinu, var það öllum vitanlegt, að það mundi auka mjög á sölu vína og þar af leiðandi drykkjuskap. Brtt. hv.þm. Dal. á þskj. 679 get ég ekki greitt atkv., nema þá að ég fái frekari skýringu á því, hvað við er átt með henni, en það þykir mér ekki vera ljóst. Þar stendur: „Ef sennilegt þykir, að sú breyting frá núverandi tilhögun komi til leiðar hóflegri vínnautn“. Hér stendur ekkert um það, hver dæma á um þetta. Líklega er það ríkisstj., en á það má þá benda, að hún hefir þegar fellt sinn dóm, þar sem hún hefir fært til vínsölutímann, og er það gagnstætt því, sem ég vildi láta dóminn falla. Ef það er hóteleigandinn, sem um þetta á að dæma, þá er auðsætt, hvernig sá dómur mundi falla. Vitanlega er það hans hagur að selja sem mest. Eins mundi það sennilega verða með áfengisneytendur, sem gjarnan vilja drekka lengur. Það er ekkert sagt um það, hver á að dæma, en ég bíð eftir upplýsingum um það. Og eitt enn: Hvað er átt við með „hóflegri áfengisnautn“? Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessar till. En í þessu sambandi vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. stj., hvort hún muni ekki sjá sér fært að setja reglur um sölu pressugers hér á landi. Mér er sagt, að með sölu þess og notkun sé það gert auðvelt að brugga áfengi. Ég vil því spyrja stj., hvað hún telur sér fært að gera í þessu; hvort hún telur sig þurfa lagasetningu til þess að takmarka þá sölu, eða hvort hún treystir sér til að gera það t. d. í sambandi við áfengisverzlun ríkisins, eða þá með bráðabirgðalögum.

Jakob Möller [óyfirl.]: Í raun og veru hefir hv.flm.till. tekið af mér ómakið með að mæla fyrir þeirri brtt., er ég hefi borið fram á þskj. 665. Hann hefir í fám orðum sagt það um till., sem um hana þurfti að segja, og hefir mælt með því, að hún verði samþ. Ég get þó stuttlega rakið sögu þessa máls, þótt hún sé sjálfsagt hv.þm. kunn. Í þeirri reglugerð, sem gerð var samkv. Spánarsamningunum og heimilar sölu Spánarvína með mat á einu veitingahúsi hér í bæ, var svo ákveðið, að þetta skyldi gert tvisvar á dag, um venjulega matmálstíma, um hádegi og kl. 6 síðd. En á síðastl. hausti voru ný ákvæði um þetta sett og víntíminn fluttur frá fyrri hluta dagsins að nokkru, en bætt við að kvöldinu, svo nú má veita vin frá kl. 9–11, sem áður mátti ekki. Í l. frá 1930 er það ákvæði sett, að vínið skuli eingöngu veitt með mat. Er því auðsætt, að vínveitingar svo síðla dags fara ekki fram á matmálstíma. Á því vel við, að í þá till., sem hér liggur fyrir og fjallar um áfengislagabrot, komi ákvæði um þetta, því þó hér sé máske ekki. bókstaflega um bannlagabrot að ræða, þá er þó áfengislöggjöfin raunverulega brotin með þessari færslu á vínveitingatímanum. Það liggur nú í hlutarins eðli, að ríkisstj. hafi ekki farið að ráðfæra sig við bæjarstj. Rvíkur um þetta, né heldur lögreglustjóra bæjarins, sem líka á sæti í bæjarstjórn. Bæjarstj. andmælti þessu með samhljóða atkv. og lögreglustjórinn taldi mjög óheppilegt, að vínveitingar færu fram á þessum stað á þessum tíma. Þetta er líka svo. Eftir kl. 9 að kvöldi byrjar aðalaðsókn ungs fólks að veitingasölunum. Það fer þangað ekki í þeim aðaltilgangi að fá sér vín, enda átti slík aðsókn sér stað áður en vínsala - a. m. k. lögleg - varð á þessum tíma. Það kemur til að skemmta sér við dans og hljóðfæraslátt og til kynningar og samvista. Aðsókn þess stendur því ekki í neinu sambandi við vínveitingar. En vegna þess að vínið er haft um hönd á þessum sama tíma, þá getur það auðveldlega leiðzt út í að fá sér vín, þar sem það er leyfilegt og þarf ekki að fara í neina launkofa með það. Bæjarstj. var því óánægð með þetta og skoraði á stj. að breyta þessu í fyrra horf. En sú áskorun bar engan árangur. Því var svarað, að þetta væri gert til bráðabirgða sem tilraun. En það hefir þó enn ekki verið numið úr gildi. Ég ætla ekki að stofna til langra umr. um þetta mál með því, sem ég segi. Læt því þetta nægja um till. sjálfa. Um brtt.hv.þm. Dal. við mína brtt. get ég verið samdóma hv.þm. Seyðf. Það getur á engan hátt átt við, að þingið afsali sér því valdi og þeim rétti, sem það hefir til að leggja sjálft dóm á þetta, með því að vísa því til álits stj. Hún mun naumast mikið í því gera. Færsla vinveitingatímans, eins og ég hefi lýst, verður til þess, að fleiri byrja að drekka og að meira verður drukkið. Ég hygg, að fá megi sönnur fyrir þessu, ef stj. vildi láta fara fram athugun á því, hversu mikið hefir verið drukkið eða selt á hótelinu fyrir og eftir breytinguna. Ég vænti þess, að sú athugun leiddi í ljós, hver áhrif þetta hefir haft, ef lögum og reglum hefir verið fylgt áður um sölu vína þar. Það er nú reyndar vitað, að svo hefir ekki verið, enda var gestgjafinn kærður um sama leyti og breytingin fór fram og hlaut dóm fyrir ólöglega vínsölu. Dregur sú ólöglega sala, sem átti sér stað, bæði í herbergi og út frá hótelinu, vitanlega mjög úr gildi þess samanburðar, því talsverð vínsala hefir getað átt sér stað á þann hátt, áður en breytingin á vínsölutímanum var gerð.

Jónas Þorbergsson Ég verð fyrir mitt leyti að segja það um þáltill. þá, sem hér er til umr., að þótt ég efist ekki um góðan vilja og tilgang hv.flm., þá get ég ekki gert mér þær góðu vonir af samþ. þessarar till., sem þeir virðast sjálfir hafa. Í till. felst ekki annað en það, að stj. heimti það af löggæzlumönnum, að þeir geri skyldu sína. Þetta eiga þeir að vísu að gera án þess að samþ. sé um það gerð. Ef því till. verður samþ., þá hygg ég að stj. geti ekki annað gert en að skrifa lögreglustjórunum bréf, sem brýnir fyrir þeim að gera skyldu sína í þessu efni og vera á verði um þessi mál. Ég býst þó við því, að engin breyt. yrði á þessu, heldur sæti allt við það sama, og það er vegna þess, að þetta er miklu meira vandamál heldur en hv.flm. virðast hafa gert sér ljóst. Og þótt lögreglustjórarnir væru allir af vilja gerðir, þá geta þeir litið við þetta ráðið. Till. er því lítils virði, og mun það vera samróma álit margra hv.þm. Almennar umr. um bannmálið eru vitanlega fyrir utan efni umgetinnar till. En hv. 1. flm. talaði þó um bannmálið almennt, og er þar vitanlega um mikið vandamál að ræða. Eru skoðanir manna mjög skiptar um það hér á landi, á hvern hátt sé hægt að vinna bug bæði á óhóflegri og helzt allri nautn áfengis, sem er takmark það, sem hv.flm. og skoðanabræður þeirra hafa á þessu máli. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að hér muni bera að sama brunni og reynslan hefir sýnt hjá Finnum og Norðmönnum, og að við verðum innan skamms tíma að breyta svo áfengislöggjöf okkar, að við hverfum meir frá því að bægja víni frá mönnum með valdboði, en leggjum meiri stund á uppeldi, er kenni mönnum að þekkja skaðsemi vínsins. - Hv. flm. gat þess í ræðu sinni, að ástæða mundi til að skora á ríkisstj. að takmarka sölu á svonefndu pressugeri. Er það í því skyni gert að hindra heimabrugg, sem nú ryður sér mjög til rúms, að því sem mælt er. En hv.flm. gerir sér ekki grein fyrir því, að vín má brugga úr fleiru en pressugeri, þótt það kunni að vera bezt. Og verði pressuger bannað, þá verður vitanlega horfið til notkunar á einhverju öðru, sem er til þess hæft, þótt lakara kunni að vera en pressuger. Yrði þá að ganga lengra, ef þeim tilgangi á að ná. Og ef allt slíkt ætti að banna, þá yrði líka að banna frjálsa sölu á kartöflum. Hygg ég, að orki tvímælis, hvort allir hv.flm. þessarar till. vildu sætta sig við slíkt, þó þeir vilji vitanlega mikið til þess vinna að útrýma heimabruggi. Nefni ég þar til einkum hv.þm. Borgf. Þá verður og að banna innflutning á allskonar kornmeti, rúsínum o. fl., sem hægt er að vinna vín úr. Jafnvel vilja sumir telja, að vín geti orðið bruggað úr hrossataði. Ef svo er, þá fer nú að verða erfitt að fyrirbyggja, að bruggararnir fái efni til framleiðslu sinnar. Ég sel þetta vitanlega ekki dýrara verði en ég keypti. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um þetta, né heldur tala meira um málið almennt eða á víð og dreif. Þeir, sem talað hafa, gáfu heldur ekki tilefni til að fara út í það mál frekar. Ég hefi á þskj. 669 leyft mér að bera fram brtt. við brtt. á þskj. 665, frá hv. 1. þm. Reykv. Viðvíkjandi þeirri till. hans get ég sagt það, að ég get vel fellt mig við það, að þingið láti uppi vilja sinn í því efni, þótt ég hinsvegar sé ekki jafnviss um, að þingið sé vel dómbært um það, hvernig þessu verður heppilegast fyrir komið. Ég geri ráð fyrir, að tilgangur hv.flm.brtt. muni vera sá einn, að þessu verði ráðstafað á þann hátt, að sem minnst verði drukkið og hóglega farið með vínið á veitingahúsum. En skiptar geta skoðanir orðið um það, á hvern hátt það megi bezt verða. Eins og kunnugt er, þá gilti sú tilhögun, sem farið er fram á í brtt., áður, eða þangað til því var breytt síðastl. haust. Sú ráðstöfun, að vínnautn var eigi leyfð nema til kl. 9 að kvöldi, þótti þó ekki bera þann árangur, sem æskilegur mátti teljast. Mörgum virtist sú takmörkun leiða til þess, að örar væri drukkið og ólíkar því, sem krefjast ber af siðuðum mönnum. Ég hefi sjálfur verið sjónarvottur að slíkri óhófslegri og ósíðaðri meðferð vina, og það á þann hátt, að alls ekki var siðuðum mönnum sæmandi. Ég skal í þessu sambandi minnast á annað atriði, sem kemur hér mjög til greina. Eins og kunnugt er, eru oft haldnar veizlur á veitingahúsum, sem miklu þykir skipta að vel takist. Og þar sem leyft er að hafa vín um hönd, er það vitanlega oft gert við slík tækifæri. Ef þá væri fylgt þeim reglum, sem hv. 1. þm. Reykv. leggur til, að settar séu, mundi oft á tíðum fara svo, að þegar veizlan væri nýlega byrjuð og. verið væri að halda mjög hátíðlega skálaræðu - og mætti hugsa sér að verið væri að mæla fyrir minni hv. 1. þm. Reykv. - og menn vildu hafa eitthvað að skála með, úr því að vínin eru leyfð á annað borð, þá væri þjónunum fyrirskipað að ryðjast inn í veizlusalinn og taka allar flöskur og glös frá vitum manna. Þegar veizlugestirnir svo stæðu upp og ætluðu að fara að drekka minni hv.þm., þá væri allt vín farið af borðunum. Ég vil nú ekki segja, að það væri beinlínis skaði skeður, þó vínið væri tekið þannig af mönnum við þetta tækifæri. En ég lít svo á, að það væri miklu skynsamlegra að banna alveg vínveitingar á hótelum heldur en að beita slíkum aðferðum, þar sem ætlazt er til, að siðaðir menn sitji að sumbli. Þó gera verði ráð fyrir, að tilgangur hv.þm. sé góður, þá efast ég um, að hann sjái rétt í þessu efni. Og það er raunar einkennilegt, að menn, sem komnir eru til vits og ára og hafa séð hitt og annað í lífinu, skuli ekki látast hafa neinn skilning á því, hvernig svona hlutir ganga fyrir sig. Ég held, að takmörkun á vínnautninni verði ekki náð með þessari takmörkun á veitingatímanum, heldur þvert á móti. Þeir, sem koma á hótelin í þeim tilgangi að neyta víns, verða oftast fyrir áhrifum af því. Ef veitingatíminn er takmarkaður á þann hátt, sem hv. 1. þm. Reykv. leggur til, verður það aðeins til þess að þeir drekka eins og ósiðaðir menn þangað til flaskan er tekin af þeim. Ég hefi margsinnis tekið eftir því á erlendum hótelum, að þar sem leyfilegt er að veita vín meðan opið er og menn sitja yfir vínum allan veitingatímann, sést ekki vín á nokkrum manni. Þar er mönnum ekki settur stóllinn fyrir dyrnar, þar mega menn neyta víns eins og þeir vilja, en það er bara gerð sú krafa til þeirra, að þeir hagi sér eins og menn, í stað þess að fara með þá eins og óvita. Ég er algerlega mótfallinn þeirri aðferð að beita valdboðum í þessum efnum. Hitt teldi ég árangursvænlegra, að skírskota til manndóms og siðsemi gestanna og gefa þeim kost á að sýna, að þeir séu slíks trausts maklegir. Eins og kunnugt er, var breytt til í þessu efni á hótel Borg. Mér vitanlega liggja engar skýrslur fyrir um það, hvern árangur breytingin hefir borið. Hv. 1. þm. Reykv. hélt því fram, að slíka skýrslu væri auðvelt að fá, með því að athuga, hvað mikið vín hótelið hefir fengið frá áfengisverzluninni fyrir og eftir breytinguna og bera það saman. En ég tel, að á þann hátt fengjust ekki tæmandi upplýsingar um árangur breytingarinnar. Reikningar áfengisverzlunarinnar segja ekkert um, hvernig með vínið hefir verið farið, en það virðist mér vera aðalatriðið í þessu máli. Ég hefi leyft mér að bera fram þessa till. vegna þess, að ég álít, að ráðstafanir í þessu efni eigi að fela því ráðuneyti, sem þessi mál heyra undir. Hv. þm. Seyðfirðinga þóttist eiga mjög bágt með að skilja hana, hvað með henni væri meint og hver eigi að skera úr um, hvaða fyrirkomulag er heppilegast á vínveitingum hótelsins. Það er reynslan, sem á að skera úr, og það er dómsmrn., sem dæma á um reynsluna. Nú hefir dómsmrn. skipað sérstakan mann til þess að hafa eftirlit með vínveitingum og vínsölu á hótelinu, og mér þykir ekki ólíklegt, að gegnum hans starf og hans reynslu fáist einhverjar gagnlegar upplýsingar um þetta atriði. Mér finnst það liggja mjög ljóst fyrir og ekki þurfa neinar vangaveltur yfir því, hver eigi að skera úr í þessu efni. Það er vitanlega það ráðuneyti, sem hefir stjórn þessara mála á hendi. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en vænti þess, að hv.þm. sjái, að það sé eftir atvikum skynsamlegt að samþ. viðaukatill. mína við till.hv. 1. þm. Reykv. Ef mín vatill. er samþ., mun ég greiða atkv. með till.hv. 1. þm. Reykv., en annars mun ég ekki sjá mér það fært.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það hafa nú þrír hv.þdm. mælt hér fyrir sínum till. eða tillöguhlutum. Aðalatriðið í því máli, sem hér er til umr. í kvöld, er vitanlega aðaltill. hv.þm. Seyðf.; hinar till. tvær eru um minni atriði, og mun ég því eyða litlum tíma í að ræða um þær. Hv. þm. Seyðf. viðurkennir það réttilega, að í því ástandi, sem við nú búum við, sem er ekki algert bann, heldur takmörkuð sala víns, hafi þær tilraunir, sem gerðar hafa verið á síðustu árum til þess að stöðva vissa liði af óleyfilegri eða ósiðlegri notkun áfengis, sem áður bar nokkuð mikið á, borið nokkurn árangur. Og af því að hv.þm. Seyðf. er nokkuð kunnugt um þessi mál, þá held ég, að hann geti ekki gert ráð fyrir, að þeir menn, sem gert hafa þær einu tilraunir, sem gerðar hafa verið á síðustu árum til þess að reyna að halda ósiðlegri nautn áfengis í skefjum, hafi gert það af léttúð að slá undan, að því ei honum finnst, eins og þegar veitingatímanum á hótel Borg var breytt, heldur má honum vera ljóst, að til þess hafi verið full ástæða. Það er rétt hjá hv.þm., að með aukinni tollgæzlu og eftirliti hefir unnizt tvennt. Það hefir tekizt að hreinsa þann blett nokkurnveginn af þjóðinni, að það séu sífellt dauðadrukknir menn að flækjast um þilfar og farþegarúm skipa, er sigla með ströndum fram. Ég hefi einhverntíma áður sagt frá því hér á þingi, að ég man sérstaklega eftir einu dæmi um ástandið, sem áður var í þessu efni. Það var verzlunarmaður einn frá London sem kom hingað af og til í nokkur ár. Hann kvaðst sjá fleiri fulla menn á leiðinni frá Vestmannaeyjum til Reykjavíkur heldur en hann sæi í London á heilu ári. Nú hefir auðvitað ekki verið meiri ofdrykkja á þessari leið heldur en annarsstaðar með ströndum landsins, það vildi bara svo til, að þessi maður var kunnugastur þeirri leið og siglingum þar. Ég skal geta þess, að ástæðan til þess, að ég fór að taka upp baráttuna við drykkjuslarkið á skipum, er sigla með ströndum fram, var sú, að þáverandi forstjóri Eimskipafélagsins kom til mín stuttu eftir að ég tók sæti í landsstj. og sagðist vera í mestu vandræðum með Eimskipafélagsskipin, því það væri alltaf verið að flytja með þeim áfengi og smygla í land, hvernig sem hann og yfirmennirnir á skipunum reyndu að hafa, hemil á því. Kvað hann þetta vera stórhættulegt fyrir félagið, sérstaklega í Englandi, því þar er tekið mjög hart á því, ef upp kemst, að skip hafi áfengi meðferðis á óleyfilegan hátt. Þetta varð til þess, að ég fór að reyna að láta hafa eftirlit með þessu, með þeim árangri, sem hv.þm. Seyðf. lýsti réttilega. Hið sama er að segja um læknabrennivínið. Læknastéttin - eða allmikill hluti hennar - taldi lífsnauðsyn að hafa það. En nú er það smátt og smátt að verða niðurstaðan, að læknar þurfa mjög lítið áfengi til lækninga, og sumir jafnvel nota það alls ekki. Það varð mjög óvinsælt, sérstaklega hjá ýmsum flokksbræðrum hv. 1. þm. Reykv., þegar gerð var skýrsla um, hvað læknar og lyfja- búðir fengu af áfengi. Og stj. hefir yfirleitt engan stuðning fengið frá þeim flokki, sem hv.þm. telst nú til, hvorki til þess að bæta tollgæzluna eða skapa læknunum aðhald. Þvert á móti hefir aðalblað hans gengið alllangt í því að áfellast þessa viðleitni. Og þegar Alþingi gerði ráðstafanir til þess 1928, að einnig væri haft eftirlit með ölvun manna á opinberum samkomum hér á landi og reynt að halda uppi almennu velsæmi, þá olli það og klofningi og flokkadrætti á meðal templara og meiri hl. þeirra snerist á móti þessari tilraun. Og aðalblað íhaldsins, Morgunblaðið, uppnefndi löggæzlumennina og reyndi á allan hátt að óvirða þá og gera starf þeirra árangurslaust. Ég vil skjóta þessu til hv. 1. þm. Reykv., af því ég veit, að hann er talinn allvel viti borinn og að till. hans og hans nánustu í þessu máli verða að metast í hlutfalli við þá alvöru, sem fram hefir komið hjá þeim sömu mönnum í því að halda uppi heiðri landsins og þjóðarinnar í sambandi við áfengisnautn. Hvað snertir læknabrennivínið, þá er það nú komið í ljós, að læknarnir þurfa í raun og veru alls ekki að hafa neitt sem heitir af víni til lækninga. Það er ákaflega lítið, sem þeir fá nú, og ég veit ekki til, að nokkur kvarti undan því. Nokkrir af beztu læknum landsins nota aldrei áfengi til lækninga. Það er því sannað nú, að hin öfgafulla mótstæða íhaldsins í sambandi við læknabrennivínið var skipulagsbundin tilraun vissra stétta í landinu til þess að geta fengið áfengi til drykkjar undir því yfirskini, að það væri lyf. Ég vil hér til viðbótar minnast á eitt atriði, sem hv.þm. Seyðf. hefði mátt tala um, en hann e. t. v. hefir ekki tekið eftir, af því hann er nú fluttur héðan úr bænum. Það er sú breyting, sem orðin er hér í Rvík fyrir starf núv. lögreglustjóra og fjölgun lögregluþjónanna. Ytra útlit bæjarlífsins hefir mjög breytzt vegna starfsemi hinna ágætu lögregluþjóna og hins unga og röska lögreglustjóra. Það vita allir, að það er nú orðið tiltölulega sjaldgæft að sjá drukkna menn hér á götunum. Það er vegna þess, að ef menn láta á sér bera ölvuðum, eru þeir strax teknir; þeir, sem ekki geta borgað sektir, eru látnir vinna þær af sér. Þannig hefir verið skapað aðhald og sá blettur máður af höfuðstaðnum, sem opinber ofdrykkja veldur. Hitt vil ég jafnframt taka fram, að eins og menn geta skilið, er auðvitað ekki hægt að hindra drykkjuskap í heimahúsum í landi, þar sem ríkið sjálft selur áfeng vín fyrir mörg hundr. þús. króna. Um þá hlið drykkjuskaparins liggur ekki hér fyrir að ræða. Það vita allir, að það er mikið drukkið hér í Rvík. En það er fremur en áður drukkið undir þeim formum, sem ekki verða þjóðinni allri til minnkunar út á við. Sá drykkjuskapur er sjálfsagt skaðlegur líka, þó hann sé ekki eins áberandi, en það er ekki hægt að losna við það böl nema með auknu bindindi í landinu eða algerðu banni. Það verður að játa, að samhliða því, sem sú landsstj., sem hv.þm. Seyðf. áfellir fyrir slælega framgöngu í þessu máli, herti á eftirliti þar sem hún gat náð til, hefir aukizt heimabruggun áfengis. Landsstj. hefir verið líkt sett gagnvart heimabrugguninni eins og framkvæmdarstjóri Eimskipafélagsins og skipstjórar hans voru, þegar hann kvartaði yfir því, að það væri alltaf verið að lauma áfengi í skipin. Það geta fleiri en Nelson brugðið sjónpípunni fyrir blinda augað. Það er ómögulegt fyrir landsstj. að fá sýslumennina til þess að gera nægilega mikið til að uppræta þessa óvenju. Og skyldu sína eftir bókstafsins lögmáli gera þeir, ef þeir taka fyrir þau mál, sem kærð eru. Það er ekki hægt að gerbreyta mönnum, sízt í einu vetfangi. Og það er vitanlegt, að margir af sýslumönnum landsins hafa ekki sömu lífsskoðanir og hv.flm. þessarar till., þó þeir séu annars dugandi menn. Þeir eru ekki bannmenn og álíta það ekki skyldu sína að ganga fram fyrir skjöldu í þessu máli. Bókstafsins skyldu uppfylla þeir allir, en þeir hafa yfirleitt fæstir nokkurn eiginlegan trúaráhuga fyrir því að kreppa að bruggurum og smyglurum. Andbanningar segja, að eftir því sem hert hefir verið á eftirlitinu með smyglurunum og læknabrennivíninu og komið meiri festu á hina löglegu áfengissölu, hafi aukizt heimabruggun. Ég býst við, að það sé rétt hjá hv.þm. Seyðf., að landverkamenn, sem yfirleitt eru fátækir menn, noti ekki teljandi Spánarvín. Og um mestan hluta sveitamanna er það vitað, að þeir nota Spánarvín alls ekki. Þeir hafa yfirleitt ekki efni á að kaupa þau og vilja þau heldur ekki. Það munu heilar sýslur vera jafnþurrar enn í dag eins og á meðan bannið stóð. En þetta er ekki nema önnur hlið áfengismálsins, og þess vegna er ég þakklátur þeim þremur hv.þm., sem flutt hafa þessa þáltill. Með því gefa þeir Alþingi tækifæri til að ræða eina hlið málsins, sem er virkilega hættuleg fyrir þjóðina og henni til minnkunar. En þar er að ræða um meinsemd, sem því miður er erfið viðfangs og e. t. v. miklu erfiðari heldur en hv.þm. Seyðf. gerir sér grein fyrir. Í sumum sveitum og kaupstöðum mun áreiðanlega talsvert mikið um menn, sem leggja það fyrir sig að brugga áfengi til drykkjar. Í sumum sýslum segja menn, að það séu jafnvel 10 til 15 menn, sem brugga. Ég verð nú að játa, að ég er mjög ófróður í öllu, sem að bruggun lýtur, og get ég því ekki mótmælt þeim kafla í ræðu hv.þm. Seyðf., þegar hann fjölyrti um eitt sérstakt efni, sem hættulegt væri fyrir það, hvað það væri mikið notað til bruggunar. Ég þykist vita, að það sé rétt, að það efni sé notað, en ég býst við, að þó komið gæti til mála að setja sölu þess undir eftirlit, þá yrði það ekki nægileg lausn á málinu, því vitanlega er hægt að brugga úr öðrum efnum, sem hver maður hlýtur að hafa aðgang að, t. d. korni og kartöflum. Það er augljóst, að þar sem eru einn eða tveir bruggarar í hverjum hreppi, sem gefa og selja áfengi, þá veldur það miklum drykkjuskap: Og t. d. hefir mér verið sagt það úr einni sýslu nokkuð fjarlægri, að orðið hafi að fresta réttum í haust, a. m. k. hluta úr degi, vegna drykkjuskapar. Um hvern þessara bruggara skapast hringur eða vinagarður þeim til verndar, og það er yfirleitt mál manna, að eins og sýslumenn okkar standa að vígi sé nálega óvinnandi fyrir þá að hafa hendur í hári bruggaranna, svo framarlega sem nábúar þeirra og meiri hl. borgaranna vilja hylma yfir með þeim. Nú vil ég taka það fram, að ég held eins og hv.þm. Seyðf., að ýmsir af sýslumönnunum geti gert meira en þeir hafa gert í þessu efni. En ég vil þó ekki vera ósanngjarn í þeirra garð, og til þess að skilja aðstöðu þeirra verður maður að athuga það, að flestir sýslumenn eru á vissan hátt einskonar landsfeður í sinni sýslu. Til þeirra leita menn ráða í hverskonar vandamálum, og margir þeirra hafa þann sið við minni háttar mál að reyna að koma á sættum á friðsamlegan hátt, heldur en að styðjast við lagasverðið. Hv. þm. verða að gæta þess, að þessu er ekki hægt að breyta gersamlega, og því hafa sýslumennirnir ekki góða aðstöðu til þess að beita sér gegn brugguninni, ef hún er orðin almenn og ef fólkið vill ekki styðja þá til þess. Við getum hugsað okkur, að hv.þm. Seyðf. væri sýslumaður í héraði, þar sem störfuðu 15 bruggarar. Við skulum svo gera ráð fyrir, að hann sýndi rögg af sér og tækist að koma upp um tvo þriðju hluta af þessum hóp, tæki af þeim áhöldin og dæmdi þá í sektir eftir lögum landsins. Nú er þannig ástatt, að flestir, sem gefa sig í bruggun, eru fátækir menn, en hinsvegar eru sektirnar, sem við því liggja, mjög háar. Þetta mundi því hafa þær afleiðingar, að mennirnir færu næstum allir á vonarvöl. Það er nú í sjálfu sér engin afsökun, þó þessir menn séu fátækir, a. m. k. ekki lagaleg afsökun, en það er mannleg afsökun að geta litið á neyð þeirra, sem eiga bágt. Þetta er eitt af því, sem gerir það að verkum, að ýmsir sýslumenn ganga ekki hart fram í þessu máli. Þeirra landsföðurlega aðstaða gagnvart sýslubúum gerir þeim erfitt að beita þeirri hörku, sem sett getur marga menn á vonarvöl. Nú mega hv.flm.þáltill. ekki skilja þetta svo, að ég telji þessa ástæðu nægilega til þess, að ekkert eigi að gera í þessu efni, að bruggunin eigi að halda áfram með allri þeirri spillingu og hættu, sem af henni leiðir. Ég vildi aðeins benda á, að þetta mál er ekki svo einfalt, að sigurinn sé þegar vís, þó þingið skipi stj. að vera duglegri, hún skrifi sýslumönnunum og biðji þá að vera duglega og þeir svo e. t. v. aftur hreppstjórunum. Ég vil samt endurtaka þakklæti mitt til flm. þessarar till., því ég álít, að hún sé alveg réttmæt. Svo framarlega sem Alþingi vill, að unnið sé á móti því böli, sem hér er um að ræða, er rétt, að það ýti við þeim mönnum, sem það eiga að gera, og veiti þeim það aðhald, sem felst í því að samþ. slíka till. Ég játa, að frá mínu sjónarmiði er það undarlegt, að menn skuli sækjast eftir bruggi, þegar hægt er að fá nóg vín á löglegan hátt, Spánarvínin. Mér finnst það vera að seilast um öxl til lokunnar. En það vita allir, að norrænar þjóðir sækjast eftir sterkum vínum frekar en léttum. Hér er því um að ræða djúpa meinsemd í lundarfari þjóðarinnar, sem ekki verður fljótt lagfærð. Ég get ekki vel skilizt við þessa hlið málsins án þess að minnast á þær till., sem fram hafa komið á þingi um að leggja niður löggæzluna. Ég vil benda á, að það eru svo mikil brögð að áfengismisbrúkun, að það er t. d. ómögulegt að halda opinbera samkomu hér í grennd við höfuðstaðinn án þess að þar verði hneykslanleg ofdrykkja, svo framarlega sem ekki eru sendir löggæzlumenn úr Reykjavík. Ég get t. d. upplýst, að á samkomu, sem haldin var á Brúarlandi fyrir eitthvað 6 vikum, tók eftirlitsmaður veganna, er þangað var sendur, 13 manns og lét sæta sektum. Þetta var á samkomu í sveit, þar sem íbúarnir sjálfir voru reglusamir, en það voru allt utansveitarmenn, sem gerðu þennan usla. Ég skal nefna annað dæmi. Það er ekki langt síðan halda átti samkomu í Grindavík. Kona úr stjórn kvenfélagsins þar hringdi til mín og bað mig að senda löggæzlumann þangað. Ég sendi þangað einn mann, en til allrar hamingju sendi sýslumaðurinn í Hafnarfirði tvo. Það dugði, en það var mér sagt, að samkoman myndi hafa orðið til meiri sorgar en gleði, ef ekki hefðu verið þar nokkrir menn við að stilla til friðar. Og hér var aftur að mestu leyti um aðkomumenn að ræða. Nú er vitaskuld ekki um neina innri síðabót að ræða, þótt þessir brennivínsberserkir séu sektaðir eða haldið í skefjum með lögregluvaldi. Það er ekki batnandi hjartalag, þótt þeir séu hræddir við lögregluna. Þeir eru í sjálfu sér jafndrykkfelldir eftir sem áður. En það er þessi ytri síðabót, sem fyrir hv.flm. vakir, eins og sú, sem þegar er fengin í Reykjavík og á skipunum og að nokkru leyti á samkomum í nánd við Reykjavík, en hefir þó hvergi nærri tekizt nógu vel, vegna þess, að það er unnið á móti henni af áhrifamiklum öflum úr höfuðstaðnum, þar á meðal frá mörgum íhaldssömum góðtemplurum. Svo framarlega sem það á að takast að fá þessa ytri síðabót, þá verður fólkið í landinu að vinna að því sjálft. Ég býst ekki við, að það takist verulega að vinna á heimabrugginu fyrr en menn vilja ekki hafa það og vilja vinna á móti því. Ég veit til þess, að í sumum sveitum hafa myndarmenn farið á heimili bruggaranna og sagt: Við viljum ekki hafa brugg í sveitinni; ef þú hættir ekki að brugga, þá kærum við þig. Þar, sem svona er að farið, er hægt að halda bruggurunum í skefjum. En í þeim sveitum, þar sem nágrannarnir vilja hafa bruggarana, þar er eins illt fyrir löggæzlumennina að eiga við þá eins og læknana að eiga við berkla. Þá vil ég segja fá orð út af hinni sameiginlegu till. þeirra hv. 1. þm. Reykv. og þm. Dal. Hún lýtur eingöngu að hótel Borg. Af því töluvert hefir verið rætt um það mál allt, ætla ég að nota tækifærið til að skýra, hvernig því er í raun og veru varið. Eins og öllum er kunnugt, þá er byrjun málsins sú, að þegar við neyddumst til að opna landið fyrir Spánarvínunum, þá ákvað þáv. stjórn (Jón Magnússon) með reglugerð, að útsölustaðir þeirra skyldu vera í hverjum kaupstað og eitt gistihús í höfuðstaðnum skyldi hafa vínveitingaleyfi. Í fyrstu hafði hótel Ísland leyfið, en síðar var það flutt yfir á hótel Borg með einróma samþykki allra þm. Af hálfu fyrrv. stj. var ekkert gert til þess að hafa eftirlit með vínveitingum á hótel Ísland, og allar líkur benda til þess, að settra skilyrða hafi ekki ávallt verið stranglega gætt. Mér kom til hugar að gera tilraun með að breyta að nokkru vínveitingatímanum á hótel Borg, til þess að vita, hvort nautn vínsins yrði þar ekki með skaplegri hætti en áður hafði verið á vínveitandi gistihúsum. Þetta hefir verið á tilraunastigi í vetur. Það hefir alltaf loðað við, að gestum, eins og þeir nú eru gerðir, hefir þótt veizluspjöll að því, að vínið væri af þeim tekið undir miðri máltíð, eins og þeir hafa kallað það. Ég skal hér nefna dæmi af betri endanum, svo að ég miði við hugsunarhátt kyrrstöðumanna. Það komu eitt sinn til mín konur úr einu kvenfélagi bæjarins. Félagið ætlaði að halda árshátíð sína eftir fáa daga. Ætluðu þær þá að halda veizlu, og vildu hinar góðu frúr bjóða þangað eiginmönnum sínum. Þær vildu, að ég framlengdi vínveitingatímann fyrir sig. Þær sögðu, að það væri ekki hægt að setjast til borðs fyrr en kl. 8 og það væri ómögulegt að halda þessa veizlu, ef taka ætti vínið kl. 9. Ég var nú eins harðbrjósta þá eins og hv. 1. þm. Reykv. vill og hefir viljað, að menn séu gagnvart vínnautn, og neitaði þessu og sló á spaug. Ég sagði, að ef þær endilega vildu gera menn sína kennda, þá skyldu þær prófa, hvað þær kæmust langt á þessari stuttu stundu. En þótt það væri spaug, sem ég sagði við frúna, þá er það rammasta alvara, að þetta hefir verið gert. Það hefir verið hið mesta mein, að gestir hafa hvolft í sig víninu á síðasta hálftímanum og orðið út úr drukknir. Þetta hefir valdið leiðinlegum drykkjuskap á hótelinu. Mér var því ljóst, að þessi takmörkun vínveitingatímans var ekkert annað en „humbug“ eins og háttað var. Drykkjuskapurinn þar var eins leiðinlegur og hann gat orðið. Hefði stj. nú tekið leyfið af hótelinu, þá hefði óðar verið talað um brot á Spánarsamningunum, og eins og markaðshorfur eru nú í Suðurlöndum, þá voru engin tök á að gefa þeim ástæðu til slíks umtals. Málið lá því þannig fyrir, að það var búið að skylda okkur til að hafa vín. Vínveitingaleyfi á hótel Ísland og hótel Borg var ekki notað á skemmtilegan hátt, af því að margir af gestunum hættu á að drekka meira en góðu hófi gegndi. Það var ekki hægt að taka leyfið af hótelunum, því að það myndi hafa verið kallað brot á samningnum við Spán. En var hægt að gera á því þá skipun, að menn drykkju hóflegar? Á þeirri trú var sú skipun byggð, er tekin var upp í vetur. Ég vil benda á, að minna vín hefir selzt á hótelinu síðan. Það getur að vísu að nokkru stafað af erfiðum hag manna, en mér er líka sagt, að framkoma vínhneigðra gesta sé betri en áður, hvað sem hv. 1. þm. Reykv. segir. Þá vil ég nefna það, sem ekki er mikið haldið á lofti í bannblaði hv. 1. þm. Reykv. Það hefir verið settur á hótelið sérstakur eftirlitsmaður með vínveitingunum. Hann er ráðinn þangað af stj., en kostnaðinn ber hótelið. Hann hefir nákvæmt eftirlit með, að vínveitingatíminn sé haldinn, það sé skrifað, hvað hver pantandi fær o. s. frv. Þessar reglur hafa ekki verið notaðar fyrr en í vetur. Þessi maður reynir og hefir vald til að setja á svartan lista þá menn, er verða ölvaðir og hegða sér ósmekklega við vín. Takmörkin geta ekki verið glögg, en það er víst, að töluvert margir menn fá nú ekki afgreitt vín á Borg, af því að eftirlitið er. Ég vil leyfa mér að halda því fram, að mönnum eins og hv. 1. þm. Reykv., sem mest hafa skrafað og skrifað um misnotkun víns á hótel Borg, farist ekki að kasta steinum að þeim mönnum, sem eitthvað hafa gert í málinu af alvöru. Þeim ferst það ekki, meðan enginn þeirra hefir gert neitt verulegt til að skapa aðhald að áfengisflóðinu. En eftir að eigandi Borgar var orðinn uppvís að því að hafa selt áfengi óleyfilega, þá birtir hv. 1. þm. Reykv. harðorðar árásir á mig í blaði sínu, rétt eins og ég væri potturinn og pannan í drykkjuskapnum á hótelinu og í því að auka drykkjuskap í landinu. Skömmu síðar komu upp tvö stórfelld áfengismál. Annar brotamaðurinn hafði flutt inn vín undir nafni erlends ræðismanns. Hinn hafði smyglað inn um 500 flöskum af whisky með öðrum hætti. Eftir því, sem ég veit bezt, eru þetta hin alstærstu smyglunarmál, sem komið hafa upp hér á landi, og bæði þess eðlis, að þau hlutu að vekja eftirtekt manns, sem þykist jafnhárviðkvæmur fyrir áfengisbrotum eins og hv. 1. þm. Reykv. En hvað gerist? Blað hv.þm. minnist ekki á þessi mál, þegar þau koma upp. Nú eru dómar fallnir í þeim báðum. Blaðið þegir líka um þá. Höfuðblað Íhaldsflokksins hér í bæ hefir heldur ekki minnzt á þá. Nú vil ég spyrja: hvers vegna er hv.þm. að áfellast stj., sem þó hefir gert nokkuð mikið til að halda áfenginu í skefjum, þar sem stj. sú, er hans flokkur studdi, gerði ekki neitt? Sjálfur hefir hann ekki birt eina línu í blaði sínu til að skýra frá þessum merkilegu dómum. Þessi staðreynd ber vott um, að ekki sé mikil alvara á bak við þetta hjal hv.þm., því smyglun á 500 whiskyflöskum sýnir þó töluverða viðleitni hjá einum borgara til að smakka whisky, og sjálfsagt að einhverju leyti eftir kl. 9 að kvöldi. Að síðustu vil ég segja það, að ég tel frumtill. orð í tíma talað. Ég hefi lýst nokkuð erfiðleikunum við að framfylgja lögunum, en drykkjuskapurinn er svo mikið böl, að það er eðlilegt, að Alþingi geri sitt ýtrasta til að minnka það. Um viðbótartill. þeirra hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm. Dal. vil ég hvorugt gera, að ráða til þess, að þær verði samþ. eða frá því. Þær eru um lítilfjörlegt atriði í stóru máli. Ég býst við, að eins og enginn lögreglustjóri getur látið fyrirskipa sér það, hvaða aðferð hann skuli viðhafa til þess að koma upp smyglunarmálum, eins verði þetta að vera á valdi stj., hvað hún getur gert í þessu efni. Það er algert framkvæmdaratriði. Ég hefi fært rök fyrir því, að líkur eru til, að víndrykkja fari nokkru skaplegar fram undir hinni nýju tilhögun en áður gerðist. Hinsvegar er þetta á tilraunastigi, og ég vil fúslega beygja mig fyrir því, sem reynslan sýnir, að betur reynist. Ég vil taka vel bendingum þeirra, er af heilum hug mæla, en mun hinsvegar ekki leggja mikið upp úr þeim till., sem ég hygg vera sprottnar af loddaraskap og vandlætingasemi fariseans.

Jón Auðunn Jónsson Ég er þakklátur hv.flm. að einu leyti. Þeir hafa sýnt greinilega fram á það, hver hætta stafar af heimabrugginu. Þeir kveða svo fast að orði í till., að stj. eigi að gera allt, sem í hennar valdi stendur, til að útrýma brugginu. Eftir því sem hv.flm. fórust orð, þá veitti ekki af að setja löggæzlumann í hvern hrepp og rannsóknardómara í hvert lögsagnarumdæmi. Hitt mun menn greina nokkuð á um, hvort unnt er að útrýma brugginu með þessum hætti. Ég er sannfærður um, að þótt löggæzlumaður væri settur í hvern hrepp og rannsóknardómari í hvert lögsagnarumdæmi, þá mundi heimabruggun ekki verða útrýmt fyrir því. Hæstv. dómsmrh. hefir fært nokkur rök fyrir því, hve erfitt er að halda bruggurunum í skefjum. Hv. þm. Seyðf. sagði, að það væri minna drukkið hér en annarsstaðar. Þessa fullyrðingu er ómögulegt að sanna eða afsanna. Það er mikið flutt inn af ólöglegu áfengi. Bruggunin eykst daglega. Hversu miklu nema þau vínföng? Því er ómögulegt að svara. En hitt mun flestum koma saman um, að á Íslandi hafi undanfarið verið drukkið verr en í nokkru öðru landi. Hv. þm. sagði, að allar tilslakanir á banninu hefðu orðið til að auka drykkjuskapinn. Mér er nú ekki kunnugt um aðra tilslökun en Spánarundanþáguna. En það hefir hvað eftir annað verið hert á þeim. M. a. hafa sektir verið hækkaðar og fangelsisvist aukin. Ég er sannfærður um, að það hefir haft áhrif til hins verra. Það eru nú færri menn, sem vilja kæra yfir bannlagabrotum, en áður var, meðan sektirnar voru lægri. Það er vitanlegt, að flestir veigra sér við að kæra samborgara sína, þegar vitanlegt er, að þeir verða að fara í fangelsi eða greiða stórkostlegar fjársektir, sem eru í engu samræmi við efnahag þeirra eða afbrot það, sem þeir eru dæmdir fyrir. Ég verð að segja það, að ég get vel skilið, að dómarar og sýslumenn landsins gangi linlega fram í bannlagaeftirliti. En svo er þar ástatt, að þeir, sem brotlegir verða, fá margra mánaða og jafnvel ára fangelsi, og það fyrir brot, sem eftir almenningsálitinu jafnast ekki einu sinni á við smærri glæpi. En nú er refsað fyrir brot á bannlögunum sem stórglæp. Hv. þm. sagði, að ekki væri hægt að brugga svo í fámennum sveitum, að það kæmist ekki upp. Ég held þvert á móti, að mjög sé auðvelt að framkvæma bruggun í sveitum, ekki sízt fámennum sveitum. Til þess liggja svo eðlilegar ástæður, að óþarfi er að skýra þær. Hv. þm. kom með þá uppástungu, að setja skyldi einkasölu á pressuger, og virtist hann líta á þetta sem einhvern Kína-lífs-elixír banninu til handa. Þessi till. er annaðhvort borin fram í gamni eða að svo lítt hugsuðu máli, að ekki tekur því að eyða um hana orðum. Hv. þm. Dal. minntist á nokkur efni, sem búa má til áfengi úr, t. d. kartöflur. Á síðastl. ári urðu mjög miklar skemmdir á kartöflum í Þýzkalandi, og lágu þar 6000–7000 tonn undir eyðileggingu. En hvað haldið þið, að hafi verið tekið til bragðs? Það var bruggað áfengi (spíritus) úr öllum þessum skemmdu kartöflum, en við það jókst áfengisframleiðslan svo gífurlega, að engin leið var að selja það allt til drykkjar. En svo í febr. í vetur sem leið voru sett lög þess efnis, að blanda allt benzín með svo og svo miklum spíritus, svo að hægt væri að eyða þeim miklu spíritusbirgðum, sem til voru, og gera sér einhverja peninga úr. Flestar korntegundir mun hægt að nota til áfengisbruggunar, og er það því sannarlega næsta broslegt að tala um að hefta sölu eða innflutning á korni, kartöflum, geri o. s. frv. Það er svo, að því meiri höft sem sett eru, því verr er vínið notað. Ég er sannfærður um það, að það er alveg rétt, sem hæstv.dómsmrh. sagði um víntímann á hótel Borg. Þegar menn fá ekki þann tíma, sem þeir þurfa til þess að drekka með allri skynsemi, þá verður það til þess, að menn fara að drekka ósiðsamlega: Við vitum það allir, sem höfum ferðast erlendis, að þar er drukkið öðruvísi en hér. Hæstv. dómsmrh. hélt því fram, að nú sæist ekki fullur maður í Reykjavík á götum úti. Ég fór af þingfundi kl. 2 eina nótt og niður í togara; ég þurfti að tala við skipstjórann. En á heimleiðinni sá ég 15–20 ölvaða menn. Og þeir sjást á hverjum degi fleiri eða færri hér í höfuðborginni. Ég skal líka benda á, til að afsanna þessi ummæli hæstv.dómsmrh., að samkv. skýrslu lögreglustjóra hafa sektir fyrir ölvun hér í Rvík aukizt stórlega, 1926 voru þau 153, 1927 127, 1928 234, 1929 416, 1930 809 og 1931 516. Ég mun þá ekki ræða meira um þessa till. að sinni. Hún er borin fram af góðum hug, en þau ráð, sem þar eru upp tekin, verða engin happaráð til útrýmingar heimabrugginu, en geta kostað ríkissjóð nokkur hundr. þús. kr. Hæstv. dómsmrh. hefir nú hælt svo mjög sínum aðgerðum í þessu máli, að ég sé ekki, að við getum gert annað betra við till. en að vísa henni til stjórnarinnar.

forseti (GÓ: Ég hefi tekið eftir því um þessar áskoranir til Alþingis út af kjördæmamálinu, sem berast nú að frá ýmsum stöðum úti um land, að ekki er gott að henda reiður á um áreiðanleik þeirra, því að fyrir sumum þessara áskorana stendur ekki annað en símskeyti með einu eða tveimur nöfnum, þó að sagt sé, að jafnvel 400–500 kjósendur standi á bak við áskorunina. Þótti mér rétt, að þetta kæmi hér fram. Á 72. fundi í Ed., næsta dag, áður en gengið væri til dagskrár, mælti