Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú til þál. um landhelgismál á þskj. 446, sem ég leyfi mér nú að mæla fyrir af hálfu utanrmn., hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að mótmæla harðlega brotum þeim á íslenzkri fiskveiðilöggjöf, sem brezk stjórnarvöld hafa efnt til með stöðugum ofbeldisaðgerðum brezkra herskipa innan íslenzkrar fiskveiðilandhelgi, nú nýlega hvað eftir annað jafnvel innan 4 mílna landhelginnar frá 1952. Þar sem þvílíkar aðgerðir eru augljóslega ætlaðar til að knýja Íslendinga til undanhalds, lýsir Alþingi yfir, að það telur Ísland eiga ótvíræðan rétt til 12 mílna fiskveiðilandhelgi, að afla beri viðurkenningar á rétti þess til landgrunnsins alls, svo sem stefnt var að með lögunum um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins frá 1948, og að ekki komi til mála minni fiskveiðilandhelgi en 12 mílur frá grunnlínum umhverfis landið.“ Eins og segir í grg. á þskj. 446, var það samþykkt á fundi n. 27. apríl með samhljóða atkv. allra nm., að till. þessi skyldi flutt eins og hún nú liggur fyrir, en í n. eiga sæti, eins og kunnugt er, fulltrúar allra þingflokkanna fjögurra, þannig að flutningur till. með þeim hætti, sem ég nú hef lýst, sem og atkvgr, um málið hér í þinginu nít á eftir væntanlega einnig, verður tákn þjóðareiningar Íslendinga í landhelgismálinu. Ég leyfi mér að minna lauslega á þá atburði, sem eru undanfari þess, að till. er fram borin, og eru þeir raunar hv. alþm. og íslenzku þjóðinni í fersku minni. Hinn 30. júní 1958 gaf ríkisstjórn Íslands út reglugerð þess efnis, að frá 1. sept. s.á. skyldi fiskveiðilandhelgi Íslands vera 12 sjómílur frá grunnlínum umhverfis landið í stað 4 sjómílna. Þessi reglugerð var eins og hinar eldri reglugerðir frá 1950 og 1952, sett samkvæmt lögum nr. 44 5. apríl 1948, um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins. Hún var eins og þær, stjórnarráðstöfun, byggð á fyrrnefndri löggjöf frá Alþingi. Ég minni á það hér, sem margsinnis hefur verið lýst, að það var fullkunnugt öðrum þjóðum, að Ísland hafði í hyggju að stækka fiskveiðilandhelgi sína og að þeirri ráðstöfun hafði verið frestað með tilliti til viðræðna milli þjóða, að Ísland átti frumkvæði að því hjá Sameinuðu þjóðunum þegar fyrir mörgum árum, að þess yrði freistað að finna lausn mála á alþjóðavettvangi, að Ísland féllst á þátttöku í sérstakri ráðstefnu um þessi mál á öndverðu ári 1958, eftir að hafnað hafði verið óskum þess um afgreiðslu mála á þingi hinna Sameinuðu þjóða, að ákvörðun um útfærslu var ekki tekin, fyrr en nokkru eftir að þeirri ráðstefnu lauk og að fyrirkomulag útfærslunnar var miðað við till., sem fram höfðu komið frá öðrum á þeirri ráðstefnu og átt þar mikið fylgi meðal þjóðanna. Ég leyfi mér að minna á það, að Ísland hefur við ákvörðun um útfærslu 30. júní 1958 ekki farið út fyrir þau mörk, sem nefnd voru í áliti þjóðréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna, og ekki fram úr því, sem sumar aðrar þjóðir hafa ákveðið sér til handa og fengið í framkvæmd. Ég minni á það síðast, en ekki sízt, að útfærslan var Íslendingum lífsnauðsyn og aðrar þjóðir skiptir það tiltölulega mjög litlu máli, samanborið við Íslendinga, að geta stundað fiskveiðar við Ísland, að Íslendingar eiga miklu meira í hættu, en nokkrir aðrir, að það eru í raun og veru þeir einir, sem stendur af því beinn voði, ef Íslandsmið eru eyðilögð með ört stækkandi fiskiflotum og vaxandi veiðitækni nútímans, og þeir eru því í rauninni eina þjóðin, sem hlýtur að leggja sig alla fram til að koma í veg fyrir, að svo verði. Ýmsar ríkisstjórnir mótmæltu útfærslu fiskveiðilandhelginnar við Ísland sumarið 1958. Það þurfti út af fyrir sig ekki að koma Íslendingum á óvart, og þessum ríkisstjórnum voru látnar í té skýringar á ákvörðun Íslands. Sumar þjóðir viðurkenndu útfærsluna. Reglugerðin gekk í gildi, eins og til stóð, 1. sept. 1958. Þær þjóðir, sem mótmælt höfðu, viðurkenndu þó í verki útfærsluna með því að láta skip sín hætta veiðum í hinni nýju fiskveiðilandhelgi allar nema ein. Þegar varðskip Íslendinga komu til gæzlustarfa í hinni nýju fiskveiðilandhelgi, fundu þau þar fyrir brezka togara að ólöglegum veiðum. Þar voru fleiri fyrir. Þar voru herskip úr flota Bretlands. Þessi herskip beittu vopnavaldi og komu með því í veg fyrir, að íslenzk varðskip gætu fylgt fram íslenzkum lögum. Og ekki nóg með það, brezk stjórnarvöld eða sjóher þeirra gáfu brezkum togurum fyrirmæli um að stunda ólöglegar veiðar á tilteknum svæðum undir hervernd. Það er því á glöggum rökum byggt, sem í till. stendur, að þau hafi efnt til brota á íslenzkri fiskveiðilöggjöf. Brezka þjóðin hefur fyrr og síðar átt marga vini á Íslandi. Má vera, að sú vinátta sé nú til fárra fiskvirða metin suður þar, og er þá að taka því. En öll stöndum við undrandi yfir því, sem gerzt hefur. Ofbeldisaðgerðir brezkra herskipa hafa, eins og í till. segir, verið stöðugar síðan 1. sept. 1958. Í seinni tíð hafa þær jafnvel hvað eftir annað átt sér stað innan 4 sjómílna landhelginnar frá 1952, sem álitið var að Bretar hefðu að vissu leyti unað við. Ríkisstj. Íslands hefur margsinnis mótmælt þessu atferli eftir venjulegum leiðum. Nú þykir hlýða, að Alþingi Íslendinga mótmæli á þann hátt, sem hér er lagt til, og gefi þá jafnframt skýrt til kynna, að á þennan hátt verði Íslendingar ekki knúðir til undanhalds í þessu máli, að Íslendingar séu nú eins staðráðnir í því og nokkru sinni fyrr, að halda fram ótvíræðum rétti sínum til 12 mílna fiskveiðilandhelgi, að þeir telji sér bera að vinna að því að afla viðurkenningar á rétti sínum til landgrunnsins, svo sem að var stefnt með lögunum frá 1948, og að ekki komi til mála minni fiskveiðilandhelgi við Ísland, en 12 mílur frá grunnlínum umhverfis landið. Ef það er ætlun brezkra stjórnarvalda eða annarra, að hægt sé að knýja Íslendinga til undanhalds með ofbeldi eða að Íslendingar hafi gengið að því hikandi eða að lítt athuguðu máli að færa út fiskveiðilandhelgina, þá er það Alþingis að fullvissa þessa aðila um á þann hátt, sem það eitt getur gert, að þeir hafi misskilið íslenzku þjóðina í þessu máli, fullvissa þá um það með einróma samþykki þessarar till. Við deilum oft hér á Alþingi og ekki sízt nú þessa dagana. En þeir, sem nú beita Íslendinga ofbeldi, eiga að fá að vita það og raunar allar þjóðir, að í þessu máli stöndum við saman um rétt vorn og lífsnauðsyn þjóðarinnar og komandi kynslóða í þessu landi.

Forseti (JPálm): Hv. 2. þm. S-M. (LJós) hefur kvatt sér hljóðs. En ég vildi aðeins segja það, að ég vildi gjarnan óska, af því að hér er samkomulagstillaga í hv. utanrmn., að hér yrðu sem minnstar umr., ef unnt væri að afgreiða till. strax, en ella geta ekki orðið langar umr., þar sem hæstv. utanrrh. er fjarverandi.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að vænta þess, að hv. Alþingi telji þetta mál, sem hér liggur fyrir, svo stórt og mikið, að það telji það enginn eftir sér, þó að hér fari fram nokkrar umræður, og vænti þess, að það megi afgreiða þetta mál hér í dag, þar sem full samstaða er ábyggilega um þetta mál, þó að hér fari fram nokkrar umræður. Ég fagna því fyrir mitt leyti, að tekizt hefur hér samkomulag með öllum flokkum þingsins um að flytja þá till., sem hér liggur fyrir. Ég tel það samkomulag mjög mikilvægt, eins og ástatt er í deilu okkar Íslendinga nú við Breta. Ég tel kjarna þeirrar till., sem hér liggur fyrir, þann, að hér er því lýst yfir mjög afdráttarlaust, að Íslendingar muni halda fast við þá 12 mílna fiskveiðilandhelgi, sem þeir hafa lýst yfir, og að raunverulega sé ekki um það að ræða frá þeirra hálfu að taka upp við Breta eða neina aðra sérstaka þjóð neina sérsamninga, sem gætu breytt þar neinu um. Það er kunnugt, að Bretar hafa leitað mjög stíft eftir því, bæði við okkur Íslendinga og einnig við aðra, að reyna að fá þá út af þeirri grundvallarreglu, sem við var miðað, þegar við ákváðum stækkun á okkar fiskveiðilandhelgi síðast, fá okkur til þess að gefa eftir á 12 mílna reglunni. Þar hafa þeir hvað eftir annað látið að því orð liggja, að þeir vildu gera bráðabirgðasamkomulag, samkomulag um bráðabirgðalausn, og jafnvel látið undir það hilla, að ef við vildum falla frá 12 mílna reglunni, þá gætu þeir jafnvel hugsað sér að veita okkur nokkur aukafríðindi þar fyrir utan í stöku tilfellum, ef við vildum þá heimila þeim veiðar innan 12 mílna svæðisins, a.m.k. á vissum svæðum við landið. Það er einmitt þetta, sem þeir reyndu með samningum sínum við Dani gagnvart landhelgismálum Færeyinga. Það var þannig, sem þeir brutust í gegn þar. Og það er enginn vafi á því, að það var meining Breta og hefur verið meining Breta fram til þessa að reyna hið sama hér við land. En með því samkomulagi, sem hér hefur tekizt, lýsa allir flokkar á Alþingi og Alþingi væntanlega samhljóða því yfir, að það verður ekki frá Íslands hálfu hvikað frá því að halda sér fast við 12 mílna fiskveiðilandhelgi umhverfis landið allt út frá mörkuðum grunnlínum. Þetta tel ég vera kjarna þeirrar till., sem hér liggur fyrir, og það var mjög þýðingarmikið, að sjálft Alþingi tæki hér af allan vafa, svo að Bretar þyrftu ekki að vera í neinum vafa um það, að við værum ekki til samninga um neitt slíkt undanhald. Á því leikur enginn vafi, að Íslendingar almennt standa saman sem einn maður um það að fá viðurkenningu annarra þjóða á því, sem gert hefur verið í landhelgismálinu. Landsmenn munu því almennt fagna því samkomulagi, sem hér hefur verið gert, og þeirri samþykkt, sem væntanlega verður hér gerð á Alþingi. Í þessari till. eru síðan, auk þessa, sem er aðalatriði málsins, hörð mótmæli gegn yfirtroðslu Breta hér við land og lögbrotum þeirra hér. Það er aðeins eðlilegur hlutur, að það komi fram í sambandi við afgreiðslu málsins hörð mótmæli frá Alþingi sjálfu. En það er okkur öllum ljóst, að slík mótmæli ein hafa ekki hingað til verið virt ýkja mikils af Bretum og þau ná vitanlega skammt, enda eigum við enn eftir að gera þá hluti í þessu máli, sem Bretar taka alvarlegar, en almennar mótmælaorðsendingar frá okkur. Í sambandi við þann lið þessarar till. vil ég aðeins minna á það, að hér liggur fyrir hæstv. Alþ. önnur tillaga, sem gerir ráð fyrir enn þá róttækari mótmælum frá Íslands hálfu í sambandi við lögbrot þeirra hér við land. Og þó að þessi till. sé samþykkt og hún sé mikilvæg, þá eigum við enn eftir að gera þær ráðstafanir frá okkar hálfu gegn yfirtroðslum Breta hér við land, sem betur gagna heldur en aðeins almenn munnleg mótmæli. Þau höfum við reynt, svo hvað eftir annað nú, að þau virðast bera heldur lítinn árangur. Í þessari till. er síðan einnig það undirstrikað, að þó að Íslendingar muni halda sér fast við 12 mílna regluna og víkja þar hvergi, þá halda þeir enn fast við það, sem þeir hafa jafnan áður lýst yfir, þar sem þessi mál hafa verið til umræðu á erlendum vettvangi, að þeir telja sig eiga að hafa yfirráðarétt yfir öllu landgrunninu, öllum þeim fiskimiðum, sem eru á okkar landgrunni hér í kringum Ísland. Og það er augljóst mál, að Íslendingar hljóta að gera kröfu til þess að fá meira og meira af þessu landgrunni viðurkennt hjá öðrum þjóðum, þannig að slíkt skuli einnig flokkast undir íslenzka lögsögu og við ráða þeim reglum, sem þar skuli gilda hverju sinni varðandi fiskveiðar. Sá hluti till. er því í fullu samræmi við það, sem áður hefur verið haldið fram af okkar hálfu, og einnig mikilvægur. En ég legg höfuðáherzlu á það, sem felst í þessari till. að því leyti til, að nú lýsa hér allir flokkar á Alþingi því yfir og Alþingi allt, að frá 12 mílna reglunni muni Íslendingar ekki víkja. Og það er með öllu þýðingarlaust fyrir Breta eða aðra að gera sér nokkrar vonir um það, að við verðum til samninga við þá um að víkja frá þeirri meginreglu.



Herra forseti. Ég hefði talið betur fara á því, að hv. form. utanrmn. (GíslG) hefði einn rætt við þessa umr. og gert grein fyrir þeirri till., sem hér liggur fyrir. Eftir því sem ég heyrði hans mál, þá var ræða hans ágæt og engu við að bæta né nokkrar athugasemdir við að gera. Mér virtist hann leysa sitt verk svo vel af hendi sem bezt yrði á kosið. Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls, en úr því að umr. eru hér byrjaðar, þá vil ég aðeins, að það komi fram, að þessi till. er vitanlega öll ein heild. Hún er flutt sem ein heild og hugsuð sem ein heild. Og það getur auðvitað hver sem hana les talið í henni eitt atriði öðru meira virði, en það er mat þess, sem les og skilur fyrir sig. Till., eins og hún er flutt, er flutt að mjög vel athuguðu máli, og ég legg áherzlu á það, sem raunar kom mjög glögglega fram hjá hv. form. utanrmn., að till. er ein heild og verður að skoðast sem slík og hvert atriði í samhengi við annað, og af hálfu n. liggur ekkert fyrir um, að eitt atriði sé öðru veigameira í till. En till. hvílir á þeim grunni, að Alþingi noti þau tækifæri, sem nú hafa nógsamlega gefizt, til þess að láta ofbeldismenn vita, að ofbeldið sé ekki líklegt til þess, að við hverfum frá okkar rétti, heldur, ef það megnar nokkuð, þá muni það ýta undir okkur og herða í baráttunni fyrir því, að við stöndum á þeim rétti, sem við teljum að nú þegar sé búinn að fá viðurkenningu, og höldum áfram að berjast fyrir þeim hagsmunum okkar, sem við teljum að við að vísu eigum rétt fyrir, en enn hafa ekki fundið næga viðurkenningu, - að við látum ofbeldið ekki verka til undanhalds, heldur til hvatningar í baráttunni fyrir réttum málstað.



Herra forseti. Um þessa till. hefur orðið alger eining í utanrmn., og ég hygg, að það sé einhuga vilji n., að till. nái hér samþykki allra alþm. og verði þannig til þess að styrkja málstað þjóðarinnar í þessu mikilsverða máli. Ég hafði litið svo á eins og síðasti ræðumaður, að það væri æskilegast, að þessi till. yrði afgreidd án annarra umræðna, en framsögu n., en engu að síður sé ég ekki, að það sé undir neinum kringumstæðum neitt við því að segja, þó að einstakir þingmenn vilji bæta þar einhverju við. Þessi till. felur í sér mótmæli gegn því, sem gerzt hefur, gegn hinu mikla, svívirðilega ofbeldi Breta umhverfis Ísland. Við gerum okkur ljóst, að það mun þurfa meira, en mótmæli til að vinna þetta mál, en við skulum líka gera okkur ljóst, að mótmælin verðum við að bera fram við hvert tækifæri. Þau eru m.a. liður í því diplómatíska stríði, og ef mótmælin hætta að berast, þá má einnig líta á það sem veikleikavott. Þessi mótmæli, þessi yfirlýsing um afdráttarlausan vilja þjóðarinnar, að því er við teljum vera, er þáttur í baráttu okkar, og það er von okkar allra í utanrmn., að till. megi verða ekki aðeins yfirlýsing gagnvart umheiminum um okkar afstöðu og vilja, heldur hvatning innanlands til þjóðarinnar, vegna þess að það er langt frá því, að þessari baráttu sé lokið. Við eigum eftir að heyja langa baráttu á mörgum vígstöðvum, og það mun reyna á þolrif Íslendinga, áður en málinu lýkur á þann eina hátt, sem við getum sætt okkur við, sem er fullnaðarsigur Íslendinga í þessu máli.



Herra forseti. Till. þessi er flutt af 4 þm., einum úr hverjum þingfl., og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta í samráði við Slysavarnafélag Íslands fara fram athugun á möguleikum til öflunar nýrra björgunartækja og fullkomnari útbúnaðar skipa til aukins öryggis ísl. sjómanna og sjófarenda.“ Allshn. hefur fjallað um þessa till. og leitað álits skipaskoðunarstjóra og Slysavarnafélags Íslands á henni. Ég hygg, að allir geti verið sammála um það, að íslenzka þjóðin megi einskis láta ófreistað til að hagnýta fullkomnustu björgunartæki fyrir farmenn og fiskimenn. Skipaskoðun ríkisins hefur á þessu sviði unnið mjög mikið starf, sem er þakkarvert í alla staði. Þó er það álit forráðamanna þar, að betur hefði mátt gera, ef stofnunin hefði haft til þess nokkru rýmri fjárráð. Allshn. lítur svo á, að samþykkt þessarar till. mundi enn vekja athygli á þessu mikla máli, sýna vilja Alþ., sem væntanlega gæti á ýmsan hátt komið fram í verki og orðið til þess að skapa þeim aðilum, sem að þessum störfum vinna, betri aðstöðu og verða þannig til þess að fleyta þessum málum nokkuð í rétta átt með þjóðinni. Allshn. mælir með samþykkt till., utan hvað einn nm. hefur skrifað undir álitið með fyrirvara.



Herra forseti. Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, en er að sjálfsögðu alveg samþykkur því, sem í till. felst, og mun þess vegna greiða henni atkv. En ég tel, að þurft hefði að orða skýrar veigamikil atriði, sem snerta efni hennar. Sú athugun, sem till. gerir ráð fyrir, snertir öflun nýrra björgunartækja og fullkomnari öryggisútbúnaðar skipa yfirleitt. En auk þess þarf þessi athugun einnig að snúast um það, hvernig bezt verði við komið eftirliti með því, að allur öryggisútbúnaður skipanna sé á hverjum tíma í fullkomnu lagi og virkur, hvenær sem á þarf að halda. Á þetta hefur stundum þótt bresta. Þess vegna hefði mátt leggja áherzlu á þetta atriði í till. og eins það, að áhöfnum skipanna væri tryggð tilsögn og æfing í meðferð allra björgunartækja. Það er einnig mjög nauðsynlegt atriði. Öflun nýrra tækja, eftirlit með ásigkomulagi þeirra og kennsla í notkun, - öll þessi atriði verða að fylgjast að, þegar athugun sú, sem till. fjallar um, fer fram. Með þessum fyrirvara get ég greitt till. atkv. Það er gert ráð fyrir, að ríkisstj. hafi samráð við Slysavarnafélag Íslands sem sérfróðan aðila. En ég tel, að eigi síður þurfi hún að hafa samráð við annan aðila sérfróðan, nefnilega skipaskoðunarstjóra, sem mun vera manna bezt að sér um þessa hluti, og hefði gjarnan mátt geta þess í till., en væntanlega bætir hæstv. ríkisstj. úr því.



Herra forseti. Í fjarveru frsm. n. í þessu máli, hv. þm. V-Ísf., vil ég gera fyrir því örstutta grein af hennar hálfu. Till., sem um ræðir, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara athugun á nýjungum og framförum í smíða farþegaflugvéla, sérstaklega að því leyti er hentar innanlandsflugi á Íslandi og sparað getur fé við byggingu flugvalla.“ Það virðist vera augljóst mál, að það er mjög nauðsynlegt fyrir þjóð, sem byggir eins mikið á flugsamgöngum og Íslendingar, að láta slíka rannsókn fara fram, að gera raunar meira, að fylgjast ávallt með nýjungum í smíði farþegaflugvéla. En ég hygg, að nú sé sérstakt tilefni til þess að gefa þessu máli gaum, sökum þess að bent hefur verið á nýjar gerðir flugvéla, sem verið er að byrja að smíða og virðast gefa nokkrar vonir um, að hægt sé að komast af með miklu minni flugvelli, en álitið hefur verið hingað til. Ef þetta reynist svo, þá getur þjóð eins og Íslendingar sparað sér stórfé við flugvallagerð, og er því augljóst mál, að rétt er að fylgjast með hverju skrefi í þessu máli, á sama tíma sem varið er milljónum króna árlega til þess að stækka flugvelli víða á landinu. - Allshn. hefur leitað um þessa till. álits flugmálastjóra, og hann mælir með samþykkt hennar. N. mælir því með því, að till. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu á þessu máli. Það er að vísu orðinn allmikill dráttur á nál., en mér er kunnugt um, að það er ekki sök hv. allshn., heldur er ástæðan sú, að flugmálastjórinn beið eftir upplýsingum erlendis frá um reynslu þá, sem nú er fengin á þeirri flugvél, sem ég benti á, í framsöguræðu minni. Ég lagði aðaláherzluna á það, að Íslendingar fylgdust svo vel með, sem kostur væri á um nýjungar og framfarir í flugvélasmíði, svo að þeir gætu skipulagt sínar innanlandsflugsamgöngur í samræmi við það bezta og nýjasta, sem þekkist, þetta gæti orðið til þess að spara þjóðinni mikið fé í byggingu stórra og nýrra flugvalla. Ég nefndi, í því sambandi eina tegund flugvéla, sem þegar er farið að framleiða í Ameríku og nefnist Caribou-flugvél. Hún er byggð í þeim tilgangi að leysa þetta vandasama hlutverk, að geta hafið sig til flugs og lent á stuttum flugbrautum, þrátt fyrir það að vélin er stór og flytur marga farþega. Við umr. við upphaf þessa máls komu fram þær skoðanir, að slík flugvél sem þessi mundi ekki hafa möguleika til að notfæra sér íslenzku sjúkraflugvellina, eins og ég taldi nokkrar vonir standa til að væri, þessi flugvél mundi þurfa 800–900 m langar flugbrautir eða nálægt því, sem Douglas-Dakotavélarnar nota, sem hér eru í innanlandsflugi nú. Mér fannst mikils virði að leita sem beztra upplýsinga um þetta atriði, af því að það hefur mikla þýðingu í þessu máli, hvort takast muni að framleiða flugvélar, sem gætu hentað okkur Íslendingum í innanlandsflugi og gætu hagnýtt sér íslenzku sjúkraflugvellina, sem þegar eru komnir í landinu, þótt auðvitað þyrftu þeir einhverra endurbóta við. Ég skrifaði því flugmálastjóra bréf um þetta og óskaði sérstaklega eftir þessum upplýsingum, en svar er ég nýlega búinn að fá, og segir hann, að ástæðan sé sú, að hann hafi beðið eftir nýjustu upplýsingunum um þetta frá Kanada. Ég vil leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa þetta bréf, sem er mjög stutt: „Sem svar við heiðruðu bréfi yðar, hr. alþm., dags. 10. marz s.l., vil ég leyfa mér að láta yður í té eftirfarandi upplýsingar, sem ég hef nýlega fengið frá De Havilland-verksmiðjunni í Kanada. Samkv. hlutlausri athugun sérfræðinga, sem ég hef látið gera á upplýsingum þessum, þarf Caribou-flugvélin 537 m langa flugbraut, til þess að fullt öryggi sé fyrir hendi. Er þá gert ráð fyrir, að flugvélin sé rekin til farþegaflugs, airline technique. En rétt er að geta þess, að verksmiðjan telur, að hægt sé að komast af með mun styttri vegalengd, ef þörf krefur, og er þá notuð önnur aðferð til flugtaks, svokölluð shortfield technique. Þessir 537 m skiptast þannig: Flugtak (airline technique) 302 m, öryggissvæði fyrir framan flugtaksstað 200 m, 7% viðbótarlenging vegna gljúpra malarbrauta 35 m, samanlagt 537 m. Brautarþörf, ef notuð er shortfield technique, er 161 m + 200 m + 35 eða 396 m. Það sýnist því öruggt, að 600 m braut á að reynast fullnægjandi fyrir Caribou-flugvélina, en það er sú stærð, sem flugmálastjórnin hefur reynt að koma sjúkraflugvöllunum upp í, og má því segja, að hún noti með fyllsta öryggi hálfa flugbraut miðað við Douglas DC-3 flugvélarnar. Þessar upplýsingar eru miðaðar við 26 þús. punda heildarþunga, sem er 2 þús. pundum meira, en áður var gert ráð fyrir, í upplýsingum, sem mér bárust fyrir áramótin. Mér þykir leitt, að þér skulið hafa þurft að bíða svona lengi eftir þessum upplýsingum, en þær bárust mér ekki fyrr en alveg nýlega. Með kærri kveðju. Yðar einlægur Agnar Kofoed-Hansen.“ Samkv. þessu bréfi og þeim upplýsingum, sem í því felast og byggðar eru á þeirri reynslu, sem nú er fengin um þessa flugvélategund, þá sýnist mér enn bjartara fram undan um það, að von geti verið á flugvélum til innanlandsflugs á Íslandi, er geti notfært sér íslenzku sjúkraflugvellina, að vísu með endurbótum, eins og gefur að skilja. Mér sýnist því, að hér hafi komið mikilsverðar upplýsingar í þessu máli, sem styðja það enn meir, en lá fyrir, þegar ég flutti þessa till., að sú athugun og rannsókn, sem till. greinir frá, að fari fram og Íslendingar fylgist sem rækilegast með þessum nýjungum sér til mikilla hagsbóta, ekki aðeins í því að spara fé til stórra flugvalla, heldur einnig til þess að tengja þessar flugsamgöngur við héruð, sem ekki hafa nú möguleika á því að hafa samgöngur með stórum og dýrum flugvöllum.



Herra forseti. Það er mikið rætt um það, að fjárfestingin eigi mikinn þátt í verðþenslunni. Þess vegna er ekki nema eðlilegt, að almenningur í landinu fái að fylgjast með fjárfestingunni í landinu. Það eru að vísu enn þá nokkuð ófullkomnar upplýsingar um þessi mál eins og mörg önnur, sem nauðsynlegt væri að hafa nákvæmar og ábyggilegar upplýsingar um, eins og t.d. þjóðartekjurnar á hverju ári, sem að vísu eru upp gefnar fyrir ár hvert, en er meira og minna ágizkun. Upplýsingar um fjárfestinguna eru að sjálfsögðu einn liðurinn í áætlun um þjóðartekjurnar. Framkvæmdabanki Íslands hefur haft það með höndum undanfarin ár, frá því að hann var stofnaður, að gera áætlanir um fjárfestingu og þá liði, sem þar ganga undir. En í þeirri umsögn, sem hann sendi n. út af málinu, viðurkennir hann, að þær upplýsingar, sem til séu, séu að vísu ekki fullkomnar, en það séu þó upplýsingar, sem geti gefið nokkuð greinilega mynd af fjárfestingunni, eins og hún er nú, og það eru þær beztu upplýsingar, sem hægt er að fá, eins og sakir standa. N. þykir því eðlilegt, að þessar upplýsingar, sem rætt er um í þáltill. á þskj. 223, verði settar fram opinberlega, og þess vegna vill hún mæla með samþykkt till.



Herra forseti. Það urðu nokkrar umr. um þessa þáltill., áður en hún fór til n. Ég benti á við það tækifæri, að aldrei hefðu komið fram mér vitanlega glögg skil á milli þess, sem kallað er fjárfesting og neyzla, þar mundi vera um allmörg vafaatriði að ræða, og því væri ástæða til að efast mjög um, að það yrði auðvelt að fá um þetta tæmandi skýrslur. Til þess að fá glöggar skýrslur um slíkt yrði að sjálfsögðu að byrja á því að gera sér grein fyrir því, hvað þetta nýja orð, fjárfesting, merkir, hvaða athafnir manna og framkvæmdir eigi að koma undir það heiti. En þetta hefur mér vitanlega aldrei verið skýrt. Og trúað gæti ég, að það yrði torvelt, jafnvel þótt fræðimenn eigi um þetta að fjalla, að draga þarna ákveðnar landamerkjalínur. Það er talað um það í till. einnig, að skýrslurnar eigi að sýna, hvernig hafi verið varið fjáröflun til hinnar svonefndu fjárfestingar, hvernig sú fjáröflun skiptist á milli skattaálagningar, sparifjármyndunar og verðbólgumyndandi fjáröflunar. Þar sem flm. talar um verðbólgumyndandi fjáröflun, þá geri ég ráð fyrir, að hann eigi við lánveitingar banka og annarra lánsstofnana, ef þeim lánveitingum er þannig hagað, að verðbólga geti myndazt í sambandi við þær. En mér er ekki ljóst, hvernig á að fara að því að finna það út með nokkurri nákvæmni, svo að um það verði birtar skýrslur, hvernig lánsfénu frá bönkum og öðrum lánsstofnunum er varið. Það er vitað, að lántakendur eru margir, bæði fyrirtæki og einstaklingar, og ég hygg, að það sé alls ekki auðvelt, það mundi kosta mikla vinnu, ef það ætti að safna upplýsingum um það, hve miklu af þeim lánum, sem hver einstakur aðili tekur hjá bönkum eða öðrum stofnunum, hann ver til þess, sem menn vilja kalla fjárfestingu, og hvað hann notar til annarra hluta, sem þá ættu að teljast með neyzlunni. Till. var vísað til hv. allshn., og hún hefur skilað áliti á þskj. 461. Undir það hafa ritað fimm af sjö nm., tveir voru fjarverandi, er málið var afgreitt, eftir því sem þar hermir, og einn af þessum fimm, sem skrifa undir álitið, skrifar undir það með fyrirvara, sem ég veit ekki hvað þýðir, því að sá hv. þm. hefur nú fjarvistarleyfi. N. segist hafa rætt málið og leitað umsagnar Hagstofu Íslands, Landsbanka Íslands, þ.e.a.s. Seðlabankans, og Framkvæmdabanka Íslands. En ekkert segir um það í nál., hvað þessir aðilar hafi um málið sagt, hvort þeir hafi talið þörf á því að birta þessar skýrslur. Eins og ég hef áður vikið að í umr. um þetta mál, þá er allmikið til af skýrslum, sem snerta þessi efni. Hagstofan gefur út sínar skýrslur, Landsbankinn gefur út ársfjórðungsrit, sem nefnist Fjármálatíðindi, og þar birtast glöggar skýrslur um ýmsa þætti þessara mála, og Framkvæmdabanki Íslands, sem á samkvæmt l., sem um hann voru sett á sínum tíma, að annast um ýmsa þætti þessara mála og skýrslugerðir í því sambandi, hefur gefið út rit, sem hann nefnir: „Úr þjóðarbúskapnum“, og þar er að finna upplýsingar um það, hve mikið er lagt í ýmsar framkvæmdir, eins og byggingar, kaup á ýmsum framleiðslutækjum og margt fleira, sem menn munu vilja telja til fjárfestingar. Ég verð því enn að draga mjög í efa, að það sé brýn þörf fyrir meiri skýrslugerðir um þessa hluti, og einnig, að þær skýrslur geti orðið gerðar þannig, að á þeim sé hægt að byggja og fá nákvæmar upplýsingar úr þeim um þessa hluti. Í nál. segir, að n. telji þó æskilegt að birta aðgengilegar, sundurliðaðar skýrslur um fjárfestingu síðustu ára, eftir að n. er búin að benda á það, að áður hafi verið unnið að skýrslugerð um þetta efni. Mér virðist þetta orðalag ekki benda til þess, að hv. allshn. sé sannfærð um, að það sé brýn þörf fyrir þetta og að leggja í kostnað við þessa skýrslugerð og birtingu skýrslna um þessi efni. Ég held, ef hún hefði talið, að þetta væri nauðsynjaverk, þá hefði hún orðað þetta ákveðnar, en þannig að telja þetta þó æskilegt, eftir því sem tök eru á. Ýmsir menn eru hér og þeirra á meðal fræðimenn í þessum efnum, sem telja, að hin svonefnda fjárfesting eigi jafnvel mestan þátt í verðþenslunni, og hv. frsm. allshn. talaði um það áðan, að fjárfestingin ætti mikinn þátt í verðþenslunni. Ég veit ekki, hvort það er hægt frekar að kenna fjárfestingunni svokölluðu um verðþensluna heldur en eyðslunni hjá þjóðinni, sem hinir fróðu menn vilja nú kalla neyzlu, og það eru ýmsir menn, sem boða þær kenningar, að þá muni þjóðinni betur vegna, ef hún eyðir meiru af aflafé sínu daglega, heldur en hún gerir, en fari sér hægar við framkvæmdirnar, fari sér hægar við það að byggja upp landið og að leggja fram fé til framfaramála, bæði fyrir núlifandi kynslóð og þær, sem á eftir koma, en verji í þess stað meira af sínum tekjum árlega til hinnar svonefndu neyzlu eða eyðslu. Ég tel þetta mjög vafasamar kenningar, og ef það er meiningin með þessari skýrslugerð að fá þar einhvern grundvöll til þess að byggja á tillögur samkvæmt þessum kenningum, till. um það, að það verði dregið úr framfarasókninni, en eyðslan aukin, þá tel ég, að þeim krónum væri betur varið til annarra hluta, sem hér er ætlað að verja til að birta þessar skýrslur um svokallaða fjárfestingu.



Herra forseti. Ég vil til að byrja með þakka hv. allshn. fyrir jákvæða afstöðu, sem hún hefur tekið til þeirrar till., sem ég flutti, því að ég gat ekki skilið álit n. öðruvísi og orð frsm. en að n. mælti með því, að till. yrði samþ. Einn nm. skrifaði að vísu undir með fyrirvara, en ekki hefur komið fram, að um alvarlegan ágreining sé þar að ræða, enda hefði mér líka verið óskiljanlegt með öllu, ef hv. allshn. hefði tekið aðra afstöðu til svo meinlausrar till. sem hér er um að ræða. Eins og hv. þm. er kunnugt, fara nú í hönd tvennar kosningar til Alþingis. Við báðar þessar kosningar, sér í lagi þó hinar síðari, má telja víst, að efnahagsmálin verði mjög ofarlega á baugi. Kjósendur eiga þá kröfu á hendur þeim stjórnmálaflokkum, sem fram bjóða við þessar kosningar, að þeir skýri fyrir kjósendum stefnu sína í efnahagsmálum og hverju þeir megi eiga von á frá þeirra hendi í þeim málum, ef þeir komi á næsta kjörtímabili til að sitja við stjórnvölinn. En til þess að um ákveðnar till. sé að ræða í ákveðnum málum, en ekki það, að stefnan sé sett fram í almennum, loðnum slagorðum, sem túlka má á svo marga vegu sem verkast vill, sem því miður er nú kannske allt of mikið af, - ef um ákveðnar till. á að vera að ræða, þá verða þær að byggjast á upplýsingum um staðreyndir um efnahagsmál, og það er einmitt með tilliti til þess, að þessar upplýsingar verði sem fyllstar um þau atriði, sem máli skipta, sem þessi till. var á sínum tíma flutt af mér. Hvað sem menn að öðru leyti meina um fjárfestingarmálin, þá er enginn ágreiningur um það, að þau eru einn mikilvægasti þáttur efnahagsmálanna og þess vegna þýðingarmikið, ef raunhæfar umr. eiga að eiga sér stað um efnahagsmálin fyrir kosningar, að sem fyllstar upplýsingar séu birtar einmitt um þessi mál. og var það ástæðan fyrir því, að þessi till. var flutt. Það var að vísu svo að skilja hjá hv. þm. V-Húnv. (SkG), sem hér talaði áðan, að óþarfi væri að birta slíkar skýrslur, vegna þess að nægar upplýsingar væru þegar fyrir hendi. Það er að vísu rétt, að í tímariti Framkvæmdabanka Íslands hefur nýlega birzt allýtarleg skýrsla um þá fjárfestingu, sem hafi átt sér stað á síðustu 2–3 árum, – ég man ekki, hvort hún nær eitthvað lengra aftur í tímann, en það skiptir ekki höfuðmáli, - í hverju þessi fjárfesting sé fólgin, í þágu hvaða atvinnuvega hún sé, að hve miklu leyti í húsabyggingum, að hve miklu leyti í verksmiðjum o.s.frv. Það er allt gott og blessað að hafa þessar upplýsingar, en þær eru að mínu áliti ófullnægjandi. Ef meta á það, að hve miklu leyti fjárfestingin á þátt í verðbólgunni, þá er ekki nóg að hafa upplýsingar um heildarfjárfestinguna og hvernig hún skiptist á atvinnugreinar og þess háttar, heldur skiptir þar einmitt höfuðmáll að fá upplýsingar um það, hvernig fjár sé aflað til fjárfestingarinnar, því að af því út af fyrir sig leiðir ekki verðbólgu, þó að mikil fjárfesting eigi sér stað, eða því, hvort hún er meiri eða minni. Það, sem veldur verðbólgunni, er hins vegar það, ef fjárins til þessarar starfsemi er ekki aflað með heilbrigðum hætti, og það eru einmitt þær upplýsingar, að því leyti sem þær væru til, sem ég lagði áherzlu á að fá og var megintilgangur minnar till. Hv. þm. V-Húnv., sem hér talaði áðan, taldi að vísu, að óyfirstíganlegir örðugleikar mundu vera á því að fá upplýsingar um þetta atriði. Mér er fyllilega ljóst, að þeir eru nokkrir. En í fyrsta lagi má á það benda, að frá fyrri árum eru fyrir hendi nokkrar upplýsingar einmitt um þetta atriði. Þær hafa líka birzt í tímariti Framkvæmdabankans, en þær ná ekki nema til ársins 1953 eða e.t.v. 1954 í lengsta lagi, en þar er einmitt nákvæm og sundurliðuð skýrsla um það, hvernig fjár hafi verið aflað til fjárfestingar á þessum árum, að hve miklu leyti ríkið hafi með skattaálögum lagt fram þetta fé, hve mikið hafi verið lánað af bönkunum o.s.frv. Hv. þm. V-Húnv. hélt því fram, að það væri ekki hægt að segja um það, að hve miklu leyti útlán bankanna væru verðbólgumyndandi eða ekki. Ég tel, að á þessu séu ekki óyfirstíganlegir örðugleikar, enda er mér kunnugt um það, að þegar eru fyrir hendi áætlanir um einstakar opinberar stórframkvæmdir hvað þetta atriði snertir. Þær áætlanir hafa að vísu ekki verið birtar, og niðurstaða þeirra mun vera leyndarmál, enda mun ég ekki frá því skýra hér. En þeir hafa einmitt gert um þetta áætlun hvað snertir vissar opinberar stórframkvæmdir, hvernig fjár hafi verið aflað til þeirra og að hve miklu leyti - einmitt eins og þessir hagfræðingar orða það - um verðbólgumyndandi fjáröflun til þessara framkvæmda hafi verið að ræða. Ég tel nauðsynlegt, ekki eingöngu varðandi þá fjárfestingu, sem þar er um að ræða, heldur líka aðra fjárfestingu, að þetta komi sem skýrast fram. Annars get ég ekki varizt því eftir að hafa hlustað á ræðu hv. þm. V-Húnv. hér, að mér finnst enn þá eima nokkuð eftir hjá honum af þeim hugsunarhætti, sem ríkjandi var í tíð hæstv. fyrrv. ríkisstj., nefnilega þeim, að ekki væri óhætt að birta almenningi þær upplýsingar, sem safnað væri um efnahagsmál, heldur bæri að halda því leyndu, vegna þess að hætta væri á því, að slíkar upplýsingar kynnu að hafa óheppileg áhrif. Það er þessi hugsunarháttur, sem ég álít að beri að bannfæra. Og ég treysti því fullkomlega, ef þessi till. mín verður samþ., að hæstv. núv. ríkisstj. muni gera sitt til þess, að henni verði framfylgt, eftir því sem kostur er á. Mér er vissulega fyllilega ljóst, að fullkomlega nákvæmar og réttar upplýsingar um þau atriði, sem hér er um að ræða, verður sjálfsagt ekki kostur á að fá, en það er þó betra að mínu áliti að fá þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru, heldur en alls engar.



Herra forseti. Till. þessi er flutt af formönnum þingfl. öllum, og er hæstv. forsrh., Emil Jónsson, 1. flm., ég 2. flm., Eysteinn Jónsson 3. og Einar Olgeirsson 4. flm. Hæstv. forsrh. er fjarstaddur sökum lasleika, eins og kunnugt er, og leyfi ég mér því að segja örfá orð till. til stuðnings. Eins og kunnugt er, verður okkar mikla þjóðhetja, Jón Sigurðsson, 150 ára nú eftir 2 ár, 1961, og hefur verið til athugunar, með hverjum hætti þessa merka afmælis yrði helzt minnzt með því að sýna verkum hans sérstakan sóma. Komið hafði til greina að gefa út öll hans ritverk, heildarútgáfu. Að athuguðu máli var frá því fallið, og skal ekki frekar gerð grein fyrir því. En nú hefur komið upp sú hugmynd að gefa út blaðagreinar Jóns Sigurðssonar og ekki einungis þær, sem hann ritaði í íslenzk blöð, heldur einnig þær, sem hann ritaði í erlend blöð. Er vitað, að almenningur hefur ekki neinn aðgang að þessum greinum, fáir að þeim, sem ritaðar voru í íslenzk blöð, og nær engir að þeim, sem hann ritaði erlendis, en þar ritaði hann mikið, bæði um íslenzk mál og raunar einnig um stjórnmál álfunnar í heild. Er enginn vafi á því, að það verður stórmikill vinningur að því, ekki aðeins varðandi sögu þessa mikla merkismanns, heldur sögu Íslands yfirleitt, og til betri skilnings á atburðanna rás á þessum tíma, ef þetta ritverk verður gefið út, þannig að Íslendingar geti kynnzt þessari hlið á verkum ofurmennisins Jóns Sigurðssonar betur, en menn almennt hafa getað hingað til. Ætlunin samkv. þessari till. er sú, að Alþ. feli ríkisstj. að leita samninga við menntamálaráð Íslands um, að bókaútgáfa menningarsjóðs standi fyrir útgáfunni gegn ríkisstyrk, er nemi 100 þús. kr. á ári í 3 ár, og hagnaður, sem verða kann af útgáfu þessari, renni óskiptur í sjóðinn Gjöf Jóns Sigurðssonar. Ég hygg, að það sé þegar víst, að menntamálaráð og bókaútgáfa menningarsjóðs muni taka að sér þessa útgáfu, ef samþykki á þessari till. fæst, og vonast ég til þess, að svo verði. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta. Ég leyfi mér að mæla með, að till. verði vísað til 2. umr. og fjvn., sem af formlegum ástæðum er rétt að um málið fjalli.



Herra forseti. Mig langar til á þessu stigi að hreyfa athugasemd frá mér persónulega um þetta mál. Eins og hv. alþm. muna, var flutt á síðasta þingi till. til þál. um útgáfu allra ritverka Jóns Sigurðssonar. Var til þess ætlazt, að 1. bindi ritsafnsins kæmi út 1961, á 150 ára afmæli hans, og að öll útgáfan skyldi gerð í tilefni þess afmælis. - Till. þessari var vísað til n., og þaðan átti hún ekki afturkvæmt. Skoðanir manna á henni munu hafa reynzt nokkuð skiptar, þegar til kastanna kom, og opinberlega mætti hún einhverri gagnrýni. Síðan hefur málinu ekki verið hreyft mér vitanlega þar til nú, að þessi till. er flutt hér, en hún fjallar um útgáfu á blaðagreinum Jóns Sigurðssonar. Vafalaust eru allir landsmenn á einu máli um, að Jóns Sigurðssonar beri að minnast á veglegan hátt árið 1961, þegar liðin eru 150 ár frá fæðingu hans. En menn kann að greina á um, hvernig það skuli gert. Útgáfa allra ritverka hans væri vissulega vottur um ræktarsemi, og heilsteyptur minnisvarði væri hún, þótt umdeilanleg hafi reynzt að öðru leyti. En um útgáfu á blaðagreinum Jóns Sigurðssonar gegnir öðru máli, ef líta ber á hana sem minnisvarða. Sú 150 ára minning er rislægri en svo, að við verði unað, og er þar raunar um hreint undanhald að ræða frá því í fyrra. Ég tel sjálfsagt, að blaðagreinum Jóns Sigurðssonar verði safnað saman og þeim haldið til haga, þannig að íslenzkum fræðimönnum veitist auðveldur aðgangur að þeim. Þær eru ómissandi ævisöguriturum Jóns og öðrum þeim, er ritverk semja um líf hans og störf. Auk þess efast ég ekki um, að meðal blaðagreinanna séu ýmsar, sem erindi eiga fyrir augu almennings, og væri þá athugandi að gefa úrval þeirra út í bókarformi. En hafi það verið álit manna, að útgáfa allra ritverka Jóns Sigurðssonar væri ekki verðugasti minnisvarðinn á 150 ára afmæli hans, þá er blaðagreinaútgáfan það enn síður. Í grg., sem till. fylgir, er sagt, að menntamálaráð Íslands hafi ráðlagt þá tilhögun, sem í henni felst. Ekki vottar sú ráðlegging mikinn stórhug né mikla hugkvæmni, og hefði mátt búast við einhverju stærra frá stofnun, með svo veglegu heiti. Það er engu líkara en smekkvísi manna hafi verið eitthvað meiri fyrir 50 árum en nú. 17. júní 1911 var 100 ára afmælis Jóns Sigurðssonar minnzt á þann veg, að stofnaður var Háskóli Íslands. Sá minnisvarði er stórbrotinn og hæfir vel Jóni Sigurðssyni. En hið sama verður ekki sagt um útgáfuhugmynd menntamálaráðs, svo rislág og sviplítil sem hún er. Með stofnun háskólans 1911 voru iðkendum fræða og vísinda á Íslandi tryggð starfsskilyrði um alla framtíð. Betur varð ekki gert við minningu Jóns Sigurðssonar. En með þennan óbrotgjarna minnisvarða í huga virðist mér ekki fjarri lagi að minnast nú, er líður að árinu 1961, annars veigamikils þáttar í menningarlífi þjóðarinnar, listanna. Áður vanhagaði þjóðina um háskóla, og hún fékk hann í minningu hins mætasta sonar, nú skortir hana tilfinnanlega miðstöð listanna, verðug heimkynni listaverkum sínum til handa. Væri það ekki tímabær og verðugur vottur ræktarsemi og virðingar að reisa þau heimkynni af grunni á 150 ára afmæli Jóns Sigurðssonar? Vísindi og listir, skóli og listasafn eru greinar á meiði menningarinnar, en menning þjóðarinnar er og verður bezta trygging fyrir sjálfstæði hennar í framtíðinni, sjálfstæðisins, sem Jón Sigurðsson barðist svo ötullega fyrir. Ég bið að lokum alla hv. alþm. að hugleiða þessa uppástungu um byggingu listasafns ríkisins í minningu Jóns Sigurðssonar. Hornstein hennar ætti að leggja 17. júní 1961. Fjár til byggingarinnar færi bezt á að afla með frjálsum framlögum almennings, fyrirtækja og sveitarfélaga, en það, sem á vantaði, legði ríkissjóður fram. Verkið mætti hefja fyrir 1961, og því bæri að ljúka á fáum árum. Þessari hugmynd leyfi ég mér að beina til allra hv. alþm., en sérstaklega þó til þeirrar hv. n., sem fær málið nú til athugunar.



Herra forseti. Ég skal einungis halda mér að því að ræða þá till., sem hér liggur frammi, og ég get ekki séð, að nein rök hafi komið á móti henni. Það er vitað mál, að 1911 voru gefin út í minningu 100 ára afmælis Jóns Sigurðssonar bréf hans, sem Þorleifur heitinn Bjarnason menntaskólakennari annaðist um. Það var síðar bætt við öðru bindi, en það þótti mjög merk og góð bók á sínum tíma, og skyggði ekki á útgáfu hennar, þó að jafnframt væri ákveðið, að Háskóli Íslands skyldi stofnsettur sama dag. Það eru tvö alveg ólík atriði, hvort menn vilja gera eitthvað annað og meira eða hvort menn vilja ráðast í þessa tilteknu útgáfu. Á sínum tíma var mikil þörf á því að gefa út bréf Jóns Sigurðssonar. Það var gert af þessu tilefni samkv. þeirri lýsingu, sem samin hefur verið og fylgir í mjög stuttri grg. þessari till. Er enginn vafi á því, að það væri mikill fengur fyrir Íslendinga að fá aðgang að blaðagreinum Jóns Sigurðssonar, sem yfirleitt eru með öllu ókunnar hér á landi, en sýnt er fram á að hafa verið birtar í fjöllesnum blöðum erlendis. Það er því bein skylda við minningu Jóns Sigurðssonar, að þessum greinum sé safnað og þær séu gefnar út, og það fer ákaflega vel á því, að það sé einmitt gert við þetta tiltekna tækifæri. Hvort svo menn vilja gera annað og meira, er allt annað mál og má sízt af öllu verða til þess, að menn leggist á móti þessari tillögu. Sem betur fer, hafa menn sýnt minningu Jóns Sigurðssonar margfaldan sóma, síðast með því að binda endurreisnardag lýðveldisins 1944 við afmæli Jóns Sigurðssonar, sem öllum þótti mjög vel fara á. Hvort mönnum þykir nú tilefni til þess að gera eitthvað, binda upphaf einhvers þjóðþrifaverks annars við 150 ára minningardaginn, það er samt mál, sem vel getur komið til athugunar og stjórnarvöld munu að sjálfsögðu íhuga, en kemur þessari till. bókstaflega ekki nokkurn skapaðan hlut við.



Herra forseti. Þetta mál skýrir sig sjálft, þannig að ég þarf ekki að flytja langa framsöguræðu fyrir þessari þáltill. Í henni er lagt til, að Alþingi skori á ríkisstj. að fela sauðfjársjúkdómanefnd að gera nú þegar ráðstafanir til þess, að hindruð verði útbreiðsla mæðiveiki á Vestfjörðum, en sá landshluti hefur átt ríkan þátt í að tryggja íslenzkum landbúnaði heilbrigðan fjárstofn. Eins og kunnugt er, spurðust þau tíðindi rétt fyrir páska síðastliðna, að mæðiveiki hefði orðið vart í Reykhólasveit í Barðastrandarsýslu. Það lætur að líkum, að þessar fregnir hafa valdið hinum mesta ugg meðal bænda, ekki aðeins á Vestfjörðum, heldur og um land allt. Vestfirðir hafa á síðustu áratugum verið svo til eini landshlutinn, þar sem sauðfjárpesta hefur ekki orðið vart, svo að teljandi sé, og á nokkrum hluta Vestfjarða hefur þeirra alls ekki orðið vart. Í Reykhólasveit, þar sem veikinnar hefur nú orðið vart, hefur mæðiveiki aldrei gosið upp áður, og fjárskipti hafa ekki farið þar fram. Það þykir nú vitað, þó að ekki sé alveg fullvíst um útbreiðslu veikinnar, að hún sé á nokkru fleiri bæjum, en í upphafi var gert ráð fyrir. Læknar hafa farið þarna vestur og rannsakað fé á allmörgum bæjum. Nú er það hins vegar svo, að allmikill samgangur er milli fjár úr Reykhólasveit og nálægum sveitum í Barðastrandarsýslu og enn fremur allt norður um heiðar, milli fjár í Steingrímsfirði í Strandasýslu og frá norðanverðu Ísafjarðardjúpi. Í sveitunum við Steingrímsfjörð hefur mæðiveiki aðeins orðið vart, en aldrei við norðanvert Ísafjarðardjúp og að sjálfsögðu ekki heldur vestan mæðiveikigirðingarinnar úr Kollafirði í Ísafjörð, og það svæði, sem liggur þar fyrir vestan, hefur séð landbúnaðinum um land allt fyrir hraustum fjárstofni á undanförnum árum. Ég skal ekki fullyrða um það, til hvaða ráðstafana skuli grípa í sambandi við þessar sauðfjárpestir, sem nú hafa komið upp þarna vestur í Reykhólasveit. En mér virðast þó nokkrar liggja í augum uppi, eins og ég drep á í grg. till. Í fyrsta lagi, að reynt verði að gera sem öruggasta varnargirðinguna úr Kollafirði í Ísafjörð og tryggja, að enginn samgangur geti orðið á milli svæðisins fyrir vestan hana og sveitanna fyrir austan. Í öðru lagi mætti hugsa sér að girða Reykjanesið sjálft og Reykhólasveitina af og freista þannig að takmarka útbreiðslu veikinnar við þessa sveit. Mér hafði í fljótu bragði komið í hug, að rétt væri að girða aðeins sjálft Reykjanesið af, en eftir að hafa fengið frekari upplýsingar þarna að vestan, þá mun það nú vera skoðun bænda, að réttara sé að girða nokkru stærra svæði af. Mun sú nauðsyn fyrst og fremst spretta af því, að bændur mundu telja, að þeir misstu allmikið af beitarlöndum, ef aðeins sjálft nesið væri girt af. Í þriðja lagi sýnist mér, að skynsamlegt sé að efla varnargirðingarnar úr Berufirði í Steingrímsfjörð, þannig að reynt yrði að takmarka það svæði, þar sem veikinnar hefur orðið vart, sem allra mest. Mér er kunnugt um það eftir að hafa haft samband við menn úr sauðfjársjúkdómanefnd, að n. er þegar byrjuð að undirbúa ráðstafanir í þessu efni. Hins vegar er það þannig, að gengið hefur verið frá fjárl., og ákveðin upphæð er ætluð til þess á fjárl. að framkvæma mæðiveikivarnir. Ég vil nú þrátt fyrir það vona, að hæstv. ríkisstj. og sauðfjársjúkdómanefnd hafi forustu um þær framkvæmdir, sem nauðsynlegar reynast í þessum efnum, og verði þá ekki eingöngu takmarkað sig við það litla fjármagn, sem unnt hefur verið að veita á fjárl. þessa árs í þessu skyni. Hér er mjög mikið í húfi. Eins og ég sagði áðan, hafa Vestfirðirnir bjargað að vissu leyti sauðfjárbúskap landsmanna á einhverjum mestu þrengingatímum, sem yfir landbúnaðinn hafa gengið vegna hinna þrálátu sauðfjárpesta, sem herjað hafa alla landshluta nema þennan litla hluta landsins. Þess vegna er það ákaflega þýðingarmikið, að hér verði snúizt snarlega til varnar og einskis látið ófreistað til að hindra útbreiðslu veikinnar. Ég leyfi mér svo að óska þess, herra forseti, að umr. um till. verði frestað og henni vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Till. þessi er þess eðlis, að ég vona, að það verði ekki ágreiningur um það, að hún verði samþykkt. Þeir atburðir, sem till. fjallar um, eru svo alvarlegir, að það sjá allir og skilja, hversu þýðingarmikið er að hefta þessa plágu, sem nú hefur skotið upp höfðinu í þeim landshluta, sem hefur orðið öðrum héruðum þessa lands til mestrar bjargar í því að halda við sauðfjárrækt í landinu. Hins vegar er vitað, að um þetta eru sérstök lög frá 1947, þar sem eru skýr og ótvíræð fyrirmæli um það, hvað sauðfjársjúkdómanefnd beri að gera í þessum efnum, og breytir till. ekki neinu í því, enda ekki flutt í þeim tilgangi. Mér sýnist, að eitt aðalatriðið í þessu máli, sem till. fjallar um, sé það, að ekki sé skorið við nögl sér það fé, sem þarf til að gera óhjákvæmilegar varnarlínur. Þess vegna flutti ég brtt. við fjárl. um það, að sú upphæð, sem í fjárlagafrv. var ætluð til nýrra girðinga til varnar útbreiðslu mæðiveikinnar, yrði nokkuð hækkuð. Ég harma það, að slík till. var ekki samþykkt. En ég vona fastlega, að hæstv. ríkisstj. láti það engin áhrif hafa á framkvæmd varnanna, þá framkvæmd, sem hlýtur nú að kosta nokkru meira en áður, eftir að þessi plága hefur komið upp, og auðvitað þarf þar að gera varnarlínur, sem kosta fé. Ég skil það svo, að hv. alþm., sem samþykkja þessa till., leggi með því áherzlu á þetta við hæstv. ríkisstj., að ekki verði fjárskortur látinn hindra eða tefja þær varnarráðstafanir, sem sauðfjársjúkdómanefnd ber nú að undirbúa. Hv flm. drap á það í framsöguræðu sinni hér áðan, að hann teldi líklegt, að þrenns konar ráðstafanir þyrfti að gera: að bæta mjög girðinguna úr Kollafirði í Ísafjörð, í öðru lagi að girða af Reykjanes eða Reykhólasveit og í þriðja lagi að efla girðinguna úr Berufirði í Steingrímsfjörð. Ég er honum sammála um það, að þessi atriði koma öll til greina. Í fyrsta lagi er ég sannfærður um, að það er óhjákvæmilegt að gera tvöfalda girðinguna að Klettshálsi í Ísafjörð, svo að hún sé örugg. Í öðru lagi er rétt, að girða þarf af Reykhólasveit vestan varnarlínunnar, sem nú liggur þvert í gegnum sveitina. Hins vegar er ekki unnt að girða af Reykjanesið sjálft, eins og hann líka drap hér á. Það er vegna þess, að sauðfjárrækt á Reykjanesinu sjálfu yrði óframkvæmanleg vegna landþrengsla, ef þar væri girt þvert yfir. Því mun vera í undirbúningi sú ráðstöfun að girða af Reykhólasveitina vestan Berufjarðargirðingar. Ég skal nefna þriðju leiðina, sem hv. flm. drap hér á. Það er girðingin úr Berufirði í Steingrímsfjörð. Það getur verið, að það sé rétt hjá honum, að hana þurfi að endurbæta. En þetta er þó tvöföld girðing, sem jafnan hefur verið vel við haldið, og ég hygg, að tiltölulega lítill kostnaður muni verða við endurnýjun á henni. En ég vil nefna eina till., sem ég hef varpað fram við sauðfjársjúkdómanefnd, og hún er sú að koma upp nýju öryggishólfi vestan við Klettsháls. Það hólf, sem nú er milli Berufjarðar og Klettsháls, var öryggishólf. Það var hugsað sem vörn gegn því, að veikin, sem þá var austan við þessa girðingu, kæmist vestur til Vestfjarða. Nú er þetta öryggishólf ekkert öryggishólf lengur, heldur er þessi sauðfjárveiki nú í þessu hólfi. Það er orðið sýkt. Því hef ég bent á, hvort ekki sé rétt að koma upp nýju hólfi þar fyrir vestan, og hafði mér þá dottið í hug, að sú girðing væri úr Kjálkafirði upp á Þingmannaheiði og jafnvel þaðan austur í girðinguna úr Kollafirði. Allt þetta er sauðfjársjúkdómanefnd nú að athuga og bera sig saman um við ráðamenn og bændur þar vestra. Ég vil að lokum leggja mjög eindregið með því, að þessi till. verði samþ., og legg áherzlu á, að samþykkt hennar þýðir að mínum dómi fyrst og fremst það, að ekki verði látið sitja við þá fjárveitingu, sem samþ. var á fjárl., ef nauðsyn krefur, heldur hlutist ríkisstj. til um, að ekki skorti viðbótarfé í þessar nýju varnarlínur, þrátt fyrir það, að till. mín við fjárl. í þessu efni náði ekki samþykki.



Herra forseti. Það er sízt ófyrirsynju, að þetta mál kemur til umr. á hv. Alþ., og ég vil strax taka fram, að ég er eftir atvikum því sammála, að þessari till. verði vísað til hæstv. ríkisstj. En ég vil láta það koma alveg ljóst fram, að ég hef ekki trú á því, að úr meginvandkvæðum, sem á meðferð þessara mála eru hér nú, verði bætt nema með verulegum fjárframlögum, og hv. Alþ. getur ekki vænzt þess, að nein ríkisstj., hver sem hún er, geti ráðið við þennan vanda, nema verulegt fé sé lagt fram í því skyni. Ég geri ráð fyrir því, að hér á landi sé ef til vill öllu fremur en víðast hvar annars staðar reynt að forðast að dæma menn í fangelsi fyrr en í fulla hnefa, að reynt er að halda mönnum utan fangelsismúra, í fyrsta lagi með vægum dómum og síðan af hálfu dómsmálastjórnarinnar, meðan þess er nokkur kostur. Það er fyrst eftir að brot eru farin að verða framin æ ofan í æ eða fyrstu brot eru svo alvarleg, að ekki er með nokkru móti unnt að láta menn ganga lausa, sem yfirleitt hefur verið beitt fangelsisrefsingu. Það er því ekki hægt að segja að, að þessu leyti séu menn settir í fangelsi óreyndir eða að lítt athuguðu máli. Það er yfirleitt ekki gert, fyrr en að mati kunnugustu manna það er nánast óumflýjanlegt, og þar kemur fyrst og fremst til greina álit, eins og ég segi, dómaranna, sem með málin fara og styðjast við umsögn starfsmanna sinna, enn fremur álit fangahjálparinnar, loks skoðun sjálfs dómsmrn., sem ekki getur farið hjá að kynnist verulega mörgum af þeim mönnum, sem hér eiga hlut að máll, því að sem betur fer er hópurinn ekki svo ýkja stór og iðulega eru það sömu nöfnin, sem koma æ ofan í æ, og þess vegna hljóta þeir embættismenn og jafnvel ráðherra, sem með úrskurðarvaldið fer, í sumum tilfellum að vera kunnugur högum þessara manna og geta gert sér grein fyrir, hvað líklegt sé fyrir hann að gera. Hitt er svo rétt, sem hv. frsm. n., 1. landsk. þm. (AG), sagði, að dómsmálastjórnin getur ekki beitt öðrum aðferðum,i en hún hefur færi til. Það er að vísu ráðgert í lögum, að til séu hér hinar og þessar stofnanir, en þær eru yfirleitt ekki til, og það er þýðingarlaust að ætla að vísa á þær eða skipa dómsmálastjórn eða dómstólum að láta menn sitja í þeim stofnunum, sem aðeins eru til á pappírnum, en ekki í raunveruleikanum. Þetta er mjög alvarlegt mál út af fyrir sig, en ég hygg þó, að það verði seint hér í okkar litla þjóðfélagi komið upp allri þeirri sundurgreiningu í þessum efnum, sem er möguleg og ef til vill ríkari ástæða til, en hér í hinum stærri þjóðfélögum. Það er ákaflega hætt við því, að við þurfum lengi að bíða eftir því, að allar þær stofnanir, sem lögboðnar eru og út af fyrir sig væri gott að hafa, verði komnar upp. Það er jafngott að horfast í augu við það. Þeim verður ekki komið upp nema með mjög miklum stofnkostnaði og síðan mjög miklum rekstrarkostnaði. Þetta er þó í sjálfu sér allt aukaatriði. Aðalatriðið er það, sem Alþ. getur ekki með nokkru móti lengur lokað augunum fyrir, og það er, að sjálft aðalfangelsi landsins, er með öllu óhæft til sinna nota, með öllu óhæft, og það er ekki hægt fyrir nokkra menn, hversu vel að sér sem þeir eru og hversu duglegir fangaverðir sem þeir kunna að vera í eðli sínu, að rækja sitt starf, meðan þeim er ætlað að starfa í slíkri stofnun sem aðalfangelsi landsins á Litla-Hrauni er, að því slepptu, hvernig ástandið í fangelsismálum - jafnvel varðandi varðhaldsgæzlu - er hér í Reykjavík, sem er nú orðið fyrir löngu hneykslismál og er þó í sjálfu sér ekki eins alvarlegt og ástandið á Litla-Hrauni. Það var gert að verulegu árásarefni fyrir nokkrum árum, hvernig þá var komið á Litla-Hrauni. Það var tekin skýrsla og birtar um það ýtarlegar lýsingar, að þar hefði verið dapurlegt ástand, um það bil sem verið var að koma á meiri háttar aðgerð og lagfæringu. Síðan var sú lagfæring gerð, og fangelsið er nú eftir þá meiri háttar aðgerð, sem á þeim árum var gerð, það er búið hvað eftir annað síðan að sýna sig að vera ómögulegt. Mér dettur ekki í hug að kenna þeim fangavörðum, sem síðan hafa verið og voru látnir taka við af þeim, sem voru látnir hverfa frá störfum upp úr 1956, um, hvernig farið hefur. Ég fullyrði þvert á móti, að það er ekki á færi nokkurra manna að annast sæmilega geymslu fanga við þá aðstöðu, sem þeim er fengin. Þess vegna er það höfuðatriði þessa máls, sem er alger sjálfsblekking að horfa fram hjá, að svo fljótt sem mögulegt er vegna kostnaðar og annarra aðstæðna verði komið upp fangelsi, sem sé í samræmi við nútímakröfur. Hvort þar geti verið meira sundurgreint, en nú er á Litla-Hrauni og hvernig því eigi að haga í einstökum atriðum, skal ég ekki dæma um. Það er sérfróðra manna að segja til um. En þar sem ég hef starfað svo lengi að meðferð þessara mála í dómsmrn., að ég er þessu ástandi svo vel kunnugur, að það er þá enginn, nema ef það er hv. þm. Str. (HermJ), sem hefur af því aðra eins reynslu og ég, þá tel ég það beina skyldu mína að aðvara Alþ. um það, að það verður ekki komið við neinum bótum, sem að gagni verða, á því hneykslanlega ástandi, sem nú er í þessum efnum, nema með mjög verulegum stofnkostnaði. Og þá er það brýnasta og fyrsta jafnframt eða næst því, að komið verði upp viðhlítandi lögreglustöð í Reykjavík með fangageymslu, að koma upp nýju allsherjarfangelsi fyrir landið. Þetta segi ég ekki vegna þess, að ég hafi sérstaklega trú á því, að menn batni við að vera geymdir í fangelsi, - ég hef sáralitla trú á því og tel, að það eigi ekki að setja menn í fangelsi fyrr, en í allra síðustu lög. En Ísland kemst ekki af án fangelsis, því miður, frekar en önnur lönd. Það er staðreynd, sem við verðum að horfast í augu við, og ég vil - um leið og ég mun greiða þessari till. atkv. - skora á hæstv. dómsmrh. núverandi, sem er dómari og þessum málum kunnugur að verulegu leyti, að gera gangskör að því, að hafinn verði undirbúningur að þeirri grundvallarumbót, sem hér þarf að gera, og það er bygging nýs fangelsis, þannig að hægt sé að ætlast til af þeim mönnum, sem lenda í þeirri ógæfu að verða fangaverðir, að þeir geti innt starf sitt sómasamlega af hendi.



Herra forseti. Hv. allshn. ræddi till. þessa um athugun á aðbúnaði fanga á nokkrum fundum. Rannsókn á ástandi fangelsismálanna hefur áður farið fram, síðast árið 1956, og leitt í ljós, að þörf er skjótra og gagngerðra endurbóta á því sviði. Hefur þó ekkert verið aðhafzt í þeim málum, enn sem komið er. Hv. n. hafði aðstöðu til að kynna sér skýrslur þeirra lögfræðinga, sem síðast athuguðu ástandið í fangelsunum, og er því þar þannig lýst, að maður skirrist við að lesa þær lýsingar opinberlega, svo ljótar eru þær og auðmýkjandi, sé þess gætt, að í hlut á menningarþjóð, en ekki siðleysingjar. Þeirrar skoðunar varð vart í hv. n., að þörfin væri ekki brýnust á því að skipa nýja rannsóknarnefnd, heldur þyrfti strax að hefjast handa um framkvæmdir til úrbóta, til þeirra framkvæmda yrði að veita fé og síðan hefja þær hið bráðasta. Um þetta bæri hæstv. ríkisstj. að hafa forgöngu og njóta til þess leiðsagnar sérfróðra aðila. Varð það að samkomulagi í n. að mæla með því, að málinu yrði vísað til hæstv. ríkisstj. í trausti þess, að áherzla verði lögð á skjótar úrbætur í fangelsismálunum og betrunarmálunum yfirleitt, og í trausti þess enn fremur, að um allar framkvæmdir verði leitað ráða sérfróðra aðila, þ. á m. geðlækna og sálfræðinga. Sem annar flutningsmaður þessarar þáltill. get ég fallizt á þessa afgreiðslu hennar aðsinni. Ég tel, að hæstv. ríkisstj, geti nú þegar byrjað þetta nauðsynlega umbótastarf og það án verulegra fjárframlaga fyrst í stað. Meðferð afbrotamanna fer fram bæði utan og innan fangelsismúra, og hún er öll jafnmikilsverð. Nýja stofnun þarf vafalaust að reisa, en það má margt lagfæra, áður en hún kemst upp. Eitt af meginverkefnunum er að fá hæfa menn til að starfa við betrunarhúsin, og á ég þá ekki aðeins við góða löggæzlumenn, heldur miklu fremur lækna, sálfræðinga og ármenn. Á þetta lagði ég áherzlu, er ég mælti fyrir till. í upphafi þessarar umr. Afbrotasálfræðin er orðin mjög hagnýt fræðigrein, og vissulega er hún óhjákvæmileg undirstaða allrar meðferðar afbrotamanna nú á dögum. Í Danmörku er þessi fræðigrein, eins og víða, hagnýtt í vaxandi mæli, og voru nýlega flutt um það efni fróðleg erindi í húsakynnum háskólans hér af dönskum sérfræðingi í afbrotasálarfræði. Ég tók það fram, þegar ég fylgdi þessari till. úr hlaði, að íslenzka refsilöggjöfin er í aðalatriðum mjög í samræmi við kröfur nútímans um meðferð afbrotamanna. Það, sem vantar, er sómasamleg framkvæmd laganna. Viðeigandi stofnanir vantar, en þó umfram allt sérmenntað fólk. Stofnanir eru allt að því verra en ekki neitt, ef hæfir menn finnast þar ekki til starfa. Hv. allshn. vill láta vísa þessu brýna vandamáli til hæstv. ríkisstj. í trausti þess, að hún nú þegar hefji undirbúninginn að farsælli lausn málsins.



Herra forseti. Þessi till. til þál. á þskj. 330 um fullgildingu á alþjóðasamþykkt um afnám nauðungarvinnu er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að veita ríkisstj. heimild til þess fyrir Íslands hönd að fullgilda samþykkt nr. 105, um afnám nauðungarvinnu, sem gerð var á 40. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar í Genf 25. júní 1957, eins og hún liggur fyrir á fylgiskjali, sem prentað er með ályktun þessari.“ Aðalefni þessarar alþjóðasamþykktar er: 1) Bann við nauðungarvinnu, sem beitt er með pólitískri þvingun eða sem refsingu gegn mönnum fyrir að hafa eða láta í ljós stjórnmálaskoðanir eða skoðanir hugsjónalega gagnstæðar ríkjandi stjórnmálalegu, félagslegu eða efnahagslegu skipulagi. 2) Bann gegn nauðungarvinnu, er beitt sé til þess að breyta efnahagskerfinu á tiltekinn hátt. 3) Til þess að aga verkalýðinn, eins og það er orðað. 4) Til refsingar fyrir þátttöku í verkföllum. 5) Vegna mismununar eða ofsóknar á hendur einstaklingum sökum uppruna þeirra, félagslegrar aðstöðu, þjóðernis eða trúarbragða. Nauðungarvinna, eins og um er rætt í þessari samþykkt, þekkist vitanlega ekki hér á landi og er algerlega andstæð hugsunarhætti og réttlætiskennd íslenzku þjóðarinnar. Eðlilegt þykir þó, að Ísland sýni afstöðu sína gagnvart þessu máli á alþjóðavettvangi með því að fullgilda samþykktina. Hin Norðurlöndin, a.m.k. þrjú þeirra, Noregur, Svíþjóð og Danmörk, hafa þegar fullgilt þessa samþykkt. Ég legg til, herra forseti, að umr. um mál þetta verði frestað og því vísað til hv. allshn.