Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hér er aðeins um það að ræða að bata við, inn í lögin um ráðstafanir til loftvarna, ákvæði unt það, að hús eigendum sé skylt að hafa nauðsynleg eldvarnatæki, eftir því sem fyrirskipað er af loftvarnanefnd. Allshn. hefur athugað frv. og telur sjálfsagt að taka þetta ákvæði inn í lögin. Leggur hún því til, að frv. verði samþ.



Við flm. þessa frv. höfum staðið að flutningi frv. um þetta efni á undanförnum þingum. Þau frv., sem við höfum flutt um þetta, voru í öndverðu nokkuð ósamhljóða, þannig að ekki voru farnar sömu leiðir í þeim öllum, en í meðferð Nd. á þessu máli á 2 undanförnum þingum hefur það komizt í nokkuð fast form, að því er framgang þessara till. snertir. Við höfum í þessu frv. að hálfu leyti tekið upp það frv., sem samþ. var í Nd. á síðasta aðalþ. um þetta efni, aðeins í 3 atriðum vikið nokkuð frá því. Í fyrsta lagi er það, að hér er gert ráð fyrir nokkru hærra framlagi úr ríkissjóði heldur en var í því frv., sem sé, að í staðinn fyrir 100 þús. kr. framlag árlega á næstu 10 árum, þá sé þessi upphæð nú færð upp í 300 þús. kr. Auk þess höfum við hækkað heimild ríkisstj. til lántöku handa raforkusjóði úr 5 millj. kr., eins og hún var í frv., sem samþ. var hér síðast, upp í 8 millj. kr. Til þess að mæta andstöðu, sem risið hefur upp gegn því ákvæði frv., sem afgreitt er hér síðast, um, að fyrstu 3 árin skyldu rafstöðvar, sem þegar eru komnar upp, inna af hendi skattgreiðslur til þessara nýju stöðva, þá skulu þær nú samkv. þessu frv. vera skattfrjálsar. Nú höfum við, til samkomulags við þá menn, sem andmæltu þessu ákvæði, fallizt á að lengja þennan tíma úr 3 árum upp í 5 ár, og vænti ég, að það geti orðið liður í því að koma á sáttum um afgreiðslu þessa máls. Að öðru leyti er þetta frv., sem við nú flytjum, alveg eins og frv. um sama efni, sem afgreitt var á síðasta vetrarþingi. Um málið í heild þykir mér ekki ástæða til að fara mörgum orðum nú. Það hefur verið gerð svo skýr og ljós grein .fyrir því á undanförnum þingum, að hafizt sé handa um að greiða götu þeirra manna, sem erfiða aðstöðu hafa til þess að hagnýta rafmagnið. Og yfirleitt eru allir sammála um, að þessi nauðsyn sé fyrir hendi, og þá alveg eins hitt, að nauðsynlegt sé, að menn taki höndum saman um að greiða fyrir þessu máli. Ég skal í þessu sambandi geta þess, að það er skoðun okkar flm., eins og líka hefur komið fram á undanförnum þingum , að þó að ýmsar af þeim aflstöðvum, sem nú er í ráði að reisa, búi við svo góð skilyrði, að hægt sé að koma þeim upp og leiða frá þeim rafmagn án verulegs tilkostnaðar, þá sé hitt líka vitað, að á þeim stöðum, þar sem erfiðleikarnir eru meiri, ættu þessi fyrirtæki að eiga aðgang að lánsstofnunum, sem gætu boðið upp á lán með sæmilegum kjörum. Vegna þess, hve kostnaðarsamt það er að leiða rafmagn út um dreifbýlið, er okkur flm. frv. ljóst, að þótt hægt sé að bjóða upp á lán með sæmilegum kjörum, muni það í slíkum tilfellum ekki hrökkva til, heldur þurfi að koma meira til fyrir atbeina þess opinbera, sem sé, að styrkir verði jafnframt veittir til slíkra framkvæmda frá því opinbera. Við höfum þó ekki tekið upp í frv. nein ákvæði í þessa átt. En hins vegar vildum við láta koma skýrt fram, að ef rafmagnið á að verða til almenningsnota hér á landi, þá eru engar líkur til, að því verði komið í framkvæmd með öðrum hætti en þeim, að löggjöf um þetta efni verði tvíþætt. Annars vegar, að fyrirtækin eigi aðgang að lánum með hagkvæmum kjörum, og hins vegar, að nokkrir styrkir verði veittir til þessara framkvæmda. Það leiðir af sjálfu sér, að í þessu máli þarf að gera svipað átak og um símalagningar hér á landi og að nokkru leyti líkt og um vegalagningar, þannig að ríkissjóður verður að vera allstór þátttakandi í því, til þess að því verði hrundið áfram. Við skulum líka gera okkur ljósa grein fyrir því, að almenn hagnýting rafmagns er og hlýtur að verða ákaflega mikilvægur og nauðsynlegur þáttur í því að stuðla að því, að haldið verði uppi jafnvægi í okkar þjóðfélagi. Straumurinn hefur að undanförnu legið þannig, að fólkinu hefur fækkað í sveitunum og dreifbýlinu, en fjölgað í þéttbýlinu og kaupstöðunum. Það má efalaust segja, að það sé ótryggari þróun, að þetta gengur svona til. En það leiðir af sjálfu sér, að þar sem t.d. eru betri skilyrði til að hagnýta þetta mikilsverða afl til „praktískra“ nota og þæginda, og ef þéttbýlið eitt í landinu getur notfært sér þessi þægindi, þá mun það verða mjög á kostnað dreifbýlisins, því að fólkið keppist að sjálfsögðu um að komast til þeirra staða, sem þau þægindi eru fyrir hendi, en hverfur þaðan, sem litlar eða engar vonir standa til, að það geti notið þeirra. Þess vegna er það líka frá þessu sjónarmiði sem það er ákaflega nauðsynlegt að dómi okkar flm., að allt verði gert, sem hægt er, til að greiða götu þess, að rafmagnið geti orðið til almenningsnota hér á landi. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta frv., en vænti, að það njóti góðs skilnings, eins og það hefur gert hér í þessari hv. d. á undanförnum þingum, og að um afgreiðslu þess geti tekizt góð samtök. Ég vil svo leggja til, að þessu máli verði, að lokinni þessari umr., vísað til fjhn. Þar hefur það verið að undanförnu, og samkæmt eðli sínu á það þar að vera.

*Sigurður Kristjánsson: Þetta mál er nú komið hér fram í annað sinn, og talsverðar deilur hafa verið í sambandi við það um tekjuöflun þessa sjóðs, sem í frv. er talað um. Og við, sem höfum fundið að tekjuöflunarleiðunum, höfum bent á það, og þarf ekki að endurtaka það, að það er ákaflega leiðinlegt, þegar menn taka upp vinsælt mál, eins og rafveitumálið hefur verið, og tileinka sér flutning þess, en smeygja inn í frv. um það atriðum, sem hljóta að verða deiluatriði og fela í sér eins konar refsingu á áður upp komin fyrirtæki, eða þá, sem að þeim standa, jafnframt og málið í heild á að afla nokkrum hluta landsfólksins mjög eftirsóttra lífsþæginda. Það, sem ég á við, er gjaldið, sem lagt er á þær rafveitur, sem áður eru komnar. Nú væri það ekki fjarri sanni, að þau fyrirtæki slík, sem áður hafa verið stofnuð, ef þau hafa v erið við góð skilyrði og eru orðin fjárhagslega vel stæð, legðu eitthvað af mörkum í þessu skyni. En hér er ekki gerður neinn slíkur greinarmunur á. Hér er ætlazt til þess, að rafveitur, þó að þær skuldi allt sitt stofnfé, skuli samt greiða ákveðið gjald, miðað við afl stöðvanna, hvort sem aflið er notað eða ekki notað, að mér skilst, og það getur þess vegna vel farið svo, að rafveitufyrirtæki, sem stofnað er við mjög óhagstæð skilyrði og er skuldugt og á erfitt fjárhagslega, það eigi, ef þetta frv. verður samþ., að gjalda skatt til fyrirtækja, sem njóta beztu kjara og liggja miklu léttar á þeim, sem standa undir kostnaði af þeim. Það er þess vegna áreiðanlegt, að það verður að endurskoða í meðferð þessa máls mjög nákvæmlega 2. gr. frv. og bæta úr þeim ágöllum, sem þar eru. Í upphafi réttlættu hv. flm. þetta atriði með því, að það ætti að vera endurgjald fyrir ríkisáhættu. Nú er það að sönnu nokkuð nýtt að eiga að fara að greiða fé fyrir ríkisábyrgðir, sem oftast nær hafa ekki verið annað en formið, aðeins til þess að vekja traust hjá erlendum lánveitendum, en ríkið hefur hins vegar ekki þurft á einn hátt að svara til með fjárframlögum. En þar að auki. er nú það á daginn komið, að þetta er ekki höfuðatriðið, því að hér í þessu frv. finn ég ekki, að neinn greinarmunur sé gerður á rafveitum, sem njóta ríkisábyrgðar, og öðrum, sem ekki njóta hennar. Ég vil enn fremur til stuðnings mótmælum mínum gegn þessu frv. taka fram, að ég álít það í mörgum tilfellum mjög ósanngjarnt að láta eldri rafveitur greiða gjöld til þeirra yngri á þann hátt, sem í frv. getur, og í því sambandi benda á vaxtakjörin, sem ætlazt er til, að rafveitur njóti úr þessum sjóði; það er ætlazt til, að þessir vextir verði 3%. En ég vil nú spyrja hv. flm. þessa frv. um það, á hvaða rafveitur þeir geti bent, sem nú eru til orðnar, sem njóti slíkra vaxtakjara. Það er reyndar ákaflega æskilegt, að vaxtakjör fyrir rafveitur, sem búið er að koma upp, gætu verið þessi, en þeim er, því miður, ekki hægt að breyta. Ég vil ekki orðlengja um þetta mál, og ég vil ekki fara út í deilur um það við 1. umr., en geri mér frekar von um, að þetta ágreiningsatriði jafnist við meðferð málsins í n. En út af þessum vaxtakjörum vil ég benda á það, að hér hefur verið deilt mikið um vaxtakjör annarrar stofnunar, en það var fiskveiðasjóður, sem ekki er ætlazt til að veiti lán nema til 15 ára. En þessi stofnun á að veita sín lán til 23 ára. Þar af leiðandi hvíla lán úr fiskveiðasjóði miklu þyngra á heldur en lán úr þessum rafveitusjóði. sem frv. þetta leggur til, að stofnaður verði. En því var tekið sem fjarstæðu, að vaxtakjör úr fiskveiðasjóði eru 3%, og það fékkst ekki einu sinni, að það yrði samþ., sem samkomulag náðist um í sjútvn., að vaxtakjörin yrðu 4%. Það fékk ekki náð fyrir þessari hv. d., þrátt fyrir það, þó að lán úr fiskveiðasjóði eigi að veita til þriðjungi styttri tíma heldur en eftir frv. á að veita lán úr þessum rafveitusjóði. Menn mega ekki taka mál mitt svo, að ég sé ekki ákveðinn stuðningsmaður þessa máls. En ég vil heldur ekki láta hjá líða að benda hv. þm. á það, að það er fullkomið ósamræmi í framkomu hv. þdm. í þessu máli annars vegar og málefnum fiskveiðasjóðs hins vegar. Og ekki heldur vil ég láta hjá líða að benda hv. þm. á, að þeir eiga ekki að taka svona á nauðsynjamálum, sem hér hefur verið gert, að smeygja inn í þau atriðum, sem eru fallin til þess að valda deilum og tefja framgang þeirra.

* Flm. (Pétur Ottesen): Það er mjög fjarri mér að vilja vekja nokkrar deilur um þetta mál, því að minn hugur stendur að því fyrst og fremst að geta fengið það afgreitt. með sem allra beztu samkomulagi. Ég held, að það sé ekki rétt hjá hv. 5. þm. Reykv. að orða það svo, að þessi skattur, sem hér er gert ráð fyrir, að lagður verði á rafstöðvar, sem búið er að reisa, sé refsing á þær. Það getur náttúrlega verið rétt út frá því, ef segja má, að allur skattur sé refsing að vissu leyti, þannig að eftir því sem einstaklingurinn aflar sér meiri tekna, leggur meira á sig til að afla þeirra, þá sé það refsing á þennan dugandi og atorkusama mann, sem hann leggur fram í skatt. En ég vil benda á, að það mun vera svo yfirleitt, að þær stóru aflstöðvar, sem ákvæði þessa frv. ná til, munu undantekningarlaust vera reistar við þau beztu skilyrði, sem til eru í þessu landi, bæði að því er snertir að koma þeim upp og þó einkum og sér í lagi hvað hitt atriðið snertir, að þær eru byggðar til þess að nota rafmagnið frá þeim í þéttbýlinu, þar sem því rafleiðslukostnaður verður tiltölulega mjög litill, miðað við þau not, sem verða af rafmagninu. Þess vegna lítum við flm. frv. svo á, að miðað við okkar þjóðskipulag og það, hve löggjafinn leggur ríkt á herðar borgurunum að hjálpa hverjir öðrum, þá sé í þessu frv. ekki farið fram á nema í alla staði eðlilegt samstarf og eðlilega samhjálp með því en mitt að láta þessar stofnanir, sem reistar hafa verið við beztu skilyrði, leggja nokkuð af mörkum á móti ríkissjóði og svo vitanlega þeim, sem að fyrirtækjunum standa og verða að bera mestan þunga af þeim, til þess að landsmenn sem flestir geti fengið að njóta þess mikla ljós- og orkugjafa, sem rafmagnið er, með því að framleiða það úr því mikla vatnsafli, sem til er í landinu. Við höfum reynt, eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, að mæta þeirri óánægju, sem þessi ákvæði valda, með því að láta þessi skattákvæði ekki ná til stöðva, sem reistar eru fyrstu 5 árin, eftir að þær eru reistar, meðan þær eiga erfiðast vegna þess þunga, sem á þeim hvílir af lántökum til bygginga þeirra, heldur höfum við þær gjaldfrjálsar þennan tíma. Auk þess er það svo, að fyrst er skatturinn lágur, en svo má hækka hann að ákveðnu marki, og er með þessu móti hóflega í sakirnar farið. Síðan málið komst í þann búning, sem það hefur nú, er algerlega burtu fallið það, sem hv. 5. þm. Reykv. var að tala um, að þessi skattur ætti að vera nokkurs konar endurgreiðsla fyrir ríkisábyrgðir. Það álít ég, að alls ekki sé, heldur séu nægilega sterkar röksemdir færðar fyrir þessum skatti og þeirri sanngjörnu hjálp, sem á að sýna með álagningu hans, og því samstarfi, sem hér er lagt til að verði haft til þess að sem flestir geti notið rafmagnsins. Þessi sami hv. þm. talaði um, að eldri stöðvar mundu búa við erfiðari vaxtakjör en gert er ráð fyrir í þessu frv. En það þarf enginn að búast við því, að þær stöðvar, sem reistar verða hér eftir, verði nema að örlitlu leyti fyrst í stað reistar fyrir lánsfé með þeim vaxtakjörum, sem hér er um að ræða, heldur munu þær verða að fá lán í öðrum lánsstofnunum en þessum sjóði og þá vitanlega að sæta þeim vaxtakjörum, sem um er að ræða á hverjum tíma. Og svo má benda á, að þær stöðvar, sem reistar verða hér eftir, eftir að þessi l. verða sett, ef frv. verður samþ., koma vitanlega til með að taka á sig þennan skatt eftir því, sem ákvæði eru um það. Hitt er svo sjálfsagt, að n., sem fjallar um þeta mál, taki til athugunar þær brtt., sem fram koma um málið. Og ég er alveg viss um, að það er fullkominn vilji fyrir hendi í n: til þess að gott samkomulag náist um afgr. þessa máls. Því fer líka mjög fjarri, að ég taki aths. hv. 5. þm. Reykv. sem nokkra andstöðu gegn þessu máli af hans hendi. Mér hefur skilizt, að hann ekki einasta sé fylgjandi þessu máli, heldur beinlínis hafi áhuga á, að lausn geti fengizt á því. Ég minnist þess, að hann bar fram á síðasta þingi brtt., þar sem gengið var inn á þetta atriði í samræmi við 2. gr. þessi frv. Og ég er viss um það, að fjhn. muni vera reiðubúin að ræða við þennan hv. þm. og aðra, sem vilja, að þetta mál nái fram að ganga, þótt þeir kunni að lita nokkuð öðrum augum á gagnsemi frv. en við gerum, sem að frv. þessu stöndum.

*Sigurður Kristjánsson: Ég skal ekki lengja þessar umr., því að mál þetta mun fara til n. Og ég vil undirstrika það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að mín orð ber ekki að skilja sem andstöðu gegn rafveitumálunum. Ég álit hins vegar, að svo ona mál eigi skilið allan þann stuðning, sem hægt er að veita því. En ég vil þó benda á, að það er að sönnu alveg rétt, að það er óþarfi fyrir mig að kalla þetta refsiskatt. Og ég skal fúslega viðurkenna, að það er engin þörf á að gefa í skyn, að neinn illvilji eigi sér stað frá hendi flm. frv. til neinna annarra. En þetta verður nú samt eins konar refsing á þá framtakssömu menn, sem búnir eru að koma þessum stöðvum upp hjá sér. Í því sambandi verð ég að leiðrétta einn misskilning, sem virtist koma fram hjá 1. fim. frv. (PO), að rafveitur í landinu séu byggðar við allra beztu skilyrði. Það er mjög upp og niður með þau skilyrði. Stöðvarnar hafa orðið til vegna fjölmennisins, sem hefur krafizt þess að fá þessi þægindi. Þær hafa sumar verið byggðar þar, sem skilyrði hafa verið ákaflega erfið og kannske erfiðari heldur en líkur eru til, að verði nokkurs staðar hér á landi, þar sem rafveitur koma. Í því sambandi vil ég benda á Ísafjörð. Þar er komin á rafveita við ákaflega erfið skilyrði, rafveita, sem óhugsandi er annað en að hljóti alltaf að verða notendum mjög dýr. En fjölmennið í kaupstaðnum krafðist þess, að eitthvað yrði gert. Slíkar rafveitur standa ákaflega illa að vígi með að inna af hendi gjöld til annarra rafveitna, bæði vegna þess, hve skilyrði hafa verið erfið frá náttúrunnar hendi til að koma þeim upp, og líka hins, að þær hafa verið byggðar á þeim tíma, þegar lán fengust ekki nema með óhagstæðum vaxtakjörum, voru mjög dýr. Mér er einnig sagt af hv. þm. Seyðf., að sú rafveita, sem byggð hefur verið á Seyðisfirði og orðin er 30 ára gömul, sé algerlega ófullnægjandi. Af þessari gömlu rafveitu á að gjalda skatt samkv. þessu frv., sem að vísu er ekki stór, af því að rafveitan er lítil, en skatt samt, á sama tíma og verið er að hafa úti allar klær til þess að afla fjár til byggingar nýrra rafveitna og fullkomnari en þessi rafveita á Seyðisfirði er. Það virðist mér alls ekki sanngjarnt. Og það er ekki hægt að komast hjá því, að manni finnist það einkennilegt, að fyrir þinginu liggja nú 3 mál um rafveitur. Hvers vegna er ekki hægt að sameina þessi mál á einhvern hátt? Það er rafveita fyrir Eyrarbakka og Stokkseyri eitt málið, það er frv. um rafveitur ríkisins og þetta er þriðja málið um rafveitur. Þó að þetta séu allt þörf mál, ef rétt er með þau farið, get ég samt ekki alveg lokað augunum fyrir því, að mér finnst, að það geti verið nokkuð samband á milli flutnings þeirra og þess, að búizt er við kosningum mjög bráðlega.

Hefur hv. þm. ekki séð þessi mál fyrr á kjörtímabilinu?

.

* Flm. (Sveinbjörn Högnason): Þetta litla frv., sem ég ber hér fram, er um breyt. á l. um sölu á prestsmötu, sem sett voru 1921, og er aðeins um það, hvernig andvirði prestsmötu, sem seld er, skuli ráðstafað. Eins og kunnugt er, þá er þessi kvöð, prestsmatan, sem hvílir á allmörgum jörðum, upphaflega þannig til komin, að það voru lögð til viss staðar af söfnuðinum svo og svo mörg kúgildi, sem átti að vera til þess að halda uppi kirkju og kristnihaldi. Þessar kvaðir hafa haldizt á æðimörgum jörðum síðan og verið greitt af þeim samkv. verðlagsskrá, en þó ekki nema helmingur við það, sem prestsmatan gilti áður, þannig að það er aðeins hálft eftirgjald, sem greitt er fyrir hana núna, miðað við það, sem áður var. Það hafa margir ábúendur þessara jarða óskað eftir að losna við þetta gjald með því að kaupa það af sér, og til þess voru þessi l. sett árið 1921. Þetta hefur verið gert á mjög mörgum jörðum, og nú í ár munu umsóknir aldrei hafa verið fleiri, vegna þess að það er mjög hagstætt að kaupa hana undir þessum kringumstæðum, þegar verðlagsskráin er jafnhá og nú, en hún hefur verið mjög lág undanfarin ár, og matan er seld eftir meðaltali verðlagsskrár 10 síðustu ára. Nú er það í l. frá 1921, að andvirði þessarar kvaðar, þegar hún er seld, skuli renna í prestlaunasjóð eða ríkissjóð, sem í þessu tilfelli er svo að segja sama. En kirkjurnar, sem þetta var upphaflega gefið til og ætlazt var til að nytu þess, njóta nú einskis af þessu. Hins vegar er nú þannig ástatt um ásigkomulag og hirðingu kirkna yfirleitt í landinu, að þær eru viðast hvar í hinu herfilegasta ástandi. Og það gjald, sem ætlazt var til, að þær fengju, hrekkur hvergi nærri til að halda þeim við, hvað þá til endurbóta á þeim síðar. Hins vegar er augljóst, að það verður að verja til þeirra meiru fé en áður, svo framarlega sem þær eiga að vera í nokkru samræmi v ið þær menningarkröfur, sem nú eru gerðar, og þá virðist eðlilegast, að fyrst sé tekið til þess, sem upphaflega var ætlazt til, að þær fengju. Þetta getur ekki heldur, eins og nú er komið, skipt verulegu máli fyrir ríkið, að fá andvirði prestsmötunnar á viðkomandi stöðum, en gæti í mörgum tilfellum orðið til þess að laga gamlar kirkjur og endurbyggja þær á sumun stöðum. Ég held, að þetta frv. þurfi ekki fleiri skýringa. Það er ekki svo margbrotið. En ég vildi leyfa mér að óska þess, að því verði vísað til 2. umr. og fjhn.