Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég átti þess kost fyrir tveim kvöldum, á mánudagskvöldið, að sitja opnunarhátíð Smáþjóðaleikanna í Laugardalshöll. Ég var verulega stoltur af því að sjá hvernig til tókst. Ég var stoltur af því hvernig íslensk íþróttahreyfing stóð að málum, hvernig íþróttafólk frá níu þjóðum gekk til smáþjóðaleika í Laugardalshöll. Við eigum kannski ekki glæsilegustu íþróttaaðstöðu í veröldinni, en íþróttaaðstaðan í Laugardal gagnast nokkuð vel og Laugardalshöll var skreytt. Þarna gengu hópar upp á svið og allir fögnuðu. Ég vona að þátttakendur á þessari miklu íþróttahátíð hugsi til kjörorðs ólympíuhreyfingarinnar, þeir leiti hærra, fari hraðar og verði sterkari. Á latínu, með leyfi forseta, leyfi ég mér að segja: citius, altius, fortius. Ég ætla líka að segja hér í lok máls míns að ég hugsaði með skelfingu til þess ef þessi hátíð hefði nú farið í vaskinn vegna verkfalla eins og horfur voru á um tíma. Ég held að þátttaka ungs fólks í íþróttum geri það að betra fólki. Gangi ykkur vel. Takk fyrir.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp út af kjörum 66.000 lífeyrisþega sem búa á Íslandi og vil lýsa yfir áhyggjum yfir því að því sé ekki afdráttarlaust lýst yfir að lífeyrisþegar muni njóta sömu hækkana og launþegar á vinnumarkaði. Bæði Landssamband eldri borgara sem og Öryrkjabandalag Íslands hafa hvatt stjórnvöld til að tryggja annars vegar öryrkjum sömu hækkun og lágmarkslaunin og hins vegar hefur Landssamband eldri borgara hvatt til þess að endurskoðun almannatrygginga verði lokið og að eldri borgarar njóti sömu kjara og aðrir á vinnumarkaði. Bæði samböndin ítreka að samkvæmt lögum um almannatryggingar eiga almannatryggingar að breytast í takt við launaþróun en þó þannig að þær hækki ekki minna en verðlag. Það er auðvelt að túlka þessa grein þó að hún sé í raun skýr. Ég óska eftir því að lífeyrisþegar njóti sömu hækkana og aðrir. Ég mun beita mér fyrir því, því að það er ekki hægt að við skipum lífeyrisþegum skör neðar og tökum beinlínis ákvörðun um það hér á Alþingi að auka ójöfnuð með því að láta þá ekki njóta sömu hækkana. Á sama tíma sjáum við að boðaðar skattalækkanir munu nánast ekkert gagnast stórum hluta þessa hóps, að í nýju húsnæðisbótafrumvarpi virðist gert ráð fyrir því að tekjur lífeyrisþega úr almannatryggingum verði teknar inn þegar verið er að skerða bætur, sem er nýmæli og mun koma niður á þeim, auk þess sem hækkandi greiðsluþátttaka í heilbrigðiskerfinu kemur mjög illa niður á þessum hópi. 

Virðulegi forseti. Á sömu nótum langar mig að tala um almannatryggingakerfið en þó ekki um upphæðir, læt þá ræðu duga sem hér var flutt af hv. 3. þm. Reykv. s. um upphæðir. Á síðasta þingi hafði sá sem hér stendur áhuga á því að kynna sér nákvæmlega hvernig almannatryggingakerfið virkaði og sérstaklega aftengingin sem átti sér stað árið 2009, sem hv. 3. þm. Reykv. s. nefndi hér áðan. Svarið sem ég fékk á þskj. 975 á síðasta löggjafarþingi, 143. þingi, var á rúmlega fimm blaðsíðum og þá fyrst fékk ég smjörþefinn af því hversu flókið kerfið er. Ég lagðist yfir svarið, eyddi þó nokkrum tíma í að reyna að skilja það til hlítar. Ég er ekki fullkomlega sannfærður um að ég skilji það enn þá til hlítar, því meira sem ég reyni að læra um almannatryggingakerfið, því betur sé ég hversu óheyrilega flókið það er. Það er svo flókið að ég þori að fullyrða að enginn skilji það til hlítar. Þegar svo er búið um málin er réttarvernd skjólstæðinga almannatryggingakerfisins mjög erfið, jafnvel ómöguleg. Þegar við fáum kvartanir frá hæstv. öryrkjum og ellilífeyrisþegum sem oft hafa samband við okkur þingmenn þá langar mann að hjálpa, maður reynir að hjálpa, maður reynir að skilja málin en það er bara mjög erfitt, ef það er þá mögulegt á annað borð. Maður veit ekki hvernig maður á að ráðleggja fólki. Maður veit ekki hvernig maður mundi breyta kerfinu til hins betra. Það að ausa peningum í það held ég að mundi ekki leysa mjög mikið fyrir mjög marga á meðan kerfið er svo óheyrilega flókið. Þess vegna langaði mig að vekja athygli á því að ofboðslega flókin kerfi gera réttarvernd mjög erfiða. Þegar við lítum fram á veginn þá er mikilvægt að við höfum það í huga að fólk þarf að skilja að hverju það gengur, það þarf að skilja að hvenær á því er brotið, hvenær einhver mistök hafa átt sér stað. Það þarf að vita hvernig það á að bregðast við. Það er ekki hægt á meðan kerfin eru of flókin. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Hæstv. forseti. Ríkisstjórnin samþykkti í síðustu viku ráðstafanir í tengslum við kjarasamninga. Aðgerðirnar eru í 11 liðum og lúta að ýmsum sviðum skatta-, velferðar- og húsnæðismála sem og úrbótum á sviði hagstjórnar og opinberra fjármála. Ég vil sérstaklega fjalla um aðgerðir á húsnæðismarkaði í samvinnu við sveitarfélögin og aðila vinnumarkaðarins. Þannig verði stuðlað að fjölgun ódýrari og hagkvæmari íbúða með því markmiði að tryggja tekjulágum fjölskyldum húsnæði til lengri tíma og ráðist í átak um byggingu 2.300 félagslegra íbúða á tímabilinu 2016–2019. Það hefur verið skortur á húsnæði á markaði í talsverðan tíma, sem hefur þær afleiðingar að verð hækkar mikið. Þær verðhækkanir gagnast einungis fagfjárfestum. Hækkanir á fasteignamarkaði koma verst niður á ungu fólki sem er að reyna að koma sér þaki yfir höfuðið, einnig öllum leigumarkaði því að leiguverð fylgir fjármagnskostnaði. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að verið er að fjölga íbúðum á markaði. Fleira þarf að gera. Byggingarreglugerð þarf að taka til rækilegrar skoðunar. Hún gerir ráð fyrir að minnstu íbúðir geti verið allt að undir 30 fermetrum. Þannig íbúðir eru helst byggðar í fjölbýlishúsum og það þarf að skoða sérstaklega regluverkið, sem er mjög íþyngjandi í kringum íbúðirnar, fyrir utan þessa 30 fermetra. Þá hafa sveitarfélögin mjög mikil áhrif og þar er helst að nefna lóðarverð. Árið 2011 var lóðarverð 4% af byggingarkostnaði, nú er það í kringum 16%. Lóðarverð er grunnur að fasteignamati þannig að sveitarfélögin hafa beinar tekjur af háu lóðarverði. Lóðarverð hefur farið úr 500 þúsund í 5 milljónir á tíu árum á höfuðborgarsvæðinu. Þetta bitnar tvöfalt á neytendum.

Virðulegi forseti. Mig langar að eiga hér orðastað við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon um atburð sem átti sér stað á árinu 2009 þegar þingmaðurinn var ráðherra. Í upphafi vil ég lesa hér upp 40. gr. stjórnarskrárinnar, með leyfi forseta: „Engan skatt má á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Ekki má heldur taka lán, er skuldbindi ríkið, né selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fasteignum landsins né afnotarétt þeirra nema samkvæmt lagaheimild.“ Mig langar til að fara aftur til ársins 2009. Þá var komin mjög mikil gagnrýni á þann gjörning þáverandi fjármálaráðherra sem í raun var búinn að svipta Fjármálaeftirlitið valdheimildum sínum og var farið inn með samninganefnd til þess að semja um þær upphæðir sem fóru á milli gömlu og nýju bankanna á sínum tíma. Það skorti algjörlega lagastoð fyrir því samkvæmt neyðarlögunum og lögum um Fjármálaeftirlitið, en bætt var um betur og farið í það að afhenda kröfuhöfum gömlu bankanna eignarhlut íslenska ríkisins, sem var á þessum tíma 100% í eigu ríkisins. Mjög mikil gagnrýni kom á þetta frá Ríkisendurskoðun, sem taldi að á árinu 2009 hefði engin lagaheimild verið til þess gjörnings að afhenda kröfuhöfum eignarhluti íslenska ríkisins í bönkunum - án lagaheimildar. Það sem gerðist hér undir jól árið 2009 var að fjárlög og fjáraukalög voru samþykkt þann 21. desember. Það var svo klukkan 8 þann 21. desember að kvöldi að komið var með frumvarp í þingið. Það varð að lögum á hádegi daginn eftir 

Herra forseti. Svör við spurningum hv. þingmanns eða málflutningi hafa legið fyrir opinberlega, og þar á meðal í þingskjölum, í bráðum 6 ár. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 138/2009 í desember 2009 er þetta ágætlega rakið. Þetta eru lög sem heimila staðfestingu niðurstöðu samninga um uppgjör milli gömlu og nýju bankanna og eignarhlutföll í nýju bönkunum. Það frumvarp var samþykkt mótatkvæðalaust, og það má láta þess getið til gamans, herra forseti, vegna umfjöllunar Mogga gamla að undanförnu, að hv. þm. Lilja Mósesdóttir og hæstv. ráðherra Jón Bjarnason greiddu bæði frumvarpinu atkvæði sitt. Í greinargerðinni er þetta rakið og þar segir meðal annars um skýra afstöðu fjármálaráðuneytisins: „Uppgjörið og þær breytingar sem urðu á eignarhlutföllunum hafi verið í beinum og órofa tengslum við lög nr. 125/2008 og ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá í október 2008 um að færa yfir í hin nýstofnuðu fjármálafyrirtæki eignir og skuldir hinna föllnu banka. Af þessum ástæðum taldi fjármálaráðuneytið að 2. tölul. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, ætti ekki við þar sem umrædd lagagrein mælir fyrir um að afla skuli heimildar í lögum til að selja eignarhluta í félögum. Að mati fjármálaráðuneytisins hefur ríkið ekki selt eignarhluta sinn, enda á ríkið enn stofnframlag sitt eða jafngildi þess í nýju bönkunum þrátt fyrir að eignarhluti þess sé ekki 100% eins og við stofnun félaganna.“ Eignarhlutföllin breytast hins vegar með því að skilanefndir leggja fram nýtt hlutafé í bankana. Eðli frumvarpsins sem þarna varð að lögum er svo skýrt nánar í greinargerðinni en þar segir: „Eðli máls samkvæmt er ekki aflað heimildar til að selja tiltekna hluti heldur mælt fyrir um staðfestingu á þeim ráðstöfunum sem leiðir af samningum fjármálaráðuneytisins f.h. ríkissjóðs og þessara aðila um endurfjármögnun og uppgjör og snerta eignarhald ríkisins í hinum nýju bönkum.“ 
             Frumvarpið, sem varð að lögum, var ekki heimild til að selja hluti heldur til að staðfesta 

Hæstv. forseti. Víðtæk verkföll standa yfir og vofa yfir. Það er ömurlegt, en er það óeðlilegt? Meiri hluti íslenskra heimila safnar skuldum eða nær varla endum saman, samkvæmt nýlegri könnun GALLUP. Ef ríkisstjórnin er sammála almenningi um að hann eigi náttúruauðlindirnar ætlar hún kannski að viðurkenna það í orði en alls ekki í verki; makrílfrumvarpið sýnir það svart á hvítu. Öryrkjum og ellilífeyrisþegum er skammtað við hungurmörk og virðast hreinlega eiga að éta það sem úti frýs. Íslenska krónan hefur rýrnað um 99,85% frá því að hún varð sjálfstæður gjaldmiðill. Með sama áframhaldi mun það kosta um hálfa milljón fyrir næstu kynslóð að fara í sund. Tómas Möller bendir á þetta í nýlegri grein á hringbraut.is. Hann bendir einnig á að vegna sveifluáhættuálags og krónuálags upp á 4–6% borga Íslendingar margfalda vexti og allt að 100 þús. kr. á mánuði í vexti af venjulegri íbúð umfram fjölskyldur í nágrannalöndum okkar. Þrátt fyrir þetta, þrátt fyrir gjöfulu auðlindirnar og þrátt fyrir lítinn áhuga ríkisstjórnarinnar á að grípa til aðgerða sem nauðsynlegar eru til að bæta lífskjör almennings, öryrkja og ellilífeyrisþega, er það sérstakt kappsmál hennar að hanga á krónunni eins og hundar á roði og koma með öllum ráðum í veg fyrir að almenningur í þessu landi fái að ákveða sjálfur hvort hann vill ganga í Evrópusambandið og taka upp evru, eins og þeir lofuðu fyrir kosningar. Hæstv utanríkisráðherra, sem hefur staðið sig alveg ágætlega í starfi, hefur algjörlega brugðist almenningi í því mikla hagsmunamáli. Hvers vegna fer ríkisstjórnin svona með valdið sem henni er treyst fyrir? Er þetta kannski gamla sagan um auð og völd og sérhagsmunagæslu? Eða er þetta skeytingarleysi um hag fólksins í landinu, sem er vel lýst með sögunni af frönsku drottningunni sem spurði hvers vegna fólkið borðaði ekki kökur þegar henni var sagt að það ætti ekki brauð. 
            

Hæstv. forseti. Ferðaþjónustan er mál sem er mér hugleikið. Því fagna ég gríðarlega þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin samþykkti nýlega, en nú fyrir stuttu ákvað ríkisstjórnin að úthluta 850 milljónum til brýnna verkefna á ferðamannastöðum á 51 stað um allt land. Ég varð því að nýta tækifærið hér til að lýsa yfir ánægju minni yfir ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Ferðaþjónustan er gríðarlega verðmæt auðlind sem við verðum að fara varlega höndum um. Mikilvægt er að ferðamaðurinn upplifi þá náttúru sem landið hefur upp á bjóða á sem bestan hátt. Spár sem hafa birst yfir fjölda ferðamanna fyrir þetta ár eru yfir eina milljón. Til samanburðar komu rúmlega 997 þús. ferðamenn til landsins í fyrra, þ.e. árið 2014. Það er mikilvægt að halda vel utan um ferðaþjónustuna því að hún er verðmæt auðlind. Til þess að tryggja ánægju og aukinn ferðamannastraum verðum við að bregðast við í takt við aukningu ferðamanna. Mikilvægt er að stýra ferðamönnum um land allt til að forðast þann gífurlega átroðning sem vinsælustu ferðamannastaðirnir verða fyrir ár hvert. Við vitum að ferðamaðurinn kemur hingað til lands í leit að fallegri náttúru og því er mikilvægt að byggja upp gott aðgengi að náttúrunni. Gaman er að sjá hve mikil uppbygging mun verða á vinsælum ferðamannastöðum sem eru hrikalega fjölfarnir. Sem dæmi má nefna Gullfoss, Geysi og Þingvelli. Auk þess að ferðamannastaðir sem virðast oft gleymast fái úthlutað fjármagni til uppbyggingar. Sem dæmi nefni ég þar Seljavallalaug. Með þessari aðgerð staðfestir ríkisstjórnin það að framtíðarsýn er í ferðaþjónustu.

Hæstv. forseti. Þau ánægjulegu tíðindi bárust síðastliðinn föstudag að kjarasamningar hefðu náðst við stærstan hluta launþega á almennum markaði. Að sönnu eru samningarnir djarfir og munu reyna á þanþol efnahagslífsins, en engu að síður er meginþema þeirra í anda þess sem við framsóknarmenn höfðum samþykkt og ályktað um á okkar flokksþingi, þ.e. að lágmarkslaun yrðu á samningstímanum 300.000 kr. Þessir samningar eru þannig uppbyggðir að þeir koma mest til góða þeim sem lægst hafa laun og millitekjur. Vert er að geta þess að þáttur ríkisstjórnarinnar, ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, í því að þessi samningur náðist er ærinn og þær húsnæðisbætur sem boðaðar eru í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eru í raun mesta framfaraskref sem stigið hefur verið hvað varðar félagslegt húsnæði á Íslandi í 50 ár. Það ber að fagna þessu alveg sérstaklega og það er vonandi að þeir samningar sem þarna náðust verði, hvað á maður að segja, fyrirmynd annarra samninga sem enn á eftir að gera. Það leiðir hugann að því að auðvitað er það gríðarlega sárt og erfitt og mikið áhyggjuefni að ekki skuli hafa gengið betur saman með félagsmönnum BHM og ríkinu og er vonandi að það leysist sem allra fyrst. Það er alveg skelfilegt til þess að vita að kjarasamningar og kjarabarátta skuli snúast um líf fólks og heilsu. Það er gríðarlega erfitt að nálgast samninga þegar annað eins hangir á spýtunni og því ríður á að báðir samningsaðilar setjist niður, reyni að koma sér saman um hlutina og leysa úr því ófremdarástandi sem skapast hefur.

Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða hér um siðareglur, en á dagskrá þingsins er umræða um breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands og hljóðar 8. gr. þess frumvarps svo, með leyfi forseta: „Forsætisráðuneytið gefur stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað, stendur fyrir fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins og fylgist með að þær nái tilgangi sínum. Til þess að tryggja samræmi við störf umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar skal ráðuneytið hafa reglulegt samráð við þau embætti.“ Lykilorðin hér eru fræðsla og samráð. Ef við gefum okkur að ásýnd  Siðareglur fyrir alþingismenn er að finna á þskj. 1338 og er tilgangur þeirra m.a. að efla gagnsæi í störfum alþingismanna og ábyrgðarskyldu þeirra svo og að skapa tiltrú og traust. Þar er að finna meginreglur um hátterni og hátternisskyldur. Við getum byrjað þar, virðulegi forseti, en þær reglur ná skammt ef þær verða ekki hluti af daglegri umræðu, fræðslu og samráði, 

Hæstv. forseti. Það er margt sem mig langar að ræða hér í dag en tíminn er skammur. Má þar meðal annars nefna samninga Landsvirkjunar við stóriðjufyrirtækin á Grundartanga, en mikil óvissa ríkir núna þar sem hnútur virðist vera í viðræðum aðila. Mikilvægt er að úr leysist sem allra fyrst því þarna er um að ræða upp undir 2 þús. störf á Grundartangasvæðinu og svæðinu allt um kring. Starfsemi þessara fyrirtækja hefur jákvæð áhrif á margvíslega þjónustu víðs vegar á Vesturlandi og þó víðar væri leitað. Mig langar einnig að vekja athygli á þeim hægagangi sem er hér í þinginu þessa dagana. Langar umræður eru um hvert og eitt þingmál þar sem sami hluturinn er sagður oft og mörgum sinnum og það virðist sem svo að tilgangurinn sé einn að tefja umræðurnar, en kannski er tilgangurinn annar, hver veit. Einnig langar mig að lýsa yfir áhyggjum mínum af stöðu kjaramála hjá þeim starfsstéttum sem eru í verkfalli. Ég vona svo sannarlega að samningsaðilar leysi sem allra fyrst úr stöðunni á farsælan hátt fyrir alla aðila. Einnig langar mig að ræða þær jákvæðu fréttir sem bárust í kjölfar kjarasamninga. Þær voru þær að eitt helsta baráttumál Framsóknarflokksins um að koma á fót raunhæfu vali á húsnæðismarkaði er að verða að veruleika. Það birtist meðal annars í því að byggja á 2.300 íbúðir næstu fjögur árin fyrir tekjulágar fjölskyldur á leigumarkaði. Kerfið verður fjármagnað með stofnframlögum ríkis og sveitarfélaga og með beinum vaxtaniðurgreiðslum. Hér er um að ræða umfangsmestu aðgerðir að uppbyggingu á slíku kerfi í um 50 ár. Samhliða þessu er félags- og húsnæðismálaráðherra að leggja fram frumvarp um stórauknar húsnæðisbætur til leigjenda. Gaman og raunar ánægjulegt er að sjá fréttir á vef ASÍ þar sem ASÍ fagnar þessum tillögum ríkisstjórnarinnar við kjarasamninga og heyrst hefur að innlegg ríkisstjórnarinnar hafi verið sá lokapunktur sem þurfti til að 

Herra forseti. Mig langar í ljósi þess máls sem við vorum að ræða í þinginu í gær að fara aðeins yfir Menntamálastofnun, sem er verið að ræða í allsherjar- og menntamálanefnd að eigi að gera að lögum. Ég vil vitna til bréfs sem mennta- og menningarmálaráðherra barst frá umboðsmanni Alþingis þar sem kemur fram að umboðsmaður hafi ákveðið sjálfur að spyrja ráðherra um málið, í ljósi þess að hann fékk bréf frá einum starfsmanni Námsgagnastofnunar um að gera ákveðna könnun á því með hvaða hætti unnið hafi verið að þessum breytingum. Umboðsmaður segir um efni bréfsins, með leyfi forseta: „Þar kemur fram að af þeim gögnum sem umboðsmaður hefur fengið afhent verði ráðið að starfsemi, skipulag og húsnæðismál Námsmatsstofnunar og Námsgagnastofnunar, undir stjórn sameiginlegs forstöðumanns, taki nú þegar að ýmsu leyti mið af hinni áformuðu sameiningu stofnananna og starfsemi fyrirhugaðrar Menntamálastofnunar þrátt fyrir að lagafrumvarp um þá breytingu og þar með lögbundin verkefni þessara stofnana hafi ekki hlotið samþykki Alþingis.“ Það má bera þetta saman við Fiskistofumálið, þetta er ekki ólíkt. Af þessu tilefni langar mig til þess að lesa spurningar umboðsmanns til ráðherra því ég held að við sem sinnum hér löggjafarstörfum þurfum að velta því vel fyrir okkur hvað þarf að hafa í heiðri og huga, með leyfi forseta: „1. Ég óska eftir að gerð verði grein fyrir því á hvaða lagagrundvelli mennta- og menningarmálaráðherra taldi heimilt að gera samkomulag frá 10. nóvember 2014 um forstöðumann Námsgagnastofnunar og um þau efnisatriði sem þar koma fram. Ég óska jafnframt eftir að fram komi hver var aðdragandi þess að samkomulagið var gert. 2. Ég óska eftir að gerð verði grein fyrir á hvaða lagagrundvelli störf þriggja/fjögurra starfsmanna mennta- og menningarmálaráðuneytisins hafa verið flutt til Námsmatsstofnunar.“ Í þriðju spurningunni óskar umboðsmaður eftir að fá nánari skýringu varðandi þau störf sem flutt hafa verið nú þegar til Námsmatsstofnunar og tengjast tilteknum verkefnum að sögn. Virðulegi forseti. Það er lögmætisreglan sem endurspeglar ákveðna verkaskiptingu milli löggjafarvaldsins, þingsins og framkvæmdarvaldsins, stjórnsýslunnar sem ráðherrar fara fyrir. Umboðsmaður vekur athygli Alþingis á að í því frumvarpi sem við fjöllum hér um og er á dagskrá dagsins í dag er lagt til að 

Herra forseti. Undanfarna daga hafa um 45 þús. manns skrifað undir áskorun um að vísa til þjóðaratkvæðagreiðslu öllum lögum sem mynda heimild til lengri tíma en eins árs varðandi fiskveiðiauðlindina, á meðan ekki er tryggt ákvæði um þjóðareign á auðlindinni í stjórnarskrá. Þegar svo ríkur þjóðarvilji hefur komið fram höldum við áfram að hafa á forgangslista mál eins og makrílinn, þar sem ráðstafa á makríl, nýrri tegund, til næstu sex ára, afhenda hann núverandi aðilum sem veitt hafa makríl undanfarin ár og veita framsal á þessari nýju tegund. Komið hefur fram að við erum með fjölda mála á dagskrá sem þjóðin leggst alfarið gegn, en samt ætla menn að setja hausinn undir sig og halda áfram að reyna að koma þessum málum í gegn, hvort sem það er mál eins og við ræðum um núna, um Stjórnarráðið, sem hefur engan tilgang inn í næstu mánuði, ekki nokkurn. Eins er með makrílfrumvarpið, það hefur engan tilgang inn í næstu mánuði. Og breytt rammalöggjöf hefur heldur engan tilgang inn í næstu mánuði, brennivín í búðir, það hefur engan tilgang inn í næstu mánuði. Svo mætti áfram telja. Framsóknarmenn koma hér upp og hrósa sér af því að þeir hafi eiginlega fundið upp töluna 300 þús. kr. og það hafi verið samið undir þeirra verndarvæng og að nú séu frumvörp á leiðinni inn í þingið til stuðnings því. Ég held að framsóknarmenn ættu þá að beita sér fyrir því að breyta þeirri dagskrá sem liggur fyrir og taka þessi brýnu mál til umræðu, húsnæðismálin, fyrir unga fólkið í landinu og húsnæðisbætur. 

Hæstv. forseti. Að gefnu tilefni langar mig að ræða aðeins stöðu framhaldsskóla á Norðurlandi. Ég verð að segja að mér finnst ekki rétt að fylla fólk á því svæði óöryggi með ítrekuðu umtali um að verið sé að fara að þeim skólum, það eigi að sameina þá og leggja niður skóla. Í síðustu viku var hæstv. menntamálaráðherra á ferð um Norðausturkjördæmi og hitti þar sveitarstjórnarmenn og forustumenn skóla og fór yfir það sem fram undan er. Það er alveg ljóst að við erum að fara að stytta nám til stúdentsprófs í þrjú ár og það þýðir að fækka mun um 4 þús. nemendur í framhaldsskólakerfinu. Við því verður auðvitað að bregðast. Við erum í þeirri stöðu að vera með fámenna framhaldsskóla sem hafa staðið sig afskaplega vel í þeirri viðleitni sinni að veita nemendum sem besta menntun, og svo verður áfram. Það er hins vegar samdóma álit allra sem að þessum skólum standa að það þarf að bregðast við þessum nýju aðstæðum og menn eru svo sannarlega tilbúnir að ræða með hvaða hætti sé best að koma hlutunum þannig fyrir að námsgæði og sá „standard“, afsakið slettuna, sem við setjum varðandi stúdentspróf haldi sér þrátt fyrir að ekki verði sami fjöldi í skólunum. Jafnframt hlýtur starfsmönnum að fækka. Sveitarstjórnarmenn og skólameistarar á Norðurlandi hafa sagt að þeir séu tilbúnir að leita leiða til þess að vinna að sem bestum framgangi náms á Norðurlandi án þess að til sameiningar komi.

Virðulegur forseti. Fyrst um orð hv. þm. Valgerðar Gunnarsdóttur. Ég skil stöðu málsins þannig að í raun og veru hafi náðst að reka ráðherrann til baka með þau áform sem var búið að melda, bæði gagnvart sveitarstjórnarmönnum og skólameisturum, ekki bara á norðaustursvæðinu heldur víðar um land. Það er vel að öflug umræða og öflugt viðnám úti í samfélaginu hafi raunverulega áhrif á áform ráðherra, en það er náttúrlega ekki gott að við búum við þannig samfélag að stofnanirnar þurfi að verjast sínum eigin ráðherrum. Það er það sem starfsfólk Fiskistofu sat uppi með mánuðum saman, það að verjast ráðherranum sínum. Það er það sem framhaldsskólastigið stendur í núna, að verjast sínum eigin ráðherra. Ég fagna því ef hv. þingmaður telur að flóttinn sé orðinn algjör í þessu máli. Mig langar til að nefna orð hv. þm. Haraldar Einarssonar um íþyngjandi regluverk byggingarreglugerðar. Það eru hans eigin orð. Ég spyr hvort byggingarreglugerð sé íþyngjandi fyrir fatlað fólk. Er byggingarreglugerðin íþyngjandi fyrir aldraða? Er hún íþyngjandi fyrir þá sem þurfa að fara um íbúðarhúsnæði? Framlag hæstv. ríkisstjórnar til þess að styðja kjarasamninga er að tala um sérstakan byggingarflokk, að koma á sérstökum byggingarflokki - þar sem hvað er gert? Horfið frá kröfum um algilda hönnun. Vita þingmenn hvað algild hönnun þýðir? Það þýðir að farið sé að kröfum um aðgengi fatlaðra. Á sama tíma tala menn um að uppfylla samninginn um réttindi fatlaðs fólks og menn tala um að efla aðgengi fatlaðra og aldraðra. Við eigum kannski, einhver okkar, erfitt með að setja okkur í spor fatlaðra en væntanlega og vonandi eigum við öll eftir að verða gamalt fólk þar sem við viljum geta búið á okkar heimilum eins lengi og nokkur kostur er. Það er það sem algild hönnun snýst um, virðulegur forseti. Og fyrir hvern er slík hönnun íþyngjandi?

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns renna aðeins yfir um hvað þetta frumvarp fjallar og vitna þá í umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins, skrifstofu opinberra fjármála. Þar segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands sem miða að því að auka sveigjanleika framkvæmdarvaldsins til að skipuleggja störf sín. Í því skyni er lagt til að heimildir ráðherra til að skipuleggja ráðuneyti verði auknar þannig að til viðbótar uppskiptingu á aðalskrifstofu í fagskrifstofur verði heimilt að setja á fót starfseiningar og ráðuneytisstofnanir innan ráðuneytis. Í athugasemdum frumvarpsins kemur fram að hér sé einkum hafður í huga sá möguleiki að sameina rekstur ráðuneytis og einstakra stjórnsýslustofnana, sem fái við það stöðu innan ráðuneytis sem ráðuneytisstofnun en verði ekki lengur sérstakt stjórnvald í stjórnarfarslegu tilliti. Þrátt fyrir að slíkar einingar muni ekki teljast hluti af aðalskrifstofu verði þær engu að síður stjórnsýslulegur hluti ráðuneytis og stjórnvaldsákvarðanir þar teknar fyrir hönd ráðherra með sama hætti og á aðalskrifstofu. Einnig er í þessu skyni lagt til að í lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins verði bætt ákvæði sem heimilar flutning starfsfólks milli stjórnvalda án þess að störfin séu auglýst laus til umsóknar.“ - Ég mun ræða frekar um einstaka atriði síðar í ræðu minni. „Auk þess eru í frumvarpinu lagðar til sex aðrar breytingar á lögunum. Þar er í fyrsta lagi lagt til að tekið verði á ný inn í lögin ákvæði sem heimilar ráðherra að ákveða aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir nema á annan veg sé mælt í lögum. Í öðru lagi að fellt verði brott ákvæði um skyldu til að skýra á ríkisstjórnarfundum frá fundum þar sem fleiri en einn ráðherra hafa komið sameiginlega fram gagnvart öðrum til umræðna eða kynningar á mikilvægum málefnum. Í þriðja lagi að kveðið verði á um það í lögunum að ávallt skuli vera starfandi ráðherranefnd um ríkisfjármál og ráðherranefnd um efnahagsmál. Í fjórða lagi að í stað skyldu til að færa skrá um formleg samskipti og fundi milli ráðuneyta Stjórnarráðsins og við aðila utan þess verði skylt að halda skrá um mikilvæg samskipti þessara aðila. Í því sambandi er einnig lögð til breyting á upplýsingalögum sem felur í sér áréttingu um að skrá beri mikilvægar upplýsingar um samskipti stjórnvalda við almenning og önnur stjórnvöld með sama hætti og aðrar mikilvægar upplýsingar. Í fimmta lagi að kveðið verði á um það að við flutning stjórnarmálefna milli ráðuneyta skuli flytja fjárheimildir og starfsmenn milli ráðuneyta að því marki sem eðlilegt er talið og að náist ekki samkomulag þar um skeri forsætisráðherra úr. Að síðustu er lagt til að fellt verði brott ákvæði sem kveður á um skipun og starfrækslu samhæfingarnefndar um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna.“ Virðulegi forseti. Þetta er í stórum dráttum það sem frumvarpið fjallar um. Það hefur kallað fram deilumál um rýmkaða heimild eða að því sé bætt í lög að ráðherra geti ákveðið aðsetur stofnana. Gott dæmi er að horfa á hvernig til hefur tekist með tilfærslu Fiskistofu. Sú staðreynd að ekki var talað um þetta í lögunum sem samþykkt voru á síðasta kjörtímabili var einfaldlega vegna þess að andi laganna var þannig að það kæmi auðvitað ekki til greina að ráðherra tæki upp sinn töfrasprota og færði til stofnanir eins og honum sýndist um landið. Það hefur komið í ljós í dæminu um Fiskistofu þegar tilkynnt var rétt sisvona að það ætti að taka upp Fiskistofu sem er í Hafnarfirði og flytja hana til Akureyrar. Nú hef ég búið á Akureyri og mjög gott er að búa þar en það bara snýst ekkert um það. Stofnanirnar eru auðvitað ekki aðeins orð á blaði eða orð í lagatexta heldur eru þær uppfullar af fólki sem sinnir skyldum sínum og uppfyllir hlutverk og markmið stofnananna. Taka þarf tillit til þess þegar ákveðið er að færa stofnanir sisvona út á landið og sýna þarf í því ferli öllu umhyggjusemi og horfa á þá félagslegu stöðu og þá fjárhagslegu stöðu sem getur breyst við slíkan gjörning hjá fólkinu sem vinnur hjá stofnuninni. Ef við horfum á það hvernig farið var að við Fiskistofu, en sú stofnun gegnir mjög mikilvægu eftirlitshlutverki varðandi eina af okkar helstu atvinnugreinum, þá hefur hún veikst við þessa aðgerð. Stofnunin hefur veikst við þau áform. Við þau illa undirbúnu, illa útfærðu og óútfærðu áform hefur eftirlitshlutverk stofnunarinnar veikst og það er afar slæmt fyrir okkur sem eigendur auðlindanna sem Fiskistofa á að gæta að farið sé að með lögum. Nú hefur hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra áttað sig á því að þetta getur ekki gengið með þeim hætti sem lagt var upp með og það er mjög gott og ætlar að færa stofnunina á lengri tíma og vera með ákveðnar starfsstöðvar o.s.frv. Ég kann ekki alveg að fara með það nákvæmlega hvernig hæstv. ráðherra hefur hugsað sér að breyta þeim áformum en alla vega virðist það vera þannig að það standi betur með hlutverki stofnunarinnar og betur með starfsfólkinu. En svona illa undirbúin aðgerð er strax farin að valda skaða og aldeilis er það gott dæmi, finnst mér, um að það eigi alls ekki að setja þessa heimild í lög. Auðvitað má það ekki vera þannig að ekki sé hægt að færa stofnanir því að vissulega geta þær aðstæður verið uppi að það þurfi að gera það og það sé nauðsynlegt til að koma í veg fyrir önnur vandræði. En að gefa ráðherranum frítt spil með þetta getur alls ekki gengið og dæmið um Fiskistofu er bara svo skýrt hvað það varðar þannig að það verður ekki hægt að samþykkja. Annað gildir um nýjar stofnanir, þ.e. þegar settar eru á laggirnar nýjar stofnanir og ákveðið er hvar á að setja þær niður. Það eru ákveðin sjónarmið sem mæla því bót að stofnanir ríkisins séu þar sem fólkið er flest en það geta líka verið önnur sjónarmið uppi sem styðja það að dreifa eigi stofnunum út um land eftir því hvert hlutverk þeirra er. En þetta var um leiðir til að færa stofnanir að hentugleika ráðherra. Annað sem ég vil gera athugasemdir við og er mikið á móti og er mér mikið hjartans mál í rauninni, þ.e. að fella eigi brott ákvæði sem kveður á um skipun og starfrækslu samhæfingarnefndar um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna. Í frumvarpinu er lagt til að samhæfingarnefnd verði lögð niður en forsætisráðuneytið muni taka að sér verkefni hennar. Í minnihlutaáliti kemur fram, með leyfi forseta: „Minni hlutinn hefur um þetta ríkar efasemdir og vísar til þess að fyrir nefndinni kom fram að rökstuðningur í frumvarpinu væri takmarkaður og ekki væri ljóst hver ætlunin væri með breytingunni. Minni hlutinn telur því að þennan þátt málsins þurfi að skoða mun betur.“ Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg viss um að fólk átti sig á því hvað þetta er, samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna. Til að undirbúa þessa ræðu gluggaði ég í skýrslu nefndarinnar sem ber yfirheitið Traust í krafti fagmennsku. Nýjar siðareglur fyrir stjórnsýsluna sem var gefin út 4. maí árið 2012. Ég vil grípa niður í skýrsluna á nokkrum stöðum, í fyrsta lagi til að segja hvert hlutverk nefndarinnar er, með leyfi forseta: „Samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið í stjórnsýslunni var upphaflega sett á fót með lögum nr. 86/2010 um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands og fleiri lögum (siðareglur). Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 86/2010 er hlutverki nefndarinnar lýst og sett fram aðgerðaáætlun. Ákvæði um siðareglur og samhæfingarnefndina voru síðan tekin nær óbreytt upp í lög nr. 115/2011 um Stjórnarráð Íslands. Samkvæmt þeim eru verkefni nefndarinnar eftirfarandi: a. að stuðla að því að siðferðileg viðmið séu í hávegum höfð í opinberum störfum og veita stjórnvöldum ráðleggingar um ráðstafanir til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og spillingu, b. að veita umsögn um drög að siðareglum á grundvelli laga þessara og laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og gefa stjórnvöldum ráð um túlkun þeirra, c. að beita sér fyrir upplýsingaöflun og fræðirannsóknum á málefnasviði nefndarinnar, d. að stuðla að því að brugðist sé með samhæfðum hætti við ábendingum eftirlitsembætta Alþingis og öðrum tiltækum upplýsingum um brot á siðareglum eða hættu á spillingu hjá ríkinu, e. að taka þátt í samstarfi við félagasamtök, stofnanir og embætti hér á landi og erlendis sem vinna gegn spillingu í opinbera geiranum, f. að gefa forsætisráðherra árlega skýrslu um starf sitt þar sem komi fram ef ástæða þykir til tillögur til stjórnvalda um frekari aðgerðir til að efla traust á stjórnsýslu ríkisins, draga úr hættu á spillingu og vanda betur til verka í stjórnsýslunni. Skýrslan skal lögð fyrir Alþingi.“ Þetta hlutverk finnst mér mjög mikilvægt og raunveruleg þörf á því að slík nefnd, eins og samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið í stjórnsýslunni, sé að störfum til að gefa einmitt hæstv. forsætisráðherra skýrslu um starfið og benda honum á eða henni hvar megi laga til og hvað þurfi að gera til að varna því að þær reglur séu brotnar, þeim sé viðhaldið og að koma í veg fyrir spillingu. Í frumvarpinu sem við ræðum er gert ráð fyrir að nefndin sem er með þetta hlutverk, að ákvæðið um hana falli brott og verkefnið flytjist yfir í forsætisráðuneytið þannig að forsætisráðherra eigi einhvern veginn að gefa sjálfum sér ábendingar og komast að því sjálfur hvernig hann eigi að sjá til þess að ekki sé spilling hvorki hjá honum né öðrum í stjórnsýslunni. Þetta finnst mér afar óskýrt og ekki til þess fallið að byggja undir traust og trúverðugleika eins og ætlunin var með lagasetningu um nefndina. Í skýrslunni stendur enn fremur, með leyfi forseta: „Samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið í stjórnsýslunni var skipuð haustið 2010 og kom saman í fyrsta sinn 1. nóvember 2010. Í henni sitja Jón Ólafsson formaður nefndarinnar, Páll Þórhallsson og Kristín Ástgeirsdóttir, öll skipuð af forsætisráðherra, Halldóra Friðjónsdóttir frá fjármálaráðuneytinu, Magnús Pétursson, fulltrúi Félags forstöðumanna ríkisstofnana, Guðfinna Halla Þorvaldsdóttir, tilnefnd af BHM og KÍ og Sonja Ýr Þorbergsdóttir, fulltrúi BSRB.“ … „Afrakstur vinnuhópsins“ - þ.e. frá því hann kom saman og þar til þessi skýrsla sem ég vitna í kom fram - „var drög að siðareglum fyrir ráðherra ásamt sams konar drögum fyrir starfsfólk Stjórnarráðsins. Þessi drög voru kynnt á vef Stjórnarráðsins og óskað eftir athugasemdum við þau.“ Virðulegi forseti. Aðeins til að hnykkja á þessu, fyrst ég hef tíma, er andi þeirra siðareglna sem lýst er í skýrslu samhæfingarnefndar frá árinu 2012 tilgreindur í skýrslunni og ég vil vitna í það, með leyfi forseta: „Eins og þessi lýsing á reglunum ber með sér er hlutverk þeirra að orða með almennum hætti viðmið og leiðarstef sem hafa ber í huga í daglegum störfum. Markmið þeirra er að gefa leiðbeiningar sem gagnast í starfi, án þess þó að vera fyrirmæli um verklag eða niðurstöðu í hverju tilfelli fyrir sig. Það er mjög mikilvægt að allir notendur siðareglnanna átti sig á þessu megineinkenni þeirra.“ - Síðan eru nefnd nokkur dæmi. „Í þriðju grein ráðherrareglnanna en annarri grein starfsmannareglnanna, er vísað til mannhelgi og mannréttinda, sem ráðherrum og starfsfólki Stjórnarráðsins beri að virða. Þá vaknar að sjálfsögðu sú spurning hvaða athafnir kunni að brjóta í bága við þessa reglu. Þegar óskað var athugasemda við þá gerð siðareglnanna sem starfshópurinn kynnti fyrir starfsfólki Stjórnarráðsins í september 2009 var hópnum bent á að í aðgerðaáætlun stjórnvalda gegn mansali kemur fram að stjórnvöld eigi að tryggja að ekki sé liðið að fulltrúar stjórnvalda kaupi kynlífsþjónustu af nokkru tagi. Vísað er sérstaklega til siðareglna í þessu sambandi. Þetta varð til þess að hópurinn ákvað að hafa kaup á kynlífsþjónustu inni í reglunum sem dæmi um hegðun sem bryti í bága við manngildi og mannréttindi. Í áframhaldandi vinnu með reglurnar kom hins vegar í ljós að mikil óánægja var með svo beinskeytt ákvæði í siðareglum. Einnig vöknuðu spurningar um upptalningu, hvort ef til vill væri þá rétt að nefna fleira og svo framvegis. Niðurstaðan varð þó sú, að þar sem hér sé um að ræða grundvallaratriði í stefnumótun stjórnvalda, sem mikilvægt er að sé fylgt eftir með trúverðugum hætti, sé eðlilegt að nefna vændiskaup sérstaklega sem dæmi um athæfi sem stríðir gegn mannhelgi. Þá breytir engu hvort slík kaup fara fram hér á landi, þar sem þau eru andstæð lögum, eða annars staðar, þar sem lög banna þau ef til vill ekki. Í þriðju grein starfsmannareglna og annarri grein ráðherrareglna er fjallað um mögulega hagsmunaárekstra. Reglur ráðherra segja að grípa skuli til ráðstafana til að koma í veg fyrir fyrirsjáanlega hagsmunaárekstra, í starfsmannareglum er vísað til viðeigandi ráðstafana til að koma í veg fyrir að slík tengsl hafi áhrif á aðgerðir eða ákvarðanir og einnig koma í veg fyrir að þær séu túlkaðar í ljósi slíkra tengsla. Hér er gert ráð fyrir að einstaklingar beiti dómgreind sinni til að meta hvers konar ráðstafanir séu viðeigandi í hverju tilfelli. Með reglunum er því látið nægja að benda á að bregðast þurfi við fyrirsjáanlegum hagsmunaárekstrum eða aðstæðum þar sem líklegt er að grunur kunni að vakna um að hagsmunatengsl hafi áhrif á niðurstöðu. Reglurnar gefa engin bein fyrirmæli um aðgerðir í slíkum tilfellum. Því mætti í slíkum tilfellum líta á það sem brot á siðareglum að aðhafast ekki gagnvart mögulegum hagsmunaárekstrum.“ Þetta finnst mér mikilvægt í anda laganna með því sem ég nefndi hér áður og stendur í skýrslunni. „Í fjórðu grein starfsmannareglna og fimmtu grein ráðherrareglna er fjallað um faglegt mat: Ráðherra leitar faglegs mats starfsmanna ráðuneytis síns í ákveðnum málum og starfsmenn ráðuneyta leita faglegs mats eftir því sem við á. Hér miðast reglan við það að hægt sé að treysta á dómgreind þeirra sem eiga í hlut og vilja þeirra til að leita bestu niðurstöðu hverju sinni. Í slíkum tilfellum er þegar upp er staðið mikilvægara að þeir sem ákvarðanir taka forðist ekki faglegt mat og leitist við að haga ákvörðunum sínum í samræmi við slíkt mat þegar það á við, en að fyrir liggi reglur sem segja þeim nákvæmlega hvernig þeir eigi að taka á málum hverju sinni.“ Virðulegi forseti. Nú er tími minn að verða búinn en ég mun koma hingað aftur í ræðu til að tala um fleiri atriði frumvarpsins og hnykkja á því að mikilvægt er að skoða þetta, alveg eins og við skoðum fiskistofudæmið, þegar við erum að skoða heimild ráðherra til að fara með stofnanir út á land, þá er gott að skoða nýleg álitamál um hegðun ráðherra og bera saman við anda siðareglnanna sem settar voru fyrir ráðherra á síðasta kjörtímabili og velta fyrir sér í leiðinni hvers vegna, það kemur ekki fram í frumvarpinu, því lagt er til að það verði forsætisráðherra sem fari með verkefni samhæfingarnefndarinnar um siðferðileg viðmið í stjórnsýslunni en að nefndin sjálf verði felld niður.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir góða ræðu. Mig langar aðeins að staldra við lokin á ræðu þingmannsins að því er varðar samhæfingarnefndina, það er nefnilega eitt sem ég næ ekki alveg utan um í þessari framsetningu í frumvarpinu. Það er skiljanlegt í sjálfu sér að menn hafi skoðanir á því að samhæfingarnefndin hafi ætlað sér að fara með það verkefni með öðrum hætti en gert er, það kemur fram í greinargerð og öllum textum sem frumvarpinu fylgja að verkefnið sé mikilvægt, það er enginn að draga það í efa í sjálfu sér. Það sem mér finnst óskiljanlegt í þessu er sú grundvallarforsenda sem hlýtur að vera fyrir hendi, sem er sú að forsætisráðherra sjálfur sé ósnertanlegur. Það fyrirkomulag sem verið er að leggja til, samkvæmt frumvarpinu, gengur ekki í öðrum heimi en þeim að forsætisráðherra sé hafinn yfir vafa, hann sé þeirrar gerðar að hann þurfi ekki að spyrja siðferðislegra spurninga, hann þurfi ekki að ráðfæra sig við nokkurn mann um siðferðisleg viðmið, að hann þurfi ekki að efast um eigin dómgreind eða siðferðislegan mælikvarða á nokkrum tímapunkti. Ég vil spyrja hv. þingmann hvernig hann skilur þetta, þ.e. þær aðstæður sem kynnu að koma upp í einhverjum heimi, kannski í heimi sem hæstv. forsætisráðherra sér ekki fyrir, þ.e. að forsætisráðherrann sjálfur lendi í siðferðislegum álitamálum, hann lendi í siðferðislegri klemmu þar sem hann þurfi að ráðfæra sig, þar sem hann þurfi að eiga samtal um siðferðisleg viðmið - hvernig á hann að snúa sér ef þetta frumvarp verður að lögum?

Herra forseti. Mér sýnist, eins og þetta er lagt upp, það vera afar óljóst af hverju verið er að gera þessar breytingar. Ef hugmyndin er sú að verkefnið eigi að vera það sama en það sé bara forsætisráðherrann sem eigi að halda utan um það, þá hlýtur að vera gengið út frá því, eins og hv. þingmaður nefnir, að forsætisráðherrann geti ekki gert nein mistök og hann sé hafinn yfir allan vafa um alla hluti og hann þurfi ekki á aðhaldi og ábendingum að halda hvað þetta varðar. Siðareglurnar ganga einhvern veginn út á það að þær eigi smátt og smátt að skapa góðar venjur og þegar menn séu á gráu svæði, eða þegar eitthvað er að gerast í ríkisstjórn eða í stjórnsýslunni annars staðar, geti þessi siðanefnd komið inn með ábendingar og gefið síðan skýrslur og fjallað um mál. Um leið og siðanefndin útbýr reglur, eins og hún hefur verið að gera, þá er hún líka aðhald og til þess fallin að ýta undir traust. Traust er eitthvað sem við þurfum á að halda í þessu samfélagi eftir efnahagshrun. Það er ekkert undarlegt að þetta hafi einmitt komið í lög stuttu eftir hrunið sem ein leið til að ýta stoðum undir aukið traust á stjórnvöldum og stjórnsýslunni. Ég held að það að færa þetta yfir til forsætisráðherra og láta eins og hann sé almáttugur sé ekki til þess fallið að auka traust.

Virðulegi forseti. Mér finnst það mjög skýrt að forsætisráðherra sem telur sjálfan sig hafinn yfir vafa er þá staddur í þeim heimi að það er óvarlegt að fela honum siðferðislegt mat á gjörðum annarra. Mér finnst það liggja ljóst fyrir. En mig langar að spyrja hv. þingmann um annað og það varðar stöðu þessa frumvarps á þeirri tímalínu sem við erum stödd núna, þ.e. í ljósi þeirra kjaradeilna sem standa yfir og sérstaklega við Bandalag háskólamanna. Það kemur fram í umsögn að BHM leggist alfarið gegn frumvarpinu. Hvers vegna er það? Það er vegna þess að Bandalagið hefur sérstaklega áhyggjur af þessari útvíkkun heimilda til að flytja starfsmenn milli ráðuneyta og stofnana og telur að það samræmist ekki góðri skipan mála og telur að það þurfi að vera í ríkara samráði við starfsmenn en hér er lagt til. Ég vil biðja hv. þingmann að greina frá skoðunum sínum á því hvers konar innlegg það er í kjaradeilur þær sem standa yfir að leggja til að samþykkt verði að stórauka heimildir Stjórnarráðsins til að flytja starfsmenn á milli ráðuneyta og stofnana, þá sömu starfsmenn og vonandi er verið að reyna að ná samningum við. Á sama tíma og verið er að reyna að semja er verið að reyna ná samkomulagi um að halda áfram með þetta frumvarp í því skyni að fá það samþykkt þegar bandalögin bæði, BHM og BSRB, hafa lýst eindreginni andstöðu við þetta mál.

Herra forseti. Það getur auðvitað verið kostur að geta nýtt sér sérfræðiþekkingu og mannafla. Það er kannski skiljanlegt að á milli ráðuneyta geti verið þannig ástand að það geti verið kostur að nýta sérþekkingu á milli ráðuneytanna og jafnvel á milli stofnana, en það verður alltaf að gæta að réttindum starfsmanna. Það veikir stöðu starfsmannanna og réttindi þeirra að gera þetta með þessum hætti og þess vegna er mjög skiljanlegt að BHM skuli vera algerlega á móti þessu frumvarpi. Þetta er ekki gott innlegg inn í kjaradeilurnar sem fyrir eru mjög erfiðar. Maður getur séð það fyrir sér að starfsmaður sé bara svolítið óþekkur, hann getur haft rétt fyrir sér og hann getur verið að tala fyrir munn margra en yfirmönnum og ráðherrum þyki bara gott að hreyfa hann til í starfi þess vegna. En það ætti ekki að vera andi laganna og það ætti þá að skrifa það skýrar inn hver réttindi starfsmannanna eru. Hér er talað um að breyta starfsmannalögum með þessum hætti. Nú er ég ekki í nefndinni þannig að ég veit ekki alveg hvernig á að fara að þessu, hvort hér sé verið að tala um að taka upp starfsmannalögin og opna þá fyrir fleiri breytingar, sem ég held að sé líka mjög tvísýnt að gera á þessum tímum, þegar fulltrúar í BHM hafa verið í rúmlega átta vikna verkfalli, og deilan þar í algerum hnút. Ég vil vara við slíku og legg til að menn leggi svona breytingar til hliðar.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Það er margt í þessu frumvarpi og eftir því sem við fjöllum meira um það verður manni ýmislegt skýrara, eins og gjarnan gerist. Varðandi 1. gr. sagði ég í ræðu minni í gær að mér þætti rökstuðningurinn fyrir henni mjög sérstakur, en þar segir að ráðherra kveði á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir nema á annan veg sé mælt í lögum. Það kemur hvergi fram að þetta sé stutt einhverjum efnisrökum. Mér finnst ekki koma fram hvers vegna þetta er mikilvægt. Af hverju þarf það að vera ráðherra sem ákveður hvar stofnun eigi að vera? Hvernig er það gott til dæmis fyrir Stjórnarráðið að hafa þetta á þennan hátt? Hvernig er það gott fyrir landið? Ég spyr hv. þingmann hvað henni finnst um spurningar mínar um þetta frumvarp og um mælikvarða á faglega stjórnsýslu, af því að hún og fleiri hafa m.a. vitnað til Fiskistofu. Þá má í því sambandi líka velta því upp hvort þetta samrýmist heildaráætlunum í byggðamálum, af því að það átti einhendis að setja niður tiltekna stofnun á meðan störf leka annars ítrekað frá landsbyggðinni. Er það ekki líka þannig að þetta gengur gegn því sem kom fram í Rannsóknarskýrslu Alþingis, þar sem talað var um ofríki ráðherra og um að auka gagnsæi og allt slíkt, að allt í einu megi einn ráðherra, burt séð frá öllum skilyrðum og öllu slíku, ákveða hvar hann setur niður stofnun hverju sinni?

Herra forseti. Eins og ég kom að í ræðu minni líst mér ekki á þetta og ég held að það sé í rauninni engum til gagns. Mér finnst með þessum breytingum, og fleiri breytingum sem menn eru að tala um á öðrum lögum, eins og verið sé að reyna að komast hjá því að koma með málin inn á Alþingi, að verið sé að reyna að komast hjá því að taka rökræðuna við þingmenn. Það er ekki gott. Síðan höfum við náttúrlega skýrt dæmi fyrir framan okkur með Fiskistofu þar sem bara það að segjast ætla að gera þetta hefur veikt stofnunina og hún er ekki eins fær um að sinna hlutverki sínu. Það er líka mjög alvarlegt mál þegar um er að ræða mikilvægar stofnanir. Það hefur ekkert með það að gera hvort það er gott að búa á Akureyri eða ekki eða hvað. Þetta er hvorki faglegt né lýðræðislegt, þetta er ekki mannúðlegt, það er ekki umhyggja þarna á ferðinni. Það er hægt að gera þessa hluti. Það á auðvitað að vera hægt að færa til stofnanir og það á að fara eftir aðstæðum og það á að vera gulltryggt með góðum rökum. Það þarf að gera með umhyggju fyrir starfsmönnum. Ég átti þess kost að fylgjast með breytingunum sem voru á skrifstofunum sem heyra undir ríkisskattstjóra og ég leyfi mér að fullyrða að það hafi verið farið að því einmitt með þetta í huga, það var alltaf hugsað út frá því að það eru starfsmennirnir sem gera stofnunina að því sem hún er og þess vegna verður að halda vel utan um þá.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég get tekið dæmi um Menntamálastofnun, eins og ég fór inn á undir liðnum um störf þingsins áðan. Þar erum við með annað dæmi þar sem verið er að búa til eitthvert stjórnsýslulegt apparat án þess að til þess sé beinlínis heimild, a.m.k. að mati umboðsmanns Alþingis sem telur vafa leika á því og vill fá svör við ákveðnum spurningum. Það finnst mér ein af ástæðunum fyrir því að við ættum ekki að vera að fjalla um þetta. Það er kannski skynsamlegt að þingið setji eitthvað svona í ferli. Telur hv. þingmaður að það gæti verið til dæmis með þingsályktunartillögu eða einhverju slíku, sem við tækjum þá umræðu um í þingsal? Það er líka talað um að draga stofnanir inn í ráðuneytin eða búa til stjórnsýslustofnanir eins og Menntamálastofnun utan ráðuneytis með því fororði að faglega sé verið að styrkja ráðuneytin. Ég hef velt því fyrir mér hvort verið sé að styrkja ráðuneytið eða veikja stofnanir. Mér finnst ekki alltaf vera á hreinu hvernig það er og spyr þingmanninn hvort hún hafi velt því fyrir sér. Svo er það hin svokallaða armslengd, eins og við höfum sagt, sem snýr að endurskilgreiningu á stöðu stjórnsýslustofnana sem kemur fram í 6. gr. laganna, en þetta er allt saman dregið inn í ráðuneytin; eftirlitið, framkvæmdin. Þetta er í raun allt innan ráðuneytis. Það á að vera nefnd að störfum sem á að móta löggjafarviðmið um sjálfstæðar stjórnsýslunefndir, hvort þær eigi rétt á sér. Því hefur ekki verið skilað en samt er þetta lagt fram. Ráðuneytið telur að það geti verið fullnægjandi og komi til móts við þau sjónarmið að tryggja ákveðna fjarlægð frá ráðherra að gera eins og hér segir, með leyfi forseta: „Þá opnast með ákvæðinu sá möguleiki 

Herra forseti. Ég veit ekki alveg hvaða hugsun er þarna að baki en það vita þeir sem sátu í nefndinni og fóru yfir þetta. Ef ég horfi á þetta sem gamall starfsmaður í ráðuneyti mundi ég til dæmis horfa á nýju menntastofnunina þar sem er verið að sameina Námsmatsstofnun og Námsgagnastofnun og hluta af ráðuneytinu og færa út fyrir ráðuneytið og mér sýnist sú ráðstöfun veikja ráðuneytið. Það má hins vegar vera að hún styrki stofnanirnar. En það er svolítið búið að draga úr slagkrafti ráðuneytisins þegar búið er að færa sérfræðingana út í stofnanirnar. Í frumvarpinu er líka gert ráð fyrir að hægt sé að draga stofnanirnar inn í ráðuneytið, ef ég skil þetta rétt, og búa til sérstaka stjórnsýslueiningu þar. Nú kann að vera að það séu einhver góð rök fyrir því að fara svona að þó að ég sjái það ekki og geti ekki séð að það sé brýnt að breyta lögunum hvað þetta varðar. En það verða þá fróðari menn en ég að fara betur yfir þetta með hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Við erum nú í miðjum klíðum í góðri umræðu um mál sem er í sjálfu sér furðulegt að skuli vera á dagskrá, vegna þess að ég get ekki ímyndað mér að þetta sé forgangsmál í þeim kringumstæðum sem nú eru uppi. Við erum komin út úr dagskrá þingsins, starfsáætlun er lokið. Þetta er mál sem er afgreitt út úr nefnd í ósætti vegna þess að minni hlutinn hefur lýst sig andsnúinn málinu enda er um að ræða gríðarlega mikið vald sem verið er að færa til forsætisráðherra sem er langt frá því að vera hafið yfir vafa. Ég velti fyrir mér hver sé eiginlega framvindan að mati forseta. Við erum að halda í morgun sex mismunandi nefndafundi á sama tíma; sex nefndir, bæði A- og B-nefndir eru að funda á sama tíma. Við höfum ítrekað farið þess á leit forseta að hann reyni að ná böndum yfir það sem þó er á hans valdi að reyna að ná böndum yfir, þ.e. skipulag nefndastarfa. Aukinheldur vil ég velta upp spurningunni að því er varðar samráð milli stjórnar og stjórnarandstöðu um það með hvaða hætti við ætlum að ljúka hér þingstörfum í vor í ljósi þess að starfsáætlun er á enda.

Forseti hefur reynt að beita sér fyrir því að ekki kæmi til árekstra í nefndum og vonast til þess að það hafi gengið. En hvað varðar samráð um framhald þingstarfa þá er hv. þingmanni ljóst að reynt hefur verið að koma á fundum af því tagi og á eftir munu þingflokksformenn funda í hádegishléi.

Virðulegur forseti. Það er gott að heyra af fundi með þingflokksformönnum og auðvitað er hægt að hafa á því vissan skilning að forsætisráðherra hafi um annað að hugsa þessa dagana en stöðuna hér í þinginu. En það gengur samt ekki öllu lengur að þingið sé stjórnlaust og stefnulaust og án áætlunar reki það hér frá einum degi til annars án þess að nokkur forusta virðist vera fyrir því eða hugmynd um til hvers það eigi að starfa. Stjórnarandstaðan hér á þingi hefur sýnt stjórnarmeirihlutanum ótrúlega tillitssemi, verð ég að segja, og ótrúlega mikla þolinmæði gagnvart þessu fáheyrða verklagi þar sem engin áætlun hefur dögum saman verið um starfsemi þingsins og ekkert hefur legið fyrir um það til hvers stjórnarflokkarnir ætlast af þinginu eða hvað ríkisstjórnin vill að hér verði gert. Við þetta verður ekki unað mikið lengur, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Við fengum á sínum tíma lista yfir forgangsmál ríkisstjórnarinnar sem innihélt 74 mál, þar af 4 sem ekki hafa enn komið til þings. Mér til gamans tók ég saman nokkrar tölur. Það eru 85 mál sem eru útistandandi frá hæstv. ríkisstjórn. Það eru 140 mál sem ríkisstjórnin hefur lagt fram og mun leggja fram samkvæmt þessu, þ.e. 136 mál sem hafa komið fram og 4 sem eru eftir. Sá forgangslisti sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fram samanstendur af meira en helmingi allra mála sem ríkisstjórnin hefur og mun leggja fram á þessu þingi, þ.e. hún ætlar sér að taka tæpan helming frá september til júní og afgreiða rétt rúmlega helminginn, sem þó eiga að heita forgangsmálin, í júní, í dag eða á morgun eða hvað, maður veit ekki, þetta er staðan sem við erum í. Og ég verð að taka undir með hv. þingmanni sem hér talaði áðan að minni hlutinn hefur verið ótrúlega gjafmildur á tíma ríkisstjórnarinnar upp á síðkastið.

Hæstv. forseti. Ég man nú ekki hvort það var í þessari viku eða undir lok þeirrar síðustu að formenn stjórnmálaflokkanna funduðu og lagður var fram listi yfir 70 forgangsmál. Það er að frétta af þeim lista að velferðarnefnd gengur ágætlega að vinna í þeim anda en við fáum ekki fundatíma. Nú er ég ekki sammála þessum 70 forgangsmálum og er ekki að gefa neitt út um það. En það er mjög skrýtið að fólk sem er í þeirri firru að það haldi að það fái þá í gegn 70 mál skapi þá ekki skilyrði til að hægt sé að vinna í þessum málum. Við erum hér í einhverri stöðu sem gæti heitið Beðið eftir Godot: Hvert er markmiðið, hvað á að gera hér og hvenær eigum við að fá skýrar línur um dagskrá og mögulegan tíma í nefndum til að ljúka þó þeim málum sem hægt er að ljúka?

Forseti vill taka fram af þessu tilefni að forseti hefur brugðist vel við þegar óskað hefur verið eftir sérstökum fundatíma fyrir nefndir og frestað þingfundum til að það geti orðið.

Herra forseti. Eitt er staðan hér í þingsal, sem glæðir svo sem ekki vonir manns um að hægt sé að ná samkomulagi alveg í bráð, en hitt er síðan staðan í nefndum þingsins. Mér finnast það ekki jákvæð teikn um samstarfsvilja af hálfu stjórnarmeirihlutans þegar við erum komin svona langt inn í þing sem í reynd á að vera lokið og það vottar ekki fyrir því í sumum nefndum þingsins að nokkur viðleitni sé til að taka á dagskrá mál sem koma frá stjórnarandstöðunni en jafnframt flutt af öðrum þingmönnum, þar sem allar umsagnir eru jákvæðar, og gefa til kynna hvort það sé ætlunin eða vilji til að afgreiða þau. Það finnst mér mjög miður og það eykur mér ekki viljann til samstarfs hvorki í viðkomandi nefndum né heldur hér, ekki heldur þegar farið er að bera á því að þingmenn stjórnarliðsins í viðkomandi nefndum vilja heldur ófrið en reyna að klára mál í sátt.

Virðulegur forseti. Það er svolítið síðan ég og fleiri fórum að vekja athygli á því undir þessum lið, fundarstjórn forseta, að þingið er stjórnlaust, það er án áætlunar, það er án fundartíma fyrir nefndir, fundatímatöflu, og það eru engar raunverulegar þreifingar í gangi eða viðræður milli fulltrúa flokkanna hér á þingi um að leysa úr þessari stöðu. Ég held að ég hafi aldrei séð þetta svona slæmt. Ég velti því fyrir mér: Hvert er hlutverk hæstv. forseta í þessari stöðu? Þegar svona mörg mál eru fyrirliggjandi þá verður að semja, er það ekki? Þingmenn verða að gefa eftir rétt sinn, stjórnarskrárbundinn og lögbundinn, til að tala í málum, það er það sem þeir hafa fram að færa til samkomulags. Ríkisstjórnin verður að segja hvaða mál það eru sem hún telur nauðsynlegt að koma í gegn. Við fengum 74 mál, eiginlega bara öll mál sem ríkisstjórnin hefur undir. 

Virðulegi forseti. Á föstudaginn síðasta átti þinginu að ljúka samkvæmt starfsáætlun þingsins. Það sem liggur fyrir núna er listi með öllum mögulegum og ómögulegum málum, meira að segja málum sem ekki eru komin inn í þingið eða búið er að mæla fyrir. Það er því algerlega ljóst að hér ríkir fullkomið stjórnleysi. Ég vil við þær aðstæður spyrja forseta hvenær hann ætli sér að funda með forustumönnum flokkanna á Alþingi til að reyna að setja nýja áætlun í gang. Það er fyrsta spurning mín. Svo vil ég í öðru lagi spyrja hvort forseti sé á einhvern hátt að reyna að átta sig á stöðunni í hverri nefnd fyrir sig og þannig reyna að sníða fundatöflu fyrir nefndirnar, þannig að þær geti unnið að sínum málum og líka þá tekið þingmannamál út og önnur mál sem við vildum gjarnan koma inn í umræðuna fyrst þingmenn halda hér áfram. Þetta eru tvær spurningar og ég vonast eftir skýrum svörum.

Forseti hefur eftir föngum fylgst með framvindu mála í nefndunum og brugðist vel við þegar óskað hefur verið eftir aukatíma til að halda nefndarfundi og reynt að gæta þess að þeir nefndarfundir rekist ekki á þannig að þingmenn eigi þess kost að mæta á fundina. Hvað varðar fundi með forustumönnum flokkanna er það þannig að slíkur fundur hefur verið haldinn og forseti vonast auðvitað til þess að það geti orðið framhald á slíkum fundahöldum sem hann gerir sér ljóst að er forsendan fyrir því að hægt sé að ná utan um starfið hér í þinginu.

Herra forseti. Það er ágætt að heyra að forseti telur sig hafa yfirsýn yfir nefndastörfin. Það eru augljóslega mismörg mál sem þar eru inni og það er jafn augljóst að ef ástandið heldur áfram sem horfir er okkur ekkert að vanbúnaði að vinna þau mál, við verðum bara að fá töfluna aftur í gang og getum þá gert þetta á hefðbundinn hátt. Það er alveg ljóst að ekki fer að rofa eitthvað til í samskiptum, ef forsætisráðherra er stífur á því að vilja ekki tala við stjórnarandstöðuna - og það er þannig, virðulegur forseti, það er staða málsins í dag, það er alveg óhætt að segja það - lítur málið þannig út að við þurfum að funda og þá þarf að setja hér upp áætlun, bæði starfsáætlun og nefndaráætlun. Og þangað til ljóst verður að ráðherranum þóknast að boða til funda held ég að það væri skynsamlegt, hvort sem það er í viku, tíu daga eða hálfan mánuð eða hvað það nú er sem forseti treystir sér til að gera. Ef það vildi svo til í millitíðinni að hæstv. forsætisráðherra sæi sér fært að mæta hér og tala við formenn stjórnarandstöðuflokkanna er alltaf hægt að breyta henni.

Forseti. Mér reiknast svo til að það sé fimmti í þinghléi, ef svo má að orði komast. Það eru tíu dagar síðan virðulegur forseti kvaddi sér hljóðs og sum okkar héldu í bernsku sinni að hann ætlaði að koma með einhverja dagskrá um það hvernig ljúka mætti þingstörfum en í staðinn henti hann hingað inn sprengju þar sem hann sagðist taka starfsáætlun úr sambandi og væri ekki með neina áætlun um hvernig ætti að klára þessi mál. Síðan hefur komið í ljós á fundum með forustumönnum ríkisstjórnarflokkanna að þeir eru með yfir 70 forgangsmál. Sagði ekki einhver að við hefðum klárað um 55 mál frá ríkisstjórninni í allan vetur og nú koma þeir fimmta í þinghléi og segja: 70 mál, klára þau strax? Þetta er náttúrlega ekki boðlegt, virðulegur forseti.

Herra forseti. Þeir sem eru eldri en tvævetur á þingi vita alveg hvað er í gangi núna. Það sem er í gangi er að ekki nást samningar og þá er minni hlutinn alltaf í hægagangi, þetta er kallað að vera í fyrsta gír og vera þolinmóður. Það er þetta kallað á þingi og þetta er staðan. Það veit forseti, það vita allir. Það veit hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra. Og við tefjum og við völdum samfélaginu skaða. Þegar deilandi aðilar valda þriðja aðila skaða á einhver að grípa inn í, og spyrjum okkur sjálf: Hver getur gripið inn í? Hæstv. forseti getur gripið inn í. Hann getur sagt við aðila sem deila: Nú skulið þið setjast niður inni í herbergi. Ég afgreiði ekki nein mál, ég set ekki nein mál á dagskrá, ég fresta þingfundum þar til þið setjist niður inni í herbergi og leysið þessa deilu. Þetta er það sem forseti mundi gera ef hann væri forseti þingsins umfram það að vera forseti stjórnarflokkanna. 
            

Forseti. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson kemur akkúrat að kjarna málsins og ég skora á forseta að sýna ákveðinn dug og leggja línurnar. Línurnar eiga að vera þær að hér verði ekki fundir af neinu tagi fyrr en sest er niður og lausn fundin á því vandamáli sem er græðgi núverandi formanna ríkisstjórnarinnar. Ég veit eiginlega ekki hvaða orð á að nota yfir það en þetta er stórmennska af því tagi að ekki er hægt að verða við henni, af því að við erum komin fram úr starfsáætlun. Í raun ætti forseti að skera niður helming af listanum áður en við verðum boðuð aftur á fund. Ég fer fram á að fundi verði frestað og forseti freisti þess að setja á fund og neiti því að nokkur mál verði til umræðu fyrr en formenn ríkisstjórnarflokkanna eru tilbúnir til að leggja alvörutillögur á borðið fyrir formenn stjórnarandstöðunnar.

Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með það að forseti skuli ætla að hitta forustumenn í þinginu á eftir. Ég er líka ánægð með það að forseti skuli fylgjast með því sem er að gerast í nefndunum. Staðan í sumum þeirra er þannig að góð samkomulagsmál eru í hættu vegna þess að forustumenn nefndanna vilja drífa þau í gegn og telja þau vera forgangsmál án þess að búið sé að semja um forgang þessara 74 mála. Það er auðvitað þannig, það vitum við öll, að þau 74 mál fara ekki í gang og í gegnum þingið í þeirri stöðu sem við erum nú, við mundum ekki einu sinni ná að afgreiða þau áður en næsta þing byrjaði. Það er því nauðsynlegt að forgangsraða málum. Það er einnig umhyggja fyrir málunum sem verið er að vinna með að ljóst sé hvaða mál menn eiga að einbeita sér að.

Herra forseti. Það er ljóst að það verður að fara að herða róðurinn á þessum vinnustað. Við erum í einhverju tómarúmi og stjórnarandstaðan á auðvitað fullan rétt á því að haft sé samráð við hana um hvernig við ljúkum þessu þingi. Við getum ekki borið ábyrgð á því að stjórnarmeirihlutinn hafi komið allt of seint inn með mörg mál og sé í raun ekki enn kominn með mál sem á að afgreiða á þessu þingi. Þetta er fyrir neðan allar hellur. Hæstv. forseti talaði um að nefndir væru að störfum og fylgst væri með því að þær hefðu sinn tíma, en nefndirnar skarast. Í morgun til dæmis voru velferðarnefnd og atvinnuveganefnd að funda á sama tíma og þar eru nefndarmenn í báðum nefndum, svo að þetta er ekkert í lagi. Það er ekki hægt að sætta sig við þetta. Það verður að fara að grípa í taumana og við getum ekki sætt okkur við að vinnustaður okkar, okkar allra, sé í algeru uppnámi og menn stingi höfðinu í sandinn og þrjóskist áfram, eins og hæstv. forsætisráðherra gerir.

Virðulegur forseti. Hér er, eins og venjulega undangengin sex ár, uppi sú staða að það stendur ekki á fimm þingflokkum hér á þinginu, þ.e. öllum þingflokkum, held ég að óhætt sé að fullyrða, nema þingflokki Framsóknarflokksins, að reyna að finna leið til að ljúka þingstörfum farsællega. Það er hinn hefðbundni, árstíðabundni gleðileikur sem hér er hafinn á Alþingi sem gengur undir nafninu „Beðið eftir Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni“ sem er einfaldlega sá þeirra 63 einstaklinga sem hér vinna sem erfitt er að ná til samninga og fá til viðræðna um það hvert menn eigi að halda. Það er auðvitað hægt að hafa ákveðinn skilning á því þessa dagana að það séu aðrir hlutir sem forsætisráðherra þurfi að huga að en þá er rétt að gera einfaldlega hlé á störfum þingsins þangað til forusta ríkisstjórnarinnar veit hvað hún vill, hvenær hún vill það og hvort hún vill það.

Forseti. Það þarf ekki að rifja það upp, það hefur verið ítrekað hér - og ég vænti þess að hæstv. forseti sé alveg klár á því - að starfsáætlun þingsins lauk á föstudaginn var. Í fyrradag var haldinn fundur með formönnum stjórnmálaflokkanna á Íslandi. Hvað gerðist á þeim fundi? Lagður var fram listi undir yfirskriftinni Forgangsmál. Á þeim lista voru 74 mál. Þetta gerðist í fyrradag. Það liggur fyrir, ekki bara þess vegna heldur vegna ítrekaðra vandamála og klúðurslegrar stöðu ríkisstjórnarinnar að það er engin forusta fyrir ríkisstjórninni, hún er ekki fyrir hendi. En nú spyr ég: Er forusta fyrir Alþingi? Aðskilnaður framkvæmdarvalds og löggjafarvalds er með þeim hætti að við eigum að geta haldið hér reisn og haldið áfram löggjafarstarfinu sem okkur er sæmandi þrátt fyrir forsætisráðherra Sigmund Davíð Gunnlaugsson með því að forseti þingsins taki nú málin í sínar hendur en fari ekki að boða okkur til fundar í hádeginu til að ræða kvöldfund.

Herra forseti. Ég verð nú að lýsa ákveðnum vonbrigðum með það, eins og hér kom fram, að haldinn var fundur flokkanna á mánudag, það er miðvikudagur í dag, og ekkert hefur gerst síðan. Formenn stjórnarflokkanna lýstu yfir þeim ásetningi sínum að klára öll sín mál og ætla að klára megnið af þeim núna eftir að starfsáætlun Alþingis lýkur. Þetta er þvert á það sem hæstv. forseti hefur boðað í ítrekuðum ræðum um það hvernig hann vill sjá þinghaldið. Ég vil skora á hæstv. forseta að stilla formönnum stjórnarflokkanna upp við vegg. Það gengur ekki að koma hér með mál seint inn og efna svo í fullkomið kaos hér undir lok þingsins. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram hjá hv. þingmönnum. Það virðist ekki vera forusta fyrir því í nefndum þingsins hvaða málum eigi að ljúka og hverjum ekki, nema menn haldi í alvörunni að það gangi að koma hér fram með mál vanreifuð seint og illa og ætlast svo til þess að starfsáætlun sé rofin til að málum verði komið í gegn. Það, herra forseti, gengur auðvitað ekki.

Hæstv. forseti. Ég gegni formennsku í velferðarnefnd Alþingis og lít á það sem skyldu mína að reyna að vinna mál sem best þar inni og koma þeim hratt og örugglega út úr nefndinni. Þannig höfum við unnið í velferðarnefnd og það samstarf hefur gengið ákaflega vel. Nú er sú staða uppi að við erum með tvö stjórnarfrumvörp sem við erum sammála um að við viljum afgreiða út úr nefndinni. Við erum að hlaupa til fundar í hálftíma, klukkutíma - stundum fáum við einn og hálfan tíma - en sú staða er líka uppi að hér hefur verið gefin út yfirlýsing af hálfu ríkisstjórnarinnar vegna kjarasamninga og þar inni eru veigamikil mál eins og húsnæðismál sem við mundum vilja fá upplýsingar um í nefndinni. Við í minni hlutanum viljum einnig tala við hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra um hvernig eigi að standa að hækkun almannatrygginga í tengslum við þennan kjarasamning. Ég spyr: Hvar á ég að finna tíma til að halda slíka upplýsingafundi með hæstv. ráðherra?

Forseti hefur áður sagt að hann er sannarlega tilbúinn til að greiða fyrir því að hægt sé að halda nefndarfundi og skapa rými til þess í áætlun þingsins sem þó er óformleg.

Virðulegi forseti. Ég ætla að leggja hér í púkkið mitt mat á stöðunni og hæstv. forseti ræður svo sem hvað hann gerir við það. En ég met það þannig að staðan sé sú að hæstv. forseti sé að bíða allt of mikið eftir hæstv. forsætisráðherra og aðhafist því lítið. Ég held hins vegar að hæstv. forsætisráðherra beri ekkert skynbragð á það hvernig þingið þarf að starfa, hann ber ekki virðingu fyrir þinginu og hefur ekki það raunsæi til að bera til að hafa nokkuð uppbyggilegt fram að færa í því hvernig við eigum að semja um þinglok. Ég vil skora á hæstv. forseta að hætta að bíða eftir forsætisráðherra. Ég held að hæstv. forsætisráðherra sé einfaldlega búinn að spila sig út í horn. Hann er ekki gjaldgengur í viðræðum flokkanna og ég fer fram á að þeir formenn sem geta hittist á fundi og haldi áfram með samræðurnar sem hófust á mánudaginn. Mér er alveg sama hvort Sigmundur Davíð Gunnlaugsson verður á þeim fundi eða ekki, ég held að það væri ekkert verra ef hann væri ekki á þeim fundi. 
            

Herra forseti. Hér var löggjafarsamkundan um tíu ára skeið undir hæl forsætisráðherra og það virðist sem sú staða sé komin upp aftur að þetta þing sé undir hæl hæstv. forsætisráðherra. Ég hef spurningu til hæstv. forseta: Er það með vitund hans og vilja að í að minnsta kosti sumum nefndum þingsins virðist vera beitt meðvituðu ofbeldi til að koma í veg fyrir að tillögur, sem svo vill til að stjórnarandstaðan flytur en njóta fulltingis allra umsagnaraðila, eru ekki einu sinni teknar á dagskrá? Heldur hæstv. forseti að það séu vinnubrögð sem eru líkleg til að greiða fyrir þingstörfum? Hér hafa komið þingmenn stjórnarliðsins, t.d. nokkrar þingkonur Sjálfstæðisflokksins, og talað um nauðsyn þess að taka upp ný vinnubrögð en svo taka þær þátt í því, sem er alger nýbreytni á þessu þingi, að minni hlutinn í nefndum þingsins er beittur því ofbeldi að tillögur hans eru ekki einu sinni ræddar.

Þótt forseti fylgist með störfum nefndanna eins vel og hann getur þá hefur forseti ekki fylgst svo vel með að 

Virðulegi forseti. Hvorki ríkisstjórnin né hæstv. forseti eru með nokkra áætlun um það hvernig á að ljúka þessu þingi. Menn eru ekki heldur með neina áætlun um það hvaða málum þeir vilja ljúka. Það sést best á því sem gerðist til dæmis í fyrradag í umhverfis- og samgöngunefnd þegar menn ákváðu að rífa þar út mál, greinilega í ágreiningi við samstarfsflokkinn, og svo kom andstaðan fram við málið eftir á. Svona lagað fer að gerast þegar engin stjórn er á málum og ekki er vitað hvernig menn ætla að halda áfram með þingstörfin, þá gerast svona hlutir. Tíma okkar og orku er ekki vel varið á þennan hátt, auk þess sem þetta kemur mjög niður á ásýnd starfa okkar. Ég tel að forseti ætti núna að viðurkenna ósigur í þessu öllu saman, setja niður fundaáætlun, nýja starfsáætlun sem við getum starfað eftir 

Hæstv. forseti. Það er svolítið dapurlegt að þurfa að vera í þessari stöðu og vera að ávarpa hæstv. forseta varðandi framkvæmd þingsins, hafandi í huga þá ræðu sem hæstv. forseti flutti í upphafi þings um að mál ættu að berast fljótt inn í þingið og það ætti að vinna á skilvirkari hátt að þeim. Í millitíðinni hefur það að gerst að hvert stórmálið á fætur öðru hefur verið í ágreiningi á milli stjórnarflokka. Við erum með samgönguáætlun sem er nýkomin inn í þingið og hefur beðið í mánuð eftir afgreiðslu, þannig að hæstv. forseta er vorkunn. Hæstv. forseti ítrekar aftur og aftur að hann sé að reyna að hlutast til um að nefndir geti fundað, en um hvað eiga nefndirnar að vera að funda? Við erum með stórmál þar inni og við eigum að hamast við að moka í fötuna botnlausa. Við höfum ekki hugmynd um hvað af þessum málum á að afgreiða, ekki hugmynd. Eigum við þá að klára þau öll? Ætlar hæstv. forseti að vera hér 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég hef ekkert út á fundarstjórn hæstv. forseta að setja, ég tel hann stýra þinginu af miklum myndarskap og vil leggja til að við höldum áfram með dagskrána, enda er af nógu að taka. Ég hjó eftir því að fulltrúi Pírata í þessari umræðu, hv. þm. Birgitta Jónsdóttir, lagði til að helmingur mála yrði skorinn út af þeim lista sem lagður hefur verið fram. Ég hélt að umræður okkar snerust um málefnið en ekki fjölda þeirra mála sem hér eiga að fara í gegn, þannig að mér þykir þetta afskaplega sérstök athugasemd. Ég vil vera með örstutta sögustund. Ég hef verið á þingi í sex ár. Við þinglokin er alltaf sami óróleikinn í stjórnarandstöðunni þegar listinn kemur fram, sama hverjir eru í stjórnarandstöðu á hverjum tíma. Listinn inniheldur yfirleitt öll þau mál 

Virðulegi forseti. Ég verð strax að leiðrétta eitt í máli hv. 4. þm. Suðurk., Unnar Brár Konráðsdóttur, þegar hún talar um fyrirmyndarstjórn virðulegs forseta í þinginu. Virðulegur forseti hins háa Alþingis hefur enga stjórn á þinginu. Hæstv. forsætisráðherra hefur tekið það í gíslingu. Hvað varðar fjölda mála sem hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir kom einnig inn á er það þannig með þennan forgangslista að hann er titlaður forgangslisti. Ég veit ekki hvað aðrir telja forgang en þegar menn setja eitthvað í forgang eru þeir að setja það fram fyrir annað, vegna þess að þeir vilja passa að það sé á undan einhverju öðru. Forgangslistinn samanstendur af meira en helmingi allra mála sem ríkisstjórnin hefur lagt fram á þessu þingi. Það er enginn forgangslisti. Núna er formlegum starfstíma þingsins lokið og ef þetta eru forgangsmál, hvers vegna erum við þá að ræða mál sem eru í ágreiningi frekar en þau fjölmörgu mál sem sátt er um og við gætum verið að kýla í gegn, hvert á fætur öðru?  
            

Varðandi spurningu hv. þingmanns held ég að hv. þingmaður viti svarið. Forseti reyndi að setja mál á dagskrá sem voru óumdeild. Sum þeirra fengu sæmilega framgöngu í umræðunni en öllum er ljóst að það urðu miklar umræður sem málin gáfu í sjálfu sér ekki tilefni til og við þekkjum það, fyrr og síðar, að þannig háttar til við þessar aðstæður þegar ekki er búið að finna niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Mér finnst svolítil uppgjöf í því þegar forseti segir: Við þekkjum það að þetta hefur verið svona og mun alltaf verða svona. Og hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, sem má hrósa fyrir að vera hér og taka til máls, gerir lítið úr því að við ræðum um fundarstjórn forseta og segir að við eigum að ræða málefnin. Já, við skulum ræða málefnin, ágæti þingmaður og virðulegur forseti, það er alveg sjálfsagt, en þá verður að leggja fyrir okkur raunhæfa áætlun. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir veit náttúrlega miklu betur en að halda að það sé raunhæft að við klárum 70 og eitthvað mál á kannski þremur vikum. Það vita allir heilvita menn og þess vegna er alveg nauðsynlegt að það komi fram áætlun sem stenst almenna skynsemi.

Forseti. Óumdeild mál. Er þetta mál sem við eigum að fjalla um hér á eftir óumdeilt? Nei, það er það ekki. Ég vil taka undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að það er ömurlegt að engin þingmannamál stjórnarandstöðunnar, eða nánast engin, skuli fá sitt ferli. Þau eru öll í einhverri stíflu í nefndunum og það þó að málin væru lögð fram strax í upphafi þings, þó að það séu mál sem hafa verið forgangsmál flokkanna. Ég verð að segja að mér finnst ótrúlega lélegt þegar þingmenn segja að það sé í lagi að hafa ótæka og ómarkvissa og enga verkstjórn af því að það hefur alltaf verið þannig. Hvar eru öll loforðin um bætt vinnubrögð á Alþingi, hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir? Hvar eru þau? Það er ekki boðlegt að skýla sér alltaf á bak við að aðrir geri hlutina ömurlega, það er ekki í boði.

Herra forseti. Mér finnst ágætt að hæstv. forseti sé að reyna að halda utan um það að fastanefndir geti fundað og að fundartími þeirra skarist ekki en það er hins vegar ekki nóg, af því að fundartímar skarast. Líkt og hv. þm. Guðbjartur Hannesson kom inn á vitum við sem sitjum í nefndunum heldur ekki hvaða mál eru í forgangi og hvað á virkilega að reyna að klára á þessu þingi. Þess vegna er svo gríðarlega mikilvægt að hér verði komið á starfsáætlun sem við getum farið eftir og þess vegna finnst mér það mjög góð tillaga sem kom fram áðan um að boðað verði til formannafundar. Þá mæta bara þeir formenn stjórnmálaflokkanna sem þangað vilja koma og taka ákvörðun, gera samkomulag með sér um það hvaða mál eigi að ræða það sem eftir er.

Herra forseti. Það er slæmt að þurfa að horfast í augu við það að við erum í raun og veru í gíslingu hæstv. forsætisráðherra. Það beinast öll spjót að æðsta manni ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsætisráðherra. Hann er verkstjóri þessarar ríkisstjórnar og hann veldur ekki hlutverki sínu. Þannig er bara veruleikinn. Og flokkur hans, Framsóknarflokkurinn, verður annaðhvort að setja inn staðgengil eða grípa í taumana. Það er ekki hægt að ætla þessu þingi það að vera undir einhverjum frekjukallayfirgangi, mönnum sem hafa aldrei þurft að gefa neitt eftir og kunna ekki að semja sig í gegnum hlutina. En veruleikinn virðist vera þannig að hæstv. forsætisráðherra höndlar ekki það hlutverk sem honum hefur verið treyst fyrir. 

Herra forseti. Ég tek nú bara undir hvert orð sem hv. síðasti ræðumaður flutti. Varðandi nefndastörf og það að ég skynja líka ákveðna uppgjöf í því ef hæstv. forseti telur að það skipti engu máli hvaða mál eru hér á dagskrá, að í þeim verði talað út í hið óendanlega. Ég er ekki sammála því. Ég gerði til dæmis ráð fyrir því að mál úr allsherjar- og menntamálanefnd sem eru búin að vera hér sífellt aftast á dagskránni yrðu færð framar, meira og minna sameiginleg nefndarálit þar sem við hefðum getað komist að einhverju samkomulagi. Ég er ekki að halda því fram að ekki hafi verið talað nokkurn skapaðan hlut í þeim, alls ekki, en ég fullyrði að við hefðum getað að minnsta kosti afgreitt einhver þeirra inni í nefnd sem við þurfum að gera aftur í staðinn fyrir að koma hér með mál sem vitað var frá fyrri umræðu þess að væru í ágreiningi og yrðu í ágreiningi og flestir sem tala eru ekki sáttir í því, þ.e. af hálfu stjórnarandstöðunnar. Mér finnst því ákveðin uppgjöf vera í því fólgin að halda að það skipti ekki máli hvaða mál eru sett á dagskrá þingsins.

Virðulegi forseti. Það eru sérstök öfugmæli að hlusta á kaptein Pírata vanda um fyrir öðrum þingmönnum um það að ástunda hér breytt vinnubrögð í þinginu, leiðandi hér ásamt öðrum fulltrúum Pírata og minnihlutaflokka grímulaust málþóf á þessu þingi. Það er fróðlegt við þessar aðstæður að rifja upp nokkur ummæli frá síðasta kjörtímabili þar sem m.a. þingmenn sem staddir eru í salnum viðhöfðu á þeim tíma en þar var meðal annars sagt: „Ég mótmæli því að stjórnarandstaðan geti talað þannig að hún geti boðið meiri hluta þingheims þetta eða hitt. Það er þingræði í þessu landi og það er meiri hluti þingheims og vilji hans sem hlýtur að stjórna störfum þingsins.“ - „Þessi stjórnarandstaða hér er svo smá í sniðum að hún reynir að koma í veg fyrir að meiri hlutinn fái að koma skoðun sinni á framfæri.“ Svona er hægt að halda áfram. Það er auðvitað geysilega vel boðið af minni hlutanum að taka völdin í þinginu og ráða dagskrá þingsins og ráða framvindu fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, ráða áherslu mála. Ég held að hv. þingmenn minni hlutans ættu að fara að standa við þau orð að fara að breyta vinnubrögðum á Alþingi ef það er eitthvað að marka sem þau vilja með því að tala um það.  
            

Hæstv. forseti. Ég held að það væri mikilvægt ef við gætum fengið umræðuna sem var hér líka þegar menn voru að semja og sögðu: Þið farið í gegn með sjö mál, þá voru 70–80 á listanum, veljið þið.  Tökum málin í gegn sem er enginn ágreiningur um, skilgreinum þau mál sem er ágreiningur um og semjum um það hvernig þeim verður lokið. Auðvitað fara sum af þeim í gegn, auðvitað fara þau mál í gegn, sum þeirra, 

Virðulegi forseti. Mér finnst þessari umræðu um fundarstjórn forseta einfaldlega ekkert lokið. Með hliðsjón af því sem hv. þm. Jón Gunnarsson sagði hérna áður þá ætla ég bara að leyfa mér að segja það að ef hann hefur verið að fylgjast með umræðunum þá hefur hann tekið eftir mynstri í andsvörum og fundarstjórn og það þýðir ekkert fyrir hann að koma hingað upp og tala um málþóf á þessum tímapunkti. Stjórnarandstaðan hefur verið mjög til friðs upp á síðkastið til að reyna að finna leið til að semja við þennan meiri hluta. Það hefur ekki gengið eftir. Ég veit að það er ekki hv. þm. Jóni Gunnarssyni alfarið að kenna, það er aðallega fyrst og fremst hæstv. forsætisráðherra að kenna. Ekki það að ég geri lítið úr því sem hv. þm. Jón Gunnarsson gerði hér fyrir einhverjum vikum, en það er liðin tíð eins og er þótt hún renni væntanlega upp aftur einhvern tíma í þinginu. Mér finnst reyndar ágætt að við skulum ræða þetta frumvarp við þessar aðstæður þar sem fundarstjórn forseta er til umræðu og þeirri umræðu er að mínu mati langt í frá lokið eins og ég held að allir hljóti að vera sammála um. Hér er mikill ágreiningur um fundarstjórn forseta og mikill ágreiningur um framvindu mála á Alþingi almennt og þá eigum við að ræða fundarstjórn forseta. Til þess er liðurinn. Hann mætti bjóða upp á meiri tíma og meira samtal að mínu mati. En fundarstjórn forseta eins og hún birtist okkur í dag og kannski fundarstjórn forsætisráðherra ef svo mætti að orði komast minnir okkur á það hver grundvallaratriðin eru sem við ættum að vera að ræða hér. Grundvallaratriðið er fyrirbærið vald. Vald er viðbjóður. Og þegar vald er skilið eftir hjá fólki sem ekki kann að fara með það þá eigum við ekki bara að staldra við og hugsa málið til enda, þá eigum við að berjast á móti. Frumvarpið sem við ræðum hér varðar einmitt vald. Hvað vill hæstv. forsætisráðherra með þessu frumvarpi? Jú, hann vill meira vald eins og svo oft áður. En markmið frumvarpsins samkvæmt samantekt Alþingis á málinu er, með leyfi forseta, „að auka sveigjanleika framkvæmdarvaldsins til að skipuleggja störf sín“. Hæstv. ríkisstjórn hefur ekkert að gera með meira vald, hún þarf minna vald, það er þingið sem þarf meira vald en umfram allt er það þjóðin sem þarf meira vald. Hún þarf meira vald yfir okkur og við þurfum meira vald yfir ríkisstjórn hér á hinu háa Alþingi. Það er þrennt sem mig langar að fjalla um sem varðar frumvarpið. Það er í fyrsta lagi það að ráðherra ákveði staðsetningar stofnana eins og hér hefur verið reyndar verið rætt mjög mikið. Okkur er auðvitað í fersku minni fiskistofumálið sem virðist hafa lokið með því að hætt var við að flytja Fiskistofu. Nú hef ég í sjálfu sér enga sérstaka skoðun á því til lengri tíma nákvæmlega hvar Fiskistofa sé staðsett í sjálfu sér. Það sem mér þykir hins vegar vænt um þegar ákvarðanir eru teknar er að þær séu teknar með fulltingi þeirra sem að málinu ættu að koma. Ljóst er að hæstv. ráðherra ætlaði að flytja Fiskistofu án þess að hafa til þess lagalega heimild og svo þegar það kom upp, þá hnoða menn bara í frumvarp og veita þá heimild nema að nú á þessi heimild auðvitað að vera almenn. Og ég segi fyrir mitt leyti, burt séð frá ákvörðun um Fiskistofu, eins ámælisverður og allur sá málatilbúnaður var, þá þykja mér þau vinnubrögð sem hæstv. ríkisstjórn stundar þegar kemur að ákvörðunum á borð við staðsetningu Fiskistofu einfaldlega ekki vekja nógu mikið traust til þess að ég treysti ríkisstjórninni fyrir þessu valdi. Ég er þó efnislega ekkert endilega þeirrar skoðunar að hið háa Alþingi eigi endilega að ákvarða staðsetningu hverrar einustu stofnunar - stundum, ekki alltaf. En það hvernig ríkisstjórnin fer með vald sitt segir mér að það sem ég vil allra síst standa að hér á hinu háa Alþingi er að gefa hæstv. ríkisstjórn meira vald, meira vald til eins eða neins, þvert á móti vil ég minnka það. Og ég vona að á næsta kjörtímabili muni einhver rifja þessa ræðu upp ef út í það er farið. Í öðru lagi er það niðurlagning samhæfingarnefndar um siðferðileg viðmið sem birtist líka í þessu frumvarpi. Það er rétt sem kom fram áðan í máli hv. 5. þm. Reykv. s., Svandísar Svavarsdóttur, að þessi breyting, að samhæfingarnefnd um siðferðisleg viðmið sé lögð niður og starf hennar flytjist til forsætisráðherra, birtist manni þannig að þá sé forsætisráðherra í reynd stikkfrí. Það þykir mér fullkomlega út í hött. Ég kann varla að kvarta undan því lengur, mér finnst það orðið hlægilegt hvernig hæstv. forsætisráðherra þykist geta farið með vald. Hann er engan veginn hæfur til þess og sýnir það ítrekað. Mann grunaði slíkt frá upphafi en það verður sífellt ljósara að hæstv forsætisráðherra ræður ekki við starf sitt og er ekki hæfur til valda, hvorki til að vera hæstv. forsætisráðherra né sitja í öðrum ráðherrastól að mínu mati og margra annarra. Það skásta sem hægt er að segja um það að leggja niður samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið og flytja verksvið hennar til hæstv. forsætisráðherra er að núna er hræðilegur tímapunktur til þess. Þetta er slæmt, ekki bara vegna þess að um er að ræða hæstv. forsætisráðherra Sigmund Davíð Gunnlaugsson því burt séð frá því hvaða manneskja situr í stólnum er tímasetningin mjög óheppileg svo ekki sé meira sagt vegna lekamálsins auðvitað sem sá sem hér stendur vill meina að sé ekki alveg lokið. Það eru lausir endar á því máli og ég sé ekki fram á að bundinn verði endi á það í bráð miðað við hvernig komið hefur verið fram í því máli frá upphafi af hæstv. ríkisstjórn með því hugarfari að það sé einhvern veginn stjórnarandstöðunni að kenna eða fjölmiðlum eða einhverjum öðrum en hæstv. þáverandi innanríkisráðherra og svo auðvitað hæstv. ríkisstjórn hvernig hún tók ekki á því með neinum hætti. Ég nefni þetta ekki vegna þess að ég vilji endilega koma lekamálinu sjálfu aftur á dagskrá hér og nú undir þessum lið heldur vegna þess að lekamálið er nýlegt dæmi þar sem það hefur reynt á siðareglur hæstv. ríkisstjórnar. Þá fer ég út í þriðja þátt málsins sem er skráning samskipta, þ.e. formlegra samskipta versus mikilvægra samskipta. Það er annað atriði sem kemur fram í þessu frumvarpi sem hefur reynt á upp á síðkastið hjá hæstv. ríkisstjórn. Þegar við höfum mjög nýleg dæmi um tiltekin lagaleg fyrirbæri þá eigum við auðvitað að meta þau og bera saman við þau tilefni sem við höfum til hliðsjónar og það mál sem við höfum hvað helst til hliðsjónar, nýlegt og yfirþyrmandi og að því er virðist endalaust, er lekamálið. Hvað varðar skráningu formlegra samskipta á móti mikilvægra þá kemur þessi breyting í 4. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Í stað orðsins „formleg“ í 1. mgr. 11. gr. laganna kemur: mikilvæg.“ Það sem mér finnst svolítið áhugavert við þessa breytingu er í fyrsta lagi tímasetningin. Þessi 11. gr. laga um Stjórnarráð Íslands nr. 115/2011, hefur nýlega komið til tals af umboðsmanni Alþingis í lekamálinu og hún varðar lekamálið beinlínis vegna samskipta þáverandi hæstv. innanríkisráðherra við sérstaklega hæstv. þáverandi lögreglustjóra Stefán Eiríksson. Þá er kvartað undan misbresti í skráningu. Frumvarpið er skrifað með tilliti til þessa atriðis vegna þess að höfundar þess töldu að það væri erfitt að samræma þetta sem ég skil ekki alveg, mér finnst hugtakið „formlegt“ frekar einfalt. Ef við berum saman hugtökin „mikilvægt“ og „formlegt“ og hversu fráleitt það er í raun og veru að skipta út hugtakinu „formlegt“ fyrir „mikilvægt“ má nefna sem dæmi til að skýra hlutina að við erum hér á formlegum fundi, en er þetta mikilvægur fundur? Mér finnst það ekki með hliðsjón af því hvað við erum að tala um, miðað við hvað við ættum að vera að tala um fyrir utan það að vinnubrögðin hér bjóða ekki upp á mikilvæga fundi í augnablikinu. Hér þarf einhvern veginn alltaf allt að vera í steik í bili að því er virðist, þökk sé hæstv. forsætisráðherra og allt það, ég hef nú farið ágætlega yfir það í þessari ræðu. En við getum hins vegar öll verið sammála um að þetta er formlegur fundur. Við getum sagt að þetta sé formlegt þingmál. Við getum ekki sagt að þetta sé mikilvægt þingmál. Við getum sagt að þetta sé formleg ræða, við getum ekki sagt að þetta sé mikilvæg ræða, alla vega er ekki víst að allir yrðu sammála um það, það er matskennt. Hvað er formlegt er ekki jafn matskennt, sérstaklega vegna þess að í 11. gr. laganna er sérstaklega tilgreint að hæstv. forsætisráðherra fái að setja nánari reglur um það hvað kallist formlegt og hvað ekki. Þannig að ég sé ekki hvaða vandamál menn eru að reyna að leysa nema að þeir séu að reyna að þvæla málin, reyna að gera greinina óskýrari þannig að það sé auðveldara fyrir hæstv. ráðherra að svara fyrirspurnum um samskipti með því að segja: Nei, við töldum þetta ekki vera mikilvæg samskipti. Þetta voru vissulega formleg samskipti eða óformleg samskipti en ekki mikilvæg samskipti. Ég velti fyrir mér hvers vegna menn settu þetta inn í frumvarpið til að byrja með og mér finnst skýringin sem fylgir frumvarpinu hvergi komast nálægt því að útskýra neitt. En síðan verður málið áhugaverðara, virðulegi forseti. Síðan kemur fram nefndarálit frá meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og því fylgir breytingartillaga. Ég verð að segja að ég er mjög sáttur við hana, mér finnst hún mjög góð, en hún er svona, með leyfi forseta: „4. gr. orðist svo: 1. mgr. 11. gr. laganna orðast svo: Færa skal skrá um formleg samskipti og fundi, sem og óformleg samskipti ef þau teljast mikilvæg, milli ráðuneyta Stjórnarráðsins sem og við aðila utan þess.“ Mér þykir þetta ágæt breyting vegna þess að hún tekur í raun til baka þessa breytingu sem fylgdi frumvarpinu sem var einfaldlega sú að taka út formleg samskipti og setja mikilvæg samskipti í staðinn og tilgreinir það frekar að það eigi að skrá formleg samskipti og fundi sem og óformleg samskipti ef þau teljast mikilvæg. Þetta er auðvitað eðlileg lausn á málinu. En það vekur bara aftur upp spurninguna: Hvers vegna var þetta öðruvísi í frumvarpinu? Hvers vegna leggur hæstv. forsætisráðherra fram frumvarp með þessari breytingu? Hvers vegna? Hverjum gæti það hjálpað? Jú, það hefði vissulega hjálpað hæstv. þáverandi innanríkisráðherra í lekamálinu. Ég veit ekki hvort þessi samsæriskenning þyki óboðleg þessu háa Alþingi en miðað við hegðun hæstv. forsætisráðherra og viðhorf hans og umgengni gagnvart valdi þá er alveg þessi virði að spyrja af mikilli tortryggni hvers vegna hann stingur upp á breytingum sem varða samskipti hæstv. ríkisstjórnar við ytri aðila eða innri. Það er meðal annars af þessum ástæðum sem ég ítreka það sem ég sagði nálægt upphafi ræðu minnar: Vald er viðbjóður. Vald er ógeðslegt. Við eigum að fyrirlíta vald. Vald er eitthvað sem við eigum að reyna að takmarka eftir fremsta megni og gerum það helst með valddreifingu og frelsi, valddreifingu og frelsi í formi lýðræðis og borgararéttinda. Athugið að það eru takmarkanir á valdi yfirvalda og grunnstoð svokallaðra vestrænna lýðræðisríkja er að yfirvöld mega einfaldlega ekki gera hvað sem þeim sýnist. Þessi hæstv. forsætisráðherra virðist hins vegar telja sig mega gera það sem honum sýnist og hann gerir bæði það sem hann telur sig mega og jafnvel umfram það. En undirstaða siðmenntaðs lýðræðisríkis er að vald yfirvalda sé takmarkað, verulega takmarkað. Þegar við stöndum frammi fyrir aðstæðum eins og við stöndum frammi fyrir núna í þinginu og í þjóðfélaginu og gagnvart ríkisstjórn þá er það allra síðasta sem við ættum að vera að gera að auka vald ríkisstjórnarinnar. Það er þveröfugt við það sem við ættum að vera að gera. Við ættum að vera að auka vald fólksins í eins víðum skilningi og hugsast getur, rétti þjóðarinnar til að taka ákvarðanir um sín eigin mál, rétti íbúa til að taka ákvarðanir um eigin mál, rétti einstaklinga til að taka ákvarðanir um eigin mál. Virðulegi forseti. Fyrst ég hef pínulítið meiri tíma vil ég víkja að því að ég lít svo á að frelsi einstaklingsins og lýðræðis séu tvær hliðar á sama fyrirbærinu, sjálfsákvörðunarréttinum. En það er munur á sjálfsákvörðunarrétti ríkisstjórnar, Alþingis og almennings að því leyti að yfirvöld á borð við hið háa Alþingi og hæstv. ríkisstjórn, slíkir valdhafar mega einungis gera það sem er sérstaklega leyft. Þeim er meinað að gera allt nema það sem þeim er sérstaklega leyft á meðan það er akkúrat öfugt hjá einstaklingum og almenningi. Almenningur má allt nema það sem er sérstaklega bannað. Það er mjög mikilvægur greinarmunur á því hvernig dýnamíkin milli valds og frelsis virkar. Það er þess vegna sem við höfum lög um það hvernig stjórnir eiga að haga sér. Það er vegna þess sem hæstv. ríkisstjórn, og Stjórnarráðið, þarf sérstakt leyfi til að gera það sem hún gerir. Og þegar við ákveðum að gefa henni meira vald þurfum við að hafa það á kristaltæru hvers vegna og hverjar afleiðingarnar verða. Ég tel að í þessu tilfelli sé um hvorugt að ræða nema að því leyti að við sjáum að þetta er meira vald. Það eitt og sér ætti að þýða að við værum á móti þessu með hliðsjón af núverandi stöðu hæstv. ríkisstjórnar og hins háa Alþingis. Hvort tveggja nýtur afskaplega lítils trausts í samfélaginu og með réttu. Við erum ekki að standa okkur hérna, hvorki hið háa Alþingi og vissulega ekki hæstv. ríkisstjórn. Við stöndum okkur ekki. Ef við gerðum það þá mundum við hafa þá auðmýkt gagnvart almenningi að spyrja okkur hvort ekki væri komið aðeins of mikið af valdi til okkar. Okkar hlutverk er að þjóna hagsmunum landsins. Þetta þykir augljóst. Enginn mundi fara hingað upp í pontu og segja eitthvað andstætt þessu að mínu viti en þá eigum við að standa við það. Þá eigum við ekki að auka vald ríkisstjórnar eða þingsins heldur auka vald þjóðarinnar. Talandi um það, fyrst ég á nú þrjár mínútur eftir, þá ætla ég að leggja enn og aftur til að komið verði á formlegu ferli í stjórnarskrá þess efnis að þjóðin, sú langhæstvirtasta, geti kallað eftir bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um þingmál sem Alþingi hefur afgreitt. Ég tel þetta vera algera forsendu þess að hlutirnir geti skánað á hinu háa Alþingi. Ef þjóðin hefur enga leið og í dag hefur hún enga leið til að hafa áhrif á störf þingsins, alla vega enga löglega og siðmenntaða leið, á meðan það er þannig þá getum við ekki búist við því að þjóðin muni bera virðingu fyrir þessari mikilvægu stofnun, hinu háa Alþingi og ekki hæstv. ríkisstjórn og meðan ekki er borin virðing fyrir valdinu eigum við sem höfum valdið að líta á það sem vandamál. Í stað þess að koma hingað í jakkafötum í þetta fína púlt, sem reyndar er virðingarvert vegna þess að hér er aðgengi fyrir fatlaða, en allur þessi aðbúnaður, þessar fallegu myndir, þessi fallegi salur, þessi góði hljómburður, þessi fallegu föt, þessi virðulegu orð, virðulegi forseti, eru blekking, eru blekkingin ein nema þjóðin beri virðingu fyrir okkur af öðrum ástæðum líka. Sú virðing verður að koma frá þjóðinni og eina leiðin til að hið háa Alþingi og hæstv. ríkisstjórn geti aftur öðlast virðingu þjóðarinnar er að hið háa Alþingi og hæstv. ríkisstjórn sýni þjóðinni sömu og helst meiri virðingu að fyrra bragði. Það er af þeim sökum sem ég get ekki hugsað mér að styðja þetta frumvarp undir þessum kringumstæðum jafnvel þótt fyrir einhverjum af þessum breytingum séu einstök málefnaleg rök til lengri tíma séð og í heildarsamhenginu, vegna þess að frumvarpið eykur vald ríkisstjórnar og ég er í grundvallaratriðum á móti því á meðan staðan er eins og hún er. Við eigum helst ekki að láta okkur detta það í hug. Næstsíðast en ekki síst vil ég nefna forgangsröðunina. Er þetta virkilega mikilvægt frumvarp? Nei, það er það ekki. Það er ekkert sem gerir að verkum að það liggi á að samþykkja það. Það er fráleitt að við séum að tala um þetta mál þegar 74 forgangsmál bíða eftir hæstv. forsætisráðherra til að geta fengið einhvers konar afgreiðslu hvort sem hún er jákvæð eða neikvæð eða hvað. Allur þessi málatilbúnaður er fráleitur, forgangsröðunin og dagskráin er fráleit, hegðun hæstv. ríkisstjórnar gagnvart valdi er fráleit og ég mundi segja meira að segja í veigamiklum atriðum einnig hegðun okkar á hinu háa Alþingi. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu. Hann kom með skemmtilegt innlegg varðandi valdið og hvernig valdið getur virkað á ýmsa vegu. Við þekkjum valdhroka, valdníðslu, valdbeitingu. Vald er mjög vandmeðfarið og stundum hefur verið sagt: Veldur hver á heldur. Við sem viljum búa í lýðræðislegu þjóðfélagi viljum að valddreifing sé sem mest meðal þegnanna. Við erum á þingi sem er lýðræðislegt, við búum við þingbundið lýðræði, höfum fulltrúa á þingi sem eru kosnir á fjögurra ára fresti. Ég tel að fulltrúalýðræði sé gott eins langt og það nær en við þurfum líka að geta vísað stórum málum til þjóðarinnar, ég held að það sé mjög brýnt að við setjum slíkt ákvæði inn í stjórnarskrá. Aðeins varðandi það sem kemur fram í 1. gr. laganna, um að ráðherra hafi heimild til þess að ákveða einn og sér hvar stofnanir séu staðsettar, þ.e. ef þær væru fluttar frá höfuðborgarsvæðinu út á land - mig langar að heyra viðhorf hv. þingmanns gagnvart því, hvort hann telji að hægt sé að gera hlutina á annan hátt en þennan og horfa þá til lýðræðislegra vinnubragða hér á þingi og hugsa til þess um leið að það að flytja störf út á land í opinbera geiranum er líka hluti af valddreifingu, að valdið og stofnanir komi nær fólki hvar sem það býr í landinu. Við greiðum öll, hvar sem við búum, okkar skatta og skyldur til þjóðfélagsins og við viljum hafa þjónustuna og ýmsar stofnanir, hvort sem það eru útibú eða annað, í okkar nærumhverfi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir þessa frábæru spurningu, sem varðar valddreifingu og staðsetningu stofnana í því samhengi. Það er meðal annars af þessum ástæðum sem ég hef engar sérstakar skoðanir á því í sjálfu sér hvort Fiskistofa eigi að vera í Hafnarfirði eða einhvers staðar annars staðar. En ef við ætlum að fara að haga staðsetningu stofnana eftir þeim viðmiðum sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. til valddreifingar, þá á það að vera viðmiðið en hér er lagt upp með að það sé einfaldlega ráðherra sem ráði. Með hliðsjón af því hvernig hæstv. ráðherra fer með vald sitt, sérstaklega hæstv. forsætisráðherra en einnig aðrir hæstv. ráðherrar í þessari ríkisstjórn, þá treysti ég þeim ekki til þess að staðsetja stofnanir á málefnalegum forsendum, ég einfaldlega treysti þeim ekki til þess. Þeir hafa ekkert gert eða sagt sem bendir til þess að þeir séu þess trausts verðir. Að því sögðu þætti mér mjög vænt um það að ræða hér hugmyndir sem gengju út á það að staðsetning stofnana miðaði að valddreifingu, ég held að það væri mjög áhugavert verkefni; ég hefði mikinn áhuga á því, þess vegna finnst mér þetta frábær spurning. En það verður ekki gert með því einfaldlega að láta meira vald í hendur ríkisstjórnarinnar eða einstakra ráðherra. Það á frekar heima hjá verkefnisstjórn sem tekur mið af fólksfjölda og atvinnuástandi, sviptingum síðustu áratuga eða einhverju því um líku, af málefnalegum ástæðum sem við getum rætt hér á forsendum aðgengilegra gagna, á forsendum sem við getum metið. Það er ekki spurningin sem við stöndum frammi fyrir hér. Spurningin sem við stöndum frammi fyrir hér og nú er þessi: Treystum við hæstv. forsætisráðherra til að ákveða hvar stofnanir undir honum séu staðsettar? Treystum við honum til þess að taka málefnalegar ákvarðanir? Svarið í mínu tilfelli er afdráttarlaust nei, ég treysti honum engan veginn til þess og þess vegna gæti ég aldrei samþykkt þessa tillögu. En mér þætti mjög gaman að ræða tillögu sem væri nær því sem hv. þingmaður nefnir.

Frú forseti. Eftir því sem maður hugsar þessi mál meira þá sér maður auðvitað að stefna undanfarinna ára í þessum málum hefur verið mjög tilviljunarkennd og undir hælnum á ríkisstjórn eða ráðherra hverju sinni þegar menn hafa ákveðið að setja niður starfsemi einhvers staðar í landinu. Oftar en ekki hefur það verið mjög nálægt viðkomandi ráðherra, í hans kjördæmi, og kannski ekki alltaf mikil fagleg þekking eða undirbúningur sem þar liggur á bak við. Auðvitað á að vera einhver opinber stefna varðandi þetta stóra mál, að landið í heild sé kortlagt, hvaða staðir séu hentugir til að taka við starfsemi eða útibúi eða stofnunum, burt séð frá því hvað við segjum í þeim efnum, hvað liggi nær ákveðnu svæði að taka við en öðru. Þau svæði sem byggjast upp á sjávarútvegi eru hentugri en önnur til að taka við líkri starfsemi og landbúnaðarsvæði eru hentugri til að taka við stofnunum sem byggja á slíkri þekkingu. Mér finnst að þetta eigi ekki bara að vera ákvörðun hvers og eins ráðherra heldur hugsað til lengri tíma, milli kjörtímabila, og horft á þessa kjarnastaði vítt og breitt um landið, og líka möguleika minni staða til að taka við fjarvinnsluverkefnum, þeirra sem geta í ljósi tækninnar eins og hún er í dag tekið við verkefnum af því tagi. En svona valdbeiting í þessu hleypir bara illu blóði í alla og þetta verkefni - þ.e. að reyna að dreifa og fjölga opinberum hálaunastörfum úti á landi í mörgum tilfellum, til að styrkja byggðir í leiðinni - hefur sett niður við þessi vinnubrögð hæstv. ráðherra. Mig langar að heyra hvað hv. þingmaður hugsar í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Í grunninn er ég mjög hlynntur valddreifingu og það er eitt af þeim grundvallarverkefnum sem ég hef til hliðsjónar hér og mundi gjarnan vilja að eitthvert langtímaferli væri í gangi um það hvernig staðsetningu stofnana væri háttað. Það er einnig rétt, sem hv. þingmaður nefnir, að mörg störf þurftu áður að vera á tilteknum stað vegna þess að þar var fólkið, en það er ekki endilega tilfellið lengur. Margt er hægt að gera með aðstoð netsins og tækninnar sem ekki var hægt áður. Aftur á móti eru aðrar stofnanir sem geta ekki flust á þeim forsendum. Gott dæmi er Tryggingastofnun, sem þarf mikið að eiga við skjólstæðinga sem geta ekki ferðast auðveldlega, jafnvel lítið sem ekki neitt. Þá er mjög mikilvægt að stofnunin sé einfaldlega þar sem flest er af fólki eða flest er af fólki sem er hreyfihamlað og þarf mest að nota þjónustuna. Þar er skjólstæðingahópurinn þannig að ekki er endilega hægt að gera allt yfir netið, þar þarf fólk að komast á staðinn, ýmist til þess að tala eða rífast við starfsfólk eða hvað svo sem fólk þarf að gera í samskiptum sínum við Tryggingastofnun ríkisins. Það eru mjög margar ástæður á bak við hverja lögmæta og málefnalega ákvörðun að mínu mati. Þetta er eitthvað sem ætti heima í sérbúnu verkefni sem stefndi að tilteknum markmiðum. Eitt mjög lögmætt og gott markmið að mínu mati væri til dæmis valddreifing. Annað væri uppbygging landsbyggðarinnar. Og síðast en ekki síst að þjónusta stofnunar sé nógu góð fyrir alla sem að henni koma. Eins og ég segi, það er hægt að nota tæknina mjög mikið, en það þarf að skoða þetta allt út frá tilteknum forsendum öðrum en einfaldlega þeim að auðveldara sé fyrir ríkisstjórnina að færa stofnanirnar. Það er eina markmiðið sem ég sé með þessu frumvarpi og það kemur fram í samantekt, 

Virðulegi forseti. Þingmanninum er lagið að slá á svolítið aðra strengi en venjulega eru í þessum sal og það hristir að minnsta kosti upp í heilasellunum á mér. Vald er viðbjóður, segir hann, og það má sannarlega taka undir það í ákveðnum tilfellum. Vald er náttúrlega viðbjóður ef misfarið er með það. En ég held hins vegar að við sleppum aldrei frá því að einhverjir hafi meira vald en aðrir. Löggjafarsamkundan hefur vald og þingmaðurinn sjálfur hefur sóst eftir að vera hér, væntanlega til þess að fara með þetta vald. Þingmaðurinn segir: Fólk ber ekki virðingu fyrir okkur og við þurfum að gera eitthvað til að fólk beri virðingu fyrir okkur. Á fólk þá að bera virðingu fyrir því valdi sem við höfum? Ég held nefnilega að það eigi ekki að snúast um það, heldur eigi það að snúast um hvernig við hegðum okkur og hvernig við bregðumst við. Ég held að það sé lykilatriði hér að þeir sem fara með valdið beri virðingu fyrir valdinu og fari þess vegna varlega með það. En ég held að ég yrði svolítið hrædd ef hinir sem ekki hafa valdið bæru alltaf virðingu fyrir því valdi. Ég held að þetta snúi þannig. Mig langar líka til að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist ekki svolítið erfitt í umræðu eins og þessari að við tengjum umræðu, til dæmis eins og um þetta frumvarp, við persónur. Það er kannski af því að það er svolítið sjálfhverft af ríkisstjórninni. En við erum alltaf að tengja svona mál við persónur og það ættum við náttúrlega ekki að gera hér á Alþingi. 

Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála því að við eigum ekki að tengja löggjöf við persónur, en það er einmitt þess vegna sem það er mikilvægt að við tölum mjög opinskátt þegar svo virðist sem löggjöfin sé gerð fyrir persónur tiltekinna ráðherra eða pólitíska hagsmuni þeirra, það finnst mér. Ég veit ekkert um persónu hæstv. forsætisráðherra, en ég gagnrýni hann mjög harðlega vegna þess að sá sem situr í þeim stól núna er að mínu mati fullkomlega óhæfur til verksins og við eigum að tala um það opinskátt og án þess að vera hrædd við það að nefna það að hann heitir vissulega Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Hann heitir það og hann er sá maður. Að mínu mati ræður hann ekki við starfið og mér virðist það endurspeglast í öllum störfum hér. Aðeins yfir í heimspekilegri vangaveltur hv. þingmanns, sem mér þykja talsvert áhugaverðari en persóna hæstv. forsætisráðherra. Við sleppum aldrei við það að sumir hafi vald umfram aðra. Það er rétt. Þess vegna er mikilvægt að við höfum stjórnarskrá og þess vegna er mikilvægt að þjóðin hafi leiðir til þess að grípa inn í störf valdhafa. Ég veit að við munum aldrei búa í fullkomnum heimi þar sem enginn hefur vald yfir öðrum, en það er einmitt af þeim sökum sem við eigum ekki að láta eins og við getum lifað í þeim heimi. Það þýðir að við þurfum að hafa takmarkanir á valdinu. Það þýðir að við þurfum að hafa ferli í kerfinu til þess að dreifa valdinu, til þess að svipta fólk valdi o.s.frv. Við höfum ekki þessi ferli eins og er nema í gegnum kosningar á fjögurra ára fresti. Ég segi það fyrir sjálfan mig að ég settist á þing til þess fyrst og fremst að veita fólkinu sjálfu meira vald yfir eigin lífi og sömuleiðis almenningi í formi lýðræðis. Það er mitt helsta verk hér og það er það sem mér þykir mikilvægast að við gerum. Ég kom ekki inn á Alþingi til þess að sækjast eftir valdi og ég skil ekki alveg þann hugsanagang ef ég segi alveg eins og er, ég fatta það ekki, ég er bara svo vitlaus. Síðast en ekki síst varðandi það sem hv. þingmaður spyr um, sem mér finnst mjög áhugavert, þ.e. hvort fólk eigi að bera virðingu fyrir valdi okkar ef við berum - 

Virðulegi forseti. Auðvitað fer ekki hjá því að hlutir persónugerist alltaf á einhvern veg í stjórnmálum eins og annars staðar. Ég var nú ekki að tala sérstaklega um persónu hæstv. forsætisráðherra Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, hann er hins vegar forsætisráðherra og þá blandast það inn í. En það sem ég var að reyna að segja í fyrra andsvari mínu er að mér finnst þessi tenging við persónur einkenna um of mörg af störfum okkar, en það er kannski vegna þess að frekjufrumvörp af þessu tagi eru lögð fram að við förum að „súmmera“ inn á persónur og segja: Er þessari persónu treystandi fyrir þessu eða hinu? Ef við tökum mál eins og það að afnema samhæfingarnefnd um siðferðislegar reglur þá gæti það verið þannig að tillaga af þessu tagi væri borin fram af einhverri manneskju sem við værum öll sammála um að væri skemmtileg fyrirmynd. Hvað munduð þið gera þá? Munduð þið þá segja: Já, fínt, vegna þess að þessari mannneskju er trúað? Kannski væri það heimspekingur eða siðfræðingur eða einhver slíkur sem sæti á forsætisráðherrastóli. Munduð þið þá segja: Já, það er allt í lagi vegna þess að þarna er fín manneskja sem er treystandi til að fara með þetta vald. Það er nefnilega einmitt það sem við megum ekki gera, vegna þess að þegar við setjum lög, eins og til dæmis varðandi það að afnema svona samhæfingarnefnd, verðum við að gera ráð fyrir því að alls konar fólk geti komið þarna inn. Og það er það sem mér finnst að löggjöfin eigi svolítið að snúast um. Við þurfum þess vegna að rífa okkur 

Virðulegi forseti. Ég get svo sem verið sammála hv. þingmanni um það að einhverju leyti. Við getum alveg sleppt því að nota nafn hæstv. forsætisráðherra ef fólki líður eitthvað betur með það. Við getum alveg sleppt því alfarið að tala um persónu hans. Við getum alveg eins sagt hæstv. forsætisráðherra og við mundum lenda í sömu spurningum og svarið væri hið sama. Er hæstv. forsætisráðherra almennt treystandi fyrir því að ákveða sjálfur framþróun siðareglna? Að mínu mati: nei. Með hliðsjón af hegðun hæstv. forsætisráðherra, óháð því hver það er, er svarið tvímælalaust nei. Það er hins vegar mikilvægur punktur sem hv. þingmaður kom inn á, sem er að við eigum almennt ekki að gera ráð fyrir tilteknum persónum á valdastóli. Þegar kemur að völdum verðum við að mínu mati alltaf að hafa í huga að það geta komið verri valdhafar seinna, þannig að jafnvel þótt við lítum fram hjá þeim hæstv. forsætisráðherra sem nú situr og jafnvel þótt við lítum fram hjá fyrri hæstv. forsætisráðherrum, sem ég treysti heldur ekki endilega fyrir þessum völdum, verðum við alltaf að hugsa með okkur: Hvernig fer einhver annar hæstv. forsætisráðherra með þetta vald síðar? Það er spurning sem við getum ekki svarað og það er ein af ástæðunum fyrir því að við eigum alltaf að vera á bremsunni gagnvart því að auka vald hæstv. ríkisstjórnar, hvort sem það er þessi ríkisstjórn eða einhver önnur. Ég get svo sem tekið undir það með hv. þingmanni að við eigum ekki að spyrja að því hvort þessari persónu sé treystandi frekar en annarri. En í pólitíkinni berum við nöfn; ég er kallaður Helgi Hrafn Gunnarsson í fjölmiðlum, sömuleiðis er hæstv. ráðherra nefndur með nafni, það er talað um hann sem persónu og mig og okkur öll. Mér finnst það í sjálfu sér aukaatriði þegar kemur að þessari umræðu vegna þess að við getum alveg eins notað orðið hæstv. forsætisráðherra eða hv. þingmaður og það kemur í sama stað niður. Við erum hvort sem er alltaf að meta fólk út frá persónueinkennum þess og hegðun þannig að alltaf þegar við spyrjum okkur hvaða traust við berum til ríkisstjórnarinnar eða hins háa Alþingis verðum við að átta okkur á því að við erum að tala um fólk, 

Herra forseti. Við höldum áfram umræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands. Eins og komið hefur fram er að mörgu að hyggja. Að jafnaði þegar þetta frumvarp er rætt er fyrst og fremst nefnt það sem heyrir undir 1. gr. frumvarpsins, sem snýst um að ráðherra geti kveðið á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir nema á annan veg sé mælt í lögum. Ég vil segja það fyrst, svo við stöldrum við þá tilteknu grein, að það liggur náttúrlega fyrir að tilurð þessa máls er boðaður flutningur Fiskistofu og það klúður og vandræðagangur sem það allt saman leiddi af sér. Ráðherrann var rekinn til baka með áformin sem voru partur af einhvers konar byggðastefnu Framsóknarflokksins, sem snýst um skyndiupphlaup, skyndiákvarðanir og SMS-sendingar en ekki heildarsýn. Þarna átti að skella fram einhverju sem mæltist vel fyrir á landsbyggðinni, eins og það sé einn staður á Íslandi, og þar með að vera búinn að kvitta fyrir það að ríkisstjórnin væri að vinna í þágu hinna dreifðu byggða á Íslandi. Þetta var vond hugmynd og þetta var vond framkvæmd og verra er síðan að leggja fram heilt frumvarp til laga til þess að undirbyggja ákvörðun sem í sjálfu sér er búið að draga til baka vegna þess hversu vond hún var. Það sem mig langar að staldra við í upphafi þessarar umræðu er einmitt það hversu gamaldags hugsun kristallast þarna. Í fyrsta lagi að því er varðar byggðastefnu og byggðasjónarmið og í öðru lagi að því er varðar ríkisstofnanir. Þessi hugsun, bæði hugmyndin um Fiskistofu á sínum tíma og þetta frumvarp, byggir á þeirri gömlu og úreltu hugmyndafræði að stofnanir snúist í raun og veru um fjóra veggi og eitthvert hús og einhvern stað þar sem fólk sé staðsett og vinni vinnuna sína, það byrji klukkan eitthvað, stimpli sig inn og fari svo heim klukkan eitthvað annað og sé þá búið að ljúka vinnudegi sínum. Sú hugsun og nálgun að því er varðar stofnanir í þjónustu ríkisins er úrelt. Þeirri nálgun vex ásmegin með hverju árinu sem líður að staðsetning starfsmanna verði aukaatriði. Við sjáum stórar og öflugar ríkisstofnanir eins og til að mynda Umhverfisstofnun sem hefur í mörg ár auglýst stöður eða störf án staðsetningar og segja sem svo: Þú getur verið bókari, þú getur verið eftirlitsmaður, þú getur verið nánast hvað sem er sem undir stofnunina heyrir, á verksviði stofnunarinnar, og þú getur verið staðsett eða staðsettur á fimm eða sjö mismunandi stöðum úti um land en verið starfsmaður Umhverfisstofnunar. Hið sama gildir um stofnanir eins og Veðurstofu Íslands og sífellt fleiri stofnanir því að þetta er nútíminn, ekki að hugsa um eina stofnun sem færð er úr einum stað í annan, heldur að þróa starfsumhverfi ríkisstofnananna þannig að hægt sé í auknum mæli að vinna störfin óháð búsetu. Það er nútíminn. Hugmyndin um Fiskistofu er gamaldags og úrelt strax þegar hún kemur fram og frumvarpið er það líka af sömu ástæðum. Ég hef verið talsmaður þess að við höldum jafnvægi milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis eins og nokkur er kostur að því er varðar opinber störf. Ég held að leiðin til þess að halda því til haga sé einhvers konar miðlægt starfabókhald opinberra starfa, vegna þess að það að ætla sér að flytja Fiskistofu með annarri og á sama tíma fækka störfum kennara við framhaldsskóla úti um land er náttúrlega út í hött. Því er haldið fram að verið sé að vinna í þágu opinberra starfa úti um land meðan verið er að leggja þau niður með hinni hendinni. Á meðan við höfum ekki einhvers konar aðgengilegt miðlægt starfabókhald hins opinbera, þar sem við sjáum um leið og störfin verða til, þeim fækkar eða fjölgar, óháð því undir hvaða ráðuneyti eða ráðherra verkefnið er, þá er þetta marklaust, vegna þess að þetta snýst aldrei um stofnanir, þetta snýst um fjölda starfa. Þegar ég gegndi embætti umhverfisráðherra varð ég sífellt meira spennt fyrir þeirri hugsun að það væru til úti um land eins konar opinberar einingar sem vistuðu starfsmenn ýmissa stofnana. Við gætum kallað það umhverfisstofur fjórðungsins eða það geta verið sjö eða átta svæði úti um land, það gæti verið ein á Vestfjörðum og ein á norðaustursvæði eða hvernig sem það væri hugsað. Á þessum stöðum væru starfsmenn ýmissa opinberra stofnana sem væru þar ýmist vegna þess að þeir vildu búa á viðkomandi svæði og vinna sína vinnu yfir netið eða vegna nálægðar við verkefni sín, eins og háttar til um eftirlitsverkefni á vegum Umhverfisstofnunar, rannsóknarverkefni á vegum Náttúrufræðistofnunar eða vöktunarverkefni á vegum Veðurstofu Íslands. Þetta er nútíminn. Þetta er í raun og veru sú hugsun sem við verðum að fara sífellt meira inn í, að við séum sífellt minna bundin við stað og stund að því er varðar vinnu okkar, en ekki háð því eins og öll þessi hugsun hér gerir ráð fyrir, sem sé gamaldags hugsun um það hvað stofnanir eru. Í öðru lagi vil ég segja að ég hef áhyggjur af því að Framsóknarflokkurinn sé að leiða ófrið milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis, sé að vinna sérstaklega að því að halda því ófriðarástandi í gangi. Af hverju segi ég það? Annað viðfangsefni sem kom inn í sali Alþingis, án þess að nokkur hefði áhuga á því nema hv. þm. Höskuldur Þór Þórhallsson, er umræðan um Reykjavíkurflugvöll sem er eiginlega ekki umræðan um Reykjavíkurflugvöll heldur táknræn umræða um þetta, þ.e. að við sem erum búsett á höfuðborgarsvæðinu, sem erum þingmenn Reykjavíkur, þingmenn höfuðborgarsvæðisins eða Kragans, þurfum eiginlega að biðjast afsökunar. Við þurfum að biðjast afsökunar á því í hverju málinu á fætur öðru að við séum fulltrúar höfuðborgarsvæðisins, að við séum að tala hér fyrir sterkri, góðri, lifandi og öflugri höfuðborg. Má það ekki? Það mætti halda það. Og þegar maður sér það mál koma með þessum ófriði inn í þingið og síðan þetta mál sem er grein af sama meiði, þessi ófriðarleiðangur Framsóknarflokksins gegn höfuðborgarsvæðinu sem er, og það kemur mér á óvart, studdur af Sjálfstæðisflokknum sem hefur stundum í gegnum tíðina verið til í að standa með höfuðborgarsvæðinu. Í mínum huga er eina leiðin til þess að við eigum sterka landsbyggð og öflugt samfélag yfir höfuð að við þorum að tala fyrir góðri höfuðborg, vegna þess að það fer nefnilega saman. Byggðastefna á sér ekki aðeins eina hlið. Góð byggðastefna snýst ekki einungis um byggðir úti um land heldur líka um stolta höfuðborg. Það er líka byggðastefna. Þetta er ekki tvennt ólíkt. Þetta er samofið. Ófriðarleiðangur Framsóknarflokksins sem birtist í hverju þingmálinu á fætur öðru er eitthvað sem við þurfum að taka upp á yfirborðið og ræða, vegna þess að hvert þingmálið á fætur öðru er birtingarmynd þeirra slagsmála þar sem blásið er í glæðurnar og þeim haldið vakandi í þágu þessa ófriðarleiðangurs. Þetta vil ég segja. Í þriðja lagi vil ég nefna í þessari ræðu það sem kemur fram í 3. gr. og varðar ráðherranefndir. Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að ég skil ekki fyrirbærið ráðherranefndir þegar það er orðið partur af löggjöf. Við gerðum auðvitað ráð fyrir því í síðustu breytingum á stjórnarráðslögum að ráðherranefndir gætu starfað, en hér er verið að festa í sessi tilteknar ráðherranefndir, annars vegar um ríkisfjármál og hins vegar um efnahagsmál. Þetta er gert algjörlega án þess að það sé varpað með nokkru móti ljósi á þær spurningar sem það felur í sér. Við búum við það stjórnarfyrirkomulag að ríkisstjórn Íslands er ekki fjölskipað stjórnvald, að hver ráðherra fer í raun með endanlegt vald í málaflokki sínum í umboði Alþingis. Þegar við erum hér samkvæmt lögum, samkvæmt stjórnarráðslögum, að setja saman og skylda tiltekna ráðherra til þess að eiga tiltekna fundi um tiltekin mál, án þess að getið sé um það hvað slíkar ákvarðanir fela í sér eða hvaða stjórnskipulega stöðu þessar ráðherranefndir hafa, þá erum við ekki að vinna til neins gagns. Í góðri ríkisstjórn hafa ráðherrar samráð og þeir eiga að gera það. Þeir eiga ekki aðeins að gera það um efnahagsmál og ríkisfjármál, þeir eiga líka að gera það um auðlindamál, þeir eiga að gera það um ferðaþjónustuna, þeir eiga að gera það um innviði, þeir eiga að gera það um auðlindir, þeir eiga að gera það um velferðarmál. Það gefur augaleið að Stjórnarráðið hlýtur að eiga að vera samstillt og ráðherrarnir að fjalla sameiginlega um þau mál sem tengjast milli ráðuneyta. En ekki hvað? En maður kynni að gagnálykta frá 3. gr. að þetta væri það samráð sem væri bundið í lögum en annað samráð þyrfti ekki að hafa, eða hvað? Hvernig fer með ráðherranefnd um ríkisfjármál eða ráðherranefnd um efnahagsmál ef ráðherrarnir eru ósammála, ef þeir eru ósammála um niðurstöðu samráðsins? Eða ef ráðherranefndin telur fleiri ráðherra, á þá að bera þann þriðja atkvæðum? Hver er þá staða ákvörðunarinnar? Þetta er algjörlega óljóst. Sú nálgun stríðir að mínu mati algerlega gegn íslenskri stjórnskipan. Um það er ekki fjallað. Af því hef ég áhyggjur vegna þess að mér finnst þessi ráðherranefndarumræða að mörgu leyti vera í lausu lofti. Mér finnst við ekki vera búin að setja neitt akkeri á þessa hugsun og mér finnst þetta ekki til bóta. Þetta er auðvitað ekki meginefni frumvarpsins, en það er eitt af því sem er undir og ég vil þess vegna nefna. Í fjórða lagi vil ég aðeins nefna umræðu sem hefur komið upp í andsvörum, bæði við hv. þm. Róbert Marshall og hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Það er sú staða sem boðið er upp á samkvæmt 8. gr., þ.e. að forsætisráðuneytið og forsætisráðherra gefi stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað og þar með séum við búin að leggja niður nefnd um siðferðileg viðmið og samhæfingarnefnd og allir þeir „instansar“ eru í raun og veru teknir út. Þótt það komi fram í greinargerð með málinu og í nefndaráliti meiri hlutans að verkefnið sé mikilvægt er það samt sem áður tekið út. Verkefnið er mikilvægt en við ætlum að hætta að sinna því eins og við höfum verið að sinna því og fara að sinna því þannig að þetta sé bara á borði forsætisráðherra. Gott og vel. En hvað þýðir það? Hvað þýðir það ef forsætisráðherra á að skera úr um siðferðileg álitamál sem kunna að lenda á borði annarra ráðherra í ríkisstjórninni? Hvað felur það í sér? Það felur í sér að forsætisráðherrann sjálfur er hafinn yfir vafa. Forsætisráðherrann sjálfur lendir væntanlega aldrei í neinum álitamálum. Forsætisráðuneytið sjálft þarf væntanlega aldrei að velta fyrir sér siðferðilegum viðmiðum varðandi eigin embættisfærslur. Eða hvað? Hvert á þá forsætisráðherrann að leita þegar hann lendir í vandræðum? Á sama tíma er sá forsætisráðherra sem gegnir embættinu akkúrat núna þegar málið er lagt fram sá hinn sami og í sinni tíð sem óbreyttur þingmaður á síðasta kjörtímabili talaði um réttar skoðanir og rangar. Ég vil draga upp hér hversu mikil hætta er þarna á ferðum, hversu óheilbrigt umhverfi við erum að búa til með því móti að líta svo á að á einhverjum tímum, ekki einungis á þessum tíma heldur á einhverjum tímum sé það þannig að forsætisráðherrann eigi að vera ósnertanlegur að því er varðar siðferðileg viðmið og siðferðileg álitamál og hann sé í þeirri stöðu að segja öðrum hvenær þeir séu á réttri leið og hvenær rangri, vegna þess að hann hafi þá stöðu að vera þess umkominn. Mér finnst þetta verulega alvarleg staða sem frumvarpið dregur hér upp og finnst það raunar með algjörum ólíkindum. En það er algjörlega í þeim dúr sem önnur frumvörp eru sem hafa komið frá forsætisráðherra, eins og til að mynda það sem varðar verndarsvæði í byggð og snýst um að leggja sjálfsákvörðunarrétti til sveitarfélaga og leggja skipulagslöggjöfinni og draga inn á borð forsætisráðherrans einhverjar teikningar af gömlum byggingum og gömlum húsum sem hann getur þá ákveðið hverjar séu þess verðugar og hverjar síður. Þetta er ekki heilbrigt ástand, virðulegur forseti. Þetta er ekki það ástand sem við viljum búa við í nútímasamfélagi þar sem gagnsæi á að ríkja. Við þurfum auðvitað að búa við það að sæmilegt traust sé á að það liggi málefnaleg sjónarmið til grundvallar allri ákvarðanatöku, en ekki þannig að það sé geðþóttayfirbragð á hverju málinu á fætur öðru sem kemur frá forsætisráðherra. Í fimmta lagi langar mig að nefna nokkurt áhyggjuefni sem ég hef líka nefnt í andsvörum, sem lýtur að stöðunni á vinnumarkaði og samspili þessa frumvarps við þá stöðu. Við vitum það að enn standa yfir kjaradeilur milli BHM og ríkisins og á sama tíma er hér verið að leggja til að skerða verulega stöðu félaga í Bandalagi háskólamanna. Það kemur fram í umsögn Bandalags háskólamanna að bandalagið hafi mjög miklar áhyggjur af tillögu um útvíkkun heimilda til að flytja starfsmenn milli ráðuneyta og stofnana og telji þá tillögu illa undirbyggða. Bandalagið kemst að þeirri niðurstöðu í lok umsagnar sinnar að BHM leggist alfarið gegn frumvarpinu og ítrekar að valdatilflutningurinn sem felst í frumvarpinu sé í ósamræmi við þau viðhorf sem uppi hafa verið í samfélaginu á síðustu árum um að það beri að efla löggjafarvaldið og Alþingi. Við erum í raun og veru að tala um að á sama tíma og þetta samtal er í gangi, samtalið milli háskólamanna og ríkisins, er lagt til af meiri hlutanum að samþykkja breytingar á stöðu háskólamanna, opinberra starfsmanna á vegum ríkisins, að breyta starfsumhverfi þeirra hvað þetta varðar, þvert ofan í umsögn þeirra. Það kemur manni svo sem ekki á óvart ef marka má samningatækni eða samningsvilja þeirrar ríkisstjórnar sem hér er eða þess meiri hluta sem nú er við völd, sem virðist ekki vera sérstaklega lagið að skapa gott andrúmsloft eða einhvers konar umhverfi fyrir uppbyggilegar umræður. En ég er ekki viss um það, virðulegi forseti, ég varð ekki vör við það hjá framsögumanni meiri hluta að þetta væri sérstaklega rætt, að um þetta væri sérstaklega fjallað, þ.e. hvernig þetta tiltekna þingmál félli að þeirri viðkvæmu stöðu sem nú er á vinnumarkaði, og mér finnst eiginlega óásættanlegt annað en að einhverjir þingmenn meiri hlutans fjalli um það með einhverju móti. Virðulegur forseti. Það liggur sem sé fyrir, af því að nú er ég komin að lokum ræðu minnar, að hér er verið að auka völd ráðherra. Það er verið að færa völd inn á ríkisstjórnarborðið. Menn hafa svarað því til að auðvitað verði ráðherrann að rökstyðja ákvarðanir sínar. Gott og vel, en ég treysti ekki þessari ríkisstjórn til að gera það svo málefnalega sé vegna þess hvernig hún hefur farið með vald. Ég tel því að það sé mjög mikið óráð að auka völd þessarar tilteknu ríkisstjórnar og að auka völd ráðherra og ríkisstjórnar sem oftar en ekki hefur, því miður, gerst ber hér að bæði valdbeitingartöktum, mjög alvarlegum valdbeitingartöktum, og fúski. Fúskið er náttúrlega mest áberandi í SMS-embættisfærslunum en er sannarlega og því miður að finna víðar. Ég leggst því mjög eindregið gegn þessu frumvarpi sem er til umræðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir einstaklega góða og yfirgripsmikla ræðu. Ég þakka henni fyrir það hvernig hún talaði um þá togstreitu sem verið er að búa til milli landsbyggðar og höfuðborgar og ekki síður hvernig hún talaði um opinbera stjórnsýslu og stofnanir ríkisins út frá nútímalegu sjónarhorni, en ekki sem einhvers konar herfang sem notað er til að viðhalda völdum eða afla þeirra. Mig langaði að dvelja við þann punkt varðandi flutning stofnana. Það hefur mikið verið rætt út frá Fiskistofu en þingmaðurinn kom inn á að hægt væri að búa til einhvers konar klasa þar sem fólk væri að vinna saman frá ólíkum stofnunum ríkisins af því að stofnanir ríkisins ganga út á þjónustu, þekkingaöflun og eftirlit með ýmiss konar starfsemi sem getur verið gott að hafa sem víðast. Ég vil spyrja þingmanninn hvort hún telji ekki rétt að líta til fyrirbæra eins og 

Virðulegur forseti. Jú, ég tel að það sé eitt af þessum módelum sem hægt er að líta til; einnig þeirrar hugsunar, sem hefur átt vaxandi fylgi að fagna, sem stundum er á ensku, með leyfi forseta, kallað „one stop shop“, þ.e. að íbúar geti nálgast opinbera þjónustu á einum stað eða að minnsta kosti vænst þess að fá leiðbeiningar á einum stað um hvert þeir eigi að fara til þess að leita þjónustu. Til að gera þetta á landsvísu þarf að hafa sveigjanleikann til þess að sveitarfélögin, samtök þeirra, íbúarnir sjálfir, atvinnulífið á hverjum stað, geti þróað þetta eftir þörfum íbúanna á hverjum stað. Við þurfum að vera örvandi. Við þurfum að vera sveigjanleg í þessa átt. Við eigum ekki að múra starfsemina innan veggja og tala um að flytja stofnanir. Með þeirri orðræðu erum við að vinna gegn þessari 

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum svörin. Mig langaði að koma inn á atriði sem geta stangast mjög á við nútímalega stjórnsýslu og geta ýtt undir geðþóttaákvarðanir. Það er 6. gr., samspil 6. gr. við 7. gr., þar sem heimilt er að setja sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir, sem starfræktar eru sem hluti af ráðuneytinu, á fót. Það er verið að búa til sveigjanleika. Ég ætla alls ekki að þvertaka fyrir að það kunni ekki að vera heppilegt, en það skal stíga þessi skref varlega. Á sama tíma á að heimila að starfsfólk sé flutt frá stofnunum upp í ráðuneyti eða úr ráðuneytum niður í stofnanir, samspil tveggja greina sem þessara - hvers konar umhverfi gætum við setið uppi með þá?

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að ákveðinn sveigjanleiki sé til staðar þannig að það séu verkefnin sem ráða för, það er mjög mikilvægt. En hins vegar hef ég haft áhyggjur af því, og hef verið hugsi yfir því, undanfarin ár að mér finnst algjörlega skorta heildarsýn í því á hvaða leið við erum. Stundum er verið að færa verkefni úr ráðuneytum út í stofnanir, stundum er verið að draga verkefni úr stofnunum inn í ráðuneyti. Það virðist algjörum tilviljunum háð, það er engin heildarsýn hvað þetta varðar. Stundum er verið að stækka úrskurðarnefndir, sameina margar úrskurðarnefndir. Við þyrftum að skoða kæruleiðir í þessu tilfelli. Ef ákvarðanir eru ekki lengur teknar af stofnun heldur af einhvers konar ráðuneytisdeild, sem væri þá stofnun, er sú ákvörðun þá kæranleg til ráðherra? Eða hvert er hún kæranleg ef ákvörðunin er tekin af stofnun sem er ekki lengur stofnun heldur einhvers konar innvols í ráðuneyti? Það er eitt af því sem þarf að horfa til í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir um margt hugvekjandi ræðu. Ég held nefnilega að það sé mjög góður punktur sem hv. þingmaður kom inn á, að það að flytja stofnanir eitthvert annað eins og kassa með fólki og innvolsi, eins og gert var t.d. í tilviki Landmælinga þegar þær voru fluttar til Akraness, sé liðin tíð vegna þess að það er auðvitað hægt að flytja störf eiginlega hvert sem er á landinu. Við erum í miklu betri færum í dag en við höfum nokkurn tímann verið áður með að dreifa opinberum störfum út um hvippinn og hvappinn. Það er alveg augljóst þegar maður hugsar um það að þessi tilflutningur á störfum, t.d. á Fiskistofu, sem er kveikjan að þessu máli, er arfur liðinnar tíðar, hugarheims sem er í raun horfinn. 

Virðulegur forseti. Ég verð að taka undir þetta. Mér finnst það mjög sérkennilegt þar sem ég hef fylgst með stjórnmálum síðan ég var sjö ára að sjá það núna þegar þessir ungu menn taka við stjórnartaumunum á Íslandi, kornungir menn, að þeir skuli, burt séð frá pólitískri skoðun eða pólitískri afstöðu til samfélagsins, fara svona grimmt yfir í gamla aðferðafræði. Mér finnst að sumu leyti eins og þar sé einhver fortíðarþrá, ekki bara í efni, þjóðernispopúlískum áherslum og ýmsu því um líku, heldur líka í aðferð. Mér finnst það mikið áhyggjuefni vegna þess að öll þróun undanfarin ár og áratugi hefur verið í þá veru að auka lýðræði, ýta ákvarðanatöku út til almennings, út til fólksins, út í sveitarfélögin, inn á vinnustaðinn o.s.frv., en þessi ríkisstjórn vinnur alveg í þveröfuga átt eins og hún sé að streitast á móti því sem er bara tímans þungi niður.

Virðulegur forseti. Ég fjallaði sem blaðamaður á síðustu árum síðustu aldar, töluvert um flutning Landmælinga upp á Akranes. Ég man mjög vel eftir þeim anda sem sá flutningur skapaði innan stofnunarinnar á þeim tíma. Þar var mikil úlfúð og auðvitað fór það svo á endanum að flutningurinn var dæmdur ólöglegur, ríkisstjórnin tapaði málinu, hún hafði ekki heimild til þess að gera þetta með þeim hætti sem gert var. Það er því óhjákvæmilegt að menn hafi dregið þann lærdóm af því að það þarf að vanda alveg sérstaklega vel til verka í þessum efnum og hugmynd um flutning Fiskistofu er skólabókardæmi um það hvernig á ekki að gera hlutina. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann, vegna þess að hún hefur líka gegnt ráðherraembætti og þekkir vel til í stjórnsýslunni, um það sem hún nefnir í ræðu sinni um starfabókhald hins opinbera, sem mér finnst eiginlega alveg furðulegt. Getur það verið að ekkert slíkt sé til?

Forseti. Það kann að vera að einhvers staðar sé hægt að nálgast þessar tölur en þær eru sannarlega ekki aðgengilegar og ekki til á einum stað og allar stofnanir ríkisins eru ekki samkeyrðar eða staða þeirra úti um land. Það gerir það að verkum að staðan er í raun ógagnsæ þannig að það er auðvelt fyrir ráðandi öfl í samfélaginu eða ríkisstjórnarflokka eftir atvikum að taka svona ákvörðun um að flytja einhverja stofnun með einhverjum 20, 30 starfsmönnum og láta eins og þeir séu að vinna í þágu þess að efla byggð í landinu, vegna þess að það sést hvergi á bókhaldinu að verið er að fækka um opinbera starfsmenn til jafns eða jafnvel meira í einhverjum öðrum stofnunum, í framhaldsskólum, í háskólum, eða einhvers staðar annars staðar. Á meðan atlaga menntamálaráðherra stendur yfir á framhaldsskólastiginu er náttúrlega algjört grín að tala um að rétta af þetta bókhald með því að flytja Fiskistofu til Akureyrar. Í raun og veru er verið að fækka opinberum störfum út um land þrátt fyrir 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu, þetta er nefnilega kjarni málsins. Á meðan menn voru að tala fyrir því að flytja Fiskistofu norður í land voru að leka í bæinn störf frá hinum og þessum ríkisfyrirtækjum og stofnunum. Fréttir bárust af því nokkrum dögum síðar að fyrirtæki í ríkiseigu, Isavia, hefði lagt niður nokkur störf á Akureyrarflugvelli. Það er því eðlilegt að kallað sé eftir því að menn meini eitthvað með þessu, horfi á þetta heildstætt. Mér fannst áhugavert það sem gert var og gert er hjá Umhverfisstofnun þar sem nálgunin er sú að þegar manneskja er ráðin inn þá skiptir í raun engu máli hvar hún er staðsett, heldur getur hún fengið að vinna í hvaða starfsstöð sem er á vegum Umhverfisstofnunar um land allt. Mig langar að spyrja hv. þingmann sem fyrrverandi umhverfisráðherra hvernig hún telji að þetta hafi gengið. Voru starfsmenn að nýta sér þetta? 

Forseti. Það er ekki nokkur vafi á því að þetta gekk mjög vel. Þetta var, finnst mér, raunveruleg byggðaaðgerð. Þetta er byggðaaðgerð sem snýst ekki um nauðung, ekki um það að flytja stofnanir með manni og mús milli staða, þetta er ekki hugsun sem snýst um að flytja stofnanir eins og eitthvert box á milli staða. Þetta snýst um það að á 21. öldinni eru störf þeirrar gerðar að þú getur nánast unnið þau óháð stað og stund. Þetta snýst um að horfast í augu við þann veruleika og nýta sér hann. Það gerði Umhverfisstofnun með stæl og það ættu miklu fleiri stofnanir að gera. Umhverfisstofnun er sérstaklega í færum til þess af mörgum ástæðum, en þetta gætu miklu fleiri stofnanir gert. Þetta gæti Fiskistofa líka gert. Þá væri starfsfólk að færa sig út frá öðrum sjónarmiðum en beinlínis staðsetningu stofnunarinnar og kannski miklu frekar út frá því hvar boðið er upp á öflugt tómstundastarf fyrir börn eða hvar lúðrasveitin er og hvar gott íþróttafélag er 

Virðulegi forseti. Í 10. gr. b er verið að fjalla um heimild til að flytja starfsmenn á milli stofnana án þess að starf sé auglýst. Þetta vekur hjá mér ákveðna hugsun um það, líka byggt á reynslu úr Stjórnarráðinu, hvort við þyrftum ekki að vera með eina öfluga starfsmannaskrifstofu sem sæi um ráðningar. Þá væru armslengdarsjónarmið og önnur fagleg sjónarmið tryggð, innan slíkrar ráðningarskrifstofu Stjórnarráðsins sem síðan héldi utan um það bókhald sem hv. þingmaður er að nefna; og gæti þá líka haldið mynduglega á starfsmannamálunum og rekið almenna stefnu fyrir ríkið í þeim málum þannig að ákveðið samræmi væri í því. Sömuleiðis gætu starfsmenn óskað eftir því í gegnum þessa skrifstofu að fá sig flutta eða vera settir á lista yfir mögulega 

Forseti. Þessi sjónarmið sem hv. þingmaður nefnir koma í raun fram í greinargerð með frumvarpinu, þ.e. þau að það sé jákvætt að bjóða upp á meiri sveigjanleika í starfi og fleiri tækifæri til starfsþróunar, að fólk geti skipt um starfsvettvang o.s.frv. Stéttarfélögin hafa lýst yfir áhyggjum af því að starfsmaður sé í raun ekki í stöðu til að velja og hafna, að þetta samtal sé ekki í gangi sem gefið er til kynna að eigi að vera fyrir hendi áður en flutningur er ákveðinn, heldur sé það þannig að starfsmönnum sé skákað til og frá. Mér finnst full ástæða til að hlusta á þau sjónarmið sem koma fram bæði hjá BHM og BSRB og fleiri stéttarfélögum og koma reyndar líka fram í nefndaráliti minni hluta. Mér finnast vangaveltur þingmannsins um einhvers konar sameiginlegan vettvang sem heldur utan um þessi mál og hefur yfirsýn yfir þau þess virði að þær séu skoðaðar.

Virðulegi forseti. Það er bæði gott og hressilegt þegar þingmenn tala hreint út og segja hlutina eins og þeir eru. Það fannst mér hv. þingmaður gera í ræðu sinni þegar hún talaði um ófriðinn sem Framsóknarflokkurinn virðist vera að reyna að efna til hér á milli landsbyggðar og höfuðborgar. Ég er henni hjartanlega sammála um að það er vont mál ef svo má að orði komast. Við sem erum fulltrúar fyrir höfuðborgarsvæðið og Reykjavík kannski sérstaklega - maður finnur fyrir hálfgerðri sektarkennd og segir: Bíddu, hvað er ég að gera af mér? Svo erum við skömmuð fyrir að hugsa ekki um kjördæmið, þannig að þetta er erfitt mál. Hér hefur verið komið inn á nokkrar leiðir en ég spyr þingmanninn: Er kannski ekki kominn tími til að þetta verði skoðað 

Forseti. Ég held að það sé bara mjög mikilvægt. Ég er alveg sammála því, og raunar mjög upptekin af því svona inn á milli, að það er mjög mikilvægt að við séum ekki haldin því að við þurfum að skammast okkar fyrir að vera þingmenn Reykjavíkur. Mér finnst það stundum liggja í loftinu að við eigum að gera það. Það sem hv. þingmaður er að víkja að hér, varðandi heildstæða skoðun á málinu, þá er ýmislegt þar undir, til að mynda kjördæmaskiptingin á Íslandi, til að mynda kosningalögin, hvernig þeim er fyrirkomið, hvernig þingmönnum er raðað á lista og vægi atkvæða og ýmislegt annað sem þarf að ræða í því samhengi til að tryggja að lýðræðiskeðjan sé ekki rofin á leiðinni, að kjósendur finni fyrir því að því afli sem þeir gefa sínum þingmanni sé skilað alla leið. Þingmenn Reykjavíkur hafa líka kefli sem þeir eiga að bera áfram, ekki bara þeir þingmenn sem eru af landsbyggðinni og líka að finna leið til að auka traust á milli þessara aðila. Þess vegna hef ég áhyggjur af 

Virðulegi forseti. Þetta ójafnvægi er kannski eitt af því sem verður fylgifiskur þessa frumvarps. En það eru nokkur önnur atriði sem eru farþegar í frumvarpinu, sem er sérstaklega til að reyna að koma lagagrundvelli undir flutning Fiskistofu, þó að nú sé búið að fresta því; maður undrast stundum að við skulum vera að ræða þetta þessa dagana. En þetta skiptir samt sem áður allt saman máli. Einn af þeim farþegum sem eru í frumvarpinu eru ráðherranefndirnar sem hv. þingmaður kom sérstaklega inn á. Ég hafði skilið það þannig að ráðherranefndir, ef þær starfa, geti út af fyrir sig aldrei ákveðið endanlega lausn mála, þær hljóta að verða að bera það fram fyrir ríkisstjórnarfund. Ráðherranefndir geta ekki komið í staðinn fyrir ríkisstjórn eða samþykkt ríkisstjórnarinnar. Eða hvað? Eins og minnst hefur verið á ber hver 

Forseti. Þetta er mjög áhugaverð umræða sem við ættum að gefa miklu meiri gaum, þ.e. hvaða vettvangur er ríkisstjórn Íslands í raun? Eins og ég sagði áðan þá er ríkisstjórn Íslands ekki fjölskipað stjórnvald. Ákvarðanir eru því í raun ekki teknar á ríkisstjórnarfundi heldur er ríkisstjórnin vettvangur fyrir samráð ráðherra um þau stjórnarmálefni sem viðkomandi ber ábyrgð á. Auðvitað getur ríkisstjórnarfundurinn sameiginlega tekið ákvörðun um að mál séu lögð fram til þingsins sem stjórnarfrumvörp, það er sameiginleg ákvörðun þeirra ráðherra sem við borðið sitja. En efnisleg niðurstaða einstakra þingmála eða stjórnarfrumvarpa, öðruvísi en það bara stafi af pólitísku samráði, er hvergi bundin í lögum. Þess vegna felur það í sér í sjálfu sér ákveðna hættu, ef svo má að orði komast, ef við lögbindum tiltekið samráð að það samráð eigi sér stað einhvers staðar en þau samtöl eigi sér þá ekki stað á ríkisstjórnarfundinum.

Hæstv. forseti. Hér erum við að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands. Þetta eru lög sem eru til þess að gera ný, þau voru sett árið 2011, og það sem maður byrjar á að velta fyrir sér er af hverju verið er að breyta lögunum. Maður ætti kannski oftar að spyrja: Hvað er það sem kallar á þessa breytingu? Í þessu máli er það eiginlega augljóst. Menn lentu í vandræðum og ætluðu sér að fara fram hjá öllum lögum og reglum við flutning Fiskistofu. Þeir átta sig þá á því að það þarf lagastoð til þess að breyta búsetu eða heimilisfesti Fiskistofu og búa þá til heilt frumvarp og taka ýmislegt með í farteskinu, sumt er hugsanlega til bóta, annað er umdeilanlegt. Það er full ástæða til að ræða þessar breytingar og fara vel yfir þær, vegna þess að það sem Stjórnarráðið á hverjum tíma þarf á að halda er ákveðið traust og ekkert ákveðið traust heldur þarf það á miklu trausti að halda og ákveðinni festu og reglufestu. Það skiptir því mjög miklu máli að vandað sé til verka. Í tíð síðustu ríkisstjórnar, eftir hrunið, rannsóknarskýrslu Alþingis og skýrslu þingmannanefndarinnar, var unnin skýrsla um Stjórnarráðið. Sumt af því kemur fram hér í einni útgáfu, annað var komið í lögin 2011og sumt þarf auðvitað að vera í sífelldri endurskoðun. En ég vara við því að menn fari fram með svona frumvarp, sem þarf að vera í býsna góðri sátt, af einu tilefni sem er Fiskistofumálið. Það er sérstaklega ámælisvert vegna þess að það mál er náttúrlega þvílíkt klúður þar sem hæstv. forsætisráðherra kemur á einhvern fund framsóknarmanna í Norðausturkjördæmi og tilkynnir að færa eigi Fiskistofu. Síðan kemur hæstv. atvinnuvegaráðherra og fylgir málinu eftir og svo kemur náttúrlega í ljós að það er enginn grunnur á bak við þetta og farið er að segja: Þetta á að gerast strax. Þá er farið að skýra út hvernig eigi að gera þetta, það á að taka lengri tíma og svo er farið yfir í að þetta verði þannig að menn geti kannski starfað á báðum stöðum. Síðan hafa menn hrökklast algjörlega til baka og eru í rauninni búnir að tæta stofnunina sundur og eyðileggja þá hugmynd að reyna að byggja stofnunina upp á nýjum stað. Fyrir okkur sem höfum barist fyrir byggðastefnu í þeirri merkingu að reynt sé að gæta jafnræðis í uppbyggingu á opinberri þjónustu um landið í heild sinni þá er þetta eitt af þeim vondu málum sem koma óorði á umræðu um byggðastefnu. Það þarf að gæta varkárni. Menn hefðu átt að læra af reynslunni og þá er ég að tala um Landmælingar Íslands sem oft er vitnað til í þessu frumvarpi. Það endaði að vísu allt mjög vel en var mál sem þýddi verulegar breytingar á stofnuninni og erfiðleika akkúrat þegar yfirfærslan eða breytingin átti sér stað, en stofnunin hefur síðan orðið mjög öflug og sterk í umhverfi sínu á Akranesi. Þess vegna voru settar reglur meðal annars um það hvernig standa ætti að sameiningum, hvernig standa ætti að breytingum á stofnunum, t.d. fjármálaráðuneytinu, og hefði verið eðlilegt að menn tækju fram þá tékklista og færu yfir þá áður en þeir komu með stórkarlalegar yfirlýsingar um breytingar. Meginatriðin í frumvarpinu, og það sem mér finnst gagnrýniverðast, eru þrjú. Í fyrsta lagi er það að gefa afdráttarlausa heimild til ráðherra til að ákveða staðsetningu stofnana, ég kem inn á það betur síðar. Í öðru lagi er það heimildin til að færa starfsfólk á milli ráðuneyta og stofnana. Í þriðja lagi eru það siðareglurnar og hverjum beri að túlka eða leiðbeina þegar kemur að þeim þar sem það er fært undir forsætisráðuneytið og tekið úr höndum sjálfstæðrar nefndar sem átti að vera til leiðsagnar hvað það mál varðaði. Ég ætla í ræðu minni að fara yfir greinarnar sem tengjast þessum málum sérstaklega og þá fyrst 1. gr. frumvarpsins, sem er auðvitað tilefni frumvarpsins. Þar er textinn svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Það er sjálfgefið að í mörgum lögum er kveðið á um hvar stofnun eigi að vera og það er ekki verið að breyta því öllu saman. En það er verið að gefa afdráttarlausa heimild til að ráðherra geti ákveðið staðsetningu án þess að bera það undir Alþingi. Það er það sem ágreiningurinn stendur um. Það er ákveðin tilhneiging til að segja: Er ekki í lagi að ráðherrar hafi meiri völd? En hvað er að óttast ef menn vanda vel til verka að bera það undir Alþingi? Er ekki öruggara að fá þá umfjöllun inn á Alþingi þar sem menn geta fengið umsagnir, leitað til þeirra aðila sem koma að málinu og opnað fyrir það að allir geti gert athugasemdir og komið með tillögur? Af hverju eru menn að taka þetta út úr þinginu? Ég held að þarna sé um fljótfærni að ræða og þetta sé algjörlega óþarft ákvæði. Það hefði ekki verið neinn vandi að taka Fiskistofu sérstaklega og ræða staðsetningu stofnunarinnar ef ráðherra ætlaði að flytja hana. Það hefði krafist miklu, miklu vandaðri greiningar á því sem þar væri verið að gera, þar væri farið eftir þeim leiðbeiningum sem ég var að tala um áðan, þar yrði að ræða nákvæmlega hvaða rök væru fyrir því að færa Fiskistofu, farið í greiningu á því hver starfsemin er, hvaða kostir fylgdu því að færa hana til Akureyrar og gert kostnaðarmat á því. Sumt hafði verið gert áður þannig í raun hefði ekki verið vandamál að fylgja því eftir og fara yfir þann rökstuðning. Það gengur engan veginn upp að taka stórkarlalegar ákvarðanir og segja: Við ætlum að fara með þetta svona, óháð öllu öðru. Ég heyri ekki annað á þingmönnum en að þeir séu allir á þeirri skoðun að við eigum að gæta þess, eins og ég sagði í byrjun, að jafnræði sé á milli svæða í landinu hvað varðar þjónustu. Samfylkingin – jafnaðarmannaflokkur Íslands hefur til dæmis gert sérstaka samþykkt í 14 eða 15 liðum um bráðaaðgerðir í byggðamálum þar sem einmitt þetta atriði er dregið fram, ásamt fjöldamörgum öðrum, hvernig við getum búið fólki á landsbyggðinni og landsbyggðunum, við erum farin að nota orðið í fleirtölu, þannig aðstæður að það sé samkeppnisfært umhverfi við höfuðborgarsvæðið. Það á auðvitað að vera leiðarljósið í öllu. Ég tek undir það sem kom fram áðan að þetta snýst ekki endilega um að færa stofnanir, eins og þetta séu einhverjir klumpar sem eru færðir til. Þetta er spurning um hvar þjónustan er staðsett og hvernig við dreifum henni um landið og hvar hún er veitt. Í mjög mörgum tilfellum er þjónustan ekki endilega háð því að maður geti gengið inn á skrifstofu eða gengið inn í stofnun. Það er verið að veita þjónustu þar sem er í sjálfu sér ekki reiknað með því að menn geti komið inn af götunni og fengið afgreiðslu. En það eru ákveðnir hlutir sem staðsetning stofnunar getur haft veruleg áhrif á. Við skulum taka til dæmis Háskólann á Akureyri. Byggður er upp háskóli sem skapar sér ákveðna sérstöðu og er staðsettur á Akureyri. Sjáum svo hvaða áhrif það hefur á heimabyggðina. Það hefur haft áhrif sem eru mjög athyglisverð að svo miklu leyti sem maður getur rannsakað þau. Þarna eru kenndar greinar eins og iðjuþjálfun, ákveðin tegund af kennaranámi og fleiri greinar og fólkið sem sækir skólann á Akureyri kemur gjarnan af landsbyggðinni og býr áfram á landsbyggðinni. Það þýðir að auðveldara hefur verið að manna svæði úti á landi, vegna þess að skólinn er staðsettur úti á landi. Mér er líka mjög minnisstætt þegar við vorum fyrir stuttu í Vinnumálastofnun að hlusta á skýrslu hennar um atvinnuhorfur eða vinnumarkaðinn á næstu þremur árum. Þar kom fram aukning á störfum á síðastliðnu ári á Íslandi og voru það um 2.700 ný störf, öll í ferðaþjónustu. Sá sem talaði þar fyrir hönd ferðaþjónustunnar og var að ræða um þetta sagði: Einn af stóru þáttunum í að styrkja móttöku og þjónustu við ferðamenn er aukin menntun. Hann tók sérstaklega fram að sú menntun þyrfti að fara fram úti á landsbyggðinni, þar þyrfti uppbyggingin að vera til að ná að dreifa þessu yfir landið. Til að geta tekið á móti vel yfir milljón gestum eða ferðamönnum þurfa menn að vera tilbúnir að sinna þeirri þjónustu úti á landi og það þarf að auka mjög kunnáttu, færni og leikni, hvort sem um er að ræða í eldamennsku, þ.e. kokka, eða í þjónustu, alls kyns ferðaþjónustu. Það eru skólar úti á landi, eins og Hólaskóli, sem sinna ferðaþjónustuþættinum. Við getum líka tekið landbúnaðarskólana. Við förum ekkert endilega með alla þessa skóla til Reykjavíkur, en við getum verið með þetta í góðu samstarfi og tryggt að þetta sé staðsett í því nærumhverfi sem helst getur fjallað um þá hluti. Það eru mörg dæmi um velheppnaðar breytingar og uppbyggingu þar sem hefur þurft að leysa ákveðin vandamál. Við getum tekið Innheimtustofnun á Blönduósi, sem hefur reynst mjög vel. Það hefur tekist að halda þar mjög stabílum hópi starfsfólks, það verið þjálfað upp og það hefur tekið að sér innheimtu sekta fyrir landið í heild. Það er ekki háð því að maður geti gengið inn af götunni, þar sem sektirnar eru flestar, það er líka ágætt að geta unnið í friði. Það hefur tekist mjög vel til að manna þessa staði og verið stabílt starfsfólk og þetta tekist einstaklega vel. Við erum með dæmi um Íbúðalánasjóð sem er að hluta til á Sauðárkróki, við erum með Fæðingarorlofssjóð á Hvammstanga. Við getum tekið Vinnumálastofnun sem fór á Skagaströnd vegna mikillar aukningar atvinnuleysis þar. Kannski eru bestu dæmin náttúrustofurnar, því að það er auðvitað þannig að ef maður ætlar að fylgjast með lífinu og náttúrufari o.s.frv. í Breiðafirðinum er ekki eðlilegast að vera í Öskjuhlíðinni eða einhvers staðar í Reykjavík. Það er eðlilegra að vera í Stykkishólmi, eins og þar er og að hluta til í Ólafsvík. Þannig er það með ýmislegt annað sem nýtist og tengist atvinnulífinu úti á landi með náttúrufari á viðkomandi stöðum. Þetta þingmál snýst ekki um viljann til að dreifa þjónustu úti um allt land. Hann er til staðar og hjá þeim sem hér stendur. Ég hef mikinn áhuga á því en ég harma að þessi leið skuli vera farin og þar með eyðilögð umræðan og aðferðin við það hvernig við byggjum upp opinbera þjónustu á landsbyggðinni. Það er ekki líklegt til þess að ná þeim markmiðum sem ríkisstjórnin þó setti sér og hefur mistekist svo herfilega að ná, að auka sátt og samvinnu í þessu landi. Við höfum séð það í fleiri málum. Ég veit ekki hvort þetta er ótti við lýðræðið eða ótti við umfjöllun Alþingis, ótti við að umræðan geti afvegaleitt eitthvað eða hvernig það er, en það eru alltaf að koma fleiri og fleiri tillögur frá núverandi hæstv. ríkisstjórn um að taka til sín völd. Höfum í huga að eitt af því sem var rætt mjög mikið, m.a. af stjórnarflokkunum, bæði Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki, á síðasta kjörtímabili var ein af niðurstöðunum eftir rannsóknarskýrsluna og eftir þingmannanefndarskýrsluna. Niðurstaðan var að hér væri of mikið ráðherraræði, það væri of mikið meirihlutaræði, of fáir sem tækju ákvarðanir. Þessi ríkisstjórn stefnir meira og minna í það. Þeir vilja fá að hafa völd, fá að ráðskast með hlutina, þeir gefa ekkert fyrir það að hér stjórnarandstaða sem var með 50% þjóðarinnar á bak við sig við síðustu kosningar, svo við tökum aðeins það og förum ekki í skoðanakannanir eða annað. Fiskistofumálið, sem er ástæðan fyrir þessu frumvarpi, er ekki gott mál til að nota sem rökstuðning fyrir því að ráðherra geti valið stofnunum staðsetningu. Annað sem er látið fljóta með er hreyfanleiki starfsmanna innan stjórnsýslunnar. Ég held að allir vilji hafa sveigjanleika og möguleika á að færa til fólk og við lærðum það þegar hrunið varð. Þá komu hingað 100–200 blaðamenn frá hinum og þessum heimshornum og þetta hlóðst inn á forsætisráðuneytið, sem var með innan við 20 starfsmenn ef allir voru taldir og þeir áttu að sinna fólkinu á sama tíma og utanríkisráðuneytið að einhverju leyti. Skipulagið var ekki þannig að menn gætu hreyft til fólk og leyst svona verkefni í byrjun. Menn fundu svo lausnir á því, en þess vegna töluðu menn um að við þyrftum að auka sveigjanleika. Eftir þetta komu fram tillögur og þá var tillaga um að skoða hreyfanleika starfsmanna innan ráðuneyta og líka stofnana, eins og hér er gerð tillaga um. Niðurstaðan varð sú árið 2011 að fara í að auka hreyfanleikann og sveigjanleikann á milli ráðuneyta. Hérna er stjórnsýslustofnunum bætt við og í fljótu bragði gæti manni virst þetta í góðu lagi, sérstaklega ef formið á því væri í lagi, en það eru komnar býsna góðar ábendingar um að þetta sé ekki endilega skynsamlegt, m.a. vegna þess að í mörgum tilfellum erum við að tala um eftirlitsstofnanir, við erum að tala um stofnanir sem hafa það hlutverk að gæta að eða veita ráðuneytum sérstaka ráðgjöf og við þolum ekki að missa það sjálfstæði. Við þurfum að hafa öflugar eftirlitsstofnanir sem ekki eru háðar geðþóttaákvörðunum ráðherra, sem þar með er jafnvel búinn að setja forstöðumenn í þá stöðu að þeir verði hlýða stjórnvöldum í einu öllu, þar sem ráðuneyti, ríki og Alþingi eiga að setja meginreglurnar en ekki handstýra einstökum stofnunum. Það kemur fram hér í umsögnum að menn megi ekki skerða sjálfstæði stofnana, menn verði að treysta á að stofnanir geti haft frumkvæði og borið ábyrgð og axlað þá ábyrgð en ekki falið sig á bak við að þær fái ekki að gera þetta og megi ekki gera hitt o.s.frv., að því sé meira og minna handstýrt af ráðuneytunum. Þetta er sérstaklega mikilvægt þegar við komum að eftirlitsstofnunum, við getum tekið Fjármálaeftirlitið sem dæmi, Samkeppniseftirlitið o.s.frv. Þess hefur verið gætt í ákvæðinu sem við vorum að ræða, um Bankasýsluna í öðru samhengi, að ríkisstjórn, ráðherrar eða fulltrúar ráðuneyta geti ekki verið með valdboð, hótanir eða ógnanir á einstakar stofnanir. Það er sérstaklega hættulegt ef menn eru líka að tala um starfsmannamál, að færa til fólk. Þetta mun hugsanlega vekja tortryggni meðan það sem við viljum sjá er gagnsæi, við viljum sjá að ráðnir séu hæfustu einstaklingarnir eftir auglýsingu og að jafnræðis sé gætt við ráðningar. Þetta hefur verið í umræðu í áratugi og menn hafa verið að þróa formið, hvernig við ráðum fólk og tryggjum að það geti notið eigin verðleika. Mér finnst þessi breyting vera í öfuga átt. Mér finnst hún óþörf og jafnvel hættuleg. Þetta er dæmi um það sem er látið fljóta með fiskistofumálinu en er ekki til bóta. Síðan er það þriðji liðurinn, sem er býsna fróðlegur og hefur verið töluvert til umræðu í dag, um siðareglur og hvernig haldið er utan um þær. Það er þannig, með leyfi forseta, að: „Forsætisráðuneytið gefur stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað, stendur fyrir fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins og fylgist með að þær nái tilgangi sínum.“ Þetta er verið að setja á forsætisráðuneytið og þá undir stjórn forsætisráðherra. Ef menn hefðu sett upp sérstaka deild og sagt að við ættum að vera með deild sem væri sjálfstæð innan ráðuneytisins og heyrði jafnvel ekki undir ráðherra væri þetta í sjálfu sér afsakanlegt, eins og sú nefnd sem var sett í lögunum árið 2011 var hugsuð. Hún var hugsuð til ráðgjafar og leiðbeiningar, bæði til að menn gætu fengið faglega ráðgjöf í sambandi við hvað mætti og hvað mætti ekki og til að úrskurða ef eitthvað siðferðilegt kæmi upp. Með þessu erum við nánast að segja að forsætisráðherra sé siðapostuli landsins. Ef við skoðum þetta og verndarsvæði í byggð þar sem forsætisráðherra á að vera yfirbæjarstjóri landsins, hversu langt er í einræðið ef þetta á allt að vera á sömu hendinni í litlu ráðuneyti, forsætisráðuneytinu? Ég held að menn séu algjörlega að fara villir vega þarna. Það þarf þá miklu skýrari ákvæði um það við hvað er átt með því að búa til einhverja umgjörð í ráðuneytinu til að geta sinnt þessu hlutverki, því að það er gríðarlega mikið atriði að við náum tökum á umræðu um spillingu og á öllum siðareglunum. Menn hafa skilgreint spillingu mjög þröngt, nánast talað um að það séu eingöngu þau mál sem eru hrein og bein lögbrot eða ef menn verða afbrotamenn, en auðvitað er miklu meira undir þegar verið er að ræða siðareglur, þegar menn fara á skjön við almennar reglur. Þá þarf einhver aðili að geta leiðbeint og haft áhrif og gagnrýnt, þannig að þær skrifuðu reglur og almennu reglur sem eiga að gilda - menn fái endurgjöf á þá stöðu. Þessi tillaga er eingöngu til þess fallin að auka tortryggni og mér finnst það ekki bæta hana að bæta því svo við að þetta eigi að vera í reglulegu samráði við umboðsmann Alþingis og Ríkisendurskoðun. Ætla menn að fara að stjórna þeim líka? Umboðsmaður Alþingis er sjálfstæð stofnun undir Alþingi Íslendinga og einmitt höfð þar til þess að stjórnsýslan geti ekki notað umboðsmann og verði að lúta skoðunum viðkomandi, eins og hefur verið í mörgum málum og haft áhrif á ákvörðunartöku, m.a. um Fiskistofu. Það er ótrúlega margt sem er undir í þessu frumvarpi. Í heildina getur maður sagt: Þetta frumvarp er gjörsamlega óþarft, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans og tek undir margt ef ekki flest af því sem hann talaði um. Mér sýnist 1. gr. frumvarpsins hvað umdeildust og sú sem við í minni hlutanum höfum miklar áhyggjur af. Hugmyndin er að ráðherra fái þetta vald og þurfi í rauninni ekki að spyrja þingið ef hann ætlar að breyta staðsetningu stofnana, eða lögheimili eða hvað við köllum það. Það getur verið um að ræða að menn flytji stofnanir af landsbyggðinni og til Reykjavíkur, þó að við tölum kannski ekki um það eru nokkrar stofnanir á landsbyggðinni sem einhver ráðherra gæti ákveðið að ættu betur heima í Reykjavík, og svo getur það verið á hinn bóginn líka. Spurningin er hvort ekki sé eðlilegra að þingmenn sem eru kosnir og sækja í raun umboð sitt beint til þjóðarinnar hafi síðasta orðið í þessu, frekar en ráðherra sem situr í umboði þingsins og er ekki kosinn beint til starfans. Við höfum upplifað að það eru kannski þrír ráðherrar á einu kjörtímabili og þeir geta hver haft sína skoðun á því hvort og hvar einhver stofnun eigi að vera. Spurningin er hvort hv. þingmanni finnist ekki eðlilegra að þingið taki þessar ákvarðanir og þá er umræða um málið, í stað þess að ráðherra sé einráður í því. Er ekki verið að flytja allt of miklar valdheimildir til ráðherra? Fyrir utan það eru þetta ekki mál sem gerast oft og ætti aldrei að þurfa að taka ákvörðun í snarhasti. Það að það taki einhvern smátíma að fara í gegnum þingið ætti ekki að vera neinn faktor í því sambandi.

Hæstv. forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur að það er Alþingi sem á að fjalla um þetta. Þrátt fyrir að við tölum að upplausn sé á Alþingi og við séum í vandræðum með þingið, hér sé ágreiningur og við séum að ræða fundarstjórn forseta o.s.frv. þá eru yfir 90% af málum sem koma inn í þingið afgreidd í sátt. Ferlið er þannig að eftir 1. umr. fara mál til nefndar, nefndin sendir málið til umsagnar, málið er rætt og skoðað og fjallað um það í nefndinni, kallaðir eru til gestir o.s.frv. Málið er líka sent út og það gleymist gjarnan að hver einasti einstaklingur í þessu landi getur sent inn umsögn. Það er hægt að fara á netið og fylla út eyðublað og senda inn umsögn. Þótt sú umsögn sé frá einum einstaklingi, hvort sem er á Austurlandi, Vesturlandi eða Reykjavík, er hún jafngild umsögn frá félagi. Þetta er lýðræðisleg leið til að fjalla um mál og taka síðan ákvarðanir um þau. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er ekki svo þungt ferli, af því að við erum ekki að þessu daglega, að ástæða sé til að veigra sér við að fara þá leið. Við erum með fullt af hugmyndum einstaklinga, það geta verið ástæður, menn hafa rætt um að Jafnréttisstofa ætti ekki að vera á Akureyri, það eru margir sem hafa þá skoðun. Það voru margir hissa á því að Fjölmennningarsetrið væri staðsett á Ísafirði. Eigum við þá á hættu að svona hlutum verði breytt án þess að menn fái að fjalla um þá? Eða verðum við í auknum mæli að setja inn í öll lög um einstakar stofnanir að það sé heimilisfesti, sem getur verið jafn vitlaust? Það verður þá að vera sjálfstætt fyrir hverja stofnun og er breyting sem er gerð með lagabreytingu. Ég held að þarna eigi að horfa til lengri tíma, til meginmarkmiða, og ræða hvað kemur til greina að skoða, hvernig við eflum þjónustuna, og síðan komi ákvörðunin eftir vel ígrundaða umfjöllun.

Virðulegur forseti. Það er önnur grein sem líka hefur verið rætt mikið um og snýr að hreyfanleika starfsfólks innan stjórnsýslunnar, þetta er 10. gr., b-liður. Ég get séð rök fyrir því, það getur aukið hagkvæmni, bætt nýtingu á starfsfólkinu og aukið sveigjanleika. Kannski er þá einnig hægt að færa starfsfólk til þannig að áhugi þess, sérfræðiþekking og reynsla nýtist betur. Það getur jafnvel verið tækifæri fyrir starfsfólk til að takast á við önnur verkefni og öðlast meiri reynslu. Það segir í greinargerðinni að breytingin sem gerð var árið 2011, að færa fólk á milli innan Stjórnarráðsins, hafi reynst vel en það kemur í rauninni ekkert fram hvort þetta hafi verið mikið notað og það er enginn rökstuðningur. Þarna er verið að tala um að geta jafnvel fært fólk úr ráðuneytum og í stofnanir. Aðalrökin á móti því eru, mundi maður halda, að verið sé að víkja frá þeirri meginreglu að auglýsa eigi störf og eins að það geti verið að starfsfólk verði sett í óheppilega stöðu ef það hefur ekki áhuga á að flytja sig um set. Ég var að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður gæti farið aðeins betur í þetta og hvort hann tekur undir það með mér að það eru ýmsir kostir við að auka þennan sveigjanleika. Kannski er áhyggjuefnið, eins og kom fram í meðförum nefndarinnar, að ekki virðist hafa verið haft mikið samráð við þau stéttarfélög sem hlut eiga að máli eða starfsfólkið. Það er auðvitað mikilvægt þegar verið er að gera slíkar breytingar að það sé gert. En þetta getur líka verið tækifæri fyrir starfsfólk, mundi maður halda.

Hæstv. forseti. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að þetta er ekki svart og hvítt, þetta er ekki spurning um eina leið frekar en aðra. Eins og ég hef bent á var það þannig að þegar menn voru búnir að fara í gegnum rannsóknarskýrsluna og skýrslu þingmannanefndarinnar var skipaður hópur sem fjallaði um stjórnsýsluna og var það forsenda þess að stjórnsýslulögin voru sett. Sá hópur gerði tillögu um að sveigjanleiki væri milli Stjórnarráðsins og stofnana, þannig að það sé sagt. Niðurstaðan í umfjöllun þingsins á þeim tíma var að binda sig við ráðuneytin, sem er býsna stór hópur, og að menn gætu fært sig þar á milli eða sótt um að fara á milli eða, eins og hér hefur komið fram, að menn gætu kallað eftir ákveðnum starfsmönnum vegna þess að verið væri að vinna að ákveðnum verkefnum, beðið um að þeir væru færðir á milli ráðuneyta og menn þannig nýtt sér mannauðinn. Í því geta falist tækifæri, möguleikar á að fá að njóta sín á ákveðnum sviðum, það getur skapað endurnýjun og ferskleika fyrir viðkomandi starfsmenn og allt það. Vandamálið er alltaf það sama: Það má aldrei vera hægt að beita hótunum ef færa á fólk, það þarf að hafa mjög skýrar reglur um hvernig það eigi að gera. Hættan við að blanda stofnunum inn í er að þá verður að fjalla um hvaða stofnanir það eru. Það eru ákveðnar stofnanir sem gegna eftirlitshlutverki eða eru sjálfstæðar stofnanir, við getum tekið t.d. Samkeppniseftirlitið sem á að vakta framkvæmd stjórnsýslunnar, við getum tekið Fjármálaeftirlitið og ýmislegt annað, þess vegna umboðsmann Alþingis, og það má ekki vera þannig að ráðherrar eða yfirmenn ráðuneyta geti óskað eftir því að fólk sé fært og því nánast hótað þannig, eða maður getur talað um það. Það setur fólk í afar óþægilega stöðu og veikir stofnanirnar sem eiga að hafa sjálfstæði, eiga að sýna frumkvæði og bera ábyrgð. Hv. þingmaður, það er allt saman fjarlægt ef þetta er einhver annar aðili og það er auðvitað ekki gott. Þess vegna 

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Hér hefur verið talað um nokkrar stofnanir, Fiskistofu og fleiri. Við sitjum bæði í allsherjar- og menntamálanefnd og höfum gagnrýnt málsmeðferð hvað það varðar að sameina Námsmatsstofnun og Námsgagnastofnun í Menntamálastofnun, hvernig að því hefur verið staðið. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna í umboðsmann Alþingis, sem hefur ákveðið að taka upp sjálfstæða skoðun á því máli. Hann gerði athugasemdir við það þegar ákveðið var að vinna að flutningi Námsmatsstofnunar úr því húsnæði sem það er í núna, að Víkuhvarfi í Kópavogi, í hús Námsgagnastofnunar, og vitnaði í hæstaréttardóminn sem líka er notaður í frumvarpinu. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa hér upp: „Lögmætisreglan endurspeglar ákveðna verkaskiptingu milli löggjafarvaldsins, þ.e. Alþingis, og framkvæmdarvaldsins, þ.e. stjórnsýslunnar sem ráðherrar fara fyrir.“ Af þessu tilefni er einnig ástæða til að vekja athygli á því, segir umboðsmaður, að fyrir Alþingi liggur nú lagafrumvarp þar sem lagt er til að ráðherra fái almenna lagaheimild til að kveða á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir nema á annan veg sé mælt í lögum. Þessi atriði kunna að hafa þýðingu ef flutningur starfsstöðvar Námsmatsstofnunar á að koma til framkvæmda áður en Alþingi hefur tekið afstöðu til málsins. Umboðsmaður er hér með spurningar til ráðuneytisins sem það er ekki búið að svara og mig langar í ljósi þess að spyrja hv. þingmann hvort hann telji þessi orð umboðsmanns og rannsókn ekki styðja enn betur við það að við getum ekki staðið að því að afgreiða umrædda Menntamálastofnun út úr allsherjar- og menntamálanefnd, því að hér eru menn einmitt að fara aðeins fram úr sér áður en lagaheimildir liggja fyrir.

Hæstv. forseti. Það kom mjög fljótt í ljós - þegar við vorum að skoða annars ágæta hugmynd um að færa saman Námsmatsstofnun og Námsgagnastofnun og reyna að þróa umgjörð í kringum það, búa til ný lög og nýja menntamálastofnun - að í fyrsta lagi var búið var að ráða forstöðumann áður en nokkur lög höfðu verið sett um stofnunina. Það var gert eftir krókaleiðum með því að forstöðumaður væri settur yfir tvær stofnanir og reynt að fara á svig við þetta svo að viðkomandi yrði að undirbyggja það. Í öðru lagi gáfu menn sér ekki tíma til að skilgreina verkefni þessara stofnana. Við gagnrýndum það, ég og hv. þingmaður, meðal annars í allsherjar- og menntamálanefnd. Þarna er um að ræða Námsgagnastofnun sem hefur fyrst og fremst farið með námsgögn í grunnskólum. Það er í raun svolítið merkilegt vegna þess að grunnskólarnir heyra undir sveitarfélögin. En löggjöfin í kringum námsgögn á framhaldsskólastigi - ríkið er ekkert að setja reglur um það, það er ekki að setja neina umgjörð um það. Það á bara að koma seinna og það á þessi stofnun að þróa. Þetta er annað dæmi um að menn séu að flýta sér, þetta er hugmynd sem hefur legið á borðinu og nú á bara að drífa þetta áfram og sameina stofnanirnar, en ekki er farið í vandaða vinnu og skilgreiningar. Að vísu kom fram að mikil vinna hefði verið unnin. Og það vakti svo athygli mína, þegar við fórum að hlusta á rökin - jú, þau voru fín, það var ekkert að þeim í lögunum. Þetta var eiginlega praktísk sameining, en það var kallað að leggja niður stofnunina og stofna nýja til þess að sniðganga réttindi starfsmanna. Þetta er ágætisdæmi um mál sem hefur marga galla í framkvæmd en þyrfti ekki að vera í ágreiningi og þyrfti ekki að vera í átakaferli; mál sem er óttalegt klúður ef maður fer að skoða það. Hugsanlega er þó hægt að bjarga því, það getur verið að góður forstöðumaður taki þessi stofnun að sér og bjargi henni, en aðferðafræðin er ekki góð.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég tek einmitt undir það því að við erum í þessu tilviki, eins og við höfum ítrekað í nefndinni, líka að fjalla um nemendur sem í hlut eiga og forsjáraðila þeirra. Það skiptir máli að Alþingi, sem fulltrúi fólksins í landinu, fái tækifæri til að taka afstöðu gagnvart því hvernig það kýs að breyta núgildandi lögum. Rökstuðningurinn í frumvarpinu er í þá veru að verið sé að styrkja kerfið, þ.e. að styrkja ráðuneytin í mannauði og hvað varðar faglega þekkingu. Ég hef velt því fyrir mér og spyr hv. þingmann hvort hann telji að við getum í einhverjum tilfellum verið að styrkja ráðuneytin og veikja stofnanirnar og öfugt. Varðandi þá tilteknu stofnun sem við höfum talað um þá er verið að flytja stofnunina út úr ráðuneytinu og verkefnið sjálft til viðbótar. Það má því alveg spyrja sig hvort ráðuneytið styrkist eitthvað við það að færð séu út úr því verkefni með þessum hætti. Í lokin langar mig að spyrja hv. þingmann um þennan sveigjanleika, þegar verið er að flytja stofnanir, af því að við þurfum að festa eitthvert ferli í lög: Getur það verið ein leiðin að ráðherra komi hverju sinni með rökstuðningi inn í þingið, með þingsályktunartillögu eða einhverju slíku, þar sem Alþingi getur þá fjallað um það þverpólitískt og nefndir unnið sitt starf eins og vera ber en ekki að einungis sé um að ræða ákvörðun ráðherra, sem hann tekur upp á sitt eindæmi.

Hæstv. forseti. Varðandi þetta síðasta þá held ég að það sé mikilvægt að menn leggi fram hugmyndir og áætlanir í formi þingsályktunartillagna eða með því að leggja fram hvítbók eða eitthvað slíkt. Þar kæmi þá fram hvað menn langar að gera eða skoða. Síðan yrði fjallað um málið í þinginu, athugasemdir yrðu settar fram og umsagnir og síðan færi framkvæmdarvaldið í að framkvæma í framhaldi af því. Þannig fengi framkvæmdarvaldið bakgrunn frá þinginu til að byrja að framkvæma. Síðan kæmi málið í lagaformi inn í þingið þegar allt væri búið. Dæmi um þetta er ríkisfjármálaáætlun, sem virðist að einhverju leyti ætla að klúðrast á þessu þingi en viðleitnin í þessa átt er út af fyrir sig góð. Á sama tíma er verið að henda út ýmsum öðrum áætlunum. Menn eru að eyðileggja rammaáætlunina sem er í raun hugmynd um það sama, að búið sé að ákveða ferlið, búið sé að ákveða hvernig eigi að fjalla um mál og þoka þeim áfram þannig að það sé í formlegu ferli. Annað var kerfisáætlunin sem að hluta til tókst að bjarga fyrir horn, en upphaflega átti að sniðganga slíka áætlunargerð hvað varðar raflínur í landinu. Hv. þingmaður kom inn á annað vandamál og ég spyr að sama skapi: Hvað er ráðuneytið og hvað eru stofnanir undir því? Ég verð að viðurkenna, og ég hef sagt það í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, að mörg þeirra mála sem við fáum, varðandi það að færa verkefni frá ráðuneytum til stofnana, eins og Menntamálastofnunar, bera þess merki að verið er að svelta ráðuneytið. Þegar ráðuneyti er svelt fara að koma tillögur frá því um að færa út verkefni og þá á stofnunin að fá peninga til að bjarga ráðuneytinu. Það er ekki góð stjórnsýsla. Það var heldur ekki góð stjórnsýsla þegar menn sögðu í sambandi við Þróunarsamvinnustofnun: Við ætlum að færa hana inn í ráðuneytið, þá getum við nýtt eitthvað af starfsfólkinu okkar. Við svíkjum hugmyndir um fagleg vinnubrögð, mikla reynslu og þekkingu varðandi þróunarsamvinnumál og drögum stofnunina inn í ráðuneytið, inn í hít í utanríkisþjónustu sem hefur ekkert með málaflokkinn að gera. Það þarf að vanda vel til verka. Þetta eru dæmigerðir hlutir sem þarf að ræða á þinginu og gott að við gefum okkur tíma til þess að gera það.

Hæstv. forseti. Það hafa nú þegar verið haldnar hér margar ágætar ræður um þetta frumvarp og nefndarálitin sem því fylgja, og það kemur ekki á óvart að meiri hluti og minni hluti hafi ekki náð að sameinast um málið, minni hlutinn leggst gegn því. Öll umfjöllun um málið hefur auðvitað litast af því að hér var ákveðið með mjög furðulegum hætti að flytja Fiskistofu, sem reyndar hefur verið hætt við, og með frumvarpinu er meðal annars verið að leita eftir lagaheimild til þess að það geti orðið. Mig langar að fjalla um 8. gr. frumvarpsins, þar sem verið er að fella brott ákvæði um samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna. Það er gert án þess, eins og minni hlutinn bendir á - ég er með svo mikið af pappírum hérna - minni hlutinn hefur ríkar efasemdir um það að þetta ákvæði falli brott og að takmarkaður rökstuðningur sé fyrir því í frumvarpinu og ekki ljóst hver ætlunin sé með breytingunni. Minni hlutinn hvetur því til þess að þetta sé skoðað mun betur. Og það er ekki að ástæðulausu, herra forseti, því að það er nú heldur betur þannig að ákvæðið varð ekki til úr engu, það er ekki eins og þetta hafi komið þarna inn sem eitthvert smávægilegt atriði. Þetta var fyrst sett inn í lög um Stjórnarráð Íslands árið 2010, í kjölfar hruns bankanna, og um svipað leyti og við vorum í umræðu um rannsóknarskýrslu Alþingis um hrun bankanna þar sem sérstakt bindi var um siðferðismál. Þetta var leið til þess að endurbyggja traust á íslenskri stjórnsýslu, og það er nú mikið í húfi þegar traust stjórnsýslunnar er annars vegar. Ég hef blaðað í frumvarpi frá 2010 um breytingar á þágildandi lögum. Þar er mjög ítarlega farið yfir mikilvægi siðareglna, hvað þær eigi að innihalda, hvernig þetta sé í öðrum ríkjum, hvað alþjóðleg viðmið og ráðleggingar segi. Þetta er mjög ítarlegt í því frumvarpi, sem sagt 2010, þar sem samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna kemur fyrst við sögu. Þar segir um hana í frumvarpinu, því gamla frumvarpi, með leyfi forseta: „Sú nefnd mun hafa fjölþætt samræmingar- og leiðbeiningarhlutverk að því er varðar aðgerðir stjórnvalda til að draga úr hættunni á spillingu og efla virðingu við grundvallargildi starfsemi ríkisins. Til að tryggja samræmi milli hinna ýmsu siðareglna er gert ráð fyrir að samhæfingarnefndin veiti umsögn um drög að þeim. Ekki síst er þetta mikilvægt varðandi þær almennu siðareglur sem fjármálaráðherra mun gefa út, samanber síðar, og siðareglur fyrir Stjórnarráð Íslands sem forsætisráðherra mun gefa út. Þá mun nefndin hafa samráð við umboðsmann Alþingis og Ríkisendurskoðun en þau embætti hafa öðrum þræði það hlutverk að stuðla að vandaðri stjórnsýslu, sem getur tengst mjög siðareglum og beitingu þeirra. Lagt er til að samhæfingarnefndin gefi forsætisráðherra árlega skýrslu um störf sín og að hún verði kynnt Alþingi. Þar mundu koma fram eftir atvikum ábendingar um atriði sem betur mættu fara.“ Eins og ég sagði, hæstv. forseti, er þetta ákvæði um samhæfingarnefndina sett inn samhliða greinargerð um siðareglur og ýmis atriði hvað þær varðar á margra blaðsíðna, ef ekki tuga blaðsíðna, greinargerð. Það er því ýmislegt sem hangir á þessari spýtu. Síðan eru lögð fram ný lög um Stjórnarráð Íslands árið 2011, þegar búið var sem sagt að fara yfir það mjög ítarlega, og þá eru gerðar breytingar á samhæfingarnefndinni - þetta er nú ekki þjált nafn á þeirri ágætu nefnd - en gerð er breyting varðandi samhæfingarnefnd þannig að það verði skýrt betur að nefndin veiti ekki einungis umsögn um drög að siðareglum, heldur geti hún einnig gefið stjórnvöldum ráð um túlkun slíkra reglna. Þarna er því verið að, þó að það hafi verið ljóst áður að hún átti að vera viðvarandi, gefa henni líka lögbundið hlutverk um aðstoð við túlkun siðareglna. Það er hlutverk sem við ætlum núna alfarið, ef þetta verður að lögum, að setja í hendurnar á forsætisráðuneytinu. Þegar verið er að setja þetta þarna inn þá er ákveðið ferli sem - nú er ég búin, herra forseti, að týna hér blaðsíðu. Í frumvarpinu frá 2010 er fylgiskjal 1, þ.e. aðgerðaáætlun um bætt siðferði í stjórnsýslu ríkisins. Það er langvarandi ferli þegar á að bæta siðferði og það er viðvarandi ferli að viðhalda góðu siðferði og það eiga að vera stöðugar umræður um hvað felst í góðu siðferði og breytingar eru á alþjóðlegum viðmiðum um það. Það er stöðug þróun á þessu sviði, enda vantraust á stjórnsýslu og stjórnvöldum ekki eingöngu bundið við Ísland, því miður, það er víst alþjóðlegt vandamál. Eins og ég segi, þetta er ferli og þetta er viðvarandi ferli, ekki eitthvað sem þú gerir í eitt skipti fyrir öll. Þú þarft að vinna þér inn traust og þú þarft að viðhalda því trausti með góðu siðferði og skýrum reglum, gegnsæi og eins eftirliti. Þessi aðgerðaáætlun átti að hefjast á því að lög væru sett, og síðan átti að skipa samhæfingarnefnd og koma á reglulegu samráði við umboðsmann Alþingis og Ríkisendurskoðun. Síðan átti fjármálaráðherra að staðfesta almennar siðareglur fyrir stjórnsýslu ríkisins að teknu tilliti til niðurstöðu þjóðfundar sem haldinn var í nóvember 2009. Þá átti forsætisráðherra að staðfesta siðareglur fyrir starfsmenn Stjórnarráðs Íslands og ráðherra og eftir atvikum fyrir aðstoðarmenn ráðherra. Svo átti að skipuleggja fræðslu af hálfu fjármálaráðuneytisins til stjórnenda og annarra starfsmanna. Umboðsmaður Alþingis átti að sjá til þess að í starfsliði hans væri starfsmaður með þekkingu á siðfræðilegum efnum. Síðan áttu einstakar ríkisstofnanir að setja sér siðareglur að höfðu samráði við starfsmenn, fjármálaráðuneytið og eftir atvikum samhæfingarnefnd. Síðan átti að kynna ríkisstarfsmönnum og almenningi möguleikann á því að skjóta meintum brotum á siðareglum til umboðsmanns Alþingis. Síðast í áætluninni á siðanefnd að skila fyrstu ársskýrslu til forsætisráðherra og að lokum á að leggja ársskýrslu fyrir Alþingi. Tökum eftir því, hæstv. forseti, að þetta er fyrsta skýrsla, fyrsta skýrsla í röð árlegra skýrslna sem á að birta á grundvelli þessa. Í núgildandi lögum, í 25. gr., er fjallað um þessa samhæfingarnefnd og farið er yfir helstu verkefni nefndarinnar, sem meiri hluti Alþingis vill samkvæmt nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggja af. Nefndin hafði auðvitað mjög mikilvægt hlutverk í því þegar verið var að semja reglurnar, að vera þar leiðbeinandi og slíkt. Nú eru þær komnar en þeim þarf að viðhalda. Eins og ég kom inn á var hlutverki hennar breytt þannig að hún gæfi líka ráð um túlkun þeirra. Og hún á að beita sér fyrir upplýsingaöflun og fræðirannsóknum á málefnasviði nefndarinnar, sem sagt að eiga samtöl við fræðasamfélagið, þannig að verið sé að fjalla um siðferðisleg málefni á þeim vettvangi sem síðan væri hægt að nýta við endurskoðun á siðareglum fyrir stjórnsýsluna. Hún á að stuðla að því að brugðist sé með samhæfðum hætti við ábendingum. Hún á að taka þátt í samstarfi við félagasamtök, stofnanir og embætti hér á landi og erlendis sem vinna gegn spillingu í opinbera geiranum. Og hún á að gefa forsætisráðherra árlega skýrslu þar sem fram komi, ef ástæða þykir, tillögur til stjórnvalda um frekari aðgerðir til að efla traust á stjórnsýslu ríkisins og draga úr hættu á spillingu og vanda betur til verka í stjórnsýslunni. Skýrslan skal lögð fyrir Alþingi. Hún á svo auðvitað að hafa samráð við Ríkisendurskoðun og umboðsmann Alþingis. Samhæfingarnefndin er nefnd sem á að hafa það hlutverk að viðhalda því að siðareglurnar þróist, veita ráðgjöf varðandi túlkun og koma með ábendingar ef eitthvað er sem þarf að lagfæra. Í frumvarpinu sem hér er til umfjöllunar segir að það sé nú bara allt í lagi að leggja þessa nefnd af, því að búið sé að koma á siðareglum, og horft alveg fram hjá því að það var bara hlutverk nefndarinnar í upphafi. En það kemur líka fram að langflestir starfsmenn Stjórnarráðsins telja siðareglur mikilvægan þátt í starfi sínu en að skort hefði fræðslu og eftirfylgni með reglunum. Og svo telur meiri hlutinn - já, ég biðst velvirðingar, ég er nefnilega komin hingað, ég er að þvæla hérna. Ég ætlaði að tala um greinargerðina með 8. gr. í frumvarpinu, en var komin yfir í álit meiri hluta. Í frumvarpinu er bent á að fá erindi hafi borist nefndinni. Það er þá kannski ástæða til að kanna hvort það sé af eðlilegum ástæðum, að það sé það gott siðferði innan stjórnsýslunnar eða hvort einhverjir vankantar séu sem þurfi að lagfæra, því að það getur verið mikilvægt fyrir fólk að geta farið til hlutlauss aðila með ábendingar sínar, sérstaklega ef það er næsti yfirmaður. Ef næsti yfirmaður er til dæmis ráðuneytisstjóri eða ef viðkomandi telur að ráðherra hafi með einhverjum hætti brotið siðareglur, tölum ekki um ef einhver telur til dæmis að forsætisráðherra í einhverju tilviki hafi brotið siðareglur, á þá að fara með það til forsætisráðuneytisins? Þessu þarf að svara en því hefur ekki verið svarað. Þetta virðist hafa verið rætt mun minna í nefndinni en tilflutningur stofnana, enda hef ég fullan skilning á því í ljósi málsins með Fiskistofu. Eins og ég kom að í upphafi í máli mínu er hlutverk samhæfingarnefndar að koma með tillögur til stjórnvalda um frekari aðgerðir til að efla traust á stjórnsýslu ríkisins, draga úr hættu á spillingu og vanda betur til verka í stjórnsýslunni. En hvernig er með spillinguna? Nýlega fengum við frétt af því - á visir.is fann ég hana, ég mundi eftir þessu og það hefur eflaust verið talað um þetta víðar - að nefnd á vegum OECD hafi átalið íslensk stjórnvöld fyrir seinagang í innleiðingu samnings um mútugreiðslur og að við séum aðili að sáttmála innan OECD um að berjast gegn spillingu og að við höfum aðeins tekið upp tvær tillögur að fullu og innleitt í íslensk lög en 15 tillögur hafi ekki orðið að lögum. Nú er ég ekki endilega að blanda þessu við siðareglur Stjórnarráðsins, en það sýnir að við þurfum kannski á allri þeirri aðstoð að halda sem við getum til að fá leiðbeiningar í siðferðislegum efnum og til að halda okkur við efnið. Maðurinn, hæstv. ráðherra, sem leiðir ráðuneytið, sem nú á að verða eins konar samhæfingarnefnd, lét ekki ná í sig eða vildi ekki tjá sig þegar hann var inntur eftir því af hverju Ísland hefði staðið sig svona illa í að innleiða löggjöf gegn spillingu. Hann er heldur ekki viðstaddur þegar við ræðum þetta mál. Þetta segi ég ekki í skætingi, hæstv. forseti, heldur er þetta einfaldlega viðvarandi um samskipti hæstv. forsætisráðherra við Alþingi, hann sýnir okkur lítilsvirðingu og hann hefur ekki áhuga á að tala við okkur. Þó að hann boði á góðum stundum róttæka rökhyggju og telji fátt skemmtilegra en rökræðu, þá höfum við hér í sal Alþingis ekki fengið að njóta þess áhuga hæstv. forsætisráðherra. Nú koma forsætisráðherrar og fara, og lög eiga ekki að smíðast utan um hvern og einn ráðherra. En ég geld varhuga við því að ráðherra sem svo lítinn áhuga hefur á að ræða við aðra alþingismenn á löggjafarsamkundunni fái inn í ráðuneyti sitt alfarið hlutverk þessarar samhæfingarnefndar. Og þó að Ísland ætti besta forsætisráðherra í heimi ættum við ekki að gera þetta, því að lögin eru lög óháð því hver á að framfylgja þeim eða hver á að hafa eftirlit með þeim eða stuðla að þróun þeirra. Í ljósi þess hversu mikil vinna lá að baki því að lögfesta þessa nefnd og hlutverk hennar er ég algjörlega mótfallin því að hún verði felld úr lögum með ákaflega rýrri greinargerð og bágbornum rökstuðningi. En ég hefði viljað heyra frá hæstv. forsætisráðherra eða framsögumanni málsins, hv. þm. Brynjari Níelssyni, hvers vegna þeir eru fylgjandi því að nefndin verði lögð af. Það er fjöldi annarra atriða sem ég geri athugasemdir við í frumvarpinu og ég mun fjalla um þau í síðari ræðum mínum um málið.

Herra forseti. Hv. þingmaður gerði aðallega að umræðuefni siðareglur eða siðferðileg viðmið og það ráðgjafarhlutverk sem forsætisráðuneytið hyggst taka að sér í þeim efnum og leysa af hólmi samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið sem á að vera starfandi samkvæmt 25. gr. núgildandi laga um Stjórnarráðið. Ég hef sömuleiðis velt dálítið vöngum yfir þessu, þó að ég hefði ekki tíma til að ræða það ítarlega í ræðu minni í gær, taldi brýnna að taka aðallega fyrir önnur atriði. Í fyrsta lagi væri fróðlegt að heyra hvort hv. þingmaður, ég heyri að hv. þingmaður er að reyna að grafa í þetta, hvort einhverjar skýringar hafi einhvers staðar komið fram sem haldbær rök fyrir þessu önnur en þau að það hafi ekki reynt svo mikið á nefndina, sem mér heyrðist koma fram áðan. Þetta er auðvitað þeim mun undarlegra, svo ég segi ekki tortryggilegra, þegar haft er í huga að orðið hefur heilmikill opinber vandræðagangur hjá einmitt forsætisráðuneytinu um siðareglur. Ég man ekki betur en umboðsmaður Alþingis hafi þurft að skrifa forsætisráðherra til þess að reyna að draga út úr forsætisráðuneytinu upplýsingar um það hvort ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, hæstv. forsætisráðherra, hefði yfir höfuð sett sér siðareglur eða hvort hún hefði endurstaðfest siðareglur fyrri ríkisstjórnar. Svörin voru vandræðaleg. Fyrst var sagt að það væri, ja tekið mið af siðareglum fyrri ríkisstjórnar, en það var ekki ljóst hvort þær væru í gildi eða hefðu verið endurstaðfestar. Það er því ekki mjög trúverðugt satt best að segja að ráðuneytið sem sjálft, og ráðherrann sem sjálfur, hefur ekki staðið sig sérstaklega vel, ekki beinlínis skorað, það ætli svo að taka við þessu hlutverki, fyrir utan það að hafa má um það grundvallarefasemdir, algjörlega óháð mönnum þar á hverjum tíma, að þetta sé endilega heppilegt fyrir forsætisráðuneytið að vera þá með þetta verkefni. Forsætisráðuneytið á að vera verkstjórnarráðuneyti Stjórnarráðsins og það er ekki heppilegt að blanda inn í það 

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég held að ekki sé gott að það sé - nú hefur umboðsmaður Alþingis auðvitað ákveðið hlutverk þarna eins og bent er á í umsögninni. En hlutverkið sem forsætisráðuneytið ætlar að taka við af samhæfingarnefndinni er að annast ráðgjöf til stjórnvalda um túlkun siðareglna, standa fyrir og efla fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins og fylgjast með að þær nái tilgangi sínum. Forsætisráðuneytið hefur haldið utan um fræðslu, reyndar kvartar starfsfólk undan því að hún sé síst næg. Nú vil ég ítreka það að ég treysti mjög vel forsætisráðuneytinu til þess að skipuleggja og halda utan um þá fræðslu og er viss um að það hefur verið reynt að gera það af fremsta megni, en alltaf má gera betur. Svo kemur nýtt starfsfólk og passa þarf upp á það. En túlkunin, það er mjög til þess fallið að auka traust á stjórnsýslunni að túlkunin sé hjá nefnd af þessu tagi. Hvað ef eitthvað af athöfnum starfsfólks forsætisráðuneytisins, yfirmanna forsætisráðuneytisins, er talið orka tvímælis hvað varðar siðareglurnar? Ætla þeir þá að dæma í eigin sök? Eins ef fólk vill koma með ábendingar. Þá getur af ýmsum ástæðum - sem á ekki að þurfa að telja upp, það getur verið út af valdamisvægi og ótta fólks við að missa vinnuna eða slíkt - verið mikilvægt að hafa hlutlausan aðila. Auk þess er skýrslan, sem nefndin á að skila forsætisráðherra og fjalla á um á vettvangi þingsins, mjög mikilvæg til að vinna að og stuðla að uppbyggingu á trausti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það voru meðal annars hlutir af þessu tagi sem ég velti fyrir mér, hvort það gætu ekki beinlínis komið upp aðstæður sem væru óþægilegar fyrir forsætisráðuneytið að vera með einhvers konar túlkunarhlutverk, ekki úrskurðar- eða dómstólshlutverk en samt ráðgjafar-og túlkunarhlutverk, þegar koma upp einhver jaðartilvik, krítískar aðstæður, og menn þurfa að leita ráða um það hvað hafi gerst, hvort þarna séu alvarleg brot á siðareglum eða annað í þeim dúr. Forsætisráðuneytið er, eins og ég segi, eða á að vera - það hefur að vísu aðeins blandast í tíð þessarar ríkisstjórnar, af því að hæstv. forsætisráðherra hefur gerst sínkur á ýmis sérstök áhugamál sín og dregið þau inn í ráðuneytið, þjóðmenningu og ýmislegt slíkt - en stefnan var alveg skýr á árunum þar á undan að gera forsætisráðuneytið að miklu hreinna verkstjórnarráðuneyti, það væri ekki fagráðuneyti með framkvæmdarvald í málaflokkum. Og af hverju? Jú, vegna þess að það hefur mikla kosti þegar forsætisráðuneytið þarf svo til dæmis að skera úr deilumálum milli ráðuneyta, úrskurða um ágreining sem upp kann að koma um verkaskiptingu milli ráðuneyta og annað slíkt, þá er langbest að forsætisráðuneytið sé sem hlutlausast í öllu tilliti. Siðareglur gilda jú um allt Stjórnarráðið og það er alveg hægt að ímynda sér að árekstrar verði, og það er ekkert endilega heppilegt að forsætisráðuneytið eitt eða án nokkurrar ráðgjafar eða aðstoðar utan frá eigi að fara með þetta hlutverk, jafnvel þó að við treystum því fyrir því. Það er athyglisvert að á sama tíma og forsætisnefnd og formenn þingflokka á Alþingi leggja til að siðareglur alþingismanna séu í skjóli af óháðri, faglega skipaðri nefnd, þar sem tveir af þremur koma frá sérfræðingum í háskólasamfélaginu á sviði siðfræði og lögfræði, og að þessari nefnd verði í raun og veru falið að meta og kveða upp úr um 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og ítreka einmitt það að mér finnst svo einkennilegt að núna, nokkrum árum eftir fullkomið skipbrot íslensku þjóðarskútunnar og mikið vantraust á stjórnsýslunni, ekki síst stjórnmálamönnum, og þrátt fyrir mjög mikla vinnu og úthugsaða löggjöf, ég er alveg sannfærð um að það má bæta hana, eigi að nema hana úr gildi, það er hættulegt, og að það skuli gert án þess að fyrir því skuli vera færð rök. Það er líka svolítið merkilegt að ríkisstjórn, þar sem einn ráðherra hefur þurft að fara, annar hefur lent í stormviðri vegna tengsla sinna við ákveðið fyrirtæki, skuli leggja þetta til án þess að roðna. Og kannski er hæstv. forsætisráðherra ákaflega feginn að þurfa ekki að gefa okkur skýrslu samhæfingarnefndar á þessu þingi, það er kannski bara léttir og kannski bara best að losna við hana, ég veit það ekki. Hitt er annað mál að ég veit ekki betur en að hún sé ekki að störfum, þessi nefnd, enda er skipunartími hennar liðinn. Ég held að allir sem aðeins hugsa þetta mál og skoða greinargerðina með frumvörpunum frá 2010 og 2011 hugsi sig kannski tvisvar um áður en þeir samþykkja að leggja þessa nefnd af, nema við viljum 

Herra forseti. Í þessu frumvarpi eru að lagðar til breytingar á Stjórnarráðinu sem miða að því að auka sveigjanleika framkvæmdarvaldsins við að skipuleggja störf. Fram kemur að heimilt verði að setja á fót starfseiningar og ráðuneytisstofnanir innan ráðuneytisins og að horft sé til þess að sameina rekstur ráðuneytisins og einstakra stjórnsýslustofnana sem fái stöðu ráðuneytisstofnunar. Í því samhengi langar mig að heyra viðhorf hv. þingmanns. Við þekkjum það að gagnsæi er grundvöllur þess að almenningur geti veitt stjórnvöldum aðhald. Meginreglan er sú að auglýsa eigi opinber störf og er það byggt á þessum sjónarmiðum um gagnsæi. Þar á að gæta jafnræðis og þess að hæfasti umsækjandinn sé ætíð ráðinn til starfa. Hérna er lögð til heimild til að flytja starfsmenn á milli ráðuneyta. Fram kemur að í því skyni sé lagt til að í lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins verði bætt ákvæði sem heimilar flutning starfsfólks milli stjórnvalda án þess að störfin séu auglýst laus til umsóknar. Mig langar að heyra viðhorf hv. þingmanns til þessa. Þetta hefur verið gagnrýnt af stéttarfélögum og þó að þetta eigi að vera gert með vilja forstöðumanna og viðkomandi starfsmanns þá er auðvitað alltaf ákveðinn þrýstingur á ferð. Er þetta eitthvað sem þyrfti að skoða betur?

Hæstv. forseti. Ég persónulega á erfitt með að kveða upp þungan dóm yfir 6. gr., hvort þetta sé gott eða ekki, ég held að á því séu margar hliðar. En þegar verið er að leggja til í einu og sama frumvarpinu að í fyrsta lagi taki ráðherra ákvarðanir um staðsetningu stofnana en ekki Alþingi, í öðru lagi að hægt sé að koma á fót sérstökum starfseiningum og ráðuneytisstofnunum sem starfræktar eru sem hluti af ráðuneyti og í þriðja lagi að flytja megi fólk, ekki aðeins innan Stjórnarráðsins heldur úr undirstofnunum og inn í ráðuneyti og úr ráðuneyti og í undirstofnun, þá finnst manni eins og markmið frumvarpsins sé að draga úr formfestu í stjórnsýslunni og auka vald ráðherra yfir skipan mála þar. Orðum manns fylgir ábyrgð. Mér finnst sú tilfinning sem stígur upp þegar maður les greinar þessa frumvarps vera geðþótti. Það er auðvitað stundum þreytandi að koma fyrir þingið, sérstaklega ef mönnum er illa við að tala við það, en stundum þarf ráðherra að fara inn í þingið með umdeildar ákvarðanir sem hann þarf að rökstyðja og afla stuðnings við, jafnvel semja um, og hér finnst mér vera geðþótti. Ég óttast að þetta sé ekki til að standa 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Það sem kannski hefur verið umdeildast í frumvarpinu, ásamt öðru þó, eins og siðareglum, er heimild ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana sem undir hann heyra án þess að fara með það fyrir Alþingi. Við þekkjum fiskistofudæmið sem hefur brunnið á mönnum og er núna í ákveðnum farvegi og ráðherra hefur dregið í land með. Mig langar að heyra hvort hv. þingmaður telji að það þurfi að vera einhver opinber stefnumörkun í þessum málum, hvar mögulegt sé að flytja verkefni út á land eða hugsanlega stofnanir. Þetta hefur að hluta verið á hendi ráðherra í gegnum tíðina þar sem fram kom í lögum að það væri á valdi hans, en það datt út árið 2011 og síðan hefur það verið Alþingis að ákveða slíkt. Finnst hv. þingmanni ekki vanta faglega úttekt á því hvaða svæði hafi styrk til að taka við ákveðnum tegundum stofnana? Það er auðvitað mismunandi eftir svæðum hvað hentar, hvað fellur vel að t.d. þeirri atvinnu, menningu og grunngerð sem er í viðkomandi samfélagi. Þetta má ekki gera handahófskennt, eftir duttlungum ráðherra hverju sinni, og fyrst og fremst þarf að fjalla um það lýðræðislega innan Alþingis. Ættum við ekki að reyna að leggja fram stefnumótun og opinbera stefnu í þeim málum, vanda til verka og koma í veg fyrir þá togstreitu milli höfðuðborgarsvæðisins og 

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrirspurnina. Ég held að það sé mikið til unnið að við reynum að vinna þannig að við minnum okkur á og gerum það í þeim anda að við erum öll í sama báti. Landsbyggð væri lítils virði án höfuðborgar og höfuðborg væri lítils virði án landsbyggðar. Hvað þarf til að fólk vilji búa einhvers staðar? Það þarf möguleika, það þarf góða skóla, það þarf góða heilbrigðisþjónustu og fjölbreytta atvinnu. Þá er auðvitað mikilvægt að góð atvinnutækifæri séu fyrir alla, fólk með háskólamenntun, fólk með alls kyns sérþekkingu og reynslu úr sinni heimabyggð og slíkt, það þarf að vera fjölbreytt. Þá getur skipt máli að stuðlað sé að því að byggðar séu upp einingar, það þurfa ekki að vera heilu stofnanirnar en einingar úr stofnunum, jafnvel heilar stofnanir. Ég vil í því sambandi segja að hafa þarf í huga að stofnunin sem í hlut á eða einingin sem í hlut á verður að vera samkeppnishæf um starfsfólk, huga þarf að því að það sé staðsett þannig að þangað ráðist rétt tegund af starfsfólki og slíku. Við eigum að vera mjög metnaðarfull þegar kemur að byggðastefnu. Ég tel að við eigum að víkka út hlutverk sóknaráætlanna. Þar er það líka að þegar svæði sameinast um hvaða áherslur þau ætla að leggja verður auðveldara að ákvarða hvers konar tegund af störfum þarf, hvað sé nauðsynlegt til að ná þessum markmiðum. Á þann hátt er hægt að taka ákvörðun um hvar opinber störf eru staðsett.

Hæstv. forseti. Mig langar til að segja í upphafi þessarar annarrar ræðu minnar um þetta mál að mér finnst umræðan hafa verið mjög góð. Mér finnst hún stöðugt hafa verið að dýpka, ef svo má að orði komast. Þingmenn varpa ljósi á hluti sem okkur voru ekki öllum ljósir áður og málið er í heild sinni að skýrast í hugum okkar. Það veldur því að ég er vissari í minni sök en nokkru sinni að þetta mál á að bíða, við þurfum að ræða það miklu betur. Það eru svo mörg álitamál þarna inni sem eru óútkljáð. Þegar við hófum umræðu um þetta frumvarp um Stjórnarráð Íslands staðnæmdust menn fyrst við 1. gr. laganna einfaldlega vegna þess að menn þekktu tilefni þess að frumvarpið var fram komið. Það var flutningurinn á Fiskistofu sem ráðherra hafði staðið þannig að að það var bæði ósanngjarnt og sennilega löglaust. Og með þessu frumvarpi eru menn að skjóta lagastoð undir þessar ákvarðanir ráðherrans. En í 1. gr. segir einmitt, með leyfi forseta: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Með öðrum orðum, verið er að veita ráðherranum heimild til að fara sínu fram. Komið hefur fram við þessa umræðu að það er í sjálfu sér enginn að ræða þetta tilefni sem slíkt, þ.e. Fiskistofu, að öðru leyti en vinnubrögðunum og framkomunni við starfsfólkið. Það heldur því heldur enginn fram að það megi aldrei flytja ríkisstofnanir. Menn hafa mismunandi skoðanir á því hvernig standa eigi að slíku, en allir eru um það sammála að fyrir slíkum flutningi eigi að koma fram málefnalegar ástæður. Menn eiga að hafa farið í gegnum fjárhagslega þætti málsins og faglega þætti málsins, við erum öll sammála um það. Ef það er nú þannig að þingið er allt sammála um að það sé leyfilegt og eigi að vera leyfilegt að flytja stofnanir að uppfylltum tilteknum skilyrðum, hvers vegna fáum við slíkt ekki í þingið? Um það stendur þessi deila. Á þingið að koma að slíkum ákvörðunum eða á það að vera í valdi eins ráðherra? Flestir sem hafa tjáð sig um málið hér eru á því máli að þingið eigi að hafa þarna aðkomu. Síðan hafa komið fram ýmsir vinklar á þessu máli sem vert er að huga að. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir benti á að í samtímanum og að öllum líkindum í framtíðinni mun staðsetning starfa skipta minna máli eftir því sem tækninni fleygir fram. Hún nefndi dæmi um slíkt, ég held að hún hafi nefnt Umhverfisstofnun sérstaklega, og það er alveg rétt. En auðvitað skiptir staðsetning starfsemi máli fyrir einstaklinga ef það á að taka þá og flytja þá með heimili sínu landshorna á milli, það er önnur saga. En það er það sem um var að tefla í þessu tiltekna máli og þá ræðum við með hvaða hætti við eigum að standa að slíkri ákvarðanatöku. Menn hafa verið að taka dæmi um breytingar sem gerðar hafa verið á undanförnum árum þar sem hefur tekist bara bærilega til. Hér var nefnt dæmið af embætti ríkisskattstjóra, við getum tekið dæmi af lögregluembættunum og sýslumannnsembættunum þar sem ákveðið var haustið 2010 að engir flutningar eða breytingar ættu sér stað næstu fimm árin, næsta hálfa áratuginn. Það mundi gerast í fyrsta lagi 1. janúar 2015, og þannig fór, deilulaust. En að sjálfsögðu hafði allt logað í deilum fram að því að slakað var á hvað það snertir. Ég held að í tímans rás hafi stjórnsýslan og pólitíkin gert ýmis mistök, og það er kostulegt að hlusta á umræðuna nú þar sem sá sem sagði eitt í gær segir annað í dag og hefur orðið ákveðin kúvending í viðhorfum í þessum sal eftir því hvort menn hafa verið í stjórn eða stjórnarandstöðu. Ég held að við eigum ekkert að staðnæmast við það. Við eigum að reyna að læra af mistökum sem við höfum mörg gert, við kollektíft, stjórnsýsla eða stjórnmál, og reyna að draga rétta lærdóma af mistökum okkar. Þá staðnæmist ég við það fyrst og fremst að það er heillavænlegt að láta þingið koma að þessu og tryggja með því að málefnaleg rök séu færð fyrir flutningi á stofnunum. Það er útgangspunkturinn í þessari umræðu. Síðan hafa menn litið á 2. gr. frumvarpsins sem snýr fyrst og fremst að orðalagi og hafa engir eða fáir gert athugasemdir við það. Síðan kemur að 3. gr. Ég er farinn að hallast að því að það sé kannski mikilvægasta greinin í frumvarpinu, ég held raunar að hún sé mikilvægasta greinin í frumvarpinu. Mig langar, með leyfi forseta, til að lesa þessa grein og síðan skýringuna sem fram kemur í frumvarpinu á henni. Greinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Við 9. gr. laganna bætist ný málsgrein sem orðast svo: “ - Og við erum að tala um 9. gr. laganna sem hefst á þessum orðum, með leyfi forseta: „Forsætisráðherra getur ákveðið, með samþykki ríkisstjórnar, að skipa ráðherranefndir til að fjalla um einstök mál eða málaflokka.“ Sem sagt, við ræðum hér hvað forsætisráðherra getur ákveðið varðandi einstakar nefndir, einstakar ráðherranefndir. Síðan segir í breytingartillögunni, með leyfi forseta: „Auk ráðherranefnda sem starfa á hverjum tíma samkvæmt ákvörðun forsætisráðherra, sbr. 1. mgr., skulu ávallt vera starfandi ráðherranefnd um ríkisfjármál og ráðherranefnd um efnahagsmál. Forsætisráðherra og sá ráðherra sem fer með fjárreiður ríkisins eiga fast sæti í ráðherranefnd um ríkisfjármál. Forsætisráðherra og sá ráðherra sem fer með málefni hagstjórnar og fjármálastöðugleika eiga fast sæti í ráðherranefnd um efnahagsmál. Að öðru leyti gilda sömu reglur um ráðherranefndir um ríkisfjármál og efnahagsmál og um aðrar ráðherranefndir skv. 1. mgr.“ Þetta segir í sjálfum lagatextanum og vík ég þá að umsögninni í frumvarpinu um þessa grein, með leyfi forseta: „Við setningu núgildandi laga um Stjórnarráð Íslands var í fyrsta sinn kveðið á um skipun ráðherranefnda í lögum en slíkar ráðherranefndir hafa m.a. lengi verið starfandi á vettvangi ráðuneyta í Danmörku og eru mikilvægur samráðsvettvangur fyrir ráðherra og ráðuneyti. Ráðherranefndir í mismunandi formi eiga sér þó lengri sögu og þá einkum ráðherranefnd sem fjallað hefur um ríkisfjármál, undirbúning fjárlaga og fjáraukalaga, framkvæmd fjárlaga o.fl. Með ákvæðinu er lagt til að ráðherranefnd um ríkisfjármál annars vegar og ráðherranefnd um efnahagsmál hins vegar verði festar í sessi með lögum.“ - Og munum það að við erum þarna að tala um ákvarðanir forsætisráðherra sem við erum auk þess að festa þarna niður með lögum hvað varðar þessar tilteknu nefndir. Áfram held ég, með leyfi forseta: „Tillagan er sett fram í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur af starfrækslu nefndanna og mikilvægis þeirra við samhæfingu í Stjórnarráði Íslands á sviði ríkisfjármála og efnahagsmála. Tillagan er jafnframt sett fram í samhengi við fram komið frumvarp til laga um opinber fjármál“ - hlustið eftir þessu - „en samkvæmt þeim tillögum sem þar eru settar fram munu ábyrgð og valdheimildir ráðuneyta þegar kemur að framkvæmd fjárlaga aukast umtalsvert sem aftur kallar á aukna samhæfingu og samráð innan Stjórnarráðsins. Lögfesting ráðherranefnda um ríkisfjármál og efnahagsmál er jafnframt í samræmi við meginniðurstöður skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem áhersla er lögð á mikilvægi samstarfs og upplýsingastreymis þvert á ráðuneyti, ekki síst á sviði efnahagsmála, og að slíku samráði sé búin formleg umgjörð með skráningu gagna og fundargerða. Með ákvæðinu er lagt til að formlegt samstarf og samhæfing milli ráðuneyta verði fest enn frekar í sessi sem og upplýsingagjöf milli ráðuneyta.“ Og lýkur þar umsögninni í frumvarpinu um 3. gr. Hér er vísað í reynsluna. Ég er ekki viss um að þar sé farið rétt með. Þegar talað er um mikilvægi þess að samráð sé haft á milli þeirra sem sitja við stjórnvölinn í Stjórnarráðinu er verið að þrengja það samráð, vegna þess að eðli máls samkvæmt situr ekki öll ríkisstjórnin, allir ráðherrar eða allir málaflokkar í þessum nefndum sem eiga að fara með ríkisfjármálin og efnahagsmálin. Og af því að ég hef ekki ótakmarkaðan tíma vísa ég í mjög góðar röksemdir sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir setti hér fram um eðli hins íslenska stjórnvalds, sem ekki er fjölskipað, að það vantar inn í allan grunn. Ég hallast að því, hæstv. forseti, að þetta sé kannski vanhugsaðasti þáttur þessa frumvarps en jafnframt einn mikilvægasti. Eins og við getum breytt 1. gr. þegar búið er að koma vitinu fyrir menn hvað það snertir, eða að fá menn til að hugsa það mál aðeins betur, svo ég sé nú kurteisari. En hér er verið að gera grundvallarbreytingar í átt til miðstýringar og ég vara mjög eindregið við því. Þetta gæti ég haft mörg fleiri orð um. Síðan er 6. greinin, þar er talað um að það eigi vera heimilt að setja á fót sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir og gera skipulagsbreytingar í ráðuneytum, sem er í rauninni allt af hinu góða. En aftur er það mjög óljóst. Átti ég að hafa heimild til að setja á fót happdrættisstofu á vegum ráðuneytisins? Ég spyr. Samkvæmt þessu mætti túlka textann á þann veg. Mér fannst það mjög misráðið af Alþingi að koma í veg fyrir að sá ásetningur minn næði fram að ganga. En engu að síður hefði mér ekki þótt það rétt. Mér finnst rétt að Alþingi komi að slíkum ráðstöfunum. Að lokum, hæstv. forseti. Ég er búinn að fjalla ítarlega um siðanefndina sem verið er að setja af, en mig langar til að koma að henni aftur í lokin í öðru samhengi, sem ég hef reyndar gert hér áður í andsvari. Talað er um aukinn sveigjanleika, talað er um mikilvægi þess að hægt sé að flytja starfsþætti og starfsmenn milli ráðuneyta og stofnana, og tekið er fram að það skuli gert í samráði og samkvæmt vilja stjórnenda og starfsmannanna sjálfra. Er það ekki gott? Jú, þetta er mjög gott. En menn hafa jafnframt verið að vara við því að frelsið til að gera það geti snúist upp í andhverfu sína og að fólk verði þvingað til þess að lúta forsjárvaldi ef það ætli að halda starfi sínu. Sömuleiðis hef ég alltaf efasemdir þegar verið er að tala um fagmennsku við ráðningu. Við vitum öll að það geta verið sprenglærðir menn sem uppfylla alla kvarða en eru gagnslausir til tiltekinna starfa. Og þar kemur hið huglæga inn, við vitum öll að tiltekinn einstaklingur sem ekki hefur tiltekna menntun, og það var nú lengi svo að það var auglýst að forstöðumenn í ríkisstofnunum þyrftu að hafa háskólamenntun, þeir máttu sækja um starfið ef þeir höfðu próf í dönsku eða þýsku eða grísku, en ekki ef þeir höfðu reynslu af einhverju allt öðru sviði. Það er náttúrlega fornfáleg hugsun sem er víkjandi. En engu að síður er hún þarna. Litið er til lengdar menntunar og titla þegar verið er að ráða í störf og það er kallað fagmennska, er það ekki? Og þá er oft gengið fram hjá fólki sem er og allir vita að er betur til þess fallið að sinna störfunum. Og hvað er þetta kallað þetta huglæga? Geðþótti, það er geðþótti. Þá stöndum við frammi fyrir því að við höfum annars vegar réttindin og faglegu viðmiðin, sem við viljum í heiðri hafa, og hins vegar hið huglæga, að geta tekið tillit til þess. Hverju þurfum við þá á að halda? Siðareglum. Við þurfum umræðu um hvernig við eigum að bera okkur að. Og þess vegna er mikilvægt að hafa það starf viðvarandi og lifandi, munurinn á því að setja þetta sem nánast dauðan bókstaf inn í forsætisráðuneytið annars vegar og hins vegar hinu að kalla til fulltrúa stéttarfélaga, forstöðumanna stofnana og utanaðkomandi aðila eins og frá Háskóla Íslands, sem sérhæfa sig í að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Mig langar að byrja á á 10. gr., b-lið, þar sem talað er um flutning starfsmanna. Í greinargerð með frumvarpinu segir orðrétt, með leyfi forseta: „Nokkuð hefur verið um það að starfsfólk hafi flust á milli ráðuneyta bæði varanlega og tímabundið á síðustu árum á grundvelli þeirrar lagaheimildar sem öðlaðist gildi árið 2011 og hefur reynslan af þeirri framkvæmd verið góð og hnökralaus.“ Í nefndaráliti minni hlutans, sem ég er samþykk, er talað um gagnrýni sem hefur komið á þá grein frá fulltrúum launþega og þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Hún felur m.a. í sér að reynsla af flutningum starfsmanna samkvæmt gildandi lögum sé ekki góð og einnig að starfsmenn séu sjaldan í raunverulegri aðstöðu til að neita slíkum flutningum.“ Þarna er misræmi. Rökstuðningurinn hér er að þetta hafi reynst vel. Eins og ég var að reyna að segja í ræðu minni hefði ég átt að fatta að biðja um rökstuðning. Eru þetta margir sem hafa verið fluttir til, er hægt að fá að tala við það fólk? Maður veit ekki alveg hvort verið sé að færa aðeins í stílinn ef þessi gagnrýni kemur frá fulltrúum launþega á sama tíma, að reynslan sé ekki góð. Þetta vekur athygli. Ég get tekið undir það sem hv. þingmaður talaði um og við höfum komist að í þessari umræðu, að það var gríðarlegur fókus á 1. gr. og eftir á að hyggja var það kannski of mikill fókus vegna þess að það er svo margt annað þarna líka. Ég tek undir að þetta mál fari aftur inn í nefnd og við skoðuðum nánar ákveðnar greinar.

Hæstv. forseti. Nú er ljóst að málið kemur aftur inn til nefndarinnar, það hafa komið fram óskir um slíkt og auk þess liggur fyrir breytingartillaga sem gerir það að verkum að við verðum að taka málið inn aftur. Ég held að þarna verðum við að treysta reynslu sveitarfélaganna. Ég hef ekki þessa statistík í höfðinu um hve mikil brögð eru að þessu, en þeir þekkja þetta nokkuð. En aftur þarna langar mig til að vekja athygli á ákveðinni þróun sem hefur orðið innan stjórnsýslunnar, opinberrar stjórnsýslu. Það er að dregið hefur úr vægi stéttarfélaganna. Þeim hefur verið ýtt frá borði til að leysa mál sem koma upp, starfsmannamál svokölluð. Í staðinn hafa verið ráðnir svokallaðir mannauðsstjórar. Ég verð alltaf hræddur þegar ég heyri þetta orð og spyr hvern eigi að fara að reka, því að mannauðsstefna hefur fyrst og fremst verið eitthvert regluverk um það hvernig eigi að reka fólk. Þegar við erum búin að hrinda í gegn kerfisbreytingu af þessu tagi, draga úr vægi og áhrifum stéttarfélaganna sem tryggir það að menn sitji jafnir til borðs til umræðu, þá verður þetta hættulegt. Ef við hefðum sterk stéttarfélög sem störfuðu á málefnalegum grunni við að leysa mál á sanngjarnan hátt væri ég ekki eins hræddur við þetta, vegna þess að í grunninn finnst mér ekki slæm regla að hægt sé að flytja fólk til eftir því sem starfsemi breytist og áherslur og óskir koma fram, þá væri þetta í lagi. Ef ég tryði því að menn væru að gera þetta uppréttir og ekki þvingaðir hefði ég ekkert á móti þessu. En það er í ljósi ábendinga stéttarfélaganna sem ég vil gjalda varhuga við þessu.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði einmitt í seinna andsvari að ræða hreyfanleika starfsfólks innan stjórnsýslunnar. Ég get alveg séð rök með því, að þetta geti verið gott, leitt til betri nýtingar á starfsfólki og líka verið tækifæri fyrir starfsfólk til að öðlast meiri reynslu og nýta þekkingu sína á fleiri sviðum og þar fram eftir götunum. Ég heyri það eða skynja að hv. þingmanni finnst að þetta gæti verið möguleiki en það þurfi að vanda betur til verka og hafa starfsmennina betur með í því. Hann er í rauninni ekki andvígur þessari hugsun, enda er þetta kannski framhald af hugsuninni sem var árið 2011 þegar settar voru reglur um að flytja mætti fólk á milli ráðuneyta. Hérna er verið að ganga skrefinu lengra og hægt að flytja fólk úr ráðuneyti yfir í stofnanir og öfugt. Hv. þingmaður sér því að þetta gæti mögulega gengið ef betur væri vandað til verka og fulltrúar stéttarfélaga og starfsfólksins 

Hæstv. forseti. Svar mitt er já. Ef við hrintum af stað endurskoðun á starfsmannastefnu sem fæli í sér að við styrktum stöðu stéttarfélaganna innan stjórnsýslunnar, sem tryggði að samræður af þessu tagi um flutninga færu ekki fram á persónulegum nótum heldur kæmu stéttarfélögin að slíkri umræðu og fjarlægðu einstaklinginn svolítið frá svokölluðum yfirmanni eða stjórnanda og þetta væru jafn réttháir einstaklingar sem ræddust þarna við þá hefði ég ekkert á móti því, alls ekki. Það er gott að starfsemin geti verið sveigjanleg og hægt sé að færa verkefni og starfsfólk til, ef það er gert á jafnréttisgrunni og með eðlilegum hætti er ekkert að því. En stéttarfélögin vara við því og segja að þau 

Forseti. Ég er sammála þingmanninum að margt athyglisvert hafi komið fram við þessa umræðu. Það skýrist alltaf betur þetta sem ég hef kallað laumufarþega. Það gerist mjög oft með frumvörp sem eru lögð fyrir þingið að við fyrstu sýn eru þau um eitthvert eitt atriði en þegar fólk fer að ræða málið betur sést að það eru alls konar fylgifiskar með. Ég segi með þetta frumvarp, af því að það var ekki rætt nógu mikið í nefndinni, að mér fannst strax augljóst að þarna væru hlutir sem þyrfti að ræða betur. Ég segi eins og er að það var sérstaklega þátturinn um stjórnsýslustofu eða eitthvað svoleiðis sem má setja upp, en ég hafði ekki rekið augun í þær ráðherranefndir sem vakin hefur verið athygli á í dag og hv. þm. Ögmundur Jónasson minntist líka á í framsöguræðu sinni. Þetta er athyglisvert og þarf að hugsa betur. Nú spyr ég hv. þingmann sem formann nefndarinnar: Komið hefur í ljós að búið er að seinka flutningi Fiskistofu. Það hafa komið fram tillögur um það hvernig þingið gæti hugsanlega komið að flutningi, t.d. með því að leggja þyrfti fram þingsályktun ef ráðherra vildi flytja stofnun, eins og hér er lagt til. Heldur þingmaðurinn að við getum freistað þess að fá að skoða þetta frumvarp í sumar og koma með 

Hæstv. forseti. Í rauninni vil ég taka undir þessa dulbúnu gagnrýni á okkar eigin afurð, sem er minnihlutaálitið, að við hefðum getað vikið betur að þættinum með ráðherranefndirnar, við hefðum getað farið betur í saumana á því. En þetta eru hlutir sem eru að skýrast betur við umræðuna um málið. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að við eigum að freista þess að taka umræðu um það í nefndinni hvort ekki væri hyggilegt og til góðs að skjóta málinu á frest, setja það á ís og vinna það betur í haust, hugsa þætti þess betur. Ég held að um þetta mál þurfi í ekki að vera pólitískur eða flokkspólitískur ágreiningur. Við erum ekki að deila á slíkum forsendum. Það kunna að vera einstaklingsbundnar mismunandi skoðanir á málinu en þetta á ekki að þurfa að vera ágreiningur stjórnmálaflokka, það á ekki að þurfa að vera það. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég vil leggjast á sveif með þingmanninum um að freista þess að ræða málin á þeim forsendum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar málið kemur til umræðu að lokinni 2. umr. um málið.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg þess virði að nefndin fjalli um það hvort þetta sé mögulegt, ekki síst í ljósi tveggja atriða. Annars vegar er það það sem hv. þingmaður segir, að skoðanir eru ekki endilega skiptar á flokkspólitískum línum, og hins vegar það sem hefur verið aðalumræðuefnið og virðist vera aðalástæðan fyrir því að frumvarpið er flutt, flutningur Fiskistofu. Það er búið að ákveða að fresta honum hvort sem er, þannig að ég held að það væri mjög gott. Síðan vil ég taka undir þær umræður sem hér hafa verið um að afnema samhæfingarnefndina. 

Hæstv. forseti. Ég ítreka þá afstöðu mína að mér finnst mjög mikilvægt að við tökum málið til skoðunar að nýju í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins á þeim forsendum sem hv. þingmaður hefur reifað og ég hef tekið undir hér líka. Ég vonast einfaldlega til þess að menn hafi ekki grafið sig svo djúpt í skotgrafir að fara að líta á það sem eitthvert grundvallaratriði að ná í gegnum þingið núna eða stöðva núna. Við eigum öll að sameinast um að gera þetta eins vel og kostur er. Við erum að tala um stjórnsýsluna og við erum að tala um Stjórnarráð Íslands og við viljum að sjálfsögðu búa vel að því.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Í lögum um Stjórnarráðið, nr. 115/2011, eru verkefni samhæfingarnefndar um siðferðileg viðmið í stjórnsýslunni tínd til. Með leyfi forseta stendur í fyrsta lið að nefndin eigi „að stuðla að því að siðferðileg viðmið séu í hávegum höfð í opinberum störfum og veita stjórnvöldum ráðleggingar um ráðstafanir til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og spillingu.“ Í skýrslu sem nefndin skilaði í maí 2012 kemur meðal annars fram að siðareglur eigi að hafa þann tilgang að skapa góðar venjur smátt og smátt og mikilvægt sé að þær örvi til umhugsunar og umræðna frekar en að þær innihaldi nákvæm fyrirmæli um rétta hegðun hverju sinni og þannig geti þær stuðlað að bættri menningu í stjórnsýslunni. Það er auðvelt að setja reglur en það er erfiðara að sjá til þess að fólk tileinki sér reglurnar og þess vegna er svo mikilvægt að það séu allir með í því að fara eftir siðareglunum og vera með meginhlutverk þeirra í huga. Talað er um að hægt sé að nýta siðareglurnar og hafa þær bak við eyrað þegar verið er að búa til lagafrumvörp o.s.frv. Núna finnst mér verið að gjaldfella hlutverk siðareglna í stjórnsýslunni yfir höfuð. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála því og hvort það hafi komið fram í nefndinni hvers vegna menn telja nauðsynlegt að gjaldfella mikilvægi siðareglna í stjórnsýslunni.

Hæstv. forseti. Ég held að ástæðan sé að hluta til sú að menn leggja ólíkan skilning í þetta starf. Annars vegar horfa menn á reglurnar sem slíkar, siðareglurnar, og hins vegar horfa menn til þess sem hv. þingmaður vísaði réttilega til, menningar í þessum efnum. Það sem núgildandi lagabókstafur snýst um er nákvæmlega það vegna þess að þar er vísað í lifandi starf, að kalla saman félagasamtök, eins og hér segir, með leyfi forseta, „að stuðla að því að brugðist sé með samhæfðum hætti við ábendingum“ o.s.frv. Síðar segir „að taka þátt í samstarfi við félagasamtök, stofnanir og embætti hér á landi og erlendis sem vinna gegn spillingu í opinbera geiranum“, og leita eftir niðurstöðum fræðarannsókna o.s.frv. Áherslan er á lifandi starf sem margir koma að. En skilningurinn sem liggur í lagatextanum eins og hann er lagður fyrir þingið núna er hinn dauði bókstafur, er siðareglan sem slík og úrskurðurinn sem nú á að koma úr forsætisráðuneytinu. Þetta er mismunandi skilningur á því verkefni sem núgildandi lög kveða á um. Þau kveða á um lifandi starf en ekki regluna sem slíka.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið og er sammála því að þetta snúist um menninguna og braginn. Hv. þingmaður talaði um að hann væri ekki ánægður með það að ráðherra fengi svona gerræðisvald og að það mundi bjóða upp á duttlungastjórnun og geðþóttaákvarðanir ef flutningur stofnana færi fram hjá löggjafarvaldinu, þetta kemur einnig fram í nefndaráliti minni hlutans. Síðan nefndi hv. þingmaður dæmi um flutning stofnana sem hefði gengið ágætlega. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort honum finnist koma til greina, ef hann vill ekki að þetta verði geðþóttaákvörðun ráðherra, að binda einhvern slíkan feril í lög eða hvort taka eigi ákvörðun fyrir hverja stofnun og aðstæður hverju sinni þegar verið er að flytja stofnanir.

Hæstv. forseti. Ég tel að það fyrirkomulag sem kveðið er á um í núgildandi lögum sé gott. Það er tvennt sem veldur því að ég kemst að þeirri niðurstöðu: Þar er leitast við að draga að aðila víðs vegar að úr kerfinu, úr íslenskri stjórnsýslu, og sameinast um umræðu um almenn viðmið, hvernig við getum þróað þau. Ég held að það sé meira gefandi en að binda þetta við einstakar stofnanir. Það er ekki þar með sagt að einingar innan þessara stofnana, hvort sem eru stéttarfélögin þar, sem ég vil efla við samningaborð innan stofnana, og stjórnendur komi þar saman að borði. Það er ágætisviðbót líka til að þróa þessa umræðu. En það er athyglisvert að lesa þennan texta, með leyfi forseta: „Forsætisráðuneytið gefur stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað.“ - Svo koma tvær línur til viðbótar. 
             Ég meina, þetta er allt annars eðlis en þær reglur sem verið er að nema úr gildi, nái þetta fram að ganga.

Herra forseti. Við tölum hér um Stjórnarráðið. Í ljósi þess að þetta frumvarp gengur meðal annars út á flutning stofnana hvert á land sem er og í rauninni bara hvert sem er, og að það eigi að vera á valdi ráðherra, langar mig að halda aðeins áfram með það sem ég byrjaði á í störfum þingsins í dag, þ.e. að ræða það mál sem við erum með í allsherjar- og menntamálanefnd. Þar hafði ég bara tvær mínútur og þá er ekki hægt að fara yfir mjög margt. Það snýr ekki bara að Fiskistofu þó að við vitum að það hafi kannski dúkkað upp í framhaldi af því, heldur snýr það einmitt líka að þeim stjórnsýslueiningum sem verið er að stofna. Mig langar að vitna aðeins í bréf umboðsmanns Alþingis sem hann birti á heimasíðu sinni. Þar kemur fram að starfsmaður Námsgagnastofnunar hafi kvartað yfir því sem snýr að kjörum hans vegna breytinga á skipulagi og starfsemi Námsgagnastofnunar og Námsmatsstofnunar. Í framhaldi af þeirri umfjöllun varðandi þennan starfsmann taldi umboðsmaður að ástæða væri til þess að spyrja spurninga hjá ráðuneyti menntamála um þessa tilteknu stofnun og ákvað þar með að hefja sjálfstæða rannsókn. Mér fannst athyglisvert það sem hann segir í lok þess bréfs, svo ég byrji bara á endanum, með leyfi forseta: „Þau verkefni sem Námsgagnastofnun og Námsmatsstofnun fara með lögum samkvæmt og framkvæmd þeirra getur haft verulega þýðingu fyrir þá nemendur sem í hlut eiga og forsjáraðila þeirra sem og staðbundin yfirvöld skólamála. Hér skiptir því máli að Alþingi fái í umboði borgaranna fullnægjandi tækifæri til þess að taka afstöðu til þess á hvern veg það kýs að breyta núgildandi lögum áður en of langt er gengið í að undirbúa og framkvæma þann vilja stjórnvalda sem lýsir sér nú í fyrirliggjandi lagafrumvarpi.“ Síðan segir umboðsmaður í þessu bréfi, sem er upp á sex síður, að hann telji að miðað við þau svör sem hann hafi þegar fengið sé unnið að því að flytja starfsemina úr einu húsnæði í annað úr Reykjavík í Kópavog, að verið sé að flytja starfsemi Námsmatsstofnunar þar sem Námsgagnastofnun er til húsa. Þar segir einnig að fram komi að á vegum vinnuhóps fulltrúa starfsmanna Námsmatsstofnunar og Námsgagnastofnunar hafi verið undirbúin tillaga að skipuriti og starfsskipulagi Menntamálastofnunar. En svo segir í lok bréfsins að engar ákvarðanir hafi verið teknar um breytingar á högum starfsfólks Námsmatsstofnunar og Námsgagnastofnunar, enda sé gert ráð fyrir því í lagafrumvarpi um Menntamálastofnun að það verði ekki gert fyrr en frumvarpið sé orðið að lögum. Umboðsmaður Alþingis dregur í efa eða hefur í það minnsta af því áhyggjur og telur að þau gögn sem hann hafi með höndum nú þegar þar sem þetta er allt saman rakið, leiði í ljós að það sem verið sé að gera taki algjörlega mið af áformaðri sameiningu stofnana þrátt fyrir að lagafrumvarp um þá breytingu og þar með lögbundin verkefni þessara stofnana hafi ekki enn hlotið samþykki á Alþingi. Þá er hann að vísa í flutning starfsmanna. Búið er að flytja þrjá starfsmenn úr ráðuneytinu, að ég held. Umboðsmaður vísar í því sambandi einnig til skipunar og verkefna nýrrar framkvæmdastjórnar og þess að sameiginlegur forstöðumaður tveggja stofnana muni verða forstjóri Menntamálastofnunar, gangi þau áform eftir. Umboðsmaður gagnrýnir jafnframt ferli málsins. Við erum því að fjalla um grafalvarlegt mál hér. Umboðsmaður talar líka um lögmætisregluna sem eigi að endurspegla ákveðna verkaskiptingu milli löggjafarvaldsins Alþingis og framkvæmdarvaldsins og vill vekja athygli okkar á því að hér liggi fyrir lagafrumvarp þar sem ráðherra fái almenna lagaheimild til að kveða á um aðsetur stofnunar. Umboðsmaður telur að svo geti verið að þau atriði sem hann hefur talið hafi þýðingu ef flutningur starfsstöðvar Námsmatsstofnunar eigi að koma til framkvæmda áður en Alþingi hefur tekið afstöðu til málsins, þ.e. hann er ekki sannfærður um að það hafi í raun stoð í lögum að samþykkja menntamálastofnunarfrumvarpið fremur en fiskistofuflutninginn, ef ég skil hann rétt, ef það frumvarp sem við fjöllum um hér, um ráðherravaldið, nær ekki fram að ganga. Hann gagnrýnir stjórnsýsluferlið. Mig langar að fara lauslega yfir spurningarnar sem umboðsmaður bar upp gagnvart ráðuneytinu. Hann óskar eftir að gerð verði grein fyrir því á hvaða lagagrundvelli mennta- og menningarmálaráðherra taldi heimilt að gera samkomulag við forstöðumann Námsgagnastofnunar, og um þau efnisatriði sem þar koma fram og hver aðdragandinn var. Umboðsmaður vill líka fá að vita á hvaða lagagrundvelli störf þessara þriggja eða fjögurra starfsmanna úr mennta- og menningarmálaráðuneyti hafi verið flutt til Námsmatsstofnunar. Hann óskar eftir því að fram komi hvort þessir starfsmenn fari að einhverju leyti með ákvörðunarvald, þ.e. þeir starfsmenn sem fluttir voru úr ráðuneytinu og yfir í þessa stofnun, og þar með talið töku stjórnvaldsákvörðunar, sem lögum samkvæmt er hjá ráðuneytinu, og þá hvort þessar ákvarðanir séu teknar í nafni ráðuneytis eða Námsmatsstofnunar. Ég benti formanni allsherjar- og menntamálanefndar á þetta álit í dag. Hún ætlaði að kynna sér það og ég tel að það skipti máli fyrir okkar vinnu í allsherjar- og menntamálanefnd að hér sé ekki farið fram með enn eitt málið sem er vafa undirorpið um hvort lagastoð er fyrir. Mig langaði líka aðeins að velta upp hugmynd. Þegar við búum til svona stjórnsýslustofnanir, hvort sem þær eru innan ráðuneytis eða utan, erum við þá að veikja eða styrkja ýmist ráðuneyti eða stofnanir? Til dæmis í því tilfelli sem ég hef rakið hér gæti það hugsanlega verið þannig. Þegar verið er að flytja störf úr menntamálaráðuneytinu í stjórnsýslustofnun sem er staðsett utan ráðuneytis, er ekki verið að byggja upp þekkingu og mannauð innan ráðuneytis, þá er búið að færa hann út. Þá hugsar maður: Hvað er verið að styrkja? Er það bara þessi tiltekna nýja stofnun? Á þá á sama tíma að veikja ráðuneytið? Síðan varðandi það sem talað er um í 6. gr. frumvarpsins og lýtur að endurskilgreiningu á stöðu stjórnsýslustofnunar varðandi kæruleiðirnar til úrskurðarnefnda þá finnst mér það ekki rökstutt með nægjanlegum hætti sem lagt er til. Ég er ekki að segja að úrskurðarnefndum megi ekki fækka, þær þurfa ekki endilega að vera eins margar eins og þær eru í dag, en ég er ekki sammála því sem hér kemur fram að ráðuneyti telji að með ákvæðinu opnist sá möguleiki í skipulagi ráðuneytis að við vinnu við kærumál og úrskurði vegna ákvarðana sem teknar eru af sérstökum stjórnvöldum sem undir ráðuneyti heyra sé fundinn staður í sérstakri starfseiningu innan ráðuneytis. Að það sé talið fullnægjandi til þess að mæta þessum armslengdarsjónarmiðum sem okkur er tamt að tala um, þ.e. fjarlægð frá ráðherra og rekstrinum og stefnumótun og öllu því sem þar liggur undir. Ég hef því svolitlar áhyggjur af þeirri tilhneigingu að draga allt inn í ráðuneytið og hafa það hjá sér og minnka alla lýðræðisþátttöku okkar þingmanna í aðkomu að slíkum málum. Ég tel mig ekki geta samþykkt það. Ég tek undir það sem hér kom fram áðan í ræðum og andsvörum hv. þingmanna á undan mér, ég held að það sé skynsamlegt málsins vegna að taka það inn í nefndina aftur til þess að reyna að sníða af því agnúa, því að ég held að þó að sumum þyki umræðan mikil hafi hún leitt af sér ýmislegt sem margir voru ekki búnir að gera sér grein fyrir áður. Ég styð það og vona að svo verði.

Forseti. Hér sagði einhver ræðumaður áðan að þetta frumvarp væri miðstýringarfrumvarp, það safni valdi, og við sjáum það. Það er skrýtið að því meira sem við ræðum það þá kristallast hvernig frumvarpið gengur allt út á að draga vald að ríkisstjórninni og auka vald hennar, auka vald ráðherra til að ákveða það einn eða ein og sér að flytja eigi til stofnun. Og síðan það sem hv. þingmaður kom inn á með þessa stjórnsýslustofu eða hvað það er sem á að vera inni í ráðuneytinu. Fyrir okkur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þá held ég að ég fari rétt með að það var útskýrt þannig að með því að geta stofnað þessa stofu í ráðuneytinu og hugsanlega taka fólk sem væri núna í úrskurðarnefndum og stofna einhverja stofu, það mundi sem sagt bæta við og auka mannauðinn, auka reynsluna í ráðuneytunum. En eftir því sem ég skil hv. þingmann og ég hafði nú reyndar skilið það líka þannig í 1. umr. um þessa menntamálaskrifstofu, að þá er verið að færa mannauð út úr ráðuneytinu. Er það ekki rétt skilið hjá mér? Og er þá ekki verið að toga í eina áttina hér og aðra átt einhvers staðar annars staðar? Er ekki nauðsynlegt að við lítum á þetta skipulag stjórnsýslunnar 

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Það er kannski þetta ofríki, sem ég hef töluvert rætt um í mörgum ræðum, sem virðist vera ráðherrum þessarar ríkisstjórnar svolítið tamt. Mörg þau frumvörp sem þó hafa verið lögð hér fram frá því ríkisstjórnin tók við hafa miðað töluvert að því að draga til sín vald og minnka þar með eins og ég segi lýðræðislega aðkomu okkar þingmanna að mjög mörgum málum. Mér líkar það ekki, ég tel það ekki af hinu góða. Ég þreytist seint á því að minna á rannsóknarskýrslu Alþingis sem tók meðal annars á þessu og benti á að hér ætti að hugleiða svolítið hvernig hlutirnir voru og breyta þeim. Þetta er ekki í þá átt. Þetta er akkúrat í hina áttina aftur. Ég tel það ekki af hinu góða. Varðandi þekkingu innan stofnana og ráðuneyta, auðvitað má segja að það geti á báða vegu verið eins og ég sagði í ræðu minni, en það dugar ekki sem rökstuðningur einn og sér að halda því fram að þetta sé til að styrkja mannauðinn eða til að auka þekkingu og færni ef verið er að taka það á sama tíma út úr ráðuneytunum. Mér finnst vanta upp á að það sé skýrt betur. Ég sé líka að minni hluti og meiri hluti hefur ekki skilið, eða túlkar það að minnsta kosti ekki með sama hætti þegar gerð er grein fyrir flutningum starfsmanna hvernig lögin hafa virkað fram til þessa, það er líka eitt. Ég held að vert sé að skoða mörg álitaefni aftur.

Forseti. Mér finnst það kannski bæta gráu ofan á svart þessi ruglingur sem mér virðist vera og menn virðast toga í sína áttina hver með það hvort stjórnsýsluskrifstofur eigi að vera í ráðuneytinu eða hvort færa eigi þær út úr ráðuneytinu, eða hvort úrskurðarnefndir eigi að vera eða ekki. Mér finnst þessar tillögur eins og þær koma fyrir okkur hérna í þinginu og lagðar fram, það er vissulega þannig að með miðstjórnarvaldinu er verið að taka völd af þinginu. Látum það nú vera kannski, virðulegi forseti, án þess að taka þau orð alveg bókstaflega. Mér finnst að með þeim frumvörpum sem lögð eru hér fram, og þegar maður skoðar þetta í samhengi, séu stjórnvöld og embættismenn að búa til eitthvert kerfi sem hentar þeim í þetta og þetta sinn. Það hentar einhverjum að taka þetta úr ráðuneytinu og öðrum embættismönnum hentar að taka þetta inn í ráðuneytin, en þetta kerfi allt saman er ekki til fyrir embættismennina og það er ekki til fyrir ráðherrana. Það er til fyrir fólkið sem þarf að nota stjórnsýsluna. Mér finnst það gleymast allt of oft og við gleymum því reyndar oft hérna líka því að við förum í eitthvert tog um hver ræður hverju og hver er að ota sínum tota. Það er það sem við eigum náttúrlega alltaf að muna. Allt þetta sem liggur hér fyrir, að tengja það við menntamálaskrifstofuna, það gerir stjórnsýsluna ógagnsærri og er verri þjónusta við fólkið í landinu og verra fyrir það að nota stjórnsýsluna. Mig langar aðeins til að biðja hv. þingmann að segja mér skoðun sína á 

Herra forseti. Ég vil byrja á því einmitt að taka undir það sem hv. þingmaður talaði um áðan með þessar stjórnsýsluleiðir og stofnanir, hvernig það er. Það er líka þessi tilhneiging að toga ýmislegt út og útvista sem hefur fylgt þessari ríkisstjórn og mér hefur fundist vera að aukast. Tek einnig undir það að þetta er fyrir fólkið í landinu sem notar stjórnsýsluna. Það var kannski akkúrat það sem umboðsmaður benti á varðandi menntamálastofnun eins og hann segir, að þetta geti í rauninni haft verulega þýðingu fyrir nemendur og forsjáraðila þeirra og staðbundin yfirvöld skólamála. Þá skiptir máli að Alþingi fái í umboði borgaranna fullnægjandi tækifæri til að taka afstöðu til þess á hvern þann veg sem það kýs o.s.frv. eins og ég fór yfir áðan. Mér finnst þetta vera eitthvað sem frumvarpið tekur ekki almennilega til. Varðandi það að flytja starfsfólk á milli ráðuneyta og stofnana og annað slíkt, ég hef verið svona beggja blands í því. Ég er þó hlynnt auglýsingum, að allir hafi jöfn tækifæri til að sækja um stöður og ég hef horft til þess sem kemur frá launþegasamtökunum varðandi þau atriði um jafnræðissjónarmið. Hins vegar skil ég líka tækifæri og þekkingu sem getur falist í því að hafa starfað í einhverjum tilteknum málaflokki og jafnvel hafa verið í forsvari fyrir einhverja tiltekna stofnun í langan tíma og fara svo í ráðuneytið eða eitthvað slíkt. Þá ætti líka sá aðili að vera afskaplega hæfur þegar kemur að auglýsingu ef starfið er auglýst, eða ég lít alla vega svoleiðis á að sá aðili ætti að hafa gríðarlega möguleika á að hljóta starfið í ljósi þekkingar sinnar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður kom inn á og fjallaði um nýja stofnun og lagagrunn fyrir stofnun hennar, þar sem Námsgagnastofnun og Námsmatsstofnun og hluti af verkefnum mennta- og menningarmálaráðuneytisins er sameinað í eina stofnun. Hv. þingmaður fór yfir spurningar frá umboðsmanni Alþingis. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort það sé rétt skilið hjá mér eða hvort hún telji að forsenda fyrir hinni nýju stofnun sé samþykkt þessa lagafrumvarps sem við erum að fjalla um núna, af því að í þessum breytingum á lögum um Stjórnarráð Íslands er einmitt talað um að það megi stofna svona einingu innan ráðuneyta, en það megi þá jafnframt líka úthýsa verkefnum, ef ég skil þetta rétt, eins og er verið að gera með þessari nýju stofnun sem getur tekið stjórnvaldsákvarðanir. Spurning mín er þessi: Telur hv. þingmaður að ekki sé möguleiki á að stofna með lögformlegum hætti þessa nýju stofnun nema Alþingi samþykki þetta lagafrumvarp? Hvernig fer þá með frumvarpið um stofnunina nýju sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd er að vinna með? Hvernig hafa hv. þingmenn í þeirri nefnd fjallað um þessa stöðu, því að mér skilst að stofnunin sé bara nánast komin á laggirnar og búið að ráða fólk og græja og gera?

Herra forseti. Það er nefnilega það sem er og er það sem við í minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar höfum gagnrýnt fyrst og síðast. Nefndin er búin að vinna þetta ágætlega og hefur fengið töluvert af gestum til að ræða þetta, en það breytir því ekki að það er kannski akkúrat það sem umboðsmaður Alþingis gagnrýnir, það er þetta ferli, bæði hvernig staðið var að ráðningu forstjóra og svo það, eins og hann segir og ég skil svona, að frumvarpið sem við fjöllum um verði í rauninni að vera forsenda þess að hitt gangi eftir, því að hann segir og vill vekja athygli okkar á því að fyrir Alþingi liggi lagafrumvarp til að ráðherra fái almenna lagaheimild. Og segir svo: „Þessi atriði kunna að hafa þýðingu ef flutningur starfsstöðvar Námsmatsstofnunar á að koma til framkvæmda áður en Alþingi hefur tekið afstöðu til málsins.“ Ég skil það sem svo að menn séu enn og aftur að fara einhverjar bakdyraleiðir, búa til eitthvað, eins og við höfum gagnrýnt mjög, og búið er að flytja starfsmenn úr ráðuneytinu. Það er búið að ráða forstjóra. Fólk er búið að koma sér að hluta til fyrir uppi í Víkurhvarfi, þannig að ekkert á nánast eftir að gera nema bara samykkja þetta. Svör sem ráðuneytið gefur við fyrirspurn umboðsmanns duga ekki þar sem sagt er að þetta verði ekki að lögum fyrr en frumvarpið um Menntamálastofnun verði að lögum. Þeir eru svo sem að segja að engar ákvarðanir hafi verið teknar um breytingar á högum starfsfólks Námsmatsstofnunar og Námsgagnastofnunar, enda sé gert ráð fyrir því í lagafrumvarpi um Menntamálastofnun. Þetta passar bara ekki miðað við þær staðreyndir sem við stöndum frammi fyrir, og við vitum að þessar breytingar hafa átt sér stað.

Herra forseti. Í 8. gr. frumvarpsins sem við ræðum er talað um að leggja niður eða fella brott ákvæði sem kveður á um skipan og starfrækslu samhæfingarnefndar um siðferðisleg viðmið fyrir stjórnsýsluna og að 25. gr. laganna orðist svo: „Forsætisráðuneytið gefur stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað, stendur fyrir fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins og fylgist með að þær nái tilgangi sínum.“ Siðareglurnar, þær sem samhæfingarnefndin um siðferðisleg viðmið fyrir stjórnsýsluna leggur til og vinnur, eru hugsaðar til þess að stuðla að bættri menningu í stjórnsýslunni, vinna gegn spillingu og að hafa áhrif á dagleg störf til góðs. Nefndin á að skila skýrslu árlega og skýrslan á að vera lögð fyrir Alþingi eins og þetta er núna í lögunum, en verið er að leggja til að breyta þessu. Í verkefnum nefndarinnar er meðal annars talað um að hún eigi „að gefa forsætisráðherra árlega skýrslu um starf sitt þar sem komi fram ef ástæða þykir til tillögur til stjórnvalda um frekari aðgerðir til að efla traust á stjórnsýslu ríkisins, draga úr hættu á spillingu og vanda betur til verka í stjórnsýslunni.“ Með því að fella brott allt sem lýtur að þessari nefnd þá sýnist mér, og ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sé sammála mér í því, að verið sé að henda í burtu þeim skilningi að siðareglurnar eigi að hafa bætandi áhrif á daglegt starf, efla traust og koma í veg fyrir spillingu í stjórnsýslunni?

Herra forseti. Það er eitt af því sem ég hef miklar áhyggjur af í þessu frumvarpi, það er akkúrat þetta með siðferðislegu hliðina. Mér hefur kannski fundist í ljósi sögunnar og afreka þessarar ríkisstjórnar full ástæða til að hafa af því áhyggjur. Ég get ekki séð að hæstv. forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, geti bara sjálfur lagt mat á siðferðisleg viðmið fyrir alla stjórnsýsluna eða eigin ráðherra og ríkisstjórnina. Mér finnst það mjög súrt til þess að hugsa, og í rauninni hvaða forsætisráðherra sem er. Ég held að enginn geti verið yfir það hafinn. Að einn maður eigi að leggja blessun sína yfir það hvað er í lagi og hvað ekki og meta viðmið í allri stjórnsýslu landsins, mér finnst þetta eiginlega galið, það er bara eina orðið yfir þetta. Það mætti velta því fyrir sér hver á svo að meta siðferðisleg viðmið hans sjálfs, forsætisráðherra, um stjórnsýsluna eða um störfin sem ráðherrar sinna og hann þá. Ég held að þetta sé ekki af hinu góða. Ég fæ þetta ekki til að ganga upp. Þú getur fengið álit hjá einhverjum. Hann getur gert það ef hann kýs svo. Það sem kemur fram um siðferðisviðmið í áliti meiri hlutans finnst mér stangast á. Talað er um siðferðisleg viðmið. Síðan segir í lokasetningu álitsins: „Meiri hlutinn telur að siðareglur, umræða og vinna með þær eigi að vera virkur þáttur í starfi ráðuneyta og stofnana.“ Þá lít ég þannig á einmitt að öll þau siðferðislegu viðmið, við erum auðvitað með einhver grunngildi, er hluti af því að vera virkur þáttur. Það er ekki bara gert einhvern veginn einu sinni, einhver lagabókstafur sem er svo ekki í einhverju hreyfanlegu ferli. Mér finnst meiri hlutinn tala í rauninni 

Virðulegur forseti. Mig langar að skoða þetta frumvarp við 2. umr. í samhengi við ákveðnar breiðar línur í þjóðfélaginu. Eitt af því besta sem gerðist eftir hrun var ákveðin lýðræðisvakning. Það sem einkenndi eftirleik hrunsins voru vonbrigði og mikil reiði; við sáum hana, tókum þátt í henni mörg hver, til dæmis hér úti á Austurvelli. En hitt einkenndi líka eftirleik hrunsins sem var djúp þörf til að stunda lýðræðisleg vinnubrögð, samtal, fara í djúpa greiningu á því hverjir framtíðarmöguleikar þjóðarinnar væru, hvað hefði farið úrskeiðis og hvað mætti gera betur. Það voru fjölmörg samtals- og lýðræðisverkefni, að mínu viti, sem voru sett á laggirnar. Ég lít til dæmis svo á að umsóknarferlið um aðild að Evrópusambandinu hafi verið lýðræðisferli og sé enn þó að það sé á pásu. Það fól í sér viðamikið samráð um land allt, faghópar voru að störfum og mun vonandi leiða til þeirrar niðurstöðu að þjóðin tekur ákvörðun í mjög stóru máli. Farið var í endurskoðun á stjórnarskránni, viðamikið samtalsferli með þjóðfundi, stjórnarskrárnefnd og kosið í stjórnlagaráð. Farið var í rosalega greiningu á möguleikum sem liggja í græna hagkerfinu, um það bil 50 fundir haldnir í nefnd á vegum þingsins sem skilaði viðamikilli skýrslu. Aðilar í atvinnulífinu, sveitarfélögum, ríkisvaldið, íbúar tóku þátt í mótun sóknaráætlunar um land allt, mikið og stórt lýðræðisverkefni. Rammaáætlun leit dagsins ljós, sem er stórt verkefni af þessu tagi líka, og þar fram eftir götunum. Hér í þingsal var samþykkt fjárfestingaráætlun sem byggði á skýrslugerð aðila í atvinnulífinu, hagsmunasamtaka, vinnu stjórnvalda með mikilli aðkomu fólks. Og mér finnst þetta svolítið flott, þetta lýsir því hvernig á að stunda lýðræðið. Lýðræðið er ekki bara það að maður kjósi á fjögurra ára fresti og svo fái meiri hlutinn vald og megi gera það sem honum sýnist. Lýðræðið er lífsstíll. Lýðræðið er eitthvað sem maður stundar á degi hverjum. Ég held að ekki sé hægt að stjórna farsællega lýðræðislegu samfélagi á 21. öldinni - þar sem fólk er upplýst og fólk hefur aðgang að Google og fólk vill láta heyra í sér og fólk vill að það sé hlustað á sig - öðruvísi en að stunda virkt samráðslýðræði frá degi til dags, ég held að það verði ekkert gert öðruvísi. Af hverju er ég að tala um þetta? Það er vegna þess að mér finnst þetta frumvarp vera birtingarmynd annarrar hugmyndar um lýðræði og ég held að við séum að kljást við þá hugmynd um lýðræði. Sú hugmynd er einmitt á þá lund að hér sé kosið á fjögurra ára fresti og meiri hluti myndist sem þurfi ekkert, vegna þess að hann sé með umboð, að stunda samráð, tala við fólk eða byggja ákvarðanir sínar á ferlum sem margir koma að. Þetta er gamalgróin hugmynd um lýðræði og hún á sér rætur í samfélagi þar sem ekki var internet og ekki víðtækur almennur aðgangur að upplýsingum; menn gátu kannski skákað í skjóli þess og verið með valdasprotann. Hvað höfum við séð? Ríkisstjórnin hefur reynt að hætta viðræðum við Evrópusambandið án þess að spyrja þingið. Fjárfestingaráætlun, þetta víðtæka samstarfsverkefni, blásin af. Sóknaráætlun landshluta var blásin af, komin eitthvað smávegis inn aftur. Græna hagkerfið sem ég minntist á áðan, þetta víðtæka samráðsverkefni sem endaði í flottri skýrslu, endaði sem einhver skúffa við gamlar byggingar uppi í forsætisráðuneyti og fjárveitingum, sem í það áttu að fara, hefur verið deilt út með SMS-um úr forsætisráðuneytinu - fullkomið virðingarleysi gagnvart því ferli öllu saman. Við höfum þurft að eiga hér viðureignir í þingsal til að verja lýðræðis- og fagferli eins og rammann. Það liggur mikið við hér og það þarf að verja það. Það er eins og stjórnarmeirihlutanum sé alveg sama um þetta lýðræðislega tól. Í upphafi vikunnar átti að kippa hinu stóra deilumáli, um það hvar Reykjavíkurflugvöllur eigi að vera staðsettur, út úr ferli; taka skipulagsvaldið einfaldlega af tilteknum sveitarfélögum og bara ákveða þetta einhvers staðar annars staðar. Þetta er gamla hugmyndin um lýðræðið. Hér í þinginu sjáum við þetta. Hér er ekkert verið að tala við minni hlutann, ekki neitt. Hún er gegnumgangandi þessi hugmynd um að meiri hlutinn ráði þessu og samtal og samráð sé til óþurftar og bara tilgangslaust. Það á að leggja Þróunarsamvinnustofnun niður og taka það allt saman inn í ráðuneytið og ákveða þetta þar. Við sjáum hvernig verið er að útdeila fjármunum núna. Það er bara gert með tilkynningum, ríkisstjórnarfundum - vissulega góð verkefni, byggja upp ferðamannastaði og samgöngur, en það er ekkert verið að bera virðingu fyrir fjárlögum í því. Ákvarðanir eru bara teknar annars staðar og væntanlega þá settar inn í fjáraukalög. Svo sjáum við þetta frumvarp og þetta er nákvæmlega svona. Flytja til stofnanir - á að þurfa að ræða það við einhvern? Er ekki bara hægt að ákveða það, að ráðherra ákveði það bara? Það er langeinfaldast og menn hafa meirihlutavaldið og þurfa ekki að hlusta á aðra í því. Er ekki líka bara fínt að forsætisráðherrann skrifi þessar siðareglur? Þarf einhver annar að vera að því? Þurfum við að hafa eitthvert samráð um það, er þetta ekki bara eitthvað sem við skrifum uppi í ráðuneyti? Sjáið þið til, þetta er orðinn rauður þráður í nálgun ríkisstjórnarinnar á málin. Það er önnur hugmynd og mjög gamaldagshugmynd í gangi í öllum aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Þessi hugmynd um lýðræði rímar ekki við það hvernig samfélagið er og hvað er að gerast í samfélaginu á 21. öldinni. Fólk er upplýst, fólk veit hvað það syngur, fólk les, fólk gúglar, fólk hefur mannréttindi, fólk hefur frelsi, fólk lætur heyra í sér, fólk vill að á það sé hlustað. Hvað gerðist með Fiskistofu? Hin gamla hugmynd um lýðræðið sem einhvers konar valdboð að ofan - meiri hlutinn ræður, minni hlutinn getur bara farið heim til sín; aðrir hópar geta farið heim til sín, ég ræð - setur allt í klessu. Þegar menn ætluðu að flytja Fiskistofu með því að segja bara á fundi: Við ætlum að flytja Fiskistofu. Spyrja ekki Alþingi, spyrja ekki starfsmenn Fiskistofu, hafa ekki samráð - það virkaði eins og tundurskeyti inn í stofnunina. Við höfum séð hvernig þessi hugmyndafræði og nálgun á stjórnmál hefur leitt til fullkominnar sóunar á tíma og hæfileikum og fé og leitt til þess að vinnuafli þessarar stofnunar hefur verið hleypt í uppnám og hæfileikum sem þar eru innan borðs. Nú er ég ekki að segja að það kunni ekki að vera góð hugmynd á einhverjum tímapunkti að flytja stofnunina til Akureyrar og flytja stofnanir út á land, það getur vel verið að það sé góð hugmynd. En að gera það með gamaldagsvaldboði, á grundvelli hugmynda um lýðræði sem eru frá 1916 eða svo, það gengur ekki. Það leiðir einfaldlega til sóunar og sem betur fer voru þau áform stöðvuð, einfaldlega af heilbrigðri skynsemi. Umboðsmaður Alþingis bendir á að það þarf að stunda vandaða stjórnsýslu, það þarf að stunda samráð. Það er ekki bara krafa samtímans út frá því hvernig samtíminn er, það er líka, sem betur fer, bundið í alls konar öðrum lögum að það þarf að stunda vandaða stjórnsýslu. Þetta frumvarp er að hluta til lagt fram í þeim tilgangi að laga til ákveðnar greinar í lögum um Stjórnarráðið eftir að þeim var breytt árið 2010 eða 2011. Það getur vel verið að þess hafi þurft og hluti frumvarpsins er einhvern veginn þannig að maður getur litið á það sem mjög skynsamlega tilraun til að betrumbæta. En svo eru þessi tvö ákvæði, að ráðherra fái valdið til að flytja stofnanirnar og skrifa siðareglurnar. Mér finnst þau stílbrot og mér finnst þessi atriði koma úr innstu kviku ríkisstjórnarinnar og vera vitnisburður um það, eins og ég hef rakið, hvernig hún almennt virðist vera að nálgast málin og mér finnst það vera áhyggjuefni. Alþingi er gríðarlega valdamikil stofnun. Ef Alþingi væri einn maður þá mundi sá maður vera fullkominn einræðisherra, hann mundi ráða alveg fullt af hlutum. Hér liggja völdin, við höfum umboðið hér. Það er skynsamlegt að þessu mikla valdi er deilt niður á 63 einstaklinga sem koma úr ólíkum áttum; við erum fulltrúar ólíkra hópa. Þetta er skynsamleg meðferð á valdi. En það hefur alltaf verið tilhneiging, held ég, og það er sorglegt að sjá hana í svona ríkum mæli á Íslandi núna árið 2015, að einhverjir sem standa fyrir utan Alþingi, framkvæmdarvaldið, stundum dómstólar, í sumum ríkjum er þetta herinn, reyna að ásælast þetta vald, taka það til sín. Ég hef rakið hvernig það hefur verið reynt og er að gerast í stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar. Það að flytja til stofnanir, ákvæði um það að fá að flytja til stofnanir, kann að líta út sem sakleysislegt og sjálfsagt. Auðvitað eigum við að hafa ákveðinn sveigjanleika í stjórnsýslunni. Af hverju þurfa allar stofnanir að vera í Reykjavík? Getur ekki verið skynsamlegt að dreifa þessu út um allt land og slíkt? Er þetta ekki samt týpískt mál þar sem þarf að ræða við fólk og móta stefnu? Þarna er verið að tala um lífsviðurværi fólks. Það er verið að tala um fólk sem er með börn í skóla, búið að ákveða að búa einhvers staðar. Hagsmunirnir af því að flytja stofnunina, eru þeir svo brýnir að ráðherra þurfi endilega að geta ákveðið það í hvelli? Eru hagsmunir starfsfólksins ekki einmitt þannig að við eigum að sýna því þá virðingu að við tökum þetta til lýðræðislegrar umfjöllunar? Að lýðræðislega umfjöllunin sýni þá fram á að það sé kannski mjög brýnt að flytja þessa stofnun, er það ekki virðing við alla hlutaðeigandi og leiðir það ekki til þess að svona ákvörðun verður þá ekki eins og tundurdufl inn í stofnunina heldur verður hún tekin í sátt? Ég held að það sé hægt að flytja stofnun eins og Fiskistofu á löngum tíma eins og lagt hefur verið til í skýrslum. Það er hægt að nota starfsmannaveltuna til að gera það en ég held líka að við ættum að hafa fyrirkomulagið þannig, eins og við gerum í mörgum málum, að við gerum áætlun og ræðum hið almenna grundvallaratriði í málum. Því er stundum fleygt að það sé gott að hafa stofnanir úti um allt land en ég hef aldrei orðið vitni að hinni mikilvægu grundvallarumræðu um það til dæmis hvaða stofnanir væri gott að hafa úti um allt land. Er ekki einhver greinarmunur þar á? Það er líka mikilvægt fyrir landsbyggðina að hafa öfluga höfuðborg. Það er ekki gott fyrir íbúa á Höfn í Hornafirði að stofnun sem hann þarf að sækja sé á Ísafirði. Það er ekki besta þjónustan við íbúa á Höfn. Það er líka hagsmunamál fyrir landsbyggðina að öflugar þjónustustofnanir séu á einum stað og séu þar sem miðstöð samgangna er. Það þarf að ræða þetta opinskátt. Við þurfum að ræða hvað við ætlum að fá út úr því, hvaða hagræðingu, hvaða bættu þjónustu, hvaða bættu stjórnsýslu við ætlum að fá út úr flutningi stofnana. Er þetta ekki týpískt verkefni til að fara í samráð við fólk, háskólana, akademíuna, fulltrúa atvinnulífsins, íbúa, Íslendinga, um það hvernig við viljum að þessum málum sé fyrir komið? Það mundi til dæmis koma í veg fyrir að við setjum starfsemi heillar stofnunar í uppnám í eitt ár út af einhverju bulli. Samráðið minnkar sóun. Það bætir nýtingu á hæfileikum, fé og tíma. Þetta mál er allt saman að mínu viti - þó ekki allt saman, ég hef rakið það að þarna eru ákvæði sem eru allt í lagi og eðlilegar breytingar. Ég er til dæmis jákvæður í garð þess að hægt sé að flytja til starfsmenn innan Stjórnarráðsins og stofnana þess. Það getur vel verið að þá þurfi að gera breytingar á ráðningarferlinu að öðru leyti. Ég hef þá hugmynd um Stjórnarráðið og stofnanir þess að þetta eigi að virka sem einn vinnustaður eins og vinnustaðir gera almennt. Þegar maður er ráðinn sem blaðamaður á Fréttablaðinu þá er maður ráðinn til að gera eitthvað og svo kemur kannski í ljós að maður er betri í skrifum um eitthvað annað og fer þá af fréttadeildinni yfir á menningardeildina eða eitthvað slíkt. Þetta finnst mér líka að ætti að vera eðlilegt innan Stjórnarráðsins. Það getur vel verið að við séum ekki alveg þar en mér finnst hins vegar að það þurfi að virka þannig. Ég er jákvæðari í garð þeirrar breytingar en annarra enda er þar líka kveðið á um ríkt samráð við hlutaðeigandi aðila. Það er svolítið stílbragð á frumvarpinu að það má flytja til starfsmenn innan Stjórnarráðsins og stofnana þess en það verður einungis gert með ríku samráði við alla aðila og allir aðilar þurfa að vera samþykkir, nema hvað. En hins vegar má flytja heila stofnun eitthvert án rökstuðnings og liggur við án fyrirvara út á land eða til höfuðborgarinnar, vegna þess að þetta virkar auðvitað í báðar áttir. Það finnst mér verulega undarlegt og vera vitnisburður um að þessi ákvæði um flutning stofnana séu meira sprottin af löngun ríkisstjórnarinnar til að stunda mjög gamaldags og groddalegt lýðræði þar sem völdin eru færð til meiri hlutans í allt of miklum mæli og samráð er litið hornauga. Svo eru það siðferðisviðmiðin. Mér finnst þar í gangi alveg ótrúlegur grundvallarmisskilningur. Það er í sjálfu sér ekkert viðamikið verkefni að skrifa siðferðisreglurnar og búa þær til. Það er eitt. Ég efast ekkert um að það er kannski hægt að gera í forsætisráðuneytinu. Eitt er að skrifa siðareglur en annað er að efla traust á þeim og búa svo um hnútana að fólk fari eftir þeim og búa svo um hnútana að fólk telji almennt að þær hafi eitthvert gildi og fólk fari eftir þeim. Í þeim tilgangi er skynsamlegt að láta utanaðkomandi aðila sjá um utanumhald á siðareglunum og samhæfingu þeirra. Það minnkar traust á þeim og grefur undan þeim að láta sama aðila og á að fara eftir þeim annast umsýsluna með þeim, gerð þeirra og samhæfingu og eftirfylgni. Það er ótrúlegur galli en lýsir þessum megingalla á störfum ríkisstjórnarinnar yfir höfuð að hún skilur ekki lýðræðið, hún skilur ekki samráð, hún skilur ekki eðlileg samskipti og stjórnsýsluhætti á 21. öldinni.

Herra forseti. Þetta frumvarp er að mörgu leyti tákn um þá valdfrekju sem einkennir Framsóknarflokkinn og Sjálfstæðisflokkinn á því skeiði sem við lifum og er bergmál af þeim tíma þegar þeir flokkar fóru um tólf ára skeið með landsstjórnina líka. Þá eins og er að verða hér á Alþingi líka núna má segja að löggjafinn hafi verið kominn undir hæl þáverandi forsætisráðherra. Það er alveg eins í dag. Það er engu líkara en hæstv. forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sé orðinn hinn raunverulegi þingforseti. Hann er farinn að stýra hér þingstörfum. Þessi valdfrekja, misskilningur á lýðræðinu, misskilningur á því hvernig ber að beita valdi meiri hlutans sem hv. þm. Guðmundur Steingrímsson rakti hér með afbragðsgóðum hætti. Hann birtist til dæmis í daglegu lífi okkar, mínu sem þingmanns á Alþingi í því að meiri hlutinn sem er núna beitir meðvitað valdi sínu til að koma í veg fyrir að tillögur sem stjórnarandstaðan hefur flutt sem hafa fengið hljómgrunn utan þings og hafa fengið jákvæða umsögn hjá öllum umsagnaraðilum ná ekki fram að ganga. Það er kúgun á minni hlutanum af hálfu meiri hluta. Það breytir því ekki að hér erum við að tala um ákveðna grundvallarþætti og það sem liggur undir er meðal annars það sem mér finnst vera sanngjörn ósk, jafnvel krafa hjá þeim sem búa fjarri höfuðborginni að fá til sín aukinn hlut starfa, til dæmis þeirra sem verða til. Ég spyr hv. þingmann hvort hann sé mér ekki sammála um þá grundvallarafstöðu að landsbyggðin ætti í ríkari mæli að njóta starfa ríkisins og jafnframt hvort ekki séu leiðir til að tryggja það án þess að fara þá valdfrekjuleið sem speglast í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég held að valdfrekjuleiðin, sem hv. þingmaður kallar svo ágætlega, endi alltaf með allt úti í skurði vegna þess að samfélagið er breytt. Við horfum upp á samfélag núna, þingið, þar sem allir nota þá sinn ýtrasta rétt, sem er umtalsverður, vegna þess að við búum í lýðræðissamfélagi, búum í mannréttindasamfélagi, og allir nota þá sinn ýtrasta rétt og við sjáum það líka á vinnumarkaði. Og þegar allir nota sinn ýtrasta rétt og allt er stál í stál hér og þar í samfélaginu þá sóum við tíma, sóum hæfileikum og fé. Þess vegna er samráð, samtal og virkt lýðræði alltaf miklu betra, bara praktískt, þó að maður segi ekki meira. Auk þess er það líka náttúrlega grundvallað á réttindum manns sem manneskju. Það að flytja störf út á land, að sjálfsögðu, það er fullt af vel heppnuðum opinberum stofnunum sem eru með störf úti um allt land, eins og ríkisskattstjóri til dæmis, hann fór í mjög vel heppnaða aðgerð, ríkisskattstjóri, að dreifa störfum þeirrar stofnunar út um allt land, bara mjög gott mál. Ég mundi kalla eftir því að við ræddum þetta í miklu meira heildarsamhengi. Það eru líka tveir hlutir, vil ég nefna, sem þarf að setja í samhengi, sem eru held ég þeir stærstu sem eru að gerast varðandi atvinnuþróun gagnvart Íslendingum, þeir ættu undir öllum kringumstæðum að vera landsbyggðinni mjög í hag, það er internetið. Internetið er úti um allt land og uppbygging fjarskipta úti um allt land ætti að gera það að verkum að fólk gæti starfað þar sem það vill. Þetta eru mjög góð tíðindi fyrir landsbyggðina og hét í stefnuskrá Samfylkingarinnar einu sinni störf án staðsetningar. Það eru kjörskilyrði fyrir það. Og hitt er ferðaþjónustan. Fólk er að koma hingað til að kaupa ferðaþjónustu, ekki bara í höfuðborginni heldur líka á landsbyggðinni. Við eigum að setja þetta líka í samhengi. 

Stundum hnignar lífinu. Ég flutti tillöguna um störf án staðsetningar. Þá var ég í stjórnarandstöðu. Hún hlaut hér töluvert mikla umfjöllun og að lokum í krafti samræðunnar komst þingið að því og eftir að hafa leitað ráða utan þingsins eins og við gerum jafnan, að þetta væri góð tillaga og hún væri líkleg til þess að bæta samfélagið, og hún var samþykkt. Í þessu tilviki horfum við fram á þá valdfrekju sem birtist fyrst í því að hæstv. forsætisráðherra virðist hafa tekið ákvörðun um að flytja Fiskistofu til þess að bæta sinn eigin hag í kjördæminu sem hann situr fyrir á þinginu. Það var hann sem fór norður og tilkynnti um flutninginn, enginn hafði heyrt af því áður utan ríkisstjórnar. Þetta er dæmi um valdfrekju. Með hruninu jókst og endurnýjaðist krafan um aukna samræðu um lýðræði, og það náði fram að ganga. Þingið náði meiri völdum eins og því ber gagnvart framkvæmdarvaldinu, en það er allt að fara aftur. 

Herra forseti. Jú, algjörlega. Ég held að með aðferðafræði og nálgun þessarar ríkisstjórnar hafi komið mikið bakslag í lýðræðisvakningu sem að minnsta kosti ég og hv. þingmaður upplifðum hér eftir hrun, og þjóðin öll. Ríkisstjórnin lagði lykkju á leið sína til að hætta eða setja út í horn eða ofan í skúffu ýmsa mikilvæga lýðræðisferla hérna sem voru í gangi. Ég rakti það í ræðu minni að það hefði bara verið rauður þráður, og ekki efnt til samráðs, markvisst ekki efnt til samráðs og ríkisstjórnin jafnvel ekki talið það skyldu sína, til dæmis á vinnumarkaði, og ekki efnt til samráðs þegar þess er augljóslega þörf. Þetta er því augljóslega stefnan og valdfrekjustefna, já, við höfum séð dæmi um það. Forsætisráðherra reyndi að flytja Fiskistofu með valdboði en rann auðvitað á afturendann með það vegna þess að ekki er hægt að gera svoleiðis. Menn reyndu að taka Reykjavíkurflugvöll 

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum afar góða ræðu, hann fór vel yfir það sem við höfum verið að kljást við eftir að þessi ríkisstjórn tók við og við höfum svo sem áður rætt í þessum ræðustól, þ.e. að draga til sín aukið vald og fella úr gildi allt það sem áður var gert og reyna svo að klóra í bakkann og koma inn með suma hluti aftur í eigin nafni til þess að hægt sé að segja: Við gerðum þetta af því að við megum og eigum. Það er þessi gamaldags valdboðsnálgun eins og við höfum verið að tala um. Mér fannst þessi upprifjun hv. þingmanns af hinu góða. Í ljósi tilurðar þessa frumvarps, að minnsta kosti það sem varðar flutning stofnana, upphafið að því, spyr ég hvort þingmaðurinn telji að slíkt styðji við byggðastefnu, að framkvæma svona flutninga með þeim hætti sem hér var ætlunin að gera. Ég tek undir að það hefði verið áhugavert að fá að sjá lista yfir þær stofnanir sem hugsanlega væri hægt að hreyfa til að mati ríkisstjórnarinnar. Svo er það hitt: Hvernig sjáum við það fyrir okkur að við aukum lýðræðisþátttöku okkar þingmanna gagnvart slíku ferli? Hvað eigum við að setja í lög, hvernig eigum við að stýra þessu, í hvaða formi, þannig að við getum tekið þátt í því hér og haft aukna aðkomu að þessu? Hvernig sér þingmaðurinn það fyrir sér? Það var af ásetningi sem þetta var tekið út á sínum tíma.

Virðulegi forseti. Heimildarákvæði til ráðherra um að flytja stofnanir var einmitt tekið úr lögunum og mér hafa fundist það svo fáránleg rök að segja einfaldlega að fyrst þetta var tekið úr lögunum og þess ekki getið þá eigi að setja það aftur inn. Það mundi stefna í ákveðnar stjórnskipulegar og lagalegar ógöngur ef við ætluðum að setja fullt af hlutum aftur inn í lög sem hafa verið teknir úr þeim með þessum rökum einum. Þetta finnst mér alveg stórfurðuleg nálgun. Ég sé fyrir mér aðkomu þingsins að þessu þannig að þetta sé til dæmis sett fram sem þingsályktunartillaga. Það væri sambærilegt við margt annað sem við gerum í svona málum eins og samgönguáætlanir og byggðastefnan er líka þingsályktunartillaga; setja fram áætlun um það hvar opinber störf skuli staðsett, það getur verið smart að gera það þannig. Ég sé líka fyrir mér að ef menn vilja af einhverjum ástæðum og með góðum rökum flytja einstakar stofnanir út á land, að það sé líka gert með þingsályktunartillögu sem hér er rædd. Ég vona að hæstv. forsætisráðherra hafi lært það af þessu fiskistofuhavaríi sínu að samfélagið er ekki þannig að hann geti sagt á fundi: Nú flytjum við Fiskistofu. Hæstv. ráðherra er ekki að fatta, held ég, hvaða gildi ferli hafa, ferli sem leiða til þess að sátt verði um niðurstöðu. Hann hefur greinilega ekki trú á því að það að fara í svoleiðis ferli, eins og til dæmis í gegnum Alþingi, geti á endanum sparað tíma.

Virðulegi forseti. Þar erum við sammála, ég og hv. þingmaður, hæstv. forsætisráðherra kann ekki þá samræðulist sem þarf til að sinna því starfi sem hann er í. En af því að við erum að tala um sjálfstæði stjórnsýslustofnana og að stefnumótunin hafi ekki legið fyrir - auðvitað gerði hún það, þetta var gert með umræðum hér, í þremur umræðum á þingi var þetta ákveðið. Þessar stofnanir sem við getum tekið dæmi um, Bankasýsla, embætti sérstaks saksóknara, Fjársýsla o.fl. - mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann telji að séum nánast að vega að sjálfstæði þessara stofnana gagnvart stjórnsýslunni og ráðherrum, af því að þessar stofnanir eiga að vera aðhald utan um stjórnsýsluna, með því að gera þetta með þeim hætti sem lagt er til í frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Jú, tvímælalaust. Ég held að það sé eitt lykilatriði í þessu að það er vegið að sjálfstæði stofnananna. Að flytja til stofnun - það má alveg ímynda sér það sem einhvers konar hefndaraðgerð. Það er kannski sterkt að orði kveðið en við höfum séð stofnanir lagðar niður í kjölfar þess að þær hafa sagt eitthvað sem ráðherrum valdfrekjunnar var ekki að skapi. Maður getur alveg séð fyrir sér að þessu valdi til að flytja stofnanir eitthvert þangað sem ekki er gaman að vera - ég veit ekki alveg hvar það er á Íslandi, mér finnst gaman að vera alls staðar á Íslandi. En það má alveg ímynda sér þannig atburðarás þar sem þessu atkvæði er beitt í annarlegu skyni. Þess vegna er líka svo mikilvægt að svona ákvörðun sé bundin einhverju ferli sem gerir að verkum að þegar hún er tekin þá er hún hafin yfir þennan vafa og hafin yfir þessar grunsemdir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir alveg prýðilega ræðu, hann setti efni þessa frumvarps í breytt samhengi sem var áhugavert. Það er rétt að Alþingi hefur mikil völd og væru þau á hendi eins manns en ekki dreift á 63 væri mikið vald þar saman komið. Vandinn er náttúrlega sá að stundum hefur stappað nærri því að þetta vald, sem á að vera dreift á 63 einstaklinga og marga flokka og fulltrúa ólíkra sjónarmiða, hefur í reynd - hið raunverulega vald, valdið de facto - verið nánast í höndum eins manns. Það er til dæmis á tímum þegar við höfum haft yfirgangssama og ráðríka forsætisráðherra sem hafa haft sterk tök á þeim meiri hluta sem þeir studdust við á þingi og hann hefur hlýtt þeim í einu og öllu. Ég er ekki frá því að það glitti í löngun að minnsta kosti hjá núverandi hæstv. forsætisráðherra til að hafa þetta svona. Ég held að hann sé að vísu ekki bógur til þess að taka sér jafnrík völd og sumir ónefndir forsætisráðherrar gerðu á sínum velmektardögum. En takandi það í stærra samhengi þá er þetta spurningin um hvernig lýðræðið er raunverulega tryggt. Stundum er sagt að það felist einmitt í því að dreifa valdinu og afmarka valdþættina í samfélaginu og kannski fyrst og síðast í því að gleyma aldrei hvaðan valdið sprettur eða á að spretta, frá fólki. Það er spurning hvort núverandi ríkisstjórn er líka að einhverju leyti að gleyma því. Svo í öðru lagi, af því að hv. þingmaður ræddi skemmtilega það sjónarmið, sem að sjálfsögðu er gilt inn í þessa umræðu, að það er líka mikilvægt að hafa öfluga höfuðborg. Það getur verið hagkvæmt að hafa öfluga og vel skipulagða æðstu stjórnsýslu á einum stað. En það breytir ekki hinu að það er eðlilegt sjónarmið frá augum annarra landshluta að opinberri þjónustu sé dreift og hún sé sem næst þeim sem njóta hennar. Það breytir heldur ekki hinu að ýmis umsvif ríkisins og starfsemi geta vel verið staðsett og vel um þau búið annars staðar en hér á suðausturhorninu, til dæmis stofnanir sem menn þurfa ekkert mikið að leita til dags daglega fýsískt með erindi sín.

Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála því að störfin geta verið víða og dæmi eru um vel heppnaðar aðgerðir á Íslandi sem hafa leitt til þess að störf á vegum mikilvægra stofnana eru hér og þar um landið; og svo er það líka þessi punktur að mikilvægar þjónustustofnanir séu sem næst þeim sem þurfa á þeim að halda. Þar er pottur brotinn þegar kemur að heilsugæslu svo að dæmi sé tekið og alls konar slíkri opinberri þjónustu. Ég held að það sé mjög viðamikið verkefni sem þarf að fara í og ætti kannski að gera það undir hatti alvörubyggðaáætlunar eða eitthvað slíkt. Varðandi eitt lýðræðisverkefnið, sóknaráætlun landshluta - það var líka ágætisvettvangur, sem hefur að mestu verið lagður af, til að skilgreina hvað færi vel á að hafa hér og hvað færi vel á að hafa þar og þar fram eftir götunum. 
             En valdfrekjan já - fiskistofumálið er gott dæmi um það hvað núverandi hæstv. forsætisráðherra langar að vera valdfrekur en líka hvað honum er það blessunarlega um megn því að Fiskistofa verður ekkert flutt þrátt fyrir þessa tilburði. Það tók samflokksmann hans, hv. þm. Höskuld Þór Þórhallsson, hálfan dag að lenda í því sama, áform hans um að hrifsa skipulagsvald af þremur sveitarfélögum runnu út í sandinn á mettíma. Tilburðir til valdfrekjunnar eru vissulega fyrir hendi. Ef það er eitthvað sem við ættum að hafa lært af rannsóknarnefndarskýrslum, af þingsályktunum um starfshætti Alþingis og af umræðunni eftir hrun er að við ættum að standa vaktina gagnvart tilburðum til valdfrekju.

Herra forseti. Þar er ég sammála og til þess erum við nú hér, að veita aðhald, ekki mun af veita. Hafi hrunið og öll þau ósköp kennt okkur eitthvað þá er það að verða aldrei jafn samdauna og sofandi gagnvart ástandi eins og ríkti á árunum þar á undan og láta ljúga því að okkur að eitthvað sem er fullkomlega galið sé gott. Þess vegna þarf alltaf að spyrja hinna gagnrýnu spurninga. En ég sem er áhugamaður um dreifingu opinberra starfa - er með það í blóðinu auðvitað og ræði það oft við mitt fólk vítt og breitt um landið - er fyrst fremst hryggur yfir þessu máli. Það er vegna þess að ég tel að forsætisráðherra og sjávarútvegsráðherra og ríkisstjórnin hafi með þessari framgöngu komið óorði á mjög góða hugsun og eðlilega; þ.e. að auðvitað sé hægt að ákveða að færa til þungamiðju af þessu tagi en það þurfi að gera það á vitrænan hátt. Ég segi alveg eins og er, ég hef ekki endilega verið að tala fyrir því að það eigi að vera algerlega lögbundið alls staðar hvar stofnanir eru, en mér sýnist að í ljósi þessarar reynslu sé óumflýjanlegt að lögbinda ferlin og undirbúning og hvernig hagsmunum starfsmanna sé borgið detti mönnum slíkt í hug.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það að þetta mál er allt saman hryggilegt. Þetta er vont fyrir Fiskistofu. Starfsmenn þar sögðu upp störfum út af því að þeir ætluðu sér ekki að flytja. Þetta var því högg á starfsemi Fiskistofu. Það voru vondar fyrirsagnir þarna fyrir Akureyri. Eins og það væri eitthvað hræðilega slæmt að flytja á Akureyri, í raun svolítið leiðinleg umræða um það. Auðvitað er fínt að búa á Akureyri. Menn misstu alveg sjónar af því, í þessum klunnaskap öllum og í þessum ömurlegu tilraunum til valdníðslu, að út af fyrir sig er það ágæt hugmynd, og hefur verið reifuð í góðum skýrslum og rakin, að hafa Fiskistofu á Akureyri. En það verður að gerast yfir einhvern tíma. Og ef við drögum jákvæðan lærdóm af þessu þá er hann sá að við verum að setja svona ferli í lög og helst ættum við að hafa þetta þannig að við reyndum að hafa einhverja heildarmynd undir líka. Í öllu falli er afleitt, og það ætti þetta dæmi að sýna, að svona ákvarðanir séu háðar duttlungum.

Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs hér síðara sinni, fór yfir öll þau meginsjónarmið sem ég tel skipta máli í ræðu minni í gær, því að eftir að hafa fylgst með umræðunni finnst mér ástæða til að skerpa aðeins betur á þeirri heildarhugsun sem við sjáum í frumvarpinu. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson, sem talaði hér á undan mér, gerði það raunar að umtalsefni, þ.e. markmiðið með frumvarpinu. Hvert er markmiðið, hver er heildarhugsunin sem birtist í frumvarpinu til að ná því markmiði? Það atriði sem hefur verið mest áberandi í umræðunni um málið er ákvæði 1. gr. um að ráðherra hafi heimild til að flytja aðsetur stofnana nema á annan veg sé mælt í lögum, og ekki er skilgreint, eins og ég fór yfir í fyrri ræðu minni, hvernig ákvörðun ráðherra á nákvæmlega að fara fram. Eins og frumvarpið stendur núna er það algjörlega á valdi ráðherra hverju sinni að taka slíkar ákvarðanir, honum ber ekki að hafa samráð um slíkar ákvarðanir, honum ber ekki að bera þær undir þingið, og þetta er gagnrýnt í áliti minni hlutans. Af hverju viljum við geta flutt stofnanir til? Það er spurningin sem við hljótum að spyrja okkur. Hv. þingmenn, sem hér hafa talað, hafa flestir tekið nýlegt dæmi, fiskistofudæmið, sem dæmi um að vilji kunni að vera til þess að flytja opinberar stofnanir út á land. Þeir sem eru meðmæltir slíkum tillögum, þ.e. að ráðherra hafi slíkar heimildir, benda á að þær þurfi að vera fyrir hendi. Aðrir segja: Þetta þarf að vera betur afmarkað, betur skilgreint, þó að enginn hafi mælt á móti því að góð rök og málefnaleg kunni að vera fyrir því að flytja stofnanir, að dreifa opinberri starfsemi út um land. Ef við horfum þá á heildarhugsunina, markmið laganna að einhverju leyti, þessarar 1. greinar - jú, það kunna að vera málefnaleg rök fyrir því að við viljum dreifa tiltekinni starfsemi út um landið, flytja stofnanir - er það þá ekki angi af einhvers konar byggðastefnu? Það var það sem hv. þm. Guðmundur Steingrímsson gerði að umtalsefni. Þá veltir maður því fyrir sér og það er raunar djúp sannfæring mín - eftir að hafa tekið þátt í umfangsmiklu verkefni á síðasta kjörtímabili, sem kallaðist sóknaráætlanir landshluta og var tilraun til þess að færa byggðastefnuna frá sérfræðingum að sunnan, eins og þeir eru stundum kallaðir, út til svæðanna, og þetta ferli var mér að minnsta kosti mjög lærdómsríkt. Liður í þessu ferli voru svokallaðir þjóðfundir sem voru haldnir í einstökum landshlutum þar sem bæði mættu íbúar af svæðunum, líka fulltrúar helstu hagsmunaaðila, svo sem aðila vinnumarkaðarins, skólastofnana og annarra lykilstofnana á svæðunum. Þetta fólk settist niður og fór yfir sóknarfæri síns svæðis og ógnanir sem gætu steðjað að slíku svæði. Niðurstaðan varð aðgerðaáætlanir fyrir hvert og eitt svæði, sem ég lít svo á að hafi eiginlega myndað nýja byggðastefnu í landinu. Það komu líka upp þau sjónarmið að um leið og við værum á þessum almennu nótum, að gera áætlanir fyrir hvert svæði, þyrfti að taka sérstakt tillit til svokallaðra brothættra byggða og ráðist var í aðgerðir á því sviði. En allt miðaði þetta ferli að því að færa ákvarðanatöku nær heimamönnum á hverjum stað. Við eigum auðvitað langa sögu, og oft ekkert sérstaklega vel heppnaða, af byggðaaðgerðum sem hafa verið ákveðnar hér í Reykjavík, í ráðuneytum, þar sem ákveðið hefur verið að fara í einhvers konar verkefni, atvinnuuppbyggingu, oft mjög stór verkefni sem hafa átt að bjarga öllu. Við getum nefnt stóriðjuuppbygginguna fyrir austan, svo að dæmi sé tekið, en það eru líka mörg dæmi, smærri og stærri, um slíkar ákvarðanir sem eiga að verða til þess að styrkja byggð. Þær hafa ekkert endilega byggst á svona ferli. Þær hafa ekki endilega byggst á lýðræðislegu ferli þar sem fólk kemur saman og ræðir hlutina: Hvað er það sem okkur vantar mest hér á svæðið? Mér fannst það mjög athyglisvert, herra forseti, af því að ég vissi kannski ekki nákvæmlega hverju ég ætti von á út úr þessum suðupotti, hvað það væri sem fólk vildi. Maður áttaði sig ekkert endilega á því. En það kom mér til að mynda ánægjulega á óvart að átta mig á því að forgangsatriði mjög víða úti um land voru menntatækifæri á svæðinu, að fólk hefði gott aðgengi að menntun á svæðinu. Atriði sem voru líka mjög ofarlega á blaði voru tæknin til að geta nýtt sér menntatækifæri, þ.e. háhraðatenging og fjarskipti; og sú tækni er líka algjört lykilatriði í allri atvinnuuppbyggingu nú til dags. Ónóg háhraðatenging var einmitt talin upp sem ein ógnin við ferðaþjónustu víða um land þannig að ekki væri hægt að reka slíka þjónustu með viðunandi hætti. Samgöngur, fjarskipti, menntun - þetta voru hlutir sem stóðu upp úr hjá fólki. Það voru líka aðrir hlutir sem voru nefndir. Þarna vorum við að horfa á sóknartækifærin, ef við getum sagt sem svo, hver væru tækin til þess að geta skapað nýja sókn á svæðunum. Ógnanirnar voru til að mynda þær að grunnþjónusta væri óviðunandi, hvort sem er löggæsla, heilsugæsla eða slíkt, sem þyrfti að fara sérstaklega í að byggja upp. Þarna vorum við eiginlega að ræða bæði varnarleik og sóknarleik, en það var enginn að biðja um stórar lausnir að sunnan. Það var algjörlega sammerkt með öllum þessum fundum og niðurstöðum þeirra, það var enginn að biðja um neitt slíkt. Það sem fólk var að biðja um þegar það var sjálft spurt hvað það vildi gera: Tryggið innviðina. Ef það á að halda byggð í þessu landi þá þurfa að vera traustir innviðir um land allt þannig að fólk geti sjálft skapað sér sín tækifæri, ekki vantar hugmyndirnar. Það er alveg á hreinu, það vantar ekki hugmyndir til atvinnuuppbyggingar. Af því að við erum dugleg hér að tala um ferðaþjónustuna og gildi hennar þá er það ekki síst vegna þess að fólk hefur verið að fylgja sínum hugmyndum, sínum draumum, með ýmiss konar rekstur til að þjónusta ferðamenn sem eru á ferð um landið, sem gerir það að verkum að það er gaman að koma á svæðið. Það er ekki bara náttúran sem er kannski helsta aðdráttaraflið. Þegar fólk er mætt á svæðið og horfir á náttúruna þá mætir því líka alls kyns þjónusta sem rekin er úti um land af því að fólk hefur nýtt tækifærin sem hafa verið í boði. Þetta er það sem mér fannst merkilegt að átta mig á að þegar maður spyr fólkið sjálft þá koma kannski allt aðrar niðurstöður en þegar hlutir eru ákveðnir í ráðuneytum eða hér á þingi þar sem hugsunin er kannski sú að bjarga ákveðnu ástandi með einfaldri lausn, sem á að leysa allt. Setjum niður einn vinnustað og látum alla mæta þangað og þá er það málið. Það er svipaður bragur á þessari hugmynd, jú, en markmið frumvarpsins er að við getum fært fleiri opinber störf út á land, sem er gott markmið, ég tek það fram. Þá er það ekki endilega gert þannig að einhver einn ráðherra eigi að geta tekið þá ákvörðun og skákað stofnunum til eins og peðum á taflborði til að bókhaldið líti betur út hvað varðar störf. Það þarf að huga að því hvar starfsemin á heima, hvað fólk er að biðja um. Þess vegna finnst mér þessi tillaga skjóta skökku við. Við erum með fjöldamörg dæmi þar sem fólk hefur einmitt verið að biðja um slík verkefni. Ég get nefnt dæmi úr skráningarverkefni á vegum Þjóðskjalasafns svo að dæmi sé tekið, mjög góð verkefni sem sköpuðu störf úti um land. Það hefur verið erfitt að fá fjármuni til að halda þessum verkefnum gangandi, sem eru samt mjög mikilvæg af því að gríðarlegt verk er óunnið. Við erum með fjöldann allan af slíkum verkefnum. Við höfum verið að sækja fjármagn til uppbyggingar ferðamannastaða sem er líka liður í atvinnusköpun úti um land. Á aðra höndina erum við að horfa á niðurskurð á fjárveitingum til ýmissa slíkra starfa úti um landið, landvörslu svo að ég nefni enn eitt dæmi, en um leið er verið að setja hér inn algjörlega opna heimild til að geta svo fært önnur störf út á land án nokkurs samráðs við þá sem vinna innan þeirra stofnana, við þá sem eiga heima á viðkomandi stað; án þess að neitt slíkt ferli sé skrifað út. Herra forseti. Ég sé að tími minn hefur liðið ansi fljótt í þessari yfirferð. En stóra niðurstaðan mín, eftir að hafa hlýtt á þessar umræður, er sú að hér er markmið sem ég held að við getum öll tekið undir, en tækið sem lagt er til byggir ekki á neinum lýðræðislegum ferlum. Þetta er fyrst og fremst opin heimild fyrir einn ráðherra til að taka ákvarðanir um flutning stofnana án þess að neitt slíkt sé skrifað út, hvernig nákvæmlega eigi að fara með þá heimild, hvernig taka eigi þessa ákvörðun og hvaða sjónarmið eigi að ráða. Á sama tíma höfum við horft upp á að allt það sem var unnið á síðasta kjörtímabili - hvað varðar sóknaráætlanirnar, sem ég fór hér yfir, ýmis slík smá og dreifð verkefni úti um land - hefur að megninu til verið tekið úr sambandi, þó að reynt hafi verið að bæta fjármagni í það smám saman aftur, af því að  Ég spyr mig því, herra forseti, hvort hægri höndin viti ekki hvað sú vinstri gjörir í þessari ríkisstjórn. Ég tel að þær tillögur sem hér eru undir þjóni ekki þeim tilgangi sem þeim er ætlað að uppfylla.

Herra forseti. Þetta frumvarp sýnir glöggt þau þjösnatök sem hæstv. ríkisstjórn tekur lýðræðið. Skilningur þeirra á lýðræðinu er sá að það sé í lagi að láta kné fylgja kviði ef menn hafa meiri hluta. Þetta er ríkisstjórn sem komst til valda með rétt ríflega 50%, er í dag löngu rúin öllu trausti, hefur ekkert umboð lengur, en hún lærir ekki af reynslunni. Hún skilur ekki að það sem fólkið vildi var gjörbreyting á þeim valdsháttum sem tíðkuðust hér fyrir hrun. Um stundarsakir tókst okkur að snúa aftur þeirri þróun sem hafði átt sér stað hér lengi og Alþingi fékk verulega aukin völd í kjölfar rannsóknarskýrslunnar til dæmis, þar sem bent var á að framkvæmdarvaldið hefði allt of mikil ítök gagnvart löggjafanum. Í dag held ég að ég geti sagt að þróunin er öll að verða á svipaðan veg og varð hérna upp úr 1995. Það breytir ekki hinu að ég er sammála markmiðinu sem kemur fram í frumvarpinu og ég heyrði það á hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur að hún var það líka. Hún sagði: Stóra markmiðið er auðvitað að reyna að jafna eða láta meira réttlætis gæta í staðsetningu starfa, menn vilja það. Menn vilja að landsbyggðin njóti meira en hún gerir í dag þeirra starfa sem upp spretta hjá ríkinu. En við höfum áður gengið þennan stíg. Ég sat í ríkisstjórn sem velti fyrir sér og hóf svipaða vegferð þessari, en hætti þegar hún var búin að dýfa tánni út í, vegna þess að það rann upp fyrir mönnum að þetta var röng aðferð og þá gripu menn meðvitað til þess að fjölga útibúum stofnana úti um landið. Það ásamt störfum án staðsetningar eru að ég tel bestu leiðirnar til að jafna hlut landsbyggðarinnar í þessum efnum. Er ekki hv. þingmaður sammála því að þar eru leiðir sem eru færar 

Herra forseti. Ef mig rekur rétt minni til held ég að núverandi ríkisstjórn hafi fengið rétt innan við 50% atkvæða í síðustu kosningum þó að hún hafi fengið hér meiri hluta þingsæta. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson ræðir meirihlutaræðið og það er auðvitað umhugsunarefni eftir þá miklu umræðu sem hér varð eftir hrun, eftir rannsóknarskýrslu þar sem farið var mjög ítarlega yfir stjórnmálamenninguna sem talin var ein af orsökum þess að hrunið varð hér jafn slæmt og raun bar vitni. Vissulega gengu Vesturlöndin gegnum kreppu en ekki má gleyma því hvernig aðstæður voru nákvæmlega á Íslandi, voru getum við sagt að nokkru leyti séríslenskar, stjórnmálamenningin einn hluti þess. Þar var sérstaklega rætt um meirihlutaræðið, hjarðhegðunina og allt sem því tengist. Það er sláandi þegar maður heyrir forkólfa ríkisstjórnarinnar, hæstv. ráðherra, halda því fram að það þurfi ekki að ræða mál af því að meiri hlutinn ráði, að ekki þurfi að ræða mál af því að meiri hlutinn ræður. Þetta er mjög dapur skilningur á lýðræðinu, undirstaða lýðræðisins er samræðan, þar sem fólk tekst á og málin taka breytingum og þróast í samræðunni. Til þess erum við að eiga samræðuna þannig að við færumst nær einhverri góðri lausn. Þess vegna hef ég stundum talað fyrir því að það væri gott fyrir Ísland að hafa hér minnihlutastjórnir í tvö, þrjú kjörtímabil hreinlega til þess að við horfum upp á ákveðnar breytingar á stjórnmálamenningunni. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um útibú veit ég að sumir hafa áhyggjur af því hugtaki af því að þeir telja að útibú séu þá fremur skorin niður en höfuðstöðvar og annað slíkt, en við höfum fjöldamörg góð dæmi þar sem það hefur ekki verið svo. Horfum til að mynda á breytingar hjá ríkisskattstjóra þar sem var farið í miklar breytingar sem hefur verið almenn ánægja með um hvernig 

Herra forseti. Þær leiðir að fara leið starfa án staðsetningar og að koma störfum fyrir á landsbyggðinni gegnum útibú hafa reynst ágætlega. Þó get ég þess að eftir að leiðin störf án staðsetningar var samþykkt á þinginu og menn fóru að hrinda henni í framkvæmd, þeirri stefnu sem var í þingsályktunartillögunni, rákust menn að vísu á torfæru. Í ljós kom að umboðsmaður Alþingis var í einu tilviki sammála manni sem kærði ráðningu á þeim grundvelli að honum hefði verið mismunað af því að hann bjó í Reykjavík. Það þarf með einhverjum hætti að reyna að greiða fyrir því í lögum að komið sé í veg fyrir að þetta sé nýtt beinlínis í þessum tilgangi. Það var hinn upphaflegi tilgangur. Þannig var það samþykkt á sínum tíma og allar umsagnir lutu að því að það væri í lagi. Þetta var eigi að síður niðurstaðan. En við höfum dæmin, eins og hv. þingmaður talaði um; skattinn, Hafró og síðan Fiskistofu. Þessar þrjár stofnanir eru táknmyndir um það hvernig hægt er að flytja störf út á land án þess að það valdi einhverjum hamförum í lífi eins eða neins. En það var það sem við rákum okkur á 1993 og 1994 þegar sú ríkisstjórn, sem ég sat í þá, samþykkti vel unna skýrslu um að það ætti að flytja sjö stofnanir út á land og byrjað var á því, en rak sig strax á þetta grjót og sneri við. Og þá var beinlínis mótuð stefna í kjölfar þess að þetta væri leiðin. Þá þegar komust menn að þeirri niðurstöðu að Reykjavík væri ofsetin af opinberum störfum, og ég tek bara undir það. Mér finnst að landsbyggðin eigi skilið að njóta fleiri starfa og hægt er að koma þeim fyrir. Hins vegar er valdfrekjan svo mikil hjá núverandi valdhöfum að þeir vilja helst fara þá leið, alveg eins og þeir kjósa að stýra þinginu með því að láta kné fylgja kviði, taka ákvarðanir og hlusta í engu á aðra. Óþroskað lýðræði, segi ég. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Össur Skarphéðinssyni fyrir þessar athugasemdir. Ég get nefnt fleiri vel heppnuð dæmi. Ég get nefnt Umhverfisstofnun þar sem störf án staðsetningar hafa verið auglýst og ríkt hefur ánægja með það ferli. Þetta mætti hugsa sér í fleiri tilvikum. Ég ítreka það hins vegar að sum starfsemi er þess eðlis að hana er erfitt að flytja eða sameina. Ég nefni sem dæmi skólastofnanir sem skiptir mjög miklu máli að hafa á staðnum, skólarnir eru oft hjarta hvers samfélags og þar getur orðið mjög erfitt um vik þegar ráðist er í sameiningar á stórum landsvæðum á skólastofnunum þar sem faglegir leiðtogar hverfa úr heimabyggð og annað slíkt. Ég held að þarna verði auðvitað að horfa á eðli starfseminnar í hverju tilviki. Ég tek hins vegar hjartanlega undir með hv. þingmanni varðandi þennan skilning á lýðræðinu. Það er okkur sem störfum í stjórnmálum ákveðið áhyggjuefni ef menn telja að lýðræðið snúist bara fyrst og fremst um að greiða atkvæði og niðurstaðan sé sú að ef fleiri velja einn kost umfram annan þá sé sá kostur sá rétti og ekki unnt að ræða hann. Ég man eftir því þegar ég var fyrst að tala fyrir því á síðasta kjörtímabili að lýðræðismenntun yrði innleidd í námskrár og var þá spurð á einum fundi: Ertu að segja það að ef nemendur kjósa, ef meiri hluti nemenda kýs að tveir plús tveir séu fimm þá séu tveir plús tveir bara hættir að vera fjórir? Þetta er ekki góður skilningur á lýðræði. Lýðræðið hlýtur alltaf að snúast um samtalið. Mín uppáhaldstilvitnun er reyndar í John Stuart Mill sem sagði: Það er svo mikilvægt að skoðanir takist á því jafnvel þó einhver sé með ranga skoðun þá getur bara samtal þessara tveggja skoðana orðið til þess að við færumst nær samningaleið. Um það á Alþingi Íslendinga að vera, það á að vera ákveðin málstofa. Þess vegna sakna ég þess hve lítið heyrist frá fulltrúum meiri hlutans í þessari aðalumræðu um málið.

Forseti. Það er vissulega rétt að meginmarkmið, meginefni, þessa frumvarps er flutningur Fiskistofu. Við getum líka kallað það, ef við viljum orða það á betri veg, að flytja opinber störf út á land. Við höfum deilt um hvort það sé rétta aðferðin að taka heila stofnun með manni og mús og ætla að flytja hana með valdboði í annan landsfjórðung. Það hefur komið í ljós í vetur að það er ekki boðlegt; ekki út af því að fólk vilji ekki flytja störf út á land eða þar fram eftir götunum, heldur er það ekki boðlegt fólkinu sem vinnur hjá stofnuninni. Um er að ræða lifandi fólk, fjölskyldur með börn sem eiga sitt líf hér og vilja ekki láta flytja sig svona til. Ég held að við getum öll verið sammála um að þessi aðferð er ekki boðleg. Þess vegna er spurningin: Þegar við höfum komist að því að þessi aðferð er ekki boðleg og við viljum aðra aðferð - öll erum við sammála því að dreifa eigi störfum um landið og þá er talað um byggðastefnu. Við erum öll samdauna eða markeruð af þeim orðum sem notuð eru. Það má heldur ekki fara með þessa umræðu alla út í það, sem mér sýnist við nú aðeins vera að fjarlægjast aftur, að ekki þurfi líka að hugsa um höfuðborgina. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir þessar athugasemdir. Ég tel rétt að taka fram að þegar við vorum að vinna að gerð sóknaráætlana var líka haldin sóknarþjóðfundur fyrir höfuðborgarsvæðið. Það sem kannski sló mig er að aðstæður eru mismunandi, ekki bara á milli landsbyggðanna og höfuðborgarsvæðisins heldur eru landsbyggðirnar ólíkar. Sumar eru í sókn og aðrar í vörn, svo að við segjum það bara eins og það er. Það voru því ólíkar aðstæður uppi. Þó fann maður fyrir því að hér á höfuðborgarsvæðinu höfðu menn ekki áhyggjur, svo að dæmi sé tekið, af framboði af menntun. Það átti heldur ekki við um alla landshluta, en sums staðar höfðu menn áhyggjur af því. Auðvitað eru aðstæður ólíkar. Ég er hins vegar hjartanlega sammála hv. þingmanni um að byggðastefna á að snúast um landið allt. Höfuðborg er mikilvæg fyrir landið allt alveg eins og byggðirnar eru mikilvægar hver fyrir sig og líka sem heild. Það er mikilvægt fyrir landsbyggðina að hafa öfluga höfuðborg. Þess vegna eigum við að reyna að hugsa þetta í heild. Það er ekkert sem ég veit leiðigjarnara en þegar reynt er að grafa fólk í skotgrafir eftir því hvar það býr á landinu, því að þrátt fyrir allt erum við bara rúmlega 300 þúsund á þessu litla landi og það er svo margt sem við eigum sameiginlegt. Hins vegar verðum við að vera meðvituð um aðstöðumuninn sem felst í því að búa þar sem stjórnsýslan er, helstu menningarstofnanir, háskólastofnanir, það er auðveldara aðgengi að tækifærum, en þetta hlýtur allt að spila saman. Þar hafa þessar stofnanir margar hverjar gert gríðarlega góða hluti. Ég nefni sem dæmi Háskóla Íslands og fræðasetur hans í kringum landið, mikilvæg uppistaða, sem 

Virðulegi forseti. Það er ýmislegt sem kemur í ljós í þessari umræðu. Undanfarið hafa menn notað í ræðum orðið „valdfrekja“ og mig langar að koma að því að þetta frumvarp lýsir því. Það er ekki bara í 1. gr. frumvarpsins heldur kemur það fram annars staðar líka, menn ætla að toga til sín valdið. Í grein um samhæfingarnefnd um siðareglur er auðséð að soga á allt vald inn í forsætisráðuneytið. Síðan er þessi grein um stjórnsýsluna; þar virðist það eiga að vera þannig að ráðuneyti, og ráðherrar sem eru æðstu menn þeirra, geti bara ákveðið það hver fyrir sig hvernig stjórnsýslunni er hagað og hver umgjörðin um hana er. Ég held að það sé ákaflega vont og sérstaklega fyrir fólkið í landinu sem á að njóta þessarar þjónustu. Þær hafa líka komið til umræðu, og ég verð nú að viðurkenna að ég hafði ekki áttað mig á að það gæti haft þau áhrif sem bent hefur verið á, þessar ráðherranefndir sem á nú að festa með lögum. Þær hafa verið settar upp og manni hefur kannski ekki fundist það óskynsamlegt að ráðherrar ráðgist við minni hópa fyrir ríkisstjórnarfundi. Mig langar að spyrja hv. þingmann: 

Herra forseti. Þetta finnst mér góð spurning. Ég hef ekki komið inn á ráðherranefndir í ræðum mínum hingað til. Það er kannski af því að önnur atriði, sem mér fannst ansi stór, urðu ofan á. En ég hef reynslu af ráðherranefndum sem voru starfandi á síðasta kjörtímabili þó að þær væru ekki lögfestar. Þar var meðal annars ráðherranefnd um jafnréttismál, svo að dæmi sé tekið, og um efnahagsmál, ríkisfjármál. Þetta er umhugsunarefni af því að þarna er fyrst og fremst verið að huga að lögfestingu tveggja ráðherranefnda og þar með er verið að gera þeim málaflokkum sérstaklega hátt undir höfði eins og ég skil frumvarpið. Ég hefði í fyrsta lagi talið eðlilegt að hver ríkisstjórn ákvæði hvaða ráðherranefndir hún vildi hafa starfandi, ef hún á annað borð vildi hafa slíkar nefndir starfandi. Það væri þá gert til að lyfta sérstökum málaflokkum sem ríkisstjórn hefði áhuga á að fengju ákveðið pólitískt vægi. Þannig hefði ég séð fyrir mér að ráðherranefndir gætu virkað í raun því að þarna er kannski fyrst og fremst verið að reyna að tryggja þverfaglegt samstarf ráðuneyta um tiltekna málaflokka sem ekki eiga heima í einu tilteknu ráðuneyti. Hvort það þurfi sérstaka ráðherranefnd um ríkisfjármál og efnahagsmál sem eiga heima í sama ráðuneyti núna - mér finnst ekki endilega ástæða til að lögfesta það neitt sérstaklega. Mér finnst þetta hljóma þannig að hver ríkisstjórn eigi að geta sett niður hvort hún kjósi að hafa starfandi ráðherranefndir og geti þá nýtt það form til að lyfta ákveðnum pólitískum áhersluatriðum. Hér höfum við ekki þá hefð, eins og er víða annars staðar á Norðurlöndum, að ríkisstjórn raðar niður ráðuneytum á hverjum tíma. Við sjáum til að mynda ráðuneyti jafnréttismála og ráðuneyti sjálfbærrar þróunar ansi oft í ráðherramörgum ríkisstjórnum annars staðar á Norðurlöndum. Ráðherranefndir gætu til dæmis nýst í slíkum tilgangi. 

Herra forseti. Það er ágætt að fá tækifæri til þess að ræða aðeins betur um þetta mál þó að ekki sé nú hæstv. forsætisráðherra hér, sem gaman hefði verið að hafa, að minnsta kosti sumpart, við umræðuna, því að iðulega hafa menn haft áhuga á því að beina til hans spurningum. En hæstv. ráðherra hefur greinilega verið mjög önnum kafinn þessa klukkutíma sem við höfum verið að ræða þetta mál. Ég held að vandinn sumpart við þetta frumvarp, sem er nokkuð skringilegt þegar farið er að skoða það betur, sé sá að það er samtíningur af eiginlega gjöróskyldum þáttum sem snúa að Stjórnarráði Íslands. Þetta er eitthvert uppsóp sem hefur orðið þarna á göngum forsætisráðuneytisins og efst í skúffuna hefur komið heimild til að flytja Fiskistofu til Akureyrar. Það er klætt hér í búning þess að ráðherra fái vald til að ákveða um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir nema á annan veg sé mælt í lögum. Nú fylgir frumvarpinu engin greinargerð um það hvað víða er á annan veg mælt í lögum. Hver verður réttarstaðan ef þetta yrði nú samþykkt? Væntanlega er það þannig að Stjórnarráðið er með aðsetur í Reykjavík og Hæstiréttur og ugglaust fleiri stofnanir eru eftir sem áður með það bundið í lögum hvar þær hafi höfuðstöðvar. Þetta hefði nú til dæmis mátt fylgja frumvarpinu sem svona góð upplýsingamiðlun eða góður undirbúningur en gerir ekki. Auðvitað hefur maður þar af leiðandi velt því fyrir sér, ef þetta er aðaltilefnið og það er svo klætt í þennan búning að það séu svona sundurleitar breytingar, sumar mjög veigalitlar, á lögunum um Stjórnarráðið að öðru leyti til þess að þetta líti betur út kannski, engar þeirra brýnar að séð verður. Af hverju fluttu ráðherrar, flutti ekki ríkisstjórnin bara einfalt frumvarp um að þeir fengju lögheimildir til að færa höfuðstöðvar Fiskistofu til Akureyrar? Var það ekki einfaldara frekar en að þvæla því inn í þetta og í raun hreinlegra, því að þá var bara umræðan um það, kosti og galla þess, og hefði sjálfsagt hverfst mikið um hin ólánlegu vinnubrögð sem voru samfara upphafi þess máls? Hæstv. ráðherra hefur í raun beðist velvirðingar á því, viðurkennt opinberlega að betur hefði mátt að þessu standa og hann er maður að meiri í sjálfu sér. Hann hefur bakkað niður í það að þessi færsla muni þá gerast yfir langan tíma og tillit verði tekið til hagsmuna starfsmanna og enginn verði beittur þrýstingi eða borið á neinn fé til að reyna að flytja. Þar með held ég að vandinn gagnvart því máli sé leystur. Og til þess að það fari ekkert á milli mála þá tel ég það ágætiskost að færa í áföngum þungamiðju starfsemi af þessu tagi, til dæmis til Akureyrar úr því að það varð þarna fyrir valinu. En það er aðferðin sem þar skiptir öllu máli og það hefur unnið þessum málstað ógagn að það séu réttlát sjónarmið að dreifa opinberri starfsemi um landið og ýmis starfsemi geti verið prýðilega staðsett og vel að henni búið annars staðar en í 101. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson flutti hér athyglisverða ræðu og ég fór reyndar aðeins í andsvör við hann. Eitt af því sem hv. þingmaður tók upp í umræðunni var gagnstæða þessarar hugsunar um að dreifa opinberum umsvifum um landið, sem væri sú, og alveg réttilega, að það væri líka mikilvægt að hafa öfluga höfuðborg, vel skipulagða og öfluga höfuðborg þar sem æðsta stjórnsýslan væri á einum stað. Auðvitað eru fyrir því ýmis hagkvæmnisrök og það er enginn að tala um það að dreifa henni eða fara með þau embætti, stærstu og mikilvægustu, sem nánust eru hinu miðlæga valdi, eða höfuðstöðvar þeirra eitthvert annað. Ég hef engar hugmyndir heyrt, nema lauslega hér á göngum, um að flytja Seðlabankann vestur á firði eða Hæstarétt norður í land eða eitthvað svoleiðis, við erum ekki að tala um það. Við erum nú ekki að tala um fjarskyldari verkefni landsbyggðinni hér en þjónustustofnun við sjávarútveginn í landinu. Og er hún ekki prýðilega staðsett út af fyrir sig í einhverri af öflugustu sjávarbyggðum Íslands? Jú, það held ég, ef þar er hægt að búa vel að henni. Sama hefur maður oft nefnt með stoðstofnanir landbúnaðarins. Það er auðvitað dálítið skrýtið að þær skuli vera í jafnríkum mæli hér á höfuðborgarsvæðinu. Það hefur ekki einu sinni tekist að flytja leifarnar af Rannsóknarstofnun landbúnaðarins, RALA, upp á Hvanneyri enn þá. Bændur hafa valið að byggja upp sínar höfuðstöðvar allar hér, þær hefðu alveg getað verið annars staðar o.s.frv. Þannig er háttað á Íslandi að 2/3 hlutar landsmanna búa hér á einum tiltölulega afmörkuðum hluta landsins, höfuðborgarsvæðinu. Það er meiri samþjöppun íbúa en við þekkjum víðast hvar annars staðar á byggðu bóli í Evrópu. Það er ekkert náttúrulögmál og þarf ekki að vera það að höfuðborgin sé stærsta borgin í landi eða að meira og minna öll opinber stjórnsýsla eigi að byggjast upp algjörlega miðlægt út frá sjálfri höfuðborginni. Hin sögulega, skemmtilega kenning er sú að þetta hafi að hluta til þróast svona á Íslandi vegna þess að kanselíið var flutt frá Kaupmannahöfn til Reykjavíkur og einhvern veginn varð það þar með sjálfkrafa að allt byggðist hér upp í kringum kanselíið þegar það var komið heim. Sum lönd sem hafa staðið frammi fyrir því að skipuleggja sig að þessu leyti, til dæmis eftir nýlega fengið sjálfstæði, jafnvel stór lönd, hafa valið þá leið að staðsetja ekki höfuðborgina í stærstu borg viðkomandi lands heldur byggja nýja höfuðborg einhvers staðar miðsvæðis í landinu, frá grunni jafnvel, eins og Brasilía og Ástralía, sem byggðu borgirnar Brasilíu og Canberra upp sem höfuðborgir nánast frá grunni. Það voru miklu stærri borgir í Ástralíu, bæði Sidney og Melbourne, en þeir byggðu samt Canberra inni í landi dálítið miðlægt þar sem hún lá vel tengd til allra höfuðfylkja Ástralíu. Nýsjálendingar voru með höfuðstöðvar sinnar stjórnsýslu og í raun höfuðborg í stærstu borg landsins, Auckland, á fyrstu áratugum síns sjálfstæðis en fluttu hana svo til þess að hún væri miðlægari og betur staðsett í landinu til Wellington við sundið milli Norður- og Suðureyjar, og er þó Auckland líklega um tvisvar sinnum ef ekki þrisvar sinnum stærri borg en Wellington eða var að minnsta kosti á þeim tíma. Ég nefni þetta nú hér, herra forseti, til þess svona aðeins að víkka sjóndeildarhringinn þegar við erum að tala um þetta, mér finnst það allt í lagi. Ég er ekki að leggja til að höfuðborgin verði flutt frá Reykjavík en ég hins vegar leyfi mér að hafa mínar skoðanir á því að það væri hægt að hugsa sér uppbyggingu og skipulag og búsetuþróun á Íslandi með býsna ólíkum hætti frá því sem þróast hefur. Og ég tel að þessi mikla samþjöppun byggðar og röskun byggðar víða um landið sé meinsemd. Ég tel það sóun á framtíðartækifærum og möguleikum og ég held að það tapist mikil verðmæti með hverri byggð sem tapast. Þess vegna bið ég menn gjarnan að setja sig aðeins í spor þeirra sem búa annars staðar í landinu, eru skattgreiðendur rétt eins og aðrir og telja sig eiga sína kröfu til í fyrsta lagi opinberrar þjónustu og hlutdeildar í henni, aðgangi að henni, en líka í vissum skilningi að það styðji við búsetu og byggð og efli framtíðarmöguleika þeirra landsvæða og byggða þannig að eftir því sem hagkvæmt getur talist og skynsamlegt er, þá sé líka umsvifum hins opinbera dreift um landið. Það eru tveir þættir í því sem mér finnast veigamestir, það er annars vegar að nærþjónustan sé eins nálægt fólki alls staðar í landinu og mögulegt er og hún sé byggð upp þannig, og það eigi að vera markmið í sjálfu sér að draga úr miðstýringu hennar eða miðsetningu. Hitt er svo það að ýmis verkefni og umsvif ríkisins eru ekki svo háð staðsetningu sinni að það getur verið ágætishugsun að dreifa þeim og styrkja önnur og ná fram öðrum markmiðum sem menn eru að vinna með, til dæmis í byggða- og þróunarmálum með skynsamlegri pólitík af því tagi. Það hafa til dæmis Norðmenn gert nokkuð meðvitað og markvisst og ég nefndi dæmi um það í ræðu eða andsvari hér í gær eða fyrradag, þar sem þeir hafa til dæmis byggt upp öfluga höfuðstöð í Finnmörku, Tromsö, með öflugum háskóla og sjúkrahúsi sem er sérhæft í fjarlækningum o.s.frv. Þeir hafa staðsett langstærsta tækniháskóla landsins í Þrándheimi, höfuðstöðvar landhelgisgæslu sinnar í Bodö og mætti lengi telja. Ég hef ekki orðið var við annað, og ég fylgist sæmilega með norskum stjórnmálum, en að um þetta sé ágætissátt. Eðlilega hefur mikið verið rætt hér um þennan flutning Fiskistofu, það hefur verið gagnrýnt, en ég held að það sé ágætt að viðra líka ýmis önnur sjónarmið sem eiga erindi inn í þessa umræðu ef við erum farin að tala um dreifingu opinberra starfa og umsvif og flutning stofnana almennt. Þessu vildi ég þá bæta hér inn í umræðuna, herra forseti, hefði getað sagt margt fleira en tíminn er víst búinn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður veltir fyrir sér af hverju verið er að setja þessi lög, því að eitt og annað er tínt til til að breyta lögunum um Stjórnarráð Íslands. Ef ég skil hv. þingmann rétt telur hann að verið sé að afla lagaheimildar fyrir flutningi stofnana eins og Fiskistofu fyrst og fremst. Minni hlutinn í nefndarálitinu gagnrýnir þetta og telur að þetta sé óeðlilegt framsal á valdi löggjafans og ef löggjafinn er ekki með í ráðum sé meiri hætta á vandræðum og veseni og að það muni ekki stuðla að faglegum, ábyrgum og sanngjörnum vinnubrögðum ef duttlungar ráðherra ráða för þegar flytja á stofnanir til. Auðvitað höfum við dæmið svo skýrt fyrir framan okkur hvernig staðið var að fyrirhuguðum flutningi Fiskistofu þar sem við sjáum það bara strax á þeirri ákvörðun og hvernig að því var staðið að það hefur veikt þá mikilvægu eftirlitsstofnun. Og fólkið sem gerir stofnunina að því sem hún er er náttúrlega í hálfgerðum sárum eftir það hvernig staðið var að því. Auðvitað er það í einhverri félagslegri stöðu sem breytist við flutninginn og fjárhagslegri þá kannski um leið. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort það sé bara nægilegt að falla frá þessum breytingum til að koma í veg fyrir svona vitleysu, hvernig staðið var að tilfærslu Fiskistofu, hvort það sé nóg eða hvort við þurfum einhvern veginn að styrkja lögin og búa til eitthvert ferli til að koma í veg fyrir svona mistök.

Herra forseti. Ég vil taka það fyrst fram að ég hef tekið út fyrir það, eins og aðrir væntanlega, hvernig þetta hefur komið við starfsmenn Fiskistofu. Ég þekki margt gott fólk sem þar vinnur, hef átt samskipti við það á liðinni tíð og það má enginn skilja orð mín svo að ég sé að réttlæta á nokkurn hátt hvernig að þessu var farið. Farið var algjörlega öfugt fram úr rúminu og byrjað á öfugum enda og er ekki til eftirbreytni. Hvernig glímum við við þetta í framtíðinni og hvaða lagarammi á að vera um þetta? Ein leiðin er sú að Alþingi þurfi að koma við sögu í hverju tilviki, það þurfi bara alltaf að leita heimildar Alþingis ef færa á til starfandi stofnun. Ég verð að vera hreinskilinn með það. Ég á dálítið erfitt með að fara að festa þá niðurstöðu Hæstaréttar í lögum, að vegna þess að stjórnarskráin kveður á um að Stjórnarráðið sé hér, þá þurfi lagaheimildir til að færa stofnanir frá höfuðborginni án þess að neitt segi um það í lögum, án þess að neitt sé sagt um hvar höfuðstöðvar þeirra séu í sjálfu sér, en það mundi þá ekki þurfa lagaheimildir til að flytja stofnanir til Reykjavíkur. Ég er ekki sáttur við að við skiljum við málið þannig. Það sem mér sýnist alveg blasa við er að ein leið væri sú að þetta væri í sjálfu sér ekki bundið í lög, en hins vegar væri aðferðafræðin, ramminn um það ef ætti að færa aðsetur stofnunar eða hana í heilu, bundin í lög. Þá skyldi það gert svona og svona varðandi aðferðafræði, skilyrði sem þyrftu að vera uppfyllt, forsendur gagnvart starfsfólki, hvernig réttinda þess væri gætt o.s.frv. Það er auðvitað ein leið að segja sem svo: Jú, jú, ráðherrar mega koma með tillögur um að færa til einhverja starfsemi, en þá skulu þeir vesgú gera það samkvæmt þessum lögum, þessum ramma. Þá væri hægt að fyrirbyggja mörg slys í þessum efnum, held ég. Önnur aðferð væri mögulega sú að flokka stofnanir upp 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil spyrja út í nýja stofnun sem er verið að stofna sem mun geta tekið stjórnvaldsákvarðanir, sem er sameining Námsgagnastofnunar og Námsmatsstofnunar og síðan hluta af hlutverki menntamálaráðuneytisins. Þar eru stofnanir sameinaðar og hlutverki breytt og úthýst frá ráðuneytinu. Í umræðum fyrr í dag var talað um að ekki væri síður verið að setja lagastoð undir þær breytingar með þessum breytingum á lögum um Stjórnarráðið. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann þekki eitthvað til um það, en það er stofnun sem nánast bara bíður eftir því að fara af stað, búið er að ráða forstöðumann og segja upp fólki og ég veit ekki hvað og hvað, en það virðist ekki vera lagastoð fyrir breytingunum. Annað, ef hv. þingmaður vildi og hefði tíma til þess að koma að því að fella eigi burtu nefndina sem fjallaði um siðareglurnar, samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna, að ákvæði um hana séu bara sett í burtu. En eitt af mikilvægum hlutverkum þess, og ástæðan fyrir því að farið var í að setja þá nefnd á laggirnar og áhersla lögð á siðareglur var einmitt skortur á trausti og trúverðugleika eftir hrun á stjórnsýslunni. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að þegar þetta er komið undir alræðisvald 

Herra forseti. Ég get alveg viðurkennt að ég er ekki sérfræðingur eða neitt sérstaklega vel inni í þessu með Námsmatsstofnun og Námsgagnastofnun, ég hef heyrt félaga mína og fulltrúa okkar í þingnefnd fara yfir þetta og hvernig það stendur. Það hefur vakið verulega undrun mína ef rétt er að hæstv. ráðherra sé búinn að auglýsa og ráða forstöðumann og kominn á fulla ferð með undirbúning og stofnunin nánast orðin til án þess að hann hafi lögheimildir til þess. Mér finnst það furðuleg stjórnsýsla. Ég undrast það hvernig hæstv. menntamálaráðherra sleppur með það, að hann skuli ekki vera farinn að fá meira bágt fyrir frá þeim aðilum sem væntanlega eru ekki sáttir við slíka framgöngu. Ég get ekki ímyndað mér að umboðsmaður Alþingis, Ríkisendurskoðun eða fleiri slíkir aðilar telji þetta til eftirbreytni. Það þarf kannski að huga að 6. gr. frumvarpsins í því samhengi. Er hugsanlegt að menn fyndu skjól fyrir slíku framferði í þessari heimild til að setja á fót sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir? Ég tók eftir því að hv. þingmaður var sjálfur að velta því fyrir sér hér í dag. Þó að slíkt kunni fljótt á litið að líta ágætlega út, að það geti verið ágætt að eiga kost á því fyrirkomulagi undir ráðuneyti, þá má náttúrlega ekki opna farveg fyrir einhverja geðþóttastjórnsýslu þar með. Eða væntanlega vill Alþingi ekki að ráðherrar geti þar með gert bara hvað sem er. Þeir geti hent verkefnum út úr ráðuneytinu eða sópað saman stofnunum og sagt bara af því þetta er undir ráðuneytinu, tilheyri því, þá megi þeir gera hvað sem er. Varðandi hin siðferðilegu viðmið held ég að það sé mjög misráðið að fella niður samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið. Ég held að það dragi úr trausti á þessu. Það er líka ankannalegt að á nákvæmlega sama tíma og Alþingi, þ.e. öll forsætisnefnd og formenn þingflokka, leggur fram tillögur að siðanefndum fyrir alþingismenn þar sem fagleg siðanefnd, skipuð af utanaðkomandi sérfræðingum, á að vera í raun og veru úrskurðarvald um það hvort menn hafi gerst brotlegir við siðareglur, þá ætlar forsætisráðherra að leggja þessa 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fróðlega ræðu um uppbyggingu höfuðborga hér og þar. Ég gleðst yfir því að hann vilji ekki flytja Reykjavík enda held ég að það væri líklega svolítið viðurhlutamikið. Þó ég sé hér að gjalda varhuga við því sem mér finnst alltaf vera hér í þinginu - hv. þm. Svandís Svavarsdóttir orðaði það einfaldlega þannig að Framsóknarflokkurinn væri svolítið í þeim leik að efna til ófriðar hér á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Mér finnst svolítið til í því. Auðvitað þarf að byggja allt landið og ekki spurning með það, en það verður náttúrlega að gera það með heildarsýnina í huga. Hv. þingmaður talar um nærumhverfi og nærþjónustu, ég er sammála því öllu saman. Stjórnlagaráðið lagði til nálægðarreglu í sínum tillögum, ég held það sé kallað það. Þeir lögðu til að það yrði jafnt atkvæðavægi um allt land, en þeir lögðu til nálægðarreglu sem þýddi að valdið - þetta er kallað á ensku subsidiarity - að ákvarðanir væru alltaf teknar í nærumhverfinu. Þá dettur mér í hug, það eru ekki bara stofnanir og svona, heldur er það líka valdið. Það var stungið upp á því hér - ég held það hafi verið hv. þm. Róbert Marshall sem kom með það hér í umræðunni um samgönguáætlun - að það væri miklu eðlilegra að sveitarstjórnir 

Varðandi Framsóknarflokkinn sem hér var nefndur fyrr á nafn - ef maður leggst í smásálgreiningu á honum þá er ekki hægt að neita því að það ber dálítið á því núna, sérstaklega finnst mér á þessum vetri eða þessu vori, að Framsókn er komin í gamalt far. Við sem þekkjum Framsókn af langri sambúð við þekkjum þá Framsókn, þegar hún er komin út í það að vera með ýmsa hluti til heimabrúks sem mælast kannski vel fyrir í héraði - eða þeir halda að mælist vel fyrir í héraði, en eru ekki endilega alltaf mjög skynsamlegir og byggja ekki á mikilli heildarsýn. Við getum tekið þetta sprikl í ónefndum hv. þingmanni með skipulagsmál á flugvöllum, gjörsamlega glataður málatilbúnaður frá byrjun og andvana fæddur. En þingmaðurinn ímyndar sér sennilega, eða hefur haldið, að þetta mundi mælast vel fyrir á ákveðnum slóðum, það læt ég mér detta í hug. Flokkur sem er búinn að tapa miklu af fylgi sínu og virðist ekki ríða feitum hesti frá mælingum á fylgi, til dæmis hér á höfuðborgarsvæðinu, hann er þá að reyna að halda því uppi einhvers staðar annars staðar með einhverju slíku. En það er auðvitað ekki stjórnsýsla sem við viljum sjá. Varðandi nálægðarregluna og ákvarðanatöku - það er alveg hárrétt, auðvitað skiptir svo margt fleira máli í þessum efnum en bara hvar starfsemi hins opinbera er, störfin og umsvifin. Það skiptir miklu máli hvar fjármunirnir eru og hvar valdið yfir þeim er. Ég hef auðvitað sagt inn í þetta samhengi að ég held að áframhaldandi verkefnaflutningur til sveitarfélaga eða út á landsvæðin með fjármuni, og með valdið sem síðan fylgir því að fara með þá fjármuni og ákveða forgangsröðun þeirra o.s.frv., sé virk byggðastefna, mjög góð, og við eigum að gera það. Sóknaráætlanirnar voru nákvæmlega þessi hugmyndafræði og þess vegna sorglegt að þær skyldu vera jafn grátt leiknar af núverandi ríkisstjórn og raun ber vitni. Þegar við komum hins vegar að samgöngumálunum eða vegamálunum - jú, jú, það getur vel 

Forseti. Hv. þingmaður hóf ræðu sína - ég man það nú ekki alveg orðrétt - á því að segja að frumvarpið væri eins og búið væri að sópa upp alls konar molum í Stjórnarráðinu, sópa þeim öllum inn í eitt frumvarp. Hann stakk upp á því að kannski ætti bara að taka 1. gr. út og fara betur ofan í annað sem er í frumvarpinu. Ég er hv. þingmanni hjartanlega sammála um það að 1. gr. er umdeilanleg. Við erum öll sammála um það, held ég, að það er forkastanlegt hvernig að því var staðið. En hún er, ef ég má orða það svo, tiltölulega einföld. Við skiljum alveg hvað hún þýðir. En hinar greinarnar sem eru þarna inni, þar sem verið er að breyta Stjórnarráðinu og breyta stjórnsýslunni og fyrirkomulagi hennar, liggja ekki alveg svo ljóst fyrir. Ég held að það þurfi að skoða það miklu betur. Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að það hefur komið aðeins til umræðu hér í dag, um þessar tvær ráðherranefndir sem er lagt til að lögfesta. Eins og ég hef sagt fyrr í dag finnst mér sjálfsagt að ráðherranefndir séu til og fólk hafi samráð, en það sem kemur út úr þeim hlýtur svo að fara inn á ríkisstjórnarfundi. En bent hefur verið á það hér í umræðunni að mikill eðlismunur geti verið á því að setja upp ráðherranefndir, svona „attack“, ef ég má orða það þannig, eða lögfesta þær. Hvert er álit hv. þingmanns á því?

Herra forseti. Ég orðaði þetta víst þannig að þetta væri svona eins og sópað hefði verið upp ýmsu beggja megin af göngum forsætisráðuneytisins vegna þess að hér koma inn nokkur algerlega efnisóskyld ákvæði stjórnarráðslaganna: 1. gr. um heimild til að flytja stofnanir, 2. gr. um skilgreiningu á því hvað skuli teljast mikilvæg stjórnarefni, 3. gr. um ráðherranefndir, 6. gr. um að heimilt sé að stofna undirstofnanir eða ráðuneytisstofnanir undir ráðuneytum, 7. gr. um hvernig forsætisráðherra skuli úrskurða þegar ágreiningur rís um verkaskiptingu milli ráðuneyta og túlkun forsetaúrskurðar um skiptingu stjórnarmálefna og 8. gr. úr allt annarri átt um siðferðileg viðmið innan Stjórnarráðsins. Þetta er það sem ég kalla einhvers konar uppsóp. Maður veltir því fyrir sér hvort sumt af þessu hafi verið látið fljóta þarna með til þess að þetta liti út fyrir að vera aðeins meiri pakki en bara 1. gr. Varðandi ráðherranefndir þá tel ég í fyrsta lagi að það hafi þróast vel, alla vega eins og ég þekkti til þeirra. Ráðherranefndir skiptu miklu máli á síðasta kjörtímabili og sumar þeirra voru afar virkar og mæddi heldur betur á þeim, eins og ráðherranefnd um ríkisfjármál og efnahagsmál. Það var settur mikill kraftur í ráðherranefnd um atvinnumál til að reyna að koma hjólunum af stað og stuðla að nýsköpun og þróun og margt gott kom út úr því starfi. Núverandi ríkisstjórn hefur ekki séð ástæðu til þess að skipa neina ráðherranefnd um atvinnuvegamál. Er ástæða til að lögfesta þær öðruvísi en þannig að heimildin sé skýr og ramminn utan um þær ef þær starfa? Ja, í sjálfu sér kannski ekki vegna þess að ég eiginlega læt mér ekki detta í hug að það mundi hvarfla að neinni ríkisstjórn lengur að hafa ekki ráðherranefnd um ríkisfjármál og efnahagsmál. Ríkisfjármálin annars vegar bara vegna eðlis þeirra og mikilvægis og efnahagsmálin vegna þess að það er tengt við lög um fjármálastöðugleika og þau verkefni sem þar liggja o.s.frv. Ég hef því ekkert á móti því að lögfesta þær, ég tel að þær eigi að vera, en ég er ekkert endilega segja að þess þurfi. Það er þó aldrei hægt að útiloka neitt og kannski fáum við