Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Við heyrðum í kvöldfréttum útvarpsins í gær að höfundar frumvarps ríkisstjórnarinnar um vatnalögin telja að í frumvarpinu felist engin efnisbreyting, aðeins sé um að ræða breytingu á formi. Í sjálfu sér er ekkert undarlegt að höfundurinn reyni að verja afkvæmi sitt á þennan hátt enda hefur þessu verið haldið fram í umræðunni af hálfu stjórnarmeirihlutans. Hins vegar er ég þessu algerlega ósammála og við í stjórnarandstöðunni höfum fært fyrir því ítarleg rök að svo sé. Ég sé ástæðu til þess að kveðja mér hljóðs hér í upphafi fundar til að vekja athygli Alþingis á því að á markaði líta fjárfestar öðruvísi á þessi mál. Vísa ég þar í ummæli eins af þeim fjárfestum sem verulega hafa hagnast á einkavæðingu Framsóknarflokksins og þeirri stefnu sem sá flokkur fylgir. Þar er ég að vísa í ummæli Ólafs Ólafssonar sem í byrjun janúar lýsti því yfir að hann hygðist selja Olíufélagið sem hann var aðaleigandi að. Hann sagði þá í fjölmiðlum að tilvonandi kaupendur gætu hagnast á því að fjárfesta í raforkugeiranum og í vatni. Ég ætla að vitna í þessi ummæli, með leyfi forseta: „Núna metum við það svo að ástandið á íslenska markaðnum, efnahagsástandið, sé afar hagstætt og verði það vonandi næstu árin, jafnframt að Olíufélagið sé til þess búið að fara í frekari verkefni hér heima, svo sem í orkugeiranum, hvort sem það er í vatni eða rafmagni  Þetta er hið pólitíska 

Hæstv. forseti. Hér er náttúrlega um makalausar dylgjur að ræða af hálfu hv. þm. Ögmundar Jónassonar og í raun og veru staðfestir sá málflutningur sem hv. þingmaður viðhafði hér úr ræðustól Alþingis málefnafátækt stjórnarandstöðunnar í þessu máli. Það er ósköp eðlilegt að hv. stjórnarandstaða hafi verið dálítið uggandi eftir sex-fréttirnar í gær þar sem Karl Axelsson, einn virtasti sérfræðingur á sviði eignarréttar í landinu, kom fram 

Höfundur frumvarpsins.

Við hv. þingmenn höfum vitnað hér í alla helstu sérfræðinga á sviði eignarréttar 20. aldarinnar, Ólaf Lárusson, Þorgeir Örlygsson, við höfum vitnað í Ólaf Jóhannesson og Sigurð Líndal. Hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa ekki getað vitnað í sérfræðinga á sviði eignarréttar á 20. öldinni.

Við höfum vitnað í Ólaf Jóhannesson, Bjarna Benediktsson.

Það sem má marka af málflutningi hv. stjórnarandstöðu - við höfum farið fram á það í umræðum hér á Alþingi að stjórnarandstaðan rökstyðji málflutning sinn. Rannsóknir og fræðigreinar þessara fræðimanna staðfesta þá túlkun okkar í stjórnarliðinu að hér sé um formbreytingu að ræða en ekki efnisbreytingu.  Hæstv. forseti. Ég get ekki annað en sagt það þegar hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar tala um að hér liggi mikið á að það er margsinnis búið að leggja þetta mál fyrir þingið. Það er búið að vinna að þessu máli meðal þessara fræðimanna frá árinu 2001. Nú er árið 2006, hæstv. forseti, þannig að það er búið að vinna mjög gaumgæfilega að þessu máli og allur málflutningur stjórnarandstöðunnar hér hefur einkennst af málþófi þar sem hv. þingmenn hafa lesið upp ljóð, farið yfir sögu heilu stjórnmálaflokkanna á 20. öldinni sem kemur þessu máli hreint ekki neitt við. Hæstv. forseti. Við skulum virða Alþingi og bera þá virðingu fyrir Alþingi að umræða um vatnalög skuli vera málefnaleg hér eftir en ekki einkennast af málþófi eins og hefur einkennt alla umræðu af hálfu hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar.

Hæstv. forseti. Það er verið að vitna í einn af verktökunum sem sömdu þetta frumvarp og það er munurinn á því hvernig menn fara með vatnalög á Alþingi á þessu ári þegar borið er saman við hvernig menn tóku á þeim á sínum tíma, í kringum 1920. Þá var sett nefnd þingsins til þess að semja vatnalagafrumvarp. Hún klofnaði og það var síðan þingið sem náði samstöðu um að búa til þann bræðing sem vatnalögin eru. Það varð pólitísk samstaða Alþingis um niðurstöðuna. Nú setja menn verktakana í málið. Svo eiga menn að taka mark á verktökunum þegar þeir koma og segja að þetta sé fínt hjá þeim, góð niðurstaða. Svo er vitnað í fræðimenn út og suður. Hvað voru þessir fæðimenn að fjalla um? Hvert var raunverulega inntakið sem var farið yfir? Það snerist allt saman um hagnýtingarréttinn  Síðan er ástæða til að veita athygli orðum þess manns sem hér hefur verið vitnað í, Karls Axelssonar, á fundinum í gær. Hann sagði þar og tók sem dæmi að það væri ástæða til að breyta réttarstöðunni vegna þess að það hefði getað komið upp vandamál, t.d. við virkjun eins og Kárahnjúkavirkjun. Það hefur aldrei komið fram á fundum nefndarinnar að þetta gæti breytt réttarstöðunni. Ég krefst þess að nefndin komi saman og að menn verði kallaðir þar til til að útskýra hvort slíkar framkvæmdir hafi aðra réttarstöðu eftir að þessi lög hafa verið samþykkt en fyrir. Ég krefst þess að hv. formaður nefndarinnar geri það, hann sjái til þess að við fáum útskýringar á orðum þessa verktaka sem samdi þetta frumvarp. 
            

Frú forseti. Ég verð að játa það að ég skil ekki afstöðu stjórnarandstöðunnar í þessu máli. 

Fyrst og fremst.

Stjórnarandstaðan finnur sér þann aðaltilgang í lífinu á Alþingi að koma í veg fyrir að þetta gerist, að koma í veg fyrir að réttkjörinn meiri hluti á Alþingi geti afgreitt þetta mál á sína ábyrgð. Ýmislegt hefur gerst hér á Alþingi í gegnum tíðina en mér finnst að aldrei hafi verið gengið svona langt. Ég var að líta yfir þingskjölin.

… Framsóknarflokkinn …

Ég sé enga breytingartillögu frá stjórnarandstöðunni, enga. 

Hæstv. forsætisráðherra er að tala í ræðustóli.

Það er greinilegt að hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar líður afskaplega illa yfir þessu. Þeir geta ekki einu sinni unnt ræðumönnum þess að tala hér á Alþingi. 

Af hverju …?

Hvers konar ástand er þetta hjá hv. þingmönnum?  
            

Virðulegi forseti. Það atriði sem hv. þm. Ögmundur Jónasson vakti hér á athygli í ræðu sinni er engar dylgjur. Þarna kom hann einmitt að kjarna málsins. Auðmenn þessa lands hafa gert sér grein fyrir því að í íslensku vatni eru falin stórkostleg viðskiptatækifæri til framtíðar. Það er það sem hefur gerst og þess vegna fáum við þessi lög núna. Og af hverju fáum við þessi lög núna með þessum hætti? Hvernig stendur á því að þeir vilja núna allt í einu taka gömlu vatnalögin til endurskoðunar og setja inn í þau skýr ákvæði um eignarhald á vatni? Jú, það er vegna þess að þeir hafa lært af reynslunni. Þeir lærðu af reynslunni þegar lögin um stjórn fiskveiða voru sett því að þá voru einmitt einhverjir þingmenn sem hugsuðu heila hugsun og sáu til þess að í 1. gr. laga um fiskveiðar var sett ein setning. Sú setning hljómar svo, með leyfi forseta: „Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar.“ Hún hefur allar götur síðan verið mikill þyrnir í augum þessara manna, þessi litla setning, vegna þess að hún hefur staðið í vegi fyrir því að þeir gætu lýst því yfir að fiskurinn í hafinu umhverfis Ísland væri einkaeign þeirra. En núna ætla þeir að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í hann, núna ætla þeir að setja þessi lög áður en þjóðin áttar sig á því hvað hér er að gerast, áður en jafnvel Alþingi áttar sig á því hvað hér er að gerast. Þeir ætla núna að búa þannig um hnútana að það verði búið að tryggja eignarhaldið á vatninu áður en vatnið verður að þeirri stórkostlegu auðlind, peningaauðlind sem það mun verða í framtíðinni. Flóknara er nú málið ekki og þetta ætti fólk að fara að skoða.

Hæstv. forseti. Það er ekki auðvelt að tala um þetta mál hér vegna þess að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar, eins og hv. síðasti ræðumaður, koma með svo fáránlegar yfirlýsingar að ég á ekki eitt einasta orð. Ég veit ekki hvernig á að vinda ofan af þessu bara fyrir hönd hv. Alþingis.  En það sem ég ætla að segja hér fyrst og fremst er - af því að hv. þm. Ögmundur Jónasson hóf þessa umræðu og vitnaði í orð ákveðins manns í viðskiptalífinu - að það er ekkert að marka það sem þessir þingmenn Vinstri grænna koma hér fram með og vitna í ummæli manna og þingmanna og ráðherra.  
             Það er þannig að ég kem í Kastljóssþátt fyrir alllöngu þegar undirrituð var viljayfirlýsing vegna kaupa ríkisins á eignarhlut sveitarfélaganna í Landsvirkjun. Þeir hafa tvisvar sinnum sagt rangt frá því sem ég sagði. Þeir eru með þetta í fæl þannig að ég veit ekkert nema þeir safni bara í fæl fölsuðum ummælum.  Þannig er búið að segja hér tvisvar sinnum að ég hafi sagt já, og það er falsað. Þeir eru með þetta í fæl og ég fór til hv. þingmanns til að vita hvort 

Frú forseti. Það er svo einfalt að það frumvarp til laga sem hér er verið að leggja fram fjalli um að færa eignarrétt á vatni frá þjóðinni til einkaaðila sem meira að segja ríkisstjórnin geti ráðstafað þar sem við á. Eins og þetta er nú er sértækur nýtingarréttur bundinn við landeigendur. Þetta vitum við. Hæstv. forsætisráðherra segir að þetta sé alveg eðlileg og sjálfsögð breyting. Það má vel vera í hans huga. Ekki síst í ljósi þeirra orða sem hv. þm. Ögmundur Jónasson vitnaði hér til, þar sem hann vitnaði til orða Ólafs Ólafssonar sem var að selja Olíufélagið. Ég skal endurtaka það, með leyfi forseta: „Núna metum við það svo að efnahagsástandið á íslenska markaðnum sé afar hagstætt og verður það vonandi næstu árin. Jafnframt að Olíufélagið sé tilbúið til að fara í frekari verkefni hér heima, svo sem í orkugeiranum, hvort sem það er í vatni eða rafmagni, og skapa sér nýja stöðu þar eða í smásölu eða heildsölu.“ Ég spyr forsætisráðherra: Hvers virði væru þessi orð þessa mikla athafnamanns ef lögunum verður ekki breytt? Þá er ekki hægt að selja honum vatnið. Þarna stendur einmitt hnífurinn í kúnni. Ég leyfi mér ítrekað að spyrja forsætisráðherra: Ef þetta er engin breyting af hans hálfu, eða hann leggur þann skilning í þessar lagabreytingar að það séu engar breytingar í þeim, hvers vegna þá keyra þær hér fram í gegnum þingið á laugardegi, eins og hér sé eitthvert yfirvofandi hættuástand? Eru það kannski einhver loforð sem búið er að gefa einhverjum viðskiptamönnum? Er það hættuástandið?

Frú forseti. Ég vil byrja á því að nota tækifærið og óska hæstv. forseta til hamingju með afmælið. En svo vil ég líka halda áfram og óska hæstv. forsætisráðherra til hamingju með það hversu farsællega honum hefur tekist að gleyma sinni eigin framgöngu hér veturinn 1993–1994 þegar verið var að ræða EES-samninginn. Ég man ekki betur en hæstv. forsætisráðherra hafi þá verið í fylkingarbrjósti þeirra sem töluðu hér látlaust vegna þess að þeir höfðu einlæga sannfæringu fyrir því að það mál sem þá var rætt væri ekki jákvætt þó að reynslan hafi sýnt annað. Mér finnst það líka heldur umhendis þegar hæstv. forsætisráðherra kemur hér og segir að hann skilji ekki mál hv. þingmanna þegar hann hefur ekki setið undir ræðunum. Enda kom það glögglega í ljós að hann gerir sér enga grein fyrir því að hér hefur verið lögð fram frávísunartillaga af hálfu stjórnarandstöðunnar. 
             En frú forseti. Ég segi það eitt að þær upplýsingar sem fram komu í gær í máli Karls Axelssonar í Ríkisútvarpinu sýna að þingið hefur verið blekkt. Talsmenn stjórnarliðsins hafa sagt að þetta frumvarp feli enga breytingu í sér. En hann sagði í gær að þetta hefði hugsanlega í för með sér breytta réttarstöðu þegar kemur að stórvirkjunum. Þess vegna tek ég undir kröfu hv. þm. Jóhanns Ársælssonar um að iðnaðarnefnd verði kölluð saman og umræðu verði frestað til að við getum fengið þessar upplýsingar. Það er auðvitað hv. þm. Birkir Jón Jónsson sem ber ábyrgð á þessu. Hann stýrir för málsins hér í gegnum þingið og það er bersýnilegt að hann og aðrir hafa haldið svo á málum að þetta lykilatriði hefur ekki verið upplýst. Það er til stórkostlegra vansa fyrir ríkisstjórnina að þetta skuli koma fram núna og það liggur alveg ljóst fyrir að hún er að blekkja þingið og þjóðina.

Frú forseti. Hv. þingmönnum hefur orðið tíðrætt við umfjöllun um þetta mál um aðlögun EFTA-landanna að vatnatilskipun Evrópusambandsins. Niðurstaða er komin í það mál. Það verður gengið frá því formlega á fundi núna í maí eða júní. Það er unnið að lagafrumvarpi um þetta mál í umhverfisráðuneytinu sem verður lagt fram hér á Alþingi í haust. Frumvarp það sem hér er til umræðu á í engu að skarast á við væntanlegt frumvarp um stjórn vatnsverndar. Það hefur verið þannig að þingmönnum hefur verið fullkunnugt um það. Þess er getið í greinargerð með frumvarpi um vatnalög sem hér hefur verið til umræðu.

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert að við skulum koma hér til fundar á laugardegi í einhvers konar neyðarástandi til að breyta lögum, sem stjórnarliðið talar um að sé aðeins formbreyting. Það liggur svo mikið á að það þarf að funda á kvöldin og það þarf að funda um helgar. Ekki það að við mætum ekki til fundar, heldur hitt að það er mikilvægt að þingið sé upplýst um það neyðarástand sem nú ríkir hvað varðar vatnsmál Íslendinga. Því það getur ekki verið annað en neyð og neyðarréttur sem gerir þá kröfu að þingið komi saman flest kvöld og um helgar til að ræða það mál sem okkur er kynnt sem formbreyting. Þetta mál er kynnt okkur sem formbreyting og okkur er sagt að Hæstiréttur hafi komist að niðurstöðu í nokkrum málum á öldinni og það sé gríðarlega mikilvægt að breyta þessu í sama farveg og niðurstöður Hæstaréttar kveða á um. Annar dómurinn er reyndar frá 1956 en seinni er nýrri. Þannig að það er afar mikilvægt að við verðum upplýst um það hættuástand sem hér er uppi og þá kannski myndi stjórnarandstaðan skynja þetta betur. En á hinn bóginn kom fram í máli Karls Axelssonar, sem hér hefur verið vitnað til, á fundi í gær að hugsanlegt væri að ef lögunum yrði ekki breytt kynni það að skapa óvissu við Kárahnjúkavirkjun. Það kynni að skapa óvissu við tilfærslu á vatni sem þar er verið að vinna með. Ef þetta er það ástand sem menn eru að takast á við finnst mér sanngjarnt og eðlilegt að þingið sé upplýst um það. Það er lykilatriðið. Því tek ég undir kröfu hv. þm. Jóhanns Ársælssonar um að iðnaðarnefnd komi saman og fari yfir þessar fullyrðingar, fari yfir það hvort þarna liggur hin raunverulega ástæða fyrir því 

Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra lýsti því yfir áðan að um væri að ræða eðlilega og sjálfsagða breytingu. Þá kom einnig fram í máli hans ýmislegt sem benti til að hann hefði ekki setið undir þessari umræðu hér og fylgst með undanfarna daga. Fjöldinn allur af félagasamtökum og aðilum og stofnunum úti í samfélaginu hefur mótmælt þessari ráðstöfun og telur að hér sé ekki um eðlilega og sjálfsagða breytingu að ræða. Þessir aðilar eru, virðulegi forseti: BSRB, þjóðkirkjan, Landvernd, Umhverfisstofnun, Náttúrufræðistofnun, Félag eldri borgara, o.s.frv. Virðulegi forseti. Í ljósi þess að þessir aðilar hafa lagt mál sitt fram með mjög skýrum hætti í umsögnum og ekkert tillit hefur verið tekið til þeirra finnst mér a.m.k. að við eigum að tala um málið í réttu samhengi. Við getum ekki lýst því yfir hér að fjöldinn allur af fólki hafi verið dreginn að borðinu og staðið að samningu þessa frumvarps og hér sé eingöngu um eðlilega og sjálfsagða breytingu að ræða. Virðulegi forseti. Mér finnst lítið fara fyrir því sjónarmiði, þegar hæstv. ráðherrar segja að hér sé eingöngu um formbreytingu að ræða, að Sameinuðu þjóðirnar samþykktu árið 2002 að vatn yrði skilgreint sem mannréttindi, þ.e. aðgengi að vatni, og skilgreindu þennan áratug sem áratug vatnsins. Ekkert af nágrannaríkjum okkar eða Evrópuríkjum eru að fara þessa leið, þ.e. að þar sé skýrt eignarhald á vatni. Því erum við að fara aðra leið en þau ríki sem við erum í samstarfi við á alþjóðavettvangi. Við tökum ekki þátt í þessari umræðu um vatnið á áratug vatnsins, sem svo er skilgreindur af Sameinuðu þjóðunum. Mér finnst það skylda okkar að við tökum þá umræðu inn í 

Hæstv. forseti. Hæstv. iðnaðar- og bankamálaráðherra var með mjög alvarlegar yfirlýsingar hér áðan og vændi mig um að hafa falsað ummæli sín. Ég skal segja það hér, hæstv. forseti, að þetta er ekki það síðasta sem verður sagt um þetta mál því ég ætlast til þess að hæstv. ráðherra finni orðum sínum stað. Hún talar jafnframt um það að við höldum fæla, eins og hún orðaði það, og að við höfum falsað þessa fæla. Ég er í fyrsta lagi að vísa hér í ummæli Ólafs Ólafssonar frá 10. janúar sl. sem ég fjallaði um á heimasíðu minni daginn eftir. Í annan stað eru þeir fælar, sem ráðherrann nefnir svo, samsöfnun á ummælum og mótsagnakenndum ummælum ráðherra Framsóknarflokksins í ýmsum málum, einnig á heimasíðu minni. Í fyrsta lagi um Íraksmálið, í öðru lagi um Ríkisútvarpið og í þriðja lagi um einkavæðingu á raforkugeiranum. Það sem ég gerði var að færa ummæli hæstv. ráðamanna og talsmanna Framsóknarflokksins orðrétt og nákvæmlega eins frá útskrift frá Ríkisútvarpinu yfir á heimasíðu mína. Það er ekki einvörðungu þetta ja, já sem um er að ræða heldur efnisinnihald ummæla hæstv. ráðherra. Þar var ekkert um að villast hvað vakti fyrir ráðherranum, að verið væri að opna á einkavæðingu raforkugeirans, og við skulum fara yfir það aftur. Síðan eru það hin makalausu ummæli forsætisráðherra sem segist ekki botna upp né niður í því sem hér sé að gerast. Það er ekkert undarlegt. Maðurinn hefur verið fjarri þessari umræðu. Hann segir að nú eigi að svara kalli tímans við endurskoðun á lögum sem sett voru á öndverðri 20. öld. Eigum við þá bara ekki að gera það? Eigum við ekki að svara kalli tímans 

Sá tími er nú liðinn fyrir allnokkru sem ætlaður var til að ræða störf þingsins samkvæmt þingsköpum. Það eru nokkrir aðrir hv. þingmenn á mælendaskrá sem komast ekki að.

Frú forseti. Ég vildi kveðja mér hljóðs um fundarstjórn forseta út af tveimur atriðum. Í gær kom hv. þm. Helgi Hjörvar upp í umræðunni um vatnalög sem eru líka á dagskrá í dag - ég sé að hann er ekki mættur - og kvartaði yfir því að hæstv. iðnaðarráðherra væri ekki viðstaddur umræðuna. Mér finnst að forseti eigi að benda hv. þingmanni á það að við vorum ekki að ræða framsögu iðnaðarráðherra. Hún var búin að flytja þá framsögu við 1. umr. Við vorum að ræða nefndarálit hv. iðnaðarnefndar og formaður hennar sat í salnum. Ég vil, frú forseti, ekki taka upp þykkjuna fyrir hv. formann iðnaðarnefndar því að ég held að hann sé alveg fullfær um það og ég treysti honum fullkomlega til þess að svara fyrir nefndarálit meiri hlutans og þær breytingartillögur sem gera átti. Ég treysti líka fulltrúum stjórnarandstöðunnar í hv. iðnaðarnefnd fullkomlega til að svara fyrir sig. Það er því engin þörf á að framkvæmdarvaldið komi hér inn í löggjafarvaldið eins og ákallið hljóðaði. Þá vildi ég líka, frú forseti, ítreka og árétta það sem ég stakk upp á í gær að hv. þingmenn lýstu því yfir þegar þeir kæmu í ræðustól hversu lengi þeir mundu tala. Af hverju bað ég um það, frú forseti? Það var til þess að umræðan gæti orðið málefnaleg. Það er ekki hægt að fara í andsvar við hv. þingmann sem maður veit ekki hvort mun tala í 10 mínútur eða í fjóra tíma nema maður sitji alla fjóra tímana í þingsal. Ég er þannig gerður að athyglin hjá mér er farin eftir korter og þannig er nú háttað með flest fólk. Það þekkja þeir sem kenna og þess vegna þarf alltaf að brjóta upp kennsluna á 10 mínútna fresti, en það gerist ekki hér í ræðupúlti Alþingis. Ef menn vilja fá fram málefnalega umræðu ætla ég að biðja forseta að fara fram á það við hv. þingmenn, hún hlýtur að geta það, að þeir tilkynni í byrjun ræðu sinnar hve lengi þeir muni tala. Það er til þess að umræðan geti orðið málefnaleg. Hún verður ekki málefnaleg með því að menn haldi svona ræður. Ég spurði hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur að því í gær áður en hún fór í ræðustólinn hversu lengi hún mundi tala. Hún sagði mér að það yrðu einn til þrír tímar. Það reyndist vera svo því að hún hóf ræðu sína kl. 13:45 og lauk henni kl. 15:58. Þetta kemur í veg fyrir alla málefnalega umræðu. Ég vil líka geta þess að það er mikill vandi að forma hugsun sína í stuttu máli en það er enginn vandi að tala lengi og segja ekki neitt. Ég ætla að vona að hér sé ekki málþóf í gangi. Ég ætla að vona það, frú forseti, því að það væri ofbeldi minni hlutans gegn meiri hlutanum sem þjóðin hefur kosið á Alþingi og gegn lýðræðinu.

Það eru nokkuð margir hv. þingmenn sem vilja ræða um fundarstjórn forseta en af þessu tilefni vill forseti rifja það upp að hún sá einhvern tímann ummæli í þingtíðindum þar sem forseti hafði einmitt verið að grennslast eftir því við þingmanninn hvenær hann héldi að hann lyki ræðu sinni. Þá sagði þingmaðurinn eitthvað á þá leið: Ja, frú forseti, ég get eiginlega ekki sagt til um það hve mikið er eftir af ræðu minni fyrr en hún er búin.

Hæstv. forseti. Ég hef áður beint þeim tilmælum til hæstv. forseta að hún velti því fyrir sér hvort skynsamlegt sé að halda þessari umræðu áfram. Hvort hér hafi verið staðið nógu vel að málum til að verjandi sé að eyða tíma Alþingis með þeim hætti sem hér er gert. Mér finnst ástæða til að endurtaka þetta í tilefni af orðum hæstv. umhverfisráðherra áðan sem lýsti því skilmerkilega yfir, og ég þakka fyrir það, að nú séu þau málefni sem beðið var eftir í sambandi við vatnatilskipun Evrópusambandsins tilbúin og að frumvarpið liggi fyrir í drögum í ráðuneytinu, það eigi eftir að ganga frá því og hægt sé að gera það í sumar. Hæstv. ráðherra sagði að vísu að ekki þyrfti að binda það við þetta mál en ég vil vitna hér í umsögn aðalundirstofnunar umhverfisráðuneytisins hvað þetta varðar, annarrar aðalundirstofnunarinnar. Það stendur hér í umsögn Umhverfisstofnunar: „Umhverfisstofnun gerir meginathugasemdir við eftirfarandi atriði og leggur til að …“ o.s.frv. Það fyrsta sem Umhverfisstofnun tiltekur í þessari upptalningu er að frumvarp um lögleiðingu Vatnatilskipunarinnar verði lagt fram um leið og frumvarp um vatnalög. Það er fyrsta atriðið í umsögn Umhverfisstofnunar um hvað þurfi að vera til staðar til að hægt sé að ganga frá þessum málum. Mér finnst hæstv. umhverfisráðherra vera góður liðsmaður í ríkisstjórninni að leggja það á sig að halda því fram að það sem aðalundirstofnun ráðuneytisins segir hér skipti ekki máli, þ.e. að hafa þurfi þetta hvort tveggja fyrir augunum til að geta borið saman þær niðurstöður sem menn hafa komist að um hvað standa eigi í þessum lagabálki. Þess vegna geri ég þá tillögu til hæstv. forseta að hún velti því fyrir sér hvort ekki sé rétt að doka nú við og að hæstv. forseti skoði það líka hvort hún ætti ekki að beita sér fyrir því að menn taki á vatnalögunum með svipuðum hætti og gert var þegar samkomulag náðist í öllu þinginu um „bræðinginn“ sem vatnalögin voru kölluð á þeim tíma en það var samkomulag Alþingis um niðurstöðuna. Nú er sú sátt rofin. Hæstv. iðnaðarráðherra kemur hér með frumvarp sem samið er úti í bæ, ekki með aðkomu neinna annarra en þeirra sem hæstv. iðnaðarráðherra réð til verksins. Ekki er verið að leita að pólitískri sátt um eitthvert mesta deilumál sögunnar í íslenskum stjórnmálum. Nei, nei, það skal fara bara í verktöku úti í bæ og svo eru verktakarnir spurðir hvort þetta sé ekki fínt hjá þeim. 

Hæstv. forseti. Allítarleg umræða hefur verið í morgun um það málefni sem hér um ræðir og er ljóst að menn greinir á, stjórn og stjórnarliða, um túlkun á því frumvarpi sem við ræðum. Málið var á sínum tíma tekið út úr iðnaðarnefnd ágreiningslaust að ég tel.  Hv. þm. Jóhann Ársælsson kom hér upp í gær og vitnað í ummæli Karls Axelssonar og hefur komið með beiðni um að kalla hann fyrir nefndina og fjalla um málið, og reyndar fleiri hv. þingmenn. Mér finnst sjálfsagt að iðnaðarnefnd taki málið fyrir og hitti Karl Axelsson. Mér finnst mikilvægt að við klárum 2. umr. og köllum svo Karl Axelsson fyrir eftir hana. Það eru þrjár umræður um hvert mál á hv. Alþingi. Málið verður ekki afgreitt fyrr en að lokinni 3. umr. Ég tel, hæstv. forseti, að það mundi liðka fyrir störfum þingsins að við kláruðum 2. umr. og verðum svo við þeirri sjálfsögðu ósk að kalla Karl Axelsson fyrir nefndina og spyrja þann fræðimann út úr hvað varðar þetta vatnalagafrumvarp. Ég tel að við ættum að einbeita okkur að því að klára 2. umr. um málið og kalla síðan Karl Axelsson fyrir nefndina. Mér finnst það venjulegur framgangur í málinu og tel að við ættum að stefna að því að ljúka 2. umr. fljótlega og ræða því næst við Karl Axelsson í nefndinni.

Hæstv. forseti. Ég tel að fresta eigi þessum fundi núna og kalla iðnaðarnefnd saman þegar í stað. Okkur dugir ekki að láta 2. umr. fara fram og kalla nefndina síðan saman. Ég beini þeirri spurningu til hæstv. forseta þingsins hvað standi til að halda þessum þingfundi lengi áfram. Þetta eru mjög óvenjulegar aðstæður. Ríkisstjórnin lítur greinilega svo að svo mikið liggi við að koma þessu máli í gegnum þingið, að lögfesta einkaeignarhald á vatni, að kalla verði þingið saman á föstudegi og laugardegi þótt dagskrá þingsins hafi verið á allt annan veg. Þessi fundur er haldinn gegn vilja stjórnarandstöðunnar og við höfum mótmælt því mjög harðlega að til þessa fundar skyldi boðað. Nú óskum við eftir því að fá upplýsingar um hve lengi standi til að halda fundinum áfram. Hv. þm. Pétur H. Blöndal kom hér upp og vildi fá að vita hve lengi menn ætli að tala í þessu máli. Ég minnist þess ekki að hann hafi nokkurn tímann skýrt þingheimi frá því hve lengi hann ætlaði að halda sínum ræðum áfram og hve langar þær yrðu. Þetta er því mjög óvenjuleg ósk. Hitt er venjuleg ósk og eðlileg að þingið vilji vita frá hæstv. forseta hve lengi standi til að þingfundur standi. Er til of mikils mælst að við fáum upplýsingar um hve lengi standi til að halda þessum fundi áfram?

Að gefnu tilefni vill forseti segja að til þessa fundar í dag er boðað vegna þess að óvenjulangar umræður hafa orðið um það mál sem er hér á dagskrá og enn eru 15 þingmenn eftir á mælendaskrá. Forseti var þó að vona, með hliðsjón af því að umræður um málið hafa nú staðið yfir í meira en 30 klukkustundir, að þingmenn styttu mál sitt og skýrðu afstöðu sína á skorinorðan hátt. Fari svo þarf þessi fundur ekki að standa lengi og þá getur þingið tekið afstöðu til málsins í atkvæðagreiðslu og ákveðið hvort það gengur til 3. umr. Forseti mun sjá hvernig umræðum vindur fram og ræða við forustumenn þingflokkanna þegar mál skýrast.

Hæstv. forseti. Hér kom fram sú spurning hvort skynsamlegt væri að halda áfram umræðunni um vatnalögin sem nú eru á dagskrá og ég held að við ættum að vinda okkur í að ræða það mál. Það er skylda forseta að koma því svo fyrir að tjáningarfrelsi þingmanna fái að njóta sín og í þessu tilfelli að stærstu leyti stjórnarandstöðunnar að því er virðist  Hv. formaður iðnaðarnefndar hefur tilkynnt að hann muni kalla nefndina saman á milli 2. og 3. umr. til að ræða þau mál sem væntanlega hefur komið fram í máli þingmanna að þurfi að skoða betur. Þetta er alveg eðlilegur framgangur máls í þinginu. Forseti hefur haldið mjög vel á þessu máli og ég treysti því að svo verði áfram, eins og alltaf undir hennar stjórn, að menn fái að njóta sín í þingsalnum og ræði svo málið í nefndum og málið fái sinn lýðræðislega framgang í þinginu. Ég trúi því varla að þingmenn stjórnarandstöðunnar séu að fara fram á neitt annað en að þeir fái sinn tíma í þinginu til að ræða málið. Það er eðlilegur framgangur málsins.

Virðulegi forseti. Það er með ólíkindum að einn hv. þingmaður, Pétur Blöndal, fari fram á að menn tímasetji eða gefi upp þann tíma sem þeir ætla sér hér til umræðu einfaldlega vegna þess að hann heldur ekki athygli í meira en 15 mínútur. Mörgum hefur reynst vel að skrifa niður minnispunkta. Hér er fjöldi starfsfólks og er hægt, virðulegi forseti, að óska eftir því að það taki niður minnispunkta fyrir hv. þingmann á meðan menn eru í ræðustól. Hv. þingmaður sagði líka að það hefði verið óeðlileg ósk frá hv. þm. Helga Hjörvar hér í gær að óska eftir að iðnaðarráðherra væri á staðnum og að málinu yrði frestað þar til iðnaðarráðherra hefði komið til þingfundar. Ég sagði hér í gær að hæstv. ráðherra hafði eðlileg forföll en að það var ekki öllum þingmönnum ljóst. Hins vegar hefði verið eðlilegt að fresta umræðunni. Þó nefndin sé búin að fjalla um málið og hér sé hv. formaður iðnaðarnefndar til að svara þeim spurningum sem nefndarmenn leggja fyrir hann og lúta að vinnu meiri hlutans þá er það rétt sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan - Hún ber ábyrgð á málinu - og í nefndarstarfinu vöknuðu spurningar þess eðlis að hæstv. ráðherra þarf að svara þeim fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Þess vegna er fullkomlega eðlilegt að fara fram á að hæstv. ráðherra sé á staðnum. Hér hafa komið fram óskir um að þingfundi verði frestað og nefndin kölluð saman nú þegar. Í 15. gr. þingskapa segir, með leyfi forseta: „Formanni nefndar er skylt að boða til fundar ef ósk berst um það frá a.m.k. þriðjungi nefndarmanna og taka á dagskrá þau mál sem tilgreind eru. Sama gildir um ósk frá þeim nefndarmanni sem falið hefur verið að vinna að athugun máls, ...“ Í 20. gr. segir, með leyfi forseta: „Nefndarfundi skal ekki halda þegar þingfundur stendur yfir. Frá þessu má þó víkja ef nefndarmenn samþykkja og forseti hreyfir ekki andmælum.“ Nú er þessi fundur í dag ekki á starfsáætlun Alþingis. Það er löngu ljóst og mikið hefur verði rætt um það hér. Það er eðlilegt að verða við þeim óskum sem fram hafa komið, ekki frá þriðjungi nefndarmanna heldur fleirum, um að fresta þingfundi og kalla nefndina saman og taka til umræðu þær ábendingar sem hér hafa komið fram. Það eru fullkomlega eðlileg vinnubrögð að þannig verði staðið að verki í dag. Ég óska eftir því, virðulegi forseti, að þingflokksformenn verði kallaðir til fundar og við ræðum um framhald þessa máls.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að ræða fundarstjórn forseta og vil aftur fá að endurtaka ósk mína frá því í gær - hún er jafngild í dag og hún var þá - ósk mína um að eftir að þessari umræðu um fundarstjórn forseta lýkur þá verði fundi slitið, við tökum síðan upp þráðinn aftur á mánudaginn kl. 15 með þingfundi og förum þá að ræða einhver önnur mál, önnur frumvörp heldur en þetta frumvarp um vatnalög. Ég legg síðan til að sjálfsögðu að álit minni hlutans verði tekið til greina og þetta mál látið niður falla, það komi síðan aftur inn í þingið næsta haust eftir að hæstv. iðnaðarráðherra hefur hugsað sinn gang og fengið til borðsins á nýjan leik hæfustu menn og konur til að endurskoða frumvarpið og taka tillit til athugasemda sem hafa borist um það bæði frá umsagnaraðilum en líka frá hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls nú við 2. umr. Þetta væri langskynsamlegasta lausnin á málunum eins og þau líta í dag. Ég sakna þess, virðulegi forseti, að hafa ekki enn fengið að heyra neinn efnislegan rökstuðning, hvorki frá hæstv. iðnaðarráðherra sem talaði hér áðan né frá hæstv. forsætisráðherra sem líka tók til máls en er nú horfinn úr salnum, efnisleg rök fyrir því hvað gerir það að verkum að svo mikið liggur á að koma þessu frumvarpi í gegnum þingið nú á þessu vorþingi. Þessi rök hefur þingheimur ekki fengið að heyra. Ég vil því mælast til þess, virðulegi forseti, að það verði óskað eftir því við þessa tvo hæstv. ráðherra að þau komi hér upp í ræðustól og upplýsi þingheim um hver ástæðan sé fyrir því að það liggi svo mikið á núna að hér þurfi að halda bæði kvöldfundi, nánast næturfundi, það þurfi að kalla saman þing á föstudegi og laugardegi og nú síðast gefa það sterklega í skyn að hér skuli áfram haldið nánast hvað sem það kostar. Ég ætla svo sem ekkert að kinoka mér undan því að taka þátt í þeirri umræðu. Ég er reiðubúinn í hana, mjög vel undirbúinn og mun hér tala eins lengi og mig lystir. Ég skammast mín ekkert fyrir það. Það er hlutverk okkar í stjórnarandstöðunni að koma athugasemdum okkar á framfæri. Það er líka hlutverk okkar í stjórnarandstöðunni að vara þjóðina við þegar meiri hlutinn er svo augljóslega að leiða þjóðina út í ógöngur. Þá er það einfaldlega okkar skylda. Að sjálfsögðu notum við okkar lagalega rétt til að gera það með tilvísun einmitt í greinar laga um þingsköp. 
            

Forseti vill af þessu tilefni rifja það upp sem hann hefur sagt hér áður í umræðum um fundarstjórn forseta varðandi þetta mál, að frumvarp til vatnalaga kom fyrst fram til umræðu hér á hinu háa Alþingi í byrjun nóvember á síðasta ári og hefur verið alllengi til umfjöllunar í iðnaðarnefnd. Það hefur enginn hv. þingmaður komið á framfæri mótmælum við forseta þingsins um að þetta mál yrði afgreitt úr iðnaðarnefnd  Forseti vill að þetta komi hér skýrt fram.

Virðulegi forseti. Það er svolítið sérkennilegt að koma inn á Alþingi um stundarsakir á nýjan leik. Þingfundirnir undanfarna daga minna í raun miklu frekar á málfundaræfingu en umræðu í þjóðþingi. Hinn ástsæli söngvari íslensku þjóðarinnar Guðmundur Jónsson söng einhvern tíma texta sem er eitthvað þessa leið: „Það er eins og gerst hafi í gær.“ Ómur gærdagsins hljómar hér í dag. Ef við rifjum upp undanfarna daga erum við alltaf í sama farinu. 
             Spurningin er þessi: Er um málþóf að ræða eða ekki? Menn hafa sagt jafnvel að þeir skyldu frekar dauðir liggja heldur en samþykkja þetta frumvarp.  
            

Frú forseti. Þetta var afar athyglisverð ræða um fundarstjórn forseta og örugglega til þess fallin að efla virðingu fólks fyrir hinu háa Alþingi. Frú forseti. Ég legg til að þessum fundi verði nú slitið. Það er greinilegt að þetta mál er farið að hafa slík áhrif á störf þingsins að það er alls ekki til bóta. Ofurkapp hæstv. iðnaðarráðherra og jafnvel hæstv. forsætisráðherra einnig á að þröngva þessu máli hér í gegnum þingið hefur komið berlega í ljós. Í umræðum í gær, frú forseti, komu nokkrir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins hér upp og töldu að það væri nú ekki mikið mál að mæta hér á föstudegi, laugardegi, alla helgina jafnvel til að ræða þetta mál og við skyldum bara ræða það sem mest. Þeir höfðu varla sleppt orðinu, þessir þingmenn, þegar þeir sjálfir hlupu auðvitað úr þinghúsinu. Ég er hér með útprent af stimpilklukku þingsins. Það er tekið kl. 15:13 í gær. Hér sést að aðeins einn þingmaður stjórnarflokkanna var viðstaddur umræðuna. Það var hv. þm. Birkir Jón Jónsson, formaður iðnaðarnefndar. Allir hinir þingmenn stjórnarflokkanna voru merktir bláir með fjarveru.  Er þetta lýðræði? Er það skilningur stjórnarmeirihlutans að lýðræði felist í því að leyfa stjórnarandstöðunni að tala og tala en hlusta ekki á hana, taka ekki orð mark á því sem við höfum að segja vegna þess að þeir eru búnir að ákveða sig og það skipta engin rök máli lengur? Það á bara að vaða áfram, leyfa stjórnarandstöðunni að tala en, auðvitað ekki að taka orð mark á henni, loka eyrunum, fara heim, fara á einhverja aðra fundi. Ég vil minna á að hæstv. forseti sagði hér í gær að þingfundir hefðu forgang á aðra fundi. Þingmenn stjórnarflokkanna taka ekki mark á þessum orðum hæstv. forseta og það þykir mér mjög miður.

Það voru ýmsar skoðanir sem komu hér fram frá hv. þingmönnum, m.a. frá þingmönnum stjórnarandstöðunnar, um að fresta þingfundi vegna funda úti í bæ, svo því sé haldið til haga.

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því áðan að í ræðu formanns þingflokks Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur, lagði hún mikið upp úr því að við mundum virða tjáningarfrelsið og að við gætum komið okkar sjónarmiðum á framfæri á fundum Alþingis og tek ég alveg heils hugar undir það. Mér þykir hins vegar miður að það sé aðeins hægt að nota kvöld eða helgar í að koma þessum sjónarmiðum á framfæri, en að sjálfsögðu mun ég nýta mér þann kost. Mér þykir einnig miður að hin nýja fjölskyldustefna hæstv. forseta þingsins skuli þá um leið ekki fá samræmst þeim vilja hv. þingmanns að tjáningarfrelsið fái notið sín. Er miður að þetta skuli ekki geta farið saman. Ég fagna ummælum formanns iðnaðarnefndar, hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar, um mikilvægi þess að nefndin komi saman. Í þeim ummælum felst að sjálfsögðu það að fram hafa komið nýjar upplýsingar sem nauðsynlegt er að ræða. Annars þyrfti ekki að kalla nefndina sérstaklega saman. Það felst í þessum orðum. Ég hlýt að spyrja hæstv. forseta hvort hún telji ekki eðlilegt, þar sem fyrir liggur að nýjar upplýsingar hafa komið fram og að fyrir liggur vilji hv. formanns iðnaðarnefndar um að kalla nefndina saman, að rétt sé að þessar upplýsingar liggi fyrir á meðan 2. umr. fer fram. Það er mikilvægt að þessar upplýsingar liggi fyrir svo umræðan fari fram á réttum forsendum. Ég held að þetta sé eðlileg krafa og því er afar eðlilegt að við gerum hlé á þessari umræðu núna og að þessi fundur í iðnaðarnefnd verði haldinn, menn fari þar yfir þau álitaefni, sjónarmið og upplýsingar sem fram hafa komið til að umræðan geti farið fram á réttum forsendum. Annars þjónar hún ekki þeim tilgangi að hún fari fram og þá kannski fær tjáningarfrelsið ekki notið sín eins og það ella mundi gera ef umræðan færi fram á réttum  
             Rétt að lokum, vegna þess að hv. þm. Pétur H. Blöndal hóf nú þessa umræðu um störf þingsins, þá held ég að rétt sé að rifja það upp, af því að hv. þingmaður er formaður efnahags- og viðskiptanefndar, að hv. þingmaður leitar ætíð til viðkomandi fagráðherra ef einhverjar breytingar þarf að gera eða tillögur um einhverjar breytingar á frumvörpum sem eru í nefnd. Þess vegna held ég að hv. þingmaður - því miður ... jú, hv. þingmaður er kominn í salinn - þá ætti hv. þingmaður að skilja það mjög vel að það sé eðlilegt að stjórnarandstaðan geri kröfu til þess að viðkomandi fagráðherra sitji undir þeirri umræðu sem 

Eins og forseti hefur áður greint frá verður þingfundur hér í dag um það mál sem er á dagskrá. Þegar umræðu um fundarstjórn forseta lýkur og umræður hefjast um málið sjálft hyggst forseti eiga fund með formönnum þingflokka og ræða framvindu málsins. Um þá ósk að haldinn verði fundur í iðnaðarnefnd vísar forseti til þeirra svara sem formaður nefndarinnar veitti áðan við þeirri ósk.

Frú forseti. Ég vil nú vekja athygli forseta á 60. gr. þingskapa Alþingis þar sem stendur, með leyfi forseta: „Frumvörp, hvort heldur eru frá ríkisstjórn eða þingmönnum, svo og tillögur til þingsályktunar og breytingartillögur má kalla aftur á hverju stigi umræðu sem vill.“ Það er því ekkert hér sem hindrar að forseti beiti nú þegar skynsamlegu valdi sínu til þess að stöðva þessa umræðu og kalla málið til baka. Í þessu sambandi vil ég inna hæstv. forseta eftir því hvort honum hafi verið gert ljóst að Alþingi gæti hafa verið leynt upplýsingum varðandi þetta mál, mikilvægum grundvallarupplýsingum. Það kom fram í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar, sem sat á fundi og hlýddi á mál eins höfundar verktaka við samningu frumvarpsins, að samþykkt frumvarpsins væri nauðsynleg til þess að hægt væri að halda áfram með Kárahnjúkavirkjun eða til að þar skapaðist ekki réttaróvissa eða eitthvað í þá veru, varðandi framkvæmd við virkjunina. Þetta hefur aldrei verið nefnt hér í umræðunni. Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að þetta skipti engu máli, þetta væri smámál, hæstv. iðnaðarráðherra hefur sagt að hér væri bara um formbreytingar að ræða. Ef þetta skapar réttaróvissu við Kárahnjúkavirkjun skapar þetta þá ekki sömu réttaróvissu við úthlutanir iðnaðarráðherra á öllum öðrum virkjunarleyfum? Er hér ekki um einn stærsta hluta málsins að ræða? 

Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hljóðs meðan hv. þm. Pétur Blöndal flutti ræðu sína um fundarstjórn forseta. Þar vitnaði hv. þingmaður í samtal sem við áttum, mjög huggulegt samtal yfir salatbarnum hérna frammi í gær og mig langaði til að nefna það hér áður en ég fer yfir önnur atriði að menn skyldu gæta sín á því hvað þeir segja yfir salatbarnum hérna frammi fyrst menn eru farnir að vitna í það sem opinber samtöl í ræðustóli Alþingis. Virðulegi forseti. Sömuleiðis langar mig til að spyrja hæstv. forseta hvort hann hafi skilið orð hv. þm. Péturs H. Blöndals eins og ég, að hv. þingmaður væri að fara fram á eða leggja til að þingsköpum Alþingis yrði breytt til samræmis við athyglisgáfu hans, en þannig skildi ég það. Hann hafði skilgreint hana um 15 mínútur en ég vil benda á að í skólum landsins er börnum treyst til þess að sitja í kennslustund í 40 mínútur og Pétur H. Blöndal ætti því ekki að eiga í erfiðleikum með að sitja í a.m.k. 40 mínútur undir ræðum þingmanna hér eins og börn í skólum landsins. Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur verið farið fram á, þ.e. að gert verði hlé á þessari umræðu og að iðnaðarnefnd verði kölluð saman, vegna þess að þó svo að málið hafi verið tekið út úr hv. iðnaðarnefnd, þar sem ég sit, var alveg ljóst að um það var ekki sátt og við lögðum til að málinu yrði vísað frá. Í millitíðinni hafa komið fram nýjar upplýsingar sem skipta mjög miklu máli fyrir framgang málsins. Þar er annars vegar mál sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi og tók upp í gær, þ.e. að náðst hefði samkomulag milli Noregs, Íslands og Liechtensteins um það hvernig beri að standa að lögleiðingu vatnatilskipunarinnar og það nægir mér ekki sem þingmanni og sem aðila sem á sæti í hv. iðnaðarnefnd að umhverfisráðherra hæstv. komi hér upp og segi okkur að þessi mál séu alls óskyld. Það nægir mér bara ekki og það er skylda mín sem þingmanns að fá að ganga úr skugga um það sjálf hvort svo sé og því tel ég eðlilegt að nefndin komi saman og fari yfir það samkomulag sem gert var í ljósi umræðunnar hér. Því tel ég okkur ekki geta haldið þessari umræðu áfram með þeim hætti sem verið hefur og því verði iðnaðarnefnd að koma saman. Þá vil ég líka taka undir í öðru lagi að það verði að fara yfir orð Karls Axelssonar sem komu fram í fjölmiðlum í gær varðandi tengsl þessa máls við atriði tengd Kárahnjúkavirkjun.

Forseti. Ég tel að þrennt hafi komið fram í dag sem veldur því að þessum fundi ætti að hætta eða fresta og gefa ráðrúm til þess að ræða saman í iðnaðarnefnd og víðar. Í fyrsta lagi hafa hv. þingmenn sem hér hafa talað nefnt það og einnig sagði hæstv. umhverfisráðherra - sem er nú gengin úr salnum sem og aðrir ráðherrar - að lokum frá því, eftir þráspurningar hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, að niðurstöðu í vatnsverndarmálinu væri náð. Lagafrumvarp hefur legið fyrir í drögum í umhverfisráðuneytinu nú í tvö ár hygg ég samkvæmt upplýsingum og greinargerðum vatnalagafrumvarpsins, frá því í vetur og frá því í fyrravetur, og það er ekkert því til fyrirstöðu lengur að leggja það frumvarp fram. Eins og menn vita er hægt að leggja slík frumvörp fram hvenær sem er. Ef það þarf að bíða er eðlilegt að þetta máli bíði með því. Ég endurtek það og ítreka að því miður er ekki hægt að treysta þeim upplýsingum sem koma frá ráðherranum um það að þessi frumvörp stangist ekki á eða skarist ekki með nokkrum hætti og ákaflega ólíklegt að þau geri það ekki vegna þess að frumvarpið að hinum nýju vatnalögum tekur beinlínis til vatnsnýtingar og vatnsverndar með nokkrum hætti. Í öðru lagi kom fram í fréttum í gær og á þeim fyrirlestri eða fundi sem ég átti ekki kost á að sækja í gærdag, enda stóð þá yfir þingfundur, þó að ég hafi þurft að bregða mér annað á löngu boðaðan fund á skrifstofu minni, að Kárahnjúkavirkjun og árfarvegaskipti í tengslum við hana virðast vera einhvers konar undirstaða þessa máls og ekki hafa fengist skýr svör sem ég hef heyrt, við því frá höfundi frumvarpsins, Karli Axelssyni lögfræðingi, með hvaða hætti það er. Það er eins og hann hafi ekki mótað það til frásagnar hvað þar veldur. En við höfum verið að spyrja mikið að því hvernig standi á því að það þurfi að flýta sér svona með þetta frumvarp og þetta virðist þá vera ein ástæðan eða sú eina sem komin er, fyrir utan metnaðarmál einstakra ráðherra og þingmanna. Í þriðja lagi hefur svo komið í ljós að hæstv. forsætisráðherra virðist ekki vera ljóst hvernig stendur á þessu frumvarpi, a.m.k. kom hann hér upp í stólinn áðan og talaði um að það væri fyrst og fremst um formbreytingu að ræða, og ég vil fá það skýrt frá forsætisráðherra hvað annað felst þá í því en formbreyting vegna þess að um þetta höfum við verið að ræða og m.a. einkum þetta orðalag „fyrst og fremst um formbreytingu að ræða“. Þegar sjálfur forsætisráðherra tekur svo til orða hljótum við að eiga rétt á að vita hvað hann meinar með því.

Hæstv. forseti. Það er spurt að því hér hvort skynsamlegt væri að halda umræðu um þetta málefni áfram eftir ítarlega umræðu í marga daga, en ekki að sama skapi málefnalega að því leyti til að það hafa ekki farið fram nein skoðanaskipti á milli stjórnarliða og stjórnarandstæðinga  
             Ég kem hér upp til að styðja hv. formann iðnaðarnefndar Birki Jón Jónsson, sem hefur staðið hér vaktina alla daga, hvern einasta tíma. Hann hefur sinnt starfi sínu afskaplega vel. Hann afgreiddi málið úr nefndinni en þaðan komu tvö álit. Það er ekkert nýtt hér á hv. Alþingi að fram komi fleiri en eitt álit úr nefndum, stundum eru þau tvö og stundum eru þau þrjú eða jafnvel fleiri. Það er bara ósköp eðlilegt þegar menn eru ekki sammála í öllum málum og þannig er nú einu sinni þetta lýðræði. Umræðan hefur nú farið fram í meira en 30 tíma og þetta er auðvitað ekkert annað en málþóf. Þegar verið er að tala um viðveru þingmanna, sem mér finnst nú alltaf mjög lágkúrulegt, þá er það bara þannig að þegar hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa haldið hér þriggja til fimm tíma ræður þá hefur yfirleitt enginn verið í þingsalnum, hvorki stjórnarliðar né stjórnarandstæðingar vegna þess að þetta er alveg steingeld umræða, algjörlega steingeld. Það er ekki lýðræðinu til sóma að halda uppi svona málþófi. Þetta er ekki til bóta, sagði hv. þm. Hlynur Hallsson, ég er algjörlega sammála. Nú ráðlegg ég mönnum að fara að stytta mál sitt, ljúkum þessu í dag. Við getum lokið umræðunni fyrir klukkan fjögur og síðan, eins og hv. þm. Birkir Jón Jónsson bauð, að málið yrði tekið inn milli 2. og 3. umr. og þá fengnir til nefndarinnar til þess bærir menn. Ég legg til að hv. þingmenn verði nú einu sinni skynsamir, stytti mál sitt og ljúki málinu fyrir fjögur í dag.

Frú forseti. Hv. þm. Drífa Hjartardóttir er nú eldri en tvævetur og hún, eins og hæstv. forseti, hafa verið hér mörg ár. Þær vita það alveg eins og hverjir aðrir sem hafa setið hér lengi að þingið gengur eftir ákveðnum brautum. Það er einfaldlega þannig að þegar stjórnarandstaðan reynir það á skinni sínu að vera beitt einhverju því sem stappar nærri ofbeldi við stjórn funda og ásetningu funda hér, þá er því svarað með svipaðri harðneskju. Ég get alveg upplýst hæstv. forseta og hv. þm. Drífu Hjartardóttur um það að ég þarf að segja mikið um þetta mál, ég hef þaulskoðað það og brotið til mergjar frá mínum sjónarhóli og ég hef í hyggju að leyfa hv. þm. Drífu Hjartardóttur að njóta þeirra ávaxta í ræðum í vikunni. Ég hins vegar, eins og menn vita, er heldur óánægður með það hvernig hæstv. forseti hringlar með starfsáætlun þingmanna eins og það skipti engu máli með litlum fyrirvara að setja á kvöldfundi, látum það vera, en t.d. fundi sem á starfsáætlun þingsins eru beinlínis ætlaðir til annarra hluta og tala síðan um, eins og hv. þm. Drífa Hjartardóttir hefur gert hér áður, að þingmönnum sé ekki of gott að vera á fundum á föstudögum og laugardögum. Okkur er það svo sem ekkert of gott. Í sumum tilvikum er það þannig að menn hafa setið á fundum með löngum fyrirvara, eins og ég í gær. Í öðrum tilvikum er það þannig að menn hafa ákveðnum skyldum að gegna gagnvart fjölskyldum sínum, eins og ég í dag. Þannig er það bara. Það var þessi forseti sem hér af miklum skörungsskap talaði um að hún ætlaði að beita sér fyrir því að þingið yrði fjölskylduvænni vinnustaður. Þarna úti í horni situr þingmaður sem á fjögurra mánaða gamalt barn sem hann hefur varla séð í vikunni. Er það fjölskylduvænleiki sem hæstv. forseti, Sólveig Pétursdóttir, er að ryðja hér til rúms?  Virðulegi forseti. Hér hef ég varpað spurningu um framhald þinghaldsins og síðan vil ég ítreka að hv. þingmenn stjórnarliðsins hafa blekkt þingheim. Þeir hafa sagt að hér sé um formbreytingu að ræða þegar höfundur sköpunarverksins segir að þetta geti breytt réttarstöðu stórvirkjana. 

Forseti vill af þessu gefna tilefni segja að hann hefur ítrekað svarað spurningum hv. þingmanna og forseti hefur ítrekað haldið fundi með formönnum þingflokka og boðið fram samninga um málsmeðferð í þessu máli. Þeim tilboðum hefur einfaldlega öllum verið hafnað. 

Hæstv. forseti. Hér hafa verið fluttar athyglisverðar smáræður í nokkuð langan tíma og þar á meðal flutti hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason þinginu hjartnæma hugvekju þar sem hann vitnaði í gamlan dægurlagatexta: Það er eins og gerst hefði í gær. Þetta ætti að verða okkur tilefni til að láta hugann reika aftur í tímann t.d. til þess tíma þegar ákveðið var hér á þingi að stofna umhverfisráðuneyti. Það væri fróðlegt að vita hve langar ræðurnar voru fluttar af hálfu Sjálfstæðisflokksins, þingmanna hans, sem voru mjög andvígir því að hér yrði stofnað umhverfisráðuneyti í ríkisstjórninni.  Ég vil taka undir orð hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur um að guð forði okkur frá því að fara að laga þingskapalög að athyglisgáfu hv. þm. Péturs H. Blöndals sem hefur lýst því yfir að hann orki ekki að hlusta á ræðu lengur en tíu til fimmtán mínútur, þá tapi hann þræðinum og athyglisgáfan bresti hjá hv. þingmanni. Ég held að þetta sé undantekning á því sem almennt gerist. En hann hefur hvíslað því í eyra mér - af því að hann er vanur að vitna í prívatsamtöl á göngum í þinginu - að fræðimenn segi að þetta sé algengt að börn geti ekki hlustað lengur en í tíu, fimmtán mínútur án þess að athyglin bresti. Hæstv. forseti. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að inna hæstv. forseta eftir því hve lengi standi til að halda þessum þingfundi áfram í dag og að því leyti tek ég undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal að það er eðlilegt að þingheimur viti hve lengi þingfundir eigi að standa. Við óskum eftir því að fá upplýsingar um hve lengi þessi fundur eigi að standa því að það getur vel verið að eitthvert samhengi sé á milli þeirrar umræðu sem á sér stað hér um stjórn fundarins og 

Forseti hefur áður svarað því til: því styttri ræður hjá hv. þingmönnum þeim mun styttri þingfundur, svo það komi alveg skýrt fram. Forseti lét þess líka getið hér fyrr í máli sínu að hann hefði hug á því að funda með formönnum þingflokka eftir að umræðum um fundarstjórn er lokið og áður en málefnaleg umræða hefst um eina málið sem er á dagskrá.

Frú forseti. Ég vil segja það í upphafi, af því að við erum að ræða um störf þingsins, fundarstjórn forseta og hugmyndir um það hvort vísa eigi máli þessu til iðnaðarnefndar eða fresta hér fundi, að það er mín skoðun að hvorki sé ástæða til að fresta þessum umræðum né að vísa málinu til iðnaðarnefndar. Sjálfur á ég sæti í iðnaðarnefnd og fylgdist mjög vel með og tók þátt í meðferð málsins í nefndinni. Þar var öllum spurningum svarað, öllum spurningum hv. þm. Jóhanns Ársælssonar var þar svarað. Nefndarstarfið fór þannig fram að allir gestir sem óskað var eftir voru kallaðir fyrir nefndina, þeir spurðir spjörunum úr og það lá ekkert fyrir eftir nefndarstarfið.  Síðan þegar málið er tekið úr nefndinni bregst stjórnarandstaðan við með því, frú forseti, að grípa hér til málþófs vegna þess að stjórnarandstaðan hefur nákvæmlega ekkert efnislegt haft fram að færa um þetta mál. Ekkert. Hv. þm. Jóhann Ársælsson er þar engin undantekning. Hér hafa menn lesið ræður gamalla þingmanna, lesið upp úr bókum, og hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur t.d. flutt hér ljóð. Þetta hefur verið framlag Samfylkingarinnar til þessa máls. Það er ekki merkilegt að mínu mati. Ég ætla reyndar að varpa ljósi á alla vitleysuna í málflutningi Samfylkingarinnar fyrir forseta til að sýna honum fram á hvers lags þvæla hefur verið hér í gangi. Menn hafa tekist á um það hvort vatn og vatnsréttindi séu undirorpin einkaeignarrétti. Hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson hrökk af hjörunum í gær og sagðist fyrr dauður liggja en að vatnið yrði einkavætt. Það var reyndar gert árið 1923,  Það sem vekur hins vegar athygli, frú forseti, og það sýnir þvæluna og málþófið er að hv. þingmenn eins og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hafa tekið til máls í öðrum málum sem eru skyld þessu, þjóðlendumálinu. Hvar stendur Samfylkingin og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir í þeirri ræðu, og hv. þm. Jón Bjarnason? Standa menn með fjármálaráðherra þegar hann gerir kröfugerð um að ná eignarrétti í þjóðlendum? Nei, auðvitað ekki. Menn hafa staðið þar með landeigendum, og staðið þar vörð um einkaeignarréttinn, þar á meðal vatnið og 

Hæstv. forseti. Ég veit ekki alveg hvort þessi síðasta ræða var undir liðnum Um fundarstjórn eða átti við um hana. Hvað um það, hæstv. forseti. Ég vil gera það að tillögu til hæstv. forseta að í matarhléi sem væntanlega verður kl. eitt fari forseti fram á það, vinsamlega, við formann iðnaðarnefndar, hv. þm. Birki J. Jónsson, að iðnaðarnefndin verði kölluð saman og orðið verði við þeim tilmælum þingmanna sem hafa óskað eftir að farið verði yfir málið, m.a. með þeim lögmanni sem flutti um það erindi í gær, og nefndinni tjáð það sem eftir honum hefur verið haft. Deilan gengur út á það að menn ræði formbreytingu eingöngu og skilningur manna á því er greinilega algjörlega hvor í sína áttina. Ég held að fullt tilefni sé til þess, hæstv. forseti, að breyta vinnubrögðum. Það hefur ekkert gengið í þessu máli undanfarna daga og það er alveg sýnilegt að með sama lagi mun ekkert ganga í málinu. Ég held þess vegna að mjög eðlilegt sé að hæstv. forseti beiti sér fyrir því að meðan á matarhléinu stendur verði iðnaðarnefnd gefið tækifæri á að hittast og skýra þessi ummæli Karls Axelssonar lögmanns.

Fáum við ekkert að borða?

Þú hefur nú hingað til getað fengið mat á nefndasviði Alþingis, ef ég veit rétt, hv. þingmaður, a.m.k. þegar ég hef setið með þér fundi. Ég held að þetta vinnulag sem við upplifum hér færi okkur ekki neitt áfram í málinu, hæstv. forseti, og þá sé eðlilegt að hæstv. forseti taki þessa umræðu annars vegar við þingflokksformenn, um framhald þinghaldsins, á meðan fundi verður haldið uppi í iðnaðarnefnd og svör fengin um það sem menn greindi á um í morgun. Það gæti e.t.v. orðið til þess að umræðan gengi betur á eftir og að mál skýrðust eitthvað. Það er alveg sýnilegt að þessi tilbúningur málsins sem hér hefur átt sér stað, að reyna að keyra það áfram í ósátt, þjónar engum tilgangi í málinu, ekki nokkrum. Ef eitthvað er mun sú vinna sem hér er sett af stað í þessari viku, þvert ofan í starfsáætlun þingsins, aðeins verða til þess að málið taki enn lengri tíma, það verði enn ríkari meiningar og meira ósætti en verið hefur. Þetta geri ég að tillögu minni, hæstv. forseti, og vonast til þess að við henni verði orðið.

Hæstv. forseti. Mér hefur gengið svo hægt að fá orðið í þessari umræðu að ég stend hér og búið er að skipta um hæstv. forseta í forsetastólnum á meðan. Ég ætlaði einmitt að spyrja hæstv. forseta, og nú kemur það á þann sem við tók í stólnum að svara, vegna þess að ég verð að upplýsa fáfræði mína. Það kom fram nefnilega hjá hæstv. forseta í yfirlýsingu áðan að það hefði ekki verið kvartað við hæstv. forseta frá iðnaðarnefnd um að verið væri að taka það mál út sem ekki væri fullunnið. Ég kannast ekki við það og verð að viðurkenna fáfræði mína í því að við þingmenn höfum möguleika á að bera okkur upp við forseta og getum með því komið í veg fyrir að vitlaus mál séu tekin úr nefndum. Ég óska eindregið eftir því að hæstv. forseti útskýri það því að auðvitað mundi ég vilja notfæra mér það í framtíðinni þó að ég hafi misst af því í fortíðinni að ræða slíkt við forseta að stöðva að mál verði tekin út ef í óefni stefnir. Það er nefnilega þannig að í þessu máli hefur það legið fyrir og ég held betur en í flestöllum öðrum málum að við værum gjörsamlega andvíg afgreiðslu málsins. Það var fjallað um þetta mál í allan fyrravetur, það er búið að fjalla um þetta mál í allan vetur og það er engin leið að gera breytingartillögur við málið öðruvísi en að flytja nýtt frumvarp. Það er verið að snúa gjörsamlega við vatnalögunum með þessu frumvarpi og það er ekki hægt að flytja breytingartillögur við það. Það verður að flytja nýtt frumvarp til að klára málið með einhverjum skynsamlegum hætti. Við höfum lagt áherslu á, og þess vegna höfum við ekki flutt slíkt frumvarp, að þau mál fái að fylgjast að, endurskoðun vatnalaga, lög um vatnsvernd og lög um jarðrænar auðlindir sem hefur staðið til að setja hérna. Þess vegna höfum við sífellt lagt það til að menn fengjust við þessi mál og reyndu að afgreiða þau í samhengi og öll í einu. Það er ekki hægt fyrr en næsta vetur því að það er ekki fyrr en í haust sem nefnd iðnaðarráðherra á að skila af sér um það hvernig eigi að fást við t.d. úthlutun á rannsóknarleyfum og að afgreiða það hvernig aðilar fá að nálgast auðlindir landsins og framtíðarstefnu hvað þessi málefni varðar. Það stendur yfir endurskoðun stjórnarskrárinnar sem er hluti af þessu. Inn í hana á að fara ákvæði um auðlindir í þjóðareign. Allt þetta hangir saman og þarf að ræðast í heilu lagi. Hér vaða menn fram og hefðu átt að læra af sögunni, skoða hvernig menn tóku á málum hér fyrr á öldinni, síðustu öld, þegar menn báru gæfu til þess að ná samstöðu um það hvernig ætti að afgreiða þetta stóra mál um vatnið. 

Virðulegi forseti. Það er eins og gerst hafi í gær. Ég hef meðan þessari umræðu hefur undið fram verið að glugga einmitt í Alþingistíðindi frá 1923, 83ja ára gamlar umræður þeirra þingmanna sem þá voru hér í þessum sal að ræða gamla frumvarpið um vatnalögin. Þá kemur einmitt greinilega fram að menn stóðu fyrir mjög erfiðri lagasetningu en þar skilur á milli þeirra þingmanna sem báru ábyrgð og voru þá við stjórn landsins og þeirra þingmanna sem nú bera ábyrgð og eru við stjórn landsins. Þá vissu menn um ábyrgð sína og menn voru staðráðnir í því að vanda sig - og gengur þá formaður iðnaðarnefndar, hv. þm. Birkir Jón Jónsson, úr salnum. Þá voru menn staðráðnir í því að vanda til verka. Þá kom frumvarpið fyrst til umræðu 1917 og það var rætt á hverju einasta þingi fimm sinnum með undantekningu frá árinu 1918, vegna þess að menn voru að reyna að ná niðurstöðu. Hér erum við í stjórnarandstöðunni með þá einlægu og frómu ósk að þessu máli verði vísað frá og það verði tekið aftur til endurskoðunar og við fáum síðan nýtt frumvarp aftur í haust. Mér finnst þetta eðlileg og sanngjörn krafa. Það er alveg hárrétt sem hv. þm. Jóhann Ársælsson benti á hér áðan að það þarf að koma með nýtt frumvarp. Þær breytingar sem liggja núna fyrir í hinu nýja frumvarpi um vatnalög, ég vil frekar kalla þetta frumvarp um vatnsréttindi eða vatnsnýtingu, en gott og vel, þær breytingar sem nú liggja fyrir samanborið við gömlu lögin eru grundvallarbreytingar. Ég kaupi það einfaldlega ekki þegar menn eru að segja, jafnvel þó að löglærðir séu, nú er ég ekki lögfræðingur, en ég kaupi það hreinlega ekki þegar menn koma hér og eru að reyna að sannfæra mig og aðra, já, þjóðina alla um að þetta sé bara einhver formbreyting. Það er ekkert þannig. Ef maður les lagatextann af skynsemi og yfirvegun og dregur svo sínar ályktanir þá er ómögulegt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að hér sé um grundvallarbreytingar að ræða, hér sé verið að taka mjög afdrifaríkar ákvarðanir varðandi eignarrétt á þessu efni sem er vatn, sem er grundvöllur alls lífs og skiptir höfuðmáli. Án vatns væri ekkert líf. Svo vil ég benda á það að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hafði rangt eftir mér hér áðan. Ég sagði í gær að fyrr skyldi ég dauður liggja en að taka þátt í því að samþykkja svona lög.  
            

Frú forseti. Það virðist vera að sami hlutur sé að endurtaka sig og gerðist hér í gær að við komumst ekkert áfram með þinghaldið vegna þess að hæstv. forseti stendur fast á því að halda áfram umræðu á þessum laugardegi. Ég vil benda á af því að alltaf er verið að kenna stjórnarandstöðunni um að hér þurfi að fara fram kvöldfundir og að við þurfum að víkja út frá settri dagskrá, vikudagskrá, og funda hér á tímum sem ekki höfðu verið skipulagðir sem þingfundatímar, að það er auðvitað hæstv. forseti sem ákveður hvenær við eigum að hittast og funda hér. Það er gert þrátt fyrir andstöðu formanna þingflokka stjórnarandstöðuflokkanna og settir eru hér aftur og aftur á þingfundir með stuttum fyrirvara jafnvel, eins og gerðist sl. miðvikudag. Þá var haldið áfram á fundi að loknum þingflokksfundum. Þetta er auðvitað furðulegt mál. Síðan koma hv. þingmenn stjórnarflokkanna hér upp og tala eins og það sé einhver glæpur að lesa upp ljóð hér á Alþingi, alltaf talað um það með mikilli fyrirlitningu að menn hafi jafnvel verið að lesa upp ljóð. Aðrir þingmenn hafa jafnvel stungið upp á að við kæmum hér upp og segðum hvað við ætlum að tala lengi. Afar furðulegt að fara fram á það við þingmenn að þeir gefi einhverja skýrslu um það áður en þeir hefja mál sitt hversu lengi þeir ætli að tala. Ég hef aldrei heyrt annað eins. Ekki hef ég orðið vitni að því að hv. þm. Pétur Blöndal komi hér upp og segi alltaf: Ja, nú ætla ég að tala í 30 mínútur, nú ætla ég að tala í fimm mínútur. Það hefur verið farið fram á það, frú forseti, að gefið verði upp hversu lengi á að halda áfram í dag. Svörin sem við höfum fengið um það hafa alls ekki verið skýr. Það hefur verið sagt að það færi eftir því hversu langar ræður þingmenn muni halda. Nú vitum við það öll að það eru 15 þingmenn á mælendaskrá og það er augljóst að okkur tekst ekki að ljúka málinu á þessum þingfundi hér í dag, það er alveg bara á hreinu. Aðeins um það, frú forseti, að eitthvað lágkúrulegt sé að tala um hversu illa þingmenn stjórnarflokkanna mæta hér til þings, þá var ég aðeins að vitna til þess að nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins töluðu um að við værum nú ekkert of góð að mæta hér á 

Frú forseti. Ég er nokkuð hissa á því hvernig hæstv. forseti í raun þvælist fyrir þinghaldinu. Það liggur fyrir að hæstv. forseti Sólveig Pétursdóttir hefur boðað að hún ætli að halda fund með formönnum þingflokka. Hvers vegna í ósköpunum er það ekki gert strax? Ég átta mig ekki á því  Við verðum að gæta að því að frumvarpshöfundur, Karl Axelsson, var einn af hugmyndafræðingum á bak við annað frumvarp sem var hér mjög til umræðu, og vil ég minnast á fjölmiðlalögin. Hann sat í fjölmiðlanefnd og það mál kom fyrir þingnefndina og olli mjög miklum deilum, ekki eingöngu hér í þinginu heldur í þjóðfélaginu. Eftir að búið var að ræða það mál og þrefa um, ekki bara hér heldur úti um allt þjóðfélagið, sá meiri hlutinn að sér og dró þau lög til baka. Það er aldrei að vita nema menn sjái að sér í stjórnarmeirihlutanum, ekki einungis með fjölmiðlalögin eins og þeir gerðu og sáu að sér og sáu eftir greinilega, heldur einnig með þessi lög. Við höfum ekki fengið réttar upplýsingar. Ég lýsi yfir algjörri furðu á svona stjórn sem fram kemur eins og hjá hæstv. forseta, að vera búin að boða að ætla að halda fund en segir ekkert hvenær hún ætli að halda hann. Hvers konar vinnubrögð eru þetta? Ég átta mig í rauninni ekkert á því hvað vakir fyrir hæstv. forseta. Hún boðaði hér breytingar á þinghaldinu, fjölskylduvænt þing og síðan er hún að boða fund einhvern tíma og einhvern tíma, ljúka þessum þingfundi en hún vill ekki gefa það upp. Mér finnast þetta vera mjög einkennileg vinnubrögð, frú forseti, og það væri mjög áhugavert að fá afstöðu þess forseta sem situr nú í stóli hvað þetta eigi að þýða, hvort hún vilji í rauninni taka þátt í þessari dellu sem hér á sér stað.

Frú forseti. Ég vil koma hér upp og ítreka þá ósk mína að iðnaðarnefnd verði kölluð saman. Þetta geri ég vegna þess að þau tvö atriði sem ég nefndi í athugasemd minni áðan, þ.e. að búið sé að ná samkomulagi um lögleiðingu og innleiðingu vatnatilskipunar Evrópusambandsins, milli Noregs, Íslands og Liechtensteins. Það atriði finnst mér skipta miklu máli, og ég sem þingmaður og aðili að nefndinni óska eftir því og ég skil ekki hvers vegna ekki er hægt að verða við því, í ljósi þess að þessir samningar og þetta samkomulag hafi náðst, að fá að fara yfir það mál áður en umræðan heldur áfram. Þetta er ekki ósanngjörn krafa vegna þess að Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun, þessar tvær meginstofnanir á sviði umhverfis- og náttúruverndar í landi okkar, nefndu báðar í umsögnum sínum að mikilvægt væri að frumvarp um lögleiðingu vatnatilskipunarinnar verði lagt fram á sama tíma og frumvarp til vatnalaga. Hæstv. umhverfisráðherra kemur hér upp í dag og heldur því fram að þessi mál skarist ekki en, virðulegi forseti, það hlýtur að vera að löggjafinn eigi að fá að skera úr um það sjálfur, ekki láta segja sér það af hæstv. umhverfisráðherra, sem er hluti af framkvæmdarvaldinu, úr þessum stól í einni setningu, heldur er það krafa okkar að fá að leggjast yfir það mál sjálf. Það er skylda löggjafans að gera það. Ég skil ekki hvers vegna við megum ekki, hvaða meinbugir eru á því að nefndin fái, í ljósi þess að höfundur frumvarpsins hefur lýst nýrri skoðun sem skiptir máli fyrir þetta mál, að setjast niður með honum, þótt ekki væri nema í klukkustund til að fara yfir málið. Mér finnst þingið setja verulega niður vegna þessara vinnubragða. Mér finnst þetta þinginu verulega til vansa og ekki skapa þá traustu ásýnd sem hér á að vera. Vinnubrögð hér eiga að vera góð. Hér á ekki að hraða málum þannig í gegn að þingmenn fái ekki tækifæri - og það er þess vegna sem við biðjum um þetta - við viljum fá tækifæri til að skoða þessi mál sjálf, ekki láta segja okkur það hér af ráðherrum að hlutirnir skarist ekki.

Frú forseti. Það skýrðist ýmislegt fyrir mér í umræðum áðan þegar greint var frá því að sjálfstæðismenn hefðu lagst mjög hart gegn stofnun umhverfisráðuneytisins og að þá hefðu mjög langar ræður verið haldnar. Var mjög nefnt að einn þingmaður hefði meira að segja talað í yfir 10 tíma, ef það er rétt, gegn stofnun umhverfisráðuneytisins. Og nú hafa þá þessir tveir flokkar náð saman, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, gegn umhverfinu. Ég velti fyrir mér, frú forseti: Eru sjálfstæðismenn áfram á móti umhverfisráðuneytinu? Þeir voru það þegar það var stofnað og mér virðast þeir vera það enn. Það hefði a.m.k. verið eðlilegt, ef þeir hefðu staðið með umhverfisráðuneytinu og staðið með umhverfisráðherranum, að þá fengjum við fyrst fram hér lög um vatnsvernd áður en Framsóknarflokkurinn, iðnaðarráðherrann, fengi að koma fram með frumvarp um einkavæðinguna á vatninu. Í stað þess situr Sjálfstæðisflokkurinn með Framsóknarflokknum á umhverfisráðuneytinu og bannar, að því er virðist, umhverfisráðherra að koma fram með frumvarp til laga um vatnsvernd. Þeir hafa alltaf verið á móti umhverfisráðuneytinu. Mér fannst þetta mjög athyglisvert og spyr hvort svo sé enn. Einnig fyndist mér mjög fróðlegt ef forseti upplýsti okkur í þessari umræðu um hvernig Ísland hefur hugsað sér að verða þátttakandi í áskorun Sameinuðu þjóðanna um að árin 2005–2015 verði yfirlýstur áratugurinn fyrir „Action: Water for Life“ eins og stendur í yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, „Vatn til lífsins“. Hvaða afstöðu hefur þingið hér til vatnsins, forseti sem ber ábyrgð á því gagnvart m.a. Sameinuðu þjóðunum? Hvaða afstöðu höfum við gefið til þessarar yfirlýsingar frá Sameinuðu þjóðunum? Jú, í reynd að ganga þvert gegn yfirlýsingu og áskorun Sameinuðu þjóðanna með því að flytja hér frumvarp um einkavæðingu á vatni sem gengur þvert gegn áskorun Sameinuðu þjóðanna. Ég vil því spyrja forseta þingsins hér og krefst þess að þingið verði upplýst um það hvort þetta sé hið eina svar sem íslenska þjóðin á, í gegnum íslenska þingið, gegnum yfirgang meiri hluta hér á Alþingi, að gefa Sameinuðu þjóðunum við áskorun um að næsti áratugur verði áratugur vatnsins, þ.e. að einkavæða vatnið. Er það eina svarið sem hefur verið sent? Ég mótmæli því, ég krefst þess að við stöndum með Sameinuðu þjóðunum um 

Hæstv. forseti. Ég vék að því í máli mínu áðan hvort ekki væri hægt að liðka fyrir þingstörfum með því að iðnaðarnefnd yrði kölluð saman og menn færu yfir þau orð sem menn hafa borið hér á milli í umræðum í morgun þannig að kannað yrði hvort rétt væri farið með það sem eignað er þeim sem tóku að sér að semja frumvarpið og komið hefur hér fram. Það breytir mjög efni málsins. Hér hafa stjórnarliðar sérstaklega talað um það að eingöngu væri um formbreytingu að ræða. Það getur náttúrlega engan veginn verið formbreyting ef ummælin sem höfð eru eftir Karli Axelssyni eru rétt og þess vegna ítreka ég ábendingar mínar um að tíminn í matarhléi sem væntanlega verður klukkan eitt samkvæmt venju verði þá notaður til þess að iðnaðarnefndin hittist og leitað verði eftir því hvort umræddur höfundur frumvarpsins geti komið til viðræðu við nefndina. Það held ég að yrði til að liðka fyrir þingstörfum og koma þeim væntanlega betur áfram en verið hefur undanfarna daga. Síðan mundi ég spyrja núverandi sitjandi forseta hvort hún hafi hugmynd um það hvenær áætlað er að þingfundi á þessum degi ljúki. Þannig stendur á fyrir þeim sem hér er að eitt af 12 barnabörnum mínum á afmæli í dag og ég hafði hugsað mér að reyna að vera þar. Það væri fróðlegt fyrir mig að vita hvort til stendur að vera hér fram á kvöld. Ég mundi þá láta vita af því að ég mundi ekki mæta í veisluna og veita forseta þá ánægju að vera hér viðstaddur áfram. Er kannski annars hugsanlegt að þessum fundi ljúki klukkan þrjú eða fjögur? Þetta er bara spurning út frá mínu hjarta, hæstv. forseti, 

Frú forseti. Ég ætla að ítreka þessa spurningu: Hvað ætla menn að halda þessu þinghaldi lengi fram í dag? Á að vera fram á kvöldið? Ég spyr vegna þess að ég ætlaði að vera farinn norður í Skagafjörð heim til mín en þessi skyndilega fundarboðun kom mér nokkuð á óvart. Mér finnst bara sjálfsögð kurteisi við þingmenn að menn segi hvernig þinghaldi muni fram halda og hvað forseti hafi hugsað sér. Einnig fýsir mig að vita hvort boða eigi fund í iðnaðarnefnd þingsins. Mér finnst það vera eitt af því sem ætti að gera. Ég skil í raun ekkert í hæstv. forseta, Sólveigu Pétursdóttur. Hún er búin að boða það að ætla að halda fund með þingflokksformönnum og hvers vegna í ósköpunum kemur hún þá ekki einfaldlega þeim fundi á? Í staðinn er þinghaldinu haldið hér áfram í algjörri óvissu. Mér finnst það mjög sérkennilegt. Það er komið fram hjá einum frumvarpshöfundi að það muni breyta réttarstöðu vatnsaflsvirkjana. Þar af leiðandi hefur iðnaðarnefndin verið ranglega upplýst um frumvarpið. Það var sagt hér við nefndarmenn að þetta breytti í engu efni og réttarstöðu mála hvað varðar eignarrétt, heldur væri eingöngu formbreyting. Það þarf einfaldlega að koma þessu á hreint, sérstaklega í ljósi þess að nú um stundir situr hæstv. forsætisráðherra sem hefur verið staðinn að ýmsum umdeildum stjórnarathöfnum. Til dæmis var fyrir nokkrum árum, um tveimur áratugum, farið í fiskverndarkerfi sem síðan breyttist í að verða að einhvers konar peningakerfi og svo einkennilega vildi til að sjálfur hæstv. forsætisráðherra auðgaðist á þessu kerfi sem hann bjó til. Þetta gerir m.a. að verkum að fólk hefur vara á sér hvað varðar það frumvarp sem við erum að ræða hér. Þess vegna finnst mér ofureðlileg og kurteisleg krafa til forseta að hún greiði úr þessu máli sem allra fyrst, sérstaklega þegar komið er upp vafamál um frumvarpið, þ.e. hvort það sé í raun efnisleg breyting eða eingöngu formbreyting eins og sagt hefur verið. Fleira umdeilanlegt má nefna um hæstv. forsætisráðherra sem stýrir þessari stjórn, s.s. einkavæðingu. Hún leiddi til þeirrar niðurstöðu, svo einkennilegt sem það nú er, að mörgum af helstu eigum ríkisins var stýrt, og ekki fyrir tilviljun vil ég segja, 

Forseti vill geta þess að það kom fram í máli hæstv. forseta Sólveigar Pétursdóttur hér í dag að hún muni halda fund með formönnum þingflokka þegar þessum dagskrárliðum er lokið. Enn eru tveir á mælendaskrá svo að það verður að bíða eftir að hún tæmist.

Frú forseti. Ég hef lýst því áður hér í dag að ég get alveg beðið. Ég get beðið eins lengi og ég þarf úr því sem komið er til að halda ræður mínar til þess að reyna að upplífga heldur myrkvaðar sálir ákveðinna hv. þingmanna stjórnarliðsins sem virðast ekki sjá ljós þótt ljós sé borið fyrir þá í kerjum. Frú forseti. Það eru fordæmi fyrir því þegar nýjar upplýsingar koma fram sem skipta máli fyrir framvindu umræðunnar að henni sé frestað í miðri 2. umr. til að gefa viðkomandi nefnd færi á að ræða hinar nýju upplýsingar. Þetta gerðist fyrir nokkrum vikum þegar við ræddum hér um jarðrænar auðlindir, e.t.v. frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Ég er ekki í hv. iðnaðarnefnd og man heitið ekki svo gjörla. Þá óskaði ég eftir því, í ljósi þess að nýjar upplýsingar komu fram, að umræðu yrði frestað á þeim grundvelli að ný gögn lægju fyrir sem þyrfti að skoða. Hæstv. forseti varð við þeirri bón og frestaði umræðu. Fundur var haldinn í nefndinni og málið leystist. Hugsanlega er einhver von til þess í þessu máli. Í öllu falli liggur alveg ljóst fyrir að hér hafa þingmenn stjórnarliðsins hver um annan þveran haldið því fram að í þessu frumvarpi fælist engin efnisbreyting. Það hefur hv. formaður iðnaðarnefndar ítrekað í hverri einustu ræðu sem hann hefur haldið, og hann hefur haldið u.þ.b. 15 ræður í andsvörum í þessari umræðu. Nú kemur í ljós að hv. formaður iðnaðarnefndar hefur ekki verið upplýstur um hið rétta innihald frumvarpsins. Það kemur í ljós að sá maður sem hv. formaður iðnaðarnefndar hefur margsinnis hafið til skýjanna sem einn virtasta lögspeking þjóðarinnar - ber að virða það álit hans - segir á opinberum fundi í gær að þetta frumvarp hafi í för með sér áhrif á réttarstöðu aðila gagnvart stórvirkjunum. Er tekist á um eitthvað annað harkalegar en stórvirkjanir í þessu samfélagi? Nei. Þegar þetta liggur fyrir frá höfundi frumvarpsins er eðlileg krafa að þingmenn óski eftir því að fá að ræða við hann um þessar nýju upplýsingar, þennan nýja skilning. Það hlýtur að skipta máli ef hér er verið að samþykkja lög sem hafa áhrif á þessi umdeildu átakamál að þingmenn eigi heimtingu á að fá það til umræðu. Að lokum, frú forseti, ítreka ég spurningu mína með tilliti til fjölskyldustefnu forsetadæmisins: Hvað á að halda þessum fundi lengi áfram í dag?

Frú forseti. Ég verð að segja að þessi umræða hér um fundarstjórn verður alltaf einkennilegri og einkennilegri. Hún er til marks um það að stjórnarandstaðan er hér komin í  Þetta finnst mér málflutningur sem er ekki boðlegur, frú forseti, og ég legg til að við höldum hér bara áfram og þess vegna inn í nóttina ef með þarf. Við erum að ræða hér mikilvæg atriði sem varða eignarrétt  
            

… að hafa rétt mál.

Frú forseti.

Ég hef ekki haft … að það skuli ekki vinna hér á föstudegi.


            

Ég bið hv. þingmenn að gæta stillingar. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hefur orðið.

Þakka þér fyrir.

Þú ferð með fleipur úr ræðustól.

Ja, ég sagði, hv. þingmaður, að það hvarflaði að mér að það væru einhverjar aðrar ástæður en þær sem nefndar hafa verið fyrir því að menn treysta sér ekki til að vera hér í vinnunni á laugardögum og á föstudegi. Hvað ætli stjórnarandstaðan mundi segja ef stjórnarmeirihlutinn notaði meirihlutavald sitt til að banna minni hlutanum að tala? Hvernig ætli þeir töluðu þá? 
             Nei, frú forseti … 

Ég vil fá að bera af mér sakir, hæstv. forseti.

Frú forseti. Við höldum áfram umræðu um frumvarp til vatnalaga. Ég kom inn á það í fyrri ræðu minni að nafnið á þessu frumvarpi er reginmisskilningur. Þarna er verið að höfða til gamalla laga sem sett voru árið 1923 og voru mun víðtækari en það frumvarp sem hér er lagt fram. Ég fór einmitt yfir það í fyrri ræðu minni að komið hafa nokkrar tillögur um breytingu á nafninu á þessu lagafrumvarpi. Það er mjög skýrt að fulltrúar stjórnarandstöðunnar í iðnaðarnefnd leggja til að frumvarpinu verði vísað frá. Það er að mörgu leyti meingallað. Í 1. gr. stendur: „Markmið þessara laga er skýrt eignarhald á vatni.“ Í rauninni er þetta fyrsta skrefið að því að einkavæða vatn á Íslandi og það er í fullkominni andstöðu við það sem Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst yfir að stefnt skuli að. Sameinuðu þjóðirnar tilnefndu heilan áratug, áratuginn 2005–2015 sem áratug vatnsins. Þess vegna er dálítið furðulegt að hæstv. iðnaðarráðherra skuli á öðru ári þessa áratugar leggja fram þetta frumvarp til vatnalaga sem er í augljósri andstöðu við yfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna sem við Íslendingar höfum undirgengist. Og ég hélt reyndar að við værum stolt af þeim yfirlýsingum. Það skal því engan undra þó fjölmörg félagasamtök geri athugasemdir við frumvarpið og leggi til að það nái ekki fram að ganga. Nokkur samtök stóðu fyrir ráðstefnu sem bar yfirskriftina Vatn fyrir alla og fór fram síðastliðið haust. Það var mjög merkileg ráðstefna og hefur verið fjallað dálítið um hana í fyrri ræðum og er ástæða til að ítreka að þetta eru samtök á mjög breiðum grunni. Þarna voru t.d. þjóðkirkjan, BSRB, Náttúruverndarsamtökin, Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi, svo ég nefni einhver, Mannréttindaskrifstofan, Unifem á Íslandi, Öryrkjabandalagið, Landvernd o.fl. Í tilefni af þessu er kannski ástæða til að árétta að af þessu tilefni var skrifaður leiðari í Morgunblaðið þann 1. nóvember 2005 og yfirskrift hans var Rétturinn til vatns. Með leyfi forseta ætla ég að lesa þennan leiðara: „Það kann að virðast lítil þörf fyrir því að ræða sérstaklega um aðgang að vatni á Íslandi. Staðreyndin er hins vegar sú að um þriðjungur mannkyns býr um þessar mundir við vatnsskort og nýtur því samkvæmt skilgreiningu ekki grundvallarmannréttinda. Um helgina var haldin ráðstefna undir yfirskriftinni Vatn fyrir alla. Samhliða ráðstefnunni gáfu samtökin BSRB, Landvernd, Náttúruverndarsamtök Íslands, Hjálparstarf kirkjunnar, Kennarasamband Íslands og SÍB út sameiginlega yfirlýsingu til að vekja athygli á mikilvægi vatns og sérstöðu. „Þótt enginn vatnsskortur sé á Íslandi þá er staðan önnur víðast hvar í heiminum,“ segir í yfirlýsingunni. „Gnótt vatns gefur því ekki tilefni til skeytingarleysis af okkar hálfu. Þvert á móti ber okkur að færa lagaumgjörð um vatn í þvílíkan búning að hún tryggi rétta forgangsröðun varðandi vatnsvernd og nýtingu og geti verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar.“ Leggja samtökin til að sett verði í stjórnarskrá ákvæði um skyldur og réttindi stjórnvalda og almennings, sem taki til réttinda, verndunar og nýtingu vatns. Nigel Dower, kennari í þróunarsiðfræði við Háskólann á Akureyri, sagði á ráðstefnunni að aðgangurinn að vatni væri lykilatriði í réttinum til lífs. Rétturinn til vatns tæki til þess, sem þyrfti til að tryggja heilbrigt líf og mannlega reisn. Alþjóðaheilbrigðisstofnun Sameinuðu þjóðanna áætlaði árið 2002 að 1,7 milljarða manna skorti aðgang að hreinu vatni og um 2,3 milljarðar manna þjáðust af sjúkdómum, sem rekja mátti annars vegar til óhreins vatns og hins vegar hárrar verðlagningar á vatni. Seinna vandamálið hefur farið vaxandi, ekki síst vegna einkavæðingar á vatnsveitum í löndum á borð við Indland. Páll H. Hannesson, alþjóðafulltrúi BSRB, sagði í fyrirlestri sínum á ráðstefnunni um helgina að rannsóknir sýndu að reynslan af einkavæðingu vatns í þróunarlöndunum hefði yfirleitt verið slæm. Skort hefði á samkeppni og fyrirtæki hefðu ekki fjárfest eins mikið og búist hefði verið við í nývirkjum og viðhaldi auk þess sem verð á vatni hefði hækkað. Tvö ríki, Úrúgvæ og Holland, eru nú í þann mund að banna einkavæðingu vatns með lögum. Í báðum tilfellum er ekki aðeins kveðið á um að ekki megi einkavæða vatnsveitur, heldur einnig að ekki megi fela einkaaðilum rekstur vatnsbóla. Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst 2005 til 2015 áratug alþjóðlegra aðgerða til að tryggja vatn til lífsviðurværis. Í ályktun allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna frá 2004 er það markmið sett að fækka þeim um helming, sem ekki hafa aðgang að eða efni á öruggu drykkjarvatni. Tilgangur einkavæðingar er fyrst og fremst að tryggja neytendum betri þjónustu og kjör með tilstuðlan samkeppni, ekki að færa einokun frá einni hendi yfir á aðra. En það hlýtur einnig að vera mikið álitamál hvort hægt sé að einkavæða auðlind á borð við vatn og má yfirfæra þá umræðu yfir á umræðuna um auðlindir hafsins og spyrja hvort ekki sé rétt að líta á vatn sem þjóðareign. Nú stendur yfir nefndarstarf um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Rétt er að við þá endurskoðun verði áskorunin, sem kemur fram í yfirlýsingu félagasamtakanna fyrir helgi um vatn fyrir alla, tekin til alvarlegrar skoðunar. Þótt á Íslandi sé gnægð vatns verða Íslendingar að sýna að þeir kunni að umgangast þessa mikilvægu auðlind af virðingu og alúð.“ Þetta var, frú forseti, úr leiðara Morgunblaðsins hinn 1. nóvember 2005. Ég held að það væri meira við hæfi að hér á hinu háa Alþingi mundum við feta í fótspor Hollendinga og Úrúgvæ og banna einkavæðingu á vatni með lögum. Það held ég að væri mun skynsamlegri nálgun en þetta frumvarp til vatnalaga sem hér liggur fyrir og við ræðum. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og reyndar þingmenn Samfylkingar og Frjálslynda flokksins einnig höfum bent á að ef þörf er á að endurskoða þessi ágætu lög, vatnalögin sem gilda nú í dag og eru að grunninum til frá árinu 1923, þá beri að gera heildarendurskoðun en ekki að einungis þetta frumvarp sem samið er uppi í iðnaðarráðuneyti með hagsmuni virkjana, stórvirkjana sennilega, að leiðarljósi, sé haft til hliðsjónar. Í forgangi ætti auðvitað að vera að fyrst sé fjallað um vatnsvernd og væri eðlilegt að umhverfisráðuneytið mundi taka það að sér og að eftirlit með þessum nýju lögum verði á hendi Umhverfisstofnunar. En í þessum lögum er gert ráð fyrir að eftirlitið og umsjón með þessu verði á hendi Orkustofnunar. Það segir okkur auðvitað hver hugurinn og tilgangurinn með þessum vatnalögum er. Þau eru greinilega miðuð við þessar þarfir. Í umræðunni í dag og í gær á ráðstefnu sem haldin var sérstaklega um þetta kom m.a. fram að spurning er hvort þetta frumvarp breytir réttarstöðu t.d. við Kárahnjúka. Það kann að vera skýringin á því hversu mikið liggur á að koma þessu frumvarpi í gegnum þingið að settir eru á kvöldfundir kvöld eftir kvöld og á tímum sem ekki voru ætlaðir til þingfunda. Þess vegna erum við hér á laugardegi, laugardagseftirmiðdegi, að ræða þetta frumvarp til vatnalaga. Mikið hlýtur að liggja á og maður hefur verið að velta því fyrir sér af hverju liggi svo á. Af hverju liggur hæstv. iðnaðarráðherra svona mikið á að frumvarpið þeysist í gegnum þingið? Það hefur verið farið fram á að iðnaðarnefnd verði kölluð saman vegna þess að það eru fleiri upplýsingar sem hafa komið fram sem ætti að taka tillit til en við þeim óskum hefur því miður ekki verið orðið. Það hefur fleira verið rætt og skrifað um þessa ráðstefnu Vatn fyrir alla sem fjölmörg samtök stóðu fyrir og ber að þakka það að þau tóku þetta mál upp og gerðu því góð skil. Ég er sjálfur sannfærður um að meiri hluti þjóðarinnar vill ekki að vatn á Íslandi verði einkavætt. Í fréttaskýringu sem Þórður S. Júlíusson skrifar í Blaðið þann 19. nóvember sl. og ber yfirskriftina Evrópa næsti markaður vatnsfyrirtækja segir, með leyfi forseta: „Einkavæðing er umdeilanleg og sitt sýnist hverjum um kosti þeirrar aðferðarfræði. Hér á Íslandi hefur hún verið talin vel heppnuð að mörgu leyti og búið er að einkavæða nánast allt sem hægt er utan hornsteina almannaþjónustunnar. Þjónustuliðir eins og rafmagns- og vatnsveitur hafa þó verið einkavæddar víða um heim með afar misjöfnum árangri. Blaðið kynnti sér árangurinn, ástæður þess að farið hefur verið út í slíkar rekstrarbreytingar og hvað mundi gerast á Íslandi ef þær verða að veruleika hér á landi. Alþjóðabankinn hefur alltaf staðhæft að hann neyði ekki einkavæðingu upp á þau lönd sem hjá honum hljóta lán. Rannsóknir ICIJ (International Consortium of Investigative Journalists), sem gerðar voru í samstarfi við bankann, sýna þó að einkavæðing er að verða stærri og stærri hluti af skilyrtri lánastefnu bankans. Gögn frá Alþjóðabankanum sýndu að á árunum 1990 til loka árs 2002 hafi bankinn veitt 276 lán undir heitinu Water Supply Loans og fól í sér breytingar eða einhvers konar áhrif á vatnsaðgengi viðkomandi landa. Í einu af hverjum þrem lánum sem bankinn veitti undir þessum formerkjum var þess krafist að viðkomandi land mundi einkavæða vatnsveitur sínar að einhverju eða öllu leyti áður en lánin voru veitt. Þessi lán falla undir hatt svokallaðra fjárfestingarlána en það eru langtímalán sem bankinn veitir til 5–10 ára í senn. Alþjóðabankinn veitir einnig svokölluð aðlögunarlán sem eru til skemmri tíma eða 1–3 ára í senn. Á tímabilinu 1996–1999 voru 193 slík lán veitt. Af þeim voru 112, eða 58% þeirra, bundin einhvers konar skilyrðum sem fólu í sér einkavæðingarskyldu á opinberum þjónustufyrirtækjum. Því virðist augljóst að Alþjóðabankinn hafi vissulega lagt sín lóð á vogarskálar einkavæðingar á opinberri þjónustu. Þótt öll lán bankans séu ekki bundin slíkum einkavæðingarskilyrðum þá er stór hluti þeirra það klárlega. David Hall er prófessor og forstöðumaður deildar við Háskólann í Greenwich sem hefur sérhæft sig í rannsóknum á mismunandi rekstrarformum innan almannaþjónustu. Hann hélt erindi á Íslandi í gær,“ - sem hefur verið sem sagt 18. nóvember - „þar sem hann talaði um afleiðingar einkavæðingar vatns. Í máli hans kom fram að þau fyrirtæki sem hafa tekið yfir rekstur vatnsveitna í þróunarlöndum sem hafa gengist undir einkavæðingarskuldbindingar vegna lána og annars konar þrýstings alþjóðastofnana vilji flestöll losna út úr þessum rekstri. Auk þess standa þau mörg hver í dómsmálum vegna þess að þau hafa ekki grætt eins mikið og þau bjuggust við. Í Argentínu einni eru t.d. 42 slík mál í gangi þar sem alþjóðleg einkafyrirtæki eru að krefja ríkisstjórnir um skaðabætur fyrir skort á gróða. Þessum málum hefur nú verið vísað til alþjóðlegra gerðardóma og verður niðurstaða þeirra án efa athyglisverð og fordæmisgefandi. Áhugaverðasta dæmi um einkavæðingu sem er farin að súrna sem David Hall talaði um er líklega staða Jakarta, höfuðborgar Indónesíu. Þar voru vatnsveiturnar einkavæddar og seldar tveimur alþjóðlegum vatnsrisum, franska fyrirtækinu Suez og Thames Water Utilities sem er upprunnið í Bretlandi. Í dag vilja bæði þessi fyrirtæki komast undan skuldbindingum sínum og skila vatnsveitum til stjórnvalda vegna þess að þær eru ekki nægilega arðbærar. Fyrirtækin vilja hins vegar að stjórnvöld segi upp samningum við þau svo þau geti síðan krafist skaðabóta vegna uppsagnarinnar. Stjórnvöld vilja á sama tíma þjóðnýta vatnið að nýju en telja sig ekki geta sagt upp samningum við einkafyrirtækin vegna þess að þau hafa ekki efni á því að borga þeim skaðabæturnar sem þau mundu þá sækja. Báðir aðilar eru því sammála um að þjóðnýta eigi vatnið að nýju en það er samt ekki hægt vegna mögulegra skaðabótakrafna. Þarna hefur því skapast algert sjálfskaparvíti.“ - Í tengslum við þetta er vert að minna á að þingmenn Framsóknarflokksins hafa talað af mikilli fyrirlitningu um þjóðnýtingu en þetta er einmitt reynsla þjóða sem hafa farið út í algera einkavæðingu á vatnslindum. Áfram segir í fréttaskýringu Þórðar S. Júlíussonar í Blaðinu þann 19. nóvember, með leyfi forseta: „David Hall segir að þessi vatnsfyrirtæki séu í síauknum mæli að horfa til Evrópu í seinni tíð eftir að hafa að stærstum hluta mistekist í þróunarlöndunum. Þetta er fyrst og fremst vegna þess að það þrífst mun meiri pólitískur stöðugleiki í Evrópu en í þróunarheiminum og efnahagslegar forsendur eru allt aðrar. „Þau hafa enn fulla trú á því að einkavæðing vatns geti verið arðbær iðnaður,“ segir David og nefnir þreifingar sem hafa þegar átt sér stað í Rússlandi því til stuðnings. Hann segir það klárt mál að þessi fyrirtæki horfi hýrum augum til hinnar stöðugu Evrópu velsældar og allsnægta þegar þau eru að skoða viðskiptatækifæri framtíðarinnar. „Öll pólitískt stöðug ríki í Evrópu sem eru efnahagslega farsæl eru skotmörk þessarar einkavæðingar.“ David segir að þetta sé helst vegna þess að lagakerfi Evrópulanda mundu án efa viðurkenna rétt fyrirtækjanna til skaðabóta því eignarréttur er nánast án undantekninga gífurlega vel varinn innan lagabálka þeirra. Sem pólitískt stöðugt og efnahagslega farsælt land hlýtur Ísland að vera eitt þessara ríkja. Hér á landi er eignarréttur landeigenda líka niðurnegldur í auðlindalögum, hér ríkir því alger eignarréttur á vatni. Það þýðir að aðgengi að vatni er ekki tryggt heldur er vatn eign einstaklinga eða stofnana. Vissulega eru vatnsveitur enn sem komið er í eigu sveitarfélaga á Íslandi en það er ekkert því til fyrirstöðu að þær verði seldar einkaaðilum í framtíðinni. Reyndar virðist það vera yfirlýst stefna núverandi stjórnvalda að halda áfram með það einkavæðingarferli sem átt hefur sér stað á undanförnum árum og ef heilbrigðis- og menntamál eru undanskilin þá virðist fátt vera eftir til að einkavæða utan þeirrar almannaþjónustu sem sér landanum fyrir rafmagni, hita og auðvitað vatni. Raunar sagði Geir H. Haarde í ræðu sinni á landsfundi Sjálfstæðisflokksins í síðasta mánuði,“ - þ.e. í október 2005 - „að honum þætti „mikilvægt að gefa einkarekstrinum tækifæri til að koma víðar að þeirri þjónustu sem er fjármögnuð af hinu opinbera,“ og kom þar fram að hann hafi einna helst horft í átt til Landsvirkjunar í þeim efnum. Ef Landsvirkjun er gjaldgeng til einkavæðingar þá virðist fátt því til fyrirstöðu að hægt verði að einkavæða vatn líka. Iðnaðarráðherra hefur vissulega leyfi samkvæmt auðlindalögum til að nýta auðlindir hvar sem þær finnast og eftir hentugleika samkvæmt auðlindalögum frá 1998. Þessi nýting er hins vegar háð því að ríkið nái samkomulagi við jarðeigendur um greiðslu fyrir ómakið eða sérstakri skaðabótagreiðslu til hans ef slíkir samningar nást ekki. Það er því ljóst að það fylgir því aukinn kostnaður fyrir ríkið að tryggja aðgengi þegna sinna að vatni ef það getur mögulega verið skilgreint sem markaðsvara og einkavæðingarhugsjónir ríkisstjórnarinnar ná fram að ganga. Það mætti ætla að sá kostnaður mundi aukast eftir því sem vatn verður mikilvægara sem verslunarvara. Þar sem þegnarnir eru þeir sem standa straum af kostnaði ríkisrekstrarins er ljóst að sá aukni kostnaður mundi lenda á okkur. Því er krafa BSRB og annarra félagasamtaka um að eignarhald á neysluvatni til almennings verði gert félagslegt í stað þess að vera sértækt og réttur þegnanna til aðgengis á því verði settur í stjórnarskrá afar skiljanleg. Ef svo verður ekki þá er alltaf vafamál hvort þjóðinni verði tryggt nægjanlegt framboð, öryggi og aðgengi að vatni á hóflegu verði.“ Þetta var úr fréttaskýringu Blaðsins frá því 19. nóvember 2005. Þórður S. Júlíusson skrifaði hana. Lokaorðin eru afar mikilvæg og sú staðreynd að nefndin sem fjallar um endurskoðun á stjórnarskránni er einmitt að fjalla um þessi mál núna, segir okkur að það liggur alls ekkert á og gæti jafnvel skaðað þá vinnu að samþykkja eða hleypa í gegn þessum lögum sem iðnaðarráðuneytið kallar frumvarp til vatnalaga. Það er reyndar mjög mikilvægt að velta þessu fyrir sér í miklu stærra samhengi. Áhrif vatns á okkur öll og mikilvægi vatns - og það er ítrekað í umsögn þessara fjölmörgu samtaka að vatn er ekkert venjulegt efni. Í þessu frumvarpi segir að sá sem eigi landið eigi ekki einungis yfirborðsvatn eða grunnvatn heldur einnig vatn sem rennur fram hjá. Þetta er nýr skilningur í vatnalögum. Þetta eru mun víðtækari heimildir og skilgreiningar en við höfum hingað til búið við. Inn í þessa umræðu hafa blandast vangaveltur um aðra hluti sem eru að gerast í þjóðfélaginu, þ.e. risavirkjunina uppi á Kárahnjúkum, álverin sem verið er að reisa, stækka eða reisa ný. Á því ágæta vefriti Múrnum birtist mjög áhugaverð grein eftir Steinþór Heiðarsson hinn 14. ágúst 2004 þar sem hann fjallar aðeins um vatnsmál í Bólivíu og það tengist einmitt því fyrirtæki sem er að reisa álverið á Reyðarfirði, nefnilega fyrirtækinu Bechtel. Ég ætla að lesa aðeins úr þessari grein. Hún heitir Úr afrekaskrá Bechtel, Vatnið í Bólivíu. Hér segir, með leyfi forseta: „Forusta samtaka fjármálafyrirtækja á Íslandi grætur nú sárar en nokkru sinni yfir því að enn eimi örlítið eftir af félagslegri hugsun í húsnæðismálum landsmanna þar sem Íbúðalánasjóður er. Kæra sem samtökin sendu Eftirlitsstofnun Fríverslunarbandalags Evrópu (ESA) skilaði ekki tilætlaðri niðurstöðu en fjármálafyrirtækin munu líkast til halda málarekstri áfram. Þau eru enda búin með Ísland, allir fjárfestingarmöguleikar eru uppurnir. Vöxturinn getur ekki allur orðið í áhættufjárfestingum erlendis og þá er ekki um annað að ræða en að brjóta sér leið inn í almannaþjónustu. Fyrir skömmu voru stigin fyrstu skrefin í átt að því að færa vatnsveitur á Íslandi frá almenningi yfir í einkaeigu. Líkt og með fleira sem til vandræða horfir í veröldinni þrýsta Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn á um slíka breytingu þar sem því verður við komið. Þau lönd sem eiga erfitt með að standa í skilum hafa mörg hver verið neydd til að einkavæða vatnsveitur eins og ýmsa aðra almannaþjónustu. Sumarið 1999 fór ríkisstjórn Bólivíu að „ráðum“ Alþjóðabankans og hóf að einkavæða vatnsveitur í landinu. Íslandsvinirnir í Bechtel brugðust skjótt við og stofnuðu fyrirtækið Aguas de Tunari ásamt nokkrum öðrum kapítalistum. Það keypti upp allar vatnsveitur í Cochabamba,“ - ég vona að ég beri þetta rétt fram. Ég er nú ekki sleipur í spænsku. - „þriðju stærstu borg Bólivíu, og fékk einkarétt á vatnsdreifingu þar. Það þýddi að m.a.s. þeir sem áttu brunna við sín eigin hús urðu annaðhvort að eyðileggja þá eða borga Aguas de Tunari fyrir að nýta brunnana. Þegar þessari fullkomnu einokunaraðstöðu var náð hófst vinna við að tryggja hinum nýju eigendum umsaminn 16% arð af vatnsveitunni ár hvert. Gjald fyrir neysluvatn hækkaði um allt að 400% þar sem fólk varð harðast úti. Sums staðar kom þó ekki dropi úr krönunum nema í tvo klukkutíma á dag. Engu að síður sýndu reikningar frá fyrirtækinu mjög aukna vatnsnotkun hjá öllum almenningi og voru upphæðirnar í samræmi við það. Nútímavæðing vatnsveitukerfisins í Bólivíu leiddi til gríðarlegra fjöldamótmæla sem náðu hámarki 28. desember þegar óeirðalögregla var send á vettvang til að dreifa mannfjöldanum með táragasi. Það var í fyrsta sinn í 18 ár sem táragas var notað gegn almenningi í landinu. En mótmælin héldu áfram og yfirvöld neyddust til að gefa eftir. Gefið var opinbert loforð um að endurskoða lög um vatnsveitur til að koma til móts við kröfur almennings. Svo lítið var um efndirnar að fólk hætti að borga reikningana frá Aguas de Tunari og í byrjun febrúar kom aftur til mótmæla. Þegar þrjátíu þúsund manns höfðu lagt undir sig miðbæ Cochabamba kom lögreglan á vettvang og hóf að skjóta á mannfjöldann. Þar með hófust götubardagar sem stóðu í tvo daga. Málalok urðu þau að Bechtel og félagar yfirgáfu Bólivíu með skottið á milli lappanna. En það gerðist auðvitað ekki fyrr en allt hafði verið reynt til að vernda hagsmuni Aguas de Tunari í landinu. Búið var að setja herlög í landinu og reyna að beita hernum gegn mótmælendum en allt kom fyrir ekki.“ Þessi grein eftir Steinþór Heiðarsson segir okkur dálítið um ástandið í Bólivíu og það er áhugavert að einmitt nú skuli nágrannaland Bólivíu, Úrúgvæ, vera að setja lög sem banna einkavæðingu á vatninu, og er það auðvitað mjög skiljanlegt í ljósi ástandsins sem skapaðist í Bólivíu. Það er allrosalegt þegar lönd þar sem vatnsskortur er lenda í því að einhver alþjóðabanki knýr þau til þess að einkavæða einkavæðingarinnar vegna og síðan fer allt í kaldakol. Við höfum aðeins rætt það hér að vatn sé sameiginleg arfleifð okkar og kveðið er á um það í vatnatilskipun Evrópusambandsins. Um þá sameiginlegu arfleifð er sagt í bókinni Alternatives to economic globalization. A better world is possible: „Til er sameiginleg arfleifð sem varðar sameiginlegan tilverurétt allra tegunda. Greina má þrjá flokka sameiginlegrar arfleifðar: 1. Vatn, land, loft, skógar og fiskimið sem líf allra er háð.“ Þetta eru einmitt þessi náttúrulegu efni, loftið sem við lifum á og vatnið ekki síður og nota bene fiskimiðin. Það er dálítið merkilegt og í þessari umræðu hefur margoft verið bent á það að vatnið er sameiginleg auðlind okkar ekki síður en fiskurinn í sjónum ætti að vera. „2. Menning og þekking sem er sameiginleg sköpun allra. 3. Nýrri sameiginleg arfleifð, almannaþjónusta sem stjórnvöld bera ábyrgð á í þágu alls almennings til að mæta þörfum, svo sem heilbrigðismál, menntun, öryggi almennings, félagslegt öryggi o.s.frv. Allri þessari sameiginlegu arfleifð er ógnað af stórfyrirtækjum sem sækjast eftir einkavæðingu hennar í því skyni að geta verslað með hana og hagnast á henni. Saman mynda þessir þrír flokkar grundvöll alls virkilegs auðs. Þegar allt kemur til alls er hvorki líf né siðmenning án þeirra. Mikilvægt er að viðurkenna framlag einstaklinga til aukins afraksturs auðlinda og sameiginlegs sjóðs menningar og þekkingar en jafnframt er nauðsynlegt að horfast í augu við að enginn einstaklingur hefur skapað náttúrulegan auð jarðarinnar eða undirstöðu hinnar sameiginlegu þekkingar. Nýting þessarar sameiginlegu arfleifðar felur í sér ábyrgð gagnvart henni.“ - Það skyldi því ekki gera lítið úr þessu hlutverki okkar, þetta er sameiginleg ábyrgð okkar allra. Bent hefur verið á að vatn verður í framtíðinni svo mikilvægt efni að sennilega verða stríð 21. aldarinnar háð út af því en ekki olíu eins og við höfum dæmi um. Persaflóastríðið er t.d. augljóst dæmi um stríð sem er háð út af yfirráðum yfir náttúruauðlindum, náttúruauðlindum sem eru til í mjög ríkum mæli í Írak. Bandaríkjamenn vildu ná yfirráðum yfir þessari náttúruauðlind vegna þess að þeir þurfa á mikilli olíu að halda. Þó að þeir framleiði sjálfir eða dæli upp mjög mikilli olíu þá dugar það hvergi til fyrir þá sjálfa. Það var því mjög mikilvægt fyrir þá að ná yfirráðum yfir þessum auðlindum. Nú þegar er vatnið líka farið að skipta máli. Við þekkjum það t.d. að Ísraelsmenn neita t.d. Palestínumönnum um aðgang að hreinu vatni. Það er vissulega alvarlegt brot á mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna vegna þess að Sameinuðu þjóðirnar skilgreina vatn sem mannréttindi. Í tilefni þessara orða ætla ég að vitna aðeins í Nóbelsverðlaunahafann Harold Pinter og ræðu sem hann flutti við móttöku bókmenntaverðlauna Nóbels árið 2005. Það var Silja Aðalsteinsdóttir sem þýddi ræðuna. Yfirskrift ræðu Harolds Pinters er List, sannleikur og stjórnmál. Harold Pinter segir, með leyfi forseta: „Árið 1958 skrifaði ég eftirfarandi: „Það eru engin skörp skil milli þess sem er raunverulegt og þess sem er óraunverulegt. Ekkert er endilega annaðhvort satt eða logið; það getur verið hvort tveggja.“ Ég held að enn sé vit í þessum fullyrðingum og þær séru enn nothæfar við rannsókn á veruleikanum gegnum listina. Ég get því staðið við þær sem rithöfundur, en ekki sem þjóðfélagsþegn. Sem þegn hlýt ég að spyrja: Hvað er satt? Hvað er logið? Sannleikurin hörfar sífellt undan í dramatískum texta. Maður finnur hann aldrei fyrir víst en verður að leita hans. Leitin knýr leikinn áfram. Leitin er ykkar verk. Oftar en ekki rekist þið á sannleikann í myrkrinu, dettið um hann eða sjáið í sjónhending ímynd eða skuggamynd sem virðist samsvara sannleikanum, oft án þess að átta ykkur á því. En sannleikurinn er sá að sannleikurinn er aldrei einn og einhlítur í dramatísku verki. Hann er margur. Þessir sannleikar bjóða hver öðrum byrginn, hrökkva hver undan öðrum, spegla hver annan, hundsa hver annan, stríða hver öðrum og eru blindir hver á annan. Stundum finnst ykkur við hafa gripið sannleika augnabliksins, svo rennur hann milli fingra ykkar og týnist. Ég hef oft verið spurður hvernig leikritin mín verða til. Ég get ekki sagt. Ekki get ég heldur tekið verk mín saman efnislega, bara rakið atburðarásina. Þetta sögðu þau. Þetta gerðu þau. Flest leikritin verða til út frá setningu, orði eða mynd. Gefnu orði fylgir iðulega mynd. Ég skal nefna tvö dæmi um setningar sem skaut niður í huga minn, svo fylgdi mynd, svo ég sjálfur. Leikritin eru Heimkoman og Liðin tíð. Fyrsta setningin í Heimkomunni er „Hvað gerðirðu við skærin?“ Fyrsta línan í Liðinni tíð er „Dökkt“. Í báðum tilvikum hafði ég engar frekari upplýsingar. Í fyrra tilvikinu var einhver greinilega að leita að skærum og spurði einhvern annan um þau sem hann grunaði um að hafa stolið þeim. En ég vissi að sá sem var ávarpaður hafði engan áhuga á þessum skærum og ekki heldur á þeim sem spurði um þau. „Dökkt“ hélt ég að ætti við hárið á einhverjum, líklega konu, og væri svar við spurningu. Í báðum tilfellum varð ég að rannsaka málið. Það gerðist sjónrænt, mjög hægt, úr skugga yfir í birtu. Ég byrja alltaf á því að nefna persónurnar A, B og C. Í leikritinu sem varð Heimkoman sá ég mann ganga inn í tómlegt herbergi og spyrja yngri mann þessarar spurningar þar sem hann sat í ljótum sófa og las blað um veiðreiðar. Einhvern veginn grunaði mig að A væri faðir og B sonur hans, en ég hafði enga sönnun fyrir því. Hún kom skömmu seinna þegar B (sem seinna varð Lenny) segir við A (sem seinna varð Max): „Er þér sama þótt ég skipti um umræðuefni, pabbi? Ég þarf að spyrja þig að dálitlu. Hvað heitir maturinn sem við fengum, hvað kallarðu hann? Af hverju kaupirðu ekki hundaket. Þú er hundlélegur kokkur. Alveg satt. Þú heldur að þú sért að elda fyrir hunda.“ Úr því að B kallar A „pabba“ virðist einsýnt að líta á þá sem feðga. A var líka greinilega kokkur en ekki var eldamennska hans mikils metin. Þýddi þetta að þarna væri engin mamma? Ég vissi það ekki. En, eins og ég sagði við sjálfan mig, þá vitum við ekki endinn í byrjun. „Dökkt.“ Stór gluggi. Kvöldhiminn. Maður, A (sem seinna varð Deely) og kona, B (sem seinna varð Kate), sitja og staupa sig. „Feit eða mögur?“ spyr maðurinn. Hvern eru þau að tala um? Þá sé ég konu, C (sem seinna varð Anna) standa við gluggann í öðru ljósi, snúa baki í þau, dökkhærð. Það er einkennilegt augnablik þegar persónur fæðast sem fram að því hafa ekki verið til. Það sem fylgir er slitrótt, ótryggt, minnir jafnvel á ofsjónir þó að stundum geti það verið óstöðvandi snjóflóð. Staða höfundarins er einkennileg. Að sumu leyti taka persónurnar honum illa. Þær streitast á móti honum, þær eru ekki auðveldar í sambúð, það er engin leið að skilgreina þær. Maður getur sannarlega ekki skipað þeim fyrir. Að sumu leyti er maður í endalausum leik við þær, leik kattarins að músinni, skollaleik, feluleik. En að lokum er maður kominn með fólk af holdi og blóði í hendurnar, fólk með vilja og einstaklingsbundnar tilfinningar, sett saman úr einingum sem maður getur ekki breytt, fiktað við eða afskræmt. Tungumál listarinnar er afar margslungið, kviksyndi, trampólín, tjörn lögð ísi sem gæti látið undan þunga höfundarins hvenær sem er. En eins og ég sagði linnir aldrei leitinni að sannleikanum. Og henni er engin leið að slá á frest. Það verður að horfast í augu við hana hér og nú. Allt önnur vandamál fylgja pólitísku leikhúsi. Þar verður umfram allt að forðast predikanir. Hlutlægni er nauðsyn. Persónurnar verða að fá að draga andann sjálfar. Höfundurinn getur ekki takmarkað þær og þrengt að þeim til að laga þær að eigin smekk, geðslagi eða fordómum. Hann verður að geta nálgast þær frá ýmsum sjónarhornum, jafnvel komið þeim á óvart við og við, en gefið þeim samt frelsi til að fara þangað sem þær vilja fara. Þetta tekst ekki alltaf. Og pólitískar háðsádeilur hirða ekki um neina af þessum reglum, ganga reyndar þvert á þær eins og vera ber. Í leikriti mínu Afmælisveislunni held ég að ég leyfi mörgum möguleikum að reyna sig í þéttum skógi tækifæra áður en ég einbeiti mér að kúgunarþættinum. Mountain Language þykist ekki gefa neina valmöguleika, það er grimmt, stutt og ljótt verk. En hermennirnir í því fá nokkra skemmtun út úr því. Manni gleymist stundum hvað pyndingamönnum fer fljótt að leiðast. Þeir þurfa svolítið grín til að halda í góða skapið. Þetta kom í ljós í Abu Ghraib fangelsinu í Bagdad. Mountain Language tekur aðeins 20 mínútur en það væri hægt að leika það klukkutímum saman, áfram og áfram með því að endurtaka sama munstrið aftur og aftur, áfram og áfram, klukkutíma eftir klukkutíma. Ashes to Ashes gerist hins vegar ofan í vatni, held ég. Kona er að drukkna, hönd er rétt upp úr öldunum, svo hverfur hún aftur, teygir sig eftir öðrum en finnur engan, hvorki fyrir ofan né neðan vatnsyfirborðið, bara skugga, speglanir á floti. Konan er týnd vera í drekkjandi landslagi, kemst ekki hjá dómi sem virtist aðeins eiga við aðra. En eins og þeir dóu hlýtur hún að deyja líka. Pólitískt málfar eins og stjórnmálamenn beita því hættir sér ekki inn á þessi svið vegna þess að meiri hluti stjórnmálamanna hefur, eftir því sem heimildir okkar sýna, engan áhuga á sannleikanum heldur á völdum og varðveislu þeirra. Ef halda á völdum er nauðsynlegt að halda fólki fáfróðu, láta það lifa óvitandi um sannleikann, jafnvel sannleika eigin lífs. Þess vegna erum við umkringd miklu neti af lygum sem við nærumst á. Eins og hver einasta manneskja hér veit voru rökin fyrir því að ráðast inn í Írak þau að Saddam Hussein réði yfir háskalegum gereyðingarvopnum sem jafnvel mætti beita með 45 mínútn fyrirvara og valda ómældum skaða. Við vorum fullvissuð um sannleiksgildi þessa. Þetta var ósatt. Okkur var líka sagt að Írak ætti samskipti við Al Qaeda og bæri hluta af ábyrgðinni á hryðjuverkunum í New York 11. september 2001. Við vorum fullvissuð um sannleiksgildi þessa. Þetta var ósatt. Okkur var sagt að Írak ógnaði öryggi heimsins. Við vorum fullvissuð um sannleiksgildi þessa. Þetta var ósatt. Sannleikurinn er allt annar. Sannleikurinn snertir skilning Bandaríkjanna á hlutverki sínu í heiminum og hvernig þau kjósa að rækja það. En áður en ég sný mér aftur að nútíðinni langar mig til að líta á nýliðna fortíð, nefnilega utanríkisstefnu Bandaríkjanna frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Ég tel brýnt að skoða þetta tímabil þó ekki sé nema lauslega, enda leyfir tíminn ekki meira. Allir vita hvað gerðist í Sovétríkjunum og Austur-Evrópu eftir stríð: kerfibundið ofbeldið, víðtæk grimmdarverkin, miskunnarlaus kúgun á sjálfstæðri hugsun. Allt þetta hefur verið skráð og sannað. En ég vil halda því fram hér að glæpir Bandaríkjanna á þessu sama tímabili hafi ekki verið kannaðir nema yfirborðslega, hvað þá skjalfestir, hvað þá viðurkenndir, hvað þá taldir til glæpa yfirleitt. Ég tel að þetta þurfi að ræða og sannleikurinn hafi verulega mikið að segja fyrir ástandið í heiminum eins og það er. Þó að Sovétríkin héldu að nokkru leyti aftur af Bandaríkjunum þá hefur framferði Bandaríkjanna um allan heim sýnt það glögglega að þeim fannst þau geta gert það sem þeim sýndist. Það hefur reyndar aldrei verið eftirlætisaðferð Bandaríkjanna að ráðast beint inn í fullvalda ríki. Yfirleitt hafa þau fremur kosið „minni háttar átök“. Það þýðir að þúsundir manna deyja en ekki eins hratt og ef sprengju væri varpað á þá beint. Það þýðir að hjarta landsins er sýkt, illkynja æxli er komið fyrir og svo er fylgst með drepinu breiða úr sér. Þegar þjóðin hefur verið kúguð - eða barin til dauðs - það kemur út á eitt - og einkavinir manns, herinn og stórfyrirtækin, sitja í makindum við völd, þá stillir maður sér upp fyrir framan myndavélarnar og segir að lýðræðið hafi sigrað. Þetta var algengt í utanríkispólitík Bandaríkjanna á árunum sem ég er að tala um. Harmleikurinn í Nikaragva er stórmál í þessu samhengi. Ég legg það fram hér sem áhrifamikið dæmi um sýn Bandaríkjanna á hlutverk sitt í heiminum, bæði þá og nú. Ég sótti fund í bandaríska sendiráðinu í London seint á núnda áratugnum. Bandaríkjaþing var í þann veginn að ákveða hvort það ætti að veita Kontraskæruliðum meiri fjárstuðning til að berjast gegn stjórninni í Nikaragva Ég var í sendinefnd á vegum stjórnar Nikaragva en fremstur í þeim flokki var séra John Metcalf. Fyrirliði nefndar Bandaríkjastjórnar var Raymond Seitz (þá varasendiherra, síðar sendiherra). Séra Metcalf sagði: „Herra minn, prestakall mitt er í Norður-Nikaragva. Sóknarbörn mín reistu skóla, heilsuverndarstöð, menningarmiðstöð. Við höfum lifað í friði. Fyrir nokkrum mánuðum réðist flokkur Kontraskæruliða á héraðið. Þeir eyðilögðu allt, skólann, heilsuverndarstöðina, menningarmiðstöðina. Þeir nauðguðu hjúkrunarkonum og kennurum, drápu lækna með hinum svívirðilegustu aðferðum. Þeir höguðu sér eins og villimenn. Vinsamlegast biðjið Bandaríkjastjórn að hætta að styðja þessa hryðjuverkamenn.“ Raymond Seitz hafði orð fyrir að vera skynsamur, ábyrgur og afar fágaður maður. Hann naut mikillar virðingar í utanríkisþjónustunni. Hann hlustaði, þagði við en sagði síðan með nokkrum þunga: „Faðir“, sagði hann, „leyfið mér að segja yður nokkuð. Í stríði þjást hinir saklausu ævinlega.“ Þögnin var ísköld. Við störðum á hann. Hann deplaði ekki auga. Hinir saklausu þjást vissulega, alltaf. Loks sagði einhver: „En í þessu tilfelli eru hinir saklausu fórnarlömb grimmdar sem stjórn yðar styrkir, og meðal margra slíkra. Ef þingið veitir Kontraskæruliðum meira fé verða fleiri slík grimmdarverk framin. Er það ekki rétt? Er þá ekki stjórn yðar sek um að styðja morð og tortímingu þegna í fullvalda ríki?“ Seitz var óhagganlegur. „Ég samþykki ekki að staðreyndirnar styðji fullyrðingar yðar,“ sagði hann. Þegar við vorum að fara út úr sendiráðinu sagði starfsmaður þess að hann héldi upp á leikritin mín. Ég ansaði ekki. Ég ætti að minna á að á þessum tíma gaf Reagen forseti eftirfarandi yfirlýsingu: „Kontraskæruliðar eru siðferðileg hliðstæða við feður Bandaríkjanna, okkar Founding Fathers.“ Bandaríkjastjórn studdi grimmdarstjórn einræðisherrans Somoza í Nikaragva í yfir 40 ár. Þjóðin steypti ógnarstjórninni árið 1979 í grasrótarbyltingu sem Sandinistar leiddu. Sandinistar voru ekki fullkomnir. Þeir áttu til sinn hroka, og stjórnmálaheimspeki þeirra var þversagnakennd. En þeir voru greindir, skynsamir og siðmenntaðir. Þeir hófust handa við að skapa tryggt, gott og fjölbreytilegt samfélag. Dauðarefsing var afnumin. Hundruðum þúsunda fátækra bænda var bjargað frá bana. Yfir hundrað þúsund fjölskyldum var gefið land. Tvö þúsund skólar voru byggðir. Merkileg lestrarherferð minnkaði ólæsi í landinu í einn sjöunda. Menntun varð ókeypis og heilsugæsla líka. Barnadauði minnkaði um þriðjung. Lömunarveiki var útrýmt. Bandaríkin fordæmdu þennan árangur sem marxísk-leníníska niðurrifsstarfsemi. Í augum Bandaríkjastjórnar var verið að gefa háskalegt fordæmi. Ef Nikaragva yrði leyft að koma á lágmarksréttlæti í félagslegu og efnahagslegu tilliti, ef þjóðinni yrði leyft að bæta heilsufar og menntun og koma á félagslegri eindrægni og almennri sjálfsvirðingu þá mundu nágrannaríkin spyrja sömu spurninga og gera eins. Á þessum tíma var auðvitað mikil ólga í El Salvador. Ég nefndi áðan lyganetið sem umlykur okkar. Reagan forseti lýsti Nikaragva opinberlega sem dýflissu alræðisins. Þetta þótti flestum fjölmiðlum og bresku ríkisstjórninni nákvæm og sanngjörn lýsing. En það eru engar skýrslur til um dauðasveitir Sandinistastjórnar. Engar skýrslur um pyndingar. Engar skýrslur um kerfisbundið ofbeldi hersins. Engir prestar voru myrtir í Nikaragva. Reyndar voru þrír prestar í stjórninni, tveir Jesúítar og Maryknoll-trúboði. Dýflissur alræðisins voru á næstu bæjum, El Salvador og Gvatemala. Bandaríkin höfðu steypt lýðræðislega kosinni stjórn í Gvatemala 1954 og talið er að yfir 200.000 manns hafi orðið herforingjastjórninni að bráð þar síðan. Sex fremstu Jesúítar í heimi voru myrtir á grimmilegan hátt í Miðameríska háskólanum í San Salvador 1989 af flokki úr Alcatl-hersveitinni sem var þjálfuð í Fort Benning í Georgíu í Bandaríkjunum. Sá hugrakki maður Romero erkibiskup var myrtur meðan hann söng messu. Talið er að 75.000 manns hafi dáið. Af hverju var þetta fólk drepið? Það var drepið af því það trúði að það gæti öðlast betra líf. Þessi trú gerði það umsvifalaust að kommúnistum. Það dó af því það þorði að andmæla ástandinu, endalausri fátækt, sjúkdómum, niðurlægingu og kúgun sem það hafði þurft að þola frá fæðingu. Bandaríkin komu stjórn Sandinista frá að lokum. Það tók nokkur ár og talsverða mótspyrnu en hlífðarlausar efnahagsþvinganir og 30.000 lík drógu að lokum kraftinn úr þjóð Nikaragva. Hún var buguð og örsnauð á ný. Spilavítin fluttust inn í landið aftur. Ókeypis heilsugæsla og menntun heyrðu sögunni til. Stórfyrirtækin komu aftur og létu til sín taka. „Lýðræðið“ hafði sigrað. Þessi stefna var hreint ekki bundin við Mið-Ameríku. Henni var fylgt um allan heim. Hún var endalaus. Þó var eins og hún hefði aldrei verið til. Bandaríkin studdu og komu iðulega á hægri sinnuðum herforingjastjórnum víðs vegar um heim eftir síðari heimsstyrjöld. Þá er ég að vísa til Indónesíu, Grikklands og Úrúgvæ, Brasilíu, Paragvæ, Haíti, Tyrklands Filippseyja, Gvatemala, El Salvador og Chile - síðast en ekki síst. Hryllingurinn sem Bandaríkjamenn kölluðu yfir Chile árið 1973 verður aldrei afmáður og aldrei fyrirgefinn. Hundruð þúsunda manna dóu í þessum löndum. Dó það fólk í raun og veru? Og er hægt að kenna utanríkisstefnu Bandaríkjanna um allan þann dauða? Svarið er já, þetta fólk dó og utanríkisstefnu Bandaríkjanna er um að kenna. En það er ekki von að þið vitið það. Þetta gerðist aldrei. Ekkert gerðist. Jafnvel meðan það gerðist þá gerðist það ekki. Það skipti ekki máli. Það var ekki áhugavert. Glæpir Bandaríkjanna hafa verið kerfisbundnir, stöðugir, grimmilegir, miskunnarlausir, en sárafáir hafa talað um þá. Við verðum að gefa Bandaríkjunum það. Þau hafa beitt valdi sína af kulda um allan heim um leið og þau hafa leikið hin góðu öfl. Þau hafa dáleitt heiminn af mikilli snerpu og jafnvel snilld. Ég sting upp á því við okkur að Bandaríkin reki flottasta sjóið sem í boði er. Grimmt, tilfinningalaust, fullt fyrirlitningar og miskunnarlaust er það ef til vill, en það er líka rosalega sniðugt. Í sölumennsku kemst enginn í hálfkvisti við Bandaríkin og vinsælasta söluvaran er sjálfselska. Hún slær í gegn. Hlustið á alla Bandaríkjaforseta segja „fólkið í Ameríku“ í sjónvarpið, til dæmis í setningunni „ég segi við fólkið í Ameríku að nú er tími til að biðja og verja rétt bandarískra þegna og ég bið fólkið í Ameríku að treysta forseta sínum og þeim aðgerðum sem hann er í þann mund að grípa til á vegum fólksins í Ameríku.“ Þetta er æðislega snjallt bragð. Tungumálið er beinlínis notað til að halda hugsuninni í skefjum. Orðin „fólkið í Ameríku“ búa til ótrúlega loftmikinn huggunarkodda. Þú þarft ekkert að hugsa. Hallaðu þér bara aftur á koddann. Koddinn kæfir kannski alla skynsemi þína og gagnrýna hugsun en hann er afskaplega þægilegur. Að vísu á þetta ekki við um þær 40 milljónir sem lifa undir fátæktarmörkum og þær tvær milljónir karla og kvenna sem gista hið víðáttumikla gúlag fangelsa sem teygir sig um Bandaríkin þver og endilöng. Bandaríkin hirða ekki lengur um að halda átökum í lágmarki. Þau sjá enga ástæðu til að halda sig til hlés né vera út undir sig. Þau leggja spil sín á borðið án þess að skeyta um skömm eða heiður. Þeim er fjandans sama um Sameinuðu þjóðirnar, alþjóðalög eða gagnrýnin andmæli sem þau líta á sem ástæðulaus og gagnslaus. Svo eiga þau líka sitt eigið litla lamb sem þau teyma á eftir sér, hið auma og framtakslausa Stóra-Bretland. Hvað er orðið um siðferðiskennd okkar? Höfum við hana einhvern tíma? Hvað þýðir þetta orð? Vísar það til hugtaks sem afar sjaldan heyrist nú um stundir - samvisku? Samvisku nær ekki aðeins til okkar eigin gerða heldur samábyrgðar okkar með gerðum annarra? Er þetta allt dautt? Sjáið Gvantanamoflóann. Hundruðum manna haldið án ákæru í rúm þrjú ár, enga lögfræðiaðstoð fá þeir né aðra eðlilega málsmeðferð, tæknilega í haldi til eilífðarnóns. Þessum fullkomlega ólögmætu aðgerðum er haldið áfram þvert á Genfarsáttmálann. Það er ekki aðeins þolað heldur lítur hið svokallaða „alþjóðasamfélag“ nánast algerlega fram hjá því. Þetta óhæfuverk er framið af þjóð sem kallar sig „leiðtoga hins frjálsa heims“. Hugsum við um mennina í Gvantanamoflóa? Hvað segja fjölmiðlar um þá? Einstaka sinnum skjóta þeir upp kollinum - smáfrétt á síðu sex. Þeim hefur verið komið fyrir á einskismannslandi og þaðan komast þeir kannski aldrei aftur. Á þessari stundu eru margir í hungurverkfalli og fæðunni er neytt ofan í þá, þeirra á meðal eru breskir þegnar. Það er ekkert verið að vanda sig við að troða ofan í þá. Engin róandi lyf eða deyfing. Slöngunni er einfaldlega troðið ofan í nefið á manni ofan í hálsinn. Þú ælir blóði. Þetta eru pyndingar. Hvað hefur utanríkisráðherra Breta sagt um þetta? Ekkert. Hvað hefur forsætisráðherra Breta sagt um þetta? Ekkert. Hvers vegna ekki? Af því að Bandaríkin hafa sagt: Að gagnrýna hegðun okkar við Gvantanamoflóa jafngildir fjandskap. Þeir eruð annaðhvort með okkur eða móti okkur. Svo Blair heldur kjafti. Innrásin í Írak var glæpsamleg, blygðunarlaust hryðjuverk ríkis sem gaf skít í hugtakið alþjóðalög. Innrásin var hernaðarleg geðþóttaaðferð, fædd af lygum á lygar ofan og grófri misbeitingu fjölmiðla og þar af leiðandi almennings. Aðgerð sem ætlað var að sameina hernaðarleg og efnahagsleg yfirráð Bandaríkjanna yfir Miðausturlöndum undir fölsku flaggi frelsunar - þegar öll önnur ráð til að réttlæta hana höfðu brugðist. Gríðarleg beiting hernaðarvalds sem leiddi til dauða og limlestingar þúsunda og aftur þúsunda saklausra manna. Við höfum fært Írökum pyndingar, klasasprengjur, skert úran, óteljandi tilviljanakenndar morðárásir, eymd, niðurlægingu og dauða, og köllum það „að flytja frelsi og lýðræði til Miðausturlanda“. Hvað þarf maður að drepa marga áður en hægt er að kalla mann fjöldamorðingja og stríðsglæpamann? Hundrað þúsund? Það teldi ég meira en nóg. Því er réttlátt að Bush og Blair verði leiddir fyrir Alþjóðastríðsglæpadómstólinn. En Bush er snjall. Hann hefur ekki viðurkennt Alþjóðastríðsglæpadómstólinn. Því er það að ef bandarískur hermaður eða jafnvel stjórnmálamaður er leiddur fyrir rétt þá hótar Bush að senda sjóherinn á vettvang. En Tony Blair hefur viðurkennt dómstólinn og þess vegna má kæra hann. Við getum gefið dómstólnum heimilisfangið hans ef hann vill. Það er Downingstræti númer 10 í London. Dauðinn skiptir ekki máli í þessu sambandi. Bæði Bush og Blair ýta dauðanum vandlega frá sér. Að minnsta kosti 100.000 Írakar voru drepnir af amerískum sprengjum og flugskeytum áður en uppreisnin hófst. Það fólk skiptir engu máli. Dauði þeirra var aldrei. Það er eyða. Það eru ekki einu sinni til skýrslur um dauða þeirra. „Við teljum ekki lík,“ sagði bandaríski hershöfðinginn Tommy Franks. Fljótlega eftir innrásina birtist framan á bresku dagblaði mynd af Tony Blair að kyssa lítinn írakskan dreng á kinnina. „Þakklátt barn,“ sagði í myndartexta. Nokkrum dögum seinna var saga með mynd inni í blaði af öðrum fjögurra ára dreng með enga handleggi. Fjölskylda hans hafði verið sprengd í loft upp af flugskeyti. Hann einn lifði af. „Hvenær fæ ég handleggina mína aftur?“ spurði hann. Það varð ekki framhald á sögunni. Nú, Tony Blair hélt ekki á honum í fanginu, né neinu öðru limlestu barni, né nokkru blóðugu líki. Blóð er óhreint. Það óhreinkar skyrtuna þína og bindið þitt meðan þú flytur hjartnæma ræðu í sjónvarpið. Bandaríkjamennirnir 2.000 sem hafa látist eru feimnismál. Þeir eru lagðir í gröf sína í myrkri. Jarðarfarirnar eru haldnar í kyrrþey og á afskekktum stöðum. Hinir limlestu rotna í rúmum sínum, sumir alla ævi. Þannig að þeir dauðu og þeir limlestu rotna báðir, hvor í sinni gröf, þótt ólíkar séu. Mig langar núna til að vitna í ljóð eftir Pablo Neruda sem heitir [í íslenskri þýðingu Ingibjargar Haraldsdóttur] „Nokkur atriði útskýrð“: Og morgun einn logaði allt og morgun einn stóðu bálin út úr jörðinni og gleyptu fólkið og síðan eldur púður síðan þá og síðan blóð. Stigamenn með flugvélar og Mára, stigamenn með fingurgull og greifynjur, stigamenn með svartmunka blessandi fóru um himininn að drepa börn, og blóð barnanna rann um strætin, einfaldlega, eins og barnablóð. Sjakalar fyrirlitnir af sjakölum, steinar sem þurr þistillinn skyrpir út úr sér, nöðrur hataðar af nöðrum! Andspænis ykkur hef ég séð blóð Spánar rísa að drekkja ykkur í einni bylgju af stolti og hnífum! Hershöfðingjar svikarar: Lítið á dautt hús mitt, lítið á brotinn Spán. En úr hverju dauðu húsi kemur logandi málmur í stað blóma, og úr hverju Spánarbroti kemur Spánn, og úr hverju dauðu barni kemur riffill með augu og hver glæpur fæðir byssukúlur sem með tíð og tíma hæfa ykkur í hjartastað. Þið munuð spyrja: Hví fjalla ekki ljóð hans um drauminn, um laufið, um eldfjöllin miklu í landi hans? Komið og sjáið blóðið á götunum komið og sjáið blóðið á götunum komið og sjáið blóðið á götunum! Leyfið mér að gera alveg ljóst að þegar ég vitna í ljóð Neruda þá er ég alls ekki að bera saman lýðveldið Spán og Írak undir stjórn Saddams Husseins. Ég vitna í Neruda af því að ég hef hvergi lesið eins magnaða myndræna lýsingu á því þegar sprengjum er kastað á almenna borgara. Ég sagði áðan að Bandaríkin séu nú órög við að leggja spil sín á borðið. Það er satt. Yfirlýst stefna þeirra er alger yfirráð - „full spectrum dominance“. Það eru ekki mín orð heldur þeirra. Alger yfirráð þýðir yfirráð yfir landi, sjó, lofti og himingeimi, gögnum öllum og gæðum. Bandaríkin halda nú úti 702 hernaðarlegum stöðvum í 132 löndum um allan heim, með Svíþjóð sem virðulega undantekningu, að sjálfsögðu. Við vitum ekki hvernig þeir fóru að þessu en þeim tókst það. Bandaríkin eiga 8.000 virka kjarnaodda. Tvö þúsund þeirra eru í viðbragðsstöðu, þeim má skjóta með 15 mínútna fyrirvara. Bandaríkin eru að þróa nýtt kerfi kjarnavopna sem gengur undir nafninu „bunker busters“ af því þau komast að skotmörkum ofan í jörðinni og springa þar. Bretar, ævinlega samvinnuþýðir, ætla að skipta út sínum eigin kjarnavopnum, Trident. Hvern skyldu þeir hafa í sigti? Osama bin Laden? Þig? Mig? Jóa Jóns? Kína? París? Hver veit? Það sem við vitum er að þessi barnaskapur og brjálsemi - að ráða fyrir kjarnavopnum og að hóta að nota þau - eru meginatriði bandarískrar stjórnmálaheimspeki. Við verðum að minna okkur á að Bandaríkin eru sífellt í árásarhug og ekkert útlit fyrir að því linni. Þúsundir - ef ekki milljónir - Bandaríkjamanna eru miður sín, skömmustufullir og reiðir framferði stjórnar sinnar, en eins og er mynda þeir ekki samhent pólitískt afl - ekki enn. En kvíðinn, öryggisleysið og óttinn sem við sjáum vaxa dag frá degi í Bandaríkjunum, er kominn til að vera. Ég veit að Bush hefur marga prýðilega ræðuhöfunda, þó langar mig til að bjóða mig fram í starfið. Ég sting upp á eftirfarandi ávarpi sem hann gæti flutt þjóð sinni í sjónvarpi. Ég sé hann fyrir mér alvarlegan, vandlega greiddan, alúðlegan, einlægan, oft tælandi, stundum brosandi beisklega, sérkennilega aðlaðandi, karlmann karlmanna. „Guð er góður. Guð er mikill. Guð er góður. Guð minn er góður. Guð bin Ladens er vondur. Guð hans er vondur. Guð Saddams var vondur nema hvað hann átti aldrei neinn. Hann var villimaður. Við erum ekki villimenn. Við höggvum ekki hausinn af fólki. Við trúum á frelsið. Það gerir Guð líka. Ég er ekki villimaður. Ég er lýðræðislega kosinn leiðtogi frelsiselskandi lýðveldis. Við erum samúðarfull þjóð. Við gefum samúðarfull raflost og samúðarfullar banvænar sprautur. Við erum mikil þjóð. Ég er ekki einræðisherra. Hann er það. Ég er ekki villimaður. Hann er það. Og hann er það. Þeir eru það allir. Ég hef siðferðislegt vald. Sérðu þennan hnefa? Þetta er siðferðislegt vald mitt. Og því skaltu ekki gleyma.“ Líf rithöfundar er afar viðkvæmt, svo að segja berskjaldað. Óþarfi að skæla yfir því. Rithöfundur velur og stendur við val sitt. En það er satt að hann er óvarinn gegn öllum vindum, og sumir þeirra eru ískaldir. Maður er á eigin vegum, á ystu brún. Það er ekkert skjól, engin vörn - nema maður ljúgi - og þá hefur maður auðvitað skapað sér sína eigin vörn og gæti, hugsanlega, orðið stjórnmálamaður. Ég hef talað nokkrum sinnum um dauðann í kvöld. Nú ætla ég að lesa ljóð eftir sjálfan mig, sem heitir „Dauði“. [Það er Harold Pinter sem yrkir.] Hvar fannst líkið? Hver fann líkið? Var líkið liðið þegar það fannst? Hvernig fannst líkið? Hver var hinn dauði? Hver var faðir eða dóttir eða bróðir eða frændi eða systir eða móðir eða sonur líksins liðna og yfirgefna? Var líkið liðið þegar það var yfirgefið? Var líkið yfirgefið? Hver hafði yfirgefið það? Var líkið nakið eða búið til ferðar? Hver vegna lýstirðu yfir að líkið væri liðið? Lýstirðu yfir að líkið væri liðið? Hve vel þekktirðu líkið? Hvernig vissirðu að líkið var liðið lík? Þvoðirðu líkið? Lokaðirðu báðum augum þess? Grófstu líkið? Yfirgafstu það? Kysstirðu líkið? Þegar við horfum í spegil þá höldum við að myndin í honum sé nákvæm. En örlítil hreyfing breytir henni. Í raun og veru erum við að horfa á endalausa röð spegilmynda. En stundum verður rithöfundur að brjóta spegilinn - því það er handan spegilsins sem sannleikurinn starir á okkur. Ég trúi því að þrátt fyrir gríðarlegan aflsmun sé það grundvallarskylda okkar sem manna að sameinast um óhagganlega, staðfasta, eldheita, vitsmunalega ákvörðun um að skilgreina raunverulegan sannleika lífs okkar og samfélags. Það er í raun og veru kvöð á okkur. Ef slík ákvörðun verður ekki hluti af pólitískri sýn okkar þá er engin von til að við getum endurheimt það sem nú er nærri því glatað - mannlega reisn.“ Þetta var ræða Harolds Pinters sem hann flutti við móttöku bókmenntaverðlauna Nóbels 2005. Silja Aðalsteinsdóttir þýddi ræðuna. Ljóðið eftir Pablo Neruda á íslensku er að finna í heild sinni í Ljóðum Ingibjargar Haraldsdóttur frá 1991. Þessi ræða Harolds Pinters birtist í tímariti Máls og menningar. Og hún á heldur betur erindi, sérstaklega kannski við stjórnarliða á þinginu. Ekki bara fyrir það að hún sé snilldarvel skrifuð heldur er hún afar gagnrýnin á þátttöku Breta, sem er auðvitað líka þátttaka okkar, í stríðinu um olíuna. En eins og ég minntist á áðan er það einmitt þannig að stríð 21. aldarinnar verða sennilega háð um vatn en ekki olíu. Í þessu frumvarpi til vatnalaga hefur verið farið nokkuð vel yfir fjölmargar umsagnir sem hv. iðnaðarnefnd bárust. Margar þeirra voru mjög gagnrýnar á frumvarpið. Við í stjórnarandstöðunni tökum undir þessar umsagnir og förum fram á að frumvarpinu verði vísað frá. Í yfirlýsingu fjölmargra samtaka, eins og þjóðkirkjunnar, BSRB, Kennarasambandsins og Öryrkjabandalagsins, UNIFEM á Íslandi, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Menningar- og friðarsamtaka íslenskra kvenna, Félags Sameinuðu þjóðanna á Íslandi, Náttúruverndarsamtaka Íslands, Landssambands eldri borgara, Samtaka starfsfólks fjármálafyrirtækja, Ungmennafélags Íslands og Landverndar, sem hafa skrifað upp á yfirlýsinguna Vatn fyrir alla, segir, með leyfi forseta: „Undirrituð samtök vilja með sameiginlegri yfirlýsingu þessari vekja athygli ríkisstjórnar, sveitarstjórna, stofnana, fyrirtækja og almennings á mikilvægi og sérstöðu vatns fyrir land, þjóð og lífríki. Þótt enginn vatnsskortur sé á Íslandi þá er staðan önnur víðast hvar í heiminum. Gnótt vatns gefur því ekki tilefni til skeytingarleysis af okkar hálfu. Þvert á móti ber okkur að færa lagaumgjörð um vatn í þann búning að hún tryggi rétta forgangsröðun varðandi vatnsvernd og nýtingu og geti verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar. Hugsa verður til framtíðar og hafa almannahagsmuni og náttúruvernd að leiðarljósi. Vatn er takmörkuð auðlind og almannagæði sem er undirstaða alls lífs og heilbrigðis. Vatn er frábrugðið öðrum efnum að því leyti að það finnst náttúrulega í föstu, fljótandi og loftkenndu formi og er aldrei kyrrt á einum stað eða einu eignarlandi heldur á stöðugri hringrás um heiminn. Undirrituð samtök telja að aðgangur að vatni sé grundvallarmannréttindi, eins og kveðið er á um í samþykktum Sameinuðu þjóðanna sem Ísland hefur undirgengist. Sérhver maður á því rétt á aðgengi að hreinu drykkjarvatni og vatni til hreinlætis og heimilishalds. Líta ber á vatn sem félagsleg, menningarleg og vistfræðileg gæði sem ekki má fara með eins og hverja aðra verslunarvöru. Nýting vatns skal vera sjálfbær og aðgengi að því tryggt með lögum fyrir núlifandi kynslóð og kynslóðir framtíðarinnar. Það er skylda stjórnvalda að tryggja þegnum sínum þennan rétt án mismununar. Það er hlutverk stjórnvalda að tryggja verndun vatns sem náttúruverðmæta sem og að tryggja hollustu og dreifingu vatns til allra þjóðfélagsþegna með fjárfestingu í mannvirkjum og mengunarvörnum. Vatnsveitur verði því reknar á félagslegum grunni, taki mið af almannahagsmunum og tryggi rétt einstaklinga til nægilegs hreins vatns til drykkjar og hreinlætis á viðráðanlegu verði. Það er jafnframt hlutverk stjórnvalda að tryggja að við nýtingu vatns verði öðrum náttúruverðmætum ekki spillt. Stjórnvöldum ber að tryggja almenningi aðgengi að öllum upplýsingum er varða verndun og nýtingu vatns og stuðla að aukinni virkni almennings og meðvitund um mikilvægi vatns, náttúru og réttrar umgengni við landið. Vegna mikilvægis vatns fyrir íslenska þjóð og lífríki landsins telja undirrituð samtök nauðsynlegt að fest verði í stjórnarskrá Íslands ákvæði um skyldur og réttindi stjórnvalda og almennings hvað varðar réttindi, verndun og nýtingu vatns. Lög og reglugerðir um nýtingu vatns taki því mið af ákvæðum sem viðurkenna rétt einstaklinga til vatns sem og lögum er varða verndun vatns og náttúru. Til að tryggja skilvirka verndun og nýtingu vatns ber stjórnvöldum að skipuleggja stjórnsýslu þannig að eðlilegt jafnvægi sé á milli þessara þátta og réttar einstaklinga til aðgengis að vatni.“ Hér hefur aðeins verið fjallað um að hin svokölluðu vatnalög hafi yfirbragð hlutleysis og fagmennsku, gefið er í skyn að verið sé að samræma þau annarri löggjöf. Þetta er mjög falskt. Það er alveg augljóst að markmiðin eru önnur og ákveðnari og þau eru sett annaðhvort í pólitísku skyni eða til að koma til móts við ákveðna hagsmuni sem ekki eru taldir hafa verið nægilega vel tryggðir hingað til. Þá getur maður velt því fyrir sér hvaða hagsmunir það eru. Það hefur komið fram í umræðunum í dag að á ráðstefnu sem haldin var í gær hefði komið fram að e.t.v. skipti lagaleg staða uppi við Kárahnjúka þarna máli. Þegar slíkar upplýsingar koma fram hjá einum höfunda frumvarpsins, Karli Axelssyni, sem hv. formaður iðnaðarnefndar hefur vitnað til sem eins mesta lagasérfræðings á sviði eignarréttar í landinu, - það væri einkennilegt ef hann mundi ekki verja sitt frumvarp - er mikilvægt að farið verði yfir þetta mál. Það er reyndar dálítið sorglegt að ekki hafi verið fallist á það að iðnaðarnefnd kæmi saman og fengi til viðtals lögfræðinga til að spyrja sérstaklega út í þessa hluti vegna þess að þeir skipta grundvallarmáli. Því hefur jafnvel verið haldið fram að hér sé um blekkingar að ræða og hv. formaður iðnaðarnefndar hefur sagt að það væri ekki hans vilji að ætla að blekkja þingið vísvitandi. Ég tek orð hans fullkomlega trúanleg en þetta verður að skoða mjög nákvæmlega og fara ofan í það áður en lengra er haldið. Það er reyndar fróðlegt að skoða þá sérfræðinga sem fengnir voru til að semja þetta frumvarp. Karl Axelsson var einn þeirra, eins og komið hefur fram, en þar voru einnig fulltrúi Bændasamtaka Íslands, fulltrúi Orkustofnunar, lögfræðingur Orkuveitunnar, sem fulltrúi Sambands sveitarfélaga, og fulltrúi frá Samorku. En það er enn þá mikilvægara að skoða hverjir voru ekki kallaðir til skrafs og ráðagerða, það er nú dálítið mikilvægt í þessu samhengi. Enginn fulltrúi var t.d. kallaður til frá náttúruverndar- eða mannréttindasamtökum. Þó hélt ég að það væri nú alveg augljós skilningur, líka ríkisstjórnarinnar, að vatn væri mannréttindi eins og segir í yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og við höfum skrifað undir. En einhvern veginn þóttu fulltrúar orkugeirans miklu mikilvægari og ekki bara einn þeirra heldur margir. Neytendur voru heldur ekki kallaðir til við þessa lagasmíð, ekki fulltrúi Neytendasamtakanna, ekki neinn fulltrúi almannasamtaka eins og verkalýðssamtaka. Þessum aðilum er síðan gert kleift að gera athugasemdir við frumvarpið og þeir gera alvarlegar athugasemdir við marga liði þess og gera góða grein fyrir þeim. Þó að ekki hafi verið mikill tími til stefnu þá brugðust þessir aðilar mjög skjótt við og skrifuðu athugasemdir. En hvað kemur síðan í ljós? Ekkert tillit er tekið til þeirra athugasemda. Því væri auðvitað rétt að þetta frumvarp til svokallaðra vatnalaga yrði dregið til baka og byrjað yrði upp á nýtt, því fyrr því betra. Þessi mál yrðu skoðuð í samhengi, ekki yrði sett fram eitthvert iðnaðarráðuneytisfrumvarp án þess að fjalla um vatnsvernd og án þess að fjalla um hlutina út frá sjónarmiðum náttúruverndarsamtaka.

Að vatn sé forsenda lífs.

Og að vatn sé forsenda lífs, bendir hv. þm. Lúðvík Bergvinsson á. Það er einmitt málið. Vatn er ekki bara eitthvert efni sem hægt er að virkja til þess að búa til orku. Vatn er svo miklu meira. Í fréttum í gær var sagt frá því að menn teldu sig hafa fundið einhver ummerki um vatn á Júpíter. Það væru þá fyrstu merkin um að einhvern tíma hefði verið líf á þeirri plánetu, þá er grundvallaratriði að þar hafi verið vatn. Það hefur verið fjallað dálítið um þetta eignarréttarákvæði. Í II. kafla í frumvarpinu, 4. grein, segir: „Fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgir eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur.“ Vatn er endurskilgreint með mjög víðtækum hætti, samanber 2. gr. frumvarpsins og þetta er einmitt mál sem við höfum verið að ræða hér: „Lög þessi taka til alls rennandi eða kyrrstæðs vatns á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi.“ Í athugasemdum frá þeim samtökum sem skrifa undir yfirlýsinguna Vatn fyrir alla kemur fram að með því að breyta umráðarétti og hagnýtingarrétti á vatni í kláran eignarrétt er stigið skref í átt til að skilgreina vatn sem einkaeign viðkomandi landeiganda, hvort sem átt er við bændur, einkaaðila eða fyrirtæki, stór eða smá. Þeim er alltaf að fjölga sem ásælast jarðir út um hvippinn og hvappinn. Það gæti verið að einhverjir sjái von í því að hagnast á vatnsréttindum í framtíðinni, það er kannski þess vegna sem menn eru tilbúnir til að borga háar upphæðir og eru að sölsa undir sig landareignir úti um allt land. Það eru kannski framsýnir menn sem sjá fyrir sér að eftir einhverja tugi ára geti vatnsréttindin orðið einkaeign. Ef það næst fram, sem er greinilega tilgangur ríkisstjórnarflokkanna, að skýra þetta eignarhald á vatni þannig að það tilheyri landeigendum algjörlega, er það auðvitað fyrsta skrefið í einkavæðingu á þessari auðlind. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Að sumra mati kann það skref“ - að gera þetta að einkaeign - „að vera óafturkræft, þó um það megi deila. Samkvæmt skilgreiningu á eignarrétti í víðtækasta skilningi sbr. Björn Þ. Guðmundsson, er átt við að „rétthafinn hafi einn heimild til umráða og ráðstöfunar verðmæta.““ Svo er bent á að í 1. gr. vatnatilskipunar Evrópusambandsins - nú er búið að staðfesta að samningar hafi náðst um að hún verði tekin upp hér á landi, það á að funda um það einhvern tímann í sumar - segir: „Vatn er ekki eins og hver önnur verslunarvara, heldur öllu frekar sameiginleg arfleifð sem verður að vernda, verja og meðhöndla sem slíka.“ Hv. formaður iðnaðarnefndar gerði mikið grín að því að því hefði verið haldið hér fram að vatn sé sameiginleg arfleifð mannkyns. Það er nú ekki neitt til að hlæja að. Ég er ekki að segja að vatnatilskipun Evrópusambandsins sé einhver stóri dómur eða Biblía í þessu efni en ég er sannfærður um að fólki finnst þetta almennt. Vatn er einn af þeim grundvallarþáttum sem eiga ekki að vera í einkaeign einhvers eins. Ríkisstjórnarflokkarnir segja: Bíðið nú við. Er stjórnarandstaðan að reyna að koma í veg fyrir að réttkjörinn meiri hluti hér á Alþingi komi sínum málum í gegn? Nú vitum við öll að það er kosið á fjögurra ára fresti og stundum koma upp mál sem meiri hluti þjóðarinnar er alls ekki samþykkur ríkisstjórnarflokkunum um. Ég er t.d. ekki viss um að kjósendur hafi fyrir næstum þremur árum greitt stjórnarflokkunum atkvæði sitt vegna þess að þeir ætluðu að einkavæða vatnið. Ég efast stórlega um það. Þannig er reyndar um fleiri mál, t.d. þátttöku okkar í stríði. Það hlýtur því að vera eðlilegt að stjórnarandstaðan slái alla varnagla við vafasöm frumvörp og þessi ríkisstjórn hefur fengið á sig dóma í Hæstarétti fyrir lög sem hún hefur samið. Og það fleiri en einn. Þannig að hún er ekki alvitur jafnvel þótt hún hafi meiri hluta hér á þingi. Áfram segir í umsögninni, með leyfi forseta: „Í athugasemdum við frumvarpið er mikil áhersla lögð á rökfærslu fyrir því að skv. vatnalögum 1923 sé umráða- og hagnýtingarréttur á vatni jafngildur hefðbundnum eignarrétti - og því sé hér um formbreytingu að ræða en ekki efnislega. Segir í athugasemdum við nýju vatnalögin að algengt sé að telja einstakar heimildir eða þætti eignarréttar yfir fasteignum sem sérstök réttindi, t.d. vatnsréttindi eða rekaréttindi. Af því leiðir að vatnsréttindi séu flokkuð sem sérstök eignarréttindi að fasteign. Hér má spyrja hvort ekki sé frekar um að ræða takmörkuð afnotaréttindi byggð á eignarrétti á landinu - sem eðli málsins samkvæmt skapar ýmis afnot. Það er ekkert því til fyrirstöðu að sá skilningur sé hafður uppi þegar vatnalögin eru lesin, sem og ef vatn er talið og skilgreint sem sérstakt fyrirbæri, t.d. skv. stjórnarskrá, alþjóðasáttmálum eða samkvæmt skilningi löggjafans á þeim tíma sem lög voru sett. Og við lagasetninguna var tekist á um tvö meginsjónarmið - annars vegar hvort líta ætti á vatn sem einkaeign - hins vegar hvort það ætti að vera í þjóðareign, með afnotum fyrir einstaklinga. Rökin sem eru notuð í athugasemdunum eru m.a. þau að „um sé að ræða allar helstu hagnýtingarheimildir á vatni sem máli skipta, þar með talinn rétt til orkuvinnslu, sbr. 49. gr.“, og er vitnað í hana með eftirfarandi hætti: „Eiganda landareignar, sem vatnsréttindi fylgja, svo og öðrum, sem heimildir hafa á þeim tekið, er rétt að nota það vatn, sem um hana rennur, til að vinna úr því orku …“. Í athugasemdunum er hins vegar sleppt þeim skilyrðum sem koma í beinu framhaldi í sömu setningu sem hljóta að teljast vera á skjön við almenna skilgreiningu á eignarrétti. Þessar takmarkanir eru m.a. að „enda sé engin fyrir það sviptur því vatni sem hann þarf að nota samkvæmt III. og IV. kafla (III. kafli fjallar um vatnsnotkun til heimilis og búsþarfa og IV. kaflinn um áveitur) né neinum bakaðir óhæfilegir örðugleikar um slíka notkun, né vatni, sem nota þarf með þeim hætti, spillt fyrir neinum, svo til verulegra óþæginda horfi.“ Þá segir í upphaflegu lögunum í 49. gr., 2. lið: „Eigi má umráðamaður vatnsréttinda virkja hluta af fallvatni, sem hefir meira en 500 eðlishestöfl, nema leyfi ráðherra komi til, og í þriðja lagi má binda leyfi þeim skilyrðum um vatnstökuna, gerð og tilhögun mannvirkja, tegund og spennu raforkustraums, sem nauðsynleg þykja til þess að tryggja almenningshagsmuni, þar á meðal sérstaklega það, að unnt verði seinna meir að koma hentugu skipulagi á orkuveitu til almenningsþarfa í héraði því eða landshluta, sem orkuverið eða veitan er í. Enn fremur má setja skilyrði um það, að almenningi í nágrenni við veituna sé veittur kostur á orku úr henni.“ Hér er augljóst að almannahagsmunir voru hafðir í huga við setningu laganna 1923 sem afmarka mjög það sem kalla mætti eignarrétt í hefðbundnum skilningi. Það sem er kannski meira um vert er að þessi tilvitnaði liður var felldur út úr vatnalögum og færður undir raforkulög. Með öðrum orðum þá er raforkuþáttur vatnsréttinda talinn það sértækur að um hann hafa verið samin sérstök lög þar sem kveðið er á um rétt landeiganda og annarra til að reisa orkuver að fengnu leyfi ráðherra. Því má segja að það séu ekki vatnalög sem segi til um þennan afmarkaða hagnýtingarrétt á vatni, heldur raforkulög. Það er því varla hægt að finna í þessari grein vatnalaga réttlætingu á því að telja megi afnotarétt landeiganda að vatni fullgildan eignarrétt.“ Það er auðvitað dálítið merkilegt að með tilliti til þessa ættu hin svokölluðu vatnalög að heita lög um orkunýtingarrétt á vatni eða eitthvað slíkt. Ég held að það hafi verið Umhverfisstofnun sem var einmitt með ágætistillögur að nafni á þessi lög. Þeim þótti skjóta skökku við að hið gamla nafn, Vatnalög, skyldi notað um svo sértæk lög sem hér væri verið að fjalla um. Hér eru þrjár tillögur um heiti frumvarpsins. Það gæti t.d. heitið: „Lög um eignarhald, skynsamlega og hagkvæma stjórnun vatnamála og sjálfbæra nýtingu vatns, Lög um eignarhald og sjálfbæra nýtingu vatns, Lög um eignarhald og stjórnun vatnsmála.“ Ég held að það síðasttalda væri nú eiginlega besta nafnið á þessum lögum. En langsniðugast væri að sleppa þessum lögum algjörlega og fara í heildarvinnunna, vera ekki að grípa fram fyrir hendur stjórnarskrárnefndar og horfa fram hjá því að á sama tíma hljóta að koma fram lög um verndun vatns. Sumir hafa nú sagt að það sé einmitt miklu mikilvægara mál. Ef ekki er hægt að fjalla um þessi mál samtímis ættu þau lög auðvitað að koma fyrst. En uppi í iðnaðarráðuneyti liggur mönnum mikið á og ef til vill er það út af einhverjum lagalegum óvissuþáttum uppi við Kárahnjúka og öllum þeim stóru inngripum í náttúruna sem þar eiga sér stað. Þar eru menn að flytja til jökulár og jökulvötn, leiða í stokkum fram og aftur, sem er kannski ástæðan fyrir því að frumvarpið kemur fram aftur núna lítið breytt frá því í fyrra og ofuráhersla er lögð á að það sé kýlt gegnum þingið. Ég vitnaði áður í vefritið Múrinn sem er alveg ágætissíða. Þar er skemmtileg grein eftir sagnfræðinginn Stefán Pálsson sem hefur fjallað heilmikið um vísindasagnfræði, gott ef hann er ekki starfsmaður hjá Orkuveitunni. Þar fjallar hann um vatn og vatnsveitumál frá því fyrir um rúmlega 100 árum síðan. Þetta er grein sem birtist fyrir nokkrum árum á Múrnum og heitir Verkfræðilegt þrekvirki sem ekki má gleymast. Þar segir, með leyfi forseta: „Traustur og stöðugur aðgangur að góðu neysluvatni er forsenda þess að samfélag fólks geti þrifist. Þessi sannindi hafa verið mönnum kunn um aldir og árþúsund, eins og mannvistalandafræðin kennir okkur. Í lok nítjándu aldar og í byrjun þeirrar tuttugustu tóku skipuleggjendur íslenskra bæja og þorpa að gera sér grein fyrir því að ekki yrði mikið lengur við það unað að sækja vatn í brunna, sem oftar en ekki stóðu óvarðir fyrir yfirborðsmengun - meðal annars af völdum úrgangs manna og dýra. Þess í stað væri það ein af frumskyldum hvers bæjarfélags að koma upp öflugri vatnsveitu, þannig að hvert heimili hefði aðgang að rennandi vatni. Í vatnsveitumálum, eins og á svo mörgum öðrum sviðum, voru Hafnfirðingar í fararbroddi í upphafi síðustu aldar. Árið 1904 var Vatnsveitufélag Hafnarfjarðar stofnað af nokkrum framtakssömum einstaklingum í bænum, með héraðslækninn fremstan í flokki. Lét félagið grafa brunn við svonefnt Kaldadý í Jófríðarstaðaholtinu og leggja þaðan vatnsleiðslur um bæinn. Þótti framtak þetta hið besta og göfugasta, en fljótlega varð ljóst að betur mætti ef duga skyldi. Eflaust kemur einhverjum á óvart að þessi fyrsti vísir að vatnsveitu fyrir stóran hluta bæjarfélags hafi verið framkvæmd af einkaaðilum en ekki bæjarstjórninni. Þetta munstur má þó oft sjá í tæknisögu áranna í kringum aldamót. Afar oft kom frumkvæðið að meiri háttar framkvæmdum frá einkaaðilum sem með því vildu sýna fram á að verkið væri framkvæmanlegt og jafnvel arðbært, með það fyrir augum að ýta við opinberum aðilum að fylgja í kjölfarið. Þannig voru fyrstu vatnsveitur, rafveitur og símakerfi landsins iðulega í höndum einkaaðila, en um leið og tæknin hafði unnið sér þegnrétt þótti rétt að til kasta samfélagsins kæmi. Vatnsveitufélag Hafnarfjarðar varð ekki langlíft fyrirtæki. Árið 1909 kaus bæjarstjórnin nefnd til að vinna að gerð stærri vatnsveitu sem þjóna skyldi öllum bæjarbúum, en ekki bara þeim er bjuggu út frá Strandgötunni. Varð úr að Hafnfirðingar keyptu rör til framkvæmdanna í félagi við Reykvíkinga sem um svipað leyti unnu að framkvæmdum við sína vatnsveitu. Ákvað nefndin að vænlegast væri að taka vatnið úr Lækjarbotnum, en þar eru upptök Hamarkotslækjar. Í Hamarkotslæk var einmitt fyrsta vatnsaflsvirkjunin sett upp árið 1904 á vegum Jóhannesar Reykdal, þess merka frumkvöðuls. Haustið 1909 lauk framkvæmdum við Lækjarbotnaæðina. Var hún einungis þriggja tommu breið og flutningsgetan því takmörkuð. Var hún enda orðin of lítil innan fárra ára. Var þá gripið til ýmissa bráðabirgðaráðstafana, svo sem byggingu vatnsgeymis og lagningu nýrra aðfærsluæða, en ekki var þar tjaldað til margra nátta. Strax árið 1916 fengu Hafnfirðingar augastað á Kaldá sem framtíðarvatnsbóli bæjarins og ári síðar ákvað bæjarstjórnin að freista þess að veita vatni úr Kaldá yfir á Lækjarbotnasvæðið, með það að markmiði að tryggja vatnsveitunni og vatnsaflsvirkjuninni í Hamarkotslæknum nægilegt vatn. Hér var um geysimetnaðarfullt verkefni að ræða, en það var Jón Ísleifsson verkfræðingur sem átti heiðurinn að tillögunum. Jón lagði til að veitt yrði 400 sekúndulítrum af vatni úr Kaldá, frá þeim stutta kafla sem hún rennur ofan jarðar (Kaldá rennur að mestu undir hrauni til sjávar). Skyldi vatnið leitt eftir trérennu, eins og hálfs kílómetra leið, til Setbergshlíðar þremur kílómetrum sunnan við Lækjarbotnalindina. Þar yrði vatninu sleppt og það látið renna eftir hraunlögum á áfangastað. Töldu sumir að með áætlun þessari væri djarft spilað, enda var þekking manna á jarðlögum á svæðinu takmörkuð, en þegar framkvæmdum lauk haustið 1918 kom í ljós að áætlanir verkfræðingsins stóðust fullkomlega. Í Morgunblaðinu, fimmtudaginn 20. desember 2001, er frá því greint að sex verktækninemar við Iðnskólann í Hafnarfirði hafi ásamt kennara sínum farið þess á leit við bæjarstjórn Hafnarfjarðar að vatnsveitustokkurinn frá 1918 verði endurbyggður. Nemendurnir benda á það í rökstuðningi sínum að sennilega finnist þess ekki önnur dæmi í veröldinni að vatn hafi verið leitt að hraunjaðri með þessum hætti og þess svo beðið að það kæmi fram aftur nokkrum kílómetrum neðar. Ber framkvæmdin öll og undirbúningur hennar vitni um mikla verkfræðilega snilli sem rétt og skylt er að halda til haga. Sjálfsagt er að taka undir tillögur iðnskólanemanna í máli þessu. Íslensk tæknisaga og þá sérstaklega saga íslenskra vatnsveitna er ekki svo rík af minjum að verjandi sé að láta slíkt tækifæri ganga sér úr greipum. Hafnfirðingar eiga að standa myndarlega að varðveislu vatnsveitumannvirkjanna í Kaldárbotnum, jafnvel í samvinnu við granna sína Garðbæinga, og gera sitt besta til að miðla sögunni til gesta og gangandi. Hún er svo sannarlega þess virði að hún sé rifjuð upp.“ Þetta var úr grein á Múrnum sem Stefán Pálsson skrifaði. Ef við færum okkur út í heim þá skrifaði Steinþór Heiðarsson líka mjög áhugaverða grein á Múrnum, um vatnsveitu í Argentínu og í Kanada. Greinin heitir „Þó líði ár og öld“. Hún birtist 29. nóvember 2005. „Fyrir 125 árum var ráðist í gerð vatnsveitu í Winnipegbæ í Manitobafylki í Kanada. Þar sem bæjarsjóður stóð heldur illa var ákveðið að semja við einkafyrirtæki að nafni Winnipeg Water Works um að koma veitunni á laggirnar og reka hana fyrstu 20 árin í skiptum fyrir einokunaraðstöðu. Samningurinn hljóðaði upp á tæpan helming þess vatns sem bæjarbúar þurftu á að halda og ekki þurfti að bíða lengi eftir margvíslegum vandræðum sem af því hlutust. En bæjarstjórnin hafði samið svo rækilega af sér að hún gat einungis valið á milli þess að kaupa fyrirtækið upp eða greiða því aukalega fyrir hvern lítra sem Winnipeg Water Works léti í té til viðbótar því sem um var samið. Þess vegna kaus hún að gera ekkert í málinu og bíða eftir að samningurinn rynni út. Fyrir um það bil 10 árum tók einkafyrirtækið Aguas Argentinas við bæði vatnsveitu og skolpveitukerfi í Santa Fe-fylki í Argentínu en þar býr rétt um ein milljón manna. Franska fyrirtækið Suez á stærstan hlut í Aguas Argentinas, tæplega 40 prósent, en það hafði tveimur árum áður hrammsað til sín vatnsveituna í höfuðborginni Buenos Aires. Á þeim tíma var það langstærsta vatnsveita sem nokkurn tíma hafði verið einkavædd í heiminum en ríkisstjórn Carlos Saúl Menem, sem gegndi forsetaembættinu 1989–1999, var iðin við að setja heimsmet í einkavæðingu á almannaþjónustu samkvæmt forskrift Alþjóðabankans, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og fleiri lánastofnana. Helstu rökin fyrir því að selja vatnsveitufyrirtæki frá almenningi til einkaaðila hafa í seinni tíð verið þau að einkafyrirtækin búi yfir tækni, stjórnunarreynslu, verkþekkingu og fjármagni sem skorti svo tilfinnanlega í opinberu fyrirtækjunum að þau séu ófær um að standa sig í stykkinu. Svipaðar fullyrðingar eru nær daglega hafðar í frammi af fólki sem trúir því að einkavæðing sé nokkurs konar guðlegt verkfæri sem mannkyninu hafi verið fært til að takast á við flest viðfangsefni samfélagsins. Nú hefur Suez sent frá sér yfirlýsingu um að fyrirtækið hyggist draga sig út úr vatnsveiturekstri í Argentínu þótt aðeins séu liðin 10 ár af 30 ára samningstíma. Ástæðan er einföld: Eftir að pesóinn hríðféll gagnvart dollaranum er arðurinn of lítill til að eigendurnir hafi áhuga á að halda rekstrinum áfram. Reyndar er það svo að enginn vill kaupa vatnsveituna í Buenos Aires af Suez eða hlut þess í Aguas Argentinas. En stjórnendur Suez virðast ekki ætla að láta það stöðva sig heldur pakka saman og fara fyrir jól, burt séð frá gerðum samningum. Það er í fullu samræmi við efndir Suez á samningunum til þessa. Þar var meðal annars kveðið á um fjárfestingu upp á fjóra milljarða dollara í vatnsveitu og skolphreinsikerfi Buenos Aires á samningstímanum en ekkert slíkt hefur enn sést. Þegar kom að innheimtu reikninga var frammistaðan mun betri enda leiddu gjaldskrárhækkanir fljótlega til þess að lokað var fyrir vatnið hjá fjölda fátækra borgarbúa. Um 95% af öllu skolpi sem til fellur í höfuðborginni fer óhreinsað í Plata-fljótið. Ein milljón Argentínumanna í Santa Fe lifir í óvissu um hvort nokkurt vatn kemur úr krönunum þegar dagur rís. En þótt einkavæddar vatnsveitur hafi gefist jafnilla í Argentínu, Bólivíu, Tansaníu, á Puerto Rico og Filippseyjum undir lok 20. aldar og raunin varð í Kanada hundrað árum fyrr, sofna frjálshyggjumennirnir á kvöldin jafnsannfærðir um að einkaaðilarnir geri allt betur en opinberu fyrirtækin, alltaf og alls staðar. Það hefur lengi verið vitað að sumir þurfa lengri tíma en aðrir til að læra - jafnvel einföldustu hluti.“ Þetta sagði Steinþór Heiðarsson í grein á Múrnum. Auðvitað er hægt að telja ýmislegt fleira til og benda á að einkavæðing á vatni er ekki skynsamleg ákvörðun og þá staðreynd að þetta frumvarp er því miður svo gallað að best væri að vísa því frá í heild sinni. En þar sem ég vil ekki þreyta hv. þingmenn og áheyrendur um of - og ég er nú sennilega búinn að missa hv. þm. Pétur Blöndal úr athyglishópnum vegna þess að ræða mín hefur verið aðeins meira en 15 mínútur - þá held ég að hér komið sé að því að ég pakki saman þó að ég gæti auðvitað haldið lengi áfram og var búinn að undirbúa mig ágætlega til þess. Ég vona að ég verði ekki skammaður fyrir að lesa upp ljóð í ræðustól eftir Pablo Neruda eða hina miklu og góðu ræðu Harolds Pinters. Ég segi þetta þá gott í bili, frú forseti.

Hæstv. forseti. Hér hefur farið fram mikil umræða í dag um frumvarp til vatnalaga, sem er umdeilt mál á hv. Alþingi. Komið hafa fram mjög einarðar óskir frá stjórnarandstæðingum um að fá svör við ákveðnum álitaefnum sem vaknað hafa á undanförnum dögum. Ég tel í ljósi þeirra óska rétt að kalla iðnaðarnefnd saman næstkomandi mánudag klukkan tíu og fá svör við þeim álitaefnum sem vaknað hafa við þessa umræðu og greiða þannig fyrir störfum þingsins að leiða þessar upplýsingar í ljós. Vænti ég þess að gott samstarf verði í nefndinni næstkomandi mánudag og óska eftir því við hæstv. forseta að hlé verði gert á umræðum um þetta málefni í ljósi þessara aðstæðna.

Þar sem samkomulag hefur tekist milli allra flokka um að fresta þessari umræðu nú verður forseti við því og er umræðu um þetta dagskrármál frestað. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá.