Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um auðlindaleit í landgrunni Íslands, en auk mín er tillagan flutt af Friðriki Sophussyni. Með leyfi forseta les ég tillögutextann: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa löggjöf og reglur um samstarf við erlenda aðila til leitar að nýtanlegum auðlindum í landgrunni Íslands. Verði þar m.a. fjallað um réttindi og skyldur leitaraðila, heimildir til nýtingar rannsóknaniðurstaðna, öryggisráðstafanir til þess að koma í veg fyrir mengun hafsins vegna auðlindarannsókna og önnur þau atriði sem máli skipta í þessu efni." Það eru ekki nema tveir dagar liðnir síðan frá því var skýrt í fjölmiðlum hér á landi að nú væru að hefjast á nýjan leik rannsóknir á landgrunni Grænlands við austurströnd landsins. Er þar um að ræða leit að olíu í landgrunninu undan ströndum og á strandsvæðunum, auk annarra verðmætra jarðefna. Að leitinni stendur bandarískt félag, ARCO, í náinni samvinnu við grænlensku landsstjórnina. Þetta dæmi frá nágranna okkar, hinum næsta í vestri, sýnir að víða er vel að verki staðið í þessum efnum og eru menn mjög á varðbergi að því er varðar verðmæt efni sem í landgrunni ríkja kunna að felast. Á þessum vettvangi er óþarfi að rekja þá sögu, þá ævintýralegu sögu sem gerst hefur í þessum sömu efnum hjá frændum okkar Norðmönnum og Dönum á síðasta áratug og hve mjög þær auðlindir sem þar hafa í landgrunninu fundist hafa bætt efnahag þessara þjóða og raunar að mörgu leyti valdið gjörbyltingu þar í atvinnuháttum. En hvernig er ástandið hér á landi í þessum efnum hjá okkur Íslendingum sjálfum? Það er skemmst frá því að segja að ekki er mikil sérfræðileg vitneskja fyrir hendi um það hvort nýtanleg og verðmæt jarðefni finnast í landgrunni Íslands eða ekki. Á því hafa farið fram tiltölulega mjög takmarkaðar kannanir. Á það rót sína að rekja m.a. til þess að slíkar rannsóknir kosta mikið fé og einnig mikinn mannafla sérfræðinga á ýmsum sviðum. Þó hefur mönnum lengi verið ljóst að vegna jarðfræðilegra ástæðna, vegna sköpunarsögu Íslands, eru sennilega minni líkur til þess að í landgrunni Íslands sé að finna verðmæt jarðefni, svo sem olíu, en í landgrunni Noregs eða Danmerkur sem eiga sér miklum mun lengri jarðfræðilega sköpunarsögu. Engu að síður er fullkomlega ástæðulaust að útiloka að um verðmæt jarðefni geti þar verið að ræða. M.a. var það atriði einn þátturinn að baki þeirri baráttu sem Ísland ásamt öðrum strandríkjum háði um áratuga skeið fyrir útfærslu efnahagslögsögu strandríkja í 200 sjómílur. Þar var ekki aðeins, þótt efst væri á blaði, nauðsynin á því að yfirráðaréttur yfir fiskistofnunum tilheyrði strandríkinu. Það atriði kom einnig þar til greina að með efnahagslögsögunni mundi strandríkið jafnframt helga sér réttindi til auðlinda hafsbotnsins út að 200 mílna mörkunum og raunar, þegar svo stendur jarðfræðilega á sem m.a. er í því tilviki er Ísland varðar, þó nokkra fjarlægð út fyrir þau mörk. Nokkrar rannsóknir hafa þó farið fram á íslenska landgrunninu. Einna víðtækust er líklega rannsóknin sem gerð var í samvinnu við þáverandi yfirvöld iðnaðarmála 1978, þegar bandaríska leitarfyrirtækið Western Geophysical kom hingað með leiðangursskip og framkvæmdi með leyfi íslenskra stjórnvalda mælingar fyrir Norðurlandi. Síðan var unnið úr niðurstöðum þeirra og þær sendar íslenskum yfirvöldum. Hér var vitanlega aðeins um frummælingar að ræða en þó kom þar í ljós að undan Norðurlandi, fyrst og fremst fyrir mynni Eyjafjarðar og á Skjálfandaflóa, var að finna allþykk setlög, allt upp í 2-3 km á þykkt. Þetta kom mönnum nokkuð á óvart en eins og kunnugt er er tilvist setlaga frumforsenda þess að um olíu eða jarðgas geti verið að ræða. Hins vegar er ekki unnt að slá því föstu þó að um slík setlög sé að ræða að þar sé að finna slíkar auðlindir, en án þeirra er vitanlega ekki um nein slík verðmæt jarðefni að ræða. Þessar niðurstöður voru kynntar hér á landi og vöktu allmikla athygli. Urðu þær m.a. til þess að u.þ.b. tveimur árum síðar var hafist handa við boranir í Flatey þar sem ódýrara og auðveldara er að bora á landi en á hafi. Þær boranir voru framkvæmdar af Orkustofnun, ef ég man rétt, en vegna skorts á nægilega fullkomnum tækjum, stórum borum, lauk þeim án þess að endanlegar niðurstöður fengjust. Það fer ekki milli mála að eftir að Ísland lýsti yfir 200 mílna efnahagslögsögu með lögunum nr. 41 1979 felst raunverulega í því fyrirætlan okkar að nýta ekki aðeins auðlindir hafsins, heldur einnig að kynna okkur og kanna til hlítar eftir því sem efni og ástæður leyfa hvort um verðmæt efni er að ræða í landgrunni Íslands innan þessara marka. Nú hefur það komið í ljós, eins og ég sagði og menn vissu reyndar fyrir fram, að slíkar rannsóknir eru mjög kostnaðarsamar en hins vegar hafa á þeim áhuga ýmis erlend leitarfélög sem í þessum atvinnuvegi starfa. Í lögunum sem ég nefndi áðan, nr. 41/1979, er beinlínis gert ráð fyrir því í 6. gr., þar sem talað er um fullveldisrétt okkar Íslendinga til hafsbotns, að hann nái til hafsbotnsins og neðansjávarsvæða utan landhelgi og þar segir að stjórnvöld skuli setja reglur um rannsóknir og hagnýtingu auðlinda landgrunnsins. Lögin voru sett á sínum tíma, en við höfum hingað til ekki sett neinar reglur eins og hér er rætt um í 6. gr. laganna um rannsóknir og hagnýtingu auðlinda hafsbotnsins eða landgrunnsins þótt sjö ár séu liðin frá því að þessi merku lög voru sett. Það er að dómi okkar flm. þessarar þáltill. hins vegar orðið mjög tímabært af þeim ástæðum sem ég rakti hér áðan. Það hefur komið í ljós að helsti þrándur í götu þess að unnt verði að hefja víðtækar og nauðsynlegar rannsóknir á landgrunni Íslands, sem fyrst og fremst getur gerst fjárhagsástæðna vegna í samvinnu við erlend leitarfélög og erlend olíufélög, er sá að reglur skortir um heimildir og réttindi slíkra leitaraðila og þá ekki síst heimild þeirra til þess að nýta rannsóknaniðurstöðurnar nokkurra hríð eftir að rannsóknum lýkur og afla þannig tekna til þess að fjármagna auðlindaleitina. Hefur þetta atriði komið ljóslega fram í svörum erlendra olíuleitarfélaga við fyrirspurnum íslenskra yfirvalda og hafsbotnsnefndar iðnrn. um samvinnu við slíka leit. Nokkuð hefur verið eftir því leitað af hálfu íslenskra yfirvalda að samvinna tækist við alþjóðleg leitarfélög um þessi áform. Þannig lét bandaríska félagið Western Geophysical, sem hér var við kannanir 1978, þess getið í bréfi til Orkustofnunar snemma síðasta árs, 1986, að skortur á ákvæðum í þessum efnum væri helsta hindrun þess að það og önnur leitarfélög hefðu áhuga á að leggja út í auðlindakönnun hér við land á sinn kostnað. Það félag annaðist þessa könnun sem ég gat um áðan fyrir Norðurlandi. Þetta sama sjónarmið hefur komið fram í erindum norska félagsins GECO, en það annast olíuleit fyrir olíuvinnslufélög víða um heim. Fyrir liggur jafnframt það álit hafsbotnsnefndar iðnrn., sem Guðmundur Pálmason, deildarstjóri á Orkustofnun, er formaður fyrir, að eitt brýnasta verkefnið varðandi rannsóknir og könnun á auðlindum landgrunnsins í samvinnu við erlenda aðila sé að shkar reglur verði settar sem um er rætt í þessari þáltill. Hér er jafnan - og það er mjög mikilsvert atriði í þessu efni - miðað við það að kostnaður við leitina sé aðallega borinn af hinum erlendu aðilum af augljósum ástæðum. Slíkar rannsóknir eru fjármagnsfrekar. Því er það augljóst hagsmunamál að svo verði í haginn búið í þessum efnum að skortur á lögum eða reglugerðum, sem í sjálfu sér ættu að nægja hér víðast hvar, verði ekki rannsóknarsamvinnu við erlenda aðila í þessum efnum til hindrunar. Þetta eru, herra forseti, meginástæðurnar fyrir því að þessi þáltill. er hér lögð fram. Ég vil gera það að tillögu minni að henni verði að loknum þessum umræðum vísað til allshn.



Hæstv. forseti. Till. sú til þál. sem fyrir liggur á þskj. 232, 217. mál, um auðlindaleit í landgrunni Íslands, varðar málefni sem eru mjög mikilvæg, sérstaklega ef tekið er tillit til lengri tíma. Af hálfu iðnrn. hefur verið unnið nokkuð að þessum málum. M.a. hefur verið starfandi nefnd um hagnýtar hafsbotnsrannsóknir allt frá árinu 1980. Eitt af ætlunarverkum nefndarinnar skv. skipunarbréfi var að semja drög að reglum um hagnýtar rannsóknir á auðlindum landgrunnsins í samræmi við 2. mgr. 6. gr. laga nr. 41/1979, en það er sú lagagrein sem flm. vitna til í grg. Núverandi aðstæður í efnahagsmálum í heiminum, hið lága verð á málmum og lágt orkuverð hafa leitt til þess að minni áhugi sýnist vera meðal fyrirtækja að kanna auðlindir hafsins, a.m.k. á landgrunninu umhverfis Ísland. Þær þreifingar sem átt hafa sér stað vegna auðlindaleitar hafa ekki enn leitt í ljós mikinn áhuga erlendra aðila. Hins vegar er rétt og nauðsynlegt að reglur verði settar. Ekki er heldur óeðlilegt að vilji Alþingis komi fram með afstöðu til þeirrar þáltill. sem hér er til umræðu. Rétt er að minna á að á árunum 1982 og 1983 var unnið í iðnrn. frv. til laga um eignar- og umráðarétt auðlinda hafsbotnsins. Frv. var lagt fram sem stjfrv. á 105. löggjafarþinginu. Í frv. er kveðið á um að íslenska ríkið sé eigandi allra auðlinda á og í hafsbotninum utan netlaga og svo langt til hafs sem fullveldisréttur Íslands nær. Einnig er í frv. ákvæði um að enginn megi leita að, taka eða nýta efni á eða í hafsbotninum nema að fengnu leyfi iðnrh. Frv. var vísað til ríkisstjórnarinnar. Í minni ráðherratíð sem iðnrh. hef ég ekki talið rétt að flytja þetta mál óbreytt auk þess sem ég tel reglugerðarheimildir samkvæmt frv. of rúmar. Frv. þetta var flutt sem þmfrv. á 108. löggjafarþinginu, 116. mál á þskj. 128, og aftur á þessu þingi, 107. mál á þskj. 110. Í því þskj. er gerð nánari grein fyrir vinnu að máli þessu í iðnrn. á liðnum árum. Enn fremur fylgir þskj. samningur sá sem gerður var milli Íslands og Noregs um landgrunnið á milli Íslands og Jan Mayen á árinu 1981. Samkvæmt þessu er ljóst að veruleg undirbúningsvinna liggur þegar fyrir í iðnrn. og hafsbotnsnefnd þess sem getur verið grundvöllur að frekari vinnu að þessu máli. En ég fagna því að þetta mál skuli tekið upp hér á hv. Alþingi og er því meðmæltur að Alþingi taki afstöðu til meginatriða í þessari þáltill. Ég vil geta þess að frá því að þessi till. var lögð fram hefur verið haldinn fundur á vegum ráðherranefndar Norðurlandanna, sem var haldinn hér í Reykjavík fyrir nokkru síðan, um olíu- og gasvinnslu á vestanverðum Norðurlöndum. Þar var megináherslan lögð á að ræða málið frá sjónarmiði Grænlendinga, Íslendinga og Færeyinga. Þá má geta þess að Orkustofnun er að koma sér upp tölvubúnaði til greiningar á setlagamælingum þannig að það er óhætt að segja að ekki þurfi að vinna frekari vinnu um þennan þátt erlendis eins og verið hefur. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa langt mál um þetta en er meðmæltur till. eins og hún er lögð fram. Ég vona að árangur geti verið í samræmi við óskir flm., en ég vil þó láta þess getið að það er starfandi sú ráðgjafarnefnd sem ég minntist á og hefur ýmist verið kölluð verkefnisnefnd iðnrh. eða ráðuneytisins eða hafsbotnsnefnd og í henni eru auk formannsins Guðmundar Pálmasonar, sem hv. frsm. minntist á, Gunnar G. Schram, frá Rannsóknaráði Jón Eiríksson eðlisfræðingur, Gunnar Bergsteinsson frá Landhelgisgæslu og Kjartan Thors frá Hafrannsóknastofnun.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að þakka jákvæðar undirtektir hæstv. iðnrh. undir þetta mál sem ég mælti fyrir hér áðan. Það er alveg rétt sem fram kom í máli ráðherrans að á síðustu misserum hefur verið minni áhugi hjá olíuleitarfélögum á olíuleit og könnun á landgrunnsauðæfum vegna hins lága verðs á olíu í veröldinni. Það er hins vegar óvíst hve lengi það lága verð varir og fyrr en varir getur komið til breytinga í því efni. Undirbúningur slíkra reglna eða lagasetningar sem um er fjallað í tillögunni tekur þó nokkurn tíma þannig að ekki er ráð nema í tíma sé tekið. Ég vil einnig fagna þeim upplýsingum sem fram komu hjá ráðherra er hann vék að því að þegar væru gögn fyrir hendi og undirbúningsstarf hefði þó nokkuð verið unnið í iðnrn. sem að þessu máli lýtur og ætti það að gera eftirleikinn allan auðveldari.



Herra forseti. Eins og hv. alþm. er kunnugt var hér í Sþ. samþykkt tillaga um rannsókn landgrunns Íslands í desembermánuði 1978 og þessu máli var þá þegar ýtt úr vör. Það er ekkert nema gott um það að segja að árétta þá stefnu Alþingis með nýjum tillöguflutningi. Það hefur raunar komið hér fram að minna hefur verið aðhafst en maður kannske gerði ráð fyrir á þeim tíma einmitt vegna þess að olíuverð hefur lækkað og áhugi olíufélaga þar af leiðandi minnkað á því að leita á óvissum svæðum. En í gildi er samkomulag okkar við Norðmenn um landgrunnið á Jan Mayen-svæðinu þar sem Norðmenn eiga að kosta, a.m.k. í fyrsta umgangi, leit á því svæði. Er sjálfsagt að ýta á að því sé hraðað, en auðvitað hafa Norðmenn nú orðið fyrir miklu efnahagslegu áfalli þegar olíuverð lækkaði svo mjög sem raun ber vitni um og þess vegna er þeirra áhugi minni en ella. En auðvitað verður að standa við þann samning og verður gert. Það er einnig rétt að upplýsa það hér af því að málið er að komast í brennidepil, samningar við Dani og Færeyinga um landgrunnið suður af Íslandi á Hatton-Rockall-svæðinu, að okkar sérfræðingur var í fyrra búinn að búa út áætlun um leit þar sem mundi kosta nálægt 1 millj. dollara. Nú hefur tvívegis í fjárlögum verið samþykkt heimild til lántöku að upphæð helming þessarar upphæðar, sem mundi geta runnið til þessara rannsókna, en Danir mundu þá borga hinn helminginn. Dönsku sérfræðingarnir hafa nýverið sent athugasemdir við þessa áætlun dr. Mani Talwani, sem er sérfræðingur okkar Íslendinga eins og menn vita, og nýjar tillögur má segja um það hvernig leitinni skuli háttað, hvaða línur skuli leita o.s.frv. Þessar tillögur eru nú einmitt í skoðun hjá okkar sérfræðingi og þess er að vænta að innan fárra vikna verði komnar nokkuð hreinar línur í það hvernig þessum rannsóknum á Hatton-Rockall-svæðinu verði hagað nú í sumar. Þarna er um að ræða rannsóknir á umdeildu svæði, svæði sem við gerum tilkall til, sem Danir gera tilkall til, Bretar og Írar. Þessar endanlegu tillögur ættu að liggja fyrir áður en þingi lýkur eða ég geri mér a.m.k. vonir um það og þá verður auðvitað meira upplýst um þetta mál. Þessi hafsbotnsmál eru öll í örri þróun núna. Strandþjóðirnar, sem munu vera á milli 2/3 og 3/4 af öllum þjóðum heims, sem eiga eitthvert land að sjó og eru þar af leiðandi strandþjóðir, þær eru allar að tryggja sín réttindi langt út fyrir 200 mílur sumar hverjar. Jafnvel er talað um allt að 1500 mílna hafsbotnsréttindi út af Indlandi t.d., Kanadamenn munu geta helgað sér hafsbotn kannske einar 600 mílur út og við teljum okkur eiga réttindi langt suður í haf eins og menn vita. En um hafsbotnsréttindin er það svo að það er ekki einungis að til þeirra heyri botninn sjálfur, heldur líka allar lífverur sem ekki hreyfa sig öðruvísi en með snertingu við botninn, þ.e. krabbadýr, skelfiskur og ýmiss konar slík auðæfi. Þess vegna kann það að orka nokkuð tvímælis hvort við, þegar við erum að tryggja okkur þessi réttindi, tölum einungis um auðæfi í jarðlögunum. Kannske eru auðæfin sem eru ofan á hafsbotninum og tilheyra honum eftir 76. gr. hafréttarsáttmálans enn þá mikilvægari okkur. Og við tryggjum betur okkar fiskveiðiréttindi á þessum svæðum þegar fram í sækir með því að sjútvrn. kæmi með einhverjum hætti inn í þessa mynd eða þá jafnvel að þessi mál kynnu að heyra undir forsrn., en þetta er allt saman til athugunar og kemur til skoðunar í utanrmn. að sjálfsögðu og þeim nefndum sem nú eru að störfum, í iðnrn. og víðar. Þess vegna er ekki nema gott eitt um það að segja að mál þetta komi nú til umræðu hér í þinginu og því fagna ég.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. sem ég flyt á þskj. 241 um stofnun ferðamálaskóla. Með leyfi hæstv. forseta vildi ég lesa tillögutextann sem er stuttur og ég vona hnitmiðaður, en hann hljóðar svo: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hraða undirbúningi að stofnun ferðamálaskóla þar sem veitt verði menntun í þeim greinum sem tengjast alhliða ferðamannaþjónustu svo að ekki þurfi lengur að sækja nám í þessari ört vaxandi atvinnugrein til annarra landa." Það má segja að tillögutextinn skýri sig sjálfur og það sé því óþarfi að hafa um þessa till. mörg orð eða þær ástæður og þá nauðsyn sem liggur að baki henni. Við höfum á síðustu mánuðum og síðustu misserum hlýtt á umræðu í þjóðfélaginu sem mjög hefur farið mikið fyrir, ekki síst í fjölmiðlum, um nýjar atvinnugreinar hér á landi. Þar hefur margt verið talað um nauðsynina á að byggja upp nýjar atvinnugreinar eins og fiskeldi, lífefnaiðnað, loðdýrarækt og annað slíkt. Það er rétt og sjálfsagt þegar þjóð sem Íslendingar stendur frammi fyrir þeirri staðreynd að vexti hinna hefðbundnu atvinnugreina eru takmörk sett af náttúrlegum orsökum á að menn beini sjónum sínum til nýrra átta og velti því fyrir sér hvernig unnt er að auka þjóðarauðinn og tekjur einstaklinganna með því að leggja stund á nýjar atvinnugreinar. En mér hefur þótt sem stundum gleymdist í þessari umræðu og út undan yrði sú atvinnugrein sem lengi hefur verið stunduð hér í landi og þegar hefur sannað tilverurétt sinn, en er kannske af öllum þeim atvinnugreinum sem hér er um að ræða sú sem á sér mesta vaxtarmöguleikana í dag. Það er íslenskur ferðamannaiðnaður. Þessi tillaga beinist að því hvernig við getum sem best eflt þessa atvinnugrein og búið þannig að henni að megi nýtast í framtíðinni. Í þessari atvinnugrein er um að ræða um 3500 stöðugildi. Það er meiri mannfjöldi, ívið fleira fólk en starfar í öllu íslenska bankakerfinu, og þykir mönnum nú nóg um umfang þess. Engu að síður veitir ferðaþjónusta fleiri landsmönnum atvinnu en bankastarfsemi. Maður sér það af þeirri tölu einni hvílíkur vöxtur hefur verið í þessari atvinnugrein á síðustu árum og hve mikilvæg hún er. Við getum einnig séð það af öðrum upplýsingum. Ef við lítum á þær tekjur sem við höfum af þessari atvinnustarfsemi sést að ferðaþjónusta skilar mun meiri arði í þjóðarbúið en menn gera sér almennt ljóst. Á síðasta ári voru gjaldeyristekjur af erlendum ferðamönnum í kringum 4 milljarðar kr. og þá er ekki tekið tillit til hinna svonefndu duldu gjaldeyristekna. Hvað er þetta stór tala, hvað þýða 4 milljarðar kr. í gjaldeyristekjur ef við berum það saman við aðra þætti, aðrar stærðir í atvinnulífi okkar Íslendinga? Hér er um að ræða gjaldeyristekjur sem eru u.þ.b. 7% af heildarútflutningstekjum þjóðarinnar. Kannske sést enn betur hve mikilvæg þessi starfsemi er af því að þessar tekjur jafngilda um 40% af útflutningstekjum af öllum frystum fiskafurðum landsmanna. Af þeim tölum sést hve gildur þáttur í þjóðarbúskapnum ferðamannaþjónustan er þegar orðin. En hér er raunverulega ekki um þetta eitt að ræða, stórbætta gjaldeyrisstöðu sem af þjónustu við erlenda ferðamenn leiðir. Aðrar atvinnugreinar hafa einnig hag af henni. Má þar nefna auknar tekjur flugfélaganna, eins og menn þekkja, ekki síst á síðasta ári, gisti- og veitingastaða, sérleyfis- og hópferðaaksturs, leigubifreiðaaksturs, framleiðslu og sölu matvæla, minjagripa og fatnaðar svo að nokkuð sé talið. Þess vegna eru erlendir ferðamenn nokkurs konar viðbót við neytendur landsins á öllum þessum sviðum. Það liggja nokkurn veginn glöggar tölur fyrir um það að hingað komu á síðasta ári um 115 þúsund erlendir ferðamenn. Á því leikur ekki vafi að sé hér rétt á málum haldið og mótuð ákveðin og markviss ferðamálastefna, þá getur erlendum ferðamönnum farið mjög fjölgandi á næstu árum. En þá vaknar þessi spurning: Hvernig erum við í stakk búnir til að annast störf í þessari atvinnugrein? Á síðustu misserum hefur farið mikil alda um þjóðfélagið að því er varðar byggingu nýrra gistihúsa, nýrra hótela. Mörg eru þegar í byggingu og ekki nema gott eitt um það að segja. Þar hafa menn staðið að verki af miklum stórhug og mikilli bjartsýni og vonandi ekki reist sér hurðarás um öxl. En á hinn bóginn má segja að það er skortur á menntunarskilyrðum fyrir alla þá fjölmörgu sem starfa og vilja starfa í framtíðinni í þessari atvinnugrein. Ekki síst á það við um ungt fólk sem er að svipast um á atvinnumarkaðnum. Það er markmið þessarar þáltill. að vekja athygli á nauðsyn þess að koma hér innanlands á stofn ferðamálaskóla þar sem ungt fólk og aðrir sem áhuga hafa á framtíðarstörfum í ferðamálum geta sótt sér menntun í þessari vaxandi framtíðargrein. Málum er nefnilega svo háttað, þótt undarlegt megi virðast, að enginn slíkur skóli er til enn þann dag í dag hér á landi. Við sjáum alltaf öðru hvoru í dagblöðum auglýsingar frá norskum skólum, svissneskum skólum og skólum annars staðar í ýmsum löndum, ferðamálaskólum þar sem verið er að bjóða upp á slíkt nám og höfða vitanlega til Íslendinga sem vilja afla sér menntunar á þessu sviði. Hér er um erlenda einkaskóla að ræða, oft mjög dýra einkaskóla, en engu að síður hefur það ekki hamlað því að margir Íslendingar hafa lagt leið sína til Sviss og annarra landa til þess að afla sér menntunar á þessu sviði. Vitanlega eigum við að koma slíkum skóla á fót hér innanlands. Við eigum að koma á fót almennum ferðamálaskóla, þar sem auk gisti- og veitingareksturs yrðu kenndar aðrar greinar sem að móttöku og þjónustu við ferðamenn lúta. Ég ætla ekki að gleyma eða draga dul á að það starfar nú þegar í landinu og hefur starfað í mörg ár skóli sem sinnir mjög mikilvægum þætti þessa máls. Það er Hótel- og veitingaskólinn. Þar hefur verið unnið mjög gott verk við menntun í þeim greinum sem heyra undir þann skóla. Það er þó ekki nema hluti af ferðamálum sem því tengjast, en mjög mikilvægur hluti. Sá skóli hefur búið við ákaflega slæma starfsaðstöðu til þessa og verið á hinum verstu hrakhólum með alla sína starfsemi. Það er þó vonarglæta á síðustu vikum og mánuðum, sem hefur brugðið á loft í þeim efnum, þ.e. að þeim skóla verði búið nýtt húsnæði í Kópavogi og byggt þar yfir hann fullnægjandi hús. Árið 1983 var gerður samningur milli menntmrn. og bæjarstjórnar Kópavogs um skólahald á framhalds- og grunnskólastigi þar í bæ. Í þeim samningi er m.a. gert ráð fyrir að komið verði upp skóla í matvælagreinum þar, í Kópavogi, en skóla í matvælagreinum skortir einnig hér á landi. Hagkvæmt yrði að tengja saman Hótel- og veitingaskólann, sem þegar starfar, og nýjan skóla í matvælafræðum. Nefnd, sem hefur fjallað um þessi mál, hefur gert ráð fyrir að við Menntaskólann í Kópavogi verði komið upp bóknámssviðum, gestamóttökubraut og leiðsögubraut sem tengjast þá verknámi í framtíðinni á matvæla- og hótelsviði. Þetta eru enn aðeins fyrirætlanir en þetta eru tillögur undirbúningsnefndar. Með þessum hugleiðingum hefur ákveðið undirbúningsstarf þegar verið unnið og það er greinilega bæði hagkvæmt og skynsamlegt að tengja nám í ferðamálum við Hótel- og veitingaskólann sem verða mun í Kópavogi þegar viðunandi húsnæði hefur fengist. Það er dýrt og það tekur tíma að byggja nýjan stóran skóla. Þess vegna ber mjög að fagna því að við fjárlagagerðina nú í desember var tekið inn í fjárlögin heimildarákvæði fyrir ríkisstjórnina til þess að taka lán til að innrétta leiguhúsnæði fyrir Hótel og veitingaskólann í Kópavogi. Þá gæti hann flust þangað sem allra fyrst úr því algjörlega óviðunandi húsnæði sem hann býr við nú. Jafnframt hefur menntmrh. myndarlega og af venjulegum skörungsskap tekið af skarið og lýst því nýlega yfir að ekki komi til greina að flytja þann skóla til Laugarvatns, en um það höfðu verið ýmsar bollaleggingar uppi á haustdögum. Framtíðarstaður þess skóla verður því í Kópavogi. Það er eðlilegt að tengja námið í ferðamálum, þ.e. nýjan ferðamálaskóla, Hótel- og veitingaskóla Íslands og jafnframt gæti bóknámið farið að verulegu leyti fram í Menntaskólanum í Kópavogi. Meginmálið er einfaldlega þetta: Við þurfum að búa betur að menntun þeirra ungu Íslendinga sem vilja hasla sér völl í þessari mikilvægu og ört vaxandi atvinnugrein landsmanna allra. Að lokinni umræðu um þessa þáltill., herra forseti, legg ég til að henni verði vísað til menntmn.



Herra forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um stofnun ferðamálaskóla og hefur flm. hennar nú gert glögga grein fyrir máli sínu. Till. gengur í þá átt að ríkisstjórninni verði falið að hraða undirbúningi að stofnun ferðamálaskóla þar sem veitt verði menntun í þeim greinum sem tengjast alhliða ferðaþjónustu svo að ekki þurfi lengur að sækja nám í þessari ört vaxandi atvinnugrein til annarra landa. Það er hafið yfir allan vafa að ferðaþjónusta er sú atvinnugrein sem um þessar mundir er í mestum vexti af öllum greinum atvinnulífs hér á landi. Frsm. gerði skilmerkilega grein fyrir mikilvægi ferðaþjónustunnar að því leyti sem hún skilar meiri tekjum og gjaldeyri í þjóðarbúið en margir gera sér ljóst. En til þess að við getum tekið á móti erlendum ferðamönnum og veitt þeim upplýsingar um land okkar og leiðbeint þeim á allan veg, þá þarf menntun. Þess vegna er hér rætt um að stofna ferðamálaskóla. Ferðaþjónustan er margþætt. Til þess að gegna henni eins vel og full þörf er á verður að sinna ýmsum greinum hennar. Það er ekki nóg að geta búið til góðan mat fyrir hina erlendu gesti. Sá sem leiðbeinir þeim þarf ekki síst að vita þó nokkuð mikið um sitt eigið land. Ég er ekki að segja að menn þurfi að vera hámenntaðir en a.m.k. að kunna vel til verka. Mér dettur í hug saga sem endur fyrir löngu var sögð af Grími bónda á Bessastöðum. Það bar eitt sinn við að nokkrir franskir sjómenn hittu hann og ræddu við hann og töluðu að sjálfsögðu við hann á sínu eigin móðurmáli, frönsku. En Grímur svaraði þeim reiprennandi á sama máli því hann var vel mæltur á frönsku. Þeir urðu alveg undrandi þegar bóndi úti á Íslandi kunni svo vel að svara spurningum þeirra á þeirra eigin móðurmáli svo þeir inntu hann eftir því hvort margir bændur á Íslandi töluðu svo góða frönsku. "Ja, ég er nú með þeim lakari," svaraði Grímur. Það er hafið yfir allan vafa að almenn menntun hefur verið, og er vonandi enn hér á landi, einnig út um hinar dreifðu byggðir, í góðu lagi. Nú er ekki nema gott eitt um það að segja að stofna skóla bæði í Reykjavík og Kópavogi og hér á höfuðborgarsvæðinu. En landið er meira en höfuðborgin þó góð sé og flestir þeir sem koma hingað vilja sjá landið. Þeir vilja sjá meira en bara höfuðstaðinn Reykjavík. Þegar rætt er um hvar ætti að velja slíkri menntastofnun aðsetur, þá vil ég leyfa mér nú þegar á þessu stigi að nefna einn stað. Það er Reykholt í Borgarfirði. Allir Íslendingar þekkja Reykholt. Það er einn af frægustu sögustöðum okkar. Það er kirkjustaður frá fornu fari. Þar hefur verið skólasetur um langan tíma og er enn í dag. Frægð þessa staðar erlendis hefur ekki síst haldið uppi einn af frægustu rithöfundum og skáldum okkar á öllum tímum, Snorri Sturluson. Og það er þess vegna sem Norðmenn bera mikla virðingu fyrir þessum stað. Hann er helgur í augum þeirra margra. Reykholtsstaður er og ákjósanlegt skólasetur frá mörgum sjónarmiðum séð fyrir utan það sem nú er nefnt. Þar er jarðhiti, þar er náttúrufegurð og staðurinn er mjög vel í sveit settur. Enn eitt, að nú er uppi umræða um héraðsskólana. Það þarf að velja þeim stað í skólakerfi landsins og fela þeim verkefni til frambúðar. Við megum ekki láta héraðsskóla okkar molna niður og visna upp. Við verðum að ætla þeim ný hlutverk og bæta verkefnum á námsskrá þeirra í samræmi við kröfur nútímans. Að vísu hefur Héraðsskólinn í Reykholti, sem er búinn að starfa mjög lengi, ævinlega verið vel sóttur og er raunar enn. En það hillir undir breytta tíma í þeim efnum. Aðsókn er að fjara út að héraðsskólum í þeirri mynd sem þeir hafa verið reknir á undanförnum árum af eðlilegum ástæðum. Ég skal ekki ræða þetta mál lengur nú en aðeins ítreka það að ég tel Reykholt í Borgarfirði mjög ákjósanlegan stað fyrir ferðamálaskóla. Og af því að ég minntist hér áðan á Grím Thomsen, þjóðskáld Íslendinga, þá sakar ekki að geta þess að hann var lengi, árum saman, þingmaður Borgfirðinga.



Herra forseti. Ég hlýt að taka undir efni þessarar till., enda margoft búin að lýsa áhuga á eflingu ferðaþjónustu og nauðsyn þess að treysta grunn þeirrar atvinnugreinar sem vitanlega verður að byggjast á þekkingu. Á síðasta þingi, nánar tiltekið 8. apríl s.l., svaraði hæstv. menntmrh. fsp. sem ég hafði lagt fram um það hvaða nám væri nú í boði fyrir þá sem starfa í ferðaþjónustu og hvort einhverra breytinga væri að vænta í þeim efnum. Í svari hæstv. ráðh. kom fram, sem ég raunar átti von á, að ekki er af miklu að státa í þeim efnum. Ráðherra nefndi vitanlega fyrstan Hótel- og veitingaskólann og hann nefndi einnig að Félag leiðsögumanna hefði haldið uppi námi fyrir leiðsögumenn, hann minntist á að Flugleiðir þjálfa á sínum vegum flugfreyjur og flugþjóna og að Bændaskólinn á Hvanneyri hefði veitt ferðaþjónustu fyrirgreiðslu í fræðslu um ferðamál. Hins vegar kom fram í svari hans að ekki væri annað í bígerð en það sem áformað væri í sambandi við uppbyggingu Hótel- og veitingaskólans í Kópavogi og í umræðunni kom fram það sem hér hefur verið minnst á að það hefur gengið vonum seinna að koma þeim skóla í almennilegt húsnæði og hefur náttúrlega staðið uppbyggingu fræðslu á þessu sviði fyrir þrifum. Ég nefndi í þessari umræðu að það væri ætlun mín að leggja fram tillögu um nám í ferðaþjónustu. Hv. 2. þm. Reykn. hefur orðið mér fyrri til og er mér sannarlega sama hvaðan gott kemur. Hins vegar er þessi till. tæpast nógu rúm að mínum dómi. Mér finnst ekki nóg, eins og ég gat reyndar um í umræðunni um fsp. mína á síðasta þingi, mér finnst ekki nóg að bjóða upp á sérhæft nám á einum stað. Ég tel mjög nauðsynlegt að byggja upp nám sem gagnist víða um landið. Ég tel að það væri æskilegt að bjóða upp á námsbrautir í fjölbrautaskólunum og sjálfsagt að hafa ferðaþjónustu mjög sterklega í huga þegar leitað er leiða til að efla héraðsskólana og húsmæðraskólana að nýju. Hér gæti verið um undirstöðumenntun að ræða sem nýttist sem undirbúningur undir nám í sérhæfðum skóla eins og um ræðir í þessari till. Ég vil sérstaklega í því sambandi minna líka á fjarkennslu sem ég tel mjög kjörinn vettvang fyrir fræðslu af þessu tagi. Hvað staðarval varðar get ég nú ekki tekið undir hugmynd síðasta ræðumanns. Ég tel fyllilega eðlilegt að byggja upp skóla, alhliða ferðamálaskóla í tengslum við Hótel- og veitingaskólann sem ákveðinn hefur verið staður í Kópavogi, en vil ítreka það sem ég sagði hér um nauðsyn undirbúningsmenntunar og námsbrauta sem væru þá undirbúningur undir nám í slíkum skóla. Og þar ítreka ég það sem ég sagði um nýtingu héraðs- og húsmæðraskóla sem efla þarf að nýju. Að teknu tilliti til þessa sem ég hef nú sagt lýsi ég stuðningi við þessa tillögu.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að þakka þeim hv. tveimur þm. sem hér hafa tekið til máls í umræðum um þessa till. fyrir orð þeirra og liðsinni við þennan tillöguflutning. Ég vil ekki fara að deila um staðsetningu slíks skóla við minn ágæta vin, hv. 1. þm. Vesturl. Meginatriðið er að slíkri skólastofnun verði komið á fót sem fyrst. Vers númer tvö er síðan að taka ákvörðun um það hvar þeirri menntastofnun verður valinn framtíðarstaður. Við höfum ýmsar skoðanir í þeim efnum, ég og hv. 1. þm. Vesturl., en ég held að þær séu ekki á nokkurn hátt ósamrýmanlegar og kem ég þar einmitt að orðum hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur. Þótt hér verði um einn sérskóla að ræða eða fagskóla, sem ég tel að alls ekki eigi að starfa á háskólastigi og ég tel best settan í nánu sambýli við Hótel- og veitingaskóla Íslands, þá er ekkert því til fyrirstöðu að námsbrautir við menntaskóla og fjölbrautaskóla víðar á landinu bjóði upp á nám, fyrst og fremst þá bóklegt nám, í ýmsum greinum ferðamála. Hér er nefnilega um ákaflega víðtækt svið að ræða og hótel- og veitingaþjónustan er ekki nema einn hluti þess, þótt ferðamaðurinn verði auðvitað því ánægðari því betra sem hann fær að borða. En það eru fjölmörg önnur atriði sem koma hér til greina. Það er rekstur ferðaskrifstofa sem er sérhæft fag og ákaflega mikill áhugi á. Einkafyrirtæki gekkst nýlega fyrir námskeiði hér í bæ um útgáfu flugfarseðla. Ég held að það hafi tífalt fleiri skráð sig á námskeiðið en komust þar að og sýnir það hve gífurlega mikill áhugi er einmitt á störfum á þessu vaxandi sviði. Það er gestamóttaka í sambandi við hótelrekstur. Það er leiðsögn ferðamanna. Þar er um að ræða námskeið fyrir leiðsögumenn í dag, en í þeirri grein mætti vera miklu víðtækari menntun. Það er þekking á náttúru landsins. Það er þekking á sögu landsins og það er vitanlega almenn tungumálakunnátta. Það er svo fjölmargt sem kemur einmitt hér til greina sem kenna mætti á hinum ýmsu námsbrautum víða um land og þarf alls ekki að binda við einn sérskóla. Hins vegar er það ekki vansalaust þegar um er að ræða svo mikilvæga atvinnugrein, atvinnugrein sem ég tel að eigi sér hvað mesta vaxtarmöguleika á næstu árum, að hún eigi sér ekki sinn skóla. Við þurfum að eiga vel menntað fólk, fólk sem ekki þarf að sækja menntun sína út fyrir landsteinana og fara í rándýra einkaskóla erlendis. Við eigum að sjá fyrir þörfum þess hér heima á okkar eigin landi. Ég vil ítreka þakkir mína til þeirra þm. sem til máls hafa tekið í þessari umræðu. Ég veit að þeir ráðherrar sem þessi mál heyra undir munu þegar hafa hugleitt þessi efni. Í sjálfu sér má velta því fyrir sér hvort hér þyrfti að vera um algeran ríkisskóla að ræða, hvort hér gæti ekki risið skóli sem væri að nokkru leyti á vegum ríkisins, eins og Hótel- og veitingaskólinn, en jafnframt á vegum þeirra aðila sem í ferðamálaiðnaðinum starfa sjálfir. Þar höfum við mjög gott og merkilegt fordæmi um rúmlega ársgamlan skóla, Útflutnings- og markaðsskóla Íslands, sem rekinn er í sameiningu af Stjórnunarfélagi Íslands að 90% hluta og Útflutningsráði Íslands, sem er 10% eigandi skólans. Hér eru það sem sagt hinir svonefndu hagsmunaaðilar, þ.e. þeir aðilar sem á þessum vettvangi starfa, sem reka þennan skóla. Skólastarfið hefur gengið mjög vel. Þarna er ekki um ríkisskóla að ræða heldur eingöngu einkaframtaksskóla ef svo mætti kalla það. Og mér finnst mjög vel koma til athugunar í þessu efni að hér gengju einkaaðilar og ríkið til samvinnu einmitt um stofnun þess ferðamálaskóla sem svo sárlega vantar í þetta þjóðfélag.



Herra forseti. Ég mun í upphafi þessarar framhaldsumræðu tala stutt mál og ekki efnislega neina að einu leyti, sem ég kemst ekki hjá að orðfæra. Þau hafa nú tíðkast hin breiðu spjótin í þessari umræðu og ég hef ekki treyst mér til annars en að mæta ásökunum, ákærum um valdníðslu og lögbrot, af fullri hörku. En ræða mín er nú einkum til þess ef menn gætu hugsað sér að draga úr þessum fyrirgangi því ekki bætir hið háa Alþingi sérstaklega við hæð sína í virðingu af þeim sökum. Hér hlýtur þetta mál að ganga sína eðlilegu leið sem lög marka því og menn ættu kannske að beita þolinmæði á meðan. Ég kemst ekki hjá að nefna eitt atriði. Ég var þegar í stað borinn þeim sökum að hafa flutt hinu háa Alþingi rangar upplýsingar í skýrslu minni eða ræðu sem ég flutti hér í fyrradag, af formanni fræðsluráðs Norðurlandsumdæmis eystra, Þráni Þórissyni, og fyrrv. fræðslustjóra, Sturlu Kristjánssyni, þar sem ég hafði haldið því fram að ákvarðanir og framkvæmdir í húsnæðismálum fræðsluskrifstofunnar hefðu verið með öllu undirbúnar og teknar ákvarðanir um fjárfestingar án nokkurs samráðs við ráðuneytið. Þessu var á bls. 37 í Morgunblaðinu í viðtali við báða þessa menn af þeim vísað á bug sem röngu og ósönnu. En Ríkisútvarpið, eins og menn hafa kannske heyrt, gerði sér hægt um vik og sannaði með öllu að þeir fóru með rangt mál. Ég skil ekki hvernig þetta má vera. Nema að mönnum detti í hug að hægt sé að skjóta undan eða skýla fundargerðum fræðsluráðsins. En þær fundargerðir höfðu verið sendar Hallgrími Skaptasyni, sem er eigandi húsnæðisins, til staðfestingar á því að samningur væri gerr á milli þessara aðila um þessi húsnæðismál. Og skiptir litlu máli í þessu sambandi þessi ákvörðun án samráðs við ráðuneytið og er eitt örlítið dæmi af allri súpunni um hvernig á málum var haldið, var á núvirði 4 millj. kr. og hlutur ríkisins 2,7 millj. kr. Það er þó drjúgum meira en við að jafnaði treystum okkur til þess að sjá af til framkvæmda hinna ýmsu grunnskóla, svo ég nefni það sem dæmi, og fjvn. hefur sem mest að vinna við að skipta á haustdögum.  En til mín hafa leitað menn úr mörgum stjórnmálaflokkum þeirra erinda að spyrjast fyrir um hvort þrátt fyrir réttmæti brottrekstursins sé ekki fært að koma málum svo fyrir vegna fjölskylduaðstæðna mannsins, Sturlu Kristjánssonar, að hann standi ekki uppi algjörlega tekjulaus meðan hann er að finna sér nýtt starf. Þetta atriði var mér töluverð hugraun í sambandi við ákvörðun mína um brottvikninguna. Hin köldu lög tilkynntu mér að hjá því yrði ekki komist að nema nafn Sturlu af launaskrá þegar í stað og skýring ríkislögmanns var sú að ella, ef ég héldi honum og mælti með að halda honum á launaskrá, sem ég hélt nú að væri manneskjulegt, yrði það e.t.v. notað í málarekstrinum sem rök þess efnis að ég hefði ekki talið mig alveg vissan upp á mínar hendur um að hún væri á fullkomnum rökum reist, þessi ákvörðun um brottvísun. Þetta er álit lögfræðinganna og ríkislögmanns í þessu falli. Ég hef þess vegna mikla samúð með þessum aðstæðum þó ég standi fast á þeirri skoðun minni að gerðir mínar hafi í hvívetna verið lögmætar og réttmætar og óhjákvæmilegar þar sem ég fékk engu um þokað í afstöðu fyrrv. fræðslustjóra til málanna. Því mun ég nú beita mér fyrir því við fjmrh. að sérstök fjárveiting fáist til að greiða manninum, Sturlu Kristjánssyni, fjárhæð sem svarar u.þ.b. þriggja mánaða launum, án þess þó, og það tek ég skýrt fram, að í því felist nokkur viðurkenning á að brottvikningin hafi ekki í hvívetna verið lögmæt. Þetta vildi ég að fram kæmi í upphafi framhaldsumræðunnar nú. Mönnum er það auðvitað sjálfrátt að hefja þræturnar á nýjan leik eins og lund þeirra liggur til. Ég verð þá að taka þátt í henni að mínu leyti eins og ég tel þörf á, enda þótt ég hafi frá upphafi farið fram á það að menn spöruðu hin stóru orðin og gættu fyrst að staðreyndum eins og þær standa til, vegna þess að þetta er bara fyrsta spilið í borginni sem þarna hrynur og þeim verður á að reyna að byggja á um fjárreiður og fjárfestingar í sambandi við húsaleigumálið. Allt er þetta á eina bók lært, því miður, og í raun og veru er hið háa ráðuneyti í sök að því einu leyti að hafa látið þessa ósvinnu viðgangast um svo langa hríð, svo sem fram kom hér í skýrslum og eigin orðum þess sem hér á hlut að máli. Það er þess vegna von mín að menn stilli aðeins ákafann og bíði þess, sem hlýtur að verða vegferð þessa máls, að þeir sem telja sig hafa verið órétti beitta fari lögverndaða leið að leita réttar síns, svo sem segir í lögum um opinbera starfsmenn og er að finna í 11. gr. þeirra laga. Aðrar aðferðir eru ekki ásættanlegar eins og menn hljóta að skilja, því að þessa aðferð hefur Alþingi hið háa sjálft markað og getur ekki tekið neina nýja afstöðu til úrskurðar málum, í þessu falli frekar en öðru, þótt vald þess sé auðvitað ótakmarkað að bregða á þau ráð sem því svo kann að sýnast. En ég hygg að meiri hluti Alþingis, og hef reyndar rökstuddan grun um það, að meiri hluti Alþingis muni ekki hlíta slíkum tillögum.



Herra forseti. Þetta er nú orðið ansi mikið þjark hérna um þetta mál og satt að segja ekkert sérstaklega spennandi að fara að taka nú svona í lokin þátt í þessari umræðu. En eigi að síður hefur mér fundist rétt að taka hér til máls vegna þess að það verður nú að segjast eins og er að þetta mál hefur á engan hátt skýrst þannig fyrir okkur hv. þm., þrátt fyrir allt, að við vitum nákvæmlega hvað hér er um að ræða.

Ekki fyrrv. ráðherra heldur?

Nú kemur hæstv. ráðh. og fer að tína til einhvern gamlan reikning. Ég hefði gaman af að sjá þennan reikning og ég hefði gaman af að fara betur ofan í það hvað hér hefur skeð. Mér skilst að þetta hafi skeð í minni tíð og ég hef sterkan grun um það að það hafi verið gert í minni tíð að heimila þessa framkvæmd sem hér um ræðir. En guð hefur gefið mér eina gáfu eins og öllum öðrum, og það er að kunna að gleyma, og satt að segja man ég ekki allt sem hefur skeð frá degi til dags í mínu lífi, hvað þá það sem hefur skeð kannske fyrir 7-8 árum, og ég man ekkert eftir þessu sérstaka tilfelli sem hæstv. ráðh. er nú að tína til, og ég hef aldrei heyrt það fyrr en núna að umræðan um þetta mál eða deilurnar um þetta mál snúist um þetta sérstaka atriði. Ég held, hæstv. ráðh., að við hv. þm. þurfum að átta okkur betur á því hvort svo er í raun og veru, hvort hér er raunverulega um nokkra sök að ræða hjá þeim aðilum sem hæstv. ráðh. nefnir þarna sérstaklega til, þ.e. Sturlu fræðslustjóra, sem var lengi, og svo formann fræðsluráðsins. Ég er ekki búinn að átta mig á því að þessir reikningar séu með þeim hætti að það sé ámælisvert og ég vil fá tækifæri til þess að kanna hvort svo sé áður en ég tek nokkra afstöðu til þessa sérstaka atriðis. Ég neita því ekki að mér kom það í hug þegar þessi mál voru að byrja núna fyrir nokkru að fá leyfi ráðuneytisins til þess að skoða þau gömlu skjöl sem ég umgekkst í ráðuneytinu á sínum tíma, sem ég á fullan rétt á sem fyrrv. ráðherra. En ég er ekki enn þá orðinn svo á kafi í sagnfræðinni að ég hafi farið að viða að mér neinum skjölum eða hafi þau tiltæk, en mér kom þetta til hugar. Því miður fórst það nú fyrir að ég gerði það, sem m.a. stafaði af því að þeir ágætu menn sem ég ætlaði að hitta í ráðuneytinu og vissi að hefðu besta reiðu á þessu voru ekki viðstaddir, en það sýnir sig að það er full ástæða til þess fyrir mig að fara ofan í þetta og sjá hvernig þessir reikningar voru, hvernig þetta var uppáskrifað og heimilað í ráðuneytinu í minni tíð. Þetta vil ég fá að sjá. Hér hafa orðið sem sagt gífurlega miklar umræður um þessi mál og ef ég á að segja í mjög stuttu mali hvað mér finnst um þetta, þá er það að ég verð að segja mínum ágæta vini, hæstv. menntmrh., það hreinskilnislega að ég átta mig ekki fyllilega á því hvernig á því stendur að hann grípur til slíkra aðgerða sem hann hefur gert, beitir þeim aðferðum sem hann hefur viðhaft í þessu máli. Sannleikurinn er sá að það hefur ekkert komið hér fram, nema ef það skyldi þá vera þessi reikningur sem hæstv. ráðh. er að nefna núna og ég hef ekki heyrt minnst á fyrr í umræðunni, að það sé hægt að tala um að það hafi verið á nokkurn hátt misfarið með fé á þessari skrifstofu. Ég held að það sé alrangt. Ég þekki það að vísu að það gat verið býsna erfitt að vinna með Sturlu Kristjánssyni,  En hvað sem líður nú öllu þessu, þá er það mín skoðun að þetta deilumál snúist um það, sem ýmsir hafa reyndar bent á, þetta snýst í raun og veru um þá skólamálastefnu sem ríkja skal í þessu landi og við viljum halda uppi og þá ekki síður á Norðurlandi en annars staðar. Þetta er í raun og veru, hæstv. ráðh., spurning um það hvaða fjármagn skuli vera í skólakerfinu á Norðurlandi. Ég fæ ekki betur séð en hæstv. menntmrh. hafi beinlínis ákveðið það að Norðurlandskjördæmi eystra skuli verða fyrir einhverjum alveg sérstökum aðhaldsaðgerðum í fjármálastjórn menntmrn. Og ég sé það líka alveg sérstaklega fyrir mér að hæstv. ráðh. hefur ætlað að beita aðhaldsstefnu sinni öðru fremur á einu sérstöku sviði innan skólakerfisins, þ.e. hvað varðar kostnað við sérkennsluna á Norðurlandi eystra. Þannig að áhersluatriði hæstv. ráðh. í sambandi við aðhald sitt í fjármálum varðar fyrst og fremst skólakostnað á Norðurlandi og þá alveg sér í lagi sérkennslukostnaðinn. Það er þetta sem ég mun finna mjög alvarlega að. Og ég get ekki sagt að þetta sé stórmannlegt metnaðaratriði af hæstv. ráðh. að beina skeytum sínum alveg sérstaklega að þessu atriði. Það er ekki aðeins að það sé óskiljanlegt að hæstv. ráðh. skuli fá sig til þess að beita valdi sínu svona, það er í raun og veru undarlegt að hæstv. ráðh., sem maður hefði trúað að hefði metnað í sínu starfi, skuli beita sér á þann hátt sem þarna er um að ræða. Því að þó að við viðurkennum aðhaldsaðgerðir þá er fjarri því að það sé eðlilegt að beita þeim á þann hátt sem þarna er gert. Ég skal taka undir það að þörf sé á því að hafa aðhald, fara vel með fé, en það má ekki verða að neinu duttlungamáli hvernig aðhaldinu er beitt. Mér finnst eins og hæstv. menntmrh. hafi gerst offari í þessu máli. Ég vil sem sagt benda á að þetta er í rauninni kjarni þessa máls. Það er kjarni þessa mals að hæstv. ráðh. hefur tekið sig til og ætlar að láta Norðurlandskjördæmi eystra verða næstum að segja út undan um skólafjármuni og hann ætlar að beita því á þennan hátt sem ég hef hér sagt. Hann ætlar að láta það koma sérstaklega niður á sérkennslustundunum. Mér finnst þetta vera allt of einstrengingsleg afstaða í sambandi við þetta mál og reyndar kemur þarna fram mjög einstrengingsleg afstaða í viðhorfum hæstv. ráðh. gagnvart framkvæmd grunnskólalaganna því að sannleikurinn er sá að þetta vandræðastand hæstv. ráðh. núna varðar fyrst og fremst það atriði hvernig smám saman á að gera ákvæði grunnskólalaganna að veruleika. Það er býsna erfitt verkefni og það hefur vafist fyrir fræðsluyfirvöldum, vafist fyrir ráðherrum í 12 ár eða svo og ég skal ekki gera lítið úr þessum vanda, að það sé erfitt að framkvæma grunnskólalögin, svo viðamikil og kostnaðarsöm sem þau eru. Ég þekki það af eigin raun. En má ég minna á það að í grunnskólalögunum eru ýmis nýmæli. Það voru sett inn í þau ýmis nýmæli á þeirri tíð, 1974, sem ekki voru fyrir hendi fyrir gerð þessara laga. Meðal nýmælanna var það ákvæði að koma upp fræðsluskrifstofum um landið. Auðvitað hlaut það að hafa kostnað í för með sér. Og ég vil leyfa mér að minna hæstv. Alþingi á að þetta er einhver fyrsta tilraun til þess að koma á virkri valddreifingu í landinu og draga úr einhliða miðstýringu frá Reykjavík. Það skeður einmitt með stofnun fræðsluskrifstofanna að draga úr miðstýringu frá Reykjavík. Það skeður einmitt með stofnun fræðsluskrifstofanna og með þessum ákvæðum sem sett voru í grunnskólalög á þessum tíma. Ég tel að í þessu ákvæði felist hin mesta framsýni og þarna hafi verið myndarlega að staðið. Nú erum við sífellt með það á vörunum að það þurfi að dreifa valdinu og vissulega tek ég undir það. Það þarf að dreifa valdinu. Og ég held að það væri nær hæstv. menntmrh. og öllum öðrum ráðherrum, að þeir tækju vel í það og sinntu því verkefni vel, þar sem það er beinlínis þegar lögbundið að koma því svo fyrir að slík valddreifing geti átt sér stað og það á svo sannarlega við hvað varðar fræðsluskrifstofurnar. Í því felst þá auðvitað það líka að það verður að leggja ákveðið stofnfé til þessara skrifstofa meðan verið er að koma þeim á laggirnar og það þarf því engan að undra, hvorki hæstv. ráðh. né nokkurn annan, þó að það hafi kostað á þessari tíð 3-4-5 millj. að búa fræðsluskrifstofuna á Akureyri, sem nær yfir stórt og mikið svæði og mikinn mannfjölda, þó að það kosti nokkurt fé að búa þessa skrifstofu vel.  Ég er sammála hæstv. menntmrh. um að fræðslustjórar landsins heyra undir ráðherra. Ég er alveg sammála honum um það og ég lagði ævinlega ríkt á um þetta meðan ég var menntmrh. og hélt fundi með fræðslustjórum og minnti þá á að þeir væru vissulega starfsmenn ráðuneytisins. En lögin eru nú einu sinni þannig úr garði gerð að það er líka gert ráð fyrir að þeir séu starfsmenn fræðsluráðs. Það segir í lögunum einhvers staðar að þeir séu framkvæmdastjórar fræðsluráðsins. Það er alveg rétt að svo er, en eigi að síður er ég sammála hæstv. ráðh. um það að þeir heyra undir ráðherra og þeir eru hans starfsmenn. Hins vegar held ég líka, og vil minna á það og leggja á það áherslu reyndar, að það eigi ekki að vera neins konar einstefnuakstur í samskiptum ráðherranna við fræðslustjórana. Það á ekki að vera þar neinn einstefnuakstur. Ég held þvert á móti að það sé mjög æskilegt, m.a. til að tryggja valddreifinguna sem ég var að tala um, að menntmrh., hver sem hann er, sé milliliðalaust í sambandi við fræðslustjórana og það sem oftast. Þetta er kannske ekki aðalatriði þess sem ég ætlaði að segja um nýmæli í grunnskólalögunum og vandann við að framkvæma þessi lög, en ég legg þó mikla áherslu á að fræðsluskrifstofurnar eru mjög mikilvægar og þetta er nýmæli í lögunum sem verður að leitast við að framkvæma eftir því sem aðstæður frekast leyfa. Ég ætla ekki að rekja hér öll þau atriði sem benda til þess að grunnskólalögin séu ekki fullkomlega framkvæmd því að það er fjarri því að það hafi tekist. Ég ætla heldur ekkert að hneykslast á því að það hefur ekki tekist að framkvæma grunnskólalögin, hvorki í minni tíð, hvorki í tíð þessa eða hins ráðherrans né þess sem nú situr né nokkurs annars. Það er ekkert hneykslunarefni þó það hafi ekki tekist að framkvæma svo viðamikinn lagabálk. Það vil ég taka skýrt fram. Það mátti öllum vera ljóst þegar grunnskólalögin voru sett 1974 að það hlaut að taka langan tíma að fullkomna þessa framkvæmd, koma á næstum að segja alfullkomnu skólakerfi sem auðvitað er ekki hægt. Það er auðvitað ekki hægt að búa til eitthvert alfullkomið skólakerfi eins og menn geta búið til gangverk eða sigurverk sem aldrei slær feilpúst. Auðvitað verða mannaverk af því tagi, eins og skólakerfið, aldrei fullkomin og ég ætla mér þess vegna ekkert að hneykslast á því þótt núv. hæstv. menntmrh. hafi ekki tekist að koma í framkvæmd öllu því sem stendur í grunnskólalögunum. Það dettur mér ekki í hug að gera. En það er annað sem mig langar til að segja við hæstv. ráðh. Það er að það má gera þá kröfu til fræðsluyfirvaldanna og þá alveg sérstaklega til ráðherra að hann og fræðsluyfirvöldin yfirleitt vinni sleitulaust að því að láta grunnskólalögin koma til framkvæmda í sem allra flestum efnum. Það á að vera metnaðaratriði. Það á að vera það sem menn hafa að leiðarljósi jafnvel þó menn gangi ekki svo langt að búast við því að í stuttri ráðherratíð geti menn komið öllu fram sem æskilegt væri að gera og gera allt fullkomið enda verð ég að játa að ég er ekki svo trúaður á fullkomnun yfirleitt í löggjöf eða lagaframkvæmd að það sé hægt að gera slíka kröfu. Ég hefði hins vegar haldið að það ætti að vera metnaðarmál allra ráðherra, allra menntmrh., og það hefur verið það að ég held alveg frá fyrstu tíð og þá ekki síður fræðslustjóranna, að reyna að vinda sér í það að koma sem allra flestu fram af því sem segir í grunnskólalögunum. Og mín skoðun er sú að einmitt þessir aðilar sem ég nefni, menntmrh. og fræðslustjórarnir, eigi að vera sverð og skjöldur þessara mála, og þeirra vilji ræður auðvitað miklu um það hvernig gengur að framkvæma grunnskólalögin og bæta skólakerfið á grundvelli þeirra laga. Og ef það brestur áhuga hjá þeim ráðherra sem fer með völdin í hvert sinn, eða áhuga brestur hjá fræðslustjórunum, býð ég ekki í að það komist á að framkvæma grunnskólalögin vegna þess að reynsla mín eftir margra ára ef ég segi ekki áratuga setu á Alþingi er sú að skólamálum er ekki nægilega sinnt, ekki sinnt af nægilega miklum áhuga hvorki hér í þinginu og þaðan af síður innan ríkisstjórna í heild né heldur þegar verið er að gera stjórnarsáttmála. Þetta er staðreyndin. Og ég býst við að hæstv. menntmrh. finni fyrir því, þó að við styðjum þessa ríkisstjórn báðir af alhug, að hann hefur ekki margar forskriftir í stjórnarsáttmálanum um hvernig hann eigi að stýra menntmrn. Ég held að ég hafi haft aðeins skárri fyrirmæli í þeim sáttmála sem ég hafði við að styðjast. En ég held að það sé rétt hjá mér að það séu ekki mörg fyrirmæli sem hæstv. ráðh. hefur. Þetta er náttúrlega stór galli vegna þess að þegar að því kemur svo að duglegir ráðherrar, sem hæstv. ráðh. er nú, sjá bókstaflega engar nótur til að spila eftir fara þeir bara að spila eftir eyranu og það er ekki nógu gott.

Hann er ekki músíkalskur.

Ekki veit ég um það, en alla vega finnst mér þessi pólitíska músík hans ekki nógu góð. En ég held að þetta sé svona, að ráðherra menntamála má aldrei bregðast í þessu efni einfaldlega vegna þess að þrátt fyrir allt er eins og skólakerfið, menntamálin, eigi sér fáa formælendur þegar á reynir. Og ég vil bæta því við að það er ekki síst skylda og hlutverk ráðherranna að kveða niður hleypidóma. Mér hefur fundist stundum að ég hafi alla mína pólitísku ævi verið að kveða niður hleypidóma, alla mína ævi, og það er þó nokkurt verk. Og af því að ég þekki hæstv. menntmrh. vel frá ungum árum og þekki hans góðu kosti er ég alveg viss um að hann er mér sammála um að það er mjög æskilegt að menn reyni að gera sitt besta í því að kveða niður hleypidóma. En ég verð að segja það hins vegar að það hefur ekki tekist hjá hæstv. ráðh. sem nú fer með menntamál að kveða niður hleypidómana um uppeldisstéttirnar, um kennarastéttina, sálfræðingana, uppeldisfræðingana og aðra þá sérfræðinga sem starfa í skólakerfinu. Því miður hef ég orðið áheyrsla að því að hæstv. menntmrh. kallar þetta fólk hálfgerðum ónefnum. Mér finnst það ekki vera eðlilegt af neinum menntmrh. að gera slíkt því að maður sem fer í slíka stöðu á að vera varnarmaður þeirra stétta sem vinna að menntamálunum í landinu, kennarastéttarinnar og annarra þeirra sem gegna uppeldislegri forustu innan skólanna. Herra forseti. Þá er ég eiginlega kominn að því að nefna til sögunnar eitt það atriði í framkvæmd grunnskólalaganna sem síst má draga á langinn. Þó að ég sé af allri minni sanngirni búinn að viðurkenna að það sé ekki hægt að ganga í það lið fyrir lið að framkvæma hverja einustu grein grunnskólalaganna ætla ég samt sem áður að leyfa mér að nefna eitt mál sem ekki má tefja, ekki má draga á langinn og ég tel reyndar að sé alveg óþarfi að draga á langinn nú orðið miðað við þá möguleika og miðað við þá aðstöðu sem fyrir hendi er víða í landinu. Þar á ég við það að koma upp sæmilegri ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu og sem víðtækastri sérkennslu og stuðningskennslu. Má ég minna á það, herra forseti, að ákvæði grunnskólalaganna frá 1974 um þessi efni þóttu mikið nýmæli, ekkert síður en "fræðsluskrifstofubáknið" og margir töldu að þessi ákvæði kynnu lengi að verða dauður bókstafur og þá ekki endilega vegna féleysis. Menn óttuðust ekki svo mjög að það væri fjárskortur sem hindraði það að koma á sæmilega góðri sérkennslu heldur miklu fremur að það vantaði sérmenntað fólk til að gegna slíkum störfum innan skólakerfisins í heild. Þetta átti reyndar lengi framan af við, en á síðari árum hefur orðið á þessu breyting þannig að það eru skilyrði til þess nú, ef vilji fræðsluyfirvalda er fyrir hendi, að auka allhratt þessa nauðsynlegu starfsemi í skólakerfinu. Og það er tímabært að auka þessa starfsemi en ekki að liggja á henni, hæstv. ráðh. Sérstaklega eru fyrir hendi góð skilyrði í Norðurlandskjördæmi eystra að halda uppi góðri sérkennslu og þar skortir hvorki áhuga heimamanna né sérmenntaða kennara á þessu sviði. Þetta er allt til staðar, áhuginn og sérfræðingarnir sem þurfa að sinna þessum störfum. En það kann ekki góðri lukku að stýra ef ráðherra gengur gegn þessum áhuga heimamanna og ef hann hundsar þá möguleika sem fyrir hendi eru til að framkvæma grunnskólalögin að þessu leyti. Það er einmitt þetta sem ég vil gagnrýna í því sem ég hef fylgst með í þessu máli. Það er fyrst og fremst þetta sem ég vil gagnrýna að aðgerðir hæstv. ráðh. koma niður á þessari starfsemi sem ég hef sannfæringu fyrir að er möguleiki að framkvæma með meiri hraða og án þeirra ofsafjármuna sem kannske oft er talað um í menntakerfinu. Herra forseti. Það sem ég finn að verkum hæstv. ráðh. í þessu máli er einkum það að hann hefur beinlínis hagsmuni fólks í mínu kjördæmi í undandrætti í reynd, hvað varðar þessi tilteknu mál. Hann hefur ekki sýnt áhuga á því að setja sig inn í þau mál eins og ég tel að hann eigi að gera og eins og hann hefur stuðning til frá þingmannaliði Norðurlandskjördæmis eystra þar sem hvorki meira né minna en fimm af þm. úr því kjördæmi styðja hæstv. ráðh. beinlínis og vilja ekki sýna honum á neinn hátt vantraust og munu ekki styðja vantraust á hann. Ég bendi hæstv. ráðh. á að með ýfingum sínum við einn tiltekinn starfsmann menntmrh. er hann að kalla yfir sig andstöðu fjölda manna gegn sér sem ekki kunna að meta skylmingar hans í ræðustól nema að mjög litlu leyti. Að hann fái beina stuðningsmenn sína úr hópi þm. kjördæmisins upp á móti sér er mál út af fyrir sig, en sambandsleysi hans við fræðsluráð Norðurlandsumdæmis eystra og sérstaklega formann fræðsluráðsins, Þráin Þórisson, er stórlega aðfinnsluvert. Það hefur ítrekað komið fram hjá hæstv. ráðh. að hann er að bera formann fræðsluráðs þeim sökum t.d. að hann hafi ekki haft samband við sig, að formaður fræðsluráðsins hafi ekki náð fundi ráðherra. Ég hef vissu fyrir því að hæstv. ráðh. fer þarna með rangt mál. Þráinn Þórisson er ekki einasta í kallfæri og hefur ætíð verið í kallfæri við ráðherra hvenær sem er á nóttu og degi, svo að ég noti nú orðfæri sjálfs hæstv. ráðh., heldur hefur Þráinn Þórisson gert margítrekaðar tilraunir til að ná tali af hæstv. ráðh. og notað til þess réttar boðleiðir, en hæstv. ráðh. hefur ekki sinnt því og hnykkir sífellt meira á í því að rjúfa allt samband við formann fræðsluráðsins eins og lesa mátti í Morgunblaðinu í morgun og eins og hæstv. ráðh. hefur endurtekið í dag. Þetta tel ég vera mjög alvarlegt mál og stóraðfinnsluvert og ég tek þetta nærri mér sem stuðningsmaður hæstv. ráðh. og sem einn af fimm, vil ég segja, mjög ákveðnum stuðningsmönnum hæstv. ráðh. í mínu kjördæmi. Ég segi það, hæstv. ráðh., að þetta getur ekki gengið lengur. Hvað sem líður áliti hæstv. ráðh. á Sturlu Kristjánssyni og hans verkum er það viðurhlutamikið að stofna til slíks ófriðar við fræðsluráð og skólamenn sem raun ber vitni. Þessum stríðsleik verður að linna og það er á valdi hæstv. ráðh. og reyndar ráðherra eins að láta þessum leik lokið. Það er óþarfi að ljúka þessum skærum með því að annar hvor deiluaðilinn standi yfir höfuðsvörðum hins. Og síst af öllu ætti hæstv. ráðh. að gera sér slíkt að metnaðarmáli. Það getur ekki verið neitt metnaðarmál hjá honum að afhausa ekki aðeins fræðslustjórann heldur fræðsluráðsformanninn, fræðsluráðið allt og skólastjórana alla. Herra forseti. Mér hefur borist í dag símskeyti sem ég ætla að lesa hér. Þetta símskeyti barst mér í morgun og það er stílað til mín persónulega: Ingvar Gíslason, Alþingishúsinu, Reykjavík. Með leyfi forseta les ég þetta skeyti: "Fundur í fræðsluráði Norðurlands eystra, haldinn 21. janúar 1987 í fræðsluskrifstofunni, leitar til yðar, herra alþingismaður, sem 1. þingmanns kjördæmisins að þér beitið yður fyrir í samstarfi við þingmenn úr kjördæminu að flutt sé ályktun á Alþingi um það að það hlutist til um að skipuð sé hlutlaus rannsóknarnefnd til að gera úttekt á störfum fræðsluskrifstofu, fræðslustjóra og fræðsluráðs ásamt samskiptum við menntmrn., einkum er varðar fjármálaleg samskipti og brottvikningu fræðslustjóra úr embætti. F.h. fræðsluráðs. Þráinn Þórisson." Þetta er skeytið sem mér barst í morgun og mér þykir rétt að það verði gert heyrum kunnugt undir þessum umræðum. En herra forseti. Það er fjarri því að ég hafi óskað eftir þessu skeyti. Það vil ég að komi skýrt fram. Ég hef ekki óskað eftir þessu skeyti. En skeytið segir sína sögu og það sannar það, sem ég hef verið að halda fram, að hæstv. ráðh. á í styrjöld við fræðsluráð og alla skólamenn í Norðurlandskjördæmi eystra. Hann á ekki í stríði við Sturlu Kristjánsson einan, hann á í ófriði við allt og alla. Þetta tel ég stóralvarlegt mál, en eigi að síður afleiðingu þess sem til var stofnað. Því spyr ég, herra forseti: Er ekki kominn tími til að slíðra sverðin? Er ekki kominn tími til að skoða þetta mál frá grunni? Á þessari stundu, herra forseti, mæli ég ekki endilega með þeirri leið sem fræðsluráð leggur til í skeytinu. Mér finnst að þá leið þurfi að kanna betur. Ég hef enga löngun til þess að það verði hrapað að neinu í meðferð þessa máls frekar en orðið er og ég hefði heldur kosið að vera kallaður til afskipta af þessu máli með öðrum hætti en að beitast fyrir rannsóknarnefnd á vegum Alþingis. Þess vegna ætla ég nú að leyfa mér að enda mál mitt, herra forseti, með áskorun á hæstv. menntmrh. um að hafa sjálfur forgöngu um að slíðra sverðin og taka upp viðræður við fræðsluráðið. Ef það ber ekki árangur er e.t.v. ekki önnur leið til en að taka málið aftur fyrir til umræðu hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég hlýt að grípa aðeins við orði þegar hv. fyrirrennari minn hefur flutt ræðu með þeim hætti sem hann gerði hér. Hann talaði um og skoraði á að ég beitti mér fyrir því að slíðra sverðin. Sjálfur hagaði hann máli sínu með þeim hætti að það var í þykjustunni sem hann endaði þannig ræðu sína. Ég kom upp að vísu í upphafi fundar og þóttist þá aðeins vera að sveigja að því hvort menn gætu hugsað sér um hríð að setja niður deilur meðan réttir dómstólar taka málið fyrir til meðferðar og annaðhvort dæma mig fyrir lagabrot og valdníðslu eða sýkna mig, því að annað hvort verður að vera. Ég get ekki gengið öðruvísi til leiksins en að ég fái uppreisn æru því að ég er borinn þeim sökum að brjóta lög og beita valdníðslu. Við það get ég ekki búið. Og hvernig má það vera að þeir sem í hlut eiga skuli ekki leita réttar síns eftir lögvarinni leið? Hvernig má þetta vera? Það stendur skýrum stöfum hvernig með skuli fara. Hvaða bögglingur er þetta eiginlega? Vantreysta menn íslenskum dómstólum? Ég hef enga löngun til þess að standa yfir höfuðsvörðum eins eða neins. En ég gef ekki mannorð mitt laust baráttulaust. Hef ég brotið lög eða hef ég beitt valdníðslu? Um þetta verður að fást úrskurður. Og ég ítreka að ef þeir sem þykjast órétti beittir hliðra sér hjá að leita réttar síns verður ekki á það litið nema með einum hætti og þeir verða þá að búa við að svo sé gert. En mig undrar ræða hæstv. fyrrv. menntmrh. því að mér virðist sem guð hafi búið hann út með fleiri hæfileika en gleymsku því að heyrnarleysi hlýtur hann að hafa verið sleginn undir allri umræðunni. Hann veit ekkert hvað er verið að tala um þegar ég er að bera af mér sakir í sambandi við húsnæðið sem tekið var á leigu. Ég skýrði frá því á hinu háa Alþingi í gær sem dæmi um að fyrrv. fræðslustjóri hefði virt að vettugi allt samband og samráð við ráðuneytið að hann hafi tekið á leigu og stofnað til stórfellds fjármagnskostnaðar án þess nokkru sinni að hafa samráð og samband við ráðuneytið. Þetta var það sem ég sagði og skýrði Alþingi frá. Bæði formaður fræðsluráðs og fyrrv. fræðslustjóri sögðu að ég færi með ósannindi. Hristir hv. þm. höfuðið yfir því? Þetta er að finna í viðtölum við þá í Morgunblaðinu í gær á bls. 37. Þeir segja að ég fari með ósannindi að þessu leyti. Hvað svo? Fréttamaður Ríkisútvarpsins leikur sér að því að reka þetta öfugt ofan í þá. Hann finnur fundargerðir fræðsluráðsins frá því í júnímánuði 1981 þar sem allar þessar ráðagerðir eru samþykktar og Ingólfur Ármannsson, þegar hæstv. þáv. menntmrh. gaf Sturlu Kristjánssyni frí til að fara að stjórna skóla á Þelamörk, tekur við embættinu og rekur í rogastans og kemst hvorki lönd né strönd með allan kostnaðinn vegna þess að það var enginn til að borga hann því að ráðuneytinu hafði aldrei verið gert viðvart um hann. Og ráðuneytið, eins og ég sagði, ef ég þarf að tyggja það ofan í hv. 1. þm. Norðurl. e., ákvað að láta sér það lynda þótt svona væri unnið í heimildarleysi og undirskrifa samninginn við Hallgrím Skaptason. Ég ætla ekkert að efast um að fyrirrennari minn hafi gert það. Þetta hlýtur að hafa verið borið undir hann. Og ég er heldur ekki að gagnrýna það að hann skyldi láta sér þetta lynda. Ég var bara að geta örfárra atriða.

Afgreitt mál.

Þetta voru aðeins örfá atriði sem ég nefndi um hvernig hegðun þessa fræðslustjóra hefði verið þar sem hann áleit sig fara einn með öll völd og hann þyrfti ekki að spyrja ráðuneytið um eitt né neitt. Hv. 1. þm. Norðurl. e. gagnrýnir mig fyrir sambandsleysi og segir að það sé stórlega aðfinnsluvert sambandsleysi mitt við fræðslustjórann og formann fræðsluráðs. Hann hefur ekki verið að hlusta þegar ég las yfir honum bókanir ráðuneytisstjóra og skrifstofustjóra skólaskrifstofu. Með leyfi forseta: "Fræðslustjóri var spurður hvort hann hefði ekki talið eðlilegra að freista þess að fá leiðréttingu fyrir umdæmið með því að ganga á fund ráðherra og rökstyðja við yfirmann sinn þá rangsleitni sem fræðsluumdæmi hans var beitt að hans mati. Fræðslustjóri kvaðst ekki hafa gert tilraun til þess að ná fundi ráðherra frá því s.l. vor og kom fram í máli hans að hann taldi aðrar aðferðir árangursríkari til þess að fá áætlun menntmrn. til fjárlaga breytt." Svo kemur önnur tilvitnun þar sem hann telur það sjálfsagt að hafa farið á fund hv. 1. þm. Norðurl. e. með þetta plagg hérna og annarra þm. Það er ein af þessum sérstöku aðgerðum sem hann grípur til, þessum séraðgerðum, af því að hann vill ekki hafa samband við ráðherrann. En áfram segir: "Var honum enn bent á að eðlilegra hefði verið fyrir hann sem embættismann ríkisins að leita til yfirmanns síns" - með innihald plaggsins (þessara níðskrifa hérna). "Svaraði hann því til að hann hefði verið sannfærður um það frá því s.l. vor og sama gilti um fræðsluráð Norðurlands eystra að tilgangslaust væri að leita leiðréttingar hjá menntmrh. og því hefði þurft að finna aðrar leiðir." Og hverjar eru þær? Við heyrðum árangurinn á máli hv. þm. þar sem upp úr honum stóð strókurinn um það að þessu umdæmi væri mismunað, að Sverrir Hermannsson tæki ekki tillit til barna með sérþarfir í umdæminu, að það væri sniðgengið með þessa fyrirgreiðslu og, eins og hann sagði, að ég hefði af ráðnum hug haft þetta umdæmi út undan. Þetta eru fullyrðingar sem ná engri átt, staðlausir stafir. En hann hefur hlustað á þennan áróður því að hann dundi í allt haust í öllum fjölmiðlum þar sem því varð við komið. Þessar aðrar aðferðir gagnvart menntmrn. voru m.a. þær að boða til blaðamannafundar um trúnaðarmál sem átti að ræða í fræðsluráðunum og meðal fræðslustjóranna og lýsa þar með hve herfilegum hætti ég ofsækti þetta umdæmi, Norðurland eystra, eins og það er trúlegt eða hitt þó heldur, að þessu leyti og þar var miðað við, sagt frá: Hann er að auka við á Austurlandi. Þar jók ég úr einhverjum 440 stundum upp í 490. Hann er að auka við í Reykjavík. Þar var aukið úr 2430 stundum í 2489. En hann er að skera niður Norðausturland. Og þá tók hann áætlunartöluna sína, 1403 stundir, og setur þær í 700. En árið áður voru þetta 640 stundir og ekki hækkað að tiltölu við neitt umdæmi annað eins. Og hann kom suður í ráðuneyti loksins, laumaðist þar baka til án þess að ég vissi um, og ég gaf mínum mönnum heimild til þess að auka um 120 stundir aukalega við hann. Þessi hv. þm. virðist ekkert vita af því að við afgreiðslu fjárlaga náðist fram veruleg fjárhæð til þess sérstaklega að hygla þessu umdæmi umfram önnur. Lengi skal manninn reyna. En þessi hæstv. fyrrv. ráðh. hefur haft sérstakar skoðanir á því hvernig ætti að halda á málum. Það er ekki mitt mál og þykir mér verra að vera til þess að vitna. Mitt mál er það ekki þegar hann rak þennan fræðslustjóra frá Þelamerkurskóla. Manni virtist það bara vera gert til að sparka honum upp á við því að hann taldi sjálfsagt, hv. þm., að setja hann yfir fræðslumál í umdæminu, mann sem hann rak með eigin hendi frá því að stjórna litlum skóla í umdæminu. Þessi var aðferðin. Félagi hans og mikill vinur minn, Sigurður Óli Brynjólfsson, sagði af sér formennsku í fræðsluráðinu við endurkomu þessa manns. Það var samþykkt með 4:3 atkvæðum í fræðsluráðinu að hann kæmi aftur og fólkið sem var þar reis allt upp, en hann gerði því skiljanlegt að það væri ekki velkomið og er búið að reka alla nema tvo af þeim sem þá voru þar. Það er gaman að þurfa að rifja þetta allt saman upp þar sem persóna sem á í miklum erfiðleikum á í hlut. Það er gaman að þurfa að standa hér og öskra út af þessu ódæma máli eins og það liggur fyrir og menn slíkir aumingjar vegna atkvæðanna sem þeir hyggja að séu í boði að þeir þora ekki að segja sannleikann og tala eins og menn og manneskjur um málin. Og maður má liggja undir þessum ásökunum eins og hér gefur á að líta.

Er það Ingvar sem er aumingi?

Hann er kominn frá útlöndum, þessi, að láta að sér kveða í málinu og það er eftir að vita hvaða sanngirni stendur upp af honum,  En ég vildi aðeins biðja, án þess að lengja þessa ræðu um of, hv. fyrirrennara minn að fletta upp í grein sem birtist á dögunum frá fyrrv. ráðuneytisstjóra. Það er kannske nokkuð seint fyrir hann nú. Þetta hefði hann þurft að kynna sér áður en hann varð ráðherra. Jón Sigurðsson heitir hann og var í fjmrn. í lengri tíð. Ég tek tilvitnun, forseti: "Ráðherra, sem ber ábyrgð á framkvæmd laga af þessu tagi eins og grunnskólalögum, verður að miða þá framkvæmd við fjárveitingar fremur en lög ef hann á annað borð vill standa í ístaðinu í sínu starfi. Sama máli gegnir um einstaka embættismenn sem starfa á ábyrgð ráðherra. Fjárveitingar fela í sér stefnu innan ramma þeirrar viljayfirlýsingar sem lögin með þessum hætti verða. Embættismenn eru til þess ráðnir að framkvæma þessa stefnu á ábyrgð ráðherra síns og undir hans umsjón. Það er því ljóst að þessi embættismaður hefur tekið sér fyrir hendur að ganga fram fyrir skjöldu og berjast opinberlega fyrir og framkvæma stefnu sem fjárhagslegar heimildir frá Alþingi voru alls ekki til fyrir." Gefandi út 22 stöðuheimildir umfram það sem við höfðum á fjárlögum, umfram það sem ráðuneytið varð að tilkynna að til skiptanna væri miðað við fjárlög. "Hann hefur tekið sér umboð, þessi starfsmaður ráðuneytisins, sem enginn hefur veitt honum til að marka stefnu með því að ráðskast með fjármuni eins og honum þótti æskilegt." En ekki innan þess ramma sem hin stjórnmálalegu yfirvöld settu, ekki ég eða menntmrh. heldur fjvn. og allt Alþingi endilangt. "Embættismaðurinn var umboðslaus farinn að vinna eins og hann færi með stjórnmálalegt vald sem Alþingi eitt hefur að stjórnlögum."  Málið snýst, segir hv. 1. þm. Norðurl. e., um skólamálastefnu. Deilan snýst um það fjármagn sem verja á til sérkennslu. Og þar kemur að þessu höfuðatriði baráttunnar við menntmrh. og ráðuneytið að það kynni ekkert að meta þörfina hjá börnum sem eiga bágt. Þetta snýst um það þótt við höfum sérstaklega lagt okkur fram um úrbætur í þeim efnum og þrátt fyrir það að á tíu árum hefur hið háa Alþingi aukið framlög til þessara þarfa um hundruð milljóna. Og það er auðvitað ekki að ástæðulausu heldur vegna þessara brýnu þarfa. Það eru allir sammála um að hér er verkefni sem hið háa Alþingi verður að veita auknu fjármagni í. Ég hef aðeins haft með að gera undirbúning einna fjárlaga fyrir menntmrn., þeirra sem við erum að byrja að framkvæma. Ég tók við hinum fullbúnum af hálfu menntmrn. og hv. 1. þm. Norðurl. v., formaður fjvn., getur um það borið að ég hafði ekki minnstu áhrif á niðurstöður þeirra við afgreiðslu fjvn., ekki hin minnstu. Ég fékk ekki einu sinni ráðið forfæringu á einni milljón til eða frá. Þannig var mér haldið í þeirri bóndabeygju og ég get sannað þetta, það vill svo til. En það er afskaplega slyngur áróður að halda þessu fram og það hefur gengið mjög vel að fá fólk til að hlusta á þetta. En heilindin og sanngirnina í þessu geta menn auðvitað dæmt um. Og á hverju er það byggt að Norðurland eystra skuli vera afskipt og haft út undan? Byggt á þeim niðurstöðum að þar séu helmingi fleiri börn sem eigi við þennan vanda að stríða en til að mynda í Reykjanesi. Þetta liggur alveg ljóst fyrir. Norðurland eystra hefur hærra hlutfall, auðvitað ekki en Reykjavík sem hafði undirbúið þetta og komið þessu öllu í framkvæmd sjálf 1970 og hefur eiginlega ekkert verið aukið við síðan 1977, en í Norðurlandi eystra hafa sálfræðingarnir úrskurðað, sálfræðingar fræðsluskrifstofunnar sem eru fimm að tölu fyrir utan fyrrv. forstjóra, þeir hafa fundið helmingi fleiri börn sem þurfa á þessari sérmeðferð að halda en Helgi Jónasson fræðslustjóri Reykjanesumdæmis og hefur hann þó níu sálfræðinga í sinni þjónustu sem ég veit að draga ekki af sér.  Það getur vel verið að á skorti á Austurlandi úttekt á þessum málum að ekki hafi verið rannsakað nógu grandgæfilega og fundnir allir þeir unglingar sem á þessari sérumönnun þurfa að halda, enda er þetta hlutfall á Norðurlandi eystra þrefalt hærra en á Austurlandi. Svona eru allar þessar tölur fundnar út. Ég hef ekki nokkra aðstöðu til að segja og fullyrða að þetta sé rangt. En þeir sem hafa mestan skilninginn á þessu og vilja taka tillit til og ekki mismuna neinum hefðu átt að beita sér fyrir því á Alþingi að leiðrétta þá þetta ranglæti með því að auka fjárveitingar til umdæmisins. Ég hef aðeins stundað menntamálaráðherraembættið í 15 mánuði. Hvað var fyrirrennari minn lengi, hv. 1. þm. Norðurl. e., í því?

Þrjú ár held ég.

Fjögur ár?

Nei, rúm þrjú kannske.

Já, rúm þrjú ár. Var þetta aldrei á hans borði til þess að leysa eða styðja að framganginum? Það hefur heldur vaxið hlutfallið í sérkennslunni í þessu umdæmi eftir að ég tók við en var á hans árum.

Það eru mörg ár liðin síðan.

Já, það eru mörg ár liðin síðan. En hv. þm. skildi eftir sig ýmis óunnin verk sem voru embættisafglöp að vinna ekki, svo sem að segja þessum fræðslustjóra upp störfum og víkja honum frá. Með vitnun í hans eigin orð og afstöðu er hægt að sanna að hann var til þessara verka allsendis óhæfur. Og ég hefði ekki tekið þessa ákvörðun og framkvæmt hana nema af því að ég komst í þrot. Það var ekki hægt, þrátt fyrir þriggja tíma stanslausa sókn á hendur honum í lokahrinunni, að fá hann til þess að breyta neinu í sinni afstöðu sem ég hef rakið áður í löngu máli. Og ég spyr enn: Hvað skyldi mér ganga til? Ég hef líka sagt að það vill svo vel til að það verður þá ekki í þetta skipti sagt að ég sé að beita pólitískri ofsókn. Ég hef í höndum þetta plagg sem fræðsluráðið og nefnd skólamanna fór með til þm. með fræðslustjóranum sem hann og þeir vildu ekkert ræða við mig af því að þeir álitu það þýðingarlaust. Ég rakst að vísu inn í herbergið þar sem þeir voru að ræða þessi mál. Samt er það tilkynnt af formanni fræðsluráðsins að það hafi ekki náðst í mig af því að ég hafi ekki verið í landi. En að sjálfsögðu náði hv. 1. þm. Norðurl. e. í mig samstundis.

Daginn eftir held ég.

Daginn eftir, já. Og halda því fram að það hafi ekki náðst í mig er auðvitað vitleysa út í hött. En það var bara ákveðið, eftir upplýsingum fræðslustjórans, af honum og fræðsluráðinu á liðnu vori að slíta við mig öllu sambandi. Ég sé auðvitað eftir á, maður er svo mikið önnum kafinn að maður má ekki vera að því að velta einstaka hlutum fyrir sér, en ég sé eftir á að þetta er rétt því að aldrei heyrði ég stunu eða hósta norðan yfir fjöll. Hér er ein málsgrein, með leyfi forseta, þar sem á það er bent að menntmrh. hafi ekki samþykkt sérkennslu í almennum grunnskólum í umdæminu í sama hlutfalli og Reykjavík. Ég hef áður bent á hvernig Reykjavík sjálf hafði komið þessum málum fyrir og ég veit að enginn ætlast til þess að ég fari að skera það niður. Málið er afar einfalt. Fjárveitingavaldið hefur ekki gefið okkur rýmra um hendur í þessum efnum. Ef svo væri, dettur einhverjum í hug að maður mundi ekki nota fjármagnið? Svo kemur hér áróðurinn sem auðvitað hefur snert hv. 1. þm. Norðurl. e. inn að hjartarótum og á þessu hefur gengið í hálft ár. Með leyfi forseta: "Við leyfum okkur að mótmæla þeirri hugsun sem býr að baki skerðingu á framlögum til þeirra barna sem eiga litla möguleika án aðstoðar en eru ekki fær um að krefjast réttar síns." 9. liður í þessari þokkalegu upptalningu, með leyfi forseta: "Við vörum við því að almennir grunnskólanemendur séu lokaðir frá samskiptum við fatlaða eða greindarskerta jafnaldra sína." 10. liður: "Við vörum við því að börn og unglingar, sem á viðkvæmum aldri rísa ekki undir þeim kröfum sem almennt eru gerðar, séu jafnvel flutt búferlum og einangruð frá fjölskyldu og vinum." Og svo má ég enn einu sinni til með, þó ég hafi gert það hér á dögunum, að lesa yfir þennan samsetning hérna, með leyfi forseta: "Einnig er rétt að hafa í huga að það er á engan hátt forsvaranlegt að láta það endurtaka sig óátalið ár eftir ár að launagreiðslur sem eru meiri en ráðuneytið reiknar með verði til þess að akstur og annar kostnaður, sem er fullkomlega innan áætlana, verði ekki greiddur." Ég þarf víst ekki enn einu sinni að skýra það fyrir mönnum hvernig það má vera að skólar í þessu umdæmi hafa lokað eða haldið við lokun árum saman. Ég mátti í aprílmánuði, þegar ég var á Akureyri, taka til þeirra bragða að slá lán í banka til að halda Hafralækjarskólanum opnum. Aksturinn er dýr þar. Börnum er ekið utan frá Tjörnestá í gegnum Húsavík og inn á Hafralæk. Það er fullt af mönnum hérna sem mæla þessu fyrirkomulagi bót eins og þó að börn séu sótt út að Skagaströnd og ekið í gegnum Blönduós inn á Húnavelli - af því að ég sé hv. 2. þm. Norðurl. v. sitja í dyrunum og glotta drjúgum. En málið er auðvitað þannig, sem maður eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. getur skýrt t.d. sem fyrrv. fjmrh., hvernig greiðslum er háttað til umdæmanna frá fjmrn. Sveitarfélögin standa bílstjórunum skil á greiðslum fyrir skólaakstur. Bein laun eru látin ganga fyrir og þegar menn eyða umfram það sem þeir hafa til skiptanna fá sveitarfélögin ekki endurgreiddan skólaaksturinn. Og þau hætta að borga. Fátæk sveitarfélög geta ekki borgað bílstjórunum og þannig hætta þeir að aka og skólinn lokar. Á þessu hefur gengið öll árin á vegum þessarar skrifstofu sem laut forustu þess manns sem nú hefur verið vikið frá. Ég held áfram að vitna í þessa makalausu málsgrein. Þeir voru að segja að það væri náttúrlega ekki viðhlítandi að ekki væri greiddur allur kostnaður sem til félli. "Ekki síst ef það liggur fyrir að ráðuneyti menntamála hefur nægilegt fé til ráðstöfunar og þarf ekki að gera neinn út af örkinni til að betla peninga." Hvernig í lifandis ósköpunum ber að skilja þetta? Hvar eru þeir fjármunir sem hv. fjvn. hefur séð af og úthlutað til þessara þarfa og ég á nóg af? Hvað sögðu hv. þm. við sendinefndina og fræðslustjórann þegar hann kom til þeirra og kynnti þeim þessi ósköp? Renndu þeir þessu niður eins og ekkert væri? "Spyrja má", segir hér enn með leyfi forseta, "hvort það sé í valdsviði einstakra starfsmanna innan ráðuneytis að trufla skólahald eins og endurtekur sig ár eftir ár og koma í veg fyrir að veitt sé þjónusta sem forsendur eru fyrir og fræðslustjóri hefur áætlað." Það kom margsinnis fram í hans máli að hann segir að sín áætlun gildi og hann fer eftir henni. Og Þráinn Þórisson, Mývetningurinn frægi og formaður fræðsluráðsins, sagði: Þeir í menntmrn. eru með sínar áætlanir og fjárlög. Við gerum okkar og auðvitað förum við eftir þeim. Nema hvað. Þingeyingar láta sér nú ekki allt fyrir brjósti brenna. Þeir segja: Ekki síst ef þetta endurtekur sig ár eftir ár og komið í veg fyrir að veitt sé þjónusta sem forsendur eru fyrir og fræðslustjóri hefur áætlað, ekki síst ef vinnubrögð af þessu tagi virðast aðeins snúa að einu umdæmi. Allt bendir því til að hér sé um að ræða tæknileg mistök af herfilegasta tagi. Svo enda ég á og hætti svo að vitna í þetta, með leyfi forseta, og nú hrærist hjarta manna væntanlega, allra nema mín sem ekki skilur þetta og ekki vill skilja þetta og ofsækir þetta umdæmi og lætur bitna á því af einhverjum ástæðum sem enginn veit: "Það fólk sem hér býr og börnin í skólunum hafa til engra annarra að leita en okkar. Við stöndum frammi fyrir börnunum persónulega. Við stöndum ábyrg fyrir því að skólahaldið gangi eðlilega, eins og lög og reglur og námsskrár mæla fyrir um. Við getum ekki sætt okkur við að þetta allt sé meðhöndlað eins og leikur með tölur og aðeins leikur með tölur. Fyrir framan augun á okkur getur þetta snúist upp í persónulega harmleiki." Og ég er svo kenndur við það að það sé aðeins einstrengingsleg afstaða mín sem öllu þessu veldur. Það er hægt að færa fram sönnur á að öll málafærslan, öll embættisfærslan er fyrir neðan allar hellur og það er meira en lítið alvarlegt mál fyrir Alþingi ef þetta dæmi getur orðið fordæmi fyrir aðra með því að ætla að sporðrenna þessu og hrinda þeirri réttmætu ákvörðun sem tekin hefur verið. Ég nefndi sem dæmi á dögunum hvað yrði í útgerð frá Hellissandi ef háseti neitaði að hlýða skipstjóra sínum. Ég held að menn séu sammála um og viti hvað skeður. Hann fær pokann sinn. Ég nefndi sem dæmi ef verkamaður í frystihúsi á Hellissandi neitar að hlýða frystihússtjóranum. Þá mundi hann verða rekinn. Það þótti hv. 4. þm. Norðurl. e. alveg sjálfsagt mál og spurði: Hvað er hann að jafna þessu saman, hinum heilaga embættismanni og svona sjóurum og verkamönnum? Sá er aldeilis skynvilltur, þessi Sverrir Hermannsson, að láta sér detta slík ósvinna í hug að jafna einhverju svona saman, heilagri kú í embættismannastétt og venjulegum verkamanni og sjómanni. Veit hann ekki að þetta er margvíggirt og á að vera? Þetta hlýtur að vera einhver úr gáfumannafélaginu og ég vissi ekki að íshússtjórinn væri þar enn þá. Já, það er auðvitað mikill munur á þessu og á líklega að vera og e.t.v. er það Alþingis að sjá svo um að þeir verði hinir ósnertanlegu hvernig svo sem þeir haga sér. Ég bið að lokum um aðeins eitt því engan hef ég heyrt væna íslenska dómstóla um sérdrægni. Engan hef ég heyrt halda því fram enn sem komið er að við getum ekki fullkomlega treyst réttsýni þeirra. Ég bið um að þetta mál gangi þá leið og ég skal taka við mínum dómi ef það fellur á mig. Það kostar auðvitað stöðuna mína, en það skiptir engu máli. Það kemur ekki til nokkurra mála. Ekki eitt einasta andartak mundi ég sitja í þeim stól eftir að dómstóll hefði fellt þann úrskurð að ég hefði brotið lög á einstaklingi og beitt hann valdníðslu, ekki eitt einasta andartak. Hvað er að að menn ekki skuli samþykkja og hvetja til þess að þessi leið verði farin? Á meðan skulum við reyna að lagfæra það óréttlæti, ef það fyrirfinnst, sem hefur verið beitt við börn í Norðurlandskjördæmi eystra. Ég verð þó að minna á að það er útilokað fyrir mig að eiga samstarf við formann fræðsluráðs sem borið hefur mig ósannindasökum og verið sannað á hann jafnóðum að hann fór með rangt mál. 

Og bjóða gjafasókn í málið.

Já, já, já. Ég skal beita mér fyrir því. Gjafsókn. Það heitir gjafsókn. Ég skal beita mér fyrir því svo sannarlega og skal tala strax við fjmrh. og rétt yfirvöld um það, undir eins. Þó það nú væri. Auðvitað liggur okkur hið mesta á að fá úr þessu skorið. Og ég minni þá á sem koma enn hér og eiga eftir að koma, fjöldi manna, að leggja orð í belg að svara mér þessu: Getum við ekki treyst því að mál þetta fari þessa leið? Ég verð að segja fyrir mig að ég veit ekki nákvæmlega nú til hvaða ráða á að grípa til að hreinsa af sér slíkan áburð eins og ég ligg undir um lagabrot og valdníðslu ef menn treysta sér ekki til að leita réttar síns sem menn eru að tala um að ég brjóti á þeim. Ég enda svo með því, sem ég gjarnan vildi leggja hér til, að menn lækkuðu aðeins nóturnar. Þó ég eigi erfitt með það, því að skapsmunir mínir þola afskaplega illa við að vera beittur þeim rangindum sem er gert í orðræðum manna, var ég að reyna af veikum burðum að leggja það til hvort við, vegna þess sem verulega á bágt í þessu máli og erfitt, lækkuðum nóturnar og spiluðum þetta á lægri nótunum, líka vegna virðingar Alþingis, en þá kemur yfir mig gusa af slíkri samansettri ósanngirni og rangfærslum að ég mátti ekki við bindast enn á ný. Þetta stendur enn til boða. Ekki hef ég sagt að útilokaðar séu sættir. Þó ekki nema með því móti að menn dragi til baka allar ávirðingar í minn garð um að ég hafi brotið lög eða beitt valdníðslu. Sættast skal ég ef menn draga það til baka. Það er ekki boðið upp á það. En menn eru kannske að neyta annarra bragða, annarra ráða, reyna að afla atkvæða með þessum hætti vegna þeirra kosninga sem í hönd fara. Verði þeim að góðu ef þetta eru ráðin og skoða þá ekki hug sinn um að höggva þann sem þeir þykjast vilja hlífa.



Herra forseti. Brottvikning fræðslustjóra á Norðurlandi eystra hefur vakið æðimikla athygli og fátt verið annað meira um rætt en þetta mál. Hæstv. ráðh. hefur reynt að telja mönnum trú um að af illum hvötum væru andstæðingar hans að gera úr þessu pólitískt mál, menn væru að blása út þetta mál af pólitískum ástæðum. Ég er algerlega sammála hæstv. ráðh. um að þetta mál á ekki að vera pólitískt mál, enn síður flokkspólitískt. Það hefur heldur enginn haldið því fram, eins og hann réttilega nefndi hér áðan, að um einhvers konar pólitíska ofsókn sé að ræða og það verður alls ekki með neinum rétti sagt að viðbrögð manna við aðgerðum ráðherra hafi verið pólitísk í eðli sínu. Við höfum séð að gagnrýnendur ráðherrans hafa komið úr öllum hinum pólitísku stjórnmálaflokkum, bæði þeirra sem sitja á þingi og þeirra sem ekki gera það. Það hafa fyrst og fremst verið skólamenn sem hafa gagnrýnt ráðherrann og satt best að segja er ráðherrann sá eini sem hefur reynt að gera þetta mál pólitískt - og vildi ég nú krefjast þess að hann sé hér viðstaddur og hlýði á mál manna þegar hann á sjálfur í hlut.

Hæstv. ráðherra hafði samráð við forseta um að víkja örskamma stund af fundi. En hann er í húsinu. Óskar þm. eftir að það verði gerð gangskör að því að fá ráðherra þegar í stað?

Eindregið.

Þá verða gerðar ráðstafanir til þess.

Herra forseti. Ég get engan veginn unað því að hæstv. ráðh. taki bróðurpartinn af ræðutíma Alþingis um þetta mál, bæði á þriðjudag og svo aftur í dag, með tveimur ræðum sem eru samanlagt orðnar nokkuð langar, en víki svo sjálfur af fundi þegar menn vilja ræða hans mál, og fagna ég því að hann skuli kominn aftur í salinn.

Það skal ítrekað, sem forseti sagði rétt áðan, að hæstv. ráðh. fór í samráði við forseta úr þingsal augnablik.

Já, já, ég var ósköp einfaldlega að gera grein fyrir því hvers vegna ég hef óskað eftir því að ráðherrann kæmi og hlýddi á mitt mál. Ég sagði áðan að það væri engan veginn hægt að segja að þetta væri pólitískt mál vegna þess að hann hefur verið gagnrýndur í þessu máli af stjórnmálamönnum úr öllum flokkum og fyrst og fremst af skólamönnum víðs vegar um land, sérstaklega á Norðurlandi. Sá eini sem hefur reynt að gera þetta mál pólitískt er bersýnilega ráðherrann sjálfur sem hefur talið sér henta að reyna að fylkja sínum flokksmönnum bak við sig með því að tala um að málið sé pólitískt. Hann hefur t.d. ítrekað reynt að telja fólki trú um að þetta sé eitthvert sérstakt upphlaup okkar Alþýðubandalagsmanna og gekk jafnvel svo langt á þriðjudaginn var að kalla Alþýðubandalagsmenn sem gagnrýnt hafa hann í þessu máli "hyski". Ég held að það þurfi ekki að fara frekari orðum um að viðleitni hans af þessu tagi dæmir sig sjálf. Ráðherrann er áreiðanlega nógu glöggskyggn til að átta sig á því að með svo hvatvíslegu orðalagi hefur hann fyrst og fremst gert sjálfum sér mikinn grikk. Ég er ekki staðinn hér upp af flokkspólitískum ástæðum. Það vil ég taka fram. Hins vegar veit ég að aðgerðir ráðherrans hafa vakið mikla óánægju í mínu kjördæmi. Mér er ljóst að aðgerðir hans tengjast mjög skólamálum á Norðurlandi, en um leið er þetta beinlínis mannréttindamál einstaklings sem telur sig misrétti beittan. Ég tel því að málið sé þess eðlis að okkur þm. beri skylda til að átta okkur á því og reyna að svara því hver er undirrót þess áreksturs í stjórnkerfinu sem hér hefur átt sér stað. Voru viðbrögð ráðherrans eðlileg í þessu máli eða voru kannske viðurlög hans við þessum meintu brotum í algjöru ósamræmi við málsatvik? Ég vil segja fyrst að brottrekstur skipaðs embættismanns úr starfi er afar hörð og óvenjuleg aðgerð. Enn harðari verður aðgerð af þessu tagi þegar hún kemur til framkvæmda á samri stundu. Maðurinn er sviptur launum og starfsaðstöðu og fær ekki réttindi embættismanns eins og kveðið er á um í lögum að verja sig jafnhliða því sem honum sé vikið frá störfum um stundarsakir. Ég held, svo ég víki nánar að þessu, að sjaldan eða aldrei sé gripið til svo hörkulegra aðgerða sem þessarar nema embættismaður sé beinlínis staðinn að glæp og sá glæpur sé svo svívirðilegur að það þyki ekki hæfa að embættismaðurinn haldi starfi sínu áfram. En auðvitað dettur engum í hug að svo standi á í þessu máli. Eins er það augljós skylda ráðherra þegar hann grípur til hörkuúrræða sem þessara að þá komi hann og rökstyðji mál sitt opinberlega tafarlaust, sé tilbúinn með gögn sem sýni og sanni að embættismaðurinn hafi brotið þann veg af sér að óhjákvæmilegt hafi verið að reka hann tafarlaust. En þetta hefur ráðherrann ekki gert eins og menn þekkja. Flestar ávirðingar sem ráðherrann hefur tínt til gegn þessum manni eru bersýnilega nokkuð komnar til ára sinna. T.d. er sú ávirðing sem hann hefur hvað mestum tíma eytt í að lýsa, var m.a. að lýsa hér í seinustu ræðu sinni. Hún varðar leigumála og kostnað sem ekki hafi verið heimild fyrir.

Það er aukaatriði.

Já, en ég er bara að benda á að sú ávirðing sem hann er hér að eyða hvað mestum tíma í að lýsa er orðin sex ára gömul í dag og reyndar alls ekki úr stjórnartíð hans heldur úr stjórnartíð fyrrv. menntmrh. Ingvars Gíslasonar, var fjármálalegs eðlis og varðaði því kannske miklu frekar þann sem hér stendur á þeim tíma en að núverandi ráðherra geti farið að tína hana til verkum sínum til stuðnings. Það er ljóst að hæstv. ráðh. hefur ekki fundið neitt refsivert athæfi sem hægt er að benda á að þessi maður hafi drýgt. Hann hefur engin lögbrot framið. Ég vek á því athygli að hann hefur engin lögbrot framið. Hann hefur ekki verið staðinn að fjármálalegu misferli af neinu tagi. Það liggja ekki fyrir ásakanir á einn eða neinn hátt að um fjármálalegt misferli hafi verið að ræða. Og það sem merkilegra er: Því er ekki haldið fram þegar gripið er til þessara hörðu aðgerða að um hafi verið að ræða siðferðilegt brot af neinu tagi. Yfirleitt er um gamlar ávirðingar að ræða og allar af því tagi að þær verða hvorki flokkaðar undir refsivert athæfi, lögbrot né siðferðilegar ávirðingar. Ég vil hins vegar taka skýrt fram að ég er alls ekki að halda því fram hér að ekki megi finna ávirðingar í störfum þessa manns. Ég held að margt bendi til þess að þessum embættismanni hafi orðið ýmislegt á í messunni. Ég er ekkert að draga neina fjöður yfir að ýmislegt sem fram hefur komið í þessu máli bendir til þess að yfirboðarar mannsins hafi haft nokkra ástæðu til að gremjast vissar athafnir hans, en ég bendi á að það er altítt að ráðherrum lyndi ekki við embættismenn og þar er oft og tíðum um beggja sök að ræða. Ég get fúslega tekið undir að embættismenn mega ekki standa gegn löglegum ákvörðunum ráðherra og ríkisstjóra því þá verður landið stjórnlaust. Það kæri ég mig ekki um. Ég er hins vegar fyrst og fremst að draga fram, og nú bið ég hæstv. ráðh. að taka vel eftir, að hann og aðrir ráðherrar verða að gæta sín á því að beita ekki miklu harðari viðurlögum við agabrotum en efni standa til. Það er ekkert komið fram í þessu máli sem réttlætir það mikla harðræði sem þessi embættismaður hefur verið beittur og því er fyllsta ástæða, bæði fyrir mig, fyrir annan fyrrv. menntmrh. og fyrir svo marga aðra sem hér hafa talað, að fara fram á það við hæstv. ráðh. að hann taki þetta mál til endurskoðunar og finni þá lausn 

Hvað stendur í 11. gr. um embættismenn ríkisins?

Og nú vil ég fara yfir það með hvaða hætti gert er ráð fyrir því að með sé farið. Ég skal víkja að 11. gr. sem hæstv. ráðh. vék hér að áðan, en þar er einmitt gert ráð fyrir að hægt sé að víkja málinu til dómstóla eftir að þessi leið, sem ráðherrann vill ekki fara, hefur verið reynd og hefur verið farin. Það segir beinlínis í 11. gr. sem hæstv. ráðh. er núna að vitna til: "Nú er stöðumissir úrskurðaður óréttmætur" Þetta er sem sagt í lagagrein eftir að búið er að lýsa hinni leiðinni. - "og fer þá um bætur til aðila eftir úrskurði dómstóla nema hlutaðeigendur hafi komið sér saman um annað" o.s.frv.

Ég skal ná í lagasafn.

Já, það held ég að væri betra fyrir hæstv. ráðh. Ég tel alveg einsýnt að úr því að hæstv. ráðh. grípur til þess ráðs að halda hér langa ræðu um að þessi leið hans sé sú eina sjálfsagða hljóti fleiri en hann að standa í þessari trú. Ég sé mig því alveg tilneyddan til að vekja sérstaka athygli á þeirri leið sem ráðherrann átti að fara og bar skylda til að fara. Í 7. gr. segir, með leyfi forseta: "Það stjórnvald er veitir stöðu veitir og lausn frá henni um stundarsakir. Rétt er að veita starfsmanni lausn um stundarsakir ef hann hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við lögleitt boð eða bann yfirmanns síns" - Það er væntanlega það sem hæstv. ráðh. telur einmitt að þessi embættismaður hafi gert. - "eða óvandvirkni í starfi sínu, hefur verið ölvaður að starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þykir að öðru leyti ósæmileg, óhæfileg eða ósamrýmanleg því starfi. Þó skal veita starfsmanni áminningu og gefa honum kost á að bæta ráð sitt áður en honum er veitt lausn um stundarsakir samkvæmt þessari málsgrein." Fyrst á hæstv. ráðh. - já, við skulum víkja að þessu á eftir - að veita embættismanninum áminningu og gefa honum kost á að bæta ráð sitt. Það er mjög óljóst hvort hæstv. ráðh. hefur gegnt þessari skyldu sinni, en jafnvel þótt hann hafi gert það ber honum skylda til að fara síðan þá leið sem ég er hér að rekja. Þetta er eina aðferðin sem lögin um réttindi og skyldur gera ráð fyrir að notuð sé þegar embættismanni er vikið úr stöðu nema þannig standi á, eins og ég lýsti áðan, að maðurinn sé staðinn að svo svívirðilegum glæp að það þyki vanvirða við embætti hans að hann sé á nokkurn hátt tengdur því lengur. En það liggur ekki fyrir í þessu máli eins og allir þekkja. Í þessum kafla segir í 8. gr., með leyfi forseta: "Nú hefur starfsmanni ríkisins verið veitt lausn um stundarsakir fyrir meintar misfellur í starfi og skal þá þegar mál hans rannsakað af kunnáttumönnum eða fyrir dómi að hætti opinberra mála ef ástæða þykir til svo að upplýst verði hvort rétt er að veita honum lausn að fullu eða Láta hann aftur taka við starfi sínu. Úrslit um stöðuna skulu ráðin strax og lokaniðurstöður rannsóknar eru kunnar." En hæstv. ráðh. fór ekki svona að. Hann hljóp yfir þetta stig málsins og vék manninum strax úr starfi að fullu, svipti hann launum, svipti hann öllum þeim réttindum sem lögin um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna kveða á um að hann eigi að njóta þegar svona stendur á. Hæstv. ráðh. var síðan að reyna að blekkja menn áðan með því að segja: Hvernig er þetta með sjómanninn sem skipstjórinn vill ekki hafa á skipi sínu? Á ekki nákvæmlega það sama yfir embættismanninn að ganga? Auðvitað er afskaplega fávíslega spurt þegar þannig er spurt vegna þess að löggjöfin er bara á annan veg. Löggjöfin er þannig að embættismenn ríkisins njóta þessara sérstöku réttinda að það er gert ráð fyrir að mál þeirra séu sérstaklega rannsökuð ef um það er að ræða að víkja þeim frá störfum og ég geri ráð fyrir að þeir sem þetta sömdu á sínum tíma og þeir sem þessi lög styðja í dag, þar á meðal hæstv. ráðh., geri sér fulla grein fyrir því að þetta er ekki að ástæðulausu sett í lög. Þetta er sett í lög til að koma í veg fyrir að geðþóttafullar ákvarðanir ráðherra verði til þess að þessum embættismanninum eða hinum, sem ráðherra mislíkar við, sé varpað á dyr. Þessi lög eru einmitt sett til að koma í veg fyrir að ráðherrar beiti aðgerðum af því tagi sem hæstv. ráðh. hefur beitt. Það er talið ósköp einfaldlega nauðsynlegt að verja æðstu embættismenn ríkisins fyrir geðþóttafullum ákvörðunum af þessu tagi, bæði af pólitískum ástæðum og af ýmsum öðrum ástæðum, frekar en alla í þjóðfélaginu. Ég viðurkenni að það njóta ekki þessa réttar allir í þjóðfélaginu, en það eru vissar ástæður fyrir því að það er talið alveg sérstaklega nauðsynlegt að vissir þegnar þjóðfélagsins, sem gegna háum embættum, njóti þessa réttar þannig að stjórnkerfinu sé ekki raskað með óeðlilegum hætti vegna geðþóttafullra ákvarðana ráðherra gagnvart embættismönnum sem honum mislíkar við. Ég þarf ekki að rekja þessar lagagreinar að öðru leyti. Þá vil ég nefna 9. gr. sem minnir á í hverju þessi réttindi eru fólgin enn frekar: "Meðan lausn um stundarsakir stendur nýtur starfsmaður hálfra fastra launa þeirra sem stöðu hans fylgja, embættishúsnæði og jarðnæði ef um er að ræða heldur hann, enda komi þau fríðindi til reiknings samkvæmt mati í þeim launum er hann fær. Nú fellur niður lausn um stundarsakir og skal starfsmaður þá fá greiddan þann helming hinna föstu launa er hann hefur verið sviptur. Nú tekur sá sem lausn hefur fengið um stundarsakir aftur við starfi sínu og skal þá lita svo á um starfsaldur sem hann hafi gegnt starfanum óslitið." Ég vil svo víkja að 11. gr. sem kemur í þessum kafla um lausn úr stöðu, en þar segir: "Jafnan skal starfsmanni sem víkja skal úr stöðu veittur kostur á að tala máli sínu áður en ákvörðun er tekin ef þess er kostur. Rétt er þeim er vikið er úr stöðu að bera málið undir úrlausn dómstóla, enda færi rannsókn slíks máls að hætti opinberra mála. Stefna skal fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs." Ég geri ráð fyrir að það sé þetta ákvæði sem hæstv. ráðh. var að benda mér á. Það er alveg ljóst að embættismenn geta vikið máli sínu til dómstóla, en ég geri ráð fyrir að menn geri sér fyllilega grein fyrir því að það er gert ráð fyrir að sú leið sem lögin eru hér að lýsa sé fyrst farin og þegar ljóst er að ráðherrann telur sig endanlega verða að víkja manninum úr stöðunni á embættismaðurinn þess kost að fara til dómstólanna með málið. Hæstv. ráðh. segir bara: Hann getur farið í mál nú þegar. Auðvitað er það alveg rétt, en hann hefur bersýnilega svipt manninn þeim rétti sem lög kveða á um. Svo kemur hæstv. ráðh. áðan og þykist vera að bjóða eitthvert kostaboð, hann vilji af sérstökum mannúðarástæðum, skilst manni, milda aðgerðir sínar með því að fara til fjmrh. og fá aukafjárveitingu til að hægt sé að greiða manninum laun í þrjá mánuði. Ég vil segja það frá mínu sjónarmiði séð: Mér finnst þetta alls ófullnægjandi. Mér finnst þetta ekki vel boðið. Mín ósk og mín krafa er sú sama og flestra annarra að það sé farið að lögum í þessu máli, að það sé farið að lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, maðurinn sé ekki sviptur þeim rétti sem þar kveður á um. Ég tel að engin önnur lausn komi til greina eða geti talist viðunandi. Ég vil svo að lokum víkja örlítið að því að það er kannske engin furða þótt í máli af þessu tagi geti komið upp árekstur eins og við stöndum hér frammi fyrir. Við verðum að horfast í augu við að starf fræðslustjóra er nokkuð óvenjulegt í stjórnkerfinu. Annars vegar er fræðslustjórinn embættismaður og erindreki ráðuneytis. Hann er í raun og veru að stjórna útibúi ráðuneytis í umdæmi sínu og hann hefur á hendi yfirstjórn skólamála fyrir hönd ráðuneytisins í viðkomandi umdæmi. Hann er þar að auki settur eða skipaður af ráðherra. En hann er líka sem fræðslustjóri annað og meira en þetta. Hann er ráðinn að tillögu fræðsluráðs umdæmisins og hann er framkvæmdastjóri fræðsluráðsins. Þetta fræðsluráð er ekki hluti af ríkiskerfinu. Það er hluti af allt öðru kerfi, þ.e. af kerfi sveitarfélaganna sem í þessu tilviki hafa komið sér upp samtökum sem nefnast Fjórðungssamband Norðurlands. Það er það samband sem kýs fræðsluráð þannig að það er ljóst að fræðslustjóri á sér tvo húsbændur. Hann á annars vegar þann húsbónda sem skipar hann eða setur og það er ráðherra, en hann á líka húsbónda sem kemur úr allt annarri átt. Það er fræðsluráðið sem hefur átt hlut að ráðningu hans með því að hafa tillögurétt um ráðninguna og sem gerir hann að sínum framkvæmdastjóra þegar hann starfar. Í störfum sínum tekur fræðslustjórinn þátt í sameiginlegri stefnumótun í fræðsluumdæminu og það er alveg ljóst að á þennan hátt hlýtur hann að vefjast meira eða minna inn í þá kröfugerð sem fræðsluráðið hefur uppi hverju sinni og verður beinn eða óbeinn aðili að henni. Ég held að það þurfi ekki að fara mörgum frekari orðum um að fræðslustjórarnir eru settir í þessa sérkennilegu stöðu í stjórnkerfinu. Þeir eru í raun og veru settir báðum megin borðs. Ég held að það sé varla hægt að finna neina stöðu í stjórnkerfinu sem er sambærileg við stöðu fræðslustjóra að þessu leyti. Það má að vísu koma með dæmi eins og t.d. þau að héraðslæknirinn er settur af ráðherra í sitt starf, en hann starfar hins vegar með sjúkrahússtjórnunum. Við þekkjum vel að hann tekur oftast málstað sjúkrahússtjórna og sjúkrahúsanna gegn sínum ráðherra og kemur fyrst og fremst fram sem þrýstingsaðili af hálfu þeirrar stofnunar sem hann vinnur fyrir. Ég viðurkenni hins vegar að þetta er ekki að öllu leyti sambærilegt vegna þess að honum eru ekki fyrst og fremst falin stjórnsýslustörf þegar hann er skipaður héraðslæknir heldur er hann fyrst og fremst að starfa að heilsugæslu. Þess vegna segi ég að fræðslustjórastarfið er dálítið sérstætt og það þarf engan að undra að hagsmunaárekstur geti orðið til eins og hefur einmitt orðið í þessu máli. Ég viðurkenni hins vegar að menn hafa misjafnlega gott lag á að valda sínu starfi þegar hagsmunaárekstrar af þessu tagi rísa og það má vel vera að ýmsir fræðslustjórar hafi haft betra lag á því að sigla milli skers og báru með tvo húsbændur yfir sér en einmitt þessi fræðslustjóri hefur gert. Sumir hafa meira lag á því að forðast vandamálin en aðrir. Það er alveg ljóst af því sem fram hefur komið í þessu máli að þessi fræðslustjóri hefur ekki fyrst og fremst litið á sig sem sáttasemjara í deilum fræðsluráðs og ráðuneytisins. Hann hefur fyrst og fremst lent í fararbroddi hreyfingar skólamanna á viðkomandi svæði og talið trúnað sinn við fræðsluráð jafnvel þýðingarmeiri en erindrekstur fyrir ráðuneyti. Hann hefur hins vegar réttilega bent á að þörf væri leiðréttingar fyrir þetta fræðsluumdæmi. Það er ljóst, eins og hér hefur komið fram, og dugar ekki fyrir hæstv. ráðh. að vera með nein undanbrögð af því tagi sem hann var með t.d. í seinustu ræðu sinni, að fjármagni til sérkennslu í landinu er misskipt. Hann veit það sjálfur og viðurkennir það. Því er misskipt og það er ekkert óeðlilegt að fræðsluráð Norðurlandskjördæmis eystra reyni að sækja sinn rétt í hendur ráðuneytisins og í hendur ríkisvaldsins. Hann þarf ekkert að vera undrandi á því að fræðslustjórinn, sem er framkvæmdastjóri fræðsluráðsins, taki undir kröfu fræðsluráðsins og reyni að sækja rétt Norðlendinga gagnvart ríkisvaldinu. Hann er í þessari sérkennilegu stöðu að hann hefur tvo húsbændur yfir sér og það hljótum við að taka með inn í myndina þegar við metum störf þessa manns og það hvort honum hefur orðið stórvægilega á í starfi sínu eða ekki. Ég viðurkenni, eins og ég hef þegar sagt, að það má vel vera að finna megi ýmsar ávirðingar í störfum þessa manns, en kjarni málsins er bara sá að þær eru engin þeirra svo stór eða mikilvæg að á nokkurn hátt verði réttlátt þau viðbrögð og viðurlög sem ráðherrann hefur beitt. Það tel ég að sé kjarni þessa máls. Þetta mál er í óþægilegum hnút. Það hefur þegar valdið miklum vandræðum á Norðurlandi eystra. Það sér ekki fyrir endann á því hvernig það leysist. Ég viðurkenni að það mátti heita örlítið sáttahljóð í upphafi þessarar umræðu þegar hæstv. ráðh. bauð það fram að maðurinn fengi þriggja mánaða laun. Þar var ráðherrann að draga nokkuð í land og ég fagna því að ráðherrann gerir sér grein fyrir að hann getur ekki látið það standa sem hann lét standa fyrir viku, en ég skora mjög eindregið á hæstv. ráðh. að brjóta odd af oflæti sínu og taka þetta mál til endurskoðunar. Hann verður að horfast í augu við að það erum ekki bara við Alþýðubandalagsmenn sem höfum gagnrýnt hann í þessu máli. Það hafa stjórnmálamenn úr öllum stjórnmálaflokkum gert og skólamenn vítt og breitt um Norðurland. Hann verður að gera sér grein fyrir að í þessu máli hefur hann gripið til harðari viðurlaga en eru við hæfi. Ég skora því endanlega á hann að taka þetta mál til endurskoðunar.



Herra forseti. Ég hafði raunar ekki ætlað mér að kveðja mér hljóðs að nýju í þessari umræðu en tel mig þó knúinn til þess af ástæðum sem ég kem kannske að hér síðar í máli mínu. Það var vissulega sáttatónn í fyrri ræðu hæstv. menntmrh. hér áðan og ber að fagna því. Raunar eru í mínum huga verulegar efasemdir um það hverjum það sé til góða að þessi umræða haldi mikið lengur áfram í þessum farvegi. Það er búið að æskja þess við ráðherra að hann taki þetta mál til endurskoðunar og það hafa fleiri en einn og fleiri en tveir gert. Ég tek undir og ítreka það og beini þeim eindregnu tilmælum til hans. En vegna þess að hér hefur líka spunnist inn umræða um sérkennsluna, stöðu hennar og stöðu landsbyggðarinnar þá vildi ég víkja að því nokkrum orðum. Ráðherrann hefur m.a. bent á hygg ég að það sé ekki unnt að bera saman dreifbýlið og Reykjavíkursvæðið vegna þess hve lengi þessi mál hafi þróast hér í Reykjavík og það er auðvitað alveg rétt. En ég get nefnt það að í Vesturlandskjördæmi, þar sem ég þekki einna skást til, hefur s.l. fjögur ár ekki átt sér stað nein aukning á sérkennslu. Allar tillögur um slíkt hafa verið teknar út af fjárhagsáætlunum, öll aukning í þá veru. Það er jú ekki góð aðstaða fyrir þá sem vinna að því að meta þörfina í þessum málum og senda inn greinargerðir byggðar á traustum rökum ef síðan er ekki á þá hlustað og þeim bara sagt að reyna að bjargast eftir bestu getu. Gagnvart foreldrum þeirra barna sem þarna eiga í hlut er þetta óskaplega erfið staða vegna þess að þessir foreldrar hljóta að spyrja: Á ekki barnið mitt rétt á þessum tímum? Og þeir sem spurðir eru geta ekki sagt annað en já. En þeir verða að bæta við: Það er skorið niður á fjárlögum og verður að taka tillit til þess. Ég skil ákaflega vel að fólk á erfitt með að sætta sig við þetta og erfitt með að skilja þetta, að geta ekki setið við sama borð að því er þetta varðar og þeir sem búa hér á mölinni. Í öðru lagi langar mig til að víkja að því að það var talað hér um sálfræðiþjónustuna og ég heyrði það, henti það á lofti að hæstv. ráðh. talaði um að, ja, þar hefðu menn nú sálfræðing á hverjum fingri. Þetta sagði hæstv. ráðh. hér úr þessum ræðustól. Ég held að það sé hins vegar staðreynd að ótrúlega seint hefur gengið að manna þessar deildir úti á landsbyggðinni. Þær eru áreiðanlega vel mannaðar og fullmannaðar hér. En úti á landsbyggðinni hefur það gengið ótrúlega hægt. Ég hef raunar grunsemdir um að það sé hvergi nema hér í Reykjavík sem sálfræðideildirnar eru fullmannaðar. Og ég veit að ýmsum skólamönnum úti á landsbyggðinni er þetta mikið áhyggjuefni. Þetta er enn ein mismununin sem landsbyggðarfólk verður að una ofan á allt annað. Í þriðja lagi langar mig til að nefna, vegna þess að það er verið að tala um að rannsaka þessi mál öll mjög ítarlega, og áreiðanlega er ástæða til þess svo að menn geti betur glöggvað sig á því hver staðan er og hvað er hér um að tefla. Ég veit að það hafa komið fram óskir um að þetta verði endurskoðað, einkum að því er dreifbýlið varðar, og ég hygg raunar að það sé kveðið á um þessa endurskoðun í reglugerð um ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu. En þessi endurskoðun hefur aldrei farið fram. Fræðsluráð Vesturlands ályktaði nýlega um þetta í þriðja sinn. Þessu hefur aldrei verið svarað, þarna er ævinlega talað fyrir daufum eyrum. Í þessu máli öllu finnst mér að menn verði líka að horfa á þetta misrétti og misræmi sem kannske er undirrót alls þess miður heppilega sem hér hefur gerst. Ég held að menn verði svolítið að líta á þetta frá öðrum sjónarhornum og skoða það sem er hin raunverulega undirrót þess vanda sem tekið hefur á sig þá mynd sem við erum hér að ræða í löngu máli. Það er m.a. þess vegna sem níu þm. Alþfl. hafa lagt hér fram á þskj. 511 beiðni um skýrslu frá menntmrh. um framkvæmd reglugerðar um sérkennslu, nr. 270 frá 1977. Hér eru í löngu máli ítarlegar spurningar um þetta mál. Við teljum það afar brýnt að staðreyndirnar sem hér er óskað eftir liggi fyrir. Hæstv. ráðh. gerði hér að umtalsefni athyglisverða grein sem fyrrv. ráðuneytisstjóri í fjmrn. skrifaði og birt var í Morgunblaðinu s.l. þriðjudag. Ég segi eins og hann: Ég get tekið undir afar margt af því sem Jón Sigurðsson segir. Ég mæli því ekki bót að embættismenn fari út fyrir sín valdmörk. Það er enginn að afsaka það, það er enginn að mæla því bót. En ég tek ekki undir allt sem Jón Sigurðsson, fyrrv. ráðuneytisstjóri, segir í þessari grein. Hann segir hér, með leyfi forseta: "Sá ósiður Alþingis er orðinn býsna gamall að marka stefnu með setningu laga sem það síðan treystist ekki til að standa við þegar kemur til fjárveitinga." Þetta er rétt ábending og þetta sjáum við á hverju ári þegar lánsfjárlög er afgreidd að þá kemur heill kapítuli þeirra laga þar sem segir: Þrátt fyrir allar fyrri ákvarðanir Alþingis um framlög t.d. í Framkvæmdasjóð fatlaðra og ýmislegt fleira, þá skal nú skera það allt saman niður við trog. Þetta er alveg rétt, þetta er vond lögfræði og um það erum við hæstv. menntmrh. áreiðanlega sammála. Síðan segir, með leyfi forseta, í þessari grein: "Af þessari tegund þykjustulaga er orðinn urmull og ein þeirra eru grunnskólalögin." Þótt ekki hafi enn tekist að framfylgja öllum ákvæðum grunnskólalaga þá er mér ómögulegt að taka undir það að grunnskólalögin séu "þykjustulög". En hæstv. ráðh. tók undir efnisatriði þessarar greinar án nokkurs fyrirvara. Ég skal reyna að egna ekki hæstv. ráðh., hann hefur svo sem varað menn við því. Ég er svo sem ekkert hræddur við það en það getur verið að mínir skapsmunir geri það líka að verkum að það hreyfi einhvers staðar við honum. Ég uni því illa að sitja undir þeim ummælum hans að minn málflutningur hér, í þeirri ræðu sem ég flutti í fyrradag, hafi verið með þeim hætti að lágkúran þar hafi verið fágæt. Ég uni því heldur illa. Ég var ekki að bera blak af því að menn færu ekki að lögum og fyrirmælum yfirboðara sinna, síður en svo, en ég benti á að það hefði verið öllu heppilegra ef ráðherrann hefði haft aðrar aðferðir í þessu máli, þ.e. að víkja viðkomandi starfsmanni frá um stundarsakir meðan málið skýrðist frekar. Ég gæti sagt sitthvað um þá fullyrðingu ráðherrans þegar hann stóð hér í þessum ræðustóli og fjasaði um það að svo gott væri nú ástandið í hans kjördæmi að þar þyrfti ekki á svona mörgum sálfræðingum eða svo mikilli sérkennslu að halda. Sá málflutningur, hann var ekki háreistur! Ég endurtek það sem ég sagði hér í fyrri ræðu minni að ég hygg að hæstv. menntmrh. hafi svona í hita augnabliksins orðið það á að taka svona til orða. En þetta var afar óheppilegt, að ekki sé meira sagt. Hann hefði verið meiri maður af ef hann hefði dregið þessi ummæli sín til baka. En um það skal ég ekki hafa fleiri orð. Hitt er svo það að ef reka á með þessum hætti og þessum aðferðum alla þá embættismenn í ríkiskerfinu sem ekki hafa sýnt fjárlögum og fyrirmælum sinna yfirboðara alveg fullkomna og bókstaflega hlýðni, þá held ég að ráðherrann hæstv. gæti fengið nóg að gera við að reka menn. Ég gæti verið hæstv. ráðh. innan handar með að benda honum á kannske einn og kannske tvo og kannske fleiri embættismenn sem hafa farið fram úr fjárlögum um hærri tölur en hér hafa verið nefndar og enginn talar um að neitt þurfi við að athuga né við að segja, hvað þá að reka með þeim hætti sem hér var gert. Ég sé það t.d. í hendi mér þar sem ég á sæti í útvarpsráði að dagskrárstjóri innlendrar dagskrárgerðar í sjónvarpi hefur farið býsna frílega fram úr þeim áætlunum og skorðum sem honum voru settar 

Er ekki Markús Örn húsbóndi hans?

Jú, en hver er húsbóndi útvarpsstjóra? Er það ekki hæstv. menntmrh.? Ég veit ekki betur en svo sé.

Ekki samtal í salnum.

Ég veit ekki betur en að svo sé. Það hafa ýmsir hlutir gerst í þeirri ágætu stofnun, miður góðir varðandi þetta, en ég hef ekki heyrt hæstv. ráðh. tala um að reka einn eða neinn þar. Ég hygg að þau mál kunni þó e.t.v. að snúast um stærri upphæðir en hér er um að tefla.

Þú berð ábyrgðina.

Ég held nú að það sé hæstv. ráðh. sem ber ábyrgðina í því efni ef allt er rakið til enda og öllum þráðum fylgt. Það er útvarpsráð sem gerir áætlanir um dagskrárgerð en það hefur hins vegar ekki tök á því að beita neinum viðurlögum, enda veit ég ekki hvort er nokkur vilji til þess þar. En það er auðvitað ráðherra sem á að sjá um að allir embættismenn fylgi þessum reglum. Hér verður eitt yfir alla að ganga og vissulega skal ég taka undir það, hæstv. ráðh., það eru fjölmörg atriði í rekstri Ríkisútvarpsins sem ástæða er til að gaumgæfa núna á tímum fjárhagslegra þrenginga þess og beita meira aðhaldi og sjá til þess að þar sé settum reglum fylgt. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa þessi orð fleiri að sinni, en ég ítreka að ég held að það væri skynsamlegast og það væri heppilegast og það væri raunar það allra besta sem hæstv. ráðh. gæti gert í þessu máli úr því sem komið er að fara nú fram með þeim sáttarhug sem mér fannst hans fyrsta ræða gefa til kynna, þó honum hitnaði í hamsi eftir á, ég skil það ákaflega vel, hafandi hlýtt á þær ræður sem ja, hleyptu honum upp að nýju, þá skil ég það ákaflega vel í rauninni. En það er ekki hægt að standa í svona skólastríði vegna þess að það bitnar líka á þeim sem síst skyldi og það er jú áreiðanlega ekki tilgangurinn.



Herra forseti. Það nálgast nú bráðum sex stundir sem þessi umræða hefur staðið. Erum við einhverju nær í þessu máli? A.m.k. sjáum við ekki fyrir endann á því enn. Það hafa verið höfð stór orð á báða bóga í þessum umræðum hér þannig að það er kannske varla hægt að segja að það sé Alþingi sæmandi margt sem hér hefur verið látið fjúka á báða bóga. Hæstv. menntmrh. hefur stigið eitt spor í þessu máli, þ.e. hann ætlar að leggja það til, eða hefur kannske gert það þegar, að fræðslustjórinn á Norðurlandi eystra fái laun í næstu þrjá mánuði. Í sjálfu sér er hann að mínu viti búinn að falla frá því að reka hann úr starfi fyrirvaralaust, heldur væri frekar hægt að segja að nú mundi hann ætla að fara eftir 7. gr. laganna um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Og í framhaldi af þessu finnst mér að ráðherrann ætti að skipa nefnd til að rannsaka þessar ávirðingar á báða bóga, hvernig ráðuneytið hefur staðið að þessu, hvernig fræðslustjóri hefur staðið að málum og fræðsluráð og samanburð á því hvað hefur gerst í þessum kjördæmum, ekki síst úti á landi. Það var upplýst hér í umræðunni í fyrradag að það mundi halla verulega í fjármunum á hvern nemanda á Norðurlandi eystra miðað við það sem væri í Reykjavík og á Austurlandi. Og ég efast ekkert um að það hallar a.m.k. á miðað við Reykjavík þó að ég ætli ekki að fara að kveða hér upp neina dóma. Ég stend hér upp fyrst og fremst vegna ástandsins í mínu kjördæmi. Þetta bitnar á börnunum. Ég hef sannfrétt það að varla er um annað talað í mínu kjördæmi en þetta mál, og er fylgst með umræðum hér. Kennararnir eru annars hugar og "stressaðir", svo ég noti leiðinlegt orð, í kennslustundum og má segja að að verulegu leyti sé allt skólahald í molum eins og stendur. En erum við nokkru nær eftir þessar umræður? Ég get ekki séð það. Ég vil með fullri vinsemd segja við hæstv. menntmrh.: Það er ekki eingöngu verið að takast á við fræðslustjóra og fræðsluráð, heldur einnig skólastjóra og yfirkennara, oddvita og raunar almenning á Norðurlandi eystra. Málið er svona alvarlegt. Það er ekkert nýtt t.d. að þegar við vorum á okkar fundum, og þm. geta vitnað um það, þegar við vorum á okkar fundum í september í haust, þá komu oddvitarnir til þess að ræða þessi mál, ræða um sérkennsluna, um stuðningskennsluna, um skólaaksturinn. Það er ekki eingöngu í sambandi við þennan brottrekstur. Við megum ekki líta á það þannig. Ég vil því í fullri vinsemd biðja og skora á hæstv. ráðh. að fara eftir 7. gr., að hlutast til um að skipuð verði nefnd, hann geri það sjálfur, að við þurfum ekki að standa hér dag eftir dag í umræðum út af þessu máli, sem mundi þá leiða af sér að skólahald í okkar kjördæmi, og e.t.v. í Norðurlandskjördæmi vestra að einhverju leyti, komist í samt lag. Það er ekki á valdi neins nema hæstv. menntmrh. að gera þetta. Ef þetta heldur áfram svona þá verðum við e.t.v. neyddir til að koma með þetta enn inn í þingið með einhverjum hætti. Það vildi ég síst gera. Þess vegna skora ég á og bið hæstv. ráðh. að skera á þennan hnút nú þegar, að fara eftir 7. gr. og hlutast sjálfur um að skipuð sé nefnd í þessu máli. Hann segir hér og hann stendur sjálfsagt í þeirri trú, og ég ætla ekki að leggja neinn dóm á það, að þetta hafi verið eðlileg ráðstöfun. Þess vegna hlýtur hæstv. ráðh. að gera það með glöðu geði að verða við mínum tilmælum. Ég vil losna við þetta mál. Ég fullyrði að það er ekki pólitískt. Það eru skólamenn og almenningur í öllum flokkum sem líta svona á málið í mínu kjördæmi. Ég hef ekki frið fyrir hringingum út af þessu máli. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vonast til þess að stóru orðin verði ekki fleiri hjá neinum. Það leysir engan vanda. Það er einn sem getur leyst þetta mál. Það er hæstv. ráðh. sjálfur.



Herra forseti. Ég er út af fyrir sig efnislega sammála hv. síðasta ræðumanni um það að hæstv. ráðh. getur leyst þetta mál og höggvið á þann rembihnút sem hér er á kominn. En það er ljóst að ef svo heldur sem horfir, þá hlýtur málið að koma til kasta Alþingis af því að það er Alþingi sem veitir ráðherranum vald. Þess vegna er það svo að þegar menn hafa um það þau orð að þessi umræða hafi ekki leyst málið og hér hafi fallið stór orð sem betur hefðu verið ósögð o.s.frv., þá mega menn ekki gleyma hinu, að hér á hinu virðulega Alþingi er hinn rétti vettvangur fyrir ráðherrann að svara til fyrir verk sín þegar Alþingi spyr hann. Þess vegna, herra forseti, fór ég fram á þessa umræðu og lagði fyrir hæstv. ráðh. vélritaðan lista með spurningum, tíu spurningum, greinargóðum að ég hélt, sem voru um mörg þau efnisatriði deilunnar sem menn vildu fá svör við, m.a. fræðsluráð Norðurlandsumdæmis eystra og fleiri aðilar. Ég held að það sé fullkomlega eðlilegt og við eigum ekki að kvíða því hv. alþm. að ræðast við í fullkominni hreinskilni hér á Alþingi, og nota til það tungutak sem skilst. Auðvitað eigum við að reyna að vera málefnalegir. Og auðvitað er slæmt ef falla stærri orð en menn geta staðið við og eiga rétt á sér. Þess vegna verð ég að segja það að ég undraðist mjög þegar hæstv. ráðh. hófst allur upp úr sæti sínu og æstist mjög í kjölfarið á ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e. Ingvars Gíslasonar, sem af öllum mínum kynnum er einhver dagfarsprúðasti og orðvandaðasti maður sem ég þekki.

Þér er óhætt að hæla honum, hann er hættur í framboði.

Hæstv. ráðh. ætti stundum að hlusta. Hann er sjálfur búinn að tala hér upp undir helminginn af öllum þeim ræðutíma sem verið hefur í þessari utandagskrárumræðu. Og ég hygg að hæstv. ráðh. hefði e.t.v. mátt hlusta aðeins betur á sumt það sem hér hefur verið sagt. Það er einnig ekki við það unandi, herra forseti, að ræða efnislega um málin þegar hæstv. ráðh. nánast hótar því að ef menn taki eitthvað upp í sig, ef menn segi eitthvað óþægilegt, ja, þá skuli þeir sko taka afleiðingunum af því, þá sé hann ekkert kominn til með að spá í það hver verði niðurstaðan, þá sé úti um allar sættir o.s.frv. Eigum við að reyna að ræða málin, virðulegur forseti, undir þeim formerkjum að hin efnislega niðurstaða málsins muni hvort sem er ráðast af því hvernig skapið verður hjá hæstv. ráðh. þegar upp verður staðið? Það er óþægilegt. Ég vil trúa því að niðurstaðan geti ráðist af rökunum og gagnrökunum sem menn flytja fram fyrir máli sínu. Ég hlýt að svara aðeins einum rangsnúningi sem hæstv. ráðh. hafði á mínum ummælum hér á þriðjudaginn síðasta, þar sem hann sagði að ég hefði talið það alls ósambærilegt hvernig háttað væri ráðningarkjörum manna til sjós og verkamanna á landi og að það ætti að vera einhver geysilegur eðlismunur a ráðningarkjörum opinberra starfsmanna og starfsréttindum og ég hefði talið það ósvinnu að ráðherra jafnaði þessu saman. Í þessu felst mikill grundvallarmisskilningur. Hv. 3. þm. Norðurl. v. útskýrði það reyndar ágætlega hvers vegna menn hafa um áratuga skeið haft í lögum ákveðin ákvæði um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og ég hef engu við það að bæta. En það er ekki svo, hæstv. menntmrh., og taktu mín orð fyrir því, að ég hafi talið það endilega sjálfgefið að aldagamlar hefðir og venjur til sjós, um að reka mætti menn fyrirvaralaust, segja þeim að taka pokann sinn, hefðir og venjur sem eftir því sem ég hef kynnt mér eru aðallega sniðnar eftir lögum úr enska og franska sjóhernum, og þaðan voru teknar fyrirmyndirnar í sjórétti, að þær eigi að ríkja um aldur og ævi. Sem betur fer eru slíkir starfsmenn nú í stéttarfélögum og hafa ýmsan rétt tryggðan og mætti hann vera meiri. Ég held engu að síður að þau ummæli sem hæstv. ráðh. lét falla um stöðu opinberra starfsmanna og þær viðvaranir, svo ég taki nú mjög vægt til orða, herra forseti, sem hann sendi opinberum starfsmönnum, starfsmönnum ríkis og bæja í gegnum þingtíðindin hér á þriðjudaginn var, þau muni vekja athygli. Það er mín trú. Til þess að fáfræðinni verði ekki ómótmælt í þingtíðindum, herra forseti, þá hlýt ég að gera athugasemdir við samanburð hæstv. menntmrh. á fjölda þeirra barna sem þurfa á sérkennslu og hjálparkennslu að halda í Norðurlandsumdæmi eystra og Reykjanesi. Í þskj. 319, sem er svar hæstv. menntmrh. sjálfs við fsp. frá þeim er hér talar, um stuðnings- og sérkennslu, kemur það mjög skýrt fram að tvö kjördæmi í landinu hafa algjöra sérstöðu að einu leyti. Reykjavíkur- og Reykjaneskjördæmi hafa sérstöðu hvað það varðar að langflest börn úr þessum kjördæmum tveimur eru vistuð á sérstofnunum ríkisins af ýmsu tagi. Það er langur listi í þessu svari þar sem það kemur fram að t.d. í Öskjuhlíðarskóla, svo hæstv. ráðh. glöggvi sig á því hvað ég er að fara, voru árið 1985 63 börn úr Reykjavík og 43 af Reykjanesi, fimm af Vesturlandi, ekkert af Vestfjörðum, eitt af Norðurlandi vestra, eitt af Norðurlandi eystra, eitt af Austurlandi og fimm af Suðurlandi. Svona gæti ég áfram lesið fyrir hæstv. ráðh. nánast allar sérstofnanir ríkisins hér á þessu svæði. Eðli málsins samkvæmt er langhæsta hlutfall nemendanna héðan af þessu svæði, úr Reykjanes- og Reykjavíkurumdæmum. Og það gerir það að verkum, hæstv. ráðh., og hugleiddu það nú augnablik, að þörfin úti í hinum almenna grunnskóla er miklu minni í þessum fræðsluumdæmum. Það ætti hæstv. ráðh. að geta skilið. Á Austurlandi er engin slík stofnun og víðast hvar úti um landið. Það er ein lítil stofnun í Norðurlandi eystra. Þannig er staða þessara mála út um landsbyggðina. Þrátt fyrir þetta hafa landsbyggðarumdæmin á undanförnum árum verið að reyna að taka þau börn sem á aðstoð þurfa að halda burtu héðan úr sérstofnunum og flytja til sinna heimkynna út um landið og það með öðru hefur aukið þrýstinginn á þörf fyrir sérkennslu í hinum almenna grunnskóla úti um landið. Ég vil tímans vegna, herra forseti, ekki reyna að halda hér lengri kennslustund fyrir hæstv. menntmrh. í þessum efnum. En ég satt best að segja undrast að heyra talað af þvílíkri fáfræði um þessi mál, þegar m.a.s. í þinglegu skjali, svari frá hæstv. menntmrh. sjálfum, liggja fyrir mjög gagnlegar og fræðandi upplýsingar um stöðu þessara mála. Menn ættu e.t.v. að lesa betur svörin sem þeir senda frá sér hér fyrir hv. Alþingi. Varðandi ásakanir um ógætilega málsmeðferð í sambandi við húsnæðismál fræðsluskrifstofunnar á Norðurlandskjördæmi eystra ætla ég engu við að bæta öðru en því að benda á að hæstv. ráðh. svaraði sér að einu leyti sjálfur. Hann sagði að heimildir sínar væru fundargerðir fræðsluráðs á Norðurlandi eystra. Ekki rétt með farið hæstv. ráðh.? Ég hygg svo vera. Og hvað segir það okkur? Það segir okkur að það eru auðvitað ekki Sturla Kristjánsson eða Ingólfur Ármannsson sem bera þar ábyrgð heldur yfirboðarar þeirra sem eru að hluta til fræðsluráðið og formaður fræðsluráðs á þessum tíma, Sigurður Óli Brynjólfsson, sem væntanlega hefur verið á þeim fundum sem fræðsluráð hélt um þessi mál og bókaði niðurstöður. Það er hann sem verið er að rægja hér, látinn heiðursmanninn, ekki síður en aðra. Ég fer fram á það, herra forseti, við hæstv. menntmrh. að hann svari einu skýrt og skorinort. Ég fer ekki lengur fram á það að hann svari þeim tíu spurningum sem fyrir hann voru lagðar. Þingtíðindin munu geyma að hann gerir það ekki. En eitt er óhjákvæmilegt að fá fram og það er þáttur ríkislögmanns í því að Sturlu Kristjánssyni fræðslustjóra var sagt upp með þeim hætti sem raun ber vitni. Var það að tillögu ríkislögmanns að svo var gert eða var hann spurður ráða og í hverju fólst hans ráðgjöf? Því er nefnilega þannig farið, virðulegur forseti, að ég trúi því ekki fyrr en ég fæ það nánast skjalfest frá ríkislögmanni að hann hafi lagt til að þessi leið yrði valin.

Þetta liggur ljóst fyrir öllum.

Því trúi ég ekki.

Þetta er bara röfl.

Síðan er það, sem hæstv. ráðh. hefur reyndar eytt hvað lengstum ræðutíma sínum í, að reyna að fá hv. þm. og aðra sem á mál hans hlýða til að trúa því að það hafi alveg sérstök manngæska og kærleikur falist í þeirri aðferð sem hann valdi við að segja nefndum starfsmanni upp. Hv. 3. þm. Norðurl. v. fór rækilega yfir að svo er ekki. Þvert á móti. Ég verð að segja að ódýr er aflausnin hjá hæstv. menntmrh. ef þriggja mánaða laun til starfsmannsins eiga að bæta þar um að fullu. Ég hygg t.a.m., svo tekið sé annað dæmi sem hér hefur stundum borið á góma, að þær bætur sem fjmrh. s.l. haust greiddi Sigurjóni Valdimarssyni, fyrrv. framkvæmdastjóra lánasjóðsins, séu léttar í vasa miðað við þær hörmungar sem sá maður og sú fjölskylda hefur mátt þola vegna ofríkis hæstv. menntmrh. Það eru mín kynni af því máli að þær bætur séu léttar í vasa á móti þeim ósköpum sem þar gengu yfir. Og ódýr verður aflausnin, það ætla ég að segja, virðulegur forseti, ef þriggja mánaða laun eiga að leysa þennan vanda. Þó ég sé ekki að lasta það út af fyrir sig að hæstv. menntmrh. getur þokað þó um þessa hársbreidd sem hann ekki gat að sögn s.l. þriðjudag. Herra forseti. Ég ætla ekki að þreyta menn með því að fara yfir málsvörn hæstv. ráðh. Ég gerði það að nokkru í seinni ræðu minni s.l. þriðjudag og hef svo sem ekki miklu við það að bæta. En ég hef þessa tvo sólarhringa hugleitt ofurlítið hvernig starfsaðstaða opinberra starfsmanna, sem eiga slíkan húsbónda eins og hæstv. menntmrh., er nú um stundir og verður ef svo fer sem horfir. Hvernig skyldu þeir nú taka til orða í bréfum til ráðuneytisins í framtíðinni? Hvað skyldu þeir þora að segja á lokuðum trúnaðarfundum með skrifstofustjórum og deildarstjórum í ráðuneytum framvegis þegar þeir upplifa það, opinberir starfsmenn, að slík gögn eru grafin upp jafnvel árum og mörgum árum síðar og einhvers konar fundargerðir birtast á lokuðum trúnaðarfundum þar sem gefið er í skyn að vitnað sé orðrétt í samræður manna. Ég hygg að menn verði býsna varkárir. Ég er ekki viss um að menn tali í mikilli hreinskilni og miklum trúnaði um hluti sem þeir töldu sig áður vera að eiga við sína samstarfsmenn og yfirmenn inni í stofnunum hins opinbera þegar svo fer. Það gæti farið þannig að ýmislegt þyrfti þá að rifja upp fleira og grafa þyrfti upp ýmis bréfin ef á annað borð er farið að fara ofan í þetta einhvers konar registur eða curriculum vitae sem menntmrn. er nú greinilega farið að færa fyrir sína starfsmenn. Hér er latneskri tungu nú orðið allt of sjaldan slett, virðulegur forseti, og stendur ekki upp á mig sem enga latínuna kann. Þó veit ég um eitt stöðuheiti í latínu sem mér hefur stundum dottið í hug þessa sólarhringa. Hæstv. menntmrh. hefur sennilega einhvers staðar lesið það að til var á latnesku stöðuheitið judex optimus maximus og útleggst e.t.v. á íslensku "háyfirdómari". Ég sjálfur, "háyfirdómari", ég ræð. Hæstv. menntmrh. lítur greinilega á sig sem judex optimus maximus, hann geti bara tekið þetta í sínar hendur og dæmt, hann þurfi enga rannsókn. Og hæstv. ráðh. velur þá aðferð við að segja starfsmanninum upp, og þá skal ég aðeins fara yfir það fyrir hæstv. ráðh., sem skilur nefndan starfsmann einan eftir launalausan, réttindalausan á götunni til að sækja sitt mál gegn kerfinu, gegn ríkislögmanni, gegn fjmrh. Það vill reyndar svo til að það er ekki hæstv. menntmrh. sem kemur til með að standa frammi fyrir dómstólunum. Hefur hæstv. ráðh. áttað sig á því að það á að stefna hæstv. fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs. Eftir öll digurmælin um að hæstv. menntmrh. vilji láta þetta fara til dóms þannig að hann verði dæmdur vill það ósköp einfaldlega þannig til að í lagasafninu stendur að í slíkum tilfellum á að stefna hæstv. fjmrh. f.h. ríkissjóðs og það kemur þá í hlut ríkislögmanns að fara með málin þannig að hæstv. menntmrh. getur verið að laxveiðum í Hrútafjarðará þess vegna þegar málið verður dómtekið. Ég vil segja bara eitt að lokum um stöðu þeirra manna sem eru að reyna að halda uppi lögbundinni þjónustu og framkvæma grunnskólalög og ýmislegt annað. Ég vil að hv. þm. reyni að átta sig á einu og það eru tvöföldu skilaboðin sem þessir starfsmenn fá. Ég vona að menn skilji orðin tvöföld skilaboð og ég ætla að nefna dæmi. Þegar hæstv. ríkisstjórn allt í einu fann það upp á árinu 1984 að ég hygg að nú væri nauðsynlegt að spara 2,5% í launakostnaði og 5% í öðrum rekstrargjöldum ef ég man rétt og sendi út um þetta bréf fóru margir að hugleiða: Hvernig eigum við að ná fram þessum sparnaði? Og á Akureyri, þeim ágæta stað, datt mönnum það snjallræði í hug í skólunum að hugsanlega mætti einhver dönskukennsla í 6. bekk eða 5. bekk eða 7. bekk eða einhvers staðar missa sig. Hún væri ekki svo mikilvæg þessi dönskukennsla. Það leiddist öllum í dönskutímum og það nennti enginn að kenna dönsku. Við skulum bara sleppa dönskunni. Þeir fundu út að það stemmdi. Danskan burt, 2,5% spöruð og allir yrðu glaðir. Og ákvörðunin var tilkynnt: Enga dönsku lengur hér. Málið leyst. Og hvað gerðist? Ráðuneytið hringdi norður eða sendi bréf og sagði: Nei sko, þið sleppið engri dönsku. Þið kennið dönskuna eins og námsskráin og lögin gera ráð fyrir. Eru þetta ekki tvöföld skilaboð? Sparið 2,5%. En um leið og mennirnir úti á akrinum reyna að framkvæma sparnaðinn með einhverjum tilteknum hætti neitar ráðuneytið: Nei, þið skulið kenna. M.ö.o.: sparið en haldið uppi fullri þjónustu. Og það er þetta sem þessir menn hafa mátt búa við og fjöldamargir aðrir sem eru að reyna að láta ónógar fjárveitingar endast og búa við tvöföld skilaboð og mér liggur við að segja tvöfalt siðgæði af hálfu sinna húsbænda hvað þetta varðar. Það er eins og ég hef margendurtekið óheimilt að skerða sérkennsluna samkvæmt reglugerðum og lögum sem í gildi eru. Það er óheimilt. En samt eru slík skilaboð send út. Það hlýtur að jaðra við siðleysi. Herra forseti. Þeir stynja svo ákaft í hliðarsölunum, þessir þreyttu þjáðu menn, að ég held að við ættum að loka dyrunum. Það er líka til þess að maður þurfi ekki að horfa upp á þessi hryggðarandlit.

Það skulu verða gerðar ráðstafanir til þess að loka þingsalnum.

Ég hef undir höndum, herra forseti, bréf sem ég er að hugsa um að lesa upp úr. Vegna þess að hæstv. menntmrh. hefur nokkuð sótt röksemdafærslu sína í gömul bréf og skýrslur, sem starfsmenn hans í ráðuneytinu hafa verið að dunda við að taka saman dagfari og náttfari undanfarið, langar mig til að lesa upp bréf sem ég hef undir höndum frá menntmrn. Það geta nefnilega fleiri geymt bréf en menntmrn. Það vill svo til að á árinu 1984 þurfti menntmrn. að skrifa Sturlu Kristjánssyni fræðslustjóra persónulegt bréf varðandi starfskjör hans og breytingar á högum hans þegar hann tók aftur við starfi sem fræðslustjóri Norðurlands eystra. Orlofsmál og fleira kemur þar inn í og er tilgreint í þessu bréfi og þarf ekki að rekja hér þar sem það varðar persónuleg mál fræðslustjórans við sinn vinnuveitanda. Síðan segir í bréfi ráðuneytisins, með leyfi forseta, um þetta atriði sem ég hef nefnt: "Að vandlega athuguðu máli telur núverandi menntamálaráðherra ekki ástæðu til að taka þetta mál upp að nýju. Er þessu máli því lokið af ráðuneytisins hálfu." En svo kemur ein setning: "Að lokum skal það tekið fram að ráðuneytið ber fullt traust til yðar sem fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis eystra." F.h. ráðherra, Knútur ráðuneytisstjóri væntanlega og Sólveig Ólafsdóttir. Þetta bréf er sent 26. júní 1984. Það liggur fyrir skjalfest í bréfi frá menntmrn. að 26. júní 1984 naut Sturla Kristjánsson fulls og óskoraðs trausts menntmrn., Ragnhildar Helgadóttur hæstv. menntmrh., sem fræðslustjóri Norðurlands eystra. Hvað eru svo sakirnar gamlar sem hæstv. menntmrh. er að tína til á nefndan fræðslustjóra? Þær eru frá 1980 og 1981 og jafnvel eldri. En flokkssystir hans, hæstv. núv. heilbr.- og trmrh., þáv. hæstv, menntmrh., bar fullt og óskorað traust til þessa starfsmanns síns 26. júní árið 1984. Og enn hef ég bréf undir höndum, herra forseti, sem er dagsett 14. mars 1986, og þá er ráðherra menntamála Sverrir Hermannsson og þá er skrifað bréf úr menntmrn. aftur persónulega til nefndrar Sturlu Kristjánssonar. Það er vitnað í bréfið frá 1984 og segir: "Af bréfi ráðuneytisins til yðar 26. júní 1984 kemur fram að máli þessu var lokið af ráðuneytisins hálfu" o.s.frv.

Var það Þelamörk?

Nei, það er ekki Þelamörk, hæstv. ráðh. Það varðar orlofsmál fræðslustjórans þar sem hann hafði sótt um að fá að fara í námsferð til að mennta sig enn frekar á sínu starfssviði erlendis og ráðuneytið féllst á það og óskaði bara eftir því að fræðslustjórinn léti sig vita þegar hann hygðist nýta sér þessa heimild. En 14. mars 1986 er m.ö.o. tekið fram í ráðuneyti Sverris Hermannssonar bréf þar sem lýst er fullu trausti yfir Sturlu Kristjánsson sem fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis eystra og vitnað í það og það er undirritað af ráðuneytisstjóra og skrifstofustjóra hæstv. ráðh. Síðan eru dregnar fram ávirðingar og sakir sem ná langt aftur fyrir þennan tíma og gerðar að aðalefni þessa máls, en þessi bréf gleymdust. Af einhverjum ástæðum, þrátt fyrir hina miklu vinnu undanfarna sólarhringa í skjalasafni menntmrn., fundust ekki þessi bréf. Það hefur valdið mér nokkurri undrun. Þannig er það, virðulegur forseti. Ég ætla að þreyta hv. þm. örlítið meira og mér er satt best að segja alveg sama hvað hv. þm. geispa í hliðarsölum. Þeir mega alveg fara úr ónefndum lið þess vegna. Ég ætla að rekja áfram nokkur efnisatriði sem tengjast þessu máli vegna þeirra raka sem hér hafa verið flutt fram af hæstv. menntmrh. þar sem, eins og ég skil það, er höfðað til eðlislægrar þarfar hv. alþm. á að bera virðingu fyrir Alþingi og fjárveitingavaldinu og æðstu stofnunum ríkisins. Það er gott og það skulum við reyna að gera, virðulegur forseti. Ég skil vel að það líti illa út eða hljómi illa í eyrum margra hv. þm. þegar það er borið upp á menn úti á landi að þeir séu að óvirða fjárlögin. Þeir tala svo illa um fjárlögin, svo dónalegir, þetta eru ónýtir pappírar og allt það, leyfa þessir menn sér að segja. Við hérna, brjóstvörnin fyrir þessu, verðum að standa saman. Við megum ekki láta menn eyðileggja fjárlögin fyrir okkur. Þau eru alveg heilög bók. Þau eru okkar Veda. Og hvernig eru þá þessi blessuð fjárlög? Eru þau svona góð? Er þetta allt í svo góðu lagi hjá okkur að við getum héðan af Alþingi bent á menn og sagt: Þú óvirtir fjárlögin. Þau braust af þér. Ég held ekki. Því miður, virðulegur forseti. Það væri sannarlega æskilegt að svo væri, en sannleikurinn sýnist mér vera annar. Ég hef haft samband t.d. við fjmrn. út af þessu máli. Ég hef spurt um hversu algengt það sé að greiðslustaða ríkisstofnana og fyrirtækja sé neikvæð um áramót eins og hún virðist hafa verið hjá fræðsluumdæminu fyrir norðan. Svarið er: Ja, það er nú býsna algengt. Og ég var spurður af ágætum starfsmanni í fjmrn.: Þekkir ekki þm. ríkisreikninginn? Jú, ég þekki hann. Þetta er þykkur bunki sem kemur á borð mín einu sinni á ári og ég skal viðurkenna að ég hef ekki mikið lesið, en maður ætti kannske að kynna sér ögn nánar. - Ég ætla að biðja hæstv. menntmrh. að fara ekki langt. Ég spurði ábyrgan mann í fjmrn. hversu algengar aukafjárveitingar væru. Hversu algengt er það nú að fjárlögin haldi ekki og það þurfi að breyta ýmsu og bæta við vegna þess að útgjöldin fara fram úr áætlunum? Og ég fékk svar sem tekið var saman af miklum myndarskap á stuttum tíma fyrir mig. Það er svona: Frá 1. jan. til 31. sept. 1986 voru veittar 140 aukafjárveitingar að upphæð 1 567 000 kr. Og hverjir haldið þið að eigi langlengsta listann af þessum aukafjárveitingum? Það er menntmrn. Það á 27 bókaða liði og er þá stundum slegið saman í bókarnúmer mörgum fjárveitingum. Það er með langhæstu upphæðina, um 300 millj. kr. Svona er þetta aftur í tímann. 1985 voru aukafjárveitingarnar 281 og aftur er menntmrn. bæði með dýrastar og mestar aukafjárveitingar og iðnrn. á því ári reyndar þó nokkuð. 1984 voru aukafjárveitingarnar 184. Þannig er ekkert sérstaklega sjaldgæft að það þurfi að bæta svolítið við. Þessar 27 aukafjárveitingar sem menntmrn. var búið að fá á þessum fyrstu níu mánuðum ársins 1986 benda ekki til þess að siðferðisþrek ráðuneytisins hefði algjörlega brostið þó það hefði sótt um eina í viðbót til sérkennslumála á Norðurlandi eystra. En það var ekki gert. Óskum fræðsluumdæmisins um að fá aukafjárveitingu var ekki sinnt þrátt fyrir 27 aukafjárveitingar menntmrn. Þá ætla ég að koma að enn skemmtilegri hlutum, virðulegur forseti, sem ég veit að mun fá menn til að veltast um af hlátri og það er ríkisreikningurinn sjálfur, það merka plagg. Nú hvet ég bæði hæstv. menntmrh., hv. þm. og kannske fjölmiðlamenn sem á mig hlýða að kynna sér það ágæta rit og hefðu menn kannske fyrr mátt gefa honum meiri gaum. Þar er margar mjög gagnlegar upplýsingar að finna. Ég fór sem sagt í það að fletta töflum þar sem sundurliðuð eru raunveruleg gjöld, fjárlögin sjálf og fjárheimildir eins og þær eru þegar leiðrétt hefur verið fyrir ýmsum aukakostnaði og leyfðar eða heimilaðar aukafjárveitingar færðar inn. Og þá skyldi maður ætla, miðað við prinsippfestu hæstv. menntmrh. núverandi í þessum efnum, að það væri allt í lagi yfir höfuð í þessum ríkisreikningi. Ég hirði ekki, herra forseti, að fara neðarlega í listann. Af mörgu mætti taka og víða mætti lesa, en ég ætla að fjalla aðeins um æðstu stofnanir ríkisins, sjálfan toppinn á píramídanum, sjálfa krónuna sem allir eiga að bera virðingu fyrir. Þá er það þannig, svo ég byrji á iðnrn. 1985 af því að ég vil vera sanngjarn, að þar eru fjárlög til yfirstjórnar iðnrn. upp á 12 844 þús. Fjárheimildir, eins og vonandi er skýrt fyrir öllum hv. þm., fjárlögin plús leiðréttingar og samþykktar aukafjárveitingar og annað slíkt, upp á 17 613 þús., en raunveruleg eyðsla, þ.e. reikningurinn sjálfur árið 1985, upp á 15,9 millj. Bravó fyrir hæstv. fyrrv. iðnrh. Honum tókst þrátt fyrir að hann færi auðvitað talsvert fram úr fjárlögunum að halda sig innan fjárheimildanna og skal hann eiga það. Hvernig gekk þetta hjá hæstv. félmrh.? Það gekk þannig að hann var alveg í járnum með sinn rekstur. Fjárlögin voru upp á 13,8 millj., fjárlagaheimildirnar upp á 17,5 en reikningurinn upp á 17,2. Nokkuð gott hjá hæstv. félmrh. Þetta slapp til hjá honum. Hversu heppinn var hæstv. dóms- og kirkjumrh.? Skyldi hann fá að halda starfi sínu? Er hann e.t.v. sekur og hans æðstu starfsmenn eins og Sturla Kristjánsson? Getur hugsast að hæstv. dóms- og kirkjumrh. hafi í sínu ráðuneyti brotið af sér á nákvæmlega sama hátt og fræðsluskrifstofan í Norðurlandsumdæmi eystra? Já, því miður.

Hefur þá fræðsluskrifstofan brotið af sér?

Með sama hætti ef þetta er afbrot, virðulegur skrifari í hliðardyrum.

Ég spurði beint. Þú talaðir beint.

Ef þetta er afbrot.

Það var enginn fyrirvari í máli ræðumanns. Þá hefur hún brotið af sér.

Virðulegur forseti, nú held ég að við ættum að setja virðulegan skrifara á mælendaskrá.

Ekki samtal á fundinum.

Það stendur svo á að ég er varaforseti.

Virðulegur skrifari var forseti rétt áðan. Dóms- og kirkjumrn. hafði á fjárlögum til yfirstjórnar 20,3 millj., fjárheimildir voru upp á 25,2, eyðslan, reikningurinn 28,1. 3 millj. yfir þar. Því miður. Dómsmrh. misstir starf sitt og e.t.v. fara fleiri í gröfina með honum. Hvernig gekk þetta hjá sjútvrh. virðulegum? Fjárlögin voru upp á 14,3 millj., fjárheimildirnar samkvæmt ríkisreikningi ársins 1985 upp á 17,2, reikningurinn upp á 18,3. Ja, ljótt er að heyra. Sjálfur varaformaður Framsfl. líka embættislaus. Landbrn. Bóndinn frá Seglbúðum. Hvernig gekk þetta hjá honum? Fjárlögin heimiluðu honum eyðslu í yfirstjórn ráðuneytisins upp á 19 millj., fjárheimildir hafði hann upp á 22 þegar öllu hafði verið bætt við en raunveruleg eyðsla var 23,7. Því miður. Jón Helgason verður aftur að setjast að bústörfum. Utanrrn. þar sem á þessu ári sat í embætti núverandi seðlabankastjóri. Þar skyldi nú allt vera í lagi, ætlar maður. Núverandi seðlabankastjóri hlýtur að hafa haft reiður á þessum hlutum. Hvernig gekk utanrrn. að halda sínum rekstri innan heimilda fjárlaga og ríkisreiknings? Það gekk þannig, virðulegur forseti, að yfirstjórn hafði á fjárlögum 53,3 millj., fjárheimildir voru upp á 57,6, en eyðslan, reikningurinn þegar gert er upp um áramótin sýnir 70,3. 13 millj. í súginn. Ja, ljótt er að heyra. Þetta hefur sennilega runnið til Seðlabankans. Alla vega rann maðurinn til Seðlabankans sem stóð fyrir þessari eyðslu. Hvernig gekk þetta svo í menntmrn.? Þar var flokkssystir hæstv. núverandi menntmrh. sem hann talar mjög oft hlýlega um þegar hann fjallar um fyrrv. menntmrh. eins og við höfum fengið að heyra í þessari umræðu. Það gekk þannig að embættið hafði 40,9 millj. til að eyða samkvæmt fjárlögum til yfirstjórnar. Þegar allar nýjar heimildir höfðu verið teknar með voru þar komnar 47,7 millj. En reikningurinn hljóðar upp á 52. Því miður. Þannig fór þetta einnig þar. Og þá er ég kominn alveg á toppinn á píramídanum, virðulegur forseti, og við sem ætlum okkur að sakfella menn úti í þjóðfélaginu fyrir að hafa ekki getað haldið sig innan ramma fjárlaganna, sem eru allt í einu orðin heilög, verðum að skoða hvernig þetta gengur hjá okkur sjálfum. Það er óhjákvæmilegt. Annars væri um hræsni og tvískinnung að ræða. Því ætla ég að lesa, virðulegur forseti, þann lið sem er ætíð upphaf fjárlaganna á hverju ári, æðsta stjórn ríkisins. Hvernig gekk þetta hjá okkur? Það gekk þannig í forsrn. að það ráðuneyti hafði 27,4 millj. samkvæmt fjárlögum, hafði fjárheimildir upp á 30,3 en eyddi 33. Síðan er það þannig að til æðstu stjórnar ríkisins ætluðu fjárlögin 176,9 millj., fjárheimildirnar voru 196,1, eyðslan var 258,6. Þarna runnu engir smáfjármunir fram hjá fjárlögunum og fjáraukaheimildunum. Yfir 60 millj. kr. fóru fram úr hjá æðstu yfirstjórn ríkisins. Og hver er þessi æðsta yfirstjórn ríkisins, virðulegur forseti: Ég veit að virðulegur forseti veit það jafnvel og ég og ég ætla að lesa það. Það er best að þingtíðindin geymi það líka úr því að við fórum út í þennan samanburð á annað borð. Það er embætti forseta Íslands, það er Alþingi Íslendinga, það er ríkisstjórnin sjálf og það er Hæstiréttur. Það eru þessir fjórir aðilar sem færast á þennan fjárlagalið, æðsta stjórn ríkisins Íslands. Nú bið ég hv. alþm. að hugleiða, og ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð, hvort málflutningur Sverris Hermannssonar um alla þá óhelgi sem Sturla Kristjánsson hafði unnið sér til vegna þess að hann virðist hafa eytt eitthvað umfram fjárlög í stuðnings og hjálparkennslu við börn á Norðurlandi eystra sem þurftu á slíku að halda eigi rétt á sér. Ég held ekki.



Herra forseti. Ég hlýt að leitast við að skýra nánar afstöðu mína í þessu mjög svo umrædda máli vegna viðtals í Ríkisútvarpinu í gærkvöld sem að venju var mikið niður klippt. Ég vil að það komi ljóst fram að innan Alþb. er enginn ágreiningur um stefnu í sérkennslumálum, enda hefur flokkur okkar lagt megináherslu á þann grundvallarrétt allra barna að fá þá kennslu sem þeim hæfir. Ég tek því að sjálfsögðu undir hvert orð sem félagi minn, hv. þm. Steingrímur Sigfússon, hefur sagt um þau mál og um það sorglega ástand sem ríkir í fræðslu- og menntamálum hér í landi. Það ástand er hins vegar ekki á ábyrgð okkar flokks heldur íhaldsaflanna í landinu sem engan áhuga hafa á aðstæðum þeirra sem mesta þörf hafa fyrir alúð og nærfærni og faglega kunnáttu svo að þeir megi vaxa upp á sem farsælastan hátt. Ég minni á að í tíð Svavars Gestssonar sem ráðherra félagsmála voru lögin um málefni fatlaðra sett og það var ekki tilviljun að þau voru sett þá, lögin sem gerbreytt hafa aðstæðum fjölmargra hinna fötluðu frá því sem áður var. Mér er fulljóst að mikið starf hefur farið fram í Norðurlandskjördæmi eystra til að byggja upp sérkennslu svo að lögum um grunnskóla sé fylgt. Það er því eðlilegt að fólki þar nyrðra sé sárt um að úr þeirri þjónustu sé dregið. Milli mín og þess fólks er ekki ágreiningur um nauðsyn þeirra starfa. Afstöðuágreiningur minn við alla þá þm. sem í þessu máli hafa talað er um skyldur embættismanna annars vegar og stjórnvalda hins vegar og hvort verjandi hafi verið að leysa einn af fræðslustjórum landsins frá störfum eða ekki. Í huga mínum er enginn efi um að þar eð engin samvinna tókst milli ráðuneytisins og starfsmannsins í þessu tilviki hefði hvaða ráðherra sem er hlotið að krefjast breytinga. Því góða fólki sem vinna vill að málefnum þeirra barna sem sérkennslu þarfnast stendur til boða eftir tæpa þrjá mánuði að hafna þeim stjórnvöldum sem svo illa búa að henni og fela mál barnanna sinna því fólki sem málum þeirra hefur sinnt, meðal annarra hv. þm. Steingrími Sigfússyni, þm. kjördæmisins. En það getur ekki falið embættismanni, hversu mætur og góðviljaður sem hann kann að vera, að vinna störf sín í trássi við stjórnvöld. Og að mínu mati er fráleitt að embættismanni í þjónustu ríkisins líðist að virða fjárlagaafgreiðslu Alþingis að vettugi og lýsa því opinberlega yfir sem og í embættisbréfum að hann telji fjárlög vitlaus og fari þess vegna ekki eftir þeim. Stjórnvöld sem þjóðin hefur kjörið sér eiga rétt á að stefnu þeirra sé framfylgt og embættismönnum er skylt að sjá svo til. Þeir eru ekki stjórnvald sjálfir. Hugsa mætti sér hvert það leiddi ef embættismenn tækju almennt til við að virða fjárlög að vettugi og hrædd er ég um að þeir félagar mínir á Norðurlandi sættu sig ekki við að opinberu fé væri ráðstafað af embættismönnum ríkisins ef málefnið væri þeim ógeðfellt. Eðlilegt hefði verið að þetta mál væri leyst milli ráðuneytisins og fræðslustjóraembættisins, en fjölmiðlar kusu að gera úr þessum vanda framhaldsþátt mjög svo ósmekklegan. Ráðherrar jafnt sem stjórnmálamenn eiga helst ekki að taka þátt í slíku. Rétt hefði verið að leysa manninn frá störfum meðan rannsakað væri hvernig og hvort ná mætti eðlilegri samvinnu við fræðslustjóraembættið og fá starfsmanninn til að skilja að það er hvorki í verkahring hans að móta stefnu í menntamálum, byggðamálum né mörgum öðrum málum. Það er verkefni hins háa Alþingis að móta þá stefnu á sama hátt og það er verkefni þess að leysa vanda ótal annarra þjóðfélagsþegna sem líða fyrir vanrækslu þeirrar ríkisstjórnar sem við búum við. Ég hef sjálf setið fjögur ár í svæðisnefnd fyrir þroskahefta hér í Reykjavík. Ég tel mig vera allkunnuga þessum málum. Það var ekki alltaf auðvelt að standa frammi fyrir fólki sem var ráðalaust vegna vanda fatlaðra barna sinna, en ég man aldrei eftir að nokkrum nefndarmanni dytti í hug né starfsmönnum nefndarinnar að taka sér það stjórnvald að hefja framkvæmdir og rekstur sem ekki voru heimildir fyrir. Það er hins vegar ekki sama hvert stjórnvaldið er. Ég minnist þess að þessi nefnd stóð frammi fyrir vanda einhverfra barna hér í bænum. Foreldrar þessara barna höfðu varla fengið að njóta nætursvefns frá fæðingu þeirra. Við sáum að þetta var hræðilegt upp á að horfa. Niðurstaðan var að ákveðinn þm., sem hér talar, gekk upp í félagsmálaráðuneyti og bað um 2 millj. kr. þá og krafðist þess að keypt yrði hús samstundis til að reyna að leysa versta vandann. Þá vildi svo til að félmrh. var Svavar Gestsson og ég fékk þessa peninga og þannig varð Trönuhólaheimilið til. Mér er til efs að þeir peningar hefðu fengist ef einhverjir aðrir hefðu verið við völd. Hinn skyndilegi áhugi hv. þm. Norðurl. e. á sérkennslu í umræðum í fyrradag var nánast neyðarlegur. Þar var málflutningur hv. þm. Steingríms Sigfússonar undantekning því að hann hefur sinnt sérkennslumálum hingað til og jafnt í kjördæmi sínu sem á landsvísu eins og við aðrir þm. Alþb. Ég tel því að þeir norðanmenn ættu að fylkja sér um málstað okkar í stað þess að etja embættismönnum sínum til verka sem þeir hafa ekki heimild fyrir. Þeim stendur það til boða í næstkomandi kosningum. Vinnuaðferðir hæstv. ráðh. er ég ekki að styðja, enda engin fósturmóðir hans svo er guði fyrir að þakka, en ég hlýt að bregðast ekki því litla brjóstviti sem guð gaf mér þó að það kosti mig e.t.v. missi tímabundinna vinsælda. Meðan ég sit á Alþingi Íslendinga mun ég reyna að virða þá þrískiptingu valdsins sem við búum við og gera eðlilegan greinarmun á löggjafarvaldi, framkvæmdarvaldi og dómsvaldi. Ég hef hingað til og mun hér eftir hafna pólitík vinsældanna. Ég trúi ekki á ítroðslupólitík. Ég trúi enn þá að það sé hægt að ræða mál við fólkið í landinu, fá það til að skilja hvað við erum að gera. Og við erum ekki öll að gera það sama. Það verður fólk að skilja. Ég trúi því að á endanum skilji fólk og virði þann rétt og þær skyldur sem við höfum líka sem alþm. Og ég tel líka að í þeim skyldum felist fyrst og fremst að virða þessa stofnun en ekki vanvirða, að fara að lögum, semja sanngjörn lög og gera okkar besta í þágu fólksins í landinu. En það er mikilvægt að það sé gert á réttan hátt og það sé haft sem réttara reynist. Þetta kann að vera barnalegt sjónarmið og fyrir það verð ég þá að líða. En það er alveg ljóst að embættismönnum íslenska ríkisins ber að fara að lögum jafnvel þó það séu fjárlög.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. hefur ýmist haldið því fram við þessar umræður að menn séu ekki með réttu ráði eða ósannindamenn þegar þeir andmæla einstökum ásökunum sem ráðherra hefur borið á fræðslustjórann eða einstökum málsatvikum í þessu máli. Ég held að það sýni ekkert betur hroka hæstv. ráðh. en að grípa til þess að segja menn annaðhvort ekki með réttu ráði eða ósannindamenn þegar þeir hafa aðrar skoðanir á þessum málum og eru að leiða fram rök fyrir sínu máli. Málsvörn hæstv. menntmrh. s.l. þriðjudag, þegar hann reyndi að verja hvernig hann stóð að brottvikningu Sturlu Kristjánssonar fræðslustjóra og þær ástæður sem að baki brottrekstrinum lágu, voru í reynd allsérstæðar. Málsvörn hans fólst einkum í því að vitna í bréf eða greinargerð sem Sturla Kristjánsson skrifaði fyrir sex eða sjö árum, en meginefni þeirra skrifa var lýsing fræðslustjórans á því að erfitt væri að halda uppi eðlilegu skólahaldi miðað við áætlanir ráðuneyta og svigrúm fjárlaga. Ég sé ekki, þó hér fari embættismaður, fulltrúi menntmrn., hvernig hægt er að bera fram þá greinargerð sem aðalmálsvörn og vitnisburð menntmrh. fyrir brottvikningu Sturlu þó vissulega megi finna ýmislegt að því orðavali sem fræðslustjórinn viðhafði í þeirri greinargerð. Maður skyldi halda að fræðslustjórinn hafi eins og aðrir í þessu landi ritfrelsi og skoðanafrelsi, ekki síst þegar honum skv. 2. gr. reglugerðar um störf fræðslustjóra frá apríl 1976 er gert að fylgjast með því að lögum og reglum um fræðslumál í skólum sé fylgt. Geti fræðslustjórinn ekki fylgt lögum og reglum um fræðslumál í skólum eins og honum ber samkvæmt þessari reglugerð hlýtur það að vera hans skylda að greina frá því og láta menntmrn. vita hvers vegna það sé ekki hægt. Samkvæmt þeirri reglugerð sem ég nefndi er ábyrgð fræðslustjóra allmikil á því að hægt sé að halda uppi eðlilegu skólahaldi. Ég vitna til að mynda í 24. gr. þessarar reglugerðar um störf fræðslustjóra, en þar segir m.a. að verkefni fræðslustjóra sé m.a. að sjá svo um að farið sé að gildandi námsskrám. Þar stendur einnig í 32. gr.: "Fræðslustjóri skal safna upplýsingum um skólamál fræðsluumdæmisins að því er varðar skólahúsnæði, aðbúnað skóla og aðstöðu til skólahalds, enn fremur um kennsluhætti, svo og", hæstv. menntmrh., "örðugleika við að framfylgja ákvæðum námsskrár um kennslu í grunnskóla. Hann skal og samkvæmt þeirri reglugerð sem fyrrv. menntmrh. hefur sett hafa umsjón með og leiðbeina við gerð áætlana einstakra skólahverfa fyrir komandi rekstur grunnskóla og hann skal samkvæmt 34. gr. endurskoða áætlanir og gera áætlun fyrir fræðsluumdæmið í heild og úrskurða jafnframt um kostnaðarþátttöku ríkissjóðs innan ramma gildandi laga og reglugerðar." Hér er um að ræða reglugerð í 52 greinum. Sú reglugerð leggur fræðslustjóranum ákveðnar skyldur á herðar og ábyrgð um að hægt sé að halda uppi eðlilegu skólahaldi í hans fræðsluumdæmi. Ég hygg að það sé brýnt að skýrari skil verði gerð á milli valdsviðs fræðslustjóra og fræðsluráða annars vegar og ráðuneytisins hins vegar þannig að ekki komi til þeir samskiptaörðugleikar sem greinilega hafa átt sér stað í þessu efni. Menntmrn. og ráðherra verða einnig að gera sér ljóst að ábyrgð fræðsluráðanna og fræðslustjóranna er mikil og skyldur þeirra og ábyrgð býsna umfangsmikil samkvæmt grunnskólalögum, reglugerð um sérkennslu og reglugerð um fræðslustjóra og fræðsluráð þannig að það er ekki svo einsýnt sem menntmrh. vildi vera láta í fyrradag hér í ræðustól að þeim bæri skylda til að bukka sig og beygja við hvaða fyrirmælum sem frá ráðuneytinu komi. Á fræðslustjórana eru lagðar ýmsar skyldur samkvæmt ákvæðum laga og reglugerða og ég tel að í ýmsum atriðum sé þeirra valdsvið rýmra og meira en ráðherra vill vera láta í sínu máli. Auk þess að leiða fram til vitnis sínu máli greinargerð Sturlu Kristjánssonar frá 1980 var greinargerð fjármálaskrifstofu menntmrn. ein helsta uppistaðan í málsvörn ráðherrans. Þó ekki væri nema fyrir þær ásakanir sem þar koma fram tel ég brýnt að sérstaklega verði rannsakað sannleiksgildi þess sem þar kom fram, auk þess að sjálfsögðu hvort rétt og eðlilega var staðið að brottrekstri fræðslustjórans. Ég hef ekki haft tækifæri að kynna mér til hlítar allar þær ásakanir sem fram komu hjá fjármálaskrifstofu menntmrn., en ég tel þó af því sem ég best hef kynnt mér hæpið að allar þær fullyrðingar standist svo að ekki sé meira sagt.

Talaðu við Örlyg Geirsson flokksbróður þinn. Hann er yfirmaður fjármáladeildarinnar og stutt til hans.

Það gildir mig einu. Þetta er sú greinargerð sem hæstv. ráðh. bar fyrir sig sem málsvörn í þessu máli og mig gildir einu hvort hún er samin af Örlygi Geirssyni eða einhverjum öðrum.  Hæstv. menntmrh. bar fyrir sig sem málsvörn í þessu máli þær ásakanir sem koma fram hjá fjármáladeild menntmrn. hver svo sem hefur samið þær, en ég tel að það sé hæpið að þær standist að fullu.

Hvað er að? Bendi þm. á eitthvert atriði strax.

Ég held að hæstv. menntmrh. hljóti að vera ljóst að ég er enn í ræðustól og hef ekki lokið máli mínu þannig að ég mun koma að einstökum atriðum í þessu máli, ef hæstv. ráðh. vill láta svo vel að vera rólegur eitt augnablik. Ég held að það hljóti að vera eðlileg og réttmæt krafa, sem fram hefur komið t. d. frá fræðsluráðinu á Norðurlandi eystra, að þessar sakargiftir verði allar rannsakaðar og sannleiksgildi þeirra kannað. Og ég trúi því ekki að menntmrh. ætli að standa gegn því að rannsókn fari fram í þessu máli eða Sjálfstfl., rannsókn með þeim hætti sem krafa hefur verið gerð um. Ég tel það eðlilegri leið á þessu stigi málsins a.m.k. að rannsóknarnefnd fái þetta verkefni fremur en fara seinvirka dómstólaleið í málinu eins og menntmrh. hefur gert tillögu um. Fjármálaskrifstofa menntmrn. tekur fyrir til að mynda rekstur fræðsluskrifstofu sem eitt sakarefni og ég vitna í ræðu menntmrh, þar sem kemur fram fyrsta sakargiftin, rekstur fræðsluskrifstofu: "Húsnæði var tekið á leigu og innréttað án vitundar ráðuneytisins", segir hér.

Varaðu þig nú.

Í þessu sambandi er rétt að spyrja: Ber fræðslustjórum eða fræðsluráðum skylda til að leita samráðs við menntmrn. eða fá leyfi til að taka á leigu húsnæði fyrir fræðsluskrifstofu?

Og fjárfesta upp á 4 millj.

Hvernig hafa fræðsluskrifstofur almennt staðið að málum í þessu efni?

Alltaf haft samráð við ráðuneytið.

Er það svo víst?

Já.

Eftir þeim upplýsingum sem ég hef ber þeim einungis að leita samráðs við ráðuneytið um staðsetningu fræðsluskrifstofunnar. Ég nefni sem dæmi að framkvæmdastjóri Samtaka sveitarfélaga á Reykjanesi fól t.d. fræðslustjóranum að finna húsnæði fyrir starfsemi fræðsluskrifstofunnar í því umdæmi. Ég veit ekki til þess að þar hafi þurft að koma til leyfi frá menntmrn. eða ráðherra, en þar var tekið á leigu húsnæði fyrir fræðsluskrifstofu. Vill hæstv. menntmrh. upplýsa hvort í þessu tilfelli hafi t.d. verið leitað samráðs við menntmrn. þegar það húsnæði var tekið á leigu? Og ég vil einnig spyrja að öðru. A.m.k. ein fræðsluskrifstofa á Vestfjörðum er með eigið húsnæði sem keypt var 1983. Og ég spyr: Hvernig var staðið þá að kaupunum? Var aflað heimilda t.d. í fjárlögum eða leyfis fyrir þeim kaupum? Hæstv. ráðh. taldi fræðslustjóra hafa unnið til saka með því að ráða starfsmenn á fræðsluskrifstofu án vitundar ráðuneytis. Samkvæmt reglugerð um störf fræðslustjóra kemur fram í 8. gr. að fræðslustjóri geri tillögu til fræðsluráðs um ráðningu starfsfólks fræðsluskrifstofa þannig að í raun er það á verksviði fræðsluráðs að ráða starfsfólk fræðsluskrifstofa og sé ég ekki að það þurfi að leita til ráðuneytisins með slíkt. Af orðum ráðherra hefur einnig mátt skilja að fræðslustjórinn hafi ráðstafað 22 stöðugildum kennara umfram heimildir. Þetta er vitaskuld villandi framsetning hjá ráðherra því ráðning kennara er í verkahring ráðherra og framkvæmd af ráðuneytinu og ég hygg að fræðslustjórinn hafi ekki staðið að slíkum ráðningum. Ég hygg að þetta eigi sér aðra skýringu. Það er vitaskuld rétt, sem fram kom einnig hjá hæstv. ráðh. hér um daginn, að það er í verkahring fræðslustjóra að skipuleggja kennslu. En þeim hefur verið það óhægt um vik mörgum hverjum að skipuleggja kennsluna í sínu umdæmi, til að mynda vegna þess að lítið tillit hefur verið tekið til raunverulegrar þarfar t.d. að því er sérkennslu varðar í fræðsluumdæmi Norðurlands eystra. Hæstv. ráðh. vitnar oft til þess þegar hann talar um sérkennsluna og niðurskurð á henni: "Ja, ég get raunverulega ekkert að þessu gert. Það er fjárveitingavaldið. Það er Alþingi." En hvað kemur í ljós? Er það Alþingi sem hefur skert áætlaða þörf sem fræðslustjórarnir og fræðsluráðin hafa sett fram? Er það Alþingi, er það Fjárlaga- og hagsýslustofnun eða er það menntmrn.? Ég hygg að það hafi komið í ljós og þar er vitnað til hagsýslustjóra, Magnúsar Péturssonar, að Fjárlaga- og hagsýslustofnunin hafi ekki skert áætlanir frá menntmrn. um grunnskóla. Þær hafa ekki verið skornar niður hjá hagsýslu s.l. 2-3 ár. Þetta segir okkur að áætlanirnar eru skornar niður í sjálfu menntmrn. og það þýðir lítið fyrir hæstv. menntmrh. að vísa á Fjárlaga- og hagsýslustofnun, fjárveitingavaldið eða Alþingi að því er þennan niðurskurð varðar. Þetta hlýtur að vera ákvörðun hæstv. menntmrh., að hann telji að þörfin fyrir sérkennsluna sé ekki meiri en þær áætlanir sem hann og hans ráðuneyti leggja fyrir Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Í ræðu sinni á þriðjudag taldi ráðherra á engan hátt forsvaranlegt að láta það endurtaka sig óátalið ár eftir ár að launagreiðslur séu meiri en ráðuneytið reiknaði með, það verði til þess að akstur og annar kostnaður, sem er fullkomlega innan áætlunar, verði ekki greiddur. Lítum nánar á þetta. Ég hygg, herra forseti, að sé svo sé ekki hægt að skrifa slíkt alfarið á reikning fræðslustjórans. Hann hefur skyldum að gegna samkvæmt til að mynda ákvæðum reglugerðar um störf fræðslustjóra í því efni sem ég vitnaði í. Í 43. gr. þeirrar reglugerðar stendur að fræðslustjóri skuli fylgjast með því að vinnuframlag starfsmanna skóla og launauppgjör við þá sé í samræmi við gildandi kjarasamninga. Ég tel að fræðslustjóranum beri að láta slíkt hafa ákveðinn forgang að standa skil á greiðslum til starfsmanna samkvæmt gildandi kjarasamningi. Ef fjármagn er svo naumt skammtað að það rúmast ekki innan þess fjármagns sem til ráðstöfunar er samkvæmt fjárlögum er niðurstaðan sú að það bitnar á öðrum þáttum skólastarfsins eins og skólaakstri því að launin eiga að hafa forgang. Og hann hefur skyldum að gegna samkvæmt ákvæðum í reglugerð sem menntmrh. hefur sett að launin skuli greidd samkvæmt ákvæðum kjarasamninga. Ég hygg að hér sé a.m.k. um eina skýringu að ræða á því hvers vegna fræðsluumdæmið hefur ekki getað haldið sér við ramma fjárlaga. Fleira mætti til taka sem fram kom í máli ráðherrans, en þetta ætti að nægja til að sýna fram á að það er ærið tilefni til að málið allt verði rannsakað sérstaklega því það er óviðeigandi með öllu að engin niðurstaða fáist. Fullyrðing standi gegn fullyrðingu og fræðslustjórinn þurfi með réttu eða röngu að sitja uppi með allar þær ásakanir sem menntmrh. hefur borið á hann í þessu máli. Að því er varðar grunnskólana og sérkennsluna, sem hér hefur mikið verið rætt og framkvæmd hennar, lét hæstv. menntmrh. allsérkennileg orð falla hér um daginn og ég verð að segja að mér komu þau mjög á óvart. Þar ræddi hæstv. menntmrh. um sálfræðing á hverjum fingri hjá fræðsluumdæmunum. Hann virðist, ef marka má orð hans, hafa horn í síðu þeirra norðanmanna þegar hann orðar það svo, með leyfi forseta, að "þeir hafi svo snarplega leitað að börnum með sérþarfir á Norðurlandi eystra að þeir eru búnir að finna helmingi fleiri börn sem þann veg stendur á um en í Reykjanesi". Hvað er nú athugavert við það, hæstv. menntmrh., að fræðslustjóri og fræðsluráð sinni skyldum sínum og leiti uppi börn sem þurfa á sérkennslu eða stuðningskennslu að halda? Þeir eiga frekar að fá hrós fyrir það en hitt. Hæstv. ráðh. hefur tvívegis vitnað í orð fyrrv. ráðuneytisstjóra og talið það til stuðnings sínu máli. Hann vitnaði með þessum hætti í ráðuneytisstjórann fyrrv., með leyfi forseta: "Sá ósiður Alþingis er orðinn býsna gamall að marka stefnu með setningu laga sem það síðan treystist ekki til að standa við þegar kemur til fjárveitinga. Af þessari tegund þykjustulaga er orðinn urmull og ein þeirra eru grunnskólalögin." Síðan heldur ráðherrann áfram og vitnar áfram í orð ráðuneytisstjórans, en segir þegar hann hefur lokið upplestrinum: "Þessi orð vil ég öll gera að mínum." Hann undanskildi þar ekkert. Hann vildi gera öll þessi orð ráðuneytisstjórans að sínum og þar á meðal líka þau orð ráðuneytisstjórans að grunnskólalögin væru bara þykjustulög. Og er það ekki eitt af því sem t.d. fræðslustjórinn hefur verið að halda fram, að í raun séu þetta þykjustulög af því að það er ekki hægt að framkvæma þau? Ég hygg að þetta mál allt staðfesti að það sé nauðsynlegt að framkvæmd sérkennslunnar verði brotin til mergjar, en um það hafa þm. Alþfl. lagt fram skýrslu hér á Alþingi. Ég nefni sem dæmi um nauðsyn þess að slík úttekt verði gerð að ég tel að það hafi verið lagt fram hér mjög villandi þingskjal sem svar við fsp. Steingríms Sigfússonar um sérkennsluna. Þar er blandað saman stuðningskennslu og sérkennslu innan almenna grunnskólans sem skekkir alla myndina um hvernig sérkennslumagni er skipt innan hvers fræðsluumdæmis. Herra forseti. Ég skal fara að ljúka máli mínu. Hæstv. menntmrh. hefur mikið talað um erfið samskipti við fræðslustjórann, en ég hygg að það sé ekki alfarið hægt að skrifa samskiptaörðugleika á reikning fræðslustjórans. Hæstv. ráðh. hefur til að mynda talað um það í ræðu sinni að fræðslustjórinn og fræðsluráðið hafi ákveðið að slíta öllu samstarfi og samvinnu við menntmrh. og þeir hafi lokað öllum leiðum. En á nú ekki hæstv. menntmrh. svolítið sök á þessu sjálfur? Hefur hann ekki sjálfur lokað leiðum? Hefur hann til að mynda svarað öllum bréfum og erindum sem frá fræðsluráðinu fyrir norðan hafa komið eða fræðslustjóranum þar sem þeir eru að greina honum frá ástandi mála, skólamála fyrir norðan? Hefur hann þar allt á hreinu, hæstv. ráðh., að hann hafi svarað öllum bréfum sem þar hafa komið fram? Hefur ekki hæstv. ráðh. sjálfur lokað einhverjum leiðum? Hæstv. menntmrh. viðhafði nokkur orð áðan sem ég tel nokkuð athyglisverð. Hann telur sig hafa borið fram sættir í þessu máli og ef ég heyrði rétt til hans áðan sagði hann að hann væri tilbúinn að sættast ef menn væru tilbúnir að draga til baka orð um valdníðslu eða að ráðherra væri að brjóta lög. Ef ég hef skilið þessi orð rétt finnst mér að ráðherrann verði að skýra nánar hvað hann á við. Á ráðherra við að hann sé tilbúinn að sættast á rannsóknarnefnd ef menn eru tilbúnir til að draga til baka orð um valdníðslu og að ráðherrann hafi brotið lög? Er hann tilbúinn að sættast á það að víkja fræðslustjóranum aðeins úr embætti um stundarsakir meðan mál hans er rannsakað ef menn eru tilbúnir að draga til baka orð um valdníðslu eða að ráðherra hafi brotið lög? Eða eru sættir hans fólgnar í því að hann sé alfarið tilbúinn að draga uppsögn sína til baka? Ég tel að ráðherra þurfi að skýra þessi orð nokkru nánar, hvað hann meinar með sáttum. Og í lokin þetta: Steingrímur J. Sigfússon vitnaði til bréfs menntmrn. frá 1984. Árið 1984, þremur árum eftir að skýrsla sú var skrifuð sem menntmrh. ber helst fyrir sig nú sem málsvörn í þessu máli. Það kemur fram hjá menntmrn., undirskrifað af Knúti Hallssyni og Sólveigu Ólafsdóttur, væntanlega fyrir hönd þáv. menntmrh., að ráðuneytið beri fullt traust til Sturlu Kristjánssonar sem fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis eystra. Auðvitað hlýtur þáv. menntmrh. að hafa vitað um þá skýrslu sem ráðherra ber helst fyrir sig sem málsvörn í þessu máli. Eigi að síður kemur hér fram að ráðuneytið og þá væntanlega þáv. menntmrh. líka ber fullt traust til Sturlu sem fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis eystra. Ég tel að það sem fram kemur í þessu bréfi menntmrn. frá 1984 sanni hvað best að málatilbúnaður ráðherrans er allur á helst til ótraustum grunni byggður.



Herra forseti. Satt að segja nenni ég ekki að leggja mörg orð í belg um meintar ávirðingar hins brottrekna fræðslustjóra, enda tel ég mig ekki hafa forsendur til þess. Þau mál þekki ég ekki af öðru en af málflutningi hæstv. ráðh. og annarra þeirra þm. sem hér hafa talað. Það sem á skortir er auðvitað að fyrir liggi skrifleg greinargerð frá hæstv. ráðh. þar sem hann leggur öll gögn á borðið, þar sem menn geta treyst því að það mál sem hann fer með sé ekki valið af hans embættismönnum, hans ráðuneyti eða honum sjálfum, það sé vitnað í það sem honum hentar. Það hefðu verið lágmarksvinnubrögð að slík skýrsla lægi hér fyrir úr því að þetta er gert að umræðuefni á Alþingi. Mig langar heldur til að spyrja í lok þessarar umræðu: Hvað má af þessu læra? Menn hafa verið sakaðir um pólitískan trumbuslátt í þessu máli. Ég tók ákaflega vel eftir því þegar hæstv. ráðh. sagði: Ef háseti um borð í skipi steytir görn framan í karlinn í brúnni fær hann jafnaðarlega umsvifalaust að taka pokann sinn. Ef verkamaður biður verkstjórnarmann sinn aldrei þrífast og fer sínu fram er hann látinn fara og þykir ekki mikið, verður ekki mikill hávaði af í þessu þjóðfélagi. En svo spyr hæstv. ráðh., og það er rétt spurning í tilefni af þessu máli: Ef stuggað er við embættismanni, ef vandað er um við embættismann eða embættismaður látinn fara ætlar allt vitlaust að verða. M.ö.o.: hæstv. ráðh. gefur í skyn að það sé sitt hvað Jón eða séra Jón. Embættismennirnir njóti forréttinda. Af þessu má kannske álykta sem svo að hæstv. ráðh. vilji hér með slá sig til riddara sem krossfara gegn ofvernduðum mandarínum kerfisins og sá verknaður hans að reka umræddan fræðslustjóra eða að reka framkvæmdastjóra lánasjóðsins sé til marks um vilja hans í því efni. En þá spyr ég: Stjórnmálamaður og ráðherra, sem í alvöru að tala vill ganga til verka við að koma lögum yfir embættismenn, setja skorður við því að mandarínar kerfisins fari sínu fram utan við lög og rétt, hvernig hagar hann sínum vinnubrögðum? Er nóg að reka einn framkvæmdastjóra lánasjóðs og er nóg að reka einn fræðslustjóra í Norðurlandsumdæmi eystra? Ég spyr að gefnu tilefni vegna þess að þetta er það sem hæstv. ráðh. hefur gert. Og nú spyr ég um árangur. Hvaða árangri hefur hæstv. ráðh. náð í málefnum Lánasjóðs ísl. námsmanna í kjölfar brottreksturs umrædds framkvæmdastjóra sem rekinn var? Auðvitað vænir enginn maður hæstv. ráðh. um að hann láti sér það eitt nægja að koma fram vilja sínum, væntanlega rökstuddum, við einhverja einstaka embættismenn. Auðvitað vill hann meira. Hann vill ná árangri við að breyta stjórnskipan og stjórnsýslureglum, koma lögum og reglum á hlutina. Auðvitað vakti það fyrir hæstv. ráðh. að breyta í grundvallaratriðum reglum um Lánasjóð ísl. námsmanna, tryggja fjárhagslegan grundvöll sjóðsins. Hefur það tekist, hæstv. ráðh.? Þetta mál er búið að velkjast innan búðar hjá stjórnarliðinu fram og aftur á annað ár. Menn hafa lesið í blöðum að þeir eru komnir í hár saman um málið, en hingað til, og nú lýsi ég því yfir sem formaður í einum stjórnmálaflokki, hef ég ekki svo mikið sem séð enn þá þetta hið mikla leyndarskjal sem heitir frumvarpsdrög hæstv. ráðherra um breytingarnar. M.ö.o.: í kjölfar brottreksturs á framkvæmdastjóranum hefur ekkert gerst. Það situr allt við það sama. Hann hefur egnt gegn sér námsmenn. Hann hefur vakið upp margar spurningar. Hann hefur gert samstarfsflokkinn stjörnuvitlausan. En hann hefur engum árangri náð. Hann hefur engu breytt. Hver er að slá pólitískar trumbur? Og ég spyr nú. Ég ætla ekki að setjast í dómarasæti yfir Sturlu Kristjánssyni. Ég hef engar forsendur til þess. Ég er ekki aðili að dómsvaldinu. Mér þykir það raunverulega miður að hafa orðið að sitja klukkustundum saman undir umræðum sem ég get með engu móti lagt að jöfnu við einhver dómsskjöl eða að öll kurl séu komin til grafar eða allir málavextir hafi hér verið fram bornir, enda ólíku saman að jafna. Málsaðilar hinir eru fjarstaddir. En ég spyr: Til hvers hefur þetta leitt? Það var tekin líkingin af karlinum í brúnni sem rekur einn frá borði fyrir uppsteyt. En hvað gerir útgerðarmaðurinn þegar þannig hagar til að það er ekki bara hásetinn sem er látinn fara, það er 1. og 2. stýrimaður, það er 1. og 2. vélstjóri, það er bátsmaðurinn og það er öll áhöfnin sem fer í land? Ætli Ögurvíkingurinn í embætti menntmrh., sem jafnframt hefur eitthvað fengist við útgerð, mundi ekki fara að hugsa: Nú, hver andskotinn - afsakið orðbragðið, herra forseti - hafa ekki verið einhverjir alvarlegir samskiptaörðugleikar hjá þessum "skipper" við sína áhöfn og ætli hann yrði ekki að fara að endurskoða hug sinn? Það hlýtur auðvitað að vera markmið ráðherra að koma ekki aðeins lögum yfir ákveðna embættismenn sem honum þykja brotlegir heldur að gera einhverja þá grundvallarbreytingu sem m.a. tryggir frið um þann verknað og þar með að áhöfnin, fræðsluráðið, skólastjórarnir, kennararnir, skólahaldið, nemendurnir í Norðurlandi eystra skilji að þetta er ekki geðþóttaákvörðun, skilji að hæstv. ráðh. styðst við rök, að hann er ekki með meinbægni við einhvern ákveðinn embættismann. Hann er að gegna skyldum sínum. Hvers vegna þá, hæstv. ráðh., er ekki skrifleg greinargerð hér um þetta mál? Hvers vegna, hæstv. ráðh., var ekki farið með hana í Norðurlandskjördæmi eystra? Eru menn ekki sæmilega máli farnir aðrir en hæstv. ráðh., sem er önnum kafinn, í þessu ráðuneyti sem gætu hafa farið með þessar skýringar fyrir mönnum í tæka tíð? Ef þessi vinnubrögð hefðu verið viðhöfð er þá ekki trúlegt að það hefði skapast einhver friður um þessa ákvörðun eða var kannske aldrei meiningin að vinna þannig? Var kannske einhver að slá pólitískar trumbur í nafni þess að hann væri krossfari gegn kerfinu, en ekki með ofsóknir á hendur einstökum embættismönnum, m.ö.o. að slá sig til riddara í almenningsálitinu sem vissulega er tortryggið á margt í þessum embættisrekstri og vill gjarnan strangt húsbóndavald á æviráðnum embættismönnum? Ég spyr enn um vinnubrögð, herra forseti. Sá maður sem spyr: Ætla alþm. úr þessum ræðustól að slá skildi fyrir embættismenn sem neita að fara að lögum, sem fara umfram fjárlagaheimildir? Og svar mitt er að sjálfsögðu nei. Að sjálfsögðu ekki. Og menn kunna að segja sem svo: Það er aukaatriði að það er hægt að fara um allt kerfið og sýna fram á að það er víða pottur brotinn í þessu kerfi. Auðvitað er það þegar ég spyr: Hvað má læra af þessu máli ef spurt er um fjárlög. Ég vildi vísa hæstv. ráðh. á að lesa ágætt erindi sem Vilhjálmur Egilsson hagfræðingur og frambjóðandi Sjálfstfl. í Norðurlandi vestra flutti á ráðstefnu hagfræðingafélags og bar saman fjárlög lögð fram í upphafi árs og niðurstöðutölur fjárlaga s.l. hálfan annan áratug og sýndi fram á hversu gersamlega marklaust plagg þetta er, hversu gersamlega ónothæft þetta er sem hagstjórnartæki, sýndi fram á hvernig mandarínar í þessu kerfi hafa að engu fyrirmæli fjárlaga. Ég nefni sem dæmi fyrirskipanir gefnar um mitt ár eða eftir að fjárlög hafa verið samþykkt um 5% niðurskurð í rekstri. Það er hægt að fara um allan ríkisreikninginn og sýna fram á að hver stofnunin á fætur annarri tekur ekkert mark á þessu. Fyrirmæli um það að stöðva óhæfilega yfirvinnu. Lítið í öll ráðuneytin. Farið ofan í saumana á því. Ekkert mark á því tekið. Eða ráðherrana sjálfa sem eru auðvitað ábyrgir fyrir því hver yfir sínu ráðuneyti og þeim stofnunum sem undir heyra að farið sé eftir þessum fjárlögum og eru uppvísir að því að láta líðast að það er eins og ekkert hafi gerst. Svo kemur hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson og segir að þetta séu ekki gild rök. Er það meginsök þessa umrædda og brottrekna fræðslustjóra að hann fór 4% fram úr fjárlögum á sama tíma og menntmrn. fór fjórum sinnum 4% fram úr fjárlögum, þ.e. 17%? Ja, maður, líttu þér nær. Eitt brot réttlætir ekki annað, alls ekki. Menn eiga ekki að taka það svo. Ég er bara að spyrja. Er þetta þá fremur geðþóttaákvörðun, er þetta pólitískur trumbusláttur fremur en skipulögð vinnubrögð stjórnmálamanns og ráðherra sem ætlar sér að taka þetta kerfi í gegn? Hvernig vinnubrögðum mundi slíkur stjórnmálamaður beita? Ég spyr sjálfan mig. Og ég segi: Hann hefði auðvitað snemma í upphafi ferils þessarar ríkisstjórnar gert gangskör að því að fá samkomulag á hinu háa Alþingi um að afnema þá forsmán að embættismenn séu æviráðnir. Það eru leifar frá liðinni tíð úr dönsku kansellíi 19. aldar að embættismenn eða starfsmenn hins opinbera þiggi embætti sín að léni og sitji síðan náðuglega sem áskrifendur að kaupinu sínu, oft og tíðum sem grjótpálar gegn jafnvel stefnu viðkomandi stjórnvalda. Auðvitað á að afnema þetta kerfi. Auðvitað hefði hæstv. ráðh. átt að beita sér fyrir því að það yrði enginn opinber starfsmaður ráðinn nema eins og réttur og sléttur háseti um borð eða verkamaður, þ.e. ekki með æviráðningu heldur til skamms tíma, ráðinn til reynslu, ráðinn til skamms tíma, metinn af verkum sínum, hækkaður í tign ef hann stendur sig vel, látinn fara ef hann stendur sig illa, færður til. Auðvitað hefði hæstv. ráðh. átt að beita sér fyrir þeirri stjórnsýslureglu, sem ætti að vera almenn, að menn yrðu færðir til í störfum, ráðuneytisstjórar, deildarstjórar og mandarínar yfir sérstökum ríkisstofnunum, því að það á enginn að sitja sem eilífur augnakarl í embætti. Það er vitlaust stjórnunarprinsipp, leiðir til stöðnunar, leiðir til fúsks í rekstri, leiðir til þess að ákvarðanir komast seint og illa í gegnum kerfið. Ég spurði áðan: Hvað getum við lært af þessu máli? Ég spyr: Er hæstv. ráðh. alvara? Eigum við að taka það alvarlega að þessi tvö dæmi um brottrekna embættismenn séu staðfesting á því að hér höfum við loksins ráðherra sem vill ganga skipulega til verks við að breyta úreltum stjórnsýslureglum og tryggja að stjórnsemi, agi og ábyrgð í opinberum rekstri verði með öðrum hætti en nú er? Mér sýnist það ekki vera svo.

Hvað með Rafmagnsveitur ríkisins? Hvað með Orkustofnun?

Ég minnist þess að hæstv. ráðh. hefur á sínum tíma sem iðnrh. látið gera úttektir.

Sparað 103 millj. í vinnulaunum í RARIK á einu ári.

Gott. Gott er það.

Ég fækkaði um 29 stöður hjá Orkustofnun.

Já, þetta er þakkarvert, góð dæmi og góð byrjun, herra ráðherra, en betur má ef duga skal. Nú vil ég nefna til sögunnar eitt af því að ég spurði: Hvað getum við lært af þessu máli? Menn hafa stundum verið að tala um hagsmunaárekstra í hinu opinbera kerfi og ég spyr: Er ekki hinn brottrekni fræðslustjóri raunverulega fórnarlamb kerfis sem þarf að endurskoða í grundvallaratriðum? Hvað á ég við? Ég á við þetta: Menntmrn. lítur á fræðslustjóra sem eins konar inspector scholae, þ.e. eftirlitsmann sinn gagnvart t.d. fjárreiðum. Af hálfu heimamanna hins vegar, af hálfu fræðsluráðs, og hann er líka framkvæmdastjóri þess, er ætlast til þess að fræðslustjórinn sé nánast eins og talsmaður heimamanna í héraði fyrir hagsmunum héraðsins gegn þessu hinu sama menntmrn. Er þetta skynsamleg stjórnskipan? Ég er reyndar þeirrar skoðunar að hérna sé komið að þýðingarmiklum spurningum um miðstýringu í menntakerfinu eða valddreifingu. Það er allt of mikil miðstýring í íslenska menntakerfinu og talsvert lamandi og það þekkja allir menn sem fengist hafa við kennslu og reyndar skólastjórn.

Ég er sammála.

Þakka. Ég hefði þess vegna kosið að hæstv. ráðh. hefði notað t.d. sinn tíma í þessu ráðuneyti til að taka fyrir og rannsaka slík grundvallaratriði. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að færa aukin völd heim í héruð, ekki aðeins í skólamálum heldur í fleiri málum. Hins vegar væri jafnsjálfsagt að menntmrn. sem slíkt hefði fjármálalegan inspector sem færi um öll umdæmin. En hitt kerfið, sem við nú búum við, er óhæft, að sú krafa sé gerð til eins og sama starfsmannsins að hann þjóni tveimur herrum. Það getur hann ekki og það gengur ekki upp. Að þessu leyti held ég, miðað við það sem ég hef heyrt af þessum umræðum, að hinn umræddi fræðslustjóri hafi raunverulega orðið fórnarlamb kerfis sem þurfi að endurskoða í grundvallaratriðum. Hér hefur verið talað um samskiptaörðugleika þessa umrædda embættismanns við ráðuneytið. Ég er enginn dómari í því, hef enga hugmynd um þau mál, veit ekkert um þau. Ég spyr hins vegar: Bendir það ekki til þess, viðbrögð manna heima í héraði, fræðsluráðsformannsins, fræðsluráðsins, starfsfólksins í fræðsluskrifstofunni, skólastjóranna, kennaranna, að það skorti talsvert mikið á eðlileg samskipti milli ráðuneytis hæstv. ráðh. og þeirra manna sem starfa eiga úti á vígvellinum? Svo að ég taki dæmi af karlinum í brúnni: Ef áhöfnin færi öll í land við það að einn er rekinn bendir það til þess að eitthvað sé spunnið í hásetann sem leiddi til þess að allir fóru í land og þá bendir það til þess að það sé eitthvað að hjá karlinum í brúnni. Ég held að þetta dæmi gefi til kynna, þó að ég viti það ekki, að það séu alvarlegir samskiptaörðugleikar af hálfu menntmrn. við fólk. Ég bendi á að úr því að heimamenn bregðast svona við gefur það auðvitað til kynna að þeir eru ekki trúaðir á röksemdir hæstv. ráðh. eða ráðuneytis eða þeir þekki það ekki nægilega vel. Hvers vegna var ekki lögð fram skrifleg grg.? Hvers vegna voru embættismennirnir ekki gerðir út af örkinni? Hvers vegna var ekki talað við þetta fólk? Hvers vegna er maðurinn allt í einu látinn fjúka og svo standa menn frammi fyrir þeim afleiðingum að kennslustarf í fjórðungnum er lamað? Hvers vegna er síðan fylgt eftir með því að sproksetja menn, jafnvel fólk í heilum landsfjórðungi? Ég skal segja eins og aðrir hafa hér sagt að ég hef mikla biðlund með ráðherranum þó að það fjúki í hann. Það er allt í lagi. Samt sem áður er þess að geta að þetta mál er mjög viðkvæmt mál vegna þess að það varðar ekki aðeins persónu einhvers manns sem var brottrekinn. Það varðar líka spurninguna um það: Verður einhver friður um fræðslustarf og kennslustarf í þessum fjórðungi? Voru vinnubrögðin rétt? Út frá þessum sjónarmiðum eru menn alls ekkert sannfærðir um að öll kurl séu komin til grafar. Ég spyr: Hæstv. ráðh. flutti hér langa ræðu og hann fór fram og aftur með óskipulegum hætti nokkuð svo í gögn og þuldi þau upp. Eru ekki fleiri gögn í málinu? Þarf ekki að leggja fram miklu fleiri gögn? Af hverju er mönnum ekki gefinn kostur á því að fá þann texta að lesa sem heitir skýrsla um málið og af hverju var sú skýrsla ekki kynnt rækilega heimamönnum áður? Herra forseti. Auðvitað er það illt ef svona viðkvæmt mál verður fyrst og fremst í meðförum Alþingis og pólitíkusa að einhverju pólitísku trumbuslagverki þar sem menn reyna að slá keilur, koma höggi á andstæðinga eða slá sig til riddara eða setja sig á háan hest sem einhverja sérstaka verndarengla barna í þessu tiltekna kjördæmi. Ég blæs á þessa hræsni alla saman. Þetta er illt, en þetta er svona og þetta er afleiðingin af því að vinnubrögðin voru röng. Við hæstv. menntmrh. erum báðir aldir upp á slóðum Fóstbræðrasögu og í þeirri frægu sögu segir af garpinum Þorgeiri Hávarssyni með hið litla og harða hjarta. Einhver frægasta sagan af honum er sú að eitt sinn fór hann þar hjá sem maður laut nokkuð fram á staf sinn og garpinum þótti freistingin of rík og sterk til þess að standast freistinguna að láta ekki öxina falla. Og aðspurður hvort hann hefði átt nokkuð sökótt við þennan mann svaraði garpurinn að bragði: Nei, en hann stóð svo vel við höggi. Það er búið að reka tvo framkvæmdastjóra og það má vel vera að þeir hafi legið vel við höggi en það er ekki búið að breyta því kerfi sem leiðir af sér hagsmunaárekstra af því tagi sem ég var að lýsa hér áðan. Það er ekki búið að breyta því kerfi sem felur í sér að embættismenn sitja æviráðnir í embættum eins og mandarínar og hafa embætti sín að léni. Það er ekki búið að breyta þeim stjórnsýslureglum að það þyki eðlilegur hlutur að opinberir starfsmenn séu færðir til. Það er það sem við þurfum að læra af þessu máli. Sá sem ætlar að ganga til verks við að breyta úreltu, óskilvirku og oft seinvirku og þunglamalegu kerfi á Íslandi getur ekki látið sér nægja þegar honum þykir mælirinn fullur og skekinn að skeyta þá skapi sínu á einhverjum tveimur mönnum. Hann verður að gera meira. Hann verður að leggja fram tillögur um hvernig hann hyggst koma í veg fyrir að þetta gerist í framtíðinni. Hann verður að breyta kerfinu sjálfu sem elur af sér þetta. Og ég lýk máli mínu með því að vísa til þess að hér eru ráðherrar, hæstv. forsrh., sem er að vísu ekki hér í salnum, sem núna þegar nær dregur kosningum, eftir að hafa setið í ráðherrastólunum síðan 1978, kvarta hástöfum undan því að koma málum ekki fram, ríkisstjórnendur fái ekki ákvarðanir framkvæmdar. Af hverju ekki? Jú, vegna þess að embættismenn sitja á fleti fyrir og gera sig digra. Forsrh. er þar af leiðandi ákaflega hissa. Hann kvartar sáran undan t.d. stofnun eins og Seðlabanka sem byggði sér höll fyrir 6-700 millj. kr. fyrir nokkrum árum og aðspurðir héðan hvaðan þeim kæmi féð og ráðstöfunarréttur svöruðu mandarínar þess kerfis: Ykkur kemur það ekkert við. Við byggjum fyrir okkar eigið fé. Við héldum að við ættum þennan banka. Hæstv. forsrh. segir þá bera að vanrækslu í þýðingarmiklu máli. Hann segir að þeir séu berir að því að fyrir þeirra vanrækslu séu engin okurlög hér í landi. En síðan er ekkert gert. Og þegar hæstv. forsrh. síðan fer einhverjum hálffeimnislegum orðum um embættisfærslu kollega síns, hæstv. menntmrh., er svarið að sá maður ætti bara að leita fyrir sér í skemmtanabransanum. Er þetta mynd af stjórnkerfi manna sem vinna skipulega, vinna samkvæmt áætlun og eru að vinna saman, alvörustjórnmálamenn? Ég tók eftir því að hæstv. menntmrh. sagði í sjónvarpsþætti: Þetta er ákaflega góður og samstilltur ráðherrahópur. Já, mikil ósköp!



Herra forseti. Ég skal vera mjög stuttorð, enda er bráðum nóg sagt í þessu máli. Hæstv. menntmrh. talaði af nokkru yfirlæti um það á þingfundi á þriðjudaginn að sú sem hér stendur og reyndar fleiri sem tóku til máls í umræðunum flyttu skrifaðar ræður. Ekki sé ég reyndar hvernig það má vera nokkrum til hnjóðs þótt hann undirbúi mál sitt og er þá kannske meiri von til þess að menn láti ekki fljótfærnisleg orð og vanhugsuð falla ef menn hafa eitthvað velt þeim fyrir sér áður. Er ég ekki frá því að hæstv. menntmrh. væri vegsauki að því að hugsa sig stundum um áður en hann orðar meiningar sínar upphátt. Hins vegar get ég upplýst ráðherra um það að ég fylgdist með ræðu hans að mestu þótt löng væri og ruglingsleg og tók mið af henni í máli mínu í fyrradag og var auðheyrt af henni að aðstoðarfólk hans í ráðuneytinu hefur haft töluvert að gera, e.t.v. í nætur- og helgidagavinnu, við að fletta skjölum a.m.k. nokkur ár aftur í tímann. En þótt ég teldi mig leggja vel við hlustir þegar hæstv. ráðh. flutti sitt mál varð mér það á að misskilja hverjum hann ætlaði sæmdarheitið "hyski" og mistúlkaði því orð hans í minni ræðu sem og reyndar fleiri gerðu. Ég bið hér með hæstv. ráðh. afsökunar á því. Nóg hefur hann á herðum sínum samt. Trúlega lítur hann ekki á það sem neinn dónaskap að kalla Alþýðubandalagsmenn hyski og best gæti ég trúað að þeim þætti sjálfum ekkert verra að fá enn eitt tilefnið til að skiptast á skeytum við hann. Ég vil hins vegar ekki láta það um mig spyrjast að ég rangfæri viljandi orð hæstv. ráðh. og lýsi því yfir að mér mun hafa misheyrst. Vonandi er hæstv. ráðh. mér sammála um að betra sé að hafa það sem sannara reynist og því ætla ég að ítreka spurningu til hæstv. ráðh. sem ég beindi til hans á mánudaginn en hann kaus að þykjast misskilja og sneri út úr í svari sínu. E.t.v. er hann búinn að láta ráðuneyti sitt kanna staðreyndir þess máls nú og því vil ég ítreka þessa spurningu og skýra hana. Ég spurði hæstv. ráðh.: Af hverju stöfuðu þeir greiðsluerfiðleikar á árinu 1986 sem urðu til þess að aðalskrifstofa menntmrn. þurfti að fá a.m.k. 7,9 millj. kr. í aukafjárveitingu á síðasta ári? Ég er ekki að tala um framlag til listahátíðar í Reykjavík. Ég er ekki að tala um styrk til listkynningar erlendis né norræna leiklistarhátíð hér á landi, ekki um fjárveitingar til Handknattleikssambandsins né neinar aðrar aukafjárveitingar sem skýringar eru gefnar við. Ég er að tala um aukafjárveitingar til aðalskrifstofu menntmrn. sem m.a. er skýrt frá á bls. 362 í þskj. 1, en þar sést að aðalskrifstofa ráðuneytisins hefur fengið fjórum sinnum aukafjárveitingar fyrstu níu mánuði ársins 1986. Tvær þeirra eru fremur smáar. Önnur vegna lykta handritamálsins 750 þús. kr., en hin 500 þús. kr. sem er hluti kostnaðar vegna starfs útvarpsréttarnefndar. Hinar tvær, þ.e. 4,9 millj. kr. og 3 millj. eða samtals 7,9 millj., fá ekki aðrar útlistanir en þær séu vegna greiðsluerfiðleika á árinu 1986. Ég er síður en svo að drótta því að einum eða neinum að hér sé ekki um eðlilegar ástæður að ræða, en hér er um svo háar upphæðir að ræða til aðalskrifstofu ráðuneytisins að það er óhugsandi annað en hæstv. ráðh. viti í hvað þær hafa farið. Mér finnst eðlilegt að hann upplýsi það og ítreka því spurningu mína og bið nú hæstv. ráðh. að stilla sig um að snúa út úr fyrir mér í svari sínu. Hvað varðar brottrekstur fræðslustjóra í Norðurlandsumdæmi eystra vil ég leggja áherslu á það, sem fram kom í ræðu minni á mánudaginn, að við Kvennalistakonur höfðum ekki tekið afstöðu í því máli, þ.e. hvort sá brottrekstur hafi verið lögmætur. Við teljum einfaldlega ekki efni til þess að taka afstöðu í því máli þar sem þar um stendur staðhæfing gegn staðhæfingu. Við höfum aldrei vænt hæstv. ráðh. um lögbrot og ég sé engan tilgang með því að við alþm. flytjum þetta mál með og á móti hér í þingsölum. Það eru vinnubrögðin sem við höfum gagnrýnt harðlega og lýsum fullri ábyrgð á hendur ráðherra vegna þess vandræðaástands sem skapast hefur og veldur því að skólar í Norðurlandsumdæmi eystra eru nánast óstarfhæfir vegna þess róts sem hæstv. ráðh. hefur komið á hugi manna með framkomu sinni. Það sem skiptir máli núna er ekki það, hæstv. ráðh., sem gerðist árin 1980 eða 1981 eða 1982. Það sem skiptir máli er að hæstv. ráðh. sá ástæðu til þess að senda fræðslustjóra áminningarbréf í ágúst s.l. sem hefur að vísu af ýmsum verið sagt á misskilningi byggt, en það er sú áminning sem máli skiptir og það sem síðan hefur gerst. Það eru þessi atriði sem þarf að kanna og varpa hlutlausu ljósi á. Hæstv. ráðh. vill láta þetta mál ganga til dóms. Hann segist óhræddur við niðurstöður. Það væri út af fyrir sig fróðlegt að vita hvort hann er þá tilbúinn til að veita Sturlu Kristjánssyni fræðslustjóra aftur embætti sitt ef uppsögnin verður fundin ólögmæt. Ég teldi fljótlegri og eðlilegri leið að sérstök nefnd ynni þetta verk. En aðalatriðið er að ljúka þessu máli á þann hátt að það dragi ekki fleiri dilka á eftir sér. Hér er of mikið í húfi, nefnilega skólahald í Norðurlandsumdæmi eystra og farsælt samstarf og trúnaður á milli skólamanna og hv. ráðuneytis. En hæstv. ráðh. hefur að mínu mati unnið ógagn með framkomu sinni.



Herra forseti. Það er mjög liðið á þessa umræðu og ástæðan til þess að ég kvaddi mér hljóðs var fyrst og fremst sú að þakka fyrir að hæstv. menntmrh. sá ástæðu til að sakna mín sérstaklega í fyrradag um leið og hann taldi sérstaka ástæðu til þess að kalla Alþýðubandalagsmenn "hyski" og ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir það hrós sem hann hefur með þessum hætti flutt Alþb. Mér þykir vænt um að hann skuli ausa fúkyrðum yfir Alþb. Það sýnir hvað Alþb. er góður flokkur vegna þess að þeim mun stríðari sem fúkyrðaflaumurinn er út úr hæstv. menntmrh. um einn stjórnmálaflokk, þeim mun vísara má telja að sá flokkur standi í sínu stykki. Í ræðu sinni kom hæstv. menntmrh. reyndar að því að það kynni að vera svo að "hyskið" væri eingöngu norðan fjalla að því er Albþ. varðar, en ég fullvissa hann um að "hyskið" er bæði norðan og sunnan fjalla í þeirri merkingu þess orðs sem hann notaði hér á dögunum. Staðreyndin er auðvitað sú að öll málsvörn menntmrh. í þessu máli hefur verið með þeim endemum í orðbragði, fúkyrðum og stóryrðum, að ég hygg að hafi einhver látið sér detta í hug að hann vildi flytja fram rök með máli sínu hafi sá hinn sami óðara snúið baki við ráðherranum vegna þess að fúkyrðaflaumurinn hefur spillt fyrir öllum málstað ráðherrans í þessu máli og var þó nóg að gert samt. Og þegar hæstv. ráðherra menntamála ræðst að fyrrv. hæstv. menntmrh. Ingvari Gíslasyni fyrir þá ræðu sem hann flutti hér í dag þar sem hann af hógværð og með rökum gerði grein fyrir afstöðu sinni, hvað segir þá hæstv. menntmrh. Íslands, æðsti maður mennta og menningar í þessu landi? Hann segir: Hv. þm. Ingvar Gíslason getur tæplega verið með öllum mjalla. Og síðan segir hann: Það stendur strókurinn upp úr hv. þm. Ingvari Gíslasyni þegar hann er að rökstyðja mál sitt. Ég held að maður sem brúkar kjaft, með leyfi hæstv. forseta, með þessum hætti sýni eitt og aðeins eitt. Það er það að málstaður hans er vondur. Hann verður að þyrla upp orðbragði af þessu tagi til að láta ekki sjást og glytta í hinar raunverulegu staðreyndir málsins sem eru ofríki og hroki þannig að með endemum er í íslenskri stjórnmálasögu. Ég hygg að fáir ráðherrar fyrr eða síðar hafi sýnt aðra eins framkomu, annan eins ruddaskap gagnvart sínum undirmönnum og þessi hæstv, ráðh. hefur gert hverjir svo sem þeir hafa verið. Og það er athyglisvert að þessi ríkisstjórn, sem hefur liðið vaxtaokur sem hefur lagt heilu heimilin í rúst, ákveður að finna tvo menn sem á að hengja, tvo menn sem á að krossfesta og dæma. Hverjir eru þessir höfuðskúrkar nútímasögu á Íslandi? Hverjir eru þessir stórmafíósar sem ríkisstjórnin með hina miklu riddara réttlætisins innanborðs hefur fundið? Hverjir eru þeir? Þeir heita Sigurjón Valdimarsson og Sturla Kristjánsson. Það á að ráðast á garðinn þar sem hann er allra hæstur og þetta er aðferðin sem ríkisstjórnin notar. Ég tel að það sé með einföldum rökum hægt að sýna fram á að hæstv. ráðherra menntamála hafa orðið á afglöp í þessu máli, embættisleg afglöp. Til þess að víkja manni frá tafarlaust með þeim hætti sem ráðherrann hefur gert verður að veita viðkomandi ítrekaða áminningu, en þær áminningar sem veittar höfðu verið með ljósum eða óljósum hætti höfðu verið afturkallaðar með sérstökum traustsyfirlýsingum menntmrn. til þessa manns, Sturlu Kristjánssonar. Þess vegna er ólöglega að þessu máli farið og hæstv. ráðh. segir þá væntanlega í framhaldinu: Dæmið þið mig. En hvernig er það mál? Það er hæstv. fjmrh. sem verður kallaður fyrir dóm og hæstv. menntmrh. mun áður en til þess dóms kemur verða kallaður fyrir annan dóm. Það er dómur kjósenda í þessu landi. Það er sá dómur sem er æðstur yfir stjórnmálamönnum. Þess vegna er það fjarstæða þegar hæstv. ráðh. er að nota þetta með dómstólana sem einhver rök í málinu. Ja, komið þið bara og kærið þið mig. Málið liggur ekkert þannig. Þegar ráðherra beitir ofríki með þeim hætti sem hér hefur verið gert á hinn almenni maður, jafnvel þó hann gegni þýðingarmikilli trúnaðarstöðu í kerfinu, enga tafarlausa vörn. Þess vegna m.a. eru þessi vinnubrögð ráðherrans ólíðandi. Og hver er sá ráðherra sem hér talar? Það er hæstv. ráðherra menntamála, skólamála. Og hvert er hans hlutverk? Að framkvæma grunnskólalög, lög um menntamál. Og þegar opinberir starfsmenn í Norðurlandskjördæmi eystra finna börn með sérþarfir eru þeir skammaðir fyrir það hástöfum af ráðherranum úr ræðustól á Alþingi ítrekað. Það stendur strókurinn upp úr ráðherranum um að þetta embættisgengi þarna, sálfræðingar og ég veit ekki hvað það heitir, fyrir norðan gengi svo snarplega fram í leitinni að þeir fundu helmingi fleiri börn á Norðurlandi eystra en á Reykjanesi. Og þeir eru sérstaklega gagnrýndir fyrir að vinna þannig sín embættis- og skyldustörf, þessir menn. Það er engu líkara en þeir hafi gengið inn á hvert heimili í Norðurlandi eystra og reynt endilega að slíta út sem allra flest börn burtséð frá þörfinni hjá viðkomandi einstaklingum. Ég hygg að húsbóndi menntamála og grunnskólalaganna hafi aldrei gengið eins langt í að ráðast á faglega undirmenn sína eins og núv. ráðh. hefur gert. Og ég vil spyrja: Hvar endar það ef ráðherrar komast upp með þennan hroka, þennan yfirgang gagnvart undirmönnum sínum? Það kann vel að vera að það þurfi að takmarka þær verndarreglur sem eru til um mandarína kerfisins eins og hér var rætt um áðan. En hvað þýðir það ef einn ráðherra kemst upp með að haga sér eins og hæstv. menntmrh. hefur gert? Það þýðir að allt þjónustukerfi ríkisins er í stórkostlegri hættu ef annar eins yfirgangsmaður sest aftur á stól menntmrh. í þessu landi. Þá mega sérfræðingar eins og sálfræðingar ekki vinna sín verk. Þá verða þeir af ráðherrum gagnrýndir fyrir að þeir gangi snarplega fram í því að leita að börnum með sérþarfir á Norðurlandi eystra eða hvar það nú er. Og það er húsbóndi grunnskólalaganna sem talar. Það er húsbóndi grunnskólalaganna sem kveða á um það að það eigi sérstaklega að sinna þessum einstaklingum með stuðnings- og sérkennslu. Það er ekki fjmrh. sem hér hefur verið að tala heldur húsbóndi grunnskólalaganna. Og ég hygg að það sé erfitt að finna dæmi um jafnmetnaðarlausan menntmrh. fyrir hönd síns starfssviðs, að ég kveði ekki fastar að orði, því þar er ekki fyrir að fara áhuganum á því að sækja fram í þessum málaflokki heldur þvert á móti þarf að sauma að þessu kerfi með orðum um sukk, óráðsíu og hvers konar dylgjum, með skýrslum og greinargerðum sem eru skrifaðar uppi í ráðuneyti í nauðvörn á síðustu stundu jafnvel eftir að búið er að vinna þau verk sem ráðherrann er að burðast við að réttlæta. Það er athyglisvert að hugsa um það, herra forseti, einmitt í þessu máli að nú eru uppi miklar umræður um það að það þurfi að dreifa valdi, það þurfi að flytja verkefni til byggðarlaganna sem allra mest. Sjálfstfl. hefur sýnt afstöðu sína í þeim efnum, t.d. í Borgarspítalamálinu mjög vel. Það er sama sagan uppi hér. Það er sóknin í allsherjarmiðstýringu þegar Sjálfstfl. hefur valdið. Þá á að selja allt undir Flokkinn, með stórum staf og greini, fjandskapur við allar tilraunir til að ráða málum til lykta í hinum einstöku byggðarlögum. Það er einnig nokkuð athyglisvert þegar hæstv. menntmrh. gerir það að aðalárásarefninu á Sturlu Kristjánsson að það hafi verið haldinn blaðamannafundur. Ja, þvílíkt hneyksli! Herra forseti. Það mun hafa gerst norður í landi að það var haldinn blaðamannafundur. Almenningi í Norðurlandi átti að gera grein fyrir tilteknum málum, ekki samkvæmt ákvörðun þessa manns eins heldur samkvæmt ákvörðun yfirvalda fyrir norðan og ég held Fjórðungssambands Norðurlands, ef ég man rétt, og þetta þokkafélag, Fjórðungssamband Norðurlands og fræðsluráðið í Norðurlandi eystra, gerði sér lítið fyrir og hélt blaðamannafund. Það er sérstakt árásarefni að það skuli vera haldinn blaðamannafundur til að gera grein fyrir stöðu mála. Það sýnir með öðru lýðræðisást íhaldsins í þessu máli. Það má ekki láta fólkið vita. Það á að pukrast með niðurskurðinn og svínaríið á bak við tjöldin. Það má ekki segja frá, má ekki segja satt. Ég tel, herra forseti, að í þessum umræðum hafi komið fram fullgildar röksemdir um að það sé alveg óhjákvæmilegt að á þessum málum verði tekið frekar á hv. Alþingi. Umræðum um málið er m.ö.o. örugglega ekki lokið, jafnvel þó að þessari löngu utandagskrárumræðu ljúki senn. Það er ekki hægt að láta staðar numið, herra forseti, því að hér eru svo alvarleg mál uppi. Þau snerta félagslega þjónustu í landinu, snerta skólana, réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og embættisfærslu ráðherra. Þess vegna er óhjákvæmilegt að þetta mál verði rætt enn frekar. Og það er fróðlegt í þessu efni að athuga að þó að því sé haldið fram að hæstv. menntmrh. hafi þingmeirihluta á bak við sig í þessu máli, sem er sennilega rétt miðað við orð hv. 1. þm. Norðurl. e., er það engu að síður svo að þeir sem hér hafa talað, m.a. úr Framsfl., hafa gagnrýnt ráðherrann mjög harðlega og styðja ekki athafnir hans í þessu máli. Það er til umhugsunar um ráðherraábyrgð þegar hlutirnir liggja með þessum hætti. En fyrst og fremst, herra forseti, vildi ég stíga hér í stólinn til þakka hæstv. ráðh. fyrir tvennt. Fyrst að hann skyldi sakna mín í fyrradag. Annað hitt að hann skyldi kalla Alþýðubandalagsmenn "hyski". Það er hrós úr hans munni.



Herra forseti. Ég þakka virðulegum forseta Sþ. fyrir að leyfa þessa umræðu og sérstaklega fyrir að leyfa hana samkvæmt hinum almennu reglum um þingsköp og ég er sammála hæstv. forseta um það. Það er örugglega rétt mat hans að hér sé svo viðamikið mál á ferðinni að ekki veiti af að hafa allrúman tíma til að ræða það mál. Ég hef kvatt mér hljóðs til að ræða þær deilur sem komið hafa upp milli menntmrn. og fræðsluráðs Norðurlands eystra, skólastjóra og kennara á Norðurlandi eystra, fræðslustjóra í landinu og fleiri aðila í kjölfar þess að menntmrh. vék Sturlu Kristjánssyni fræðslustjóra á Akureyri fyrirvaralaust úr starfi og endanlega með bréfi dags. 10. jan. s.l. Þetta mál á sér nokkurn aðdraganda og bakgrunn sem samhengisins vegna er óhjákvæmilegt að fara um nokkrum orðum. Frá því að grunnskólalögin voru sett 1974 og allt til þessa dags hafa forsvarsmenn fræðslumála og sveitarstjórnarmenn barist fyrir því að fá byggða upp þá þjónustu sem þau kveða á um. Sem dæmi má taka þá aðstoð sem lögin gera ráð fyrir til handa börnum sem þurfa á sérstökum stuðningi eða aðstoð að halda í námi, en eiga þó að geta með slíkri aðstoð stundað nám innan hins almenna grunnskóla. Þegar reglugerð var sett um sérkennslu var staða fræðsluumdæmanna mjög misjöfn. Þessi mál máttu heita í þokkalega góðu horfi hér í Reykjavík, a.m.k. borið saman við stöðuna í umdæmum landsbyggðarinnar þar sem þessi þjónusta var tæpast til. Þau börn sem verst voru á vegi stödd voru send á sérstofnanir, en allur fjöldinn leyndist áfram án þess að á vanda þeirra væri tekið. Nú hin síðustu ár hefur hér verið að verða breyting á. Fræðsluskrifstofurnar eru í vaxandi mæli að verða í stakk búnar til að sinna verkefnum sínum og ég hygg að á engan sé hallað þó að sagt sé að fræðsluskrifstofa Norðurlandsumdæmis eystra hafi þar verið í fararbroddi. Þar hefur t.d. hin síðari ár tekist að manna stöður með menntuðum sérfræðingum til að greina þörfina fyrir sérkennslu og aðstoð eins og lög og reglugerðir gera ráð fyrir og hafa gert um árabil. Einnig hafa verið að fást til starfa menntaðir kennarar til að takast þessi störf á hendur. Norðurland eystra hefur því verið að öðlast nokkra sérstöðu meðal fræðsluumdæma landsbyggðarinnar og af öllu þessu leiðir að áætlanir þaðan um magn stuðnings- og sérkennslu hafa vaxið ört á undanförnum árum í samræmi við þessa greindu þörf. Það er ástæða til að leggja sérstaka áherslu á að hér eru ekki einhverjar óskir eða ágiskanir á ferðinni heldur niðurstaða af greiningu sérfræðinga og enn fremur er rétt að menn hafi í huga að reglugerð um sérkennslu frá 1977 gerir ráð fyrir að kennslumagn skuli vera í samræmi við ákvæði reglugerðarinnar, sbr. 15. gr., og koma að fullu til framkvæmda á fjórum árum eftir að reglugerðin er sett. Engar heimildir hafa af hálfu menntmrn. verið veittar til að skerða þessi ákvæði reglugerðarinnar. Aðstandendur barna, þeir foreldrar sem hér eiga hlut að máli, geta því vitnað til ákvæða í lögum og reglugerðum og kallað rétt sinn til að fá þessa þjónustu. Þetta er líka í mjög mörgum tilfellum alger forsenda þess að það fólk sem hér á hlut að máli geti varið það fyrir sjálfu sér og framtíð barna sinna að búa úti um land þar sem aðgangur að sérstofnunum er enginn ef þessi börn fá ekki þessa lágmarks tilskildu aðstoð. En síðan er að víkja að því að tillögur fræðsluráðanna eða áætlanir, sem byggja á þessari greiningu um þörf fyrir stuðnings- og sérkennslu, hafa af menntmrn. á undanförnum árum verið skornar niður þar, innan ráðuneytisins, áður en þær hafa borist Fjárlaga- og hagsýslustofnun og þaðan áleiðis til fjárlagagerðar. Þetta er m.a. staðfest af hagsýslustjóra Magnúsi Péturssyni í pappírum sem ég hef undir höndum. Barátta sveitarstjórnarmanna á Norðurlandi og víðar, fræðsluráðanna og skólamanna fyrir því að fá þróun fræðsluskrifstofanna viðurkennda, að fá þörf fyrir sérkennslumagn viðurkennt, á sér því langan aðdraganda. Það á sér stoð í lögum og reglugerðum og hvað sem öllu öðru líður á það sér ríkar mannúðar- og samúðarforsendur. Hæstv. menntmrh. sjálfur hefur á stundum haft á þessu nokkurn skilning, en hann sagði á fundi með skólamönnum norður á Akureyri s.l. vor efnislega eftirfarandi: "Leiðin inn í ráðuneytið er allt of löng fyrir þá sem utan Reykjavíkur búa. Þar eru margar dyr sem ískra á hjörum og hanga jafnvel á annarri löminni. Þetta kerfi er of þungt í vöfum og því þarf að breyta. Sérkennsla í hinum dreifðu byggðum hefur ekki átt miklum skilningi að mæta syðra. Þar hefur ofurkapp verið lagt á uppbyggingu stórra stofnana sem ætlað er að safna saman nemendum af öllu landinu án tillits til aðstæðna foreldra. Þessi stefna hefur á margan hátt staðið þjónustu í dreifbýlinu fyrir þrifum." Svo mörg voru þau orð hæstv. menntmrh. á fundi norður á Akureyri s.l. vor og tilvitnunin er tekin úr bréfi Guðmundar Inga Leifssonar, fræðslustjóra á Norðurlandi vestra, til ráðherra þar sem hann mótmælir áminningarbréfi ráðherra til Sturlu Kristjánssonar s.l. sumar. Viðbrögð hæstv. menntmrh. nú eru lítt skiljanleg í ljósi þessara orða þar sem hann gerist nú vígamaður í þágu kerfisins, varðhundur miðstýringarinnar gegn samtökum manna úti um byggðir landsins. Herra forseti. Ég hef talið nauðsynlegt að hafa þennan inngang til að gera grein fyrir aðdraganda málsins og varpa ljósi á þann grundvallarágreining sem að nokkru leyti liggur að baki þessari deilu. Samtök sveitarstjórnarmanna, fræðsluráð og skólamenn hafa um árabil barist fyrir rétti sínum í þessum málum og því er ekki að leyna og má eðlilegt kallast að öflugasta og best búna fræðsluskrifstofa landsbyggðarinnar, fræðsluskrifstofan á Akureyri, hefur verið brjóstvörnin í þessu máli. Hér er því fyrst og fremst um stefnuágreining að ræða, ágreining um framkvæmd grunnskólalaga, en ekki persónuleg afbrot eða afglöp eins manns. Skoðaðar í því ljósi verða athafnir ráðherra, er hann fyrirvaralaust rekur Sturlu Kristjánsson fræðslustjóra endanlega úr starfi, enn þá gerræðislegri en ella. Lítum þá á þær ásakanir sem bornar eru á fræðslustjórann fyrrverandi í uppsagnarbréfi ráðuneytisins dags. 10. jan. s.l. Í uppsagnarbréfinu segir eftirfarandi: Tilkynnt er um þá ákvörðun að leysa fræðslustjórann frá störfum frá og með 13. jan. að telja, vísað til bréfs menntmrn. frá 21. ágúst s.l. þar sem veitt var áminning vegna trúnaðarbrots í starfi og síðan segir: "Framangreind ákvörðun um að veita yður lausn er byggð á því mati ráðuneytisins að þér hafið sniðgengið fyrirmæli ráðuneytisins varðandi fjármálalega umsýslu í fræðsluumdæminu og ítrekað brotið trúnaðarskyldu þá er á yður hvílir sem starfsmanni ráðuneytisins, m.a. með framferði yðar í sambandi við útgáfu greinargerðar um málefni fræðsluumdæmisins dags. í nóvember 1986" o.s.frv. Hér er það fyrst til að taka að í áminningarbréfinu, sem kalla má staflið a í þeim lista ávirðinga sem bornar eru á fræðslustjóra, liggur það fyrir skjalfest af fleiri en einum og fleiri en tveimur og fleiri en þremur aðilum að þar er um hreinan misskilning að ræða. Í fyrsta lagi er Sturlu Kristjánssyni þar gefið að sök að hafa staðið fyrir blaðamannafundi sem haldinn var að tillögu Stefáns Á. Jónssonar á Kagaðarhóli, formanns fræðsluráðs Norðurlands vestra, og haldinn var á ábyrgð beggja fræðsluumdæmanna á Norðurlandi. Til þessa fundar var boðað af fræðsluráðunum og meðferð upplýsinga þar var samkvæmt venju. Það hafa allir fræðslustjórar landsins staðfest og sömuleiðis fræðsluráðin sem árlega hafa farið með þær upplýsingar sem vinnugögn, enda upplýsingarnar aldrei í allri sögu þeirra verið merktar sem trúnaðarmál. Það liggur því ljóst fyrir, stutt rökum margra mismunandi aðila, að áminningarbréfið er á hreinum misskilningi byggt og auðvitað hefði, þegar það var komið fram, átt að kalla það til baka eins og gerð var krafa um af fjölmörgum aðilum, en engin svör hafa frá ráðuneytinu borist um þær óskir að áminningarbréfið yrði kallað til baka. Ráðuneytið hefur ekki á næstum því hálfu ári haft tíma til að svara neinu einasta af þeim bréfum sem send voru af því tilefni. Önnur höfuðsökin, að manni skilst, sem borin er á fyrrv. fræðslustjóra og hann er gerður ábyrgur fyrir er að eyðsla hafi verið umfram heimildir í rekstri fræðsluskrifstofu Norðurlandsumdæmis eystra. Í fjölmiðlum hefur hæstv. ráðh. látið hafa eftir sér að framúreyðsla hafi verið svo nemur tug milljóna króna eða meira og hefur ýmist heyrst nefnd talan 11 millj. eða tugur milljóna. Hér ber að athuga ýmislegt. Í fyrsta lagi væri eðlilegt að ráðherrann gerði grein fyrir því hvaðan hann hefur þessar upplýsingar á þessu stigi málsins. Ég hef rætt bæði við deildarstjóra í menntmrn., Örlyg Geirsson, og skrifstofustjóra í fjmrn. og báðir hafa beðið mig sérstaklega fyrir að taka það fram í meðferð talna að á þessari stundu málsins liggi engar tölur endanlegar fyrir. Hér sé um að ræða bráðabirgðatölur um greiðslustöðu skrifstofunnar, ekki uppgjör, og það ber að hafa í huga. Slíkt liggi aldrei endanlega fyrir fyrr en á miðju ári. Þess vegna sé mjög varhugavert að taka sér í munn tölur í þessu sambandi á þessu stigi málsins. Það er einnig eftir að gera upp ýmsa liði sem komið geta hér til frádráttar eða viðbótar, svo sem óskipta liði á fjárlögum sem renna eiga til fræðsluskrifstofanna eftir nánari ákvörðun um skiptingu. Það er eftir að gera endanlega upp og bakfæra kostnað vegna framhaldsskólastarfsemi sem í byrjun er greiddur af grunnskólalið en færist síðan til baka frá framhaldsskólalið þegar uppgjöri lýkur. Það er eftir að athuga að hve miklu leyti ábyrgð sveitarfélaga á Norðurlandi eystra, fyrst og fremst Akureyrarkaupstaðar, kann að dragast frá þeirri kennslu sem farið hefur fram á haustmisseri, sérstaklega í sambandi við stuðnings- og hjálparkennslu. Samkvæmt upplýsingum bæjarskrifstofu á Akureyri reikna menn þar með að þar standi skuld inni sem komið gæti til kasta Akureyrarbæjar að greiða, ef hann verður látinn standa við ábyrgð sína, upp á um 1300 þús. kr. Þaðan var ég einnig beðinn að taka sérstaklega fram að allt uppgjör milli sveitarfélaganna, Akureyrarbæjar þar með talið, og menntmrn. er eftir og lýkur ekki fyrr en á miðju ári þannig að þess fráleitara er að taka sér tölur í munn með þeim hætti sem hæstv. menntmrh. hefur gert í fjölmiðlum m.a. Hér er því að mörgu að hyggja. Það er einnig rétt að hafa í huga í þessu sambandi að fræðsluskrifstofan á Norðurlandi eystra, fræðsluráðið og fræðslustjóri hafa ítrekað haft samband við menntmrn. á s.l. ári og óskað eftir viðræðum, óskað eftir svörum m.a. um hlutdeild umdæmisins í óskiptum lið grunnskólanna vegna þess að ella stefndi í greiðsluvandræði. Það er því ekki rétt, það er rangt að saka fræðsluskrifstofuna um að hún hafi keyrt fram úr fjárlögum vísvitandi og án þess að gera grein fyrir því hvernig greiðslustaða umdæmisins horfði. Það liggur einnig fyrir og það er rétt að það komi fram, m.a. með tilvísan til fortíðar, að á því kennsluári sem nú er hafið, og það ættu menn að athuga, hafi ekki allir hv. þm. áttað sig á því, að fjárlagaár og skólaár fara ekki saman og veldur ýmsu óhagræði sem menn þurfa að glöggva sig á, en á því skólaári sem nú er hálfnað, á haustmisserinu, er kennsla í Norðurlandsumdæmi eystra innan heimilda. Það liggur fyrir eftir uppgjöri fræðsluskrifstofunnar, byggðu á endanlegum vinnuskýrslum fyrir haustmisseri frá hverjum einasta skóla í umdæminu sem ég hef undir höndum og munar þar því að fræðsluumdæmið mun eiga upp undir eina kennarastöðu inni eftir þetta haustmisseri og er það veruleg breyting til batnaðar frá því sem lengst af hefur verið um langt árabil. Það mættu menn hafa í huga, eins og komist er að orði í Dagblaðinu, að í fyrsta skipti um langt árabil sem fræðsluumdæminu á Norðurlandi eystra tekst að halda sig algerlega innan heimilda á haustmisseri er tækifærið notað og fræðslustjóri rekinn. Það er einnig ástæða til að spyrja hvort ekki væri þá orsök og efni til að reka fleiri menn. Þannig hef ég þær upplýsingar að greiðslustaða Norðurlandsumdæmis vestra sé mjög slæm. Þar sé skuld upp á býsna háa tölu.

2,9 millj.

Ef borið er saman umfang rekstrarins í því fræðsluumdæmi við umfang rekstrarins í Norðurlandsumdæmi eystra er þar um ekki ólíka stöðu að ræða, en ekki er mér kunnugt að fræðslustjórinn í því umdæmi hafi verið leystur frá störfum. Og þó að það færi svo, hv. alþm., að rekstur fræðsluskrifstofunnar í Norðurlandsumdæmi eystra lendi 2-4% fram úr áætlun á fjárlagaárinu 1986 vegna fjölmargra skýranlegra ástæðna, vegna þess m.a. að fræðsluskrifstofan hefur ekki fengið nein svör frá ráðuneytinu um hlutdeild í óskiptum liðum o.fl., telja menn þá að þar væri um slíkt algert skipbrot að ræða, slíka óhæfu að það réttlætti þær aðgerðir sem menntmrh. hefur gripið til? Telja menn þá ekki að einhver opinber starfsmaðurinn færi að verða óöruggur um sig ef þetta yrði gert að vinnureglu í rekstri hins opinbera? Hvað halda menn að margir forstöðumenn eða ábyrgðarmenn rekstrar sjúkrahúsa og spítala í landinu væru í störfum ef sömu vinnureglu væri þar ætíð beitt? Hvað halda menn að margir ráðherrar eða ráðuneytisstjórar væru í störfum eftir s.l. ár ef sömu vinnureglu væri ætíð beitt? Það er a.m.k. morgunljóst að hæstv. menntmrh. væri farinn úr sínu ráðuneyti, jafnvel með fleiri starfsmönnum eftir þau ósköp af aukafjárveitingum sem hann hefur þurft til að reka sitt batterí s.l. ár. Hér kasta því steinum úr glerhúsi þeir sem síst skyldu. Í öllu falli ættu þeir að hika við að taka upp fyrsta steininn þeir sem þannig standa að málunum. Hvað varðar c-lið ásakananna er það skylt okkur þm. Norðurlandskjördæmis eystra að víkja þar að nokkrum orðum þar sem ráðherrann hefur sakað Sturlu Kristjánsson persónulega um að dreifa og koma á framfæri við fjölmiðla upplýsingum sem unnar voru og teknar saman fyrir alþm. Það mál snýr þannig að í fyrsta lagi var það gagn unnið á ábyrgð hóps manna, skólastjóra, fræðsluráðsmanna og fleiri aðila, og Sturla Kristjánsson er einn af mörgum sem í þeim hópi störfuðu. Í öðru lagi var það plagg af hálfu þessara aðila einungis afhent okkur þm. Norðurlands eystra. Það var tekið fram að þar væri um trúnaðarmál að ræða, vinnugagn handa okkur til að ræða við menntmrh. og til að hafa til handargagns í fjárlagagerðinni. Fyrsti maður sem kom þessari greinargerð til okkar þm. á framfæri við fjölmiðla mér vitanlega var hæstv. menntmrh. sjálfur þegar hann las upp úr henni í útvarpinu. Niðurstaða mín, herra forseti, af athugun á þessum ásökunum er eftirfarandi: Í fyrsta lagi byggja þær að hluta til á misskilningi, misskilningi sem komið hefur í ljós og ætti að vera auðvelt að ganga úr skugga um og leiðrétta. Í öðru lagi er fræðslustjórinn sakaður um afglöp sem eru í raun á ábyrgð annarra, á ábyrgð fræðsluráðs, á ábyrgð samstarfsmanna hans og á ábyrgð skólastjóra og yfirkennara í Norðurlandsumdæmi eystra. Í þriðja lagi er fráleitt að henda á lofti bráðabirgðatölur um greiðsluerfiðleika umdæmisins um áramót og sakfella fræðslustjórann sérstaklega af þeim sökum þar sem ekkert endanlegt er um þá niðurstöðu að segja fyrr en á miðju næsta ári. Auk þess þyrfti að reka tugi ef ekki hundruð manna í hliðstæðum ábyrgðarstöðum ef sama vinnulag ætti að hafa alls staðar á og væru þá margir embættismennirnir farnir og teknir að leita sér að öðrum störfum og líklega býsna margir í viðbót orðnir ærið órólegir um sig. Hér hefur því annaðhvort gerst, herra forseti og hv. alþm., að ráðherra hefur rekið á fullkomlega ruddalegan hátt opinberan starfsmann vegna misskilnings, vegna þess að hæstv. ráðh. hefur verið leiddur á villigötur eða fengið villandi upplýsingar um stöðu mála, eða þá hitt að eitthvað annað kemur til sem ekki kemur fram í uppsagnarbréfinu. Þetta segi ég að gefnu tilefni því ráðherra hefur sjálfur stundum látið í það skína að hann hafi þetta og hitt uppi í erminni sem hann geti beitt á menn ef þeir verði ekki góðir og hlýði og muni þá engu eirt, engum hlíft og illt sé að egna óbilgjarnan o.s.frv. Hirði ég ekki að rekja það frekar. En þá er auðvitað um það að ræða, ef síðari kosturinn er hér á ferðinni, að rangar ástæður, eins og menn segja stundum á hv. Alþingi, eru tilgreindar í uppsagnarbréfinu. Og er það þá verjandi? Þess vegna er það alveg óhjákvæmilegt að öll kurl komi til grafar í þessu máli og Alþingi fái með í svörum ráðherra undanbragðalausar skýringar. Þá vil ég örlítið víkja að þeirri aðferð sem hér var viðhöfð af hæstv. ráðh. og hv. ráðuneytisstjóra við að víkja nefndum embættismanni úr störfum. Hér var sem sagt sú aðferð valin að víkja manninum fyrirvaralaust og endanlega úr starfi og auglýsa stöðuna skömmu síðar. M.ö.o.: það er ekki farin sú leið að leysa manninn tímabundið frá störfum meðan athugun á málavöxtum fer fram, sbr. lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, nr. 38 frá 1954. Hefði það hins vegar verið gert, sem er hin almenna venja, hefði viðkomandi starfsmaður haldið öllum réttindum sínum og a.m.k. hálfum launum og málinu verið tryggður farvegur, sbr. ákvæði 8. gr. nefndra laga, um úttekt á málsatvikum af hálfu kunnáttumanna eða dómsrannsókn að hætti opinberra mála eins og lögin kveða á um. Það er óhjákvæmilegt að spyrja: Hvers vegna í ósköpunum er sá kostur tekinn hér, sem hlýtur að teljast til hreinna undantekninga og nánast flokkast undir neyðarúrræði eða neyðarrétt, að víkja embættismanninum úr starfi fyrirvaralaust og endanlega og svipta hann þar með öllum réttindum sínum og koma í veg fyrir rannsókn málsins eins og lög gera ráð fyrir ella? Um þessar aðfarir get ég, herra forseti, engin önnur orð haft en að þar sé á ferðinni hreint gerræði og valdníðsla. Ég vitna til 10. gr. laga nr. 4 frá 1963, um ábyrgð ráðherra í starfi, þar sem fjallað er um misbeitingu ráðherravalds. Alþingi getur ekki horft upp á ráðherrann beita valdi sínu með þessum hætti án þess að rannsaka málið og fá skýr svör hans. Hæstv. menntmrh. hefur farið mikinn í fjölmiðlum undanfarið og hvergi sparað stóru orðin. Hér áður hefðu menn e.t.v. sagt að hann hefði farið með rassaköstum eða með himinloftum. En unga kynslóðin í dag mundi e.t.v, frekar orða það svo að hæstv. ráðh. hafi verið á fjölmiðlatrippi. Ráðherrann hefur í engu svarað rökstuddum mótmælum fjölmargra aðila gegn þeim ásökunum sem fyrrv. fræðslustjóri, Sturla Kristjánsson, hefur verið borinn. Ráðherrann hefur hins vegar haft í hótunum og borið lygar í fjölmiðlum á jafnvalinkunnan sæmdarmann og Þráin Þórisson, skólastjóra á Skútustöðum og formann fræðsluráðs Norðurlands eystra. Hæstv. ráðh. hefur nafngreint fleiri fjarstadda einstaklinga og borið þá röngum sökum. Slíkt ber ekki góðum málstað vitni. Það segir sitt um karakterinn Sverri Hermannsson, eins og ráðherra sjálfur komst að orði, að vísu í öðru samhengi, í blaðaviðtali nýlega. Hér hafa einnig legið frammi á Alþingi fyrirspurnir um mánaða skeið frá hv. 5. þm. Austurl. um ásakanir á hendur nánast öllum þeim voðamönnum sem aka skólabörnum í landinu og standa fyrir slíkum ósóma, ásakanir um sukk og spillingu sem hæstv. ráðh. hefur haft í frammi en engu svarað til um frekar. Hér hefur legið frammi fsp., herra forseti, um þetta mál til hæstv. ráðh. vikum og mánuðum saman, en engin svör hafa komið. Svo ber hæstv. ráðh. á móti því aðspurður í fjölmiðlum að hann fari með dylgjur. Að lokum, herra forseti, vil ég svo lesa þær spurningar sem ég vil bera upp tii hæstv. ráðh. og hef afhent honum skriflega honum til hægðarauka. Ég hafði jafnframt hugsað mér að spyrja hv. formenn stjórnarflokkanna, hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh., og ég hafði gert þeim aðvart um það fyrr á fundinum að ég mundi bera fram slíkar fyrirspurnir. Ég mun því lesa spurningar til þeirra eða til annarra forustumanna stjórnarflokkanna.

Forseti vill að það komi fram að hæstv. forsrh. yfirgaf þingsalinn í samráði við forseta vegna áríðandi starfa. óskar hv. þm. eftir að forsrh. komi? Hann er í húsinu?

Herra forseti. Ég óska ekki eftir því. Ég hafði gert hæstv. forsrh. grein fyrir því að ég mundi bera upp til hans spurningar. Það verða þá væntanlega einhverjir aðrir talsmenn Framsfl. til að reyna að svara þeim eða láta þá ósvarað fyrir hönd framsóknar. Það kemur í ljós. Ég tel ekki ástæðu til að ítreka það, virðulegur forseti, þar sem ég hef sjálfur komið þessum skilaboðum til formanna stjórnarflokkanna. Það verður að vera þeirra mál hvort þeir sjá sér fært að svara eða ekki. Ég vil spyrja þá, en fyrst hæstv. menntmrh. tíu spurninga sem ég nú les af blaði: 1. Hverju svarar ráðherrann rökstuddu áliti fræðsluráðs Norðurlands eystra, fræðslustjóra, skólastjóra og yfirkennara á Norðurlandi eystra, fræðsluskrifstofu Norðurlands eystra og fleiri aðila um að brottvikning Sturlu Kristjánssonar fræðslustjóra úr starfi á þeim forsendum sem tilgreindar eru í uppsagnarbréfi dagsettu 10. jan. s.l. standist ekki eða sé á misskilningi byggð? 2. Er ráðherrann til samkomulags í þessari deilu tilbúinn til að afturkalla nefnt uppsagnarbréf og áminningarbréf frá 21. ágúst s.l. og fela sérfróðum aðilum að rannsaka öll ágreiningsefni og samskipti menntmrn. og fræðsluskrifstofa og fræðsluráða undanfarin ár? 3. Hver eru helstu rök menntmrh. fyrir því að velja þá aðferð að víkja Sturlu Kristjánssyni fyrirvaralaust og endanlega úr starfi í stað þess að leysa hann frekar tímabundið frá störfum meðan málsatvik væru rannsökuð og þannig að hann héldi réttindum sínum á meðan? 4. Var það tillaga ríkislögmanns að standa svo að uppsögninni? 5. Hverju sætir að ráðherra hafði ekki samband, hvað þá samráð við fræðsluráð Norðurlands eystra um þessar aðgerðir þó ljóst sé af lögum að fræðslustjóri er jöfnum höndum starfsmaður hlutaðeigandi sveitarfélaga og fræðsluráðs eins og menntmrn.? 6. Hvaðan hafði ráðherra þær upplýsingar um fjárhagsstöðu Norðurlandsumdæmis eystra sem hann lét hafa eftir sér í fjölmiðlum og var honum ljóst að fyrir liggja einungis ónákvæmar bráðabirgðatölur um greiðslustöðu en ekkert endanlegt uppgjör? 7. Hverju sætir að ekkert varð af fundi þeim eða ráðstefnu sem ráðherra hét á fundi á Hótel KEA 30. apríl s.l. að boða til um lausnir mála með fræðsluyfirvöldum norðan heiða og starfsmönnum ráðuneytisins og halda skyldi í maí 1986? 8. Telur ráðherra ekki ástæðu til að endurmeta ákvörðun sem hann hefur tekið þegar henni er mótmælt af fræðsluráði viðkomandi umdæmis, af samtökum skólastjórnenda, af stjórn viðkomandi fjórðungssambands, af almennum kennarafundum, af almennum fundum foreldrafélaga, af samtökum kennara, af samtökum fræðslustjóra og fjölmörgum fleiri aðilum? 9. Komi í ljós að ýmsar upplýsingar sem ráðherrann byggði ákvörðun sína á voru misvísandi eða villandi og aðrar byggðar á misskilningi, telur ráðherra þá ekki skylt að endurmeta þessa ákvörðun? 10. Telur hæstv. menntmrh. að allir landshlutar búi við jafnan rétt hvað fræðslumál varðar, t.d. hvað varðar sérkennslu, og ef svo er, telur hann þá baráttu fræðsluyfirvalda og sveitarstjórnarmanna víða um land á misskilningi byggða? Talsmenn, formenn eða hæstv. ráðh. úr stjórnarflokkunum vil ég spyrja eftirfarandi: Eru þeir tilbúnir að beita sér fyrir því að ágreiningsefni sem leiddu til brottvikningar Sturlu Kristjánssonar verði lögð til hliðar og honum veitt starfið að nýju, a.m.k. þannig að hann haldi réttindum sínum og launum, á meðan úttekt kunnáttumanna með aðild samtaka kennara, fræðslustjóra og fleiri aðila og fræðsluráðs fer fram? Eru þeir tilbúnir til að beita sér fyrir slíkum aðgerðum til samkomulags í þessari deilu eða ætla stjórnarflokkarnir, hæstv. forsrh., hæstv. fjmrh. og formaður Sjálfstfl. og allir hv. þm. stjórnarliðsins, með þögn sinni einni að lýsa fullum stuðningi við aðgerðir menntmrh., við aðferðir hans og hundsa mótmæli þeirra fjölmörgu aðila sem vitnað hefur verið til og þær fjölmörgu áskoranir sem hæstv. forsrh., hæstv. ríkisstjórn og fleiri aðilar hafa fengið um aðgerðir í þessu máli?

Af hverju beinir þm. þessu bara til stjórnarliða?

Það hlýtur reyndum þm. að vera kunnugt um.

Já, þess vegna spurði ég.

Það er að sjálfsögðu öllum frjálst að svara öllum þeim spurningum sem ég hef hér borið fram og þætti mér vænt um að sem víðast að kæmu svör, góð og greinileg. En að lokum þetta, herra forseti. Það hefur ekki farið hjá því að þetta mál og reyndar fleiri hafa leitt huga manns að því hvernig fara skal með vald. Hér var einu sinni flutt þáltill. um könnun á valdi í þjóðfélaginu. Það er nokkuð merkilegt þetta hugtak vald. Hvaðan kemur það, hvert fer það og hvernig á að nota það? Það er stundum sagt að vald spilli. Á það ætla ég ekki að leggja dóm en það er alveg ljóst að mikið vald er vandmeðfarið. Ég hef lagt þann skilning í stjórnarskrá og stjórnarskipunarlög að vald ráðherra kæmi frá Alþingi en ekki frá Guði. Það væri þingbundið vald en ekki ofan að frá eins og vald einvaldskonunga fyrr á öldum. Hæstv. núv. menntmrh. notar, að öllum öðrum hæstv. ráðherrum ólöstuðum, oftast persónufornöfnin, jafnt beygð sem óbeygð. Það er ég, um mig, frá mér og til mín. Það er ég sjálfur. Það er út af fyrir sig, herra forseti, gott að hafa röggsama valdsmenn, ef þeir eru réttlátir. Það er nefnilega svo að röggsemi og ranglæti fara illa saman, ákaflega illa saman. Og ef ekki tekst að ná samkomulagi í þessari deilu, ef hæstv. ráðh. er ekki tilbúinn að brjóta odd af oflæti sínu og leita samkomulags við fræðsluráð Norðurlands eystra og þá fjölmörgu aðila aðra sem eru beinir aðilar að málinu óttast ég að öldur lægi ekki á næstunni. Hæstv. ráðh. gerist stundum býsna forn í tali. Hann kannast sjálfsagt við að það bar stundum við fyrr á öldum að fjölkunnugir menn mögnuðu upp sendingar. En það bar líka stundum við að þeir sem fyrir sendingunum urðu kunnu nokkuð fyrir sér og snöruðu þeim til baka. Og þá var það jafnan eðli sendinganna að þær urðu hálfu verri viðureignar ef þær voru rétt magnaðar til baka. Fór þá stundum svo að sá sem sendinguna vakti upp í fyrstu og sendi af stað réði lítt við hana þegar hún kom til baka, varð jafnvel að gjalda fyrir með lífi sínu. Hér er að vísu fremur um pólitískt líf en efnislegt að ræða, en þá yrði ráðherra hált á fjölkynnginni ef svo færi að þessu sinni.



Herra forseti. Ef þetta er sending þeirra norðanmanna sem hér sté úr stólnum, þá mun ég skammt renna fyrir henni. Ég átti tal við hv. 4. þm. Norðurl. e. í gegnum síma á dögunum sem útvarpað var og hann upplýsti að hann hefði lesið lagasafnið spjaldanna á milli og kynni það utan að og vissi hvernig að málum átti að standa. Hann hafði þá í huga að bera fram vantraust á menntmrh. En hann minntist ekki orði á það. Hvað veldur því að hann hefur heykst á því? Hvað veldur því að hann gerir það ekki? Því að það er auðvitað árangursríkasta aðferðin til þess að koma höggi á ráðherrann, sem er það eftirsóknarverða fyrir Alþb., og ég sakna hv. 3. þm. Reykv. alveg sérstaklega, að hann skuli ekki vera hér til þess að fylgjast með vinnubrögðunum, hvort heldur eru sendingar þeirra Alþýðubandalagsmanna á Akureyri eða hvernig þeir yfirleitt halda á málum nú, sem þeir hafa undirbúið að því er virðist lengi og ég mun koma að síðar.

Gegnum sjálfstæðismanninn Sturlu Kristjánsson?

Ef einhver heldur að þetta hyski sé að reyna að skjóta skildi fyrir Sturlu Kristjánsson er það grundvallarmisskilningur. Þeir verða búnir að gleyma honum óðar en líður og hann verður skilinn einn eftir. Haldið þið að Benedikt Sigurðarson, þriðji maður á lista Alþb. á Norðurlandi eystra, sé að bera umhyggju fyrir Sturlu Kristjánssyni þegar hann hagar sér með þeim hætti sem við nú höfum sannanir fyrir? Ónei. Það er því miður allt annað sem fyrir þeim vakir. Þetta veit ég að verður að vísu ekki. Það verður ekki niðurstaðan hjá Alþb. sem flokki að haga sér með þessum hætti. En ef þeim helst þetta lengi uppi mun það, eins og ég segi, geta leitt mikið illt af sér. En hann sagði, þessi hv. þm. sem ætlar ekki að þagna þó hann sé kominn niður úr stólnum, í símann við mig að það væru ýmis ráð til að rannsaka mál. Nú heldur hann því fram að ég hafi skotið loku fyrir að rannsaka þetta sérstaka mál með því að víkja Sturlu Kristjánssyni fyrirvaralaust frá embætti. En hann hefur greinilega hlaupið yfir ákvæði laganna um embættisgengi, um embættismenn ríkisins vegna þess að þar er tilgreint nákvæmlega hvernig með skuli fara. Það segir í 11. gr. þeirra laga að þeim sem vikið er fyrirvaralaust úr embætti er rétt að vísa því máli til dómstóla og verður þá farið með það að hætti opinberra mála. Nú er þess krafist vitaskuld að þessi leið sé farin. Ég get ekki sætt mig við annað en öll kurl þessa máls komi til grafar. Og ef þeir sem í hlut eiga víkja sér undan þeirri aðferð rakleiðis að leggja þetta fyrir rétta dómstóla verður litið svo á að þeir þori það ekki því að málstaður þeirra þoli ekki. - Ég endurtek: Þá verða upphrópanir þeirra markleysa ein, sakir á mig um að ég hafi notað valdníðslu og brotið lög markleysa ein ef þeir nota ekki þau lög sem til þess standa að þeir nái rétti sínum. Fræðsluskrifstofur og starfsemi þeirra eru ekki gamalt fyrirbrigði í skólakerfi okkar, jafngamalt grunnskólalögunum, og að vísu tók ein 2-3 ár að koma þeim á fót. Má ég minna á það nú að grunnskólalögin voru mikið átakamál á sinni tíð í Alþingi. M.a. var það tillaga Sjálfstfl. þá að fræðsluskrifstofurnar yrðu á vegum sveitarfélaganna. Þetta hlaut ekki náð fyrir augum vinstri stjórnar sem þá ríkti og því er það skipulag sem nú er á þeim valið af þeim. Það var ekki svo að skilja að Sjálfstfl. ætlaðist til þess eða mundi hafa samþykkt að með stofnun fræðslustjóraembætta mundi verða komið á fót einum átta sjálfstæðum nýjum fjármálaráðherrum í landinu, eins og hann hefur viljað starfa, sá fræðslustjóri sem hefur verið um hríð og var fyrir framan á Norðurlandi eystra. Það er auðvitað fjarri lagi, enda verður að stemma stigu við því að menn geti tekið sér það vald sem þar var tekið með þeim afleiðingum sem raun ber vitni um í gegnum öll árin. Það er í undirbúningi og starfar að því nefnd að endurskoða grunnskólalögin og þar verður gerð tillaga um breytingu á starfsháttum fræðsluskrifstofanna. Þeim hefur tekist á rúmum tíu árum, fræðsluskrifstofunum, að vaxa menntmrn. þann veg yfir höfuð að þær hafa nú þremur stöðugildum fleiri en þetta langstærsta ráðuneyti ríkiskerfisins og sálfræðing á hverjum fingri. Og því er það að þeir hafa svo snarplega leitað að börnum með sérþarfir á Norðurlandi eystra að þeir eru búnir að finna helmingi fleiri börn sem þann veg stendur á fyrir en í Reykjanesi, sem hefur held ég ekki nema eins og sjö sálfræðinga, það umdæmi. Og það er þrefaldur fjöldi norður þar á borð við það sem er á Austurlandi og er ég auðvitað feginn því þar sem mitt kjördæmi á í hlut. En ég er í engri aðstöðu til þess að dæma um vinnubrögð af þessu tagi. Ég veit aðeins það að menn hafa lagt sig fram um og það hefur verið aukið stórkostlega fjármagn til þeirrar starfsemi einmitt sem varðar sérkennsluna. Það hefur risið úr engu upp í hundruð milljóna sem til þess arna hefur verið varið og auðvitað er það til lítils að vísa því til mín að ég hafi með einhverjum hætti hyglað Reykjavík í þessu efni sem hafði komið sér þessu upp að mestu áður en grunnskólalögin tóku gildi. En ég kem að því síðar hvernig á þessum einkennilegu málum hefur verið haldið. Fræðsluskrifstofa Norðurlandsumdæmis eystra hefur verið mikið í fjölmiðlum og ekki eingöngu í ár heldur árum saman. Þar hefur það hent og verið árleg áþján að skólum hefur haldið við lokun eða lokað. Vegna hvers? Vegna fjárskorts. Vegna þess að það hefur ekki verið greiddur t.d. skólaakstur. Og hvers vegna skyldi þann veg á standa? Það kemur í ljós þegar ég fer að lesa skýrslur fyrrv. fræðslustjóra sjálfs. Halda menn að það sé einhver tilviljun að aðeins eitt einasta umdæmi í landinu skuli vera haldið þessari óáran, ekki eitt ár heldur hvert einasta ár? Það varð að vísu linun á þessu meðan þessi maður, Sturla var í fríi og Ingólfur nokkur Ármannsson stjórnaði. Þá varð breyting og það var heldur engin tilviljun að það skyldi verða breyting á þá. En ég neyðist til, þótt betur hefði farið á því að menn hefðu náð áttum í tíma vegna þess einstaklings sem í hlut á, að fara yfir og ofan í mál sem annars hefðu svo gjarnan mátt liggja í þagnargildi. Þessum spurningum í tíu liðum frá hv. 4. þm. Norðurl. e. verður áreiðanlega svarað í máli mínu eftir því sem ræðu minni skilar fram. Ég batt vonir við að fræðslustjórinn fyrrv. gerði sér grein fyrir stöðu sinni og til þess þyrfti ekki að koma að þessi mál yrðu brotin svo til mergjar sem nú er nauðsyn á, ekki eingöngu hér heldur einnig fyrir dómstólum. Það er alveg óhjákvæmilegt að allar þessar staðreyndir verði brotnar til mergjar. Ég fletti hér upp á bréfi frá því í apríl 1980 þar sem Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri krefur Sturlu Kristjánsson um skýringar á mjög sérkennilegu orðavali sem hann hefur í frammi í bréfi til fjármálaáætlunardeildar menntmrn. þar sem segir, með leyfi forseta: "Þá má geta þess hér að undirritaður hefur sannreynt að fjármála- og áætlanadeild menntmrn. mun í einstöku tilfelli hafa veitt aðila utan ráðuneytisins hinar ólíklegustu upplýsingar um embættisfærslu hans langt út yfir samskipti við nefnda deild án samráðs við hann eða að honum forspurðum án hans vitundar." Fyrirspurn ráðuneytisstjórans, sem sýnd var ráðherra og skráð er á bréfið, var send 9. apríl og svo kemur svar, heil skýrsla frá fræðslustjóranum upp á 21 síðu vélritaða. Og nú verður vitnað í hann á næstunni, með leyfi hæstv. forseta. Það er svar við því hvað hann eigi við, fræðslustjórinn þarna, og það er líka greinargerð vegna mikilla umræðna sem urðu utan dagskrár á hinu háa Alþingi 10. jan. 1980. Þá er fjmrh. Sighvatur Björgvinsson og þá er menntmrh. Vilmundur heitinn Gylfason. Hv. þm. Salome Þorkelsdóttir tekur til máls utan dagskrár um stöðu ríkisfjármála. Þar kemur það fram að fræðsluumdæmi Norðurlands eystra hefur farið stórlega fram úr fjárveitingum. Það kom sérstaklega á daginn vegna þess að þáv. fjmrh. Sighvatur Björgvinsson neitaði að borga upp skuldina fyrir áramót og uppgjör fór ekki fram fyrr en 8. jan. Af þessu verða langvarandi deilur í Alþingi þar sem fjmrh. gerir grein fyrir sinni afstöðu og segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: "Ég vil aðeins taka það fram", segir fjmrh., "að fjármáladeild menntmrn. hefur staðið sig mjög vel og ber a.m.k. okkur alþm., sem förum með fjárveitingavaldið, að þakka fyrir þeirra verk í því sambandi að reyna að halda útgjöldum vegna skóla innan við, láta það ekki fara langt fram úr``, bætir hann við, "því sem Alþingi hefur ákveðið, vegna þess að ef einstaklingar, sem fara með ríkisins fé, geta ávísað sjálfir á ríkissjóð með þeim hætti að fara eins og þeir vilja fram úr þeim fjárlögum sem Alþingi afgreiðir, þá er náttúrlega tilgangslaust fyrir Alþingi að fara með fjárveitingavald. Þá er valdið annarra en okkar alþm." En ég vitna til skýrslu fyrrv. fræðslustjóra á Norðurlandi eystra, Sturlu Kristjánssonar. Hann segir: "Greinargerð sú sem hér birtist er því til orðin að þáv. menntmrh. Vilmundur Gylfason lokaði málinu, ef svo má segja, þá er undirritaður hafði náð fundi hans og óskaði þess að menntmrh. tæki á málinu og gerði annaðhvort að verja starfsmann sinn eða hafna honum, þar eð embættismaður, sem sannanlega væri lýst svo sem undirrituðum í þingræðu hæstv. fjmrh. þann 10. jan. s.l., væri alls óhæfur embættismaður, óhæfur til embættisstarfa sem þessara." Síðan segir fræðslustjórinn fyrrverandi svo, með leyfi forseta: "Auk þess álít ég að sé komið svo að einstök fræðsluumdæmi eða skólahverfi hafi að fullu notað fjárveitingu ársins, t.d. í október eða nóvember, þá sé það að sjálfsögðu einföld viðskiptasiðfræði að vara þau við ef ríkissjóður ætlar að neita að greiða sinn hlut í þeim kostnaði er til fellur síðustu mánuði ársins. Sveitarfélögin geta þá gert það upp við sig hvort þau vilja greiða ríkishlutann einnig þann tíma eða loka skólum. Málið er ekki svo einfalt að skólahald ráðist af útsjónarsemi fræðslustjóra og annarra heimaaðila við að spila úr fjárveitingaframlagi." Og síðan, með leyfi forseta, og þetta er fræðslustjórinn fyrrverandi sem talar og hlusti nú hið háa Alþingi grandgæfilega: "Séu samþykkt fjárlög ekki töluleg niðurstaða óvefengdra útreikninga kostnaðar samkvæmt lögum, reglugerðum og öðrum óvefengdum forsendum, þá eru þau einfaldlega vitlaus, ólög, ekkert með þau að gera og ekkert mark á þeim takandi." Þetta er embættismaður skipaður af menntmrh. sem hefur mikil umsvif í skipulagi skólamála, tekur sér mikið fjármálavald sem hann hefur notað með þeim hætti að fara milljónum króna fram úr á hverju einasta ári og skeyta ekkert um aðvaranir og bein fyrirmæli um að bæta ráð sitt. Og út í gegn. Þetta er 8. maí 1980. Ég mun lesa yfir ykkur hér á eftir ummæli hans frá 9. jan. 1987 og honum skilst ekki að hann í neinu hafi hagað sér öðruvísi en til stóð. Ég vitna enn í fræðslustjórann, skjólstæðing hv. Steingríms fróða Sigfússonar: "Eins og ég nefndi fyrr eru greiðslubeiðnir ekki á vegum fjármála- og áætlanadeildar" - Greiðslubeiðnir frá deild menntmrn. á Akureyri eru eftir þessu sem hér segir ekki á vegum fjármála- og áætlanadeildar. - "og verður það að mínu viti að teljast mjög alvarlegur hlutur ef einhver og einhver deild eða deildarstjóri ráðuneytisins", þ.e. menntmrn., "kemst óátalið upp með að blanda sér í og ógilda afgreiðslur fræðslustjóra, afgreiðslur er aðeins hafa viðdvöl í menntmrn. til bókunar." Menntmrn. ber ábyrgð á rekstri þessarar skrifstofu og rekur hana með sveitarfélögunum, borgar að vísu öll laun kennara og yfirgnæfandi mestan hluta kostnaðar af rekstri skóla að sjálfsögðu. En þetta er viðhorfið, að menntmrn. eigi ekki að skipta sér af þessu. Hann á ekki fóður undir fat yfir slíkri ósvífni. Og hann heldur áfram: "Það er líka í fyrsta skiptið", og þar kemur að því að hann fékk ekki greiðslurnar fyrir áramót, "sem ég heyri það nefndar aðhaldsaðgerðir að tefja greiðslur reikninga frá því í desember til 8. jan. næsta árs. Rétt eins mætti kalla það skírlífi að neita að framfæra börn sín." Þetta er nú eitthvað til handa Steingrími fróða að skemmta sér við, hvað þetta þýðir. Og svo segir áfram: "Um fjárveitingavaldið vísa ég til þess sem ég hef þegar sagt hér að framan, en ítreka þann skilning minn að skólahald er ákvarðað í grunnskólalögum ásamt öðrum forsendum og fjárlög skulu því ákvarðast af kostnaðarútreikningum framkvæmdarinnar en ekki öfugt, að einhver og einhver tala í fjárlögum komi í stað grunnskólalaganna." Er nú að furða að maður sem er haldinn þessari skynvillu framkvæmi svo hlutina eins og við höfum dæmin um? En þetta er ekki nálægt því búið. Hér segir svo á bls. 17, með leyfi forseta: "Fræðslustjóra er því að sjálfsögðu algerlega óheimilt að skerða upp á sitt einsdæmi þá lögboðnu þjónustu er umdæmi hans skal njóta þó svo", hv. þm. Geir Gunnarsson, "þó svo fjárveitingavaldinu hafi orðið á mistök að lítilsvirða áætlun hans og aðvörun og veita of lítið fé á fjárlögum til þess að framfylgja þeirri löggjöf er Alþingi hefur áður sett um grunnskólahald samkvæmt þeim reglum, samningum og ákvæðum sem í gildi eru hverju sinni." Hugsa sér annað eins! Hv. Alþingi heyrir þetta. Hvernig dettur mönnum í hug að fræðslustjórinn fari upp á sitt einsdæmi að skerða neitt þó að fjárveitingavaldinu verði á þau mistök að lítilsvirða hans áætlun? Ég veit ekki hvort hægt er að komast lengra í vitleysunni. Ég veit það ekki. En maður hefur sjaldan heyrt eða séð annað eins. Svo segir hann hér enn: "Svo að ég leiðrétti fyrrv. fjmrh. Sighvat Björgvinsson enn einu sinni, þá er ástæða þess að fræðsluumdæmi fara fram úr fjárlögum einfaldlega sú að fjárlög eru vitlaus." Hér kemur svo þar sem hann er að tala til fyrrv. yfirmanns síns, fyrrv. menntmrh. og þáv. alþm. Vilmundar Gylfasonar, sem var nýhættur ráðherrastörfum, og segir svo, með leyfi forseta: "Ég vil einnig geta þess hér að fyrrv. menntmrh. (þar áður siðbótarmaður)", þetta er fræðslustjórinn í Norðurlandi eystra að skrifa yfirboðara sínum í menntmrn., "vísaði því frá sér að veita mér, húskarli sínum, uppreisn þó svo ég legði á skrifborð hans gögn er sönnuðu að fyrrv. fjmrh. hefði farið með ósannindi í þingræðum sínum sem hér hefur verið fjallað um." Þarna kom hann sjálfur með og lagði fram plöggin. Þá var enginn Steingrímur að snatta fyrir hann. " Fyrrv. menntmrh. kvaðst líta svo á að málið væri afgreitt af hálfu menntmrn. með fréttatilkynningu ráðuneytisins og vísar einnig í því sambandi til orða sinna í þinginu. Ég sagði þá", sagði fræðslustjórinn fyrrverandi, "og segi enn að væri helmingur ósanninda og dylgja fyrrv. fjmrh. Sighvats Björgvinssonar á rökum reistur, þá væri það eitt fyrir menntmrn. að gera að víkja mér úr starfi." Það þarf rannsókn á þessu. Var Sighvatur Björgvinsson að skrökva allan tímann sem hann var að tala um hvernig til hefði tekist um fjárreiður þessa umdæmis í ræðu sinni 10. jan. 1980? Það þarf bara helmingurinn að vera sannur, segir hann, fræðslustjórinn, til þess að hann eigi sjálfur að víkja. Svo segir enn hér: "Ég fór fram á þá athugun og sáttaleitun, en fyrrv. menntmrh. lokaði málinu eins og fyrr segir." Og endar svona og þetta má til með að komast inn í þingtíðindi: "Það er sagt að fjarlægðin geri fjöllin blá, fjarlægðin geri fjöllin blá og mennina mikla. Ég varð þess óvænt og ónotalega vísari á fundum mínum með fyrrv. menntmrh., Vilmundi Gylfasyni, hve sumir menn eiga mikið undir fjarlægðinni." Það er fyrrv. fræðslustjóri á Norðurlandi eystra sem talar til yfirmanna sinna og sendir þeim skýrslu um ástæður sínar og þá málsmeðferð sem hann telur frambærilega. Ég leyfi mér að fletta upp í bréfi frá 7. júlí 1980 frá fyrrv. fræðslustjóra þar sem Ríkisendurskoðun hefur haft við færslur skrifstofunnar að athuga. Lokin á svari hans við því eru svohljóðandi: "Varðandi kröfu Ríkisendurskoðunar um fullnægjandi horf" - vafalaust um að koma þessum málum í fullnægjandi horf - "þá vil ég hér með biðja Ríkisendurskoðun um úttekt á högum fræðsluskrifstofa, ekki einungis reikningsskil heldur öllum fjárreiðum, aðbúð og aðstæðum, þ.e. að afstæði hlutanna verði inni í myndinni, og síðan skýringu og niðurstöðu um það hvað sé þá fullnægjandi horf þessara mála. Að öðrum kosti frábið ég allar slíkar sleggjusveiflur", hvað sem það merkir nú. En Birgir Thorlacius, hinn hógværi og vandaði ráðuneytisstjóri, skrifar honum kurteislega bréf 5. ágúst og áminnir hann og ráðuneytið segir: "Væntir ráðuneytið þess að allir þeir aðilar sem á sviði þess starfa hafi gott samstarf við Ríkisendurskoðun og hlíti fyrirmælum og leiðbeiningum um reikningsfærslur og fjármeðferð þannig að allt slíkt sé undir öllum kringumstæðum í fyllsta lagi." Og vitnað er í bréf frá 22. okt. Starfsmaður menntmrn. á Akureyri og fræðslustjóri skrifar, það er til fjmrn., svohljóðandi bréf: "Vinsamlegast sendið fyrirspurnir ykkar um skipan kennslu í Norðurlandskjördæmi eystra beint til fræðsluskrifstofu þar eð allsendis óþarft er að nota einhvern fulltrúa ráðuneytisins", það er menntmrn., "sem sendil í slíkum málum. Jafnframt verður það að teljast eðlilegust málsmeðferð að fræðsluskrifstofu sé tilkynnt um það milliliðalaust ef launagreiðslur til einstakra kennara eru stöðvaðar vegna meintra afglapa fræðsluskrifstofu." Hvað merkir þetta bréf? Hann er að segja við fjmrn. að í menntmrn. séu einhverjir sendlar sem skipti engu máli og það sé óþarft að vera að biðja þá um að snúast með einhverja hluti sem það varði. Hvaða skilning hefur hann á því hver staða hans er í ráðuneytinu og hvert valdsvið hans er til að mynda í fjármálasökum og er að undra þótt úr skorðum gangi? Sturla Kristjánsson birti í morgun í Morgunblaðinu athugasemdir við ummæli um norðlenska skólapólitík. Af því gefna tilefni vill menntmrn. gefa eftirfarandi yfirlýsingu: "Í athugasemdum sínum beinir hann spjótum sínum að menntmrn. sem hann áður var hluti af og hefði því átt að þekkja betur til mála en í ljós kemur. Samkvæmt athugunum ráðuneytisins á framkvæmd stuðnings- og sérkennslu skólaárið 1985-86 og kynntar voru fræðslustjórum, þar með talið honum, s.l. haust hafa fimm umdæmi af átta náð því að vera með um og yfir 11% af almennum kennslukvóta til stuðnings- og sérkennslu. Þetta er nokkuð meira en áætlunin gerði ráð fyrir og hefur náðst með hagræðingu án þess að það leiddi til neikvæðrar greiðslustöðu nema á Norðurlandi eystra." Norðurland vestra er þar sammerkt, enda er þar fræðslustjóri sem í upphafi tók Sturlu Kristjánsson sér til fyrirmyndar í einu og öllu og var nærri farinn á hliðina og kominn á nasirnar vegna þess að skólar voru að stöðvast hjá honum þegar hann áttaði sig og breytti til.

Var nefið á hliðinni á honum?

Og hann er ekki alveg kominn á réttan kjöl enn, sem hv. þm. Páll Pétursson veit mjög vel um. "Um áramótin 1986-87 var greiðslustaða fræðsluumdæmis Norðurlandskjördæmis eystra neikvæð um 10 millj. kr." - greiðslustaðan. Uppgjör á eftir að fara fram og þessi tala getur stórhækkað og miðað við fyrri ár er líklegt að hún geri það. "Hafði þá verið búið að millifæra hlut umdæmisins af óskiptum lið fjárlaga, grunnskólar, almennt." Það er þessi upphæð sem menn hafa verið að velta á milli sín og hafa álitið að væri fyrir Norðurlandskjördæmi eystra eitt, þessar 8,9 millj. sem áttu að vera til jöfnunar milli umdæma og hlutur Norðurlands eystra var talinn 500-600 þús. kr. af. "Kostnaður vegna framhaldsdeilda grunnskóla að upphæð 3,5 millj. hefur verið færður til tekna af óskiptum lið fjárlaga. Mat á verðlagningu kennslu er byggt á upplýsingum fræðslustjóra og hefur það ekki haft áhrif á neikvæða stöðu umdæmisins. Samanburður á verðlagningu kennslu við önnur umdæmi hefur byggst á áætlunum og því mjög varhugaverður fyrr en rauntölur liggja fyrir. Þrátt fyrir það að ráðuneytið setji og skipi kennara, þá hefur það alfarið verið í verkahring fræðslustjóra að skipuleggja kennslu þannig að hún rúmist innan heimilda fjárlaga. Rétt er að benda á að kennslumagn á Norðurlandi eystra hefur farið verulega fram úr áætlun eða sem nemur 22 stöðugildum. . ." Var hv. þm. Steingrímur Sigfússon að tala um að þeir mundu eiga eitt kennslugildi inni? Hann segir hér á öðrum stað, og ég kem að því síðar, að ef það eigi að framfylgja áætlunum menntmrn. mundi það þýða að 24 kennarar sem hann var búinn að ráða misstu atvinnu sína. Hann var nefnilega búinn að ráða þá og gefa út stöðugildin áður en áætlun menntmrn. kom að því er virðist. .. .verulega fram úr áætlun eða sem nemur 22 stöðugildum á skólaárinu 1985-1986 og var það aðalorsök þess fjárhagslega vanda sem þar kom upp. Fræðslustjórinn hefur að engu fyrirmæli og áætlanir menntmrn. Og var það ekki formaður fræðslustjórnar, hinn gagnmerki Mývetningur Þráinn Þórisson, sem lýsti því yfir í útvarpi eitthvað á þá leið að þeir í menntmrn. syðra hefðu sínar áætlanir og fjárlög. Við gerum okkar áætlanir og auðvitað förum við eftir þeim. Það var einhvern veginn á þennan veg. Það er hægt að fletta þessu upp. Og hvað segir almenningur um að starfsmaður menntmrn. stráir um sig með stöðugildum tugum saman, setur upp embættismenn tugum saman eins og ekkert sé og segir að hann hafi rétt til þess því að fjvn. og Alþingi sé með vitlausa útreikninga og ekkert að marka það? "Fjármálaskrifstofa menntmrn. upplýsir að fræðslustjóri Norðurlands eystra", og þetta er orðrétt tilvitnun frá fjármálaskrifstofunni, "hafi ráðstafað fjármunum að geðþótta án tillits til heimildar í fjárlögum. Dæmi: 1. Rekstur fræðsluskrifstofu. Húsnæði var tekið á leigu og innréttað án vitundar ráðuneytis. Ráðuneytið fékk upplýsingar um málið þegar Sturla gerðist skólastjóri á Þelamörk og Ingólfur Ármannsson kom til þáverandi ráðuneytisstjóra til þess að fá aðstoð við að koma fjármálum skrifstofunnar á hreint. 2. Starfsmannahald. Starfsmenn hafa verið ráðnir til ýmissa verkefna án vitundar ráðuneytis. M.a. teknir kennarar til vinnu á fræðsluskrifstofu gegn afslætti frá almennri kennsluskyldu. Þessi vinna er tekin af kennslukvóta umdæmisins og veldur því viðbótarkostnaði ríkissjóðs án endurgreiðslu frá sveitarfélögum. 3. Framlög sveitarfélaga eru reiknuð samkvæmt tilbúinni reglu fræðslustjóra og ekki borið undir ráðuneyti. 4. Stofnað er til ýmiss kostnaðar og nýjunga í starfi án samráðs eða vitundar ráðuneytis. Þessi verkefni eru í sjálfu sér áhugaverð, en fjárveitingar til þeirra eru ekki fyrir hendi, enda öðrum aðilum ætlað að annast þau, svo sem Námsgagnastofnun. Fræðslukostnaður. Fræðslustjóri hefur iðulega ekki haldið sig innan ramma fjárlaga þau ár sem hann hefur haft umsjón með skólarekstri." Var að furða? Maður hefur nú heyrt viðhorf hans til þess hvort það snúi nokkuð að honum að fara eftir fjárlögum. "Fræðslustjóri hefur iðulega ekki haldið sig innan ramma fjárlaga þau ár sem hann hefur haft umsjón með skólarekstri, hvorki hvað snertir fjárveitingar í krónutölu né það er að kennslumagni lýtur. Hefur hann oftar skorið sig úr að þessu leyti, enda margsinnis sýnt að hann telur sig engu varða ákvarðanir ráðuneytis." Og fyrir því eru hans eigin orð sem ég hef margvitnað í. "Skólaárið 1985-1986 ráðstafaði fræðslustjóri kennslumagni á Norðurlandi eystra sem nam 22 stöðugildum kennara umfram heimildir. Vinnubrögð vegna úthlutunar á kennslumagni til almennrar kennslu eru vægast sagt vafasöm. T.d. sendi fræðslustjóri skólum s.l. vor tilkynningu um heimild til notkunar á kennslustundum sem var ekki í neinu samræmi við áætlun ráðuneytis samkvæmt lögum. Síðar sendi fræðslustjóri skólum upplýsingar um kennslumagn í takt við áætlun ráðuneytis og talar þá um niðurskurð ráðuneytis á hans fyrri tillögum. Fræðslustjóri fullyrðir að hallað sé á hans umdæmi í umfjöllun fjárlagatillagna og nefnir í því sambandi m.a. eftirfarandi auk sérkennslunnar: Launataxtar séu ekki í samræmi við rauntölur, forfallakennsla vanáætluð, ekki sé tekið tillit til aldursafsláttar o.fl. Allar þessar fullyrðingar eru rangar. Áætlanir fræðsluumdæmanna eru samræmdar og í meginatriðum tekið fullt tillit til óska fræðslustjóra um breytingar frá staðli. Launataxtar eru eftir því sem mögulegt er byggðir á rauntölum, þ.e. á launaflokkum viðkomandi kennara samkvæmt útskrift launadeildar. Forfallakennsla er áætluð alls staðar á grundvelli raunverulegra greiðslna fyrir forföll fyrri ára. Aldursafsláttur er byggður á upplýsingum fræðslustjóra. Vegna sérkennslunnar skal bent á tvö grundvallaratriði. Í fyrra lagi: Áætlun fræðslustjóra er þokukennd og orkar mjög tvímælis. Í upphafi", og það er það sem enn glymur í eyrum, "gerði hann ráð fyrir 850 tímum á viku, síðar breyttist þetta í 750 og enn er komin ný tillaga um 700 tíma sem þörf er á. Sú skilgreining er byggð á vafasömum forsendum. Það er tilvitnun í ákvæði reglugerða um sérstofnanir eða sérskóla." Og svo að lokum um greiðslustöðuna: Hún er í lok ársins neikvæð um 10 millj. kr., en það er fjarri því að öll kurl séu komin til grafar. Allra lagaákvæða var gætt í fyllsta samráði við ríkislögmann um brottvikningu þessa. Því var það að eftir áminningar skriflegar og munnlegar tvívegis var með vísun til laganna ákveðið að gefa Sturlu Kristjánssyni kost á því að svara fyrir sig eins og tilgreinir í lögunum að eigi að gera ef kostur er. Þetta var gert 9. jan. Ráðuneytisstjóri Knútur Hallsson og skrifstofustjórinn Sólrún Jensdóttir ræddu í þrjár klukkustundir við fræðslustjórann um hans stöðu og hans mál til þess að gefa honum færi á að verja hendur sínar og eða svara til saka eftir því sem menn vilja á það líta. Og hér kemur þeirra skýrsla sem ég hlýt að flytja orðrétt. Þeir rifja upp í byrjun og það skýrir sig sjálft hér á eftir hvers vegna þeir rifja upp í byrjun eitt atriða þess að talinn er hafa verið brotinn trúnaður í áminningarbréfinu upphaflega sem á var minnst. "Á fundi með fréttamönnum á fræðsluskrifstofu Norðurlandsumdæmis eystra á Akureyri veitti fræðslustjóri umdæmisins, Sturla Kristjánsson, upplýsingar sem fram koma í áætlun menntmrn. til fjárlaga fyrir árið 1987. Höfðu honum verið sendar upplýsingar þessar sem embættismanni ráðuneytisins til þess að kynna honum hvers vænta mætti í fjárveitingum til umdæmisins fyrir árið 1987. Þessar áætlanir voru kynntar fræðslustjóra, fræðsluráðum og skólastjórum. Fyrir ofannefndan fréttamannafund hafði fræðslustjóraembættið á Norðurlandi eystra ritað ráðuneytinu bréf og útskýrt að meira magn þyrfti til sérkennslu en gert var ráð fyrir í áætlunum ráðuneytisins. Má því ljóst vera að málið var til umfjöllunar í ráðuneytinu og niðurstaða ekki fengin. Meðan vinnu við gerð tillagna til fjárlaga er ekki lokið er ekki einsýnt hvort unnt er að verða við tilmælum um breytingar. Það er trúnaðarbrot af hálfu embættismanns ráðuneytisins að gefa fjölmiðlum upplýsingar úr vinnugögnum frá ráðuneytinu. Það var fyrir þessi vinnubrögð sem fræðslustjóri Norðurlandsumdæmis eystra hlaut áminningu af hálfu menntmrh. Í áminningarbréfi dags. 21. ágúst s.l. segir m.a. að á umræddum fréttamannafundi 14. ágúst hafi verið komið á framfæri við fjölmiðla upplýsingum sem fram komu í gögnum sem fræðslustjóra voru send sem starfsmanni menntmrn. vegna fjárlagagerðar næsta ár. Í bréfinu segir að ráðuneytið telji þá framkomu fræðslustjóra að veita fjölmiðlum umræddar upplýsingar óhæfa og ósamrýmanlega stöðu hans sem fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis eystra með vísun til ákvæða laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Áætlanir ráðuneytisins eru vinnugögn sem ekki eiga erindi við fjölmiðla. Ekki skiptir því máli hver lagði fram tillögu um að haldinn yrði blaðamannafundur á fræðsluskrifstofu Norðurlands eystra. Samkvæmt bréfi frá Guðmundi Inga Leifssyni, fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis vestra, dags. 28. ágúst, var sú tillaga komin frá Stefáni Jónssyni á Kagaðarhóli, formanni fræðsluráðs Norðurlandsumdæmis vestra. Í bréfi sem undirritað var af fimm fræðslustjórum dags. 26. ágúst 1986 segir að það sé föst venja að líta á afgreiðslu menntmrn. á fjárlagatillögum sem endanlega niðurstöðu til að vinna eftir við skipulag skólahalds. Ekki virðist þó fræðslustjóri Norðurlandsumdæmis eystra hafa litið svo á, ef dæma má af bréfum hans til ráðuneytisins, en þar gerir hann ráð fyrir að unnt megi reynast að fá þessari endanlegu niðurstöðu breytt. Fræðslustjórarnir segja í bréfi sínu að fræðsluráðum og skólum eða skólanefndum hafi verið veittar upplýsingar um niðurstöðu áætlana menntmrn. eftir því sem við á. Við þetta hefur ekki verið gerð athugasemd. Í bréfi dags. 28. ágúst, sem áður er nefnt, telur Guðmundur Ingi Leifsson, fræðslustjóri Norðurlandsumdæmis vestra, sig undir sömu sök seldan og fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis eystra. Hann bendir á að hann telji sig hafa verið að fara að vilja fræðsluráðs varðandi undirbúning umrædds fundar með fréttamönnum. Fræðslustjóri Norðurlandsumdæmis vestra tekur fram í bréfi sínu að hann er embættismaður menntmrn., en jafnframt framkvæmdastjóri fræðsluráðs. Þetta er rétt, en í þessari tvíþættu stöðu getur embættismaður ekki brugðist hollustu sinni við annan yfirmann sinn til þess að þjóna hinum. Bæta má við að ekkert hefur komið fram um að Guðmundur Ingi Leifsson hafi veitt fjölmiðlum upplýsingar byggðar á vinnugögnum sem ráðuneytið sendi honum í embættisnafni. Eins og nefnt er hér að ofan og kemur fram í fundargerð fræðsluráðs Norðurlandsumdæmis eystra 14. ágúst sendi fræðslustjóri menntmrn. bréf 5. ágúst þar sem hann fer þess á leit að greindum sérkennslunemendum í umdæminu verði tryggð lögboðin þjónusta samkvæmt reglugerð menntmrn. þar um, eins og segir í fundargerð. Hafði þetta bréf borist ráðuneytinu fáum dögum áður en fréttamönnum var boðið á fræðsluráðsfundinn 14. ágúst og ekki gefist svigrúm til að bregðast við. Samkvæmt fundargerð fræðsluráðs skýrði fræðslustjóri fréttamönnum frá því að þrátt fyrir niðurstöður sérkennslugreiningar, sem sýndi að þörfin væri 850 vikustundir á næsta skólaári, hygðist menntmrn. skera þær niður í 200. Taldi hann þetta mikil mistök sem m.a. gætu leitt til búferlaflutninga yrðu þau ekki leiðrétt. Hann vakti einnig athygli á að með skerðingunni yrðu 24 kennarar sviptir atvinnu sinni." - Hvaða skerðingu? ef ég má spyrja. Þetta var nefnilega hækkun frá árinu áður. Hann er að tala um skerðingu af því að þetta nær ekki 850 stunda tölunni hans sem var síðar breytt í 700. Það er skerðingin, en auðvitað var aukið við þetta magn og kemur síðar fram að það var aukið um 150 stundir. En samt sem áður verður að svipta 24 kennara stöðu og atvinnu sinni. Og af hverju? Af því að þessi herramaður var búinn að deila út stöðugildum til kennara. "Eftir að fréttamenn fóru af fundi var samþykkt að mótmæla niðurskurði menntmrn. á áætlun fræðslustjóra vegna sérkennslu fyrir fjárlagaárið 1987. Samþykkt var einnig að fela fræðslustjóra að vinna áfram að því að fá leiðréttingu á niðurskurði ráðuneytisins. Kemur hér fram að ráðið taldi málið ekki útkljáð. Ekki gerði fræðslustjóri tilraun til að ná fundi ráðherra í framhaldi af þessum samþykktum." Og það skýrir sig betur síðar hvers vegna það var aldrei gert, hvers vegna fræðslustjórinn gerði aldrei tilraun til þess frá því í júnímánuði að ná sambandi við menntmrh. né heldur formaður fræðsluráðs og fræðsluráðið í heild. Frá því skýrir hann beinum orðum hér á eftir. "Milli þessa fræðslufundar og þess næsta sem haldinn var 13. sept. og vikið verður að síðar var haldinn fundur í Reykjavík 25. ágúst með fræðslustjórum og öðrum starfsmönnum menntmrn. Á þessum fundi vék Knútur Hallsson ráðuneytisstjóri að áminningarbréfi ráðuneytisins til fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis eystra. Kvaðst hann ekki vilja ræða málið í einstökum atriðum heldur einungis nokkur meginatriði og þá fyrst og fremst eftirfarandi: Fræðslustjórar eru skipaðir af ráðherra og starfsmenn hans eins og annað starfsfólk ráðuneytisins. Ráðuneytið væri skrifstofa ráðherra og starfsfólkið skrifstofulið hans. Ráðherra mótaði stefnu og framkvæmd starfs ráðuneytisins. Fræðimenn hefðu fjallað um hverra kosta starfsmaður ráðuneytis ætti völ ef hann væri ósammála stefnu og athöfnum ráðherra. Niðurstaða væri sú að auðvitað gætu starfsmenn rætt við ráðherra og gert grein fyrir máli sínu í þeim tilgangi að telja honum hughvarf. Tækist það ekki ættu starfsmenn um tvennt að velja. Annaðhvort að fylgja stefnu ráðherra þótt þeir væru henni ósammála eða segja af sér. Ef síðari kosturinn væri valinn gæti starfsmaður gagnrýnt ráðherra í ræðu og riti eins og aðrir borgarar. Ráðuneytisstjóri lét fræðslustjóra ótvírætt skilja að þeir gætu ekki hagað sér eins og fræðslustjóri Norðurlandsumdæmis eystra hefði gert. Virtust fræðslustjórar eftir þessi ummæli ráðuneytisstjóra átta sig betur á stöðu sinni sem ráðuneytisstarfsmanna. Fræðslustjóri Norðurlandsumdæmis eystra spurði hvort hann ætti að skilja orð ráðuneytisstjóra sem vísbendingu um að honum bæri að segja af sér. Þótt ráðuneytisstjóri hefði skýrt stöðu embættismanna gagnvart ráðherra gerði fræðslustjóri enga tilraun til þess að ná fundi ráðherra til að ræða við hann vanda fræðsluumdæmisins hvorki vegna slæmrar greiðslustöðu á haustdögum né þeirrar óánægju með áætlun ráðuneytisins um kennslumagn í umdæminu sem fjölmiðlum varð tíðrætt um. Á fundi fræðsluráðs Norðurlandsumdæmis eystra 13. sept. var sérkennsla enn rædd. Formaður fræðsluráðs ræddi mikinn mismun milli fræðsluumdæma á framlögum til sérkennslu og sagði að í sumum umdæmum væri áætlun menntmrn. nær hin sama og viðkomandi fræðsluskrifstofa." En það láðist að geta þess og einnig við fjölmiðlana að í þeim umdæmum sem þannig var ástatt höfðu fræðslustjórarnir einungis beðið um örlitla hækkun. Ég hef hér yfirlit um kennslustundafjölda í sérkennslu og stuðningskennslu. Þar er t.d. Reykjanesið skv. fjárlögum 1986 með 1264 stundir á viku og Helgi Jónasson gerir áætlun um 1793 og fær 1329 eftir áætlun ráðuneytisins. Við skulum taka Austurland sem á þessum fræga blaðamannafundi var sagt að ég hefði hyglað sérstaklega og Reykjavík með því að hækka hvort tveggja. Austurland hafði 449 árið 1986. Fræðslustjórinn þar gerði ráð fyrir 501 stund, en hann fékk 490. Reykjavík hafði 2458. Fræðslustjórinn þar gerir tillögu um 3087 og Reykjavík fékk 2489, núll komma eitthvað prósent. En Norðurland eystra hafði 676 og við gerum tillögu um 753. Þetta er enn hærri tala nú vegna aukagetu sem þeir fengu. En fræðslustjórinn gerði áætlun um 1403 og svo þegar hann talar um niðurskurðinn miðar hann við sína tölu, sem hann gerði tillögu um, og segir: Ég var stórlega niðurskorinn, en þeir hækkuðu Austurland og Reykjavík. Svona er hægt að leika sér að tölum. Og þetta er starfsmaður menntmrn. og menntmrh., trúnaðarmaður hans sérstaklega, sem þannig hagar máli sínu. "Á fundinum 13. sept. var samþykkt tillaga um að kjósa tvo menn til þess að freista þess að ná fram breytingum á fjármálalegum samskiptum ráðuneytis og fræðsluskrifstofu sem leitt gæti til einföldunar. Þráinn Þórisson, formaður fræðsluráðs, og Trausti Þorsteinsson, skólastjóri á Dalvík, voru valdir í nefndina. Nefndin var skipuð" - og gáið að því að þetta er í september- "að ósk fræðslustjóra eftir að hann hafði kvartað undan því að nokkuð skorti á að menntmrn. færi eftir þeim rekstraráætlunum sem unnar væru á fræðsluskrifstofunni. Á þessum fræðslufundi var lesið áminningarbréf ráðuneytisins til fræðslustjóra, dagsett 21. ágúst og svar hans við því, dagsett 27. ágúst. Enn fremur voru lesin bréf frá fimm fræðslustjórum til menntmrh., sem vísað er hér til að framan, dagsett 26. ágúst, og bréf Guðmundar Inga Leifssonar, fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis vestra, dags. 28. ágúst. Einnig var birt á fundinum bréf fræðsluráðs Norðurlandsumdæmis eystra til menntmrh. þar sem harmað er áminningarbréf frá 21. ágúst og þess farið á leit að það verði dregið til baka. Einnig kemur fram í fundargerðinni frá 13. sept." - og þetta er í fræðsluráði Norðurlandsumdæmis eystra - "að komið hafi verið á starfsdeild fyrir sérkennslu unglinga eldri en 16 ára." - Gott framtak. - "Hafi fræðslustjóri staðið að stofnun deildarinnar auk Akureyrarbæjar og svæðisstjórnar um málefni fatlaðra." - Frábært framtak. - "Ekki leitaði fræðslustjóri heimildar ráðuneytis til stofnunar starfsdeildar þessarar þótt gert sé ráð fyrir að ríkið taki þátt í kostnaði við hana og þetta sé skylt samkvæmt ákvæðum laga. Nefnd sú sem skipuð var á ofangreindum fundi kom í ráðuneytið ásamt fræðslustjóra og áttu þeir fund með starfsmönnum ráðuneytisins um fjármál umdæmisins almennt og áætlun um stundafjölda til sérkennslu. Á grundvelli þessa fundar var 120 stundum", ég nefndi víst 150, "bætt við umdæmið til sérkennslu." Kemur ekkert fram um þessa viðbót í fundagerðum fræðsluráðs og ekki hefur hennar heldur sést getið í fjölmiðlafregnum af málinu sem dundu látlaust allan síðari helming síðasta árs né heldur að menn hafi haft það að orði að á síðustu klukkustundum afgreiðslu fjárlaga náðist með góðum vilja fjmrh. og formanns fjvn. og varaformanns fjvn. upphæð til þess að við gætum frekar mætt þessum nauðsynjamálum, kannske til þess að reyna aðeins að hamla gegn þeim einstrengingslega áróðri, sem dundi frá fræðsluskrifstofu Norðurlandskjördæmis eystra, að Sverrir Hermannsson væri vondur og skilningsvana maður sem vildi ekki sinna, vildi ekki, af því að hann ætti nóga peninga, eins og segir hér á einum stað, sinna börnum með sérþarfir. Og það er plaggið sem þm. fengu á sínum tíma, þetta níð- og rógsplagg sem þeir laumuðust með hingað suður til Reykjavíkur og útbúið var í fræðsluumdæminu fyrir norðan og menn þorðu ekki að koma með til menntmrh. og ræða við hann. Það skýrir sig hér á eftir líka. Þar segir, með leyfi forseta: "Einnig er rétt að hafa í huga að það er á engan hátt forsvaranlegt að láta það endurtaka sig óátalið ár eftir ár að launagreiðslur, sem eru meiri en ráðuneytið reiknar með, verði til þess að akstur og annar kostnaður, sem er fullkomlega innan áætlunar, verði ekki greiddur." Áætlunar hvers? Áætlunar hvers? Fræðslustjórans að sjálfsögðu. "Ekki síst ef það liggur fyrir að ráðuneyti menntamála hefur nægilegt fé til ráðstöfunar og þarf því ekki að gera neinn út af örkinni til að betla peninga. Spyrja má hvort það sé í valdsviði einstakra starfsmanna innan ráðuneytis að trufla skólahald eins og endurtekur sig ár eftir ár og koma í veg fyrir að veitt sé þjónusta sem forsendur eru fyrir og fræðslustjóri hefur áætlað." Það er ekki leggjandi á hv. þm. að lesa meira af þessari endileysu. En ég held áfram með skýrslugerð ráðuneytisstjóra menntmrn. og skrifstofustjóra skólamáladeildar. "Í fundargerð fræðsluráðs Norðurlandsumdæmis eystra 21. nóv. kemur fram að á fundi með skólastjórum og skólanefndarmönnum, sem fræðsluráðsmenn höfðu átt sama dag, hafði verið samþykkt nefndarskipun til þess að ganga á fund þingmanna kjördæmisins og fleiri til þess að knýja á um lausn sérkennslumála umdæmisins og fleiri skólamála, einkum varðandi fjárveitingar og greiðslur. Í stað þess að freista að skýra yfirmanni menntamála frá óánægju sinni með fjárlagatillögur ráðuneytis hans og leita fulltingis hans við að fá úrbætur sneru fræðslustjóri og fræðsluráð Norðurlandsumdæmis eystra sér næst í byrjun desember til þingmanna kjördæmisins og fengu þeim í hendur greinargerð þar sem fram kemur hörð gagnrýni á ráðuneytið og ráðherrann. Ef höfð er í huga staða fræðslustjóra sem embættismanns ráðuneytisins annars vegar og framkvæmdastjóra fræðsluráðs hins vegar er ljóst að þegar gengið var á fund þingmanna með greinargerðina sem beint var gegn yfirmanni fræðslustjóra hlutu þessi tvö störf hans að rekast á, þ.e. trúnaðarskyldur við ráðherra annars vegar og skyldur við fræðsluráð hins vegar. Þar sem fræðslustjóri er skipaður af ráðherra og er embættismaður ríkisins með þeim réttindum og skyldum sem því fylgir bar honum að biðjast undan að taka þátt í því að færa þingmönnunum umrædda greinargerð eða a.m.k. að fá að sýna yfirmanni sínum hana áður." Svo er hér vitnað til þessarar umræddu greinargerðar og m.a. vitnað í það, sem stendur þar, að allt framferði ráðuneytisins bendi til að þar sé um að ræða tæknileg mistök af hörmulegasta tagi. Þessar fullyrðingar nefndarinnar, sem þingmönnum voru færðar, eru ekki rökstuddar. Má benda á að í greinargerðinni er einnig sagt að það sé á engan hátt forsvaranlegt o.s.frv. sem ég rakti áðan og án nokkurs rökstuðnings og af ástæðum sem allir þekkja af því að ráðuneytið hefur ekki fengið ráðið neinu um hvernig framkvæmdinni var háttað. Halda menn og dettur einhverjum lifandi manni í hug að það sé tilviljun sem þetta er eina umdæmið þar sem skólar loka af því að fræðslustjórinn heldur þannig á málum sem raun ber vitni? "Eins og fram kemur af þessum útdrætti úr fundargerðum lætur fræðslustjóri fyrst að því liggja á fundi fræðsluráðs f apríl að áætlanir ráðuneytisins væru unnar af vanþekkingu. Eðlilegt hefði verið að hann hefði rætt þessi atriði við samstarfsfólk sitt í menntmrn., reynt að fá leiðréttingu og jafnframt gert æðsta yfirmanni ráðuneytisins, menntmrh., grein fyrir stöðu mála og leitað þannig leiðréttingar í stað þess að vinna málið eftir öðrum leiðum, þ.e. í fjölmiðlum og með því að leita til alþingismanna án þess að gera menntmrh. grein fyrir vandanum og freista þess að fá leiðréttingu. Rauf fræðslustjóri trúnað við yfirmann sinn með því að sniðganga hann og beita sér gegn honum á opinberum vettvangi." Það verður engum skotaskuld úr því að færa sönnur á þessa fullyrðingu vegna þess að á mér dundi fjölmiðlafárið frá þessari skrifstofu og fræðslustjóranum allan helming síðasta árs. "Í fundargerð fræðsluráðs Norðurlands eystra, sem dagsett er 12. des., kveðst formaður fræðsluráðs hafa gert tilraun til þess að hafa tal af menntmrh. eftir fundinn með þingmönnum, en hafi verið tjáð að hann væri erlendis." Ég opnaði dyrnar á herberginu á 3. hæð í Þórshamri þar sem þeir sátu með þingmönnum sínum, þessir herramenn, að gera þeim grein fyrir plagginu fræga. Þetta eru hrein ósannindi. Ráðherra var ekki erlendis daginn sem fundurinn var haldinn, enda skýrði hæstv. forseti Nd. Alþingis og 1. þm. Norðurl. e. menntmrh. frá þessu samdægurs og boðaði hann til fundar að ég hygg daginn eftir til að gera honum grein fyrir málinu. Það er svo allt annað mál að menntmrh. var erlendis 8.-11. des. áður en þetta var. Eftir það var auðvitað hægt að hafa tal af mér á nóttu eða degi. Það þekkja allir sem við mig vilja skipta. En það eru aðrar ástæður fyrir því að það var ekki gert og það kemur fram í skýrslu fræðslustjórans hvers vegna hvorki hann né formaður fræðsluráðs höfðu neitt samband við menntmrh. Það vekur nokkra undrun að formaður fræðsluráðs skuli hafa gefist upp á að reyna að ná til ráðherra ef vísað er til ummæla hans á fræðslufundinum 12. des., en þar sagði hann, formaður fræðsluráðsins, Mývetningurinn Þráinn Þórisson, svo vísað sé beint til fundargerðar, með leyfi forseta: "Kvaðst formaður staðráðinn í að leggja það fyrir ráðherra að hann hlutaðist til um að neikvæð staða fræðsluumdæmisins væri ekki flutt yfir áramótin. Ef ekki, þá sagðist formaðurinn mundu krefjast þess af ráðherra að hann stöðvaði alla skóla í umdæminu svo lengi sem þörf væri til til að jafna út skuldina. Lýstu fræðsluráðsmenn sig ánægða með ráðagerðir formanns. Á fræðsluráðsfundinum 12. des. var ákveðið að skipa nefnd á vegum fræðsluráðs til þess að undirbúa viðræður við menntmrn. um framtíðarhlutverk fræðsluráðs og fræðsluskrifstofu varðandi rekstur grunnskóla umdæmisins. Nefndin skyldi skipuð fimm mönnum, tveimur fulltrúum fræðsluráðs, fræðslustjóra, einum fulltrúa skólastjóra og einum fullrúa kennara. Guðmundur L. Helgason og Trausti Þorsteinsson voru skipaðir af hálfu fræðsluráðs. Ekkert hafði eða hefur ráðuneytið heyrt frá þessari nefnd sem þarna var kosin til þess þó að undirbúa viðræður við menntmrn. um framtíðarhlutverk fræðsluráðs og fræðsluskrifstofu varðandi rekstur grunnskóla umdæmisins. Eftir að ljóst var að fræðslustjóri hafði staðið að því að flytja þingmönnum áðurnefnda greinargerð án þess að gera ráðuneytinu viðvart eða gera tilraun til þess að leita fulltingis menntmrh. við lausn vandans var það mat ráðuneytisins að framkoma hans gagnvart ráðherra væri orðin það alvarlegs eðlis að rétt væri að boða hann til fundar með fulltrúum ráðuneytisins til þess að gera grein fyrir máli sínu. Knútur Hallsson ráðuneytisstjóri hringdi til fræðslustjóra Norðurlands eystra, Sturlu Kristjánssonar, þriðjudaginn 6. jan. og boðaði hann til fundar í ráðuneytið. Varð að samkomulagi að hann kæmi kl. 11 föstudaginn 9. jan. og stóð fundurinn þrjár klukkustundir. Auk ráðuneytisstjóra sat Sólrún Jensdóttir skrifstofustjóri fundinn með Sturlu Kristjánssyni. Í upphafi fundarins gerði ráðuneytisstjóri fræðslustjóra ljóst að boðað væri til hans í framhaldi af áminningum þeim sem honum hefðu verið veittar í haust, bæði skriflega og munnlega, vegna þátttöku hans í fréttamannafundi í ágúst. Einnig benti ráðuneytisstjóri á að þrátt fyrir þessar áminningar hefði haldið áfram í fjölmiðlum umræða um meint ranglæti menntmrh. í garð Norðurlandsumdæmis eystra og þó einkum sérkennslunemenda í umdæminu" einkum sérkennslunemenda í umdæminu. "Hafi þar komið fram upplýsingar sem telja yrði að kæmu frá fræðslustjóra. Enn fremur hefði fræðslustjóri komið fram í sjónvarpsþætti þar sem vegið var að yfirvöldum menntamála. Fræðslustjóri neitaði ekki að hafa átt þátt í fréttaflutningi af afgreiðslu ráðuneytisins á áætlun hans til fjárlaga. Hins vegar kom ekki fram að honum skildist, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til skýringa, að slíkt samrýmdist ekki stöðu hans sem embættismanns ríkisins. Fræðslustjóri var spurður hvort hann hefði ekki talið eðlilegra að freista þess að fá leiðréttingu fyrir umdæmið með því að ganga a fund ráðherra og rökstyðja við yfirmann sinn þá rangsleitni sem fræðsluumdæmi hans væri beitt að hans eigin mati. Fræðslustjóri kvaðst ekki hafa gert tilraun til þess að ná fundi ráðherra frá því s.l. vor og kom fram í máli hans að hann taldi aðrar aðferðir árangursríkari til að fá áætlunum menntmrn. til fjárlaga breytt." Hverjar skyldu þær vera? Hverjar voru þessar aðferðir? Maður fer að skilja ýmislegt betur, m.a. það að boða til blaðamannafundar um tillögur ráðuneytisins um tilhögun og rekstur grunnskóla í Norðurlandskjördæmi eystra. Og ég kem að því síðar að hann var ekkert einn um þetta, enda er hann leiksoppur sér miklu verri manna. "Fræðslustjóra var bent á að þegar fréttaflutningur af "niðurskurði sérkennslu" í Norðurlandsumdæmi eystra hófst um miðjan ágúst hafi bréf hans, þar sem hann fór fram á leiðréttingu, vart borist ráðuneytinu hvað þá gefist svigrúm til að kanna málið og afgreiða. Vikið var til skipunar nefndar sem fræðslustjóri Norðurlandsumdæmis eystra átti sæti í og átti að semja greinargerð til þingmanna og fjölmiðla. Fræðslustjóri átti þátt í að kynna þingmönnum greinargerð nefndarinnar sem fól í sér harða gagnrýni á ráðuneytið. Taldi fræðslustjóri þá aðgerð sjálfsagða. Var honum enn bent á að eðlilegra hefði verið fyrir hann sem embættismann ríkisins að leita til yfirmanns síns. Svaraði hann því til að hann hefði verið sannfærður um það frá því s.l. vor og sama gilti um fræðsluráð Norðurlandsumdæmis eystra að tilgangslaust væri að leita leiðréttingar hjá menntmrh. og því hefði þurft að finna aðrar leiðir." Maður í ráðuneytinu hjá mér sagði: Þetta hefur áhrif á mig eins og samsæri. Þeir koma sér saman um það, fræðsluráðið og framkvæmdastjóri þess og starfsmaður menntmrn. og ráðherra, trúnaðarmaður hans sérstakur, að slíta sambandi við menntmrh. s.l. vor. Þá kemur skýringin á því hvernig á því stendur að ég heyri aldrei frá þeim. Og það er eðlilegt að honum Þráni Þórissyni, formanni fræðsluráðsins, gangi erfiðlega að skýra hvers vegna hann náði aldrei sambandi við mig ef það hefur verið gerð um það samþykkt norður í landi á vordögum að það skyldi slíta öllu sambandi við mig. Ja, það er annar alvarlegur hlutur í þessu sambandi sem mér blöskrar að hugsa til, að fræðslustjórinn sé hafður að leiksoppi eins og ég sagði. Það er ærið nóg sem ég hef lesið um hans framferði og viðhorf sem embættismanns. En þeir klóku Mývetningar, Þingeyingar og Eyfirðingar, hljóta að hafa séð að með því að etja honum svona á foraðið gæti það ekki leitt nema til eins. Þeir hlutu að geta sagt sér það sjálfir að núverandi menntmrh. mundi ekki taka þessum vinnubrögðum þegjandi. Það er alveg óhugsandi annað en að þeir hafi gert sér einhverja grein fyrir þessu, enda kemur það á daginn. Þegar þetta ríður yfir er allt tilbúið í eitthvert magnaðasta upphlaup sem þjóðin hefur orðið áhorfandi að og áheyrsla. Að vísu voru bumburnar hæst barðar í fjölmiðlum eins og nú tíðkast og Alþb. í startholunum og rauk upp úr þeim á auga lifandi bili og stráir um sig með þeim plöggum sem ég veit að valda því m.a., þessi vinnubrögð, að hv. 3. þm. Reykv., formaður Alþb., treystir sér ekki til þess að sitja þennan fund.

Hann er erlendis.

Þar var hann heppinn að þurfa ekki að hlusta á að menn noti slík vinnubrögð og að þeir skuli láta sig engu varða um sálarheill manns sem á í slíkum erfiðleikum eins og Sturla Kristjánsson á og nota hann sem peð í þessari svívirðilegu skák sem tefld er þarna. Og eitt af því sem dreift er milli skólanna af skólastjóranum Benedikt Sigurðarsyni, bróðursyni Þráins Þórissonar formanns fræðsluráðs, skólastjóra Barnaskóla Akureyrar, er sérprentun af leiðara Dagblaðsins á laugardegi fyrir rúmri viku til upplestrar og fróðleiks. Við tölum ekki meira um það að sinni. Þeir komu sér sem sagt saman um það, fræðslustjórinn, starfsmaður menntmrh., trúnaðarmaður hans, starfsmaður og trúnaðarmaður menntmrn., og fræðsluráðið, sem á að vinna með menntmrh. að rekstri skóla í Norðurlandsumdæmi eystra, að slíta öllu samstarfi og samvinnu við menntmrh. Og það var ekki að undra þótt það yrði erfiður samgangur, sem ég hafði fundið til áður að vísu, þegar þeir sjálfir lokuðu öllum leiðum. Mig undraði þetta, en maður hefur í mörgu að snúast og ég veitti því ekki athygli að þetta gæti verið af ráðnum hug. Ég hélt kannske að blessaður Sturla væri hálfsmeykur við mig af einhverjum ástæðum því að svo virtist mér hann vera þegar vinkona okkar sameiginleg bauð mér í morgunmat norður á Akureyri 13. júní til þess að hitta hann og ég náði mjög erfiðu sambandi við hann. En ég vissi ekki að þetta væru samantekin ráð með þessum hætti. "Í viðtalinu við Sturlu Kristjánsson bar mörg mál á góma. Var samband og samstarf hans við ráðuneytið almennt rætt og kvað hann sambúðarörðugleika mikla og jaðraði við að ástandið væri óþolandi." - Þetta segir hann sjálfur. - "Ekki skýrði fræðslustjóri í einstökum atriðum í hverju þessir örðugleikar væru fólgnir, en ræddi einkum um slæm samskipti sín við fjármálastofu ráðuneytisins og skilningsleysi ráðherra." Ég veit ekki hvernig hefur reynt á það því að aldrei töluðumst við við og höfum aldrei enn talað sérstaklega um starf hans eða skrifstofu hans. Skilningsleysið kann að vera fólgið í því að ég prenti ekki seðla og útdeili. Skilningsleysið kann að vera fólgið í því að ég sé engin sköpuð ráð önnur en að fara eftir fjárlögum og að ég hljóti að reyna með öllum hætti að stemma stigu við slíkum vinnubrögðum og slíkri óráðsíu eins og þarna átti sér stað. "Kvaðst hann ætíð hafa leitast við í starfi sínu að halda lög og reglugerðir og gera áætlanir sínar til fjárlaga í samræmi við það. Lét hann að því liggja að áætlanir menntmrn. til fjárlaga væru ekki réttar ef miðað væri við lög og reglugerðir." Hér, eftir öll þessi ár og eftir allar aðvaranir og eftir öll fyrirmæli sem gefin hafa verið, er hann haldinn sömu meinvillunni, kórvillunni, að hann varði ekkert um fjárlög í rekstri skólaskrifstofunnar. "Fræðslustjóra var bent á að auk þess að fara með löggjafarvald væri Alþingi einnig með fjárveitingavald og fjárlög hlytu að ráða því hve mikið af ákvæðum annarra laga væri unnt að framkvæma. Fræðslustjóri var minntur á að umdæmi hans hefði oftsinnis farið fram úr fjárlögum og það orsakað stöðvun skólahalds í umdæminu. Fræðslustjóri vildi kenna þetta starfsmönnum menntmrn. og röngum útreikningum þeirra. Vék hann enn að samskiptaörðugleikum sínum við ráðuneytið, einkum fjármálaskrifstofu þess." Ég vil skjóta því hér inn í að það má lesa í Dagblaðinu viðtal við fræðslustjórann 17. jan. og hann segir þar alveg fullum fetum að hann hafi, orðrétt, "alls ekki átt í samskiptaörðugleikum við ráðherra eða aðra starfsmenn ráðuneytisins." Menn geta flett þessu sjálfir upp og borið það saman. "Fræðslustjóri ræddi um að sér þætti heppilegra að fræðsluumdæmið fengi heildarupphæð úthlutað á fjárlögum, upphæð sem hann nefndi kvóta og gæti fræðslustjóri síðan úthlutað. Var honum bent á að líta mætti á fjárlög sem slíkan kvóta. Ekki féllst fræðslustjóri á það og reyndist ókleift þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir að fá hann til að fallast á að fjárlög hlytu að ráða því hve mikið af ákvæðum annarra laga væri unnt að framkvæma." Þetta þarf mönnum ekki að koma á óvart því hann hefur verið þessarar sannfæringar alla tíð. "Ýmis önnur mál bar á góma og ræddi fræðslustjóri að fyrra bragði brottvikningu sína úr starfi skólastjóra við Þelamerkurskóla". Það er mál sem ég leiði með öllu hjá mér. Þar verða aðrir að sitja fyrir svörum og fara um það einhverjum orðum. Það er löngu fyrir mína tíð og hef ég ekkert um það að segja. "Fræðslustjóri vék síðan að endurkomu sinni á fræðsluskrifstofu Norðurlandsumdæmis eystra sumarið 1983 því að hann fékk leyfi þaðan aðeins meðan hann gegndi skólastjórastöðunni. Kvað hann endurkomu sína hafa vakið andstöðu. Formaður fræðsluráðs, Sigurður Óli Brynjólfsson, hafði lagst gegn því að hann tæki aftur við embættinu og sagt af sér formennsku eftir að meiri hluti fræðsluráðs, fjórir gegn þremur, hafi lýst stuðningi við endurkomu fræðslustjórans. Fræðslustjóri lýsti síðan andstöðu starfsfólks fræðsluskrifstofunnar eða tortryggni í garð manns sem hafði verið leystur frá embætti við Þelamerkurskólann. Kvað hann einungis tvo starfsmenn, sem þá voru á skrifstofunni, vera þar enn og gaf til kynna að hann hefði gert fólkinu ljóst að það væri ekki velkomið í störfum sínum, þ.e. fólkinu sem andmælti endurkomu hans. Fræðslustjórinn spurði er líða tók á fundinn að því hvort ætti að víkja honum frá störfum. Var honum tjáð að fundurinn væri haldinn til þess að ræða málin og gefa honum tækifæri til þess að skýra sín sjónarmið. Ákvörðun um framhaldið yrði tekin síðar og yrði það að sjálfsögðu ráðherra sem úrslitum réði. Í lok fundarins kom fræðslustjóri aftur að samskiptaörðugleikum við ráðuneytið, en kvaðst staðráðinn í að þrauka áfram í embætti sínu þar sem hann hefði mikinn áhuga á framgangi skólamála og vildi vinna að þeim í umdæmi sínu. Niðurstöður fundarins voru í meginatriðum að fræðslustjóri taldi ekkert athugavert við þau vinnubrögð sem hann hafði haft í frammi til þess að fá aukið kennslumagn til umdæmis síns. Enn fremur taldi hann eðlilegt að starfa samkvæmt eigin áætlun til fjárlaga þótt öðruvísi væri kveðið á í fjárlögum. Draga má þá ályktun af viðtalinu við fræðslustjórann og enn fremur ýmsum gögnum sem til eru í skjalasafni ráðuneytisins varðandi samskipti hans við það að hann telur sig geta og jafnvel eiga að starfa að framgangi mála í umdæmi sínu án samráðs við ráðuneytið og án tillits til þess að hann er opinber starfsmaður menntamálaráðherra." Svo mörg voru þau orð. Raunar hefði svo sem ekkert meira þurft um þessi mál að segja eftir að í Morgunblaðinu birtist grein í dag eftir fyrrv. ráðuneytisstjóra fjmrn., Jón Sigurðsson. Og þótt mál mitt sé orðið langt er það samt svo að þetta stutta erindi á erindi inn í þingtíðindin og á sérstakt erindi til allra þm. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: "Fjölmiðlakálfarnir í landinu sluppu heldur betur lausir þegar menntmrh. vék fræðslustjóra fyrir norðan frá starfi. Fjöldi manna hefur í meira og minna beinum útsendingum sagt þjóðinni skoðun sína á þessum aðgerðum. Ráðherra hefur gefið almennt orðaðar skýringar á uppsögninni, en stjórnin á fjölmiðlum veldur því að meginhluti þess sem fram kemur er fordæming á þessum verknaði ráðherrans, kröfur um skýringar og umræður um aðgerðir vegna ofríkis ráðherrans. Gömlum embættismanni, sem fylgst hefur með þessu út undan sér, þykir sem málið hafi engan veginn verið sett í réttan ramma. Mönnum hefur almennt sést yfir að hér er tekist á um grundvallaratriði í samskiptum embættismanna við hina kjörnu stjórnmálalegu forystu samfélagsins. Sá ósiður Alþingis er orðinn býsna gamall að marka stefnu með setningu laga sem það síðan treystist ekki til að standa við þegar kemur til fjárveitinga. Af þessari tegund þykjustulaga er orðinn urmull og ein þeirra eru grunnskólalögin. Ráðherra, sem ber ábyrgð á framkvæmd laga af þessu tagi, verður að miða þá framkvæmd við fjárveitingar fremur en lög ef hann á annað borð vill standa í ístaðinu í sínu starfi. Sama máli gegnir um einstaka embættismenn sem starfa á ábyrgð ráðherra. Fjárveitingar fela í sér stefnu innan ramma þeirrar viljayfirlýsingar sem lögin með þessum hætti verða. Embættismenn eru til þess ráðnir að framkvæma þessa stefnu á ábyrgð ráðherra síns og undir hans umsjón. En snúum aftur að þessu tiltekna máli ráðherrans og fræðslustjórans. Margir hafa látið í ljós skoðanir um að ráðherra hafi gefið ónógar skýringar á gerð sinni ellegar þeir hafa dæmt hana óhæfu án vífilengja. Þeim sem þetta skrifar þykir hins vegar að hinn burtrekni fræðslustjóri hafi sjálfur í útvarpsviðtali að morgni dagsins eftir frávikninguna gefið fulla skýringu á því sem þarna gerðist. Hann lýsir því yfir að þetta mál væri "skólastefnumál og byggðastefnumál". Það fór ekki milli mála að þarna fór hermaður ákveðinna sjónarmiða í því sambandi. Það er því ljóst að þessi embættismaður hefur tekið sér fyrir hendur að ganga fram fyrir skjöldu og berjast opinberlega fyrir og framkvæma stefnu sem fjárhagslegar heimildir frá Alþingi voru alls ekki til fyrir. Hann hefur tekið sér umboð, sem enginn hefur veitt honum, til að marka stefnu með því að ráðskast með fjármuni eins og honum þótti æskilegt, en ekki innan þess ramma sem hin stjórnmálalegu yfirvöld hafa sett. Embættismaðurinn var umboðslaus farinn að vinna eins og hann færi með stjórnmálalegt vald sem Alþingi eitt hefur að stjórnlögum. Samkunda skólastjóra og annarra skólamanna þar nyrðra gerði sig bera að sams konar blindu. Þeir telja að sú "skólastefna" sem þeir hafa komið sér saman um eigi að gilda þar nyrðra, rétt eins og kjörin forysta samfélagsins sé ekki til. Og þeir hafa í heitingum um að berjast fyrir þeim málstað og byrja með því að reka börnin heim úr skólanum. Það væri óneitanlega fróðlegt fyrir ókunnuga að vita hvers konar samfélagsfræðikennsla fer fram í skólum þessara forystumanna skólahalds þegar þeir sjálfir skilja ekki betur en þetta grundvallaratriði í stjórnskipan og sýna nemendum sínum þá fyrirmynd að leggja niður störf sín sem andróður gegn ákvörðun stjórnvalds, sem a.m.k. er lögmæt hvað sem öðru líður. Þegar að því kemur að börnunum mislíkar stefna skólastjóra eða foreldra, þá vita þau af fordæminu hvað þau eiga að gera. Það er allt annað stjórnarfar sem hér gildir. Ráðherra ber ábyrgð á gerðum fræðslustjórans gagnvart Alþingi og láti hann ekki að stjórn á ráðherra, sem sinnir ábyrgð sinni, engra annarra kosta völ en losa sig við hann úr starfi. Og enginn nema ráðherra getur lagt mat á það hvenær sá mælir var fullur." - Hann var að vísu löngu fullur áður en ég tók lokaákvörðun. Hann var fullur í byrjun desember. En veiklyndið var með þeim hætti að ég lét jólamánuð ráða úrslitum. Hann var troðinn, skekinn og fleytifullur, mælirinn. "Að því eru mikil brögð", heldur áfram, "eins og menn vita að fjárlög halda ekki. Ráðamenn fjármála ríkisins verða þá að grípa til aukafjárveitinga sem lengi hafa verið óhæfilegar. Að talsverðu leyti stafar þetta af óraunhæfum áætlunum í fjárlögum um óumflýjanleg gjöld. En hitt er staðreynd, að víðs vegar í starfsemi ríkisins hafa lengst af verið fjárhagslega óábyrgir forystumenn og jafnvel ráðherrar, sem láta sig litlu skipta þótt þeir gangi í skuldbindingar sem þeir hafa ekkert umboð til, og ætlast síðan til að ríkissjóðurinn standi straum af. Fjárhagslegt agaleysi af þessu tagi er ein af ástæðunum til þess hversu illa gengur að hafa fjárhagslegt taumhald á ríkisrekstrinum." Þetta er ráðuneytisstjóri í fjmrn. til margra ára sem talar. Og hann segir enn: "Uppsagnir fjárhagslega óábyrgra forstöðumanna hjá ríkinu eru þess vegna allt of sjaldgæfar." Og heyri nú embættismennirnir til. "Skattgreiðendur mega hugsa til þess áður en þeir taka þátt í hallelújasöngnum, sem nú er sunginn til stuðnings fræðslustjóranum, að þeir greiða reikninginn fyrir stjórnlaust framferði af þessu tagi. Eða hvernig halda menn að þetta endi ef allir starfsmenn ríkisins, sem hafa eitthvert fjárforræði, fara fyrir alvöru að misnota embætti sín til pólitískrar baráttu og senda ríkissjóði reikninga fyrir því sem þeim þykir góð pólitík? Hætt er við að þá verði til lítils fyrir Alþingi að setja fjárlög. Menn sem taka að sér embættismennsku í þjónustu ríkisins verða að vita hvað í því felst og ráðherrar eiga skilyrðislaust að fjarlægja úr þjónustu okkar borgaranna þá embættismenn sem ekki geta lært hver þeirra valdmörk eru." Og svo segir hann að lokum, ráðuneytisstjórinn fyrrverandi: "Og að lokum er undarlegt hvað menn eru lítið sjálfum sér samkvæmir. Fræðslustjóri seilist til að taka völdin af ráðherra og Alþingi. Menn lýsa yfir stuðningi við málstað hans, í sumum tilfellum hinir sömu sem á öðrum stundum fárast yfir embættismannavaldinu." Þessi orð vil ég öll gera að mínum. Hér er listi með tíu spurningum frá hv. 4. þm. Norðurl. e. og ég held að í máli mínu hafi komið fram svör við þeim öllum. En nú verður ekki aftur snúið og nú er engrar miskunnar að vænta meir. Ég dró við mig svör og yfirlýsingar í von um það að menn mundu ná áttum í málinu. En nú hljóta menn að krefjast þess að öll kurl komi til grafar. Nú hlýtur þetta að ganga til dómstóla, eins og segir í lögunum um embættismenn ríkisins, og þar verða öll kurl að koma til grafar. Ekkert getur hindrað þann framgang. Þess hlýtur að verða krafist. Ekki ætta ég að liggja undir því að vera borinn þeim sökum að hafa brotið lög á manni og á starfsmanni ríkisins og beitt valdníðslu, kemur ekki til nokkurra mála. Og hvað er það sem hindrar að menn gangi þegar í stað þessa leið sem mörkuð er í lögum? Hvað er það? Eftir hverju er beðið? Eftir hverju bíða menn að ná þeim rétti sem lögvarinn er? Ef ekki verður tekin um það ákvörðun af réttum aðilum að ganga þá leið verður litið svo á, og ég endurtek það enn einu sinni, að þeir þori ekki.

Á fræðslustjóri að sanna sakleysi sitt?

Þeir þora ekki. Það er alveg markað í lögum hvaða leið þetta mál á að ganga, og það er hægt að spyrja hv. þm. Steingrím fróða að því, því hann hefur marglesið allt lagasafnið spjaldanna á milli.

Er ætlast til þess að fræðslustjóri sanni sakleysi sitt?

Það liggur alveg ljóst fyrir. Og eins og ég segi: Sjóari eins og hv. þm. á að fara til Steingríms fróða um lög til þess að leita sér upplýsinga svo hann þurfi ekki að verða að gjalti hér með frammíköllum. Eins og ég segi: Ef það er eitthvað sem hefur orðið út undan af því sem svara skyldi er ég auðvitað tilbúinn til þess. En ég beini þeim orðum enn að mönnum að gá nú vel til allra átta áður en gangi fram frekar í þessu máli eins og það blasir við. Það er skiljanlegt að menn vilji reyna að slá pólitískar keilur rétt fyrir kosningar. Það er auðvitað skiljanlegt. En með þeim aðferðum sem þarna eru hafðar í frammi er það sannfæring mín að þeir sem vasklegast ganga fram í því muni ekkert hafa af því nema ósómann einan.



Herra forseti. Vegna spurningar hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar til mín vil ég taka það fram að mér barst í hendur greinargerð frá fræðsluráði Norðurlandskjördæmis eystra sem ég lagði fram á ríkisstjórnarfundi í morgun og á þeim sama fundi kannaði ég jafnframt hvort menntmrh. gæti fallist á til sátta að breyta uppsögn í brottvikningu úr starfi tímabundið þannig að rannsaka mætti málið á meðan, en hæstv. menntmrh. hefur ekki treyst sér til að fallast á það eins og hann hefur reyndar gert grein fyrir í mjög ítarlegu máli. Ég tel mig því hafa kannað hvort sú leið er fær því það er tvímælalaust að mál þetta er í höndum menntmrh. Hann fer með forsvar menntamála, með framkvæmd grunnskólalaganna og samkvæmt lögum um opinbera starfsmenn, skyldur og réttindi er ráðherra heimilt að víkja manni úr starfi ef hann telur hann hafa brotið af sér. Fyrir því hefur menntmrh. gert grein. Ég vildi vegna fsp. hv. þm. láta koma fram að ég tel þegar hafa reynt á samkomulag um þessa leið.



Herra forseti. Langur var lesturinn hjá hæstv. menntmrh. og ég verð að segja eins og er að litlu erum við nær og raunar lítils vísari þó að lengi væri lesið. Hér er ekki dregið í efa að hæstv. menntmrh. hafi haft vald til að gera það sem hann gerði. Það er ekki dregið í efa. Hins vegar eru ýmsir sem efast um réttmæti þess hvernig hann bar sig að við þetta og þykir heldur fruntalega að farið. Hæstv. ráðh. fór með langar tilvitnanir og margar og ég skal taka undir það að sumt af því orðbragði sem þar var viðhaft var svo sem ekki til fyrirmyndar, en hæstv. menntmrh. er nú enginn viðvaningur í þeim efnum eins og allir hv. þm. vita og satt að segja þótti mér með ólíkindum hve líkt þarna var oft í tilvitnuðum ummælum tekið til orða og hann sjálfur gerir í umræðum á Alþingi. Og þegar hæstv. menntmrh. talar um orðið sleggjuslátt og þóttist ekki skilja furðaði mig nokkuð því óneitanlega tekur hann býsna oft til orða á Alþingi með svipuðum hætti. Ekki skulu menn heldur mæla því bót að embættismenn fari ekki að reglum og fylgi ekki fyrirmælum fjárlaga. Það dettur mér ekki í hug. Auðvitað eiga þeir að fylgja þeim reglum sem Alþingi setur og starfa innan ramma þeirra fjárveitinga sem til þeirra starfa koma héðan frá Alþingi sem hefur fjárveitingavaldið. En einhver kynni að segja sem svo: Hvað höfðingjarnir hafast að hinir ætla sér leyfist það. Ég hygg að enginn hæstv. ráðh. hafi gengið jafnlangt í því að fara á svig við fjárlög eins og hæstv. núv. menntmrh. Ég hygg að menn minnist þess þegar hann keypti eins og eina mjólkurstöð án þess að nokkurs staðar hefði verið leitað samráðs eða samþykkis við rétta aðila. Ég er ekki að mæla þessu bót. Það bætir ekki annað þegar menn fara ekki að reglum, en hins vegar skyldu menn varlega kasta steinum úr glerhúsi. Ég varð líka svolítið hissa á því hvaða orðbragð hæstv. menntmrh. notaði um þá sem hafa aðrar skoðanir en hann í þessu efni. Hann talaði um hyski. Hvað þýðir hyski? Hyski þýðir fjölskylda. Ekki átti hæstv. ráðh. við það. Hyski þýðir líka illþýði.

Ég var að tala um Alþýðubandalagsforustu á Akureyri og þú mátt taka það til þín, hv. m., ef þú vilt.

Ég var ekki, hæstv. ráðh., að taka það sérstaklega til mín, en þegar menn nota orð eins og hyski héðan úr ræðustól finnst mér það vera umhugsunarefni hver sem í hlut á og þegar er ekki um annað að ræða en fólk sem hefur aðrar skoðanir en hæstv. ráðh. á ákveðnu máli finnst mér það til lítillar fyrirmyndar. Mér fannst svo sem líka með nokkrum ólíkindum hvernig hæstv. ráðh. komst að orði þegar hann talaði um þörf barna fyrir sérkennslu annars vegar á Norðurlandi eystra og hins vegar í kjördæmi hans, Austfirðingafjórðungi. Þau ummæli þóttu mér ekki háreist, hæstv. menntmrh., og til lítils sóma og vona að hafi verið mælt í fljótræði, öllum getur orðið það á. En þau voru ekki eins og æðsti yfirmaður menntamála þessarar þjóðar á að tala, þau orð sem hann lét falla hér í þeim efnum úr ræðustóli áðan. Ég skal virða það samkomulag sem gert var áður en þessar umræður hófust um að menn stilltu máli sínu í hóf. Raunar var ég þeirrar skoðunar að það hefði falið í sér að frummælandi og ráðherra töluðu svo sem kannske ekki mikið meira en hálfa klukkustund. Hv. málshefjandi fór a.m.k. að þeim tímamörkum, en hæstv. ráðh. talaði sennilega upp undir hálfa aðra klukkustund án þess að það skýrði þó mikið eða bætti miklu við. Það er held ég fyrst og fremst það sem menn hafa gert athugasemdir við í þessu máli að mönnum þykja þetta fruntalegar aðfarir og farið að með nokkru offorsi. Hæstv. forsrh. segir í Degi í gær, með leyfi forseta: "Algerlega andsnúinn svona vinnuháttum," segir forsrh. um fræðslustjóramálið, "og ég á eftir að sjá hvernig hann stendur við stóru orðin. Ég skil þetta ekki og eins og ég sagði í ræðu minni áðan verður fjallað um þetta í ríkisstjórninni á þriðjudag." Hér segir einnig, með leyfi forseta: "Mér varð mikið hugsað um það eftir að framkvæmdastjóra lánasjóðs var vikið úr starfi að það er vandmeðfarið, þetta vald. Að mínu mati má ráðherra alls ekki nota þetta vald nema hann sé reiðubúinn til að leggja á borðið þau rök sem hann hefur fyrir sinni ákvörðun. Þótt ég ætli ekki að gerast dómari í þessu máli verð ég að segja að ég er algerlega andsnúinn svona vinnuháttum." Ég vil taka undir þessi orð hæstv. forsrh. Hæstv. menntmrh. er afar lagið að gera hlutina með þeim hætti að eftir er tekið og verður að miklu fjölmiðlafóðri. Rýmið í fjölmiðlunum hefur aukist að undanförnu og við það eykst sýnist mér í veldi sú umfjöllun sem mál á borð við þetta fá. Það er kannske umhugsunarefni. Mér finnst það ámælisvert hvernig hæstv. menntmrh. hefur haldið á þessu máli. Mér finnst hann hafa gert það með klaufalegum hætti og furðulegum og nánast óskiljanlegum hætti. Þetta mál hefur verið látið hanga hér, ef svo mætti segja, uns það er orðið að heitu tilfinningamáli, uns það er orðið að máli sem er kannske einhvers konar prófsteinn á skólastefnu ef hún er þá til í þessu landi, kólastefnu í sérkennslumálum gagnvart landsbyggðinni annars vegar og gagnvart höfuðborgarsvæðinu hins vegar, suðvesturhorninu. Hvers vegna, og ég spyr hæstv. ráðh., var ekki farin sú leið að víkja umræddum starfsmanni frá um stundarsakir meðan þetta mál var rannsakað? Það hefði verið hin eðlilega og rétta málsmeðferð. En það sem hefur gert þetta mál að því sem það er nú orðið í fjölmiðlum og sjálfsagt þess vegna í vitund flestra, og það hefur ekki breyst við langa ræðu hæstv. ráðh. nú, er að mér finnst að hæstv. ráðh. hafi í rauninni ekki lagt fram nein gögn í þessu máli heldur hafi hann kosið að tala meira og minna í hálfkveðnum vísum og gefa í skyn að ekki væru öll kurl komin til grafar í málinu, hann ætti tromp á hendinni, hann ætti eitthvað það í handraðanum sem breytti öllum gangi þessa máls. Ég verð að segja eins og er að ég heyrði það ekki í ræðu hæstv. ráðh. áðan og mér finnst það ámælisvert og mér finnst á það hafa skort að hæstv. menntmrh., æðsti yfirmaður skólamála í landinu, hafi lagt þetta mál fyrir skýrt og skilmerkilega í stuttu og greinilegu máli, hverjar þær ávirðingar væru sem gerðu að verkum að rétt væri að reka þann starfsmann sem hér um ræðir með þeim hætti sem gert hefur verið. Þetta finnst mér fyrst og fremst hafa á skort í málinu. Ég verð að segja alveg eins og er að sú langa ræða, sem ráðherrann flutti hér áðan, skýrði þetta mál ekki til mikilla muna. Þó að þar væri vitnað í ýmsar gamlar skýrslur og ummæli þar, sem betur hefðu kannske ekki verið sögð eða skrifuð, gat ég ekki heyrt að þar kæmi neitt það nýtt fram sem styddi rökum það, sem hæstv. ráðh. hefur hvað eftir annað gefið í skyn, að ýmislegt væri ósagt og margt ætti hann enn í pokahorninu til að réttlæta sinn málstað og það sem hann hefur gert. Fjölmiðlafárið í kringum þetta mál hefur ekki skýrt það vegna þess að skýringarnar hefur skort. Það vantar að það komi fram sem hæstv. ráðh. hefur verið að gefa í skyn. Vegna þess og þar af leiðandi hygg ég að ýmsir hafi átt erfitt með að mynda sér skoðanir í þessu máli. Eitt af því sem ég hef velt fyrir mér hér: Eru það embættismenn sem hafa ráðið ferðinni í þessu máli vegna langvarandi ósamkomulags hugsanlega? Var verið að leysa þetta mál með þeim hætti? Hefur ráðherra að öllu leyti fengið rétta mynd af málinu? Ég er ekki að segja að svo sé eða svo hafi ekki verið, en þetta eru spurningar sem vakna. Herra forseti. Ég skal ljúka máli mínu með tilliti til þess að hér eru margir á mælendaskrá og skammur tími. Það væri ástæða til, en ég ætla ekki að gera það að þessu sinni, að hafa um þetta ýmis fleiri orð. En mér finnst engu að síður að þetta mál kalli enn á frekari skýringar en komu fram í ræðu hæstv. ráðh. og það er raunar sannarlega ærin ástæða til þess að fram fari sérstök rannsókn á þessu máli þannig að allar staðreyndir þess liggi ljóst fyrir og menn geti þá metið hvort ástæða var til að grípa til þeirra harkalegu aðgerða sem hæstv. ráðh. gerði. Hann hefur gert það áður varðandi embættismann og eins og ég sagði í upphafi máls míns er honum lagið að gera hlutina með þeim hætti að eftir er tekið. Stundum getur það verið nauðsynlegt, en stundum getur það líka verið óheppilegt og stundum getur það verið gert á röngum forsendum. Í mínum huga eru ekki efasemdir um að hæstv. ráðh. hefur valdið. Valdið er hans. En það eru verulegar efasemdir um að hann hafi beitt valdi sínu með réttum og skynsamlegum hætti í þessu máli og það finnst mér að þurfi að skoða betur og það finnst mér að rannsókn eigi að leiða í ljós.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. dáir fornbókmenntir okkar og var, ef ég man rétt, staddur í Víga-Glúms sögu miðri þegar honum var trúað fyrir ráðherraembætti fyrir tæpum fjórum árum. E.t.v. er hann enn á valdi Víga-Glúms sögu, hefur ekki mátt vera að því að hvíla æstan hugann við rólyndislegri lesningu. Hann ætti að gefa sér tíma til að líta í Bókina um veginn eftir spekinginn Lao Tse sem geymir mörg hollráð handa þeim sem fá stjórnartauma í hendur. Sem dæmi má nefna kaflann um hógværð og friðsemi sem hljóðar svo, með leyfi forseta: "Duglegur herforingi lætur ekki ófriðlega. Sá sem vopnfimastur er gengur ekki berserksgang. Mikill sigurvegari er ekki áleitinn. Góður foringi kemur sínu fram með hægð. Þannig er styrkurinn fólginn í því að deila ekki. Þannig verður mönnum stjórnað. Þetta er að fara veg himnanna, en það var æðsta takmark fornvitringanna." Slíkan texta þyrftu valdsmenn að lesa helst daglega. Líklega á hæstv. menntmrh. ekki þessa litlu bók, Bókina um veginn. Hans fyrirmyndir eru kappar fornsagnanna sem hjuggu mann og annan. Það er nú orðinn árviss viðburður að hér fari fram umræður utan dagskrár um vinnubrögð hæstv. ráðh. Sverris Hermannssonar. Hann virðist eiga sérstaklega bágt í svartasta skammdeginu því þetta er nú í þriðja sinn sem við eyðum einum af fyrstu starfsdögum eftir þinghlé í utandagskrárumræður um embættisfærslu hans. Við minnumst snarpra umræðna í janúar 1985 þegar hann sem iðnrh. hundsaði lög um verndun Mývatns og taldi sig einráðan og einfæran um veitingu námaleyfis fyrir Kísilgúrverksmiðjuna í Bjarnarflagi. Við minnumst heitra umræðna utan dagskrár í janúar á síðasta ári vegna vanhugsaðra og ósanngjarnra aðgerða í málefnum Lánasjóðs ísl. námsmanna sem ekki eru enn til lykta leidd og verða vafalaust enn til umræðu áður en þetta þing er úti. Og enn stöndum við hér í orðaskaki í janúar vegna furðulegrar og forkastanlegrar embættisfærslu hæstv. menntmrh. sem virðist vilja gera orð Loðvíks XIV. Frakkakonungs að sínum: Ríkið, það er ég. Okkur Kvennalistakonum hefur oft ofboðið hátterni hæstv. menntmrh. og segja má að brottrekstur fræðslustjóra í Norðurlandsumdæmi eystra hafi að eins verið dropinn sem fyllti mælinn. Á þingflokksfundi 15. jan. s.l. var samþykkt ályktun sem ég ætla að lesa, með leyfi forseta, en hún hefur farið hljótt þótt send væri öllum fjölmiðlum: "Kvennalistinn átelur harðlega vinnubrögð núverandi menntamálaráðherra Sverris Hermannssonar sem ítrekað hefur ofboðið réttlætiskennd manna á stuttum embættisferli með óréttmætum uppsögnum starfsmanna, furðulegum embættisveitingum, fautaskapi í samskiptum við námsmenn og skilningsleysi á þörfum landsbyggðarinnar. Kvennalistinn fordæmir vinnubrögð menntamálaráðherra við uppsögn Sturlu Kristjánssonar, fræðslustjóra í Norðurlandsumdæmi eystra, og telur að með þeim aðgerðum lýsi hann vantrausti á skólastefnu á Norðurlandi og reyndar landsbyggðinni allri. Þannig spillir hann eðlilegu samstarfi skólamanna við ráðuneyti sitt. Kvennalistinn telur síðustu atburði staðfesta vanhæfni núverandi menntamálaráðherra til að gegna stöðu sinni." Herra forseti. Þetta eru þung orð en því miður ekki tilefnislaus. Menntamál eru viðamikill málaflokkur sem snertir alla landsmenn með beinni hætti en flest önnur mál sem stjórnað er úr ráðuneytum. Það varðar því miklu að í menntmrn. haldi um taumana maður sem kann að umgangast fólk. Sverrir Hermannsson er litríkur maður og orðheppinn. Hann er vafalaust duglegur og atorkusamur og mundi sóma sér vel í margvíslegum störfum. Sem menntmrh. minnir hann á fíl í glervörubúð. Herra forseti. Ég ætla ekki að rekja í löngu máli atburðarás í sambandi við brottrekstur Sturlu Kristjánssonar sem er tilefni þessarar umræðu utan dagskrár. Það hefur þegar verið gert og hæstv. menntmrh. hefur nú loks látið svo lítið að reyna að skýra sína hlið málsins og notaði til þess langt mál og misgott. Hann vitnaði m.a. í bréf allt frá 1980. Þar var ýmislegt sagt sem vissulega er umdeilanlegt en hafi mönnum ofboðið þá, hvernig má það vera að fræðslustjóri héldi þá embættinu? Er það aðeins núverandi menntmrh. sem kemur auga á það sein miður fer? Hins vegar hvarflaði það að manni þegar hæstv. ráðh. vitnaði í bréf Sturlu, þar sem hann sýnir fjárlögum litla virðingu, að ekki mun Sturla Kristjánsson hafa verið einn um það viðhorf og um þessar mundir var áreiðanlega með erfiðasta móti að taka mark á fjárlögum. Það er erfitt að skilja réttmæti ásakana ráðherra um vonda fjármálastjórn og enn erfiðara að skilja það sem brottrekstrarsök þótt farið sé fram úr áætlun sem telur hundruð milljóna og hlýtur alltaf að byggjast á breytilegum forsendum. Hvað þá með ótal aðra starfsmenn ríkisins? Má þjóðleikhússtjóri eiga von á uppsagnarbréfi bráðlega? Verður útvarpsstjóri rekinn fyrir að fara langt fram úr fjárhagsáætlun? Á að reka núverandi framkvæmdastjóra Lánasjóðs ísl. námsmanna þótt honum hafi ekki tekist að lækka rekstrarkostnað sjóðsins fremur en fyrirrennara hans sem hæstv. menntmrh. rak fyrir rúmu ári? Á að reka alla sem bera ábyrgð á því að ekki tókst að draga úr launakostnaði vegna yfirvinnu um 150 millj. kr. á síðasta ári eins og áformað var í fjárlögum? Hver á þá að fjúka í ráðuneytinu sjálfu? Ekki tókst að spara þar samkvæmt áætlun. Á bls. 223-224 í fjárlagafrv. sem við afgreiddum fyrir þinghlé er hækkun til aðalskrifstofu ráðuneytisins skýrð. Í niðurlagi skýringar segir svo, með leyfi forseta: "Að frátöldum þessum tveim skýringum hækka laun um 28% frá fjárlögum 1986 og er áætlað fyrir nokkurri aukningu yfirvinnu í samræmi við reynslu undanfarinna ára. Önnur gjöld vegna rekstrar hækka sem næst 36% frá fjárlögum. Hefur verið tekið tillit til niðurstöðutalna arsins 1985 og fyrstu mánaða ársins 1986. Helstu liðir sem hækka eru húsaleiga, risna og ýmis þjónusta." Já, þar höfum við það. Skilningurinn er í lagi hjá hæstv. ráðherrum þegar um rekstur eigin skrifstofu er að ræða. Það dugir ekki að láta skorta á yfirvinnu og risnu hjá yfirmanni menntamála. Toppurinn í píramítakerfinu verður að fá sitt. Aukafjárveitingar til aðalskrifstofu ráðuneytisins voru komnar yfir 9 millj. kr. í október s.l. og er ekki að vita nema eitthvað hafi bæst við síðan þá. Af þessum rúmlega 9 millj. kr. eru tæpar 8 millj. kr. sagðar vegna greiðsluerfiðleika á árinu 1986. Ekki hefur það verið skýrt frekar svo að ég viti en vafalaust hefur hæstv. ráðh. það á hreinu í hverju þessir erfiðleikar voru fólgnir og er nú rétt að spyrja hann þess beint: Af hverju stöfuðu þeir greiðsluerfiðleikar á árinu 1986 sem urðu til þess að aðalskrifstofa menntmrn. þurfti að fá a.m.k. 7,9 millj. kr. aukafjárveitingu á síðasta ári? Við hljótum að spyrja hvort "fjármálaleg umsýsla" eins og það er orðað í uppsagnarbréfi Sturlu Kristjánssonar sé mjög frábrugðin slíkri umsýslu í öðrum fræðsluumdæmum. Ég hef hér ríkisreikning fyrir árið 1985 þar sem tölur eru bornar saman úr fjárlögum 1985 og niðurstöðutölur reikninga. Þar eru margar tölur sem ekki standast á sem vonlegt er. Ég nefni sem dæmi, úr því við erum að tala um grunnskóla hér, að grunnskólar í Reykjavík fóru rúmar 93 millj. kr. fram úr áætlun og í launa- og starfsmannaútgjöld rúmar 83 millj. Grunnskólar á Reykjanesi fóru rúmlega 56 millj. kr. fram úr fjárlögum. Grunnskólar á Vesturlandi rúmar 22 millj. kr. Grunnskólar á Vestfjörðum tæplega 12,5 millj. kr. Grunnskólar á Norðurlandi vestra rúmlega 21 millj. kr. Grunnskólar á Norðurlandi eystra 37,8 millj. kr. Grunnskólar á Austurlandi rúmar 17 millj. kr. Grunnskólar á Suðurlandi 35 millj. rúmar. Þetta er almennur rekstur. Hér er mikið um framúrakstur en hraðinn mismikill. Ástæður geta verið ýmsar, m.a. er vitanlega um ófyrirséðar launa- og verðlagshækkanir að ræða en þær skýra ekki allt og það má undarlegt heita að þolinmæði hæstv. menntmrh. þryti þá fyrst við fræðslustjórann í Norðurlandsumdæmi eystra þegar hann var farinn að vinna innan heimildarramma ráðuneytisins eins og hv. málshefjandi benti á hér í ræðu sinni áðan. Ekki virðast aðrir fræðslustjórar á landinu telja Sturlu Kristjánsson vantrausts verðan. Þeir hafa treyst honum til forustu í sínu félagi og þeir hafa ályktað einróma gegn brottrekstri hans. Fræðsluráð stendur að baki Sturlu og krefst þess að fá að taka á sig þá ábyrgð sem því er ætlað með lögum og reglugerðum. Fræðslustjóri í Norðurlandi vestra lýsir samábyrgð á hendur sér vegna eins af sakarefnum sem gefin eru í uppsagnarbréfi til Sturlu. Starfsfólk fræðsluskrifstofu Norðurlands eystra stendur einhuga að baki Sturlu. Kennarafélag Menntaskólans á Akureyri hefur ályktað og lýst undrun og vanþóknun á framkomu ráðherra og sama er að segja um skólamenn vítt og breitt um fræðsluumdæmið og víða annars staðar á landinu. Fjórðungssamband Norðlendinga vítir gerðir ráðherra í ályktun sinni. Morgunblaðið fjallar af tillitssemi og varúð um málið, tillitssemi í garð hæstv. menntmrh., en getur ekki leynt áhyggjum vegna aðgerða hans. Kennarasambandið, Skólastjórafélagið og Hið íslenska kennarafélag hafa ályktað um málið og gagnrýnt ráðherra harðlega. Þetta er nú liðið sem hæstv. menntmrh. kallaði hyski í ræðu sinni hér áðan. Og þannig má áfram rekja viðbrögð við þessari dæmalausu framkomu hæstv. menntmrh. sem hér er nú til umræðu. Herra forseti. Við höfum heyrt ýmis rök í þessu máli. Sjónarmið fræðslustjóra og þeirra sem með honum standa eru nokkuð ljós. Hæstv. menntmrh. hefur skýrt sín sjónarmið. Engan hef ég heyrt samsinna ráðherra né mæla framferði hans bót nema tvo menn sem hringdu í Bylgjuna s.l. sunnudag og sögðu að þarna færi sinn maður, það þyrfti sko að stjórna. Spurningin nú er sú hvort nóg er að gert í þessu máli. Eru þessar skýringar viðsættanlegar? Hefur allt komið fram sem hér býr að baki og hafa þessar skýringar við rök að styðjast? Það er óhætt að segja að þessarar stundar hafi verið beðið með eftirvæntingu. Hæstv. menntmrh. lét sem hann hefði eitthvað um málið að segja. Útskýringar hans hafa litlu breytt þótt seilst hafi verið langt aftur í tímann. Umræða eins og hér fer fram er aðeins einn þáttur þessa máls, aðferð til að létta á þrýstingi og pína fram einhverjar skýringar. Við Kvennalistakonur teljum þetta mál hér með ekki útrætt. Við tökum eindregið undir kröfur kennarafélaganna og sem hv. málshefjandi, hv. 4. þm. Norðurl. e., hefur tekið undir og fleiri hér í umræðunni um hlutlausa rannsókn málsins þar sem öll málsatvik verða skoðuð til hlítar, vegin og metin. Hér er um svo alvarlegan trúnaðarbrest að ræða milli forsvarsmanna fræðslumála í landinu og æðsta yfirvalds menntamála að útilokað er fyrir alla aðila að búa við slíkt. Hér stendur staðhæfing gegn staðhæfingu í hverjum málslið á fætur öðrum og öllum fyrir bestu að fá hið sanna upp á borðið. Orð hæstv. menntmrh. eru enginn endanlegur dómur í málinu og ég fagna því að hann skyldi lýsa því yfir hér áðan að hann vildi fá þetta mál rannsakað. Ég tek hins vegar undir með hv. síðasta ræðumanni að betur hefði farið á því að ráðherra sættist á brottvikningu fræðslustjóra um stundarsakir á meðan rannsókn færi fram. Ég teldi það eðlilegri og betri leið en að sækja málið fyrir dómi. Ég leiði engum getum að því hverjar niðurstöður yrðu af slíkum málarekstri. Sannleikurinn verður að koma í ljós og réttlætið að hafa sinn gang. Hæstv. menntmrh. hefur látið mörg orð falla í fjölmiðlum undanfarna daga og bætti nú heldur um betur í umræðunum núna. Hann hefur jafnvel lýst áhyggjum sínum yfir því að saklaus börn séu látin líða fyrir þetta mál, undir það skal tekið af heilum hug, en hæstv. menntmrh. verður að líta í eigin barm í leit að þeim sökudólgi sem truflar eðlilegt skólahald í Norðurlandsumdæmi eystra. Herra forseti. Í upphafi máls míns vitnaði ég í Lao Tse. Í Bókinni um veginn segir sá mikli spekingur, með leyfi forseta: "Að þekkja fáfræði sína er hið æðsta. Að þekkja hana ekki en hyggja sig fróðan er sjúkdómur."



Herra forseti. Ég hygg að það sé skynsamlegra að reyna að greina nokkuð um hvað þetta mál snýst sem hér er til umræðu í stað þess að vera með hnútukast og brigslyrði í allar áttir sem leiða ekki til neinnar niðurstöðu í þessu máli. Þetta mál er miklu stærra en svo að það snúist um persónuna Sturlu Kristjánsson. Af því sem fram hefur komið má telja að samskiptaörðugleikar hafi verið miklir milli menntmrh., menntmrn. og fræðslustjórans í Norðurlandskjördæmi eystra. Til þessara samskiptaörðugleika má víst rekja að nokkru að erfitt hefur reynst að halda uppi eðlilegri kennslu, m.a. vegna þröngs fjárhagsramma sem fræðsluumdæmunum eru búin. Fræðslustjórinn er í því vandasama hlutverki að þurfa annars vegar að reyna að halda uppi eðlilegu skólahaldi í kjördæminu og hins vegar að halda sér innan allt of þröngs fjárhagsramma sem honum er skammtaður af menntmrn. og fjárveitingavaldinu. Þetta tvennt hefur ekki gengið upp. Fræðslustjórinn hefur tekið þann kostinn að reyna að halda uppi skólahaldi sem gengið hefur á svig við ákvarðanir ráðherra og sem gengið hefur út yfir þann fjárhagsramma sem honum hefur verið skammtaður. Engu að síður tel ég að of hart hafi verið gengið fram af hálfu menntmrh. í þessu máli þó ég vilji ekki þar með mæla því bót að fræðslustjórinn gangi á svig við fjárlög. Spurningin er líka og hún er veigamikil: Hver stendur fyrir niðurskurði til sérkennslu frá áætlaðri þörf fræðsluumdæmanna eða fyrir niðurskurði til grunnskólanna almennt? Í þessu sambandi vil ég, með leyfi forseta, vitna í greinargerð fræðsluráðs Norðurlandsumdæmis eystra varðandi brottvikningu fræðslustjóra, Sturlu Kristjánssonar, úr starfi, sem dagsett er 19. jan. 1987. Þar kemur fram, með leyfi forseta: "Það liggur fyrir að eftir þá meðferð sem áætlanir fræðslustjóra fá í menntmrn. fara þær óbreyttar í gegn hjá Fjárlaga- og hagsýslustofnun og koma því til skila til fjárlaga eins og ráðuneytið gengur frá þeim. Vísast hér til ummæla Magnúsar Péturssonar hagsýslustjóra er hann viðhafði við fræðslustjórana Pétur Bjarnason, Guðmund Inga Leifsson og Sturlu Kristjánsson þegar þeir hittu hann að máli 17. febr. 1986. Tjáði hann þeim að áætlanir frá menntmrn. um grunnskóla hefðu ekki verið skornar niður hjá hagsýslu s.l. tvö ár." Ég tel, herra forseti, að hér sé um athyglisverða tilvitnun að ræða og nokkurn kjarnapunkt í þeirri umræðu sem hér fer fram. Sé þetta rétt, að áætlanirnar hafi ekki verið skornar niður frá því sem menntmrn. gengur frá þeim til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar, þá staðfestir það að menntmrh. og menntmrn. virðast fyrst og fremst bera ábyrgð á þeim niðurskurði sem orðið hefur til sérkennslu. Menntmrh. hefur líka sagt að fræðslustjóri Norðurlands eystra gefi fjárlögunum langt nef og slíkan mann vilji hann ekki hafa í sinni þjónustu. Í því sambandi má að vísu segja að fræðslustjórinn er ekki einn um það að gefa fjárlögunum langt nef, eins og hæstv. menntmrh. orðaði það í blöðum nýlega. Ég hygg að benda megi á margar ríkisstofnanir, ráðuneyti og jafnvel fræðsluumdæmi sem hafa ekki átt annars úrkosta en að fara fram úr þröngum ramma fjárlaga, að ekki sé talað um ríkisstjórnir sem vissulega gefa fjárlögunum árlega langt nef með stórfelldum aukafjárveitingum sem hafa skipt, ekki hundruðum milljóna, heldur milljörðum. Ég veit ekki nema eitthvað sé til í því sem hæstv. menntmrh. vitnaði til í greinargerð Sturlu Kristjánssonar hér áðan þar sem Sturla heldur því fram að fjárlögin séu vitlaus. Við þurfum ekki að fara lengra aftur en til síðasta árs þar sem fjárlög voru afgreidd með 163 millj. kr. rekstrarafgangi en þegar upp er staðið í árslok þá er yfir tveggja milljarða kr. halli. Þetta segir okkur skýrt að eitthvað getur verið til í því sem Sturla Kristjánsson hefur haldið fram, að fjárlögin séu vitlaus. Ef það er meginástæðan fyrir brottrekstri fræðslustjórans að hann hafi farið fram úr fjárlögum þá hygg ég að ýmsir aðrir embættismenn ættu allt eins að fá slíka sendingu frá stjórnvöldum. Ráðherrarnir ættu líka að líta sér nær, til að mynda menntmrh., sem þurfti aukafjárveitingu til að reka sitt ráðuneyti vegna greiðsluerfiðleika, auk þess sem ráðherrann, sem gjarnan vill beita niðurskurðarhnífnum, þarf miklu meiri hækkun milli ára til síns ráðuneytis en ætlað er bæði til fræðslumála almennt og til grunnskólanna. Það má líka líta á þessa brottvikningu í öðru samhengi. Það er spurningin um ábyrgð í þessu þjóðfélagi. Hverjir eiga að bera ábyrgð á gjörðum sínum í þjóðfélaginu og hverjir ekki? Hér hefur komið upp hvert stórmálið á fætur öðru þar sem enginn virðist bera ábyrgð. Ég nefni okurmálið, ég nefni Hafskips- og Útvegsbankamálið. Þar vísar hver á annan og enginn ber ábyrgð, engum þarf að vísa úr starfi þó stórfelldir fjármunir hafi tapast vegna vanrækslu og eftirlitsleysis þar sem menn hafa ekki staðið við sínar skyldur. Herkostnaðinn af þessu ábyrgðarleysi, t.d. í Útvegsbankamálinu, þarf síðan almenningur að bera en þeir sem báru ábyrgðina virðast sitja sem fastast og hvorki fá áminningu eða bréf um brottvikningu frá ráðherra. Sumir eru líka verðlaunaðir, eins og bankaráð Útvegsbanka Íslands sem var allt endurkosið nema fulltrúar Alþfl. í bankaráðinu, og í okurmálinu hefur okur orðið löglegt vegna klúðurs í kerfinu þar sem hver vísar á annan og enginn ber ábyrgð. Niðurstaðan er sú að okrarar, sem grætt hafa oft á neyð fólksins, hafa frítt spil. Þar virðast hvorki embættismenn né stjórnvöld bera ábyrgð. Það er því allsérkennileg staða í þessu ábyrgðarlausa þjóðfélagi að fræðslustjóri Norðurlands eystra sé rekinn fyrirvaralaust úr starfi að því er virðist fyrir þá sök að reyna að halda uppi eðlilegri kennslu í fræðsluumdæminu og fyrir það að gagnrýna og vekja á því athygli að fræðsluumdæmið sitji ekki við sama borð að því er til að mynda sérkennslu varðar. Þetta er ekki bara prívatskoðun fræðslustjórans, heldur hafa skólastjórar og yfirkennarar í Norðurlandi eystra ályktað í þessu máli. Skólamenn sendu frá sér greinargerð til alþingismanna Norðurlandsumdæmis eystra um stöðu mála varðandi sérkennslu. Ég hygg að hér sé um sömu skýrslu að ræða og menntmrh. hefur vitnað til þegar hann talar um trúnaðarbrot Sturlu Kristjánssonar. Það er heldur sérkennilegt ef það er flokkað undir trúnaðarbrot að skólamenn fyrir norðan geri þingmönnum kjördæmisins, og á opinberum vettvangi, grein fyrir stöðu sérkennslumála í kjördæmi sínu. Fræðslustjórar eiga samkvæmt ákvæðum sérkennslureglugerðar að gera tillögur um meginskipulag sérkennslu í umdæmi sínu og leggja þær fyrir fræðsluráð. Ef stefna ráðuneytisins gengur gegn ákvæðum reglugerðar um sérkennslu og ekki er hægt að halda uppi eðlilegri og nauðsynlegri sérkennslu í fræðsluumdæmum, þá tel ég það skyldu fræðslustjórans að vekja athygli á því. Það er skylda fræðslustjórans til að mynda gagnvart þeim foreldrum og börnum þeirra, sem ekki fá fullnægjandi sérkennslu, að greina frá því hvers vegna til að mynda ekki sé jafnræði til náms milli þeirra barna sem þurfa á sérkennslu að halda eða stuðningskennslu og annarra barna. Hitt var að mínu viti ekki síður nauðsynlegt að gera grein fyrir því á opinberum vettvangi ef sú er raunin að sérkennslumagni sé misskipt eftir fræðsluumdæmum. Það verður auðvitað að virða fræðslustjóranum það til betri vegar að hann vilji ekki liggja undir þeirri sök í sínu kjördæmi að hann sem fræðslustjóri beri ekki ábyrgð á því að hægt sé að halda uppi viðunandi sérkennslu. Að telja slíkt trúnaðarbrot við ráðherrann tel ég fjarstæðu. Þvert á móti er það skylda skólamanna í hvaða kjördæmi sem er að upplýsa fólk um stöðu skólamála og framkvæmd þeirra, ekki síst þegar ekki er hægt að halda uppi eðlilegri kennslu í fræðsluumdæminu. Ég vil, með leyfi forseta, vitna orðrétt í þessa skýrslu skólamanna fyrir norðan þar sem fram kemur, með leyfi forseta: "Við sem störfum að skólamálum hér um slóðir getum ekki unað því til lengdar að ráðuneyti menntamála í landinu mismuni svæðum og byggðarlögum eins og okkur virðist raunin." Ég vil, herra forseti, gera þessari fullyrðingu nokkur skil en í umræðunum undanfarna daga hefur nokkuð verið vitnað til fræðsluumdæmis Austurlands og Reykjavíkur þegar skólamenn í Norðurlandi eystra telja sig afskipta í sérkennslumálum. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef hafa þeir nokkuð til síns máls eins og ég skal nú greina frá. Samkvæmt upplýsingum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar er áætlað að verja til sérkennslu á fjárlögum 1987 80 millj. kr. á verðlagi í des. s.l. og 72 millj. til stuðningskennslu. Hlutfallsleg skipting fjármagnsins til sérkennslu innan almenna grunnskólans milli fræðsluumdæma er þessi: Reykjavík 44%, Reykjanes 11,6%, Vesturland 10,5%, Vestfirðir 3,3%, Norðurland vestra 9,1%, Norðurland eystra 9,1%, Austurland 6,2% og Suðurland 11,2%. Ég aflaði mér upplýsinga um fjölda barna í Reykjavík, á Norðurlandi eystra og á Austurlandi sem njóta sérkennslu innan almenna grunnskólans. Miðað við skiptingu fjármagns milli þessara fræðsluumdæma og fjölda barna sem njóta sérkennslu innan almenna grunnskólans kemur eftirfarandi í ljós fyrir þetta skólaár. Fjármagn, sem veitt er á hvern nemanda innan almenna grunnskólans vegna sérkennslu í þessum kjördæmum, er eftirfarandi: Í Reykjavík 95 000 kr. á hvern nemanda vegna sérkennslu innan almenna grunnskólans, á Austurlandi 90 000 á hvern nemanda og á Norðurlandi eystra rúmlega 69 000 kr. Mismunurinn á Reykjavík og Norðurlandi eystra er um 25 000 á hvern nemanda samkvæmt fjárlögum vegna sérkennslu innan grunnskólans. Það virðist því svo vera, ef þessar tölur eru lagðar til grundvallar, að nálægt 3 millj. kr. vanti til fræðsluumdæmis Norðurlands eystra til að það hafi hlutfallslega sama fjármagn til ráðstöfunar til sérkennslu innan grunnskólans og Reykjavík og Austurland. Því er líka við að bæta að að því er Reykjavík varðar tel ég að þarna sé í raun og veru um enn meiri mun að ræða milli Reykjavíkur og Norðurlands eystra vegna staðsetningar sérskólanna hér á Reykjavíkursvæðinu. Svo ég nefni Öskjuhlíðarskóla sem dæmi, þá liggur fyrir að 63 af 119 nemendum Öskjuhlíðarskóla á skólaárinu 1985 voru úr Reykjavík. Þær tölur sem ég nefndi um kostnað pr. nemanda vegna sérkennslu innan almenna grunnskólans eru auðvitað fyrir utan það sem rennur til sérkennslunnar á vegum Öskjuhlíðarskólans. Ljóst má vera að Öskjuhlíðarskólinn léttir mjög á sérkennsluþörf innan almenna grunnskólans í Reykjavík og hef ég þar fyrir mér orð ýmissa skólamanna sem telja að hluti nemenda sem nú eru í Öskjuhlíðarskóla gæti nýtt sér sérkennslu innan almenna grunnskólans. Þannig að þegar til viðbótar kemur að stór hluti nemenda í Öskjuhlíðarskóla er af Reykjavíkursvæðinu og til þess skólastarfs rennur sérstakt fjármagn, utan þess fjármagns sem skipt er til sérkennslu innan almenna grunnskólans á landinu öllu, þá er hér í raun og sannleik um meiri mismun að ræða pr. sérkennslunemanda í Reykjavík og á Norðurlandi eystra en þær 25 000 kr. á hvern nemanda sem fram kemur í samanburði um hlutfallslega skiptingu fjármagns vegna sérkennslu innan almenna grunnskólans. Ég tel því að skólamenn á Norðurlandi eystra hafi nokkuð til síns máls þegar þeir tala um misskiptingu á fjármagni til sérkennslu innan fræðsluumdæmanna og þarf enginn að lá þeim það þó þeir þegi ekki þegar svo er í pottinn búið. Nógu erfitt er samt að framkvæma sérkennsluna samkvæmt ákvæðum laga og reglugerða sem Alþingi hefur samþykkt þó ekki bætist við að fræðsluumdæmum sé mismunað án nokkurra eðlilegra eða haldbærra skýringa. Ég tel því að hvergi hafi verið nægileg tilefni til brottrekstrar fræðslustjórans í Norðurlandi eystra, hvorki að því er varðar ásakanir um trúnaðarbrot eða að hann virðist ekki halda sig innan fjárlagarammans, enda gætir þar mikils tvískinnungs hjá menntmrh. eins og ég hef áður lýst og eru þar fleiri undir sömu sök seldir þó þeir fái ekki reisupassann af þeim sökum. Herra forseti. Þetta mál allt leiðir líka hugann að því gífurlega misrétti sem nú ríkir milli landshluta, t.d. í menntunarmálum sem hér eru til umræðu. Víða á landsbyggðinni er ekki hægt að framfylgja settum lögum um kennslu barna og unglinga og hefur þetta m.a. bitnað harkalega á sérkennslunni eins og ég hef lýst. Það er ljóst að ekki verður lengur unað við það stórfellda misrétti sem nemendur á landsbyggðinni þurfa að þola. Ef betur er að gáð kemur í ljós að þetta misrétti á sér einnig stað í margvíslegri opinberri þjónustu, starfsemi lána- og bankastofnana, atvinnu- og launamálum og heilbrigðismálum svo dæmi séu nefnd. Það er mikilvægara en flest annað að snúa þessari öfugþróun við og færa sveitarfélögunum meira vald í eigin málum, tryggja meiri jöfnuð í þjónustu velferðarkerfisins og lífvænlegri afkomu fólks í hinum dreifðu byggðum. Hin svokallaða byggðastefna hefur brugðist og verður nú að taka af harðfylgi á byggðamálunum í heild ef búseta í landinu á ekki að raskast meir en raun hefur á orðið. Að lokum þetta, herra forseti. Ég tel, miðað við málavexti alla og þær upplýsingar sem fram hafa komið, að menntmrh. beri skylda til að afturkalla uppsögn fræðslustjórans í Norðurlandi eystra og einsýnt að friður kemst ekki á skólahaldið fyrir norðan nema að svo verði gert, sem og að sérkennslumálin verði öll tekin til rækilegrar endurskoðunar. Í því sambandi hefur þingflokkur Alþfl. lagt fram á Alþingi í dag beiðni um skýrslu frá menntmrh. um framkvæmd reglugerðar um sérkennslu þar sem ítarlega er farið ofan í alla framkvæmd reglugerðarinnar frá 1977, bæði að því er varðar kennslumagnið, sem sérstaklega hefur verið nú til umræðu, og ýmsa aðra mikilvæga þætti sérkennslumála því það er mikilvægt að svo verði haldið á málum í framtíðinni að gott skipulag komist á sérkennslumálin í landinu öllu. Það er óviðunandi með öllu að ekki verði sú niðurstaða í þessu máli að betra og eðlilegra skipulag komist á sérkennslumálin í landinu. Ég tel að brýnt sé orðið að tafarlaus endurskoðun fari fram á þeirri reglugerð sem í gildi er og orðin er úrelt og ekki í samræmi við breytt viðhorf sem uppi eru í sérkennslumálum.



Herra forseti. Ég harma mjög hvernig þetta mál hefur þróast og að hæstv. menntmrh. skyldi taka á þessum málum eins og raun ber vitni. Ég efast ekkert um að hann hefur vald til þess. Hitt er annað mál, hvort það sé réttlætanlegt að nota slíkt vald undir þessum kringumstæðum. Ég verð að segja það að mér blöskraði þegar hæstv. ráðh. talaði um þetta "hyski" og að fræðslustjóri Norðurlandskjördæmis eystra væri leiksoppur "verri manna". Hverjir eru þessir verri menn? Er það fræðsluráð? Eru það skólastjórarnir? Hverjir eru þessir menn? Ég þekki marga af þessum mönnum. Ég þekki vel formann fræðsluráðs. Ég held að það sé ekki sæmandi hæstv. ráðh. að taka þannig til máls hér í hv. Alþingi. Ég get viðurkennt það að sumt af því sem hann las upp hér áðan hefði ég ekki viljað setja á bréf, en hvort það réttlætir brottrekstur er annað mál. Ég er ekki svo fljótur að átta mig á öllum þeim lestri sem hæstv. ráðh. las hér upp og ætla ekki að setja mig í dómarasæti um hvernig framsetning var á þessu máli, en ég efast um að sá stíll eða það orðbragð eða hvað við viljum kalla það réttlæti slíka aðgerð. Það má minna hæstv. ráðh. á það að hann er svolítið hvatvís sjálfur stundum í orði oft, eða var, hér í þessum ræðustól. Ég ætla ekki að ræða þessi mál á þennan veg frekar. Það sem þetta mál snýst fyrst og fremst um er: Á að mismuna nemendum? Við mig hafa talað ýmsir sem eiga börn sem þurfa á þessari kennslu að halda og þeir segja: Ef svo fer fram sem horfir, þá neyðumst við til þess að fara þangað sem slík kennsla er veitt. Og hvert er það? Það er til Reykjavíkur. Þess vegna er ég eiginlega undrandi á því ef hæstv. ráðh. hefur sett sig nógu vel inn í þessi mál. Ég bara trúi því ekki að hann hafi gert það. Það væri frekar hægt að segja um hans starfsmenn að það séu þar verri menn á bak við sem hafa komið honum í þessa stöðu. Ég bara trúi því ekki að hæstv. ráðh. hafi visvítandi staðið þannig að málum að hann sé að mismuna og það fólki úti á landsbyggðinni. Ég er nú sjaldan sammála hv. síðasta ræðumanni. En margt af því sem hún sagði hér áðan gæti ég gert að mínum orðum. Sé það rétt sem hún upplýsir að t.d. séu það 25 þús. kr. meira sem kemur á hvern nemanda á Austurlandi en í Norðurlandi eystra, þá tala þessar tölur bara sínu máli. Fræðslustjóri er náttúrlega skyldugur og fræðsluráð til að reyna að halda þannig á málum að þessi börn, sem þannig eru greind, fái svipaða kennslu og er hér. Það er því nokkuð erfitt fyrir þm. utan af landi sem vilja minnka aðstöðumuninn í þjóðfélaginu, og ég veit að a.m.k. fram að þessu hefur hæstv. menntmrh. verið einn af þeim mönnum, það er hart undir því að sitja að horfa á þessar tölur. Það er hart. Ég skildi nú aldrei hæstv. ráðh., þó að kannske eigi ekki að blanda því inn í þessi mál hér, með skólaaksturinn. Þetta með skólaaksturinn, ef það hefði náð fram að ganga, þá var með því verið að auka aðstöðumuninn í þjóðfélaginu þó að sumir hverjir hafi talið, og það er haft eftir hæstv. ráðh., að því sé öfugt farið. Ég hef rætt við marga oddvita núna í hinum strjálbýlli og fátækari hreppum. Ég veit hvað þeir segja um það og hvaða dóm þeir leggja á þetta. Ég átti von á öðru frá hæstv. menntmrh. en hann tæki svona á málum og ég trúi því ekki að hann hafi bara sett sig nógu vel inn í þessi mál, líklegra að það séu aðrir sem hafi leitt hann út í þetta. Ég held að þetta mál sé ekki búið. Þetta er réttlætismál og séu þessar upplýsingar réttar, ég vil ekkert dæma um það, sem hv. þm. fór hér með áðan, ef þær eru réttar, þá er málið ekki gott, hæstv. menntmrh. Ég ætla ekki fara að halda hér uppi löngu máli. Ég vil bara spyrja hæstv. menntmrh.: Er þess að vænta að ráðherrann reki skólastjórana og yfirkennarana í Norðurlandsumdæmi eystra? Ég hygg að þeir séu samábyrgir í þessu máli. Hann getur ekki rekið fræðsluráðið því það er kosið af heimamönnum. Þetta er vont mál og ég endurtek að ég harma stöðu þessara mála. Ég skora á hæstv. ráðh., ég hef reynt hann að mörgu góðu um ævina, að hann endurskoði þetta mál, sé það rétt, sem ég held, að hann hafi farið út í þetta án þess að athuga málið til hlítar.



Herra forseti. Já, hv. 3. þm. Norðurl. e. segir að þetta sé vont mál. Það er a.m.k. ekki svo vont að menn grípi ekki tækifærið í upprennandi kosningabaráttu til að velta sér upp úr því með þessum hætti, sem dæmin sanna hér og með heldur lágkúrulegum málflutningi, m.a. með þessu sem þeir nefna, að ég hafi verið að nefna allar þessar fylkingar fólks "hyski". Það lá alveg ljóst fyrir hvað ég var að tala um. Ég var að tala um þá Alþýðubandalagsforkólfa þar nyrðra sem öttu þessum blessuðum manni á foraðið með þeim afleiðingum sem ég óttast að geti orðið. Það liggur hér alveg ljóst fyrir. Menn koma hér með samdar ræður frá því einhvern tíma á dögunum og virðast alls ekki hafa hlustað á það sem lesið var hér upp og mönnum greint frá, og vitnað í eigin orð, athafnir og afstöðu þess manns sem hér um ræðir, fyrrv. fræðslustjóra þar nyrðra. Ég ætla ekki að orðfæra hér og nú um það sem hv. síðasti ræðumaður nefndi um skólaakstur. Hann veit vel eða ætti að vita að þar getum við stórbætt marga hluti. Við viljum ekki hafa slíkt vanskipulag á eins og sannanir eru fyrir um, það getum við bætt, og tillögur mínar gengu síst út á það að þeir bæru skarðari hlut sem erfiðast eiga, fátækustu félögin, heldur þvert á móti. Það eina sem ég lagði til um verulegar skerðingar á var þéttbýlið, Kópavogur, Garðabær, Ísafjörður, sem eiga að geta séð um sína strætisvagna sjálfir. Hv. 2. landsk. þm. kom hér með ræðu sem hún er áreiðanlega fyrir löngu búin að semja, og eins hv. þm. Kristín Halldórsdóttir sem ræddi um aukafjárveitingar og þvargaði um málið, um atriði sem koma þessu máli nákvæmlega ekkert við. Og lágkúran yfir málflutningnum hjá hv. 5. landsk. þm. og hv. 7. landsk. þm. er fágæt. Ég hef ekki á takteinum aukafjárveitingar sem skýra má hjá menntmrn., hvort heldur það er stuðningur, aukafjárveiting til þess að styðja Stuðmenn í Kínaferð eða unga menn til að keppa í stærðfræði á Ólympíumóti eða Erró, Stuðmenn með kannske 400 þúsundum, Erró til sýninga á Feneyjabiennalinum með 300 þúsundum, keppni á Ólympíumóti í eðlisfræði eða hverju einu. Ég veit ekki hvort þetta eru hundruð atriða sem maður er að reyna að hjálpa til, ferðalög listamanna á sýningar. Ráðuneytið er eitt hið viðamesta eins og menn þekkja að þessu leyti. Ég man það að ég þurfti að fá 200 þús. kr. aukafjárveitingu til þess að minnast 100 ára afmælis Sigurðar Nordals og stofna þá stofnun. Ég þurfti að fá 300 og eitthvað þús. kr. til þess að sjá fyrir M-hátíðinni á Akureyri á vori liðnu. Þannig er þetta í þúsund liðum. Og að bera það eitthvað saman við þá ráðdeild sem ég las yfir mönnum hérna, hvernig rekin hefur verið skólaskrifstofa, fræðsluskrifstofa á Norðurlandskjördæmi eystra er með ólíkindum. Þessi málflutningur er ekki til neins annars en að reyna að koma höggi á mig og gjörið þið svo vel. Þið megið reyna eftir ykkar fremstu getu. En lágkúran er söm við sig. Og auðvitað er hann líka hafður í frammi vegna þess sem að nú líður óðum að kosningum. Þessir ræðumenn, og mér þykir leitt að hv. 5. landsk. þm. er horfinn hér úr salnum vegna þess að hann vantaði upplýsingar til þess að meta embættismanninn sem í hlut átti, þótt embættismaðurinn væri búinn að tala langt mál sjálfur hér uppi um afstöðu sína og lýsa því hvers trausts hann er verður sem trúnaðarmaður menntmrn. og starfsmaður þess og trúnaðarmaður menntmrh., hann vantaði upplýsingar um það hvers vegna í ósköpunum ekki væri hægt að hafa þennan starfsmann áfram í þjónustu þessara aðila, þrátt fyrir endalausan lestur upp úr eigin verkum þessa blessaða manns. Ég veit ekki hvað nægjanlegt er - og ég las einnig upp úr þar sem rækilega var reynt með öllu móti að koma honum til ráðs á þriggja tíma fundi og hann þverskallaðist og hélt við sitt gamla lag. Hann væri að framkvæma sín lög og sig varðaði ekkert um fjárlög eða aðrar áætlanir eða fyrirskipanir sem gefnar væru. Hvar eru takmörkin? Það er svo í annan tíma sem þetta fólk, sem hefur uppi þennan málflutning eins og hv. 7. landsk. og 5. landsk., að það er gagnrýnið á eyðslu hjá ríkinu, gagnrýnið á fjölda opinberra embættismanna. En nú hentar það, þó að blasi við einkennilegasta uppákoma sem ég hef séð hjá opinberum starfsmanni og játun allra saka af frjálsum og fúsum vilja hans, þá þarf að slá skjaldborg um það. Það er einmitt hið þveröfuga sem við þurfum, hið háa Alþingi. Það verður að hreinsa til í þessum sökum. Það er nefnilega víða pottur brotinn. Ég er sannfærður um að að langmestu leyti erum við vel menntir af embættismönnum. Það er sannfæring mín. En hin dæmin gefast og ef að Alþingi hið háa ætlar að láta embættismönnum haldast það uppi að þeir séu ósnertanlegir í starfi sínu, sama á hverju gengur, þá er illa farið, vegna þess að í þessu falli, sem nú var nefnt og hér var rakið, finnst ekkert verra dæmi um misskilning manna á skyldum sínum og trúnaði sem ég kann, og allt lagt fyrir af fúsum og frjálsum vilja vegna grundvallarmisskilnings. Enginn ætlar þessum manni neitt illt af ráðnum hug. Hann er þessarar skoðunar og trúar og þess vegna reynist hann óhæfur í starfi sínu. Ég spyr menn á hinu háa Alþingi: Hvað skyldi mér hafa gengið til og geta gengið til? Barnaleg svör eins og þau hjá hæstv. forsrh. að hann hafi helst álitið að maðurinn hefði farið svo í taugarnar á ráðherranum, ja, það er nú búið að svara því einu sinni og þetta er nú að vísu ekki fyndni sem hægt er að hlæja að með öllum kjaftinum. Og svör hans í Degi eru eins og vant er, að það er allt á útopnuðu án þess að hann gái að sér. Hann var hins vegar vandaður í orðbragði á ríkisstjórnarfundi þar sem hann sagði að þetta mál kæmi sér ekkert við og hann hefði ekkert um það að segja, ekki eitt einasta orð, algjörlega á annarra vegum, og hann hefði svarað öllum því til. En hann minntist ekki á Dag þar, að vísu. Ég hef ekkert fleira um svona orðbragð og uppátæki að ræða. Að persónulegar tilfinningar kynnu einhverju að ráða í þessu, þær eru bara á þann veg að ég hefði viljað miklu til kosta að til þessa hefði ekki þurft að draga, - bara á þann veg. En menn sem ætla að gegna skyldum sínum og fara að samvisku sinni mega ekki gá að þessu heldur. Það er mála sannast að eftir þeim plöggum sem ég las upp frá árinu 1980, þá blasir það við, og menn hefðu átt að geta gert það upp við sig, að þangað og ekki lengra átti að halda með þennan mann í þessu starfi. Og af hverju er þetta þá svona í öll þessi herrans ár? Af því að stjórnmálamenn veigra sér við að taka á málum. Þeir skjóta sér undan. Embættismaðurinn er að vísu vel varður, það er rétt, en ekki þann veg að þegar svona stendur á, þá getur það ekki orðið. Og við verðum að æfa embættismenn okkar núna, einmitt nú í framhaldi af þessu, á því að svona getur þetta ekki gengið. Þeir eru ekki ósnertanlegir. Þeir verða að standa ábyrgir gerða sinna. Þeir verða að gegna trúnaðarskyldum sínum. Hvað er með sjóara sem ekki hlýðir skipstjóra sínum? Hvað verður um hann? Jafnvel einni fyrirskipun? Hann fær poka sinn og er rekinn í land og engum dettur í hug að minnast á það. Eða verkamaður sem ekki hlýðir verkstjóranum sínum? Hann er rekinn úr vinnu. Daglegt fyrirbæri hjá einkafyrirtækjum. En mikil mætti sú gæfa vera í íslensku þjóðfélagi ef þann veg stæði á um þúsundir embættismanna að þar væru allir réttir menn á réttum stöðum. Og því miður reyndist það ekki í þessu falli sem nú er um rætt hérna. Eigum við, þrátt fyrir það sem fram er komið, að lofa embættismönnum, ef þessu verður hrundið, eins og menn eru að tala um, ef ég verð settur af fyrir verk mín, ef ég hef beitt ofríki, ef ég hef beitt valdníðslu, ef ég hef beitt lögbrotum, að fá heim sanninn um að þeim er enn óhættara en nokkru sinni fyrr, þá sjá þeir að það er nákvæmlega sama, nokkurn veginn, fyrir utan mannsmorð auðvitað, hvernig menn haga sér, þeim helst það uppi, undirmönnum og starfsmönnum menntamálaráðherra, ráðherra í landinu, þeim getur haldist slíkt uppi að hafa fyrirmæli hans að engu árum saman, þrotlaust og þindarlaust og upp í opið geðið á yfirmanninum og yfirvöldunum, ráðuneytinu, að tefla fram sínum skoðunum og framkvæma þær. Heyrðu menn ekkert hvað hann sagði sjálfur og viðhorf hans til fjárlaga? Svo þvarga menn um það að aðrir fari yfir. En hann er þeirrar skoðunar að þau séu að engu hafandi, embættismaðurinn. Eru einhverjir fleiri sem eru þeirrar skoðunar? Hann telur skyldur sínar þær að virða þau að vettugi. Hér var verið að vitna í samþykktir og gagnrýni. Kennarafélögin og Félag skólastjóra og yfirkennara eru einu félögin sem álykta skynsamlega. Þau biðja um rannsókn og úttekt á málinu. Þau dæma mig nefnilega ekki fyrir fram, um að ég sé rækur úr embætti og hafi brotið af mér með svívirðilegum hætti. Það gera þau ekki með einu orði. Kennarasamtökin og Félag skólastjóra og yfirkennara fara bara fram á rannsókn málsins. Og ættum við ekki að spara okkur fleiri stór orð þangað til það fer fram? Ég trúi ekki öðru en að menn, sem þykjast eiga svo órækan rétt, sæki hann, þá leið dómstóla sem kveðið er á um í lögum. Ég trúi því bara ekki að þetta eigi að vinnast með trumbuslætti og málhrópum og í fjölmiðlum! Þá vinnst það ekki - og aldrei meðan ég er í þessu embætti. Það verða menn að gera sér ljóst. Og að ég hviki um hársbreidd er fjarri öllu lagi! Er fjarri öllu lagi! Menn eru með þessari framkomu sinni að skjóta loku fyrir það, sem ég hefði þó vonað lengst, að það væri hægt að ná einhverjum sáttum, að maður þyrfti ekki að haga sér þannig að fleygja ungum manni, fjölskyldumanni, á götuna launalausum, eins og hér verður að vera með öllum þeim sársauka sem þessu fylgir. Þeir spara það ekki. Og þeir menn eiga ekkert skilið annað en hyskisnafnið, sem spara ekki mann sem á í slíkum örðugleikum og hann, örfámenn klíka Alþýðubandalagsmanna sem hefur kynnt þetta svona og stjórnar allri aðferðinni og aðförinni.  Ég tók til máls hérna af því sem að ég verð að beina ósk til hæstv. forseta. - Nú frábið ég mér ekki umræður og ég er tilbúinn til þess að taka þátt í þeim svo lengi sem þörf er á. Svo lengi sem þörf er á. En af ástæðum sem hæstv. forsetinn metur fullgildar hef ég ekki tök á því að þreyta skeiðið lengur en til tæplega kl. 7. Það eru ýmis skyldustörf sem þarf að gegna. En ég beini því til hans hvort kostur er á og getur orðið samkomulag um að við héldum þá þessari umræðu áfram á fimmtudagseftirmiðdag. Þá hefur mönnum líka gefist kostur á að kynnast innihaldi þess sem hér var upplýst í málinu, því að eins og ég segi, ræður frú Jóhönnu, hv. þm., og frú Kristínar, hv. þm., eru löngu samdar, þær höfðu ekkert heyrt af þessu sem var lesið hér upp úr gögnum málsins, þannig að það gæti kannske hjálpað mönnum til þess, án þess að ég sé að biðja mér nokkurrar vægðar, að mynda sér skoðun á málinu eftir málefninu og eðli þess sjálfs, ef menn gætu andartak litið fram hjá þeirri löngun sinni að renna færi í þennan grugguga sjó. Til þess eru refirnir skornir. Að halda uppi vörnum hér með þessum hætti, í þessu máli eins og það er vaxið, fyrir embættismann sem hefur reynst með þessum hætti, viljandi og óviljandi, er auðvitað gjörsamlega vonlaus aðferð. Gjörsamlega vonlaus aðferð. Og ég hlýt að skora á menn að skoða hug sinn. Aðeins að lokum fyrir 5. landsk. þm. hv. sem er hér horfinn af vettvangi. Var hann að tala um að ég hefði í óleyfi og fram hjá fjárlögum og öllum venjulegum löglegum aðferðum keypt hús upp á tugi milljóna? Er þetta ekki formaður þingflokks Alþfl., ef ég man rétt? Hann getur ekki verið að tala í alvöru um þetta. Allra venjulegra aðferða í því sambandi var gætt. Ég hef séð þetta áður reyndar, en mikið má mönnum liggja á að þurfa að grípa til svo heimskulegra vopna eins og þess að kenna mig við eyðslusemi vegna þess að ég var svo heppinn að fá samþykki réttra yfirvalda við að koma þessu mikla bókasafni okkar fyrir á stað sem sérfræðingar segja að henti til þess einstaklega. Ég veit líka að það fólk sem gagnrýnir mig fyrir aukafjárveitingar getur ekki verið að tala um málverkasýningar, Kjarvalssýningu úti í Sveaborg, Erró í Feneyjum - og við verðum enn að bæta við það því að sendingarkostnaðurinn reyndist miklu dýrari, enn kannske öðrum 300 þús. kr. - eða keppni í Ólympíuleikum o.s.frv., o.s.frv. o.s.frv. sem ég skal láta safna saman. Og þið leggið þetta að jöfnu við það að af ráðnum hug er eytt, og í banni, stórfé, 22 stöðugildi opinberra starfsmanna sett upp fyrir fjármuni sem eru ekki til, sem Alþingi ákveður að veita ekki! Ég bið hæstv. forsetann svo vel að gera að taka mína sérstöku beiðni til athugunar að þessu leyti um frestun fundar.



Herra forseti. Ég ætla að koma hér inn í þessa umræðu lítillega, skal reyna með tilliti til aðstæðna að hafa mál mitt sem allra styst. En þar sem hæstv. ráðh. hefur nú talað tvisvar og drjúga stund í bæði skiptin, þó sýnu lengur hið fyrra, þá vil ég gjarnan fá að koma hér á framfæri nokkrum athugasemdum. Í fyrsta lagi harma ég það að þrátt fyrir 11/2 klukkustundar langa framsöguræðu tókst ráðherra ekki að svara einni einustu spurningu sem ég lagði fyrir hann, efnislega skýrt afmarkaðar á vélrituðu blaði í tíu liðum og ég hefði talið það eðlilega málsmeðferð af hálfu hæstv. ráðh. að reyna að fara yfir spurningalistann sem hann svo skilmerkilega fékk frá mér í upphafi fundarins, en ég tek það fram, herra forseti, að ég sendi þennan spurningalista ekki upp í menntmrn., hvorki í gær né í dag, þannig að ráðherra hefur að sjálfsögðu ekki annað tóm til að svara en það sem hann hafði undir umræðunni. Hvort það veldur einhverju um það að hann treysti sér ekki til að svara einu einasta atriði, um það felli ég engan dóm. En það er mjög sérkennilegt að hæstv. ráðh. skuli ekki koma til þessarar umræðu undir það búinn að svara rökstuddum athugasemdum aðila eins og fræðsluráðs Norðurlandskjördæmis eystra í þessu máli. Það er mjög sérkennilegt, herra forseti. Ég get látið hina háreistu byrjun á ræðu hæstv. menntmrh. fram hjá mér fara þegar hann kaus að kalla, að ég taldi nú, mig og flokkssystkini mín, hvar sem þau finnast í landinu, hyski. Forseti sá ekki ástæðu til að víta slíkt orðbragð og ég get látið mér það í léttu rúmi liggja vegna þess að það er hæstv. menntmrh. Sverrir Hermannsson sem lætur þau ummæli falla. Ég kynni að hafa tekið það til mín og tekið það alvarlega ef það hefði komið frá öðrum, en í þessu efni og tilefni sé ég ekki ástæðu til slíks. Vegna rangfærslna sem hæstv. ráðh. hefur uppi um fjarstadda menn, eins og Benedikt Sigurðarson, skólastjóra Barnaskólans á Akureyri, sem hann virðist sjá í hverju horni í þessu máli, vil ég eingöngu taka það fram til skýringar, þó það sé búið að leiðrétta opinberlega í fjölmiðlum, að hann á ekki sæti á lista Alþb. og hefur ekki átt, þó að það sé ekki sérstakt efnisatriði inn í þessa umræðu að öðru leyti en því að ráðherra dregur það sífellt fram vitandi þó betur, eða hvað, ef hann hefði fylgst með umræðum og fjölmiðlum undanfarna daga. Síðan er það sú áhersla ráðherrans að hann hafi með því að víkja fræðslustjóranum úr embætti með þessum hætti tryggt einhverja alveg sérstaklega meðferð þessa máls. Hún er afar sérkennileg og það er óhjákvæmilegt að spyrja hann betur hvað hann eigi við. Ætlar hann að stefna fræðslustjóranum fyrir það að menntmrn. og hann sjálfur rak hann úr embætti eða hvernig ætlar hann að tryggja þá dómsrannsókn sem hann sífellt talar um? Í lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna er það þannig að ef menn eru leystir frá störfum um stundarsakir fer mál þeirra sjálfkrafa í ákveðinn farveg og ákveðna rannsókn samkvæmt lögunum. Það er tryggt ef staðið er að því með þeim hætti. Ef það er hins vegar gert eins og ráðherra hefur hér staðið að málunum er málið tekið út úr þeim farvegi og manninum engin réttindi tryggð á meðan rannsókn færi fram eins og ef hinn kosturinn væri tekinn. Ég vil síðan segja það, herra forseti, að röksemdafærsla hæstv. ráðh. var nokkuð sérkennileg. Hann hóf að lesa bréf frá 1980 og síðan hafa setið tveir eða þrír hæstv. menntmrh. og ekki hafa þeir séð ástæðu til að víkja þessum fræðslustjóra úr starfi. Ég veit ekki betur en Ingvar Gíslason, hv. 1. þm. Norðurl. e. hafi verið menntmrh. á þeim tíma sem þessi maður tók aftur við störfum sem fræðslustjóri og hefðu þá pappírar frá Birgi Thorlacius átt að liggja fyrir í ráðuneytinu þegar þar að kom að maðurinn tók aftur til starfa á fræðsluskrifstofunni. Síðan má velta því fyrir sér hversu lengi og langt aftur í fortíðina er rétt að fara þegar menn þurfa að heyja sér rök í þeirri stöðu, sem hæstv. menntmrh. bersýnilega er í, að forðast eins og heitan eldinn að ræða efnisatriði þeirrar deilu sem hér átti að vera á dagskrá, að forðast eins og heitan eldinn að svara spurningum sem fyrir hann eru lagðar en lesa upp úr gömlum skýrslum einhvers konar syndaregistur sem starfsmenn hans í menntmrn. hafa dundað við að tína saman, sjálfsagt í næturvinnu, á undanförnum sólarhringum. Það er von að það sé á tali í menntmrn. og Þráinn Þórisson hafi ekki náð þangað sambandi í allt haust úr því að ástandið er svona og það er von að það þurfi að auka fjárveitingar til að reka sjoppuna. Hér hefur ýmislegt athyglisvert komið fram, m.a. um þá málsmeðferð þegar fræðsluskrifstofur senda sínar tillögur áleiðis til fjárveitingavaldsins, og ég vil sérstaklega þakka þær upplýsingar sem komu fram í ræðu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og voru greinargóðar. Einnig hvað varðaði samanburð á aðstöðu Norðurlandsumdæmis eystra og t.a.m. Reykjavíkur hvað varðar fræðslu og sérkennslu inni í hinum almenna grunnskóla. Það var að mínu viti drengilega flutt ræða af hv. þm. Reykv., sem tók samanburðinn með þeim hætti, og fyrir það vil ég þakka. Herra forseti. Það væri svo gaman að ræða svolítið við hæstv. ráðh. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, um lögin, um það viðhorf sem í ummælum hans áðan birtist til réttinda og skyldna opinberra starfsmanna. Ég vil segja það eitt að ég hygg að opinberir starfsmenn í landinu, sem eru býsna margir, muni lesa ummæli hæstv. menntmrh., sem er einn stærsti vinnuveitandi opinberra starfsmanna, með nokkurri athygli. Ber að skilja samanburð hans t.a.m. við sjómennskuhefðir sem svo að hann vildi að þetta væri eins, þessu væri eins farið um æðstu embættismenn ríkisins og opinbera starfsmenn, að það ætti að vera hægt að sparka þessum mönnum út fyrirvaralaust? Takið þið pokann ykkar ef mér líkar ekki við ykkur. Það var það sem hæstv. menntmrh. var hér að segja í raun og veru. Hann teldi að það ætti að breyta lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna eitthvað í þá veru. Það er sem sagt hans skoðun. Það hafa ræðumenn á undan mér farið vandlega í gegnum það hvernig aðalskrifstofa menntmrn. hefur staðið fjárhagslega á þessu ári og ég hef engu við það að bæta, ekki nokkru, og hæstv. menntmrh. má reyna að fegra ástæður þess og rökstyðja þá risnu t.d. sem sú skrifstofa þarf að standa undir og þarf aukafjárveitingar til. En ég verð þó að segja það með fullri virðingu fyrir þingræðinu, herra forseti, með fullri virðingu fyrir fjárlögunum og allri stjórnskipun landsins að mér finnst það skipta nokkru máli hvort menn lenda e.t.v. eitthvað fram úr fjárlagaramma í viðleitni sinni við að halda uppi lögbundinni þjónustu t.a.m. við börn sem þurfa á aðstoð að halda í skólum eða t.a.m. við rekstur spítalanna. Ég hef litið á það öðrum augum hingað til þó að ríkisspítalarnir t.d. færu einhverjum milljónum fram úr fjárlagarammanum þegar þeir eru að veita lögbundna þjónustu samkvæmt heilbrigðislögum heldur en hitt hvort ráðuneyti og ýmsar opinberar stofnanir, sem eru þekktar fyrir ýmislegt annað en sérstaka aðhaldssemi og jafnvel eiga það til að halda býsna myndarlegar veislur, kaupa eitthvað af brennivíni og veita sér ýmislegt slíkt sem ekki verður flokkað undir brýnustu nauðsynjar, renna tugum prósenta fram úr fjárlögum. Og það skulu menn hafa hugfast að fræðsluskrifstofan á Akureyri hefur ekki farið fram úr sínum fjárlagaramma vegna veisluhalda eða brennivínskaupa. Það liggur a.m.k. fyrir og er á borðinu. Ég hef engan mann halda öðru fram en að þar séu reiður í lagi hvað slíka hluti varðar og þar tíðkist ekki flottræfilsháttur af neinu tagi sem hægt væri að kalla ósæmilegan í slíkum tilfellum. Ég vil svo segja að frammistaða Framsfl. var heldur bág eins og hún birtist í svörum hæstv. forsrh. Hér var vitnað í ummæli hans þar sem hann hefur undanfarna daga verið mjög hissa og alveg forundrandi og efagjarn um framgöngu ráðherrans og þar fram eftir götunum og eiginlega verið mótfallinn þessari framkomu o.s.frv. En síðan hafði hann ekki annað að segja en það að það lægi ljóst fyrir að ráðherrann hefði lagalega stöðu til að gera það sem hann hafi gert. Sagan er búin. Ég get ekki tekið það öðruvísi en svo að Framsfl. með svari hæstv. forsrh. samþykki þá menntastefnu og þær aðgerðir sem hæstv. menntmrh. hefur beitt sér fyrir ef undanskilja á þá einstaka þm. sem kunna að koma sérstöðu sinni á framfæri. Það var aðferð ráðherrans áðan að reyna eftir mætti að draga persónu Sturlu Kristjánssonar fyrrv. fræðslustjóra inn í þessa umræðu. Það hefur varla farið fram hjá mönnum hér. Nánast öll málsvörn menntmrn., sem hæstv. ráðh. flutti hér, gekk út á það að draga persónu viðkomandi manns inn í málið, reyna að forðast það eins og heitan eldinn að líta á þessa deilu í víðara samhengi og reyna að sverta viðkomandi einstakling, hann væri óhæfur, ómögulegur, dónalegur, kynni ekki að tempra sitt orðbragð o.s.frv. og svoleiðis menn gætu menn ekki haft. Ég þekki þessa aðferð. Þegar Sigurjón Valdimarsson, framkvæmdastjóri Lánasjóðs ísl. námsmanna, var rekinn fyrir réttu ári, í janúarkasti hæstv. menntmrh. þá, skammdegiskastinu eins og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir vék að áðan, var aðferðin alveg hin sama. Það var talað um persónulegt vandamál o.s.frv., sama taktík, sama orðbragð. Þetta er eitt það lágkúrulegasta, herra forseti og hv. þm., sem ég hef orðið vitni að á mínum þingferli, ég verð að segja alveg eins og er, þessi aðferð sem hæstv. menntmrh. hefur notað til að rökstyðja mannfórnir sínar síðan hann tók við húsbóndavaldi á menntmrn. Að síðustu vil ég koma á framfæri einni leiðréttingu vegna fjarstaddra manna til að þeir liggi ekki undir meiri ágjöfum af hálfu hæstv. menntmrh. en ástæða er til vegna þess að betri upplýsingar liggja hér fyrir og þær varða það, sem borið var hér á Sturlu Kristjánsson, að hann hefði án heimilda tekið á leigu húsnæði og innréttað það í sinni tíð sem fræðslustjóri Norðurlandsumdæmis eystra. Hvað sem líður þeim heimildum eða ekki heimildum sem þar voru fyrir hendi er það ljóst að það voru Ingólfur Ármannsson, þáv. fræðslustjóri, og Sigurður Óli Brynjólfsson, formaður fræðsluráðs, sem tóku ábyrgð á þeirri ákvörðun á sínum tíma. Skilaboð menntmrn. eins og þau birtust í varnarræðunni miklu, sem tók einn og hálfan tíma að flytja, syndaregistrinu og sakaskránni sem var lesin upp af hæstv. menntmrh., voru alveg augljós. Varnarræða kerfisins var augljós til starfsmannanna hvar sem þeir starfa. Þið skulið hlýða, skrattarnir ykkar, með leyfi þínu forseti. Það voru skilaboðin. Þið skulið sko hlýða, pöddurnar ykkar, með leyfi þínu herra forseti. Það voru skilaboðin. Og með leyfi þínu, herra forseti: Þið skulið þegja. Þið skulið þegja. Látið engar upplýsingar frá ykkur fara sem ráðuneytinu kynnu að koma illa. Það er boðorðið. Embættismennirnir eins og við viljum hafa þá eru þægir. Þeir hlýða. Þeir eru ekkert að nöldra yfir niðurskurði á sérkennslu. Nei, við viljum ekki hafa svoleiðis menn. Við viljum hafa þæga og góða opinbera starfsmenn sem eru tilbúnir til að taka pokann sinn þegar okkur hentar, ef okkur sýnist svo, án þess að múðra. Og það er óþægilegt að hafa menn eins og Sturlu Kristjánsson, sem er doktor í grunnskólalögunum og kann þau aftur á bak og áfram og allar reglugerðir þar að lútandi, sem geta verið að reka hlutina ofan í ráðuneytið. Kerfið vill ekki hafa svoleiðis menn. Það er miklu betra að hafa þæga, hlýðna og mátulega illa upplýsta starfsmenn á víð og dreif um landið og geta skipað þeim fyrir verkum héðan að sunnan. Það er okkar skipulag. Það viljum við hafa. Ég vil svo að síðustu segja það að sú uppstilling hæstv. menntmrh. að Alþb. hafi leikið hér eitthvert sérstakt hlutverk á bak við tjöldin var svipað og McCarthy stillti þessu upp á sínum tíma í Bandaríkjunum þegar hann sá kommúnista í hverju horni, rak Charlie Chaplin úr landi o.s.frv. Það var mjög í þeim anda sem hæstv. menntmrh. stillti hlutunum hér upp. Hann sá fyrir sér eitt ljótt samsæri ljótra manna, sem voru enn þá verri en Sturla Kristjánsson, einhvers staðar norður í landi sem voru að brugga honum vélráð. Og hverjir hafa nú m.a. verið sérstaklega í bakvarðarsveit Sturlu Kristjánssonar í þessu máli? Það er forseti bæjarstjórnar á Dalvík, flokksbundinn sjálfstæðismaður, Trausti Þorsteinsson. Það er Sverrir Pálsson skólastjóri á Akureyri, það er Þráinn Þórisson skólastjóri á Skútustöðum. Ég vildi gjarnan að þessir sómamenn væru allir í Alþb., en því miður hef ég alltaf talið þá í öðrum flokkum hingað til. Ég er ekki í þessu máli, herra forseti, hvað sem hæstv. menntmrh. heldur. Hann kemst nú engan veginn yfir það, maðurinn, að það eigi að kjósa einhvern tímann seinna á árinu. Það virðist halda svo fyrir honum vöku að í hverri einustu ræðu sem hér er flutt sér hann einhvers konar lúmska aðgerð viðkomandi ræðumanns sem tengist næstu kosningum og hrellir það hann mjög. Ég er einfaldlega þm. Norðurlandskjördæmis eystra og þegar kennarar, skólastjórar, foreldrar, fræðsluráð, stjórn fjórðungssambandsins og aðrir aðilar á því landsvæði beina til mín erindum sem alþm., leita m.a. til mín til að ná fram rétti sínum, bregst ég við. Hvernig á ég öðruvísi að hegða mér sem þm. á þessu svæði? Og það er hvorki nýtt né gamalt að við þm. þessa umdæmis séum beðnir ásjár í þessu máli. Það er árlegur viðburður og hefur verið svo um langt árabil og það geta samþingmenn mínir væntanlega staðfest hér. Því miður, eða e.t.v. er rétt að segja sem betur fer fór það svo að hæstv. menntmrh. gat í engu rökstutt sína ákvörðun, gat engu svarað um það sem hann var hér að spurður, kaus að fara aftur í fortíðina og koma með tilvitnanir úr persónulegum bréfum máli sínu til stuðnings. Ég lít því svo á að hér geti ekki orðið punktur, hér geti ekki orðið "amen eftir efninu." Það sé óhjákvæmilegt að ganga eftir því frekar að svör og skýringar fáist. Þar sem nú lítur út fyrir að þessari umræðu ljúki ekki hér og nú heldur haldi hún áfram gefst e.t.v. kostur á að hlýða frekar á mál ráðherrans. Kannske fáum við aðra tveggja tíma ræðu þar sem fluttar verða gamlar syndatölur. En hitt er jafnljóst að komi ekki fram einhverjar haldbærari skýringar á þeim aðgerðum sem hæstv. menntmrh. greip til eru þær óverjandi. Alþingi getur ekki setið undir því að valdi ráðherra sé beitt með þeim hætti og það hlýtur að bregðast við í samræmi við það.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið í viðtölum við mig í fjölmiðlum hef ég ekki verið sáttur við hvernig hæstv. menntmrh. stóð að uppsögn fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis eystra. Hæstv. menntmrh. hefur nú gert grein fyrir þeim forsendum sem hann lagði til grundvallar uppsögn fræðslustjórans og kom þar margt fram sem ég vissi ekki áður og heyrði nú í fyrsta skipti. Ég mun að sjálfsögðu lesa ræðu hæstv. menntmrh. vandlega og kynna mér að öðru leyti gögn málsins og kjarna þeirrar deilu milli fræðsluráðs, fræðslustjóra og menntmrn. sem endað hefur með svo hörmulegum hætti. Ég hefði kosið að þar hefði verið unnt að koma málamiðlun við. Ég hlýt að segja að í umfjöllun hæstv. ráðh. um sérkennslu hafi mér fundist anda köldu til sérfræðinga og uppeldisfræðinga sem að fræðslumálum vinna. Af persónulegum kunnugleika mínum af hæstv. ráðh. fullyrði ég að þar sé hita augnabliksins um að kenna en ekki hinu að hann kunni ekki að meta og skilja þá þýðingu sem þáttur stuðnings- og sérkennslunnar hefur í almennu skólastarfi. Ég tel jafnframt nauðsynlegt að fram komi að ég ber fullt traust til þeirra sérfræðinga á fræðsluskrifstofu Norðurlands eystra sem greina þörf fyrir sérkennslu og fylgjast með framkvæmd hennar. Það er vitaskuld rétt að í starfi að fræðslumálum sem öðrum verður að halda sér innan þess ramma sem fjárlög og aukafjárveitingar marka. Jafnljóst er að réttur barna til stuðnings- og sérkennslu á að vera hinn sami hvar sem þau búa á landinu. Það er ánægjulegt að mikið hefur unnist í þeim efnum á allra síðustu misserum og verður að vinna að því áfram eftir því sem greining barna fyrir þörf slíkrar kennslu miðar áfram.



Herra forseti. Brottvikning eða brottvísun úr embætti er stór ákvörðun. Veigamikil rök hljóta og verða að vera fyrir þeim sökum sem á viðkomandi eru bornar. Verður að álíta að til slíkra aðgerða sé ekki gripið nema gildar ástæður liggi til Ólíklegt verður einnig að teljast að eins varkár, yfirvegaður og sómakær maður og hæstv. menntmrh. er grípi til órökstuddra og óundirbúinna aðgerða í svo viðkvæmu máli sem hér er á ferðinni. Ég tel það ekki hlutverk þm. eða a.m.k. ekki mitt hlutverk að gerast dómari í þessu deilumáli og ég hef ekki getað athugað svo nákvæmlega rökstuðning hæstv. ráðh. að ég telji mér fært að setjast í dómarasæti á þessu stigi. Ég get hins vegar látið í ljós álit mitt á þeim vinnubrögðum sem mér finnst að hér hafi verið við höfð. Vinnubrögð og aðferðir finnst mér ekki skemmtilegar eða geðfelldar og ég veit ekki hvort segja má að mér finnist þær vart mannlegar. Ég trúi því varla að fullorðnir menn geti ekki tekið á erfiðum og viðkvæmum málum á annan hátt en þann sem hér hefur verið viðhafður. Það mun venja að hafa annan hátt á þegar svo kemur upp á, vísa viðkomandi frá um stundarsakir og láta rannsaka málið og sakargiftirnar. Það er ekki deiluefni að valdið er að sjálfsögðu í þessu tilfelli hjá hæstv. menntmrh. Það veit auðvitað hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. En varðandi fyrirspurn hans að öðru leyti um viðhorf talsmanna samstarfsflokks hæstv. menntmrh. get ég aðeins svarað fyrir mig persónulega og ræð e.t.v. litlu um framvindu málsins, en ég vil leggja á það áherslu að það verði skipuð nefnd eða einhver sá hópur sem getur rannsakað gaumgæfilega þessar sakargiftir og fræðslustjóranum verði því aðeins vikið frá um stundarsakir eða tímabundið meðan sú rannsókn eða úttekt á málinu fer fram. Það er, eftir því sem mér skilst, samkvæmt venju og tel ég það eðlilega málsmeðferð að standa svo að. Fræðsluráð og fræðslustjóri í Norðurlandskjördæmi eystra hafa reynt að framfylgja grunnskólalögum eftir fremsta megni og lagt áherslu á að halda hlut sínum til jafns við önnur fræðsluumdæmi. Það er mikilvægt hlutverk sem þm. hljóta að styðja við af fremsta megni. Við hljótum að virða það sjónarmið og standa með aðilum í því ætlunarverki þeirra. Mikilvægast er að sjálfsögðu að allir sitji við sama borð, jafnræði ríki milli umdæma og landshluta og það þurfi ekki að skerða ýmsa þætti kennslumála hverju nafni svo sem þeir nefnast, hvort sem það er stuðningskennsla, sérkennsla eða annað, og ef það þurfi að skerða slíka kennsluþætti verði gætt jafnræðis. Það er ekki hægt að una til lengdar við það að sum umdæmi fái árum saman betri afgreiðslu en önnur. Tölulegar upplýsingar um mismunun eftir umdæmum verður að sannreyna, t.d. með störfum til þess skipaðrar nefndar sem ég nefndi áður. Ég veit að nú þegar eru uppi efasemdir um nákvæmni á útreikningum í töflum sem fram koma í svari hæstv. menntmrh. við fsp. hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um stuðnings- og sérkennslu og birtast á þskj. 319. Það m.a. sýnir að það þarf að skoða þessar upplýsingar betur, þær tölulegu staðreyndir betur sem virðast vera til grundvallar málinu. Sumar þær upplýsingar sem komu fram í máli hæstv. menntmrh. hér á undan eru ekki í samræmi við þær tölur sem við höfum áður heyrt. Ýmis kostnaður við rekstur grunnskóla í Norðurlandi eystra er hærri en í sumum öðrum umdæmum. Fyrir því eru ýmsar ástæður og ýmis rök. Ég leyfi mér að vitna örstutt til þessa margumtalaða nóvemberplaggs eða nóvemberskýrslu sem lögð var fyrir þm. kjördæmisins í nóvember s.l. Þar segir m.a.: "Ástæða er til að hafa í huga að meðalkennarinn í okkar umdæmi er nokkru dýrari en gerist í öðrum dreifbýlisumdæmum. Vísast til þess að starfsréttindi og starfsaldur hafa nú mikil áhrif á launakostnað. Einnig er rétt að benda á að starfsaldursafsláttur kennara kostar verulegar upphæðir í okkar umdæmi, en er hverfandi sums staðar annars staðar. Slíkt getur jafnvel skapað hlaup í áætlun upp á 10-15%. Það er með öllu óviðunandi að sæmileg staða gagnvart kennararáðningum og jafnvægi á starfsliði skuli leiða til truflana á skólahaldi." Einnig segir: "Greind þörf fyrir sérkennslu er nær fjórfalt meiri en ráðuneytið hefur samþykkt." Það er ekki maklegt eða stórmannlegt af hæstv. menntmrh. að hafa í flimtingum þörf barna fyrir sérkennslu. Vissulega er gott ef ekki þarf að veita börnum á Austurlandi hlutfallslega jafnmikla sérkennslu og í Norðurlandi eystra. Betur að þar leynist ekki einstaklingar, börn sem þurfa á einhvers konar aðstoð að halda. Hún er ekki alltaf mjög alvarlegs eðlis, e.t.v. aðstoð við lestur, reikning eða eitthvað slíkt sem síðar getur skipt sköpum fyrir viðkomandi einstakling. Því miður er margvísleg löggjöf sem ekki er hægt að fullnægja þar sem fjárlög rúma ekki öll þau útgjöld sem af þeim leiðir. Grunnskólalöggjöfin er þar ekki ein á báti. Það á við um ýmsa aðra löggjöf og margar þál. sem Alþingi hefur samþykkt og er skemmst að vitna til afgreiðslu lánsfjárlaga nú í desembermánuði og reyndar á undanförnum árum um meðferð einstakra laga sem þarf að setja inn í skerðingarákvæði vegna þess að ekki er hægt að framfylgja því sem þar er gert ráð fyrir. Fjárlög hvers árs eru einnig lög sem ber að taka tillit til þó oft séu þau brotin og ýmsir liðir fari fram yfir fjárveitingar. En það er útilokað að þeir sem eftir þeim eiga að vinna kalli þau ólög sem ekki er mark á takandi. Undir það get ég ekki tekið sem alþm. eða fjárveitinganefndarmaður. Á fjárlögunum er fjárlagaliður sem ber yfirskriftina Grunnskólar, almennt. Í fundargerð fræðslustjórafundar frá 26. ágúst 1985, þar sem fjallað er um fjármál fræðsluumdæma, er m.a. sagt svo, með leyfi forseta: "Örlygur Geirsson sagði fræðslustjóra hafa fengið í hendur tillögur þær sem sendar voru hagsýslu. Væru þær nú í frekari umfjöllun. Tillögur fræðslustjóra byggjast að mestu á tillögum ráðuneytis. Þó væri ekki gert ráð fyrir eins mikilli aukningu á sérkennslu á fjárlagalið einstakra fræðsluumdæma eins og tillögur fræðslustjóra höfðu gert ráð fyrir heldur væri ákveðinni summu bætt á liðinn Grunnskólar, almennt, sem skipt verði síðar niður á umdæmin." Þessi upphæð nam á fjárlögum síðasta árs 8 millj. 970 þús. kr. og mér er tjáð að það hafi ekkert af þessum fjárlagalið verið flutt á t.d. fræðsluumdæmið á Norðurlandi eystra, sem þó virðist hafa verið full ástæða til. Ég treysti því að þær 5 millj. kr., sem ákveðnar voru við fjárlagaafgreiðsluna 1987 til viðbótar við það sein frv. gerði ráð fyrir við lokaafgreiðsluna nú fyrir jólin og færðar voru undir þennan lið, renni þrátt fyrir það sem áður hefur gerst í sögunni til þessa fræðsluumdæmis af því að það var meiningin og fyrir því tel ég mig hafa orð hæstv. menntmrh. Sé það hins vegar svo ár eftir ár að ekki sé tekið tillit til nauðsynlegra útgjalda þarf að taka málin til gaumgæfilegrar athugunar. Séu fjárlög sannanlega óraunhæf, miðað við þá starfsemi sem staðfest og samþykkt hefur verið, er ekki lengur við fræðsluráð og fræðslustjóra að sakast heldur sjálft fjárveitingavaldið, fjárveitinganefndarmenn og Alþingi eða alþm. E.t.v. hefur fjárveitingavaldið brugðist í þessu máli og því séu rangir aðilar dregnir fyrir dóm. Fjvn. hefur varla starfsaðstöðu til þess að fara svo ítarlega sem e.t.v. væri þörf á niður í ýmsar grunnupplýsingar fjárlagafrv. Ég leyfi mér hins vegar að fullyrða að óskir fræðsluumdæma eru ekki skornar niður í meðferð fjvn. og samkvæmt upplýsingum frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun ekki heldur þar. Það mun því vera hæstv. ráðuneyti menntamála sem á þennan veg hefur tekið á málum. Þær upplýsingar að málsaðilar hafi ekki ræðst við mánuðum saman bera vott um alvarlegan trúnaðarbrest. Læt ég það liggja milli hluta hvorum er um að kenna, en þetta finnst mér ekki sýna að vel sé að málum staðið. Og ég ítreka það, sem ég sagði áðan, að mér finnst það með ólíkindum að geta ekki rætt slík mál af heilindum á fundum og komist að viðunandi niðurstöðu. Harma ég því lokaorð hæstv. menntmrh. í hans fyrri ræðu og finnst þau bera vitni ósveigjanleika sem honum og hans stöðu er ekki sæmandi. Ég trúi því ekki að útilokað sé að finna málsmeðferð sem aðilar geti við unað. Ég skora því á hæstv. menntmrh. að brjóta odd af oflæti sínu og efna til fundar með fræðsluráði og leita leiða til að sætta þessi sjónarmið. Umræðu frestað.