Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Borist hefur eftirfarandi bréf: ,,Unnur Hauksdóttir, 2. varamaður Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi, hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég vegna sérstakra anna get ekki setið lengur á Alþingi í forföllum Karvels Pálmasonar óska ég þess með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að 1. varamaður Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi, Björn Gíslason, taki sæti á Alþingi í minn stað.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Jón Helgason, forseti Ed.`` Björn Gíslason hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og ég býð hann velkominn til starfa.

Flm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. sem ég er flm. að um forgang Vestfirðinga til samninga við Grænlendinga. Þar er gert ráð fyrir að fela ríkisstjórninni að taka upp viðræður og leita samninga við grænlensk stjórnvöld um samvinnu og sameiginlega aðild Grænlendinga og Vestfirðinga að ráðstöfunum, framkvæmdum og viðskiptum til hagnýtingar auðlinda og aðstöðu beggja aðila til gagnkvæmra hagsbóta. Þá er gert ráð fyrir að haft verði samráð við Fjórðungssamband Vestfirðinga. Það er margt sem tengir Ísland og Grænland, þó maður fari nú ekki að rekja söguna allt frá fundi Grænlands. Á síðustu árum hafa samskipti landanna aukist mjög og tekið á sig myndir sem leiðir af því að Grænlendingar hafa fengið sína heimastjórn. Á Alþingi 1984 var samþykkt ályktun um sameiginleg hagsmunamál Grænlendinga og Íslendinga. Þar var ríkisstjórninni falið að kanna til fullnustu möguleika á samkomulagi við Grænlendinga um sameiginleg hagsmunamál. Norræni þróunarsjóðurinn fyrir Færeyjar, Grænland og Ísland var stofnaður 1986. Alþingi samþykkti 1988 ályktun um samvinnu Íslands, Færeyja og Grænlands á sviði markaðsmála og viðskipta. Þá er samningurinn um loðnustofninn á hafsvæðinu milli Grænlands og Íslands og Jan Mayen, svo að eitthvað sé nefnt. Allt eru þetta mál á vettvangi hinna almennu samskipta milli landanna beggja, Grænlands og Íslands. Sú till. til þál. sem hér er lögð fram er annars eðlis. Hér er um að ræða mál sem varðar viðskipti Grænlendinga og Vestfirðinga sérstaklega. Till. þessi til þál. helgast af landfræðilegri legu Vestfjarða og nálægð við Grænland. Það er eðlilegast og hagkvæmast af þessum ástæðum að beina sem mestu af viðskiptum Íslendinga og Grænlendinga um Vestfirði. Er þess að gæta að þau samskipti sem hér er átt við eru þess eðlis að því minni sem fjarlægðin er milli aðila, þeim mun sjálfsagðara er náið samband um þau efni sem hér koma helst til álita. Er af mörgu að taka í þessu tilliti. Umskipanir á Vestfjörðum vegna hugsanlegrar námuvinnslu á Grænlandi má með sanni nefna. Hafnarskilyrði geta verið ákjósanleg á fleiri en einum stað á Vestfjörðum til að anna slíkum þörfum. Umskipun á öðrum afurðum Grænlendinga getur verið báðum aðilum til hagræðis og hagsbóta og þá ekki síst fiski til fiskvinnslustöðva. Slík viðskipti varða Vestfirðinga miklu hvort heldur þar er um að ræða tekjur af hafnargjöldum, skipaafgreiðslum, olíuviðskiptum, sölu á vistum eða viðgerðarþjónustu fyrir fiskiskip. Þá hafa Vestfirðingar tök á að veita Grænlendingum mikilvæga ráðgjöf um fiskvinnslu. Má þar nefna hönnun, smíði og uppsetningu vinnslukerfa og rekstrarráðgjöf kunnáttumanna. Ekki má heldur gleyma að Vestfirðingar eru sérlega vel færir um að veita Grænlendingum hina mikilvægu rafeindaþjónustu með sitt brautryðjendafyrirtæki í þeirri grein. Sama er að segja um veiðarfærasölu þar sem um er að ræða t.d. hina ágætu netagerð sem fyrir hendi er. Vestfirðingar eiga á að skipa sérhæfðum iðnaðarmönnum og verktökum sem hafa ekki of mikið verkefni alltaf en ættu að geta sinnt byggingarverkefnum á Grænlandi. Í þessu sambandi er sérstaklega að geta möguleika á skipasmíði fyrir Grænlendinga sem Vestfirðingar eru færir um að sinna með sinni fullkomnu skipasmíðastöð og vélsmiðjum. Flugþjónusta kemur inn í þessa mynd og þá spurningin um hvort Vestfirðingar geti ekki með eigin flugfélagi gegnt veigamiklu hlutverki í flugsamgöngum við Grænland. Sérstaklega er áhugavert að tengja Vestfirði Grænlandi í ferðamálaþjónustu. Umboðssala á afurðum Grænlendinga kemur til greina, t.d. á ferskum og frosnum fiski, en Vestfirðingar hafa þegar fyrirtæki sem geta tekið að sér slík hlutverk. Í þessu sambandi orkar ekki tvímælis mikilvægi millilandaflugvallar í Dýrafirði sem á eftir að verða að veruleika. Margt fleira má að sjálfsögðu nefna sem getur orðið til hagsbóta báðum aðilum, Vestfirðingum og Grænlendingum. Grænlendingar mættu t.d. eiga eignarhlut í vestfirskum fyrirtækjum og öfugt. Það gæti verið eins gott að fá fiskvinnslufólk frá Grænlandi til starfa á Vestfjörðum og að sækja það til Ástralíu og Nýja - Sjálands. Hér verður engin tæmandi upptalning gerð á möguleikum á samvinnu Vestfirðinga og Grænlendinga. Á þessu máli er víðtækur skilningur og áhugi hjá Vestfirðingum. Fjórðungsþing Vestfirðinga samþykkti 1. sept. sl. eftirfarandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fjórðungsþing Vestfirðinga 1990 fer fram á að Vestfirðingum verði veittur forgangur til samningagerðar við Grænlendinga á sviði atvinnu, viðskipta og þjónustu. Í því gæti m.a. falist eignaraðild að atvinnu- og þjónustusviði hér á landi og tengst hagnýtingu auðlinda. Þingið bendir á að nú fara fram forkannanir á flugvallarsvæði í Dýrafirði og ef þær rannsóknir lofa góðu opnast möguleikar á millilandaflugi. Með tilkomu jarðganganna yrði því greiður aðgangur milli hafna á svæðinu.`` Að lokum skal tekið fram að þó að þessi þáltill. snerti Vestfirðinga sérstaklega hefur hún að sjálfsögðu mikið gildi fyrir samvinnu og viðskipti beggja þjóðanna í heild, Grænlendinga og Íslendinga. Ég leyfi mér, hæstv. forseti, að leggja til að þessari tillögu verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umræðu og til hv. utanrmn.

Pétur Bjarnason : Virðulegi forseti. Ég fagna því að þessi þáltill. er fram komin. Fyrst og fremst vegna þess að ég held að það sé löngu tímabært að við gerum okkur ljósa grein þess að samskipti okkar við Grænlendinga eru orðin nokkur, munu fara vaxandi og eru að mínu viti mjög æskileg fyrir Íslendinga ekki síður en Grænlendinga. Og það að fela Vestfirðingum forgang eða veita þeim forgang til samninga við Grænlendinga er kannski fyrst og fremst staðfesting á því sem Vestfirðingar hafa verið að gera. Það hafa verið býsna mikil samskipti við Grænlendinga af hálfu Vestfirðinga. Sem dæmi um það vil ég nefna að vinabær Ísafjarðar á Grænlandi heitir Nanortalik og milli þeirra bæja hafa verið öflug og góð samskipti um margra ára bil. M.a. kom sendinefnd allfjölmenn fyrir tveimur árum og átti viðræður við bæjarstjórn og ýmsa aðila á Ísafirði um ferðamál og samskipti og kynningu á ýmsum atvinnuháttum á báðum stöðum. Í framhaldi af því var síðan stór hópur skólamanna núna í vetur í heimsókn á Ísafirði og kynnti sér það sem þar er að sjá, atvinnuhætti, menningu og sögu. Þessi viðskipti eru gagnkvæm þannig að Ísfirðingar hafa á sama hátt farið utan og kynnt sér það sem er að gerast þarna sem er okkur að mörgu leyti mjög fróðlegt því margt í skipulagi og stjórnun þarna er þess eðlis að við getum lært af því, þó að ekki sé svo um allt. Ég bendi á þetta til að ítreka það að Vestfirðingar hafa haft mikil og vaxandi og mjög góð samskipti við Grænlendinga. Í gegnum flugvöllinn á Ísafirði hefur Flugfélag Norðurlands reyndar annast mjög viðamikla þjónustu við Grænlendinga en Ísafjarðarflugvöllur er núna sá sem liggur einna best við. Og eins og bent er á hér er flugvöllur í Dýrafirði sá flugvöllur sem sennilega mundi taka við stærstu hlutverki í millilandaflugi á Vestfjörðum en hann liggur mjög vel við samgöngum við Grænland. Af því að hér er getið um atvinnugreinar sem hentugt væri að þjónuðu Grænlendingum þá vil ég taka undir það að Netagerð Vestfjarða er orðið mjög öflugt fyrirtæki, hefur reyndar tekið frumkvæði, ekki bara í netagerð heldur líka með neðansjávarrannsóknum ýmsum. Í sjónvarpi núna fyrir skömmu var einmitt greint frá því sem þeir hafa verið að vinna með neðansjávarmyndavél. Þeir hafa unnið að veiðafærarannsóknum og þróun og eru mjög framarlega í sinni grein. Og ekki er þá síður fyrirtækið Pólstækni, sem er eitt af leiðandi fyrirtækjum í rafeindatækni fyrir sjávarútveg og sjávaraflavinnslu, þannig að á margan hátt held ég að Vestfirðingar geti átt þarna gott hlutverk til þess að þjóna Grænlendingum. Þá vil ég benda á að þessi þáltill. rímar ósköp vel við frv. til laga sem lagt var fram hér á þessu þingi, 100. mál á þskj. 103, sem er um breytingu á lögum nr. 33/1922, um rétt til fiskveiða í landhelgi Íslands. Þessi tvö mál fara ósköp vel saman því þar er verið að leggja til að færeysk og grænlensk fiskiskip verði undanþegin ákvæðum gamalla laga sem banna þeim að landa afla sínum í íslenskum höfnum nema með sérstöku leyfi ráðherra. Þetta gæti einmitt farið mjög vel saman því að því hefur oft verið slegið fram fyrir vestan að við gætum haft meiri samskipti við Grænlendinga. Við vitum af kvóta sem þeir eiga til sjávarfangs við miðlínu sem liggur tiltölulega vel við Vestfjörðum. Þar má nefna t.d. loðnukvóta. Sú hugmynd hefur komið upp að Íslendingar eða Grænlendingar eða þjóðirnar í sameiningu gætu byggt og rekið loðnuverksmiðju t.d. á Vestfjörðum, Flateyri hefur verið nefnd, þar sem saman færu hagsmunir þessara tveggja þjóða um vinnslu þessa afla sem Grænlendingar yrðu ella að sigla með um langan veg til síns heimalands eða þá í erlend verksmiðjuskip við Grænlandsstrendur. Hvorugt er okkur hagkvæmt en aftur á móti gæti þetta fyrirkomulag verið okkur á margan hátt mjög hagstætt. Það er ítrekað hér að haft verði samband við Fjórðungssamband Vestfirðinga. Ég tek undir það vegna þess að þrátt fyrir ýmsar fréttir af áliti sveitarstjórnarmanna og landshlutasamtaka verðum við ekki vör við annað á Vestfjörðum en að Fjórðungssamband Vestfirðinga standi vel fyrir sínu sem sameiningartákn og samvinnutákn vestfirskra sveitarfélaga. Því held ég að það sé mjög æskilegt að samráð verði haft við það í þessu máli.

Karl Steinar Guðnason : Frú forseti. Ég er algerlega andvígur þessari till. Mér finnst gegna furðu að menn skuli flytja till. um að veita forgang til samninga við erlend ríki og á það sér vart hliðstæðu. Ég er hins vegar mjög sammála því að efla tengsl með Íslendingum og Grænlendingum. Báðir geta haft mikið gagn af því og ég er viss um að Grænlendingar vilja fá að ráða því hvert þeir leita um viðskipti við Íslendinga. Það eru nefnilega í lögum frá 1922 eða 1924 ákvæði um að ráðherra skuli einn geta veitt heimild til þess að erlend fiskiskip geti landað hér. Það er í krafti þessara laga sem Grænlendingar eru þvingaðir til þess að hafa samskipti við Vestfirðinga eina nema í undantekningartilfellum. Ég vil að það komi hér fram að Grænlendingar hafa mjög leitað til Hafnfirðinga um þjónustu. Þar hefur þeim verið veitt hvers kyns þjónusta með miklum ágætum og þeim líkað það mjög vel og vilja þangað helst koma eða a.m.k. ekki síður en annað. Ég minni á það líka að hvers konar aðstaða er fyrir hendi þar og annars staðar til þess að veita þá þjónustu sem hér er tilgreind. Ég var staddur á Grænlandi í sumar og ræddi m.a. við Grænlendinga um þessi samskipti. Þar kom greinilega fram að þeir vilja fá að ráða því sjálfir hvert þeir leita. Og ég er sannfærður um það að ætlum við að koma á góðum samskiptum þurfa báðir aðilar að ráða því við hverja þeir tala. Ég minni líka á það að ekki þarf að horfa nokkur ár fram í tímann hvað varðar gerð millilandaflugvallar, hann er fyrir hendi hér og við eigum náttúrlega að nota hann. Ég minni á það að maður sem ætlar að fara til Grænlands eða frá Grænlandi til Íslands verður að koma við í Reykjavík, þannig að það yrði nú að æra óstöðugan að ætla að átthagabinda það hvar menn koma að landi eða við hvern þeir hafa samskipti. Nokkrum sinnum hafa verið fluttar tillögur hér um að afnema þær hömlur sem lögin gömlu frá 1922 eða 1924 hafa í för með sér. Ég tel sjálfsagt að svo verði gert vegna þess að það er gersamlega úrelt og nær ekki nokkurri átt að það sé í hendi ráðherra hvar menn landa og hvar þeir hafa viðskipti. Og ég skil ekki þá miðstýringaráráttu sem þarna er að baki. Það er eitt í grg. sem vekur furðu mína þar sem segir: ,,Það gæti verið eins gott að fá fiskvinnslufólk frá Grænlandi til starfa á Vestfjörðum eins og að sækja það til Ástralíu og Nýja - Sjálands.`` Þarna er eiginlega látið að því liggja að það sé sjálfsagt að menn sæki útlendinga til vinnu hingað. Ég held að það væri öllu nær að stuðla að því að fiskvinnslan gæti greitt sæmileg laun, góð laun handa verkafólki svo það fáist í vinnu. Ef það eru ekki launin sem hamla þá hlýtur það að vera of mikill fiskur, sem Vestfirðingar segja reyndar að sé ekki. Ég tel alveg ótækt að það skuli vera hátt á þriðja hundrað manns, útlendingar, sem starfa við fiskvinnslu þar um slóðir. Við eigum ekki að fjölga slíkum störfum, þau eiga að falla í hlut Íslendinga og þeir eiga að njóta þeirra kjara sem fyrirtæki fyrir vestan virðast geta greitt útlendingum, sem hlýtur að vera kostnaðarsamara en að hafa Íslendinga í vinnu. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þessa till. Ég er henni algerlega andvígur en legg áherslu á að það verði gert allt sem mögulegt er til að ná góðum samskiptum við Grænlendinga, auka þau og efla báðum til hagsbóta, en ekki að binda þau í átthagafjötra og miðstýringu.

Flm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Hæstv. forseti. Ég hef nú heyrt mál hv. 4. þm. Reykn. og satt að segja rekur mig í rogastans að heyra slíkan ágætisþingmann mæla svo sem hann hefur gert í þessu máli. Það er ekkert við það að athuga að einn þingmaður sé á móti ákveðnu þingmáli og á móti þessari þáltill. sem við hér ræðum. Auðvitað geta verið skiptar skoðanir í því efni. En þegar hv. þm. tekur svo mikið upp í sig og færir ekki minnstu rök fyrir fullyrðingum sínum, en allt sem hann minnist á er hreinn misskilningur og útúrsnúningur út úr því sem hér hefur verið sagt og till. þessari og tilgangi hennar, þá kastar fyrst tólfunum. Hv. þm. telur það einhverja goðgá að Vestfirðingar séu sérstaklega nefndir í viðskiptum við Grænland. Ég tók það skýrt fram að ástæðan fyrir því væri sú að það helgaðist af landfræðilegri legu Vestfjarða og nálægð við Grænland. Ekki getur hv. 4. þm. Reykn. neitt breytt þessari landfræðilegu afstöðu. Ég tók fram að það væri eðlilegast og hagkvæmast af þessum ástæðum að beina sem mestu af viðskiptum Íslendinga og Grænlendinga um Vestfirði, en þá væri þess að gæta að það væri átt við þau viðskipti þar sem fjarlægð milli viðskiptaaðila skipti máli. Hv. þm. talaði um það og hélt fram þeirri fjarstæðu að þessi till. fæli í sér einhverja tilburði til þess að þvinga Grænlendinga til ákveðinna viðskipta við Íslendinga og við ákveðna landshluta hér á landi. Hvernig dettur hv. þm. slíkt í hug, að það sé hægt að þvinga Grænlendinga til eins eða neins? Þessi till. byggir á því að það séu viðræður og samskipti milli landanna sem geta verið báðum aðilum til hagsbóta, báðum aðilum. Auðvitað getur ekki verið um neina þvingun að ræða í þessu efni, slíkt er gjörsamlega út í hött. Og yfirleitt eru allar þær mótbárur sem hv. þm. var með byggðar á misskilningi og gjörsamlega út í hött. Eitt var það sem hv. þm. gerði veður út af að ég sagði að það gæti verið eins gott að sækja fiskvinnslufólk frá Grænlandi til starfa á Vestfjörðum eins og frá Nýja - Sjálandi eða Ástralíu. Ég hélt að þetta væru nú eiginlega svo augljós sannindi að það þyrfti ekki að gera annað eins fjaðrafok úr þessu og hv. þm. gerir og gerir mér upp þá skoðun að ég vilji að það verði sem mest af erlendu verkafólki á Vestfjörðum. Það þarf töluvert mikið hugmyndaflug til þess að geta snúið hlutunum svona við. Auðvitað er þessu slegið fram til þess að benda á augljósar staðreyndir. Það er styttra að sækja verkafólk til Grænlands en til Ástralíu eða Nýja - Sjálands, ef þar er verkafólk fyrir hendi sem kærir sig um að vinna á Vestfjörðum. En að halda því fram að þessi till. feli í sér einhverja viljayfirlýsingu um að það eigi að vera sem mest af útlendingum við vinnu í hraðfrystihúsum eða annarri vinnu á Vestfjörðum, það er slíkur útúrsnúningur að það tekur ekki tali í raun og veru að vera að svara þessu. Hv. þm. var svo eitthvað að fjasa um miðstýringaráráttu í þessu sambandi. Það er erfitt að koma þeirri hugsun heim og saman við það sem við erum að ræða. Og hann var eitthvað að nefna Hafnfirðinga í sömu andránni og Vestfirðinga. Jú, ekkert hef ég á móti því en það breytir ekki því sem er meginefni þessarar þáltill. að gerðar séu ráðstafanir til að taka upp viðræður og samninga við Grænlendinga um sameiginleg mál sem mættu verða báðum aðilum til hagsbóta. Og svo, hv. 4. þm. Reykn. gengur náttúrlega algerlega fram hjá því að Vestfirðingar eru ekki sér þjóðflokkur. Vestfirðingar eru hluti af íslensku þjóðinni. Og ég tók það rækilega fram að það sem gæti verið til hagsbóta í viðskiptum Vestfirðinga og Grænlendinga gæti orðið til hagsbóta þjóðunum báðum í heild, bæði Íslendingum og Grænlendingum. Allt er þetta nú svo augljóst mál að ég verð eiginlega að biðja afsökunar á að tefja þingheim með svo sjálfsögðum hlut eins og ég hef þurft að drepa hér á.

Unnar Þór Böðvarsson : Virðulegi forseti. Hér er mál á ferðinni sem flokkast í þrengsta skilningi undir hörðustu byggðamálin. Ég held að það væri ástæða til að tala hreinskilnislega um þessa hluti og segja beint út að einhverra hluta vegna færðust viðskipti af Vestfjörðum suður á Suðurnes. Einhverjir stýrðu því, hvort sem það var hið háa Alþingi eða menn á þess vegum, en það gerðist engu að síður. Það sem réttlætir öðru fremur að Vestfirðingar eigi að sitja að viðskiptum við Grænland er landfræðileg staða þeirra. Þeir eiga sameiginleg fiskimið, eru nálægt hvorir öðrum. Ef við lítum á hlutina á eðlilegan hátt er það eðlilegasta leiðin, hverju svo sem öðrum kann að þykja ástæða til að halda fram og hvað sem svo upp á verður þegar búið er að fjalla um hlutina. En alveg greinilegt er að stjórnun á sér alltaf stað, stjórnun ræður því hvernig hlutirnir velta, stjórnun ræður því hvort byggð verður á Vestfjörðum eða ekki. Þar af leiðandi er það stjórnvalda að stýra málunum þannig að landshlutarnir búi við nokkuð jöfn skilyrði. Það má segja það að Vestfirðingar eigi rétt á því að sitja að þessum viðskiptum við Grænlendinga á sama hátt og þeir eiga rétt á því að fá sinn eðlilega skerf út úr þeim gjöfulu fiskimiðum sem undan Vestfjörðum eru. Með öðrum orðum, mér finnst hér vera mjög eðlileg tillaga á ferðinni og ég styð hana alls hugar.

Karl Steinar Guðnason : Frú forseti. Það kemur mér á óvart að hv. flm. virðist misskilja sína eigin tillögu en hún fjallar, eins og fyrirsögnin segir hér, ,,um forgang Vestfirðinga til samninga við Grænlendinga``, sem þýðir náttúrlega það að þeir eigi að hafa forgang umfram aðra Íslendinga til að semja við Grænlendinga, það mundi merkja það á íslensku máli yfirleitt. Ég tel og að ég hafi ekki gert honum upp neinar skoðanir því hann lætur að því liggja, eins og ég sagði réttilega, að það sé sjálfsagt að útlendingar vinni hér og ég stend við það að textinn hljóðar svo. En ég tel aftur á móti að menn eigi að vinna að því að hafa sem allra fæsta útlendinga í fiskvinnslunni, eigi heldur að reyna að freista þess að íslenskt verkafólk fái mannsæmandi laun til þess að lifa af. Þá hlýtur eitthvað annað að vera að ef það er ekki það að fólk fæst ekki til vinnu þar í fiskiðnaði. Ég er sannfærður um að þeir útlendingar sem þarna vinna eru dýrari fyrir fyrirtækin en íslenskir. Ég tel að það eigi að vera frelsi í þessum viðskiptum, frelsi eins og hv. flm. er annað slagið að boða. Það á að vera frelsi fyrir menn að skipta við okkur og okkur við aðra. Það á ekki að átthagabinda það. Það getur aldrei orðið hagkvæmt fyrir hvorugan aðilann. Ég tel reyndar að það sé mjög óhagkvæmt fyrir Grænlendinga að vera bundnir við einn landshluta og þeir telja það sjálfir. Það var rætt um fjarlægð á milli landa. Menn skyldu gera sér grein fyrir því að þrátt fyrir að það sé styst milli stranda frá Vestfjörðum þá er byggðin næstum því öll vestan megin á Grænlandi og atvinnulífið er mestallt vestan megin. Í hlutfalli við það er fjarlægðin svo afar lítið styttri en menn skyldu ætla. Fiskimiðin eru sameiginleg, það er alveg rétt og Vestfirðingar eiga að njóta þessa alveg eins og aðrir en ekki hafa neinn forgang. Ég er stuðningsmaður þess að Vestfirðingar njóti í fyllsta mæli allra þeirra viðskipta sem þeir geta mögulega haft. En að bera fram tillögu hér um það að einhver einn landshluti skuli hafa forgang fram yfir aðra finnst mér með ólíkindum og þess vegna er ég ósammála þessari tillögu. Ég er mjög sammála því að auka viðskipti við Grænlendinga og efla þau sem kostur er á. Þeir munu geta fengið alla þá þjónustu sem þeir vilja hvarvetna á landinu. Ég bendi á það enn einu sinni að þau fornu lög, þau gömlu úreltu lög sem ákveða að ráðherrar geti ákveðið hvert skip fer frá Grænlandi, ber að afnema. Grænlendingar óska mjög eftir því að geta fengið að ráða því hvar þeir landa. Það er kallað frelsi, sem hv. flm. boðar annað slagið, eða gerði.

Flm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Hæstv. forseti. Ég hef ekki tök á því að gera þær athugasemdir sem vert væri við mál hv. 4. þm. Reykn. Ég vil aðeins segja að mér finnst það kasta tólfunum þegar hv. þm. segir ítrekað og heldur fram ítrekað úr þessum ræðustól að ég sé einhver áhugamaður fyrir því eða það sé mín stefna að það eigi að notast við erlent verkafólk á Vestfjörðum. Ég mótmæli þessu og vænti þess að þingheimur taki meira mark á því sem ég sjálfur segi um mína eigin skoðun og stefnu í þessu máli en því sem ranglega er borið fram af hv. 4. þm. Reykn.

Flm. (Guðni Ágústsson) : Hæstv. forseti. Ég hef hér leyft mér að leggja fram þáltill. sem ég flyt ásamt hv. þm. Alexander Stefánssyni og Stefáni Guðmundssyni um eigin eftirlaunasjóði einstaklinga. Till. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að skipa nefnd sem fái það hlutverk að móta reglur um eigin eftirlaunasjóði allra landsmanna og gera tillögur um hvernig hægt væri að gera upp réttindi launþega í núverandi lífeyrissjóðum.`` Þessi tillaga var flutt á 112. löggjafarþingi, síðasta þingi, en varð þá ekki útrædd. Oft er sagt að við stjórnmálamenn séum uppteknir við að ræða liðna tíð eða vandamál líðandi stundar. Hér er þó flutt mál sem snýr beint að framtíðinni, einu stærsta máli sem snertir hagsmuni, ekki síst þess fólks sem fætt er eftir síðari heimsstyrjöld. Málefni sem kallar á það að menn þori að taka á ákveðnum vandamálum til að forða miklu slysi sem annars mun af hljótast. Svo ég ræði hér í stuttu máli þá hugmynd sem við leggjum fram um nýtt kerfi þá vil ég fyrst segja það að auðvitað leggjum við til að lífeyrissjóðakerfið, eins og það stendur, verði gert upp og teljum ýmsar leiðir þar fyrir hendi. En það kerfi sem við viljum að taki við eru þessir eigin eftirlaunasjóðir. Hugmyndin er þessi: 1. Við upphaf ævistarfs eignast hver einstaklingur eigin eftirlaunareikning í umsjón banka, tryggingafélags eða þeirra aðila sem til þess hafa hlotið tilskilin leyfi, og fylgir eftirlaunareikningurinn viðkomandi einstaklingi út starfsævina. Í sjóðinn skal greiða iðgjald sem er 10% af öllum launatekjum hvers launþega og reiknuðum launatekjum þeirra sem sjálfstæðan atvinnurekstur stunda. Að því er varðar skiptingu hjá öðrum en þeim sem stunda sjálfstæðan atvinnurekstur skulu 6% greidd af atvinnurekanda en 4% af launþega. Sem sé, við leggjum til að svipað hlutfall fari af laununum og gerist í dag. 2. Eftirlaunasjóðir verði verðtryggðir og ávaxtaðir á bankareikningum eða með verðbréfum skráðum á opinberu verðbréfaþingi. 3. Þegar einstaklingur verður 65 -- 70 ára gamall er farið að endurgreiða eigandanum eftir ákveðnum reglum úr sjóðnum og er hann endurgreiddur að fullu á t.d. 20 ára tímabili. 4. Allar greiðslur úr eigin eftirlaunasjóðum yrðu skattfrjálsar, enda búið að skatta þessar tekjur sem laun einu sinni. 5. Við andlát er eftirlaunasjóðurinn eign maka eða erfðafé aðstandenda. Þarna leggjum við til að það verði viðurkennt að þessir peningar séu eign eigenda sinna og farið með þá eins og bílinn, húsið eða hverja aðra eign. 6. Eigin eftirlaunasjóðir eru sameign meðan hjónaband eða sambúð varir en skiptast til helminga við skilnað eða búskipti. 7. Ríkið stofnar tryggingasjóð sem tekur við tryggingarþætti lífeyrissjóðanna, örorkubótum, barna- og makalífeyrisgreiðslum. Sjóðurinn starfi við hliðina á eða yrði felldur undir Tryggingastofnun ríkisins. Hér yrði um að ræða gegnumstreymissjóð og yrðu greiðslur til hans innheimtar í staðgreiðslunni. Við teljum að ekki sé síður hægt að reikna það út hvað öryrki þarf til lífsviðurværis og í rauninni eigi að gera það. Þeir sem hafa fulla heilsu eigi að greiða í sérstakan gegnumsteymissjóð og þannig komi peningar til þess fólks sem hefur af einhverjum ástæðum misst starfsgetu sína. Við leggjum fram útreikninga um það hvernig þessir sjóðir mundu ávaxta sig á löngu tímabili, verðtryggðir með 5% vöxtum umfram verðbólgu. Einhverjum kann kannski að þykja 5% vextir umfram verðbólgu mikið en ég vek athygli á því að á þessari stundu munu lífeyrissjóðirnir krefjast hærri vaxta en flestir aðrir og gera samninga um raunvexti á bilinu 7 -- 8%. Við vekjum hér athygli á því að launamenn sem hafa sparað með þessum hætti í 45 ár, annar með mánaðarlaunin 70 þús. kr. og legði þá fyrir 7 þús. kr. á mánuði ætti eftir þennan starfstíma 13,5 millj. kr. Hinn sem hefði 100 þús. kr. í mánaðarlaun á þessu sama tímabili og borgaði þá mánaðarlega 10 þús. kr. ætti 19,2 millj. kr. Sé miðað við mánaðarlegar endurgreiðslur á eftirlaunaaldrinum, sömu vexti og 20 ára endurgreiðslutíma mundi maður sem hefði 70 þús. kr. mánaðarlaun njóta um 87 þús. kr. á mánuði í eftirlaun en hinn 125 þús. kr. á mánuði. Þetta væru skattfrjálsar tekjur eins og ég sagði áðan. Það má líka vekja athygli á því að ef þetta væri greitt hægar upp, t.d. á 30 ára tímabili, mundi lægri tekjumaðurinn hafa skattfrjálst 72 þús. kr. en sá sem hafði 100 þús. kr. mundi hafa liðlega 100 þús. kr. eða þeir mundu halda á eftirlaunaaldrinum sömu launum og þeir höfðu í starfinu næstu 30 árin eftir að þeir láta af störfum. Menn geta spurt: Hvers vegna flytja menn svona tillögur? Ég segi að ég geri það unga fólksins vegna sem nú er að hefja sitt lífsstarf og einnig ungra manna sem munu lenda í óvissu í framtíðinni ef ekki verður tekið á þessu mikla máli. Þetta fólk greiðir til lífeyrissjóðanna í góðri trú um að það sé að kaupa sér öryggi í ellinni og tryggingu í lífinu. En getur það, ágætu alþingismenn, gerst eftir 25 -- 30 ár að þá verði lífeyrissjóðirnir tómir og gjaldþrota? Hinir færustu reiknimenn eru í engum vafa, þeir hafa sýnt fram á að þetta muni gerast ef við sofum á verðinum, eins og mér því miður sýnist að Alþingi Íslendinga ætli að gera í þessum efnum. Við verðum búnir að brenna timbrið úr björgunarbátnum sem unga fólkið trúir að verði til taks þegar það eldist. Allir peningar búnir í sjóðunum sem það hefur lagt fyrir á starfsævinni. Þá verður þetta sama unga fólk annaðhvort að éta það sem úti frýs eða leggja drápsklyfjar á börnin sín til að framfleyta hinni öldruðu kynslóð á þriðja og fjórða tug næstu aldar. Vilja Íslendingar almennt að þessari siglingu verði haldið áfram? Vilja alþingismenn staldra við og reyna að móta hér nýja löggjöf og nýjar reglur þannig að fólkið sem nú er á góðum aldri geti treyst því að það sé að kaupa sér öryggi? Það má líka spyrja, og menn auðvitað spyrja: Hvers vegna flytja menn svona tillögu, er eitthvað að? Það liggur fyrir að yfirlit til sjóðfélaga um greiðslustöðu þeirra hafa ekki verið send um árabil í mörgum tilfellum. Erfitt hefur reynst fyrir einstaka sjóðfélaga að fá upplýsingar um réttindi sín í sjóðunum. Margir launþegar hafa vaknað upp við vondan draum, vinnuveitandinn greiddi ekki gjaldið til sjóðsins. Iðulega hringir ungt fólk í mig eftir að aðgangi að Húsnæðisstofnun var breytt og segir: Ég á engin réttindi því ég stend í fjögurra, fimm ára stríði við vinnuveitandann minn. Hann tók af mér lífeyrisgreiðslurnar en hann skilaði þeim ekki af sér. Það er líka ljóst að í rekstrarvanda fyrirtækjanna hafa skuldir hrannast upp við lífeyrissjóðina. Rekstrarkostnaður sjóðanna er allt of hár þó misjafn sé. Dæmi er um að þriðja hver króna sem tekin er af sjóðfélaga fari beint í reksturinn. Bókhaldsóreiða hefur kostað ýmsa sjóði og sjóðfélaga verulega fjármuni í greiðslur til endurskoðenda umfram það sem eðlilegt má teljast. Ég ætla ekki að fara að rekja þau sorglegu dæmi hér á hinu háa Alþingi. En því miður hefur það gerst víða um land á síðustu árum að slíkt ástand hefur komið upp á yfirborðið og orðið lýðum ljóst. Ég vil líka vekja athygli á því sem mun gerast í framtíðinni. Það er aldursskipting Íslendinga. Hún mun breytast verulega. Sú ástæða ein væri næg rök til þess að menn settust niður og íhuguðu þetta stóra mál. Í dag eru 26 þús. Íslendingar 65 ára og eldri. Árið 2020 er talið að 50 þús. Íslendingar verði 65 ára og eldri. Þá fer nú að kárna gamanið og hirslur að tæmast ef við höldum þessari siglingu áfram. Ég spyr: Eigum við að halda þessu óbreytta kerfi áfram og taka þá áhættu sem því fylgir, bara miðað við þessa breytingu á aldursskiptingu þjóðarinnar? Og það þarf að horfa á hitt að það er ljóst að þegar þessi aldursskipting verður skollin yfir, þá verður sama hlutfall Íslendinga á vinnumarkaði og er í dag og þeir verða þá með vinnu sinni að bera uppi þetta mikla vandamál sem skapast. Nú er það ljóst að lífeyrissjóðirnir segja: Það er enginn vandi að breyta þessu kerfi. Það þarf bara að hækka gjaldtökuna af laununum, ekki taka 10%. Með því að taka 18 eða 20% af laununum til lífeyrissjóðanna er hægt að koma í veg fyrir gjaldþrotið og sjóðþurrðina. Þetta er það sem maður heyrir úr ýmsum áttum og þessa leið nefna margir sem færa leið til að forða þessu slysi. Ég veit að hlutverk lífeyrissjóðanna, hef rakið það hér, er tvíþætt. Það er eftirlaun og örorkutrygging og við, í þessu nýja kerfi sem við leggjum hér til, bendum á hvort tveggja og leiðir til þess að mæta því. Við teljum að rekstrarkostnaður nýja kerfisins, sem við hér bendum á, yrði sáralítill þar sem bankarnir mundu varðveita þessa peninga eins og hverja aðra sparisjóðsbók. Og ég er sannfærður um að þessi leið mundi einnig styrkja unga fólkið inni í peningastofnunum landsins. Þar ættu menn sína sjóðbók. Ég óttast ekki að innheimtan yrði slæm því að ég treysti einstaklingnum til að fylgja því eftir að þetta væri greitt. Ég hef líka nefnt hugmyndir í því sambandi að hægt væri af ríkinu, Seðlabanka, að gefa út sérstakt hefti til þeirra sem reka atvinnufyrirtæki og eiga að greiða launþegum og þar með fengju þeir þetta og yfirstrikuðu ávísun og legðu það sjálfir inn í bankann og það væri hvergi hægt að leysa það út nema í bankanum sjálfum. Ég vek líka athygli á því að ef menn efast um að þessi leið gangi, þá er kerfið að molna í dag því að það er talið að jafnvel 15% manna á vinnumarkaði greiði ekki í einn einasta lífeyrissjóð. Ég hef farið hér yfir þessar hugmyndir okkar og bent á ýmsa af helsu vanköntum núverandi kerfis. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þessu máli vísað til hv. félmn. En ég hvet hv. alþm. til þess að skoða þessa tillögu með jákvæðu hugarfari og íhuga þann mikla vanda, sem ég hef hér bent á, sem mun skella þungt á unga fólkinu sem er að ganga út í lífið og því fólki sem fætt er eftir seinni heimsstyrjöldina á Íslandi.

Flm. (Eggert Haukdal) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um brúarframkvæmdir á Suðurlandi svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að hún hlutist til um að hraða hönnun og öðrum undirbúningi brúarframkvæmda á Suðurlandi í þeim tilgangi að eftirtaldar framkvæmdir verði ákveðnar sem hér segir við endurskoðun vegáætlunar í vetur: 1. Ný brú á Markarfljót verði byggð og henni lokið á árinu 1991 vegna þeirrar miklu hættu sem stafar af skemmdum á gömlu brúnni frá því í sumar. 2. Ný brú á Kúðafljót verði byggð í beinu framhaldi af framkvæmdum við Markarfljót. 3. Brú á Hvítá hjá Bræðratungu verði byggð samkvæmt nánari tímaáætlun í framhaldi af verklokum við Kúðafljót. 4. Áformum um byggingu göngubrúar yfir Ölfusá hjá Selfossi verði hrint í framkvæmd árið 1991.`` Ný brú á Markarfljót er á gildandi vegáætlun þar sem gert er ráð fyrir að hún verði byggð á árunum 1991 og 1992 og ætlað fjármagn til hennar þessi ár. Í sumar bilaði núverandi brú og var gert við hana til bráðabirgða, en óvíst er hversu lengi sú viðgerð dugar. Með nýrri brú styttist vegalengdin um 5 km. Þessi tillaga er fyrst og fremst flutt til að undirstrika nauðsyn þess að byggingu brúarinnar ásamt tengingu verði lokið á næsta ári í ljósi þeirra atburða er gerðust í sumar. Ný Markarfljótsbrú hefur of lengi verið sett til hliðar í brúarframkvæmdum á Suðurlandi. Veldur því m.a. hinn stöðugi niðurskurður á fé til vegamála, en einnig að ýmsir sérfræðingar og stjórnmálamenn hafa talið hana svo trausta að ekkert lægi á. Brúin minnti hins vegar á sig sjálf í sumar og ber að fagna því. En jafnframt ber að þakka að ekki hlaust af slys. Þessi atburður vakti menn loks til umhugsunar um að það þyrfti að taka til hendinni. Frá þeim tíma er brúin bilaði hefur Vegagerðin verið að skoða málið. Á fundi Vegagerðarinnar með þingmönnum Suðurlands sl. fimmtudag voru niðurstöður Vegagerðarinnar kynntar. Með leyfi hæstv. forseta segir svo í minnisblaði um Markarfljót: ,,Samkvæmt skýrslu um ástand brúar á Markarfljóti kemur eftirfarandi fram: Niðurstöður vettvangsskoðunar: Ástand yfirbyggingar er sæmilegt og gefur ekki tilefni til neinna sérstakra ráðstafana nú. Hins vegar eru nokkrir sökklar illa farnir og sig brúarstöpuls í sumar bendir til að staurar undir brúnni séu að gefa sig. Brúin er nú orðin 57 ára gömul og það flóð sem var í ánni í sumar var ekki nærri því að vera eitt af stórflóðum sem komið hefur í ána. Hversu lengi getur núverandi brú dugað?`` spyr Vegagerðin. ,,Niðurstöður: Yfirbygging er í nothæfu ástandi en ástand fimm sökkla að austan er slæmt og hefur sökkull einn þegar sigið um 15 cm. Mestar líkur eru á því að einn eða fleiri staurar hafi gefið sig í stöpli eitt þegar hann seig. Ástand stöpuls tvö er mjög slæmt og sökklar þrjú til fimm eru rétt á vetur setjandi. Nú í haust verður að styrkja stöpla eitt og tvö. Ef stöplar þrjú, fjögur og fimm eiga að standa undir umferð meira en til næsta hausts verður einnig að setja grjót að þeim.`` Og síðan er undirstrikað: ,,Grjótvörn við stöplana er á engan hátt trygging fyrir að stöplarnir standi vegna þess að í flóðum getur hún skolast í burtu.`` Svo mörg eru þau orð. En í lok minnisblaðsins leggur Vegagerðin til að byggð verði brú á Markarfljót 1991, þ.e. á næsta ári. Hafist verði handa í mars og brúnni lokið í október. Útboð á vegi og varnargörðum verði hins vegar ekki fyrr en síðari hluta árs 1991. Kostnaður 1991 er áætlaður 140 millj. kr. Áður er fram komið í minnisblaðinu að heildarkostnaður við brúna ásamt vegi og varnargörðum sé 289 millj. Ef þessar tillögur ná fram að ganga verður brúin ekki tekin í notkun fyrr en hálfu til heilu ári eftir að henni er lokið. Það virðist eiga að bíða í marga mánuði eftir vegi og görðum. Er þetta hægt, Matthías, var einhvern tíma sagt. Þeirri spurningu mætti varpa fram ef hv. 1. þm. Vestf. væri enn samgrh. En þá var nú öldin önnur þegar hann fór með þessi mál. T.d. var lagt á 300 km slitlag eitt ár en á því ári sem nú er að líða eru þeir víst ekki nema 100. Hæstv. núv. samgrh. er ekki viðstaddur, því miður. En í framhaldi vil ég segja: Það er ekki hægt að bjóða upp á að hafa brúna sjálfa tilbúna í október 1991 en taka hana ekki í notkun fyrr en í fyrsta lagi á miðju sumri 1992. Það verður að hefjast handa um vegi og varnargarða miklu fyrr þannig að brú og vegur komist í gagnið snemma árs 1992. Þessa verður að krefjast af stjórnvöldum, að mál verði leyst með þeim hætti. Benda má á í þessu sambandi að útboð eftir áramótin nú gætu verið hagkvæm miðað við þann hægagang sem er t.d. í álversmálinu. Eins má minna á hættuna sem vatnsveitunni til Vestmannaeyja og landbroti stafar af ánni, sem leysist með nýrri brú og tilheyrandi varnargörðum. Auk Markarfljóts fjallar tillaga mín um Kúðafljót, brú á Hvítá hjá Bræðratungu og göngubrú á Ölfusá svo sem fram kemur í tillgr. Ný brú á Kúðafljót er ekki inni á núverandi vegáætlun. Vegagerðin gerir ráð fyrir að hún verði byggð fyrir sunnan Skaftártunguna, þannig að nýr Suðurlandsvegur á þessum kafla mundi ekki liggja um Skaftártunguna eins og hann gerir nú. Skaftártungan er snjóþyngsti kaflinn á leiðinni frá Reykjavík og austur á firði. Sérstaklega sker hún sig nú úr eftir að nýr vegur var gerður yfir Mýrdalssand, mun sunnar en gamli vegurinn. Hin nýja brú verður því ekki aðeins mikil samgöngubót fyrir austurhluta Vestur - Skaftafellssýslu heldur einnig fyrir alla Austfirði. Stytting vegna nýrrar brúar á Kúðafljót er í kringum 7 km. Nýlokið er byggingu nýrrar brúar á Tungufljót við bæinn Krók í Biskupstungum. Þessi brú leysir af hólmi gamla brú, sem er nokkru ofar, eða við fossinn Faxa. Með þessu er þó aðeins hálf sagan sögð. Nauðsynlegt er að byggja líka brú á Hvítá á móts við Bræðratungu. Með byggingu brúar á þessum stað yrði komið á tengingu milli miðstöðva tveggja stærstu hreppanna í uppsveitum Árnessýslu. Samanlagður íbúafjöldi í þessum tveimur hreppum er rúmlega 1100 manns. Ekki þarf að fjölyrða um hve mikil lyftistöng þessi tenging yrði fyrir atvinnulíf þessara sveitarfélaga ef þau yrðu eitt atvinnusvæði, en fátt er jafnbrýnt um þessar mundir og einmitt efling atvinnulífs í sveitum landsins til þess að mæta samdrætti í framleiðslu landbúnaðarafurða. Göngubrú á Ölfusá á Selfossi var upphaflega á vegáætlun 1990. Framkvæmdum var hins vegar frestað vegna byggingar nýrrar brúar á Múlakvísl sem ekki var inni á vegáætlun. Nauðsynlegt er hins vegar að byggja þessa brú vegna ört vaxandi byggðar Selfoss norðan Ölfusár. Er hér um að ræða bæði íbúðar - og iðnaðarhús. Á næsta ári eru 100 ár frá byggingu Ölfusárbrúar og jafnframt afmæli byggðar á Selfossiog er því verðugt verkefni að taka í notkun nýja göngubrú á þeim tímamótum. Kostnaður við allar þessar brýr mun samtals nema um 800 millj. kr. Með vegáætlun 1989 -- 1992 var mörkuð viðunandi stefna að því er varðar árin 1990 -- 1992, en með breytingu á vegáætlun fyrir 1990, sem afgreidd var í fyrra, voru framlög til vegamála skorin niður af stjórnarliðum um tæpan milljarð. Samkvæmt fregnum úr stjórnarherbúðum á enn að vega í sama knérunn og skera milljarð í viðbót af fé til vegamála samkvæmt samþykktri vegáætlun. Ætli stjórnarliðið að halda sér við þann ásetning við afgreiðslu vegáætlunar síðar í vetur er engin önnur leið til að leysa jafnþýðingarmikil verkefni og nýja brú á Markarfljót, ásamt vegtengingu og varnargörðum, en með auknum lántökum. Virðulegur forseti. Að lokinni þessari umræðu óska ég þess að tillögunni verði vísað til hv. fjvn.

Guðni Ágústsson : Hæstv. forseti. Því er ekki að leyna að prófkjörin hafa fætt af sér mörg sérstæð mál hér á hv. Alþingi á þessu hausti. Ég ætla ekki að munnhöggvast hér við ágætan vin Eggert Haukdal um þá þáltill. sem hér er lögð fram, en því er ekki að leyna að ég undrast það að jafnreyndur þingmaður skuli í fyrsta lagi ganga einn fram með slíka tillögu. Í öðru lagi að hann skuli vera með inni í tillögunni verkefni sem þegar eru ákveðin, verkefni sem fyrst og fremst er málefni þingmannanna í kjördæminu að leysa við Vegagerðina. Að vísu kann það að vera að hv. þm. hafi meiri trú á ríkisstjórninni en þingmannahópnum og skori því sérstaklega á hana að taka á þessum málum. Ég vek athygli á því við þessa umræðu að við þingmenn Suðurlands vorum í síðustu viku inni í Vegagerð þar sem við vorum að ræða um Markarfljótsbrú. Eins og þingmaðurinn segir er gert ráð fyrir í vegáætlun að þessi brú verði byggð á árunum 1991 -- 1992. Á þessum þingmannafundi með Vegagerðinni vorum við að ræða hugmyndir og menn skildu á þeim fundi staðráðnir í því að Markarfljótsbrúin yrði að fullu byggð á næsta sumri. En að auki var rætt um það hvort tæknilega væri hægt að ljúka öllum framkvæmdum, varnargörðum og vegi til og frá þessari brú, en menn töldu að það yrði of dýrt og tæknilega erfitt í framkvæmd. Þess vegna féllust þingmenn á álit Vegagerðarinnar um það að hægt væri, ef neyðarástand skapaðist, að taka einnig brúna í notkun næsta sumar ef eitthvað gerðist við gömlu brúna. En menn féllust á rökin að fjárhagslega og tæknilega væri rétt að þessi framkvæmd stæði yfir öllu lengur og brúin og þessi vegur yrðu að fullu tekin í notkun árið 1992. Ég álít þess vegna að inni í þessari þáltill. sé umræða um Markarfljót óþörf. Þar liggi allt fyrir og sé í höndum þingmanna kjördæmisins. Ég hygg að hæstv. samgrh. sé fylgjandi því sem rætt var í Vegagerðinni á dögunum með okkur þingmönnum, ekki síst af þeirri sök að það hefur komið í ljós að gamla Markarfljótsbrúin, sem menn höfðu hingað til talið alltrausta, er miklu lélegri, eins og hér kom fram í ræðu hv. þm., en áður var talið. Þar eru stöplar að gefa sig. Ég vil einnig segja það um göngubrúna á Ölfusá sem hann hefur inni í þessari till. sinni, hv. þm., að um hana var einnig rætt á þessum fundi. Þingmennirnir í sjálfu sér bera sök á því að sú brú er ekki komin. Þeir sáu sig knúða til að taka þá peninga sem varið var til göngubrúarinnar og verja þeim í aðra brúargerð þar sem neyð skapaðist í kjördæminu. En á þessum þingmannafundi var það einnig rætt að finna leiðir til að hraða göngubrúnni og framkvæma hana á næsta sumri, ekki síst vegna þeirrar miklu slysahættu sem er á Ölfusárbrú fyrir gangandi vegfarendur og líka af hinu tilefninu að höfuðstaður Suðurlandsundirlendisins, Selfossbær, fagnar 100 ára afmæli á næsta sumri, sem tengist brúarframkvæmdunum því þarna var fyrst byggð brú 1891. Væntum við þess að þingmannahópurinn finni þarna leiðir til þess að hraða byggingu göngubrúarinnar og hún líti dagsins ljós á næsta sumri. Hvað hinar tvær brýrnar varðar, Kúðafljótsbrúna, sem er auðvitað næsta stórverkefni Sunnlendinga í brúargerð, ég held að þingmenn séu sammála um það, en það verður ekki ráðist í þá framkvæmd fyrr en Markarfljótsframkvæmdinni er lokið. Þá er það brú á Hvítá hjá Bræðratungu, sem menn auðvitað sjá einhvers staðar í framtíðinni. Hv. þm. minntist hér á brú sem nú er byggð yfir Tungufljót og verður væntanlega tekin í notkun á næstunni. Auðvitað ræðum við það, Árnesingar, að það verði mikilvægt byggðalega að tengja uppsveitirnar með brú yfir Hvítá hjá Bræðratungu. Þannig mundu Biskupstungur, stórt og mikið sveitarfélag, og Hrunamannahreppur og Flúðir tengjast og þetta yrði eitt atvinnusvæði, sterkara svæði, á eftir. Þetta er verkefni sem þingmannahópurinn er auðvitað að byrja að ræða og verður á næsta áratug til aldamótanna að veruleika. Þessi tvö mál styð ég sem framtíðarverkefni en ég hef hér reynt að vekja athygli á því að tillöguflutningurinn um hin verkefnin var óþarfur og kannski vart sæmandi við þær aðstæður sem blasa við í þeim verkefnum, eins og ég hér hef rakið.

Unnar Þór Böðvarsson : Virðulegi forseti. Bættar samgöngur á Suðurlandi eru eitt stærsta hagsmunamál Sunnlendinga. Það er nú þannig ástatt að þetta hérað, sem er hvað þéttbýlast af dreifbýlishéruðum landsins, skera stórfljót í sundur og það að brúa þessi stórfljót er eitthvert mesta hagsmunamálið. Hvort þessi till. hefur verið frumhlaup eða ekki ætla ég ekki að gera að umræðuefni hérna. Ég held fyrst og fremst að þarna sé þörf umræða í gangi. Það er rétt, sem kom hér fram hjá 5. þm. Suðurl. áðan, að það hefur verið tekin ákvörðun um það af þingmönnum Suðurlands hvernig farið skyldi með Markarfljótsbrúna og held ég að það sé vel ásættanleg lending sem þar náðist. Það er einfaldlega þannig að hún verður byggð á næsta ári og tekin í samband ef stórslys verður. Það mál tel ég því fyllilega komið í höfn. Mig langar til að gera það að umræðuefni hversu mikið hagsmunamál það er fyrir sveitir Suðurlands að þessum málum verði sinnt. Ég tel að á Suðurlandi, þangað til viðunandi lausn hefur náðst í samgöngumálum, eigi að vera ein stórbrúarframkvæmd í gangi hverju sinni. Brú á Hvítá við Bræðratungu er ekki bara hagsmunamál þeirra byggðarlaga sem þar eru heldur er það þjóðhagslega hagkvæm fjárfesting. Þessi byggðarlög, fjórir hreppar í uppsveitum Árnessýslu, standa saman að atvinnuuppbyggingu á mjög sérstæðan hátt. Hafa stutt við bakið hvor á öðrum í því að leita sameiginlegra leiða í þeim málaflokki sem atvinnumálin eru og sem er líka að skila sér í mjög bættri stöðu í atvinnumálum á þessum svæðum. Félagslegt samstarf þessara sveitarfélaga er mjög mikið og yrði enn þá meira með bættum samgöngum. Síðast en ekki síst mundi í skólamálum verða alger bylting með brú á Hvítá við Bræðratungu. Sem dæmi þar um vil ég nefna það að þá yrðu aðeins 14 km á milli stærstu skólanna á þessu svæði. Með öðrum orðum gerði hún mögulegt að samnýta þá skóla sem þarna eru í stað þess að fara út í stórfelldar viðbótarbyggingar eða byggingu nýrra skóla. Ég bendi líka á byggðaáætlanir og alls konar ráðstafanir í byggðamálum og atvinnumálum. Það virðist einhvern veginn vera þannig að það er aldrei tekið á þessum málum fyrr en þau eru komin í hnút. Í uppsveitum Árnessýslu eru málin ekki í neinum hnút í dag. Þarna er þróttmikið fólk að berjast áfram og sem betur fer hefur hagað þannig til að því hefur tekist að verjast þeim þunga fólksflutninga sem eru á höfuðborgarsvæðið. En ég óttast það að þetta sama fólk fái ekki áheyrn þjóðarinnar fyrr en málin eru komin í það mikið öngstræti að það horfi til vandræða. Með öðrum orðum er ég að benda á hvort ekki sé betra að hraða þessum framkvæmdum sem geta stutt fólkið í því að sinna atvinnumálum, og félagslegu málahliðinni og skólamálum, á ódýrari hátt og þann hátt að það fullnægi kröfum þess fólks sem í byggðunum býr. Að lokum vil ég bara minna á það að Samband sunnlenskra sveitarfélaga hefur hvað eftir annað ályktað í þessa átt. Við þurfum á því að halda að færa byggðirnar saman, við þurfum að stytta vegalengdir milli stórra sveitarfélaga jafnt sem smárra. Og ég minni á það að á Suðurlandi, þótt þar séu ekki fjallgarðar eða firðir sem skilja að héruð eða sveitir, eru þar stórfljót og þessi stórfljót verður að brúa.

Flm. (Eggert Haukdal) : Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræður. Flutningur þessarar till. var nú ekkert bundinn við prófkjör. Hún var einfaldlega borin fram af nauðsyn vegna þeirrar bilunar er skyndilega kom fram í sumar á Markarfljótsbrú og vegna þess að stjórnvöld virtust við þann atburð hreyfa sig lítt. Það er kjarni málsins. Ég óskaði eftir við samþingmenn mína að þeir væru með á till. Þeir treystu sér ekki til þess, þar á meðal ekki hv. 5. þm. Suðurl. Þeir virtust ekki treysta sér til, þar á meðal hann, að ljúka Markarfljótsbrú á einu ári. Sem þó þarf vegna brýnnar nauðsynjar. Ekki að ljúka göngubrú á Ölfusá á þessu ári. Ekki að taka til við Kúðafljót á eftir Markarfljóti og marka þá stefnu. Ekki að ljúka hönnun við Hvítá þannig að hún geti komið á eftir Kúðafljóti. Mál hv. þm. verður fyrst og fremst að skoðast í ljósi þeirra brigða sem núv. hæstv. ríkisstjórn hefur sýnt í vegamálum. Þar hefur allt verið skorið niður frá því sem um var talað. En vegamálin eru, eins og við vitum, eitt mesta byggðamálið. Það er vissulega eðlilegt að jafnágætur þingmaður og hv. 5. þm. Suðurl. Guðni Ágústsson fari hjá sér í þessari stöðu og skammist sín fyrir meðferð stjórnarliðs á samgöngumálunum. Orð hans hér í ræðustól verða að skoðast í ljósi þess.

Guðni Ágústsson : Hæstv. forseti. Vegna ummæla hv. 3. þm. Suðurl. Eggerts Haukdals, þar sem hann vakti athygli á því í ræðu sinni að hann hefði beðið þingmenn Sunnlendinga að skrifa upp á þessa þáltill., þá er það rétt. En það er líka rétt að ég vakti athygli þingmannsins á því að ég treysti mér ekki til þess af þeirri sök að Markarfljótsbrú væri þegar inni á vegáætlun og starf í gangi í þingmannahópnum og Vegagerðinni að því að finna leiðir til að ljúka því máli á næsta ári. Þannig að mér þótti sá málflutningur óþarfur í þáltill. inni á Alþingi. Og vart kannski eðlilegt að slíkt væri gert. Sama var að segja um göngubrú yfir Ölfusá. Svo fullyrðir hv. þm. hér að við höfum ekki viljað ganga í að hraða þessum framkvæmdum. Ég vakti hér athygli alþingismanna á því að á síðustu vikum höfðum við lokið því í rauninni að taka ákvörðun um að Markarfljótsbrú yrði byggð á næsta sumri. Við tókum ákvörðun um það í síðustu viku. Kjarkleysi okkar og aumingjaskapur var nú ekki meiri en það.

Hann er sá að ljúka þessu ekki á einu ári.

Ljúka þessu á einu ári. Við féllumst á, hv. þm., rök Vegagerðarinnar um það að af tæknilegum ástæðum og ekki síður til að fara vel með fjármagn ríkisins væri varla gerlegt að ljúka því. Enda lögðu þeir fram aðra áætlun, sem hv. þm. Unnar Þór vakti hér athygli á, að ef til neyðarástands kæmi væri hægt að taka brúna í notkun.  Mér sýnist að fleiri þingmenn hafi verið á þeim buxunum, eins og ég, af þessum sökum að treysta sér ekki til að skrifa upp á þáltill. Þar hefur hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteinn Pálsson, flokksbróðir þingmannsins, verið sömu skoðunar svo og við allir aðrir þingmenn kjördæmisins, að hér væri verið að flytja inn í þingið mál sem þegar væri ákveðið og töldum það óeðlilegt.

Flm. (Eggert Haukdal) : Virðulegur forseti. Ég ætla út af fyrir sig ekki að halda áfram að karpa við hv. 5. þm. Suðurl. um þetta mál. Höfuðkjarni þessa máls er sá að það kom upp stórfelld bilun á þessari gömlu brú. Hið eina og rétta viðbragð í þeirri stöðu var að taka til hendinni og ljúka þessari framkvæmd á einu ári. Brúin er stórhættuleg yfirferðar. Það tókst samkomulag um að brúa hana en síðan á að bíða hátt í eitt ár eftir vegi og görðum. En það er líka brýnt að hraða görðum vegna stórfelldrar hættu sem er við Markarfljót gagnvart fleiri hlutum svo sem vatnsveitunni til Vestmannaeyja og landbroti. Þannig að við þessar aðstæður var myndarlegt af þingmönnum Suðurlands að taka til hendinni og framkvæma þetta strax. En það situr að völdum ríkisstjórn sem setti fram fyrirheit um að standa sæmilega að vegamálum en hefur fallið frá öllum hlutum í þessum efnum. Það var skorinn milljarður í fyrra og það á að skera aftur milljarð nú. Þetta er kjarni málsins og það þýðir ekki fyrir hv. 5. þm. Suðurl. að vera að fara í kringum þetta. Þetta veldur því að framkvæmdir í vegamálum í landinu eru gersamlega allar farnar úr böndunum og verður ekki mætt nema með minni niðurskurði eða auknum lántökum.

Skúli Alexandersson : Virðulegur forseti. Það var aðeins út af síðustu orðum hv. þm. Eggerts Haukdals um vegafé á undanförnum árum og ráðstöfun núv. ríkisstjórnar og niðurskurð hennar á því fé. Þá held ég að það sé rétt að það komi fram, án þess að ég sé að mótmæla því að núv. ríkisstjórn hafi ekki staðið sig nógu vel í útvegun fjár til vegamála, að enn þá verra var það nú á tímabili þeirrar ríkisstjórnar sem hv. þm. studdi, þ.e. ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar og þeirrar ríkisstjórnar sem þar var á undan, ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar, en staðan er í þessum málum núna. Það munu þó verða 1,5% af vergri þjóðarframleiðslu sem verður varið til þessara framkvæmda í ár en það fór niður í 1,16%, virðulegi þingmaður, á tímabili fyrri ríkisstjórnar eða á árinu 1986. Þannig að þó þeir skeri illilega núv. ráðherrar er það þó ekki eins illilega gert og þegar ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. sátu hér að völdum.  hv. þm., ef hann vill ekki taka þetta trúanlegt, að fletta bara upp í þeim gögnum sem liggja fyrir hjá Vegagerð ríkisins um þessa hluti. Er mjög auðvelt að sjá það.

Flm. (Skúli Alexandersson) : Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að flytja svohljóðandi þáltill. á þskj. 72 ásamt hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, Stefáni Guðmundssyni, Karvel Pálmasyni, Kristínu Einarsdóttur, Salome Þorkelsdóttur og Huldu Jensdóttur: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að hún beiti sér fyrir sérstöku átaki til vandaðrar kynningar á vörum frá vernduðum vinnustöðum. Sömuleiðis að ríkisstjórnin sjái fyrir því að ríkisstofnanir og opinber fyrirtæki beini innkaupum sínum í sem ríkustum mæli að hinum fjölbreyttu vörum sem þessir vinnustaðir framleiða og hafa á boðstólum. Þannig verði rekstrargrundvöllur verndaðra vinnustaða best styrktur, atvinna fatlaðra betur tryggð og beinna styrkveitinga ríkisvaldsins ekki þörf í eins ríkum mæli.`` Með þessari tillögu fylgir svohljóðandi grg.: ,,Í skýrslu, sem unnin var á vegum félmrn. og lögð var fram í júní 1990 er sagt að hægt sé að skipta vernduðum vinnustöðum í þrjá flokka eftir markmiðum: 1. Þjálfunar - og endurhæfingarstaðir. 2. Langtímavinnustaðir fyrir fólk sem á í erfiðleikum með að fá vinnu á almennum markaði. 3. Báðir fyrri þættir saman. Þessir vinnustaðir eru orðnir allmargir, eins og fram kemur í meðfylgjandi fskj., og verkefni þeirra og framleiðsla eru fjölbreytt. Margir aðilar í þjóðfélaginu hafa not fyrir þá vöru sem þessi fyrirtæki framleiða. Ganga má út frá því sem vísu að fyrirtæki jafnt sem einstaklingar mundu að öllu jöfnu velja frekar framleiðslu verndaðra vinnustaða en t.d. innflutta vöru sömu tegundar til sinna þarfa eða rekstrar. Mikil nauðsyn er á góðri og vandaðri kynningu sameiginlega á möguleikum þessara fyrirtækja til að uppfylla með framleiðslu sinni ýmsar þarfir opinberra aðila, einkafyrirtækja og almennings. Ekkert er eðlilegra en að slík kynning sé skipulögð og kostuð af ríkissjóði. Ótvíræð skylda ríkisvaldsins er sú að koma sem best til móts við verndaða vinnustaði, m.a. með innkaupum frá þeim svo sem framast má verða. Á ári hverju er varið talsverðum fjármunum í beina styrki til að standa undir rekstri þessara vinnustaða. Það er því beinn hagur hins opinbera að stuðla að betri rekstri fyrirtækjanna með því að vinna að aukinni sölu á framleiðsluvörum þeirra á þann hátt sem lagt er til með þessari þáltill.`` Eins og ég nefndi áðan kom á sl. sumri út skýrsla sem unnin var af nefnd sem félmrh. fól að kanna atvinnumál fatlaðra á vernduðum vinnustöðum og á almennum vinnumarkaði. Í skýrslunni koma fram margvíslegar upplýsingar um stöðu þessara mála. Skýrslan og starf nefndarinnar er góður grunnur fyrir áframhaldandi starf að málefnum fatlaðra. Þessi þáltill. okkar um kynningu á vörum frá vernduðum vinnustöðum tengist niðurstöðum skýrslunnar en þar segir m.a.: ,,Nefndin leggur til að félmrn. beiti sér fyrir átaki í upplýsingamiðlun. Fræðsla og kynning á atvinnumálum fatlaðra verði stóraukin. Leitað verði nýrra leiða við þetta kynningarstarf, t.d. með útgáfu bæklinga um möguleika fyrirtækja og einstaklinga hvað varðar styrki og aðstoð. Þá verði einnig um að ræða beinar auglýsingar í fjölmiðlum.`` Niðurstaða nefndarinnar beinist að því að kynna þurfi almennt stöðuna í atvinnumálum fatlaðra. Sá þáttur sem tillaga okkar fjallar um er ekki beint nefndur. Það er skoðun okkar flm. að efling vernduðu vinnustaðanna sé það snar þáttur í atvinnumálum fatlaðra að leita þurfi sem flestra ráða til að gera rekstur þeirra sem bestan. Ef litið er yfir fskj. með tillögu okkar, lista yfir verndaða vinnustaði sem eru fjórtán, eru þar aðeins þrjú til fimm fyrirtæki sem almenningur þekkir vel og kannast við framleiðsluvörur þeirra. Þar eru þekktust gamalgróin fyrirtæki eins og Blindravinnustofan, Reykjalundur og Múlalundur. Á því er ekki nokkur vafi að almenningur og fyrirtæki beina viðskiptum sínum til þessara fyrirtækja vegna þess að þau eru vel þekkt sem fyrirtæki sem bæta stöðuna í atvinnumálum fatlaðra, jafnframt því sem fyrirtækin framleiða úrvalsvörur. Ég tel að hin fyrirtækin ellefu á fskj. bjóði öll góða vöru en þau eru flest lítið þekkt og njóta þess ekki að hafa fest sig í þjóðarvitundinni eins og þau fyrirtæki er ég nefndi. Framleiðslan er breytileg, sum framleiðslan fyrir lokaðan markað en flest eru með framleiðslu sem þarf að selja á almennum markaði. Á 25. þingi Sjálfsbjargar, sem haldið var á sl. sumri, var m.a. samþykkt svohljóðandi ályktun: ,,Sjálfsbjörg verður að neyta allra bragða til þess að koma í veg fyrir að hér á landi skapist stétt atvinnuöryrkja. Uppbygging verndaðra vinnustaða er trúlega ein farsælasta leiðin til að forða því að slíkt ástand skapist. Þessir vinnustaðir eru jafnframt því að vera langtímavinnustaðir þjálfunar - og endurhæfingarstaðir til að gera fólk fært til að taka að sér störf úti á almennum vinnumarkaði. Saga Reykjalundar sýnir það að út frá vernduðum vinnustað geta komið öflug framleiðslufyrirtæki, jafnvel með framúrstefnu á framleiðslu eins og plaströrin frá Reykjalundi voru og eru jafnvel enn.`` Í grg. með till. koma fram í stuttu máli rök okkar flm. fyrir nauðsyn þess að kynna framleiðsluvörur og starfsemi þessara þjóðþrifafyrirtækja og skyldur ríkisvaldsins til að standa fyrir slíkri kynningu. Ég bið félmn., sem ég legg til að fái þessa till. til umfjöllunar, að fjalla um hana sem fyrst til að tryggja það að hún fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Hér er hreyft nauðsynjamáli. Eins og fram kom í ræðu flm. hefur vernduðum vinnustöðum fjölgað mjög á undanförnum árum og um leið hafa lífsskilyrði fatlaðra batnað. Það er sjálfsögð þörf og krafa hvers manns að fá tækifæri til þess að leggja sitt af mörkum til samfélagsins og skapa sjálfum sér um leið bætta stöðu til þess að lifa sem sjálfstæður, fullgildur þjóðfélagsþegn. Verndaðir vinnustaðir hafa átt þátt í að bæta möguleika fatlaðra á ýmsum sviðum. Á tímum nokkurs atvinnuleysis eiga fatlaðir oft erfitt með að komast inn á hinn almenna vinnumarkað og vex því hlutverk vernduðu vinnustaðanna í hlutfalli við það. Svo mikil er aðsókn að vernduðum vinnustöðum í dag að hinir fötluðu fá oft aðeins tímabundna vinnu þar, með reglulegu millibili þó, en ekki stöðuga vinnu eins og ef til vill væri æskilegt fyrir suma þeirra. Öðrum þræði er litið á verndaða vinnustaði sem endurhæfingarstaði, eins og fram kom í máli hv. flm., og vonast er til að sá sem hættir á vernduðum vinnustað komist að úti á hinum almenna vinnumarkaði. En því bregður oft til beggja vona og fjölmargir eru þeir sem alls ekki eiga heima úti á almennum vinnumarkaði. Ýmsir verndaðir vinnustaðir hafa átt við verkefnaskort að etja að undanförnu og ég vil bæta því við þá tillögu sem hér hefur verið lögð fram að ríkisstjórnin mætti mjög gjarnan beina verkefnum sínum, og raunar önnur fyrirtæki, til þessara vinnustaða. Það er augljóst hversu hagkvæmt það er fyrir þjóðina að allir þessir vinnustaðir hafi yfrin verkefni. Að auki vita þeir sem viðskipti eiga við verndaða vinnustaði, og ég er ein af þeim sem hafa átt viðskipti við verndaða vinnustaði sennilega í áratug, að vinnan sem kemur frá þessum stöðum er mjög vönduð. Hún er yfirleitt eins vönduð og hægt er að hugsa sér. Það er því mikil þörf á að kynna þessar vörur og kynna möguleika sem fyrirtæki og einstaklingar hafa á að nýta sér þjónustu vernduðu vinnustaðanna. Mér kemur til hugar að hugsanlega væri rétt að til væri, a.m.k. hér á Reykjavíkursvæðinu, einn útsölustaður fyrir verndaða vinnustaði þar sem fólk gæti komið og kynnt sér það sem á markaðnum væri. Mér hefur oft virst að fólk vildi gjarnan kaupa vörur frá vernduðum vinnustöðum en vissi ekki alveg hvernig það ætti að snúa sér í því máli. Ég legg til að ríkisstjórnin athugi hvort ekki væri hægt að koma upp slíkum kynningar - og útsölustað. En sú þjónusta sem vinnustaðirnir veita er, eins og ég sagði áðan, í hinu besta lagi í alla staði og því engin goðgá að vænta þess að við viljum heldur kaupa þessa vönduðu vinnu sem oftast er ekki mjög dýr því það er ekki mikið á hana lagt. Vinnustaðirnir reka sig þannig að þeir ætla að reyna að standa undir kostnaði þó að þeir geri það í rauninni alls ekki. Ég held að með því að samþykkja þessa till. þá værum við að ýta á eftir mjög mikilvægu máli.

Pétur Bjarnason : Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þessa till. til þál. um kynningu á vörum frá vernduðum vinnustöðum og fagna því mjög að hún skuli vera fram komin og vonast til að hún fái hinn besta framgang. Það hefur löngum verið svo að við höfum glímt við fáfræði og fordóma gagnvart fötlun þrátt fyrir það að forfeður okkar hafi verið miklu framsýnni því að í Hávamálum voru menn farnir að gera sér grein fyrir því að menn gætu ýmislegt á einu sviði þó þeir væru kannski fatlaðir á öðrum, sbr. ,,haltur ríður hrossi``, ,,hjörð rekur handarvanur`` o.s.frv. Þetta hefur samt sem áður veist okkur býsna erfitt að viðurkenna í reynd og framkvæmd. Hér hefur verið rætt um þessa vinnustaði og hvernig þeir framleiða á margan hátt gagnlega og góða vöru sem fer á markað. Það er alveg rétt að hana þarf að kynna, en það eru fleiri þættir í þessu máli en bara varan sem framleidd er og vinnan sem þar er unnin. Þetta orð, ,,verndaður vinnustaður``, það sem þar er unnið og þeir sem þar vinna, ég held að við þurfum líka að opna augu okkar fyrir því að það eru fordómar ríkjandi gagnvart þessu. Of margir ráðamenn og of margir af almenningi hafa þá skoðun að verndaðir vinnustaðir séu fyrst og fremst eins konar hæli þar sem þeir sem þar vinni séu bara í endurhæfingu og séu eins konar styrkþegar. Þetta er viðhorf sem þarf að eyða og útrýma og einmitt þessi kynning þyrfti að beina spjótum sínum líka að þessum fordómum og reyna að eyða þeim. Ekki síst vegna þeirra sem þar starfa. Þeir verða auðvitað fyrst og fremst að hafa það á tilfinningunni að aðrir meti það eins og þeir að það sem þeir starfa á þessum vinnustöðum sé þjóðfélagslega hagkvæm vinna og arðbær. Yfirleitt, eins og kom fram hér í ágætri grg., er um að ræða vöru sem stenst fyllilega samkeppni við hvað sem er. Þetta vita þeir sem vinna þetta og það þarf að styrkja þá í þeirri tilfinningu. Hvað snertir það að erfiðleikar séu á vinnu nema hluta úr degi og verkefnaskortur sé hjá þessum vinnustöðum sem hafa fengið þennan stimpil að vera verndaðir vinnustaðir, gæðastimpil vil ég segja, og veita þar með þá þjónustu, þá aðstoð sem þarf, þá vil ég minna á að það er líka hugtak sem kalla má vernduð atvinnutækifæri. Það held ég að sé hlutur sem við þurfum að gefa miklu meiri gaum. Ég hef oftar en einu sinni orðið vitni að því að einstaklingar, sem höfðu árum saman og jafnvel áratugum saman verið hælismatur og voru afskrifaðir af þjóðfélaginu, fengu tækifæri til þess að stunda vinnu með aðstoð þeirra sem þar störfuðu, án þess að þar væri um að ræða löggiltan eða sérstakan verndaðan vinnustað, með þeim árangri að á fáum árum náðu þeir fullum tökum á vissum þætti þeirrar starfsemi. Í dag eru þetta einstaklingar sem eru sjálfstæðir. Eftir að hafa alist upp og starfað á fullorðinsárum ósjálfbjarga fjárhagslega og félagslega eru þeir nú farnir að vinna fyrir þó nokkuð góðum tekjum, eru í þann veginn að festa kaup á eigin húsnæði og þeirra tilvera hefur gjörbreyst, auk þess sem þjóðfélagið hlýtur að hafa hagnast mjög á þessum umskiptum. Þetta er kannski sá hlutur sem getur leyst einmitt atvinnuerfiðleikana á þessum vernduðu vinnustöðum, að jafnframt verði kannað að hvaða leyti almennir vinnustaðir geti veitt vernduð atvinnutækifæri innan sinna veggja. Það er þar að auki líka hagkvæmt fyrir þá sem þessa vinnu stunda að vera ekki eingöngu á sérstökum og lokuðum vinnustöðum, þó góðir séu, enda er auðvitað takmarkið með marga þessa vinnustaði að hleypa mönnum síðan út á almennan markað en hjá öðrum er það þó þannig að þeir sem þar starfa munu starfa þar áfram við sín sérhæfðu störf.

Flm. (Skúli Alexandersson) : Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið undir þessa till. og komið með ýmsar ábendingar sem ekki eru í till. okkar né grg. Ég vil sérstaklega taka undir það sem hv. þm. Pétur Bjarnason nefndi hér um vernduð atvinnutækifæri. Í þeirri skýrslu sem ég nefndi hér áðan, Atvinnumál fatlaðra á vernduðum vinnustöðum og á almennum vinnumarkaði, er fjallað um þann þátt málsins líka jöfnum höndum. Það er kannski erfitt að gera þar upp á milli en báðir þessir þættir eru mjög mikilsverðir og mikilsvert að þeir séu athugaðir án nokkurra fordóma og staðið að því að þeir sem möguleika hafa til þess að vinna á hinum almenna vinnumarkaði hafi til þess aðstöðu. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja þessa umræðu, aðeins undirstrika tillgr. okkar um það að hvetja ríkisstjórnina til þess að beina því til sinna stofnana að þær hafi frekari viðskipti við verndaða vinnustaði og kaupi þeirra framleiðsluvörur og svo að hinir vernduðu vinnustaðir og framleiðsluvörur þeirra verði betur kynntar og verði kynntar á vegum ríkisins.

Flm. (Friðjón Þórðarson) : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um jöfnun orkukostnaðar á þskj. 89. Flm. eru fimm af þingmönnum Vesturl., Friðjón Þórðarson, Alexander Stefánsson, Skúli Alexandersson, Ingi Björn Albertsson og Danfríður Skarphéðinsdóttir. Hv. 3. þm. Vesturl. Eiður Guðnason taldi sig ekki geta verið meðflutningsmann að þessu sinni þar sem hæstv. iðnrh. hefur skipað hann formann í nefnd sem á að athuga þessi mál og hafa hraðan á að ljúka störfum. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að beina þeirri áskorun til ríkisstjórnarinnar að markvisst verði unnið að jöfnun orkukostnaðar í landinu og stefnt að því að allir landsmenn greiði sama orkuverð óháð búsetu.`` Tillaga þessi var flutt á síðasta þingi en varð ekki útrædd. Flm. voru þá allir þingmenn Vesturl. Henni fylgdi ítarleg greinargerð ásamt fylgiskjölum. Sú greinargerð fylgir henni og sömu fylgiskjöl, eins og ég kem nánar að síðar. Þetta mál er ekki nýtt af nálinni, síður en svo. Það hefur verið rætt mikið á síðustu árum. En kveikjan að þessari tillögu eins og hún liggur fyrir nú var sú að á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi, sem haldinn var í Borgarnesi haustið 1989, var einróma samþykkt að beina þeirri áskorun til Alþingis og ríkisstjórnar að markvisst verði unnið að jöfnun húshitunarkostnaðar í landinu og stefnt að því að allir landsmenn greiði sama orkuverð óháð búsetu. Telja samtökin þetta mál vera mjög brýnt mál til jöfnunar lífskjara og mjög vel til þess fallið að veita jöfnuð og styrkja búsetu á landsbyggðinni. Tillagan sem hér er flutt er alveg samhljóða þessari yfirlýsingu samtakanna að öðru leyti en því að hér er fjallað um jöfnun orkukostnaðar almennt í stað húshitunarkostnaðar eingöngu. Okkur er öllum ljóst að meginforsenda þess að fólk geti búið í strjálum byggðum landsins er sú að næg atvinna sé fyrir hendi og að fólk búi við svipaða aðstöðu hvað snertir öflun brýnustu lífsnauðsynja. Nú á tímum er orkunotkun orðin svo mikil og almenn að verðið á orkunni vegur þungt og skiptir miklu máli á búreikningi hverrar fjölskyldu. Það getur jafnvel ráðið úrslitum um það hvar fjölskyldan ákveður að velja heimili sínu stað til frambúðar og munum við öll þekkja dæmi þess. Til þess að hægt sé að gera verulegt átak í jöfnun orkuverðs þarf að sjálfsögðu vilja meiri hluta alþingismanna og ríkisstjórnar. Svo vel vill til að nægar heimildir eru fyrir hendi sem hafa að geyma ótvíræðar yfirlýsingar íslenskra stjórnmálamanna um þessi efni. Ég mun vitna í örfá sýnishorn af slíkum yfirlýsingum, bæði úr ríkisstjórnarsáttmálum og yfirlýsingum alþingismanna fyrr og síðar. Ég hef satt að segja ekki hugsað um það að ná í nýjar yfirlýsingar af þessu tagi en þær eru nægar fyrir hendi, einnig eftir að þessi tillaga var flutt. En ég læt nægja að vitna í nokkur af þeim atriðum sem hér getur í greinargerðinni. Má þá fyrst nefna hæstv. ríkisstjórn og málefnasamning hennar. Þar segir m.a. að framfylgja beri árangursríkri byggðastefnu sem komi betra jafnvægi á byggðaþróun í landinu. Þegar hæstv. núv. ríkisstjórn var endurskipulögð var lögð áhersla á það ,,að gera sérstakar ráðstafanir til jöfnunar á flutningskostnaði og kostnaði við síma, húshitun og skólagöngu``. Um þetta má allt lesa í málefnasamningi sem ég nefndi, sem vonandi er rifjaður upp af einhverjum hv. alþm., jafnvel bæði kvölds og morgna eins og hér var eitt sinn talað um. Fulltrúar Framsfl., flokksþing og miðstjórnarfundir hafa margoft lagt sérstaka áherslu á jöfnun orkuverðs í landinu. Hér er ein samþykkt sem ég ætla að hafa yfir, með leyfi virðulegs forseta. Hún er frá kjördæmisþingi Alþfl. í Vesturlandskjördæmi sem haldið var í Röst á Akranesi 30. sept. 1989. Það samþykkti stjórnmálaályktun sem birtist í Alþýðublaðinu 10. okt. Þar segir svo í 4. tölul.: ,,Kjördæmisráðið beinir því til iðnrh. að hann vinni ötullega að jöfnun orkuverðs í landinu, enda er það ein meginforsendan fyrir áframhaldandi búsetu fólks á landsbyggðinni. Sama orkuverð á að gilda um land allt án tillits til búsetu.`` Í fórum Sjálfstfl. er að finna margar ályktanir frá ýmsum tímum um þetta efni. Get ég farið alla leið aftur í landsfundarsamþykkt frá 1953, en þar segir m.a. að fundinum sé ljóst að raforka sé eitt mikilsverðasta atriðið til þess að skapa lífsþægindi og vinna gegn því að fólkið flytji úr sveitum og kauptúnum landsins til kaupstaðanna. Þegar Sjálfstfl. varð sextugur á sl. ári voru þessi atriði meira og minna endurtekin og lögð áhersla á þau. Og Sjálfstfl. hefur hvað eftir annað lýst því yfir að íbúar landsins, landsmenn allir, eigi að búa við sem allra jöfnust lífsskilyrði, hvar sem þeir eiga heima í lífvænlegum byggðum landsins. Það er m.a. hér frá afmælisári flokksins að hann vilji treysta búsetu í landinu og jafna aðstöðu í landshlutunum með markvissum aðgerðum. Í því gegna sveitarfélögin viðamiklu hlutverki, segir þar, og borg og byggð eiga að vaxa og dafna eðlilega og styðja hvort annað. Ég held að ég reki ekki fleiri af slíkum yfirlýsingum þó að af nægu sé að taka. En ég vil aðeins vitna í það hvað embættismenn og aðrir sem við þessi málefni eiga að vinna segja um þetta atriði. Ég vitna hér í Raforku, fréttarit Sambands ísl. rafveitna. Þar hefur orðið Kristján Haraldsson, orkubússtjóri Vestfjarða. Hann segir m.a.: ,,Við skulum minnast þess að ef við ætlum að lifa sem ein þjóð í þessu landi í sátt og samlyndi þá verður að skipta gæðum landsins sem jafnast meðal allra íbúanna.`` Og hér segir Kristján Jónsson, rafmagnsveitustjóri ríkisins, með leyfi hæstv. forseta: ,,Dreifing raforku og hagkvæm nýting hennar er undirstaða velferðarþjóðfélagsins. Nánast allir hlutir, bæði í atvinnulífi og á heimilum, eru háðir raforkunni. Gæði raforkunnar og þjónusta í dreifingunni eru því lykillinn að betra mannlífi.`` Svo djúpt er tekið í árinni en munu þó margir geta undir þetta tekið. Þó ég hafi ekki hér vitnað í alla stjórnmálaflokka, sem auðvelt væri, þá má ljóst vera að allir flokkarnir eru hlynntir því að jafna orkuverð til landsmanna, að ekki sé meira sagt. Til nánari skýringar fylgdi á sl. ári bréf svæðisrafveitustjóra á Vesturlandi dags. 30. jan. 1990 ásamt línuriti um húshitunartaxta eða sérstök hugleiðing um orkuverð. Þessi fylgiskjöl eru prentuð með tillögunni eins og hún er fram borin og fyrir henni talað í dag. Þar lætur svæðisrafveitustjóri m.a. orð falla á þá leið að hann voni að ,,farsæl niðurstaða fáist við þá umræðu sem fram undan er og að orkukaupendur á hinum ,,köldu svæðum`` fái rétt sinn hlut miðað við orkukaupendur á hagstæðum hitaveitusvæðum. ,,Hætt er við enn frekari búseturöskun en hana má m.a. rekja til orkukostnaðar,`` segir þar. Ég vona að nefnd sú sem hæstv. iðnrh. hefur sett á fót undir forustu hv. 3. þm. Vesturl. Eiðs Guðnasonar fjalli fljótt og vel um þessi mál. Heyrst hefur að hún eigi að ljúka störfum fyrir jól og er það vel ef unnt er. Ég legg svo til, þegar þessari umræðu er lokið, að tillögunni verði vísað til síðari umræðu og hv. allshn.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins árétta það sem raunar kom fram í ræðu hv. 2. þm. Vesturl., þ.e. skýringuna á því hvers vegna ég er ekki í hópi flm., sem eru fimm þm. Vesturl., og var þó með á þessari tillögu sem einn flm. þegar hún var flutt í fyrra. En skýringin er sú að nú starfar nefnd allra þingflokka að því verkefni að gera tillögur um jöfnun raforkukostnaðar í landinu og mér fannst einfaldlega ekki við hæfi að gerast flm. á tillögu þar sem skorað er á ríkisstjórnina að vinna markvisst að jöfnun orkukostnaðar þegar ég sjálfur starfa að þessu sama verkefni í nefnd. Má auðvitað hverjum finnast um það sem hann kýs, en ég taldi það ekki eðlilegt að skrifa samtímis upp á þessa tillögu og vera í forsæti fyrir nefnd sem er að sinna þessu verkefni. Og ég held að það sé raunar mjög eðlileg afstaða. Þessi nefnd sem í eiga sæti fulltrúar allra þingflokka var skipuð 1. okt. sl. Hún hefur þegar haldið þrjá fundi og heldur væntanlega sinn fjórða fund í næstu viku. Á vegum hennar hefur verið unnin töluverð undirbúningsvinna. Það er rétt í þessu sambandi að það komi fram að þingflokkunum öllum var ritað bréf 12. júlí í sumar. Það var hins vegar ekki fyrr en undir mánaðamótin eða í byrjun október að tilnefningar höfðu borist frá öllum þingflokkum þannig að nefndin tók vonum seinna til starfa. Það hefði sannarlega verið æskilegt að hún hefði getað hafið störf á miðju sumri eða fljótlega eftir að þingflokkunum var skrifað. Ég ætla ekki hér, virðulegi forseti, að fara út í langar umræður um efni þessa máls. Eins og kom fram hjá hv. 2. þm. Vesturl. þá er ekki ágreiningur um markmiðið að jafna orkuna. Hann vitnaði hér réttilega í yfirlýsingar stjórnmálaflokkanna. Mér þótti það raunar athyglisvert að hann vitnaði í landsfundarsamþykkt Sjálfstfl. frá 1953 og síðan í aðra samþykkt þeirra sjálfstæðismanna frá því í fyrra, eða 36 árum síðar. Auðvitað hefur ýmislegt gerst á þessum tíma, en það hefur samt ekki tekist að þoka þessu máli eins langt áleiðis og menn hefðu kosið. Hver er skýringin á því? Allir flokkar hafa um þetta ályktað og allir hafa lýst vilja sínum til að orkuverð í landinu verði jafnara. En hver er þá skýringin á því að þetta hefur ekki tekist? Skýringin á því er fyrst og fremst sú að hér er alls ekki um einfalt mál að ræða. Hér kemur inn í bæði uppbygging raforkukerfisins, þau mörgu fyrirtæki sem þar koma við sögu, og alltaf endar þetta á þessari spurningu: Hver á að borga? Hvaðan á að taka það fé sem nota á til þess að jafna orkukostnaðinn? Ef þetta væri einfalt mál og ef þetta væri eins einfalt mál, virðulegur forseti, og sumir hv. þm. hafa látið í veðri vaka, þá væri auðvitað búið að þessu fyrir langa löngu. Undanfarin ár hafa allir stjórnmálaflokkar, að undanskildum Kvennalista, verið í ríkisstjórn ef við lítum dálítið langt aftur, en samt hafa menn ekki náð því markmiði sem allir segjast vilja stefna að. Hinu skulum við þó ekki gleyma að það hefur miðað verulega í átt til orkuverðsjöfnunar og raunverð raforkunnar hefur farið lækkandi. Ef horft er á þessi mál í dag þá hefur munurinn, allt frá 1980, ekki verið minni en nú er. Í kringum 1981 -- 1982 var munurinn miklu, miklu meiri. Hann var svo mikill þá að ég hygg að miðað við óniðurgreidda olíu hafi hann verið allt að sexfaldur. Nú háttar þannig til varðandi heimilisrafmagn að munurinn er u.þ.b. 1,3-faldur en sé miðað við niðurgreidda raforku til húshitunar og taxta Hitaveitu Reykjavíkur þá er munurinn núna u.þ.b. 2,5-faldur. Ef miðað er við vegið meðaltal hjá hitaveitum er munurinn u.þ.b. tvöfaldur. Og ég segi aftur: þessi munur hefur ekki verið minni í annan tíma, en hann þarf að minnka enn verulega. Þegar ákveðin var niðurgreiðsla á raforku til húshitunar, árið 1985 að ég hygg, þá nam hún 63 aurum á kwst. Þessi upphæð hefur ekki verið verðbætt þannig að hún hefur verið óbreytt. Ef þessi niðurgreiðsluupphæð hefði tekið verðbreytingum með breyttu verðlagi í landinu og verðbólgu þá væri ástandið í þessum efnum miklu nær því að vera viðunandi en það er í dag. Verðmunurinn hefur sem sagt minnkað frá því sem var en betur má ef duga skal. Ef við lítum á það hvaða leiðir eru færar í þessum efnum þá eru þær kannski ekki svo margar. Það er í fyrsta lagi að auka niðurgreiðslur úr ríkissjóði og taka þetta beint af almennu skattfé. Í öðru lagi mætti auðvitað hugsa sér að Landsvirkjun tæki þátt í að jafna þennan kostnað, t.d. með því að dreifa afborgunum af sínum lánum á heldur fleiri ár. Nefndin hefur látið vinna margvíslega útreikninga um mögulegar leiðir í þessum efnum. Þær umræður í nefndinni eru ekki komnar á það stig að tímabært sé að greina frá þeim en það verður vonandi áður en langt um líður og kappkostað verður að þessi nefnd geti lokið störfum sem allra fyrst. En reynslan segir okkur það og sú staðreynd að þetta skuli ekki hafa tekist betur en raun ber vitni sýnir það auðvitað að hér er ekki um einfalt mál að ræða, annars hefði þetta auðvitað verið gert í tíð fyrrv. iðnrh., eins og hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar og hv. þm. Friðriks Sophussonar, sem báðir hafa gegnt þessum embættum og lýst vilja sínum til að gera þetta. Menn verða bara að játa að þetta er verkefni sem er flókið. Það eru tiltölulega fáir menn sem gjörþekkja orkukerfið og verðlagninguna. Því er þetta vandasamt verk og það er til margs að líta. En ég mun beita mér fyrir því og ég veit að það er vilji þeirra sem eiga sæti í þessari hv. nefnd að þetta starf nú geti skilað verulegum árangri. En það tekur nokkurn tíma vegna þess að málið er ekki einfalt eins og ég sagði áður.

Skúli Alexandersson : Virðulegi forseti. Ég held að það sé hverju orði sannara að nú sé svo komið að ekki sé ágreiningur um það markmið sem stefnt er að í þessum málum. Menn hamast við að lýsa því yfir að allir séu þeir sammála um að hér þurfi að breyta, hér þurfi að jafna aðstöðu, bæði í sambandi við almennan orkukostnað í landinu svo og sérstaklega vegna húshitunar sem er auðvitað það sem kemur þyngst niður á almenningi. Þrátt fyrir það gerist lítið annað en það að gerðar eru samþykktir á fundum samtaka sveitarfélaga í öllum landshlutum, svipaðar og sú samþykkt sem gerð var á fundi Samtaka sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi á sl. hausti. Flokkarnir lýsa yfir stuðningi sínum við þessar tillögur og ríkisstjórnir eru myndaðar sem hafa í stefnuskrá sinni hástemmd orð um það að hér þurfi að breyta og hér skuli breyta. Í grg. þeirrar till. sem hér er til umræðu er tekið upp úr málefnasamningi ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar frá 28. sept. 1988, þar sem sagt er: ,,Höfuðverkefni hennar [þ.e. ríkisstjórnarinnar] er að treysta grundvöll atvinnulífsins, stöðu landsbyggðarinnar og undirstöðu velferðarríkis á Íslandi.`` Staða landsbyggðarinnar er þarna viðurkennd sem undirstaða velferðarríkis á Íslandi. Og síðar segir: ,,Gerðar verði ráðstafanir til jöfnunar á flutningskostnaði og kostnaði við síma, húshitun og skólagöngu.`` Húshitun er þarna eitt af aðalatriðunum og stóru punktunum. Og enn eru í málefnasamningi nýrrar ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar frá 10. sept. 1989 þessir hlutir ítrekaðir. Þrátt fyrir þennan mikla vilja þessara tveggja ríkisstjórna Steingríms Hermannssonar gerist það ekki fyrr en 12. júlí 1990 að það er ákveðið að fara að gera eitthvað, huga að einhverju markvissu starfi. Þá skrifar hæstv. iðnrh. þingflokkum ríkisstjórnarinnar og óskar eftir því að tilnefndir verði menn í nefnd til þessa verkefnis. Og það er ekki fyrr en 1. okt. sl. sem þessi nefnd er skipuð. Getur það nú verið þrátt fyrir að allar þessar yfirlýsingar, góðu yfirlýsingar, og myndina sem ég hef verið að draga hér upp af tveimur ríkisstjórnum Steingríms Hermannssonar, að vilji til framkvæmda sé ekki meiri en þetta? Að það líði næstum því tvö ár frá því að hástemmd yfirlýsing er gefin þar til farið er að huga að því að undirbúa aðgerðir, markvissar aðgerðir? Sjálfsagt hefur verið hugsað um einhverjar aðgerðir, en ég tel að einmitt sú nefndarskipan sem varð til 1. okt. sl. sé fyrsti vísirinn að því að það eigi að vinna eitthvað markvisst að þessu. Eru nú líkur fyrir því að sú hæstv. ríkisstjórn sem núna situr fái í hendurnar tillögur frá þessari virðulegu nefnd til þess að hún hafi möguleika til að sýna einhverjar aðgerðir áður en gengið verður til kosninga, nýir þingmenn og jafnvel nýir ráðherrar komi og setjist í ráðherrastóla. Því miður er sú umræða sem hefur farið fram um þessi mál á undanförnum árum allt of mikið með þessu marki brennd. Ég er ekki að gera þar neitt upp á milli flokka. Það eru alveg jafnhástemmdar yfirlýsingar frá Alþb., þó þær séu ekki taldar upp hér í fskj., eins og frá öðrum flokkum. Mér sýnist sú grg. sem hér fylgir vera fyrst og fremst undirstrikun á því hvernig hefur verið staðið að þessum málum og að það sé einmitt í þeirri mynd sem ég hef verið að nefna. Hér eru taldar upp samþykktir flokksþinga og miðstjórna Framsfl. og svo eru taldar upp samþykktir Sjálfstfl., en þær benda okkur til nokkurs annars tíma eins og hv. þm. Eiður Guðnason, 3. þm. Vesturl., benti á áðan. Árið 1953 gerir Sjálfstfl. samþykkt en hann er ekki að gera samþykkt um jöfnun orkukostnaðar, ég undirstrika það, heldur er hann þá að gera samþykkt um dreifingu raforkunnar um landið. Þá hafði það gerst, sem gerist því miður oftast og kannski ekki mjög óeðlilegt, að landsbyggðin verður að bíða ýmissa þæginda í langan tíma eftir það að þéttbýlið og þó fyrst og fremst þéttbýlið hér við Faxaflóa hefur fengið þá fyrirgreiðslu. En fátæka þjóðin, og fámennari þjóð sem bjó í landinu á tímabilinu frá 1950 og fram yfir 1960, sjálfsagt fram undir 1970, hafði það þó af að jafna þessa stöðu. Inn á hvert heimili í landinu er búið að tengja raforku. Það voru lagðar línur þvert og breitt um landið, háspennu - og lágspennulínur, og inn á hvern einasta sveitabæ sem í byggð er. Við erfiðari aðstæður en núna eru tókst þjóðinni að jafna þessa stöðu. En við tölum um það núna þing eftir þing við mikið betri aðstöðu, mikið meiri möguleika til þess að jafna þá stöðu sem við erum að tala um hér, og látum það eiga sig á annan máta en þann að gera samþykktir. Ég vil þó ekki bera á móti því, og tek undir það sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði, að það er ekki eins mikill mismunur á orkuverði núna og var fyrir tíu árum síðan. Það er heldur betri staða, þó það nú væri. En ég vil undirstrika það að það sem okkur tókst að gera á tímabilinu frá 1953 og fram undir 1970, að jafna stöðuna í orkumálum landsbyggðarinnar með því að leggja rafmagn heim á næstum því hvert einasta heimili, það þarf okkur að takast og ætti okkur að vera búið að takast núna við mikið betri aðstæður sem þjóðin hefur yfir að ráða og við að búa.

Alexander Stefánsson : Virðulegi forseti. Það má kannski telja merkilegt að á undanförnum þingum og núna á undanförnum árum hefur það komið í hlut Vestlendinga oftar en flestra annarra að rifja þetta mál hér upp á hv. Alþingi og mæla fyrir áherslum í sambandi við þetta mál. Ekki af því að Vesturland sé verr í sveit sett hvað þetta varðar en aðrir landshlutar en þar finna menn illilega fyrir þessum mismun. Og almenningur lætur í sér heyra. Enn er svo að það er 2,8 sinnum dýrara að kynda með raforku á Vesturlandi en t.d. hér á ódýru svæðunum. Ég ætla ekki að flytja langt mál hér um þessa þáltill. Okkur fannst sjálfsagt að endurflytja hana vegna þess að hún tekur á þessu vandamáli því stór hluti þjóðarinnar reiknar með að einhvern tímann komi að því að Alþingi manni sig upp í að finna lausn sem jafni þennan óþægilega mismun á lífskjörum. Og það kom meira að segja fram í stefnuræðu hæstv. forsrh. ekki alls fyrir löngu að hann taldi að þetta ætti að vera alveg framkvæmanlegt eins og t.d. bensín og olía er á sama verði hvar sem er á landinu og mjólk og mjólkurvörur o.s.frv. Svo einfalt er nú málið þegar farið er að skoða það. Það sem ég held að sé orsök þess að ekki hefur náðst árangur sem skyldi í þessu máli er það að mér finnst að landsbyggðarþingmenn hafi ekki sýnt nógu mikla samstöðu þegar á hefur þurft að halda til þess að knýja fram aðgerðir, því til þess hafa þeir atkvæðamagn hér á hv. Alþingi og hafa haft á undanförnum árum. En ég get tekið undir að þetta er ekkert einfalt mál, eins og kom fram hjá hv. 3. þm. Vesturl. Og auðvitað er engin einföld lausn til í þessu máli. Sennilega er fljótvirkasta lausnin þó að fyrirskipa Landsvirkjun að taka fyrsta skrefið í þessu máli sem væri kannski viðráðanlegt eða ásættanlegt þangað til önnur lausn finnst. En ég ætlaði að endurtaka það sem ég hef sagt áður og það er svo um fleiri hv. þm. veit ég um, að það er útilokað á þessu þingi að samþykkja nýjar stórvirkjanir í landinu ef þetta mál verður ekki komið á það stig að hægt sé að sætta sig við það sem fram undan er. Og ég endurtek það hér að ég verð ekki tilbúinn að samþykkja nýjar stórvirkjanir ef það verður ekki búið að finna lausn á þessum málum. Ég veit að hæstv. iðnrh. gerir sér grein fyrir þessu því það er svo um fleiri landsbyggðarþingmenn. Þetta er aðeins smámál í sambandi við það sem fram undan er og ég a.m.k. vil treysta því að þessi þó síðbúnu viðbrögð, hvort sem það hefur verið í júlí eða núna í október, sýni að ríkisstjórninni er alvara með að leysa þetta mál. Þess vegna held ég að þessi þáltill. eigi fyllilega rétt á sér, hún þrýstir á aðgerðir. Ég vænti þess núna fremur en nokkurn tímann áður þegar menn í alvöru vita hvað fram undan er í orkumálum að þá sameinist þingmenn um að leysa þetta mál á viðunandi hátt áður en Alþingi fer heim í vor. Öðruvísi verða vandræði að koma hinu stóra málinu í gegn.

Jón Helgason : Hæstv. forseti. Hér er til umræðu þáltill. sem vonandi flestir alþingismenn geta tekið undir, a.m.k. allir þeir sem hér hafa tekið til máls gera það. Ég er einnig í þeim hópi. Mér finnst þó að þessi till. gangi varla nógu langt, þ.e. hún fjallar aðeins um aðra hliðina, markmiðið, en ekki um hina hliðina, hvernig eigi að því að fara. Eða eins og hv. 3. þm. Vesturl. vakti athygli á er ekki fjallað um hver eigi að borga brúsann. Ég býst við að hingað til hafi þetta mál strandað á því. Ég hef átt þátt í því að flytja mál á síðustu þingum um þetta. Fyrst þáltill. og síðan frv. til laga í Ed. á síðasta þingi. Því frv. var vísað til ríkisstjórnarinnar með yfirlýsingu iðnrh. um að hann ætli að skipa nefnd í málið sem. Eins og hér hefur komið fram er hún nú þegar tekin til starfa og skilar vonandi af sér viðunandi niðurstöðu á næstu vikum. En í þeirri tillögu og frv. sem ég stóð að að flytja ásamt fleiri hv. þm. var reynt að taka á hinni hliðinni, þ.e. hvernig ætti að fjármagna þetta. Þar var bent á Landsvirkjun með þeim rökum að Landsvirkjun hefur fengið vatnsréttindin. Hún hefur einkaleyfi til allra stærri virkjana í þjóðfélaginu og hefur hingað til fengið vatnsréttindi á silfurfati, getum við sagt. Okkur var tjáð af fulltrúa Landsvirkjunar, sem situr þá nefndarfundi sem nú standa yfir, að á sínum tíma hefðu öll vatnsréttindi í Þjórsá verið metin á eina milljón dollara og afhent þannig eignaraðilum Landsvirkjunar sem aðeins er að hálfu í eigu ríkissjóðs. Og að meta öll vatnsréttindi í Þjórsá á 55 millj. kr. er vitanlega sama sem að gefa þau. Þegar fyrirtæki fær þannig þessi réttindi sem við landsmenn allir eigum jafnt þá er ekki nema eðlilegt að það taki þá skyldu að sér að sjá um jöfnun á orkuverðinu á móti. Eins og hér hefur verið rætt um er mismunur orkuverðs nú minni en oftast áður þótt okkur finnist enn þá of langt í land. Ef við aðeins tækjum þá niðurgreiðslu sem farið var að veita 1985 og hefur verið 63 aurar á kwst. til upphitunar og hún hefði haldið verðgildi sínu væri bilið ekki ýkja mikið í dag. Vandinn er ekki stærri en þetta þannig að manni sýnist að Landsvirkjun ætti ekki að vera ofvaxið að sjá um þetta mál. Ég hef orðað það þannig að það muni aldrei verða friður í þjóðfélaginu fyrr en þarna kemst á betri skipan. Ég held að okkur öllum sem höfum áhuga á því að þetta réttlætismál nái fram að ganga sé það auðvitað fagnaðarefni hvar sem áhugi kemur fram um að vinna að því eins og sá sem kemur fram í þessari þáltill. þó að þar sé Alþingi ekki ætlað að taka á vandanum þar sem því er bara beint til ríkisstjórnarinnar. Ég held, eins og hv. 1. þm. Vesturl. sagði, að Alþingi sem nú situr verði að gera það og ganga þannig lengra en þessi tillaga fjallar um.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Það er auðvitað hverju orði sannara eins og kom fram í ræðu hv. 2. þm. Suðurl. að hér er sannarlega um mikið réttlætismál að ræða. Mér finnst það deginum ljósara að þetta þing lýkur ekki störfum, fer ekki heim án þess að afstaða verði tekin og þetta mál með einhverjum hætti afgreitt. Ég held að það sé alveg deginum ljósara og skýrt í huga okkar allra sem störfum í þessari nefnd, og ekki bara okkar, heldur líka allra þeirra sem sitja hér á hinu háa Alþingi og vilja ná fram auknu réttlæti í þessum efnum. Um það þarf ekki að hafa mörg orð. Virðulegi forseti. Vegna orða hv. 4. þm. Vesturl. sem talaði hér eins og ekkert hefði verið gert í þessu máli fyrr en þessi nefnd var skipuð nú í haust eða óskað tilnefningar í hana á miðju sumri, þá er auðvitað rétt og skylt að láta það koma fram að yfirtaka skulda Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða á sínum tíma hafði auðvitað veruleg áhrif, það að ríkið tók þessar skuldir að sér hafði auðvitað veruleg áhrif til að draga úr þeim mun sem annars væri á taxta þessara fyrirtækja og annarra rafveitna í landinu. Þetta er alveg nauðsynlegt að komi fram vegna þess að hv. þm. Skúli Alexandersson, sem nú gengur í salinn, talaði eins og ekkert hefði verið gert. Og ég ítreka það að yfirtaka skulda Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða hafði auðvitað veruleg áhrif til þess að draga úr mun á töxtum þeirra fyrirtækja og annarra rafveitna í landinu. Því mótmælir held ég enginn sem kynnt hefur sér þessi mál.

Pétur Bjarnason : Virðulegi forseti. Ég vil aðeins taka undir það mál sem er hérna til umræðu vegna þess að mér finnst ófært annað en rödd Vestfirðinga heyrist því að fáir landshlutar eru jafnháðir raforkunni og eiga jafnmikið undir því að jöfnuður fáist í þeim efnum eins og við Vestfirðingar, bæði hvað snertir raforku til heimilisnota, húshitunar og ekki síður til framleiðslu. Ég skal ekki tala langt mál. Hérna hafa komið fram flest þau rök sem styðja þetta. Það sem hefur kannski komið fram hvað skýrast og veldur þá umhugsun er það að í greinargerð er þess getið að æðstu valdastofnanir Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl. hafi tekið mjög skýra afstöðu þar sem kveðið er á um að orkuverð skuli jafnað. Það er að vísu ekki getið um það hjá Alþb. sem ég sá hérna, en hitt veit ég að það hefur verið á stefnuskrá þess flokks líka svo að mér virðist það nokkuð ljóst að það er fullur vilji fyrir að gera þetta. Það kom fram hjá hv. 2. þm. Suðurl. að það vantaði kannski að finna leiðir, en það fer ekki hjá því að séu allir þessir flokkar sammála um það, og reyndar á ég von á að aðrir flokkar sem ekki eru hér nefndir og ég tala ekki um, ég veit að flestir flokkar sem hafa ályktað um orkumál hafa haft uppi þessa stefnu. Sé það svo að þetta sé eindreginn vilji allra þessara flokka þá hlýtur að verða að finna leiðir. Hérna er stefnan mörkuð og þeir hafa markað sér hana sjálfir. Mér þótti því vænt um að heyra það sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði: Alþingi fer ekki heim án þess að taka afstöðu. Ef þingmenn þessara stjórnmálaflokka eru sjálfum sér samkvæmir í ályktun þeirra flokka, þá hljóta þeir að taka afstöðu með þessu máli og þá verða þeir að gera svo vel að finna leiðir og hrinda þessu máli í framkvæmd. Ég tek undir það að ýmislegt hefur verið gert. Við sem búum á þessum svæðum finnum það best á buddunni okkar að þrátt fyrir allt hefur áunnist eitt og annað í jöfnunarátt, en það þarf að gera betur ef duga skal og ég fagna því að þetta er komið fram og ég treysti því að Alþingi muni taka afstöðu og í samræmi við vilja þeirra sem þar sitja.

Flm. (Friðjón Þórðarson) : Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hér hafa talað og tekið vel í þetta mál. Ég fagna sérstaklega skipan nefndarinnar sem hér hefur verið getið um frá 1. okt. sl. Ég fagna því einnig að formaður hennar er hv. 3. þm. Vesturl. sem við þekkjum að er ötull og duglegur við að ýta málum áfram. Hann sagði hér áðan að ekki væri auðvelt verk að framkvæma hlutina þó að allir vildu jöfnuð í þessum málum og jöfnuður hefði aukist. Það er rétt en betur má ef duga skal. Það er kannski erfitt að finna leiðir en ég vil benda á eitt. Nú stendur til að reisa álver á Keilisnesi og það á að vera mikið gróðafyrirtæki. Sumir segja að það ógni jafnvægi í byggð landsins. Væri ekki tilvalið að taka eitthvað af þeim gróða sem þar til fellur og veita út um byggðir landsins til að byggja upp? Þar á meðal mætti hafa þetta mál í huga á svipaðan hátt og gert var þegar álverið fór af stað í Straumsvík og við munum eftir. Hv. 4. þm. Vesturl. og fleiri ræddu um að hér hefðu aðeins verið orð viðhöfð en ekki framkvæmdir. Við verðum að sætta okkur við það alþingismenn og lærum það fljótt að ,,vort ferðalag gengur svo grátlega seint`` og það er oft langt á milli þess að tillaga er flutt og þar til hún kemur til framkvæmda. Ég nefni dæmi af Vesturlandi að gamni mínu. Heydalsvegur komst í tölu þjóðvega 1944. Hann var talinn einn allra auðveldasti fjallvegur landsins en þó leið röskur aldarfjórðungur þangað til sá vegur var opnaður til umferðar 11. nóv. 1971. Allir hv. ræðumenn tóku undir það að jafna bæri þennan óþægilega mun á lífskjörum. Hv. 2. þm. Suðurl. benti á að þessi tillaga væri svona nánast orð en ekki væri bent á neinar raunhæfar leiðir til úrbóta. Ég vil benda hv. þm. á að fletta upp í greinargerðinni neðst á bls. 3. Þar segir svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,En vera má að það vefjist fyrir mönnum á hvern hátt það skuli gert,`` þ.e. að jafna orkuverðið. ,,Þar koma vafalaust fleiri en ein leið til greina. Nefna má að fyrir þessu þingi liggur frv. til laga um breytingu á lögum um Landsvirkjun. Það er 264. mál þingsins. Þar er gert ráð fyrir því ,,að smásöluverð fyrir hverja tegund afnota verði hvergi meira en 5% hærra en vegið meðaltal á landinu öllu``, sjá nánar þskj. 470``, sem hv. þm. vel kannast við, enda var hann 1. flm. ef ég man rétt. Ég hef svo ekki fleiri orð um það en endurtek þakkir mínar og vona að þetta réttlætismál, sem svo hefur verið nefnt hér í þessum umræðum, verði athugað vel og vandlega og nái fram að ganga sem allra fyrst.

Flm. (Guðrún J. Halldórsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um úrbætur á aðstæðum ungmenna sem flosna upp úr skóla. Flm. auk mín eru Salome Þorkelsdóttir, Unnur Hauksdóttir, Skúli Alexandersson, Guðmundur Ágústsson, Ólafur Þ. Þórðarson og Stefán Valgeirsson. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að koma á fót samstarfshóp á vegum ráðuneyta þeirra sem fjalla um fræðslumál, uppeldismál, félagsmál, heilbrigðismál og lögreglumál til að gera tillögur um samræmdar aðgerðir sem miði að því að aðstoða þau ungmenni sem flosnað hafa upp úr skóla og eru nú vegalítil og sum á vergangi. Samstarfshópurinn fjalli einnig um sameiginlegar forvarnir gegn þessum vanda.`` Greinargerð með tillögunni er svohljóðandi: ,,Kennarar, félagsráðgjafar og aðrir þeir, sem vinna að fræðslu - og æskulýðsmálum, hafa með ugg í brjósti horft upp á það á undangengnum árum að sívaxandi hópur nemenda dettur út úr skólakerfinu áður en skólaskyldu þeirra lýkur. Á öllum tímum hefur hluti nemenda horfið úr skóla áður en lög leyfðu. En sá hópur, sem það gerir nú, fer stækkandi og það er álit þeirra sem til þekkja að þær brautir, sem þeir lenda á, séu hálli en fyrr. Því veldur aukin vímuefnaneysla ungmenna og henni fylgir vergangur þegar verst fer. Þau ungmenni, sem lenda í vímuefnum og á vergangi, eru alls ekki öll úr höfuðborginni heldur munu ýmis þeirra vera af landsbyggðinni en hafa leitað að heiman eftir ,,frjálsræði`` og spennu, sbr. upplýsingar í viðtölum við starfsfólk Rauða kross hússins í dagblaðinu Tímanum 16. okt. sl. Samkvæmt skrám Hagstofunnar mun ekki vitað um afdrif 148 ungmenna sem hurfu úr skóla á Íslandi árið 1985 án þess að hafa lokið grunnskólanámi. Árið 1986 munu 173 nemendur hafa horfið á sama hátt úr skýrslum Hagstofunnar, 1987 var samsvarandi tala 235 og árið 1988 hurfu 172 nemendur úr skólaskýrslum án þess að vitað væri hvar þeir höfnuðu. Ýmis þessara ungmenna munu hafa flutt úr landi með foreldrum sínum. En á undanförnum árum hafa mjög margar fjölskyldur flutt til útlanda í atvinnuleit. En það, að 235 nemendur gufi upp úr skýrslum á einu ári í þessu fámenna landi, hlýtur að vekja spurningar um það hvort íslensk uppeldis - og skólamál séu ekki á villigötum. Því verður þó ekki haldið fram með réttu að ekkert hafi verið gert til að bæta úr ástandinu. Um það vitnar t.d. starfsemi Unglingaheimilis ríkisins, starfsemi neyðarathvarfs í Réttarholtsskóla þar sem 7 ungmenni áttu athvarf 1989, starfsemi Rauða kross hússins við Tjarnargötu í Reykjavík er veitir bæði húsaskjól og ráðgjöf, sem og starfsdeild í Breiðholtsskóla sem unnið hefur mikið og gott verk við að halda nemendum að skóla og frá lausagangi. Þessi síðastnefnda deild getur tekið við 10 -- 11 nemendum á ári. Loks ber að nefna það að á vegum landlæknisembættisins og fleiri aðila er verið að kanna feril þeirra ungmenna sem hverfa úr skólakerfinu. Á hinn bóginn er ljóst að stórátak þarf að gera til þess að veita þessum ungmennum og foreldrum þeirra aðstoð. Enn fremur þarf að byrja forvarnastarf mjög snemma á leið barnanna, áður en í óefni er komið. Hér þurfa allir að leggja hönd á plóg, en sérstök ábyrgð hlýtur að hvíla á þeim ráðuneytum sem nefnd eru í þátill. og nauðsyn að þau vinni saman að þessu verkefni til þess að fjármunir og kraftar nýtist sem best.`` Í þáltill. segir að ýmis ungmenni sem flosnað hafa upp úr skóla séu vegalítil og sum á vergangi. Ekki er vitað með vissu hve margir unglingar það eru sem hér um ræðir en tölurnar 30 -- 40 hafa verið nefndar. Þau munu öll vera háð vímuefnum. Nýlega birtu fjölmiðlar frétt um könnun sem hafði leitt það í ljós að drykkjuskapur ungmenna hefði aukist um 40% eftir að sterkur bjór var lögleiddur hér á landi. Einnig hefur komið fram að ungmenni sem ánetjast vímuefnum nú á tímum hefja neyslu 10 -- 14 ára gömul. Við eigum því von á auknum vanda nú alveg á næstunni því að eftir bjór kemur sterkara áfengi og síðan eiturlyf og einhvers staðar á þessari leið kemur brotthvarf úr skóla. Þegar lengra er komið er horfið að heiman og brautin er bein út á vergang og afbrot. Gegn þessu þarf sterkt, sameiginlegt átak. En löngu, löngu áður en út í þessi óefni er komið sjást merki þess sem dunið gæti yfir barnið. Gangi því illa í skóla, námslega eða félagslega, svo að ekki sé talað um ef hvort tveggja á sér stað, þá er hætta á að barnið verði tapari sem í öryggisleysi leitar út í ógöngurnar. Því eru forvarnir óendanlega mikilvægar fyrir æsku þessa lands. Ég vona að þessi þáltill. fái greiðan gang í gegnum þingið og fer þess á leit, hæstv. forseti, að henni verði að lokinni umræðu vísað til síðari umr. og hv. félmn.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Ég get nú ekki orða bundist. Hér er komið að því að ræða mjúku málin og hér eru staddir í þingsal fjórir hv. þm. auk forseta sem allir eru kvenkyns og að auki einn hv. þm. sem er karlkyns og skólamaður og væntanlega gerir sér grein fyrir því hvað hér er mikilvægt mál á dagskrá. Það vill stundum verða svo að stjórnmálamenn festa sig í farvegi umræðunnar um hörðu málin, svokölluð efnahagsmál, hagvöxtinn, framleiðniaukninguna eða hjöðnun verðbólgunnar, svo að dæmi séu tekin. Auðvitað verður að leggja áherslu á þessa þætti sem varða afkomu íslenska þjóðarbúsins. En þegar menn sem teljast sérfræðingar í þessum svokölluðu hörðu málum eru farnir að kveðja sér hljóðs á fjölmennum fundum og gerast málsvarar mjúku málanna þá hlýtur að vera ástæða til að gefa því gaum. En þetta upplifði ég fyrir skömmu á fjölmennum fundi, að einn af málsvörum hörðu málanna kvaddi sér hljóðs og gat þess sérstaklega að honum væri eiginlegra að tala um hörðu málin, hagvöxtinn og framleiðnina, en mjúku málin en nú gat hann ekki orða bundist. Hann hafði nefnilega hlustað á viðtal við prest þar sem hann var að gera grein fyrir því ástandi sem ríkir hjá stórum hópi grunnskólabarna á aldrinum 8 -- 12 ára. Þar kom fram að þriðja hvert barn, eftir því sem mér var tjáð, ég tek fram að ég hlustaði ekki á viðtalið, gengur sjálfala á daginn. Og 20% af aðspurðum börnum, þetta voru börn á aldrinum 8 -- 12 ára, hlökkuðu ekki til framtíðarinnar. Það var kannski von að þessi ágæti maður gæti ekki orða bundist og ég verð að segja það að ég held að það sé ástæða fyrir fleiri að fara að huga að þessum málum og gera sér grein fyrir því að það er ekki nóg að hafa góðan hagvöxt, auka framleiðni og ná niður verðbólgu ef börn framtíðarinnar verða ekki í stakk búin til þess að njóta betra þjóðarbús hjá okkur. Þetta vildi ég aðeins láta koma fram, hæstv. forseti. Það er líka dæmigert að það er ekki gert ráð fyrir langri umræðu um þetta mál af því að það er eitt af mjúku málunum. Þess vegna er okkur ekki ætlaður langur tími enda ekki margir sem þurfa að ræða þessi mál hér. En ég vil ítreka það og um leið þakka hv. 18. þm. Reykv. fyrir að hafa frumkvæði að að flytja þessa till. hér og gefa mér m.a. kost á að vera meðflm. því ég tel að hér sé svo alvarlegt og mikilvægt mál á ferðinni að það verði að vinda bráðan bug að því að finna einhverjar lausnir til sameiginlegra forvarna gegn þessum vanda.

Pétur Bjarnason : Virðulegi forseti. Ég tek undir mjög margt af því sem hv. 6. þm. Reykn. sagði um þetta mál. Því miður var mér það ekki ljóst fyrr en um hádegi að þetta mál væri á dagskrá hér í dag og stafar nú kannski af því að ég er hér hálfgerður utangarðsmaður eins og menn vita. En ég vil eindregið taka undir þessa ályktun. Það hefði vissulega verið þess virði að ræða þetta miklu ítarlegar hér á þingi. Hins vegar vænti ég þess og veit að þetta fær og verður að fá mjög ítarlega umfjöllun í nefnd og hún mun vinna þetta mál eins og mögulegt er að gera. Þó vil ég aðeins geta þess að í grg. er rætt um skrár Hagstofunnar og nefndar tölur um ungmenni sem hurfu úr skóla á Íslandi í nokkur ár. Þar vil ég aðeins skýra það atriði að þessar tölur eru því miður ekki nægilega áreiðanlegar sem stafar af því að í skólakerfinu hefur þeim sem þar fara með mál ekki tekist að ná nægilega virkri skráningu um það hvar nemendur eru í skóla og hvernig tilflutningum er háttað. Reynt hefur verið að koma á samræmdri nemendaskráningu núna um nokkurra ára bil en m.a. vegna mannaflaskorts og fleiri örðugleika hefur það ekki tekist svo að fullnægjandi sé, auk þess sem ég á von á því að inni í þessum tölum séu núverandi 10. bekkjarnemendur sem veitt hefur verið heimild til að hverfa frá grunnskólanámi samkvæmt ákvæðum laga þar um. Þessi heimild er nefnilega yfirleitt nýtt aðeins að hálfu, þ.e. nemendum er veitt leyfi til þess að hverfa frá grunnskólanámi í eitt ár til þátttöku í atvinnulífinu, eins og segir í lögunum, en ekki hafa verið tök á því að fylgja því eftir að eftir þetta ár komi þeir inn í grunnskóla eða aðra skólastofnun aftur. En í þessum tölum mun vera þó nokkuð af nemendum sem hafa gert þetta. Meginreglan er sú að þessir nemendur fara beint í atvinnulífið og eru þar e.t.v. eitt, tvö, fimm eða tíu ár en stór hluti af þeim, við vitum ekki hversu stór, fer síðan í öldungadeildir eða á annan hátt nýtur þeirra möguleika sem fullorðinsfræðsla er núna. Þetta hefur mjög mikið batnað frá því sem áður var. Í tengslum við þetta er ekki hægt annað en að nefna það að grunnskólarnir í landinu búa við það að kennaraskortur er viðvarandi, landlægur, sérstaklega í sumum umdæmum. Og það svo, svo ég nefni Vestfjarðaumdæmi sérstaklega, að þar hafa undanfarin þrjú ár verið helmingaskipti í hópi þeirra sem kenna þessum ungmennum, sem við erum að hafa áhyggjur af. Helmingur þeirra hefur til þess menntun og hefur til þess lært að kenna þessum nemendum, hinn helmingurinn ekki. Úr hópi þeirra sem ekki hafa menntun til þess eru fjöldamargir sem hafa ekki öllu meiri menntun í skóla en þeir nemendur sem þeir eiga að leiðbeina. Sumir aftur á móti hafa bætt við sig lífsreynslu, þeir hafa bætt við sig þekkingu á því að ala upp eigin börn og ýmislegt fleira, en það sér hver maður sem vill sjá það að þetta ástand getur ekki verið nægilega gott. Ég held að ef við erum að hugsa um þessi alvarlegu mál sem snerta unglingana okkar þá þurfum við að hugsa um aðdragandann að því líka og hvað það kostar okkur að búa þannig að þeim sem eiga að annast þetta fólk, þ.e. kennurunum sem eiga að vinna með þeim, veita þeim þroska, leiðbeina þeim á lífsbrautinni. Ef við sinnum því ekki að veita þeim starfsskilyrði sem eru slík að þeir komi til starfa, þá getum við kannski ekki búist við því að það starf sem þeim er ætlað að vinna með unglingunum beri fullnægjandi árangur. Þetta á reyndar ekki bara við um kennara, þetta á líka við um ýmsa sérfræðinga aðra sem eiga að starfa og vinna fyrirbyggjandi störf. Það má nefna sálfræðinga, það eru sömu vandamálin að fá þá út á landsbyggðina eins og kennarana. Sálfræðingar eru þó jafnvel enn þýðingarmeiri en kennarar í þessum efnum vegna þess að þeirra starf, þegar þeir fást til starfa, er fyrst og fremst fólgið í því að ræða við þessa unglinga sem eru kannski á leið að flosna út úr skóla eða hafa flosnað frá skóla og reyna að leysa þeirra vandamál. Þá vil ég líka nefna stofnanir hér á landinu sem hafa legið undir áföllum um mörg ár. Það eru héraðsskólarnir. Menn hafa bæði í ræðu og riti veist að þessum stofnunum, sagt þetta vera steinbörn í kerfinu og þetta séu úreltar stofnanir sem eigi ekki lengur rétt á sér. En af mínum kynnum af héraðsskólunum get ég fullyrt að þeir hafa leyst ótrúlega mörg vandamál og þeir hafa með fyrirbyggjandi aðgerðum gert það að verkum að þessar tölur sem við erum að velta fyrir okkur um fjölda þessara ungmenna eru mun lægri en ella hefði verið. Því þrátt fyrir það að héraðsskólarnir búi við þröngan kost hvað snertir tæki og sérstaklega sérmenntaðan mannafla þá hefur þeim samt tekist ótrúlega vel að leysa vanda margra unglinga og með því móti hafa þeir komið í veg fyrir aðgerðir sem eru bæði sársaukafullar og dýrar síðar meir. Ég vildi nefna það í þessu samhengi að ég tel að við þurfum að líta á þetta mál, sem ég tek að öðru leyti fyllilega undir, við þurfum að líta á það í nokkuð breiðara samhengi og skoða fleira en bara það vandamál sem komið er upp. Við skulum skoða feril þessara ungmenna og sérstaklega kennaramálin og starfsmannamálin, mál þeirra sem eiga að aðstoða þau þegar að þessu kemur.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni mál sem varðar þá sem eiga sér fáa málsvara. Í samfélagi þar sem ætlast er til að allir spjari sig upp á eigin spýtur hlýtur að vera erfitt að heyra til hópi ungmenna sem ekki uppfylla kröfur miðlungsins eða þaðan af hærri kröfur né falla að því fari sem flestir eru mótaðir í. Á athyglisverðri ráðstefnu um velferðarsveitarfélagið sem félagsmálastjórar stóðu fyrir í síðustu viku var m.a. fjallað um skyldur samfélagsins við þá sem þurfa stuðning til þess að verða ekki undir. Meðal þess sem fjallað var þar um var hvort íslenskt samfélag væri örðugra fyrir þá sem eiga undir högg að sækja en ýmis þau samfélög sem standa okkur næst, hvort dugnaður og sjálfstæðisdýrkunin setji þá sem minna mega sín hjá eða veki með þeim vonir og drauma sem e.t.v. eru óraunhæfir. Vinnudagur Íslendinga er lengri en gerist víðast hvar annars staðar. Ekki einungis vegna þess að allir séu svo uppteknir af lífsgæðakapphlaupinu, heldur einnig vegna þess að lágtekjufólk býr við mjög léleg kjör. Bara til að tryggja sér öruggt húsnæði, þar sem séreignarstefna er allsráðandi, þarf að vinna langan vinnudag og þar sem skattlagning matvæla er staðreynd er erfitt að ná endum saman nema með óralöngum vinnudegi. Og hverjir eru svo fórnarlömb í vinnulúnu samfélagi? Það eru auðvitað ekki síst unglingarnir sem njóta ekki þeirra samvista við fjölskyldur sínar sem sumir hverjir þyrftu. Samfélagið hefur alls ekki komið til móts við vinnuálag fjölskyldna. Allt of lítið bólar á að stytting vinnudags sé baráttumál í kjarabaráttu eða í annarri pólitík. Skólakerfið er gjörsamlega vanbúið að mæta þörfum einstaklinga með margbreytilegar óskir, ekki vegna þess að þar starfi ekki hæft fólk og ekki vegna þess að þar sé ekki vilji fyrir hendi, heldur vegna þess að það er hreinlega allt of sjaldan gert ráð fyrir að þessar kröfur séu uppfylltar. List - og verkmenntagreinum er ekki gert hátt undir höfði í skólakerfinu og þar af leiðandi er ekki alltaf til reiðu framhaldsnám fyrir alla nemendur. Illa er búið að námsráðgjöf og sálfræðideildum skóla þannig að varla gefst færi á öðru en neyðaraðstoð í stað markvissra forvarna. Unglingar sem lenda utan garðs gera það að sjálfsögðu af margvíslegum ástæðum. Sá hópur sem ég er hér að tala um er e.t.v. ekki sá stærsti en hann er engu að síður hópur sem ástæða er til að hafa áhyggjur af. Þessir unglingar eiga oft langa og erfiða leið fyrir höndum. Sumir finna því miður leiðarenda í vitlausri átt, enda við blindgötu, óreglu og umhirðuleysi. Ég fagna því þessari þáltill. og tel þann hóp sem hér er lagt til að verði settur á laggirnar hafa mjög brýnum erindum að sinna.

Flm. (Guðrún J. Halldórsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem gáfu sér tíma og gerðu sér það ómak að taka þátt í þessari umræðu. Það er rétt sem þeir hafa sagt að málið er brýnt og svo nauðsynlegt að allir geri sér grein fyrir því að það þyrfti miklu lengri tíma til að ræða það. Vissulega verður það rætt betur í nefnd og í síðari umræðu og vonandi gefst meiri tími til þess að ræða þessi mál á þingi því það eru margar hliðar á þeim og margt sem þyrfti að taka til meðferðar hér í þessum sal. Það er auðvitað hárrétt hjá hv. 2. þm. Vestf. að talan 235 er misvísandi af því að nemendur fara í ýmsar áttir og skila sér sumir aftur. En mér er kunnugt um það, og þekki það mjög vel úr fullorðinsfræðslunni, að sumir koma aftur og reyna upp á nýtt og detta út aftur vegna þess að þeim var ekki gefið það tækifæri í grunnskólanum sem þeir þurftu til þess að geta komið inn. Þar á ég fyrst og fremst bara við að nemendum hafa ekki verið kennd nógu vel undirstöðuatriði eins og lestur og stærðfræði. Það mætti meira um þetta segja, en ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra nú en þakka kærlega fyrir góðar undirtektir.