Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ingvar Pálmason Jeg flyt hjer brtt. á þskj. 223, sem er að eðli til shlj. þeirri brtt., er jeg flutti við 2. umr. þessa máls; jeg hefi aðeins breytt forminu lítilsháttar. Um ástæðuna til þess, að jeg flyt þessa brtt., gat jeg þegar við 2. umr., en hún er sú, að mjer finst tollur af söltunarsíld óeðlilega hár eftir frv., borið saman við toll af þeim afurðum, sem úr síldinni fást með bræðslu. Þessu vildi jeg kippa til samræmis. Þó fer jeg ekki fram á mikla hækkun, og aðalhækkunin er á tolli af síldarmjöli, fiskmjöli og fóðurkökum, en sá tollur hækkar eftir mínum till. úr 1. kr. upp í 2 kr. á hver 100 kg. Eins og allir vita og í frv. stj. stendur, þá er kr. 1,50 tollur af hverri saltsíldartunnu.. Sje þetta borið saman við tollinn á bræðslusíldinni, kemur það fram, að hann er miklu lægri. Jeg hygg, að það fáist hjer um bil 16 kg. af mjöli úr hverjum 100 kg. hrásíldar, og eftir núgildandi l. nemur tollurinn af því 16 aurum. Auk mjölsins fæst svo lýsi úr síldinni, sem einnig er tollað. Jeg vil ekki staðhæfa neitt um það, hversu mikið lýsismagn fæst úr 100 kg. af hrásíld, en áætla, að það sje í kringum 18 kg. Þá nemur tollurinn af hverri hrásíldartunnu, þegar búið er að breyta henni í þessar vörutegundir með bræðslu, ekki nema 30–40 aurum. Nú eru 100 kg. af ferskri síld í hverri saltsíldartunnu, eða ekki öllu minna, en tollurinn nemur 1,50 kr., eins og jeg hefi áður tekið fram. Það sjá því allir, að hjer er um feiknamismun að ræða. En ef til vill kann nú einhver að segja, að þetta tvent sje ekki sambærilegt, vegna þess hve mikill kostnaður sje við það að breyta síldinni í þessar vörutegundir. Sjálfur skal jeg ekkert um það segja, því að jeg er ekki fróður, svo að nægi, í því efni. En jeg hygg, að hjer sje ekki um mjög mikinn kostnaðarmismun að ræða. Það er að minsta kosti víst, að reikni maður söluverð saltsíldar 30 kr. brúttó, er óhætt að gera ráð fyrir, að kostnaður við hverja tunnu nemi alt að 2/3 þess verðs. Það er því um mikið ósamræmi að ræða á milli þessara tollákvæða. Og þó að þessi hækkun fáist fram, sem jeg legg til, og þó að lýsistollurinn verði einnig hækkaður. samsvarar það samt ekki meiri tolli en 70–80 aurum af hverri saltsíldartunnu. Jeg býst nú við því, að mjer verði svarað því, að hjer sje hægast um vik að lækka tollinn á saltsíldinni. En þetta ósamræmi lagast ekki við það. Þó að tollurinn af hverri saltsíldartunnu verði lækkaður niður í 70 aura, verður hann samt tiltölulega miklu hærri en af bræðslusíldinni. Hin aðalbreyt., sem jeg legg til, að gerð verði, er sú, að tollur af fiskúrgangi, hausum og beinum verði hækkaður um helming, eða úr 50 aurum upp í 1 kr. - Ástæðan til þess er sú, að það hefir komið í ljós, að það er óeðlileg samkepni um þessi hráefni. Á síðasta sumri urðu íslenskar mölunarverksmiðjur að kaupa þau við svo háu verði, að þær gátu ekki staðist það. En jeg tel rjett að hlynna að því, að þessi hráefni sjeu unnin í landinu sjálfu, og þó að þessi tollhækkun sje ekki mikil, ætti hún þó altaf að stuðla að því, að innlendar myllur gætu frekar kept við þær útlendu, sem þurfa að kaupa þessi hráefni hjer og flytja svo út. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, þar eð þessar brtt. hafa áður verið ræddar hjer í d., og jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. sje ljóst, hver áhrif þær hafa. Jeg vil þó geta þess, að á þinginu í fyrra voru samþ. hjer svipaðar brtt. með nokkrum atkvæðamun, en þær döguðu uppi í Nd., eins og menn muna.

Jón Þorláksson Efni þessara brtt. hefir ekki verið rætt sjerstaklega í fjhn. nú, en var gert í fyrra. Jeg vil því færa fram þær aðalástæður, sem þá komu fram gegn þeim og enn eru til staðar. Hinn takmarkaði markaður á saltaðri síld er ekki að öllu leyti óheppilegur, vegna þess hve þessi atvinnuvegur, sem er stundaður yfir hásumarið, dregur freklega til sín fólkið úr sveitunum. Það var því að vissu leyti gleðiefni, þegar hjer kom upp önnur tegund hagnýtingar á síldinni og farið var að bræða hana. Það er rjett, ,að það er nokkuð hátt útflutningsgjald af saltsíld, en til þess eru sjerstakar sögulegar ástæður, sem jeg vil ekki fara langt út í að rekja hjer. Þessi atvinnuvegur dregur vinnukraftinn frá öðrum atvinnugreinum, sjerstaklega landbúnaðinum, á þeim tíma, sem hann má síst við því. Það þótti því rjett að leggja á hann allmikla skatta af þessari ástæðu. Hinsvegar er á það að líta, að þeir fiskimenn, sem nota skipastól sinn til að veiða í bræðslu, fá helmingi minna verð fyrir hrásíldina en með því að selja hana til söltunar. Hv. 2. þm. S.-M., sem er kunnugur þessum málum frá síðasta sumri, sagði, að verðið á hverri hrásíldartunnu til söltunar væri 12–14 kr., en verðið á bræðslusíld var 7,75–8 kr. málið, eftir því sem skilorður útgerðarmaður hefir sagt mjer, og það er sama sem 6,50 hver 100 kg., eða með öðrum orðum hálft verð hrásíldarinnar, þegar hún er seld í söltun. Það er auðsjeð, að því leyti, sem útflutningsgjaldið lendir á sjálfri veiðinni, hrásíldinni, að ekki er rjett, að jafnhár tollur sje lagður á sama þunga af bræðslusíld og söltunarsíld. Þau skip, sem veiða í bræðslu, gera það í þeirri von að geta aflað meiri þunga síldar en ef þau veiddu í salt, þar sem skila verður síldinni nýrri. Og það er ekki einu sinni sanngjarnt, að sú veiðiaðferð, sem skilar hálfu verði fyrir afurðirnar, beri hálft gjald, samanborið við þá veiðiaðferð, sem skilar tvöföldu verði. Þar sem hv. 2. þm. S.-M. gerir ráð fyrir, auk hækkunarinnar samkv. þessu frv., að hækka útflutningsgjald af lýsi sem svarar 30–40 aurum af hverjum 100 kg. hrásíldar, eða 50–60 aurum af hverju máli, vona jeg, að menn skilji, hvaða þýðingu það hefir fyrir þessa atvinnugrein, sem verður að sætta sig við 6,50 kr. fyrir 100 kg. hrásíldar, ef farið verður að auka gjöldin sem svarar 60 til 80 aurum á hver 100 kg. Eins og stendur er tvísýnt um það, hvort arðvænlegt er að veiða síld til bræðslu í meðalárum. Sú reynsla, sem fengin er, nær aðeins til góðra veiðiára í hagstæðri veðráttu. Ef svo á að fara að lögleiða þá hækkun, sem hjer er farið fram á, er jeg hræddur um, að það verði til að draga síldveiðina úr innlendum höndum og ýta undir útlendinga til veiða hjer við land, en þeir geta útbúið sig svo, að þeir geta veitt eftir sem áður án þess að komast undir íslensk útflutningsgjöld með sínar afurðir. Jeg tel þetta því mjög varhugavert. Jeg get bætt því við, að enn hefir ekki komið fram ósk frá hæstv. fjmrh. í þá átt að fá slíkan tekjuauka, en jeg tel þá ástæðu eina, að ríkið þurfi á tekjum að halda, geta rjettlætt ný skattaálög á þegnana.

Ingvar Pálmason Jeg hefi ekki miklu að svara hv. 3. landsk. Hann heldur því fram, að bræðslusíld sje hálfu verðminni en síld til söltunar, og byggir það meðal annars á því, að meiri hluti þeirrar síldar, sem í bræðslu fer, sje ekki söltunarhæfur. En þess ber að gæta, að hjer horfir þetta alt öðruvísi við, því þó að síldin sje orðin gömul, getur hún verið gild til bræðslu, þó ónothæf sje hún til söltunar. Þau skip, sem veiða síld í salt, eru bundin við stuttan tíma og verða að haga veiðunum á þann hátt, að síldin sje hæf og góð verslunarvara, þegar henni er skilað í land. En um bræðslusíld hagar öðruvísi til. Þar er áhættan miklu minni, enda er jeg viss um, að ef ekki væri um það að ræða að veiða síld í bræðslu, þá gæti síldarútvegurinn ekki borið sig. Það er sem sje stór kostur að geta haldið áfram að fiska þangað til skipið er fult, í stað þess að binda sig við að koma síldinni í land á meðan hún er hæf til söltunar. Og þó segja megi, að fyrir bræðslusíld fáist minna í bili fyrir hvert kg. til tekna útgerðinni, þá er eigi þar með sagt, að það sje ekki betra í heild fyrir útgerðina en að veiða í salt. Þá var það eitt, sem hv. 3. landsk. komst að niðurstöðu um, að eftir hrásíldarverðinu gæti bræðslusíld ekki borið helming útflutningsgjaldsins. En það er engin sönnun fengin fyrir því, að framleiðendur fái það verð fyrir bræðslusíld, sem þeir eiga að fá. En aftur á móti er þar öðru máli að gegna um saltsíld. Og ef hv.þm. vildi líta svolítið aftur í tímann og bæri saman verðið, sem fengist hefir fyrir þessar tvær tegundir síldar, þá býst jeg við, að dæmið mundi snúast við, því að það hefir oft orðið sú raun á, að litlu hærra verð hefir fengist fyrir síld til söltunar, þegar meðalverð er tekið, heldur en fyrir þá síld, sem farið hefir í bræðslu. Að vísu er það svo, að þegar hæfilega mikið er saltað af síld, svo það aðeins nægir til að fullnægja eftirspurn, svo sem hægt var að gera síðastliðið sumar, þá er hægt að halda saltsíldarverðinu uppi, og í þeim tilfellum verður bræðslusíldarverðið nokkru lægra. Þá sagði hv. sami þm. ennfremur, að með því fyrirkomulagi, sem er, væri það útilokað, að útflutningsgjaldið lenti á öðrum en framleiðendum. Þetta má kannske segja um saltsíld, en meiri líkur eru til, þegar um bræðslusíld er að ræða, að tollurinn lendi á fleirum en framleiðendum. Þetta virðist mjer því ekki allskostar rjett, sem hv. 3. landsk. heldur fram; því þegar menn kaupa síld með hagnaðarvon, er líklegt, að tollurinn dreifist á fleiri. En svo er ekki um saltsíld með því fyrirkomulagi, sem nú er á sölu hennar. Þá kom hv. 3. landsk. að síðustu að því, að frá minni hendi vantaði ástæður fyrir því, að slíks tollauka væri þörf fyrir ríkissjóðinn. En jeg hefi ekki borið fram þessar till. með það aðallega fyrir augum að afla ríkissjóði tekna, heldur miklu fremur til þess að gera tollinn samrýmanlegan á hinum ýmsu vörutegundum, sem unnar eru úr síldinni. Um hitt skal jeg ekkert fullyrða, hvað þetta mundi nema fyrir ríkissjóð, en sennilegt er, að það mundi aldrei fara fram úr 80 –100 þús. kr. á ári. Um þetta vil jeg þó ekkert staðhæfa að svo stöddu. Annars vildi jeg segja það, að mig furðar dálítið á því, að hv. 3. landsk. skuli amast við tekjuauka ríkissjóði til handa. Mjer er kunnugt um, að hann lítur svo björtum augum á fjárhag ríkisins, að hann vill nú láta hefjast handa um ýmsar framkvæmdir, sem óumflýjanlegt er, að hafi allmikil útgjöld í för með sjer, og ætti því frá hans sjónarmiði sjeð ekki að vera slíkum framkvæmdum til skaða, þó að eitthvað bættist við tekjur ríkissjóðsins. En eins og jeg drap á, eru brtt. þessar ekki bornar fram sem tekjuauki handa ríkissjóði, heldur til samræmis, svo að útflutningsgjaldið eða tollurinn verði ekki óhæfilega hár á einni vöru frekar en annari. Þess vegna tel jeg rjett að reyna nú þá leið að hækka tollinn á samkynja vörum, sem bera nú, að því er mörgum finst, eðlilega lágan toll.

Fjmrh. (Einar Árnason) Mjer skildist á ræðu hv. 3. landsk. eins og hann væri að fiska eftir því, hvort stj. mundi hlynt brtt. þeim, sem hv. 2. þm. S.-M. ber fram á þskj. 223. Út frá þessu vil jeg þá benda á það, að á síðasta þingi lá samskonar mál og þetta fyrir fjhn., sem við áttum báðir sæti í, hv. 3. landsk. og jeg. Þegar málið var rætt í n., urðu um það skiftar skoðanir. Hjelt hann fram sinni skoðun, sem var hin sama og hann hefir enn, en jeg var þá með því, að samskonar till. og nú liggja fyrir yrðu samþ. Til viðbótar þessu vildi jeg þá segja það, að jeg hefi ekki skift um skoðun frá því í fyrra, og tel því hækkun þá, sem hjer er um að ræða á útflutningsgjaldinu, alls ekki ósanngjarna. Hv. 3. landsk. taldi þessa breyt. ósanngjarna í garð þeirra manna, sem veiða síld í bræðslu, og vildi sanna það með verðsamanburði síldaraflans síðastl. sumar, Nú er við þennan samanburð það að athuga, að síðastl. sumar var verð saltsíldar óvenjulega hátt, en verðið á bræðslusíld hlutfallslega lágt. Hefði hann tekið samanburðinn á síldaraflanum sumarið 1927, þá hefði annað orðið uppi á teningnum. Annars er erfitt að segja, hvort þetta geti verið ósanngjarnt eitt ár eða ekki, enda ómögulegt að segja, á hvora hliðina ósanngirnin kemur fram. Fleira þarf jeg ekki að segja. Jeg felst á þessa brtt. og mun fylgja henni eins og jeg gerði í fyrra.

Jón Þorláksson Það getur verið eitthvað satt í því, að verðhlutföll á söltunarsíld og þeirri, sem seld var til bræðslu, hafi verið óvenjuleg síðastl. sumar. Þó hygg jeg, að það hafi ekki munað miklu frá því, sem venjulegt er, þó það hafi kunnað að vera eitthvað. Hv. flm.brtt. kannast nú við, að þessi hækkun á útflutningsgjaldinu sje ekki fram borin til þess að afla ríkissjóði tekna, heldur liggi þar til aðrar ástæður. En jeg hefi enga þá ástæðu heyrt frá honum enn, því að naumast getur það verið af umhyggju hans fyrir þessum atvinnuvegi, að hann leggur til að skattleggja hann með nýjum álögum. Og sje hækkun þessi ekki gerð til þess að afla ríkissjóði tekna, þá skil jeg ekki, með hverju á að rjettlæta slíkan skattauka. Hv. flm. sagði, að jeg liti björtum augum á fjárhag ríkissjóðs og mun með því hafa átt við, að jeg hefði orðið til þess að bera ýmislegt fram, sem miðaði í framkvæmdaáttina fyrir land og þjóð, en þyrfti styrktar ríkissjóðs. Það er rjett, að jeg lít björtum augum til fjárhags ríkissjóðs og vænti þaðan styrks til nytsamra framkvæmda. En að jeg þori að gera það, er með það fyrir augum, að atvinnuvegirnir fái að eflast og þróast á eðlilegan hátt og án þess að löggjöfin kyrki þá í fæðingunni með óhæfilegum álögum. Jeg álít tekjur ríkissjóðs nægilegar með þeim hæfilegu gjöldum, sem atvinnuvegirnir bera nú. Og jeg lít björtum augum á hverja þá tekjuvon, sem framundan er, ef aðeins er sýnt, að atvinnuvegirnir fái að þróast í friði. En jeg er á móti hverri þeirri tekjuvon ríkissjóði til handa, sem stofna mundi atvinnuvegunum í hættu með óhæfilegum tolli eða öðrum álögum, eins og farið er fram á með brtt. á þskj. 223. Nú stendur svo á um bræðslusíldina, eða þær veiðar, að þær eru liður í þessum atvinnurekstri, sem hefir vantað. Mikið af skipum og fjöldi fólks, sem ekki finnur annað verkefni sumarmánuðina, og mundi sú atvinna rýrna til muna, ef gert er erfiðara fyrir að Veiða síld í bræðslu en verið hefir. Nú er kunnugt, að það orkar mjög tvímælis, hvort holt muni að auka síldarsöltun, og er því jafnvel haldið fram, að aukin söltun mundi fella síldina í verði. Er þá auðsjeð, að sú atvinna, sem hafa mætti af síldveiðum, verður þjóðhagslega að litlum notum sumarmánuðina, ef það legðist niður að veiða í bræðslu, en sú veiði hefir verið tekin upp hin síðari árin og orðið til þess að fylla í eyðu, sem áður varð í atvinnu manna. Af þessum ástæðum sýnist því hjer um hagsmunaatriði fjölda manna að ræða, og því nauðsynlegt að hlaupa ekki slík gönuskeið sem þessi, að heimta, að verðminni aflinn beri sömu gjöld og sá aflinn, sem altaf er verðmeiri. Og til frekari árjettingar mætti benda á það, að Sömu skipin afla hvorratveggja þessara síldartegunda á þann hátt, að þau láta afla síðasta dagsins, eða það, sem nýtt er, til söltunar, en hitt í bræðslu, og því engin ósanngirni, þó að betri og nýi aflinn beri hærra útflutningsgjald en sá hluti aflans, sem fallið hefir í verði við að bíða.

Erlingur Friðjónsson Eins og kunnugt er, flutti jeg á síðasta þingi 2 frv. um hækkun á útflutningsgjaldi á síldarafurðum. Annað um hækkun á útflutningsgjaldi á síldarmjöli, en hitt um hækkun á útflutningsgjaldi á síldarlýsi. Hv. 2. þm. S.-M. hefir tekið efnið úr öðru því frv. á þskj. 223 um hækkun útflutningsgjalds á síldarmjöli. Tilgangur minn með frv. þessum var sá, að samræma útflutningsgjald á þessum afurðum við útflutningsgjald á saltsíld. Var í frv. þessum gert ráð fyrir lækkun á útflutningsgjaldi á síld til að vega á móti hækkuninni á hinu. Lít jeg þannig á, að útflutningsgjaldið beri að miða við verð hrásíldarinnar, og yrði þá útflutningsgjaldið álíka hátt á einni tunnu af saltsíld og einu máli af síld í bræðslu. Það er alment viðurkent, að fyrir eitt mál af síld í bræðslu beri að greiða álíka hátt verð eins og fyrir eina tunnu síldar í salt. Þegar t. d. ein tunna af síld er keypt fyrir 10–12 kr. til söltunar, er álíka mikið fyrir málið gefið til bræðslu. Enda er það alment viðurkent, að eins vel borgi sig fyrir síldveiðendur að veiða í bræðslu, þó þeir fái 1/3 minna fyrir síldina þar, eins og í salt. Að sönnu hefir út af þessu brugðið á tveimur síðustu árum, að verðið á máli í bræðslu og tunnu í salt hafi haldist í hendur, því bræðslusíldarverðið hefir verið lægra en það, en óhætt er að ganga út frá hinu sem nokkurnveginn fastri reglu, að fyrir hvert mál síldar í bræðslu og hverja tunnu í salt sje venjulega gefið jafnhátt verð. Hv. 3. landsk. vildi halda því fram, að síðastl. sumar hefðu síldarbræðslurnar ekki gefið hærra verð fyrir síldarmál en kr. 8,50 eða jafnvel ekki meira en kr. 7,75. Jeg skal ekkert fullyrða um það, hvort þessi skýrsla hans um síldarverðið er rjett eða ekki, því til þess vantar mig kunnugleika, ef hún er rjett, og jeg ætla að ganga út frá, að hún sje það. Þá má ganga út frá, að síldarbræðslurnar hafi grætt í ár 2 til 3 kr. á hverju síldarmáli, því verð síldarafurða var líkt bæði árin 1927 og 1928. En hv. 3. landsk. lagði fyrir síðasta þing skýrslu um rekstur síldarbræðslustöðvar, þar sem hann sannaði, að með sama verði á bræðsluafurðum og 1927 hefði mátt greiða 10 til 11 kr. fyrir hvert síldarmál 1928. Jeg sje því enga ástæðu til að hlífa síldarbræðslunum við þeirri litlu hækkun, sem hv. 2. þm. S.-M. flytur á þskj. 223, sem kemur ekki til með að nema meiru en 16 til 18 aurum á hver 100 kg. af síld. Ástæðulaust er að halda því fram, að þessi lítilfjörlega hækkun á útflutningsgjaldi á síldarafurðum muni lenda á framleiðendum. Eftir skýrslu hv. 3. landsk. í fyrra er sýnilegt, að allmikill gróði hefir orðið á síldarbræðslunum 2 síðastl. ár, og þó enn meiri árið 1928 en árið á undan. Þá fór hv. 3. landsk. nokkrum orðum um það, að síldarsöltun drægi fólkið úr sveitunum og vinnukraftinn frá bændunum, og að því er mjer skildist myndi það setja sveitirnar í auðn. Hún er orðin nokkuð áberandi þessi bændaumhyggja hjá sumum hv.þm., og vitanlega er ekki sjerstaklega mikið út á það að setja, en full ástæða virðist einnig til þess fyrir þá hv. þingmenn að muna líka eftir því fólki, sem komið er í sjávarþorpin og bundið er orðið við síldarvinnuna þar. Ef draga ætti úr síldarsöltun og auka það, sem látið yrði í bræðslu, myndi af því leiða mikið vinnutap fyrir það verkafólk, sem komið er að síldarútveginum, því síldarsöltun útheimtir fjórfalt meiri vinnu en síldarbræðsla, þegar miðað er við sömu veiði til hvorstveggja, svo fyrir þjóðina er það margfalt meiri hagnaður, að síldarsöltun sje aukin og sá atvinnurekstur verði trygður heldur en þó síldarbræðslan vaxi. Jeg er ráðinn í því að vera með þessari hækkun, sem leiðir af till.hv. 2. þm. S.-M. á þskj. 223, með það fyrir augum, að í sambandi við annað mál, sem hjer er á ferðinni, er farið fram á að minka tekjur ríkisins af útflutningi saltaðrar síldar, og get jeg því unt ríkissjóði þess, að hann fái auknar tekjur af þessari grein. Mun jeg þegar þar að kemur leggja áherslu á, að lækkun á útflutningsgjaldi saltaðrar síldar komi á móti þeirri hækkun, sem hjer er farið fram á. Með þetta fyrir augum greiði jeg atkv. með till.hv.flm.

Frsm. (Lárus Helgason) Eins og frv. þetta ber með sjer, þá er aðallega um eina smábreytingu að ræða við lögin um kynbætur hesta. Það hefir komið í ljós, að ákvæði l. um, að fresturinn til 14. maí á geldingu hesta ár hvert er of langur. Þykir því rjett að færa þetta takmark til 20. apríl. Getur það engum orðið að baga, því tíminn frá 20. apríl til 14. maí er ekkert heppilegri tími til að gelda hestana en tíminn fyrir 20. apríl. Þarf það engri óánægju eða óþægindum að valda. 2. gr. frv. þessa heimilar stjórninni að gefa út reglugerð við þessi lög. Sú heimild var ekki til í umræddum lögum, en er nauðsynleg, því það hefir komið í ljós, að menn hafa ekki skilið ákvæði laganna á einn veg. Sá maður, sem haft hefir á hendi leiðbeiningar um kynbætur hesta, hefir rekið sig á þetta, og hefir hann látið í tje þau atriði, er helst valda ágreiningi. Eru þau einkum þessi: Fyrsta ágreiningsefnið er, hvort eigi að jafna kostnaði þeim, sem leiðir af kynbótastarfinu, niður á þau folöld, sem fæðast. á því ári, er útgjöldin urðu til, eða á þau folöld, sem fæðast næsta ár á eftir. Væri síðari reglunni fylgt, yrði hlutaðeigandi sveitarfjelag að leggja hrossaræktinni til eins árs rekstrarfje, að minsta kosti þar til hrossaræktin hefði eignast svo mikinn sjóð, að hann nægði sem rekstrarfje eitt ár. Þetta atriði er að sönnu tekið fram í 7. gr. laganna, en eftir fenginni reynslu þarf að setja nánari reglur um innheimtuna en lögin gera. Annað ágreiningsatriðið er, hvort kynbótanefndir hafi vald til að jafna svo miklu niður á folöldin, að afgangur verði, er leggist í sjóð, sem hrossarækt þeirrar sveitar eigi. Þriðja ágreiningsatriðið er um völd kynbótanefndanna og skyldur. Nokkrir halda fram, að kynbótanefndir hafi ekki vald til að gera fullnaðarsamning um leigu á kynbótahestum eða koma upp girðingum, nema með sjerstakri heimild hlutaðeigandi sveitarfjelags, en aðrir álíta, að löglega kosnar kynbótanefndir hafi óbundnar hendur um þetta. Fjórða ágreiningsefnið er, hvort einfaldur meiri hluti sveitarfundar hafi heimild til að ákveða, að hlutaðeigandi sveitarfjelag skuli engan stóðhest hafa til afnota í eitt eða fleiri ár. Fimta ágreiningsefnið er, hver sje rjettur hrossaræktarfjelaga gagnvart sveitarfjelögum, ef minni hluti hreppsbúa er í hrossaræktarfjelagi, en meiri hluti hreppsbúa kýs kynbótanefnd, er tekur stóðhest á leigu til afnota fyrir sveitarfjelagið. Eru þá meðlimir hrossaræktarfjelagsins skyldir að gjalda tolla af sínum folöldum til hrossaræktarstarfsemi sveitarfjelagsins, auk þess að þeir verða að standa straum af kynbótastarfsemi hrossaræktarfjelagsins? Tilgangur frv. er því sá, að koma í veg fyrir þennan misskilning og þau vafaatriði, sem hjer er um að ræða. Sjer landbn. því ekki betur en full ástæða sje til að verða við þessum óskum ráðunautarins og heimila stj. að gefa út reglugerð, til þess að ráða bót á þeim ágöllum hrossakynbótalaganna, sem hjer hefir verið bent á. Finn jeg svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um málið. Það virðist ofureinfalt, og getur því tæplega valdið ágreiningi. Óska jeg svo, að frv. verði vísað til 2. umr.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Eins og sjest á nál. á þskj. 213 og 221, er allshn. ekki sammála um frv. þetta. Frv. var lagt fyrir þessa hv. deild snemma á þinginu 1923 og vísað til allshn., og það var m. a. með tilliti til þessa máls, að fjölgað var mönnum í nefndinni. Allshn. hafði málið til meðferðar á allmörgum fundum, en málið varð þó eigi afgr. á því þingi. Nú hefir frv. aftur verið lagt fyrir þessa hv. deild í þingbyrjun og verið vísað til allshn. aftur. Frv. er að mestu óbreytt frá því, sem það var í fyrra, en þó var gerð á því ein allveruleg breyt. á atriði, sem valdið hafði ágreiningi í n. í fyrra. Vildu sumir nm. þá láta fella það ákvæði, sem um er að ræða, burt úr frv., og hefir það nú verið gert. Meiri hl. n. hefir því lagt til nú, að frv. verði samþ. að mestu leyti óbreytt. N. sendi frv. til lögreglustjórans og lögmannsins í Reykjavík til umsagnar, og eru brjef þeirra til n. prentuð sem þskj. í nál. meiri hl. Meiri hl. hefir talið rjett að taka aths. þeirra til greina, og því flutt nokkrar brtt. í samræmi við þær á þskj. 213. Hv. minni hl. hefir hinsvegar ekki getað fallist á frv. eins og það er, og byggir skoðun sína á því, að frv. sje í nokkrum atriðum ekki rjettlátt og illa undirbúið. Meiri hl. gat ekki fallist á þetta. Umsagnir þeirra tveggja embættismanna, er jeg gat um áður, bera heldur ekki með sjer, að þeir hafi talið frv. illa undirbúið. Lögreglustjóri leit svo á, að frv. væri til mikilla bóta. Lögmaður benti á tvo galla á frv., og hefir meiri hl. n. flutt brtt. til að bæta úr öðrum gallanum, er hann taldi vera á frv., en hina breyt., er hann kvaðst kjósa á einu ákvæði frv., sem hann kvað valda lögmanninum í Reykjavík nokkrum örðugleikum, sá meiri hl. ekki ástæðu til að taka upp. Meiri hl. gat ekki fallist á, að annmarkar gætu verið á því að ávaxta jafnan fje búa þar, sem jafnauðvelt er að ná til lánsstofnana og í Reykjavík. Mætti frekar segja, að nokkur vandkvæði gætu verið á því úti um landið, þar sem lengra er til slíkra stofnana, en þó töldum við, að ákvæði frv. um þetta atriði væru eigi strangari en svo, að skiftaráðanda ætti að öllum jafnaði að vera innanhandar að ávaxta búafje. Vík jeg þá að brtt. meiri hl. - 1. brtt. er við 4. gr. frv., og var öll n. sammála um hana. Er hún í því fólgin, að aftan við gr. bætist „nema því aðeins, að eignir liggi undir skemdum“. 2. brtt. er við 27. gr. og er á þá leið, að á eftir 2. málsgr. komi ný málsgr., svo hljóðandi: „Þó skal kaupmáli halda gildi, þótt skemri tími sje liðinn en tvö ár, ef hann er gerður fyrir giftingu, enda hafi eign sú, sem kaupmáli er gerður um, áður verið í eigu þess hjóna, sem sjereign öðlast samkv. kaupmálanum“ Þessi brtt. er tekin upp eftir bendingu lögreglustjórans í Reykjavík. Þá er 3. brtt., sem er við 30. gr., um að í stað orðanna „nema allir . . .. samþykki“ komi: „nema lögmætur skiftafundur samþykki“. Í gr. er svo ákveðið, að því aðeins megi verða dráttur á skiftum búa fram yfir 18 mánuði, að allir lánardrotnar og erfingjar samþykki, en meiri hl. taldi rjettara, að í staðinn kæmi „nema lögmætur skiftafundur samþykki“, og er þar farið eftir till. lögmannsins í Reykjavík. 1. brtt. er við 37. gr., um að á eftir 1. málsgr. komi tvær nýjar málsgr., svo hljóðandi: a. Á sama hátt og eftir sömu reglum skal auglýsa nauðasamninga, sem gerðir eru samkv. lögum nr. 19, 4. júní 1924. Ef bankar, sparisjóðir og opinberar lánsstofnanir veita skuldunautum sínum eftirgjafir á skuldum þeirra að einhverju eða öllu leyti, skulu þessar lánsstofnanir skyldar að auglýsa eftirgjafirnar í Lögbirtingablaðinu eftir sömu reglu sem um getur í fyrstu málsgr. þessarar greinar. b. Aftan við síðustu málsgr. bætist: Auglýsingakostnaður greiðist af almannafje. A-liður brtt. er tekinn upp eftir ósk bankaráðs Landsbanka Íslands. Taldi meiri hl. þá ósk rjettmæta. Um b-liðinn er það að segja, að svo er ákveðið í frv., að búaskifti skuli auglýst í Lögbirtingablaðinu og skuli auglýsingakostnaður greiðast af fje búanna. N. var öll sammála um, að þetta væri óhagkvæmt, þar sem skiftaráðandi gæti eigi ávalt vitað í tæka tíð, hvaða kostnað leiddi af auglýsingunum, og gæti því eigi dregið þann kostnað frá og lokið búskiftum. Þótti því rjett að bæta b-liðnum aftan við síðustu málsgr.gr., þar sem svo er ákveðið, að kostnaður greiðist af almannafje. Jeg geri ráð fyrir, að hv. deild hafi kynt sjer frv. svo vel, að frekari framsaga hafi ekki þýðingu. Jeg þykist vita, að hv.frsm. minni hl. muni gera grein fyrir sinni skoðun, og fer eftir ræðu hans, hvort jeg tek til máls aftur. Annars munu menn þegar hafa myndað sjer fasta skoðun um málið, og hnippingar út af því eru því ástæðulausar og gagnslausar.

Frsm. minni hl. (Jóhannes Jóhannesson) Eins og hv.frsm. meiri hl. hefir tekið fram, hefi jeg ekki getað orðið sammála meiri hl. um, að frv. þetta verði að lögum á þessu þingi. Ástæðurnar fyrir þessari afstöðu minni hefi jeg tekið fram á þskj. 221, og býst jeg við, að hv. deild hafi kynt sjer þær. Það er ekki svo að skilja, að jeg telji vanþörf á að endurskoða löggjöf þá, sem hjer er um að ræða, heldur að jeg tel undirbúningi frv. ábótavant. Hjer er um vandamikið mál að ræða og svo flókið, að erfitt er fyrir hv.þm. að gera sjer hugmynd um það. Ef frv. er ekki vel undirbúið, er tæplega á færi hv. deildar að bæta úr ágöllum þess, þótt hún sje skipuð hæfum mönnum. Tíminn til að athuga málið hjer er stuttur og hv.þm. störfum hlaðnir. Hv. frsm. meiri hl. mintist á einn galla, er verið hafði á frv. í fyrra, en nú hefði verið lagfærður. Það mun rjett vera, að svo hafi verið gert, en það eitt, að slíkur galli sem þessi skyldi nokkurn tíma slæðast inn í frv., finst mjer benda til þess, að sá maður hafi um það fjallað, sem ekki sje hægt að treysta í þessu efni. Jeg hefi bent á nokkra galla á þskj. 221, en tel þó óvíst, að jeg hafi þar tínt til alla galla frv., því að jeg hefi ekki haft nægan tíma til að kynna mjer frv. Sama er að segja um lögmanninn og lögreglustjórann í Reykjavík, að tími sá, 2–8 dagar, sem þeir höfðu til að kynna sjer málið, var alt of stuttur. Enda kemur þetta ljóst fram í brjefi lögmanns, þar sem hann segir: „Jeg skal strax taka það fram, að mjer hefir alls ekki unnist tími til að athuga svo nokkru nemi nýmæli frv. þessa ....“ Lögreglustjóri segir: „Mjer sýnist við fljótan yfirlestur .... “ og telur hann sig því eigi hafa haft nægan tíma til að athuga frv. heldur. Finst mjer því, þótt þeir bendi eigi á fleiri galla á frv. en þeir gera, að eigi sje örugt, að þeir sjeu ekki fleiri. Þótt málið sje gott í sjálfu sjer, tel jeg af framantöldum ástæðum rjettast að vísa því til stj. að þessu sinni, og láti hún svo lögfræðinga, sem hægt er að bera traust til, eða helst lagaprófessora háskólans fjalla um það. Jeg skal taka það fram, að mjer er ókunnugt um, hver samið hefir frv., en mjer finst það bera vott um, að hann hefir ekki verið starfi sínu vaxinn. Jeg tel brtt. meiri hl. allar til bóta, en þar sem jeg kom eigi sjálfur með ákveðnar brtt., mun jeg eigi fara frekar út í nál. mitt, en leggja til, að málinu verði vísað til stj. Jeg skal geta þess, að jeg hefi ýmislegt fleira að athuga við frv. en jeg hefi tekið fram í nál. mínu, t. d. að í niðurlagi 40. gr. stendur: „Skylt skal og að lúka skiftum .... eftir gildistöku laga þessara“ - í staðinn fyrir: þeirra. Jeg er sammála hv.frsm. meiri hl. um, að langar umr. hafi ekki neitt að þýða og lýk því máli mínu með ósk um, að málinu verði vísað til stjórnarinnar til frekari undirbúnings.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil þakka hv. meiri hl. allshn. góðar undirtektir undir þetta mál og meðferð hennar á því. Að vísu hefir meiri hl. borið fram nokkrar smábreyt., en þær tel jeg heldur til bóta. En út af andmælum hv. minni hl. gegn frv. vil jeg segja fáein orð. Það er ljóst, ef athugaðar eru aths. við frv. þetta og gagnrýni hv. minni hl., að þar er um stefnumun að ræða, en ekki deilt um formsatriði. Það er játað af öllum, að framþróun þjóðfjelagsins síðasta mannsaldurinn hefir leitt það af sjer, að skiftalög og gjaldþrotalög eru orðin á eftir tímanum og mæta ekki þörf samtíðarinnar. Alvarlegustu meinbugirnir eru í sambandi við gjaldþrotaskiftin. Þar eð frv. þetta, sem hjer liggur fyrir, er á borð við það besta, sem gert hefir verið til bóta í þessum efnum í nágrannalöndunum, sjerstaklega í Englandi, hygg jeg, að eigi geti verið til bóta, þótt málið verði dregið enn á ný, enda er ástandið þannig í landinu, að það þolir enga bið að gera eitthvað til þess að bæta það. Eins og tekið er fram í aths. frv., gerast allmörg gjaldþrot hjer á landi, sem ætla má, að sá, er til gjaldþrotsins hefir stofnað, hafi dregið stórfje undan. Sjest það best á því, að skömmu síðar byrjar sami maður á stóratvinnurekstri, og að því er virðist með fullar hendur fjár, en bankar og aðrir fyrri viðskiftavinir hans bíða einir halla af gjaldþrotinu. Þetta hlýtur að verða til þess að eitra út frá sjer í viðskiftalífinu. Þegar ráðvandir menn sjá, að menn, sem hafa orðið gjaldþrota upp á fleiri þús. kr., geta skömmu síðar hafið stóratvinnurekstur og lifa í vellystingum praktuglega, en gera hinsvegar ekkert til þess að bæta yfirsjón sína, þá er það sannarlega ekki til þess að auka vinnusemina og ráðvendnina í landinu. Eins og sjá má á frv., er það ætlunin með því að reyna að hindra, að slík fjársvik eigi sjer stað, en þau koma þráfaldlega fyrir, þegar viðskiftalífið eykst, því að þá myndast oft möguleikar fyrir ófyrirleitna og lævísa fjárglæframenn að losna við skuldir sínar á þennan hátt. Jeg vil geta þess, að nú verða hjer mörg gjaldþrot, sem ekki eru rannsökuð. Til þess að það sje hægt, verður að kæra, en það er ekki altaf gert. Mjer er kunnugt um eitt gjaldþrot, sem rannsakað var út af smávægilegri kæru, sem fram kom. Gjaldþrotið sjálft leiddi af sjer mörg hundruð þúsund króna tap, en kæran var út af nokkrum hundruðum króna. Það er vafamál, hvort sú kæra hefir nokkuð upp á sig, en hún varð til þess að hægt var að rannsaka gjaldþrotið. Í frv. er gert ráð fyrir að rannsaka öll gjaldþrot, hvort sem þau eru af óviðráðanlegum orsökum, og því ekki hegningarverð, eða þau eru af sviksemi sprottin. Þar sem um óviðráðanleg óhöpp er að ræða, verður í opinberri auglýsingu í lok skifta skýrt frá því, hve mikið tapið er, en ef líkur eru til þess, að hjer sje um sviksemi að ræða, verður hafin nánari rannsókn. Býst jeg við því, að menn sjái, að sama þörfin, sem knúði forfeður vora og menn í öðrum sauðfjárlöndum til þess að leggja mjög þunga refsingu við sauðaþjófnaði, þótt um smávægilegt brot væri að ræða, knýr okkur til að taka í taumana hjer. Á sama hátt verður þjóðin, þegar viðskiftalíf hennar eykst og verður fjörugra, að gera sitt ítrasta til þess að hindra það, að lánstraustið verði misnotað. Viðskiftalífið getur ekki þróast nema hægt sje að hegna prettum og sviksemi í því efni, engu síður en hinni minni sviksemi sauðaþjófanna er hegnt. Þar sem hv. minni hl. hefir mælst til þess, að mál þetta verði tafið, vegna þess að það sje ekki nægilega undirbúið, verð jeg að mótmæla því algerlega. Í frv. er tekið tillit til erlendrar og innlendrar reynslu í þessum efnum, og hafa unnið að því betri lagamenn en venja er til að unnið hafi að stjórnarfrv. á undanförnum árum, enda álít jeg, að frv. verði ekki bætt með þeim kröftum, sem hjer eru fyrir hendi. Hitt mun mála sannast, að hv. minni hl. er á móti stefnu frv., en á því veltur líf eða dauði frv., hvort sú stefna er rjett eða röng, en hún er sú, að veita fjársvikamönnum aðhald eins og með þarf. Árlega gerast mörg gjaldþrot, sem ekki er hægt að rannsaka eins og löggjöfin er nú. Verður því ekki fyllilega sagt, hve mikinn skaða landið getur haft af því, að mál þetta dragist enn og að ekki sje hægt að veita fjársvikamönnum það aðhald, sem iðja þeirra útheimtir. Jeg legg því til, að frv. verði samþ. með brtt. meiri hl.

Frsm. minni hl. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg get verið fáorður, því að hæstv.dómsmrh. fór ekkert út í einstök atriði málsins. Hæstv. ráðh. sagði, að jeg mundi vera á móti stefnu frv.; en þetta er ekki rjett, enda þótt mjer finnist frv. ganga fulllangt í vissum atriðum og jeg óttist, að það geti komið viðskiftalífinu í hættu. En eins og jeg hefi getið um í nál. mínu á þskj. 221, virðist mjer frágangur frv. nokkuð hroðvirknislegur, en þær aths. mínar snerta ekki stefnu frv. Eins og jeg hefi áður tekið fram, veit jeg ekki, hverjir samið hafa frv. þetta, en ræð það af frágangi þess, að þeir menn hafi tæplega verið starfi sínu vaxnir, og á jeg bágt með að trúa því, að þeir sjeu úr hópi bestu lögfræðinga þessa lands. Held jeg fast við till. mína, að málinu verði vísað til stj., sem síðan lætur athuga það og leggur það fyrir næsta þing.

Jón Þorláksson Jeg vil taka mjög ákveðið undir með þeim, sem vilja reyna að fyrirbyggja hverskonar sviksemi í viðskiftalífinu, og þá einnig sviksemi í sambandi við gjaldþrot, og fólgin eru í því, að menn draga undan eignir sínar. - En jeg verð að taka undir með hv.þm. Seyðf., að mjer finst frv. ekki takast allskostar vel að ráða bót á stærstu ágöllunum á þessu sviði. Það hafa auðvitað komið fyrir undanbrögð hjer á landi eins og annarsstaðar, þegar um gjaldþrot er að ræða. En það er annað atriði, sem mjer finst valda meiri óheilindum í viðskiftalífinu en þessar örfáu undantekningar. Það er tregða þeirra manna, sem í raun og veru eru gjaldþrota, á að gefa sig upp. Það hefir komist inn í meðvitund manna, að það sje einhver óbætanleg hneisa að þurfa að framselja bú sitt til skiftameðferðar, og því er það alt of algengt, að menn haldi áfram atvinnurekstri sínum löngu eftir að þeir eru orðnir þess ómegnugir að geta staðið í skilum. Þetta veldur meiri hættu fyrir alt viðskifalífið en þótt einstaka undantekningar beiti óheiðarlegu atferli, með því að stinga eignum undan eftir að þeir eru búnir að framselja bú sín til skiftameðferðar. Besta breytingin á lögunum og til mests gagns fyrir viðskiftalífið væri sú, ef hægt væri að finna leið til þess að koma mönnum, sem í raun og veru eru gjaldþrota, til þess að fram selja bú sín. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki nema heiðarlegur hlutur að tak?. afleiðingunum af óhöppunum. - Við verðum að minnast þess, að nú standi yfir þeir tímar, að þjóðfjelagið hefi gugnað á að rækja þá skyldu sína að halda gjaldeyrinum í fullu verði. Þegar verðmælirinn fellur og sveiflur komast á gengið, er það alkunna, að afleiðingarnar verða þær, að fjöldi manna kemst á vonarvöl og á ekki fyrir skuldum. Mörg gjaldþrotin hjer á landi stafa af þessu, eða standa í sambandi við þennan misbrest hjá. þjóðfjelaginu á því að rækja skyldu sína. Það er því síður ámælisvert nú þótt menn hafi orðið fyrir slíkum töp um, því að þau eru í mörgum tilfellum minna sjálfskaparvíti en gjaldþrot hafa verið á öðrum tímum. Ef hægt væri að fá þá menn, sem ekki eiga fyrir skuldum, til þess að gefa sig upp, í stað þess að reyna að dylja hinn bágborna efnahag sinn, væri fengin sú besta bót, sem hægt væri að fá í þessu efni. En jeg er því miður hræddur um, að frv. eins og það nú liggur fyrir verði frekar til þess að gera mönnum erfiðara fyrir með að framselja bú sín. Til að byrja með á að meðhöndla manninn eins og sterkur grunur ljeki á því, að hjer væri um glæp að ræða. Það á að leiða hann fyrir lögreglurjett og þar er heimtuð af honum skýrsla, sem vanalega er aðeins heimtuð af þeim, sem grunaðir eru um glæpsamlegt athæfi. Jeg er hræddur um, að þetta hafi gagnstæð áhrif við það, sem vera þyrfti, en vandi er að finna þá leið, þar sem þessu væri stilt í hóf. Þar sem ástæða er til þess að gruna, að um sviksemi sje að ræða, þarf skjótrar rannsóknar við. Má eflaust með góðum vilja finna einhverja leið til þess að koma fram skjótri rannsókn, þar sem þess þarf við, án þess þó að hræða hina, sem fyrir rás viðburðanna eigi gátu haldið áfram atvinnurekstri sínum, frá því að gefa sig upp. Jeg hefði viljað skjóta því til hæstv. ráðh. og hv.n. með fullri samúð með viðleitni frv., að það þarf líka að gefa gaum að þeim, sem dylja bágan efnahag sinn af ótta við að verða sjer til minkunar við að gefa sig upp sem gjaldþrota, en jeg óttast, að frv. verði til þess að auka á þann ótta, í stað þess að draga úr honum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil aðeins leiðrjetta misskilning, er fram hefir komið í nál.hv. minni hl. í sambandi við frv. eins og það var í fyrra, því að sá misskilningur er mjög almennur. Hv. minni hl. heldur því þar fram, að ef frv. eins og það var í fyrra hefði verið orðið að lögum, þegar kaupfjelagið á Rauðasandi varð gjaldþrota, hefði orðið að athuga fjárhag fjelaganna. Þessi misskilningur hv. minni hl. byggist á ónógri þekkingu á samvinnufjelagslögunum. Þegar kaupfjelag Rauðasands varð gjaldþrota, snerti það S. Í. S. ekki öðruvísi en aðra lánardrotna; það tapaði innieign sinni hjá fjelaginu, en kom ekkert við skuldbindingar kaupfjelagsins við aðra aðilja. Þetta er því misskilningur í nál., enda var frv. ekki breytt af þessum orsökum. Hv. 3. landsk. viðurkendi, að þess væri full þörf, að haft væri aðhald með fjársvikamönnum. Hinsvegar fanst honum frv. miða heldur í þá átt að hindra fremur en hvetja þá, sem komnir væru að því að hrynja, til þess að segja frá sínum ástæðum. Þetta eru tveir góðir hlutir, en ekki samrýmanlegir. Hygg jeg, að aðeins sjeu til tvær leiðir í þessum efnum. önnur leiðin er sú, að hafa algert eftirlitsleysi með gjaldþrotum, eins og hingað til hefir verið, sem gerir mönnum mögulegt að verða gjaldþrota á sviksamlegan hátt, og það svo, að menn geta haldið áfram atvinnurekstri sínum, t. d. verslun eða útgerð, þrátt fyrir gjaldþrotin. Á þann hátt er gjaldþrota mönnum reidd svo mjúk sængin og hægt er. - Hin leiðin er sú, sem farin er með þessu frv. Þó er nokkuð til í því, sem hv. 3. landsk. sagði, að það getur stafað mikil hætta af því, ef menn draga of lengi að segja frá sínum ástæðum. Álít jeg þó, að hitt leiði meira böl yfir viðskiftalífið, ef ekki er hægt að hafa hendur í hári þeirra manna, fyrir ófullkomið form löggjafarinnar, er stofna til gjaldþrota á sviksamlegan hátt. Þá fanst hv.þm. það heldur harkaleg meðferð, að allir þurfi að þola frumrannsókn, er um gjaldþrot er að ræða. Það er ekki til þess að væna menn um óheiðarleik, að slíkt er gert; þjóðfjelagið leyfir sjer oft að leiða saklausa menn til frumrannsókna. Þegar kviknar í húsi, eru þeir yfirheyrðir, sem eru bestu vitnin, og haldin rannsókn yfir þeim, en það er ekki vegna þess, að þeir menn sjeu grunaðir um að hafa kveikt í húsinu í glæpsamlegum tilgangi. Heiðarlegur maður, sem orðið hefir gjaldþrota, hefir ekkert að óttast, en miklu fremur alt að vinna. Því að með því móti, að mál hans er rannsakað, kemur sakleysi hans í ljós, en ella gæti hann átt á hættu að liggja undir grun um sviksamleg gjaldþrot alla æfi. Það er alveg rjett, að það væri æskilegt, að allir þeir, sem eiga ekki fyrir skuldum, lýstu sig gjaldþrota þegar í stað. En mjer finst, að beri að meta hitt meira, þegar kviknar í húsi viðskiftalífsins, að hafin verði rannsókn, er leiði til þess, að hinir seku beri afleiðingar af atferli sínu, en hinir saklausu fái sakleysi sitt staðfest.

Jón Þorláksson Um þann sjúkleik viðskiftalífsins, er jeg áður nefndi og fólginn er í því, að menn draga alt of lengi að framselja bú sín, þá þeir eru orðnir gjaldþrota, þarf jeg ekki frekara að segja, því að hæstv. ráðh. viðurkennir þennan sjúkleik, en vill þó ekkert gera til þess að ráða bót á honum. Hann hefir bitið sig svo fast í það, að gjaldþrotum megi yfirleitt líkja við íkveikju, að frá því verður honum ekki snúið.

Eða húsbruna

. Húsbruni, sem eigi er vitað um orsakir til, vekur jafnan grun um glæp, en ef bú er framselt vegna óheppilegs atvinnurekstrar, þá geta gjaldþrot átt sjer stað án þess að nokkur grunur Um glæpsamlegt atferli geti vaknað við það. Auðvitað hjálpa ákvæðin um nauðasamninga dálítið, en þessi lög eru ekki sniðin í samræmi við þá löggjöf. Í því sambandi vil jeg benda á niðurlagsákvæði 1. gr., þar sem lögð er skylda á atvinnurekendur að framselja bú sín til skiftameðferðar undir vissum kringumstæðum og viðurlög sett í 39. gr., ef út af þessu er brugðið. Nú er þess að gæta, að lögin um nauðasamninga heimila aðra leið, sem sje að leita nauðasamninga. Þetta, finst mjer rekast á, því með þessari seinni löggjöf er kipt burtu ákvæði eldri laga, sem eiga þó að vera í gildi. Þess vegna finst mjer, að það með á engan hátt eiga sjer stað, að ákvæði laganna um nauðasamninga verði fyrir borð borin, hvað sem þessum lögum um gjaldþrotaskifti líður að öðru leyti.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Mentmn. hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt í öllum aðalatriðum. Enda er frv. bygt á eðlilegum þroskaferli þessara stofnana á undanförnum árum. Frv. þetta er bygt á því höfuðatriði, að skólamir skuli vera sjálfseign. Svo hefir það líka í rauninni verið um þessa skóla. Þeim hefir verið haldið uppi af einstökum mönnum og fjelögum, sem þó hafa lítið lagt til þeirra. Skólarnir hafa því mest lifað á skólagjöldum og ríkisstyrk, eftir að stofnfje hefir verið lagt fram í vissum hlutföllum af aðiljum og ríkissjóði. Þótt skólarnir sjeu nefndir hjeraðsskólar, þá er nú yfirleitt svo, að það er ekkert eitt hjerað, sem að þeim stendur, er sje fjárhagseining út af fyrir sig. Þetta hefir valdið töluverðum vanda um val skólastaða og tillög til þeirra, er orðið hafa af svo skornum skamti, að þegar skólagjöldin og tillag ríkissjóðs hafa ekki hrokkið til, hefir það gengið út yfir kennara, og þó einkum forstöðumenn skólanna. Að þessu leyti hefir verið öðru máli að gegna um skóla í sveitahjeruðum en í kaupstöðum. Þar er um fjárhagslega eining að ræða, sem fellur saman við skólahjeraðið. Þar er því um tvo sjálfsagða aðilja að ræða, sem að unglingaskólunum standa: bæjarfjelögin og ríkið. Jeg hefi því komist að þeirri niðurstöðu, að heppilegasta lausnin á skólamálum sveitahjeraðanna sje, að skólarnir verði sjálfseign og hljóti svo ríflegan stuðning úr ríkissjóði, að þeir með þeim stuðningi ásamt skólagjöldum geti staðið á eigin fótum. Til þeirra þarf því að leggja meira en til kaupstaðaskólanna, enda verður kenslukostnaður o. fl. dýrara, þar sem um heimavistarskóla er að ræða. Nú vill svo vel til, að þegar setja skal lög um þetta efni, getur ekki leikið vafi á um það, hverja skóla beri að taka upp í frv. Um Laugaskólann og Hvítárbakkaskólann er enginn ágreiningur, enda þótt flutningur á síðarnefndum skóla standi fyrir dyrum. Um Núpsskólann vart heldur. Sá skóli er búinn að starfa svo lengi og hefir verið rekinn með svo mikilli prýði, að ekki gat komið til mála annað en taka hann með í frv., enda komin á hann sú festa, sem ekki er vert að hrófla við. Og þó sá skólastaður sje ekki búinn kostum hins heita vatns, þá er ekki á Vesturlandi um marga slíka heita staði að ræða, sem liggi vel við samgöngum og hafi auk hverahita aðra nauðsynlega kosti. - Um Laugarvatnsskólann getur ekki heldur verið ágreiningur. Hvað sem líður deilunni um val skólastaðarins, þá er skólinn þar kominn og staðarmálið þar með útkljáð. Enda er skólastaðurinn hinn glæsilegasti og hin byrjandi starfsemi hans lofar góðri framtíð. Um það getur því ekki verið ágreiningur, að hann á að verða skóli fyrir Suðurland, og eini Suðurlandsskólinn meðan hann fullnægir þörfinni. - Allir þessir skólar hafa notið styrks frá ríkinu. Þá er enn einn skóli, sem raunar ætti að njóta sömu kjara og þessir skólar. Það er Eiðaskólinn. En saga hans er orðin þannig, að ómögulegt er að fá því framgengt að svo stöddu. Sá skóli nýtur nú sjerstakra hlunninda, sem gera það að verkum, að ekki mun hægt að taka hann með í bráðina. Sýnir það best, hver vandræði geta hlotist af skipulagsleysi. En á því mun þetta frv. gera enda um allar framtíðarráðstafanir í hjeraðsskólamálum. Það leiðir af sjálfu sjer, að þegar skólamir skulu vera sjálfseign, verður stjórn þeirra að vera með sjerstöku sniði. Í frv. er gert svo ráð fyrir, að fyrst í stað skipi stofnendur 2 menn í stjórnina, en eftir 5 ár getur fjelag gamalla nemenda öðlast þann rjett. N. hefir viljað gefa stofnendum meiri rjett og auka þar með festu í stjórn skólanna umfram það, sem var í frv. - 4. og 5. brtt. tryggja stofnendum skólanna áframhaldandi rjett til að taka þátt í skipun skólanefndanna. Tilgangur þessara skóla er sá, að búa unglingana undir athafnalíf við íslensk lífskjör með bóknámi, vinnu og íþróttum. Þeir ættu að hafa öll skilyrði til að geta líkst meir enskum og grískum uppeldisstofnunum en flestar aðrar skólastofnanir okkar um það, að lögð sje meiri áhersla á siðferðislegan og líkamlegan manndóm, sem hollar venjur og heimilishættir skapa. Heimavistaruppeldi við góð kjör hefir marga kosti. Það eitt er að syrgja í þessu sambandi, að skólatíminn er nokkuð stuttur. En væntanlega verður hægt að bæta úr því áður en langt um líður, með því áð bæta við 3. ársdeild. En til þess að þessir skólar geti haft það gildi fyrir íslenska sveitamenningu, sem ástæða er til að gera sjer vonir um, þá má hinn fjárhagslegi skór ekki vera of þröngur. Fjárhagsörðugleikar hafa til þessa ráðið niðurlögum margra góðra tilrauna til skólastarfs í sveitum. N. hefir því orðið sammála um, að hækka þurfi styrkinn frá því, sem er í frv. Leggur hún því til, að ríkissjóður greiði 6000 kr. á fyrstu 15–20 nemendurna. Er það minst á mununum fyrir ríkissjóð. Aðeins 1000 kr. á skóla, eða 4000 kr. alls samkv. þessu frv. Einnig vill n. hafa tvö stig á greiðslu ríkisstyrks vegna nemendafjölda. Hækka á lægri tölunni, eða frá 20 upp í 40 nemendur, en lækka svo úr því. Er það bygt á því, að hlutfallslega er dýrara að reka skóla með fáum nemendum en mörgum. óttast jeg mest, að hjer sje farið of skamt. Till. okkar eru miðaðar við lágmarksþörf undanfarinna ára. Má vera, að með þeim sje fullnægt brýnustu þörfum, en hvað lægra er farið, mun það valda örðugleikum. - Það eitt er því að afsaka, að ekki hafa verið gerðar svo háar kröfur, að skólarnir gætu haft rúmt um sig hvað fjárhag snertir. Um brtt.n. er það frekar að segja, að 1. brtt. er aðeins orðabreyt.; 2. brtt. er nánari skilgreining á, hvernig sjálfsnámi skuli hagað; 3. brtt. lýtur að hinu sama. Um 3 næstu brtt. hefi jeg áður rætt. Þá er 7. brtt., að styrkur skuli veittur til námsskeiða, eins þótt skemur standi en 6 vikur, eins og er í frv. Um sum námsskeið er svo, að þau geta verið nauðsynleg og gert fult gagn, þótt þau standi eigi lengur en t. d. 2–3 vikur. - 8. brtt. er öryggisráðstöfun, ef skóli verður fyrir óhöppum. Verða þau vart bætt rjettlátlega öðruvísi en eftir mati fræðslumálastj. í hverju einstöku tilfelli. Hefi jeg svo eigi meira að segja að sinni. Þetta er gott frv. og óska jeg, að því vegni vel í hv. deild og á þingi.

Jón Auðunn Jónsson Jeg stend ekki upp til þess að andmæla ræðu hv.frsm. Það er aðeins út af einu atriði í ræðu hv.frsm., sem jeg vil segja örfá orð. Hv. þm. sagði, að óvíða mundi hægt á Vesturlandi að sameina heitt vatn og önnur nauðsynleg skilyrði, sem skólasetur þurfa að hafa. En jeg tel þetta ekki rjett, því jeg veit af tveimur stöðum í N.-Ísafjarðarsýslu, sem hafa heitt vatn og að öðru leyti góð skilyrði sem skólasetur. T. d. betri samgöngur en Núpur. Jeg er ekki með þessu að segja, að flytja eigi skólann þangað strax. En ef einn skóli verður fyrir Vesturland og rjett þykir að hafa hann þar, sem aðstaða er til að ná í heitt vatn, þá álít jeg, að flytja beri hann til annarshvors þessara staða.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er borið fram af hæstv. stj., og nú hefir sjútvn. haft það til meðferðar. N. er öll sammála um, að frv. eigi fram að ganga, en aftur á móti er hún ekki sammála um allar brtt., sem fram eru komnar. Með l. frá síðasta þingi var ákveðið að stofna verksmiðju til bræðslu síldar, og þar sem þau l. munu koma til framkvæmda svo fljótt sem hægt er, er sjálfsagt að setja lög um rekstur síldarverksmiðju. Jeg skal svo víkja nokkrum orðum að þeim breyt., sem öll n. er sammála um, að þurfi að gera á frv. Brtt. okkar nm. eru á þskj. 220. Sú fyrsta er við 3. gr., að aftan við hana bætist ný málsgr.Gr. sjálf er þess efnis, að áður en árleg starfræksla hefjist skuli leita loforða íslenskra útgerðarmanna um lágmarksviðskifti við verksmiðjuna. Á svo að ákveða með hliðsjón af hinu áætlaða viðskiftamagni, hvort verksmiðjan verði rekin það ár, en hvergi er gert ráð fyrir, að framboð á bræðslusíld geti orðið of mikið. Þess vegna leggur n. til, að þessi viðauki sje settur, að ef framboðið verður meira heldur en verksmiðjan getur unnið úr, þá sje tekið hlutfallslega jafnt af öllum umsækjendum. Önnur brtt. er við 5. gr., þess efnis, að bæta við orðum í gr. 1 gr. stendur, að síldarbræðslunni skuli skylt að láta af hendi við samvinnufjelög bænda nokkuð af árlegri framleiðslu sinni. N. vildi ekki einskorða þetta svo mjög við samvinnufjelögin, en taldi rjettara að fara heldur eftir ákvæðunum í 1. um tilbúinn áburð, og tók því það orðalag, sem er á þeim l. Þriðja brtt. er við 8. gr. frv. Gr. gerir ráð fyrir, að verksmiðjan kaupi síld af útlendingum, ef sjerstaklega stendur á. Þessi ráðstöfun getur auðvitað haft í för með sjer ýmist hagnað eða tap. N. taldi rjettast að blanda þessu ekki saman við árlegan rekstur verksmiðjunnar og láta hagnaðinn renna óskiftan í varasjóð, enda beri hann tapið af kaupunum, ef nokkuð verður. - 4. brtt. er aðeins leiðrjetting, þannig, að greinatala frv. breytist samkv. atkvgr. N. var öll sammála um þessar brtt., og var alls enginn ágreiningur um þær. Aftur á móti var hv.þm. Snæf. ekki fyllilega ánægður með fyrirmæli 7. gr., og flytur hann sjerstaka brtt. við hana á þskj. 239. Hann tók það fram í n., að hann legði svo mikla áherslu á þessa brtt. sína, að það væri algerlega undir framgangi hennar komið, hvort hann greiddi frv. atkv. eða ekki. Jeg ætla samt ekki að tala um þessa brtt. fyr en hv.þm. Snæf. hefir tekið til máls og gert grein fyrir henni.

Halldór Steinsson Þótt jeg sje ekki ánægður með þetta frv., vildi jeg samt ekki kljúfa n., meðfram af því, að hv. meðnm. mínir gengu inn á ýmsar breyt., sem jeg taldi til bóta. Þeir vildu samt ekki fallast á aðrar brtt. en þær, sem eru á þskj. 220, og þess vegna skrifaði jeg undir nál. með fyrirvara. Í 7. gr. frv. er svo ákveðið, að stj. verksmiðjunnar skipi þrír menn, einn tilnefndur af atvmrh., annar af stj. síldareinkasölunnar, og sá þriðji af bæjarstj. Siglufjarðarkaupstaðar. Nú stendur svo á um þetta mál, að það eru aðallega tveir aðilar, sem að fyrirtækinu standa, ríkisstj., sem rekur það, og útgerðarmenn, sem hafa þar viðskifti. Það er því ekki nema rjettmætt, að þessir tveir aðilar hafi jafnan rjett til að ráða, hvernig stjórn verksmiðjunnar er skipuð, en eins og frv. nú er, er annar aðilinn með öllu sviftur íhlutunarrjetti um stjórnina. Þetta fanst mjer mjög ósanngjarnt, og ber þess vegna fram brtt. á þskj. 239, sem fer fram á, að stjórn verksmiðjunnar sje skipuð þrem mönnum; einum skipuðum af atvinnumálaráðherra, einum af stjórn síldareinkasölunnar, og einum tilnefndum af útgerðarmönnum, þeim er hafa viðskifti við verksmiðjuna. Er þetta mjög í hóf stilt, að annar aðalaðili skuli fá að ráða 1/3 stj. Mjer hefir líka dottið í hug, að sanngjarnara væri að láta hæstv.ríkisstj. skipa einn mann í stjórnina, útgerðarmenn annan og Fiskifjelagið þann þriðja. Með því fá útgerðarm. og ríkisstj. jafnan rjett til þess að skipa stjórnina, og mun það rjettlátast, þótt jeg hafi ekki komið fram með það. Ætti landbúnaðurinn hjer hlut að máli, þannig að verið væri að setja á stofn verksmiðju til þess að vinna úr landbúnaðarafurðum, þá mundi áreiðanlega koma fram sú krafa, að bændur og Búnaðarfjelag Íslands fengju íhlutunarrjett um skipun stj., og væri það ekki nema rjettmætt. En ef þetta er rjett gagnvart landbúnaðinum, þá á sjávarútvegurinn að njóta sama rjettar, þar sem hann er annar aðalatvinnuvegurinn. Brtt. mín fer þannig aðeins fram á hina fylstu sanngirni, og vona jeg, að hv. d. líti svo á og samþ. hana.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil þakka hv. sjútvn. fyrir það, hve vel hún hefir tekið þessu frv. Hún hefir fallist á frv. í öllum aðalatriðum, og jeg hefi sjálfur ekkert að athuga við brtt. hennar á þskj. 220. Hv. þm. Snæf. á hjer sjerstaka brtt. á þskj. 239. Vil jeg geta þess, að þessi brtt. hans fer ekki aðeins fram á, að útgerðarmenn fái sinn sjerstaka fulltrúa í stjórn verksmiðjunnar, heldur sviftir hún einnig Siglufjarðarkaupstað sínum fulltrúa. Þetta get jeg alls ekki fallist á, en get þó að ýmsu leyti skrifað undir aths. hv.þm. Snæf. Það atriði, að Siglufjörður fái að skipa einn mann í stjórnina, er svo til komið, að þegar athugað var, hvar hentugast væri að setja upp svona verksmiðju, þá varð Siglufjörður fyrir valinu. Sá kaupstaður fær því mest hlunnindi af stofnuninni, og þótti þá sjálfsagt, að hann tæki einhvern verulegan þátt í stofnkostnaðinum. Hefir komið til tals, og fullvíst að getur orðið, að Siglufjörður legði til lóð undir verksmiðjuna á ágætum stað í bænum með miklum mannvirkjum. Þess vegna tel jeg ósanngjarnt, að Siglufjörður fái ekki jafnframt að hafa hönd í bagga með verksmiðjunni, en ef brtt.hv.þm. Snæf. verður samþ., þá er loku fyrir það skotið að bærinn fái nokkum íhlutunarrjett um stjórnina. Má þá búast við, að bærinn kippi að sjer hendinni og ríkisjóður fái ekki þetta framlag, sem mun nema alt að 1/4 stofnkostnaðar. Þess vegna er jeg á móti brtt.hv.þm. Snæf. eins og hún er nú. Jeg vil annars benda hv. sjútvn. og hv.þm. Snæf. á það, að ef til vill má finna aðra leið út úr þessu. Jeg sje t. d. ekkert því til fyrirstöðu að hafa 5 menn í stj. verksmiðjunnar, og þá má koma því við, að útgerðarmenn fái fulltrúa án þess að útiloka Siglufjörð. Jeg vil annars geta þess, að mjer þótti það kynlegt, að hv. sjútvn. hefir ekki fengið ályktun, sem samþ. var á Búnaðarþingi út af 5. gr. þessa frv. Form. þeirrar n. sagði mjer, að hann hefði ekki fengið hana, en þar sem jeg vil ekki tefja umr. með því að lesa hana upp, vil jeg afhenda n. hana og biðja hv.nm. að athuga hana milli 2. og 3. umr.

Jón Baldvinsson Ef á að fara inn á þá braut að fjölga mönnum í stj. verksmiðjunnar og útgerðarmenn fá þar einn fulltrúa, þá tel jeg sanngjarnt að á móti komi, að Alþýðusamband Íslands fái að tilnefna einn mann í stj. Það á þar mikilla hagsmuna að gæta vegna verkamannanna, og vil jeg áskilja mjer rjett til þess að bera síðar fram brtt. um þetta efni.

Halldór Steinsson Jeg vil þakka hæstv.forsrh. fyrir, hve vel og liðlega hann tók í brtt. mína. Hann taldi fulla sanngirni, að útgerðarmenn fengju fulltrúa í stjórn verksmiðjunnar, en það væri agnúi á brtt. minni, að Siglufirði væri kipt úr stj. Þetta kann að vera rjett, að Siglufjörður hafi sett þetta skilyrði fyrir sínu framlagi til verksmiðjunnar, og skal jeg játa, að mjer er ekkert kappsmál að svifta Siglufjörð sínum fulltrúa, fyrst svona stendur á. Ef brtt. mín fellur núna, þá get jeg komið með aðra brtt. við 3. umr., þess efnis, að láta fulltrúa síldareinkasölunnar víkja fyrir fulltrúa útgerðarmanna. Jeg get ekki sjeð, að hún eigi rjett á að hafa mann í stj. verksmiðjunnar fremur en margir aðrir aðilar, og miklu síður en útgerðarmenn. Jeg var satt að segja í miklum vafa um það, hvorum aðilanum jeg ætti að kippa burtu, síldareinkasölunni eða Siglufjarðarkaupstað. Jeg mun til þrautar samþykkja, að 5 manna stj. verði skipuð, ef þessi brtt. mín fellur, en ef hún fellur, mun jeg koma með aðra við 3. umr. og láta þá fulltrúa síldareinkasölunnar falla burt.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg hefi litlu við mína fyrri ræðu að bæta, en mjer láðist að geta þess, að við 8. gr. frv. er brtt. í tveim stafliðum, a. og b. Jeg talaði einungis um a-liðinn, en gleymdi b-liðnum, sem er þess efnis, að verksmiðjan sje undanþegin aukaútsvari, tekju- og eignarskatti. N. leit svo á, að þegar arðinum væri skift upp, þá væri rjett að mæla svo fyrir, að ekki mætti leggja aukaútsvar eða aðra skatta á stofnunina. Út af brtt.hv.þm. Snæf. hefi jeg ekki margt að segja. Hæstv. forsrh. benti á það atriði, sem gefur Siglufirði fullan rjett á hlutdeild í stj. verksmiðjunnar, og jeg lít svo á, að ef Siglufjörður verður sviftur allri íhlutun, þá sje gengið þar framhjá rjettum aðila. Því var hreyft áðan að fara þá leið að fjölga mönnum í stj., og hefi jeg eiginlega ekkert við það að athuga. Hina leiðina, að það megi alveg eins kippa í burtu síldareinkasölunni eins og Siglufjarðarkaupstað, álít jeg með öllu ófæra. Ef síldareinkasalan heldur áfram, liggur það í augum uppi, að náin samvinna verður að vera á milli hennar og bræðsluverksmiðjunnar. Jeg verð því að líta svo á, að þó einkasalan eigi ef til vill ekki beinna hagsmuna að gæta, þá sje hún svo stór aðili vegna samvinnunnar, að hún hafi fullan rjett á að fá einn mann í stj. Jeg hefi alls ekkert við það að athuga, þó að mönnum sje fjölgað í stj., en jeg get ekki greitt atkv. með því að svifta síldareinkasöluna íhlutunarrjetti, þar sem hún mun komast í svo náið samband og samvinnu við verksmiðjuna. Jeg vil svo benda á einn galla á brtt.hv.þm. Snæf., og hann er sá, að nú er ekki til sá aðili, sem hann vill láta fá rjett til þess að skipa einn mann í stj. Nú væri því ekki hægt að skipa stj. að fullu, því að þessi aðili, viðskiftamennirnir, er ekki til ennþá. Eftir eitt ár er kominn sá grundvöllur, sem mætti byggja á þetta skipulag, og þá fyrst gæti komið til mála að samþ. svona till. Jeg held því, að rjettast væri, að þessi brtt.hv.þm. Snæf. kæmi ekki til atkv., en frv. væri samþ. eins og það liggur fyrir með brtt.n.

Halldór Steinsson Jeg get ekki sjeð, að það komi að sök, þótt dregið sje að fullskipa stj. þangað til í vor eða sumar, er síldarútgerð byrjar. En þar sem mjer virðist brtt. mín fá daufar undirtektir, en hinsvegar önnur leið byrvænlegri til að fá því framgengt, er í henni felst, mun jeg taka hana aftur til 3. umr.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Hv. þm. Snæf. taldi, að ekki þyrfti að fullskipa stj. fyr en síðar, í vor eða sumar. En þess er að gæta, að ekki er nægilegt að ákveða, að útgerðarmenn skuli eiga fulltrúa í stj. verksmiðjunnar, heldur þarf einnig að setja ákvæði um, eftir hvaða hlutföllum hann skuli kosinn, en um þau hlutföll er ekki hægt að segja fyr en eftir eitt ár, er verksmiðjan er tekin til starfa. Annars er jeg þakklátur hv.þm. Snæf. fyrir, að hann skuli hafa tekið brtt. sína aftur.

Frsm. minni hl. (Sigurður Eggerz) Deildin er nú svo fámenn, að jeg vildi fara fram á það við hæstv. forseta, að taka málið út af dagskrá í þetta sinn, nema því aðeins, að atkvgr. verði frestað, að umr. lokinni.

Forseti (JörB): Um þetta mál verða sennilega nokkrar umr., og sje jeg eigi ástæðu til annars en að halda þeim áfram. Sennilegt er, að fleiri hv.þm. verði komnir í deildina, þegar atkvgr. fer fram.

Frsm. minni hl. (Sigurður Eggerz) Við 1. umr. þessa máls var mikið um það rætt, sem ekki virðist ástæða til að taka upp nú. Skal jeg því ekki vera mjög langorður í þetta sinn. Áður en jeg byrja á meginmáli ræðu minnar, vil jeg leyfa mjer að leiðrjetta villu, sem af vangá hefir slæðst inn í nál. minni hl. Þar er gerður samanburður milli lágmarkslauna annarsvegar og hámarkslauna hinsvegar. Útkoman, 150%, gefur því ekki rjetta hugmynd um hækkunina samkv. frv., en á að vera annaðhvort 50% eða 82%, eftir því, hvort tekin eru byrjunarlaun eða hámarkslaun. Munurinn er reiknaður rjett út í nál. meiri hl., og get jeg vísað til þess útreiknings. Meiri hl. hefir ekki viljað ganga inn á, að það væri rjett, að yfirsetukonur vanti í jafnmörg umdæmi og minni hl. heldur fram. Meiri hl. vill ekki trúa því, að yfirsetukonur vanti í 30 umdæmi. Í nál. hans er það haft eftir landlækni, að honum hafi engar kvartanir borist um vöntun yfirsetukvenna. Í tilefni af þessum ununælum vil jeg geta þess, að jeg hefi í höndum brjef frá yfirsetukvennafjelaginu hjer, þar sem þess er getið, að stjórn fjelagsins hafi átt tal við landlækni, og neiti hann því, að þessi ummæli sjeu rjett hermd eftir sjer. Jeg skal taka það fram, að jeg geri alls ekki ráð fyrir, að hv. meiri hl. fari hjer viljandi með rangt mál, heldur sje um misskilning að ræða á orðum landlæknis. Hv. meiri hl. byggir staðhæfingu sína um það, að yfirsetukonur sjeu nógu margar, á skýrslum úr gerðabók ríkisgjaldanefndar. Og það er rjett, að af þeim skýrslum verður ekki beinlínis annað sjeð, en að þjónandi yfirsetukonur sjeu í öllum umdæmum. Þó er það tekið fram, að sumar yfirsetukonur þjóni 2 umdæmum, eða þá að tvær skifti einu umdæmi milli sín. Þegar mjer barst nál. í hendur, sneri jeg mjer til stjórnar yfirsetukvennafjelagsins og bað um umsögn þess og skýringu á ýmsum atriðum í álitinu, einkum viðvíkjandi vöntuninni. Hefir mjer nú borist svar frá henni, og skal jeg leyfa mjer að geta hins helsta, sem þar er tekið fram. Þess er þá fyrst getið, að í skýrslum ríkisgjaldanefndar sjeu umdæmin talin 205, en ljósmæðurnar 189. Eftir þeim skýrslum vantar því 16 ljósmæður. Ennfremur er það að athuga, að umdæmin eru að rjettu lagi 210, auk kaupstaða. Þá vantar 21. Þá getur stjórn fjelagsins þess, að sjer sje kunnugt um, að 5 konur, sem nú gegni ljósmóðurstörfum, sjeu með öllu ólærðar. Má þá færa tölu lausu umdæmanna upp í 26. Þá bendir stjórn fjelagsins á það, að síðan 1926 hafi mörg umdæmi losnað, og engar ljósmæður fengist í þau. Er þess getið, að í Suður-Múlasýslu hafi 3 umdæmi verið auglýst til umsóknar árangurslaust, og í Strandasýslu eitt. Loks er þess að gæta, að þó að 2 ljósmóðurumdæmi sjeu sameinuð, af því að ekki er annað hægt, þá er rangt að telja þau fullskipuð. Stjórn fjelagsins bendir líka á, að helst sje slengt saman þeim umdæmum, sem síst skyldi, nefnil. þeim strjálbýlustu, því að þar gengur verst að fá yfirsetukonur, „enda munu fáir vera ánægðir með það fyrirkomulag“, segir í brjefinu. Jeg sje ekki ástæðu til að angra neina hv.þm. með því að lesa meira. Af því, sem jeg nú hefi sagt, er auðsætt, að stjórn ljósmæðrafjelagsins hefir í brjefi sínu til mín fært fullar sönnur á, að lærðar yfirsetukonur vantar nú raunverulega í eigi færri en 30 umdæmi. Hvernig stendur nú á því, að verið er að slengja saman tveimur umdæmum og setja eina yfirsetukonu þar? Það er vitanlega vegna þess, að ekki er hægt að fá ljósmæður svo sem þörf er á, vegna launakjaranna, en það sýnir einmitt, hversu rjettmætt þetta frv. er. Mjer þótti líka rjett að láta brjefið frá ljósmæðrafjelaginu tala í þessu máli, því þær hafa mesta þekkingu á þessu, þar sem þær standa í stöðugu sambandi við ljósmæður úti um land og vita því best, hvar skórinn kreppir. Jeg mintist aðeins á dýrtíðaruppbót, er prestarnir fengu á síðasta ári, í því skyni að sýna, að það væri ekki ófrávíkjanleg regla, að allir starfsmenn hins opinbera yrðu að bíða eftir endurskoðun launalöggjafarinnar. Eftir fordæminu með prestana mætti einnig taka yfirsetukonurnar nú. Það kemur greinilega í ljós, að meginatriðið í ástæðum hv. meiri hl. n. er það, að hann vill sýna fram á, að þær launabreytingar, sem hjer er um að ræða, sjeu fremur í vil hinum hæstlaunuðu heldur en þeim lágt launuðu, og það er sannast að segja, að svo framarlega sem hv. meiri hl. gæti fært rök fyrir því, þá mætti segja, að ætti að taka tillit til þess. En þegar litið er að öðru leyti á þessa grg.hv. meiri hl., og hún er borin saman við þau raunverulegu laun, sem yfirsetukonurnar hafa, þá skal jeg sýna fram á, að það staðfestist æ betur og betur, að sú launahækkun, sem hjer er um að ræða, kemur sjerstaklega til góða þeim ljósmæðrum, sem illa eru launaðar. Hv. meiri hl. hefir reiknað út, hvernig þessi launviðbót myndi koma fram á ýmsum stigum. Það hefði nú mátt ætla, að hv. meiri hl. hefði í þessari grg. sinni tekið upp yfirsetukvennaumdæmi eins og þau eru og reiknað launin eftir þeim, en svo er ekki; hjer eru aðeins búin til reikningsdæmi, launin sýnd í ýmsum stigum, en þau hjeruð eru ekki til í landinu, sem mikið af útreikningnum er miðað við. En þrátt fyrir allar tilraunir hv. meiri hl. til þess að sýna fram á, að meira tillit sje tekið til hinna hátt launuðu heldur en þeirra lágt launuðu, þá verður samt niðurstaðan í nál. þeirra sú, að meira tillit sje tekið til hinna lágt launuðu, því að það er játað þar, að hámarkslaun hinna lágt launuðu hækki um 82%, en hjá hinum hátt launuðu ekki nema um 50%. En það, sem er aðalatriðið í þessu máli, er það, hvernig þessi launahækkun kemur niður, og skal jeg þá fyrst tala um hámarkslaunin. Þá er fyrst gert ráð fyrir því, að laun, sem samkv. lögunum frá 1919 eru ákveðin 1000 kr., verði samkv. þessum lögum 1500 kr. En nú er að athuga það, hve margar yfirsetukonur á landinu það verða, sem njóta þessarar hækkunar, og það sýnir sig, þegar til kemur, að það eru aðeins þrjár yfirsetukonur á öllu landinu, sem þessi hækkun nær til. Menn vilja ef til vill segja, að það sje ekki mikil ástæða til þess að vera að hækka laun þeirra, sem mest laun hafa, en því er aftur til að svara, að því er þessar yfirsetukonur snertir, að þær verða að afla sjer alveg sjerstakrar mentunar. Það eru gerðar kröfur til að þær sigli og afli sjer meiri mentunar en ljósmæður alment hafa, og sjeu sem hæfastar til starfsins, vegna þess að þær eiga að kenna ljósmæðrum, sem þær verða að gera fyrir mjög lág laun. En það vita allir, hvaða þýðingu það hefir, að þær ljósmæður sjeu vel valdar, sem hafa slíka kenslu á hendi. Þessi hækkun, sem hjer er um að ræða, kemur aðeins á þrjár yfirsetukonur í Reykjavík; taki maður Hafnarfjörð og Vestmannaeyjar með, þá fá ljósmæðurnar þar um 1200 kr. laun, svo að það verður, eftir því sem stjórn yfirsetukvennafjelagsins segir, engin hækkun, hvorki á byrjunarlaunum nje hámarkslaunum þeirra. En líti maður nú aftur á móti á lágu launin, þá kemur það merkilega fram í þessu máli, og sem hv. meiri hl. n. hefir ætlað sjer að læðast fram hjá með því að búa til þetta yfirlit yfir launakjörin. Þá kemur nefnilega það merkilega fram, að á lægsta stiginu eru um 140 yfirsetukonur, sem eru með 200 kr. lágmarkslaun, og í þessu liggur hin alvarlega sönnun fyrir því, að þessi lækkun kemur aðallega fram á þeim, sem lægst eru launaðar. Frekari sannana þarf ekki við. Mjer virðist, að öllum muni nú vera það ljóst, að það þarf ekki að gera sjer neina sjerstaka fyrirhöfn til þess að hrekja þær ástæður, sem fram eru færðar í nál.hv. meiri hl. n. Mjer sýnist, að þessar tölur, sem jeg hefi bent á, og ýms atriði, sem stjórn ljósmæðrafjelagsins hefir tekið fram, og eins þegar litið er á það, hve mikið far hv. meiri hl. n. hefir gert sjer um það, að verja málstað sinn, þá get jeg ekki ímyndað mjer annað, en að þeir menn, sem óhlutdrægt lesa nál., finni til þess, að það er svo langt frá því, að hv. meiri hl. hafi tekist að sanna það, sem hann vildi. Það er þvert á móti svo, að þó hann tali um, að hækkunin sje meiri hjá þeim, sem hæst launaðar eru, þá sýnir það sig, þegar farið er að rannsaka nál., að það eru aðeins þrjár yfirsetukonur, sem njóta þessarar miklu hækkunar en 140, sem eru á lægsta stigi. En þrátt fyrir það, þó að þetta sje bæði staðfest af ríkisgjaldanefnd og stjórn yfirsetukvennafjelagsins, þá er því samt haldið fram af mesta ofurkappi í umr., að hjer sje verið að berjast fyrir þær háttlaunuðu, en ekki fyrir þær, sem lægst hafa launin. Ennfremur verður að líta á það, að sumir bæirnir hafa orðið að fara hærra um launagreiðslur heldur en gildandi lög ákveða, til þess að geta fengið góðar yfirsetukonur. Það er sem sagt enginn vafi á því, að í bæjunum skilja menn, hvað það þýðir að hafa góðar og vel mentaðar ljósmæður. Ef t. d. ætti að fara að lækka laun ljósmæðra hjer í Reykjavík, svo að hingað fengist aðeins miðlungs ljósmæður, þá myndi það alls ekki verða þolað. Svo kalla jeg líka, að þeir, sem sjerstaklega mæta hjer fyrir sveitaumdæmi, þeir sjeu sannarlega hógværir og af hjarta lítillátir, þegar þeir láta sjer það nægja, að það sje slengt saman tveimur umdæmum, og svo kannske sett í það ljósmóðir, sem ekkert hefir lært, en hirða ekkert um að fá til starfans ljósmóður, sem hefir eins góða þekkingu og nú er kostur á hjer á landi, - það virðist mjer óþarflega mikil nægjusemi. Þegar hv.frsm. meiri hl. n. tekur til máls á eftir, þá vona jeg, að hv.þm. muni eftir því, sem jeg hefi sagt hjer, að það eru þrjár yfirsetukonur í Reykjavík, sem fá þessa miklu hækkun, sem hv.þm. ofbauð svo mjög, en 140 yfirsetukonur á lægsta stigi. En hverjar eru svo þessar kröfur, þótt alt verði samþ., sem farið er fram á í þessu frv.? Þá fá þessir starfsmenn hins opinbera alls ekki svo mikil laun sem ýmsar vinnukonur hjer í Reykjavík. Það er von, að mönnum ofbjóði, að það skuli varla vera nokkur einasta ljósmóðir í sveitum þessa lands, sem fær meðal vinnukonulaun. Jeg held, að jeg verði að lána hv.frsm. meiri hl. þetta brjef, sem stjórn ljósmæðrafjelagsins hefir skrifað mjer; jeg er alveg sannfærður um, að hv.þm. gæti lært ýmislegt af því, sem hann á enn eftir að læra. Hv. meiri hl. segir, að útgjaldaauki af frv. þessu, ef það verði að lögum, muni nema fullum 50 þús. kr., auk þeirrar dýrtíðaruppbótar, sem stafi af launahækkuninni. Jeg veit ekki, á hvaða útreikningi þetta er bygt; að minsta kosti getur hv. meiri hl. ekki bygt á þeim mikla útreikningi, sem hann birtir hjer í nál. sínu. Jeg sje svo ekki ástæðu til að eyða fleiri orðum um þetta mál að sinni; málið talar líka best fyrir sjer sjálft, og jeg vona, að hv.þdm. hafi nú sjeð það, að þau rök, sem hv. meiri hl. n. hefir fært fyrir sínum málstað, eru mjög lítilfjörleg.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) Með sólskinsbrosi á vörum lagði hv.þm. Dal. út af því, hvað við meiri hl. n. værum nægjusamir. Jeg held, að hv.þm. hefði unnið þjóð sinni meira gagn, ef hann hefði verið ósköp lítið nægjusamari um dagana, heldur en hann hefir verið. Það er einmitt það, sem okkur vantar, að vera það nægjusamir sem samsvarar okkar eigin getu og þjóðarinnar, til þess að fullnægja kröfunum. Hv. þm. Dal. vildi reyna að sanna það, að meiri hl. n. færi með staðleysur, þegar hann efaðist um, að það væri rjett hjá hv. minni hl., að það vantaði yfirsetukonur í 30 umdæmi á landinu. Jeg get nú ekki sjeð það, af því sem jeg hefi blaðið í þessari bók, gerðabók ríkisgjaldanefndar, af þeim skýrslum, sem þar eru birtar, að það sje nema 199 yfirsetukvennaumdæmi í landinu, utan kaupstaða, en á öllu landinu eru ekki nema 204 hreppar, og margir þeirra sameinaðir í eitt umdæmi; í einni sýslu eru t. d. fimm hreppar, sem hverfa úr tölunni, svo það mega vera allmargir hreppar á landinu, sem er skift í tvö yfirsetukvennaumdæmi, til þess að fleiri verði en áður eru talin. Samkv. þessari sömu skýrslu voru þjónandi yfirsetukonur utan kaupstaða 1926 189; ætti þá að vanta yfirsetukonur í 10 umdæmi, en þess er getið í nál. meiri hl., eins og hv.þm. Dal. hefir veitt eftirtekt, að sumar yfirsetukonur þjóna tveimur umdæmum, og því hæpið að segja, að þar vanti yfirsetukonur, ekki síst þar sem fult samkomulag hefir orðið um þetta hjá hlutaðeigandi umdæmum. Það virðist vera fullkomin ástæða til að efast um, að fullyrðing sem þessi, að í 30 yfirsetukonuumdæmi vanti yfirsetukonu, sje á rökum bygð. Árið 1912 gerði landlæknir allítarlegar rannsóknir um alt, sem snerti launakjör og starfsemi yfirsetukvenna; m. a. rannsakaði hann það og athugaði, hver meðalembættisaldur yfirsetukvenna væri, og komst hann að þeirri niðurstöðu, að hann væri 20 ár. - Ef nú væri gert ráð fyrir, að 200 yfirsetukvennaumdæmi sjeu á öllu landinu, þá ætti að þurfa að útskrifast árlega tíu yfirsetukonur, til þess að fullnægja eftirspurninni, en síðastliðin tíu ár hafa til jafnaðar útskrifast tólf á ári, og er það tveimur fleira en þarf til að fullnægja þörfinni. Hv. frsm. minni hl. vildi halda því fram, að það, sem haft er eftir landlækni í nál., hafi verið skakt, en jeg hygg, að það sje útilokað, en hitt gæti átt sjer stað, að málið hefði verið flutt eitthvað öðruvísi við hann en nál. gefur tilefni til. Vil jeg þó ekki fara mikið út í það. Jeg vil aðeins benda á það, að þetta átti ekki að skiljast svo, að aldrei hefði á þessu árabili verið þörf á yfirsetukonum, heldur hitt, að þörfinni hafi verið fullnægt, og mjer þykir það einkennilegt, ef eitthvert hjerað hefir ekki fengið þörfinni fullnægt, að það hafi þá ekki gert umkvörtun á þessu ári, en það hygg jeg, að hvorki yfirsetukvennafjelagið nje hv.þm. Dal. geti fengið yfirlýsingu landlæknis um, að hann hafi fengið áskorun í vetur þess efnis, að útvega yfirsetukonu. Að sjálfsögðu má gera ráð fyrir, að losni um tíu umdæmi á ári, en þar sem tólf ljósmæður útskrifast á ári, þá þykir mjer líklegt, að þau umdæmi geti fengið hæfan embættismann. Eins og jeg hefi áður tekið fram, þjóna nokkrar yfirsetukonur tveimur umdæmum, en það er alls ekki fyrir þá ástæðu, sem hv.frsm. minni hl. vill halda fram. Jeg hefi sannanir fyrir því, að þar sem þetta fyrirkomulag er, sumstaðar, þá hafa hlutaðeigandi hjeruð ekki kært sig um annað; þau hafa verið ánægð með það, þótt yfirsetukona annars umdæmis þjónaði hjá þeim. Það hefir líka sýnt sig nokkur undanfarin ár, að alt stefnir meira og meira í þá átt að stækka þessi umdæmi og láta þau renna saman eftir því sem hægt er, og jeg sje ekki annað, en að það sje fullkomlega rjettmætt, ef það starf kostar svo mikinn lærdóm sem hv. minni hl. n. vill halda fram, að nota þá þessa lærðu krafta sem best. Þetta verður líka því auðveldara á landi voru, þar sem nú er sú breyting allvíða á orðin, að í sumum sveitum, þar sem áður þurfti 2–3 tíma ferð á hestum, má nú kannske þjóta yfir í bifreið á 15–20 mínútuni. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þá breytingu, sem gerð var á launakjörum prestanna, þ. e. a. s. launin sjálf voru látin standa óbreytt, eftir því sem lögin ákveða, en dýrtíðaruppbótin var færð í það horf, að þeir fengu fulla dýrtíðaruppbót eins og aðrir embættismenn. Jeg get þess vegna ekki viðurkent, að hægt sje að segja, að þar sje verið að gera neina gagngerða breytingu á launum þeirra. Það er heldur ekkert við því að segja, þótt yfirsetukonur fái dýrtíðaruppbót á laun sín, eins og nú er orðið, en ef þessi launahækkun, sem hv. minni hl. n. ætlast til, verður samþ., þá býst jeg við, að verði allþröngt fyrir dyrum vegna umkvartana annara embættismanna, sem með engu minni rjetti gætu beiðst hækkunar á launum sínum. Jeg held, að ef ætti að launa öðrum embættismönnum þjóðarinnar í hlutfalli við þetta, þá myndi mörgum þykja helst til langt gengið. Þó ber þetta engan veginn svo að skilja, að laun yfirsetukvenna eigi ekki að breytast, heldur álít jeg, að hv.þm. verði að hafa það hugfast að gera ekki einum hærra undir höfði en öðrum. Hv. frsm. vildi vefengja orð mín, en hann gat ekki neitað því, að rjett væri með tölur farið, og að hjer væri verið að ganga á rjett þeirra, er lægst hefðu launin, en hann þvoði hendur sínar með því, að hjer í Rvík væru aðeins 3 yfirsetukonur, sem nytu þessara launa, en fjöldi úti um land. Það hefir ekki áhrif á eðli málsins, hvað margar yfirsetukonurnar eru, en það hefir áhrif á pyngjuna, sem á að greiða þeim launin. Hjer er líka verið að vinna fyrir þær hálaunuðu, en ekki þær láglaunuðu; þær njóta ekki þessarar launahækkunar fyr en eftir 12 ár frá því, er launin ganga í gildi, þótt þær hafi áður verið búnar að gegna þessum störfum í 12 eða jafnvel 20 ár, og það er ranglæti gagnvart þeim, því að þær fá engin hlunnindi við þessa launauppbót. Þetta mál kom fyrir í efri deild í fyrra, en þá þótti ekki nógu vel frá frv. þessu gengið, en nú kemur það fram hjer með svipuðum göllum. Það sýnir, að þetta mál er ekki flutt af eins mikilli alvöru og önnur mál, heldur hafa hv.flm. leitað að einhverju formi til að fullnægja kröfunum, sem hlutaðeigendur hafa gert, og harðvítugum óskum þeirra. Þeir hafa ekki verið að leita eftir rökum, og þeir hafa ekki heldur haft fyrir því að fletta upp í Alþt., til þess að athuga, hvaða útreið frv. fjekk í Ed. í fyrra, en það hefði hv.flm. átt að gera ef þeir hefðu viljað, að frv. kæmi að liði. Þá talaði hv.þm. um það, að bæir hefðu orðið að borga hærri laun en lög standa til, en það er mjer ekki kunnugt um. En hvers vegna er þá farið að pota þessu inn í lögin, ef yfirsetukonurnar hafa þegar fengið launauppbót hjá bæjunum? Mjer vitanlega hafa engar umkvartanir komið, t. d. frá bæjarstjórn Rvíkur, eða óskir um það, að launin verði hækkuð. Eftir þessum ummælum hv.þm. ættu 3 yfirsetukonur að fá þessi laun, en jeg veit að minsta kosti um 7, sem eru hjer „praktiserandi“ og fá engin laun, en virðast þó una vel hag sínum, og það sýnir, að þessi staða borgar sig, og að aðaltekjurnar fá þær sem aukatekjur, þær eru aðalkeppikeflið, því að annars myndu konurnar ekki hirða um slíkan starfa. Jeg get játað það góðfúslega, að í nál. meiri hl. er útgjaldaaukinn ekki reiknaður út nákvæmlega. Það kemur til af því, að í frv. er styttur sá tími, sem þarf til að ná hæstu launum, um 3 ár. Hv. þm. Dal. vitnaði í Hafnarfjörð og Vestmannaeyjar, en jeg vil benda honum á það, að á þessum stöðum hækka lágmarkslaun aðeins um 22%, en hámarkslaun um 37%. 

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg hefi á undanförnum þingum svo oft haft tækifæri til að tala um þetta mál, að jeg mun láta mjer nægja í þetta sinn að segja aðeins örfá orð. Þetta frv. fer fram á, að bætt verði launakjör eins flokks starfsmanna, en mitt álit er það, að ekki sje rjett að gera það fyr en launalögin verða tekin fyrir í heild sinni. Frá mínu sjónarmiði eiga þessi ákvæði að fara saman með hinum, og það mun ekki líða á löngu, þar til lögin verða endurskoðuð. En jeg álít, að fyrst verði menn að hafa gengið úr skugga um, hvert verði verðgildi krónunnar, svo að hægt verði að byggja á því og hafa þar fastan grundvöll fyrir. Þetta var það, sem jeg þurfti að segja, en jeg get ekki látið hjá líða að lýsa undrun minni yfir því, að þetta frv. skuli koma hjer svo fram, að það er í rauninni óframbærilegt. 

Sveinn Ólafsson Frv. þetta er komið frá hv.Ed., og á sennilega engan talsmann hjer í deildinni. Þykir mjer því rétt að gefa dálitlar upplýsingar um jarðeign þá, sem hjer er talað um að láta af hendi, til leiðbeiningar fyrir nefnd þá, sem frv. þetta fær til meðferðar. Jeg verð að segja, að mjer þykir ekki líklegt, að Alþingi geti gengið fyllilega inn á efni frv., þegar á það er litið, hve þunglega það hefir tekið samskonar beiðnum undanfarin ár, og má þar til nefna beiðni um sölu á landi Hvanneyrar til handa Siglufirði, sem var hafnað, og sömuleiðis á sölu á landi til Vestmannaeyja kaupstaðar, sem einnig var hafnað. Vil jeg þó ekki segja með þessu, að ekki geti komið til mála að láta þessa eign af hendi, en jeg vil halda því fram, að sjerstakt mat þurfi að fara fram á henni áður en hún er seld. Og til þess að gera mál þetta ljósara fyrir nefndinni vil jeg geta þess, að þær 340 fornu álnir, sem hjer er um að ræða, og eru eign ríkissjóðs, gáfu af sjer kr. 37,00 árið 1910, en gáfu næstl. ár nokkuð á 6. hundrað. Er því ljóst, að landið hefir stigið allmjög í verði nú á síðari árum, þar sem tekjur ríkissjóðs af þessum fáu álnum hafa 14-faldast, og hlutfallsleg verðhækkun hefir auðvitað orðið á þeim 840 álnum, sem kirkjunni teljast. Af þessu hlýtur öllum að verða það ljóst, að alveg sjerstakt mat verður að fara fram á landi þessu, ef fara á fram sala á því. Þá vil jeg geta þess, að enda þótt í þessi sala fari fram, þá er á engan hátt bætt úr grasnytjaþörf fyrir kaupstaðinn, þar sem hann stendur á þessu landi og hefir þess sömu not, hvort í ríkið á það eða bærinn. Þessar bendingar vildi jeg gefa hv. nefnd, og finn svo ei ástæðu til þess að fara frekar út í málið. Að eins skal þó getið þess, að með því að farga þessari eign kirkjunnar þarna, getur svo farið, að erfitt verði og útdráttarsamt að sjá presti þarna fyrir sómasamlegum bústað og hæli, þegar þetta síhækkandi verðmæti missist, og tún og grasnyt er frá honum tekin.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg skal reyna að stilla svo í hóf ræðu minni, í að hún dragist ekki fram yfir venjulegan fundartíma. Þó kemst jeg ekki hjá að fylgja frv. úr hlaði með nokkrum orðum, af því að hjer er um gamalt deilumál að ræða, sem um leið er afarstórt fjárhagsatriði fyrir ríkissjóð. Það var á þinginu 1921, að mál þetta var borið fram í fyrsta sinni, og gerði það þáverandi fjmrh., Magnús Guðmundsson, sem hafði látið undirbúa málið mjög rækilega, og var það þá fram borið sem stjfrv. Að vísu var frv. þetta víðtækara, þar sem gert var ráð fyrir að taka einnig upp einkasölu á áfengi því, sem þá mátti til landsins flytja samkvæmt lögum. En í meðferð þingsins á málinu var áfengið felt niður, en frv. varð að lögum um einkasölu ríkisins á tóbaki. Um þetta mál segir svo í aths. við stjfrv. í A-deild Alþt. 1921, þskj. 6, bls. 50, með leyfi hæstv. forseta: „Tilgangurinn með einkasölu á tóbaki er að sjálfsögðu einkum sá, að útvega með því fje í ríkissjóð og ljetta þannig undir skattabyrði almennings. Er gert ráð fyrir, að tóbak, hvort heldur er vindlar, vindlingar, reyktóbak, neftóbak eða munntóbak, verði ekki, eða að minsta kosti ekki sem neinu nemur, dýrara en annars mundi, því að bæði mundi auðið að komast að betri innkaupum fyrir þann, sem hefir umráð yfir allri versluninni, en þegar hún er frjáls, og auk þess er það vitanlegt, að eigi alllítið er lagt einmitt á þessa vöru af stórsölum. Það virðist á engan hátt athugaverð stefna, að ljetta skattabyrðina á þennan hátt, þar sem atvinna er með þessu eigi tekin af nema tiltölulega mjög fáum, því að smásala tóbaks verður að sjálfsögðu rekin eftir sem áður.“ Ennfremur er í athugasemdunum gert ráð fyrir, hvaða tekjur yrðu af tóbakseinkasölunni, og er það sundurliðað þannig: a. af allskonar tóbaki kr. 63579,20 b. - vindlum og vind- lingum - 142566,00 eða samtals um .... kr. 206139,20 Þó er aðgætandi, að þessi áætlun er miðuð við brúttótekjur, en þar sem ætlast var til, að áfengisverslunin yrði rekin í sambandi við tóbakseinkasöluna, þá er gert ráð fyrir, að kostnaður við þennan verslunarrekstur mundi nema um 30 þús. krónum, svo að nettótekjurnar áttu þá að verða um 180 þús. krónur, og virðist það mjög varlega áætlað. Þessar áætluðu tekjur í aths. frv. áttu að fást með því, að meðalálagning á tóbaki væri 20%, en 30% á vindlum og vindlingum, og er þetta miðað við innflutning á tóbaki og vindlum fyrir árin 1917–1919. Eins og kunnugt er, fór um frv. þetta svo, að lögleidd var einkasala á tóbaki 1921, en áfengið dregið út úr frv. Nú þykir mjer hlýða að skýra frá því, hvernig tóbakseinkasalan fullnægði þeim tekjuvonum, sem áætlaðar voru í frv. stj., og verður þá best að láta tölurnar tala, eins og þær hafa verið birtar í reikningunum, en tóbakseinkasalan starfaði frá 1. jan. 1922 til 31. des. 1925. Tekjur ríkissjóðs af tóbakseinkasölunni urðu þessi ár: 1922 kr. 100000,00 1923 - 200000,00 1924 - 350000,00 1925 - 490000,00 eða samtals þessi 4 ár kr. 1140000,00 eða að meðaltali á ári 285 þús. krónur, og er það talsvert hærra en gert var ráð fyrir á Alþingi 1921. En auk þessara tekna, sem runnu beint í ríkissjóð, galt tóbakseinkasalan 70 þús. kr. í útsvar til Reykjavíkurbæjar. Útsvar þetta var dæmt á einkasöluna 1924, en margir litu svo á, að hún væri ekki útsvarsskyld. En þetta er rjett að taka til greina nú, af því að framvegis er ekki gert ráð fyrir að greiða nema mjög lágt útsvar í bæjarsjóði af opinberum ríkisrekstri. Fyrst var allhörð mótstaða gegn frv. þessu, en þáverandi fjmrh., Magnús Guðmundsson, fylgdi því fast fram, og urðu margir til þess að veita honum brautargengi, þó að þeir síðar snerust á móti málinu. Því var spáð af andstæðingum tóbakseinkasölunnar, að ríkið mundi engar tekjur af þessu hafa. Jeg man eftir því, að sumir hjeldu því fram, að hinn svokallaði „kaupmannsgróði“ mundi aldrei nást, og tap verða á þessum ríkisrekstri í erfiðum árum. En reynslan varð önnur, eins og jeg hefi bent á, þar sem tekjur tóbakseinkasölunnar námu á ári nálega 300 þús. krónum. Á þinginu 1924 kom fram till. um að afnema tóbakseinkasöluna, en jafnvel hv. 3. landsk. (JÞ) treysti sjer ekki til að samþykkja þá till., af því að þá var ekki búið að sjá ríkissjóði fyrir öðrum tekjum í staðinn. En svo kom þingið 1925, og þá var borið fram frv. um að afnema tóbakseinkasöluna, en jafnframt lagt til að hækka toll á tóbaksvörum sem því svaraði, að bera mætti uppi þann hagnað, er ríkissjóður hafði haft af einkasölunni. Um þetta mál var mikið deilt, og eru mjer sjerstaklega í minni orð, sem fjellu af vörum föður tóbakseinkasölunnar, hv. 1. þm. Skagf., sem þá var atvinnumálaráðherra. Hann komst svo að orði, og er það prentað í B- deild Alþt. 1925, bls. 2933: „Og fyrir mitt leyti (þ. e. MG) verð jeg að segja það, að verslunarhagnaðurinn hefir alls ekki brugðist vonum mínum.“ Hann gat heldur ekki annað sagt, þar sem hagnaðurinn varð mikið hærri en formælendur málsins höfðu í upphafi gert sjer vonir um. En þrátt fyrir þann mikla hagnað, sem einkasalan hafði gefið, varð þó þáverandi atvinnumálaráðherra og faðir einkasölunnar til þess að bregða fæti fyrir þetta afkvæmi sitt, og hann gerði það á þann eftirminnilega hátt, að sitja hjá er lokasennan stóð, því án hlutleysis hans í atkvgr. hefði ekki verið hægt að afnema tóbakseinkasöluna á þinginu 1925. Sem sagt, tóbakseinkasalan var afnumin 1925, og tollhækkun tóbaks tekin upp í staðinn. En þó að tollhækkun þessi hafi verið í gildi síðan, hafa tekjur ríkissjóðs að meðaltali orðið talsvert minni en hagnaður tóbakseinkasölunnar, ef gert er ráð fyrir svipuðum innflutningi og þau árin, sem einkasalan starfaði. Þá ætla jeg með nokkrum orðum að víkja að frv. því, sem hjer liggur fyrir. í grg., sem er allítarleg, er gert ráð fyrir um 200 þús. króna hagnaði, og verð jeg að álíta, að það sje varlega áætlað, þegar miðað er við innflutning tóbaks árin 1925–29. Þau ár hafa verið góð verslunarár, en tóbakskaup manna fara nokkuð eftir því, hvort menn hafa úr miklu eða litlu að spila, enda sjest þetta best á því, að innflutningur tóbaks hefir gengið í einskonar bylgjum. Þegar illa árar, er innflutningur lítill, en eykst jafnan í góðum árum. Það er nú svo með þetta frv., að það er borið fram sem hreint tekjuaukafrv. fyrir ríkissjóð, og það er gert ráð fyrir því, að hagnaðurinn við þetta muni nema 200.000 kr. á ári, og það munar um minna. Auk þess er sú vara, sem hjer um ræðir, nautnavara, og alment mun litið svo á, að ekki saki, þótt á hana sje talsvert lagt, og það meira að segja svo mikið, að úr nautn hennar dragi. En þótt þessi vara væri seld með talsverðu álagi, eru engar líkur til þess, að verðið myndi hækka, því að ríkissjóður myndi komast að betri kaupum hjá erlendum framleiðendum eða kaupmönnum, heldur en einstakir kaupmenn, þótt þeir kunni að hafa komist að góðum kjörum. Í þessu sambandi má geta þess, að árið 1926 mun innflutningur tóbaks hafa verið einna mestur, en það orsakaðist af því, að vörur voru litlar fyrirliggjandi hjá Landsversluninni og kaupmenn birgðu sig ekki upp fyrir lengri tíma, en svo þegar Landsverslunin hætti um áramótin 1925–1926, tóku kaupmenn að gera innkaup sín sjálfir, og keyptu þá auðvitað í stærri stíl en áður frá Landsverslun, þar sem erfiðara var þá um aðdrætti, er þeir urðu að kaupa frá útlöndum. En eftir árið 1926 minkaði innflutningur tóbaks aftur, og var 4–500000 kr. lægri, en það ár. Þeir, sem voru með því að afnema einkasöluna fullyrtu, að innflutningur myndi aukast, en hinir sögðu, að það myndi fara eftir árferði og hve færir landsmenn væru um að kaupa tóbakið. En hinsvegar gæti verið, að eitthvað yrði rírari innflutningur fyrsta árið eftir afnámið, því kaupmenn mundu þá taka til sín meiri birgðir en áður. Jeg geri ráð fyrir því, að nú sje mótstaðan gegn einkasölu á tóbaki ekki eins mikil eins og hún var á árunum 1923–'25, því að þá gerði pólitískur flokkur í landinu málið að æsingamáli við kosningar, og jeg býst heldur ekki við því, að kaupmenn þurfi nokkuð að kvarta undan einkasölunni, því að jeg efast um, að jafnvel þeir hafi verið ánægðir með afnám hennar. Jeg geri ennfremur ráð fyrir, að næsta ár þurfi ríkissjóður á töluverðum peningum að halda, og það ekki síst þar sem verðtollurinn á að falla úr gildi næstu ár, en sú niðurfelling tekna mun nema æðimiklu, og þá væri ekki ónýtt að geta ausið úr öðrum lindum, og að ríkið hefði yfir góðum og þægilegum tekjustofni að ráða eins og tóbakseinkasölunni. Jeg vil nú ekki lengja fundinn mikið og ætla því að endingu að láta þá ósk mína í ljós, að frv. verði vísað til fjhn. að loknum umræðum.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg get í þessu máli að mestu skírskotað til nál., sem er að finna á þskj. 226. Landbn. hefir athugað frv. og lagt til, að það yrði samþ. með nokkrum breytingum. Aðalbreytingin er við 2. gr. frv. og er fólgin í því, að í stað þess að frv. gerir ráð fyrir því, að hálfar bætur fyrir missi selveiðinytja greiðist úr ríkissjóði, þá fer brtt.n. fram á það, að þessar bætur greiðist að öllu leyti af laxveiðieigendum eða leigjendum. Eftir atvikuni getum við flm. fallist á þessa tillögu. Þá er og bætt við einum eða tveimur málsliðum, sem af óaðgæslu höfðu fallið úr frv. og frv. þar með sett í sama horf og það var í á síðasta Alþingi. Næsta brtt., við 3. gr., leiðir af áðurnefndum brtt. Þá er síðasta brtt.n., að í stað þess að 3 þeirra manna, er bætur eiga að greiða, geti gert kröfu um mat á arði af laxveiðiaukningu, eins og er í frv., komi 10. Þykir nefndinni fullauðvelt um heimting á yfirmati, ef aðeins 3 menn geta heimtað það. En þarna er um marga menn að ræða, sem á einhvern hátt hafa rjett til laxveiða, og telur því 10 ekki of hátt sett. - Vona jeg að hv. deild fallist á frv., einkum þar sem brtt.n. leiða til þess, að útgjöld ríkissjóðs hverfa svo að segja með öllu, og þau litlu, sem verða, hverfa eftir tiltölulega skamman tíma. Vona jeg því, að ekki verði neinn ágreiningur í hv. deild um þetta frv.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Jeg hefi ekki mörgu við það að bæta, sem stendur í greinargerð þessa litla frv. Eins og allir kannast við, hefir til þessa verið það skilyrði fyrir að mega reka lyfjaverslun á Íslandi, að leyfishafi hafi verið lyfjafræðingur. Af þessu hefir aftur leitt það, að hinn sami maður hefir orðið að fullnægja þeim tveimur skilyrðum, að hafa þekkingu í lyfjafræði, og ennfremur að hafa fjármagn til þess að koma lyfjabúðinni upp og reka hana. Aðrir en lyfjafræðingar hafa ekki mátt reka lyfjabúðir, þó þeir hefðu lyfjafræðing til að veita henni forstöðu. En aftur á móti hafa lyfjafræðingar ekki getað stofnað og starfrækt lyfjabúðir, nema þeir væru ríkir menn. Hefir því mátt heita svo, að lengi vel væri einokun í þessu efni hjer á landi, og ekki er alllangt síðan að einungis var ein lyfjabúð hjer í Reykjavík og fjórar á öllu landinu. Nú er að vísu orðin töluverð breyting í þessu efni, þannig eru t. d. komnar fjórar lyfjabúðir hjer í Reykjavík, og má eflaust við það una. En þrátt fyrir þá breytingu, sem orðin er í þessum efnum frá því, sem áður var, er samt langt frá því, að lyfjaverslunin sje eins frjáls og hún ætti að geta verið. Að sjálfsögðu verður altaf að gera strangar kröfur til þess, að sá, sem veitir lyfjaversluninni forstöðu, sje lyfjafræðingur, en að hann þurfi endilega að eiga hana sjálfur, sýnist vera óþarfi. Fer frv. þetta því fram á, að öðrum en lyfjafræðingum megi veita leyfi til þess að reka lyfjaverslun hjer á landi, þó með því skilyrði, að leyfishafi hafi fullkominn lyfjafræðing til þess að veita versluninni forstöðu. Það mun nú tæplega geta orkað tvímælis, að almenningi sje engu síður þörf á því, að geta fengið lyf með vægu verði en aðrar vörur, því að vart munu sjúklingar eiga hægara með að kaupa dýra vöru en þeir, sem heilir eru. Mundi þessi breyting, sem frv. fer fram á, verða til þess að lækka lyfjaverðið. Samkvæmt frv. þessu er ætlast til að einstökum mönnum, samvinnufjelögum og sveitar- eða bæjarfjelögum, verði veitt leyfi til lyfjaverslunar, og jeg gæti vel hugsað mjer, að það væri til bóta að breyta 1. gr. frv. þannig, að fleiri aðiljar gætu fengið þetta leyfi, eins og t. d. líknarfjelög. Jeg myndi því ekki verða á móti breytingum á frv., sem gengju í þessa átt. Það eina, sem jeg get hugsað mjer að verði haft á móti því, að koma lyfjaversluninni í þetta form, er það, að menn óttist að minna öryggi verði í því, að forstöðumennirnir verði starfi sínu vaxnir. Til þess að fyrirbyggja slíkan ótta, er ekki nema sjálfsagt að krefjast þeirrar sjerþekkingar, og það mjög stranglega, sem skapar fult öryggi í þessum efnum. Út í þetta er ekki farið í frv., að öðru leyti en því, að ákveðið er, að lyfjafræðingar skuli veita lyfjaverslununum forstöðu. Gæti því verið rjettara að taka nánara fram um próf o. fl. Og ef þær kröfur eru gerðar nógu strangar, fæ jeg ekki sjeð, að nein hætta geti stafað af því, þó að forstöðumaðurinn eigi ekki verslunina sjálfur. Legg jeg svo til, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn. að þessari umr. lokinni, og jeg mun að sjálfsögðu taka því vel, þó að nefndin geri á því breytingar, ef aðalefni þess fær að halda sjer.

Jón A. Jónsson Mjer finst, að með frv. þessu sje skotið yfir markið hjá hv.flm., því eins og kunnugt er, gefur heilbrigðisstjórnin út gjaldskrár fyrir lyfjabúðirnar og getur því ráðið verði lyfjanna. Með þessu fyrirkomulagi, sem stungið er upp á í frv., er verið að koma lyfjaversluninni inn á nýtt svið, sem mjer finst að geti orðið til þess, að erfiðara verði að fá góðar lyfjabúðir, því að það er vitanlegt, að til þess að reka lyfjaverslun þarf mikið fje, þar sem t. d. að liggja verður með lyf, sem kannske eru ekki notuð nema einu sinni á fleiri árum, en verða eigi að síður að vera fyrir hendi. Bindst á þann hátt oft mikið fje hjá lyfsölunum, og með því fyrirkomulagi, sem frv. gerir ráð fyrir, væri ekki um neinar smáfjárhæðir að ræða, sem fastar yrðu í þessari verslun umfram það, sem nú er, þar sem lyfjabúðum mundi fjölga stórlega. Menn hafa einskonar hjátrú á gróða þessarar verslunar, þó að nú hafi fengist reynsla fyrir því, að það er ekki gróðavegur að reka lyfjabúðir þar, sem fáment er. Þannig hefir t. d. reynslan orðið á Eyrarbakka, Sauðárkróki og jafnvel í Stykkishólmi nú í seinni tíð. Þá mundi og þurfa margfalt fleira fólk við þessa verslun, ef búðum fjölgaði svo stórlega, sem hjer er ráð fyrir gert. Um stórgróða af þessari verslun hefir því ekki verið að tala, nema ef vera kynni hjer í Reykjavík meðan lyfjabúðin var aðeins ein. En um það getur ekki verið að ræða lengur þar sem lyfjabúðirnar eru nú orðnar fjórar í bænum. Mun því hjer eftir ekki vera að vænta meira en sæmilegrar afkomu fyrir þær. Jeg held því, að það sje ekki rjetta leiðin til þess að gera lyfin ódýrari en þau eru nú, sem frv. þetta ætlast til að verði farin. Á þinginu 1921 var hækkaður mjög tollur af vínanda þeim, sem notaður er til lyfja. Þessi hækkun mun nema alt að 100 þús. kr. á ári. Þar sem meiri hluti verðs flestra lyfja er vínandi, þá má nærri geta, að lyfin hafa hækkað stórlega við þennan tollauka og finst mjer rjett að byrja lækkun lyfjanna með því að fella tollaukann niður.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Jeg veit vel, að heilbrigðisstjórnin gefur út lyfjaskrá eða taxta en jeg veit jafnframt, að það er ekki nema hámarksverð, og að lyfjabúðirnar geta haft mikinn gróða samt, því þegar hámarksverð er sett, er það ekki lægsta verð, sem hægt er að selja fyrir. Jeg fæ því ekki sjeð, að með frv. þessu sje skotið yfir markið. Þá virtist mjer eins og hv.þm.N.-Ísf. gera ráð fyrir, að ef frv. þetta yrði samþykt, þá myndi hver hreppur fara að reka lyfjabúð. En jeg geri alls ekki ráð fyrir því, að heimildin yrði notuð svo alment. Jeg gæti þvert á móti búist við, að lyfjabúðunum fjölgaði ekki mikið frá því sem nú er. En þrátt fyrir það mundi það fyrirkomulag, sem stungið er upp á í frv., vera hentugt og tryggja hæfilegt verð lyfja, með fram vegna þess, að lyfjabúðirnar gætu annars átt von á samkepni. Jeg held, að hv.þm.N.-Ísf. geri alt of mikið úr kostnaði lyfjabúðanna. Jeg hefi kynt mjer þetta mál talsvert og leitað mjer um það fræðslu hjá sjerfræðingi. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, þarf ekkert stórfje til að útvega öll nauðsynlegustu lyf, þó að það sje auðvitað fátækum manni, nýkomnum frá prófborði, ofviða að afla þess. Hv. þm. (JÁJ) vildi gera lítið úr gróða lyfjabúðanna. Það getur verið, að þær hafi ekki allar mikinn ágóða. En sumar þeirra hafa ómótmælanlega grætt of fjár, og eitthvað af því fje væri betur komið í vösum sjúklinganna. Slíkur gróði hefir átt sjer stað víðar en í Reykjavík. Það er mjer fullkunnugt um.

Flm. (Jón Sigurðsson) Jeg skal eigi þreyta hv. deild með langri ræðu um þetta mál, enda er þar ekki þörf langra skýringa. Hafnargerð á Sauðárkróki er í raun og veru ekkert nýmæli. Það eru nú 15 ár síðan byrjað var á garði fram af svokallaðri Eyri, norðan við kaupstaðinn. Sá garður hefir síðan verið lengdur smám saman, og er nú orðinn um 60 m. Lítill styrkur hefir komið til þessa verks frá ríkinu. Hafa hjeraðsbúar unnið það af sjálfsdáðum, og sýnir það áhuga þeirra á þessu mannvirki. Verkið hefir þegar borið nokkurn árangur. Þannig hefir Gönguskarðsá borið sand upp að garðinum að norðan, en sá sandur myndi hafa lent í höfninni, ef garðurinn hefði ekki verið. Hefir garðurinn þannig hamlað því, að höfnin gryntist meir en orðið er. Síðastliðið sumar rannsakaði Finnbogi Þorvaldsson verkfræðingur hafnarstæðið á Sauðárkróki. Er áætlun vitamálastjóra, sú sem hjer liggur fyrir, bygð á athugunum verkfræðingsins. Þar er lagt til, að núverandi brimgarður verði breikkaður og lengdur um 210 metra, fyrst til austurs, en beygi síðan til suðurs og nái fram á 6–7 metra dýpi. Er gert ráð fyrir bæði skjólgarði og bryggju. Á auk þess að steypa skjólvegg, 1¼ m. háan að utanverðu. Í niðurlagi álitsins stendur: „Lengd hafnargarðsins er ca. 270 m., og með slíkum garði fengist allsæmileg höfn með 75 metra bryggjuplássi fyrir skip, sem rista alt að 18 fetum, og 130 m. bryggjuplássi fyrir báta og smærri skip; auk þess töluvert leigupláss fyrir smáskip. Kostnaður við þetta mannvirki er áætlaður ca. 623 þúsund krónur.“ Í áætlun vitamálastjóra er kostnaðurinn all nákvæmlega sundurliðaður, en eigi tel jeg þörf á að fara nánar út í það nú, enda verður hún lögð fyrir nefnd þá, sem væntanlega fær málið til meðferðar. Jeg þarf ekki að fjölyrða hjer um nauðsyn hafnargerðar á Sauðárkróki. Sú nauðsyn er augljós. Skagafjörður er eitt af fjölmennustu hjeruðum landsins. Og verslun hjeraðsins er að mestu leyti á Sauðárkróki. Þar er nú verið að reisa nýtísku frystihús. Vjelbátaútgerð vex óðum og mundi þó vaxa enn meir, ef eigi bagaði hafnarleysið. Þá má geta þess, að allmikið af þeirri síld, sem árlega berst á land, er veidd á Skagafirði, innan við eyjar. Má oft telja veiðiskip tugum saman í einu úti á firðinum um síldartímann. Kæmi örugg höfn á Sauðárkróki, er jeg viss um, að margir útgerðarmenn myndu fremur kjósa að hafa þar bækistöð sína en annarsstaðar. Ennfremur vil jeg taka það fram, að það eru ekki dutlungar eins eða tveggja manna, sem koma fram í þessu frv. Það er flutt eftir einróma áskorun sýslunefndarinnar í Skagafjarðarsýslu. Loks vil jeg leyfa mjer að vekja athygli hv.þd. á því, að allar lóðir á Sauðárkróki eru eign ríkisins. Undanfarin ár hefir hið opinbera lagt fram talsvert fje til að vernda þessa eign sína. Hættan, sem yfir vofir, er í því fólgin, að sjórinn brýtur eyrina norðan við kaupstaðinn. Með hafnargerð yrði komið í veg fyrir frekara landbrot. Og því fremur er ástæða til að sinna málinu, sem það er sameiginlegt áhuga- og nauðsynjamál bæði hjeraðsins og ríkisins. Að svo mæltu legg jeg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Flm. (Ingvar Pálmason) Eins og hin stutta grg. frv. ber með sjer, er það flutt samkv. beiðni viðkomandi hreppsnefndar. En vegna þess, að mjer bárust svo seint tilmæli um að bera þetta frv. fram, og þá aðeins símleiðis, hefir mjer ekki unnist tími til að fá nægileg gögn, sem byggja mætti á ítarlega grg. Taldi jeg þó rjett að flytja frv., í þeirri von, að takast mætti að afla allra nauðsynlegra upplýsinga á meðan málið væri hjá nefnd. Vænti jeg því, að hv. deild geti fallist á að lofa frv. að komast til nefndar. Þykist jeg aftur á móti geta lofað því, að það skuli ekki líða á löngu, að frekari og fullnægjandi rök verði færð fyrir málinu. Sje jeg enga ástæðu til, þó að hjer sje um nýbreytni að ræða, að fella frv. frá 2. umr. Af þessum ástæðum hirði jeg ekki um að hafa þessi orð fleiri, en legg til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til allshn.