Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hefur verið krafa þingflokks Alþfl., að ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar segði af sér, fyrst hún hefur misst meiri hl. á Alþ. og augljóst er orðið, að hún hefur ekki komið sér saman um neinar heildartillögur um lausn þess efnahagsvanda, sem að steðjar og hún hefur átt meginþátt í að skapa. Nú virðist svo sem ríkisstj. ætli ekki að segja af sér, heldur rjúfa þing þegar síðdegis í dag og efna til kosninga 30. júní. Þingrof getur farið fram með tvennum hætti. Það getur tekið gildi frá þeim degi, sem þingrof fer fram, þannig að umboð sé tekið af þm. og engir þm. séu til, þangað til kosið hefur verið. Þessa aðferð viðhafði Tryggvi Þórhallsson, þegar hann efndi til hins mjög umdeilda þingrofs 1931. Hins vegar getur þingrof orðið með þeim hætti, að það taki gildi frá þeim degi, er nýjar kosningar fara fram. Sá háttur hefur jafnan verið á hafður undanfarna áratugi. Síðan lýðveldi var stofnað á Íslandi, hefur þingrof aldrei farið fram með öðrum hætti en þessum. Nú vil ég beina þeirri fsp. til hæstv. forsrh., hvorri aðferðinni hann hyggist beita, ef hann nú rýfur þing. Ég ber þessa fsp. fram nú í upphafi fundar í hv. Nd., því að ég geri ráð fyrir því, að ekki gefist aðstaða til neinna fsp. eða umr. á þeim fundi Sþ., þegar þingrofið verður tilkynnt. Um þessar tvær þingrofsaðferðir segir hæstv. forsrh. í fræðiriti sínu um stjórnskipun Íslands, á bls. 254, með leyfi hæstv. forseta: „Þingrof hefur ýmist verið látið taka gildi frá dagsetningu þingrofsúrskurðar eða einhverjum tilteknum degi og þá venjulega þeim degi, er kosningar fara fram. Fyrri hátturinn var algengari áður fyrr, en í seinni tíð er hið síðarnefnda tíðara. Er það almennt hagkvæmara, eins og áður er sagt, því að þá verður landið ekki þingmannslaust.“ Fsp. mín til hæstv. forsrh. er um það, hvorri þingrofsaðferðinni hann hyggist nú beita.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara hér út í langar umr. utan dagskrár. Ríkisstj. mun neyta þess réttar, sem hún hefur til þess að bera sin mál undir þjóðardóm, þegar svo er komið fyrir henni, að hún hefur ekki lengur meiri hl, á Alþ. Þetta er réttur, sem er viðurkenndur í öllum þingræðislöndum, nema þar sem gerð er alveg sérstök undantekning frá og þingrofsrétturinn af vissum sögulegum ástæðum algerlega útilokaður. Það er eðlilegt að sjálfsögðu og þarf ekki að hafa um það mörg orð, að það sé fráfarandi forsrh., sem stendur fyrir slíkri aðferð, vegna þess að það, sem hann skýtur undir þjóðardóm, er starf hans og stefna undanfarin ár. Hvor aðferðin verði viðhöfð, að láta gildi þingrofsins taka gildi við dagsetningu eða frá einhverju síðara tímatakmarki, mun ég ekki skýra frá hér, vegna þess að ég mun ekki fara að segja frá því, hvernig þessu er háttað áður en ég hirti það þingheimi. Ég hef neitað öllum fjölmiðlum og öðrum um allar upplýsingar varðandi þetta, vegna þess að ég tel Alþ. eiga heimtingu á því að fá þetta fyrst og beint, eins og það er og frá því var gengið, þegar aðstaða verður til þess og öðrum störfum er lokið á Alþingi. Eins og hv. þm. hefði getað lesið, ef hann hefði haldið áfram að lesa það, sem í bók minni stendur, hefði hann getað sagt, að báðar aðferðirnar séu jafnréttháar. Báðar eru gildar, og það má velja um hvora fyrir sig. En ef svo stendur á af einhverjum ástæðum, að það þarf að losa sig við þingið strax, þá er auðvitað ómögulegt annað en að beita þeirri aðferðinni, sem lætur þetta taka gildi strax. Ég vona, að hæstv. þm., og ég vona líka, að þetta boði gott, að ég nefndi hann hæstvirtan, - muni á næstunni leggja áherslu á að kynna sér bók mína betur en hingað til. Hann hefur aldrei nema gott af því. Um þetta einangraða atriði út af fyrir sig, um þingrof, getur hann fengið allt, sem hann þarf að víta, í ritgerð Bjarna heitins Benediktssonar í afmælisriti Einars Arnórssonar í stuttu máli saman dregið. En miklu stærri rit eru til um þetta, ef hann hefði áhuga á því, m.a. doktorsritgerð Knuds heitins Berlins við Kaupmannahafnarháskóla. Ég efast ekki um, að hann muni kynna sér þessi rit vel á næstu vikum, og mér er það sönn ánægja að vera honum innan handar um uppfræðslu í því efni.



Herra forseti. Ég vil taka það skýrt fram, að ég hef ekki vefengt rétt hæstv. forsrh, til þess að rjúfa þing. Ég hef einnig kynnt mér rit hans um stjórnskipun Íslands nógu rækilega til þess og enn fremur ritgerðir annarra merkra stjórnlagafræðinga, t.d. Bjarna heitins Benediktssonar, til þess að gera mér alveg ljóst, að hann hefur formlegan rétt til þess að velja hvora þessa aðferð sem honum sýnist. En einmitt vegna þess, að ég tel mig hafa ástæðu til að óttast, að hann muni beita fyrri aðferðinni, þeirri aðferð, sem hann sjálfur telur í riti sínu óhagkvæmari, af því að hún valdi því, að þá verði landið þingmannslaust, sá ég ástæðu til að beina þessari fsp. til hans, ef hún kynni að mega verða til þess, að hann tæki skynsamlegri, hyggilegri og ábyrgari ákvörðun en ég nú óttast, að hann hafi í hyggja að gera. Ég vek athygli á því, að hann neitar því ekki, að hann kynni að senda Alþ. heim í dag. Hann notaði orðin „að losa sig við þingið“, Ég vil í örfáum orðum benda á, hvaða áhrif slík ákvörðun hefði. Þá yrði ekkert Alþingi á Íslandi. Þá yrði ekki unnt að kveðja Alþingi saman, hvað sem kann að gerast, innanlands eða erlendis. Þótt stórtíðindi kynnu að gerast hér á landi, yrði engin löggjafarstofnun starfandi. Þótt stórviðburðir gerðust í landhelgismálinu á erlendum vettvangi, yrði ekkert Alþ. til að taka afstöðu til þeirra. Þótt óvæntir stórviðhurðir gerðust innanlands eða utan, er Alþingi Íslendinga nú ekki talið koma það við eða yrði ekki, ef þessi aðferð yrði viðhöfð. Ríkisstj. Framsfl. og Alþb. hefði þá öll völd í landinu í sínum höndum. Íslenzkum kommúnistum hefði aldrei áður verið fengið annað eins umboð. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þessari ríkisstj. hefur mistekist stjórn efnahagsmála gersamlega. Hún hefur brugðist eigin loforðum sínum í utanríkis- og varnarmálum. Henni hefur ekki tekist að leiða landhelgismálið til endanlegra lykta. Ef hæstv. forsrh. gerir það, sem nú er ástæða til að óttast, að hann geri síðdegis í dag, lyki ríkisstj. ferli sínum á þann hátt að sýna Alþingi Íslendinga, elstu stofnun þjóðarinnar, beina lítilsvirðingu og taka sér vald í hendur, sem Alþ. ber samkv. lýðræðisreglum, og um leið skapa ástand, sem gæti reynst þjóðhættulegt. Slíkum fyrirætlunum vill þingflokkur Alþfl. harðlega mótmæla.



Herra forseti. Það þarf engan að undra, þótt umr, hefjist um þingrofsréttinn um þessar mundir, né heldur um það, hver beiti honum og hvernig honum sé beitt og á hvaða réttargrundvelli honum sé beitt. Ég tók það fram í örstuttu máli á dögunum, að ég væri þeirrar skoðunar, að það væri fásinna, það væri fjarstæða, það væri mótsögn í sjálfu sér, að minnihlutastjórn, sem viðurkennir sjálf að vera komin í minni hl. á Alþingi Íslendinga, rjúfi þing, reki meiri hl. heim, allra helst ef stæði til að svipta hann umboði, sem aðrir hafa veitt, sem kjósendur hafa veitt til næstu kosninga. Hæstv. forsrh. þykist sjálfsagt tveim fótum í jötu standa sem fræðimaður í þessum efnum. En svo mikið er víst, að í hans fræðum finnst það líka, að hann segir þar berum orðum, að ef ríkisstj. veit, að hún er í minni hl. á Alþ., þá á hún að segja af sér.

Nema hún rjúfi þing.

Nei, þetta eru því miður ósannindi hjá hæstv. forsrh., framhaldið er ekki þetta, heldur: „eða lúta vantrausti.“ „Ber að segja af sér“, stendur þarna í samhengi, - „ef hún veit, að hún er í minni hl. á Alþ., eða lúta vantrausti,“ en ekki það, sem hann segir nú. Það er einhvers staðar annars staðar í fræðum hans, en þá er ekki samhengi í fræðunum heldur. Einn fræðimann áttum við á þessu sviði auk þeirra tveggja, sem nefndir hafa verið, Bjarna heitins Benediktssonar og Ólafs Jóhannessonar. Það var Einar heitinn Arnórsson. Hann hefur skrifað mikið rit um Alþingi Íslendinga. Á bls. 575 í þeirri stóru og þykku bók stendur, með leyfi hæstv. forseta, um þingbundna stjórn samkv. 1. gr. stjórnarskrárinnar, - það er það, sem hann vitnar til og segir síðan: „Í þessu hugtaki felst það m.a., að þingið eigi að ráða þeirri höfuðstefnu eða þeim höfuðstefnum, sem ríkja eiga um stjórn landsins og löggjöf, og til þess er nauðsynlegt, að það eigi þess kost að tilnefna ráðh., og það var þá föst venja í löndum með þingbundinni stjórn, þegar stjórnarskráin 1920 var sett.“ Nú er engin breyt. orðin á frá stjórnarskránni 1920 önnur en sú, að vald forseta er komið í stað valds konungs. En hann segir, að þarna verði þingið fyrst og fremst að eiga völ því að ákveða stjórn lands og löggjöf. Hæstv. forsrh. veit ósköp vel, hvernig Alþingi Íslendinga, ef það verður ekki svipt starfi og starfsaðstöðu, starfsrétti, mundi á næstu dögum ákveða stjórn í landinu. Það mundi svipta núv. minnihlutastjórn völdum, og síðan mundi forseti stjórna verki um það -  Það var alleftirtektarvert að heyra hæstv. forsrh. segja það áðan, að hann ætlaði „að losa sig við þingið“, losa sig við Alþingi íslendinga, sem á að ráða umboði ráðh. og ríkisstj. Í örstuttu máli skal ég gera grein fyrir skoðunum mínum á þingrofsréttinum, og ég geri það í eins stuttu máli og unnt er á þessa leið: 1. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo: „Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn.“ Þetta er sjálf þingræðisreglan. Og hún er á þessa leið, að Alþ. skuli alltaf ráða stjórn landsins. Alþ. fer sjálft með löggjafarvaldið. Meiri hl. þess ræður því hvaða lög um sett. En auk þess ræður meirihl., Alþ. því alltaf, hverjir fara með framkvæmdavaldið, þ.e.a.s. hverjir eru ráðh. Enginn getur verið ráðh., síst forsrh., sem meiri hl. Alþ. vill ekki styðja til þess eða a.m.k. þola í því embætti. Þess vegna á forsrh. eða annar ráðh. þegar að biðjast lausnar, er hann veit, að hann nýtur ekki lengur trausts meiri hl. Alþingis. Alþ. þarf alltaf að vera til. Takið nú eftir: Alþ. þarf alltaf að vera til, og það þarf að geta beitt meirihlutavaldi sínu um það, hverjir eru ráðh. Þess vegna er það ófrávíkjanleg regla, a.m.k. eftir árið 1931, hér á landi, að Alþ. sé aldrei rofið nema frá þeim degi, sem nýtt þing er kosið. Alþ. hefur aldrei á síðustu áratugum verið rofið á annan hátt en þann, að það sé rofið frá þeim degi, sem nýtt þing er kosið, landið aldrei án Alþ., - ekki bara án alþm., án Alþingis. Þingræðisreglan segir, að meiri hl. Alþ. skuli alltaf ráða því, hverjir eru ráðh. Af því leiðir auðsæilega, að ríkisstj., sem styðst við minni hl. Alþ. aðeins, getur ekki rofið þing í því skyni að reka meiri hl. heim frá störfum og hindra hann í því að skipta um ríkisstj. eða ráðh., því að það er réttur þingsins. Það væri því brot á þingræðisreglunni í 1. gr. stjórnarskrárinnar og þar með einnig stjórnarskrárbrot. Þegar ríkisstj. hefur fengið vitneskju um, - og sú vitneskja liggur nú hér fyrir, að hún getur ekki komið fram löggjöf, sem hún telur þjóðarnauðsyn, vegna þess að hún styðst ekki við meiri hl. í annarri hvorri d. Alþ., sem fellir slíka löggjöf, ber henni að segja af sér. Þá hefur hún fengið vitneskju um, að hún hefur ekki nauðsynlegan meiri hl. og traust á Alþ. En ríkisstj., sem hefur fengið örugga vitneskju um, að hún hefur ekki lengur traust meiri hl. Alþ., ber tafarlaust að segja af sér. Ekki fer það á milli mála, hvaðan umboð alþm. er sprottið. Það er komið beint frá kjósendum, ekki gegnum ríkisstj. Umboð sitt hafa alþm. frá kjósendum beint, og það umboð er til næsta kjördags. Ríkisstj. hefur engan rétt til þess að svipta þm. því umboði, sem þeir hafa fengið frá kjósendum og skal gilda undir öllum kringumstæðum til næsta kjördags, ekki endilega út kjörtímabilið, en til næsta kjördags. Þess vegna hefur sú regla verið höfð í heiðri, að þing sé aldrei rofið frá þeim degi, sem þingrofið er hirt, heldur frá þeim degi, sem kosningar eiga að fara fram, - aldrei þinglaust í landi með þingbundinni stjórn. Ef það er ætlun hæstv. forsrh. að rjúfa þing og senda þm. heim, svipta þá umboði nú frá þessum degi, þá fyrst og fremst mótmæli ég því og í öðru lagi lýsi ég því yfir, að það sé lögbrot, það sé brot á þingræðisreglunni og það sé brot á 1. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands.



Herra forseti. Ég er sammála formanni Alþfl. um það, að forsrh. hafi tvímælalaust þingrofsvald, um það verði ekki deilt. En hitt er deiluefnið, sem hér er risið, hvort þingrofið á að taka gildi við dagsetningu, sem gæti orðið seinni partinn í dag, eða á kjördegi. Það, sem ég kvaddi mér hljóðs til að benda á, gæti ég nú ítrekað eftir síðasta ræðumanni, að samkv. 1. gr. stjórnarskrárinnar skal vera þingbundin stjórn á Íslandi. Hvernig í ósköpunum getur hæstv. forsrh., einn fremsti fræðimaður okkar í stjórnlagafræðum, prófessor og kennari í þeim fræðum, - hvernig getur hann hugsað sér þingræði í landi, þar sem ekkert þing er, því að þannig verður ástandið nú í tvo mánuði? Það er alveg augljóst, að það stenst ekki samkv. 1. gr. stjórnarskrárinnar að velja um þann kostinn að láta þingrofið taka gildi við dagsetningu. Það verður að hafa það með þeim hætti, sem gert hefur verið undanfarin ár, að þingrofið taki gildi á kjördegi, það hafa gerst á síðari árum athurðir, sem undirstrika þetta alveg sérstaklega. Það er leitað eftir fordæmum og nefnt, hvað gerðist 1931 t.d. En árið 1944 urðum við lýðveldi og kusum okkur forseta, og jafnvel ákváðum við, hverjir vera skyldu handhafar forsetavalds, þegar forseti er fjarverandi. Einn af þeim, sem með forsetavald fara, og sá, sem er æðstur þeirra tvímælalaust, er forseti Sþ. Getur þm. starfað áfram sem handhafi forsetavalds, ef á það reynir, þegar forsrh, er búinn að svipta hann þingmennskunni? Það er alveg fráleitt. Ég tel því, að hæstv. forsrh. verði að reyna að lesa eða a.m.k. að hugsa betur. Hann fékk eintakið af sinni ágætu og gagnlegu bók lánað hjá formanni Alþfl. og hafði það hér og gat flett því, en hann gat ekki fundið neinn stað betri en þann, sem lesinn var upp, þar sem hann sjálfur lætur í ljós það fræðimannsálit, að það hljóti að vera hagkvæmara og skynsamlegra að miða þingrof við kjördag, en ekki dagsetningu.



Herra forseti. Það var aðeins eitt atriði, sem ég ætlaði að bæta við ræðu mína áðan, og það er þetta. Minnihlutastjórn afnemur Alþingi Íslendinga. Hún hefur ekki Alþ. yfir sér í sínum störfum, við skulum segja næstu tvo mánuði. Hvers konar stjórn er það? Er það lýðræðisstjórn? Er það þingbundin stjórn? Það er hvorugt. Það er einræðisstjórn, sem hefur hrifsað völdin af Alþingi íslendinga og getur með brbl. framlengt líf sitt eftir vild, ef hún hefur hugrekki til þess.