Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Umræður um málefni starfsmannaleigna hafa áður farið fram á vettvangi Alþingis og ég hef ítrekað lýst því yfir að frumvarp yrði lagt fram á þessu yfirstandandi þingi. Í samræmi við það mæli ég fyrir frumvarpi til laga um starfsmannaleigur. Ég hef ítrekað upplýst hvernig málið hefur verið unnið á vettvangi félagsmálaráðuneytisins og segja má að það hafi gerst í nokkrum stórum skrefum. Í fyrsta lagi aflaði ég mér upplýsinga frá vinnumálaráðherrum í öðrum aðildarríkjum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið um það hvernig löggjöf þar er háttað að því er varðar starfsmannaleigur. Í öðru lagi skipaði ég samráðshóp með fulltrúum aðila vinnumarkaðarins og félagsmálaráðuneytisins til að fjalla um möguleika á setningu íslenskrar löggjafar um starfsmannaleigur. Í þriðja lagi óskaði ég eftir því við Rannsóknarsetur vinnuréttar og jafnréttismála við Viðskiptaháskólann á Bifröst að unnin yrði greinargerð um starfsmannaleigur og mögulegar leiðir í lagasetningu hér á landi. Sú greinargerð lá fyrir nú 6. október síðastliðinn. Öll þessi vinna gerði það að verkum að í aðdraganda samkomulags Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins þann 15. nóvember síðastliðinn um áframhaldandi gildi kjarasamninga náðist ákveðin sátt milli aðila um þau atriði er fram komu í frumvarpinu og ég mæli nú fyrir á Alþingi. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt var frumvarp til laga um starfsmannaleigur stór þáttur í því að mikilvægt samkomulag náðist milli aðila vinnumarkaðarins. Í frumvarpi þessu, hæstv. forseti, eru enn fremur lagðar til nauðsynlegar breytingar á lögum um réttarstöðu starfsmanna sem starfa tímabundið á Íslandi á vegum erlendra fyrirtækja og lögum um atvinnuréttindi útlendinga, en eins og hv. þingmönnum er kunnugt er nauðsynlegt að réttarstaða að þessu leyti sé skýr og ótvíræð. Því hef ég lagt á það mikla áherslu að menn líti til allra þátta sem hér geta haft áhrif. Ég hef m.a. lagt á það áherslu að skattyfirvöld og lögregluyfirvöld tryggi að þau tæki sem við höfum þegar í höndum í íslenskri löggjöf hvað varðar skyldur og eftirlit þeirra sem starfa á vinnumarkaði hér á landi séu nýtt að fullu. Þessu frumvarpi er ætlað að færa okkur enn fleiri verkfæri en á engan hátt ætlað að draga úr þeim sem fyrir eru. Það vil ég að sé ljóst í umræðu um þessi mál. Ég vil einnig taka það skýrt fram í upphafi að þessu frumvarpi er ekki ætlað að breyta þeirri meginreglu sem ríkir á vinnumarkaði okkar um að starfsmenn séu ráðnir ótímabundið beint til vinnuveitenda. Hér á landi ríkir ákveðinn sveigjanleiki í ráðningum eins og ég hef margítrekað bent á á Alþingi og er honum ætlað að auðvelda fyrirtækjum að bregðast við sveiflum í starfsemi þeirra. Ég get fullyrt það hér að það er sameiginlegur vilji minn, Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins að ótímabundnir ráðningarsamningar starfsmanna beint við vinnuveitendur sína verði áfram ríkjandi ráðningarform hér á landi. Þetta frumvarp breytir þar engu um. Ég höfða því nú sem fyrr til ábyrgðar fyrirtækjanna í landinu um að virða framangreinda meginreglu og aðrar leikreglur sem gilda á íslenskum vinnumarkaði. Við höfum haft gott skipulag á okkar vinnumarkaði sem við viljum halda í og ég treysti því að fyrirtækin vinni stöðugt í því að halda í þá góðu kosti sem okkar kerfi býr yfir. Það hagnast enginn á því að brjóta gildandi kjarasamninga eða að fara gegn lögum þegar til lengri tíma er litið. Það kemur alltaf að skuldadögum. Það vita þeir sem reynsluna hafa. Við höfum búið við visst samfélagslegt jafnvægi hér á landi. Fólk hefur unnið saman og við höfum ekki búið við jafnstéttskipt þjóðfélag og þekkist víða annars staðar, m.a. í sumum Evrópulöndum, sem betur fer vil ég segja. Þetta hefur að mínu mati verið einn af meginkostum samfélags okkar og hugsanlega ein af ástæðum þess hve mörg öflug fyrirtæki hafa sprottið upp og haslað sér völl bæði hér innan lands og á alþjóðlegum vettvangi. Við höfum skapað þeim grundvöllinn og nú ber okkur að standa vörð um það að alþjóðavæðingin hafi ekki þau áhrif hér á Íslandi að við missum stjórn á því sem við erum ánægð með, því sem við viljum standa vörð um. Ég er þess fullviss að það frumvarp sem hér er lagt fram er lóð á vogarskálarnar til að tryggja okkur samfélag þar sem við virðum manngildið og alla þá sem leggja til samfélagsins. Við virðum kjarasamninga sem aðilar vinnumarkaðarins hafa náð saman um og við virðum réttindi sem margir hafa barist fyrir áratugum og jafnvel öldum saman. Við virðum samningsréttinn. Við virðum velferðarsamfélagið og viðurkennum um leið að öflugt atvinnulíf er grundvöllur þessa alls. Allt verður þetta að spila saman og umræðan um samfélagslega ábyrgð á sér eðlilega stað samhliða aukinni alþjóðavæðingu. Það kemur fram í umræðu um allan heim og þessir þættir endurspeglast á fundum samstarfsráðherra minna í öðrum Evrópulöndum og á alþjóðlegum vettvangi svo sem á vettvangi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. En víkjum þá að því frumvarpi til laga um starfsmannaleigur sem hér er til umræðu. Fyrir liggur að ekki hefur verið áður í gildi sérstök löggjöf um starfsmannaleigur hér á landi og er því hér um nýmæli að ræða. Í frumvarpinu er lagt til að hver sá sem ætlar að veita þjónustu starfsmannaleigu á Íslandi tilkynni um starfsemi sína til Vinnumálastofnunar átta virkum dögum áður en starfsemin hefst í fyrsta skipti hér á landi. Enn fremur er starfsmannaleigum ætlað að hafa hér sérstakan fulltrúa. Vinnumálastofnun er síðan ætlað að halda skrá yfir þá sem tilkynnt hafa um starfsemi sína. Öðrum starfsmannaleigum er ekki heimilt að stunda hér starfsemi. Jafnframt er þeim óheimilt að starfa hér láti þær hjá líða að tilkynna um fulltrúa sína. Gert er ráð fyrir því að lögð verði tilkynningarskylda á starfsmannaleigur er lýtur að starfsmönnum þeirra. Ber starfsmannaleigu að láta Vinnumálastofnun í té yfirlit yfir starfsmenn sína ásamt nánar tilgreindum upplýsingum. Tilgangur þessa er einkum sá að gera Vinnumálastofnun kleift að hafa yfirsýn yfir stöðuna á innlendum vinnumarkaði að því er varðar starfsemi starfsmannaleigna hér á landi. Á þetta hefur því miður skort og að mínu mati er mjög brýnt að bæta úr þessu atriði. Framangreindar skyldur hvíla jafnt á starfsmannaleigum er hafa staðfestu hér á landi og þeim erlendu starfsmannaleigum er veita hér þjónustu á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Almenn ákvæði um starfsemi starfsmannaleigna er jafnframt að finna í frumvarpinu. Þar á meðal er lagt til að starfsmannaleigum verði óheimilt að krefjast greiðslna frá starfsmönnum sínum fyrir að bjóða eða veita þeim vinnu hvort sem er við upphaf ráðningarsambands eða síðar. Þetta er annað mjög mikilvægt atriði að mínu mati. Enn fremur er gert ráð fyrir að starfsmannaleigu sé óheimilt að leigja starfsmenn til fyrirtækis sem hann hefur áður starfað hjá fyrr en sex mánuðir eru liðnir frá því að ráðningarsambandi hans við það fyrirtæki lauk. Með þessu er stefnt að því að koma í veg fyrir að fyrirtæki segi upp starfsmönnum sínum til þess eins að ráða þá óbeint aftur gegnum starfsmannaleigu. Tel ég þetta mikilvægt atriði, enda er meginreglan á vinnumarkaði hér á landi sú að gerðir séu ótímabundnir ráðningarsamningar beint við vinnuveitendur eins og ég nefndi í upphafi. Jafnframt tel ég mikilvægt í ljósi framangreindrar meginreglu í ráðningum að starfsmannaleigu verði óheimilt að takmarka rétt starfsmanna sinna sem leigðir eru til notendafyrirtækja til að stofna síðar til ráðningarsambanda við það fyrirtæki. Vinnumálastofnun er ætlað að hafa eftirlit með framkvæmd laganna. Reynsla undanfarinna mánaða hefur fært mér heim sanninn um að nauðsynlegt er að kveða skýrt á um slíkt eftirlit, því miður verð ég að segja. Ég vona svo sannarlega að fyrirtæki sjái að sér þannig að ekki komi til þess að Vinnumálastofnun þurfi að beita þeim úrræðum sem frumvarpið gerir ráð fyrir að henni verði falin. Meðal annars er gert ráð fyrir að unnt verði að stöðva starfsemi fyrirtækja tímabundið sé ekki farið að fyrirmælum stofnunarinnar. Ég tel þetta reyndar mikilvægt tæki til að tryggja virka framkvæmd frumvarpsins eða öllu heldur laganna þegar þar verður komið en ítreka það að ég vona einfaldlega að til þessa þurfi ekki að koma. Hæstv. forseti. Eftir að hafa farið ítarlega yfir stöðu mála þótti samhliða setningu sérstakra laga um starfsmannaleigur jafnframt nauðsynlegt að breyta öðrum gildandi lögum. Annars vegar er þar um að ræða breytingu á lögum nr. 54/2001, um réttarstöðu starfsmanna sem starfa tímabundið hér á landi og hins vegar breytingu á lögum nr. 97/2002, um atvinnuréttindi útlendinga. Gætt hefur ákveðins misskilnings við túlkun laga um réttarstöðu starfsmanna sem starfa tímabundið á Íslandi á vegum erlendra fyrirtækja og er þeim breytingum sem fram koma í frumvarpi þessu ætlað að gera þau skýrari. Lagt er til að heiti laganna verði breytt þannig að skýrt sé að þau eigi einkum við um starfskjör starfsmanna erlendra fyrirtækja en að önnur lög sem gilda hér á land hverju sinni geti átt við um réttarstöðu þeirra að öðru leyti. Þá eru sett fram ákvæði sem ætlað er að taka af tvímæli um hvað telst til lágmarkskjara samkvæmt íslenskum lögum og kjarasamningum. Ekki er í frumvarpi þessu verið að leggja til breytingar á aðlögunarreglum vegna nýju aðildarríkjanna að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið heldur eingöngu verið að skýra þær. Þá er lagt til að óheimilt verði að veita atvinnuleyfi vegna starfa hjá starfsmannaleigum. Þykir útgáfa atvinnuleyfa vegna starfa hjá starfsmannaleigum ekki samræmast tilgangi laganna um atvinnuréttindi útlendinga þar sem starfsmenn starfsmannaleigna eru að öllu jöfnu leigðir tímabundið á milli ólíkra fyrirtækja og jafnvel starfsgreina. Jafnframt er verið að undirstrika þá stefnu stjórnvalda að útlendingar sem fá atvinnuleyfi verði ráðnir með hefðbundnum ráðningum. Hæstv. forseti. Markmið frumvarps þess sem ég mæli nú fyrir er að bæta úr ástandi sem virðist hafa ríkt á íslenskum vinnumarkaði að minnsta kosti undanfarin missiri. Mér er fulljóst að einhverjir hefðu viljað ganga lengra í vernd starfsmanna starfsmannaleigna en öðrum finnst nóg um og jafnvel gott betur. Það er mitt mat að skynsamlega hafi verið á málum haldið við smíði frumvarps þessa og hér sé hæfilega langt gengið að svo komnu máli til að tryggja að frumvarpið þjóni tilgangi sínum og móti starfsmannaleigum starfsramma til að fara eftir. Frumvarp þetta er afrakstur mikillar vinnu með mjög góðum atbeina fulltrúa aðila vinnumarkaðarins og vil ég nota þetta tækifæri til að þakka fyrir þá góðu vinnu. Félagsmálaráðuneytið leggur í þessum málum sem öðrum mikla áherslu á að vinna að lausnum í samvinnu við hagsmunaaðila og þetta frumvarp er dæmi um slíka vinnu. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 15. nóvember síðastliðnum til að greiða fyrir samkomulagi Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins um áframhaldandi gildi kjarasamninga kemur fram að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir að lög um starfsmannaleigur verði samþykkt fyrir jólahlé Alþingis. Í ljósi þess, hæstv. forseti, legg ég ríka áherslu á að unnt verði að samþykkja frumvarp það sem hér er til umræðu fyrir jólahlé þingsins og vænti þess að hv. þingmenn séu mér sammála um mikilvægi þessa máls. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. félagsmálanefndar.

Frú forseti. Það hefur tekið þrjú ár að reka hæstv. félagsmálaráðherra til réttar í þessu máli, en þangað er hann kominn og ég held að við getum öll fagnað því. Frumvarpið sem hér liggur fyrir er a.m.k. stórt skref í áttina en þó kannski ekki að öllu leyti fyllilega fullnægjandi. Mig langar hins vegar til að spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi spurninga: Er það frumvarp sem hér liggur fyrir algjörlega í samræmi við vilja Alþýðusambands Íslands? Í öðru lagi, af því að hæstv. ráðherra sagði að nauðsynlegt hefði reynst að breyta öðrum lögum langar mig til að spyrja hann hvort það sé þá líka fyrirhugað að breyta lögum til að tryggja að sveitarfélög fái það sem þeim ber í skattheimtu, og ríkið sömuleiðis. Það hefur brugðið við og verið kvartað yfir því að keisaranum sé ekki goldið það sem keisarans er. Raunar er það einn af ágöllum þessara erlendu starfsmannaleigna að þær grafa á vissan hátt undan velferðarkerfinu vegna þess að þær skila ekki inn í hina sameiginlegu sjóði því sem þeim ber. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur hann ekki áhyggjur af þessu? Og er fyrirhugað að ríkisstjórnin beiti sér fyrir lagabreytingum á því sviði? Ég geri mér grein fyrir að það er sennilega ekki á hans sviði, en spyr hvort þetta hafi verið rætt í hæstv. ríkisstjórn.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst segja að mér kom á óvart að hv. þingmaður væri skyggn. Með því að segja að það hafi tekið þrjú ár að reka þann til réttar er hér stendur í umræddu máli er hann að lýsa því yfir að hann hafi vitað það langt á undan þeim er hér stendur, og hvað þá öðrum, að ég yrði nokkurn tímann félagsmálaráðherra. Ég hef ekki sinnt því starfi nema í rúm tvö ár. Látum það þó liggja á milli hluta, hæstv. forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson spyr hvort frumvarpið sé algjörlega í samræmi við vilja ASÍ. Eins og kom fram í ræðu minni áðan, hæstv. forseti, hefðu sumir viljað ganga lengra en gert er ráð fyrir í frumvarpinu, aðrir skemur. Það er engin launung á því að forsvarsmenn ASÍ, a.m.k. sumir hverjir, hafa lagt á það þunga áherslu að frumvarpið tæki sömuleiðis til ábyrgðar notendafyrirtækja. Samiðn hefur sent frá sér yfirlýsingu þess efnis, og sent mér bréf þar um, og þar kemur fram áhersla til þeirrar áttar af hálfu verkalýðsforustunnar. Sömuleiðis hefur ýmsum atvinnurekendum þótt nóg um og fulllangt gengið, og þau sjónarmið eru sömuleiðis á lofti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, hæstv. forseti, ég tel að vel hafi tekist til við frumvarpssmíðina. Ég tel hóflega langt gengið, ég tel að verði þetta frumvarp samþykkt sem lög héðan frá Alþingi höfum við í höndunum verkfæri sem mun gagnast í þeirri baráttu sem við ætlum í og frumvarpið er raunverulega yfirlýsing um. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um hvort fyrirhugað sé að breyta öðrum lögum til að tryggja að ríki og sveitarfélög fái það sem þeim ber af skatttekjum höfum við farið yfir það. Okkur virðist, hæstv. forseti, að heimildir séu nægar í gildandi lögum en ég hef sagt það, bæði hér og áður, að ég tel að í einhverjum tilvikum hafi skort á að þeim væri fylgt nægilega vel eftir og að samhæfing aðgerða væri nægilega góð.

Frú forseti. Við sem hér erum gerum okkur öll grein fyrir að hæstv. félagsmálaráðherra er gríðarlega mikilvægur stjórnmálamaður en það vill svo til að áður en sá ágæti einstaklingur sem nú gegnir því embætti að vera kjörinn á þing gegndu aðrir menn því embætti. Það vandamál sem hér um ræðir var komið upp áður og reyndar höfum við þingmenn jafnaðarmanna lagt áherslu á lög um starfsmannaleigur frá því fyrir töluvert löngu síðan. Ég lagði t.d. fram fyrirspurn um þetta sennilega áður en hæstv. félagsmálaráðherra var orðinn frammámaður í sveitarstjórnarmálum í Hveragerði þar sem hann stóð sig með miklum sóma. Ég kem upp aðallega til að vekja eftirtekt á því að hæstv. félagsmálaráðherra telur að nægar heimildir séu til að bregðast við skattundanskotum í gegnum þessar erlendu starfsmannaleigur. Hann telur það hins vegar sína skoðun að því miður séu brögð að því að þeim reglum sé ekki nægilega fylgt og heimildirnar ekki notaðar. Mig langar þá að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra: Hvaða ráðherra er það sem hefur með þessum hætti ekki unnið vinnuna sína? Hvaða hæstv. ráðherra er það sem hefur ekki gengið eftir því að greidd væru rétt gjöld af þessu vinnuafli til ríkisins? Ég er nefnilega þá algjörlega sammála hæstv. ráðherra, það hefur verið sleifarlag af hálfu ríkisins. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra fyrst að hann hefur komist að þessu eftir að hafa vegið þetta mál með embættismönnum sínum: Hvar er potturinn brotinn í þessum efnum?

Hæstv. forseti. Eins og kom fram í máli mínu áðan tel ég að einhver dæmi hafi verið um að ekki hafi verið nægilega hart gengið fram í þessum málum og heimildir ekki að fullu nýttar. Ég tel hins vegar, hæstv. forseti, að þar sé fyrst og fremst um að kenna ókunnugleika. Við erum að læra af reynslunni, menn eru að ganga harðar fram í þessum efnum núna en áður. Við sjáum sömuleiðis að uppi er málarekstur milli aðila, milli skattyfirvalda og einhverra þeirra fyrirtækja sem hér um ræðir. Ég tel því, hæstv. forseti, að þessi mál horfi til betri vegar. Ég ætla ekki að gerast dómari í máli einstakra manna, stofnana eða ráðherra og mun ekki gera. Ég tel hins vegar að þetta mál sem við erum hér að ræða, þ.e. frumvarp til laga um starfsemi starfsmannaleigna, sýni að ríkisstjórninni er full alvara með að taka á í þessu máli.

Frú forseti. Í framhaldi af þeim orðum sem hæstv. ráðherra sagði finnst mér mjög merkilegt að hæstv. félagsmálaráðherra skuli segja það blákalt að þeir ráðherrar sem áttu að sjá um að innheimt væru rétt gjöld af þessu erlenda vinnuafli hefðu ekki gert það sökum reynsluleysis. Frú forseti. Þó að ég ætli ekki að dvelja lengi við þetta er óhjákvæmilegt að vekja eftirtekt á því að sá sem gegndi embætti fjármálaráðherra meðan á þessu stóð er sennilega einhver reyndasti ráðherra í því embætti um langt skeið. Hæstv. núverandi utanríkisráðherra, Geir H. Haarde, verður tæpast vændur um reynsluleysi. Mér finnst fulllangt vera seilst og jafnvel um hurð til lokunar þegar hæstv. félagsmálaráðherra bregður hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra um reynsluleysi og að það sé ástæðan fyrir því að ekki sé hægt með réttu lagi að innheimta þau gjöld sem ber að innheimta í ríkissjóð. Auðvitað væri fróðlegt, frú forseti, að fá hæstv. utanríkisráðherra til þessarar umræðu til að spyrja hann út í hvort svo sé. Ég ætla ekki að fara fram á það. Ég get að vissu marki fallist á að það sé rétt hjá hæstv. félagsmálaráðherra að við höfum andspænis þessu vandamáli staðið frammi fyrir nýjum úrlausnarefnum sem við höfum ekki tekist á við áður. Hins vegar er ekki hægt að halda því fram að menn hafi ekki verið varaðir við. Frá því að fyrsta starfsmannaleigan fór að flytja hingað inn erlent vinnuafl svo einhver brögð urðu að var hæstv. félagsmálaráðherra, hvernig sem hann situr nú, einmitt varaður við þeirri þróun. Þess vegna, frú forseti, sagði ég áðan að það hefði tekið mörg missiri að draga hæstv. félagsmálaráðherra til réttar í málinu. Ég veit ekki hvort það eru nokkur mál sem við höfum þurft að halda jafnlangar og -harðar og -tíðar ræður um og einmitt um þau vandamál sem tengdust erlendu starfsmannaleigunum. Hæstv. félagsmálaráðherra, Árni Magnússon, sagði svo að segja fyrstu dagana sem hann steig hér inn á þing að hann teldi þá að nægileg úrræði væru í lögum til að sporna gegn afleiðingum þessa vandamáls. Við sem vorum í stjórnarandstöðunni töldum að svo væri ekki og nú hefur einfaldlega komið í ljós að þróunin varð með svipuðum hætti og við töldum. Ég vil hins vegar segja að ég fagna auðvitað hverjum týndum sauði sem snýr af villu síns vegar og ég fagna því að hæstv. félagsmálaráðherra er svo einbeittur í því að koma frumvarpinu í gegn. En það er táknrænt um afstöðu ríkisstjórnarinnar í málinu að hann sagði sjálfur í upphafsræðu sinni að það hefði verið eitt mikilvægasta samningsatriðið af hálfu verkalýðshreyfingarinnar að þetta yrðu það sem hann kallaður sjálfur eðlilegar reglur um starfsmannaleigur. Ég spyr þá, frú forseti: Hvers konar ríkisstjórn er það sem þarf nánast að knýja með valdi og hótunum um verkföll til að setja það sem ráðherrann sjálfur kallar eðlilegar reglur? Af því að ég er sáttfús í þessu máli og á þessum degi og fagna framkomu þessa frumvarps ætla ég ekki að elta frekar ólar við það en mér finnst málflutningur hæstv. ráðherra bera öll merki þess að hann veit að hann hefði átt að vinna miklu hraðar að þessu máli. Ástæðan fyrir seinaganginum er sú að hann seldi fulltrúum Vinnuveitendasambandsins sjálfdæmi í málinu. Þriggja manna nefnd var sett niður til að semja um þessi lög og hæstv. ráðherra sagði sjálfur í ræðu nýlega, á ársfundi Samtaka atvinnulífsins, að hann liti svo á að sitt hlutverk, hlutverk síns ráðuneytis, væri að vera sáttasemjari í málinu. Hvað þýðir það? Það þýðir einfaldlega að þessi eini fulltrúi atvinnurekenda, VSÍ, gat einfaldlega sagt nei. Hann gat bara móast. Þá gerðist ekkert vegna þess að það var jafnstaða, pattstaða, í nefndinni á meðan fulltrúi hæstv. ráðherra gerði ekki neitt. Það er alveg klárt að ef hæstv. ráðherra hefði látið sitt fólk taka á í þessu máli með svipuðum hætti og verið er að gera núna í þessu frumvarpi hefðum við losnað við mörg vandamál sem þessu hafa tengst og mörg ljót mál hefðu ekki orðið að veruleika. Mér hefur, frú forseti, þótt dapurlegt að fylgjast með því á síðustu árum hvernig Ísland hefur orðið að gróðrarstíu fyrir heldur óprúttnar erlendar starfsmannaleigur. Þær starfsmannaleigur hafa komið ljótu orði á atvinnugrein sem að öðru leyti á töluvert sterkt erindi inn í atvinnulíf nútímans sem þarf á sveigjanleika að halda. Úti í Evrópu hafa, eins og hér á Íslandi, verið hefðbundnar vinnumiðlanir sem miðla starfsmönnum til skamms tíma. Þær hafa unnið ákaflega gott starf og það er nauðsynlegt að rifja það hér upp að við eðlilegar aðstæður hafa vinnumiðlanir sem miðla tímabundnum starfskrafti töluvert mikilvægu hlutverki að gegna. Þær sjá til þess að hreyfanleikinn er meiri en áður og það er eitt af því sem eykur samkeppnishæfni. Þær eru líka oft fljótari en hefðbundnar ríkisreknar starfsmannaleigur til þess að samræma framboð og eftirspurn á markaðnum, þær hafa oft verið fljótari að finna störf fyrir atvinnulaust fólk. Það sem er einna jákvæðast, af því að ég hef skoðað þetta svolítið í öðrum löndum, við hefðbundnar starfsmannaleigur er hvernig þær hafa í sumum löndum náð að finna fólki af erlendum uppruna, t.d. hælisleitendum í Svíþjóð, störf á vinnumarkaði sem hafa leitt til þess að þeir ágætu nýbúar hafa náð varanlegri fótfestu á vinnumarkaði. Þetta er nauðsynlegt að taka fram vegna þess að það eru einmitt umræddar ribbaldaleigur sem hafa einkennt starfsemina á Íslandi sem hafa komið óorði á atvinnugreinina hér. Við höfum séð það hér á síðustu árum, og það er kannski þess vegna sem ég hef verið ansi fúll út í ríkisstjórnina, að þessar erlendu starfsmannaleigur hafa misnotað fólk sem kemur frá fátækari hlutum Evrópu þar sem atvinnuleysi ríkir. Fjölskyldufeður hafa ekki átt fyrir framfærslu síns fólks og við slíkar aðstæður láta menn bjóða sér ansi mikið. Þess vegna reyndist unnt að gera það sem gert var við Kárahnjúka á sínum tíma, að bjóða portúgölsku verkafólki upp á vist sem við Íslendingar hefðum sagt að væri ekki hundum bjóðandi - þeim var boðið upp á kjör sem voru brot á öllu velsæmi og öllum samningum. Það þurfti heila verkalýðshreyfingu til að fara á Kárahnjúka og stappa þar niður fæti og veifa þungum hrammi til þess að ríkisstjórnin tæki við sér. Ég hafði þá á orði að það hefði verið mannsbragur af hinum unga og nýja félagsmálaráðherra, sem þá var, ef hann hefði farið á Kárahnjúka og skekið sinn hrokkna makka framan í þá sem réðu fyrir umræddri starfsmannaleigu og réðu fyrir umræddu verktakafyrirtæki og beitt ráðherravaldi sínu til að reyna að koma vitinu fyrir þá. Hæstv. ráðherra var ekki til í það á þeim tíma en eins og ég hef sagt áður: Batnandi mönnum er best að lifa. Ég er þeirrar skoðunar, frú forseti, að ákveðnar forsendur þurfi að uppfylla til þess að lög af þessu tagi verði góð og viðunandi. Það þarf að mínu viti að skylda starfsmannaleigurnar til þess að láta skrá sig, það má kannski líta á það sem eitt form af starfsleyfi, svo að hægt sé að útiloka þær sem verða uppvísar að því að brjóta gegn erlendu farandverkafólki og misnota sér stöðu þess. Slík lög verða líka að banna að hægt sé að hýrudraga verkafólk með því að draga hluta launanna af þeim sem þjónustugjald og það verður líka að sjá til þess að eftirlit með aðbúnaði starfsmanna sé eins og vera ber. Í núgildandi lögum eru heimildir og ætti að vera rými til þess að þetta sé gert en veruleikinn er allur annar. Það skortir fjármagn til þeirra stofnana sem hæstv. ráðherra ræður fyrir til þess að hægt sé að halda uppi eðlilegu eftirliti með aðbúnaði. Þegar ég segi „eðlilegu eftirliti“ þá er það ríkara en endranær, ríkara en gagnvart hefðbundnum fyrirtækjum hér á Íslandi vegna þess að við höfum dæmin. Við höfum dæmi síðustu ára sem sýna að við vissar kringumstæður er mikil hætta á að verið sé að fara illa með erlent verkafólk og þess vegna þarf að taka vel á því máli í lögum. Mér finnst líka að það þurfi að stoppa upp í ýmsar glufur sem varða réttindi þessa fólks, sem t.d. tengjast uppsagnarfresti og veikindum, og það verður að tryggja að trúnaðarmenn eða fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar geti fengið upplýsingar um launagreiðslur. Þetta frumvarp er mikilvægt skref í rétta átt en mér finnst það ekki ganga nógu langt að öllu leyti. Ég taldi hér upp fimm atriði sem væru forsendur þess að hægt væri að slá því föstu að lögin uppfylltu þann tilgang sem við ætluðum þeim. En þau ná ekki að uppfylla öll þau skilyrði. Ég er til að mynda þeirrar skoðunar, eins og hefur komið fram af hálfu verkalýðshreyfingarinnar, að það þurfi með einhverjum hætti að búa til kæruleið sem geri það að verkum að atvinnurekandi, sem í gegnum erlenda starfsmannaleigu fer illa með starfsmann sinn, greiðir honum lág laun, býður honum upp á óviðunandi aðstæður, verði sóttur til saka. En nú skulum við setja okkur í spor erlends verkamanns sem kemur hingað frá suðurhluta Evrópu eða frá Austur-Evrópu, hefur aldrei til Íslands komið, þekkir ekki frjálsa verkalýðshreyfingu, veit ekki hvernig hann á að leita réttar síns, talar ekki málið. Hvernig á þessi maður að geta leitað réttar síns þegar honum er allt í einu sippað út úr landinu eftir þrjá mánuði? Það er hættan að hér sé verið að flytja inn fólk sem einfaldlega getur ekki notfært sér þá möguleika sem t.d. stuðningur frjálsrar verkalýðshreyfingar býður upp á til þess að sækja sinn rétt. Þetta er ekki bara einkamál viðkomandi verkamanns, þetta er líka mál sem varðar hreyfinguna alla vegna þess að ef þetta líðst í einhverjum mæli þá er verið að grafa undan samkeppnishæfni innlends vinnuafls, undan samkeppnishæfni þess vinnuafls sem er skipulagt í verkalýðshreyfingu. En það er verið að gera meira. Það er líka verið að draga undan samkeppnishæfni innlendra fyrirtækja sem geta ekki, af siðlegum ástæðum, af því að þau vilja það ekki eða af einhverjum öðrum ástæðum, tekið upp starfshætti af þessu tagi. Þetta er því ekki eingöngu spurning um að brjóta eða brjóta ekki mannréttindi, þetta er spurning um samkeppnishæfni innlends vinnuafls og íslensks atvinnulífs. Förum yfir sviðið og skoðum það sem er að gerast t.d. í Noregi og Svíþjóð - það er svipað og hér á Íslandi að verið er að flytja inn í stórum stíl erlent farandverkafólk til þess að vinna við gríðarlega miklar byggingar og miklar framkvæmdir. Þetta fólk vinnur á hálendinu hér á Íslandi, í Noregi vinnur það á olíuborpöllum og sums staðar í Svíþjóð vinnur það í skipasmíðastöðvum. Við töluðum um það, þingmenn stjórnarandstöðunnar, fyrir nokkrum árum - þegar hæstv. ráðherra kom hér blautur á bak við bæði eyru og hafði ekki enn skilið að stundum borgar sig að hlusta á stjórnarandstöðuna - að ef ekki yrði tekið á málinu yrði það á endanum ekki eingöngu bundið við Kárahnjúka og stórframkvæmdir á hálendinu heldur mundi það smám saman sytra inn í aðrar atvinnugreinar. Við spáðum því, ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, í umræðum fyrir tveimur árum, að ef ekki yrðu reistar skorður gegn vandanum mundi hann fikra sig inn í byggingarframkvæmdir, smærri byggingarframkvæmdir á þéttbýlisstöðunum, og inn í málmiðnaðinn. Það gekk eftir. Við gengum síðan lengra og héldum því fram að þetta mundi smita víðar í atvinnulífið. Og núna er verið að reisa heilar blokkir í Reykjavík sem Morgunblaðið segir að séu reistar af erlendu vinnuafli sem verið er að greiða 400 kall á tímann af því að hæstv. ríkisstjórn tók ekki á málinu. Erlent farandverkafólk starfar hér í stóriðnaði innan landbúnaðarins fyrir skítalaun við vondan aðbúnað af því að hæstv. ríkisstjórn tók ekki á málinu. Ég tel að það vanti tvennt í þessi lög. Það verður að vera möguleiki fyrir stéttarfélagið að kæra aðbúnað og kjör erlendra verkamanna sem koma hingað og dvelja í mjög skamman tíma. Í öðru lagi tel ég að það sé nauðsynlegt að með einhverjum hætti sé hægt að sannreyna að þau kjör sem eru gefin upp séu raunveruleg. Ég sé að hæstv. ráðherra gerir sér grein fyrir því vandamáli. Hann fer þá leið að fulltrúi Vinnumálaskrifstofu á að geta fengið upplýsingar um hvað eina sem lýtur að kjörum. Ég tel hins vegar að með einhverjum hætti þurfi að veita fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar þennan aðgang, til þess að þetta verði gaddaslegið. Ég veit að þetta er eitur í beinum t.d. sjálfstæðismanna og atvinnurekenda en þetta er nauðsynlegt. Nú vil ég ekki kasta rýrð á þær ágætu stofnanir sem hæstv. ráðherra ræður fyrir sem eiga að tryggja kjör og aðbúnað samkvæmt núverandi lögum og líka samkvæmt þessu frumvarpi. En við höfum dæmin fyrir okkur, við vitum að þessar stofnanir eru fjársveltar og við vitum að þær geta ekki að öllu leyti staðið undir skyldum sínum eins og staðan er nú, hvað þá þegar þessum verkefnum verður bætt ofan á. Við vitum einfaldlega að það er enginn sérstakur vilji hjá öllum pörtum ríkisstjórnarinnar að setja fjármagn í þetta. Þetta er hins vegar brennandi hagsmunamál verkalýðshreyfingarinnar og stéttarfélaganna og mér finnst ekki óeðlilegt að það verði skoðað rækilega, frú forseti, hvort ekki sé hægt að breyta þessu með þessum hætti. Ég staldra líka við 6. gr. í þessu frumvarpi þar sem verið er að reisa skorður gegn því að hægt sé að segja fólki upp og ráða það svo aftur í krafti starfsmannaleigu. Þetta er gert til þess að koma í veg fyrir að laun fólks séu lækkuð. Tilgangurinn er jákvæður en eftir sem áður er hægt að hugsa sér dæmi þar sem fólk hættir hjá stofnun og fer aftur að starfa við rekstur hennar með ýmsum hætti í gegnum starfsmannaleigu á hærri launum. Ég held að við þurfum að skoða þetta ákvæði, frú forseti. Að lokum vil ég segja að ég gleðst yfir því að hæstv. ráðherra hefur loksins lagt þetta frumvarp fram. Hann hefði átt að gera það fyrir einu og hálfu ári en ég tek viljann fyrir verkið. Ég er þeirrar skoðunar að hér sé stigið mikilvægt skref en það þarf að slípa og pússa þetta frumvarp í báða enda. Hæstv. ráðherra leggur mikla áherslu á að málinu verði lokið fyrir jól og sannarlega er ég og minn flokkur reiðubúinn til þess að taka þátt í því. Ég vek hins vegar eftirtekt á því að í andsvari við mig hér áðan upplýsti hæstv. ráðherra að það væru atriði sem verkalýðshreyfingin sjálf í heild væri óánægð með. Við sem höfum í samstarfi við verkalýðshreyfinguna verið að hnika þessu máli áfram í þessum sal hljótum að óska eftir því að hæstv. ráðherra liðsinni okkur við að greiða fyrir för þessa frumvarps í gegnum þingið með því að sjá til þess að hans ágætu samstarfsmenn í meiri hluta þingsins taki tillit til sjónarmiða okkar þegar við förum með faglegan hefil á þetta frumvarp.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins koma inn á það sem hv. þingmaður sagði í lok ræðu sinnar af því að málið kemur núna til kasta þingsins og fer inn í vinnslu hjá félagsmálanefnd. Eins og hv. þingmaður veit þá er hér um samkomulagsmál að ræða. Þannig held ég að flestir skilji eðli þessa máls. Þetta er hluti af því að hægt var að afstýra núna uppnámi á vinnumarkaði. Hv. þingmaður rakti það ágætlega að fulltrúar bæði Samtaka atvinnulífsins og ASÍ komu að samningu þessa frumvarps ásamt fulltrúa frá félagsmálaráðuneytinu. Í lok ræðu sinnar segir hv. þingmaður Össur Skarphéðinsson að það eigi að breyta þessu máli og nefnir ákveðin atriði, 6. gr. og líka það að stéttarfélögin eigi að hafa betri aðkomu að því að geta kært þetta varðandi aðbúnað starfsmanna. Hann eggjar hér menn til að breyta frumvarpinu. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann telji að þetta frumvarp sé samkomulagsmál eða ekki. Ef það er samkomulagsmál þá er mjög erfitt að breyta málinu í þinginu nema allir aðilar séu sammála um það. Auðvitað er ekki er hægt að útiloka að svo verði. En ef á að taka inn í þetta mál umdeild atriði er varla hægt að tala lengur um samkomulagsmál. Ég vil gjarnan heyra hv. þingmann færa betri rök fyrir því hvort meiningin sé virkilega að reyna að breyta málinu, eins og mér heyrðist hv. þingmaður leggja til, í veigamiklum atriðum, að margra mati, eða ekki því það mun tefja mjög framgang málsins ef við þurfum að setjast niður við samningaviðræður í félagsmálanefndinni.

Frú forseti. Hugsanlegt er að ég vanmeti sjálfan mig. En það er líka hugsanlegt að hv. þingmaður ofmeti mig. Alla vega þá gerir hún því skóna að sú staðreynd að ég hef sterkar skoðanir á þessu máli sé líkleg til að tefja framgang þess. Hún spyr hvort þetta sé samkomulagsmál eða ekki. Hv. þingmaður var kannski ekki komin í þingsalinn þegar ég spurði hæstv. félagsmálaráðherra um slíkt hið sama. Svar hans var að Alþýðusamband Íslands vildi, eins og ég skildi hæstv. ráðherra, gjarnan sjá einstaka hluti öðruvísi. Hitt verð ég að segja algjörlega skýrt, að ég starfa í þessum þingsölum eftir sannfæringu minni vegna þess að ég hlýði stjórnarskránni og hún segir mér að gera það. Enginn aðili úti í bæ getur fjarstýrt mér í þeim efnum. Ég tek hins vegar tillit til þess ef um það er að ræða eins í þessu tilviki að ríkisvaldið og aðilar vinnumarkaðarins hafi gert bindandi samkomulag. Ef það er svo að Alþýðusamband Íslands segir við mig og okkur á þinginu að þeir óski eftir því að þetta verði samþykkt með þessum hætti fyrir jól þá hlusta ég á það. En ég áskil mér samt minn rétt til að hafa mínar sterku skoðanir á þessu máli. Ég hef skoðað þetta mál lengi. Mér er annt um þetta mál og frumvarpið er stórt skref eins og ég sagði. En ég finn á því nokkra annmarka, einn alvarlegan, eða einn sem dregur úr því að við náum markmiði frumvarpsins. Það er hlutverk mitt sem þingmanns að benda á það sem betur mætti fara og líka hlutverk hv. þingmanns Sivjar Friðleifsdóttur.

Virðulegi forseti. Ég var í þingsal áðan og heyrði að verkalýðshreyfingin vildi fá einhverjar breytingar á þessu máli í upphafi og hugsanlega enn - ég skal ekki segja - m.a. Samiðn. Hér var sérstaklega dregið fram að Samiðn hefði sent bréf. Ég veit að hv. þingmaður Össur Skarphéðinsson hefur fylgst með málefnum starfsmannaleigna um skeið, m.a. á vettvangi Evrópuráðsins þar sem hann hefur unnið sérstaklega að þeim málefnum. En ég vil draga hérna skýrt fram að eins og málið er í pottinn búið þá er það samkomulagsmál og var hluti af því að afstýra því að hér væri allt í uppnámi á vinnumarkaði. Á sama tíma eigum við þingmenn að vinna eftir sannfæringu okkar og auðvitað gerum við það. En þegar um samkomulagsmál er að ræða er geysilega erfitt að breyta þeim af því ef opnað er á breytingar sem menn eru ekki sáttir um, allir aðilar málsins, þá mun það tefja mjög fyrir afgreiðslu mála. Sem formaður félagsmálanefndar vil ég því sérstaklega draga það fram að að mínu mati verður mjög erfitt að breyta þessu máli í meðförum félagsmálanefndar nema aðilar séu þokkalega sammála um það bæði þingmenn og líka aðilar vinnumarkaðarins, af því að þetta er samkomulagsmál.

Frú forseti. Það eru út af fyrir sig tíðindi ef formaður félagsmálanefndar segir það bara svart á hvítu, blákalt, áður en hún fær málið til umfjöllunar, að því verði ekki breytt.  Ég get líka upplýst hv. þingmann um það að þegar hún fer að skoða þetta frumvarp mun hún finna þar ákvæði sem hefta úr hófi fram starfsemi t.d. innlendra starfsmannaleigna sem þegar eru á markaði. Ég held t.d. að þar séu ákvæði sem þarf að hefla svolítið og hugsanlega hefur það ekki verið nægjanlega skoðað. Ég dreg þá ályktun af ræðu hæstv. félagsmálaráðherra nú og þegar við ræddum þetta síðast fyrir bara nokkrum vikum að töluvert mikill hraði, sem ég þakka í sjálfu sér fyrir, hafi verið á afgreiðslu málsins. En ég er þeirrar skoðunar að þarna séu ákveðin ákvæði sem þarf að hefla. Ég drap á þau ákvæði. Ég tel að hv. félagsmálanefnd verði að skoða þetta mál eins og hvert annað þingmál með sínum faglegum gleraugum. Er einhver galli á því? Er hægt að bæta það? Þó Framsóknarflokkurinn sé hrifinn af Samtökum atvinnurekenda þá eru jafnvel þau mannleg. Þau eru breysk og jafnvel þau gera mistök. Það er hlutverk fagnefndanna, eins og hv. formaður félagsmálanefndar veit, að skoða mál og athuga hvort hægt sé að bæta þau, koma í veg fyrir mistök, 

Virðulegi forseti. Mér finnst nauðsynlegt að bera af mér sakir. Hér er hv. þingmaður Össur Skarphéðinsson að saka mig um að vilja framselja vald þingsins út í bæ. Hann er með útúrsnúninga gagnvart mínu andsvari hér. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði. Að sjálfsögðu förum við yfir þetta mál faglega, að sjálfsögðu. En þetta er samkomulagsmál og þá er erfitt að breyta því. 

Frú forseti. Ég vil þá að ég sé leiðréttur ef þetta mál er eitthvað öðruvísi vaxið en önnur mál í þeim skilningi að hér er komið stjórnarfrumvarp í hendur þingsins til að fjalla um og skoða, m.a. í nefnd, og eftir atvikum gera lagfæringar á og færa til betri vegar hluti eins og mönnum finnst skynsamlegast að gera hér. Hér liggur löggjafarvaldið og það er hvergi annars staðar eins og kunnugt er. Ef þetta samkomulag er með einhverjum sérstökum hætti vaxið þá náttúrlega er eðlilegt að það sé upplýst. Ég skildi málið þannig af umfjöllun fjölmiðla að samkomulagið fæli fyrst og fremst í sér að frumvarp yrði flutt og lagt til við þingið að setja lög um starfsmannaleigur. En það væri nú ákaflega skrýtið ef menn teldu sig geta gert samkomulag úti í bæ alveg frá orði til orðs um innihald þeirrar löggjafar. Að sjálfsögðu er hægt að leggja fram tillögur hér og það skiptir máli og eðlilega vilja menn vita hver viðhorf t.d. aðila vinnumarkaðarins eru í því efni. En Alþingi hlýtur sjálft að eiga síðasta orðið í þessum efnum eins og öðrum. Ef menn telja að hér megi eitthvað færa til betri vegar, snerpa á einhverjum ákvæðum, þá að sjálfsögðu ber að gera það. Ég fagna framlagningu þessa frumvarps þó vissulega megi segja að það sé ansi seint fram komið. Ég held að ekki verði undan því vikist að horfast í augu við að íslensk stjórnvöld voru ákaflega vanbúin að takast á við þær aðstæður sem hér hafa skollið á vinnumarkaðnum á síðustu þrem, fjórum árum. Framan af virtist manni að kíkirinn væri settur dálítið upp að blinda auganu. Síðan liggur alveg fyrir að innlendar stofnanir, eftirlitsstofnanir og gæsluaðilar, voru algerlega vanbúnar t.d. því og eru enn að takast á við ástandið á Kárahnjúkum. Það liggur algerlega fyrir. Talað er um að þar hafi allt verið heldur að færast til betri vegar en ég heyri nú tvennar sögur af því, frú forseti. Ég heyri nefnilega líka þær sögur að menn séu algerlega búnir að gefast upp, að þar hafi eftirlitsaðilar og gæsluaðilar hreinlega gefist upp, ráði ekkert við ástandið og séu bara hættir að reyna að ómaka sig þarna upp eftir. Það fer nú tvennum sögum af því hversu mikið það ástand hafi batnað. Við vorum sem sagt að fá hér inn og svona í fyrsta skipti í stórum stíl og í verulega útbreiddum mæli það sem ég hef burðast við að þýða sem félagsleg undirboð, „social dumping“ mundi það vera á erlendum málum. Það var okkur fremur framandi því erlent vinnuafl hafði ekki verið í þeim mæli hér í landi og þá yfirleitt unnið sem ráðið starfsfólk á íslenskum kjarasamningum, t.d. í fiskiðnaðinum og ekki kannski mikil ástæða til að ætla að minnsta kosti kjaraþátturinn væri ekki í lagi. Einstök dæmi voru um að aðbúnaður þess fólks var ekki sómasamlegur. Dæmi voru um að menn voru að ná einhverju til baka með því að okra á þeim í húsaleigu, í verbúðum. En það voru minni háttar mál borið saman við þau ósköp sem héldu innreið sína með því að erlent vinnuafl, m.a. á skammtíma ráðningarkjörum og m.a. hjá starfsmannaleigum, streymdi inn í landið svo þúsundum skipti. Við ætlum ekki að líða þessi undirboð. Við ætlum ekki að líða að það sé níðst á fólki sem kemur frá fátækari svæðum eða þar sem atvinnuleysi er og það látið vera eins og einhverjir hálfgerðir þrælar í okkar landi og sætta sig við mun lélegri laun og verri aðbúnað en um er samið hér og á að vera samkvæmt íslenskum kjarasamningum og íslenskum starfsréttindum og lögum. Enga linkind má sýna í þeim efnum. Það er ekkert ásættanlegt annað en að þeir hlutir séu ósköp einfaldlega í lagi. Við getum ekki þolað að þarna séu menn að svindla. Þess vegna verð ég að segja að mér finnst sumt í þessu frumvarpi, þó það sé örugglega til bóta miðað við ekki neitt - það er örugglega til bóta að hafa þessi lög um starfsmannaleigur frekar en ekki neitt - en mér finnst margt hér veiklulegt, ákaflega veiklulegt. Ég ætla að fara aðeins yfir það. Fyrsta spurningin er auðvitað þessi, frú forseti: Þurfum við að láta þetta yfir okkur ganga yfir höfuð? Þurfum við að taka starfsmannaleigufyrirkomulagið inn á innlendan vinnumarkað? Er okkur ekki stætt á því að hafa það bara í lögum að erlendir starfsmenn sem ekki koma inn á hreinum skammtímaskilmálum sem eru heimilir samkvæmt evrópskum vinnurétti - þ.e. starfsmenn erlendra fyrirtækja mega fylgja verkefnum hingað og vinna hér í tiltekinn tíma? Það er ljóst að við verðum að leyfa það - en ég hef ekki sannfærst um að við t.d. getum ekki gert það að skilyrði að starfsmenn sem eru hér til lengri tíma en þar er fyrir um mælt séu ósköp einfaldlega ráðnir af verkkaupanum sjálfum hér en ekki öðrum aðila, ekki millilið. Það með værum við auðvitað laus við þetta fyrirbæri. Kannski er okkur ekki stætt á því. Kannski erum við skyld til að leyfa þetta fyrirkomulag atvinnustarfsemi, sem þetta væntanlega heitir, svona vinnumiðlunarstarfsemi. En það er neyðarbrauð að mínu mati því þetta mun endalaust verða til vandræða. Þetta fyrirkomulag býður upp á það, sérstaklega það að verkkaupinn greiðir þá starfsmannaleigunni eða þeim sem sér um leigu vinnuaflsins í einni ávísun og það verður alltaf erfitt að fylgja því síðan eftir hvernig því síðan er skipt upp, hvernig greiðslurnar fara fram til hvers og eins og hvaða frádráttarliðir þar eru. Borgi þeir inn á bankareikninga í fjarlægu landi þá er nú handleggur fyrir Vinnumálastofnun eða skattinn að fylgjast með því öllu. Af því að skattgreiðslurnar bar hér aðeins á góma í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og félagsmálaráðherra þá er rétt að upplýsa það og minna á að ég er búinn að spyrja hæstv. fjármálaráðherra fjórum sinnum á þremur árum um það mál. Svörin hafa alltaf verið þau sömu, ég hef alltaf fengið sama ranga svarið að það séu engin sérstök vandamál eða álitamál í sambandi við skattalega framkvæmd á Kárahnjúkum þegar hið gagnstæða blasir við, þegar hið gagnstæða liggur alveg fyrir, eins og m.a. hv. þm. Össur Skarphéðinsson vitnaði til áðan. Til dæmis liggur fyrir að það hafi orðið stórkostleg töf á því að tekjurnar skiluðu sér til sveitarfélaganna eins og vera ætti, m.a. vegna þess að skráningarmál eru þarna meira og minna í ólestri. Það er kannski annað mál og varðar kannski ekki þetta beint, og þó, því að starfsmannaleigurnar eru hluti af vandanum sem þar er við að glíma. Það var t.d. þannig að það kom hér fólk og vann í einn, tvo, þrjá mánuði við að setja upp vinnubúðir og síðan var það farið úr landi. Það fékk aldrei greidd nein laun á Íslandi, þau voru greidd inn á erlenda bankareikninga og síðan voru þessir menn farnir með allt sitt hafurtask áður en fjármálaráðherra eða skattayfirvöld svo mikið sem vissu af því að þeir væru í landinu. Ég held að tilkynningar- og skráningarskyldan sem hér er sett upp í 2. gr. sé að sjálfsögðu til mikilla bóta. Það væri mun skárra að við hefðum upplýsingar um það fyrir fram hver þessi fyrirtæki eru og hvaða starfsmannahópa þau ætli að taka inn í landið. Þegar kemur síðan að því hlutverki sem fulltrúa þeirra er ætlað að gegna þá er spurningin hvort það fyrirkomulag komi til með að halda. Í raun og veru er fulltrúinn látinn taka á sig skyldur fyrirtækisins sjálfs og það verður hægt að birta honum stefnur eða hvað það nú er. Spurningin er þegar til kastanna kemur hvort fyrirtækin geti ekki farið í einhvern skollaleik og skipt bara um fulltrúa o.s.frv. Það þarf að fara mjög rækilega yfir það. Um 4. gr., sem er auðvitað lykilgrein, þ.e. upplýsingaskylda eða tilkynningaskylda starfsmannaleignanna og þær upplýsingar sem þeim er gert skylt að lögum að veita fyrir fram, þ.e. sem liggja fyrir áður en starfsmenn á þeirra vegum fara hér í verk, þar held ég að sé allt of veiklulega frá málunum gengið og sérstaklega í d-lið 4. gr. Það leiðir af sjálfu að þarna verði veitt yfirlit um starfsmenn sem starfa á vegum fyrirtækisins, nöfn, heimilisföng, kennitölur o.s.frv., yfirlit yfir þann tíma sem þeir ætla að vera hér, atvinnuleyfin. Svo segir í d-lið, með leyfi forseta: „aðrar þær upplýsingar sem Vinnumálastofnun kann að óska eftir til þess að ganga úr skugga um að starfsmannaleiga veiti sannanlega þjónustu hér á grundvelli 36. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið eða stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu og að um sé að ræða starfsmenn þess, svo sem afrit af þjónustusamningum og ráðningarsamningum.“ Þarna kemur alveg aftast í þessari grein undir d-lið og á eftir orðunum ,,svo sem“ að Vinnumálastofnun geti krafist þeirra upplýsinga sem öllu máli skipta. Nöfn og heimilisföng eru góðra gjalda verð en auðvitað skiptir öllu máli að ráðningarsamningarnir, að kjörin séu uppi á borðinu því annars er þetta algjörlega vonlaust. Af hverju er svona veiklulega búið um þetta? Ég tel að það eigi að ganga eins langt og kostur er í því að skylda þessa aðila til að leggja þau ráðningarkjör sem þarna eru á ferðinni á borðið fyrir fram með algerlega óyggjandi hætti. Það er það sem þarf að vera uppi á borðinu og liggja fyrir og það þarf að vera hægt að sannreyna að þær upplýsingar séu réttar og að það sé greitt eftir þeim, að greiðsluferlið sé líka þarna. Það sé ekki bara nóg að leggja fram fallegan samning og segja: Þetta er svona, þeir eiga að vinna samkvæmt þessum samningi. Það þarf líka að vera hægt að fylgjast með því og hafa eftirlit með því að raunverulegar greiðslur fari fram í samræmi við hann. Þarna held ég að hljóti að vera hægt að taka miklu, miklu skeleggar til orða, þ.e. að greitt sé samkvæmt íslenskum kjarasamningum, að enginn afsláttur sé veittur af því. Þá er vísað í það og sagt að aðilar þessa máls sem gerðu samkomulag sín í milli um að þetta frumvarp kæmi fram, séu sammála um það. Mér finnst það nú svolítið kostulegt að þurfa að lesa það í greinargerð með frumvarpi að menn séu sammála um að meginregla íslensks vinnuréttar haldi áfram, þ.e. að byggt sé á almennum félagslegum kjarasamningum. Það segir hér í greinargerðinni á bls. 5, með leyfi forseta: „Frumvarpi þessu er ekki ætlað að breyta þeirri óskráðu reglu. Það er sameiginlegur vilji félagsmálaráðherra, Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins að ótímabundnir ráðningarsamningar starfsmanna beint við vinnuveitendur sína verði áfram ríkjandi ráðningarform hér á landi.“ Ég segi nú bara: Þakka skyldi það nú að menn væru ekki að taka um það ákvörðun að hverfa frá því. En þá er líka eins gott að staða þessara samninga sé völduð eins og kostur er gagnvart þessum málum. Og það er nú ekki lítið í húfi að það haldi að hægt sé að ganga að þessum fyrirtækjum, grípa til aðgerða gegn þeim ef þau greiða ekki samkvæmt félagslegu samningunum. Og nú hriktir í öllu út af þessu máli í sjálfu Evrópuverkinu því að sænsk verkalýðssamtök eru komin með mál, eða öllu heldur eru þau að verja hendur sínar í dómsmáli fyrir Evrópudómstólnum vegna byggingarfyrirtækja úr Eystrasaltsríkjunum sem neituðu að virða kollektífu samningana. Þá var gripið til aðgerða gegn fyrirtækjunum og þá fara þeir í mál og segja: Þetta er ekki heimilt. Og það mun hrikta mikið í, alla vega á norræna vinnumarkaðnum, ef þetta mál Svíanna tapast. Sumir ganga svo langt að segja að þá muni sænska verkalýðshreyfingin eins og hún leggur sig leggja til að Svíar gangi úr Evrópusambandinu því að það er náttúrlega komið að hjartanu í sjálfu sænska vinnumarkaðsskipulaginu, og auðvitað okkar líka, ef þetta færi þannig að þessi grunnregla á vinnumarkaðnum héldi ekki, menn skyldu virða slíka kollektífa samninga. Ég held sem sagt að upplýsingaskyldan í 4. gr. þurfi að styrkjast. Það þarf að vera miklu skýrara að fyrirtækið verði að leggja á borðið fullnægjandi gögn um sjálf ráðningarkjörin og það á ekki að vera eitthvað „svo sem“ sem Vinnumálastofnun geti dottið í hug að biðja um, aftast í greininni, þetta á að vera alveg hreint og klárt í lögunum. Það er miklu betra fyrir Vinnumálastofnun að hafa skýra lagastoð á bak við sig þegar hún sækir þessi gögn en að það þurfi ekki sérstaka ákvörðun hennar til. Það veikir auðvitað stöðu hennar að sækja þessi gögn inn í fyrirtækið. Það má líka velta því fyrir sér: Þurfa ekki að vera þarna ákvæði sem eru meira í átt við það sem samkeppnisyfirvöld hafa, sem Fjármálaeftirlitið hefur og fleiri slíkir aðilar, að koma og sækja gögnin? Hvað ætlar Vinnumálastofnun að gera ef menn bara þrjóskast við? Á þá að fara út í aðgerðirnar að lokum á grundvelli 11. gr.? Þá kemur að því hvernig hún er orðuð, frú forseti. Ég var mjög undrandi þegar ég las 11. gr. frumvarpsins. Hún er í rauninni svo veikluleg og mér liggur við að segja kauðskt orðuð að það er ekki hægt að láta svoleiðis lagatexta standa, en það er nánast gefið í skyn að lögbrot verði látin óátalin bara ef menn bregðist við og kippi þeim í liðinn svona eftir á, innan hæfilegra tímamarka. Menn hætti að brjóta lögin svona innan hæfilegra tímamarka og þá verði það bara látið óátalið. Eða hvernig á að lesa þetta, með leyfi forseta: „Hafi Vinnumálastofnun krafist þess með hæfilegum fyrirvara“ - fyrirtækinu er gefinn hæfilegur fyrirvari - „að starfsmannaleiga fari að lögum og úrbætur hafa ekki verið gerðar, þegar sá frestur er liðinn sem gefinn var, getur“ - þá sem sagt getur „Vinnumálastofnun krafist þess að lögregla stöðvi vinnu tímabundið eða loki starfsemi starfsmannaleigunnar tímabundið“ - aftur - „þangað til úrbætur hafa verið gerðar.“ En hvað þá með lögbrotið? Ef aðili er staðinn að lögbroti sem telst sannað, þá er auðvitað ekki hægt að hafa þann blæ á þessu í lögunum að honum verði bara fyrirgefið ef hann hættir að brjóta lögin innan hóflegs tíma. Nei, þetta getum við ekki haft svona, frú forseti. Þetta verður að umskrifa því það verður að vera algjörlega skýrt að þessi fyrirtæki eiga að fara að lögum og reglum, einnig vegna þess að gert er ráð fyrir að félagsmálaráðherra geti sett reglugerð á grundvelli þessara laga. Það væri nú nær því að það stæðist að hafa svona umbúnað um orðalag ef þetta snerist um einhver brot á reglum en ekki á lögum. Það er ekki hægt að hafa þetta þannig að blærinn á greininni sé nánast sá að lögbrot innan hóflegra marka ætli menn að þola og ef þau standi ekki of lengi o.s.frv. Þetta ber greinilega allt of mikinn blæ þess, frú forseti, að mínu mati, að menn reikni með að þessi mál verði í ólestri og að þetta verði svona „að gera sitt besta aðferðafræði“, að reynt verði að hafa einhver tök og einhvern hemil á þessu. Það er út af fyrir sig alveg skiljanlegt að menn hafi verið undir slíkum áhrifum þegar þeir voru að setja þetta saman, út frá ástandinu og hvernig allt gengur fyrir sig. En þetta finnst mér alls ekki nógu sterkt að orði kveðið, meingallað orðalag og þurfi að skoðast mjög vel, af því að þessar greinar sýnast mér nú vera alveg lykilgreinar þessa frumvarps. Það er það sem sagt er hér um skráningar- og tilkynningarskylduna, um fulltrúann, um tilkynningarskylduna í 4. gr. og þá viðurlögin ef í þau er farið. Þau eru að sjálfsögðu alveg bráðnauðsynleg. Mér finnst líka að þetta tímabundna orðalag megi ekki vera þarna að þvælast fyrir. Er þá aldrei hægt að setja starfsmannaleigu bara endanlega á svartan lista ef hún hefur ítrekað brotið þannig af sér að hún er greinilega ekki traustverð? Þarf ekki að vera hægt að setja hana þá bara út af sakramentinu þannig að hún missi réttindi sín og leyfi til að starfa hér? Á hún þá ekki bara fara út af skránni sem aðili sem mætti veita þessa þjónustu hér? Ég held að það þurfi að vera miklu skýrari lagastoð fyrir því að ef um ítrekuð brot hefur verið að ræða o.s.frv. þá fari hún út. Frú forseti. Ég held að þarna séu ákvæði sem ástæða er til að fara rækilega yfir og spyrja hvort ekki megi skerpa á. Ég hef enga ástæðu til að ætla að um það þurfi að verða nokkur minnsti ágreiningur, ef samstaða er um að þetta fólk eigi að fá hér laun og eigi að njóta réttinda eins og um er samið á íslenskum vinnumarkaði. Sé sú samstaða ekki biluð þá er það verkefnið að tryggja þetta. Það hljóta allir að vera sammála um að gera það sem rækilegast með lögum og að menn hafi allar þær heimildir sem til þess þarf að láta ekki líðast neina afslætti á því. Þetta mál er síðan angi af gríðarstórum málum sem mætti segja ýmislegt um, t.d. opnun vinnumarkaðarins með stækkun Evrópusambandsins og hvernig menn hafa undirbúið sig þar eða að sumu leyti ekki undirbúið sig því miður. Hvernig notar Ísland aðlögunartíma sinn í þeim efnum? Ég hef verið talsmaður þess t.d. að Norðurlöndin ynnu þau mál miklu meira saman, að þau reyndu að styðja við bakið á uppbyggingu skipulegs vinnumarkaðsfyrirkomulags í Eystrasaltsríkjunum og Póllandi. Þaðan mun væntanlega þyngsti straumurinn koma inn á hinn norræna vinnumarkað. Það er eðlilegt, þetta eru þau lönd sem næst okkur liggja og það er mikið horft til Norðurlandanna úr þessum löndum. Við vitum að skoðanakannanir sýna t.d. að allt upp í 40% af ungu fólki í Eystrasaltsríkjunum og Póllandi hyggur á að freista gæfunnar á Vesturlöndum með opnun hins sameiginlega stóra vinnumarkaðar og Norðurlöndin eru langefst á lista yfir þau lönd sem menn horfa til og sjá sem æskileg lönd til þess að freista gæfunnar. Að mínu mati hefði mátt nota tímann miklu betur og t.d. gera mun meira til að tryggja að upplýsingar séu til reiðu. Frú forseti. Að lokum vil ég segja um þetta frumvarp, mér finnst að upplýsingagjöfin megi koma sterkar fram, þ.e. að réttindin séu uppi á borðum og að síðan sé tryggt að þær upplýsingar liggi alltaf fyrir, t.d. að það sé áskilið og starfsmannaleigurnar látnar sanna að þær hafi gert starfsmönnunum grein fyrir réttindum sínum, að þær hafi afhent þeim efni þar um 

Hæstv. forseti. Því ber að fagna að þetta frumvarp skuli vera komið fram og vissulega vonast maður til þess að málið gangi fljótt í gegnum þingið, en þó ekki fljótar en svo að menn lagi það sem þarf að laga í frumvarpinu. Vil ég þá sérstaklega víkja að því sem er náttúrlega meginefni og meginstoð íslensks vinnumarkaðar en það er það fyrirkomulag að atvinnurekendur ráði sjálfir til sín starfsmenn. Það fyrirkomulag hefur viðgengist hér lengst af og ég tel að meginmarkmið okkar sé að tryggja að það verði ekki brotið niður eða eyðilagt, m.a. með því að of rúmt sé opnað fyrir það fyrirkomulag sem hér hefur verið að ryðja sér til rúms sem starfsmannaleigur. Meginreglan um að starfsmenn séu ráðnir hjá ákveðnum fyrirtækjum hefur verið framkvæmd þannig hvað erlenda starfsmenn varðar að atvinnurekendur hafa sótt um að fá að ráða til sín erlent starfsfólk og jafnan þurft að færa fyrir því einhver rök að ekki væri nægilegt framboð af starfsfólki í viðkomandi atvinnugrein á viðkomandi atvinnusvæði eða á viðkomandi stöðum eftir því sem verkast vill. Vinnumálastofnun hefur haft það hlutverk að kanna að ástandið sem atvinnurekandinn hefur lýst væri réttmætt og stæðist, að skortur væri á vinnuafli og þrátt fyrir tilraunir til að ráða hæft vinnuafl í starfsgreinina hefði það ekki fengist. Þetta hefur verið meginreglan hingað til og ég held að okkur Íslendingum hafi farnast nokkuð vel á okkar vinnumarkaði með því að hafa þessi skilyrði um að það sé atvinnurekandinn sem leiti eftir vinnuafli og ráði það til sín. Þar af leiðandi væru það í meginatriðum launþegar sem kæmu í vinnu hjá viðkomandi atvinnurekanda með ráðningarsamningi og hefðu þar af leiðandi þau kjör sem almennt giltu á vinnumarkaði. Við höfum verið svo gæfusöm í vinnumarkaðsmálum að hafa sveigjanleg ákvæði varðandi uppsagnarfrest og annað slíkt og ýmis réttindi sem tengjast starfsaldri. Fólk öðlast mikið af réttindum með því að vinna lengi hjá sama atvinnurekanda, t.d. lengist uppsagnarfrestur, veikindaréttur og jafnvel orlofsréttur, eins og þekkt er, og ýmis önnur réttindi sem fólk öðlast með því að vera stabíll vinnukraftur á vinnustað og í þeirri atvinnugrein sem það hefur starfað. Oft hafa réttindin því miður verið takmörkuð um of, það er að segja að þau hafa stundum verið takmörkuð við sama atvinnurekanda í einstaka tilfellum eins og þekktist áður fyrr. Það atriði hefur mikið vikið fyrir því að fólk kunni til starfa í atvinnugreininni og sé ekki bundið af því að starfa hjá sama atvinnurekanda heldur hafi ákveðinn starfsaldur og fái þar af leiðandi ákveðinn rétt sem bæði tengist menntun þeirra, þjálfun eða starfsaldri eftir atvikum. Þetta hefur verið meginreglan og ég tel mjög mikilsvert, hæstv. forseti, að við reynum að halda okkur við hana í veigamestum atriðum og að við séum hér í raun og veru að fjalla um undantekningartilvik sem sé alveg óhætt að setja eins stífar skorður og okkur er framast leyfilegt og unnt. Ég held því að of vægt sé til orða tekið í 11. gr. um það hvernig megi koma fram við þær starfsmannaleigur sem hafa farið á svig við lögin og brotið þær skyldur sem viðkomandi starfsmannaleigur eiga að vinna eftir. Ég held að hægt væri að lagfæra þessa grein mjög mikið með tiltölulega einföldum hætti. Það mætti t.d. byrja á að strika út orðin „með hæfilegum fyrirvara“. Þá væri fyrsta setning greinarinnar: Hafi Vinnumálastofnun krafist þess að starfsmannaleiga fari að lögum og úrbætur hafa ekki verið gerðar o.s.frv. Síðan gætu menn horft á orðið getur og sleppt því og sagt: Skal Vinnumálastofnun krefjast þess að lögregla stöðvi vinnu tímabundið eða loki starfsemi starfsmannaleigunnar tímabundið þangað til úrbætur hafa verið gerðar. Ég held að menn þurfi að horfa á þetta nokkurn veginn með þessum hætti vegna þess að það er engan veginn ásættanlegt að hægt sé að veita langan frest út á að starfsmannaleigur hafi ekki farið að lögum. Fyrirtækin hafa kærurétt samkvæmt 12. gr. og ef mönnum finnst að Vinnumálastofnun hafi farið hart að viðkomandi fyrirtæki geta menn auðvitað kært og látið á það reyna en ég tel að ekki sé ástæða til annars en að hafa tiltölulega stíf ákvæði um það hvernig brugðist skuli við ef starfsmannaleigur brjóta lög. Við erum almennt í frumvarpinu að marka lög um starfsmannaleigur, laga grunninn og móta þau skilyrði sem þær eiga að gangast undir. Þar af leiðandi held ég að við megum ekki ganga mjög langt í því að vera með ákvæði eins og í 11. gr. þar sem hægt er að finna því stað að þó menn hafi brotið sé í fyrsta lagi hægt að aðvara þá með hæfilegum fyrirvara og síðan eftir ákveðinn frest o.s.frv. Ég held að það sé ekki gott að hafa þetta í lagatexta með þeim hætti sem hér er og geri athugasemd við það. Varðandi 4. gr. finnst mér að í a-liðnum eigi að koma fram meira en þar stendur. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,… yfirlit yfir starfsmenn sem starfa á vegum fyrirtækisins hér á landi þar sem fram kemur fjöldi þeirra, nöfn, heimilisföng í heimaríki, ríkisfang og starfsréttindi eftir því sem við á … “ Ég held að það sé spurning um að velta því fyrir sér hvar eigi að setja kröfuna um það sem kemur fram í d-liðnum, hvað varðar afrit af þjónustu- og ráðningarsamningum. Mér finnst að það þurfi helst að koma fram í fyrsta lið. Það þyrfti að breyta uppröðun á greininni um hverjir þeir samningar eru og lög sem ber að uppfylla varðandi starfsmennina og hverjar greiðslur til starfsmannanna eru. Það þarf að liggja fyrir að þær upplýsingar eigi að gefa svo menn þurfi ekki að velkjast í vafa um á hvaða kjörum menn eru ráðnir. Mér finnst því að breyta þurfi uppröðun á þessu efni varðandi tilkynningarskylduna og það hljóti að þurfa að ætlast til þess strax í upphafi að það komi fram á hvað kjörum menn eru ráðnir o.s.frv. Þetta vildi ég gera að umræðuefni við 1. umr. og vonast til þess að þegar farið verður að skoða þetta í nefnd geri menn það vel og vandlega. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um að eðlilegt sé að setja þau lög sem hér er komið frumvarp að en tel hins vegar, hæstv. forseti, að í þeim lögum eigi að vera tiltölulega stíf ákvæði um hver réttindin og skyldurnar eru.

Virðulegi forseti. Ég vil leggja nokkur orð í belg varðandi frumvarp til laga um starfsmannaleigur. Eins og fram hefur komið í máli hæstv. félagsmálaráðherra hafa kjarasamningar um lágmarkskjör launafólks almennt gilt hér á landi, hvort heldur um er að ræða starfsmenn í föstu eða lausu ráðningarsambandi við vinnuveitanda sinn eða starfsmenn sem starfa á vegum starfsmannaleigna. Í grundvallaratriðum gilda því íslensk lög og samningar um lágmarkskjör um allar vinnandi hendur hér á landi hvernig sem ráðningarsambandi er háttað. Þannig má m.a. benda á að hér á landi gilda mun skýrari reglur um lágmarkslaun erlends vinnuafls en tíðkast í nágrannalöndum okkar og þannig viljum við hafa það. Samt sem áður hefur ASÍ lagt áherslu á að sett yrðu sérstök lög um starfsemi starfsmannaleigna hér á landi, fyrst og fremst vegna þess að verkalýðshreyfingin telur að það hafi verið erfiðleikum bundið að fylgja eftir þeim lágmarkskjörum kjarasamninga sem leigustarfsmenn, sem koma hingað til lands á vegum erlendra starfsmannaleigna, eiga rétt á samkvæmt almennri vinnulöggjöf sem gildir. Um þetta varð samkomulag á milli aðila vinnumarkaðarins fyrir stuttu og því er það frumvarp sem hér er til umræðu komið fram. Það má vera ljóst að þessu frumvarpi er fyrst og fremst ætlað að setja frekari ramma um starfsemi starfsmannaleigna sem flytja erlenda starfsmenn hingað til lands til að sinna tilteknum verkefnum vegna verklegra framkvæmda og til að taka á þeim vanda sem verkalýðshreyfingin telur að sé fyrir hendi um að tryggja starfsmönnum þeirra rétt til lágmarkslauna samkvæmt gildandi samningum og rétt til aðbúnaðar á vinnustað eins og íslensk lög gera ráð fyrir. Ákvæði frumvarpsins bera þess merki að það hafi verið samið með það í huga að taka fyrst og fremst á starfsemi erlendra starfsmannaleigna hér á landi, enda var í erindisbréfi starfshópsins sem falið var að kanna stöðu starfsmannaleigna á íslenskum vinnumarkaði lögð áhersla á að skoða sérstaklega starfsumhverfi starfsmannaleigna sem hafa staðfestu í öðru ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins en kjósa að veita þjónustu hér á landi á grundvelli 36.–39. gr. samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Virðulegi forseti. Það er fremur óljóst hvað felst í hugtakinu starfsmannaleiga. Þannig kemur fram í nýrri skýrslu um starfsmannaleigur að hugtakið hafi hvorki hér á landi né í öðrum Evrópuríkjum verið skilgreint í lögum og nákvæm viðmið um hvernig skilgreina beri útleigustarfsemi séu ekki til. Ekki er t.d. ljóst hvenær tiltekin starfsemi sem felur í sér kaup á þjónustu eins fyrirtækis af öðru til að leysa tiltekin verkefni, oftast kallað útvistun verkefna, telst vera útleigustarfsemi sem falli undir starfsmannaleigu eða aðkeypt vinna verktaka eða verksamningur. Það er hins vegar afar mikilvægt að það liggi ljóst fyrir því mörg ákvæði frumvarpsins eru íþyngjandi fyrir starfsemi fyrirtækja. Það er því mjög mikilvægt að gildissvið frumvarpsins liggi fyrir. Eftir því sem ég kemst næst eru nokkur atriði sem má segja að séu einkennandi fyrir starfsemi starfsmannaleigna í hugum fólks, ekki síst í þeim tilvikum sem frumvarpið sem hér er til umræðu á að taka á og var tilefni þess að það var lagt fram: 1. Að starfsmaður er ráðinn til starfsmannaleigu en skilar starfi sínu hjá notendafyrirtæki sem nýtir starfskrafta hans og lýtur starfsmaðurinn stjórn notendafyrirtækis. 2. Ráðningarsamningar starfsmannaleigu og leigustarfsmanna eru oftast tímabundnir. 3. Starfsmaður er ráðinn til tímabundinna starfa hjá notendafyrirtækinu til tiltekinna verkefna en hverfur síðan til annarra starfa hjá öðru notendafyrirtæki að því loknu og jafnvel á allt öðrum kjörum. Ýmis Evrópulönd sem hafa sett sér lög um starfsmannaleigur hafa sett ákveðin tímamörk á slíkt framsal á starfsmanni til notendafyrirtækja sem miðast við 6–18 mánuði. 4. Að atvinnuöryggi starfsmannsins er ekki tryggt. 5. Að öllu jöfnu eru ráðningarréttindi og launakjör lakari en hjá föstum starfsmönnum notendafyrirtækis. 6. Almennt er talið að starfsmenn starfsmannaleigna séu útsettir fyrir verri starfsskilyrðum en almennt gerist. 7. Starfsmenn starfsmannafyrirtækja koma oft í stað starfsmanna sem eru í föstum störfum hjá notendafyrirtækinu. Þó ég hafi dregið þessi almennu atriði fram eru þau þó alls ekki algild og alls ekki þar með sagt að þetta eigi við þær starfsmannaleigur sem starfa hér á landi. Virðulegi forseti. Ég vil í ræðu minni benda sérstaklega á tvö álitaatriði sem varða frumvarp til laga um starfsmannaleigur sem ég hvet hv. félagsmálanefnd að taka til skoðunar. Í 1. gr. frumvarpsins er hugtakið starfsmannaleiga skilgreint. Það er gert með eftirfarandi hætti: „Með starfsmannaleigu er átt við þjónustufyrirtæki sem samkvæmt samningi leigir út starfsmenn sína gegn gjaldi til að sinna störfum á vinnustað notendafyrirtækis undir verkstjórn þess síðarnefnda.“ Þessi skilgreining er afar víð og getur eins átt við útvistun verkefna til fyrirtækja með verksamningum, verktöku og/eða útseldri vinnu eins og ég kom að áðan. Þannig er t.d. ljóst að starfsmaður sem er starfandi hjá ræstingarfyrirtæki sem hefur samning við sjúkrahús og skilar sínum störfum t.d. á sjúkradeild lýtur starfsreglum og að einhverju leyti verkstjórn yfirmanna á viðkomandi deild. Hið sama má segja um verkfræðing sem starfar hjá verkfræðistofu en er vegna aukinna verkefna fenginn tímabundið til starfa með verkfræðingi hjá fyrirtæki sem kaupir þjónustu hans. Í sama flokk má telja forritara sem starfar hjá tölvufyrirtæki en er sendur til að gegna ákveðnum verkefnum tímabundið hjá fyrirtæki sem vinnuveitandi hans hefur gert samning við. Að sama skapi má einnig nefna hjúkrunarfræðing eða lækni eða aðra sérfræðinga sem starfa hjá heilbrigðisfyrirtæki sem hefur gert verksamning við heilbrigðisstofnun um að veita hjúkrunarþjónustu, læknisþjónustu eða aðra sérfræðiþjónustu vegna manneklu, veikinda eða tímabundins aukins álags í starfsemi. Ég get einnig nefnt fleiri dæmi eins og smiði sem starfa hjá trésmiðju sem hefur tekið að sér tiltekna smíðavinnu í verktöku en undir verkstjórn byggingafyrirtækis. Þetta er starfsemi þar sem starfsmenn í föstu ráðningarsambandi við vinnuveitendur sína veita aðkeypta þjónustu í starfsstöð notendafyrirtækis sem er önnur en starfsstöð vinnuveitandans. Þessir aðilar sinna verkefnum hjá notendafyrirtæki um lengri eða skemmri tíma og lúta starfsreglum og að mismiklu leyti verkstjórn þess. Hingað til hefur þessi starfsemi ekki verið talin til starfsmannaleigna heldur talin vera verksamningar, verktaka eða útseld vinna. Hins vegar getur skilgreiningin samkvæmt 1. gr. frumvarpsins átt við þessa starfsemi því starfsmenn lúta að meira eða minna leyti verkstjórn þess sem kaupir þjónustuna. Því verður að vanda til skilgreiningar á hugtakinu starfsmannaleiga þannig að frumvarpið taki á þeim vanda sem því er ætlað að taka en hafi ekki áhrif á starfsemi þar fyrir utan. Gildissvið frumvarpsins verður að vera ljóst en það er það ekki þegar horft er til skilgreiningar á hvað teljist starfsmannaleiga eins og ég hef bent á með dæmin hér á undan. Hin athugasemd mín varðar 6. gr. frumvarpsins og tengist skilgreiningu á hvað fellur undir starfsmannaleigu. 6. gr. frumvarpsins kveður á um að fyrirtæki sem fellur undir skilgreiningu um starfsmannaleigu sé óheimilt að leigja út starfsmann til fyrri vinnuveitanda fyrr en sex mánuðir eru liðnir frá því að fyrra ráðningarsambandi hans við það fyrirtæki lauk. Í greinargerð með frumvarpinu er ákvæðið skýrt með þeim hætti að með því sé komið í veg fyrir að fyrirtæki segi upp starfsmönnum til þess eins að ráða þá óbeint aftur í gegnum starfsmannaleigu. Ákvæði frumvarpsins má hins vegar einnig lesa á þann veg að hið sama gildi ef starfsmaður hefur sjálfur sagt upp störfum og ræður sig til starfa hjá fyrirtæki sem selur þjónustu hans til fyrri vinnuveitanda. Ljóst er af greinargerðinni að þetta á ekki við en það má hins vegar ekki ráða af texta frumvarpsins. Ákvæðið er þannig alls ekki nægilega skýrt. Ég vil nefna eitt dæmi sem gæti skýrt áhrif þessarar greinar. Iðnaðarmenn í tiltekinni grein segja upp störfum hjá opinberri stofnun. Þeir stofna fyrirtæki sem selur síðan hinni sömu stofnun og þess vegna einnig öðrum fyrirtækjum starfskrafta sína undir verkstjórn viðkomandi stofnunar. Það er mat allra aðila, bæði iðnaðarmanna og stjórnenda viðkomandi stofnunar, að um heppilegt fyrirkomulag sé að ræða og hagsmunum beggja aðila vel fyrir komið. Ég spyr: Mundi slík starfsemi teljast til starfsmannaleigu? Ég tel reyndar ekki svo vera. En ef svo væri, þýðir það að viðkomandi aðila sé meinað að selja þjónustu sína til sinna fyrri vinnuveitenda þar til sex mánuðir eru liðnir frá því að þeir létu af störfum? Sams konar aðstæður geta skapast ef opinber stofnun ákveður að útvista ræstingar eða öryggisgæslu á stofnuninni. Ef lögin gilda um ræstingaþjónustu eða öryggisþjónustufyrirtæki má draga þá ályktun að ræstingafólki og öryggisvörðum sem sagt er upp í kjölfar slíkra skipulagsbreytinga sé óheimilt að ráða sig til starfa hjá því fyrirtæki sem tekur að sér þjónustuna. Þetta stríðir gegn stefnu ríkisstjórnarinnar um að auka samstarf ríkis og einkaaðila varðandi rekstur í almannaþjónustu með útvistun verkefna. Að lokum vil ég segja: Takmarkar þessi grein ekki atvinnufrelsi einstaklinga, t.d. til að færa sig frá starfi hjá opinberum stofnunum til almenna markaðarins, t.d. á sviðum þar sem stjórnvöld hafa á hendi umfangsmikinn rekstur, t.d. í heilbrigðisþjónustu þar sem nánast 100% heilbrigðisstarfsmanna eru í starfi hjá ríkinu og ríkið hefur nánast tekið sér einkarétt á starfskröftum þeirra? Reyndar hef ég almennt mikinn fyrirvara við 6. gr. frumvarpsins og tel að hv. félagsmálanefnd eigi að skoða ítarlega hvort hún stangist ekki á við þá grein stjórnarskrárinnar sem kveður á um frelsi fólks til að velja sér starfsvettvang eða atvinnufrelsi. Almennt vil ég leggja áherslu á að hv. félagsmálanefnd skoði þetta frumvarp vandlega. Hér er um að ræða löggjöf sem getur haft víðtæk áhrif langt út fyrir það svið sem henni er ætlað sé ekki til verksins vandað. Það þarf að afmarka svið frumvarpsins mun betur en gert er. Í tilefni þeirrar umræðu sem hefur farið fram hér á undan milli hv. þingmanna Össurar Skarphéðinssonar og Sivjar Friðleifsdóttur þá er það mín skoðun að þrátt fyrir að fyrir liggi samkomulag milli aðila vinnumarkaðarins um þetta frumvarp þá hlýtur hv. félagsmálanefnd og Alþingi að hafa svigrúm til að sníða augljósa agnúa af frumvarpinu og bæta við atriðum sem væru til bóta.

Frú forseti. Ég sé á öllu að það stefnir í mikið óefni innan stjórnarmeirihlutans. Hér kemur hv. þm. Ásta Möller og tekur undir með okkur í stjórnarandstöðunni um að að sjálfsögðu eigi hv. félagsmálanefnd að vinna faglega og hugsanlega leggja til breytingar á þessu frumvarpi. En formaður félagsmálanefndar telur að með því sé verið að steypa undan mikilvægum kjarasamningum. Ég ímynda mér því að þær stallsystur, hv. þingmenn Ásta Möller og Siv Friðleifsdóttir, lendi nú í miklum vanda við að gera þessi mál upp. En við í stjórnarandstöðunni munum leggja okkar að mörkum til þess að greiða úr því og koma á friði í stjórnarmeirihlutanum um þetta mál. Ég vil hins vegar segja að ég er algjörlega sammála því sem hv. þm. Ásta Möller sagði áðan um 1. gr. sérstaklega. Ég er þeirrar skoðunar að ekki falli undir starfsmannaleigur, eða a.m.k. hef ég ekki talað um það með þeim hætti, það sem hv. þingmaður kallar útleigu og á vondum tungum heitir „outsourcing“. Ég er alveg sammála því. Varðandi skilgreininguna sem kemur fram í 1. gr. hnaut ég um það, en gleymdi að geta þess í ræðu minni, að eins og jafnan er um þetta rætt og ég hef skilið verkalýðshreyfinguna þá er gert ráð fyrir að starfsmannaleiga útvegi tímabundið vinnuafl. Ég sé ekki betur en með því að skjóta inn í 1. gr. í þriðju línu orðinu „tímabundið“, þ.e. að það sé átt við þjónustufyrirtæki sem samkvæmt samningi leigir út starfsmenn sína gegn gjaldi til að sinna tímabundið störfum, þá megi ná utan um þetta. Mér sýnist það alla vega í fljótu bragði. Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta orðalag sem er að finna á tveimur stöðum í frumvarpinu gæti valdið erfiðleikum.

Virðulegi forseti. Ég tel mig nú hafa heyrt hv. þingmann Siv Friðleifsdóttur tala um það hér einmitt í andsvari og er hún bar af sér sakir fyrr í dag í umræðunni, að hún líti ekki svo á að þetta frumvarp sé meitlað í stein og að sjálfsagt sé að taka tillit til sjónarmiða sem koma þá fram í umræðunni, m.a. frá þingmönnum og frá aðilum vinnumarkaðarins og öðrum hagsmunaaðilum sem þetta mál varðar. Ég er hins vegar einnig sammála hv. þingmanni um skilgreiningu á útvistun eða „outsourcing“. Ég lít ekki á það sem starfsmannaleigu. Hins vegar er alveg ljóst að einhver fín lína er þarna á milli starfsmannaleigu og útvistunar. Ég held að það sé bara rétt að taka þá umræðu og átta sig á hvorum megin hryggjar starfsemin er. Ég er tilbúin til þess að taka þátt í umræðu ef eftir því er leitað. Ég held að það verði að vera alveg ljóst hvert gildissvið frumvarpsins er og laganna. Hins vegar er alveg ljóst á hvaða aðstæðum frumvarpinu er ætlað að taka. Ég vara við því, og gerði það í ræðu minni, að ákvæði sem eru almennt íþyngjandi eigi þá ekki við starfsemi sem samkvæmt mínum skilningi á að falla utan gildissviðs laganna. En það verður að vera alveg ljóst af því að línan er það fín hvorum megin hryggjar starfsemin lendir.

Frú forseti. Ég ætla ekki að hefja hér þær umræður sem ég átti áðan við hv. þm. Siv Friðleifsdóttur enda á hún ekki kost á því að taka þátt í þessum samræðum okkar hv. þm. Ástu Möller. Ég bara fagna því að það liggur alveg skýrt fyrir að þessi hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins telur ótvírætt að það eigi að skoða þetta frumvarp með tilliti til þess hvort hugsanlega þurfi að bæta úr einhverjum ágöllum og þar af leiðandi að breyta frumvarpinu. Það gerir hún vitandi vits og eftir að hafa ítrekað það sjálf að hér sé um að ræða samkomulag á milli aðila vinnumarkaðarins. Ég er henni algjörlega sammála. Enginn úti í bæ getur sent hingað inn frumvarp til þess að renna á færibandi í gegnum þingið án þess að þingið fjalli faglega um það og hugsanlega bendi á hnökra, hugsanlega bendi á alvarlega ágalla eða sjái betri leiðir til þess að ná markmiði frumvarpsins. Ég er t.d. þeirrar skoðunar að ákveðið skref sem hæstv. félagsmálaráðherra tekur með þessu frumvarpi til þess að tryggja að hægt sé að sannreyna upplýsingar um vinnuafl sem leigt er í gegnum starfsmannaleigur nái ekki fullkomlega tilgangi sínum. Ég hef í þessari umræðu lagt til aðrar leiðir sem slá það frekar í gadda en þetta ákvæði hans. Síðan kemur í ljós bara í umræðunni í nefndinni hvort menn séu sammála því viðhorfi eða ekki. Ég sit ekki í þeirri nefnd þannig að ég get ekki lagt gjörva hönd að því samkomulagi en er auðvitað alltaf reiðubúinn til ráðgjafar um þetta, sér í lagi ef það skyldi koma upp ágreiningur á milli stjórnarflokkanna um það með hvaða tökum á að taka þetta mál eða hvort það á að taka það nokkrum tökum.

Ég get ekkert svarað þessu andsvari öðruvísi en svo að ég tel að sá skilningur hafi verið staðfestur af hv. formanni félagsmálanefndar að þetta frumvarp sé ekki meitlað í stein, eins og ég orðaði það áðan, og að þingið fái vissulega og sannarlega tækifæri til að setja fingraför sín á lögin.

Frú forseti. Samfylkingin hefur ítrekað kallað eftir því að sett verði löggjöf um starfsmannaleigur og höfum við flutt þingsályktunartillögu þar um undir forustu Össurar Skarphéðinssonar svo að vonum fögnum við því að hér er komið frumvarp fram um starfsmannaleigur sem er skref í rétta átt. En eins og hér hefur komið fram gagnrýnum við mörg atriði í þessu frumvarpi og köllum eftir ýmsum ákvæðum sem ekki er að finna í frumvarpinu. Við höfum auðvitað verið að kalla eftir frumvarpi um starfsmannaleigur því að verkalýðshreyfingin hefur vitaskuld tekið mjög hart á þessum málum, einkum í tengslum við ráðningu erlends starfsfólks í gegnum erlendar starfsmannaleigur vegna framkvæmda við Kárahnjúka. Við þekkjum að aðbúnaður, aðstaða og kaup og kjör þessa erlenda vinnuafls var auðvitað ekkert annað en atlaga að þeim réttindum sem kostað hafa verkalýðshreyfinguna margra áratuga baráttu að ná fram. Þess vegna var löngu orðið tímabært að frumvarp kæmi inn í þingið um þetta efni. Það veldur mér vonbrigðum, eins og kannski fleirum sem hér hafa talað, að ýmislegt vantar í frumvarpið sem snýr að réttindum leigustarfsmanna, að mínu viti, og skyldum starfsmannaleigna og notendafyrirtækja sem ég mun nokkuð koma inn á nú við 1. umr. þessa máls. Frumvarpið ber augljóslega merki þess að um samkomulag er að ræða milli ASÍ og Samtaka atvinnulífsins. Raunar sýnist mér á efni þess að þar sé um að ræða algjöran lágmarkssamnefnara og langt í frá að ákvæði frumvarpsins nái þeim markmiðum að taka á öllum þeim vandamálum sem við höfum gengið í gegnum á umliðnum missirum vegna starfsmannaleigna. Þess vegna hefði ég vænst þess að hér kæmi metnaðarfyllra frumvarp í þessu efni en það sem við fjöllum um nú þegar það loksins sér dagsins ljós í þingsölum. Maður veltir því fyrir sér varðandi þetta eins og ýmislegt annað sem kemur hér inn á borð þingmanna og er sameiginleg niðurstaða aðila vinnumarkaðarins, hvort hér megi eiginlega engu um breyta. Um það hafa menn verið að skiptast á skoðunum í þessum ræðustól. Ráðherrann þarf að tala skýrar í þessu efni, þ.e. hvort hér sé um að ræða þá sátt milli aðila vinnumarkaðarins að þeir hafi sammælst um að mæla ekki með neinum breytingum á þessu, að málið sé jafnvel upp í loft ef einhver þingmaður eða þingnefnd leyfir sér að flytja breytingar sem annar hvor þessara aðila er ósáttur við. Ég er sannfærð um það, og ráðherra heyrir það á máli manna hér, að það verður mjög mikil óánægja með frumvarpið ef hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin ætla að beita sér fyrir því að málið fari óbreytt í gegn. Ég heyri ekki betur en að það eigi við um þingmenn í röðum bæði stjórnar og stjórnarandstöðu. Í stuttu máli sýnist mér að hér sé um að ræða einhver algjör lágmarksákvæði eins og um skyldur starfsmannaleigna til að tilkynna til Vinnumálastofnunar um starfsemi sína hér á landi áður en hún hefst og síðan um skyldur Vinnumálastofnunar til að halda skrá yfir þær starfsmannaleigur sem tilkynnt hafa um starfsemi sína. Einnig er að finna mikilvægt ákvæði um að starfsmannaleigum sé óheimilt að krefjast greiðslna frá starfsmönnum sínum fyrir að bjóða eða veita þeim vinnu. Hér er að finna ágætt ákvæði um að starfsmannaleigu sé óheimilt að leigja út starfsmann til fyrirtækja sem hann hefur áður starfað hjá fyrr en sex mánuðir eru liðnir frá því að ráðningarsambandi hans við fyrirtækið lauk. Það þarf auðvitað að vera mjög skýr skilgreining á því hvað átt er við, eins og hér hefur komið fram. Ég hygg að ákvæði frumvarpsins snúist að mestu um þessar erlendu starfsmannaleigur. Það hafa auðvitað verið miklu minni vandamál í kringum innlendar starfsmannaleigur og þess vegna snýr búnaðurinn allur í kringum frumvarpið meira að erlendu starfsmannaleigunum. Hér er inni ágætt ákvæði til að koma í veg fyrir að fyrirtæki segi starfsmönnum upp og ráði síðan í gegnum starfsmannaleigur aðra starfsmenn, kannski með minni réttindi. Síðan eru ákvæði sem lúta að réttarstöðu starfsmanna þess efnis að óheimilt sé að takmarka rétt starfsmanns sem leigður hefur verið til notendafyrirtækis til að stofna síðar til ráðningarsamnings við það fyrirtæki. Þá eru um það bil upptalin, frú forseti, þau ákvæði sem er að finna í frumvarpinu, auk skyldu Vinnumálastofnunar til að hafa eftirlit með framkvæmd laganna. Ég tel að mikill fengur sé í greinargerð sem var unnin fyrir félagsmálaráðuneytið af rannsóknarsetri vinnuréttar og jafnréttismála við Viðskiptaháskólann á Bifröst, sem hefur ekki mikið verið dregin fram í umræðunni, en aðilar vinnumarkaðarins og ráðuneyti hafa væntanlega stuðst við hana í vinnu sinni að frumvarpinu. Í þessari ágætu greinargerð er dregið saman hvernig þessum málum er fyrirkomið í Evrópu og ekki síst annars staðar á Norðurlöndunum og settar fram ábendingar um hvaða leiðir og valkostir séu fyrir hendi í þessu máli hér á landi. Þar kemur fram að skortur er á tölulegum upplýsingum hérlendis um innlendar starfsmannaleigur og fjölda starfsmanna á þeirra vegum og í reynd sé ekki að finna neinar opinberar upplýsingar um hvaða fyrirtæki stundi útleigustarfsemi á Íslandi eða um fjölda innlendra útleigustarfsmanna. Ég kalla eftir því, frú forseti, hvort hæstv. ráðherra telji ekki nauðsynlegt að beita sér fyrir því að þessara upplýsinga verði aflað. Hér er verið að tala um skilgreiningarvandann og að það sé víð skilgreining á gildissviði frumvarpsins. Það er mikilvægt að opinberar upplýsingar séu til um hvaða fyrirtæki hérlendis stunda útleigustarfsemi. Það kemur líka fram í þessari ágætu greinargerð að fjölgun virðist hafa orðið á að erlendir leigustarfsmenn komi hingað til lands eftir að nýju aðildarríkin gengu inn í ESB á grundvelli þjónustuviðskipta. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort ekki þurfi líka að afla gagna þar um og leggja mat á þróunina sem gæti orðið, með tilliti til reynslu annarra þjóða, þar sem undanþáguákvæðið sem nú er í gildi á að falla brott 1. maí á næsta ári. Undanþáguákvæðið snertir það ákvæði sem samþykkt var til bráðabirgða við lögin um atvinnuréttindi útlendinga en átta af hinum tíu nýju aðildarríkjum ESB eru háð kröfu um atvinnuleyfi fram til 1. maí 2006. Frá þeim tíma opnast leið fyrir starfsmannaleigur með staðfestu í nýju aðildarríkjunum til að senda leigustarfsmenn hingað til lands í atvinnuskyni án þess að þeir séu háðir kröfum um atvinnuleyfi. Þar erum við að tala um Eistland, Lettland, Litháen, Pólland, Slóvakíu, Slóveníu, Tékkland og Ungverjaland. Ég ætla að vitna þess sem um þetta segir í skýrslu rannsóknarsetursins á Bifröst, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt framansögðu hefur þrátt fyrir tímabundnar hömlur á frjálsri för launafólks frá hinum nýju aðildarríkjum ESB opnast gátt fyrir fyrirtæki í þessum ríkjum til að beina þjónustuviðskiptum hingað til lands, m.a. útleigustarfsemi. Þannig geta starfsmannaleigur með staðfestu í þessum ríkjum sent leigustarfsmenn hingað til lands til starfa án þess að gerð verði krafa um atvinnuleyfi af þeirra hálfu. Er raunin sú sama í öðrum EES- og ESB-ríkjum og hafa nágrannaríki okkar á Norðurlöndum orðið vör við aukna ásókn í störf á grundvelli þjónustuviðskipta frá ríkisborgurum þessara ríkja á meðan atvinnuleyfisumsóknum þaðan hefur fækkað.“ Ég spyr hæstv. ráðherra hvort mat hafi verið lagt á hvaða áhrif þessi opnun hafi á vinnumarkaðinn og flutning á erlendu starfsfólki í gegnum starfsmannaleigur. Það kæmi mér ekki á óvart að eftir að þessi leið opnast hér fyrir fólk frá þeim löndum þar sem atvinnuástand er slæmt munum við sjá verulega aukningu á fjölda útlendinga sem leita hér eftir vinnu til skemmri eða lengri tíma. Samkvæmt því sem fram kemur í skýrslu rannsóknasetursins á Bifröst hefur útleigustarfsemi færst mjög í vöxt í ríkjum Evrópu en útleigustarfsemi hefur nú verið heimiluð í öllum ríkjum ESB. Á árunum 1992–2002 hefur störfum á þeirra vegum fjölgað um a.m.k. helming í öllum ríkjum ESB og var jafnvel um fimmfalda aukningu að ræða í ríkjum eins og Danmörku, Spáni, Ítalíu og Svíþjóð. Framkvæmdastjóri ESB hefur tiltekið sem eina ástæðu fyrir þessari aukningu að það sé þörf fyrirtækja fyrir sveigjanleika á vinnumarkaði. Ég hef auðvitað skilning á því að sveigjanleiki á vinnumarkaði sé mikilvægur bæði fyrir atvinnurekendur og launafólk og eigi að vera til staðar. En um leið verður þá líka að sjá til þess að sveigjanleikinn leiði ekki til þess að þeir sem standa höllum fæti á vinnumarkaði, t.d. ófaglærðir, verði ekki undir í þessari þróun og að kjör þeirra og aðbúnaður sitji á hakanum. Ég held að aldrei eins og nú hafi verið meiri nauðsyn fyrir endur- og starfsmenntun fyrir ófaglært fólk og mikilvægt að verulegur aukinn kraftur og fjármagn verði sett til þess að mennta ófaglært fólk hér á vinnumarkaðnum til að verða betur samkeppnisfært. Mig langar að koma inn á nokkur atriði sem ég tel mikilvæg og hefðu átt að vera í því frumvarpi sem við fjöllum um varðandi starfsmannaleigur. Ég nefni í fyrsta lagi ábyrgð annars vegar starfsmannaleigunnar og hins vegar notendafyrirtækisins sem tryggir betur réttindi starfsmanna og kemur frekar í veg fyrir misnotkun á erlendu starfsfólki. Í raun má segja að réttindasamband þess sem ráðinn er í gegnum starfsmannaleigur sé þannig háttað að hann starfi fyrir tvo atvinnurekendur, starfsmannaleiguna og notendafyrirtækið. Hefði ekki þurft að tryggja í frumvarpinu, frú forseti, og ég spyr ráðherrann um það, hvar réttindaábyrgð gagnvart erlenda starfsfólkinu liggur ef brotið er á starfsfólkinu í kjörum eða aðbúnaði? Er ábyrgðin hjá starfsmannaleigunni eða hjá notendafyrirtækinu eða getur það í sumum tilvikum verið sameiginleg ábyrgð þessara aðila? Hvað gerist ef fyrirtæki hér á landi fær starfsfólk gegnum erlenda starfsmannaleigu og innlenda fyrirtækið brýtur gegn starfsmanninum með því að taka þátt í því að hagnast á því að starfsmenn starfsmannaleigufyrirtækja njóti ekki ákvæða laga, t.d. um aðbúnað og hollustuhætti eða samningsbundinna kjara? Er þá hægt að gera þau samábyrg starfsmannaleigunni á því tjóni sem starfsmennirnir verða fyrir vegna þess að þeir taka þátt í að lög eru á þeim brotin? Ég held að það sé mikilvægt að fá skýrar fram en fram kom hjá ráðherra um þann þátt sem snýr að vinnuveitendaábyrgðinni vegna þess að það er misjafnt hvernig þessu er háttað í Evrópulöndunum. Stundum er um sameiginlega vinnuveitendaábyrgð að ræða og ég kalla eftir því hvernig við stöndum ef svona kemur upp. Ég vil líka nefna að í skýrslu rannsóknasetursins á Bifröst kemur fram að mismunandi er hvar vinnuveitendaábyrgðin liggur. Þess vegna geti hún stundum verið sameiginleg. Alla vega tel ég að þetta þurfi að vera skýrt í lögum um starfsmannaleigur. Ég spyr hæstv. ráðherra: Telur hann að hægt sé að ná samkomulagi um að á þessu ákvæði sé tekið í frumvarpinu eða er það eins og við höfum verið að ræða hér, virðulegi forseti, að þetta sé algjörlega neglt allt niður með því samkomulagi sem tókst milli aðila vinnumarkaðarins og það sé hvergi hægt að hreyfa sig í þessu? Það er augljóst að það er verulegur ágalli á frumvarpinu, t.d. varðandi réttarstöðu starfsmanna, sem verður að taka á. Ég tek undir ýmislegt sem kom fram í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að því er þetta varðar, t.d. varðandi kæruleiðir ef ljóst er að verið sé að brjóta á viðkomandi starfsmanni og hvernig hægt sé að sannreyna að kjörin séu í samræmi við lög. Í mínum huga er vinnuveitendaábyrgðin óljós, eins og frumvarpið er úr garði gert, sem leitt getur til alls konar erfiðleika við framkvæmd og öruggt ef svona er frá málum gengið að starfsfólki sem ráðið er gegnum starfsmannaleigur er verulega hætta á að það njóti lakari starfsréttinda en aðilar á vinnumarkaði. Ég spyr líka hvernig gengið sé úr skugga um hvort erlendar starfsmannaleigur og forsvarsmenn þeirra uppfylli ákveðnar skyldur um ábyrgð, bæði gagnvart skyldum við opinbera aðila, eins og rætt var hér áðan, um skattskyldur og svo ábyrgð gagnvart starfsfólki. Hvaða kröfur eru gerðar til þeirra sem reka starfsmannaleigur? Löggjöfin um starfsmannaleigur ætti að taka bæði til starfsemi starfsmannaleigunnar og ábyrgðar þeirra og hins vegar að fjalla um réttarstöðu leigustarfsmanna. Í skýrslu rannsóknasetursins á Bifröst kemur fram að í ríkjum meginlands Evrópu séu reglur um útleigustarfsemi yfirleitt ítarlegar en annað gildi á Norðurlöndunum, að Noregi undanskildu. Ég tel að í frumvarpinu þurfi líka að kveða á um skýra upplýsingaskyldu notendafyrirtækisins og starfsmannaleigu til stéttarfélaga eða fulltrúa starfsmanna í notendafyrirtækjum, um kjör og aðbúnað erlends vinnuafls, eins og komið var inn á í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, en víða erlendis er að finna slíkar reglur, þ.e. um upplýsingaskyldu notendafyrirtækisins og starfsmannaleigu til stéttarfélaga eða fulltrúa starfsmanna í notendafyrirtæki. Þegar erlendir starfsmenn fá laun sín greidd frá erlendum starfsmannaleigum gefur augaleið að það getur reynst stéttarfélögum erfitt að fylgjast með að þeir njóti t.d. lágmarkslauna eða réttinda sem þeir eiga að hafa. Þetta finnst mér allt mjög óljóst að því er varðar þessa upplýsingaskyldu og það þarf að kveða skýrar á um þetta. Ég get ekki séð af hverju samtök atvinnurekenda ættu að vera á móti því að það væri skýr upplýsingaskylda fyrir hendi í þessu efni, vegna þess að það er auðvitað ein mikilvæg leið til þess að koma í veg fyrir að ekki sé verið að misnota erlent starfsfólk hér. Það eru víða líka í gildi sérreglur um við hvaða aðstæður er heimilt að leigja út starfsmenn til notendafyrirtækja og eru slíkar reglur í gildi í meiri hluta Evrópuríkjanna, en sum ríki eins og Danmörk, Finnland og Svíþjóð hafa engar reglur um slíkt og nokkuð er líka um að bann sé lagt við að notendafyrirtæki leigi til sín starfsmenn sem ætlað er að komi í stað starfsmanna sem eru í verkfalli og bannað er að leigja starfsmenn í stað starfsmanna sem sagt hefur verið upp störfum. Sums staðar eru líka reglur sem mæla fyrir um að fyrirtæki megi aðeins leigja til sín starfsmenn við tilteknar aðstæður, t.d. þegar vinnuálag eykst tímabundið. Ekkert er um slíkt í frumvarpinu. Með því er ég ekki að segja að við eigum að taka upp hér á landi ýtrustu reglur sem gilda um starfsmannaleigur og réttindi starfsfólks, vegna þess að hér gildir líka vinnumálalöggjöf, lög um aðbúnað og hollustuhætti á vinnumarkaði og fleiri lög sem í mörgum tilvikum eiga að duga til að tryggja að hegðan þessara erlendu starfsmannaleigna sé í takt við reglur sem gilda um íslenskan vinnumarkað. Ég hef þó nefnt ýmis atriði sem eru sérákvæði sem gilda um starfsmannaleigur sem nauðsynlegt er að taka upp í löggjöf hér á landi, t.d. það sem ég nefndi að skýra vinnuveitendaábyrgð. Sjálfsagt er hægt að benda á að meginreglan hér á landi sé sú að starfsmannaleigan teljist á grundvelli ráðningarsamninga vera vinnuveitandi þeirra sem ráðnir eru í gegnum starfsmannaleigur. En maður spyr: Af hverju er ekki hægt að taka á vinnuveitendaábyrgðinni með skýrari hætti í slíkum lögum, ekki síst ef notendafyrirtæki tekur þátt í að hlunnfara erlendan starfsmann? Það þarf líka að líta til þess ef erlendir starfsmenn eru verktakar sem eru þá ekki í starfssambandi við starfsmannaleigu eða notendafyrirtæki. Þetta kemur t.d. skýrt fram í greinargerð rannsóknasetursins á Bifröst. Ég held, virðulegur forseti, að ég hafi ekki tíma til að fara yfir það sem stendur í greinargerðinni þar sem tíma mínum er að ljúka, þó það væri vissulega æskilegt. En þar er farið yfir ýmis ákvæði sem eru í lögum hjá ýmsum Evrópuþjóðum. Þar er að finna mjög ítarleg ákvæði sem talin eru upp í þessari skýrslu á bls. 37 og er mjög nauðsynlegt fyrir félagsmálanefnd að fara ýtarlega yfir, en mjög fá þeirra atriða sem eru talin upp í skýrslunni á bls. 37 er að finna í frumvarpinu. Þegar vísað er til þess að starfsmannaleigur hér á landi teljist vera vinnuveitendur þeirra sem ráðnir eru í gegnum starfsmannaleigur er ástæða til þess að vísa líka til úrskurðar sem kveðinn var upp af yfirskattanefnd vegna skattgreiðslu Impregilo. Um það segir í skýrslu rannsóknasetursins, sem ég ætla að leyfa mér frekar að eyða tíma mínum í að vitna til, með leyfi forseta: ,,Á grundvelli sérreglna skattalaga hefur yfirskattanefnd komist að þeirri niðurstöðu að Impregilo hafi stöðu launagreiðanda gagnvart erlendum leigustarfsmönnum í þjónustu þess. Af þeim úrskurði verður ekki dregin sú almenna ályktun að notendafyrirtæki teljist launagreiðandi/vinnuveitandi erlends leigustarfsmanns í skilningi annarrar löggjafar eða kjarasamninga. Verður í hverju tilviki að líta til þess hvaða skuldbindingar löggjöf leggur á notendafyrirtæki eða hvort það hefur tekið á sig skyldur gagnvart leigustarfsmönnum með kjarasamningum eða öðrum skuldbindandi gerningum.“ Af þessu sést að þetta er alls ekki skýrt í þessu efni, t.d. að því er varðar skattalögin sem hér hafa verið nefnd, hverjir teljist vinnuveitendur þeirra sem ráðnir eru í gegnum starfsmannaleigur. Frú forseti. Ég hef í máli mínu gagnrýnt mjög hve knöpp þessi löggjöf er og hér sé ekki tekið á ýmsum nauðsynlegum þáttum sem eigi að vera í löggjöfinni. Ég held að full ástæða sé til þess að hv. félagsmálanefnd fari mjög ítarlega yfir þetta mál. Ég geri mér fulla grein fyrir að það er mjög knappur tími til stefnu, en ég held að það sé mjög nauðsynlegt að við fáum skriflegar umsagnir frá ýmsum lykilaðilum sem um málið hafa fjallað. Ég geri mér fulla grein fyrir að aðilar vinnumarkaðarins leggja áherslu á að afgreiða þetta mál fyrir jólaleyfi þingmanna, en engu að síður verður málið að vera í þeim búningi að sæmileg sátt sé um það í þingsölum ekki síður en hjá aðilum vinnumarkaðarins.

Hæstv. forseti. Við umræðuna síðar í dag mun ég gera mitt ýtrasta til að svara mörgum og umfangsmiklum spurningum hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. En ég vil áður en lengra er haldið ítreka það sem fram kom í máli mínu fyrr í dag, að samkomulag er um meginatriði efnisinnihalds frumvarpsins í hópnum sem ég fól að fara yfir málefni starfsmannaleigna fyrir margt löngu. Þau atriði voru lögð til grundvallar í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar 15. nóvember síðastliðinn og voru þungt lóð á vogarskálina þegar sátt tókst um áframhaldandi gildi kjarasamninga. Ég dró fram í ræðu minni, hæstv. forseti, fyrr í dag að sumum þætti of langt gengið í þessu frumvarpi en öðrum of skammt. En innihald þess er engu að síður í samræmi við þessa niðurstöðu. Ég geri mér ekki grillur um, hæstv. forseti, eða læt mér til hugar koma að frumvarpið sé þar með meitlað í stein eða ekki til þess bært að taka það til umræðu. Væri svo væri engin ástæða til að leggja það fram, hæstv. forseti. Ég vildi undirstrika þetta þar sem ítrekað hefur verið spurt um það við umræðuna. Formaður félagsmálanefndar, hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, dró hið sama fram í máli sínu fyrr í dag, ekki síst að nú væri það hv. félagsmálanefndar að fara yfir málið og gera athugasemdir við það ef ástæða þykir til og kalla til þá sem nefndin telur ástæðu til að ræða við. Ég veit ekki betur, hæstv. forseti, en að nefndin eigi fund í fyrramálið með aðilum vinnumarkaðarins þar sem þessi mál verða örugglega til umræðu.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra ætlar að svara þeim spurningum sem ég lagði fyrir hann síðar á fundinum og ég sætti mig við það. Hann telur ástæðu til að ítreka að málið sé ekki svo niður njörvað að ekki megi skoða það með einhverjar breytingar í huga, ef ég skil hæstv. ráðherra rétt. Hæstv. ráðherra heyrir að mikil gagnrýni hefur komið fram á frumvarpið. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að hún kemur úr báðum áttum, ýmist talið að of langt sé gengið eða of skammt. Við verðum að fara yfir það í félagsmálanefnd og við munum leggja okkur fram um að afgreiða málið fyrir jól. Ég held þó, virðulegi forseti, að við verðum að leggja metnað okkar í að skoða málið vel og fara ítarlega yfir það. Um er að ræða löggjöf sem skiptir miklu máli, ekki síst fyrir erlent vinnuafl sem kemur til landsins. Það hefur ítrekað verið brotið á réttindum þess fólks og erlent starfsfólk verið misnotað. Við hljótum að gera kröfu til þess í þingsal að löggjöf sem við setjum frá okkur um þetta efni, loksins þegar hún sér dagsins ljós, sé sæmilega örugg og með henni verði tryggt að ekki sé hægt að misnota þetta starfsfólk. Við höfum ótal dæmi um það sem við höfum ítrekað farið í gegnum í þinginu á undanförnum missirum. Við megum ekki kasta til höndum í svona málum og hafa það mikið rúm fyrir málamiðlun milli aðila vinnumarkaðarins í þessu efni að lögin skili okkur ekkert áleiðis í að bæta kjör og aðbúnað erlends vinnuafls sem hingað kemur. Nóg hefur verið traðkað á réttindum þess fólks. Ég velti fyrir mér, virðulegi forseti, og kannski fæ ég skýringu á því hjá hæstv. ráðherra: Hvað rekur á eftir því að við afgreiðum þetta mál fyrir jól? Af hverju má ekki afgreiða það á fyrstu dögunum þegar þing kemur saman aftur, ef okkur skortir á annað borð tíma til að afgreiða það fyrir jól?

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í ræðu minni fyrr í dag legg ég mikla áherslu á að Alþingi ljúki málinu fyrir jólaleyfi. Ég tel að málið sé ágætlega reifað. Að sjálfsögðu mun félagsmálanefnd fara yfir það. Ég veit að aðilar vinnumarkaðarins leggja sömuleiðis áherslu á það. Málið átti þátt í því, eins og margoft hefur komið fram, að hér tókst að viðhalda og framlengja kjarasamninga. Ég tel að ef þess er nokkur kostur, hæstv. forseti, þá hljótum við öll að keppa að því að ljúka málinu eins fljótt og við mögulega getum, helst af öllu fyrir jólaleyfi.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka, þannig að það verði ekki misskilið, að auðvitað mun ég leggja mitt af mörkum til að félagsmálanefnd geti afgreitt málið fyrir jólaleyfi þingmanna. Ég legg hins vegar áherslu á að þessi lög séu þannig úr garði gerð þegar við afgreiðum þau að við getum verið sæmilega viss um að þau gagnist í baráttunni sem háð hefur verið á síðustu missirum, þar sem troðið hefur verið á erlendu vinnuafli. Löggjöfin þarf að nýtast sem tæki í þeirri baráttu og gagnast til að koma í veg fyrir að erlent vinnuafl sé misnotað. Þess vegna spurði ég um ástæður þess að afgreiða málið fyrir jólaleyfi þingmanna. Ég legg mitt af mörkum til að svo geti orðið en ítreka að vanda þarf til verka. Þótt við þurfum að vera eitthvað lengur fram í desember en ráð er fyrir gert í starfsáætlun þingsins þá er ég tilbúin að taka þátt í því.

Virðulegur forseti. Við ræðum um mikilvægt mál, þ.e. málefni starfsmannaleigna. Þau mál hafa verið til umfjöllunar í samfélaginu um nokkurt skeið. Í frumvarpinu eru ýmis atriði sett fram til að gera starfsemi starfsmannaleigna eðlilegri, þ.e. til að skapa eðlilegri umgjörð um þá starfsemi. Í frumvarpinu kemur fram að gert er ráð fyrir því að starfsmannaleigur tilkynni um starfsemi sína til Vinnumálastofnunar og stofnunin geti haldið skrá yfir starfsmannaleigur. En í dag er ekki til yfirlit yfir slíkar leigur. Auk þess kemur skýrt fram að starfsmannaleigum sem ekki tilkynna sig mun ekki heimilt að starfa hér á landi. Einnig er tínt til að starfsmannaleigur sem veita þjónustu í ákveðinn tíma, þ.e. eru virkar á markaðnum, skuli hafa sérstakan fulltrúa sem komi fram fyrir starfsmannaleiguna gagnvart stjórnvöldum en eitt af umkvörtunarefnunum, m.a. hjá stéttarfélögum, hefur verið að erfitt sé að halda uppi eftirliti þegar menn þurfa stöðugt að ræða við aðila sem eru mjög fjarlægir og eiga fulltrúa á landinu. Starfsmannaleigunum er líka ætlað að gefa Vinnumálastofnun tilteknar upplýsingar um starfsemi sína. Það hefur verið gert að umtalsefni í þessari umræðu, sem eðlilegt er. Í frumvarpinu segir einnig að starfsmannaleigum verði óheimilt að krefjast greiðslna frá starfsmönnum sínum fyrir að bjóða þeim eða veita þeim vinnu hvort sem er við upphaf ráðningarsambands eða síðar, enda er það hin almenna regla á íslenskum vinnumarkaði að þegar fólk sækir um vinnu og fær vinnu þá þarf það ekki að greiða fyrir að fá þá vinnu. Hið sama á að gilda um starfsmannaleigur. Fram kemur að starfsmannaleigu verði óheimilt að takmarka rétt starfsmanns sem leigður hefur verið til notendafyrirtækis en stofnar síðan til ráðningarsambands við það fyrirtæki. Að lokum er tínt til, í yfirliti um frumvarpið, að Vinnumálastofnun sé ætlað að hafa eftirlit með framkvæmd laganna. Virðulegur forseti. Ég tel að um ágætisramma sé að ræða fyrir starfsmannaleigur og að verði þetta frumvarp að lögum, sem mér heyrist almenn samstaða um, hvort sem það verður nákvæmlega í því formi sem það liggur fyrir í núna eða í breyttu formi, þá sé það skref fram á við. Það skjal sem við getum helst nýtt okkur við vinnslu málsins í félagsmálanefnd er skýrsla eða greinargerð sem unnin var fyrir félagsmálaráðuneytið um starfsmannaleigur. Það var Rannsóknarsetur vinnuréttar og jafnréttismála á Bifröst sem vann þá greinargerð og skilaði í október. Hún tekur á helstu málum varðandi starfsemi starfsmannaleigna í nágrannaríkjum okkar, þ.e. í Evrópu. Þar kemur ýmislegt fram. Ég ætla að grípa aðeins niður í áðurnefnda skýrslu. Þar kemur fram sérstaða útleigustarfseminnar sem felst einkum í því að á milli starfsmannaleigu, leigustarfsmanna og svokallaðra notendafyrirtækja, skapast þríhliða samband, sem er óvenjulegt miðað við það sem við þekkjum á vinnumarkaði. Ráðningarsambandið er á milli starfsmannaleigunnar og leigustarfsmannsins en starfsmannaleigan veitir síðan notendafyrirtæki ráðstöfunarrétt yfir starfsmanninum. Það er skýrt að ráðningarsambandið er milli starfsmannaleigunnar og starfsmannsins en segja má að starfsmaðurinn vinni eiginlega fyrir tvo atvinnurekendur í einu, þ.e. fyrir starfsmannaleiguna sjálfa, sem yfirleitt greiðir honum launin, og svo fyrir notendafyrirtækið og lúti daglega stjórn þess fyrirtækis varðandi þá vinnu sem hann innir af hendi. Þetta er óvenjulegt en í hefðbundnum ráðningarsamböndum, sem við þekkjum helst til á vinnumarkaði, lýtur starfsmaðurinn stjórn vinnuveitandans sem greiðir honum launin, þ.e. notendafyrirtækisins miðað við hvernig það er sett upp í greinargerð rannsóknarsetursins. Þar eru bara tveir aðilar í spilinu en með starfsmannaleigunni eru þrír aðilar í spilinu. Í greinargerðinni kemur einnig fram að takmarkað vinnuöryggi og vinnuvernd fylgi stundum starfsmannaleigu og að leigustarfsmennirnir séu útsettir fyrir mismunun. Það hefur komið fram í umræðunni í dag, virðulegi forseti, að á Kárahnjúkasvæðinu bjuggu starfsmenn, sem þar voru á vegum starfsmannaleigna, við bágbornar aðstæður. Þótt að sjálfsögðu sé ekki neitt broslegt við það þá muna sjálfsagt bæði þingmenn og aðrir landsmenn eftir því hvernig Spaugstofan fjallaði um það á sínum tíma. Aðbúnaðurinn var ekki til fyrirmyndar. Það gengur ekki að búa illa að starfsmönnum og allir mótmæla því. Ég vil ekki gera það að neinu skemmtiefni en ég held að þingmenn og aðrir muni ágætlega eftir umfjöllun um þau mál, m.a. úr þáttum Spaugstofunnar. Í greinargerðinni kemur fram að útleigustarfsemi er heimiluð í öllum ríkjum Evrópu en hér kom fram hjá einum hv. þingmanni að kannski væri best að banna þessa starfsemi. Ég held að það sé flókið mál og gangi ekki upp og þess vegna sé eðlilegt að setja frekar reglur um starfsemina. Þrátt fyrir mikla útþenslu í þessari útleigustarfsemi er hlutfall leigustarfsmanna í ríkjum ESB í heildina mjög lágt en á árinu 2001 var aðeins 1,9% starfa í þessum ríkjum unnin á vegum starfsmannaleigna. Þar fyrir utan er útleigustarfsemi hér á landi enn þá takmarkaðri en almennt gerist í ríkjum Evrópu enda þótt starfsmannaleigur séu til hér. Í greinargerðinni er sérstaklega minnst á tvö innlend fyrirtæki sem flokkuð eru sem starfsmannaleigur en það eru fyrirtækin Liðsinni-Sólarplexus ehf. og Alhjúkrun ehf. en þessi fyrirtæki leigja út hjúkrunarfræðinga. Eftir að hin nýju aðildarríki gengu inn í ESB virðist upp á síðkastið hafa orðið fjölgun á erlendum leigustarfsmönnum hér á landi á grundvelli þjónustuviðskipta. Ég held að menn hafi almennt orðið varir þetta hér á landi . Í ríkjum meginlands Evrópu er almennt frekar nákvæm löggjöf um starfsmannaleigur og réttindi leigustarfsmanna. Á Norðurlöndunum gilda á hinn bóginn almennt takmarkaðar eða engar reglur um útleigustarfsemi. Að vísu er undantekningar á þessu. Í Noregi eru ítarlegar reglur, í finnski og sænskri löggjöf eru fáar og í Danmörku engar. Þetta kemur svolítið á óvart af því að hinn norræni vinnumarkaður og Norðurlöndin hafa almennt má segja fylgst að í löggjöf. Það kemur manni á óvart hve Norðurlöndin eru, ég veit ekki hvort maður á að kalla það ósamstiga eða hafa tekið mjög mismunandi á þessum málum. Það eru engar reglur í Danmörku, fáar í Finnlandi og Svíþjóð en mjög ítarlegar í Noregi. Hér á landi gilda engar reglur í dag en við erum núna að setja okkur þær. Fyrir utan það er hvorki í Svíþjóð né Danmörku neitt um lágmarkskjör í lögum, það er í kjarasamningum. Það kemur manni svolítið á óvart með Danmörku að þar eru heldur engar reglur um þessa starfsemi þó að starfsmannaleigur eigi sér þar talsverða forsögu. Þetta kemur á óvart, virðulegur forseti. Það kemur líka á óvart hve misjafnt er milli landa í hvaða störfum þessir leigustarfsmenn eru eða hvaða störfum þeir sinna. Það kemur fram að í ESB-ríkjum í heildina hafa iðnfyrirtæki einna helst nýtt sér vinnuafl á vegum starfsmannaleigna, einkum byggingarfyrirtæki. Þjónustufyrirtæki eins og hótel og veitingahús eru farin að nýta sér leigustarfsmenn í auknum mæli, sérstaklega á Norðurlöndunum. Í nýlegri skýrslu frá Dublinarstofnuninni þar sem fjallað er um útleigustarfsemi í sjö aðildarríkjum ESB kemur fram að þessi hreyfing á útleigustarfsemi frá iðnaði til þjónustustarfsemi hafi enn aukist enda þótt enn starfi hátt hlutfall leigustarfsmanna í framleiðsluiðnaði. Á Norðurlöndunum er útleigustarfsemi einnig algeng í heilbrigðisgeiranum. Það kemur fram í greinargerðinni frá Bifröst að í Finnlandi störfuðu t.d. 19,5% allra leigustarfsmanna við heilbrigðisþjónustu árið 2002. Hlutfallið er einnig hátt í þeim geira í Danmörku þannig að bæði í Finnlandi og Danmörku starfa tiltölulega margir leigustarfsmenn í heilbrigðisgeiranum. Þetta er hugsanlega eitthvað sem við munum sjá á Íslandi í framtíðinni líka þó að erfitt sé að spá nákvæmlega um það. Almennt hafa stéttarfélögin kvartað undan því að erfitt sé að fylgja því eftir hvort lágmarkskjara samkvæmt kjarasamningum sé gætt og erfitt sé að gæta réttinda erlendra leigustarfsmanna. Það hefur verið hin opinbera og viðkvæma umræða sem við höfum tekið eftir á síðustu missirum. Það er hins vegar alveg ljóst að leigustarfsmenn eiga rétt á lágmarkslaunum samkvæmt kjarasamningum og lögum. Virðulegur forseti. Ég vil einnig gera að umtalsefni það sem kemur fram í lok greinargerðarinnar frá Bifröst að ef litið er til nágrannaríkja okkar á Norðurlöndunum þá virðist réttarástandið eins og það er í dag vera tiltölulega sambærilegt hér á landi og í Danmörku en hvorki hér né í Danmörku gildir sérstök löggjöf um útleigustarfsemina. Við ætlum að bæta úr því. Í báðum ríkjunum er vinnulöggjöfin sveigjanleg og kjarasamningar samtaka aðila vinnumarkaðarins hafa mikla þýðingu, en það er mikilvægt atriði sem skilur á milli. Á Íslandi hafa kjarasamningar um lágmarkskjör launafólks almennt gildi á ákveðnum lagagrundvelli en í Danmörku hafa kjarasamningar ekki slíkt almennt gildi sem lágmarkskjör á vinnumarkaði. Að því leyti er réttarstaða leigustarfsmanna betri hér á landi. Hér á landi standa stjórnvöld frammi fyrir ýmsum kostum varðandi mögulega lagasetningu um útleigustarfsemi og það er mikilvægt við þá skoðun, þ.e. þegar við skoðum hvað við ætlum að gera, að hafa í huga að starfsmannaleigur hér á landi eru afar fáar. Miðað við þær upplýsingar sem aflað hefur verið hjá stjórnvöldum og hjá stærstu samtökum aðila vinnumarkaðarins verður ekki greint að sérstök vandamál hafi tengst starfsemi þeirra umfram það sem almennt gerist á vinnumarkaði. Þau vandamál sem verkalýðshreyfingin hefur einkum bent á lúta að erfiðleikum við að fylgja eftir lágmarkskjörum kjarasamninga sem leigustarfsmenn sem hingað koma á vegum erlendra starfsmannaleigna eiga rétt á lögum samkvæmt. Það er erfitt að gera sér grein fyrir hvort nægjanlega sé tekið á þessu vandamáli í samkomulagi Samtaka atvinnulífsins og ASÍ frá 7. mars 2004 og samningsaðilar virðast ekki vera einhuga um það efni. En það verður þó að hafa í huga að með því samkomulagi tókust atvinnurekendur á hendur verulegar skyldur að því er snertir upplýsingagjöf varðandi laun eða önnur starfskjör erlendra leigustarfsmanna og það ætti auðvitað að auðvelda réttindagæslu stéttarfélaganna. Virðulegur forseti. Starfsmannaleigur eru ekki margar á Íslandi en umræðan hefur verið heit um þær sem hér hafa starfað og því er eðlilegt að við bregðumst við með því að setja löggjöf sem á að tryggja eins og kostur er að vel sé búið að hinum erlendu starfsmönnum sem hingað koma á vegum starfsmannaleigna, eins og öðrum starfsmönnum á íslenskum vinnumarkaði, og þeir fái að sjálfsögðu ekki minna en lágmarkslaun sem eru lög í landinu og starfsmannaleigum ber að fara eftir. Í umræðunum hefur komið fram að skilgreiningin í 1. gr. sé hugsanlega of víð eða óljós. Nefnd hafa verið dæmi um að almenn útleigustarfsemi gæti hugsanlega fallið undir 1. gr. eins og hún lítur út núna og e.t.v. þurfi að þrengja skilgreininguna. Þetta eru auðvitað atriði sem við þurfum að skoða í félagsmálanefnd og fara ítarlega yfir. Það kemur þó á óvart ef þessi skilgreining er á reiki, en hv. þingmenn hafa bent á það og fært ákveðin rök fyrir því, af því að nú er ljóst að bæði Samtök atvinnulífsins og ASÍ voru með fulltrúa í þeirri nefnd sem kom að samningu þessa frumvarps og því kemur á óvart ef þetta hefur farið fram hjá þeim. En við munum að sjálfsögðu fara yfir þetta í nefndinni. Það hefur líka komið fram að e.t.v. væri frumvarpið íþyngjandi fyrir íslenskar starfsmannaleigur. Mér finnst þetta líka atriði sem við þurfum að skoða sérstaklega en eins og ég sagði áðan kom fram í greinargerðinni frá Bifröst að þar eru tvö fyrirtæki sérstaklega tiltekin, þ.e. Liðsinni-Sólarplexus og Alhjúkrun sem bæði eru hjúkrunarfyrirtæki. Þetta er eitthvað sem við þurfum að átta okkur á í hv. félagsmálanefnd hvort á við rök að styðjast. Ég vil líka nefna 16. gr. frumvarpsins en þar kemur fram reglugerðarheimild fyrir félagsmálaráðherra sem orðast svo, með leyfi virðulegs forseta: „Félagsmálaráðherra getur með reglugerð sett nánari ákvæði um tímabundin atvinnuleyfi.“ Ég býst við því að hér sé verið að skjóta lagastoð undir þann möguleika að ráðherra gæti sett reglugerð um tímabundin atvinnuleyfi, þ.e. atvinnuleyfi sem félli úr gildi eftir einhvern ákveðin tíma. Slík atvinnuleyfi eru talsvert útbreidd og mikið notuð í nágrannaríkjum okkar, ég get nefnt Noreg sem dæmi, en við höfum ekki nýtt okkur slík tímabundin atvinnuleyfi. Ég geng út frá því að hér sé verið að skjóta lagastoð undir slíka reglugerð þannig að menn geti gripið til hennar. Mér finnst alveg sjálfsagt að hægt sé að grípa til tímabundinna atvinnuleyfa ef menn kjósa svo eins og í öðrum ríkjum. Virðulegur forseti. Ég vil að lokum taka undir það sem komið hefur fram í umræðunni að þetta sé samkomulagsmál, þ.e. samkomulag um efnisinnihaldið. Að sjálfsögðu er það svo að ef einhverjir ágallar eru á málinu gerum við breytingartillögur um þá ágalla. En það verður að vera ljóst að það sé einhvers konar sátt um að það séu viðamiklir gallar á málinu þannig að ástæða sé til að gera breytingar. Frumvarpið er ekki meitlað í stein en við verðum að bera virðingu fyrir því að þetta frumvarp var liður í því að samkomulag náðist milli aðila vinnumarkaðarins um að kjarasamningar héldu. Þetta mál er því sérstakt að því leyti. Við fáum stundum slík mál inn í þingið, ekki oft en það kemur fyrir, og margir þingmenn þekkja af reynslunni að það er tiltölulega þungt fyrir fæti að breyta slíkum málum. Að sjálfsögðu gerum við það ef eitthvað í frumvarpinu er þess eðlis að við séum sammála um að það mundi bæta málið að breyta því. Ef okkur á að takast að klára málið fyrir jól sem ég heyri að aðilar vinnumarkaðarins eru áfram um og ég tel mjög æskilegt að gera líka, og tek undir með hæstv. félagsmálaráðherra um að við ættum að klára það fyrir jól og gera allt sem í okkar valdi stendur til þess, þá er ljóst að við getum ekki farið út í miklar breytingar. En auðvitað skoðum við breytingar sem við teljum að lagi málið. Ég vil fagna því sem kom fram hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, sem þekkir vel til þessara mála í gegnum þingstörf á Alþingi og í félagsmálaráðuneytinu, að hún og fleiri þingmenn ætla að leggja sitt af mörkum til þess að klára þetta mál fyrir jól en eins og hv. þingmaður sagði, og ég vil taka undir með henni, þá viljum við að sjálfsögðu geta verið sæmilega viss um að sú löggjöf sem við erum að setja gagnist. Annars er verr af stað farið en heima setið. Ég hlakka til að takast á við að vinna að málinu í félagsmálanefnd með þeim ágætu þingmönnum sem þar eru og tel að við getum klárað það fyrir jól með hugsanlega einhverjum breytingum.

Frú forseti. Komið er fram frumvarp um starfsmannaleigur og því ber að fagna. Starfsmannaleigur eru orðnar hluti af íslensku atvinnulífi og því nauðsynlegt að vernda kjör starfsmanna þeirra og erlendra farandverkamanna og vernda jafnframt þá kjarasamninga sem eru í gildi á íslenskum atvinnumarkaði. Vinnulag starfsmannaleigna má hvorki grafa undan íslensku vinnuafli né íslenskum verkalýðsfélögum og íslenskum fyrirtækjum, t.d. með undirboðum í skjóli brota á íslenskum kjarasamningi eða jafnvel brota á lögum. Ráðherra nefndi í upphafi að höfðað yrði til ábyrgðar fyrirtækja í landinu og jafnframt að enginn mundi hagnast fyrir rest á því að brjóta á kjarasamningum en deilur milli fyrirtækja, starfsmannaleigna og verkalýðsfélaga undanfarið segja okkur að lagasetning sé orðin nauðsynleg. Ekki er einungis hægt að treysta á ábyrgðartilfinningu stjórnenda fyrirtækja. Við munum taka þetta mál fyrir í félagsmálanefnd og að sjálfsögðu óska þar skriflegra umsagna og stefna að því að afgreiða frumvarpið fyrir jól, ef hægt er. Frú forseti. Það eru nokkur atriði sem ég tel að skoða þurfi í umræðunni. Það er þá fyrst kannski varðandi 8. gr., um skriflega ráðningarsamninga, þar sem segir: „Starfsmannaleiga skal gera skriflega ráðningarsamninga við starfsmenn sína.“ Ég hefði talið heppilegra að þar kæmi jafnframt fram að skriflegu ráðningarsamningarnir þyrftu að uppfylla skilyrði tilskipunar nr. 91/553 frá Evrópusambandinu. Það er að vísu tekið fram í umsögninni að gert sé ráð fyrir að ráðningarsamningurinn fullnægi skilyrðum sem ég nefndi áðan, nr. 91/553, en ég tel heppilegra að kveða þar fastar að orði. Í öðru lagi þurfa lögin jafnframt að kveða skýrar á um bann við mismunun, að notendafyrirtækin mismuni ekki starfsmönnum eftir því hvort þeir komi frá leigufyrirtæki eða ekki. Slíkt bann þarf að undirstrika skuldbindingargildi viðkomandi kjarasamninga. Í þriðja lagi hefði ég viljað sjá kveðið fastar og skýrar á um ábyrgð notenda fyrirtækjanna, um ábyrgð fyrirtækja á Íslandi varðandi kröfur starfsmanna á vegum leigunnar og jafnframt á hendur leigunni. Í fjórða lagi vantar ákvæði til að koma í veg fyrir að fyrirtæki sé heimilt að segja starfsmanni upp í þeim tilgangi að ráða hann síðan aftur í gegnum starfsmannaleigu. Í fimmta lagi vantar ákvæði varðandi uppsögn fastra starfsmanna, að óheimilt sé að segja þeim upp í þeim tilgangi að ráða í staðinn annan í gegnum starfsmannaleigu. Miðað við allar þær deilur sem verið hafa undanfarið virðist ekki ástæða til annars en kveða skýrt og fast að orði til að fyrirbyggja áframhaldandi deilur. Eins og komið hefur fram hafa jafnframt verið uppi deilur um launatengd gjöld sem ber að skila til sveitarfélaga. Og hvað varðar þá aðila sem gert hafa athugasemdir, ASÍ, Samiðn og fleiri launþegasamtök, og verið að skipta sér af málinu þá ber okkur svo sannarlega að hlusta á þá þó ekki væri nema til að tryggja frið á íslenskum vinnumarkaði.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um starfsmannaleigur og ekki er annað hægt en að taka undir þau orð hv. þingmanna sem hafa talað á undan mér að hér sé um löngu tímabært frumvarp að ræða. Það er vissulega til marks um ójafnvægið í veröldinni og misskiptingu auðsins að við skulum búa við það ástand sem raun ber vitni á Íslandi í dag. Ástæðan fyrir því að starfsmannaleigur eru til er sú að í okkar heimshluta þar sem nægir eru peningarnir til að framkvæma vantar vinnuafl. Launakröfur þeirra sem búa í fátækari heimshlutum eru allt aðrar en við búum við í hinum vestræna heimi. Það er í rauninni þörf hinna fátæku fyrir mat og fyrir framfærslu fjölskyldu sinnar sem býr til það ástand sem er til staðar hér á landi og við megum aldrei gleyma því að það er kjarni málsins. Ég verð að segja, frú forseti, að í fullkomnum heimi fyrirfinnast engar starfsmannaleigur. Í fullkomnum heimi, í mínum huga er það heimur sem byggir á hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar í alvöru, eru samfélögin sjálfbær. Þá finna menn leiðir til að sinna þeim verkefnum sem viðkomandi samfélög þurfa á að halda án þess að riðla jafnvægi á milli hlutanna en í þeim heimi sem við búum í ríkir gríðarlegt ójafnvægi og gríðarlegur ójöfnuður. Sá ójöfnuður skapar möguleikana á því að starfsmannaleigur séu til staðar. Það skiptir verulegu máli að standa vörð um aldalanga baráttu verkafólks í veröldinni. Við sem teljum okkur réttsýna borgara á Íslandi eigum að gera allt sem við getum, allt sem í okkar valdi stendur til að standa vörð um þá baráttu sem verkafólk hefur háð og þau réttindi sem verkafólk hefur uppskorið með aldalangri baráttu sinni. Tryggja þarf réttarstöðu launamanna, tryggja þarf kjör, öryggi og aðbúnað og ekki bara þeirra sem eru innlendir heldur allra sem þurfa einhverra hluta vegna að sækja störf um langan veg. Við þurfum að fá hingað til lands í hundraða tali verkamenn úr fátækari heimshlutum til að vinna störf sem við getum ekki mannað. Hvers vegna? Að hluta til vegna þess að við erum að fara út í verkefni sem hæfa ekki samfélagi okkar, verkefni á borð við Kárahnjúkavirkjun sem útheimtir gríðarlegt vinnuafl á framkvæmdatíma sem vitað var frá fyrsta degi, löngu áður en sú ákvörðun var tekin, að við mundum ekki geta annað með tilliti til vinnuafls, sem vitað var frá fyrsta degi að mundi ekki passa inn í samfélagsmunstur okkar, samfélagssnið eða hagkerfi. En við vitum öll hvernig sú ákvörðun var tekin og henni var mótmælt. Því var mótmælt í framhaldinu hversu augljóst það var þegar hinu lága tilboði frá ítalska verktakanum í Kárahnjúkavirkjun var tekið, meira að segja sjálfur hæstv. forsætisráðherra hvatti menn til að taka þessu lága tilboði. Hvers vegna? Vegna þess að að öðrum kosti væri óöruggt hvort ráðist yrði í verkið. Auðvitað spurðu menn á þeim tíma og spyrja enn: Vissu menn ekki allan tímann þegar hæstv. forsætisráðherra var að hvetja til þess að lága tilboðinu í Kárahnjúkavirkjun yrði tekið að tilboðið var svona lágt af því að ekki átti að greiða verkafólki full laun? Ég minnist þess að ekki liðu margir dagar þar til stjórnarformaður Landsvirkjunar fór yfir samningana með Impregilo og ákveðið var að hækka talsvert þóknunina til fyrirtækisins frá tilboðinu til að það mætti standa þannig að launakröfum yrði fullnægt. Þetta var náttúrlega til háborinnar skammar. Þetta var þvílíkt hneyksli að menn væru með galopin augun vitandi það hvers konar fyrirtæki var verið að bjóða hingað, vitandi það að hér yrðu félagsleg undirboð, bullandi félagsleg undirboð, til að koma þessum draumaverkefnum Framsóknarflokksins á. Nú situr Framsóknarflokkurinn í súpunni að reyna að leiðrétta það sem hægt er að leiðrétta í þessum efnum. Auðvitað stöndum við hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs með Framsóknarflokknum í því að reyna að leiðrétta það sem hægt er. Það er ekki hægt annað. En þá viljum við líka ganga eins langt og hægt er. Ég fagna því að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir skuli hafa gefið þá yfirlýsingu í ræðu sinni rétt áðan að ef þyrfti að leiðrétta frumvarpið þá verði það gert. Ég treysti því jafnvel þó við þurfum að ylja þeim svolítið undir uggum hjá Samtökum atvinnulífsins. Ég krefst þess að Alþingi Íslendinga, löggjafarsamkundan og hv. þingmenn taki rétt verkafólksins fram yfir verktakana, fram yfir rétt þeirra sem búa til þetta ástand og bjóða verkafólkinu ósæmandi kjör. Því hlýtur að verða svigrúm til þess að fara ofan í ákveðnar greinar frumvarpsins. Sérstaklega hafa verið nefndar 11. gr., sem er náttúrlega alveg til háborinnar skammar eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gat um hvernig hún er orðuð, og sömuleiðis 3. gr. Kíkja þarf vel á hana því að í fréttum síðustu daga hefur komið fram, frá því að ljóst var að þetta frumvarp væri að líta dagsins ljós, að áhöld væru um hvort 3. gr. mundi nægja, þ.e. hvort það nægði að fulltrúi starfsmannaleigu verði til taks. Ég er með útskrift af frétt sem kom í Ríkisútvarpinu í gær, 27. nóvember, þar sem verið var að segja frá athugasemdum sem Samiðn gerir við frumvarpið. Þær athugasemdir snúa fyrst og fremst að ábyrgð notendafyrirtækjanna, þ.e. þeirra sem nýta sér þessa þjónustu. Finnbjörn Hermannsson, formaður Samiðnar, segir í fréttinni „að til að lágmarkslaun og réttindi starfsmanna séu tryggð verði ábyrgð notendafyrirtækja að vera skýr …“. Og hann saknar ákvæða um það í frumvarpinu. Þegar ég les þetta saman sýnist mér að það sé alveg réttmæt ábending að skoða þurfi ábyrgð notendafyrirtækjanna. Það er auðvitað til skammar að notendafyrirtækin, þ.e. hin íslensku fyrirtæki sem nýta sér krafta hinna erlendu verkamanna, viti jafnvel upp á sig sökina að verið sé að bjóða ódýrara vinnuafl en lög og samningar kveða á um. Því hlýtur að verða að kalla þau notendafyrirtæki til ábyrgðar vegna þessa því að eins og lög gera ráð fyrir eru það slík fyrirtæki sem njóta þess hagnaðar, njóta ávaxtanna. Það eru þau sem uppskera á endanum. Þetta er sama sagan enn og aftur, hættan á að þeir sem valdið og fjármunina hafa nýti sér verkafólkið. Það er einu sinni enn endurtekið í nýrri mynd og við erum að sjá þetta mjög víða í heiminum. Og ef í hinum fullkomna heimi sem ég hóf mál mitt á væri hægt að búa þannig um hnútana að við þyrftum alls ekki á þessum fyrirbærum að halda væri það auðvitað eitthvað sem ég held að væri vert að skoða. Ég held að það megi alveg spyrja þeirra spurninga bæði í þessum sal, frú forseti, og eins hjá félagsmálanefnd: Er möguleiki að komast hjá því að hafa starfsmannaleigur á mála á Íslandi, hjá íslenskum fyrirtækjum? Eigum við einhvern möguleika á að komast undan - ég man ekki íslenska orðið fyrir „trend“ 

Er það ekki vont fyrir þá fátæku?

Mér finnst vel þess virði að skoða það. Er það ekki vont fyrir þá fátæku? spyr hv. formaður félagsmálanefndar. Auðvitað viljum við að sem flestir fátækir hafi laun fyrir störf sín, hafi störf og geti unnið, auðvitað. En það er spurning hvort við getum réttlætt það á þennan hátt. Eigum við ekki frekar að sinna skyldum okkar gagnvart fátæku fólki í veröldinni með því að sjá til þess að þeirra eigin samfélög geti útvegað þeim störf? Getur ekki verið að við séum að hlaupast undan ábyrgðinni á því að tryggja sjálfbærni samfélaganna úti í hinum fátæka heimi? Ég held að við séum með mjög stórt vandamál til skoðunar. Ég held að það sé sjálfsagt að við gerum okkur grein fyrir því og skoðum það eins djúpt og við mögulega getum og jafnvel þótt við höfum skamman tíma. Þess vegna spyr ég þeirrar spurningar. Er hægt að komast hjá því eða láta undan þessari tilhneigingu? Frú forseti. Örlítið aftur um ábyrgð notendafyrirtækjanna. Finnbjörn Hermannsson, sem talað var við í fréttinni í Ríkisútvarpinu í gær og er formaður Samiðnar, segir í fréttinni að hann telji að það sé til lítils að starfsmannaleigur sem skráðar eru í útlöndum hafi fulltrúa hér eins og 3. gr. í frumvarpinu gerir ráð fyrir. Hann segir að ábyrgð þeirra sé of óljós samkvæmt skilgreiningunni í greininni og ákveðin hætta sé til staðar, t.d. ef viðkomandi fulltrúar þyrftu að tilkynna eitthvað, segjum birta stefnu, þá sé hætta á að viðkomandi geti horfið af landi brott, láti ekki sjá sig í nokkra mánuði og sama fyrirtæki, sama starfsmannaleiga geti síðan mætt einhverjum mánuðum síðar undir nýju nafni og með nýja kennitölu. Við verðum því að sjá til þess að hægt sé að byrgja fyrir slík mistök. Við megum ekki setja 3. gr. þannig í gegn að hún bjóði upp á að menn geti komist undan því að sæta ábyrgð. Ég held að skoða verði vel þau orð sem Finnbjörn Hermannsson hefur yfir í frétt Ríkisútvarpsins. Hann segir, með leyfi forseta: „… ef í harðbakkann slær þá þurfum við einhverja ábyrga aðila sem eru með húsbóndavaldið en ekki bara einhverjir umboðsmenn. Og við þurfum alltaf á endanum að sækja til móðurfyrirtækisins og þó svo að við fengjum einhvern dóm hér á Íslandi þyrftum við að fá fullnustu hans í viðkomandi heimalandi“. Þetta þarf að athuga í 3. gr. Finnbjörn Hermannsson segir líka reynsluna þá annars staðar frá, t.d. Norðurlöndunum, þar sem þessi háttur er hafður á að þegar umboðsmanni starfsmannaleigu hefur verið afhent stefna láti hann sig einfaldlega hverfa og síðan birtast þeir aftur innan skamms, komnir með nýja kennitölu og nýtt nafn. Varðandi 4. gr. og tilkynningarskylduna verð ég að taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um að afrit af þjónustusamningum og afrit af samningum hljóti að verða að hafa mikið vægi innan 4. gr. Það sé alveg ljóst að það sem hlýtur að skipta öllu máli sé að samningar liggi fyrir því það er lykillinn að þessu öllu saman, að kjör fólks séu uppi á borðinu, þau séu ljós og öllum kunn og séu ekki leyndarmál. Það verður að vera hægt að sannreyna á hvaða kjörum verið er að ráða fólkið og það hlýtur að vera algert grundvallaratriði. Tryggja þarf að 4. gr. sé þannig orðuð að hún tryggi þann rétt að verið sé að greiða eftir íslenskum kjarasamningum og ekki sé verið að veita neinn afslátt í þeim efnum. Frú forseti. Eftir tilkomu Kárahnjúkavirkjunar höfum við orðið þess áskynja að verkalýðshreyfingin hefur vaknað til lífsins. Hún hefur vaknað til vitundar um hversu alvarlegt ástandið er. Í gangi er sérstakt átak sem hleypt var af stokkunum hjá ASÍ sl. vor þar sem menn berjast undir kjörorðinu eða slagorðinu: Einn réttur – ekkert svindl. Átakið sem ASÍ hefur hleypt af stokkunum er mjög athyglisvert. Þar sameinast menn undir merkjum ASÍ - kemur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon færandi hendi, ég er með úr gagnasafni Morgunblaðsins frétt um þetta átak Einn réttur – ekkert svindl á erlendu vinnuafli. Þar hafa menn sameinast undir merkjum ASÍ vegna þess að fólk er búið að sjá í hversu skelfilegri stöðu erlent vinnuafl er á Íslandi. Menn hafa séð með eigin augum hvernig ástandið er og þeir vilja aðstoða fólk við að ná rétti sínum. Við höfum orðið vitni að því í fjölmiðlum aftur og aftur að Þorbjörn Guðmundsson, framkvæmdastjóri Samiðnar, hefur komið í fjölmiðla og kvartað undan því að eftirlitsstofnanirnar fyrir austan sem eiga að sinna Kárahnjúkasvæðinu séu ekki í stakk búnar til að gera það. Oddur Friðriksson, aðaltrúnaðarmaður á virkjunarsvæðinu, hefur aftur og aftur komið í fjölmiðla, gert ákveðnar kröfur, kvartað undan því að sýslumaður fyrir austan og þeir sem eru þar á svæðinu nái ekki að annast þetta á þeim nótum sem eðlilegt sé. Stjórnvöld verða að viðurkenna ábyrgð sína í þessum efnum. Þau verða að sjá til þess að þær stofnanir og þau embætti sem eiga að þjónusta þetta svæði séu með þann mannafla sem þarf, séu með þann kraft í málinu sem þarf og sinni þessu. Það er algert grundvallaratriði að stjórnvöld hlaupist ekki undan ábyrgðinni. Við verðum því að standa með ASÍ og Samiðn og þeim sem hafa verið að vinna að því missirum saman að opna augu okkar. Við verðum að sýna að þessi samkunda hér, löggjafarsamkundan, ætlar að taka á málinu af myndugleika þannig að þær ásakanir sem stjórnvöld hafa vissulega orðið að sitja undir í þessum efnum séu hraktar til föðurhúsanna. Núna ætlum við að fara að breyta rétt. Þess vegna sé ég ekki annað en stjórnvöld verði að fara að ganga í lið með ASÍ og þeim sem standa að þessu átaki. Þegar Grétar J. Þorsteinsson, forseti ASÍ, og forsvarsmenn flestra aðildarfélaga ASÍ kynntu fyrrgreint átak síðasta vor sagði hann, með leyfi forseta: „Allir tapa á félagslegum undirboðum og ólöglegri atvinnustarfsemi.“ Það gera allir, öll þjóðin tapar, við hér töpum. Við höfum því gríðarlega ábyrgð í þessu máli. Þetta minnir mig á annað slagorð sem var notað eilítið fyrr í baráttunni af því að ég var að tala um Kárahnjúkavirkjun. Það var slagorð sem náttúruverndarsinnar komu sér upp og var svohljóðandi: „Það tapa allir á Kárahnjúkavirkjun.“ Mér finnst þetta vera eitt dæmið sem er að sýna og sanna það á hvern hátt við töpum á Kárahnjúkavirkjun, ekki bara á einn máta heldur allan máta og þetta er einn liðurinn í tapinu. Það er ekki aðeins að útlendingarnir séu hlunnfarnir um laun, starfskjör og aðbúnað, allt launafólk tapar á því að grafið sé undan samkeppnisstöðu annarra fyrirtækja, þeirra fyrirtækja sem fara eftir leikreglum á markaði. Samfélagið í heild tapar líka vegna þess að verið er að grafa undan velferðarkerfinu okkar. Frú forseti. Mér þykir mjög miður að þetta ástand við Kárahnjúka skuli vera eins og það er. Ákveðin þáttaskil urðu í þessum málum, þó svo farið hafi verið að bera örlítið á að hér sæist erlent vinnuafl, t.d. í byggingariðnaði, þegar Kárahnjúkavirkjun var hleypt af stokkunum. Stjórnvöld voru vöruð við þessu. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem börðumst einarðlega gegn Kárahnjúkavirkjun töluðum um félagsleg undirboð í ræðum okkar löngu áður en gengið var til samninga við þýska verktakafyrirtækið sem virtist svo hafa á eftir sér langa slóð slíkrar sögu af félagslegum undirboðum í öðrum heimshlutum. Við töldum því ævinlega að stjórnvöld gengju að þessu með opin augu og vissu um hvað væri verið að ræða hér. Við erum að súpa seyðið af því núna og þurfum þá að ganga fram með oddi og egg og talsverðum krafti til að hægt verði að gera þær leiðréttingar sem gera þarf. Gerðar hafa verið kannanir, a.m.k. lauslega, og ég held að fyrr á þessu ári hafi könnun verið gerð sem Samiðn stóð fyrir þar sem verið var að kanna umfang ólöglegs vinnuafls almennt í landinu. Út úr þeirri könnun kom áætlun um að a.m.k. 250 útlendingar væru að starfa við byggingariðnað á höfuðborgarsvæðinu án tilskilinna atvinnuleyfa. Við sjáum að þessi gátt sem opnaðist þegar Kárahnjúkavirkjun kom til sögunnar er til staðar. Við sjáum þetta í greinum sem við höfum kannski ekki einu sinni áttað okkur á að þetta yrði stundað. Því þarf að ganga vasklega til verks og ég treysti hv. formanni félagsmálanefndar Alþingis til að gera þær bragarbætur sem nauðsynlegar eru á frumvarpinu þannig að allir geti verið vissir um að við séum að taka á vandamálinu.

Hæstv. forseti. Mig langar til að blanda mér aðeins í umræðuna. Ég vil byrja á að fagna því frumvarpi sem komið er fram og tel að það sé og verði örugglega til bóta gagnvart þeim vandamálum sem hafa verið uppi. Sú starfsemi sem verið er að setja lagaramma um gildir bæði um íslenska og erlenda menn. Til eru fyrirtæki hér á landi sem hafa rekið starfsemi af þessu tagi og ég held að full ástæða sé til að menn átti sig á að þetta fyrirkomulag er eitthvað sem við eigum eftir að sjá meira til framtíðar. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sem talaði síðast sagði að í fullkomnum heimi væru ekki starfsmannaleigur. Ég er ekki viss um að það sé alveg rétt. Ég vil draga athygli að því að starfsemi samkynja þeirri sem starfsmannaleigur reka hefur verið rekin á Íslandi svo lengi sem menn muna. Fyrirtæki á Íslandi hafa ævinlega leigt frá sér starfsmenn eða lánað öðrum fyrirtækjum og þar hafa þeir unnið undir verkstjórn þeirra manna sem eru á þeim stað. Mig langar til að gera þetta aðeins að umtalsefni. Ég bind vonir við að frumvarpið verði fyrst og fremst til þess að hægt verði að passa upp á að þeir starfsmenn sem vinna hjá starfsmannaleigum séu ekki hlunnfarnir í launum eða félagslegum réttindum og að sá hluti málsins komist í viðunandi ástand. En hinu mega menn ekki gleyma að fyrirtækin á Íslandi vinna á þennan hátt að hluta til og hafa gert í gegnum tíðina. Þegar og ef - ég ætla sannarlega að vona að svo verði - næst utan um þessi réttindi á þann hátt sem hér er að stefnt hafa þeir sem vilja leigja frá sér vinnuafl um tvo kosti að velja. Annaðhvort að stofna starfsmannaleigu samkvæmt þessum lögum eða gera það hreinlega ekki. Þeir geta einfaldlega ráðið til sín starfsfólk á venjulegum uppsegjanlegum kjörum. Og ef þeir kjósa svo vegna þess að þeir telji að íþyngjandi ákvæði séu í lögunum þá munu þeir ekki sækjast eftir því að fá leyfi til að reka starfsmannaleigu heldur nota gömlu aðferðina eins og hún hefur verið notuð í gegnum tíðina. Nefndin þarf að skoða þetta og velta fyrir sér hvort þurfi að setja ákveðin lög til að fylgjast með starfseminni sem þarna mun vissulega koma til. Það er meira en að segja það að setja lög á þann veg að öll útleiga starfsmanna með því fyrirkomulagi sem ég lýsti verði kölluð starfsmannaleiga og gera mönnum þá það að sækja eftir því að reka starfsmannaleigu ef þeir senda frá sér starfsmenn á þann hátt sem ég hef nefnt. Þetta tel ég að menn þurfi að hafa með í umræðunni í nefndinni. Ég lít á þetta fyrst og fremst sem áfanga til að sjá til þess að félagsleg réttindi og laun þeirra sem vinna hjá starfsmannaleigum eða á vegum þeirra verði tryggð. En þetta er ekki endanleg lausn á þessum málum. Vilji menn fylgjast með þeim sem er með starfsfólk í vinnu og leigir það frá sér með þeim hætti sem ég var að lýsa þurfa menn að skoða hvaða leiðir eigi að vera til þess. Ég vildi leggja þetta til málanna en aðeins segja til viðbótar að sú þróun sem hefur orðið á undanförnum árum og sú þróun sem virðist mega sjá fyrir vegna erlends starfsfólks sem kemur í miklum mæli inn á íslenskan vinnumarkað er þróun sem menn þurfa virkilega að gefa gaum í landinu. Allt bendir til að slík þróun verði til þess að draga niður kjör á íslenskum vinnumarkaði. Ég hef mestar áhyggjur af að starfsmannaleigur og fyrirtæki, sem sanka að sér erlendum starfsmönnum til að setja inn á íslenska vinnumarkaðinn, muni verða til þess að draga niður kjörin. Hér er í boði mikið af erlendu starfsfólki með starfsþjálfun og jafnvel iðnmenntun og annað af því tagi sem það hefur fram að færa. Þetta fólk verði síðan leigt út á lágmarkskjörum sem verkafólk eða aðstoðarfólk í byggingariðnaði eða hvað svo sem það kann að heita. Kjör t.d. iðnaðarmanna eða annarra starfsstétta munu því einfaldlega rýrna vegna þess að í boði verður mikið af erlendu starfsfólki sem vantar vinnu og vill koma hingað og er tilbúið að vinna við það sem það hefur hlotið þjálfun til eða menntun í heimalandi sínu og þannig verði til undirboð sem í fljótu bragði virðast ekki vera ólögleg. Ekki er hægt að bregðast við þessu með lagasetningum að mínu viti. Hins vegar er hægt að bregðast við með því að koma á meiri sérhæfingu og sjá til þess að fólk fái starfsréttindi sem eru viðurkennd. Þannig geti verkalýðsfélögin síðan samið um kaup og kjör á grundvelli þeirrar menntunar og starfsréttinda og menn verði að virða það þegar þeir leigja frá sér starfsfólk, að þarna sé ekki á ferðinni - hvað á maður að kalla það - ef til vill rangar upplýsingar um hvað þessir starfsmenn hafa til brunns að bera og til hvers starfskraftar þeirra eru notaðir. Ég nefni sem dæmi að einfalt er fyrir fyrirtæki í byggingariðnaði að flytja inn fólk með starfsþjálfun og jafnvel menntun í iðnaðarstörfum og borga því laun samkvæmt lægstu töxtum verkalýðsfélaganna en nota það sama starfsfólk í byggingariðnaði við fagvinnu. Þetta er að mínu viti einhver versta vá sem yfir verkalýðsfélögum í landinu hangir núna. Menn þurfa virkilega að velta því vandlega fyrir sér hvernig megi bregðast við þessu. Ég vona að nefndin geti afgreitt þetta mál sem allra hraðast. Það verður að hafa það þó að menn finni kannski ekki lausn á því sem ég nefndi í umfjöllun um málið núna. En ég held að mjög gagnlegt sé fyrir nefndina að átta sig á því að ef þessi lagasetning verður á þann veg sem ég nefndi áðan munu atvinnurekendur, sem hafa áhuga á að bjóða upp á þjónustu af þessu tagi, hafa um tvo kosti að velja. Annar er sá að játast undir laun og starfsmannaleigur en hinn er að reka fyrirtæki á venjubundinn hátt á Íslandi og leigja frá sér starfsmennina eins og þeir hafa gert fram að þessu.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá góðu umræðu sem fram hefur farið hér í sölum Alþingis í dag um þetta mikilvæga mál. Eins og við mátti búast eru ekki allir á eitt sáttir nákvæmlega um efnisinnihaldið þótt ráða megi af umræðunni að þingheimur allur án undantekninga fagni framlagningu frumvarpsins og þingmenn hafi lýst sig reiðubúna til að gera það sem í þeirra valdi stendur til að klára megi afgreiðslu málsins áður en við höldum til jólahlés. Það dregur ekki úr skyldum okkar á þann veg að sjá til þess að þetta mál verði sem best úr garði gert, að sjálfsögðu ekki. Nokkrar spurningar hafa verið bornar fram við þessa umræðu sem ég vil gera mitt besta til þess að svara. Í fyrsta lagi spurði hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hvort ekki væri nauðsynlegt að kalla eftir upplýsingum um fjölda starfsmannaleigna í landinu og starfsmanna á þeirra vegum. Til þess er leikurinn m.a. gerður með framlagningu frumvarpsins og vonandi samþykkt þess þannig að lögum verði. Í 2. og. 4. gr. frumvarpsins er því lýst með hvaða hætti ætlunin er einmitt að ná utan um það hvaða fyrirtæki hér er um ræða, hver þau eru, hvar þau starfa og hverjir starfsmenn þeirra eru. En eitt af því sem valdið hefur aðilum á vinnumarkaði áhyggjum og okkur sem stjórnvaldi er einmitt að þær upplýsingar hafa ekki legið á lausu. Ellefta grein frumvarpsins hefur verið gerð að umtalsefni, hæstv. forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði það meðal annarra hygg ég. Auðvitað er stöðvun á rekstri fyrirtækis afdrifarík aðgerð. Til hennar getur engu að síðu komið samkvæmt 11. gr. frumvarpsins. Hins vegar er það ekkert einsdæmi að frestir séu gefnir til úrbóta, jafnvel þótt nokkuð ljóst virðist að um lögbrot sé að ræða. Þetta er þekkt m.a. við framgöngu vinnueftirlits, heilbrigðiseftirlits og fleiri aðila. Hv. þm. Jóhann Ársælsson og hv. þm. Ásta Möller lögðu m.a. út af 1. gr. frumvarpsins og þeirrar hefðar sem vissulega hefur skapast á íslenskum vinnumarkaði, að starfsmenn eins fyrirtækis ynnu tímabundið fyrir annað. Þetta er eitt þeirra atriða sem komið hafa ítrekað til umræðu við 1. umr. málsins og hv. félagsmálanefnd hlýtur að taka til athugunar. Ég vil þó ítreka það, hæstv. forseti, að þessum lögum er ætlað að taka til starfsemi starfsmannaleigna, þ.e. fyrirtækja sem stunda gagngert leigu á starfsfólki til annarra. Svo ég vitni, með leyfi forseta, til greinargerðar Rannsóknarseturs vinnuréttar og jafnréttismála við Viðskiptaháskólann á Bifröst sem talað hefur verið um og vitnað til hér í dag. Þar segir á bls. 4: ,,Staða leigustarfsmanna er að mörgu leyti óhefðbundin og hafa tvö atriði sérstaka þýðingu í því sambandi. Annars vegar að starfsmaðurinn starfar í raun fyrir tvo atvinnurekendur á meðan hann er í útleigu. Hins vegar að starfsmaðurinn er gjarnan stuttan tíma í hverju notendafyrirtæki fyrir sig og flyst gjarnan oft á milli vinnustaða.“ Þetta skýrir málið að einhverju leyti en örugglega ekki öllu, enda er hér um mál að ræða sem verið er að takast á við víða um heim. Það leiðir okkur að spurningu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar o.fl. þar sem hv. þingmenn veltu fyrir sér hvort við Íslendingar gætum einfaldlega bannað starfsemi starfsmannaleigna. Ég vil aftur fá að vitna í fyrrnefnda greinargerð rannsóknarsetursins þar sem segir á bls. 5, með leyfi forseta, og fjallað er um útleigustarfsemina: ,,Á síðustu fjórum áratugum hefur þróunin verið sú að starfsemi starfsmannaleigna hefur verið viðurkennd í auknum mæli. Í ríkjum Evrópu var útleigustarfsemi víða bönnuð lengi vel ásamt starfsemi einkarekinna vinnumiðlana, enda litið svo á að vinnumiðlun ætti aðeins að vera í höndum hins opinbera. Var afstaða ILO sú að útleigustarfsemi bryti í bága við samþykkt ILO nr. 96 um vinnumiðlanir reknar í hagnaðarskyni. Þessi afstaða breyttist þó samhliða breytingum á vinnumarkaði þar sem aukin þörf virtist vera fyrir sveigjanleika og ný ráðningarform. Í lok sjöunda áratugarins mótaðist kenningin um hið þríliða samband sem útleigustarfsemi felur í sér, þ.e. að starfsmannaleigan sé vinnuveitandi leigustarfsmannsins en leigi hann til notendafyrirtækis og framselji þar með hluta stjórnunarvaldsins til þess. Dómar Evrópudómstólsins á tíunda áratugnum urðu til þess að mörg Evrópuríki endurskoðuðu löggjöf sína og heimiluðu útleigustarfsemi. Á tíunda áratugnum breyttist síðan afstaðan jafnframt á vettvangi ILO, samanber samþykkt ILO nr. 181/1997.“ Útleigustarfsemi af því tagi sem við ræðum hér er leyfð í öllum ríkjum Evrópusambandsins og dómaframkvæmd á Evrópuvettvangi er með þeim hætti að ekki er hægt að ímynda sér að mögulegt væri fyrir okkur að banna slíkt hér. Raunar kemur fram í Evrópurétti réttur til þess að veita þjónustuviðskipti. Bann við slíku, hæstv. forseti, kemur því ekki til greina í mínum huga í ljósi alþjóðlegra skuldbindinga okkar. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir o.fl. nefndu ábyrgð notendafyrirtækjanna á því að starfsmenn starfsmannaleigna fái greitt samkvæmt kjarasamningum. Það kann vel að vera í hugum einhverra. Sú afstaða hefur m.a. komið fram, eins og ég tiltók fyrr í dag, í máli sumra forsvarsmanna verkalýðshreyfingar, að í einhverjum tilvikum sé réttlætanlegt að notendafyrirtæki beri sameiginlega ábyrgð með starfsmannaleigunni á kröfum starfsmanna hennar um leiðréttingu á kjörum sínum. Eflaust má finna og tína til dæmi um slíkt. Mér finnst hins vegar nokkuð langt gengið ef þjónustukaupi þyrfti að standa frammi fyrir því um leið og hann gerir þjónustusamning við starfsmannaleigu að vera gerður sameiginlega ábyrgur fyrir skyldum þjónustuveitandans gagnvart starfsmönnum hans að því er starfskjör varðar og ábyrgðin þar með orðin kannski að einhverju leyti tvöföld af hans hálfu. Slíkar ábyrgðir hafa ekki tíðkast á innlendum vinnumarkaði og ég tel ekki ástæðu til að fara slíka leið þegar líkur eru á að aðrar vægari geti dugað til, leiðir sem samræmast betur því sem við eigum að venjast, þ.e. að hver vinnuveitandi beri ábyrgð gagnvart starfsfólki sínu. Skoðun mín er sú að þær leiðir sem lagðar eru til í frumvarpinu dugi vel til þess að tryggja að starfsmannaleigur komist ekki upp með að brjóta íslensk lög og kjarasamninga gagnvart starfsfólki sínu. Við megum heldur ekki, hæstv. forseti, að mínu viti ganga út frá því sem vísu að allar starfsmannaleigur sem starfa hér á landi eða koma til með að starfa hér séu glæpafyrirtæki og reisa starfsemi þeirra svo háar girðingar að þeim sé ekki ætlað að starfa hér. Í sumum tilvikum getur starfsemi þeirra eflaust átt rétt á sér, en þegar sveigjanleiki í ráðningum er eins og hann er hér á landi eru tilvikin væntanlega tiltölulega fá þar sem þeirra þarf raunverulega við. Ég vil þó í þessu sambandi ítreka það sem ég sagði í framsöguræðu minni áðan að fyrirtækin í landinu bera hér vissulega samfélagslega ábyrgð. Þeim ber öllum að virða þær leikreglur sem gilda á íslenskum vinnumarkaði og þeim ber ekkert síður að taka virkan þátt í því forvarnastarfi sem þarf til svo halda megi utan um vinnumarkaðskerfi okkar og þar með stuðla að því að leikreglur séu virtar. Þau gera það að sjálfsögðu ekki með því að eiga viðskipti við fyrirtæki sem vísvitandi brjóta lög og kjarasamninga. Það á ekkert okkar að líða. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi sömuleiðis niðurfellingu aðlögunartakmarkana. Varðandi það mál vil ég segja að ég hef falið sérstakri samráðsnefnd, sem er m.a. skipuð fulltrúum aðila vinnumarkaðarins, að fjalla um hvað skynsamlegt sé að gera eftir 1. maí á næsta ári varðandi átta af tíu nýjum aðildarríkjum að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Aðilar eru sammála um að fara þurfi yfir þessa stöðu með yfirveguðum hætti og ég vænti þess að niðurstöður liggi fyrir fljótlega upp úr áramótum. Ljóst er að við verðum m.a. að líta til ákvarðana annarra ríkja, ekki síst nágrannalanda okkar. Það má geta þess að skiptar skoðanir hafa verið um þetta mál á meðal Evrópusamtaka aðila vinnumarkaðarins en vænta má niðurstöðu Evrópusamtaka launþegahreyfinga um þetta mál í desember. Á vettvangi Evrópusambandsins hefur komið fram sú ósk að afstaða aðildarríkja EES til frekari aðlögunarreglna verði gerð skýr sem fyrst og það rekur sömuleiðis á eftir okkur í þessum efnum. Í umfjöllun í vinnuhópi embættismanna á vegum Evrópusambandsins hefur komið í ljós að vinnumarkaðir aðildarríkja sem ekki takmörkuðu frjálst flæði launafólks frá átta af hinum tíu nýju ríkjum hafi ekki orðið fyrir skaðlegum áhrifum og breytingin hafi gengið yfir án mikilla vandkvæða. Aðilar vinnumarkaðarins á Evrópuvettvangi hafa þó lýst yfir nokkrum áhyggjum og kvarta raunar sumir yfir því að hafa ekki verið með í ráðum þegar ríkisstjórnir tóku ákvarðanir um framkvæmd mála. Hér verður hins vegar lögð mikil áhersla á að aðilar vinnumarkaðarins og utanríkisráðuneytið komi að ákvörðunartöku um framhaldið rétt eins og gert var á sínum tíma, hæstv. forseti, þegar ákvörðun var tekin um að leggja til við Alþingi að við beittum þeim aðlögunartakmörkunum sem renna sitt skeið 1. maí á næsta ári. Þær takmarkanir sem við gripum til fólust í því að íslensk fyrirtæki sem þyrftu á erlendu vinnuafli að halda til að sinna hefðbundinni launavinnu, sem ekki tækist að manna með innlendum starfskrafti, þyrftu áfram að sækja um atvinnuleyfi líkt og gildir um ríkisborgara utan Evrópska efnahagssvæðisins, eða þriðju ríkisborgara eins og það er nefnt. Fyrst í stað gekk þetta vel og fyrirtækin héldu sig við hið þekkta form við að fá til sín erlendan starfskraft, stjórnvöld höfðu góðar upplýsingar um fjölda og kjör þeirra sem hingað komu, en undanfarið hefur í auknum mæli borið á því að íslensk fyrirtæki væru að fá til sín starfsmenn með svonefndum þjónustusamningum, m.a. í gegnum erlendar starfsmannaleigur, sem er umfjöllunarefni hér. Rök atvinnulífsins fyrir að færa ráðningar á erlendu vinnuafli undir hatt þjónustusamninga á meðan á aðgangstakmörkunum stendur hafa fyrst og fremst verið þau að of tímafrekt sé að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi með þeim hætti sem lög okkar gera ráð fyrir. Við því hef ég brugðist og í samráði við dómsmálaráðherra breytt verklagi við útgáfu atvinnu- og dvalarleyfa svo nú tekur einungis um tvær vikur að fá afgreitt slíkt atvinnuleyfi fyrir vinnuafl frá nýjum aðildarlöndum Evrópska efnahagssvæðisins. Þær breytingar hafa þegar haft þau áhrif að dregið hefur úr aðsókn fyrirtækjanna í þjónustu starfsmannaleigna eftir því sem þeir segja sem best til þekkja. Ég vil ítreka að frumvarpið sem við ræðum hér breytir að sjálfsögðu engu um það að íslenskir kjarasamningar gilda áfram um kaup og kjör starfsmanna starfsmannaleigna sem veita þjónustu sína hér á landi. Það er alveg skýrt. Þá er bæði átt við innlendar og erlendar starfsmannaleigur. Þær bera einnig skyldur samkvæmt öðrum lögum og kemur skattalöggjöfin þar fyrst upp í hugann. Frumvarp þetta breytir þar engu um, heldur er einungis ætlað að undirstrika þær staðreyndir. Vonir mínar, eins og fram hefur komið, standa til að frumvarp þetta verði ekki til þess að breytingar verði á skipulagi vinnumarkaðskerfisins. Það er nú eins og áður hlutverk aðila vinnumarkaðarins að útkljá mál sín sjálfir án atbeina ríkisvaldsins. Mál sem kunna að rísa í tengslum við kjarasamninga. Þannig vil ég sjá það áfram enda þótt Vinnumálastofnun sé falið ákveðið eftirlitshlutverk með efni þessara laga. Í því samhengi minni ég enn og aftur á þau lög sem samþykkt voru á sama tíma í fyrra þar sem samningi aðila vinnumarkaðarins um útlendinga á innlendum vinnumarkaði var gefið almennt gildi. Þar komu aðilarnir sér saman um farveg fyrir ágreining sem kann að rísa vegna starfskjara erlendra starfsmanna á íslenskum vinnumarkaði. Sá samningur er virkur og hafa mál komið til kasta nefndarinnar er starfar á grundvelli hans nú þegar. Hæstv. forseti. Að lokum vil ég nefna að það hefur þótt til fyrirmyndar hvernig íslenski vinnumarkaðurinn er skipulagður þar sem ákveðinn sveigjanleiki hefur verið ráðandi. Framkvæmd kjarasamninga er á ábyrgð aðila vinnumarkaðarins og ágreiningsefni eru leyst með samningum síður en á grundvelli fyrirmæla í lögum eða reglugerðum. Því fyrirkomulagi tel ég mikilvægt að verði haldið. Ég tel farsælast að jafnan sé það þrautreynt af hálfu samningsaðila á vinnumarkaði að ná samkomulagi áður en skipulagsmál eða ágreiningur á vinnumarkaði er leystur með lagasetningu á Alþingi. En til þess að fyrirkomulagið reynist vel verður að höfða til samfélagslegrar ábyrgðar þeirra sem um þessi mál fjalla eins og ég hef ítrekað sagt.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin þar sem hann tók nokkuð á þeim álitaefnum sem hér hafa komið upp. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra nefndi hér að samráðsnefnd fulltrúa aðila vinnumarkaðarins muni fara yfir stöðuna þegar aðlögunartímanum lýkur varðandi þau átta af tíu nýjum aðildarríkjum ESB sem nú eru háð kröfu um atvinnuleyfi og það falli úr gildi 1. maí nk. Hæstv. ráðherra leggur áherslu á að lagt verði mat á það hvaða áhrif þessi opnun hafi á vinnumarkaðinn og ég tel mikilvægt að félagsmálanefnd fái að fylgjast með því vegna þess að ráðherrann nefndi að þetta mundi liggja fyrir fljótlega eftir áramótin. Ég er ekki sammála hæstv. ráðherra að ekki þurfi að taka á vinnuveitendaábyrgðinni með skýrari hætti en gert er í frumvarpinu, þ.e. hvort ekki þurfi að skoða sameiginlega bæði ábyrgð notendafyrirtækisins og starfsmannaleigunnar. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað á að gera ef í ljós kemur að notendafyrirtæki taki þátt í því að hagnast á því að erlent starfsfólk sé misnotað? Það er ekkert sem tekur á þessu ákvæði í frumvarpinu og þeim mun mikilvægara er að skýra og styrkja upplýsingaskyldu til að mynda til stéttarfélaganna varðandi kjör erlenda vinnuaflsins og að trúnaðarmenn geti sannreynt upplýsingar um launagreiðslur. Það er ekkert sem kveður skýrt á um það í þessu frumvarpi og ég spyr hæstv. ráðherra um það. Loks vil ég líka spyrja hvort hæstv. ráðherra telji ekki að liggja þurfi skýrar fyrir hvernig hægt sé að ganga úr skugga um hvort erlendar starfsmannaleigur og forsvarsmenn þeirra uppfylli ákveðnar skyldur um ábyrgð og skyldur sínum við opinbera aðila eins og skattskyldu sem við nefndum 

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst svara hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur hvað varðar lokaorð hennar, hvort ábyrgð fyrirtækjanna þurfi ekki að liggja skýrar fyrir út frá skattskyldu og slíku, þá tel ég, eins og kom fram í máli mínu fyrr í dag, að skyldur fyrirtækjanna í þeim efnum liggi alveg skýrt fyrir. Heimildir stjórnvalda liggja sömuleiðis skýrt fyrir. Skattyfirvöld hafa verið að ganga harðar fram í þeim efnum en kannski í fyrstu, eins og ég hef sömuleiðis sagt hér í dag. Ég tel að þarna skorti ekki heimildir og þeim verði einfaldlega að beita og þá í ýtrasta skilningi. Hv. þingmaður dregur í efa að rétt sé að fría notendafyrirtæki ábyrgð. Ég vil taka fram, hæstv. forseti, eins og ég hef gert hér í dag, að ég tel ekki að notendafyrirtækin beri ekki ábyrgð í þessu sambandi. Ég tel að þau beri samfélagslega ábyrgð. Ég hef ítrekað sagt það og hef höfðað til íslenskra fyrirtækja í þeim efnum vegna þess að ég tel og hef sannfæringu fyrir því, hæstv. forseti, að fyrirtækin sem brjóta gegn íslenskum lögum og íslenskum kjarasamningum í þessum efnum séu fá en þau sverta hins vegar þennan markað. Þau sverta orðspor íslensks atvinnulífs og stjórnendur þeirra bera vissulega samfélagslega ábyrgð. En að setja í lög tvöfalda ábyrgð á þessi fyrirtæki gagnvart þeim sem þeir kaupa þjónustuna af er að mínu viti fulllangt gengið.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra segir að þau fyrirtæki sem brjóta á starfsmönnum séu fá. Það nægir auðvitað til þess ef einhver fyrirtæki brjóta á starfsmönnum að þá sé eitthvert ákvæði um notendaábyrgð. Ekki er þar með sagt að verið sé að tala um öll fyrirtæki, en ef einhver fyrirtæki eru uppvís að slíku verða einhver úrræði að vera til staðar í þessari löggjöf varðandi þá ábyrgð sem notendafyrirtækin bera og þar erum við greinilega ósammála. Ég býst við að við í hv. félagsmálanefnd þurfum að fara mjög vel yfir vinnuveitendaábyrgðina og gera breytingar ef við teljum slíkt nauðsynlegt. Ég vil þá spyrja, af því að hæstv. ráðherra svaraði þessu ekki, að þar sem hann telur alveg skýrt að starfsmannaleigurnar eigi að bera slíka vinnuveitendaábyrgð, hvort hann telji þá ekki þeim mun nauðsynlegra úr því að það eru starfsmannaleigurnar að þá liggi fyrir að upplýsingaskylda, t.d. til stéttarfélaga, sé skýrari, bæði frá notendafyrirtækjunum og starfsmannaleigunum, um kjör þessa erlenda vinnuafls til þess að hægt sé að fylgjast með því að lögin séu uppfyllt og, eins og ég nefndi áðan, að trúnaðarmenn geti sannreynt upplýsingar um launagreiðslur. Mér finnst þetta óskýrt og við munum örugglega fara yfir þetta í hv. félagsmálanefnd. En ég vil heyra skoðun ráðherra á því hér í lokin hvort hann telji nógu skýrt tekið á upplýsingaskyldunni.

Hæstv. forseti. Ég tel að með þessu frumvarpi sé alveg skýrt kveðið á um með hvaða hætti ætlað er að eftirlit með þessum málum verði og það verði í höndum Vinnumálastofnunar. Það breytir hins vegar ekki hinu, eins og ég hef margítrekað og lagt áherslu á í máli mínu í dag, að um þessi samskipti eins og önnur gilda íslensk lög og kjarasamningar. Ég hef sömuleiðis marglýst ánægju minni og raunar aðdáun á íslenskri verkalýðshreyfingu hvað þessi mál varðar, hvernig hún hefur gengið fram, hvernig hún hefur raunverulega viðhaldið þeirri reglu sem er á íslenskum vinnumarkaði og varðar eftirlit með því að íslensk lög og kjarasamningar séu uppfylltir. Ég vonast sannarlega til, hæstv. forseti, að íslensk verkalýðshreyfing haldi þeim upptekna hætti, enda hefur það eins og fram hefur komið í dag skipt sköpum varðandi þessa umræðu, framgang hennar og það að við ræðum í dag í sölum Alþingis frumvarp til laga um starfsmannaleigur. Þar á verkalýðshreyfingin auðvitað mjög ríkan hlut að máli.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um faggildingu o.fl. á þskj. 403 sem er 361. mál þingsins. Í frumvarpinu er lagt til að sett verði sérstök lög um faggildingu, en nú eru ákvæði um faggildingu í lögum um vog, mál og faggildingu, nr. 100/1992. Frá því að ákvæði um faggildingu voru fyrst sett í íslensk lög hefur orðið mikil þróun í löggjöf hérlendis og á sviði Evrópuréttar. Stjórnvöld jafnt sem viðskiptalífið nota faggildingu í sífellt meira mæli sem aðferð til að veita formlega viðurkenningu á hæfni aðila til að framkvæma verkefni sem lög, reglur eða innri gæðakerfi mæla fyrir um. Að undanförnu hafa kröfur verið að aukast á alþjóðavettvangi, og ekki síst hjá Evrópusamtökum faggildingaraðila, um að tryggja verði að faggildingarstofur njóti óyggjandi trausts sem óháðir matsaðilar á hæfi þeirra sem sækja um faggildingu til hinna ýmsu verkefna. Á vettvangi faggildingarstofa í Evrópu hefur á undanförnum árum einnig verið mælst til þess að í hverju ríki sé aðeins einn aðili sem hafi með höndum slíka starfsemi en í nokkrum ríkjum í Evrópu hafa fleiri en einn aðili verið viðurkenndir til að starfa að faggildingu í hlutaðeigandi Evrópuríki. Frá árinu 1992 hefur faggilding verið í höndum Löggildingarstofu og nú Neytendastofu. Neytendastofa notar faggildar stofur til að sinna tæknilegu eftirliti í sínu umboði á sviði rafmagnsöryggis, markaðseftirlits og lögmælifræði auk þess að reka kvörðunarþjónustu. Af framangreindum ástæðum þykir því nauðsynlegt að faggilding verði stjórnunarlega og fjárhagslega skýrt aðgreind frá starfsemi Neytendastofu eða annarra eftirlitsstjórnvalda þar sem hætta kann að vera á hagsmunaárekstrum. Þannig sé tryggt að faggilding sé framkvæmd af óháðum þriðja aðila sem stundi ekki starfsemi sem hann faggildir aðra til að starfrækja. Í frumvarpinu er lagt til að Einkaleyfastofu verði falið að annast faggildingu samkvæmt lögunum. Heppilegast er talið að starfsemin sé felld að annarri starfsemi á vegum undirstofnunar ráðuneytisins fremur en að mynduð sé sérstök stofnun eins til tveggja starfsmanna. Iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið hafði umsjón með því hvernig þróun faggildingarsviðs verður, svo sem hvernig auðlindir og mannafli vegna starfseminnar verði tryggður og hvaða þjónustu Einkaleyfastofa er skuldbundin til að inna af hendi gagnvart ráðuneytinu, atvinnulífinu og almannahagsmunum. Í gegnum árlegan undirbúning fjárlaga hverju sinni og með hliðsjón af innheimtum tekjum faggildingarsviðs samkvæmt gjaldskrá verður einnig skilgreint í samvinnu við ráðuneytið hve stór hluti skuli í framtíðinni koma ár hvert úr ríkissjóði. Með þessu er tryggt faglegt og fjárhagslegt sjálfstæði faggildingarsviðs Einkaleyfastofu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að faggilding verði að nokkru leyti sjálfbær en þó er þess ekki vænst að sértekjur geti staðið undir meira en sem nemur helmingi af rekstrarkostnaði. Gert er ráð fyrir að framlag úr ríkissjóði muni nema helmingi af rekstrarkostnaði miðað við núverandi umfang starfseminnar. Stefnt er að því að framlög ríkissjóðs minnki á næstu fimm til sex árum í samræmi við áætlanir um að fjöldi viðskiptavina muni aukast bæði vegna þróunar á eftirlitsstarfsemi hins opinbera svo og vegna þess að kröfur í viðskiptalífinu um faggildingu eru sífellt að aukast. Hæstv. forseti. Frumvarpið skiptist í fjóra meginkafla. Í I. kafla er fjallað um gildissvið og skilgreiningar, í II. kafla um faggildingu, framkvæmd faggildingar o.fl., III. kafli fjallar um tilkynnta aðila og samræmismat og í IV. kafla eru ýmis ákvæði, um þagnarskyldu, viðurlög og gildistöku. Að svo stöddu tel ég ekki ástæðu til að rekja efni einstakra greina frumvarpsins. Ég vil þó taka fram að við samningu þess hafði ráðuneytið m.a. samráð við fjármálaráðuneytið, Einkaleyfastofu, Neytendastofu og sendi ráðgjafarnefnd um opinberar eftirlitsreglur drög að frumvarpinu í samræmi við ákvæði laga þar að lútandi. Í bréfi ráðgjafarnefndarinnar, dags. 29. september sl., segir að ekki séu gerðar athugasemdir við efni frumvarpsins. Eftirlitsnefndin leggur í erindi sínu áherslu á að við mat á kostnaði við framkvæmd laganna verði tekið fullt tillit til aukins mikilvægis faggildingarinnar og aukinna verkefna á því sviði. Þá vil ég sérstaklega taka fram að við gerð frumvarpsins var höfð góð samvinna við fulltrúa úr atvinnulífinu, frá Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins og Samtökum verslunar og þjónustu. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Frú forseti. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna nú á að færa þessa starfsemi frá nýrri stofnun, Neytendastofu, sem nýbúið er að setja á stofn og yfir í Einkaleyfastofuna. Maður veltir því fyrir sér hvers vegna þetta fór til Neytendastofu vegna þess að hún er ný stofnun. Hvað varð til þess að þessu er síðan kippt út jafnharðan? Þetta vekur upp spurningar um hver vinnubrögðin voru í kringum það þegar Neytendastofa var sett á stofn.

Hæstv. forseti. Þessi starfsemi hefur verið hjá Löggildingarstofu. Síðan breytist Löggildingarstofa í Neytendastofu og kröfurnar aukast um sjálfstæði þannig að það sé hægt að treysta því að ekki séu hagsmunatengsl á milli faggildingarstarfseminnar og annarrar starfsemi sem fram fer í viðkomandi stofnun. Þetta er gert að kröfu Evrópusambandsins og hefur ekkert með það að gera að nýlega var Löggildingarstofu breytt í Neytendastofu. Það er alveg óháð þessu máli.

Frú forseti. Mig langaði að spyrja út í starfsemi faggildingarsviðs sem er verið að setja á legg núna, og verður, ef frumvarpið verður að lögum, innan Einkaleyfastofu. Samkvæmt greinargerðinni mun þetta svið faggilda starfsemi af fjölbreyttu tagi, bifreiðaskoðun, lífræna ræktun og fiskeftirlit og einungis er um tvo starfsmenn að ræða sem eiga að löggilda alla þessa mismunandi starfsemi sem hefur síðan eftirlit með fjölmörgum aðilum í þjóðfélaginu. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort einn til tveir starfsmenn dygðu í svo víðtæka starfsemi? Það væri mjög áhugavert að fá það inn í umræðuna hvort fram hefði farið mat á því. Fljótt á litið virðast þessum starfsmönnum falin viðamikil störf.

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu hefur það verið metið og í rauninni er bara einn starfsmaður í dag. Við reiknum því með að starfsemin fari vaxandi á næstu árum. Í umsókn frá fjármálaráðuneytinu sést mjög nákvæmlega hvernig áætlað er að þetta muni þróast á næstu árum. Við gerum vissulega ráð fyrir að þarna verði aukin starfsemi. Ef þetta þróast á einhvern annan veg er alltaf tækifæri til að bregðast við því með fjárlögum. En við reiknum líka með að tekjurnar aukist eins og þarna kemur fram. Ég held því að þetta sé allt saman þokkalega ígrundað.

Virðulegi forseti. Ég er ekki hissa á því að hæstv. ráðherra hafi veigrað sér við að rekja frekar en hún gerði í framsögu sinni efni frumvarpsins. Stundum hafa komið inn á borð til okkar frumvörp sem eru gjörsamlega óskiljanleg. Þetta frumvarp er eitt af þeim sem ég held, með tilliti til þess sem ræða á hér á eftir, að íslensk málnefnd ætti að taka sérstaklega fyrir. Það hlýtur að vera skilyrði fyrir góðum lögum að þeir sem eftir þeim eiga að vinna og þeir sem lögin ná til, sem verða býsna margir aðilar miðað við það frumvarp sem hér er til umfjöllunar og þróunina eins og hún hefur orðið og má ætla að hún verði á næstu árum, skilji það. Æ fleiri aðilar þurfa að vinna eða a.m.k. sækja rétt sinn eftir þessu frumvarpi ef það verður að lögum. Mig langar aðeins að grípa niður í frumvarpið, t.d. í 2. gr. þar sem talað er um skilgreiningar. Það hlýtur að vera tilgangurinn að skilgreina orðin til þess að auka skilning hv. þingmanna, hæstv. ráðherra og ég tala nú ekki um þeirra sem eiga að vinna eftir frumvarpinu, ef það verður að lögum. Þetta eru tiltölulega einföld orð, orð sem ég hefði haldið að væru til í íslensku máli og ekki þyrfti að flækja á nokkurn hátt. Í 2. gr. segir, með leyfi forseta, að prófun merki: ,,… ákvörðun eins eða fleiri eiginleika viðfangs samræmismats samkvæmt verklagsreglu. Skoðun merkir athugun á hönnun vöru, vöru, ferli eða uppsetningu búnaðar og ákvörðun á samræmi þess við tilgreindar kröfur, eða almennar kröfur, og skal þá byggt á faglegum úrskurði. Tilnefning merkir heimild stjórnvalds til samræmismatsaðila til að stunda tiltekna samræmismatsstarfsemi. Tilnefndur aðili merkir aðila sem stjórnvald hefur heimilað að stunda tiltekna samræmismatsstarfsemi. Tilkynntur aðili merkir aðila sem stjórnvöld hafa tilkynnt til Eftirlitsstofnunar EFTA, framkvæmdastjórnar ESB og annarra aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins að uppfylli viðeigandi kröfur til þess að framkvæma samræmismat og stunda samræmismatsstarfsemi samkvæmt tiltekinni tæknilegri reglugerð. Góðar starfsvenjur við rannsóknir merkir gæðakerfi sem varðar skipulagsferlið og skilyrðin fyrir áætlun, framkvæmd, eftirlit, skráningu, gagnageymslu og skýrslugjöf að því er varðar heilbrigðis- og umhverfisöryggisrannsóknir sem eru ekki klínískar.“ Faggilding í 4. gr.: ,,Faggildingarsvið veitir faggildingu fyrir skoðunarstofur, prófunarstofur, kvörðunarstofur og vottunarstofur og annast mat á tilnefndum aðilum, þ.e. hæfni þeirra og hæfi til að starfa samkvæmt þeim lögum og reglum sem gilda á því sviði sem starfsemi hins tilnefnda aðila tekur til. Faggildingarsvið annast einnig mat á góðum starfsvenjum við rannsóknir og önnur verkefni sem kveðið er á um í lögum þessum.“ Síðan kemur í 8. gr. gjaldskráin fyrir hina flóknu þjónustu sem á að fara að veita. Þar segir, með leyfi forseta: ,,1. Umsóknar- og skráningargjald. Umsóknar- og skráningargjald er gjald fyrir upplýsingar fyrir umsókn, móttöku, skráningu, yfirferð umsóknar og fylgiskjala og stutta álitsgerð um niðurstöður fyrstu yfirferðar, svo og undirbúningsheimsókn til umsækjanda þegar það á við. 2. Faggildingargjald. Faggildingargjald er gjald fyrir mat á tilnefndum aðilum sem í er fólgið val á matsmönnum, gerð verk- og tímaáætlunar, mat á gæðakerfi og tæknilegri starfsemi umsækjanda, skýrslugerð, ákvörðun um faggildingu eða niðurstöðu mats og stjórn faggildingar eða mats á tilnefndum aðila. 3. Eftirlitsgjald. Eftirlitsgjald er gjald fyrir umsýslu við eftirlit með faggildum eða tilnefndum aðila, val á matsmönnum, gerð verk- og tímaáætlunar, mat á gæðakerfi og tæknilegri starfsemi, skýrslugerð, ákvörðun eða álitsgerð um niðurstöður og stjórn eftirlitsins.“ Í fjórða lagi á að taka gjald fyrir mat á góðum starfsvenjum við rannsóknir. Tilkynntur aðili í 9. gr.: ,,Faggildingarsvið annast mat á hæfni og hæfi þess sem vill öðlast réttindi til þess að framkvæma samræmismat sem skylt er að framkvæma á vöru, ferli eða þjónustu í samræmi við lög og reglur sem innleiða nýaðferðartilskipanir í íslenskan rétt og gilda um hlutaðeigandi vöru, þjónustu eða ferli.“ Virðulegi forseti. Það er algjörlega með ólíkindum að hægt sé að setja fram á Alþingi lagafrumvarp sem virðist vera nánast bein þýðing og nýyrðasmíð og gera mál sem er í sjálfu sér ekkert mjög flókið þannig úr garði að það verði okkur nánast óskiljanlegt. Ég lagði töluverða vinnu í að lesa mig í gegnum frumvarpið og greinargerðina. Vinnan á þessu er á þann veg að ég tel að nefndin sem fær það til umfjöllunar þurfi í fyrsta lagi að koma því yfir á skiljanlegt íslenskt mál og gera það þannig úr garði að allir þeir aðilar sem málið snertir geti unnið eftir því og sótt rétt sinn eftir því. Það er ekki síður þörf á því að menn geti sótt rétt sinn eftir að slík tilskipun verður leidd í lög á Íslandi - sem ég reikna með að þingflokkar stjórnarliða hafi þegar fjallað um því það er dálítið langt síðan fyrstu ákvæðin um faggildingu voru sett í íslensk lög og töluverð þróun hefur orðið í löggjöf hérlendis á sviði Evrópuréttar síðan. Stjórnvöld jafnt sem viðskiptalífið hafa notað faggildinguna. Það er að færast í vöxt. Það er nauðsynlegt fyrir okkur, ekki síst með tilliti til þess þegar við sækjum fram með vöru okkar á markað erlendis, að þarna séu samræmdar reglur, vel skiljanlegar og sem menn geta auðveldlega leitað til. Sú er ekki raunin með þetta frumvarp, virðulegi forseti. Ég furða mig á því að þessu frumvarpi skuli vera hleypt í gegnum yfirlestur á Alþingi, lestur sem hlýtur að eiga sér stað á frumvörpum eins og þessum, inn í þingsal til umfjöllunar. Þetta virkar á mann eins og verið sé að gera einfalda hluti mjög flókna. Ég er með spurningar til hæstv. ráðherra hvað varðar sjálfstæði faggildingarstofu og þá stefnu að það beri að tryggja sjálfstæði hennar. Faggildingarstofa á samt sem áður að vera á ábyrgð íslenskra stjórnvalda. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort svo sé t.d. annars staðar á Norðurlöndunum. Ég veit að það er aðeins annað fyrirkomulag í Danmörku en spyr hvernig fyrirkomulagið er annars staðar á Norðurlöndunum. Ég vil líka spyrja um faglegt og fjárhagslegt sjálfstæði, sem á að vera tryggt fyrir faggildingarstofu, þegar u.þ.b. helmingur af fjárveitingum til hennar á að koma frá íslenska ríkinu þar til öll gjaldtakan sem ég fór yfir áðan er farin að skila sér og starfsemin að standa undir sér. Þangað til er gert ráð fyrir því, verði frumvarpið óbreytt að lögum, að 25,6 millj. kr. verði veittar til faggildingarstofu á árunum 2006–2010. Eftir þann tíma er áætlað að þessi litla stofnun, sem er með einn mann í starfi að ég held núna, og verður tveggja manna stofnun, eigi að standa undir sér. Það kemur m.a. fram einhvers staðar í greinargerð með þessu sérkennilega frumvarpi að nauðsynlegt sé að hafa tvo starfsmenn en frá 1992 hafi einn maður verið að störfum, haustið 1998 hafi annar starfsmaður verið ráðinn en þá hafi sá sem fyrir var horfið frá störfum. Þá var bara einn eftir og kemur fram í greinargerðinni að nauðsynlegt sé að ráða annan  Þetta er afar sérkennilegt frumvarp svo ekki sé meira sagt. Fyrst og fremst vegna orðalagsins og nýyrðasmíðar sem einhver hefur tekið að sér við samningu þess. Ég beini því til nefndarinnar að leggja fyrst vinnu í að breyta einstökum greinum, setja frumvarpið yfir á íslenskt mál áður en farið verður að skoða verksvið stofnunarinnar. Eins og þetta er, hér eru setningar upp á nálægt hálfa síðu, er þetta illskiljanlegt og útilokað fyrir þá sem eiga að starfa eftir frumvarpinu í framtíðinni að gera það.

Hæstv. forseti. Ég heyri að hv. þingmaður hefur skemmt sér yfir þessum texta, en við þurfum nú að hafa í huga að þetta er nýyrðasmíð, eins og kom reyndar fram hjá henni, og um er að ræða þýðingar frá staðlaráði og þýðingardeild utanríkisráðuneytisins. Þegar um er að ræða nýyrði í íslensku máli getur vel verið að þetta komi spánskt fyrir sjónir við fyrstu sýn en engu að síður held ég að vandað hafi verið til verksins. Þarna er um hugtök að ræða sem eru kannski fyrst og fremst þekkt á enskri tungu og þeir sem starfa við þetta eflaust almennt séð færir á enska tungu og ef þeir skilja það betur á þann veg er ekkert nema gott um það að segja. En ég er ekkert að tala gegn því að það verði skoðað í hv. nefnd hvort þarna er hægt að bæta úr. Hvað varðar hin Norðurlöndin þá eru hlutirnir, eins og hv. þingmaður sagði, með öðrum hætti í Danmörku. Þar er um sjálfseignarstofnun að ræða. Í Noregi hafa stjórnvöld skilið þessa starfsemi frá eins og við erum að gera hér. Í Svíþjóð eru hlutirnir ekki eins langt komnir hvað það varðar en eflaust þurfa þeir að ganga sama veg því að um er að ræða kröfur um algjört sjálfstæði hvað varðar þessa faggildingu. Hins vegar, eins og ég sagði hér áðan, verður að sjálfsögðu að fylgjast með þróuninni og ef málin þróast í einhverja allt aðra átt en lagt er upp með í þessu frumvarpi hlýtur að gefast tækifæri til að bregðast við því.

Virðulegi forseti. Ekki dreg ég í efa að þeir sem eiga að vinna eftir þessu frumvarpi, verði það að lögum, séu vel mæltir á enska tungu og geti skoðað tilskipunina á ensku og farið yfir hana. Engu að síður ber okkur skylda til þess að setja þetta inn í íslenskan lagatexta og hann verður þá að vera þannig að hann sé aðgengilegur og skiljanlegur. Hingað til hefur ekki þurft að tiltaka sérstaklega hvað er tilnefning, tilnefndur aðili eða tilkynntur aðili, það hefur legið fyrir. En hér koma algjörlega nýjar skilgreiningar á orðum sem við höfum haft í íslensku máli og þekkjum ágætlega. Mér finnst að við eigum að gera þær kröfur hér á hv. Alþingi að sá texti sem frá okkur fer sé skiljanlegur, að þeir sem eiga að vinna eftir þeim lagatexta þegar hann hefur verið samþykktur geti það, að hann sé öllum aðgengilegur og skiljanlegur. Það er þessi texti ekki. Ég fagna því hins vegar að það verður skoðað hvað hin Norðurlöndin eru að gera á þessu sviði, ég hef aðeins verið að kíkja á það sjálf. Ég held að sú leið sem Danir fóru sé mjög skynsamleg en kannski rétt að bíða með að stíga þau skref sem þeir hafa stigið nú þegar. En ég sé ekki að faglegt og fjárhagslegt sjálfstæði faggildingarsviðs Einkaleyfastofu sé tryggt með ríkisframlagi. Hingað til hafa framlög ríkisins á fjárlögum ekki verið nein trygging fyrir faglegu og fjárhagslegu sjálfstæði. Það hefur ekki verið þannig.

Hæstv. forseti. Ég held að það hljóti nú að vera augljóst að við stofnum ekki til sjálfseignarstofnunar fyrir einn eða tvo menn. Með því að gera þetta með þessum hætti, að fela Einkaleyfastofu að annast faggildingu, erum við að hugsa um ákveðið hagræði sem af því hlýst frekar en að setja á fót nýja stofnun, jafnvel sjálfseignarstofnun eins og hv. þingmaður stingur upp á, þar sem starfa tveir einstaklingar og jafnvel ekki nema einn. Það náttúrlega gengur ekki. Ég held að sjálfstæði sé tryggt með þessum hætti og þetta hefur verið borið undir aðila sem fjalla um þessa hluti hjá Evrópusambandinu og ég skil það þannig að þetta sé samþykkt. En ef hv. þingmaður hefur betri tillögur má alltaf skoða slíkt.

Virðulegi forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það hafi verið skoðað að gera þjónustusamning við sjálfstæða aðila um að veita þessa þjónustu. Ekki kemur fram í frumvarpinu eða greinargerðinni að það hafi sérstaklega verið skoðað. Vissulega er um tvo einstaklinga að ræða sem eiga að starfa að þessu verkefni. En hefði þá verið hægt að leysa það með því að gera þjónustusamning við einkaaðila?

Frú forseti. Ég get vel tekið undir að þetta frumvarp sé mikil hrákasmíð, þessi orð og þessar skilgreiningar. Því miður er það ekki einstakt að slík frumvörp komi frá hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra. Þess er skemmst að minnast að ekki er langt síðan mælt var fyrir öðru frumvarpi, sem í raun er búið að mæla fyrir tvisvar, þar sem sömu orðalepparnir og skringilegheitin komu inn aftur og aftur. Það er kominn tími til þess, hæstv. ráðherra, að þessu verði breytt. Við vorum að ræða hér um vatnalögin og þá var mannvirki skilgreint með þeim hætti að það væru einhverjar manngerðar tilfæringar, það voru mannvirki í því frumvarpi. Í þessu frumvarpi er prófun ákvörðun eins eða fleiri eiginleika viðfangs samræmismats samkvæmt verklagsreglu. Þetta er algjörlega óskiljanlegt og það er löngu orðið tímabært að taka á þessu. Sú hrákasmíð sem er hér á blaði, og nefnist frumvarp til laga, leiðir hugann að öðru: Hvers vegna er hlutunum komið fyrir á þennan hátt í ráðuneytinu? Við fengum þau svör frá ráðherranum að löggildingarsviðið, sem á að fara inn í Einkaleyfastofuna nú, hafi lent inni á Neytendastofu og að allt hafi þetta verið gert á hraðferð. Það var undir því yfirskyni að það ætti að bæta eitthvað aðstöðu almennings. Samkeppniseftirlit var sett á fót og þessi Neytendastofa. Það virtist nú ekki takast betur en svo að við stöndum hér í þeim sporum að taka út úr því sem var hent inn á Neytendastofu fyrir nokkrum mánuðum. Það leiðir hugann að því hve mikið mönnum lá á að brjóta Samkeppnisstofnun upp og helst að losna við forstjórann sem þar starfaði. Þá voru hin og þessi verkefni tínd út og stofnuninni skipt upp, í Neytendastofu og Samkeppniseftirlit. Síðan þarf að laga allt núna. Og lagfæringin er ekki betri en svo að við höfum hér frumvarp sem er mjög skringilegt. Þó að ég sé vanur að lesa í gegnum texta sem fjalla um eftirlit og opinbera stjórnsýslu á ég erfitt með að skilja margt af því sem þar stendur. Ég held að það verði mjög þungt í vöfum fyrir þá sem þurfa að starfa eftir þessum lögum að skilja hvað t.d. prófun er. Prófun merkir ákvörðun eins eða fleiri eiginleika viðfangs samræmismats samkvæmt verklagsreglu. Ég held að það verði erfitt að skilja þetta fyrir þann sem á að fara eftir þessum lögum og vinna eftir þeim. Ég legg til að hæstv. ráðherra dragi þetta frumvarp einfaldlega til baka og komi með nýtt. Það er greinilegt að í öllum flýtinum sem fylgdi því þegar verið var að brjóta Samkeppnisstofnun upp lenti eitt og annað inni hjá Neytendastofu sem ekki á þar heima og búið er að setja yfirfrakka á Samkeppniseftirlitið, sérstök stjórn sem horfir yfir öxlina á forstjóranum. Síðan þarf að lagfæra þetta. Í andsvörum nefndi hæstv. ráðherra að þessi einn eða tveir starfsmenn ættu að fylgjast með fjöldanum öllum af eftirlitsaðilum sem eiga að hafa eftirlit með mismunandi starfsemi í þjóðfélaginu. Til dæmis eiga þeir að votta að þeir sem starfa hjá aðalskoðun bifreiða geri það samkvæmt öruggri verklagsreglu. Þeir eiga einnig að faggilda umhverfisvottun. Það er mjög vítt starfssvið sem þessi einn til tveir eiga að fylgja eftir. Ég tel þetta mjög vafasamt vegna þess að það er ákveðin tilhneiging núna í lögum að færa meira og meira af eftirliti í einhverja faggildingu. Í síðustu viku fjölluðum við um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Þá kom inn einhver breyting og ég fékk aldrei fullnægjandi skýringu á því hjá hæstv. umhverfisráðherra hvers vegna verið væri að setja hana inn í lögin. Þá kom það upp úr dúrnum að það væri til að samræma eitthvað í sambandi við róluvelli, það var helsta skýringin. En ég tel að það sé mögulega önnur skýring á þessu. Það er verið að færa ákveðið eftirlit í hendurnar á faggiltum aðilum og það er í sjálfu sér allt í lagi. Það kemur fram í greinargerðinni að faggilding sé formleg viðurkenning til þess að geta sinnt trúnaðarstörfum á sviði opinbers eftirlits. Í sjálfu sér er það allt í lagi ef menn ganga að því vísu hvað það þýðir. Þýðir það t.d. að um leið og eitthvert eftirlit er fært frá hinu opinbera og inn í einhverja faggilta stofu, eftirlitsstofu, að almenningur eigi þá ekki rétt á að sjá ákveðin gögn. Þetta skiptir verulega miklu máli, sérstaklega ef litið er til ýmissa mála á sviði réttar um neytendur. Eiga neytendur rétt á því að fá að sjá gögn sem varða öryggi matvæla? Þessari spurningu þurfum við að velta fyrir okkur. Ég tel að þegar eftirlitið er fært í meira mæli inn í þessar skoðunarstofur, sem hafa þá vottun, sé verið að hefta aðgang almennings að ákveðnum gögnum. Það eiga menn að ræða með opnari hætti en nú er gert. Í því sambandi má spyrja hvort almenningur eigi rétt á að skoða þau gögn, eftirlitsskýrslur, sem skoðunarstofur skoða hjá fiskvinnslum? Ég efast um að svo sé. Hins vegar á almenningur ríkan rétt á að fá gögn sem snúa t.d. að heilbrigðiseftirliti. Sá er munurinn. Þegar verið er að færa eftirlitið inn í löggiltar skoðunarstofur verður að vera ljóst hvort verið er að hefta aðgang almennings að viðkomandi gögnum. Menn verða líka að hafa í huga að þegar þetta eftirlit er komið í hendurnar á einkareknum skoðunarstofum þá þurfa þvingunarúrræði eftir sem áður að vera í höndum opinberra aðila. Menn verða að hugsa betur fyrir því hvernig ná á böndum utan um það. En eins og áður segir hvað varðar allar þær skilgreiningar sem koma fram í 2. gr., þá hlýtur að vera hægt að gera þetta betur, frú forseti. Það er alveg með ólíkindum að bjóða upp á þetta.