Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Landbn. ber fram brtt. á þskj. 299. Brtt. eru aðallega við kaflann um bústofnslánadeild og snerta bara tvö atriði. Fyrra atriðið er um það, að veita megi lán úr bústofnslánadeild til kaupa á jarðyrkjuverkfærum. Þessi till. hefir komið fram áður frá hendi n. hjer í hv. d. Hún var borin fram við 2. umr. um frv. til laga um sveitabanka. Jeg þykist því ekki þurfa að fara frekar út í hana. Hitt atriðið, sem n. hefir tekið til meðferðar, er um veð í búfje. Hv. d. feldi, eins og menn muna, þá tillögu, sem n. flutti um þetta efni við 2. umr. Eru því ákvæði frv. um þetta óbreytt, en n. verður að líta svo á, að þessi ákvæði frv. í 3. málsgrein 45. greinar geti ekki staðið óbreytt og hefir því leyft sjer að flytja aftur brtt. sama efnis. í þessari málsgr. er svo ákveðið, að ekkert lán megi veita úr bústofnslánadeild gegn veði í búfje, nema lántakandi sje meðlimur í fóðurbirgðafjelagi, sem bankastjórnin tekur gilt. Jafnframt þessu getur bankastjórnin sett það að skilyrði fyrir lánveitingu, að fjelagar, allir fyrir einn og einn fyrir alla, ábyrgist bústofnslánadeild það tjón, er hún kann að verða fyrir vegna fóðurskorts. Það er þá fyrst og fremst um þetta að segja, að ef ákvæðið er látið standa, er ekki hægt að sjá annað en að aðgangur að lánsfje sje mjög takmarkaður, því að fóðurbirgðafjelög munu ekki vera fleiri en 7 á öllu landinu. Hvort samþ. þessa ákvæðis yrði til að fjölga fóðurbirgðafjelögunum, skal jeg ekki um segja, en jeg verð þó að álíta, að ekki sjeu miklar líkur til þess, meðal annars vegna þessa ákvæðis um sameiginlega ábyrgð í slíkum fjelagsskap, sem hægt er að krefjast. Hinsvegar má búfjáreign enn heita svo ótrygg, að n. sýnist ófært að heimila að veita bústofnslán eingöngu gegn veði í búfje, án þess að viðbótartrygging sje fyrir hendi. Þess vegna leggur n. til, að þessari 3. málsgr. sje breytt þannig, að ekkert lán megi veita gegn veði í búfje, öðru en kúm, nema eigandi fjárins setji auk þess hreppsábyrgð sem viðbótartryggingu, eða aðra tryggingu, sem bankastjórn tekur gilda. Þessi tillaga er óneitanlega töluvert lík þeirri, sem feld var við 2. umr., en hún fer þó ekki fram á alveg það sama, og auk þess er orðalagið á annan veg, svo að jeg vona, að hæstv. forseti vísi henni ekki frá sem áður fallinni. Aftur á móti er sú brtt., að 5. málsgr. 45. gr. falli burt, beinlínis það sama, sem búið var að fella við 2. umr., en þar sem hún er bara afleiðing af fyrri till. og því leiðrjetting á frv., ef hin till. verður samþ., þá getur það ekki komið í bága við þingsköp, þó að hún verði borin undir atkv. Allir sjá, að ef 1. og 2. liður brtt. við 45. gr. verða samþ., þá hefir síðasta málsgr. greinarinnar ekkert að þýða. Tvær síðustu brtt.n. eru þess efnis, að tryggja það, að ef lán er tekið til verkfærakaupa, verði því varið til þess innan 12 mánaða frá lántöku, og ennfremur, að aftan við 47. gr. bætist ákvæði um sömu sektarákvæði við misnotkun á lánum til verkfærakaupa eins og segir í greininni. Þá hygg jeg, að jeg þurfi ekki að taka fleira fram um brtt.

Gunnar Sigurðsson Jeg ætla að taka fram það, sem jeg hefi minst á við báðar fyrri umr. um að sameining veðdeilda beggja bankanna sje sjálfsögð. En jeg hefi ekki viljað bera fram brtt. að þessu sinni, af því að búið er að loka flestum veðdeildarflokkum Landsbankans, svo að erfitt er að taka þá af þeim núna. Mjer þykir vænt um að hæstv.forsrh. tók vinsamlega í þetta og skildi, að það væri nauðsynlegt að hafa öll brjefin á sömu hendinni. Þá ætla jeg að minnast lauslega á brtt.n. Það er síður en svo, að jeg hafi nokkuð að athuga við fyrstu brtt. Sú leið, sem þar er stungið upp á, er miklu betri en að fara að stofna fóðurbirgðafjelög, því að reynslan hefir sýnt, að þau hafa gefist misjafnlega vel. Það væri frekar ástæða til að hugsa til þeirra, þegar samgöngur batna. Hinsvegar er jeg alveg andvígur annari brtt.hv.n. og vona, að hún verði aldrei samþ., enda virðist hv.frsm. vera í efa um, hvort forseti taki hana til greina. Jeg get ekki skilið, án þess að jeg telji ósanngjarnt að krefjast þess, að bankinn fari varlega, að hjer sje óvarlegar að farið en venja er til um lántökur. Það er óvarlegra að lána út á fiskinn í sjónum en þetta. Mjer er vel kunnugt um það, að minsta kosti í þeim bygðarlögum, sem jeg þekki best til, hvað það er erfitt fyrir unga menn að þurfa að hafa mjög lítinn bústofn. Tilkostnaður er að mestu leyti sá sami, en eftirtekjur helmingi minni. Og einmitt þetta yrði til þess að stórauka ágóðann af búum, einkum hjá þeim, sem eru að byrja búskap. Það er hættulegt að blanda hreppsnefndarábyrgð inn í þetta. Þeim, sem hefðu fullan rjett á hjálp, gæti þá verið neitað um hana af hreinum pólitískum ástæðum. Jeg vil því mjög eindregið leggja til, að ef hæstv. forseti lætur þessa brtt. koma til atkv., verði hún feld.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Jeg er hræddur um, að hv. 2. þm. Rang. sje ekki farinn að átta sig á því, hvað felst í annari brtt.n. viðvíkjandi skilyrðunum fyrir bústofnslánum. Mjer skilst hann álíta, að ef tillaga n. yrði samþ., yrði þrengt að mönnum meira en gert er í frv. um að geta fengið bústofnslán. En jeg lít alt öðrum augum á það atriði. Eins og jeg tók fram þegar í framsöguræðu minni við 2. umr. og aftur áðan, enda er það ljóst tekið fram í frv., er það skilyrði fyrir lánunum, að vera meðlimur í fóðurbirgðafjelagi. En þau eru bara til 7 á landinu. Afleiðingin af því að láta þetta standa óbreytt er sú, að bústofnslánadeildin er lokuð fyrir allflestum landsmönnum. Úr þessu vildi n. bæta, eins og jeg hefi áður skýrt frá. Annars getur hv. 2. þm. Rang. bent á einhverja viðbótartryggingu í staðinn fyrir hreppsnefndarábyrgð. N. kom ekki auga á annað, án þess að hún vilji beinlínis einskorða sig við það, enda er tekið fram í brtt., að viðbótartrygging skuli vera hreppsábyrgð eða önnur trygging, sem bankastjórnin taki gilda. Ef lántakandi getur sett fasteign eða annað sem viðbótartryggingu, kemst hann hjá því að leita til sveitarstjórnarinnar. Jeg get tekið undir það með hv. 2. þm. Rang., að það er leitt fyrir menn að þurfa að fara til hreppsnefndar og fá sveitarstjórnarábyrgð, en jeg er ekki viss um, að það sje leiðara en þó að fóðurbirgðafjelögin væru til og menn þyrftu að fá sameiginlega ábyrgð fjelagsmeðlima. Slík ábyrgð yrði áreiðanlega ekki látin með betra geði en hreppsábyrgðin.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þó að brtt.hv. landbn. sjeu í 5 liðum, eru það bara tveir, sem jeg ætla að minnast á. Sá fyrri fjallar um verkfærakaup. Það var boðað við 2. umr. frv. um sveitabanka, að brtt. þess efnis mundi koma fram, og jeg hefi ekkert við það að athuga, hvernig hv.n. hefir sett hana inn í þetta frv. Um hina brtt. skal jeg taka það fram, að jeg get alveg fallist á hana. Það er í aðalatriðunum gengið frá henni eins og gert var á búnaðarþingi með atkvæðum allra bænda þar. Jeg sje enga ástæðu til að úrskurða hana frá. En jeg álít, að á þessu sviði sje aðeins um byrjun á löggjöf að ræða og að varla verði farið af stað með stærra spor. Þegar svo búið er að framkvæma ýmislegt, sem nú er í undirbúningi, t. d. búfjártryggingar og aukna lækning búfjársjúkdóma, þá mætti fara að stíga enn stærra spor á þessu sviði.

Magnús Jónsson Jeg vil með nokkrum orðum gera grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Jeg mun greiða atkvæði á móti því eins og það liggur nú fyrir, fyrst og fremst af því, að jeg tel það vera dæmalausa ósanngirni og skort á samræmi að fella till. landbn. í þá átt, að smábátaútvegurinn fái að njóta þessarar stofnunar. Það er þó ekki af þeirri ástæðu einni, sem væri í mínum augum ærið nóg til þess að vera á móti frv., heldur af því að jeg tel málinu sjálfu ekki heppilega til lykta ráðið samkv. frv. En jeg hefi ekki viljað þreyta hv. deild með umræðum um málið, af því að mjer hefir virst straumurinn vera svo sterkur með því í þinginu. Það eru aðallega tvær ástæður, sem jeg hefi fram að færa gegn frv. Hin fyrri er sú, hver áhrif þessi bankastofnun getur haft á peningamálin í landinu yfirleitt. Eins og kunnugt er, þá hafa áður komið hjer fram á Alþingi mismunandi skoðanir um það, hvort heppilegt væri, að ríkið ræki almenna bankastarfsemi samhliða seðlaútgáfunni. Ýmsir þingmenn vildu hafa sjerstakan seðlabanka, og vildu jafnvel, að ríkið ræki ekki aðra bankastarfsemi. Jeg gat ekki fallist á þetta, og þar sem ríkið átti banka, sá jeg ekki, að nein hætta gæti af því stafað, þó að hann væri látinn taka við seðlaútgáfunni. Auðvitað breyttist þetta nokkuð við þá breyting á Landsbankalögunum, sem gerð var á síðasta þingi; áhættan jókst þegar ákveðið var, að ríkissjóður skyldi bera ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans, af því að búast mátti við, að það myndi auka starfsrekstur Landsbankans. Nú er með þessu frv., sem hjer liggur fyrir, farið fram á, að ríkið eignist annan banka og beri einnig fulla ábyrgð á öllum hans skuldbindingum, svo sem sparifje. Hjer er farið fram á að kljúfa sundur bankastarfsemi landsins í tvent. En það er bersýnilegt, að verði stofnaður nýr banki fyrir landbúnaðinn, þá leiðir það til aukinnar bankastarfsemi og útlána. Hjer á að gera bændum hægara fyrir um það að fá lán, og veita með því meira fje til þeirra. En á hinn bóginn er ekkert dregið úr lánsþörf annara, nje heldur aukið lánsfjeð. Hvað er verið að gera með þessu frv.? Það er verið að auka eftirspurn eftir lánsfje, án þess að auka láns- eða rekstrarfje í landinu jafnframt. Starfsemi Landsbankans minkar ekkert, eftirspurn eftir lánum til Landsbankans verður jafnmikil eftir sem áður. En með því að auka þannig lánsþörfina og eftirspurn lána án þess að auka lánsfjeð, þá getur það ekki leitt til annars en þess, að útlánsvextir bankanna hækki. Aukin eftirspurn eftir lánsfje, sem bankarnir geta tæplega fullnægt, hlýtur að hækka vextina. Það er viðskiftalögmál, sem ekki lætur að sjer hæða, að aukin eftirspurn hækkar verð vörunnar. Aukin útlán og óeðlileg starfsþensla er byrjun að „inflation“, sem bankinn verður að berjast á móti með auknum útlánsvöxtum. Jeg hefi heyrt það haft eftir hæstv.forsrh., að hann hafi lýst því yfir í þessum umr., að hann væri því meðmæltur, að smábátaútvegurinn fengi sínum þörfum fullnægt á svipaðan hátt og landbúnaðurinn með þessu frv. Þá á líklega að stofna sjerstakan banka fyrir sjávarútveginn, annan klofning út úr Landsbankanum, að líkindum einnig með ríkisábyrgð: enda væri ekki með sanngirni hægt að neita banka annars aðalatvinnuvegarins um þá ábyrgð, sem hinum er veitt. Þá má gera ráð fyrir, að hinar ungu og unnrennandi iðnaðargreinar hjer á landi biðji um bankastofnun fyrir sig, eða sjerstök lánskjör, sem þau hafa fulla þörf fyrir. Og ef tilgangurinn er annar en sá, að veita aðeins einni stjett sjerstök lánskjör eða hlunnindi, sem jeg vil álíta að sje, þá má búast við, að hver atvinnuvegur komi á eftir öðrum með sínar kröfur. Og ef ekki verður gert neitt til þess að útvega nýtt lánsfje til starfsrekstrar í landinu, þá hækka útlánsvextirnir. Jeg er alls ekki að amast við því, að fundnar verði leiðir til þess að landbúnaðurinn og bátaútvegurinn fái hentug rekstrarlán. Og á þinginu í fyrra var stungið upp á einni aðferð til þess að bæta úr því, að tilhlutun Íhaldsflokksins. Hjer er í því frv., sem fyrir liggur, bent á aðra leið, og hefði sjálfsagt mátt gera nokkra úrbót og hæfilega fyrir landbúnaðinn án þess að stofna þetta bankabákn. Það virðist vera orðin trúarsetning innan vissra flokka, að óhætt sje að veita lán í sveitirnar, af því að bankarnir tapi ekki fje hjá landbúnaðinum. Hæstv. forsrh. sagði, að af ca. 30 milj. kr. töpum bankanna undanfarin ár hefðu aðeins 2 milj. kr. tapast á landbúnaðinum.

Jeg sagði 2%

. Nú, það er þá enn miklu minna, sem á að hafa tapast á lánum til landbúnaðarins. Mjer sýnist nú, að það vanti allar forsendur fyrir þessum dómi hæstv. ráðh. Og þegar það er athugað, hvað landbúnaðurinn hefir fengið lítið af lánsfje bankanna, þá á að reikna tapið í % af því fje. Annars má það vel vera, að útlánsvextir megi vera lægri til landbúnaðarins. Þetta á þó ekki við um veðdeild Landsbankans, því að fullar upplýsingar liggja fyrir um það, að hún hefir ekki neitað bændum um veðlán þegar lánsskjölin hafa verið í lagi, heldur hafa lánbeiðnir þeirra verið látnar ganga fyrir öðrum. Hvaða meining er þá í því að stofna aðra veðdeild við Landbúnaðarbankann og skifta fasteignaveðslánsstofnunum á milli kaupstaða og sveita? Máske það sje gert til þess að kaupstaðirnir verði þá frekar fyrir lánsfjárskortinum, en að sveitunum og landbúnaðinum verði á þennan hátt fleytt framhjá því skeri? Jeg vil benda á það til viðbótar því, sem hv. 2. þm. Rang. sagði, að það er best og tryggast fyrir kaupstaðina, að ein sameiginleg veðlánastofnun sje í landinu. Það er mjög óheppilegt að kljúfa veðdeildina í marga flokka, og alveg gagnstætt því skipulagi, sem t. d. Danir eru að koma á hjá sjer í þessum efnum, þar sem þeir eru að setja sínar veðlánastofnanir undir einn hatt. Að hafa 4-5 tegundir vaxtabrjefa til sölu á peningamarkaðnum fyrir lánsstofnanir hjer á landi, er ákaflega óhyggilegt. Það sýnast ekki vera líkur til, að hinn væntanlegi búnaðarbanki geti útvegað nýtt fje á öðrum peningamarkaði en þeim, sem veðdeild Landsbankans hefir sama tækifæri til að fá. Það er hægðarleikur að bæta lánskjörin fyrir sveitirnar með sjerstökum ákvæðum í reglugerð, þar sem veðdeild Landsbankans væri heimilað að lána ríflega út á jarðaveð. Jeg sje því enga skynsamlega ástæðu til þess að stofna þessa nýju veðdeild; en ef til vill er það meiningin, að kaupstaðirnir eigi að líða fyrir sveitirnar, og þá hlýt jeg að vera á móti þessari ráðstöfun. Um sparisjóðs- og rekstrarlánadeild bankans, sem á að reka almenna bankastarfsemi, er það að segja, að hún er beinlínis grímuklædd árás á Landsbankann. Það má að vísu segja, að þetta geri ekki til, þar sem bankarnir eru í höndum sama aðila - ríkisins; en þó er þetta undarleg ráðstöfun. Ef það á að stofna sjerstaka rekstrarlánadeild, þá finst mjer haganlegra, að hún sje rekin í sambandi við Landsbankann heldur en að búa um hana sem sjerstakan banka í öðru húsi, aðeins til þess að flytja peninga úr henni til lánsfjelaga. Það er öllum ljóst, að því fylgir miklu meiri fyrirhöfn og kostnaður. Mjer þykir það mjög undarlegt, að bankaráð Landsbankans skuli hafa mælt með þessu frv. Að vísu á það að hafa hag landsins alls fyrir augum. En það á þó sjerstaklega að gæta þess, að ekki sjeu framin fjörráð gagnvart Landsbankanum. Ef haldið verður lengra áfram á þessari braut, þá liggur ekki annað fyrir en að Landsbankinn verði aðeins seðlabanki og annist hlaupareikningsviðskifti og yfirfærslur, og jeg veit ekki, hvort bankaráðið álítur Landsbankann við því búinn að missa öll önnur viðskifti. Það nær ekki nokkurri átt að ætla að hafa almenna bankastofnun fyrir hvern atvinnuveg; og það, sem bankaráðið segir í áliti sínu um stofnun Búnaðarbankans, er að mestu leyti slúður. Bankaráðið heldur því fram, að hin nýja bankastofnun geri Landsb. engan skaða, og bætir því við, að Landsb. hafi fult vald á sparifje þjóðarinnar með vaxtakjörunum. Já, bankinn getur náttúrlega haldið því frá sjer. Annars er mjer þetta óskiljanlegt. Jeg sje ekki, hvaða ráð Landsbankinn hefir til þess að draga að sjer sparifje landsmanna, fremur en hinn bankinn. Þeir hafa báðir sömu aðstöðu að því er ríkisábyrgð snertir. En þegar ríkið fer nú að taka ábyrgð á hverjum bankanum eftir annan, eins og þegar gálausir menn skrifa upp á hvern víxil, þá fer að verða lítið gagn að ríkisábyrgðinni. Hún getur gert mikið gagn einni lánsstofnun, en þegar um er að ræða fleiri banka, sem keppa hver við annan, þá verður ríkisábyrgðin minna virði. Jeg skal ekkert um það segja, hvort slík árás á Landsbankann, sem felst í þessu frv., er rjettmæt, en mjer þykir mjög undarlegt, að bankaráðið skuli veita því meðmæli með algerlega meiningarlausum rökstuðningi. Hin höfuðástæða mín til þess að vera á móti þessu frv. er sú, að það hefir ekki verið athugað, hvort þörf væri á þessari stofnun. Má ekki fela Landsbankanum alla starfsemi sparisjóðs- og rekstrarlánadeildarinnar, sem gert er ráð fyrir í frv.? Mjer virðist það mjög einfalt mál. En um Ræktunarsjóðinn og Byggingar- og landnámssjóðinn er það að segja, að þær stofnanir eru nú til og breytast ekkert við þetta frv. Ef menn á hinn bóginn vilja sameina þær, þá mætti alveg eins leggja þær undir Landsbankann. Hinar deildirnar, sparisjóðs- og rekstrarlánadeildin og veðdeildin, eru báðar teknar af Landsbankanum. En hvers vegna mega þær ekki vera áfram undir einum hatti? Er það gert til þess að fá tækifæri til að skipa nýja bankastjórn og byggja nýtt hús yfir þennan væntanlega banka? Þá er aðeins eftir að minnast á bústofnslánadeildina; en hún er ekki stórt fyrirtæki og mætti sjálfsagt koma henni líka fyrir í Landsbankanum. Ef ekki má trúa bankastjórn Landsb. fyrir þessari starfsemi allri, þá mætti skipa sjerstakan trúnaðarmann yfir þá deild. Það er yfirleitt miklu eðlilegra að skifta þeirri starfsemi, sem hjer er um að ræða, í deildir í Landsb. heldur en að stofna annan banka. Jeg er ekki í nokkrum vafa um það, að ef einn einstakur maður ætti Landsbankann og vildi svo bæta við þeirri starfsemi, sem hjer er um að ræða, hvernig hann myndi ráða þessu máli til lykta. Hann myndi ekki stofna nýjan banka, heldur fjölga starfsdeildum í Landsb., vegna þess að af því stafar minni hætta fyrir peningamálin í landinu, ef bankastarfsemi þess er óskift, og rekstrarkostnaðurinn yrði miklu minni. Jeg hefi verið að velta því fyrir mjer, hvernig stendur á þessum undarlegu veðrabrigðum gagnvart Landsbankanum. Hæstv. forsrh. og Framsóknarflokkurinn hefir altaf verið að hossa og kjassa Landsbankann á undanförnum þingum. En þetta frv. er hið mesta frumhlaup, sem Landsb. hefir orðið fyrir síðan hann var stofnaður. Jeg skal ekki leita að skýringum á þessum veðrabrigðum stjórnarinnar og Framsóknarflokksins. Það væri þá helst, að stjórn Landsb. hafi ekki verið nógu eftirlát, en viljað stjórna bankanum eftir öðrum reglum en pólitískum veðrabrigðum á Alþingi. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið. Jeg þykist vita, að það verði ekki stöðvað, heldur fari það í gegnum þessa hv. deild, með allri þeirri ósanngirni og skammsýni, sem því fylgir, og þó að lánsheimildin til smábátaútvegsins hafi verið niður feld. Einn kostur er þó við þetta. Jeg hefi ekkert á móti því, að sú trúarsetning, að bankarnir geti engu tapað hjá landbúnaðinum, fái að prófast í eldi reynslunnar. Jeg er hræddur um, að landbúnaðurinn geti átt erfitt með að endurgreiða stór lán, og býst við, að seint gangi að innheimta þau. Jeg geri ráð fyrir, að eftir 20 ár finnist stjórn Landbúnaðarbankans trúarsetningin vera farin að dofna.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil segja, að það er ekki vonum fyr, að rödd kemur fram til andmæla þessu frv. En sú rödd heyrðist nú frá hv. 1. þm. Reykv. Jeg hefi ávalt átt von á slíkri rödd frá einhverjum fulltrúa úr kaupstöðum landsins. Og það er langt frá því, að sú kveðja, sem hv.þm. flutti áðan, væri borin fram með meiri hörku og kulda en búast mátti við. Þvert á móti var hún flutt rólegar en vænta mátti. Það kom greinilega fram í ræðu hv.þm., að hann áleit strauminn of þungan fyrir þessu máli, og straumurinn er áreiðanlega orðinn of þungur til þess að þeir, sem hugsa eins og hv. 1. þm. Reykv., geti staðið á móti honum. Því til sönnunar, að straumurinn sje orðinn of þungur, vil jeg aðeins minna á það, sem hv. 1. þm. Reykv. hlýtur að hafa rekið sig á, að hvarvetna af landinu og frá hverjum þingmálafundi í sveitunum, jafnvel f kjördæmum þar sem Íhaldsflokkurinn er í meiri hluta, berast nú einróma áskoranir um, að þingið afgreiði þetta mál. Þetta frv. er líka alveg sjerstaklega vel undirbúið og hefir verið sent til margra manna úti um land, til þess að þeir gætu tekið afstöðu til þess og borið fram umbótabreytingar. Þar við bætist, að það hefir verið tekið til rækilegrar meðferðar á þingi bændanna sjálfra, Búnaðarþinginu. Og þaðan hefir borist til Alþingis einróma áskorun um að samþ. frv. og nú hefir hv. landbn. þessarar deildar einum rómi og án tillits til flokka lýst yfir fylgi sínu við málið og lagt til, að þetta ráð yrði upp tekið. Jeg vil því aftur undirstrika þau ummæli, að straumurinn sje svo þungur í þessu máli, að ekki heyrist nema þessi eina rödd hjer í deildinni til andmæla, og að jeg er ekki einusinni viss um, að allir fulltrúar kauptúnanna vilji taka undir þá rödd. Jeg er meira að segja viss um, að sumir samþm. hv. 1. þm. Reykv., og það sá, sem næst honum stendur, lítur á þetta mál alt öðrum augum en hann. Jeg skal svo víkja að þeim athugasemdum, sem komu fram í ræðu hv.þm. Hv. þm. benti á, og það rjettilega, að þessi banki mundi verða til þess að auka búnaðarstarfsemina í landinu og veita bændum betri aðgang að lánsfje. Þetta er alveg rjett. Einmitt þess vegna er þetta frv. fram borið, og það er gert í öruggu trausti þess, að það verði til að efla og styrkja landbúnaðinn og bæta hag bændastjettarinnar og veita þar með fleira fólki viðunandi lífsskilyrði í sveitum landsins. Hin einhliða fjölgun fólksins við sjóinn nú hin síðari ár má vera þeim áhyggjuefni, sem hugsa fram í tímann um andlega og líkamlega hreysti þjóðarinnar á komandi tímum. Þetta frv. er því líka borið fram í trausti þess, að sveitirnar byggist og fólkinu fjölgi þar líka í sömu hlutföllum og í kaupstöðunum. Frv. er því flutt í öruggu trausti þess, að með því sje lagður sá grundvöllur, sem heilbrigt þjóðlíf og framtíð þessa lands byggist á. Þá vil jeg benda á annað atriði, sem hv.þm. taldi, að af þessu mundi leiða. Hv. þm. hjelt því fram, að stofnun Búnaðarbankans mundi verða til þess að auka eftirspurn eftir lánsfje, án þess lánsfje væri aukið. En þetta er nú ekki að öllu leyti rjett. Það er að vísu satt, að eftirspurn eftir lánsfje mun aukast, enda er það í samræmi við tilgang frv. En að ekki sje hægt að auka lánsfjeð, hygg jeg að sje ekki rjett. Það er alment álit fjármálamanna, bæði hjer og erlendis, að veðdeildarbrjef, sem trygð eru með jarðarveði eða hafa jarðeignirnar á bak við sig og ætluð eru til landbúnaðarframkvæmda, sjeu einhver hin öruggustu verðbrjef, sem fáanleg eru. Og í fjármálaheiminum eru þau talin miklu tryggari en verðbrjef stofnana, sem lána til verslunar, útgerðar eða iðnrekstrar. Jeg er ekki í vafa um það, að miklu hægra er að fá útlent lánsfje til banka, sem ver fje sínu til búnaðarframkvæmda, heldur en til þeirra stofnana, sem verja því til lána til ýmsrar annarar starfsemi. Eins mun hjer innanlands þykja örugt að ávaxta fje sitt í þessari stofnun. Jeg tel því, að þetta sje ekki nema að nokkru leyti rjett hjá hv.þm. Og þó það væri rjett, að lánsfje ykist ekki, þá á samt að samþ. þetta frv. Og það segi jeg út frá þeirri skoðun minni og fleiri manna, að það sje ekki þjóðinni holt, að hinn einhliða vöxtur við sjóinn haldi áfram. Þau skifti hafa áður verið gerð á lánsfjenu, að mestur hluti þess hefir gengið til að byggja upp og skapa fólki lífsskilyrði við sjávarsíðuna. Jeg veit ekki hvort hv.þm. (MJ) lítur svo á, að rjett sje, að því skuli haldið áfram. Jeg álít það hættulegt og vil veita nokkru af lánsfjenu til landbúnaðarins, jafnvel þótt engin lánsfjáraukning yrði, því það er ekki rjett, að landbúnaðurinn sje lengur hafður eins afskilinn um lánsfje og verið hefir. En jeg held nú, að skoðun hv.þm. á þessu sje ekki rjett. Jeg held, að þessi stofnun verði til þess að draga hingað til lands nýtt lánsfje, og það með aðgengilegri kjörum en annars mundu fást. Þá vjek sami hv.þm. að því, hvort það væri rjett, að setja skuli á fót nýja stofnun fyrir sjávarútveginn. Gat hann þess, að hann hefði fylgst vel með við 2. umr. þessa frv. og spurði því um þetta. - Það var ekki talað um nýja stofnun fyrir sjávarútveginn alment, heldur aðeins vegna smábátaútgerðarinnar. Jeg hefi nú að vísu ekki eins mikla þekkingu á þörfum þessa atvinnurekstrar eins og á nauðsyn landbúnaðarins. En eftir minni þekkingu, þá hygg jeg, að nokkuð líkt megi segja um smábátaútveginn og landbúnaðinn, að hann hafi einnig orðið útundan við skiftingu lánsfjárins og verið olnbogabarn lánsstofnananna undanfarna tíma. Sú stefna er líka óholl, og smábátaútgerðin er máske einhver allra farsælasti þátturinn í útgerðinni. Álít jeg því, að sjerstakar ráðstafanir beri að gera honum til hjálpar, líkt og landbúnaðinum. Er nú komið fram hliðstætt frv., sem ganga ætti fram í líkri mynd og þetta. Og jeg hefi í samtali við 2 menn nú nýlega lagt nokkur drög til þess að víða að efni til undirbúnings þessari löggjöf. Þá vjek sami hv.þm. að töpum bankanna undanfarið, í sambandi við lánskjör þau, sem bændum eru ætluð eftir frv. En mjer finst ekkert meira en sanngjarnt, að vaxtakjör þessa atvinnuvegar, landbúnaðarins, sjeu í beinu hlutfalli við það, hvernig hann stendur í skilum með lán sín. Hv. þm. sagði, að allar forsendur vanti fyrir þeim dómi, er jeg hefði kveðið upp á skiftingu á töpum bankanna til landbúnaðar og annarar starfsemi. Jeg vil nú ekki játa því, að allar forsendur vanti fyrir þeim dómi. Jeg þykist hafa talsverðar forsendur. Jeg hefi sjálfur starfað sem endurskoðandi annars bankans um nokkur ár. Og jeg hefi lagt talsverða vinnu í það, að athuga, hvernig töp bankans hafa skiftst á atvinnuvegina. Og jeg hefi falið hinum stjórnskipaða bankaendurskoðanda hins bankans að athuga þetta í þeim bankanum. Hefir hann gefið mjer skýrslu um það. Er þá dómur minn á þessum rökum bygður, um það hvernig töpin hafa skiftst. Þá sagði hv.þm. ennfremur, að hann sæi ekki, að hægt væri að beina nýju fjármagni til landbúnaðarins, nema þá um leið að þrengt verði að kauptúnunum. Jeg hefi nú svarað þessu að nokkru áður. Og jeg get endurtekið það, að rjett sje að þrengja nokkuð að kauptúnunum, ef ekki er hægt að sjá fyrir lánsþörf sveitanna á annan hátt. Þær hafa hingað til orðið útundan. Og ef ekki verður bætt úr þörfum þeirra á annan hátt en þrengja að kaupstöðunum, þá verður að fara þá leið. En jeg er nú að vísu sannfærður um, að þess ætti ekki að þurfa svo verulegu nemi. Þá kom kafli í ræðu hv.þm., sem var um það, hver aðstaða þessa banka og Landsbankans yrði hvor til annars. Og hann talaði um, hvort ekki væri rjett að fela Landsbankanum að fara með þessa stofnun. Taldi hv.þm. stofnun þá, sem í frv. þessu felst, bein fjörráð og frumhlaup gagnvart Landsbankanum. Hv. þm. svaraði sjer nú að vísu sjálfur. Því hann minti á það, að n. sú, er hafði þetta frv. til meðferðar hjer, hefði sent fyrirspurn til bankans um álit hans á þessu frv. En hvorki bankastjórnin nje bankaráðið hafði neitt að athuga við stofnun þessa nýja banka, og benti ekki á neitt, sem talist gæti fjörráð við Landsbankann. Er brjef það, sem álit þetta er í, að vísu frá bankaráðinu, en mun vera gert í fullu samræmi við álit bankastjórnarinnar. Hv. þm. telur að vísu ekki mikið á þessu áliti að byggja. Veit jeg ekki, af hverju hann dregur þá ályktun, nema ef það er af því, að hv.þm. var sjálfur í bankaráðinu áður, og telji sig síðan þá hafa reynslu fyrir því, að álit bankaráðsins sje ekki mikils virði. En jeg fyrir mitt leyti met meira umsögn bankastjórnar og bankaráðs Landsbankans heldur en ummæli hv. 1. þm. Reykv. Þá þótti mjer skraf hv.þm. um ríkisábyrgð á væntanlegum Búnaðarbanka næsta undarlegt. Hv. þm. taldi, að ríkisábyrgðin yrði lítils virði, ef nú væri bætt við einni nýrri peningastofnun, sem ríkið ábyrgist. - Jeg verð nú að vera á alt annari skoðun um þetta. Jeg álít, að Búnaðarbankinn muni verða langtryggasta lánsstofnun í landinu, og jeg er viss um, að sú ábyrgð mun ekkert rýra tryggingu þá, sem felst í ábyrgð ríkisins á Landsbankanum, þótt stofnun þeirri, sem sjerstaklega á að styðja landbúnaðinn, sje bætt við. Og jeg álít, að ríkið eigi að leggja fram hið besta, sem það getur, til þess að hlúa að þessari stofnun. Hv. þm. byrjaði þennan fyrri hl. ræðu sinnar á því að spyrja um, hvaða áhrif þetta mundi hafa á peningamálin í landinu, og endaði hann með því að segja, að þau áhrif yrðu mjög óheppileg. En eins og jeg hefi áður sagt, þá er jeg sannfærður um, að þau áhrif verða gagnstæð. Jeg held, að rekstur öflugs búnaðarbanka muni hafa heppileg áhrif á peningamál og atvinnulíf í landinu. Jeg held jafnvel, að þetta sje farsælasta sporið, sem stigið hefir verið í peningamálum landsins nú um langan tíma. Síðari atriðum ræðu hv.þm. hefi jeg að nokkru svarað áður. Sumpart um það, hvort þetta sje árás á Landsbankann og muni verða til þess að draga frá honum. Því hefi jeg nú svarað áður. En sumpart vildi hann halda því fram, að rjettast hefði verið að fela Landsbankanum stjórn þessarar stofnunar. Hjer eru nú á ferðinni fyrir þinginu tvö frv. viðvíkjandi fiskiveiðasjóðnum. Og samkvæmt till.hv. sjútvn. þessarar hv. deildar, þá á Landsbankinn að hafa forstöðu hans. Jeg hefi ekki átt kost á að sjá skjöl þessa máls. En mjer er sagt, að bankastjórn Landsbankans hafi mjög eindregið færst undan því að taka þetta að sjer. Enda munu þeir líka hafa mikið að gera, sem og er skiljanlegt, þar sem bankinn er nú í þann veginn að taka við allri seðlaútgáfu landsins, ásamt margþættri starfsemi annari. Enda ekki efasamt, að bankastjórar Landsbankans hafa allra manna mest að gera hjer á landi. Jeg veit, að hvorki bankaráðið eða bankastjórnin óskar eftir því að taka þetta að sjer. Jeg veit, að þeim er það ljóst og verður æ ljósara, að sá straumur er orðinn svo þungur, að landbúnaðurinn heimti sína sjálfstæðu peningastofnun, að móti því verður ekki staðið. Og jeg hygg, að stjórnir Landsbankans hyggi gott til samvinnu við þá stofnun. Að síðustu get jeg verið sammála hv.þm. um það, er hann sagði í niðurlagi ræðu sinnar. Hv. þm. bjóst við því, að þetta frv. gengi fram, og hann sagði, að það væri nú máske ekki svo ilt, því það gæti verið gott að fá því slegið föstu, hvort fje tapast á landbúnaði eða ekki. Jeg get tekið undir það með hv.þm., að það sje gott, að þessi lög fái að sýna sig - meðal annars til að slá þessu föstu. Og jeg vil fastlega taka undir það, að þetta mál nái fram að ganga. Og það geri jeg í öruggu trausti þess, að það leiði til framfara og blessunar fyrir land og lýð í framtíðinni.

Gunnar Sigurðsson Jeg ætla ekki að tala um málið í heild. Jeg vil þakka hv. 1. þm. Reykv. fyrir það, að hann tók undir það álit mitt, að sameina beri allar veðdeildarstofnanir. Og jeg vil átelja báða höfuðflokka þingsins fyrir það, að láta framkvæmd á ríkisveðbankalögunum hafa dregist úr hömlu. Hv. frsm. hjelt því fram, að jeg hefði misskilið brtt. landbn. Jeg get játað, að það er að einu leyti rjett. Jeg hafði ekki athugað það, að n. leggur til, að niður falli síðasti liður 45. gr. Sá liður tel jeg að eigi ekki að falla burt. En hinsvegar get jeg verið þakklátur hv.n. fyrir það að fella burt ákvæðin um fóðurbirgðafjelögin, sem eftir upplýsingum eru aðeins 7 til í landinu og hafa því lítinn rjett að komast inn í þessi lög. Jeg gat þess lauslega áðan og vil ítreka þá skoðun mína nú, að þessi fjelög tryggja lítið fóðurbirgðir manna. Dæmi munu jafnvel vera til þess, að þau hafa verkað öfugt tilgangi sínum um ásetning. Menn hafa sett á sjálfan fjelagsskapinn. Það er annað, sem tryggir fóðurbirgðirnar betur, og það eru bættar samgöngur. Aðaláhættan við þessi lán er sú, að krefjast skuli hreppsnefndarábyrgðar sem viðbótartryggingar við lausafjeð. Þar getur margt komið til greina. Pólitískur óvilji hreppsnefndar til ábyrgðarbeiðanda getur ráðið nokkru. Er ilt, ef slíkt stendur fyrir lánum. Þá get jeg og hugsað, að þeir, sem helst þyrftu lánanna með, yrðu nokkuð óframfærnir að biðja um ábyrgð hreppsnefndar. Jeg vil því láta síðasta lið 45. gr. standa og að bankastjórnum sje heimilt að taka sem viðbótarveð veðrjett í jörðum, annaðhvort 1. eða síðari veðrjetti. í Danmörku og Noregi er sá siður, að búfje fylgi jörðinni sem veð. Ef sú till. landbn. verður samþ., að 3. liður 45. gr. falli burt og gr. að öðru standi óbreytt, þá er efni brtt. minnar fengið. Verði þetta mál ekki útrætt nú, sem óvíst er, þá getur verið, að jeg komi með brtt. um að nema algerlega burt hreppsábyrgð úr þessu frv. Jeg vil fara allar leiðir fyr en sú leið er farin.

Ingólfur Bjarnarson Jeg tek ekki undir þakklæti hv. 2. þm. Rang. til landbn. fyrir till. hennar að fella burt úr frv. ákvæðið um fóðurbirgðafjelögin. Jeg tel þvert á móti miklu lakara, ef það ákvæði er felt burt. Jeg hjelt, að allir væru sammála um það, að ef sauðfjárræktin á að vera í lagi, þá þurfi fullkomin fóðurtrygging að vera fyrir hendi. Og mjer þykir það undarleg skoðun, ef menn álíta, að fóðurbirgðafjelög, sem þá eru meira en nafnið tómt, leiði til djarfari ásetnings, á þann hátt að menn setji á birgðir fjelagsins, eins og hv.þm. hjelt fram, að ætti sjer stað. Þetta er máske reynsla hv.þm. En þannig er því ekki varið þar, sem jeg þekki til. Jeg held, að nefndin hafi haft of ríkt í huga einstök fjelög, þar sem mistök hafa orðið um þessi atriði. Þar, sem jeg þekki til, heimta fóðurbirgðafjelögin ákveðna lákmarksfóðurtryggingu af fjelagsmönnum, en hafa auk þess sameiginlegan fóðurforða. Jeg held, að þar, sem þessi mál eru komin í best og fullkomnast horf, sje fóðrun sauðfjár orðin því nær jafntrygg og nautgripa, enda á það líka og þarf svo að vera. Fyr getur sauðfjárræktin eigi talist vera komin í sæmilegt horf. Tel jeg, að þetta ákvæði í frv. geti og eigi að verða til þess að ýta undir stofnun fóðurbirgðafjelaga sem víðast á landinu, og væri það vel farið. Jeg tala hjer um fóðurbirgðafjelögin sem nokkurs virði, en ekki að þau sjeu einungis á pappírnum, eins og hv. 2. þm. Rang. vill telja, að þau sjeu. Þegar svo er komið, að fóðrun sauðfjár er orðin fulltrygg, þá virðist fátt mæla á móti, að sauðfjáreigendur geti fengið lán út á þennan bústofn sinn. Jeg kann því illa við þá till.n., að heimta hreppsábyrgð sem viðbótartryggingu. Það virðist mjög ósanngjarnt, að bankinn skuli ekki mega lána gegn tryggingu í sauðfje, þar sem svo er ástatt, að bankastjórnin getur talið þá tryggingu fullgilda. Það er meira en ósanngjarnt; það er beinlínis óhæfa. Jeg verð að taka undir með hv 2. þm. Rang., að jeg skoða ákvæðið um, að ætíð skuli heimtuð hreppsábyrgð í þessu sambandi, afar óheppilegt, og mundi enda oft og tíðum lítils virði. Og kynleg er sú skoðun hv.frsm. eða hv.n., að hreppsábyrgð sje góð leið, en hitt ótækt, að bankastjórnin geti, ef hún vill, heimtað ábyrgð allra fjelagsmanna gegn vanskilum eins fjelagsmanns, því þetta sýnist mjer mundi í reyndinni verða eitt og sama og hreppsábyrgð, því að fóðurbirgðafjelögin ná víðast yfir allan hreppinn, og þá er sama, hvort ábyrgðin legst á hreppsbúa gegnum fjelagsskapinn eða hreppsnefndina. Sem sagt ætla jeg ekki að eyða fleiri orðum um þetta atriði að sinni. Jeg legg áherslu á, að þetta ákvæði um fóðurbirgðafjelög sje mjög þarflegt, og jeg álít það mikinn spilli, ef það væri felt burt.

Við viljum ekki hafa það sem skilyrði

. Þar einmitt skilur okkur á. Jeg vil hafa þetta sem skilyrði, sjerstakl. með það fyrir augum, að það muni stuðla að almennum búfjártryggingum gegn fóðurskorti. Vil jeg biðja hv.þdm. að hafa þetta ríkt í huga.

Magnús Jónsson Hæstv. forsrh. ljet svo um mælt í ræðu sinni, að ekki væri vonum fyr, þótt einhver rödd kæmi til andmæla þessu máli. Þetta er alveg rjett athugað, enda líka ofur eðlilegt. Þegar um er að ræða að koma á fót slíkri stofnun sem þessari, þar sem fengið er einum það, sem tekið er frá öðrum, þar sem hagsmunum einnar stjettar er fórnað fyrir hagsmuni annarar, þá er ekkert sjálfsagðara og eðlilegra en að andmælum sje hreyft. En einmitt það, hve miklu gengi þetta frv. hefir enn átt að fagna í deildinni, sýnir glögt velvilja hennar í garð þeirrar stjettar, sem hjer á hlut að máli. Ella hefðu þessar raddir heyrst fyr. Mjer virtist hæstv.forsrh. ætla í byrjun að sveigja málið inn á pólitíska sviðið, en úr því varð minna en áhorfðist. Jeg mun því einnig forðast að blanda þessu máli inn í pólitískar æsingar, enda á það þar síst heima. Hann sagði, að „straumurinn væri þungur“, þetta væri heimtað á þingmálafundum alstaðar á landinu, og þessa væri krafist leynt og ljóst, bæði í ræðu og riti. Vitaskuld! Vitaskuld er straumurinn þungur, en ef það er hin eina ástæða til þessa frv., þá gæfi jeg lítið fyrir það. Það væri ekki viðlit að gefa hinn minsta gaum að þessu máli, ef ekki lægju til þess aðrar skynsamlegri ástæður, ef málið væri ekki skynsamlegt í eðli sínu. Það er altaf hægt að fá eina stjett til þess að heimta eitthvað og eitthvað. Við skulum hugsa okkur, hvernig á það væri litið, ef verslunarmenn eða kaupmenn heimtuðu sjerstakan banka, sniðinn einungis eftir þeirra þörfum og hagsmunum. Það er enginn vandi að fá menn til að heimta og gera ávalt meiri og meiri kröfur. En slíkt eru engar ástæður, engin rök fyrir neinu máli. Þingið verður að skera úr, hvort slíkar kröfur eigi rjett á sjer eða ekki og hvort hægt sje að sinna þeim. Það verður að líta á slíkar kröfur frá sjónarmiði heildarinnar og frá skynsamlegu sjónarmiði. Það hefir þegar verið gerð ein tilraun til þess að fullnægja þessum kröfum bænda um aðgang að lánsfje bankanna. Bankaútibúið á Selfossi var stofnað einungis til að sinna þessum kröfum, enda hefir það veitt stórfje til bænda á Suðurlandsundirlendinu. Árangurinn hefir nú ekki orðið glæsilegri en svo, að þetta peningaflóð varð til hins mesta hallæris fyrir bygðarlagið, svo mikils, að varla hefði hafís gert öllu meira tjón. Það er nú svo, að ekki er altaf gott að láta undan kröfum manna meðaukið lánsfje, því að þar fylgir sá böggull skammrifi, að slík lán þarf að endurgreiða og skila af þeim vöxtum. Þó var alls ekki um óskilvísi að ræða í sambandi við Selfossútibúið, heldur einungis það, að sveitímar risu ekki undir að ávaxta lánsfjeð. Nei, í slíkum stórmálum kemur enginn þungur straumur til greina; það er þingið með stjórnina í broddi fylkingar, sem á að meta, hvað sje rjettmætt og hvað sje kleift, og ekkert annað á að koma til greina. Nú er það fjarri mjer að amast við því, þótt smáatvinnurekendur, bændur og bátaútvegsmenn, fái lán til að stunda atvinnu sína. Jeg er hlyntur öllum tilraunum í þá átt, sjeu þær á viti bygðar og forsjá. Það var slík tilraun, sem rekstrarlánafrv. í fyrra átti að stofna til. En þá fanst mjer anda köldu gegn þeirri sjálfsögðu tilraun, og menn glottu og hristu höfuðin og urðu samtaka um að drepa frv. Nú er þetta frv. á góðum vegi að komast í kring, meðfram og meðal annars fyrir minn lítilsverða atbeina. Þó er það einungis lítill hluti af starfsemi bankans, sem snertir rekstrarlánin, enda gæti Landsbankinn vel dugað til þess. Annars hefi jeg verið þeirrar skoðunar, enda þótt jeg geti viðurkent, að margir hafi betra vit á þeim efnum en jeg, að til þess að efla landbúnaðinn íslenska sje miklu heppilegra að veita verðlaun og beina styrki til ræktunar og búnaðarframkvæmda heldur en að veita honum lán, sem hann ekki er fær um að ávaxta. Besta ráðstöfunin í þessum efnum eru óefað jarðræktarlögin. Þau hafa þegar gert stórmikið gagn, og eiga eftir að gera meira. Landbúnaðurinn á erfitt með að rísa undir miklum lánum eins og nú standa sakir. Fyrst þegar búið hefir verið í haginn með bætt skilyrði, svo sem meira ræktað land, þá er fyrst tími til þess að tala um að lána stórfje til þessarar atvinnugreinar. Þá fyrst getur komið til mála, að landbúnaðurinn fái risið undir stórfeldum lántökum. Þá stendur það enn óhaggað, sem jeg sagði áðan um áhrif þessarar ráðstöfunar á peningamarkað og peningamál landsins. Hæstv. forsrh. svaraði aðeins því, að ekki væri ástæða til að ætla, að Búnaðarbankinn gæti ekki aukið lánsfjeð, en jeg get ekki sjeð, hvernig hann vill rökstyðja þetta. Jeg get ekki skilið, hvaða möguleika bankinn hefir til að afla fjár. Hæstv. ráðh. sagði, að verðbrjef trygð í jarðveði væru betri en - hjer beygði hann af - betri en nokkur önnur stofnun! Ja, hvaða stofnun? Við skulum bara halda okkur við efnið og segja t. d. betri en veðdeildarbrjef Landsbankans. Jeg vil stórlega efa það. Jeg held, að t. d. verðbrjef trygð með húseign í Reykjavík sjeu alveg eins góður pappír. Ef menn halda, að ríkisábyrgðin geti hjálpað bankanum til að komast að góðum kjörum, þá gæti það að vísu náð átt, ef þetta væri hin eina stofnun, sem ríkið ábyrgðist. En ríkisábyrgð verður lítils virði, ef henni er dreift niður á margar slíkar stofnanir. Hæstv. forsrh. sagði, að það yrði að veita meira fje inn í landbúnaðinn, en það verður einnig að gefa gaum að þeim afleiðingum, sem slíkt hefir í för með sjer. Um leið og eftirspurnin eykst, en ekki er nóg fje fyrir hendi, þá hlýtur það að hafa vaxtahækkun í för með sjer. Þetta er hættan af því að kljúfa bankastarfsemina og skapa nýja lánsþörf. Slíkt má alls ekki gera nema veita um leið erlendu fjármagni inn í landið. Þegar rætt hefir verið um stofnun nýs banka að undanförnu, þá hefir það altaf verið talið sjálfsagt, að útvegað væri útlent fje, til þess að geta fullnægt lánsþörfinni og eftirspurninni. Sama var og gert þegar Íslandsbanki var stofnaður. Þetta er ekki gert hjer og af því getur auðveldlega stafað stór hætta, og jeg vil benda hv.þdm. á það til frekari athugunar. Mjer þótti vænt um, að hæstv.forsrh. talaði vingjarnlega um smábátaútveginn og játaði, að hann hefði orðið útundan hingað til hvað lánsstofnanir snerti. Ef ætti nú að setja upp lánsstofnun fyrir smábátaútveginn, yrði hún að hafa ríkisábyrgð að baki, til þess að njóta svipaðrar aðstöðu sem lánsstofnun landbúnaðarins, en slík ótakmörkuð ríkisábyrgð á öllum helstu peningastofnunum landsins færi þá að verða lítils virði fram af því. Hæstv. forsrh. sagði, að sá atvinnuvegur, sem væri svo öruggur, að ekkert af lánsfje, sem til hans rynni, tapaðist, ætti heimtingu á betri vaxta- og lánakjörum en aðrir atvinnuvegir stopulli. Þetta er öldungis rjett, en þetta á aðeins ekki við íslenskan landbúnað. Það hefir að vísu ekki verið lánað fje til landbúnaðarins í stórum stíl, en það mun veitast örðugt að fá það fje alt inn aftur. Og bankastjórnirnar munu finna það, að nokkrum örðugleikum er það bundið að fá inn löng og stór lán, sem lánuð hafa verið til sveitabúskaparins. Að öðru leyti skal jeg ekki karpa við hæstv.forsrh. um, hvort meira hafi tapast á sjávarútveg eða landbúnaði, en ef landbúnaðurinn hefir lítið fengið af lánsfjenu, eins og margtekið hefir verið fram af hæstv.forsrh. og fleirum, þá er engin furða, þótt ekki hafi mikið tapast. Og jeg læt það ósagt, hvort töpin á sjávarútveginum hafa verið hlutfallslega meiri en á landbúnaðinum, og mjer þykir það jafnvel ósennilegt. Annars er hjer um að ræða slíka voðatíma, að varla hafa slíkir komið í manna minnum. Þá hjelt hæstv.forsrh., að jeg mæti bankaráð Landsbankans minna og treysti því síður nú, þar sem jeg væri nú ekki í því sjálfur. Jú, alveg rjett; sjálfs er höndin hollust og flestir munu svo gerðir, að þeir treysti betur sjálfum sjer en einhverjum og einhverjum. En jeg vísa þeirri aðdróttun á bug, að jeg vantreysti bankaráðinu einungis vegna þess, að jeg á þar ekki sæti. Hitt nær engri átt, að segja, að það geri bankanum ekkert til, þótt hann sje sviftur verulegum hluta starfsfjárins. Hæstv. ráðherra vildi ekki ganga inn á, að ríkisábyrgð væri minna virði þótt hún væri látin ná yfir Búnaðarbankann í viðbót. En þegar einn banki hefir þegar slíka ábyrgð og öðrum er bætt við með sömu ábyrgð, þá er það augljóst, að ábyrgðin verður ljelegri fyrir þann banka, sem hafði hana einn áður. Hæstv. ráðh. virðist misskilja þetta atriði algerlega. Jeg skal svo ekki deila þetta mál frekar við hæstv. ráðh., en teldi það ólíkt skynsamlegri leið að fela banka þeim, sem ríkið þegar á, þessa starfsemi. Í stað þess að stofna sjerstakan banka, sem ekki hefir betri skilyrði, hvorki fjármagn nje annað, heldur en þessi Búnaðarbanki, sem nú er í ráði að koma á fót. Að bankastjórnin vill losna við þetta, er mjög skiljanlegt, því flestir vilja hafa minna að gera en meira, og auk þess gefur þetta bankanum lítið í aðra hönd. En ef það yrði Landsbankastjórninni um megn að annast um þessi mál, þá er opin leið að bæta við manni eða mönnum til þess að standa fyrir þeim. Þessi leið væri ólíkt heppilegri, auk þess sem hún væri ólíkt kostnaðarminni. Jeg er sammála hæstv.forsrh. um það, að gott er að fá reynslu. En það, sem skilur á milli okkar, er, að hann vill stofna til hennar, en jeg vil það ekki. Mjer er það ljóst, að slík reynsla getur orðið helst til dýrkeypt. Jeg hefði helst kosið, að þetta mál væri afgr. með rökstuddri dagskrá, en annars mun jeg láta nægja að sýna með atkvæði mínu afstöðu mína til málsins.

Bjarni Ásgeirsson Vegna þess að hv. 1. þm. Reykv. (MJ) notaði Landsbankann sem eitt af þeim vopnum, sem hann vóg að þessu frv. með, og mintist á álit það, sem bankaráðið sendi landbn., og jeg sem bankaráðsmaður með nokkrum orðum gera grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Og mjer er óhætt að segja, að nokkuð svipað vakir fyrir öllum bankaráðsmönnum í þessu máli. Jeg heyrði því miður (texti ólæsilegur) ræðu hv.þm. í n. hafi komið fram í ræðu hans, að hann liti svo á þetta frv., að það væri hörð árás á Landsbankann, og þess vegna væri mjög svo óeðlilegt, að bankaráðið mælti með því. Síðar í ræðu sinni fór hv.þm. nokkrum orðum um afstöðu Framsóknarflokksins til frv. og gaf í skyn, að það væri meiri hl. bankaráðsins, sem að álitinu stæði. Jeg vil geta þess, að allir bankaráðsmenn skrifuðu undir álitið, og jeg vil ennfremur geta þess, út af því, sem hv.þm. sagði um, að farið hefði verið á bak við bankastjórana, að það er alls ekki rjett. Því til sönnunar vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp úr álitinu: „.... Bankastjórar Landsbankans hafa tjáð sig samþykka breytingartillögum álits þessa í öllum aðalatriðum, þó að þeir ekki undirskrifi það, þar sem þeir hafa skýrt landbúnaðarnefndinni munnlega frá áliti sínu“. Hjer er því ekki um neina flokkshlutdrægni að ræða, heldur einróma álit allra bankaráðsmanna og bankastjóranna. Jeg held, að skoðun hv.þm. hafi komið skýrast fram, þegar hann mintist á það, að enginn vafi væri á, að ef einn maður ætti Landsbankann, mundi hann hafa lagt á móti þessu frv. Það er mjög sennilegt. Ef hv. 1. þm. Reykv. ætti Landsbankann með húð og hári, ef Landsbankinn væri gróðafyrirtæki hv.þm., þá er enginn vafi á því, að hann væri á móti öðrum slíkum stofnunum hjer. Hann mundi vilja fá sem mest af peningaverslun landsins í sinn eiginn banka. En þarna skilur mikið á milli. Landsbanki Íslands er stofnaður og starfræktur til hagsmuna þjóðarheildinni. Hagsmunir hans og hagsmunir alþjóðar fara saman. En einstaklingsstofnun getur rakað saman fje í vasa eigandans, þó að þjóðin bíði tjón af því. Það er skoðun okkar bankaráðsmanna, að með því að hefjast handa um stofnun landbúnaðarbanka, standi þjóðarheildin betur að vígi en áður. Þegar við álitum, að hann gæti orðið til þess að efla íslenskan landbúnað, töldum við það skyldu okkar að greiða götu hans, því að okkur var ljóst, að landbúnaðurinn hlýtur að vera tryggasti atvinnuvegur landsmanna, þó að hann sje engin uppgripatekjugrein. Og um leið og landbúnaðurinn er trygður, er trygður þjóðarbúskapurinn, og þá um leið sá banki, sem þjóðin á. En hv. 1. þm. Reykv. lítur alt öðrum augum á þetta mál. Hann lítur svo á, að landbúnaðurinn sje ekki fær um að nota lánsfje til sinnar starfrækslu, og því eigi ekki að greiða fyrir lánsstofnun handa honum. Mjer finst hv.þm. vera að gefa sjálfum sjer utan undir, þegar hann um leið vill selja Landsbankanum í hendur þessa starfrækslu. Það ætti þó að vera jafnhættulegt fyrir hvorn bankann sem er. Hv. þm. finst landbúnaðurinn ekki vera fær um að ávaxta lánsfje. í því sambandi mintist hann á bankaútibúið á Selfossi. Það er að vísu rjett, að þar hefir tapast nokkurt fje, og jeg skal geta þess, að það mun vera búið að afskrifa 320 þús. kr. En þess verður að gæta, að það eru alveg óvenjulegir tímar, sem útibúið hefir starfað á. Þegar það var stofnað og meðan mestum hluta fjárins var veitt út til bænda, stóð yfir mesta lággengistímabilið, og síðan var krónan hækkuð alveg fyrirvaralaust svo mikið, að það hlaut að koma hart niður á þeim mönnum, sem fengið höfðu lán. Skuldimar voru mestar árið 1923, ca. 2 miljónir. Nú er sem sagt búið að afskrifa 320 þús. kr., og það eru þó ekki nema 16% af skuldunum, ekki einu sinni það, sem gengishækkuninni nemur. Það er ekki eins mikið og sá sjerstaki skattur, sem á lántakendur var lagður með gengishækkuninni. Jeg held, að út frá þessu sje óhætt að draga þá ályktun, að ef engar sjerstakar ráðstafanir hefðu verið gerðar af ríkisvaldsins hálfu til þess að þyngja þessar skuldir, þá hefðu þær borgast upp. Um leið og bankinn er stofnaður, verður því að fara fram festing gjaldeyrisins, enda má segja það hv.þm. (MJ) til hróss, að þar er hann í fullu samræmi við sjálfan sig. Hann er á móti festingu og hann er á móti bankanum. En frá sjónarmiði þeirra, sem álíta, að þetta eigi að gera, hlýtur það að koma jafnhliða, að sjá um, að lántakendum verði ekki íþyngt með gengishækkun. Um svipað leyti og stofnað var útibúið á Selfossi, var stofnað annað útibú á Eskifirði, sem skifti eingöngu við sjávarútvegsmenn, og þar hafa verið afskrifaðar á 3. milj. kr. Að vísu er það nokkuð meira fje, sem staðið hefir í útlánum þar, eða um 31/2 milj. kr. þegar mest var, en allir sjá á þessu hinn geysilega mun á aðstöðu landbúnaðar og sjávarútvegs til þess að skila aftur fjenu. Útibúið á Selfossi getur því ekki talist nein sönnun fyrir því, að bændur geti ekki greitt lán sín, ef ástandið er ,normalt . Hitt er alveg rjett, að landbúnaðurinn er ekki fær um að bera lán með háum vöxtum, venjulegum víxilvöxtum, enda er það alþekt, að allar þjóðir, sem nokkuð vilja gera fyrir sinn landbúnað, leggja mikla áherslu á að sjá honum fyrir lánum með góðum kjörum. Og það mun sannast, að ef nokkuð verður til þess að lyfta íslenskum landbúnaði, þá er það þetta. Þá er Landsbanki Íslands líka trygður, hann, sem hvílir á herðum alþjóðir með öllum sínum skyldum. Það er alveg rjett, að landbúnaðinum er mikill styrkur að því að njóta þeirrar aðstoðar löggjafarvaldsins, sem honum er trygð með jarðræktarlögunum. En það nægir ekki. Það er ekki nóg að rækta jörðina. Menn verða líka að geta keypt sjer bústofn og bygt yfir hann, og menn verða að hafa fje til að reka bú sín. Það hlýtur því að haldast í hendur, að um leið og ræktunin eykst, verða búin að stækka. Það eina, sem gæti verið varasamt gagnvart Landsbankanum í þessu sambandi - og hv.þm. fór líka inn á það -, er það, að sparisjóðsfje landsmanna yrði kannske beint frá Landsbankanum og í þennan nýja banka. En jeg man svo langt, að hv.þm. hjelt langa ræðu í fyrra, þegar Landsbankafrv. var hjer á döfinni, og þótti þá ekki anda köldu frá Framsóknarflokknum til Landsbankans. Þá var verið að tryggja bankann, og hv.þm. þótti nóg um. Og aðalrök hans voru þau, að það væri verið að hleypa sparisjóðsfje inn á Landsbankann, en það gæti verið honum hættulegt sem seðlabanka. Það er rjett, ef Landsbankinn hefði ekki örugt ráð til að draga úr sparisjóðsfjárstraumnum að honum. Það kemur því úr hörðustu átt, þegar hv.þm. er nú að kvarta undan því, að sparisjóðsfje verði beint frá Landsbankanum, Nei, hv.þm. verður að viðurkenna, ef hann vill viðurkenna það, sem rjétt er, að það er sitthvað að líta á Landsbankann sem einkastofnun, sem ekki sjer út fyrir sinn þrönga hagsmunahring, eða sem lánsstofnun til þess að byggja upp sterk og alhliða viðskifta- og atvinnumál.

Hv. þm. hefir misskilið mig. Jeg sagði ekki þetta

. Jeg gat ekki skilið það öðruvísi, enda veit jeg ekki, hvað þetta innskot hv.þm. um bankann sem einstaklingseign hefir átt að sanna annað en þetta.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg gæti að vísu fallið frá orðinu, af því að hv.þm. Mýr. vjek að því atriði í ræðu hv. 1. þm. Reykv., sem jeg taldi sjerstaklega nauðsynlegt að andmæla, sem sje útibúinu á Selfossi. Jeg vil undirstrika það, sem hv.þm. Mýr. benti á, að það stóð svo sjerstaklega á, þegar útibúið var stofnað, að ekki má taka það til samanburðar við stofnun landbúnaðarbankans. Útibúið á Selfossi er einmitt ljóst dæmi þess, hvernig þjóðfjelagið má ekki haga sjer í slíkum málum. Það má ekki hvetja menn til að taka fje að láni og lána þeim það og koma svo á eftir og skattleggja þá sömu menn með gengishækkun. Hv. 1. þm. Reykv. hefir gott af að sjá, að það er einmitt þetta, stofnun ræktunarsjóðs, byggingar- og landnámssjóðs og landbúnaðarbanka, sem miðar að því, að ekki sje íhaldskyrstaða, heldur framför í þessum málum, sem gerir það óverjandi að koma á eftir og skattleggja menn með gengishækkun. Jeg tók það þegar fram við fyrstu umr. þessa máls, að þetta væri gert í fullri vissu um það, að ekki færi á eftir gengishækkun.

Er nú gengismálið komið á dagskrá?

. Hv. þm. má ekki kvarta, þó að minst sje á gengishækkun í þessu sambandi. Hann hefir sjálfur gefið tilefni til þess, með því að draga útibúið á Selfossi inn í umr. Það þarf að sýna hv.þm., hvað dæmi hans var illa valið. Það verður að prjedika yfir honum „í tíma og ótíma“, eins og hv.þm. mun kannast við, að einhversstaðar stendur. Hv. þm. sagði, að það væru smávægileg rök, þegar jeg benti á, að kröfur hefðu borist utan af landi um stofnun landbúnaðarbankans. Það er rjett, að kröfurnar eru ekki í sjálfu sjer nein rök. En þær eru ekki að ástæðulausu komnar fram. Það er mjög náið samband milli krafnanna og rjettmætis frv. Mönnum er orðið ljóst, um hve mikla þörf og rjettlætismál er að ræða. Hv. þm. fór aftur inn á ríkisábyrgðina og sagði, að fyrir þá, sem ætluðu að veita lán, skifti það litlu máli, hverskonar stofnun tæki lánið, ef ríkisábyrgð stæði að baki. Þetta hefir heyrst áður, að það komi engum við, til hvers fjeð sje notað, bara ef peningarnir fáist. En það eru sem betur fer ekki allir, sem líta þannig á. Í augum skynsamra fjármálamanna er fátt, sem eflir traust þeirra eins mikið og einmitt það, að verið sje að draga lánsfje hingað til þess að styrkja landbúnaðinn. Það er uppi sú stefna víða í heiminum, - má heita hún hafi alþjóðafylgi -, að það sje rjett og sjálfsagt að efla landbúnaðinn með því meðal annars að tryggja honum lánsfje, til þess að draga úr hinum óeðlilega ofvexti bæjanna. Hv. 1. þm. Reykv. kom inn á það, að stofnun Búnaðarbankans myndi leiða af sjer „inflation“ í peningamálum. Jeg verð nú að segja það, að margir erlendir fjármálamenn myndu brosa, ef þeir heyrðu hv.þm. tala um „inflation“ í sambandi við þá ráðstöfun, þegar beina á lánsfjenu til tryggasta atvinnuvegar þjóðarinnar. Jeg vil nærri því fullyrða, að landbúnaðarlán og „inflation“ sjeu hugtök, sem nálega útiloka hvort annað. Jeg hygg einmitt, að lán til landbúnaðarins myndu þvert á móti hindra „inflation“, ekki síst ef það sama lánsfje yrði að einhverju leyti dregið frá öðrum áhættusamari fyrirtækjum. Þá vjek hv.þm. að töpum landbúnaðarins í samanburði við töp annara atvinnuvega. Til þess að draga úr ummælum mínum um það efni sló hann því föstu, að landbúnaðurinn hefði ekki fengið nema hverfandi lítið af lánsfje bankanna, og á það yrði að líta, þegar borin væru saman töpin. Þessi rök eru þægileg fyrir hv.þm. þegar hann er að tala um töpin, en hann verður jafnframt að gera sjer grein fyrir því, að í þeim rökum felst viðurkenning þess, að landbúnaðurinn hafi orðið útundan við skiftingu lánsfjárins. Úr þessari misskiftingu er verið að bæta með þessu frv. Og það er ákaflega hæpið fyrir hv.þm. að greiða atkv. gegn því, úr því að hann viðurkennir, að misskiftingin eigi sjer stað. Síðast í ræðu sinni kom hv.þm. að því, að heppilegast myndi að fela Landsbankanum alla þá starfsemi, sem Búnaðarbankinn á að hafa á hendi. Talaði hann um, að dýrt væri að hafa stofnanirnar tvær, en bjóst við, að stjórn Landsbankans myndi geta innt þetta af hendi með aðstoð sjerstakra trúnaðarmanna. Jeg geri ekki ráð fyrir miklum aukakostnaði við stofnun Búnaðarbankans. Samkv. gildandi lögum er launuð stjórn við ræktunarsjóð og byggingar- og landnámssjóð. Sú stjórn fellur niður, þegar bankinn verður stofnaður. Þá verður heldur ekki þörf þeirra sjerstöku trúnaðarmanna, sem hv.þm. vill skipa við Landsbankann til að hafa eftirlit með landbúnaðarlánum. Jeg held því, að aukakostnaðurinn verði mjög lítill, og þó að hann yrði einhver, þá sje jeg ekki eftir honum til þess að inna af hendi svo þýðingarmikið starf sem þetta.

Jón Auðunn Jónsson Eins og hv.þdm. muna, var um það deilt, þegar endanlega var ákveðið um seðlaútgáfuna, hvort hún skyldi aðgreind frá annari bankastarfsemi eða ekki. Við, sem þá vorum í minni hl. og mæltum með sjerstökum seðlabanka, hljótum að vera ánægðir yfir því, að þetta frv. er fram komið. Með því eru gerðar ráðstafanir til að flytja nokkuð af starfsemi seðlabankans yfir í aðra stofnun. Það er von okkar, sem viljum halda seðlaútgáfunni út af fyrir sig, að sú viðleitni, sem hjer er hafin, haldi áfram, og að svo fari með tíð og tíma, að hin almenna útlánastarfsemi flytjist frá seðlabankanum yfir á aðrar hendur. Í öðru lagi vil jeg lýsa ánægju minni yfir því, að þetta mál skuli nú verða til lykta leitt, þó að jeg sje hinsvegar eigi samþykkur frv. að öllu leyti. Á þinginu 1921, þegar rætt var um stofnun fasteignabanka, hjelt jeg því fram, ásamt þáverandi hv.þm. Mýr., að lánsþörf landbúnaðarins yrði ekki fullnægt, nema nýtt fjármagn yrði fengið til þess og aðskilið frá öðru lánsfje bankanna. Reynslan hefir staðfest álit okkar. Þá höfðum við meiri hl. þingsins á móti okkur. Nú viðurkenna flestir, að búnaðarlánum beri að halda aðgreindum frá annari bankastarfsemi. Það hefði ekki verið nóg fyrir nokkrum árum að gefa landbúnaðinum kost á lánsfje. Það þurfti að skapa skilyrði til þess, að hann gæti veitt fjenu viðtöku. Eins og oft hefir verið tekið fram, hafa bönkunum borist ákaflega fáar beiðnir um landbúnaðarlán. Jeg minnist þess ekki frá starfi mínu á Ísafirði, að nokkrum manni væri þar synjað um landbúnaðarlán, svo framarlega sem fullnægjandi ábyrgð var fyrir því. En um það leyti var ekki til neins fyrir bændur að taka lán til ræktunar. Nú er aðstaðan breytt. Skilyrðin eru fyrir hendi, og það er mest og best að þakka jarðræktarlögunum frá 1923. Tíminn er kominn til þess, að landbúnaðurinn fái sína sjerstöku lánsstofnun. Hitt tel jeg ekki heppilegt, að skifta veðlánastarfseminni eins og hjer á að gera. Heppilegast væri okkur að taka upp sama fyrirkomulag og nú er í Danmörku, meðan við þurfum á erlendu fje að halda. Vaxtabrjefasala á erlendum markaði er erfið nema fylgt sje hinu svonefnda „Kreditforenings“- fyrirkomulagi, eins og Danir gera. Jeg hafði einu sinni von um allverulega sölu á brjefum ræktunarsjóðs í Englandi. En þegar hinn tilvonandi kaupandi fjekk í hendur þýðingu á lögum og reglugerð ræktunarsjóðsins, tilkynti lögfræðisráðunautur hans, að hann gæti ekki ráðið honum til að kaupa þessi brjef. Aftur á móti ráðlagði hann honum að kaupa áfram dönsk „Kreditforenings“-brjef. Jeg vildi benda hæstv. stjórn á það um leið og hún tekur lán til þessa banka, að það lán verður að takast til langs tíma. Það er vitanlegt, að landbúnaðurinn getur ekki skilað lánsfje eins ört og aðrir atvinnuvegir. Því þarf lánið að vera trygt til langs tíma. Jeg álít ekki rjett að blanda hinum gömlu deilum um töp bankanna inn í þessar umr. En jeg vil þó, að gefnu tilefni, benda á það, að eins og bankarnir hafa hlotið sín stærstu töp af sjávarútveginum, svo hafa þeir einnig haft af honum sínar mestu tekjur. Hv. þdm. mættu muna, að á árunum 1919-1920 var tekinn af útgerðarmönnum allur erlendur gjaldeyrir, sem þeim fjell til fyrir afurðir seldar á erlendum markaði, og bankarnir ákváðu, hvaða verð skyldi greitt fyrir þann gjaldeyri. Oft urðu þeir svo að kaupa þennan sama gjaldeyri fyrir miklu hærra verð stuttu síðar. Jeg þekki þess dæmi, að útgerðarmaður greiddi a. m. k. 40-50 þús. kr. skatt með þessum hætti á einu ári. Þessu hættir mönnum til að gleyma. Menn vilja heldur ekki líta á það, að töp bankanna eru síst meiri en búast mátti við. Í öðrum löndum, þar sem bankastarfsemi stóð á gömlum merg, urðu töpin engu minni. Og síst þurfa mönnum að vaxa töpin í augum, þegar þess er gætt, að bankastarfsemin hjer hvílir að langmestu leyti á sjávarútvegi, sem að vísu er nokkuð fallvaltur, en ber þó uppi mestan hluta af byrðum ríkisins og greiðir þyngri gjöld en lögð eru á sjávarútveg nokkursstaðar annarsstaðar. Í öðrum löndum er tekjuskattur af sjávarútvegi víðast lægri en af iðnaði. En hjer er tekjuskattur á hlutafjelögum, sem flest eru stofnuð til útgerðar, alveg sjerstaklega hár. Auk þess borgar sjávarútvegurinn mikið fje í tolla af erlendum efnivörum til útgerðarinnar.

Forseti (JörB): Útbýtt hefir verið í deildinni brtt. við 45. gr. frv., frá hv. 2. þm. Rang. Þessi till. er of seint fram komin, og þarf afbrigði til þess að hún megi koma til umr. og atkv.

0049Gunnar Sigurðsson: Jeg þarf ekki að tala langt mál fyrir brtt. minni. Hv. frsm. sagði, að í henni fælist lítil efnisbreyting. Það má vera, að hún sje ekki mikil, en þó er hún heldur til bóta. Mjer sýnist óheppilegt, að þingið skuli hafa gengið inn á þá braut að leggja lántökuábyrgð á hreppsnefndir. Jeg tel trygginguna næga án þess, þegar aðeins er miðað við helming veðsins með verðlagsskrárverði. Það mun nú óalgengt, að bændur felli fje fyrir fóðurskort. Hinsvegar var það misskilningur hjá hv.þm. S.-Þ., að jeg væri að amast við fóðurbirgðafjelögum. Jeg er aðeins á móti því, að þau sjeu gerð að skilyrði fyrir lánveitingu. Þó að brtt. mín verði samþ., getur bankastjórnin heimtað, að lántakandi sje í fóðurbirgðafjelagi, ef henni þykir ástæða til. Og hún myndi líklega gera það í mörgum tilfellum, þó að eigi sje hún skylduð til þess undantekningarlaust.

Haraldur Guðmundsson Jeg hefi hingað til setið hjá að mestu leyti í þessum umr. En jeg tel naumast viðeigandi, að frv. fari svo út úr deildinni, að ekki sje gerð grein fyrir, hversu mikið það fjármagn er, sem sú lánsstofnun, sem hjer er um að ræða, á að hafa til umráða, og hverjar þær skyldur eru, sem ríkissjóði eru lagðar á herðar með stofnun hennar. Jeg hefi nú reynt að gera mjer grein fyrir þessu, og útkoman er sem næst því, er hjer segir: Eftir frv. á bankinn að starfa í 5 deildum. Fyrir sparisjóðs- og rekstrarlánadeild má ríkissjóður ábyrgjast alt að 3 milj. kr. Eigi er unt að spá neinu um það, hversu mikið sparifje sú deild muni fá til umráða, en til þess mun ætlast, að kapp sje lagt á að afla henni fjár á þann hátt, m. a. með því að ávaxta þar opinbera sjóði. Stofnfje veðdeildarinnar er eftir frv. milj. kr., auk þess, sem hún fær nokkurn hluta kirkjujarðasjóðs til ráðstöfunar. Þá er og gert ráð fyrir, að ríkið taki 2 milj. kr. lán til vaxtabrjefakaupa hennar vegna. Veðdeildin má selja vaxtabrjef fyrir áttfalda stofnfjárupphæðina, eða 10 milj. kr. alls. Þá er bústofnslánadeildin. Stofnfjé hennar er 1 milj. kr. Lánsheimild stjórnarinnar til vaxtabrjefakaupa er 11/2 milj. Vaxtabrjef deildarinnar mega nema sexfaldri stofnfjárupphæð, eða um 9 milj. króna. Af lögunum um ræktunarsjóð er ekki hægt að sjá með fullri vissu, hvert stofnfje hans er, en það mun vera eða verða milli 2 og 3 milj. kr. Landsbankanum er gert að skyldu að kaupa 1 milj. og 400 þús. í vaxtabrjefum sjóðsins, og alls mega þau nema 6-faldri stofnfjárupphæðinni. Alls getur sjóðurinn því haft til umráða 15-18 milj. kr. Árlegt framlag ríkisins til byggingar- og landnámssjóðs er 200 þús. kr. Ríkisstjórnin hefir heimild til að taka lán handa sjóðnum, alt að 5 milj. kr. Sje eigi gert ráð fyrir, að alt framlag ríkissjóðs gangi upp í greiðslu á vaxtamismun, má ætla, að fje það, er sjóðurinn hefir til umráða, verði að nokkrum tíma liðnum kringum 6 milj. kr. Að þessu athuguðu telst mjer svo til, að 4 síðast töldu deildir Búnaðarbankans geti innan skams haft í veltu fast að 40 milj. kr. (nákvæmlega 37 milj.) í vaxtabrjefum, lánum með ríkisábyrgð og beinum framlögum frá hinu opinbera. Þá þykir mjer líklegt, að gera megi ráð fyrir, að hann fái til meðferðar í sparisjóðsdeild áður en langt um líður a. m. k. ca. 20 milj. kr. af sparifje þjóðarinnar, auk 3 milj. kr. láns með ábyrgð ríkissjóðs. Væri veltufje bankans þá alls um 60 milj. kr., og yrði hann þá langstærsti banki hjer á landi. Mig furðar talsvert á því, að hæstv.forsrh. skuli ekki hafa gert deildinni nánari grein en hann hefir gert fyrir því, hversu mikið fje hjer er um að ræða.

Það sjest í frv.

. Almenningur leggur varla út í að reikna þetta út eftir frv. Það veit hæstv.forsrh. Og það er nokkurnveginn sjálfsagt að láta þetta koma greinilega fram hjer á Alþingi og í Alþingistíðindunum, ekki síst þegar þess er gætt, að ríkið á að bera ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans, auk hinna sjerstöku ábyrgða og beinna framlaga. Bein framlög frá ríkinu til bankans teljast mjer 6 milj. kr. Lántökuheimildir og ábyrgðarheimildir nema 13 milj. Og veltufjeð alt, sem ríkissjóður ber ábyrgð á, getur, eins og jeg hefi tekið fram, fljótlega orðið alt að 60 milj. kr. Því neitar enginn, að svo framarlega sem þessi lög verða samþ. og ná tilgangi sínum, er mikið gert til að bæta úr lánsþörf landbúnaðarins, sem hingað til hefir ómótmælanlega verið allmjög afskiftur við úthlutun starfsfjár. Þó að jeg sje, eins og jeg hefi áður tekið fram, ekki viss um, að farin sje rjetta leiðin í þessu frv., mun jeg samt greiða atkv. með því. Jeg get ekki neitað því, að mjer finst óviturlegt, að horfið skyldi vera frá hugmyndinni um einn ríkisveðbanka. Mín skoðun er sú, að öll veðlánastarfsemi í sveitum og kaupstöðum væri best komin hjá einni og sömu stofnun. Gangi þetta frv. í gildi, höfum við fljótlega 5 tegundir bankavaxtabrjefa hjer á landi. Búnaðarbankinn hefir 3 tegundir: vaxtabrjef veðdeildar, bústofnslánadeildar og ræktunarsjóðs. Auk þess er veðdeild Landsbankans með sín vaxtabrjef. Loks var samþ. á síðasta þingi heimild til stofnunar og starfrækslu fasteignalánsfjelaga. Eftir því sem jeg best veit, hefir eitt slíkt fjelag nú þegar trygt sjer nokkurt fje með aðstoð Íslandsbanka og er í þann veginn að taka til starfa. Bætist þá við enn ein tegund vaxtabrjefa. Að hafa svo margar tegundir vaxtabrjefa verð jeg að telja mjög óheppilegt. Vaxtabrjef þessara stofnana eru til mismunandi tíma og með mismunandi vöxtum og verða seld af mörgum aðilum. Má því telja víst, að þau verði talin misjafnlega útgengileg og nokkuð misjafnlega trygg. Þetta er stjórninni sýnilega ljóst, því að hún hefir í þessu frumvarpi gert ýmsar smávægilegar ráðstafanir til að tryggja sölu brjefanna með því að heimila lántöku ríkissjóðs til brjefakaupa. En allir ættu þó að geta orðið sammála um, að ríkið geti ekki orðið aðalkaupandi brjefanna, og að óhjákvæmilegt verði að leita að mjög miklu leyti til útlendra peningamanna eða stofnana. Jafnvel þótt horfið yrði að því að láta eina og sömu stofnun selja öll þessi brjef, sem áreiðanlega væri til bóta, myndi salan samt ganga ver af því að þau eru gefin út af svo mörgum og ólíkum stofnunum. Jeg geri ráð fyrir, að örlög þessa frv. sjeu þegar ráðin. Jeg vildi þó eigi láta undir höfuð leggjast að benda á þau atriði, sem jeg nú hefi talað um, áður en það fer út úr deildinni. Hæstv. forsrh. hefir haldið því fram, að hættan, sem fylgdi lánum til landbúnaðar, væri hverfandi lítil, samanborið við önnur lán, sem bankarnir hjer hefðu veitt. Jeg skal játa það, að reynslan hefir orðið sú til þessa yfirleitt, að því er jeg best veit, að lánsstofnanirnar hafa beðið minni töp af lánum til landbúnaðar heldur en til sjávarútvegs og verslunar, og einmitt þetta er ástæðan til þess, að jeg álít rjett að gera nokkurn mun, og hann ekki alllítinn, á vaxta- og lánskjörum til landbúnaðar frá því sem er til hinna áðurnefndu atvinnugreina. Hinsvegar er það vitanlega fjarri öllum sanni að halda því fram, að ekki fylgi og nokkur áhætta lánum til landbúnaðar. Það er rjett hjá hv. 1. þm. Reykv., að töp hafa orðið nokkur á þeim lánum. Þær upphæðir munu smáar, þegar borið er saman við töp bankanna á öðrum atvinnuvegum, en við þann samanburð er ekki rjett að líta á töpin eingöngu, heldur og á lánsupphæðirnar og hlutfallið milli taps og útlána til hvers atvinnuvegar. Jeg hygg, að skýrslur liggi ekki fyrir um það, hversu mikil töpin hafi orðið, þegar miðað er við hundraðstölu lána til landbúnaðar og sjávarútvegs; væri þó fróðlegt að fá skýrslur um það efni. Því verður ekki neitað, að þessi tvö síðustu þing hafa sýnt ákaflega mikla viðleitni í þá átt að koma peningamálum okkar í fastara horf. Hitt kann að verða ágreiningur um, hversu vel og hyggilega þar hafi verið að unnið. Þingið í fyrra samþykti verulegar breytingar á lögum um Landsbanka Íslands, og fyrir þessu þingi liggur í fyrsta lagi frv. til verðfestingar eða stýfingar, og nú er um að ræða frv. um þessa sjerstöku lánsstofnun fyrir landbúnaðinn. Jeg vildi mega vænta þess, að þeir hv.þm. og sú hæstv. stjórn, sem nú kann svo vel að sjá þörf sveitamannanna í þessum efnum, kunni jafnvel að sjá þörf annara manna, sem þetta land byggja. Það var vikið að því við 1. og 2. umr., að í frv., sem hjer liggur fyrir, væri ekki gert ráð fyrir lánveitingum til annara manna en þeirra, sem hefðu landbúnað eingöngu fyrir atvinnu. Nú hefir hæstv.forsrh. lýst því yfir hjer áður í deildinni, að hann fyrir sitt leyti væri samþykkur og vildi vinna að því, að úr þessu yrði bætt þannig, að upp í þetta frv. væri tekin heimild til þess að lána smábændum í grend við bæina, verkamönnum og sjómönnum, sem hafa nokkra jarðrækt til uppbótar atvinnu sinni.

Þeir breyta því til hins verra, náttúrlega

. Jeg vil helst ekki leggja trúnað á spár hv. 1. þm. Reykv., þar til ef reynslan sannar annað; þá verð jeg auðvitað að gera það. Þangað til tek jeg orð hæstv. ráðh. trúanleg. Annað er það, sem jeg ekki vil láta hjá líða að benda á. áður en frv. kveður þessa hv. deild; það er það, að ekki verður sjeð á frv., að gerður sje neinna greinarmunur á því, hvernig landbúnaðurinn er rekinn. Jeg drap nokkuð á þetta hjer í gær, við umr. um frv. til ábúðarlaga. - Jeg álít, að það skifti miklu, hvor stefnan verður upp tekin, hvort hlúð er að einstökum fjáraflamönnum, sem af einhverjum ástæðum hafa yfir miklu fje að ráða, leggja undir sig hálfa hreppa og reka bú sín að mestu eða öllu leyti með leigðu vinnuafli, eða hvort á að örfa menn til smábúskapar, þar sem meiri hluti þeirra manna, sem vinna að búnaðinum, er skyldulið þess, sem býr, en lítill aðkeyptur vinnukraftur fenginn. Jeg sje ekki, að hjer sje gerður neinn greinarmunur á þessu tvennu. Mjer virðist, að sá maður t. d., sem kannske býr á mörgum jörðum saman og hefir hundruð þúsunda króna í veltunni, og rekur búið með eingöngu aðkeyptum vinnukrafti, eigi að njóta sama styrks og sömu lánskjara hjá Búnaðarbankanum og bóndinn, sem sjálfur yrkir og ræktar jörð sína og hagnýtir hana með skylduliði sínu svo að segja eingöngu. En á þessu er mjög mikill munur; annað búið er rekið sem gróðafyrirtæki, en hitt sem bjargræðisvegur mannsins sjálfs, sem búið stundar, og fjölskyldu hans. Jeg get ekki látið hjá líða einmitt í sambandi við þetta frv. að drepa nokkuð á annað frv., sem liggur fyrir þinginu. Það er frv. um styrk frá því opinbera til verkamannabústaða. Jeg verð að vona, að sá flokkur í þinginu, sem rjettilega kann að meta þörf bænda til aukins starfsfjár til að bæta bústofn sinn og húsakynni, kunni og að sjá þarfir verkamanna í kaupstöðum til að geta bætt sín húsakynni. Vona jeg, að það sýni sig þegar líður á þingið og málin koma til atkvæða. Jeg hefði nú freistingu til þess, þótt það þyki kannske miður fara við 3. og síðustu umr. frv., að drepa nokkuð meira á bankamál okkar og peningamál yfirleitt, en jeg skal láta nægja að vekja athygli á, að sú stefna virðist tekin upp, ef þetta frv. verður að lögum, að hvor meginþáttur atvinnulífsins eigi að hafa sína lánsstofnun, og þá lít jeg svo á, að óumflýjanlegt verði að sjá hinum höfuðatvinnuvegi landsmanna, sem er sjávarútvegurinn, fyrir sjerstað í lánsstofnun, sem er hliðstæð við þessa. Jeg ætla, að jeg hafi tekið rjett eftir hjá hæstv.forsrh., að hann. er hann svaraði hv. 1. þm. Reykv., ekki segði neitt um það, hvort hann væri því fylgjandi, að sett yrði upp lánsstofnun fyrir sjávarútveginn yfirleitt, heldur aðeins, að hann væri því meðmæltur, að smábátaútgerðin fengi sína lánsstofnun. Jeg get auðvitað ekki lagt hæstv.forsrh. orð í munn, en mjer þykir það líklegt, að hann, með glöggsýni sinni um hag bænda, muni einnig sjá, að það er engu síður þörf fyrir sjávarútveginn að fá hagkvæm lán. Ef það er sjerstaklega þörf á að útvega lán til landbúnaðarins, þar sem því m. a. hefir verið haldið fram, að áhættan sje þar minni, þá er það líka víst, að mikið af því lánsfje, sem lagt er beint eða óbeint til sjávarútvegsins, svo sem til skipakaupa, húsa- og verksmiðjubygginga, má einnig heita mjög örugt, og vitaskuld er ekki sama áhættan á öllum þeim lánum, sem veitt eru til sjávarútvegs. Það er misjafnt, eftir því til hvers lánunum er varið, og ætti það auðvitað að koma fram í vaxtakjörunum. Jeg álít eðlilegt, að með því að setja upp sjerstaka lánsstofnun fyrir sjávarútveginn, þá yrði tekið tillit til alls þessa. Enn vil jeg taka eitt fram. Mjer virðist það talsvert undarlegt og óviðeigandi, að samtímis því, sem ríkissjóði eru bundnir svo stórir baggar sem gert er í frv. þessu, þá skuli ekkert orð heyrast frá hæstv. stjórn um það, hvort hún hafi til þessa notað lánsheimildir þær, sem henni voru veittar í fyrra, og hvort hún hafi lagt Landsbankanum það fje, sem ráð var fyrir gert í Landsbankalögunum. Eftir þessu hvorutveggja inti jeg við umr. um verðfestingarfrv., en fjekk ekkert svar.

Jeg hefi alls ekki heyrt þessa fyrirspurn hv.þm. fyr

. Mjer finst þetta skifta miklu máli, því að það er m. a. af sumum talið frv. til gildis, þótt mjer finnist það hæpin meðmæli, að með lögunum verði mjög dregið sparifje úr höndum Landsbankans yfir til þessa nýja banka. Finst mjer eðlilegt og sjálfsagt, að hæstv. stjórn gefi upplýsingar um þetta, því að jeg get ekki tekið undir það með hæstv.forsrh., að þessi banki eigi að verða sterkasti bankinn í landinu. Jeg lít svo á, að seðlabankinn, sem á að vera þungamiðjan í okkar peningamálum, eigi að vera sterkastur, svo sterkur, að til hans geti hinir aðrir bankar leitað, og jeg vil gera ráð fyrir því, að það sje ekki tilgangur hv.flm. frv., að það verði á nokkurn hátt til þess að draga úr þroska Landsbankans, því að ef svo væri, þá væri illa farið. Jeg get svo látið þetta nægja að þessu sinni, en jeg kynni því vel, ef hæstv. stj. eða hv.flm. frv. vildu greiða mjer svör við þessum spurningum, sem jeg nú flutti hjer.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi ekki heyrt hv.þm. Ísaf. beina þessari spurningu til stj. fyr, en jeg get lýst yfir því, að stj. hefir ennþá ekki notað heimildina til að taka ríkislán.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Það eru aðeins örfá orð. Jeg sje enga ástæðu til að fara að blanda mjer inn í þær umr., sem hjer hafa orðið á seinustu stundu um þetta mál alment. Jeg gerði nokkra grein fyrir því í framsöguræðu minni við 2. umr., hverjar ástæður lágu til þess, að landbn. mælir einhuga með þessu frv., og þykist ekki þurfa að endurtaka neitt af því. Jeg lít líka svo á, að við 2. umr. hafi vilji deildarinnar komið í ljós, þar sem hv. deild þá samþ. frv. grein fyrir grein. Jeg hugsa því, að þær umr., sem hjer verða, og einkum hjer á eftir, um það, hvort þetta frv. eigi yfirleitt að ganga í gegnum deildina eða ekki, sjeu heldur þýðingarlitlar. - Aðeins út af þeim athugasemdum, sem tveir hv.þm. hafa gert við till.n., var það, að jeg kvaddi mjer hljóðs. Hv. 2. þm. Rang. vill láta fella niður 3. málsgr. 45. gr., en í þess stað láta 5. málsgr. standa. Jeg býst við, að allir hv.þdm. hafi tekið eftir því, hver munur er á þessari till. og till.n. Samkv. till.hv. 2. þm. Rang. er bankastjórninni aðeins heimilað að heimta viðbótartryggingu þegar búfje, annað en nautgripir, er sett að veði, en samkvæmt till.n. er það skylt að krefjast viðbótar við trygginguna. Þessi till.hv.þm. er náttúrlega fram komin vegna þess að hann telur, að búfje geti verið algerlega fullnægjandi veð, en jeg varð þó ekki var við, að hv.þm. hrekti það, sem jeg hafði áður fyrir hönd n. sagt um þetta efni. N. þykir það óvarlegt að fallast á þetta. Hið sama kom fram hjá hv.þm. S.-Þ., eða svipað, en hv.þm. ljet þó sjerstaklega óánægju sína í ljós yfir því, að n. hefði felt niður, að það sje gert að skilyrði, að lántakandi sje í fóðurbirgðafjelagi; virðist hv.þm. því að nokkru leyti fallast á þá skoðun n., að veð í búfje sje ófullnægjandi trygging. Í þessu sambandi sagði hv.þm., sem og er rjett, að trygging nægilegra fóðurbirgða væri fyrsta skilyrði til þess, að búfje geti verið trygt sem veð. Í því sambandi mintist hv.þm. ennfremur á, að það væri mikið gagn að fóðurbirgðafjelögum og ekki væri nema gott til þess að vita, ef samþykt þessa frv. eða þessa ákvæðis yrði til þess að fjölga þeim. Jeg ætla ekki að fara langt út í það atriði, en aðeins geta þess, að jeg efast um, að það sje svo fjarska mikið gagn að þessum fóðurbirgðafjelögum fram yfir það, að sveitin fylgi forðagæslulögunum. En eins og jeg hefi oft bent á, eru fóðurbirgðafjelög blátt áfram ekki til nema á svo fáum stöðum, að þau koma varla til greina, þegar um þetta er að ræða. Þeim fjölgar, segir hv.þm. (IngB). Það er spádómur, sem enginn veit hvort rætist. Þá talaði hv.þm. um það, að ef svo væri, að búfje þætti einhversstaðar algerlega trygt, hvers vegna þá mætti ekki lána út á það. Jeg vil aðeins spyrja: Er búfje nokkursstaðar trygt sem veð? Það getur komið fyrir fleira en fóðurskortur, t. d. sýki. Þá mintist hv.þm. á það, að það væri ekkert ljettara eða betra fyrir lántakanda að fá hreppsábyrgð heldur en ábyrgð fóðurbirgðafjelaga. Það má náttúrlega halda þessu fram; jeg skal ekki bera á móti því, en jeg sje þá ekki heldur, að það sje neitt aðgengilegra fyrir manninn sjálfan að leita til fóðurbirgðafjelags heldur en til hreppsnefndar; en svo kemur þetta ekki til greina, af því að fjelögin eru ekki til, og þess vegna er ómögulegt að halda þessu ákvæði. Ef menn á annað borð ganga út frá því, að það sje nauðsynlegt að hafa viðbótartryggingu, þá er ómögulegt að binda það við fóðurbirgðafjelög eins og nú er ástatt, og á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í frv. Jeg sagði í upphafi, að jeg ætlaði ekki að blanda mjer inn í þær almennu umr., sem orðið hafa um þetta mál, en þó ætla jeg aðeins að minnast á eitt atriði í ræðu hv.þm. Ísaf. Mjer skildist á hv.þm., að hann teldi, að ef þetta frv. yrði samþ., þá væri um leið gengið inn á þá braut, að hvor höfuðatvinnuvegur landsmanna ætti að hafa sína bankastofnun og teldi eðlilegt, að þá kæmi fram krafa um að stofna sjerstakan banka fyrir sjávarútveginn. Út af þessu ætla jeg aðeins að segja það, að jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að sjávarútvegurinn hafi nú þegar 2 banka, Landsbankann og Íslandsbanka, og að honum muni ekki þörf á fleirum. Þó á þetta sjerstaklega við um stórútgerðina.

Magnús Jónsson Þó að talsvert hafi verið yrt á mig hjer, get jeg komist af með stutta athugasemd, því að það er ekki svo mikið nýtt, sem kemur fram í þessu. Jeg varð fyrir dálitlum vonbrigðum eftir ræðu hv.þm. Ísaf., sem hafði dregið svo skýrt fram rökin á móti þessari aðferð, sem stjórnin hafði tekið upp á hjer. Kom það dálítið undarlega fyrir, þegar hv.þm. ætlar svo að greiða atkv. með frv. En þetta skýrðist, þegar hv.þm. sagðist vonast eftir góðum undirtektum undir annað mál, sem hann er með hjer. Er vonandi, að hv.þm. verði að trú sinni. Það var annars hv.þm. Mýr., sem gerði mína síðari ræðu að umtalsefni. Mjer skildist á hv.þm., að hann væri eitthvað að tala um það, að það hefði ekki verið nema meiri hl. bankaráðsins, sem hefði gefið n. þessar upplýsingar.

Já, mjer skildist það af ræðu hv.þm.

. Nei, það var víst alt bankaráðið, en einn bankaráðsmaðurinn skrifaði víst undir með fyrirvara, að mig minnir, og jeg er að vonast til þess, að sá fyrirvari hafi verið um málið sjálft, en að hann hafi ef til vill ekki kært sig um að vera að gefa út sjerstakt álit um málið. Það var alveg misskilningur hjá hv.þm. Mýr., þegar hann hjelt, að jeg hefði verið að bera saman aðstöðu bankans og svo einstaklings, sem ætti bankann. Það er svo sem auðvitað, að ef einstaklingur ætti bankann, þá mundi hann verja hagsmuni hans í líf og blóð, en bankaráðið á vitanlega ekki að feta í hans fótspor. Það, sem jeg sagði, var það, að ef einstaklingur ætti Landsbankann og ætlaði að setja svona stofnun á stað, þá myndi honum aldrei detta í hug að setja á stofn annan banka í samkepni við fyrri banka sinn, heldur aðeins auka við þeim starfskröftum og því fje, sem til þyrfti; honum myndi aldrei detta í hug að fara að setja upp þríhöfðaða stjórn, byggja nýtt hús yfir bankann o. fl. o. fl., sem yrði aukakostnaður án þess að ná nokkru meiri árangri heldur en að stofna sjerstaka deild innan Landsbankans í þessu skyni. Auðvitað dettur mjer ekki í hug að halda annað en að bankaráðið hafi svarað með hagsmuni ríkisins fyrir augum, en mjer finst, að það, sem hjer er prentað eftir því, sje svo „þunt“, svo vitlaust, ef það orð má nota, þar sem það heldur því fram, að það geri bankanum ekkert til, þó það sje sett upp samkepnisstofnun, sem tæki frá honum nokkuð af starfsfjenu, hálf ríkisábyrgðin o. s. frv. Þar sem bankinn heldur því fram, að hann hafi ráð til að halda í sparisjóðsfje með vaxtakjörum, þá hefi jeg sýnt fram á það áður, að bankinn hefir alls ekki neina aðra möguleika til þess en hinn bankinn. Jeg get ekki kannast við, að jeg sje í neinni mótsögn við sjálfan mig, þó jeg telji nú erfitt fyrir Landsbankann að missa af því sparisjóðsfje, er hann hefir þegar fengið, enda þótt jeg væri á móti ríkisábyrgð á bankanum í fyrra, af þeim ástæðum, að of mikið sparisjóðsfje mundi þá safnast að honum. Þá taldi jeg það skaðlegt vegna þess, að það mundi draga um of frá öðrum peningastofnunum, og auk þess taldi jeg ekki gott, að mikið af fje hrúgaðist að bankanum á þessum tímum, er gengið væri ekki fastara en nú er. Þetta er alt annars eðlis en hitt, hvort gott er fyrir bankann að missa af því fje, er hann þegar hefir fengið og fest í viðskiftunum. En hafi jeg nú þrátt fyrir alt skift um skoðun, sem jeg þó mótmæli algerlega, þá hafa andstæðingar mínir frá í fyrra ekki síður gert það. Jeg hefi ávalt talið það nauðsynlegt og heilbrigt, að Landsbankinn væri sem allra sterkastur, og er því vitanlega á móti því að rýra hann á nokkurn hátt. Og jeg á eftir að sjá, hvernig bankaráðið, eftir að það hefir lagt blessun sína yfir þessa tilraun til að rýra bankann, ætlar sjer að bjarga honum úr þeim örðugleikum, sem hann á við að stríða. Jeg er hálfhræddur um, að þeir verði ekki sjerstaklega glaðlegir og verði þess brátt varir, að honum hefði ekki veitt af öllu sínu til þess að hafa sig upp. Það var ofmælt hjá hv.þm. Mýr., er hann kvað mig hafa sagt, að landbúnaðurinn væri alls ekki fær um að ávaxta þetta fje, er hann á að fá til afnota. Þetta hefi jeg aldrei sagt, þó jeg sje hinsvegar þeirrar skoðunar, að landbúnaðurinn eins og hann er nú eigi mjög erfitt með að bera mikil lán. Sjerstaklega allur smærri búskapur. Það, sem jeg var aðallega að mótmæla, var það, að ekkert tapaðist á landbúnaðinum. Jeg taldi hollara og rjettara að styðja að aukinni ræktun með styrkjum úr ríkissjóði samkv. jarðræktarlögunum, eins og þegar hefir verið gert. Því undirstaða þess, að landbúnaðurinn geti borið lán, er aukin ræktun. Ef tími væri til, gæti jeg rætt nokkuð við hæstv.forsrh. um útibúið á Selfossi, en verð að sleppa því nú að mestu leyti. Hann sagði, að það hefðu verið sjerstaklega slæmir tímar og því hefði útibúið tapað. En hann verður að gæta að því, að við verðum altaf að vera viðbúnir sjerstökum tímum og vitanlega töpuðu bankarnir engu, ef slíkir tímar kæmu ekki altaf öðruhvoru. Þetta ætti að vera nóg til þess að hrinda þeirri trúarsetningu, að ekkert af þeim lánum, er bændum eru veitt, tapist. Og þó ekki sje búið að afskrifa nema ca. 300 þús. kr. á Selfossi, þá bið jeg menn athuga það vel, að ekki er ennþá búið að innheimta allar útistandandi skuldir, og mjer kæmi ekki á óvart, þó það kæmi ekki alt með fullum skilum. Munurinn á sjávarútvegi og landbúnaði í þessu falli er aðallega sá, að hagur útgerðarinnar er fyr gerður upp, svo töp hans koma fyr í ljós. Af þessu er jeg því miður hræddur um, að meira tapist á útibúinu á Selfossi en búist er við.

Það er ekki ennþá búið að gera upp lán sjávarútvegsins

. Jeg get ekki farið að ræða um gengismálið í þessu sambandi, en það er vitanlega fjarstæða hjá hæstv.forsrh., að töpin austanfjalls stafi öll af gengishækkuninni. Svo skal jeg ekki teygja þetta lengur. Hæstv. forsrh. hefir játað, að það muni hafa aukakostnað í för með sjer að setja upp þennan nýja banka. En jeg fullyrði, að hægt hefði verið að koma honum upp án nokkurs aukakostnaðar, hefði hann verið hafður í sambandi við Landsbankann. Væntanlegur kostnaður af honum verður því gersamlega að óþörfu til orðinn.

Bjarni Ásgeirsson Jeg ætla að byrja á því atriði í ræðu hv. 1. þm. Reykv., þar sem hann var að tala um, að gæta þyrfti varúðar í því að veita landbúnaðinum lán. Þetta er vitanlega rjett. Það verður ávalt að fara varlega í slíkum lánveitingum til hvers sem er. En það, sem jeg býst við, að hv.þm. hafi aðallega átt við, er það, að landbúnaðurinn ætti erfitt með að ávaxta fje með þeim kjörum, er nú eru ríkjandi á peningamarkaðinum. Þetta er líka rjett, en það verður í þessu sambandi að athuga það, að peningamarkaðurinn hjer er bygður fyrir alt aðrar atvinnugreinar. Það er því ekki að marka, þó að landbúnaðurinn geti illa borið lán með slíkum kjörum, og engin sönnun þess, að hann geti ekki borið lán, sem eru við hans hæfi. Enda vil jeg minna hv.þm. á það, að það er alment viðurkent, að varla sje nokkur atvinnugrein í heiminum, sem tryggari er og þróttmeiri en danski landbúnaðurinn. En samt er það svo, að hann hefir þurft að búa við alveg sjerstök lánskjör og hefir í því skyni komið á hjá sjer mjög fullkomnu lánakerfi, sem fyrst og fremst miðar að því að veita löng lán og ódýr. Og það eru einmitt slíkar kröfur, sem hjer er verið að gera. Og ef vel verður á haldið, mun það sýna sig hjer líka, að þessi stofnun mun borga sig vel. Hjer er aðeins verið að gera einskonar fjárskilnað milli tveggja helstu atvinnuveganna, landbúnaðarins og sjávarútvegsins, og annara atvinnuvega, er skemri og dýrari lán þola vegna sinnar aðstöðu. Þeir hafa fengið meira áður og tapað meiru; því verða þeir að sætta sig við hærri vexti til að borga upp töpin, sem af þeim leiðir. Það er því sjálfsagt að mynda sjerstaka stofnun fyrir landbúnaðinn og blanda honum ekki saman við hina. Jeg veit, að bankastjórar Landsbankans líta ekki eins á það og hv. 1. þm. Reykv., að rjett sje að láta Landsbankann hafa þessa stofnun, sem byggir starfsemi sína á alt öðrum grundvelli. Og jeg get frætt hv.þm. um það, að bankastjórarnir eru mjög mótfallnir því ákvæði, er sjútvn. hefir sett inn í frv. um fiskiveiðasjóðinn, að hann skuli ávaxtast í Landsbankanum, og það enda þótt fjárhagur hans verði algerlega aðskilinn. Það er því alls ekki hægt að segja, að það sje verið að spilla fyrir Landsbankanum, þó þessi Búnaðarbanki verði ekki látinn vera nokkurskonar deild af hinum. Það mun rjett hjá hv.þm., að nokkuð af sparisjóðsfje Landsbankans muni renna til þessa nýja banka, en hv.þm. hefir áður talað mjög um það, hversu mikil hætta Landsb. geti stafað af miklu innstreymi sparifjár, og ætti hann því ekki að vera að amast við því, þó reynt sje að draga eitthvað úr þeim straum, er hann hræddist svo mjög í fyrra. Viðvíkjandi því, er hv.þm. talaði um ræktun landsins, get jeg sagt það, að það er alveg rjett hjá honum, að styrkir þeir, er ríkið hefir veitt til jarðræktarframkvæmda, eru mjög mikils virði og hafa gert mikið gagn. En enginn má láta sjer detta í hug, að þeir einir nægi til þess að bjarga landbúnaðinum úr þeim voða, sem hann er nú í. Þess vegna er það, að ef ekki er nú veitt nokkru peningaflóði, þó vitanlega með allri sjálfsagðri gætni, yfir til hans, þá mun hann halda áfram að veslast upp í samkepninni við aðra atvinnuvegi. Ræktunin ein dugir ekki, því þá þarf vjelar til að vinna hið ræktaða land, svo þarf búpening til þess að ávaxta það fje, sem til ræktunar og annars kostnaðár er varið, og svo hús bæði yfir fólk og fje. Öllu þessu þarf að sjá landbúnaðinum fyrir, ef hann á að geta framfleytt því fólki, er á honum vill lifa, og tekið á sig þær þjóðfjelagslegu byrðar, er hann verður að standa undir, m. a. ábyrgðir fyrir Landsbanka Íslands.

Ingólfur Bjarnarson Mjer fanst anda nokkuð kalt til fóðurbirgðafjelaganna frá hv.frsm.

Nei, nei

. Jú, því mjer fanst samanburður hans eiga að sanna, að ekkert væri með þeim fengið. En dæmi það, er hann tók, sannar ekkert, því bæði geta fóðurtryggingar í hans hreppi verið í svo góðu lagi, að ekki þurfi úr að bæta þó þar sje ekki fóðurbirgðafjelag, og eins má vera, að fóðurbirgðafjelag það, er hann tilnefndi í nágrannasveitinni, sje ekki nema nafnið, eins og vitanlega getur átt sjer stað, og þá ekkert við það að miða. Enda er gert ráð fyrir því í frv., að lántakandi þurfi í þessu tilfelli að vera í fóðurbirgðafjelagi, er bankastjórnin tekur gilt. Þetta er alveg rjettmætt ákvæði, því þessi fjelög geta vitanlega verið mjög mismunandi. Jeg talaði ekki um, hvort lántakendum væri ljettara að fá ábyrgð hreppa eða fóðurbirgðafjelaga, enda tel jeg það ekki neitt sjerstakt bjargræði í þessu máli að gera lánsaðgönguna sem allra greiðasta. En jeg benti á, að hreppsfjelögunum væri um of íþyngt með þessu ákvæði um hreppsábyrgðina, sem þó mundi ekki ávalt koma lánbeiðendum að haldi. Í þessu sambandi mintist hv.frsm. á það, að fóðurbirgðafjelögin væru svo fá, að þetta ákvæði kæmi ekkert að liði hvort sem væri. En þá er athugandi, að þetta myndi einmitt verða til þess að fjölga þeim, og tel jeg þá vel farið. - Jeg vil að síðustu taka fram, að jeg get ekki sjeð, að þetta ákvæði um fóðurbirgðafjelögin sje á nokkurn hátt harðara skilyrði í þessu máli heldur en það, sem stendur um, að búfjeð sje trygt gegn sjúkdóma- og slysahættu.

Magnús Torfason Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, og hugsun sú, sem vakti fyrir mjer með því, var það, að í frv. er talað um að ljúka við að byggja hafnargarðana og til nauðsynlegustu mannvirkja innan hafnar í Vestmannaeyjum. Mitt álit er það, að það sje sjálfsagt að leggja fje til að byggja hafnargarðana sjálfa; það verður alls ekki hjá því komist, en aftur hvað snertir mannvirki innan hafnarinnar í Vestmannaeyjum, þá verð jeg að telja, að ríkissjóði sje óskyldara að leggja fje til þess. Það er sagt hjer, að það megi verja af því fje alt að 70 þús. kr., og þá vil jeg leggja áherslu á með því, að það sje ekki skylda ríkissjóðs að leggja svo mikið fram. Með þessu fororði get jeg greitt þessu frv. atkv. mitt.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Hv. 2. þm. Árn. var rjett í þessu að gera grein fyrir fyrirvara sínum, sem jeg ekki vissi hver var. - Mjer þótti vænt um að heyra það, að hv.þm. er það ljóst, að ríkisstj. beri að leggja fram fje til að byggja hafnargarðana í Vestmannaeyjum; vitaskuld hefir hv.þm. sjálfsagt meint, að ríkið leggi fram nokkurn hluta þess fjár, því að vitanlega dettur Vestmannaeyingum aldrei í hug að fara fram á meira. En það er hvorttveggja, að verkið er erfitt og gengur erfiðlega, en eins og hv.þm. mun vera ljóst, þá er því nú samt sem áður svo langt komið, að það er ekki skynsamlegt, hvorki fyrir Vestmannaeyinga nje landsstj. að hætta við það fyr en fullgert er, enda knýjandi nauðsyn á því fyrir Vestmannaeyjar. Þá fanst mjer hv. 2. þm. Árn. vilja koma að einhverri aths. um það, að ríkissjóði bæri ekki að leggja neinn styrk til mannvirkja innan hafnarinnar. - Hjer er náttúrlega ekki farið fram á svo stórt atriði í þessu máli, að það taki að hefja neinar deilur um það við hv. 2. þm. Árn., því að mannvirki innan hafnarinnar eru nú komin svo stutt á veg, að það er mikið eftir að tala um þau hvað Vestmannaeyinga sjálfa áhrærir. En mjer kemur það kynlega fyrir, ef þessi landssjóðsjörð verður skoðuð svo af Alþingi, að það sje ekki rjettmæt sanngirniskrafa til ríkissjóðsins að leggja nokkuð til þessara mannvirkja, þótt innan hafnarinnar sjeu. Mjer virtist skoðun hv. 2. þm. Árn. brjóta þar í bág bæði við þá reglu, sem gilt hefir um afstöðu ríkissjóðs til sjerstakra ríkiseigna, og ennfremur veit jeg það, að hún brýtur í bág við hugsun þeirra manna, sem sjerstaklega hafa viljað halda í eignarrjett ríkisins á Vestmannaeyjajörðum, og hygg jeg, að hv. 2. þm. Árn. hafi einmitt ljeð því lið á Alþingi, að haldið væri allfast af ríkisins hálfu í þann eignarrjett. Jeg get vel skilið aðstöðu þeirra til málsins, sem segja sem svo: Við viljum ekki að ríkið selji Vestmannaeyjar, vegna þess að það er tryggara að ríkið sje eigandinn, en við viljum styðja að því að gera þessa eign arðberandi fyrir ríkið og hjálpa íbúunum til að bæta lífskjör sín með bættri aðstöðu fyrir atvinnuvegina. Þessa aðstöðu get jeg skilið, en illa þá skoðun, sem virtist koma fram hjá hv. 2. þm. Árn. Hv. þm. hjálpaði með nokkurri harðdrægni á sínum tíma til þess að ríkið kipti algerlega að sjer hendinni með það, að Vestmannaeyjabær fengi að kaupa það land, sem bærinn stendur á, en vekur nú máls á því hjer í deildinni, að sjer virðist ekki landeiganda bera nein skylda til þess að bæta mannvirki innan Vestmannaeyjahafnar. Jeg á, segi jeg, ilt með að skilja þessa aðstöðu, og býst ekki við, að margir hv.þdm. taki hlutdeild í þeim skilningi hv. 2. þm. Árn. í þessu máli. Vitaskuld er það, að hjer er ekki farið fram á nema styrk í þessu efni; meiri hluta kostnaðar leggur að sjálfsögðu Vestmannaeyjabær á sig, og finst mjer ekki þörf fyrir hv.þm. (MT) að hafa mikinn fyrirvara við það, sem hjer er farið fram á. Hitt má öllum vera vitanlegt, að nú er ástand hafnarinnar í Vestmannaeyjum þannig, að í nánustu framtíð verður að gera miklar umbætur innan hennar, ef ekki á að koma mikill afturkippur í alt framkvæmdalíf þar á staðnum.

Magnús Torfason Jeg hafði nú ekki búist við því, að hv.þm. Vestm. þyrfti að setja langar tölur á þessa fyrirvararæðu mína, einkum þar sem jeg endaði hana með því, að jeg myndi greiða frv. atkv. mitt. Hv. þm. var að brýna mig með því, að jeg hefði áður verið á móti því að afhenda Vestmannaeyjabæ jörðina til eignar. En að því er það mál snertir, þá er það nokkuð, sem ekkert kemur þessu málefni við; til þess geta verið ýmsar aðrar ástæður, og þar á meðal blátt áfram sú, að jeg er alls ekki viss um það, að Vestmannaeyingar sjeu menn til að hagnýta sjer jörðina á rjettan hátt. Það er einhver hinn mesti vandi að stjórna lóðamálum bæjanna, og mjer virðist langt frá því, að menn sjeu komnir á þann rekspöl, sem æskilegur sje, með að hagnýta sjer lóðarrjettindi, eins og dæmin sýna hjer í bæ, þar sem ekki er hægt að byggja sjer örlítinn kofa, nema að kaupa sjer lóð fyrir fleiri þús. kr. undir húsið. Jeg sagði aldrei, að jeg teldi ríkissjóði óskylt að láta fje til mannvirkja innan hafnarinnar, en jeg sagði, að jeg teldi ríkissjóði ekki eins skylt að gera það eins og að hjálpa til að bæta sjálfan hafnargarðinn, og við það ætla jeg að standa, án þess að jeg finni ástæðu til að færa fleiri sjerstök rök fyrir því og tefja tíma hv. deildar á þann hátt.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Mjer þykir rjett, að hv. 2. þm. Árn. hefir dregið úr þessum fyrirvara sínum, sem mjer finst vera heldur óþarfur, þar sem ekki er farið fram á annað en að ríkisstj. sje heimilt að gera það, sem frv. fer fram á, og þess vegna hefði stuðningsmanni stj. verið alveg óhætt að láta málið frá sjer fara eins og sjútvn. felst á. Jeg skal ekkert um það segja, hvað hv. 2. þm. Árn. hefir haft fyrir sjer, þegar hann hjálpaði til að fella frá nefnd málefni, sem snerti hagsmunamál þessa kaupstaðar, og jeg vil ekki fallast á, að sá kaupstaður sje nokkru ófærari að stjórna málum sínum en aðrir.

Það sagði jeg alls ekki

. Jeg hygg, að hv.þm. hafi ekkert haft fyrir sjer í því, heldur er hitt skiljanlegt, að þar sem sá hv.þm. hefir hjálpað til að gera sínu eigin kjördæmi erfiðara fyrir með öflun lífsþarfa sinna, þá er eðlilegt, að hv.þm. finni lítið til með öðru kjördæmi, - á jeg þar við brtt. landbn. um landbúnaðarbankann; jeg ætla að hv. 2. þm. Árn. hafi þar tekið þátt í því að hindra, að útgerðarmenn á Stokkseyri og Eyrarbakka, sem bæði stunda sjávarútveg og landbúnað, eigi aðgang að þeirri stofnun, en þeirri skoðun var haldið fram hjer í þessari hv. deild, og einkum af landbn., að það væri mjög sanngjörn krafa.

Magnús Torfason Það er farið að blanda hjer inn í öðru máli. Hvað það atriði snertir, sem hv.þm. Vestm. gat um, þá er frá því að segja, að í þeirri sömu n. var á ferðinni frv. um Fiskiveiðasjóð, og jeg hygg, að rjettara sje að styðja smábátaútveginn með honum, og það er ekki mjer að kenna, að það frv. fór ekki fram á frekari fjárframlög heldur en varð. Hjer er aðeins spurning um aðferðina í þessu máli, en jeg hygg rjettast, að bátaútvegurinn verði út af fyrir sig. Annars er rjett að vísa til þess, sem hæstv.forsrh. lýsti yfir um þetta, að hann myndi leggja áherslu á að koma því til leiðar, að bátaútvegurinn yrði ekki ver settur að sínu leyti heldur en landbúnaðurinn til að fá slík lán.

Frsm. (Páll Hermannsson) Samgmn. hefir haft frv. það, sem hjer liggur fyrir, alllengi til meðferðar. Veit jeg, að hv.þdm. skilja, að n. var umhent að gefa álit sitt á þessu máli, vegna þess, að flugferðir eru hjer alveg ný og óþekt atvinnugrein, og lágu þessir örðugleikar fyrst og fremst fyrir nefndinni. Auk þess hafði n. enga þá faglega þekkingu, er komið gæti henni að liði. Sjerfróðir menn voru engir við hendina, er n. gæti leitað til, og enda þótt margt útlendra rita sje til um þetta efni, var erfitt fyrir n. að fá þau. Þó fjekk n. dönsku loftferðalöggjöfina og bar hana saman við frv., en aðra löggjöf gat n. ekki útvegað sjer hjer. Slík lög sem þessi hlýtur að vera allerfitt að semja, þar sem hjer er engin reynsla fyrir í þessum efnum, er hægt væri að styðjast við. Má þó að sjálfsögðu hafa hliðsjón af útlendum lögum og reynslu, enda mun það og hafa verið gert, þegar frv. þetta var samið. En þótt lagasetning þessi verði að teljast erfið, virtist okkur nm., að framkvæmdir laganna mundu verða enn erfiðari. Því er svo háttað um loftferðir sem atvinnuveg, að ekki verður hjá því komist við framkvæmd laganna að hafa mikið eftirlit með þeim. Ákvæði þessara laga um loftferðir snúa einnig að allverulegu leyti að eftirlitinu. Eins og áður hefir verið drepið á, eru hjer á landi engir fagmenn, er sjeu þess færir að aðstoða stj. við slíkt eftirlit. Eftir frv. á stj. að hafa eftirlit með flugferðunum, en það ákvæði áleit n., að erfiðast myndi til framkvæmda, af þeim ástæðum, er þegar hafa verið teknar fram. Nú mætti að vísu segja, að stj. gæti tekið útlenda fagmenn sjer til aðstoðar, en það fanst n. ekki hentugt, enda myndi það verða nokkuð dýrt, samanborið við það, hve mikið loftferðir yrðu stundaðar hjer á landi fyrst um sinn. Hinsvegar má vænta þess, að þegar farið væri að stunda flug hjer á landi, mundu fljótlega rísa upp innlendir fagmenn, er orðið gætu stj. til aðstoðar um framkvæmd laganna, og þegar fram í sækti, myndi eflaust myndast dálítill hópur manna, sem þá mætti velja úr. Þess vegna áleit n., þótt erfitt sje að semja þessi lög og framkvæma þau í fyrstu, að heppilegra mundi að setja þau, þótt þau sjeu ekki fullkomin, en að láta loftferðir eiga sjer stað í lögleysi og eftirlitsleysi. Á þskj. 250 hefir n. borið fram nokkrar brtt., sem jeg nú skal gera frekari grein fyrir. - 1. brtt. er við 21. gr. frv. og er í því fólgin, að síðari málsl. þeirrar gr. falli burt. Sú breyt. stafar af því, að þessi málsl. hefir lent inn í frv. á skökkum stað, að því er n. virðist, og á ekki heima í þessari gr., enda hefir það verið viðurkent af þeim manni, er aðallega var við samningu frv. þessa riðinn. 2. brtt.n. er við 22. gr. í gr. er bæði talað um leyfi og samþykki stj., en þar sem þessi tvö orð eru notuð um sama hugtakið, þótti n. rjettara að samræma þetta þannig, að altaf væri notað orðið leyfi. Ennfremur er málsl. þeim, er feldur var niður úr 21. gr., bætt aftan við þessa gr., því að þar átti sá málsl. heima. 3. brtt. er við 23. gr. og er sama eðlis og orðabreyt. á 22. gr., sett inn orðið „leyfi“ í stað samþykkis. Þá er 4. brtt., við 25. gr. Hún er að mestu leyti í því fólgin að færa til betra máls byrjun greinarinnar, en hún byrjar þannig: „Loftför mega lenda, fyrir utan í bæjum“. Vill n., að a-liður byrji þannig: „Annarsstaðar en í bæjum og kauptúnum“. Hefir n. bætt þar við orðinu kauptún, því að öðrum kosti hefði mátt skilja gr. þannig, að hjer væri aðeins átt við bæi þá, er öðlast hefðu bæjarrjettindi. Annars skal jeg geta þess, að n. þótti málinu á frv. allvíða ábótavant, þótt hún rjeðist ekki í að breyta frv. að því leyti til mikilla muna. 5. brtt. er við 36. gr., og eru þar feld burtu nokkur orð úr frvgr. Síðari málsgr. þeirrar frvgr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Atvinnu- og samgöngumálaráðuneytinu skal vera heimilt, til þess að greiða fyrir flugsamgöngum á Íslandi, að undanþiggja innflutningsgjaldi flugvjelar, varahluti, hreyfla, áhöld, bensín, bensól, olíu og annað, er til rekstrar flugvjela þarf“. Vill n. láta fella niður bensín, bensól og olíu, því að þær vörutegundir eru notaðar til fleiri atvinnuvega en flugferða, t. d. bensín, sem notað er til bifreiða og annara mótora. N. álítur, að tolleftirlit yrði svo erfitt, ef þessar vörutegundir yrðu undanþegnar tolli, að óforsvaranlegt væri að ganga inn á þá braut. Annars eru brtt.n. þannig vaxnar, að jeg býst við, að allir hv.þdm. hafi áttað sig á þeim, og skal jeg því ekki fjölyrða um þær frekar, en aðeins óska þess fyrir hönd n., að frv. verði samþ. með þeim breyt., er n. hefir gert.

Forseti (GÓ): Við samanburð á 4. brtt. á þskj. 250 og 25. gr. frv. sjest, að komist hefir inn ósamræmi nokkurt. Verði brtt.samþ., kemur upphaf gr. til að hljóða svo: Annarsstaðar en í bæjum og kaupstöðum, fyrir utan í bæjum, o. s. frv. í þessu mun vera einhver misskilningur.

Frsm. (Páll Hermannsson) Jeg fæ ekki skilið, að hjer sje neinn misskilningur á ferðinni hjá n., en hitt er rjett, að hjer er klaufalega frá gengið. Byrjunin á a-lið á að rýma fyrir brtt. Það átti n. við, og þannig ber að skilja brtt. Það er misgáningur, að þetta er ekki tekið fram í brtt. Jeg vænti, að hv. deild sjái, hvað við er átt, og má gera ráðstafanir til að laga þetta í prentun.

Forseti (GÓ); Skýring hv.frsm. gerir þetta skiljanlegt, en brtt n. eins og hún nú er orðuð er jafnfráleit fyrir því, og þetta er ekki hægt að leiðrjetta í prentun. En hv.n. getur tekið till. aftur til 3. umr.

Frsm. (Páll Hermannsson) Jeg leyfi mjer þá fyrir hönd n. að taka till. aftur til 3. umr.

Jón Baldvinsson Jeg á hjer eina brtt., er jeg gerði ráð fyrir að bera fram við fyrri hl. þessarar umr., og ræðir hún um stj. verksmiðjunnar. Hv. þm. Snæf. gat þess við fyrri hl. umr., að hann myndi koma fram með brtt., og fyrir því hefi jeg borið fram mína brtt., því að jeg tel sjálfsagt, að ef útgerðarmaður á sæti í stj. verksmiðjunnar, eigi hinn aðilinn, verkafólkið, þar einnig sinn fulltrúa. Brtt. mín er á þá leið, að fjölga þeim mönnum, er sæti eiga í stj., úr 3 upp í 5, til þess að koma þessum aðiljum að. Einn þessara manna er skipaður af atvmrh., annar skipaður af stj. síldareinkasölunnar og sá þriðji af bæjarstj. Siglufjarðarkaupstaðar, er leggur til landið handa verksmiðjunni. Ef útgerðarmenn fá sinn fulltrúa í stj., tel jeg sjálfsagt, að Alþýðusamband Íslands skipi mann af hálfu verkalýðsins, sem í raun og veru á meira undir því, að vel takist með stj. verksmiðjunnar en nokkur annar. í till.hv.þm. Snæf. er ekki gert ráð fyrir því, á hvern hátt útgerðarmenn nefni sinn mann, og getur því farið svo, að ekki verði auðgert að fá hann kosinn, þar sem engar reglur eru til um það. Jeg hefi viljað hjálpa upp á þetta með minni till. og ætlast til, að ráðh. setji um þetta reglur, er útgerðarmenn geti farið eftir. Jeg leyfi mjer því að mæla með því, að mín till. verði samþ., því að hún er bæði fullkomnari og rjettlátari en till.hv.þm. Snæf. Falli mín till., mun jeg greiða atkv. gegn till.hv.þm. Snæf. og mun þá heldur sætta mig við ákvæði frv.

Halldór Steinsson Við 2. umr. flutti jeg brtt. við 7. gr. frv., er jeg tók þá aftur. Gat jeg þess þá, að jeg mundi flytja hana breytta við þessa umr. Það hefir upplýstst, að Siglufjörður muni leggja verksmiðjunni nokkur fríðindi og vill fá í staðinn íhlutunarrjett í stj. verksmiðjunnar. Að fengnum þessum upplýsingum verð jeg að segja það, að jeg tel ekki ósanngjarnt, að Siglufjörður fái einn mann í stj. verksmiðjunnar, svo framarlega sem það kemur ekki í bág við skýlausan rjett útgerðarmanna til íhlutunar. En er málið er nánar athugað, sjest, að engin þörf er á því, að síldareinkasalan fái mann í stj. Einkasalan og verksmiðjan eru tvær algerlega aðskildar stofnanir, er hvor hefir sjerstakra hagsmuna að gæta. Einkasalan selur þá síld, er hún hefir markað fyrir, en þegar hann er uppfyltur, þá tekur verksmiðjan við. Þetta eru tvær aðskildar stofnanir og í engu innbyrðis sambandi, og hefir því einkasalan ekki hinn minsta rjett til að fá mann í stj. Því er hjer lagt til, að í stað einkasölunnar komi útgerðarmenn, og fæ jeg ekki sjeð, að með því. sje rjettur einkasölunnar á nokkurn hátt fyrir borð borinn. Frekari rök fyrir rjetti útgerðarmanna til að eiga mann í stj. þarf jeg ekki að færa en jeg gerði við 2. umr., og vænti jeg, að till. fái góðar undirtektir. Hv. 4. landsk. talaði um, að það mundi valda útgerðarmönnum erfiðleikum að koma sjer saman um skipun fulltrúa, ef mín till. yrði samþ. Jeg fæ ekki sjeð þetta; þeir mundu áreiðanlega hafa einhver ráð til að mynda með sjer fjelagsskap nógu tímanlega. Og þó ekkert sje um það getið í lögunum, þá mundi þó stj. að sjálfsögðu setja einhverjar reglur um kosninguna.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg flyt hjer á þskj. 261 tvær brtt. Er hin fyrri einungis leiðrjetting á villu, er verið hefir í frv. undir öllum umr. Er vitnað í skakka gr. í 7. gr. Hin brtt. er flutt að tilmælum hæstv.atvmrh. Hann hafði veitt því eftirtekt við 2. umr., að plagg nokkurt frá Búnaðarþingi þessu máli viðvíkjandi hafði ekki komist til n. Var það þess efnis, að Búnaðarþingi þótti nokkuð lágt það hámark, er frv. gerði ráð fyrir, að bændur, búnaðarfjelög og samvinnufjelög gætu fengið af framleiðslu verksmiðjunnar. Það má vel vera, að svo sje. En hitt er víst, að það verða að vera föst ákvæði í frv. um það, hvenær ákvörðun um þá sölu verður tekin. Er hjer lagt til, að ákvæði frv. verði rýmkað svo, að bændur geti fengið svo mikið af framleiðslunni sem þeir hafa óskað eftir fyrir 15. ágúst. Þá er í engu fyrir borð borinn rjettur bænda til að tryggja sjer fóðurbæti frá verksmiðjunni. En það er nauðsynlegt, að verksmiðjan viti, hvað hún þarf að ætla bændum. Fyr en hún veit það getur hún ekki ráðstafað því, sem eftir verður af framleiðslunni. Jafnframt þarf að tryggja það, að við pantanir verði staðið. Því er það gert að skyldu, að pantanirnar skuli útleystar í síðasta lagi í okt. Þetta er alveg nauðsynlegt ákvæði, því síðar má það alls ekki vera, að bræðslan fái fulla vitneskju um, hvað tekið verður. Er þá orðið svo áliðið tíma, að verksmiðjan bíður vafalaust tjón af því, að pantanir verði ekki leystar út. - Við, sem að frv. stöndum, teljum rjett, að Íslendingar sjálfir njóti þeirra hagsmuna af verksmiðjunni, er þeir geta, en þó þannig, að fyrirtækið bíði ekki óþarfa tjón af. Um brtt. þær, er fram eru komnar, hefi jeg ekki margt að segja. Jeg hefi áður lýst afstöðu minni til brtt.hv.þm. Snæf. Jeg tel ekki rjett að útiloka einkasöluna frá áhrifum á stj. verksmiðjunnar. Það er ekki rjett, að þau fyrirtæki sjeu algerlega aðskildar stofnanir, er hafi engra sameiginlegra hagsmuna að gæta. Það vita allir, áð ætlast er til náinnar samvinnu milli beggja. Alstaðar í umr. í fyrra telja andstæðingar einkasölunnar það höfuðgalla, að síldarbræðsla sje ekki í sambandi við hana. Þetta er alveg rjett og sannar það, að þessar stofnanir hafa sameiginlegra hagsmuna að gæta.

Hverra?

. Þegar mikið berst að af síld, þá þarf að ráðstafa því, sem ekki verður saltað, og er þá betra að nota til þess hina ísl. verksmiðju heldur en fara að láta það í erl. bræðslur, er grípa þá tækifærið og gjalda kannske ekki meira en hálfvirði fyrir síldina. En fari hún í þá ísl., þá fæst þó altaf fyrir hana sannvirði. Enda mun öllum útvegsmönnum koma saman um, að þessar stofnanir eigi að vinna saman. Um brtt.hv. 4. landsk. skal jeg taka það fram, að jeg álít hana ekki verða til mikilla skemda á frv. En það er hreinn óþarfi að hafa 5 manna stjórn. En það skal jeg játa, að ef það er nauðsynlegt, að útgerðarmenn fái mann í stj. verksmiðjunnar, þá er ekki nema sanngjarnt, að verkamenn fái það einnig. Til samkomulags get jeg því vel fallist á till. Alt, sem leiðir til samkomulags um málið, en er ekki til stórra baga, tel jeg rjettmætt að samþ. Og ef jeg greiði atkv. með þeirri till., þá geng jeg og nokkuð til móts við hv.þm. Snæf. - En þó jeg teldi það galla, ef brtt.hv.þm. Snæf. næði samþykki, þá tel jeg samt ekki ástæðu til að snúast á móti frv.

1918Halldór Steinsson: Hv. 2. þm. S.-M. hefir ekki sannfært mig með ræðu sinni. Hann hjelt því fram, að bæði fyrirtækin yrðu að vinna saman, en það eru engin rök fyrir íhlutun einkasölunnar í stj. verksmiðjunnar. Hv. þm. sagði, að oft kæmi fyrir, að einkasalan gæti ekki tekið við allri síld, sem að henni bærist, og verksmiðjan yrði þá að taka við. En þótt svo væri, sje jeg ekki annað en það mundi ganga greiðlega, þótt einkasalan hefði engan mann í stj. verksmiðjunnar. Hvernig sem á þetta mál er litið, þá verður því ekki neitað, að það er ójöfnuður hinn mesti að bola útgerðarmönnum frá þátttöku í stj. verksmiðjunnar.

Erlingur Friðjónsson Út af ummælum hv.þm. Snæf. vil jeg taka það fram, að það verða hinir sömu menn, sem koma til með að skifta við síldarbræðsluna og einkasöluna. Yrði því sameiginleg stj. beggja fyrirtækjanna þægilegust og best fyrir viðskiftamennina. Einkasalan getur ekki tekið nema vissan hluta af afla hvers skips til sölu. Bræðslan verður að taka nokkuð. Þeir, er veiða síldina, óska því eftir, að samvinnan verði sem allra nánust. Þeirra vegna lít jeg svo á, að það sje hagkvæmast, að bæði fyrirtækin væru undir sömu stj. Stjfrv. gerir ráð fyrir annari leið, en ætlast þó til, að einkasalan eigi fulltrúa í stj. verksmiðjunnar. Það er hægt að vitna í ræður flestra þm. í fyrra, er töluðu um einkasöluna, að þeir töldu það nauðsynlegt, að þegar stofnuð væri einkasala á síld, þá væri og stofnuð síldarbræðsla. er væru undir einum og sama hatti. Enda væri það einkennilegt, ef sjerstaka stj. þyrfti fyrir hvort þessara fyrirtækja, er bæði hafa þó sama verkið að vinna, að koma síldinni í verð fyrir sömu eigendur.

Magnús Torfason Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. við þetta frv. - Eins og við vitum, þá liggur við borð, að það verði yfirleitt athuguð launakjör starfsmanna ríkisins. Þess vegna verð jeg að líta svo á, að það sje ekki vert, á meðan það er ógert, að gera stórbreytingar á launakjörum einstakrar stjettar, og þá allra síst að breyta því launakerfi, sem til þessa hefir verið fylgt. Að því er þetta frv. snertir, sem hjer liggur fyrir, þá er breytt talsvert launamátanum. Það er ekki látið nægja að hækka launin að nokkru frá því, sem áður var, heldur er launamátanum algerlega breytt. Sjerstaklega stakk það í stúf við aths. frv. og lögin frá 1919, að yfirsetukonur í hjeruðum, sem hafa frá 350–1000 manns, fá enga viðbót að tiltölu við mannfjölda í umdæmunum, og af því leiðir, að þeirra launakjör verða lítið bætt með þessu. Nú er það svo, að í fámennu umdæmunum, sem hafa 300 íbúa og þar fyrir neðan, er þetta starf mjög ljett, þar sem ekki eru nema þetta 3–6, að 8 fæðingum árlega. Má því segja, að það sje vel borgað, þó að launin sjeu ekki yfir 500 kr. Ef miðað er við fæðingar, þá er þetta sjerstaklega góð borgun, og það jafnvel miklu betri en t. d. læknar hafa. Jeg veit til þess, að ýmsar yfirsetukonur hafa fengið frá því opinbera á 2. hundruð krónur fyrir hvert barn, er þær hafa tekið á móti. Þetta verður að teljast sjerstaklega góð borgun, þegar þar við bætist það, er einstakir menn borga og sem oft getur verið ríflega úti látið. Þetta starf er því í þessum litlu umdæmum algert aukastarf, svo að konur þær, er hafa það með höndum, geta sint fullkomlega annari atvinnu sinni. Öðru máli er að gegna þar, sem fjölment er, t. d. þar sem eru 6–7 hundruð íbúar. Þar er þetta nokkuð mikið starf. Og ef þjettbýlt er, þá leita konur að jafnaði til yfirsetukvennanna í fleiri tilfellum en ef um fæðingar er að ræða. Þessar konur geta því varla haft annað starf með höndum, því þær þurfa altaf að vera viðbúnar. Það eru þessar konur, er verða verst úti samkv. frv. hv.þm. Dal. Því þar er lagt svo fyrir, að launahækkunin byrji þá fyrst, er íbúatala umdæmisins er orðin 1000 eða þar yfir, en fyrir utan kaupstaðina mun aðeins eitt slíkt umdæmi vera til. Með öðrum orðum, að þær, er nú verða verst úti, fá litla eða enga launahækkun. Þá eru samkv. þessu frv. bætt laun þeirra, er hæst hafa nú, en eftir því, sem fram hefir komið hjer í deildinni og víðlesnu blaði, þá er ekki vafi á því, að yfirsetukonur í kaupstöðum hafa það ágætt, enda eru þær stöður mjög eftirsóttar. Við höfum því viljað fara bil beggja í þessari brtt. okkar. Og jeg verð að líta svo á, að það sje góð launabót fyrir þær, er lægst hafa, að fá 140 kr. uppbót strax, sem svo hækkar með aldri. Það verður með öðrum orðum ekki hægt að segja annað en að þessar konur í minstu umdæmunum fái góð kjör, og hinar í umdæmunum, sem hafa þetta frá 400–1000 íbúa, fái sæmilega launauppbót.

Frsm. minni hl. (Sigurður Eggerz) Jeg get að mestu leyti vísað til þess, er jeg hefi áður sagt í þessu máli. Jeg flyt hjer 2 brtt., og hefir þeim áður verið að mestu lýst í umr. Þessar brtt. flyt jeg samkv. tilmælum hæstv. fjmrh. Efni þeirra er það, að dýrtíðaruppbót skuli greidd á laun þessi eftir þeim reglum, er gilda um starfsmenn ríkisins, og að þær yfirsetukonur, sem skipaðar hafa verið áður en lög þessi öðlast gildi, skuli njóta launahækkunar eftir þjónustualdri. Hvað snertir brtt. þeirra hv.þm. V.- Húnv. og hv. 2. þm. Árn., þá er það um hana að segja, að hún er ákveðin tilraun til þess að draga úr launauppbót yfirsetukvennanna, og í sama anda eins og þessir hv.þm. hafa talað gegn frv. því, er hv. meiri hl. þessarar deildar hefir nú fallist á, og sem hv. 2. þm. Árn. kallaði frv. þm. Dal. En það er ekki rjett, því það eru margir fleiri, sem að því standa. Með tillögum hv. 2. þm. Árn. og hv.þm. V.-Húnv. eru laun hinna lægst launuðu yfirsetukvenna hækkuð um 100 kr. fyrir hverja yfirsetukonu frá því, sem gert er ráð fyrir voru frv. En það var einmitt tilætlunin, að hækka laun þeirra lægst launuðu, enda flestar yfirsetukonur í lægsta launaflokki, en aðeins 3 í hæsta flokki, sem af sjerstökum ástæðum verður að launa vel, vegna kenslustarfa þeirra, sem þær hafa á hendi. Jeg vona svo, að þeir, er samþ. þetta frv. við 2. umr., verði sjálfum sjer samræmir og haldi sömu stefnu í málinu. En hitt get jeg vel skilið, að þeir, er á móti standa, geri hvað sem þeir geta til að draga úr frv., fyrst þeir ekki geta kveðið það niður. Það er ekki nema eðlilegt og skiljanlegt. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta frekar, og vísa að öðru leyti til þess, er jeg hefi áður sagt.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) Jeg vil alls ekki gera lítið úr hv.flm. þessa frv. með þessum brtt. mínum, en jeg verð líka að taka tillit til getu ríkissjóðs, þegar á að skamta embættismönnum. Þessar brtt. hafa þegar verið skýrðar af hv. 2. þm. Árn. Jeg skal aðeins bæta því við, að till. er færð í það sjálfsagða horf, að gera breytingarnar á lögunum frá 1912, og færa þær svo inn í meginmál þeirra laga, í stað þess að færa þær inn í meginmál laga frá 1917, um breytingu á lögunum frá 1912. Þetta er eitt vitni þess, hve hv.flm. frv. hafa kastað til þess höndunum. Yfirleitt má um það segja, að það sje mjög vanhugsað, og er leitt til þess að vita, að hv.þm. skuli vilja flytja frv., sem þeir nenna ekki að hugsa svo mikið um, að þeir láti það fara frá sjer nokkurnveginn stórlýtalaust. Það er rjett eins og sumir hv. dm. hafi orðið dáleiddir af þessum yfirsetukonum, sem hjer hafa verið á sveimi í þingsölunum. Það er rjett hjá hv.flm. frv., að brtt. okkar miða að nokkurri lækkun frá frv. þeirra. En samt er um nokkra hækkun að ræða frá því er nú gildir. Mun hún nema ca. 100 kr. á byrjunarlaununum og 25 kr. á aldursuppbótinni. Auk þess er tíminn til þess að ná fullri aldursuppbót styttur um  Annars fæ jeg ekki skilið, á hverju það ósamræmi í launalöggjöfinni á að byggjast að lækka á sumum um 12%, en hækka á öðrum um 82%. Enda hafa flm. frv. ekki reynt að færa neinar ástæður fyrir því. Það eina, sem þeir hafa fært fram máli sínu til stuðnings, er það, hve erfitt sje að fá yfirsetukonur í sum hjeruð. En jeg hefi fært skýr rök að því, að þetta er ekki rjett. Og þó að eitthvert yfirsetukonuumdæmi væri svo lítið, að ekki fengist yfirsetukona í það, þá sje jeg ekki, að ástæða sje til að hækka laun allra hinna, til þess að fá yfirsetukonu í þessi örfáu umdæmi, sem enn kann að vanta yfirsetukonu í. Auk þess verð jeg að líta svo á, að það sje of hátt fyrir ríkið, að launa slík umdæmi með 700 kr. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta. Býst jeg við því, að hv.þm. hafi þegar svo ákveðnar skoðanir í þessu máli, að þeim verði ekki haggað. En jeg hefi gaman af því að sjá, hverjir hv.þm. eru svo hirðulausir um hag ríkissjóðs, að þeir horfa ekki í það, þó kastað sje árlega úr honum 70 þús. kr. að óþörfu. Og jeg hefi gaman af að sjá, hverjir verða til þess að rjetta upp hendina á móti því, að þetta verði fært í betra horf, eins og till. okkar stefna að. Við erum að vísu alls ekki ánægðir með þær, en við teljum þær þó til nokkurra bóta frá því, sem frv. ætlast til.

Jón Jónsson Það eru þegar orðnar miklar umr. hjer í deildinni um mál þetta. Tel jeg það vel farið, því málið er merkilegt og gott, og það skýrist við umr. Hv. 5. landsk. talaði hjer með fjálgleik miklum um málið, og útmálaði með sterkum litum dimmuna og kuldann, sem húsfreyjurnar ættu nú við að búa og alla dýrðina, sem biði þeirra, þegar frv. væri samþ. Var helst á honum að skilja, að ekki þyrfti annað en samþ. frv. til þess að fylla sveitirnar með ljós og hita, svo að enginn flytti þaðan burtu. Blöskraði honum það, að bændur hjengju aftan í sósíalistum til að fella frv., taldi okkur illa þrífast og hótaði okkur loks með hjónaskilnaði þegar heim kæmi! En í öllum þessum hugleiðingum forðaðist hv.þm. vendilega að gera nokkra minstu grein fyrir fjárhagshlið málsins. En hann verður að virða mjer til vorkunnar, þó jeg geti ekki verið með í því að setja lög um rafveitur, áður en hann hefir fært mjer heim sanninn um það, að okkur sje það kleift. Mjer þykir það einkennilegt hjá hv.þm., að hann skyldi hneykslast svo mjög á afstöðu minni til þessa máls. Þetta er hið fyrsta þing, sem jeg sit á, og þótt jeg sje enn tómlátur um málið, þá er hitt þó enn merkilegra, að hann, sem þegar hefir setið nokkur ár á þingi, skuli ekki hafa komið auga í þetta nauðsynjamál fyr. Jafnaðarmanna-grýlan hygg jeg að sje nú farin að slitna dálítið. Það er síður en svo, að jeg skammist mín fyrir að fylgja jafnaðarmönnum í þeim málum, er þeir hafa rjett fyrir sjer, að mínum dómi; jeg tel það hreina skyldu mína. Og jeg get ekki viðurkent þau ummæli hv.þm., að jafnaðarmenn hjer á þingi hafi sýnt illvilja í garð sveitanna. Annars finst mjer að jeg sje engu nær skoðunum jafnaðarmanna í þessu máli en hv.þm. sjálfur. Við erum báðir hlyntir rannsóknum. Jeg vil að ríkið hjálpi þeim hjeruðum, er eitthvað vilja á sig leggja sjálf. Mjer virðist það ekki nema eðlilegt, að ríkið veiti einstaklingunum aðstoð sína við að koma á stofn fyrirtækjum sem þessum, en að það eigi ekki að reka þau, nema að sjerstaklega standi á. Samkvæmt till. minni hl. á ríkið að sjá um undirbúning málsins með því að skipa hina svonefndu orkumálastjórn og kosta allan undirbúninginn. Þar er því lengra gengið í jafnaðarmanna átt, en jeg vil gera, sem aðeins vil láta ríkið hjálpa þeim, sem vilja hjálpa sjer sjálfir. Hv. 3. landsk. þótti gæta einna mestrar mótstöðu gegn frv. hjá mjer.  Hitt er annað mál, að jeg er ekki trúaður á það, að þetta verði sveitum landsins að miklu gagni, þótt frv. kunni að komast í gegn. Jeg hafði búist við því, að hv. 3. landsk. mundi sýna mjer fram á, að kostnaðaráætlun mín væri alt of há, og kæmi fram með nýjar tölur, skýrði þær og leiddi mig í allan sannleika, en það fór svo fjarri því að hann gerði það, að hann vjek ekki að því. Hann hafði ekkert við áætlun mína að athuga, heldur þvert á móti, því að hann sagði, að eftir fjárhagslegum mælikvarða mætti sanna, að rafveitur myndu ekki borga sig fyrir einn einasta bæ á Íslandi. Hv. 3. landsk. sagði, að vinnukraftur mundi sparast við raflýsingu, og jeg geng þess heldur ekki dulinn, en aftur á móti veit jeg ekki, hversu mikið er upp úr því leggjandi, eða hinu, að áburðarefni losni frá brenslu. Í fyrri ræðu minni gat jeg þess, að ef áburður er notaður til brenslu, verða bændur að kaupa útlendan áburð í staðinn, því að auðvitað er mjer og öllum ljóst, að það má ekki svelta túnin. Þá verða menn einnig að gera sjer grein fyrir því, hvað sje ódýrast til notkunar, kol, útlendur áburður eða rafmagn, og eftir þeirri niðurstöðu, sem þeir þá komast að, verða þeir að fara. Hv. 3. landsk. talaði um það, að orkuver, sem hefðu yfir 500 hestorkur, væru ódýrari en hin minni, en það kemur vart til, að slík ver verði reist, nema að einhver iðnaður yrði settur í samband við þau, en náttúrlega mætti athuga möguleikana fyrir því samhliða. Í fyrri ræðu minni gat jeg þess, að jeg vildi að rannsókn á máli þessu yrði framkvæmd sem fyrst og sem nákvæmast, en það virðist svo sem hv. 3. landsk. telji það ekki stuðning við málið, en mjer segir svo hugur um, að trú hv.þm. sje ekki sem sterkust í þessu máli, því að auðvitað á hvert mál að rannsakast sem allra best, og við þá rannsókn ættu kostirnir að koma í ljós. Rafmagnsmálið getur komið miklu góðu til leiðar, en það þarf að rannsakast nákvæmlega, og óskin þarf að koma frá hjeruðum og einstaklingum, en ríkið á að veita styrk til þess. Með tilliti til þess vil jeg leyfa mjer að koma fram með svohljóðandi rökstudda dagskrá: „Í því trausti, að ríkisstjórnin, eftir ástæðum, útvegi þeim hjeruðum, sem þess óska, hæfa menn til að rannsaka skilyrði fyrir sameiginlegri raforkuveitu, með þeim skilyrðum, að ríkið og hlutaðeigandi hjeruð kosti rannsóknina að helmingi hvort, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Með þessu þykist jeg hafa sýnt málinu fullan sóma, og jeg vil taka það fram, að jeg mun beita mjer fyrir því, að í mínu hjeraði verði hafist handa í þessum efnum. Ef svo skyldi fara, að dagskr. yrði feld, þá mun jeg þó verða fylgjandi till. meiri hl., þótt þær sjeu að mörgu leyti verri en þetta, sem hjer er farið fram á. Eins og sakir standa veit jeg ekki, hvort nokkur hreyfing er í sveitunum í þessa átt, en jeg býst við, að áhugi manna fari vaxandi.

Páll Hermannsson Hv. 3. landsk. sagði í ræðu sinni í gær, að jeg hefði sagt, þá er þetta mál var hjer fyrst til 2. umr., að af ást á málinu vildi jeg stöðva það. Honum þótti þetta skrítið og vildi gera sjálfum sjer og öðrum gaman úr þessu. Það má vel vera, að jeg hafi komist þarna nokkuð klaufalega að orði, og það hefði máske verið betra að segja, að jeg vildi fara gætilega af umhyggju fyrir málefninu, eða eitthvað því líkt, en mjer virðist; nú raunar, að margt fleira broslegt hafi borið hjer á góma. T. d. þetta mikla skraf um þann mun, er menn hafa viljað gera milli þessara tveggja nefndarhluta. Hv. 3. landsk. (JÞ) telur þau atriði frv., er að rannsókn lúta, aðalatriðin. Meiri hl. fjhn. vill rannsókn og býðst til að ljá aðstoð sína til fjárframlags úr ríkissjóði, er verja megi til slíkrar rannsóknar, en þó er okkur brugðið um óvild til málsins og að við viljum bregða fyrir það fæti. Það er einnig annað atriði í þessu í máli, sem mjer virðist töluvert broslegt. Að því er jeg hygg kom það fyrst fram í ræðu hv. 5. landsk. (JKr). Það er hið mikla veður, sem gert er út af því, hver framsögu hafði á hendi fyrir meiri hl. nefndarinnar. Jeg fyrir mitt leyti get ekki sjeð, hvað er við það að athuga. Hjer flytja 3 landskjörnir þm. frv. Hinn 4. hefir framsögu fyrir hönd nefndar. Þarna sje jeg ekkert athugavert. Allir þm. eru þó - eða eiga að minsta kosti að vera - þingmenn þjóðarinnar, og þá ekki síst landskjörnir þingmenn. Hv. 4. landsk. (JBald) hefir líka oft sýnt það, að hann hefir litið á málefni sveitanna með engu minni sanngirni en hver annar þingmaður. Af því að hv.þm. mintist á þetta vildi jeg nefna annað atriði í þessu sambandi. Hv. 3. landsk. hefir í blaði sínu „Verði“, 16. tbl., gert þetta að umtalsefni og viljað sýna fram á, hvað það væri óviðeigandi, að láta hv. 4. landsk. fara með framsögu í máli þessu.  Mjer er það ljóst, að það er fleira en þetta, sem kallar að í sveitunum. Mjer er ljóst, að það er jafnvel sumt, sem kallar að á undan þessu. Sveitirnar eru sumstaðar í skuldum, svo að þar má engu bæta við. Bústofninn er víða lítill og húsakynni ljeleg. Úr þessu gæti þurft að bæta áður. Hv. 3. landsk. sagði, að ekki þyrfti annað en að allir vildu leggja á sig hið sama og þeir hafa gert, sem bygt hafa einkastöðvar. Þetta er máske rjett að nokkru leyti, en það eru ekki allir, sem geta lagt þetta á sig. Aðstaða til virkjunar getur að vísu verið eins góð við garð fátæklingsins og þess, sem efnaðri er, en sú aðstaða verður tíðast að vera ónotuð. Bæði hefir verið erfitt að fá fje að láni til slíkra framkvæmda, en þótt slík lán hefðu fengist, hefði oft ekki verið hægt að bæta þeim ofan á aðrar skuldir. Meiri hluti þeirra manna, sem komið hafa upp einkastöðvum, eru efnamenn, þróttmeiri og framtakssamari en alment gerist, en þetta eru alt skilyrði, sem hafa áhrif á framkvæmdir manna. Hv. 3. landsk. sagði, að ætlunin væri sú, að þessar stöðvar bæru sig. Jeg held að þær gerðu það að vissu leyti, en býst þó við, að þeim hlytu að fylgja aukin útgjöld frá því, sem nú á sjer stað. Því að jafnframt því, sem rafmagnið kemur í stað eldsneytis og ljósmetis og sparar vinnu við eldamensku og viðhald á ljósatækjum, hefir það líka í för með sjer aukin þægindi, sem leiða af sjer aukinn kostnað. Þessi auknu þægindi þurfa að verða eign sveitaheimilanna, og vona jeg að svo verði, en veit að víða brestur á, að slíkt geti orðið í nánustu framtíð. Mjer finst, satt að segja, ekki bera mikið á milli nefndarhlutanna. Nefndin vill öll, að málið sje rannsakað, en minni hl. vill auk þess, að sett verði heildarlög um fjárframlög úr ríkissjóði. En það tel jeg óþarfa og óskynsamlegt, meðan ekki er fengin vissa fyrir, út í hvað er verið að ganga. Hv. frsm. meiri hl. ljet á sjer skilja í gær, að Íhaldsflokkurinn bæri fram í pólitísku augnamiði umbótamál, sem honum væri engin alvara með. Hann hefir nú átt lengri sambúð en jeg við Íhaldsflokkinn hjer á þingi, og skal jeg ekki um segja, hvað hann hefir lært af þeirri reynslu. En mjer dettur ekki í hug að halda, að flokknum sje ekki alvara með þetta mál, enda teldi jeg annað meiri fúlmensku en jeg get ætlað nokkrum manni. En hitt finst mjer eðlilegt, að flokkur, sem er í minni hluta, líti bjartari augum á fjárhag og getu ríkissjóðs heldur en meiri hluta flokkur, sem ábyrgðina ber. Mjer fanst líka þessa verða vart í ræðu hæstv.dómsmrh. í gær. Mjer virtist sú ábyrgð, sem hvílir á meiri hlutanum, koma ljóst fram í ræðu hans, og því var hún kaldari útreikningur en venjulegt er um hans ræður, þegar um framfaramál, og þá ekki síst framfaramál á sviði landbúnaðarins er að ræða. Það var ljóst, að þetta stafaði aðeins af því, að hæstv.dómsmrh. fann glögt til þeirrar ábyrgðar, sem er því samfara að leiða þjóðina út í framkvæmdir svo stórskornar, sem hjer ræðir um, þar sem veltur á mörgum tugum miljóna, eða jafnvel hundraði, þá er landið alt er haft í huga. Jeg skal geta þess, að jeg hefði getað haft tilhneigingu til að láta þetta mál fara til Nd. til að vita, hvað sú hv. deild segði, enda þótt jeg kjósi ekki að það verði að lögum. En jeg tel það ekki forsvaranlegt að greiða atkvæði þannig að treysta þurfi því, að aðrir menn geri rjett, eftir að hafa sjálfur látið þið rjetta ógert. Jeg mun einnig greiða atkvæði á móti hinni rökstuddu dagskrá, sem fram er komin, af því að mjer finst hún ganga alt of skamt.

Jónas Kristjánsson Ræða mín í gær mun hafa hneykslað hv.frsm. meiri hl. (JBald) og hv. 6. landsk.þm. (JónJ). Þeim fanst jeg hafa talað með of miklum fjálgleik um þetta mál. Jeg skal ekki neita því, að mjer er þetta áhugamál, og jeg hefi reynt að opna á mönnum augun fyrir nauðsyn þess. Jeg hefi bent á, að þetta er menningarmál, mál aukinnar hreysti, mál æskunnar, mál húsfreyjunnar, eða í sem stystu máli: framtíðarmál þjóðarinnar. Jeg þarf ekki miklu að svara hv.frsm. meiri hl. Röksemdir hans voru mestmegnis rangfærslur, og get jeg því hlaupið yfir þær að mestu leyti. Alt það, sem hann talaði um framkomu mína gagnvart landbúnaðinum, var með öllu rangt, enda lítur út fyrir, að honum sje meira um það hugað, að segja eitthvað en að segja satt. Eins og hver og einn getur sannfært sig um af Þingtíðindunum, fylgdi jeg frv. um Landnáms- og byggingasjóð, og alt það, sem jeg hefi lagt til landbúnaðamála hefir verið á heilbrigðum grundvelli með heill landbúnaðarins að marki, t. d. vildi jeg ekki láta flytja áburðinn - þegar það mál var á döfinni - til landsins á kostnað ríkisins, heldur láta ríkið styrkja bændurna til að flytja áburðinn heim til sín frá kaupstöðunum, enda er nú brtt. komin fram um þetta. Hv. 6. landsk. hneykslaðist á bjartsýni minni og virtist vera fullkomlega ánægður með núverandi ástand. Það sem jeg talaði um köldu og óvistlegu bæina, fanst honum alt úr lausu lofti gripið. Jeg sje þó ekki ástæðu til að koma inn á það, en hann mintist á konurnar í því sambandi, og það er enginn vafi, að þær finna betur en karlar til nauðsyninnar á umbótum á þessu sviði, því að þær dvelja meiri hluta æfi sinnar undir þaki, og oft í vondum húsakynnum í mörgum, ef ekki öllum, sveitum þessa lands. Mjer dettur auðvitað ekki í hug að svara annari eins fjarstæðu og þeirri, að jeg sje að reyna til að spilla á milli hjóna, en jeg sný ekki aftur með það, að karlar taka oftast helst til lítið tillit til kvenfólksins eða vellíðunar þess í sveitum landsins. Jeg veit, hvað mæðurnar hafa að berjast við, þegar þær sitja yfir veikum börnum sínum í rökum, ljelegum, ljóslitlum og köldum húsakynnum, og hvað þær verða að leggja hart að sjer. Og jeg er viss um, að heilsufarið mundi stórum batna, ef þetta frv. næði fram að ganga. Það vita allir, hversu berklaveikin hefir farið vaxandi og fer enn þá, en fátæktin og ljeleg húsakynni eiga mikinn þátt í henni. Og jeg er sannfærður um það, að ef þetta kemst í kring, er stórt spor stigið til þess að ráðin sje bót á þessum sjúkdómi, sem leggur svo marga fyrst á sjúkrabeð og síðan í gröfina. Jeg veit, að það er af skilningsskorti, að menn eru á móti þessu frv. Það vantar að vísu ekki, að sumir tali nógu fagurt, en því er nú ver og miður, að þeir hyggja flátt.  Jeg verð að játa, að mjer þykir þessu frv. tekið kuldalega. Það er ekki skírst við að leggja fje til að útbreiða símann um sveitirnar, og er auðvitað ekkert við það að athuga; það er nauðsynlegt. En því verður ekki á móti mælt, að sveitunum er ólíkt meiri nauðsyn og þægindi að rafmagninu til suðu, hitunar og ljósa en símanum, þó að góður sje. Jeg tók svo eftir, að í þessari rökstuddu dagskrá, sem fram er komin, sje lagt til, að rannsóknirnar verði kostaðar að jöfnu úr ríkis- og sveitasjóðum. Jeg veit nú ekki betur, en að ýmsar mælingar úti um landið sjeu kostaðar að öllu leyti úr ríkissjóði. En því þá ekki að láta ríkissjóð kosta þetta líka, þegar nóg er innlendra manna til að framkvæma þessar rannsóknir? Það væri meira að segja ekki frágangssök, þó að fá þyrfti menn utanlands frá til þess. Og jeg man ekki betur en að hjer hafi nýlega verið samþ., að borunaráhöld eftir heitu vatni skyldu keypt fyrir fje úr ríkissjóði. Mjer finst því, að þetta mál eigi ekki glaðlegum undirtektum að fagna, þar sem menn vilja ekki einu sinni láta kosta þessar rannsóknir af hálfu þess opinbera. Ef svo hefði verið, hefði jeg sjeð velvilja til málsins. En nú ekki. Mjer finst yfirleitt, að kappi sje kostað um að setja sem ægilegast ljón í veg fyrir framgang þessa máls. Hv. 6. landsk. mintist á það, að jeg hefði ekki drepið á neinar kostnaðarætlanir í sambandi við þetta mál. Jeg játa fúslega, að jeg er ekki kunnáttumaður á þessu sviði, en hv. 3. landsk. hefir skýrt þá hlið málsins svo rækilega, að þar er engu við að bæta. Jeg vil þó geta þess, sem jeg hefi orðið áskynja erlendis í þessum efnum. Mjer er kunnugt um, að í stórhýsum í Winnipeg í Canada, sem leigð eru út fyrir 20–30 fjölskyldur, hefir húseigandi hitunartæki til þess að veita leigjendum nægilegt heitt vatn. Þetta vatn var hitað upp með kolum sem eldsneyti. Einn þessara húseigenda skifti um hitunartæki og hitaði vatnið með rafmagni í stað kola, og eftir nokkra mánuði gat hann sýnt, að hitunin kostaði minna með rafmagni en kolum. Og þegar þetta þykir margborga sig annarsstaðar og þar sem litið er um fallvatn, eins og t. d. sumstaðar á sljettlendi í Ameríku, þá má nærri geta, hvort ekki eru til möguleikar á að þetta gæti borgað sig hjer í okkar fossauðuga landi. Gamalt spakmæli segir líka, að sælla sje hjá sjálfum sjer að taka en sinn bróður að biðja. Þess vegna ættum við að reyna að nota þann mikla kraft, sem liggur í okkar mörgu fossum og fallvötnum, en hætta að sækja kol til útlanda. En svo er líka aðgætandi, að það getur verið ýmsum erfiðleikum bundið að kaupa kol í útlöndum og flytja þau hingað. Er þar skemst að minnast, að t. d. á stríðsárunum voru kol lítt fáanleg og þar að auki afar dýr. Það var því engin smáræðis upphæð, sem við urðum að greiða á þeim árum fyrir kol. Jeg mintist í gær lítilsháttar á kostnaðinn við heimavirkjun og býst við, að enn sjeu ekki öll kurl komin til grafar um þann kostnað. Að vísu veit jeg ekki, hvað stórar leiðslur kosta, en sennilegt þykir mjer, að þær verði að tiltölu ódýrari en þær smærri. Jeg veit heldur ekki hvernig þær muni endast þessar heimavirkjanir, eða hvort lagt hefir verið til hliðar fje til þess að gera við þær ef þær bila eða endurbyggja þær þegar vjelarnar eru útnotaðar. En um hitt er jeg hræddur, að þessar heimavirkjanir sjeu að ýmsu leyti dýrar og ekki sagt, að auðvelt verði fyrir bændur að byggja þær á ný, þegar vjelarnar eru úr sjer gengnar. Þó vildi jeg óska, að svo færi ekki, heldur að öllu reiddi hið besta af. Mín sannfæring er sú, þó að jeg geti ekki sannað það nú, af því að jeg er enginn sjerfræðingur á þessu sviði, að rafvirkjun og leiðslur í stærri stíl hljóti að verða hlutfallslega ódýrari fyrir notendur og áhættuminni en sú virkjun, sem gerð er aðeins fyrir eitt heimili eða tvö, en þá geri jeg ráð fyrir, að stjórn slíks fyrirtækis sje falin sjerstökum kunnáttumönnum og sjeð verði fyrir endurbyggingu stöðva og öðru því, er með þarf, á þann hátt, að lagt verði til hliðar nægilegt fje á hverju ári, sem varasjóður, til þess að endurbyggja það, er með þarf, og sje fyrirtækið þannig trygt. Þá var það sjerstaklega eitt í ræðu minni, sem hneykslaði hv. andstæðinga mína, sem sje það, að jeg hafði gefið í skyn, að frá sjónarmiði bænda væri það næsta óeðlilegt að hv. 1. landsk. væri falin framsaga í máli eins og þessu. Það getur nú verið svo, að menn sjeu mismunandi minnugir. En það hafa nýlega skeð þau atvik hjer í höfuðstaðnum, að ástæða hefði verið til að halda, að traustið á þessum manni, hv. 1. landsk., hefði eitthvað minkað hjá þeim hv.þdm., sem telja sig hingað komna til þess sjerstaklega að reka erindi bænda. Verkfallið, sem hv. 4. landsk. og aðrir foringjar jafnaðarmanna komu á stað í byrjun þessa árs, hefir kostað landið miljónir króna, og það á eftir að kosta bændur mikið fje í hærri kaupgreiðslu, og ef landbúnaðurinn á erfitt uppdráttar, eða hefir átt það, þá verður þetta þó enn tilfinnanlegra í næstu framtíð; svo að ekki er sjeð, að landbúnaðurinn þoli þá hækkuðu greiðslu, sem verkfallið, er hv. 1. landsk. kom af stað, hefir í för með sjer. Jeg ætla ekki að ala á sundurlyndi milli þessara flokka, og það gleður mig, að hv. Framsóknarbændur þessarar d. taka þessu vel og hafa nú gleymt og fyrirgefið samherjum sínum þessa ádrepu. En á hitt vildi jeg benda, að þar sem vitanlegt er, að atvinnurekstur bænda hefir tæplega borið sig undanfarið, þá mun afkoman síst glæsilegri framundan, þegar greiða verður mun hærra kaup vegna verkfallsins. Það var þetta, sem jeg átti við, er jeg ljet í ljósi undrun mína yfir því, að sá flokkurinn, sem heimtar að hann sje kallaður og skoðaður eini bændaflokkur þingsins, skyldi fela jafnaðarmanni að hafa orð fyrir sjer um þetta stærsta og mesta velferðarmál sveitanna á þessu þingi. En hv. andstæðingar hafa aðra skoðun á afleiðingum verkfallsins. Jeg er sannfærður um, að bændur tapa við þær ráðstafanir, að vinna sú, er þeir þurfa að kaupa, verði dýrari, en takist hv. andstæðingum mínum að sannfæra mig um það gagnstæða, þá mun jeg gleðjast yfir því og vera þeim þakklátur. Það kann að hafa verið eitthvað fleira, sem ástæða hefði verið til að svara í umræðum hv. andstæðinga minna, en jeg held þó, að jeg verði að sleppa því í þetta sinn. Það mætti þá kannske koma að því síðar, ef tilefni gæfist. Jeg get ekki neitað því, að mjer þykir undirtektirnar kaldar, sem þetta mál hefir fengið hjá þeim flokki, sem telur sig reka erindi bænda. Jeg hefði þó kunnað betur við, að úr því að óskað er eftir rannsókn í þessu efni, þá væri hún kostuð alveg af opinberu fje. í frv. er einmitt vel frá þessu gengið og get jeg ekki skilið, hvers vegna hv. meiri hl. hefir ekki getað fallist á það.

Hann gengur lengra

. Það er nú eftir því, hvernig á það er litið. En ef hv. meiri hl. meinar það, sem hann hefir talað, þá ætti hann ekki að vera á móti frv.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það er ekki nema að vonum, að alllangar umr. verði um þetta mál, því þó að maður gæti haldið, að fyrir hv.flm. væri hjer aðeins um smámál að ræða, er ekki þyrfti að hika við að samþykkja, þá er hjer þó í raun og veru stórmál á ferðinni, sem veltur á tugum miljóna og jafnvel hundruðum fyrir þjóðina. Hv. 2. landsk. (IHB) furðaði sig á, hvað kuldalega væri í málið tekið og hv. 5. landsk. (JKr) tók í sama strenginn. En mjer finst, að engan þurfi að furða, þó að ekki sje að þessu hrapað undirbúningslaust, því að með frv. er ekki farið fram á neitt smáræði, eins og bent hefir verið á. Fyrst og fremst er ætlast til, að ríkissjóður styrki virkjunina með stórum fjárhæðum, en auk þess má búast við, að slíkar framkvæmdir komist hjer ekki á nema með stærri lánum, er ríkissjóður yrði að ábyrgjast, og það ef til vill fyrir mörg sveitarfjelög. Er því auðsætt, að slíkar framkvæmdir eins og þær, er frv. gerir ráð fyrir, geta því að eins orðið, að ríkissjóður standi þar undir að mestu eða öllu leyti. Þess vegna tel jeg það óforsvaranlega ljettúð gagnvart ríkissjóði, ef hv.flm. hafa ætlast til, að frv. yrði samþ. nú. Jeg get heldur ekki trúað því, að það hafi verið alvara þeirra, eða þeir ætlast til að frv., eins og þeir ganga frá því, yrði að lögum á þessu þingi. Með þessu er ekki þar með sagt, að hjer geti ekki verið um stórt framtíðarmál að ræða. En það gildir það sama um það, eins og svo mörg önnur stórmál - og ekki síst sveitanna, að þau verða ekki framkvæmd í einum svip. Það dettur engum í hug að neita því, að það sje gott mál að leiða ljós og yl um sveitirnar, en þó liggur annað nær að gera: að byggja upp sveitirnar og gera híbýlin vistlegri en þau eru. Mjer finst það líkast því, sem byrjað væri að smíða negluna í skipið, ef miklu fje væri varið til þess að leiða ljós og hita í bæi þá, sem komnir eru að falli og tæpast hanga uppi, eins og því miður á sjer altof víða stað í sveitum landsins. Hins vegar er ekki nema gott til þess að hugsa, að slíkar framkvæmdir komist á, ef það verður ekki ofraun fyrir ríkissjóð, og það er það, sem rannsóknin á að leiða í ljós, á hvern hátt þetta verði framkvæmt svo, að ríkið og einstaklingarnir megi vel við una. Annars var það sjerstaklega út af nokkrum orðum í ræðu hv. 5. landsk., að jeg kvaddi mjer hljóðs. Hann sló því fram, að ráðherrarnir hefðu talað flátt í þessu máli.  (Margir Íhaldsm.: Það sagði hann ekki)  . Þegar hv. 5. landsk. var spurður, við hverja hann ætti, þá svaraði hann skýrt og skorinort, að það væru ráðherrarnir, og það stendur skrifað hjá mjer.

Þetta er misskilningur, sem jeg skal leiðrjetta, þegar jeg svara aftur

. En jeg vil ekki, að leikið geti á tveim tungum, hver afstaða mín er til þessa máls. Jeg vil ekki að frv. Verði samþ. nú á þessu þingi, en jeg get greitt því atkv., að þetta mál verði rannsakað vel og vandlega, svo leiða megi í ljós, að fært verði að samþ. frv. í þessu efni, án þess að ráðist sje í eitthvað, sem kalla má með öllu óframkvæmanlegt. Það hefir verið ráðist í mörg stórfyrirtæki, sem kostað hafa ríkissjóð miljónir króna, en sem búið er að sýna sig, að orðið hafa sveitunum til meira niðurdreps heldur en ef aldrei hefði verið í þau ráðist.  Jeg hefi svo ekki ástæðu til að segja neitt frekar. Jeg vildi aðeins gera grein fyrir skoðun minni á þessu máli, svo að öllum mætti verða ljóst, hvað fyrir mjer vakir.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hæstv. dómsmrh. mæltist til þess í gær, að jeg svaraði sjer með langri ræðu, en vissi þó, að jeg hafði haldið þær 3 ræður, sem þingsköp leyfa mjer við þessa umr. Jeg mun hlíta þingsköpum, eins og venja mín er, enda sje jeg enga ástæðu til að gera hv. andstæðingum mínum sláturstörfin auðveldari með því að segja nú við 2. umr. það sem jeg get sagt við 3. umr. En sje drápshugur hv. andstæðinga svo mikill, að frv. fái ekki að lifa til 3. umr., þá verður að taka því. Jeg mun því aðeins nota þennan rjett minn samkvæmt þingsköpum, til þess að bera af mjer sakir. Þó er það ekki svo að skilja, að jeg þykist þurfa að bera af sjálfum mjer sakir, en hæstv.dómsmrh. veittist allmjög að stjettarbræðrum mínum, verkfræðingunum, og ætla jeg að þingsköp heimili mjer að svara þar til saka. Hæstv. dómsmrh. endurtók ennþá einu sinni öfgar þær og blekkingar, sem honum og flokksbræðrum hans er svo gjarnt að bera fram, ef minst er á Skeiðaáveituna. Það er rjett, að frá verkfræðinganna hálfu var Skeiðaáveitan áætluð um 120 þús. kr., en kostaði um milj. króna. En þegar miðað er við þessar tölur, þá er og skylda allra rjettsýnna manna að hafa jafnframt í huga, að frá því að áætlunin var gerð og þangað til verkið var framkvæmt, hafði verðlagið í landinu þrefaldast. Þess vegna þarf engan að furða, þó að kostnaðurinn færi fram úr hinni upphaflegu áætlun, og ekki verður verkfræðingunum kent um dýrtíðina í landinu á þeim árum, er verkið var framkvæmt. En þar sem báðir hæstv. ráðherrar, sem sæti eiga í þessari hv. d., hafa látið þau orð falla, að þessar framkvæmdir hafi orðið til niðurdreps bændum á áveitusvæðinu, þá er það mjög orðum aukið að því leyti, sem það er ekki algerlega rangt. Vegna óhapps, sem áveitufjelagið varð fyrir, varð verkið miklu dýrara en áætlað var í öndverðu, en þrátt fyrir það hefir þó framkvæmd áveitunnar orðið til þess að breyta búskaparlagi bænda á svæðinu og lyfta þeim. Jeg hefi hjer í höndum Búnaðarskýrslur Íslands fyrir árið 1927, og samkvæmt þeim hefir nautgripum fjölgað á Skeiðunum frá 1923–1927 um 40%. Þetta er álitleg byrjun og spáir góðu um þann möguleika, að framfleyta meiri nautpeningi, enda vona jeg, að þar verði framhald á, þrátt fyrir það þó að hæstv.dómsmrh., sem enga trú hefir á breyttum búnaðarháttum, geri alt sem hann getur, til þess að níða þessar framkvæmdir. Og jeg get bætt því við, að jeg hefi bestu vonir um, að þetta fari ágætlega, og ekki síst vegna þess, að jafnvel undir þeim óheppilegu kringumstæðum, sem vikið hefir verið að, hefir Skeiðaáveitan artast sæmilega, og hefi jeg þann stuðning í öllu því, sem skjallega er upplýst um áhrif áveitunnar. Annars mun jeg við 3. umr. svara hæstv.dómsmrh. nánar í þessu efni, ef frv. verður þá leyft að fljóta þangað. Hv. 6. landsk. kvaðst hafa búist við, að jeg mundi sýna fram á, að kostnaðaráætlun sú, sem hann hefði sett fram, væri of há. En jeg vildi hvorki gera svo mikið úr honum eða mjer, að við færum að togast á um kostnaðaráætlun, sem frv. fer fram á að gerð verði, og er því ógerð enn. Hv. 2. þm.N.-M. vildi jeg segja það, að jeg fann ekki að hann væri í ræðu sinni með neinar ásakanir í minn garð. Hann var að reyna að afsaka, hvers vegna hann sjálfur hefði ekki orðið frsm. meiri hl. í stað hv. 4. landsk., og vildi jeg þá minna hann á það fornkveðna, að sá sem afsakar sig, hann ásakar sig, og hv.þm. hefir góðar og gildar afsakanir fyrir því, hvers vegna hann varð ekki frsm.hv. meiri hl. Þá vildi jeg með örfáum orðum leiðrjetta það, sem kom fram hjá hæstv. fjmrh. um Flóaáveituna, að rjettara hefði verið að þurka upp Flóann heldur en að veita á hann. Það lítur út fyrir, að hæstv. ráðh. sje ekki vel ljóst, hvað unnið hefir verið í Flóanum, því þó að það sje í daglegu tali kallað áveita, þá er þó ekki síður um uppþurkun að ræða en áveitu.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Mjer finst, að hv.frsm. minni hl. hefði getað notað betur sinn þinglega rjett en hann gerði, til þess að rökstyðja mál sitt og sanna, að þau stóru fjárútlát, sem frv. fer fram á, sjeu á rjettum grundvelli reist. En þetta hefir hv.frsm. minni hl. forðast að gera. Hann hefði þó getað fylgt dæmi mínu um annað stórmál, er jeg bar fram, sem sje Byggingar- og landnámssjóð. Þegar jeg bar það frv. fyrst fram, ljet jeg því fylgja till. um tekjur, og svo var einnig um þáltill, sem jeg bar fram á þinginu 1927. Þá mælti hv. 3. landsk. nokkur orð í sambandi við þessa till. mína, er mjer þykja þess verð að lesast hjer upp, með leyfi hæstv. forseta: „Það er rjett hugsun hjá hv. 6. landsk. (JJ), að um leið og brotið er upp á máli, sem gera má ráð fyrir, að hafi til muna aukin árleg útgjöld í för með sjer úr ríkissjóði, þá þarf líka að útvega ríkissjóði nýjar tekjur.“ (D-deild Alþt. 1927, 702. dálkur). Hv. 3. landsk. játaði það 1927, að þegar borin væru fram stór gjaldafrv., þá væri nauðsynlegt að því fylgdi a. m. k. bending um, hvernig afla skyldi tekna til þess að standast kostnaðinn. En það er svo fjarri, að hann eða meðflm. hans hafi sjeð nokkra nauðsyn til fjáröflunar í þessu skyni, og hv.frsm. minni hl. hefir skotið sjer undan og ekki svarað neinu um þetta, og hefir þó komið fram rökstudd dagskrá um að eyða málinu og önnur till. um að vísa því til stjórnarinnar. Báðar þessar till. byggjast á því, að framkvæmd frv. verði ríkissjóði ókleif, nema að aflað verði nýrra tekna. Ef ekkert kemur fram af hálfu hv.flm. sem bending um það, að ljetta undir með ríkissjóði, þá verður það að skoðast sem hrein og bein uppgjöf þeirra, eða játning um það, að þeir hafi ekki gert sjer nokkra minstu hugmynd um, hvernig ríkissjóður ætti að standa straum af kostnaðinum við þetta miljónafyrirtæki. Þetta er alvarlegra mál en svo, að menn eigi að leika sjer með það. Og þegar svo bætist við framkomu og frekju hv.flm., að þessi sami flokkur, sem að frv. stendur, hefir ekkert gert til þess að ljetta undir með þeim bændum, er á síðari árum hafa hafist handa um að raflýsa hjá sjer. Þvert á móti hefir t. d. aðalmálgagn flokksins, Morgunblaðið, hreytt ónotum í þann mann, Bjarna Runólfsson á Hólmi, sem mest og best hefir unnið að því allra Íslendinga, að koma upp rafvirkjun í sveitum og vekja áhuga bænda í því efni. Þegar svo ofan á alt þetta tómlæti íhaldsmanna gagnvart sjálfbjargartilraunum bænda um að lýsa upp heimilin og gera þau vistlegri, bætist sú höfuðsynd, sem lýst hefir verið í dag, að meiri hl. bæjarstjórnar Reykjavíkur, sem kunnugt er að skipuð er tómum Íhaldsmönnum, stendur á móti því, jafnlengi og þeir þora fyrir bæjarbúum, að notfæra sjer það fje, sem minni hl. bæjarstjórnarinnar hefir trygt til þess að hrinda í framkvæmd glæsilegustu og fjárvænlegustu stórvirkjun, sem enn hefir á dagskrá þjóðarinnar komið, sem sje virkjun Sogsfossanna, - þá fer mönnum að skiljast hvílíkan skollaleik er verið að leika hjer á Alþingi af þeim mönnum, sem frv. þetta hafa borið fram. En málið er í sjálfu sjer gott og merkilegt og eflaust eitt af stærstu framtíðarmálum þjóðarinnar, sem bíður heppilegrar úrlausnar. Þess vegna má það ekki gjalda þess, þó að það sje að þessu sinni illa flutt og af enn minni heilindum þeirra manna, sem að því standa. Í þessu sambandi vil jeg minna á það, sem danskur ráðherra er látinn segja í Alþingisrímunum við sendimenn, sem komu á fund hans með erindi Íslendinga. Þessum danska ráðherra eru gerð upp orðin við íslensku sendimennina á þessa leið: „Jeg skal ykkar ættarstorð ekki móti vera, en fyrir sjálfra ykkar orð ekki mikið gera.“ Þannig hygg jeg að verði aðstaða allra sannra umbótamanna til rafmagnsmálsins. Þeir munu styðja málið, þó þeir geri litið með glæfralegar og vanhugsaðar atkvæðaveiðatillögur. Jeg vil nú gera ráð fyrir, að þessi íhaldsvaðall um málið, án þess að gera nokkra minstu grein fyrir fjárhagshliðinni, geti aldrei orðið annað en einskonar kosninga-draumsjón þeirra, en þó láta þeir eins og þeir sjeu nú þegar búnir að hita og lýsa upp alla bæi í landinu. En málið er í sjálfu sjer gott, eins og jeg hefi tekið fram, og þess vegna má ljelegur flutningur þess nú, af hálfu íhaldsins, ekki spilla fyrir því, en hann getur heldur ekki bætt fyrir því á einn eða annan hátt, því að alt, sem hv.flm. hafa haft fram að flytja, er ekkert annað en þekkingarlaust fum og fuður, þvert ofan í þá reynslu, sem fengin er um falskar áætlanir íslenskra verkfræðinga. Stefnumunurinn á íhalds- og Framsóknarflokknum er mjög mikill í þessum efnum. Við Framsóknarmenn gerum miklar kröfur til þess, að fyrirtækin sjeu gagnleg og standi á tryggum grundvelli. Við vorum t. d. með því að styðja hina aðdáanlegu sjálfbjargarviðleitni Akureyringa, Eyfirðinga og Þingeyinga í því, að koma Kristneshælinu upp, með því að leggja fram helming kostnaðar. Það var aftur á móti Íhaldið, að undanteknum 3 eða 4 mönnum, sem vildi slá á þessa framrjettu hönd í baráttunni gegn hvíta dauðanum. Þegar frv. um Bygginga- og landnámssjóð kemur fram, þar sem á að greiða lága vexti, en borga allan höfuðstólinn, þá berst Íhaldið með hnúum og hnefum á móti því, og það svo kröftulega, að málið nær ekki fram að ganga fyr en Íhaldsliðinu er orðið ómáttugt að hefta framgang þess. Þarna er þó ríkið að hjálpa þarflegri sjálfsbjargarviðleitni, en ekki að leggja út í glæframensku- eða svindilfyrirtæki eins og þau sem sumir verkfræðingar beita sjer fyrir. Þegar Íhaldið kemur fram með till. um að stofna til slíkra fyrirtækja, þá er ekki hugsað um annað en að gefa miklar gjafir í byrjun, og koma svo skellinum að lokum á ríkissjóð. Árið 1925 sáu menn fram á það, að tekju- og eignarskattur mundi verða með hærra móti, aðallega af því, að þá ljet vel í ári. Nú hefði slík skattaaukning komið talsvert við pyngju ýmsra fylgifiska íhaldsins, en þá gerir það sjer hægt um hönd og breytir lögunum um þessa skatta, svo að vinir þess þurfi minna að borga. Er það haft eftir þáverandi skattstjóra, Einari Arnórssyni, að þessi eftirgjöf hafi numið um 600 þús. kr. það ár, og mun það hafa runnið nær eingöngu til samherja og stuðningsmanna Morgunblaðsins. Hjer í þessu frv. fer það svo fram á að lokka menn út í fyrirtæki, sem hneppa þá í skuldafjötra, og vill skylda ríkissjóð til þess að leggja fram miljónir í þessi fyrirtæki, sem ekki bera sig.  Að því leyti, sem hv. 3. landsk. reyndi að bera sakir af stjett sinni, þá var viðleitnin betri en árangurinn. Hann reyndi ekki að afsaka glapræði verkfræðinganna við vegalagningar, Eyrarbakkaspítalann, Flóaáveituna eða Skeiðaáveituna, en reyndi aðeins að verja sjálfan sig. Af því að hv. 3. landsk. tók Skeiðaáveituna sjerstaklega til athugunar, vil jeg víkja að henni nokkuð nánar. Hann reyndi ekki að mæla á móti því, að eftir áætlun verkfræðinganna átti hún ekki að kosta nema liðug 100 þús. kr., en í framkvæmdinni fór hún upp undir ½ miljón. Þessu er ekki hægt að mótmæla. Lán áveitunnar eru í mestu vanskilum, og ekki hinn minsti neisti af von um það, að hlutaðeigandi aðiljar geti nokkurntíma borgað þau. Verði gengið að bændum á áveitusvæðinu með nokkurri hörku, verður það ekki til annars en þess, að þeir flæmast burtu af jörðunum og verða gjaldþrota. Alt er þetta að kenna illa mentuðum verkfræðingum og þeirra aumingjaskap. Og aumingjaskapur þeirra náði svo langt, að þeir fundu ekki klöpp, sem kostaði 120 þús. kr., og sem alla varð að sprengja. Þetta er aðeins dæmi til þess að sýna hve lítið er að marka gaspur og glamur verkfræðinganna, þegar þeir vilja hrinda af stað framkvæmdum til þess að fá sjálfir atvinnu. Þetta væri ef til vill afsakanlegt, ef hægt væri að fóðra afstöðu þeirra á einhvern hátt, og þeir gætu horfið frá þessu, en það er ómögulegt. Skeiðaáveitan er einn allra auðvirðilegasti þáttur í verkfræðingastarfseminni hjer á landi, og er varla hægt að hugsa sjer annað eins. Þarna hafa margir verkfræðingar verið að verki, og þó hefir þeim mistekist svo hroðalega, að á sljettu landi, eins og þarna er, hafa þeir ekki látið grafa nógu margar holur, til þess að hægt væri að sjá, hvort undir væri klöpp eða mold á skurðsvæðinu. Hvaða vörn er svo færð fyrir þessu? Það er ekkert nema dýrtíðin, og hún á að afsaka alla þessa vanþekkingu og aumingjaskap verkfræðinganna. Það var reyndar alveg rjett, að það er dýrtíð á mannviti og þekkingu, sem er um að kenna. Þá kom hv. 3. landsk. að járnbrautarmálinu og taldi, að ekki væri hægt að gera neina árás á Íhaldsflokkinn, vegna afskifta hans af því máli. Það er nú svo um það mál, að það sem er plús fyrir einn Íhaldsmann í því, er mínus fyrir annan. Þegar hv. 3. landsk. var landsverkfræðingur, rjeð hann til þess, að járnbraut yrði lögð austur yfir fjall, því að hún mundi borga sig, og hafði hann marga verkfræðinga á sínu máli. En hvað skeður? Það kemur fram einn leikmaður, kaupmaður hjer í bænum, sem er íhaldsmaður, og deilir við verkfræðinginn og drepur málið í höndunum á honum, og nú er verkfræðingurinn kominn á skoðun hv. 1. þm. G.-K. (BK) og snúinn frá sinni fyrri skoðun. Þegar leikmenn geta tekið verkfræðingana, sett þá á hnje sjer og sannfært þá svona, þá sýnir það best á hverju er að byggja, þegar þessum mönnum er treyst. Ef þetta frv. verður samþ., þá er það víst, að enginn hefir gott af því, nema verkfræðingarnir. Íhaldið hefir ekkert gott af því, því að þegar menn sjá, að þetta er ekki annað en „humbug“, verður það ekki einu sinni agn um kosningar. Bændur hafa heldur ekkert gott af því, því að þetta mun aldrei komast í framkvæmd, en sitja aðeins við rannsóknir og bollaleggingar verkfræðinganna. Sjálfsbjargarviðleitni bændanna mun samt halda áfram eftir sem áður, þó að með þessu frv. sje verið að reyna að drepa hana og lokka bændur út á kviksyndi botnlausra glæfrafyrirtækja. Jeg býst helst við, að Íhaldsflokkurinn hafi ætlað að græða á þessu sem flokkur, en það verður víst nokkuð hæpið, því að óheilindin skína alt of mikið í gegn. Nái frv. fram að ganga, geta verkfræðingarnir mjelað sína köku við það að gera áætlanir, aðrir fá þar engin hlunnindi, og hefði hv. 3. landsk. átt að játa þetta hreinskilnislega. Umhyggja hv. 3. landsk. fyrir verkfræðingunum kemur víða fram. Þegar hann var að tala um það hjerna um árið, að hita alla Reykjavík upp með heitu vatni alla leið ofan frá Hengli, þá ljet hann ummæli falla í þá átt á ákveðnum stað, sem hann kannast víst vel við, að það væru svo margir atvinnulausir verkfræðingar hjer í þessum bæ, að það mætti til að láta þá fá eitthvað að gera. Um þetta var svo skrifað í dönsk blöð, og þar var dáðst að þessum vitmanni, sem væri svona sniðugur, að hann ætlaði að hita upp allan höfuðstaðinn með heitu vatni, en ekki minst á hina röksemdina, atvinnu handa atvinnulausum stjettarbræðrum tillögumanns. Nú geta allir brosað að þessari hlægilegu fyrirætlun, og hv. 3. landsk. verður að reyna að brosa líka, til þess að vera ekki altof einstæðingslegur innan um allan hláturinn. Þegar svo á að ráðast í framkvæmdir á þessu sviði, þá skal maður ekki halda, að verkfræðingarnir hafi uppgötvað þann sannleika, að þetta sje mögulegt. Fyrsti maður, sem rjeðst í slíkar framkvæmdir, var Sigurjón Pjetursson á Álafossi. Hann fór til allra helstu verkfræðinganna.  Menn geta nú ef til vill sagt, að það sje nokkur útúrdúr að minnast á verkfræðingana, en það má ekki gleyma þeim í sambandi við þetta frv., því að langsamlega mestu fyrstu framkvæmdirnar yrðu svokallaðar rannsóknir verkfræðinga út um alt land. Þeir yrðu fyrstu atvinnuþiggjendur vegna frv. þessa, ef það næði fram að ganga. Þeir munu fúsir til þess að leggja út í svona fyrirtæki, sem er hreinasta hallærisráðstöfun fyrir allar stjettir þjóðfjelagsins nema þá, en þeir hugsa um það eitt, að fá eitthvað fyrir snúð sinn. Þessu til sönnunar skal jeg taka eitt mjög svo sláandi dæmi. Í Vestur-Skaftafellssýslu er á, sem rennur gegn um hraun og fellur þar í einu lagi, en þegar hún kemur fram undan hrauninu, kvíslast hún í 4 eða 5 kvíslar. Að sjálfsögðu er langhægast að brúa ána í einu lagi upp við hraunið, og það má gera fyrir ein 20–30 þús. kr., en verkfræðingarnir, sem höfðu með þetta að gera, lögðu til, að áin yrði brúuð þar sem hún rennur í 4–5 kvíslum, og þar sem hver kvísl er breiðari heldur en öll áin, þar sem hún rennur í einu lagi. Þó er ekki nema lítill spotti á milli hraunrótanna og þessa fyrirhugaða brúarstæðis verkfræðinganna. Ár eftir ár er barist við að mæla fyrir þessari vitleysu, og verkfræðingarnir spígspora þarna og halda í vonina um það, að fá þetta barið í gegn. Svona gekk þetta alt Íhaldstímabilið og ekki nóg með það, heldur reyna blöð Íhaldsins að æsa Skaftfellinga upp í að láta gera 5 brýr fyrir eina, og ætla sjer meira að segja að reyna að fella núverandi þm. sýslunnar vegna þeirrar aðstöðu hans, að hann vill heldur láta ríkið byggja eina brú en fimm, úr því að sú eina gerir sama gagn. Svona er trúin mikil í þeim herbúðum á það, hvað heimska verkfræðinganna fái miklu áorkað. Jeg vil nú vona, að hv. 3. landsk. fái einhvern tíma seinna, t. d. við 3. umr., tækifæri til þess að bera meiri sakir af verkfræðingastjettinni, því að jeg get tekið fleiri dæmi og lýst fleiri vígum á hendur þeim, og jeg vil alls ekki leggja mína þjóð undir glæframensku þeirra og aumingjaskap. Það á að styðja sjálfsbjargarviðleitnina og raflýsa sveitirnar fyrst og fremst úr þúsundum bæjarlækja og leggja áherslu á að efla sjálfsbjargarviðleitni í rafmagnsmálinu. Aftur á móti á að slá á atvinnuleit illa mentaðra spekúlanta, sem leggja út í fyrirtæki eins og Skeiðaáveituna, til óbætanlegs tjóns fyrir land og lýð.

Jón Jónsson Jeg vissi ekki hvernig jeg átti að taka það, er hv. 5. landsk. (JKr) var að tala um það í ræðu sinni, að menn töluðu fagurt en hygðu flátt um þetta mál. Jeg hjelt fyrst, að hann ætti við hæstv. ráðh. með þessari ásökun. Mjer skildist það helst á orðum hans. En síðar upplýsti hann, að hann hefði með þessum orðum sínum átt við þá aðra, er um málið hafa talað af hálfu meiri hl. - Jeg fyrir mitt leyti vil algerlega mótmæla þessu hvað mig snertir. Og jeg get fullyrt, að í hinni rökst. dagskrá minni felst enginn fláttskapur. Jeg ætlast fullkomlega til, að eftir henni verði lifað, ef hún nær samþ. þessarar hv. deildar. Og jeg ætlast til, að samkv. henni fái hvert það hjerað, sem fram á það fer, verkfræðilega aðstoð til undirbúnings orkuvera og rafmagnsleiðslu. Og einn hæstv. ráðh. hefir tjáð sig samþykkan því að það sje gert. Jeg tel því, að hjer sje ekki um neinn fláttskap að ræða. Og jeg efast um, að í því sje fólginn minni áhugi fyrir þessu máli heldur en kemur fram í till.hv. 5. landsk., þótt hann vilji nú þegar ákveða kostnaðarskiftingu í framkvæmd verksins. Annars er nú hv.þm. nær sósíalistum í till. sínum. Hann vill láta ríkið bera allan kostnað af undirbúningi þessa máls. En jeg vil skifta kostnaðinum og hjálpa aðeins þeim, sem vilja hjálpa sjer sjálfir. Hv. þm. er því sjálfur nær sósíalistum, þótt hann segði, að jeg negldi mig aftan í þá. Og frá sjónarmiði hv.þm. ætti hann frekar að átelja það, að jeg fylgdi eigi nógu fast sósíalistum í þessu máli, því að bæði hv.frsm. meiri hl. og hv.frsm. minni hl., sem fylgir í raun og veru stefnu sósíalista í þessu máli, vilja láta ríkið bera allan kostnað af undirbúningi þessa máls. - Þá talaði hv.þm. um það hneyksli, að hv. 4. landsk. hefði verið valinn frsm. meiri hl. Um það er ekki mig að ásaka, enda naumast ásökunarvert. Ekki get jeg skilið hvers vegna hv.þm. var að draga verkfallið í vetur inn í umr. - Það er eðlilegt, að menn geti orðið ósamdóma um mál svo sem eins og verkföll. Þó ætti það ekki að standa fyrir því, að menn gætu staðið hlið við hlið og unnið saman, þegar skoðanir falla saman. Hitt væri óhæfilegt, ef hatrið gengi svo langt, að menn vegna ólíkra skoðana á sumum málum, gætu ekki unnið saman þegar skoðanir falla saman. Það tel jeg ganga of langt.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Ræður hv.flm. frv. hafa nú ekki gefið tilefni til langra andsvara. Jeg mun bara draga saman úr umr. það helsta, sem fram hefir komið. Meiri hl. vill vísa málinu til stjórnarinnar á þeim grundvelli, að málið verði undirbúið undir frekari framkvæmdir síðar. En minni hl. vill fara lengra en þetta. Hann vill ákveða það nú strax, hvernig kostnaði skuli skift þegar til framkvæmda kemur. Getur því ríkið ekki samkv. frv. skotið sjer undan þeim kröfum, sem fram koma, enda þótt miklar verði. - Þetta þótti mjer of langt farið, að jafnórannsökuðu máli. Hv. 2. þm.N.-M. sagði það um íhaldsflokksþingmennina, að hann vildi ekki ætla þeim þá fúlmensku að bera fram mál, sem þeim væri engin alvara með. Hann vísaði nú reyndar til þess, að jeg kynni að þekkja þá betur. Það er nú rjett, að jeg hefi talsverðan kunnleika á íhaldsmönnum fyrir langa sambúð, frekar máske en mikla samvinnu. Sú kynning tekur yfir mörg ár, bæði utan þings og innan. Og sú kynning einmitt styrkir það, sem jeg sagði í gær, um tilgang Íhaldsflokksins. með þessu frv. - Hv. 5. landsk. sagði, að jeg mundi vera móti þessu frv. af þjóðnýtingar ástæðum. Moggi tekur síðan upp þá reginvitleysu. - En hjer er einmitt hv. 3. landsk. um að saka, ekki síður en mig, ef sök skal vera. - Því þeim hv.þm. (JÞ), sem mest hefir um þetta mál hugsað af flm. þess, dettur ekki annað í hug, en að á þessu verði opinber rekstur, sveita-, sýslu- eða hjeraðsrekstur. Mjer finst að hv. 2. landsk. (IHB), sem talaði svo fagurt um nauðsyn heimilanna fyrir rafmagn, ætti að tala um fyrir sínum eigin flokki, sem hefir hjer í Reykjavík staðið á móti virkjun Sogsfossanna, þótt sannað sje, að það fyrirtæki geti staðið á eigin fótum fjárhagslega. Íhaldsmenn verða að skilja það, að þegar þeir standa á móti slíkum málum, þar sem þeir eru í meiri hl., að ekki er ástæðulaust þótt þeim væri brugðið um fláttskap í þessu máli. - Þá sagðist hv. 5. landsk. (JKr) hafa verið með Byggingar- og landnámssjóðnum. Jeg vil nú gjarnan taka yfirlýsingu hans um þetta gilda, en hv.þm. var áreiðanlega á móti búfjártryggingarlögunum. Og það er líka víst, að þál. um Byggingar- og landnámssjóð, er lá fyrir Sþ. 1927, komst ekki fram vegna mótspyrnu Íhaldsflokksins. Hv. 3. landsk. og hv. 1. þm. Skagf. töluðu báðir móti henni þá. Enda var sá flokkur ávalt á móti þeim lögum. Og það er engin dygð, þótt hv. 5. landsk., eða aðrir, sjeu með góðum og nauðsynlegum málum, þegar sýnt er, að mótstaða þeirra getur ekki lengur orðið málunum að falli.

Jónas Kristjánsson Hv. 6. landsk. getur ekki breitt yfir framkomu sína í þessu máli, svo ekki sjáist í gegn, að þótt hann tali fagurt, þá er hugarfarið annað, eins og dagskrá hans ber vitni um.

Stjórnin hefir lýst yfir því, að hún taki hana til greina!

Annað heyrðist mjer nú á hæstv.dómsmrh. Mjer heyrðist álit hans á verkfræðingum vorum á annan veg en þann, að hann treysti þeim til slíkrar rannsóknar. Og ef þeim er ekki treyst til þess, hver á þá að gera slíka rannsókn. Nei, þetta er alt út í loftið hjá hv.þm. Þá sagðist hv.þm. vilja hjálpa þeim, sem hjálpa sjer sjálfir. En jeg get ekki sjeð annað, en frv. byggist á því, þar sem notendur eiga að miklu leyti að kosta þetta sjálfir, þá hjálpa þeir sjer líka. En hv.þm. vill láta þá borga helming rannsóknarkostnaðar. Nú getur farið svo, þegar búið er að framkvæma rannsóknina, að ekki þyki borga sig að framkvæma verkið, vegna dýrleika. Er þá ósanngjarnt að láta þá menn greiða þennan kostnað, sem ekkert gagn hafa af því. - Þá var hv.þm. að gleðja sig með því að halda fram, að verkfallið kæmi ekkert þessu máli við. - En þroski hv.þm. er nú ekki meiri en svo, að hann felur sig og hagsmuni sinnar stjettar forystu þess manns, sem sýnt hefir með stefnu sinni og starfsemi í þjóðmálum, að hún ríður alveg í bága við velferð landbúnaðarins, svo að óvíst er, hversu lengi sá atvinnurekstur borgar sig. Jeg býst ekki við, að allir bændur undirskrifi þetta með hv.þm. Viðvíkjandi hæstv. fjmrh. er það að segja, að jeg átti ekki við hann í ummlum mínum, enda talaði hann ekki fagurt fyrir þessu máli. Jeg átti vitanlega við þá þm. eina, sem það gerðu, en vilja þó fella frv. Jeg skal litlu svara hv. 4. landsk., enda ekki gott verk við hann að ræða, því hann er fljótur að fara út í aðra sálma og eignar öðrum hvatir og orð, sem ekki eru til. - Hann sagði, að jeg hefði verið móti Byggingar- og landnámssjóði, en viðurkennir nú, að jeg hafi greitt frv. atkvæði mitt, og hefir þannig jetið ofan í sig það sem hann áður fullyrti. Hann veit, að 1927 var um alt annað frv. að ræða, því þótt nafnið sje sama, þá skiftir miklu um form og fyrirkomulag. Þeir agnúar geta á því verið, að ekki sje hægt að fylgja því, þótt maður sje hlyntur hugmyndinni. Svo var um frv. 1927, sem hv.þm. flutti sjálfur.

Nei!

Hann flutti þó að minsta kosti frv. um að stofna 50 nýbýli á ári. Það frv. var að öllu leyti ómögulegt. - Skal jeg svo ekki stæla meira við þennan hv.þm. Það kemur í ljós við afgreiðslu þessa máls, hve hlyntir menn eru frv. Þeir, sem samþ. rökst. dagskrána, vilja frv. feigt.

Erlingur Friðjónsson Áður en máli þessu verður vísað til stjórnarinnar, vil jeg láta fylgja því nokkur orð. Það er kunnugt, að nokkrir kaupstaðir landsins, auk höfuðborgarinnar, eru þegar búnir að leiða til sín rafmagn til ljósa og lítilsháttar til iðju og suðu. Þessir kaupstaðir, sem þegar eru búnir að taka rafmagnið í þjónustu sína, hafa á undanförnum árum verið að velta því fyrir sjer, hvort þeir eigi að leggja í meiri framkvæmdir eða ekki á þessu sviði. Og það hefir komið fram, að sá bærinn, sem besta aðstöðu hefir til ódýrrar rafvirkjunar, Reykjavík, er tregur til þess að leggja meira fje í rafveitur en gert hefir verið. Af þessu mætti álykta það, að þeir, sem hafa reynsluna á þessu sviði, sjeu ekki ánægðir með árangurinn, og að rafmagnsnotkunin sje ekki eins glæsileg og sumir vilja halda fram. Jeg verð að segja það, fyrir þá reynslu, er jeg hefi haft í þessu máli, að jeg er ekki eins mikill loftkastalamaður og ýmsir aðrir hv. þingmenn. Reykjavíkurbæ vex í augum að leggja fram 8 milj. kr. til rafvirkjunar, og má þá gera ráð fyrir, að aðrir kaupstaðir landsins leggi trauðla meira fje í rafvirkjun en ½–1½ miljón hver, eftir stærð kaupstaðanna. Að þessu athuguðu vil jeg ganga út frá því, að kaupstaðir landsins, að fráteknum Vestmannaeyjum, muni samanlagt trauðla leggja meira fram til rafvirkjunar en 12 milj. kr. - Byggi jeg þetta á þeirri reynslu, sem fengist hefir hjer á landi í þessum efnum. Ef gert er ráð fyrir, að kaupstaðirnir legðu fram ca. 12 milj. kr. til rafvirkjunar, - en þar býr hjer um bil 1/3 hluti þjóðarinnar, þá myndi rafvirkjun handa sveitum og sjávarþorpum nema um 60 milj. kr., eftir þeirri áætlun, sem hjer liggur fyrir, um kostnað við að rafvirkja alt landið, og þó er ekki gert ráð fyrir meiru en 300 vöttum af rafmagni á hvern íbúa. Þetta er í mínum augum mjög dýrt fyrir þá notendur, sem búa utan kaupstaða, t. d. getur Reykjavík fengið helmingi meira af rafmagni fyrir hvern íbúa en gert er ráð fyrir í þessu frv., og þó fyrir lægra verð en þar er áætlað. Þetta er eðlilegt, því að kostnaðurinn við að fá rafmagn fer mikið eftir því, hvort bygðin er strjál, sem rafmagnið er leitt um, eða aðeins er leitt á milli húsa í þjettbygðum kaupstað. Ef við drögum frá öll kauptúnin, og ætlunin væri sú, að leiða rafmagn inn á hvert heimili í sveitum landsins, telst mjer svo til, að sá kostnaður, er af því myndi leiða, yrði um 40 milj. kr., en í sveitunum býr 1/3 hluti þjóðarinnar. Hefi jeg þá komist að raun um, að hvert kw. kostaði alt að 4000 kr. Árlegur kostnaður fyrir hvert býli með 5 manna fjölskyldu, sem fengi 1½ kw., gæti þannig orðið 800–900 kr., þegar reiknað er með 15% af stofnkostnaði. Mjer finst þetta ekki glæsilegt, því að mjer er nokkuð kunnugt, hve mikið er hægt að gera með 1½ kw. rafmagns. En nú vil jeg spyrja: Er það hugmyndin fyrir flutningsmönnum frv., að menn sjeu sjálfráðir um að kaupa rafmagnið, eða á að skylda þá til þess? Ef á að skylda menn til þess að kaupa rafmagnið og greiða hlutfallslegan kostnað af rekstri þessarar allsherjar rafmagnsstöðvar, fer þetta að verða ófrjálslegra en svo, að jeg geti verið fús á að ganga inn á þá braut. Fylgi hinsvegar engin skylda um kaup á rafmagninu, er hætt við því, að margur bóndinn muni láta rafmagnið fara fram hjá koti sínu. En það breytir áætluninni allóþægilega, ef annarhvor eða þriðji hver bóndi vill ekki nota rafmagnið. Með þessum orðum get jeg verið með að vísa frv. til hæstv. stj. Vænti jeg þess, að hæstv. stjórn skorti ekki þá gtni, er hafa verður um mál þetta, svo að ekki verði rasað um ráð fram í málinu. En því miður geri jeg ekki ráð fyrir, að sú gullöld sje rjett fram undan okkur, að rafmagn verði leitt inn á hvert sveitaheimili í landinu, fyrir það verð, sem tiltækilegt er að greiða fyrir það.

Páll Hermannsson Það hafa þegar orðið langar umræður um þetta mál, enda er það þess vert, að það sje athugað sem best. Jeg gat þess í dag, að jeg myndi ef til vill fús til þess að greiða frv. þessu atkv. til 3. umr., ef jeg gti gert mjer von um að fengjust nýjar upplýsingar í málinu. Nú virðist mjer umr. hafa fallið þannig, að tæplega muni að vnta nýrra upplýsinga, og mun jeg því fylgja till. þeirri, er hv. meiri hl. n. flytur. En um leið og jeg get þessa, vil jeg lýsa yfir því, að jeg er reiðubúinn að vinna að því með hverjum sem er, að koma inn á fjárlögin hæfilega háum lið til undirbúningsrannsókna í þessu skyni, og með þeim tilmlum til stj., að þannig skuli því fje varið.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg flyt hjer tvær litlar brtt. á þskj. 300, og þurfa þær ekki mikilla skýringa við. Í frv. er gert ráð fyrir að skipa myndskoðunarmenn, en ekki er tiltekið til hve langs tíma. Er þó rjettara að ákveða þeim vissan starfstíma, og er sá tími ákveðinn í brtt. Með frv. er ekki girt fyrir það, að myndskoðunarmenn eigi meira eða minna í kvikmyndahúsum, eða eigi þar hagsmuna að gæta. En það væri mjög óeðlilegt, og er brtt. gerð til að fyrirbyggja slíkt. Í 12. gr. frv. er gert ráð fyrir að skipa myndskoðunarmenn alstaðar þar, sem kvikmyndahús eru rekin. Það virðist óþarfi að hafa þá svo víða, og legg jeg til, að þeir verði aðeins hafðir í kaupstöðunum. Það má gera ráð fyrir, að allar myndir, er til landsins flytjast, verði fyrst sýndar í kaupstöðunum, og er því ekki þörf á að hafa myndskoðunarmenn í kauptúnum eða út um sveitir, þó að þar kynnu að rísa upp kvikmyndahús. Jeg skal geta þess, að villur hafa komist inn í brtt. Það stendur, að fyrri brtt. sje við 8. gr., en á að vera 9. gr., og sú síðari á ekki við 11. gr., eins og prentast hefir, heldur við 12. gr. Stafar þetta af því, að brtt. voru gerðar við frv. eins og það var upphaflega, en greinatalan breyttist við 2. umr. Vænti jeg að hæstv. forseti líti svo á, að þetta megi lagfæra við prentun.

Forseti (Guðmundur Ólafsson) Jeg sje enga ástæðu til að taka málið út af dagskrá fyrir þetta. Þetta eru lítilfjörlegar villur, og hefir oft verið leiðrjett annað eins og þetta í prentun.

Jón Baldvinsson Jeg var að hugsa um að bera fram þá brtt. við frv., að með því fjellu úr gildi öll eldri leyfi til kvikmyndasýninga. En við nánari lestur frv. sá jeg, að þessa þarf ekki með. Því jeg skil frv. svo, að framvegis verði allir að sækja um leyfi til dómsmálaráðherra, hvort sem þeir hafa gömul leyfi eða ekki. Því ætla jeg ekki að flytja þessa brtt.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg vil einungis láta það koma fram, að allir eru ekki sammála hv. 4. landsk. (JBald) um skilning hans á frv. Mjer virðist hann ótvírætt skakkur. Annars verður það auðvitað dómstólanna að skera úr því.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Jeg felst alveg á brtt. þær, er fram eru komnar frá hæstv. fjmrh. í aðra þeirra er einmitt það sama tekið upp, sem jeg hreyfði hjer við 2. umr., að óþarfi vri að hafa myndskoðunarmenn svo marga, sem ætlað er í frv. Út af áliti hv. 4. landsk. skal jeg taka það fram, að jeg hefi skilið frv. eins og hann, að öll eldri leyfi fjellu úr gildi með því.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Sökum þess, að fundartíminn er nú orðinn svo áliðinn, sje jeg ekki ástæðu til að lengja frekar umræðurnar, og vil því einungis vísa til greinargerðarinnar, sem fylgir frv. Það, sem jeg kann að hafa að bæta við, get jeg komið fram með við 2. umr. málsins, en vil leggja til að endingu, að frv. verði vísað til fjhn.