Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis frá árinu 1991 með breytingum sem á þeim voru gerðar sl. haust. Flm. auk mín eru aðrir formenn þingflokka, þau hv. þm. Páll Pétursson, Rannveig Guðmundsdóttir, Ragnar Arnalds og Jóna Valgerður Kristjánsdóttir. Tildrög þessa frv. eru þau að í sumar hafa átt sér stað nokkrar viðræður milli formanna þingflokka um breytingar á vinnubrögðum hér á Alþingi í því skyni að komast hjá deilum og þrætum um formsatriði, fundahöld og afgreiðslu mála sem því miður hafa sett allsterkan svip á störf þingsins. Reynt hefur verið að fá niðurstöðu um ýmis ágreiningsatriði í þingstörfunum og búa þannig um hnútana að afgreiðsla þingmála gæti orðið greiðari auk þess sem komið yrði á betri samvinnu milli þingflokka stjórnarinnar og stjórnarandstöðunnar um þinghaldið í víðustu merkingu. Reyndar sendi forseti þingsins sumarið 1992 formönnum þingflokka bréf með ábendingum um ýmis atriði sem æskilegt væri að tekin væru til umræðu á milli þingflokkanna í því skyni að breyta ákvæðum laganna í ljósi reynslunnar af þingstörfum á fyrsta þingi eftir þær miklu breytingar sem urðu á skipan Alþingis með stjórnarskrárbreytingu 1991, þ.e. þegar deildir þingsins voru afnumdar og Alþingi hóf störf í einni málstofu. Ekkert varð þó af breytingum í tilefni af þessu bréfi á síðasta þingi. Nú er hins vegar fengin tveggja ára reynsla af störfum Alþingis í einni málstofu og nýjum þingsköpum og það verður að segjast eins og er að á þeim þingsköpum sem við höfum búið við undanfarið eru ýmsir gallar sem menn hafa talið nauðsynlegt að líta á með tilliti til þess að ná samstöðu um að sníða þá af. Ég hygg að það hafi verið sammæli allra þeirra sem stóðu að breytingum á þingsköpunum 1991 að þessar reglur yrðu til endurskoðunar um einhvern tíma meðan menn væru að átta sig á hinu nýja formi til fullnustu og nauðsynlegt gæti verið að breyta vinnubrögðum í samræmi við slíka endurskoðun. Ég hygg að það sé einkum tvennt sem menn hafa tínt til sem ágalla í þingstörfunum: Annars vegar of langar umræður --- og þar af leiðandi of langir fundir í þinginu --- og svo hins vegar að ekki hafi tekist eins góð samvinna milli allra þingflokka um stjórn þinghaldsins og vonir stóðu til vorið 1991. Og það má segja að það hafi einkum verið þessi atriði sem við þingflokksformenn höfum haft í huga í viðræðum okkar nú upp á síðkastið um breytingar á þingsköpunum. Þó að hér séu lagðar til breytingar á nokkrum greinum þingskapalaganna, sem sumar hverjar eru að okkar dómi mjög mikilvægar, er þó margt fleira sem til umræðu kom í viðræðum þingflokksformanna að þessu sinni. En ýmist var að ekki var samstaða um að taka á þeim atriðum sem þar voru reifuð eða ekki tími til þess að koma þeim í það horf að allir gætu sáttir talist. Mörg slík atriði bíða þess vegna síðari endurskoðunar og ekki víst að um þau verði mikill ágreiningur. Eins og fram kemur í greinargerð þess frv. sem hér liggur frammi lítum við, sem þetta frumvarp flytjum, svo á að það sé einn liður í heildarendurskoðun þingskapa í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur og það er ásetningur okkar að halda þeirri endurskoðun áfram með það að markmiði að ný þingsköp megi liggja fyrir við upphaf nýs kjörtímabils 1995. Því er ekkert að leyna að það er á margan hátt erfitt að gera breytingar á þingsköpum á miðju kjörtímabili og breyta jafnframt trúnaðarstörfum í þinginu. Þess vegna væri að okkar dómi heppilegra að þingflokkar kæmu sér saman um framtíðarskipan mála í þinginu án tillits til þess hvaða einstaklingar skipa trúnaðarstörf á Alþingi um þessar mundir eða hvaða þingflokkar verða í stjórn og hverjir í stjórnarandstöðu. Þetta vildi ég gjarnan að kæmi hér fram í upphafi máls míns um þetta frv., virðulegi forseti. Kem ég þá að efni sjálfs frv. Í 1. og 2. gr. frv. eru ákvæði um störf þingnefndanna. Annars vegar eru í 1. gr. ákvæði um boðun þingfunda. Þessi breyting er nú gerð til þess að tryggja það að skylt sé að halda fund í nefnd, ef ósk berst um það frá a.m.k. þriðjungi nefndarmanna, til þess að taka til umræðu og hugsanlega afgreiðslu þau mál sem tilgreind eru. Það má segja að hér sé um nokkurs konar öryggisatriði að ræða þannig að formaður nefndar geti ekki staðið gegn óskum meiri hluta nefndar um að halda fund og afgreiða mál sem meiri hluti nefndarinnar telur áríðandi að fái afgreiðslu. Ég vil taka það sérstaklega fram að ákvæði þessarar greinar eru fyrst og fremst hugsuð að því er varðar störf þingnefndanna yfir þingtímann enda eru í gildi sérstakar reglur um störf þingnefnda utan þingtíma sem settar voru af forsætisnefnd strax sumarið 1991. Þær reglur eru að því er ég tel í góðu samræmi við ákvæði þessarar greinar. Í 2. gr. er svo ákvæði um það hvernig með skuli fara ef ágreiningur er í þingnefnd um hvort lokið skuli afgreiðslu máls og það ,,tekið út úr nefndinni`` eins og við köllum það gjarnan hér á Alþingi. Í þessari grein eru sett þau ákvæði að komi fram tillaga frá einhverjum nefndarmanni um að mál skuli tekið út úr nefndinni, þá er formanni hennar skylt að taka þá tillögu til afgreiðslu á þeim fundi þegar hún kemur fram. Þannig getur formaður ekki komið í veg fyrir að meiri hluti nefndar ráði því hvenær mál er afgreitt frá nefndinni. En þar sem hér er um viðkvæmt atriði að ræða höfum við flutningsmenn orðið ásáttir um að til þess að mál sé tekið út úr nefnd með þessum hætti þurfi að liggja fyrir samþykki meiri hluta nefndarmanna, þ.e. fimm nefndarmanna í fastanefndum þingsins öðrum en fjárlaganefndinni, þar sem meiri hluti nefndarmanna er sex. Ég vænti þess fastlega að sem sjaldnast reyni á ákvæði 2. gr. frv. og að friður megi ríkja um það, eins og oftast hefur verið, hvenær mál skuli taka út úr nefnd. Hér er fyrst og fremst um nokkurs konar öryggisatriði að ræða sem sjálfsagt er að hafa í þingsköpum. Í 3. gr. frv. eru ákvæði um umræður um skýrslur. Það ákvæði skýrir sig að mestu leyti sjálft og er einn þáttur af nokkrum í þessu frv. sem ætlað er að setja reglur og ramma utan um umræður í þinginu. Til þessa hafa ekki verið slík ákvæði um skýrslur og það þótti eðlilegt að hafa samræmi milli umræðna um þær og til að mynda hinna lengri utandagskrárumræðum, sem ákvæði eru um í 50. gr. þingskapa. Þau ákvæði sem er að finna í þessu frv. um takmörkun ræðutíma koma fram í 5. gr. frv. en að nokkru leyti einnig í 3. gr. og 6. gr. Ef ég vík fyrst að 5. gr., sem má telja meginefnisgrein frv., þá er nú stefnt að því að gera þá meginbreytingu á hinni almennu reglu um umræður í þinginu að takmarka 1. umr. um lagafrumvörp. Reglan verður sú að framsögumenn máls, hvort sem það eru ráðherrar eða þingmenn, megi ekki tala lengur en 30 mínútur í fyrsta sinn, 15 mínútur í annað sinn og 5 mínútur í þriðja sinn. Aðrir þingmenn og ráðherrar mega ekki tala lengur en 20 mínútur í fyrra sinn og 10 mínútur í síðara sinn. Ég legg áherslu á að þessi regla á einungis við um 1. umr. en gert er ráð fyrir því að sömu reglur gildi um 2. og 3. umr. og verið hafa áður í þingsköpunum, þ.e. að þá sé ræðutími ekki takmarkaður. Þar sem lagafrumvörp eru hins vegar mjög misjafnlega efnismikil hefur orðið samkomulag um það jafnframt að opna leið fyrir þingflokka til þess að óska eftir því að þessi ræðutími verði lengdur, allt að því tvöfaldaður, en þá þarf að liggja fyrir rökstudd beiðni frá formanni þingflokks þar að lútandi áður en frv. er tekið til umræðu hér í þingsalnum. Þess er fastlega vænst að slík lenging heyri til undantekninga og verði því aðeins beitt að um sé að ræða veigamikil og margþætt frumvörp. Ég get ekki leynt því að um þetta atriði voru nokkuð skiptar skoðanir milli þingflokksformanna en þetta varð niðurstaðan og hér er á ferðinni málamiðlun sem við höfum gert í góðri trú og okkar í milli formenn þingflokka og aðrir þingmenn fallist á innan þingflokkanna að því er mér er best kunnugt. Önnur meginbreytingin er á hinum svokölluðu þingskapaumræðum og er þau ákvæði að finna í 4. gr. frv. og a- og b-lið 5. gr. Með frv. er stefnt að því að þær umræður sem kallaðar hafa verið þingskapaumræður falli niður en í stað þess geti komið sérstakar umræður við upphaf þingfundar, athugasemdir sem þingmenn geti gert og varða störf þingsins. Gert er ráð fyrir því að slíkar athugasemdir og umræður um þær megi ekki standa lengur en í 20 mínútur á hverjum fundi. Enginn megi tala oftar en tvisvar og ekki lengur en tvær mínútur í senn. Ég vek athygli á því að með þessum ákvæðum geta fleiri en einn þingmaður komið athugasemd á framfæri við sama tækifæri og fengið um hana umræður ef það rúmast innan þess tíma sem til þessara umræðna er ætlaður í fundarbyrjun, þ.e. 20 mínútna. Það er von okkar að þessi nýbreytni geti orðið farvegur fyrir þann hluta þingskapaumræðunnar sem hefur verið af almennu tagi og ekki lotið að raunverulegum athugasemdum við stjórn forseta á þingfundinum. Að því er varðar hins vegar slíkar athugasemdir um fundarstjórn forseta, þá er gert ráð fyrir því að þingmenn hafi áfram skýlausan rétt til að gera athugasemdir ef þeim þykir sem fundarskapa sé ekki réttilega gætt eða eitthvað sé ábótavant í fundarstjórn eða skipulagi forseta. Það er hugmynd okkar að þetta ákvæði verði skýrt eins þröngt og kostur er þannig að athugasemdir af þessu tagi séu einungis um fundarstjórn forseta en ekki um önnur mál sem svo oft hafa flotið með þegar þingmenn hafa kvatt sér hljóðs um þingsköp. Í þessu sambandi er svo lagt til að þingmönnum sé einungis heimilt að tala tvisvar ef þeir gera athugasemdir um fundarstjórn, þ.e. þeim er heimilt að gera athugasemd, síðan má reikna með að þeir fái svör frá forseta og þá hafa þeir jafnframt heimild til þess að hreyfa athugasemdum við svörin ef þeim sýnist svo. Tímamörk slíkra athugasemda um fundarstjórn verða hin sömu og um þingsköp áður, þ.e. þrjár mínútur í senn. Ég vil taka það sérstaklega fram að það er von okkar, sem að þessu frv. stöndum, að þessar breytingar á þingskapaumræðunni verði til þess að aðskilja þær athugasemdir sem eru nánast af formlegu tagi og svo þær athugasemdir sem eru víðtækari, nálgast jafnvel að vera pólitískar yfirlýsingar; þessi atriði séu skilin að og fundið sitt formið fyrir hvort atriði. Ég vona að minnsta kosti að þetta muni draga úr umræðum af þessum toga og gera umræður um sjálf þingmálin samfelldari og hnökralausari. Þá er jafnframt í 6. gr. ákvæði um það að stytta þann tíma sem þingmenn hafa til þess að gera grein fyrir atkvæði sínu. Í núverandi þingsköpum eru engin bein ákvæði um þennan rétt þingmanna, en það hefur lengi tíðkast að menn gerðu grein fyrir atkvæði sínu við nafnakall og nú á síðustu missirum, eftir að atkvæðagreiðslukerfið var sett upp í þingsalnum, hafa menn enn fremur gert grein fyrir atkvæði sínu við slíka atkvæðagreiðslu. En okkur þykir að tími þingmanna til þess að flytja slíka greinargerð sé óeðlilega rúmur og það megi að skaðlausu stytta hann niður í eina mínútu. Í 7. gr. frv. eru ákvæði er varða störf formanna þingflokka. Annars vegar ef milli þeirra er samkomulag, þ.e. allra þingflokka, þá sé forseta heimilt að breyta ræðutíma til samræmis við slíkt samkomulag frá því sem ákveðið er í öðrum greinum þingskapanna og ákveða hve lengi umræða megi standa. En það þykir sjálfsagt ef einhverjum þykir á sig hallað að þá sé slíkt samkomulag staðfest með samþykkt þingfundarins sjálfs. Þarf ósk um slíkt að koma frá a.m.k. þremur þingmönnum. Jafnframt er áréttað að formenn þingflokka séu umboðsaðilar flokka sinna gagnvart forseta að því er varðar lengingu á ræðutíma um þingsályktunartillögur, skýrslur og frumvörp þannig að forseti taki ekki við beiðnum frá einstökum þingmönnum um þessi atriði. Þetta teljum við mikilvægt að sé skýrt í þingsköpunum. Það eru hliðstæð ákvæði í kaflanum um útvarpsumræðu og hefur það orðalag verið haft til hliðsjónar að þessu leyti. Í 8. gr. frv. eru þeir frestir sem gilda um stefnuræðu forsætisráðherra styttir frá því sem nú er. Í 73. gr. núgildandi þingskapa segir að stefnuræðu skuli flytja innan 10 daga frá þingsetningu en í frv. er gert ráð fyrir því að þessi frestur verði aðeins 5 dagar. Í frv. stendur að ræðunni skuli komið til þingmanna eigi síðar en þremur dögum áður en hún er flutt í stað viku eins og er í núgildandi lagaákvæðum. Þetta er m.a. gert til þess að stuðla enn frekar að því að stefnuræða forsætisráðherra verði flutt við upphaf þings og hinar fyrstu raunverulegu pólitísku umræður í þingsalnum fari fram um þá ræðu. Okkur þykir fara vel á því að hún sé nánast fyrsta mál þingsins þegar það hefur lokið þeim formsatriðum sem fram fara á þingsetningarfundi. Ég hef þá, virðulegi forseti, lokið við að gera grein fyrir efnisatriðum þessa frv. og vísa að öðru leyti til athugasemda sem því fylgja. Ég vil eins og fram kemur í upphafi greinargerðar með frv. geta þess að jafnframt hefur tekist mikilvægt samkomulag milli þingflokkanna um að þingflokkar stjórnarandstöðunnar taki að sér formennsku í þremur þingnefndum og varaformennsku í fjórum nefndum. Þetta teljum við mikilvæga breytingu sem miði að því að efla samvinnu þingflokka um stjórn þinghaldsins. Ég get upplýst við þetta tækifæri að þær nefndir sem hér er um að ræða eru efh.- og viðskn., iðnn. og umhvn. þar sem gert er ráð fyrir að stjórnarandstöðuflokkarnir taki við formennsku, en einnig er gert ráð fyrir að þeir taki við varaformennsku í utanrmn., sjútvn., félmn. og heilbr.- og trn. þingsins. Þessi breyting byggist á því að milli manna hér á Alþingi ríki traust og að það sé samkomulag um þær vinnureglur sem hér tíðkast þótt ágreiningur sé um pólitísk stefnumál. Slíkur ágreiningur á ekki að ganga svo langt að þingmenn geti ekki átt góða samvinnu um þingstörfin sjálf og um afgreiðslu mála. Við lítum svo á að hér sé verið að feta leið í þá átt að þingflokkar fari með formennsku í fastanefndum þingsins sem næst eftir þingstyrk sínum, en eins og ég hef áður sagt, þá er verið að stíga fyrsta skrefið --- að sumu leyti til reynslu --- og enn fremur verður að hafa í huga að það er erfitt á miðju kjörtímabili að gera róttækar breytingar í þessu efni. En ég legg áherslu á að þetta atriði er hluti af því samkomulagi sem tekist hefur um breytingar á þingsköpunum. Þetta er ekki löggjafaratriði heldur samkomulag milli þingflokkanna --- gert í þeirri trú að það bæti starfshætti og vinnubrögð í þinginu. Það má enn fremur geta þess að í þessu frv. er ákvæði til bráðabirgða um það að þessar nýju reglur verði teknar til endurskoðunar fyrir upphaf næsta þings í ljósi þeirrar reynslu sem fæst af þeim á þessu þingi og geri ég þá fastlega ráð fyrir að þetta mál verði allt metið að nýju, hugsanlega með það fyrir augum að taka stærri skref ef vel gengur, en auðvitað verða menn að vega og meta reynsluna af öllum þessum atriðum þegar hún er fram komin. Ég vil svo nota þetta tækifæri til þess að þakka meðflutningsmönnum mínum fyrir ágæta samvinnu við undirbúning þessa frv. Mér finnst sú samvinna og sú niðurstaða sem fengist hefur benda til þess að við séum á réttri leið við að endurbæta starfshætti okkar hér á Alþingi. Og þó ég viti mætavel að því trúir sjálfsagt enginn maður að það geti verið skemmtilegt á fundum þingflokksformanna, þá var það nú svo í þessari vinnu. Þetta var skemmtilegt samstarf og það tókst bara býsna vel, mundi ég telja. Ég legg ekki til, virðulegi forseti, að þessu frv. verði vísað til nefndar. Það hefur verið til umfjöllunar í öllum þingflokkum undanfarin dægur og því ástæðulaust að taka frv. til athugunar í sérstakri þingnefnd. Ég legg hins vegar til, virðulegi forseti, að frv. verði vísað til 2. umr.

Frú forseti. Í þessu frv. felst nokkur breyting á gildandi þingskapalögum og ég tel alveg tvímælalaust að það styrki stöðu löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, þ.e. ríkisstjórn og embættismönnum. Það hefur, eins og hér hefur þegar komið fram, ríkt gott samstarf milli formanna þingflokka um undirbúning að þessu frv. og okkur er það öllum ljóst, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, að þá mun að öllum líkindum eða getur hlutverkum verið skipt og þeir sem nú sitja í ríkisstjórn kunna að vera komnir í stjórnarandstöðu innan skamms og þeir sem nú eru í stjórnarandstöðu kunna að vera komnir stjórnarmegin við borðið. Og við höfum gengið að þessu verki með því hugarfari að reyna að finna sanngjarna lausn á ágreiningsatriðum og setja máin þannig fram að vel sé viðunandi, bæði fyrir stjórn og stjórnarandstöðu. Í fyrsta lagi er hér um að ræða breytingu á skipulagi umræðu. Það er nokkur stytting á ræðutíma við 1. umr., þ.e. ræðutími við 1. umr. verður takmarkaður við ákveðinn mínútufjölda og málfrelsið ber að hafa mjög í heiðri. Ég held að við eigum að standa ákaflega árvökulan vörð um það. Stytting þessa ræðutíma heftir fyrst og fremst framsögumenn. Það er í öllum tilfellum þegar um stjfrv. er að ræða ráðherrar og ég vona nú að þessi nýju ákvæði leggi ekki of þröng bönd á hæstv. ráðherra þannig að þeir geti komið meiningu sinni á framfæri við þingið þó að innan ákveðinna tímamarka sé, enda hafa þeir líka, svo og þeir sem mæla fyrir frumvörpum, möguleika á ítarlegum rökstuðningi í greinargerð. Það er sem sagt síður en svo að þessar tímatakmarkanir séu fremur á kostnað stjórnarandstöðu heldur en stjórnarliðs. Við breytum fyrirkomulagi umræðu sem stundum hefur orðið um þingsköp. Við afnemum þingskapaumræðuna í þeirri mynd sem hún hefur verið á undanförnum þingum og sumir hafa talið að keyri úr hófi. Þó að það hafi nú ekki verið hin allra síðustu ár þá hefur stundum, og ég nefni sérstaklega árin 1980--1983, verið ansi hvimleið þingskapaumræða á tíðum. Nú verða einungis gefin tækifæri til þess að gera athugasemdir við fundarstjórn og bera af sér sakir og síðan er opnað fyrir umræðu, skipulega umræðu um brýn málefni sem Alþingi varða í mjög knöppu formi. Þetta ætti að verða til þess að umræða um málefni verði ekki rofin af umræðu um óskyld mál eins og hér hefur stundum komið fyrir. Þá er að tala um nefndirnar. Nú tekur stjórnarandstaða við formennsku í þremur fastanefndum Alþingis og varaformennsku í fjórum. Það er sammæli þeirra sem að þessari frumvarpsgerð unnu að það beri að stefna að því að formennska í nefndum fari eftir þingstyrk flokkanna þannig að vel má hugsa sér að í næstum helmingi nefndanna sitji stjórnarandstæðingar. Að sjálfsögðu eru það leikreglur lýðræðisins að meiri hlutinn ráði þannig að þetta hefur ekki úrslitaáhrif á gang mála í nefndum eða hér í þinginu, framgang mála hér í þinginu, en á hinn bóginn ætti þetta að gefa flokkunum meiri ábyrgð og meiri möguleika til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í nefndastarfinu. Það er áformað að endurskoða þessi ákvæði eftir þetta nýbyrjaða þing og í ljósi þeirrar reynslu sem fæst af hinu daglega starfi undir þeim þingsköpum sem hér verða væntanlega samþykkt. Ég tel að þá þurfi einnig að líta á ákvæðin um forsætisnefnd sem ég tel að séu að sumu leyti ekki fullkomlega nógu vel lukkuð. Menn hafa gjarnan á síðustu árum rætt um virðingu Alþingis eða dvínandi virðingu Alþingis. Einkum hafa það nú verið reiðir ráðherrar sem hafa misst út úr sér gáleysisleg ummæli þar um og fréttaþyrstir fjölmiðlamenn hafa gripið þau á lofti og gert að sínum. Svo eru einstöku aðilar í þjóðfélaginu sem segja eins og refurinn að vínberin séu súr, langar kannski hér inn en hafa ekki haft tækifæri til þess. Ég tel að öll þessi umræða sé mjög misvísandi og eigi ekki við rök að styðjast. En okkur er öllum annt um virðingu og veg þessarar stofnunar og ég tel að þessi lagabreyting eigi að fela það í sér að hér verði traustari vinnubrögð, aukið samstarf stjórnar og stjórnarandstöðu um þinghaldið og ég lýsi ánægju með þetta frv. og tel að það sé til bóta.

Virðulegi forseti. Alþingi sem stofnun nýtur mikillar virðingar meðal þjóðarinnar. Það heyrum við í umræðum fólks um Alþingi, það finnum við í viðmóti fólks sem kemur í þetta hús og það finnur sá sem kjörinn er til setu á Alþingi. Við alþingismenn finnum ekki síst þessa sterku tilfinningu á þeirri hátíðlegu stundu sem setning Alþingis er og í væntingum okkar þann dag varðandi störfin fram undan. Hins vegar er það svo að í umræðunni um störf okkar alþingismanna kveður stundum við annan tón. Við heyrum þær gagnrýnisraddir að umræður sem fara fram í þessari virðulegu stofnun séu ekki ávallt með þeim brag og virðuleikablæ sem fólk ætlast til. Þessi sjónarmið höfum við alþingismenn oft rætt í okkar hópi og haft skoðanir á hvað sé til ráða. Í þeirri umræðu hefur það einmitt oft verið nefnt hve málum sé á annan veg háttað í þjóðþingum nágrannaþjóðanna, hvernig þar hefur í tímans rás verið breytt starfsháttum og hvað af því mætti læra og taka til eftirbreytni, hvað okkur sjálfum finnst að betur mætti fara. Það frv. sem hér er til umræðu er afrakstur umfjöllunar þingflokksformanna um þessi mál og vilji þeirra til að gera breytingar á starfsramma þeim er við störfum eftir. Settar eru skorður við ræðutíma í 1. umr. auk annarra breytinga sem þegar hafa verið tilgreindar. Skiptir þar máli að brotin er upp hin hefðbundna þingskapaumræða sem fengið hefur á sig fremur neikvæðan blæ, ekki síst út í frá. Samkomulag er um að taka ákveðið skref í breyttri verkaskiptingu stjórnar og stjórnarandstöðu með því að færðir verða til stjórnarandstöðunnar mikilvægir þættir stjórnunarstarfa í þinginu, þ.e. formennska og varaformennska í nefndum. Þingflokksformenn standa allir að baki þeim breytingum sem felast í þessu frv. og það er afar mikilvægt hve víðtæk sátt hefur náðst um þetta mál sem nefnt er tímamótasamkomulag og það tel ég einmitt þetta frv. vera. Alþfl. stendur einhuga að þessu samkomulagi og hefur viljað leggja verulega af mörkum til að efla þá nýju ásýnd sem Alþingi fær með því að stjórnarandstaðan tekst á hendur ný stjórnunar- og virðingarembætti og með breyttum þingsköpum. Þannig lætur Alþfl. af hendi formennsku í iðnn. og umhvn. sem stjórnarandstaðan mun fara með og jafnframt lætur Alþfl. stjórnarandstöðunni eftir varaformennsku í sjútvn. og utanrmn. Með þessu vill flokkurinn undirstrika vilja sinn til að bæta starfshætti á hinu háa Alþingi. Hér erum við vissulega að fjalla um starfsrammann sjálfan, sjálf þingsköpin og verkaskiptingu okkar í milli. Það sem ræður þó úrslitum um hvernig til tekst erum við sjálf. Ramminn um starfsdag okkar er eitt, orð okkar, athafnir, samviska okkar og vinnulag er annað. Það mun reyna á okkur sjálf á því ári sem fer í hönd, hvernig við förum með það sem við hér sættumst á. Það mun reyna á hvort sá trúnaður skapast í samskiptum og vinnulagi að við, að loknu því tilraunaári sem fram undan er, óskum að halda áfram og vonandi gera enn betur í að efla ábyrgð, bæta vinnubrögð og þar með efla virðingu fyrir störfum okkar. Við höfum sameinast um veigamikið skref sem ég trúi að reynist til góðs.

Virðlegi forseti. Ég fagna eindregið því samkomulagi sem nú hefur tekist milli stjórnarmeirihlutans og stjórnarandstæðinga um breytingar á þingsköpum. Þetta samkomulag snýst um það, eins og hér hefur komið fram, að hraða umfjöllun og meðferð mála við 1. umr., setja markvissari ákvæði um þær umræður sem oft vilja verða um stjórn þingfunda og þingstörfin í víðtækustu merkingu þess hugtaks og að auka samstarf meiri hlutans og minni hlutans við stjórn þinghaldsins. Ég vil rifja það hér upp að það var tvímælalaust merkilegt framfaraspor sem var stigið árið 1971 þegar stjórnarandstæðingar fengu fyrsta varaforseta í deildum og í sameinuðu þingi. Hins vegar er mér það í raun og veru undrunarefni hve lítt hefur síðan miðað í þá átt að afnema alræði meiri hlutans í þingstörfum og þannig dreifa völdunum innan þingsins. Kosning forsætisnefndar var vissulega framfaraspor en ég legg á það áherslu hér og nú að einmitt þann samstarfsvettvang þarf að efla enn frekar. Ég legg líka áherslu á það að þessar breytingar eru ekki gerðar til þess að draga úr átökum stjórnar og stjórnarandstæðinga. Átök verða áfram. Málefnaleg en hvöss stjórnarandstaða er að sjálfsögðu bráðnauðsynleg, veitir nauðsynlegt aðhald og er í raun og veru aðalsmerki lýðræðislegra stjórnarhátta. En ég tel hins vegar einsýnt að tíma þingmanna sé misjafnlega vel varið og honum er augljóslega illa varið ef þeir komast lítt til annarra verka en þess eins að hlýða hver á annan tala. Það verður sem sagt að veita alþingismönnum gott svigrúm til nefndastarfa og annarra þeirra verka sem fram fara utan þingsala. Staðreyndin er sú að heildarræðutími hér í þinginu hefur farið hægt og þétt vaxandi, mjög vaxandi í seinni tíð, og þrengir þar af leiðandi að svigrúmi þingmanna til annarra starfa sem eru þeim ekki síður nauðsynleg heldur en þau að sitja á þingfundum. Það er líka staðreynd að ræðuhöld við 1. umr. um lagafrumvörp hafa stundum tekið meira en helming þingtímans eða ræðutímans í þinginu og þar hafa ekki hvað síst ráðherrarnir verið mjög frekir á tímann.  Þess vegna tel ég að það sé skynsamleg leið sem nú er valin í þágu allra þingmanna að takmarka ræðutíma við 1. umr. til að skapa aukið svigrúm til annarra starfa. Ef litið er á einstakar greinar þá fjalla fyrstu tvær greinarnar um það að auka rétt þingmanna í nefndastörfum. Þetta eru hvort tveggja mikilvægar greinar og þá ekki síst sú fyrri þar sem segir að formanni nefndar sé skylt að boða til fundar ef ósk berst um það frá a.m.k. þriðjungi nefndarmanna og taka á dagskrá þau mál sem tilgreind eru. Sama gildir um ósk frá þeim nefndarmanni sem falið hefur verið að vinna að athugun máls. Eins og fram kemur í greinargerð eru hér fyrst og fremst höfð í huga störf nefndanna að þingmálum yfir þingtímann. En þessi orð í greinargerð verða auðvitað að skoðast eins og þau standa þar. Þar segir: ,,Hér eru fyrst og fremst höfð í huga störf nefndanna að þingmálum yfir þingtímann.`` Það segir ekki að hér séu eingöngu höfð í huga störf nefndanna að þingmálum yfir þingtímann þannig að þetta ákvæði opnar á það að þingmenn óski eftir því að nefnd sé kölluð saman utan þingtímans, enda þótt hér komi auðvitað glöggt fram að ákvæðinu sé þó aðallega ætlað til nota yfir þingtímann. 3.--7. gr. fjalla um takmörkun ræðutíma og ég hef þegar gert grein fyrir ástæðum fyrir því að umræður eru styttar við 1. umr. um lagafrv. Ég tel líka til bóta að sett séu markvissari ákvæði um þær umræður sem hér verða um þingstörfin. Ég hef alltaf kunnað því illa að menn kveðji sér hljóðs um gæslu þingskapa og tali svo um eitthvað allt annað sem er að gerast utan þingsins og koma þingsköpum ekkert við. Þetta hefur verið þinginu til vansa en hefur verið neyðarúrræði sem menn hafa gripið til vegna skorts á öðrum möguleikum til að taka nauðsynleg mál til umræðu. Og það er mjög til bóta að stíga þá frekar það skref að slíkar umræður fari fram í upphafi funda en að þingskapaumræður sem eru þá um fundarstjórn forseta fari fram undir því rétta heiti. Í sambandi við takmörkun ræðutíma er rétt að veita athygli 7. gr. en þar segir: ,,Forseti getur þá, með samþykki allra þingflokka, ákveðið að ræðutími skuli vera annar en ákveðið er í 44., 48. og 50. gr. og hve lengi umræðan má standa. Um slíka ákvörðun skal þó leita samþykkis þingfundar ef a.m.k. þrír þingmenn krefjast þess.`` Ég vek á því athygli að þetta er í raun og veru undantekningarákvæði sem gripið er til þegar þingflokkar sjá sér þörf á því að hverfa frá þeim reglum sem eru um umræður um þingsályktanir og utandagskrárumræður. Þessi heimild hefur fyrst og fremst verið notuð til að lengja umræður. Hún hefur verið notuð þegar mönnum hefur fundist að hálftími í utandagskrárumræður væri of stuttur tími, of knappur tími, sérstaklega fyrir fyrstu talsmenn flokkanna. Sá sem beðið hefur um slíka umræðu á kannski mjög erfitt með að gera grein fyrir máli sínu á þeim örskamma tíma sem er fyrir hendi og þá hafa flokkarnir komið sér saman um að úthluta til flokkanna hálftíma til hvers flokks og síðan hafa þingflokkarnir valið talsmenn í umræðuna þannig að umræðan hefur þá kannski staðið í tvo og hálfan tíma ef um fimm flokka hefur verið að ræða. En þá felur þetta í sér að það er verið að svipta aðra þingmenn málfrelsi sem ekki eru valdir af hálfu þingflokkanna til að tala. Þetta getur að sjálfsögðu gengið þegar um er að ræða utandagskrárumræður og þetta er sem sagt heimilt samkvæmt þessari grein ef um er að ræða þingsályktanir og utandagskrárumræður, en það er ekki heimilt þegar um er að ræða lagafrumvörp. Þá gildir reglan sem er í 55. gr. Ég vek á því athygli að þarna erum við vissulega komin út á svolítið hálan ís. Það hlýtur að vera meginstefnan að þingmenn hafi fullt málfrelsi og geti tekið til máls alveg óháð því hvort þingflokkur þeirra vill að þeir tali eða ekki. Þetta hlýtur að vera grundvallarregla í okkar störfum. Þess vegna vek ég á því athygli að þetta er í raun og veru undantekningarákvæði sem er fyrst og fremst sett í lög til þess að rýmka og skapa meira svigrúm í undantekningartilvikum og þá fyrst og fremst til lengingar ræðutíma, a.m.k. hefur það fyrst og fremst verið notað þannig, og að við verðum að vera á varðbergi að ekki sé haldið lengra inn á þessa braut. Það er sem sagt munur á því hvort flokkarnir efna til kappræðna, t.d. sjónvarpsumræðna eða útvarpsumræðna, og velja þá tiltekna menn til að taka þátt í þeim, þá geta ekki aðrir þingmenn talað, ellegar hafa hér tveggja tíma umræðu um eitthvert tiltekið mál og þá geta ekki aðrir þingmenn talað. En þegar verið er að afgreiða lagafrumvörp og þingsályktunartillögur þá verður auðvitað að vera meginreglan að allir þingmenn geti kvatt sér hjóðs og talað. Og slík regla eins og hér er í 7. gr. er auðvitað fyrst og fremst hugsuð þegar um einhvers konar kappræður er að ræða en ekki um afgreiðslu mála. Að lokum vil ég segja það að hér er ákvæði til bráðabirgða um það að lögin skuli tekin til endurskoðunar fyrir 10. okt. 1994. Upphaflega þegar við þingflokksformenn sýndum þingflokkum þessi frumvarpsdrög þá var kveðið svo á að lögin féllu úr gildi að einu ári liðnu og það var því sólarlagsákvæði sem þvingaði þingheim til þess að endurskoða þessi lög að ári liðnu. Það var horfið frá þessu ráði og sett inn almennt endurskoðunarákvæði en í grg. eru uppi heitstrengingar um það að þetta verði framkvæmt á komandi hausti og ég dreg ekkert í efa að svo verði og treysti því fullkomlega. Ég hefði vissulega kosið heldur að þarna hefði verið um að ræða sólarlagsákvæði en úr því að ekki varð um það samkomulag við aðra þingflokka þá læt ég þetta gott heita, en vil lýsa því yfir að ég lít svo á að þetta samkomulag sé gert til eins árs, að þingflokkar hafi óbundnar hendur að einu ári liðnu, að hér sé um að ræða tilraunastarfsemi sem standi í eitt ár og að við ætlum okkur að endurskoða lögin að einu ári liðnu. Ég á hins vegar von á því að öll ákvæði laganna reynist vel og ég hef ekki trú á því að þau verði afnumin að einu ári liðnu. Ég er sannfærður um það að við erum að stíga spor til réttrar áttar og kannski höldum við lengra í lýðræðisátt, t.d. hvað það varðar, eins og kemur skýrt fram í frv., að formennska og varaformennska í fastanefndum þingsins komi í hlut þingflokka í hlutfalli við þingstyrk þeirra. Hugsanlega ákveðum við þetta eftir eitt ár eða þá ekki fyrr en eftir tvö ár, en í grg. segir aðeins að stefnt skuli að því að þannig verði þetta síðar. Ég tel að þetta sé hin rétta stefna og stend að flutningi þessa frv. í trausti þess að um það hefur náðst ágæt samvinna og gott samkomulag og mér heyrist að það sé eining um það í öllum þingflokkum að hér sé um rétta stefnu að ræða.

Virðulegur forseti. Þingflokksformaður Kvennalistans, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, sem er jafnframt einn af flm. þessa frv., er því miður fjarri góðu gamni af óviðráðanlegum ástæðum og þess vegna kem ég hér upp því ég vildi ekki láta undir höfuð leggjast að a.m.k. einhver kæmi frá Kvennalistanum og segði skoðun okkar á þessu frv. sem hér liggur fyrir sem tvímælalaust markar ákveðin tímamót. Þó kannski séu þau ekki stór, eða það er a.m.k. ekki stórt skref stigið, þá eru það tímamót engu að síður. Ég held að það sé mjög útbreidd skoðun hjá þingmönnum og við séum svona nokkuð sammála um það að svipurinn á Alþingi og störfum þess hafi ekki alltaf verið nógu góður. Við heyrum þetta líka hjá fólki úti í samfélaginu að því líkar ekki með hvaða hætti hér hefur stundum verið starfað og talað og þess vegna held ég að við þingmenn skuldum þjóðinni það að reyna a.m.k. að setja okkur einhverjar þær reglur sem við getum verið sæmilega sátt við og starfað eftir í sæmilegri sátt. Það breytir auðvitað ekki því eins og hér kom fram hjá Ragnari Arnalds, hv. 3. þm. Norðurl. v., að auðvitað á stjórnarandstaða að vera hvöss og hér eiga að fara fram hvöss skoðanaskipti. En við þurfum að reyna að hafa reglurnar þannig að þau skoðanaskipti fari ekki úr böndum. Ég vil segja það, sem þingmaður sem er nokkuð blaut á bak við eyrun, að mér hefur stundum fundist fara meiri tími í það að sitja hér í þingsal en góðu hófi gegnir og ég held að því sé þannig háttað að því meiri tíma sem við þingmenn eyðum hér í þingsölum þeim mun minni tíma höfum við til þess að ráðslagast við fólk fyrir utan þetta hús, þeim mun einangraðri verðum við hér innan þessara fjögurra veggja. Og mér finnst stundum sú einangrun vera tilfinnanleg. Ég finn það sjálf og ég heyri það líka á máli manna að þeir hafa einangrast hérna innan þessara fjögurra veggja og því er mikilvægt að við reynum að koma einhverjum böndum á störf þingsins og tímann sem við eyðum hér inni. Ég sagði að þetta væru ákveðin tímamót og ég tel að það sem er kannski merkast við þessar tillögur sé að það hefur nú verið stigið það skref með samkomulagi þingflokka að skipta formennsku og varaformennsku í nefndum, þó ekki í samræmi við þingstyrk sem ég tel að ætti að stefna að heldur að stjórnarandstaðan taki formennsku í þremur nefndum og varaformennsku í nokkrum. Mér finnst þetta mjög mikilvægt og að þetta geti styrkt sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Mér finnst það mjög miður sem ég hef stundum séð hérna að þingið sé orðið eins og framlengdur armur framkvæmdarvaldsins. Þingið á að reyna að gæta sjálfstæðis síns og ég held að það verði betur tryggt með því að formennska skiptist eftir þingstyrk flokka heldur en að það sé sjálfgefið að það séu alltaf þingmenn stjórnarflokka sem fari með formennskuna og fari með verkstjórn í nefndum. Ég ætla í sjálfu sér ekki að hafa um þetta mikið fleiri orð. Ég vil aðeins segja eitt varðandi einstök atriði í þessu frv. Það hefur nú verið farið nokkuð ítarlega í gegnum það og ég ætla ekki að bæta við það neinu. Ég vil bara segja það að ég að vissu leyti sakna þess úr þessu frv. að það er búið að fella niður það sem við höfum kallað gæslu þingskapa. Ég geri ekki mikið mál úr því en mér finnst það miður að við skulum vera í rauninni að útrýma því hugtaki út úr lögum sem heita engu að síður ,,Lög um þingsköp Alþingis``. Mér finnst vera í þessu viss mótsögn að gera þetta. Ég veit að þetta hugtak eða hvað eigum við að segja, þessi orð ,,gæsla þingskapa``, hafa farið afskaplega fyrir brjóstið á ýmsum þingmönnum, og þjóðinni líka, og þessi orð hafa fengið slæma merkingu en í rauninni gildir það um öll orð og hugtök sem notuð eru gáleysislega. Fundarstjórn getur fengið þessa sömu merkingu. Það leysir í rauninni ekki vandann að útrýma orðum eða hugtökum. Það eitt leysir vandann að standa öðruvísi að málum heldur en gert hefur verið. En ég vil segja það að ég sakna þess að vissu leyti að þetta skuli tekið út.

Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa 1. umr. um þetta frv. Það sem ég tel mikilvægast í þessu samkomulagi sem hér hefur náðst milli þingflokksformanna á fundum þeirra sem ég trúi alveg að hafi verið mjög skemmtilegir, ég er ein af þeim sem trúi mjög vel því sem 1. flm. sagði um að það væru skemmtilegir fundir hjá þingflokksformönnum, en það er í sjálfu sér mjög óheppilegt að þurfa alltaf að vera að breyta þingsköpum þannig að ég get ekki sagt að ég sé mjög ánægð með það að þurfa ævinlega að vera að breyta þingsköpum. En þegar breytingar geta verið til bóta þá eigum við auðvitað að reyna breytingar. En ég legg áherslu á það sem hv. 3. þm. Norðurl. v. minntist hér á, þ.e. um ákvæði til bráðabirgða. Okkar þingflokkur lagði áherslu á það að þetta yrði tekið til endurskoðunar að ári og hefði gjarnan viljað sjá að þessi lög féllu úr gildi að ári en ekki að þau væru bara til endurskoðunar, en í sjálfu sér geri ég ekki mikið úr því, ég hef þá trú að þetta frv., ef að lögum verður, verði til bóta hér í þinginu. Ég legg áherslu á þessi atriði, sem hafa verið tekin hér upp af þingmönnum, að stjórnarandstaðan kemur nú að stjórn þingsins með meira afgerandi hætti, þ.e. að nokkrar nefndir verða undir forustu stjórnarandstæðinga. Auðvitað hefði verið best að skrefið hefði verið stigið til fulls, þ.e. að formennska í nefndum hefði verið í samræmi við þingstyrk, því að ég tel að það sé mjög mikilvægt að þingið sé sjálfstætt gagnvart framkvæmdarvaldinu en á því hefur verið mjög mikill misbrestur og á þeim 6 árum sem ég hef hér verið hefur þetta að mínu mati mjög versnað, þ.e. mér hefur fundist ríkisstjórnin ákvarða alltaf meira og meira um það hvernig þingið starfar. Ég vil sérstaklega taka fram varðandi 5. gr., ég er mjög sátt við þetta frv. að öllu öðru leyti nema 5. gr., þ.e. a-liðinn, um að í stað orðanna ,,gæslu þingskapa`` komi ,,fundarstjórn``. Ég vil bara lýsa því yfir að ég hefði gjarnan viljað breyta þessu. Ég hefði gjarnan viljað koma með brtt. við þetta, svo ósátt er ég við að þetta skuli vera tekið hérna upp. Ég ætla hins vegar að stilla mig um að gera það þar sem hér hefur orðið samkomulag. Ég veit alveg að þetta ákvæði þingskapalaganna um að hægt sé að gera athugasemd við þingsköp hefur verið misnotað hér undanfarið af mörgum en alls ekki öllum. Það eru mjög margir sem aldrei hafa tekið til máls undir liðnum um þingsköp nema um þingsköp.

Það er búið að breyta þessum texta.

Það stendur hér: ,,Í stað orðanna ,,um gæslu þingskapa`` í 2. mgr. kemur: Um fundarstjórn forseta.`` Það var það sem ég var að gera athugasemd við. Ég var að gera athugasemd við að það skyldu vera tekin út orðin ,,um gæslu þingskapa`` eða ,,um þingsköp``, það má vera það, það þarf ekki endilega að vera þessi gæsla sem hefur víst farið í taugarnar á mörgum, og það skuli vera tekin upp þessi fundarstjórn. Ég er ósátt við þetta og tel að það eigi að halda þessu orði og vil að þingmenn biðji um orðið um þingsköp en ekki um fundarstjórn. Mér hefði fundist það vera mjög slæmt og vil óska eftir því að þetta verði eitt af því sem verður tekið til endurskoðunar hér að ári liðnu og lýsi því enn og aftur að ég ætla að stilla mig um að flytja brtt. við þetta vegna þessa samkomulags sem gert hefur verið en það breytir ekki því að ég er mjög ósátt við að þetta skuli hafa verið gert svona, ekki síst í ljósi þess að þetta var tekið upp á fundi forsætisnefndar og ég heyrði ekki betur en þar væru flestir þeirrar skoðunar að þetta væri til hins verra.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þær undirtektir sem þetta frv. hefur fengið og þær umræður sem hér hafa orðið. Það er nú þannig að hér er verið að gera mjög merkilegar breytingar á þingstörfunum að mínum dómi. Ég tek undir það sem fram hefur komið að hér er á vissan hátt um tímamót að ræða í þingstörfunum og í samskiptum stjórnar og stjórnarandstöðu hér á Alþingi og vissulega er það von okkar allra sem að þessu stöndum að þessar breytingar verði til góðs og við höfum auðvitað sannfæringu fyrir því að svo verði. Við erum að stíga mikilvægt skref í þá átt að setja ramma utan um umræður hér á Alþingi, gera þær markvissari án þess þó að skerða með óhæfilegum hætti málfrelsi einstakra þingmanna. Við erum jafnframt að koma röð og reglu, að ég tel, á fyrirkomulag svokallaðrar þingskapaumræðu. Ég get alveg viðurkennt að ég hef ákveðna samúð með því sjónarmiði hv. síðasta ræðumanns að orðið ,,þingsköp`` í sjálfu sér hafi ákveðið gildi. Við skulum athuga það hvort unnt er að taka það orð upp á nýjan leik við endurskoðun málsins, en ég tel hins vegar að það sé nauðsynlegt og eðlilegt við þessar aðstæður að fella orðið úr lögunum með þeim hætti sem það var áður og það sé eðlilegt að gera það. Orðið er hins vegar gott og gilt. Lögin heita ,,Lög um þingsköp`` og það vita allir hvað við er átt með því. Ég vil í lokin einungis segja það, virðulegi forseti, að í nágrannaþingum okkar hafa fyrir löngu verið stigin skref í þessa átt og þar er fyrirkomulag með þeim hætti sem við hyggjumst nú stefna að. Þar er mikið og gott skipulag á umræðum yfirleitt. Þau þing eru að sjálfsögðu fjölmennari. Við getum nýtt okkur kosti þess að vera lítið þing. Það gefur mönnum meira svigrúm til umræðna en þar gerist en þar er líka almennt sá háttur hafður á að stjórn og stjórnarandstaða deila með sér verkum að því er varðar stjórn þingnefnda og ýmis önnur ábyrgðarstörf í þinginu. Við skulum sjá hvernig þessi tilraun gengur og ef hún gengur vel, sem ég hef ástæðu til að halda að verði, þá getum við stigið stærri skref í þessa átt. Ég vil að lokum endurtaka þakkir mínar til samstarfsmanna vegna flutnings þessa máls, en ég vil jafnframt þakka starfsmanni þingsins, Helga Bernódussyni, sem hefur hjálpað okkur við þetta verk og innt af höndum gríðarlega mikla vinnu og verið okkur ómetanleg hjálparhella í þessu starfi.