Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þann 29. nóvember bárust bréf frá Þórunni Sveinbjarnardóttur og Jódísi Skúladóttur um að þær verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. 1. desember tóku því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Suðvesturkjördæmi, Guðmundur Andri Thorsson, og 2. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Norðausturkjördæmi, Kári Gautason, en 1. varamaður hefur boðað forföll. Þá hafa borist bréf frá Halldóru Mogensen, Andrési Inga Jónssyni, og Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur um að þau verði fjarverandi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. og 2. varamaður á lista Pírata í Reykjavíkurkjördæmi norður, Lenya Rún Taha Karim og Valgerður Árnadóttir, og 3. varamaður á lista Pírata í Suðvesturkjördæmi, Greta Ósk Óskarsdóttir, og víkur þá 1. varamaður, Eva Sjöfn Helgadóttir, af þingi, en 1. og 2. varamaður hafa boðað forföll. Guðmundur Andri Thorsson, Kári Gautason, Lenya Rún Taha Karim og Valgerður Árnadóttir hafa öll tekið sæti á Alþingi áður og eru boðin velkomin til starfa að nýju. Landskjörstjórn hefur gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Gretu Óskar Óskarsdóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hennar.

Virðulegi forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Gretu Óskar Óskarsdóttur sem 3. varamanns á lista Pírata í Suðvesturkjördæmi. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosninguna og kjörgengið og mælir nefndin einróma með staðfestingu kosningar Gretu Óskar Óskarsdóttur.



Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Gretu Óskar Óskarsdóttur og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Greta Ósk Óskarsdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Greta Ósk Óskarsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseti vill tilkynna að skýrsla Ríkisendurskoðunar, sem ber heitið Fangelsismálastofnun – aðbúnaður, endurhæfing, árangur, hefur verið send stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til umfjöllunar, sbr. 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa.

Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 397, um verkefni á vegum Atlantshafsbandalagsins í Afganistan, frá Birgi Þórarinssyni. Einnig hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 520, um áfengisneyslu og áfengisfíkn, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, og þskj. 521, um liðskiptaaðgerðir, frá Berglindi Hörpu Svavarsdóttur

Til svara eru: Forsætisráðherra, matvælaráðherra, utanríkisráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Það hefur víst ekki farið fram hjá neinum að þetta er allmikið og umfangsmikið ráðuneyti sem hæstv. heilbrigðisráðherra er með í fanginu í dag. Við erum alltaf að fá nýjar og nýjar áskoranir sem við þurfum að útkljá og takast á við og sú nýjasta er Reykjalundur. Það er öflugasta og besta endurhæfingarstöð sem við eigum. Reykjalundur var settur á laggirnar 1938 af Sambandi íslenskra berklasjúklinga, skammstafað SÍBS, í kjölfarið á miklum berklafaraldri sem hér geisaði. Það var síðan upp úr 1960 sem fór að draga úr útbreiðslu berkla og farið að víkka út starfsemi Reykjalundar þar sem Reykjalundur fór að taka meira utan um endurhæfingu almennt, bæði hvað lýtur að sjúkraþjálfun og iðjuþjálfun. Nú eru átta svið undir. Á Reykjalundi tökum við utan um nánast hvað sem er og við vitum það, hvort sem það eru hjarta, lungu, verkir, gigt, geð eða hvaðeina annað. Nú er svo komið að það er verið að loka deildum á Reykjalundi vegna skemmda á húsnæðinu. Um helgina var verið að loka öllum litlu einingahúsunum sem standa fyrir utan sem gera einstaklingum utan af landi kleift að sækja sér endurhæfingu á Reykjalund og um leið geta gist á staðnum. Staðan er í rauninni grafalvarleg og ég tala af reynslu. Ég var nú þarna sjálf og naut aðstoðar fyrir hálfu öðru ári síðan og þegar maður var að ganga út í sjúkraþjálfun voru fötur þar sem voru settar undir vatnsleka. Ég hef miklar áhyggjur af Reykjalundi og því mikla starfi sem þar er unnið og ég spyr því hæstv. ráðherra: Hefur hæstv. heilbrigðisráðherra málið á sínu borði með tilliti til þess að gera úrbætur og koma til móts við þann alvarleika sem við blasir á Reykjalundi í dag?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að taka þetta mál hér upp. Þetta er grafalvarlegt mál. Hv. þingmaður rakti mjög vel hlutverk Reykjalundar, þessa öfluga endurhæfingarstaðar. Staðurinn er dásamlegur og hefur sinnt gríðarmiklu hlutverki og í sögulegu samhengi auðvitað miklu hlutverki eins og hv. þingmaður fór vel yfir. Þetta hefur legið í loftinu í einhverja mánuði og stjórnendur Reykjalundar hafa upplýst þann er hér stendur um að það væri verið að gera úttekt og það voru kannski bundnar vonir við að þetta gæti komið betur út heldur en niðurstaðan er. Núna í lok nóvember var tekin ákvörðun um að loka hluta húsnæðis hjá Reykjalundi, endurhæfingarstöðinni, vegna bágs ástands bygginga og er þetta gert í framhaldi af þeirri úttekt sem kom núna frá verkfræðistofu sem sýnir að hluti húsnæðisins er ófullnægjandi með tilliti til starfseminnar. Þetta er auðvitað grafalvarlegt mál, eins og hv. þingmaður fór yfir. Við erum með viðurhlutamikinn samning í gegnum Sjúkratryggingar, við Reykjalund um endurhæfingu á fjölmörgum sviðum og við þurfum að fara yfir það með stjórnendum Reykjalundar hvernig þetta komi við þjónustuna. Það þarf að gera ráðstafanir, flytja starfsfólk og þeir eru byrjaðir á því og við þurfum að vera í sambandi við þá. Það þurfa síðan fleiri að koma að málinu varðandi úrræði sem við horfum til, nú er húsnæðið í eigu SÍBS og hingað til hefur í þessum þjónustusamningi ekki verið gert ráð fyrir neinum viðhaldsgreiðslum þannig að þetta þarf að skoða með fjármálaráðuneyti og Framkvæmdasýslu ríkiseigna. Við höfum boðað stjórnendum það og á fundum með þeim að við viljum leggjast yfir það hvað hægt er að gera til að þetta komi ekki niður á þeim sem þiggja þjónustuna.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Og jú, það eru um eitt 1.300 einstaklingar sem njóta endurhæfingar á Reykjalundi á hverju einasta ári þannig að ástandið er í rauninni grafalvarlegt. Ég geri mér grein fyrir því að ríkisvaldið og Sjúkratryggingar hafa verið að greiða fyrir hina eiginlegu umönnun og endurhæfinguna sem slíka en ekki hefur verið gert ráð fyrir neinu hvað lýtur að endurbótum. Þannig að mig langar að velta því upp hvort það hafi komið til álita að ríkið keypti jafnvel húsnæðið þannig að það væri í rauninni á ábyrgð ríkisins að sjá til þess að gerðar yrðu fullnægjandi endurbætur á því og það myndi haldast í þeim rekstri sem er bara lífsnauðsynlegur fyrir samfélagið í heild sinni. Þannig að spurningin er þessi: Kemur það ekki til álita, af því að ég veit að ríkið á og rekur t.d. ýmis hjúkrunarheimili og maður hefur heyrt það á þeim stöðum sem hjúkrunarheimili eru ekki undir verndarvæng ríkisins hvað það varðar, að þau hafi svolítið mikið orðið út undan hvað lýtur að endurbótum. Kemur þetta til greina, hæstv. ráðherra?

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir til hv. þingmanns um að taka þetta mál upp. Já, þetta er eilítið snúið þegar kemur að þessari beinu spurningu um hvort til greina komi jafnvel að kaupa húsnæðið o.s.frv., það er auðvitað ekki komið á þann stað. Það ber að taka fram hér að stjórnvöldum er sniðinn þröngur stakkur þegar kemur að heimildum til að stíga inn í viðhald húsnæðis sem ekki er í eigu hins opinbera og þá þurfum við að gæta að lögum og reglum með tilliti til jafnræðis. Þetta þekkir hv. þingmaður og við öll hér. Það breytir því ekki að við verðum að taka þátt í þessu samtali og einmitt að horfa lausnamiðað á málið, hvað við getum gert. Þá verða auðvitað aðilar að horfa inn í þetta með aðkomu Sjúkratrygginga og Framkvæmdasýslu ríkiseigna og á þá aðferðafræði sem hægt er að nýta til framtíðar þannig að við getum brugðist tiltölulega hratt við, bæði í að koma húsnæðinu á laggirnar og að það verði ekki skerðing á þeirri þjónustu sem við erum að kaupa. Það eru einmitt samningaviðræður í gangi vegna þess að samningurinn sem er í gildi rennur út í mars.

Virðulegi forseti. Hin árlega jólagjafasöfnun Kringlunnar fyrir börn sem búa við bágan kost fór eins og við þekkjum frekar illa af stað. Markaðsstjóri Kringlunnar segir að það sé eitthvað mjög skrýtið í gangi í samfélaginu og í fréttum tengdi hún það strax við vaxtamálin, að heimilin í landinu finni mjög fyrir þeim og fólk einfaldlega neyðist til að halda að sér höndum, hugsa um hverja einustu krónu og vera skynsöm í sínum fjármálum. Auðvitað bitnar það einmitt á þessari söfnun. En þessi staða er auðvitað skýrt merki um það sem allir sjá, virðist vera, nema ríkisstjórn Íslands og hún virðist vera í einhverjum afneitunarham hvað þetta varðar. Það er þrengt að heimilum landsins, virðulegi forseti, og það verulega. Ég er hrædd um að við séum bara rétt að sjá upphafið að þessum veruleika núna. Fjárlögin eru á dagskrá á morgun og þetta eru sannarlega ekki fjárlög Viðreisnar. Við hefðum aldrei lagt svona fjárlög fram og við höfum ítrekað varað við þessari útgjaldagleði ríkisstjórnarinnar alveg frá árinu 2018. Einn ríkisstjórnarþingmaður sagði við mig um daginn: Þið eruð alltaf að nöldra út af fjárlögunum. Já, við erum að gera það. Við erum búin að nöldra árum saman af því við óttuðumst afleiðingarnar fyrir íslensk heimili, fyrir litlu og meðalstóru fyrirtækin. Það sem er nákvæmlega verið að gera er að ríkisstjórnin er að senda þennan himinháa reikning á heimili landsins. Það er það sem þessi slælega efnahagsstjórnun ríkisstjórnarinnar kostar. Nú er ríkisstjórnin búin að sýna á spilin. Við erum að ræða fjárlögin á morgun. Það er ekkert í kortunum sem bendir til þess að hún ætli að taka utan um þessa bágu stöðu heimilanna í landinu. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Útilokar hún að koma á tímabundnum vaxtabótaauka til að grípa einmitt heimilin í landinu í þessari erfiðu stöðu sem þau standa frammi fyrir núna, ekki síst í desembermánuði?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Svo við byrjum nú á upphafspunkti hv. þingmanns um jólagjafasöfnun í Kringlunni þá er gleðilegt að segja frá því að hún tók mjög hressilega við sér eftir að þessi frétt kom fram, bara svo því sé til haga haldið. Hv. þingmaður vísar hér í vaxtastig og verðbólgu og kjör barna og ef ég byrja á því sem tengist kjörum barna þá held ég að við hv. þingmaður séum sammála um að það skipti miklu máli þegar verið er að taka ákvarðanir fram í tímann að stjórnvöld beiti sér með þeim hætti að við drögum úr fátækt barna. Helst eigum við að útrýma henni. Það er ein besta fjárfesting þjóðhagslega sem við getum ráðist í og til þess eru margar leiðir. Við erum búin að vera að endurskoða og breyta barnabótakerfinu og eigum að byggja á því áfram. Það er líka hægt að ráðast í ákveðnar kerfisbreytingar, t.d. að brúa umönnunarbil, huga að skólamáltíðum, tómstundastarfi og öðru því sem varðar kjör barna. Það held ég að sé allt mjög góð fjárfesting og margt af því hefur ríkisstjórnin þegar verið að vinna í. Þegar kemur hins vegar að stöðu heimilanna, af því hv. þingmaður spyr sérstaklega um húsnæðisstuðning, þá höfum við líka verið að endurskoða það kerfi. Við höfum verið að leggja áherslu á rót vandans sem er framboð af húsnæði. Þannig hefur ríkið stigið inn á húsnæðismarkað í fyrsta sinn í síðari tíð með mjög myndarlegum stofnframlögum. En nú er staðan þannig að hátt í þriðjungur þeirra íbúða sem hefur verið byggður á undanförnum árum er byggður fyrir tilstuðlan opinberra framlaga og ég held að við hv. þingmaður hljótum að vera sammála um það að ef við viljum ráðast að rót vandans þegar kemur að húsnæðiskostnaði heimilanna þá skiptir máli að framboðið standi undir eftirspurn og þar hefur ríkisvaldið verið að beita sér. Við erum auðvitað líka búin að vera að endurskoða húsnæðisstuðninginn og sú vinna heldur áfram, þ.e. hann er auðvitað dreifður víða eins og er, en ég held að það skynsamlegasta sem hægt sé að gera sé að reyna að einfalda þetta kerfi. 

Virðulegri forseti. Já, það er farið er að rætast úr þessari jólagjafasöfnun Kringlunnar af því að almenningur í landinu, heimilin í landinu, eru að píska sig áfram til að taka utan um bræður sína og systur. Það sem hæstv. ráðherra segir svarar ekki einfaldri spurningu: Er hún reiðubúin til þess að taka tímabundið utan um heimilin í landinu með því að taka undir vaxtabætur? Það er verið að skera þær niður núna. Ríkisstjórnin hefur þegar sýnt á spilin og það á ekkert að gera fyrir þennan hóp. Viðreisn hefur alveg sagt skýrt og það vita allir að við í Viðreisn erum að hugsa í langtímalausnum. Við teljum m.a. þetta ástand í dag vera birtingarmynd alveg handónýts gjaldmiðils. En meðan staðan er svona þá verðum við að taka tímabundið utan um þennan hóp, hvort sem það er í gegnum vaxtabætur eða önnur úrræði. Við sjáum þess nefnilega ekki merki við 2. umræðu fjárlaga að það eigi að taka utan um þennan hóp. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Á að taka utan um þennan hóp með vaxtabótum? Við í Viðreisn munum styðja það ef ríkisstjórnin kemur fram með slíkt tilboð. 

Herra forseti. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hefur talað mjög fyrir aðhaldssemi í ríkisfjármálum og það er það sem þessi fjárlög endurspegla, þau endurspegla aðhaldssemi. Það er bara staðreynd málsins. Og af hverju erum við að gera það? Jú, við erum að reyna að tryggja að ríkisfjármálin styðji við peningastefnuna þannig að verðbólgan gangi niður. Hv. þingmaður spyr síðan sérstaklega um vaxtabótaauka sem einu leiðina til að styðja við heimilin í landinu. Ég vil bara minna á að við erum með mjög fjölþættan stuðning á sviði húsnæðismála. Það sem þessi ríkisstjórn hefur gert er að einbeita sér að því að auka framboðið því við erum með ákveðinn skort á húsnæðismarkaði. Þá þarf að horfa á framboðið og það þarf að huga að regluverkinu í kringum húsnæðismarkaðinn. Hingað inn er á leiðinni frumvarp um réttarstöðu leigjenda og hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hefur verið að vinna að breytingum á regluverki í kringum svokallað Airbnb-hagkerfi á húsnæðismarkaði. Við þurfum einmitt að horfa heildstætt á þetta. Svo vil ég bara minna hv. þingmann á að kaupmáttur launa hefur hækkað um 3% á árinu. Það er ekki í krónum talið 

Herra forseti. Öll viljum við væntanlega hjálpa fólki í stríðshrjáðum löndum eins og kostur er. Ekki alls fyrir löngu skrifaði hæstv. ráðherra á Twitter- eða X-síðu sína að frá 7. október, frá því að hryðjuverkin voru framin í Ísrael hefðu íslensk stjórnvöld aukið stuðninginn við UNRWA stofnunina um sem nemur 225 millj. kr. Þá hafði þegar komið fram í hinum ýmsu fjölmiðlum, m.a. í Morgunblaðinu, að þessi hjálparsamtök, sem eru það eflaust sums staðar, væru undir óeðlilega mikilli stjórn Hamas, hryðjuverkasamtakanna á Gaza, sem misnotuðu þessi samtök, réðu þar inn sitt fólk, hefðu af þeim peninga og jafnvel að í skólum sem þessi stofnun rekur væri börnum kennt að hata gyðinga og gera það að sínu helsta markmiði að drepa þá sem flesta. Fleiri dæmi mætti nefna. Þetta hefur verið töluvert í umræðu að undanförnu og nú hafa ýmis ríki Evrópu og meira að segja Evrópusambandið sjálft ákveðið að endurmeta stuðning sinn við þessa stofnun og hvernig hann raunverulega nýtist. Í Morgunblaðinu kom fram að ekkert lægi fyrir um það hvað yrði um styrkina sem frá Íslandi koma. Hyggst hæstv. ráðherra ráðast í tilraun til að kanna hvað verður um það fjármagn sem héðan kemur? Mér þætti ekki gott ef skattfé Íslendinga rennur að einhverju leyti til alræmdustu hryðjuverkasamtaka samtímans. Telur ekki hæstv. ráðherra a.m.k. tilefni til að skoða þetta og jafnvel velta fyrir sér öðrum leiðum, til að mynda að kaupa lyf og senda þau beint sem þróunaraðstoð?

Virðulegi forseti. Já, hér er spurt um eina af þeim stofnunum sem hvað lengst hefur verið samstarfsstofnun Íslands í mannúðarmálum og við höfum haft góða reynslu af samstarfi við þessa stofnun. Þetta er stofnun sem öll Norðurlönd styðja og ber t.d. að nefna að Noregur fer fyrir sérstökum hópi gjafaríkja sem leggja stofnuninni til stuðning, en Bandaríkin eru þó með stærsta framlagið. Það er ástæða til að skoða sjálf verkefnin sem stofnunin sinnir en þegar við veltum því fyrir okkur þá sjáum við að hér er um nokkuð víðtæka mannúðaraðstoð að ræða; það er stuðningur við grunnmenntun, það er stuðningur við heilbrigðis- og félagsþjónustu. Við sjáum að á vegum stofnunarinnar er rekstur á 700 skólum á svæðinu, þar af eru 183 á Gaza-svæðinu, en stofnunin er bæði að sinna Palestínuflóttafólki á Gaza en líka á Vesturbakkanum og í Austur-Jerúsalem en þar fyrir utan í Jórdaníu, Líbanon og Sýrlandi. Á vegum stofnunarinnar eru 120 heilsugæslustöðvar og þar af hafa verið starfræktar 22 á Gaza. Í ljósi þessa víðtæka mannúðarstarf sem fer fram á vegum þessarar stofnunar þá höfum við ekki haft áhyggjur af þessu en þetta hefur samt borið á góma á þeim fundum sem ég hef sótt með öðrum utanríkisráðherrum, að vegna þessarar umræðu sem sums staðar hefur skotið upp kollinum þá hafa ríkin, þ.m.t. Bandaríkin, verið að ganga sérstaklega eftir því að peningarnir skili sér þangað sem þeim er beint. 

Herra forseti. Þegar aðrar þjóðir lýsa áhyggjum af þessu og telja ástæðu til að endurskoða þennan stuðning eða hvernig hann nýtist best og Ísland segist ekki geta annað en að elta, er þá ekki a.m.k. rétt að elta þær þjóðir hvað það varðar og endurmeta þetta með það að markmiði að í fyrsta lagi sem mest af stuðningi skili sér til fólksins sem þarf mest á honum að halda og í í öðru lagi að sem allra minnst og helst auðvitað ekki neitt renni til hryðjuverkasamtaka sem hafa misnotað þessa stofnun árum saman og hefur núna vakið það mikla athygli að það er til umræðu í stjórnmálum víða um Evrópu og í Bandaríkjunum? Það er ekki hægt fyrir okkur að hætta á það að fjármagni sé stolið eða það misnotað, m.a. í þeim tilgangi að nota einhverja af þessum skólum sem hæstv. ráðherra nefndi til að ala á endalausu hatri og áróðri fyrir samtök sem hafa níðst á Palestínumönnum árum og áratugum saman, fyrir utan það að vilja eyða nágrannaríki sínu.

Virðulegur forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um það grundvallaratriði að við ætlumst auðvitað til þess að peningar sem eru ætlaðir til þess að rata í mannúðaraðstoð endi ekki hjá hryðjuverkamönnum til að fjármagna þeirra starfsemi. En til þessa höfum við ekki haft ástæðu til að ætla að það sé að gerast. Það er ágætt að taka það fram hér í tilefni af því sem hv. þingmaður segir að Bandaríkjamenn eru að hvetja til þess að menn auki framlögin til þessarar stofnunar þótt sumir vilji að það sé tryggt meira gagnsæi um meðferð fjármunanna. En síðan er það nú þannig að þessi stofnun er með sitt eigið innra eftirlit þar sem kemur mikill fjöldi þjóða að því að skoða gagnsæismál hjá stofnuninni. Nú er fram undan fundur hjá Frökkum þar sem ástandið á Gaza verður til umræðu og í því sambandi verði sérstaklega horft til þess hvernig flóttamannaaðstoðin er að ná árangri. 

Herra forseti. Það eru að sjálfsögðu allir sammála um að það þurfi að vera skýrar reglur um réttindi fólks á flótta sem hingað sækir. Við erum vissulega ekki alltaf sammála um hvernig þær eiga að vera en ég bind miklar vonir við að þverpólitískur hópur, skipaður af hæstv. forsætisráðherra, geti a.m.k. ná breiðari sátt. Það væri mikils virði. En svo koma upp sérstakar aðstæður sem við ættum ekki að þurfa að takast á við. Þannig myndaðist t.d. fullkomin eining um að opna hingað leið fyrir úkraínskt fólk í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu. Nú horfum við líka á ömurlegar aðstæður palestínsku þjóðarinnar vegna árása á Gaza. Nú vill svo til að það eru palestínskir einstaklingar hér sem hafa leitað eftir vernd og sumum þeirra hefur verið synjað. Meðal þeirra eru tveir fylgdarlausir drengir, 12 og 14 ára, sem hafa aðlagast vel, ganga í skóla, spila fótbolta og líður vel á Íslandi. Fjölskylda yngri drengsins er á vergangi á Gaza eftir að heimili þeirra var sprengt í loft upp og það hefur reynst erfitt að ná sambandi við fjölskyldu hans. Nú stendur sem sagt til að senda þá til Grikklands þar sem aðstæður flóttafólks eru algjörlega óviðunandi. Herra forseti. Hér er um að ræða börn sem stendur til að senda fylgdarlaus úr landi. Mig langar því að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort þetta verði virkilega látið gerast á hennar vakt eða hvort hún muni beita sér á einhvern hátt eins og hún gerði svo röggsamlega fyrir flóttafólk frá Úkraínu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og ef ég byrja fyrst á hinu almenna þá voru auðvitað þær aðstæður uppi þegar Rússar réðust inn í Úkraínu að Evrópa tók öll sameiginlega ákvörðun um að beita ákvæði um hópflótta sem gerir það einfaldara í framkvæmd eins og hv. þingmaður skilur. Við höfum fengið einhverjar þúsundir Úkraínumanna hingað, 1.500 á þessu ári, en auðvitað mörg ríki sem hafa fengið mun fleiri, margar milljónir flóttamanna frá Úkraínu og hafa tekið á móti þeim. Ég held að það skipti miklu máli að þessir hlutir séu ræddir á vettvangi alþjóðasamfélagsins þannig að ríki heims geti sameinast um þessi mál. En vissulega er það síðan svo að við höfum ýmislegt að segja um þau sem eru hingað komin og hv. þingmaður nefnir hér sérstaklega mál tveggja drengja sem eru hér. Fram hefur komið að úrskurður í þeirra máli er ekki endanlegur. Málinu hefur verið áfrýjað til kærunefndar útlendingamála, þetta er úrskurður frá Útlendingastofnun sem um ræðir. Í lögum um útlendinga kemur fram að það skuli hafa það sem barninu er fyrir bestu að leiðarljósi og þar eigi að líta til möguleika barna að á fjölskyldusameiningu, öryggis, velferðar og félagslegs þroska og það skuli ávallt framkvæma sérstakt hagsmunamat. Við erum auðvitað með þetta kerfi og kærunefnd útlendingamála hlýtur væntanlega að fara yfir þetta mál út frá nákvæmlega þessu og hagsmunamat á stöðu barna er eitthvað sem ég hef lagt mikla áherslu á og ég man það vel að fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, beitti sér mjög í þessum málum í sinni tíð í dómsmálaráðuneytinu og ég ímynda mér að þetta hljóti að koma til sérstakrar skoðunar hjá kærunefnd útlendingamála. Síðan vil ég bara nefna það, af því að hv. þingmaður nefnir sérstaklega stöðuna á Gaza, 

Herra forseti. Við skulum endilega ræða hlutina á alþjóðavísu eins og hæstv. forsætisráðherra talaði um og það væri alveg hægt að eyða hér langri umræðu í að ræða um mannréttindasáttmála sem við höfum skuldbundið okkur til að fylgja, barnasáttmálann og fleira. En ég er sannfærður um það, herra forseti, að það var aldrei vilji íslenska löggjafans að senda 12 eða 14 ára börn til Grikklands og það er það sem við erum að ræða hér í dag. Það eru ýmis ákvæði í lögum um útlendinga sem stjórnvöld eiga og geta litið til þegar um fylgdarlaus börn er að ræða. Svo ég hlýt að ítreka spurninguna: Mun þetta verða gert á vakt hæstv. forsætisráðherra?

Herra forseti. Eins og ég fór yfir hér áðan þá erum við með ákveðið kerfi sem á að starfa samkvæmt þeim lögum sem við höfum sett og komið okkur saman um hér í þinginu og vonandi getum við náð breiðari sátt um það eins og hv. þingmaður kom að í sinni fyrri spurningu. Samkvæmt þeim lögum er gert ráð fyrir því að það fari fram sérstakt mat á hagsmunum barna. Framkvæmd þeirra hefur verið þannig að það á að vera sameiginlegt verklag Barnaverndarstofu, barnaverndarnefnda, Útlendingastofnunar og eftir atvikum lögreglu sem á að tryggja það að ákvæði barnaverndarlaga og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna standist. Ég hlýt að treysta því þar til annað kemur í ljós að þessir hagsmunir verði hafðir í heiðri í því mati sem ekki er lokið af hálfu kærunefndar útlendingamála. Ég ítreka að þessu máli er ekki lokið innan íslensks stjórnkerfis og vil ítreka að það hefur a.m.k. verið mín skoðun að við eigum sérstaklega að horfa til hagsmuna barna í öllum okkar ákvörðunum í þessum málum og ég hef ekki orðið vör við annað 

Virðulegi forseti. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var fullgiltur fyrir Íslands hönd árið 1992 og lögfestur í heild sinni árið 2013, en sáttmálinn heyrir m.a. undir málefnasvið hæstv. forsætisráðherra. Barnasáttmálinn kveður m.a. á um að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang í allri ákvarðanatöku og lagaframkvæmd sem varðar börn. Á síðustu vikum hafa þrjár ólíkar barnafjölskyldur verið í fréttum og þjóðinni blöskrað þar sem stendur til að flytja börn úr landi gegn vilja þeirra. Fréttir um þegar framkvæmda brottvísun barna til Grikklands þar sem þeirra bíður ekkert nema óvissan og um flutning þriggja drengja með valdi til Noregs gegn vilja þeirra og nú síðast í gærkvöldi kom frétt um fyrirhugaða brottvísun tveggja ungra drengja til Grikklands þar sem þeir munu að öllum líkindum enda á götunni með því öryggisleysi og þeirri örbirgð sem því fylgir. Í 3. gr. barnasáttmálans segir að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar stofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðilar, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn. Þetta ákvæði er álitið óaðskiljanlegt frá 12. gr. sáttmálans sem kveður á um að tryggja skuli barni sem myndað getur eigin skoðanir rétt til að láta þær í ljós í öllum málum sem það varða og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska. Í ofanálag við sjálfan barnasáttmálann eru ákvæði víða í íslenskum lögum sem árétta skyldu stjórnvalda til að hafa hagsmuni barna ávallt í fyrirrúmi og til að hlusta á þeirra sjónarmið í samræmi við barnasáttmálann. Sem fyrr segir heyra mannréttindasamningar, þar á meðal barnasáttmálinn, undir verksvið forsætisráðherra og því spyr ég hæstv. ráðherra: Telur hún að flutningur barna úr landi gegn þeirra vilja þrátt fyrir það svigrúm sem lög veita stjórnvöldum til að leyfa þeim að vera hér, sé í samræmi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna? Hvert telur hæstv. ráðherra að sé hennar hlutverk við að tryggja að framkvæmd íslenskra stjórnvalda sé í samræmi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem tók nú á allmörgum og ólíkum málum. Í fyrsta lagi er hér rætt um mál sem tengist Noregi og börnum í því máli þar sem yfir hefur staðið ákveðin forræðisdeila. Ég vil segja um það mál að við þurfum auðvitað að velta því fyrir okkur hversu mikið stjórnmálamenn eiga að stíga inn á verksvið dómstóla í þeim efnum því að þar liggur fyrir dómur sem hefur verið staðfestur af Landsrétti. Það hefur verið tekist á um þetta á milli lögmanna en þar auðvitað stöndum við stjórnmálamenn frammi fyrir því að dómstólar hafa mjög ríkt sjálfstæði og eins ríkissaksóknari sem fer með þann þátt mála í dómskerfinu. Mér finnst sjálfsagt að við hér á Alþingi veltum því fyrir okkur hvort við viljum breyta einhverju í lögunum og reglunum sem við höfum undirgengist, hvort sem það er evrópska handtökutilskipunin, framsalssamningar eða hvernig nákvæmlega við virðum niðurstöður dómstóla. En ég minni á að í þessu máli er þetta svo, og ég hefði talið að meiri hluti hv. alþingismanna væri þeirrar skoðunar að stjórnmálamenn ættu ekki að stíga inn í störf dómstóla. Hvað varðar síðan önnur þau mál sem hv. þingmaður nefndi og varða þá m.a. sama mál og hv. þm. Logi Einarsson fór hér yfir þá vil ég ítreka það sem ég sagði áðan, að það mál er enn til meðferðar hjá þeim stofnunum sem við höfum samþykkt að eigi að fjalla um málefni m.a. fylgdarlausra barna. Þar hefur verið lögð rík áhersla á að það fari fram sérstakt hagsmunamat á stöðu barna og ég vísaði til umræðu um þau mál hér í tíð fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra sem beitti sér mjög fyrir því. 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svar sitt og fyrir að útskýra hvað þrígreining ríkisvaldsins er fyrir mér, kann að meta það. En þó svo að við séum ekki hérna til þess að ræða einstök mál þá eru það oftar en ekki einstök mál sem varpa ljósi á galla í kerfinu sjálfu. Íslensk stjórnvöld virðast líta svo á að réttur barna til að tjá sig snúist eingöngu um rétt þeirra til að bera vitni í eigin máli en það er einfaldlega ekki það sem barnasáttmálinn segir. Það skýtur líka skökku við að þegar kemur að því að gæta hagsmuna barna samkvæmt alþjóðlegum mannréttindasamningum sem Ísland hefur lögfest og heyra undir verksvið hæstv. forsætisráðherra þá heyrist ekki orð frá hæstv. forsætisráðherra og ráðherrar ríkisstjórnarinnar, þar á meðal sjálfir ráðherrar barnamála og dómsmálaráðherra, benda allir bara hver á annan. Að nafninu til heyrir málaflokkurinn mannréttindi undir hæstv. forsætisráðherra og því leyfi ég mér að spyrja aftur: Hvert er hlutverk forsætisráðherra að hennar eigin mati við að tryggja að ákvæðum mannréttindaskuldbindinga sem Ísland hefur undirgengist, þar á meðal barnasáttmálans, sé fylgt í framkvæmd stjórnvalda hér á landi?

Herra forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það er ekki auðvelt að ræða einstaklingsmál hér í óundirbúnum fyrirspurnum enda var það ekki ég sem setti einstaklingsmál á dagskrá heldur var það hv. þingmaður og fyrirspyrjandi. Ef hv. þingmaður vill að ég dragi einhverjar almennar ályktanir af þessu - sem auðvitað rímar við það sem ég er að vinna að sem ráðherra mannréttindamála og það er m.a. ástæðan fyrir því að ég hef lagt fram frumvarp um mannréttindastofnun, sem ég vona svo sannarlega að Alþingi afgreiði - þá myndi ég telja, í ljósi þess að um er að ræða milliríkjamál sem hv. þingmaður vekur hér máls á, að það þurfi auðvitað að taka það til sérstakrar skoðunar hvort raddir barna séu nægjanlega virtar, hvort nægilegt tillit sé tekið til skoðana þeirra í málum sem við hér á landi erum með ákveðið verklag í og hvort við teljum að þau lönd sem við erum í samstarfi við í gegnum framsalssamninga og aðra alþjóðlega samninga séu með sambærilega túlkun á mati á því hvað börnum er fyrir bestu sem við höfum tileinkað okkur hér á Íslandi, til að mynda miðað við ákveðinn aldur. Ég held að þetta kalli á sérstaka umræðu um þau mál á milli ríkja þannig að það sé sambærilegur skilningur milli ríkja á því hvernig eigi að tryggja að á röddum barna sé tekið mark í svona málum.

Virðulegi forseti. Það er gott að búa á Íslandi en samt sem áður reynast náttúruöflin landsmönnum oft óblíð eins og Grindvíkingar hafa heldur betur fundið fyrir síðustu mánuðina. Síðustu árin höfum við upplifað alla vega hamfarir eins og óveðrið 2019, snjóflóð á Flateyri, aurflóð í Þingeyjarsveit, aurflóð á Seyðisfirði og óveður á Austfjörðum fyrir rúmu ári og svo aftur snjó- og krapaflóð þar á útmánuðum. Þegar þetta gerist virkjast kerfin sem við höfum byggt upp hér á landi; almannavarnir, náttúruhamfaratryggingar og ofanflóðasjóður, sem þó sinnir einkum forvörnum. Þetta eru góð verkfæri sem við höfum byggt og bætt jafnt og þétt síðustu 50 árin en við getum enn haldið áfram að bæta. Mig langar þess vegna að nota tækifærið hér og spyrja sérstaklega út í mikilvægan þátt í viðbragðinu en það er fyrirkomulag samstarfs og samhæfingar milli ráðuneyta þegar náttúruhamfarir ganga yfir sem og í kjölfar þeirra. Eins vil ég spyrja um formið á samstarfi Stjórnarráðsins við þau sveitarfélög sem í hlut eiga hverju sinni. Ég hef tvisvar lagt fram tillögu um að fela ríkisstjórninni að láta gera úttekt á tryggingavernd og úrvinnslu tjóna í kjölfar náttúruhamfara. Markmið úttektarinnar væri þá að greina hverju sé helst ábótavant og draga fram leiðir til að bæta úr. Í því samhengi hefur m.a. verið bent á að gott væri að skýra hvernig kostnaður opinberra aðila sem verða fyrir tjóni sé metinn og hvernig úrbætur eru fjármagnaðar og þá hvernig kostnaður vegna hreinsunaraðgerða og viðgerða innviða í kjölfar náttúruhamfara skiptist milli ríkis og sveitarfélaga. Hæstv. forseti. Ég spyr einnig hvernig búið sé um samstarf ráðuneytanna í lögum eða starfsreglum og hvernig búið sé um þetta sama samstarf þeirra við sveitarfélögin.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það kemur ekki á óvart að hún setji þetta mál á dagskrá enda vitnaði hún í fyrri tillögur sínar um málin. Ég held raunar, ef við lítum aftur fjögur ár, allt frá óveðrinu mikla sem gekk yfir norðurhluta landsins 2019 og til allra þeirra atburða sem hv. þingmaður vitnaði til sem hafa orðið síðan, að það væri ekki óskynsamlegt fyrir Alþingi að fara aðeins yfir þessi mál heildstætt. Við erum með náttúruhamfaratryggingu sem þjónar ákveðnu hlutverki sem varðar tjón á íbúðarhúsnæði og húsnæði sem orðið er. Náttúruhamfaratrygging fer ekki með forvarnahlutverk. Það gerir ofanflóðasjóður en hann er með mjög afmarkað hlutverk. Þegar ég mælti fyrir frumvarpi um varnargarða á Reykjanesi þá ræddi ég sérstaklega mikilvægi þess að við settum á dagskrá einhverja heildstæða mynd af því hvernig við ætlum að tryggja forvarnir gagnvart náttúruvá sem ekki er eingöngu ofanflóð. Horfum til að mynda á hækkandi sjávarstöðu og þá stöðu sem byggðir sem liggja nærri sjó og liggja lágt eru í gagnvart því, svo dæmi sé tekið. Ég gæti haldið áfram og rætt margt hér. Við höfum lært mjög mikið á þessum fjórum árum. Það hefur verið starfandi ráðuneytisstjórahópur sem hefur séð um samhæfingu aðgerða í stjórnkerfinu en mér finnst full ástæða til að við förum aðeins yfir þá lærdóma sem við höfum dregið. Við erum búin að kortleggja gríðarlega vel innviði landsins og hvernig við getum tryggt þá betur og varið betur gagnvart náttúruvá. Ég held að við þurfum bara að ráðast í miklu almennari sýn á forvarnir gagnvart náttúruvá en eingöngu í gegnum ofanflóðasjóð og ég held að það sé eðlilegt að einhverju leyti að þetta sé tvískipt, þ.e. að við séum annars vegar með trygginguna og hins vegar með forvarnirnar. Við þurfum líka að ræða okkar viðbragðsaðila og ég vil bara segja það hér að það er fámenn sveit 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin og ítreka að ég álít að okkur hafi tekist býsna vel til við uppbyggingu á almannavörnum, forvörnum og tryggingum en við þurfum stöðugt að vera á vaktinni varðandi frekari umbætur. Við erum alltaf að læra eitthvað nýtt, af hverjum atburði, af rannsóknum og vöktun, bæði innan lands og utan, og af reynslunni sem safnast upp hjá einstaklingunum sem lenda í þessu og eru í framlínunni á vaktinni fyrir almannavarnir og í sveitarfélögunum, fólkinu sem er að vinna á vettvangi. Við verðum að taka þennan lærdóm skipulega saman og aðlaga verklagið og kerfin. Miðað við upplýsingar sem mér hafa borist úr samtölum við fólk á síðustu árum varðandi sérstaklega það sem ég kom inn á í fyrirspurninni, samskipti innan Stjórnarráðs og við sveitarfélögin, þá heyrist mér að orðið sé býsna skýrt hvernig fyrsta viðbragðið er en svo vanti aðeins 

Herra forseti. Ég kem aðeins inn á þetta með sveitarfélögin hér í lok svarsins en mig langar að ljúka þeirri hugsun sem ég var byrjuð á í lok fyrra svars vegna þess að það sem ég er að segja á ekki bara við um viðbragðsaðila. Við getum tekið sem dæmi stofnanir okkar sem sinna rannsóknum og vöktun, eitthvað sem kannski þykir ekki alltaf mjög spennandi þegar allt gengur vel en er algjör undirstaða þegar eitthvað bjátar á. Þegar við horfum á skriðuföll, snjóflóð, eldsumbrot, þá skiptir öllu máli að eiga fræðistofnanir sem eru að sinna þeirri vöktun þannig að það er annar hlutur sem ég tel að við þurfum að ræða. Hvað varðar sveitarfélögin þá vil ég segja að það er alveg hárrétt að fyrsta viðbragð gengur yfirleitt gríðarlega vel og þar hafa sveitarfélögin mjög skýrt afmörkuðu hlutverki að gegna í gegnum sínar almannavarnanefndir. Síðan blasa oft við flókin mál sem þarf að leysa úr. En það er líka þannig, svo því sé haldið til haga, að aðstæður á hverjum stað geta verið ansi sérstakar. Við getum við séð til að mynda tjón á atvinnuhúsnæði sem hefur áhrif á efnahagslíf viðkomandi byggðarlags. Í tilfelli Seyðisfjarðar voru þetta gömul hús sem þurfti að bæta og vinna að því að byggja upp aftur, sem er kannski ekki á öllum stöðum. 

Virðulegur forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um frumvarp til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. Ástand menntamála í landinu er hrikalegt. Þetta er sá málaflokkur sem kom mér hvað mest á óvart þegar ég byrjaði hér á þingi, hvað staða menntamála er léleg. 38% 15 ára drengja geta ekki lesið sér til gagns. Svona má lengi halda áfram. Við þekkjum þessa sögu öll. Ef við tökum ekki á þessu máli munum við dragast aftur úr sem þjóð meðal vestrænna þjóða, svo mikið er víst. Á hverjum bitnar þetta? Hinum lægst settu í samfélaginu, þeim sem læra ekki að lesa heima hjá sér. Það er sá hópur sem fær ekki stuðning heima hjá sér, hann mun lenda illa í því þegar fram í sækir. Í fyrstu breytingartillögu 2. minni hluta er lagt til að við styðjumst við fremstu alþjóðlegu vísindi í menntamálum, það erum við ekki að gera í dag, svo mikið er víst, og einnig að hlutverk stofnunarinnar sé að þjónusta menntastofnanir á leikskóla-, grunnskóla- og framhaldsskólastigi. Það kemur ekki nægilega fram í þessu frumvarpi og það er líka það að orðalagið að mörgu leyti - verkefni frumvarpsins eru ekki nægilega skýr. 

Virðulegi forseti. Í þessari breytingartillögu er lagt til að sett verði á fót vísindaráðgjafarnefnd á sviði menntamála. Í frumvarpi um Menntamálastofnun var ráðgjafarnefnd hagsmunaaðila. Hér er lagt til að það verði vísindaráðgjafarnefnd skipuð fremstu vísindamönnum sem völ er á á heimsvísu. Eitt er víst að í menntamálum og varðandi læsi, byrjendalæsi frá landsbyggðarháskóla hér, erum við ekki að beita fremstu vísindum. Við verðum að hætta að nota heimatilbúið kukl sem stenst ekki fremstu vísindi í heimi. Aðrar þjóðir hafa lögfest það hvernig á að kenna börnum að lesa með bókstafa- og hljóðaaðferðinni. Það er enginn sem lærir að lesa nema skilja það forritunarmál sem stafirnir eru, að a hljóði a, b hljóði b o.s.frv. Við verðum að nota fremstu vísindi. Það er gert með þessari breytingartillögu og ég skora á þingheim að samþykkja það. Við getum ekki verið einangruð eyja uppi í Norður-Atlantshafi og þóst vita allt best þegar fremstu menningarþjóðir beita fremstu vísindum en við ekki.  
            

Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar á því. Ég var var svo spenntur að komast í þessa merkilegu breytingartillögu sem ég tel mjög mikilvæga. 

Virðulegi forseti. Hér er verið að leggja til að þegar haft er samráð við börn varðandi störf hinnar nýju stofnunar sé líka haft samráð við foreldra, þannig að 3. mgr. 3. gr., um samvinnu og samráð, myndi þá vera eftirfarandi, með leyfi forseta: „Miðstöð menntunar og skólaþjónustu skal hafa samráð við börn og ungmenni um verkefni stofnunarinnar og foreldra þeirra eða forsjáraðila eftir því sem við á.“ Breytingartillagan er þá þannig: „Og foreldra þeirra og forsjáraðila eftir því sem við á.“ Þetta byggir á tilvísun til 12. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og 28. gr. barnalaga þar sem segir að ein af forsjárskyldum foreldra sé að sjá til þess að börn mennti sig. Þetta er líka í samræmi við lög um leikskóla, í samræmi við lög um grunnskóla og í samræmi við lög um framhaldsskóla þar sem talað er um samráð við foreldra. Það væri óeðlilegt ef þessi breytingartillaga væri ekki inni með vísan til þeirra laga sem ég nefndi. - Ég segi já.

Herra forseti. Þó að ég muni ekki styðja þetta mál ef fram heldur sem horfir þá styð ég þær breytingar sem hér hafa verið gerðar á málinu. EES er vissulega mikilvægasta viðskiptasamband sem við eigum en það er þó ekki alveg fullkomið. Sá angi tilskipunarinnar sem þetta mál byggir á er að mínu mati órökstuddur og sýndarlýðheilsuaðgerð þar sem það hefur ekkert að gera með tilgang frumvarpsins um að stemma stigu við tóbaksnotkun ungmenna, sem er frábært markmið. Mentolsígarettur hafa þar afskaplega lítið vægi ef eitthvert. Mér þykir þetta því vont mál, eða þessi angi málsins öllu heldur, og um leið og ég biðst fyrir hönd Alþingis afsökunar gagnvart vinkonum mínum í saumaklúbbum landsins og öllum djammreykingarmönnunum langar mig að segja við þau: Hamstrið mentólsígaretturnar ykkar næstu fjögur ár. Við fengum það þó í gegn að lengja þetta um fjögur ár. Þær ku geymast ágætlega í frysti.  
            

Hæstv. forseti. Hér erum við að samþykkja tilskipun að meginefni um sameiningu ákvæða í lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna sem lýtur að framleiðslu, kynningu og sölu á tóbaki. Auðvitað er lykilatriðið hér forvarnir og það að stemma stigu við tóbaksnotkun ungmenna. Það er og á ávallt að vera leiðarljós í okkar umfjöllun um þessi mál. Ég vil taka undir þau sjónarmið nefndarinnar sem koma fram í nefndaráliti, að einfalda til framtíðar litið og fella lög um nikótínvörur undir tóbaksvörur. Ég held að það yrði mjög mikilvægur áfangi í forvarnalegu tilliti. Ég ætla ekki að gera neinar athugasemdir sérstaklega við breytingar á frumvarpi sem öll nefndin kom sér saman um að gera en þakka fyrir þá vinnu og þá samstöðu sem birtist í því nefndaráliti sem liggur til grundvallar.

Herra forseti. Það er alltaf ánægjulegt þegar við erum að reyna að stemma stigu við einhverju eiturbrasi eins og reykingum og öðru slíku og hugsa um lýðheilsuna. En ég ætla að taka undir með henni Hildi Sverrisdóttur, hv. þingmanni, sem var að senda hamstursskilaboð til saumaklúbbsins. Ég hætti nú að reykja fyrir einhverjum 20 árum síðan en ég verð að viðurkenna að það kemur fyrir að maður skvetti í sig svona af og til og þá finnst mér nú rosalega gott að fá mér eina Salem light, sem heitir núna Winston light reyndar því að það mátti ekki lengur heita Salem. Þessi forræðishyggja er því farin að ganga aðeins of langt, finnst mér, ég verð nú að viðurkenna það.

Heyr, heyr.

Þannig að ég myndi segja að við ættum að fara að taka hérna á veipinu og öllu bragðinu sem er þar, hvort sem það er pipar eða salt eða krydd eða jalapeño eða hvað eina sem það allt heitir. En ég meina: Látið Salem í friði. Ég vil fá að reykja mentól á 20 ára fresti þegar ég dett í það.  
            

Forseti. Ég held að þið finnið ekki mikið meiri andstöðumann gagnvart reykingum, þetta er algjör viðbjóður. En ég berst harkalega fyrir rétti fólks til að taka slíkar ákvarðanir að valda af sjálfu sér óheilbrigði o.s.frv. Mér finnst það mjög áhugavert mál. Góð samlíking við þetta væri t.d. áfengið. Það er alls konar bragð þar, jarðarberjaáfengi og ég veit ekki hvað, örugglega mentóláfengi líka, einhverjum hefur dottið það í hug. Þarna er líka verið að banna fjarsölu tóbaks. Það er leyfileg fjarsala áfengis. Það eru svona atriði þarna sem mér finnast vera dálítið skrýtin í samanburði við ýmislegt annað og það er röng leið að beita svona lagasetningu í rauninni í einhvers konar platforvarnastarfi. Forvarnastarf er erfitt og flókið og það er ekki hægt að ætlast til þess að lög sem eru sett hérna leysi einhvern veginn þann vanda áfram á mjög ódýran og þægilegan hátt. 

Virðulegi forseti. Þetta er ágætislýðheilsumál, margar jákvæðar lýðheilsuáherslur. Hér erum við að greiða atkvæði um að banna sölu á sígarettum, sem margir í þessum þingsal þekkja greinilega mjög vel, með mentólbragði. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að fræða fólk um skaðsemi tóbaks en leyfa því síðan sjálfu að taka upplýstar ákvarðanir um eigið líf. Við verðum hér í salnum einfaldlega að umbera það að fullorðið fólk, og oftar en ekki hópur, miðað við það sem stendur í greinargerðinni, miðaldra konur, ég horfi hér í augun á nokkrum - við erum ekkert endilega sammála um að þetta sé sniðugt. En ég vil bara að leyfa þeim að ákveða það og eru þær fullfærar um það. Að mínu mati er hér of langt gengið og við í Viðreisn ætlum að greiða atkvæði gegn þessu alveg eins og félagar okkar í frjálslyndum flokkum í Evrópu. Evrópusinnaðir flokkar á Evrópuþinginu greiddu atkvæði gegn þessu ákvæði tilskipunarinnar.

Forseti. Ef ég skil þetta rétt þá má ekki auglýsa svona vörur. Og ef það má ekki auglýsa vörurnar og segja: Heyrðu, hér er einhver flott vara með einhverju flottu bragði sem má ekki ná til krakka o.s.frv. - ef það má ekki auglýsa neitt svoleiðis, af hverju þarf þá að banna útfærsluna á því eða þetta bragðefni eða hvernig sem það er? Er það ekki óþarfi? Það er ekki hægt að nota þetta sem auglýsingatæki til að reyna að höfða til einhvers hóps hvort eð er. Þannig að mér finnst þetta svolítið undarleg og óþörf viðbót við það sem er kannski í rauninni þegar bannað að einhverju leyti, á skiljanlegan hátt, svona upp á forvarnir að gera. En ég segi nei við þessu. Ég átta mig ekki á því hvernig fólk komst eiginlega að þeirri niðurstöðu að banna bragðefni.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hingað hafa komið upp. Það stendur til að banna mentólbragðið m.a. í forvarnaskyni. En ég kem hingað upp sem talsmaður ungu kynslóðarinnar og við aðhyllumst bara ekki mentólsígarettur, virðulegi forseti. Þetta er bara fullmikil forræðishyggja fyrir mig og minn smekk hér og ég greiði atkvæði gegn þessu.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða bann á fjarsölu en í greinargerðinni stendur m.a. að þetta sé heimilt: Íslenskum stjórnvöldum er heimilt að taka upp þetta ákvæði en þeim ber ekki skylda til að taka upp þetta ákvæði. Ég átta mig einfaldlega ekki á tilgangi þessa banns á fjarsölu yfir landamæri. Fjarsala á áfengi er leyfð og ég skil ekki í hvaða átt þessi þróun er að fara. Ég meina: Stendur til að banna fjarsölu áfengis næst? Virðulegi forseti. Mér finnst þetta bara vera skringileg þróun og þetta kemur niður á valfrelsi neytenda. Þess vegna ætla ég að greiða atkvæði gegn þessu. Og líka bara: Við erum að tala svolítið mikið um gullhúðun. Ég ætla kannski ekki beint að fara út í það en ef við viljum takmarka gullhúðun þá ættum ættum við kannski ekkert að vera að taka upp heimildir sem okkur ber ekki skylda til að taka upp.

Forseti. Ég greiði atkvæði gegn þessari breytingu hérna, að banna sölu yfir landamæri. Mér finnst það undarlegt og mér finnst það sérstaklega undarlegt í samhengi einmitt við áfengið og bara önnur sambærileg efni þegar allt kemur til alls. Mér finnst einfaldara að hafa þetta eins. Eins ógeðslegt og mér finnst tóbak vera og sumum finnst áfengi vera o.s.frv. þá er það bara mín skoðun. Ég virði þá skoðun að öðrum finnist það ekki eða hvernig sem það er. Mér finnst bara að við ættum að hafa þetta dálítið í sama búningi, að vera ekki að flakka með þetta: Svona fyrir þetta, hinsegin fyrir hitt o.s.frv. Eins og hv. þm. Lenya Rún Taha Karim kom inn á hérna er það ekki skylda að taka þetta inn svona þannig að ég veit ekki af hverju við þurfum endilega að vera eitthvað öðruvísi heldur en aðrir.

Forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011. Frumvarpinu er ætlað að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2018/1808 um breytingar á hljóð- og myndmiðlunartilskipun Evrópusambandsins frá árinu 2010. Frumvarp til innleiðingar á tilskipuninni var áður lagt fram á 151. og 153. löggjafarþingi. Frumvarp þetta er efnislega óbreytt en hefur verið uppfært með tilliti til umsagna sem bárust allsherjar- og menntamálanefnd á 153. löggjafarþingi. Frumvarpið er samið í þáverandi mennta- og menningarmálaráðuneyti sem og í menningar- og viðskiptaráðuneyti. Ekki er mælt fyrir um aðrar breytingar í frumvarpinu en þær sem leiða má af hljóð- og myndmiðlunartilskipun Evrópusambandsins frá 2018. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um fjölmiðla í því skyni að uppfæra regluverk um fjölmiðla til samræmis við þær miklu breytingar sem orðið hafa á fjölmiðlaumhverfi og fjölmiðlanotkun almennings á undanförnum árum. Ekki hefur farið fram hjá neinum að umhverfi fjölmiðla hefur tekið stakkaskiptum á síðustu árum vegna tækninýjunga, nýrra miðlunarleiða, tilkomu samfélagsmiðla og áhrifa netsins á fjölmiðlun. Sambærilegar breytingar hafa orðið í nágrannaríkjum okkar og um allan heim. Áhorfsvenjur einstaklinga hafa breyst, barna jafnt sem fullorðinna. Línulegt áhorf á sjónvarp hefur minnkað og meira er horft á efni í ólínulegri dagskrá og á svokölluðum mynddeiliveitum eins og YouTube, Facebook og Instagram. Nauðsynlegt er talið að lagaumhverfi fjölmiðla endurspegli þessar breytingar og að tilteknar reglur um myndefni séu samræmdar á öllu EES-svæðinu. Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu miða öðru fremur að því að tryggja vernd barna og öryggi notenda myndmiðla óháð því hvort myndefni er miðlað með línulegum eða ólíklegum hætti og óháð því hvort myndefni er miðlað í fjölmiðlum eða á mynddeiliveitum. Virðulegi forseti. Ég mun nú víkja að meginefni frumvarpsins. Í fyrsta lagi er lagt til að nýjar skyldur verði lagðar á mynddeiliveitur um að tryggja vernd barna með tæknilegum úrræðum og gera notendum kleift að tilkynna efni sem hvetur til ofbeldis eða hryðjuverka. Auk þess eru gerðar kröfur um skýrar merkingar auglýsingaefnis á mynddeiliveitum. Í öðru lagi er lagt til að reglur um auglýsingar í línulegri sjónvarpsdagskrá verði rýmkaðar með þeim hætti að hámarkshlutfall auglýsinga verði 20% á tilteknum tímabilum en ekki bundið við 20% á klukkustund eins og kveðið er á um í núgildandi lögum. Þessum breytingum er ætlað að styrkja hefðbundna fjölmiðla í samkeppni við streymisveitur og samfélagsmiðla. Í þriðja lagi er lagt til að gerðar verði kröfur um 30% hlutfall íslensks og annars evrópsks efnis í ólínulegri dagskrá, en samkvæmt núgildandi lögum eru sambærilegar kröfur einungis gerðar til línulegrar sjónvarpsdagskrár. Til að auðvelda nýjum aðilum að koma inn á markaðinn er jafnframt lagt til að fjölmiðlaveitur með lítið áhorf eða lága afkomu geti verið undanþegnar skyldunni. Í fjórða lagi miðar efni frumvarpsins af því að fjölmiðlar bæti aðgengi sjón- og heyrnarskertra að myndefni með virkum hætti. Frumvarpið er þannig til þess fallið að efla réttindi sjón- og heyrnarskertra, sérstaklega rétt til táknmáls, textunar og hljóðlýsingar á því efni sem miðlað er. Er hér um að ræða útfærslu á réttindum sem leiðir af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem Ísland hefur fullgilt. Í fimmta lagi er lagt til að innleitt verði ákvæði sem heimili tímabundna stöðvun á móttöku myndmiðlunarefnis frá öðrum EES-ríkjum að tilteknum skilyrðum uppfylltum ef fjölmiðlaþjónusta brýtur augljóslega, verulega og alvarlega gegn reglum um bann við hvatningu til hryðjuverka eða með því að skaða eða ógna almannaöryggi. Loks miðar efni frumvarpsins af því að valdefla almenning með því að auka fræðslu um upplýsinga- og miðlalæsi. Upplýsinga- og miðlalæsi er talin nauðsynleg færni í nútímasamfélagi og mikilvægur hluti af netöryggi almennings, m.a. vegna netsvika og upplýsingaóreiðu á stafrænum miðlum. Í upplýsinga- og miðlalæsi felst færni til að leita áreiðanlegra upplýsinga, miðla upplýsingum og leggja gagnrýnið mat á þær upplýsingar sem birtast okkur í fjölmiðlum og á stafrænum miðlum af ýmsu tagi. Virðulegi forseti. Ég tel að það frumvarp sem ég mæli hér fyrir feli í sér ýmsar réttarbætur í takti við þær breytingar sem orðið hafa á umhverfi fjölmiðla á undanförnum árum og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari 1. umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um málstefnu íslensks táknmáls 2024–2027 og aðgerðaáætlun. Íslenskt táknmál er eina hefðbundna minnihlutamálið á Íslandi og eina tungumálið sem á sér lagalega stöðu utan íslenskrar tungu, eins og sjá má í lögum um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls, nr. 61/2011. Samkvæmt lögunum er íslenskt táknmál fyrsta mál þeirra sem þurfa að reiða sig á það til tjáningar og samskipta og barna þeirra. Skulu stjórnvöld hlúa að því og styðja. Hver sem hefur þörf fyrir táknmál skal eiga þess kost að læra og nota íslenskt táknmál jafn skjótt sem máltaka hefst eða frá þeim tíma sem heyrnarleysi, heyrnarskerðing eða samþætting sjón- og heyrnarskerðingar hefur greinst. Sama rétt eiga nánustu aðstandendur. Í janúar 2020 var skipaður starfshópur með fulltrúum Málnefndar um íslenskt táknmál, Félags heyrnarlausra og Samskiptamiðstöðvar heyrnarlausra og heyrnarskertra til að vinna að málstefnu íslensks táknmáls samkvæmt þingsályktun nr. 36/149, um að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi. Starfshópurinn vann drög að málstefnu og aðgerðaáætlun með málstefnunni í víðu samstarfi við sérfræðinga í málaflokknum. Í tillögunni er hugtakið táknmálsfólk notað sem yfirheiti yfir þá sem líta á íslenskt táknmál sem sitt móðurmál eða fyrsta mál eða þá sem eru tví- og fjöltyngdir og líta á íslenskt táknmál sem eitt af sínum málum. Hugtakið vísar bæði til fullorðinna og barna, þ.e. táknmálsbarna. Virðulegi forseti. Áherslur í málstefnum minnihlutamála geta verið ólíkar áherslum í málstefnum meirihlutamála og byggst á öðrum forsendum. Málstefna íslensks táknmáls tekur til eftirfarandi sex meginstoða: a. Máltöku táknmálsbarna, b. rannsókna og varðveislu, c. jákvæðs viðhorfs, d. fjölgunar umdæma íslensks táknmáls, e. lagaumhverfis, f. máltækni. Virðulegur forseti. Í meginstoð a er fjallað um máltöku táknmálsbarna. Vandað máluppeldi og málkunnátta eru grunnurinn að öllu námi barna og samskipta þeirra við umheiminn. Öll börn eiga að fá ríkt málumhverfi strax frá fæðingu og tækifæri til að læra tungumálið og dýpka skilning sinn á því þannig að þau geti þroskast og dafnað. Í meginstoð b er fjallað um rannsóknir og varðveislu; rannsóknir á tungumálum, sögu þeirra og menningu eru grundvöllur þekkingar og kennslu. Leggja þarf áherslu á söfnun gagna vegna rannsókna á minnihlutatungumálum því að aðgengi að þeim er eðli málsins samkvæmt minna. Í meginstoð c er fjallað um að jákvætt viðhorf til íslensks táknmáls sé grunnur þess að táknmálstalandi fólk hafi tækifæri á við aðra og að aðgengi aðstandenda og fagfólks að upplýsingum um tungumálið skipti sköpum. Sýnileiki málsins hafi að sama skapi jákvæð áhrif á sjálfsmynd þeirra sem tala málið og þar með viðhorf þeirra sem og annarra til tungumálsins. Í meginstoð d er fjallað um notkunarsvið tungumálsins. Með því að leggja áherslu á að sjálfsagt sé að nota íslenskt táknmál á öllum sviðum íslensks samfélags til jafns við íslensku eykst þátttaka fólks sem talar íslenskt táknmál í íslensku þjóðlífi. Í meginstoð e er fjallað um að á Íslandi hafi staða íslensks táknmáls verið tryggð með lögum um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls, nr. 61/2011. Nauðsynlegt sé að framfylgja þeirri lagasetningu. Að lokum er fjallað um máltækni í meginstoð f. Með þróun fjarnáms og námsefnis sem hentar til tölvustuddrar tungumálakennslu er hægt að tryggja aðgengi allra að námi í íslensku táknmáli, óháð búsetu og vinnutíma. Aukið aðgengi að málföngum, svo sem táknalistum eða upptökum á ólíkri málnotkun, skapar aukna möguleika á uppbyggingu máltæknilausna fyrir íslenskt táknmál. Virðulegi forseti. Með málstefnunni fylgir aðgerðaáætlun fram til ársins 2027. Gert er ráð fyrir að samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra getið tekið meginábyrgð á framkvæmd aðgerða í aðgerðaáætlun í góðu samráði við aðra aðila eftir því sem við á. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu sína um þessa þingsályktunartillögu um málstefnu íslensks táknmáls fyrir árin 2024–2027 og aðgerðaáætlun. Án þess að lengja þessa umræðu mjög mikið þá langar mig að koma hér sérstaklega upp til að fagna þessari þingsályktunartillögu þar sem stungið er upp á að Alþingi álykti að íslenskt táknmál fái stöðu hefðbundins minnihlutamáls og fyrsta máls þeirra sem þurfa að reiða sig á það til tjáningar og samskipta og að þetta nái einnig til barna. Mér finnst mikilvægt að koma hér upp og ítreka mikilvægið vegna þess að þetta er grundvallarmál þegar kemur að réttindum fatlaðs fólks, réttindum heyrnarlausra til tjáningar og samskipta og réttinda til tjáningar og samskipta á opinberu viðurkenndu tungumáli. Sagan hefur því miður sýnt okkur að það hefur svo sannarlega ekki alltaf verið farið vel með heyrnarlaust fólk í okkar samfélagi og þá kannski sér í lagi heyrnarlaus börn. Þess vegna skiptir það máli að stefna sem þessi sé sett fram og að það sé sett fram aðgerðaáætlun og síðast en ekki síst að íslenskt táknmál fái þessa formlegu viðurkenningu sem tungumál. Hér eru vitaskuld, líkt og er í svona aðgerðaáætlunum, nefnd ýmis atriði og ég treysti allsherjar- og menntamálanefnd fullkomlega til að kafa frekar ofan í hvern punkt. Kannski er þörf á því að skerpa einhvers staðar á eða hnýta einhverjar skrúfur fastar, eins og gerist bara í umfjöllun um þingmál hér almennt, en ég treysti því að innan ekki svo langs tíma fáum við þetta mikilvæga mál aftur hingað inn í þingsalinn þar sem við samþykkjum þessa tillögu og eflum þannig og bætum stöðu þeirra sem nota táknmál í íslensku samfélagi og tökum þar með líka risavaxið skref í því að bæta stöðu fatlaðs fólks á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa þingsályktunartillögu, mjög mikilvæga. Þetta skiptir máli, við erum að tala hér um að þetta sé fyrsta opinbera málstefnan sem gerð er um táknmálið. Þetta er mikilvægt fyrir þá sem þurfa að nota það og okkur öll hin. Við gleymum alltaf og þurfum að rifja upp að heyrnarlaus einstaklingur sem notar táknmál verður að geta talað við hina líka. Ég fagna því sérstaklega að hérna í aðgerðaáætluninni, undir meginstoðum málstefnu íslensks táknmáls, undir A, sé talað um að aðgengi foreldra að upplýsingum um íslenskt táknmál sé mikilvægt. Þetta er afar mikilvægt og það er líka mikilvægt að byggja undir þá stoð að aðgengið sé óháð búsetu því að barn sem fæðist fjarri þessari þjónustu sem er hér í Reykjavík - þetta er náttúrlega lítill hópur döff fólks hér á Reykjavíkursvæðinu en það eru náttúrlega einstaklingar sem fæðast um allt land sem kannski annaðhvort missa heyrn eða fæðast heyrnarlausir - og að fjölskyldan sé þá með í spilinu og það eru ekki bara mamma og pabbi heldur líka oft amma og afi. Þetta er svo mikilvægt því að það þarf að byggja upp þann heim sem styður við þroska barns sem hefur kannski fæðst heyrnarlaust. Nú er til sú tækni að fólk er að fara jafnvel á öllum aldri í kuðungsígræðslu og fá heyrn, það tekst ekki alltaf en sem betur fer gerist það oft, og þá eru börnin tvítyngd. En barnið er jafn heyrnarlaust og áður þegar það tekur af sér tækin, hvort sem það er í sundi eða einhvers staðar annars staðar. Við þurfum að byggja upp þennan heim og það er ekkert endilega að fækka í döff hópnum þó að við búum við þessa tækni heldur getum við brugðist við henni. En þetta er mjög mikilvægt. Mig langar til þess að vitna í umsögn Samskiptamiðstöðvar sem kom fram í samráðsgáttinni. Hún lýsir yfir stuðningi við þetta. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa hér upp úr þessari umsögn: „Það að tryggja að öll foreldri táknmálsbarna fái faglega ráðgjöf og fræðslu um íslenskt táknmál og kennslu er ekki síður mikilvægt en að tryggja táknmálstalandi fólki réttinn til aðgengis á móðurmáli/fyrsta máli sínu“ - eins og tekið er fram hér í aðgerðaáætluninni. - „Mikilvægt er að tryggja þann rétt á öllum skólastigum og að sá réttur sé virtur óháð búsetur.“ Þessi hópur verður kannski fyrst út undan þegar kemur að námskránni, að hún sé uppfærð eftir aldri og bekkjum, og við erum kannski enn þá svolítið út úr í skólum landsins hvað þetta varðar, að fylgja þessu alla leiðina upp á háskólastig og í öðrum menntastofnunum eins og iðnskólum og fleira. Við verðum líka að hlúa að menningu táknmálsfólks og gera hana sýnilegri. Og eins er þetta svo nauðsynlegt vegna þess að táknmálið þróast eins og önnur tungumál og það er bara gaman að fylgjast með því að þegar börn eru að læra táknmál þá taka þau nýyrði inn og búa kannski til sína eigin og málið þróast eins og önnur tungumál. Mig langaði bara til að koma hérna upp og taka undir þetta mál og vona að það fái góða umræðu og nái farsælum endi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við hlúum að þessu því að það eru tvö opinber mál hér á Íslandi, þ.e. íslenskan og svo táknmálið. Mig langar bara aftur og enn að þakka kærlega fyrir þessa þingsályktunartillögu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í málefnum íslenskrar tungu fyrir árin 2023–2026. Það sem gerir þjóð að þjóð er tungan, svo vitnað sé til orða frú Vigdísar Finnbogadóttur, fyrrum forseta. Íslenskan hefur gert okkur að þjóð. Já, íslenskan er þjóðtunga okkar og opinbert mál samkvæmt lögum um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls, nr. 61/2011. Þar stendur í 2. gr. að stjórnvöld skuli tryggja að unnt sé að nota íslensku á öllum sviðum íslensks þjóðlífs. Lögin heyra undir málefnasvið menningar- og viðskiptaráðherra en málefni íslenskrar tungu snerta beint eða óbeint starfsemi margra ráðuneyta og okkur öll. Aðgerðaáætlunin sem ég legg fram í dag er afrakstur af starfi ráðherranefndar um íslenska tungu sem forsætisráðherra setti á laggirnar í nóvember 2022 fyrir réttu ári síðan. Nefnd þeirri er ætlað að efla samráð og samstarf milli ráðuneyta um málefni íslenskrar tungu og tryggja samhæfingu þar sem málefni skarast. Auk forsætisráðherra eiga mennta- og barnamálaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og menningar- og viðskiptaráðherra fast sæti í nefndinni. Virðulegi forseti. Þingsályktunartillagan inniheldur 19 aðgerðir sem snerta málefni íslenskunnar víða í samfélaginu. Aðgerðirnar eru á ábyrgð mismunandi ráðuneyta og stofnana og varða fjölmörg svið samfélagsins þar sem íslensk tunga er í brennidepli. Allar miða þær að því að auka veg íslenskunnar í okkar fjölbreytta samfélagi, að bæta aðgengi að tungumálinu og tryggja að sem flestum finnist þeir eiga hlutdeild í því. Jákvætt viðhorf er enda kjarni íslenskrar málstefnu. Með þessum aðgerðum viljum við efla samvinnu um verndun og þróun íslenskunnar og tryggja jákvæð viðhorf til hennar þvert á ráðuneyti og stofnanir, atvinnulíf, menntakerfi og þriðja geirann. Með aðgerðunum vilja stjórnvöld einnig stuðla að þeim kerfislegu breytingum sem þörf er á til að mæta þeim áskorunum sem tungumálið stendur frammi fyrir því að málefni íslenskrar tungu þurfa að þróast með samfélaginu. Aðgerðaáætlunin tekur á brýnustu verkefnum íslenskrar tungu næstu misserin en er engan veginn tæmandi listi yfir allt það sem stjórnvöld eru að gera eða hyggjast gera í þessu samhengi. Málefni íslenskunnar tengjast fjölmörgum öðrum verkefnum sem unnið er að á vettvangi ráðuneyta, stofnana, sveitarfélaga og félagasamtaka. Það var gleðilegt í aðdraganda þessarar vinnu að fá innsýn í fjölbreytni þeirra. Virðulegur forseti. Drög að aðgerðaáætlun í málefnum íslenskrar tungu fyrir árin 2023–2026 voru birt í samráðsgátt stjórnvalda síðastliðið sumar. Fjölmargar umsagnir bárust við málið í gáttinni eða 36 talsins og koma þær jafnt frá einstaklingum, félagasamtökum, stofnunum eða fyrirtækjum. Málefninu var afar vel tekið, bæði í umsögnum í samráðsgáttinni og raunar í samfélaginu. Góðar ábendingar bárust um það sem betur mátti fara og var tekið tillit til þeirra eftir því sem hægt var. Það er óhætt að segja að þegar íslenskuna ber á góma finnur maður ekkert annað en hlýhug, velvilja og stuðning. Ég vil bæði þakka þeim fjölmörgu gestum sem komu á fundi ráðherranefndarinnar síðastliðinn vetur og þeim sem sendu umsagnir um drögin kærlega fyrir innlegg sín og ábendingar og ekki síst fyrir mikilvæga hvatningu og fyrirheit um liðsinni í þeim verkefnum sem fram undan eru. Það er dýrmætt að finna slíkan stuðning við jafn brýnt verkefni og ég tel þetta vera. Ég er bjartsýn á árangur þeirrar samvinnu og að í sameiningu muni okkur takast að tryggja framtíð íslenskunnar. Virðulegur forseti. Ég hef gert grein fyrir megináherslum þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun í málefnum íslenskrar tungu fyrir árin 2023–2026 og legg til að henni verði að lokinni fyrri umræðu vísað til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar og svo til síðari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég kem hér fyrst og fremst upp til að fagna þessu máli sem ég tel að sé afar mikilvægt. Meginhættan sem steðjar að íslenskri tungu tel ég ekki endilega vera þá að hér séu margir útlendingar sem tali útlensku heldur þá að hér séu margir Íslendingar sem tali útlensku, þ.e. að Íslendingar sjái ekki ástæðu til að nota sjálfir þetta tungumál sitt og nota það ekki í samskiptum við aðkomufólk, nota þá íslenskuna dálítið eins og til þess að halda fólki fyrir utan samfélag sitt og nota enskuna til að tala við aðkomufólkið og nota jafnvel ensku í síauknum mæli sín á milli. Ég tel að þarna séu fjölmargar aðgerðir að finna sem geti spornað við þessari þróun og ég vona að þetta mál hljóti brautargengi á Alþingi. Mig langar samt sem áður að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki áhyggjuefni að ekki fylgi kostnaðarmat þessum góðu tillögum öllum og hvort ekki sé áhyggjuefni að þess sjáist ekki stað í fjárlögum og í öðrum fjármálaáætlunum ríkisstjórnarinnar að það standi til að efla íslenskuna stórkostlega. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún geti fullvissað þingheim og þjóðina um að þessari stórhuga áætlun verði fylgt eftir með myndarlegum hætti hvað varðar fjármálin.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir góð orð og ég deili með honum þeirri skoðun hvaða áhætta blasir við gagnvart tungumálinu okkar. Ég tek undir að það er annars vegar að Íslendingar nota sjálfir íslenskuna ekki nógu mikið. Svo vil ég líka nefna þær gríðarlegu tækniframfarir sem eru að eiga sér stað þessa dagana. Við höfum ekki áður verið í þeirri stöðu að annað tungumál hafi hreinlega svona mikil áhrif á máltöku barna. Við erum að taka á þessu í þingsályktunartillögunni, bæði með því að fara í aðra máltækniáætlun og svo að hvetja til þess að íslenskan sé notuð af öllu samfélaginu. Varðandi kostnaðarmat kemur það fram í okkar gögnum að búið sé að gera ráð fyrir 1,4 milljörðum. Flestar, eða 13 af 19 aðgerðum, eru að fullu fjármagnaðar en ég get fullvissað hv. þingmann um að ég mun leggja mig 100% fram við að setja það sem upp á vantar inn í næstu fjármálaáætlun því að það er svo, virðulegi forseti, að þetta er eitt brýnasta mál samtímans vegna þess að ef við fjárfestum ekki verulega í öllu sem tengist tungumálinu okkar og menntun drögumst við hægt og rólega aftur úr.

Virðulegi forseti. Það kemur til að mynda fram hjá einum af virtustu málfræðingum þjóðarinnar, Eiríki Rögnvaldssyni, fyrrum prófessor við Háskóla Íslands, sem hefur tekið mjög vel í þessa aðgerðaáætlun en hann hefur engu að síður skrifað, með leyfi forseta: „[Þ]essar aðgerðir kosta fé - mismikið vissulega, en verulegar upphæðir þegar allt er talið. Það er megingalli aðgerðaáætlunarinnar að henni fylgja engar fjárveitingar, og fjármálaáætlun næstu fimm ára gefur litlar vísbendingar um að ríkisstjórnin áformi að verja verulegu fé til eflingar íslenskunnar á næstu árum.“ Það væri gott að fá hjá hæstv. ráðherra fullvissu þess að hér sé um að ræða misskilning hjá prófessornum og að ríkisstjórnin hafi fullan hug á því að láta nægar fjárveitingar fylgja þessari áætlun.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli mínu áðan: Af 19 aðgerðum eru 13 ýmist innan ramma eða að fullu fjármagnaðar. Sex af þessum aðgerðum fela í sér umfangsmiklar kerfisbreytingar. Það sem ég tel að sé gríðarlega jákvætt er að tryggt verður stóraukið framboð á íslenskunámi fyrir innflytjendur. Eitt af því sem ég var ósátt við á síðasta kjörtímabili sem menntamálaráðherra er að við náðum ekki þeim árangri sem ég hefði viljað þar. Þessi áætlun boðar auðvitað mun bjartari tíð í þeim efnum og minn draumur er að hér verði miðstöðvar um allt land þar sem innflytjendur og þeir sem vilja bæta við sig þekkingu í íslensku geti komið og fengið frekari færni í tungumálinu. Eins og ég sagði líka áðan í mínu fyrra svari þurfa ráðherrar oft að fylgja eftir sínum málum af mikilli festu. Það er verið að bítast um hverja krónu en eins og hv. þingmaður þekkir hefur þetta alveg frá því að ég hóf þátttöku í stjórnmálum verið eitt af mínum helstu málum, m.a. vegna þess að ég þekki mjög vel til hverfa í borginni þar sem um 80% barna eru af erlendum uppruna. Það sem skiptir mestu máli fyrir þessi börn er að vera í mjög sterku íslensku málumhverfi til þess að framgangur þeirra í framtíðinni varðandi framhaldsnám sé tryggður. Þetta er mér algert hjartans mál, svo ég ítreki það hér.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta mál. Svo sannarlega styður maður þessa viðleitni. Það er ekki vanþörf á að við snúum bökum saman og reynum að efla íslenskuna, tryggja það að hún lifi af tíma þar sem mikið er sótt að henni. Við sjáum það auðvitað svolítið á börnunum okkar að málumhverfi þeirra er orðið að stórum hluta á ensku og það smitast síðan rakleitt inn í orðaforða þeirra og hvernig þau beita tungumálinu. Mig langaði aðeins að nefna, sem kemur auðvitað pínulítið í framhaldi af þeirri umræðu sem var í andsvörum á undan og snýr að fjármögnun þessa verkefnis, þetta með starfstengda íslenskunámið fyrir innflytjendur samhliða vinnu. Það kemur fram að samráð verði haft við aðila á vinnumarkaði og fræðsluaðila um sérstöðu úrræðisins, ávinning og fjármögnunarleiðir. Svo er sagt nánar til skýringar, þegar verið er að fjalla um þessa aðgerð, að menn hafi m.a. komist að því að það skiptir miklu máli að svona fari fram á vinnutíma og samhliða starfi. Jafnframt að samhliða því að veita fjármagni í fræðsluna verði fyrirtæki hvött til undirbúningsvinnu, mótunar jafningjastuðnings og gerðar starfstengdra orðalista. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, á sama tíma og ég fagna því mjög að þetta mál sé að koma fram, hvort menn hafi eitthvað reynt að eiga þetta samtal fyrir fram við aðila vinnumarkaðarins, hvort menn sjái fyrir sér að þetta verði kostnaðarþungt fyrir atvinnulífið, vegna þess að ef þetta á að fara fram á vinnutíma þarf einhver að greiða fyrir það. Mig langaði bara að spyrja um hvort þetta samtal væri eitthvað farið af stað eða hvernig menn sæju fyrir sér að þetta gæti þróast og hvort kostnaður atvinnulífsins yrði mikill við þetta.

Virðulegi forseti. Þetta er ein af þeim aðgerðum sem er búið að fjármagna út áætlunina. Varðandi samstarf við atvinnulífið og þátttöku þess þá hefur það samstarf nú þegar átt sér stað við ýmis fyrirtæki og samtök fyrirtækja, til að mynda Samtök fyrirtækja í ferðaþjónustu, vegna þess að þar er mjög hátt hlutfall innflytjenda. Það er alveg ljóst að þetta verður einhver kostnaður en þetta er líka mikil fjárfesting vegna þess að eitt af því sem við sjáum er að umræðan um ferðaþjónustuna þetta sumar hefur að mínu mati verið neikvæðari en ella, m.a. út af því að mörg ferðaþjónustufyrirtæki virða ekki þá lagalegu skyldu sem hvílir á þeim. Þegar verið er að auglýsa efni frá ferðaþjónustufyrirtækjum, hvort sem það er matseðill, af því að það er auðvitað verið að auglýsa mat, eða annað ber það samkvæmt lögum alltaf að vera á íslensku fyrst. Sú umræða tel ég að verði mun betri og þægilegri þegar ferðaþjónustan í samvinnu við okkur, þar sem ég gegni líka hlutverki ferðamálaráðherra, er búin að ná betur utan um þetta. Við megum heldur ekki gleyma því að ferðaþjónustan er auðvitað frekar ung atvinnugrein að því leytinu til að hún hefur stækkað gríðarlega mikið á síðustu tíu árum. Svar mitt er einfaldlega það að við erum í samtali og það er gríðarlegur áhugi á því að fara í þessa vinnu hjá þeim sem stýra á þessum vettvangi. Mér hefur fundist mjög ánægjulegt og gefandi að tala við forsvarsmenn og svo í framhaldinu að hrinda þessu í framkvæmd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég vona svo sannarlega að þetta samtal verði til þess að við getum verið stolt af því sem tekur við ef þessu verður hrint í framkvæmd. Sjálfur er ég mjög velviljaður þessu máli, það vantar ekkert upp á það. Ég fæ að taka þátt í vinnunni í allsherjar- og menntamálanefnd og það verður mjög skemmtilegt því að þetta er mikilvægt mál. Af því að hér var vitnað í Eirík Rögnvaldsson áðan í orðaskiptum hæstv. ráðherra og hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar vildi ég gjarnan fá að halda áfram að vitna í Eirík. Hann segir á einum stað þar sem hann er að tala um þessa aðgerðaáætlun, að hún sé metnaðarfull, fjöldinn allur af góðum áformum, og vitnað var í að hann teldi kannski ekki að hún væri að öllu leyti fjármögnuð. En hann nefnir annað sem mig langaði að bjóða hæstv. ráðherra að bregðast við, að orðalagið sé svolítið loðið og óljóst. Með leyfi forseta: „Hún er skrifuð í viðtengingarhætti – orðið verði kemur t.d. 43 sinnum fyrir í henni („leitað verði leiða“, „lögð verði áhersla“, „hvatt verði til“, „samráð verði“ o.s.frv.).“ Hann hefði sjálfur óskað að orðalagið væri ákveðnara og afdráttarlausara. Það má alveg taka undir það því að ef við erum að gera stefnu til lengri tíma, sérstaklega þegar tungumálið okkar er undir, má alveg kveða fast og einbeitt að orði. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er ekki bara svolítið til í þessu hjá Eiríki Rögnvaldssyni? Er ekki full ástæða til þess að kveða fastar að orði í þessari aðgerðaáætlun?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Ég held að það sé þannig í mínu daglega lífi að ég lesi eitthvað frá Eiríki á hverjum einasta degi. Varðandi þau ummæli sem hv. þingmaður er að vitna í að að mati Eiríks Rögnvaldssonar á þingsályktunartillögunni sé hún skrifuð fullmikið í viðtengingarhætti, þá ber samkvæmt reglum þingsins að skrifa þingsályktunartillögur í viðtengingarhætti. Ég verð að segja að ég var sjálf ekki með það alveg á hreinu þegar við fórum að hugsa út í þetta en svoleiðis eru þær skrifaðar og þess vegna er viðtengingarhátturinn í svo miklum mæli. Virðulegur forseti. Það sem mestu máli skiptir er að þetta er samvinnuverkefni þjóðar og allra þeirra sem búa hér. Framgangur og velgengni þessa máls veltur auðvitað á því að við fáum alla til að taka þátt í þessu. Við getum verið hér með ákveðinn ramma og þingsályktunartillögu og margar mjög góðar aðgerðir sem eru að fullu fjármagnaðar en lykillinn að því að þetta gangi allt eftir er að það sé samfélagsleg þátttaka og að okkur takist að virkja innflytjendur til þátttöku og búa þannig um hnútana að tryggt sé að þeir geri það. Þessi mikla áhersla á íslenskunámskeið er nýlunda í svona miklum mæli. Við höfum ekki séð það áður.

Frú forseti. Þetta er mikilvægt mál sem við ræðum hér, tillaga til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í málefnum íslenskrar tungu fyrir árin 2023–2026. Íslenskan er að þróast líkt og hún hefur líklega alltaf gert. Það hafa aldrei verið fleiri sem nota íslensku í sínu daglega lífi og það hafa örugglega heldur aldrei verið fleiri sem læra íslensku til þess að geta notað í sínu lífi og starfi. Við þetta allt saman bætast tæknibreytingar sem gera það einnig að verkum að við þurfum að huga sérstaklega að tungumálinu okkar, sem er örtungumál í hinum stafræna heimi. Við viljum að það komi vel út úr þessum tæknibreytingum og verði okkur áfram nýtilegt í leik og starfi. Ég held líka að þetta sé ekki bara tímabært mál til að taka fyrir hér og nú heldur einnig mál sem kemur til með að skipta máli til framtíðar, einmitt vegna þess að hér á landi býr fullt af fólki sem vill læra íslensku til þess að geta notað í sínu daglega lífi á Íslandi. Það er mikilvægt að taka það mál föstum tökum að bjóða upp á fjölbreyttar leiðir fyrir bæði fullorðna og börn til að læra og öðlast færni í íslensku. Það kemur til með að skipta ekki bara þessa einstaklinga máli til framtíðar heldur er það í mínum huga partur af vaxandi góðum lífskjörum á Íslandi, partur af því að hér geti ríkt jöfnuður og þar með partur af því að hér ríki stöðugleiki í samfélaginu þar sem við öll, hvort sem við getum rakið ættir okkar langt aftur hér á Íslandi eða erum búin að vera hér í skemmri tíma og hvort sem við hyggjum á að vera hér út okkar ævi eða í einhvern tímabundinn tíma, getum tekið þátt í samfélaginu. Þess vegna fagna ég því mjög hvað í þeim andsvörum og umræðum sem hafa farið fram í dag um þetta mál er jákvæður tónn þó svo, eins og alltaf er, það vakni upp einhverjar spurningar sem ég tel að hæstv. ráðherra hafi svarað ágætlega hér á undan. Það skiptir máli að við á Alþingi getum sameinast og tekið saman höndum um þetta mál. Ekki síður að við sem íslenskt samfélag grípum einnig og lyftum undir, hvort sem það eru nágrannar, foreldrar barna sem eiga bekkjarfélaga sem hafa íslensku sem annað mál eða atvinnurekendur, og tökum öll boltann hvert á okkar svæði og hjálpumst að við að öll læri og geti notað íslensku, og með vaxandi kunnáttu. Þess vegna fagna ég því líka hvað aðgerðirnar í þessari aðgerðaáætlun eru fjölbreyttar og í rauninni gott veganesti fyrir íslenskt samfélag sem heild en ekki bara einhverjar tilgreindar einingar þess. Það er nú oft sagt að það þurfi heilt samfélag til að ala upp barn og partur af því að læra tungumál er að allt samfélagið sé tilbúið til þess að leyfa og hjálpa fólki að spreyta sig en einnig að veita því tækin og tólin til þess að öðlast aukna færni í málinu. Það gengur þessi tillaga nákvæmlega út á.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta utanríkismálanefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 90/2022 um breytingu á XI. viðauka um rafræn fjarskipti, hljóð- og myndmiðlun og upplýsingasamfélagið, nr. 191/2022 um breytingu á XIII. viðauka um flutningastarfsemi, nr. 17/2023 um breytingu á IX. viðauka um fjármálaþjónustu og nr. 50/2023 um breytingu á V. viðauka um frjálsa för launþega og VIII. viðauka um staðfesturétt við EES-samninginn Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta eftirfarandi ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar: 1. Ákvörðun nr. 190/2022 sem fellir inn í samninginn tilskipun 2019/1024 um opin gögn og endurnotkun upplýsinga frá hinu opinbera. 2. Ákvörðun nr. 191/2022 sem fellir inn í samninginn tilskipun 2019/883 um móttökuaðstöðu í höfnum til afhendingar úrgangs frá skipum, um breytingu á tilskipun 2010/65/ESB og um niðurfellingu tilskipunar 2000/59/EB. 3. Ákvörðun nr. 17/2023 sem fellir inn í samninginn framkvæmdareglugerð 2021/369 um að koma á nauðsynlegum tækniforskriftum og verklagsreglum fyrir samtengingarkerfi miðlægra skráa sem um getur í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2015/849. 4. Ákvörðun nr. 50/2023 sem fellir inn í samninginn reglugerð 2019/1157 um að efla öryggi kennivottorða borgara Sambandsins og dvalarskjala sem gefin eru út til handa borgurum Sambandsins og aðstandendum þeirra sem nýta sér réttinn til frjálsrar farar. Nefndin fjallaði um málið og fékk gesti á sinn fund eins og kemur fram í nefndaráliti sem liggur frammi. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti utanríkismálanefndar til að þingsályktunartillagan verði samþykkt en undir álitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Diljá Mist Einarsdóttir, Bjarni Jónsson, Jakob Frímann Magnússon og Logi Einarsson.

Frú forseti. Mig langaði bara að koma hér örstutt upp og lýsa yfir ánægju minni með að hér sé verið að ganga skref í áttina að því að opna betur upp aðgengi að gögnum. Ákvörðun nr. 190/2022 felur einmitt í sér að yfirvöld þurfa að láta safna, framleiða, fjölfalda og dreifa mikilvægum og margvíslegum upplýsingum. Þarna er verið að tryggja aðgang almennings að gögnum sem síðan er hægt að nýta á ýmsan máta. Gott dæmi um þetta gætu verið t.d. gögn um veður og jarðskjálfta, eitthvað sem við Íslendingar tengjum vel við núna á þessum tíma, að með því að gera gögnin opinber og gera þau opin og aðgengileg hverjum sem er þá geti t.d. vísindamenn og aðrir annars staðar frá fengið aðgang að gögnum sem þeir geta síðan nýtt sér í sínar rannsóknir. Það sem er líka gott við þetta er að við erum að fá aðgengi að alls konar gögnum sem ríkið er með og heldur utan um sem gefur okkur t.d. nýja möguleika á því að taka betur upplýstar ákvarðanir með því að gera þessi gögn aðgengileg. Það er hins vegar sárt að segja að íslenska ríkið er mjög langt á eftir þegar kemur að því að opna upp sín gagnasett. Það er von mín að með því að samþykkja þessa ákvörðun nr. 190/2022 verði gert átak í því að bæta aðgengi að þessum gögnum. Svo langar mig að nefna að þarna er líka verið að samþykkja ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 50/2023 sem fjallar um nafnskírteini og öryggi persónuskilríkja en við höfum einmitt nýverið samþykkt lög á Alþingi sem öðluðust gildi bara nú fyrir helgi. Það er ánægjulegt að sjá að það var farið eftir þessum reglum um hvernig tryggja ætti öryggi og efla öryggi þeirra nafnskírteina út frá þessari ákveðnu reglugerð. Þannig að hér eru góðir hlutir að koma frá Evrópusambandinu og mæli ég með því að menn kynni sér þetta og samþykki þegar kemur til atkvæðagreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2024–2038 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2024–2028. Tillagan felur í sér, eins og heiti hennar gefur til kynna, annars vegar stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir næstu 15 árin og hins vegar aðgerðaáætlun fyrir næstu fimm árin. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti en það liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta sérstaklega að hún fjallaði um samstarfssamninga sveitarfélaga en í tillögunni kemur fram að fækkun samninga milli sveitarfélaga um framsal ákvörðunarvalds verði einn mælikvarði sem stuðst verði við til að ná markmiði um að sjálfsstjórn og ábyrgð sveitarfélaga verði virt og tryggð verði sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu. Við umfjöllun um málið komu fram sjónarmið þess efnis að fækkun samninga milli sveitarfélaga sé ekki endilega til þess fallin að efla sveitarfélög eða þjónustu við íbúa þeirra. Það geti verið mikilvægt að sveitarfélög geri með sér samninga í ýmsum málaflokkum, svo sem á sviði barnaverndar eða annarra félagsmála. Þá komu fram sjónarmið um að fækkun samninga með framsali á ákvörðunarvaldi ætti ekki að vera markmið í sjálfu sér heldur færi það samstarfssveitarfélög nær hvert öðru og geti þannig verið undanfari sameiningar. Með sameiningu fækki samstarfssamningum sjálfkrafa en það ætti þó ekki að vera sjálfstætt markmið. Nefndin bendir á að sveitarstjórnarlög byggist m.a. á þeirri forsendu að skipulag og starfsaðstæður sveitarfélaga séu með þeim hætti að þau geti sjálf borið ábyrgð á framkvæmd verkefna sem þeim er falið að sinna. Í því felst að sveitarfélög skuli vera sjálfbær, bæði faglega og rekstrarlega. Í því felst ekki að sveitarfélög þurfi eða eigi að rækja verkefni sín sjálf að öllu leyti heldur er sveitarfélögum tryggður þessi réttur til samvinnu um rekstur þeirra verkefna sem þau geta ekki innt af hendi sjálf og á eigin vegum eða þau telja hagkvæmara að leysa með þeim hætti. Í 3. gr. sveitarstjórnarlaga er tilgreint að það sé einnig forsenda þess sem frumvarp til sveitarstjórnarlaga byggist á að sveitarfélög hafi möguleika til samvinnu. Nefndin undirstrikar mikilvægi þess að sveitarfélög hafi fjárhagslega burði til að sinna verkefnum sínum líkt og lög gera ráð fyrir og við vinnu við fækkun samstarfssamninga sveitarfélaga þarf að huga vel að þeim þáttum í samstarfi við sveitarfélög, sér í lagi þau sem fámennari eru. Þá er mikilvægt að tekið sé tillit til lagabreytinga á undanförnum árum þar sem aukin ábyrgð hefur verið lögð á herðar sveitarfélaga. Eitt lykilviðfangsefna tillögunnar er fjölbreyttara atvinnulíf með áherslu á fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni. Við umfjöllun um málið hjá nefndinni komu fram sjónarmið þess efnis að dæmi séu um að ráðið hafi verið í störf með staðsetningu en þeir starfsmenn hafi flutt störfin með sér á höfuðborgarsvæðið án þess að önnur störf hafi komið í staðinn. Skoða þurfi hvort hægt sé að festa störf miðað við staðsetningu og hvort það væri mögulegt að forstöðumenn ríkisstofnana þurfi að rökstyðja það ef störfin flytjast annað eða bjóða upp á ný störf í staðinn. Þá komu fram sjónarmið um að fyrirtæki á markaði séu í samkeppni við hið opinbera um starfsfólk og að ótækt sé að hið opinbera verði ofan á í samkeppni um sérhæft starfsfólk í stórum stíl. Jafnframt komu fram hugmyndir um flutning starfa frá höfuðborgarsvæðinu eða að gera þau óstaðbundin í stað þess að fjölga opinberum störfum markvisst á landsbyggðinni. Nefndin telur mikilvægt að viðfangsefni tillögunnar, sem miðar að fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni, nái fram að ganga. Mikilvægt er að íbúar á landsbyggðinni hafi á sem flestum sviðum aðgang að sérhæfðri þjónustu sem veitt er af sérfræðimenntuðu fólki. Fjölgun sérfræðimenntaðra stuðli að öflugra og fjölbreyttara atvinnulífi sem er ein grunnstoð tekjuöflunar sveitarfélaga og gerir það líklegra að sveitarfélögin geti sinnt lögbundnum verkefnum. Þá getur fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni falið í sér flutning starfa á landsbyggðinni. Þriðja aðgerðir tillögunnar felur í sér að afstaða verði tekin til þess hvernig staðið verði að því að styrkja tekjustofna sveitarfélaga og auka fjárhagslega sjálfbærni þeirra. Er lagt upp með að byggja á greiningu fráfarandi tekjustofnanefndar um nýja tekjustofna og/eða tilfærslu tekjustofna milli ríkis og sveitarfélaga. Meginsjónarmið þessarar tillögu er að sveitarfélögum séu tryggðir nauðsynlegir tekjustofnar, í samræmi við þau verkefni sem þeim eru falin með lögum, sem geti staðið undir þeirri þjónustu sem íbúar kalla eftir. Við umfjöllun í nefndinni kom m.a. fram að tekjustofnar og endurskoðun þeirra væru grundvallaratriði þegar kemur að rekstri sveitarfélaga. Þá kom fram að sveitarfélög hafi sum hver mjög viðkvæma og sveiflukennda tekjustofna. Þau sem væru í þeim aðstæðum þyrftu fjölbreyttari tekjustofna til þess að vega á móti þeim sveiflum. Fram kemur í umsögn Ísafjarðarbæjar að tryggja verði sveitarfélögum tekjustofna til að standa undir lögbundnum verkefnum sínum. Þá verði að horfa til nýrra tekjustofna, svo sem hlutdeildar í fjármagnstekjuskatti, gistináttaskatts og annars sem nefnt er í skýrslu tekjustofnanefndar. Þá er bent á í umsögn Reykjavíkurborgar að mikilvægt sé að hraðað verði heildarendurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaga. Auk þess kemur fram í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga að endurskoðun tekjustofna sveitarfélaga sé aðkallandi verkefni enda sé fjárhagsleg sjálfbærni sveitarstjórnarstigsins ein helsta forsenda þess að það fái þrifist hér á landi. Nefndin undirstrikar mikilvægi þess að ráðist verði í endurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaga. Þá tekur nefndin undir það sem fram kom við umfjöllun málsins að slík endurskoðun sé grundvallaratriði þegar kemur að rekstri og fjárhagslegri sjálfbærni þeirra. Fimmta aðgerð tillögunnar miðar að því að endurskoða lagaumhverfi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Við umfjöllun um málið fyrir nefndinni komu fram sjónarmið þess efnis að brýnt sé að fylgja eftir boðuðum breytingum á regluverki jöfnunarsjóðs og lögðu umsagnaraðilar áherslu á að þessi aðgerð nái fram að ganga. Þá kom fram við umfjöllun nefndarinnar að mikilvægt sé að sjóðurinn sinni raunverulega því hlutverki að jafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga með framlögum úr sjóðnum, en aðstæður sveitarfélaga séu afar ólíkar og koma þurfi til móts við þær. Nefndin vill benda á að fyrir Alþingi liggur nú frumvarp til laga um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og hefur umhverfis- og samgöngunefnd málið til umfjöllunar. Fimmtánda aðgerð aðgerðaáætlunarinnar miðar að því að ábyrgð, hlutverk, fjármögnun og skipulag í samstarfi sveitarfélaga og ríkis í þjónustu við fatlað fólk verði afmarkað með skýrari hætti. Verði m.a. tekið mið af því að samkvæmt samkomulagi ríkis og sveitarfélaga færist ábyrgð á notendastýrðri persónulegri aðstoð, NPA, og þróun hennar til sveitarfélaga árið 2025. Fram kemur í greinargerð með tillögu þeirri sem hér er til umfjöllunar að tímabært sé að endurskilgreina hlutverk ríkis og sveitarfélaga, en nauðsynlegt sé að sveitarfélögum sé gert kleift að sinna lögbundinni þjónustu sinni við þennan hóp með sóma. Í umsögnum sem nefndinni bárust við umfjöllun um málið kom m.a. fram að mikilvægt sé að þær aðgerðir sem finna má í tillögunni taki tillit til stefnu í landsáætlun um málefni fatlaðra. Einnig komu fram sjónarmið um að það væri vandséð að fámenn sveitarfélög hafi burði til þess að bjóða upp á þá þjónustu sem þeim er skylt að sinna samkvæmt lögum. Í umsögn Reykjavíkurborgar kemur fram að tryggja verði fulla fjármögnun á þjónustu sveitarfélaga við fatlað fólk. Þá kemur fram í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga að nauðsynlegt sé að sátt náist um fjármögnun þjónustu við fatlað fólk svo að þessi aðgerð nái fram að ganga. Nefndin tekur undir það, sem fram kom við umfjöllun málsins og kemur fram í áætluninni, að langvarandi umræður um kostnaðarskiptingu séu líklegar til þess að koma niður á þjónustu ásamt því að valda vanlíðan meðal fatlaðs fólks. Mikilvægt sé að sátt náist um málaflokkinn og að komist verði að samkomulagi um fjármögnun þjónustunnar. Þá er hérna fjallað um búsetufrelsi. Ellefta aðgerð tillögunnar snýr að búsetufrelsi. Verkefnismarkmið aðgerðarinnar miðar að því að áskoranir búsetufrelsis verði greindar út frá gildandi lögum. Skoðað verði sérstaklega hvort ástæða sé til breytinga á gildandi lögum um lögheimili og aðsetur í tengslum við búsetufrelsi og að unnið verði út frá þeirri meginreglu að skipulag sveitarfélaga ráði því hvar heimilt sé að skrá lögheimili og einnig hvar sveitarfélögum sé skylt að veita þjónustu við íbúa. Ábyrgð og framkvæmd skipulagsmála hvílir fyrst og fremst á herðum sveitarfélaga. Eitt af þeim lögbundnu hlutverkum sem sveitarfélög hafa er gerð skipulagsáætlana og útgáfa framkvæmdaleyfa, en auk þess hafa sveitarfélög eftirlit með framkvæmd áætlana. Í þeim umsögnum sem bárust nefndinni og við umfjöllun málsins komu fram sjónarmið um að sama orðalag verði tekið upp í tillöguna varðandi skýringu á hugtakinu búsetufrelsi og notað er í drögum að hvítbók um skipulagsmál, þ.e. að skýrt verði tekið fram að með búsetufrelsi sé ekki opnað fyrir að fólk geti valið sér búsetu utan þeirra svæða sem sveitarfélög skipuleggja fyrir íbúabyggð. Í umsögn Eyjafjarðarsveitar kemur fram að fjármunir þurfi að fylgja ef sambærileg þjónusta og skilyrði skulu vera óháð því hvar fólk velur að búa. Í því samhengi er snjómokstur nefndur ásamt því að heilbrigðisþjónusta sé vanfjármögnuð og búsetuúrræði af skornum skammti. Geti það haft í för með sér að eldri borgarar einangrist. Mikilvægt sé að ganga út frá því að sveitarfélög hafi sveigjanleika til að ákveða þjónustustig á mismunandi svæðum út frá aðstæðum á hverjum stað. Fram kemur í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga að nokkur umræða hafi skapast um hvað felist í hugtakinu og hvaða þýðingu það hafi fyrir þjónustu við íbúa sveitarfélaga, sér í lagi í tengslum við aukna búsetu fólks í frístundabyggð, í atvinnuhúsnæði eða á tjaldsvæðum. Mikilvægt sé að stjórnvöld hafi sameiginlegan skilning á hugtakinu. Sambandið leggur sérstaka áherslu á að skoðað verði hvort þörf sé á lagabreytingu í þessum efnum og unnið út frá þeirri meginreglu að skipulag sveitarfélaga ráði því hvar heimilt sé að skrá lögheimili og hvar sveitarfélögum sé skylt að veita þjónustu við íbúa. Nefndin fagnar því að ráðuneytið hyggist skoða möguleika á auknu búsetufrelsi íbúa sveitarfélaga. Það er hins vegar grundvallaratriði að slíkar breytingar skerði ekki sjálfstjórnarrétt sveitarfélaga, sbr. 78. gr. stjórnarskrárinnar, eða taki völdin af sveitarfélögum í skipulagsmálum þar sem þau hafa lögbundið hlutverk. Auk þess undirstrikar nefndin að huga þarf að því að breytingar á lögum um lögheimili, sem tillagan miðar að, verði ekki til þess fallnar að takmarka fjárhagslega burði sveitarfélaga til þess að sinna þeim verkefnum sem þeim eru falin að lögum. Við þá vinnu er nauðsynlegt að gott samráð fari fram við sveitarfélög um allt land enda er staða þeirra ólík, bæði landfræðilega og fjárhagslega. Auk þess bendir nefndin á að í sumum tilfellum er lögheimilisskráning grundvöllur tiltekinna réttinda, svo sem réttar til niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar hjá þeim íbúum sem eiga ekki kost á fullri hitun með jarðvarma því að þeir búa á svokölluðum köldum svæðum. Sextánda aðgerð tillögunnar felur í sér heildstæða stefnumörkun um stafræna umbreytingu sveitarfélaga og samstarf sveitarfélaga við ríkið til að ná þeim markmiðum. Við umfjöllun um málið kom m.a. fram að tækniþróun og stafræn umbreyting stjórnsýslu sveitarfélaga sé nýtt í margvíslegum tilgangi. Sveitarfélög geti til að mynda nýtt tæknina til að þjónusta íbúa, sem getur í mörgum tilvikum aukið gæði þeirrar þjónustu sem veitt er. Auk þess hafi þessi þáttur sterk tengsl við búsetufrelsi innan sveitarfélaga enda geti stafræn umbreyting leitt til þess að þjónusta sé aðgengileg öllum íbúum óháð búsetu. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga komu fram sjónarmið um að afar brýnt sé að bæði ríki og sveitarfélög vinni saman að heildstæðri stefnu um stafræna umbreytingu. Að öðrum kosti sé hætta á að stafræn umbreyting sveitarfélaga verði ekki nægilega skilvirk og samlegðartækifæri fari forgörðum. Sambandið myndi því kjósa að aðgerðin yrði útvíkkuð þannig að um sameiginlega stefnu ríkis og sveitarfélaga væri að ræða og að ábyrgð á framfylgd hennar yrði bæði hjá sambandinu og viðkomandi ráðuneytum. Nefndin tekur að sjálfsögðu undir þau sjónarmið sem fram hafa komið við meðferð málsins og undirstrikar mikilvægi stafrænnar þróunar innan sveitarfélaga. Áherslur af þessu tagi liggja þvert á þær aðgerðir sem á að ráðast í á grundvelli áætlunarinnar, svo sem að auka búsetufrelsi og sinna fjölbreyttari þjónustu við íbúa. Nefndin leggur til þrjár efnislegar breytingar við tillöguna. Lagt er til að forsætisráðuneytið taki þátt í samvinnu um skilgreiningu sjálfbærniviðmiða. Í forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands kemur fram að ráðuneytið fari með mál er varða sérstök áherslumál á sviði samhæfingar, þar á meðal sjálfbæra þróun. Með hliðsjón af því og yfirstandandi stefnumótun í forsætisráðuneytinu á sviði sjálfbærni er talið rétt að ráðuneytið taki þátt í aðgerðinni. Þá er lagt til að umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti verði ábyrgðaraðili sjöundu aðgerðarinnar um markvissari árangur á sviði umhverfis- og loftslagsmála og að innviðaráðuneytið verði samstarfsaðili í því verkefni. Frá upphafi hefur verið ljóst að ráðuneytin myndu eiga með sér náið samráð um markvissari aðgerðir á sviði umhverfis- og loftslagsmála innan sveitarfélaga. Í ljósi gagnaöflunar umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins innan sveitarfélaga í tengslum við aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum leggur nefndin þessa breytingu til. Þá eru lagðar til minniháttar eða lagatæknilegar breytingar sem gerð er grein fyrir í nefndaráliti. Virðulegi forseti. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem eru lagðar fram í nefndarálitinu. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarni Jónsson, Andrés Ingi Jónsson, Ingibjörg Isaksen, Njáll Trausti Friðbertsson, Vilhjálmur Árnason, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Orri Páll Jóhannsson. Hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir eru á fyrrnefndu nefndaráliti með fyrirvara. Virðulegi forseti. Ég hef þá lokið máli mínu.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir ræðuna og ítarlega yfirferð yfir nefndarálit umhverfis- og samgöngunefndar um þessa þingsályktunartillögu um áætlun í málefnum sveitarfélaga og aðgerðaáætlun sem henni fylgir. Ég held að hér sé um mjög góða og þarfa tillögu að ræða sem hefur það markmið að styrkja sveitarfélögin um allt land og byggðarlögin. Það er auðvitað margt í þessu, bæði í tillögunni sjálfri og aðgerðaáætluninni, sem tekur á þeim áskorunum sem við höfum staðið frammi fyrir og sveitarfélögin hafa staðið frammi fyrir á síðustu árum. Ég held að þetta allt saman geti styrkt það og gert sveitarfélögin sjálfbærari og sjálfstæðari í sínum verkefnum og störfum. Þetta held ég að sé það sem við þurfum og viljum vegna þess að við erum hér á landi með tvö stjórnsýslustig sem eru ríki og sveitarfélög og mér finnst oft, ég bara kannast ágætlega við það sem fyrrum sveitarstjórnarmaður, að upplifun margra sveitarstjórnarmanna sé eins og það sé eitthvert stjórnsýslustig, ríkisstigið þá, sem sé æðra sveitarstjórnarstiginu. Við verðum að bera gæfu til þess að bæta úr þessum samskiptum. Maður hefur oft sagt það að við sem sitjum á Alþingi og framkvæmdarvaldið erum auðvitað með þennan ramma, lagaumgjörðina og regluverkið í kringum starfssemi sveitarfélaga á meðan sveitarfélögin og fulltrúarnir þar eru með nærþjónustuna, þjónustu við íbúanna, og sjáum til þess að þau séu að gera það sem þeim ber skylda til að gera, sem er auðvitað að sinna ákveðnum málaflokkum. Við getum nefnt grunnskólana, þjónustu við fatlað fólk o.s.frv. Sveitarfélögum hafa á síðustu árum verið færð æ fleiri verkefni í hendurnar sem hefur verið áskorun, það verður að segjast alveg eins og er, fyrir sveitarfélögin að takast á hendur. Að mínu mati hafa þau gert vel að mörgu leyti en þessu hafa fylgt svona stækkunarverkir, ef svo má að orði komast. Það er ágætlega tekið á því í þessu skjali að úr því skuli bæta, þ.e. varðandi tekjupósta sveitarfélaga, og það er kannski það sem ég ætla að stoppa hvað mest við og svo auðvitað þjónustan við fatlað fólk. Ég held að markmiðið sé alveg skýrt hér, þ.e. að styrkja sveitarfélögin en við verðum líka að átta okkur á því að þau eru misjöfn, jafn misjöfn og þau eru mörg. Þau eru mörg í dag. Kannski myndu einhverjir segja of mörg og það séu tækifæri til frekari sameininga. Ég held að það sé svo sannarlega þannig. En við verðum að taka tillit til þess alls. Ég held að það sé mikilvægt að staldra við því þegar við erum að fjölga verkefnum hjá sveitarfélögunum þá held ég að það sé ekki alltaf tekið nægilegt tillit til þess að það kostar fjármagn og ég held að flestir kannist við það að þegar verkefni færast yfir til sveitarfélaga, líkt og gerðist með grunnskólann og fatlað fólk, þá eykst þessi nærþjónusta, nálægðin við bæði starfsmenn viðkomandi sveitarfélaga og kjörinna fulltrúa er meiri sem þýðir það að kostnaðurinn á það til að verða meiri og það fjármagn hefur ekki alltaf fylgt. Ég held að flestir ef ekki allir séu sammála um að það var mikið gæfuspor árið 2011 þegar þjónusta við fatlað fólk var færð yfir til sveitarfélaga þrátt fyrir þá umræðu sem hefur átt sér stað, og sérstaklega á síðustu mánuðum og árum hefur sú umræða orðið háværari, um vanfjármögnun í þeim málaflokki. Ég held að það sé alveg rétt og það er verkefni okkar hér í samvinnu og samstarfi við sveitarfélögin í landinu að bregðast við því og gera þeim kleift að þjónusta fólkið eins vel og við viljum öll gera. Ég held að það væri óheillaskref að fara aftur til baka eins og einhverjir hafa rætt um, að þjónusta við fatlað fólk fari aftur til ríkisvaldsins. Ég held að það væri ekki skynsamlegt og ég veit það bara, þekki það ágætlega sjálfur, að við viljum þjónusta fatlað fólk vel, eigum að þjónusta það vel, okkur ber skylda til að veita þá þjónustu sem fatlað fólk á rétt á og ég held að þjónustan yrði án andlits, ef svo má segja, ef hún færi aftur til ríkisins, það myndi auka á fjarlægðina og gera fötluðu fólki og þeim sem næst þeim standa erfiðara um vik að fá það sem þau eiga rétt á. Ég held að við eigum að nálgast þessa umræðu með skynsamlegum hætti og þannig að þessi málaflokkur sé fullfjármagnaður. Við skulum halda umræðunni á þeim stað. Mér hefur, svo það sé sagt hér úr þessum ræðustól, ekki líkað það hvernig ákveðnir sveitarstjórar, borgarstjórar, hafa talað í þessum málum vegna þess að það hefur verið látið í veðri vaka að fatlað fólk sé einhver byrði á þessu samfélagi, það sé ástæðan fyrir því að ákveðin borg, ég nefni nú höfuðborgina, Reykjavíkurborg, sé illa rekin og það megi skella skuldinni á fatlað fólk og þann málaflokk. Ég held að við eigum ekki að vera með umræðuna á þeim stað vegna þess að við getum rétt ímyndað okkur að vera í þeim sporum að þurfa að þiggja þjónustu sem við eigum rétt á, sem vissulega kostar fjármuni, og fá það svo í andlitið að þetta fólk sé ástæða þess að hér séu sveitarfélögin rekin með miklu tapi. Ég held að menn þurfi að líta sér nær og taka til á öðrum stöðum áður en umræðan fer á þennan stað. Svona rétt í lokin þá finnst mér það skipta mjög miklu máli og ég er mjög ánægður að sjá hvað það er afdráttarlaust orðað hér að tekjustofnar skuli endurskoðaðir, hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir kom ágætlega inn á það, og fjölgun þeirra, hér var sérstaklega nefnd hlutdeild í fjármagnstekjuskatti, gistináttagjaldi o.s.frv. Ég held að það mætti horfa líka á virðisaukaskattinn í einhvers konar útfærslu. Það þyrfti auðvitað að huga vel að því með hvaða hætti það væri gert. En við þekkjum það auðvitað og vitum að tekjustofnar sveitarfélaga eru ekki nægilega margir. Það eru fasteignagjöldin, útsvarið og ýmiss konar þjónustutekjur sem sveitarfélögin hafa. En það er allt og sumt. Þessum tekjupóstum verður auðvitað að fjölga og ég er ánægður að sjá að hér eigi að taka til hendinni hvað þetta allt saman varðar. Þetta skiptir allt máli. Ég ætla að ljúka þessu á þeim nótum, en ég hnaut um eitt í nefndarálitinu sem varðaði aðgengi íbúa að þjónustu. Þá vil ég nefna að hæstv. innviðaráðherra setti á sínum tíma 2018, 2019, á fót svokallað þjónustukort þar sem átti einmitt að kortleggja alla þá þjónustu sem er veitt á landinu og er nálægt sveitarfélögunum og ég held að markmiðið hafi verið að öll grunnþjónusta væri ekki í meiri fjarlægð en 5 kílómetra frá tilteknu byggðarlagi. Ég hef sagt það hér undir öðru máli að þetta sé eitthvað sem mætti nýta betur og gera meira úr. - Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.

Frú forseti. Ég þakka fyrir ágæta ræðu hjá hv. þingmanni. Það voru þó hlutir sem þarna komu fram sem ég get ekki alveg fellt mig við hvernig eru orðaðir, að sveitarfélögin séu að kenna fötluðu fólki um að þau séu illa rekin. Þannig hefur þessu ekki verið stillt fram. Hv. þingmaður þekkir það hins vegar vel sem sveitarstjórnarmaður að samningar milli ríkis og sveitarfélaga taka ekki alltaf nauðsynlegum breytingum og ef við tökum bara þennan tiltekna málaflokk þá gerðist það nú skömmu eftir yfirfærsluna að það breyttust lög héðan frá Alþingi, m.a. um aðbúnað fyrir þetta fólk, sem á það svo sannarlega skilið, án þess að það fylgdu einhverjar bætur og uppreikningur á samningnum. Um það snýst málið. Um það skulum við taka höndum saman. Það er gleðilegt auðvitað að það eigi að setja 6 milljarða inn í þennan málaflokk til sveitarfélaganna. Það er hins vegar áætlað að það vanti tvöfalt meira. Þetta er því ekki fullnaðaruppgjör heldur er þetta áfangi á leið sem við hljótum öll, sama hvar í flokki við stöndum hér á þingi, að taka höndum saman um að klárist. Það skiptir máli að þessi samningur sé vel og rétt fjármagnaður einmitt vegna þess að við deilum öll hér inni, held ég, þeirri skoðun að einstaklingar sem glíma við fötlun eigi að lifa innihaldsríku og góðu lífi. Hér var höfuðborgin sérstaklega nefnd og hún er auðvitað stór veitandi þessarar þjónustu. En ég mótmæli því að þessu hafi verið stillt þannig upp 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir andsvarið og ég held að við séum nú að mjög mörgu leyti sammála um mikilvægi þessa málaflokks og að fatlað fólk fái þá þjónustu sem við viljum öll veita. En ég sé að það hefur hitt á viðkvæma taug þegar ég nefndi höfuðborgina, sem Samfylkingin hefur stýrt í mörg mörg ár. Ég bara hvet þingmanninn til þess að rýna í fyrirsagnir um það sem borgarstjóri hefur látið hafa eftir sér í þessari umræðu. Þar hefur beinlínis verið sagt, og ég segi það bara að það má túlka orð hans, og það hafa fleiri gert en ég, með þeim hætti að málaflokkur fatlaðs fólks sé ástæðan fyrir hallarekstri borgarinnar. Ég segi bara: Framsetningin á þessu skiptir öllu máli vegna þess að við erum sammála um það, og ég sagði það í ræðu minni, að við þurfum að bera gæfu til þess að tryggja fjármögnun í þessum mikilvæga málaflokki svo að þetta fólk, fatlað fólk, fái þá þjónustu sem við viljum veita því.

Frú forseti. Það hitti aldeilis ekkert á snöggan blett hjá mér þótt akkúrat þetta sveitarfélag hafi verið nefnt, sem er þó langstærsti veitandi þjónustu fyrir þetta fólk og gerir kannski betur en flest önnur sveitarfélög. Það er miklu frekar vegna þess að ég hef sjálfur verið sveitarstjórnarfulltrúi í tiltölulega stóru sveitarfélagi á íslenskan mælikvarða, svipað og hv. þingmaður, og það skiptir einmitt máli hvernig framsetningin er. Mér fannst þessi framsetning hv. þingmanns honum ekki til sóma og ég held að við ættum frekar að snúa okkur að því að tryggja nægilegt fé inn í málaflokkinn þannig að við getum öll verið sæmd af því hvernig við getum veitt þessu fólki eðlilega, sjálfsagða og nauðsynlega þjónustu. Það er nefnilega þannig, hv. þingmaður, að á meðan við hér á Alþingi getum gripið til ráðstafana til að afla tekna og deilt byrðunum og tekið tekjur þar sem þensla er mikil og fólk er vel aflögufært og jafnað kjörin, með því m.a. að setja inn í þennan málaflokk, þá geta sveitarfélög það ekki. Ríkisvaldið getur meira að segja að prentað peninga ef út í það er farið, án þess að ég sé að mæla með því. Sveitarfélög hafa ekki slíkar heimildir og þeim er bara mjög þröngt sniðinn stakkur og þetta veit ég að hv. þingmaður þekkir ósköp vel. Sveitarfélögin hafa heimild til að taka gjöld, ekki umfram kostnaðinn við þjónustuna, þannig að þegar það eru gerðir samningar sem í rauninni nýjar lagabreytingar á Alþingi þenja út án þess að það fylgi viðbótarfjármagn þá lendum við í þessum vanda. Við ættum miklu frekar að einbeita okkur þá að því að fjármagna þennan málaflokk, endurskoða tekjuskiptingu 

Frú forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held bara að við séum á sömu línu.

Algjörlega.

Svo að ég skýri orð mín frekar út þá átti ég við að mér þykir það ekki boðleg orðræða þegar fatlað fólk er notað í einhverjum samningaviðræðum á milli ríkis og sveitarfélaga. Við eigum frekar að hafa rænu á því og bera gæfu til að setjast niður og ræða okkur niður á einhverja niðurstöðu og fullfjármagna þennan málaflokk. Þar erum við hv. þm. Logi Einarsson algerlega sammála að ég tel. Þetta er verkefnið. Það sem ég átti við í ræðu minni áðan var að mér hefur fundist borgarstjóri og fleiri sveitarstjórar í nágrannasveitarfélögunum tala með þeim hætti og nýta fatlað fólk í einhverjum samningaviðræðum til að tryggja málaflokknum meira fjármagn. Ég held að það viti allir sem þekkja til, og hv. þingmaður vísaði til veru sinnar á Akureyri og ég sjálfur var sveitarstjórnarfulltrúi í meiri hluta í Hafnarfirði, að þessi málaflokkur er undirfjármagnaður. Við sitjum hér á þingi og við þurfum að setjast niður og leita leiða, það er verkefnið, en ekki nota fatlað fólk í einhverjum sýndarsamningaviðræðum milli ríkis og sveitarfélaga.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar um tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar 2023–2027. Nefndin fjallaði um málið á nokkrum fundum og fékk til sín gesti. Það kemur fram í álitinu auk þess sem henni bárust umsagnir. Álitið liggur hér frammi. Framkvæmdaáætlunin byggist á meginmarkmiðum barnaverndarlaga um ábyrgð og skyldur ríkisins í barnaverndarmálum. Í tillögunni er lögð áhersla á að framkvæmdir í málefnum barna miði að því að börn verði sett í öndvegi í allri nálgun. Lögð er sérstök áhersla á heildarendurskoðun á barnaverndarlögum, innleiðingu meðferðarúrræða utan meðferðarheimila og meðferðarfóstur, eflingu og bætt verklag í barnaverndarþjónustu, gæðaviðmið fyrir barnaverndarþjónustu, endurskoðað verklag vegna móttöku og þjónustu við fylgdarlaus börn, könnun alvarlegra atvika í tengslum við börn, húsnæði fyrir þjónustu í þágu farsældar barna og rannsóknir á sviði barnaverndar. Gert er ráð fyrir því að mennta- og barnamálaráðuneytið hafi yfirumsjón með framkvæmd áætlunarinnar en jafnframt ber ráðuneytið ábyrgð á tilteknum aðgerðum. Þá er Barna- og fjölskyldustofu og Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála falin ábyrgð á tilteknum aðgerðum. Þær umsagnir sem bárust nefndinni vegna málsins voru jákvæðar og var mat flestra að þar væru settar fram metnaðarfullar aðgerðir í þágu farsældar barna. Þá var því fagnað að gott og mikið samráð hefði verið haft við gerð áætlunarinnar. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að mikilvægt er að bygging nýs meðferðarheimilis fyrir unglinga sem glíma við alvarlegan hegðunar- og/eða vímuefnavanda eða afplána óskilorðsbundna fangelsisdóma ljúki á tímabili framkvæmdaáætlunarinnar. Á tímabili síðustu framkvæmdaáætlunar var stefnt að því að ljúka öðrum áfanga í stofnun nýs meðferðarheimilis með áætlanagerð og ákvörðun um staðsetningu sem uppfyllir skilyrði frumathugunar, fullhönnunar mannvirkis og eftir atvikum breytingar á deili- og/eða aðalskipulagi. Þetta hefur ekki gengið eftir og er enn í vinnslu. Bent var á að þrengt hefði að starfsemi á lokaðri deild á Stuðlum, meðferðarstöð ríkisins fyrir börn og unglinga frá 12–18 ára, og að nauðsynlegt sé að bregðast við ört vaxandi hópi unglinga sem þurfa á þjónustu að halda á lokaðri deild á forsendum barnaverndarlaga. Meiri hluti nefndarinnar tekur undir mikilvægi þess að áfram verði unnið að stofnun nýs meðferðarheimilis þannig að unnt sé að koma til móts við meðferðarþarfir barna sem glíma við þennan vanda. Að lokum leggur meiri hlutinn til að gerð verði breyting, enda er heitið Mennta- og skólaþjónustustofa í framkvæmdaáætluninni, en til samræmis við frumvarp til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu sem lagt var hér fram á yfirstandandi þingi og er til meðferðar leggjum við til þá breytingu að það orð komi fram í tillögunni; Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að tillagan verði samþykkt með þeirri breytingu sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Magnús Árni Skjöld Magnússon, Líneik Anna Sævarsdóttir og Óli Björn Kárason. - Frú forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta velferðarnefndar um þetta mál. Í tillögu þeirri sem hér er til umræðu er fjallað um framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar árin 2023–2027 en skv. 5. gr. barnaverndarlaga ber ráðherra að leggja fyrir Alþingi slíka framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn að loknum sveitarstjórnarkosningum. Meginmarkmið barnaverndarlaga er að tryggja börnum viðunandi uppeldisskilyrði og veita börnum sem búa við óviðunandi aðstæður og börnum sem stofna heilsu sinni og þroska í hættu nauðsynlega aðstoð. Framkvæmdaáætlun þessi er á sviði barnaverndar og afmarkast verkefnin því samkvæmt skilgreiningu barnaverndarlaga. Á tímabili framkvæmdaáætlunarinnar verður þverpólitískri þingmannanefnd um málefni barna, með stuðningi og í samstarfi við stýrihóp Stjórnarráðsins í málefnum barna, falið að ljúka heildarendurskoðun barnaverndarlaga og eftir atvikum annarra laga sem breyta þarf til þess að fá heildaryfirsýn yfir málefni barna hér á landi og þjónustu við þau. Hér er því mikilvægt verkefni fyrir höndum og mikilvægt að tekið verði tillit til allra þeirra þátta sem hefur verið bent á í tengslum við framkvæmd barnaverndar á Íslandi. Almennt virðist ríkja samstaða á meðal hag- og umsagnaraðila um að þörf sé á þeim breytingum sem lagðar eru til með áætluninni. Þó eru nokkur atriði sem minni hluti velferðarnefndar, sú er hér stendur, saknar sárlega úr áætluninni, þ.e. sem hvergi kemur þar fram þótt brýnt tilefni hafi verið til. Það sem ég tel fyrst og fremst verulega gagnrýnisvert er að í áætluninni er hvergi minnst á aðkomu barnaverndar að forsjár- og umgengnismálum. Í tiltölulega nýlegri skýrslu GREVIO, eftirlitsnefndar Evrópuráðsins með Istanbúl-samningnum svokallaða, sem felur í sér aðgerðir og baráttu gegn heimilisofbeldi og ofbeldi gegn konum, kemur fram að á Íslandi sé ekki nógu vel tekið utan um þolendur ofbeldis þegar kemur að forsjármálum, þar á meðal utan um börn sem annaðhvort verða fyrir ofbeldi sjálf með beinum hætti eða verða vitni að heimilisofbeldi, þ.e. ofbeldi gegn nánum fjölskyldumeðlimi, gjarnan foreldri; verndara barnsins, stoð og styttu. Eftirlitsnefndin leggur áherslu á að það að barn verði vitni að ofbeldi feli í reynd í sér ofbeldi gegn barninu, sérstaklega þegar um er að ræða foreldri, þann einstakling sem barnið treystir á til að veita sér vernd. En þannig er það ekki nálgast í íslenskri lagaframkvæmd. Heimilisofbeldi hefur jafnan ákaflega lítil áhrif á niðurstöðu í forsjár- og umgengnismálum og virðist iðulega litið á ofbeldi annars foreldrisins gegn hinu í besta falli sem eitthvað sem komi barninu ekki við, svo fremi sem barnið hafi ekki verið lamið sjálft. Í umsögn ríkislögreglustjóra um framkvæmdaáætlun þessa sem við ræðum nú kemur fram að algengast sé að börn komi við sögu í málum er varða brot á hegningarlögum, svo sem ofbeldisbrot, sem aukaaðilar, til að mynda sem brotaþolar eða vitni. Þannig voru 1.785 börn skráð í slíkum málum hjá lögreglu árið 2022. Í lögum er hlutverk barnaverndar í forsjár- og umgengnismálum óskýrt. Í framkvæmd hefur barnavernd forðast í lengstu lög að hafa afskipti af slíkum málum. Það lýsir sér þannig - bara svo ég lýsi því örlítið á mannamáli hvernig þessi afstaða birtist í framkvæmd fyrir foreldri sem er þolandi heimilisofbeldis í forsjárdeilu - að foreldri óskar aðstoðar barnaverndarnefndar vegna þess að foreldrið óttast hitt foreldrið. Þá fær það foreldri bréf frá barnavernd með þeim orðum að barnavernd skipti sér jafnan ekki af forsjár- og umgengnismálum, auk þess sem forsjárskyldur foreldrisins sem lýsir áhyggjunum eru áréttaðar, einkum skylda foreldrisins til þess að vernda barn sitt gegn ofbeldi. Í 3. mgr. 28. gr. barnalaga segir enda um forsjárskyldur foreldra, með leyfi forseta: „Forsjá barns felur í sér skyldu foreldra til að vernda barn sitt gegn hvers kyns ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi.“ Þessa stefnu ákveður barnavernd vitanlega í trausti þess að það kerfi sem lýtur að úrskurðum og ákvörðunum í forsjár- og umgengnismálum taki mið af hugsanlegu ofbeldi og áhrifum þess á barnið. Það stendur enda í barnalögum berum orðum, nánar tiltekið í 2. mgr. 34. gr. laganna, með leyfi forseta: „Dómari kveður á um hvernig forsjá barns eða lögheimili verði háttað eftir því sem barni er fyrir bestu. Dómari lítur m.a. til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska.“ Í 1. mgr. 47. gr. barnalaga segir þá, með leyfi forseta: „Ef barn á fasta búsetu hjá öðru foreldra sinna og foreldra greinir á um umgengni tekur sýslumaður ákvörðun um umgengni samkvæmt þessari grein með úrskurði. Ákvörðun skal ávallt tekin eftir því sem barni er fyrir bestu. Sýslumaður lítur m.a. til tengsla barns við báða foreldra, aldurs barns, stöðugleika í lífi barns, búsetu foreldra og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Þá ber sýslumanni að meta hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi …“ Löggjafinn hefur því orðað það skýrt að hættan á því að barnið sjálft verði fyrir beinu líkamlegu ofbeldi í framtíðinni sé ekki það eina sem skuli koma til skoðunar við slíkar ákvarðanir heldur líka hættan á því að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi áður, í fortíðinni, orðið fyrir eða verði fyrir ofbeldi. En líkt og bent var á í skýrslu GREVIO, og raunar hefur verið ítrekað bent á það hér á landi síðustu ár af hálfu ýmissa aðila, þótt skýrsla nefndarinnar hafi verið sú fyrsta að mér vitandi sem barst erlendis frá, er ekki tekið nægilegt tillit til þessara þátta í meðferð mála er varða forsjá og umgengni. Sú framkvæmd og sú afstaða barnaverndar að skipta sér almennt ekki af málum er varða forsjá og umgengni skapar þannig gjá í framkvæmdinni sem börn í ákveðnum aðstæðum falla ofan í. Börn sem búið hafa við heimilisofbeldi en foreldri þess er að öðru leyti ekki talið skorta hæfni að því marki að koma þurfi til forsjársviptingar eða sviptingar umgengnisréttar njóta þannig takmarkaðrar verndar í framkvæmd. Með hliðsjón af ábendingum GREVIO og fleiri aðila um að ekki sé nægilega lítið til heimilisofbeldis við meðferð umgengnis- og forsjármála er hætt við því að kerfi taki ekki utan um börn sem sætt hafa heimilisofbeldi eða búið á heimili þar sem því er beitt. Ekki nóg með að ekki sé nægilegt tillit tekið til ofbeldisþátta í forsjár- og umgengnismálum í þágu verndar barnsins heldur virðist sem þau lóð séu hreinlega lögð öfugum megin á vogarskálarnar. Benda rannsóknir til þess að foreldri sem kveðst hafa sætt ofbeldi af hálfu hins og hafa áhyggjur af velferð barnsins af þeim sökum - ekki nóg með að þær áhyggjur hafi ekki þau áhrif í framkvæmd að auka líkurnar á því að því foreldri verði falin forsjá heldur minnkar það líkurnar á því og eykur líkurnar á því að foreldri sem sakað hefur verið um að beita ofbeldi verði falin forsjá. Þá eykur það mjög líkurnar á því að foreldrinu sem sakað hefur verið um að beita ofbeldi verði falin forsjá hafi hitt verið staðið að því að tálma umgengni. Foreldri sem fylgir leiðbeiningum barnaverndar um að sinna forsjárskyldum sínum til að vernda barn sitt gegn ofbeldi er þannig líklegra til að tapa forsjármáli. Í núverandi framkvæmd virðist kerfið þannig gera kröfu um að foreldri verndi barn sitt gegn ofbeldi í samræmi við forsjárskyldu sína en um leið meinar kerfið foreldri að vernda barn sitt í samræmi við forsjárskyldur sínar. Stendur því enginn aðili eftir með það hlutverk að vernda barnið gegn heimilisofbeldi. Telur minni hlutinn afar miður að hvergi sé tekið á þessu hlutverki barnaverndar í áætluninni. Í ofanálag er brýnt að skerpa á hlutverki barnaverndar við aðför í málum er varða forsjá og lögheimili en það ætla ég ekki að fjölyrða um í þessari ræðu þar sem ég þykist vita að þau mál séu í skoðun og treysti því. Að lokum bendir 1. minni hluti á að í umsögn ríkislögreglustjóra er lagt til að skerpt verði á lagaákvæðum í barnaverndarlögum sem snúa að sólarhringsbakvöktum barnaverndarþjónustu á landsvísu þar sem útköll vegna heimilisofbeldis eru gjarnan utan hefðbundins vinnutíma. Auk þess leggur ríkislögreglustjóri til að bætt verði við ákvæði um tilkynningarfundi barnaverndarþjónustu og lögreglu. Loks leggur ríkislögreglustjóri til að mótað verði ákvæði um hvernig best sé að hátta sameiginlegu áhættumati, eftirfylgni og samvinnu barnaverndar, félagsþjónustu, lögreglu, ákæruvalds og heilbrigðisþjónustu um slík mál í samræmi við ábendingar GREVIO-nefndarinnar sem fer með eftirlit með innleiðingu Istanbúl-samningsins. Minni hlutinn leggur áherslu á og leggur til að tekið verði tillit til þessara ábendinga ríkislögreglustjóra og gerðar verði breytingar á tillögu ráðherra.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir hönd atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, nr. 79/1997, þ.e. leyfi til prófana á vinnslu- og veiðarfærabúnaði. Frumvarpið felur í sér breytingar sem heimila ráðherra að veita skipum sem hafa annars ekki leyfi til að stunda veiðar og vinnslu í fiskveiðilandhelginni skilyrt, takmörkuð og tímabundin leyfi til prófana á nýjum vinnslu- og veiðarfærabúnaði sem settur hefur verið í skipin hér á landi. Efni frumvarpsins snýr ekki beint að fiskveiðistjórn heldur þjónustustarfsemi á sviði tækni og nýsköpunar. Nefndin tekur undir það mat ráðuneytisins að slík starfsemi sé mikilvægur þáttur í samkeppnishæfni Íslands. Nefndin er einhuga um afgreiðslu málsins og telur það framfaraskref fyrir mikilvægan iðnað sem er nátengdur grundvallaratvinnustoð landsins. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið gesti á sína fundi og aðeins ein umsögn barst um málið, þ.e. frá Fiskistofu sem tók jafnframt undir málið bara eins og það leit út og gerum við grein fyrir því í nefndaráliti sem hér liggur frammi. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Berglind Harpa Svavarsdóttir, Gísli Rafn Ólafsson, Hanna Katrín Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Tómas A. Tómasson og Óli Björn Kárason. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með heimild í 2. mgr. 29. gr. þingskapa. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri. Þetta liggur nokkuð ljóst fyrir af hálfu atvinnuveganefndar hvað þetta varðar. Ég reikna með því að þetta fái hér góða afgreiðslu miðað við það hvernig nefndin tók á málinu, enda er nefndin einhuga um að koma málinu óbreyttu til þingsins og ætla ég ekki að hafa fleiri orð um það að sinni.

Frú forseti. Hér erum við að ræða mál þar sem verið er að laga það í löggjöfinni hjá okkur að þeir sem selja hér búnað til notkunar í fiskiskipum gátu ekki prófað þennan búnað nema fara með skipin út fyrir landhelgina, til þess eins að geta prófað hvernig allt virkaði. Það sem er mjög ánægjulegt er að þarna er verið að tryggja það að hér sé hægt að stunda nýsköpun og fundin leið til þess að tækla það hvernig hægt sé að gefa þessum aðilum leyfi til að framkvæma hlut sem hefur ekkert með sjálfar fiskveiðarnar að gera heldur það að geta selt þennan búnað og prófað hann á góðan máta. Það er mjög ánægjulegt að atvinnuveganefnd öll tók þetta mál fyrir og stendur einhuga á bak við það. Það er von mín að við pössum að taka fyrir svona hluti og finnum leiðir til þess að tryggja það að nýsköpun geti átt sér stað og séum óhrædd við að taka við ábendingum um slíkt frá þeim sem eru að stunda nýsköpun, frá þeim sem eru að reyna að búa til störf hér á landi, að við tökum þeim opnum örmum og finnum leiðir eins og þessa; það er leyft að veiða fisk, prófa vélarnar og fiskurinn rennur allur til ríkissjóðs. Með öðrum orðum er enginn kostnaður við þetta. Við verðum að reyna að hugsa út svona lausnir því að með því að opna fyrir það að prófa þetta verða íslensk fyrirtæki sem stunda framleiðslu á búnaði fyrir skip samkeppnishæfari. Þetta er hægt á mörgum öðrum sviðum sem við þurfum bara að vera opin fyrir hér á Alþingi að taka fyrir. Þetta er einfalt frumvarp. Það er einföld lausn búin til. Þetta fer hratt og vel í gegnum nefndir þingsins og nýsköpunin blómstrar.