Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Frsm. (Páll Hermannsson): Síðast þegar þetta mál var til umr., var það tekið út af dagskrá, sérstaklega vegna þess, að þá lá fyrir nýútkomin brtt. á þskj. 311 frá hv.þm. Dal. Var litið svo á, að það væri e. t. v. heppilegt, að allshn. fengi hana til athugunar, áður en hún fengi afgreiðslu hér. Nú hefir meiri hl. allshn. haft þessa till. til meðferðar á fundi sínum í gær. Ég var ekki á þeim fundi, var fjarverandi sökum lasleika, en mér hefir verið skýrt svo frá, að sá hl. n., sem mættur var, mæli gegn þessari till. Náttúrlega verður ekki komizt hjá því að veita því eftirtekt, að þessi brtt. er spor aftur á bak, er stefnir að því, sem áður var, þegar leyft var að leggja á menn víðar en í einum stað. En nú undanfarin ár hefir það verið aðalregla að leggja útsvarið á þar sem gjaldandi hefir átt heimili. - Ég veit, að þetta getur verið álitamál, en f. h. allshn. mæli ég gegn því, að brtt. þessi verði samþ.

Þorsteinn Þorsteinsson Það kemur ekki flatt upp á mig, þó að andmæli komi frá hv.allshn. gegn till. minni. Að vísu voru ekki mættir nema 3 af 5 nm. við útför þessurar brtt., eða voru sammála um að fella hana, og tel ég það verr farið, að slík ákvörðun var tekin af n. Samskonar ákvæði voru í fátækralögunum eldri, sem á sínum tíma var bætt inn í til að gera tilraun um að fyrirbyggja, að menn slyppu alveg undan útsvari, eftir langa leit, ég held 12 ár, því ef ég man rétt, var þetta ákvæði sett inn 1919 en það var mjög svipað þessari till. Eftir að þetta ákvæði var komið inn, virtust menn una allvel við, eða a. m. k. var svo þar, sem ég þekki til. Nú hefir ýmsum ákvæðum verið breytt til hins verra, og er haldið utan um þær breyt. eins og einhverja fullkomnun, sem ekki megi breyta. Ég er á öðru máli. Ég tel rétt, að þar sem smíðagallar finnast, þá eigi að bæta úr. Eins og ég hefi tekið fram við fyrri hl. þessarar umr., þá er ástandið í ýmsum hreppum þannig, að þeir gjaldendur, sem bera hæstu útsvörin, fara úr sveitunum að formi til láta skrifa sig annarsstaðar, en dvelja síðan eftir sem áður í sinni sveit. Af þessu leiðir stundum, að ekki er hægt að koma við álagningu á þessa menn, eða ná inn því, er þeim ber að greiða, nema þá með málshöfðun, sem flestar sveitarstjórnir hlífast við. En þegar stíflan er losnuð og straumurinn skollinn yfir, þá er erfiðara að stöðva, en ég tel, að með þessari till. megi kippa nokkru í lag, þó að ekki verði fullkomið, og megi þá síðar búa svo um, að menn geti ekki alveg sloppið undan útsvarsgreiðslunni. Þá get ég ekki orðið sammála hv.frsm. um, að það sé spor aftur á bak, þó að þessi breyt. yrði gerð. Það hafa komið raddir úr fleiri héruðum en mínu í þessu efni. Ég man eftir áskorunum, sem gerðar hafa verið um að samþ. frv., sem var shlj. þessari brtt. Ef brtt. nær ekki fram að ganga, sem ég er vondaufur um, þegar þessi stórveldi leggjast á móti henni og hafa varalið mikið, þá álít ég nauðsynlegt, að fram komi hið allra fyrsta frv. til l. um heimilisfang, svo að unnt verði á annan hátt að stöðva þennan hringlanda í fólkinu.

Magnús Guðmundsson Ég þarf ekki að vera margorður um þetta mál, en vil bara svara hv.þm. Dal. örfáum orðum. Mér skildist, að hann væri að hæla gömlu útsvarslögunum, gömlu aðferðinni, að leggja á menn bæði í dvalar- og atvinnusveitum, eins og var fyrir 1926. Ég man, að á þingunum fyrir þann tíma var alt annað en að þm. og aðrir væru ánægðir með útsvarslögin. Þá var talið, að útsvarsl. væru svo víðtæk, að beinlínis væri eignarán, sérstaklega á þeim mönnum, er ynnu víðar en á einum stað. Ég tel vafalaust, að það væri spor í öfuga átt, ef nú ætti að taka upp svipaðar reglur um útsvarsálagningar og giltu hér fyrir 1926. Útsvarsálagningaraðferðirnar eru mjög viðkvæm mál, þar sem útsvörin eru hæsti skatturinn, er menn verða að greiða, en það er sannfæring mín, að ekki náist betri árangur með þessari brtt.hv.þm. Dal. en eftir gildandi lögum. Það stoðar ekkert, þó að sagt sé í l., að taka skuli fullt tillit til þess við álagningu, ef maður ber útsvar eða er útsvarsskyldur í 2 hreppum, því að bæði heimilishreppur og dvalar- eða atvinnuhreppur vilja hugsa um sig, og fyrir það verður gjaldandinn að blæða. Ég veit, að það er rétt hjá hv.þm. Dal., að talsvert ber á því, að menn vilja telja heimili annarsstaðar en þeir raunverulega eiga heima, ef útsvar er hátt í heimilissveit. En þar til er því að svara, að úr því má bæta með nýrri löggjöf. Hefi ég samið frv. um þetta, en það hefir ekki fundið náð fyrir augum hæstv. stj. Ég mun samt flytja það, áður langt líður.

Bernharð Stefánsson Út af því, sem hv.l.þm. Skagf. minntist á, að ekki hefðu allir verið sammála um útsvarsl. fyrir 1926, vildi ég minna á að ekki voru heldur allir ánægðir með þær breyt., sem þá voru gerðar. - Það kann að vera svo, að fram að 1926 hafi verið fulllangt gengið um að elta menn uppi með útsvarsálagningu víðar en í heimilissveit, en heimild hafði verið fyrir því veitt af þinginu, og þar af leiðandi er sýnt, að þingvilji lá fyrir. Það varð ofan á á þingi 1926 fyrir forgöngu hv. 1. þm. Skagf., sem þá var ráðh. og hafði með þessi mál að gera, að sett voru ný útsvarslög, er ákváðu, að heimilissveit ein skyldi hafa rétt til útsvarsálagningar, nema ef stundaður væri atvinnurekstur annarsstaðar. En þess í stað var svo ákveðið og til ætlazt, að atvinnusveitin fengi hluta af útsvarinu eftir reglum, sem þar um voru settar. Hygg ég, að þetta ákvæði hafi orðið pappírsgagn, sem ekkert er farið eftir, og held ég, að innheimtan gangi mjög erfiðleg, fyrir atvinnusveitinni og sé tæpleg möguleg. En það var einmitt þetta ákvæði, sem átti að réttlæta breyt., sem gerð var 1926, þegar skertur var réttur atvinnusveitarinnar. Nú, þegar kunnugt er orðið, að ákvæði þetta kemur ekki að notum, eða hefir ekki reynzt í framkvæmdinni eins og til er ætlazt, þá er ekki nema eðlilegt og réttmætt, að fram komi till. til að rétta við aftur réttindi atvinnusveitar. Þó að skammt sé gengið í brtt.hv.þm. Dal., er hún þó spor í rétta átt. Það er vitanlegt, að víða stendur svo á, að fólk leitar atvinnu um stuttan tíma árs. Ég get nefnt t. d. Siglufjörð um síldveiðitímann, og svo er um fleiri staði. Er vitanlegt, að þegar svo stendur á um bæi og kauptún, að þeir hafa ýmsan kostnað af, vegna þessa aðstreymis fólksins, er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að þeir fái gjöld frá þessu fólki. Þetta átti líka að verða svo samkv. áðurnefndu ákvæði í útsvarsl., en það hefir orðið þýðingarlaus bókstafur. Ég vildi því segja það, sem ég hefi tekið fram í sambandi við annað mál, að ég tel brýnustu þörf á að athuga útsvarsl. bráðlega, helzt fyrir mesta þing, og þá verði athugað rækilega, hvernig verði komið fyrir útsvarsálagningunni, svo að réttlátt sé milli atvinnu- og heimilissveitar. Þrátt fyrir það þótt ég telji þörf þessarar endurskoðunar, þá mun ég, þar sem ég tel brtt.hv.þm. Dal. vera til bóta, og þar sem ég veit ekki, hvað úr endurskoðun þessarar löggjafar kann að verða greiða henni atkv. mitt.

Magnús Guðmundsson Ég þarf ekki að svara hv. 1. þm. Eyf. mörgu. Það er náttúrlega rétt, að ekki voru allir sammála um breyt., sem gerðar voru á útsvarsl. 1926. Ég man, að hann barðist manna mest á móti sumum þessara breyt., og ég hygg, að menn viti, af hvaða ástæðu. Það var vegna eins hlut, úr kjördæmi hans, Siglufjarðar, sem sakaður var um að leggja nokkuð ranglátlega á utansveitarmenn, eða þótti ganga nokkuð langt í því efni. Þó að ekki væru allir sammála 1926, var ekki verra samkomulag þá en áður hafði verið, meðan verið var að breyta útsvarsl. Ég man, að á árunum 1916–l923 komst stöðugt fram breyt. á reglum um álagningu útsvara, og þetta er kannske ekki nema eðlilegt, því að þessi skattur er hár og mönnum því viðkvæmur. Ég er hv. 1. þm. Eyf. alveg sammála um, að nauðsyn beri til að endurskoða lög þessi. Þau eru nú orðin 10 ára gömul, og er það næg ástæða, en ég vil ekki brjóta gegn þeirri meginreglu, sem útsvarslögin 1926 eru byggð á. Það mun rétt hjá hv. 1. þm. Eyf., sem hann sagði, að reglurnar um skiptingu útsvara milli sveita komu ekki að miklum notum, en ég er ekki viss um, ,ð það sé lögunum að kenna, heldur því, að bæjar- og sveitarstjórnir hafa ekki litið nægilega eftir, að þessum ákvæðum væri fylgt.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég get ekki mælt með því, að þessi brtt. verði samþ. Get ég að ýmsu leyti tekið undir það, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði. Auk þess skal ég geta þess, að ég geri ráð fyrir, að leitað verði til mþn. þeirrar, er skipuð var til að athuga um tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga, og henni verði falið að athuga þessi lög. Mun ég fara fram á það við þá menn, er ég skipaði í þessa n. fyrir þetta, þing að þeir haldi áfram starfi sínu í n., og tel ég því hæfilegra, að slík brtt. sem þessi verði látin bíða.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég get verið hæstv.atvmrh. þakklátur fyrir það, að hann vill, að mál þetta fái einhvern framgang, og ég lít svo á, að þörf sé á endurskoðun, og hann hefir lofað, að það verði gert, og tel ég það vel farið, því mér er ljóst, að fleiri ákveðum útsvarsl. þarf að breyta en þessu, þó að ég flytji ekki um það brtt. nú. Þá er annað, sem mig langar til að spyrja hæstv.atvmrh. um, hvort ekki sé von á, að hann leggi fram frv. til 1. um heimilisfang. Tel ég, að það þurfi að koma um leið og útsvarslagabreyt. Ég játa, að gerður hefir verið dálítill undirbúningur í þessu, en ekkert frv. hefir komið fram. Mér þætti vænt um ef séð yrði til, að það yrði ekki látið dragast til næsta þings. Annars ætla ég ekki að þæfa þetta mál fremur en önnur, sem ég tala í. Ég verð að segja, að mér finnst það ekki skilorðslaust mæla gegn brtt., þó að hún kunni að brjóta í bága við þá reglu, sem sett var í l. 1926. Þó að sett sé einhver regla, þá er sjálfsagt að gera breyt., ef hún reynist ekki rétt. - Um hitt atriðið hjá hv. 1. þm. Skagf., að ekki sé annað en leita dómstólanna, er það að segja, að það er nú þannig, að eftir að dómar eru komnir, læra menn að smjúga í kringum lögin á þann hátt að forðast þann möskva, er dómarinn telur, að orðið hafi hinum að falli. Ég fell því ekki frá þessari brtt., sem ég hefi borið fram, því ég tel hana til stórra bóta.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Eg get ekki gefið fullákveðið svar við fyrirspurn hv.þm. um frv. til l. um heimilisfang. Eins og ég hefi lýst yfir í sambandi við annað mál, þá tel ég ýms tormerki á, að það verði gert nú á þessu þingi. Ég geri ráð fyrir, að samhliða því sem útsvarsl. verða athuguð, verði þetta einnig tekið til athugunar. En hvort það ráð verður tekið, að heimilisfang verði definerað í sambandi við útsvarslöggjöfina eða sett verði sérstök ákvæði um heimilisfang, um það skal ég ekkert fullyrða, en að sjálfsögðu verður málið í heild tekið til athugunar.

*Frsm. (Jónas Jónsson): Síðan málið var hér til umr. síðast, hefir n. haldið nokkra fundi, og flytur hún nú nokkrar brtt. við frv. á þskj. 315 og 322. Þær 2 brtt., sem eru á þskj. 313, eru mjög lítilvægar. Sú fyrri er gerð í samráði við þm. kjördæmis þess, sem um er að ræða. Er ætlazt til, að vegurinn verði ódýrari með því, að gerð verði sérstök brú á Ásavötnin og hann lagður þar yfir. Síðari brtt. er viðbót, og er þar farið fram á, að lagður verði svolítill spotti. 3–4 km. langur, frá læknissetrinu Brekku í Fljótsdal og niður að Jökulsá. Þykir eðlilegra, þar sem þarna hefir verið gerð brú á Jökulsá með ærnum ríkisstyrk, að þjóðvegurinn verði lagður að henni. Þá hefir n. komið sér saman um að mæla með tveim brtt. á þskj. 322. Eru þær þess efnis, að teknir séu í þjóðvegatölu tveir vegir, Staðarfellsvegur, frá Vesturlandsvegi hjá Ásgarði að Staðarfelli, og Laugalandsvegur, frá Norðurlandsvegi hjá Kaupangi að Laugalandsskóla. Stendur líkt á um þessa vegi báða, að þeir eru akfærir á sumrum, en hvorugur er upphleyptur. En þar sem það eru opinberar stofnanir, sem þarna koma til greina, hefir n. tekið upp þessar till. frá hv.þm. Dal. og Eyf. Þá ber ég hér fram fyrir hönd samgmn. skrifl. brtt., sem er aðeins orðabreyt. á frv. viðvíkjandi Mýraveginum. Við flytjum þessu till. eftir ósk hv.þm. Mýr. og í samráði við vegamálastjóra, en hún fer fram á það, að í staðinn fyrir Mýraveginn frá Stykkishólmsvegi vestan við Langá að Okrum í Hraunhreppi komi tvær vegálmur niður Mýrarnar, Álftaneshreppsvegur og Hraunhreppsvegur, eins og þar er greint frá. Hv. þm. kjördæmisins fór þangað vestur eftir núna um páskana og fann bændur Mýrasýslu, og féllust þeir á það að fá þessa tvo stuttu spotta í staðinn fyrir einn lengri. Þá hafa komið fram nokkrar brtt. frá öðrum hv.þm., sem n. hefir að vísu ekki enn sem komið er tekið til meðferðar í heild sinni. Ein þeirra er frá manni úr samgnm., og mæli ég með henni fyrir mitt leyti. Út á till.hv. 1. þm. Skagf. er það að setja, að þær fara út fyrir takmörk þess framkvæmanlega. Við höfum í n. viljað sinna öllu því, sem framkvæmanlegt er, en ekki öðru. Þá höfum við gert það í samráði við hv.þm. Snæf. að taka ekki með veginn frá Grundarfirði til viðbótar við veginn yfir Kerlingarskarð. N. hefir aftur tekið tvo vegi af þeim fjórum, sem hv.þm. Snæf. fór fram á, og þykist hún þannig hafa stillt öllu í hóf, svo að ekki verði sagt, að hún hafi hallað réttu máli. Hv. 10. landsk. hefir flutt till. um, að lagður verði í Dalasýslu vegur kringum Klofninginn, milli Saurbæjar og Ásgarðs. Þetta er meira en sjálfur þm. kjördæmisins fór fram á. Ef þetta yrði gert, myndi ríkið bæta á sig nær öllu því, sem hugsanlegt er, að unnið verði á þessu sviði í Dalasýslu næstu árin. Að vísu er allslæmur vegur eftir Skarðströndinni, og væri ég því í sjálfu sér meðmæltur, að þetta yrði gert, en eins og nú er ástatt, þykir mér ekki líklegt, að samþykkt þessarar till. verði til bóta. Þykir mér sennilegt, að hún myndi fremur tefja fyrir vegalagningu í Dalasýslu, því að ég sé ekki, hvað sýslunni stæði nær en að láta gera þennan veg. Þá vil ég ekki vera að slást gegn till.hv.þm.N.-Ísf. um veg frá Ísafirði um Arnardal til Súðavíkur. Væri ekki nema gott um þessa till. að segja, ef landslag væri þarna heppilegra. En þar háttar svo til, að ekki er hægt að gera veginn. Þá hefir hv. 1. þm. Skagf. borið fram till. um tvo vegi í Skagafirði, annan frá Sauðárkróki vestan fjarðarins og út á Skagatá, en hinn frá vegamótunum austan við Víðimýri að Goðdölum, framhjá Mælifelli og fram sveitina vestan Vatna. Í Skagafirði eru nú orðnir margir ríkisvegir og nú á að koma hringvegur í miðri sýslunni, svo að ég held, að sýslunni sé það ekki til gagns, að ríkið fari nú að taka að sér þessar vegalagningar, og gildir hér það sama og ég sagði áður um Dalasýslu. Hlýtur það að taka ríkið mörg ár að gera veginn austan Héraðsvatna, frá Flugumýri á þjóðveginn vestan Viðvíkur, veginn að Hólum, veginn frá Vatnsskarði áleiðis til Siglufjarðar og veginn frá Fljótum til Ólafsfjarðar. Ég þykist vita, að hv.þm. muni sjá, að með þessum vegum hefir ríkið tekið á sig miklar byrðar, og að sýslan ætti að geta tekið að sér þessa tvo vegi, sem fyrr var getið, því fremur sem meira léttir á henni annarsstaðar. Þá hefir hv. 2. þm. Rang. borið fram brtt. þess efnis, að hin nýja Suðurlandsleið nái bara til Krýsuvíkur. Þetta væri auðvitað ágætt fyrir Hafnfirðinga, en kæmi ekki að gagni þeim þar eystra. Er ég hissa á því, að hv.þm. skuli bera fram slíka till., sem sviptir kjördæmi hans þeim hagsmunum, sem leiða myndu af þessum nýja vegi. Kem ég þá að till. okkar um suðurleiðina. N. hefir borizt bréf frá vegamálastjóra. Er það heldur andsfætt því, að þarna komi vegur. En það þyrfti ekki að hindra framgang hugmyndarinnar, jafnvel þótt vegamálastjóri hefði að nokkru leyti á réttu að standa. Þarna yrði að fara fram rannsókn, nákvæmari en sú, sem hann hefir látið gera nú í vetur. Vegamálastjóri heldur því fram, að leið þessi sé dýr og að á henni sé mjög erfitt um ofaníburð. Þetta er nú ekki vel undirbyggt hjá honum, eins og ég skal skýra síðar. En svo er annað. Þetta er einhver þurrasta leið, sem til er á landinu, og liggur víst ekki yfir nema einn læk, og hann ekki stóran. Því er tvennt, sem hægt er að slá föstu: Þetta er snjóléttasta leiðin milli Rvíkur og Suðurlandsundirlendisins, og þetta er þurrasta leiðin og liggur hvergi um votlendi, en það veldur því, að leiðin yrði ódýr í viðhaldi. Þetta er hægt að segja með vissu um leiðina. Að vísu er ekki hægt að segja, að bak við þetta standi djúp rannsókn hjá okkur, en svo er heldur ekki um álit vegamálastjóra. Það, sem mælir með þessari leið, er fyrst og fremst heilbrigð skynsemi. Árni Eylands stakk upp á þessari leið í fyrrasumar. Hann kemur þarna í hóp verkfræðinganna eins og barnið hjá H. C. Andersen, sem sá í gegnum nýju fötin keisarans. Má segja, að í þessu máli standi hinir ólærðu á móti þeim lærðu. Þykir það ef til vill ójafn leikur við fyrstu sýn, en oft hefir þó farið svo, að hinir ólærðu sáu betur, eins og barnið í æfintýrinu. Ég vil svo biðja hæstv. forseta fyrir skrifl. brtt., sem ég nefndi áðan, og vænti ég, að afbrigði fáist fyrir henni.

*Þorsteinn Briem: Það hefir verið stefna í vegamálum undanfarið að auka vegakerfið smám saman. Það hefir ýmsa kosti í för með sér. Verður ekki eins tilfinnanlegt að taka við nýjum vegum, ef þeir koma smátt og smátt. En það hlýtur alltaf að kosta ríkið allmikið fé að koma vegum í sæmilegt stand, eftir að þeir eru orðnir þjóðvegir. Ég býst við, að þessi hugsun hafi vakað fyrir hv.flm. frv. og forðað þeim frá því að fara stór stökk í þessum efnum úti um landið, þó að mikið stökk hafi verið gert á einum stað. En þó tel ég hv.flm. og hv. samgmn. hafa verið fremur of smástig en of stórstig um aukningu á vegakerfi landsins. Sérstaklega á þetta við um þau héruð, sem hingað til hafa lítils notið af opinberu fé til vegagerðar. Tek ég þar til dæmis það hérað, sem brtt. mín á þskj. 314 snertir, Dalasýslu. Sú sýsla hefir fengið einna minnst úr ríkissjóði til sinna vega allra sýslna. Ég ætla, að það sé ekki meira en 300–350 þús. kr. alls. Flest önnur héruð hafa fengið 6–7 hundr. þús. og sum yfir millj. kr. Og með tilliti til þess ber ég fram brtt. á þskj. 314, sem sé að upp í frv. sé tekinn nýr vegur, sem nefnist Skarðsstrandarvegur, sem liggi frá Vesturlandsvegi norðan Ásgarðs í Hvammssveit um Staðarfell á Fellsströnd og um Skarðsströnd á Vesturlandsveg í Saurbæ. Til þessa liggja fyrst og fremst þau rök, að þetta hérað hefir orðið afskipt með vegi, og þar næst ber að líta á það, að sýslan hefir kostað mjög miklu til vegalagninga á undanförnum árum og lagt þung gjöld á sýslubúa, en þeirra máttur hefir náð of skammt. Hinsvegar er margt, sem kallar að um vegabætur, sérstaklega í sunnanverðu héraði, og reyndar um allt svæðið. Ég skal nefna það, að í héraðinu leikur mönnum hugur á að stofna mjólkurbú við Búðardal, og skiptir þá miklu máli, að vegakerfi sé í því lagi, að sem flestar sveitir geti tekið þátt í því, einkum með rjómaflutningi, og ætla ég, að það borgaði sig allvel, enda þótt um langan veg sé að flytja. Auk þessa má búast við, að sýslan fái frystihús í Búðardal, og er þá mikil ástæða til að bæta samgöngurnar þannig utan úr sýslunni. Það er kunnugt, að úthluti sýslunnar sætir erfiðum sjávarflutningum á sláturfé sínu til Stykkishólms. Það getur verið svo erfitt með þessa flutninga, að þeir teppist alveg um langa tíma, og getur verið mjög bagalegt, og eiga bændur þá á hættu að geta ekki notað sér margt af sláturafurðum meira en markaður er fyrir þær á staðnum; en fyrir þær er mjög takmarkaður markaður í Stykkishólmi og heppilegra að geta flutt þær heim heldur en verða að sæta þeirri sölu. En hvað snertir Saurbæ, Skarðshrepp, Klofningshrepp og nokkurn hluta Fellsstrandarhrepps er þess að geta, að á þessari landleið eru ýmsar torfærur, og skal ég sérstaklega nefna stóra á, sem getur verið hættuleg og oft afarerfitt að koma fé yfir hana á haustin. Það er Kjallaksstaðaá. Á þessari leið er opinber stofnun, Staðarfellsskólinn, og þeirri stofnun er það nauðsynlegt, að sem bezt flutningabraut sé frá Búðardal, og ekki sízt vegna þess, að sjóferðir eru stopular, og vill út af bregða, að skip ríkisins vilji láta staðar numið hjá Staðarfelli til að bæta úr þessu hvimleiða ástandi. Þetta væri ekki eins bagalegt, ef lagður væri bílvegur að Staðarfelli, sem þá mætti vænta, að yrði flutingaleið. Ég sé, að hv. samgmn. hefir flutt brtt., sem bætir úr þessum vandkvæðum að því er Staðarfellsskóla snertir, og er ég henni þakklátur fyrir það, að hún hefir tekið upp þessa till. og nær það þakklæti mitt jafnlangt og úrlausnin. Ennfremur skal ég geta þess, að hér er um þá sveit að ræða, sem þykir bera af öðrum sveitum um náttúrufegurð, og má vænta þess, að ferðamenn telji það mikinn kost, að þarna komi góður vegur. Það er margra manna mál, að útsýn sé óvíða fegurri en af Klofningi yfir Breiðafjörð. Ég hefi oft orðið þess var í viðtali við útlendinga, þegar þeir heyra, að hér sé jörð, sem hafi verið í eigu sömu ættarinnar í 8 aldir, að þá langar til að koma þangað, og spyrja, hvernig vegur sé þangað, og þetta höfuðból er á þessari leið. Hv. frsm. viðurkenndi, að þessi brtt. ætti í raun og veru rétt á sér, og get ég einnig goldið þeim ummælum þakklæti mitt, svo langt sem þau orð ná, en ég get hinsvegar ekki sannfærzt af þeim rökum, sem hann flutti fram á móti brtt. minni. Hann vildi ætla, að oft væri lítil bót að því fyrir sýslur að fá vegi tekna í þjóðvegatölu, því oft væri svo vel búið að sýsluvegum, að það mætti þykja eins gott. Ég skal ekki fara, út í þessa sálma almennt, en það á ekki við um þennan veg, og sízt þegar horfur eru á, að framlagið til sýsluveganna verði lækkað, svo sem nú horfir til á þessu þingi. Ég get fullvissað hv.frsm. um, að það er ofmælt hjá honum, þegar hann er að gefa í skyn, að Dalasýsla hefði ekkert eftir af vegum til að annast um, ef þessi vegur væri tekinn í þjóðvegatölu. Hann vildi ætla, að í Haukadal væri sjálfgerður bílvegur, en það vantar mikið á. Það kann að vera, að þegar gott er að sumarlagi, þá sé hægt að komast upp fyrir vatnsendann, en það er ekki nemur þegar bezt er, og þar fyrir framan er löng byggð; og meðfram vatninu kyngir niður snjó, svo að með þeim lítilfjörlega vegi, sem þar er má oft heita að ófært sé fyrir þá, sem þurfa að vitja læknis eða fara í öðrum nauðsynja erindum. Það er þess vegna svo, að þótt ekki sé talinn nema þessi eini dalur, þá er þar mjög mikið verkefni framundan. Auk þessa eru svo Hörðudalur, Laxárdalur o. fl. o. fl., svo það er fjarri sanni að segja, að ekki séu næg verkefni fyrir sýsluna, þótt þessi vegur sé tekinn í þjóðvegatölu. Auk þess get ég bætt því við, að ég geri ráð fyrir, að sýslufélagið hefði ekkert á móti því að leggja nokkuð fram til þessa vegar, þótt hann væri tekinn í þjóðvegatölu, þar sem þörfin er svo brýn, en sýslubúum er það um megn að kosta þær brýr, sem eru á þessari leið, og er það ekki sízt vegna þeirra, sem ég hefi lagt áherzlu á, að þessi vegur sé tekinn í tölu þjóðvega. Ég get ekki verið samþykkur skoðun hv.frsm., og mælist ég til þess, að hv. d. taki þessari brtt. minni vinsamlega.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég vil segja fáein orð út af brtt. minni á þskj. 320, um að tekinn verði í þjóðvegatölu vegur frá Ísafirði um Arnardal til Súðavíkur. - Það er kunnugt, að það er minna um þjóðvegi í Ísafjarðarsýslu en annarsstaðar, og stafar það að nokkru leyti af því, að aðstæður þar eru vondar, en þó vil ég fullyrða, að þessi vegur, sem er um 16 km., muni eiga fullan rétt á sér. Að vísu er á köflum nokkuð erfitt að leggja þennan veg, og má gera ráð fyrir, að hann kosti um 30 þús. krónur. En hann mundi setja landbúnaðinn í Álftafirði í samband við Ísafjörð og þorpið í Súðavík, og mundi það verða til mikilla hagsbóta fyrir bændur og flýta mjög fyrir ræktun í Álftafirði. Ég veit, að það eru margar till., sem hér liggja fyrir sem síður bæri að samþ. og síður yrðu samþ., ef hv.þdm. hefðu næga þekkingu á þeirri þörf, sem er fyrir þennan veg. Út af þeim orðum, sem féllu hjá hv.frsm. um Krýsuvíkurleiðina, vil ég taka það fram, að ég hafði fyrirvara um það sakir þess, að ég hafði ekki átt kost á að kynna mér það atriði nægilega, og ég held, að það sé a. m. k. ótímabært að samþ. þá leið, og sýnist betur henta að samþ.till.hv. 2. þm. Rang.

*Pétur Magnússon: Ég hefi borið fram á þskj. 319 brtt. við I. lið frv. á þskj. 204, og ætla að fara um hana nokkrum orðum. Þessi liður frv. gengur út á það, að leiðin frá Rvík og austur sé tvískipt. Önnur eins og nú um Lækjarbotna, en hin um Hafnarfjörð, Krýsuvík og Selvog. Hv. frsm. vildi skýra þessa gr. frv. þannig, að það ætti að velja um þessa leið, sem þarna væri ráðgerð, og þá leið, sem talað var um 1932, leiðina um Þrengslin. En þetta er, að því er séð verður, ekki rétt. Það er ekki hægt að skilja grg. öðruvísi en þannig, að því skuli slegið föstu, að þetta eigi að vera vetrarleiðin, en ekki verði hugsað um leiðina um Þrengslin. Í grg. segir svo: „Stærsta breyt. í þessu frv. frá núgildandi vegalögum felst undir I, þar sem stungið er upp á því, að Suðurlandsvegur verði tvískiptur austur í Ölfus og ný leið valin um Hafnarfjörð, Krýsuvík og Selvog, aðallega sem vetrarvegur. Höfuðtilgangurinn með lagningu þessarar nýju Suðurlandsbrautar undir I. er að fá eins tryggt samband og unnt er milli Rvíkur og Suðurlandsundirlendisins að vetrarlagi. Hefir þessi leið hin beztu skilyrði í því augnamiði, þar sem hún liggur aðeins 168 m. yfir sjó, þar sem hún er hæst “ Þetta verður ekki skilið á annan hátt en þann, að þótt lögin frá 1932 séu ekki numin úr gildi, þá eigi framtíðarvegurinn að liggja þarna, en ekki um Þrengslin. Það var ekki af sinnuleysi, að ég skipti mér ekki af þessu fyrr en við 3. umr., heldur af því að ég vildi bíða eftir umsögn vegamálastjóra og fá það fram í dagsljósið, hvað þeir, sem bezt skilyrði hafa til að dæma um þessa till., segðu um hana. Þótt mér hrysi hugur við þessari löngu leið og ég heyrði, að þessi till. mætti andúð hjá mönnum úr öllum flokkum, þá vildi ég ekki taka upp andstöðu gegn henni að órannsökuðu máli, því ekki verður til lengdar búið við svo ótrygga vetrarleið austur sem nú er. Mér var það ljóst, að ef rannsókn leiddi það í ljós, að með þessu fengist öryggi fyrir því, að sambandi austur yrði haldið allan veturinn, þá væri sjálfsagt að taka það til alvarlegrar yfirvegunar, hvort ekki bæri að velja þessa leið, þótt löng sé og ýmsir annmarkar á henni. Nú er þetta álit vegamálastjóra komið, og hv.þdm. geta nú kynnt sér það. - Það er prentað sem fylgiskjal með brtt.hv. samgmn. á þskj. 315. Ég vildi leyfa mér að gera nokkurn samanburð á þessari uppástungu í frv. um vegasamband Rvíkur og Suðurlandsundirlendis og á því, sem áður var ráðgert og öllum hv.þdm. er kunnugt, hvernig var, og líka er þeim kunnugt um það vegasamband, sem nú er, og um það, hvernig það hefir gefizt, má fá upplýsingar á bls. 3 í þessari skýrslu vegamálastjóra. Það eru upplýsingar um það, hversu marga daga á hverjum vetri vegurinn hefir teppzt af snjó, og má segja, að það sé oft skemmri tími en við má búast. En í því sambandi er tvennt að athuga. Annað það, að hér á Suðurlandi hefir enginn snjóavetur komið síðan 1920, og hitt það, að mikið fé hefir verið lagt í að moka snjó af veginum til þess að halda honum opnum. Og í þriðja lagi má svo geta þess, að þótt ekki sé talið, að vegurinn teppist lengri tíma, þá er það oft svo, að þótt brotizt sé með bíl yfir heiðina, þá er hún í raun og veru ófær, og svo mikið lagt í sölurnar, bæði slit á bílum og benzíneyðsla, að ekkert vit er í því. En þrátt fyrir það, þótt vetur hafi verið snjóléttur og mikið fé lagt í að moka snjó af veginum og brotizt hafi verið áfram á vegi, sem í raun og veru var ófær, þá er það samt svo, að á sumum vetrum hefir vegurinn verið ófær á þriðja mánuð. Veturinn 1930–1931 er hann tepptur af snjó í 67 daga, og 1932–1933 í 64 daga, og 1933–1934 er hann ófær í 45 daga. Aðra vetur er svo styttri tími, sem vegurinn er tepptur, en aðeins einn vetur, veturinn 1929, er talið, að hann hafi aldrei teppzt, en sá vetur var með einsdæmum mildur og snjóléttur hér á Suðurlandi. En þótt útkoman hafi ekki orðið verri á þeim vetrum, sem hér eru nefndir, þá er það augljóst, að sú hætta er yfirvofandi, að vegurinn geti alveg teppzt hálft árið. Ef hér kæmi líkur vetur eins og nú er á Norðurlandi, þá er ekkert því til fyrirstöðu, að vegurinn geti verið tepptur frá því um veturnætur og fram yfir sumarmál, og jafnvel fram í maímánuð. Mönnum hefir lengi verið það ljóst, hver áhætta það er að hafa vegasambandið milli Rvíkur og Suðurlandsundirlendisins í þessu horfi, og það leiddi til þess, að 1932 - eftir langa rannsókn og bollaleggingar - var ákveðið að leggja nýjan vetrarveg yfir Hellisheiði, og er það sá svokallaði vetrarvegur, sem vegamálastjóri ræðir um í áliti sínu á þskj. 315. Ég hefi hér uppdrátt, sem ég fékk lánaðan hjá vegamálastjóra, og ef hv.þdm. vildu líta á þennan uppdrátt og kynna sér afstöðuna, þá er það að sjálfsögðu velkomið. Þessi Þrengslavegur liggur út af Hellisheiðarveginum ofarlega í Svínahrauni, heldur að vestanverðu við Meitil, eftir sléttu brunahrauni, niður í Ölfus, svo kemur beygja á veginn nálægt bænum vindheimum í Ölfusi. Vegarlengdin frá Vindheimum að vegamótum Suðurlandsbrautar er 16,65 km. Þessi vegur á samkv. lögunum, sem um hann eru sett, aðeins að vera vetrarvegur, enda er tilhögun hans miðuð við það. Það er geri ráð fyrir, að vegurinn verði aðeins 3,5 m. á breidd, en hinsvegar á hann að vera miklu hærri en nokkur vegur, sem við þekkjum hér á landi, og er það vitanlega í þeim tilgangi gert, að snjór hlaðist síður á hann. Þó að það séu liðin 4 ár síðan lögin voru sett um þennan vetrarveg, þá hefir hingað til ekki þótt fært að hefjast handa um að leggja hann. Þetta stafar þó ekki af því, að þörfin fyrir veginn hafi verið vefengd, heldur hefir ekki þótt fært fjárhagsins vegna að leggja fé í hann fyrr en nú, að á síðasta þingi voru samþ. lög um benzínskatt, og var þá ákveðið að verja 70 þús. kr. til þess að byrja á þessari vegagerð. Það má minna á það í þessu sambandi, að benzínskatturinn var í rauninni ekki rökstuddur með neinu öðru en því, að það væri svo aðkallandi þörf fyrir þessa vegagerð og ýmsar aðrar, sem ætlazt var til, að benzínskatturinn gengi til, að ekki væri unnt að bíða lengur með að hefjast handa um þessar vegagerðir, og þó menn virtust vera sammála um það, að skattaálögurnar væru þegar orðnar svo miklar, að illt væri að þurfa að ganga lengra, þá varð það nú samt ofan á, að þörfin þótti svo aðkallandi, að ekki var horft í að bæta þessum skatti við. Það tekur náttúrlega langan tíma að koma allri vegagerðinni í framkvæmd, en það tekur þó ekki nema 7 ár. Ég skal taka það fram, að ég tel sjálfsagt að leggja það fé, sem nú fyrst um sinn verður varið til þessarar vegagerðar, í vegagerð suður Ölfus, af þeirri ástæðu, að sá vegur kemur að fullu gagni jafnharðan og hann er lagður, í stað þess, að vegarspottar, sem lagðir eru á Hellisheiði, koma ekki að gagni fyrr en þeir verða tengdir saman við veginn, sem lagður verður að austanverðu. Þótt það sé að vísu æðilangur tími að bíða eftir þessari vegagerð í 7 ár, þá má samt segja, að það sé nokkur trygging fyrir því, að vegurinn fáist, og er það betra en að þurfa að bíða óákveðinn tíma, ef til vill í áratugi, eins og ég kem síðar að, að líkur eru til, að verði, ef fara ætti hina leiðina. Auk þess ætti að mega gera ráð fyrir því, ef ekki fer allt í kaldakol hér á landi, að tök ættu að vera á því að leggja fram fé úr ríkissjóði til þessarar vegagerðar frekar en nú fæst með benzínskattinum. Það er áætlað, að þessi vegur muni kosta allt í allt 475000 kr., bæði frá vegamótum í Ölfusi að Vindheimum og vegurinn frá Svínahrauni og niður í Ölfus. Þetta er sú leið, sem helzt hefir verið talin fær til þess að koma á vegasambandi milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins, en svo koma þessir hv.þm., sem flutt hafa frv. á þskj. 204, með nýja till. í þessu efni, því að þeir vilja hafa vetrarveg milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins um Hafnarfjörð, Krýsuvík og Ölfus, og ætti sá vegur að koma saman við hinn fyrirhugaða, Þrengslaveg hjá Vindheimum í Ölfusi. Um þessa till. er það að segja, að hún er borin fram algerlega án rannsóknar á þessu fyrirhugaða vegarstæði og án þess að eiginlega sé hægt að sjá, að þeir hv.þm., sem hafa flutt þessa till., hafi gert sér nokka grein fyrir málinu í raun og veru. Það verður ekki séð, að leitað hafi verið umsagnar vegamálastjóra um þetta fyrr en eftir að till. kom fram á þinginu, og það hefir komið fram við þá bráðabirgðarannsókn, sem framm fór á þessu máli, að till. eins og hún var upphaflega borin fram er gersamlega vanhugsuð og alveg óframkvæmanleg. Vegamálastjóri fer í yfirliti sínu allýtarlega inn á þetta. Hann bendir á það, að ef velja ætti þessa leið, þá komi til greina að hafa vegarstæðið fyrir vestan Sveifluháls og fyrir sunnan Mælifell, en þar eru talin vera snjóþyngsli, enda er sumsstaðar á milli þröngra hálsa að sækja. Svo bendir vegamálastjóri á það, að það sé m. a. mikill ókostur á þessari leið, hversu erfitt sé að ná í ofaníburð, þar sem sumsstaðar eru meira en 30 km. milli malargryfja. Það liggur í augum uppi, hvað viðhaldið er dýrt af þessum ástæðum m. a. Þessi vegur er talinn vera um 103 km. á lengd að Ölfusá, og kostnaðurinn samkvæmt áætlun vegamálastjóra er 1 millj. og 313 þús. kr., en aftur á móti er gert ráð fyrir, að Þrengslavegurinn kosti 475 þús. kr. og verði 71 km. á lengd frá Reykjavík til Ölfusár. Það liggur þannig í augum uppi, að til þess að nokkurt vit gæti verið í að velja þessa leið, yrði hún að hafa einhverja stóra kosti fram yfir hina, þar sem hún er miklu lengri og dýrari. Ég skal geta þess, að vegamálastjóri hefir sagt mér, að þessi áætlun, sem prentuð er sem fskj. með brtt. samgmn. á þskj. 315, muni miklu frekar reynast of lág en of há. Ég lít svo á, að hér verði að gera einhverja breytingu frá því, sem nú er, því að Sunnlendingar geta ekki lengur búið við það, að vegasambandið austur teppist mikinn hluta vetrar eða jafnvel allan veturinn. Eins og málið liggur nú fyrir, er aðeins um tvær leiðir að velja sem vetrarveg. Hitt eru allir sammála um, að sumarleiðin eigi að liggja áfram framhjá Kolviðarhóli yfir Hellisheiði og Kamba niður í Ölfus. Ég fyrir mitt leyti tel vandalaust að velja á milli þessara tveggja leiða, þegar litið er á þá rannsókn, sem fyrir liggur. Það, sem fyrst kemur til greina, er lengd vegarins. Vegurinn frá Reykjavík um Þrengslin verður 71 km., eins og ég hefi drepið á. Lengd vegar er náttúrlega veigamikið atriði, því að flutningskostnaður er fyrst og fremst miðaður við lengd veganna, en þetta atriði eitt ræður náttúrlega ekki úrslitum. Það ber að líta á þetta atriði af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi vegna kostnaðarins við vegagerðina sjálfa og svo vegna kostnaðarins við notkun vegarins. Ef reiknað er með því, að bíllinn þurfi að fá 30 aura fyrir hvern km., sem hann fer, þá kostar bílferðin frá Ölfusá til Reykjavíkur um Þrengslaleiðina 42,60 kr. á 1½ tonns bíl, en ef farið væri eftir hinni leiðinni, þá yrði þetta 61,80 kr. Þá er það mjög veigamikið atriði í mínum augum, að ef leiðin um Krýsuvík og Selvog yrði valin þá er fyrirsjáanlegt, að Sunnlendingur verða að bíða langan tíma eftir fullkomun vetrarvegasambandi við höfuðstaðinn. Ef þessi vegur yrði aðeins lagður með fé af benzínskattinum, þá mundi það taka 20 ár að koma veginum frá Ölfusárbrú til Rvíkur með sama framlagi og áætlað var til þessa vegar á síðustu fjárlögum. Það liggur í augum uppi, að fyrir þá, sem eiga svo að segja tilveru sína undir því, að sæmilegt vegasamband fáist þessa leið, er það allt annað en skemmtilegt að þurfa að bíða í áratugi eftir að fá viðunandi vegasamband við höfuðstaðinn. Þessi hlið málsins er því allveigamikil. En þrátt fyrir þetta gæti ég sætt mig við hina leiðina, ef hægt væri að sannfæra mig um, að hægt væri að fá öruggt vegasamband með því að fara hana, en mér virðist alls engin trygging fyrir því. Það er að vísu rétt, að vegurinn vestan við Sveifluháls er kringum 60 m. lægri en Þrengslavegurinn, þar sem hann er hæstur. Hinsvegar telur vegamálastjóri, og er enda hægt að sjá það á kortinu, að á alllöngu svæði sé vegarstæðið á leiðinni gegnum Hafnarfjörð og Krýsuvík allt annað en álitlegt, vegna þess að vegurinn liggur sumsstaðar á milli tveggja hálsa, sem tiltöluleg, stutt er á milli, en það þarf ekki að minna á það, að það er meiri hætta á því, að fannkyngi hlaðist þar, sem svo hagar til, að krappt er milli hæða og hálsa. Hinsvegar skal ég játa það um Þrengslaveginn, að það er dálítill spotti milli Lambafells og Meitils, sem er nokkuð þröngur milli hæða, en það er miklu styttri vegur en á Reykjanesinu. Mér kemur samanburðurinn á þessum tveim vegarstæðum þannig fyrir sjónir, að það sé mjög vafasamt, hvort sú leið, sem nú hefir verið stungið upp á, hafi nokkra kosti til að bera fram yfir hina leiðina, en hitt ætti öllum að vera augljóst, að hún hefir marga og mikla annmarka, sem hin leiðin hefir ekki. Í þessu sambandi er einnig vert að benda á það, að þó mönnum vaxi ekki í augum sá tími, sem vegurinn yfir Hellisheiði hefir verið ófær undanfarin ár eftir skýrslu vegamálastjóra, þá ber að líta á það a. m. k., að eftir að vegasamband er komið aðra leið, þarf ekki að gera ráð fyrir, að stórfé verði varið árlega til þess að halda Kambaleiðinni opinni, og mun það fara svo, að þessi nýi vetrarvegur, hvort sem hann liggur um Þrengslin eða Selvog, yrði nálega eini vegurinn marga vetur. Þetta atriði getur því orðið miklu veigameira en séð verður fljótt á lítið. Ástæðan fyrir því, að ég hefi borið fram till. um að fella úr frv. ákvæðið um veg gegnum Hafnarfjörð, Krýsuvík og Selvog er sú, að ég tel óhagstæðara fyrir Suðurlandsundirlendið, að vetrarvegur verði valinn um þessa leið. Það þarf því ekkert að koma hv.frsm. undarlega fyrir sjónir, að ég skuli koma fram með þessa till., en hitt get ég náttúrlega betur skilið, að hv.frsm. sé hissa á því, að ég skuli um leið hefjast handa og bera fram till. um, að vegurinn frá Hafnarfirði til Krýsuvíkur verði tekinn í tölu þjóðvega, og skal ég með örfáum orðum gera grein fyrir, hvað fyrir mér vakir í því efni. Fyrir mér er þetta aðeins málamiðlunartill. Það er kunnugt, að forráðamenn Hafnarfjarðar hafa hugsað sér að hefjast handa um framkvæmdir í Krýsuvík. Hafnarfjarðarkaupstaður hefir fengið heimild til þess að taka hana eignarnámi, og þegar ég hafði kynnt mér þetta mál og séð umsögn vegamálastjóra og skýrslu um málið, þá var mér það ljóst, að það hlutu að hafa blandazt aðrir hagsmunir hér inn í heldur en hagsmunir Suðurlandsundirlendisins. Ég þóttist ekki geta komið auga á, að þarna væri um að ræða annað en hagsmuni Hafnarfjarðar. Nú finnst mér að sjálfsögðu ekki ósanngjarnt, að þessi kaupstaður sé styrktur af ríkinu til þess að fá vegasamband við þetta eina vélræktaða land, sem hann á kost á að fá, og ég vil þess vegna fyrir mitt leyti ekki setja fótinn fyrir það; ég hefi enga löngun til þess að koma í veg fyrir hagsmuni Hafnarfjarðar, en mér þykir það of dýru verði keypt, ef vegagerðin milli Krýsuvíkur og Hafnarfjarðar á að kosta það, að Suðurlandsundirlendið fær miklu lengra og óhagstæðara vegasamband við höfuðstaðinn heldur en það, sem hingað til hefir verið ráðgert. Þess vegna vil ég láta fara hina leiðina og taka veginn milli Hafnarfjarðar og Krýsuvíkur í tölu þjóðvega. Vegamálastjóri hefir sagt, að þarna megi gera bílfæran sumarveg fyrir kringum 20000 kr., og er það ekki há upphæð borið saman við það, sem varið er til vegagerðar árlega, og ef þetta yrði gert, þá virðist mér, að Hafnarfjörður fengi fullkomlega það, sem hann á kröfu á. Hitt getur Hafnarfjörður ekki heimtað, að farið verði að leggja nýjan veg austur fyrir heiði bara til þess að „trafikin“ komist gegnum Hafnarfjörð. Hann á aðeins kröfu á því að fá sæmilegt vegasamband við Krýsuvík. - Þetta var það, sem vakti fyrir mér, þegar ég bar fram þessa málamiðlunartill. Um Selvoginn, sem er einu byggða plássið milli Ölfuss og Krýsuvíkur, er það að segja, að þótt það sé náttúrleg, gott fyrir íbúa þessa staðar að komast í vegasamband, þá nær það engri átt að leggja millj. króna veg fyrir þá hundrað menn, sem þar búa, enda hefir vegamálastjóri upplýst, að hægt væri að fullnægja þessari þörf með því að ryðja veg frá Vindheimum út í Selvog. Ég hefi nú gert grein fyrir brtt. á þskj. 319 og vona, að hv.þdm. skoði málið frá öllum hliðum, og vil ég sérstaklega mælast til þess að þeir taki ekki afstöðu til málsins fyrr en þeir hafa ýtarlega athugað till. og skýrslur vegamálastjóra, því að hann hefir beztu skilyrðin til þess að dæma um það, hvor leiðin sé heppilegust í þessu efni.

Magnús Guðmundsson Ég á tvær brtt. á þskj. 321 viðvíkjandi tveim vegum í Skagafirði, þ. e. Skagaveg frá Sauðárkróki um Heiði, Laxárdal og Skaga að Hrauni, og hinn frá Víðimýri að Goðdölum. Mér skildist á hv.frsm. samgmn., að þessir vegir hefðu ekki fundið náð fyrir augum hans. Honum fannst, að ef þessir vegir væru teknir í þjóðvegatölu, þá væru engir vegir eftir sem sýsluvegir. Ég held, að hv.frsm. sé þessu heldur ókunnugur, en ég get upplýst fyrir honum, að þó eru eftir margar sveitir, t. d. Sæmundarhlíð, Reykjaströnd og allir dalirnir austan fjarðarins, sem munu vera 5. Um öll þessi svæði þarf vegi, svo það er sannarlega nóg verkefni eftir, þó þessir vegir gangi frá. Hv. frsm. gerði mikið úr því, að upp væri tekinn vegurinn frá Grundarstokk á veginn fyrir norðan Gljúfurá. Auðvitað er ég þakklátur fyrir það, en þessi vegur er fremur stutt leið. Ég skal upplýsa, að í þessa vegi, sem ég flyt brtt. um, er sýslan búin að leggja stórfé. T. d. er Skagavegurinn orðinn bílfær að Heiði, eða nokkru lengra, en svo þarf hann auðvitað viðhald og framlengingu um Laxárdalinn og út Skagann. - Ég vil leiðréttu þær ýkjur, að Hraun sé úti á Skagatá; þangað er alllangt frá Hrauni. - Ég hefi leitazt við að athuga, hvaða vegir hafa verið teknir upp í þjóðvegatölu í frv., og ég verð að segja, að það er ekki minni sanngirniskrafa um þessa vegi en marga aðra, sem teknir hafa verið. Ég vil því vænta, að hv.n. setji sig ekki á móti því, að þessir vegir verði teknir með, þar sem þeir eru sveitunum bráðnauðsynlegir, einkum þegar mjólkurbúið er komið upp í héraðinu og aðflutningar þurf, að vera því greiðari. Á sumrum er bílfær kafli út eftir Skaganum og einnig frá Víðimýri nokkuð frameftir, stundum jafnvel alla leið að Goðdölum. - Það þarf vitanlega mikið fé í alla þessa vegi, en það má skoða sem hjálp til sveitarfélaganna, og það er ekkert álitamál, að fyrir mitt kjördæmi eru þessir vegir miklu meira virði en sá stutti kafli frá Grundarstokk að Gljúfurá, sem tekinn er upp í frv. Ég hirði svo eigi að fara fleiri orðum um þessu vegi. En hv.frsm. nefndi Vatnsskarðið sem sérstaka leið fyrir Skagafjörð, en það er vitanlegt, að það er alfaraleið milli sýslna og landsfjórðunga, og því alls ekki sérstaklega fyrir Skagfirðinga. Svipað er að segja um leiðina yfir Lágheiði. Ég get ekki stillt mig um að fara nokkrum orðum um Krýsuvíkurleiðina. Það er auðséð, að stórum aukinn kostnaður verður við alla þessa nýju þjóðvegi, jafnvel þó Krýsuvíkurvegurinn gangi undan. Það er eins og opnazt hafi ný peningalind fyrir hv. stjórnarflokkum síðan í fyrra, því að þá vildu þeir lækka framlög til sýsluveganna.

Það var Jón á Reynistað

. Nei, það var hv.þm. S.-Þ., sem stóð fyrir því í fyrra, en svo er stefnufestan ekki meiri en það, að nú kemur þessi sami maður með millj. vegi, sem hann vill láta ríkissjóð taka á sínar herðar. Ég skil ekki, hvaða peningalind þeir hafa fundið, sem þeir ætla að ausa úr á næstu árum. Og veigaminni rök hefi ég sjaldan heyrt fyrir máli en fyrir þessum vegi. Þetta mál má heita órannsakað, en hingað til hefir það ekki þótt ráðlegt að taka nýjar leiðir í þjóðvegatölu fyrr en búið væri að athuga þær vel og rannsaka, t. d. hvað lengi þær væru færar o. s. frv. Annars skal ég benda á, að þskj. 315, sem flytur veigamiklar upplýsingar frá vegamálastjóra, var ekki útbýtt fyrr en í dag, og hefi ég því ekki séð það fyrr en á fundi í morgun, og finnst mér það til nokkuð mikils mælzt, að þm. taki afstöðu til málsins eftir stundar athugun á einum fundi. Ég get ekki neitað því, að mér finnst till.hv. 2. þm. Rang. mun skynsamlegri. Hann vill ekki sem þm. kjördæmis austanfjalls fórna Þrengslaveginum fyrir lítið öruggari en miklu lengri leið um Krýsuvík. En hann vill einnig bæta úr þeirri þörf, sem er á að bæta samgöngur milli Hafnarfjarðar og Krýsuvíkur. Og ég sé enga ástæðu til þess, að láta það liggja í láginni, að sú saga gengur í þinginu, að þessi leið sé fundin af hv.þm. Hafnf. til þess að fá samgöngur við Krýsuvík. Ég segi bara söguna eins og hún gengur, að þetta muni vera nokkurskonar fórn á altari samvinnunnar milli stjórnarflokkanna. Hinsvegar sé ég, að vegurinn kostar of fjár og verður ekki lagður nema á löngum tíma. Ég vil því taka undir till.hv. 2. þm. Rang. um að taka fullt tillit til þarfa Hafnarfjarðar, en mér þykir undarlegt, ef fórna á hagsmunum Árnesinga og Rangæinga fyrir hagsmuni Hafnfirðinga. þegar boðið er að bæta aðstöðu Hafnfirðinga án þess að skerða rétt Sunnlendinga.

Frsm. (Thor Thors) Allshn. hefir tekið þetta mál til nýrrar yfirvegunar og orðið ásátt um að bera fram þær brtt., sem eru á þskj. 327. Sú fyrsta er um kjördaginn, og er við 4. gr. Það er ákveðið þar, að allar bæjarstjórnar- og hreppsnefndarkosningar í þeim hreppum, þar sem 3/4 hlutar íbúanna eru búsettir í kaupstað, fari fram síðasta sunnudag í janúar, en aðrar hreppsnefndarkosningar síðasta sunnudag í júní. Ég vil geta þess, að það hefir misritazt maí- í stað júnímánuður, og er verið að prenta þær upp. Eins og öllum hv. dm. er kunnugt, komst sú breyt. inn við 2. umr., að svo var ákveðið í 17. gr., að bæjarstjórnir og hreppsnefndir í þeim kauptúnum, sem eru sérstakt hreppsfélag, skyldi kjósa hlutfallskosningum. Við teljum ekki þessi takmörk eðlileg, þar sem slíkt mundi leiða til þess, að hlutfallskosningar yrðu viðhafðar í sumum hinna minni kauptúna, sem eru sérstakt hreppsfélag, en hinsvegar ekki í stærri kauptúnunum, sem engu síður er í rauninni ástæða til að viðhafa hlutfallskosningu i, þar sem svo er ástatt, að í allflestum hinna stærri kauptúna er flokkaskiptingin orðin greinileg í hreppsmálefnum engu síður en landsmálefnum almennt. Fyrir því viljum við láta breyta 17. gr. í það horf, að hlutfallskosningar verði viðhafðar í öllum þeim hreppum, þar sem 3/4 hlutar íbúanna eru búsettir í kaupstað, en láta svo ennfremur haldast heimildina fyrir 1/10 hl. kjósendanna til þess að krefjast hlutfallskosninga. Við viljum þó takmarka heimildina við það, að það sé nóg, að 25 kjósendur krefjist þess. Það stendur í brtt. 20, en það hefir misprentazt og verður leiðrétt í endurprentuninni. - Þá er 3. brtt.n., sem er um það, að 21 dagur eigi að vera nægilegur framboðsfrestur, en ekki 28, eins og gert er ráð fyrir nú í frv. Þar sem kosningarnar fara fram síðasta sunnudag í janúar, teljum við nægilegt, að listum sé skilað eftir áramót, en þurfi ekki að ganga frá þeim fyrir áramót. - 4. brtt. er nánast leiðrétting, því að frv. var upphaflega þannig samið, að það var gengið út frá því, að það yrðu allsstaðar hlutfallskosningar, og því talað almennt um umboðsmenn við kosningar, en það er vitanlegt, að þegar kosningin er óhlutbundin, er ekki hægt að koma við að hafa umboðsmenn, því að þá eru í rauninni allir kjósendurnir í kjöri, en enginn sérstakur. - 5. brtt. er einnig leiðrétting. Það hafði gleymzt hjá þeim, sem samið hafa frv., að vitna til breyt. á l. nr. 59 frá 1929, síðari málsgr., og hefir n. nú gert það. - Ég ætla ekki að svo stöddu að ræða hinar aðrar brtt., sem fram eru komnar, að undantekinni brtt. á þskj. 260, sem 1. flm. hefir gert nokkra grein fyrir. Ég sé ekki betur en að eftir þessum brtt.n. um hlutfallskosningar og kjördag þá geti þeir flm. tekið aftur sínar fyrstu brtt. En um hinar vil ég segja það, að ég tel þær óþarfar og aðeins röskun á kaflaskiptingu og niðurröðun efnisins.

*Gísli Guðmundsson: Ég hefi leyft mér ásamt hv. 2. þm. Árn. og hv.þm. A.-Sk. að flytja brtt. við 23. og 25. gr. frv En þær eru mjög einfaldar og þarfnast ekki langrar skýringar. Þær eru um það, að þegar óhlutbundnar kosningar í hreppsnefnd fara fram, sé ekki skrifað á kjörmiða kjörskrárnúmer þeirra kjósenda, sem atkvæði er greitt, heldur skrifuð nöfnin í staðinn. Og brtt. okkar fara í þá átt, að kjörmiðanum verði breytt í samræmi við þetta. Það hefir komið í ljós á ýmsum þeim stöðum, þar sem hreppsnefndarkosning hefir verið skrifleg, að hún hefir verið framkvæmd á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir, og einnig í þeim kosningalögum, sem nú gilda, að á þessu hafa verið ýms vandkvæði. Það er talsverðum erfiðleikum bundið, og getur a. m. k. tekið æðilangan tíma fyrir fólk, sem ekki er nú vant svona hlutum, að þurfa að leita uppi á stórri kjörskrá nöfn þeirra manna, sem þeir vilja kjósa, ef um fleiri hundruð kjósendur er að ræða í hreppnum. Og mér er kunnugt um dæmi þess, að úr þessu hefir orðið talsverður ruglingur og misskilningur og menn kosið aðra heldur en þeir hugsuðu sér, og það kemur af því, að menn villtust á númerum á kjörskránni. Það er því okkar skoðun, að réttari tilhögun sé, að kjósendur blátt áfram skrifi á kjörmiðann nöfn þeirra manna og heimili, sem þeir vilja kjósa. Og ég get ekki séð, að á því séu neinir áberandi gallar. Ég sé það nú, að á þskj. 326 eru brtt. frá 2 öðrum þm., sem ganga nokkuð í sömu átt, og álit ég, að þar sé rétt að farið. En mér virðast þær ekki nógu greinilegar, því það getur verið í ýmsum tilfellum ónóg að skrifa nafn mannsins, því oft eru í sömu sveit fleiri menn með sama nafni og föðurnafni; þarf því að taka heimilisfangið fram líka.

*Jón Pálmason: Ég hefi leyft mér ásamt hv. 7. landsk. að flytja hér nokkrar brtt., sem eru á þskj. 326. Eru þær fluttar í samræmi við þær skoðanir, sem ég hélt fram við 2. umr. málsins, og ganga fyrst og fremst út á það að gera greinilega upp á milli kosningar á aðalmönnum og varamönnum í þær nefndir, sem hér er um að ræða, þegar óhlutbundnar kosningar fara fram. Því að ég lít svo á, að það lendi alla tíð í ruglingi um þessar kosningar, ef kosning á aðalmanni og varamanni á að fara fram samtímis. Ég ætla ekki að fara langt út í þessa till. En ég skal geta þess um þá fyrstu, sem fer fram á, að ekki sé heimilt að skipta hreppi í kjördeildir til óhlutbundinna kosninga, að hún er sprottin af því, að það er annmörkum bundið, að hafa sama hrepp í mörgum kjördeildum, þegar á að kjósa í tvennu lagi aðalmenn og varamenn. Enda lítum við flm. svo á, að engin nauðsyn sé fyrir hendi að skipta hreppi í kjördeildir við sýslunefndar- eða hreppsnefndarkosningar, enda hafa ekki kröfur komið fram um það. Það hefir gengið nokkuð vel að kjósa á þingstað hreppsins fram að þessum tíma. Ef mönnum á annað borð er það áhugamál, að kjördeildarskipting fari fram í stórum hreppi, þá er ákaflega einföld leið til, sem sé sú, að fá fram hlutfallskosningu. Þá skal ég aðeins víkja að því atriði, sem síðasti ræðumaður minntist á, að skrifa nöfn, en ekki númer. Ég tel það að öllu leyti heppilegra fyrirkomulag, og get undirstrikað allt, sem hann tók fram um það. En það er aðeins að athuga við hans till., að þar er gert ráð fyrir, að kosnir séu saman aðalmenn og varamenn, og þess vegna hlýtur seðillinn að verða á annan veg heldur en eftir þeim till., sem við leggjum fram. Hitt má vel vera, að nauðsynlegt sé að kveða skýrar á um það, að heimilisfangið þurfi að skrifa líka. Get ég mjög vel fallizt á það að bæta því inn í till., því að ég finn, að skoðanir okkar falla saman um þetta atriði, en aðalatriðið, sem liggur til grundvallar fyrir þessari till., er það, að eigi að kjósa sitt í hvoru lagi aðalmenn og varamenn.

*Jónas Guðmundsson: Ég sé nú, að allshn. hefir tekið þessar till. mínar til athugunar - og endurbótar vil ég segja - , og er ég henni þakklátur fyrir það. Þó hefði ég nú kunnað því betur, að sú skipun hefði verið á brtt. mínum, sem þar er ráðgerð, þar sem mér finnst ákvæðið í 17. gr. alls ekki falla inn í þann kafla, sem greinin stendur í, en ég vil ekki gera það að neinu ágreiningsatriði, eða fella till.allshn. Það er rétt, sem einn af þm. hefir bent mér á, að eftir mínum till. gæti rekizt á að hafa hlutbundnar kosningar í hreppum, sem ekki eru kauptún, við þau ákvæði, sem eru í þeirri grein, sem ég orðaði sem 4. gr. Því að þá yrði kosningin að fara fram í janúarmánuði, en ekki í maíeða júnímánuði, eins og ég ætlaðist til, að yrði í sveitahreppum. En af þessum ástæðum, og líka af því, að ég geri ráð fyrir að till.n. hafi óskiptara fylgi en mínar till., og þar sem þær fela í sér nákvæmlega það, sem ég vil stefna að í mínum brtt., þá lýsi ég yfir því, að ég tek mínar brtt. á þskj. 260 aftur, og mun veita brtt.n. að því leyti, sem þær snerta greinina, sem ég hefi gert till, um, mitt lið í þinginu.

*Gísli Guðmundsson: Ég þykist nú sjá á undirtektum hv.þm. A.-Húnv., að sennilega getur orðið samkomulag um brtt. á þskj. 282 og brtt. á þskj. 326 viðvíkjandi fyrirkomulagi kjörseðlanna. En það eru náttúrlega þar atriði, sem hefðu þurft nánari athugunar við, og fyrir mitt leyti hefði ég helzt viljað óska, að málinu verði frestað til næsta dags. Annars er þetta spursmál um kosningu varamannanna talsvert erfitt viðfangs. Við flutningsmenn brtt. 282 létum það fyrirkomulag haldast, sem samþykkt var við 2. umr., að kjósa aðalmenn sér og varamenn út af fyrir sig í einu, en þó í sama kjörseðli. En ég viðurkenni, að það er alveg rétt, sem hv.þm. A.-Húnv. segir og hv. 2. þm.N.-M. benti hér á við 2. umr., að þetta er dálítið andkannalegt að því leyti, að vitanlega getur farið svo, að sami maður verði kosinn bæði sem aðalmaður og varamaður, og verði menn í nokkrum vanda um það, hverja þeir eigi að kjósa sem aðalmenn og hverja sem varamenn. Auðvitað kemur ekki til greina um árekstur við sjálf úrslitin, vegna þess að ákveðið er í frv., að aðalmenn skuli taldir fyrst, og úrskurðar það um aðalmennina. Hinir koma ekki til greina, sem kosnir eru sem varamenn; en þetta er þó dálítið erfitt viðfangs, og það hefir enginn viljað koma fram með till. um það, að varamenn yrðu þeir, sem næstflest fengju atkv., en náttúrlega væri það hugsanlegt fyrirkomulag. Ég get ekki í sjálfu sér séð, að það myndi þurfa að verða verulega til tjóns, eða hafa í för með sér úrslit, sem færu í bága við það, sem lögin stefna að, vegna þess að þessi kosningaaðferð, að kjósa óhlutbundið, myndi aðallega og líklega eingöngu koma til greina í þeim hreppum, þar sem tiltölulega lítill ágreiningur væri um flokka, en kosið eftir persónulegu trausti á mönnum.

Kom brtt. við 2. umr. um þetta?

. Ég man nú ekki eftir því. Annars vildi ég óska, að forseti sæi sér fært að fresta málinu um einn dag, til þess að þeir, sem að till. standa, geti rætt um þetta. Till. á þskj. 326 kom ekki fram fyrr en nú á fundinum, og þess vegna var ekki tækifæri til þess að ræða um þetta á undan. En sé nú ekki um að ræða að fresta málinu, tel ég aðgengilegra að samþykkja till. okkar á þskj. 282, vegna þess að hún er ýtarlegar orðuð. Því að það er ekki gerlegt fyrirkomulag, að skrifa nöfn mannanna einungis. Heimilisfangið verður að fylgja.

Frsm. (Thor Thors) Það, sem brtt. á þskj. 282 og 326 miða að, er aðeins fyrirkomulagsatriði, hvort réttara sé að láta menn skrifa nöfn þeirra, sem þeir vilja kjósa, í stað þess að hafa tölu, eins og er í núgildandi lögum. Mér finnst ekki veigamikið atriði, hvor aðferðin er höfð. En ég hefði haldið, að einfaldara væri að skrifa 10 tölur heldur en að þurfa að skrifa nöfn og heimilisfang 101 manna. Ég held, að það myndi margur kjósandi villast í þeim efnum, ef hann þyrfti að skrifa svo mörg nöfn, og yrði til þess að gera marga seðla ógilda. Maður sér, hve margir ógildir seðlar verða við alþingiskosningar, ekki sízt utankjörstaðarseðlar, og þó er miklu einfaldari kosningaraðferð þar en gert er ráð fyrir hér. En hvað viðvíkur brtt.hv.þm.N.-Þ. á þingskjali 282, þá er þar ekki stigið sporið til fulls, því að flm. hefir láðst að athuga 2. málsgr. 26. gr., þar sem segir um kosningaúrslit og þess háttar. Ef um óhlutbundnar kosningar er að ræða, fer talning atkv. fram með þeim hætti, að formaður kjörstjórnar les upp töluna, sem á kjörseðlinum er. Ef brtt. á þskj. 282 ætti að ná fram að ganga. Þá er óhjákvæmilegt að leiðrétta einnig þessa gr. - Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um brtt.hv.þm. A.-Húnv.; aðalefni í þeim er sama og brtt.hv.þm.N.-Þ., en þó er vert, að þm. geri sér ljóst, að ef þeir vilja samþykkja það, að kosning aðalmanna fari fram sérstaklega og varamanna síðan, þá er einnig nauðsynlegt að samþykkja 1. brtt. á þskj. 326. Því að það yrði ekki hægt þá, að minnsta kosti mjög óþægilegt, að skipta hreppi í fleiri kjördeildir. Kosningin yrði þá að fara fram algerlega í tvennu lagi. Að því leyti er þessi 5. brtt. á þskj. 326 réttmæt. En út af því, sem háttv.þm. A.-Húnv. sagði, að ónauðsynlegt væri að skipta hreppnum í fleiri kjördeildir en eina og að engin krafa hafi komið fram um það, þá veit þm. ofur vel, að samkvæmt kosningalögum til Alþingis er hreppum skipt í margar kjördeildir, og slíkt byggist eingöngu á því, að það er hagræði fyrir almenning að geta kosið á fleiri en einum stað. Hv. þm. A.- Húnv. hefir hinsvegar gætt þess að samræma 26. gr. við hinar aðrar brtt. sínar. En ég hygg, að síðasta brtt. hans, b-liður undir tölunni 5, eigi ekki við rök að styðjast, því að 3. málsgr. 26. gr., sem hann vili láta fella niður, hljóðar svo: „Um það, ef kosningu í kjördeild þarf að fresta eða fellur niður, eða ef atkvæðasending kemur ekki til skila til yfirkjörstjórnar í tæka tíð eða ferst með öllu, fer í samræmi við gildandi ákvæði um kosningar til Alþingis.“ Um þetta verður vitanlega að hafa ákvæði í frv., því að það kemur alltaf fyrir, að einhversstaðar er skipt í kjördeildir, þar sem um hlutfallskosningar er að ræða. Ég hefi nú vikið nokkuð að þessum brtt., og allshn. gerir sem sagt ekki að neinu kappsmáli, hvaða aðferð menn hafa við kosningar á aðalmönnum og varamönnum. En ég vildi aðeins biðja hv.þm., sem bera fram þessar brtt., að gæta þess að samræma þær að öllu leyti frv. eins og það er, svo að hægt sé að samþykkja þær í heild.

Forseti (JörB): Viðvíkjandi því að taka málið út af dagskrá og fresta umr. vil ég geta þess, sem kunnugt er, að málið er búið að vera lengi til meðferðar, og að loknum fundi í dag má gera ráð fyrir, að fundur hefjist ekki í d. fyrr en á laugardaginn kemur, svo að frestun umr. þýðir bið þangað til. Ég fyrir mitt leyti hefi ekkert á móti því að taka málið út af dagskrá, en vil gjarnan heyra álit hv.frsm.allshn.

Frsm. (Thor Thors) Eins og hæstv. forseti gat um, hefir þessu máli seinkað dálítið í d. Ég fæ ekki betur séð en ef einhverjar misfellur eru á afgreiðslu frv. hér í d., mætti leiðrétta þetta í Ed., og gæti frv. þar fengið þá meðferð, sem æskileg er. Því að þar sem fundir hefjast hér ekki aftur fyrr en á laugardag, er bagalegt að fresta málinu enn á ný talsverðan tímar.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Ég finn ástæðu til þess að þakka það, að flm. þessara till. hafa tekið til greina tvær bendingar frá mér, en þó hafa till. frá mér í sömu átt verið látnar falla áður í d. Það er sem sé komin fram brtt. um það, að kjósa ekki saman varamenn og aðalmenn. Það er ábyggilegt, að sú kosningaraðferð er algerlega óframkvæmanleg, að kjósa þá saman á sama lista, eins og áður var gert ráð fyrir. Um brtt. á þskj. 282 og 326 er það að segja, að ég felli mig að öllu leyti betur við þá síðarnefndu. Mér finnst einmitt þurfa að bæta við 25. gr., þar sem rætt er um að skrifa nöfn þeirra manna á kjörseðlana, sem á að kjósa, að skrifa skuli nafn, föðurnafn og heimilisfang þeirra, sem á að kjósa. Mér er að vísu ljóst, að með því að láta skrifa nöfn í staðinn fyrir númer er dálítið horfið frá þeirri leynd, sem ætlazt er til, að sé yfir kosningum, því að frekar má þekkja rithönd manna af þremur orðum heldur en af tveimur tölustöfum. Hitt er líka vitanlegt, að menn hafa oft flaskað á númerum á mönnum, og hafa fallið atkv. á menn, sem almenningur hefir vitað, að engum datt í hug að kjósa. Menn grípa töluna næstu fyrir ofan eða neðan, og mætti færa mörg dæmi til að sanna það. Þess vegna held ég, að þó að kosningin að einhverju leyti hverfi frá þessari leynd, sem ætlazt er til í kosningum, þá verði það að vera svo frekar en að fá töluverðan hl. af atkvæðum öðruvísi greidd heldur en menn hafa ætlazt til. Ég hefi áður bent á það, að vafasamt gæti verið að láta þessar kosningar fara fram á síðasta sunnudegi í júní, ef svo stæði á, að þá ættu jafnframt að fara fram alþingiskosningar. En brtt.allshn. á þskj. 325 bætir úr þessu. Ég tel því málið vera komið í sæmilegt horf, ef brtt. á þskj. 326 og 327 verða samþ. Þó mun ég leggja fram skrifl. brtt. þess efnis, að tekið skuli fram á kjörseðli föðurnafn og heimilisfang, svo að ekki verði um villzt, við hvern er átt.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt svo hljóðandi skrifl. brtt. frá hv. 2. þm.N.-M.: „Við 4. lið. Á eftir orðunum „kjörseðilinn nöfn“ komi: föðurnöfn og heimilisfang“. Till. er skrifl. og auk þess of seint fram borin, svo að veita verður tvenn afbrigði frá þingsköpum til þess að hana megi taka til meðferðar á fundinum.

*Hannes Jónsson: Mér finnst koma æ betur og betur í ljós, hversu mjög er hér flanað að breyt. á þessum lögum, án þess að nokkur nauðsyn reki til. Eins og nú háttar, er trygging fyrir því, að í hreppsnefndum sitji ávallt kunnugir menn, sem geta leiðbeint þeim nýju. Þessu öryggi er nú kippt burtu með því að láta kjósa alla hreppsnefndarmenn í einu. Þetta getur orðið til þess, að hreppsnefnd verði næstum eingöngu eða eingöngu skipuð ókunnugum og óvönum mönnum. Þessi breyting ein út af fyrir sig getur því orðið til mikils spillis. Það sést bezt á þeim mörgu brtt., sem fram eru komnar, hve mjög vantar á það, að málið sé komið í viðunanlegan búning á þessu millistigi frá því fyrirkomulagi, sem nú er, og til algerðra hlutfallskosninga, eins og sósíalistar vilja. Mér finnst með frv. óhjákvæmilega stefnt í þá átt, sem hv. 6. landsk. ætlast til, enda sér það á, að hann er ánægður, því að hann tekur sínar brtt. aftur, er brtt.allshn. koma fram. Vera má þó, að allshn. stigi það spor, sem hún er að stíga með brtt. sínum, óviljandi og sjái ekki fyrir afleiðingarnar. Mér þykir það miður, að hv.þm. A.-Húnv. skuli hafa með 1. brtt. sinni kippt því burtu úr frv., sem var til bóta, að kjósandi geti neytt kosningarréttar síns í hvaða kjördeild hreppsins sem er, þegar um fleiri en eina er að ræða, til þess að aðgangur að kosningunni verði greiðari en ella. Það er í anda lýðræðisins að gera mönnum sem léttast fyrir um að neyta kosningarréttar síns. En þessi brtt. fer í öfuga átt. Þá sýnist mér, að ákvæði 5. brtt. frá hv.þm. A.-Húnv. komi í bága við ákvæði XVI. kafla, um sýslunefndarkosningar. Þar er sagt, að kosning skuli fara fram á sama tíma og kosið er til hreppsnefndar og vera stjórnað af sömu kjörstjórn. Það getur þó varla verið meining hv.þm. A.-Húnv., að sýslunefnd sé kosin á einum stað, en hreppsnefnd ef til vill á þremur undir sömu kjörstjórn. Og hvernig á að lesa upp nöfn aðalmanna og kjósa varamenn þegar á eftir, ef kosið er í mörgum kjördeildum? Það er auðséð, að hv.þm. A.-Húnv. hefir hér ekki hugsað sér nema eina kjördeild. Þetta og fleira sýnir, að það er ekki ástæðulaust að fresta málinu, svo að hægt sé að gera kosninguna sjálfa svo úr garði með þessu viðrinisfyrirkomulagi, að hún sé framkvæmanleg. En ef það tekst ekki, held ég væri eins gott fyrir þá góðu menn, sem að frv. standa, að stíga sporið fullt og gangast inn á stefnu sósíalista um algerðar hlutfallskosningar. Ég vil þó taka það fram, að ég er gersamlega andvígur þeirri aðferð, og svo veit ég, að er um flest eða öll sveitarfélög. Áhugi fyrir breyt. í þessu efni er ekki til í sveitunum; hann er kominn annarsstaðar frá og stefnir ekki að því að gera kosningarnar eðlilegri eða réttlátari. Þetta er „fabrikerað“ í pólitískum tilgangi í bæjunum, til þess að sósíalistar geti fengið fylgi sitt úti um landið „konstaterað“. En ég álít, að Alþingi ætti ekki að vera að hlaupa eftir slíkum goluþyt. Ég legg því til, að málinu sé frestað og það fái að hvíla sig milli þinga, svo að tækifæri gefist til að koma með rækilegar till. um breytingar. Ættu þær að geta verið stuðningur fyrir næsta Alþingi til þess að byggja á álit sitt.

*Jón Pálmason: Það eru hér tvö ágreiningsatriði, sem umr. hafa mjög mikið snúizt um, með tilliti til þeirra brtt., sem fyrir liggja á þskj. 326. Hv. frsm.n. taldi það miklu einfaldara að skrifa númer á kjörseðilinn heldur en nöfn, meðfram af því að það mundi orsaka fleiri ógilda seðla. Ég skal náttúrlega ekki neita því, að vel geti farið svo, að nokkuð fleira verði af ógildum seðlum, ef skrifuð eru nöfn heldur en ella, en ég tel það þó betra heldur en að hitt eigi sér stað, að menn kjósi eftir númerareglunni allt aðra menn heldur en þeir ætluðu. Ég hefi reynslu fyrir því sem kjörstjóri, að menn hafa flaskað ákaflega mikið á þeirri aðferð, og ýmsir kosið allt aðra menn heldur en þeir sjálfir ætluðu. Þess vegna held ég, að það sé sjálfsögð brtt., að það séu skrifuð nöfn, en ekki farið eftir númerum. Að því er hitt atriðið snertir, sem sé niðurlagningu kjördeilda, er það að segja, að það er að vísu rétt - enda alkunnugt - að það er til nokkurra þæginda að skipta hreppunum í kjördeildir, en ég hygg, að það sé víða svo um land allt að ekki sé mikið kapp um hreppsnefndar- og sýslunefndarkosningar, og undir þeim kringumstæðum, að ekki sé eins mikið kapp um þær eins og alþingiskosningar, þá er ekki nauðsyn á að skipta hreppum í kjördeildir, en sé hinsvegar um að ræða kapp til muna um þær kosningar, þá er nokkurnveginn víst að það muni verða krafizt hlutfallskosningar, þar sem ekki þarf nema 1/10 hluta atkvæðisbærra manna til þess að fá slíkri kröfu framgengt, og þá er um leið hitt fengið, að hreppunum er skipt í kjördeildir skv. þeim reglum, sem gilda um alþingiskosningar. Að því er það snertir, sem hv.þm. V.-Húnv. var að tala um, að þessar brtt. okkar tækju ekki yfir sýslunefndarkosningar, þá er það að nokkru leyti rétt, þar sem okkur hefir láðst að fella úr 33. gr. 2–3 orð, því náttúrlega er það meiningin, að sýslunefndarkosningar og hreppsnefndarkosningar fari eftir sömu reglum, þ. e. a. s. að ef hreppsnefndarkosningar eru hlutbundnar, þá séu sýslunefndarkosningar það einnig, og ef hreppsnefndarkosningar eru óhlutbundnar, þá séu sýslunefndarkosningar það einnig. Ég vil þess vegna mega vænta þess, að það verði tekin til greina skrifl. brtt. um þetta efni, því þess vegna þarf ekki að fresta þessu máli. Hvað það snertir, sem þessi sami hv.þm. var að tala um, að síðasta brtt. á þskj. 326 væri ekki réttmæt, þá hefir það nokkuð til síns máls, og það hefir að sjálfsögðu ekki mikla þýðingu, hvort sú málsgr. er felld niður eða ekki, og get ég því, ef það þykir máli skipta, tekið þá till. aftur. Annað hygg ég svo, að það sé ekki, sem ég þarf að taka til athugunar í þessu efni, en ég skal leyfa mér að leggja hér fram skrifl. brtt. um þetta atriði, og vænti ég, að hæstv. forseti taki hana til greina.

Gísli Guðmundsson Ég skal nú ekki fjölyrða meira um þetta mál, en vil aðeins leyfa mér að bera fram skrifl. brtt., sem að vísu fer alveg í sömu átt og sú, sem hv. 2. þm.N.-M. hefir borið fram, en mér virðist, að það sé heppilegri orðun í 4. lið brtt. á þskj. 326, að þar komi: fullt nafn og heimilisfang - svo þar þurfi enginn misskilningur að vera.

Forseti (JörB): Mér hafa borizt tvær skrifl. brtt. Sú fyrri er frá hv.þm. A.-Húnv., við 33. gr. frv., og hljóðar þannig: „Kosning sýslunefndarmanna skal hagað á sama hátt og hreppsnefndarkosningum“. - Hin síðari er frá hv.þm.N.-Þ., við brtt. á þskj. 326, og er þannig, að í stað „nöfn“ í 4. lið brtt. komi: fullt nafn og heimilisfang. Vil ég leita þeirra afbrigða frá þingsköpum, að till. þessar megi taka til meðferðar á fundinum.

Páll Zóphóníasson Þá tek ég mína skrifl. brtt. aftur, en greiði atkv. með till.hv.þm.N.-Þ.

Forseti (JörB): Það hafa komið fram óskir um að fresta málinu, en því er heldur andmælt af hálfu n., sökum þess, hve málið er nú búið að vera lengi til meðferðar, og treysti ég mér ekki gegn andmælum n. að taka það af dagskrá enn á ný. (Raddir hvaðanæva úr þingsalnum krefjast þess, að málið sé tekið af dagskrá). Ég sé mér þá ekki annað fært en að gefa mönnum tóm til að íhuga till. gaumgæfilega, sérstakleg, þar sem það er ekki nema nokkurt brot af þm., sem helzt við á fundinum.

*Jörundur Brynjólfsson: Þetta mál er búið að vera hér alllengi til meðferðar. Ég hefi leyft mér að flytja brtt. við það, allmiklar að fyrirferð, en þó einfaldar. Snerta þær raunar aðeins eitt atriði í kosningalögunum, og það er, eins og hv.þm. hafa vafalaust kynnt sér, að hafa raðaðan landslista í stað þess fyrirkomulags, sem nú gildir um skipun uppbótarsætanna. Á þann hátt hygg ég, að betur sé séð fyrir kosningunum og menn renni ekki eins blint í sjóinn með það, hverjir hljóta þingsæti og hverjir ekki. N. sú, er undirbjó kosningalögin, hafði einmitt þessi ákvæði svipuð því, sem hér er lagt til. En í meðferð þingsins breyttist þetta og var tekinn upp sá hátturinn, sem nú er í gildandi l., og ég hygg, að muni gefast því verr, því lengur sem hann stendur. Ég hefi verið að leita fyrir mér um það, hvern hug þeir menn, er allshn. skipa, bera til þessara till. Er mér eigi ljóst, hver afstaða flokkanna kann að vera til málsins, en ég hygg, að það sé í alla staði haganlegt að taka nú upp þessa skipun á kosningum til Alþingis. Það kann að vera, að mönnum þyki að einhverju leyti erfiðara að taka þessa aðferð upp nú heldur en ef það hefði verið gert þegar í upphafi. En sé svo, að menn að einhverju leyti kveinki sér við að koma þessari breyt. á, þá mun það verða því verra, sem núgildandi aðferð er lengur viðhöfð. Og víst er um það, að af hálfu flokkanna, sem að kosningalögunum stóðu, ekki sízt af hálfu jafnaðarmanna, var því haldið mjög stranglega fram að hafa raðaða landslista. Má m. a. marka það nokkuð af afstöðu fyrrv. form. Sjálfstfl., að honum þótti svo mikið fyrir því, að þetta var ekki haft eins og n. vildi, að honum þótti ekki við það hlítandi. Hygg ég, að hann hafi verið þar framsýnn, og aðrir, sem voru á líkri skoðun, og því sé það því betur, sem þessu er fyrr kippt í lag. - Þar sem brtt. mínar eru aðeins um þetta eina atriði og svo einfaldar sem þær eru, sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Menn verða að sýna það við atkvgr., hvernig þeir snúast við þeim. En ekki veldur sá, er varar, þó verr fari. Hygg ég, að það sé mála sannast, að sá óskapnaður geti af því hlotizt, ef þessi löggjöf stendur óbreytt, að menn sjái eftir því að hafa ekki lagfært hana í tíma. Annars verður eigi af minni hálfu haldið uppi miklum umr. um þetta atriði, því það er ofur einfalt og menn geta sýnt við atkvgr., hvaða skoðun menn hafa á því.

*Hannes Jónsson: Það eru sjálfsagt öllum þingheimi í fersku minni umr. um þetta mál og sú afgreiðsla, sem það fékk á sínum tíma. Höfuðandstaðan, sem sú skipun á þessum málum fékk, er sósíalistar og stuðningsmenn vildu helzt koma á, var frá þeim mönnum, sem vildu tryggja áhrifavaldið frá kjördæmum landsins frekar heldur en áhrifavald miðstjórna flokkanna. Þarna börðust tvö öfl; annarsvegar til þess að styrkja vald miðstjórnanna og hinsvegar til þess að draga völdin úr höndum miðstjórnanna yfir til kjósendanna sjálfra, til kjördæmanna. Það má segja, að í þessu efni háðu baráttu sömu öflin eins og háðu baráttu um það yfirleitt, hvernig kosningu þm. skyldi háttað í landinu. Vitanlega var uppi önnur stefna í málinu heldur en ofan á varð nefnilega sú, að leggja niður kjördæmin eins og þau eru nú og kjósa alla þm. í einu hlutfallskosningu. Móti þessu hafa barizt þeir menn, sem telja, að með þessu færist stjórnmálavaldið úr höndum landsmanna sjálfra og yfir í fárra manna hendur, til miðstjórna flokkanna. Það sigraði sú stefna, að halda gamla kjördæmaskipulaginu, og það sigraði einnig sú stefna í þessu efni, að taka vald kjördæmanna fram yfir vald miðstjórnanna. Ég skal að vísu játa, að í meðferð þingsins varð þetta mál fyrir miklum breyt., sem sumar voru síður en svo til bóta. Það, sem við, er börðumst sérstaklega fyrir því að halda uppi valdi hinna dreifðu byggða, héldum fram að væri réttlátasta skipunin á þessu, var, að þeir menn kæmust í uppbótarsætin, sem næst því hefðu komizt að ná þingkosningu í kjördæmi. Nú hafa sumir hneykslazt á því, að þetta skuli þurfa að vera þannig, að menn verði að hafa fallið í einhverju kjördæmi til þess að geta komizt að sem uppbótarþingmenn. En þetta er í sjálfu sér ekkert undarlegt, því að kjörnir þm. í kjördæmunum eru vissulega þm. fyrir sitt kjördæmi og geta því ekki komið til greina sem uppbótarþingmenn. En hinir, sem hafa verið í kjöri og sýnt, að þeir hafa mikla tiltrú í sínum kjördæmum, hafa það fram yfir þá aðra, sem hvergi hafa reynt kjörfylgi sitt og jafnvel er ekki vitað, að nokkur maður úti um land mundi vilja styðja við kosningu, að þeir fá möguleika til þingsætis, og það því meiri, sem fylgi þeirra er hlutfallslega meira. Frá þessari stefnu, sem við héldum fram, var vikið á þann hátt, að sameinaðar voru þrjár aðferðin. Fyrstur í röðinni af þeim, sem til greina koma við úthlutun uppbótarsætanna, átti sá að vera, sem hafði fengið flest atkv. í kjördæmi, án tillits til hlutfallsins milli atkv.tölu hans og kjósendatölu kjördæmisins. Þá sá, sem hlutfallslega mest fylgi hafði fengið. En sem nr. þrjú átti að koma maður eftir vali miðstjórnar viðkomandi flokks, þar sem miðstjórnunum var leyft að leggja fram raðaðan lista, sem sýndi, hverja þær vildu helzt í uppbótarsætin, og átti 3. hver uppbótarþm. hvers flokks að koma inn eftir þeim lista. Ég skal játa, að þetta veldur nokkrum ruglingi, og æskilegast hefði verið að láta það sjónarmið eitt ráða, að þeir komi inn í uppbótarsætin, sem hlutfallslega mest fylgi hafa fengið án þess að ná kosningu í kjördæmi. En þrátt fyrir það hefði ekki orðið svo ýkjamikil breyt. á skipun þingsins frá því, sem er, þó þessi aðferð hefði verið viðhöfð. Það hefði skipt um tvo menn í uppbótarsætum Sjálfstfl.; þeir Torfi Hjartarson og Lárus Jóhannesson hefðu komið í stað Guðrúnar Lárusdóttur og Garðars Þorsteinssonar, Alþfl. hefði haft sömu menn sem aðalmenn, en 1. varamaður þeirra hefði ekki orðið varamaður, sem eðlilegt er, þar sem hann hafði ekki nema um 2% atkvæðanna í sínu kjördæmi. Sýnir það, að hann komst samt inn sem 1. varamaður, hvað óeðlilegt það er, að miðstjórnarvaldið ráði svo miklu um það, hverjir hljóta uppbótarsætin. Hjá Bændafl. hefði orðið lítilsháttar breyting; Jón í Stóradal hefði komið inn í stað Magnúsar Torfasonar og varamenn hefðu þeir orðið Tryggvi heitinn Þórhallsson og Lárus í Klaustri.  Nú veit ég ekki, hvernig á að skoða orð hæstv. forseta, þegar hann segir, að ef breyt. verði ekki gerð á þessari skipun nú, þá muni verða örðugra að gera hana síðar; að það verði örðugra að breyta þessu í það horf að leggja valdið yfir uppbótarsætunum í hendur miðstjórnanna, eins og brtt. gera ráð fyrir, eftir því sem núv. skipun helzt lengur. Það hlýtur þá að vera fyrir það, að menn fái sannanir fyrir því, að ekki sé heppilegt að fá miðstjórnunum slíkt vald í hendur. Ég er sammála hæstv. forseta um það, að það muni verða því verra sem lengra líður að koma þessu í það horf, sem sósíalistar ætluðust upphaflega til, að það kæmist í. Ég vil því vænta, að hann verði sjálfum sér samkvæmur í þessu efni og leggi ekki mjög hart að þinginu að gera þá breyt., sem hann býst við, að hljóti að hafa því minna fylgi sem lengra líður. Mér sýnist, að ekki sé fengin svo mikil reynsla af ákvæðum kosningalaganna um þetta atriði, að af þeirri sök einni sé rétt að breyta til frá því, sem nú er, þó ég hinsvegar hefði kosið, að þau hefðu verið nokkuð með öðru móti. Eins og menn vita, var þessi skipun nokkurskonar samkomulagsgrundvöllur milli þeirra aðilja, sem um kosningalögin deildu; samkomulag, sem ég skal að vísu játa, að fékk nokkur andmæli frá fyrrv. formanni Sjálfstfl., en ég hygg, að það hafi verið byggt á því, að hann hafi talið, að með því væri brotið eitthvert samkomulag, sem hann hafði gert við sósíalista, þó ég hinsvegar hafi ekki fengið neina sönnun fyrir því, að þetta hafi á nokkurn hátt komið í bága við þá samninga, sem farið höfðu fram um lausn þessa máls. Ef svo kæmi til mála að breyta þessum 1. eftir að nánari reynsla er fengin, er það skýlaus skoðun mín, að það eigi að breyta þeim þannig, að fella niður þessa tvíþættu aðferð við útreikning uppbótarsætanna og nota aðeins þá einu réttlátu leið, að þeir frambjóðendur, sem næst því komast að ná kosningu í sínu kjördæmi, fái uppbótarsætin. Ég skal játa það, að ég hefi ekki miklu tilhneigingu til að halda uppi löngum umr. um þetta mál, frekar en hæstv. forseti. Ég býst við, að mönnum sé málið vel ljóst, og þó eitthvað hafi komið fram vegna þeirrar skipunar, sem kosningalögin ákveða nú á úthlutun uppbótarsætanna, sem bæði ég og aðrir hefðu óskað, að ekki hefði átt sér stað, þá býst ég ekki við, að menn séu yfirleitt áfjáðir í að breyta til. Það hefði verið gott, ef við hefðum getað sneitt hjá þeim agnúum, sem fram hafa komið, en ég er sannfærður um, að þeir agnúar reynast mjög léttvægir samanborið við þá stórkostlegu agnúa, sem koma mundu fram við það að gefa miðstjórnunum það vald í hendur, sem till.hæstv. forseta gera ráð fyrir. Það væri því að flýja úr öskunni í eldinn að hverfa frá þeirri skipun, sem nú gildir, og til þess skipulags, sem með brtt. er lagt til, að tekið verði upp. Af tvennu illu vill maður heldur taka það, sem skárra er, þó maður hinsvegar geti ekki lokað augunum fyrir þeim ágöllum, sem fram hafa komið og við mátti búast, og ekki eru meiri heldur en þeir ágallar, sem telja má alveg víst, að komi fram við það skipulag, sem brtt. gera ráð fyrir.

Thor Thors Flm. þessara brtt., hæstv. forseti þessarar d., sagði, að þær væru ofur einfaldar, og það má heita svo, að því leyti, að hér er um augljóst mál að ræða, en það er stórvægilegt mál eigi að síður, því að með þessum brtt. er tekið upp stærsta ágreiningsatriðið frá þinginu 1933, þegar kosningalögin voru sett. Og ég verð að segja, að mér þykir það heldur miður, að hæstv. forseti skuli hafa orðið til þess við 3. umr. máls að bera fram svo stórkostlegar breyt. sem þessar. Smávægilegt frv. um breyt. á kosningalögunum er borið fram, og fyrst við síðustu umr. um það hér í d. koma þessar stórvægilegu brtt. fram; m. ö. o., þó byggt sé á því, að þingið eigi rétt á að ræða hvert mál þrisvar sinnum í hvorri d., þá verður það svo um þetta mikla ágreiningsmál, að það gefst aðeins tækifæri til að ræða það við eina umr. í Nd. Það hefir verið vikið að því, hverjar reglur nú gilda um landslista; að það eru eiginlega þrjár reglur, sem sameinaðar eru. Fyrst komi þeir frambjóðendur, sem hæsta atkvæðatölu fá í kjördæmi án þess að ná kosningu, þar næst þeir, sem fá hlutfallslega hæsta atkvæðatölu miðað við kjósendatölu kjördæmisins, og loks hafa svo flokkarnir leyfi til að skipa þriðja hvert sæti á landslista. Þetta fyrirkomulag fékkst samþ. eftir langvinnar samkomulagstilraunir á þinginu 1933. Og án þess ég ætli að fara að rifja upp þær deilur, kemst ég ekki hjá að víkja að því, að það voru ýmsir þm., sem töldu eðlilegast og í beztu samræmi við orð stjskr. og þá samninga, sem lágu til grundvallar þessari lagasetningu, að flokkstjórnirnar hefðu fullkomna heimild til þess að raða á landslistana, eins og hv. 1. þm. Árn. vill nú taka upp. En í meðferð þingsins á málinu var þó þetta samkomulag gert. Ég verð að lýsa því yfir, að enda þótt þessar brtt. hafi nú um hríð legið fyrir d., án þess þó að þær hafi verið ræddar fyrr en nú, þá hefir Sjálfstfl. sem heild ekki tekið neina ákveðna afstöðu til þeirra. En ég geri ráð fyrir, að allflestir hv.þm. Sjálfstfl. muni að svo stöddu eigi fúsir að veita þessum till. fylgi sitt. Ég skal ekki draga neina dul á það, að hverjar sem óskir einstakra þingflokka hafa verið í öndverðu, þá hefir þetta mál nú frá flokkslegu sjónarmiði breytt viðhorf og verri örðugleika heldur en það hafði í upphafi. Það hefir nú verið borin fram krafa um það hér á Alþingi frá Sjálfstfl., að nýjar kosningar verði látnar fram fara nú í sumar. En ráðherrarnir hafa lýst yfir, að það verði ekki orðið við þeirri kröfu, enda þótt full rök, liggi til þess, að málefni þjóðarinnar og málefni stjórnarflokkanna séu lögð enn á ný undir dóm kjósendanna. Og úr því svo er, að stjórnarflokkarnir eru staðráðnir í að hanga við völd og leita ekki álits kjósendanna nú í sumar, fæ ég ekki séð, að þessu máli liggi neitt á. Það mætti þá taka málið í heild upp á þinglegri hátt á næsta þingi, og athuga þá ekki einungis þetta atriði, heldur einnig, hvernig hægt er að ná sem bezt þeim tilgangi, sem vakti fyrir þeim, sem börðust fyrir breyt. á stjskr. og kjördæmaskipuninni, og í stjskr. er beinlínis orðaður svo, að hver þingflokkur skuli hafa þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar. Það er vitað, að núv. ríkisstj., sem hefir meiri hl. í þinginu á bak við sig, er minnihlutastjórn hjá þjóðinni. Og úr því það er fullkomlega ljóst, að þessum tilgangi um réttláta skipun Alþingis hefir ekki verið náð, finnst mér, að sú fyrsta breyt., sem hv.þm. ættu að taka upp á kosningalögunum, sé sú, að tryggja betur en verið hefir, að þessum aðaltilgangi breyttrar kjördæmaskipunar gerði náð. Gæti þá margt komið til greina; m. a. það, hvort ekki væri hægt þjóðinni að skaðlausu að fækka þm. eitthvað frá því, sem nú er, en tryggja jafnframt, að á hverjum tíma sé Alþingi skipað í sem fyllstu samræmi við vilja þjóðarinnar í heild. Hv. 1. þm. Árn. taldi það skipulag, sem nú er á landslistunum, vera mesta óskapnað. Ég veit ekki til, að reynslan hafi sýnt það, að innan ramma kosningalaganna eins og þau eru sé landslistafyrirkomulagið neinn óskapnaður. Hitt mætti frekar segja, að breytingin á stjskr. og kjördæmaskipuninni í heild hefði reynzt kákbreyting, og þar þyrfti að byrja, þegar endurskoðun er tekin upp á þessum málum í heild. Ég ætla mér því ekki að greiða þessari till.atkv. nú, m. a. vegna þess, að stjórnarflokkarnir virðast staðráðnir í því að láta ekki kosningar fara fram í sumar, og þess vegna er ótímabært að taka þetta mál upp. En einnig vegna þess, að ég tel, að hér sé ekki rétt að farið. Það á að byrja að breyta þar, sem breytingar er mest þörf, og það er á því sviði, að tryggt sé, að Alþingi sé jafnan skipað í sem fyllstu samræmi við vilja kjósendanna í heild.

*Jörundur Brynjólfsson: Það eru aðeins örfá orð. Mér skildist á hv.þm. V.-Húnv., að hann telja, að samkv. þessum till. mundu miðstjórnirnar öðlast meira vald yfir landslistunum. Ég hygg, að svo verði ekki í reyndinni. Þær hafa mikil áhrif á, hverjir eru í kjöri úti um byggðir landsins. Og samkv. þessari brtt., sem hér er lögð til, á viss tala af frambjóðendum úr kjördæmum utan Reykjavíkur að vera á landslista, eins og ég veit, að hv.þm. hefir tekið eftir. Það segir í a-lið síðustu málsgr.: „Á landslista hvers flokks skal a. m. k. annaðhvert sæti tíu efstu manna listans skipað frambjóðendum flokksins í kjördæmum utan Reykjavíkur.“ Svo að það á að vera tryggt, að þekking á högum manna og háttum í sveit sé til staðar, þegar raðað er á landslista. Ég held þess vegna, að þessi mótbára hafi ekki við mikil rök að styðjast. Hv. þm. virtist mér skiljast, að brtt. hefði ekki annað í sér fólgið en það, sem kynni að rýra vald héraðanna um framboð. Þetta er á mesta misskilningi byggt. A. m. k. þar, sem menn hafa nokkur afskipti af, hverjir verða í kjöri í héruðunum, stendur eftir sem áður opin leið að ráða því. Samkv. þessu ákvæði er annaðhvert sæti af 10 efstu sætum listans skipuð frambjóðendum í kjördæmum utan Reykjavíkur. Hann vildi telja þetta aðallega í þágu sósíalista. Er ég ekki viss um, að þeir skilji það eins, því að ég hygg, að þeir séu mjög á báðum áttum. Enda er það vissulega ekki af þessari ástæðu, sem hv.þm. V.-Húnv. er að tala um þetta, heldur allt annari, sem ég kem að síðar. Það getur nú vel verið, að hv.þm. V.-Húnv. virðist sem mætti telja mönnum trú um, að ég vildi hlynna að stefnu jafnaðarmanna í þessu, en ég hygg honum veiti erfitt að fá menn til að trúa, að það hafi vakað fyrir Jóni Þorlákssyni fyrst og fremst að stuðla að viðgangi þeirra stefnu, og var honum þetta afarmikið alvörumál. Ég hygg, að honum hafi gengið allt annað til en fram hefir komið enn í þessum umr. hjá okkur báðum, sem ég skal víkja að áður en ég lýk máli mínu.

Samningar?

. Það var drengilegt, eins og hans var von og vísa, að vilja halda samninga, sem gerðir hafa verið. Ég skal þá víkja örfáum orðum að því, sem hv.þm. Snæf. sagði. Honum fannst óviðfelldið, að ég kom fram með þessa brtt. við 3. umr. málsins. Ég get gjarnan viðurkennt, að ef ég hefði verið við því búinn, hefði ég komið með brttvið 2. umr. Ég þori ekki að staðhæfa, hvað till. er búin að liggja lengi frammi, en ég hygg þó þriggja vikna tíma a. m. k., en bækur þingsins segja til um það. Hafa menn því haft afargóðan tíma til að athuga brtt. En breyt. er aðeins um þetta eina atriði og því einföld, þó að hún sé þýðingarmikil. Og ég get ómögulega á það fallizt, að það sé ekki á þinglegan hátt gert að bera brtt. fram, því að vitaskuld koma oft víðtækar brtt. við mál við 2. og 3. umr., ekki sízt í fyrri deild. En einnig í seinni deild hafa meira að segja oft komið fram allmiklar breyt. að vísu get ég viðurkennt, að það getur staðið þannig á, að óviðkunnanlegt er að koma með slíkar breyt. við síðustu umr. í síðari deild. - Ég skil vel, eftir því sem fram hefir komið hjá honum, að hann gefur ekki svo mikið um þessa breyt., ef hann hefir mjög ríkt í huga að breyta stjórnarskránni og taka nú upp þá stefnu, sem barizt var um eitt sinn, að gera kjördæmin fá og stór og viðhafa hlutfallskosningu. En ég veit ekki, hvernig kann að vera ástatt nú um þá stefnu; ég vil vona, að hún hafi ekki byr hér á þingi frekar en fyrr. Mér virtist hv.þm. Snæf. telja, að það væri erfiðara fyrir flokkana að gera þessa röskun nú, sem breyt. hefði í för með sér, heldur en ef þessi aðferð hefði strax verið viðhöfð. Og ég get búizt við því, að þannig kunni að vera ástatt í þeim flokkum, sem hafa uppbótarmenn. En það var einmitt það, sem ég átti við, þegar ég sagði, að því erfiðara væri, sem lengur líður. Því að ef breyt. er erfið vegna uppbótarþm., sem komu við síðustu kosningar, þá er ég sannfærður um, að því óhægra verður um vik síðar meir. Nú sem stendur tel ég heldur einfalt fyrir flokkana að komast yfir þennan þröskuld. En ég er ekki sannfærður um, að það verði auðvelt síðar meir, þegar enn víðtækari áhrif, gætir máske út frá þessu kosningafyrirkomulagi. Ég held það sé einmitt hyggilegast fyrir þá flokka, sem eiga uppbótarsæti í þingi og hafa von um þau framvegis, að styðja að því, að breyt. verði gerð strax. Og það mun hafa vakað fyrir Jóni Þorlákssyni, að hann sá með sinni framsýni, að þetta kosningafyrirkomulag var afaróheppilegt. Og ég hygg, að þingið og flutningur mála og framkoma dragi einmitt nokkurn dám af þessu fyrirkomulagi, og getur orðið því lakara ástand og meir niðurlægjandi fyrir þingið sem lengra líður. Og það er vitaskuld höfuðatriðið. Mér finnst það kosningafyrirkomulag ekki mega vera ráðandi, sem gerir þingið að ófullkomnari stofnun en það annars þyrfti að vera. En mér er alls ekki grunlaust, að svo kunni að fara, ekki sízt þegar frá líður. En mér finnst mega vel gera þessa breyt. á kosningal., hvað sem stjskr. líður. Vitaskuld er hverjum þm. heimilt að gera till. um breyt. á stjskr. En mér finnst ekki vert að setja neitt samband á milli þessarar breyt. og stjskr.breyt, - nema því aðeins, að menn geri ráð fyrir, að stjskr.breyt. verði það róttæk, að kosningal. í höfuðatriðum hljóti að gerbreytast. Ég fjölyrði svo ekki frekar um þessa till., svo einföld að formi sem hún er.

*Hannes Jónsson: Hv. 1. þm. Árn. vill gera lítið úr þeim auknu áhrifum, sem þessar breyt. hafa fyrir miðstjórnir flokkanna. Hann sagði, að miðstjórnir mundu hafa, nokkur áhrif á, hverjir séu í kjöri fyrir flokkana í einstökum kjördæmum, og að a. m. k. annaðhvert sæti af 10 fyrstu sætum verði skipað af frambjóðendum í kjördæmum. Ég skal fyrst taka það, að þessi áhrif miðstjórna á frambjóðendur í héruðum geta aldrei orðið verulega hættuleg, fyrir þá sök, að enginn flokkur mundi leyfa sér að hafa áhrif á frambjóðanda í kjördæmi, sem fast er studdur af héraðsmönnum og hefir eindregið fylgi. Þess vegna er líklegt, að þessi maður sé minna háður valdi miðstj. heldur en ef eingöngu er í hennar valdi, hvort hann er í framboði eða ekki. Og svo er hitt ákveðið, að það skuli vera a. m. k. annarhver af 10 fyrstu mönnum af frambjóðendum flokksins í kjördæmum utan Reykjavíkur. Það má vitanlega komast mjög framhjá þessu ákvæði, með því að stilla upp á lista þeim frambjóðanda flokks, sem mestar líkur eru til, að kosningu næði í kjördæminu. Þá þurrkast þeir út, frambjóðendurnir, sem möguleika hafa fyrir uppbótarsætum, en hinir koma inn, sem hvergi hafa verið í kjöri. M. ö. o., það er hægt, þó að þetta ákvæði sé sett, að útiloka, að það geti haft nokkur veruleg áhrif. Hv. þm. heldur fram, að ef breyt. á þessu verði ekki gerð nú þegar, þá muni það örðugt reynast síðar, aðallega að mér skildist vegna andstöðu landskjörinna þm. sjálfra, sem þeir gætu skapað innan sinna flokka. Hann lét orð falla í þá átt, að það yrði því meiri niðurlæging fyrir þingið sem lengur drægist að breyta þessu, vegna þess að þeir starfshættir kæmust á í þinginu - að mér skildist fyrir tilverknað og framkomu og aðstöðu þessara manna. Ég veit nú ekkert, hvort þessi orð hv.frsm. eiga að skiljast sem allsherjar eldhúsdagur og árás á hinu landskjörnu þingmenn. Þeirra er að svara fyrir sig. En ég veit satt að segja ekki, á hvaða rökum slík ákæra á að vera reist. Má vel vera, að þeir í einu eða öðru hafi reynt að láta þau héruð njóta þess kjörfylgis, sem þeir hafa aflað sér í héruði því, sem þeir voru kosnir í. En ég verð nú að segja, að mér finnst þá skörin færast upp í bekkinn, ef þm. fara að telja einhvern sérstakan ókost á þm., að þeir vilja gæta hagsmuna hinna dreifðu byggða í landinu. Ég skal ekki orðlengja þetta mikið. Ég skil ekki í raun og veru, hvað hv.frsm. á við í ásökunum sínum, sem hann beinir til hinna landsk.þm., og veit ekki til þess, að þær séu á rökum reistar. Ekki skil ég heldur þá ástæðu, sem hann heldur fram, að örðugra verði að breyta til síðar og þess vegna nauðsyn að gera það nú. Ef breyt. þættu horfa til hins betra, þá myndu flokkar og einstakir þm. fúsir til að fallast á þessar breyt., og þeim mun fúsari sem fleiri agnúar koma fram vegna þessa ríkjandi skipulags. En ætli breyt. hefði ekki orðið örðugri, ef miðstjórnirnar hefðu fengið ósk sína í upphafi uppfyllta, þannig að þær hefðu ráðið, hverjir hefðu skipað uppbótarsæti flokkanna? Ætli flokksstjórnirnar hefðu ekki haft nokkuð mikil tök á þessum mönnum til þess að standa með sér um það að láta þessa skipun haldast? Ég get ekki fundið neina eðlilega ástæðu fyrir því, að þá hefði verið léttara að breyta kosningalögunum, jafnvel þó að það hefði komið berlega í ljós, að sú skipun hefði verið til hinnar mestu óhamingju fyrir störf þingsins. Því að miðstjórnir miður vandar að meðulum mundu ekki hika við að halda í það vald, sem þær einu sinni hafa getað hrifsað til sín. Það eina, sem getur þarna valdið ágreiningi og á vitanlega að ráða úrslitum í þessu máli, er það, hvort heppilegra sé, að áhrifavaldið komi utan úr sveitum landsins eða hvíli hjá miðstjórnum flokkanna, sem allt vilja „hugsa í flokkum“. Þeir, sem nokkurs meta ákvörðunarrétt einstaklingsins, munu að sjálfsögðu vilja halda í rétt kjördæmanna til þess að ráða úrslitum um það, hverjir skipa uppbótarsæti flokkanna. Að endingu þetta: Ég á mjög örðugt með að trúa, að landsk.þm., sem eiga nú sæti á Alþingi, muni senda kjósendum sínum þær kveðjur heim, eftir að hafa notið þess stuðnings, sem hefir fleytt þeim inn á þing, að hrifsa af þeim það vald, sem kosningal. hafa fengið þeim í hendur.

*Jörundur Brynjólfsson: Ég er búinn að nota minn ræðutíma, enda þarf ég ekki miklu að svara hv.þm. V.-Húnv. Ég ætla, að það verði ekki lengra komizt í að telja þessa uppbótarþm. eign flokkanna heldur en kom fram á þingi, þegar rætt var um þingsæti Magnúsar Torfasonar, og mest af hálfu flokks hv.þm. V.-Húnv. Hver breyting getur þá orðið frekar í þessu efni? Það er þá sama, hvert fyrirkomulagið er; lengra verður ekki komizt. Nú dettur þeim sama flokki ekki í hug að taka undir, að slíkt nái nokkurri átt, hvort sem því fyrirkomulagi er haldið, sem um gildir, eða það tekið upp, sem ég tala um. En af því að ég hefi ekki rétt til að halda ræðu, minni ég hv.þm. á það, hv. réttur sveitanna var mikils metinn af þessum hv.þm. og flokknum í vetur.

*Hannes Jónsson: Það er nú fokið í flest skjól fyrir hv. 1. þm. Árn., þegar hann ætlar að bera fyrir sig skjöld eins og hv. 2. landsk., Magnús Torfason, og tilveru hans hér á þingi. Hann veit það vel, hv.þm., að um það eitt var deilt, hvort flokkurinn ætti sætið, sem um var að ræða, og hver skilningur manna á l. væri í þessu efni. Það varð vitanlega að ráða úrslitum. Sá maður, sem átti það sæti, var ekki valinn af miðstj. flokksins, heldur hefir hann hlotið sína aðstöðu sem varamaður á landslista fyrir sitt mikla fylgi í sínu kjördæmi. Það átti að ráða úrslitum. Ég fer ekki að rekja þær ástæður, sem við færðum fram aðrar fyrir því, að Magnús ætti að víkja af þingi, þegar hann var búinn að segja sig úr Bændafl. Það kemur í sjálfu sér ekki þessu máli við. Ég þarf ekki að svara þessu neitt frekar, tel þetta vera nokkurskonar uppgjöf hjá hv.frsm. við að færa rök fyrir því að breyta þessu í það horf, sem hann vill vera láta. Og ef til vill eru í einhverjum fylgsnum samvizku hans mótmæli gegn því, sem hann er að tala fyrir, að einhverju leyti kannske fyrir tilverknað annara frekar en sinn eiginn áhuga, - þegar hann talar fyrir meira flokksveldi í landinu, meiri yfirráð miðstjórna og meiri kúgun á Alþingi. Ég býst ekki við, að þetta sé skoðun hans sjálfs, heldur miklu fremur, að honum sé teflt fram á borðið af öðrum öflum, sem hann getur ekki á móti risið.

Thor Thors Það er aðeins örfá orð. Flm. brtt. er nú dauður og því ekki rétt að deila mikið við hann. Að vísu er rétt, sem hann sagði, að algengt er að bera fram stórar brtt. við 2. og 3. umr. máls. Enda þótt þetta hafi nokkuð tíðkazt, verð ég að telja það ekki með öllu þinglegt, og komi það m. a. fram í þessu máli, þar sem hér við 3. umr. eru tekin helztu deilumálin frá því að kosningal. voru sett. Ég get ekki verið hv.þm. sammála um það, að vitað sé, að erfiðara verði síðar fyrir flokka að breyta frá því skipulagi, sem nú er. Því að ég get einmitt ímyndað mér, að þetta mál leysist af sjálfu sér, þegar næsta spor verður stigið í þessu máli, að breyta kosningafyrirkomulaginu og kjördæmaskipun í það horf, sem stefnt var að af þeim mönnum, sem vildu, að þingið yrði ætíð sem réttust mynd af þjóðarviljanum. Og ég veit ekki, hvaðan hv.flm. kemur umboð til að segja, að sú stefna að ná meira réttlæti í þessu máli eigi ekki fylgi á Alþingi. Það hefir ekki ennþá sýnt sig að Alþfl. hafi svikið þann málstað, sem hann áður hefir fyllt í þessu máli; og ég hygg, að Sjálfstfl. sé fús til þess að koma fram skynsamlegri breyt. á þessu sviði til meira réttlætis. En þótt enn hafi ekki komið í ljós, hver er stefnu einstakra flokksmanna í þessu máli, þá vænti ég, að þess verði nú ekki lengra að bíða en til næsta þings, að það komi skýrt fram. Ég vil leggja áherzlu á þau orð hv. 1. þm. Árn., að ekki mætti gilda það kosningafyrirkomulag, sem gerði þingið að ómerkilegri stofnun en ástæða er til. Ég veit ekkert, sem er eins vel til þess fallið að gera þingið að ómerkilegri stofnun og rýra virðingu þess með þjóðinni eins og það, ef Alþingi er ekki rétt mynd af þjóðarviljanum.

1)ÓTh: Ég skal viðurkenna, að ekki er viðkunnanlegt að vísa máli til stj. eftir að það hefir verið í mþn. og tvö þing fjallað um það. En þar sem ég er áánægður með frv. og sé ekki fram á, að því verði breyt í viðunandi horf nú, get ég sætt mig við það.

2) GG: Mér finnst þetta ákvæði svo óákveðið, að ég greiði ekki atkv.

*Jónas Jónsson: Ég vil segja fáein orð um þetta frv., því það er orð í tíma talað, og eins og getur um í fskj., þá er full þörf fyrir slíkt hæli. Hitt er annað mál, að það er ekki víst, að það verði hægt að gera það, sem gera þarf í þessu máli fyrir árslok 1937, a. m. k. ekki ef það ætti að vera í stórri mynd. En í þessu kemur fram áhugi hv.frsm. Ég vil undirstrika það, sem kom fram í síðari hluta ræðu hv.frsm., sem er í ósamræmi við frv., en það er um nafnið á þessu hæli. Ég hallast að því, sem kom fram í ræðunni, en er á móti því eins og það er í frv., að slík hæli séu kölluð drykkjumannahæli. Ég held, að það þurfi, til þess að spilla ekki tilgangi stofnunarinnar, að hafa hana þannig, að það væru fleiri en drykkjumenn, sem þangað kæmu. Þetta er annað aðalatriðið, þar sem svo að segja hver þekkir annan og ekki er t. d. hægt að fara til Hafnarfjarðar án þess að allur bærinn viti það. Ein aðalhættan er, að vitneskja allra um þetta brjóti manninn niður, þar til það er komið inn í meðvitund manna, að þetta sé eins og hver önnur veiki, sem ekki þýði að fordæma fyrir. Ég hygg, að það þyrfti að kalla það taugahæli, og það þyrfti að vera þannig gert, að það færu þangað fleiri en drykkjumenn, og er það í samræmi við það, sem kom fram í ræðu hv.þm. Ég geri varla ráð fyrir, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi, því það er orðið svo áliðið þings. En málið verður að rannsakast í n., og munu allir vera sammála um, að það þurfi að sinna þessu máli. Ef útlit er fyrir, að mikill kostnaður falli á landið, þá hikar ríkið við, þó nauðsyn sé fyrir hendi. Ég er samdóma hv.flm. um það, að þetta hæli megi ekki vera í þjóðbraut, en þó má það ekki vera svo afskekkt, að erfitt sé að komast þangað. Það hefir í þessu sambandi m. a. verið nefnd jörð nærri Akureyri, sem er fáanleg til kaups fyrir hálfvirði. En það er ef til vill galli á þeim stað, að hann er of nærri bænum, en ég geri ráð fyrir, að það þurfi að rannsaka það nokkuð ýtarlega, hvernig þessu verður bezt fyrir komið. Ég geri ráð fyrir, að það verði ekki komizt hjá því að hafa lækni á hælinu, og þá gerir minna til, þó að það sé afskekkt. Það má þó ekki vera svo afskekkt, að erfitt sé að koma sjúklingum þangað.