Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. Þetta hefur fengið afgreiðslu í hv. Ed. og er nú hér til 1. umr. Það hefur þegar verið mikið rætt og ritað um þetta mál, og er hv. þm. því málið nokkuð kunnugt, og munu flestir hv. þm. hafa gert sér grein fyrir því. um hvað hér er að ræða. Það er kunnara en um það þurfi að fjölyrða, að búnaðarsjóðirnir eru févana og eru gjaldþrota. Það er einnig kunnara en frá þurfi að segja, að á undanförnum árum, þótt þeir hafi haft nokkurt fé til umráða og verið landbúnaðinum mikil stoð, þá hafa þeir engan veginn getað innt af hendi það hlutverk, sem þeim var ætlað í fyrstu. Samkv. lögunum um ræktunarsjóð og byggingarsjóð er heimilt að lána allt að 75% af byggingarkostnaðinum. En vegna fjárskorts hafa lánin ekki verið hærri en 25 eða mest 30%. Það hefur einnig verið heimild til þess að lána út á vélar. Það hefur verið heimild til þess að lána út á bústofn. Það hefur verið heimild yfirleitt til þess að lána út á allt, sem veðhæft gæti talizt hjá bændum við bústofnun og búrekstur. En það hefur ekki verið unnt vegna fjárskorts að lána út á annað en íbúðabyggingar, útihúsabyggingar og ræktun. Vélarnar hafa orðið út undan, bústofninn hefur orðið út undan, og það er þess vegna ekkert nýtt, þótt bændur og þeir, sem eru að byrja búskap, eigi erfitt með að fá lán. Þannig hefur þetta verið mörg undanfarin ár. Aðalfundur Stéttarsambands bænda hefur ár eftir ár sent áskorun til ríkisstj. um það að bæta úr þessu. Búnaðarþing hefur einnig gert hið sama. En það hefur ekki enn sem komið er verið gert neitt raunhæft í þessum efnum. Það, sem hefur verið látið nægja, er það, að ríkisstj. á hverju hausti hefur hafizt handa um að slá lán til þess að leysa úr brýnustu nauðsyn vegna bygginga og ræktunar. Og Þetta var ekki betra í tíð vinstri stjórnarinnar, ef menn líta til þeirrar sögu, sem er nærtæk. Hv. framsóknarmenn hafa á undanförnum þingum flutt frumvörp um nýja lánadeild við Búnaðarbankann, bústofnslánadeild. En það er ekki það, sem vantar við Búnaðarbankann, ný lánadeild. Það, sem hefur vantað, er fé til útlána. Það er þess vegna nægilegt að hafa eina stofnlánadeild. En með þessu frv. er gert ráð fyrir að sameina byggingar- og ræktunarsjóð í eina deild, stofnlánadeild landbúnaðarins. Hins vegar er gert ráð fyrir, að veðdeildin haldi áfram að starfa, en hún hefur raunar undanfarin ár verið lítt starfhæf vegna fjárskorts. Það er tími til þess kominn, að menn hætti því að flytja sýndarfrv. og sýndartill. um lausn þessara mála. Það er nauðsynlegt, að nú verði hafizt handa með raunhæfum aðgerðum. Og Það er það, sem er gert með þessu frv., sem hér er til umr. Það merkilega hefur skeð, að hv. framsóknarmenn hafa snúizt gegn þessu frv. Og það merkilega hefur skeð, að meiri hl. búnaðarþings hefur einnig gert það. Það er ekki óeðlilegt, þótt menn reyndu að gera brtt. við frv., ef þeir hefðu ráð í pokahorninu til þess að gera það enn betur úr garði en það er. En því er ekki fyrir að fara. Meiri hl. búnaðarþings hafnar frv. án þess að gera nokkrar jákvæðar tillögur um lausn þessa vandamáls. Hv. framsóknarmenn hafa fram að þessu látið sér nægja að flytja frv. og till. og áskoranir til ríkisstj. um að leggja fram fé án þess að benda að nokkru leyti á leiðir eða úrræði til þess að afla fjárins. Á tveimur þingum hafa hv. framsóknarmenn flutt frv. um það, að ríkissjóður taki að sér að greiða gengishallann, sem þessir sjóðir hafa orðið fyrir. Og með flutningi þessara tillagna hafa hv. framsóknarmenn talið, að þeir væru að gera kröfur til lagfæringar á sjóðunum svo víðtækar og háar, að lengra væri naumast unnt að ganga. Við skulum segja það, að Þetta sé út af fyrir sig virðingarvert. Með því að samþykkja frv. hv. framsóknarmanna, sem nú liggur fyrir hv. Ed. um, að ríkissjóður taki á sig gengishallann, er gert ráð fyrir því. að ríkissjóður greiði um 9 millj. kr. á ári til þessara sjóða. Og það má segja, að með því að ríkissjóður fengi 9 millj. kr. á ári til þess að bæta gengishallann, sé sjóðunum forðað frá gjaldþroti a.m.k. En sjóðirnir verða jafnvanmegnugir um að lána bændum út á framkvæmdir. Þá vantar fé til þess að inna Það hlutverk af hendi, sem þeim er ætlað. Ef frv. hv. framsóknarmanna væri samþykkt eitt út af fyrir sig, þarf að halda áfram að slá fé fyrir hver áramót til hinna brýnustu nauðsynja. Sjóðirnir byggja sig ekki upp. Sjóðunum yrði ekki fært að færa út verksviðið. Þeim yrði ekki fært að hækka útlánin til bænda, svo sem brýn nauðsyn er á. Eftir að Þetta frv. kom fram, hafa hv. framsóknarmenn að vísu flutt tillögur, og það merkilega skeður, að í þessum till. framsóknarmanna er gert ráð fyrir 25 millj. kr. framlagi beint úr ríkissjóði árlega, og er auðséð, að hv. framsóknarmenn hafa haft frv. ríkisstj. til hliðsjónar, þegar þeir skrifuðu þessa till. Sú till. er þó aðeins lægri en sú fjáröflun, sem þetta frv. felur í sér, því að samkv. 3. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi strax fram 60.5 millj. kr. sem stofnfé, sem gerir höfuðstól deildarinnar strax jákvæðan og jafngildir 9.5 millj. kr. á ári í 14 ár, sé miðað við 71/2 % vexti, en rúmlega 8 millj. kr. á ári sama árafjölda, ef miðað er við 61/2% vexti. Og það er rétt að hafa þetta í huga. En auk þessa framlags er gert ráð fyrir, að gamla framlagið haldist, 4 millj. kr., að ríkissjóður borgi jafnt á móti 1% gjaldinu, sem lagt er á búvörur, en það munu vera 8 millj. kr. á ári eða jafnvel rúmlega það. Þegar þetta er lagt saman og ef við tökum lægri vaxtatöluna af stofnfénu, þá höfum við 20.5 millj. kr. beint framlag frá ríkissjóði árlega til þessara sjóða, og við höfum auk þess það framlag, sem kemur frá neytendum landsins, sem er 5.5 eða jafnvel 6 millj. kr. á ári. Við höfum þá samkv. þessu frv. annars staðar en frá bændunum 26–27 millj. kr. árlega. Þetta frv. gerir þess vegna miklu meira en það að gera ráð fyrir að borga gengishallann, eins og fyrri frumvörp hv. framsóknarmanna. Þetta frv. gerir ráð fyrir því, að það komi frá ríkissjóði og öðrum en bændum 26–27 millj. kr. á ári. Bændur borga svo 1% af búvörum, sem gerir nú fyrstu árin rúmar 8 millj. kr. og fer hækkandi eftir því, sem framleiðslan eykst, og er þá árlegt fé, sem sjóðirnir fá, 34–35 millj. kr. auk vaxtatekna. Það er þetta, sem frv. gerir ráð fyrir, og með tögfestingu þess eru sjóðirnir byggðir upp á traustan hátt og það verður gert mögulegt að lána bændum hlutfallslega hærri lán en áður og lána út á framkvæmdir, sem hefur ekki verið fé til að lána út á áður. Það er öruggt, að ef þetta frv. verður að lögum, er með því stigið stórt og heilladrjúgt spor til þess að veita landbúnaðinum þá aðstoð, sem hann hefði þurft að vera búinn að fá fyrir löngu, en hann mun nú fá í auknum mæli eftir lögfestingu þessa frv. Það verður tæplega unnt að taka hv. framsóknarmenn eða málgögn þeirra alvarlega, þegar þeir ræða um þetta mál. Ég sá í Tímanum í gær eða í fyrradag, að þeir tala um 2 millj. kr. nýtt fé samkv. þessu frv., 2 millj. kr. nýtt fé til þessara sjóða. Hv. framsóknarmenn standa ekki á traustum grunni, þegar þeir eru að gagnrýna þetta frv., og ég er viss um það, að sumir þeirra eiga eftir að iðrast þeirra orða, þeirra ummæla, sem þeir hafa haft hér í þingsölunum um þetta mál. Reynslan mun sanna, að hér er rétt stefnt og hér er heillavænlega að unnið. Hitt er svo aukaatriði, þótt hv. framsóknarmönnum virðist nauðsynlegt að gera málið tortryggilegt, gera allt, sem þeir geta, til að gera þá menn, sem að því standa, tortryggilega í augum bænda. En hv. framsóknarmenn mega gera sér grein fyrir því, að bændur fylgjast vel með þessum málum og hafa meiri dómgreind til að bera en þeir, sem Tímann rita, og þeir, sem tala fyrir Framsfl. í hv. Alþingi um þetta mál. Ég sagði áðan, að það furðulega hefði skeð, að meiri hl. búnaðarþings hefði snúizt gegn þessu máli. Minni hl. bjargaði áliti búnaðarþings með því að flytja rökstudda dagskrá, og þessi rökstudda dagskrá endar þannig: „Fundurinn telur ályktunartillöguna ekki vera í samræmi við hagsmuni bænda og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Það var ályktunartillaga meiri hl. um að vísa þessu frv. frá eða telja það gagnslaust og jafnvel árás á bændur, eins og fram hefur komið. Það er svo annað mál, þegar hv. framsóknarmenn hér í Alþingi mæla fast með því að láta bændur borga 1/2% af búvörum til bændahallarinnar hér í Reykjavík, en telja það árás á bændur, að þeir greiði 1% gjald af búvörum til þess að byggja upp búnaðarsjóðina. Ég ætla ekki að eyða orðum að því að sýna fram á, hversu þessi málflutningur er fráleitur. Ég hygg, að það dæmi sig sjálft. Það þarf ekki skýringa við. Og það er vonlaust verk að hamra það inn í bændur landsins, að það sé samkv. hagsmunum þeirra að borga 1/2 % til bændahallarinnar, en það sé gegn hagsmunum þeirra að borga 1% til þess að byggja upp búnaðarsjóðina. Það er algerlega vonlaust verk. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir traustri og tiltölulega fljótri uppbyggingu sjóðanna. Og samkv. fskj., sem fylgja með frv., og útreikningum geta hv. þm. séð greinilega, hvernig sjóðirnir byggja sig upp, og það verður ekki um það villzt. Það kemur í ljós, að fyrsta árið, 1962, vantar sjóðina fé. Það er á fskj. II á bls. 22 í frv., sem þetta kemur fram, að eigið fé til útlána úr stofnlánadeildinni á árinu 1962 er ekki nema 31 millj. 702 þús. kr. Það er vitanlega allt of lítið á þessu ári. Á árinu 1963 verður eigið fé 51 millj. 70 þús. kr. Á árinu 1964 verður eigið fé 56 millj. 525 þús. kr. Á árinu 1965 verður eigið fé 61 millj. 670 þús. kr., á árinu 1966 67 millj. 801 þús. kr., og þannig vex þetta smátt og smátt, þannig að 1970 verður eigið fé til útlána árlega 101 millj. 617 þús. kr. Nú er útlánaþörfin 60–70 millj. kr. árlega a.m.k. Það vantar því mikið til þess, að fyrstu árin verði nægilegt fé. En það er sá munur, eftir að Þetta frv. hefur verið lögfest, frá því, sem áður hefur verið, að stofnlánadeildin getur sjálf staðið undir lánunum og hún er stofnun, sem er traust og byggir sig upp, og enginn verður hræddur við að lána henni. Það má fullyrða, að fyrstu fimm árin verður deildin að taka nokkurt fé að láni til þess að geta innt af höndum þá skyldu eða Þá nauðsyn, sem til þess er að veita bændum aukin lán. En deildin heldur áfram að byggja sig upp, þannig að 1975 er eigið fé deildarinnar til árlegra útlána 148 millj. 426 þús. kr. Nú hefur verið sagt: Er þetta tryggt? Hvað skeður, ef verðlagið breytist, ef aftur verður gengisfelling? Er þetta Þá traustur grunnur? Hefur þá verið lagður framtíðargrundvöllur að uppbyggingu deildarinnar? Það má náttúrlega segja, að það sé erfitt að tryggja þessa deild eins og annað gegn öllum áföllum. Hitt er þó ljóst, að ef verðbreyting verður til hækkunar og ef til þess komi, að gengisfelling verði aftur, sem við skulum vona að ekki verði, Þá hækkar verðlagið á landbúnaðarvörunum, 1% gjaldið verður hærri fjárhæð, og framlag ríkissjóðs hækkar Þá að sama skapi. Söluskatturinn eða hvað við vitjum nefna Það, 0.75% gjaldið, gefur Þá einnig hærri fjárhæð, þannig að með Þessu móti vinnst mikið gegn þeim verðhækkunum og krónufellingum, sem gætu átt sér stað í framtíðinni. Og það er e.t.v. einn höfuðkostur Þessa frv., að jafnvel er stofnlánadeildin verulega tryggð, þótt svo óheillavænlega færi, að krónan ætti enn eftir að lækka. Á annarri töflu hér er sýnt, hvernig efnahagsreikningurinn kemur út og hvernig deildin byggir sig upp að því leyti. Skuldir umfram eignir voru um síðustu áramót 34 millj. 678 Þús., Þegar ræktunarsjóður og byggingarsjóður höfðu verið lagðir saman. Árið 1970 er réttur höfuðstóll 206 millj. kr., en 1975 er réttur höfuðstóll orðinn 507 millj. kr. Við skulum gera ráð fyrir því, að frv. eins og þetta hefði verið lögfest fyrir 10 eða 15 árum og að búnaðarsjóðirnir hefðu búið við slíka löggjöf s.l. 10 eða 15 ár. Við getum gert okkur grein fyrir Þeim reginmun, sem þá væri í þessari lánastofnun frá Því, sem nú er. Við getum gert okkur grein fyrir Því, að Þá væri mögulegt að lána bændum til bústofnskaupa, til kaupa á vélum, hækka útlánin verulega út á byggingar og ræktun. Við getum gert okkur grein fyrir því, að Þá væri stofnlánadeild landbúnaðarins traust stofnun, sem gæti fullnægt lánaþörf landbúnaðarins. En því miður höfum við ekki átt löggjöf eins og Þessa, sem nú er verið að skapa. En það er betra seint en aldrei. Það má ekki lengur dragast, að löggjöf sem Þessi komi. Það má ekki lengur dragast, að nú verði lagður grunnur að því og hann traustur, að landbúnaðurinn eigi greiðan aðgang að stofnlánum og rekstrarlánum. Og ég er sannfærður um, að það liður ekki langur tími, þangað til þeir, sem nú berjast gegn Þessu frv., verða sannfærðir um, að þeir unnu illt verk, þegar þeir snerust gegn því. Vera má, að ýmsir af Þeim, sem tala gegn málinu, geri Það í trausti þess, að Það verði samþykkt þrátt fyrir Þann mótþróa, sem Þeir sýna. Það er vitað, að ríkisstj. hefur flutt þetta mál, að stjórnarflokkarnir standa sameiginlega að því. Og Það má Þess vegna vera, að sumir hv. framsóknarmenn snúist nú gegn málinu í trausti Þess, að Það verði samt sem áður samþykkt. En slíkur málflutningur er lítt skiljanlegur og með öllu ástæðulaust fyrir hv. framsóknarmenn að vera að snúast gegn þessu máli gegn betri vitund og tala gegn sannfæringu sinni, gegn því, að þetta mál komist fram, og reyna að telja bændum landsins trú um, að hér sé verið að vinna illt verk, í stað þess að viðurkenna, að með þessu frv. er lykillinn fundinn að lausn þess vandamáls, sem landbúnaðurinn hefur haft við að búa undanfarin ár, þ.e. fjárskortinn í stofnlánadeildum landbúnaðarins. Hv. framsóknarmenn hafa flutt till., eins og ég sagði áðan, um það, að ríkissjóður leggi fram fé, að ríkissjóður leggi fram 25 millj. kr. á ári, án þess að nokkurt framlag komi á móti. Sjálfsagt dettur hv. framsóknarmönnum ekki í hug, að iðnaðarmenn gerðu einhverja kröfu til framlaga úr ríkissjóði fram yfir það, sem áður hefur verið, ef þetta væri lögfest. Sjálfsagt dettur hv. framsóknarmönnum ekki í hug, að útvegsmenn gerðu kröfu til þess að fá meira en 2 millj. úr ríkissjóði á móti tugum milljóna, sem þeir leggja fram árlega, sem er útflutningsgjald af sjávarafurðum. Ég hygg, að hv. framsóknarmenn, sem flytja þessa sýndartilt. á þskj. 502, hafi alveg gert sér grein fyrir því, að slík till. gæti ekki orðið samþykkt, og ef hv. framsóknarmenn hefðu í rauninni trúað því. að slíku væri mögulegt að koma fram, þá hlytu þeir að hafa flutt till. í þessa átt, á meðan þeir voru í ríkisstj., fóru með landbúnaðarmálin og, fjármálin. En á meðan þeir voru í ríkisstj., höfðu lykilinn að ríkiskassanum og landbrh., þá bólaði ekki á slíku, heldur var allt látið fljóta sofandi að feigðarósi í þessum málum. 1958, þegar vinstri stjórnin felldi gengið, bar ekki á neinum tillögum til þess að bæta sjóðunum gengishallann, þvert á móti. það var ekki fyrr en þessir hv. menn voru komnir úr ríkisstj., að þeir fluttu till. um, að gengishallinn yrði bættur. Og það var ekki fyrr en frv. það, sem hér er verið að ræða um, um stofnlánadeild landbúnaðarins, kom fram og séð var, að með því frv. er lagt til, að ríkissjóður stórhækki framlög sín frá því, sem verið hefur, að hv. framsóknarmenn létu sér detta í hug að koma með sýndartillögu, sem fór nokkuð í þá átt að byggja upp þessa sjóði. Áður treystu þeir sér ekki til að ganga lengra en svo, að gengishallinn einn yrði bættur, sem út af fyrir sig var alls ófullnægjandi til þess að gera sjóðunum kleift að auka lánin eða til þess að lána yfirleitt nokkuð. Það er svo eftirtektarvert, að í þessum till. hv. framsóknarmanna er enn talað um bústofnslánasjóð, alveg eins og það vanti heimild fyrir stofnlánadeildina til þess að lána til bústofnskaupa. Það eru vitanlega í þessu frv., sem hér er um að ræða, víðtækar heimildir til þess að lána, og það vantar ekki neina sérstaka deild í því efni. það, sem vantar, er fé. Og það vantar ekki heldur stjórn til þess að úthluta þessum peningum. Sú stjórn er í Búnaðarbankanum og getur einnig tekið að sér að úthluta lánum til búfjárkaupa, ef peningar væru fyrir hendi. Ég veit, að hv. alþm. hafa lesið þetta frv., hafa lesið töflurnar og útreikningana, sem eru fskj. með málinu. Ég er sannfærður um, að það er enginn hv. þm. svo illa að sér, að hann eigi ekki gott með að gera sér grein fyrir því. hvernig þetta byggist upp. Og eina ástæðan, sem hv. framsóknarmenn hafa fundið til þess að vera á móti málinu, er þetta margumtalaða 1% gjald á búvörur bænda. Hv. framsóknarmenn telja þetta beina árás á bændastéttina, um leið og þeir telja rétt og sjálfsagt að borga 1/2% af búvörum til bændahallarinnar. Látum bændahöllina liggja á milli hluta, það er þegar komið fram frv. hana varðandi, sem hv. landbn. hefur flutt að beiðni stjórnar Búnaðarfélags Íslands. En eru rök fyrir því að telja þetta 1% gjald árás á bændur? Er rangt stefnt með því að gera þetta? Var rangt stefnt hjá sjávarútveginum að taka upp útflutningsgjald af sjávarafurðum og borga í fiskveiðasjóð? En sjávarútvegurinn hefur borgað nú um árabil 1.8% útflutningsgjald í fiskveiðasjóð. Sjávarútvegurinn hefur fengið úr ríkissjóði 2 millj. kr. á ári, en útflutningsgjaldið, sem er tekið af útveginum, nemur nokkrum tugum milljóna árlega. En fiskveiðasjóður er fyrir þessar aðgerðir öflug lánastofnun fyrir útveginn. Og ég er sannfærður um það, að sá útvegsmaður finnst ekki, sem vill afnema útflutningsgjaldið og hætta að greiða í fiskveiðasjóðinn og leggja drög að því. að lánastofnun sjávarútvegsins verði þannig lömuð. Það vilja útvegsmenn ekki gera. En hv. framsóknarmenn hafa sagt stundum, að þetta væri ekki sambærilegt við landbúnaðinn, vegna þess að útvegurinn fengi útflutningsgjaldið reiknað inn í verðið og útvegurinn borgaði þetta raunverulega ekki sjálfur þess vegna. Að vísu er hér komið fram þskj. frá hv. framsóknarmanni og fleiri hv. framsóknarmenn hafa nú síðustu dagana mótmælt útflutningsgjaldi af sjávarafurðum, vegna þess að þeir vildu mótmæla auknum álögum á útveginn. Þarna stangast málflutningur framsóknarmanna nokkuð á. Ef útvegurinn fengi útflutningsgjaldið bætt í gegnum verðlagið, væri ekki um neinar álögur að ræða. Og sannleikurinn er sá, útvegurinn hefur ekki möguleika á því að fá útflutningsgjaldið nema þá að litlu leyti í gegnum verðlagið. Og það, sem hv. þm. skrifaði, þegar hann samdi nefnt þskj., var það, sem hann meinti. E.t.v. hefur sami þm. sagt eitthvað öfugt hér í hv. Alþingi á þessu þingi eða fyrri þingum. En það er vissulega lofsvert, þegar hv. þm. vanda sig einhvern tíma og bera fram mál á þskj., sem hægt er að taka mark á. Og ég hygg, að við athugun þessa máls sannfærist menn um, að það er réttara, sem stendur í þskj. þessa hv. þm., heldur en það, sem t.d. hv. 1. þm. Austf. hefur stundum sagt í sambandi við þessi mál, þegar hann hefur verið að mótmæla 1% gjaldinu á landbúnaðarvörur. Það er líka eitt, sem kemur alveg í veg fyrir það, að útvegurinn hafi nokkra tryggingu fyrir því að fá útflutningsgjaldið bætt, og Það er, að útvegurinn hefur enga verð- eða sölutryggingu á sínum vörum. Útvegurinn verður að sæta þeim mörkuðum, sem hverju sinni finnast, og þótt verð á fiski og sjávarafurðum sé ákveðið einu sinni á ári, þá er engin leið að sjá fyrir verðfall, sem kann að verða, og við vitum, að markaðirnir verða oft svo ákaflega misjafnir, og það er ekki langur tími síðan stórkostlegt verðfall var á ýmsum sjávarafurðum frá því. sem reiknað var með. Aftur á móti hefur landbúnaðurinn verð- og sölutryggingu. Og bændur fá, sem betur fer, sama verð fyrir kjötið, þótt það seljist ekki nema hálfu verði á erlendum markaði. Þeir fá fullt verð fyrir mjólkina, þótt það þurfi að flytja út mjólkurduft fyrir aðeins brot af því verði, sem þeir þurfa að fá fyrir það. En hv. framsóknarmenn tala lítið um þetta. Á meðan þeir voru í ríkisstj., var mikið talað um það, hvað ætti að gera við offramleiðsluna. Hv. búnaðarþing eyddi löngum tíma í það 1958 að ræða um það, hvað ætti að gera við offramleiðsluna. Það ætti að flytja út kjöt og það ætti að flytja út osta, eins og gert er nú. Þá urðu bændur að taka á sig þennan halla. Bændur í Flóabúinu urðu að taka á sig 22 aura halla af hverjum mjólkurlítra eitt ár, vegna þess að það voru fluttir út ostar. Þá komu ekki tillögur frá hv. framsóknarmönnum, sem höfðu landbúnaðarmálin og fjármálin, um það að bæta bændum þennan halla. Það gleymdist. Það var ekki eins auðvelt að fara í ríkiskassann og hv. framsóknarmenn gera ráð fyrir, ef nokkuð ætti að taka mark á þeirri brtt., sem þeir hafa flutt við þetta frv. Og hvar var þá öll vinsemdin og umhyggjan fyrir bændastéttinni? Það er nauðsynlegt að rifja þetta upp, þegar talað er við þá hv. þm., sem snúast gegn þessu frv., setja upp vandlætingarsvip, þykjast vera einir málsvarar bændastéttarinnar og þess umkomnir að gæta hagsmuna hennar. Og ég veit, að hv. alþm. fyrirgefa mér, þótt ég taki takmarkað mark á málflutningi slíkra hv. þm. Hv. 10. landsk. (BGuðm) lýsti því í hv. Ed., að eftir að hann hefði lesið þetta frv. og kynnt sér það rækilega, sæi hann, að bændur gætu með því að lögfesta þetta frv. leyst eitt áhugamál sitt, sem þeir hafa lengi borið fyrir brjósti, og Það er að stofna lífeyrissjóð fyrir bændur. Þetta hafa bændur talað um víðs vegar um land í mörg ár. Það er engin uppfinning frá einum eða neinum á þessu þingi, enda talaði hv. 10. landsk. ekki í þeim tón. Það, sem hv. 10. landsk. sagði, var aðeins það, að með því að lögfesta þetta frv. er fenginn möguleiki til þess að láta þessa draumsýn íslenzkra bænda verða að veruleika. Málgagn framsóknarmanna, tíminn, hefur verið svo smekklegt að tala um málefnahnupl í þessu máli, og sagt, að bóndinn á Hjarðarfelli hafi átt þessa tillögu, hann hefði minnzt á hana á búnaðarþingi. Já, það hafði bara verið minnzt á þetta á búnaðarþinginu, það er alveg merkilegt, en bændur hafa áreiðanlega, bæði Þingeyingar, Rangæingar og bændur víðs vegar um land, minnzt á þetta mál nú í mörg ár, og ég man ekki betur en hér hafi fyrir nokkrum árum verið flutt till. til þál. um athugun á því að koma upp lífeyrissjóði fyrir bændur. Ég held, að það sé alveg hægt að sleppa því að vera að tala um málefnahnupl í þessu máli, og ég veit ekki, hvort það er til nokkurs sóma fyrir búnaðarþing, að Það skyldi hafa verið minnzt á málið þar og svo ekkert gert. Það er ekki það, sem bændur spyrja um, hvort það hafi verið minnzt á málið á búnaðarþingi, heldur spyrja þeir um það, hvaða tillögur búnaðarþing hafi að gera í þessu máli. Hafði það nokkrar tillögur fram að bera til þess að gera málið framkvæmanlegt? Það hafði það ekki. En meiri hlutinn snerist gegn þessu frv. án þess að koma með nokkra tillögu um það að koma þessu máli í höfn, lífeyrissjóðnum, eða að leysa fjárhagsvandamál búnaðarsjóðanna. Þetta er náttúrlega út af fyrir sig í samræmi við ýmislegt fleira. Ég ætla ekki á þessu stigi að fara að ræða um lífeyrissjóðinn, en það gefur vitanlega þessu frv. enn aukið gildi, að við athugun glöggra manna á þessu máli virðist ljóst, að þarna sé möguleiki einnig til lífeyrissjóðsstofnunar, vegna þess að fjármagnsmyndunin verður það ör samkvæmt þessum tillögum. Ég hef spurzt fyrir um það, hversu margir bændur eða fyrrverandi bændur á landinu og þá náttúrlega bændakonur mundu njóta lífeyrissjóðs, hversu margir Íslendingar eru 67 ára og eldri, og það eru 6.7% af þjóðinni. Það má þess vegna ætla, að það séu 7–8 hundruð manns, sem mundu njóta góðs af lífeyrissjóðnum, og það væri vitanlega mikill hagur að því fyrir bændur að fá til viðbótar hinum venjulegu tryggingum greitt úr lífeyrissjóði bænda. Það væri eðlilegt, að það færi hækkandi eftir því, hversu mikið þeir hafa greitt í sjóðinn, og 1970 hafa sjóðirnir, eins og áður er sagt, yfir 100 millj. kr. eigið fé, þeir hafa 1968 milli 80 og 90 millj. kr. Við skulum segja, að það séu 800 eða 750 manns, og það væri aðeins byrjað með 10 þús. kr. á mann úr lífeyrissjóði. Þá eru það 71/2 millj. kr. Ég býst við því, að þegar sjóðirnir hafa eigið fé árlega, 100 millj. kr., þá Þætti það engin goðgá að taka af þessu 7–8 millj. kr. á ári í þessu skyni. En þetta mál er ekki til umræðu hér, það þarf vitanlega glöggrar athugunar, það þarf að setja tryggingafræðing í að reikna það út og gera tillögur um framkvæmd í því máli, ef að því yrði horfið. En ástæða er til, vegna þess að það hefur verið rætt um málefnahnupl í þessu sambandi, einmitt að gera grein fyrir því, að þetta er ekki nýtt mál hjá bændum. Ég ætla, að Það sé áratugur síðan það kom á dagskrá hjá þeim, en Það hefur verið vonlaust fram að þessu um það að geta komið málinu fram. Nú hefur einn hv. þingmaður og fleiri vitanlega síðan, hv. 10. landsk., komið auga á möguleikana í þessu efni, og það munu margir undir það taka, og það er ekki ástæða til að tala um málefnahnupl ,í því sambandi. Þá má geta þess, að undanfarið hafa búnaðarsjóðirnir fengið heiminginn af mótvirðissjóðsfénu til umráða. Framkvæmdabankinn hefur haft milligöngu um þessi mál. En allt frá því, að mótvirðissjóðurinn var tekinn til notkunar og lánaður úr Framkvæmdabankanum, hafa búnaðarsjóðirnir búið við vaxtahalla um 21/2%, þannig að sjóðirnir hafa tekið lánin með 21/2% hærri vöxtum en þeir hafa endurlánað. Nú er úr þessu bætt, og hefur orðið samkomulag við bankaráð og stjórn Framkvæmdabankans um Það, að eldri lánunum verði breytt og að þau lán, sem eftirleiðis verða veitt úr mótvirðissjóði, verði ekki veitt með vaxtahalla. Þetta út af fyrir sig bætir rekstraraðstöðu sjóðanna frá því. sem verið hefur, og þetta hefði vitanlega þurft að vera búið að gera fyrir löngu. Í byrjun, þegar þetta mál kom til umræður hér í hv. Alþingi, var færð ein ástæða gegn því önnur en 1% gjaldið, og það var, að búnaðarsjóðirnir væru einu sjóðirnir, sem ekki væru nú þegar búnir að fá gengishallann bættan. Hv. 1. Þm. Austf. sagði hér í hv. deild, og Tíminn hafði það upp eftir honum, að allir sjóðir nema búnaðarsjóðirnir væru búnir að fá gengishallann bættan, og það sýndi sig, hvernig landbúnaðarráðherra stæði í stöðu sinni, að hann hefði gleymt því að hafa landbúnaðarsjóðina með, þegar þessi ákvörðun var tekin. Það hefur nú verið sannað og upplýst, að hér var farið með algerlega rangt mál. Það hefur engum sjóðum verið bætt gengistapið. Hins vegar hefur gengishagnaður verði tekinn af bönkunum, og fiskveiðasjóður og aðrir sjóðir hafa ekki fengið töpin bætt. Hv. 1. þm. Austf. hefur líka horfið frá þessum fullyrðingum sínum og heyrist ekki endurtaka þær, síðan hann var leiðréttur, og ég hef ekki séð nú í nokkra daga heldur, að tíminn leyfi sér að halda þessari fullyrðingu lengur fram. Það er vitanlega ekki nema virðingarvert, þegar blöð og menn hætta að fullyrða um mál, sem þeir sannfærast um að er ekki á rökum reist, og þessi fullyrðing hv. 1. þm. Austf. hefur vitanlega verið byggð á vanþekkingu, hann hefur fullyrt í máli, sem hann hafði ekki kynnt sér til fulls. En það skal talið lofsvert, að hann er þegar hættur því í þessu máli. Eins og kunnugt er, er veðdeildin févana og hefur verið. Búnaðarþing hefur skorað á ríkisstj. mörg undanfarin ár að bæta úr þessu, þó að það hafi ekki enn tekizt. En með þessu frv. er gert ráð fyrir, að stofnlánadeildin kaupi bankavaxtabréf af veðdeildinni, sem nemur 10 millj. kr. árlega, og geri veðdeildina Þannig starfhæfa. Nú mun einhver segja: Hvernig má það ske, að stofnlánadeildin geti gert þetta núna fyrstu árin, á meðan hún hefur ekki enn nægilegt eigið fé? Og þá er því til að svara, sem ég minntist á áðan, að eftir að grunnur hefur verið lagður undir stofnunina og hægt er að sýna fram á, að hún getur staðið undir því og er að byggja sig upp og er eftir tiltölulega fá ár sterk stofnun, þá á stofnlánadeildin að geta fengið að láni það fé, sem hana vantar fyrstu árin, og þannig á stofnlánadeildin með þessu að geta bætt úr brýnustu nauðsyn veðdeildarinnar. Þá er einnig gert ráð fyrir í þessu frv, heimild til lántöku, allt að 300 millj. kr., sem nauðsynlegt er fyrstu árin. Það er einnig skapaður sá möguleiki að taka lán erlendis og lána með gengisfyrirvara, t.d. til vinnslustöðva og jafnvel til bygginga eða framkvæmda, sem félagasamtök bænda standa að, og er þá höfð í huga sérstaklega ein framkvæmd, sem búnaðarsamtökin hafa áhuga á að verði greitt fyrir. Skal ég ekki fara lengra út í það, en þessi lánsheimild er vitanlega alveg nauðsynleg, og vinnslustöðvar, sem þurfa mikið fé, t.d. eins og mjólkursamsalan, frystihús og fleiri stofnanir, ég býst við, að það þyki ekkert óeðlilegt, þótt þau fái lán með gengisfyrirvara, og það er alveg víst, að þeir aðilar, sem hafa leitað eftir þessum lánum, telja það sjálfsagt, ef lánstíminn og vextirnir eru sæmilegir. Það er í rauninni ekki ástæða til að fjölyrða öllu meira um frv. að sinni. Ég geri ráð fyrir því, að hv. framsóknarmenn í þessari deild tali eitthvað í svipuðum tón og flokksbræður þeirra í hv. Ed., og það er vitanlega ekkert við Því að segja. Ég öfunda þá ekki af því hlutverki, sem þeir hafa valið sér í þessu stærsta hagsmunamáli landbúnaðarins. Og þeir verða spurðir að því víðar en hér í þessum hv. þingsal, hvað hafi valdið þessum málflutningi þeirra og afstöðu til þessa stóra hagsmunamáls, þegar loks var hafizt handa að leysa þann vanda, sem Þessi stofnun hefur átt við að stríða, sem aldrei hefur áður verið leystur, og þessir hv. þingmenn verða áreiðanlega spurðir að því, hvers vegna þeir hafi ekki flutt tillögur til lausnar þessum vanda, á meðan þeir höfðu ráð og meðan þeir höfðu völd. Og Það verða áreiðanlega margir bændur, sem fylgjast með þessum málum, sem efast um, hvort Það sé rétt að taka alvarlega skrif og tillögur frá þeim flokki, sem fyrir stuttu er farinn úr ríkisstjórn og hafðist ekkert að til úrbóta í þessu vandamáli, þegar hann nú í stjórnarandstöðu kemur með yfirboð, sem þeir sjálfir vita, að ekki er unnt að framkvæma, og snúast gegn máli, sem tryggir lánastarfsemina fyrir framtíðina, snúast gegn því vegna þess, að sú ríkisstjórn, sem þeir styðja ekki, flytur það. Það er alveg öruggt, að hv. framsóknarmenn fá að standa reikningsskap gerða sinna í þessu máli um landið allt, og það er hreinn misskilningur hjá þeim, að það geti tekizt, það sem Þeir nú eru að reyna, að telja bændum trú um, að þeir, sem nú fara með völdin og vilja lögfesta Þetta frv., séu að vinna gegn hagsmunum bændastéttarinnar. Það tekst ekki, ég er sannfærður um það. Hv. framsóknarmenn munu fá hneisu af því að hafa snúizt gegn þessu máli á þann hátt, sem þeir hafa gert, og þeir munu, þegar fram líða stundir, óska þess að hafa ekki haft í munni sér þær fullyrðingar og öfgar, sem þeir hafa haft, þegar þetta mál hefur verið rætt hér í hv. Alþingi. Ég legg svo til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Ágúst Þorvaldsson Hæstv. forseti. Hæstv. landbrh. hefur nú mælt fyrir þessu frv., sem hér er til umr. Ég held, að það sé dálítið óvenjulegt, að ráðh., sem mælir fyrir frv., sem hann er að leggja hér fram, sé svo æstur og órólegur eins og þessi ráðh. var hér áðan og skammi andstæðinga sína, um leið og hann leggur málið fyrir þingið. Ég hélt, að hitt væri miklu fremur venjulegra, og ég hef tekið eftir því. að það er venja ráðh, hér að deila ekki á andstæðinga sína, um leið og þeir leggja mál fyrir þingið. Þeir reyna frekar að laða menn til fylgis við málefnið heldur en fá þá til andstöðu. En auðvitað er þessi hæstv. ráðh. sjáifráður um sínar aðferðir. Og hann á ekki að skilja Þetta svo, að ég ætli að fara að kenna honum neitt í þessu efni, hann ræður sínum aðferðum um þetta. Ráðherrann sagði m.a., að framsóknarmenn ættu eftir að iðrast afstöðu sinnar til þessa máls! Ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Hvað þýða þessi orð? Er þetta hótun? Ber að skilja þetta sem einhverja hótun til okkar framsóknarmannanna fyrir Það, Þó að við séum ekki á nákvæmlega sama máli og hann í þessu efni? Hvað eiga svona orð að þýða hér á hv. Alþingi við andstæðinga? Ætlar ráðh. að beita einhverju valdi til þess að pína okkur eða gera okkur eitthvert tjón? Ég spyr og heimta svar. Ég held, að Það verði varla um Það deilt, að þær miklu framfarir, sem á undanförnum áratugum hafa orðið í sveitum landsins, hefðu ekki getað átt sér stað, ef ekki hefði við notið þeirra lánasjóða, sem Framsfl. beitti sér fyrir að stofnaðir voru fyrir um það bil þremur áratugum til stuðnings landbúnaðinum, en það eru ræktunarsjóður og byggingarsjóður sveitabæja. Þessir sjóðir hafa með hagkvæmum lánum gert bændum kleift að ráðast í byggingar og ræktun. Þetta hefur svo leitt af sér gífurlega aukningu í framleiðslu landbúnaðarvara, þrátt fyrir það þó að fólki hafi á þessu tímabili fækkað í sveitunum a.m.k. um helming. (Örastar og mestar hafa þessar framkvæmdir verið síðasta áratuginn, og jukust á því tímabili útlán þessara sjóða mjög. Það má t.d. minna á því til sönnunar, hversu mikið fé þessir sjóðir þurftu til þess að geta sinnt eftirspurn, að á árunum 1955–58 lánuðu sjóðirnir árlega 40–50 millj. kr. Eigið fé þessara sjóða nægði vitanlega hvergi nærri til þess að lána svona mikið. Á því tímabili varð oft verulegur tekjuafgangur hjá ríkissjóði. Lánasjóðirnir fengu af því fé með sérstökum lögum á þessu tímabili 52 millj. kr. Ræktunarsjóðnum var auk Þess fengið allmikið fé árlega úr mótvirðissjóðnum. Og Þá var, til þess að sjóðirnir gætu lánað eins og framkvæmdir bænda gerðu nauðsynlegt, gripið til þess ráðs að taka útlent lán, og byggingarsjóður og ræktunarsjóður fengu það til láns, til Þess að Þeir þyrftu ekki að neita bændum um lán til ræktunar og bygginga. Ég lít nú svo á, og ég hygg, að það geri flestir bændur og raunar flestir menn aðrir, að lánasjóðir landbúnaðarins séu ríkisstofnanir og hafi verið settir á stofn og reknir til þess og í þeim tilgangi að styðja ræktun landsins og byggingar í sveitunum. Að þessar ríkisstofnanir voru settar á fót, það stafar einfaldlega af því, að löggjafarvaldið í umboði þjóðarinnar viðurkenndi það sem Þjóðfélagslega skyldu, að því bæri að leggja fram hjálp til þess að bæta landið og lífsskilyrðin fyrir þjóðina, bæði á líðandi stund og fyrir komandi kynslóðir. Og er Það sama sjónarmið og sams konar viðfangsefni og allar menningarþjóðir hafa tileinkað sér, enda sú eina raunhæfa leið til þess, að fólki geti fjölgað og lífskjör batnað, og tryggir þá um leið sjálfstæði og alhliða framfarir á öðrum sviðum þjóðlífsins. Þetta viðfangsefni er að minni hyggju alls staðar talið þjóðmál, en ekki sérstakt stéttarmálefni bændanna út af fyrir sig, ekki fremur þeirra mál en barnafræðsla nú á tímum er talin sérmál foreldra. Þjóðfélögin hafa tekið Þau mál í sínar hendur og talið nægilegt verkefni fyrir foreldrana að bera hitann og þungann af uppeldinu að öðru leyti, þó að ræktun andans sé látin í hendur þjóðfélagsins og það látið sjá um það viðfangsefni. Ræktun lýðs og lands er og á að vera sameiginlegt verkefni fyrir þjóðina, og þannig mun það víðast vera. Þeir menn, sem hafa það starf að yrkja jörðina, vinna mikið verk og óeigingjarnt. Það hafa fáir orðið auðugir menn hér á landi af því starfi, þótt sumum hafi tekizt á langri búskapartíð vegna sparsemi og iðjusemi að verða að lokum allvel bjargálna menn. Framsfl. hefur haft um það forgöngu að koma á fót lánasjóðum landbúnaðarins og veita þeim þá fyrirgreiðslu á hverjum tíma, sem þeir hafa Þurft, til þess að geta sinnt hlutverki sínu. 1953, þegar framsóknarmenn höfðu Þessi mál með höndum, beittu þeir sér fyrir Því. að sjóðirnir fengju, að ég ætla, 29 millj. kr. framlag, og aftur 1957 beittu þeir sér fyrir því. að þeir fengju þá 36.7 millj. kr. framlag. Þessi aðstoð við lánasjóðina var á sínum tíma mikið átak, og ef miðað er við gengi peninga nú, þyrfti marga milljónatugi í viðbót við þetta fé til þess að jafngilda því. Nú hafa málin skipazt svo, eins og kunnugt er, að gengið hefur verið fellt, og þar með hafa allar þær stofnanir og einstaklingar, er tekið höfðu útlent fé til láns, orðið fyrir svokölluðu gengistapi. Ríkisvaldið tók ákvarðanir um gengisbreytingar þær, er þessum gengistöpum hafa valdið. Lánasjóðir landbúnaðarins, sem voru með útlent fé í veltunni, fengu auðvitað sinn skell af þessu. En þar tel ég, að ríkinu hafi borið skylda til að bæta úr. En það var ekki því að heilsa. í ofanálag á allan þann skaða, sem bændur hafa haft af gengisfellingum hæstv. ríkisstj., var lánstími í ræktunarsjóði styttur um 1/4 og vextirnir hækkaðir um 1/3. Og nú á samkv. þessu frv., sem hér er til umr., að gripa til þess ráðs að leggja sérstakan framleiðsluskatt á bændurna og nýjan neyzluskatt á almenning til þess að bæta sjóðum landbúnaðarins það upp, að þeir voru með gengislækkunarpennastrikum hæstv. ríkisstj. gerðir að engu. Þetta finnst mér hin fráleitasta aðferð, og ég skil ekkert í, að þetta skyldi ná nægilegu fylgi í Sjálfstfl., því að vissulega eru þar ýmsir menn, sem skilja afstöðu bænda og hafa Þekkingu á þeirra högum og vitanlega kunna að meta þýðingu landbúnaðarins fyrir þjóðfélagið. Í vetur voru hér afgreidd fjárlög upp á tæpa tvo milljarða króna. Vissulega má deila um nauðsyn ýmissa af þeim útgjöldum, sem þar eru. En ekki held ég, að hefði munað mikið um að veita þeim ríkisstofnunum, sem eiga að lána bændum fé til framkvæmda, nokkra hjálp og leysa vandræði þeirra, eins og framsóknarmenn hafa alltaf gert, Þegar þeir hafa einhverju ráðið. Á meðan framsóknarmenn höfðu vald á Þessum málum, var lánstími ræktunarsjóðslána 20–25 ár og vextir 3–4%. Bændur fengu þá lán í ræktunarsjóði eins og þeir þurftu með til framkvæmda, og lán til íbúðarhúsa voru þá hlutfallslega miklu hærri en þau eru nú. Eins og ég drap á hér áðan, voru lánasjóðir landbúnaðarins studdir fyrir atbeina og forustu framsóknarmanna. Þeim var lagt til fé af greiðsluafgangi ríkissjóðs, sem oft var mikill, þegar Eysteinn Jónsson fór með fjármálin. Þeir fengu útlent lánsfé, þegar þess þurfti, eins og fleiri opinberar stofnanir. Þannig var þessum þörfu stofnunum haldið í horfi og gert mögulegt að styðja bændur í uppbyggingu jarða sinna og eflingu hins forna atvinnuvegar, landbúnaðarins. En svo voru þessar þörfu stofnanir allt í einu eyðilagðar, eins og ég sagði áðan, með gengisfellingum þeim, sem meiri hl. sá, sem núv. ríkisstj. styðst við, hefur staðið að og hrósar sér af að hafa framkvæmt. Nú, þegar búið er með þessum ráðstöfunum að rífa þessar stofnanir niður, er farið að tala um að byggja Þær upp að nýju. Og þá á að gera það á þann hátt, að þeir, sem enga sök eiga á þessu niðurrifi, eiga að leggja til að miklu leyti það fjármagn, sem til uppbyggingarinnar þarf, þ.e.a.s. bændurnir sjálfir. Uppbyggingin á í stuttu máli að vera sú, að í stað þess, að vextir voru 3–4%, þá eru þeir nú 6-61/2 % og gert ráð fyrir, að svo verði. Í stað þess að lánstími var 20–25 ár, er hann nú 15 ár, og ekki verður annað séð af þeim töflum, sem fylgja frv., en ráð sé gert fyrir því áfram, að svo verði. Síðan eru bændur skattlagðir í stórum stíl til sjóðanna, þannig að þeir verði að láta af sínum launatekjum nálægt 2%. Svo á að lána þeim skattpeninginn, sem dreginn er úr vösum þeirra á þennan hátt, aftur með háum vöxtum. Þetta framkvæmir sú stjórn, sem notar hvert tækifæri til að auglýsa það, að allar peningastofnanir séu nú að fyllast af sparifé. Hún sér engin ráð til þess, að landbúnaðurinn geti fengið eitthvað af þessu sparifé að láni. Nei, hún vill heldur loka það inni í geymsluhólfum bankanna en lána það til bændanna. Ekki hygg ég þó, að bændur séu staðnir að neinum svikum við peningastofnanir þjóðarinnar. Það er auðséð á þessu frv., að núverandi valdhafa vantar trú á landbúnaðinn. Ef þeir bæru traust til bændastéttarinnar og hefðu trú á starfi hennar og þeim gæðum, sem gróðurmoldin íslenzka býr yfir, mundu þeir hafa gert þetta frv. öðruvísi úr garði. Þá mundu þeir hafa trúað bændastéttinni fyrir dálitlum hluta af sparifé Þjóðarinnar, sem lánsfé í framkvæmdir við ræktun og byggingar í sveitum. Hæstv. fjmrh. hefur nýlega skýrt frá því í dagblaðinu Vísi, að sparifé í bönkum og sparisjóðum sé nú einum milljarð meira í febrúarlok en það hafi verið í lok febrúar 1960. Skattlagningartillögur hæstv. ríkisstj. á bændastétt landsins eru því sjáanlega ekki lánsfjárskorti að kenna, heldur þeirri tregðu, sem stjórnin er haldin til þess að greiða á eðlilegan og réttmætan hátt fyrir málum bændastéttarinnar. Ég hef verið að líta í þær töflur og áætlanir, sem fylgja þessu frv., og mér virðist, að áætlun um efnahags- og rekstrarreikning stofnlánadeildarinnar, sem frv. gerir ráð fyrir að komið verði á fót, sé fróðleg og sýni, hvernig ætlazt er til, að þessi stofnlánadeild verði byggð upp. Þessi áætlun nær yfir tímabilið 1962–1975 eða 14 ár. Á þessum 14 árum sýnist mér á þessari áætlun, að sé ætlazt til þess, að tekjurnar verði þessar: Það eru í fyrsta lagi vextir af lánum til bænda 4851/2 millj. kr. Í öðru lagi framlag ríkissjóðs á fjárlögum, 56 millj. kr. í þriðja lagi 1% skatturinn á landbúnaðarvörur og mótframlag ríkissjóðs, sem er til samans 265 millj. kr. rúmlega, af þessu leggja bændur fram helminginn eða 133 millj. kr. í fjórða lagi er svo neytendaskatturinn, en það er áætlað, að hann gefi um 86 millj. á þessum 14 árum. Og í fimmta og síðasta lagi er svo mótvirðissjóðsframlagið, sem mér sýnist að eigi að verða 570 millj. kr. Af þessu sést, að frá bændunum eiga að koma beint í framlagi og vöxtum nálægt því 618 millj. kr. Það er augljóst, að í þessari áætlun um uppbyggingu stofnlánadeildarinnar er ráð gert fyrir því að halda 61/2 % vöxtum á útlánum deildarinnar. Ég verð nú að segja það, að ég hefði haldið, að hæstv. landbrh þætti nóg að gert með hækkun vaxtanna á landbúnaðarlánunum um 1/3 og styttingu lánstímans um 1/4, þá að ekki kæmi einnig til stórfelld skattlagning á bændurna. Nú á síðustu árum hefur jarðarbótamönnum fækkað. Þeir voru 1958 3954, en 1960, sem er síðasta árið, sem ég hef tölur um, hafði þeim fækkað frá því 1958 um 434. Ég er viss um það, að hér er ekki um tilviljun eina að ræða, heldur er þessi ískyggilega þróun afleiðing af hinni svokölluðu viðreisnarstefnu, aukinni dýrtíð, hækkuðum vöxtum, og styttingu lánstíma. Og svo á nú að bætast við nýr skattur. Það er í þessu sambandi fróðlegt að athuga, hvað bændastéttinni sem heild stóð mest fyrir þrifum á liðnum öldum og allt fram á þeirra daga, sem nú lifa. Það var hin háa jarða- og kúgildaleiga, sem meginþorri bænda varð að búa við. Jarðirnar voru að mestu í eign kirkjunnar og fárra auðmanna, sem leigðu þær með nokkurri áhöfn fyrir slíka okurleigu, að leiguliðarnir komust sjaldan úr kútnum og voru í rauninni ánauðugir menn. En það var ekki nóg með það, að þeir væru píndir með hárri leigu, heldur fylgdi oft eins konar skattlagning í ofanálag. Kvaðirnar, sem menn hljóta að kannast við að fylgdu flestum kirkjujörðum hér í fyrri daga, flestum jörðum kirkjunnar, kvaðirnar um hestlán eða mannslán eða útróðraskyldu á vertíðarskipi jarðareigandans, allt var þetta eins konar skattgreiðsla í ofanálag á jarðarleigu Þá, sem ábúandinn greiddi og var okurleiga í flestum tilfellum. Nú hafa tímarnir breytzt þannig, eins og allir vita, að bændur hafa flestir eignazt jarðir sínar sjálfir, og hinir, sem eru leiguliðar, búa við hófleg kjör, en fé til framkvæmda og umbóta á jörðunum, svo að hægt sé að búa á þeim nútímabúskap, hafa bændur orðið og hljóta að verða að taka að láni. Lánakjörin á Þessu fé koma því hjá flestum, þótt þeir séu sjálfir jarðeigendur, í staðinn fyrir leigur og landskuld fyrri tíma bænda. Pólitík Framsfl. hefur verið og er sú, eins og ég hef áður tekið fram, að efla bændurna til frelsis og framfara, m.a. og ekki sízt á Þann hátt að útvega þeim nægilegt lánsfé til framkvæmda með hóflegri og viðráðanlegri leigu og skilafresti, sem þeir geti staðið við. Þetta hefur tekizt sæmilega, og skal ég ekki vanmeta þann hlut, sem aðrir flokkar á hverjum tíma hafa átt í því máli. Nú er viðreisnin að snúa þessu við, eins og flestu öðru í efnahagslífi þjóðarinnar. Það er hart, finnst mér, á tímum hinnar miklu tækni og afkastagetu, að þá skuli þeir, sem starfa við þann atvinnuveg, sem er frumskilyrði fyrir búsetu þjóðarinnar í landinu, vera settir út í horn. Ein höfuðröksemd hæstv. landbrh. og annarra stjórnarliða í skrifum og ræðum um þetta mál er sú um skattlagninguna á landbúnaðarvörurnar, að þar sé um hliðstæða aðferð að ræða og þá, sem notuð hafi verið til þess að efla lánasjóði sjávarútvegsins. Ég verð að segja það, að af öllum þeim rökum, sem ég hef heyrt færð fram skattlagningunni til stuðnings, finnst mér þessi þó fráteitust. Hér er um svo gerólíka atvinnuvegi að ræða, því að þótt sjávarútvegurinn sé áhættusamur atvinnuvegur, þá miðast þó allt í honum við skjótfenginn og mikinn gróða, enda er líka reynslan sú, að gróðinn hefur oft verið mjög mikill. Þann skatt, sem þannig er á hann lagður, er því af miklu að taka, og má með nokkrum rétti segja, að það fé sé eins konar tryggingarfé. Þess ber og að gæta, að fiskveiðarnar eru rányrkja. Þar er ekki lagt í neinn kostnað við að tryggja uppskeruna. Miðin eru frjáls vettvangur allra þeirra, er þangað vilja sækja. Þar er engin landleiga, enginn áburður, engar girðingar, engin sáning og engin plæging. En til þess að bóndinn nái feng í sitt bú, þarf hann að plægja og herfa og sá og bera á landið, girða það og verja, og áður en hann byrjar á þessu, verður hann annaðhvort að eignast landið eða ná á því leigurétti. Til þessa þarf hann mikið fé, og það starf, sem hann vinnur að ræktuninni, vinnur hann ekki einungis fyrir sjálfan sig, heldur skilar hann því til þeirra, sem á eftir honum koma. Hann er með starfi sínu að bæta landið og búa komandi kynslóðum betri skilyrði til þess að lifa í landinu. Ég er alls ekki með þessum samanburði að gera lítið úr starfi þeirra, sem veiða fisk, heldur er ég að sýna þann eðlismun, sem á því er að stunda þessa tvo atvinnuvegi. Sjávarútvegurinn er rekinn með fljótfenginn gróða fyrir augum, og alltaf öðru hverju verður þeim, sem hann stunda, að von sinni í því efni, sem betur fer. Landbúnaðurinn er hins vegar ekki fljóttekin gróðalind. Bóndinn þarf að borga moldinni fyrir hvern mjólkurpott og hvert kjötkíló, sem hann framleiðir, og þótt uppskeran sé stundum góð, þá er aldrei um að ræða neina mokuppskeru. Í bændastétt hafa þess vegna fáir orðið ríkir og menn stundað búskap meira sem yndisarð en gróðaveg. Ég veit vel, að það er ekki hægt að vera bóndi nema vinna og vinna vel, og þannig á það líka að vera. Vinnan verður að skapa hamingjuna og hið efnalega sjálfstæði manna, í hvaða stétt og stöðu sem þeir eru. En ég er eindregið þeirrar skoðunar, að íslenzka þjóðin og stjórnarvöld hennar á hverjum tíma eigi ekki að búa þannig að bændastétt landsins, að hún yfirgefi óðul feðra vorra, sem land þetta námu og byggt hafa sveitir þess frá upphafi. Ég er þeirrar skoðunar, að þá muni þjóðinni allri vegna bezt, ef í landinu er bændastétt, sem vill og getur haldið áfram að bæta jarðirnar og erja moldina til frjósemdar og lífsfyllingar fyrir sig og niðja sína, en um leið öllum, landsmönnum til öryggis og þroska. Ég er sannfærður um það, að bændurnir vilja halda áfram að leggja af mörkum mikið starf, ef í móti kemur það af hálfu þjóðfélagsins, að það starf sé metið til verðieika og hagkvæmur stuðningur sé í té látinn. Það hafa margir bændur og framámenn í þeirra hópi látið í ljós kvíða yfir því, að meðalaldur bænda í þeirri og þeirri sveitinni, sem um hefur verið rætt, sé alltaf að hækka, ungu mennirnir geti ekki tekið jarðirnar, og þegar hinir eidri falla frá, þá sé ekki útlit fyrir, að nýir komi í staðinn. Það getur ekki heldur verið neitt vafamál, svo augljóst sem það er, að efnahagsráðstafanir þær, sem núverandi hæstv. ríkisstj. hefur gert, hafa nú þegar eftir stuttan tíma orðið bændum svo þungar í skauti, að í góðu árferði, eins og verið hefur nú tvö síðustu árin, eru erfiðleikar í efnahagsmálum bænda mjög vaxandi. Hið stórhækkaða verðlag á rekstrarvörum svo og vélum og byggingarefni, hækkun vaxta og stytting lánstíma eru allt samverkandi orsakir til Þess að kippa fótum undan heilbrigðum búrekstri. Í ofanálag bætist svo það, að dómur sá um verðgrundvöllinn, sem felldur var af meiri hluta yfirnefndar á s.l. hausti, hefur áreiðanlega dregið kjark úr mörgum og gert þá vonlitla, og fer svo alltaf eða oftast nær, þegar menn sjá, að þeir eru órétti beittir, ef þeir geta ekki fengið að gert til þess að rétta hlut sinn. Sú nýja skattlagning á bændurna, sem hér er gert ráð fyrir f þessu frv., er harkaleg aðgerð í þeirra garð. Framleiðsluskatturinn samsvarar 2% af launum þeirra að meðaltall. Auk þess er 0.75% neyzluskatturinn, en hann kemur einnig að talsverðu leyti á bændur. Ég hef einhvers staðar séð tölur um það, að 2/3 bændanna selji mjólk til mjólkurbúa. Allir þessir bændur eru þess vegna kaupendur að smjöri, skyri og ostum til heimila sinna og munu þess vegna greiða í viðbót við framleiðsluskattinn einnig neyzluskatt af Þessum vörum. Ég býst við, að launþegum í landinu þætti ríkisvaldið leika sig allgrátt, ef lagður yrði á þá sérstakur launaskattur, t.d. 2%, sem húsnæðismálastofnun ríkisins eða einhver önnur stofnun fengi, til þess að efla, - ja, við skulum segja byggingar í bæjunum. Ætli verkamönnum, sjómönnum og embættismönnum þætti ekki muna um slíkan skatt? Slík skattlagning væri þó alveg hliðstæð þeirri, sem hér er verið að koma á fót, og margt hefur ótrúlegra skeð en að það fordæmi, sem með þessu frv. er verið að skapa, verði brátt notað og slík skattlagning hafin, að sérstakur launaskattur á almenning verði upp tekinn til þess að efla lánastarfsemi í bæjunum. Ég verð að segja það fyrir mitt leyti, að ég veit ekki, hvar skattlagningaræði hæstv. ríkisstj. kann að enda. Það væri svo sem auðvelt að raka saman miklu fé í sjóði á þennan hátt, eins og nú stendur til samkvæmt þessu frv. að gera með launaskattinum á bændur og neyzluskattinum á allan almenning. Auðvitað er með þeirri skattlagningarherferð á bændurna, sem hér er verið að hefja, stefnt út f hreina ófæru, eins og ég hef þegar lýst. Búnaðarþingið, sem nýlega hefur lokið störfum hér í borginni, fékk þetta frv. til athugunar og umsagnar, eins og eðlilegt var og sjálfsagt. Þar eiga ekki aðrir sæti en bændur. Ekki voru nema fjórir menn á búnaðarþingi, sem greiddu ekki atkvæði á móti skattlagningu. Hæstv. landbrh. sagði áðan, að þeir hefðu bjargað heiðri búnaðarþings, þessir fjórir, með því að sitja hjá. Það er orðið auðvelt að bjarga heiðri annarra, ef ekki þarf annað til en það, og það er auðvitað furðulegt, að það skyldi nokkur maður vera á búnaðarþingi, sem fékkst til þess að sitja hjá. Þeir munu ekki hafa talið bændurna aflögufæra af tekjum sínum til að byggja upp volduga sjóði og slíka sjóðamyndun ekki þeirra sérmál, ekki heldur þeir, sem sátu hjá. Tillitsleysi hæstv. ríkisstj. til bændanna í sambandi við þetta mál er, að ég hygg, einstætt, þar sem ekki er einu sinni gert ráð fyrir því, að bændastéttin fái neinu að ráða um stjórn hinnar væntanlegu stofnlánadeildar. Það er stjórn Búnaðarbankans, sem á að hafa stjórn stofnlánadeildarinnar með höndum, eins og annarra deilda bankans, eins og segir í frv. Bændurnir mega borga skatt og stofna gilda sjóði handa ríkisvaldinu og fulltrúum þess til þess að ráðsmennskast með, en það er ekki gert ráð fyrir, að þeir megi þar neinu um ráða. Bændur hafa ekki haft trú á hinum nýju efnahagsráðstöfunum hæstv. ríkisstj., heldur hið gagnstæða, ekki einu sinni þeir bændur, sem styðja Sjálfstfl. Hins vegar hafa bændur almennt reynt að berjast fyrir tilveru sinni og reynt að standa undir oki viðreisnarinnar á þann hátt að vinna enn meira, lengja vinnutíma sinn, sem var þó ærið langur fyrir. Þannig ætluðu þeir að halda jörðum og búum með því að auka framleiðsluna, og hefur það komið í ljós á s.l. ári, að þeim hafði þá tekizt með þessum hætti að auka framleiðsluna nokkuð. En nú hygg ég, að margir þeirra hafi séð, að þetta er vonlaust verk. Á Suðurlandi, þar sem ég er kunnugur og á mitt heimili, þá hygg ég, að þar hafi aldrei fleiri viljað losna frá jörðum sinum en nú. Ég vil sem athyglisverðasta dæmið af þessu tagi nefna það, sem er að gerast nú í þeirri fögru og frjósömu sveit, Fljótshlíðinni. Þar hefur það jafnan verið svo, að mér er sagt, að hafi jörð losnað þar úr ábúð, þá hafa tíu fyrir einn verið um það að ná henni til ábúðar. En nú er mér sagt, að í einu hverfi þar í Fljótshlíðinni séu fjórir af sex bændum þar í hverfinu að fara í burtu og ekki útlit fyrir, að neinn komi þar í þeirra stað. Í Grímsnesinu, sem er nágrannahreppur minn, eru nú 10 jarðir ýmist komnar í eyði eða eru að fara í eyði nú. Allt eru það góðar jarðir. Margar af þeim eru meira að segja veiðijarðir. Í Flóanum er sömu söguna að segja. Þar er hópur jarða nú, sem útlit er fyrir að fari í eyði í vor. Þeir, sem þar sitja nú, eru að fara í burtu, og það hefur ekki frétzt um, að neinn vilji koma og taka við. Þessi sorgarsaga á sér stað í þéttbýlustu byggðarlögum landsins, þar sem samgöngur eru beztar. Rafmagnið er komið á ýmsa þessa bæi, sem hér er um að ræða, eða þá von á því á næstu árum. Hvaða orsakir eru til slíkrar eyðingar byggðarinnar sem er að hefjast í sveitum Suðurlands og ég var að minnast á? Ég er ekki í neinum vafa um, að þar er orsökin fyrst og fremst hin svokallaða viðreisn. Dýrtíðin og verðhækkanirnar, sem henni fylgdu, gera fólki alveg ókleift að ráðast í nauðsynlegar framkvæmdir og umbætur á jörðunum. Í öðru lagi geta ungir menn ekki keypt jarðir, bústofn og vélar. Þeir taka þess vegna ekki við af þeim, sem vegna elli eða af öðrum eðlilegum ástæðum verða að hætta búskap. Einu sinni var uppi maður í Noregi, sem hét Haraldur Hálfdanarson og fékk síðar viðurnefnið „hinn hárfagri“. Haraldur þessi var ofríkismaður mikill á valdastóli, og fór svo, að fjöldamargir bændur þar í landi þoldu ekki að búa við slíkt ofríki. Það voru þeir bændur, sem fóru yfir víðan og sollinn sæ á smáfleytum og tóku sér bólfestu hér á Íslandi: Nú eru niðjar hinna frjálshuga bænda, sem flúðu undan ofríki Haralds hins hárfagra, að hefja flótta frá óðulum þeim, er hinir fornu landnemar helguðu sér. Þannig sannast hið fornkveðna, að sagan endurtekur sig. Það er ofríki viðreisnarinnar, sem nú sverfur svo að íslenzkum bændum, að þeir láta óðul sín og flytja burt. Það er ömurlegt fyrir bændur að þurfa að flýja frá óðulum sínum. Hitt er þó frá sögulegu sjónarmiði ekki síður ömurlegt, að vera arftaki Haralds hins hárfagra á valdastóli á Íslandi. Hæstv. forseti. Ég þykist sjá það á afgreiðslu þessa máls, eins og hún var í Ed., að ekki mun hugmynd stjórnarinnar og þeirra, sem hana styðja, að færa neitt í frv. þessu til annars og betri vegar. Ég geri samt ráð fyrir, að á það verði reynt hér í þessari hv. deild og að brtt. við frv. verði lagðar hér fram af hálfu Framsfl. við síðari umr. Ég mun því ekki orðlengja meira um málið við þessa umræðu, en taldi rétt að láta Þessi orð falla, sem ég hef hér sagt, nú strax við þessa 1. umr.

Ingvar Gíslason Hæstv. forseti. Það má, held ég, nokkurn veginn fullyrða, að landbúnaðarmálin hafi verið olnbogabarn þessarar hæstv. ríkisstj., sem nú situr. Það fór næsta lítið fyrir landbúnaðarmálunum undanfarin tvö þing, og frumkvæði ríkisstj. getur tæplega verið minna í þeim málum. Ég man satt að segja ekki eftir nema tveimur málum, sem afgreidd hafa verið undanfarin þing og segja má að séu jákvæð og til bóta. Annars vegar er um að ræða ábúðalögin, sem þó voru flutt af landbn. Nd., og hins vegar er svo hækkun á ríkisframlagi til nýbýlastofnunar, sem samþ. var í fyrra. Þessi hækkun var þó ófullnægjandi og aðdragandi málsins allur hinn furðulegasti, eins og hv. þdm. muna. Höfðu framsóknarmenn flutt frv. um aukið framlag til nýbýlastofnenda snemma á þingtímanum. Þetta frv. lá fyrir hv. landbn. nær allan þingtímann, og fengust stjórnarsinnar ekki til að skila áliti um frv. framsóknarmanna. En þegar komið var fast að þinglokum, flutti hæstv. ríkisstj. frv. um sama efni, en aðeins með lægri framlög í þessu skyni. Framkoma hæstv. stjórnarsinna var, eins og ég segi, furðuleg í þessu máli, en þó í samræmi við ýmislegt annað, sem hér hefur gerzt við afgreiðslu mála. Þetta voru afreksverk hæstv. ríkisstj, eftir tvö þing, allt sem eftir hana lá. Hins vegar sýndi hv. stjórnarlið - og vafalaust að frumkvæði hæstv. ríkisstj. - hug sinn til landbúnaðarins með því að fella og svæfa fjölmörg frv. og aðrar till., sem framsóknarmenn stóðu að og hafa staðið að, og voru það þó allt mikilsverð mál og sum svo brýn, að þau þoldu ekki bið og varð að finna lausn á. Ég veit, að þetta er mikil raun fyrir hæstv. landbrh. og suma aðra hv. þm. stjórnarliðsins, en ég veit líka, að þeir fá ekki rönd við reist. Meiri hl. hæstv. ríkisstj. og það lið, sem hún styðst við, er yfirleitt fráhverft landbúnaðarmálum og sýnir þeim þá stjúpmóðurástúð, sem gert hefur landbúnaðarmálin að olnbogabarni, síðan núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum. Ég öfunda ekki hæstv. landbrh. af aðstöðu sinni innan hæstv. ríkisstj. Við vitum það allir, að hann vill landbúnaðinum vel og gerir sitt bezta, en fær litlu fram komið. Þeir, sem fylgdust með málum hér á hv. Alþ. í fyrra, fundu þó, að hæstv. ríkisstj. var farin að finna til ókyrrðar undir þinglokin og þó alveg sérstaklega hæstv. landbrh. og þeir fáu menn innan stjórnarliðsins, sem sýna landbúnaðarmálum áhuga. Hæstv. ríkisstj. hafði látið undan þunga útvegsmanna um það að bæta kjör útvegsins eftir þær álögur, sem efnahagsmálastefna hæstv. ríkisstj. lagði á Þann atvinnuveg. M.a. ákvað hæstv. ríkisstj. að létta lausaskuldabyrði útvegsins með sérstökum aðgerðum. Framsóknarmenn fluttu till. um það þá þegar, að landbúnaðurinn nyti sams konar fyrirgreiðslu. En það var fellt, eins og menn muna, og kom lengi vel engin yfirlýsing frá hæstv. ríkisstj. eða stuðningsliði hennar um, að nokkuð yrði gert í lánamálum bændastéttarinnar. Bændurnir áttu að bera viðreisnarbyrðarnar óstuddir. Það gerði víst ekki mikið til, þó að þeir sliguðust undan þeim, enda talsvert útbreidd skoðun meðal stuðningsmanna hæstv. ríkisstj., að bændur væru of margir í landinu og allt of mikið styrktir og þar að auki heldur vinveittir Framsfl. að fornu og nýju. En auðvitað var hæstv. landbrh. órótt, og getur enginn láð honum það, jafnvelviljaður og hann er í garð bændastéttarinnar, því að það efast enginn um. Svo þegar þingi lauk í fyrravor, hafði hæstv. landbrh. neytt svo dugnaðar síns og ástar á landbúnaðinum, að fyrirheit var gefið um, að lausaskuldamál bænda yrðu leyst í svipuðum anda og skuldamál útvegsins. Hæstv. landbrh. fann það, að eldur almenningsálitsins brann á honum, svo að hann yrði að hefjast handa. Honum tókst með harðfylgi sínu að knýja samstarfsmenn sína í hæstv. ríkisstj. til Þess að samþ. aðgerðir í málinu. Bændur fögnuðu að sjálfsögðu þeim fyrirheitum, sem gefin voru, og biðu þess, sem fram átti að koma, með mikilli eftirvæntingu. Og svo komu brbl. um lánamál bænda. Þau eiga sér talsvert viðburðaríka sögu hér í þingsölunum og utan þeirra. Ég ætla ekki að rekja þá sögu hér, hún er svo nýliðin, að þess gerist ekki þörf, en hitt vitum við öll, að brbl. uppfylltu ekki Þau fyrirheit, sem gefin voru um lausn málsins. Þau voru lítið annað en bókstafurinn, eins og Þau voru lögð fram, og í sumum tilfellum fullkomlega ranglát. Verst var Þó, að Það vantaði í Þau botninn. Ég get hugsað mér, að hæstv. ráðh. hafi ekki verið ánægður með að þurfa að leggja lög Þessi fram, því að hann gerði sér auðvitað fulla grein fyrir annmörkum þeirra. Þess vegna var hann ekkert ófús að láta málið liggja hér lengi í hv. Alþ. og bíða með staðfestingu á brbl., svo að honum ynnist tími til að smíða botninn í lögin, enda var ekki á öðru stætt, eins og viðtökurnar voru, bæði utan þings og innan. Brbl. frægu voru svo loks samþ. nú fyrir nokkrum dögum, og mátti þá heita, að liðið væri ár, frá Því að fyrsta yfirlýsing var gefin í nafni hæstv. ríkisstj. um það, að hún mundi leysa lausaskuldamálin. Þetta er langur meðgöngutími og erfið fæðing og hlýtur að hafa reynt mjög á hæstv. landbrh., sem stundaði ljósmóðurstörf sín af sönnum dugnaði þrátt fyrir mikið erfiði. Það má þó bæta einu máli enn við afrekaskrá hæstv. ríkisstj. í sambandi við landbúnaðinn. Það þarf ekki að efast um, að við næstu kosningar verður mikið gert úr þessu afreki og lögð stund á að halda þeirri kenningu að bændum, að hæstv. ríkisstj. hafi unnið af sérstökum dugnaði að því að leysa mál landbúnaðarins. Við sjáum hvað setur í Því efni. En ég held, að það muni varla gleymast, að Þetta var hin erfiðasta fæðing. En hæstv. ríkisstj. lætur ekki staðar numið. Nú er skammt stórra högga í milli. Hér er í dag til umr. viðamikið frv. um stofnlánadeild landbúnaðarins o.fl., frv. í mörgum greinum með ýtarlegum aths. og fylgiskjölum. Það er komið fram á síðari helming kjörtímabilsins, lítið sem ekkert gert í landbúnaðarmálum og þörf að fara að hrista af sér slenið. En þegar maður flettir frv., kemur í ljós, að langmestur hluti þess eru núgildandi lagaákvæði um landnám, ræktun og byggingar í sveitum. í þeim köflum er því fátt eða ekkert nýtt og óþarfi að fara um það mörgum orðum. En þar með er ekki öll sagan sögð. Það eru nokkur nýmæli í frv., sum þannig, að það er ekki ástæða til að amast við þeim, en önnur Þess háttar, að þau geta ekki hlotið óskiptan stuðning, enda slík vandræðalausn, að það er ekki við þau unandi fyrir þá, sem eiga að njóta Þessa frv., ef að lögum verður. Eitt mikilvægasta nýmælið í Þessu frv. er að finna í 4. gr. Þess, Þar sem rætt er um tekjuöflun til stofnlánadeildar landbúnaðarins, þ.e.a.s. ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs, sem hér eftir eiga að starfa sem ein deild. Er um Það rætt í aths. við frv., að tekjuöflunarleiðir 4. gr. séu við það miðaðar, að stofnlánasjóðum landbúnaðarins verði innan skamms tíma kleift að standa undir eðlilegri fjárfestingarþörf vegna framkvæmda í landbúnaði. Það er jafnframt fullyrt, að ef fjáröflunarákvæði frv. verði samþ., ætti að vera lagður traustur frambúðargrundvöllur að stofnlánasjóði landbúnaðarins, og til styrktar Þessari fullyrðingu er sýndur útreikningur um vöxt sjóðsins næstu 14 ár, miðað við, að hann haldi Þessum tekjum, og að óbreyttum öðrum aðstæðum, geri ég ráð fyrir. Áður en ég held lengra, langar mig til að fara nokkrum orðum um vissar aðrar fullyrðingar, sem fram koma í aths. frv. og komu einnig fram í ræðu hæstv. landbrh. hér áðan. Þar er því haldið fram, að stofnlánasjóðirnir séu í rauninni gjaldþrota og Þetta gjaldþrot stafi af röngu skipulagi á starfsgrundveili sjóðanna og meginorsök hinnar bágu fjárhagsafkomu megi rekja til þess, að á árunum 1952–1959 hafa sjóðirnir verið látnir taka erlend lán, sem síðan hafi verið endurlánuð án gengistryggingar. Með þessu er fullyrt, að erlendu lánin, sem gengið hafa til uppbyggingar í landbúnaði, séu aðalbölvaldur stofnlánasjóðanna. En hvort sem þau eru það eða ekki, ef litið er einhliða á málin, þá er hitt víst, að þessi erlendu lán hafa gert okkur kleift að auka stórlega framfarir í landbúnaði undanfarinn áratug, svo að óvíst er, að þær hafi orðið meiri á jafnskömmum tíma áður. Erlendu lántökurnar hafa því ekki orðið sá bölvaldur íslenzkum landbúnaði, sem hæstv. ráðh. og fylgismenn hans vilja vera láta. Þær eru ásamt öðru fjármagni, sem lagt hefur verið til stofnlánasjóðanna, undirstaða landbúnaðarframkvæmdanna um margra ára skeið. Bölvaldurinn í Þessu máli er stefna hæstv. núv. ríkisstj., gengisfellingarstefnan, þar sem hver gengisfellingin hefur rekið aðra með fárra mánaða millibili. Með þeirri stefnu hefur tekizt að gera fjárfestingarsjóðina nær gjaldþrota, og það er af þeirri stefnu, sem við verðum nú að súpa seyðið í þessu máli eins og fleirum. Það var því sannarlega happ fyrir bændastétt landsins og landbúnaðinn, að ekki var gengisákvæði í lánveitingum sjóðanna, því að ef svo hefði verið, er næsta líklegt, að allur búandlýður, jafnt ríkir sem fátækir, hefði komizt á vonarvöl, og það hefði þýtt endalok sjálfstæðrar bændastéttar hér á landi. Það er áreiðanlega ekki ódýrara að stofna til slíkrar þjóðfélagsbyltingar, sem það mundi hafa í för með sér, heldur en að bæta með framlögum úr sameiginlegum sjóðum þjóðarinnar þau áföll, sem menn geta orðið fyrir með sífelldum gengislækkunum. Gengisákvæði í sambandi við erlend lán, sem endurlánuð eru til uppbyggingar í landbúnaði, er óðs manns æði og má aldrei koma fyrir, meðan gengið er jafnóstöðugt og reynslan hefur sýnt, ekki sízt í höndum hæstv. núv. ríkisstj. Þess má líka geta í þessu sambandi, að erlend lán og aðrar lántökur til sjóða landbúnaðarins eru ekki einvörðungu í þágu þeirra einstaklinga, sem fást við landbúnaðarframleiðslu. Landbúnaðurinn er mikilvægur atvinnuvegur í þjóðfélaginu, - atvinnuvegur, sem við getum engan veginn án verið. Við höfum mikla þörf fyrir aukinn landbúnað, og það er síður en svo, að reynslan sýni, að of miklu hafi verið varið til uppbyggingar þessum atvinnuvegi undanfarin ár. Ég veit, að hæstv. landbrh. er mér samdóma um þetta atriði, og hann veit það líka, að lengst af hefur ekki verið hægt að fá nægilegt innlent fé til að fullnægja þörfum landbúnaðarins til uppbyggingar, og þess vegna var gripið til þess erlenda fjármagns, sem fáanlegt var. Það var ríkið, sem tók þessi lán og bar því ábyrgð á greiðslu þeirra. Ríkinu bar skylda til að sjá landbúnaðinum, eins og öðrum atvinnuvegum, fyrir hæfilegu fjármagni til nauðsynlegra framfara, og það hefði verið hin mesta ósvinna að endurlána bændum þessi lán með gengisákvæði. Ef ríkisstj. telja gengisfellingu nauðsynlega, ber þeim vitanlega að hafa í huga allar staðreyndir og afleiðingar slíkra aðgerða, a.m.k. að því er snertir hag ríkissjóðs, því að minna má það ekki vera. Það er hrein óhæfa að ætla nú að veita ábyrgð ríkissjóðs á erlendri skuldahækkun yfir á herðar einnar starfsstéttar í þjóðfélaginu. Bændastéttinni ber engin skylda til að bera ein þau gengistöp, sem hæstv. ríkisstj. hefur kallað yfir sig með síendurteknum gengisfellingum. Bændastéttin á ekki að þurfa að gjalda þess, þótt henni hafi til sinna þarfa verið úthlutað fé af erlendum lántökum ríkisins, en fengið of lítið innlent fjármagn. Það er í rauninni allt, sem skeð hefur, en alls ekki, að bændurnir hafi sérstaklega óskað eftir erlendu fé og að taka á sig alla þá áhættu, sem því fylgir. Það dytti vitanlega engum bónda í hug að búa upp á slík kjör. Þar með er engin ástæða til að fordæma erlendar lántökur, þær geta átt fullan rétt á sér, en ríkið verður að standa ábyrgt fyrir þeim, að því er tekur til gengisbreytinga. Þess vegna tel ég það ranga stefnu, sem fram kemur í 12. gr. frv., að stofnlánadeildinni sé óheimilt að endurlána erlent lánsfé nema með gengisákvæði. A.m.k. ef um er að ræða lán til einstakra bænda, er það alger óhæfa og getur riðið bændum að fullu. Ef þetta ákvæði verður samþ., er um nýmæli að ræða og jafngildir því, að engar erlendar lántökur verði teknar, hversu brýn sem þörfin er, og skal ég ekki segja um, hverjar afleiðingar það muni hafa fyrir framtíðaruppbyggingu landbúnaðarins. En hitt er vitað, eins og ég hef áður rakið, að framfarir í landbúnaði undanfarinn áratug má að talsverðu leyti rekja til erlends fjármagns, sem útvegað hefur verið til endurlána hér innanlands. Stuðningsmenn þessa frv. munu sennilega svara því til, að engin þörf verði fyrir erlendar lántökur til landbúnaðarins, eftir að búið sé að lögfesta þetta frv., í því sé að finna tekjustofna, sem tryggi frambúðargrundvöll stofnlánasjóðanna. Þetta er raunar fullyrt í aths. með frv., og það ber því að líta á það sem sannfæringu hæstv. ríkisstj., að annað fjármagn þurfi ekki að koma til, a.m.k. ekki svo að neinu nemi. Þessu til sönnunar eru birtir útreikningar um vöxt og viðgang stofnlánasjóðsins næstu 14 árin. Reikningsdæmið er vafalaust rétt, svo langt sem það nær, en þar er líka gengið út frá forsendum, sem er ekki víst að standi óbreyttar allan þann tíma, t.d. að því er tekur til vaxta. Og einnig ber á það að lita, að verðlag er ákaflega óstöðugt og verðbreytingar tíðar. Það er ekkert, sem bendir til þess, að verðlag verði stöðugra næstu 15 ár en það hefur verið undanfarin ár, m.a. í tíð hæstv. núv. ríkisstj., þegar hækkanir á öllu, sem til framkvæmda þarf, hafa orðið geigvænlegri en nokkru sinni áður á svo stuttum tíma og rýrnun gjaldmiðilsins verið að sama skapi. Ekkert hefur því reynzt jafnóstöðugt og óútreiknanlegt sem vöxtur og viðgangur sjóða almennt hér á landi. Það er ein afleiðing verðbólgu og óstöðugs peningagengis. Ef sú þróun heldur áfram, sem nokkurn veginn má gera ráð fyrir, meðan svo horfir sem nú er, er hætt við, að stofnlánasjóðurinn reynist getuminni til átaka en hæstv. ríkisstj. gerir nú ráð fyrir. Ekki vil ég því treysta þessum útreikningum, þetta eru aðeins tölur og gildi þeirra kann að reynast afstætt. Það mun tíminn leiða í ljós. En miðað við fyrri reynslu ættu menn að trúa slíkum útreikningum varlega. Hæstv. ráðh. sýndi þess líka merki í ræðu sinni áðan, að hann efaðist nokkuð um, að sjóðmyndun þessi væri traust. Hann virtist gera sér ljóst, að utanaðkomandi áhrif gætu ruglað þá útreikninga, sem fylgja frv. um vöxt sjóðsins, en reyndi að hugga sig við það, að ef nýjar gengislækkanir yrðu, svo og almennar verðhækkanir, þá hækkuðu búsafurðir í verði og þar með tekjustofnar stofnlánadeildarinnar. En ég vil spyrja: Er nokkuð öruggt í því efni? Hefur reynzt svo undanfarin verðbólguár? Ég held ekki. Það stendur því óhaggað, að það er full ástæða til að efast um, að sú fullyrðing sé rétt, að með þessu frv. sé fundinn öruggur grundvöllur undir stofnlánastarfsemi landbúnaðarins. Og þaðan af síður get ég ímyndað mér, að hægt sé að bæta enn nýju verkefni við þennan sjóð, sem hæstv. ráðh. var að tala hér um áðan og taldi vera hugmynd eins mæts vinar míns hér í þinginu, að gera þennan sjóð að lífeyrissjóði fyrir bændur líka. Ég held, að það verði að skoða það mál betur, áður en mikið er farið að fullyrða um það og gera úr því stórt númer. Hinu get ég ekki neitað, að í þessari hugsun, að byggja upp eigið fjármagn sjóðanna með föstum tekjustofnum, er fólgið mjög mikilsvert atriði. Og ég fæ ekki skilið, að nokkur geti sett sig upp á móti því. Það er út af fyrir sig rétt stefna, og ég þekki engan mann, sem beri brigður á það. En hitt er oftrú og óraunsæi, ellegar þá hrein blekking, ef menn ímynda sér, að með þessu frv. sé búið einu sinni fyrir allt að leysa fjárfestingarlánaþörf landbúnaðarins. Menn þurfa ekki að vera gæddir neinni spádómsgáfu til þess að sjá, að slíkt er í hæsta máta óraunhæft, að ekki sé meira sagt. Þá er komið að tekjustofnunum, sem taldir eru upp í 4. gr. frv., og langar mig til að gera þá að umræðuefni.  Í þessu frv. er ekki gerð nein tilraun til að bæta úr fjárskorti veðdeildar Búnaðarbankans. Hefðu menn þó getað vænzt þess, að svo yrði, eftir allt tal hv. sjálfstæðismanna um nauðsyn þess máls. Man ég ekki betur en þeir hafi fyrir fáum árum staðið að samþykkt þáltill., sem fór í þá átt, að nauðsynlegt væri að efla veðdeildina, og það hefur, að ég hygg, oftast verið svar þeirra við þeirri hugmynd framsóknarmanna að stofna sérstaka bústofnslánadeild, að veðdeildin ætti að sinna slíku hlutverki. En hv. sjálfstæðismenn sýna í verki, að þeir vilja í rauninni hvorugt. Þeir segjast vilja efla veðdeildina, en þeir gera það ekki, og þeir daufheyrast við hugmyndinni um bústofnslánasjóð. Þeir koma ekki með neitt nýtt í landbúnaðarmálum annað en skattaálögur og aukinn kostnað. Af þessu einkennist öll stefna hæstv. ríkisstj. í landbúnaðarmálum. Það dugir ekki til, þó að hæstv. landbrh. vilji vel, hann virðist svo sáralitlu fá framgengt og ef eitthvað er, þá með slíkum erfiðismunum, að það tekur hann marga mánuði eða jafnvel ár, og er þó vitað, að hann liggur ekki á liði sínu, þvert á móti. En svona er að eiga undir högg að sækja hjá öðrum. Það fær hæstv. ráðh. að reyna í sinni háu stöðu, og vildi ég gjarnan óska honum betra hlutskiptis. Efnahagsaðgerðir hæstv. ríkisstj. hafa komið hart við flestar atvinnugreinar landsmanna og haft gífurleg áhrif á afkomu almennings. Þó væri ástandið enn verra en það er, ef það tvennt hefði ekki skeð, að hæstv. ríkisstj. hefur orðið að slá af stefnu sinni í veigamiklum atriðum, og eins hitt, að aflafengur hefur sjaldan verið betri og aflaverðmæti óvenjumikið. En mér er til efs, að nokkur atvinnugrein búi nú við verri og óvissari kjör en landbúnaðurinn, m.a. vegna þess, hversu bústofnun er orðin dýr og arðurinn seintekinn og hversu ófýsilegt það er fyrir unga menn að leggja fyrir sig búskap af þeim sökum, þegar svo hitt kemur líka til, að illkleift er að fá lán og aðstoð til nauðsynlegustu framkvæmda. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, að svo miklu leyti sem það er nýtt, er engin lausn á þeim mikla vanda, sem steðjar að landbúnaðinum. Þvert á móti hefur frv. að geyma ýmis ranglát ákvæði, sem munu skaða landbúnaðinn, eins og ég hef sagt, og sú tekjuöflun, sem gert er ráð fyrir í fjárfestingarsjóðina, er hvergi nærri nægjanlegt til að treysta starfsemi þeirra út af fyrir sig, hvað þá að fullnægja annarri aðkallandi þörf landbútraðarins fyrir lánsfé. Jafnvel þó að svo reyndist, að þessi nýju ákvæði frv. stæðust þau fyrirheit, sem höfundar þeirra gefa, er enn óleystur mikill vandi í lánamálum landbúnaðarins, sem verður æ meir aðkallandi, því lengra sem líður. Það vantar aðstoð við frumbýlinga til kaupa á vélum og bústofni. Það skortir lánsfé til kaupa á ræktuðum og hýstum jörðum, sem eigendur þeirra yfirgefa sakir elli eða sjúkdóma. Hvað er brýnna en að finna lausn á því vandamáli? Það er sárt og veldur efnatjóni fyrir jarðeigendur að horfa á ævistarfið verða að engu, og það er óhagkvæmt fyrir þjóðfélagið, ef ræktuð og byggð ból fara í eyði, af því að enginn hefur efni á að kaupa þau. Hæstv. ríkisstj. getur því fráleitt lagzt til hvildar, þó að þetta frv. verði að lögum. Það eru mörg verkefni óleyst eftir sem áður. Afrekaskrá hæstv. ríkisstj. í landbúnaðarmálum er eftir sem áður sáralitil að vöxtum og ekkert, sem bendir til, að hún hafi enn lagt gull í lófa framtíðarinnar að því er snertir þessi mál. Flest bendir til, að varan legustu merki núv. hæstv. ríkisstj. á íslenzkan landbúnað verði kyrrstaða og afturför.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., hefur að vonum vakið mikla athygli, og menn hafa látið uppi álit sitt um það, fleiri menn en gjarnan er títt um minni háttar frumvörp, enda er það fullkomlega þess vert, að því sé allur gaumur gefinn. Það er talið, að árið 1957, á verðlagi þess árs, hafi um það bil 2.6 milljarðar króna verið fjárfestir í landbúnaði, en það svarar til þess að vera um 35% af öllu því fjármagni, sem fest er í framleiðsluatvinnugreinum á Íslandi. Af þessu leiðir, að til þess að þessi atvinnurekstur landbúnaðarins geti gengið og þurfi ekki sífellt að vera í fjárþurrð, þá verða þeir sjóðir, sem eiga að styðja að Þeirri fjárfestingu, sem hér er orðin, að vera öflugir. Á hinn bóginn er það á allra vitorði, að þeir sjóðir, sem þetta frv. fjallar um, ræktunarsjóður og byggingarsjóður sveitanna, hafa verið langt frá því að geta talizt öflugir í nokkru hlutfalli við fjárþörfina, sem í þessari atvinnugrein hefur verið. Þessir sjóðir hafa haft litlar fastar tekjur árlega, en mest bjargazt við frá ári til árs á lánum teknum í útlöndum að verulegu leyti, en það fé hefur verið lánað út innanlands, og svo, þegar stjórnarvöld landsins hafa framkvæmt gengisfellingar, hafa skuldirnar erlendis bólgnað mjög út og árangurinn orðið sá, að þessir sjóðir hafa sífellt rýrnað, unz svo var komið eftir þær gengisfellingar, sem nú hafa verið framkvæmdar, að þessir sjóðir voru orðnir með neikvæðan höfuðstól, þ.e.a.s. áttu ekki lengur fyrir skuldum. Það var því augljóst, að til einhverra öflugra ráða hlaut að verða gripið af ríkisvaldsins hálfu, ef ríkisvaldið ætlaði ekki að horfa upp á það með köldu blóði, að þessi atvinnuvegur hætti allri framþróun, hann legðist í kaldakol. Upp úr þessum jarðvegi er það frv. sprottið, sem hér liggur fyrir. Ég er þeirrar skoðunar, að um það hafi margt verið sagt af málsaðilum um of, bæði af ágæti þess og einnig hafi verið tekið of djúpt í árinni um þá ágalla, sem á frv. eru, en þeir eru líka augsýnilegir margir. Ég tel, að þetta frv. feli í sér fjögur meginatriði. Það er ekki meining mín að gera frv. svo mjög í smáatriðum að umræðuefni við þessa umr. málsins, og vil ég leyfa mér að fara örfáum orðum aðeins um fjögur meginatriði þess. Það er í fyrsta lagi, að það á að slengja saman í einn sjóð ræktunarsjóði og byggingarsjóði sveitanna, og eftir sem áður á sá sjóður, sem upp úr þessu sprettur, að vera deild í Búnaðarbanka Íslands. Þetta atriði er að sjálfsögðu ekki mjög mikilvægt og er miklu frekar um form en um efni. Það getur orkað tvímælis, hvort nokkur ávinningur er að þessu, sparnaður er það a.m.k. ekki á fyrstu stigum málsins, þar eð það fer að vissu leyti eftir framkvæmd málsins, en ætla má, að við þetta muni fara forgörðum nokkur verðmæti. Þessar tvær deildir eru þegar með nokkur gögn til sinnar afgreiðslu hvor um sig, sem gera má ráð fyrir að ekki notist, eftir að búið er að leggja Þessa sjóði hvorn um sig niður. En að sjálfsögðu er þetta ekki stórvægilegt atriði, og geri ég það ekki frekar að umræðuefni. Í öðru lagi er ráðgert, að af ríkisvaldsins hálfu verði sjóðunum lagðar til 60 millj, kr. eða rösklega það nú þegar til þess að mæta þeim vanda, sem skapazt hefur, með því að sjóðirnir eiga nú 34 millj. kr. minna en ekki neitt og eru Þar af leiðandi óstarfhæfir. Þetta framlag er að sjálfsögðu allra góðra gjalda vert, svo langt sem það nær. En það er líka alveg óhjákvæmilegt, til þess að hægt sé að byrja einhver störf í þá átt að ná sjóðunum burt úr þeim rekstri, sem þeir hafa verið í, að þeim verði séð fyrir einhverju byrjunarfjármagni, og tel ég það ótvírætt til bóta, að svo er farið að sem gert er ráð fyrir í 3. gr. frv., að leggja sjóðunum til það fé, sem þar um ræðir. Það er að sjálfsögðu umdeilanlegt, hvort þetta sé nægjanlegt, því að vissulega væri þörf fyrir miklum mun meira, og hér er því um æ ræða vanda, sem verður að sjálfsögðu að fara nokkuð eftir efnum, hvernig hægt er að bregðast við. Þó er það mín skoðun, að í þessu sé farið fremur van en of um framlag til sjóðanna, enda hygg ég, að mörg rök mæltu með því, að hér væri þeim lagt meira til, Þ.e.a.s., að af gengishagnaði yrði þeim lögð til drýgri fjárfúlga en ráðgert er. Það, að sjóðirnir standa svo illa sem raun ber vitni um, er, eins og ég hef áður drepið á, fyrst og fremst afleiðing af stjórnarráðstöfunum. Rekstrarfé sjóðanna hefur einkum verið erlent. Þeir hafa að vísu fengið öðru hverju slurk af tekjuafgangi ríkissjóðs, þegar hann hefur orðið, og það hefur bjargað Þeim frá ári til árs. En þegar þeir fengu Þau stóru skakkaföll, sem „viðreisnin“ skapaði þeim, urðu þeir gjaldþrota. Þetta frv. mætti því í rauninni heita: Frv. til viðreisnar á afleiðingum viðreisnarinnar, því að sú er meining þessa. Hver á þá að borga brúsann? Ég hef farið fáeinum orðum um það, hvernig leggja á sjóðunum til nokkurt stofnfé, en hinar árlegu tekjur, sem á að bæta við tekjur sjóðanna, felast í 4. gr. frv., en þar er ráðgert, að tekjur þeirra verði auknar um röskar 20 millj. kr. árlega. Tekjur þeirra verði framlag ríkissjóðs, sem á fjárlögum er 4 millj. kr. og er óbreytt frá því, sem ráðgert hefur verið. í öðru lagi, að 1% verði lagt á söluvörur landbúnaðarins og það eina prósent skuli koma til frádráttar frá tekjum bændanna sjálfra, en fáist ekki upp borið í hækkuðu verðlagi, og að ríkissjóður leggi jafnháa fjárfúlgu á móti þessu. Miðað við framleiðslu s.l. árs er hér um að ræða, að 1% gjaldið gefi um það bil 8 millj. og að ríkissjóður leggi þá fram aðrar 8, en 5 eða 51/2 millj. er ráðgert að taka í hækkuðu verði á landbúnaðarvörum, þ.e.a.s. láta neytendur borga það. Þessar 25 millj., sem þannig fást, eiga þá að vera uppistaðan í þeirri viðreisn, sem hér er fyrirhuguð til þess að bæta upp viðreisn ríkisstj.? Hver er sanngirnin í þessari álagningu? Það er sem sagt þriðja meginatriði þessa frv., að það á að útvega sjóðnum nýjar tekjur. Um 1% gjaldið, sem bændur eiga að greiða, vildi ég segja þetta: Með viðreisnarframkvæmdum ríkisstj., sem hún svo kallar, hefur verið mjög þrengt fyrir dyrum um kost bænda. Það leynir sér ekki, að búskapur er nú lítið eftirsóknarverður atvinnuvegur. Það sést ekki hvað sízt af því, að straumur fólks liggur úr sveitunum, svo að ekki verður um deilt. En svo var þó ekki á tímabili, áður en viðreisnarinnar fór að gæta. Það er því ekki blöðum um það að fletta, að þetta 1% gjald kemur á aðila, sem illa mega við því að greiða það. Nú vill hæstv. ríkisstj. að sjáifsögðu láta liggja að því, að 1% gjald á búrekstur sé ekki það, sem skipti sköpum um það, hvort búskapurinn sé mögulegur eða ekki. Það má vel vera, að mörg bú standi ekki svo tæpt og þau þoli 1% gjald. En ég hef þegar vikið að því, að búskapurinn yfirleitt sem slíkur stendur mjög höllum fæti, hann stendur tæpt. 5.5 millj. kr. gjaldið, sem á að leggjast á neytendur, kemur einnig ofan á mjög rýrðan fjárhag allra launþega í landinu, en Þeir eru stærsti hlutinn af neytendahópnum. Þeir eiga þess vegna ákaflega erfitt með að greiða þetta gjald. Hér stendur því til að taka af bændum og neytendum 13 eða 14 millj. kr., sem meginþorri manna, bæði í bændastétt og einnig meginþorri neytenda, á mjög óhægt með að gjalda. Á hinn bóginn dynur hér í blöðum og úr þessum ræðustól næstum því dögum oftar söngur um það, að afkoma þjóðarinnar, afkoma ríkissjóðs og yfirleitt sú afkoma, sem ríkisstj. telur sig stjórna, sé ágæt. Ég get Þess vegna ekki betur séð en með rökum ríkisstj. sjálfrar um Það, að 1% steypi ekki góðum búskap, væri hægt að leggja 1% á búskap ríkisins, á ríkissjóð. Og ef tekið væri 1% af tekjum ríkisins í staðinn fyrir að taka 1% af tekjum bænda og 51/2 millj. af neytendum, mundu fást ekki bara 13–14 millj., heldur 17–18, ef maður reiknar með því, að áætlanir fjárlaga standist. Ég teldi þess vegna langtum nær að leggja Þetta prósent á þann, sem telur sig ekki hafa ástæðu til að barma sér, heldur en á hina, sem kannske barma sér ekki svo mjög, en reynslan sýnir, að ganga frá búum sínum unnvörpum, þannig að Þessi atvinnugrein dregst saman að því leyti, að jarðir leggjast í eyði. Ég vil ekki heldur draga í efa, að frásagnirnar um góða afkomu ríkissjóðs og ríkisbúskaparins yfirleitt séu réttar og sannar. Það segir sig alveg sjálft, að Þegar hætt er, - ja, Það er kannske fulldjúpt í árinni tekið að segja, að hætt sé að reisa íbúðarbyggingar, en Það hefur minnkað a.m.k. um helming eða 2/3, og þegar álíka samdráttur hefur orðið í smíði fiskiskipa, fiskverkunarstöðva, Þá var auðvitað ekkert eðlilegra en Þau verðmæti, sem að öllu normölu hefðu til Þessa farið, safnist einhvers staðar fyrir, og Það er tilgangur „viðreisnarinnar“ að safna fé í hlöður, láta dragast saman framkvæmdir í landinu, en láta peningana hins vegar dragast saman í sjóði og bankapakkhús. Þá Þætti mér vera viturlegra að sleppa niður bæði Þessu 1% gjaldi á bændur og einnig gjaldinu, sem neytendum er ætlað að bera, og lofa Þeim stóra ríkissjóði að taka á síg 1% og prófa Það Þannig hjá Þeim bóndanum, sem fyrir Þeim málum sér, hvort hann munar um Það að leggja á sig 1% gjald. Þá hef ég farið örfáum orðum um Þrjú meginatriði Þessa frv. En eitt atriði er það þó í þessu frv., sem ég vil einnig telja til meginatriða og minna hefur verið rætt í umr. um málið en þau, sem ég hér hef gert að umtalsefni. Það er það atriði, sem felst í 12, gr. frv., en þar er gert ráð fyrir því, að þessi stofnlánadeild geti tekið fé að láni erlendis, en geri hún lað og láni lað út innanlands, Þá gilda um það þessar reglur: Eigi er stofnlánadeild heimilt að endurlána erlent lánsfé nema með gengisákvæði, enda gangi slík lán fyrst og fremst til vinnslustöðva og vélakaupa. Rökstuðningur ríkisstj. fyrir Þessu er sá, að fé, sem lagt er í vélar, vinnslustöðvar eða önnur þess háttar verðmæti, vaxi líka í sama hlutfalli og hin erlenda skuld, ef um gengisfellingu eða rýrnun íslenzkra peninga væri að ræða. Út af fyrir sig mótmæli ég ekki þessu. En hinu vil ég fyrir mitt leyti mótmæla, að Það sé tekið í lög á Íslandi, og ég minnist þess ekki, að það hafi verið áður gert, að það hafi áður verið samþ. lög eða lögð fram lagafrumvörp hér á Alþingi, þar sem það er skylda að lána út fé á Íslandi af opinberum aðilum í rauninni ekki í íslenzkum krónum, heldur í erlendum gjaldeyri. Með þessu ákvæði, að eigi sé heimilt að lána erlent lánsfé hér á landi út frá stofnlánadeild landbúnaðarins nema með gengisákvæði, er í rauninni verið að lána erlenda mynt út úr stofnuninni. Það er enginn eðlismunur á því. Og ég vildi aðeins vekja athygli á Því, hvar við stöndum, ef við ætlum almennt að taka upp Þetta ákvæði í lög. Hvers virði er okkur þá að hafa sjálfstæða mynt? Við skulum hugsa okkur, að það liggur fyrir dyrum, að verkalýðshreyfingin þarf að semja um kaup sitt og kjör á næstunni. Hennar samningum hefur verið sagt upp. Væri þá ekki alveg eins eðlilegt, að hún semdi bara um kaup í dollurum eða pundum eða dönskum krónum eða með ákvæði um Það, að sú fjárhæð, sem samið yrði um í íslenzkum krónum, skyldi breytast í hlutfalli við gengi einhverrar erlendrar myntar? Ég sé ekki annað en það að lögtaka ákvæði um, að óheimilt sé að lána íslenzka peninga með venjulegum íslenzkum skilyrðum, sé skref að því að leggja niður sjálfstæðan myntfót hjá þjóðinni. Ég er þess vegna algerlega mótfallinn Þessu atriði, og ég vildi mælast til þess, að allir, sem hlut eiga að máli, hugleiddu einmitt þetta atriði málsins, því Þó að viss rök hnígi að því, að Þetta sé ekki algerlega óeðlilegt á þeim tímum, sem hæstv. núv. ríkisstj. hefur leitt yfir okkur, þannig að við megum kannske eiga von á því að fá árlega gengisfellingar, - þá er þetta ekki algerlega úr öllu rökrænu samhengi, en með því að setja svona ákvæði í lög er í rauninni horfið frá því að nota íslenzka krónu sem myntfót í viðskiptum í okkar landi. Ég teldi eðlilegast, eins og raunar hv. framsóknarmenn hafa gert brtt. um, þegar málið var til meðferðar í Ed., að lánsákvæðin væru með Þeim hætti, að Seðlabanka Íslands væri falið að taka þau lán, sem Þessi deild Þyrfti á að halda af erlendu fé, og endurlána henni. Seðlabankanum hefur nú verið fengið valdið yfir gengisskráningu landsmanna, og það væri þá ekki nema eðlilegt, að hann fyndi það heitast brenna á sjálfum sér, ef hann breytti genginu, að hann stæði þá sjálfur í skuld fyrir Þeim erlendu fjárhæðum, sem teknar væru að láni í Þessu skyni. Þetta eru þau atriði, sem ég vildi láta koma fram um afstöðu til frv. að svo komnu máli. Ég tel óhjákvæmilegt, að ráðstafanir séu gerðar til að reisa við Þann fjárhag, sem fjárfestingarsjóðir landbúnaðarins eiga við að búa. Ég er samþykkur Því, að þeir fái þau stofnframlög, sem um getur í 3. gr. frv. Ég er einnig samþykkur því, að þeim verði séð fyrir árlegum tekjuauka, eins og í 4. gr. er talað um, en þó ekki með þeim hætti, sem þar er ákveðið, að því er varðar gjald á bændur og neytendur. Og ég er algerlega andvígur Því, að frv. banni að nota íslenzka krónu til viðskipta á þessu sviði. En það er í rauninni það, sem gert er. Að lokum skal ég láta þess sérstaklega getið, að um einstök og smærri atriði frv. mun ég áskilja mér allan rétt til þess að gera brtt, á síðari stigum málsins.



Herra forseti. Ég hygg, að framsöguræða sú, sem hæstv. landbrh. flutti hér í dag, muni teljast til sérstæðra tíðinda hér á hv. Alþingi. Hæstv. ráðh. gleymdi næstum því að ræða málið, nema þegar hann var að víkja úr ræðustólnum og bað um, að því yrði vísað til nefndar og 2. umr., en því var hann rétt búinn að gleyma líka, því að áhugi hans snerist eingöngu um að ræða um Framsfl. Eitt sagði hæstv. ráðh. merkilegt í sinni ræðu. Hann sagði, að það væri lofsvert, þegar þm. vönduðu sig í málflutningi. Nú langar mig til þess að spyrja: Á þetta ekki einnig við um ráðherra? Er það að vanda sig í málflutningi, þegar notuð eru orð eins og hæstv. ráðh. gerði, þegar hann sagði þetta m.a. um okkur framsóknarmenn: Þeir standa ekki á fastri grund. þeir munu iðrast orða sinna. Þeir vinna illt verk. Þeir snúast gegn málinu gegn betri vitund, gegn sannfæringu sinni. - Er þetta að vanda sinn málflutning, hæstv. ráðh.? Hvers vegna þurfa hæstv. ráðherrar að nota svona orð? Hvaða máli er það til framdráttar? Hæstv. ráðh. gerði ekki heldur greinarmun á því, hvort bændasamtökin í landinu óskuðu eftir, að mál væri afgreitt, er þau varðar, eða mótmæltu því. Það skipti engu máli frá sjónarmiði hæstv. ráðh., heldur voru bara bændasamtökin eða forsvarsmenn þeirra menn, sem ekki átti að taka tillit til frekar en framsóknarmanna. Þá sagði hæstv. ráðh.: Ef þessi lög hefðu verið samþykkt fyrir 10–15 árum, hvað hefði þá gerzt í landinu? - Ég skal svara þessu. Það, sem hefði gerzt, hefðu verið minni framkvæmdir í landbúnaði en orðið hefur. Það hefði verið minni framleiðsla en orðið hefur. Það væru færri bændur í landinu en nú eru. Það er þetta, sem hefði gerzt. Svo segir hæstv. ráðh., að Tíminn hafi verið að tala um það, að hv. þm. Bjartmar Guðmundsson hefði verið að hnupla máli í sambandi við það, að bændur kæmu sér upp lífeyrissjóði. Nú skal ég segja þessum hæstv. ráðh. það, að á árinu 1957 var hér á hv. Alþingi samþykkt tili. til þál. frá okkur framsóknarmönnum um að athuga það, að bændur kæmu sér upp lífeyrissjóði. Þessi till. var afgreidd, það var skipuð mþn. í það mál, og sú nefnd hefur skilað áliti. Svo segir hæstv. ráðh.: Þetta mál þarf að vanda vel, og það þarf að fá sérfræðinga, tryggingafræðinga, til þess að athuga þetta mál. - En það eru tryggingafræðingar, sem hafa verið að skoða þetta mál í nokkur ár. Annars ætla ég ekki að ræða þessa ræðu hæstv. ráðh. miklu meira en orðið er. En mér datt í hug, þegar hæstv. ráðh. var að flytja þessa ræðu, saga af ferðamanni einum, sem meiddi hesta sína oft á ferðalögum, fór illa með þá. Honum var sagt, að til þess að græða meiðslin væri gott að bera á blástein. Þetta gerði ferðamaðurinn, en hann bar blástein á ómeiddu hestana líka. Mér fannst eins og það kenndi þess, að hæstv. ráðh. væri sár undan umr. í Ed. og ætlaði nú að bera blásteininn á ómeiddan fararskjóta sinn, þegar hann héldi innreið í þessa deild. En það mun fara svo, að blásteinninn mun ekki duga honum, - dugði ekki þessum bónda, vegna þess að hann fór illa með sína hesta, - og hrokinn mun ekki heldur duga hæstv. ráðh. hér í málflutningi, sárin munu sýna sig. Það er þrennt, sem hefur sérstaklega verið rætt í þessum umr. um lánasjóði landbúnaðarins, sem ég vil nú sérstaklega gera að umtalsefni. Það er í fyrsta lagi viðskilnaður og afskipti Framsfl. af þessum sjóðum, Það er í öðru lagi stefna núv. ríkisstj. og aðgerðir hennar, og í þriðja lagi, hvernig átti að snúast við vandanum. Áður en ég vík að fyrsta þættinum, vil ég minna á það, að þegar lögin um stofnlánadeildir landbúnaðarins, ræktunarsjóð og byggingarsjóð, byggingar- og landnámssjóð, upphaflegu lögin, voru sett, þá var meginstefnan sú, að þjóðfélagið í heild aðstoðaði bændurna í landinu við uppbyggingu með því að veita þeim löng lán með lágum vöxtum. Það átti að vera aðstoð þjóðfélagsins til þess að byggja upp í landbúnaði, til þess að rækta landið, bæta það og stækka, það var að veita bændunum í landinu löng lán með lágum vöxtum. En hvað þýddi þetta: að veita löng lán með lágum vöxtum? Það þýddi, að það var öllum ljóst, að sjóðir, sem var ætlað þetta hlutverk, gátu ekki af eigin rammleik byggt sig upp, vegna þess að féð, sem þeir fengu að láni, var dýrara en þeir vextir, sem þeir áttu að taka aftur. En það var skilningur valdhafanna þá og þeirra, sem með þessi mál hafa farið síðan, að þjóðfélagið í heild ætti að leggja til þann mismun til þess að jafna þarna metin. Þetta er meginstefnan í uppbyggingu sjóða landbúnaðarins frá upphafi fram á Þennan dag. Og það er þessi stefna, sem nú á að fara að breyta. Þá kem ég að þeim þætti, hvernig Framsfl. hefur staðið að þessum málum. Framsfl. fór með stjórn landbúnaðarmála og ríkisstj. í landinu á árunum 1934–37. Á þeim árum voru veitt úr byggingarsjóði sveitanna 68 lán að meðaltali á ári og lánsupphæðin 270 þús. kr. En á árunum 1944–46 fóru sjálfstæðismenn með yfirstjórn landbúnaðarmátanna í landinu. En þá voru ekki veitt nema 33 lán að meðaltali á ári úr byggingarsjóði sveitanna og fjárhæðin var 132 þús. kr. Þetta er samanburður á afskiptum framsóknarmanna og sjálfstæðismanna af byggingarsjóði sveitanna hér áður fyrr. Af ræktunarsjóði er sömu sögu að segja. Á árunum 1934–39 voru veitt að meðaltali 127 lán og lánsupphæðin 280 þús. kr. En á árunum 1944–46, Þegar sjálfstæðismenn áttu landbrh., voru veitt 101/2 lán að meðaltali á ári og lánsupphæðin 131 þús. kr. Þetta er að stjórna málum landbúnaðarins vel að dómi þeirra sjálfstæðismanna. Og sagan heldur áfram og sýnir staðreyndirnar. Allt frá 1947 til 1958 fóru framsóknarmenn óslitið með landbúnaðarmálin í ríkisstj. Á því tímabili er stórstígasta framfaratímabilið í sögu íslenzks landbúnaðar. Á þessum árum var ekki verið að lána 10 lán úr ræktunarsjóði og ekki verið að lána 130 þús., eins og verið hafði árin á undan. Á þessum árum voru lánuð að meðaltali úr byggingarsjóði 170 lán, og lánsfjárhæðin í heild var 101 millj. kr. Þetta var þegar Framsfl. fór með þessi mál sjóðanna. Og úr ræktunarsjóði voru á þessu tímabili lánuð 600 lán að meðaltali á ári og lánsupphæðin í heild var 236 millj. kr. Á tímabilum Framsfl. frá 1947–58 voru lánaðar í landbúnaðinn gegnum þessa sjóði um 340 millj. kr. Svo koma þessir hv. stjórnarsinnar nú og telja, að Framsfl. Þurfi að biðja afsökunar á afskiptum sínum á lánasjóðum landbúnaðarins, þegar borið er saman þetta tímabil og þúsundirnar hjá þeim á undan. Nei, Framsfl. er óhætt að tala um lánasjóði landbúnaðarins. Og við skulum halda áfram að lesa söguna, því að staðreyndirnar verða ekki hraktar, jafnvel þó að hæstv. landbrh. flytji hrokafulla ræðu, eins og hann flutti hér í dag. Til viðbótar þessu um uppbygginguna skal ég geta þess, að á þessu tímabili framsóknarmanna var uppbyggingin í landinu það mikil, að byggð munu hafa verið um 25% af íbúðarhúsum í sveitum landsins. En það var meira gert á þessum árum en uppbyggingin ein. Og nú skal ég snúa mér að uppbyggingu lánasjóða landbúnaðarins. Það er þáttur út af fyrir sig, sem er rétt að ræða líka, ekki sízt eftir að því gjaldþrotaástandi hefur verið lýst, sem hv. stjórnarsinnar tala mest um hér í hv. deild. 1946 í árslok eða í ársbyrjun 1947, þegar Framsfl. tók við yfirstjórn landbúnaðarmála í landinu, var höfuðstóll byggingarsjóðs sveitanna 6.7 millj. kr. En í lok tímabilsins, eða í árslok 1958, þegar Framsfl, fór frá völdum, var höfuðstóll byggingarsjóðsins 43.3 millj. kr. Á þessu tímabili hafði hann vaxið um 36.6 millj. kr. Sömu sögu er að segja úr ræktunarsjóði, því að í árslok 1946 átti ræktunarsjóður höfuðstól 4.4 millj. kr., en í árslok 1958 átti hann 61.7 millj. kr. Höfuðstóli ræktunarsjóðs hafði aukizt á þessu tímabili um 57.3 millj. kr. Í árslok 1958, þegar Framsfl. fór úr ríkisstj., var höfuðstóll ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs 105 millj. kr. Þetta eru staðreyndir um gjaldþrot Þessara sjóða. En ég mun síðar koma að þeim þættinum, sem hæstv. ríkisstj. ætlar sér að hanga á, sem sé Þeim, að Framsfl. eigi að stjórna þessum málum og sjá fyrir þeim, löngu eftir að hann er kominn úr ríkisstj. En það var fleira gert á þessu tímabili en hefur verið hér greint, og er það þó allverulegt, því að einnig á þessu tímabili var ákveðið, að hluti af mótvirðissjóði gengi til lánastarfsemi ræktunarsjóðs. Þetta heldur áfram, eftir að Framsfl. hefur farið úr ríkisstj. Hér var því einnig verið að skila til framtíðarinnar. Það er því ekki óglæsilegt tímabil Framsfl., þegar hann fór með yfirstjórn þessara mála. Og hæstv. landbrh. má gæta sin á samanburðinum siðar meir. Það, sem gerðist á Þessu tímabili Framsfl., á árunum 1947–58, var það, að lánveitingar sjóðanna jukust að meðaltali á ári úr 260 þús., sem þær voru hjá íhaldsstjórninni, í 28 millj. kr. Eignir sjóðanna jukust um 94 millj. kr. Og útvegað var fé til þess að lána nokkurn hluta af þessum lánum sjóðanna framvegis í gegnum mótvirðissjóðinn líka. Þetta er þáttur Framsfl. í yfirstjórn þessara mála, og þýðir hér ekki á móti að mæla, því að staðreyndirnar tala sínu máli. Þá kem ég að þeim þættinum, sem hæstv. landbrh. og stjórnarsinnar hafa reynt að nota sér til framdráttar í sambandi við lánakjör landbúnaðarins, en það eru þær erlendu lántökur, sem teknar voru á þessu tímabili. Þeir hafa haldið því fram, að Framsfl. hafi ekki séð fyrir því, að af þessu yrði ekki halli siðar meir. Nú verð ég að segja það, að það er skrýtin pólitík og alveg nýr þáttur í fjármálum, ef t.d. gengislækkunin í sumar ætti að skrifast á reikning Framsfl., ef það ætti nú að fara að kenna honum það tjón, sem sjóðunum varð af því gengisfalli. Vegna þess að ríkisstj. landsins var í illu skapi og þurfti að svala sér, af því að hún hafði tapað í vinnudeilum, þá felldi hún gengið, og þá ætti að kenna Framsfl. um það tjón, sem þessi sjóður yrði fyrir. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið í sambandi við gengisfallið, þá skiptist það sem næst þessu, að yfirfærslugjaldið muni hafa kostað sjóðina um 32 millj. kr. Nú vil ég taka það fram, að þegar vinstri stjórnin fór frá völdum, höfðu hækkuð útgjöld sjóðanna ekki numið nema 1.9 millj. kr., en Það var sú hækkun, sem varð á útgjöldum sjóðanna árið 1958, 1.2 millj. í ræktunarsjóði og 0.7 millj. í byggingarsjóði. Þess vegna var hér ekki um stóra upphæð að ræða. En með gengisfallinu 1960 hækkuðu skuldir sjóðanna um 65 millj. kr., og með gengisfallinu 1961 hækkuðu þær um 26 millj. kr. Þess vegna hefur samanlagt gengisfallið valdið sjóðunum útgjöldum upp á 123 millj. kr. Nú er því haldið fram, að Framsfl. hafi ekki tryggt þetta mál nógu vel. Nú skulum við gera okkur grein fyrir því, hver var tryggingin? Ríkissjóður bar ábyrgð á skuldum sjóðanna, og ríkissjóður á þessa sjóði, eins og segir í grg. þessa frv., og hefur alltaf átt. Sá aðili, sem bar ábyrgð á skuldum sjóðanna, var enginn annar en ríkissjóður. Og svo segja menn: Hvernig eigum við að fara að taka núna afleiðingum gengisfallsins, þar sem Framsókn anaði út í að láta sjóðina taka erlend lán? - því hefur að vísu aldrei verið svarað af hv. stjórnarsinnum, hvað átti að gera annað. Þá spyr ég: Af hverju er verið að gera gengisbreytingu á Íslandi? Það er gert vegna atvinnuveganna. Það er venjulega sett hér upp á hv. Alþingi í grg., hvað þessi og þessi bátur þurfi mikið gengisfall til þess að geta borið sig. Ef Alþingi íslendinga ber skylda til þess að breyta gengi krónunnar vegna sjávarútvegsins, þá segi ég, að þá ber Alþingi Íslendinga jöfn skylda til þess að sjá um, að einum af höfuðatvinnuvegum landsmanna verði ekki íþyngt vegna gengisbreytinga. Og þess vegna er það ekki nema einn þáttur af aðgerðum í efnahagsmálum að greiða það gengistap, sem sjóðirnir urðu fyrir. Og það sýnir linkind þessa hæstv. landbrh., að hann skyldi láta þennan þátt eftir liggja. Og svo kemur hæstv. ráðh. hér í dag og segir, að Það hafi verið rangt, að ríkisstjórnin hafi séð fyrir gengishalla, sem bankarnir hafa orðið fyrir. Nú fyrir stuttu hélt Seðlabanki lands vors mikla veizlu, og þar flutti aðalbankastjórinn ræðu mikla, og svo gáfu Þeir út bók, og á bls. 19 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í bráðabirgðaákvæðum seðlabankalaganna er fjmrn. heimilað að semja við Seðlabankann um það, að inn á gengisreikning ríkissjóðs, sem varð til vegna gengistaps ríkissjóðs og bankanna 1960, verði greiddar“ o.s.frv., segir svo frá því, að um 110 millj. kr. sé nú búið að verja í þessu skyni og svo ætli bankinn að taka hitt að sér. En hér á hv. Alþingi er verið að blása yfir því og það er talin sérstök frekja, að þm. skuli láta sér detta í hug, að landbúnaðurinn sé látinn sitja við sama borð og annar atvinnuvegur þjóðarinnar, þegar gengisbreytingar eru gerðar í þágu atvinnuveganna. Svo vil ég nefna annað dæmi. Hér á hv. Alþingi fyrir stuttu gaf hæstv. fjmrh. skýrslu um ríkisábyrgðir, sem ríkissjóður er búinn að greiða. Hann gat þess, hæstv. ráðh., að ríkissjóður væri búinn áð greiða vegna togaraútgerðar landsmanna um 93.4 millj. kr. á nokkrum árum og greiddi 25.8 millj. kr. s.l. ár. Samkv. skýrslum um ríkisábyrgðir er búið á nokkrum árum að greiða vegna togaraútgerðar, fiskiðjuvera og síldarverksmiðja úr ríkissjóði tæpar 150 millj. kr. Og svo þykir það frekja, ef það er ætlazt til þess, að ríkissjóður taki á sig kostnað, sem sjóðir landbúnaðarins verða fyrir vegna breytinga í efnahagsmálum landsins. Hér skýtur nokkuð skökku við, og ég held, að hæstv. landbrh. hafi ekki gert sér grein fyrir því, að landbúnaðurinn er einn af atvinnuvegum þjóðarinnar og að ríkisvaldinu ber einnig að taka tillit til þess atvinnuvegar eins og hinna. Nú er ég ekki með því að skýra frá Þessum ríkisábyrgðum að segja, að það hafi ekki verið nauðsynlegt að gera þetta vegna þessa atvinnuvegar, því að það er höfuðmál ríkisvaldsins, að atvinnuvegum þjóðarinnar vegni vel. En þáð á ekki að gera það á þann veg, að um leið og það er að greiða úr fyrir einum, þá íþyngi það öðrum. Það skal svo haft í huga, að stefna sjóðanna frá upphafi hefur verið sú, að ríkisvaldið sjálft legði þeim til, svo að þeir gætu jafnað rekstrarhallann, vaxtamismuninn og önnur þau áföll, sem sjóðirnir yrðu fyrir. Þetta er höfuðmálið. Á þessu eru þessir sjóðir byggðir, og þess vegna hefur rekstur þeirra verið með þeim hætti, sem hann hefur verið. En þeir hafa bara gert meira, því áð á þessum tíma hafa þeir einnig safnað innistæðuhöfuðstól upp á 100 millj. kr. Og það er ekki fyrr en hæstv. núv. ríkisstj. kemur, að þessum höfuðstól er eytt. Það er hennar verk, vegna þess að hún tekur ekki efnahagsmálin þeim tökum, sem hún átti að taka. Hún lætur hlut landbúnaðarins liggja eftir. Þetta er mergur málsins um sögu sjóðanna, og það er alveg þýðingarlaust að belgja sig út hér á hv. Alþ. og ætla að reyna að halda öðru fram. Þá kem ég að því frv., sem hér er til umr., eða öðrum þeim þætti, sem ég nefndi hér í upphafi máls míns, en það er sú stefna, sem þetta frv. boðar. Þetta frv. hæstv. ríkisstj. er í samræmi við stefnu hennar í efnahagsmálunum. Hún er sú að íþyngja æ ofan í æ almennum borgurum, hlaða pinkli ofan á pinkil, eins og einn fyrrv. þm. orðaði hér einu sinni, þangað til allt fer undir kvið á merinni. Þetta er hennar stefna. Og í raun og veru má segja, að hlutverk sjóðanna var áður að aðstoða bændastéttina í landinu við uppbyggingu, en nú eiga bændurnir í landinu að fara að byggja sjóðina upp. Það er þetta, sem er að gerast. Áður áttu sjóðirnir að standa fyrir uppbyggingu úti um sveitir landsins, en nú eru það sveitir landsins, sem eiga að standa fyrir uppbyggingu sjóðanna. Þetta er mergur málsins. Og þetta er í samræmi við stefnu núv. ríkisstj., að íþyngja alltaf meir og meir hinum almenna borgara. Þetta er hæstv. ríkisstj., sem telur sér svo trú um, að hún sé að létta sköttum af þjóðinni. Margt er nú sér til gamans gert. Samkv. þessu frv., ef teknar eru töflurnar, sem hæstv. ráðh. var að minna okkur á að lesa vel í dag og ég hef nú dálítið lesið, þá miðast þetta allt við árið 1975, og gæti maður því látið sér detta í hug, að hæstv. ríkisstj. hugsaði sér, að það ár væri þætti ríkissjóðs a.m.k. lokið. Þessi stofnlánadeild á að hafa í tekjur á þessu tímabili, þar með talið stofnframlagið, sem fylgir í upphafi málsins hér, þessar 60.5 millj. kr., sem ríkissjóður leggur til núna, en allar tekjur deildarinnar eiga á þessu tímabili að vera 953.5 millj. kr. Og ef við förum nú í gegnum þetta og gerum okkur grein fyrir því, hvernig þetta skiptist, þá er skiptingin á þessa leið: Upphaflega stofnfjárframlagið, sem ríkissjóður leggur til nú í upphafi, er 60.5 millj. kr. Gert er ráð fyrir, að ríkissjóðsframlagið á móti framlagi bænda sé 132.6 millj. kr. og að neytendaskatturinn eða þessi 0.75% muni gefa 86 millj. kr. Þetta eru samtals um 279.1 millj. kr. Og þessu til viðbótar er 4 millj. kr. árlegt framlag, sem er endurnýjun á því framlagi, sem er í núgildandi lögum. Ef það er tekið með, eru þetta samtals 335 millj. kr. Frá bændunum í landinu á svo að koma á þessu tímabili í gegnum framleiðsluskattinn og í vextina 618.5 millj. kr., eða nærri því af því, sem þessir sjóðir eiga að fá til meðferðar. Nú skulum við fara dálítið nánar í þessa tekjustofna, og nú skulum við halda okkur við það, sem hæstv. ráðh. og talsmenn ríkisstj. segja hér í grg. frv. um gjaldþrotasjóðina. Ég lýsti því hér áðan, að ríkissjóður ber ábyrgð á ræktunarsjóði og byggingarsjóði, og ef um eitthvert gjaldþrot verður að ræða, þá er það ríkissjóðs að sjá um greiðslur á skuldum þessara sjóða. Samkv. því, sem í frv. segir, gera þeir ráð fyrir því, að halli sjóðanna, eins og þeir orða það, yrði á þessu tímabili, frá 1962–1975, 156 millj. kr. Og ef við tökum svo aftur það, sem ríkissjóður ætlar að leggja sjóðunum til af nýju fé, sem eru 60.5 millj. af stofnfénu og 132.6 millj. á móti skattinum, eru þetta samtals 193.1 millj. kr. Þessu til viðbótar er svo að geta þess, að með breytingu á eldra framlaginu, sem er lækkað um 100 þús. kr., þá kemur þar mínus upp á 1.4 millj. kr. Og ef við drögum gjaldþrotið frá, þ.e. gengistapið og töpin á rekstri sjóðanna, sem alltaf hefur verið frá upphafi ætlazt til að ríkissjóður jafnaði, þá eru eftir í stofnfé handa sjóðunum 36.6 millj. kr. Gengistapið og rekstrarkostnaðurinn og vaxtahallinn, það hefur alltaf verið með lögum þessara sjóða ætlazt til, að ríkissjóður jafnaði það. Ef þetta er jafnað, þá eru eftir 36.6 millj. kr., og það er hið raunverulega framlag ríkissjóðs í hinn nýja sjóð stofnlánadeildarinnar, sem svo mikið er rætt um hér nú. Þessu til viðbótar er svo neytendaskatturinn, sem ég vék að hér áðan. Um hann er það að segja í fyrsta lagi, eins og hv. 2. þm. Sunnl. benti á, að þá eru bændur eins og aðrir neytendur í þessu landi og kaupa líka landbúnaðarvörur. En það er annar þáttur í þessu máli einnig, og hann er sá, að við vitum, að ár eftir ár og í raun og veru alltaf hefur verið um það þjarkað, hvað ætti að taka inn í verðlag landbúnaðarvara, og það hefur alltaf verið miðað við það, hvað útsöluverðið yrði hátt. Það er í raun og veru það, sem um hefur verið slegizt. Nú efast ég ekki um það, að þessi þáttur verður tekinn inn í verðlagið. En hann þýðir það, að þá verður öðrum að einhverju leyti a.m.k. ýtt út. Þetta fæst ekki allt upp borið í verðlaginu. Við vitum Það ósköp vel, það hefur ekki verið tekið með í reikninginn það, sem bændur hafa talið skilyrðislaus útgjöld í sínum búskap og hafa getað rökstutt, og það er af því, að það hefur þótt of mikil hækkun á landbúnaðarvörunum. Og það fer eins í þessu tilfelli. Þó að þessi þátturinn verði tekinn með, verða bændur að einhverju leyti að borga hann aftur, vegna þess að öðrum verður sleppt. Þegar þetta er svo tekið saman, þá er það svo, að þó að við tökum þennan neytendaskatt allan inn í sjóðina og teljum ekki mínus í hann, sem þó verður, þá eru það 122 millj. kr., sem koma frá öðrum en bændunum, ef dæmið er gert upp á sama hátt og áður. Hitt er framlag bændanna sjálfra, með því að hafa 6 og 61/2% vexti, eins og reiknað er með í grg. frv., og með framleiðendaskattinum. Þannig á að byggja sjóði landbúnaðarins upp nú. Það á að byggja þá upp með fé frá bændunum sjálfum. Það var einmitt þetta, sem við gerðum ekki áður, vegna þess að við vildum styðja landbúnaðinn í landinu með því að veita í hann fé, en ekki taka frá honum fé til þess að lána honum það aftur með háum vöxtum. Það var meginþátturinn í okkar uppbyggingarstefnu, og það er vegna þessarar stefnu, sem uppbyggingin í landbúnaði hefur verið svo ör sem hún hefur orðið, en ekki af því, að það hafi verið tekið fé þaðan og lánað svo aftur. Það eru sem sagt 122 millj. kr., sem eiga að koma annars staðar frá en frá bændunum sjálfum, þegar dæmið er gert upp á sama hátt og áður, rekstrar- og vaxtahallinn er jafnaður, þar með gengistapið, og sjóðirnir standa eftir með sitt. Þetta jafngildir því, að það sé í kringum 9 millj. á ári. En á fyrra tímabilinu, sem ég ræddi hér um áðan, tímabili Framsfl., var höfuðstólsaukning sjóðanna á milli 8 og 9 millj. kr. árlega. Og beri menn það svo saman, Þessa höfuðstólsaukningu á fyrra tímabilinu og 8–9 millj. á þessu tímabili nú, þegar fjárlög ríkisins hafa fjór- til fimmfaldazt samanborið við sum árin og tvöfaldazt miðað við síðasta árið og rúmlega það. Þetta er hin mikla rausn, sem núv. stjórnarstefna beitir sér fyrir, að ætla bændunum í landinu að leggja fram fé, sem á svo að ráðstafa hér í Reykjavík, lána aftur með háum vöxtum og til stutts tíma. Nú mun kannske einhver hugsa sem svo, að sjóðirnir verði ekki í gengisáhættu eftir þá breytingu, sem þarna er gerð, svo að þarna halli ég réttu máli, - að nú séu þeir ekki í gengisáhættu, sem þeir þurfi að stríða við síðar meir. En hver er breytingin þar á? Hún er sú, að nú eiga bændurnir sjálfir að sitja uppi með gengisáhættuna, en áður var það baktryggt af ríkissjóði eins og aðrar eignir sjóðanna. Það er sú breyting, að ef erlend lán verða tekin á tímabilinu, þá eiga bændurnir sjálfir gengisáhættuna, taka hana á sig, en áður var það svo tryggt sem ég hef hér skýrt. Ekki er þar munurinn bændunum í hag. Og það er alveg þýðingarlaust að reyna að halda því fram, að gengisáhættan komi ekki bændunum við, vegna þess að það verði lánað í vinnslustöðvarnar, frystihúsin, sem bændurnir eiga, mjólkurstöðvarnar, sem bændurnir eiga, og önnur slík tæki, sem bændurnir eiga einir. Það eru bændurnir þrátt fyrir það, sem eiga þessar eignir, og það eru þeir, sem verða að borga þetta. Þess vegna er þessi breyting ekki heldur þeim í hag. Það er sama stefnan og áður, að bændurnir eiga að leggja fram féð, sem á að fara til uppbyggingarinnar. Það, sem ég mundi því segja um þetta tímabil núv. hæstv. ríkisstj., er samandregið það, sem ég hef hér sagt, að í raun og veru á að mestu leyti að hætta aðstoð ríkisins við uppbyggingu í sveitum landsins. Og samkv. frv. er fullkomin ástæða til að ætla, að henni verði alveg hætt eftir 1975. Í öðru lagi á að mynda stofnlánasjóði landbúnaðarins með framlagi frá bændunum sjálfum. í þriðja lagi eiga þeir að taka á sig gengisáhættu, ef erlend lán eru tekin. Ég hef áður skýrt það og þarf ekki þar við að bæta, að landbúnaðurinn átti fullan rétt á því, að gengismál hans væri tekið til eðlilegrar meðferðar eins og annarra atvinnuvega þjóðarinnar. Og það er ekki nema af dugleysi hæstv. landbrh., sem sá þáttur var látinn eftir liggja. Þá kem ég að því, hvernig við getum þá snúið okkur að þessum málum í framtíðinni, Í fyrsta lagi vil ég segja það, að við eigum að fylgja áfram þeirri stefnu, sem við höfum fylgt í landbúnaðarmálum, að ríkissjóður eða hið almenna vald í landinu hjálpi við uppbyggingu í sveitum landsins með því að jafna halla á rekstri sjóðanna og vaxtamismuninn. En nú mun einhver segja, að þetta mundi ekki duga til, við hefðum ekki nóg lánsfé, þótt við héldum áfram að mynda höfuðstól, eins og við höfum gert á tímabili Framsfl., sem ég lýsti hér áðan. En hvaða ástæða er til þess, að landbúnaðurinn í landinu megi ekki fá sinn hluta af sparifjármynduninni? Það virðist eins og hlutverk Seðlabankans hafi orðið það að vera einhvers konar pakkhús, eins og hv. síðasti ræðumaður orðaði það, seðlapakkhús, í sambandi við geymslu á bundnu fé í þeim banka. En er hægt að rökstyðja það, að það sé ekki kleift að lána til uppbyggingar í landinu nokkra tugi milljóna, þegar búið er að safna af innstæðu í Seðlabankanum á fjórða hundrað millj. á tveim árum á bundnum reikningi? Það er ekki hægt að rökstyðja Það. Og ef eðlileg peningapólitík er rekin í þessu landi, þá verða skiptin á milli fjárfestingar- og rekstrarfjár gerð, og þá á landbúnaðurinn að fá sinn hlut eins og annar atvinnuvegur í þessu landi. Það á að koma með fé inn í landbúnaðinn, en ekki ætla honum að leggja til fé til að byggja sig upp. Það er þessi stefna, sem á að taka gagnvart sjóðunum, en ekki sú neikvæða stefna, sem þessu frv. fylgir. Áður en ég lýk hér máli mínu, vil ég draga saman í fáein atriði niðurstöður af því, sem ég hef hér sagt. Ég hef sýnt fram á það, að upphaflega stefna þessara sjóða var sú, að ríkissjóður annaðist það að jafna metin á rekstri sjóðanna, greiddi rekstrarhallann og vaxtatapið. Aðstoð ríkisvaldsins átti að vera í gegnum löng lán og lága vexti. Ég hef líka sýnt fram á það, að svo hefur verið stjórnartímabit framsóknarmanna. Ég hef líka bent á það, að á því tímabili var veitt í lánum í landbúnaði milli 300 og 400 millj. kr. Þessi lán voru veitt með 21/2–4% vöxtum. Lánin voru veitt í 25–42 ár. Á sama tíma varð höfuðstólseign sjóðanna um 105 millj. kr. Það var enn fremur tryggt, að mótvirðissjóðslán yrði lánað sjóðunum til útlána í framtíðinni. En á tímabili núverandi hæstv. ríkisstj. hefur á málunum verið tekið með þeim hætti, að nú fá bændur lán með 6 og 61/2% vöxtum til 1525 ára. Þeir eiga sjálfir að taka á sig gengisáhættuna í framtíðinni, ef erlend lán eru tekin, og eiga að byggja upp sína eigin sjóði. Þetta er stefna núv. hæstv. ríkisstj., og það er ekki að undra, þótt hæstv. ráðh. sé nokkuð órólegur, þegar hann kemur hér í ræðustól og ætlar að mæla fyrir máli, sem er ekki betra en þetta mál. Enda mun það nú vera svo, að þessi vetur hefur reynzt hæstv. ráðh. nokkuð erfiður. Af málum, sem hann hefur barizt fyrir hér á hv. Alþingi, má nefna áburðarsölumálið, sem mér sýnist að þurfi að lima úr nefnd, ef það á að koma hér í dagsins ljós aftur. Það má nefna lausaskuldamálið, sem afturfótafæðing var á. Ýmis mál önnur hafa gerzt utanþings, sem hafa verið ráðh. erfið. Og framleiðsluskatturinn á svo að vera kóróna á þetta allt saman.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) Hæstv. forseti. Með þessu frv. er lagt til, að stofnuð verði tvö ný prófessorsembætti í tannlæknisfræði við læknadeild háskólans. Öðru embættinu er ætlað að koma í stað dósentsembættis í tannlæknisfræði, sem nú er ekki skipað í. Hitt embættið er nýtt. Kennsla í tannlækningum hefur farið fram í læknadeild háskólans síðan haustið 1945. Aðeins einn prófessor starfar þó að tannlækniskennslunni, en með honum starfa nokkrir dósentar og aukakennarar. Nýlega hefur nám í tannlæknisfræði verið lengt úr fimm árum í sex ár, auk þess sem tannlæknadeildin hefur verið flutt í nýtt húsnæði, úr háskólabyggingunni í húsnæði landsspítalans, og var við það kleift að fjölga kennslustólum úr 6 í 12, þannig að nú er hægt að brautskrá 6 kandidata árlega. Þessi lenging tannlæknanámsins og hin bætta aðstaða, sem tannlæknakennslan hefur hlotið í hinum nýju húsakynnum, gerir alveg óhjákvæmilegt að auka kennslukrafta við tannlækniskennsluna. Nú starfa hér á landi 55 tannlæknar. Svarar það til þess, að einn tannlæknir komi á 3120 íbúa. Er hér um að ræða mun færri tannlækna á íbúa en á sér stað í nágrannalöndunum, en í síðustu skýrslum, sem tiltækar eru hér um það efni, segir, að í Finnlandi sé einn tannlæknir á 2720 íbúa, í Danmörku á 2150 íbúa, í Noregi á 1650 og í Svíþjóð á 1600 íbúa. Af þessum tölum sést, að hér er um að ræða mjög alvarlegan skort á tannlæknum, sem brýna nauðsyn ber til að ráða bót á. Þetta frv. er einn liður í þeim ráðstöfunum, sem brýna nauðsyn ber til að gera í því skyni að fjölga tannlæknum á Íslandi. Gera má ráð fyrir, að á næstunni verði unnt að útskrifa úr læknadeild háskólans sex tannlækna á ári, ef þetta frv. nær fram að ganga. Þetta frv. er flutt að eindreginni beiðni háskólaráðs og læknadeildar Háskóla Íslands. Hæstv. forseti. Að svo mæltu leyfi ég mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) Hæstv. forseti. Með þessu frv. er lagt til, að framlengt verði um tvö ár gildandi lagaákvæði um ráðstöfun á hagnaði viðtækjaverzlunar ríkisins, en um nokkur ár undanfarið hafa þau ákvæði gilt, að hagnaði viðtækjaverzlunarinnar skuli ráðstafað þannig, að 3/5 hans gangi til að greiða byggingarskuldir þjóðleikhússins, en 2/5 hlutum er menntmrh. heimilt að verja til styrktar Sinfóníuhljómsveit Íslands. Gert er ráð fyrir í þessu frv., að þessi ákvæði verði framlengd um tvö ár enn. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, hæstv. forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Frsm. (Ágúst Þorvaldsson) Hæstv. forseti. Þetta frv. um ættaróðal og erfðaábúð var flutt í Ed. af landbn. að beiðni hæstv. landbrh. Þegar málið kom hér til 1. umr., fylgdi landbrh. því úr hlaði og gerði grein fyrir málinu. Ég sé ekki ástæðu til þess að endurtaka neitt af því, en hann færði rök fyrir flutningi frv. þá. Landbn. þessarar hv. deildar hefur athugað frv. og var einhuga um að mæla með því, að það yrði samþ. hér óbreytt. Aðalbreytingarnar, sem gerðar voru á frv. í Ed., voru tillögur, sem búnaðarþing hafði gert og samþ. Önnur efnisbreytingin var um það, að jörð verði ekki hér eftir ættarjörð nema með samþykki eiganda og ábúanda. En áður var það þannig, að þegar jörð var búin að vera í eigu eða ábúð sömu ættar í 75 ár, Þá var viðkomandi sýslumanni skylt að skrá hana sem ættarjörð, og þurfti ekki um það að ræða við eigandann eða ábúandann. Nú samkv. þeim breytingum, sem gerðar voru á frv. í Ed., verður til að koma ákvörðun eiganda eða ábúanda um það, hvort hann vill láta gera jörðina að ættarjörð. Og hún getur sem sagt ekki orðið ættarjörð nema með hans samþykki, og gildir það meðan hann býr á jörðinni. Hin aðalbreytingin er í því fólgin að losa eiganda ættarjarðar við að leita lengra en til afkomenda sinna og að þeim frágengnum systkina sinna og afkomenda þeirra, þegar hann þarf að losna við jörðina eða fer af henni af einhverjum ástæðum. Að öllum þessum aðilum frágengnum er eigandanum heimilt að selja hverjum sem er jörðina. Áður varð að leita miklu lengra eftir ættingjum eiganda ættarjarðar. Þá er þriðja aðalbreytingin sú, að ekki verði hér eftir skylt að selja jörðina fyrir fasteignamatsverð, eins og áður var, það var áður í lögunum þannig, heldur verði ekki skylt að selja jörðina fyrir lægra verð en þær veðskuldir, sem á henni hvíla. Um frv. í heild er það að segja, að aðalbreytingarnar á því eru gerðar til samræmis við breytta tíma og til samræmis við ábúðarlögin, sem tóku gildi í fyrra, á síðasta þingi. Og ég tel, að það sé nauðsynlegt að lögfesta þetta frv, nú, vegna þess að gildandi lög um ættaróðal og erfðaábúð stangast í ýmsum atriðum á við ábúðarlöggjöfina, og þeim, sem eiga að framkvæma hana, er nauðsynlegt að fá þessa nýju löggjöf um ættaróðal og erfðaábúð. Ég held, að ég hafi svo ekki fleira um málið að segja, en vonast til, að það fái samþykki þessarar hv. deildar.

Gísli Jónsson Hæstv. forseti. Ég vildi mjög óska þess, að þessu máli yrði lokið hér í dag. Umræðum var frestað hér fyrr, vegna þess að hæstv. menntmrh. óskaði eftir því, sem stafaði af því, að það þurfti að athuga nánar þá brtt., sem hefur verið gerð á frv. Brtt. hefur nú verið endurprentuð og borin þannig undir hæstv. ráðh., sem hefur tjáð sig fullkomlega samþykkan henni, og því sé ég ekki ástæðu til þess að fresta umr. vegna afstöðu hæstv. ráðh. til afgreiðslu málsins. Málinu var frestað í gær, vegna þess að formaður Alþb., hv. 3. þm. Reykv., óskaði eftir því, og var orðið við þeirri beiðni. Ég sé því enga ástæðu til að fresta málinu nú og legg mjög að hæstv. forseta að ljúka málinu í dag, áður en fundi er slitið. Þetta er afar mikið áhugamál fyrir öll þau héruð, sem standa að viðkomandi skólum. Nú er liðið langt á þingtímann og málið þarf að komast til Ed. á morgun, til þess að það verði örugglega afgreitt þar fyrir þingslit. Legg ég mjög mikla áherzlu á, að umr. verði lokið hér nú, nema því aðeins að hæstv. forseti gefi loforð um, að umræðunni verði lokið síðar í kvöld. Þá er mér náttúrlega sama, þótt málinu sé frestað um stund. En ég legg afar mikla áherzlu á, að málið verði afgr. hér í þessari deild í dag.

Gísli Guðmundsson Hæstv. forseti. Það er rétt, sem hér var sagt, að ég hafði kvatt mér hljóðs í þessu máli fyrir tveim dögum. Ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs þá, var, að fram hafði komið brtt. á þskj. 601, sem mér sýndist vera missmíð á. Þar var sem sé ákvæði um það, að tilteknir héraðsskólar skyldu vera eign ríkisins, án þess að nánar væri gerð grein fyrir því, að þar þyrfti samþykki til að koma, og sýndist mér, að eigi væri hægt að setja slíkt ákvæði með almennum lögum, nema í samræmi við ákvæði þar um í 67. gr. stjórnarskrárinnar. Nú hefur þessi brtt. verið prentuð upp á þskj. með sama númeri og þessi missmíð leiðrétt, þannig að í raun og veru er ekki ástæða til þess að tala um það efni frekar. Má segja, að þar með sé niður fallin meginástæðan fyrir því, að ég kvaddi mér hljóðs. En ég vil aðeins vekja athygli á því, úr því að ég hafði kvatt mér hljóðs, að við 2. umr. lá fyrir einróma álit hv. menntmn., þar sem hún mætti með frv. eins og það lá fyrir óbreyttu, og ég hefði vænzt þess, að hv. n. léti eitthvað til sín heyra um þessa brtt., sem nú liggur fyrir, annaðhvort að hún hefði tekið hana fyrir til athugunar og mælt með henni eða móti eða að hún ættaði sér að gera það. Einnig þykir mér nokkuð á skorta, að ekki virðast liggja fyrir glöggar upplýsingar um það, hvort héraðsskólar, fleiri eða færri, telja þá brtt., sem þarna liggur fyrir á þskj. 601, leysa sinn vanda, en talið er, að brtt. sé flutt í samráði við hlutaðeigandi ráðuneyti. Varðandi þann héraðsskóla, sem starfar í mínu kjördæmi, þá er mér ekki kunnugt um, að hann hafi látið í ljós álit sitt um þetta, þótt það geti hugsazt, að það hafi gerzt nú alveg nýlega. En mér hefði fundizt æskilegt, að þetta hefði legið fyrir, hvort skólarnir sjálfir telja þessa till. leysa sín vandamál, og ef ekki liggur fyrir álit frá þeim öllum, hverjir af þeim hafa talið svo vera. Ég hafði gert ráð fyrir, að þetta mundi upplýsast í sambandi við það, að hv. menntmn. tæki till. til athugunar og meðferðar, eins og venjulegt er.

Gísli Jónsson Hæstv. forseti. Ég vil nú fyrst þakka hæstv. forseta fyrir að hafa tekið málið til umr, nú í kvöld, vegna þess að það er hugsað að reyna að koma því í gegnum báðar deildir þingsins, áður en þingi er lokið. Ég kvaddi mér hljóðs nú aðeins til að benda á, að brtt. sú, er ég bar fram á þskj. 601, hefur nú verið endurprentuð og henni breytt þannig, að það er á valdi héraðanna, hvort þau vilja afhenda skólana eftir þessari reglu eða ekki, enda væri, eins og hefur verið bent á, engan veginn viðeigandi að setja um það ákveðin skilyrði, nema fyrir fram væri vitað, að allir skólarnir hefðu óskað þess, en sú ósk hefur ekki legið fyrir opinberlega frá öllum skólunum. Hins vegar hef ég rætt við alla þá hv. þm. hér, sem hlut eiga að máli í þessum héruðum, og ég held, að þeir séu flestir á því, að þetta verði mikil bót fyrir héruðin, að frv. yrði samþ. samhljóða till. á þskj. 601. Ég vil leyfa mér að geta þess, að ég hef rætt þetta við hæstv. menntmrh., sem er sammála um, að till. verði samþ. svo sem hún nú er orðuð, og hefur þess vegna faltið frá því, að það þurfi að gefa hér neinar sérstakar yfirlýsingar, sem hann annars hafði ætlað sér að gera í sambandi við afgreiðslu málsins. Ég vil leyfa mér að geta þess einnig, að 6. brtt. hér er aðeins leiðrétting, því að þegar búið væri að breyta frv. þannig, eins og gert er ráð fyrir hér á þskj. 601, þá er óþarfi og á ekki við að vísa í lög nr. 18 /1958 í fyrirsögn frv. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að ræða málið og vænti þess, að menn geti fallizt á að afgreiða það hér, svo að það geti farið til Ed. eins fljótt og unnt er.

Hannibal Valdimarsson Hæstv. forseti. Þetta mál, sem hér er til umr., hefur nú farið einkennilegar brautir inn í þingið og tekið enn furðulegri myndbreytingum á leið sinni í gegnum þingið. Það er borið fram af nokkrum hv. þm., vísað til n., nefndin tekur við málinu og athugar það og mælir með því óbreyttu til samþykktar. Þegar það svo kemur til umr. að fengnum meðmælum n., þá liggja fyrir brtt. um að fella 1. gr. niður og 2. gr. niður og gerbreyta þeirri 3. og fetla niður þá 4. og síðan að afgreiða frv. svo gerbreytt. Þegar ég sá frv. í þeirri mynd, þótti mér næsta óljóst, hvort þessi lausn gæti hentað þeim héruðum, sem vildu fá gildandi lögum breytt að því er snerti rekstur héraðsskólanna, og við nánari athugun varð ég enn þá meira í vafa um það, hvort frv. stæðist að lögum og væri ekki of nærgöngult við ákvæði stjórnarskrárinnar, þar sem ákveðið var, að vissir eigendur héraðsskólanna, sem eru sjálfseignarstofnanir, skyldu afhenda þá ríkinu, skyldu afhenda sína viðurkenndu eign. Vafasamt er, að það hefði staðizt, enda er nú komið svo, að á þessu hefur verið gerð breyting, þeir skulu afhenda þessar eignir sínar skulda- og kvaðalausar, ef óskir berast frá eigendunum um það. Enn þá er mér ekki alveg ljóst, hvort málið nú í þessari allra nýjustu mynd sinni hefur verið borið undir hv. n., sem fjallaði um frv. upphaflega eins og það var og mælti með því. Mér finnst, að þegar búið er að gerbreyta málinu svona tvívegis, síðan n. fjallaði um það, þá hljóti að vera mjög eðlilegt, að málið fari til athugunar hjá n. á ný, því að raunverulega er hér um alveg nýja afgreiðslu á málinu að ræða frá því, sem við n. blasti, þegar hún fjatlaði um málið. Ég fagna þessari seinni breytingu og tel, að þá séu líkindi til, að það stangist ekki við stjórnarskrána, því að eignatilfærsla verður þarna því aðeins, að héruðin óski eftir hinu nýja formi og hinni nýju aðstöðu, sem þá komi fram. Mig langar einnig til að spyrja í viðbót við það, sem ég hef nú spurt, hvort hv. n. hafi nú fjallað um málið og sé sammála um það í því formi, sem það er nú, hvort fjármálaeftirlit skólanna muni nokkuð hafa haft hönd í bagga um þessa mótun málsins. Það mundi að mínu áliti nokkuð tryggja það, að e.t.v. væri búið að ganga svo frá þessu máli, að héruðin, sem eru hinir réttu fjárhagsaðilar að skólunum og rekstri þeirra nú, mundu sætta sig við málið. Ég tók eftir því, að hv. 1. þm. Vestf. sagðist áðan hafa haft samband við nokkra eða alla þá aðila, sem að skólunum stæðu, og þeir teldu mikla bót að málinu, og skildist mér á honum, að þeir mundu sætta sig við það í þessu formi. Ég held, að ég hafi ekki fleira að segja um málið að sinni. Ef málið er nú komið í það horf, að n., sem upphaflega mælti með frv. óbreyttu, getur sætt sig við það, og vitneskja liggur fyrir um, að núv. eigendur skólanna telji málið til verulegra bóta og sætti sig við það og fjármálaeftirlit skólanna hafi ekki heldur neitt við það að athuga, þá held ég, að þessi nýja lausn á málinu geti a.m.k. fengið mitt samþykki.

Benedikt Gröndal Hæstv. forseti. Þegar frv. þetta í sinni upprunalegu mynd var sent til menntmn., var n. mjög fljót að afgreiða það með því að mæla einróma með því. N. gat verið fljót við afgreiðslu þessa máls, vegna þess að sama mál í mjög svipaðri mynd hefur verið fyrir þinginu undanfarin ár, og menntmn. hefur þá, að verulegu leyti skipuð sömu mönnum, fjallað ýtarlega um það. Snemma á s.l. ári hélt n. t.d. fundi með fræðslumálastjóra og fjármálaeftirlitsmanni skóla um þetta, þannig að hjá n. lágu fyrir mjög ýtarleg gögn og allmikil athugun, sem olli því, að nm. þótti óþarfi að kalla þessa sömu aðila fyrir um sama mál aftur nokkrum mánuðum siðar. Nm. voru reiðubúnir að afgreiða málið eins og það þá var. Kjarninn er sá, að í n. var á síðasta þingi og enn á þessu þingi mikill áhugi á að koma því til leiðar, að ríkið gengi til móts við þau sveitarfélög, sem hafa umrædda skóla, og tæki á sig verulegan eða allan hluta af kostnaði við þá. Það, sem nú hefur gerzt með brtt., sem eru mest ræddar, hefur gerzt utan n., en þó þannig, að ég, sem er form. n., hef vitað af breytingunum og hef að mínu leyti ekki gert við þær aths. Hér er gengið lengra en áður var og sérstaklega eftir að sá varnagli hefur verið settur inn, að sveitarfélög geti sjálf sagt til, hvort þau vilja þiggja stuðninginn eða ekki. Af öðrum nm. er mér kunnugt um, að frsm. n. í þessu máli hefur einnig fylgzt með Þessum breytingum, en beinar óskir hafa ekki borizt til mín frá öðrum nm. um, að málið yrði tekið upp aftur. En hvað þetta snertir geta nm. óskað þess, ef þeir vilja, og þá mun ég að sjálfsögðu gera það, sem beðið er um í þeim efnum.

Karl Guðjónsson Hæstv. forseti. Það hefur áður verið bent hér á það, að meðferð Alþ. á þessu máli er með dálítið óvenjulegum hætti, og raunverulega er það svo, að sú brtt., sem allar líkur benda til að hér verði samþ., breytir frv. algerlega, - það stendur engin gr. eftir óbreytt af því, það er orðið annað mál. Það fjallar að vísu um sama efni og frv., sem flutt var, og það ákaflega óviðfelldið, að þn. fjalli aldrei um lagafrv. En í rauninni er sú brtt., sem hér liggur fyrir, nýtt frv., þótt hún að formi til sé flutt sem brtt. við frv., sem fyrir liggur. Það er í þingsköpum ákveðið um það, að afgreiðsla mála eigi að ganga eftir tilteknum reglum, sem eiga að tryggja það, að ekki sé kastað höndunum til afgreiðslu mála, og alveg burt séð frá því, um hve gott efni málin eru. Þó að ég lýsi efnislega stuðningi yfir við þær till., sem hér liggja fyrir, þá eiga þær að athugast í n. Ég álít t.d., að það sé ekki alls kostar gott og beri að lagfæra það form í n., að hér eru tilteknir skólar látnir njóta vissra kjara af ríkisins hálfu. Þetta gildir ekki almennt um skólakerfi landsins. Að vísu eru það allir nú starfandi héraðsskólar, bundnir við þá staði, sem þeir starfa á. En þessi lög eru engin brbl. að forminu til, þetta eru lög, sem eiga að gilda. Þróunin gerir það að verkum, að stundum eru skólar fluttir til, og það er ekkert víst, að héraðsskóli Vestfirðinga verði alltaf að Núpi eða í Reykjanesi, þetta gæti flutzt til. Þá eru þeir í rauninni fallnir út úr lögunum. Sömuleiðis er ekkert líklegra en til þess geti komið, að stofnsettir verði nýir héraðsskólar, en þá ná þessi lög, sem hér eru áformuð, alls ekki til þeirra. Ég tel því eðlilegt, að inn í þetta væri bætt, að þetta næði til þeirra héraðsskóla annarra, sem síðar kynnu að rísa með samþykki fræðslumálastjórnarinnar í landinu, og málið yrði gert nokkru almennara en hér er um að ræða. Það er sem sagt ekki gert ráð fyrir því, að nein þróun geti orðið í skólauppbyggingu okkar að því er varðar heimavistarskóla gagnfræðastigsins. Finnst mér, að löggjafinn þurfi að hafa í hyggju hverju sinni, að það er dálítið annað að miða löggjöf bara við það ástand, sem ríkir á augnablikinu í almennum efnum, eða hafa lögin eins og vissan ramma, sem ríkið setur skólahaldi á þessu stigi, og hefði ég fellt mig miklum mun betur við, að það væri gert, lagagreinin yrði höfð almenn. Ég ítreka það svo, að þessi orð mín ber alls ekki að skilja sem mótmæli við efni málsins. En hér hefur það komið fyrir, að n. hafa unnið verk sín svo slælega, að ekki hefur einu sinni verið hægt að bera málin undir atkv. eins og þau komu frá n. Ég álít, að n. megi ekki kasta þannig höndum til sinna verka. Hér er gert ráð fyrir því á hinn bóginn, að farið verði með heilt mál - og ekki svo lítilvægt - algerlega fram hjá n. í þessari d. Hv. form. menntmn. d. hefur lýst yfir, að hann viti um þessa hluti, hvað hér er að gerast, og segir jafnframt, að frsm. málsins muni einnig hafa haft sínar hugmyndir um það. En það breytir ekki því, n. hefur ekki komið saman og hún hefur ekki gefið þinginu neitt nál. um þetta mál, eins og það stendur nú. Ég teldi rétt, að hún gerði það, því að hér er um að ræða form, sem mjög orkar tvímælis og ég teldi fara betur á annan veg.

Halldór E. Sigurðsson Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., en í sambandi við þau ummæli, sem hv. 1. þm. Vestf, viðhafði áðan, að hann hefði rætt þetta mál við þá þm., sem þetta mál varðaði, þá vil ég lýsa þeirri skoðun minni, að ég tel mig varða héraðsskólamál. Í því kjördæmi, sem ég er þm. fyrir, er héraðsskólinn í Reykholti, og varðar mig þess vegna um þetta mál eins og aðra hv. þm., innan þess ramma, sem hv. 1. þm. Vestf. talaði um. Við mig hefur hv. þm. ekki rætt um þetta mál. Hins vegar breytir það ekki afstöðu minni til málsins. Eins og þetta frv. var lagt fyrir í fyrstu, þá var ég fylgismaður þess og hefði verið ánægður með það á marga lund, ef það hefði náð fram að ganga. Hér hefur það hins vegar gerzt, að frv. hefur verið gerbreytt, að mér skildist á hv. 1. þm. Vestf. með samkomulagi milli einhverra hv. þm. og hæstv. ráðh. Eins og till. var lögð fyrir hér á fundi í fyrrakvöld, var með öllu ómögulegt að greiða henni atkv. Ég tel mig ekki hafa neitt umboð til að afhenda Reykholtsskóla, en með samþykkt þeirrar till. var búið að gera það og svo um aðra héraðsskóla. Hins vegar eins og málið liggur nú fyrir, þá er öðru máli að gegna. Það er komið senn að þingslitum, og ef málið fer að tefjast, þá nær það ekki fram að ganga á þessu þingi. Inn í það er kominn nú sá varnagli, að það þarf enginn eigandi héraðsskóla að ganga að því, nema hann af fúsum vilja vilji það, og eftir að sú breyting hefur verið gerð, að engin lög falli niður, þá heldur hann öllum þeim rétti, sem hann hefur gagnvart þeim lögum, sem nú gilda, bæði um rekstur og stofnkostnað. Þess vegna á hann um það að velja, að hafa það, sem er, eða þetta, sem hér á að samþ. Enda þótt þetta beri allt að með óvenjulegum hætti og hætti, sem ekki má í raun og veru framkvæma hér á hv. Alþ., þá mun ég nú samt, þrátt fyrir það sem orðið er, fylgja þessu máli fram, þar sem héraðsskólarnir eiga sjálfir allan réttinn til að velja eða hafna.

Benedikt Gröndal Hæstv. forseti. Hv. 6. þm. Sunnl. gerði Það mjög að umtalsefni, að nefndir á þingi ynnu slælega og köstuðu höndum til starfa sinna. Setti hann svo fram þá fullyrðingu, að hér væri til meðferðar nýtt mál og n. hefði ekki um það fjallað og ekkert um það sagt. Ég skýrði gang þessa máls í gegnum menntmn. í fyrri ræðu. En ef við tökum góðan og gildan skilning hv. þm. á þessu máli, að þetta sé nýtt mál, þá vil ég benda honum á, að því nýja máli hefur aldrei verið til n. vísað. Brtt., sem hér er deilt um, var lögð fram í þessari hv. d. í gær. Það er liðlega sólarhringur síðan, en er það ekki til of mikils ætlazt, ef þess er krafizt, að á einum sólarhring hafi nefndir skilað áliti um mál, sem hefur ekki verið til þeirra vísað? Þetta er svar við orðum hans í svipuðum dúr og hann ræddi málið. En ég vil benda á aðra hlið málsins. Þetta er gamalt mál. Það er búið að standa yfir þing eftir þing barátta til að fá ríkisvaldið til að taka meiri þátt í kostnaði við héraðsskóla, vegna þess að þessir skólar eru viðkomandi héruðum þung fjárhagsleg byrði. Hafa nemendur úr öðrum sýslum en þeim, sem kosta skólana, sótt þá í vakandi mæli, svo að þetta hafa smám saman orðið eins konar landsstofnanir. Þessi barátta hefur hingað til borið lítinn árangur. Fyrir nokkrum árum var stungið því snuði upp í þm., sem hafa áhuga á málinu, að leigutekjur skólanna skyldu teljast framlag heimahéraðs. Þar var ríkið að reyna að friðþægja þá menn, sem sóttu fram fyrir hönd þessara sýslufélaga. En sú friðþæging var ákaflega lítil, svo að baráttunni hefur verið haldið áfram. Smám saman hafa þeir menn, sem hafa staðið vörð um ríkiskassann og gæta þess, að ekki sé ofhlaðið á hann, hörfað. Loks á þessu þingi var komið svo, þegar málið var lagt fram, að 1. flm. þess leyfði sér að fullyrða, að bæði hæstv. menntmrh. og fjmrh. væru málinu hlynntir. Þeir sátu í deildinni og andmæltu þeirri fullyrðingu ekki. Í trausti þess, að þetta breytta viðhorf yrði til, að málið kæmist í gegn, fékk það skjóta afgreiðslu í menntmn., sem einnig byggðist á því, að málið hafði þar verið ýtarlega rannsakað áður. Nú hefur af einhverjum ástæðum verið haldið áfram að leita að formi til að ná þeim tilgangi, sem ég hef lýst. Mér skilst, að hv. flm. brtt. á þskj. 601. hafi í samráði við ráðherrana komizt að því formi, sem hér er fyrir okkur lagt. Með því að benda á þessa forsögu málsins og það, að mörg héruð telja þetta brýnt hagsmunamál sitt, vænti ég þess að hv. þm. reyni nú að íhuga till. og taka afstöðu til hennar án þess að gera tilraunir til þess að bregða fæti fyrir málið á síðustu dögum þingsins. Nokkurra daga töf við að senda málið aftur í n. eða til einhvers annars getur auðveldlega orðið til þess, að málið nái ekki fram á þessu þingi. í trausti þess, að það sé skilningur á þessu í d., og í trausti þess, að okkur takist nú að hagnýta þá velvild, sem hefur komið fram hjá hæstv. ráðherrum, og að við komum málinu fram, vil ég vænta þess, að menn reyni ekki að tefja málið og stofna því í hættu.

Gísli Jónsson Hæstv. forseti. Út af ummælum hv. 3. þm. Vesturl., þá er það rétt, að ég hefði átt að haga mínum orðum þannig að segja, að ég hefði gert ráðstafanir til, að það yrði haft samband við alla þá hv. þm., sem þetta mál snertir. Hv. 4. þm. Sunnl. tók að sér að ræða málið við hv. þm. Framsfl. Það er því rétt að ég hef sjálfur ekki rætt þetta við alla hv. þm. Tjáði hv. þm. mér, að málið hafi verið rætt á flokksfundi Framsfl. og hv. þm. hans því kunnugt um það, og einnig er mér tjáð að þeir hafi verið sammála því, eins og hv. 3. þm. Vesturl. raunverulega viðurkenndi, að þessi breyting yrði gerð á frv. Ég skal svo ekki ræða það atriði meira. Mér þykir rétt að svara hv. 4. landsk. um það, sem hann spurði um hér í sambandi við þetta mál. Eins og hv. þm. er kunnugt og tekið hefur verið fram hér, þá hefur verið barizt fyrir því á mörgum undanförnum þingum að fá þessum málum breytt þannig, að ríkissjóður greiddi a.m.k. 90% af byggingar- og rekstrarkostnaði þessara skóla. Um frv., sem Sigurður Bjarnason flutti á þinginu 1960 og fór í þessa átt, var leitað umsagna fjármálaráðunautar ríkisins. Gaf hann út mjög ýtarlega skýrslu um málið, sem lá fyrir hv. menntmn. þessarar hv. d. í fyrra. Þessi ýtarlega skýrsla sýndi, að það væri sáralítill munur á því, hvort ríkið tæki að sér að greiða 90% af rekstrarkostnaðinum eða hvort það tæki að sér að fullu reksturinn, en þá réði það sjálft yfir þeim tekjum, sem kæmu inn, ef hægt væri að hafa tekjur af skólunum. Lágu öll þessi gögn fyrir n. á s.l. ári og voru athuguð þar mjög gaumgæfilega. Í sambandi við það bar ég þá fram till., að vísu ekki hér í þinginu, en við hæstv. menntmrh., um að leysa málið á þann hátt, sem nú er lagt til í till. þeirri, sem hér er til umræðu. Hæstv. fjmrh. féllst á, að það yrði gert, og var fyrir sitt leyti samþykkur því að leggja fram þá fjárhæð, sem hér þyrfti og væri sáralítil, en hæstv. menntmrh. óskaði þá eftir að athuga málið betur. Hann hefur svo haft þetta mál til athugunar og hefur margsinnis, eins og hv. 4. þm. Sunnl. er kunnugt, tjáð okkur, að þetta þing skyldi ekki líða svo, að málið yrði ekki afgr. í viðunandi formi. Þetta er saga málsins og þess vegna sé ég enga ástæðu til þess að láta málið fara til hv. menntmn. á ný, vegna þess að hún hefur þegar sagt álit sitt um það og lagt einróma til að afgreiða það á þann hátt, sem hér er lagt til. Fyrir liggja þar öll gögn í þessu máli, bæði um hvað það kostar ríkissjóð að bera 90% af kostnaðinum og hvað það kostar, að ríkissjóður beri allan kostnaðinn. Allur þessi samanburður liggur í gögnum hjá n. Hafði hún kynnt sér þau mjög gaumgæfilega, áður en hún gaf út nál. Ég vil því vænta þess, að hv. þm. taki aftur þá till. að vísa málinu til n., sem áður hefur afgr. málið. Hv. 6. þm. Sunnl. ræddi hér um málið áðan og sagði, að honum þætti eðlilegt, að farið væri inn á víðtækari grundvöll. Er það náttúrlega allt annað mál. En það lokar ekki þeim möguleika, ef byggja skal nýja skóla. Aðeins þarf þá að ræða um það á Alþingi, hvort þeir skuli njóta sömu réttinda. En ég vildi mjög óska þess, að því máli yrði ekki blandað inn í þetta atriði, því að þetta frv. er eingöngu bundið við þá skóla, sem nú eru, og viðkomandi héruð hafa ekkert fjárhagslegt magn til að standa undir rekstri þeirra. Hann hélt því einnig fram, að svo mjög hefði frv. verið breytt, að segja mætti, að hér væri raunverulega um nýtt þingmál að ræða. Ég veit ekki, hvort nokkur annar þm. þykir formfastari á því sviði en ég, og þess vegna var það fyrsta, sem ég gerði, áður en ég setti brtt. fram, að grennslast eftir því hjá skrifstofustjóra, hvort frv. þannig breytt mundi verða talið nýtt mál, og kvað hann það ekki vera sitt álit. Hann taldi, að það mundi ekki vera ástæða til að krefjast þess, að málinu væri vísað frá á þeim grundvelli, því þó að málið væri raunverulega gerbreytt, þá væri það um sama efni og þess vegna væri ekki ástæða til þess, hvorki að taka það til n. né vísa því frá af þeim ástæðum. Þetta þykir mér rétt að láta koma fram. Málið hefur verið rætt á öllum stigum við fjármálaeftirlit skóla, þ.e. við Aðalstein Eiríksson, og síðast í dag var rætt við hann um þessa breytingu, sem nú er til umr. hér, og lýsti hann ánægju sinni yfir því, að málið væri nú komið í þetta horf, og telur það miklu betra. Eins og allir aðrir, sem um málið hafa rætt og eru því fylgjandi, lýsti hann því yfir, að hann væri mjög ánægður með, að málið fengi afgreiðslu í því formi, sem það nú er í. Annað held ég, að ég hafi ekki þurft að taka fram í sambandi við þetta mál.



Herra forseti. Ég hef nú fengið svör við því að mestu leyti, sem ég spurði um áðan, og þakka ég fyrir þau svör. En hinu verður ekki á móti mælt, að mjög svo undarleg vinnubrögð hafa nú verið hér höfð við afgreiðslu þingmáls. Ég minnist þess ekki, að það hafi yfirleitt gerzt, að mál sé ekki aftur tekið til athugunar í nefnd, - það er ekki mjög tímafrekt, stundum eru hreint og beint undir umr. máls gerðar ráðstafanir til þess að ná í nm. og vita um þeirra afstöðu, - ef einhver smábreyting hefur orðið við afgreiðslu málsins, frá því að n. fjallaði um það, því að margar okkar brtt. við frv. eru um það, að vikið er til orði, og þarf ekki meira til, til þess að málið breytist samt allverulega, og þá leyfa sér yfirleitt ekki að halda málinu áfram, nema ganga úr skugga um, hvort þetta hafi breytt afstöðu nm. Og ef mál tekur slíkri breytingu, að ætla megi, að það varði nokkru um afstöðu nm., þá eiga þeir rétt á því sem nm., að málið sé undir þá borið á ný, áður en það komi í d. til meðferðar, og d. á einnig rétt á því og kröfu á því, að n. hafi fyrst komizt að niðurstöðu um mál og tekið afstöðu til þess í því formi, sem það er, þegar það er til umr. í deildinni. Það er vitanlega alveg hárrétt, að ekkert mál, sem ég man eftir, hefur gerbreytzt eins og þetta, þegar við 3. umr. liggur fyrir till. um að fella 1. gr. niður, sem n. mælti með, fella 2. gr. niður, sem n, mælti með, að breyta 3. gr. svoleiðis, að hún er gersamlega um allt annað og miklu meira en hún var, þegar n. fjallaði um hana, og fella 4. gr. niður og orða 5. gr. á annan hátt. Þar með var frv. búið og ekki fleiri gr. til í því. Öllum var þeim breytt, og samt er n. ekki kölluð saman aftur. Og nafninu þarf að breyta líka á frv., og samt er ekki kölluð saman nefndin. Formaður vissi um, hvað var að gerast, og einn annar nm. segist líka hafa vitað um það og þar með búið. Ég álít, að þarna hafi verið nokkuð gengið fram hjá rétti n. og þá sé ekkert eðlilegra en þingdeildin vilji vita um það, hver er afstaða n. til þessa máls í hinum gersamlega endurnýjaða búningi. Hver er afstaðan til þessa umskiptings, því að hér er um umskipting að ræða? Þá skal ég aðeins víkja örfáum orðum að því, sem hv. 6. þm. Sunnl. (KGuðj) sagði hér áðan, og sé ég ekki, að neinn geti á móti því mælt, að málið er að formi til algerlega sem nýtt mál og hefur hvorki legið fyrir þingdeild til 1. umr. í því formi né fyrir n., að því er nú er upplýst, og er borið fram sem brtt. við málið, en á þann hátt, að nafn og allar gr. frv. breytast. Og þegar málið hefur nú fengið þennan búning, þá er því svo þröngur stakkur skorinn, að það fjallar eingöngu um núv. héraðsgagnfræðaskóla, að Laugarvatni, Laugum, Núpi, Reykholti, Reykjanesi, Reykjum og Skógum, og kveður á, að þeir skuli vera séreign ríkisins, en ekkert almennt um, hvaða lagaákvæði skuli vera um héraðsgagnfræðaskóla almennt á Íslandi. Ég tek undir með hv. 6. þm. Sunnl. um það, að eðlilegast væri, að ákveðið væri með þessu frv., sem við hér komum til með að afgreiða, að í fyrsta lagi breyttu nú þessir gagnfræðaskólar formi, frá því að vera reknir sameiginlega af héruðunum og ríkinu, og að einnig yrðu þeir heimavistarskólar gagnfræðastigs, sem síðar verði reistir og samþykktir af fræðslumálastjórninni, séreign ríkisins, svo að við fengjum ekki tvenns konar fyrirkomulag á gagnfræðaskólum, sem hingað til hafa verið kallaðir héraðsgagnfræðaskólar. Að vísu er algerlega rangt að kalla þá héraðsgagnfræðaskóla, eftir að héruðin hætta alveg að vera aðilar að þeim, en í frv. voru þeir alls staðar kallaðir, eins og ákveðið er nú í lögum, héraðsskólar. Það var af því, að þeir voru reknir af héruðunum, en nú er verið að hætta því. Ég hef ekki séð hina uppprentuðu útgáfu af till., en í brtt., sem lá fyrir okkur hér á síðasta þingfundi, þegar málið var rætt, þá var innan sviga í málsgr. í brtt.: héraðsskólar.  Málið hefur verið allt of lítið athugað. Eins og frv. var lagt fyrir upphaflega, þá var hreint og beint á því tekið. Það var nákvæmlega í sama formi og frv., sem Pétur Ottesen flutti hér og fleiri með honum fyrir nokkrum árum, og það frv. var sjálfsagt gerhugsað, og það var að öllu leyti í eðlilegu formi. En svo hefur þessi hraðsuða, sem orðið hefur á málinu síðan, farið þannig úr hendi, að alltaf þarf að vera að breyta því. Ég vil í framhaldi af því, sem hv. 6. þm. Sunnl. vék hér að áðan, taka fram, að ég felli mig betur við það, að héðan í frá verði allir héraðsskólar, allir þeir skólar, sem við höfum kallað héraðsskóla hingað til, séreign ríkisins, eins og þessir skólar, sem nú eru í landinu, og það breytir ekkert eðli málsins, það er í raun og veru bara að ákveða það, að sams konar skólar, sem stofnaðir verði með samþykki fræðslumálastjórnarinnar, skuli vera einnig séreign ríkisins. Það er eðlilegast. Ég vil leyfa mér að leggja fram skriflega brtt. um þetta og vona, að það verði ekki talið tefja neitt fyrir málinu. Við verðum alltaf að vera við því búnir undir umr. máls, að fram komi brtt., og hér þarf að gera breyt. að því er snertir orðið héraðsskólar, því að engum getur dottið í hug að kalla þá það í lögum, sem eru að gera þá að hreinum ríkisskólum. Mín breyting er þá svona: „Einnig verða þeir heimavistarskólar gagnfræðastigs, sem siðar verða reistir með samþykki fræðslumálastjórnar, séreign ríkisins. En ég sem sé legg til munnlega, að orðið „héraðsskólar“ í málsgr. falli niður, því að það á ekki lengur við, og vil biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir þessari till., þar sem hún er bæði skrifleg og of seint fram komin.



Herra forseti. Ég hef látið hér liggja orð að því, að þessi afgreiðsla málsins sé óvenjuleg, og mér hefði fundizt vel hlýða, að það hefði verið unnið í n. Hins vegar hef ég áður lýst því yfir, að ég er efni frv. mjög sammála og vil að sjálfsögðu ekki eiga neitt á hættu með það, að mál þetta dagi uppi óafgreitt. Þess vegna hefur það orðið að samkomulagi hjá okkur þm. Alþb., að við munum ekki gera kröfur til þess, að sú till., sem hér hefur verið lögð fram, verði afgr. hér í kvöld, þar eð ekki reynist vera nægilega margt manna á fundi, til þess að hægt sé að fá afbrigði fyrir henni, og munum við leita þess fremur að hafa samráð við menntmn. í Ed., sem væntanlega fær málið til meðferðar þar, til að hafa áhrif á það, að reynt sé að hafa málið í sem beztu formi. En það er hér með fallið frá því, að leitað verði afbrigða fyrir till. í kvöld. Ég vil aðeins þessu til viðbótar taka það fram, að þó að breytingarnar séu við allar gr. frv. og fyrirsögn og það sé þar af leiðandi í rauninni um nýtt mál að ræða, þá fjallar það að vísu um efni, sem lá hér fyrir í öðru frv., og ég geri það ekki að kröfu, að það sé farið með þetta sem nýtt mál. Hitt verð ég að segja í leiðinni, í sérstöku tilefni af því, sem form. menntmn. þessarar d., hv. 5. þm. Vesturl., lét hér orð falla um fyrr í þessum umr., að nú hefði svo vel tekizt til, að Alþingi geti fært sér í nyt góðvild einhverra ráðh. í þessu máli og þess vegna beri því nú að hafa hraðan á, þá finnst mér þetta gefa tilefni til að minna aðeins á það, hvaða stofnun það er, sem við erum hér kosnir til þess að vinna í. Hér á að semja og samþ. lög, og ráðh. eiga að vera framkvæmdastjórar til að framkvæma þau lög, sem Alþingi samþ. Þessu virðast margir hv. alþm. hafa gleymt, sbr. þau ummæli hv. 5. þm. Vesturl., að nú sé um að gera að láta hendur standa fram úr ermum og nota góðvild ráðh. Ég hefði kunnað betur við, að sá hugsunarháttur væri hér ríkjandi, að alþm. ættu að nota sína eigin góðvild og sitt vit og sitt mat á því, hvað væri rétt og sanngjarnt og hvað væri það ekki, við lagasetningu, fela síðan ráðherrum að framkvæma það, sem Alþingi samþykkir, en ekki láta málin ganga hinn veginn, að Alþingi sitji missirum saman, hreyfandi ekki málum eða látandi þau liggja í n. óafgreidd, af því að það er beðið eftir því, að velvild ráðh. vakni. Ef svo tekst til, að velvildin vaknar ekki fyrr en á síðustu stundu, svo seint, að Það er ekki einu sinni hægt að koma skaplegu formi á afgreiðslu mála, þá getur það rétt verið, þegar svona er að farið og þessi vinnubrögð viðhöfð,að það sé ekkert annað fyrir Alþingi að gera en að samþykkja góðvildina, þó að hún sé í afkáralegu formi og ekki til neinnar frambúðar, heldur en hitt, að eiga á hættu, að þessir sömu góðviljuðu ráðh. sýni allt í einu bara snör handtök í því að slíta þinginu, áður en búið er að koma góðvildarhugmyndum þeirra í þann búning, sem sæmandi er til lagasetningar hjá þjóðinni. Í leiðinni vil ég alveg sérstaklega vekja athygli á því, að hugsunarháttur sá, sem liggur hér að baki, er ákaflega óþinglegur, en á hinn bóginn, þá sem sagt beygi ég mig eins og aðrir undir það, að lagafrv. þetta verði fremur samþ. í óaðgengilegu formi, heldur en hinir góðviljuðu ráðh. rjúki til og segi þinginu slitið, áður en góðvild þeirra getur orðið að lögum.



Herra forseti. Út af þessum síðasta ræðukafla, sem fjallaði um annað en hér er til umr., vil ég aðeins segja þetta: Ég vil benda hv. þm. á, að við höfum þingbundna stjórn í þessu landi, að í svo til öllum tilfellum, og þ. á m. nú, eru ráðh. þm. og þeir verða ráðh. vegna þess, að þeir hafa meiri hl. Alþ. á bak við sig, þeir verða ráðh. af því, að þeir eru áhrifamenn. Með því að meiri hl. Alþ. hefur falið þeim þessa stöðu, hefur hann líka falið þeim vissa ábyrgð. Það ætti því ekki að vera nýtt fyrir þm., að það séu höfð samráð við menn, sem bera þessa ábyrgð á útgjöldum ríkisins. Þegar rætt er um mál milli þm.-hópa annars vegar og hins vegar ráðh., sem eru forsvarsmenn meiri hl. í það og það skiptið, eru það hin eðlilegustu þingstörf og ekkert annað. Það er alveg rétt hjá hv. þm., að málsmeðferð getur gengið úr skorðum, ef ráðh. leita út fyrir þingið og síðan sé þingið látið bíða eftir því, að þeir komi með einhverja lausn mála. Ég man eftir árum, þegar slíkt ástand keyrði algerlega um þverbak. Það voru hv. Alþb.-menn, sem þá sátu í ráðherrastólum og fóru með þau mál, sem við vorum látnir bíða eftir upp undir hálft ár. Ég var að vísu einn af þeim, sem studdu þá stjórn, en óánægður að þessu leyti eins og margir, en það getur gengið á ýmsu í þessum efnum. En sem sagt: samráð milli þingmanna og þeirra, sem eru kjörnir af meirihlutaflokkum til að sitja í ráðherrastólum, eru fullkomlega eðlileg þingstörf.



Herra forseti. Frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 548, um lántöku vegna Siglufjarðarvegar ytri, er borið fram af þm.. úr Norðurlandskjördæmi vestra. Við flytjum þetta frv. eftir áskorun frá bæjarstjórn Siglufjarðar. Á fundi bæjarstjórnarinnar 22. marz nú í vetur var samþykkt ályktun, þar sem skorað var á þm.. Norðurlandskjördæmis vestra að flytja frv, um útvegun nægjanlegs fjármagns til þess að grafa jarðgöng gegnum Stráka og ljúka Siglufjarðarvegi ytri á næstu tveim árum. Við leggjum til í l. gr. frv., að ríkisstj. verði heimilað að taka lán allt að 15 millj. kr. til þess að greiða kostnað við lagningu vegarins, og verði við það miðað, að vegagerðinni verði lokið á árinu 1964. Til þess er ætlazt samkv. 2. gr. frv., að lán, sem tekið verður í þessu skyni, verði endurgreitt af árlegum fjárveitingum til vegarins á fjárlögum, eftir að vegagerðinni er lokið. Nýjasta kostnaðaráætlun um þennan veg er frá því í marz 1960 eða um það bil tveggja ára gömul. Þá áætlaði vegamálastjóri, að kostnaður við vegagerð frá Heljartröð til Siglufjarðar yrði um 15.1 millj. Af þeim kostnaði er allt að því 70% kostnaður við að gera jarðgöngin. Þessi áætlun hefur ekki verið endurskoðuð nú, en vitað er, að vegagerðarkostnaður hefur aukizt síðan, og þrátt fyrir það, þó að nokkurt fé hafi verið veitt til vegarins þessi árin, settum við í frv. allt að 15 millj. kr. lánsheimild, því að gera má ráð fyrir því, að tæplega verði komizt af með minni fjárhæð til að ljúka þessari vegagerð. Eins og ég gat um, er aðalverkið við þennan veg að gera göng í gegnum fjallið Stráka. Það er kostnaðarsamasta framkvæmdin við vegargerðina. Til þess að gera göngin þarf fullkomin og dýr tæki, og það verk, sem þarf að vinna með þeim, er ekki hægt að vinna í áföngum. Það þarf að halda viðstöðulaust áfram, eftir að byrjað er á því verki. Vegamálastjóri tetur, að þessu megi ljúka á einu ári, ef fé er fyrir hendi, og það hlýtur að verða framkvæmt þannig, að það verði gert í einu átaki. Þess vegna er nauðsynlegt að taka lán til þessa verks. Fregnir hafa borizt af því, að nýlega hafi verið tekið lán til vegagerðar á öðrum stað á landinu, og má segja, að það sé því ekki nýmæli hér á ferð að leggja til, að tekið verði lán til Siglufjarðarvegar. Þar er að sjálfsögðu um nauðsynlega framkvæmd að ræða, þ.e.a.s. þá vega,gerð, sem lán hefur nú fyrir skömmu verið tekið til, en þó má benda á það, að þar er vegur fyrir, sem fær er allt árið. Hins vegar er svo um Siglufjarðarkaupstað, að íbúar þar eru vegarsambandslausir mikinn meiri hluta ársins og vegurinn yfir Siglufjarðarskarð erfiður þá fáu mánuði ár hvert, sem hann er fær. Á Siglufirði er mikill atvinnurekstur, sem kunnugt er. Íbúatala þar er eitthvað yfir hálft þriðja þúsund. Það er mjög mikið nauðsynjamál fyrir það fólk, sem þar býr, að komast í öruggt samband við þjóðvegakerfi landsins, og það er einnig hagsmunamál nálægra byggðarlaga og fleiri landsmanna margra en þeirra, sem búa á Siglufirði eða í Skagafirði. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fylgja þessu úr hlaði með fleiri orðum. Ég vil leyfa mér að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. samgmn.