Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. þm. Braga Níelssyni, Oddi Ólafssyni og Helga F. Seljan frv. um breyting á lögum nr. 57/1978, um heilbrigðisþjónustu. Frv. þetta er flutt hér og nú til að gera tilraun til að leiðrétt;a að hluta mistöku sem urðu að mínu mati við setningu laga nr. 57 20. maí 1978, um heitbrigðisþjónustu, að því er varðar viðhalds- og endurnýjunarkostnað fasteigna og tækja heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa, þannig að þessu kostnaður greiðist miðað við eignarhlutfall, sem er í þessum tilfellum 85% ríkishluti, en 15% hluti viðkomandi sveitarfélaga. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga hafði, enda var það krafa landsþings og fulltrúafunda sveitarfélaga, vænst þess að hæstv. ríkisstj. legði fram frv. um leiðréttingu á þessu atriði á yfirstandandi Alþ., taldi sig raunar hafa um það fyrirheit hæstv. heilbrrh., en þar sem sýnt er að af því verður ekki, eins og raunar kemur fram í stjfrv. til l. á þskj. 557, sem aðeins nær til smávægilegra breytinga á umdæmum, vildum við flm. freista þess að ná fram breytingunni á þskj. 572, ekki síst þar sem ríkisstj. hefur með frv. á þskj. 557 opnað þetta mál. Eins og fram kemur á þskj. 572 gerum við ráð fyrir að taka aðeins til athugunar eða breyta ákvæði í sambandi við viðhalds- og endurnýjunarkostnað. Eins og kemur fram í 1. gr. er breytingin sú, að síðari málsl. 1. mgr. 20. gr. laganna orðist svo: „Viðhalds- og endurnýjunarkostnaður fasteigna og tækja greiðist af hvorum aðila, þ. e. ríkissjóði og sveitarfélögum, miðað við eignarhlutfall.“ 2. gr. er þannig: „4. mgr. 34. gr. laganna orðist svo: Ríkissjóður og sveitarfélög eru eignaraðilar í hlutfalli við framlag til sjúkrahúsbygginga, en greiða viðhald fasteigna miðað við eignarhlutfall.“ Þá er ákvæði til bráðabirgða sem við leggjum talsvert mikið upp úr, og það er þannig: „Fyrir árslok 1979 skal endurskoða ákvæði laga þessara um kostnaðarskiptingu rekstrar milli ríkis, sveitarfélaga og sjúkrasamlaga í því skyni að einfalda kostnaðarákvæði og stefna að því að öll sveitarfélög sitji við sama borð varðandi kostnað við heilbrigðisþjónustu.“ Lögin um heilbrigðisþjónustu, nr. 56 frá 1973, sem tóku gildi 1. jan. 1974, mörkuðu vissulega djúp og heillarík spor til framfara á þessu sviði. Megintilgangur laganna kemur fram í 1. gr. þeirra: „Allir landsmenn skulu eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu, sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði.“ Einn mikilvægasti þáttur laganna, ekki síst fyrir landsbyggðina, er III. kaflinn, um heilsugæslu, en heilsugæsla merkir í lögunum heilsuverndarstarf og allt lækningastarf sem unnið er vegna heilbrigðra og sjúkra sem ekki dveljast á sjúkrahúsum. Í samræmi við lögin frá 1973 er hafist handa um byggingu heilsugæslustöðva víðs vegar um land og læknisbústaðir teknir undir lögin þar sem það er framkvæmanlegt. Eftir gildistöku laganna 1. jan. 1974 var fastlega gert ráð fyrir að settar yrðu reglugerðir um framkvæmd laganna, um ýmsa mikilvæga rekstrarþætti, og fast eftir því leitað. Þetta hefur enn ekki verið gert, hverju sem um er að kenna. Er hér enn ítrekuð nauðsyn þess að reglugerð um þau atriði fari að sjá dagsins ljós, enda urðu fljótlega árekstrar milli sveitarfélaga annars vegar og sjúkrasamlaga og heilbrrn. hins vegar, hvernig túlka bæri kostnaðarhluta í rekstri heilsugæslustöðvanna. Það má segja að í sambandi við lög nr. 57/1978 hafi verið gerðar vissar úrbætur til þess að skilgreina kostnaðarskiptinguna nánar, alla vega er gert ráð fyrir í þeim lögum eins op hinum eldri að sett verði skýrari ákvæði í reglugerðir. Í umr. á hv. Alþ. í haust og vetur í sambandi við fsp. sem ég bar fram til hæstv. heilbrrh. lýsti hann yfir að reglugerðir væru nú í smíðum og þess væri vænst að þær fyrstu færu að sjá dagsins ljós fljótlega upp úr áramótum s. l. Af því hefur ekki orðið og er því ástæða til þess að nota tækifærið til að ítreka enn frekar að þeim sé hraðað. Einnig kom strax í ljós að útgjöld sveitarfélaga við rekstur þeirra heilsugæslustöðva, sem eru án tengsla við sjúkrahús, yrðu nær óviðráðanleg, þar sem engir tekjustofnar væru til að mæta hinum auknu útgjöldum. Þar við bætist að sum sjúkrasamlögin telja sig ekki eiga að greiða til heilsugæslustöðva neinn hluta rekstrar. Kem ég að því nánar síðar. Alþ. tók, eins og fyrr segir, lögin til endurskoðunar 1978 og afgreiddi þau sem lög 5. maí 1978. Breytingar urðu ekki til verulegra bóta fyrir sveitarfélögin. Þar var ekki tekið tillit til umsagnar og óska Sambands ísl. sveitarfélaga um ýmis mikilvæg atriði, sem þegar var vitað að nauðsynlegt var að breyta og samræma. Ein helsta breytingin var að ríkissjóður og sveitarfélögin greiddu að jöfnu viðhald og endurnýjunarkostnað fasteigna og tækja heilsugæslustöðva og viðhald fasteigna sjúkrahúsa, þrátt fyrir að eignarhluti ríkisins í þessum mannvirkjum er 85% samkv. lögum. Fyrir þau sveitarfélög, sem reka sjúkrahús, kom þessi breyting algerlega á óvart. Mun lagaákvæðið hafa verulegar fjárhagsbyrðar í för með sér fyrir viðkomandi sjúkrahús og standa í vegi fyrir ýmsum aðgerðum sveitarfélaga sem ein annast uppbyggingu sjúkrahúsa. Ég vil bera upp mótmæli frá bæjarstjórninni á Akranesi í sambandi við þessa lagabreytingu, sem bæði komu fram þegar lögin voru til umfjöllunar á hv. Alþ. í maí 1978 og eins í samþykkt sem gerð var í des. s. l. og ég vil leyfa mér að lesa með leyfi hæstv. forseta: ,Bæjarstjórn Akraness samþykkir að skora á Alþ. að fella úr gildi þau ákvæði í nýjum lögum um heilbrigðisþjónustu sem fela í sér að sveitarfélög greiði helming viðhaldskostnaðar við sjúkrahús, en þetta lagaákvæði mun hafa í för með sér verulegar fjárhagsbyrðar sem leggjast þyngst á þau sveitarfélög sem standa ein að rekstri og uppbyggingu slíkra stofnana. Bæjarstjórnin hvetur þm. Vesturl. til þess að fylgja þessari áskorun fast eftir. Í þessu sambandi bendir bæjarstjórnin á þann mikla mismun sem fram kemur gagnvart sveitarfélögunum í þessari löggjöf. Sum sjúkrahús eru að fullu greidd af ríkissjóði, bæði stofnkostnaður og rekstur, t. d. Landakot og Landspítalinn. önnur sveitarfélög hafa engin sjúkrahús og nýta íbúar þeirra sjúkrahús ríkisins eða sjúkrahús er önnur sveitarfélög standa að. Akraneskaupstaður er eina sveitarfélagið sem stendur að sjúkrahúsi Akraness, þótt það þjóni öllu Vesturlandi og raunar enn stærra svæði. Lætur nærri að 45% sjúklinga komi frá Akranesi, 35–40% frá öðrum hluta Vesturlands og 15–20% frá öðrum svæðum landsins, aðallega Reykjavík. Af þessu sést hve ranglátt er að ætla bæjarsjóði Akraness að standa undir 50% af fyrrnefndum rekstrarkostnaði sjúkrahússins á móti sjúkrasamlaginu, þar sem innan við helmingur þeirra, er sjúkrahúsið nota, er frá Akranesi“. Samþykkt þessi var gerð í bæjarstjórn Akraness í desembermánuði s. l. og send þm. Vesturl. Mér þótti rétt að lesa þessa ályktun upp. Hún er raunar ein röksemdin fyrir frv. því til breyt. á lögum sem hér liggur fyrir. Í fjárlögum fyrir árið 1979 er framlag ríkissjóðs til viðhalds heilbrigðisstofnana 350 millj. kr. miðað við helmingaskiptareglu. Ef frv. þetta verður að lögum munu útgjöld ríkissjóðs til viðhalds heilbrigðisstofnana aukast um 70%, úr 50% í 85% hlutfall, þ. e. á verðlagi ársins 1979 um 245 millj. kr. Það er alveg ljóst, að lögin um heilbrigðisþjónustu hafa skapað nýtt viðhorf til þessa mikilvæga málaflokks og þegar fært okkur verulega nær því marki að allir landsmenn eigi kost á fullnægjandi heilbrigðisþjónustu, enda þótt stórverkefni séu enn óleyst á þessu sviði. T. d. þarf að finna lausn á læknaskorti, sem nú fer vaxandi úti í dreifbýlinu. Heilbrigðísmálin eru nú þegar fyrirferðarmesti útgjaldaflokkur í þjóðfélaginu. Það hlýtur því að teljast eðlilegt og raunar nauðsynlegt að sífellt fari fram endurskoðun í þessum málaflokki öllum, þar með talin tryggingalöggjöfin, til að ná fram mestri hagkvæmni í öllum rekstri, og þess jafnan gætt að saman fari stjórn og fjármálaleg ábyrgð. Endurskoðun á hlutverki og tilveru sjúkrasamlaga kemur mjög til álita. Þá víðtæku breytingu að leggja sjúkrasamlögin niður hafa margir minnst á eða að auka hlutverk þeirra verulega, t. d. að því er varðar rekstur heilsugæslunnar. Nú er alveg ljóst, að mjög er mismunandi hvernig sjúkrasamlögin eru rekin. Í sumum tilfellum greiða sjúkrasamlög verulegan hluta kostnaðar við heilsugæslu eða heilbrigðisþjónustuna almennt, langt umfram það sem gert er ráð fyrir í gildandi lögum. Annars staðar eru allar greiðslu hins vegar takmarkaðar, jafnvel umfram heimildir. Eftirlit með rekstri sjúkrasamlaga er óverulegt, og hefur komið fram í viðræðum við fulltrúa Tryggingastofnunar ríkisins að eftirlit er nánast ekkert með mörgum sjúkrasamlögum frá hendi stofnunarinnar. Er því ekki að furða þótt skilgreining aðila á skyldum og hlutverki þeirra sé á reiki. Eins og allir vita, sem hafa séð reikninga Tryggingastofnunar ríkisins um sjúkrasamlögin, er hér um gífurlegar fjárhæðir að ræða. Það er því brýn nauðsyn að mati flm. að þessi þáttur í kerfinu verði endurskoðaður sérstaklega. Í slíkri endurskoðun laganna er nauðsynlegt að taka afstöðu til samskipta ríkis og sveitarfélaga í uppbyggingu og sérstaklega rekstri heilbrigðisstofnana. Nú er þetta atriði óljóst og mismunandi og ber að stefna að því að öll sveitarfélög sitji við sama borð varðandi kostnað við heilbrigðisþjónustuna almennt. Sem fskj. með þessu frv. höfum við látið prenta umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga í sambandi við frv. til l. um heilbrigðisþjónustu sem samþ. var á s. l. ári. Í þeirri umsögn koma fram ýmis atriði sem hafa valdið ágreiningi í samskiptum sveitarfélaga við heilbrrn. og sjúkrasamlögin. Ég sé ekki ástæðu til að lesa umsögnina upp, en við töldum ástæðu til að láta hana fylgja með til glöggvunar á því ákvæði til bráðabirgða, sem við leggjum mikið upp úr, að lögin verði tekin til endurskoðunar fyrir árslok 1979. Við leggjum þunga áherslu á í sambandi við þetta frv. að viðhaldsþáttur laganna verði leiðréttur á þessu þingi, jafnframt verði hafin raunhæf endurskoðun á ákvæðum laganna um kostnaðarskiptingu og tillögun rekstrar milli ríkis, sveitarfélaga og sjúkrasamlaga, sem ég hef verið að minnast á, til einföldunar og reynt verði að tryggja að öll sveitarfélögin sitji við sama borð varðandi kostnað. Kemur þá vissulega til greina það sem ég nefndi áðan: víðtæk skoðun á hlutverki og gildi sjúkrasamlaga landsins. En umfram allt erum við sammála um það, sem ég geri ráð fyrir að allir séu, að búið verði svo að þessum málum að heilbrigðisþjónustan skili sem bestum árangri fyrir þjóðina í heild. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa lengra mál í framsögu fyrir þessu máli, en ég vænti þess að að lokinni umr. verði því vísað til heilbrn. Ed.



Herra forseti. Fyrsti flm. þess frv., sem nú er til umr., hefur gert rækilega grein fyrir efni þess og hvers vegna það er fram borið. Ég þarf því ekki miklu við að bæta. Ég vildi aðeins geta þess, að sveitarfélögin eiga í vaxandi örðugleikum með að sinna nauðsynjum sínum og eitt af því, sem hefur verið þungur baggi á sveitarfélögunum að undanförnu og í vaxandi mæli valdið þeim áhyggjum, er einmitt rekstur heilsugæslunnar. Það byggist að nokkru leyti á því að tiltölulega lítið af tekjustofnum sveitarfélaganna er verðtryggt, ekki nema kannske 10%, þegar ríkið hefur aftur á móti verðtryggt milli 70 og 80% af tekjustofnum sínum. Í verðbólguþjóðfélagi eins og hefur verið hér á undanförnum árum segir slíkt fljótt til sín. Þar að auki hefur verið tilhneiging til að hlaða verkefnum á sveitarfélögin án þess að fjármagn kæmi á móti. Síðasta dæmið um það er eftirlaun aldraðra, sem er sjálfsagt og eðlilegt mál, en þar er farið fram á allmiklar fjárhæðir frá sveitarfélögum án þess að þeim hafi verið færður tekjustofn á móti til þess að sinna því verkefni. Vegna þess að þarna er aðeins um að ræða breytingu á greiðslu rekstrarkostnaðar til samræmis við eignaraðildina, sem manni finnst sjálfsagt og eðlilegt, vildi ég geta þess, að málið er ekki þar með leyst. Það eru nefnilega margar heilsugæslustöðvar, sem eru reknar í þessu landi nú, sem ríkið á ekki og ekki eru í eignarhúsnæði, heldur leigja húsnæði undir starfsemi sína. Ég vona að tekið verði fullt tillit til þarfa á starfsemi þeirra heilsugæslustöðva þegar gengið verður endanlega frá þessu frv. Þar sem ég sit í n. þeirri, sem mun fjalla um þetta mál, ætla ég ekki að vera langorður, en ég vildi þó geta þess hve gífurleg hjálp það hefur verið fyrir ríkissjóð og reyndar fyrir mestalla landsbyggðina að sú stefna var tekin upp, þegar búið var að samþykkja lögin um heilbrigðisþjónustu 1973, að í þéttbýlinu yrðu heilsugæslustöðvar reknar í leiguhúsnæði þar til lokið hefði verið uppbyggingu - eða að mestu leyti - úti á landi. Breyting yfir í heilsugæslustöðvar hér hefur því ekki komið fjárhagslega við ríkið. Þetta hefur verið til mikilla hagsbóta. Hins vegar er óþarfi að það lendi líka á rekstrinum, og ég held að ekki ætti að verða örðugt að finna leið til þess að tryggja að þeir aðilar, sem leigja húsnæði fyrir starfsemi sína, fái sanngjarna meðferð í þessu efni. En úr því að lögin um heilbrigðisþjónustu eru opnuð á ný langar mig til að geta um þann annmarka sem er kannske hvað alvarlegastur núna og ég hef reyndar vikið að fyrr á þessu þingi, um læknisþjónustuna í minnstu héruðunum, þ. e. a. s. á H 1 stöðvunum. Enginn vafi er á að það er eitt mesta vandamálið, sem við eigum við að glíma núna, að tryggja læknisþjónustu þar sem ekki er ætluð seta nema einum lækni. Það á sér margar orsakir. Í fyrsta lagi nefni ég einangrunina og skortinn á möguleikum lækna á H 1 stöðvum að ná til starfsbræðra sinna. Í öðru lagi eru þeir í hópi þeirra fáu sem hafa beinlínis lakari kjör hlutfallslega en fyrir nokkrum árum. Og svo í þriðja lagi virðist margt benda til að takmarkaður áhugi sé víða á þessum stöðvum vegna þess að þær eru tiltölulega fáar. Hér er um ca. 15–18 stöðvar að ræða og hefur verið leitað ýmissa leiða til þess að tryggja þá starfsemi, sem var í raun og veru önnur höfuðástæðan fyrir þörfinni á nýju heilbrigðisþjónustulögunum. En það virðist ekki hafa tekist betur en svo, að aldrei í manna minnum hafa færri læknar verið ráðnir í þær stöðvar en nú. Er það mikið áhyggjuefni landlæknis og þeirra sem til H 1 stöðva sækja, vegna þess að þótt hægt sé að fá menn í nokkra mánuði, kannske eitt til tvö ár, skapar það ekki íbúunum það öryggi sem þeir þurfa við að búa. Hefur og sýnt sig, að til þess að búseta sé örugg á slíkum stöðum þarf heilbrigðisþjónustan að vera nokkuð trygg. Eitt, sem veldur nokkru um hvað erfitt er að fá lækna til að sinna H 1 stöðvum, e;r það, að þeir eru engan veginn öruggir um að fá sumarfrí eins og annað fólk sem vinnur hjá opinberum aðilum. Læknar í einmenningsumdæmi eru í starfi allan sólarhringinn alla daga ársins. Þeir hafa kannske formlega séð rétt til að hverfa frá í einn sólarhring um helgar, en festir munu nota hann þar eð staðurinn væri þá læknislaus á meðan. En þegar þeir ætla að fara í burtu í sumarfrí verða þeir sjálfir að finna afleysingamann. Slíkt er hvorki sanngjarnt né eðlilegt. Flestir þeir þegnar þjóðfélagsins, sem svo stendur á um að þeir eru bundnir við bakvaktir allan þann tíma sólarhrings sem þeir ekki eru í föstum vinnutíma, fá mun lengra sumarfrí en venjulegir ríkisstarfsmenn. Svo er t. d. um þá sem vinna að læknisstörfum á spítölunum. Þeir fá einnig vetrarfrí ef þeir vinna ákveðinn dagafjölda aukavaktir. Þetta virðist sjálfsagt og eðlilegt. Sama er með þá sem eru t. d. á sjónum og hafa þar störf sem ekki verður farið frá þegar venjulegur vinnutími er liðinn. Þeir taka sér gjarnan leyfi frá störfum í 3–4 mánuði á ári. Er slíkt að verða almennara með hverju árinu og verður ekki lengur horfið til baka nokkra áratugi aftur í tímann, þegar mönnum þótti sjálfsagt að vinna dag og nótt þegar svo bar við að horfa. Því frv., sem heilbrigðisstjórnin lagði fram nú til breytinga á lögum um heilbrigðisþjónustu, er fyrst og fremst ætlað að breyta H 1 stöð í H 2 stöð. Stöð á Þórshöfn hafði verið breytt úr H 2 stöð í H 1, en í ljós kom fljótt að það þótti óhentugt og stendur til að breyta aftur. Sýnilegt er nú að það er til bóta. Er þá ekki til sú leið, að flestum H 1 stöðvum, þar sem eru við skulum segja 500–1000 íbúar, verði breytt í H 2 stöðvar? Læknar, sem þar eru, fengju þá möguleika til þess að ráða sér sumarafleysingamann og gætu tekið sér 4–5 mánaða frí, en tveir læknar væru starfandi þar þá tíma ársins þegar mest væri um að vera. Einnig gætu þeir sinnt heilbrigðisþjónustu og heilsuvernd þegnanna enn þá betur en áður ef þeir væru tveir. Þótt svo væri að farið á flestum H 1 stöðvum eru líkur til að slíkt mundi ekki hafa miklu meira en 50 millj. kr. útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóðinn, en mundi skapa miklu meira öryggi fyrir íbúa þessara staða og tryggja örugglega að einhverjir þeirra lækna, sem nú vinna úti í löndum, mundu koma heim til starfa. Þar að auki mundu þeir læknar, sem nú starfa úti í dreifbýlinu, fá betri kjör, þ. e. a. s. þeir mundu þá verða yfirlæknar, sem er nokkru betra með tilliti til kjara en er á H 1 stöðvum núna. Þetta held ég að n. þyrfti að rannsaka gaumgæfilega, þar eð það er sýnilega álit heilbrigðisþjónustunnar nú að H 2 stöðvarnar séu aðgengilegri og betra að fá menn þangað en á H 1 stöðvarnar. Höfum við reyndar vitað það um tíma. Sú stöð, sem hér er um að ræða og verið er að breyta aftur í H 2, þjónar 800–1000 íbúum. Ýmislegt fleira en það, sem við erum nú að tala um, skapar möguleika fyrir eða getur torveldað heilbrigðisþjónustuna í dreifbýlinu. Kemur mér þá í hug hvernig ástatt er í samgöngumálum nú. Ég hafði búist við að hæstv. samgrh. væri hér í d., en svo er ekki. - En mig langar til að vekja athygli á því ástandi sem nú ríkir í landinu. Maður, sem þurfti að ferðast á vegum heilbrigðisþjónustunnar frá Reykjavík til Akureyrar fyrir tveim dögum, varð að fljúga sjónflug þangað norður vegna þess að einhverjir menn í Reykjavík voru með magapínu. Þennan dag bjuggu hundruð flugfarþega og áhafnir allar við minna öryggi en venjulega. Svo mun hafa verið ástatt um nokkurn tíma, ekki veit ég hve lengi, en allavega var ekki í gær hægt að fljúga milli Norðurlands og Austurlands vegna þess að einhverjir menn voru þá ekki upplagðir að vinna fyrr en kl. 7.30 um kvöldið. Mér sýnist á þessu að algert neyðarástand ríki í samgöngumálum á þessu svæði, t. d. hluta Norðurlands og öllu Norðausturlandi, þar sem vegir eru lokaðir vegna snjóa, ís lokar sjóleiðinni og flugleiðin er að vissu leyti lokuð líka, þó að kannske sé ekki hægt að fá staðfest að flugið sé í lamasessi allan sólarhringinn. Ég held að full ástæða sé til að rannsakað verði gaumgæfilega hvað hér er á seyði, vegna þess að við þær aðstæður, sem nú eru fyrir hendi í þjóðfélaginu, er það mjög alvarlegt og þýðingarmikið. Ég ætla þá ekki að ræða meira um þetta. En ég vildi sérstaklega leggja áherslu á að heilbr.- og trn. taki þau mál, sem ég hef verið að minnast á, til rækilegrar athugunar því að ég sé ekki annað en í algert vandræðaástand horfi á ný.



Herra forseti. Það skulu aðeins verða örfá orð að þessu sinni. Segja má að margir þeir, sem starfað hafa að heilbrigðisþjónustu hafi orðið mjög undrandi þegar þeir sáu lögin sem komu frá Alþ. í maí á s. l. ári, þar sem kostnaði af rekstri heilsugæslustöðva og auðvitað sjúkrahúsa var breytt sveitarfélögunum mjög svo í óhag. Það er svo, eins og hv. frsm. og 1. flm. þessa frv. tóku fram, að sum sveitarfélög hafa geysilegan kostnað af rekstri sjúkrahúsa sem þau reka, þrátt fyrir að í ýmsum tilfellum veiti þessi sjúkrahús verulega þjónustu öðrum en búa í viðkomandi sveitarfélögum. Svo er, eins og flm. tók fram, um Sjúkrahús Akraness, sem starfað hefur frá 1952, að nærfellt öll ár síðan þá hefur það sjúkrahús veitt þjónustu utanbæjarmönnum, eins og gjarnan er kallað á Akranesi, það mikla að numið hefur 54-60% af sjúklingafjöldanum nær allan tímann. Þar er ekki verst ástandið núna því að oft áður hefur Akraneskaupstaður þurft að bera stóran bagga af rekstri sjúkrahússins og fengið oft og tíðum litla fyrirgreiðslu frá hinu opinbera. En á síðari árum hefur þessu þó verið allt annan veg farið, þar til fyrir ári. Þetta teljum við að þurfi að leiðrétta og telja það reyndar allir. Okkur getur ekki sýnst annað en hafi verið um hreint slys að ræða á síðasta þingi. Ég ætla þm. varla að þeir hafi verið svo óréttlátir í hugsun að þeir hafi sett ákvæði um kostnaðarskiptingu inn þess vegna, heldur hafi beinlínis verið um slys að ræða. Ég vil einnig halda því fram að um rekstur heilsugæslustöðvanna sé sama máli að gegna, að raunverulega hafi verið um slys að ræða, en ekki ásetning. Eins og komið hefur fram hér í umr. stynja sveitarfélögin mjög undan þeim þunga bagga sem hefur verið á þau lagður með tilkomu rekstrar heilsugæslustöðvanna yfirleitt og sérstaklega með ákvæðinu sem var sett inn í lögin fyrir ári. Því flytjum við þetta frv. Ég hef hugsað mér að frv. mætti ræða í n. ásamt frv. til l. um breyt. á lögum um heilbrigðisþjónustu sem kom fram í d. fyrir fáum dögum og er á þskj. 557. Þó það sé stjfrv., en þetta þmfrv., vonast ég til að menn geti orðið sammála um að þetta frv. þjóni sem nokkurs konar brtt. við stjfrv. Mér er einnig kunnugt um að það var vilji heilbrrn. að þetta spor væri stigið, þótt ekki kæmi fram í áðurnefndu frv. E:n þar sem hreyft hefur nú verið við lögum um heilbrigðisþjónustu, þau opnuð til umræðu, held ég að ekki verði komist hjá að opna málið á nokkru breiðari grundvelli en gert er í frv. á þskj. 557, og hugsa ég mér að við vinnum að máli þessu í n. samkv. þeim skoðunum.



Herra forseti. Meiri hl. félmn. leggur til að frv. þetta verði samþ. Hér er á ferðinni fyrsta skrefið til þess að taka upp raunverulega 40 stunda vinnuviku og liður í þeirri víðtæku baráttu sem óhjákvæmilegt er að heyja á næstu árum gegn þeirri miklu yfirvinnu sem sligar launafólkið í landinu, félagslíf þess og lifnaðarhætti. Eins og um fleiri frv., sem ríkisstjórnarmeirihlutinn á Alþ. leggur til að samþ. verði og hafa verið unnin í samvinnu við samtök launafólks, hefur ekki náðst samstaða um þetta mál í n. og minni hl. hennar, fulltrúar Sjálfstfl., skilar sem og áður séráliti. Það hefur áður í umr. í hv. d. verið fjallað um þennan ágreining. Megineinkenni hans liggja því ljós fyrir og sé ég ekki ástæðu til að rifja þau upp hér nú, þótt vissulega væri tilefni til, en legg eindregið til fyrir hönd meiri hl. n. að frv. verði samþ.



Herra forseti. Minni hl. félmn. skilaði séráliti í þessu máli eins og við var að búast. Við teljum að þarna sé um mál að ræða sem best sé komið hjá viðkomandi hagsmunaaðilum og sé ekki á valdsviði löggjafans. Segja má að það hljómi svolítið undarlega, en stjórnarliðar túlka þetta þannig að þeir séu að færa lægst launaða fólkinu gjafir hverja af annarri þegar ríkisstj. er greinilega búin að missa gersamlega tökin á launamálum, eins og sjá má af framvindu bæði flugmannaverkfallsins og að nú sýnist ætla að verða hið sama uppi á teningnum í sambandi við farmannaverkfallið. Það má segja að að þessum málum hafi mjög mikið verið unnið úti á vinnumarkaðinum. T. d. má segja frá því, að úti í Vestmannaeyjum hafa aðilar t. d. komið sér saman um það, bæði vinnuveitendur og verkafólk, að stytta vinnudaginn frá því sem verið hefur. Í mörgum tilfellum hefur verkafólkið tekið sig fyrst og fremst fram um að stytta vinnudag sinn og tilkynnt vinnuveitendum hreinlega að það mætti ekki til vinnu á ákveðnum dögum, sem er ósköp eðlilegt. T. d. er alls ekki unnið laugardaga og sunnudaga yfir sumartímann og yfir vetrartímann vinna verkakonur alls ekki á sunnudögum, nema í síld og loðnu, og kemur fram að báðir aðilar taka tillit til þeirra aðstæðna sem eru á hverjum stað. Sama er uppi á teningnum, geri ég ráð fyrir, víðast hvar í kringum landið. Þessir aðilar stefna að því að haga svo málum sem hagkvæmast er á hverjum stað og hverjum tíma. Við teljum að þetta mál eigi fyrst og fremst að vera í höndum viðkomandi aðila og á því fari best.



Herra forseti. Sú varð niðurstaðan í sjútvn., eins og segir í flestum nál., að leggja til að frv. verði vísað til ríkisstj. með ákveðinni ósk um að ríkisstj. hlutist til um að Hafrannsóknastofnunin haldi áfram tilraunum með kolaveiðar á Faxaflóa, svo að úr því verði skorið hvort nýta megi þennan fiskstofn á skynsamlegan hátt þannig að ekki skaði fiskislóð á þessu þýðingarmikla svæði. Með tilliti til ofanritaðs leggur n. einróma til að frv. verði vísað til ríkisstj. N. fjallaði um málið á þremur fundum, fékk umsagnir fjölmargra aðila, sem leitað var til um að leggja dóm á málið, og tók við hálfu þriðja þúsundi undirskrifta sem beint er gegn frv. Það skal að vísu tekið fram, að nm. gafst hvergi nærri tóm til að kanna þessar undirskriftir, svo sem um aldur undirskrifenda eða hvernig málið var fyrir þá lagt. - Að dómi nm. taka andmælendur ekki nægilegt tillit til þess mismunar sem er á því veiðarfæri sem hér er ráðgert - í þessu þingmáli - að beita með ströngum takmörkunum, og dragnótinni í þeirri mynd sem hún áður var, þ. e. a. s. mismuninum á dragnót með 170 mm möskvastærð, ekki aðeins í poka, heldur einnig í belg og væng, og gömlu dragnótinni í þeirri mynd sem henni var áður beitt á Faxaflóa. Nm. ræddu ýmsa möguleika á að slá varnagla við misnotkun veiðarfærisins og fjölluðu um málið af mikilli vinsemd, en niðurstaða okkar varð sú, að n. taldi að málið væri ekki nægilega undirbúið pólitískt og fiskifræðilega til þess að náðst gæti um það æskileg sátt að samþykkja frv. eins og nú standa sakir. Þar sem n. leggur til að því verði beint til ríkisstj. að haldið verði áfram tilraunum með kolaveiðar á Faxaflóa, er átt við að reynt verði undir eftirliti og með forgöngu Hafrannsóknastofnunar að fá úr því skorið hvort hægt sé að taka af kola í Faxflóa slíkt magn að vinnsla þess fisks geti borið æskilegan arð. Það var álit n. að tilraunum Hafrannsóknastofnunarinnar ætti að halda áfram í þessa átt og þá ekki aðeins með því að auka tilraunir og fullgera tilraunir með dragnót á vegum stofnunarinnar, heldur reyna önnur veiðarfæri, hvort þau dygðu til þess arna, og á góma bar þá í nefndinni t. d. hugmynd sem fram hefur komið af hálfu Fiskifélagsins um kolaveiðar í gildru og einnig í lagnet. Ég hygg að segja megi að nm. hafi verið algerlega samdóma um að æskilegt væri að fullgera slíkar tilraunir og að búa þannig um hnútana að ekki þurfi að standa deila um þetta mál og óyggjandi niðurstöður fáist. Þess má geta, að meðal þeirra, sem nm. fengu til viðræðu um málið, var Guðni Þorsteinsson fiskifræðingur, sem hefur mælt mjög eindregið með því að Faxaflói yrði opnaður fyrir dragnótaveiðum með ákveðnum takmörkunum, svo sem með þeim umbúnaði veiðarfæra sem áður er lýst, með 170 mm möskvastærð, og undir eftirliti. Hann sagði okkur í n., að ætla mætti að taka mætti a. m. k. 1000 tonn af skarkola úr Faxaflóa á þeim afmörkuðu svæðum sem henta til dragnótaveiða. Við fengum auk Guðna á fund n. formælanda smábátaeigenda í Hafnarfirði og sveitarstjóra Vatnsleysustrandarhrepps sem báðir mæltu gegn opnun flóans, en ekki fyrst og fremst vegna þess að þeir teldu að dragnótin sem slík hlyti að vera skaðlegt veiðarfæri, heldur lögðu báðir áherslu á nauðsyn þess að viðhalda enn um sinn þeirri friðun sem Faxaflói hefur notið fyrir fiskveiðum í dragnet yfirleitt, hvort heldur botnvörpu eða dragnót. En það þarf ekki að orðlengja að niðurstaðan af starfinu hjá okkur í sjútvn. að þessu sérstaka máli varð sú sem fram kemur í nál. og till.. okkar um að vísa frv, til ríkisstj. á ofangreindum forsendum.



Herra forseti. Ég hafði raunar búið mig undir að fá ekki svona vinsamlegt nál. frá n. og safnað að mér heilmiklum gögnum til að verja uppeldisstöðina í Faxaflóa en ég fagna mjög svo nál. og mun þess vegna ekki flytja skammaræðuna. Ég vil aðeins taka það fram, að ég er alls ekki á móti skarkolaveiðum, ég hef alls ekkert á móti neinu sérstöku veiðarfæri og ég hef engan veginn nokkurn ímugust á fiskifræðingum. Hitt er allt annað mál, að mönnum verða stundum á glöp og menn standa stundum ekki í stöðu sinni, eins og sannaðist síðast þegar Faxaflóinn var opnaður. En ég vil ekki tefja þessa umr. neitt, heldur þakka n. fyrir og fagna þeim niðurstöðum sem hún komst að. Hún hefði svo sem vel getað kallað fyrir sig Akurnesinga líka og fengið þá góð orð um að það mætti vel veiða kola ef uppeldisstöðvarnar í Faxaflóa væru ekki skemmdar þar með. Ég sé þá ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar núna, og enga skammaræðu á ég í pússi mínu, en þakka fyrir nál. og fagna niðurstöðum álitsins.



Herra forseti. Í sambandi við þetta nál. vil ég lýsa því yfir, að ég er því algerlega samþykkur. Svo vildi til, að ég var því miður forfallaður í gær og gat þess vegna ekki skrifað undir nál., sem ég hefði að sjálfsögðu annars gert. Eins og hv. nm. í sjútvn. vita var ég algerlega andvígur frv. um að heimila dragnótaveiði í Faxaflóa og hef raunar lýst því yfir í ræðu úr ræðustól hér í hv. d. Ég tel að afgreiðsla n. sé rétt og það eina sem var hægt að gera í málinu á þessu stigi. Ég hef ekkert á móti því, að Hafrannsóknastofnun haldi áfram þeim tilraunum sem hún hefur stundað að því er varðar kolaveiðar í Faxaflóa, því að ég held því fram að mjög margt eigi eftir að rannsaka í sambandi við þá fisktegund og veiðislóðir víðs vegar um landið og að við þurfum að efla starf fiskifræðinganna svo að komi fleiri upplýsingar um nytjafiska en hefur verið. Ég veit að það eru mörg hundruð undirskriftir á listum í gangi enn, sem ekki er farið að afhenda þeirri þn. sem fer með þetta mál. Ég varð var við þessar undirskriftir fyrir nokkrum dögum og að sjálfsögðu munu þær berast. Ég er eindregið þeirrar skoðunar, að viðhalda eigi þeirri friðun í Faxaflóa sem gerð var og var rökstudd og hefur verið rökstudd með þeirri reynslu sem fengin var áður en friðun var gerð og hefur fengist á þeim tíma sem friðun hefur staðið. Og ég vil benda einu sinni enn á það framtak breiðfirskra sjómanna þegar þeir af sjálfsdáðum gerðu ráðstafanir til að Breiðafjörður að innanverðu, þ. e. frá Skor í Eyrarfjall, yrði friðaður fyrir allri slíkri veiðiaðferð, svo sem netum, dragnót og botnvörpu. Svo hefur verið um langt árabil og hefur örugglega skilað árangri. Hins vegar get ég ekki stillt mig um að láta koma fram hér þá skoðun mína, að kolinn sé vannýttur á miðunum hér við land. Á þeim svæðum, þar sem dragnót hefur verið heimiluð og hefur verið um langt árabil og verður áfram, er hægt að veiða miklu meira af skarkola en gert hefur verið, - miklum mun meira, það þori ég að fullyrða. T. d. á Breiðafjarðarsvæðinu, þar sem eru ein bestu skarkolamiðin og á þau mið hafa Bretar árum saman helst lagt leið sína til að ná í þann ágæta fisk, er þessi fiskur vannýttur og einvörðungu vegna þess að fiskvinnslustöðvar og söluaðilar í sjávarútvegi hafa ekki haft sérlega mikinn áhuga á þeirri fisktegund á undanförnum árum. Stafar það í fyrsta lagi af lágu verði á heilfrystum kola og eins því, að menn hafa ekki viljað leggja í mikinn kostnað við að koma sér upp flökunarvélum sem eru grundvöllur þess að hin ágæta fisktegund kolinn geti orðið að verulega miklu verðmæti í útflutningi. Mitt mat er að stuðla eigi að því að gera þessa fisktegund verðmeiri í sjávarútvegi okkar en verið hefur með því að gera fiskvinnslustöðvum auðveldara en verið hefur að eignast flökunarvélar. Er ég í engum vafa um að með því mundum við geta aukið sóknina í kolann mjög verulega og það strax á þessu ári. En ég endurtek, að ég er algerlega samþykkur nál. og lýsi yfir fyllsta stuðningi mínum við það álit sem hér liggur fyrir um að þessu máli verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Ég skal ekki teygja lopann lengi, en ég tel mér skylt, vegna þess að ég er 2. flm. málsins, að gera nokkra grein fyrir sjónarmiðum mínum. Ég get vel fellt mig við afgreiðslu málsins í n., þar sem það er mér ekkert trúaratriði að það nái fram að ganga nú, og ég tel eðlilegt í sjálfu sér að tilraunum um kolaveiðar og kolavinnslu verði haldið áfram. Faxaflóinn er ekkert heilagri sjór en annar í mínum augum, og ég sé ekki neitt athugavert við það að skarkoli yrði veiddur þar í dragnót eins og annars staðar. Mér sýnist að kolinn gangi út á þá mjög takmörkuðu fiskislóð sem hægt er að beita dragnót á í flóanum á þeim tíma sem hann er hvað verðmætastur og hagkvæmast að vinna hann og á þeim tíma sem hvað minnst er að gera í fiskvinnslustöðvunum. Því finnst mér sannarlega ekkert óskynsamlegt þó að sú tilraun yrði gerð sem lagt var til í frv. að gerð yrði. Slíkar veiðar hefðu tekið tvö haust og ef illa hefði til tekist og með þeim takmörkunum, sem n. var með hugmyndir um, t. d. um að gera upptæka nytjafiska umfram 15% bolfiskafla sem bærist á land með þeim kola sem veiddur yrði, hefði ekki stór skaði verið skeður. - En satt að segja get ég mjög vel fellt mig við nál. Mér sýnist að búið sé að gera þetta mál að miklu meira tilfinningamáli en ástæða væri til. Það er búið að skrifa heilmikið um það. Það er búið að safna undirskriftum um það. Við vitum að fá má fólk til að skrifa undir svo að segja hvað sem er, svo að mér finnst varla ástæða til þess að taka það mjög alvarlega eða nærri sér. Vel má vera að það sé rétt skoðun, sem kemur fram hjá hv. þm. Alexander Stefánssyni, að veiða megi miklu meiri skarkola annars staðar við landið en gert er, ef verulegur áhugi væri á því. Ég held þar fyrir, að fiskvinnslufyrirtækin fyrir vestan hafi það mikið að gera á þessum tíma að þau hafi e. t. v. ekki verulegra hagsmuna að gæta og ekki verulegan áhuga á að vinna þennan fisk. En aftur á móti geri ég ráð fyrir að mörg fyrirtæki við Faxaflóa, og sérstaklega þau sem hafa aflað sér þeirra véla sem til svona vinnslu þarf, hefðu haft áhuga. Ég hefði því talið að samþykkt þessa frv. hefði í sjálfu sér ekki verið neinn stórskaði.



Herra forseti. Það er ánægjuefni að hér í d. virðist vera sátt um þá leið sem sjútvn. leggur til að yfirveguðu ráði. Ég kem upp í ræðustólinn öðru sinni að gefnu tvöföldu tilefni, fyrst frá hv. þm. Alexander Stefánssyni og síðan frá Guðmundi Karlssyni. Vikið var að möguleikunum á því að nýta og vinna kolann, sem veiðist, í arðbæra vöru. Svo vill til að við höfum hér við Faxaflóa vélar sem ætlaðar eru til kolaflökunar, og þar sem við leggjum til að Hafrannsóknastofnunin haldi áfram tilraunum með kolaveiðar á Faxaflóa bætum við því einnig við, að það verði til þess gert að skorið verði úr því hvort nýta megi þennan fiskstofn á skynsamlegan hátt þannig að ekki skaði fiskislóðina. Á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar hefur þetta verið gert lítillega á síðustu tveimur árum. Við erum hér að fara fram á að slíkum tilraunum verði haldið áfram og þær auknar þannig að niðurstöður verði marktækar. Til þess að hægt sé að gera marktæka tilraun, bæði um veiðarnar og áhrif þeirra og eins um nýtingu á kola, verður að sjá til þess, að hægt sé að reynsluvinna kola í nefndum vélum, og sjá svo til hvernig efnahagsleg útkoma úr því verður. Þetta er náttúrlega innifalið í því sem við erum að reyna að koma hér á framfæri við hv. d. og í þeirri von að hún staðfesti það til ríkisstj. Þetta er ákaflega þýðingarmikið atriði. Ég verð að segja eins og er, að eftir að ég hafði komist að þeirri niðurstöðu við eftirgrennslan, að þetta snurvoðamál í Faxaflóa hefði verið léttilega kynnt fyrir þeim sem hvattir voru til undirskrifta, þá vógu undirskriftirnar í meðallagi þungt í vitund minni við umfjöllun þessa máls. Það breytir ekki því, að þessi fiskislóð er almenningur og íbúarnir á þessu svæði eiga umsagnarrétt um hvernig sá atmenningur verði nytjaður. Það fer ekkert milli mála. En það er fyrir löngu búið að gera þetta dragnótamál að tilfinningamáli hérna á Faxaflóasvæðinu. Að vissu leyti er það vel að svo sé, að fólkið láti sig þetta máli skipta, og ég er sömu skoðunar og ýmsir nm. og þá kannske e. t. v. fyrst og fremst hv. þm. Oddur Ólafsson, um það sem kom fram af hálfu hans í n., því að ég hygg að rétt sé að mörgum spurningum í sambandi við notkun snurvoðarinnar sé ósvarað og það er vel að svara sé leitað við þeim spurningum af hálfu Hafrannsóknastofnunar. En þrátt fyrir þá röksemdafærslu, að vafasamt sé að opna Faxaflóann fyrir dragnótaveiðum yfirleitt fyrr en að loknu lengra tímabili, skil ég ekki ugg og andúð þeirra manna á takmörkuðum dragnótaveiðum undir fræðilegu eftirliti í Faxaflóa sem hvetja mjög svo eindregið til dragnótaveiða á öðrum stöðum og jafnvel án slíks eftirlits og með miklu grófari og óvarfærnislegri veiðarfærum en ætlunin var að nota á Faxaflóanum. Ég skil ekki þá andstöðu til hlítar. Ég veit aftur á móti að hún er sprottin af einlægu hugarfari. Ég vil gjarnan láta það koma svart á hvítu í þskj., að ég hefði kosið persónulega að við hefðum samþykkt frv. sem hér er um að ræða með þeim breytingum sem komnar voru fram í d. - breytingum á þá lund að afli umfram 15% af öðrum nytjafiskum en kola yrði gerður upptækur í Landhelgissjóð eða til Slysavarnafélags og að Hafrannsóknastofnun gerði sérstakar ráðstafanir til að fylgjast með veiðunum þær tvær haustvertíðir sem ráðgerðar voru til reynslu. Mér hefði verið nær skapi að samþykkja málið í þeirri mynd. En hitt er alveg efalaust, og ég sannfærðist m. a. um það eftir að hv. þm. Alexander Stefánsson hafði lýst yfir skoðunum sínum mjög eindregið í n., ef manni leyfist að vísa svo mjög til umr. í n., og aðrar undirtektir sem þar komu fram, að málið hefur raunar ekki verið undirbúið á þann hátt sem þarf um mál eins og þetta, hvorki pólitískt, þ. e. a. s. í umfjöllun meðal fólksins, né heldur fiskifræðilega eða tæknilega. Málið var ekki komið á það stig, og því miður varð það niðurstaðan hjá mér að við ættum á hættu of mikla sundurþykkju ef við færum að knýja á um samþykkt frv. í þessari mynd. E. t. v. kynni það að leiða til þess að sár móðursýkinnar, sem ríkt hefur um þetta mál, kynnu að ýfast upp og við jafnvel að loknu þessu tilraunatímabili standa fjær því að fá skynsamlega lausn á málinu en áður. Aftur á móti hygg ég að það sé á mati Hafrannsóknastofnunar að gera þessar tilraunir, útfæra þær, auka þær og gera þær þannig að þær verði ekki tortryggilegar í hugum fólksins á þessu svæði og okkur auðnist þá, við skulum segja að tveimur árum liðum, að loknum tveimur haustveiðitímabilum, að taka þetta mál upp að nýju og ræða það á traustari grundvelli, láta reynsluna þá skera úr og miða lagasetningu um þetta við þá fræðilegu niðurstöðu. Í lokin ætla ég, vegna þess að ég hef orðið þess var að menn hafa verið að lá flm. frv., Ólafi Björnssyni, flutning þess vegna þess að hann hefði persónulegra hagsmuna að gæta, að andmæla því sjónarmiði. Ég hygg að það sé efalaust, að hv. flm. hafi flutt þetta mál í þinginu vegna þess að hann hafði atvinnu sinnar vegna og reynslu sérstakan áhuga á því, ákveðna sannfæringu. Ég vil a. m. k. sjálfur þakka honum kærlega fyrir að hafa flutt það.



Herra forseti. Mig langar til að þakka formanni sjútvn. fyrir skynsamlega og ágæta afgreiðslu hans á þessu máli, því að hér var um verulega viðkvæmt og erfitt mál að ræða, og þótt hann telji það móðursýki að vilja vernda Faxaflóann er ég ekki jafnsannfærður um að svo sé. Mér finnst ástæða til þess að segja þetta um þátt hans sem ég álít mjög mikilvægan fyrir framgang málsins. Ég er mjög ánægður með nál. En ég verð að viðurkenna að þetta mál er púðurtunna, og ég held jafnvel að ef við héldum áfram að ræða það í þessari hv. d. um stund væri von á einhverjum orðum og fullyrðingum sem við gætum ekki með góðu móti sætt okkur við. Mér finnst gott að Hafrannsóknastofnunin skuli fá styrk frá okkur til þess að halda áfram starfi sínu. Ég veit að hún á eftir að upplýsa ýmislegt varðandi Faxaflóann og möguleika sem við höfum í kolaveiðum þar. Ég held einnig að það geti, eins og form.n, sagði, verið ástæða til að taka málið upp aftur síðar meir.