Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Frú forseti. Hinn 11. febr. s.l. tilkynnti ríkisstj. að hún teldi, að höfðu samráði við bankastjóra Seðlabankans, óhjákvæmilegt að tekin yrði ákvörðun um breytt gengi íslensku krónunnar. Í kjölfar þess var felld niður gengisskráning erlends gjaldeyris frá og með deginum í dag. Ríkisstj. hefur nú í dag fallist á till. Seðlabankans, að gengisskráning verði tekin upp að nýju n.k. föstudag eða þegar að lokinni afgreiðslu þess frv., sem hér er á dagskrá, og verði þá markaðsgengi ísl. krónunnar ákveðið sem næst 20% lægra en það gengi var er gilti áður en gengisskráningu var hætt í dag. Verður þá kaupgengi dollars 149.20 kr. og sölugengi 149.60 kr., en gengi annarra mynta í samræmi við það. Jafnframt hefur verið ákveðið að gullgildi krónu, þar sem það er enn notað í samningum á grundvelli sérstakra lagaheimilda, muni framvegis verða byggt á daglegu miðmarkaðsgengi í stað stofngengis. Frv. þetta er flutt vegna þessarar ákvörðunar. Frv. hefur að geyma ákvæði um tollmeðferð innflutnings og ráðstöfun á gengismun á útflutningsvörubirgðum og ógreiddum útflutningi sjávarafurða. Ákvæði frv. eru svipuð þeim sem áður hafa verið sett í lög vegna breytinga á gengi krónunnar. Genginsbreyting þessi er einn meginþátturinn í efnahagsráðstöfunum sem ríkisstj. beitir sér fyrir. Samkv. frv. er gert ráð fyrir sérstakri ráðstöfun á gengismun til lausnar brýnni fjárhagsvandamála innan sjávarútvegsins. Af þessum ástæðum er nauðsynlegt að lögfesta ákvæði þau sem till. eru um í frv. Áður en ég fjalla um frv. sjálft eða einstakar gr. þess, mun ég fara nokkrum orðum um tilefni þess, þ.e. hina breyttu gengisskráningu. Efnahagsvandi sá, sem við blasir, er í höfuðatriðum tvíþættur: halli í rekstri sjávarútvegs annars vegar og gjaldeyrisstaðan hins vegar, þegar gjaldeyrisvarasjóður landsmanna er nú þrotinn. Gengisbreytingin, sem ákveðin hefur verið, hefur þann megintilgang að bæta rekstrargreiðslustöðu þjóðarbúsins gagnvart útlöndum og tryggja rekstrargrundvöll atvinnuveganna Gengi krónunnar var síðast breytt í byrjun sept. s.l. og voru þá jafnframt gerðar viðtækar hliðarráðstafanir. Stóðu vonir til þess að þær aðgerðir ásamt frekara aðhaldi í fjármálum og peningamálum nægðu til þess að rétta við hag útflutningsatvinnuveganna og koma á þolanlegum greiðslujöfnuði við útlönd. Reyndin hefur þó orðið önnur. Ör rýrnun viðskiptakjara síðustu mánuði ásamt söluerfiðleikum á ýmsum mörkuðum hefur gjörbreytt rekstrarstöðu útflutningsatvinnuveganna og greiðslujafnaðarhorfum. Eru viðskiptakjörin nú um fjórðungi lakara en á árinu 1973 og 14% lakari en á s.l. sumri. Eins og þm. er kunnugt af yfirlitsskýrslu þeirri sem þjóðhagsstofnunin hefur tekið saman um efnahagshorfur á þessu ári, er nú við stórfellda erfiðleika að etja í efnahagsmálum. Helstu niðurstöður áætlana Þjóðhagsstofnunar fyrir árið 1975 eru þær, að aukning þjóðarframleiðslu verði lítil sem engin, að vegna versnandi viðskiptakjara muni raunverulegar þjóðartekjur minnka um 3–5% í heild eða um 5–7% á mann, að við blasi að öllu óbreyttu mikill halli í viðskiptum við útlönd eða 14–17 milljarðar kr., að jafnvel þótt reiknað sé með ítrustu lántöku erlendis virðist ókleift að jafna viðskiptahallann með þeim hætti. Í frumdrögum Seðlabankans var spá um fjármagnshreyfingar til og frá útlöndum og er þar gert ráð fyrir að unnt verði að afla erlendra lána í þeim mæli að fjármagnsjöfnuðurinn skili í mesta lagi 91/2 milljarði kr. til að mæta viðskiptahalla. Þar með væri nú stefnt í versnun gjaldeyrisstöðunnar um 5–8 milljarða á ári, en um þessar mundir er gjaldeyriseignin þegar þorrin. Grundvallarmisvægið milli heildarframboðs og eftirspurnar í hagkerfinu birtist inn á við í ýmsum myndum: rekstrarhalla sjávarútvegs, fjárhagshalla hins opinbera og fjárvöntun til fyrirhugaðra framkvæmda og útlána. Engum vafa er undirorpið að þróun, eins og nú er í stefnt, fær ekki staðist. Möguleikarnir til þess að halda uppi þjóðarútgjöldum umfram tekjur mega heita tæmdir. Ef öllu fer fram sem horfir hlyti að draga til þess að hægði á starfsemi í hagkerfinu þegar fjármögnunarmöguleikar tæmast, og jafnvel gæti farið að gæta skorts á innfluttum nauðsynjum. Þessi hvörf í hagsveiflunni heima fyrir gætu orðið hastarleg. Þetta segir í áliti Þjóðhagsstofnunarinnar. Nýlegar áætlanir Þjóðhagsstofnunarinnar, sem þm. hafa fengið í hendur um afkomu sjávarútvegsins við rekstrarskilyrði um s.l. áramót, segja svo að ekki verður um villst að mjög alvarlega horfir um rekstur mikilvægustu greina útflutningsframleiðslunnar. Eins og þm. er kunnugt, sýndu áætlanir þessar að við blasti alvarlegur rekstrarhalli sjávarútvegs og sjóðakerfis hans. Einkum væri séð fram á mikinn taprekstur báta- og togaraflotans svo og frystihúsa, en staða söltunar og herslu væri betri, en rekstur annarra vinnslugreina stæði tæplega í járnum. Niðurstöður rekstraráætlana báta- og togaraflotans sýndu um 1750–2550 millj. kr. árshalla og fer það eftir mati á aflahorfum sérstaklega, en væri í stað afskrifta og vaxta í rekstraráætlunum miðað við áætlaða þekkta greiðslubyrði afborgana og vaxta stofnlána til opinberra sjóða lækkaði þessi halli í mesta lagi um 700–800 millj. kr. Hér stæði þó enn eftir verulegur rekstrarhalli auk þess að ekki er tekið tillit til skulda við einkaaðila vegna skipakaupa eða eigin fjármagns fyrirtækja. Hér er einnig ótalinn olíukostnaður og halli á sjóðum sjávarútvegs, svo sem Tryggingarsjóðs að upphæð samtals um 1000–1200 millj. kr. Frystiiðnaðurinn er nú talinn rekinn með 2500 millj. kr. halla á ársgrundvelli. Þessi halli og fiskverðshækkun verður ekki uppi borin af gengisbreytingunni einni saman, heldur verður að nýta Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins að einhverju leyti, enda er það í samræmi við tilgang hans að draga úr þörf á gengisbreytingu. Gengisbreyting sú, sem nú hefur verið ákveðin, færir að vísu sjávarútveginum í heild mikla tekjuaukningu, en af henni hlýst jafnframt talsverð aukning tilkostnaðar, einkum fyrir útgerðina. Þessi tekjuskiptingarvandi í kjölfar gengisbreytingar er gamalkunnur hér á landi. En nú hefur vandamálið ágerst vegna þeirrar stórkostlegu hækkunar á mikilvægum kostnaðarliðum, einkum olíu og veiðarfærum og stofnkostnaði nýrra skipa. Mikilvægt er að leysa þennan vanda nú með hagkvæmum hætti. Hér er ekki aðeins um kostnaðarvanda útgerðar að ræða, heldur einnig hvort við þessum vanda verður snúist með þeim hætti að öflugt aðhald sé veitt. Við notkun þessara rándýru innfluttu aðfanga í núgildandi kerfi, þar sem útgerðin borgar lítinn og minnkandi hluta þessa kostnaðar, felst sennilega þjóðhagsleg sóun sem ekki fær staðist til lengdar. Það er ekki eðlilegt að hver rekstrareining greiði kr. 5.80 á olíulítrann þegar hann kostar á milli 16 og 17 kr. í raun. Slíkur verðmunur og slík niðurgreiðsla eru ekki til þess fallin að koma á sparnaði á olíu eða draga úr olíuinnflutningi til landsins. Það verður að breyta þessu fyrirkomulagi. Kostnaðurinn verður helst að koma fram hjá þeim sem nota verðmætin þótt með öðrum hætti sé séð fyrir tekjum til þess að standa undir þeim kostnaði. Þennan vanda verðum við að leysa á næstunni. Á fundi yfirnefndar Verðlagsráðsins í dag náðist samkomulag með fulltrúum sjómanna og öðrum fulltrúum kaupenda um öll meginatriði ákvörðunar lágmarksverðs þeirra fisktegunda, sem venjulega fara saman við ákvörðun almenns fiskverðs, fyrir tímabilið 1. jan. 1975 til 31. maí 1975. Fiskverðsákvörðunin felur að þessu sinni í sér verulega breytingu á stærðarflokkun fisks til verðs og á verðhlutföllum milli stærðarflokka og fisktegunda. Þessar breytingar miðast í senn við breyttar aðstæður á fiskmarkaði erlendis og breytingar í tilkostnaði í sjávarútvegi hér á landi, auk þess sem þær ættu að vera til þess fallnar að beina sókninni í meira mæli að arðgæfari fisktegundum og að stórfiski sem fellur saman við sjónarmið skynsamlegrar nýtingar fiskstofnanna við landið eða verndunarsjónarmið. Vegna þess, hve breytingar þessar eru umfangsmiklar, verður endanlegum frágangi verðs einstakra fisktegunda hvað gæði og stærðarflokka varðar ekki lokið fyrr en í fyrsta lagi á morgun. Með þessari ákvörðun er leitast við að tryggja að tekjur sjómanna standist eðlilegan samjöfnuð við tekjur annarra stétta, enda er það nú mikilvægara en oftast áður að sjósókn verði öflug. Erfitt er að meta niðurstöður til einnar tölu, en vert er að hafa í huga að sjómenn og útvegsmenn hafa þurft að þola verulega tekjuskerðingu vegna verðlækkana á loðnu. Enginn þarf því að líta á fiskverðsbreytinguna sem fordæmi fyrir kjarabreytingum annarra stétta. Hana ber að skoða sem nauðsynlegan þátt í því að bæta rekstrarstöðu sjávarútvegsins í heild. Nú liggur fyrir að greiðslujöfnuðurinn við útlönd hefur versnað gífurlega á árinu 1974 og mun meira en gert var ráð fyrir á s.l. hausti. Þannig er ljóst að viðskiptahallinn við útlönd hefur numið um 16.300 millj. kr. á s.l. ári eða sem svarar til um 12% af þjóðarframleiðslunni, en árið 1973 var viðskiptahallinn nálægt 3% af þjóðarframleiðslu þess árs. Jafnframt hefur gjaldeyrisstaðan versnað um 4/5 á árinu 1974, og jafngilti gjaldeyrisvarasjóðurinn aðeins um 2 vikna innflutningi í árslok. Útgjaldafyrirætlanir þjóðarbúsins stefna í þá átt að hallinn á viðskiptajöfnuði verði svipaður og á s.l. ári, sem er langt umfram það sem greiðslugeta þjóðarinnar leyfir. Nú í byrjun febr. var gjaldeyrisforðinn, eins og áður er sagt, uppurinn. Erlend skuldaaukning af stærðargráðunni 15–17 þús. millj. kr., sem slíkur viðskiptahalli kallar á, væri langt umfram þörf mögulegrar atvinnuuppbyggingar, þannig að tilgangurinn væri sá einn að fjármagna neyslu yfirstandandi árs á kostnað næstu ára. Erlend afborgana- og vaxtabyrði var um 11.3% af útflutningstekjum á árinu 1974 og mun hækka í um 14.5% á þessu ári. Áætlanir sýna jafnframt að greiðslubyrðin muni fara vaxandi næstu árin vegna mikillar skuldasöfnunar á undanförnum árum, og hefur þá ekki verið gert ráð fyrir erlendum lántökum 1975 af slíkri stærð sem ég gat um áðan. Auk þess er vert að hafa í huga að lánstraust þjóðarinnar út á við hlýtur að þrjóta áður en langt um líður, ef framvinda utanríkisviðskipta verður slík sem hér hefur verið lýst. Það misvægi í hagsveiflunni, sem þjóðarbúið hefur búið við að undanförnu, hefur annars vegar birst í vaxandi rekstrarhalla sjávarútvegsins og hins vegar í auknum greiðsluhalla ríkisins og ríkisfyrirtækja og aukinni fjárvöntun til framkvæmda og útlána fjárfestingarlánasjóða, en hvort tveggja þetta hlýtur að hafa áhrif á þróun greiðslustöðunnar út á við. Það fer ekki á milli mála að útgjaldaáform þjóðarinnar stefna, eins og horfir í heild, verulega fram úr raunverulegum þjóðartekjum. Það virðist því auðsýnt að nauðsynlegt muni reynast að leysa þann fjárhagsvanda sem af þessu leiðir, annars vegar með auknu aðhaldi í útgjöldum, m.a. með því að draga úr fyrirhuguðum framkvæmdum, og hins vegar með því að auka tekjur opinberra aðila. Í slíkri aðgerð felst hins vegar sá vandi að viðhalda eðlilegri atvinnustarfsemi í samræmi við framleiðslugetu þjóðarinnar. Megináhersla verður því á það lögð að beina innlendum sparnaði í ríkara mæli til atvinnuveganna til þess að tryggja aukna framleiðslugetu og atvinnu. Í þessu sambandi virðist eðlilegt að haldið verði áfram á þeirri braut að beina sparnaði landsmanna hjá lífeyrissjóðum enn meira til atvinnuveganna. Ríkisstj. hefur unnið að endurskoðun á útgjalda og framkvæmdaáformum ríkisaðila og útgjaldaáformum fjárfestingarlánasjóða með það að markmiði að halda útgjalda- og lánaáformum innan fjárhagsgetu þessara aðila, jafnframt því sem mótuð verði stefna um forgang opinberra framkvæmda og atvinnuuppbyggingu. Sömu stefnu er nauðsynlegt að fylgja í útlánum bankakerfisins. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjalla hér um frv. það til l., sem hér er til umr., í einstökum atriðum. Vegna gengisbreytingarinnar er nauðsynlegt að setja í lög ákvæði svipuð þeim sem áður hefur verið gert í sambandi við gengisbreyt., svo sem um tollmeðferð á innflutningi, meðferð gengismunar hjá einstökum bönkum og loks ráðstöfun á gengismun sem fram kemur vegna birgða útflutningsafurða sjávarútvegsins. Ég tel ekki ástæðu til að rekja athugasemdir við lagafrv. þetta en vil aðeins taka tvö atriði fram. Það fyrra, sem ég sé ástæðu til að nefna, eru ákvæði 3. gr. sem heimila sjútvrn. að ákveða hækkun á magngjaldi af útfluttum sjávarafurðum, sem ákveðið var með 5. gr. l. nr. 106 frá 31. des. 1974, í samræmi við þessa gengisbreytingu. Hér er um eðlilega ákvörðun að ræða. Hitt atriðið, sem ég vildi gera að umtalsefni, er að með vilja er ekki í þessu frv. kveðið á um það hvernig ráðstafa skuli gengishagnaðarsjóðnum í einstökum atriðum. Verður um það flutt sérstakt frv. En ég sé ástæðu til þess að láta það koma hér fram, að auk þess sem ætla má að þeim gengishagnaðarsjóði verði ekki síst varið til þess að mæta erlendum tilkostnaðarhækkunum útgerðarinnar, þá verði sett til hliðar upphæð, 75 millj. kr., í sérstökum tilgangi. Ríkisstj. mun beita sér fyrir því að 76 millj. kr. af þessu fé verði varið til eflingar lífeyrissjóða sjómanna, einkum til að styrkja getu þeirra til að greiða lífeyri þeim sjómönnum sem lífeyrisgreiðslna eiga að njóta á þessu ári og næstu árum og til annarra umbóta á lífeyrisrétti sjómannastéttarinnar. Því er ekki að leyna, að óneitanlega fylgir gengislækkun jafnan verðbólguhætta. Og að vissu leyti er hér hopað í því viðnámi gegn verðbólgu sem nauðsynlegt er. Við getum ekki gert okkur vonir um að ná því takmarki, sem við áður settum okkur, að ná verðbólguvextinum í lok yfirstandandi árs niður á það stig sem gerist hjá nágrannaþjóðum okkar. En við megum samt sem áður ekki missa sjónar á þessu markmiði þótt það sé lengra undan. Við höfum vitandi vits valið hér milli kosta til þess að tryggja fyrst og fremst fulla atvinnu. Það, sem ræður valinu, er einkum þrennt. Í fyrsta lagi áhersla á fulla atvinnu sem meginmarkmið efnahagsstefnunnar og nauðsyn þess, ef hún á að haldast til frambúðar, að staða þjóðarbúsins út á við sé tryggð. Í öðru lagi veldur gengislækkun almennri hækkun tekna útflutningsgreina án mismunar, en mismunun er fylgifiskur flestra annarra leiða. Jafnframt bætir gengislækkun samkeppnisstöðu allrar innlendrar atvinnustarfsemi gagnvart innflutningi, örvar innlenda framleiðslu og dregur úr innflutningi. Í þriðja lagi felur valið í sér, að við viljum að við höldum fast við þá fríverslunarstefnu sem þessi ríkisstj. hefur fylgt og vill fylgja og er ein meginforsenda álits okkar og lánstrausts á alþjóðavettvangi. Við hljótum því að hafna haftastefnu og freista þess að leysa efnahagsjafnvægisvandann með almennum aðgerðum. Þetta mundi, er til lengdar lætur, reynast farsælasta lausnin. Frú forseti. Samhliða breyttri gengisskráningu og ákvörðun fiskverðs mun ríkisstj. beita sér fyrir ýmsum hliðarráðstöfunum til þess að tryggja svo sem verða má að gengisbreytingin nái tilgangi sínum. Flutt verður sérstakt frv. til l. um hvernig ráðstafa skuli gengishagnaðarsjóði þeim sem stofnað er til með frv. því sem hér er til umr. Skal ég ekki á þessu stigi rekja fyrirhugað efni frv., að öðru leyti en því, að leitast verður við að létta að einhverju leyti erlendar kostnaðarhækkanir fiskiskipaflotans og ríkisstj. mun, eins og áður er sagt, beita sér fyrir því að 75 millj. kr. verði varið til eflingar lífeyrissjóða sjómanna. Þá verður unnið að því eins og unnt er í samráði við aðila að leysa tekjuskiptingarvandamálin innan sjávarútvegsins í þeim tilgangi að koma á hagkvæmara fyrirkomulagi til að standa undir hækkuðum tryggingakostnaði, olíukostnaði og erlendum verðhækkunum fiskiflotans eftir að kjör sjómanna hafa verið tryggð. Lögð verður áhersla á við aðila vinnumarkaðarins að vísitölukerfi launagreiðslna verði tekið til endurskoðunar og mun ríkisstj. fyrir sitt leyti beita sér fyrir breyttu fyrirkomulagi í þessum efnum. Í samræmi við fyrri yfirlýsingar ríkisstj. munu launajöfnunarbætur verða teknar til endurskoðunar í þeim tilgangi að auðvelda þeim, er lágar tekjur hafa, að standa undir hækkuðum framfærslukostnaði sem fram er kominn og leiðir af gengisbreytingunni. Með sama hætti verða tryggingabætur til þeirra, sem litlar eða engar aðrar tekjur hafa, teknar til endurskoðunar. Þá verður og verðlagskerfi búvöru tekið til endurskoðunar svo og verðlagsmálin í heild. Vegna rýrnunar þjóðartekna og erfiðrar greiðslustöðu út á við telur ríkisstj. nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að tryggja hagstæðan jöfnuð í fjármálum opinberra aðila, en forðast jafnframt óhóflega aukningu erlendra skulda. Til að ná þessu markmiði mun hún beita sér fyrir því að dregið verði úr útlánafyrirætlunum fjárfestingarlánasjóða og útgjaldaáformum hins opinbera, en fyrir aukinni innlendri fjáröflun að því leyti sem þetta hrekkur ekki til. Gengislækkun sú, sem nú hefur verið ákveðin, ásamt þeim hliðarráðstöfunum, sem ég hef rakið, stefnir að óhjákvæmilegri leiðréttingu á stöðu útflutningsframleiðslunnar og takmörkun á gjaldeyrisnotkun. Hér er um það að tefla að þjóðin bregðist með sameiginlegu átaki við óvæntu og þungu efnahagslegu áfalli. Þess vegna skiptir meginmáli að almennur skilningur allra stétta og hagsmunahópa náist á nauðsyn þessara ráðstafana og um leiðir til að tryggja sem réttlátasta skiptingu þeirra byrða sem þeim hljóta að fylgja. Ég vil leyfa mér að leggja til að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Gylfi Þ. Gíslason Hæstv. forseti. Hæstv. ríkisstj. hefur nú setið að völdum í u.þ.b. hálft ár. Hvað hefur einkennt störf hæstv. ríkisstj. á þessu hálfa ári? Ég hygg að dómur þjóðarinnar sé sá að einkenni á störfum hennar hafi verið ráðleysi, hafi verið tímasóun, hafi verið hik í störfum og ákvörðunum, en á s.l. sumri munu margir sannarlega hafa talið að nóg væri komið' af slíku. Þjóðin hafði búið við stjórnleysi í 3 ár á mestu góðærum sem yfir þjóðina höfðu gengið. Þau góðæri höfðu ekki verið nýtt til þess að leggja traustan grundvöll að heilbrigðum framtíðarbúskap Íslendinga. Þess vegna m.a. er nú komið eins og komið er. Þeir, sem í sumar og á undanförnum mánuðum bjuggust við breyt. á stjórnarháttum, hljóta að hafa orðið fyrir vonbrigðum. Ekki aðeins þeir sem frá upphafi voru í andstöðu við þessa ríkisstj., heldur einnig fjölmargir þeirra sem studdu myndun hennar og fylgdu henni, en fylgja henni varla lengur vegna reynslunnar af henni þegar á fyrsta missirinu sem hún hefur starfað. Það litla, sem ríkisstj. hefur gert, hefur verið í því fólgið að halda áfram stefnu fyrrv. ríkisstj. Það ríkir enn sama stjórnleysið. Það ríkir enn sama óreiðan og ríkir enn sama sukkið og þjóðin stundi undir 3 árin á undan. En hvað átti hæstv. ríkisstj. að gera þegar hún tók við völdum á s.l. sumri? Hún átti auðvitað að framkvæma allsherjarúttekt á þjóðarbúinu. En hvað á ég við þegar ég tala um allsherjarúttekt? Ég á ekki við það sem þetta orð hefur venjulega verið notað til þess að tákna, þ.e.a.s. úttekt á greiðslugetu atvinnuveganna, mat á stöðu einstakra atvinnurekenda eða atvinnuvega né heldur á því hvernig viðskiptajöfnuðurinn hafi verið, sé eða muni verða. Auðvitað þarf að athuga hvernig atvinnuvegirnir standa og hverjar horfur eru í þeim. Auðvitað þarf að athuga hver viðskiptajöfnuðurinn er og hverjar horfur eru á því sviði. En það þarf líka að athuga greiðslugetu stéttanna. Það þarf líka að gera úttekt á tekjuskiptingunni, á því hverjir geti þolað kjaraskerðingu og hverjir geti það ekki, hverjir geti borið byrðar og hverjir geti það ekki. Þessa úttekt hefur hæstv. ríkisstj. algjörlega vanrækt að framkvæma. Hún gerði að vísu ráðstafanir í sumar, en þær ráðstafanir voru bráðabráðabirgðaráðstafanir. Hyggnir menn munu hafa séð fyrir að þær mundu verða bráðabirgðaráðstaflanir. Undanfarnar vikur og nú síðdegis hefur komið í ljós að þær voru bráðabirgðaráðstafanir, dugðu í fáeina mánuði. Þess vegna hafa ákvarðanir dagsins verið teknar. Þess vegna er þetta frv. hér til umr. í hv. d. nú í kvöld. Þá aftur er rokið til - og hvernig? Gengið er lækkað aftur, í annað skipti á einu missiri. Látum það vera. Gengisbreyting getur verið nauðsynleg. Gengisbreyting getur verið heilbrigð. Hún er heilbrigð ef hún er þáttur í heildarlausn á þeim vanda sem við er að etja. Það ber engan veginn að fordæma gengisbreytingu undir öllum kringumstæðum. Allar þjóðir, við og allar þjóðir, nágrannaþjóðir, hafa beitt gengisbreytingu sem tæki til þess að komast út úr kreppu, til þess að leysa efnahagsvandann. En því aðeins gera skynsamar ríkisstj. gengisbreytingu að lið í stefnu að um heildarlausn sé að ræða, að von sé um jákvæðan heildarárangur. Sérhverja gengisbreytingu ber að dæma eftir því hvort hún er þáttur í slíkri heildarlausn eða ekki. En hvað segja þeir, sem gengislækkun er fyrst og fremst ætlað að þjóna, um þetta efni, um þessa gengislækkun? Fagna útvegsmenn henni? Hafa þeir fagnað henni og óskað eftir henni? Þeir hafa ekki óskað eftir henni og þeir fagna henni ekki í dag og þeir munu ekki fagna henni á morgun. Af hverju? Af því að þeir líta þannig á að hún sé ekki fullnægjandi lausn á þeim vanda sem steðjar að íslenskum sjávarútvegi eða íslenskum efnahagsmálum yfirleitt. Þess vegna liggur það í loftinu, að ríkisstj. kunni að hafa í huga að til viðbótar þessari gengislækkun muni koma uppbætur, en til þess að greiða uppbætur þarf auðvitað að leggja á skatta, m.ö.o. að það, sem okkar bíður, sé ekki aðeins gengislækkunin frá síðdeginu í dag, heldur einnig uppbótakerfi, m.ö.o. gengisbreyting + skattar + uppbætur, og slíkt er versta heildarlausn sem hugsanleg er. Það á að hafa hreinar línur í lausn á efnahagsmálum, annaðhvort að hafa gengisbreyt. þannig, að hún beri lausnina uppi eða þá á að fara niðurfærsluleið sem sé kjarni í lausninni. Alltaf þarf einhverjar hliðarráðstafanir. Fræðilega er til sá möguleiki að fara hreina millifærsluleið, þ.e. að fara hreina uppbótaleið, en samkrull af öllu þessu þrennu er versta og óhyggilegasta lausnin sem hugsanleg er. Það, sem ég óttast, er að hæstv. ríkisstj. sé því miður á þessari leið, m.ö.o. að lausnin sé hrærigrautur, hún sé hvorki fugl né fiskur. Og eitt er alveg augljóst mál, að ekki örlar á því, sem hlýtur að eiga að vera undanfari allra lausna á efnahagsmálum, hvort sem kjarni þeirra er gengisbreyt., hvort sem kjarni þeirra er niðurfærsla, hvort sem kjarni þeirra er millifærsla en það er allsherjarsparnaður hjá hinu opinbera, hjá ríkinu, hjá sveitarfélögum og kvaðir á atvinnurekstur til sparnaðar. Þetta hlýtur að vera og á að vera undanfari allra tilrauna til heildarlausnar á efnahagsmálum. Á engu slíku hefur bólað hjá hæstv. ríkisstj. á því misseri sem hún er er búin að sitja við völd. Það var í blöðum fyrir skömmu skýrt frá ræðu sem einn helsti .efnahagssérfræðingur þjóðarinnar, Jónas H. Haralz landsbankastjóri, hélt á Akureyri fyrir skömmu. Eitt stjórnarblaðanna skýrir ítarlega og að ég er viss um alveg réttilega frá innihaldi þeirrar ræðu. Það er sannarlega ástæða til að hlusta á það sem eina reyndasti og helsti efnahagssérfræðingum þjóðarinnar hefur um núverandi vanda og hugsanlega lausn hans að segja. Kjarninn í máli hans var einfaldur og hann var þessi: Fyrir alla muni á ekki að reyna að leysa yfirstandandi efnahagsvanda með því að gera eina ráðstöfun í þessu horni, aðra í hinu, þriðju í þriðja horninu. M.ö.o.: það á ekki að reyna að gera sitt lítið af hverju heldur taka á vandanum í heild og reyna að leysa bann allan. Auðvitað veit maður eins og Jónas H. Haralz að efna,hagsvandi þessi verður aldrei leystur til hlítar, aldrei til fullnustu. Menn hugsa ákveðinn tíma fram í tímann, en fyrir þann tíma verður heildarlausnin þó að duga. Það er eins og Jónas H. Haralz hafi haft eitthvert hugboð um það að ríkisstj. kynni að vera á annarri leið en þeirri sem hann taldi rétta. Það er eins og hann hefði eitthvert hugboð um það að ríkisstj. kynni að vera með það í huga að leysa einhvern hluta vandans með gengisbreyt. einhvern hluta vandans með uppbótum í einhverju formi, með því að greiða uppbætur á þennan fisk veiddan á þessum tíma og annan fisk veiddan á öðrum tíma og einhvern fisk sem fluttur var á þennan markað og annan fisk sem fluttur var á hinn markaðinn og afla tekna til þess með því að leggja þessa prósentu á þessa vöru og hina prósentuna á hina vöruna, eina prósentuna á vöruna sem kemur frá þessu landi og aðra á þá sem kemur frá hinu landinu. Við þekkjum þessa leið frá gamalli tíð. Hún er þrautreynd áður og það er eflaust við þessu sem okkar reyndi efnahagssérfræðingur hefur verið að vara, og þess vegna vitna ég sérstaklega í þessi ummæli, af því að það er ástæða til þess að halda að hann viti eitthvað um það hvað hrærist í hugum þeirra manna sem nú fara með völd á Íslandi. Ég skil ræðu hans þannig að hann óttist að þetta muni verða gert og hann vilji gera sitt til þess að vara við að þetta verði gert. En ég óttast líka núna, að þetta sé það sem er að gerast og muni gerast, og það ber að harma. Ég skal fúslega viðurkenna, hika ekki við að viðurkenna það, að eins og á stendur í íslenskum efnahagsmálum nú, á þessari stundu og þessum vikum og þessum mánuðum, eru ekki möguleikar á allsherjar kjarabótum fyrir launþega í landinu. Það er staðreynd sem sérhver ábyrgur og skynsamur íslendingur hlýtur að viðurkenna og við það eiga menn auðvitað, stjórnvöld og aðrir, að miða stefnu sína og gerðir. Það eitt er ábyrgt og það eitt er skynsamlegt. En það jafngildir auðvitað ekki því að hægt sé að horfa aðgerðarlaus á hversu gífurlega kjör hinna lægst launuðu hafa rýrnað á undanförnum vikum og mánuðum og munu rýrna í kjölfar þessara ráðstafana, ef ekki er gripið til alveg sérstakra ráðstafana eins og raunar forsrh. hæstv. var að boða en við vitum ekki í hverju munu vera fólgnar og getum því ekki fellt neinn endanlegan dóm um á þessu stigi. Ég sagði áðan að það væri óskynsamlegt að fordæma gengislækkun sem slíka. Það gerir í raun og veru enginn skynsamur maður sem ræðir efnahagsmál. Það verður að skoða gengisbreyt. í samhengi við aðrar ráðstafanir sem hún er þáttur í, sem hún er liður í. Hvað er í raun og veru gengisbreyting? Gengisbreyting er, með sem skýrustum orðum sagt, endurskipting á þeim hluta þjóðarteknanna sem á rót sína að rekja til utanríkisviðskipta. Hækkun á verði erlends gengis eykur tekjur allra þeirra sem framleiða til útflutnings og selja gjaldeyri, en eykur útgjöld allra hinna sem nota gjaldeyri hvort sem það er til neyslu eða til fjárfestingar. Það er í raun og veru verið að flytja tekjur frá þeim sem nota gjaldeyri, til hinna, sem skapa hann. Mér dettur ekki í hug að andmæla því að þeir, sem framleiða vörur til útflutnings nú þurfi á auknum tekjum að halda. Það er staðreynd sem væri rangt, óeðlilegt og raunar heimskulegt að andmæla og það kemur mér ekki til hugar að gera. Þeir þurfa á auknum tekjum að halda eins og þróunin hefur verið undanfarið. En þann tekjuauka, sem þeir þurfa að fá, hlýtur einhver að borga. Ef gengisbreyt. er framkvæmd og ekkert annað en gengisbreyt., borga þeir þennan tekjuauka sem erlendan gjaldeyri nota til neyslu eða til fjárfestinga. Þeir borga reikninginn. Og ef ekkert er gert annað en að breyta genginu borga allir neytendur erlends gjaldeyris reikninginn jafnt að sínum hluta eftir notkuninni á gjaldeyri og það hlýtur að teljast ranglátt. Það verður því að gera viðbótarráðstafanir, hliðarráðstafanir, sem stefna að því, sem miða að því að þessum reikningum til gjaldeyrisnotendanna sé dreift misjafnt með misjöfnum hætti, að sumir greiði ekkert, en aðrir þeim mun meira. Ég er hiklaust á þeirri skoðun að tekjunum eigi að dreifa hlutfallslega jafnt á útflytjendur, annað gæti beint fjárfestingunni inn á rangar brautir. Þess vegna tel ég út af fyrir sig að sú hugsun í gengisbreyt. sé heilbrigð og rétt t.d. að gera ekki upp á milli sjávarútvegs og iðnaðar, ekki á milli einstakra greina sjávarútvegs og einstakra greina iðnaðarins með því að beita misjöfnu gengi. Það er ekki heldur hægt að skrá misjafnt gengi á einstakar vörur sem við notum gjaldeyrinn til kaupa á, en það má gera aðrar ráðstafanir sem gera vissum hluta neytenda, vissum hluta launþeganna kleifara en ella að greiða þann reikning sem í gengisbreyt. felst. Og það er þetta sem nauðsynlega þarf að gera. Við biðum tillagna ríkisstj. um þetta efni. Fyrir fram skal ég engan dóm um það fella fyrr en þær sjást. Mér sýnist ýmislegt benda til þess að ekki sé von til þess að launþegar geti horft björtum augum til framtíðarinnar í þessum efnum, en allan dóm um það skal ég láta bíða síns tíma. Hinn megintilgangur gengisbreyt. er auðvitað sá að jafna viðskiptahalla. Viðskiptahallinn hefur verið uggvænlegur á undanförnum árum, sérstaklega á síðasta ári, og horfur um hann eru enn þá uggvænlegri á þessu ári. Gengisbreyting er tilraun í þá átt að jafna viðskiptahalla og að því leyti hefur hún hagkvæm og skynsamleg áhrif. Það er sjálfsagt að sé viðurkennt, en jafnframt verður enn að ítreka nauðsyn þess að það eitt er ekki nóg að stuðla að því að viðskiptahalli jafnist ef tekjuskipting raskast jafnframt með mjög óeðlilegum hætti. Þó markmiðið sé heilbrigt að jafna hættulegan viðskiptahalla, má það ekki gerast með öðrum hætti en þeim að tekjuskiptingaráhrif af þessum tilraunum séu jafnframt höfð í huga. Ég sagði áðan að ég dragi ekki í efa að útflutningsatvinnuvegirnir þyrftu á tekjuauka að halda. En er þessi tekjuauki nógur til þess að leysa vanda útflutningsatvinnuveganna? Ég skal ekki svara því, heldur bara vitna til þess sem þeir menn segja sjálfir sem eiga að njóta hans. Þeir segja: Nei, hann er ekki nógur. Og það er það sem vekur ugg í brjósti manns um það, að sagan sé ekki öll sögð með ráðstöfununum í dag, að það séu einhvers konar uppbætur í vændum til viðbótar. Sérfræðingar munu einnig segja: Nei, gengisfellingin jafnar ekki viðskiptahallann. Og það vekur ugg manns um það, að eitthvað annað til viðbótar sé í pokahorninu sem eigi að gera það sem gengislækkun er ekki talin gera af sérfræðingunum, þ.e. að jafna viðskiptahallann í svo miklum mæli sem nauðsynlegt er talið. M.ö.o.: útgerðin er ekki ánægð eftir daginn í dag og hún verður ekki ánægð á morgun. Viðskiptabankarnir, sem eiga að sjá um viðskiptahallann munu ekki heldur vera ánægðir. Það er því eitthvað enn þá meira í viðbót í vændum, og það er það sem við vitum ekki enn þá hvað er. En það sýnir að um heildarlausn er hér ekki að ræða, og það er það sem er uggvænlegt. Og síðast, en ekki síst verður að vekja athygli á því í sambandi við gengisbreytinguna í dag að hún virðist vera upphaf efnahagsráðstafana, ekki efnahagsráðstafanirnar. Það er hún ekki. Hún er upphaf keðju af efnahagsráðstöfunum. Um þessa ráðstöfun hafa engin alvörusamráð verið höfð við launþegasamtökin. Launþegasamtökin, sem oft hafa þurft að horfa upp á það undanfarna mánuði að kjör meðlima þeirra hafa farið síversnandi, að kaupmáttur tekna þeirra hefur farið síminnkandi, hafa sett fram ábyrgar og skynsamlegar óskir gagnvart vinnuveitendum og gagnvart ríkisvaldinu. Þeirra fyrsta ósk hefur verið sú að skattakerfið verði endurskoðað frá grunni. Þeirra önnur ósk hefur verið sú að gerðar yrðu ráðstafanir í húsnæðismálum til þess að létta kostnað við húsnæði sérstaklega hjá láglaunafjölskyldum. Og þau hafa óskað eftir því að sérstök endurskoðun á láglaunabótunum fari fram. Hæstv. forsrh. gat þess að vísu í ræðu sinni áðan að á slíku mundi ekki vera von, en hann nefndi ekki ráðstafanir í skattamálum og hann nefndi ekki ráðstafanir í húsnæðismálum. Þetta eru þó meginóskir verkalýðshreyfingarinnar. M.ö.o.: það er hafin röð efnahagsráðstafana með róttækri breytingu á genginu, án þess að nokkur alvörusamráð séu höfð við launþegasamtökin, og það ber sannarlega að harma. Ég vil ekki eigna ríkisstj. það sem einn af forustumönnum bænda segir í Morgunblaðinu í dag, Gunnar Guðbjartsson, form. Stéttarsambands bænda, þar sem kemur fram þáttur í hans hugmyndum um það, hvernig eigi að leysa efnahagsvandann, sé að banna verkföll í eitt eða tvö ár, senda þá til Rússlands eða Kína, sem ekki hlýða og lengja vinnuvikuna í 50 klst. Hann tekur sem betur fer fram í lok greinar sinnar að þetta séu sínar einkaskoðanir og ég vil ekki ætla nokkrum flokksmanni, hvorki í ríkisstj. né hér á hinu háa Alþ., að þeir hafi aðrar eins skoðanir á efnahagsmálum og launþegamálum og koma fram í þessari grein þessa bændaforkólfs. Að síðustu skal ég segja þetta: Auðvitað verður að sjá allt efnahagsdæmið áður en endanlegur fullnaðardómur verður felldur um stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum. En ég segi það enn og aftur: Ég held að þetta, sem þegar er komið, sé ekki nema hluti af því sem ríkisstj. ætlar sér að gera og hefur í hyggju að gera, og það sem t.d. ummæli Jónasar H. Haralz benda til að hrærist í huga hæstv. ríkisstj., bendir ekki í góða eða rétta átt. Ef þessi verður niðurstaðan verður framtíðin áframhaldandi verðbólga, þá verða áframhaldandi hallaviðskipti, þá verður það eyðsla og sukk sem áfram setja svip sinn á stjórn íslenskra efnahagsmála. Ég hef sagt það áður, að auðvitað dugi ekki neitt eitt ráð til þess að leysa jafngagngeran efnahagsvanda og nú er við að etja í íslensku þjóðlífi. En ég vil segja það aftur og það skal vera það sem ég hef sem meginniðurstöðu míns máls, að forsendur allra ráðstafana sem við getum talið skynsamlegar og réttlátar, forsenda alls þess, sem á að geta borið árangur í efnahagsmálum, þarf að vera sparnaður á öllum sviðum. Ríkið verður að ganga á undan, síðan verða sveitarfélögin að taka alvarlega á og halda sínum framkvæmdafyrirætlunum og útgjöldum og þar með skattlagningu í hófi. Og það verður að knýja fyrirtæki til sparnaðar. Hjá fyrirtækjum á sér stað óhæfileg sóun á fjöldamörgum sviðum sem menn komast upp með. Það verður að stöðva. Þá fyrst þegar þetta þrennt hefur gerst verður hægt að ætlast til þess að almenningur skilji að hann verði, a.m.k. verulegur hluti hans, að herða nokkuð að sér ólina, þó að talsverður hluti hans sé þannig settur að hann geti alls ekki hert ólina og hlífa þurfi honum við öllum byrðum, og þar á ég við hina lægst launuðu. Ég óttast að það, sem hér er á ferðinni, sé ekki bara gengislækkunin sem Seðlabankinn og ríkisstj. ákváðu í dag, heldur gengislækkun + uppbótarkerfi + skattheimta + áframhaldandi eyðslustefna og þar með stjórnleysi. Ég gat þess ekki áðan í sambandi við hugmyndirnar um það sem kynni að vera í huga ríkisstj. um skattheimtu, að það hefur verið talið að eitt af því, sem ríkisstj. hafi í huga, sé að hækka söluskattinn um 1 stig til þess að standa straum af kostnaði við bætur vegna náttúruhamfaranna í Neskaupstað. Auðvitað eru allir alþm. og auðvitað er þjóðin öll á einu máli um að það þurfi að bæta norðfirðingum það ógnartjón, það hörmulega tjón sem þeir urðu fyrir. Hitt hygg ég að hljóti að vera fráleitur reikningsmáti, að til þess að endurbyggja nokkur fyrirtæki sem sjálfsagt er að hið opinbera og þjóðin öll endurbyggi, þá þurfi 1 söluskattsstig, heilt söluskattsstig til að standa straum af þeim kostnaði. Ef það gerist á næstunni sem líður í framhaldsráðstöfunum ríkisstj., að söluskatturinn verði hækkaður um 1 stig, þó að í jafngöfugum tilgangi sé og hjálpa norðfirðingum, þá sýnir það að heildarstefnan, sem ríkisstj. hefur í huga, er ekki heilbrigð og hlýtur að mæta mjög alvarlegri andstöðu af hálfu launþegasamtakanna. Ef þessar grunsemdir mínar reynast réttar - og ég skal játa að hér er enn aðeins um grunsemdir að ræða - að stefnan sé gengislækkun + uppbótakerfi + skattheimta + áframhaldandi eyðsla, þá verður stefna ríkisstj. varla kennd við annað en það að kunna í hvorugan fótinn að stíga, og af því getur ekkert gott hlotist. Hæstv. forseti. Um þetta frv., sem hér er til umr., er það að segja að það er í eðli sínu hliðstætt frv. sem áður hafa fylgt í kjölfar gengisbreyt. Hér er ekki um sjálfstæðar ráðstafanir Alþ. að ræða, heldur nauðsynlegar ráðstafanir vegna ákvarðana sem þegar hafa verið teknar. Ég ræði frv. ekki í einstökum atriðum þar sem ég á sæti í þeirri n. sem því mun verða vísað til. En ég vil aðeins taka fram, að í grundvallaratriðum tel ég samþykkt þessa frv. vera eðlilega og sjálfsagða og minn flokkur mun greiða fyrir því að sú n., sem frv. verður vísað til, afgr. málið skjótlega á morgun þannig að Alþ. geti lokið afgreiðslu frv. á morgun, svo að eðlileg gjaldeyrisviðskipti geti hafist þegar á föstudagsmorgni. Þetta tel ég vera eðlileg vinnubrögð og í raun og veru sjálfsagða skyldu Alþ. eins og á stendur.

Lúðvík Jósepsson Hv. forseti. Þá hefur hæstv. ríkisstj. enn einu sinni gripið til gengislækkunar og þó eru aðeins 5 mánuðir og 10 dagar síðan gengi krónunnar var formlega lækkað um 17%. Frá 1. jan. 1974 og þar til nú var hætt að skrá gengi krónunnar þá hefur verðgildi ísl. krónu lækkað gagnvart dollar um 41%, og nú þegar þessi gengislækkun verður komin til viðbótar er gengislækkunin orðin á rétt rúmu ári milli 60 og 70%. Gengi ísl. kr. var skráð 1. jan. 1974 84.50 í dollar, en nú er gert ráð fyrir að skráningin nemi 149.20. Þessi verðsveifla nemur því, þegar allt er lagt saman, 76.5% á rúmlega einu ári. Ég vil vekja athygli á því að með þessari gengislækkun hefur núv. ríkisstj. slegið fyrra met gömlu viðreisnarstj. í gengislækkunarhraða. Viðreisnarstj. gamla lækkaði gengið með 11 mánaða millíbili. Það var mesti hraði sem hún náði. En þessi ríkisstj. lækkar gengið með millíbili sem nemur 5 mánuðum og 10 dögum. Ekki þætti mér ólíklegt að margur byggist við því að næsta gengislækkun yrði eftir jafnvel enn styttri tíma, sérstaklega þegar þess er gætt hversu trúaðir núv. stjórnarherrar virðast vera á mátt gengislækkunar. Það er engu líkara, eftir því sem þeir segja en að þeir haldi að gengislækkun út af fyrir sig sé allra meina bót. Já, jafnvel er talað þannig við þjóðina, að vegna þess að viðskiptakjör okkar við umheiminn hafi farið versnandi, sem að sjálfsögðu skapa okkur erfiðleika, þá þurfum við að fara í gengislækkun. Auðvitað breytir gengislækkun engu um okkar viðskiptakjör. Viðskiptakjörin standa eftir sem áður. Við getum ekki hreyft við þeim bara með því að hreyfa okkar gengi. En versnandi viðskiptakjör valda okkur að sjálfsögðu erfiðleikum í okkar þjóðarbúskap. Það er annað mál, og við þurfum að bregðast við þeim vanda á skynsamlegan hátt. Ég vil taka það fram strax í upphafi máls míns að við í Alþb. erum algjörlega andvígir þessari gengislækkun. Við teljum hana rangláta og við teljum að ríkisstj. hafi borið skylda til að reyna að fara allar aðrar leiðir fyrst, áður en gripið yrði til gengislækkunar, og síðan að hafa gengislækkunina eins litla og tök voru á ef aðrar ráðstafanir hefðu ekki dugað. Ég vil minna á það í þessu sambandi að þegar efnahagsmálin vorn hér til umr. á Alþ. fyrir nokkrum dögum buðum við í Alþb. og reyndar stjórnarandstaðan öll hér á Alþ. ríkisstj. samstarf um ráðstafanir gegn þeim vanda sem við er að fást í okkar efnahagslífi. Hæstv. forsrh. fagnaði þessu tilboði, og það var á honum að skilja að ríkisstj. vildi hafa samstarf við minnihlutaflokkana á Alþ. varðandi afgreiðslu þessara mála. En það verður að segja það eins og það er, að fram til þessa hefur ekki verið um neitt samráð við stjórnarandstöðuna að ræða. Við höfum haft aðeins örstuttan fund þar sem bent var á niðurstöður þær, sem fyrir liggja í gögnum frá Þjóðhagsstofnun um stöðu sjávarútvegsins sem okkur höfðu borist, en umr. voru þar örstuttar, fundurinn mjög stuttur og engar sérstakar till. af hálfu ríkisstj. voru þarna ræddar. Það næsta, sem við heyrum af þessu samstarfi, er það að ríkisstj. sé búin að taka þá ákvörðun að stöðva gengisskráningu í landinu og ákveða að það skuli fara gengislækkunarleið. Ég tel að þetta hafi verið óskynsamleg vinnubrögð af hálfu ríkisstj., óheppileg bæði gagnvart stjórnarandstöðunni á Alþ. og auðvitað á sama hátt gagnvart þýðingarmiklum hagsmunasamtökum í þjóðfélaginu. Hæstv. forsrh. sagði, þegar hann vék að þeim erfiðleikum sem við væri að fást í okkar efnahagsmálum, að hann teldi vandamálið fyrst og fremst vera tvíþætt: annars vegar þann vanda sem við væri að glíma varðandi gjaldeyrisstöðu þjóðarinnar og hins vegar þann halla sem fyrirsjáanlegur væri í okkar útflutningsatvinnuvegum og þá fyrst og fremst hjá sjávarútveginum. Ég vil bæta við þetta því, að ég tel að sá vandi, sem nú er við að eiga, sé fyrst og fremst þríþættur. Ég viðurkenni þetta hvort tveggja sem hæstv. forsrh. nefndi. Þar er við allmikinn vanda að fást. En það má ekki gleyma þriðja þætti þessara mála sem snertir hin almennu kjaramál launafólks í landinu, en þarna er vissulega einnig við stórkostlegt vandamál að glíma. Mig langar til þess í sambandi við þessar umr. að víkja með nokkrum orðum að hverju þessu vandamáli fyrir sig og benda á þær leiðir sem við Alþb.- menn teljum að þar komi til greina að meira eða minna leyti. Ég vík þá fyrst að gjaldeyrisvandamálinu. Það leikur ekki neinn vafi á því að okkar gjaldeyrisvarasjóður er búinn. Að vísu er staðan ekki alveg jafnslæm í þeim efnum og af hefur verið látið, þegar þess er gætt að það hafa safnast fyrir hjá okkur allmiklar útflutningsvörubirgðir. Við eigum meira af framleiddri útflutningsvöru nú en við höfum átt áður og af þeim ástæðum er gjaldeyrisstaðan nokkru verri. Það er ekki hægt að segja að þær gjaldeyrisvörur, sem safnast hafa í landinu, séu ekki seljanlegar. Vissulega eru þær seljanlegar. Við höfum allan tímann getað selt þessar vörur. Við höfum hins vegar ekki verið ánægðir með það verð sem í boði hefur verið og því hefur orðið nokkur dráttur á sölunni. Ég tel að eins og þessi mál standa í dag, þá standi salan á þessum vörum tiltölulega vel miðað við það sem verið hefur. Nokkuð fast verðlag liggur fyrir og stórar sölur hafa verið gerðar, og ég býst því við, að það gangi frekar á birgðirnar en hitt á næstu mánuðum. En eigi að síður er staðan í gjaldeyrismálum mjög alvarleg. Við höfum notað gjaldeyri á nýliðnu ári í ríkara mæli en nokkru sinni áður á einu ári. Og þó að gjaldeyristekjur okkar á s.l. ári hafi verið einar þær mestu sem við höfum haft á einu almanaksári, fóru útgjöldin eigi að síður fram úr gjaldeyristekjunum. Í þessum efnum vil ég undirstrika það sem ég var að segja: Það er ekki þannig, eins og maður gæti helst skilið á þeim sem tala um þessi mál, að s.l. ár, árið 1974, hafi verið okkur óhagstætt ár, að heildartekjur okkar hafi fallið á því ári. Það er alrangt. Þær fóru mjög vaxandi, framleiðslan og heildartekjurnar, hvernig svo sem þær eru mældar, þó að við mælum þær beint í erlendum gjaldeyri. En eyðslan var meiri en nokkru sinni fyrr. Þar í lá vandinn. Þá er spurningin hvort gengislækkun af þeirri gerð, sem nú hefur verið ákveðin, muni leysa þann vanda sem við stöndum frammi fyrir með okkar gjaldeyrisvarasjóð. Ég tel engar líkur til þess, eins og nú standa sakir, að sú breyting á skráningu ísl. krónu, sem nú er ákveðin, leysi þennan vanda. Það er enginn vafi á að á meðan ástandið er þannig að fjöldamargar vörutegundir hækka í verði erlendis og innflytjendur okkar vita að þær eru hækkandi í verði, þá munu þeir sækja fast á um að fá gjaldeyri og hraða sínum innflutningi. Og þeir vilja ekki aðeins hafa úr að spila hinum almenna kaupmætti sem til fellur af tekjum. Þeir munu þrýsta á bankakerfið, eins og þeir hafa gert, til að ná sér í víðbótarfé. Og þeir munu gjarnan fara í þær innistæður í bönkum landsins, sem eru þeim meira og minna frjálsar, ná í þær og beina þeim í aukinn innflutning. Og talsverður markaður mun verða áfram í landinu a.m.k. meðan full atvinna verður. Ég tel því mjög litlar líkur til þess að sú gengislækkun, sem nú á að ganga yfir, leysi þennan vanda, auk þess sem gengislækkunin miðar við það að verðhækkanir, sem af henni leiðir og ættu að draga úr innflutningi og gera það vissulega að einhverju marki, eigi að ganga jafnt yfir allar vörutegundir, jafnt yfir brýnustu lífsnauðsynjar og óþarfa innflutning eða lítið þarfan. Það er staðreynd að á s.l. ári notuðum við rúmlega 3 milljarða kr. í beinum gjaldeyri vegna bílainnflutnings til landsins og höfðum aldrei notað jafnmikið áður. Það er mín skoðun að það eigi beinlínis, eins og nú er komið, að stöðva gjaldeyrisafhendingu til bílainnflutnings um nokkra hríð, t.d. 3 mánuði eða 6 mánuði, á meðan við erum að sjá nokkuð til hvað gerðist, eða þá að setja á aðrar hömlur sem drægju verulega úr því að gjaldeyrir færi í frekari bílainnflutning en orðið er nú í bráð. Svipað tel ég að þurfi að gera með ýmiss konar annan innflutning, sem er okkur ekki nauðsynlegur eins og sakir standa. Við flytjum nú inn fyrir okkar dýrmæta gjaldeyri margvíslegar vörutegundir sem við framleiðum auðveldlega hér í landinu, og gætum við því sparað okkur verulegan gjaldeyri. Það á að leggja hömlur á að ráðstafa gjaldeyri í slíkar vörur eins og nú er komið, a.m.k. til bráðabirgða. Við Alþb.-menn bendum á að það eigi að fara þessa leið að meira eða minna leyti, m.a. vegna þess að gengislækkunarleiðin til þess að leysa gjaldeyrisvandann nái ekki tilgangi sínum og sé í eðli sínu óréttlát. Það er óréttlátt að hækka jafnmikið í verði brýnustu lífsnauðsynjar, sem fluttar eru til landsins, og hreinan óþarfavarning. en það felst í gengislækkunarleiðinni. Það kemur líka til mála eins og ýmsar þjóðir hafa gert að leggja sérstakt innflutningsgjald, tímabundið, á ákveðna vöruflokka, sem ekki teljast til brýnna nauðsynja, og nota þær fjárhæðir, sem fást með því gjaldi, til almennra dýrtíðarráðstafana, til þess að halda niðri verði á brýnum nauðsynjum og leysa þannig þýðingarmikinn vanda í kjaramálunum um leið. Vissulega kemur það einnig til greina, sem reynt var á s.l. ári, að setja reglur um að innflytjendur verði að binda tiltekið fjármagn í sambandi við innflutning á ákveðnum vörutegundum, ef þeir flytja inn tilteknar vörutegundir, þá verði þeir að binda viðbótarfé við gjaldeyrisverðmætið í Seðlabanka landsins, og stefna á þann hátt að því að hamla gegn of miklum innflutningi. Sem sagt, niðurstaða mín er að sú leið, sem ríkisstj. hefur valið varðandi gengislækkunina, leysi ekki þennan meginþátt vandans, gjaldeyrisstöðuna, þar hefði átt að fara aðrar leiðir. Við í Alþb. höfum bent á þessar leiðir, teljum að það hefði átt að reyna að skapa samstöðu og velja eitthvað af þessum leiðum, sem ég hef hér minnst á, og fara ekki gengislækkunarleiðina til að leysa þennan vanda fyrr en í síðustu lög. Ég vil þá minnast nokkuð á þann vanda sem við er að fást í sambandi við hallarekstur sjávarútvegsins. Ég hef áður sagt að sá vandi, sem þar er við að glíma, sé býsna mikill. En hann er engan veginn sá, sem oft er látið að liggja í umr. um þessi mál. Mér sýnist satt að segja að þeir, sem mest hafa um þessi mál rætt, hafi ekki einu sinni lagt það á sig að lesa þær skýrslur sem Þjóðhagsstofnunin hefur lagt fyrir okkur varðandi stöðuna hjá sjávarútveginum. Hitt skil ég mætavel, að mat manna á því hvað langt eigi að ganga í stuðningi við einstakar atvinnugreinar verður alltaf mismunandi. Þær skýrslur, sem fyrir okkur liggja og eru aðalskýrslurnar frá Þjóáhagsstofnuninni, en ekki merktar með því sérstaka merki af hennar hálfu að þær séu kallaðar „dekkri myndin“, eins og sagt er, þar sem verið er að spá því sem er öllu lakara, - ég held mér við þá útreikninga sem flokkast í þessari skýrslu undir A1 og A2, bæði varðandi fiskveiðar og fiskvinnslu, sem sagt aðalskýrslurnar, - þær eru ekki bjartar, síður en svo, og mikið væri ég óánægður ef það reyndist ekki betra í útkomunni en þarna er reiknað með. Ég tek það fram fyrir mitt leyti að ég hef mikinn fyrirvara á gagnvart tölum sem koma fram í skýrslunni. En hvað um það fyrst skulum við athuga hvað í skýrslunum stendur. Séu þessar skýrslur teknar þá er í samandregnu máli þetta niðurstaðan: Séu allar greinar fiskveiðanna teknar, þ.e.a.s. jafnt bátar, loðnuskip, togarar af minni og stærri gerð, sem sagt allar tegundir veiðiflotans, og síðan allar aðalgreinar fiskvinnslunnar, sé þetta allt tekið saman, eins og gert er í skýrslunni, og litið á tvær niðurstöðutölur þarna, annars vegar hver er útkoman samkv. þessum skýrslum áður en svonefnd fyrning er uppfærð? Hver er þá niðurstaðan? Áður en fyrning er uppfærð er niðurstaðan sú, að allar þessar greinar veiða og vinnslu hafa þá 969 millj. kr. afgangs umfram beinan rekstur upp í afskriftir. Þessi tala er fundin þannig, að þá er Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins kominn inn í þetta dæmi á þann hátt, að það er búið að taka úr Verðjöfnunarsjóðnum fjárhæð yfir árið sem nemur 968 millj. samtals, en í sjóðnum voru í ársbyrjun rúmlega 2600 millj. kr. Það er sem sagt gert ráð fyrir því að ganga á innistæðurnar í Verðjöfnunarsjóði upp á tæpan helming, og þá verður þessi niðurstaðan. En þegar búið er að setja inn í þetta dæmi einnig afskriftirnar, þær afskriftir sem reiknað var með á öllum tegundum fiskiflotans og á öllum verkunarstöðvunum, þegar búið er að færa upp afskriftirnar líka, þá er orðið tap sem nemur 1721 millj., vegna þess að afskriftirnar eru 2 690 millj. kr. Nú hef ég bent á það nokkrum sinnum, að það er mikið álitamál hvað á að gera ráð fyrir miklum afskriftum. Það kom fram í máli hæstv. forsrh. nú - sem að vísu kemur ekki algjörlega heim við þær upplýsingar sem ég hef haft frá Þjóðhagsstofnun áður, en það skiptir ekki höfuðmáli, það er ekki stór skekkja - að það mætti færa þessa upphæð í afskriftum niður um 700–800 millj. kr. ef menn vildu láta sér nægja að hafa afskriftirnar jafnháar og umsamdar afborganir af flotanum og of verkunarstöðvunum eru. Ég segi alveg eins og er, að það er mín skoðun að miðað við núv. kringumstæður sé ekki ástæða til þess að reikna útgerðinni sem heild, - ég segi: miðað við núv. kringumstæður, - meira en helminginn af þeim afskriftum sem reiknað er með í þeim skýrslum sem hér liggja fyrir. Afskriftirnar þyrftu því ekki að vera nema 1 345 millj. í stað fyrir 2 690 millj. Ég segi ekki að í miklu góðæri vilji ég ekki gjarnan fallast á að afskriftirnar gætu verið nokkru meiri, en ég tel, að þetta miklar afskriftir séu fullsæmilegar fyrir þennan atvinnurekstur miðað við núv. ástand. Þá eru þessar skýrslur, sem hér liggja fyrir, ekki verri en það, að útgerðin á 969 millj. upp í afskriftir sem þá væru kringum 1300 millj. Það vantar sem sagt nokkuð upp á, en tiltölulega lítið. Ég sé enga ástæðu til þess - og á þó eins mikið undir því og hver annar alþm. hér í sambandi við góða afkomu hjá útgerð - að mála skrattann þannig á vegginn í sambandi við þann vanda sem við eigum við að glíma varðandi rekstur útgerðarinnar, að telja þennan vanda meiri en sem þessu nemur miðað við þær skýrslur sem hér liggja fyrir. Mér er alveg ljóst, að þessi vandi getur í veruleikanum orðið meiri ef afli verður lélegur eða eitthvað annað steðjar að sem til óhappa verður að teljast. En afkoman getur líka orðið miklu betri. Og ég fyrir mitt leyti er ekki ánægður með það ef afkoman verður ekki miklum mun betri en hér er reiknað með, því að það er verið að gera ráð fyrir því, einkum í sambandi við fiskverkunina, að það sé staðið illa að henni. Nú hef ég sagt áður að ég tel að það þurfi ekki aðeins að leysa þennan vanda sem ég hef hér verið að gera grein fyrir, heldur þurfi að leysa enn meira. Ég er á þeirri skoðun að það þurfi bráðnauðsynlega að hækka fiskverð frá því sem nú er og auðvitað þyrfti að hækka fiskverðið miklum mun meira ef gengislækkun á að koma. En þó að engin gengislækkun kæmi þarf að hækka fiskverðið, bæði vegna afkomu útgerðarinnar almennt séð og eins vegna tekjumöguleika sjómannastéttarinnar. Það er bráðnauðsynlegt. Það er auðvitað lengi hægt að halda uppi ágreiningi um hvað þessi fiskverðshækkun ætli að verða mikil. Mín skoðun er sú að hún þyrfti að vera a.m.k. 12–14%, miðað við það að ekki yrði gengislækkun, en meiri ef það verður gengislækkun. Þá kemur spurningin um það hvernig eigi að reyna að leysa þennan vanda og það á þann hátt að ekki verði gripið til gengislækkunar. Ég skal minnast hér á nokkrar leiðir. Í fyrsta lagi segi ég nú eins og áður: það á að lækka vextina frá því sem þeir eru nú. Þeir eru eintóm vitleysa og það fær enginn eðlilegur rekstur á Íslandi staðist með því að halda uppi þessum vöxtum. Menn geta verið í þessum leik á eftir skottinu á sér allan tímann ef þeir ætla að halda hér uppi vöxtum sem eru frá 24 upp í 28%. Nú er svo komið að bankarnir eru farnir að reikna mönnum í mjög ríkum mæli 2% vexti á mánuði af öllu því sem þeir kalla vanskilaskuldir, en það eru ekki aðeins 24% á ári, það munu vera eitthvað í kringum 27–28% vextir á ári af því að vextirnir koma ofan á vextina út allt árið. Þetta fær ekki staðist. Viðskiptabankarnir vita líka að þetta fær ekki staðist. En þeir afsaka sig með því, að þeir séu komnir í yfirdrátt hjá Seðlabankanum og Seðlabankinn reikni þeim 24% og þeir verði að reyna að velta þessu yfir á aðra. Ég hef bent á það að ef vextirnir, þessir óstjórnlegu vextir, sem eru hér ríkjandi hjá okkur, væru færðir niður um 3–4%, þá mætti létta af útgerðinni í landinu í kringum 500 millj. kr. á ári. Það á að gera þetta, og þá fylgdi ýmislegt fleira á eftir. Um leið og vextirnir væru lækkaðir er líka verið að létta útgjöldum af versluninni í landinu sem hún hefur fengið að velta af sér út í verðlagið. Það á að lækka verðlagið, það á að lækka álagninguna strax til þess að þessi lækkun fái að skila sér út í verðlagið. Í öðru lagi bendi ég á að það á að minnka fyrirhugaðar greiðslur í hið svonefnda vátryggingakerfi fiskiskipaflotans, en ekki auka það eins og er verið að leggja til. Það á að minnka það. Og þar vil ég ekki leggja til allt of snögga breytingu, en það á að minnka framlagið í þennan sjóð sem nemur 2–3% í fiskverði. Ætli það séu ekki a.m.k. 12–13% í fiskverði nú, það sem rennur í þennan allsherjarvátryggingasjóð? Og það á að auka ábyrgðina hjá þeim sem vátryggja sin skip, það á að hækka eigin ábyrgð, þannig að þeir verði að standa meira en þeir gera nú undir smátjónum sínum. Og ríkissjóður á að standa bakábyrgur fyrir þessu vátryggingakerfi. Ef útgjöldin reynast meiri á árinu í bótagreiðslum en iðgjöldin nema þá verður ríkissjóður að standa undir þeim vanda, eða þá að ríkið taki að sér þessa vátryggingu eða byði hana út. Í þriðja lagi tel ég að það sé óhjákvæmilegt, eins og sakir standa að minnka greiðslu útgerðarinnar í hinn svonefnda olíuniðurgreiðslusjóð. Nú nemur greiðsla útgerðarinnar í olíuniðurgreiðslusjóð í kringum 12% af fiskverði. Þetta er allt of há greiðsla, og ég vil færa hana niður sem nemur u. þ. b. 4–5% í fiskverði. Það á jöfnum höndum að spara verulega í olíunotkun með því að allur togaraflotinn taki upp svartolíunotkun. Þannig er tvímælalaust hægt að spara, þó að ég geri ekki ráð fyrir að hægt verði að koma við öllum þeim sparnaði sem sérstök n., sem með þessi mál hefur haft að gera, telur að sé hægt með þessari breyt. Á þennan hátt á að rýma fyrir því að hægt sé að hækka fiskverðið, en minnka greiðslurnar í olíuniðurgreiðslusjóð. Áður hef ég einnig bent á það, að ég tel fyllilega koma til greina að ríkisheildin, að ríkissjóður, sem auðvitað verður að skapa möguleika til þess, leggi í þennan olíuniðurgreiðslusjóð einhverja fjárhæð, 300–400 millj. kr. Og ég tek að sjálfsögðu fram, að þá ætlast ég til þess að allur útflutningsiðnaður okkar, ekki bara sjávarútvegurinn, heldur einnig aðrir sem eru í útflutningi, geti orðið aðnjótandi sams konar kerfis og sjávarútvegurinn í þessum tilfellum. Með þessu vil ég skapa möguleika til þess að hækka fiskverðið eftir þessari leið um 4–5%. Í fjórða lagi legg ég til að tekin verði aftur sú ráðstöfun sem samþ. var hér á Alþ. síðustu dagana fyrir jól, þegar ákveðið var að hækka greiðslur af fiskiskipaflotanum í Stofufjársjóð úr 10% í 15%. Þar fóru 5% í fiskverðið, sem ég tel ekki vera beina þörf á, og miðað við núv. kringumstæður tel ég það heldur ekkert vandamál þó að jafnvel svo færi að eitthvað af skipunum í landinu stæði ekki alveg að fullu í skilum með greiðslur sínar samkv. þessu kerfi í gegnum Stofnfjársjóð. Yrði þá að mæta þeim vanda eftir öðrum leiðum, eins og áður var og hefur verið nú um margra ára skeið. En þarna er líka um að ræða möguleika á 5% fiskverðshækkun. Ég hef nú verið að benda á leiðir til þess að hægt væri að hækka fiskverðið með vissum tilfærslum um 12–14%. Ég tel að það sé brýn þörf á að reyna að fara slíka leið sem þessa til þess að forðast gengislækkun því að ein gengislækkun mun leiða af sér aðra eins og reynslan hefur sannað. Þá legg ég einnig til að það yrði gert verulegt átak í því, að beinum stuðningi frá ríkisvaldinu, að koma á verulegri hagræðingu í fiskvinnslunni í landinu. Það hefur stundum verið rætt um það að ríkið legði t.d. fram kostnaðinn af því að ráðnir yrðu 4–5 menn, sérfræðingar í þessari grein, til þess a ferðast á milli fiskvinnslustöðvanna í landinu og benda mönnum á hvað þeir gætu gert betur í rekstrinum og reyna að koma rekstrinum á hagkvæmari grundvöll. Þarna eru gífurlega miklir möguleikar sem best sannast á því, að ef við tökum nokkur bestu frystihúsin í landinu, þá er gífurlegur munur á afkomu þeirra og meðalfrystihússins. Í þessum efnum hefur m.a. verið bent á það - og ég vil aðeins minnast á það hér - að á árinu 1973 hækkaði fiskblokkin á Bandaríkjamarkaði gífurlega mikið í verði allt árið, alveg til ársloka, þegar fiskblokkin náði þar hámarksverði. Þetta leiddi að sjálfsögðu til þess að á því ári fór mjög vaxandi það magn sem menn framleiddu í frystihúsunum af fiskblokkum, og þá nam fiskblokkin í kringum 55% af heildarmagninu sem fór í frystingu. Á s.l. ári, 1974, þegar fiskblokkin ýmist seldist ekki, fór ekki úr landi af því að við vildum ekki sætta okkur við jafnmikla verðlækkun á henni og raun varð á, eða þá að þar var um að ræða verðlækkun sem menn urðu að taka á sig, þá hefur reynslan sýnt að sumir aðilar í landinu hafa haldið áfram að framleiða fiskblokk eins og ekkert hafi í skorist og í álíka háu hlutfalli við aðra framleiðslu og áður, þó að allar aðrar hraðfrystar fisktegundir hafi haldið sínu fulla verði og þó að t.d. aukning í saltfiskverkun hefði verið mjög hagstæð af því að saltfiskurinn stórhækkaði í verði. Ýmis frystihús hafa breytt rekstri sínum þannig að þau fyrsta nú tiltölulega mjög lítið af fiskblokk, eru komin í 10–12% miðað við sína heildarframleiðslu. Afkoma þeirra er auðvitað öll önnur. Hér grípur ýmislegt inn í sem ég skal ekki fara út í en auðvitað er hægt að gera í þessum efnum miklu meira og betra en gert hefur verið. Það þarf að koma á hagræðingu, það þarf að aðstoða menn við að leysa þennan vanda, en ekki framlengja frá ári til árs sömu vitleysuna og segja alltaf: meiri gengislækkun, meiri gengislækkun. Við þurfum að komast út úr erfiðleikum eins og þessum á réttan hátt en ekki steypa okkur kollhnís eins og gert hefur verið. Auk þessa legg ég svo til fyrir mitt leyti að Verðjöfnunarsjóðurinn, sem safnað hefur verið í á undanförnum árum, verið notaður við lausn á þessum vanda, og er í öllum till. gert ráð fyrir því. Ég tel það sé engin goðgá þótt við notum okkar verðjöfnunarsjóð, sem kominn var upp í 2 600 millj. á þessu ári að helmingi, og ég tel hreint ekki mikið að nota rúmar 900 millj. af 2 600 millj. Áður hef ég minnst á að það á að gera ráð fyrir því í þessari lausn að afskriftirnar verði ekki nema helmingur þess, sem reiknað er með í þessum útreikningum og það verði útgerðin að sætta sig við, m.a. vegna þess að það er um nokkru erfiðara árferði að ræða en áður, og hafandi í huga að árið þar á undan, árið 1973 höfðu menn ekki aðeins þessar afskriftir, heldur enn þá meira. Til viðbótar við þetta vil ég svo bæta því við, að ég tel einnig sjálfsagt að af hálfu ríkisins verði lögð fram sérstök fjárhæð, 200–400 millj. kr., í því skyni að leysa vandamál útgerðarrekstrar þar sem er um alveg sérstök vandamál að ræða sem ekki geta talist til hins almenna. Þau koma alltaf upp. Við höfum að vísu býsna öflugt sjóðakerfi nú til þess að leysa slíkan vanda, eins og Almannatryggingasjóð, Byggðasjóð o.fl. En ég held að það kæmi fyllilega til mála að í þeim almennu efnahagsráðstöfunum, sem þarf að gera, væri tekin frá okkur fjárhæð af almannafé, 200–400 millj. kr., til að leysa slíkan vanda. Við þetta get ég svo bætt því, að ég tel út af fyrir sig ekkert við því að segja, ef endar eru ekki af fullri sanngirni taldir ná saman eftir þessum leiðum, þó að þá sé farið í eitthvað gengissig eða einhverja minni háttar gengislækkun sem þá verður látin ganga yfir með venjulegum hætti, án þess að þar sé um beina kaupskerðingu til manna að ræða, til þess að brúa bilið að fullu. Varðandi svo þriðja þátt þess vanda sem við stöndum hér frammi fyrir, hin almennu kjaramál er hinn mesti blindingjaháttur að mínum dómi að líta fram hjá þeim. Hæstv. ríkisstj. veit það að launþegasamtökin í landinu eru öll með lausa kaupgjaldssamninga. Þau hafa haft fulltrúa sína til viðtals við ríkisstj. nú um nokkra hríð, vegna þess að þau hafa talið alveg óhjákvæmilegt að fá hér fram ýmsar ráðstafanir launþegum til hagsbóta. Þessi samtök geta ekki tekið við slíku höggi eins og ný, stórfelld gengislækkun er þegjandi og hljóðalaust. Það dugar lítið, þótt hæstv. ríkisstj. segi eins og hæstv. forsrh. sagði hér: Við viljum taka láglaunabæturnar til endurskoðunar. Við viljum taka til endurskoðunar reglur um það hvernig eigi að mæta vandamálum gamalla og öryrkja. Við viljum taka vísitölukerfið til endurskoðunar og allt þess háttar. - Þetta sögðu menn strax þegar þeir fóru í gengislækkun í sept. í sumar. Þá var þetta sagt. Menn lífa ekki lengi á því að þetta skuli tekið til endurskoðunar. Þegar fallhamarinn er látinn falla með gengislækkun, sem þýðir það að öll innflutt vara, jafnt brýnustu nauðsynjar sem annað, hækkar strax í verði um 25%, þá er enginn vafi á því að hér er talsverð hætta á ferðum. Ég tel að nú hefði þurft að gera þær ráðstafanir í kjaramálum að reyna að ná samkomulagi við launþegasamtökin um að verðlagi yrði haldið niðri á brýnustu lífsnauðsynjum og að verð á ýmsum slíkum vörutegundum yrði beinlínis lækkað, þó að verðlag á öðrum varningi hækkaði samtímis. Það hefði t.d. verið mjög þýðingarmikið að létta söluskatti af öllum matvörum, söluskatturinn þar er orðinn 19%, eða a.m.k. að taka þar allflestar vörur út úr og létta söluskatti af þeim. Það hefði verið hægt að sjá um að ríkið hefði haft jafnmiklar tekjur af aukaskatti á innfluttar vörur af öðrum tegundum, sem ekki eru jafnbrýnar nauðsynjavörur. Ég álít að ráðstafanir af þessu tagi hefðu skapað möguleika til þess að ná samkomulagi um kyrrð á vinnumarkaðinum. Það hefði líka, eins og ég benti á áður, mátt lækka verslunarálagningu sem næmi afleiðingum af lækkun á vöxtum, því að hinir háu vextir hvíla með miklum þunga á versluninni í landinu. Ég benti á það hér áður að verslunin í landinu skuldar samkv. opinberum reikningum í bönkum landsins 9 þús. millj. kr. Ég vil biðja fréttamann Morgunblaðsins að skrifa nú rétta tölu því að hann hefur ekki trúað þessu þegar ég sagði það síðast, hann skrifaði bara 900 millj. kr. En honum er alveg óhætt að trúa því að verslunin í landinu skuldar samkv. skýrslum bankanna, í ríkisbönkunum 9 þús. millj. kr. Og ég er ekki fyrst og fremst að segja þetta vegna þess að ég óskapaðist yfir tölunni en vil benda á það að veruleg hækkun á vöxtum bitnar með miklum þunga á versluninni og verslunin hefur fengið leyfi til þess að velta slíkri vaxtabyrði af sér út í verðlagið. Því á óneitanlega að skila aftur í lækkuðu verðlagi ef vextirnir verða lækkaðir. Ég tel líka að við núv. kringumstæður eigi að framkvæma það, sem fyrrv. ríkisstj. lagði til í sínu frv. en náði ekki fram, og reyndar sú stjórnarandstaða, sem þá var og nú er komin til valda í landinu að verulegu leyti, Sjálfstfl., talaði um sem sína stefnu, að nú eigi að taka upp að færa niður hin háu ríkisútgjöld, t.d. um 1500 eða 2000 millj., og þá tek ég fram að ég álít að þessi niðurfærsla þurfi að vera á öðrum en beinum nauðsynlegum framkvæmdum.  En það er auðvitað ekkert nýtt, það gerðist bæði þegar ég var í ríkisstj. og gerist ábyggilega nú, að það verða til ýmsir menn sem styðja ríkisstj. sem sjá ekki mikla möguleika á því að færa niður útgjöldin hjá ríkinu, þótt þeir sjái alltaf leiðir til þess að færa niður útgjöld hjá mörgum öðrum. En ég er eigi að síður á þeirri skoðun að þetta sé hægt og það þurfi að gera þetta og það sé engin von til þess að menn nái fram þessum sparnaði hjá almenningi í landinu ef ríkið leggur ekki þarna almyndarlaga upphæð fram. Það má svo einnig athuga um það í versta tilfelli, ef menn eru hræddir um afkomu ríkissjóðs, að það eru til ýmsar aðrar leiðir til þess að drýgja tekjur ríkisins heldur en að ríkið byggi á þeim tekjum sem það byggir á í dag. Það er enginn vafi á því að það fer talsvert af hinum háa söluskatti fram hjá ríkissjóði, skilast aldrei þangað. Það ætti að efla eftirlit og drýgja söluskattstekjurnar, sem koma beint í ríkissjóð, með skarpara eftirliti. Að mínum dómi mætti einnig hækka tekjuskatt af hæstu tekjum í landinu frá því sem nú er, a.m.k. tímabundið á meðan við glímum við þá erfiðleika sem við er að glíma nú. Og það er auðvitað gefið mál að allur samkomulagsgrundvöllur við launþegasamtökin í landinu verður að hvíla á því, að um það sé samið að halda uppi fullri atvinnu og alveg fullri nýtingu þeirra framleiðslutækja sem við eigum. En þá verður líka að vera full alvara á bak við það að standa við slíkt, því að menn eru orðnir býsna þreyttir á almennum yfirlýsingum, sem nú koma t.d. frá þessari hæstv. ríkisstj. í sífellu, um það að hún ætli að sjá um að byrðunum verði réttlátlega skipt og allt sé þetta miðað við fulla atvinnu o.s.frv. En það er auðvitað enginn vafi á því, eins og þessar till. allar birtast, að þessum byrðum er ekki réttlátlega skipt, þó að menn tali um það, og það eru engar líkur til þess að þessar till. tryggi að það verði full atvinna hér um allt land. Ég vil aðeins bæta því við það sem ég sagði áður, til vonar og vara, að ég efast ekkert um að ég fæ að heyra það nú eins og stundum áður að ég vilji ekki horfast í augu við þann vanda sem við sé að glíma hjá atvinnuvegum okkar, hjá sjávarútveginum, ég sé of smátækur í því hvernig eigi að leysa þann vanda. Aðrir geta að sjálfsögðu státað af því að þeir leggi fram hærri fjárhæðir, það er rétt. En ég er sannfærður um það, að ef þetta væri framkvæmt sem ég hef bent hér á, þá kæmi það útgerðarrekstrinum í landinu að meira gagni en gengislækkunarkollsteypa sem er búin eftir örfáa mánuði. Hvernig skyldi standa á því að útgerðin skuli ekki búa við ágætan hag í dag að hún skuli bera sig eins og hún gerir, eins og hún segir í sínum skýrslum, sem ég tek með miklum fyrirvara nú eins og áður? Hvernig skyldi standa á því eftir allar þær gengisbreytingar sem ég hef minnst hér á og er staðreynd að hafa átt sér stað? Það er vegna þess að gengislækkanirnar éta sig upp sjálfar á tiltölulega skömmum tíma. Hér þarf að leita annarra ráða. Ég get tekið undir það sem hér hefur verið sagt, að m.a. vegna stórversnandi viðskiptakjara þjóðarinnar, - það er staðreynd að margar innfluttar vörur til landsins hafa hækkað gífurlega í verði og veldur okkur auðvitað stórkostlega auknum útgjöldum, - ég get tekið undir það með mönnum að það á að reyna að gera ráðstafanir til þess að við spörum notkun á þessum vörum eins og mögulegt er. Ég vil t.d. styðja allar till. sem væru í þá átt að við, sem munum vera ein allra mesta sykurneysluþjóð í heiminum, minnkuðum svolítið sykurátið eftir að sykurinn hefur hækkað jafngífurlega í verði og raun er á. Ég tel líka að við getum komið fram sparnaði í brennsluolíunotkun, bensínnotkun og olíunotkun og það á að gera ráðstafanir í þessa átt. Og það er ábyggilega hægt að skapa allbreiða samstöðu um það. En ég dreg mjög í efa að það verði mikill árangur af gengislækkunarleiðinni í þessum efnum. Auðvitað á bensínlítrinn, sem er kominn upp í 51 kr. að hækka um 5–6 kr. Þegar þessi gengislækkun er gengin yfir. En þegar allar aðrar innfluttar vörur hækka um 25%, hvað margir draga þá við sig notkun á þessari vöru? Ég held að gengislækkunarleiðin sé ekki sú leið sem við eigum að fara fyrr en í síðustu lög. Svo vil ég aðeins bæta þessu við: Ég tel að það sé á því mikil nauðsyn, að allir hv. alþm. og sem allra flestir í þjóðfélaginu leggi það á sig að kynna sér vel þær skýrslur sem fyrir liggja, m.a. frá Þjóðhagsstofnuninni, án þess þó að taka þegjandi við öllu því sem þar stendur, að þeir reyni að skapa sér eðlilega skoðun á því, sem fyrir liggur hafandi í huga að þessi stofnun, sem hefur á að skipa ágætum starfsmönnum á margan hátt, hefur hvað eftir annað lagt fyrir okkur skýrslur með stuttu millibili og orðið að játa að fyrri skýrslur fengju ekki staðist. Og það er rangt, sem hér hefur verið sagt, að það hafi gerst einhver snögg breyting nú nýlega, bæði í innflutningsverði og útflutningsverði. Þannig er þessu ekki varið. Það er rétt að sá vandi, sem menn áttu að vita um og vissu um að meira eða minna leyti að lá fyrir í septembermánuði, hefur verið að koma enn betur í dagsljósíð nú en áður, og svo hefur það verið að sannast í reyndinni að gengislækkunin, sem ákveðin var 2. sept., hefur komið að harla litlum notum. Sem sagt, skýrslurnar sem við fengum í sept., þegar átti að leysa allt með gengislækkun, voru rangar. Skýrslurnar, sem við fengum dagana fyrir jólin, þegar við vorum að afgr. fjárlögin, reyndust rangar. Því er sanngjarnt að við tökum þær skýrslur, sem nú eru lagðar fyrir, og skoðum þær og fellum okkar eigin dóm yfir þeim eftir að við höfum athugað þær í kyrrð og næði. Ég a.m.k. áskil mér alveg fyllilega rétt til þess að hafa mínar skoðanir á þessum málum, hvað svo sem sett verður í þessar skýrslur. Að lokum vildi ég segja það, að við í Alþb. viðurkennum að það er við margvísleg vandamál að glíma í efnahagsmálum okkar. Það er alvarlegt ástand sem við stöndum frammi fyrir varðandi gjaldeyrisvarasjóðinn. Þar þarf að beita hömlum sem duga. Við þurfum að tryggja að framleiðslutæki okkar verði öll notuð og nýtt til fulls, og útflutningsatvinnugreinar okkar verða að bera sig og geta staðið undir sæmilegum lífskjörum þeirra sem við framleiðsluna vinna. við viljum taka þátt í að reyna að leysa þennan vanda og halda hér uppi fullri atvinnu. En við viljum leita allra ráða annarra en gengislækkunar og teljum það hið mesta óvit að ætla að æða út í eina gengislækkunina af annarri og það jafnvel án þess að huga að því alvarlega ástandi sem er nú á okkar vinnumarkaði í sambandi við stöðuna í kjaramálum. Það þarf ekki mikið að koma þar við til þess að þar verði alvarleg stöðvun. En slíkri stöðvun fylgir auðvitað stórminnkandi framleiðsla í þjóðarbúinu. Ég ítreka það svo að við Alþb.- menn erum andvígir þessari gengislækkun, en erum enn sem fyrr reiðubúnir til samstarfs við stjórnvöld um að leita annarra ráða til þess að ná þeim meginmarkmiðum sem ég hef verið að lýsa.



Herra forseti. Ein af þeim meginröksemdum sem forustulið Framsfl. beitti á s.l. sumri í þeirri varnarbaráttu, sem forusta þess flokks háði þá vegna þess axarskafts þegar formaður Framsfl., núv. hæstv. viðskrh., hljóp til og myndaði ríkisstj. fyrir form. Sjálfstfl., var sú að nú þyrfti að mynda sterka, heilsteypta ríkisstj. sem væri þess megnug að snúast gegn þeim mikla vanda sem þá hafði verið málaður á vegginn varðandi efnahagsmál þjóðarinnar. Í öllu þessu tali forustuliðs Framsfl. bar það hæst að stjórn sú, sem nú situr, væri hin eina og sanna sem til þess væri líkleg að ráða við allan þennan vanda. Nú eftir tæplega 1/2 árs setu sjá allir íslendingar afrakstur þessarar sterku ríkisstj., stjórnvisku hennar og kænsku að því er varðar lausn þess vanda sem við hefur verið að glíma í efnahagsmálum. Ég hygg að vart finnist, þó að lengi sé leitað og vel, dæmi annars eins ráðleysis og verið hefur innan núv. hæstv. ríkisstj. og ríkisstjórnarflokkana í heild að því er varðar lausn þeirra vandamála sem upp hafa komið. Ráðh. sjálfir, skipstjórinn á skútunni, stýrimaðurinn og fleiri hafa vart vitað sitt rjúkandi ráð til hvers skyldi grípa í þessum efnum. Það er búið að taka núv. ríkisstj. á annan mánuð að koma sér saman um þær leiðir eða þá leið, hvort heldur orðalagið er notað, sem þessir ríkisstjórnarflokkar gætu hugsanlega orðið sammála um. Síðast seinni hluta dags í gær hafði hinn óbreytti þm. úr þingliði Framsfl. ekki hugmynd um til hvaða ráðstafana ætti að gripa.  Þess hefur orðið vart í umr. og þó sérstaklega nú að undanförnu, að hæstv. viðskrh., fyrrv. forsrh., ásamt fleiri forustumönnum Framsfl., hafa barið sér á brjóst og látið þau orð falla að sá vandi, sem nú er við að glíma, hefði verið minni hefði þingheimur á s.l. vori verið jafnyfirfullur ábyrgðartilfinningar og þeir að eigin sögn hafa sjálfir verið þá. Þeir framsóknarmenn hafa mikið um það .talað að þá hafi Framsóknarforustan, Framsfl. í heild, verið hinn ábyrgi aðili í íslenskum stjórnmálum, hinn eini ábyrgi aðili sem hafi þá viljað taka ábyrga afstöðu, lagt fram till. til úrlausnar sem að gagni mættu koma. Ég held að hefði hæstv. fyrrv. forsrh. viljað hlusta á þær till. og ábendingar, sem við í Samtökum frjálslyndra og vinstri manna höfðum þá uppí gagnvart þeirri stefnu sem forsrh. vildi þá beita sér fyrir, íhuga þau varnarorð og fara þær leiðir sem við bentum á, þá væri ekki komið eins og komið er, því að það hefur verið ljóst og ætti að vera ljóst öllum þeim, sem fengist hafa við stjórnmálaforustu á undanförnum árum og áratugum, að efnahagsmál verða ekki leyst í fullkominni andstöðu við verkalýðs- og launþegahreyfinguna í landinu. Það hefði fyrrv. forsrh. átt að gera sér ljóst og það ætti núv. hæstv. forsrh. og ríkisstj. í heild líka að gera sér ljóst. Ég held að engum detti í hug að halda því fram að nú sé ekki við talsverðan vanda að glíma í efnahagsmálum þjóðarinnar, og ég veit ekki til að nein slík rödd hafi fram komið hér á Alþ. eða í fjölmiðlum af hálfu stjórnmálamanna. Hitt deila menn um og greinir á um, hvaða leiðir skuli fara til lausnar þeim vanda, til þess að þeim byrðum, sem bera verður, verði réttlátast skipt. Ég held að það sé nauðsynlegt að rifja aðeins upp með örfáum orðum það sem gerðist í þeim stjórnarmyndunarviðræðum sem fram fóru á milli vinstri flokkanna á s.l. sumri, þegar reynt var, að vísu að sumra áliti af takmörkuðum áhuga og vilja sumra aðila, að koma á vinstri stjórn eftir kosningarnar sem fóru fram á s.l. sumri. Þetta er nauðsynlegt að rifja upp, vegna þess að sú leið, sem núv. ríkisstj. valdi, og þau úrræði, sem hún taldi duga í sept. s.l., hafa nú reynst æðihaldlítil þegar til þess hefur komið að ráða fram úr þeim vanda sem við var að glíma. Ég tel að sú gengisfelling, sem nú hefur verið ákveðin, sé í reynd játning á algjöru skipbroti þeirrar stefnu sem núv. ríkisstj. tók upp strax við valdatöku á s.l. sumri. Í þeim viðræðum, sem fram fóru milli vinstri flokkanna á s l. sumri um stjórnarmyndun, gerðum við í Samtökum frjálslyndra og vinstri manna ákveðnar till. um hvaða leiðir við teldum að bæri að fara varðandi þann vanda sem þá var við að glíma og við blasti. Þessi leið var fyrst og fremst niðurfærsluleiðin, og sú afstaða okkar byggðist fyrst og fremst á því að sú leið, ásamt öðrum ráðstöfunum, yrði til þess líklegust að jafna það bil sem orðið hafði í þeim samningum sem gerðir voru í febr. 1974, samningum sem ég tel að hafi nánast verið hneyksli að því leyti sem snýr að samningum sem gerðir voru umfram rammasamning Alþýðusambands Íslands. Niðurfærsluleið hefði haft það í för með sér að hún hefði verndað kjör þeirra sem minnst fengu út úr þeim samningum, en tekið til baka af hinum sem fengu langtum meira, voru hærra launaðir og fengu langtum meira en þeir lægst launuðu fengu, sem þó var yfirlýst stefna Alþýðusambands Íslands og verkalýðshreyfingarinnar í heild. Við bentum samhliða þessu á ýmsar aðrar ráðstafanir sem gera þyrfti, m.a. um aukinn skyldusparnað, t.d.í formi þess að allir, sem hefðu yfir eina millj. í útsvarsskyldar tekjur, skyldu leggja til hliðar í skyldusparnaði ákveðna upphæð af sínum tekjum, aukin yrði skattlagning á þeim gróða sem skapast við sölu fasteigna, skattaeftirlit yrði hert, verðtrygging sparifjár og fjárskuldbindingar yrði sett á. Hér hef ég nefnt aðeins nokkur atriði af þeim sem bent var á samhliða niðurfærsluleið, eins og við lögðum þá til að væri farin. Við bentum fyrst og fremst á þessa leið til þess að það skapaðist umræðugrundvöllur, m.a. við verkalýðshreyfinguna, um leiðir út úr þeim vanda, sem við var að fást, og á þann veg væri verkalýðshreyfingin í heild gerð ábyrgari fyrir þeim axarsköftum, sem ég vil kalla, eða þeim mistökum sem gerð voru við gerð kjarasamninganna í febr. s.l. Og við vorum ekki einir um það að telja að þessi leið væri raunhæfust, miðað við það ástand sem þá var í þjóðfélaginu. Bæði þáv. hæstv. forsrh., form. Framsfl., og núv. form. þingfl. Alþfl., fyrrv. form. þess flokks, lýstu báðir yfir því að þeir teldu þessa leið vera þá raunhæfustu og til þess fallna að ná sem mestum árangri. En þá brast þessa reyndu stjórnmálaforingja kjark til þess að reyna til þrautar, láta á það reyna hvort framkvæmanlegt væri að fara slíka leið. Ekki höfum við enn, og ég tel ástæðu til að nefna það hér, fengið þá úttekt af hálfu Þjóðhagsstofnunar, sem við óskuðum eftir á þessari leið til samanburðar við þær leiðir til lausnar vandans sem núv. ríkisstj. hefur haft að leiðarljósi og farið. Ég vil hér með eindregið mælast til þess við hæstv. forsrh. að hann hlutist til. um, að slík úttekt á niðurfærsluleið, miðað við þær aðstæður sem voru á s.l. sumri, þegar þetta var lagt til, verði gerð og við fáum hana í hendur. Það hefur vissulega margt gerst á sviði efnahagsmála frá því að núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum, þótt ekki sé langur tími liðinn síðan. Þær eru margur sendingarnar sem hinn almenni launþegi í landinu hefur fengið frá núv. hæstv. ríkisstj. og þær eru flestar, ef ekki allar, heldur slæmar, vægast sagt. Ein af fyrstu ráðstöfunum stjórnarfl. var hækkun á öllu búvöruverði í landinu án þess að kaupgjald ætti að hækka, 17% gengisfelling, 2% hækkun á söluskatti, hækkun raforkuverðs; hækkun bensínsskatts, ráðstafanir í sjávarútvegi, sem færðu hundruð millj. frá sjómönnum til útgerðarmanna og þýddu í reynd a.m.k. 10–12% lækkun á umsömdum kjörum sjómanna frá því sem var. Og þrátt fyrir þær láglaunabætur, sem ákveðnar voru þá, hefur orðið stórfelld kjaraskerðing, ekki bara hjá þeim sem kannske mættu teljast til þeirra hærra launuðu, heldur líka hjá þeim lægst launuðu í hópi launþega. Það er talið að bein kjaraskerðing á mánuði yfir tímabilið okt.–des. sé tæplega 4 þús. kr. á hverjum einasta mánuði hjá manni með innan við 40 þús. kr. mánaðartekjur. Enn heggur núv. hæstv. ríkisstj. í sama knérunn. Það var nokkuð fróðlegt að hlýða á ræðu hv. 9. þm. Reykv. hér áðan, þegar hann var að rifja upp það sem varast bæri þegar verið er að framkvæma aðgerðir til lausnar efnahagsvanda, þ.e.a.s. ef þær aðgerðir ættu að hafa einhvern tilgang. Það hefur óneitanlega minnt hv. 8. þm. Reykv. á þær leiðir sem farnar voru á 12 ára skeiði viðreisnarstjórnarinnar, því tímabili þegar þessir hv. þm. báðir tveir voru í stjórnarsamstarfi, því að hann, hv. 8. þm. Reykv., greip einmitt fram í og spurði: „Kannast þm. eitthvað við þessar leiðir?“ Enda er það svo; og það held ég að öllum hljóti að veru orðið ljóst eftir það sem nú hefur gerst, að núv. hæstv. ríkisstj. virðist ætla að fylgja dyggilega í kjölfar þeirrar efnahagsstefnu sem hér réð ríkjum um 12 ára skeið undir kjörorðinu „viðreisn“, - efnahagsstefnu sem varð þess valdandi og verður þess valdandi, verði henni beitt, að hætt er við að heilir landshlutar skaðist meina eða minna og verði eins og þeir voru í tíð viðreisnar og verði, ef fram heldur sem horfir í tíð núv. ríkisstj., gersamlega sveltir og vanræktir að því er varðar eðlilega uppbyggingu og nauðsynlega uppbyggingu sem þar þarf að vera. Við erum þeirrar skoðunar að gengisfelling við þær aðstæður, sem nú ríkja í þjóðfélaginu, verki álíka og að olíu sé skvett á eld. Það kæmi mér ekki á óvart, eftir að hafa hugleitt þessi mál og hlýtt á forsvarsmenn þeirra atvinnugreina í landinu sem talið er að verið sé að bjarga, að það mundu ekki líða 5, ekki 6 mánuðir til næstu gengisfellingar, - það kæmi mér ekki á óvart þó að slík ráðstöfun ætti sér stað innan 3 mánaða, eins og mál standa og horfa í dag. Eftir þá stórkostlegu kjaraskerðingu sem átt hefur sér stað í tíð núv. ríkisstj. hjá láglaunafólki í landinu, þá hélt ég að það væri ekki á bætandi með áframhaldandi kjaraskerðingu og það ekkert lítilli og áfram haldið að höggva í þann knérunn sem síst skyldi, vitandi að hvert einasta verkalýðsfélag í landinu, hvort sem er um að ræða verkalýðsfélag eða sjómannafélag, er með lausa kjarasamninga og stendur nú í samningaviðræðum, bæði við vinnuveitendur og ríkisvald. Það er augljóst mál, að gengisfelling við þessar kringumstæður greiðir ekki fyrir því að eðlilegir og sanngjarnir samningar að því er varðar láglaunafólkið fyrst og fremst fáist eftir það sem nú hefur gerst. Meira að segja einn af helstu talsmönnum útgerðarmanna í landinu, form. Landssambands ísl. útvegsmanna, lýsti því yfir í dag, síðari hluta dags, að allur sá vandi sem útgerðin hefði staðið frammi fyrir áður en gengisfellingin átti sér stað verði óleystur að henni lokinni. Það er því ljóst að einhverjar aðrar ráðstafanir hljóta að fylgja í kjölfar þess sem nú hefur gerst. Um þær ráðstafanir er að sjálfsögðu ekkert hægt að fullyrða og verður ekki gert fyrr en þær sjá dagsins ljós. En ekki kæmi mér á óvart þó að innan ekki langs tíma sæju launþegar í landinu fram á ráðstafanir sem væru þess eðlis að þær gætu leitt til styrjaldar á vinnumarkaðnum. Ég held, hvað sem öllu áliti forustuliðs Framsfl. líður og hvað sem öllu áliti hæstv. ríkisstj, líður um það að sterk ríkisstj. sé við völd á Íslandi, þá ætti hún að hafa hugað að því, sem á eftir kemur við álíka ráðstöfun sem þessa, og líka að huga að því, sem á undan er gengið af hennar eigin völdum. Það liggur ótvírætt fyrir að núv. hæstv. viðskrh. hefur lýst því yfir að sá vandi, sem nú er við að glíma, hafi stórkostlega vaxið frá því hæstv. núv. ríkisstj. tók við völdum. Nei, öllum ætti að vera ljóst, ekki síst þeim sem fengist hafa við stjórn efnahagsmála um langt árabil, að gengisfelling eða gengisfellingar upp á 35–40% á hálfu ári geta varla leitt til neins góðs í stjórn efnahagsmála eins og málum hefur verið háttað. Mín síðustu orð, a.m.k. að þessu sinni, skulu vera þau að við í SF erum andvígir þeirri efnahagsstefnu sem núv. ríkisstj. hefur fylgt og virðist ætla að fylgja, við erum andvígir þeirri gengisfellingarstefnu sem hún virðist hafa sett sér að leiðarljósi.



Herra forseti. Ég satt að segja ætlaði ekki að koma hér upp í ræðustól í kvöld til að halda uppi vörn fyrir hæstv. ríkisstj., heldur frekar til að finna að við hana. En þar sem fyrri ræðumenn hér í kvöld hafa nokkuð haft á orði fyrri ríkisstj. og að mér finnst heldur ódrengilega vegið að núv. ríkisstj., þá get ég ekki varist því að hafa nokkur orð þar um. Það mátti að sjálfsögðu heyra á hv. síðasta ræðumanni að hann hefur, eins og ég á framundan; verið til lækninga að undanförnu og bítur fast saman tönnum, þótt gleymst hafi að setja í hann hljóðkútinn eins og við óskuðum eftir hér í þingdeild, En skrýtið er það þegar þessi þm., sem var einn aðal- og snarpasti stuðningsmaður fyrri ríkisstj., fer að tala um að skvetta olíu á eld og bera saman tvær gengislækkanir. Fyrri gengislækkunin, sem núv. ríkisstj. hefur staðið að, var til þess að betrumbæta það ástand sem þá hafði skapast, m.a. vegna aðgerða þessa hv. þm. Það, sem nú er verið að gera, er að koma á móti hinu stórversnandi viðskiptaástandi sem Ísland á í við aðrar þjóðir, minnkandi afla, lækkandi verðlagi og öðru þess háttar, sem ég þykist ekki þurfa að hafa frekari orð um við jafnskynsaman bolvíking og þann sem hér talaði áðan. Hitt skal viðumkennt, að ég hef til skamms tíma talið að leið þessi, gengislækkunarleiðin, væri hin versta leið sem farin væri. Það var ekki fyrr en nú fyrir nokkrum dögum, að lagðar voru fyrir okkur þm. staðreyndir þessa alvarlega máls og ég gat ekki annað en viðurkennt að við verðum að fara, a.m.k. að hluta, þessa leið. En ég er hins vegar ekki enn sammála ríkisstj. um það að við þurfum að stíga svona stórt spor, heldur eigum við þrátt fyrir þau orð, sem hv. form. þingfl. Alþfl. lét hér falla í kvöld, að fara blandaða leið, og reyndar mun það vera skoðun hv. form. Alþb. líka, eftir því hvernig skilja má hann hverju sinni sem hann talar. Hann er einn þeirra manna sem geta talað með tungum tveim hvenær sem hann kemur hér upp í ræðustól. En þar á ég að sjálfsögðu við hv. þm. Lúðvík Jósepsson, og hefur þó líklega sjaldan verið skynsamlegri ræða af honum flutt en einmitt nú í kvöld. Hann bent á hin mörgu stóru vandamál sem sjávarútvegurinn á við að stríða um þessar mundir og reyndar fleiri aðilar. Það sem bæði ég og aðrir, sem hér hafa talað í kvöld, verða að benda á í sambandi við það frv. sem hér liggur fyrir, um leið og nauðsyn aðgerða er viðurkennd, er sú staðreynd að ekki liggur enn þá fyrir neitt um það hvað á að koma til hliðar með þessu frv. Hvernig á að koma á móti fátæka fólkinu í landinu? Hvernig á að koma á móti hinum sjúku, öldruðu og öryrkjum? Hvernig eigum við að koma einu sinni enn á móti þeim mönnum, sem mest hefur verið gengið á, sjómannastéttinni? Það hefur ekkert legið fyrir um það nú í dag í sambandi við þetta frv. Á að vega enn í sama knérunn og gert var í haust? Ég segi nei, það mun aldrei ganga. Og þegar talað er um að ná samstöðu og samningum við íslenska launþegahreyfingu, þá er það fyrsta stigið til þess að það muni ekki nást, ef svo verður gert. Hins vegar segi ég ekki að ef hæstv. ríkisstj. býður upp á samninga við sjómannastéttina um þetta mjög erfiða atriði, sem er þeirra helgi réttur, sem er samningurinn við gagnaðilann, þótt gagnaðilinn; útgerðarmennirnir vilji hverju sinni komast fram hjá þessu samningsatriði sínu þegar þeir geta og þá með hjálp löggjafans, að ef hægt verður að semja um þetta, þá tel ég vel farið. En það kostar líka samninga, það kostar tilboð og það verða engir samningar gerðir nema tilboð liggi fyrir. Það þekkja allir sem til samninga ganga. Auk þess, um leið og þeir verða e.t.v. að gefa eitthvað eftir, þá hlýtur það að verða grundvallarkrafa þeirra að það verði einhverjir aðrir sem gefa eftir líka og kannske þá fyrst og fremst þeir sem hafa alltaf sífelldan hagnað af því að gengisfelling er framkvæmd. Er það tryggt í væntanlegum ráðstöfunum ríkisstj? Ég spyr. Við lásum í blöðum í gær að landbúnaðurinn kvartar nú yfir því að áburðarverð hækki um á annan milljarð. Við vitum að það mun koma inn í búvöruverð. Ef við ættum að leysa þann vanda er þeir kvarta um, að þeir fái ekki fé til niðurgreiðslu, ef við ættum að leysa þann vanda á sama hátt og lagt hefur verið til og gert við sjómenn á undanförnum árum, þá ættu bændur sjálfir að leggja saman og borga þetta niður. Það er hin rétta leið fyrir þá. Auðvitað geta launþegar ekki og munu ekki þola að hún fari óbreytt út í búvöruverð, sú verðlagshækkun sem nú mun dynja yfir ásamt öðrum verðhækkunum eða enn ein óðaverðbólguholskeflan. Það er það, sem ég hef haft á móti í sambandi við gengisfellingu. En við þetta verðum við að horfast í augu, og það kemur auðvitað fyrst og fremst niður á launþegum þessa lands. Hitt er líka rétt, sem fram hefur komið hjá málsvörum ríkisstj., að gengisfellingin mun fyrst ná tilgangi sínum í því að við munum fá áfram afgreiðslu á bensíni og olíu erlendis og neysluvörum til þjóðarinnar, en eins og er verðum við að telja okkur gjaldþrota. Það er ekki eingöngu vegna versnandi viðskiptakjara á síðustu 5 mánuðum heldur þeirrar þróunar sem skapaðist í tíð fyrrv. ríkisstj. Það verður hv. bolvíkingur að viðurkenna líka. Það er auðvitað hárrétt, sem kom fram hjá hv. þm. Lúðvík Jósepssyni, að það er ekki nóg að tala um það að við náum flotanum frá bryggju, sem ég þó efast að náist, miðað við núverandi aðstæður, nema samningum verði náð við sjómenn og reyndar fleiri aðila og þá kannske fiskverkunarfólk um leið. Við verðum að fá hreinar og skýrar yfirlýsingar um að það kerfi, sem nú gildir fyrir flotann, verði skorið upp, vátryggingakerfið, þar sem sterkur grunur leikur á um að viðgerðir og viðhald að þó nokkuð miklu leyti falli undir, í stað hreinna trygginga við slys og annað þess háttar, það sé borgað þar í gegnum. Þetta kerfi verður að breytast. Sjálfsábyrgð útgerðarmanna verður að vera miklu meiri en er í dag. Sama gildir auðvitað um olíukostnaðinn, þegar útgerðarmaður eða skipstjóri þarf að borga tæpar 6 kr. fyrir olíulítrann; sem á raunverulega að kosta nær 17 kr., getur kannske sparað 3–4 lítra á því að spara sér of mikla keyrslu á síðustu einni til tveim mílunum. Það verður að veita þeim nokkurt aðhald í því að þeir misnoti þetta ekki. Svona er auðvitað um allar opinberar greiðslur og uppbætur sem við búum við, að við eigum alltaf von á misnotkun á þessu sviði og við verðum að veita mönnunum sjálfum meira aðhald en nú er í sambandi við a.m.k. þessi tvö atriði og reyndar mörg fleiri. Þetta kannske stangast á hjá mér í sambandi við tryggingarnar á skipunum sjálfum, vegna þess að ég hef oft gert ítrekaðar kröfur til þess að tryggingar verði borgaðar hins vegar úr sameiginlegum sjóði eða af hinu opinbera þegar mannslíf eru annars vegar, og ég tel það síst þýðingarminna en þegar skipsskrokkurinn á í hlut. Þess vegna held ég mig enn þá við þá skoðun mína. Síðustu ræðumenn hafa mörg orð haft um það að þessi ríkisstj. hafi nú aftur gripið til gengislækkunar. Og ég segi: því miður hefur hún gripið til þess. Ég hef tekið það fram líka, að ég tel þó skömminni skárra að fara þá leið en þá sem lá fyrir í þeim till. sem þingflokkarnir fengu að sjá áður en þessi leið var valin, þótt ég hins vegar haldi að ráðh. hafi jafnvel verið búnir að velja þessa leið áður en til þess kom að við fengum þar um að fjalla. Samt sem áður vil ég beina því til núv. hæstv. ríkisstj. að hún athugi vel sinn gang í sambandi við álagningu beinna skatta á þjóðina samfara þessum ósköpum sem nú er verið að gera. Og jafnvel þótt við yrðum að byggja eitt frystihús og aðra verksmiðju í Neskaupstað, þá skulum við ekki vera að leggja á varanlegan skatt. Hví má ekki ríkisstj. hlusta á till., sem kom fram í síðustu ríkisstj. frá þáv. hæstv. forsrh., að taka upp skyldusparnað? Hví var ekki hægt á síðasta hausti að verja þá kaup almennings með því að leggja á skyldusparnað? Það átti ekki að taka hann af öllum aðilum þjóðfélagsins. Það mátti byrja nokkru fyrir ofan láglaunauppbætur og taka svo hlutfallslega vaxandi upp í hæstu tekjur. Þá hef ég grun um að við hefðum ekki lent í því kaupæði sem við lentum í á síðustu mánuðum. Og ég bendi enn á þessa leið til þess að losna við beina skatta. Við erum þá ekki að leggja skatt á fólkið, en það lánar þjóðfélaginu í heild þessa peninga meðan við erum að komast út úr ríkjandi örðugleikum. Ef við trúum ekki á að við komumst út úr þessum örðugleikum á næstu missirum, þá skulum við undirbúa það að við fellum gengið að nýju eftir 9–11 mánuði. En ég hef þá trú að fiskverðið muni hækka á erlendum markaði á næstu missirum þótt engin batavon sé í dag, en þangað til það verður skulum við helst skulda þjóðinni. Mín till. til hæstv, forsrh. var fyrir nokkrum dögum að við gerðum það á þann hátt að við lánuðum verðjöfnunarsjóðum: sjávarútvegsins þetta fé og þá auðvitað með litlum vöxtum, en hins vegar gæti ríkissjóður þá hlaupið undir að nokkru leyti, en þegar svo verðhækkun yrði erlendis byrjuðu verðjöfnunarsjóðirnir að borga almenningi þessa fjárhæð. Ég sé ekkert að því að fara þessa leið í stað beinnar skattheimtu, og ég tel hana ólíkt geðslegri leið en að fara í stórfellda gengisfellingu sem þýðir almenna verðhækkun, óðaverðbólgu í þjóðfélaginu, nema þar verði komið mjög hart á móti, sem við eigum eftir að sjá í till. ríkisstj. Ég hef fyrir hönd þeirra samtaka, sem ég starfa í utan þings, sjómannasamtaka, sent ríkisstj. ákveðna till., án þess að við höfum nokkuð vikið til baka um þær kröfur sem sjómannasamtökin hafa gert, og ég veit að þau standa við það boð, sem þau hafa líka látið þar fram koma um að reyna að leita efnislegrar lausnar á þeim vanda sem við búum við, um leið og þau bentu á ákveðnar leiðir. Ég skal fúslega viðurkenna að þær ábendingar koma ekki nema að litlu leyti á móti þeim vanda, sem síðar hefur komið í ljós að er fyrir hendi. En hæstv. forsrh. hefur boðið það að hann vilji heils hugar rétta fram höndina á móti þeim atvinnustéttum, sem nú búa við það að vera með lausa samninga og verða þyngst fyrir barðinu á þeim aðgerðum, sem nú er verið að gera, og hafa orðið. Og vegna þess að þeir tveir ráðh., sem ég hef mesta trú á, hafa með þetta gera, hann og sjútvrh., þá vænti ég þess að við fáum að sjá innan skamms eitthvað af þessum till. þeirra og reyndar annarra ráðh. líka, sem eiga að fjalla um vandamálið í heild og koma með till. til lausnar hinum ýmiss konar vanda sem skapast af gengisfellingunni sjálfri. Það eru ekki aðeins þessir tveir ráðh., heldur og öll ríkisstj. sem auðvitað verður að vera sammála þar um. Ég sagði það í byrjun að ég harmaði að þessi leið hefði verið farin, þótt ég viðurkenni að það hefði þurft að fara hana að nokkru. En ég segi enn: við skulum ekki fara svona djúpt í þetta, við skulum reyna að leysa þetta með samhliða aðgerðum,. Við skulum reyna að taka þetta inn með sparnaði þjóðarinnar, með öðrum aðgerðum og með því, sem ég tel mikilverðast og hér var bent á af hv. þm. Austf., Lúðvík Jósepssyni, að skera á hjá útgerðinni, því að útgerðarmenn eru ekki heilagar kýr í þessu þjóðfélagi frekar en íslensk bændastétt, - og hafðu það, Sverrir Hermannsson!



Herra forseti. Ég vek athygli þingheims á því að sá maður, sem lauk hér máli sínu með þeim orðum: „Og hafðu það, Sverrir Hermannsson,“ - sá maður sem lýsti ástandinu þannig, að hann teldi þjóðina nú gjaldþrota eftir setu núv. ríkisstj., - sá maður sem sagði: „Ég veit ekki meir,“ - sá maður sem spurði: ,,Hvað um verkalýðshreyfinguna?“ - sá maður sem sagði: „Hvaða ósköp eru að gerast?“ - sá maður sem sagðist mótmæla þeim fyrirætlunum ríkisstj. að leggja á nýja skatta, - sá maður sem sagði: „Afleiðingarnar af þeim aðgerðum, sem nú er verið að tilkynna, eru óðaverðbólga í þjóðfélaginu,“ - þessi maður, hv. 8. þm. Reykv., er þm. kjörinn hingað á Alþ. af Sjálfstæðisfl. Þetta er dæmi um þá upplausn sem nú ríkir í stjórnarherbúðunum. Þetta er dæmi um það ósamkomulag sem nú ríkir milli stjórnarflokkanna. Þetta er dæmi um það að jafnvel stuðningsmenn ríkisstj., sem fylgja verkalýðshreyfingunni að málum, gera sér nú ljóst hvað er að gerast. Þetta er dæmi um skoðanir Péturs Sigurðssonar, „og hafðu það, Sverrir Hermannsson.“ Þetta er í annað skiptið á tæpum 5 mánuðum sem núv. ríkisstj. leggur til alvarlegrar atlögu við lífskjör almennings í þessu landi. Þetta er í annað skiptið á innan við hálfu ári sem til gengisfellingar er gripið. Og hvaða tími er valinn til þess að grípa til þessara ráðstafana? Það er valinn sá tími þegar verkalýðshreyfingin stendur í samningaviðræðum við hæstv. ríkisstj. til þess að reyna að rétta hlut sinn frá síðustu árásum hæstv. ríkisstj. á almenning og launþega í þessu landi. Við eigum að baki ár með 50% verðbólgu. Við eigum að baki ár með 36% kjaraskerðingu. Verkalýðshreyfingin hefur komið að máli við ríkisstj. og viljað semja við hana um einhverjar bætur fyrir þessa árás ríkisstj. Verkalýðshreyfingin hefur boðið hæstv. ríkisstj. samstöðu, hún hefur boðið henni samkomulag, hún hefur rétt fram hönd sína á móti hæstv. ríkisstj. til þess að reyna að ná einhverju samkomulagi við hana um aðgerðir. Stjórnarandstaðan hefur gert það líka. Fyrir tveimur dögum var tilkynnt hér á Alþ., að stjórnarandstaðan væri reiðubúin til samningaviðræðna við ríkisstj. um hvernig eigi að leysa málið. En hvert er það svar sem hæstv. ríkisstj. gefur í kvöld? Það er hnefahögg í andlit verkalýðshreyfingarinnar í landinu. Það er hnefahögg í andlit stjórnarandstöðunnar. Það er tilkynning um enn eina nýja árás á lífskjör almennings í þessu landi. Hún hefur tilboð stjórnarandstöðunnar að engu. Hún hefur tilboð verkalýðshreyfingarinnar að engu. Hún svarar með hnefahöggi í garð almennings í landinu. Það er hennar svar við tilboði verkalýðshreyfingarinnar, við tilboði stjórnarandstöðunnar um að reyna að taka þessi mál til sameiginlegrar úrlausnar með hæstv. ríkisstj. Allt frá því, að núv. hæstv. ríkisstj. var mynduð hafa ráðh. hennar og aðrir málsvarar haft þungar áhyggjur af afkomu atvinnuveganna í þessu landi, afkomu forstjóranna, afkomu fyrirtækjanna. En það hefur verið minni áhyggjur að merkja á hæstv. ríkisstj. og málsvörum hennar fyrir afkomu heimila launþega í landinu. Morgunblaðið hefur ekki talað um það, Morgunblaðið hefur ekki haft áhyggjur af afkomu launþegafjörskyldnanna, Morgunblaðið hefur ekki haft áhyggjur af afkomu verkafólks, sjómanna og annarra launþegafjölskyldna. Nei, það hefur rætt um afkomu atvinnuveganna, um vanda fyrirtækjanna, um vandamál forstjóranna. Ný ríkisstj. í þessu landi hefur hafið til valda nýja stétt, stétt forstjóranna, stétt fjármagnseigendanna. Þar ná Framsfl. og Sjálfstfl. saman. En þeir hafa gleymt annarri stétt manna. Þeir hafa gleymt öldruðum, þeir hafa gleymt öryrkjum, þeir hafa gleymt sjúkum, þeir hafa gleymt láglaunafólki, á sama tíma og þeir hafa staðið að yfir 50% verðbólgu á einu ári, yfir 36% kjararýrnun á einu ári. Þegar verkalýðshreyfingin réttir fram hönd sína og býður samstarf um að leita að lausn vandans, þá svarar ríkisstj. tveimur dögum síðar með nýrri áskorun, með nýrri ögrun, með nýrri árás á þessar stéttir. Það hefur verið tekið hér fram, m.a. af hv. 8. þm. Reykv., Pétri Sigurðssyni, sem kjörinn var á Alþ. fyrir Sjálfstfl. í síðustu kosningum, að þessi ríkisstj. hafi enga heildarstefnu mótað. Hún hefur starfað meira en hálft ár, en allan þann tíma hafa aðgerðir hennar einkennst af smáskammtalækningum. Hæstv. ráðh. sem hér sitja - og er bara einn eftir nú - eru skottulæknar í íslenskum efnahagsmálum. Það er mikið rætt um það af hæstv. ríkisstj. að atvinnureksturinn á Íslandi, fyrirtækin, forstjórarnir, þeir séu sjúkir. Hæstv. ríkisstj. lítur á sig sem einkahjúkrunarkonu þessara forréttindastétta. Og hvernig á að koma sjúklingnum til heilsu? Það á að beita bíldnum, beita skurðarhnífnum á blóðæðar almennings í landinu. Það er búið að gera það í hálft ár og það er verið að gera það enn. Það á að taka almenningi blóð til þess að veita því blóði inn í sjúkar æðar atvinnurekstrarins í landinu sem ríkisstj. segir nú að hangi á heljarþröminni. Bíldurinn skal brýndur, kutinn skal skerptur, almenningur skal skorinn. Það er ekki furða þó að Morgunblaðið æpi daglega: skera, skera, niður, niður, hausa, eins og slátrari á blóðvelli, Og hverja á að skera, skera? Hverjir skulu niður, niður? Hverja skal hausa, hausa? Það er almenningur í landinu. Það eru launþegarnir. Þetta er hróp Morgunblaðsins. Það á að skera af launþegum í landinu allar þær kjarabætur sem þeir hafa unnið sér á umliðnum árum. Það á að skera sjúkrasjóðina, það á að skera atvinnuleysistryggingarnar, það á að skera af launþegum í landinu allar félagslegar réttarbætur sem þeir hafa unnið sér á umliðnum árum. Sá er boðskapur Morgunblaðsins. Það er von að hæstv. ríkisstj. hvessi nú bíldinn einu sinni enn. Þeir hæstv. ráðh., sem í dag hafa tekið ákvörðun um að gera enn nýja atlögu að almenningi í landinu, gera sér það e.t.v. ekki ljóst, - og hlusta þú nú, Sverrir Hermannsson, eins og hv. þm. Pétur Sigurðsson sagði hér áðan, - að láglaunafólkið í landinu hefur 34 þús. kr. í laun fyrir dagvinnu. Samkv. útreikningum um hvað venjuleg meðalfjölskylda á Íslandi þarf að hafa til að framfleyta sér þarf sú fjölskylda að hafa 75 þús. kr. Og ég spyr hæstv. ríkisstj.: Hvar á verkafólkið, sem nú er verið að segja upp í Keflavík, að ná þessum 40 þús. sem það vantar til þess að lifa mannsæmandi lífi? Hvar á fátækt iðnverkafólk í Reykjavik að ná þessum 40 þús., sem það vantar til að lifa mannsæmandi lifi? Ég spurði um þetta í sjónvarpsþætti fyrir viku. Þá spurði ég hæstv. sjútvrh.: „Það hefur verið tilkynnt af atvinnurekendum í Keflavík að nú stæðu yfir uppsagnir á öllu láglaunafólki sem starfaði við fiskiðjuver í Keflavík. Hvað ætlar þú að gera? Hverju ætlar þú að svara þessu fólki?“ spurði ég hæstv. sjútvrh. Og hvert er svarið? 20% gengislækkun. Það er svarið, sem fiskverkafólkið í Keflavík fær frá hæstv. sjútvrh. og hæstv. sjútvrh. og hæstv. ríkisstj. Það var svarið sem hæstv. ríkisstj. gaf. Það var svarið sem hv. 8. þm. Reykv., Pétur Sigurðsson,fékk áðan og gerði það að verkum að hann er hlaupinn úr þingsalnum. Það er svarið sem þessi hv. þm. gat ekki lengur undir setið og flýði því af þingi. Okkur hefur verið sagt að afkoma sjávarútvegsins væri slöpp, fyrirtækin, forstjórarnir í sjávarútvegi væru að leggja upp laupana. Það hafa verið gerðir meðaltalsútreikningar á þessu sem eiga að sýna að allt sé í kaldakoli í sjávarútveginum, einasta leiðin sé sú að taka enn nýjan skatt af launþegum þessa lands og flytja hann yfir til fyrirtækja og forstjóra í sjávarútvegi. Ég og Alþfl. neitum að viðurkenna þessar niðurstöður. Við neitum að fallast á að þær séu réttar. Hvers vegna neitum við því? Vegna þess einfaldlega að við vitum það, eins og almenningur í landinu veit það, að þetta eru ekki réttar tölur. Það má vel vera að út af fyrir sig sé þetta rétt niðurstaða þegar reiknað er út frá þeim forsendum, sem gefnar eru. En við vitum það, t.d. vestfirðingar, að afkoma útgerðarfyrirtækja og fiskvinnslustöðva á Vestfjörðum er ekki svona. Vestfirðingar kunna að reka útgerðarfyrirtæki. Þeir sýna ekki svona afkomu. Og við neitum að trúa því, við neitum að samþykkja það og við neitum að styðja það að alþýða landsins sé skattlögð fyrir forstjóra og framkvæmdastjóra sem ekki kunna að reka sín fyrirtæki. Ég neita því að það sé lagður skattur á launþega til þess að tryggja hallalausan rekstur útgerðarfyrirtækis, sem rekur bíl og bifreið útgerðareigandans. Ég neita því að alþýða Íslands og launþegar á Íslandi séu skattlagðir til þess að mæta hallarekstri útgerðar sem rekur eiginkonu forstjórans. Ég neita því að almenningur á Íslandi sé skattlagður til þess að mæta halla útgerðarfyrirtækis sem rekur börn forstjórans. Ég neita því að almenningur á Íslandi sé skattlagður til að mæta halla útgerðarfyrirtækis sem rekur heimili útgerðarforstjórans. Ég neita þessu. Þetta er spilling. Þarna þarf að skera upp. Hæstv. ríkisstj. hefur hvesst sinn bíld. Hún hefur brýnt sinn kuta. Hún ætlar að leggja almenning í landinu á höggstokkinn. En ég segi við hæstv. ríkisstj.! „Legg þú þessi útgerðarfyrirtæki á þitt skurðarbretti. Skerðu burt þessa meinsemd, skerðu burt þetta krabbameinsæxli. Íslenskir launþegar ætla ekki að borga rekstrarkostnað af bifreið útgerðarforstjórans. Þeir ætla ekki að borga rekstrarkostnað af eiginkonu útgerðarforstjórans. Þeir ætla ekki að borga rekstrarkostnað af börnum útgerðarforstjórans. Og þeir ætla ekki heldur að borga rekstrarkostnað af því sem útgerðarforstjórinn og hans famelía borðar.

En útfararkostnaðinn?

Ekki heldur útfararkostnaðinn, Sverrir Hermannsson. Ef hv. þm. bregður við þetta og er farinn að hugsa til sinnar eigin útfarar ef ríkisstj. gerði slíka skurðaðgerð, þá skal ég taka það sérstaklega fram að ég ætlast ekki heldur til þess að alþýðan í landinu borgi útfararkostnaðinn. Á fyrstu sjö dögum þessarar hæstv. ríkisstj. færði hún 7 þús. millj. kr. frá launþegum á Íslandi yfir til atvinnufyrirtækjanna, yfir til forstjóranna, yfir til forréttindastéttanna í þessu landi. Drottinn allsherjar, þegar hann skapaði heiminn, tók sér frí á 7. degi. En hæstv. ríkisstj. lét sér ekki nægja að starfa 6 daga að slíku verkefni, hún starfaði 7. daginn líka til þess að ná 1000 millj. kr. í viðbót af almenningi og flytja þær til forstjóranna. Nú eru nýir 7 dagar að renna upp. Nú á enn á ný að skera, gera uppskurð á alþýðu þessa lands. Nú á enn á ný að flytja stórfjármuni frá almenningi, frá almennum launþegum, yfir til fyrirtækjanna, yfir til forstjóranna sem þessi hæstv. ríkisstj. var mynduð utan um. Þessi hæstv. ríkisstj. var mynduð á atkvæðum fólksins um hagsmuni forstjóranna, og um þá ætlar hún að standa vörð nú, eins og fram hefur komið. Það er oft sagt að þessi hæstv. ríkisstj. sé sterk stjórn. Það er sagt að hún eigi marga þm. Það er rétt. Hún á marga þm. Hún á t.d. þm. eins og hv. 8. þm. Reykv., Pétur Sigurðsson, sem hljóp út úr þessari hv.d. fyrir skömmu. Betra væri ef hún ætti fleiri slíka þm. En þó að hæstv. ríkisstj. eigi marga þm., þó að hæstv. ríkisstj. þurfi ekki að vera hrædd um meiri hl. sinn hér á Alþ., þá þarf hún kannske að vera hrædd um annað. Þá þarf hún kannske að vera hrædd við það, hvernig íslenskir sjómenn svara, íslensk verkalýðshreyfing, hvernig íslensk launþegasamtök svara því hnefahöggi, sem þau hafa fengíð í dag frá þessari hæstv. ríkisstj. Það hefur engin heildarstefna enn verið mótuð í efnahagsmálunum af þeirri ríkisstj. sem enn situr. Óráðsían og sukkið er enn þá jafngegndarlaust og á tímum hæstv. síðustu ríkisstj. Það er enn sama sukkið, enn sama stjórnleysið. Ef ríkisstj. kann ekki að stjórna landinu, ef ríkisstj. hlustar ekki á rödd fólksins, þá ber alþm. skylda til að hlusta eftir þeim röddum. Fólkið krefst þess að landinu sé stjórnað í samráði við Alþ., en ekki látið reka á reiðanum, eins og gert hefur verið undanfarna mánuði og allur almenningur hefur undrast. Það krefst þess að ríkisstj., sem telur sig sterka stjórn, sýni það með því að stjórna landinu, en ekki halda áfram sömu óráðsíunni og sama sukkinu og fyrrv. stjórn hefur gert sig seka um. Hvar ætti að byrja? Það er talað um það að nú þurfi að fara að skera niður. Í kjölfar þess að skera niður kaup, í kjölfar þess að skera niður kjör almennings í landinu, sjómanna, verkamanna, aldraðra, öryrkja og annars láglaunafólks, hyggst ríkisstj, nú skera niður þau fjárlög sem hún var að samþ. fyrir nokkrum vikum á hæstv. Alþ. Hún ber það á borð fyrir þingheim og þjóðina að þegar hún samþ. þessi fjárl. hafi hún ekki vitað hvað í vændum var. Hver trúir því? Hver trúir því, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki vitað það í lok desembermánaðar hvaða ástand mundi koma upp í þjóðarbúskapnum í byrjun janúarmánaðar eða í lok janúarmánaðar? Ég trúi því ekki, þm. trúa því ekki og þjóðin trúir því ekki. Það sem ríkisstj. var að gera í des. var að svindla fjárl. í gegnum Alþ. gegn betri vitund, og nú tilkynnir hún að nú eigi að skera fjárl. niður. Nú er hún þegar byrjuð á niðurskurðinum. Um leið og búið er að taka almenning af höggstokknum og niðurskurðarbrettinu á að leggja fjárl. þar á. Og hvað á að skera niður? Að sjálfsögðu aðeins eitt. Það á að skera niður þær framkvæmdir sem gagnast landsmönnum. Það á að draga áfram úr framkvæmdum sem eitthvað skilja eftir sig fyrir landsfólkið, eins og gert var við afgreiðslu fjárl. síðast. En það á ekki að skera það niður sem ríkisstj. skar ekki niður í fjárlagaafgreiðslunni í lok desembermánaðar, það á ekki að skera niður eyðsluútgjöld ríkissjóðs sem ekkert skilja eftir sig fyrir almenning í landinu. Það á ekki að skera niður sukkið og óráðsíuna. Það á ekki að koma í veg fyrir að 3 hv. þm, hlaupi burt af Alþ. á ríkisins kostnað til að sækja ómerkilega ráðstefnu úti í heimi, eins og gert hefur verið nú undanfarnar vikur. Það á ekki að koma í veg fyrir svona sukk. Nei, það á að ráðast að framkvæmdunum sem eitthvað skilja eftir sig fyrir fólkið í landinu og þar á að skera niður. Ég segi, og ég held að margir taki undir það með mér: Nú er nóg komið. Hafi ríkisstj. ekki þroska til að ganga á undan og gera eins og form. Alþfl. lýsti yfir: spara, spara og aftur spara, ekki í framkvæmdum, heldur í sukki og óhófi, þá ber Alþ. að taka frumkvæðið úr höndum hennar, þá ber okkur þm. að sjá svo til að almenningur í landinu hafi okkur ekki að skotspæni fyrir okkar eigin eyðslu, fyrir okkar eigin útgjöld af almannafé. Þá eigum við að taka frumkvæðið, ganga til móts við fólkið sem við erum að biðja um að spari, og sýna í verki vilja okkar til þess með því að spara sjálfir.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka til máls við þessa 1. umr., en ástæðan til þess að ég er kominn hér er sú, að ég hef verið að bíða í kvöld eftir sérstakri ræðu. Ég hef verið að bíða eftir því að hæstv. viðskrh. talaði við 1. umr. þessa frv. Þetta er frv. sem snertir hann alveg sérstaklega. Hæstv. ráðh. fer með viðskiptamál, hann fer einnig með yfirstjórn bankamála, yfirstjórn þess banka sem lagði til í dag að gengið yrði lækkað um 20%. Hann fer einnig með yfirstjórn gjaldeyrissjóðsins. Mér finnst að þessi hæstv. ráðh. geti ekki undan því komist að koma hér í ræðustól við 1. umr, þessa máls og gera grein fyrir ástæðunum fyrir því að hann stendur að þeim aðgerðum sem ákveðnar hafa verið hér í dag, og það er raunar enn þá meiri ástæða til að hann geri það vegna þess að hann er form. Framsfl., annars flokksins sem stendur að þessari ríkisstj., og það er á vitorði allrar þjóðarinnar, að um það hefur orðið mjög hörð deila milli þessara tveggja stjórnarflokka hvernig ætti að leysa þau vandamál sem þjóðin stendur frammi fyrir. Það liggur fyrir í dag að Framsfl. hefur verið svínbeygður undir stefnu Sjálfstfl. í þessu máli. Þess vegna finnst mér að bæði við alþm. og þjóðin öll eigi heimtingu á því að heyra hæstv. viðskrh., form. Framsfl., gera grein fyrir afstöðu sinni til þessa máls og til þeirrar þróunar sem leitt hefur til þessara málaloka núna. Hæstv. viðskrh. hefur sannarlega átt hlut að þessu máli alla tíð síðan núv. ríkisstj var mynduð. Það voru gerðar ráðstafanir í sept. sem áttu að hafa heillavænleg áhrif á þróunina, bæði koma í veg fyrir verðbólgu og koma í veg fyrir að gjaldeyrissjóður okkar hyrfi að fullu og öllu, eins og spáð hafði verið. Það var á ábyrgð þessa hæstv. ráðh., form. Framsfl., að reyna að sjá til þess að gjaldeyriseign okkar yrði ekki sólundað. Þetta gerðist samt mánuð eftir mánuð eftir að núv. ríkisstj. var mynduð. Það gerðist í sept., okt., nóv. og des. Þessa tvo síðustu mánuði ársins var hér meira kaupæði en nokkru sinni hefur verið á Íslandi vegna þess að þjóðin var öll í óvissu um framtíðina og menn töldu að þeir yrðu að koma fjármunum sínum í eitthvert verðmæti sem hefði varanlegt gildi. Og það gerðist á þessum tíma að heildsalarnir óðu í gjaldeyrissjóðinn og fluttu inn langt umfram þessa gífurlegu eftirspurn. Þeir fluttu inn 2000 bila umfram það sem þjóðin óskaði eftir á síðasta ári, og voru óskir hennar þó ekkert smáræði. Það voru fylltar allar birgðaskemmur í landinu af vörum, og þær hrukku ekki til, vörurnar hrúguðust upp fyrir utan vöruskemmurnar og hafa legið þar undir skemmdum. Á þessum mánuðum var sólundað milljónum kr., einum 4 milljörðum kr. umfram það sem ríkisstj. spáði í sept. að mundi gerast á árinu. Með þessu hlýtur hæstv. viðskrh. að hafa fylgst. En hann greip ekki til neinna ráðstafana, og ég vænti þess að hæstv. ráðh. geri grein fyrir því hér, hvers vegna hann lét þessa þróun gerast án þess að taka til sinna ráða til þess að stöðva þessa óhóflegu og óhemjulega gjaldeyrissóun? Það var skylda hans sem ráðh. að bregðast þarna við. Og þessi hæstv. ráðh. er þá orðinn dálitið ólíkur því, sem ég þekkti hann meðan við unnum saman í ríkisstj., ef hann hefur ekki haft vilja til að gera þetta. En hvers vegna var ekkert gert? Ég spyr að því. Hæstv. viðskrh. hélt síðan ræðu í janúarmánuði þegar búið var að eyða gjaldeyrissjóðnum, og þá dró hann upp dökka mynd af ástandinu. Það hefur áður verið minnst á þessa ræðu hér og menn hafa sagt að hæstv. ráðh. hafi sagt satt frá. Hæstv. ráðh. kom hér upp í ræðustól til að svara gagnrýni á þessa ræðu með einfaldri spurningu: Hvenær eiga ráðh. að segja satt og hvenær ekki? spurði hæstv. ráðh. Ráðh. eiga alltaf að segja satt. En það nægir ekki að ráðh. segi satt. Ráðh. sitja í ráðherrastólum til að framkvæma stefnu, og þegar hæstv. ráðh. lét orðin nægja í janúarmánuði var hann í raun og veru að vara við alla þá sem gátu búið sig undir að verða fyrir áföllum af völdum gengislækkunar eða einhverrar annarrar slíkrar ákvörðunar. Þetta er það, sem hefur verið að gerast undanfarnar vikur. Við vitum það ákaflega vel. Eignamenn hafa staðið í alls konar fjárplógsstarfsemi til þess að styrkja aðstöðu sína gagnvart gengislækkun eða einhverjum öðrum slíkum ráðstöfunum, vegna þess að þessi ræða hæstv. ráðh., þessi sanna ræða, varð eins og aðvörun, vegna þess að það var ekki gert neitt í margar víkur þar á eftir. Þess vegna tæmdist gjaldeyrissjóðurinn gjörsamlega, þannig að við höfum núna síðustu vikurnar lifað á einum saman neyslulánum. Mér finnst það vera skylda hæstv. viðskrh. að skýra það einnig út hvers vegna hann stóð þannig að málum. Ég held líka að það væri ráð fyrir hæstv. viðskrh. að vera dálítið hreinskilinn núna. Ég held að allir, sem hafa fylgst með hans málflutningi að undanförnu, viti, að þessi hæstv. ráðh. vildi fara aðrar leiðir en gengislækkun. Hann hefur margsinnis að undanförnu rifjað upp frv. sem lagt var fram hér á þingi fyrir tæpu ári og við stóðum báðir að. Hæstv. ráðh. hefur talað um þær ráðstafanir, sem þar voru lagðar til, eins og þær ráðstafanir sem sjálfsagt hafi verið að gera, og það var ekki gengislækkun í þeim till. En hvernig stendur þá á því að hæstv. viðskrh. hleypur brott frá þessum till. sem kjósendur kusu hann til þess að fylgja fast eftir í kosningunum í fyrra? Hvernig stendur á því að hann beygir sig og gerir allt annað en hann þóttist vilja gera? Ég vænti þess, að menn hafi tekið eftir því að umskiptin urðu þegar hæstv. forsrh. kom úr utanlandsferð sinni. Þá var það fyrsta verk blaðamanna að spyrja um efnahagsvandann á Íslandi og svar hans var afskaplega einfalt: Hér má ekki hefta á neinn hátt frelsi kaupsýslumanna. Það er heilög regla, það má ekki gera neitt til þess að hefta þetta skefjalausa frelsi. Og eftir að hæstv. forsrh. var kominn heim hefur hæstv. viðskrh. verið að hverfa frá þeim meginreglum, sem hann hefur haldið fram að hann vildi framfylgja með störfum sínum í ríkisstj. Ég held að það væri ærin ástæða til þess að hæstv. ráðh. gerði hreinskilningslega grein fyrir ágreiningnum, sem verið hefur milli Sjálfstfl. og Framsfl. um þessi mál. Ég held að það væri líka mjög þarflegt fyrir hann og forustu Framsfl. Ég get sannfært hæstv. ráðh. um það að allur þorrinn af kjósendum Framsóknar er agndofa yfir þeirri þróun sem nú hefur orðið. En fyrst ég er farinn að spyrja hæstv. ráðh. og ég geri mér vonir um að hann muni koma hér og gera grein fyrir þeim hlutum sem ég bið hann að gera grein fyrir, þá er best að ég spyrji hann um dálítið meira. Það frv., sem hér liggur fyrir, fjallar einvörðungu um tæknileg atriði í sambandi við gengislækkunina. En það hefur tíðkast að það hafi verið lögð fram frv. með miklu víðtækari atriðum í. Þar af er eitt atriðið, sem snertir þennan hæstv. ráðh. alveg sérstaklega, og það er atriðið með verslunarálagningu. Gengislækkun gerir það að verkum að innflutningsverð á öllum vörum hækkar um 25%. Innflytjendur hafa álagningu sína í prósentum af innkaupsverði, þannig að ef sú prósenta héldist óbreytt mundu tekjur þeirra hækka um 25% í krónutölu á sama tíma og verið er að skerða kjör alls launafólks og á þungbærastan hátt kjör þess fólks sem hefur bágust kjör fyrir. Ég vil spyrja hæstv. ráðh. um hvort ekki komi ákvæði í frv. um að taka á þessu viðfangsefni, og í því sambandi held ég að væri ástæða til þess að taka á fleiru. Við vitum allir að við höfum orðið fyrir mjög miklum búsifjum vegna erlendra verðhækkana, og þetta eru búsifjar sem menn segja að verði að leggjast á þjóðina alla, eins og vissulega er verið að gera, á næsta óréttlátan hátt að vísu. En það er hópur manna sem ekki hefur orðið fyrir búsifjum af þessum sökum, og það eru einmitt innflytjendurnir. Þeir fá álagningu sína í prósentum, eins og ég sagði, þ.e.a.s. þegar varan hækkar erlendis, þá hækkar ágóði þeirra, og þarna hefur ekki verið um að ræða neinar smáræðishækkanir. Ég skal taka dæmi af sykri. Sykur hefur núna á síðustu árum sexfaldast í verði. Ársneysla íslendinga af sykri kostaði 1972 milli 200 og 300 millj. Miðað við sykurverðið eins og það er núna kostar ársneysla íslendinga 1 600–1 800 millj. Á árinu 1972 var álagning á sykri í heildsölu og smásölu 80 millj. kr. Árið 1974 var álagning í smásölu og heildsölu á ársgrundvelli 250 millj. kr., hafði hækkað úr 80 millj. í 250 millj. Og ef við miðum við verðið eins og það er núna, - við vitum ekkert um hvort það helst svona hátt allt árið, - en ef við reiknum með því að það héldist allt árið, þá yrði þessi álagning í heildsölu og smásölu hvorki meira né minna en 600 millj. kr., hún hefði hækkað um 520 millj. kr. frá árinn 1972 og þessu ættu innflytjendur að stinga í eigin vasa á sama tíma og sagt er við þjóðina að hún verði að taka á sig byrðarnar af erlendri verðbólgu. Það eru æðimargar matarholur af þessu tagi sem ég hygg að hæstv. viðskrh. gæti skyggnst í, ef hann hefði áhuga á, og þar væri hægt að leysa æðimargan vanda sem nú er reynt að velta yfir á þá sem minnsta hafa burðina í þjóðfélaginu. Og fyrst ég er farinn að spyrja hæstv. ráðh., þá kemst ég ekki hjá því að spyrja hann um eitt atriði í viðbót, sem raunar hefur verið vikið að áður í þessum umr., og það er grein sem birtist í Morgunblaðinu í dag eftir einn af helstu forustumönnum Framsfl., Gunnar Guðbjartsson, form. Stéttarsambands bænda. Þetta er einhver, - ja, ég veit ekki hvaða lýsingu ég á að nota um slíka grein, hún er svo furðuleg, hún kemur upp um svo annarlegt hugarfar að manni hrýs hugur við að lesa ritsmið af þessu tagi. En þarna er um að ræða mann sem hefur slíka stöðu innan Framsfl. og í stéttarsamtökum bænda að við eigum heimtingu á að vita hvort nánustu samverkamenn hans eru sömu skoðunar og kemur fram í greininni hjá honum. Þar er um að ræða skoðanir sem vissulega hafa verið túlkaðar af fleiri aðilum. Það er rétt, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að það var talað um það mjög digurbarkalega í forustugrein Morgunblaðsins fyrir nokkrum dögum að það þyrfti að höggva í spað og skera þau félagslegu réttindi sem verkafólk hefur áunnið sér í sambandi við kaupgjaldssamninga sína, þ.e.a.s. svokölluð launatengd gjöld, sem renna m.a. til orlofs, til atvinnuleysistryggingasjóðs, til slysatrygginga og sjúkratrygginga, til sjúkrasjóða verkalýðsfélaganna, til orlofsheimila og til annarra hliðstæðra félagslegra verkefna. Morgunblaðið sagði: Þetta á að höggva í spað, þetta á að skera, - og þetta er einmitt fyrsti liðurinn í grein Gunnars Guðbjartssonar. Hann segir, ef hann hefði völd: „Fyrst ákvæði ég að fella niður þau 15 launatengdu gjöld sem nú hvíla á atvinnuvegunum og eru 45–50% álag á launin. Síðan mundi ég ákveða hækkun kauptryggingar til sjómanna og hækkun launa til launþega í landi u.þ.b. 16–20%. Hver einstaklingur yrði sjálfur að kaupa sér tryggingar.“ Það á að fella niður hið félagslega tryggingakerfi, en það á að taka upp það ameríska kerfi, að hver einstaklingur geti keypt sér tryggingu, þ.e.a.s. ef hann hefur efni á því. Og áfram: „Hætt verði að greiða hærra kaup fyrir svokallaða eftirvinnu.“ Og annar liður: „Vinnulöggjöfinni yrði breytt“ Og síðar: „Þegar sérstakir erfiðleikar sækja á þjóðarbúskapinn eins og nú er, þá yrðu verkföll bönnuð 1–2 ár í senn og allir skyldir að hlíta gerðardómi, eins og bændur og opinberir starfsmenn gera og hafa gert lengi. Þeir launþegar, sem ekki vildu hlíta þessu, yrðu sendir til dvalar í Rússlandi eða Kína.“ Þetta er formaður Stéttarsambands bænda, sem er að lýsa skoðunum sínum í Morgunblaðinu, einn nánasti samverkamaður hæstv. ráðh.  Og enn stendur hér: „Þjóðin þarf að auka sparnað. Ríkið og sveitarfélögin verða líka að spara. Stærstu útgjöld ríkisins eru til tryggingamála og menntamála. Þar verður því að ráðast á garðinn svo að sparnaði verði við komið.“ Það á að skera niður framkvæmdir í tryggingamálum og í menntamálum samkv. þessari kröfu. Svo kemur áfram: „Lengja verður vinnuvikuna í um það bil 50 klukkustundir og fækka fólki í þessum stofnunum og ríkiskerfinu yfirleitt.“ Þessar stofnanir eru þær stofnanir, sem heyra undir heilbr.- og trmrn. og menntmrn. Það á að fækka læknum, það á að fækka hjúkrunarkonum, það á að fækka öðru starfsfólki á sjúkrahúsum og það á að fækka kennurum. Þannig á að framkvæma sparnað. Og áfram: „Vinnusiðgæði verður að batna. Þeir, sem mæta illa í vinnu, eiga að tapa réttindum, svo sem rétti til tryggingabóta og lífeyris.“ Það er eins og maðurinn sé að tala um eitthvert þrælahaldaraþjóðfélag, en ekki þjóðfélag frjálsra manna. En þetta er einn af leiðtogum Framsfl., æðsti maðurinn í Stéttarsambandi bænda. Hætt verði að gefa með börnum á dagheimilum og hætt verði að veita skattfríðindi vegna vinnu giftra kvenna utan heimila. Þjóðfélagið á ekki að þurfa að bera útgjöld af slíku. Barnaheimili á helst að leggja niður nema fyrir þá sem hafa svo mikil efni að þeir geti greitt þar fullt gjald. Það á að koma í veg fyrir að lágtekjukonur, sem þurfa lífsnauðsynlega að vinna utan heimila, geti vistað börn sin á slíkum stofnunum. Ég ætla ekki að vitna lengur í þetta, en mér finnst þessi grein vera til marks um ákaflega ískyggileg viðhorf sem hafa verið að magnast eftir að núv. ríkisstj. var mynduð. Það eru viðhorf hins svartasta afturhalds, ekki aðeins á sviði kaupgjaldsmála, heldur einnig á sviði félagsmála og menntamála. Þessi viðhorf eru nú látin í ljós á miklu ósvífnari hátt en nokkurn tíma fyrr, og ég er ákaflega hræddur um að þessi viðhorf geti orðið ríkjandi ef skynsamari menn í báðum stjórnarflokkunum halda ekki aftur af ofstækismönnum af þessu tagi. Ég held, að það þurfi að hreinsa andrúmsloftið hvað þetta snertir gersamlega. Mér finnst að við eigum heimtingu á því að fá um það vitneskju sama dag og þessi grein birtist; hvort form. Framsfl., flokksbróðir Gunnars Guðbjartssonar og samverkamaður hans, er sömu skoðunar og hann eða hvort hann fordæmir ásamt mér skrif af þessu tagi.



Herra forseti. Ríkisstj. hefur af eðlilegum ástæðum áhuga á því að koma þessu frv., sem hér liggur fyrir, sem fyrst til n., og þess vegna hafði ég ekki ætlað mér að taka þátt í þessum umr. sem hér fara fram. Ég ætla nú að reyna að spara mér það að taka mjög almennan þátt í þeim. En þar sem hv. þm. Magnús Kjartansson langar nú svo mikið til þess að heyra í mér, þá get ég nú ekki verið að valda honum vonbrigðum. Ég skal nú reyna að svara þessum spurningum hans nokkurn veginn útúrdúralaust, þó að ég gæti talað dálítið lengra mál um þau efni sem hann hreyfði. Og þá ætla ég að byrja á niðurlaginu og svara þeirri spurningu sem hann beindi til mín varðandi afstöðu mína til greinar Gunnars Guðbjartssonar í Morgunblaðinu. Í þessari grein Gunnars Guðbjartssonar tekur hann alveg skýrt fram að þarna sé um sínar persónulegu skoðanir að ræða, hann skrifi þar ekki í nafni neinna samtaka, hvorki þeirra stéttarsamtaka, sem hann er form. fyrir, og ekki heldur í nafni Framsfl. Og ég get svarað þeirri spurningu afdráttarlaust hvort ég sé sammála þeim skoðunum, sem settar eru fram í grein Gunnars Guðbjartssonar, á þá lund að það er ég ekki, og það eru ekki skoðanir Framsfl. Og nú vona ég að hv. þm. Magnús Kjartansson sofi betur í nótt en ella. Hitt er svo annað mál, sem er alvarlegra og okkur kannske greinir á um. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar að það eigi hver maður rétt á því að láta í ljós skoðanir sínar, hverjar svo sem þær eru, hvort sem þær eru skynsamlegar eða óskynsamlegar, hvort sem þær eru fjarstæðukenndar eða ekki. Þannig er það í okkar þjóðfélagi og hefur verið, og það er eitt mesta aðalsmerkið á okkar þjóðfélagi. Þannig er það því miður ekki í öllum þjóðfélögum. En ég veit af eigin reynslu og játningu hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar að þessi regla um skoðanafrelsi hefur verið í heiðri höfð í Þjóðviljanum. Þar birtust æ ofan í æ á vinstristjórnarárunum greinar, sem Magnús Kjartansson vildi hvítþvo sig af og hefði nánast getað sagt eins og einn góður maður sagði áður, að byssurnar færu stundum að skjóta sjálfar. Gunnar Guðbjartsson á vissulega rétt á því að láta í ljós sínar persónulegu skoðanir, hverjar svo sem þær eru, eins og hver einasti íslendingur. Og ég verð að segja það, að það verða daprir dagar á Íslandi þegar og ef svo færi einhvern tíma að hver maður ætti ekki þennan rétt, já, jafnvel rétt til þess að standa uppi á strætum og gatnamótum og prédika eins og honum list. En nóg um það. Hins vegar fólst nokkuð hörð ádeila í ræðu hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar á mig fyrir mína stjórn á innflutnings- og gjaldeyrismálum þá mánuði sem ég hef farið með stjórn þeirra mála. Ég skal ekki biðjast undan neinni gagnrýni í því sambandi, og það má sjálfsagt gagnrýna ýmislegt í stjórn þessara mála. En hins vegar vil ég leiðrétta það sem hann sagði, að það hefði haldið áfram meira hófleysi í innflutningi eftir að ég tók við stjórn þessara mála en áður. Þetta er ekki rétt. Þetta er hægt að sanna með tölum þó að ég hafi þær ekki í höndunum hér. Það dró og hefur dregið, sem betur fer, aðeins úr innflutningi á síðustu mánuðum ársins og á því sem af er þessu ári. Og það voru líka gerðar vissar ráðstafanir til þess á síðustu mánuðum ársins að hafa áhrif í þá átt. Það var lagt á sérstakt innborgunargjald sem að vísu fór minnkandi á hverjum mánuði. En það er haldgóð skoðun þeirra manna, sem gerst þekkja, að þessi gjaldtaka hafi haft nokkur áhrif í þá átt að draga úr innflutningi, en ekki nægilega mikið miðað við þær aðstæður sem voru fyrir hendi. En ástæðan til þess að gjaldeyrisástandið hefur samt sem áður versnað á þessum tíma og versnað mjög er fyrst og fremst sú staðreynd, að sala og útflutningur á afurðum okkar hefur gengið miklu tregar þessa mánuði en áður. Það er fyrst og fremst ástæðan fyrir því, að þetta hefur breyst á þessa dapurlegu lund sem raun ber vitni. Enn fremur hefur það átt sinn þátt í þessu, að það eru mjög margar vörur sem við höfum flutt inn á þessum tíma sem hafa farið stöðugt hækkandi á þessu tímabili. En þó að það megi gagnrýna mig fyrir að hafa ekki tekið nógu skjótt hér í taumana, þá er þetta staðreyndin sem er fyrir hendi, að það er útflutningurinn sem brestur fremur en hitt að innflutningurinn hafi farið vaxandi þessa síðustu mánuði. Þegar það var sýnt að svo búið mátti ekki lengur standa og gjaldeyrissjóður var að kalla mátti uppurinn, þá tók ég í taumana með því ákvörðunarvaldi sem ég hef, sem ég veit að t.d. hv. þm. Lúðvík Jósepsson, fyrrv. viðskrh., veit að er nokkuð takmarkað. Þá ákvað ég að það skyldi tekið upp nýtt fyrirkomulag í afgreiðslu á gjaldeyrisyfirfærslum. Og síðan hefur því verið fylgt eða var fylgt á meðan gjaldeyrisdeildirnar voru opnar. Það var aðeins yfirfært fyrir skuldbindingum sem voru gjaldfallnar fyrir nauðsynlegum rekstrarvörum til útgerðar, fyrir nauðsynlegum hráefnum til iðnaðar og svo að vísu ferðamannagjaldeyri samkv. þeim reglum sem þar um gilda, en þó hert á því þannig að hann var ekki afhentur fyrr en farseðill var sýndur og þremur dögum fyrir brottför. Þetta hafði nokkrar afleiðingar. Þetta hafði nokkur áhrif í þá átt að takmarka gjaldeyriseyðsluna, þannig að á þeim dögum, sem þetta hefur gilt, hefur það þó ekki verið nema sem svarar 150 millj. á dag að meðaltali. Þar af voru 87 millj. vegna skuldbindinga og allra nauðsynlegustu rekstrarvara. En sem sagt, ég er ekkert að biðjast undan ábyrgð á þessu og það má gjarnan deila á mig í þessu sambandi. Ég álít að það hafi ekki mátt dragast lengur en raun ber vitni að skerast hér í leikinn og taka ákvarðanir og ef nokkuð er, þá sé það heldur of seint en of snemma. Hann beindi til mín spurningu, hvernig stæði á því að það væri ekki ákvæði í þessu frv. varðandi verslunarálagningu. Það er rétt, það er ekki í lögum en ég er búinn að gefa verðlagsstjóra og verðlagsnefnd fyrirmæli um hvernig þessu skuli hagað. Þessu verður hagað alveg nákvæmlega á sömu lund og við fyrri gengisfellingar, og ég veit að hv. þm. þekkir þá reglu varðandi álagningu sem þar um hefur gilt. Svo verð ég nú því miður tímans vegna að spara mér að ræða við hv. þm. meira að þessu sinni, þó að gaman væri að eiga við hann orðastað síðar þegar við höfum betri tíma. Ég ætla ekki heldur að fara út í ræður þær sem hér hafa verið fluttar, nema ég get ekki alveg virt að vettugi þau arð, sem hæstv. þm. Karvel Pálmason lét falla, úr því að ég er kominn hér í stólinn. Það er verst að hann er nú ekki viðstaddur. Sennilega hefur honum láðst að lesa ræðu þá sem hv. þm., staðgengill hans, Jón Baldvin Hannibalsson, hélt hér fyrir nokkrum dögum. En ég veit að hann mun gera það á næstunni og efa ekki að hann muni hafa gott af því. En það er nú oft þannig í sögum, að það er sagt frá einhverjum manni, þekktum í þorpinu sem náungarnir hafa gaman af og segja honum hitt og þetta. Þá er það segin saga að hann er hlaupinn með þetta út um borg og bý og farinn að þylja það upp. Þetta eru skemmtilegir menn, en trúgjarnir. Og þannig stendur á þessari sögu sem hann var að segja um að framsóknarþm. hefðu ekkert vitað um það í gær hvað yrði gert. Það hefur vafalaust einhver gamansamur framsóknarþm. skotið þessu að honum og hann hefur trúað því og hlaupið svo með það. En ég get sagt honum það, að Framsfl. tók ákvörðun í þessu máli á mánudag. Það liggur bókað í gerðabók og hann getur gengið úr skugga um það. Þetta er iðrunartíð og menn syngja gjarnan iðrunarsálma á þessum tíma, og það var ekki laust við það að mér fyndist ræða hv. þm. bera þess nokkur merki að hann væri í iðrunarhug og iðraðist sinna fyrri verka, af því að það er einhver skuggi á samviskunni hjá honum af að hafa fellt vinstri stjórnina. Hann ræddi þó ekki svo mjög um þann viðskilnað og ekki heldur það frv., sem við stóðum þá að, við hv. þm. Magnús Kjartansson og fleiri góðir menn, en Karvel ekki, heldur notaði það sem tylliástæðu til þess að flytja vantraust á ríkisstj. Nei, hann vék að stjórnarmyndunarviðræðum í sumar og rakti þá m.a. hvaða úrræði hans flokkur hefði bent á. Það var reyndar svo að þá var gengislækkun ekkert bannorð. Þá voru allir þeir, sem þátt tóku í vinstristjórnarviðræðum, sammála um að gengislækkun hlyti að koma til greina þó að það væri ágreiningur um það og gæti verið skiptar skoðanir um hversu langt ætti að ganga. En hann sagðist vilja benda á þau úrræði sem þeir hefðu bent á í sumar. Þeir hefðu í fyrsta lagi bent á niðurfærsluleið, gengisfellingu hefðu þeir ekki viljað. Úttekt vildu þeir láta gera. Það var gerð allrækileg úttekt 1972. Þá voru valinkunnir menn settir í n. og skrifuðu mikla postillu og settu þar fram þrjá valkosti, og einn af þeim valkostum var svokölluð niðurfærsluleið. Og því er ekki að neita að það voru margir innan stjórnarflokkanna, sem að þeirri stjórn stóðu, sem höfðu augastað á þeirri leið. Þetta skeði, ef ég man rétt, skömmu fyrir áramótin 1972–1973. En þá var það einn flokkur sem skarst úr leik, einn flokkur sem heimtaði að gengið yrði fellt. Það var ekki krafa um niðurfærsluleið þá, það var krafa um gengisfellingu. Kannski var hún fyrst og fremst runnin undan rótum eins manns í þeim flokki, en hann var a.m.k. svo sterkur í þeim samtakahópi að raddir Samtakanna hljómuðu þá eftir það - aldrei þessu vant - í kór. Og þá var gengisfelling góð. Þetta er nú sagan um niðurfærsluna og gengisfellinguna. En niðurfærslu vildu þeir í sumar. En hvað var það, sem var eitt meginatriði í frv. fyrrv. stjórnar, ef það var ekki niðurfærsluleið? Það var einmitt um það, sem hv. þm. Karvel Pálmason var að tæpa á hér áðan, að jafna laun, en eitt ákvæði í því frv. var að taka af þá launahækkun fram yfir 20%, sem samið hafði veríð um, af launum sem fóru fram úr ákveðinni upphæð. En á vordögum s.l. gat hv. þm. ekki fallist á þetta, heldur flutti vantraust eða var þátttakandi í því að flytja vantraust á fyrrv. stjórn, þannig að það var ósköp lítið nýjabragð af þessu hjá honum. Þetta var gömul lumma frá fyrrv. stjórn, - gömul lumma sem hann vildi ekki renna niður þegar hún var ný. Og svo var það annað atriði sem þeir bentu á í þessum vinstristjórnarmyndunarviðræðum, þetta nýja, sem þeir vildu gera að skilyrði. Það var skyldusparnaður. Jahá, það var skyldusparnaður. En hvað var í frv. frá í vor? Þar var eitt ákvæði um skyldusparnað á hærri tekjur. Ég held að hann hafi farið niður fyrir þessa 1 millj. sem hv. þm. var að tala um. Svo skal ég ekki eyða fleiri orðum að honum. En ég skal í framhaldi af því, sem hefur komið fram almennt hjá stjórnarandstöðuræðumönnum, gera grein fyrir því, hvers vegna ég er með því að gera þá ráðstöfun sem nú hefur verið gerð, gengisfellingu, sem ég veit, að í raun og veru gerir aldrei neinn með glöðu geði, því að aldrei er gengisfelling ein út af fyrir sig neitt fagnaðarefni neinum manni. En ég held, að það hafi komið fram í þessum umr. að um eitt eru allir sammála, og það er þetta höfuðatriði að það sé meginmarkmiðið nú að reyna að stefna að fullri atvinnu og halda öllum framleiðslutækjum þjóðarinnar í gangi. Þegar ég geri það upp til hvaða úrræða á að grípa, þá met ég það hvaða úrræði er líklegast til þess að ná þessu markmiði. Og ég hef eftir vandlega skoðun metið það svo, að sú leið, sem hefur verið skoðuð, millifærsluleið mætti kalla hana, að leggja á álögur, afla tekna til þess að mæta þeirri fjárvöntun sem um er að tefla og jafnframt draga þá úr kaupgetu og takmarka með þeim hætti eftirspurn eftir gjaldeyri og svo jafnframt að fara leiðina að spara, að spara, draga úr, - ég hef sannfærst um að þessi leið, slík millifærsluleið, er um þær stærðir að hún er ekki fær, hún er ekki framkvæmanleg. Það mundi hver sem væri gefast upp á henni áður en komið væri á leiðarenda. Hitt er þó verra, að ég álít að ef hún væri farin, þá mundi hún leiða til samdráttar í atvinnulífi alveg óhjákvæmilega. Og þá kýs ég heldur að grípa til þessarar leiðar, gengisfellingarinnar, þó að henni fylgi stórir skuggar, af því að ég hef þó þá trú á henni samkv. líka fyrri reynslu, að hún muni verða viss innspýting í atvinnulífið þrátt fyrir allt og stuðla betur að því höfuðmarkmiði sem allir eru sammála um, að eigi að keppa að. Hitt er svo öllum jafnljóst, að gengislækkunin ein út af fyrir sig nægir ekki. Hún nægir ekki til þess t.d. að jafna viðskiptahalla á þessu ári. Ég álít líka að það sé í rauninni óframkvæmanlegt að gera það að fullu og öllu og við eigum ekki að ætla okkur það. Mér eru líka ljósir vissir agnúar á henni í sambandi við það að leysa úr vandræðum útgerðarinnar. En því hefur verið lýst yfir og það hefur verið samþykkt af stjórnarflokkunum að þessari ráðstöfun eigi að fylgja vissar hliðarráðstafanir. Það er auðvitað afsakanlegt og hægt að taka það gott og gilt hjá hv. þm. að þeir geti út af fyrir sig ekki og vilji ekki í stjórnarandstöðu taka afstöðu til þessarar gengisfellingar eða samþykkja hana, fyrr en þeir hafa séð og fengið að sjá hverjar hliðarráðstafanirnar eru. Hæstv. forsrh. hefur í sinni framsöguræðu nokkuð gert grein fyrir þeim, að vísu með almennum orðum, en það er í raun og veru ekki hægt að gera það á annan veg á þessu stigi. En hv. þm. Karvel Pálmason get ég huggað með því að ég er enn við sama heygarðshornið hvað skyldusparnað snertir. Það getur vel verið að hann eigi eftir að taka afstöðu til þess. Enginn veit það fyrr en á dynur. Við skulum sjá til. En það eru einmitt slíkar ráðstafanir sem þurfa að koma til viðbótar við þá gengisákvörðun sem hefur verið ákveðin, en þó auðvitað fyrst og fremst, eins og hæstv. forsrh. gerði alveg fullkomlega grein fyrir, að í sambandi við hana verður auðvitað fyrst og fremst - og það er meginatriðið - litið til þeirra sem versta hafa aðstöðuna, þeirra sem hafa notið jafnlaunabótanna, elli- og örorkulífeyrisþeganna, og þeirra hagur réttur eftir því sem unnt er, þannig að þeir bíði ekki skarðan hlut vegna þessarar ráðstöfunar.

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Aðeins fáein orð. Það var alveg óþarfi af hæstv. viðskrh. að gefa það í skyn að okkur greindi eitthvað á um það að allir ættu að hafa frelsi til þess að birta skoðanir sínar í blöðum. Ég hygg að hann viti það fullvel að þar hef ég nákvæmlega sömu skoðanir og hann, enda var ég ekki að gagnrýna það. Ég var hins vegar að vekja athygli á grein sem er birt í Morgunblaðinu í mjög merkum félagsskap. Það eru 4 menn sem er leitað álits hjá: Bragi Hannesson bankastjóri Iðnaðarbankans, titlaður svo í Morgunblaðinu, Davíð Scheving Thorsteinsson formaður Félags ísl. iðnrekenda, Gunnar Guðbjartsson formaður Stéttarsambands bænda og Þorvarður Elíasson framkvæmdastjóri Verslunarráðsins. Þeir eru beðnir að lýsa skoðunum sínum vegna þess að þeir eru í svo mikilvægum stöðum, og þeir eru að lýsa sínum persónulegu skoðunum að sjálfsögðu. Þeir eru ekki að vitna í neina samþykkt fyrir þessum skoðunum en þeir eru engu að síður kallaðir til vegna þess að þeir eru í þessum stöðum. Hæstv. viðskrh., formaður Framsfl., hefur oft sagt hér á þingi að skoðanir, sem hann hefur gert grein fyrir, væru haus persónulegu skoðanir, og mér finnst það ákaflega eðlilegt og sjálfsagt. Hins vegar hygg ég að menn í Framsfl. þekki viðhorf Ólafs Jóhannessonar það vel að þeir hafi treyst honum til þess að verða formaður flokksins vegna þess að þeir vita að einnig persónulegar skoðanir hans, sem hann hefur enga flokkssamþykkt fyrir, verða ekki til þess að varpa skugga á þann flokk, sem hann er í. En ég er hræddur um að þessar skoðanir Gunnars Guðbjartssonar komi ákaflega mörgum á óvart, bæði framsóknarmönnum og bændum, og ég held að það sé nauðsynlegt fyrir þá, sem taldir eru nánir samverkamenn Gunnars að gera hreint fyrir sínum dyrum um afstöðu sína til þeirra kenninga sem hann er að boða í Morgunblaðinu í dag. Ég gagnrýndi hæstv. viðskrh. fyrir það að hann hefði látið reka á reiðanum að því er gjaldeyrismálin snertir allt til loka, og hann nánast tók undir þetta, hann viðurkenndi þetta. En þetta er í sjálfu sér ákaflega alvarlegt mál. Þegar hæstv. ráðh. tók við störfum greindi hann frá því að hann og sérfræðingar hans áætluðu að viðskiptahallinn á árinu 1974 yrði 12.5 milljarðar. Þessi halli varð yfir 16 milljarða, 4 milljarðar umfram það sem spáð var í sept. Auðvitað hefur jafnnákvæmur og vinnusamur maður og hæstv. viðskrh. fylgst með þessu dag frá degi. Auðvitað bar honum skylda til að taka í taumana miklu fyrr en gert var. Það hefði verið miklu hægara að eiga við þennan vanda ef við hefðum ekki verið komnir í þessa furðulegu sjálfheldu að gjaldeyrisbankar þjóðarinnar væru að afgreiða neyslulán. Ef það hefði verið tekið á þessu, meðan enn þá var dálítil eign eftir í gjaldeyrisvarasjóðnum, og farið að fjalla um vandann þá, hefði verið auðveldara við hann að eiga. Þetta er ákaflega mikið andvaraleysi og ólíkt þessum hæstv. ráðh. að láta þannig reka á reiðanum. Og ég segi það eins og er, að ég þekki þennan ráðh. ekki sem sama mann og þann sem ég vann með í vinstri stjórninni, því að þar vildi hann sannarlega ekki halda á hlutunum á þennan hátt. Hæstv. ráðh. ætlaði um skeið að víkja sér undan því að svara því sem ég spurði hann fyrst og fremst um, að hann gerði grein fyrir því hvers vegna Framsfl. hefði látið beygja sig til þess að fallast á þessa gengislækkunarleið enda þótt öllum væri ljóst þangað til fyrir tiltölulega stuttum tíma að hæstv. viðskrh. beitti sér fyrir allt annarri leið. Hæstv. ráðh. segir nú að hann hafi komist að þeirri niðurstöðu - og ég skal ekki vefengja það - að sú millifærsluleið sem hann beitti sér fyrir, hafi verið of erfið, þunglamaleg, hann hafi ekki treyst sér til að fylgja henni til enda og þess vegna hafi hann fallist á þessa gengislækkun. En hann tók sérstaklega fram, að gengislækkunin væri aðeins hluti af lausninni. Og þá virðist mér að við séum að koma að því sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason vék að í ræðu fyrr í kvöld, að þessi efnahagslausn virðist vera ný helmingaskipti. Það er hluti af lausn Sjálfstfl, og hluti af lausn Framsfl. Ég verð að segja það, að á grautargerð af þessu tagi hef ég nú ekki mikla trú. Ég held að menn verði að vita hvert þeir eru að stefna til þess að geta tekið réttar ákvarðanir. En að ætla jafnvel að stefna í tvær gagnstæðar áttir í senn, það verður til þess að menn komast ekkert úr sporunum. Hæstv. ráðh. sagði að gengislækkunin mundi t.d. ekki duga til þess að ráða við vandann í gjaldeyrismálum. Það virðist eiga að grípa til einhverra annarra ráðstafana til þess að hafa tök á þeim vanda. Ég ætlast ekki til þess, að hæstv. ráðh. fari að gefa skýrslu um það hér núna. Hann hefur því miður gert of mikið að því að tala þannig að menn tóku það sem boðun aðgerða og reyndu að gera ráðstafanir til að vernda sig gegn þeim, eins og ég vék að áðan og hæstv. ráðh. minntist ekki á. Ekki ætla ég að fara út í það að svara fyrir hv. þm. Karvel Pálmason, hann er fullfær til þess. Hins vegar vil ég þó láta þess getið að það er rétt sem hæstv. viðskrh. sagði að það var tekin ákvörðun um það í þingflokki Framsfl. á mánudag að gefa ráðh. flokksins fullt umboð til þess að semja um þrjá valkosti. Þeir fengu fullt umboð til þess að semja um þrjá valkosti, og það voru býsna margir þm. Framsfl. sem komu til mín í dag og spurðu mig að því hvaða valkost ráðh. Framsfl. hefðu valið, og ég gat sagt þeim það.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka hér til máls aftur og heyrði því miður ekki allt það sem hæstv. viðskrh. mun hafa fjallað um og varðaði mig eða minn málflutning hér í kvöld. En ég held þó að ég hafi náð nokkrum hluta af því, kannske kjarnanum, en ég vil þó biðja hæstv. ráðh., ef ég hef tekið skakkt eftir eða ekki tekið eftir öllu, að hann leiðrétti það þá hér á eftir. Hann vék að því, eins og raunar var þrautspiluð plata allra frambjóðenda Framsfl. við kosningarnar á s.l. sumri, sennilega alls staðar á landinu, í hverju einasta kjördæmi, að það hefði verið ég fyrst og fremst sem hefði staðið að falli vinstri stjórnarinnar. Það er mér kærkomið tækifæri að fá að ræða þetta að gefnu tilefni hæstv. ráðh. sjálfs við hann hér. Ég ætlaði ekki að fara að efna hér til sérstakra umr. um þetta mál að fyrra bragði, en hæstv. ráðh. hefur sjálfur valið þann kostinn og ég skal verða til viðræðu við hann um þessi mál svo og önnur þau mál sem hér kann að bera á góma á þessari nóttu, jafnvel til morguns og lengur ef með þarf. Hver er sannleikurinn um að ég hafi fellt vinstri stjórnina? Það ætti að vera fróðlegt fyrir menn að rifja upp gang mála um það leyti sem þeir hlutir gerðust. Og það ætti hæstv viðskrh., formaður Framsfl. og oddviti þeirrar ríkisstj. sem mynduð var 1971, að festa sér í minni, ekki síst vegna þess að hann hvatti menn til þess sjálfur á þeim stjórnarárum að lesa málefnasamninginn helst kvölds og morgna. Hann hefði sjálfur átt að læra betur það sem í því plaggi stendur og varðar viðskipti og samráð við verkalýðshreyfinguna. En á því atriði strandaði samþykki okkar við því frv. sem hér um ræðir, um viðnám gegn verðbólgu. Það segir orðrétt í Ólafskveri, eins og menn kölluðu það þá, þar sem rætt er um kjaramál og efnahagsmál: „Hún (þ.e.a.s. ríkisstj.) mun leitast við að tryggja að hækkun verðlags hér á landi verði ekki meiri en í helstu nágranna- og viðskiptalöndum, og í því skyni (og taki menn nú eftir) mun hún beita aðgerðum í peninga- og fjárfestingarmálum og ströngu verðlagseftirliti. Til þess að ná þessu marki vill stjórnin hafa sem nánast (ekki samráð - það stendur ekki samráð, heldur) samstarf við verkalýðshreyfinguna.“ Það var þetta og fyrst og fremst þetta, sem við í SF töldum á þessum tíma að ætti að fullnægja sem skilyrði í stjórnarsamningi. Og það var þetta sem við vildum ekki fótumtroða og þverbrjóta, en forsrh. sjálfur beitti sér fyrir og vildi gera. Og í reynd var það þáv. hæstv. forsrh. sjálfur sem var búinn með vinnubrögðum sínum í þeirri ríkisstj. að stuðla að því að hún hafði ekki þingmeirihl. hér á Alþ. Það ætti honum að vera manna kunnugast um sjálfum. Ég hygg að í hvaða pólitískum flokki sem menn eru eða hvaða stjórnmálaskoðun sem menn hafa annars, þá hefði enginn einstaklingur, hvar í flokki sem hann hefði verið, tekið þeim vinnubrögðum með þökkum sem þáv. hæstv. forsrh. beitti sinn samráðh. í þeirri ríkisstj. Það var ekki aðeins móðgun við hann sem einstakling eða þann pólitíska flokk sem hann var fulltrúi fyrir, heldur og ekki síst fyrir þau launþegasamtök í landinu sem hann gegndi oddvitastörfum fyrir. Og það var þetta, vinnubrögð sjálfs forsrh., sem varð þess valdandi að slitnaði upp úr stjórnarsamstarfi sem til var stofnað 1971. Ég hygg að ef menn vilja á annað borð líta á þessi mál af raunsæi og hleypidómalaust þá hljóti menn að verða um það sammála að samstarfsaðilar, hvort sem er í ríkisstj. eða á öðrum vettvangi, verða að kunna að eiga venjuleg og eðlileg samskipti við sína samstarfsmenn. Þá vék hæstv. ráðh. að því að SF hefði ekki viljað niðurfærsluleiðina 1972, það haust, og það er rétt. Það verður að mínu áliti að beita aðgerðum í samræmi við þann vanda sem við er að glíma hverju sinni. Það eiga ekki alltaf við sömu aðgerðir varðandi lausn efnahagsmála. Það fer eftir ástandi í þjóðfélaginu hverju sinni. Það væri álíka vitlaus kenning að segja: alltaf gengisfelling eða alltaf niðurfærsla, eins og læknir ákvæði að beita sömu lækningaaðferðinni við hvaða sjúkdóm sem væri. Kannski vill hæstv. viðskrh. meina að slíkt sé eðlileg lausn mála, og sé það svo að hans áliti og annarra hæstv. ráðh. í núv. ríkisstj., þá er ekki við góðu að búast af stjórnvöldum sem nú ráða hér. Þá sagði hæstv. ráðh. að í því frv., sem hann lagði fram og lagði sinn höfuðmetnað í að bæri stimpil hans sjálfs og Framsfl. á árinu 1974, - það frv. sem hann lagði þá fram og var um viðnám gegn verðbólgu, - í því hefði verið í raun og veru um niðurfærsluleiðina að ræða. Það reyndi ekkert á það hvort Samtökin hefðu endanlega fylgt því eða ekki í sambandi við efnisafstöðu til málsins. Frumkrafa okkar var að staðið yrði við málefnasamninginn og haft yrði samráð og samstarf við verkalýðshreyfinguna, eins og heitið var, um lausn efnahagsmálanna. Það var frumskilyrðið. En því var neitað af hálfu forsrh. Það er því hann og hann einn sem ber ábyrgð á því að upp úr því stjórnarsamstarfi slitnaði. En við skulum líka líta til þeirra viðræðna sem fram fóru eftir kosningarnar á s.l. sumri. Hvar var viljinn þá hjá hæstv. forsrh., formanni Framsfl., til áframhaldandi vinstra samstarfs í landinu? Risti hann djúpt? Nei, hann risti ekki inn að hjartarótum hjá þáv. hæstv. forsrh. eða forustuliði Framsfl. almennt talað. Sú einstrengingslega afstaða formanns Framsfl. þá þess efnis að það kæmi ekki til mála að leita neins samráðs við verkalýðshreyfinguna um lausn efnahagsmálanna, hún varð auðvitað til þess að um áframhaldandi vinstra samstarf var alls ekki að ræða vegna þess að vitað var, það var komið fram, að krafa var uppi af hálfu Alþfl., jafnóskynsamleg og óhyggileg ákvörðun eins og hjá Framsfl., um að það væri skilyrðislaus krafa, ófrávíkjanlegt skilyrði, að fullt samráð væri haft við verkal.- hreyfinguna. Það eru því formaður Framsfl., forustan í þeim flokki, og forusta í Alþfl., sem bera á því höfuðábyrgð að ekki varð úr áframhaldandi myndun vinstri stjórnar á s.l. ári. Og hvað sem hæstv. viðskrh. segir og hvað sem hver annar segir úr forustuliði Framsfl., þá verður þetta ekki af þeim þvegið. Þetta hygg ég að sé öllum orðið ljóst og það þurfi engar vangaveltur, hvorki hæstv. viðskrh. né annarra, um það að það vantaði viljann hjá framsóknarforustunni til þess að halda áfram í vinstri stjórn. Hvað hefur orsakað þá ákvörðun, skal ég ekki fullyrða. Það má ýmsum getum að því leiða hver er valdur þess. Það skal ég ekki gera að sinni. En gefi hæstv. viðskrh. eða aðrir úr stjórnarliðinu tilefni til, þá verður kannske vikið að því síðar í þessum umr.