Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég þarf ekki að vera margorður um þetta frv. Það er shlj. frv., sem um langt árabil hafa verið flutt á hverju þingi um framlengingu á heimild ríkisstj. til að innheimta ýmis gjöld með viðauka. Þetta hefur jafnan verið látið gilda fyrir eitt ár í senn og er svo lagt til einnig í þetta sinn, að það gildi fyrir árið 1970. Hér er ekki um neinar breytingar að ræða og engin ný gjöld frá því, sem verið hefur og tel ég því ekki þörf að gera málið frekar að umtalsefni, en leyfi mér að leggja til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Svo sem hv. þdm. er kunnugt, er Framkvæmdasjóður Íslands arftaki Framkvæmdabanka Íslands. Í l. um Framkvæmdabanka Íslands hafði verið heimild um það, að bankinn mætti í vissum tilfellum aðstoða fyrirtæki með því að gerast beinn hluthafi í þeim. Það var að vísu alltaf gert ráð fyrir því, að það væri undantekningaratriði, er slíkt gerðist, en Alþ. hafði ekki talið það óeðlilegt á sínum tíma, að það ástand kynni að skapast, og með hliðsjón af hlutverki sjóðsins, að nauðsynlegt yrði - bæði vegna hagsmuna bankans og af öðrum þjóðfélagslegum ástæðum - að opna möguleika til að sjóðurinn gæti aðstoðað með beinum hlutafjárframlögum. Þetta ákvæði var ekki tekið upp í l. um Framkvæmdasjóð. Hins vegar hefur reynslan þegar sýnt, að það er mjög óhagkvæmt, að þetta heimildarákvæði sé þar ekki. Það hefur þegar komið fyrir, að Framkvæmdasjóður hefði talið knýjandi nauðsyn bera til að taka þátt í fyrirtæki í bili með þessum hætti, þ. e. a. s. að breyta hluta af sínum lánum vegna mikilvægs fyrirtækis í landinu, sem skuldaði sjóðnum eða Framkvæmdabankanum á sínum tíma allverulegar stofnfjárhæðir - veita þessu fyrirtæki aðstoð með því að breyta hluta af skuldum þessum í hlutafé, hvað sem síðar yrði. Fyrir þessu var í rauninni kannske næsta hæpin lagaheimild, er var byggð á því, að þetta var lán, sem veitt hafði verið á tímum Framkvæmdabankans. Þess vegna var talið gerlegt að gera þetta, þó að ekki væri bein lagaheimild fyrir hendi. Það sýnist hins vegar miklu eðlilegra, enda getur komið fyrir, að um slík tilfelli sé að ræða, þó að ég taki það skýrt fram, að hér hlýtur alltaf að verða að vera um alger undantekningarákvæði að ræða, þannig að ákvæði þetta verði túlkað mjög þröngt - þá þótti eðlilegt, að þessi heimild yrði einnig í l. um Framkvæmdasjóð Íslands. Það yrði þá á valdi stjórnar Framkvæmdasjóðsins, sem er þingkjörin stjórn, að ákveða um það hverju sinni, hvort fyrirtæki væri rekið af mikilvægri þjóðfélagslegri þýðingu eða hagsmunir sjóðsins þess eðlis af starfsemi þess, að það væri rétt að veita að einhverju leyti aðstoð í formi hlutafjár. Af þessum ástæðum er þetta frv. flutt, og eins og ég segi er í rauninni ekki um efnisbreytingu að ræða frá því, sem var varðandi Framkvæmdabankann. Hann hafði þessa heimild, en af einhverjum ástæðum hefur það fallið niður að veita Framkvæmdasjóðnum sambærilega heimild. Það er því lagt til, að þessi heimild verið veitt með þessu frv., sem hér liggur fyrir, og vænti ég, að hv. þdm. geti á það fallizt. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um málið nema tilefni gefist, en legg til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjhn., sem að sjálfsögðu getur þá fengið nánari upplýsingar um einstök atriði, sem kynni að verða þörf að athuga nánar í sambandi við framkvæmd málsins, ef til kæmi, að hv. Alþ. vildi á það fallast.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja umr. á þessu stigi um þetta frv. Það er ekki mikið að vöxtum eins og það kemur fyrir hér á þskj. Hins vegar hygg ég, að það megi ræða töluvert þetta mál og það geti skapað mjög víðtækt fordæmi að gefa stjórn Framkvæmdasjóðs slíka heimild, sem 1. gr. frv. gerir ráð fyrir, og þá verður mönnum á að spyrja: Geta ekki ýmsir aðrir stofnlánasjóðir atvinnuveganna óskað eftir að fá svipaða heimild sem þessa, og er þá ekki réttlátt, að þeir fái slíkar heimildir? Vil ég í því sambandi t. d. nefna Fiskveiðasjóð. Við getum nefnt stofnlánadeildina. Við getum jafnvel nefnt í þessu tilfelli Atvinnujöfnunarsjóð. Hann kemur í mörgum tilfellum með stofnlán til fyrirtækja, sem þurfa á endurskipulagningu að halda og eru þjóðþrifafyrirtæki. Ekki er rétt að fara nánar út í þessa sálma. Mér þætti t. d. mjög vænt um að heyra álit hæstv. fjmrh. á því hvað snertir t. d. Atvinnujöfnunarsjóð, hvort hann teldi ekki eðlilegt, að þessara heimilda væri leitað þar líka í breytingu á 4. um hann sem og aðra stofulánasjóði. Ég vænti þess, að sú hv. n., sem fær þetta mál til athugunar, athugi þetta mál mjög gaumgæfilega, því að ég tel, að hér geti verið um allvíðtækt fordæmi að ræða.



Herra forseti. Eins og fram kom í ræðu hv. seinasta ræðumanns, getur hér verið um mjög stórt og víðtækt mál að ræða - sem sagt það, hve langt skuli gengið í því að þjóðnýta einstök fyrirtæki að meira eða minna leyti. Hér er nefnilega opnuð heimild til þess, sem var reyndar í l. um Framkvæmdabanka á sínum tíma, að ríkisstofnun geti keypt hlutabréf í einstökum fyrirtækjum án þess að það sé nokkru nánar kveðið á um, hversu langt skuli gengið í þeim efnum. Ég get lýst því sem minni persónulegri skoðun, að ég tel að það geti átt við undir vissum kringumstæðum, að ríkið annist rekstur vissra fyrirtækja, eins og það gerir með Áburðarverksmiðjuna, Síldarverksmiðjur ríkisins og ýmis fleiri fyrirtæki, og einnig það, að ríkið geti verið meðeigandi að vissum fyrirtækjum, ef það þykir réttmætt. En mér finnst hins vegar, að hér sé um svo stór og veigamikil mál að ræða, að það sé mjög hæpið að leggja það á vald einstakra sjóða eða ríkisstofnana að ákveða, hve langt skuli gengið í þessum efnum hverju sinni. Það sé eðlilegast, að Alþ. sjálft fjalli um það og ákveði það, ef út á slíka braut er farið. Þess vegna tek ég undir það með hv. seinasta ræðumanni, að það þurfi að fara fram nokkuð ýtarleg athugun á því, með hvaða hætti þátttaka ríkisins eigi að vera í rekstri atvinnufyrirtækja, en það sé erfitt eða vafasamt að leggja það í vald einstakra sjóða eða sjóðsstjórna að ákveða, hve langt skuli gengið í þeim efnum Ég vildi í framhaldi af þessu beina fsp. til hæstv. ráðh.: Mér er ekki alveg ljóst, hvað átt er við í frv., þegar talað er um að veita Framkvæmdasjóði heimild til að breyta lánum í hlutafé. Eins og l. um Framkvæmdasjóð er nú háttað, er Framkvæmdasjóði ekki heimilt að veita lán nema til fjárveitingarsjóða eða fjárveitingarstofnana. Framkvæmdasjóður má ekki, eins og l. eru í dag, veita lán til einstakra fyrirtækja. Hitt er það, að Framkvæmdasjóður mun hafa tekið við ýmsum skuldum eða lánum, sem Framkvæmdabankinn á sínum tíma veitti einstökum fyrirtækjum. Ég vildi þess vegna spyrja hæstv. fjmrh. að því, hvort hér sé eingöngu átt við þau lán, sem Framkvæmdabankinn hafi veitt og Framkvæmdasjóður hefur tekið við, eða hvort hér sé stefnt að miklu víðtækari heimild, þannig að það megi að einhverju leyti breyta þeim lánum, sem Framkvæmdasjóður hefur veitt fjárfestingarstofnunum, í hlutafé vissra fyrirtækja. En það sést ekki fullkomlega á orðalagi frv., eins og það er nú, við hvaða lán er átt, - hvort það er eingöngu átt við þau lán, sem Framkvæmdabankinn hefur veitt, ellegar hvort þetta á einnig að ná til þeirra lána, sem Framkvæmdasjóður hefur veitt fjárfestingarsjóðum, og þeir svo endurlánað til vissra fyrirtækja. Þá er það sú heimild, sem hér er veitt, til að breyta lánum í hlutafé og leggja fram hlutafé. Hún er eingöngu bundin við endurskipulagning á fjárhag þjóðhagslega mikilvægra fyrirtækja. Manni sýnist, að samkv. þessu eigi hér eingöngu að vera um að ræða eldri fyrirtæki, sem af einhverjum ástæðum eiga í fjárhagslegum erfiðleikum, og þetta eigi að vera gert til þess að aðstoða þau í rekstrinum. Annars staðar er yfirleitt sá háttur á, þar sem eru slíkir sjóðir eða stofnanir eins og Framkvæmdasjóður og ríkið telur rétt að gerast aðili eða meðeigandi að fyrirtækjum, þá er það fyrst og fremst bundið við ný fyrirtæki en ekki gömul. Manni virðist, að þetta frv. beri þess merki, að hér sé fyrst og fremst um það að ræða að bjarga einhverjum gömlum fyrirtækjum, en ekki að eiga þátt í því, að ný fyrirtæki rísi á legg, þar sem einstaklingar treysta sér ekki til að hafa forystu um reksturinn. Hæstv. ráðh. minntist á það, að Framkvæmdasjóður hefði, þó að bein lagaheimild hefði ekki verið fyrir hendi, farið inn á þá braut, sem frv. gerir ráð fyrir við endurreisn vissra fyrirtækja eða viss fyrirtækis. Ég hefði áhuga á að vita, hvort hæstv. ráðh. gæti upplýst það, hvaða fyrirtæki væri hér um að ræða, og eins hvort þetta frv. væri kannske flutt vegna þess, að það væri í ráði að veita einhverjum öðrum fyrirtækjum slíka fyrirgreiðslu. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri að þessu sinni, en ég tek undir það aftur með hv. 4. þm. Vestf., að ég held, að hér sé um mál að ræða, sem þurfi vandlega athugun Alþ., áður en endanlega er frá því gengið.



Herra forseti. Mig langar til þess að gefa hér upplýsingar um það, hvernig þessi mál voru hugsuð, þegar Framkvæmdabankinn var stofnaður og hvernig þau ákvæði voru í Framkvæmdabankal., sem lutu að sumu leyti að þessu efni, sem hér er tekið til meðferðar í frv. Ég vil fyrst rifja það upp, að þegar Framkvæmdabankinn var settur á fót, lágu til þess þær ástæður, að lánafyrirgreiðsla var orðin geysilega mikil í fjmrn. Ráðuneytið var orðið eins konar fjárfestingarbanki, sem hafði forgöngu um lánsútveganir og ríkissjóður lánaði þau lán út aftur. Þetta var orðinn stórfelldur liður í búskapnum og það þótti ekki heppilegt að hafa þetta inni í ráðun. Í annan stað kom það til, að landið hafði eignazt svokallaðan Mótvirðissjóð, sem var æði mikið fjármagn, sem komið hafði inn vegna Marshallaðstoðarinnar og hafði verið lánað að nokkru út, en átti að sjálfsögðu að koma inn aftur. Þótti nauðsynlegt að gera ráðstafanir til þess, að þetta fé yrði ekki undir neinum kringumstæðum eyðslufé, heldur yrði notað til útlána aftur og aftur þannig, að það gæti verið hringrás til stuðnings framkvæmdum með þjóðinni. Það þótti þá ekki skynsamlegt að sameina í einum banka seðlaútgáfuna og milligöngu um fjárfestingarlánin og fjárfestingarstarfsemina, og því var það ráð tekið að setja upp Framkvæmdabankann. Jafnframt kom inn í þetta sérskoðun ýmissa, sem að þessu stóðu, að það ætti í raun og veru að vera til á vegum ríkisins einhver stofnun, sem hefði forystu í atvinnumálum, meiri en áður hafði verið. Framkvæmdabankanum var þess vegna ætlað eftir l. að hafa vissa forystu um frumkvæði ríkisins í atvinnulífinu og stuðning við að koma nýjum atvinnufyrirtækjum á fót, ekki aðeins með lánum, heldur var þar opnaður möguleiki til þess, að ríkið gæti átt hlut í nýjum atvinnufyrirtækjum. Það er orðað svo í Framkvæmdabankal.: að kaupa ný hlutabréf í fyrirtækjum, sem gagnleg eru þjóðarbúskapnum og arðvænleg að dómi bankastjórnarinnar. Og þó að það sé ekki fortakslaust, að þarna sé átt við ný hlutabréf, þá var allur rökstuðningurinn fyrir þessu sá, að hér var gert ráð fyrir, að þessi stofnun gæti átt hlut að því að koma af stað nýjum atvinnurekstri með þessu móti, með þessari þátttöku af opinberri hálfu. Til að skýra þetta betur vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa nokkrar málsgreinar úr Framkvæmdabankal., sem hljóða þannig: „8. Að hafa samvinnu við einkaaðila, sem ráðast í arðvænlegar framkvæmdir og veita þeim fyrirgreiðslu. 9. Að annast rannsóknir í sambandi við fjárfestingarþörf atvinnuveganna. 10. Að greiða fyrir gagnlegum nýjungum í framkvæmdum og atvinnurekstri. 11. Að greiða fyrir atvinnuframkvæmdum á þeim stöðum, er skortir framleiðslutæki, en hafa skilyrði til framleiðslu.“ Þetta var forystuhlutverk, sem Framkvæmdabankanum var ætlað að hafa fyrir ríkisvaldsins hönd, og í þessu skyni er svo í öðrum mgr. ákvæði um, að bankinn láni í þessu sambandi og kaupi skuldabréf, ef þannig stendur á. Þetta var í Framkvæmdabankal. Ég vil lýsa því yfir fyrir mitt leyti, að ég álít, að það sé tjón að því, að þessi ákvæði öll voru numin úr lögunum, þegar Framkvæmdasjóðurinn var settur upp og eiginlega settur inn í Seðlabankann, því að þangað var hann í raun og veru settur. Með stofnun Framkvæmdasjóðsins var þessi fjárfestingarlánastarfsemi sett inn í Seðlabankann. Það má um það deila, hvort það sé hyggilegt. Ég skal ekki fara út í það, en þá voru þessi ákvæði öll felld niður, öll ákvæði, sem lutu að því, að þarna gæti verið um nokkurn sérstakan stuðning að ræða annan en lán til að koma upp atvinnurekstri eða efna til þátttöku í atvinnurekstri, og eingöngu skilin eftir þau ákvæði, sem lutu að beinum lánum. Þetta fjármagn, sem var í Framkvæmdabankanum, var í raun og veru sett inn í Seðlabankann, og þar er það, því að stjórn Framkvæmdasjóðsins kemur örsjaldan saman og þá er aðeins lögð fyrir hana lánaáætlun í stórum dráttum, af Seðlabankastjórunum. Þetta er eins konar heildsölufyrirtæki, því lausaféð gengur nálega eingöngu til annarra lánasjóða. Ég er fylgjandi því að ákvæði hliðstæð þeim, sem voru í Framkvæmdabankalöggjöfinni, séu sett í löggjöf á ný, en það þarf að skoða það vandlega, inn í hvaða löggjöf þau eiga að koma. Hvaða stofnun á að fá hliðstætt vald og Framkvæmdabankinn hafði til þess að greiða fyrir nýjungum í atvinnulífinu af hendi ríkisvaldsins? Það er mál, sem þarf að athuga. Þessu hefur öllu verið raskað, m. a. sjálfsagt með það sjónarmið í huga, að ríkið ætti alls ekki nálægt slíku að koma, og þessi heimild, sem hér er farið fram á að setja inn í Framkvæmdasjóðsl., er, að því er mér virðist, eingöngu hugsuð þannig, að hægt sé að breyta áður veittu láni í hlutafé, væntanlega til þess að greiða fyrir fyrirtæki, sem áður er komið í viðskipti. Þetta er í raun og veru allt annars eðlis en þau lagaákvæði, sem um þetta giltu í Framkvæmdabankalöggjöfinni. Ég er aðeins að benda á þetta, þó að það hefði mátt samkv. l. Framkvæmdabankans skilst mér, gera þetta, sem þarna er ráðgert. Þau ákvæði voru í raun og veru miklu viðtækari en manni skilst, að hér sé stungið upp á. Ég hygg, að það sé skynsamlegt að nota þetta tækifæri, sem nú gefst, til þess að endurskoða þessi mál alveg frá rótum og gera sér grein fyrir því, hvort menn vilja, að ríkisvaldið geti haft frumkvæði af þeirri tegund, sem ráðgert var í Framkvæmdabankal., og þá hvaða stofnun á að fela slíkt. Ég fyrir mitt leyti vil, að ríkið hafi slíkar heimildir, en ég er ekki reiðubúinn til þess að lýsa því yfir núna, hvar ég teldi heppilegast, að sú starfræksla ætti sér stað. Það gæti að mínu viti mjög vel komið til mála, að sú atvinnumálastofnun ríkisins, sem framsóknarmenn hafa stungið upp á og lagt fram till. um, hefði slíkar heimildir. En það er fyrirkomulagsatriði, hvernig menn vilja haga því.



Herra forseti. Mér kemur það á engan hátt á óvart, að hv. þm. geri þetta mál að umtalsefni og hjá þeim komi fram bæði mismunandi skoðanir á málinu og einnig viss varúð í sambandi við það, hvað af þessari lagabreytingu kann að leiða. Ég tek það skýrt fram, að sjálfur hef ég alveg gert mér grein fyrir þessum annmörkum, en eftir vandlega athugun var það skoðun ríkisstj., að það væri eðlilegast, að sú heimild, sem mér skilst nú í rauninni hjá þeim, sem til máls hafa tekið, að ekki væri óeðlilegt, að væri einhvers staðar til staðar, væri tengd Framkvæmdasjóði. Vitanlega má hugsa sér, að það verði, eins og hefur átt sér stað í mörgum tilfellum, ákvörðunaratriði Alþ. hverju sinni, hvort ríkið sem beinn aðili tekur þátt í uppbyggingu einhverra atvinnufyrirtækja eða að leysa fjárhagsvandamál þeirra. Ég minni á það, að nú fyrir mjög skömmu síðan var ákveðið hér á Alþ., að veita einu fyrirtæki, Norðurstjörnunni í Hafnarfirði, alveg sérstaka aðstoð í sambandi við erfiðleika, sem það fyrirtæki átti við að stríða. Það var metið svo, að það væri mjög mikið þjóðhagslegt tjón, ef þetta fyrirtæki færi forgörðum. Það hafði tryggan erlendan markað fyrir alla sína framleiðslu og margt benti til þess, að þarna væri mjög merkilegt fyrirtæki í uppsiglingu, ef það kæmist yfir byrjunarörðugleika. Þá var það ákveðið af Alþ. að veita með beinum ríkisframlögum hlutafé til þessa fyrirtækis, að vísu með nokkuð sérstæðum hætti, sem ég skal ekki ræða nánar um. Þá komu fram nákvæmlega þær sömu raddir eins og fram hafa komið hér m. a. frá hv. 4. þm. Vestf., að þarna væri um mjög varasamt fordæmi að ræða og það kynnu að koma fleiri aðilar á eftir. Auðvitað er þetta svo í ótalmörgum greinum og við verðum að fást við mörg viðfangsefni hér í þinginu, bæði í sambandi við þetta mál og mörg önnur mál, sem auðvitað er alltaf hætt við, að skapi hættu á fordæmum og sem Alþ. verður að taka afstöðu til eða þeir aðilar, sem valdið er fengið hverju sinni, að hve miklu leyti menn þora að fara út í þetta eða hitt í þessum efnum. Hins vegar álít ég, að hættan um fordæmi megi ekki alveg útiloka það, að menn skoði einstök viðfangsefni, eins og t. d. það, sem hér liggur fyrir, ef það virðist nokkurn veginn samdóma álit manna, sem um það eiga að fjalla, að það sé eðlilegt og nauðsynlegt frá þjóðhagslegu sjónarmiði að bjarga við einhverjum fyrirtækjum. Ég held að það sé eðlilegt, að þessi heimild sé veitt Framkvæmdasjóði Íslands og það sé heppilegra heldur en þingið þurfi að fást við þessi mál hverju sinni, þó að það að sjálfsögðu hindri ekki það og verði að vera svo, að til kasta Alþ. komi með þátttöku ríkisins sem slíks við uppbyggingu meiri háttar fyrirtækja. Og þess vegna er það rétt, sem bent hefur verið á hér, að það er í rauninni ekki með þessu frv. gert ráð fyrir því, að farið verði út í uppbyggingu nýrra fyrirtækja, heldur verði þetta meira mat á afkomu eldri fyrirtækja og þá fyrst og fremst þeirra, sem Framkvæmdasjóður hefur lánaskuldbindingar við með einhverjum hætti, svo sem reynslan hefur þegar leitt í ljós, að hefur að mati sjóðsins reynzt óumflýjanlegt. Það er alveg rétt hjá hv. 4. þm. Reykv., að það er almennt ekki gert ráð fyrir því, að Framkvæmdasjóður hafi lánveitingar til einkaaðila, heldur fyrst og fremst opinberra sjóða. Þó er það ekki útilokað í l. sjóðsins, að slíkt megi verða, og það hefur átt sér stað í einstaka tilvikum. En gera má ráð fyrir, að fyrst og fremst yrði þarna um að ræða lán, sem sjóðurinn hefur tekið við og einmitt af þessari ástæðu, sem hv. þm. benti á, yrði hér alltaf um mjög takmarkað svið að ræða vegna þess, að það er aukaatriði í starfsemi Framkvæmdasjóðs, að beinar lánveitingar eigi sér stað, heldur er hann fyrst og fremst sjóður stofnsjóðanna. Hins vegar hefur með því ákvæði, að Framkvæmdasjóðurinn lúti yfirstjórn fjmrh. en ekki bankamálaráðh., verið við haldið þeirri hugsun, sem lá að baki Framkvæmdabankalögunum, að þetta væri meira en fyrirgreiðslustofnun, þó að óbeint væri af hálfu ríkisins, heldur en ættu sér stað varðandi lánveitingar hinna almennu stofnsjóða í landinu. Þess vegna tel ég ekki, þótt þetta kunni að vera eðlilegt, að veita Framkvæmdasjóðnum slíka heimild, að það þurfi að leiða til þess, að það eigi að veita slíka heimild í sambandi við hina almennu stofnsjóði atvinnuveganna. Þá álít ég vera annars eðlis, þó að eðlilegt sé að sú spurning rísi í huga manna, þá er það a. m. k. ekki mín skoðun í dag, að slíkt eigi að vera, og ég endurtek það, sem ég lagði áherzlu á áðan, að hér er ekki gert ráð fyrir, að verið sé að marka almenna stefnu heldur undantekningaratriði, sem eru metin mjög strengilega hverju sinni, alveg eins og Alþ. á sínum tíma mat það mál, sem ég gat um varðandi Norðurstjörnuna í Hafnarfirði. Þar var talið nauðsynlegt að bjarga fyrirtæki, sem var þjóðnýtt fyrirtæki og talið eiga sér framtíð. Þá er fyrst og fremst hugsunin með þessu einmitt sú, sem hér hefur réttilega verið bent á, að aðstoða fyrirtæki, sem komin eru á laggirnar, en ekki að eiga aðild að stofnun nýrra fyrirtækja með hlutafjárframlögum. Það álít ég að eigi heldur að koma fram með sérstakri löggjöf um það efni, sem raunar var lögð fram hér í Alþ. í fyrra, en hefur ekki verið lögð fram hér enn, er ekki ólíklegt að komi fyrir þetta þing - að sett verði á laggirnar sérstök lánastofnun, sem hafi það hlutverk að aðstoða við uppbyggingu fyrirtækja með hlutafjárkaupum, en þá verður auðvitað jafnhliða að vera til frjáls verðbréfamarkaður í landinu, sem er hin brýnasta nauðsyn að komist á. Að því hefur verið unnið bæði af Seðlabanka og ríkisvaldinu að vissu leyti með athugun bæði á skattamálum og ýmsum öðrum atriðum, sem þarf að taka til íhugunar í sambandi við uppbyggingu slíks frjáls verðbréfamarkaðar. Ég held ekki, að ástæða sé til þess, að ég orðlengi frekar um þetta. Ég get fúslega fallizt á það sjónarmið, að það sé eðlilegt, að þetta mál sé skoðað, og ég hef gert mér fulla grein fyrir því, að þessu fylgja viss vandkvæði. En ég hefði haldið að vandkvæðin væru minni, að opna þessa hurð í hálfa gátt með því að hafa slíka heimild til hjá aðila, sem er nátengdur ríkinu, eins og Framkvæmdasjóður, heldur en að fara að taka upp hverju sinni heimildir í fjárlögum, eins og átti sér stað varðandi Norðurstjörnuna. Það mundi vera vel treystandi þeirri stjórn, sem Framkvæmdasjóður hefur, þar sem saman er komin sérstök þingkjörin stjórn sjóðsins og hins vegar framkvæmdastjórn sjóðsins, yfirstjórn Seðlabankans. Þá ætti það að vera nokkurn veginn öruggt að það yrði farið með nauðsynlegri varfærni í það að nota þessa heimild, sem hér er lagt til að verði veitt. Þess vegna óttast ég ekki að heimildin sé veitt. Það kom aldrei til neinna vandkvæða varðandi Framkvæmdabanka Íslands, að þar risu erfiðleikar, þó að þessi heimild væri þar í l. Ég hygg ekki einu sinni, að hún hafi nokkru sinni verið notuð, og ég er ekki viss um, að almenn fyrirtæki kærðu sig um þetta nema þá að mjög takmörkuðu leyti, vegna þess að flestir þeir, sem ráðast í atvinnurekstur, vilja helzt ráða honum sjálfir, en ekki hafa einhverja sjóði, sem eru kannske að meiri hluta eignaraðilar að fyrirtækjunum, þannig tel ég að heimildin sé ekki hættuleg, þó að ég geri mér ljósa grein fyrir, að hún getur verið vafasöm í framkvæmd. Hins vegar tel ég, að hún sé nauðsynleg og reynslan hafi sýnt og sannað, að svo sé, og á þeim grundvelli er frv. flutt.



Herra forseti. Ég beindi nokkrum fsp. til hæstv. fjmrh., en hef ekki fengið svör við nema nokkrum þeirra. Ég beindi þeirri fsp. til hans, hvort Framkvæmdasjóður hefði veitt, eða hvaða fyrirtækjum Framkvæmdasjóður hefði veitt slíka fyrirgreiðslu, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., en hæstv. ráðh. upplýsti það í framsöguræðu sinni, að sjóðurinn hefði veitt slíka fyrirgreiðslu, þó að bein lagafyrirmæli hefðu ekki verið fyrir hendi. Ég beindi einnig þeirri fsp. til hans, hvort þetta frv. væri fram komið vegna þess, að það stæði eitthvað svipað á með önnur fyrirtæki, sem talið væri þurfa að veita slíka fyrirgreiðslu og þess vegna væri þetta frv. flutt. Ég álít, að það sé mikilsvert að fá upplýsingar um þetta, því að það gæti glöggvað þm. á því, að hverju væri raunverulega stefnt með þessu frv. Ég verð að segja, að ég er ekki sammála hæstv. fjmrh. um það, að hér sé um mjög takmarkaða heimild að ræða og miklu takmarkaðri en var í l. um Framkvæmdabankann, þar sem fyrst og fremst var átt við ný fyrirtæki. Hér er veitt heimild til þess að Framkvæmdasjóðurinn geti veitt eiginlega hvaða gömlu fyrirtæki sem er þá fyrirgreiðslu, sem hér er um að ræða, og ég er hálfhræddur um, ef þetta verður látið fara fram að tjaldabaki á lokuðum fundum hjá stjórn einhvers stofnunarsjóðs, að þá geti þau orðið býsna mörg eldri fyrirtækin, sem eru komin í fjárþröng af einhverjum ástæðum, réttmætum eða eðlilegum eða óeðlilegum, sem reyndu að fara þessa leið. Ég tel, að þegar um það er að ræða að veita gömlum fyrirtækjum slíka fyrirgreiðslu, að þá sé það miklu eðlilegri leið, að Alþ. fjalli um það hverju sinni og það sé fyrir allra augum, að talið sé nauðsynlegt að gera það, en að þessi fyrirgreiðsla sé ekki látin fara fram bak við tjöldin. Ég óttast að það geti orðið til þess, að það verði farið lengra og lengra inn á þá leið, sem mætti kalla það að þjóðnýta töpin hjá vissum atvinnufyrirtækjum. Það sé miklu minni hætta á, að slíkt eigi sér stað, ef Alþ. fjalli um þetta hverju sinni, eins og gert var hér í sambandi við Norðurstjörnuna á sínum tíma. Þegar um það er að ræða að veita stórfellda fyrirgreiðslu eldri fyrirtækjum - hvort sem það er með því að afskrifa skuldir, eða skuldum er breytt yfir í hlutafé - þá er að mínum dómi heppilegasta leiðin í þeim efnum sú, sem farin var í sambandi við Norðurstjörnuna - að Alþ. fjalli um málið hverju sinni, en það sé ekki á valdi stofnana, sem vinna bak við tjöldin og almenningur fær ekki að fylgjast með nema takmarkað, að ákveða það, hvaða fyrirtæki skuli fá slíka fyrirgreiðslu. Það getur veruleg hætta fylgt þeirri aðferð. Við getum fljótlega, ef hún er farin, verið komin inn á þá braut, sem ekki er neitt geðfelld. Sem sagt, ég tek undir það, sem hér hefur komið fram eiginlega hjá öllum ræðumönnum, að það er mikil ástæða til þess að athuga þetta vandlega frá öllum hliðum, áður en endanlegar ákvarðanir eru teknar.

Fjmrh. (Magnús Jónsson) : Herra forseti. Ég bið hv. 4. þm. Reykv. afsökunar á því, að ég hef sennilega ekki hlustað nógu glöggt á hans ræðu, en ég minnist ekki að hann hefði beint spurt að því, hvaða tilefni væru varðandi fyrirtæki fyrir þessum frumvarpsflutningi. Þá minnist ég ekki að hann hafi nefnt neitt sérstaklega í sinni ræðu, og þess vegna gerði ég það ekki að umtalsefni í minni svarræðu, en ekki það að ég væri að skjóta mér undan því að ræða það mál. En áður en ég vík að því atriði, þá vil ég taka það skýrt fram, að ég hélt því ekki fram, það er misskilningur á mínum orðum þá, eða ég hef ekki talað nógu greinilega, að ég hafi sagt, að hér væri um takmarkaðri heimild að ræða en hefði gilt í l. um Framkvæmdabankann. Það hef ég ekki sagt, enda er þessi heimild ekki takmarkaðri. Ég lagði áherzlu á það, að ég teldi, að stjórn Framkvæmdasjóðsins ætti að nota þessa heimild mjög takmarkað, þó að hún yrði veitt. Það er að vísu ekkert, sem hindrar það. Það er rétt hjá hv. þm., að heimildin kann að verða notuð á annan veg heldur en þann, sem ég var að lýsa í því efni, en það skiptir þó máli að gera sér grein fyrir því, þegar í tíma, með skilning á l., hvað hefur vakað fyrir þeim, sem lagafrv. flytur, hvernig beri að túlka ákvæðið og framkvæmd þess. En ég segi það enn og aftur, að ég geri mér fullkomlega grein fyrir því og tek undir það, sem hér hefur komið fram, bæði hjá þessum hv. þm. og öðrum, að hér er um erfitt, vandasamt og varasamt mál að ræða, og þess vegna tel ég, að þessa heimild eigi að nota af mikilli varúð og aðeins í undantekningartilfellum. Slík undantekningartilfelli hafa skapazt. Mér er að vísu ekki kunnugt um, eins og ég sagði áðan, að Framkvæmdabankinn hafi keypt hlutabréf í fyrirtækjum, enda var gert ráð fyrir því fyrst og fremst, eins og hv. 1. þm. Austurl. gerði hér grein fyrir, að Framkvæmdabankinn væri þar hluthafi í nýju fyrirtæki. Hins vegar gat ég þess, að Framkvæmdasjóður hefði í einu tilfelli a. m. k., ég hygg einu tilfelli aðeins, gerzt hluthafi í fyrirtæki, sem skuldaði sjóðnum mjög miklar fjárhæðir, sem Framkvæmdabankinn hafði á sínum tíma lánað. Því var það með analogiskri túlkun, þó að hún kannske kunni að reynast hæpin, talið svo, að þar sem þetta hafi verið frá tímum Framkvæmdabankans, bæri að líta svo á, að það væri ekki óeðlilegt, að sömu heimildir giltu og hefðu gilt um lánveitingar hans og starfshætti varðandi þetta mál. Því var það mat Framkvæmdasjóðsins, meðal annars til að forða frá stórfelldu tapi á útistandandi skuldum þessa sjóðs við þetta tiltekna fyrirtæki, að ákveðið var að breyta þessu a. m. k. um sinn í hlutafé og reyna að kanna til hlítar, hvort fyrirtækið gæti ekki komizt á eðlilegan grundvöll. Ég sé ekki, að það sé neitt slíkt launungarmál, að það sé ekki hægt að segja frá því hér. Það var rætt í blöðum um afskipti af því máli, og þar er um að ræða ullarverksmiðjuna Álafoss, sem er mjög stór framleiðsluaðili í þeirri grein. En talið var við nákvæma athugun, eftir því sem hægt er að hafa slíka athugun nákvæma, að það fyrirtæki gæti átt sinn starfsgrundvöll, en væri bundið með of miklar fjárfestingar að sinni og þess vegna var þessu fyrir komið í bili, með þessum hætti. Það er alveg rétt, og ég sé heldur enga ástæðu til þess að leyna því hér fyrir hinu háa Alþ., að það er eitt tiltekið fyrirtæki, sem um er að ræða nú og hefur verið í athugun um margra mánaða skeið, bæði á vegum atvinnumálan. ríkisins og fjármálaráðuneytis og banka, sem er gert ráð fyrir að auðið kunni að verða að bjarga og endurskipuleggja með vissri aðstoð, þar sem ríkið með einhverjum hætti kæmi til. Þetta fyrirtæki er Slippstöðin á Akureyri, sem er nú stærsta skipabyggingarfyrirtæki landsins, en hefur átt í miklum örðugleikum, verið með mjög miklar uppbyggingar. Það þykir mjög líklegt, að þetta fyrirtæki geti átt sér verulega framtíð, ef skipabyggingar eflast í landinu, og orðið ein af traustustu stoðum undir atvinnulíf á Akureyri. Hlutafé þess fyrirtækis er ákaflega lítið, svo sem því miður er um allt of mörg fyrirtæki í landinu, og til þess að hægt sé að veita því aðstoð af opinberri hálfu, er talið óumflýjanlegt, að hlutafé þess sé aukið mjög verulega, og þá bæði með þátttöku Akureyrarkaupstaðar, ríkis og fleiri aðila. Þetta tel ég rétt, að komi hér fram, og það er ástæðulaust að vera að leyna því. Þetta er hugsað takmarkað, og það hefði mátt hugsa sér að taka þetta mál upp alveg eins og mál Norðurstjörnunnar hér í þinginu. Hvort menn komast að þeirri niðurstöðu við athugun þessa máls, og geta fremur orðið sammála um þá lausn, að það sé tekin formleg ákvörðun um það t. d. í sambandi við fjárlög eða með einhverjum slíkum hætti, svo sem var um Norðurstjörnuna, þá hef ég út af fyrir sig ekkert á móti því, að þetta mál sé rannsakað frá öllum hliðum, það er langt í frá. Þetta er ekki neitt pólitískt ágreiningsefni og á ekki að vera, heldur spurning um það, hvort menn vilja hér ganga til móts við að leysa tiltekin vandamál. Það kann vel að vera, að Alþ. vilji heldur standa andspænis því, að leysa slíkt einstakt mál hverju sinni, svo sem gert var með Norðurstjörnuna. Ég hefði hins vegar haldið með hliðsjón af þeim erfiðleikum, sem þá komu fram, er margir hv. þm. töldu sig setta í vandræði með að þurfa að afgreiða það mál með þeim hætti að taka slíkt einstakt fyrirtæki, þá væri miklu þægilegra að hafa þessa heimild, sem hér um ræðir. Þar sem allir stjórnmálaflokkar eiga hlut að stjórn þessa sjóðs, og auk þess Seðlabanki Íslands, þá ætti ekki að vera hætta á því, að þarna yrði um neitt hættulegt baktjaldamakk að ræða, og þetta mál gæti legið alveg fyrir opnum tjöldum, eða það, sem yrði gert af hálfu þess sjóðs og það miklu fremur en það, sem gert er af hálfu annarra sjóða. Málefni Framkvæmdasjóðs eru miklu meira fyrir opnum tjöldum en málefni stofnsjóða atvinnuveganna. Það voru á sínum tíma birtar skýrslur um það, t. d. þegar Framkvæmdabankinn starfaði, hvaða lán hann veitti. Ég tel að það hafi verið ágætt og eðlilegt miðað við starfsemi þess banka, sem er auðvitað allt annars eðlis heldur en gildir og hlýtur að gilda um bankakerfi landsins almennt. En um starfsemi Framkvæmdasjóðsins er það líka að segja, að hún er að verulegu leyti opinber. Hans meginhlutverk er annar þáttur framkvæmdaáætlunar ríkisins á hverju ári, þ. e. a. s. vandamál stofnsjóða atvinnuveganna, og um það eru gerðar ákveðnar áætlanir, sem eru opinberlega birtar, þannig að þessi sjóður starfar mjög fyrir opnum tjöldum að þessu leyti. Ég er ekki að segja, að það geti ekki einnig skeð með fleiri sjóði og eigi að vera, en þetta er nokkur sérstaða að þessu leyti. Ég held því, að ég hafi sagt allt það, sem ég þarf í þessu máli, en ég tek það fram, að ég er síður en svo á móti því, að hv. þingdeild og Alþingi, við afgreiðslu þessa máls, íhugi allar hliðar þess. Ég þykist ekki vera í neinum vafa um það, að menn skilji almennt þann vanda, sem hér er við að glíma, en hvernig menn vilja mæta honum, er önnur saga. Ég er ekkert að halda því fram, að það, sem hér er lagt til, sé endilega það eina rétta, sem komi til álita, og er fullkomlega reiðubúinn til allrar samvinnu við þingið. En ég tel rétt, að það komi til athugunar í n., eins og ég sagði áðan, hvort það yrði talið heppilegra að hafa eitthvert annað form á þessu heldur en hér er gert ráð fyrir. Þannig tel ég, að þessar umr. út af fyrir sig séu þarfar og góðar og til þess fallnar að upplýsa það vandamál, sem við stöndum hér andspænis.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka hæstv. ráðh. fyrir mjög greinargóð svör við fsp. mínum. Ég tel, að málið liggi miklu ljósara fyrir eftir en áður og það sé greinilegra, hvað hér er um að ræða. Það er vafalaust alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að það er miklu þægilegra að leysa mál eins og þessi, mál Norðurstjörnunnar og mál Álafoss og mál Slippsins á Akureyri, á lokuðum fundum sjóðstjórna eða sjóðstofnana heldur en hér á Alþ. Ég álít hins vegar, að þegar um jafn stór mál og þessi er að ræða, sem geta skapað jafn mikilvæg fordæmi, sé það betri og hreinni og heiðarlegri aðferð að leysa þessi mál fyrir opnum tjöldum hér á þinginu heldur en að vera að gera það á öðrum stöðum, þar sem fólk fylgist minna með því, sem raunverulega er gert.