Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég kem hér upp við 3. umr. fyrst og fremst af því að ég reyndi að stytta mál mitt sem kostur var í gær þegar umr. átti sér stað hér í deildinni vegna þess að ég vissi að virðulegur forseti hafði lofað því að deildin mundi ekki halda fundum sínum lengi áfram fram eftir kvöldi. Líka vegna þess að svo virðist sem yfirmat á verkum manna þurfi að vera víðar en í sambandi við sjávarafurðir. Kannske þyrfti að vera eitthvert yfirmat á fréttatilkynningum ríkisfjölmiðlanna um það hvernig umr. fara fram hér á hv. Alþingi. Þegar við höfðum lokið störfum hér í deildinni í gærkvöldi er fyrsta fréttin sem ég heyri á þann veg að hér hafi verið umr. um þingsköp í sambandi við hið svokallaða kartöflumál, en vegna þess að stjórnarandstaðan hefði ekki fengið sínu máli þar að einhverju leyti framgengt hefði verið upphafið málþóf í sambandi við Ríkismat sjávarafurða. Ég vil mótmæla svona fréttaflutningi. Það var mjög langt frá því að ég kæmi hingað upp í ræðustól til að hefja málþóf. Ég reyndi að stytta mál mitt í sambandi við þetta mál sem ég gat. Ég nefndi það oft í ræðu minni að ég vísaði til ræðu minnar við 1. umr. í deildinni og var þá með hugann við loforð hæstv. forseta um að hér skyldi vera eins stuttur fundur og mögulegt væri. En ríkisfjölmiðlunum a. m. k. þótti þarna eitthvað gott til að smjatta á og fylgjast sjálfsagt ekki betur með umr. á hv. Alþingi en það að þeir telji eðlilegt að umr. um Ríkismat sjávarafurða sé skorin niður við einhverjar mjög stuttar ræður sem þeir telja að sé hæfilegt þessari eða hinni umr. En ég stytti mál mitt í gærkvöldi og það féll ýmislegt niður úr ræðu minni sem ég hefði talið æskilegt að fram kæmi. Ég mun aðeins nefna hér tvo þætti sem ég tel ástæðu til að undirstrika. Í fyrsta lagi er það í sambandi við 14. gr. frv, þar sem þess er getið að afurðadeild annist yfirmat á öllum fiskafurðum til útflutnings. Í grg. með frv. segir: „sú nýjung felst einkum í þessari grein að aðalreglan verður sú að afurðadeild annist aðeins yfirmat.“ Þessi umsögn í grg. frv. sýnir kannske betur en flest annað hvað þau lög, sem væntanlega verða samþykkt hér innan stutts tíma á Alþingi, eru óþörf og hvað sú tilætlun og hvað sú lýsing á þessum lögum, sem stjórnarsinnar hafa verið að túlka hér, er röng. Hér er ekki um nema nýjung að ræða. Hér er verið að gera till. um tilhögun sem búið er að koma á og vinna eftir á undanfarandi árum nákvæmlega á þennan mála. Framleiðslueftirlit sjávarafurða hefur að meginhluta til verið yfirmat, úttektarmat. Það hefur að vissu leyti verið gagnrýnt, en það hefur verið þannig, bæði í sambandi við saltfisk og frystar afurðir og einnig í sambandi við síldina þó að nokkru leyti hafi hið opinbera mat fylgst meira með framleiðslunni þar en í hinum þáttunum. Svo er verið að segja okkur í grg. með frv. að þetta sé nýjung. Því miður er lítið um nýjungar í þessu frv. En mikið er það frv., sem við erum að fjalla um í dag og höfum verið að fjalla um við 2. umr., að verða betra en það frv. var sem lagt var fram upphaflega. Samt er það enn þannig að æskilegast væri að það færi ekki miklu lengra en það er komið nú. Ég mun þó ekki beita atkvæði mínu gegn því og veit ég að jafnvel þó ég gerði það mundi það fara þá leiðina þó að ég viti að margir hv. þm. séu hálftregir til og viti að þetta frv. er til lítils annars en að sýnast. Við lokaumr. í nefndinni fjallaði hún sérstaklega um saltsíldina. Ég tel ástæðu til að ítreka enn það sem hv. formaður n. flutti hér í nafni hennar í sambandi við þann þátt mála. Meiningin var að koma þeirri yfirlýsingu í nál. meiri hl. en af mistökum varð það ekki. Það kemur alveg að jafngóðum notum að sú yfirlýsing var flutt af formanni nefndarinnar hér úr ræðustól og þakka ég honum fyrir það. Ég vil leyfa mér að ítreka þessa yfirlýsingu og lesa hana hér enn. Hún er á þennan veg, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna sérstöðu saltsíldarframleiðslunnar skal útflutningsmat saltaðrar síldar framkvæmt á vegum Ríkismats sjávarafurða sem jafnframt skal annast eftirlit með söltun og verkun síldarinnar, hvort tveggja skv. sérstakri reglugerð sem sjútvrh. setur um saltsíldarmat og eftirlits- og leiðbeiningarstarfsemi með söltun síldar.“ Ég fjallaði nokkuð um stöðu saltsíldar í ræðu minni í gær og tel því ekki ástæðu til að eyða tíma deildarinnar mikið til viðbótar til að ræða um þann þátt. En með þessari yfirlýsingu er sjútvn. Ed. að gefa yfirlýsingu um að það frv., sem verður sjálfsagt samþykkt hér í deildinni á eftir og fer til Nd., er raunverulega alveg ómark gagnvart saltsíldarmati með þeirri yfirlýsingu nefndarinnar að unnið verði öðruvísi í sambandi við saltsíldarmat en aðra þætti sjávarafurðaframleiðslu á Íslandi.



Ég vil vegna orða hv. 4. þm. Vesturl. geta þess að mér var vel kunnugt um að hann hafði langt mál að tala í þessu máli og það var ekki um að ræða málþóf frá hans hendi vegna kartöflumálsins svokallaða. Það var forseta vel kunnugt um.



Virðulegi forseti. Þau lög, sem hér eru til umr., tengjast þeirri stjórnarskrárbreytingu sem þegar er orðin að lögum þannig að því verður trúlega ekki forðað að þessar breytingar nái fram að ganga. En samt sem áður fel ég útilokað annað en að menn lýsi skoðunum sínum á þessu máli og þá sérstaklega vegna þess mikla óréttlætis, sem ég tel hér verið að framkvæma, ef það kynni að verða til þess að menn vildu í ljósi slíkrar umr. hugsanlega endurskoða afstöðu sína til þessa máls, ef ekki nú þá a. m. k. eins fljótlega og unnt er því að þær breytingar, sem við stöndum hér að, eru í flokki þeirra mála sem hvað allra, allra þyngst er að hreyfa hér á þingi. Ekki hafa verið gerðar margar breytingar á kosningalögum og þeim stjórnarskrárgreinum sem henni tengjast. Það tók 50 ár að fá þá fyrstu í gegn. Það tók 25 ár að fá þá næstu í gegn. Ef þetta lögmál gildir tekur 12 ár að fá þá næstu í gegn eða 121/2 ár og þá eigum við 31/2 ár til aldamóta. Hvaða þjóðfélag eða hvaða þjóðlíf verður hér á Íslandi eftir 12 ár? Ef menn hugsa til baka í tímanum, hugsa til þess þjóðfélags sem hér var fyrir 25 árum, reyna að upplifa það í huga sínum, þá gera menn sér grein fyrir þeim gífurlegu breytingum sem hafa orðið á allri hegðun og lífsháttum manna. Þá er kannske ástæða til að spyrja sig: Hæfa þær lýðræðislegu aðstæður, þær lýðræðislegu forsendur, sem við búum við í dag og erum að skapa núna - því að breytingarnar á kosningalögunum núna eru tiltölulega miklu lítilvægari en þær voru 1959 - þjóðfélagi aldamótanna? Ég held að enginn, sem hér er inni, átti sig ekki á því hvað er að gerast í þjóðfélaginu og enginn sem setið hefur á þingi hefur komist hjá því að hugleiða það til hvers hann situr hérna og fyrir hvað hann situr hér. Við vitum öll að lýðræðið hóf göngu sína sem átak í því að færa valdið frá einveldi til fólksins alls. Sú viðmiðun sem menn höfðu var sú að fólkið væri þjóð, einhver ótiltekin þjóð, í þessu tilviki eru það við Íslendingar. Nú ganga þau kosningalög, sem við búum við í raun og veru ekki út frá því að við séum ein þjóð. Í flestöllum öðrum tilvikum líta menn á þjóðina sem heild. Almennt skilgreina menn þá valdastofnun, sem við sitjum hér í, sem þjóðþing, Alþingi. En fulltrúarnir, sem hingað eru komnir, eru skv. þeim kosningalögum, sem í gildi eru í augnablikinu og á að fara að samþykkja, ekki kosningalög einnar þjóðar. Sú kjördæmaskipan, sem við búum við, býr hér til samsafn margra ólíkra þjóða. Hvert er markmiðið með kosningalögunum? Hver er tilgangurinn með því að kjósa? Við erum að búa til vald. Vald fólksins kemur fram hjá þeim fulltrúum sem kosnir eru á þing. Þá stöndum við frammi fyrir þeirri undarlegu staðreynd að fólkið í landinu hefur mismunandi rétt á þessu valdi. Leikreglurnar fyrir landsmenn eru ekki allar þær sömu. Til eru þeir menn jafnvel hér á þingi sem halda því fram að það sé jafn kosningarréttur á Íslandi. Þeir segja: Allir Austfirðingar eru jafnir í kosningum, allir Vestfirðingar eru jafnir í kosningum, allir Reykvíkingar eru jafnir í kosningum. - Þeir neita að horfast í augu við það að Vestfirðingar og Austfirðingar eða Reykvíkingar bornir saman eru ekki jafnir. Þeir neita nánast að horfast í augu við það að við erum ein þjóð. Menn kunna þá að spyrja hvort minn hugur standi til þess að gera þetta land að einu kjördæmi. Ég verð að viðurkenna að ég mundi telja miklu eðlilegra að ákvörðun um það hvernig kjördæmaskipan væri hér á landi yrði ekki framkvæmd öðruvísi en í samráði við þjóðina alla. Í sjálfu sér eru tvær andstæðar leiðir færar til þessa. Það er annars vegar að gera landið að einu kjördæmi. Þá erum við fyrir fullt og allt búnir að viðurkenna að hér búi ein þjóð. Hin leiðin er sú að breyta kjördæmaskipaninni þannig að hvað höfðatölu og innbyrðis hlutföll snertir grundvallist fulltrúatalan, sem kjósendur kjósa á þing hver fyrir sig, alltaf á nánast sama kjósendafjölda per fulltrúa. Þetta mundi þýða að þéttbýlisstaðir eða þéttbýlissvæði, eins og suðvesturhornið hérna, skiptist upp í enn fleiri kjördæmi en við búum við í dag. Hvers vegna hafa menn svo mikinn áhuga á því að tala um og gera sér að markmiði að allir hafi jafnan kosningarrétt? Hvers vegna höfum við kosningarrétt? Það er ekki eitthvað sem við höfum fengið að gjöf. Við tókum okkur þennan rétt frá þeim sem höfðu haft hann áður. Kosningarrétturinn er mikið vald og hann er í augum flestra tákn ákveðins frelsis, í raun og veru frelsisins. Kosningarrétturinn er frelsi til að láta í ljós skoðanir sínar, til að velja, til að vera þátttakandi í ákvarðanatöku. Hann er það sem menn kalla oft og tíðum sjálfsögð mannréttindi. Ef kosningarréttur er sjálfsögð mannréttindi finnst manni í fljótu bragði að ekki ætti að vefjast mjög mikið fyrir mönnum að þessi sjálfsögðu mannréttindi standi öllum jafnt til boða. Íslendingar eru aðilar að mjög merku plaggi sem þeir undirrituðu ásamt með fjölda annarra þjóða og kallast mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna. 1. gr. þessarar mannréttindayfirlýsingar hljóðar svo: „Hver maður er borinn frjáls og jafn öðrum að virðingu og réttindum. Menn eru gæddir vitsmunum og samvisku og ber þeim að breyta bróðurlega hver við annan.“ Þau atriði, sem þarna er verið að höfða til, eru þau atriði sem klingdu í eyrum manna á árdögum lýðræðisbaráttunnar, þau hugtök, sem hafa kannske minna heyrst núna upp á síðkastið, þ. e. frelsi, jafnrétti og bræðralag. 21. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna hljóðar svo: „Hverjum manni er heimilt að taka þátt í stjórn landsins beinlínis eða með því að kjósa til þess fulltrúa frjálsum kosningum. Hver maður á jafnan rétt til þess að gegna opinberum störfum í landi sínu. Vilji þjóðarinnar skal vera grundvöllur að valdi ríkisstj. og skal hann látinn í ljós með reglubundnum óháðum og almennum kosningum, enda sé kosningarréttur jafn og leynileg atkvæðagreiðsla viðhöfð eða jafngildi hennar að frjálsræði.“ Undir þetta hafa fulltrúar Íslendinga í samkomu Sameinuðu þjóðanna ritað. Nú er það þannig að mjög margar þjóðir heimsins brjóta þennan mannréttindasáttmála margsinnis. Hann lítur út hjá þeim allmörgum nánast eins og samanbrotið blað. Við Íslendingar höfum tekið þátt í því ásamt öðrum þjóðum að gagnrýna þær þjóðir sem hafa brotið mannréttindasáttmálann. Við höfum ekki hvað síst gagnrýnt þær fyrir brot þeirra á þessari grein mannréttindasáttmálans. Enn þá eru mjög mörg lönd í heiminum þar sem kosningarréttur er ekki jafn, þar sem leynileg atkvæðagreiðsla er ekki viðhöfð eða jafngildi hennar að jafnræði. Við hvað er miðað, sagði ég áðan, þegar talað er um þennan rétt? Viðmiðunin, sem notuð er almennt í skilgreiningum, er þjóð, þ. e. viðmiðunin mundi kannske kallast á fræðilegu máli stjórneining. Sú stjórneining, sem er stærst eða nær yfir hvað mest og flest hér á landi, er ríkið eða ríkisvaldið sem styðst við Alþingi. Við búum hér í þingræði og þetta ríkisvald er skipað hér á Alþingi af fulltrúum þjóðarinnar, en þó með þeim hætti að sum héruð - við köllum þau kjördæmi - hafa hlutfallslega miklu fleiri fulltrúa en önnur. Af því leiðir að þessi sömu héruð hafa ólíkt meira vald en önnur. Það ástand, sem við búum við hér á Íslandi, snýr þannig að okkur að fjöldi þm. úr hinum dreifðari byggðum landsins er meiri en fjöldi þeirra þm. sem koma frá þéttbýli. Ein af þeim ástæðum, sem oft eru nefndar, til að viðhalda þessu ástandi, þ. e. þessu misræmi í fulltrúafjölda frá þéttbýlis- og dreifbýliskjördæmum, er sú að með þessu móti sé spornað gegn byggðaröskun. Ef menn horfa á þróun íslensks þjóðlífs frá lýðveldisstofnun má sjá að við höfum alla þessa tíð búið við það að fjöldi dreifbýlisþm. hefur verið langtum meiri en fjöldi þéttbýlisþm., en þó hefur kannske þokast í þá átt að hlutföllin milli þeirra hafa minnkað eftir því sem á tímann leið eftir lýðveldistökuna. Hvað blasir þá við? Það blasir við að ef menn ætla að byggja rökstuðning sinn á því, sem ég nefndi áðan, að þetta ástand spornaði gegn byggðaröskun sjáum við að byggðaröskunin er langmest þegar vald dreifbýlisfulltrúanna hér á þingi var langmest. Eftir því sem dregið hefur úr hlutfallslegum styrkleika þeirra mældum við styrkleika fulltrúanna úr þéttbýlinu, eftir því sem nær hefur færst okkur í tíma, hefur dregið úr byggðaröskuninni um leið. Hvaða heilvita maður, sem hefur lært að draga ályktanir af staðreyndum sem hann hefur fyrir augunum, hlýtur að sjá að hér er á ferðinni ákveðið misræmi milli forsendna og fullyrðinga. Það má kannske spyrja sig að því í ljósi þessarar staðreyndar, þ. e. að flótti úr hinum dreifðu byggðum var miklu meiri þegar vald dreifbýlisfulltrúanna var meira og hefur farið minnkandi eftir því sem vald þeirra minnkaði, hvort þessi flótti hafi kannske alls ekki tengst landgæðum, hann hafi kannske alls ekki tengst lífshagsmunum á þessum svæðum. Þetta fólk hefur kannske einfaldlega verið að flýja þm. sína. Það er nefnilega dálítið undarlegt ef maður skoðar hagsögu Íslands, sem er reyndar afskaplega skringilegt og þó kannske á stundum skemmtilegt fyrirbæri, að allir þekkja þann alvanalega leik, sem sífellt er verið að endurleika hér á Íslandi, að þegar kreppir að hjá þjóðarbúinu sker hið opinbera niður. Opinber niðurskurður bitnar yfirleitt hvað mest á landsbyggðinni. Þetta er einföld og auðsæ staðreynd. Við þurfum ekki að leita langt aftur - t. d. bara til skýrslu Fjórðungssambands Norðlendinga um atvinnumál - til að sjá það ástand sem niðurskurður stjórnvalda hefur þegar valdið þar. Við vitum að þeir hópar, sem búa í þessu þjóðfélagi, eru innbyrðis háðir hver öðrum vegna verkaskiptingar. Þessir hópar, ef við lítum helst á þá sem kjördæmi, hafa allir lagt sjálfstæði sitt í hendur einu valdi, ríkisvaldinu, og þessu ríkisvaldi er stjórnað af Alþingi. Þótt landsbyggðin hafi fleiri þm. en þéttbýlið á Alþingi hefur það ekki orðið til þess að auka sjálfstæði dreifbýlis, langt því frá. Þróunin hefur verið í þveröfuga átt. Dreifbýlið verður stöðugt háðara aðgerðum og vilja ríkisvaldsins. Hvernig má á þessu standa? Fólk kýs í kosningum, það kýs flokka og það kýs menn. Það kýs flokkana vegna þess sem flokkarnir kalla hugmyndafræði sína og það kýs mennina vegna þess að það treystir sumum þeirra betur en öðrum til að breyta orðum í athafnir. Nú vitum við það öll að hugmyndafræði flokka er yfirleitt í grófum dráttum ekkert annað en sú barnalega fullyrðing að hann, flokkurinn, einn sé fær um að stjórna þessu stóra og flókna ríkisapparati með tilliti til hagsmuna allra. Við vitum líka að þetta er ómerkileg blekking. Í raun trúir henni enginn og því reynir fólk að setja traust sitt frekar á holla einstaklinga, eins og það kallar það. Þessir hollu einstaklingar, hversu góðir sem þeir kunna að vera - og ég fullyrði að allavega þeir, sem ég hef kynnst hér á þingi, eru allir mætir menn búa bara við þau kjör - og þá á ég ekki við launalega heldur hugmyndafræðilega - að þeir eru ekki sjálfs sín herrar. Þannig gerist það að það er alveg sama hvort þetta fólk snýr sér að flokkum eða mönnum, framsal valdsins lendir alltaf í höndum miðstýringarinnar og miðstýringin hefur greinilega ekki með þeim skilyrðum sem við búum við í dag starfað dreifbýlinu til hagsbóta, þvert á móti. Menn, sem tala hér um kosningarrétt, hafa gjarnan mikla tilhneigingu til að blanda saman kosningarrétti og lífskjörum annars vegar og hins vegar því sem þeir kalla kosningarrétt og aðstöðu. Það að það skuli vera langt að fara í verslun, það að það skuli vera langt að sækja þjónustu, það telja menn vera óhagræði sem beri að bæta með ójafnvægi kosningarréttar. Það er greinilegt að þessir menn ganga út frá því að átthagafjötrar hér á landi séu gífurlega miklir og menn séu ekki frjálsir að því að búa þar sem þeir kjósa því að á móti getum við fullyrt að sé erfitt að sækja þjónustu eða neyslu hafi það fólk, sem býr við það óhagræði, yfirleitt annað hagræði sem það mjög gjarnan tekur fram yfir aðra hluti. Það að búa einangrað hefur mér fundist, eftir því sem ég hef fengið best séð, vera á vissan hátt eftirsóknarvert, a. m. k. í augum þeirra sem við það búa. Ég verð að viðurkenna að þrátt fyrir uppruna minn úr sveit og mjög náin tengsl, þá er ég borgarbarn og ætti erfitt með að sætta mig við að búa um langa tíð einangraður einhvers staðar uppi í afdal. En ég veit líka að ættingjar mínir, sem búa við slíkar aðstæður, kjósa ekki að breyta því. Auðvitað hafa þeir margt út á sína aðstöðu og sín kjör að setja, það hef ég líka. Þó að maður geti gagnrýnt aðstöðu sína og kjör þá er það ekki grundvöllur að kröfu um misjafnan atkvæðisrétt. Það er fyrst og fremst grundvöllur að kröfu um jöfnun aðstöðumunar og slík jöfnun fer fram með allt öðrum hætti því að þessum almennu mannréttindum tengjast þau undarlegu grundvallarréttindi að í okkar þjóðfélagi hafa menn rétt til þess bæði að hafa rangt fyrir sér og að hafa rétt fyrir sér. Ef menn hafa einhverja skoðun sem þeir vilja koma á framfæri eða ná fram, þá hefur lýðræðisþjóðfélagið lagt þeim þær skyldur á herðar að þeir verði einfaldlega að vinna þessum skoðunum fulltingi með málflutningi sínum til þess að þær nái fram að ganga. Hér á þingi er það ekki nauðsynlegt með öllu. Hér á þingi getur þú náð fram meirihlutafylgi við skoðanir þínar án þess að það meirihlutafylgi grundvallist á meiri hluta þjóðarinnar. Eins og menn vita er andstaðan gegn þessari baráttu, þ. e. baráttu fyrir jöfnum kosningarrétti, mjög mikil. Maður skilur eiginlega ekki alveg hvers vegna þessi andstaða er svona mikil. Það er eins og menn gangi út frá því að með meiri hlutanum gerjist einhverjar skoðanir sem eru svo óhollar, sem eru svo hættulegar, að nánast er nauðsynlegt að koma í veg fyrir að þær geti náð fram að ganga. Það er eins og menn gangi nánast út frá því líka að minni hlutinn hafi miklu heilbrigðari skoðanir en meiri hlutinn. Auðvitað á minni hlutinn rétt á að hafa skoðanir og að tekið sé tillit til þessara skoðana, en minni hlutinn á ekki skv. grundvallarreglum lýðræðisins rétt til að segja meiri hlutanum fyrir verkum. Það Alþingi, sem við störfum á, er vettvangur skoðana, vettvangur afstöðutöku og afstaðan er tekin skv. vilja meiri hlutans. En þessi meiri hluti, eins og ég hef margsinnis nefnt, styðst ekki við meiri hluta þjóðarinnar. Einhver hneykslanlegasta röksemd, sem fram hefur komið í þessu máli og sú sem er með öllu óþolandi að hlusta á, er sú, sem fulltrúar bæði byggða og flokka hafa haldið fram, að verðmætasköpun sé einhvers konar grundvöllur að auknum réttindum í kosningum. Ég heyrði af tilviljun hreinræktaðan sósíalista standa í ræðustól í hv. Nd. og halda þessu fram. Ég verð að viðurkenna að ég varð svo hissa að -  Þessi krafa, þ. e. að nota verðmætasköpun sem mælikvarða á kosningarrétt, aðrir verði jafnari en hinir vegna þess að þeir afli meira, er svo hróplega ranglát ef maður horfir út á enda hennar. Ef maður horfir út á neðri enda þessarar fullyrðingar þá segir maður: Sá sem einskis aflar, sá sem ekkert framleiðir, hefur engan kosningarrétt. - Og hvert erum við komnir þá? Þá erum við komnir aftur á bak, reyndar ekki nema um það bil 50 ár aftur í tímann. Við erum komnir inn í umr. sem átti sér reyndar stað margsinnis en ég gríp hér niður í eina frá 1927. Frv., sem til umr. er, heitir frv. til stjórnarskipunarlaga um breyting á stjórnarskrá konungsríkisins Íslands. Flm. þess hét Héðinn Valdimarsson. Hann segir þar, með leyfi hæstv. forseta: „Kröfurnar í baráttunni fyrir þingræðinu hafa hér sem annars staðar byggst á því að þjóðin sjálf, allir fulltíða menn hennar, ætti að ráða málum sínum. Þá fyrst er lýðræðið komið er fulltrúar flokkanna á þingi þjóðarinnar eru í réttu hlutfalli við þann fólksfjölda er hefur kosið þá. Aðeins þannig getur þjóðin sjálf skipað sína eigin stjórn. Í stjórnarskrá Íslendinga er ekki lýðræði í þeirri merkingu sem forgöngumenn þess mundu ætlast til.“ Þeir menn, sem tala hér í fullri alvöru um að verðmætasköpun í þjóðfélaginu geti verið mælikvarði á það hvaða rétt maður hefur til kosninga, ættu rétt til gamans að fletta upp í Nýju Helgafelli frá 1959 og lesa þar grein eftir Pétur Benediktsson sem heitir „Tíminn flettir spilunum tvisvar, þættir úr sögu kjördæmamálsins“. Þar langar mig, með leyfi hæstv. forseta, að lesa örstuttan kafla þar sem verið er að lýsa kosningum árið 1845. Þar segir: „Heldur fór illa fyrir Vestmannaeyjum í kosningunum. Eyjarnar voru u. þ. b. 10 sinnum fólksfærri en Ísafjarðarsýsla og 13 sinnum fólksfærri en stærsta kjördæmið, Árnessýsla. Ekki fengu eyjaskeggjar þó notið forréttinda sinna því að þegar til átti að taka fannst enginn „fasteignar haldandi“ nægilega efnum búinn í kjördæminu. Það var því ekki að furða þótt kancellíið skrifaði Hoppe stiftamtmanni hinn 14. nóv. 1843“ - Og nú verð ég að biðja hæstv. forseta fyrirgefningar þó að ég bregði yfir á þá tungu sem einu sinni var töluð hér í stjórnsýslu, en það var danska: „Foranlediged heraf skulde man til behagelig Efterretning og videre Bekjentgjörelse tjenstligst melde, at det efter det saaledes Oplyste er en Selvfölge, at intet Valg af Althingsmand til Althinget for denne Gang vil blive at foretage paa Vestmanöe.“ Þá var atkvæðisréttur miðaður við það að menn ættu fasteignir. Þeir sem áttu fasteignir voru þeir sem öfluðu, voru þeir sem söfnuðu, voru þeir sem framleiddu, voru þeir sem unnu, eins og menn kölluðu það, að verðmætasköpun í íslensku þjóðfélagi. Síðan komu fram hugmyndir hjá öðrum mönnum um að verðmætasköpunin væri reyndar ekki öll hjá þessum einstaklingum sem hana notuðu til þess að kaupa fasteignir. Það væru fleiri þátttakendur í þessari verðmætasköpun og þeir ættu þess vegna rétt á því að fá vald - ekki vegna þess að það vald ætti að grundvallast á hlutverki þeirra í verðmætasköpuninni heldur vegna þess einfaldlega að þeir væru frjálsir menn eins og aðrir. Baráttan fyrir jafnrétti er löng og ströng og svo virðist sem þessi barátta eigi eftir að endast a. m. k. einn áratuginn enn til viðbótar. Það er þess vegna sem ég stend hér og reyni, að það kynni hugsanlega að hreyfa við einhverjum þannig að næst þegar reynt verður að breyta stjórnarskipunarlögunum hvað kosningarrétti viðkemur, verði menn komnir eilitlu skrefi lengra í átt til þeirrar hugsunar að jafnrétti sé sjálfsagt mál. Mig hefur alltaf undrað það að þeir menn, sem gjarnan segjast berjast hér fyrir verkalýð, skuli þegar að þessu máli kemur standa gegn því að meiri hluti verkalýðs í landinu, fólkið í þéttbýlinu, fái atkvæðisrétt. Þetta er líka einkennilegt bara í ljósi þess að það er ekkert, nákvæmlega ekki neitt, sem segir okkur að vilji meiri hluta þjóðarinnar sé sá að níðast á íbúum dreifbýlisins frekar en öðrum þeim sem búa hér á landi við erfiðar aðstæður. Auðvitað eru ákveðnir erfiðleikar fólgnir í því að búa fjarri þjónustu og fjarri ýmsum lífsins gæðum. En fólk getur verið fjarri bæði þjónustu og lífsgæðum með öðrum hætti. Menn geta verið aldraðir, menn geta verið fatlaðir meira eða minna. Ég hef ekki fundið annað hér á þessu þingi en að menn sameinist nánast allir um að hafa samúð með fólki sem þannig er ástatt fyrir og reyni eftir mætti að sýna þá samúð. Auðvitað verður maður að viðurkenna að þessi samúð gengur oft á tíðum ekki nægilega langt í verki. Þetta hefur verið þó nokkurt hitamál, sérstaklega á þessu þingi í vetur. Þá hafa menn risið hér upp og barist fyrir rétti þessa fólks. Þeir hafa tapað í þessari baráttu en það fer ekkert á milli mála að það skiptir engu máli hvaðan menn koma, hvort menn koma úr dreifbýli eða þéttbýli í þessu máli, áhugi þeirra á því er jafn og þeir setja hann ekki á nokkurn hátt í samband við það hvar menn búa. Virðulegi forseti. Eftir að við erum orðin ein hér í salnum má kannske segja að til lítils sé að tala.

Það er fámennt og góðmennt.

Já, ég tek undir það að það er góðmennt, alla vega að hálfu leyti hvað virðulegum forseta viðvíkur. En það sem mér gengur hér til er í kjarna sínum ekki flókið mál. Það hefur komið fram í máli manna bæði nú á þessu ári og eins á s. l. vetri að þeirri skoðun vex mjög fiskur um hrygg að það ástand, sem við búum við í þessum málum, sé óviðunandi og verði að leiðrétta. Ég get nefnt hér sem dæmi og vitnað til tveggja leiðara í Dagblaðinu/Vísi. Annar er frá því í febrúar 1983 í aðdraganda kosninganna. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, undir fyrirsögninni „Hellir og hálfir kjósendur“: „Málamiðlun stjórnmálaflokkanna í kjördæmamálinu slakar lítið á spennunni sem misvægi atkvæðisréttar hefur hlaðið upp á nýjan leik eftir lagfæringuna árið 1959. Málamiðlunin gengur of skammt til að endast lengi. Margir fylgjendur jöfnunar atkvæðisréttar eru tilbúnir að kaupa samstöðu allra stjórnmálaflokkanna því verði sem nú er að verða ofan á, þ. e. að atkvæðisréttur verði 2.6 sinnum gildari á Vestfjörðum en í Reykjavík.“ Það sem þessi leiðari er að höfða til er sú þróun að íbúum hinna dreifðu byggða fer hægt og sígandi - reyndar alls ekki með sama hraða og áður - fækkandi. Það þýðir að að baki hverjum fulltrúa, sem úr þessum dreifðu byggðum kemur, standa sífellt færri atkvæði. Hvað gerum við þegar Vestfirðingum hefur fækkað um helming frá því sem nú er? Höldum við þar enn þá sama þingmannafjölda? Með þeirri röksemdafærslu sem nú er notuð ætti það að vera réttlætanlegt því að það er greinilegt skv. skilningi þeirra þm. sem réttlæta slíkt ástand að þeir líta á fulltrúa hinna dreifðu byggða miklu frekar sem fulltrúa fermetra en fólks. Svo menn fylgist með þræðinum - vegna þess að nú streyma þeir í salinn - þá var ég að tala um það hvað við gerðum þegar Vestfirðingum hefði fækkað um helming frá því sem nú er. Hvort við fækkuðum þá fulltrúum þeirra eða jafnvel fjölguðum. Því skv. þeirri réttlætiskenningu að aðstöðumunur í lífskjörum réttlæti aðstöðumun í kjör- og kosningagengi ætti það að vera réttlætanlegt eftir því sem Vestfirðingum fækkar að fjölga fulltrúum þeirra á þingi. Ég er nú að höfða hér til þeirrar skrýtnu staðreyndar sem við upplifðum núna í síðustu kosningum að það nægðu ekki 3500 atkvæði til að koma sjöunda manni af lista Sjálfstfl. inn á þing. Aftur á móti fór fjórði maður af lista í Vestfjarðakjördæmi inn á þing með 1/5 hluta þessa atkvæðamagns. Hv. 4. þm. Vestf. var kjörinn á þing í krafti 755 atkvæða. En núv. hæstv. utanrrh. nægðu ekki 3500 atkvæði til að komast á þing, enda hefur maður fylgst með því núna undanfarið að í þessu ástandi er hart barist. Það er svo hart barist á margan hátt að það verður oft á tíðum dálítið skoplegt. Gamall skólabróðir minn hefur setið hér á göngum fram eftir nóttum með stóra tösku og reiknivél við að reikna menn inn á þing. Hann hefur reiknað þá eftir d'Hondt, hann hefur reiknað þá eftir Droop, hann hefur reiknað þá eftir Lague og hann hefur passað sig á þeirri gullvægu reglu: Don't drop the Lague. Lague er þá í þessu tilviki líklega þingmaðurinn sem ekki má missa. Og hver urðu endalokin? Endalokin voru hreint stórkostleg. Menn ákváðu að allir þessir útreikningar væru fyrir köttinn einan og þeir hættu við hann og sögðu: Við samþykkjum bara gamla draslið eins og það var og byrjum síðan aftur að nýju. - Ég verð að viðurkenna að í mínum huga er í þessum ákvörðunum, í þessum orðum, hugsanlega falin ákveðin vonarglæta. Kannske verður þessi stjórnarskrárákvörðun tekin upp fyrr en maður gæti átt von á og þá á maður e. t. v. lag til að koma þeim skoðunum á framfæri sem ég er hér að tala fyrir. Auðvitað er ég þeirrar skoðunar að þær séu réttar. Margir hér inni eru þeirrar skoðunar að þær séu rangar. En eins og ég sagði áðan í máli mínu hefur hver einasti maður rétt til að hafa rangt fyrir sér. Í krafti þess held ég áfram að berjast og vitna til að leggja áherslu á þessi orð mín aftur í Pétur Benediktsson þar sem hann segir í lokum greinar sinnar í Nýju Helgafelli frá 1959 á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Úr herbúðum framsóknarmanna er verið að hvísla því að sjálfstæðismönnum að það hefði verið auðvelt með samstöðu þessara flokka að koma á því skipulagi einmenningskjördæma sem hefði þurrkað Alþfl. og kommúnistaflokkinn að mestu eða öllu leyti út af þingi. En reynslan af hræðslubandalaginu hefir kennt þjóðinni að vandamálin verða ekki leyst með brellum. Því hefir enginn af forvígismönnum réttarbótarinnar viljað fara þá leið að fórna jafnréttinu til þess að níðast á andstæðingum sínum. Fylgi kommúnista í Frakklandi hefir ekki minnkað við það að De Gaulle bægir þeim frá þingsetu að réttri tiltölu. Ég er honum samdóma“ - segir Pétur Benediktsson - „ um það að þeir eru skaðræðisgripir“ - þ. e. kommarnir - „en menn eiga rétt á því að vera heimskir og að hafa rangt fyrir sér. Ef slík leið væri reynd hér“ - þ. e. með kosningalögum að bola ákveðnum aðilum út af þingi - „hefðist ekki annað upp úr því en að færa valdið í þjóðfélagsmálum enn meira úr höndum Alþingis.“ Svo mörg voru þau orð. Herra forseti. Ég á von á því að fjöldi manns eigi eftir að tala hér í þessu máli því að þetta er eitthvert merkasta mál þessa þings. Ég get ekki ímyndað mér annað en að áhugi manna á að tala í mannréttindamálum hljóti að vera þannig að þeir geti ekki á sér setið. Til að draga saman að einhverju leyti það sem ég hef verið að segja leyfi ég mér að vitna til orða Páls Briem. Það er grein sem hann skrifaði í Eimreiðina. Ritstjóri hennar var þá dr. Valtýr Guðmundsson og eigendur nokkrir Íslendingar. En þar segir Páll Briem: „Ef það er rétt að kosningarréttur sé veittur mönnum réttlætisins vegna þá getum vér leitt út af því ýmsar setningar og skulum við nú nefna þrjár aðalsetningar.“ - Þetta orðafar Páls Briem er kannske ákveðin áminning um það hvað tímarnir breytast. Enginn maður mundi í dag kalla fullyrðingu setningu. En hann segir: „Það fyrsta: Kosningar eiga að vera þannig að kjósendum sé mögulegt að neyta kosningarréttarins og að þeim sé gert það nokkurn veginn jafnauðvelt.“ - Við skulum álykta að því marki sé nokkurn veginn náð þó að margir hafi efast um möguleika nokkurra kjósenda, alla vega í síðustu kosningum, til að komast til kjörstaðar. „Kjósendur eiga að geta kosið þá sem bjóða sig fram“ - framboðana kallar hann frambjóðendurna „eftir eigin sannfæringu.“ Þetta mun líklega líka vera nokkurn veginn viðgengið hér. En síðan segir hann: „Atkvæði sérhvers kjósanda á að hafa fullt gildi í hlutfalli við önnur atkvæði, eigi aðeins að því er snertir þann mann er hann vill kjósa heldur og þann flokk er hann fylgir málum.“ Við lestur þessarar greinar kemur nefnilega dálítið undarlegt í ljós sem ég verð að játa sjálfur að rann eiginlega fyrst upp fyrir mér þegar ég las þessa góðu grein Páls Briem - og ég get mælt með henni sem lesningu fyrir hvern og einn. Páll Briem er hér að tala um flokka sem nokkuð nýtískuleg fyrirbæri. Ég hafði alltaf séð fyrir mér og sé kannske enn þá í huga mínum að flokkarnir eigi rætur sínar að rekja til frönsku byltingarinnar. En tilfellið er að flokkakerfið sem við búum við í dag er líklega enn þá meira afkvæmi Karls heitins Marx en okkur grunar, þ. e. þeir verða til á nokkurn hátt sem andsvar við þeirri samfylkingu sem hann stuðtaði að. Ég vil reyna, hæstv. forseti, að stytta mál mitt. Við höfum hér verk að vinna sem við verðum að ljúka þó að ég verði líka að viðurkenna að ég sjái ekki beinlínis ástæðuna fyrir þeim asa sem er á mönnum að ljúka þessu starfi. Ég hefði haldið að eðlilegra væri að setja sér þá kröfu að gera starfið vel en endilega fljótt. Ég vil spyrja menn að lokum hvort þeir telji að málamiðlun um mannréttindi geti verið réttlætanleg, en það kalla ég þau kosningalög sem nú eru að fara hér í gegnum þingið, kosningalög sem ég og aðrir, sem á móti þeim eru, ekki geta komið í veg fyrir að verði að lögum hvernig sem þeir brjótast um. En ég ætla að vona að það missætti, sem til allrar hamingju býr að baki þessu máli í dag, verði til þess að þetta mál verði tekið upp aftur sem allra fyrst og skoðað með hagsmuni fólksins fyrir augum en ekki flokkanna.



Virðulegi forseti. samgn. Ed. hefur fjallað um frv. til l. um breytingu á lögum um Landflutningasjóð. Þannig er háttað að þar hefur verið inni gagnkvæmt ákvæði varðandi ríkissjóð og þá sem eru rétthafar í þeim sjóði um greiðslur í sjóðinn. Hins vegar hefur reyndin orðið sú að ríkissjóður hefur ekki greitt til sjóðsins eins og lög mæla fyrir og komið hafa fram óskir um að hér yrði komið á jafnræði þannig að þeir sem eru rétthafar í sjóðnum hefðu ekki fremur skuldbindingu. Með tilliti til þess eru þær breytingar, sem fluttar eru í frv. til að mæta þeim sjónarmiðum, fram komnar. Samgn. Ed. er sammála því sem fram kemur í nál. samgn. Nd. og mælir með því að frv. verði samþykkt.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 1. minni hl. landbn. um 71. mál, um Framleiðsluráð landbúnaðarins ásamt brtt. á þskj. 994. Ég ætla aðeins að byrja að gera grein fyrir þessum brtt. þar sem þær fela í sér að aðrar gr. frv. falli niður en 4. gr. og sú grein verði að 1. gr., en sú gr. fjallar um frjálsræði í innflutningi á kartöflum á þeim tímum sem innlend framleiðsla fullnægir ekki eftirspurn. 1. minni hl. n. varð sammála um að mæla með þessari breytingu á frv. Í grg. er kveðið á um að viðurlög verði höfð við því að innfluttum kartöflum eða grænmeti verði dreift eða selt á sama tíma og innlend framleiðsla annar eftirspurn. Þetta er mjög mikilvægt til að tryggja hag innlendra framleiðenda, enda hefur pottur verið brotinn í þessu efni hjá Grænmetisverslun landbúnaðarins þrátt fyrir yfirlýsingar sem hún hefur gefið í þeim efnum að ætíð sé haft samráð við framleiðendur áður en erlendar kartöflur eru fluttar inn. Þetta er mjög bagalegt á haustin þegar kartöflubændur taka upp uppskeru sína og þurfa jafnvel að geyma hana í einn til tvo mánuði á meðan Grænmetisverslunin klárar að setja innfluttar kartöflur. Það er ekki séð fyrir hag bænda í þessum efnum hjá Grænmetisversluninni. Ég vil taka undir þau orð, sem hv. þdm. hafa eflaust lesið hér í blöðunum undanfarið, að það sé fyrst og fremst hræðsla hjá bændum að gagnrýna þessa verslunarhætti vegna þess að í einokunaraðstöðu sinni geta þeir hefnt sín í mati og öðru frá þeim bændum sem hafa uppi mótmæli. Þetta kom skýrlega í ljós í viðtali við einn bónda úr Þykkvabænum, Tryggva Skjaldarson. Ég ætla aðeins að vitna í það, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta eru einokunarsinnar sem láta svo að þeir hræða bændur til að fylgja sér. Auðvitað er þetta meira og minna mafíustarfsemi, menn eru kúgaðir. Ég er fyrir löngu búinn að fá mig fullsaddan af Grænmetisversluninni og einokuninni í kringum hana og þeim þvingunum sem hún getur beitt kartöflubændur. Ég er ekki sá eini sem er óhress með hana, menn hér í Þykkvabænum eru almennt óhressir með hana og þeir eru hræddir upp úr skónum. Hér í Þykkvabænum eru menn sammála um það að geymslurnar hjá Grænmetinu séu lélegar. Þó að við getum komið frá okkur sæmilegum kartöflum hefur það allt of oft gerst að þær hafa ekki komist heitar til neytenda. Ég þori að tala og það hefur bitnað á mér að gera það. Ég er ósáttur við Grænmetisverslunina og tel að hún hafi gott af því að fá aðhald. Menn verða að eiga annars kostar völ. En ég er þó á þeirri skoðun að það þurfi stífar reglur um innflutning þannig að ekki verði umframbirgðir í landinu þegar við komum með okkar vöru á markað síðla sumars og á haustin.“ Það er mikill sannleikur í þessu og ég þori að fullyrða það sem framleiðandi eða kartöflubóndi í fimm ár að þetta er satt. Ég átti viðtal við konu í gær úr Þykkvabænum til þess að spyrja hana um það hvort þetta hafi eitthvað breyst núna undanfarin sex ár. Ef hv. þdm. hefðu heyrt það samtal hefðu þeir ekki verið í vafa um að það hefur ekki breyst þrátt fyrir skipti á yfirstjórn þessarar verslunar. Ég tala hér frekar um framleiðendur kartaflna eða kartöfluræktendur vegna þess að í blöðum hefur mikið verið talað um neytendahliðina sem er öllum kunn. 20 þús. manns hafa skrifað undir áskorun að þessu verði aflétt. Sú till. sem kemur frá 2. minni hl. landbn. að vísa þessu máli til ríkisstj. tel ég vera gálgafrest. Ég get ekki séð að það séu nein rök fyrir því, hvorki hjá hv. framsóknarmönnum né hv. sjálfstæðismönnum, að fresta þessari ákvörðun. Hér er ekki verið að ganga á hlut framleiðenda, hér er ekki verið að ganga á hlut neytenda. Hér er eingöngu verið að leggja til að þessi vara fái þann verslunarmála sem hagstæðastur er, bæði fyrir framleiðendur og neytendur. Það er annað atriði, sem 1. minni hl. landbn. lagði mikla áherslu á og kemur fram í nál., að þrátt fyrir frjálsan innflutning á þessum vörutegundum telja nm. mikilvægt að ötullega verði unnið að því að efla og bæta innlenda framleiðslu með markvissum hætti. Við vitum það öll hér í þessari hv. deild að þetta er hægt og að þessu þarf að vinna. Við höfum hita í jörðu og ýmis ráð, tækninni fleygir fram í þessari grein sem öðrum og undanfarin ár hefur þessi framleiðsla batnað. Við það veðurfar, sem við búum við hér á landi, er við ramman reip að draga og það eru þá sérstaklega frostnætur á haustin. Vatnsúðun á haustin kemur í veg fyrir að grösin falli en þetta hefur reynst bændum það dýrt að þeir hafa ekki getað komið slíkum kerfum upp. Síðan eru það geymslurnar. Það er kostnaðarsamt að hafa þær í því formi sem þarf til að geyma þessa vöru. Miklar framfarir hafa orðið í kælingu geymslna á undanförnum árum. Grænmetisverslun landbúnaðarins hefur ekki þær geymslur sem þarf til að geyma þessa vöru. Kæling hjá þeim er ekki nægileg og hefur komið fram á undanförnum árum að þeir hafa pantað það lítið magn í einu þegar um innlenda framleiðslu er að ræða að það hefur þurft að brjótast hingað suður í óveðrum til að koma þessari vöru til neytenda. Síðan geta þeir á sama tíma flutt inn stóra farma af erlendum kartöflum og geymt í þessum geymslum. Nú þegar þeir fluttu inn þessar finnsku kartöflur er ekki bara verið að brjóta á neytendum heldur brjóta þeir þær matsreglur sem þeir setja á innlenda framleiðendur. Þær reglur eru að 24 punktar, sem sagt gallapunktar í kartöflusendingu, nægja til að framleiðandi verður að flokka sendinguna upp á nýtt, annars fær hann hana heimsenda. Það kom fram í blöðum að þessar kartöflur, sem fluttar voru inn, höfðu 100 gallapunkta. Hvers eiga innlendir framleiðendur að gjalda? Hvernig er hægt að brjóta meira á þeim en þetta? Verið er að mismuna mönnum gífurlega í þessu sambandi. Þessi vara er sett á markað vegna þess að hún er framleidd í Finnlandi þótt hún sé gersamlega ósöluhæf. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta, enda vona ég að það sé enginn hv. þm. hér inni sem mælir því gegn að frjálsræði þarf að komast á. En það er ekki nægilegt að því verði komið þannig á að sérstakir gæðingar fái leyfi til að flytja inn kartöflur. Það verður að gefa þetta frjálst, allir verða að hafa frjálsan rétt á því að flytja þessa vöru inn svo framarlega sem þessi vara uppfyllir þær kröfur sem neytendur gera. Ég hef heyrt gagnrýni um að hætta sé á smitsjúkdómum sé innflutningur gefinn frjáls. Ég veit ekki hvort sú hætta væri meiri með því að láta eðlilega tollskoðun verða á þessum vörum og meta þær kartöflur þegar þær koma til landsins, hvort sú hætta er meiri en hún er í dag. Það er nefnilega þannig að kartöflur smita ekki jarðveg eða aðra kartöfluframleiðslu nema þær séu settar niður. Ég vona að hringrot smiti ekki mannskapinn sem neytir kartaflna. Mesta hættan er að þær smiti þann mannskap sem vinnur mest í kringum þær í Grænmetisversluninni, enda mætti halda að það hafi eitthvað rotnað á þeim vígstöðvum. Að lokum mæli ég eindregið með því að þessu máli verði ekki vísað til ríkisstj. heldur fái hv. þm. að greiða hér atkv. um það hvort þeir vilji hafa þennan verslunarmála á eða ekki.



Virðulegi forseti. Eins og nú hefur þegar komið fram hér í málsskjölum á Alþingi varð landbn. Ed. ekki sammála um afgreiðslu á 71. máli, frv. til l. um breytingu á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins o. fl. Hv. þm. Kolbrún Jónsdóttir hefur þegar lýst sjónarmiðum þriggja nm., en ásamt henni undirrita nál. hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir. Einn nm. hefur lagt fram brtt. og til viðbótar hafa þrír nm. lagt fram álit á þskj. 1045 þar sem lagt er til að málinu verði vísað til ríkisstj. Þessir þm. eru ásamt mér Þorv. Garðar Kristjánsson og Davíð Aðalsteinsson. Nál. er svohljóðandi, með leyfi virðulegs forseta: „Nefndin hefur rætt málið á fundum sínum og fengið umsagnir eftirfarandi aðila um málið: Búnaðarþings, Stéttarsambands bænda, Landssambands kartöfluframleiðenda, Grænmetisverslunar landbúnaðarins, Framleiðsluráðs landbúnaðarins, stjórnar Búnaðarfélags Íslands, og Sölufélags garðyrkjumanna sem leggja til að málið verði tekið til umfjöllunar í sambandi við þá endurskoðun sem nú á sér stað á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins. Samband veitinga- og gistihúsa, Alþýðusamband Íslands og Neytendasamtökin leggja áherslu á að innflutningur grænmetis og garðávaxta verði færður í frjálsræðisátt. Augljóst er að sjónarmið umsagnaraðila eru mjög mismunandi. Stjórnarflokkarnir eru hins vegar sammála um að rækileg endurskoðun fari fram á sölumálum landbúnaðarins þar sem einokun verði aflétt, enda er t. d. nú þegar búið að taka ákvörðun um að fleiri en Grænmetisverslun landbúnaðarins fái að flytja inn kartöflur. Með vísan til þessa leggjum við til að málinu verði vísað til ríkisstj.“ Eins og kunnugt er eru framleiðsluráðslögin að stofninum til frá árinu 1947 og rætur þeirra má í raun rekja lengra aftur í tímann. Þessi lög voru í meginatriðum óbreytt fram til ársins 1959 þegar gerð var veigamikil breyting á þessari löggjöf eftir að átt höfðu sér stað allharðvítugar deilur um vissa þætti þeirra. Hér á ég við að þá var tekið upp það skiputag, sem gilt hefur síðan óbreytt, að landbúnaðurinn skyldi njóta ákveðinnar fjárhæðar, hinnar margumtöluðu 10% tryggingar til að bæta upp útfluttar búvörur. Segja má að framleiðsluráðslögin hafi að meginstofni verið óbreytt síðan. Gerð var tilraun til breytinga árið 1979 en sú breyting, sem þá var upp tekin, hefur mistekist. Með þeim breytingum sem þá var að stefnt átti að leitast við að færa landbúnaðarframleiðsluna meira til samræmis við neysluþarfir þjóðarinnar og jafnframt að byggja upp nýjar búgreinar til að mæta samdrætti í hefðbundinni landbúnaðarframleiðslu. Sett voru inn í lög ákvæði hér að lútandi og gert samkomulag um þetta við bændurna í landinu. En það er skemmst frá því að segja að af hendi ríkisvaldsins hefur ekki verið staðið við þetta samkomulag og núna um þessar mundir og þegar núv. ríkisstj. tók við völdum var framleiðslu- og söluvandi í landbúnaðarmálum alveg eins mikill og fyrir lagasetninguna frá árinu 1979 þrátt fyrir að verulega hafi dregið úr búvöruframleiðslunni hér innanlands. Það er því ákaflega vel skiljanlegt að í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. sé beinlíms kveðið á um endurskoðun á framleiðsluráðslögunum sem, eins og ég sagði áðan, hafa verið að stofni til þau sömu í nálega hálfa öld með þeim tveimur breytingum sem reyndar eru með vissum hætti mjög stefnumarkandi og ég hef nú tilgreint. Sú vinna og það starf sem stjórnarsáttmálinn ákveður í þessum efnum er þegar hafin. Þegar fjallað er um lög um Framleiðsluráð landbúnaðarins verður ætíð að hafa margt í huga, m. a. það að framleiðsluráðslögin eru vinnulöggjöf bændanna í landinu. Ég held að það sé sammerkt með allri vinnulöggjöf, hver sem í hlut á, að hana beri að fjalla um í fullri sátt við þá sem slík löggjöf tekur til og það verður að sjálfsögðu að gilda gagnvart bændum eins og öðrum stéttum þjóðfélagsins. En það verður líka að horfa til þess að í þjóðfélaginu sem slíku verður að vera sátt um þessi mál og það meira að segja góð sátt og landbúnaðarframleiðslan snertir marga fleiri en bændurna í landinu. Mikil verðbreyting á sér stað frá því að bændurnir sleppa hendi af þessari framleiðslu og þar til að hún kemur á borð neytandans og eðlilegt að litið sé á það að frjálsræðis gæti í þeim efnum sem mest þótt auðvitað verði að vera skipulag á þessum málum alveg eins og á öllum sölumálum atvinnuveganna í landinu. Ég legg áherslu á að þegar jafnvíðtækt og mikilvægt starf er hafið og þegar unnið er að því með sama hætti og nú hefur verið til stofnað af hæstv. ríkisstj. þá verði leitast við að laða fram sem flest sjónarmið og ná sem allra víðtækustu sátt um málið hér í þjóðfélaginu. Einmitt við það að menn hafa ekki til þessa treyst sér til að takast á við endurskoðun á framleiðsluráðslögunum hefur sá vandi, sem landbúnaðurinn stendur frammi fyrir núna, orðið til og einmitt vegna þess að þeir, sem hafa setið við stjórnvölinn á undanförnum árum, hafa ekki haft þrek eða mátt til að takast á við það viðfangsefni að fella íslenskan landbúnað að nýjum háttum í framleiðslu sem er honum alveg lífsnauðsynlegt ef hann á að geta haldið sinni hlutdeild og sem er forsenda þess að við höldum því byggðasamfélagi uppi hér á þessu landi sem við allir óskum að sé við lýði. Að tilhlutan ríkisstj. og þá sérstaklega fyrir forgöngu núv. hæstv. landbrh. hefur þegar verið hafið starf á mörgum sviðum til að fjalla um endurskoðun á framleiðsluráðslögunum og raunar annarri löggjöf sem tengd er þessu stóra verkefni. Þannig metur nú sérstök nefnd hve búvöruframleiðslan á að vera mikil, þ. e. skilgreinir framleiðslusjónarmiðið. Unnið er að endurskoðun á annarri löggjöf eins og jarðræktarlögunum og búfjárræktarlögunum. Viðskrn. hefur hafið athugun á því með hvaða hætti hægt sé að fella saman afurðalán og rekstrarlán við það markmið að búvöruframleiðslan verði staðgreidd sem er eitt allra mikilvægasta hagsmunamál fyrir bændurna í landinu sem nú er um rætt. Það er líka fjallað um aukið frjálsræði í viðskiptum og er þá skemmst að minnast þess að núna er búið að leyfa fleiri aðilum innflutning á kartöflum en áður hefur tíðkast. Mjög mikilvægt er að menn hafi í huga hve þetta starf er víðtækt og raunar enn þýðingarmeira að menn geri sér grein fyrir því að ekkert í þessum málum er það einfalt að hægt sé að taka það sérstaklega út úr þessari endurskoðun og allra síst er ástæða til þess þegar hún á sér stað. Virðulegi forseti. Ég hef hér gert grein fyrir því starfi sem nú er hafið að endurskoðun á framleiðsluráðslögunum. Ég hef bent á hversu mikil þörf er á að ná hér fram markvissari niðurstöðu og ég legg áherslu á að þar leggi menn sig fram einmitt með það fyrir augum að sem víðtækust samstaða megi nást meðal þjóðarinnar um að tryggja að árangur náist. Það er í samræmi við þessi markmið sem nál. á þskj. 1045 er komið fram og ég fagna því að góð samstaða skuli hafa náðst hér innan Alþingis og vænti þess að það fái greiðan byr í þessari virðulegu deild.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki setja á langa tölu um þetta mál þó vissulega hafi menn beðið eftir því með óþreyju að hér væru fluttar miklar og merkar ræður um þetta. Ég hef þá sérstöðu í landbn. að ég var ekki á þeim afdrifaríka fundi þegar n. klofnaði, ekki í öreindir sínar að vísu, en klofnaði í afstöðu sinni til þessa máls og var í raun og veru ekki ljóst á nefndarfundinum sjálfum hver raunveruleg niðurstaða yrði m. a. hjá 1. minni hl. n., hvað þar mundi verða langt gengið. Þetta mál er búið að vera mikið uppáhaldsmál fjölmiðla upp á síðkastið og ekki tel ég það vera kost við eitt mál að það hafi verið þar á dagskrá, en því miður eru fyrir því uppáhaldi í þessu tilfelli ærnar ástæður. Hins vegar vil ég leggja áherslu á að það að gera þetta að meginmáli núna í þinglokin hlýtur að orka mjög tvímælis þegar mörg raunveruleg stórmál eru á ferðinni, án þess að ég sé að draga nokkuð úr mikilvægi þessa. Hvað um það. Ég vildi aðeins rekja það að innan landbn., eins og hefur nú óbeint komið fram, hafa þessi mál þróast á ýmsan veg. Fyrir nokkrum vikum kom upp sú hugmynd hjá formanni n. að vísa þessu frv. ásamt öðrum frv. um Framleiðsluráð landbúnaðarins til ríkisstj. með tilliti til endurskoðunar framleiðsluráðstaganna í heild, ásamt öðrum málum sem þá lágu fyrir, tveimur að mig minnir til viðbótar. Ég tók þá undir þessa málsmeðferð hjá formanni með tveimur meginformerkjum: annars vegar að þessu áliti fylgdu tilmæli til endurskoðunarnefndarinnar, sem þá var og var alfarið á vegum stjórnarflokkanna og við í stjórnarandstöðunni höfum enga hugmynd um hvað þar er að gerast í raun og veru, að það yrði beint til hennar tilmælum um jákvæða athugun á þessu máli, ósk um breytingar í þá átt sem þessi frv. gerðu ráð fyrir, og hins vegar lagði ég áherslu á að í tengslum við þessa nefnd fengju neytendur þar aðild og að stjórnarandstaðan fengi að fylgjast með þessu verki, svo þýðingarmikil sem þessi endurskoðun er. Málið hlaut ekki afgreiðslu þá og nú horfir málið nokkuð á annan veg við. Atburðarásin hefur verið slík að undanförnu að málið horfir býsna mikið öðruvísi við. Ég tek ekki undir fordæmingu á Grænmetisverslun landbúnaðarins í einu og öllu. Ég fullyrði þvert á móti að ýmislegt hefur sú stofnun gert vel í skipulagi og sölumálum. Það sem vel hefur verið gert hefur gleymst vegna þess að margt hefur þar mistekist og margt hefur farið á annan veg og því er venjulega hampað ærið betur og meira sem miður fer. Mér þykir það hins vegar verst að í hvert skipti sem þar hafa gerst mistök, í hvert skipti sem eitthvað hefur farið þar úrskeiðis, hafa menn rokið þar upp til handa og fóta til varnar, til réttlætingar á því sem sannanlega hafa verið mistök, hafa jafnvel þvegið hendur sínar, reynt að koma sökinni yfir á aðra og í raun og veru, því miður, ekki sýnt í neinu yfirbót og jafnvel þrætt fyrir augljósustu hluti. Þetta vita menn og þekkja og það er miður um þá stofnun sem annars ætti ekki að þurfa á slíkum vinnubrögðum að halda. Fyrir mig ráða ekki fordómar eða fordæming, en ekki heldur réttlæting, afsökun eða vörn af neinu tagi. Tvö atriði standa nefnilega upp úr að mínum dómi í þessum málum og þau á og verður að tryggja: Í fyrsta lagi að neytendur eigi ávallt kost á sem bestri vöru, í öðru lagi og jafnhliða að hagur innlendrar framleiðslu, innlendra framleiðenda, sé tryggður, enda vitum við að yfirleitt er hin innlenda framleiðsla afbragðsvara ef allt er eðlilegt um meðferð og geymslu hennar. Þessi tvö markmið þarf að tryggja. Frjálsræði í innflutningi þarf ekki að rekast hér á, frjálsræði í innflutningi tryggir hvorugt. Hér er því vandrötuð leið sem hvorki næst með því að ríghalda í gamalt kerfi, sem hefur viðgengist of lengi, né heldur með upphrópunum um einfaldar lausnir sem gróðaaðilar þykjast ætla að tryggja. Um leið og menn losa um óeðlilegar hömlur og rýmka á þann hátt um innflutning, sem skynsamlegt getur talist, þurfa menn að huga fyrst og fremst að því að íslenskir framleiðendur standi ekki uppi með vöru sína, ágæta vöru sína, í vanda, eða t. d. að þegar þeirra nýja og góða framleiðsla kemur á markaðinn séu til birgðir innfluttra kartaflna í landinu, við skulum vona sómasamlegrar vöru þó, e. t. v. þá á niðursettu verði. Slíkt yrði engum til góðs, hvorki neytendum né framleiðendum. Ég held nefnilega að umræðan að undanförnu, þrátt fyrir alla annmarka hennar, hafi leitt eitt gott af sér: - menn hafi í raun og veru sannfærst um gildi og gæði íslenskrar framleiðslu betur en oft áður þegar raddirnar um óheftan innflutning í beinni samkeppni við íslenska framleiðslu hafa verið hvað háværastar og um leið komið fram fordæming á íslensku kartöflunum. Ég held mig enn við það meginsjónarmið að fulltrúar framleiðenda og neytenda eigi að finna sameiginlegar leiðir út úr þessu máli og tryggja gagnkvæman hag og rétt. Þá á ég við raunverulega fulltrúa framleiðenda og raunverulega fulltrúa neytenda þessara aðila beggja, en ekki sjálfskipaða. Ég er á engan hátt sannfærður um að sú skipan sem 1. minni hl. n. leggur til tryggi þessi tvö meginsjónarmið mín varðandi hag neytenda og framleiðenda. Ég er á engan hátt öruggur um það. En í ljósi þess sem gerst hefur er nauðsynlegt að svo verði reynt. Og enn frekar efa ég nú, miðað við málsatvik og viðbrögð aðila, að rétt sé að vísa þessu máli til ríkisstj., þó á jákvæðan hátt sé gert og þó nú sé komin sérstök nefnd í málið sem ég hlýt að binda nokkrar vonir við. Ég held að nú verði að gera ákveðna tilraun til rýmkunar, ekki síst í ljósi liðinna atburða, þó æsiskrif og brýningar hafi þar engin áhrif á mig, heldur aðeins blákaldar staðreyndir sem okkur er skylt að taka tillit til. Ég hygg því að gera eigi tilraun til að slík skipan, sem hér er lagt til, komist á, en verði háð ákveðnum tímamörkum og á meðan verði rösklega unnið að þessu máli öllu og heildarendurskoðun með því tryggð og farsælust skipan fundin sem völ er á. Ég vil þó flytja hér skriflega brtt. við greinina sjálfa til enn frekari tryggingar, þ. e. við 4. gr. sem verður 1. gr. Aftan við orðin í annarri setningunni „Í reglunum skal m. a. kveðið á um að leyfi til innflutnings skuli því aðeins veitt að innlend framleiðsla fullnægi ekki eftirspurn og að innflutningsaðili uppfylli kröfur um hollustuvernd“ komi: að mati Hollustuverndar ríkisins. - Ég tel það eðlilegan og sjálfsagðan varnagla. Sömuleiðis flyt ég brtt., sem ég legg enn meiri áherslu á, um að svohljóðandi ákvæði til bráðabirgða komi hér sem þegar hefur verið dreift til hv. þdm.: „Ákvæði þessara laga skulu gilda til bráðabirgða til ársloka meðan heildarendurskoðun laganna um Framleiðsluráð landbúnaðarins fer fram, enda leggi landbrh. fram nýtt frv. um skipulag grænmetisverslunar í landinu að liðnum þessum reynslutíma.“ Þetta ákvæði er sett til þess að á þessu fáist ákveðin reynsla, m. a. og sér í lagi nú í sumar er íslensk framleiðsla kemur á markað. Í öðru lagi knýr það á um að skipan þessara mála verði komið í nýtt og betra horf til frambúðar.



Virðulegi forseti. Öll meðferð þessa máls hér í þessari hv. deild hefur verið með einstökum endemum. Hér er í rauninni um lítið mál að ræða, en þó stórt og stærra en virðast kann við fyrstu sýn. Hér er um það að ræða að breyta lítillega lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins til þess að afnema það úrelta kerfi sem allt of lengi hefur viðgengist í þeim málum og hefur verið neytendum öllum og framleiðendum jafnt til mikillar bölvunar. Ég vil byrja á að þakka þeim nm. í hv. landbn. þessarar deildar sem greiddu götu míns frv. Ég er sammála þeirri brtt. sem þeir hafa flutt og hún er raunar gerð að minni tillögu til þess að greiða fyrir framgangi þessa máls. Sömuleiðis get ég stutt með góðri samvisku þær brtt. sem hv. 2. þm. Austurl. mælti hér fyrir úr þessum ræðustól áðan. Ég teldi það til bóta ef þetta eina atriði væri tekið út úr, þ. e. einkaréttur Grænmetisverslunar landbúnaðarins, og um það fjallað hér sérstaklega og látið á það reyna hver væri þingviljinn í því máli. Nú er það svo að árum saman hefur þetta einokunarfyrirtæki, sem starfar í skjóli löngu úreltra lagaákvæða, troðið á hagsmunum íslenskra neytenda og séð svo til að hér væru oft og tíðum á boðstólum þær kartöflur einar sem annars staðar þættu ekki boðlegur mannamatur. Árum saman, næstum svo lengi sem ég man eftir mér, hefur verið kvartað yfir þjónustu þessa fyrirtækis, Grænmetisverslunar landbúnaðarins, áður Grænmetisverslunar ríkisins. Árum saman hafa réttmætar óskir neytenda verið virtar að vettugi. Árum saman hafa neytendur mátt taka við þeim óþverra oft og tíðum sem Grænmetisverslun landbúnaðarins hefur skammtað þeim úr sínum gullna hnefa. Hvers vegna hefur þetta verið á þennan veg? mætti spyrja. Því er tiltölulega auðvelt að svara, hv. þm. Hér er á ferðinni gamalrotið valdakerfi þar sem gífurlegir hagsmunir eru í húfi. Það má vel vera að á kreppuárunum hafi það verið réttlætanlegt, eða á styrjaldartímum, að láta verslun með kartöflur og grænmeti eiga sér stað undir handarjaðri ríkisins. Það má vel vera. En það er ekki réttlætanlegt árið 1984. Og það mætti svo sem spyrja sem svo: Hvers vegna eru þá ekki í lögum ákvæði um einkarétt ríkisins til að selja appelsínur og epli? Hver er munurinn? Var það ekki svo að íslensk verslun væri gefin frjáls þegar danskir einokunarkaupmenn hurfu héðan með sitt hafurtask og með sitt maðkaða mjöl? Aldeilis ekki. Í stað maðkaða mjölsins hafa komið rotnaðar kartöflur. Og þetta blómstrar undir verndarvæng Framsfl. með nokkrum stuðningi einstakra sjálfstæðismanna. Þar undanskil ég þó ýmsa hv. þm. eins og hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson, hæstv. fjmrh. og raunar ýmsa fleiri þótt ég nefni ekki fleiri nöfn við þetta tækifæri. En innan Sjálfstfl. eru framsóknarmenn líka sem engu vilja breyta. Þeir vilja ekki raska hinu volduga valdakerfi SÍS, sem er samtvinnað hagsmunum Framsfl. á hverjum einum vettvangi. Þeir framsóknarmenn innan Sjálfstfl. hafa ráðið býsna miklu og ráða býsna miklu, eins og sú till. sem hér er nú fram komin um lyktir þessa máls og meðferð, að því verði vísað til ríkisstj., ber gleggstan vott um. En það bendir þó ýmislegt til, sem betur fer fyrir þá sjálfstæðismenn, að völd þessara framsóknarmanna í sjálfstæðisflokksforustunni fari nú dvínandi. Hér eru miklir hagsmunir í húfi - og hvar eru þeir hagsmunir? Við skulum horfa aftur á þessar skemmdu kartöflur. Hverjir keyptu þessar kartöflur? Hverjir keyptu skemmdu kartöflurnar frá Finnlandi? SÍS. Hver fékk umboðslaun fyrir skemmdu kartöflurnar, sem fluttar voru inn frá Finnlandi, þessi líka fyrirmyndarviðskiptin? SÍS. Og hver ætli hafi svo flutt kartöflurnar til landsins og tryggt þær á leiðinni? Auðvitað SÍS og aftur SÍS. Í þessu máli hefur SÍS allt sitt á þurru. Það er eins og fyrri daginn í þessu landbúnaðarkerfi. Það eru neytendur og bændur sem er skákað til hliðar, settir út undan. SÍS hefur sitt á þurru. Og hverjir skaðast? Neytendur skaðast. Hvernig er það þegar menn koma hér í búð og kaupa kartöflur að öllum jafnaði? Jú, menn fara heim til sín með 2 eða 5 kg poka og þeir byrja á því að tína úr honum ruslið og henda því. Síðan er farið að sjóða kartöflurnar og þá er nú raunin reyndar oft sú að það verður að henda helmingnum af því sem búið er að sjóða. Og hverjir borga þær kartöflur sem fleygt er með þessum hætti? Það gera neytendur. Það er hrikalegt til þess að vita að hér skuli finnast talsmenn þess kerfis sem býður neytendum upp á slíkt. Talsmenn hinna skemmdu kartaflna eru óneitanlega sterkir á Alþingi. En ég spyr: Hver treystir sér til að verja þetta hrikalega atferli? Ég held að það geri enginn maður með heilbrigða og óbrenglaða dómgreind. Þetta er reginhneyksli og þetta er ekki nýtt hneyksli. Þetta er hneyksli sem búið er að viðgangast hér árum saman. Ég orðaði það svo hér í gær og endurtek það, að þeim öflum sem hér ráða ferðinni má líkja við nátttröll sem dagað hefur uppi á heiði - eða eigum við heldur að segja núna á vordögum að þetta séu snjókarlar sem hafa kartöflur í augna stað og gulrót fyrir nef og finna ekki þann fnyk sem leggur um allt samfélagið af þessum viðskiptum og því atferli sem hér á sér stað? Hafa menn hugsað þær fréttir til hlítar sem fram komu í Ríkisútvarpinu í fyrrakvöld þegar frá því var greint að nýjar kartöflur frá þessu fyrirtæki hefðu komið á markaðinn og ein verslun, ein sú stærsta hér í borginni, hefði ekki fengið svo sem venja var úr þeirri sendingu? Þegar forráðamenn þessa fyrirtækis, sem Hagkaup nefnist, kvörtuðu undan þessu við forráðamenn Grænmetisverslunar landbúnaðarins, hver voru þau svör sem þeir fengu? Ég hef það staðfest að þau svör, án þess að ég sé að vitna orðrétt í nein einkasamtöl, voru efnislega á þá leið að í þessu máli ætti Hagkaup svo sem ekkert gott skilið. Þegar fyrirtæki sem starfar í skjóli ríkisins leyfir sér slíkt tekur nú í hnúkana. Það er fullkomin ástæða til að fram fari ítarleg rannsókn á starfsháttum þessa fyrirtækis þar sem ekki aðeins verði könnuð þessi síðustu dæmi heldur ferill þess allur lengra aftur í tímann, þar sem ekki aðeins verði kannað hvort þetta fyrirtæki hefur með þessum hætti, sem ég hef nú frá skýrt, mismunað viðskiptavinum sínum, heldur hvernig þetta fyrirtæki stendur að innkaupum á sínum vörum, hvernig þetta fyrirtæki stendur að verðlagningu á sínum vörum, hvernig er háttað eignaraðild að þessu fyrirtæki. Það er alkunna að það er hér frægt hús sem nefnt hefur verið „gullaugað“ og segir sú nafngift auðvitað nokkra sögu. Þetta hús er að stórum hluta leigt út. Er það hlutverk Grænmetisverslunar landbúnaðarins að standa í því að reka húsnæði til að leigja öðrum? Hvaða opinbera skatta borgar þetta fyrirtæki, hvaða opinber gjöld borgar það? Hvernig fjármagnaði það sína húsbyggingu á sínum tíma? Allt eru þetta atriði sem eru mikillar athugunar virði. Og ég held að það sé óhjákvæmilegt í ljósi þeirra atburða sem gerst hafa nú á vordögum að kanna alla sögu þessa fyrirtækis, rekstur verðlagningu og sitthvað fleira. Ég vitna hér í dagblaðið NT sem gefið er út af hálfu Framsfl. og ekki ætti að vera lök heimild. Þar sagði fyrir tveimur dögum, með leyfi forseta: „Sekkir af finnskum kartöflum: Hækka um 74%–120% á leið frá hafnarbakka til Grænmetisins.“ Hvers konar viðskiptahættir eru það sem hér eru tíðkaðir? Er þetta sú frjálsa samkeppni sem Sjálfstfl. þykist vilja standa að, að einokunarfyrirtæki skuli hegða sér með þessum hætti? Vekja þessar fréttir ekki menn til umhugsunar um hvernig þessum málum er nú háttað? Ég held að það hljóti að vera, og með leyfi virðulegs forseta segir hér: „Gunnlaugur Björnsson, forstjóri Grænmetisverslunarinnar, var spurður hvers vegna kartöflurnar hækkuðu svo mjög í meðförum Grænmetisverslunarinnar. „Það er fullt af gjöldum sem leggst á þetta - alls konar gjöldum sem ríkisstjórnin ákveður. Já, há gjöld, t. d. matskostnaður, neytendagjöld“ - það væri nú fróðlegt að fá nánari skýringu á því - „flutningssjóðsjöfnunargjald og ýmis fleiri - ég man ekki hvað þau heita öll saman.“ Þetta eru svörin. Og það segir hér: „Heildsöluverð á 2.5 kg kartöflupokum til verslana er 40 kr. eða 16 kr. hvert kg. Pökkunarkostnaður er því 8.38 kr. á hvern poka. Kartöflurnar hafa þá hækkað um 120% frá því þær komu að hafnarbakkanum og þar til Grænmetið skilar þeim af sér aftur“. Þetta eru dágóð viðskipti sem hér eru stunduð í skjóli ríkiseinokunar sem þeir framsóknarmenn í Sjálfstfl. mega ekki hugsa sér að haggað verði við með einum eða neinum hætti. Nú er það að vísu svo að á þessum síðustu dögum hefur hið rotna valdakerfi á þessu sviði látið að nokkru undan þeim þrýstingi almenningsálitsins sem hér er á ferðinni þannig að hæstv. landbrh. hefur ákveðið að beita sér fyrir því að lítillega verði rýmkað hér um, en einokunarákvæðin standa eftir sem áður. En ég vek athygli á því að hv. þm. þessarar deildar gefst nú kostur á að breyta þessum lögum og hnekkja þessum löngu úreltu einokunarákvæðum. Til þess gefst tækifæri þegar þetta mál kemur hér aftur til afgreiðslu. Ég gef lítið fyrir allar þær yfirlýsingar sem ég veit að hæstv. ráðh. eiga hér eftir að gefa í þessari deild um að nú séu þessi mál komin í athugun og nú verði þau löguð. Það er rétt ár síðan núv. ríkisstj. tók við völdum. Í hennar stefnuyfirlýsingu segir að unnið verði að meiri hagkvæmni í verslun með garðávexti. Hvað hefur verið gert í því máli? Ekki nokkur skapaður hlutur. Og því marka ég lítið þær yfirlýsingar sem hér á eftir kunna að verða gefnar. Ég vil hins vegar taka undir þau orð sem er að finna í forustugrein Morgunblaðsins í dag. Þar segir, með leyfi forseta: „Kartöflueinokun brennur á bændum sjálfum.“ Þetta er hárrétt. Hvaða áhrif hefur það á íslenska kartöfluframleiðslu að hér eru stöðugt á boðstólum meira og minna skemmdar kartöflur? Auðvitað hefur það þau áhrif að fólk leitar að öðrum vörum, að öðrum matvætum sem komið geta í stað þessara skemmdu kartaflna: hrísgrjón, brauð, sitthvað fleira. Þetta breytir neysluvenjunum og það er auðvitað ekki til góðs fyrir íslenska kartöfluframleiðslu. Ég minni á að þetta frv. mitt og sú till. mín sem hér er til umr. miðar einungis að því að gefa þennan innflutning frjálsan þegar íslensk framleiðsla fullnægir ekki eftirspurn á markaðinum. Og svo skammt gengur þetta í rauninni að ég hélt að það væri útlátalaust fyrir flokk hinna frjálsu viðskipta og frjálsa markaðar að greiða þessu máli veg í gegnum þessa hv. deild. En svo er því miður ekki. Að vísu veit ég að þetta mál á stuðning meðal stakra þm. Sjálfstfl. í þessari deild og það mun koma í ljós þegar greidd verða atkv. um þetta. Það segir enn fremur, virðulegi forseti, með leyfi, í þessari forystugrein: „Landbrh. hefur tekið ófullnægjandi ákvörðun í kartöflumálum þeim sem mest hafa verið til umræðu undanfarna daga. Ráðherrann hefur ákveðið að veita nokkrum aðilum „tímabundið“ leyfi til innflutnings á kartöflum og það á að vera „sameiginlegt“. Jafnframt sýnir ráðherrann það göfuglyndi að segja að náist ekki samkomulag milli innflutningsaðila um dreifingu vilji rn. hans „greiða fyrir að koma þeim kartöflum, sem þegar hafa verið keyptar, á markað.““ Síðan segir hér: „Þeir sem fylgst hafa með þessum fréttum af ákvörðun Jóns Helgasonar landbrh. hafa vafalaust margir spurt sjálfa sig hvort nú sé árið 1984 eða kannske 1948, þegar alræmt Fjárhagsráð skammtaði mönnum leyfi til þess að flytja til landsins vörur og skipti þá ekki máli hvort um var að ræða smátt eða stórt. Landbrh. og ráðunautar hans í Framleiðsluráði landbúnaðarins eru þröngsýnir menn. Þeir eru á eftir tímanum. Stefna þeirra er tímaskekkja. Þeir gera sér bersýnilega enga grein fyrir því að tíðarandinn hefur breyst á þann veg að almenningur gerir kröfu til frjálsræðis í viðskiptum, ekkert síður með kartöflur en annað. Þó að kartöflur spíri best í raka og myrkri er ekki þar með sagt að stjórnmálamenn eigi að halda fast í deigar og ljósfælnar skoðanir.“ Þetta er vel sagt. „Auðvitað er sjálfsagt að gæta hagsmuna innlendra kartöfluframleiðenda, sem framleiða góða vöru, sem hins vegar er aðeins á boðstólum hluta úr ári. Á öðrum tímum ársins er jafneðlilegt að flytja inn kartöflur eins og appelsínur eða epli og raunar skaðar ekki að innlendir kartöfluframleiðendur hafi aðhald í þeirri samkeppni sem felast mundi í frjálsum innflutningi á kartöflum. Sem frjálsastur innflutningur hvetur innlenda kartöflubændur til að bæta vörugæðin. Margir þeirra framleiða samkeppnishæfa vöru hvað gæði varðar þótt undantekningar séu of margar og meðferð ábótavant, ekki síst þegar nýjar kartöflur eru settar á markað. Þetta mál snýst hins vegar ekki eingöngu um kartöflur. Það snertir grundvallarþætti frjálsra viðskipta. Viðbrögð ráðamanna í málefnum landbúnaðarins eru svo fálmkennd og vanmáttug vegna þess að þetta er gamalt og úrelt einokunarkerfi sem er í dauðateygjunum“ - og ég bæti við: Vonandi að rétt sé. Og raunar hygg ég að með þeim atburðum, sem hafa gerst að undanförnu, hverjar svo sem verða lyktir þessa máls hér í deildinni, það er bara prófsteinn á vilja þm. til málsins, sé þetta mál komið í höfn. Ég held að þessu fyrirtæki, sem hér hefur verið til umræðu, muni ekki líðast lengur þeir viðskiptahættir sem það hefur tíðkað. Það eru ekki framsóknarmennirnir í Sjálfstfl. sem hafa staðið að því. Það er almenningsálitið í þjóðfélaginu. Vegna þess hvernig tíma okkar er háttað nú í þessari hv. deild ætla ég ekki að rekja í löngu máli þau ummæli neytenda sem er að finna á miðopnu Morgunblaðsins í dag. Ég læt mér nægja að minna á nokkrar fyrirsagnir og benda hv. þm. á, áður en þeir greiða atkv., að kynna sér þessa lesningu. Hér segir: „Fleygt allt að helmingi úr kartöflupoka.“ Og hér segir: „Kaupi ekki kartöflur fyrr en einokun Grænmetisverslunarinnar verður aflétt.“ Og hér segir: „Lenti heldur betur í lélegu kartöflunum.“ Og enn segir: „Nýjung, ætar kartöflur“ var auglýst í verslunum. „Ekki keypt kartöflur í mánuð.“ Hvaða áhrif hefur þetta kerfi, sem hér hefur riðið húsum, haft á neysluna? Það hefur haft miklu skaðlegri áhrif á kartöfluneysluna en menn gera sér atmennt grein fyrir og ef svo heldur sem horfir mun auðvitað áfram úr þessari neyslu draga til mikils skaða fyrir íslenska kartöflubændur. Það mætti, virðulegi forseti, tala um þetta í mjög löngu og ítarlegu máli. En vegna þess að ég veit að margir fleiri hv. dm. vilja kveðja sér hljóðs um þetta mál skal ég ekki lengja mál mitt mjög mikið úr þessu. En ég minni aftur á það sem ég sagði hér áðan um þá viðskiptahætti sem þetta fyrirtæki gerði sig bert að í fyrradag og frá var sagt í fréttum. Ætla menn virkilega með atkv. sínu í þessari hv. deild að stuðla að því að svona rekstur fái að halda áfram? Og ég spyr: Hver er munurinn á þessari hegðun hjá Grænmetisverslun landbúnaðarins og hegðun danskra einokunarkaupmanna gagnvart íslenskum almenningi fyrr á tímum? Sá munur er nákvæmlega enginn. Þegar sagt er við forustumenn ákveðins fyrirtækis efnislega: Ja, þið eigið nú ekkert gott skilið í þessu máli og þess vegna fenguð þið engar kartöflur í dag. - Hafa menn leitt að því hugann hvert þetta leiðir? Og svo standa menn hér upp og verja þetta fyrirtæki, verja þessa hagsmuni! Það hefur oft komið í ljós hér á hinu háa Alþingi hversu hagsmunir Framsfl. og Sambands ísl. samvinnufélaga eru samantvinnaðir. En það hefur sjaldan komið jafnberlega í ljós og í þessu máli þegar menn hafa tækifæri til að skyggnast inn í skúmaskot kerfisins. Það er margt þar sem draga ber fram í dagsljósið. Þetta mál er bara einn angi af því kerfi sem viðgengst í landbúnaðinum íslenskum bændum til mikillar bölvunar, Sambandinu og hagsmunum framsóknar til framdráttar. Þetta er í rauninni kjarni þess máls sem við erum að ræða. Og ég bendi hv. þm. á hvernig afstaða manna er til þessa gerspillta valdakerfis, til þess viðskiptasiðleysis sem komið hefur í ljós á undanförnum dögum. Þessi afstaða manna mun kristallast í atkvgr. á eftir þegar menn mæla fyrir því að þessu máli verði vísað til ríkisstj. með haldlitlum yfirlýsingum ráðh. sem ekkert er á að byggja á þessu stigi og enginn veit hvaða raunverulega þýðingu hafa. Þá kristallast afstaðan til þessa rotnaða kerfis. Þá sjá menn í raun hvað menn vilja í málinu. Að vísu eru þeir til sem halda því fram að í þessu máli hafi stjórnarsamvinnan milli Sjálfstfl. og Framsfl. hangið á bláþræði, framsóknarmenn hafi gert það að algeru skilyrði að ekki yrði haggað við Grænmetisverslun landbúnaðarins, að ekki yrði haggað við þeirri ríkisreknu rotnu einokun sem tíðkast á þessu sviði nú, þá mundu þeir slíta stjórnarsamstarfinu. Þeir eru líka til sem halda því fram að það hafi verið ráðherrarnir í Sjálfstfl. sem réðu ferðinni í þessu máli, létu undan framsóknarmönnum um að drepa málinu á dreif, allt fyrir ráðherrastólana. Ég veit að um þetta mál er mikill ágreiningur í Sjálfstfl. og það er eins gott að sá ágreiningur komi fram í dagsljósið úr þingflokksherberginu og verði lýðum ljós hér við atkvgr. í þessari hv. deild. Þá mun það opinberast hverjir styðja valdakerfi SÍS og framsóknar í þessu máli. Virðulegi forseti. Þar sem nú er liðið nokkuð á okkar fundartíma og til þess að standa við það samkomulag sem gert var hér í gærkvöld um gang mála hér í þessari hv. deild í dag ætla ég ekki að sinni að hafa þessi orð fleiri, en vera má að tilefni gefist til að mæla hér fáein orð aftur síðar við þessa umr. ef leikar skyldu þannig fara og mál skipast á þann veg að ástæða sé til. En ég ítreka að það mun kristallast hér í atkvgr. væntanlega innan skammrar stundar hverjir það eru sem vilja viðhalda þessu viðskiptasiðleysi sem viðgengist hefur allt of lengi í íslensku þjóðfélagi.



Virðulegi forseti. Ég skipa það sem sennilega mundi heita núna 1. minni hl. landbn. og álit hans kemur fram á þskj. 993, eins og hv. frsm. minni hl. hefur þegar gert grein fyrir. Ég ætla ekki að orðlengja mjög um þetta mál og það sem hér hefur verið sagt í tengslum við samtvinnun Framsfl. og SÍS. En ég þykist þess þó nokkurn veginn fullviss að þessi skipan mála, verslunarmála á landbúnaðarafurðum, hafi nú ekki verið þeim skörungum í huga sem fyrir hundrað árum fóru af stað í Suður-Þingeyjarsýslu með þá nýmóðins félagshyggju og samvinnustefnu. En hvað um það. Ég ætla aðeins að ítreka þá skoðun Samtaka um kvennalista að við viljum að Íslendingar rækti sjálfir allt sitt grænmeti, hvort sem það eru kartöflur eða annað grænmeti. Ég er fullviss um að við getum það og mig langar hér og nú til að hvetja hæstv. landbrh. til að gera áætlun um það hvernig haga megi ylrækt, kartöflurækt og grænmetisrækt hér á landi í framtíðinni og leggja slíka till. fyrir næsta þing. Ég hvet til slíkrar áætlunargerðar og ég hvet til þess að einhverju stuðningsfjármagni verði veitt í það að byggja upp slíka ræktun hér á landi og minni einnig á atriði sem er mjög mikilvægt í aðgerðum eins og þessum og það er upplýsingaþjónusta og fræðslustarfsemi til þeirra sem vilja fara út í þess háttar ræktun. Það er ljóst að það tekur nokkurn tíma þangað til því marki verður náð að við önnum hér þörfum innlenda markaðarins og getum boðið landsmönnum öllum upp á nýtt og gott grænmeti og kartöflur. Þangað til tel ég að best sé að hafa þann háttinn á sem það frv. sem hér er til umr. kveður á um. Það er ljóst að núverandi skipan þjónar hvorki kartöflubændum né neytendum. Ég vil minna hv. þdm. á að tillögugreinin, sú eina sem eftir stendur í þessu frv. að till. 1. minni hl. n., hljóðar upp á það að leyfi til innflutnings skuli því aðeins veitt að innlend framleiðsla fullnægi ekki eftirspurn. Hér er aðeins verið að tala um innflutning á reyndar ekki öllu grænmeti heldur aðeins kartöflum á meðan við höfum ekki nóg úr okkar eigin kartöflugörðum. Mér er kunnugt um að þannig er því ekki háttað hér á landi nú, eins og fram hefur komið í ræðum annarra ræðumanna hér. Kartöflur eru fluttar inn þótt innlend framleiðsla sé fyrir hendi. Ég tel þetta því út frá því sjónarmiði einnig tvímælalaust vera spor í rétta átt og miða að verndun íslenskrar framleiðslu og garðræktar hér á landi. Ég styð því eindregið að sú grein sem eftir stendur í frv. verði samþykkt.

Landbrh. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Í þeim orðum sem ég segi hér vil ég fyrst og fremst reyna að halda mig við staðreyndir, en ekki leggja út í málflutning sem hefur verið, a. m. k. sumt af honum, nokkuð í stíl við þá blaðamennsku sem hefur verið rekin í kringum þetta mál. Þó get ég tekið undir margt sem fram hefur komið, t. d. flest sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Fyrst ætla ég að rekja hvernig þetta mál, sem mest er um talað nú, snýr að landbrn. Mér barst fyrir u. þ. b. hálfum mánuði umsókn um innflutningsleyfi fyrir kartöflum. Fyrst kom umsókn frá einum aðila og síðan bættust við nokkrar fleiri. Ég hygg að þær hafi orðið sjö í lokin. Strax og mér barst fyrsta leyfið taldi ég þörf á að þetta mál yrði athugað og á hvern hátt yrði orðið við þeirri beiðni sem þar var fram sett, og reynt yrði að fá fram sjónarmið allra aðila sem þarna eiga hagsmuna að gæta. Ég ákvað því að skipa nefnd sjö manna sem í ættu sæti aðilar frá matvörukaupmönnum, frá Neytendasamtökunum, frá Hollustuvernd ríkisins, frá Framleiðsluráði landbúnaðarins, sem löggjafarvaldið hefur falið að annast innflutning og verslun með kartöflur, og fulltrúar frá kartöfluframleiðendum og garðyrkjubændum, en formaðurinn frá ráðuneytinu. Jafnframt voru beiðnirnar sendar jafnóðum og þær bárust til Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Framleiðsluráðið vildi ekki taka afstöðu til einstakra beiðna um innflutning meðan sú nefnd sem ég hafði þá skipað og var tekin til starfa sæti að störfum og fyrr en hún hefði skilað áliti. Það kom fram í ítarlegri greinargerð sem það sendi mér. Nefndin var kölluð saman til funda undir eins og hún hafði verið skipuð og eftir tvo fundi sendi hún mér bókun sem ég tel rétt að lesa hér. Það er bókun á öðrum fundi í nefnd til að fjalla um verslunarhætti með kartöflur þann 17. maí 1984, þ. e. í fyrradag: „Vegna þeirra aðstæðna sem upp eru komnar í innkaupum á erlendum kartöflum þykir rétt að taka fram eftirfarandi atriði þó svo að störf nefndarinnar séu á frumstigi og ekki mögulegt að taka endanlega afstöðu til þess verkefnis sem nefndinni er falið með skipunarbréfi frá landbrh., dags. 10. maí 1984: Nm. eru sammála um að ákvarðanir sem kunna að verða teknar í þessu máli byggi á því að íslensk framleiðsla eigi forgang að innlendum markaði þegar hún er fyrir hendi. Þess vegna, og jafnframt til að varna því að komi til óheppilegrar birgðasöfnunar við innkaup á erlendum kartöflum, verður að telja óhjákvæmilegt að fylgst verði með innflutningi hverju sinni og hann háður stjórn til þess bærra aðila. Minnt er á að ákveðnar reglur gilda um meðferð og sölu á kartöflum, þ. á m. um pökkun í smásöludreifingu sem nauðsynlegt er að efla frekar en draga úr. Nm. gera sér ljósa þá þýðingu sem Grænmetisverslun landbúnaðarins ásamt Sölufélagi garðyrkjumanna hafa til að tryggja hagsmuni framleiðenda og neytenda um allt land í dreifingu og sölu garðávaxta og grænmetis. Vegna þeirra hagsmuna telja nm. æskilegt að gerðar verði breytingar á stjórn Grænmetisverslunar landbúnaðarins í þá veru að við stjórnina bætist a. m. k. fulltrúar neytenda og matvörukaupmanna sem dreifa þessum vörum. Að lokum er tekið fram að nefndin ræður eindregið frá því að ráðist verði í að ákveða skipulagsbreytingar á því sölukerfi sem um er rætt án þess að frekari umræða og umfjöllun hafi farið fram, og lagabreytingar, ef til þurfa að koma, látnar bíða þess tíma. Jafnframt að ekki verði teknar ákvarðanir nú af stjórnvöldum um leyfisveitingar er kunna að skapa mismun milli dreifingaraðila í smásölu og kalla fram aðstöðumun.“ Undir þetta nál. skrifa Guðmundur Sigþórsson, skrifstofustjóri landbrn., Magnús Sigurðsson, sem er formaður Sambands kartöflubænda, Kristján Benediktsson, sem var þangað til í gær formaður Félags garðyrkjubænda Ólafur Björnsson, sem er formaður matvörukaupmanna, Jón Óttar Ragnarsson, matvælafræðingur og stjórnarmaður í Neytendasamtökunum, Kolbrún Haraldsdóttir, sem er starfsmaður Hollustuverndar ríkisins og mætti á þessum fundi í stað Arnar Bjarnasonar sem hafði mætt á fyrsta fundi og Ingi Tryggvason formaður Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Þetta bréf barst mér síðdegis í fyrradag. Þar sem ég taldi nauðsynlegt að svara sem fyrst þeim beiðnum sem borist höfðu um innflutningsleyfi gekk ég frá bréfi tveimur klukkutímum eftir að mér barst þessi bókun, og held ég að varla sé hægt að segja að hægt hafi verið að hafa þann drátt skemmri. Við ákvörðun mína taldi ég að ég yrði að ganga heldur lengra en þessi nefndarbókun gerir ráð fyrir. Þess vegna var þeim aðilum, sem um höfðu sótt, sent eftirfarandi bréf, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytinu hefur borist umsókn frá yður um heimild til innflutnings á kartöflum. Af því tilefni skal þetta tekið fram: Samkv. 34. gr. laga nr. 95/1981 hefur ríkisstj. einkarétt á að flytja til landsins kartöflur og grænmeti. Ákvæði þetta byggist á því að tryggja sem best forgang íslenskrar framleiðslu á innlendum markaði. Auk þess verður sjúkdómavörnum þannig betur við komið, mati kartaflna, flokkun og dreifingu. Innflutningsheimild hefur undanfarin ár, eins og kunnugt er, verið hjá Grænmetisverslun landbúnaðarins. Vegna margra umsókna um innflutningsleyfi hefur ráðuneytið skipað sjö manna nefnd til þess að fjalla um þessi mál og gera tillögur um skipan þeirra með tilliti til fenginnar reynslu. Nefndinni er ætlað að hraða störfum svo sem tök eru á. Ráðuneytinu hefur borist bókun frá nefndinni þar sem nefndin ræður m. a. eindregið frá því að ráðist verði í að ákveða breytingu á núverandi sölukerfi án þess að málið fái frekari umfjöllun. Bókunin fylgir hér með í ljósriti. Framleiðsluráði landbúnaðarins var send umsókn yðar til umsagnar og aðrar umsagnir af sömu rót. Ráðið vill ekki taka afstöðu til einstakra umsókna meðan framangreind nefnd hefur ekki lokið störfum. Með vísan til framangreindra laga og þess sem hér kemur fram telur ráðuneytið sig að svo komnu máli ekki í aðstöðu til að veita mörgum aðilum innflutningsleyfi. Ráðuneytið vill hins vegar leysa þann vanda sem nú er við að glíma með bráðabirgðalausn og veita umsækjendum tímabundið sameiginlegt innflutningsleyfi fyrir ákveðnu magni, verði þess óskað, enda verði innflutningi hagað þannig að auðvelt verði að koma eftirliti við vegna sjúkdómavarna og fylgt verði gildandi reglum um dreifingu, mat, verðlagningu og flokkun á hinum innfluttu afurðum. Geymslur og öll meðferð verða að fullnægja kröfum Heilbrigðiseftirlitsins. Náist ekki samstaða um þessa leið vill ráðuneytið stuðla að því að forða verðmætum frá skemmdum og greiða fyrir að koma þeim kartöflum á markað sem sannanlega hafa þegar verið keyptar til landsins án þess að leyfa hafi áður verið aflað. Innflutningsleyfi fyrir þeim kartöflum verða veitt þegar fyrir liggja vottorð um heilbrigði kartaflnanna og flokkun þeirra, verðútreikningur liggur fyrir og sjóðagjöld hafa verið innt af hendi. Kartöflunum verði dreift í samræmi við starfsreglur Grænmetisverslunar landbúnaðarins, þannig að ekki verði um mismunun á milli aðila í smásöluverslun að ræða. Bréf samhljóða þessu er sent öllum þeim sem sent hafa ráðuneytinu beiðni um innflutningsleyfi síðustu vikur og fylgir listi yfir þá með þessu bréfi.“ Með þessu taldi ég að komið væri eins til móts við innflytjendur og tök væru á, þannig að reynt væri að gæta þeirra hagsmuna sem lög kveða á um um framleiðendur og neytendur og þeir aðilar sem hér hafa talað hafa tjáð sig sammála. Með þessu móti eiga þeir innflytjendur sem þess óska að geta fengið innflutningsleyfi á næstunni. Ég tel ekki að það samrýmist ákvæðum laganna eða sé æskilegt fyrir landbrn. að það standi í því að úthluta sérstökum gæðingum innflutningsleyfum, eins og hv. frsm. 1. minni hl., hv. 8. landsk. þm., sagði að ekki ætti að gera, heldur standi allir þeir sem vilja flytja kartöflur til landsins jafnt að vígi, en hins vegar verði þess gætt að ekki verði flutt inn til landsins svo mikið magn að hér yrðu kartöflur á boðstólum löngu eftir að innlend framleiðsla er komin á markaðinn. Hvernig á að tryggja að slíkt hendi ekki sé ég ekki að sé hægt nema því aðeins að fylgst sé með því magni sem kemur til landsins. Ætlunin er að ráðuneytið viti um hversu mikið er flutt inn, en ekki að það ætli sér að stöðva einstaka innflytjendur. Það er aðeins einn aðili sem hefur komið með innflutningsskýrslur til landbrn. nú og óskað eftir að fá þessi leyfi og hann lýsti sig geta fallist á þá tilhögun sem í þessu bréfi stendur. Hann hefur þess vegna þegar dreift því sem hann hafði á boðstólum. Ég skal ekkert segja um hvernig þar hefur til tekist. Reynsla næstu daga og vikna á eftir að leiða í ljós hvort þetta hefur í för með sér lækkað verð til neytenda og hvort þarna verður betur að verki staðið á allan hátt en verið hefur hjá Grænmetisverslun landbúnaðarins. Það eru gerðar mjög strangar kröfur um pökkun á kartöflum til Grænmetisverslunarinnar og ráðuneytið gerir í bréfi sínu ráð fyrir að það verði aðrir að sæta því líka, en vissulega er það nokkuð mikill kostnaður, eins og hv. 5. landsk. þm. benti á, að ganga frá vörunni í þær umbúðir sem heilbrigðisyfirvöld gera kröfur um. Mér finnst athyglisvert að í þeim umræðum sem fram hafa farið um þetta hafa allir aðilar lagt áherslu á að nauðsynlegt sé að gæta hagsmuna framleiðenda, þannig að ekki verði offramboð á kartöflum þegar ný uppskera kemur. En ég hef ekki heyrt eina einustu tillögu um hvernig þetta eigi að gera. Af hverju megum við ekki fá að heyra slíkt? Ég skipaði nefndina til að gera slíkar tillögur og hún treysti sér ekki til þess, þó að þar eigi sæti menn sem eru mjög kunnugir málum, nema fá lengri tíma til þess. Mér finnst marklítill málflutningur þeirra sem segja að breytingu eigi að gera, en vilja á sama tíma ekki segja hvernig. Í nál. minni hl. er þessi setning, með leyfi forseta: „Því telja nm. mikilvægt að skýr og ótvíræð ákvæði verði sett í reglugerð um viðurlög við sölu og dreifingu innfluttra kartaflna og grænmetis fullnægi innlend framleiðsla eftirspurn.“ Af hverju megum við ekki fá að sjá þessi skýru og ótvíræðu ákvæði? Ég tel að það sé nauðsynlegt. Ég fullyrði að landbrn. mun reyna að haga þessum málum þannig þangað til að ný innlend uppskera kemur að þeim aðilum sem vilja fá innflutningsleyfi verði vísað á þá samstöðu sem innflytjendur geta myndað um að skipta þeim leyfum á milli sín að því marki sem innlendi markaðurinn leyfir. Ég tel að það sé alveg sjálfsagt að þeir hafi kartöflur á boðstólum alveg eins og Grænmetisverslun landbúnaðarins á þessum tíma. En svo ég ítreki það: Það er bæði innflytjendunum sjálfum nauðsynlegt að vita hvað mikið er flutt til landsins og líka framleiðendum ef verða á við þeirri kröfu, sem allir setja fram, að hagsmuna framleiðenda sé gætt. Margt, sem hefur komið fram í þessum umræðum, held ég að sé á misskilningi byggt. Ég vil þó taka undir það að vitanlega er það sameiginlegt hagsmunamál framleiðenda og neytenda að hér séu alltaf góðar kartöflur á boðstólum, það liggur í augum uppi. Ég held að það eigi ekki að taka mörg ár, eins og hv. 11. þm. Reykv. sagði, að það verði mögulegt að við ræktum eigin kartöflur að mestöllu leyti. Að vísu munu aldrei verða nýjar íslenskar kartöflur í boði allt árið eins og við vitum, en geymslur og geymsluaðferðir eru að taka svo miklum framförum að mögulegt er að halda gæðum kartaflnanna mjög lengi frá uppskeru. Þess vegna væntum við þess að í meðaluppskeruári verði hér nægjanlegt magn til innlendrar neyslu mestallt árið, a. m. k. ef snemma vorar þannig að uppskera geti hafist á miðju sumri. Það virtist koma fram misskilningur í máli hv. 8. landsk. þm. um mat á kartöflum. Það er ekki Grænmetisverslun landbúnaðarins sem sér um yfirmat á kartöflum. Það er sérstakur starfsmaður ríkisins sem sér um það og það er hans hlutverk að taka þar í taumana og stjórna málum eins og hann telur þörf á. Það gildir vitanlega bæði um Grænmetisverslun landbúnaðarins og aðra sem kunna að versla með kartöflur. Í mínum huga er hér um að ræða hagsmuni varðandi verslun á kartöflum. Við getum orðað það eins og hv. 5. landsk. þm.: Það eru gífurlegir hagsmunir. En það eru hagsmunir framleiðenda og neytenda. Það eru vissulega gífurlegir hagsmunir fyrir þá sem eingöngu stunda þessa atvinnu og lifa algerlega á henni að þarna séu mál í því lagi að þeir geti stundað það starf. Og það eru vissulega hagsmunir fyrir neytendur að fá góða vöru. En í mínum huga ráða ekki sérstakir hagsmunir eða umhyggja fyrir Grænmetisverslun landbúnaðarins að öðru leyti en því að hún er tæki til að þjóna hagsmunum þeirra aðila sem ég nefndi áður. Hv. 5. landsk. þm. spurði: Hver er mismunur á verslun með appelsínur og epli og verslun með kartöflur? Hann er að sumu leyti ekki mikill. A. m. k. er áreiðanlegt að við höfum öll keypt skemmdar appelsínur og skemmd epli sem við höfum hent beint í ruslafötuna og ekki dottið í hug að leggja okkur til munns. En það er annar mismunur og hann er sá, að hér á landi eru ekki framleiddar appelsínur eða epli og þess vegna ekki um að ræða hagsmuni innlendra framleiðenda. Enn fremur er engin hætta á innflutningi sjúkdóma vegna þess að ekki er um innlenda framleiðslu að ræða. Sjúkdómur sem fluttur var til landsins með erlendum kartöflum hefur verið nú um tíu ára skeið eitt mesta vandamál innlendrar kartöfluframleiðslu. Sem betur fer eru nú möguleikar á að verjast honum betri en áður. Þess vegna er mjög brýnt að sérfræðingar, sem vit hafa á, skoði kartöflur þegar þær eru fluttar til landsins. Ég held að alveg augljóst sé að erfitt væri að koma slíku kerfi á ef innflutningur væri algerlega frjáls, ef við þyrftum að hafa sérfræðing á hverri innflutningshöfn á landinu. Hv. 5. landsk. þm. sagði að hann gæfi ekki mikið fyrir það sem ráðherrar mundu segja á eftir hans máli og ég geri ekki ráð fyrir að hann taki þá mikið tillit til þess sem ég hef hér sagt, enda þótt ég hafi talið mig eingöngu vera að benda á staðreyndir. Mér finnst samt sem áður að það séu nokkuð stór orð hjá hv. 5. landsk. þm. að segja að aðilar eins og t. d. formaður matvörukaupmanna, matvælasérfræðingur og stjórnarmaður Neytendasamtakanna séu fulltrúar rotins kerfis af því að þeir vara við að gera skyndilegar breytingar á sölukerfinu og telja að það þurfi að huga betur að málum. Ég ætla svo ekki að eyða lengri tíma í þetta en fullyrði að reynt verður að halda á þessum málum næstu vikur þannig að gætt verði hagsmuna framleiðenda og neytenda eins og kostur er.



Það er svo komið að við erum að komast í tímaþröng, bæði með þetta mál og önnur sem eru á dagskrá fundarins. Eins og kunnugt er hefst fundur í Sþ. kl. tvö. Ég hafði hugsað mér að reyna að slíta þessum fundi í síðasta lagi 10 mínútum fyrir tvö til þess að hægt væri að setja nýjan fund með einu máli sem þá yrði á dagskrá. Ég get því ekki annað gert en höfðað til þeirra hv. þm. sem eiga eftir að tala nú og beðið þá að taka tillit til þessa og reyna eftir mætti að stytta mál sitt. Það má segja að fulltrúar allra hafi nú þegar tapað svo að sjónarmið ættu að vera komin fram. En ég bið menn að hafa þetta í huga.



Virðulegi forseti. Vegna þessa tímaskorts skal ég sleppa því að lesa upp úr Brekkukotsannál um rakarafrv. til samlíkingar við það sem hér á sér stað, en mig langar þó að nýta mér þann rétt minn að mega ræða þetta mál því að það hefur gagntekið bæði hugi og vinnu manna hér undanfarna daga með þeim hætti að skýrara hefur orðið en ella við hvað er að glíma og vil ég þá taka kannske fyrst til við það sem mætti kalla hrossakaupin. Það má búast við því skv. þeim tillögum sem hér liggja fyrir að reynt verði að vísa þessu máli frá hv. Ed. til ríkisstj. og svæfa það þannig svo að lægja megi þær öldur sem æstust upp núna í vindum undanfarinna daga. Menn kunna reyndar að hafa túlkað þessa vinda þannig að það væri einhver titringur á ríkisstj. Ég efast um að svo sé. Hér á sér stað ákveðinn leikur sem er tæknilega ekkert 6eðlilegur. Hérna eru menn að vinna að sínum málum, vinna þeim framgang og nýta sér kreppu hvers annars til þess að ná sem hagstæðustum samningum. Það sem þó er öllu meira óviðeigandi í þessu máli hér er að hér er um mjög altæka hagsmuni að ræða. Ég fullyrði að af þeim lögum sem á dagskrá eru núna, aðallega í Nd., og trúlega hafa verið vegin á móti þessu máli á vogarskálunum eru engin eins altæk og þau lög sem hér um ræðir, þ. e. snerta eins víðtæka hagsmuni. Það er þess vegna sem mér finnst óverjandi að menn skuli ekki vera reiðubúnir til þess að fórna þeim málum sem þeim eru hugsanlega kær til þess að málefni sem snertir jafnmarga jafnnáið nái fram að ganga. Hugsanlega fáum við einhverjar lagfæringar. Trúlega verða þær ekki stórfelldar miðað við þær aðstæður að sú ríkisstj. sem nú situr hér í landi er samsett af öflum sem fyrir margra hluta sakir eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta, en fyrir margra hluta sakir hafa líka nokkuð ótík sjónarmið eða hugsjónir. Um hugsjónir Sjálfstfl. langar mig til þess að vitna beint til samþykkta hans, í stjórnmálayfirlýsingu landsfundarins árið 1973, fyrir tíu árum. Ég vona að menn séu ekki búnir að gleyma henni. Ég held þeir hafi rifjað hana upp í haust sem leið. Þar kemur fram að þau vandamál sem við er að glíma í þessu þjóðfélagi verði best leyst eins og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „að þessi vandamál verði best leyst í anda frjálshyggju, en ekki með aukinni ríkisforsjá, með frumkvæði og framtaki einstaklinga, en ekki fjarstýrðum áætlanabúskap, með valddreifingu, en ekki miðstjórnarvaldi.“ Grænmetisverslun landbúnaðarins, sem er nokkurs konar arftaki Grænmetisverslunar ríkisins, er mjög klárlega miðstýringarapparat. Þetta apparat hefur verið nokkuð lengi hér við lýði og er orðið til á þeim tíma þegar menn í anda samvinnuhugsjónar brutust undan einokunarveldi og reyndu með samtökum fólks, bæði sósíalistar og aðrir félagshyggjumenn, að koma á annars konar verslunarháttum hér með hagsmuni neytenda í huga. En svo fór sem fór að þetta nýja fyrirkomulag og þessi hugsjónastarfsemi leitaði smátt og smátt í mjög svipaðan farveg og einokunarverslunin. Hún gleymdi í raun og veru eftir því sem á leið að það voru hagsmunir neytendanna sem voru markmiðið og á endanum voru það eingöngu eigin hagsmunir sem réðu gerðum hennar. Ég fullyrði að mjög margt í rekstri þessa fyrirtækis þyrfti eða þarfnast mjög rækilegrar endurskoðunar, jafnvel þó að þetta fyrirtæki sé vegna þrýstings utan úr þjóðfélaginu e. t. v. og vonandi að liðast í sundur. Viðskiptahættir þessa fyrirtækis hafa verið með því sniði að ég teldi mjög nauðsynlegt að einhvers konar nefnd, hvort sem hún væri á vegum Alþingis eða annarra aðila, tæki að sér að skoða þó ekki væri nema sögu þessa fyrirtækis. Þar höfða ég til t. d. ákveðinnar vitneskju sem barst okkur s. l. haust um hvernig staðið hefði verið að flutningsmálum þessa fyrirtækis, en það tel ég hafa verið með öllu óheilbrigða viðskiptahætti. Ég hygg að í gegnum slíkan rekstur hafi hagsmunir þeirra aðila, sem að þessu fyrirtæki standa, hugsanlega verið fyrir borð bornir. Að viðhalda þessu kerfi er í anda ákveðinna hugsjóna og þær hugsjónir höfum við heyrt mjög víða. Við getum vitnað hér til ákveðinna orða um að sameina skuli rekstur akuryrkju og iðnaðar og vinna að því að mismunur á borgum og sveitum hverfi smám saman. Við getum vitnað til orða þar sem segir: „Stofna skal þjóðbanka með ríkisfjármagni og algeru einkaleyfi til seðlaútgáfu og sameina þannig fjármálastarfsemi í höndum ríkisins.“ Finnst ykkur þið kannast við þessi markmið? Þetta er upp úr Kommúnistaávarpinu. Ég verð að játa að það setur að mér hroll þegar frjálshyggjupostular eru að berjast fyrir þessum sjónarmiðum hér á landi nú í dag. Hvað gerðist? Hví skyldu þessir menn ruglast svo í ríminu að þeir eru allt í einu orðnir málsvarar Kommúnistaávarpsins hér á landi? Það er sagt að vegir guðs séu órannsakanlegir, en ég fer að halda að vegir stjórnmálanna séu jafnvel enn þá órannsakanlegri en nokkurn tíma vegir guðs. Ég vil, herra forseti, af tillitssemi við þá tímaþröng sem við erum í, gera stuttan endi á mínu máli. Ég verð líklega að ráðleggja mönnum að taka sér Brekkukotsannál Halldórs Laxness í hönd þegar þeir koma heim og lesa 32. kapítula um stjórnmálafund í Góðtemplarahúsinu, um rakarafrv. Þar er á dagskrá spurning um mannréttindi eða ekki, það að mega raka sig. Gamalt fólk og íhaldssamt taldi hinu unga trú um að þá fordild að raka af sér skeggið mætti kenna við úrkynjun og fordild og sumir gengu jafnvel enn lengra og sögðu að það væri hreint og beint ókarlmannlegt að láta raka af sér skeggið. Sú deila sem hefur átt sér stað hér um það hvort menn eigi að fá að kaupa kartöflur hvar og hvenær sem er og hvernig sem er er gersamlega út úr kortinu miðað við það þjóðfélagslega ástand sem við búum við í dag og tekur engu tali. Hæstv. landbrh. lýsti eftir reglugerð um hvernig skyldi nú standa að þessari verslun. Þessi orð sýna langbest þá þröngsýni sem hér ræður ríkjum. 



Virðulegi forseti. Mig minnir að ég kannist vel við rakarafrv. og þær umræður sem Brekkukotsannáll greinir frá í því sambandi, m. a. að einn formælenda frv. bað menn sanna það með nótaríal vottorði að Gunnar á Hlíðarenda hafi ekki rakað sig. Ég læt mér raunar í léttu rúmi liggja hvort hv. 5. landsk. þm. tekur mark á orðum mínum eða ekki. Hann hafði stór orð í frammi um það fyrirbrigði sem heitir Grænmetisverslun landbúnaðarins, en hvaðan skyldi nú þessi vanskapningur vera ættaður? Hvaðan ætli þetta fyrirkomulag sé runnið? Hverjir börðust fyrir því í árdaga að hafa þennan hátt á um einokun  Ég mun svo sem starfandi viðskrh. leggja mig í líma við að bráðabirgðalausnir finnist á ef vandi er fyrir höndum enn og/eða kemur upp á meðan ég á að heita að gegna þessu embætti í fjarveru viðskrh. En aðalmálið er sem sagt þetta, að að þessu leyti verða sölumál landbúnaðarins af rétt sem og annað sem lýtur að söluskipulagi landbúnaðar yfirleitt. Því er það að við teljum okkur hafa náð höfuðmarkmiðum okkar fram að þessu leyti og er ástæða til að fagna því sérstaklega.