Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Að gefnu tilefni vil ég í upphafi láta þess getið, að það er fyrirhugaður fundur í hv. utanrmn. n.k. mánudag. Þar verður að sjálfsögðu fjallað um þau mál sem fyrir nefndinni liggja. Þau eru allmörg og m.a.s. nú í dag bættist eitt mál við svo að við höfum þar ærið verkefni. Auðvitað munum við reyna að ræða tillögurnar allar og leitast við að afgreiða þær með einhverjum hætti hvernig svo sem það nú gengur, en eins og menn muna var sett á laggirnar, það var víst 1984 fyrst, nokkurs konar undirnefnd eða starfsnefnd hv. utanrmn. til að fjalla um ýmiss konar afvopnunarmál og þá sérstaklega um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum og á ég von á að hún verði búin að hittast fyrir þennan fund í utanrmn. Hv. þm. Páll Pétursson flutti hér að ýmsu leyti skemmtilega ræðu. Hann las upp ályktun Alþingis, þá merku ályktun Alþingis frá 23. maí 1985. Hann gat þess að ekki væri nú allt mikil viska eða staðreyndir sem ég flytti hér og jafnvel úr öðrum ræðustólum líka, orð mín væru ekki lög. Var ekki nema gaman að því öllu saman sem hann sagði um það. En hins vegar var náttúrlega ræða hans ekki efnislega rétt, því að þetta voru ekki mín orð sem hann var að segja að væru svona vitlaus, heldur talaði ég í nafni allrar utanrmn. þann 23. maí 1985. Og af þessu tilefni held ég að ég komist ekki hjá því að lesa hér upp örlítinn kafla úr umræðunni, þar sem ég flyt framsögu fyrir tillögunni, með leyfi forseta, en þar segir: "Ekki var í lítið ráðist þegar allir stjórnmálaflokkar sem fulltrúa eiga á Alþingi Íslendinga ákváðu í fyrravetur að freista þess að nefna til fulltrúa sem könnuðu hvort þess kynni að vera kostur að ná sameiginlegri niðurstöðu um eina ályktunartillögu er varðaði afvopnunar- og kjarnorkumál í stað þess að bitist yrði um þær margar. Þingi lauk þó án þess að þessar tilraunir bæru fullan árangur. Nú á þessu þingi var talið rétt að skipuð yrði undirnefnd til að fjalla um afvopnunarmálin og skilaði hún áliti í tillöguformi til hv. utanrmn. 6. þ.m. Þar hefur tillaga þessi verið samþykkt óbreytt eftir nokkrar umræður, en þó með skýringum sem mér er falið að greina hér frá, svo að forðast megi allan hugsanlegan misskilning." - Ég endurtek: "með skýringum sem mér er falið að greina hér frá, svo að forðast megi allan hugsanlegan misskilning." "Allmiklar umræður urðu í utanrmn. um fyrri málslið 6. mgr. ályktunartillögunnar og skilning á honum. Ýmsum hugmyndum var varpað fram um orðalagsbreytingar en á það var fallist að halda orðalagi undirnefndarinnar óbreyttu, en formanni falið að koma á framfæri fyrir hönd nefndarinnar eftirfarandi skýringum er hann mælti fyrir tillögunni:" - Ég endurtek: "en formanni falið að koma á framfæri fyrir hönd nefndarinnar eftirfarandi skýringum er hann mælti fyrir tillögunni." "1. Sá landfræðilegi skilningur væri réttur að Norður-Evrópa næði a.m.k. yfir Norðurlönd, eyjar á norðanverðu Atlantshafi og Norður-Þýskaland, þ.e. Norður-Evrópusléttuna, og allt frá Grænlandi til Úralfjalla. 2. Sá skilningur sem fram kom í eftirfarandi hugmynd um breytingar á upphafi 6. mgr. væri réttur: "Um leið og Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn hvetur það til þess að könnuð verði samstaða um og grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu sem nái til aðildarríkja Norður-Atlantshafsbandalagsins, Varsjárbandalagsins og hlutlausra ríkja jafnt á landi, í lofti sem á hafinu eða í því. Samningur þessi verði liður í samkomulagi til að draga úr vígbúnaði og minnka spennu." Samkomulag er um það í utanrmn. að með tillögunni sem hér er lögð fram sé lokið afgreiðslu fjögurra tillagna um afvopnunar- og kjarnorkumál sem fyrir nefndinni hafa legið, en þær tillögur þekkja allir hv. þm." Ég læt nægja að lesa þetta hér upp. Menn muna þetta kannske, sumir hverjir a.m.k., en það er alveg ljóst hvað þessi tillaga þýðir. Þetta er grg. með henni sem formanni var falið að flytja fyrir hönd nefndarinnar allrar og það er ekki hægt að gera sér það upp að menn skilji ekki hvað þarna er um að ræða. Það skilja það allir sem skilja vilja. En nóg um það. Við þurfum enn að fást við þessi mikilvægustu málefni mannkyns kannske, og áreiðanlega, eins og raunar aðrar þjóðir og munum gera það, m.a. á komandi fundi í nefndinni. Þar verður sérstaklega fjallað um embættismannanefnd sem hugmyndir hafa verið um að setja á laggirnar. Einmitt það mál verður kannske aðalmál eða eitt af aðalmálum utanríkisráðherrafundarins 25. mars og hæstv. utanrrh. hefur einmitt bæði nú og áður greint frá því að hann muni hafa samráð við nefndina um það hver yrði afstaða Íslands þá. Það er auðvitað álitamál hvort skynsamlegt er að setja embættismannanefnd. Ég mælti heldur á móti því í fyrra og ég man að það gerði hv. þm. Páll Pétursson líka. Ég held að við höfum báðir sagt að verið væri að dreifa ábyrgðinni af stjórnmálamönnum til embættismanna og það kynni eins að fara svo að málið drægist lengur og yrði tekið lausari tökum en ekki fastari. En ég sagði hér fyrir skömmu síðan að ég og kannske við báðir gætum auðvitað breytt okkar afstöðu ef við sannfærðumst um að embættismannanefnd væri skynsamlegur og æskilegur kostur. Um það er einmitt sjálfsagt að ræða algjörlega öfgalaust. Ég vil skjóta því hér inn í að þegar verið er að ræða um utanríkismál kann ég ekki við orðalag eins og hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir hafði um hæstv. utanrrh., að hann væri að "læðupokast af hugleysi sínu". Hvaða tilgangi þjóna svona ummæli hér á hinu háa Alþingi þegar við erum að ræða um mikilvægustu mál mannkyns og sjálfstæðis- og öryggismál okkar eigin þjóðar? Ég skil það ekki. Mér er alveg lífsins ómögulegt að skilja hvaða tilgangi það getur þjónað. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson flutti hér mjög athyglisverða ræðu og lagði á það mjög mikla áherslu að einhliða yfirlýsingar um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd kæmu alls ekki til greina. Slíkar yfirlýsingar væru til hins verra og um það er ég honum sammála. Það yrði að vera um miklu víðtækari yfirlýsingar að ræða sem bæði tækju yfir miklu stærra svæði og eins að það væri um tryggingar að ræða af hálfu stórveldanna, samningsgerð o.s.frv., eins og hæstv. utanrrh. hefur svo rækilega rakið hér í ágætri framsögu sinni. En hitt er annað mál að það er mikið rætt um norrænt samstarf og ágæti þess og ekki skal ég lasta það. Ég hef kannske ekki verið neinn sérstakur baráttumaður fyrir því. Stundum hér áður fyrrum þótti manni lítið koma út úr þessum fundum. En ef það hefur verið mikilvægt þá, þá er það lífsnauðsyn nú, einmitt í þessum málum sem hér eru til umfjöllunar. Ég held að við megum og verðum að teygja okkur langt í umræðum, t.d. á utanríkisráðherrafundinum 25. mars, til þess að þar náist eining. Það held ég að væri það versta sem fyrir okkur Íslendinga gæti komið að við yrðum einangraðir hér úti í Norður-Atlantshafi og kannske væri svo og svo mikið af ógnarvopnunum einmitt flutt á sjó út eins og hér hefur einnig verið um rætt. Ég held að Norðurlöndin verði að vera samstiga í þessum mikilvægustu málum. Hvort sem það er gert með því að næsta skrefið sé embættismannanefnd eða með einhverjum öðrum hætti, þá held ég að við eigum að haga öllum okkar málflutningi þannig, bæði auðvitað í utanríkismálanefndinni og af hálfu ráðherra, að við einangrumst ekki í þessum málum. Mér segir svo hugur um að frændþjóðir okkar skilji það og vilji ekki að við einangrumst. Fyrir nokkrum árum voru þessar umræður án þess að Íslendingar hefðu nokkra hlutdeild í þeim. Það hefur breyst. Við erum orðnir þátttakendur í þessum umræðum og höldum því að sjálfsögðu áfram. Annað kemur ekki til greina að mínu mati. Það er eitt mál sem mig langar að víkja hér aðeins að úr því að tækifæri gefst, en það er það samkomulag sem gert var í Kaupmannahöfn nú fyrir nokkrum dögum út af Rockall-svæði. Það fólst í því að ákveðið var að hrinda í framkvæmd vísindalegri rannsóknaáætlun, það var sameiginlega af þjóðunum ákveðið að hrinda slíkri rannsóknaáætlun í framkvæmd á þeim svæðum sem danska og íslenska ríkisstjórnin gera tilkall til á Rockall-svæðinu. Þessi áætlun er unnin af vísindamönnum af beggja hálfu. Á þessum tveggja daga fundum var farið mjög rækilega ofan í þá áætlun, en það var kannske ekki mikilvægast, heldur hitt að það var algjör samstaða um sameiginlega afstöðu Færeyinga og Dana annars vegar og Íslendinga hins vegar í réttindakröfum okkar, en fram til þessa hefur, eins og menn rekur kannske minni til, verið nokkur ágreiningur um réttindin. En við höfum nú snúið bökum saman, enda er það alveg ljóst að væru Færeyjar og Ísland eitt ríki, þá ætti það ríki allt þetta gífurlega hafsbotnssvæði og hið sama ætti að gilda ef ríkin gera sameiginlega hagsmunakröfu. Við vorum einnig sammála um það að senda Bretum og Írum samhljóða tilkynningar um þessar fyrirætlanir og bjóða þeim þátttöku í rannsóknastörfunum, en ekki að bíða neitt eftir því lengi að fá svör. Áætlunin yrði framkvæmd og kostuð af þessum tveim aðilum, Íslendingum annars vegar og Dönum hins vegar, en ef Bretar og Írar vildu taka þátt í þessum athugunum þá væri það auðvitað vel þegið. Málið er auðvitað það að skv. 83. gr. hafréttarsáttmálans ber þjóðum, þar sem ágreiningur er um afmörkun hafsbotnssvæða, að ræða málin og leitast við að ná samkomulagi. Ef samkomulag næst ekki, þá að fara dómstólaleið með einhverjum hætti, gerðardóm eða alþjóðadóm. Bretar og Írar geta þess vegna ekki með nokkru móti lengur skotið sér undan því að mæta við borð með okkur og Dönum og Færeyingum. Það hljóta þeir að verða að gera. Þeir geta auðvitað haldið fram sínum sjónarmiðum og rökum, en ég vil geta þess hér að t.d. prófessor við háskólann í Bristol, Simmon, hefur nýlega ritað mjög athyglisverða grein þar sem hann kemst að sömu niðurstöðu og við höfum alltaf haldið fram, allt frá árinu 1978 þegar fyrsta tillagan var hér samþykkt á Alþingi, að ríkjunum bæri að setjast niður. Það hlytu að verða fjögurra ríkja viðræður og málin ættu að leysast með þeim hætti, þannig að ég held að við séum að ná tilætluðum árangri í þessu mikla máli. Menn gera sér kannske ekki grein fyrir því, eða hafa ekki gert fram undir þetta, að hafsbotninum fylgja allar lífverur sem ekki hreyfast öðruvísi en með snertingu við hann, þ.e. öll skeldýr og krabbadýr og þróunin verður vafalaust sú, það hygg ég a.m.k., að sá sem eignast hafsbotninn muni líka eignast hafið yfir honum. Þegar Truman Bandaríkjaforseti gerði tilkall til 200 mílna hafsbotnsréttinda árið 1945 varð strax ljóst hver þróunin mundi verða. New York Times skrifaði einhverju sinni ritstjórnargrein um það að augljóst væri að þegar tímar liðu mundi sá eignast hafið yfir hafsbotninum sem botninn ætti. Það liðu að vísu tveir til þrír áratugir þangað til það varð raunveruleiki, en þó var sá tími miklu styttri en menn höfðu ætlað. Það er rétt að hafa það hugfast að 3/4 þjóða heims, eða eitthvað um það bil, eru strandþjóðir, strandríki. Og það eru strandríkin sem hafa markað allan hafréttinn. Allur hafrétturinn hefur orðið réttur "de facto" löngu áður en hann var réttur "de jure" - eða var réttur í raun löngu áður en það voru skrásett lög, og m.a.s. eru nú víst ekki nægilega margir búnir að fullgilda hafréttarsáttmálann enn þann dag í dag, en engu að síður höfum við unnið alla okkar sigra í hálfan annan áratug á grundvelli þess samnings. Þegar menn líta svo á landabréfið og skoða hin nyrstu höf, þá er þetta ekki lítið áhugamál, og ætti að vera allra þessara þjóða, að tengjast nánar saman og hafa samvinnu um ræktun og nýtingu þessara gífurlegu hafsvæða. Efnahagslögsagan, hin sameiginlega efnahagslögsaga Íslendinga og Norðmanna umhverfis Jan Mayen, nær langt austur og norður í höf. - Ég sagði vísvitandi hin sameiginlega efnahagslögsaga. Við höfum samningsbundinn rétt um sameiginlega nýtingu þessa gífurlega hafsvæðis, ekki bara að því er loðnu varðar heldur alla aðra hagnýtingu lífveranna og þess vegna er þetta a.m.k. sameiginlegur afnotaréttur, hagnýtingarréttur og þar með vil ég telja að það sé sameiginlegur eignarréttur þó svo að formið sé norsk efnahagslögsaga. En frá þessari efnahagslögsögu og yfir til norsku efnahagslögsögunnar er örlítið sund á þessu mikla hafi, þegar miðað er við allt þetta gífurlega úthaf, sem enginn hefur enn þá gert tilkall til. En það er e.t.v. á fernan hátt hægt að gera tilkall til hafsbotnssvæðisins eftir núgildandi lögum, eftir 76. gr. hafréttarsáttmálans, til þessa hafsbotnssvæðis. Bæði er hægt að gera það að einhverju leyti frá Noregi, frá sameiginlegu efnahagslögsögunni umhverfis Jan Mayen, og eins frá Íslandsströndum og Færeyjaströndum. Þetta er mál sem ekki hefur verið rannsakað nægilega vel og enginn hefur gert tilkall til svæðisins. En lokaðist þetta svæði með þessum hætti og yrði samkomulag um Rockall-svæðið, þá yrði hvorki meira né minna um að ræða en að hægt er að loka þessum nyrstu höfum, allt frá Skotlands- og Noregsströndum til Kanada, og samnýta og samrækta, því að auðvitað verður ræktun sjávarins alveg nákvæmlega jafnmikilvæg og miklu mikilvægari kannske heldur en ræktun landsins. Það er framtíðarsýn sem er ekkert fjarri. Auðvitað eiga þessar þjóðir að starfa enn þá nánar saman og það er líka þá önnur hliðin á Norðurlandasamstarfi að þessir draumar rætist nægilega fljótlega. Hin miklu mál verða eins og ég sagði til umræðu í hv. utanrmn. og ég vil ekki fara að kýta um þau hér á þessu stigi a.m.k., og finnst líka óþarfi að menn séu mikið að æsa sig upp eins og að fara aftur í 1951 og tala þar um mútufé og Marshall-fé o.s.frv. eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði. Ég held að Marshall-áætlunin hafi verið mikilvæg - a.m.k. af Bandaríkja hálfu var hún gífurlega merkilegt framlag til þess að hjálpa hinum hrjáðu þjóðum þar sem allt lá í rúst eftir styrjöldina. Það vorum ekki við Íslendingar einir sem fengum aðstoð þarna frá. Ég hugsa að þetta sé nærri einsdæmi í veraldarsögunni að ein þjóð, þótt rík væri, sendi svo gífurlega fjármuni til þess að byggja upp hjá fyrrv. andstæðingum, sem þeir höfðu nokkrum árum áður verið í blóðugri styrjöld við, svo að það var nú ekki um neitt mútufé að ræða. Hæstv. viðskrh. greip hér fram í fyrir ræðumanni og spurði hvort kommarnir hefðu látið múta sér. Þeir gerðu það nú ekki þá, en örfáum árum seinna þá voru þeir nú í ríkisstjórn og árið 1956 held ég að það hafi nú verið sem 30 silfurpeningarnir komu í dagsljósið. Það voru peningar sem sú ríkisstjórn fékk frá öryggissjóði Bandaríkjanna til þess að tryggja sérstaklega öryggi sitt og forseti einn mátti ráðstafa. Það er líklega einhvers konar Íranssjóður eða eitthvað slíkt. Og þeir sátu tvö ár í ríkisstjórn eftir það, kommarnir. Létu þeir þá múta sér, mætti spyrja? Og svarið er auðvitað augljóst. Það er já. Þeir gerðu það. Það er liðið á kvöld og ég er ekki að eyða hér lengri tíma nema tilefni gefist til. Ég vona að okkur miði áfram á mánudaginn og hér í næstu viku getum við náð einhvers konar samkomulagi um lausn í þessum mikilvægustu málum.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austurl. vitnaði hér í dag í bandarískar heimildir um samskipti Íslendinga og Bandaríkjamanna í aðdraganda hernámsins árið 1951. Þetta voru bandarískar heimildir og hann skoraði á hæstv. utanrrh. að birta íslenskar heimildir frá þessum tíma. Hv. 5. þm. Austurl. talaði ekki um það í ræðu sinni að menn hefðu látið múta sér, heldur var hann að vitna í opinber skjöl, skjöl sem koma frá Bandaríkjunum. Og ég vil mótmæla sérstaklega þeim óhróðri og þeim ósmekklegu fullyrðingum, sem fram komu hér í ræðu hv. formanns utanrmn., þegar hann fullyrti að vinstri stjórnin 1956-1958 hefði látið múta sér. Hann sagði það orðrétt, hv. þm. Ég kannast ekki við það áður að slíkar fullyrðingar hafi verið bornar fram hér í þessum sal með þessum hætti. Ég tel að það sé afar ósmekklegt að ekki sé meira sagt, m.a. með tilliti til þess að hér er um að ræða liðinn tíma sem enginn okkar hefur tök á að meta að fullu. Ég fullyrði að enginn þeirra manna, sem stóðu að vinstri stjórninni 1956-1958, jafnvel þeir sem vildu samskiptin við Bandaríkin sem mest, voru að láta múta sér. Enginn. Og mér þætti fróðlegt ef nokkur þm. getur staðið hér upp nú og bent á einhvern þm. í sögunni sem sat á þessum bekkjum fyrir 10, 20, 30 eða 40 árum og sagt: Þessi maður lét múta sér. Því að maður, sem lætur múta sér af stórveldi með þeim hætti sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson gaf í skyn hér áðan, er ekki þess verður að vera kallaður hv. þm. meir. Svo mikið er víst. Ég satt að segja hélt að málflutningur af þessu tagi væri ekki tíðkaður hér á þessum stað og ég fullyrði að maður eins og hv. 5. þm. Austurl., sem talaði hér af hálfu okkar Alþýðubandalagsmanna fyrr í dag, verður ekki sakaður um stóryrði, fúkyrði eða áburð af þessum toga yfirleitt á sína pólitísku andstæðinga. Ég tel ekki ástæðu til að mótmæla þessum orðum hv. þm. frekar vegna þess að ég vona að þau dæmi sig sjálf. Ég vil víkja aðeins, herra forseti, hér að þeim umræðum sem fram hafa farið um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Ég ætlaði mér satt að segja að ræða hérna dálítið um Framsfl. og þau ánægjulegu tíðindi að hann skyldi hafa fengið þá niðurstöðu að hann hefði stefnu í utanríkismálum. Hv. þm. Páll Pétursson lýsti því yfir að Framsfl. hefði gert samþykkt í utanríkismálum og þar hefði m.a. verið tekin ákvörðun um að það þyrfti að halda öðruvísi á utanríkismálum en gert hefur verið í tíð núverandi ríkisstjórnar, sérstaklega á herstöðvarmálinu og samskiptum við herinn, og því væri jafnframt lýst yfir í þessari samþykkt Framsfl., sem var gerð seint á árinu 1986, að það kæmi ekki til greina af hálfu Framsfl. að það yrði liðið að Bandaríkjamenn byggðu hér fleiri radarstöðvar eða fleiri stöðvar yfirleitt á þeim tíma sem Framsfl. sæti í ríkisstjórn. Það má segja að það hafi ekki verið seinna vænna að gefa slíka yfirlýsingu því Framsfl. er búinn að sitja í þessari ríkisstjórn síðan 1983, ríkisstjórn sem hefur í rauninni stuðlað að víðtækari framkvæmdum í tengslum við hersetuna en nokkur önnur stjórn hefur gert á jafnskömmum tíma. Í því sambandi má benda á ratsjárstöðvar í tveimur byggðarlögum. Það má benda á Helguvíkurframkvæmdirnar, það má benda á sprengjuheld flugskýli, það má benda á neðanjarðarstjórnstöð, það má benda á endurnýjun flugvélaflota. Allt þetta samþykkti Framsfl. þegjandi og hljóðalaust og aldrei, aldrei, öll þessi ár síðan 1983 hefur Framsfl. heyrst kvaka úr þessum ræðustól við umræður um skýrslu utanrrh. fyrr en nú. Og hver er skýringin? Það á að fara að kjósa. Það á nefnilega að fara að kjósa og það þarf að gefa einum og einum vinstri sinnuðum framsóknarmanni von um að það sé hugsanlega rétt að kjósa framsóknarliðið einu sinni enn þó það beri ábyrgð á öllu þessu sem hefur verið að ganga hér yfir á undanförnum árum. Þvílík hræsni! Þvílíkur tvískinnungsháttur! Framsfl. hefur leikið það á undanförnum árum og áratugum að ganga lengra í hræsni og tvískinnungshætti en nokkur annar íslenskur stjórnmálaflokkur og er þá vissulega langt til jafnað. Framsfl. hefur venjulega haft það þannig þegar hann hefur verið í hægri stjórn að hann hefur færst til vinstri þegar nær líður kosningum. Þegar hann hefur verið í vinstri stjórn hefur hann færst til hægri eftir því sem nær líður kosningum. Ég man eftir því að í umræðum um skýrslu utanrrh. 1984 spáði ég því úr þessum ræðustól að Framsfl. mundi fyrir næstu kosningar þar á eftir, þegar færi að losna um stjórnarsamstarfið, snúa við blaðinu og reyna að stíga örlítið í vinstri fótinn. Það þarf ekki mikinn spámann til að sjá þetta fyrir. Menn sem hafa reynslu af samstarfinu við framsóknarmenn vita hvernig þeir haga sér. Hv. þm. Páll Pétursson var nákvæmlega eins og hugur manns í þessu efni, flaug upp í stólinn og ruddi upp úr sér alls konar áherslum í herstöðvarmálinu sem gætu hafa verið komnar að sumu leyti frá herstöðvaandstæðingum í þessu landi, því fólki sem hefur verið á móti framkvæmdunum í herstöðinni á undanförnum árum, kom fram í þessum ræðustól ef það mætti verða til að beita á öngulinn aftur fyrir þá sem eru gjörsamlega búnir að afskrifa Framsfl. sem hugsanlegan aðila varðandi það að standa í lappirnar fyrir hönd íslenskrar utanríkisstefnu gegn þeim yfirgangi Ameríkanans sem okkur hefur birst hér síðan 1983, frá því að George Bush, varaforseti Bandaríkjanna, kom hér í júlí 1983, tekið á móti honum af formanni Framsfl., hæstv. forsrh., og hæstv. þáv. utanrrh., þegar plönin voru lögð fyrir allt þetta kjörtímabil. Það er ómerkilegt satt best að segja þegar stjórnmálamenn, sem bera alla ábyrgð á þessari þróun eins og hv. þm. Páll Pétursson, eru að velta sér út úr þessari ábyrgð með ódýrum hætti eins og hann gerði áðan. Það er ómerkilegt. En þó sýnir það kannske að það er taug enn þá í hv. 2. þm. Norðurl. v. Það er ærleg taug. Hann skammast sín fyrir hönd Framsfl. og það er vel. En það dugir ekki til þess að kjósendur sjái ekki í gegnum þá mynd sem hann hefur verið að reyna að draga hér upp. Ég ætla ekki að fara frekar yfir samþykktir Framsfl. frá síðasta flokksþingi þeirra 1986 þegar þeir lýstu því yfir að þeir væru á móti öllu því sem gerst hefur á kjörtímabilinu. Það er ástæðulaust að fara frekari orðum um það., Þó var það táknrænt þegar hv. þm. Páll Pétursson lýsir því yfir um hæstv. utanrrh. að hann sé í rauninni hinn versti haukur sem snúi út úr ályktunum Alþingis. Mér þætti vænt um ef hæstv. utanrrh. svaraði einni fsp. frá mér í þessum umræðum. Hún er þessi: Hefur Framsfl. í ríkisstjórninni hreyft athugasemdum við framkvæmd utanríkisstefnunnar? Hefur hann gert það? Hefur hæstv. forsrh. kvartað yfir stefnu hinna "hörðu hauka" í íslenska stjórnarráðinu á fjórðu hæð eða hvað það nú er í stjórnarráðinu á Hverfisgötu, í húsinu næst við hliðina á Alþb.?  Ég ætla þá aðeins að víkja að umræðunum um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd og víkja að því að það eru nokkur ár síðan umræða hófst um þau mál og það má segja að það mál hafi fyrst náð formlegri niðurstöðu á alþjóðlegum vettvangi þannig að tíðindum hafi sætt í lokayfirlýsingu aukaþings Sameinuðu þjóðanna um afvopnunarmál 1978. Þar sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: "Myndun kjarnorkuvopnalausra svæða á grundvelli frjálsra samninga milli ríkja á viðkomandi svæði er mikilvægur þáttur í afvopnun. Rétt er að styðja myndun slíkra svæða með það endanlega markmið í huga að losa heiminn að fullu við kjarnorkuvopn. Við myndun slíkra svæða skal tekið tillit til sérkenna hvers svæðis. Þau ríki sem þátt taka í myndun slíkra svæða ættu að skuldbinda sig til að styðja að fullu markmið, tilgang og grundvallarreglur þeirra samninga eða samkomulags er miða að stofnun svæðanna og tryggja þar með að þau verði í raun laus við kjarnorkuvopn. Hvað varðar slík svæði er gert ráð fyrir að kjarnorkuveldin taki á sig vissar skuldbindingar sem samið skal um við lögmæt yfirvöld á svæðinu, einkum: a. Að virða að fullu stöðu hins kjarnorkuvopnalausa svæðis, b. að virða bann við beitingu eða hótunum við beitingu kjarnorkuvopna gegn ríkjum á svæðinu." Síðan er það nákvæmlega rakið með hvaða hætti er skynsamlegt að standa að því að koma á kjarnorkuvopnalausum svæðum. Í sambandi við þá norrænu vinnu sem unnin hefur verið í þingmannanefnd um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum er grundvallaratriði að byggja á þessari yfirlýsingu aukaþings Sameinuðu þjóðanna frá 1978. Yfirlýsing um kjarnorkuvopnalaust svæði er í rauninni ekki lokað ferli, eins og hv. þm. Kjartan Jóhannsson, hæstv. utanrrh. og hv. talsmenn Sjálfstfl. ýmsir aðrir virðast gera ráð fyrir. Það er ekki lokað ferli heldur er gert ráð fyrir því að það sé gefin út yfirlýsing um kjarnorkuvopnaleysi tiltekins svæðis. Jafnframt og í framhaldi af því sé leitað tryggingar kjarnorkuvelda og gerðir séu viðbótarsamningar við samninginn við hið kjarnorkuvopnalausa svæði. Að tala um einhliða yfirlýsingar í þessu sambandi er því annaðhvort tilraun til að blekkja eða þá að það stafi af því að menn skilji ekki hvernig bæði Suður-Ameríkusamningurinn og Roratongasamningurinn hafa verið gerðir og unnir. Ég held að það sé nauðsynlegt að hafa þetta í huga vegna þess að mér finnst að í sambandi við þessi mál séu menn að gera það tortryggilegt með því að segja: einhliða yfirlýsing og punktur. Málin eru ekki og hafa aldrei verið hugsuð út frá þeirri forsendu heldur hafa menn litið á kjarnorkuvopnalaus svæði sem þátt í allsherjarviðleitni til að draga úr kjarnorkuvopnum, spennu og ófriðarhættu í heiminum. Ef menn hafa lesið í gegn þá pappíra sem Olof Palme-nefndin lét frá sér fara kemur þetta grundvallaratriði mjög glöggt fram þar sem eru tillögur um kjarnorkuvopnalaus svæði, kjarnorkuvopnalaust svæði í gegnum Evrópu, kjarnorkuvopnalaus svæði í Evrópu, jafnvel á tveimur svæðum sitt hvorum megin við þennan kjarnorkuvopnalausa gang, ef ég má orða það svo. Þetta eru tillögur sem SPD, sósíaldemókrataflokkurinn í Vestur-Þýskalandi, hefur tekið undir. Þetta eru flokkar eins og danski jafnaðarmannaflokkurinn, eins og vesturþýski jafnaðarmannaflokkurinn sem telja tvímælalaust að viðkomandi ríki eigi að vera í Atlantshafsbandalaginu, en samt sem áður vinna þessir flokkar að þessum atriðum með þeim hætti sem ég hef lýst. Ég tel að á þeim fundi sem haldinn var í Kaupmannahöfn fyrir nokkrum misserum um þessi mál þar sem voru fulltrúar frá 47 þingflokkum á Norðurlöndum, þar sem voru fulltrúar frá öllum íslensku þingflokkunum, hafi komið fram skilningur á því að miðað við allar aðstæður sé eðlilegt að þessi mál séu rædd á Norðurlöndunum og milli Norðurlandanna af fullri alvöru. Talsmenn Sjálfstfl. á fundinum í Kristjánsborg seint á árinu 1985 töldu allir að það væri nauðsynlegt að Ísland fylgdist með vegna þess að þeir höfðu og hafa skilning á því að hvað sem öllu öðru líður er það slæmt fyrir Ísland að verða viðskila við hin Norðurlöndin. Það getur þýtt aukinn þrýsting á Íslendinga frá Atlantshafsbandalaginu og Bandaríkjamönnum að taka við tækjum sem geta borið kjarnorkuvopn. Á þessum fundi í Kristjánsborg fyrir áramótin 1985-1986 kom þessi skilningur fram hjá þm. Sjálfstfl. auk þm. Alþb., Samtaka um kvennalista, Bandalags jafnaðarmanna og Framsfl., en á þessum fundi var það einn þm, frá Íslandi sem skildi sig nokkuð frá öðrum þm. í þessu efni og það var hv. 5. þm. Reykjavíkurkjördæmis, Jón Baldvin Hannibalsson. Hins vegar gerðist það síðar, þegar þingmannanefndin var stofnuð, að Alþfl. ákvað að taka þátt í starfi þingmannanefndarinnar, en Sjálfstfl. vildi ekki taka þátt í starfi þessarar þingmannanefndar og hefur ekki gert enn þá. Hver var tilgangur þingmannanefndarinnar? Hann var sá að ræða málið og kanna hver væri hinn pólitíski og þinglegi vilji í hinum ýmsu þjóðþingum Norðurlandanna. M.ö.o.: þar átti hinn pólítíska könnun að fara fram. Í framhaldi af því þótti eðlilegt í danska þinginu m.a. og víðar að það yrði til embættismannanefnd til að fara yfir málið vegna þess að þingmannanefnd getur ekki náð utan um svona mál að fullu því að á undirbúningsstigi málsins verða að fara fram viðræður við ríki eða ríkjabandalög og þeir einu sem geta lagt slíkar viðræður fyrir sig eru ríkisstjórnir. Af sjálfu leiðir. Þegar umræðurnar hófust hins vegar um þessa embættismannanefnd fara menn að bera fyrir sig hluti eins og þetta: Stofnun embættismannanefndar án pólitískrar yfirstjórnar, það er alveg út úr kú. Nánast þetta sagði hv. 3. þm. Reykn. Ég spyr: Búum við við menntað einveldi eða hvað? Er það ekki alveg ljóst að embættismenn eiga ekki að vera til án pólitískrar yfirstjórnar? Auðvitað er það þannig að embættismannanefnd væri undir pólitískri yfirstjórn. Það getur ekki annað verið. Síðan segir hv. þm. Kjartan Jóhannsson: En fagleg rannsókn kemur til greina. Allt í lagi. Ef menn vilja kalla þetta faglega rannsókn, þá mín vegna. En það er eðlilegt að þetta sé unnið samhliða bæði í þjóðþingunum og á vegum ríkisstjórnanna. Ég tel að það sé höfuðatriðið í þessu máli, eins og öðrum utanríkismálum og öðrum málum sem við ræðum hér, að við reynum að grafa okkur í gegnum vandamálin ofstækislaust, skoða hlutina eins og þeir eru. Og ég trúi ekki öðru en að menn geti fallist á að það sé eðlilegt að hér verði til norræn embættismannanefnd og að Íslendingar taki þátt í henni. Íslendingar taki þátt í henni, rannsaki þessi mál, fari yfir þessi mál og átti sig á því hvernig best er að vinna að málinu, næstu skref, hafa samband við Atlantshafsbandalagið. Auðvitað hljóta menn að hafa samband við Atlantshafsbandalagið. Þegar um það er að ræða að við erum með þingmeirihluta sem ákveður að vera í Atlantshafsbandalaginu hafa menn auðvitað samband við Atlantshafsbandalagið. Hvað annað? Að sjálfsögðu. En kratarnir á þinginu og íhaldið eru stundum að reyna að snúa þessum málum allt öðruvísi, rétt eins og hérna sé um að ræða eitthvað stórhættulegt og fjandsamlegt, stórkostlega hættulegt sem þurfi fyrir alla muni að keyra niður hið allra fyrsta. Þetta sé einhver vond uppfinning kommúnista eða annarra álíka hættulegra rauðliða, tala nú ekki um Kvennalistann. Nei, ég held að við eigum að fara yfir þetta efnislega. Og þá vil ég skýra frá því að á fundi norrænu þingmannanefndarinnar 2. mars s.l. var ákveðið að ganga frá tillögu um grundvallaratriði varðandi kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og fela formanni nefndarinnar, Anker Jörgensen, að senda öllum þingflokkum á Norðurlöndum, sem aðild eiga að þingmannanefndinni, þessa greinargerð til umfjöllunar. Þessi niðurstaða verður birt í Kaupmannahöfn á morgun af Anker Jörgensen og verður send þeim flokkum sem fulltrúa eiga í nefndinni næstu daga og verður farið fram á að þeir svari með brtt. eða með öðrum hætti fyrir 21. apríl þegar næsti fundur þingmannanefndarinnar verður haldinn í Helsinki. Nú stendur svo á að ég á ekki von á því að margir íslenskir þm., sem eru í framboði a.m.k., eigi heimangengt þá daga og þess vegna var m.a. ákveðið að flokkarnir gætu komið sínum svörum skriflega á framfæri. Á blaðamannafundi, sem haldinn var í Osló 2. mars s.l., gerði Anker Jörgensen grein fyrir helstu niðurstöðum þessarar nefndar. Nú veit ég ekki hvað sést hefur af þeim blaðamannafundi í norrænum blöðum. Ég hef þó séð eitthvað frá þeim fundi, en það hefur ekki verið ítarlegt sem fram hefur komið. Ég ætla að fara yfir nokkur atriði úr þessu plaggi sem ekki getur talist trúnaðarmál en verður þó formlega ekki til opinberrar birtingar endanlega fyrr en á morgun þegar Anker Jörgensen mun koma þeim niðurstöðum á framfæri í sínu landi og sjálfsagt víðar. Í þessu plaggi er því fyrst slegið föstu að á ráðstefnu í Kaupmannahöfn 29.-30. nóvember 1985 hafi 47 flokkar á Norðurlandaþingunum átt fulltrúa og þar hafi komið fram verulegur áhugi á hugmyndunum um kjarnorkuvopnalaust svæði og óskir um að vinna áfram að athugun málsins. Þar er í öðru lagi bent á að eftir þessa ráðstefnu var sett niður norræn þingmannanefnd sem hafi haft það verkefni að rannsaka pólitíska möguleika á því að koma upp kjarnorkuvopnalausu svæði á Norðurlöndum. Þessi þingmannanefnd var mynduð að frumkvæði sósíaldemókrataflokkanna á Norðurlöndum, þ.e. allra á hinum Norðurlöndunum, og það var einkum danski sósíaldemókrataflokkurinn sem beitti sér í þessu máli. Þingmannanefndin hefur haldið fundi um þessi mál 26. ágúst 1986, 3. nóv. 1986, 19. jan. 1987 og 2. mars 1987. Á fundinum 2. mars 1987 kom það fram í fyrsta lagi að í danska þinginu virðist vera meiri hluti fyrir þessum grundvallaratriðum af hálfu sósíaldemókrata, Sosialistisk Folkeparti og Radikale venstre. Í Svíþjóð er um að ræða verulegan stuðning af hálfu sósíaldemókrata, Vinstri flokksins, kommúnistanna og Miðflokksins. Í Finnlandi hafa allir flokkar lýst stuðningi við þessi sjónarmið. Í Noregi hafa Verkamannaflokkurinn og Sosialistisk venstre parti lýst stuðningi við þessi sjónarmið og á fundinum í Osló um daginn voru fulltrúar frá Kristeligt folkeparti og Centerpartiet. Fjórir flokkar á Íslandi hafa tekið þátt í starfi þingmannanefndarinnar með ýmsum hætti og m.a. hefur Alþfl. gert grein fyrir sínum sjónarmiðum í nefndinni með skriflegri skýrslu sem send hefur verið fulltrúum allra flokka sem hafa átt sæti í nefndinni. Það eru sjónarmið sem hér voru kynnt við umræður á Alþingi að ég hygg síðast 29. janúar þegar þessi mál voru til meðferðar og hæstv. utanrrh. og við fleiri áttum nokkurn orðastað um embættismannanefnd um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum. Ég ætta ekki að fara yfir einstök atriði í þessu plaggi, en ég vil undirstrika að það er samstaða um það í þingmannanefndinni, það hefur komið fram opinberlega í blöðum, að óska eftir því að skipuð verði embættismannanefnd. Það hefur m.a. komið fram í bréfi sem þingmannanefndin sendi utanríkisráðherrum Norðurlanda að ég hygg í ágúst 1986 og það hefur einnig komið fram í blaðaviðtölum. Það er einnig ljóst að innan Norðurlandanna hafa verið uppi þær raddir að í rauninni væri erfitt að hugsa sér svæðið með Íslandi. Það væri flókið að sjáhlutina þannig fyrir sér. Í umræðum um þessi mál hefur það verið okkar afstaða, fulltrúa Íslands, að segja sem svo: Ef Ísland verður ekki með verður það að vera ákvörðun Íslendinga sjálfra. Það er ekki ykkar hlutverk, hef ég sagt við þá, að kljúfa Norðurlöndin. Þess vegna er eðlilegt að Íslendingar taki þátt í umræðu um málið og að gert sé ráð fyrir því þegar í upphafi þangað til annað kemur í ljós að Ísland og íslenska svæðið séu með. Af þessum ástæðum er um það alger samstaða í þingmannanefndinni að þetta svæði, norræna kjarnorkuvopnalausa svæðið nái yfir Ísland, Noreg, Svíþjóð, Finnland, Danmörk, Grænland, Færeyjar og Álandseyjar. Auðvitað er líka, út af orðum hv. þm. Kjartans Jóhannssonar að mig minnir í dag, gert ráð fyrir að glíma við það verkefni af fullri alvöru að hafsvæðin sem tilheyra þessum löndum séu einnig hluti af þessu svæði þó svo að því sé slegið föstu að þjóðréttarreglur um siglingarétt séu haldnar í heiðri. Þó hefur það verið tekið fram og það hefur komið fram opinberlega, í blaðaviðtölum m.a., að þennan alþjóðlega siglingarétt megi ekki nota til að flytja kjarnorkuvopn á hafnir sem eru á þessum svæðum og því er einnig lýst yfir að mönnum beri að glíma við það verkefni að ná því fram að loftsvæðið yfir þessum löndum sé hluti af hinu kjarnorkuvopnalausa svæði. Varðandi það hvað eru ekki kjarnorkuvopn í þessu efni, hvað það er að hafa ekki kjarnorkuvopn, vitna menn ósköp einfaldlega í NPT-samninginn, 2. gr. hans, þar sem það er skýrt tekið fram og skýrt kveðið á hvernig ríki skuldbindur sig til að hafa ekki kjarnorkuvopn. Í þessum umræðum hefur verið rætt um hvers konar samning ætti að gera um kjarnorkuvopnalaust svæði og hvernig á að tryggja að samningurinn og það sem honum tilheyrir sé haldið. Hvernig á að tryggja að þessir hlutir séu í lagi? Þar hefur verið rætt um þann möguleika að byggð verði upp norræn eftirlitsstofnun, t.d. með beinni aðild eða óbeinni aðild með samningum. Það yrði hugsanleg aðild fleiri alþjóðlegra stofnana. Þar er t.d. bent á alþjóðakjarnorkumálaskrifstofuna í Vín sem er ein af stofnunum Sameinuðu þjóðanna. Í þessum umræðum hefur einnig alltaf verið gengið út frá því að eins og samþykkt Sameinuðu þjóðanna segir verði stuðlað að því að tryggja að kjarnorkuveldin lýsi því yfir að þau virði svæðið og lýsi því yfir að þau muni ekki hóta þessum svæðum á neinn hátt þrátt fyrir að þessi lönd eða ríki hafa kjarnorkuvopn. Það er lögð á það áhersla að þarna eigi menn fyrst og fremst, á þessu norræna svæði, að snúa sér að Bandaríkjunum og að Sovétríkjunum og að Atlantshafsbandalaginu og að Varsjárbandalaginu. Það hefur verið rætt um það í þessu sambandi, og það er í mínum huga algerlega sjálfsagður hlutur, að inn í þessa mynd á einhverju stigi, og þá endurtek ég að hér er ekki um neitt lokað ferli að ræða, verður að taka upp málefni Eystrasaltsins og það verður líka á einhverju stigi að taka upp þá staðreynd að á svæðum í grenndinni við Norðurlönd eru kjarnorkuvopn og það á að nota þennan vilja Norðurlandanna til friðar til að þrýsta þeim vopnum út, í burtu. Menn eiga að horfa á þetta sem eina heildarmynd og ekki læsa sig alveg fastir inn í eitthvert lokað endanlegt mótað ferli. Það er óþarfi að taka þannig á málunum. Ég held þess vegna að það sé skynsamlegt fyrir Ísland að taka þátt í umræðum um þessi mál á undirbúningsstigi, bæði í þingmannanefndum og embættismannanefndum, og ég skora á ríkisstjórnina að fallast á að Íslendingar eignist aðild að embættismannanefndinni strax í upphafi. Mér heyrist að vísu að það megi kannske orða það þannig að það sé hér á þinginu meiri hluti fyrir því að vera ekki með í embættismannanefndinni. En þá vísa ég til þess sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson sagði fyrr í dag. Hann talar um að embættismannanefnd án pólitískrar yfirstjórnar komi ekki til greina. Svoleiðis embættismenn eiga ekki að vera til. Embættismenn án pólitískrar yfirstjórnar eiga ekki að vera til í þessum löndum og það væri fróðlegt ef menn vildu benda mér á einhverja slíka í þessu landi. En hann sagði, ég held ég muni orðin rétt, ég var með þau hjá mér hérna einhvers staðar: Fagleg rannsókn kæmi til greina. Ef menn vilja orða þetta einhvern veginn frekar svo að embættismannanefnd eigi að fást við faglega rannsókn er það í mínum huga algjört aukaatriði. Aðalatriðið í mínum huga er að Íslendingar verði ekki viðskila við þann norræna meginstraum sem uppi er í þessum málum. Ég hef ekki, herra forseti, farið yfir einstök atriði í afstöðu þingmannanefndarinnar heldur tæpt á því sem komið hefur fram í blöðum að undanförnu. Það gefst kostur á að fara yfir þetta í einstökum atriðum fljótlega þegar þessi plögg verða send út og gerð opinber. Ég held að það sé nauðsynlegt að lokum að ítreka að ég hygg að það sé svo í þessari skýrslu utanrrh., a.m.k. var það í einhverjum skýrslum frá honum, og í flestum yfirlýsingum ríkisstjórnar og stjórnmálaflokka á Íslandi, að talað er um að tvær alþjóðastofnanir séu hafnar yfir allan ágreining á Íslandi. Það er hið norræna samstarf, Norðurlandaráð, og Sameinuðu þjóðirnar í raun og veru líka. Þeir sem vilja hafa þessa hornsteina, þessi grundvallaratriði í heiðri, stuðla þannig að sem víðtækastri samstöðu um málin hér innanlands, mega gjarnan hafa það í huga að umræðan um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd byggir einmitt á þessum tveimur hornsteinum, annars vegar norrænu samstarfi og hins vegar samhljóða samþykktum Sameinuðu þjóðanna. Út frá þessum jákvæðu forsendum eigum við að reyna að nálgast málin að mínu mati, herra forseti.



Herra forseti. Ég vil fyrst þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram og sem hann flutti að hluta til hér í dag, en jafnframt vil ég harma að þessi umræða skuli fara fram á þessum tíma og þegar svo fáir þm. eru viðstaddir sem raun ber vitni. Hér er í rauninni um mikilvægari mál en svo að ræða að það sé rétt og skynsamlegt að láta umræðuna fara fram með þessum hætti og ég hygg að í framtíðinni ættu menn hér að huga að því að gefa betri tíma og gefa annan tíma fyrir þessa umræðu. Ég held líka að í þessum umræðum um utanríkismál ætti að vera sérstök umræða um hið norræna samstarf, svo veigamikill þáttur sem það er í utanríkisstefnu okkar og svo verulegur þáttur sem það er í störfum Alþingis með þátttökunni í Norðurlandaráði. Það væri vissulega freistandi að víkja að ýmsum atriðum í þeirri skýrslu sem er til umræðu, t.d. aðstoð við þróunarlönd og okkar hlut þar, utanríkisviðskiptum okkar og varnarmálunum. Ég mun ekki gera það nema þá mjög stuttlega. Ég mun hér á eftir í meginmáli ræðu minnar fjalla um hið norræna samstarf og skýrslu þá sem fyrir liggur um það og hefur verið í umræðu einnig í dag. En fyrst langar mig til að víkja örfáum orðum að ummælum nokkurra hv. þm. í dag og kvöld í þessum umræðum. Hv. síðasti ræðumaður, 3. þm. Reykv., gerði kjarnorkuvopnalaus svæði og kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd mjög að umtalsefni. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson, 3. þm. Reykn., lýsti afstöðu Alþfl. í ræðu í dag til þeirra mála með afar ljósum og skilmerkilegum hætti og ég ætla ekki að segja mörg orð um það, lýsi hins vegar furðu á þeim vinnubrögðum hv. 3. þm. Reykv. að taka sérstaklega til umræðu skýrslu sem Anker Jörgensen, eftir því sem hann sagði, mun gera opinbera í Kaupmannahöfn á morgun, Anker Jörgensen fyrrv. forsrh. Dana og formaður danska Jafnaðarmannaflokksins sem hefur leitt þetta starf. Mér finnast þetta ekki eðlileg vinnubrögð. Þetta plagg á að gera opinbert í Kaupmannahöfn á morgun.

Það hefur verið gert opinbert áður.

Mér finnast það ekki eðlileg vinnubrögð þegar það er gert að umræðuefni á Alþingi áður en það hefur verið birt af réttum aðilum. Vill ekki hv. þm. flytja sína ræðu á eftir úr ræðustól.

Hv. þm. fer með ósannindi.

Ég vitna til þess sem hann sagði sjálfur hér í ræðustól. Þetta finnast mér vinnubrögð sem eru a.m.k. ekki til fyrirmyndar. En það er svo sem ekki nein nýjung að þeir Alþýðubandalagsmenn tali með einkennilegum hætti þegar fjallað er hér um þessi mál. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson talaði um undirlægjuhátt íslenskra ráðamanna og síðan átti hv. þm. Svavar Gestsson ekki orð til að lýsa vanþóknun sinni á því sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hafði sagt og hafði vissulega tekið nokkuð stórt upp í sig. En það er ekki sama hver talar eða hvaðan ummælin koma. Hv. þm. Svavar Gestsson gerði líka að umræðuefni það sem hann kallaði tvískinnungshátt Framsfl., sem ég get auðvitað tekið undir með honum, en það skyldi aldrei vera að tvískinnungshátturinn væri víðar. Það mætti t.d. segja mér að fyrrv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson talaði töluvert öðrum tungum við væntanlega kjósendur sína í Reykjaneskjördæmi en hv. þm. Svavar Gestsson gerir á hinu háa Alþingi. Ég veit ekki betur en fyrrv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hafi lýst ýmsum skoðunum í utanríkismálum sem ganga býsna þvert á bæði það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og hv. þm. Svavar Gestsson hafa sagt á hinu háa Alþingi. En ég lýsi líka furðu minni á því þegar hv. formaður þingflokks Framsfl. kemur í þennan ræðustól og talar væntanlega af hálfu síns flokks og talar í annarri hverri setningu og öðru hverju orði um "setuliðið". Hér er ekkert setulið. Hér er varnarlið sem er hér samkvæmt samningi að okkar beiðni, að beiðni meiri hluta þjóðarinnar hvort sem þeim hv. Alþýðubandalagsmönnum líkar það betur eða verr. Vegna þess sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði um Alþfl. og afstöðu hans til kjarnorkuvopnalausra svæða langar mig að vitna til samþykkta frá 17. norræna verkalýðsmálaþinginu sem haldið var í ágúst 1986 í Gautaborg þar sem sátu fulltrúar íslenskra jafnaðarmanna, fulltrúar Alþfl., sem tóku þátt í þessu starfi NFS og Norræna verkalýðssambandsins. Þar er ályktun um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Hv. þm. Svavari Gestssyni til fróðleiks, þar sem hann hefur áreiðanlega ekki heyrt þessa ályktun eða kynnt sér hana, ætla ég að vitna til hennar vegna þess að hún er mjög í samræmi við stefnu Alþfl. í þessum efnum. Sá kafli ályktunarinnar sem um þetta fjallar hljóðar svo í lauslegri þýðingu: "Um langt skeið að undanförnu hefur stöðugleiki og kyrrð einkennt Norðurlöndin. Norræna verkalýðsmálaþingið vill varðveita þennan stöðugleika. Tillagan um kjarnorkuvopnalaust svæði er hluti þess starfs. Vinnan við að koma á fót kjarnorkuvopnalausu svæði á Norðurlöndunum verður að fara þannig fram að tillit sé tekið til ólíkrar aðstöðu Norðurlandanna í öryggismálum og sem hluti þess starfs sem unnið er til að skapa slökun spennu og afvopnun í víðara samhengi í Evrópu." Undir þetta tökum við heils hugar, enda áttum við aðild að þessari ályktun. Það var ýmislegt fleira sem sagt var í þessum umræðum fyrr í dag sem ástæða væri til að víkja að. Ég hef veitt því athygli í kvöld að enginn af hv. þm. Kvennalistans hefur verið í þingsalnum frá því að þessar umræður hófust, en ég mun engu að síður víkja nokkrum orðum að því sem hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir mælti hér vegna þess að ég vil ekki láta þeim ummælum hennar ómótmælt. Það var raunar til hliðar við þessi mál. Hún var að tala um útflutning á íslenskum afurðum og þar á meðal ull sem nú er í mjög lágu verði og svo lágu verði að bændur fá ekki fyrir ullina nema það sem kostar að rýja féð. Sumir hafa raunar á orði að brenna ullina þar sem nánast ekkert fæst fyrir hana. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir fór mörgum orðum um það sem hún kallaði "ítalska efnahagsundrið" og var þá helst á henni að skilja að það væri alls konar ullariðnaður og smáiðnaður. Ansi held ég að hv. þm. hafi orðið hált á svellinu. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef og hef lesið í erlendum tímaritum byggist þetta svokallaða efnahagsundur að verulegu leyti á því sem er kallað neðanjarðarhagkerfi eða svört efnahagsstarfsemi. Geta má þess að í Napólíborg, þar sem mun vera mest hanskaframleiðsla í víðri veröld, er ekki ein einasta hanskaverksmiðja heldur fer öll þessi framleiðsla fram í skúrum, kjöllurum, bílskúrum. Og hverjir eru það sem vinna við það? Það eru konur og börn í nánast nútíma iðnbyltingarþrældómi í mörgum tilvikum. Ef það er svona efnahagsundur sem hv. þm. Kvennalistans dá mest og lofsama gef ég ekki mikið fyrir þeirra skoðanir. Raunar hættir þeim til, þm. Kvennalistans, að tala hér eins og þær hafi fyrstar allra flutt öll mál og aldrei hafi á Alþingi Íslendinga verið talað um málefni kvenna eða barna fyrr en þær komu til sögunnar. Þetta segja þær fólki í blaðagreinum, en þetta eru auðvitað ósannindi að ekki sé sterkar til orða tekið. En áður en ég hverf að því sem ég ætlaði að ræða hér um norræna samvinnu langar mig til að víkja að Vestnorræna þingmannasambandinu og ályktun sem gerð var þar s.l. haust þar sem ráðið hvetur landsstjórnir Færeyja og Grænlands og ríkisstjórn Íslands í nafni friðar og friðsamlegrar tilveru að vinna að því svo fljótt sem verða má að tryggja að hvorki á stríðs- eða friðartímum verði farið um land, loft eða hafsvæði hér í útnorðri með kjarnorkuvopn eða að þar fari um skip eða farartæki sem flytji slík vopn. Þessi tillaga var samþykkt í Vestnorræna þingmannaráðinu, en það sem ég vildi víkja að voru þau vinnubrögð sem voru viðhöfð við samþykkt þessarar tillögu sem voru ekki til fyrirmyndar og sem ekki, því miður, lofa góðu um framtíðarsamstarf þar ef það á að vera á þeim nótum. Þegar slík tillaga kom fram í Grænlandi fyrir einu og hálfu ári beittu Grænlendingar neitunarvaldi til að hún yrði ekki samþykkt. Núna komu þeir hins vegar með tilbúna tillögu á fundinn, sem ekki hafði verið kynnt neinum áður, og léðu ekki máls á því að henni yrði breytt á einn eða neinn veg þannig að unnt væri að ná um hana samstöðu. Ég hika ekki við að fullyrða að það hefði verið unnt að ná samstöðu um orðalag ef gefinn hefði verið til þess tími og ráðrúm. Það var ekki gert heldur var málið keyrt í gegn á fáeinum klukkutímum. Alveg er sama hvaða stofnun á í hlut, hvaða aðilar og hvaða mál. Það er í fjölþjóðasamstarfi ekki vænleg leið til gagnkvæms trausts og góðrar samvinnu að vinna svona og því harma ég hvernig að þessu máli var staðið og þykir það miður vegna þess að ef ekki hefði verið beitt því offorsi sem í rauninni var beitt hefði alveg hiklaust og örugglega mátt ná samkomulagi um tillögu sem allir hefðu getað sætt sig við. Það var ekki reynt. Og því miður var ekki unnt meðal íslensku fulltrúanna að skapa þá samstöðu sem þurfti til að reyna að ná samkomulagi. Það var ljóst að þessi þingmannasamkoma skiptist í minni og meiri hluta, ekki aðeins Íslendingar heldur Færeyingar líka. Grænlendingarnir voru þeir einu sem voru óskiptir í þessu máli sem við höfðum ekki séð fyrr en fundurinn var byrjaður. Ég harma það og þykir miður því um margt er Vestnorræna þingmannaráðið merkilegt og um margt eigum við, verðum og megum til með að vinna saman. En ég álít að þessi málsmeðferð, og það hef ég sagt vinum okkar í Grænlandi alveg berum orðum og umbúðalaust, hafi ekki verið fallin til að efla þann góða anda sem þar hefur ríkt. Ég ætla að lokum, herra forseti, að víkja að Norðurlandasamstarfinu, þar sem ríkir raunar ekki ágreiningur okkar í milli þó að ágreiningsmál komi þar auðvitað upp um eitt og annað, og verð nú að láta mér nægja að stikla á stóru því að hér er um mörg mál að ræða sem ástæða væri til að hafa um sérstaka umræðu í þinginu. Fyrst vil ég víkja að því að í fjárlaganefnd Norðurlandaráðs var til umræðu tillaga um að auka mjög framlög til norræna samstarfsins þannig að þau næmu einu prómilli af þjóðartekjum. Þessi tillaga hefur ekki náð fram að ganga og það er miður. Ef hún hefði verið samþykkt hefðu fjárlög Norðurlandaráðs á næstu árum, það var miðað við að þetta kæmi til framkvæmda á allmörgum næstu árum, sennilega sjöfaldast og verið hægt að sinna mörgum þeim verkefnum sem nú eru í fjársvelti. Í Norðurlandaráði hefur líka verið ágreiningur um nefndaskipun varðandi alþjóðlega samvinnu. Mér hefur fundist sú deila vera að nokkru leyti um keisarans skegg. Auðvitað er það svo, að í Norðurlandaráði er ekki fjallað um öryggis- og varnarmál og á því er ekki fyrirhuguð nein breyting, en sú þróun sem orðið hefur í Evrópu og sem þar er að eiga sér stað og raunar þróunin á Norðurlöndunum líka gerir það að verkum að Norðurlandaráð verður að sinna alþjóðlegu samstarfi og það hefur enda gert það í mjög ríkum mæli. Ég minni á ráðstefnu Norðurlandaráðs um loftmengun sem haldin var í Stokkhólmi s.l. haust. Ég minni á að menningarmálanefnd Norðurlandaráðs hefur haft bein samskipti við erlendar stofnanir bæði með heimsóknum til Evrópuþings og Evrópuráðs. Ég minni á að varaframkvæmdastjóri Evrópuráðsins heimsótti Norðurlandaráð s.l. haust og átti fund þar með embættismönnum og fulltrúa menningarmálanefndar. Á fjölmörgum sviðum eru þessir aðilar að vinna að sömu málum og á fjölmörgum sviðum geta þeir og eiga að starfa saman. Ég vil aðeins áður en ég lýk máli mínu, herra forseti, nefna ýmis af þeim málum sem menningarmálanefndin hefur fjallað um og hafa verið samþykkt og sem hafa verulega þýðingu fyrir Ísland og Íslendinga. Ég nefni þar tillögu um norrænan kvikmyndasjóð sem ráðgert er, ef óskir menningarmálanefndar ná fram að ganga, að verði 150 millj. sænskra króna að þremur árum liðnum og geti verið veigamikill stuðningur við kvikmyndagerð á Norðurlöndum sem á í vök að verjast og á í harðri samkeppni við alls konar alþjóðlegt og fjölþjóðlegt efni sem streymir til Norðurlandanna, bæði um gervihnetti og eftir öðrum leiðum. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt mál. Ég minni á tillögu sem samþykkt var á þinginu núna um þéttingu á neti jarðskjálftamæla á Suðurlandsundirlendi sem er liður í evrópsku rannsóknarverkefni sem norrænir vísindamenn munu einnig taka þátt í og Norðurlandaráð mun styrkja. Ég nefni tillögu um samkeppni fyrir ungt fólk sem er í tónlistarnámi á Norðurlöndum og ég held raunar að á því sviði eigi Norðurlandaráð og norræn menningarmálastarfsemi að gera miklu meira. Við eigum t.d. afar mikið af ungu tónlistarfólki, sem er vel menntað og við höfum kostað miklu til að mennta, sem á vettvangi norrænnar samvinnu ætti að vera tiltölulega auðvelt að veita tækifæri til að koma víða fram og flytja sína list. Þarna þarf að bæta um betur. Þetta eru aðeins fá af þeim málum sem þarna hafa verið til umræðu. Á vegum menningarmálanefndarinnar hefur einnig verið unnið að samstarfi að því er varðar æðri menntun. Það hefur verið unnið að gerð stefnuskrár fyrir norræna rannsóknaráðið sem er afar mikilvægt mál, en á sviði þessarar nefndar eru þrír málaflokkar, þ.e. mennta- og kennslumál, rannsóknir, vísindarannsóknir og þá norræna rannsóknaráðið og síðan almenn menningarmál. Ég hef hér, herra forseti, nefnt nokkur af þeim málum sem á norrænum menningarmálavettvangi hefur borið hæst. Ég vil einnig fagna því að hér skuli vera komin fram á þingi till. til þál. um staðfestingu Norðurlandasamnings um rétt norrænna ríkisborgara til að nota eigin tungu í öðru norrænu landi. Það var mál til komið að þetta mál sæi dagsins ljós hér á Alþingi. Við erum hygg ég síðust Norðurlandaþjóðanna til að staðfesta þetta. Þá vil ég að lokum geta þess að mjög mikið af starfstíma menningarmálanefndar Norðurlandaráðs hefur farið í að fjalla um fjölmiðlamál, um samstarfið um hinn svokallaða TELE-X gervihnött. Það mál tók mjög óvænta stefnu á þingi Norðurlandaráðs í Helsingfors fyrir fáeinum dögum þegar fulltrúar hægri flokkanna í ráðinu fluttu tillögu um að snarvenda og hætta við þau áform sem uppi hafa verið um að sjónvarpa um tvær rásir og sjónvarpa í stað þess um fjórar rásir, en í nýbirtri skýrslu útvarpsstjóra Norðurlanda, sem raunar hafði ekki séð dagsins ljós þegar þessi tillaga hægri flokkanna var sett fram, var einmitt að finna slíka tillögu. Fulltrúar Sjálfstfl. í Norðurlandaráði skrifuðu allir undir þessa tillögu hægri flokkanna, en á sama tíma lýsti hæstv. menntmrh. því yfir að það bæri að hætta við þátttöku okkar Íslendinga í þessu norræna sjónvarpssamstarfi. Þetta var mjög merkileg uppákoma sem voru gerð allgóð skil í fjölmiðlum hér, en ég held að það sé alveg nauðsynlegt og þá við kannske annað tækifæri að Alþingi fái að vita hver er stefna stjórnarflokkanna í þessu máli. Það getur vel verið að það komi í ljós að þetta sjónvarpssamstarf í þeirri mynd sem það nú er hugsað henti okkur ekki. Það liggur bara ekki fyrir enn. Það er of snemmt hjá hæstv. menntmrh. að skella hurðum í þessu máli, jafnvel þótt menn hafi gaman af að heyra hurðaskellina bergmala, sérstaklega þegar þeir geta bergmálað um Norðurlöndin öll eins og var í þessu tilviki. En ég endurtek að það er of snemmt að skella hurðum í þessu máli vegna þess að staðreyndir liggja ekki enn þá fyrir um það með hverjum hætti við getum tengst þessu. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að vera aðilar að þessu samstarfi ef við getum vegna þess að við erum hluti af norrænni menningu, við erum á norræna menningarsvæðinu og þetta er þáttur af okkar menningararfleifð og menningu. Því eigum við að taka þátt í þessu sé þess kostur. En vera má að þess verði ekki kostur, að það verði kostnaðarlega ókleift, það verði tæknilega mjög örðugt. Þá er auðvitað að bíta í það súra epli og taka því. En við eigum ekki að skella hurðum, eins og mér heyrðist hæstv. menntmrh. gera þegar þingið stóð yfir, og ég vildi gjarnan fá að heyra í þessari umræðu hvort hæstv. menntmrh. túlkaði þarna stefnu Sjálfstfl. eða hvort þeir þrír hv. þm. sem skrifuðu undir tillöguna um fjórar sjónvarpsrásir í stað tveggja túlka stefnu Sjálfstfl. Ég veit að hæstv. utanrrh. getur sjálfsagt svarað því hér á eftir.



Herra forseti. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir hefur rætt um meginefni þessarar skýrslu hæstv. utanrrh. um utanríkismál og ég kem hér til að ræða sérstaklega um málefni þróunarsamvinnu. Um þróunarsamvinnu er einn lítinn kafla að finna í þessari skýrslu og er hann svo knappur að hann nær ekki yfir nema eina síðu. Má með sanni segja að lengd kaflans sé nokkuð í samræmi við þau fjárframlög sem við höfum á undanförnum árum lagt til þessa mikilvæga málaflokks. Eins og alla hv. þm. rekur vafalítið minni til var samþykkt hér á Alþingi í maí 1985 ályktun um að auka reglubundið framlög hins opinbera til þróunarsamvinnu þannig að því marki yrði náð að veita 0,7% af þjóðarframleiðslu til þróunaraðstoðar á næstu sjö árum. Það hvarflar stundum að mér að þeir sem þar halda um stjórnartaumana á hæstv. Alþingi taki ekki eftir því hvað þeir eru að samþykkja því að þessi ályktun hefur verið margbrotin og þverbrotin síðan hún hlaut hér einróma samþykki. Í upphafi þessa kafla um þróunarsamvinnu kemur fram að framlag af ríkisfé til þessara mála var á árinu 1986 um 0,058% af vergri þjóðarframleiðslu. Á fjárlögum yfirstandandi árs er gert ráð fyrir að framlögin verði 0,054% og síðan kemur ansi árans skondin setning. Hér segir: "Íslendinga vantar því jafnmikið og áður á að ná því marki sem velmegunarríki Sameinuðu þjóðanna hafa sett sér" o.s.frv. Ég get ekki séð að 0,058% sé jafnmikið og 0,054%. Það vantar ekki jafnmikið, það vantar meira en áður upp á það að við náum því marki að verja 0,7% af þjóðarframleiðslu okkar til þróunarsamvinnu. Við erum fjarri því að ná þessu marki og er skemmst frá því að segja að frá því að ályktun Alþingis var samþykkt á vordögum 1985 hafa framlögin til þessara mála markvisst farið hríðlækkandi. Á árinu 1985 lögðum við 0,087% af þjóðarframleiðslu til þessara hluta, á árinu 1986 lækkaði framlagið niður í 0,063% og eins og kom fram áðan erum við rétt um 0,05% á þessu ári. Ályktun Alþingis er sem sagt þverbrotin og það undrar mig a.m.k. ekki þótt almenningur hér á landi beri ekki virðingu fyrir störfum og ályktunum Alþingis á meðan Alþingi sjálft gerir það ekki. Síðan segir hér í þessum kafla: "Áhugi er fyrir því að vaxandi framlög renni í ríkari mæli til tvíhliða verkefna." Þetta er heldur undarlega sagt þar sem það er yfirlýstur vilji Alþingis að framlögin renni í ríkari mæli til tvíhliða verkefna. Það var skýrt tekið fram í þeirri grg. sem með þál. fylgdi á sínum tíma að áherslu bæri að leggja einkum og sér í lagi á tvíhliða verkefni. Vandinn með tvíhliða verkefni er sá að til þess að hægt sé að framkvæma þau þannig að eitthvert lag sé á þurfa upplýsingar um fjárveitingar að liggja fyrir með einhverjum fyrirvara og framkvæmdaraðilinn, sem í þessu tilviki er Þróunarsamvinnustofnun Íslands, þarf að vita hversu mikið fé hún fær á fjárlögum ár hvert með góðum fyrirvara. Einnig þarf hún að geta treyst á ríflegar fjárveitingar til þessara mála ef hún á með nokkru móti að geta framkvæmt þann vilja Alþingis að leggja áherslu á tvíhliða þróunarverkefni. En hver er reyndin? Alþingi hefur frá ári til árs skorið Þróunarsamvinnustofnun Íslands stakkinn ákaflega þröngt. Þróunarsamvinnustofnunin hefur ekki vitað hvaða fé hún hefur yfir að ráða fyrr en í lok hvers árs þá er fjárlög eru samþykkt og það fé sem henni er nú skammtað er svo naumt að við liggur að verið sé að leggja stofnunina niður með þeim fjárframlögum sem henni eru ætluð á fjárlögum þessa árs. Í sameinuðu þingi þann 25. nóvember s.l. spurði ég hæstv. utanrrh. í fyrirspurnatíma um málefni Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Í svari ráðherra þá kom fram að hann hefði mikinn hug á því að auka framlög til þessara mála. Fjárlög voru þá nokkuð á veg komin og eins og fram kemur hér í skýrslunni hefur enginn mælt á móti því í þeim umræðum sem fram hafa farið á Alþingi um það að auka beri verulega framlög ríkisins til þróunarsamvinnu. Nú vil ég spyrja hæstv. utanrrh. fyrst hann lýsti yfir vilja sínum á Alþingi þann 25. nóvember í þessu efni og tekur það fram í sinni skýrslu að enginn mæli á móti því að það þurfi að auka fé til þessara mála: Hvers vegna hefur fé þá ekki verið aukið til þróunarsamvinnu? Fyrst það er vilji ráðherra samkvæmt því sem hann sagði hér í Sþ. í nóvember og fyrst allir eru sammála honum, hvernig stendur þá á því að fé hefur ekki verið aukið til þessara mála? Hvernig stendur á því að Þróunarsamvinnustofnun Íslands eru skammtaðar 30 millj. kr. á fjárlögum þessa árs á meðan fram kemur í gögnum frá stofnuninni að ef vel á að vera þurfi hún 229 840 000 kr. til að sinna verkefnum sínum? Hvernig má á þessu standa, hæstv. utanrrh.? Hvað varðar fjárlagagerðina nú á lokadögum síðasta árs finnst mér það einnig harla kúnstugt, ef vilji hæstv. ráðh. er jafnmikill á borði og hann er í orði í þessum málum, að hæstv. ráðh. virðist ekki hafa lagt mjög að fjvn. Alþingis að hækka framlög til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Þann 13. nóv. á s.l. ári skrifaði hann fjvn. bréf og fór þess á leit við nefndina að hún tæki málefni Þróunarsamvinnustofnunar til endurskoðunar en síðan mun hann ekkert samband hafa haft við fjvn. fyrr en þá er kom að 3. umr. fjárlaga. Og nú vil ég spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort hann telji að hér sé nógu fast um mal haldið og hvort ekki hefði verið viturlegra að knýja fastar á dyr fjvn. í þessum málum en augljóst er að ráðherra hefur gert. Niðurstaðan varð sú að Þróunarsamvinnustofnun hlaut 30 millj. kr. á síðustu fjárlögum. Eins og ég sagði þarf hún nærfellt 1000% meira til að standa straum af þeim verkefnum sem hún hefur á sinni könnu. Þessi verkefni eru sundurliðuð í erindi til stjórnar Þróunarsamvinnustofnunar frá framkvæmdastjóra hennar, en slík sundurliðun mun aldrei hafa komið inn á borð fjvn. Það er auðvitað viðbúið að þegar fjvn. veit ekki í hvað peningarnir eiga að fara sýni hún málinu e.t.v. ekki þann sama skilning og ella hefði verið. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Hvers vegna var fjvn. ekki gerð gleggri grein en raun ber vitni fyrir því í hvað þeir fjármunir áttu að fara sem Þróunarsamvinnustofnunin fór fram á? Það er alveg augljóst að stofnunin getur engan veginn starfað með þeim 30 millj. kr. sem henni eru ætlaðar og eins og segir réttilega í skýrslu ráðherra, með leyfi forseta: "Það sem veldur mestum erfiðleikum þegar slíkar athuganir eiga sér stað" - hér er verið að tala um þróunarsamstarf sem Íslendingar gerðust aðili að og kennt er við Harare, höfuðborg Zimbabwe - "er að hafa enga hugmynd um hvaða fjármunum er úr að spila." Það er einmitt mergurinn málsins. Vandinn er að hafa enga hugmynd um slíkt og síðan að hafa þar að auki ekki nokkra einustu fjármuni til þess. Síðan er hér smákafli í skýrslu hæstv. utanrrh. um verkefnið á Grænhöfðaeyjum sem hefur fram til þessa verið meginverkefni Þróunarsamvinnustofnunar á sviði tvíhliða aðstoðar. Það kemur fram í þessari sundurliðun, sem ég gat um áðan, að verkefnið á Grænhöfðaeyjum eitt og sér kostar á næsta ári 49 900 000 kr., nærfellt 50 milljónir. Hvernig á að standa við það verkefni með 30 milljónum? Og þegar stofnunin þarf þar að auki að sinna öðrum verkefnum með þessum 30 milljónum? Það er ekki nokkur einasta leið. Nú vil ég spyrja hæstv. utanrrh. að því hvernig hann hyggist standa við verkefnið á Grænhöfðaeyjum. Hvernig ætlar hann sér að framkvæma þá aðstoð sem við höfum skuldbundið okkur til að veita þar? Hvernig ætlar hann að framkvæma aðstoð upp á 50 milljónir með innan við 30 milljónir til þessara hluta? Hæstv. utanrrh. verður að vera mikill kraftaverkamaður ef honum á að takast það. Og ég bíð spennt eftir að heyra hvernig það á ganga fyrir sig. Ég vil einnig nefna það sérstaklega og taka undir það sem fram kemur í skýrslunni að áhersla verði lögð á stuðning við smábátaútgerð heimamanna á Grænhöfðaeyjum. Þetta er áhersluatriði af hálfu Grænhöfðaeyjamanna sjálfra og eftir því sem best verður séð af skýrslunni hafa Íslendingar fallist á það. Ég vil taka það hér fram að þar tel ég vera vel borið niður því að það er einmitt á sviði smábátaútgerðar sem aðstoðar er þörf og þessi útgerð skiptir afskaplega miklu máli fyrir daglega afkomu manna á eyjunum. Ég vil því láta í ljós að ég er mjög sammála þessu atriði. Hitt er aftur annað mál að hæstv. utanrrh. lét þess getið þegar hann svaraði fsp. minni í Sþ. 25. nóv. s.l. að nú stæði til að undirbúa betur þau verkefni sem Þróunarsamvinnustofnun legði út í á sviði tvíhliða aðstoðar, m.a. með forkönnunum á menningu. Og samfélagsháttum á þeim stöðum þar sem verkefnin eiga að vera og það á vitaskuld jafnframt við um Grænhöfðaeyjaverkefnið því að samkvæmt því sem hér segir og áður hefur komið fram stendur til að færa þar út kvíarnar yfir á önnur svið og það þarf þá vitaskuld að gera ýmsar athuganir áður. Ég hef ekki orðið vör við að slíkar athuganir séu á döfinni hjá Þróunarsamvinnustofnun. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvort það standi til að standa við þetta stefnumið ráðherrans eða hvort þetta voru orð og orð ein. Ég get ekki nógsamlega ítrekað mikilvægi þessa vegna þess að staðreyndin er sú að við höfum lagt út í meiri háttar þróunarverkefni án þess að vinna nægilega vel að undirbúningi og forvinnu. Við höfum aðallega flutt út tækniþekkingu og íslenskt brjóstvit og við höfum haft heppnina með okkur. Þetta hefur lukkast vegna þess að við höfum verið heppin, ekki vegna þess að við höfum undirbúið okkur vel eða vandað okkur vel. Hversu hliðholl sem heppnin kann að vera okkur í framtíðinni held ég að það sé óvarlegt að treysta á hana. Staðreyndin er einnig sú að í raun er engin stefna til, hvorki í þessari skýrslu né hjá Þróunarsamvinnustofnun, um það hvernig haga skuli þróunaraðstoð Íslendinga. Hér er engin fastmótuð stefna um slíkt, enda má ef til vill segja að stofnuninni sé óhægt um vik í því efni þar sem hún hefur nánast engum fjármunum úr að spila. En það er auðvitað ein grundvallarforsenda vel heppnaðrar þróunaraðstoðar að hún fylgi mótaðri stefnu og sé ekki bara fálm út í loftið, hipsum hapsum hingað og þangað. Þetta vil ég taka sérstaklega fram. Hvað varðar framlög okkar til þróunarsamvinnu og þróunaraðstoðar yfirleitt eru þau vitaskuld til skammar fyrir sjöttu ríkustu þjóð í heimi. Það er til skammar að við skulum ekki veita meiru af þeim allsnægtum sem við höfum til þessara hluta á meðan við vitum, og komumst ekki hjá að vita á þeirri upplýsingaöld sem við lifum nú á, hvernig ástandið er í stórum hluta heimsins. Við vitum að verkefnin eru óþrjótandi og þau eru tímafrek og fjárfrek en þau miða að því og eiga að miða að því að hjálpa fólki til sjálfshjálpar því aðeins þannig getum við vonast til þess að lifa í heimi sem er réttlátari en sá sem við lifum í núna. Til þess að nefna nokkrar staðreyndir þessara mála vil ég taka fram að nú eru í heiminum tvær milljónir manna sem ekki eiga kost á hreinu drykkjarvatni og við vitum að sýkingar af völdum mengaðs drykkjarvatns eru tíðasta dánarorsök ungbarna. Menn vita ekki hversu margar milljónir ungbarna deyja vegna þessa á hverju ári en við vitum að þau skipta milljónum. Við vitum líka að það eru 900 milljónir manna í heiminum ólæsar í dag. Við vitum að það eru 600 milljónir manna atvinnulausar og aðrar 600 milljónir manna sem eru vannærðar eða líða hungur. Við erum hér að fjalla um skýrslu um utanríkismál og hér er fjallað um afvopnun og vígbúnað. Því er rétt að geta þess að það er jafnvirði þriggja vikna hernaðarútgjalda að útvega öllum jarðarbúum heilnæmt drykkjarvatn. Með því að eyða þeim fjármunum sem ríki heimsins eyða á þremur vikum til hernaðarútgjalda gætum við komið í veg fyrir dauða þessara milljóna barna sem við vitum ekki einu sinni hversu mörg eru. Ef allur heimurinn er hafður í huga er 450 dollurum að jafnaði varið til menntunar hvers barns. Kostnaðurinn við hvern hermann er aftur á móti 25 000 dollarar. Þetta eru ógnvekjandi staðreyndir. Með veru okkar í Atlantshafsbandalaginu erum við auðvitað aðili að þessum hernaðarútgjöldum, þó að þau kosti okkur vitaskuld ekki neitt. Og það kastar tólfunum þegar við stöndum okkur með þeim hætti hér heima hjá okkur að veita aðeins brotabrotabroti af því sem höfum yfir að ráða til þessara mála. Ég skora á ríkisstjórn Íslands og þá einkum og sér í lagi hæstv. utanrrh., sem hlýtur að vera í fararbroddi í þessum málum, að láta nú til skarar skríða og hreinsa þessa vansæmd af íslenskri þjóð, þá vansæmd að veita ekki meiru en nokkrum milljónum til þessara hluta. Ég skora á hæstv. ráðh. að taka til hendinni í þessum málum og verð að trúa því og treysta að orð hans séu ekki orðin tóm, þau orð sem hann hefur viðhaft hér á þessu þingi, bæði í þeim fyrirspurnatíma sem ég gat um áðan og eins í umræðum um fjárlög, og að eitthvað gangi eftir. Gjörðirnar hingað til vísa á allt annað og það er til vansæmdar bæði fyrir þing og þjóð að áfram sé staðið að þessum málum svo sem greint er frá í þessari skýrslu um utanríkismál.



Herra forseti. Í þeim umræðum sem hér hafa farið fram er fjölmargt sem ástæða væri til að ræða, m.a. fjöldi fyrirspurna. Ég skal reyna að víkja að nokkrum þeirra atriða sem hefur verið drepið á af hálfu þeirra þm. sem hafa talað. Hv. 5. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson vék að nokkrum atriðum í sinni ræðu og kom fram með sínar skoðanir og gagnrýndi sérstaklega ýmislegt í sambandi við framkvæmd utanríkismála. Hann kom með athugasemdir, vék að hugmyndum sínum og spurði álits. Í fyrsta lagi vék hann að atkvæðagreiðslum á þingi Sameinuðu þjóðanna varðandi tillöguna um frystingu kjarnorkuvígbúnaðar. Það kemur skýrt fram í skýrslunni að á sviði afvopnunarmála, hvort sem það er innan Sameinuðu þjóðanna eða ekki, hefur umræðan færst frá hugmyndum um svonefnda frystingu kjarnavígbúnaðar yfir í viðræður um raunverulegan niðurskurð kjarnorkuvopna. Það má m.a. benda á það að hin hefðbundna sovéska frystitillaga hjá Sameinuðu þjóðunum sá ekki dagsins ljós að þessu sinni. Mér sýnist þess vegna ekki ástæða til fyrir hv. þm. að gera þessa atkvæðagreiðslu að því lykilatriði á sviði afvopnunar sem reynt er að gera. Auk þess sem í sænsk-mexíkönsku frystingartillögunni eru, eins og fram kom í svari mínu hér á Alþingi þegar ég svaraði fsp. hv. varaþm. Kristínar Ástgeirsdóttur, ýmsar þær fullyrðingar að ég taldi ekki rökrétta afstöðu að greiða öðruvísi atkvæði en áður hafði verið gert. Þess vegna fól utanrrn. fulltrúa Íslands á allsherjarþinginu að sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu. Það hafði áður verið gert. Það hefur þar af leiðandi engin pólitísk breyting átt sér stað hér innanlands sem gæti réttlætt aðra afstöðu en áður. Með það í huga að hugmyndir um frystingu kjarnavopna eru horfnar í skuggann fyrir miklu mikilvægari atriðum, þ.e. raunverulegum samningaviðræðum um niðurskurð, sýnist mér að Íslendingar séu vel sæmdir af því að sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu ásamt þeim aðilum sem það gerðu, m.a. Spánverjar og Hollendingar. Tíu önnur ríki Atlantshafsbandalagsins greiddu atkvæði gegn sænsk-mexíkönsku tillögunni, en það eru þrjú þeirra, Grikkland, Noregur og Danmörk, sem greiða atkvæði með. Það er ekkert sem segir að Ísland greiði atkvæði í hvert skipti eins og önnur Norðurlönd þó að oft sé það með þeim hætti. Þegar mat okkar á öryggishagsmunum býður okkur að greiða atkvæði með öðrum hætti gerum við það að sjálfsögðu, en greiðum ekki atkvæði bara af því að önnur Norðurlönd hafa gert það þó að ég sé allra manna síðastur til að mæla gegn mjög góðu norrænu samstarfi. Þá vék þm. að þeirri hugmynd sem fram hafði komið hjá forsrh. um sérstaka stofnun hér á landi varðandi frið og til þess að sinna þeim málum. Þegar ég var spurður gerði ég grein fyrir því að sú stofnun, sem hefur sinnt þessum málum frá því eftir síðari heimsstyrjöld, Sameinuðu þjóðirnar, er illa á vegi stödd fjárhagslega, þannig að væri um að ræða afgangsfjármuni hjá stórveldunum yrðu þeir ábyggilega vel þegnir og tekið á móti þeim þar. Mér sýnist að sú stofnun sé sú hin færasta til að sinna þessu hlutverki ef henni er sköpuð aðstaða til þess. Ég ætla ekki annað en að það sé góður vilji á bak við þá hugmynd sem hér er sett fram en ég varpa nú fram þeirri spurningu hvort stórveldunum sýndist vera rétt að koma á fót slíkri stofnun öðruvísi en að hér yrði horfið til hlutleysis, og þá e.t.v. horfið til þess hlutleysis sem hér var fyrir 1940. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að það ættu Íslendingar að gera. Þá vék þm. að því í sinni ræðu að ósamræmis gætti í því sem ég sagði í síðustu skýrslu um geimvarnarannsóknir Bandaríkjamanna og þess sem ég geri grein fyrir í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu. Ég vísa á bug þessari gagnrýni. Ég hef í engu breytt afstöðu minni frá síðustu skýrslu. Við megum ekki gleyma því að Sovétmenn hafa stundað rannsóknir á geimvörnum um árabil, eins og ég hef áður bent á, og það er ekki raunhæft að ímynda sér að hægt sé að banna slíkar tilraunir. Í þessari skýrslu ítreka ég það sjónarmið að það sé mikilvægt að slíkar rannsóknir fari fram innan ramma ABM-samningsins og nota um það svipað orðalag og í síðustu skýrslu. Afstaða mín er því óbreytt.  Þessar rannsóknir Bandaríkjamanna eru víðfeðmar og til þeirra er varið miklum fjármunum. Líklega munu þær leiða til margvíslegra tækniframfara, ekki aðeins á sviði varna og vígbúnaðar heldur á öðrum sviðum. Þm. vék að svæðisbundnum átökum. Að því er vikið lítillega í skýrslunni. Það liggur hins vegar ljóst fyrir að það verður ekki hægt að gera ítarlega grein fyrir slíku, en að því er vikið eins og ég gerði grein fyrir í framsöguræðu. Þá vék þm. að því sem hefur verið að birtast að undanförnu, gögnum frá tímanum 1951 varðandi hervarnarsamninginn og það sem þá var að gerast. Vissulega þurfa að koma í ljós þegar sagan verður skrifuð þau hin réttu gögn í þessum efnum og ég efast ekkert um að þegar að því verður hugað í utanrrn. á þeim tíma sem það er talið eðlilegt og skynsamlegt verði þau gögn birt. Það sem þm. skoraði á mig að gera á þessum dögum á ég ekki von á að geti gerst, en ég trúi því, eins og ég sagði áðan. að þegar fram líða stundir liggi þau gögn ljós fyrir til að upplýsa hvað hefur þar gerst. Ég hef ekki trú á að neitt það hafi gerst sem hér var látið í veðri vaka og það eina sem í ljós muni koma séu réttar og eðlilegar forsendur fyrir þeirri ákvörðun sem tekin var og Íslendingar hafa ekki viljað breyta aftur frá þeim tíma. Þm. vék að Þróunarsamvinnustofnun. Það gerði seinasti ræðumaður líka, hv. 11. þm. Reykv. Það liggur ljóst fyrir að skv. fjárlögum ársins 1987 og skv. fjárlögum ársins 1986 er ekki varið því fjármagni sem ályktun Alþingis, sem samþykkt var, gerir ráð fyrir. Þar er ekki við neinn að sakast annan en fjárveitingavaldið þegar fjárlagaafgreiðslan fer fram. Við getum að sjálfsögðu haft á því skiptar skoðanir hversu mikið og hversu hratt eigi í þessa hluti að fara, en ég get verið sammála mönnum um að slíkar samþykktir gerðar af Alþingi einvörðungu til að vera pappírsgagn eru betur ósamþykktar en Alþingi sé að samþykkja slíka hluti. Spurningin er: Hvers vegna hefur ekki fé fengist til Þróunarstofnunar? Svarið er ósköp einfalt. Fjárlög gera ekki ráð fyrir meira fjármagni en 30 millj. á þessu ári.

Svona af því bara.

Einfaldlega vegna þess. Ef það væri hærri upphæð í fjárlögum væri meira fjármagn til ráðstöfunar og það er ekki, eins og ég sagði áðan, við neinn að sakast nema þingið sjálft. Hv. þm. Sigríður Dúna vék að því að ekki hefði verið haft samband við fjvn. fyrr en við 3. umr. Ég held að það hljóti að vera eitthvert misminni því að mér er kunnugt um að formaður stofnunarinnar átti viðræður við fjvn. um einstaka þætti og hvernig ætlunin væri að nýta það fjármagn sem farið var fram á. Síðan spurði hún: Hvernig ætlar ráðherrann að láta vinna að framkvæmdum fyrir 50 millj. þegar ekki eru nema 30 fyrir hendi? Það er vissulega erfitt að gera slíkt og verður þess vegna að vera til endurskoðunar hjá stofnuninni hvernig hægt verður að gera hlutina þó þannig að það sem búið er að skuldbinda geti staðist. Páll Pétursson, hv. 2. þm. Norðurl. v., talaði og mér fannst einhvern veginn ég ekki þekkja þann tón sem var í hans ræðu í kvöld. Á þeim fundum sem hann hefur stöðu sinni samkvæmt setið í ríkisstjórn hef ég ekki heyrt þann tón. Í fyrsta lagi kom sú gagnrýni að það sé ekki nægjanlega frá norrænu samstarfi skýrt í skýrslu utanrrh. Ég vil aðeins geta þess að það er með sama hætti og verið hefur. Ég fór hér fram á skrifstofuna til að rýna í skýrslu frá 1982. Það var sýnu minna sagt frá í henni. Ég vek svo athygli þm. á því að málefni Norðurlandaráðs heyra ekki undir utanrrh. Það er sérstakur ráðherra sem er nefndur samstarfsráðherra. Ef þm. vill fá grg. um það sem þar hefur verið að gerast ber að snúa sér til hans. En ég veit ekki betur en sú skýrsla sem unnin er af Norðurlandaráðsdeildinni, og í henni á þm. sæti, sé unnin í samráði við samstarfsráðherrann, a.m.k. var það gert þegar ég gegndi því starfi, og þar komi því fram það sem er að gerast á vettvangi Norðurlandasamstarfsins. Þm. vildi gagnrýna orðalag í skýrslunni á bls. 16 þar sem verið er að tala um kjarnavopnalaust svæði og þar sem stendur: "sem aðrir hafa rætt á vettvangi Norðurlandaráðs". Ég get vel viðurkennt að þarna hefði mátt standa: á vettvangi Norðurlanda og sleppa "ráðs" því að formlega hefur þetta ekki verið á dagskrá þess. Það er rétt að ég hef gluggað í ræður þeirra sem töluðu á fundinum í Helsingfors og ég get ekki betur séð en þetta sé þar nefnt þannig að í Norðurlandaráði hefur kjarnorkuvopnalaust svæði verið nefnt þó svo það hafi ekki verið formlega til umræðu í ráðinu. Þm. vildi halda því fram að ég væri að snúa út úr ályktun Alþingis og kom svo með uppgötvun um að það sem Eyjólfur Konráð Jónsson segði gilti ekki sem lög á Íslandi. Hv. þm. Eyjólfur Konráð hefur svarað því, en það lærði ég í Háskólanum að þegar lagatexti væri ekki svo skýr að það mætti af honum ráða hvernig dæma skyldi skyldu menn virða fyrir sér og skoða greinargerð og þær ræður sem haldnar hefðu verið þegar frv., sem hafði orðið að lögum og dæma skyldi eftir, var til umræðu. Það sem sagt er hér í ræðustól hefur því þá þýðingu sem þar er gerð grein fyrir. Formaður utanrmn. vék að því að hér ræddi hann fyrir hönd nefndarinnar og gerði grein fyrir skilningi hennar á þeirri till. sem þá var samþykkt. Ég vísa því alfarið á bug að ég hafi nokkurn tíma snúið út úr í sambandi við þessa ályktun. Ég tók þátt í að samþykkja hana á sínum tíma og tel að ég sé ekki að gera neitt annað en skýra það sem ég tel sjálfan mig hafa samþykkt þegar till. var samþykkt. Hv. þm. var eitthvað að hnýta í hermangið að mig minnir og vildi einhvern veginn kenna mér um meira hermang en öðrum sem á undan hefðu verið.

Er ekki allt til helminga?

Allt til helminga, sagði þm., þ.e. að formaður þingflokks Framsfl. beri helmingsábyrgð á málinu. Þannig skil ég það. En ef við lítum á tölur í þessu allt frá 1981 kemur í ljós að það ár voru framkvæmdir á vegum Íslenskra aðalverktaka upp á 669 millj. kr. á verðlagi ársins 1986. Og 1982, og nú skulu menn halda vel í stólana sem þeir standa við, er hvorki meira né minna en 1 milljarður 517 millj. kr. í framkvæmdir hjá aðalverktökum. Það er meira en tvöföldun. Ekki trúi ég því að menn haldi því fram að ég beri ábyrgð á þessu. Það gera einhverjir aðrir frekar. Og enn eykst þetta árið 1983 upp í 2 milljarða 99 kr. 1984 stendur þetta bara í stað. Það er eftir að forveri minn Geir Hallgrímsson tekur við. 2 milljarðar 83 millj. Það er aðeins minnkun. Á árinu 1985 fer það niður í 1 milljarð 322 millj. kr. Það er meira að segja lægri tala en árið 1982. Það fer hins vegar árið 1986 upp aftur í 2 milljarða og 220 millj. og er talið munu verða svipað árið 1987. Af þessu má sjá að það er í tíð fyrrv. ríkisstjórnar sem vöxtur er í, eins og ég skrifaði niður eftir hv. þm., hermanginu sem hann orðaði að væri með meiri blóma nú en nokkru sinni fyrr. Þá sjá menn af hverju það stafar vegna þess að í tíð ríkisstjórnarinnar 1980-1983 er svo rösklega staðið að verki að það er þreföldun frá árinu 1981 til ársins 1983 og rúmlega það. Hér kom hv. þm. Kjartan Jóhannsson og gerði ítarlega grein fyrir sjónarmiðum Alþfl. varðandi kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum sem hefur verið í umræðu og ég gerði að umræðuefni í dag þegar ég flutti framsöguræðu mína. Ég er þeirrar skoðunar að þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. séu með þeim hætti að þar sé nokkur samstaða með þeim rökum sem ég hef viljað færa fram í sambandi við þetta mál. Það liggur ljóst fyrir að af hálfu hans og hans flokks er ekki tekið undir einhliða yfirlýsingu um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum þannig að þeirri fullyrðingu, sem haldið hefur verið fram, að þau sjónarmið sem ég hef lagt til grundvallar í umræðum við utanríkisráðherra Norðurlanda hefðu ekki meiri hluta á Alþingi, er svarað m.a. með þeim yfirlýsingum sem hér hafa komið af hálfu þeirra sem töluðu fyrir hönd Alþfl., hvort heldur það var Kjartan Jóhannsson eða Eiður Guðnason. Kjartan Jóhannsson vék sérstaklega að Evrópubandalaginu og okkar veru í Fríverslunarsamtökum Evrópu. Ég vil taka undir þá áherslu sem hann lagði á tollfrjálsan innflutning okkar á fiskafurðum til Fríverslunarbandalagsins því að ég er sannfærður um að takist okkur að ná því fram stöndum við sýnu betur að vígi í sambandi við samninga við Evrópubandalagið. Hér kom hv. 3. landsk. þm. Guðrún Agnarsdóttir og var með nokkuð margar spurningar í sambandi við þá skýrslu sem hér liggur fyrir. Hún er að vísu ekki viðstödd og því sýnist mér ekki ástæða til að eyða tíma þm. í kvöld til að svara, en mér fannst líka sumar þessara spurninga vera með þeim hætti að þær hefðu nánast ekki átt að koma fram, varðandi starfsmenn varnarmálaskrifstofunnar, spurning um ráðningu, spurning um starfssvið. Ég er hér með fréttatilkynningu frá utanrrn. 28. ágúst 1985 þar sem m.a. er gerð grein fyrir ráðningu annars þess manns sem þar kom til starfa, annars af þessum tveimur. Þar kemur allt fram sem um var spurt. Það var spurt m.a. um innflutning hjá Landsvirkjun. Þar er um að ræða innflutning tækja til Blönduvirkjunar og það er ljóst mál að í þá virkjun þarf að ráðast vegna þess að rafmagnsskortur yrði ella. Hér eru spurningar af hálfu þm. með þeim hætti að mér sýnist ekki ástæða til að víkja frekar að þeim, en hvenær sem henni þætti ástæða til er ég reiðubúinn að svara þeim spurningum. Hér kom svo Svavar Gestsson hv. 3. þm. Reykv. Hann bað um að ég svaraði þeirri spurningu hvort Framsfl. hefði gert athugasemdir við utanríkisstefnuna. Ég hef ekki orðið var við slíka athugasemd á ríkisstjórnarfundum. Hitt er ljóst mál að það er ekki, eftir því sem fram hefur komið hér í þinginu, samstaða í Framsfl. í öllum málum sem snerta utanrrn. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að einstaka þm. hafa verið meðflm. að tillögum sem hér hafa verið fluttar þannig að það sem kom fram hjá hv. þm. Páli Péturssyni í kvöld er ekki annað en það sem áður hefur heyrst, eða a.m.k. eitthvað í svipaðri tóntegund. Hv. þm. ræddi mjög ítarlega frá sínu sjónarmiði um kjarnorkuvopnalaust svæði. Hann vildi gera því skóna að menn teldu að uppfinningin væri frá vondum mönnum, kommum eða rauðliðum eins og hann orðaði það. Ég held að ég hafi vikið að því í minni ræðu hvaðan hugmyndin er sprottin. Það sem við ræðum um þessa dagana er með hvaða hætti staðið væri að slíku og um það er mikill ágreiningur, því að það er ekki aðeins að um sé að ræða að Norðurlöndin eru kjarnavopnalaus heldur er í ályktun Alþingis, og það er skoðun a.m.k. sjálfstæðismanna, það er skoðun Alþýðuflokksmanna, það hefur komið hér fram í kvöld, að til slíks komi ekki öðruvísi en um sé að ræða þátt í samningum milli stórveldanna og um sé að ræða fækkun kjarnavopna í milliríkjasamningum á milli stórveldanna. Þegar rætt er um að Ísland kljúfi sig frá öðrum Norðurlöndum í þessum efnum leyfi ég mér að minna á að það hefur áður verið umræða um varnarbandalag á Norðurlöndum. Ég minni á hverjir það voru sem ekki voru reiðubúnir að taka þátt í slíku bandalagi. Ég minni líka á að það eru 40 ár síðan þeir hlutir gerðust. Ég minni enn fremur á, þegar við erum að ræða þessa hluti, að þrjú Norðurlandanna eru í varnarbandalagi, Atlantshafsbandalaginu, en Finnland og Svíþjóð hafa rekið sína eigin öryggismálastefnu, sína varnarstefnu og þar af leiðandi hafa Norðurlöndin ekki verið samferða í þessum málum. Það út af fyrir sig útilokar ekki að það geti átt sér stað viðræður milli Norðurlandanna um slík málefni, enda þótt Norðurlandasamstarfið eins og það er skipulagt geri ekki ráð fyrir því. Það liggur hins vegar ljóst fyrir að Íslendingar hljóta að hafa skoðanir á því með hvaða hætti þeir telja sínum öryggishagsmunum best fyrir komið. Út frá því hljóta þeir að taka þátt í þeim viðræðum sem fram fara. Það kemur skýrt fram í skýrslunni á hvaða forsendum og á hvaða grundvelli ég hef tekið þátt í fundum utanríkisráðherranna og grundvallað mitt sjónarmið á yfirlýsingu Alþingis í þessum efnum frá því í maí 1985. Herra forseti. Ég ætla ekki að eyða meiri tíma hér og nú, en ég get mjög vel tekið undir þá athugasemd og þá gagnrýni að með einum eða öðrum hætti ætti að breyta umræðum um utanríkismálin, skýrslunni um utanríkismál. Ég held hins vegar að það sé naumast hægt að leggja hana fram á Alþingi miklu fyrr, kannske viku fyrr, en ég held að umræða eins og hér fer fram sé ekki með þeim hætti sem skynsamlegast væri að hafa umræðu um utanríkismál og þess vegna komi mjög vel til greina að því verði breytt. Það gerist best með góðu samstarfi þingforseta og formanna þingflokka þegar næst verður efnt til umræðna um utanríkismál, þegar skýrsla um utanríkismál verður næst lögð fyrir Alþingi.



Herra forseti. Mikið er ég feginn að þekkja aftur vin minn utanrrh. fyrir sama mann. Nú er hann kominn með sinn gamla tón sem hann hafði þegar hann var viðskrh., þennan friðsama og skynsamlega tón. Ég vil þó gera nokkrar athugasemdir við mál hans. Ég lagði sérstaklega áherslu á það í ræðu minni fyrr í dag að ég teldi að fullt tilefni væri til þess að samstarfsráðherra skilaði sérstakri skýrslu um norrænt samstarf og um hana færi jafnframt fram umræða. En utanríkissamskipti á vegum ríkisstjórnarinnar hljóta náttúrlega að fara fram á milli Norðurlanda og það er eðlilegt að það sé sagt frá því í skýrslu ríkisstjórnarinnar og ítarlegar sagt frá því í skýrslu utanrrh., a.m.k. þangað til samstarfsráðherra fer að skila skýrslu um málefnið. Skýrsla um starfsemi Norðurlandaráðs á þskj. 801 er fullkomlega á ábyrgð Íslandsdeildar Norðurlandaráðs og samstarfsráðherra átti engan þátt í þeirri skýrslugerð. Ég minnist þess þegar hæstv. utanrrh. var samstarfsráðherra að hann hafði við okkur samstarf um þessa skýrslugerð, en það mun ekki hafa verið að þessu sinni, enda er þar ekki greint frá málefnum á sviði ráðherranefndarinnar. Hæstv. ráðh. gerði að umtalsefni að ekki væri samstaða innan Framsfl. um utanríkismál að öllu leyti. Mér kom nú á óvart fullyrðing hans um að forsrh. hefði verið samþykkur öllum hans gerðum og málatilbúnaði í utanríkismálum. Það kom mér nokkuð á óvart. Ég get sagt ráðherranum það að um utanríkismálaályktun Framsfl. sem samþykkt var á síðasta flokksþingi er full samstaða, full samstaða innan Framsfl. um það sem stendur í því plaggi. Þetta er skynsamleg og gagnorð ályktun um utanríkismál og ég er stoltur af henni og þess vegna notaði ég tækifærið til þess að kynna hana sérstaklega við þessa umræðu. Þetta er stefnumörkun sem bindur Framsfl. til næstu ára, stefnumörkun sem verður að vera leiðarsteinn við hugsanlegar stjórnarmyndunarviðræður að kosningum loknum, ef Framsfl. kemur til með að taka á annað borð þátt í stjórnarmyndunarviðræðum, sem ég get ekki sagt um á þessari stundu. Hv. 4. þm. Norðurl. v. Eyjólfur Konráð Jónsson vildi túlka ályktun Alþingis um afvopnunar- og öryggismál með sínum hætti. Mér er það hulin ráðgáta, ef þetta hefur verið skoðun nefndarinnar, af hverju þetta, sem formaður nefndarinnar sagði frá í ræðu sinni, var ekki sett í texta tillgr. Af hverju var þetta ekki sett í texta tillgr.? Mér finnst að það liggi í augum uppi að ef um þetta orðalag hefði verið samstaða í nefndinni þá hefði það verið sett í textann.  "Í stuttu máli hefur það gerst að mínum dómi að þingflokkur Sjálfstfl. hefur gengið allt of langt til móts við vinstri flokkana um málamiðlun í mikilvægum utanríkismálum. Þessi afstaða á eftir að veikja Sjálfstfl. og vekja upp spurningar um það í sendiráði Sovétríkjanna við Túngötu og austur í Moskvu hvort sú staðfesta sem Sjálfstfl. hefur sýnt í utanríkismálum alla tíð sé að bresta." Síðar í greininni segir: "Í pólitískum umræðum á okkar dögum nær hugtakið Norður-Evrópa ekki nema til Norðurlanda og hluta Þýskalands og Bretlandseyja. Þetta er að mínum dómi sá skilningur sem leggja ber í orðin Norður-Evrópa í pólitískum umræðum þótt landfræðileg merking þessara orða kunni að vera víðtækari." Síðar í greininni: "Þetta orðalag er svo óljóst að Eyjólfur Konráð Jónsson, formaður utanríkismálanefndar og framsögumaður fyrir tillögunni í sameinuðu þingi, sá sig knúinn til að skýra hvað átt væri við. Hann sagði í ræðu sinni: "Allmiklar umræður urðu í utanríkismálanefnd um fyrri lið 6. mgr. ályktunartillögunnar og skilning á honum. Ýmsum hugmyndum var varpað fram um orðalagsbreytingar en á það var fallist að halda orðalagi undirnefndar óbreyttu en formanni falið að koma á framfæri fyrir hönd nefndarinnar eftirfarandi skýringum er hann mælti fyrir tillögunni."" Þá koma þessar skýringar sem hv. þm. flutti hér áðan, en síðan bætir greinarhöfundur, Styrmir Gunnarsson, við: "Af orðum Eyjólfs Konráðs Jónssonar er ljóst að sett hefur verið fram í utanríkismálanefnd hugmynd þess efnis að skýrt kæmi fram í samþykkt Alþingis að átt væri við kjarnorkuvopnalaus svæði beggja vegna járntjalds en ekki einungis vestan megin þess. Þessari hugmynd hefur bersýnilega verið hafnað [með breyttu letri] en það hefur verið gert fyrir sjálfstæðismenn að samþykkja að formaður nefndarinnar flytti þessar skýringar. Hverjir eru það í utanrmn. Alþingis sem geta ekki fallist á að skýrt sé tekið fram við hvað er átt? Ég skal engum getum leiða að því eða hvað valdi andstöðu þeirra við hið afdráttarlausa orðalag um þetta efni. Hitt er alveg ljóst" - og nú breytir greinarhöfundur um letur til áherslu orðum sínum - "að Sjálfstfl., sem í hálfa öld hefur mótað og fylgt fram utanríkisstefnu þjóðarinnar, fyrst í baráttunni fyrir lýðveldinu, síðan í baráttunni fyrir afdráttarlausri þátttöku Íslendinga í varnarsamstarfi vestrænna þjóða, getur ekki gengið til lágkúrulegrar málamiðlunar í þýðingarmiklu máli sem hér er um að ræða. Einhver kann að segja sem svo að þingflokkur Sjálfstfl. kalli ekki allt ömmu sína þegar um málamiðlanir er að ræða en eitt er að slaka á kröfum í pólitískri dægurbaráttu innanlands," - og svo aftur með svörtu letri - "annað að bjóða heim hættulegum hugmyndum upp í Túngötu og austur í Kreml um það að þingflokkur Sjálfstfl. sé að veikjast í varðstöðu sinni um þjóðarhagsmuni út á við." Síðar segir í greininni, með leyfi forseta: "Nú víkur sögunni til utanríkismálanefndar. Orðalag á tillögu hennar um kjarnorkuvopn á Íslandi er svohljóðandi: Um leið og Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn hvetur það til o.s.frv. Upphaf tillögu Páls Péturssonar og félaga hans skal endurtekið hér. Það hljóðaði svo: "Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn eða eldflaugar." Tillaga utanríkismálanefndar, sem þingflokkur Sjálfstfl. stendur að, er samhljóða tillögu Páls Péturssonar og fleiri nema að því leyti að orðið eldflaugar er tekið út." - Ja, guð minn almáttugur. Síðar segir í greininni: "Af þessum tilvitnunum er ljóst að skilningur þeirra flokka sem að þessari samþykkt Alþingis standa er gerólíkur að því er þetta orðalag varðar. En eftir stendur að um þetta viðkvæma mál hefur þingflokkur Sjálfstfl. fallist á orðalag í tillögu vinstri flokkanna. Mér er óskiljanlegt með öllu hvað það er sem hefur rekið alla þm. Sjálfstfl. til þess að ganga til málamiðlunar á nótum vinstri flokkanna og hvaða hag þeir sjá sér í samþykkt í tillögu Alþingis sem þm. skilja með svo mismunandi hætti." Læt ég nú lokið að vitna í Styrmi en það er reyndar ýmislegt fleira í þessari grein sem væri vel þess virði að lesa þeim til upprifjunar því að ég sé ekki betur en að Styrmir leggi allt annan skilning í orðalag tillögunnar heldur en hv, formaður utanrmn. og eins og menn vita þá er nú eins og það sé tekið mark á Styrmi þessum í herbúðum Sjálfstfl. Svavar Gestsson, hv. 3. þm. Reykv., flutti hér eina af sínum einkennilegu ræðum áðan. Honum þótti það nýlunda að hlusta á ræðu mína hér fyrr í dag. Ég get skýrt honum frá því þó að minni hans sé kannske eitthvað farið að bila að svipaðar skoðanir hafa iðulega komið fram hjá mér hér í þessum ræðustól og í skrifum mínum og tillöguflutningi á Alþingi. Ég gagnrýndi t.d. ákveðið byggingu radarstöðva á Langanesi og hjá Bolungarvík. Ég gagnrýndi árásina á Líbýu. Það gekk nú svo langt haustið 1985 að Sjálfstfl. var með kjánalegar hótanir um stjórnarslit vegna ummæla minna sem þeir skildu sem vantraust á hæstv. þáv. utanrrh. Það var mikill misskilningur hjá þeim eins og margt annað sem þeir menn misskilja. En svo hljóp, ég vil nú ekki segja fjandinn í svínið, heldur rann berserksgangur á hv. ræðumann Svavar Gestsson. Það er svoleiðis með Svavar Gestsson, þó að þetta sé gæfur maður í umgengni daglega þá er það einstöku sinnum sem hann umhverfist í ræðustólnum og þá ætlar hann að láta fara að taka til sín og tekur þá heilmikil gönuskeið. Það eru til hestar sem verða svona vitlausir alveg upp úr þurru en það eru óeigandi skepnur og það er ómögulegt að treysta þeim til neins. Ég veit að hv. þm., sem er hestamaður góður, hefur einhvern tímann rekist á svona drógar og ég veit að hann getur ekki haft uppáhald á þeim. Núna fór hann að láta eins og farísei, hann gerir það stundum, og það er ekki von að þessi maður nái árangri í pólitík. Hann rauk upp með stórskammir þegar hann heyrði að ég var ekki sammála utanrrh. og sér er nú hver foringinn. Alltaf þarf hann að berja frá sér alla - ekki bara flokksmenn sína, ekki bara samherja sína, heldur alla þá sem hann heldur að hafi kannske eitthvað svipaðar skoðanir. Hann stendur orðið aleinn í flokki sínum, hann er búinn að lemja frá sér þetta lið og tvístra því öllu saman, m.a.s. rekið mikið af því inn undir Ólaf Ragnar og stendur svo einangraður í flokki sínum og lætur svo hér . . .

Ekki mig undir Ólaf Ragnar.

Nú, já hann hefur eitthvað rekið undir þig líka. Stendur hér svo einangraður í flokki sínum þessi leiðtogi og svo þarf hann að ráðast á mig þegar hann hefur engan Alþýðubandalagsmann til þess að andskotast á lengur því þeir eru allir búnir að flýja hann. Illu heilli þá fékk Svavar Gestsson áhuga á kjarnorkuvopnalausu svæði á Norðurlöndum.  Ég held að það sé nú tími til kominn að Guðrún fari að taka við Alþb. áður en Svavari tekst að bólusetja ekki bara félaga sína gegn samstarfi við sig heldur alla aðra stjórnmálamenn á Íslandi gegn samstarfi við Alþb. Það vinnur náttúrlega enginn með svona stjórnmálaforingja og allra síst til lengdar. En varðandi kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum hef ég ekki mótaða afstöðu, ég er ekki búinn að ákveða mig enn þá hvort ég er tilbúinn að standa að þessu kjarnorkuvopnalausa svæði. En ég held að það sé alveg lífsnauðsyn fyrir okkur Íslendinga að fylgjast með þessari umræðu og reyna að móta hugmyndirnar þannig að Íslandi verði ekki að skaða. Það yrði til skaða ef svæði yrði myndað án þátttöku Íslands vegna þess að þrýstingur mundi aukast á svæðin í kringum kjarnorkuvopnalaus svæði. En hugsanlegt er nú reyndar að hugmyndir um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum séu að verða að einhverju leyti úreltar. Seinasta frumkvæði Rússa gefur vonir um að samningar gætu tekist um langtum víðtækari afvopnun en talað er um í viðræðunum um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, nýir húsbændur hljóta að taka við í Hvíta húsinu, húsbændur sem kannske létu af hinum fáránlegu stjörnustríðshugmyndum sem Reagangengið ber fyrir brjósti og þá kann vel að vera að við getum búist við friðvænlegri og betri heimi og víðtækari afvopnun en bara á tilteknu afmörkuðu svæði í Norður-Evrópu eða á Norðurlöndum þar sem eru enn ekki kjarnorkuvopn og reyndar ekki áform um að koma þeim fyrir.



Herra forseti. Mig langaði að gera hér nokkur atriði að umræðuefni. Fyrst langar mig aðeins til að tala um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd sem hafa mikið verið rædd hér í kvöld. Eins og tekið hefur verið fram hér var hugmyndin með kjarnorkuvopnalausum Norðurlöndum sú að þannig væri hægt að slaka á spennu þannig að kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd yrðu orsök þess að friðvænlegar horfði í heiminum, spenna slaknaði á milli stórveldanna og menn gætu farið að tala saman eins og menn. Nú sýnist mér hins vegar horfa þannig að ef af þessari hugmynd verður þá verði hún kannske frekar afleiðing þess að friðvænlegar horfi, afleiðing þess að hindrunum sé rutt úr vegi þannig að hún, eins og ég ætla að leitast við að skýra hérna á eftir, ef af henni verður, þá verði allt öðruvísi til hennar stofnað heldur en hugmyndin var í upphafi. Þótt Norðurlandaþjóðir ræki frændsemi sína vel í alþjóðlegu samstarfi og hafi mikil og góð samskipti og hafi haft það bæði að fornu og nýju og eigi sameiginlegan arf, bæði í fólki og menningu, þá haga þau utanríkis-, varnar- og öryggismálum sínum á afar ólíkan hátt. Í Finnlandi er hlutleysisstefna og þar hefur legu landsins vegna verið sérstakt samband við Sovétríkin eftir vináttusamningi. Þar hefur verið lögð áhersla á sjálfstæða utanríkisstefnu við hlið þessa mikla stórveldis. Svíþjóð hefur rekið mjög virka hlutleysisstefnu, hefur ekki neitt sérstakt samband við stórveldin, er reyndar tortryggin gagnvart báðum og leggur mikla áherslu á sjálfstæði og öflugar varnir. Noregur og Danmörk eru hins vegar allt öðruvísi sett. Þar eru bæði ríkin í NATO, þó með ákveðnum takmörkunum um staðsetningu erlendra herja og kjarnorkuvopna, og þessi ríki reka eigin heri og eigin varnir. Af þessum tveimur er Noregur reyndar með nokkuð sérstaka varnarhagsmuni á norðurslóðum þar sem landið á sameiginleg landamæri við Sovétríkin og er næsti nágranni við Kólaskagann og liggur að Noregshafi þar sem allar horfur eru á að verði eitthvert líflegasta eða virkasta hafsvæði varðandi umferð hertækja á næstu misserum. Að síðustu er Ísland sem hefur engar varnir sjálft en er í NATO og hefur varnarsamning við Bandaríkin. Þannig er ljóst af þessari upptalningu að aðstaða Norðurlandanna er afar misjöfn. Tengsl Norðurlandanna við hin ýmsu stórveldi eru mjög ólík, allt frá hinum sterku tengslum Finnlands við Sovétríkin og til varnartengslanna sem Ísland hefur við Bandaríkin. Við höfum tvær þjóðir, Dani og Norðmenn, í NATO með eigin heri, síðan höfum við Svía sem reka öfluga hlutleysispólitík og hafa sterka varnarpólitík á eigin fótum. Þannig tel ég að þessi mikli mismunur sem er á afstöðu og aðstöðu Norðurlandaþjóðanna fimm í alþjóða varnar- og öryggismálum sé verulegur fjötur um fót þeirri hugmynd að þau geti sameinast sem kjarnorkuvopnalaust svæði. Ef við lítum síðan nánar á ýmislegt sem ég tel að sé að gerast hjá þessum þjóðum innanlands samkvæmt blaðafregnum þá hefur í Finnlandi og Svíþjóð gætt nokkurs ótta við það að samkomulag af þessu tagi mundi veikja stöðu þessara þjóða á alþjóðavettvangi því að þá nytu þau ekki eins sterkt þeirrar sérstöðu sem hlutleysisstefnan hefur tryggt þeim á meðal þjóða heimsins. Þeirra sjónarmiða hefur einnig orðið vart í þessum löndum að samkomulag um kjarnorkuvopnalaus svæði mundi á vissan hátt veikja stöðu þeirra í Norðurlandapólitíkinni af sömu ástæðu, þ.e. að sérstaða þeirra minnkaði undir einhvers konar sameiginlegu eftirlitskerfi um sameiginlegt kjarnorkuvopnalaust svæði. Í Svíþjóð virðast verulegir bakþankar vera fyrir hendi um kjarnorkuvopnalaus svæði. Svíar beita sér ekki lengur fyrir tillögunni á þann hátt sem þeir gerðu. Þar eru uppi bakþankar eins og t.d. þeir að eftirlit með kjarnorkuvopnaleysinu mundi hleypa eftirlitsmönnum stórveldanna inn á gafl og ógna hlutleysisstefnu Svía. Svíar hafa líka á seinni misserum talið að þeim stafi í raun meiri hætta af SS-20 flaugum við Úralfjöll heldur en skammdrægari flaugum á Kólaskaga, við Leningrad eða í Eystrasaltslöndum, en kröfur hafa verið uppi um brottflutning þeirra í sambandi við þessar hugmyndir um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Einnig hefur meintur hroki Rússa við kvörtunum Svía vegna dvergkafbátaumferðar Rússa inni í skerjagarði haft þó nokkur áhrif. Þess hefur gætt í pólitík þar að menn efast um styrk hlutleysisstefnunnar, efast um að hún dugi Svíum þegar í harðbakkann slær. Norðmenn eru einnig með ákaflega sérstaka hagsmuni. Þeir verja núna mjög miklu fé til eigin hervarna. Fjárveiting þeirra til hervarna fyrir þetta ár er 3% hærri en á s.l. ári, það er einhver mesti vöxtur á fjárveitingum til hervarna innan NATO. Þetta er einkum og sér í lagi vegna þess að Norðmenn hafa vaxandi áhyggjur af varnarstöðunni í Norður-Noregi þar sem þeir, eins og ég sagði áðan, eru næstu nágrannar við einhverja öflugustu herstöð í heimi sem er Kólaskagi. Norðmenn hafa sótt það nokkuð hart innan NATO að styrkja þessar norðurvarnir sínar eða norðurvænginn. Umsvif sovéska flotans út frá höfnunum á Kólaskaga fara mjög vaxandi þannig að bæði stöðvarnar á Kólaskaga og umferð sovéskra herskipa á Noregshafi hefur valdið Norðmönnum verulegum áhyggjum. Varnir Norðmanna þarna fyrir norðan byggjast á um 6000 manna sveit sem þar er staðsett og síðan möguleikum á umtalsverðum aðflutningi hermanna, bæði frá Suður-Noregi og öðrum NATO-ríkjum, t.d. Kanada, ef til átaka kemur. Þetta varnarfyrirkomulag verður allt saman miklu veiklulegra í ljósi aukinna umsvifa sovéska flotans sem virðist hafa orðið getu til þess að ráðast inn á þessi svæði í Norður-Noregi og hindra aðflutning til þeirra. Þarna eru Norðmenn, að því að talið er, í talsverðum vanda. Þörf er aukinna fjárveitinga til þess að styrkja þennan norðurvæng varnanna. Sjálfir eiga þeir hins vegar við vaxandi efnahagsörðugleika að stríða vegna þess að olíuævintýrið er að bregðast þeim. Þannig standa Norðmenn frammi fyrir því að þeir eru í raun að reyna að sækja innan NATO á auknar hervarnir á norðursvæðinu og þess vegna mjög ólíklegt að þeir muni beita sér fyrir hugmyndinni um kjarnorkuvopnalaust svæði sem er óvinsæl innan NATO og brýtur á ýmsan hátt í bága við fælingarstefnu þess. Ef ég lít á þessi tvö meginsjónarmið, sem ég hérna hef talað um, í fyrsta lagi hina gífurlega ólíku stöðu hinna ýmsu Norðurlanda og það hversu mikill munur er á sambandi ríkja á Norðurlöndum við stórveldin, og svo sérstakar hugmyndir og kröfur um aukna uppbyggingu á vegum Atlantshafsbandalagsins á norðurslóð, þá tel ég að hugmyndin um kjarnorkuvopnalaust svæði verði ekki að veruleika nema aðrir hlutir breytist, þ.e. að spenna minnki milli austurs og vesturs og að almennari skriður komist á afvopnun, t.d. vegna Úralfjallaflauganna, sem reyndar eru komnar í umræðu núna, og kjarnorkuvopnalaust svæði gæti þannig komist á sem þáttur í gagnkvæmum afvopnunaraðgerðum. En þetta er alls ekki það sem menn hugsuðu sér með kjarnorkuvopnalausu svæðunum í upphafi eða kjarnorkuvopnalausu svæði á norðurslóð. Upphaflega ætlunin var sú að kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum mundu leiða til slökunar. Mér sýnist hins vegar ýmislegt benda til að slökunin verði að vera til komin áður, til þess að kjarnorkuvopnalaustsvæði verði að veruleika. Og þá kemur að því sem menn hafa stundum sagt, að það sem skipti kannske mestu máli í þessum efnum sé hvernig hinum tveimur stóru herrum eða valdamönnum þessara tveggja stóru þjóða, Sovétríkjanna og Bandaríkjanna, komi saman á hverjum tíma. Ef við víkjum þá aðeins að sambúð þeirra þá eru þar augljóslega tveir mjög mikilvægir þættir. Í fyrsta lagi ný stefna Gorbatsjoffs og í öðru lagi Íransklúður Reagans forseta. Ef við tökum fyrst Gorbatsjoff-málið þá er það alveg klárt, hvort sem ástæðan fyrir tillögum Gorbatsjoffs að undanförnu er raunverulegur friðarvilji eða efnahagsleg nauðsyn Rússa að slaka á í vopnakapphlaupi, þá er það staðreynd að Gorbatsjoff hefur breytt ásýnd Sovétríkjanna í augum almennings í Evrópu og hann hefur náð þeirri stöðu að Sovétríkin virðast hafa frumkvæði að friðarumleitunum, og það er hlutskipti Reagans og Bandaríkjanna að leika haukinn. Á sama tíma hafa erfiðleikar Reagans og klúður í Íransmálinu veikt stöðu Bandaríkjanna mjög meðal almennings, bæði austan hafs og vestan, og þannig hafa Bandaríkjamenn tapað í því stríðinu sem er kannske það mikilvægasta, sem er hið stöðuga stríð þeirra um almenningsálitið á Vesturlöndum. Ég tel að þessar forsendur, þ.e. áróðursstaða Gorbatsjoffs og Reagans, muni hafa mjög margvísleg áhrif á alþjóðapólitík núna á næstu misserum. Í fyrsta lagi þarf Reagan að beina kastljósi frá klaufaskapnum heima fyrir. Í öðru lagi eru uppi raddir um það að hann eða a.m.k. frúin vilji tryggja honum ákveðinn sess í amerískri sögu, og annan sess en hefur blasað við honum að undanförnu. Það er gömul saga og ný að þau hjón hafi haft á því nokkurn áhuga að hann yrði settur á stall sem sá bandarískra forseta sem hafi tekið afdrifaríkust skref í áttina til afvopnunar. Það er því nokkuð ljóst að sá skriður sem er á afvopnunarumræðunum núna, er að komast af stað, er vegna breyttra aðstæðna í Bandaríkjunum og Rússlandi og hefur ekkert með kjarnorkuvopnalaus svæði að gera. Í öðru lagi hefur þessi breytta áróðursstaða að mínu mati mjög mikil áhrif á NATO á næstu misserum. Málið er einfaldlega þannig að það að minnkandi ógn virðist stafa af Sovétríkjunum í augum evrópsks almennings mun leiða til þess að það verður erfiðara pólitískt að afla fjár til varnarmála og til uppbyggingar venjulegra vopna, sem hefur verið mjög hörð krafa innan NATO á undanförnum misserum. Ég tel því að í hönd fari mjög afdrifaríkar pólitískar breytingar innan NATO vegna þess að "threat-persepsjónin" eða ógnunarskynjunin, sem almenningur í Evrópu hefur, mun fara minnkandi ef svo fer sem horfir. Ég held að Íslendingar ættu að fylgjast mjög vel með þessu á næstu misserum vegna þess að Atlantshafsbandalagið, sem þeir eru og vilja vera mjög virkur hluti af, kemur að mínu mati til með að standa á þröskuldi núna á næstu mánuðum og misserum, ekki vegna einhverra breytinga í hernaðarlegum efnum eða hertækni, heldur vegna breytinga á almenningsáliti og pólitík í aðildarlöndunum. Af því að ég er að tala um NATO vildi ég að lokum taka upp sérstakt mál sem ég tel að Íslendingar verði að kappkosta að fylgjast með innan NATO, en það er herbúnaður á Noregshafi. Allt frá því 1980 eða 1981 þegar Lehman, sem var þáverandi flotamálaráðherra í Bandaríkjunum og var það þangað til fyrir örfáum vikum, lýsti áformum þeirra um 600 skipa flota, hefur verið í umræðu og verið að þróast hugmynd sem þeir hafa kallað Forward Maritime Strategy sem mætti eiginlega kalla framsóknarflotastefnu eða sóknarflotastefnu. Um þessa flotastefnu hafa orðið mjög miklar umræður bæði í bandaríska stjórnkerfinu og NATO og á Norðurlöndum vegna þess að framsóknarflotastefnan eða framsækna flotastefnan kemur beint inn á hernaðarumsvif á Noregshafi, hernaðarumsvif í kringum þennan norðurvæng, norðurflankann sem Norðmenn hafa nú svo miklar áhyggjur af. Íslendingar verða að spyrja spurninga og fá svör við spurningum vegna þess að það eru breyttar áherslur á norðurslóðum. Það má kannske skipta þessum spurningum upp í tvennt. Það er í fyrsta lagi: Hver er hættan á stríði? Hefur breyst eitthvað hættan á stríði? Og hver er hættan í stríði? Hver er hættan á stríði og hver er hættan í stríði vegna þessara breytinga? Það er mjög erfitt að svara þessum spurningum vegna þess að menn eru út og suður í þessu, en það eru ákveðnir hlutir sem við komumst ekki hjá að taka afstöðu til. Ég get tekið dæmi: Haustið 1985 skrifa tveir Bandaríkjamenn sem heita Robert Wood og John Hanley og þessi Robert Wood er prófessor í flotaskólanum í Newport á Rhode Ísland: "Sóknarflotastefnan er að breyta hlutverki flotans á Norður-Atlantshafi. Í stað setninga eins og "verjum samgönguleiðirnar milli Bandaríkjanna og Evrópu" eru komnar setningar eins og "sökkvum sovéska flotanum". Þetta veldur grundvallarbreytingum í flotahernaði", segja þessir menn. Þeir eru að tala um gjörbreytt viðhorf og breytta umræðu um hlutverk skipanna og hernaðarstefnuna, fælinguna og hernaðarátökin á þessu svæði. Frá sama tíma er hægt að taka dæmi úr orðræðum í ameríska þinginu milli Lehmans þáverandi flotamálaráðherra og Nunn öldungadeildarþingmanns. Í þeim orðaskiptum kemur fram að Nunn ásakar flotaráðherrann fyrir að hafa verið talsmaður þess að bandaríski flotinn færi með flugvélamóðurskip langt norður í Noregshaf til þess að ráðast gegn Sovétmönnum í höfnum þeirra á Kólaskaga, þ.e. við erum að tala um allt annars konar flotapólitík en menn hafa rætt um í sambandi við það að verja GIUK-hliðið til að geta haft stjórn á samgönguleiðum á sjó milli Evrópu og Bandaríkjanna. Það sem máli skiptir fyrir okkur Íslendinga er einmitt að í stað þess að tala um að verja GIUK-hliðið eða GIN-hliðið, allt eftir því hvort hliðið menn vilja tala um, er umræðan orðin um miklu harðari flotaaðgerðir og miklu norðar en áður. Þá verða menn að spyrja: Hvert á að verða hlutverk Íslands? Ég rakst á bók sem heitir Northern Waters og er gefin út af konunglega alþjóðamála-"institútinu" í London. Þar er nýleg grein eftir mann sem heitir Nigel de Lea. Greinin fjallar um Ísland frá sjónarhóli varna- og öryggismála. Þar er raunar ýmislegt skondið, en þar er lýst hernaðarlegu mikilvægi landsins. Þar segir að landið sé nauðsynlegt fyrir NATO til að fylgjast með skipum og flugvélum Varsjárbandalagsins á norðurslóðum. Ef stríð brjótist út geti NATO treyst á stöðvar á Íslandi til að hamla för sovéska flotans suður á Atlantshaf og tryggja samgönguleiðir á sjó milli Ameríku og Evrópu og halda loftbrú opinni, t.d. til að styrkja Norður-Noreg. Síðan segir: "If NATO were to adopt a more forward defense in the North-Atlantic, Iceland would be an exellent base from wich to mount attacks on soviet installations in the Kola peninsula." Ef NATO tæki upp framsæknari eða framsóknarlegri varnir á Norður-Atlantshafi gæti Ísland verið ágætis staður til að leggja upp í árásarleiðangra á virki Sovétmanna á Kólaskaga. Ég hugsa þetta ekki sem nein dæmi um stríðsæsingar. Þetta er einfaldlega dæmi um að aðstæður og hugmyndir eru mjög að breytast um varnir og vígbúnað á höfunum fyrir austan og norðan Ísland og ég held að við verðum að vera með í þessari umræðu. Ég held að mál eins og þessi eigi að takast upp í utanrmn. af hálfu ríkisstjórnarinnar sem hefur aðstöðu til að vinna svona hluti. Mál eins og þessi vinna þm. ekki á hnjánum á sér. Og ég spyr: Hvers vegna hefur ekki verið opin og virk umræða um þessi efni í íslenskri pólitík eins og hún hefur verið t.d. í norskri pólitík? Á síðasta ári kom út bók sem heitir The Military Build-up in the High North, uppbygging hernaðar á norðurslóð, og hún ber undirtitilinn Amerísk og norræn sjónarmið. Í þessari bók eru ræður og greinar sem voru fluttar um þetta mál á málþingi í Harvard-háskóla haustið 1985. Þarna eru 16 þátttakendur og það eru þátttakendur frá öllum Norðurlöndum nema Íslandi. Og ég spyr: Af hverju eru engir frá Íslandi? Hafa Íslendingar engan áhuga á The Military Build-up in the High North? Í formála bókarinnar skrifar maður sem mig minnir að heiti Huntington og þar lýsir hann breytingum á hernaðarstöðunni í norðurhöfum á undanförnum árum og segir að 1985 hafi augljóslega verið kominn tími til að endurmeta hernaðarjafnvægið á norðurslóð og leiðir til að tryggja öryggi Norðurlandanna í ljósi breyttra aðstæðna. Til að tryggja öryggi Norðurlandanna. Við erum eitt af þeim. Og þá má spyrja: Höfum við enga skoðun á þessu? Ef allt í kringum okkur eru menn að rífast um breytta strategíu á þessu hersvæði. Menn boða til stórra málþinga vegna þess að þeim þykir tími til kominn að endurmeta hernaðarjafnvægið. Og ég spyr: Vildi enginn fara á þetta þing frá Íslandi eða gleymdu þeir okkur kannske? Þeir hafa kannske litið svo á að við hefðum enga skoðun á þessu og að okkar skoðum væri NATO-skoðun eða einhver önnur viðtekin skoðun. Ég tel að við eigum að hafa á þessu skoðun. Við eigum að skilgreina öryggishagsmuni okkar og síðan eigum við að taka þátt í umræðum um vígbúnað af þessu tagi. Nú hefur þessi framsóknarflotastefna verið til umræðu í fimm til sex ár og hún hefur verið tilefni til mjög mikilla umræðna bæði austan hafs og vestan. Menn eru enn þá að deila um hvað hún í raun og veru sé, hvort hún sé kannske dulbúningur til að gera auðveldara fyrir um að sækja til fjárveitingarvaldsins í Bandaríkjunum til að byggja upp sterkari flota. Menn hafa ýmsar skoðanir á því um hvað þessi stefna snýst. En við erum í NATO og við eigum að taka þátt í þessari umræðu. Leikurinn snýst um líf okkar og limi ekkert síður en hinna þjóðanna sem þarna eru. Við eigum að spyrja aftur um þessa hættu, um hættuna á stríði og hættuna í stríði. Það er e.t.v. miklu minni hætta á stríði ef gagnaðilinn veit að varnarviðbrögðin verða grimmileg og það verður reynt að grípa hann í bólinu á Kólaskaga og það er e.t.v. minni hætta í stríði á Íslandi ef víglínan færist langt norður í haf í stað þess að vera í kringum Ísland eins og gæti gerst við átök í GIUK-hliðinu. En hver veit. Þessara spurninga höfum við ekki spurt og þess vegna höfum við ekki svarað þeim. Ég tel að það hljóti að verða verkefni næsta Alþingis að fara mjög gaumgæfilega ofan í saumana á þessum hlutum vegna þess að eins og þeir segja "Where there is smoke there is fire." Allar þessar umræður um breyttar aðstæður á hafinu fyrir austan okkur og norðan hljóta að koma okkur við.



Herra forseti. Það eru fluttar býsna merkilegar ræður hér þó komið sé fram um lágnættið. Ég verð að segja eins og er að ég hafði gaman af að hlýða á margar vangaveltur hv. síðasta ræðumanns. Hann vék þar að hlutum sem ég reyndi reyndar að fitja upp á á hv. Alþingi fyrir einum þrem fjórum árum og hef stundum minnt á síðan. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Guðmundi Einarssyni að það er til skammar hversu lítið við Íslendingar höfum reynt að ræða þessa hluti. Ástæðan hefur mér virst vera sú að það er mjög lítill áhugi á því hjá ýmsum aðilum í þessu þjóðfélagi, flestöllum fjölmiðlunum og heilum stjórnmálaflokkum að opna umræðu um þessi mál. Ég var búinn að rekast á það í ýmsum erlendum ritum, eins og síðasti hv. ræðumaður hefur greinilega gert upp á síðkastið, að það væru ýmsir merkilegir og mikilvægir hlutir að gerast í kringum okkur. Áherslur stórveldanna beggja væru að breytast þannig, hernaðarstrategía þeirra að breytast þannig að við Íslendingar þyrftum að endurmeta ýmislegt í okkar málum. En það virðist henta ýmsum betur að hafa þetta í gamla góða farinu, höfða til þess hvernig þetta var í seinna stríðinu og jafnvel fyrra stríðinu og vegna þess að svona hafi þetta gengið til þá og við höfum verið herteknir og allt hljóti þetta að vera alveg eins í dag. Það er alveg ljóst að norðursvæðin eru miklu þýðingarmeiri í hernaðaruppbyggingu stórveldanna. Þau eru líkleg til að verða miklu meiri átakaflötur og Ísland og staðan hér kemur þar sterklega inn í myndina. Ég þóttist merkja að ýmsar breytingar sem voru að verða á búnaði og uppbyggingu herstöðvarinnar á Íslandi tengdust slíkum áformum, t.a.m. koma F15 orrustuflugsveitarinnar, sem er tæknilega miklu fullkomnari með meira flugdrægi og meiri möguleika en fyrri flugvélar, og spurði spurninga eins og þeirra: Á hvern hátt hugsanlega tengist þessi nýja flugsveit áformum Bandaríkjamanna um að mæta Sovétmönnum í átökum miklu norðar og nær þeirra heimaslóðum en áður hafði verið talað um? Þessi aðferð eða strategía hefur gengið undir ýmsum nöfnum, stundum er talað um flöskuhálsinn eða bottle-up eða defense in depth og ýmislegt fleira hefur maður séð nefnt, en allt lýtur þetta að því að færa varnarlínuna eða átakalínuna norðar en áður hefur verið talað um. En án þess að ætla að fara mikið ítarlegar út í þetta þótti mér gaman að heyra vangaveltur hv. síðasta ræðumanns og vona að hann fylgi því eftir, sem hann talaði um, að opna um þetta umræður á réttum vettvangi. Þeir hv. ræðumenn Alþb. sem hér hafa talað á undan mér, 3. þm. Reykv. og 5. þm. Austurl., hafa vikið að fjölmörgum þáttum utanríkismálanna og ég ætla einungis að bæta þar lítillega við um tvö eða þrjú atriði. Í fyrsta lagi ætla ég eins og venjulega og eins og reyndar nokkrir hv. ræðumenn hafa gert á undan mér að víkja örlítið að framlögum okkar Íslendinga til þróunarsamvinnu. Það blæs ekki byrlega fyrir þessum lið á íslensku fjárlögunum. Hlutfall þróunarframlaganna af þjóðarframleiðslu lækkar ar frá ári og hefur gert á hverju einasta heilu ári sem þessi ríkisstjórn hefur sett saman fjárlög. Þetta hefur gerst þrátt fyrir vaxandi þjóðarframleiðslu á hverju ári. Þessi frammistaða er íslensku þjóðinni til skammar og þó fyrst og fremst þeim ráðamönnum sem setja saman fjárlögin og gleyma sínum eigin samþykktum áður en blekið er þornað á þeim. Ýmsar þjóðir í kringum okkur hafa hægt og bítandi verið að auka sín framlög. Það eru þjóðir sem hafa mun minni þjóðartekjur en við Íslendingar, þjóðir sem glíma við mikið atvinnuleysi og ýmiss konar erfiðleika heima fyrir, en engu að síður hafa þær markvisst og jafnt og þétt aukið framlög sín á þessu sviði. Við erum komnir í algeran sérflokk hvað varðar vestrænar velmegunarþjóðir með okkar skammarlega bágu aðstöðu á þessu sviði. Ég sé ekki annað ráð, virðulegur forseti, í þessu efni en að sett verði sérstök lög um þróunaraðstoð á Íslandi þar sem byggt verði á áætlun um að auka þessi framlög í áföngum upp í eðlilegt horf. Í slíkum lögum þurfa að vera sérstakir og markaðir tekjustofnar lagðir á almenning í landinu þannig að menn viti og skilji til hvers þær tekjur renna. Þá efast ég ekki um vilja og áhuga íslensku þjóðarinnar til að leggja sitt af mörkum í þessum efnum. Það hafa menn margoft sýnt í söfnunum, en það hefur hins vegar virst vanta kjark eða dug ráðamanna til að skila sínum hlut að þessu leyti. Ég lýsi mig reiðubúinn að standa að gerð slíkrar áætlunar og setja sérstök lög um tekjuöflun til þróunaraðstoðar. Þetta gæti verið áætlun í líkingu við þá sem verið er að afgreiða á hv. Alþingi um uppbyggingu í flugmálum þar sem hvort tveggja er gert í senn, að undirbúa þáltill. um aukningu framlaga og að setja í lög ákvæði um tekjustofna til þessa verkefnis. Ég mun beita mér fyrir því að þessi hugmynd eða önnur af þessu tagi verði tekin upp þegar tóm gefst til á Alþingi í framtíðinni. Þá ætla ég lítillega að víkja að veru bandaríska hersins hér og framkvæmdum og skipulagsbreytingum sem veru hans hafa tengst. Það er lítið fjallað um þessar skipulagsbreytingar eða breytingar á samskiptum við herinn í skýrslu utanrrh., en þar hefur verið ítarlegar að þessu vikið oft áður á undanförnum árum. Það má lýsa þessum breytingum í hnotskurn með því að þær geri okkur í fyrsta lagi efnahagslega mun háðari veru hersins hér en hingað til hefur verið og er þá sama hvort átt er við starfsemi opinberra aðila eins og Pósts og síma, skipafélögin, íslenska bændur eða aðra slíka. Margs konar samtvinnun efnahagslífs og atvinnulífs þjóðarinnar við veru hersins hér og stóraukin umsvif hans í efnahagslífinu leiðir öll að þessu marki. Í öðru lagi hafa þessar skipulagsbreytingar miðað að því leynt og ljóst að Ísland hefur tengst hinum hernaðarlegu stofnunum NATO og Bandaríkjanna m.a. með því að við tókum sæti í hermálanefndinni í Brussel með ráðningu ýmissa herspekinga í utanríkisráðuneytið og sérstakrar skrifstofustofnunar þar og með meiri þátttöku hersins eða herliðsins í heræfingum á vegum Atlantshafsbandalagsins og meiri tengingu við herafla einstakra bandalagsþjóða. Síðan koma hugmyndir um að við gerumst formlegir aðilar að mannvirkjasjóði NATO. Í því sambandi hefði verið fróðlegt að fá ofurlítið ítarlegri umfjöllun um það tiltekna atriði en gefur að lesa í skýrslu hæstv. utanrrh. Satt best að segja er þar furðulega stuttaralega um hlutina fjallað. Mér er spurn: Hvað ætlar hæstv. utanrrh. að gera með þá niðurstöðu sem að sögn er fengin í því máli og er nú til athugunar í ráðuneyti hans? Telur hann ekki rétt að kynna hana fyrir Alþingi eða utanrmn. Alþingis áður en þetta þing lýkur störfum, eða er þess e.t.v. að vænta að hann taki upp á sitt eindæmi einhverjar ákvarðanir í þessum efnum þegar Alþingi hefur verið sent heim í frí? Skýrslan er á bls. 51 furðulega stuttorð. Þar eru tæpar þrjár línur sem víkja að þessu tiltekna atriði og hefði ég þó ekki talið það smámál í íslenskum stjórnmálum ef sú ákvörðun er á döfinni að Íslendingar gangi formlega inn í mannvirkjasjóð NATO, þann sjóð sem hefur það í starfsreglum sínum að fjármagna einungis framkvæmdir á sviði hermála. Það kynnu að vakna ýmsar spurningar um hvað Íslendingar þyrftu t.d. að greiða í þennan sjóð ef þeir gerðust formlegir aðilar að sjóðnum. Ég veit t.d. að Lúxemborg sem þarna er aðili, ríki á stærð við Ísland, greiðir allverulega fjárhæð á hverju ári í þennan sjóð. Ætti þá að hugsa dæmið þannig upp að Ísland hagnaðist á þessu með einhverju móti, fengi meiri framkvæmdir úr sjóðnum en það legði í hann eða hvernig hefur hæstv. utanrrh. hugsað sér að leggja dæmið fyrir? Ég held að það liggi fyrir í tölum að framkvæmdir á vegum bandaríska hersins hér eru meiri að jafnaði s.l. ár en nokkru sinni fyrr, nema ef vera skyldi þau ár þegar herinn var að koma sér hér fyrir. Og það lítur út fyrir vaxandi umsvif Íslenskra aðalverktaka, þeirra sem mest skipta við herinn, á næsta ári ef marka má skýrslu utanrrh. Þarf þá ekki að hafa fleiri orð um það í sjálfu sér. Um þessi samskipti að öðru leyti vil ég aðeins segja að það hefur verið athyglisvert að fylgjast með þeim geðbrigðum sem orðið hafa í brjóstum ýmissa íslenskra stjórnmálamanna og fjölmiðla á síðasta ári þegar nokkrar snurður hlupu á þráðinn, ef svo má að orði komast, og allt í einu fylltust brjóst ótrúlegustu manna af yfirdrifinni þjóðerniskennd og stolti og þá var talað illa um kanann í nokkrar vikur, en síðan hefur allt fallið í ljúfa löð. Það veldur sem sagt engum truflunum á kærleikssambandinu við Bandaríkjamenn þó að þeir geri sprengjuárásir t.d. á óbreytta borgara í Trípólí að næturlagi, að því er virðist fyrst og fremst í þeim tilgangi að myrða án dóms og laga þjóðhöfðingja viðkomandi ríkis og fjölskyldu hans. Það varð ekki vart við neina erfiðleika í samskiptum íslenska utanrrh. og íslensku ríkisstjórnarinnar við Bandaríkjamenn út af þessum atburði. Það varð heldur ekki vart við mikla samskiptaerfiðleika hjá þessum stuðningsmönnum Bandaríkjamanna hér þegar þeir lögðu tundurduflagirðingar í hafnir í Nicaragua og þverbrutu þannig alþjóðalög né heldur þegar þeir voru af Alþjóðadómstólnum í Haag fundnir sekir í því máli. Ekki hélt það andvöku fyrir stuðningsmönnum Bandaríkjamanna hér. En hitt olli miklu fjaðrafoki þegar þeim ávinningi sem nokkrar vel valdar íhaldsfjölskyldur og Samband ísl. samvinnufélaga hefur af veru Bandaríkjahers hér var stofnað í voða. En þau mál leystust, þjóðernismetnaðurinn slokknaði eins og slökkt væri á kerti, stoltinu var stungið ofan í rassvasann og síðan segir hæstv. utanrrh. í skýrslu sinni á bls. 8, ef ég man rétt, að nú sé ekkert því til fyrirstöðu að treysta áfram varnarsamstarfið við Bandaríkin, og gætir greinilegs feginleika í textanum. Nú eru öll þessi erfiðu mál úr sögunni. Þetta með flutningana og þetta með hvalinn og kjötið og öll þessi hroðalegu vandamál sem hlóðust upp eins og óveðursský við sjóndeildarhringinn og ógnuðu þessu nána bræðralagi. Nú er þetta leyst. Bandaríkjamenn geta farið sínu fram í heiminum, rekið sína heimsvaldastefnu í sínum hluta heimsins sem þeir hafa kjörið sér að skákborði. Það veldur íslenskum utanrrh. og ríkisstjórn engum áhyggjum. Svo fremi sem hernámsöflin fá að græða í friði er ekkert því til fyrirstöðu að efla og treysta varnarsamstarfið við bræðralagsþjóðina. Það væri fróðlegt, herra forseti, að gera ofurlítið upp við þessa ríkisstjórn af því þetta er í síðasta sinn væntanlega sem við ræðum um utanríkismál með þessum hætti í tíð þessarar ríkisstjórnar á þessu kjörtímabili. Ég hef gert mér til dundurs að taka saman það sem ég kalla annál hernaðaruppbyggingar í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar og utanríkisráðherratíð þeirra Geirs Hallgrímssonar, heiðursforseta NATO, og Matthíasar Á. Mathiesen hæstv. núv. utanrrh. Þessi annáll er býsna langur og ég held að ég tímans vegna sleppi því að lesa hann upp. Ég hef tekið saman öll árin frá miðju ári 1983 og fram á fyrstu mánuði yfirstandandi árs. Það er skemmst frá því að segja að á hverju einasta ári, í hverjum einum einasta mánuði næstum því að segja, liggja fyrir nýjar ákvarðanir og urðu einhver tíðindi í hernaðaruppbyggingunni hér á landi. Þetta er einhver dapurlegasti annáll sem ég hef nokkurn tíma tekið saman, nokkurn tíma lesið yfir liggur mér við að segja og hef ég þó lesið harðindaannála Espólíns og ýmislegt fleira sem ekki er nú beint gleðilestur. Þetta er þó miklum mun dapurlegra. Það væri líka fróðlegt að víkja ofurlítið að Framsfl. og veru hans í þessari ríkisstjórn, sérstaklega vegna þess að nú er farið að styttast í kosningar og hin líflegu málgögn Framsfl. eru farin að skrifa í leiðurum sínum um hvað framsóknarmenn séu mikið á móti hermanginu og hvað þeir séu andstæðir stjörnustríðsáformum og þeir vilji nú helst stöðva alla hernaðaruppbyggingu. E.t.v. vilja þeir stöðva hana núna frá því um miðjan mars og fram til 26. apríl og það getur vel verið að það dugi þeim út af fyrir sig. En það er óneitanlega umhugsunarefni hvort það eiga að verða örlög okkar Íslendinga á þessu ári og e.t.v. áfram að hjól hernaðaruppbyggingarinnar snúist hraðar uppi á Íslandi á sama tíma og ýmislegt bendir til þess að þíðu og slökunar gæti úti í heimi. Tíðindi hafa stundum borist seint og illa upp á Ísland og það getur vel verið að það fari svo einnig nú, því miður, að hér haldi kalda stríðið áfram 20 árum eftir að því er lokið úti í heimi og hér haldi hernaðaruppbyggingin, sem valdataka Ronalds Reagans hefur tímasett að nokkru leyti, áfram í mörg ár enn þó að þíða og afvopnunarviðræður hefjist í alvöru úti í heimi. Mér hafa a.m.k. fundist þeir ráðamenn sem helst hafa leitt þessa þjóð í utanríkismálum furðu fastir í sama farinu og gjarnir á að skoða heiminn út um þrönga rifu beint fram undan sér og sjá ekkert til hliðanna. Ég ætla svo að víkja að einu efni sem hér hefur verið verulega til umræðu í kvöld. Það er spurningin um kjarnorkufriðlýst svæði. M.a. vegna þess að nú liggur fyrir hv. Nd. frv. til laga frá þeim sem hér talar ásamt með fleiri flm., frv. til laga um að friðlýsa Ísland fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum. Þetta frv. hefur að sjálfsögðu ekki vakið neina óskapa athygli hér, enda virðast menn ekki hafa á þeim málum óskaplega mikinn áhuga nema þá rétt í sunnudagsræðum og þegar þeir eru komnir austur til Moskvu getur verið ágætt að slá um sig með þessum hlutum, en tala sem minnst um þá hér heima við. Alla vega hefur hæstv. forsrh. þjóðarinnar lítið ómakað sig og litlu eytt af sínum dýrmæta tíma í að hlusta á þessa umræðu um utanríkismál. En mér finnst satt best að segja, virðulegur forseti, harla furðulegt hvernig ýmsir tala hér um kjarnorkuafvopnun og kjarnorkuvopnalaus svæði. Það er talað um þetta í þeim tón af hæstv. utanrrh. og fleirum rétt eins og það séu einhverjir fámennir hópar sérvitringa sem láti sér detta þá firru í hug að friðlýsa ákveðin svæði, að lýsa yfir kjarnorkufriðlýsingu og tala um kjarnorkuafvopnun. Það sé í besta falli alveg óþarft þar sem sums staðar séu ekki kjarnorkuvopn og yfirleitt heldur til bölvunar og varasamt og hættulegt að vera að ræða það að lýsa yfir kjarnorkuvopnalausum svæðum. Staða þessara mála er sú að kjarnorkuveldin sjálf og þeir sem fylgja þeim að málum eru minni hlutinn í heiminum. Ég hef sjálfur, þó ég hafi ekki verið í förumannaflokkum fríðum sem mest þeysa á erlenda grund, upplifað það að vera á alþjóðlegum ráðstefnum og alþjóðlegum vettvangi þar sem kjarnorkuveldin mynda algeran minni hluta og þeir aftaníossar sem þeim fylgja helst, þar sem ríki eins og Bandaríkin og Frakkland beita æ ofan í æ neitunarvaldi gegn kannske 120-150 þjóðum heimsins til að verja sína kjarnorkuvígbúnaðarhagsmuni. Hin almenna regla er sú í heiminum að kjarnorkuafvopnun, að kjarnorkuvopnalaus svæði og hliðstæðar aðgerðir nýtur yfirgnæfandi meirihlutastuðnings. Það er hin almenna regla. Undantekningin er sú, sem á sér hér uppi á Íslandi býsna marga talsmenn, að þetta sé allt saman varhugavert og af hinu illa. Og ég vil eins og hv. 3. þm. Reykv. vitna í lokaályktun lokaráðstefnu á aukaþingi Sameinuðu þjóðanna 1978 þar sem án atkvæðagreiðslu náðist niðurstaða um það að Sameinuðu þjóðirnar teldu myndun kjarnorkuvopnalausra svæða eitthvert mikilvægasta einstaka atriðið sem hægt væri að beita í viðleitni til að ná fram kjarnorkuafvopnun í heiminum. Mér finnst þess vegna satt best að segja harla furðulegt í ljósi þess hver staða þessara mála er á alþjóðavettvangi, í ljósi þeirrar áratugaþróunar sem verið hefur og er að baki þessum hugmyndum, hvernig menn tala um þessa hluti hér. Það er eins og menn gleymi því líka að það eru fjölmörg svæði og fjölmargir samningar í gildi í heiminum um kjarnorkuafvopnun, um takmörkun kjarnorkuvígbúnaðar. Ég nefni kjarnorkufriðlýsingu Suður-Ameríku, Tlatelolco-samninginn. Ég nefni friðlýsingu Antarktíku. Ég nefni bann við staðsetningu kjarnorkuvopna á hafsbotninum. Ég nefni bann við staðsetningu kjarnorkuvopna úti í geimnum. Ég nefni takmarkað tilraunabann á kjarnorkuvopnum. Ég nefni hið nýja kjarnorkuvopnalausa svæði í Suður-Kyrrahafi, Rarotonga-samninginn. Ég nefni frv. Davids Langes um kjarnorkufriðlýsingu Nýja-Sjálands sem nú bíður þriðju umræðu á nýsjálenska þinginu og verður væntanlega afgreitt sem lög þaðan fyrir lok þinghaldsins þar. Ég nefni friðun Indlandshafs og fleira og fleira mætti telja. Ég nefni hugmyndir um kjarnorkuvopnalaus svæði í Norður-Evrópu, Mið-Evrópu, á Balkanskaga, á Miðjarðarhafi, í Miðausturlöndum, í Afríku og svo mætti áfram telja. Víða á þessum svæðum er verið að vinna að framgangi þessara hugmynda og almenningsálitið í heiminum er í þessa átt, styður þessar hugmyndir og þess vegna er ég bjartsýnn og sannfærður um að misvitrir stjórnmálamenn og talsmenn vígbúnaðaraflanna munu ekki tefja framgang þessara hugmynda mjög lengi úr þessu. Það getur vel verið að ógæfa Íslands verði svo mikil að við missum af lestinni hvað varðar kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd, en engu að síður hlýtur maður að fagna þeim skriði sem er á þessum hugmyndum víða úti í heiminum. Ég taldi þess vegna, herra forseti, ekki eftir neinu að bíða að leggja fram frv. til laga um hvernig standa mætti að friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum, hvernig mætti koma í veg fyrir siglingu kjarnorkuknúinna skipa eða umferð kjarnorkuknúinna farartækja upp að Íslandi og þannig draga úr hættunni á óhöppum, kjarnorkuóhöppum eða eiturefnaóhöppum á og í grennd við Ísland. Í þetta frv., sem liggur fyrir Nd. og er á þskj. 800, 413. mál, hefur farið umtalsverð vinna. Það byggir á frv. frá Nýja-Sjálandi. Það byggir einnig á öðrum friðlýstum svæðum. Það á að taka mið af fullveldis- og þjóðarrétti okkar Íslendinga samkvæmt hafréttarsáttmálanum. Og ég vil gleðja hv. formann utanrmn., vegna þess að hann sýnir þó þann áhuga að sitja í þingsalnum, með því að ég geri að sjálfsögðu ráð fyrir því að friðlýsing okkar Íslendinga mundi byggja á ýtrasta fullveldis- og þjóðarrétti okkar til að friða eftir því sem alþjóðalög heimila okkur alla sérefnahagslögsöguna og allt íslenskt yfirráðasvæði samkvæmt ýtrustu fullveldisréttindum. Það er auðvitað ljóst og er öllum ljóst að ákveðnar undanþágur verða að gilda um alþjóðlega umferð í friðsamlegum tilgangi, en ég geri þó ráð fyrir því í frv. og við flm. að aldrei mundi leyfð koma kjarnorkuvopnaðra skipa eða flugvéla inn fyrir 12 sjómílna land- eða lofthelgi Íslands og aldrei leyfðar heimsóknir slíkra farartækja til íslenskra hafna eða flugvalla. Ég held að við Íslendingar eigum að standa á því að það tilheyri fullveldisrétti okkar, þeim rétti sem við höfum samkvæmt ákvæðum hafréttarsáttmálans til að vernda og varðveita alla íslensku efnahagslögsöguna. Undir þann rétt fælist það að við gætum kjarnorkufriðlýst sama svæði og ótvíræður réttur til að friðlýsa án undantekninga 12 mílna landhelgi okkar og loftrými þar uppi yfir. Það varðar býsna miklu í sambandi við möguleikana á því fyrir einstök ríki að stofna kjarnorkuvopnalaust svæði sem og fyrir hóp ríkja sem vill stofna stærra svæði hvernig ákvæði hafréttarsáttmálans m.a. og önnur ákvæði þjóðaréttar eru túlkuð í þessum efnum. En það er mín skoðun, það er mín tilfinning eftir nokkra skoðun á þessum málum að Ísland, hvort sem það færi eitt saman eða ekki, eða öll Norðurlöndin ættu að leggja til þá túlkun að þau hafi ótvíræðan rétt til að friðlýsa alla efnahagslögsögu sína, allt áhrifasvæði sitt samkvæmt ýtrustu fullveldisréttindum, þó þannig að þau gerðu óhjákvæmilegar undantekningar vegna umferðar eða gegnumferðar á alþjóðlegum leiðum svo fremi sem farið færi í friðsamlegum tilgangi og án óþarfa viðdvalar, sbr. ákvæði hafréttarsáttmálans þar um, ákvæði alþjóðlegra siglingalaga og fleiri slík ákvæði. Ég hef lagt þetta frv. fram, herra forseti, fyrst og fremst til að kynna hvernig mætti standa að þeirri yfirlýstu stefnu Alþingis og ríkisstjórna að hér skuli ekki geymd, ekki staðsett og ekki meðhöndluð kjarnorkuvopn. Mér þótti rétt að láta þar einnig fylgja með sambærilegt bann við eiturefnavopnum. Það er mín skoðun að með slíkum hætti gæti Ísland lagt mikið af mörkum til batnandi sambúðar og til friðar og slökunar í heiminum. Með því móti værum við einnig að tryggja okkur sjálf og draga úr líkunum á því að við yrðum fyrir barðinu á óhöppum sem eru fjöldamörg og allt of mörg þó fæst af þeim komist nokkurn tímann upp á yfirborðið. Ég veit ekki t.d. hversu margir hv. alþm. hér inni vita að ekki færri en átta kjarnorkukafbátar hafa sokkið með manni og mús, þar af þrír eða fjórir í Atlantshafinu, og liggja þar á hafsbotninum og grotna niður með 97% kjarnorkukleyft eldsneyti sem fyrr eða síðar hlýtur að komast út úr sínum umbúðum. Þar ganga, ef svo má að orði komast, á okkur eins og aðrar þjóðir sem byggja á auðlindum hafsins tímasprengjur sem í raun og veru enginn þorir að hugsa til enda hvað gerist ef springa. Ég vil svo að lokum vegna þeirra ummæla sem hv. þm. Eiður Guðnason hafði um Vestnorræna þingmannaráðið og samþykkt sem þar var gerð á s.l. sumri víkja þar að nokkrum orðum. Ég harma í fyrsta lagi þau ummæli sem hv. þm. hafði um fund ráðsins á Selfossi s.l. sumar og vinnubrögð þar að lútandi í sambandi við tillögugerð. Ég lýsi því yfir fyrir mitt leyti að þar var í alla staði unnið eðlilega að hlutunum, fylgt fundarsköpum og lögum ráðsins og ekki unnið með gerræði eða ólýðræðislegum vinnubrögðum á nokkurn hátt að því að fá þar fram samþykktir. Það lá ósköp einfaldlega fyrir að yfirgnæfandi meiri hluti þingfulltrúa var á því að gera samþykkt um þetta tiltekna efni, þ.e. hvetja ríkisstjórn Íslands og landsstjórnir Færeyja og Grænlands til að beita sér fyrir útrýmingu kjarnorkuvopna úr þessum heimshluta, og þó að einn eða tveir ræðumenn legðust gegn slíkri samþykkt varð það niðurstaða þess mikla meiri hluta sem þar var á þinginu, 14 þm. af 17 sem þar eiga sæti, að gera þessa samþykkt og var hún enda samþykkt með 14 atkvæðum og 3 sátu hjá. Sambærileg tillaga hafði verið kynnt á fundi ráðsins í Nuuk á Grænlandi ári áður og það var því ekki hægt að segja að tillagan kæmi mönnum á óvart þegar hún var flutt í upphafi fundarins á Selfossi. Tillagan hljóðar svo í lauslegri þýðingu úr dönsku yfir á íslensku, með leyfi forseta: "Vestnorræna þingmannaráðið beinir þeim tilmælum til landsstjórnar Færeyja, landsstjórnar Grænlands og ríkisstjórnar Íslands að þær hefjist óðara handa um að stuðla að því í þágu friðar og sambúðar þjóða heimsins að tryggja að kjarnorkuvopn eða farartæki sem bera slík vopn verði hvorki á stríðs- eða friðartímum á landi, í lofthelgi eða á hafsvæðum hins vestnorræna svæðis." Ég tel það styrk fyrir okkur Íslendinga að vita af því að nábúar okkar bæði í austri og vestri eru þessa sinnis, að það liggur fyrir stjórnarstefna heimastjórnanna bæði í Grænlandi og á Færeyjum um að þær vilja gera sín lönd að kjarnorkuvopnalausum svæðum. Fyrir því liggur einróma samþykkt á grænlenska þinginu og að því er ég best veit samþykkt yfirgnæfandi meiri hluta færeyska lögþingsins án mótatkvæða. Þessi ályktun er í fullu samræmi við það og ætti að vera okkur Íslendingum hvatning til þess enn frekar að þoka þessum málum áleiðis í rétta átt hjá okkur. Herra forseti. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vona að mér gefist tóm til þess á fundum Nd. áður en Alþingi lýkur störfum í vor að mæla fyrir frv. sem ég hef litillega leyft mér að kynna í þessum umræðum um utanríkismál þó að það sé að sjálfsögðu ekki á dagskrá þingskapanna vegna, m.a. vegna þess að mér þótti rétt að minna á það og vekja á því athygli að þetta frv. liggur nú fyrir þinginu vegna þeirrar miklu umræðu sem hér hefur farið fram um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum og kjarnorkuafvopnun í heiminum. Það er sannfæring mín, eins og ég hef reyndar þegar lýst, að almenningsálitið í heiminum er að snúast í vaxandi mæli gegn kjarnorkunni, gegn kjarnorkuvopnunum. Fólk er æ betur að gera sér grein fyrir þeirri geysilegu ógnun, þeirri vá sem hangir yfir öllu lífi á jörðinni eins og sverð sem felst í kjarnorkunni í raun og veru hvort sem heldur er beisluð til friðsamlegra nota eða í þágu stríðsafla. Því fylgja slíkar umhverfishættur, slík ógn að við það verður ekki unað til frambúðar að hafa slíkt sverð hangandi yfir. Ég held að það sé sú brýnasta og mesta aðgerð sem grípa verður til og nánast forsenda þess að friðsamleg sambúð þjóða takist að losna við kjarnorkuvopnin út úr heiminum. Þá en fyrr ekki verður e.t.v. hægt að snúa sér að áframhaldandi og víðtækari afvopnun á öðrum sviðum.



Herra forseti. Ég skal reyna að stytta mjög mál mitt þar sem nú er svo liðið á kvöld og raunar runninn nýr dagur. Félagar mínir hafa hér sagt margt af því sem ég vildi sagt hafa svo ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það, en það eru örfá atriði sem ég hlýt að gera hér að umræðuefni. Ég vil fyrst víkja almennt að þeirri skýrslu um utanríkismál sem hér liggur fyrir. Ég efast ekki um að hæstv. utanrrh. og starfsmenn hans eru fjölfróðir um utanríkismál. Við skyldum halda að skýrsla sem þessi ætti að vera þingheimi til upplýsingar um þau hin sömu mál. Mér finnst hins vegar þessi skýrsla bera öll merki þess að utanrrn. telji ekki að þingheimi komi mikið við hver staðan er í utanríkismálum. Skýrslan er bæði stutt, yfirborðsleg og kaflar í henni nálgast að mínu viti að vera móðgun við þingheim, en það er kaflinn sem fjallar um almennt ástand í alþjóðamálum. Ég bendi hæstv. utanrrh. á að engin skylda er fyrir íslenskan þm. að vera læs á erlendar tungur. Skýrsla sem þessi gæti verið mjög upplýsandi væri hún vel og samviskusamlega unnin fyrir þá þm. sem eiga erfitt með að lesa sér til um alþjóðamál á erlendum tungum. Ég held að sú skýrsla sem hér liggur fyrir komi þar að litlu gagni og skal ég víkja að einstökum köflum seinna í máli mínu. En svo ég minnist á þau örfáu atriði sem ég ætlaði að gera hér að umræðuefni vil ég geta þess að strax í inngangi er lögð aukin áhersla á þann þátt utanríkismála er lýtur að kynningu íslenskrar framleiðsluvöru og þjónustu á erlendri grund, eins og þar segir. Þetta finnst mér af hinu góða. Raunar mætti kaflinn um þann þátt utanríkismála vera ærið miklu ítarlegri en hann er. Á bls. 6 er kafli um íslenskt frumkvæði í öryggis- og varnarmálum. Þar er ýmislegt skrýtið að finna. Í lið 6 stendur um íslenskt frumkvæði: "Loks hefur öll aðstaða varnarliðsins, húsakostur og tækjabúnaður verið bætt til mikilla muna." Ég leyfi mér að draga í efa að hér sé um að ræða íslenskt frumkvæði. Ég held heldur ekki að bygging nýrrar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli sé íslenskt frumkvæði. En varðandi þann lið vil ég leggja mjög mikilvæga spurningu fyrir hæstv. utanrrh. - hlýðir hann mál mitt?

Hann er hér.

Hefur verið tekin um það ákvörðun - nú er mér ekki kunnugt um hvort einhver annar hefur spurt að því hér í kvöld því að ég varð að víkja mér frá vegna annars fundar - undir hvaða ráðuneyti hin nýja flugstöð á Keflavíkurflugvelli á að heyra? Það liggur í hlutarins eðli að samgöngutæki eins og flugstöðin á Keflavíkurflugvelli er ætti eðlilega að heyra undir samgrn. Nú hef ég ákveðinn grun um að það standi ekki til, en sá grunur er einungis óstaðfestur og þess vegna hlýt ég að spyrja hæstv. utanrrh. hvaða ákvörðun hefur verið tekin um þetta mál. Ég held að það sé vísvitandi tilraun til að blekkja íslenskan þingheim að halda því fram að íslenskt frumkvæði ráði framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli. Svo miklir einfeldningar erum við ekki hér í salnum að við tökum slíkar yfirlýsingar alvarlega. Síðan er á bls. 7 kafli sem heitir "Samskiptin við varnarliðið". Þar er því lýst hvað þau séu mikil og ágæt. Varnarliðið er ekki lítill þáttur þjóðmála. Það hljóta allir að vita. Samskipti Íslendinga við varnarliðið taka hér eina og hálfa blaðsíðu og tæplega þó. Hér eru engar upplýsingar um áhrif veru varnarliðsins á efnahagslíf þjóðarinnar. Því síður nokkuð um kjör og réttindi íslenskra starfsmanna á Keflavíkurflugvelli. Við skulum gera okkur grein fyrir því að nú eru að fara á eftirlaun menn sem enga aðra starfsævi hafa átt en vinnu í þágu bandaríska hersins í Keflavík. Við erum ákaflega fáfróð um hver eru raunverulega kjör þessa fólks. Engar tölur er hér að finna um efnahagsleg áhrif varnarliðsins hér á landi. Þetta er auðvitað gjörsamlega fáránlegt í árlegri skýrslu hæstv. utanrrh. um þessi mál. Þessi kafli endar á svofelldum orðum, með leyfi forseta: "Það hefur reynst heilladrýgst í samskiptum okkar við Bandaríkjamenn að skilja greinilega á milli varnarhagsmuna þjóðarinnar og fjárhagslegs ábata af veru varnarliðsins." Það væri gaman að vita hvað þetta þýðir í raun og veru, hvað þessi setning þýðir. Ég held að hæstv. utanrrh. verði að viðurkenna, a.m.k. með sjálfum sér, að sú tíð er löngu, löngu liðin að um sé að ræða varnarhagsmuni íslensku þjóðarinnar sem orsök fyrir veru bandaríska herliðsins í Keflavík. Þetta er eins og tekið út úr Morgunblaðinu fyrir 30 árum eða svo. En þá komum við að kaflanum um alþjóðamál. Þar er ýmislegt merkilegt að finna. Á bls. 11 stendur hér: "Með þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu erum við Íslendingar beint og óbeint þátttakendur í ýmsum afvopnunarviðræðum." Hér er talað eins og við séum nýlenduríki undir stjórn æðri máttarvalda. Undirlægjuhátturinn í öllum þessum kafla er svo yfirgengilegur að þegar maður hefur lesið nokkra stund fer maður að efast um að Íslendingar séu yfir höfuð sjálfstæð þjóð. Á bls. 13, og ég tala í símskeytastíl vegna þess að ég skil mjög vel að þreyta sé farin að sækja að mönnum, er kafli um Sameinuðu þjóðirnar. Stundum er erfitt að sjá heila brú í íslenskri utanríkisstefnu. Ég er hér með í höndunum skýrslu um þátttöku Íslands í 41. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í september til desember 1986. Þar segir á bls. 59 frá tillögu um efna- og sýklavopn og taldir upp flytjendur, fjölmörg ríki, og þar á meðal Ísland. Efni, segir hér í stuttu máli, með leyfi forseta: "Áréttuð er nauðsyn þess að ríki virði til hins ýtrasta gildandi alþjóðasamninga um bann við efna- og sýklavopnum og fordæmd eru hvers kyns brot gegn þeim." - Fordæmd. - "Skorað er á afvopnunarnefndina að hraða samningum í átt til fjölþjóðasamnings um algjört bann við þróun, framleiðslu og birgðasöfnun efnavopna og um útrýmingu núverandi birgða." Þetta er ánægjuleg stefnubreyting frá því í maí í vor. Þá lýsti Matthías Mathiesen hæstv. utanrrh. því yfir með tilkynningu sem hann sendi frá sér að Íslendingar muni ekki mótmæla staðsetningu tvíþátta eiturvopna í Evrópulöndum sem Bandaríkjamenn hafa beðið NATO-ríkin að samþykkja, svo fremi þau verði ekki staðsett á Íslandi. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðh.: Hefur orðið algjör stefnubreyting frá því í maí í vor og þangað til í september til desember eða er þetta bara eitthvað sem menn taka þátt í án þess að meina nokkuð með því? Ég átta mig ekki á samhengi þessara tveggja mála. Það verður að segjast eins og er að ég las það í dönskum blöðum í maí s.l. vor að fyrirhugaður væri fundur fastanefndar NATO innan tveggja daga sem átti að fjalla um staðsetningu tvíþátta eiturefnavopna í Evrópu sem Bandaríkjamenn höfðu beðið NATO að samþykkja. Ég hringdi í utanrrn. og spurðist fyrir um hver mundi verða afstaða Íslendinga. Einhver mannaskipti höfðu orðið í ráðuneytinu eða einhverjar slíkar skýringar fékk ég, nema mér var vísað frá manni til manns, en eftir stóð að augljóst var að það vissi enginn um að það átti að taka þetta mál fyrir. Það kom í ljós að fastafulltrúinn ætlaði ekki að sækja fundinn heldur einhver staðgengill hans og svo var að skilja að menn hefðu ekki mikinn áhuga á að hafa mótaða stefnu í þessu máli á þessum umrædda fundi. Að honum loknum gaf svo hæstv. utanrrh. út þá yfirlýsingu, að Íslendingum væri nokkuð sama þótt þetta væri sett niður í Evrópu, bara ef það væri ekki á Íslandi. Það hjákátlega í því máli var reyndar að þessi efni, þessi tvíþátta eiturefni, eru nefnilega hættuleg öllum öðrum en þeim þjóðum eða þeim löndum þar sem þau eru staðsett vegna þess að þau gera engan skaða fyrr en þau eru send af stað. Þannig er lítið hald í því og lítil hjálp fyrir Íslendinga þó þau væru ekki á Íslandi. Það hefði næstum því verið betra að hafa þau hér ef menn eru fyrst og fremst að hugsa um að verða öllum öðrum til skaða en sjálfum sér. Þannig er stundum erfitt að átta sig á hvernig mótun utanríkisstefnu Íslendinga fer fram og hvernig hún er framkvæmd. Í sambandi við skýrslu fastanefndar Sameinuðu þjóðanna vil ég líka gagnrýna að hér eru ávarp og ræður Péturs Thorsteinssonar og hæstv. utanrrh. á enskri tungu. Það getur ekki verið ofverkið utanrrn. að láta a.m.k. fylgja þýðingu með fyrir þær dauðlegar verur sem ekki eru mjög vel læsar á flóknar ræður á enskri tungu. Ég vil því mælast til þess að næst þegar þessi skýrsla kemur út verði hún á móðurmálinu. Ég ætla ekki að gera hér að umræðuefni kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Það hefur þegar verið gert á mjög viðunandi hátt í dag og ég ætla ekki að tefja menn á að endurtaka það. Ég ætla að víkja síðast að Norðurlandasamvinnu, en vil gera aðeins að umræðuefni málefni fjarlægra heimshluta. Þessi kafli er satt að segja ekki boðlegur nokkru þjóðþingi. Það hvarflar ekki að mér að starfsmenn utanrrn. viti ekki meira um meginvandamál hinna ýmsu þjóða heimsins en hér kemur fram, því að af þessum sex eða átta síðum er ekki að sjá að þeir sem þennan kafla sömdu hafi lesið svo mikið sem Newsweek eða Time. Hér eru setningar sem minna mann á, ja, ég veit ekki hvað. Svo ég vitni í einstakar setningar um Austurlönd fjær. Hér segir, með leyfi forseta: "Í styrjöld Írana og Íraka gengur á ýmsu." - Mig minnir að hún amma mín segði einhvern tímann um heimsstyrjöldina síðari: "Óskapleg læti eru þetta í mönnunum." Þetta er setning á borð við það. Þetta er ekki hægt að bjóða í alvarlegri skýrslu til Alþingis um utanríkismál. Hér segir enn fremur á bls. 32: "Ekki bólar enn á stjórnmálalegri lausn þeirrar ömurlegu stöðu sem nú er í Líbanon og ræðast deiluaðilar varla við." Þetta er ekki mikið upplýsandi skýrslugerð. Það sem kannske verra er, það er mikill munur gerður á þjóðum. Öll umræða um þriðja heiminn er miklu stuttaralegri, litið sem ekkert vikið að raunverulegri pólitískri stöðu þannig að mér finnst skína í gegn ákaflega óskemmtileg fyrirlitning og fordómar gagnvart þeim þjóðum sem eru ólíkastar okkur. En í stuttu máli: Það er ekkert gagn að þessum upplýsingum. Svona lítið vitum við ekki á Alþingi Íslendinga um gang heimsmála. Ég má til að lesa eina setningu enn á bls. 33 um Kína þar sem býr milljarður manna: "Aðalritari Kommúnistaflokksins, Hu Yaobang, sagði af sér og játaði ýmiss konar mistök. En hinn aldni leiðtogi Deng Xiaoping er enn valdamesti maður landsins, og hefur hann lýst yfir því, að "opnunarstefnan" í efnahagsmálum verði óbreytt." - Frásögnin um ástandið í stjórnmálum Kína er hér í átta setningum. Ég vil spyrja þá góðu menn í utanrrn.: Hvað haldið þið að við séum? Ég er næstum því viss um að það er jafnstór kafli um íslensk utanríkismál í sams konar skýrslu í Kína. Herra forseti. Ég skal nú mjög reyna að stytta mál mitt. Ég ætla heldur ekki að gera að umræðuefni smánarlega frammistöðu Íslendinga varðandi þróunaraðstoð, það er óþarfi að endurtaka það. Ég ítreka hins vegar aðeins skoðanir mínar á hvalveiðimálum Íslendinga sem ég tel að hafi orðið okkur til lítils sóma. Við, sem höfum dregið í efa gildi hinna vísindalegu hvalarannsókna og sannsögli hæstv. sjútvrh. varðandi sölu hvalafurða sem enginn hefur fengið að vita hverjar eru, hvert þær eiga að fara eða hvenær, bíðum auðvitað eftir að fá upplýsingar um það. En mikilvægt er fyrir Íslendinga að halda þá alþjóðlegu samninga sem við erum að gera. Við höfum öll haft mikið traust á hafréttarsáttmálanum og reynum að fara að honum nema í þessum málum þar sem ég tel að viss ákvæði í honum hafi verið brotin. En það er enginn tími til að ræða það mál hér, enda ævinlega erfitt vegna þess að þetta hvalveiðimál og hvalveiðibann virðist vera meira tilfinningalegs eðlis heldur en vitsmunalegs og hefur þess vegna verið nokkuð erfitt að ræða það af einhverju viti. Varðandi samskipti annarra þjóða við Ísland um fiskveiðiréttindi vil ég leggja áherslu á, sem ég og gerði á þingi Norðurlandaráðs sem nýlega var haldið í Helsinki, að Íslendingar verða að krefjast þess að norrænar þjóðir hafi raunverulegt samstarf við Íslendinga um nýtingu sameiginlegra fiskistofna. Við höfum gagnrýnt hér á Alþingi nokkur veiðiheimildir Norðmanna til Sovétríkjanna í lögsögu sinni fyrir norðan Noreg án þess að Íslendingar væru þar hið minnsta hafðir með í ráðum, þó að enginn deili um að þarna séu sameiginlegir fiskstofnar, og við eigum heldur ekki að taka á Grænlendingum með neinum silkihönskum varðandi veiðiheimildir þeirra til Efnahagsbandalagsins. Þarna verður að ríkja gagnkvæmur heiðarleiki. Ég er ekki að segja að neitt ólöglegt hafi farið fram, en ef norræn samvinna á að vera einhvers virði þá er ekki síst ástæða til þeirrar samvinnu varðandi nýtingu auðlinda hafsins og verndun stofna. Ég ætla þá að lokum, herra forseti, aðeins að víkja að skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Ég vil taka undir það sem hér hefur fram komið áður í dag að ég tel skýrslugerð um norrænt samstarf afar ófullkomna. Hér liggur fyrir skýrsla okkar þm. Norðurlandaráðs. Frá ráðherranefndinni er hins vegar svo til ekkert að finna, örstuttur kafli í skýrslu hæstv. utanrrh. og það sem mér finnst nú kannske enn þá verra er að hæstv. samstarfsráðherra, Halldór Ásgrímsson, hefur ekki svo ég viti haft tíma til að vera hér í dag til að hlýða á umræður um norræna samvinnu. Ég tel þetta gjörsamlega óviðunandi og vil fara fram á það að á næsta þingi fái skýrsla um norrænt samstarf, bæði um þingmannasamstarfið og ekki síður um það sem snýr að norrænum ríkisstjórnum, og þá ekki síst hinni íslensku, að vera sérstakt mál hér á þingi svo að fram geti farið alvarlegar umræður um norræna samvinnu. Sannleikurinn er sá að sú starfsemi þingsins, þ.e. norræn samvinna, hefur í raun og veru verið einkamál okkar sem erum fulltrúar á þingi Norðurlandaráðs. Ég vil hins vegar taka fram að hún er ekkert illa komin í okkar höndum. En það er fráleitt að alþm. aðrir geti þar með nokkurn veginn tekið sér frí frá því að hugsa um norræna samvinnu og treysti okkur sjömenningunum til þess að sjá um hana alfarið. Þessi starfsemi er miklu merkari en svo að Alþingi eigi ekki að vita hvað þar fer fram. Ég vil taka undir orð hv. 3. þm. Reykn. Kjartans Jóhannssonar sem orðaði gildi norrænnar samvinnu betur en ég geri á þessum tíma sólarhrings. Ég held hins vegar að norræn samvinna standi á nokkrum tímamótum og ég vék að því í ræðu minni í almennu umræðunum á þinginu í Helsinki. Við getum litið nokkuð ánægð yfir farinn veg varðandi samstarf Norðurlandaþjóða. En heimurinn breytist og þess vegna held ég að Norðurlandasamvinna verði líka að breytast. Ég lagði á það áherslu í ræðu minni að í æ meira mæli eru alþjóðasamtök að taka ákvarðanir sem snerta líf norrænna þjóða ekki síður en annarra, innan Efnahagsbandalagsins, innan EFTA, innan Evrópuráðsins, hvar sem er. Danir eru eins og kunnugt er þegar aðilar að Efnahagsbandalaginu, stór spurning hvort Noregur er ekki á leiðinni þangað líka, og það er auðvitað tómt mál að ímynda sér að við getum haft nokkur minnstu áhrif á þróun mála nema við styrkjum norrænt samstarf, komum okkur upp skrifstofu eða ráði, þar sem Norðurlandaráð hefði á sínum snærum færustu menn í alþjóðapólitík, í alþjóðlegum efnahagsmálum, sem bókstaflega hefðu það embætti að fylgjast með þróun alþjóðamála. Ef Norðurlandaráð breytir ekki starfsemi sinni að þessu leyti en vill samt vera afl sem hefur einhver áhrif á gang alþjóðamála, þá held ég, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að við verðum gjörsamlega máttvana og allt aðrar þjóðir taki fyrir okkur ákvarðanir. Ég held að það sé mjög mikilvægt að norrænar þjóðir geri sér ljóst hvaða hlutverk þær geta haft. Það er vitað að í dag eru Bandaríkin miklu lengra komin en Evrópa og Japan í tæknilegum efnum. Mikill kraftur hefur farið í landbúnaðarmál innan Efnahagsbandalagsins. Þar hefur 2/3 af þessum 2%, sem rannsóknarhliðin hefur fengið, verið eytt í þann málaflokk. Ég velti upp þeirri spurningu hvort Norðurlöndin gætu ekki einmitt einbeitt sér að því sem vantar í tæknirannsóknir í Evrópu og lagt á það höfuðáherslu. En til þess þarf mótaða stefnu. Sjálf tel ég norræna samvinnu mjög mikilvæga og hafa sýnt það hvert gagn er að henni. En við getum ekki haldið áfram eins og við höfum gert hingað til. Það hefur sýnt sig að þrátt fyrir sáttmála um að utanríkismál skuli ekki rædd innan ráðsins, þá hafa þau náttúrlega beint og óbeint bókstaflega orðið umræðuefni ef ekki í ráðinu þá til hliðar við það og raunar innan ráðsins sjálfs. Eitt er það atriði sem mér þykir mikilvægt ef við eigum að taka norræna samvinnu alvarlega. Það er að öll löndin hafi sendiráð hvert hjá öðru. Þau hafa það með einni undantekningu. Það er ekkert íslenskt sendiráð í Helsinki. Þetta þykir mér gjörsamlega óhæft. Vissulega hef ég séð þau rök að vegna mikilla viðskipta væri Íslandi nauðsynlegra að setja ný sendiráð niður annars staðar. Ég held þó að rekstur eins sendiráðs geti varla sett íslenskan efnahag úr skorðum. Það er með öllu ósæmandi að Íslendingar hafi ekki sendiráð í löndunum innan Norðurlandaráðs og ég skora á hæstv. utanrrh. að taka það mál til rækilegrar endurskoðunar. Herra forseti. Ég skal ljúka máli mínu. Ég geri ráð fyrir að þeir félagar mínir í Íslandsdeild Norðurlandaráðs, hv. þm. Eiður Guðnason og Páll Pétursson, hafi gert grein fyrir flestum þeim málum sem við höfum verið að fást við á liðnu ári og ætla þess vegna ekki að fara út í þá sálma, en legg áherslu á að Íslendingar sýni þann kjark og þor að geta staðið við hliðina á öðrum Norðurlandaþjóðum í þeim málum sem skipta nú hvað mestu máli, sem eru afvopnunarmálin, og hugi vendilega að því á hvern hátt Íslendingar geta verið hvatar að því að efla norræna samvinnu og breyta stefnu norrænna þjóða varðandi samskipti við umheiminn, bæði pólitískt og efnahagslega. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.



Herra forseti. Þau félagar mínir, sem hér hafa talað næst á undan mér, hafa farið rækilega yfir mörg mál þannig að ég hef í sjálfu sér ekki miklu þar við að bæta og verð að hryggja þingheim með því að ég tala sennilega ekki langt mál í þetta skiptið, sem ég sé hér strax út undan mér að einhverjir þm. sakna og leiðist þessi yfirlýsing, en ég verð að hryggja þá með því. Í ræðu minni hér í kvöld spurði ég hæstv. utanrrh. að því hvort Framsfl. eða formaður hans hefði gert athugasemdir á ríkisstjórnarfundum um framkvæmd utanríkisstefnunnar. Og hæstv. utanrrh. svaraði þessu orðrétt á þessa leið: "Ég hef ekki orðið var við slíkar athugasemdir á ríkisstjórnarfundum." Þetta kom hv. þm. Páli Péturssyni bersýnilega á óvart. Hann var hissa, eins og formaður hans verður oft, undrandi á þessum firnum. Og ég get ekki neitað því að það kom mér líka á óvart vegna þess að ályktun flokksþings Framsfl. frá í nóvember 1986 var með þeim hætti að það hefði verið eðlilegt að formaður Framsfl., sem samkvæmt orðum hv. þm. Páls Péturssonar samþykkti tillöguna, hefði komið henni á framfæri í ríkisstjórninni vegna þess að í ályktuninni felst veigamikil gagnrýni á framkvæmd stjórnarstefnunnar í utanríkismálum. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Páli Péturssyni að hann hefur iðulega haft uppi aðrar skoðanir á utanríkismálum en ýmsir aðrir framsóknarmenn og er það vissulega þakkarvert. Hins vegar hefur hann verið býsna hógvær í þessum efnum á þessu kjörtímabili, enda sagði hæstv. utanrrh. orðrétt líka: "Ég þekkti ekki þennan tón hjá hv. þm. Páli Péturssyni," þannig að hér er bersýnilega um það að ræða að þetta kemur okkur nokkuð á óvart, bæði mér og hæstv. utanrrh., að Framsfl. skuli ætla að hrista af sér slyðruorðið í þessu máli nú í lok kjörtímabilsins og sérkennilegast er að frétta af því fyrst núna. Það hefur farið ákaflega hljótt. Það hefur ekki verið tekið upp í ríkisstjórninni og ekki verið gert mikið úr því á öðrum vettvangi. Ég tel rétt að það komi hér fram að mér fannst athugasemdir hv. þm. Páls Péturssonar einkennast af dálitlum sárindum og mér þykir leitt að hafa valdið þeim. Hv. þm. Páll Pétursson er mjög oft fyndinn og skemmtilegur og í þetta skiptið var þetta nú ekki gæðingaspor sem hann steig. Þetta var ekki Eiríksstaðatöltið, sem við sáum til hv. þm. Páls Péturssonar, sem er einhver fegursti töltgangur sem er til í íslenskum hestum eins og hv. þm. Páll Pétursson veit og þekkir af eigin raun. Þetta var víxlað hjá honum. En það skýrist af því að honum sárnaði. Ég skildi hann svo að ég hafi valdið honum vonbrigðum fyrst og fremst vegna þess að hann vildi gjarnan vera samherji minn í þessu máli og ég væri að berja frá mér liðsmann. Það þykir mér leitt að heyra ef svo er og býð hann velkominn til liðs við Alþb. við fyrsta tækifæri. Það eru margir góðir framsóknarmenn sem hafa gengið til liðs við Alþb.  Mér fannst hins vegar í athugasemdum hans um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd gæta sjónarmiðs sem ég vil vara sérstaklega við í sambandi við það mál. Og það er að hugmyndir um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd séu úreltar að verða vegna þess að hugmyndir Rússa í afvopnunarmálum séu með þeim hætti að þær gefi vonir um betri tíð og að hugmyndirnar um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd verði þess vegna óþarfar. Ég tel að þær tillögur og hugmyndir sem fram hafa komið frá ráðamönnum í Sovétríkjunum séu jákvæðar, skipti miklu máli. Ég er hins vegar ekki svo trúaður á þá eða aðra leiðtoga stórveldanna, ekki hins stórveldisins heldur, að ég telji rétt að við bíðum, höldum að okkur höndum og aðhöfumst ekkert í máli af þessu tagi. Ég held þvert á móti að það sé nauðsynlegt einmitt til þess að stórveldaleiðtogarnir og aðrir taki á þessum málum af fullri alvöru að þeir finni hreyfingu og áhuga alls staðar, einnig hér á Norðurlöndum, einnig í kröfunum um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Ég lít svo á að hér sé um að ræða hugmyndir sem ekki bara skipta máli fyrir okkur, heldur sé hér um að ræða hugmyndir sem geti haft víðtækari alþjóðleg áhrif og ég tel að það eigi að halda þeim til streitu hvað svo sem menn eru að gera í höfuðstöðvum stórveldanna. Þess vegna vara ég mjög við því að vera með hugmyndir um það að stórveldaleiðtogarnir leysi þetta. Við verðum sjálf að hafa sjálfstætt frumkvæði í utanríkismálum, þessum þætti þeirra eins og öðrum. Hæstv. utanrrh. nefndi hér fyrr í kvöld hugmyndirnar um varnarbandalag Norðurlanda sem komu hér upp fyrir fjórum áratugum og því miður urðu ekki að veruleika. Því miður tókst að kljúfa Norðurlöndin í það skiptið. Kannske tekst það nú í sambandi við kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd að ná samstöðu um utanríkismál á Norðurlöndum og alþjóðamál sem hafi alþjóðleg áhrif. Það er ljóst að á næstu vikum reynir á í þessu efni. Í fyrsta lagi á ríkisstjórnina hvort hún fellst á hugmyndirnar um embættismannanefnd til að athuga kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd og í annan stað mun það koma fram hvaða afstöðu flokkarnir hafa til þessara tillagna fyrir 21. apríl þegar næsti fundur þingmannanefndarinnar verður haldinn í Helsinki. Við munum fyrir okkar leyti í Alþb. ganga mjög ákveðið eftir því á næstu vikum að afstaða flokkanna liggi fyrir. Ég tel að þetta mál muni ráðast á næsta kjörtímabili og þess vegna sé nauðsynlegt að flokkarnir geri skýra grein fyrir þessum málum í kosningabaráttunni sjálfri. Varðandi ummæli hv. 5. landsk. þm. um ræðu mína hér fyrr í kvöld vil ég segja: Það sem fram kom í ræðu minni hér fyrr í kvöld var einungis það sem hafði komið fram í blöðum á Norðurlöndum og á blaðamannafundi sem ég sat á sjálfur ásamt Anker Jörgensen, fyrrverandi forsætisráðherra Dana. Það sem hins vegar gerist á morgun eða öllu heldur í dag í Danmörku er það að þessi niðurstaða þingmannanefndarinnar verður birt í heild og þá verður unnt að taka hana til nákvæmari umræðu hér í íslenskum stjórnmálum sem annars staðar. Ég vona að hún verði til þess að skapa nýjan flöt í utanríkismálum á Íslandi og menn nálgist þessa hugmynd og þessar tillögur með opnum huga. Læsi sig ekki fasta, heldur umgangist þetta eins og viti bornar verur. Og það sakaði ekki þó menn brygðu fyrir sig Eiríksstaðatöltinu þegar þeir nálgast verkefnið.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér inn í það hvort menn eru hér brokkgengir eða þeir fara á Eiríksstaðatölti. Ég svaraði þeirri spurningu sem ég var spurður að hér í kvöld. Ég hefði kannske átt að bæta því við varðandi athugasemdir um utanríkisstefnu að ég sat ekki í ríkisstjórninni um þriggja mánaða skeið þannig að ég veit ekki hvað hefur gerst á þeim fundum annað en það að ég hef ekki lesið það í fundargerðum á því tímabili. En ég kom hér í ræðustólinn til þess að svara fsp. hv. 10. landsk. þm. um leið og ég vil lýsa furðu minni á málflutningi þingmannsins hér áðan, furðu minni á útlistun þingmannsins á þeirri skýrslu sem hér er til umræðu og þeirri vinnu sem þar liggur á bak við. Skýrslan er stutt og yfirborðsleg. - Þá spyr ég: Hvað um allar hinar skýrslurnar sem lagðar hafa verið fram á Alþingi og eru allar styttri? Allar. Þetta er sú lengsta og í þessari skýrslu er m.a.s. vísað til ákveðins kafla í skýrslu frá s.l. ári til þess að vera ekki með of langt mál, vera ekki með endurtekningu og ég trúi því varla að þm. hafi ekki þá skýrslu við hendina þegar verið er að gera samanburð og skoða það sem skýrslan hefur fram að færa. Ég er hér með skýrslu frá því fyrir fimm árum síðan. Skýrslu sem er upp á 25 bls. Skyldi hún hafa verið stutt og yfirborðsleg?

Já.

Við getum gagnrýnt sjónarmið og stefnur, en ég segi það alveg eins og er að ég var mjög hissa á því sem hv. þm. sagði varðandi það sem hér hefur verið unnið og hér hefur verið gerð grein fyrir. Í sambandi við það undir hvaða ráðuneyti flugstöðin kemur til með að heyra. Þm. á ekki að þurfa að spyrja að þessu. Það gilda lög í þessu landi, lög sem segja að varnarsvæðið allt heyrir undir utanrrn., flugstöðin eins og allt annað sem á varnarsvæðinu er. Radarstöðin austur á Gunnólfsvíkurfjalli heyrir undir utanrrn. af því að hún er á varnarsvæði. Þetta stendur í lögunum frá 1954.

Er samkomulag í ríkisstjórninni um þetta?

Það gilda lög í þessu landi sem segja að varnarsvæðið og þær byggingar sem þar eru heyra undir utanrrn. Og á meðan Alþingi breytir ekki lögunum skiptir engu máli hvort um það er samkomulag í ríkisstjórninni. Það eru lögin sem segja til um þetta. Hvaða skoðanir einstaka menn hafa á því hvort flugstöðin á að heyra undir einn eða annan, það er svo aftur allt annað mál. Flugstöðin er með tollgæslu, löggæslu. Nú auðvitað er flugstjórn þar. En lögin frá 1954 segja þetta og það á ekki að þurfa að spyrja að þessu. Að varnarhagsmunirnir séu ekki lengur hér hjá okkur og þetta sé ef til vill af gömlum vana að hafa varnarlið hér og vera í Atlantshafsbandalaginu. Ég veit að hv. þm. man eftir því hvenær við gengum í Sameinuðu þjóðirnar. Er það ekki rétt?

Ætli ég fari ekki nærri um það.

Já. Veit þm. hvenær Afganistan gekk í Sameinuðu þjóðirnar? Man þm. hvað gerðist í Afganistan 1979? Og skyldu þeir halda í dag að það hefði ekki þurft að gera einhverja aðra hluti til þess að tryggja frelsi þeirrar þjóðar? Við skulum gera okkur grein fyrir því að eins og við gerðumst aðilar að varnarbandalaginu 1949 til þess að tryggja okkar eigið öryggi, þá erum við í varnarbandalaginu í dag til þess að tryggja okkar eigið öryggi. Varðandi efnahagsleg tengsl við varnarliðið, þá er í þessum tveimur skýrslum, í ár og í fyrra, gerð grein fyrir því - ef þm. hafa þá tíma til þess að lesa - þá er gerð grein fyrir því hvaða fjármuni er um að ræða í því sambandi. Það hefur verið gagnrýnt hér á þingi að alþm. hafi ekki fengið að vita og fái ekki að vita um þær framkvæmdir sem á varnarsvæðinu er unnið að. Það var í tíð forvera míns sem var byrjað á því að láta utanrmn. fá upplýsingar um þessa hluti. Því hefur verið haldið áfram síðan. Þegar flokkur þm., sem hér var að gagnrýna, átti sæti í ríkisstjórn, þá var þetta ekki gert. Þá var ekkert verið að spyrja um þetta. Það var ekkert verið að biðja um þessar upplýsingar þá. Þetta hefur allt verið gert síðan. Það hvarflar ekki að mér að að einni slíkri skýrslu megi ekki eitthvað finna. En eftir því sem búið er að vinna þessa skýrslu fyrir þingið, þá segi ég: Það er óréttlátt að gagnrýna eins og þm. gerði hér áðan. Þá vék þm. að því að í ársskýrslu fastanefndarinnar væru ræðurnar á ensku sem fluttar hefðu verið þar vestra. Ég get vel verið sammála því að ræðumar hefðu auðvitað átt að vera á íslensku, enda eru þær til þýddar og sjálfsagt að senda þm. þær þó ég viti hins vegar að þm. skilur það mál sem ræðurnar eru fluttar á og þarf þær ekki þess vegna. En ég get vel fallist á það að það ætti að vera því að hér er um íslenska útgáfu að ræða og þá þess vegna. Þingmaðurinn spurði um afstöðu til efnavopna og rakti viðtöl við embættismenn í utanrrn. og skipti þar og síðan afstöðu. Sú afstaða sem tekin var í sambandi við þær breytingar sem þá var verið að gera var í samræmi við fyrri afstöðu Íslands sem er einföld: Að Ísland hefur ekki afskipti af staðsetningu ólíkra vopnakerfa bandalagsríkjanna þar sem þau eru að ákvarða um staðsetningu vopna sér til varnar. Þetta gilti nákvæmlega eins í þessu tilfelli og í öðrum tilfellum áður. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að lengja þessar umræður.



Herra forseti. Örstutt athugasemd. Fyrst þá með lengdina á skýrslu hæstv. utanrrh. Mér finnst þessi skýrsla vera alveg nógu löng. Magn og gæði fara hins vegar ekki alltaf saman og mín gagnrýni á þessa skýrslu byggist ekki á því að mér hafi ekki þótt hún nógu löng. Auðvitað á hin nýja flugstöð ekki að heyra undir utanrrn. Þetta er rangt fyrirkomulag að ætla henni að gera það og það er gjörbreytt viðhorf þegar hún er komin út fyrir vallargirðinguna eða vallargirðingin liggur um eða í húsið. Tollgæsla í flugstöðinni á auðvitað að heyra undir fjmrn. og það mundi hæstv. utanrrh. samþykkja með mér ef hann væri enn þá fjmrh. Það er ljóður á því frv. sem við samþykktum hér í deildinni um tollalög í fyrradag að þar er ekki tekið af skarið um þetta atriði. Hæstv. utanrrh. svaraði hv. 3. þm. Reykv. klóklega þegar hann sagðist ekki hafa orðið var við það á ríkisstjórnarfundum að framsóknarráðherrarnir væru að finna að utanríkisstefnu sinni, en hugsanlega hefur hann orðið var við það utan funda þó það sé ekki bókað í gerðabók í ríkisstjórninni. 
             Hv. 3. þm. Reykv. telur að um einhverja stefnubreytingu sé að ræða hjá mér. Ég vil benda honum á að lesa ræður mínar um utanríkismál sem ég hef flutt á þessu kjörtímabili. Hann verður betri og víðsýnni og skynsamari maður af þeim lestri. Honum hefur batnað töluvert frá því áðan því það er af honum berserksgangurinn og það er gott. Því hann er leiðinlegur í geðvonskuköstum sínum og þó er hann þá sjálfum sér verstur. Nú tel ég að hann ætti að fara heim og sofna svolítið og vakna eins og eðlilegur maður í fyrramálið en ekki eins og umskiptingur. Ég þarf nefnilega að hitta hann á nefndarfundi strax árla morguns. Ég vil ekki vera liðsmaður Svavars Gestssonar og það hvarflar ekki að mér að ganga í Alþb. Sjálfsagt færi fyrir mér eins og Möðruvellingunum og þeim öðrum liðsmönnum Alþýðubandalagsins að Svavar mundi fljótlega fara að lumbra á mér. Það er hins vegar rétt hjá Svavari Gestssyni að framsóknarmenn hafa margir farið í Alþb. Raunar eru allir málsmetandi forustumenn Alþb. fyrrverandi framsóknarmenn. Ég er ekki einasta hestamaður, ég er líka búfjárræktarmaður og ég kann á þessu skýringu. Alþýðubandalagsmenn eru nefnilega bara alls ekki til kynbóta og sannar það að þeir verða að sækja sína forustumenn í aðra flokka.