Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef óskað eftir umræðum á hinu háa Alþingi um útgáfu skömmtunarseðla til þeirra sem aðstoðar leita vegna þess ástands sem nú ríkir í kjaramálum eftir hina harkalegu aðför að launafólki í tíð núv. ríkisstj. og nú síðast eftir heldur lágkúrulega sáttargerð verkalýðshreyfingarinnar við þá sömu ríkisstjórn. Við. blasir að fjórðungur íslenskra framfærenda er ekki lengur fær um að sjá sér og sínum farborða á þann veg að boðlegt geti talist. Á málþingi Samtaka félagsráðgjafa, sem nýlega var haldið, kom fram að styrkþegum fjölgaði hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar um 30% á árunum 1982-1984. Engum þarf að koma á óvart að æ fleiri leita til hins opinbera í neyð sinni þar sem laun eru langt undir framfærslukostnaði og um 54% af fjölskyldutekjum fara í þann kostnað einan að hafa þak yfir höfuðið hafi menn fest sér húsnæði á síðustu fimm árum. Erlendis eru 25% fjölskyldutekna talin hámarksgeta fjölskyldu til greiðslu húsnæðis. Ljóst er að einstæð foreldri, sjúklingar, lífeyrisþegar og lægst launaðir verkamenn og konur lifa langt undir þeim lífsstaðli sem nútíma menningar- og velferðarþjóðfélög telja sjálfsagðan. Í stuttu máli lifir þetta fólk við grimmilega fátækt sem veldur versnandi heilsufari, vaxandi erfiðleikum hjá börnum og unglingum og upplausn fjölskyldna. Alvarlegum barnaverndarmálum fjölgaði um 95% í Reykjavík á árunum 1982-1984 og sjálfsvíg hafa stóraukist. Fjölda innlagna á geðdeildir hér í Reykjavík má rekja til örvæntingar sjúklinga yfir því að geta ekki skapað fjölskyldum sínum mannsæmandi tilveru. Í ræðu á áðurnefndri ráðstefnu sagði Ásmundur Stefánsson forseti ASÍ, með leyfi hæstv. forseta: "Þeir fátæku eru sjaldnast stoltir af sjálfum sér. Fátækt er ekki tákn um afrek og árangur. Fátækt fylgja oft heilsubrestur og félagsleg vandamál eða hún er afleiðing af slíkum aðstæðum og þeir fátæku eru minnihlutahópur. Þá skortir sjálfstraust og frumkvæði, geta ekki í krafti fjölda eða aðstöðunnar vegna tekið til sín rétt sinn. Því verðum við að sýna þeim samstöðu, samstöðu sem ekki er nægjanleg í þjóðfélaginu og skortir einnig í verkalýðshreyfingunni. Því verða þeir undir." Og þetta er kjarni málsins. Fátt er eins niðurlægjandi og það að ná ekki að framfæra sig og sína á þann hátt að fjölskyldan fái þrifist. Það eru hverri vinnandi manneskju þung spor að þurfa að leita til Félagsmálastofnunar til að fá styrk til að reka heimili sitt. Að ekki sé talað um þá sem gert er að lifa af greiðslum almannatrygginga. Veikist launþegi t.d. fær hann sjúkradagpeninga sem nú eru, og ég bið hv. þm. að hlýða á mál mitt, 247 kr. á dag og 67,05 kr. fyrir hvert barn á framfæri. Ég vil taka það fram að það kostar 25 kr. í strætisvagn í Reykjavík. Vill hið háa Alþingi hugsa um hvernig sjúklingur í þessari stöðu stendur straum af húsnæðiskostnaði og heimilisrekstri eða ellilífeyrisþeginn af sínum 16 826 kr.? Þetta fólk hlýtur að leita opinberrar aðstoðar. Í framfærslulögum frá 1947 segir svo í 1. málsgr. , með leyfi forseta: "Framfærslustyrk skal veita hverjum þeim manni sem sökum fátæktar, vanheilsu, atvinnuskorts eða af öðrum orsökum getur eigi aflað sér þess er sjálfur hann og skyldulið hans má eigi án vera til lífsframfærslu, og telst þar til læknishjálp og hjúkrun í veikindum, enda verði eigi bætt úr þörf hans á annan hátt." Það hefur orðið ljóst af fréttum að fjárframlög til félagsmálastofnana hafi engan veginn haldið í við þörf. Sú frétt að fólk fær nú skömmtunarseðla til að leggja inn í verslunum bæjarins hér í Reykjavík í stað peninga sem vantar til heimilisins hefur vakið óhug manna. Ég skal taka fram að ekkert ólöglegt er við þetta. Framfærslulögin frá 1947 leyfa beinlínis að fólki sé veittur styrkur með matvælum, fatnaði eða öðru því "sem hreppsnefnd þykir hentugast", minnir mig að standi í lagatextanum. En ég vil beina máli mínu til hæstv. félmrh. Ég óska þess að þessi útgáfa skömmtunarseðla verði tafarlaust stöðvuð. Það mál þolir enga bið. Ég hélt að það væri ekki við lýði lengur að brennimerkja fólk. Þetta er litlu betra en það. Jafnframt vil ég fara fram á það við hæstv. félmrh. að framfærslulögin frá 1947 verði tafarlaust endurskoðuð.



Herra forseti. Ég skal taka undir það með hv. 10. landsk. þm. að þessi lýsing, sem hún hefur hér í frammi og hefur komið fram í sambandi við ástand þessara mála hér á landi, er alls ekki verjandi. Að sjálfsögðu er hér fjöldi fólks sem á við þetta vandamál að stríða og það er ekki eðlilegt ef ekki er hægt að bregðast þannig við að leysa úr þessu vandamáli. Ég vil segja í sambandi við það sem hún beindi til mín að ég hef einmitt núna undanfarið verið að undirbúa endurskoðun á framfærslulögum nr. 80/ 1947 og hef verið þessa dagana að velja fólk til þess að annast þá endurskoðun sem er vandamikið verk því að þetta eru viðkvæm lög sem hafa tekið ýmsum breytingum á undanförnum árum. En þörf á endurskoðun er æpandi og hefði átt að vera búið að gera hana fyrir mörgum árum. Ég verð að segja eins og er að auðvitað eru félagsmálastofnanir, eins og hér í Reykjavík og víðar í þéttbýlinu sérstaklega, til þess settar að reyna að verja þetta fólk fyrir áföllum. Hins vegar er alveg ljóst eins og málin standa að það er allt of lítið fjármagn sem er veitt til þessara stofnana þannig að þær geta ekki veitt þá aðstoð sem þörf er á í nægjanlega ríkum mæli. Þess vegna þarf að vinna að því í fullri alvöru að reyna að fá á þessu breytingu. Í raun og veru er undrunarefni að það skuli ekki hafa verið tekið fastari tökum í þeim sveitarstjórnum eða bæjarstjórnum sem hér eiga hlut að máli þar sem mest og stærst á brennur. Í sambandi við skömmtunarseðlana get ég tekið undir það með hv. þm. að mér finnst það óhugnanleg staðreynd að það skuli vera gefnir út svona miðar. Þetta minnir mig á í gamla daga þegar ég var lítill drengur þegar var verið að láta okkur hafa ávísun á blautfisksseðlana í sambandi við innlegg á fiski og standa í biðröð til að fá út á þetta fyrir heimilið. Manni fannst þetta ekki vera í takt við tímann og ég get vel tekið undir að þetta er ekki gott form. Ég skal gera mitt með því að beina tilmælum til þeirra sem endurskoða þessi lög og eins til þeirra sem ráða í þéttbýlinu um að fá þessu breytt. Hins vegar hef ég ekki vald til þess. Ég verð að segja það eins og er í sambandi við þessar umræður um fátækramörk að það verður að undrast og í raun og veru að harma að þegar víðtækt samstarf fer fram milli aðila vinnumarkaðarins um launakjör í landinu skuli ekki vera sterkari samstaða um að bæta lágu kjörin miklu meira en raun ber vitni. Á því er mikil þörf. Ef þetta vandamál er svo mikið sem sagt er, ég ætla ekki að vefengja það, getur komið til greina að athuga hvort ekki er orðið tímabært að setja upp kerfi sem heyrir undir láglaunabætur. Það yrði þá gert á opinberum vettvangi.



Herra forseti. Sú ráðstefna sem haldin var um fátækt á Íslandi staðfestir að mínu viti einkum tvennt. Í fyrsta lagi er hún harður áfellisdómur á þá stjórnarstefnu sem fylgt hefur verið á undanförnum árum, einkum í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Sú mikla fjármagnstilfærsla sem þá átti sér stað frá launafólki til fjármagnseigenda og þeirra betur settu í þjóðfélaginu birtist okkur nú í þeirri nöturlegu staðreynd að fjórða hvert heimili á Íslandi eða 20 000 fjölskyldur búa við fátækt og berjast í bökkum til þess að eiga fyrir nauðþurftum. Í öðru lagi er þessi ráðstefna enn ein staðfesting á því að launakerfið er ónýtt og á því þarf að gera róttæka uppstokkun með það að markmiði að endurmeta störf og kjör láglaunahópanna í þjóðfélaginu. Um það hefur nú á hverju ári í þrjú ár verið lagt fram frv. hér á hv. Alþingi, en það fæst ekki einu sinni afgreitt úr nefnd. Það frv. tekur einmitt á öllum þeim þáttum sem til þarf til að byggja hér upp nýtt launakerfi og rétta hlut þeirra sem verst eru settir. Það er ekki vafi á samkvæmt þeim upplýsingum sem fram komu á þessari ráðstefnu að það eru einkum einstæðir foreldrar og barnmargar láglaunafjölskyldur, aldraðir og öryrkjar sem verst hafa orðið úti og þyngstar byrðar hafa borið. Sá hópur öryrkja er mjög stór sem einungis hefur sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga. Sú staðreynd að 40% aldraðra, 67 ára og eldri, eða 8200 aldraðir á Íslandi hafa einungis sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga er hrikaleg og hlýtur að vera nauðsynlegt að taka á því máli að því er varðar ellilífeyrinn. Ég vil að lokum nefna einn þátt sem skiptir máli og veldur miklu um þá misskiptingu sem er á tekjum og eignum hér á landi. Það virðist skorta pólitískan vilja til að taka á því máli, en það eru skattsvikin. Alþfl. hefur borið fram tvær till. um það mál og fengið samþykktar fyrir einu og hálfu ári. Það hefur þó tiltölulega lítið verið gert í því máli af hálfu stjórnvalda. Ég harma að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera viðstaddur þessa umræðu og að aðeins einn ráðherra sjái ástæðu til að vera viðstaddur umræðu þegar verið er að ræða um fátækt hér á Íslandi. Ég hefði viljað fá fram hvort ekki sé að vænta niðurstöðu frá þeirri nefnd sem er að gera úttekt á umfangi skattsvika og átti að hafa skilað niðurstöðum samkvæmt þessari till. Alþfl. fyrir ári. Ég vil þá beina því að lokum til hæstv. félmrh. hvort ekki hafi átt sér stað umræður í ríkisstj. um hvernig taka eigi á þessum skattsvikum vegna þess að það er örugglega einn stór og veigamikill þáttur í því hvernig komið er varðandi eigna- og tekjuskiptinguna í þessu þjóðfélagi.



Herra forseti. Það hefur löngum verið haft að orði að siðmenningu þjóðar mætti meta eftir þeirri mannúð sem hún sýnir þeim sem minna mega sín meðal þegnanna. Íslendingar hafa löngum talið sig meðal siðmenntaðra þjóða, en samt hefur umönnun lítilmagna verið með ýmsum hætti í tímanna rás. Á síðustu áratugum hefur ríkt hér velmegun sem ávöxtur mikillar vinnu og atorku og enginn hefur trúað því að hér ríkti fátækt eða stéttaskipting sem neinu næmi. Á stuttum tíma hefur þó orðið breyting hér á og fer vaxandi sá hópur manna sem getur ekki séð sér farborða þrátt fyrir eðlilega langan vinnudag og enn eru þeir margir sem ekki heldur ná endum saman þótt þeir vinni bæði óhóflega lengi og hafi með höndum fleiri en eitt starf. Síðan við Kvennalistakonur komum inn á Alþingi höfum við ítrekað vakið athygli á þeim slæmu kjörum sem láglaunahóparnir búa við, en meginhluti þeirra er konur. Margir fleiri þm. úr stjórnarandstöðu hafa sömuleiðis rætt þennan vanda ítarlega og endurtekið. Þessi vandi hefur farið vaxandi með hverju árinu og stafar fyrst og fremst af þeirri láglaunastefnu sem hér er rekin af stjórnvöldum, aðgerðum hennar sem valdið hafa afdrifaríku misgengi milli launa og lánskjara og reyndar í stuttu máli þeim alvarlega skorti á umhyggju sem þessi ríkisstj. sýnir fjölskyldunum í landinu. Öllum þeim sem hafa það að starfi sínu að sinna þeim einstaklingum og fjölskyldum sem eru illa staddar berast sífellt fleiri og alvarlegri skilaboð um þau vandræði sem að steðja. Langsamlega verst stödd eru einstæð foreldri, en langflest þeirra eru einstæðar mæður. Aldrað fólk og sjúklingar eiga líka um sárt að binda. Þó er vaxandi sá fjöldi fólks sem þrátt fyrir heilbrigði sitt og mikla vinnu lifir undir fátæktarmörkum. Sú ráðstefna sem hér var getið um áðan og nýlega var haldin sýndi ógnvekjandi upplýsingar svo sem eins og það að fjórða hver fjölskylda á Íslandi lifir undir fátækramörkum. Sömuleiðis var umræða í sjónvarpinu nýlega um upplýsingar sem komu fram á þessari ráðstefnu. Og það var augljóst að sú fátækt sem ríkir nú á Íslandi kom mjög mörgum á óvart. Svo mikið hef ég heyrt af tali manna undanfarna daga. Mig langar til að spyrja hæstv. félmrh. og vildi hafa haft tækifæri til að spyrja fleiri ráðherra sem hér sjást hvergi: Komu þessar upplýsingar honum á óvart og hvernig hyggst hann bregðast við þeim? Stjórnvöld, sem annaðhvort eru svo kaldrifjuð eða eiga svo erfitt með að setja sig í spor annarra að þau leyfa sér að leysa efnahagsvanda með því að skapa mannlegan vanda, eiga ekkert erindi sem fulltrúar almennings. Þau eru sannarlega ekki fulltrúar þeirra mörgu fjölskyldna sem lifa undir fátækramörkum né heldur þeirra sem vilja ekki una því siðferði í stjórnun sem leyfir slíkri vinnuþrælkun og fátækt að viðgangast meðal þjóðar sem er sú sjötta ríkasta í heimi.



Herra forseti. Ég þakka hv. 10. landsk. þm. fyrir að vekja máls á því máli sem hún hér hreyfir. Ég vil benda á að af ráðherrum er aðeins einn staddur hér í salnum og finnst mér það mjög táknrænt um stöðu þessa máls að áhugi ráðherra bæði fyrr og nú virðist birtast í því að vilja ekki einu sinni vera viðstaddir þá umræðu þar sem fjallað er um einhverja alvarlegustu frétt sem fram hefur komið um langan tíma. Eins og hv. 3. þm. Reykv. sagði erum við í fyrsta sinn að tala um fátækt hér á Alþingi í mjög langa tíð. Ég bendi á samhengi þessarar umræðu við það sem fram fór hér í gær þegar maður gekk undir manns hönd að samþykkja lög á lítinn hóp launamanna sem höfðu leyft sér að gera kröfur um einhverja sértæka hagsmuni í samningum. Það var barið niður með lögum. Við erum að upplifa afskaplega einkennilegan hlut og að því að mér finnst mjög óhugnanlegan. Við höfum búið í réttarríki, en ég hef fulla ástæðu að ég tel til að óttast að þetta réttarríki sé á einhvern hátt hreint og beint að gliðna í sundur í höndunum á okkur. Við börðumst á sínum tíma fyrir því að koma á aðskilnaði löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds. Við börðumst einu sinni fyrir því að koma á frjálsum samningsrétti aðila vinnumarkaðarins og það var eitt aðalbaráttumál verkalýðshreyfingarinnar að fá þennan samningsrétt í hendur og vera óháðir ríkisvaldi og öðrum afskiptum. Núna allt í einu, þegar verkalýðshreyfingin hefur samþykkt afskipti hins opinbera af samningum, opinberast okkur að hún er ekki einasta búin að skrifa undir óbreytt ástand í launamálum, sem við höfum búið við, heldur er hún líka búin að skrifa undir að hátt í 20 000 fjölskyldur á þessu landi skuli búa við fátækt. Hún er búin að samþykkja að standa að því að viðhalda því ástandi. Ég tel að með hegðan sinni og framkomu sé hún búin að fyrirgera rétti sínum til að gera nokkuð í því ástandi þannig að það verkefni hlýtur að liggja hjá löggjafanum ef löggjafinn þá á annað borð hefur áhuga á því.



Herra forseti. Þó að þessi umræða geti að sjálfsögðu ekki talist ánægjuleg er hún vissulega tímabær og þó að löngu fyrr hefði verið. Fyrir nokkrum árum síðan var undirrót þess ástands, sem nú er verið að ræða, einmitt að grafa um sig. Ég get þess vegna tekið undir þakkir til hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur fyrir að vekja máls á þessu ástandi. En það er allmikil kokhreysti í hv. þm. Svavari Gestssyni að tala um þetta sem pólitískar afleiðingar af núverandi stjórnarstefnu. Enginn maður veit betur en hann hvernig farið var með fjárhag þjóðarinnar í tíð síðustu vinstri stjórnar og raunar síðasta hálfan annan áratuginn með þeirri kolvitlausu efnahagsstefnu sem fylgt hefur verið, ofstjórnarstefnu á öllum sviðum sem girt hefur atvinnuvegina fasta og skapað áður óþekkta fátækt á Íslandi í áratugi, það er rétt. Þetta ástand keyrði um þverbak fyrir u.þ.b. þrem árum þegar stjórn Svavars Gestssonar var að hrökklast frá. Hún hafði aukið skuldir þjóðarinnar á erlendum vettvangi svo að nam 50% af árlegum þjóðartekjum. Fátæktin var að vísu dulin að hluta til. Óréttlætið var sívaxandi, peningar voru sífellt að fara fram hjá t.d. bankakerfi og inn á svartan markað og brask og mismunur á kjörum manna sífellt að vaxa. Engu að síður var þetta meira og minna dulið með þessum stórfelldu erlendu lántökum sem við erum að súpa seyðið af núna. Fátæktin í dag er ekki núverandi ríkisstjórn að kenna, síður en svo. Það sem blasir þó við nú er að verið er að reyna að rétta við úr verðbólgu og sukkinu með þeim kjarasamningum sem gerðir hafa verið. Það hafa verið lækkaðir skattar, þar á meðal á brýnustu lífsnauðsynjum. Það er ekki nóg að gert í því, það þarf að gera miklu meira, það er alveg ljóst. Það þarf að ganga lengra á þeirri braut. Það þarf líka að losa um peninga og hætta þeirri ósvinnu að skammta það sem aldrei má skammta, þ.e. peninga. Það má skammta kaffi eða sykur, þá fengjum við öll jafnt og gætum jafnvel lifað án þess að fá það. En það óréttlæti, sem síðustu tvær vinstri stjórnir komu á og raunar sú sem mynduð var 1971 byrjaði á þegar verðbólguflóðinu var hleypt í gang, endurspeglast nú þegar verið er að rétta við. Það kemur úr hörðustu átt að hv. þm. Svavar Gestsson, sem meginábyrgð ber - að vísu með Framsfl. - á því sukki sem við höfum búið við um langt skeið og sumir hafa nefnt framsóknaráratug en aðrir upplausnaráratug - 



Herra forseti. Fátækt er stórt vandamál og viðkvæmt og mér finnst hv. málshefjandi nota stór orð sem hann kannske á erfitt með að standa við þegar að er gáð. Það er ekki ástæða til að rugla saman uppsöfnuðum vanda hjá aðilum sem þurfa sannarlega að leita aðstoðar hjá hinu opinbera og öðrum aðilum og hins vegar vanda þeirra sem hafa minni laun en komast sæmilega af. Það er einnig alvarlegt þegar sagt er að fólk hér á Íslandi lifi við grimmilega fátækt. Miðað við fátækt í heimi og í nærliggjandi löndum býr fólk á Íslandi ekki við grimmilega fátækt. Það er mikill munur á fátækt og grimmilegri fátækt, hvort fólk á einhvers staðar höfði að að halla eða ekki. Það eru einnig stór orð að segja, eins og hv. málshefjandi gerði, að sjálfsvíg hafi stóraukist. Með samanburði á milli mánaða í ársbyrjun 1985 og 1986 kemur í ljós að dregið hefur úr umsóknum um styrki hjá Félagsmálastofnun. Ef litið er á skýrslur frá þeirri stofnun frá 1979 til 1984 er fjölgun um 30% á því tímabili. T.d. eru á árinu 1979 tekin fyrir 2444 mál en þau eru komin í 3156 árið 1984. Það er 30% aukning, veruleg aukning. En nú virðist vera að draga úr og vonandi er það rétt. Ef maður tekur eitt ár, 1984, þá eru tekin fyrir mál hjá 884 foreldrum sem voru með á sínu framfæri 1493 börn, þ.e. hjá fólki sem leitaði einhverrar aðstoðar eða óskertrar. Verulegur hluti af þeirri aðstoð er lán eða styrkir í eitt skipti. Það er því ástæða til að segja satt og rétt frá. Varðandi það, sem hv. málshefjandi sagði, að sjálfsvíg hefðu stóraukist, þá er ekki hægt að tala um verulega aukningu í þeim efnum því að um er að ræða miklar sveiflur á áratuga tímabili. En marktækur munur er í rauninni enginn. Ég vil nefna aðeins örstutt dæmi. Árið 1971 var 21 sjálfsvíg hér á landi, þ.e. sjálfsvíg sem er talið öruggt sjálfsvíg og einnig það sem er ekki óyggjandi, gæti verið af slysni. Árið 1974 eru þau 33, árið 1976 21, árið 1977 33, árið 1979 46, árið 1982 27 og árið 1984 46. Þetta sýnir að þegar til lengri tíma er litið er ekki hægt að nota svo stór orð að um stóraukinn fjölda sjálfsvíga sé að ræða. Það er ástæða til að ræða þessi mál af fullri einurð en það ber að forðast að blása upp fátækt á Íslandi umfram það sem ástæða er til.



Herra forseti. Ég held að það hafi verið kominn tími til að ræða þessi mál hér á Alþingi og það er náttúrlega enginn tími til þess í örstuttum umræðum utan dagskrár að fjalla um það á fullnægjandi hátt. Ég vakti máls á því hér fyrir nokkrum dögum að sú ráðstefna, sem haldin var um fátækt, og þær umræður, sem síðan hafa orðið í fjölmiðlum um það efni, séu meðal hins athyglisverðasta og jafnframt meðal þess óhugnanlegasta sem við höfum orðið vitni að síðustu ár á Íslandi. Kannske var svo komið að við vorum búin að gleyma því að stór hópur fólks hér lifir undir fátæktarmörkum, lifir ekki mannsæmandi lífi. Við þekkjum það a.m.k., sem höfum starfað og dvalist hér í bænum núna undanfarin ár, að það hefur farið mjög vaxandi að fólk leitar til þm. með vandamál sem varla var minnst á fyrir nokkrum árum. Ég vil undirstrika að ég trúi því fullkomlega og held að það sé síst ofmælt sem félagsmálafulltrúar, sóknarprestar og aðrir þeir aðilar, sem hafa mikið samband við fólk hér í bænum, hafa verið að tjá okkur undanfarnar vikur. Ég held að það sé síst of mikið gert úr ástandinu. Við skulum ekki gleyma okkur í einhverju pexi um hverjum þetta er að kenna. Auðvitað er stjórnarstefnu um að kenna. En við höfum haft bæði stjórnir sem kalla sig til hægri og vinstri og það er alveg hárrétt, sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson segir, öllum stjórnum hafa verið mislagðar hendur. Höfuðástæðan fyrir þessu er röng skipting arðsins í þjóðfélaginu. Um það hljótum við að vera sammála hvort sem menn eru til hægri, vinstri, í miðjunni eða hvar sem er. Misskipting þess arðs, sem er af vinnu fólksins í landinu, er undirrót vandans og það er einungis með því að leiðrétta það sem unnt er að vinna bug á fátæktinni. En við skulum ekki gleyma okkur í einhverjum allsherjar eldhúsdegi um það hver sökina beri. Við skulum heldur snúa okkur að því að leiðrétta þetta. Þetta verður ekki leiðrétt nema félagshyggja verði leidd hér til öndvegis sem stjórnarstefna.



Herra forseti. Það er nöturleg staðreynd en staðreynd engu að síður að við stöndum nú hér á hinu háa Alþingi á því herrans ári 1986 og ræðum um fátækt á Íslandi. Það alvarlegasta við málið er að við erum ekki að ræða um fátækt örfárra utangarðsmanna eða minnihlutahópa í þjóðfélaginu, við erum að ræða um fátækt vinnandi fjölda á Íslandi, stórs hluta hinnar vinnandi alþýðu landsins. Það er sú fátækt sem við erum að ræða um og það er alvarlegt mál. Það er einnig staðreynd, herra forseti, að stjórnarliðar hafa verið fáliðaðir hér á hv. Alþingi þann tíma sem við höfum haft þetta mál til umræðu. Ég horfði upp á þá tínast héðan einn af öðrum úr þingsalnum. Var umræðuefnið e.t.v. orðið eitthvað óþægilegt í þeirra eyrum? Ég spyr. Um tíma voru tveir hv. þm. Sjálfstfl. staddir í þingsalnum, þar af annar tepptur við forsetastörf. Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. síðasta ræðumanni að það er e.t.v. ekki ástæða til að eyða tíma í karp um það hverjar séu orsakir þess til langs tíma litið að við stöndum í þessum sporum á Íslandi í dag. En hinn pólitíski veruleiki blasir við og ábyrgir stjórnmálamenn, hvort sem þeir heita hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson eða sá sem hér talar, eiga ekki að reyna að hlaupa frá þeim pólitíska veruleika líðandi stundar bak við fortíðina, aftur í aldir eins og hv. þm. reyndi hér að gera. Ég vil segja við hv. þm. að lokum, ekki eldri maður en ég er, að ég man þó tímana tvenna: Ég tel mig þekkja fátækt vinnandi fólks á Íslandi frá tveimur tímum, hinnar líðandi stundar dagsins í dag, þess tíma sem Sjálfstfl. hefur nú verið við stjórnvölinn, og frá þeim tíma sem ég man fyrst eftir mér, í tíð viðreisnarstjórnarinnar sálugu. Þá var stjórnarstefna íhaldsins einnig prufukeyrð á Íslandi um nokkurt árabil. Að vísu studdist Sjálfstfl. þá við aðra hækju sem hét Alþfl. Nú er það Framsfl. Ég er fæddur og uppalinn í litlu byggðarlagi, herra forseti, þar sem menn þekktu vel til kjara hvers annars og vissu nokkuð gjörla hvað hver fjölskylda hafði úr að moða. Ég man frá þeim tíma fátækt og atvinnuleysi sem ég get helst borið saman við það sem ég þekki hjá nokkrum fjölskyldum í dag. Þetta vil ég biðja hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson að hugleiða.



Herra forseti. Ég vil sérstaklega þakka hv. 4. þm. Norðurl. v. fyrir athyglisverða, ígrundaða ræðu sem hann flutti hér áðan og einkum og sérstaklega þann heiður sem hann gerði mér með því að nefna síðustu ríkisstjórn ríkisstjórn Svavars Gestssonar. En þannig var að sú ríkisstjórn var ríkisstjórn varaformanns Sjálfstfl., Gunnars Thoroddsens, og tveggja annarra ráðherra úr Sjálfstfl., Friðjóns Þórðarsonar og Pálma Jónssonar. Mér finnst það ævinlega sérkennilegt þegar þessi hv. þm. virðist finna hjá sér óstöðvandi þörf í hvert skipti sem ég kem í ræðustólinn til þess að rjúka upp á eftir mér til að skamma flokksbræður sína undir dulnefninu Svavar Gestsson. Innlegg hans í þessa umræðu að öðru leyti hér á undan breytir engu, herra forseti. Það sem skiptir máli er það að alþm. taki á þessu vandamáli og viðurkenni að til þess liggja pólitískar röksemdir. Núverandi ríkisstj. og Sjálfstfl. geta ekki skotið sér á bak við eitt eða neitt í þeim efnum vegna þess að Sjálfstfl. hefur alræðisvald á Íslandi svo að segja um þessar mundir. Hvar er fátæktin hrikalegust á Íslandi? Í Reykjavík. Hvar er mismunurinn á lífskjörum manna mestur á Íslandi í dag? Í Reykjavík. Hvar eru greiddir út skömmtunarseðlar handa fátæku fólki? Í Reykjavík. Hver ræður í Reykjavík? Sjálfstæðisflokkurinn ræður í Reykjavík. Herra forseti. Ég vil að lokum bera eina fsp. fram til hæstv. félmrh.: Hefur niðurstaða ráðstefnu félagsmálastjóra verið rædd í ríkisstjórn Íslands?



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. og hv. þm. sem hér hafa tekið til máls. Á aðalfundi Lögverndar 22. mars s.l. var gerð eftirfarandi ályktun: "Fundurinn skorar á Alþingi Íslendinga og ríkisstj. að beita sér af alefli fyrir eftirfarandi atriðum: 1. Stöðvuð verði þegar í stað sú gegndarlausa eignaupptaka og eignatilfærsla sem átt hefur sér stað og á sér stað í þjóðfélaginu og er þess valdandi að fólk þarf að ganga í gegnum endalausar hörmungar í skjóli löglegs siðleysis. Fundurinn vekur athygli á að við höfum færst aftur um aldir í réttarfari og siðmenningu. Undirheimahagkerfi blómstrar í skjóli opinbers siðleysis og löglegra þjófnaða á meðan nágrannaþjóðirnar byggja upp menningu, velferð og hagsæld á manneskjulegum grundvelli." Þetta eru hörð orð en engu að síður sönn. Alþingi Íslendinga og samtök launafólks standa máttvana gagnvart því óþurftarliði sem sölsað hefur undir sig afrakstur þeirrar vinnu sem launafólk leggur fram, oft miklu meiri vinnu en sanngjarnt er og hollt getur talist. Vinnuþrælkun hefur dregið úr baráttuþreki launþega til að standa vörð um sjálfsagðan rétt sinn til lífvænlegra launa og lamað sjálfsvitund þeirra og réttlætiskennd. Þær raddir heyrast ekki lengur, ekki einu sinni hjá forustumönnum launþega, að menn eigi að geta lifað af dagvinnulaunum. Þess í stað hafa sérhagsmunahópar innan launþegasamtakanna leitað hinna ólíklegustu leiða til tekjuaukningar og þá allra leiða annarra en einfaldlega þeirrar sjálfsögðu kröfu um mannsæmandi laun fyrir dagvinnu. Þannig hefur verkalýðshreyfingin látið mola sig niður innan frá og lama sig gagnvart þeim sem fjármagnið eiga þar til svo er komið að forustumenn launþegasamtakanna og ráðherrar ríkisstjórnarinnar deila um það af alvöru hvor aðilinn hafi haft síðasta frumkvæðið um að halda lífskjörum íslenskra fjölskyldna undir fátæktarmörkum. Stór hluti Íslendinga bruðlar með fé launþega af fullkomnu blygðunarleysi og Alþingi gerir ekki tilraun til að stöðva það. Einn hluti landsmanna kemst upp með að svíkja fé út úr öðrum hluta þeirra eins og honum best hentar og sækir síðan þjónustu samfélagsins í vasa launþega án þess að leggja sinn skerf fram til sameiginlegra sjóða. Þegar svo hart er gengið að fátækasta hlutanum, að hann verður að leita hjálpar samfélagsins hér í borg. Davíðs, fær hann stimplaðan úttektarmiða til að sýna í verslunum. Hvers eiga börn þessa fólks að gjalda? Verða aðrar og minni kröfur gerðar til þeirra þegar þau taka sér stöðu sem fullvaxnir einstaklingar í þjóðfélaginu? Er þá ekki rétt að brennimerkja þá svo ekki fari á milli mála hvernig aðstæður þeirra voru í uppvextinum? Ég spyr. Herra forseti. Fátækt er rót hins illa. Ég er hrædd um að hv. þm. Árni Johnsen verði að gera sér grein fyrir því að ef Íslendingar þyrftu að liggja úti þá er kalt hér, þá yrðu þeir hvorki fátækir né ríkir.

Það er ekki langt síðan það var.

Henni fylgir umkomuleysi og örvænting, öryggisleysi sem er hættulegt ungum börnum og þar með framtíð þessarar þjóðar. Ég vil lýsa því yfir að ég skammast mín. Ég skammast mín fyrir að sitja hér á hinu háa Alþingi sem fulltrúi þess flokks sem vinna vill að réttlátri tekjuskiptingu í þjóðfélaginu og verða vitni að því hvernig unnið er markvisst að hnignun þessa þjóðfélags með látlausum árásum á þá sem unnið hafa þessu þjóðfélagi lengstan vinnudag og vinna þær afurðir sem mestan arð og auð skapa því óþurftarfólki sem arðinn hirðir síðan. Milli þessara aðila er sáttargerð fáránleg. Launþegar eiga í stríði við arðræningjana en ekki hver við annan. Þeir eiga sjálfir að gefa ríkisstj. skömmtunarseðla á vald hennar í framtíðinni.



Herra forseti. Það verður að harma að ekki skuli vera hægt að tala um svona alvarleg og viðkvæm mál öðruvísi en með ásökunum og æsingi sem öllum ætti að vera ljóst að leysa engan vanda. Hér var spurt um það hvort þær upplýsingar, sem komu fram á þessari ráðstefnu, hefðu komið mér á óvart. Ég get svarað því að þær komu mér ekki á óvart vegna þess að ég hef það starf, eins og allir hv. alþm. vita, að tala við fólk sem á við alls konar vandamál að stríða. Þess vegna þekki ég málið ósköp vel. Það var líka spurt að því hvort niðurstaða þessarar ráðstefnu hefði verið rædd í ríkisstj. Hún hefur verið rætt í ríkisstj. og það hefur verið tekin sú ákvörðun að fela Þjóðhagsstofnun, einnig með tilvísun til þeirra atriða sem hafa komið fram hjá kjararannsóknarnefnd, að gera ítarlega úttekt á því hvort þessar upplýsingar eru réttar eða ekki og fá þær meira sundurliðaðar, þannig að hægt sé að draga af þeim ályktanir sem allir yrðu þá að taka mark á. Ég vil segja það hér í þessum ræðustól að mér finnst að það væru mjög eðlileg viðbrögð hv. alþm. að kynna sér þessi mál þannig að það væri byggt á raunverulegri úttekt og nota þá aðstöðu sem við höfum. Það hefur aldrei komið fram í þessum umræðum sú sérstaða sem er hér á landi að hér þekkist nánast ekki atvinnuleysi. Við erum ein af þeim þjóðum sem eru svo hamingjusamar að þær búa við það ástand að hjá þeim er ekki atvinnuleysi, það hafa allir atvinnu. Þetta er ekkert smáatriði inni í þessari umræðu. Þess vegna ætti að vera miklu meiri möguleiki hjá okkur sem þjóð að koma í veg fyrir það að svona þjóðfélagshópar skuli vera til, bæði í gegnum atvinnuöryggið og ekki síður í gegnum það almannatryggingakerfi sem við höfum byggt upp og er eitt það dýrasta sem við þurfum við að glíma í okkar fjárhagskerfi. Ég held að það væri mjög eðlilegt að alþm. sameinist um það, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, að leggja sitt af mörkum til að láta endurskoða þetta kerfi þannig að það skili þeim sem fyrst og fremst þurfa á þessum bótum og þessum samfélagslegu aðgerðum að halda sómasamlegu viðurværi. Því miður gerir almannatryggingakerfið það ekki í dag. Það er einn þáttur í þessu. Ég tel að það sé af hinu góða í sjálfu sér að þessar umræður hafa átt sér stað. Ég vil endurtaka það sem ég sagði áðan, við þurfum að endurskoða framfærslulögin, en við þurfum einnig að koma því betur til skila til þeirra sem sjá um kjarasamninga hér á Íslandi að það verði nú gengið í raun að því að hífa þá upp sem eru í lægstu flokkunum á kostnað hinna, ef ekki er um annað að ræða. Það held ég að hafi því miður gleymst í öllum þessum umræðum og miklu samningum sem fara fram á hinum almenna vinnumarkaði. Þetta verður að byggjast á haldgóðum og raunhæfum upplýsingum og þær upplýsingar verður hægt að fá. Ég endurtek: Það er verið að vinna að þessari úttekt núna í gegnum Þjóðhagsstofnun.

Flm. (Kristín S. Kvaran) Hæstv. forseti. Hér er til umræðu till. til þál. á þskj. 568, um jafnan rétt til fræðslu og skipulag fræðslu í landinu óháð námsleiðum og námsstigum. Flm. auk mín eru hv. þm. Ellert B. Sehram og Karvel Pálmason. Miklar og víðtækar hræringar hafa átt sér stað í skólamálum á Íslandi undanfarna tvo áratugi. Á þeim tíma hefur oftlega verið rædd nauðsyn þess að skipulagslegum lágmarksforsendum yrði fullnægt, þannig að fólk gæti örugglega neytt réttar síns. Hvernig þessar skipulagslegu forsendur ættu að líta út hafa menn hins vegar í gegnum tíðina alls ekki orðið sammála um. Menn hefur greint á um það að hve miklu leyti þörf er á að njörva allt niður hvað viðkemur skólamálum í smáatriðum í lagabálka, allt til þess að hafa um þau einfaldan ramma. Ekki hefur þess vegna orðið neitt úr því enn sem komið er að lög hafi séð dagsins ljós. Hefur það staðið menntakerfinu fyrir þrifum að við eigum ekki til löggjöf um hvert námsstig og námsleið fyrir sig. Ég tel að sú þróun, sem átt hefur sér stað í menntamálum hér á landi, sýni betur en nokkuð annað að það sem í reynd vantar er menntastefna, heildstæð menntastefna en ekki sérstakur lagabálkur um sérhverja leið og/eða stig. Það sem hefur flækt málin verulega er hvernig kostnaðarhlutdeild ríkis og sveitarfélaga skuli varið. Að öðru leyti virðast menn hafa getað leyst málin að flestu eða öllu leyti án verulegrar lagaíhlutunar. Þar hafa reglugerðir verið settar og þjóna þeim tilgangi að halda mönnum við efnið. Frá setningu fræðslulaga frá 1946 og fram á 7. áratuginn var fræðslukerfi landsins í býsna föstum skorðum. Síðan hefur mikið umrót átt sér stað í menntakerfinu öllu og virðist ekkert lát þar á. Þar eru aðallega fimm atriði sem standa upp úr: Það fyrsta er að setning grunnskólalaganna á sínum tíma markaði þáttaskil. Með þeim var reynt að fallast á það grundvallarsjónarmið að mismunandi aðstæður nemenda félagslega séð eða á annan hátt skyldu ekki ráða því hvernig nemendum vegnaði í skóla. Skyldi í staðinn reynt að koma til móts við mismunandi þarfir hvers og eins. Sérstæði námsgreina var afnumið og leitað nýrra leiða að settum markmiðum. Opni skólinn svokallaði er liður í þessari viðleitni og árangurinn lætur ekki á sér standa. Sýning nemenda í Fossvogsskóla í tilefni 200 ára afmælis Reykjavíkurborgar talar sínu máli um það. Annað atriði má nefna, sem er að á 7. áratugnum stórefldist Háskóli Íslands og síðan hefur verið haldið áfram uppbyggingu hans og þróun. Í þriðja lagi má taka til að í framhaldsskólunum hafa víðáttur opnast. Áfangakerfi var tekið upp 1972 og öldungadeildir tóku til starfa 1973. Sama ár var í fyrsta skipti undirritaður samningur milli sveitarfélags og menntmrn. um stofnun fjölbrautaskóla. Fjölbrautaskólar utan Reykjavíkur hafa orðið miðstöðvar framhaldsnáms í fræðsluumdæmunum. Í fjórða lagi hefur mikil umræða verið um opinn háskóla sem væntanlega verður öllum opinn og til dreifðra byggða munu boðin berast á öldum ljósvakans. Það fjarnám leysir þannig hefðbundna kennslu í skólastofunni að einhverju leyti af hólmi. Fimmta atriðið í þessu eru þeir bréfaskólar sem starfað hafa með miklum blóma og hvers kyns fræðsla í skólum eða á námskeiðum hjá verkalýðshreyfingunni, í frjálsum félögum eða einkaskólum svo að dæmi séu tekin. Af þessari upptalningu má ráða að ekkert virðist fá stöðvað þá þróun sem nú á sér stað og verður að öllum líkindum kröftugri í framtíðinni. En þá er næst að spyrja: Hvað hefur ýtt þessu öllu úr vör og hver er undiraldan? Ég tel að fyrst og fremst hafi verið um að ræða áhuga skólafólks. Skólar hafa verið reknir án þess að mikil lagaboð hafi þurft að koma til. Hætt er við að ekki hefði verið eins djarflega gengið fram ef fyrst hefði þurft að setja lög um hvert skref. Með frjálsu samstarfi skólamanna, kennara, stjórnenda og nemenda hafa menn fundið skynsamlegar leiðir. Stuðst hefur verið við reglugerðir, t.d. um rekstur fjölbrautaskólanna. Það er álit okkar, sem að tillögunni stöndum, að ef skólinn á að vera lifandi og í tengslum við umhverfi sitt sé ekki ráðlegt að njörva skólakerfið á þrönga lagabása. Til þess eru hræringar of miklar. Skólar kalla á sífellda breytingu. Skólamönnum er ætlandi og treystandi til að taka tæknina í þjónustu sína til að ná til allra jafnt sem notfæra vilja sér þjónustu skólans. Með því móti ætti að vera unnt að stunda framhalds- og háskólanám hvar sem er og þannig unnt að ýta undir lifandi skólakerfi þar sem meiri samfella skapaðist í skólagöngunni. Leiðirnar til fræðslu og menntunar verða hins vegar að vera betur afmarkaðar en þær eru í dag. Með samræmingu laga um fræðslu, hvort heldur er um hefðbundna skólagöngu í grunnskóla eða framhaldsskóla að ræða sem og hvers kyns sérnám, starfsnám, endur- og eftirmenntun, frjálst nám og námskeið, t.d. í tengslum við atvinnulífið, verður að kveða nánar á um námsleiðir. Jafnframt þarf að tryggja og opna leiðir þeim aðilum sem sinna vilja fræðslu í landinu, hvort sem þeir aðilar vilja fara hefðbundnar leiðir eða þræða ókunna stigu. Lög, sem þessi þál. gerir ráð fyrir að verði að veruleika, tryggðu þannig rétt fólks fyrir mismunandi leiðir til náms og gerðu ráð fyrir ákveðnum námsstigum. Það er við hæfi að benda á að fyrir hv. Alþingi liggur frv. til sveitarstjórnarlaga. Þar er kveðið á um ýmis nýmæli í verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. En eins og ég gat um fyrr í máli mínu hefur fjárhagshlið skólakerfisins einmitt verið ljár í þúfu fram að þessu. Hvers vegna er þessi kostnaðarskipting ekki sett inn í þau lög, lög sem fjalla hvort eð er um verkaskiptingu þessara aðila og hins vegar svo í fjárlög? M.a. er það þetta atriði sem hvað eftir annað hefur komið í veg fyrir að frv. að framhaldsskólalögum hafi náð fram að ganga. Spyrja má í framhaldi af því hvort ekki sé ástæða til að fara hægt í sakirnar, skoða nánar hvað gert hefur verið fram að þessu og spyrja: Hvernig hefur t.d. til tekist með framkvæmd grunnskólalaganna? Þá þarf einnig að athuga að á framhaldsskólastigi hafa verið starfræktir tilraunaskólar en aldrei verið kannaður árangur tilraunanna. Í þessu sambandi vil ég, með leyfi herra forseta, lesa upp úr lögum um heimild til að stofna fjölbrautaskóla. Þetta eru lög nr. 14/1973 sem fjalla um hin einföldustu atriði. Í 1. gr. þeirra segir: "Heimilt er menntmrn. og Reykjavíkurborg að stofna til tilraunaskóla er nefnist fjölbrautaskóli. Skólinn skal vera fyrir nemendur er hafa lokið skyldunámi og veita þeim tiltekin réttindi til sérnáms í framhaldsskólum eða háskóla, svo og menntun og þjálfun í ýmsum starfsgreinum." Þrátt fyrir að ekki sé um meiri eða víðtækari lagatexta að ræða hafa þessir skólar þróast áfram. Skortur á lagabálkum virðist því ekki hafa hamlað skólastarfi í landinu. Það er hins vegar kominn tími til að hv. Alþingi lýsi yfir vilja sínum um að allir skuli sitja við sama borð í þessu landi hvað varðar réttinn til fræðslu. Til þess að svo megi verða er að mati flm. hyggilegt að kveða nánar á um námsleiðir. Þess vegna er það að hér er í raun og veru gerð tillaga um að sett verði rammalöggjöf um fræðslu- og menntakerfi sem við Íslendingar ætlum okkur að bjóða upp á. Með því móti fjallaði Alþingi um það að hér væri í gildi fræðslulöggjöf sem væri samfelld og heilstæð en gæfi jafnframt færi á þeim sveigjanleika sem nauðsynlegur er til þess að geta rúmað breytilegar þarfir og aðstæður hverju sinni. Slík löggjöf gæti innihaldið hlutverk og markmið fræðslunnar og enn fremur þyrfti að koma fram stefnumörkun stjórnvalda um jafnan og óskiptan rétt fólki til handa um að afla sér menntunar. Þetta telja flm. vera það sem slík rammalöggjöf þyrfti að rúma. Á þeim lagagrunni byggðust síðan reglugerðir sem spönnuðu kerfisbundið hverja námsleið og námsstig. Vitaskuld er flm. ljós sú staðreynd að ef slík leið verður farin kostar það að menn verða að hugsa upp á nýtt. Þeir verða að gera sér ljóst að verið getur að lagabálkar, sem áður hafa verið gerðar kröfur um að settir verði, eru ekki endilega nauðsynlegir og geta hugsanlega staðið í vegi fyrir þróuninni. Það nægir að benda á að umfram fjölbrautaskóla er sjúkraliðaskólinn einnig rekinn á reglugerð sem á sér þá stoð eina í lögum að um sjúkraliða segir svo í hjúkrunarlögum frá 1974, með leyfi forseta: "Heimilt er að þjálfa sjúkraliða til aðstoðar við hjúkrun og skal nám þeirra, starfsréttindi og skyldur ákveðið í reglugerð." Þrátt fyrir þá staðreynd að þessi skóli á sér aðeins þessa stoð í lögum virðist það síður en svo hafa hamlað skólanum að gegna því hlutverki sem honum var frá upphafi ætlað og hefur sá skóli þróast með eindæmum hratt og vel. Þess vegna er ljóst að slík rammalöggjöf, sem þessi ályktun gerir ráð fyrir, verður til þess að gera auðveldara það sem skólamenn hafa fram að þessu tekið höndum saman um að þróa, og á ég þá við þau grundvallarmarkmið sem framhaldsskólakerfið hefur starfað eftir fram að þessu. Með því að slík stefna yrði lögfest gæti endurskoðun námsefnis og þeir valkostir, sem bjóðast í nýjum námsleiðum hverju sinni, gerst án lagabreytinga. Þannig er á auðveldan hátt hægt að stuðla að því að fræðslan verði sem víðtækust og nái til allra þeirra þátta sem nútímaþjóðfélag gerir ráð fyrir hverju sinni. Slík rammalöggjöf yrði þar með til þess að búa svo um hnútana að þróun þjóðfélags hvers tíma eigi ætíð greiða leið þar um. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. félmn. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Við sex þm. Framsfl. höfum leyft okkur að flytja eftirfarandi till. til þál., sem svo hljóðar, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram könnun á valdi í íslensku þjóðfélagi. Könnunin skal fólgin í því að rannsaka og greina hvernig háttað er völdum og valdahlutföllum stofnana og samtaka, bæði opinberra og óopinberra. Könnun þessari skal lokið innan þriggja ára og niðurstöður hennar kynntar á Alþingi." Þessi till. er næsta einföld í framsetningu. Þar segir að ríkisstj. skuli hlutast til um að fram fari könnun á valdi í íslensku þjóðfélagi, að rannsakað verði og greint hvernig háttað er völdum og valdahlutföllum stofnana og samtaka, opinberra og óopinberra. Í stuttri grg. er lagt til að Háskóla Íslands verði falið að gera könnun þessa og minnt á hve innan hinna ýmsu deilda hans er mikil sérþekking fyrir hendi á öllu því er lýtur að tæknilegri og fræðilegri rannsókn á þjóðfélagi. Hugtakið vald nær yfir mörg atriði mannlegs samfélags. Vald hefur verið skilgreint sem stjórn eins á öðrum eða möguleikar eins til að koma fram vilja sínum þrátt fyrir andspyrnu. Í hugum margra er vald tengt ofbeldi og stundum talið vera nær því hið sama og yfirgangur og kúgun. Vissulega birtist vald stundum á þann hátt, en miklu oftar er því beitt í samræmi við þau lög og þær reglur sem þjóðfélagið hefur sett sér. Stofnanir hvers mannlegs samfélags eru valdastofnanir þar sem reglur eru settar, atferli einstaklinga og hlutverk hópa afmarkað. Félög og samtök fara með vald af ýmsu tagi þótt oft og tíðum sé erfitt að greina áhrif þeirra í fljótu bragði. Það er ekki einvörðungu innan stjórnskipunarinnar sem um völd er að ræða. Uppeldiskerfið er þýðingarmikill valdhafi. Innan heimila og í skólum er völdum beitt á margvíslegan hátt. Fjölmiðlarnir móta stóran hluta þjóðarinnar og hafa þannig gífurleg völd, fyrst og fremst með því að velja fyrir fólk fréttir, skemmtiefni og menningarviðhorf. Þegar rætt er um vald í þjóðfélaginu er í senn átt við beint lagalegt og réttmætt vald ríkisins og þeirra stofnana þess, sem falið er að fara með vald, og hið óbeina vald sem fólgið er í samtökum, fjölmiðlum og uppeldisstofnunum þar sem fjallað er um hagsmuni, innrætingu og mótun viðhorfa. Vald getur einnig verið dulið í siðum og erfðavenjum, trú og hjátrú. Með þessum fáu orðum vil ég einungis benda á það sem helst ber að kanna. Aðferðirnar geta verið margvíslegar, en miða þó að því eina markmiði að fá glögga mynd af lýðræðisskipun okkar og þeim öflum sem leynt og ljóst taka þátt í þjóðfélaginu. Íslenskt þjóðfélag er fámennt, reyndar eitt af fámennustu menningarsamfélögum í heimi hér, en þrátt fyrir það harla flókið og margbrotið. Við vitum mjög margt um þetta samfélag okkar, en margt er þó á huldu um gerð þess og innviði. Það er skoðun flm. að könnun á valdi og valdastofnunum sé til þess fallin að auka til muna þekkingu okkar á íslensku þjóðfélagi og að sú þekking sé forsenda ýmissa umbóta. Þekking og skilningur á þjóðfélagsaðstæðum auðveldar allar ákvarðanir til hagsbóta fyrir land og lýð. Ekki er ég með þessu að segja að upp verði byggt vísindalegt samfélag, heldur hitt að því meiri þekkingu sem við höfum á eigin þjóðfélagi, þeim mun meir aukast líkurnar á því að okkur takist að forðast mistök í lagasmíð um þjóðfélagsmál. Íslendingar hrósa sér oft af því að hafa útrýmt misrétti, fátækt og kúgun í landi sínu. Ýmislegt er rétt í þessum fullyrðingum en stundum hættir okkur til að taka fulldjúpt í árinni. Spurningarnar vakna hver af annarri. Er jafnréttið svo algert sem við viljum trúa? Er búið að útrýma fátækt á Íslandi? Er engin kúgun á landi hér? Hver og einn verður að svara fyrir sig og bera fram nýjar og nýjar spurningar. Það er einmitt einkenni á lýðræðisskipun þeirri, sem við aðhyllumst, að sífellt er verið að rýna í veruleika þjóðfélagsins, leita orsaka þess sem miður fer og reyna að bæta það. Í opnu lýðræðisríki er það skylda þegnanna að fá sem gleggstar upplýsingar um allt það er máli skiptir um þekkingu og skilning á því hvernig háttað er virkni þjóðfélagsins, þ.e. þeim öflum sem mestu ráða um hag og heill hvers og eins. Það er t.d. næsta augljóst að fátækt og misrétti er tilkomið vegna einhvers konar valdbeitingar, beinnar eða óbeinnar. Skipting þjóðarauðsins verður til vegna valdboða af margvíslegu tagi með sköttum, framlögum, launum o.s.frv., o.s.frv. Fátækt á Íslandi er ekki tilkomin vegna lágra þjóðartekna heldur vegna ýmissa annarra orsaka sem rík ástæða væri til að kanna nánar. Misrétti er vegna valdbeitingar og valdskiptingar sem hyglir einum á kostnað annars. Við lifum í opnu þjóðfélagi og viljum forðast að loka því á nokkurn hátt. Forsendur þess eru að við séum ætíð reiðubúin að standa vörð um lýðræðið, málfrelsið, félagafrelsið, skoðanafrelsið. Við viljum láta þúsund blóm spretta. En við viljum einnig vita sem mest um alla innviði þjóðfélagsins, þekkja þau öfl sem þar eru að verki, bæði hin jákvæðu og neikvæðu, valdið í öllum sínum myndum, öllum sínum birtingarformum, og ekki síður hið leynda, dulda vald, það sem við tökum ekki eftir, áttum okkur ekki á. Valdið er lykillinn að mörgum gátum okkar. Um þessar mundir er margt rætt um innra öryggi ríkisins. Til athugunar er að efla öryggisvörslu hér á landi og talið að Íslendingar eins og aðrar þjóðir verði að búa sig undir hugsanlegar aðgerðir gegn ríkinu og lykilmönnum þess eða með öðrum orðum: Allur er varinn góður. Sterkasta vörnin í sérhverju lýðræðisríki er að þjóðin sé samhuga um allt það er mestu máli skiptir, að verja sjálfstæði sitt og frelsi til athafna. En til þess að svo megi verða hlýtur það að verða meginmarkmið allra stjórnmálamanna að útrýma misrétti og ójöfnuði fólksins í landinu og sjá til þess að þjóðarauði sé réttilega skipt. Í því felst besta vörnin út á við og inn á við. Herra forseti. Þáltill. þessi gerir ráð fyrir ítarlegri könnun á ýmsum mikilvægum atriðum í þjóðfélagsskipun okkar. Hún snertir kjarnann í margvíslegri stjórnun og þar með lýðræðisskipun okkar. Það er von mín að þessi till. hljóti greiða leið í gegnum hið háa Alþingi. Að lokinni þessari umræðu leyfi ég mér að leggja til að málinu verði vísað til hv. allshn. og framhaldsumræðu. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. á þskj. 645 til þál. um trjárækt í þéttbýli. Auk mín eru flm. þáltill. þeir Friðjón Þórðarson, Friðrik Sophusson og Guðmundur H. Garðarsson. Ég les till., með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að eiga frumkvæði að samstarfi ríkisins, Sambands ísl. sveitarfélaga og Skógræktarfélags Íslands um gerð áætlunar til næstu fimm ára um trjárækt í og við þéttbýli um land allt. Verði það m.a. markmið skógræktaráætlunar þessarar að gróðursett verði árlega a.m.k. eitt tré fyrir hvern íbúa í sveitarfélögum landsins. Skal ríkisstjórnin skipa þrjá menn af sinni hálfu í samstarfsnefnd til að vinna að þessu verkefni í samvinnu við sveitarfélög landsins og Skógræktarfélag Íslands." Markmið þessarar till., herra forseti, er m.ö.o. að hvetja til aukinnar trjáræktar um land allt á næstu árum í og við þéttbýli. Skógrækt hefur um langan aldur verið mörgum landsmönnum hugðarefni. Með skógrækt má segja að tvennt vinnist: Hún bætir landið og hún fegrar það jafnframt. Enn eigum við landinu mikla skuld að gjalda. Frá upphafi landnáms til þessa dags telja vísindamenn að um það bil helmingur gróðurlendis og jarðvegs landsins hafi tapast. Og enn á sér gífurleg eyðing stað á ári hverju. Þó hefur mikið áunnist við uppgræðslu lands á síðari árum og skógrækt hefur aukist allhröðum skrefum. En fjarri er því að landið beri nú þann svip og yfirbragð sem fyrr á öldum er skógar brugðu á það grænum blæ milli fjalls og fjöru. Það er skoðun flm. þessarar till. að tímabært sé að hefja nú nýtt átak í skógrækt og beina því að þessu sinni fyrst og fremst að trjárækt í þéttbýli. Þar býr mikill meiri hluti þjóðarinnar og trjárækt þar er ein besta og ódýrasta aðferðin til þess að fegra og bæta umhverfi fólksins í landinu. Þótt víða sé mikil trjárækt í görðum í íbúðarhverfum um land allt skortir þó mikið á að hið sama verði sagt um svæði sem ætluð eru til almenningsnota eða svæði við opinberar byggingar. Á það við um lóðir skóla, sjúkrahúsa og vistheimila m.a., en einnig er full ástæða til að efla skógrækt á iðnaðar-, íþrótta- og miðbæjarsvæðum og við vistgötur sem nú verða æ fleiri. Á slíkum svæðum er unnt að skapa skjól og vinalegt umhverfi með trjá- og runnagróðri. Því hefur verið haldið fram að útivera og tengsl við óspillta náttúru sé félagsleg frumþörf. Og með því að fullnægja henni sé unnt að draga úr ýmsum vandkvæðum sem fyrir koma í þéttbýli nútímans. Þetta er ein af ástæðum þess að allar menningarþjóðir rækta tré við híbýli sín. Trjágróður veitir skjól, fegrar umhverfi, skapar öryggiskennd og dregur úr hávaða. Þannig er reynt að vinna gegn þeim ókostum sem fylgja vaxandi þéttbýli, auknum hraða og ópersónulegri samskiptum. Umhverfið þarf að móta að ólíkum þörfum og athöfnum. Í þeim efnum er þáttur trjáræktar mikilsverður eins og sjá má glöggt sums staðar hérlendis og víða erlendis. Á því leikur ekki vafi að hér á landi er mikill og vaxandi áhugi á skógrækt. Mikilsvert er að beina þessum áhuga í réttan farveg og virkja hann eftir því sem kostur er. Þess er freistað með þessari þáltill. sem hér er fram borin. Hér er gert ráð fyrir að gerð verði áætlun til næstu fimm ára um trjárækt í og við þéttbýli um land allt. Markmið hennar er að gróðursett verði árlega a.m.k. eitt tré fyrir hvern íbúa í sveitarfélögum landsins. Hér er um raunhæft markmið að ræða og ekki of geyst af stað farið í upphafi, enda þarf þess að gæta. Hins vegar er ljóst að ef slík áætlun nær fram að ganga verður ólíkt fegurra um að litast í bæjum og kauptúnum hér á landi eftir nokkur ár, og er þá ótalið það skjól og sú landbót sem skógræktin ávallt skapar. Gert er ráð fyrir því í þáltill. að framkvæmdaaðilarnir í þessum efnum verði fyrst og fremst sveitarfélög landsins, sem mörg hafa þegar sýnt mikinn áhuga á skógræktarmálum, og Skógræktarfélag Íslands. Hafi ríkisstjórnin forgöngu um þetta samstarf en af hennar hálfu mun þar ugglaust fyrst og fremst koma til kasta Skógræktar ríkisins. Mjög æskilegt væri að tengja þetta trjáræktarátak starfi hinna mörgu áhugamannafélaga um land allt eftir því sem kostur er á hverjum stað, auk þess sem samtök ungs fólks munu tvímælalaust reiðubúin til að leggja hér hönd á plóginn. Þess má geta hér að lokum að Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hafa þegar beint þeim tilmælum til sveitarstjórna að gert verði átak í trjárækt þar í líkingu við það sem hér er fjallað um og lagt til að taki til landsins alls. Er með því skapaður góður grundvöllur fyrstu aðgerða á þessu sviði. Ég hef lokið herra forseti, hér að gera grein fyrir þessari þáltill. Ég vil leyfa mér að leggja það til að að lokinni umræðu um hana hér í Sþ. nú verði henni vísað til atvmn. Umr. (atkvgr.) frestað.



Þessi fundur er síðasti fundur Alþingis fyrir páskahátíðina sem nú er að ganga í garð. Næsti fundur Alþingis verður þriðjudaginn 1. apríl. Með því að þetta er síðasti fundur fyrir páskaleyfi óska ég öllum alþm. og starfsfólki Alþingis gleðilegra páska. Fundinum er slitið. 1