Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Hermannsson) Sú breyt., sem hv.Nd. hefir gert á frv. þessu, er nokkurnveginn samskonar og brtt., sem meiri hl. landbn. hér bar fram við frv., en felld var hér í þessari hv. deild. Brtt. fór fram á það, að heimilað væri að styrkja landflutning áburðar fyrir vegalengdir umfram 30 km. Hv. Nd. hefir samþ. að styrkja flutning, sem fer fram úr 35 km. Hinsvegar lögðum við til hér að hækka álagninguna úr 2% upp í 4%, en hv.Nd. hefir samþ. að hækka álagninguna upp í 3%. Aðrar breytingar hafa ekki verið gerðar í hv.Nd., og eins og að líkum ræður, getur meiri hl. landbn. vel fellt sig við, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir nú.

Frsm. (Pétur Magnússon) Hv. Nd. hefir gert lítilsháttar orðabreytingar á frv. þessu, og getur allshn. fullkomlega sætt sig við þær. Leggur hún því til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það er nú.

Benedikt Sveinsson Þar mun máli mínu hafa verið komið í gær, að ég var að sýna, að í raun og veru hefðu engar óskir komið frá landsmönnum í þá átt, að farið væri fram á rýmkun á leyfi til dragnótaveiða, nema frá nokkrum mönnum í aðeins einum hreppi, Keflavíkurhreppi. Aðrar óskir í þessu efni hafa ekki legið hér fyrir, þegar þetta mál hefir verið fyrir deildinni. Hv. flm. hélt því fram, að fjarstæða væri að telja samband milli þess að leyfa dragnótaveiði innan landhelgilinunnar og þess að friða Faxaflóa. En það að friða Faxaflóa, er ekki einungis mal, sem varðar Íslendinga sjálfa, heldur einnig Englendinga og fleiri þjóðir, svo sem ég vitnaði til í ræðu minni í gær. Það hefir komið fram fyrir skemmstu í ensku blaði, sem heitir „Fishing News“ og er gefið at í Aberdeen, að nauðsyn væri að friða flóa við Ísland, einkanlega Breiðafjörð, vegna þess, hversu heilagfiski hefði gengið til þurrðar umhverfis landið síðustu áratugi. Ég skil ekki annað en að jafngáfaður maður og hv.flm. sjái, að samband er á milli þessara tveggja atriða. Til hvers væri að friða fiskinn á Faxaflóa eða Breiðafirði fyrir botnvörpuskipum, ef svo ætti að leyfa að drepa kola og annan flatfisk á sömu slóðum, og meira að segja innan landhelgi, með áþekkum veiðarfærum? - Þetta er svo augljóst, að hver maður hlýtur að skilja það, og þar sem hv.þm. Borgf. lýsti þessu með svo skorpum orðum og ljósum rökum í gær, þá þarf ég ekki að hafa lengra mál um það. Væri það nokkuð undarlegt, ef Englendingar vildu fleygja frá sér þeim rétti, sem þeir hafa að alþjóðalögum til að veiða fisk á fjörðum þessum utan landhelgi, jafnframt því, sem íslendingum og tveimur eða þremur öðrum þjóðum væri leyfilegt að skarka að vild sinni með veiðnustu morðtækjum innan landhelgilínunnar. Hv. þm. hneykslaðist á því, að ég sagði, að þjóðirnar mundu skipa sér niður á miðin eftir því, hverja veiði þær stunduðu, en þetta er þó einmitt það, sem þær gera. Um Dani er það kunnugt, að þeir eru sérstakir snillingar að veiða kola á sandi og leirum í fjarðarbotnum. - Færeyingar stunda mest færafiski á grunnmiðum, utan og innan landhelgi. Íslendingum finnst það ekki borga sig lengur að fast við víkurveiðar með nót eða færi, þó að þeir hafi reynt það, en telja sér betra og gróðavænlegra að sækja á djúpmiðin. Hví skyldu þessar þjóðir ekki raða sér á miðin eftir því, sem þær álíta sér bezt og hagfelldast? - Það liggur í hlutarins eðli, að þær gera það. Hv. flm. kannaðist við, að útlendingar - það er að segja Danir og Færeyingar - stæðu hér betur að vígi en íslendingar, af því að þeir þyrftu ekki að reiða útflutningsgjald af afla sínum, en Íslendingar verða aftur að greiða mikið fé í útflutningsgjald, jafnt þótt þeir séu ekki að veiðum innan landhelgi. - þetta er mikill aðstöðumunur, og þar að auki eru öll önnur gjöld, sem hvíla á útvegi Íslendinga, en koma ekki niður á þeim erlendu mönnum, sem hér hafa verið að veiðum að undanförnu. Nýlega kom í dönsku blaði hrottaleg skammagrein til Íslendinga út af því, að kolaveiðari, sem kom hér inn á höfn, hefði orðið að greiða eitthvað 140 kr. í ýmisleg gjöld. Þar var sagt, að þetta sýndi yfirgang og frekju Íslendinga. - Hv. flm. sagði, að Danir þyrftu að setja hér á landi stöðvar, því að þá fengju Íslendingar útflutningsgjald af þeim kola, sem þeir veiddu. - Já, auðvitað mundum ver fá útflutningsgjald, en það mundi verða til þess, að kolinn yrði algerlega upprættur hér, ef Danir færu að setja hér fastastöðvar í landi til kolaveiða í landhelgi. - Megum ver sízt fara að kjassa útlendinga til þess að setja upp stöðvar hér í landi voru til að uppræta fiskinn innan landhelginnar. Hv. flm. og þeir fáu, sem fylgja honum að málum, halda, að hér sé verið að taka hlunnindi frá Íslendingum, sem séu rétt við bæjardyrnar, eins og þeir orða það. En ef þetta er rétt við bæjardyrnar, þá er með þessu verið að hleypa útlendingum heim að bæjardyrum til að taka veiðina þar, beinlínis verið að bjóða þeim heim í hlaðvarpann til fanga. - Því verður eigi með sanni neitað, að hérlendir menn hafa til þessa haft hlunnindi af kolaveiði heima við bæjarvegginn, því að kauptúnin hafa hagnað af þessari veiði til matar og jafnvel til sölu. í Hafnarfirði hefir það lengi verið mikið bjargræði fátækum mönnum að veiða þar kola í soðið. Sama er að segja um fleiri staði, t. d. Húsavík, Þórshöfn og Vopnafjörð. Þetta er allt eyðilagt, ef nú á að fara að „trolla upp við kálgarð“ hjá landsbúum, eins og þeir orða það „ömmufrændur“ við Faxaflóa. Hv. flm. helt einnig fram, að engin ástæða væri að óttast, að kolinn gengi til þurrðar innan landhelgi eða utan. En það hlýtur að vera öllum ljóst, þ. á m. hv.flm., að ef kolinn á hvergi griðastað, utan eða innan landhelgi, þá verður honum erfitt uppdráttar. Að uppvöxtur hans verði meiri, ef vér hleypum inn í landhelgina til viðbótar tveimur öðrum veiðiþjóðum til að veiða þar með þessum liðlegu og ódýru, en þó fengsælu veiðitækjum, það er mér hulinn leyndardómur, hvernig megi verða. En mér skildist það á hv.flm. og hv. 3. þm. Reykv., að það þyrfti að drepa kolann svo að um munaði til þess að fá mikinn kolastofn við landið! Annars hélt ég, að ekki væri svo mikið af kolanum enn hér við land, að hann sé farinn að éta sig sjálfan, svo að þess vegna þyrfti að drepa hann sem snarast, svo að það stæði ekki kynstofni hans fyrir þrifum.

Alveg laukrétt!

. Já, það er allt rétt, sem ég hefi sagt um þetta. Þá vil ég lítið eitt snúa máli mínu til hv. 3. þm. Reykv. Hann hefir nú sem oft áður talað um þetta mál og hefir nú sem fyrr haldið þennan gamla fyrirlestur, hvað þröngsýnir og bölsýnir íslendingar hafi verið gegn öllum hagsmunamálum og með meinbægni gegn öllum, og að þeir vildu ekki unna öðrum gagns af því, sem þeir gætu ekki hagnýtt sér sjálfir. Mig undrar það, að hann skuli enn vera hér að flytja þessar gömlu kenningar sínar. Hann er nú að vísu farinn að sleppa nokkrum kafla úr þessari ræðu sinni, og vona ég, að þetta verði í síðasta sinn, sem hann flytur hér í deildinni nokkuð af því gamla og úrelta hjali. Eins og nokkur neiti því, að hér sem annarsstaðar hafi sumar ráðstafanir verið gerðar af fáfræði og að vér eigum ekki að leggja niður alla hagnýtingu, þó að henni hafi einhverntíma verið misbeitt ! Hér sannast hið fornkveðna, að sá, sem sannar of mikið, hann sannar ekki neitt. Hér er ekki verið að setja skorður við því, að vér megum veiða með lóðum og netjum eins og gert hefir verið áður, heldur er hér að ræða um veiðarfæri, sem útlendingar einir nota, mestmegnis, til ómetanlegs tjóns landsmönnum. Hv. þm. var að segja nokkra drætti úr æfisögu þorsksins og sagði, að þegar hann kæmi inn fyrir Garðskaga, þá gerði hann mönnum stundum þann óleik að leggja krók á hala sinn og halda vestur í Jökuldjúp. Ég er ekki svo kunnugur hugarfari þorsksins, að ég viti til, að hann hugsi réttara en hvert annað dýr. Ég gæti fremur hugsað, að hann samkv. eðli sínu væri að elta eitthvert æti, t. d. loðnu. Kolinn er aftur á móti miklu hægferðugri. Hann liggur við botninn og „gengur eftir skipulagsbundnari áætlunum“, svo að ég tali reglulegt menntamál. En svo að ég sleppi nú þessum kenningum, þá þótti mér einkennilegt, hverja tröllatrú þessi góði þm. hefir á því, að þessar kolaveiðar verði nú helzta bjargræði Íslendinga út úr þessu svartsýnisöngþveiti, sem enginn sjái nú út yfir. Þessi opnun landhelgi fyrir dragnótaveiði á nú að verða bjargvættur Íslendinga. - Hann segir, að afkoma þjóðarinnar velti mjög á því, hvernig þessu frv. verður tekið. Hann segir, að stórmikil auðæfi séu af landsmönnum höfð með því að leggja hömlur á veiðina. En hvað er langt síðan það var gert? Það eru þrú ár. Íslendingar hafa því haft tímann frá upphafi Íslandsbyggðar og fram á mitt sumar 1928 til þess að moka upp þessum dæmalausu auðæfum. En ég veit ekki til, að þeir hafi auðgazt svo mikið á því. Þeir hafa reynt þessa veiðiaðferð og það ekki svo lítið. En þeir hafa beðið af henni einbert tjón og guggnað. Þessi veiði hefir því ekki verið almennt notuð. Danir stunduðu þessa veiði aftur á móti um nokkurra ára skeið fyrir Vestfjörðum, en kolinn varð bratt upprættur og þá fór allt á hausinn. Og þetta er þá sá Kína-lífselixír, sem á að bjarga allri þjóðinni. Ef Íslendingar líta á þetta sem sitt eina bjargræði, þá má nærri geta, hver hagur þeirra verður. Á þessum veiðum voru alls engin höft fyrr en 1923, þegar friðaður var Hafnaleir fyrir utan Skaga. Og þó að þetta litla svæði væri friðað, þá var samt eftir nóg svigrúm til að grípa þetta gull. Þegar þessa er gætt, kemur það berlega fram, að þetta tal hv.þm. er ekkert nema draumórar út í loftið, - um þessa veiði sem mikilvægan þátt í atvinnulífi þjóðarinnar. Það er svo barnalegt, að ég er alveg hissa á því. Nei, hv.þm. er miklu óhættara að treysta sínum gamla kunningja, þorskinum, til þess að auðga og farsæla þessa þjóð. Hv. þm. hefir oft talað um það, að óhæft væri, að útlendingar veiddu þennan verðmæta fisk hér við land an þess að Íslendingar tækju sjálfir þátt í þeirri veiði. Íslendingar veiða mikið utan landhelgi. En hvers vegna veiða þeir þá ekki eins innan landhelgi þennan dýra fisk, meðan það er heimilt að lögum? Því hefir verið svarað áður. Það er af því, að þeir standa öðrum framar við þorskveiði, en standa öðrum að baki við kolaveiði. Og hvers vegna? Af því að þeim þykir þorskveiðin borga sig betur. Það má nærri geta, hvort Íslendingar mundu ekki kosta kapps um að veiða kolann, ef þeir heldu, að sú veiði borgaði sig betur. Ég hefði gaman af að fá skýringu á þessu hjá hv.þm. Út af Berufirði og Reyðarfirði eru kolamið, sem heita „út af Hvítingunum“. Liggja þau utan landhelgi. Englendingar sópa mið þessi á hverju hausti, með ágætum árangri, en þar sést enginn íslendingur, ekki einn einasti. Má af þessu ráða, að þeir séu ekki jafnáfjáðir í þessa veiði og Englendingar, og þó eru þeir þarna jafnvígir Englendingum. þeir mundu því áreiðanlega leggja stund á þá veiði, ef þeim þætti hún borga sig. Ég man ekki, hvort ég tók það fram í gær, en ég skal þá geta þess nú, að einn af mestu veiðimönnum hér við land, sem hefir veitt með allskonar veiðitækjum, hefir sagt mér, að af öllum veiðitækjum væri vandfarnast með dragnót, - það kostaði mesta nákvæmni og mesta þekkingu á réttum aðferðum, miklu fremur en botnvarpa, lagnet og reknet. Hv. þm. vilja nú, að leyfi til að veiða með dragnót sé rýmkað og svo þjóti Íslendingar til og hjálpi útlendingum um að uppræta allan kola úr landhelginni. En það kemur aldrei til þessa. Íslendingar kunna ekki vel að fara með dragnót, og útlendingar hefðu því upprætt allan kola, áður en Íslendingar gætu náð í nokkuð til drátta af honum. Reynslan sjálf segir þetta. Svona var það fyrir Vestfjörðum, og svona var það úti fyrir Aðalvík. Á þessum tveimur miðum hefir kolinn verið svo upp urinn, að þar er ekki nokkur skepna eftir, og svona verður það alstaðar, ef svo mikið á að stunda þessa veiði sem hv.þm. vill. Hv. þm. sagði í öðru orðinu, að Íslendingar gætu veitt kolann móts við aðrar þjóðir alveg eins og þorskinn. Hversvegna gera þeir það þá ekki? Svo sagði hann, að oss vantaði skipaflota. Það getur verið, að oss vanti hann einmitt til þessara hluta. Ætli vér yrðum ekki nokkuð aftarlega í kolaveiðinni, þar sem útlendingar, sem kunna þessa veiði til fullnustu, bíða nú eftir löggjöf um, að þeim skuli verða hleypt í landhelgina, en þá verðum vér, sem kunnum þessa veiði miklu miður, að fara að kría út lán til að smíða skip. sér hv.þm. ekki, að þetta nær engri átt? Það er rangt, sem hv.þm. sagði, að Íslendinga vantaði manntak í þessu efni. Þeir hafa þekkt kolann eins og annan fisk og hagnýtt sér hann eftir því sem þeim hefir þótt gagnlegt. Það er ekki fyrir manntaksleysi, að menn hafa ekki tekið upp á að rífa bæði hann og smálúðu úr landhelginni. Þeir hafa séð og skilið, að það gengur ekki til lengdar að drepa ungfiskinn innan landhelgilínunnar svo mikið sem mögulegt er. Hv. þm. sagði, að það væri of seint að fara að veiða kolann núi, því að Englendingar hefðu að mestu lokið við hann. Þetta rekur sig ónotalega á það, sem hann sagði áður, að engin hætta væri á, að kolinn gengi til þurrðar. Það getur tæplega verið, að þessi þriggja ára friðun hafi alveg upprætt hann, eins og ætti að vera eftir rökum þessa hv.þm. Hv. þm. sagði, að sjómenn ættu að vera blóðþyrstir við fiskinn. Eiga menn þá ekki að vera líka blóðþyrstir við laxinn í ánum? Eiga menn þá ekki að fara með einhverja dragnót í árnar og skafa upp það, sem þar er til af þessum dýra fiski? Hann verður annars kannske ellidauður. Það getur verið, að einhver Englendingur nái í hann, ef hann nær að ganga til sjávar! - Nei, mönnum hefir fundizt réttara að hafa þennan dýra fisk friðaðan nema þrjá mánuði á ári. En hv.þm. er svo grimmur orðinn, að hann vill ekkert nema „drepa, drepa“. Þá minntist hv.þm. á hvalveiðina og Norðmenn. Hann sagði, að það væri hart, að íslendingar hefðu látið þau auðæfi ganga úr greipum sér. Það, sem aftraði Íslendingum frá þeirri veiði á 19. öld, var aðeins fátækt og kunnáttuleysi. En þó að hvalveiði sé jafnmikil nú sem áður, þá er það engin sönnun þess, að hvalurinn gangi ekki til þurrðar, heldur eru þá aðeins leituð upp ný veiðimið, þegar önnur þrotna. En þá fer svo, að eftir stuttan tíma verða allir hvalir drepnir, nema friðun verði sett. Það mun vera svo í þessu máli sem öðrum, að reynslan er ólygnust. Ég held, að menn, sem aldir eru upp við sjó frá barnsaldri og eru nú komnir á efri ár, hafi eins vel vit á þessu eins og þessir útlærðu sérfræðingar, sem einir þykjast hafa vit á öllu, þó að þeir hafi aldrei kynnzt dýraríkinu sjálfu nema af bókum. Ég hefi hér stutta greinargerð um kolaveiði í Þistilfirði, hvernig henni hefir verið hagað og hvernig þeim málum er komið nú. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa þessa grg. upp: „Fyrir einum mannsaldri voru allir firðir hér fullir af smálúðu, ýsu og fleiri fiskitegundum. Höfðu bændur með ströndum fram mjög mikla björg af því að leggja lóðarspotta í fjöruna og veiða lúðu og fleiri fiska í soðið handa sér og nágrönnum sínum. Um 1890 komu svo enskir togarar og sópuðu svo fjarðarbotnana, að engu kvikindi var þar vært. Á stríðsárunum hurfu togararnir og ungviðið fór aftur að þróast í næði í landhelginni og menn fóru aftur að stunda lóðaveiði á fjörðum inni með góðum árangri, svo yfir smáhafnirnar varð gnægð af smálúðu til soðningar þeim, sem við sjóinn bjuggu. Vegna aukinna landhelgisvarna hafa togararnir ekki gert skaða þessi seinustu ár, en aftur er kominn annar ófögnuður í staðinn; Það eru dragnótaskipin, og hafa þau svo rækilega sópað landhelgina, að lúða sest nú ekki, og varla fæst í soðið af öðrum fiski, nema sækja það á haf út. Er þetta vitaskuld afarmikið tjón fyrir þá, sem við sjóinn búa, að geta ekki fengið soðningu nema með ærnum tilkostnaði, og frá fjárhagslegu sjónarmiði alveg ófært, að sú mikla uppeldisstöð, landhelgin, skuli þannig eyðilögð af útlendingum. Á almennum sveitarfundum í Sauðanes- og Svalbarðshreppi hefir verið skorað á hreppsnefndirnar að beitast fyrir því, að fá landhelgina friðaða fyrir þessari veiðiaðferð. Vér leyfum oss því hér með að snúa oss til hins háa atvinnumálaráðuneytis og óskum og krefjumst þess, að ráðuneytið banni algerlega dragnótaveiði í landhelgi þessara hreppa, samkv. 8. gr. laga nr. 55 frá 7. maí 1928 um dragnótaveiði“. Þetta bréf er ritað síðastl. haust og er undirritað af oddvitum þessara hreppa. Þeir eru aldir upp við Þistilfjörð og þessu máli gagnkunnugir, og því rétt að líta á, hvað þeir telja að rétt sé í þessum efnum. Ég get svo látið útrætt um þetta mál, enda mæla þingsköp svo fyrir, að hver þm. tali eigi oftar en tvisvar sinnum. Ég er ekki hræddur um, þó að aðrir standi upp og tali af sinni miklu þekkingu á málinu, að þeir fái snúið nokkrum manni á sína sveif í þessu efni.

Jón Ólafsson [óyfirl]: það er ekki gaman að eiga við slíkar röksemdir og ræðuhöld, sem hv.þm.N.-Þ. hefir flutt hér um tíma. Að mínum dómi kemur þar fram sama hugsunin og hjá karlinum hér í Vesturbænum, þegar átti að fara að gera höfnina hér í Reykjavík. Þá var það, að taka átti klett, sem guð hafði sett í fjöruna og látið standa þar frá ómunatíð. Og hann var svo afturhaldssamur karlinn, að hann áleit, að ekki gæti komið til mála að rota við þeim steini, sem guð hafði látið standa þarna svona lengi. Hann kvaddi heiminn með þeirri hugsun, karltuskan, að guð mundi vissulega í hefndarskyni láta rigna eldi og brennisteini yfir þennan bæ. Slíkar hugsanir sem þessar er ómögulegt að hafa orð um. Þær fordæma sig sjálfar. Þá talaði hv.þm. um, að við hefðum einusinni veitt kola við bryggjurnar hér. Og skildist mér jafnvel á honum, sem hann væri hlynntur því, að við hyrfum aftur að því ráði. Við lifðum einu sinni því auma þjóðlífi, að ekki voru aðrar leiðir til að afla fiskjar en að fara með háf eða poka með gjörð hér niður á bryggjur eða klappir. Við höfum nú bundið þá bagga, að við getum ekki snúið aftur til svo frumstæðra aðferða sem þessara. Við lifum sem betur fer ekki svo aumu lífi nú, að við förum að stunda atvinnu, sem ekki gefur okkur að éta. Ég hefði viljað, að hv.þm. hefði tekið betur eftir orðum mínum í gær. Við Íslendingar hofum ekki nema 10% af veiddum fiski hér við land á móti Englendingum, og höfum því heldur ekki meira en 10% af veiddum kola. Þessi hv.þm. og þm. Borgf. töluðu með lítilsvirðingu um íslenzka sjómenn, og að þeir gætu ekki lært að fara með „snurrevaad“. Sögðu þeir, að Íslendingar gætu ekki lært að fiska kola. mér finnst, að þeim hefði verið nær að viðurkenna hinn mikla dugnað Íslendinga og hæfileika þeirra til að fara með öll möguleg veiðarfæri, og þá jafnframt að fiska allra manna mest með þeim. Þessi óvirðing, sem þarna kom fram, er auðvitað með öllu ranglát og á við engin rök að styðjast, og það nær vitanlega engri átt að bera það fram í þessari hv. d., að sjómenn okkar geti ekki lært að fara með „snurrevaad“, sem þó mun auðveldust allra veiðarfæra næst haldfærinu. Sérstaklega þegar þess er gætt, að okkar sjómenn eru taldir beztir og ötulastir fiskimenn á Norðurlöndum, og þó víðar væri leitað. Ég meina, að hið eina, sem orðið gæti til þess að gera þátttökuna í kolaveiðunum almennari, sé það, að nota þá smábáta, sem við eigum, en fara ekki að ráðast í kaup á stærri skipum að svo stöddu, og flytja svo fiskinn ísaðan. Með þessu móti hygg ég, að við gætum aukið skarkolaveiðar okkar að miklum mun. Og ég býst ekki við, að hann hafi heldur neinar röksemdir á móti þessu. Þá sagði hv.þm., að skarkoli hefði þekkzt hér lengi. Það má vel vera. En ekki held ég, að vert sé að gera mikið úr þeirri þekkingu, sem menn höfðu á honum áður en þeir fiskifræðingarnir Árni og Bjarni komu til. Má vera, að þm. kjósi sömu þekkingu á gildi skarkolans og meðferð, sem tíðkuð var um það leyti, sem ég kom hér fyrst til bæjarins. Þá höfðu Seltirningar það sem sé þannig, að þeir báru skarkolann á túnin hjá sér. Og viðvíkjandi vísindunum, þá finnst mér alldjarft af honum að slá því föstu, að þau hafi ekkert að segja í þessu mali. Við vitum það eingöngu fyrir atbeina vísindamanna, að skarkolinn er að ganga til þurrðar hér við land. Það ætti því að vera skylda okkar að ráða okkur á hann, áður en útlendir menn, sem hafa betri skipakost, ljúka við að útrýma honum. Mótstöðumenn þessa máls eru mjög hræddir við það, að Danir taki einhvern ofurlítinn skerf frá okkur jafnhliða því, sem við sjálfir veiðum, og virðist það vera eitur í þeirra beinum. Hér kemur sama hugsunin fram og hjá þeim mönnum, sem vilja banna öðrum að njóta þess, sem þeir af menningarleysi og athafnaleysi ekki geta aflað sér sjálfir. Þess vegna, þegar hv. þm er að tala um að geyma kolann, gengur hann alveg framhjá vísindunum og þeirri reynslu, sem menn hafa fengið eftir miklar tilraunir, og heldur sér við sína gömlu skoðun, er hann telur, að kolinn muni aukast eftir vissan árafjölda. -  Þá var hv.þm. að „citera“ Englendinga, að þeir vildu friða Faxaflóa, vegna þess að smálúðan væri að ganga til þurrðar. Það koma alltaf fram raddir um þetta, - hjáróma raddir. Menn hafa haldið, að fiskurinn sé eins og nokkurskonar kálfur í fjósi innan landhelginnar. Eins og grasbítur, sem lifi eingöngu á því, sem er við botninn, og sé mjög staðbundinn innan landhelginnar. Þessi skoðun er að vísu mjög almenn. En þó þykir mér kynlegt, að hv.þm.N.-Þ skuli dirfast að halda henni fram í þessari hv. d., meðan verið er að ala upp vísindi, sem sanna hið gagnstæða. Og yfirleitt er það þessi frumstæða skoðun, að fiskurinn lifi eins og grasbítur við botninn, sem einkennir ræður hv. mótstöðumanna frv. Vísindin segja, að átan svífi í sjónum um allt, og mun því nú tæplega á móti mælt. Hv. þm. var að spyrja, hvað ég ætti við, þegar ég væri að tala um afkomu þjóða og að bæta hag þeirra með fiskiveiðum og öðru slíku, sem tekjur gefur ærnar í ríkissjóð. Auðvitað get ég ekki gefið neitt heildaryfirlit yfir það, hve mikið það mundi bæta hag þjóðarinnar, að menn færu að stunda kolaveiðar almennt. Hann getur kynnt sér, hve mikið við höfum grætt á kolaveiðum hingað til: Og ef við bættum við okkur 30–40% kolaveiði, þá myndi þetta gefa okkur margar millj. kr. tekjuauka og gera okkur hæfari til að standa undir byrðum þeim, sem þjóðfélagið leggur okkur á herðar. Og svona lauslega ályktað held ég, að við myndum brátt veiða helming alls kola, sem veiddur er hér við land, og þá er vist, að það myndi auka tekjur okkar stórum. Hv. þm.N.-Þ. fór ómaklegum og óvirðulegum orðum um Fiskifélag Íslands og talaði mikið um, að því væri illa stjórnað. Það stendur nú ekki næst mér að fara að bera sakir af stjórn Fiskifélagsins, en ég kann alltaf illa við að bera sakir á fjarverandi menn, sem ekki hafa tækifæri til að bera hönd fyrir höfuð sér. En ég skal játa, að mér þykir félaginu vel stjórnað, þótt ekki sé forsetinn leiðitamur eða þægur við dutlunga ýmissa manna og heraða. Og hann mun ekki ljá þeim málum fylgi sitt, sem hann telur að ekki eigi samleið með hagsmunum þjóðarinnar í eðli sínu. Það er eitt mál, sem hann er ákveðinn á móti og hefir lengi verið, en það er að banna dragnotaveiðar á sumum tímum árs. Hann álítur, að þetta bann sé sprottið af einskærri þröngsýni, ef ekki öðru verra. Í Keflavík hafa þeir, sem sektaðir hafa verið fyrir veiðar of nærri línu, tekið sig saman og hafið mótmæli. Upp af þessu hefir risið sú alda, að það sé ótækt að taka ekki þann fisk, sem berst svo að segja upp í landsteina hjá mönnum, sú alda, að héraðið hafi ekki efni á því að láta kolann sveima hjá ár eftir ár án þess að tilraun sé gerð til þess að hagnýta sér hann, en íbúarnir séu í þröng fjárhagslega. Þarna kom sú stoðin, er fyrst hneig undir þetta frv., og ég er ekki í vafa um, að fleiri koma á eftir. En kolaveiðarnar koma aldrei að verulegu gagni fyrr en linað er á lögunum um dragnótaveiðar í landhelgi, eða þau eru brotin á bak aftur af þeirri fyrirlitningu, sem allir eiga að fyllast gagnvart jafnranglátum lögum. Þannig var það um netalögin hér áður, að menn vildu heldur láta setja sig í fangelsi en halda slík lög, sem hefta mjög framtak manna og sjálfsbjargarviðleitni. Að lokum vil ég geta þess, að ég hefði kunnað betur við, að hv.þm. hefði borið þessar sakir á stjórn Fiskifél. á þeim fundi, er hann sat á síðast.

Benedikt Sveinsson Hv. 3. þm. Reykv. er ekki beinlínis minnisgóður, ef hann man það ekki, að það var ég, sem stóð einn uppi, er menn vildu leggja niður félagið í vetur. Þá var það ég, sem tvo daga samfleytt varpaði allþungum ásökunum á stjórnina. Því að vitanlega var það fyrir illa og óheppilega stjórn félagsins, að mönnum kom sú hugsun, að leggja bæri það niður. En það var sakir áhuga míns og trúar á nauðsyn slíkra félaga, sé þeim vel stjórnað, að ég barðist fyrir því, að félagið fengi að lifa og starfa áfram og þá jafnframt, að það fengi nýja og betri stjórn. Og ég vildi aðeins benda hv.þm. á það, að hafi hann verið á þessum fundum, þá er honum algerlega óþarft að núa mér því um nasir, að ég hafi ekki sýnt núv. stj. Fiskifélagsins fulla einurð, bæði nú í vetur og endranær.

Haraldur Guðmundsson Þessar umr. eru þegar orðnar alllangar, og þar sem ég vildi heldur, að heim lyki í dag, þá mun ég að þessu sinni verða mjög stuttorður. Hv. þm. Dal. talaði í gær, eins og hans var von og vísa, af miklum mannkærleika. Hann talaði eins og göfuglyndur dýraverndari um, hve ljótt væri að ofsækja saklausan kolann og vildi ekki með nokkru móti láta ráðast á þann kola, sem innan er landhelginnar. Og þótti honum næsta nóg að taka þann kola, sem utan hennar var. Annars skal ég leiða þetta hjá mér. Hitt vil ég taka fram, að mér finnst hagkvæmt og sjálfsagt að láta kolann í friði um þann tíma, sem hann er að hrygna, og sömuleiðis, að möskvastærð notanna sé ákveðin þannig, að ungviði sé ekki grandað, svo sem drepið er á í frv. og grg. þess. Þá sagði hv.þm. eina undurfagra smásögu um göfuglyndan fátækan sjómann, sem hann hitti hér á einhverri rakarastofu. Sagði hann, að sjómaðurinn hefði fyrst í stað verið því fylgjandi að lengja veiðitímann á þann hatt, sem gert er ráð fyrir í frv. En eftir að hann hafði heyrt röksemdir hv.þm. Dal., þá hafi hann gefið þessum hv.þm. leyfi til þess að greiða atkv. móti frv., til þess að forðast að „stórþjóðir“( !) eins og Danir og Færeyingar ginu yfir þessum tekjustofni þjóðarinnar. Og átti sjómaðurinn að hafa talað eitthvað á þessa leið: „Þó ég ef til vill geti grætt á þessu persónulega, þá vil ég heldur vera laus við þann hagnað en stofna á þennan hátt þjóðarhagnum í voða“. Þetta er svo sem nógu fallega mælt af þessum fátæka sjómanni. Annars býst ég við, að hv. dm. muni ásamt mér hafa litla trú á dæmisögum sem þessari. Hér er um mikið fjárhagsatriði að ræða. Og það mun viðurkennt af öllum, að mikill hluti bátaflotans, sem telur 700–800 mótorbáta, hafi góð skilyrði til að stunda veiðar með „snurrevaad“. En það er rétt, sem hv.þm. Dal. gat um eftir sjómanninum, að mótorbátunum myndi veitast erfitt að leita kolans á togaramiðum. Hv. þm. Borgf. neitaði því, að ástæða væri til að minnast á mótbárurnar, sem á sínum tíma komu fram gegn notkun lóða og þorskaneta, í sambandi við þetta mal. Ég minnist á þær aðeins til að sýna, hvað ýmsar kerlingabækur og vitleysur geta náð miklum tökum á mönnum í einstökum landshlutum, þegar hreppapólitík eða eitthvað þesskonar kemst að mér skildist hv.þm. ekki álita hafa verið neina ástæðu til að banna notkun lóða og þorskaneta, en héraðsmenn hans voru á annari skoðun um það árið 1699. Þá var gerð samþykkt um að banna notkun þessara veiðarfæra á þeim miðum, sem Akurnesingar sóttu til. Þá hafa menn verið sannfærðir um, að hún væri stórhættuleg fiskveiðunum. Í framtíðinni mun bann gegn dragnótaveiðum verða talið álíka mikil vitleysa eins og samþykktirnar gegn notkun loða og þorskaneta áður fyrr eru taldar nú. Árið 1859 samþykktu Álftnesingar að hætta lóðaveiðum um tíma, og 1882 voru þorskanet bönnuð við allan Faxaflóa. Það var sagt, að þessar „vélar“ hræddu þorskinn til hafs, - eyðilegðu veiðina o. s. frv. Var yfirleitt sami söngurinn út af þessum veiðiaðferðum þá eins og nú er út af dragnótaveiðunum. Það er að vísu rétt, að ofurlítið stendur öðruvísi á um dragnótirnar heldur en lóðirnar og þorskanetin, þar sem ekki er alveg útilokað, að þær geti drepið ungviðið. En úr þeirri hættu er dregið með því ákvæði frv., að setja skuli ákvæði um möskvastærð dragnótanna og um hvað hirða megi smæstan fisk. Sumstaðar eru líka hafðar grindur í dragnótunum, sem þenja netið út, svo að það sigtar fiskinn þannig, að ungviðið smýgur. Hv. þm. veit, að það eru togararnir, sem mest drepa af kolanum, bæði utan landhelginnar, og því miður innan hennar líka. Botnvörpurnar sigta ekki fiskinn, þær taka allar stærðir og eyðileggja ungviðið. Þar er því um meiri hættu að ræða heldur en af dragnotaveiðum. Hv. þm. Borgf. var á sömu skoðun og hv.þm.N.-Þ. um það, að Danir væru miklu leiknari í að nota dragnótir heldur en við íslendingar og að þeir mundu verða búnir að eta upp allan kolann áður en við værum búnir að læra að veiða hann, ef veiðitíminn væri lengdur. En ég vil benda á, að það kemur fleira til greina við veiðarnar heldur en það að kunna að draga nótina. það er líka betra að vera kunnugur miðunum, straumum o. s. frv. Þar hygg ég, að við stöndum heim mun betur að vígi en Danir, sem þeir kunna að vera vanari að nota dragnótir. Það er því engin ástæða til að búast við, að Danir eða Færeyingar taki okkur fram á þessu sviði, og reynslan mun sanna það sama þar um dugnað íslenzkra sjómanna sem í öðrum greinum fiskiveiðanna. Hv. þm. Borgf. viðurkenndi, að nokkur gróði myndi verða að því í byrjun að taka hér upp dragnotaveiðar. En hann álítur það stundarhagnað, sem ekki borgi sig að nota, og eins er um hv.þm.N.-Þ. En mér finnst það undarlegt, að hann virðist jafnframt álita, að úr því að kolinn sé að ganga til þurrðar, þá muni hann verða nytjafiskur hér í framtíðinni, þó að núgildandi lögum sé haldið óbreyttum. Ef svo er, eftir hverju er þá að búa? Er ekki sjálfsagt fyrir okkur að nota hagnaðinn af þessari veiði meðan tími er til, ef hún verður hvort sem er þrotin eftir 12 ár, þegar sambandslögin falla úr gildi? Að lokum vil ég beina nokkrum orðum til hv.þm.N.-Þ. Hann vill véfengja það, að uppi séu óskir um það meðal fiskimanna, að tíminn, sem dragnótaveiðar í landhelgi eru leyfðar, sé lengdur. ég skal ekki deila við hann út af því, hvern dóm hann leggur á gögn mín um það efni. En gögn þau, sem hann ber fram um hið gagnstæða, er harla lítils virði. Um fundinn á Norðfirði ber þess að gæta, að honum var hóað saman til að andmæla frv. mínu, þó hann reyndar snerist á hina sveifina.

Mér var ekki kunnugt um það

. Um skeytið frá hv.þm. til sýslumannsins á Sauðárkróki vil ég endurtaka það, sem ég sagði í dag; ég tel það mjög villandi. Það gefur alranga hugmynd um það, sem hér er á ferðinni. Það segir, að eftir frv. eigi landhelgin að vera friðuð þann tíma, sem dönsk veiðiskip séu bundin annarsstaðar. Ég veit ekki, hvað hv.þm. meinar með þessu. En ég geri ráð fyrir, að tilgangurinn með því að setja slíkan uppspuna í skeytið sé sá, að vekja ótta manna um það, að hér sé verið að afla sambandsþjóð okkar fríðinda, til skaða fyrir okkur sjálfa. Frv. gefur alls ekki tilefni til þess. Ef hægt er að segja, að dönsk veiðiskip séu sérstaklega bundin annarsstaðar einhvern tíma ársins, þá er það tímabilið ágúst–september, þegar veiðar eru mest stundaðar við Grænland; m. ö. o. allan þann mánuð, sem frv. gerir ráð fyrir, að leyfistíminn til dragnótaveiða sé færður fram. Hv. þm. hefir því snúið sannleikanum við. Það er rétt hjá hv.þm., að Danir hafa stofnað fiskveiðabanka, sem veitir ódýr lán. En ég hefi talsvert lesið um áætlanir Dana um að auka fiskiveiðar sínar og hvergi séð gert ráð fyrir, að veiðar við Íslandsstrendur ættu að verða mikill þáttur í þeim. Hv. þm. mun vita, að hinum nýja banka í Danmörku er ekki sérstaklega ætlað að styðja stórskipaútgerð. Hann á fyrst og fremst að koma fiskverkun par í landi í betra horf, styðja verzlun og iðnað í sambandi við fiskveiðarnar. Bæði hv.þm. Borgf. og hv.þm.N.-Þ. telja eitthvert samband á milli þess, hvort við fáum að friða Faxaflóa alveg fyrir botnvörpuveiðum, og hvort þetta frv. verður samþ. Þetta er ekki annað en hugarórar hv.þm., það er ómögulegt að finna neitt samband þarna á milli. Í frv. er gert ráð fyrir, að kolinn sé friðaður fyrir dragnotum allan hrygningartímann, og svo er hann vitanlega friðaður í landhelgi allt árið fyrir botnvörpum, eins og aðrar fisktegundir. Dragnótirnar eru ekki sambærilegar við botnvörpurnar að því er eyðingu fiskstofnsins snertir. Þó má vel vera, að það borgaði sig að friða sérstaka staði fyrir dragnótum, ef rannsóknir syndu, að þar yxi kolinn upp fremur en annarsstaðar. En nú eru engar rannsóknir til, sem styðja það, að einn stað beri að friða öðrum fremur. Að friða þess vegna landhelgina alla, það nær engri átt. Hv. þm.N.-Þ. var enn að spyrja um það, þó því sé margsvarað, hvers vegna Íslendingar hafi ekki gefið sig meira en þeir hafa gert að kolaveiðum, ef þær séu svo arðvænlegar sem af er látið, því Englendingar veiði hér miklu meiri kola en við sjálfir. Mig furðar á, að hv.þm. skuli spyrja um jafnaugljóst atriði og þetta. Allan þann tíma, sem íslenzku togararnir eru á saltfisksveiðum, hafa þeir lítið við kola að gera; það borgar sig ekki að sækjast eftir honum til að verka hann á sama hátt og þorskinn. Eins er um síldveiðitímann. Það er aðeins þegar togararnir veiða í ís, sem kolinn kemur þeim að notum, og þá hafa þeir ekki verið eftirbátar útlendinga um að ná í hann. Nú er þetta að breytast, eins og bent er á í grg. frv. Gert er ráð fyrir, að reglubundnar ferðir hefjist til að flytja ísfisk héðan til útlanda, og þá er það íslenzkum sjómönnum lífsspursmál að geta veitt þennan verðmesta fisk, kolann, á sem auðveldastan hátt; áður var þeim ekki til neins að veiða hann, nema sér til matar. Þetta vona ég, að hv.þm. skilji. Dragnótir má ekki nota nú nema 3 mánuði ársins, og auk þess hangir það yfir sjómönnum eins og svipa, að þær verði bannaðar þann tíma líka. Það er því ekki nema eðlilegt, þó bátaeigendur hugsi sig tvisvar um áður en þeir kaupa þetta veiðarfæri auk annara. Ef þeir mættu nota það í 7 mánuði, mundu þeir ekki hika við að afla sér þess, þegar þeir jafnframt fá aðstöðu til að koma kolanum í verð. Vona ég, að hv.þm. þurfi nú ekki að spyrja oftar um þetta, og að hann falli nú frá því, að það stafi af klaufaskap ísl. sjómanna, hvað lítið hefir verið veitt af kola hér undanfarin ár, og að þeim sé ekki trúandi til að komast upp á að veiða með dragnót. Eins og nú er, verndum við kolann fyrir, innlendum mönnum, til þess að auka veiðiskap annara þjóða. Það eru botnvorpungarnir, sem mest veiða af kola hér, og þeir mest, sem freklegast brjóta landhelgilögin. Þeir fá mestan kola, sem mest sækja inn í landhelgina, inn á þá staði, sem bezt eru fallnir til dragnótaveiða. Handa þessum mönnum er verið að vernda kolann. Hv. þm. hafa talað um, að Danir og Færeyingar mundu verða okkur hættulegir keppinautar, ef leyft væri að veiða kolann innan landhelginnar meira en nú er. Ég hefi gefið skýrslu um kolaveiðar Dana hér við land. Síðan hefi ég fengið upplýsingar um veiðar Færeyinga. Þeir höfðu hér einn „kútter“ til kolaveiðanna, sem veiddi 11 þús. kg. síðastl. ár, og auk þess tvo minni báta, sem ég hefi ekki skýrslu um, hvað mikið hafa veitt, en það mun hafa verið mjög lítið. Ég held það sé því ástæðulítið fyrir okkur að óttast, að Danir og Færeyingar verði okkur ofjarlar við þennan veiðiskap þann tíma, sem þeir eiga eftir að hafa sama rétt og við innan landhelginnar. Og það er undarlega mikil þröngsyni og hreppapólitík, að vilja hafa af okkur sjálfum stórkostlegan hagnað, af ótta við það, að um leið og við fáum eina krónu fái Danir e. t. v. 10 aura eða 12. Mótorbátar hér við land eru nú orðnir 7 til 8 hundruð. Þó kolaveiði þessara bata ekki nema þrefaldaðist, væri það fleiri milljóna króna tekjuauki á ári fyrir bátaeigendurna. Hvaða vit er í að neita sér um að njóta þessa hagnaðar af ótta við það, að Danir fái um leið auknar tekjur af veiðum hér við land, sem svarar einum tíunda af tekjuauka okkar. Það væri eins og ef maður hengdi sjálfan sig til þess að fá högginn litla fingur af keppinaut sínum. Ég þarf svo ekki fleira að taka fram um þetta mál. Hv. þm.N.-Þ. sagði eitthvað á þá leið, að ég og hv. 3. þm. Reykv. hefðum talað eins og við vildum helzt, að þorskveiðarnar legðust niður. Það er vitleysa, sem vitanlega nær engri átt. Hitt er annað mál, að af því þorskurinn er að falla í verði og hinsvegar útlit fyrir, að útflutningur á ísfiski aukist og verði tryggari, þá er enn brynni nauðsyn á því en áður, að menn fái að notfæra sér kolann. Hitt er líka röng eftirtekt hjá hv.þm., að við hofum talað eins og við álítum, að kolanum mundi fjölga, ef leyft væri að veiða hann lengri tíma á ári. Þó geri og ekki ráð fyrir, að kolastofninn mundi ganga örar til þurrðar þó frv. sé samþ. heldur en hann gerir nú, ef hann þá er að hverra. Hrygningartími kolans yrði jafnt friðaður eins og nú. Það er lýðum ljóst, að það eru aðallega togararnir, sem eyða kolanum, togararnir, sem í landhelgi stelast, og þeir sækja þangað vegna hans. Dragnótirnar mundu ekki spilla kolaveiðunum teljandi, samanborið við botnvörpurnar, a. m. k. ekki ef möskvastærð þeirra væri ákveðin.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég get ekki greitt þessu frv. atkv., því ég get ekki séð, að þörf sé á þeirri lagabreyt., sem í því felst, nú sem stendur. Ef rýmka ætti lögin um dragnótaveiðar í landhelgi, þarf fyrst að vera séð, að sjómenn okkar séu tilbúnir að færa sér það í nyt, áður en það er um seinan. Nú stunda þeir ekki dragnótaveiðar til muna og virðast vanbúnir til að taka þær upp í fljótu bragði. Hinsvegar er það víst, að ef við samþykktum nú að lengja dragnótaveiðitímann í landhelgi eins og frv. gerir ráð fyrir, þá mundum við strax á næsta sumri fá yfir okkur flóð af Dönum og Færeyingum, sérstaklega Færeyingum. Og eftir áliti kunnugra manna mundu ekki líða mörg ár áður en skarkolamið okkar væru þurrausin. Það er vitanlegt, að útlendingar þurfa minna að kosta til veiðiskaparins heldur en við, og getur því borgað sig fyrir þá að stunda veiðar, sem við hofum ekki hag af að stunda. Það er líka mjög takmarkaður fjöldi af skipum okkar, sem getur stundað þá veiði, sem hér er um að ræða. Mörg þeirra stunda síldveiðar fram í september; þau mundu ekki fara að hætta við þær til þess að fara á dragnotaveiðar. Þess vegna er ekki ástæða til að bæta ágúst við veiðitímann. Í öðru lagi hafa útlendar þjóðir, sem hingað sækja á fiskimiðin, lítið gert að dragnótaveiðum fyrir þá sök, að þeim þykir veiðitíminn of stuttur. Ef hann væri lengdur upp í 7 mánuði, mundi kolaveiði þeirra margfaldast. Ég get því ekki fallizt á að samþ. frv. á þessu þingi. Það væri fyrst eftir að Íslendingar væru farnir að stunda þessar veiðar eitthvað til muna og hafa hag af þeim, að mér gæti komið til hugar að stuðla að því með atkv. mínu að lengja veiðitímann eitthvað. Eins og nú standa sakir álít ég, að það yrði okkur til svo tiltölulega lítilla hagsbóta, þó dragnótaveiðarnar væru leyfðar í febrúar og marz, og í ágúst eru skipin bundin við síldveiðarnar, sem að jafnaði eru arðvænlegri. Ég ætla ekki að fara langt út í málið að þessu sinni, þar sem margir hafa um það rætt. Komi það til 2. umr., mun ég gera málinu nokkur skil.

Sigurður Eggerz [óyfirl.]: Það má máske segja, að óþarfi sé að lengja þessar umr. mikið, af þeim ástæðum, að mér finnst anda móti þessu frv. í þá átt, sem ég hefi óskað. mér finnst andstaðan mögnuð, sem eðlilegt er, móti frv. Háttv. þm. Ísaf. var að tala um, að ummæli mín um kolann sýndu, hve mikill dýravinur ég væri, þar sem mér þætti hart að veitast að kolanum bæði fyrir utan og innan landhelgi. Ég verð að þakka hv.þm. fyrir þessi ummæli hans, því mér þykir auðvitað sómi að því að vera dýravinur. En ég hygg, að hv.þm. eigi erfitt með að andmæla því, að fiskveiðunum er illa farið, ef á að ráðast að kolanum bæði utan og innan landhelgi. Mér hefir dottið í hug í þessu sambandi, þegar ég hefi heyrt meðmælendur þessa frv. tala um að gera árásir á kolann, hvort viturlegt væri fyrir bónda, sem á lítinn bústofn, en hefir þó getað lifað af honum ár eftir ár, hvort það væri viturlegt fyrir hann að taka sig til einn vetur og slátra niður öllum bústofninum og lifa svo eins og kóngur, en eiga engan bústofn eftir. Alveg sama hugsunin liggur bak við umr. þessara manna, sem vilja tæma þessa gullkistu með því að bjóða þjóð, sem er 30 sinnum stærri en Ísland, til þess að veiða þar. Hv. þm. Ísaf. vildi ekki gera mikið úr þeirri hættu, sem stafaði af því, að Danir veiddu hér í landhelgi, vildi ekki gera meira úr henni en að fyrir hverja krónu, sem Íslendingar græddu, fengju Danir 10 au. ég veit ekki, hvernig hv.þm. getur á nokkurn hátt synt fram á, að hlutföllin verði þessi. Þegar maður lítur á það, að annarsvegar stendur þjóð, sem er þekkt að því að vera dugleg og hefir nóg fé, og sem hefir synt sig að því að hafa áhuga fyrir fiskveiðum, með banka, sem hefir 25 millj., og lánar lán, sem eru langt fyrir neðan lán, sem lánuð eru í voru landi, þjóð, sem er þekkt fyrir dugnað sinn og er 30 sinnum stærri en ísl. þjóðin, og þegar þessi gullkista er opnuð fyrir henni, sem hefir svo þægilega aðstöðu, að halda þá, að hlutföllin á gróðanum verði 10 au. móti 1 kr. Er það mesta ráðleysi, þegar eftir er svo stuttur tími af sambandinu milli Dana og Íslendinga, að veita sambandsþjóðinni sérstakan rétt til veiða. ég er ekki aðeins hræddur við það, að þeir vilji ekki skipta þessari gullkistu með okkur, en er hræddur við það að lokka Dani þannig inn í gullnámuna með því að opna hana nú, og þá er ég hræddur við, að Danir fái svo mikinn áhuga á veiðum, að þeir vilji halda 6. gr. sambandslaganna sem mest óbreyttri. ég þarf ekki að minna á það, hvað allt verður að standa saman til þess að losna við þær kvaðir, sem hvíla á landinu. Er þetta í rauninni einkennilegt, eins og komið hafa fram á þinginu einróma yfirlýsingar að losna við kvaðir, sem í sambandsl. hvíla á landinu. Það er eins og sumir menn skoði þetta sem orðin tóm, yfirlýsingar, sem praktískt er að gera en ekki sem lifandi tilfinningu af því, hvað stórt og mikið mál þetta er. Ef slíkar kvaðir sem þessar yrðu lagðar á aðrar þjóðir, t. d. Þjóðverja eða Norðmenn, þá myndi verða þjóðarsorg í þeim löndum, en það er eins og okkur hætti til að gleyma þeim kvöðum, sem á okkur hvíla. Það eru til víðsýnir menn í Danmörku, sem segja, að bezt sé að losna sem fyrst við sambandsl. Það er komin gleðileg hreyfing í Danmörku um að losna við sambandsl. sem fyrst. Með því að bjóða Dönum inn í landhelgina er verið að beita hinu girnilegasta agni á öngulinn, og kæmi til þess, að þeir verði dregnir í landhelgina, er ýtt undir þá að nota rétt sinn, og þá mundi ég samstundis koma með till. um það að slíta sambandinu strax. ég lit ekki stórum augum á deilumál, sem eru hátt uppi með þjóðinni, og sem eru til að draga hana niður, en hún vill ekki deila um málið, sem er og verður stærsta mál þjóðarinnar. Það var verið að tala um Fiskifélagið í sambandi við þetta mál. Og er ég sammála hv.þm.N.-Þ. og þakklátur honum fyrir, að hann hefir ekki farið hrósandi orðum um framkomu Fiskifélagsins í þessu máli. Ég segi fyrir mitt leyti og vil taka undir það með hv.þm., að ég er ekki þakklátur formanni Fiskifélagsins fyrir það, að reyna að fá þjóðina til að opna landhelgina fyrir Dönum. Hann gerir allt, sem hann getur til þess, en þrátt fyrir alla þessa „agitation“ frá félaginu, þá er sem betur fer heilbrigð skynsemi manna svo mikil, að enginn vafi er á því, að þetta frv. verður háðulega fellt hér í d., og ég legg til, að það verði drepið frá 2. umr.

Pétur Ottesen Það hafa orðið miklar umr. um þetta mál, og er það ekki að ástæðulausu, að menn láta til sín heyra um slíkt mál sem þetta er. Það er ekki einungis það út af fyrir sig, hvað mikið verðmæti getur verið um að ræða í sambandi við þessa breyt., sem hér er farið fram á, heldur hitt, að þetta mál og afgreiðsla þess gripur inn í ýmislegt, sem við höfum með höndum til viðreisnar og tryggingar þjóð vorri, sem gefur ástæðu til að gefa slíkri till. gaum. Það er miklu frekar þetta en hitt, hvaða þýðingu það hefir út af fyrir sig, að frv. verði samþ., sem mestu máli skiptir. Hv. flm. þessa frv. vildi halda því fram, að það, hvað íslendingar hefðu lítið sinnt kolaveiðum með dragnótum að undanförnu, stafaði af því, að þeir hefðu ekki átt þess kost að koma kolanum á erlendan markað og gera hann þannig að verðmætri vöru. Þetta er ekki tilfellið; það hafa alltaf verið nægir kaupendur að kolanum. En hitt er annað mál, að þessi veiðiaðferð hefir reynzt Íslendingum yfirleitt harla óarðsöm og þeim hefir ekki þótt hún borga sig, þótt þeir fengju markað fyrir vöruna. Mér er kunnugt um, að það hefir að undanförnu verið gerð tilraun á Akranesi með dragnætur víðsvegar þar, sem leirbotn er, vestur við Þormóðssker í Hvalfirði og Kollafirði og alstaðar, sem líklegt þótti, að koli veiddist. Aflabrögð voru lítil á þessum svæðum og þóttu ekki borga sig, og þar af leiðandi hefir ekki komið þar neinn skriður á þetta. Ég minnist þess líka, að fyrir nokkrum árum stunduðu bátar hér úr Reykjavík dragnótaveiði úr Kollafirði, en veiði var þar eftir skamman tíma, og síðan hefir enginn koli veiðzt á því svæði. Þetta bendir til þess, að ef veiðin yrði aukin og slakað yrði á friðuninni, mundi hún fljótlega ganga til þurrðar. Skýrsla sú, sem hinn nýi fiskifræðingur, Árni Friðriksson, hefir sent til sjútvn., hefir verið notuð til stuðnings því máli, að slaka til um dragnótaveiði. En ég ætla, að nokkrir staðir séu í skýrslunni, sem ótvíræðlega benda á, að ef slakað yrði á veiðinni, yrði eftir skamman tíma að setja löggjöf að nýju til að friða kolasvæðin. Ég ætla að fara í nokkur atriði í skýrslunni, því hún hefir verið notuð til varnar þeim mástað, að slaka nú allmjög til í þessu efni. Skilst mér á þeim, sem talað hafa, að enginn nema fiskifræðingurinn hafi vit á þessu máli, því nú er allt fordæmt nema það, sem hægt er að setja einhvern vísindastimpil á. Reynsla manna hverfur eins og þoka fyrir sölu hjá þessum mönnum. Þessi vísindamaður segir um þetta, að á vorin gangi skarkolinn á grunn inn á firði, en hverfi svo um og eftir jafndægur að hausti. Ef þetta er rétt, sem fiskifræðingurinn segir, þá er enginn koli eftir jafndægur inni á fjörðum hér við land. Ég held, að það hefði því litla þýðingu að leyfa veiði í des., jan., febr. og marz, eins og frv. gerir ráð fyrir, ef byggja má nokkuð á vísindamennsku þessa manns. Svo heldur hann áfram í þessari skýrslu sinni og kemur að því, þar sem hann talar um dragnótaveiðar. Hann segir, að af dragnótinni stafi ungviði þorsksins ekki nein hætta, því það heldur sig ekki á sand- og leirbotni, heldur þar, sem þaragróður er og botninn grýttur. En hann segir, að því verði ekki neitað, að dragnótin geti drepið ungviði skarkolans og annara flatfiska. Hann viðurkennir hér með, að með þessari veiðiaðferð sé hætta á því, að ungviði kolans verði drepið. Sama er að segja um smálúðu; hún lýtur sömu lögum, því hún er botnfiskur og heldur sig á sandi og leir, og eins er með ýsuna. Er því hætta á því, að ungviði þessara fiska verði veiðiaðferðinni að bráð. Nú vil ég í þessu sambandi, áður en ég fer lengra út í skýrsluna, minnast á það, að erlendis hefir verið tekið undir kröfur okkar um rýmkun landhelginnar, þ. á. m. af Englendingum, því við erum þeim einum bundnir samningi um landhelgina. Augu þeirra virðast vera farin að opnast nokkuð fyrir þeirri nauðsyn, að hér við land séu firðir og flóar friðaðir fyrir botnvörpuveiðum, til tryggingar því, að fiskveiðar gangi ekki til þurrðar í framtíðinni. Okkur er þetta afarmikils virði og þó að þessi skoðun sé ekki orðin það almenn enn á Englandi, að samkomulag fáist um útfærslu landhelginnar, þá er hér mjór mikils vísir og okkur mjög nauðsynlegt að gera hér engar þær ráðstafanir viðvíkjandi landhelgisveiðum, er vakið gætu grun um, að hugur fylgdi ekki máli hjá okkur um nauðsyn á aukinni friðun. Svo heldur fiskifræðingurinn áfram og er nú genginn inn á það, að af dragnótunum leiði, að ungviði kolans og flatfiskur verði drepið. Svo segir hann ennfremur: „Vitanlega getur dragnótin einnig gert tjón á veiðarfærum“. - Ég bið menn að taka eftir þessu, - „og væri því rétt að banna hana a. m. k. nokkurn tíma ársins“. „En ekki finnst mér“, bætir hann við, „ótti að banna hana nema þar, sem brýn nauðsyn er til“. Hann viðurkennir, þessi sérfræðingur og vísindamaður, að dragnæturnar drepi ungviðið, og auk þess geti hlotizt af þeim tjón á öðrum veiðarfærum. Ég held, að þetta sé nóg til þess að sýna, að af dragnotaveiðum stafar mikil hætta, sú hætta, sem okkur ber að gjalda mjög varhuga við. - Danir myndu fegins hendi gleypa við þessu, ef þeim væri leyft að veiða hér á þeim tíma, sem þeim þætti bezt borga sig að gera hér út og hagkvæmast væri fyrir þá að stunda hér veiðar. En hverjar mundu verða afleiðingar af því? Í því sambandi vil ég vekja athygli á skýrslu fiskifræðingsins. Hann ítrekar og undirstrikar, að afleiðingin af dragnótaveiðunum mundi ekki einasta verða sú, að kolaveiðarnar gangi úr sér, heldur yrði að gera sérstakar friðunarráðstafanir síðar, til þess að koma aftur upp kolaveiðum hér við land. Þegar svo langt er komið, að búið er að uppræta kolann, þá á, segir hann, að auka hann með klaki eins og Norðmenn gera. Skýrslan byrjar á því að mæla með þessari tilslökun, sem um er að ræða, en þegar fram í sækir, bendir hún á alla þá skaðsemi, sem af slíkum veiðum getur hlotizt, og endar með því, að þegar svo er komið, að búið er að ganga af honum dauðum, þá verði að gera ráðstafanir til að klekja honum út og koma á nýrri friðun. Ég skal ekki fara frekar út í einstök atriði, sem komið hafa hér fram, því það er orðið framorðið og fer að líða að því, að fundi verði slitið. Hv. 3. þm. Reykv. vildi draga það út úr orðum mínum, að ég lítilsvirti íslenzka sjómenn með því að láta í ljós, að ég teldi, að þeir mundu ekki geta lært að notfæra sér dragnótaveiðar. En þetta er röng eftirtekt eða misskilningur hjá hv.þm., því ég hélt þessu aldrei fram. Ég sagði einungis, að Danir væru nú leiknari en Íslendingar í notkun og meðferð þessa veiðarfæris. Þeir stæðu því betur að vígi í byrjun. En um hitt var ég fullviss, að Íslendingar myndu fljótt læra að nota dragnótina og verða útlendingum jafnsnjallir í því. Það er því rangur skilningur á orðum mínum og rangt farið með álit mitt um þetta efni hjá hv.þm. Þá taldi hv.þm. það svíðingshátt af okkur, sem erum á móti frv. og viljum setja undir þann leka, að Danir eyddu þessum sjávarnytjum hér. Hann vildi líkja þessu við það, að maður, sem ætti miklu meira engi en hann sjálfur gæti unnið, vildi meina öðrum að notfæra sér afganginn. Ég vil nú segja það, að enda þótt við Íslendingar yrðum 1918 að leggja okkur undir það ok, að þola öðrum jafnrétti á þessu sviði, þá lá þó fyrst og fremst í þeim samningi það, að Íslendingar notuðu sjálfir sín eigin gæði til lands og sjávar, og þá ekki sízt miklu fremur en menn, sem að þessu eru komnir líkt og Danir eru að sínum fríðindum komnir hér á landi. Þess ættum við að vera minnugir. Hv. flm. minntist á samþykkt, sem gerð hefði verið á Akranesi um árið 1600. Hann sagði, að um það leyti hefðu verið gerðar margar samþykktir. Og hann taldi, að eftir jafnlangan tíma, eða þrjár aldir, myndi verða talin jafnmikill skrælingjabragur á banninu gegn dragnótaveiðum og við teldum nú vera á umgetnum samþykktum. Hv. þm. gæti víst eins haldið því fram, að svo muni líka verða um bann það, sem nú gildir um botnvörpuveiðar í landhelgi. Hv. þm. Ísaf. hefir þó enn ekki komið með tillögu um það að létta af því banni, sem nú er gegn því að veiða með botnvörpu upp við strendur landsins. Ég er þess fullviss, að allar þær ráðstafanir, sem við gerum til að tryggja framtíðarfiskveiðar hér við land, munu verða þakksamlega þegnar af eftirkomendum okkar, og taldar frekar vottur um viðsýni heldur en þröngsýni. Ég skal svo ekki segja fleira um þetta mal. Það er í raun og veru mjög marghætt og gripur svo víða inn í ýmsar fyrirætlanir hér á landi, að fyllsta ástæða er til, að því sé rækilegur gaumur gefinn og athugað frá ýmsum sjónarmiðum, áður en hrapað er að nokkurri breytingu eða tilslökun.

Halldór Stefánsson Almennar umr. um þetta mál eru nú orðnar svo langar, að naumast er vert að lengja þær að verulegum mun, og skal ég þá heldur ekki gera það. Höfuðástæðan, sem færð hefir verið með þessu frv., er sú, að það sé hagnaðarvon, sem af því mætti verða fyrir Íslendinga, ef það gengur fram. Jafnframt er því haldið fram, að engin hætta fylgi því, þótt rýmkað sé um skilyrðin til þessarar veiði. Ég vil nú lýsa yfir því sem minni skoðun, að ég tel þessi rök hæpin. Ég álit, að eins og nú er varið rétti Íslendinga og annara, þ. e. Dana, til þessara veiða í landhelgi, þá sé vafasamt, að almennir hagsmunir okkar aukist, þótt rýmkað sé um þessa veiðiaðferð. Byggi ég það álit mitt á talsverðri reynslu, sem um þetta hefir fengizt á Norð-Austurlandinu og mér er kunnug af umsögn annara. Um síðastl. aldamót stunduðu Danir dragnótaveiðar við Bakkafjörð og Vopnafjörð. Mun sú útgerð hafa verið frá Esbjerg. Þessa veiði stunduðu þeir í nokkur ár, en hættu svo. Um ástæðuna fyrir því, að þeir hættu, er ekki beinlínis vitað, en geta má sér til um hana. Hefir hún eflaust verið sú, að fiskurinn hefir verið genginn svo til þurrðar, að veiðin hefir ekki borgað sig, því innlendir menn, sem stundað höfðu þessa veiði með góðum árangri áður, urðu nú lítt fiskvarir um hríð. Þarna varð svo ekki veiðivart að kalla í 10–20 ár, þótt reynt væri með venjulegum veiðarfærum. En eftir þann tíma for aftur að verða vart við flatfisk, og þá líkt og áður. Stuttu áður en þær almennu takmarkanir, sem settar voru í lögunum frá 1928, komu til framkvæmda, voru Danir aftur farnir að veiða þarna. En þeir hættu, er 1. voru sett. Má ætla, að ástæðan fyrir því, að þeir hættu þá, hafi verið sú, að þeim hafi þótt ákvæði 1. of þröng fyrir sig, þar sem ekki mátti byrja fyrr en 1. september og þeir gátu því ekki notað sumarmánuðina. Síðastl. sumar varð kolans nokkuð vart í veiðarfæri, sem þó voru notuð í smáum stíl. Á síðastl. ári var stofnað félag í Færeyjum, sem þeir nefna Ísvirki. Er tilgangurinn sá, að veiða flatfisk og ýsu. Hefir félag þetta, sem hefir 7 skip, notið mikils stuðnings frá Danmörku. Hefir það fengið þaðan 85% lán út á verð skipanna. Nokkur af skipum þessum komu til Austurlands síðastl. sumar og keyptu ysu og kola. Þegar dragnótaveiði mátti byrja, fóru 4 þeirra, að því sem mér er tjáð, að stunda þær veiðar, - ekki aðeins 2 skip, eins og hv.flm. hélt fram. Tvo þessara skipa fengu svo sekt fyrir ólögleg veiðarfæri. Það er nú vitanlegt, að félag þetta bíður þess með eftirvæntingu, að þessi rýmkun, sem frv. fer fram á, verði gerð. Þessi floti Færeyinga er nærtækur og nokkuð stór og er tilbúinn að hremma bráðina. Og þótt Íslendingar gætu vitanlega lært veiðiaðferð Dana og búið sig til veiða, þá mundu þeir ekki verða svo fljótt tilbúnir, að hinir, sem eru þegar fyrirfram tilbúnir og bíða aðeins eftir leyfinu, sem þetta frv. á að færa þeim, hefðu ekki þegar eitthvað að gert. Mætti því svo fara, að afleiðing þessarar rýmkunar yrði sú, að þarna og viðar við land mundi þessi fiskur vera svo til þurrðar genginn af veiðum Færeyinga og Dana, þegar Íslendingar væru tilbúnir, að Íslendingar sætu uppi meti kostnaðinn af því að búa sig til veiðanna, en misstu fiskjarins. Ég tel því hagnaðarvon Íslendinga af þessari rýmkun a. m. k. mjög vafasama, ef útkoman yrði þá ekki alveg gagnstæð. Þeir, sem hagnaðarins nytu, myndu verða aðrir en íslendingar.

1) Með svofelldri grg.: Það er svo undarlega mikið búið að tala um þetta mál, an þess að maður hafi fengið nokkrar upplýsingar um bað, sem máli skiptir, því að um það hafa talað að mestu leyti þeir, sem ekkert skyn bera á málið. Ég greiði því ekki atkv.

Bernharð Stefánsson Ég álít atkvgr. þá, sem hér hefir farið fram, hreinasta skrípaleik, sem alls ekki ætti að liðast innan vébanda þingsins. Ég veit ekki betur en að til sé í þingsköpum ákvæði, sem forseta er heimilt að beita, þegar tómlæti og kæruleysi hv.þdm. gengur svo úr hófi sem í þessu máli. Ég vil skora á hæstv. forseta að láta slíkt ekki viðgangast lengur. Ég sé enga ástæðu til þess að halda slíku áfram, og mun ekki taka þátt í atkvgr. framar á þessum fundi, nema öðruvísi skipist um þátttöku hv.þdm. í atkvgr. í þeim málum, sem eftir eru á dagskránni.

Forseti (JörB): Út af orðum hv. 2. þm. Eyf. skal ég taka það fram, að enda þott beri að taka hart á óþörfum fjarvistum hv.þm., þá hefir þó hingað til ekki verið venja að beita ákvæðum þingskapanna þar að lútandi. Annað mál er það, hvað verða kann, ef hv.þdm. gera sig framvegis seka í alvöruleysi og tómlæti um þingstörf almennt. En hv. 2. þm. Eyf. vil ég segja það, að sízt hæfir honum að ganga af fundi fyrir þessar sakir, þar sem hann hefir nú orðið til þess fyrstur að telja þetta hátterni þm. og með fullum rétti. Þessi hv.þm. hefir ekki til þessa gengið á undan öðrum hv.þdm. um það að víkja af þingfundum, og er þess að vænta, að hann verði ekki til þess að gefa slíkt fordæmi.

Sigurður Eggerz Ég vil algerlega mótmæla því, að ég hafi synt alvöruleysi eða tómlæti um þetta mál, hvorki við atkvgr. né aðra meðferð málsins hér í d. Sama hygg ég, að megi segja um marga aðra hv.þdm. Ég tek því alls ekki á móti neinum þvílíkum ásökunum, hvorki frá forseta né öðrum; ég þykist ekki hafa til slíks unnið, og vísa umsvifalaust frá mér þesskonar ákúrum.

Jón Auðunn Jónsson Ég tek eindregið í streng með hv.þm. Dal. hvað mig snertir. Ég hefi tekið þátt í atkvgr. og get því ekki tekið til mín þær ásakanir, sem fram hafa komið hér í d. Ég get með góðri samvizku vísað þvílíku frá mér.

Forseti (JörB): Það er einsætt, og ætti ekki að þurfa að taka fram, að þeir hv.þdm., sem viðstaddir hafa verið atkvgr. og sinnt henni, þurfa ekki að taka til sin þær ávítur, sem fram hafa komið að gefnu tilefni. Vitaskuld er átt við þá hv.þm., sem ekki eru á fundinum og hafa ekki lögleg forföll.

Einar Jónsson Ég minnist þess nú, að fyrir nokkrum dögum var gert mikið veður út af því, að mig hafði vantað í atkvgr. í einu máli, skattamálinu, og hlaut ég fyrir það mikið ánæli, bæði hjá einstökum hv.þdm., og jafnvel í blöðum, og var það m. a. fundið til, að atkvgr. hefði orðið óljós fyrir þá sök. Mér finnst nú, að menn ættu að geta látið mig í friði framvegis, úr því að svo er nú komið vinnubrögðum deildarinnar, að ekki færri en tíu þm. vantar til atkvgr. Þó að atkvgr. sé óljós að þessu sinni, þá er þar öðrum um að kenna en mér, og ég mun því vísa á bug öllum ásökunum þar að lútandi, sem til mín er beint; ég mun ekki víkja af fundi, en vil einungis, að gefnu tilefni, skjóta því til hv.þdm., að þeim hæfir sízt að bregða mér um þær ávirðingar, sem þeir sjálfir eru svo þunglega haldnir af sem raun ber nú vitni um.

Jón Sigurðsson því hefir verið beint til hv.þdm., að þeir hafi sýnt alvöruleysi í þessu máli. Ég vil ekki við það kannast hvað mig snertir. Ég hefi greitt atkv. í þessu máli, að frátöldu einu einasta tilfelli, þar sem ég gerði fulla grein fyrir, hvers vegna ég greiddi ekki atkv. Ég tel það ósæmilegt að beina slíkum ásökunum til okkar, sem setið höfum fundinn, en ef ekki er átt við okkur, þá á það að koma skýrt fram í upphafi, til þess að fyrirbyggja misskilning.

Magnús Jónsson Ég stend aðeins upp til þess að spyrja hæstv. forseta, hvort hann hafi átt við þá hv.þdm., sem fjarverandi voru, eða hvort hann hafi meðfram átt við það, hve atkvgr. gekk treglega. Orð hæstv. forseta mátti ef til vill skilja á þann veg. Annars tók ég ekki til mín þær ávítur, sem fram hafa komið í dag, því að ég gerði fulla grein fyrir afstöðu minni og því, hvers vegna ég greiddi ekki atkv. Hinsvegar er það mjög vanalegt, að það standi á þm. við atkvgr., og hefir ekki til þessa verið gert veður út af slíku. Ef hæstv. forseti hefir átt við þetta, væri æskilegt, að það kæmi skýrt fram.

Forseti (JörB): Ég þóttist ekki hafa talað svo loðið, að ástæða væri fyrir hv. 1. þm. Reykv. að misskilja orð mín. Ég taldi það fyrst og fremst, hversu margir hv.þdm. voru fjarstaddir við atkvgr. Hitt er vitaskuld satt, að það er mjög æskilegt, að hv.þm. láti ekki standa á sér að segja já eða nei við atkvgr. í deildinni. Og þó að atkvgr. aðan hafi gengið fremur treglega að þessu leyti, þá var ekki átölum mínum beint að því, heldur hinum óhæfilegu fjarvistum hv.þdm.

Hákon Kristófersson það má vel vera, að þessi siðameistari, sem hér er upprisinn í deildinni, hv. 2. þm. Eyf., hafi átt við mig, er hann hellti úr skálum vandlætingarinnar yfir þessa hv. d. Ég vil nú leyfa mér að spyrja hann, hvort hann hafi viljað beina ávítum sínum til mín, af því ég greiddi ekki atkv. í tveim tilfellum aðan. Ég veit ekki til þess, að slíkt hafi nokkru sinni verið vítt áður, þá er menn gera fulla grein fyrir því, hvers vegna þeir greiði ekki atkv. Slíkt hefir viðegngizt í mörg ár og ekki verið að fundið. Ég hefi jafnvel ekki heyrt hv. 2. þm. Eyf. vanda um við hv.þdm. út af þessu áður. Ef hv.þm. hefir hinsvegar átt við þá hv.þdm., sem fjarverandi eru, þá er það vitaskuld öldungis óviðeigandi og óhæfilegt að hafa í frammi stóryrði og hótanir og þungar ásakanir í garð þeirra hv.þdm., sem gegnt hafa skyldu sinni og setið þennan fund. Annars þætti mér eftir atvikum sennilegt, að hv. 2. þm. Eyf. gengi annað til en vandlætingarsemin ein. Það væri ef til vill ekki ómögulegt, að það hefði komið við tilfinningar hv.þm., að honum hafi ekki þótt hv. d. taka nógu vel við þessu og öðrum fúleggjum, sem hann, ásamt nokkrum öðrum, er sífellt að klekja út hér í hv. d. Mér er nær að halda, að gremja út af þessu hafi meiru um valdið, að hv.þm. rauk upp áðan með offorsi og stóryrðum.

Bernharð Stefánsson Ég held, að hv.þm. Barð. hafi sýnt mér helzt til mikla virðing, er hann kallaði mig siðameistara þessarar hv. d. Ég hefi ekki lagt það í vana minn að vanda um við hv.þdm., né vera með aðfinnslur og ásakanir í garð þeirra. Ég þykist geta sagt þetta með góðri samvizku. En hvað þau orð snertir, sem ég lét falla áðan, þá var það alveg óþarfi af hv.þdm. að taka þau til sín, því að vitaskuld beindi ég ásökunum mínum til þeirra, sem ekki voru viðstaddir atkvgr. En úr því að ég hefi orðið upphafsmaður að þessum umr., og úr því að þær hafa beinzt í þennan farveg, þá get ég gjarnan gefið nánari skýring á því, hvað fyrir mér vakti. Ég taldi það skrípaleik að vera að baxa við atkvgr., þegar d. er svo fáskipuð, að hún getur varla talizt ályktunarfær.

Nú, það er þá hæstv. forseti, sem á þetta allt

. Ég áleit, að hæstv. forseti ætti að beita þeim ráðum, sem eru í hans valdi, til þess að fá þm. til þess að sinna þingstörfum, svo sem þeir eru skyldir til.

Hvar er landsstjórnin?

. Hv. þm. þarf ekki að spyrja mig um það, því ég veit ekki um það fremur en hann, enda hefi ég ekki það hlutverk að vakta stj., en vel má vera, að hæstv. stj. hafi öðrum störfum að gegna og sé því löglega forfölluð. Hinsvegar skal ég taka það skýrt fram, að ég átti ekki við þá, sem greiddu ekki atkv. af lögmætum ástæðum, því að ég tel það að vissu leyti þátttöku í atkvgr. að gera grein fyrir hlutleysi í atkvgr.

Magnús Jónsson Það eru aðeins örfá orð út af því, að hæstv. forseti vildi ekki að öllu leyti fríkenna okkur, sem ekki greiddum atkv. og gerðum grein fyrir hlutleysi okkar, og gaf í skyn, að það væri óviðfelldið að þurfa að toga atkv. út úr þdm. Það er algengt, að það standi nokkuð á þm. við atkvgr., og þótt nokkrir skorist undan að greiða atkv., þá kemur það ekki að sök, ef d. er fullskipuð. Það, að atkvgr. gekk svo treglega áðan, var því um að kenna, að d. var svo fámenn, að ekkert atkv. mátti missast til þess að d. væri ályktunarfær. Þeir, sem ekki greiddu atkv. og höfðu lögmætar ástæður, gátu ekki látið það koma fram nema við nafnakall. Þess vegna var það eðlilegt, að hæstv. forseti yrði oft að grípa til nafnakalls, til þess að fá löglega atkvgr. Annars verð ég að telja það alveg óforsvaranlegt alvöruleysi og kæruleysi af hæstv. stj., að enginn ráðherranna skuli vera viðstaddur, og auk þess sé ég ekki betur en annan flm. vanti. Því verður þó ekki neitað, að þetta mál er ærið mikilvægt, a. m. k. ef það á að komast í framkvæmd.

Forseti (JörB): Það hefði verið æskilegra að hv. 2. þm. Eyf. hefði þegar í upphafi beint ásökunum sínum til mín, skýrt og skorinort, til þess að spara hv.þdm. að komast á loft út úr þessu máli. En ég vil eindregið mótmæla því, að ég hafi vanrækt fundarstj., né látið undir höfuð leggjast að halda uppi lögskipuðum vinnubrögðum í deildinni. Ég hefi ekki vald til að draga þm. hingað nauðuga, heldur er það undir þm. sjálfum komið, hversu vel þeir sækja þingfundi. heim hér að lögum skylda til þess, ef forföll ekki hamla. Ég mótmæli einnig því, að vinnutími sé svo langur í deildinni, að mönnum sé fyrir þá sök vitalaust að vera fjarverandi. Ég tel þm. vorkunnarlaust að sækja þingfundi enn sem komið er, og ég skal hér með lýsa yfir því, að ég mun ekki skirrast við því að halda áfram þingfundum, þótt fámennir séu, þar sem það er öllum vitanlegt, að fjöldi mala er enn skammt á veg kominn, þrátt fyrir það, að mjög er orðið áliðið þings, svo að til fullrar tvísýnu horfir um afdrif ýmsra hinna merkustu mála, sem fyrir þessu þingi liggja, ef ekki verður betur á haldið framvegis en hingað til. Ég vildi svo mega vænta þess, að hv.þdm. láti nú þær væringar niður falla, sem hér hafa risið, sérstaklega þar sem það er nú upplýst, að ásökunum hv. 2. þm. Eyf. var beint að forseta, en ekki að einstökum hv.þdm., og allra sízt þeim, sem þennan fund hafa setið.

Bernharð Stefánsson Það er mesti misskilningur, að ég hafi viljað deila á hæstv. forseta fyrir fundarstj. hans, heldur átaldi ég hann fyrir það að beita ekki þeim meðulum, sem þingsköpin heimila til þess að fá þm. til að sækja þingfundi.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Af nál. á þskj. 236 sést, að aðeins fjórir hv.nm. hafa skrifað undir það, og einn af þeim með fyrirvara, sem hann mun nánar gera grein fyrir. Um afstöðu fimmta nm. er mér ekki kunnugt. Um málið er í rauninni fremur fatt að segja á þessu stigi þess. Stjórnarráðið hefir sent n. svör sveitarstjórna, milli 10 og 20 talsins, sem hafa borizt síðan frv. var lagt fyrir, og um þau svör er það að segja, að yfirleitt eru þau meðmælt frv. í höfuðdráttum, en þó fylgja aths. um einstök atriði frv. N. hefir nú athugað þessar till. og aths. og af þeim eru aðeins tvær, sem n. hefir þótt ástæða til að taka til greina, og flytur brtt. þar að lútandi. Brtt. við 8. gr. felur það í sér, að lausafjártryggingar skuli ekki falla undir hina gagnkvæmu ábyrgð, sem ákveðin hefir verið bæði á fasteignatryggingum og lausafjártryggingum eftir lögunum. Gert er ráð fyrir, að lausafjártryggingar geti aukizt að nokkrum mun, ef afnumdar verða þær takmarkanir, sem þeim hafa verið settar. Er til þess ætlazt, að iðgjöld og iðgjaldasjóður þess flokks geti út af fyrir sig staðizt áhættuna, enda má telja hina gagnkvæmu ábyrgð frekar form en virkileika; er og erfiðara að framkvæma hana gagnvart lausafé í frjálsri tryggingu en gagnvart fasteignum í skyldutryggingu. Önnur brtt. er við 12. gr., um það, að gr. falli niður. Í þeirri brtt. felst það, að fella niður það ákvæði núgildandi laga, að tjón, sem eigi nemur 30 kr., verði ekki bætt, og sé tjónið 200 kr. eða meira, skuli draga 30 kr. frá brunabótum. Þetta er smávægilegt atriði, en þó óviðkunnanlegt að gera þennan smásmuglega frádrátt á brunabótunum. Menn munu taka eftir því, að meiri hl. n. ber ekki fram neina till. um fulltrúaráð, sem svo mikið var talað um í fyrra, og það er af því, að meiri hl. gat ekki orðið sammála um, að veruleg ástæða væri til þess. Í umsögnum sveitastjórnanna kemur fram, að einungis ein af þeim 26, sem svör hafa sent, er á móti frv. sjálfu og þeirri tilhögun, sem það raðgerir í aðalatriðum, og hefir þess verið getið áður. Viðvíkjandi skipun fulltrúaráðs tjá 8 sveitarstjórnir sig meðmæltar því, en engin þeirra leggur áherzlu á það; 3 eru þeirri till, eindregið mótmæltar, 2 ræða um hana, en eru á báðum áttum, og 11 minnast alls ekki á hana. Það má vera, að hv. 2. þm. Reykv. hafi það í huga með sínum fyrirvara að gera till. um fulltrúaráð, en hann segir þá til um það. Koma þá ástæðurnar til þess til álita. - Að svo stöddu sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta frv.

Sigurður Eggerz [óyfirl.]: Ég hefi ekki skrifað nál. í málinu, þó að það væri réttast, en ástæðan er sú, að ég hefi verið að bíða eftir upplýsingum. En ég hefi hugsað mér að gera brtt. við frv. fyrir 3. umr. nú er það svo, að ef samþ. verður brtt. við 8. gr., er engin gagnkvæmni í ábyrgð á lausafjártryggingunum og öðrum tryggingum. Og það er sjálfsagt rétt, vegna þess hvað erfitt er að koma því við, eins og ég benti á á síðasta þingi. Þegar Brunabótafélagið var stofnað, sáu menn, hvað mikil áhætta hlaut að fylgja lausafjártryggingunum. Nú þykir mér nokkuð ógætilega ákveðið í 7. gr. Þar segir, að leita skuli endurtryggingar eða samtryggingar hjá öðrum brunabótafélögum á því, sem vátryggingar eru hærri en á eftir segir: Steinhús ..................................20 þús. Timburhús eldvarnarklædd .... 15 - Önnur hús og mannvirki ..........10 - En af lausafé: Í steinhúsum .......................... 12 þús. Í timburhúsum .......................... 9 - Í öðrum húsum og annað lausafé 6 Þar sem gert er ráð fyrir, að tryggja megi lausafé án endurtryggingar, hygg ég, að skapazt geti allmikil áhætta fyrir ríkissjóð. Maður gæti t. d. hugsað sér, að fleiri tryggingar væru gerðar í sömu húsum, og eins getur tjón á lausafé orðið gífurlegt, ef stórbruni verður. Þetta er því mjög athugavert. Enda segir hér í 7. gr., að félaginu sé „ekki skylt“ að taka hærri lausafjártryggingar en fyrr segir í greininni, eins og ég las upp. En hér er ekki bannað, að það megi taka hærri tryggingar. Þetta er of ógætilegt, og því hefir mér dottið í hug að koma með brtt., sem takmarkar þetta. Þá er annað atriði - og vísa ég til aths., sem fylgja þessu stjfrv., um ástæður fyrir því. mér þykir það ekki tilhlýðilegt, nú þegar Brunabótafélagið á að fá svo miklu meira starfssvið og aukið við áhættu sína, að það hafi ekki eitthvert fulltrúaráð, og ég held, að meiri hl. n. hafi verið sammála um, að þess væri þörf. En ýmsir álitu, að hægt mundi vera að hafa sameiginlegt fulltrúaráð fyrir fleiri tryggingarstofnanir. Ég geri því heldur ráð fyrir, að við getum brætt okkur saman um brtt. í þá átt við 3. umr. þessa máls.

Héðinn Valdimarsson Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara. Og ástæðan var sú, að ég vildi, að betur væri búið um stjórn félagsins en gert er í þessu frv. það er stórt fyrirtæki og mikið fé, sem einn maður á nú að sjá um að öllu leyti, ráða hvernig féð er lánað út, hvernig það er innheimt og hvernig þess er gætt. Eftir lögunum um tryggingar á sami maður að vera forstjóri fyrir Brunabótafélaginu og Slysatryggingarfélaginu og síðar fyrir Samábyrgð ríkisins og fleiri tryggingarstofnunum, ef til kæmi. Þá er ekkert eðlilegra en að sama stjórn nái að öðru leyti einnig til allra þessara stofnana. Ég álít, að setja þyrfti tvo gæzlustjóra, sem forstjórinn bæri undir allar meiri háttar ráðstafanir. Þetta segi ég ekki af neinu vantrausti til þess manns, sem nú hefir forstöðuna, heldur af því, að mér finnst óafsakanlegt, að við svo stórt fyrirtæki sé ekkert eftirlit af hálfu þess opinbera. Ég hugsa mér að bera fram brtt. til að bæta úr þessu við 3. umr. Og ég vil geta þess, að núv. forstjóri, hv. 1. þm.N.- M., sem einnig er í nefndinni, virtist ekki hafa neitt á móti því fyrirkomulagi, þótt hann kæmi ekki sjálfur. með slíka brtt.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Hér er ennþá eitt atriði, sem lengi hefir þótt óþjált og ónærgætið við vátryggjendur. Það er, að menn eru skyldaðir til að endurbyggja samskonar hús og brunnið hefir; ella er dregið svo og svo mikið af brunabótunum. Ég veit, að þetta hefir oft komið afskaplega illa niður. Slíkt er hvergi annarsstaðar í lögum, að byggja eigi á sama stað og líklega í sama formi ár eftir ár, áratug eftir aratug og líklega öld eftir öld. Það á að hindra allar umbætur og breytingar, sem rás tímanna heimtar. Þetta hafa glögg dæmi sýnt. Hús hafa brunnið fyrir mönnum og verið svo lagt vátryggð, að þeir hafa orðið fyrir stórtjóni. Hafi svo viljað þannig til, að ekki væri hægt eða ekki mætti byggja upp á sama stað, hefir verið dregið af þessari lágu brunabótaupphæð 15–20%. Ég get nefnt dæmi, sem ég þekki síðan í fyrra. Það var fátækur barnamaður, sem átti 10 börn. Hann missti hús sitt. Lánsstofnunin heimtaði lán sitt af honum. Brunabótafélagið heimtaði, að hann byggði upp aftur eða dregið yrði af brunabótunum. Ég veit ekki, hvað er að gera mönnum þröngan kost, ef þetta er það ekki. Iðgjöldin eru sannarlega svo há í Brunabótafélagi Íslands, að ekki ætti að þurfa svona „radikalar“ ráðstafanir til þess að sjá við tapi, enda hefir það sýnt sig, að félagið hefir safnað mjög stórum sjóði, samanborið við umsetningu og starfstíma. Í mörgum tilfellum er svo illa gengið frá ákvæðum trygginganna, að það nær engri átt, þar sem tryggingargjaldið er oft 8%, þar sem áður var 5%, en aftur kannske í sumum tilfellum 3%, þar sem áður voru 4%. Og þegar lítið er á áhættu og breytta aðstöðu félagsins, virðast iðgjöldin vera óhæfilega há og að hér hafi verið breytt til hins lakara. Þegar það er orðin skylda að vátryggja, er það óþægilegt, að ekki skuli hafa verið sendir menn til að meta brunahættu á húsum. Erlend félög, sem hér hafa vátryggt, hafa þó haft hér menn til þessa, en ekkert verið gert af Brunabótafélagi Íslands. Að öðru leyti vil ég taka undir með hv. 2. þm. Reykv., að það er engin meining, að ekki sé sett föst stjórn yfir þessari stofnun. Ég vil nota tækifærið að spyrja hv.frsm. meiri hl., hvort það sé rétt, að einstakir menn hafi fengið að láni hundruð þúsunda úr sjóði Brunabótafélagsins. Því að ég veit þess dæmi, að hreppsfélög og bæjarfélög hafa óskað eftir að fá lán af fé þessarar stofnunar, og það mætti athuga, hvort ekki væri rétt að gefa þeim kost á því. Auðvitað mætti ekki ganga nærri því fé, sem félagið hefir handbært, því að alltaf getur óhöpp borið að höndum og stórbrunar orðið, en ég teldi vel farið, að því, sem afgangs er, væri varið til að létta undir með bæjar- og sveitarfélögum.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Tveir meðnm. mínir hafa nú lýst afstöðu sinni og því, að þeir mundu bera fram brtt. um einstök atriði frv. Og vil ég geta þess, að ég get hugsað mér, að þær verði þannig gerðar, að þær þurfi ekki að valda miklum ágreiningi. Þá ætla ég að minnast á nokkur atriði í ræðu hv.þm.N.- Ísf. Hann talaði eins og það væri nýtt og óvenjulegt ákvæði að skylda menn til að byggja upp á sama stað hús, sem brynnu. Ákvæðin í frv. eru mjög á sama veg og í lögum Brunabótafél. Íslands, sem nú eru í gildi. Ég vil líka benda hv.þm. á, að þessi ákvæði eru alls ekki skilyrðislaus. Þau eru að vísu sett nokkuð stranglega fram í upphafi 14. gr., en þegar liður á greinina, er veitt heimild til að víkja frá þeim. Þá er það fjarri sanni, að þetta sé einstakt fyrir Brunabótafél. Íslands, eins og hv.þm. virtist halda. A. m. k. hefi ég talað við umboðsmenn fyrir önnur félög, sem hafa sagt mér, að slík ákvæði myndu vera í lögum flestra eða allra brunabótafélaga. Ég vil upplýsa hv.þm. um það, að þegar skipulagsuppdráttur hefir hamlað endurbyggingu á sama grunni, hefir alls ekki verið beitt þessu ákvæði um frádrátt, ef menn hafa viljað byggja upp annarsstaðar í sama kaupstað eða kauptúni. Hann var að nefna sérstök dæmi um, að menn hefðu orðið illa úti. Má vera, en þau eru þá eldri en ég þekki til, nema ef hann hefir átt við nýlegt tilfelli frá Bolungarvík, þá skal ég upplýsa, að það var þannig, að skipulagsuppdráttur meinaði manninum að byggja á sama stað. Honum var boðið, ef hann byggði upp annarsstaðar í kauptúninu, þá skyldi hann fá brunabæturnar án frádráttar. En hann vildi ekki að því ganga. Ég minnist annars dæmis frá Ísafirði; þar brann hús og skipulagsuppdráttur meinaði að byggja upp aftur á sama stað, og bæjarstjórn vildi ekki heldur leyfa, að reist væri hús til sömu nota annarsstaðar í bænum. Þetta var sem sé kvikmyndahús. Það var álitið, að í þessu tilfelli ættu þau ákvæði laganna við, að undanþágu frá frádráttarákvæðinu mætti veita. Það var álitið, að almannahagur hamlaði í þessu tilfelli endurbyggingu og eiganda voru greiddar fullar brunabætur. Loks vil ég benda hv.þm. á, að þessi frádráttur er lækkaður í frv. frá því, sem nú er í lögunum. Í frv. er frádrátturinn ákveðinn 10–20% í stað 15–20% í lögunum, svo að það er þó nokkru sanngjarnara eða næ því, sem hann vill vera láta. Ástæðan fyrir því, að Brunabótafélagið og önnur vátryggingarfélög setja þessi skilyrði um endurbyggingu á sama stað, er vitanlega sú, að tryggja það, að ekki sé freisting til að valda íkveikjum í húsum, aðeins til þess að losa það fé, sem í húsunum stendur. Hafi hv.þm. talað í alvöru um það, að heimtað væri, að menn byggðu aftur nákvæmlega á sama stað og í sama formi, getur hann seð, að í 14. gr. segir ekkert um það. Félaginu er aðeins skylt að tryggja það, áður en brunabæturnar eru greiddar, að þeim sé réttilega varið, og því verður það að hafa rétt til að ganga eftir því, að hús sé reist aftur til sömu nota og húsið, sem brunnið hefir. Hv. þm. talaði um, að iðgjöld Brunabótafélagsins væru svo há, að því minni ástæða væri til að áskilja frádrátt. Ég veit ekki, á hverju hann byggir þessa staðhæfingu. Því ég get fullyrt, að iðgjöldin hjá því eru verulegum mun lægri en hjá öðrum félögum, sem hér starfa og eru í iðgjaldasambandinu.

Frádrátturinn er líka mikill

. Já, í gildandi lögum sjálfsábyrgðir, en í frv. er heimilað að vátryggja fulla virðingarupphæð. Geri maður samanburð á iðgjöldum, þá hefir Brunabótafélagið í einum flokki (I. fl.) öll steinhús, hvernig sem þau eru byggð innan, með eldtryggu þaki, og iðgjaldið er 2‰. hjá öðrum félögum er greitt jafnmikið, 2‰, fyrir hús, sem byggð eru úr steini bæði utan og innan. En fyrir þau hús, sem byggð eru með timbri að innan, er greitt eftir taxta þeirra félaga 21/4‰. Í II. flokki, sem er alveg sambærilegur hjá Brunabótafélagi Íslands og öðrum félögum, eru iðgjöld Brunabótafélags Íslands 4‰, en hjá öðrum félögum 5‰. í III. flokki, sem einnig er sambærilegur, eru iðgjöld Brunab6tafélagsins 51/2‰. en hjá öðrum 7‰. Þessi samanburður á aðeins við, þegar frágangur eldfæra er eins og áskilið er í brunamálalögunum. En sé það ekki, má alveg eins gera samanburð. Í I. flokki hjá Brunabótafélaginu eru iðgjöldin þá 21/4‰, hjá öðrum félögum 21/2‰. Í II. flokki 6‰ móti 71/2‰ hjá öðrum félögum, og í III. flokki 8‰ á móti 101/2‰. Af þessum samanburði má sjá, hvað hæft er í því, að iðgjöld Brunabótafélagsins séu hærri en hjá öðrum vátryggingarfélögum. Hv. þm. spurði, hvort það sé rétt, að einstökum mönnum hafi verið veitt lán úr sjóðnum svo hundruðum þúsunda kr. skipti. Spurningin er nokkuð óákveðin, svo að erfitt er að svara henni, nema ef hv.þm. meinar það einstaka dæmi, sem alkunnugt er, að eitt fasteignaveðslan var veitt einum manni hér í Reykjavík. Þessi lánveiting var sumpart um garð gengin og sumpart undirbúin og fastlofuð þegar ég tók við umsjón sjóðsins. Þá get ég og upplýst það, að nokkrir kaupstaðir og kauptún hafa fengið lán úr sjóðnum, ýmist til kaupa á brunavarnatækjum eða til annars, og þá gegn ríkisábyrgð, en þessar upphæðir skipta ekki hundruðum þúsunda. Annars finn ég ekki ástæðu til þess að fara langt út í umr. á þessu stigi málsins. Það liggja engar brtt. fyrir frá minni hl. n. eða öðrum hv.þm., en ef þær verða bornar fram, þá er tími til að taka þær til umræðu.

Sigurður Eggerz [óyfirl.]: Ég vildi aðeins taka skýrar fram það, sem ég drap á í fyrri ræðu minni, að ég álít ákvæði 7. gr. frv. athugaverð fyrir Brunabótafélagið, að því er snertir lausafjártryggingingar. Í niðurlagi gr. er félaginu heimilað að annast tryggingar á lausafé einstaklinga, allt að 6–9–12 þús. kr., án þess að það fái endurtryggingu hjá öðrum tryggingarfélögum. Það eru engar takmarkanir fyrir því, hversu háar þessar lausafjártryggingar mega vera samtals. Þær gætu hæglega skipt milljónum. Ég var sannast að segja steinhissa á þessari heimild, og get ekki betur seð en að það sé beinlínis glæfralegt fyrir félagið að fara út á þessa braut, ef ekkert mark er sett um það, hversu miklu þessar tryggingar mega nema. mér sýnist ekkert vit í því, að þessar tryggingar samanlagðar megi nema meira en svo sem 400 þús. kr. til 1/2 millj. meðan þær fast ekki endurtryggðar. þetta vildi ég aðeins taka skýrar fram n. til athugunar, svo hún gæti gert brtt. um það fyrir 3. umr., ef henni sýndist. Að öðrum kosti mun ég gera brtt. um þetta á þá leið að setja hámark eins og ég hefi bent á.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Út af því, sem hv.frsm. upplýsti um tilfellið í Bolungarvík, þar sem maðurinn vildi ekki byggja á þeirri lóð, sem hann gat fengið þar í þorpinu til þess að byggja á, þá get ég upplýst það, að lánveitandinn, sem átt hafði veð í húsinu, vildi ekki lána til hússins, því það hefði orðið á þessari nýju lóð a. m. k. 12. þús. kr. dýrara. Ég get ekki talið það sæmilegt af hinu opinbera að þvinga menn til að endurbyggja brunnið hús undir svona kringumstæðum. Annað dæmi er frá Ísafirði. Þar keyptu menn hús 1914 á 38 þús. kr. og vátryggðu það hjá Brunabótafél. Íslands fyrir þeirri upphæð. Svo þegar húsið brann, var ekki hægt að fá að byggja það á sama stað vegna ákvæða byggingarsamþykktar bæjarins, en ef eigendurnir hefðu svo endurbyggt á þeim stað, par sem þeim var heimil lóð, hefði húsið kostað a. m. k. 70 þús. kr. þetta kalla ég að hið opinbera gangi allnærri mönnum. Í þorpi einu fyrir vestan, þar sem fólksfjöldi var fyrir skömmum tíma um 280 manns, eru nú 170 íbúar. Það liggur í augum uppi, hversu óskynsamlegt og ranglátt væri að skylda fólk til þess að endurbyggja á svona stoðum, auk þess sem auðvitað er, að lánsstofnanir mundu verða tregar til að leggja fé í svona byggingar. Hv. frsm. talaði um það, að iðgjöld væru hvergi lægri en í Brunabótafélagi Íslands. Þetta mun vera rétt í einstökum tilfellum, en í öðrum mun það þó vera allmikið hærra hjá því en útlendum félögum. Ég borga t. d. 21/2 % hærra af mínu húsi til Brunabótafélagsins en ég hefði þurft að gera til útlendra félaga, og þó eru meiri afföll hjá Brunabótafél. Íslands heldur en útlendu félögunum. Þessi félög hafa sent menn til Ísafjarðar til þess að athuga brunahættu, og þeir álitu hana það minni, að brunabótagjaldið gæti verið 21/2% lægra en hjá Brunabótafélaginu. Annars væri það ekkert undarlegt, þó Brunabótafélag Íslands gæti boðið betri kosti heldur en önnur félög, þar sem það heimtar sjálfsábyrgð fyrir 1/6 af tryggingarupphæðnni. Þar sem slíkt tryggingarlag er haft í útlendum félögum, eru iðgjöldin frá 10 til 15 og allt að 30% lægri en annars hefði verið. Við höfum stofnað á Ísafirði tryggingarfélag fyrir bata, til þess að komast hjá að þurfa að sæta afarkjörum hinna útlendu vátryggingarfélaga, og við höfum, af því að við notum sjálfsábyrgð fyrir 1/6 verðs, getað komið iðgjöldunum úr 8% niður í 5%.

Pétur Ottesen Það hefir verið leitað álits hreppsnefnda og bæjarstjórna í kaupstöðum og kauptúnum, sem heyra undir ákvæði laga um Brunabótafél. Íslands. Meðal þeirra álitsgerða, sem fyrir liggja frá hreppsnefndum, vil ég leyfa mér að benda á aths. frá hreppsnefndinni í Ytra-Akraneshreppi. Í þeirri álitsgerð segir á þessa leið: „Hreppsnefndin lítur svo á, að mjög ranglatt sé, að félagið bæti ekki tjón húsa að fullu, enda þótt sá, er fyrir tjóninu verður, endurbyggi ekki húsið, eða þá reisi það á öðrum stað í kauptúninu, ef um glæpsamlega tilhneigingu og framferði hefir ekki verið að ræða. Nefndin telur það ekki viðeigandi, að á heiðarlegum tryggjendum sé framið slíkt ranglæti, sem ákvæði þessarar greinar mæla fyrir um, sem virðast vera sett einungis af þeim ástæðum, að tryggjendur yfirleitt eru grunaðir um glæpsamlegar tilhneigingar. Hinsvegar telur nefndin heilbrigðustu vörnina við freisting húseigenda til þess að hagnast á húsbruna vera þá, að endurvirðing fastseignum fari fram á nokkurra ára millibili. Með því mundi fast trygging fyrir, að húseignir séu aldrei tryggðar fram yfir sannvirði“. Ég sé ekki, að hv.fjhn. hafi í sínum brtt. tekið neitt tillit til þessara aths. fremur en ef til vill fleiri sveitarstjórna. Vildi ég mælast til þess, að hv.n. tæki málið til nýrrar athugunar, og ef hún ekki sér sér fært að taka þessar till. hreppsnefndarinnar í Ytra-Akraneshr. til greina, þá óska ég þess, að hún láti mig vita það í tæka tíð, svo að ég geti borið fram brtt. við 3. umr. í samræmi við þessar till. hreppsnefndarinnar. Í þessu sama álitsskjali er einnig minnzt á 21. gr. frv., þar sem rætt er um umboðsmenn félagsins í bæjum og kauptúnum. Vil ég leyfa mér að lesa upp álit hreppsnefndarinnar, með leyfi hæstv. forseta: „Hreppsnefndin álítur, að æskilegt væri, að ákvæði þessarar greinar séu hliðstæð því, er gildir um tryggingarsjóði sveitarfélaga, að heimilt sé að fela sérstökum nefndum að annast málefni félagsins í hverjum hreppi“. Ákvæði þessarar greinar frv. eru sjálfsagt miðuð við það, að í bæjum og kauptúnum hafi hreppsnefndirnar mörg og umfangsmikil störf með höndum, en hér virðist þó eðlilegra, að starfið sé falið sérstökum nefndum, hliðstætt því, sem gildir um tryggingarsjóði sveitarfélaga. Eitt af þeim ákvæðum í núgildandi logum, sem varð til þess, að frv. þetta var sent hreppsnefndum til umsagnar, var ákvæðið um heimild til að skipa fulltrúaráð fyrir sjóðinn í framtíðinni, þegar tekjur hans og umsetning væri orðin það mikil, að ætla mætti, að félagið gæti farið að starfa sjálfstætt, þannig, að tryggjendur yrðu sjálfir umráðamenn félagsins. Það virðist vera heilbrigðust hugsun í því, að hið opinbera aðeins styðji félagið með ábyrgð meðan það er að komast á fót, en að síðan sé það rekið sem sjálfstætt fyrirtæki. Hreppsnefndirnar hafa synt mjög mikið tómlæti með því að láta nálega ekkert til sín heyra um þetta efni, sem þó er svo mikilsvert. - Annars vil ég endurtaka fyrirspurnina til hv.n., hvort hún ætli að koma með brtt. viðvíkjandi 14. og 21. gr., samanber till. hreppsnefndarinnar í Ytra-Akraneshreppi.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Það er ekki ástæða til að deila um þessi ágreiningsefni við hv.þm. fyrr en brtt. liggja fyrir, er gefa ástæður til umr. Ég skal gefa hv.þm. Borgf. þær upplýsingar, að fjhn. mun ekki að svo vöxnu máli koma með brtt. við 14. gr. frv., a. m. k. ekki meiri hl. n. Hvort minni hl. ber fram brtt. eða ekki um þessa gr., skal ég láta ósagt. - Um 21. gr. veit ég ekki til, að sé neinn ágreiningur. Ég skal vekja athygli á því, að hún er að því leyti breytt frá því í fyrra, með því að hreppsnefndum er nú ákveðin þóknun fyrir þetta starf eins og umboðsmönnunum. Ég fæ ekki séð, að betra sé, að aðrar nefndir en hreppsnefndir fari með þessi störf. Ég skal geta þess, að í frv. er ekki ætlazt til, að sjálfsábyrgð verði í lögum lengur. Hv. þm.N.-Ísf. getur séð það á 5. gr. frv., að ætlazt er til þess, að félagið tryggi hér eftir að fullu samkv. virðingargerð. Að öðru leyti voru í n. mismunandi skoðanir á ýmsum ákvæðum frv., sem ég tel rétt að geyma að ræða um þar til ákveðnar brtt. liggja fyrir.

Hákon Kristófersson [óyfirl.): Ég get ekki annað en talið það skrítilegt, að frv. í öðru eins stórmáli og þessu skuli ekki fylgja nein grg., heldur skuli í staðinn fyrir grg. vísað til afgreiðslu málsins í d. í fyrra. Í annan stað er nál. meiri hl. fjhn. næsta ómerkilegt í svo merkilegu máli. Ég vildi gjarnan heyra það frá hv.frsm., hvort n. ætlar sér ekki að gera brtt. við 3. og 14. gr. frv. Í 3. gr. er öllum húseigendum, bæði í kaupstöðum og sveitum, gert að skyldu að tryggja hjá félaginu. Ég get ekki betur seð en að hér sé um að ræða stórkostlega takmörkun á athafnafrelsi manna.

Þetta er lengi búið að vera í logum

. Ekki þó um kirkjurnar; það er algerlega nýtt.

Hv. þm. hefir samþ. skyldutryggingu á kirkjum fyrir nokkrum dögum í deildinni

. Ég sé mér ekki annað fært en að koma fram með brtt. um þetta efni fyrir 3. umr., ef hv.n. eða aðrir verða ekki til þess. Annars ætla ég ekki að tala frekar um málið að þessu sinni. Hæstv. forseti hefir mælzt til þess, að menn yrðu stuttorðir um málið, af því fundartíminn er að verða naumur. Ég vænti, að hv.frsm. taki ekki illa upp fyrir mér það, sem ég hefi sagt, og skilji það, að ég tala ekki svo af neinni óvild til aðalkjarna málsins, en fallist á, að aths. mínar eru á rökum byggðar.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Eins og nál. á þskj. 278 ber með sér, hefir landbn. orðið sammála um að mæla með frv. þessu með nokkrum breytingum. Í grg. frv. er tekið fram um stefnu þess og tilgang, svo að óþarft er fyrir mig að fara rækilega út í það efni. Eins og menn vita, er tilætlunin með frv. þessu, ef að lögum verður, að heimila sérstökum sveitum að gera samþykktir um ræktun býlanna. Er tilgangur flm. sá, að í þeim sveitum, er slíka samþykkt gera og hefjast handa um framkvæmdir, verði jarðirnar ræktaðar á fáum árum, svo að allur heyskapur á óræktuðu landi geti horfið úr sögunni. Og þetta á að nást með samtaka átökum sveitarbúa sjálfra og stuðningi ríkissjóðs. Ennfremur er það nýmæli upp tekið að skylda landeiganda, þótt ekki búi á jörðinni, til þess að taka þátt í þeim kostnaði, sem ræktun þessi hefir í för með sér. Hvort tilgangur hv.flm. næst, þó frv. þetta verði að lögum, verður reynslan ein að skera úr. En hitt er ekkert efamál, að þessi tilgangur, sem ég hefi nefnt, er góður. Nefndin býst við, að í þeim sveitum, þar sem ræktun býlanna er komin vel á veg og búnaðfarfélög hafa starfað áður með góðum árangri, þá sé ekki þörf slíkra aðgerða, sem frv. fer fram á. En fyrir þær sveitir, sem dregizt hafa aftur úr um ræktunarframkvæmdir, sýnist þarna opnuð leið, svo að þær geti hafizt handa og bætt úr því á fáum árum, sem þær hafa dregizt aftur úr. Að vísu er ekki hægt að fullyrða neitt um það fyrirfram, hvernig þetta muni gefast; þar verður reynslan að skera úr, eins og á öllum öðrum sviðum. Hér er aðeins um heimildarlög að ræða fyrir hinar einstöku sveitir, og þó svo kunni að fara, að minna gagn verði að þessu heldur en nú er búizt við, þá virðist ekki mikið í húfi, þó að frv. þetta verði að lögum. Því sá n. ekki ástæðu til að gera margar breytingar og hefi ég heldur ekki margt um þær að segja. Ef slíkur ræktunarsamþykktir verða gerðar í einhverri sveit og jafnframt verður hafizt handa um framkvæmdirnar, þá er því ekki að neita, að lagðar eru allmiklar kvaðir á íbúa sveitarinnar. Þess vegna er áríðandi, að sem flestir, og helzt allir, sem í sveitinni búa, vilji taka á sig þessar kvaðir og gangi af fúsum vilja undir ákvæði samþykktarinnar. Eins og frv. er úr garði gert, þá er óvenjulega vel frá þessu gengið, eftir því sem vant er um slík heimildarlög. Ákvæði frv. gera ráð fyrir, að ekki sé hægt að koma á slíkum samþykktum, nema 3/4 ábúenda sveitarinnaar sæki fund og þarf þá samþykki 4/5 fundarmanna til þess að settar verði ræktunarsamþykktir. Er því hér um óvanalega mikinn meiri hluta að ræða, eftir því sem gert er ráð fyrir í öðrum lögum um svipaðar heimildir. N. vill þó búa enn betur um þetta og leggur því til í 1. brtt. sinni, að 4/5 ábúenda sveitarinnar þurfi að sækja fund og 5/6 af þeim að samþykkja. Með því vill n. tryggja, að slíkar ræktunarsamþykktir verði ekki gerðar, nema eindregið fylgi ábúenda sveitarinnar sé með því, og er þetta gert svo sem hægt er með þessari brtt. 10. gr. frv., 4. lið, er talað um, að ræktunarkostnaðurinn leggist á býlin „eftir réttri tiltölu“. N. er ekki vel ljóst hvað þetta þýðir og vill því skýra þetta ákvæði, svo að ekki sé um að villast. Leggur hún því til með 2. brtt. sinni, að ræktunarkostnaðurinn skiptist niður á býlin eftir kostnaði við ræktun hvers þeirra, enda virðist það sanngjarnast. Þá kem ég að aðalbreytingu n., sem er um það, hvernig fara skuli um jarðræktarstyrk til framkvæmda þeirra, sem frv., ef að lögum verður, gerir ráð fyrir. Í frv., eins og það liggur fyrir, er ekkert ákveðið um þetta. Ég býst nú raunar við, að þess hefði heldur ekki þurft, því að hér er um framkvæmdaratriði að ræða, sem Búnaðarfélag Íslands gat ráðið, að skipta styrknum eftir eðli framkvæmdanna, og mundi þá búa sér til reglur þar um. frv. er gert ráð fyrir, að landeigandi annist sumar framkvæmdirnar, en ábúandi aðrar. Aftur á móti er gert ráð fyrir þeim framkvæmdum, sem báðir aðilar annast, en engin bein ákvæði í frv. um, hvernig þá skuli skipta styrknum. Nefndin leggur því til í fl. brtt. sinni, að um skipti á jarðræktarstyrk milli landsdrottins og leiguliða, vegna þess hluta framkvæmdanna, er um getur í 15. gr. 2. og 3. tölulið, skuli ákveða í reglugerð, er atvmh. setur, að fengnum tillögum Búnaðarfélags Íslands. í sambandi við þetta skal ég minnast á 3. brtt.n., þar sem n. leggur til, að enginn jarðræktarstyrkur greiðist til þess hluta framkvæmdanna, er ríkissjóði er ætlað að kosta, en í þess stað sé 1/5 hluti af ríkissjóðsframlaginu ekki afturkræfur, þannig að eigendur jarða geti leyst af þeim afgjaldakvöð þá, er getur í 10. gr., 6. lið, með því að leggja sjálfir fram í upphafi 4/5 hluta þess kostnaðar, eða með því að leysa til sin afgjaldskvöðina síðar með 20-faldri upphæð hennar, í stað 25-faldri, sem annars ætti að vera. Álítur n., að þetta mundi stuðla mjög að því, að afgjaldskvaðirnar yrðu leystar af jörðunum, og telur hún, að það væri báðum hentugt, ríkissjóði og eigendum jarðanna. 4. brtt. er aðeins orðabreyting til skýringar. Í 5. brtt. er lagt til, að hafi framlag landsdrottins verið greitt með lánsfé, beri leiguliða að greiða þá vexti, er sannanlega hvíla á framlaginu, þó hærri séu en 4%. Þegar lánsfé er notað til framkvæmdarinnar, virðist n. sanngjarnt, að landsdrottinn fái þá í hækkuðu eftirgjaldi það, sem hann raunverulega verður að borga af láninu í vexti, jafnvel þó að það sé hærra en 4 af hundraði. Ég var búinn að minnast á seinustu brtt. í sambandi við þá þriðju og þarf ekki að endurtaka það. Ég held svo, að ég hafi gert nokkurnveginn grein fyrir þessum fáu brtt.n.

Halldór Stefánsson Ég vil gripa tækifærið fyrir hönd okkar flm., til þess að þakka hv. landbn. fyrir goða afgr. þessa máls og góðan skilning á því, hve mjög þetta frv. gæti orðið til þess að flýta fyrir og efla ræktun sveitanna og komið sveitabúskapnum á fjárhagslega traustari grundvöll en nú er. Að því er snertir brtt.n. eru þær ekki róttækar að neinu leyti, og við munum vel geta sætt okkur við, þótt þær yrðu samþ. Eins og hv.frsm. gat um, þá er um atkvæðamagn, til þess að hægt sé að setja ræktunarsamþykktir, krafizt nokkurs frekara í frv. en venja er til um heimildir til samþykkta. Samt vill nefndin herða á þessu atriði. Þó að ég telji ekki þörf á að herða á þeim skilyrðum, vil ég ekki gera till.n. að ágreiningsatriði, enda er það eins og réttilega var tekið fram af hv.frsm., ekki hugsun okkar að knýja þessar samþykktir fram, nema almennur vilji sé fyrir því. Aðrar till.n. skal ég ekki gera að umtalsefni sérstaklega, en endurtek það, að ég get vel fallizt á þær.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, ekki þó af því, að ég sé mótfallinn brtt.n., ég tel þar yfirleitt vera til bóta. En ég tel frv. vera gagnslítið eða gagnslaust til þess að ná þeim tilgangi, sem er stefnt að, sem sé að allt tún á landinu verði orðið slétt og véltækt innan fárra ára. Ég tel það gagnslaust, af því að ég er sannfærður um, að bændur kjósa heldur að vinna þessi verk hver í þeim félagsskap, sem þar er fyrir hendi, heldur en að taka á sig stóra skuldabagga, sem óumflýjanlega hlýtur að myndast hjá mjög mörgum. Ég þykist sannfærður um, að bændur muni verða ófúsir til að þröngva sveitungum sínum til að taka á sig erfiðari fjárhagsbagga en þeir eru menn til að standa undir. En það er ávallt svo í hverju sveitarfélagi, að þar eru fleiri eða færri fátækir menn, sem alls ekki eru færir um að taka slík útgjöld á sig. Slíkir menn verða auðvitað ófúsastir á að gangast undir slíka samninga, og ef heimildin væri notuð, þá mundi þeim verða þröngvað til þess að gera það samt, sem þeir ef til vill væru ekki menn til. Allt þetta og margt fleira hygg ég að verði þess valdandi, að þessi heimildarlög verði bara dauður bókstafur, eins og ýms fleiri heimildarlög, sem þingið hefir sett. Ég viðurkenni fullkomlega, að tilgangurinn sé góður, en ég hefi ekki minnstu trú á þessari leið, og það mun líka sýna sig, að markinu verður ekki náð með slíku móti. Ég tel aftur á móti aðra leið álitlegri en þá, sem hér er farið fram á. Ég hallaðist þess vegna frekar að því, að ekki væri hrapað að því að afgreiða málið á þessu þingi, heldur yrði stj. falið það til frekari íhugunar, af því að það er nýtt fyrir þinginu og mikilsvert, að það sé vel athugað í alla staði. En meiri hl. n. sýndist rétt að leyfa frv. að ganga áfram og fá að reyna sig. Mér var það vitanlega ekkert kappsmál, svo að ég læt það afskiptalaust, en tek það fram, að það er sannfæring mín, að það sé meinlaust og gagnslaust, eins og það nú er. Brtt. n. mun ég allar styðja, því að ég tel þær til tvímælalausra bóta, og er í þeim nokkurt öryggi gegn því, að mönnum verði þröngvað til þess að gera það, sem þeir eru alls ófærir til fjárhagslega.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Við 2. umr. þessa máls hér í þessari hv. d., var samþ.brtt., sem ég flutti, þess efnis, að í staðinn fyrir orðin: „Gjald til vita, sjómerkja og mælinga siglingaleiða“, komi aðeins „vitagjald“, og færði ég ástæður fyrir þessari breyt. við 2. umr. málsins, og hv. deild mun hafa fallizt á þær ástæður og samþ.brtt. mína þess vegna. Nú hefir þessu atriði frv. verið breytt aftur í sama horf og það áður kom frá hv.Nd. Flyt ég því brtt. hér á þskj. 338 um að færa það aftur í sama horf. Ég hefi ekki getað fundið, að réttmætt væri að víkja frá þeirri afstöðu, sem þessi hv. d. tók, og í annan stað finnst mér ekki rétt að binda gjaldskylduna við það, til hvers gjaldið yrði notað. - Hitt er innan handar, að gera ákvörðun um það, að ámóta fjárhæð eins og gjaldliðnum nemur skuli notuð til þeirrar fyrirgreiðslu siglinga, sem átt er við. Ég hefi veitt því eftirtekt, að í frv. til 1. um vitabyggingar er samskonar ákvæði og ætlazt er til að sé í þessum l., og í slíkri löggjöf á slíkt ákvæði auðvitað heima. En það er ekki viðeigandi, sérstaklega þegar um er að ræða gjöld, sem útlendingar eiga við að búa, að binda gjaldskylduna við það, til hvers gjaldið verði notað. má þá búast við eilífum umkvörtunum frá útlendingum um að þetta sé ekki að fullu notað eftir fyrirmælum þessara laga. Ég held því, að rétt sé að færa frv. í sama horf og það áður var, þó að afleiðingin verði sú, að frv. verði að fara í sameinað þing. - Ber ég því fram till. þess efnis. Ég skal taka það fram, að þetta atriði er verulegasta breytingin, sem þetta frv. gerir á núgildandi löggjöf. Það er að vísu svolítil efnisbreyt. eftir till.fjhn. þ. e. að fella niður lagmark gjaldsins, en að öðru leyti kemur þetta frv. í stað gildandi löggjafar, án þess að gera neinar teljandi breytingar. Þó að hrakningur frv. til sameinaðs þings yrði því til þess að fella það, er ekki svo mikill skaði skeður, því að ákvæðin um þessi mál eru öll til í lögum, nema þessi, sem ég nefndi, og halda þau gildi sínu til 1932. Ég mun ekki geta greitt frv. atkv. með þeirri skilorðsbundnu gjaldskyldu, sem á því er.

Fjmrh. (Einar Árnason) Eins og hv.flm. þessarar till. tók fram, var till. þessi hér til umr. fyrir nokkru og var þá samþ. Ég tók það fram það, að ég væri ekkert á móti efni till., en benti á það, að þær skoðanir hefðu komið ákveðið fram í hv.Nd., að litlar líkur væru til þess, að slík till. næði þar fram að ganga. Hefir og komið á daginn, að svo var. Ég geri ekki eins mikið úr því og hv.flm.till., hvað þetta valdi miklum óþægindum. Hvort sem þetta orðalag verður haft eða ekki, þá býst ég við, að þetta verði í framkvæmdinni mjög svipað eins og verið hefir. Mér finnst því þetta atriði ekki vera svo stórkostlegt, að rétt sé að hrekja þetta mál í Sþ. Tel ég því rétt að afgreiða frv. eins og það liggur fyrir nú.

Magnús Guðmundsson Ég sé, að aðalflm. vantar í deildina. Ég vil þess vegna leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv.menntmn.

Sigurður Eggerz Ég ætla ekki að mæla því í gegn, að frv. fari til n., en komi það úr nefnd í líku formi og það er nú, þá eru dagar þess taldir. Annars vona ég, að það sofni.

Flm. (Ingólfur Bjarnarson) Um þetta litla frv. þarf ég lítið að segja umfram það, sem tekið er fram í grg. þess á þskj. 197. Það er borið fram til þess að gera nokkur ákvæði samvinnufélagslaganna frá 1921 ítarlegri og gleggri. Það hefir nefnilega komið í ljós við framkvæmd laganna, að sum ákvæði þeirra eru óljós og tvíræð og þannig orkað tvímælis, hversu skilja beri einstök ákvæði þeirra, og fyrir þá sök hefir framkvæmd laganna verið nokkuð misjöfn hjá hinum einstöku samvinnufélögum á landinu. Sem dæmi þessa má nefna 24. gr. laganna, sem fjallar um varasjóðstillag félaganna og mælir svo fyrir, að það skuli vera 1% af „viðskiptaveltu“ félagsmanna. Þetta hefir sumstaðar verið skilið svo, að átt væri við samanlagða veltu út og inn, en annarsstaðar, að átt væri aðeins við aðra hlið veltunnar. Þetta frv. tekur nú af allan vafa um þetta atriði. Annað atriði má nefna í þessu sambandi. Í lögin frá 1921 vantar ákvæði um það, hversu fara skuli að, ef fundur fellur niður af einhverjum ástæðum, og hvernig skuli koma honum á, ef hann ferst fyrir. Frv. þetta bætir úr þessum ágalla laganna, og eru um þetta tekin upp í frv. svipuð ákvæði og eru í hlutafélagslögunum. Aðrar brtt. þessa frv. eru svo smávægilegar og ljósar, að engin þörf er á frekari skýringum. Miða breytingarnar sem sagt einungis að því, að eyða vafa og misskilningi um framkvæmd laganna og gera orðalag þeirra ákveðnara og fyllra í nokkrum atriðum, en hinsvegar er hér ekki um efnisbreytingar að ræða. En enda þótt málið sé einfalt í sjálfu sér, þá vil ég nú samt mælast til þess, að það verði athugað í nefnd, því að búast má við, að hv.þdm. hafi ekki athugað það fyllilega sjálfir enn sem komið er. Ég vil því leggja til, að málinu verði vísað til hv.allshn. að lokinni þessari umr.

Frsm. (Lárus Helgason) Eins og kunnugt er, hefir skortur á fóðri búpenings hér á landi valdið meira tjóni en flest annað frá upphafi landsbyggðarinnar. Það hafa verið gerðar margar tilraunir til þess að koma í veg fyrir fóðurskort handa búpeningi fyrr og síðar. Að vísu hefir nokkuð orðið ágengt í þeim efnum, en hvergi nærri svo, að einhlítt sé. Öryggi búpeningsins er langt frá því nægilegt, hvað þetta snertir, enda þótt bændur séu nú orðið ekki eins flatir fyrir harðindum og áður var. Það hafa verið reyndar ýmsar leiðir til þess að afstýra fóðurskorti í sveitum landsins, t. d. hefir verið unnið að stofnun félaga til þess að koma á fót forðabúum, og er þetta að vísu í áttina, og sama er að segja um það, að hreppsnefndum hefir verið falið að sjá um, að búendur hefðu nægileg hús og fóður handa búpeningi sínum. En þessar tilraunir hafa ekki reynzt nægilega kraftmiklar til þess að afstýra vandræðum, þegar illa árar. Lög hafa verið sett um sérstaka forðagæzlumenn í sveitum, og hafa þau síðustu verið f gildi síðan 1913. Ég hefi orðið var við, og fleiri, sem kynnt hafa sér þetta mál, að þessi lög hafa ekki komið að tilætluðum notum. Forðagæzlumönnum er falið að gefa búendum holl ráð, en hinsvegar eru engar skyldur lagðar á búendur að hlýða þeim eða taka ráðleggingar þeirra til greina á einn eða annan hátt, og yfirleitt er forðagæzlumönnum ekkert vald gefið nema ráðgefandi. Landbn. þessarar hv. deildar hefir nú flutt frv. á þskj. 246 með það fyrir augum að bæta úr þessum ágöllum. Helztu breyt., sem frv. gerir á gildandi lögum, eru þær, að skoðun á forða búenda skal fara fram eigi síðar en fyrir miðjan október, til þess að mönnum sé mögulegt að ráða bót á því, ef of lítið fóður er til, með því að fækka fénaðinum eða afla fóðurs f tíma. Í núgildandi lögum er gert ráð fyrir tveim skoðunum, annari fyrri hlutar vetrar og hinni seinni hluta vetrar. Í framkvæmdinni hefir þetta oft reynzt svo, að fyrri skoðunin hefir ekki farið fram fyrr en á jólaföstu, en þá er um seinan að koma fénaði þeim, sem ofaukið er á fóðrunum, í verð eða bæta úr þessu á annan hátt. Þess vegna verður það að teljast tvímælalaust til til bóta að láta skoðunina fara fram innan þess tíma, sem tiltekið er í frv. Önnur breytingin, sem þetta frv. gerir á núgildandi lögum, er sú, að svo framarlega, sem búandi hefir ekki farið að ráðum forðagæzlumanns um öflun fóðurs eða förgun fénaðar á tilsettum tíma. til þess að afstýra fóðurskorti, þá skal hreppsnefnd skipa tvo menn með forðagæzlumanni til þess að athuga á ný allt, sem að málinu lýtur. Að því loknu skal hreppsnefnd og forðagæzlumaður taka til frekari ráðstafana til þess að afstýra hættu um fóðurskort hjá búanda, sé um vondan ásetning að ræða að áliti skoðunarmanna. Þriðja brtt. er um kaup forðagæzlumanna. Lögin frá 1913 ákveða dagkaup þeirra 2 kr., en það er nú sýnilega gamaldags, því að tvær krónur eru nú ekki lengur dagkaup fyrir nokkurn mann. Það er því óhjákvæmilegt að borga betur fyrir þennan starfa, ef hann á að verða að nokkru gagni. Eigi að síður hefir n. þótt eftir atvikum rétt að fara varlega í þessar sakir, og hefir því stungið upp á því, að dagkaupið skuli vera 6 kr., og er þar miðað við kaup sýslunefndarmanna. Þetta er að vísu ekki fullt kaup, en sú er trú n., að menn muni fást til þess að vinna þetta verk ekki síður vegna málefnisins heldur en vegna kaupsins, en hinsvegar virðist henni ekki rétt, að forðagæzlumenn þurfi að bíða fjárhagslegan skaða fyrir þessar sakir, sérstaklega ef þeir þurfa að kaupa mann í sinn stað til heimilisverka á meðan þeir eru að gegna starfi þessu. Fjórða breytingin, sem felst í þessu frv., er sú, að auknar eru skyldur hreppsnefndar til þess að gera eitthvað til að fyrirbyggja fóðurskort í sínum hreppi og jafnframt er vald hennar í þeim efnum aukið. Í rauninni er þetta veigamesta breytingin, sem felst í þessu frv., en um leið hin sjálfsagðasta, ef löggjöf um þetta efni á að koma að nokkru gagni. Með þessu frv. er hreppsnefnd og forðagæzlumönnum gefið vald til þess að knýja fram þær ráðstafanir, sem þarf til þess að afstýra fyrirsjáanlegum vandræðum af fóðurskorti. Það ætti ekki að þurfa að hafa fleiri orð um þetta mál; það er alveg ótvírætt nauðsynjamál og landbn., sem flutt hefir málið, er sannfærð um, að það sé til stórbóta, verði það að lögum. ég læt svo útrætt um þetta að sinni og vænti þess, að hv. deild taki máli þessu með sanngirni og velvild.