Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Magnús Jónsson: Ég bar ásamt tveimur öðrum fram brtt., sem eru á þskj. 637. Það þarf ekki að fara um þær mörgum orðum, þær eru ekki stærri en það, að þær myndu kosta ríkissjóð til samans 700–800 kr. á ári. Önnur brtt. er flutt af mér einum, 17. brtt. á þskj. 637, og er um það, að veita Þorkeli Þorlákssyni 1000 kr. Fjvn. hafði flutt í sínum brtt. till. um, að honum yrðu veittar 600 kr., svo hér er aðeins um 400 kr. hækkun að ræða í minni brtt. Þessi starfsmaður er flestum þm. það kunnur, að engin ástæða er til að lýsa honum eða starfi hans, sem hefir aflað honum ágæts orðstírs, þó goldið hafi verið með mjög lágum launum. Eftir langa þjónustu fær hann úr lífeyrissjóði aðeins 1100 –1200 kr. Það er lítið til þess að lifa af, og ekki meira en svo, að hann geti komizt af með það, en hann væri dálitlu nær, ef mín brtt. yrði samþ., þannig að hann hefði 100 kr. á mánuði með dýrtíðaruppbótinni. - Ég þykist viss um, að þessi till. hljóti samþ. hv. þm. Hin till., sem ég flyt ásamt hv. 2. landsk. og hv. 1. þm. Árn., er um að veita Samúel Eggertssyni kennara ofurlítinn styrk í notum þess, hversu hann hefir lengi unnið að starfi sinu, er hann nú lætur af fyrir aldurssakir, án þess að fá nokkurn lífeyri eða nokkurn styrk af opinberu fé á nokkurn hátt. Ég skal ekki fara langt út í það að lýsa þessum manni, - hann er sjálfsagt flestöllum þm. kunnur. Hann hefir stundað kennslu víða, hingað og þangað um Vesturland og síðan um mörg ár í Reykjavík, bæði einkakennslu og í skólum. Liggur hér fyrir frá honum skýrsla um þessa kennslu. Það er nú einu sinni einn þátturinn í eðli þessa manns, hve frábærilega sýnt honum er um að halda öllum sínum skjölum í röð og reglu, setja ýms atriði í töfluform og gera þau ljós. Hann gerir hér skrá um það, hversu víða hann hefir kennt, hve margar stundir, hve marga nemendur hann hefir haft o. s. frv. Ef þessi maður hefði stundað kennslu við einhvern opinberan skóla að staðaldri, þá hefði hann nú haft eitthvað fyrir sig að leggja, þegar aldurinn færist yfir. En þar sem kennsla hans hefir mest öll verið einkakennsla, þá er ekki því að heilsa, og því getur eigi talizt ósanngjarnt, að hann njóti nokkurs opinbers styrks nú. Risið á þessari till. er nú ekki hærra en 250 kr. á ári, sem með dýrtíðaruppbót myndi verða rétt yfir 300 kr. - Samúel er ágætur skrautritari og hefir gert ýmsa uppdrætti og myndir. Hann hefir safnað miklum fróðleik, sem hann á í fórum sínum, en sérstaklega er honum sýnt um að setja ýms hagfræðileg atriði ljóslega fram í táknmyndum og línuritum. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en fel þessa litlu till. velvilja hv. þm. Hvorug þessara brtt. minna er þannig, að hún hafi nokkur áhrif á fjárhag ríkisins eða geti til stórmála talizt. Þm. geta því tekið afstöðu til þeirra beggja rétt eftir sinni persónulegu skoðun á því, hvort þetta sé í raun og veru rétt eða rangt, án þess að tengja afgreiðslu till. meðferð annara mála þingsins. Ég skal ekki fara að blanda mér inn í hin stærri mál, og það þótt ýmsar till. séu fram komnar, sem ég gjarnan vildi leggja orð í belg um, en umr. verða sennilega nógu langar, þótt ég sleppi því að mestu. En þó eru 1–2 atriði, sem ég kemst ekki hjá að minnast á. Það kemur í huga minn sem gamals yfirskoðunarmanns landsreikningsins, þegar ég sé, að aftur á nú að ganga inn á þá braut að veita greiðsluheimildir fyrir ríkisstj., án þess að upphæð sé tekin inn í sjálfa útgjaldaliði fjár)., hve óheppilegt slíkt fyrirkomulag er. Þessu var að mestu leyti hætt um tíma, og er því að mínum dómi mjög skökk stefna að taka þetta nú upp að nýju. Einnig er það, að þingið rennir eiginlega alltaf blint í sjóinn, þegar slíkar till. eru samþ. Mönnum finnst ábyrgðin ekki hvíla eins þungt á sér sjálfum, þegar fyrirkomulag útgjaldanna er þannig, að þetta er falið ríkisstj. Þetta fyrirkomulag hvetur því miklu meira til ógætni í meðferð fjármála heldur en að ákveða beinar fjárhæðir til eins og annars. Þessu má líkja við það, hve menn eru stundum ákafir í að kaupa á uppboðum, af því að ekki þarf að borga strax. Alþ. á ekki að víkjast undan þeirri ábyrgð að segja sjálft til um þær fjárhæðir, sem það ætlast til, að greiddar séu. Slíkar heimildir eru alltaf þannig, að alþm. vita í raun og veru ekki hvað það er, sem þeir eru að samþ. Ég get að vísu viðurkennt, að réttmætt sé að veita heimildir fyrir ríkisstj. til að greiða eitt og annað, en þá helzt eingöngu í þeim tilfellum, að alveg ákveðnum skilyrðum beri að fullnægja áður en greiðsla getur farið fram; en vitanlega mætti alveg eins setja aths. í slíkum tilfellum við fjárveitinguna sjálfa. Góð fjármálastjórn ætti að stefna að því, að fjárlög og landsreikningur yrðu í sem mestu samræmi. Alþ. er með svona heimildum beinlínis að gefa undir fótinn með, að það sé ekki nauðsynlegt. Það er erfitt fyrir mig að taka afstöðu til till., sem bornar eru fram í þessu formi, því að í sjálfu sér þarf maður ekki að vera á móti till. efnislega, ef fé væri aðeins veitt í öðru formi. Sú till., sem ég m. a. ætlaði að minnast á, þegar ég kvaddi mér hljóðs, hefir verið mikið rædd síðan, og get ég því sparað mér ýmislegt af því, sem ég annars vildi sagt hafa. - En þessi till. er um það, að síldarverksmiðjur ríkisins veiti nokkurt fé til að létta undir með ríkissjóði með vegagerðir á tveimur stöðum á landinu. Ég er yfirleitt á móti þessum till., þar sem ekki hefir verið hægt að benda á, að verksmiðjurnar hefðu þetta fé handbært, en algerð fjarstæða að láta síldarverksmiðjurnar fara að taka lán til að leggja í vegagerðir. Verksmiðjurnar þyrftu síðan að standa straum af vöxtum þessa láns, en ættu aftur að láta ríkissjóði það vaxtalaust í té. Ég vil bara vekja athygli á því, hvernig litið myndi verða á slíka ráðsmennsku hjá lánardrottnum landsins erlendis, - þótt hinir, íslenzku kippi sér ekki upp við allt. Þeir þekkja Alþ. og vita, að það á skilið fullt traust. En í augum útlendra manna, sem ekkert þekkja til, horfir þetta eðlilega öðruvísi við. Nú skulum við segja, að fyrirtækið, sem hér er um að ræða, þurfi ekki á styrk erlendra lánardrottna að halda, - en hvernig verður litið á það almennt hjá mönnum, sem lána fé til íslenzkra fyrirtækja, að Alþ. leggi einstökum fyrirtækjum alveg sérstakar byrðar á herðar, sem eru rekstri þeirra alveg óviðkomandi? Ég held, að þetta geti verið mjög varhugavert, og álít, að við ættum ekki að gera neitt viljandi, sem varpar skugga á lánstraust okkar erlendis. Ég skal ekki fara langt út í það, hvort þessir vegir til Raufarhafnar og Siglufjarðar heyra eiginlega verksmiðjunum til á nokkurn hátt, en ég vil bara geta þess, að ég hefi ekki orðið var við, að slíkir vegir væru teknir með í kostnaðaráætlun verksmiðjanna, en það væri þá sannarlega ekki gætileg áætlun, þar sem gleymzt hefði að gera ráð fyrir nokkurra kílómetra vegum, sem í rann og veru tilheyrðu þessum stofnunum. Ég held, að það hafi komið fram hjá 2 hv. þm., að hér bæri aðallega að líta á siðferðislegu hlið málsins, - láta allan fjárhag „fokka“. Það ætti nú vegna stöðu minnar að koma sérstaklega sárt við mig, ef brotin væri einhver siðferðisskylda af hálfu Alþ. með því að samþ. ekki þessa vegagerð. Ja, öðruvísi mér áður brá. Ég man ekki betur en að fyrir nokkrum árum ætlaði allt vitlaust að verða út af því, að allir vildu fá að reisa þessar síldarverksmiðjur hjá sér, - allir firðir frá Látrabjargi að Eystra-Horni, allir vildu fá að hafa síldarbræðslurnar. Húnaflói, Vestfirðir, Norðurland og Austfirðir, allir rifust um að fá síldarverksmiðjurnar til sín. Og nú á Alþ. að vera siðferðislega skuldbundið til að leggja veg frá Siglufirði upp í sveit til þess að reyna að bæta eitthvað úr því siðleysisböli, sem ríkið hafi stofnað til á þessum stað! Nei, ég verð að segja það, að svona rök duga ekki. Siglufjörður sótti vitanlega fast eins og aðrir að fá þessar verksmiðjur, vegna þeirra miklu framkvæmda og athafnalífs, sem um þær skapaðist, og ríkið hefir enga yfirbót að gera í því sambandi. Þá kemur annað siðferðisatriði, og það er blessað fólkið, sem vinnur þarna, - það fer svo illa um það í landi, - þessi ólykt og reykur - allt afarskaðlegt fyrir siðferðið! Það þarf að koma fólkinu burt við og við, koma því upp í sveit. Ef ég verð sannfærður um þetta atriði, þá fer ég að hugsa mig tvisvar um réttmæti þess, að láta skólapilta fá sérstakan forgangsrétt að þessum spillingarstöðum, eins og nýlega hefir verið samþ. hér. Það ætti þó að vera sérstaklega hættulegt að setja þá menn til vinnu á svona stað, sem eiga eftir að komast í vegleg embætti í þjóðfélaginu og verða þar að einhverju leyti leiðandi menn. Ég greiddi atkv. með því, að skólapiltar fengju þarna forréttindi til vinnu, satt að segja af því, að mér er ekki ljós þessi siðspillingarvoði í sambandi við síldarverksmiðjurnar. - Ég er að sjálfsögðu með þessum samgöngubótum út af fyrir sig, - mikil ósköp, - ef við bara getum risið undir þeim. Reyndar er þegar hafin vegagerð á Siglufjarðarskarði. Það er vitanlega æskilegt að tengja hérað eins og Skagafjörð við Siglufjarðarkaupstað með akvegi. Ég mótmæli því alls ekki. En ég hefi enga trú á því, að bilferðir frá Siglufirði til Skagafjarðar myndu bæta siðferðið. Sumir eru nú þannig gerðir, þótt þeir séu kallaðir mestu reglumenn, að ef þeir ætla í bílferð, þá má áfengi alls ekki vanta. - Mér finnst satt að segja afarvarhugavert að leggja byrðar á einstök fyrirtæki til að standast kostnað við svona verk. Slíkt eru einungis sjúkdómseinkenni, - einkenni þess, að búið er að hlaða of miklum útgjöldum á ríkissjóðinn og farið er að leita allra bragða til að geta haldið áfram. Svo er það ein till. hér, sem ég vildi leggja lið, þótt hún sé í óaðgengilegu formi, þ. e. a. s. heimild í 22. gr. Till. er um það, að setja þjóðleikhúskjallarann þannig í lag, að unnt sé að flytja þangað muni þjóðminjasafnsins. Það er illt, að þjóðleikhúsið skuli standa í því ástandi, sem það nú er, þótt ég auðvitað fallist á, að ekki sé um slíkt að fást meðan menn geta ekki einu sinni byggt yfir sig nauðsynleg íbúðarhús eða hús til atvinnurekstrar, en það er einungis vegna þjóðminjasafnsins, sem ég vildi styðja þessa till. Ef hún fæst ekki samþ., finnst mér eiginlega réttast að skora á stj. að láta pakka þjóðminjagripunum inn og geyma þá einhverstaðar á alveg öruggum stað. Það er alveg hræðilegt til þess að vita, að aðrir eins dýrgripir og þar eru saman komnir skuli, ef illa fer, geta gereyðilagzt á svipstundu. Það er ekkert annað en hundaheppni og slympilukka, að núverandi ástand í þessum efnum veldur ekki tjóni. Hér er alls ekki um þau verðmæti að ræða, sem unnt er að afla á ný. Útlendingar, sem hingað koma, sjá margt betur en við sjálfir, t. d. áleit Haakon Schetelig, að í okkar þjóðminjasafni væru meiri dýrgripir en nokkurn mann hefði grunað. Mönnum, sem skoðað hafa mörg söfn erlendis, finnst þetta, sem þarna er hrúgað saman, vera nægilegt til að fylla stóra byggingu. Nú liggur þetta uppi á lofti undir timburþaki, rétt hjá talsvert mikilli húsaþyrpingu, nógu mikilli til þess, að ef eldur kæmi upp á þessum slóðum, þá er ekkert líklegra en að safnið eyðilegðist. Því að þótt einhverjum munum mætti nú bjarga, þá eru þeir ekki í því ástandi, að þeir þoli að sæta harkalegri meðferð. Ég álít sjálfsagt að flytja safnið burtu, en af því að þessi till. kemur fram sem heimild fyrir ríkisstjórnina, þá verður mikið stríð hjá mér milli holdsins og andans um hana.

*Eiríkur Einarsson: Ég á brtt. á þskj. 637 um að veitt verði nokkurt fé til lendingarbóta á Stokkseyri og Eyrarbakka, 2500 kr. til hvors staðar. Það er alveg lágmarksupphæð, miðað við þörfina. En ég þarf ekki að skýra frá ástæðum til þess, að ég ber ekki fram hærri till. Ég álít, að öllum fjárkröfum þurfi nú að stilla í hóf eins og kostur er á. - Það hefir lengi verið hlaupið undir bagga með Stokkseyringum með því að brjóta mola úr brimgarðinum, og hefir það bætt mikið, þótt betur megi, ef duga skal. Frá þessum stöðum ganga töluvert margir bátar til veiða árlega og með furðanlegri heppni, til mikils bjargræðis fyrir kauptúnið, enda á það aðalafkomu sína undir því, að aflist úr sjó. Það þarf vitanlega ekki að skýra frá því, að mikið vantar á, að fullnægt sé nauðsynlegum fjárþörfum til lendingarbóta á þessum slóðum. Sama máli gegnir um Eyrarbakka. Þar hafa verið gerðar mælingar, sem leiða í ljós, að til þess að bæta innsiglinguna - en þarna er mikil brimsigling - þarf mikið fé til umbóta, og ærin ástæða til að hlaupa undir bagga. Ég vil geta þess, að athuganir þessar hafa farið fram undir umsjá vitamálastjóra, og sýna útreikningarnir, að allt aðrar og meiri fjárhæðir þarf í þessu skyni en hér er farið fram á. En ég ber þetta fram til þess að sýna, að Alþ. hafi vilja til vað ráða bót á þessu máli, og þótt ekki sé mikið lagt af mörkum í hvert sinn, þá holar dropinn steininn um síðir. Ég tel ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar, en mun að þessu sinni létta þeim umsvifum af Alþ. að þurfa að greiða atkv. um málið og tek till. aftur. Geri ég það vegna þess, að ég hefi ástæðu til að ætla, að á næsta Alþ. muni verða gengið í það af fleiri þm. en mér að koma fram verulegum fjárhæðum til þessara nauðsynjamála. Þá vil ég minnast hér á brtt., sem ég á ásamt hv. þm. Mýr., um að heimila ríkisstj. (ég heyri, að það er ekki vinsælt orðalag nú) að greiða nokkurt fé til að styrkja búendur til að kaupa útlendan áburð, þar sem fyrirsjáanlegt er, að verðlag muni verða allhátt. Það var eins og hv. þingdm. muna frv. hér á ferðinni um breyt. á jarðræktarlögunum. Ekki er að efa, að hv. þingdm. muni skilja nauðsyn þessarar breytingar. Það er líka vitanlegt, að með komandi vori munu margir bændur standa eins og þvörur víðsvegar um land vegna þeirrar miklu verðhækkunar, sem orðið hefir á erlendum áburði. Miklu fé hefir á síðari árum verið varið til túnræktar, og ég tel það ekki eftir, þótt slíkar umbætur kosti ríkissjóð töluverð útlát. En þessi miklu fjárútlát, sem lögð hafa verið í aukna túnrækt, koma alls ekki að fullum notum nema því aðeins, að tryggður sé nægilegur tilbúinn áburður. Það er þess vegna, að ég og hv. meðflm. minn, þm. Mýr., höfum borið fram till. við 22. gr. V., að greiða áburðarsölu ríkisins allt að 100000 kr. styrk til þess að létta undir með bændum til áburðarkaupa; til vara höfum við lagt til, að 70000 kr. verði veittar. Ég hefi heyrt því fleygt, að þegar rætt er um fjárl., sé tími til að þegja og tala, og ég mun því velja hentugra hlutskiptið og teygja ekki lopann. Þó vil ég vekja athygli á því, að mér þykir það mjög viðsjárvert, þegar till. kemur um að veita ríkisstj. heimild til lántöku til að fullgera veginn yfir Siglufjarðarskarð. Það er auðvitað, að akfær braut frá Siglufirði inn í Fljót myndi bæta samgöngur milli sjávar og sveita, en mér þykir viðsjárvert, ef heitt er slíkum aðferðum til fjárveitingarinnar, í stað þess að veita féð í fjárl. til þessa vegar eins og siður er til annara vega.

*Finnur Jónsson: Í næturumr. vék hv. þm. V.-Húnv. nokkrum orðum að heimssýningunni í New York. Taldi hann réttara að verja fé landsins til annars þarfara en heimssýningarinnar. Till. um framlagið til heimssýningarinnar hefir komið fram fyrir eindregin tilmæli fulltrúa ríkisstj. í Vesturheimi, Vilhjálms Þórs, og maður skyldi þó gera ráð fyrir, að hv. þm. V.-Húnv. myndi meta tillögur hans í þessum efnum einhvers. En það hafa verið eindregin tilmæli þessa manns, að Ísland héldi áfram þátttöku sinni í heimssýningunni. Viðskipti okkar við Evrópu eru mjög erfið, þau geta farið versnandi áður en lýkur, og okkur er því hin mesta nauðsyn að knýta ný viðskiptabönd við hinn mikla markað Vesturheims. Þátttaka okkar í heimssýningunni gerir okkur hægara um vík að taka upp þessi viðskipti og kynna land okkar þar vestra, og þess vegna tel ég ekki rétt að taka ekki til greina ráðleggingar og tilmæli manns, sem hefir allra manna bezt vit á þessum málum. Hv. þm. V.-Húnv. vék að aths. mínum við till. meiri hl. fjvn. um kaup á Húsavíkurverksmiðjunni og 200 þús. kr. lán til vegalagningar um Siglufjarðarskarð og Melrakkasléttuveginn. Ég hefi þegar gert grein fyrir afstöðu minni í þessu máli og tel þarflaust að endurtaka ummæli mín. Hv. þm. S.-Þ. hélt hér eina af sínum stóru ræðum, sem virtist vera boðskapur um, að stórbreytinga væri að vænta hjá háttv. þm. Hann lýsti því átakanlega, að hann hefði í hvívetna barizt fyrir því, að útrýma rógi og lygum, einkum er þær birtust sem árásir í bókmenntum og blaðaskrifum. Mér þykir vænt um, ef um er að ræða alvarlega stefnubreyt. hjá hv. þm. í þessum efnum. Blaðalesendur munu án efa taka því fegins hendi, er hann vill leggja lið sitt til að útrýma því, sem oft hefir einkennt blaðaskrif hv. þm. S.-Þ. frá fyrri árum. Hv. þm. S.-Þ. eyddi helming ræðu sinnar í að tala um atstöðu mína til verksmiðjumálsins. Ég var því meðmæltur, að verksmiðjan á Önundarfirði væri keypt. En það er ekki rétt, að ég hafi ráðið því, að hún yrði keypt. Ég vil benda þeim, sem hafa gleymt þessu, á að líta í Þingtíðindin frá 1933, þskj. 168. Meiri hl. sjútvn. flutti þá þáltill. um heimild til handa ríkisstj. til að kaupa síldarverksmiðjuna á Sólbakka. Í meiri hl. sjútvn. voru núv. viðskmrh., þm. Barð., þm. Vestm. og undirritaður. 4 af 5 nm. voru flm. till., og þar af voru 2 framsóknarmenn. Það er því minnisleysi hjá hv. þm. S.-Þ., þegar hann heldur því fram, að ég einn hafi sérstaklega staðið að till. Einn af nm., þm. G.-K., var till. mótfallinn. Þegar bornir eru saman möguleikarnir, sem voru fyrir hendi við kaup á Sólbakkaverksmiðjunni, við kaup á Húsavíkurverksmiðjunni, þá verður að minnast þess, að um það leyti og Sólbakkaverksmiðjan var keypt, var von um að geta rekið þar karfaveiðar sem atvinnugrein, og fyrstu árin voru þær veiðar stundaðar. Það er því alrangt að bera þetta tvennt saman án tillits til aðstæðnanna og halda því fram, að ég og Alþfl. hafi svo að segja einir staðið að kaupum á verksmiðjunni. Hv. þm. S.-Þ. hélt því einnig fram, að ég hefði farið með staðlausa stafi í ummælum mínum um Húsavíkurverksmiðjuna. Samanburður minn á kostnaðinum á Húsavíkurverksmiðjunni og öðrum verksmiðjum var tekinn úr skýrslu Jóns Gunnarssonar, og verður hv. þm. S.-Þ. að eiga við hann um þessar upplýsingar. Þótt ég beri mikla virðingu fyrir sannleiksást og tölvísi hv. þm. S.-Þ., þá sé ég þó ekki betur en að Jón Gunnarsson hafi rétt fyrir sér. Ég benti á kostnaðarmuninn á vinnulaunum í Húsavíkur- og Sólbakkaverksmiðjunni, sem hvorki nemur meira né minna en 1.40 kr. á smálest, og munar þá um minna, þegar síldin er í 3 kr. til sjómanna og útgerðarmanna. Hv. þm. S.-Þ. talaði þannig um vinnslu á síld. að efasamt er, hvort hægt er að bera mikla virðingu fyrir viti hans á þessum atvinnuvegi. Hann sagði, að ef vit væri í að kaupa verksmiðju á Sólbakka, þá væri svo líka á Húsavík. Það er rétt að því leyti, að ef um sambærilegar verksmiðjur væri að ræða, þá væri auðvitað ekki hægt að gera upp á milli stöðvanna. En þegar um er að ræða verksmiðju, sem vinnur úr 5000 málum síldar, þar sem vinnulaunin eru 0.40 kr. á smálest, og aðra verksmiðju, er vinnur úr 4000 málum og vinnulaunin eru 1.80 kr. á smálest, þá nær samanburðurinn auðvitað ekki nokkurri átt. - Hv. þm. S.-Þ. talaði um eyjar úti í reginhafi, en svo nefndi hann Siglufjörð og Raufarhöfn. Hann finnur svo til með fólkinu, sem þarna býr, að hann býr til eyjar í landafræði okkar Íslendinga. Nú er það svo um Raufarhöfn, að þangað er veglaust á landi, en það má segja, að þangað sé líka veglaust á sjónum. Á ég þar við, að inn á Raufarhöfn geta ekki komizt nema minnstu skip; stórir línuveiðarar, togarar og flutningaskip komast ekki inn á höfnina. Það er því erfitt um flutninga á síld til Raufarhafnar nema á minnstu skipum og erfitt um vöruflutninga nema á mjög grunnskreiðum skipum. Það er mjög undarlegt, að hv. þm. S.-Þ. skuli ekki hafa komið auga á þessa vegleysu til Raufarhafnar. En stj. síldarverksmiðja ríkisins hefir löngu verið það ljóst, að sú vegleysa, sem fyrst og fremst þarf að bæta úr á leiðinni til Raufarhafnar, er höfnin sjálf. Það þarf að dýpka hana til þess að þar verði öruggt um alla lendingu. Og það hefir verið gerð áætlun um þetta, að slíkt myndi kosta 150000 kr., en efalaust fer þetta verk fram úr áætlun vegna stríðsins, þar sem þessi áætlun var gerð áður en það hófst. Það er þessi vegleysa, sem hv. þm. S.-Þ. virðist ekki koma auga á, að þurfi að bæta fyrst og fremst úr á Raufarhöfn. Nú er Presthólahreppur, sem á þessa höfn, fátækur og hefir ekki ráð á að leggja neitt fé af mörkum í þetta. Það eru þess vegna allar líkur til að ein af þessum síldarverksmiðjum verði að leggja fram fé í það verk, eða að lána hafnarsjóði Raufarhafnar það fé, sem þarf til þess að dýpka höfnina. Þar kemur enn upphæð í viðbót við það, sem ég var að lýsa hér í gær, að væru hjá síldarverksmiðjum ríkisins til framkvæmda fyrir verksmiðjurnar. Nú hefir hv. þm. S.-Þ. sagt það, að mér færist ekki að tala um, hvernig ætti að verja fé síldarverksmiðjanna; því fé hefði verið varið í ýmsu öðru skyni en til hagsbóta fyrir síldarverksmiðjurnar, þar sem ég hefði staðið fyrir byggingu síldarþróarinnar á Siglufirði, sem hefði kostað 270000 kr. Eftir því, sem ég man bezt og mínar skýrslur herma, kostaði þróin kr. 232000.00. En fyrir hinn mikla fjármálamann, hv. þm. S.-Þ., munar náttúrlega ekkert um 38 þús. kr., hvorki til né frá. Auk þess er það að segja um þessa þró, að að henni stóð ekki ég einn, heldur stj. síldarverksmiðja ríkisins. Þar á meðal áttu sæti í stj. síldarverksmiðjanna einn af ágætustu stofnendum Framsfl., Þorsteinn M. Jónsson, sem nú á sæti í stj. síldarverksmiðjanna, og Þórarinn Egilson í Hafnarfirði. Og hafa um allar framkvæmdir, sem gerðar voru við síldarverksmiðjurnar, ekki aðeins atvmrh. þáverandi, heldur og viðskmrh. fylgzt með öllum ráðagerðum í þessu efni. Hv. þm. S: Þ. sagði svo, að þetta væri það vitlausasta mannvirki, sem byggt hefði verið á Íslandi. Ég hefi nú aldrei heyrt það, að mannvirki út af fyrir sig hefðu vit, og það er kannske ein af þeim nýju uppfyndingum hv. þm. S.-Þ. En hitt er það, að mannvirki má nota á vitlegan eða vitlausan hátt, og vil ég þá segja það hér, af því að það er sífellt verið að tala um þetta mannvirki hér á þingi, að ef einhver þykist hafa högg í minn garð, þá kemur hann með þetta mannvirki, sem hefir verið notað á mjög vitlausan hátt af stj. síldarverksmiðjanna. Hv. þm. S.-Þ. hélt því fram, að þessi aðferð hefði verið fyrsta tilraun með verkunarform, sem hvergi hefði þekkzt annarstaðar í heiminum. Þessi sami hv. þm. sagði reyndar seinna, að þessi tilraun hefði aldrei verið gerð. Ég veit ekki, hvernig á að samræma þetta. Þá vil ég ennfremur upplýsa það, að á Ísafirði var gerð tilraun með slíkt, og mun hún vera sú elzta, sem gerð hefir verið hér á landi, og mun vera eldri en stjórnmálaferill hv. þm. S.-Þ. Og þó að hv. þm. S.-Þ. segi, að þessi tilraun hefði aldrei verið gerð, þá liggur fyrir vottorð um það frá efnafræðingum síldarverksmiðjanna, að tilraunin hafi verið gerð, og þetta vottorð sýnir ennfremur, að tilraunin tókst eftir atvikum ágætlega. Vottorðið segir, að þann 18. ágúst hafi síld verið lögð í fremsta hólf hinnar nýju þróar. Síldin var blönduð salti og snjó þannig, að í 1148 mál síldar fóru 8,5 tonn fínt salt og 24 tonn ís, eða 5,5 kg. salt og 15,5 kg. ís í hver 100 kg. síldar að jafnaði. Snjórinn var malaður í sérstakri vél, er síðan blés snjónum í drífu yfir síldina, og var hún þannig í mánaðartíma, og var hitinn mældur annanhvern dag niðri í síldinni. Byggingu hólfsins var mjög ábótavant, því að ekki var að fullu gengið frá þrónni. Þann 18. sept. var þessi kælda síld tekin í vinnslu; efnafræðingar verksmiðjanna sögðu, að hún hefði verið í mjög góðu ásigkomulagi, heil og stinn. Hvergi sáust merki til skemmda og enga lykt var að finna úr henni við dálkinn. Um mjölið og lýsið, sem unnið var úr þessari síld, sem var mánaðargömul, er það að segja, að búizt var við, að það yrði nokkuð dekkra en úr nýrri síld, eftir þeim tilraunum, sem áður hafa verið gerðar með frysta síld, en hér virtist ekki nokkur munur. Lýsið var tært og blæfallegt, ljóst á lít, og sama gegnir með mjölið. Virtist það ekki dekkra en venjulegt mjöl úr tiltölulega ferskri síld. Í vottorðinu, sem efnafr. síldarverksm. sendu, segir, að vegna þess, að tíminn hafi verið svo stuttur, hafi því miður ekki verið kostur á að vinna þessa síld sér, og verði þess vegna að taka tölur, sem þar eru gefnar, með varúð, en það gefur góða hugmynd um, að góðum árangri mætti ná með þessari aðferð. Þessi vottorð eru undirskrifuð 24/9 1937 af efnafræðingum verksmiðjanna, Gunnari Björnssyni og Vésteini Guðmundssyni. Og þótt ég beri mikla virðingu fyrir sannleiksást hv. þm. S.-Þ., þá verð ég þó að taka vottorð þessara efnafræðinga fram yfir hans fullyrðingar, sem hv. þm. lét sér um munn fara hér í hv. d. Ég vil í sambandi við þetta þróarmál segja það, að þróin var byggð með það fyrir augum að reyna að spara landinu nokkurskonar erlendan gjaldeyri og einnig að lengja vinnslutíma verksmiðjanna. Það leikur því ekki á tveim tungum, ef hægt er að geyma síldina um mánaðartíma í kæli, eins og hér var sýnt, að hægt er að gera, og geymslan væri ekki mjög dýr, hvort það hafi ekki verið óþarfi að kaupa allar þær vélar, sem settar hafa verið upp, og byggja allar þær síldarverksmiðjur, sem byggðar hafa verið í landinu, hvort hefði ekki miklu fremur átt að byggja kæliþró fyrir síldina. Því að eins og nú stendur, eru þrær síldarverksmiðjanna það litlar, að það kemur æðioft fyrir, að þeir, sem vinna í verksmiðjunum, og verksmiðjurnar sjálfar hafa ekkert að gera svo og svo langan tíma. Það er því ljóst, að þetta er sú merkilegasta tilraun, sem gerð hefir verið hér á landi í þessum iðnaði. Og það er stórkostleg yfirsjón - að ég segi ekki meira - af stj. síldarverksmiðjanna að hætta við forgöngu í þessu máli með því að halda áfram þessum kælitilraunum, sem gerðar voru á Siglufirði 1937 og tókust eins vel og raun ber vitni samkv. vottorðum efnafræðinga síldarverksmiðja ríkisins. Það má vel vera, að hv. þm., sem hér eru, og öðrum áheyrendum finnist nokkuð undarlegt, að ekki skyldi vera haldið áfram þessum tilraunum, ef þær hafa tekizt eins vel og ég hefi lýst. En mér kemur þetta ekkert á óvart, því að á þeim tíma, sem skipt var um framkvæmdastjóra síldarverksmiðjanna, þá var svo mikil pólitísk úlfúð á milli framkvæmdarstjórans, sem kom, og hins, sem var að fara, að það hefir bókstaflega ekkert verið látið standa óhreyft, sem búið var að gera í síldarverksmiðjunum í tíð Gísla Halldórssonar. Ég get t. d. bent á, að eitthvað það fyrsta, sem gert var eftir forstjóraskiptin, var að rífa niður girðinguna kringum verksmiðjulóðina. Nú vita allir, að á lóð verksmiðjanna er svo og svo mikið af kolum o. fl., og mikils virði, að Pétur og Páll geti ekki vaðið um lóðina og hirt þar allt lauslegt. Þá var líka búið að setja upp tímaklukku til þess að hafa gát á því, að verkamenn mættu stundvíslega til sinnar vinnu. Það hafa verið ráðnir menn til þess í stofnunum ríkisins að líta eftir, að þeir, sem þar störfuðu, mættu stundvíslega til sinnar vinnu. Og svo að segja í öllum fyrirtækjum, þar sem margir menn vinna, mun slíkt þykja nauðsynlegt. En svo mikill áhugi var hjá þessum manni fyrir því, að ekkert fengi að vera óhreyft af því, sem Gísli Halldórsson hafði látið gera, að ekki svo mikið sem þessar klukkur fengu að vera í friði; þær voru allar rifnar niður og seldar, sumar í aðrar verksmiðjur og sumar hafa verið settar upp í fyrirtæki ríkisins hér í Reykjavík. Ég taldi rétt að skýra þetta mál fyrir hv. þdm. Ég vil vona, að hv. fjvn. sýni sinn mikla áhuga fyrir því, að unnið sé vel og dyggilega í síldarverksmiðjum ríkisins, og það verði litið eftir, hvenær menn koma til vinnu og fara, og séu til þess settar upp á ný stundaklukkur í síldarverksmiðjur ríkisins. Það er langt frá því, að ég sé að gefa til kynna með þessu, að verkamenn slæpist sérstaklega við vinnu sína í síldarverksmiðjum ríkisins, en slíkt þykir alstaðar nauðsynlegt, þar sem margir menn vinna, að hafa svona klukku. Hv. þm. S.-Þ. sagði ýmislegt furðulegt um starf mitt við ríkisverksmiðjurnar, m. a., að ég hefði stöðugt verið að brjóta stofnlög síldarverksmiðjanna. Nú má það undarlegt heita, ef ráðh. hefði látið það óátalið, að verksmiðjustj. væri alllaf að brjóta stofnl. síldarverksmiðjanna. Hv. þm. S.-Þ. vildi halda því fram, að það væri brot á stofnl. verksmiðjanna, að þær keyptu síld með föstu verði. Þó að ég beri mikla virðingu fyrir sannleiksást þessa hv. þm., þá vil ég þó draga í efa, að hann fari þar óafvitandi með rangt mál. Því að hv. þm. S.-Þ. hlýtur að vera kunnugt um það, ekki síður en öðrum hv. þm., að í l. síldarverksmiðjanna er heimild til þess að kaupa síld föstu verði með leyfi atvmrh. Og ég fullyrði, að aldrei, hvorki í minni tíð né annara í stj. síldarverksmiðjanna, hafi nokkurntíma það ákvæði verið brotið, að fá samþykki þess atvmrh., sem verið hefir í ríkisstj. í það og það skiptið, um að kaupa síld föstu verði. Það, sem hv. þm. S.-Þ. sagði um þetta, er þess vegna alveg rakalaust og tilhæfulaust. Það má geta þess, að öll þau ár, sem ég sá um síldarverksmiðjurnar, hefir það ekki komið fyrir nema í 2 eða 3 skipti, að fulltrúi Framsfl. legði til, að síldin yrði tekin til vinnslu, en ekki keypt föstu verði. Þá vildi hv. þm. S.-Þ. halda því fram, að ég og hinir tveir aðrir í stj. síldarverksmiðjanna, Þorsteinn M. Jónsson og Þórarinn Egilson, hefðum gert okkur seka um að velja verðlag á síldina. og hann sagði, að þetta hefði orðið til þess, að landbúnaðurinn hafi borið uppi síldarverksmiðjurnar og líka vexti af sumum lánum þeirra. Þó að ég, eins og ég hefi margsagt, beri mikla virðingu fyrir sannleiksást þessa hv. þm., þá dreg ég þó í efa, að hann fari ekki með vísvitandi rangt mál hér. Hv. þm. S.-Þ. ætti að vera það kunnugt, eins og öðrum hv. þm., að síldarverksmiðjurnar hafa frá fyrstu tíð sjálfar staðið straum af sínum afborgunum og vöxtum. Það eru þess vegna tilhæfulausar blekkingar, þegar hv. þm. S.-Þ. heldur því fram, að landbúnaðurinn verði að bera uppi síldarverksmiðjurnar og vexti af lánum þeirra. Vextir af lánum síldarverksmiðjanna eru á ári hverju taldir til rekstrarkostnaðar verksmiðjanna. Nú virðist hv. þm. S.-Þ. sérstaklega halda fram, að stj. síldarverksmiðjanna, sem hefði setið 1936 til 1937, hefði gert sig seka um glæfralega verðlagningu á síld, og þess vegna hefði landbúnaðurinn orðið að hlaupa undir bagga með verksmiðjunum og borga fyrir þær vexti af þeirra lánum. Ég vil leiða Þorstein M. Jónsson sem vitni í þessu máli. Og hans vitnisburður er ekki úr lakari stað fenginn heldur en úr blaði Framsfl„ Nýja dagblaðinu, er prentað var 19. febr. 1938. Ég hefi þessi ummæli Þ. M. J. hér með höndum, að vísu uppprentuð úr því blaði, prentuð í Alþýðublaðinu sama dag. en nákvæmlega orðrétt prentuð. Þorsteinn M. Jónsson segir þar, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhagsafkoma verksmiðjanna eftir hin tvö síðustu ár, 1936 og 1937, er þá þannig: 1. Halli greiddur á árinu 1935 kr. 58595.45 2. Lagt í fyrningarsjóð - 124215.99 3. Lagt í varasjóð - 349291.84 4. Afborganir - 276041.66 5. Tekjuafgangur - 113164.62 Samtals kr. 921309.56 Níu hundruð tuttugu og eitt þúsund þrjú hundruð og níu krónur og 56 aurar er það, sem verksmiðjurnar hafa borgað af skuldum og lagt í sjóði hin tvö seinustu ár. Er þetta 22½% af öllu því fé, sem í þær hefir verið lagt. Skuldlaus eign verksmiðjanna er nú 1444437.74 kr. að meðtöldum fyrningarsjóði. Ef rekstur verksmiðjanna skilar ekki minni tekjum næstu 6 ár en hann hefir gert 2 síðastl. ár, þá verða þær búnar að borga allt það fé, sem nú er búið að leggja í þær.“ Þetta eru nú ummæli Þorsteins M. Jónssonar, fulltrúa Framsfl. og eins af stofnendum Framsfl., þessa trúverðuga manns, sem hv. þm. S.-Þ. hefir nú alveg nýlega verið að skrifa lofgreinar um, og það ekki að ómaklegu, í blöðum Framsfl. hér í bænum. Og beri menn þetta saman við það, að á þessum 2 árum hafi síldarverksmiðjum ríkisins verið glæfralega stjórnað og landbúnaðurinn hafi orðið að borga upp vextina af síldarverksmiðjunum, þá kemur fram svo ótrúlega mikið ósamræmi, að hv. þm. verða að virða mér það til vorkunnar, þótt ég dragi það nokkuð í efa, að hv. þm. S.-Þ. hafi ekki vitandi vits hallað hér stórkostlegar réttu máli heldur en jafnvel dæmi eru til um þennan hv. þm. Ég get svo farið að stytta mitt mál, m. a. vegna þess, að forseti mun vera búinn að ákveða að fresta fundi eða slíta kl. 7. En ég vildi í eitt skipti reka af höndum mér þann ósóma, sem hvað eftir annað hefir komið upp, bæði hér á þingi af hálfu Framsfl., þrátt fyrir álit fulltrúa þeirra í stj. síldarverksmiðjanna, og ennfremur utan þings af hálfu þeirra sömu manna. Það er eins og sumir þessara manna haldi, að það sé ekki neitt annað en að endurtaka sömu ósannindin nógu oft til þess að almenningur fari að trúa þeim, og mér er ekki grunlaust um, að hv. 1. þm. Eyf., sem hér er að taka fram í fyrir mér, sé einn af þessum trúgjörnu mönnum, sem trúi, ef hann hefir lesið ósannindin nógu oft í sínu flokksblaði eða hefir heyrt þau af vörum formanns flokks sins.

En hvað um hv. þm. :N-Ísf.?

. Ég hefi ekki borið fram nein rök í þessu máli frá sjálfum mér. Ég hefi leitt fram sem vitni, í öðru tilfellinu Jón Gunnarsson, og í hinu tilfellinu Þorstein M. Jónsson, og formaður Framsfl., hv. þm. S.- Þ., hefir staðið berskjaldaður fyrir þeim samanburði, sem ég hefi hér lesið upp eftir Þorsteini M. Jónssyni, sem var í stj. síldarverksmiðjanna á árunum 1936 og 1937. Eins og ég tók fram í upphafi máls míns. gladdi það mig mikið að heyra hv. þm. S.-Þ. lýsa því yfir hér á þingfundi síðastl. nótt, að hann ætlaði að taka stefnubreytingu og fara að verja kröftum sínum og lífi, að mér skildist. til þess að berjast móti lygi í bókmenntum og blaðaskrifum. Þessi hv. þm. lýsti þessum sinnaskiptum átakanlega fyrir okkur þm., sem hlustuðum á mál hans. Hann sagði, að bærinn hefði andað léttara eftir að hann hafði sýnt þennan drengskap á sinnaskiptastund. Það má vel vera, að hv. þm. S.- Þ. eigi oft eftir að bæta andrúmsloftið í bænum og bærinn eigi oft eftir að anda léttara fyrir hans sinnaskipti. Ég fyrir mitt leyti vildi óska honum þess í þeim málum, sem hann telur sig berjast fyrir, að þetta verði sem allra skjótast og allra oftast, en það hefir því miður ekki komið fram ennþá.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Ég er ásamt 2 öðrum hv. þm. flm. að till. á þskj. 619. Till. er nr. 13, og er þar farið fram, á, að við 14. gr. fjárl., þar sem talin eru útgjöld til háskólans, komi nýr stafl., til kennaraíbúða 20 þús. kr. Það leikur ekki á tveim tungum, að eitt af því, sem má telja til mestrar vanvirðu í þessu þjóðfélagi, eru laun prófessoranna við háskólann. Ég held, að enginn hv. þm. myndi vilja standa upp til að mótmæla þessu. Það hefir verið hin mesta smám að því, hvernig þessum starfsmönnum þjóðfélagsins hefir verið launað, og hefir það í raun og veru bæði verið til skammar fyrir þann, sem launin geldur, og til vanvirðu fyrir þá, sem þessi laun taka. Ég veit ekki. hvort öllum hv. þm. er kunnugt um það, að árslaunin eru 4500 kr. Þar frá dregst svo lífeyrissjóðsgjald, sem er 350 kr. á ári. Byrjunarlaunin eru því 340 kr. á mánuði á mann. Það er því gersamlega óhugsandi fyrir þingið og þá stofnun, sem þessir menn vinna við, að það megi dragast stundinni lengur að gera á þessu einhverja bót. Eftir 9 ára þjónustu eru laun þessara manna þó komin upp í 470 kr. á mánuði. Laun prófessoranna eru því svipuð og laun röskra afgreiðslumanna í verzlunum í Rvík. Ég ætla ekki að eyða tíma þingsins í að lýsa því frekar, hvað mikil smán þetta er og hversu nauðsynlegt er að kippa þessu í lag, og það nú þegar. Þetta gildir ekki suma af prófessorunum, því prófessorarnir í læknadeild hafa með höndum önnur störf fyrir hið opinbera, svo sem yfirlæknisstöður við landsspítalann og einn við rannsóknarstofu háskólans, sem þeir fá sérstök laun fyrir úr ríkissjóði. Þetta, sem ég hefi sagt, á því sérstaklega við prófessorana í hinum 3 deildum háskólans. Það eru 10 menn, sem þetta gildir um, að laun þeirra eru svo smánarlega lítil, að það er óhugsandi annað en hv. Alþ. fallist á að bæta þetta strax á einhvern hátt. Nú er það í ráði, að háskólinn styðji að því, að komið verði upp kennaraíbúðum á háskólalóðinni, en sennilega verður að fresta því fyrst um sinn vegna þess, að útlit er fyrir, að ekki verði fært að ráðast í að byggja þær á næstunni vegna kostnaðar. Það mun þess vegna dragast um sinn, að þessar íbúðir verði reistar. En verði það, þá er létt dálítið undir með þessum starfsmönnum hvað húsaleiguna snertir. Þar sem nú verður að fresta þessu um sinn, þá þykir mér rétt og eins þeim, sem flytja till. með mér. að ætlast til, að þessum 10 háskólaprófessorum verði bætt upp laun þeirra með 2000 kr. framlagi á mann, sem kalla mætti húsaleigustyrk. Í þessu skyni er þessi brtt. við fjárl., um 20 þús. kr. til kennaraíbúða. Ég skal svo ekki tefja umr. með lengra máli um þetta, en ég treysti því, að hv. þm. fallist á þetta og greiði till. atkv. Svo vil ég leyfa mér að auki að koma með eina litla brtt. við fjárl., þar sem farið er fram á, að til elliheimilisins Grund í Rvík verði veittur styrkur að upphæð 5 þús. kr. Við flytjum þessa brtt., ég og 2 aðrir þm. Reykv., vegna þess að það hefir verið svo um sinn, að nokkuð hærra gjald hefir verið tekið af þeim vistmönnum á Elliheimilinu, sem eiga heima utan Rvíkur. Nú ætlumst við til, að það verði gert að skilyrði fyrir þessari styrkveitingu, að sama daggjald verði fyrir vistmenn, hvort sem þeir eru frá Rvík eða öðrum stöðum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en ég treysti því, að þessi till. fái fylgi þingsins.

Forseti (HG): Á fundinum hefir verið útbýtt þskj. 641, 649 og 654. Það er of skammt liðið frá útbýtingu þessara þskj. og þarf því afbrigði.

*Jörundur Brynjólfsson: Ég hefi leyft mér að flytja brtt. við fjárl., sem er á þskj. 637, rómv. 7. Till. er um að reisa í skólagarðinum á Hvanneyri brjóstlíkan af Hirti Snorrasyni, fyrrv. skólastjóra. Eins og kunnugt er, var þessi maður skólastjóri á Hvanneyri langa stund. Hann kom að skólanum þremur árum eftir að hann byrjaði, og var hann skólastjóri allan tímann, þar til Halldór Vilhjálmsson tók við skólastjórn, eða til 1907. Hjörtur Snorrason reisti þennan stað úr rústum. Hann var í senn ágætur kennari, mikill skólastjóri og sérstaklega atorkusamur og duglegur maður. Við, sem höfðum kynni af honum og nutum tilsagnar hans, getum bezt um það borið, hvílíkur kennari hann var og hve atorkusamur og ósérplæginn hann var um það að reisa staðinn úr rústum. Þegar Hjörtur kom að Hvanneyri, mátti heita, að þar stæði ekki steinn yfir steini. Eins og víðast hvar á þeirri tíð hér á landi, þá hafði lítið verið gert þar að jarðabótum, og enn minna að húsabótum. Þó þetta sé dregið hér fram, þá er það á engan hátt sagt þeim til lasts, sem áður veittu skólanum forstöðu. Hinn fyrsti skólastjóri var þar aðeins rúmt ár, að ég ætla, en sá næsti var þar ekki nema 2 ár, svo það var ekki von, að þeir hefðu tækifæri til að gera þar nokkuð verulegt. Hjörtur var aftur á móti skólastjóri milli 10 og 20 ár, og eftir þeirri aðstöðu, sem hann hafði þar, þá hygg ég, að það leiki ekki á tveim tungum, að hann hafi þar skilið eftir sig mikið dagsverk. Launin fyrir það starf, sem hann rækti þar, voru mjög lág. Svo að segja allar þær umbætur og það mikla kapp, sem hann lagði á þessar umbætur, var gert í þágu staðarins og aðeins til þess að koma þar á þeim myndarbrag, sem bæði hans skaplyndi stóð til og hann taldi að hæfði slíkum stað. Svo ósleitilega barðist hann fyrir þessum umbótum, að eftir fá ár hafði hann slítið kröftum sínum svo, að hann var bilaður að heilsu alla stund síðan. Mér þykir vel við eiga, að einmitt þessum stað sé sómi sýndur. Hann stóð strax til þess að verða höfuðvígi bændamenntunar í landinu. Það gerðu staðhættir þessa skóla og aðstaða öll. Sá maður, sem tók við af Hirti Snorrasyni, hélt uppi því merki, sem Hjörtur Snorrason hafði reist, og gerði það af dugnaði og myndarskap. Nemendur hans, sem voru margir, hafa og sýnt, að þeir kunna að meta starf hans, því þeir hafa reist minnismerki af Halldóri Vilhjálmssyni í skólagarðinum á Hvanneyri. Nemendur Hjartar Snorrasonar eru nú á lífi mjög fáir, og sakir fyrirkomulags skólans, sem þá var, voru þeir alltaf heldur fáir. Ég get því ekki búizt við því, að þeir fáu nemendur hans, sem eru á lífi, séu þess megnugir að reisa honum það minnismerki, sem vera ætti og ætti að koma á þessum stað. En þar sem hann starfaði fyrir lítil laun í þágu alþjóðar á þessum stað, þá finnst mér, að það eigi mjög vel við, að það opinbera sýni minningu hans þann virðingarvolt, að leggja fjármuni fram til þess að reisa þetta minnismerki. Ég get búizt við, að það kosti töluvert meira fé að koma þessu í framkvæmd en till. mín hljóðar upp á, en ég ætla, að mér sé óhætt að fullyrða, að nemendur hans, sem á lífi eru, muni sjá um, að það standi ekki á því fé, sem þarf að leggja fram þessu til viðbótar, svo þetta komist í kring. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þessa till. Ég vil vona, að hv. þm. hafi haft þau kynni af vinnubrögðum Hjartar Snorrasonar, að þeir telji vel hlýða að sýna minningu hans þá rausn og þann myndarskap, að þetta komist í framkvæmd. Ég hefi líka í fullu trausti þess, að hv. þm. hafi haft þau kynni af Hirti Snorrasyni, borið þessa till. fram, því mér þætti það meira en leiðinlegt, ef framburður minn á þessari till. yrði til þess að kasta rýrð á minningu hans og valda sársauka þeim, sem höfðu kynni af honum og vissu, hver ágætismaður hann var í störfum sínum fyrir þennan stað og í öllu hátterni sínu og allri breytni sinni sem skólastjóri á þessum stað, meðan hans naut við. - Ég vona svo, að hv. þm. bregðist vel og myndarlega við þessari málaleitan minni. Ég hefi gerzt meðflm. að smátill., sem er um ofurlítil eftirlaun handa manni, sem starfað hefir áratugum saman að uppfræðslu æskulýðsins í þessu landi, en nýtur ekki neins stuðnings á efri árum af hálfu hins opinbera, sakir þess, að hann hefir kennt mest við prívatskóla. Hv. 1. þm. Reykv. hefir mælt vel og skörulega fyrir þessari till., svo ég hefi þar engu við að bæta. Ég vona aðeins, að hv. þm. láti þennan mann njóta þess, hvað vel og giftusamlega honum hefir farið í starfi sínu við uppfræðslu æskunnar í þessu landi. Um till þær, sem fyrir liggja að öðru leyti, ætla ég ekki að fjölyrða. Ég býst við, að um þær verði alllangar umr., en þar sem tími þingsins er naumur og margir eiga eftir að taka til máls, þá ætla ég ekki að fjölyrða frekar um þetta en orðið er.

Forseti (HG) : Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv. 4., 1. og 6. þm. Reykv., sem hv. 1. flm. hefir lýst. - Þessil till. er of seint fram komin og þar að auki skrifleg, svo það þarf tvöföld afbrigði frá þingsköpum til þess að hún megi koma fyrir.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Það væri að sjálfsögðu nokkur ástæða til, a. m. k. fyrir þann mann, sem er atvmrh. og á að taka við þeim niðurskurði á fjárl., sem ætlazt er til, að atvmrh. geri, að hann gerði nokkra grein fyrir afstöðu sinni til fjárl. En ég þarf síður að gera það, bæði vegna þess, að hæstv. fjmrh. hefir sagt margt af því, sem ég annars hefði talið ástæðu til að segja, og eins af hinu, að aðstaða og álit ríkisstj. í þessu máli er flestum hv. þm. kunnugt. Ég kann þó betur við að láta nokkur orð falla við þessa umr. fjárl., þó ég geri ekki ráð fyrir, að það verði til að upplýsa málið sérstaklega eða breyti neinu um það, sem ætlunin er, að fram muni ganga. Ég held, að það sé ekki nema eðlilegt, að atvmrh. á hverjum tíma hafi tilhneigingu til að láta ekki draga úr því framlagi, sem ríkið á hverjum tíma innir af hendi til þess að halda uppi verklegum framkvæmdum. Ég hefi samt átt minn þátt í, að ríkisstj. hefir lagt til og gert um það till. til fjvn., að veruleg niðurfærsla verði á útgjöldum fjárl. til verklegra framkvæmda. Þetta hefir viða komið niður á þörfum framkvæmdum, eins og bryggjugerðum, hafnargerðum, vitabyggingum og ýmsu öðru, sem ég í raun og veru tel nauðsynlegt, að framkvæmt verði. En ástæðan til þess, að ég sætti mig við þetta, er sú, sem hv. Alþ. er kunnugt um, hversu mikil óvissa ríkir um afkomu ríkissjóðs á næsta ári. Ég vil almennt láta falla þau orð, að ég tel. að að því er hafnargerðir snertir, sem ég af eðlilegum ástæðum vil stuðla að, að verði framkvæmdar svo sem geta ríkissjóðs framast leyfir, hafi of mikið handahóf ríkt á undanförnum árum og þar hafi meiru ráðið, hve mikið kapp einstakir þm. hafi lagt á að koma fram jafnvel stórfelldum hafnargerðum, heldur en forsjá. Ég tel óhugsandi í framtíðinni, að þessu fari svo fram sem farið hefir. Það verður að vera þannig í þessum efnum, að þeir, sem fara með yfirstjórn þessara mála, og þá fyrst og fremst vitamálastjórinn, verða að gera um þetta rökstuddar till., sem hníga að því að leiðbeina þinginu um það, hvar mest er þörf á þessum verkum fyrir þjóðarheildina og hvernig þjóðin verji sínum fjármunum bezt á þessu sviði. Ég gæti bent á hundruð þúsunda og jafnvel millj. kr., sem lagðar hafa verið fram á þessu sviði, sem ég tel, að hefði mátt verja öðruvísi og á hagkvæmari hátt fyrir heildina en gert hefir verið. Að ég fyrir mitt leyti hefi ekki gert gangskör að því, að rökstuddar till. um þetta efni komi frá vitamálastjóra, stafar af því, að ég eins og aðrir, sem sæti eiga í ríkisstj., hefi orðið að sinna meir öðrum störfum en ég ætlaði að gera þegar stj. tók við völdum. Það hefir þess vegna orðið minna úr framkvæmdum í þessu efni en ég hefði viljað. Mér er þó kunnugt um, að fjvn. hefir snúið sér til vitamálastjórans um þetta, en ég hefði viljað eiga hlut að því, að þetta kæmist þannig í framkvæmd, að þingið gæti á hverjum tíma fengið leiðbeiningar, sem ég hefi tilhneigingu til að styðja að, að gætu orðið miklu ráðandi um það, hvaða stefna væri tekin á þinginu á hverjum tíma um framkvæmdir í þessu efni. –Ég skal láta þetta nægja um hafnarmálin. Ég vil í sambandi við vitamálin og vegna þess, að ég álít sjálfsagt að samþ. till. fjmrh., sem hann gerði til fjvn. um niðurfellingu vitabygginga, skýra Alþ. frá því, sem ég hefi í raun og veru drepið á undir umr. um annað mál, að ég ætlaði áður en ófriðurinn brauzt út að gera það að till. minni, að Alþ. samþ. um það l., að allar tekjur af vitunum rynnu til þarfa vitanna, en það skortir á 2. millj., að þeir hafi fengið þær að fullu frá því að vital. voru sett. Nú hefi ég horfið frá þessari stefnu í bili og í stað þess gengið inn á till. fjmrh. um að fella niður framlag þeirra vitabygginga, sem kalla á aðkeypt efni. Ég hefi gert þetta í raun og veru með samvizkunnar mótmælum og í fullu trausti þess, að þingið virði þá sparnaðarviðleitni, sem þarna kemur fram, með því að sýna í verki, að það verði reiðubúið á næstunni til þess að samþ. l. þess efnis, sem ég gat um, þó þau komi ekki til framkvæmda fyrr en breyttar kringumstæður leyfa þær fjárveitingar úr ríkissjóði. Ég vil svo að öðru leyti segja það, að mín afsökun fyrir þessari afstöðu til verklegra framkvæmda er hin óvissa fjárhagsafkoma ríkissjóðs. Ég get tekið undir með þeim mönnum, sem gera ráð fyrir, að fyrir geti komið, að tekjur ríkissjóðs verði allmiklar vegna breyttrar aðstöðu og breyttrar löggjafar, og það er langur vegur frá því, að ég staðhæfi, að yfir þurfi að skella nokkurt hrun, en hitt er víst, að það er óðs manns æði að treysta því, að tekjurnar verði mjög miklar. Það má með sama rétti gera ráð fyrir því, að einstakir tekjuliðir geti hækkað um hundruð þúsunda og jafnvel milljónir, og að tekjuliðirnir geti lækkað jafnmikið. Vegna þeirrar óvissu, sem er ríkjandi í þessum efnum, getur enginn fullyrt, að annað sé líklegra en hitt. Ég hefi því talið, að Alþingi bæri skylda til þess að sýna hina ýtrustu varfærni við samningu fjárl. Hitt er rétt, sem hv. fjvn. segir í nál. sínu, að það er ekki hægt að ætlast til þess, að Alþingi samþ. hallærisfjárlög áður en hallærið er dunið yfir. Annarsvegar vofir yfir, að allmikið geti þrengzt um atvinnuhorfur landsmanna; það er' öllum ljóst, en hinsvegar er ekki hægt að staðhæfa, að tekjur ríkissjóðs hljóti að minnka. Þetta hefir haft þær afleiðingar, að einstakir þm. kalla á útgjöld úr ríkissjóði til þess að fullnægja kröfum kjósenda að framkvæma ýms nauðsynjaverk. Þetta er vel skiljanlegt, en ég álit, að hafa beri alla varfærni um afgreiðslu fjárl., þó án öfga, og virðist mér, að fresta mætti sumu af því, sem fjvn. flytur, en ýmsar till. hv. þingmanna eru þess eðlis, að ég álít, að ekki nái nokkurri átt að samþ. þær. Ég vil leyfa mér að orða mína hugsun í þessu efni á þann hátt, að ég tel ekki óskynsamlegt að gera sér vonir um, að tekjur ríkissjóðs verði meiri 1940 en í ár, en ég vil leiða athygli að því, að það er alveg áreiðanlegt, að útgjöldin verða miklu hærri. Þannig er þegar komið í ljós, að útgjöld til ríkisspítalanna einna munu verða 280 þús. kr. hærri en á árinu 1939, og svona mun verða viðar. Ég hefi í höndum bréf frá stjórn skuldaskilasjóðs vélbátaeigenda, sem leiðir athygli að því, að 160 þús. kr. fjárveiting. sem ætluð er sjóðnum, muni ekki nægja til greiðslu ófrávíkjanlegra gjalda, heldur þurfi um 8000 kr. viðbót vegna gengisbreytingarinnar. Slíkar kröfur berast ríkissjóði hvaðanæva, og þó að ekki sé óskynsamlegt að gera sér vonir um, að tekjur ríkissjóðs verði meiri en 1939, fara útgjöldin langt fram úr útgjöldum yfirstandandi árs, og sennilega einnig fram úr því, sem gert er ráð fyrir í fjárl. Læt ég svo þessi fáu orð nægja til að skýra afstöðu mína til afgreiðslu fjárl., og mun ég ekki tefja umr. með því að fara inn á einstakar brtt., sem fluttar hafa verið. En ég tel nauðsynlegt, að þeir flokkar, sem styðja ríkisstj., taki til alvarlegrar athugunar, hvort sleppa eigi beizlinu fram af sér, eða hafa eitthvert taumhald á útgjöldum ríkissjóðs, að svo miklu leyti sem hægt er. - Mér fyrir mitt leyti finnst óverjandi að samþ. allan þorra brtt. frá einstökum þm., og enda nokkurn hluta af brtt. fjvn., og legg því til, að þær verði felldar. Öðruvísi finnst mér ekki vera hægt að afgreiða fjárl.

*Bjarni Ásgeirsson: Herra forseti! Ég á fáeinar brtt., sem ég vildi leyfa mér að lýsa. Sú fyrsta er á þskj. 619,IX, og er þar farið fram á fjárveitingu til hafskipabryggju í Borgarnesi. Bryggjan var byggð 1930, en þá var ekki nema nokkur hluti verksins framkvæmdur. Á þeim tíma, sem liðinn er síðan, hefir hafnarsjóður safnað fé, sem gert er ráð fyrir, að lagt verði fram móti tillagi ríkissjóðs, en kostnaður við bryggjugerðina er greiddur að hálfu leyti úr ríkissjóði, en að hálfu leyti úr héraði. Eins og bryggjan er nú, er mjög erfitt að afgreiða stór skip við hana; sérstaklega er erfitt að láta Laxfoss liggja við bryggjuna í stórviðri, eins og oft vill verða á vetrum, og er því hin mesta þörf á því, að bryggjan verði lengd. Er þegar hafinn nokkur undirbúningur um framkvæmd verksins, og hefir verið gerð áætlun hjá vitamálastjóra. Er gert ráð fyrir, að kostnaður við að lengja bryggjuna verði um 32 þús. kr.: hefi ég því lagt til, að ríkissjóður leggi fram 16 þús. kr. að sínum hluta. Ég vil geta þess, að ég hafði ekki í upphafi hugsað mér að bera fram þessa till. nú, en þar sem ég sá, að fram voru komnar fleiri svipaðar till., gat ég ekki staðið á móti kröfum kjósenda minna að bera fram þessa till., ef það mætti verða til þess að hrinda þessu nauðsynjamáli í framkvæmd. Þá á ég aðra brtt. á sama þskj., undir XXI. lið, 1000 kr. byggingarstyrk til Magnúsar Ásgeirssonar skálds. Hann hefir nú fyrir einu ári síðan reist íbúðarhús að Síðumúla í Mýrasýslu og starfar þar að sinni þjóðkunnu ljóðagerð. - Magnúsi þarf ég ekki að lýsa, hann er einn bezti ljóðaþýðandi, sem við höfum átt, og mjög mikilvirkur, er honum gefst tóm til starfa. Það er svo um Magnús Ásgeirsson, eins og um marga aðra listamenn, að ef honum er búinn rólegur og góður samastaður, njóta hæfileikar hans sín miklu betur en ef hann þarf að flækjast úr einum stað í annan. Hefir þegar sézt mikill og góður árangur af því, að Magnús hefir búið sér þarna hentug starfsskilyrði, því að afköst hans á sviði bókmenntanna hafa verið margfalt meiri en áður. En Magnús er mjög fátækur maður og á erfitt með að standa straum af kostnaði við bygginguna. Ég er sannfærður um, að menningarlífi landsins er betur borgið með því að verja þessum 1000 kr. til þess, að Magnús Ásgeirsson geti haldið bústað sínum, en þó þeim væri varið á margan annan hátt til bókmennta. Vænti ég, að hv. þm. hafi þann skilning á málinu, að þeir samþ. að veita þennan styrk. Þá á ég brtt. á sama þskj., undir tölulið XXX. að hækka eftirlaun Jóns Jónssonar pósts í Galtarholti úr 300 kr. í 600 kr., en til vara í 500 kr. Jón var sem kunnugt er póstur í 20–30 ár á póstleiðinni frá Borgarnesi að Stað í Hrútafirði, og var það á þeim árum, þegar mikill hluti norðanpósts var fluttur þessa leið. Komst Jón þá oft í krappan dans, er hann lenti í hörðum veðrum að vetrarlagi, en þó held ég, að aldrei hafi orðið að verulegu slysi. Þurfti Jón að leggja mikið fé í þessa póstflutninga, t. d. var pósturinn einu sinni fluttur í 90 koffortum, og þurfti þá ærinn hestakost og útbúnað. Þegar svo var breytt um póstflutningana og Jón var sviptur þessu starfi, sat hann uppi með alla hestana og klyfsöðlana, en fékk engar skaðabætur. En þegar Sigurjón Sumarliðason póstur hætti póstferðum, fekk hann 3000 kr. í skaðabætur af ríkisfé. Jón í Galtarholti er nú orðinn 60 ára gamall, og hann er maður félítill. Tel ég því ekki nema sanngjarnt, að hann verði tekinn í tölu þeirra pósta, sem hafa 500–600 kr. eftirlaun. Hefi ég lagt til, að eftirlaun hans verið 600 kr., en til vara 500 kr. vænti ég, að hv. d. samþ. þessa till. mína. Þá er nýr liður, eftirlaun til ekkju Jóns Straumfjörðs, sem var eftirlitsmaður við pósthúsið í Reykjavík í 20 ár. Hann hafði látið af störfum áður en hann dó og hlaut 600 kr. í eftirlaun. Í hálft ár eftir fráfall hans naut ekkjan þessara eftirlauna, en síðan hafa þau fallið niður. Tel ég fordæmi fyrir því, að ekkjur starfsmanna hljóti eftirlaun, enda má og segja, að frú Ragnheiður hafi að sínu leyti staðið í starfi manns síns um eftirlit með pósthúsinu. Ég hefi farið fram á 400 kr. eftirlaun henni til handa, en til vara 300 kr., og vænti ég, að hv. þm. sjái sér fært að samþ. a. m. k. þá till. Þá er brtt. á sama þskj., tölul. XXXIV, sem ég flyt ásamt hv. 8. landsk. Hann hefir þegar lýst þessari till. okkar, og vil ég aðeins árétta það að litlu leyti. Ég viðurkenni fyllilega þau rök, sem fram hafa komið, að það sé ekki heppilegt fordæmi að bera fram brtt. við fjárl. í heimildarformi. En vegna þess að upphæðin er allhá, og þar sem ástæða er til að óttast, að það ástand muni haldast, sem gerir nauðsynlegt að skera niður fjárframlög til ýmsra framkvæmda, álítum við, að hægara væri að draga úr þessu framlagi, ef það væri sett í heimildarformi, en ef það væri bundið með lögum. Af þessum ástæðum bárum við fram till. í heimildarformi, enda þótt það sé óvefengjanlegt, að áburðarsalan þurfi þessa stuðnings með, og af þeim ástæðum, sem nú skal greina. Á síðastl. vori, þegar gengislækkunin varð, var áburðarsalan búin að kaupa mikið af áburði, en ekki búin að greiða hann. Þetta orsakaði stórkostlega verðhækkun á áburðinum, en þar sem ekki mátti hækka verð á landbúnaðarafurðum á innlendum markaði samkv. gengisskráningarl., þótti ekki réttlátt að láta alla þessa hækkun koma fram á vörunni á þessu ári, og tók þá verzlunin á sig nokkuð af hallanum. Hallinn, sem af þessu leiddi fyrir áburðarsöluna, var það mikill, að í stað þess, að hún hafði 50 þús. kr. í varasjóði við síðustu áramót, er nú svo komið, að hún er komin í 90 þús. kr. skuld. Nú er það sýnilegt, að ef það á að vera mögulegt að flytja áburð til landsins á þessu ári, er óhugsanlegt að velta þessari skuld ofan á verðhækkun á vörunni. Hinsvegar er áríðandi, að unnt verði að halda uppi garðrækt, og þá sérstaklega kartöflurækt í fullum krafti, bæði til þess að tryggja landsmönnum þessar afurðir, og eins til þess að auka atvinnu manna við þessar framkvæmdir, þegar aðrar greinar atvinnulífsins dragast saman. Ef þannig ekki væri hægt að flytja inn tilbúinn áburð, hefði það í för með sér stórkostlegan atvinnuhnekki fyrir þá, sem stunda garðrækt, og þá sérstaklega kartöflurækt, og auk þess myndi þá þurfa að flytja inn mikið af kartöflum til þess að fullnægja þörf landsmanna. Ég myndi vera fús til þess til samkomulags að breyta þessari heimild í ákveðið framlag, ef hv. fjvn. kysi heldur, en ef þess er ekki óskað, geri ég ráð fyrir, að ég láti þessa heimildartill. standa. Þá á ég brtt. á þskj. 637 ásamt hv. 1. þm. N-M., um að greiða til ræktunarsjóðs vangoldið framlag fyrir árin 1938 og 1939, 51424 kr. Þarf ég ekki að gera grein fyrir því, hvernig á þessari till. stendur, því það hefir hv. 1. þm. N.-M. þegar gert. Ástæðurnar eru í fáum orðum þessar, að ákvæði í l. um bráðabirgðabreyt. nokkurra laga um að fresta ákvæðum l. um greiðslu vaxtatillags til bænda, voru af ríkisstj. skilin á þann veg, að þau næðu einnig til Búnaðarbankans, þannig að ekki væri lengur skylt að greiða honum vaxtamismun á þeim vaxtabréfum, sem eru í umferð, og lánum, sem bankinn veitir. En nú eru af jarðræktarbréfunum goldnir 6% vextir, en bankanum er hinsvegar bannað að taka nema 5% vexti af þeim ræktunarsjóðslánum, er hann veitir, og verður bankinn því sjálfur að greiða þann vaxtahalla, sem af þessu leiðir. Nú mun ekki hafa verið meiningin með bráðabirgðalögunum að svipta bankann þessum tekjum, og hefir þeim skilningi verið slegið föstum með breyt. á bráðabirgðaákvæðum og með brtt. fjvn., að þessi upphæð skuli haldast til Búnaðarbankans, og er þar með viðurkennt, að upphæðina hefði átt að greiða til bankans fyrir 1938 og 1939. Mér hefir skilizt á hæstv. fjmrh., að hann telji sig ekki geta greitt þetta; nema skýlaus heimild komi til í fjárl. Vænti ég, að hv. þm. séu sjálfum sér samkvæmir og samþ. þessa till. Á sama þskj. flyt ég brtt. ásamt hv. 8. landsk. vegna tilbúins áburðar; er það varatill., sem við bárum fram á eftir, að í stað 100 þús. kr. komi 70 þús. kr., ef fyrri upphæðin þætti of há. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á eina till. fjvn. á þskj. 587, 99, til loðdýraræktar. Í fjárlfrv. eins og það var lagt fyrir Alþ. voru ætlaðar 20 þús. kr. á þessum lið, en fjvn. leggur til, að liðurinn lækki í 14 þús. kr. Þetta hlýtur að vera gert af vangá, því að ef þessi till. væri samþ., myndi það verða til þess að leggja niður alla eftirlits- og fræðslustarfsemi, sem ráðunautur hefir haft með höndum.

Þetta er ekki rétt, ég gerði nána grein fyrir þessu í framsöguræðu minni.

Ef þessi till. verður samþ., þá verða aðeins 4 þús. kr. eftir til allrar starfseminnar, - launa ráðunaut, halda uppi skrifstofu og annast ferðakostnað hans. Það segir sig sjálft, að ekki er unnt að gera þetta fyrir 4 þús. kr., og er þetta þá sama og að leggja starfsemina niður. Það minnsta, sem þarf, er 10 þús. kr. Verð ég því, ef hv. fjvn. fæst ekki til að taka þessa till aftur, að leggja eindregið til við alla þá, sem vilja ekki leggja þessa starfsemi niður, að fella þessa brtt. fjvn. Sé það ekki gert, sé ég ekki annað ráð en að fresta framkvæmd l. um lánadeildina, því að eins og þetta liggur fyrir frá n. er óhugsandi, að þetta geti komið að notum. Ég held, að ég þurfi svo ekki fleira um þetta að segja.

Forseti (HG): Ég skal geta þess, að til er ætlazt, að umr. um brtt. við fjárl. verði lokið í nótt. Er gert ráð fyrir, að veitt verði fundarhlé um kl. 2, svo að hægt verði að fá sér kaffi, sem hv. þm. verður séð fyrir.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég ætla aðallega að gera stutta grein fyrir brtt. 619, XXIII, sem er um að hækka framlagið til jarðakaupasjóðs úr 20 þús. kr. upp í 85 þús. Ástæðan til þessarar brtt. er hv. þm. kunn, en till. frá fjvn. hafði ekki komið um þetta atriði, þegar ég lagði till. fram, en daginn eftir var þetta mál tekið fyrir, og þá mun hafa verið í ráði, að fjvn. bæri fram samskonar eða svipaða till., svo að n. hefir tekið þessa till. að sér, en ég hafði óttazt, að þetta hefði gleymzt. Þá flyt ég aðra till. á þessu sama þskj. Það er XXXVII. till. Er þar farið fram á heimild til að kaupa, ef um semst, Kaldaðarnestorfuna í Árnessýslu. Ég vil upplýsa, að þessi heimild var áður samþ. hér á þingi, en ekki notuð. Ég geri tæplega ráð fyrir, að ríkið geti fengið nokkurt hentugra landsvæði en þessar jarðir. Þær eru nærri jörðum, sem ríkið á á Eyrarbakka, og landspildu, sem einnig er þar stutt frá, og hefir þar verið mikið unnið. Er það land almennt kallað Síbería. Er mikill ávinningur fyrir ríkið, ef framkvæmdir verða í þessu efni, að landsvæðin séu samliggjandi. Á það er nú komin örugg reynsla, að einna arðsamast land, sem við höfum til búrekstrar fyrir nautgriparækt, er flæðiengi. Þar er enginn tilkostnaður við útlendan áburð, sem er annars þungur baggi, viða allt of þungur. Fjvn. í heild hefir ekki tekið afstöðu til þessa máls og hefir því óbundin atkv. um till. Ég ætla ekki sérstaklega að minnast á brtt. almennt, - þær eru orðnar æðimargar - en vil þó minnast aðeins á brtt. 637, XIV, frá hv. 1. þm. N.-M. og hv. þm. Mýr., um framlag til ræktunarsjóðs Íslands, vangoldið framlag fyrir árin 1938 og 1939. Eins og tekið var fram af hv. þm. Mýr., þá er brtt. raunverulega leiðrétting á misrétti, sem Búnaðarbankinn hefir orðið fyrir eða ræktunarsjóður, en um þetta hefir staðið ágreiningur milli bankans og fjmrn., því að ákvæðin um þetta eru ekki nægilega skýr, en ég tel upplýst, að aldrei hefir verið ætlazt til þess, að ákvæðin yrðu skilin á þann veg, sem gert hefir verið gagnvart bankanum. Um þessa brtt. ætla ég svo ekki fleira að tala. Um fjárl. vildi ég segja fyrst og fremst, að sem landbrh. get ég fallizt á og hefi fallizt á, að fært verði niður margt af þeim framlögum, sem landbúnaðurinn hefir fengið. Ég tel þetta rétt vegna þess, að ég álít ekki heppilegt, eins og tímarnir eru nú, að örva bændur til að leggja fjármuni í framkvæmdir, sem kosta erlent efni. Líklegt er, að þeim væri lítill greiði ger og þær framkvæmdir, sem þannig væri stofnað til, yrðu landbúnaðinum þung byrði, þegar verðlag breytist aftur og á að standa undir þeim böggum, sem menn tækju á sig á dýrari tíma, og borga með vörum, sem yrðu með allt öðru verðlagi en því, sem hefir ríkt nú um skeið. Ég tel rétt að fylgja nú þeirri höfuðreglu, að leggja sem minnst í þær framkvæmdir, sem erlent efni þarf til, bæði í sveitum og eins við sjávarsíðuna. Þessari reglu er fylgt í aðalatriðunum í þessu frv. Þó er víkið frá því í einstöku atriðum, og til þess mun ég að sjálfsögðu taka afstöðu við atkvgr. Um frv. í heild vil ég annars segja það, að ég tel, að ekki hafi verið auðvelt að ganga í höfuðatriðunum frá því mikið á annan veg en fjvn. hefir gert. Það er rétt, sem oft hefir verið tekið fram undir umr., að það er ekki hægt að semja fjárlfrv., sem miðað er við hallærisástand, meðan við höfum a. m. k. nokkra von um, að hallæri sé ekki framundan. Það er ekki annað hægt að segja en að útlitið er ákaflega óvíst og við vitum ákaflega lítið, hvað framtíðin ber í skauti sínu. Ég tel í raun og veru, að útlitið síðustu 3 mánuðina hafi litið eða ekkert breytzt, en hinsvegar álít ég rétt að miða fjárlfrv. við þær vonir, sem við viljum í lengstu lög gera okkur. Um einstakar brtt. ætla ég ekki að tala, en ekki er hægt að ganga framhjá því, að hér kemur fram mikið af brtt., auk till. fjvn., og eru nú stöðugt að koma, eins og við höfum hvað eftir annað orðið varir við í sambandi við þau afbrigði, sem við höfum margsinnis greitt atkv. um nú á þessum fundi, og um þær því nær allar má segja það sama, að þær eru um hækkun á útgjöldum. Ég tel þess vegna, að ekki verði komizt hjá því, eins og líka hefir verið tekið fram af öðrum ráðh. á undan mér, og er í samræmi við það, sem við höfum talað um, að stj. og flokkarnir taki þessar till. til athugunar, áður en gengið er til atkv. um þær. Ég tel, að tæplega geti komið til mála að láta skeika að sköpuðu um það, hverja afgreiðslu allar þessar till. fá, því að við höfum talið skyldu okkar að semja um hvert einstakt mál, sem eru vissulega mörg minni en þetta atriði, enda hygg ég, að ég tali þar í samræmi við það, sem er skoðun allrar stj., eftir því sem við höfum talað saman.



Ég á hér 2 brtt. á þskj. 639, sem ég skal fara örfáum orðum um. Sú fyrri er um það, að hækka lið í 13. gr., styrk til ferjuhalds, um 250 kr. Samkv. till. fjvn. verður þessi liður 2850 kr. Eru þar dregnir saman í eitt margir líðir, sem áður voru á fjárlfrv., og ætlazt til, að vegamálastjóri úthluti þessu fé. Ég hefi leyft mér að leggja til, að þessi liður hækki um 250 kr., og gangi sú hækkun til að kosta bifreiðaferju á Hornafjörð. Svo er mál með vexti, að nú á síðasta ári hefir verið farið inn á þá leið, að breyta veginum, sem farinn er úr Suðursveit í Austur-Skaftafellssýslu til Hafnarkauptúns. Er þá farin leið, þar sem er að nokkru leyti sjálfgerður vegur eftir sléttum söndum. Styttist leiðin við þetta um 10–12 km. Er þá ekki farið yfir Hornafjarðarfljót, heldur yfir Hornafjörð, og hefir verið til þess notuð ferja, sem hefir verið til þess gerð og er sæmilega stór til þess að flytja bifreiðar yfir fjörðinn. Það er allkostnaðarsamt að halda uppi slíkri ferju, sem von er til, og fer ég því fram á þessar 250 kr., svo að hægt sé að standa straum af þeim kostnaði. - Fyrir nokkrum árum var ráðgert í brúarlögum að koma brú á nokkurn hluta Hornafjarðarfljóts, yfir svokallaðan Prestsfitarál, en þessi brú mun falla niður, af því að aðalsamgöngur Suðursveitar .fara þessa leið, sem er 10–12 km styttri, og verður sennilega fljótlega horfið að því að taka þessa leið í þjóðvegatölu. Þá á ég aðra brtt. á sama þskj., sem er um að heimila stj. að verja eftirgjaldi af lóðum og löndum í Hafnarkauptúni til varnar skemmdum á ræktuðu landi kauptúnsins. Um þetta er það að segja, að fyrir 10 árum fengu íbúar Hafnarkauptúns allmikið land til ræktunar, sem er í grennd við kauptúnið. Um 50–60 hektarar hafa komizt í rækt á þessu tímabili. Er þetta land til mikilla nytja fyrir alla, sem í kauptúninu búa, og byggist afkoma þeirra mjög á því. Af landi þessu fæst svo mikill afrakstur, að kauptúnsbúar, sem eru 230, geta haft þar 800 sauðfjár og um 70 mjólkurkýr. Auk þess fást af þessu landi um 1000 tunnur af garðmeti árlega. Þetta er því alldýrmæt eign, sem skiptir miklu máli, að ekki þurfi að ganga úr sér. En svo er máli háttað, að þetta land liggur meðfram Hornafirði, og um mjög langt skeið hefir það brotnað af völdum sjávar. Landið er því í nokkurri hættu, sem er mjög æskilegt að geta unnið bug á. Fyrir rúmu ári síðan var hv. 2. þm. Skagf., búnaðarmálastjóri, á ferð þar austur frá og skoðaði þetta land og þau spjöll, sem það verður fyrir. Áttum við þá nokkurt tal um þetta. Fannst okkur, að varna þyrfti landbroti með fyrirhleðslu á nokkrum stöðum. Þess vegna leyfi ég mér að fara fram á, að eftirgjald af öllu Hafnarkauptúni gangi til þess að greiða fyrir, að þetta yrði gert. Einn hv. þm. - ég held, að það hafi verið hv. 1. þm. N.-M. - minntist á þessa till. mína ásamt till. frá hv. þm. Vestm. og sagði, að hér væri verið að fara inn á braut, sem liti sakleysislega út, en væri ekki eins saklaus. Ég vil fullvissa Alþingi um það, að frá minni hálfu er eingöngu farið fram á, að eftirgjaldinu megi verja til að vernda þetta land fyrir sjávargangi og landbroti, sem þarna á sér stað. Þetta er í sjálfu sér ekkert nýtt, þó að það hafi ekki verið gert í Hornafirði, því að í fjárl. fyrir árið 1939 er samskonar heimild fyrir Vestmannaeyjar. Sannleikurinn er sá, að þegar náttúruöflin eru að verki, þá er mjög erfitt fyrir einstaka menn að standast þá raun að vernda landið, og er ekki nema eðlilegt, að ríkið hlaupi þar undir bagga. Hv. þm. N.-M. hafa flutt hér till. um að bæta manni einum tjón, sem hann hefir orðið fyrir af völdum ofviðris. Það, sem hér er farið fram á, er í raun og veru sama eðlis, og mér er óhætt að fullyrða, að Alþingi hefir hvað eftir annað gengið inn á að gera slíkt, þegar þannig hefir staðið á. Það er miklu meira vert um það fyrir ríkið að vernda dýrt ræktað land en að brjóta óræktað land, sem ekki er fyrirfram vitað um, hversu mikils virði er. Ég skal geta þess, að allt þetta land er ríkiseign og var fyrir 10 árum síðan selt á leigu íbúum kauptúnsins á 12 kr. ha. Þá var það gersamlega óræktað, en kauptúnsbúar hafa ræktað það að fullu og greitt hið umsamda eftirgjald árlega. Með því, sem hér er farið fram á, er ríkið eingöngu að vernda sína eign, sitt eigið land og gera það verðmætara og að meira gagni en annars væri. Um þessar tvær till. skal ég svo ekki segja meira, en ég get ekki stillt mig um að minnast á eina till., sem hv. fjvn. hefir borið fram. Það er till. um að veita fé til að gera flugskýli í Hornafirði. Síðasta sumar voru gerðar mjög ánægjulegar tilraunir um flug meðfram suðurströndinni og alla leið til Austurlands. Heppnaðist það ágætlega; voru farnar allmargar ferðir þessa leið, og varð aldrei neitt að. Það hefir sýnt sig, að á þessari leið eru einhverjir allra beztu flugvellir, sjálfgerðir svo að kalla, sem fáanlegir eru hér á landi. En til þess að flugferðir komi að fullum notum á þessári leið, er nauðsynlegt, að flugvélin geti haft skýli, ef veður breytist skjótlega, t. d. ef hvassviðri kemur, svo að ekki þurfi að leggja flugvélina í þá hættu. að hafa hana úti í vondum veðrum. Og þegar þess er gætt, að á þessari leið til Hornafjarðar er um hafnlausa strönd að ræða, sem skip geta ekki haft viðkomu á, og einnig að nokkru leyti um veglaust land, sem aldrei verður vegur lagður um, þá er það fullkomlega réttmætt og skynsamlegt að hlynna að því eftir föngum, að flugsamgöngur komist á á slíkri leið, og þá er þetta, sem hér er um að ræða, nauðsynlegur liður í þeim umbótum. Ég skal geta þess, að flugskýli það, sem ætlazt er til, að reist verði þarna, er fyrst og fremst miðað við þá flugvél, sem notuð hefir verið í þessar ferðir, en það er jafnframt ráðgert svo stórt, að það fullnægi flugvél, sem rúmaði 2–4 farþega. Það mark, sem kunnugir menn álíta, að við eigum að keppa að, er að eignast landflugvél, sem geti flutt 2–4 menn, og ef um flugsamgöngur er að ræða, kemur þessi leið fyrst til greina. Það er oft og tíðum svo, að yfir stórvötn þau, sem á leið þessari eru, verður ekki komizt nema í flugvél. Það er eins og kunnugt er mjög erfitt um póstflutninga á þessum slóðum, og gætu flugferðir mjög bætt úr þessu, eins og öllum má ljóst vera. Jafnhliða flugsamgöngum þangað austur þarf vitanlega að laga nokkuð flugvelli. Það hefir þegar að nokkru leyti verið gert. Þannig er í Vík í Mýrdal búið að laga flugvöll og einnig á Kirkjubæjarklaustri. En svo þarf að gera eða laga lendingarstaði fyrir flugvélar á leiðinni austur á Hérað frá Hornafirði. Ég vona, að hv. Alþingi sjái sér fært að veita dálítinn styrk til þessara framkvæmda og samþ. till. þá, sem hér liggur fyrir.

*Sveinbjörn Högnason: Ég á hér eina brtt. á þskj. 619, sem ég flyt ásamt hv. þm. V.-Sk. Till. er um það, að veita 3 þús. kr. styrk til Einars Sverrissonar í Kaldrananesi, til vélaverkstæðis. Maður þessi er fátækur bóndi austur í Mýrdal. sem hefir sýnt mikið hugvit og hagleik með smiði ýmissa verkfæra. Hann hefir fundið upp nýja gerð rakstrartækja við sláttuvélar, sem er orðin mjög útbreidd þar eystra, og er talið, að það séu hin beztu tæki, sem notuð hafa verið þar til þessa. Það er orðin það mikil eftirspurn eftir þessum tækjum hans, að hann getur ekki fullnægt öllum eftirspurnum, sem hafa komið til hans um þessi tæki, m. a. vegna þess, hve ófullkomin verkfæri hann hefir. Ég held, að það væri mjög æskilegt, að slíkur iðnaður, sem þessi maður annast á verkstæði sínu, komist á sem víðast í sveitunum. Ég vildi því eindregið mælast til þess, að Alþingi sæi sér fært að veita þennan lítilfjörlega styrk þessum fátæka bónda, svo að hann geti fullkomnað verkfæri sín og haldið uppi viðgerðum á vélum, sem notaðar eru til landbúnaðarins. Ég skal svo ekki tefja tímann lengur, en vona að það verði litið á þetta mál með fullri sanngirni.

*Magnús Gíslason: Herra forseti! Ég hefi borið fram eina brtt., sem engu skiptir um fjárhagsafkomu ríkissjóðs. En af því að þessi till. var s.l. nótt gerð að nokkru umtalsefni, ætlaði ég að fara um hana nokkrum orðum, en sá maður, sem mest ræddi um hana, er ekki viðstaddur, og ætla ég því að láta bíða að ræða um hana. Ég ætla í stað þess að tala um fjárl. í heild sinni. Þegar þingi var frestað í vor, var gefin upp sú ástæða fyrir því, að vegna þeirrar óvissu, sem ríkti um atvinnuvegi landsins, þætti ekki fært að afgr. fjárl. að svo stöddu. Ég var þá þeirrar skoðunar, að rétt væri að biða fram á haustið og sjá hvernig úr rættist. Ég heyrði um það talað á Alþingi þá, að þau fjárl., sem lágu fyrir þinginu, væru ein hin útgjaldahæstu, sem nokkurn tíma hefðu verið lögð fyrir Alþingi. Ég heyrði um það talað, að það bæri að draga úr þessum útgjöldum, - atvinnuvegir landsmanna væru ekki því vaxnir, að standa undir þeim útgjöldum, sem á undanförnum árum hefði verið velt yfir á þá af því opinbera. Mér virtist, að svo að segja allir alþm. væru þeirrar skoðunar. að það væri komið nokkuð langt á þessari braut, og bæri að stefna að því að fara að snúa við og takmarka útgjöld hins opinbera. Svo liður fram á haust, og frá því þingi var frestað og þangað til það kemur saman aftur skeður það, að út brýzt styrjöld, sem enginn veit nú enn þann dag í dag, hvenær muni taka enda. Við þetta breyttist náttúrlega viðhorf þm. til þess, hvernig eigi að snúast við örðugleikunum, sem af þessu rísa, og hvernig afkoma ríkissjóðs muni verða í sambandi við þetta. Ég held, að það sé enginn maður svo, að hann haldi, að afkoma ríkissjóðs geti orðið glæsileg við það, að í millitíðinni brýzt út styrjöld. Flestir eru þeirrar skoðunar, að heldur hafi versnað aðstaða ríkissjóðs til þess að afla þeirra tekna, sem nauðsynlegt er til þess að halda uppi nauðsynlegum útgjöldum, hvað þá ef talað er um ónauðsynleg útgjöld. Svo þegar þingið kemur saman í haust, þá virðist þessi skilningur vera óbreyttur hjá þm. Sérstaklega varð ég var við það, að margir menn, sem ég talaði við, voru sannfærðir um, að hér væri meiri voði fyrir dyrum en menn hefðu almennt gert sér grein fyrir. Ég er fullviss um það, að fjvnm. voru þá reiðubúnir að gera allar hugsanlegar ráðstafanir til þess, að skorin yrðu niður útgjöld og að ríkið yrði gert fært um að standast þau áföll, sem nú lægju fyrir. Nú liður og bíður, þar til við 2. umr. fjárl., að fjvn. lagði fram brtt., sem mér virtust tiltölulega mjög lítilfjörlegar. Auðvitað lagði hún fram sömu dagana frv. um ýmiskonar ráðstafanir, sem hefir verið hér til meðferðar á þinginu í nokkurn tíma, og sem ekki hefir fengizt full afgreiðsla á, enda þó að það sé nokkurn veginn víst, að það verði ekki í neinni líkingu við það, sem þeir höfðu hugsað sér. Ég bjóst nú við, að hv. fjvn. mundi við 3. umr. skila einhverjum þeim niðurstöðum, sem væru í samræmi við það ástand, sem ég held, að ríki bæði utanlands og innan. En svo fer það þannig, þegar till. n. koma seint og síðar meir - ég verð að segja það, því að nokkrum till. var ekki skilað fyrr en í nótt -, að það virðist svo sem sparnaður sé þar enginn, þvert á móti, útgjöldin hafa vaxið verulega. Af því að þessar till. koma seint, hafði ég ekki tækifæri né tíma til þess að gera mér grein fyrir því, hvernig heildarniðurstaðan myndi verða, ef till. fjvn. yrðu samþ. Ég byggi aðallega á því, sem hv. frsm. fjvn. sagði; mér skildist hann gera ráð fyrir því, að tekjur og útgjöld stæðust nokkurnveginn á, en að greiðsluhalli verði um ½ millj. kr. Ég spyr hv. frsm., hvort þetta sé ekki rétt haft eftir honum. Í frv. því, sem stj. lagði fyrir þingið, var gert ráð fyrir, að hagur á rekstrarreikningi nemi tæplega 1 millj. kr., en að greiðslujöfnuður verði 130 þús. kr. M. ö. o., ef þetta er rétt, þá hefir hallazt ekki svo lítið áætlunin frá því, sem fyrrv. ríkisstj. hafði gert, þegar hún lagði frv. fyrir í vetur. Þetta hefir því farið dálítið öðruvísi en þm. bjuggust við í vor, og öðruvísi en ég bjóst við, og að ég held meiri hluti hv. fjvnm. Ég skal játa það, að n. hefir gert tilraun til þess að lækka útgjöldin á ýmsum sviðum. En það, sem mér þykir einkennilegt við starf fjvn., er það, að hún hefir leyft sér að bera fram aukatill. á svo að segja öllum gr. fjárl., aukatill., sem a. m. k. mun orka tvímælis, að væru nauðsynlegar í verulegu góðæri, hvað þá heldur á þeim tímum, þegar þröngt er um að afla ríkissjóði tekna. Sérstaklega er þetta áberandi í 13. gr., þar sem hækkanir til nýrra vegagerða eru um 188 þús. kr. frá því, sem frv. það, sem núv. viðskmrh. lagði fyrir þingið í vetur, gerði ráð fyrir. Að vísu er till. um það frá hv. fjvn. að fella niður malbikun á Elliðaárvegi og Hafnarfjarðarvegi; það nemur 100 þús. kr. Svo kemur annar liður í 13. gr., til vitamála; þar er fremur hækkun á framlagi, sem er að vísu ekki nema sjálfsagt, og svo koma margir liðir til lendingarbóta og hafnargerða. En mér telst svo til, að þessar fjárhæðir, sem ætlazt er til, að verði bætt við útgjöldin, nemi um 90 þús. kr. Á 14. gr. er líka stórhækkun; - mig minnir, að það sé álíka fjárhæð, eða um 90 þús. kr. Það er gert ráð fyrir, að því er mér skilst, í sjálfu frv., að tekjur og gjöld standist á, en greiðsluhalli verði um ½ millj. kr. Nú væri ekki svo mikið við þessu að segja, ef þær tekjur, sem gert er ráð fyrir, að renni í ríkissjóðinn, væru vissar og öruggar. En mér skilst á þeim brtt., sem hér liggja fyrir frá fjvn., að það sé fremur ógætilega áætlað um þetta, hvað muni. vera hægt að fá inn af tekjum á árinu. Tekjuskatturinn er áætlaður af n. 1600 þús. kr. og hátekjuskattur 200 þús. - eða samtals 1800 þús. kr., en í fjárlfrv. stj. eru þessir skattar áætlaðir 1940000 kr., - lækkunin er því 140 þús. kr. Nú hefi ég látið n. í té skýrslu um það, hvað tekjuskatturinn að viðbættu lífeyrissjóðsgjaldi hafi orðið mikill, og hefir talizt til, að árið 1939 hafi hann orðið 1 millj: og 900000 kr., eftir þeirri skýrslu, sem ríkisskattan. hefir gefið. Nú eru ekki nokkur líkindi til þess, eftir því hvernig atvinnuvegirnir voru í ár, að tekjurnar næsta ár verði meiri en þær urðu í ár. Þannig er mjög ógætilegt að búast við því, að tekjuskatturinn næsta ár verði hærri heldur en hann var í ár. Nú vitum við allir, að það, sem áætlað er á næsta ári, kemur vitanlega ekki inn á því ári; mikið af því kemur aldrei inn, og ein aðalástæðan fyrir því er vitanlega sú, að það eru margir, sem aldrei borga, - þetta fé næst ekki inn. Því er það, að þó gert sé ráð fyrir því, að tekjuskatturinn verði um 1800 þús. kr. næsta ár, þá vitum við, að það kemur alls ekki inn árið 1940. Nú er það mjög sennilegt, að afkoma næsta árs verði bágari en í ár. Aukatekjur hefir n. áætlað 600000 kr., og er það 65 þús. kr. lægra heldur en gert var ráð fyrir í fjárlfrv. í vor. Nú vildi ég jafnframt geta þess, að vitagjald er áætlað af n. 390 þús. kr., í staðinn fyrir 490 þús. Ástæðan fyrir því er sú, sem ekki er almennt ljóst, að vitagjaldið og aukatekjurnar eru liðir, sem fylgjast að, þannig að aukatekjurnar eru afgreiðslugjöld skipa, sem er kr. 1.40 af hverju tonni, svo að það, sem vitagjaldið nemur á hverjum tíma, er viss hluti af aukatekjum. Árið 1938 var vitagjaldið áætlað 490 þús. kr., en varð ekki nema 460 þús. kr. Það veit enginn, hvað mikið það verður 1939, en það eru engin líkindi til þess, að það verði hærra en 1938. Samt sem áður var gert ráð fyrir því í frv., að vitagjaldið gæti orðið eins og það var 1938. Nú hefir fjvn. lækkað þetta um 100 þús. kr. og gerir ráð fyrir, að það geti orðið 390 þús. kr., og yrði það þá 70 þús. kr. lægra heldur en það var 1938. Það sem gerir mig alveg vissan um, að vitagjaldið verði ekki eins mikið næsta ár eins og undanfarin ár, er það, að útlend fiskiskip, sem greitt hafa mikið af þessu gjaldi, koma ekki til landsins, ef styrjöldin heldur áfram. Þetta hefir verið nokkuð stór liður, sem hverfur, en auk þess getum við búizt við því, að reynslan verði lík og í síðasta stríði, að siglingar minnki mikið til landsins. Við skulum hugsa okkur, að það færi svo næsta ár, að siglingaleiðir til meginlandsins tepptust og að við Íslendingar gætum ekki fengið okkar vörur þaðan, en yrðum að sækja þær til Ameríku, en það tekur helmingi lengri tíma að sigla þangað heldur en til meginlands Evrópu, en það þýðir helmingi minna vitagjald. Af þessari ástæðu er þessi fjárhæð áætluð of hátt af fjvn. Ég skal ekki tala mikið um tollana, því það er náttúrlega erfitt að gera ráð fyrir því, hvernig verzlunarviðskiptin við útlönd verða. Það má þó gera ráð fyrir því, að tekjuáætlunin, sem fjvn. hefir gert, muni standast að nokkru leyti; þó vil ég draga í efa, að verðtollurinn sem fjvn. áætlar 4 millj. kr., geti orðið svo hár, nema með mjög glæsilegri verzlun við útlönd. 4 millj. kr. er miklu hærri upphæð en venjulega hefir fengizt út úr verðtollinum og viðskiptagjaldinu; þetta hefir venjulega numið 3 millj. kr. Af tekjum ríkisstofnana ætla ég að gera að umtalsefni tekjur þær, sem áætlað er, að áfengisverzlunin fái. N. hefir gert þær till., að tekjur áfengisverzlunarinnar nemi 2 millj. og 16 þús. kr. Það ár, sem hún hefir gefið mestar tekjur, var 1938, en þær voru 1 millj. og 900 þús. kr., og er það rúml. 100 þús. kr. minna en hér er gert ráð fyrir. Nú má gera ráð fyrir , að tekjur þær, sem áfengisverzlunin hefir haft, geti brugðizt, og koma þar einkum tvær ástæður til greina. Annarsvegar er hætt við því, að innflutningur á þeim vínum, sem áfengisverzlunin hefir á boðstólum, bregðist. Hinsvegar er hætt við því, að möguleikar einstaklinga til að kaupa vínið verði minni en verið hefir. Mér finnst því þessi fjárhæð vera mjög ógætilega áætluð. Það má deila um hvað tekjurnar muni verða en ég vil aðeins taka það fram, að ef ég hefði átt að áætla þær, þá hefði ég gert það öðruvísi. Ég vil láta þess getið, að frá mínu sjónarmiði er ekki gætilegt að áætla þær eins og hv. fjvn. hefir gert, en hitt er annað mál, að tekjurnar verða hvorki meiri né minni, hvernig sem við förum að hugsa okkur, að þær verði. Tíminn einn leiðir það í ljós, hvað þær verða. Það má ekki eingöngu byggja á tekjuáætlunum, heldur verður að hafa í huga, hvað við megum leyfa okkur að borga út. Það virðist nú vera nokkurn veginn öruggt, að við verðum að fá þær tekjur, sem n. hefir áætlað, til þess að geta staðið í skilum. Mér virðist þó, að ekki séu öll kurl komin til grafar enn, því eins og getið hefir verið um áður þá eru nú í uppsiglingu l. og þegar búið að afgreiða sum l., sem hljóta að hafa ný útgjöld í för með sér, sem ekki hafa verið tekin enn inn í fjárl., en það eru gjöld, sem menn verða að reikna með, þegar teknar eru heildarniðurstöður fjárl. Ég vil aðeins nefna framfærslul., þar sem lagt er á ríkissjóð, að hann eigi að bera ábyrgð á viðskiptum hreppanna í landinu sín á milli. Þannig, að ef eitt hreppsfélag getur ekki náð fátækrastyrk á skikkanlegan máta hjá öðru, þá getur það hreppsfélag gengið í ríkissjóðinn og fengið greiðslu úr honum, en það er alveg undir hælinn lagt, hvort ríkissjóður fær það endurgreitt eða ekki. Ég veit ekki, hvað mikið þetta verður, en það er ekki ólíklegt, að það verði undir ½ millj. kr. á ári. Íþróttal. hafa einhvern kostnað í för með sér og héraðsskólarnir hljóta í framtíðinni að hafa töluverð aukin útgjöld í för með sér. Ég átti tal um þetta við frsm. fjvn. í gær, og hann sagði, að eftir því, sem hann vissi bezt, þá myndi ekki nein nauðsyn á, að héraðsskólarnir gerðu kröfu til ríkissjóðs á næsta ári um verulega aukin útgjöld. En þó við þurfum ekki að reikna með þessu nú, þá kemur það síðar. Svo er það eitt atriði, sem mig langar til að spyrja hv. frsm. fjvn. um, en það er viðvíkjandi brtt., sem ég bjóst við, að kæmi frá n., varðandi kennaraskólann í Rvík. Fjmrn. sendi fjvn. fyrir nokkru erindi, þar sem skýrt var frá því, að nauðsynlegt hafi verið að framkvæma viðgerð á kennaraskólanum, m. a. að setja nýja miðstöð, og voru þessi útgjöld áætluð 12 þús. kr. Nú hefir það komið í ljós, að kostnaðurinn varð nokkuð meiri, 15–16 þús. kr., en það vantar heimild í l. til þess að greiða þetta. Fyrir hálfum mánuði óskaði fjmrn. eftir því, að þessi upphæð væri tekin inn í fjárl. fyrir árið 1940, en það er alveg óhjákvæmilegt, að þessi fjárveiting verði tekin upp. Nú hefir ekki komið brtt. frá n. um þetta, og vildi ég því óska eftir, að fjvn. taki þetta til athugunar, því það er nauðsynlegt, að heimild fáist til þess að greiða þetta. Til viðbótar við þann greiðsluhalla, sem ég gat um áðan, um ½ millj. kr., og til viðbótar við þau útgjöld, sem hljóta að koma samkv. sérstökum l., þá vil ég minna á eitt mál, sem mér finnst óhjákvæmilegt, að þingið taki afstöðu til við þessa umr. fjárl., því það hefir áhrif á fjárhag ríkisins, en það er launamálið. Allir vita, að þegar ófriðurinn brauzt út, þá hækkaði verðlag á vörum í landinu, og má heita, að þá 3 mán., sem stríðið hefir staðið yfir, hafi dýrtiðin farið vaxandi dag frá degi. Maður hefir því miður ekki leyfi til að ætla, að nokkur lækkun á verðlagi sé í vændum. Það má þvert á móti gera ráð fyrir verulegri hækkun enn. En það er svo um fjölda af mönnum, sem taka laun sín úr ríkissjóði, að þeir eru svo lágt launaðir, að ef ófriðnum heldur áfram, þá geta þeir ekki lifað af þeim launum, sem ríkið greiðir þeim. Það koma svo að segja daglega kröfur til fjmrn. um að fá launahækkanir, en við getum enga úrlausn getið þessum mönnum, því þetta er ekki á valdi stj. Það er eitt stórmál óafgreitt enn í þinginu, en það er kaupgjaldsmálið eða það, hvernig eigi gagnvart hinum vinnandi lýð að mæta þeirri verðhækkun, sem orðið hefir á vörum í landinu. Ég vona, að Alþ. ljúki ekki svo störfum, að það finni ekki einhverja úrlausn í því. máli. En þá get ég ekki búizt við öðru en hinir lágt launuðu starfsmenn ríkisins geri líka kröfu til að fylgjast með í hinni almennu kauphækkun í landinu. Ég hygg, að það verði erfitt að neita því, að skylt sé að verða við þeirri kröfu á einhvern hátt. Hvað miklu þetta nemur, get ég ekki sagt um, en það er ógætilegt að áætla það minna en ½ millj. kr. En þá fer að halla fjárhag ríkissjóðs og þá má búast við, að þau fjárl., sem við erum nú að afgreiða, verði afgr. með stærri tekjuhalla en menn gera nú ráð fyrir. Fundarhlé. Þegar ég lauk máli mínu hér áðan, hafði ég talað almennt um fjárl. og þær brtt., sem við frv. höfðu verið fluttar, en átti eftir að minnast á þá einu brtt., sem ég hefi flutt við frv. Hún er á þskj. 637 og fer í þá átt, að aths. um úthlutun styrkja til skálda og listamanna samkv. 15. gr. verði orðuð á þann veg, að í stað orðanna „eftir ákvörðun menntamálaráðs“ komi: sem verði úthlutað af 7 manna nefnd, kosinni hlutfallskosningu af Sþ. - Þetta er smávægileg breyt. og hefir engin áhrif á útgjöld ríkissjóðs, en af því að hv. þm. S.-Þ. gerði þetta atriði að aðalumræðuefni í sinni ræðu í gær, en hann er sem kunnugt er form. fjvn., þá þykir mér ástæða til að svara nokkru af hans ummælum. Mér þykir leitt, að hv. þm. er ekki hér viðstaddur, og vil biðja flokksmenn hans að bera honum ummæli mín hér, eins og þeir bezt geta.

Er ekki bezt að biðja fjvn. um það? - PO: Ef flokksmennirnir sverja hann af sér. - EOl: Það væri óskandi!

. Við 2. umr. bar ég o. fl. hv. þm. fram till. í sambandi við það, að sú nýbreytni hafði verið tekin upp í fjárlagafrv., sem lagt var fyrir þingið, að í stað þess, að Alþ. úthlutaði skálda- og listamannastyrkjum, skyldi menntamálaráði falin úthlutun fjárins. Um till. okkar varð meiri þytur en ég hafði gert mér hugmyndir um, af því að í raun og veru var till. okkar ekki annað en fyrirspurn til hv. þm. um það, hvort þeir hefðu ráðið það við sig, að heppilegt væri að gera þessa breyt. á gamalli venju. Í sannleika sagt lá ekkert annað í till. okkar, en hv. þm. S.-Þ. stökk upp á nef sér, taldi till. óþarfa og sjálfsagt að hið nýja skipulag væri látið gilda eftirleiðis. Þessi till. okkar var borin undir atkv. og felld með tveggja atkv. mun, og er hún þar með úr sögunni. Er því vitað, að Alþ. getur ekki haft sömu meðferð á þessum málum og verið hefir. Ég er ekki viss um, að sú atkvgr., sem fór fram um þessa till., sýni réttan vilja Alþ. Fyrst og fremst af því, að ekki voru allir þm. viðstaddir, og er mér ekki grunlaust um, að ef þeir hefðu allir verið hér við atkvgr., þá hefði hún orðið á annan veg. En til þess að skiljast ekki svo við þetta mál, að ekki sé á það minnzt, þá hefi ég ásamt tveimur öðrum hv. þm. flutt hér till., er nú liggur fyrir. Hún gerir að vísu ekki stóra breyt. í þessu efni, því að valdinu til úthlutunar þessu fé hefir Alþ. þegar afsalað sér, en mér finnst viðfelldnara, og gæti jafnavel verið einskonar málamiðlun í þeim ágreiningi, sem risinn er um þetta atriði, að Alþ. geti á hverjum tíma ráðið því, hverjir úthluta þessu fé í þess umboði.

Kýs ekki Alþ. menntamálaráð?

Jú, að vísu, en ekki árlega. - Ég vil taka það fram út af þeim ummælum hv. þm. S.-Þ. í gær, að með þessu væri verið að lýsa vantrausti á menntamálaráði, að því má svara bæði játandi og neitandi. Ef þessa till. ber að skilja svo, að ég treysti Alþ. betur en menntamálaráði í þessu efni, þá er þetta vantraust á menntamálaráði, því að ég treysti Alþ. miklu betur. Ef þetta er hinsvegar skilið þannig, að ég treysti ekki einstökum meðlimum menntamálaráðs til þess í félagi við aðra að úthluta fénu, þá er langt frá því, að um vantraust á því sé að ræða. Ég tel þá menn, sem nú skipa menntamálaráð, feikilega vel dómbæra um þessa hluti, en menntamálaráð sem stofnun hefir ekki það traust landsmanna, að hægt sé að fela því þetta starf í stað Alþ. Það má segja, að Alþ. hafi ekki alltaf tekizt vel úthlutun þessara styrkja og að margt hefði í því efni mátt betur fara, en ég hygg, að engri stofnun í landinu myndi hafa tekizt betur. Ég hygg, að Alþ. hafi aðallega fengið ákúrur fyrir að veita ýmsum ungum mönnum styrki, sem þjóðin hafði ekki viðurkennt sem listamenn, en hitt hefi ég ekki orðið var við, að nokkur maður, sem þjóðin hefir viðurkennt, hafi ekki um síðir einnig hlotið viðurkenningu hjá Alþ. og nokkurn styrk. Og hvers vegna hefir Alþ. tekizt þetta svona vel? Af því að umr. um þetta hafa alltaf farið fram fyrir opnum tjöldum, og hver og einn alþm. hefir orðið að bera ábyrgð á sínu atkv. gagnvart sjálfum sér og þjóðinni og orðið að sannfæra sig um, að þeir gerðu rétt. Og ég hygg, að hv. þm., sem yfirleitt eru með beztu mönnum þjóðarinnar, hafi gert sér þetta ljóst undanfarið og yfirleitt beygt sig fyrir þjóðarviljanum. Þegar þessi úthlutun er tekin frá Alþ. og falin sérstakri n., þá er ekki lengur sama „kontroll“ með því, hvernig úthlutuninni er háttað. Ég hygg, að þá verði frekar farið um bakdyrnar með ýmislegt heldur en tíðkazt hefir á undanförnum árum. - Þetta var um vantraustið. - Næsta ástæðan, sem hv. þm. S.-Þ. bar fram í gær fyrir því, að það væri ekki rétt leið, sem við hefðum valið í þessu máli, var sú, að Gunnar Gunnarsson skáld hefði skrifað sér og sagt, að hann vildi ekki verða neitt bitbein á Alþ. Ég get vel skilið, að hann skrifi á þessa leið, en það varð nú samt sem áður ekki komið í veg fyrir það, að hann kæmi til umr. hér í gærkvöldi, hvort sem hann hefir óskað eftir því eða ekki. En ég tel, að þótt Gunnar Gunnarsson hafi gefið þessa yfirlýsingu, þá sanni það ekkert í þessu tilfelli, því að málið hefir ekki verið lagt þannig fyrir hann, að hann hafi átt að segja til um það, hvort hann vildi heldur, að Alþ. eða menntamálaráð úthlutaði þessu fé. Gegn þessu „argumenti“ Gunnars Gunnarssonar stendur svo skjal, undirritað af 14 menntamönnum, er lesið var hér upp í gær, þar sem eindregið er lagt á móti því að afhenda menntamálaráði þetta vald. Undir þetta hafa skrifað 14 af okkar beztu menntamönnum, og vil ég þar til nefna Sigurð Nordal, Jakob Kristinsson, Friðrik Ásmundsson Brekkan, Sigurð Thorlacius, Ágúst H. Bjarnason, Vilhjálm Þ. Gíslason o. fl. o. fl. Þetta eru þekkt nöfn. Og ég þori hiklaust að taka þeirra rök fullgild á móti því „referati“ af bréfi, sem hv. þm. S.-Þ. skilar hér til Alþ. frá Gunnari Gunnarssyni. Næsta ástæða, sem hv. þm. S.-Þ. ber fram til varnar sínu máli, er, að við séum hér að ganga erinda kommúnista. Hann hafði þau orð, ef ég man rétt, að ég hefði gerzt ginningarfífl kommúnista í þessu máll. Hann talaði skemmtilega um þetta atriði, eins og hans var von, og sagði, að kommúnistar hefðu unnið eins mikið á hér á landi eins og þeir hefðu tapað í Finnlandi. Þetta verður ekki skilið öðruvísi en svo, að kommúnistar séu sterkari hér á landi heldur en í Rússlandi, sem getur ekki átt sér stað, eða þá hitt, að vörnin, sem kommúnistar mæti hér á landi, sé lélegri heldur en í Finniandi. Mér flaug í hug, að þetta gæti þá ekki verið mjög til lofs hv. þm. S.-Þ., því að hann hefir nú í seinni tíð haft það mest á oddinum til þess að láta á sér bera, að stilla sér að nafninu til í fylkingarbrjóst þeirrar andstöðu, sem kommúnisminn mætir hér á landi. Ég get sagt ykkur það alveg eins og það er frá hálfu okkar sjálfstæðismanna, þá er okkur hreint ekki mikill akkur í því að hafa hann (þm. S.-Þ.) í slíkri aðstöðu. Við teljum, eða a. m. k. telja kommúnistar það sjálfir, að aðal andstæðurnar í íslenzkri pólitík sé íhaldið, sem kommúnistar kalla, og þeir sjálfir. En ef rakinn væri til baka ferill hv. þm. S.-Þ. og afstaða hans til kommúnistanna, þá gæti margt skringilegt komið á daginn. Því að maður veit ekki betur en að hann sé núna á einkennilegan hátt að reyna að slökkva þann eld, sem sagt hefir verið, að hann hafi verið með til að tendra forðum. Og það eru mörg dásamleg dæmi, jafnvel hér í hv. d., af því, hvernig hv. þm. S.-Þ., þáv. dómsmrh., gerði sitt til að auka veg hinna ungu uppvaxandi kommúnista í þessu landi. Einn af þessum hv. mönnum, sem var skjólstæðingur hv. þm. S.-Þ., situr nú hér beint á móti mér, eitt af verkum Jónasar, sem talar, og talar stundum rösklega. Nei, allt frá því að hann fer að skipta sér af pólitík í þessu landi, hv. þm. S.-Þ., og a. m. k. nú fram til þess síðasta - fram yfir síðustu kosningar - gengur varla hnífurinn á milli kommúnista og framsóknarmanna. Í mínu kjördæmi, og ég held mjög mörgum kjördæmum öðrum í þessu landi við síðustu kosningar, lýstu kommúnistar yfir því án þess að vera feimnir við, að íhaldið væri þeirra aðalandstæðingur. Og hvar sem svo stóð á, að sósíalistar og framsóknarmenn voru í hættu staddir í kosningunum, skoruðu kommúnistar á sína menn að aðstoða annaðhvort Alþfl. eða Framsfl. Bara ekki íhaldið. Þess vegna er það ákaflega skringilegt, þegar svo hv. þm. S.-Þ. kemur hér í gær og heldur því fram, að það séu kommúnistar, sem séu að vinna þennan stóra sigur hér í Alþ., þessir 4 menn, sem hinir flokkarnir hafa lýst yfir, að þeim þætti virðingu Alþ. misboðið með þingsetu þeirra. En það eru bara 21 hv. þm., sem greiddu atkv. með till. um daginn. Eru það þá allt kommúnistar? Ég spyr. Spyr sá, sem ekki veit. Næsta ástæðan, sem hv. þm. S.-Þ. ber fram, er það, - og að mér skildist það veigamesta - að hann áleit, að það væri ekkert gaman fyrir þingið að vera að styrkja listamenn og skáld, sem gerðu sér það að leik að taka þekkta menn í þjóðfélaginu og gera þá að persónum og jafnvel aðalpersónum í sínum skáldritum, allavega afskræmda að mér virtist, en samt sem áður þekkjanlega, og að þess vegna væri það, að Alþ. hefði ekki farið rétt að á undanförnum árum með því að veita þessum mönnum styrk, að mér skildist, og mér virtist hv. þm. álíta, að í þessu efni væri betur fyrir séð með því að láta menntamálaráð hafa úthlutun styrksins með höndum, því að það mundi ekki fara. eins að og Alþ. hefði í þessu efni gert. Ég skal játa, að slíkt og þvílíkt er ekki til sóma, ef það er þá ekki gert á þann hátt, að einhver list sé í því. En hitt vil ég segja hv. þm., að þetta er ekkert nýnæmi, þó að skáld eða listamenn taki samtíðarmenn sína og geri að umtalsefni í sínum skáldritum. Hv. þm. S.-Þ. þekkir svo vel til bókmennta hér á landi og erlendis, að hann veit, að þetta kemur ákaflega oft fyrir. Við þekkjum allir Benedikt Gröndal. Hann skrifaði, þegar hann var ekki gamall maður, leikrit, sem heitir Gandreiðin, sem er nú í fárra manna höndum og prentað var í Kaupmannahöfn, þar sem hann tekur og gerir að persónum í þessu leikriti samtíðarmenn sína, hvorki minni eða smærri menn en Grím Thomsen Gísla Brynjólfsson skáld, Eirík Jónsson garðprófast o. fl. Þetta leikrit Gröndals varð frægt á sinni tíð og er merkilegt fyrir það, að það er fyrsta revýan, sem skrifuð er á íslenzka tungu. Ég vil biðja þá, sem hér eru staddir, að skila því til hv. þm. S.-Þ., af því að það stendur til, að hann fari að gefa út bækur á íslenzku, að mér fyndist vel til fallið, að hann tæki nú Gandreiðina, og það yrði eitthvert fyrsta verk menntamálanáðs að gefa Gandreiðina út í nýrri úfgáfu, með þeim skýringum, sem nauðsynlegar væru, því að það er margt í bókinni, sem er torskilið, af því að það er farið að fyrnast, og getar orðið óskiljanlegt, ef ekki er undinn bráður bugur að því að gera því betri skil. Í Heljarslóðarorustu úir og grúir af samtíðarmönnum Gröndals, sem eru nafngreindir, eins og t. d. Kristján í Stóradal, kammerráðið á Skarði, að ég nú ekki segi Hjörleifur. Veit ég ekki, til, að slys hafi orðið að því, nema að því er snertir kemmerráðið á Skarði. Þetta er ekkert merkilegt í sjálfu sér. Það er mismunandi, hvernig þetta er gert. Það má fara þannig að því, að úr því verði ekki annað en skammir, og þannig fara illa að því. Líka má gera það þannig, að það verði list, en enginn taki til þess. Þá sagði hv. þm. S.-Þ., að þetta lifði í bókmenntunum. Já, auðvitað gerir það það, til ánægju þeim, sem lesa það síðar. En það er fleira, sem lifir í bókmenntunum. Ég veit ekki, hvort hv. þm. S.-Þ. kallar sín skrif bókmenntir. En að vissu leyti eru það vafalaust bókmenntir. Hv. þm. S.-Þ. er ákaflega vel ritfær maður, líklega einn af hinum bestu blaðamönnum í landinu að því leyti, þó að penninn sé nokkuð skarpur stundum og það komi fyrir, að drjúpi eitur úr broddinum. En ógætilegar hygg ég, að enginn hafi talað um sína samtíðarmenn, af þeim mönnum, sem nú eru uppi, en hann í sínum blaðagreinum. Þar eru orðatiltæki og uppnefni, sem eru þannig vaxin, að ég tel, að ekki sé sæmandi að hafa þau eftir hér í sölum Alþ., sem þessi hv. þm., ritstjóri og blaðamaður hefir látið birta í sínum blöðum. Mér virðist því það vera nokkuð ógætilega talað af honum að ætla sér að kasta steinum að þeim mönnum, sem taka þekktar persónur og samtíðarmenn og gera að persónum í skáldritum sínum, eða að gera það að aðalástæðu fyrir því að halda því fram, að taka þurfi af Alþ. valdið til að úthluta styrknum til skálda og listamanna. Hvað mundi svo vinnast við þetta, að taka þetta vald af Alþ. og fá það menntamálaráði? Og hver er meiningin með því? Varla getur verið önnur meining með þessu en sú, að fá þessa menn, sem hv. þm. S.-Þ. telur, að ekki megi styrkja, til þess að hætta að skrifa eins og þeir skrifa, eða þá hitt, að refsa þeim með því að taka af þeim styrkinn. Um þetta vil ég aðeins segja það, að ef hægt er með hótunum að fá eitthvert skáld, sem kallað er, til þess að breyta um stefnu og hætta að skrifa eins og andinn inngefur því, þá er sá maður ekkert skáld og þá er engin eftirsjón í honum. En það get ég fullvissað hv. þm. S.-Þ. og aðra um, að reglulegt skáld eða listamaður er ekki uppnæmur fyrir öðrum eins smámunum og því, að honum sé hótað, að tekin séu af honum nokkur hundruð kr. eða jafnvel þús. kr. á ári. Við slíkt breytir hann ekki um stefnu. Það verður honum aðeins nýtt yrkisefni. Ég hefi aðeins viljað drepa á þetta af því, að ég fram ekki annað út úr rökfærslum hv. þm. S.-Þ. eða annara hv. þm. í gær um þetta efni en þetta, sem ég hér hefi drepið á og mér virðast tiltölulega fátækleg rök og auðvelt að svara. Mergurinn málsins í þessu er eingöngu sá, hvort það verður samþ. að fela í framtíðinni menntamálaráði það, sem hér er gert ráð fyrir að fela því, eða það verður ekki gert. Hitt, þessi till., sem ég er hér með, er aðeins nokkurskonar málamiðlun, þar sem hv. þm. S.-Þ. henti á við 2. umr. og beinlínis tók það fram, að það væri ekkert keppikefli fyrir sig að hafa þann vanda með höndum að úthluta þessum styrkjum og að hann gæti vel fellt sig við, að það gerði þingkosin n. Og vegna þess að hann sagði þetta, gekk ég á lagið og tók þessa till. hans upp. Ég geng út frá því, að e. t. v. fái þessi till. líka afgreiðslu og fyrri till., og skal ég láta mér það í léttu rúmi liggja. Hitt vil ég taka fram hér, að þó að þessi skipun verði tekin upp hér nú, sem í ráði er, þá þykist ég nokkurn veginn sannfærður um það, að hv. þingmenn munu ekki verða ánægðir með hana, þegar til lengdar lætur.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Það er nú kominn einhver friður og ró hér yfir hv. þm., og er það í nokkru samræmi við þetta mas, sem hv. síðasti ræðumaður var með hér. Það er annars dálítið einkennilegt, að þessi hv. þm. skuli leyfa sér að vera að atyrða hv. þm. S.-Þ., mann, sem er þjóðkunnur fyrir afrek sín á ýmsum sviðum, og þá sérstaklega á sviði þjóðmálanna. En þessi hv. þm. hefir verið yfirvald þeirra Sunnmýlinga í allmörg ár og aldrei náð þeirri hylli hjá þeim, að hann hafi haft annað upp úr því að bjóða sig fram til þingmennsku fyrir þá en að dumpa. En þegar hann svo kemst á þing fyrir það sorglega slys, að Guðrún Lárusdóttir drukknaði í Tungufljóti, þá er þessi hv. þm. samstundis kominn í launastöðu. Þessi hv. þm. skildi ekki, að neitt væri athugavert við það, þó að skáld í sögum sínum tækju þekkta menn og hefðu fyrir aðalpersónur í þeim á þann hátt, að þeir hinir sömu menn gætu ekkert á því haft beinlínis, en þó væri með dylgjum svo mikið sagt, að hver maður skildi. við hverja væri átt. Hv. þm. gat ekki skilið, að neitt athugavert væri við þetta, enda þótt menn gætu ekki varið sig fyrir því, sem þannig væri niðrandi um menn sagt. En um þetta efni var kjarni ræðu hv. þm. S.- Þ. í gær. Þó að þessi hv. þm. skilji þetta ekki, þá veit ég, að aðrir hv. þm. skilja það. En viðkomandi afgreiðslu fjárlfrv. vil ég segja það, að það er dálítið einkennilegt að heyra ræðu þessa hv. þm., sem er skrifstofustjóri í fjármálaráðuneytinu, og bera hana saman við ræðu .hæstv. fjármálaráðherra. Ég man eftir því, þegar fjvn. byrjaði að vinna hér í vetur, þá hafði fjmrh. orð á því, að aðstoð skrifstofustjóra síns væri til staðar fyrir fjvn., eftir því sem hún óskaði, og mundi hann hafa bæði vilja og möguleika til þess að leggja fyrir fjvn. ýmsar till., sem gætu komið að gagni. Þá er næst að geta þess, að þessi maður, skrifstofustjóri fjmrn., sást aðeins tvisvar hjá fjvn. Í fyrra skiptið mun hann hafa haft með sér nokkrar till. til lækkunar, sem flestar munu þó hafa verið um lækkanir á gjöldum ríkissjóðs, sem voru lögboðin, þannig, að ekki var hægt við þeim að hreyfa. Í hitt skiptið var það, að hann sýndi sig til þess að afhenda okkur fjárlagafrv., þar sem hann hafði strikað þá menn út af 18. gr., sem dánir voru, en síðar kom í ljós, að ekki var gengið frá þessari útstrikun til neinnar hlítar. Nú vissi hann þó, þessi hv. þm., að það var ekki aðeins eðlilegt, heldur líka embættisskylda hans, að leggja eitthvað til málanna í þessum efnum. Aftur á móti var það svo um hæstv. fjmrh., sem hefir meiri störfum að gegna en skrifstofustjórinn, að hann kom og ræddi margoft við fjvn. ýms þau mál, sem fjvn. hafði með höndum, og till. fjvn. eru í höfuðatriðum í samræmi við álit fjmrh. Kann ég sem frsm. fjvn. hæstv. fjmrh. beztu þakkir fyrir prýðilega samvinnu. Og þessa góðu samvinnu endaði hann í raun og veru í gær í ræðu, þar sem hann fór hlýlegum orðum um störf fjvn., þar sem hann einnig taldi till. fjvn. eftir atvikum góðar. Svo kemur skrifstofustjóri fjmrn., hv. 11. landsk. þm., með órökstudd ummæli um það, hversu fjvn. hafi tekizt óhönduglega störf sín. Skal ég nú rökstyðja þessi orð mín. Í fyrsta lagi hefir þessi hv. þm. hugsað sér það, að fjárl. mundu verða afgr. lægri fyrir árið 1940 heldur en fjárl. yfirstandandi árs. Ég skil ekki í því, að nokkrum einasta manni, sem nokkurn kunnugleika hefir á þessu starfi og hefir um leið athugað ástandið eins og það er nú, hafi getað komið þetta í hug. Þær björtustu vonir, sem menn yfirleitt hafa gert sér um afgreiðslu fjárl. nú, hafa verið þær, að fjárl. fyrir árið 1940 gætu orðið svipuð að gjöldum til og fjárl. fyrir yfirstandandi ár. Og ef það gæti tekizt, yrði það gífurlegur sparnaður með hliðsjón af því ástandi, sem nú ríkir. Hv. 11. landsk. þm. sagði, að lækkunartill. fjvn. við 2. umr. hefðu verið lítilfjörlegar. Í því sambandi vil ég benda á, að fjvn. kom þá fram með till., sem námu um 1 millj. kr., sem verkuðu lækkandi á útgjaldahlið fjárl. En þar af hvarf aftur nálega ½ millj. kr. í vexti aðeins vegna gengislækkunarinnar og aukins kostnaðar við utanríkismálin. Og það er hart að sæta ámælum fyrir að taka upp þessa liði, sem til eru orðnir aðeins vegna aðgerða Alþ. Þegar þetta tvennt er tekið til greina, lækkun krónunnar og stríðsástandið, - hvaða manni með heilbrigðri skynsemi dettur þá í hug, að hægt sé að lækka fjárl. í slíkum kringumstæðum, nema þá að um neyðarástand sé að ræða og allar fjárveitingar séu miðaðar við það? En fjvn. hefir tekið það fram í nál. sínu sem sína skoðun og margir hafa tekið undir það, og þar á meðal hæstv. ráðherrarnir allir, að það sé rétt, að ókleift sé að afgr. fjárl., sem miðuð séu við neyðarástand, án þess að það sé fyrir hendi. En hv. 11. landsk. vill ekki ganga inn á, að þetta sé rétt sjónarmið. Hans afstöðu í þessu efni er held ég skýrast svarað með því, sem ég hefi tekið fram, að ég bygg, að hv. þingmenn megi vel við una, ef fjárl., sem afgr. eru nú, eru svipuð fjárl. yfirstandandi árs. Ég býst ekki við, að það komi fram nokkur rödd um það, að það sé á nokkurn hátt ógætilegt, óeðlilegt eða óskynsamlegt að hugsa svo. Nú má vera, að ekki takist að fylgja fjárl. En fjvn. hefir plögg á borðinu, sem gefa líkur til þess, að þetta takist mikið til, komi ekki eitthvað alveg óvænt og gripi inn í þjóðlíf okkar. Greiðslujöfnuður á fjárlagafrv. er svipaður nú og hann var, þegar frv. kom frá hendi ríkisstj., en að vísu 150 þús. kr. verri eftir 2. umr. heldur en hann var í frv. frá hendi ríkisstj. En miðað við fjárl. síðasta árs hefir greiðslujöfnuður fjárl. versnað um h. u. b. 480 þús. kr., en það má heita nákvæmlega sama upphæð eins og hækkanirnar hafa orðið á afborgunum skulda erlendis vegna gengisbreyt. ísl. krónunnar. En úr því að fjvn. verður fyrir ámælum fyrir ógætilega afgreiðslu fjárl., þá vil ég spyrja um það, hvernig hv. þm. líti sjálfir á það mál. Ég fullyrði, að nú munu vera fram komnar brtt., sem nema samtals um 600 þús. kr., þrátt fyrir það, þó að ég og aðrir samnm. mínir höfum gengið vel fram í því að leita eftir vilja hv. þingmanna um það, hvaða fjárveitingum þeir óskuðu eftir til handa sínum kjördæmum. Að vísu skal ég viðurkenna það, að sumar af þessum brtt. voru ekki viðurkenndar af fjvn., en þó verulegur hluti þeirra. En þrátt fyrir það, þótt búið sé að vinna mikið að því að leita samkomulags um þetta atriði, rignir brtt. yfir fundinn, og munu nema nú eins og er um 600 þús. kr., og má mikið vera, ef mikið af þessum brtt. verður ekki samþ., ef flokkarnir gera ekki einhverjar gagngerðar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir það. Á undanförnum þingum hefir það verið þannig, að það eru aðeins fáar þúsundir, sem hafa verið samþ. við lokaafgreiðslu fjárl. umfram það, sem fjvn. hefir lagt til. Ef allar þessar till. verða samþ., mætti segja mér, að það yrðu álíka mörg hundruð þúsund núna eins og áður þúsund, og ég mótmæli því, að fjvn. beri ábyrgð á því. Til áréttingar á því, sem fjvn. hefir gert til þess að lækka ýmsa liði fjárlagafrv., hefir hún einnig gert ráð fyrir því, að það verði veitt heimild fyrir ríkisstj. til þess að lækka heimildir, sem ekki eru í lögum, um allt að 20%. Ég stakk upp á því, hvort ekki væri hægt að veita stj. heimild til þess að innheimta ýms gjöld með álagi. Þetta fékk ekki hljómgrunn í n., þar sem margir álíta skatta of háa. Að þessu athuguðu finnst mér hart, að hér skuli rísa upp þm., sem vilja auka þessa erfiðleika í fjármálum. Fjárlfrv. liggur hér fyrir, og það er, eins og ég sagði, um 150 þús. kr. verri útkoma en þegar það var lagt fyrir þingið, og það er hér um bil nákvæmlega hækkunin á afborgununum, eins og ég sagði áðan. Ég ætla þá að víkja að tekjuliðunum. Ég gerði það í fyrstu ræðu minni og gat þess þá, að flestir tekjuliðirnir væru ákveðnir að fjmrh. viðstöddum og viðskmrh. einnig, og ég vil taka það fram, að ýmsir af tekjuliðunum eru ákveðnir eftir tillögum fjmrh., og mér fannst hann bæði vita vel um þau rök, sem var að finna í nál., sem fylgdi tollskránni, um það, hvað skynsamlegt væri að áætla tekjurnar, og vil fullyrða, að n. tók fullt tillit til þess, sem fjmrh. lagði til. Það er vitanlegt með hans till. eins og annara, að hann á ekki auðvelt með að sjá fram í tímann og vita, hvað reynist vel. Verðtollsupphæðin er tekin beint eftir till. ráðh., og svo er um fleiri tillögur. Ég vil svara hv. þm., sem gerði fyrirspurn, að till. viðvíkjandi áfengisverzlun ríkisins er gerðar beinlínis eftir tillögum forstjóra hennar. Það yrði of langt mál að fara að telja upp þau rök, sem liggja fyrir ákvörðunum nefndarinnar. Eins og hv. þm. gat um, getur verið komið allt annað ástand, þegar þetta kemur til framkvæmda. Ef það kemur til, þá er hér komið annað ár, og þá sjáum við, hvað við getum gert. Ég hefi ekki heyrt neinn alþm. halda því fram fyrr en hann, að það sé eðlilegt, að Alþingi gangi frá hallafjárlögum. Ég mun svo láta þetta nægja, því ég sé, að ég hefi skrifað ýmislegt hjá mér og ég veit ekki vel, á hverju ég á að byrja. Ég hygg, að það muni verða erfiður róðurinn hjá þessum hv. þm., ef hann ætlar að fá aðra þm. til þess að fallast á, að framlögin til vega séu lægri en áður. Það er nefnilega sá póstur. sem þingmenn óska ekki, að sé skorinn við neglur sér. Það er líka nauðsynlegt, bæði með tilliti til samgangnanna og vegna þess, að hér er næstum því eingöngu um vinnu að ræða. Um lendingarbæturnar er það að segja, að langflestar af þessum lendingarbótum eru þegar unnin verk. Ég man eftir einum lið um 20 þús. kr., sem var greiddur í sumar með víxli, sem stj. skrifaði upp á, svo ég nefni dæmi um það, sem búið er að vinna, og hvort sem búið er að vinna verkin eða ekki, þá stefnir allt að því að létta undir með framleiðslunni. Það er næsta einkennilegt að taka þetta tvennt, vegina og lendingarbæturnar, sem eru lífæðar þjóðfélagsins. Það er talað um að auka framleiðsluna og koma fólkinu í hana og láta það vinna, en það þýðir lítið að veina og kalla og gera svo ekki neitt. Að því leyti, sem fyrirspurn hans um kennaraskólann viðkemur, skal ég geta þess, að það lá fyrir nefndinni, og var, að mig minnir, um 20 þús. kr., og n. taldi rétt, að stj. sæi um að reyna að greiða það á þessu ári, og það kæmi þá á fjáraukalög síðar. Ég ætla að bæta hér dálitlu við. Það er viðvíkjandi nokkrum fyrirspurnum, sem komu fram. Í fyrsta lagi viðvíkjandi þeirri fyrirspurn frá hv. þm. Vestm., hvað liði dýpkunarskipinu. Ég álít, að það hafi verið einskonar skilyrði, að dýpkunarskipið væri lánað stj., ef hún þyrfti með, og hefi sannfrétt, að stj. styrkti skipið á sínum tíma með því skilyrði, að hún fengi það að láni. Þá var gerð fyrirspurn um Hafnarfjallsveg. Hann er í tvennu lagi, sem rétt er, því þetta eru tveir vegir. Annar að norðan, þ. e. a. s. meðfram Hafnarfjalli um Hafnarskóg, en hin þjóðleiðin er fyrir Hvalfjörð, vestur með Hvalfirði, framhjá Saurbæ og út til kauptúnsins, og eru þetta tveir vegir, þótt þeir séu báðir undir sama nafni. Einnig var gerð fyrirspurn um læknabústaði, hvort ekki væru fleiri bústaðir, sem þyrftu sömu aðstoðar Alþingis og þessir. 3 af þessum 4 læknabústöðum hafa verið í fjárlögum lengi, og fullyrði ég ekkert um, að það kunni ekki að vera fleiri, sem þyrftu hins sama. Ég vil nú víkja örfáum orðum að umræðum, sem fram hafa farið út af síldarverksmiðjunni á Húsavík og veginum yfir Siglufjarðarskarð. Sé ég ekki ástæðu til þess að lengja þær umr. að mun, úr því þær hættu, enda ekki svo kunnugur þessu máli, að ég vilji fara að lenda í deilum í sambandi við það. En mér fannst hv. þm. Ísaf. gleyma því, að það mun einmitt vera stefnt að því fyrir mörgum bátum, að þurfa ekki að keyra langa leið til þess að landa síldina, og hélt ég, að það væri höfuðatriði, að bátar þyrftu ekki að keyra nema sem allra stytzta leið. Ég kannast ekki við það, sem hann segir, að það hafi litla þýðingu að hafa góðar samgöngur að og frá. Ég hefi talað við kaupfélagsstjórann á Kópaskeri. Sagði hann það vera mikinn galla, hve samgöngur á landi væru vondar. Þess vegna er lögð áherzla á, að vegurinn verði lagður, til þess að hægara sé að flytja vöruna. Sama máli gegnir um Siglufjarðarbæ, og er einkennilegt að gera lítið úr þessu. Hann sagði, að það væru ágætar samgöngur við Siglufjörð. Það er að vísu rétt, en ég verð að segja, að ég tel það algerlega misráðið, að verksmiðjurnar, svona gífurleg fyrirtæki, skuli ekki vera skyldugar til að sjá um sæmilegar samgöngur að og frá. Það er rétt, sem einn þm. - ég held, að það hafi verið hv. 1. þm. Reykv. - sagði, að verksmiðjurnar ættu að taka upp í sinn stofnkostnað að gera vegi að og frá verksmiðjunum. Það er ekki til svo lélegur sveitabær, að hann hugsi ekki um að hafa veg að býlinu. Það er óforsvaranlegt, hvort sem það er verksmiðjustjórn, ríkisstjórn eða Alþingi, að reisa svona gífurleg framleiðslutæki eins og á Siglufirði án þess að tryggja það, að þar, sem um tíma eru 12 þús. manns, sé þetta fólk ekki innilokað. Það er um 1/3 hluti íbúanna hér í Reykjavík, og ætli það þætti ekki hart, þótt ekki fleiri séu, ef ekki væru góðar samgöngur úr öllum áttum? Nú þarf ekki að tala um þetta í neinum rifrildistón. Þetta ættu að að vera samtök allra. Þing eftir þing hafa komið áskoranir um að leggja sem allra mest framlög í þessa vegi. Á hverju ári síðan ég kom á þing, 1934, hafa verið mjög háværar kröfur um að fá þennan veg. Ástæðan er sú, að ekki þykir gott að geta ekki komizt að staðnum nema á sjó. Frá Siglufirði hafa komið fram háværar kröfur um að reisa heimili fyrir sjómenn, og hefir verið borið fram sem ástæða, að þarna sé svo mikil kös af fólki, sem ekkert geti komizt.

Það er búið

. Ég veit, að það er búið, en það hefir verið sagt, að þegar ekki sé vinna, séu böll nætur og daga, og hygg ég, að góð leið út í sveitina gæti mikið bætt úr þessu. Þótt sumir haldi því fram, að það verði aðeins til þess, að það verði drykkjuskapur í bílunum, segist hv. þm. Ísaf. gjarnan vilja keyra til Skagafjarðar, og hann vill geta ekið um Presthólahreppinn. Einnig verkamennirnir vilja það. Þetta þarf ekki að vera deilumál. Hv. 1. þm. Reykv. talaði kaldranalega um þetta mál og sagði, að það væri einkennilegt að koma með till. um að loka skólunum og hinsvegar um að veita skólafólki atvinnu. Þetta sagði hann að væri ósamræmi. Þarf það að vera ósanngjarnt að ætla að takmarka aðsókn að skólunum og veita svo skólafólki atvinnu? Það hefir aldrei verið gert ráð fyrir að loka skólunum. Ennfremur sagði hann, að ef Siglufjörður væri eins slæmur og af er látið, væri vafasamt að fara þangað með skólafólk. Það munu nú viða vera vafasamir staðir utan Siglufjarðar, og held ég, að við ættum að snúa okkur að því að lækna meinsemdirnar, en ekki afneita því, að á þessum stöðum sé atvinnu að hafa fyrir námsmenn okkar. Það mun vera komin fram brtt. við till. fjvn. um þetta efni. Ég tók það fram, að það væri tel sennilegt, að það yrði að fara einhverja aðra leið, en skal játa, að mér þótti dálítið einkennilegt að heyra hjá hv. þm. Ísaf., þegar hann fordæmdi það að veita fé til vega af handbæru fé verksmiðjanna, en heldur því fram, að það eigi að veita uppbót á síldarverðið af handbæru fé verksmiðjanna. Ef rétt er í öðru tilfellinu að tala um handbært fé, þá er það í báðum. Hvort rétt er að taka féð og leggja það í vegi, er annað mál. Ef gróðinn var 4–4.50 kr. á mál, getum við fagnað því, en sjómenn vildu annan taxta. Þeir vildu ekki ganga að þessu. Það er líka skoðun fyrir sig. Ég ætla ekki að mótmæla því. þótt við framsóknarmenn viljum yfirleitt, að sá rétti hlutur komi fram, hvorki meira eða minna. væri nokkur goðgá, þótt þeir sjómenn, sem vilja fá ákveðið verð, fái það, en ágóðanum verði varið til þess að bæta skilyrðin á þessum stað? Hitt finnst mér ekki réttlátt, að ef vel gengur, þá skuli þeir fá það, sem umfram er, en enga áhættu hafa, ef illa gengur. Það geta þeir ekki heldur. Það hefir því skýrzt fyrir mér, að till. fjvn. eru alveg réttar einmitt með tilliti til þess að bæta aðstöðu þeirra, sem þarna vinna. Hitt er annað mál, að ekki er víst, að peningarnir liggi á lausu. Ég skal ekki lengja þetta öllu meira, en vil geta um það, að þær heimildir, sem fjvn. leggur til, að stjórninni séu veittar í 22. gr. og kosta fjárútlát, eru bundnar því skilyrði, að ríkisbúskapurinn gangi svo vel, að féð verði aflögu til þeirra framkvæmda, en vitanlega koma þær síðast til greina, og auðvitað yrðu þær ekki framkvæmdar, ef þyrfti að grípa til þess að lækka útgjaldaliði, sem ákveðnir eru í öðrum gr. fjárl. Ef hægt er að framkvæma fjárl. án þess að nota lækkunarheimildina, og samt er fé til afgangs hjá ríkisbúinu, þá fyrst kemur til greina að framkvæma þessar heimildir. Þetta vil ég leggja áherzlu á og undirstrika. Þá voru nokkrar fyrirspurnir viðvíkjandi bjargráðanefndinni. Hvers vegna fjvn. hefði ekki tekið upp fjárveitingu til þess að launa bjargráðanefnd. En n. leit svo á, að gegnum þær fjárreiður, sem nefndin á að hafa, sé auðvelt fyrir stjórnina að greiða henni. Mér finnst óviðkunnanlegt að taka slíkt upp í fjárlög fyrirfram, ekki sízt þegar viðurkennt er, að ekki sé hægt að gera sér grein fyrir, hver slík framlög ættu að vera. Viðvíkjandi héraðsskólunum finnst mér eðlilegt, að það fari fram rannsókn á fjárreiðum þeirra og að ekki sé tekin upp fjárveiting til þeirra fyrr en slík rannsókn hefir farið fram. Fjárstyrkurinn er 1250 kr. á hverja fyrstu 40 nemendurna, og eru ætlaðar 120 þús. kr. í rekstrarstyrk til skólanna, og hvort það er nokkrum þúsundum meira eða minna, finnst mér ekki gera mikið til. Íþróttafulltrúinn er ófenginn enn, og verður ekki fyrr en kemur fram á árið, en stjórnin mun ekki verða í vandræðum með það, ef hann verður skipaður á árinu. Viðvíkjandi brtt. er n. á þeirri skoðun, að yfirleitt eigi að fella þær. Nú eru fáir þm. hér inni í salnum, og sé ég ekki ástæðu til að fara að telja upp brtt. og segja, hverjar eigi ef til vill að samþykkja, þar sem fáir eru, sem heyra, og n. hefir ekki haft tóm til þess að kynna sér þær.

*Ísleifur Högnason: Enda þótt hv. 5. þm. Reykv. hafi mælt með því, að brtt., sem þingmenn Sósíalistafl. hafa borið fram á þskj. 619, verði samþ., vildi ég ekki láta hjá liða að árétta að nokkru það, sem sagt var í annari ræðu. Ein af till. okkar er sú, að tillagið til landsvarna verði 400000 kr. upp í 600000 kr. Enda þótt dómsmrh. hafi lýst því yfir, að ekki verði dregið úr landvörnunum við suðurströndina, er það sýnt, að með því að lækka þennan lið niður í 400 þús. og sektarféð verður sama sem ekkert, muni verða að draga úr landsvörnunum fra'því, sem var þetta ár, sjálfsagt um 2/3 Það er alveg augljóst, að það hljóta einhverjir landshlutar að verða afskiptir við þennan niðurskurð fjvn., sérstaklega ef tekið er tillit til þess, að dýrtíðin hefir aukizt mjög mikið, svo að það, sem gilti 400 krónur framan af þessu ári, er ekki orðið meira en 300 króna virði nú. Þá vil ég geta þess, að við verðum að vita þá tilhögun, að Einar Einarsson skipherra hefir í 2 ár verið látinn ganga iðjulaus í landi á 11–12 þús. kr. launum. Fyrrv. ríkisstj. hefir ekki á neinn hátt reynt að afsaka þessa ráðstöfun. Það er vitað að Einar Einarsson er sá duglegasti varðskipstjóri, sem hér hefir starfað. Með því að skerða landhelgisgæzluna er áreiðanlega stór háski á ferðum. Þá er 2. brtt. okkar um það, að atvinnubótaféð verði hækkað úr 500 þús. kr. upp í 750 þús. kr. og þau skilyrði verði látin fylgja eins og undanfarið, að bæjarfélögin leggi fram 2/3 móti framlagi ríkissjóðs. Í umr. um fjárl. hefir það komið fram, að menn óttast, að atvinna verkamanna muni minnka á komandi ári. Hvaða meining er þá í að minnka atvinnubótaféð um 2/3 og auk þess skera niður tillag til fiskimálasjóðs auk margra annara stórra niðurskurða? Þá vil ég geta þess, að þar sem komin er fram till. frá fjvn., sem fer fram á hækkun styrkja til námsmanna erlendis, þá munum við taka aftur okkar brtt. um þetta efni á þskj. 619. Þá vil ég fara nokkrum orðum um till. fjvn. á þskj. 687,33. Það er um heimild fyrir ríkisstj. til að taka 200 þús. kr. að láni hjá síldarverksmiðjum ríkisins, og brtt. við þá brtt., um að greidd verði kr. 1.50 á síldarmál til uppbótar. Við munum styðja þessa :brtt. hv. þm. Ísaf. Við höfum áður skorað á ríkisstj. að veita uppbót á síldarverðið. [Frh.]. .

Forseti (HG): Ég verð að biðja hv. þm. að fresta ræðu sinni um stund, maðan leitað er afbrigða fyrir brtt. Mér hefir borist skrifleg brtt. frá hv. 10. landsk. og hv. 3. landsk., við brtt. 639,IV. Þessi till. er of seint fram komin og skrifleg, og þarf því að veita afbrigði til þess að hún verði tekin til meðferðar á fundinum



[frh.] : Þar sem upplýst er, að ágóði síldarverksmiðjanna muni nema kr. 4.50 á hvert mál, þá virðist ekki úr vegi, að sjómenn njóti þessara miklu hækkunar. Viðvíkjandi kaupum á Húsavíkurverksmiðjunni er það að segja, að ég er ekki kunnugir þeim málum, að ég geti um það dæmt, hvort rétt muni vera fyrir ríkissjóð að kaupa hana. Frsm. fjvn. hélt því fram, að þetta væri hin beztu kaup. Húsavíkurverksmiðjan væri stórkostlegt gróðafyrirtæki, en hv. þm. Ísaf. heldur því aftur á móti fram, að fyrirtækið sé rekið með tapi. Þarna stendur hvor staðhæfingin gegn annari, en einkennilegt má það heita, ef Húsvíkingar hafa svo mikla ást á ríkissjóði, að þeir endilega vilja missa þessa tekjulind, svo ég geri ráð fyrir, að upplýsingar form. fjvn. séu ekki sem áreiðanlegastar, frekar en sumt annað, sem hann hefir hér sagt. Af því ég hlustaði á bókmenntafyrirlestur hv. þm. S.-Þ. hér áðan, þá vildi ég leyfa mér að fara um hann nokkrum orðum. Eins og getið hefir verið um, fjallaði ræða hans aðallega um ákveðinn rithöfund, sem hann ekki nefndi með nafni, en allir hv. þm. hafa skilið, að var Halldór Kiljan Laxness. Hv. þm. S.-Þ. réðst að Halldóri K. Laxness með ofstækisfullum skömmum, - en fyrir hvaða sakir? Fyrir þær sakir einar, að mér virtist, að í bókum Halldórs K. Laxness kæmu fram ákveðnar persónur, sem hallað væri á, en þær geti ekki borið hönd fyrir höfuð sér, vegna þess að þær væru ekki nefndar með nöfnum. Nú er það mála sannast, að þessi rithöfundur er það mikið skáld, að menn mæta ekki á sögum hans einni persónu, heldur mæta menn á hverjum degi persónum, sem skáldið dregur upp. Ég minnist þess, að eftir að bókin „Sjálfstætt fólk“ kom út, þá skrifaði einn af flokksmönnum þm. S.-Þ. um aðalpersónuna í bókinni. Fyrst var talað um þessa persónu sem skáldskap höfundar bókarinnar, en þegar fram í greinina kom, tók greinarhöfundur að verja þessa persónu eins og hún væri lifandi. Þetta opnaði sérstaklega augu mín fyrir því, hversu mikið skáld Halldór K. Laxness er. Ég sannfærðist ennfremur um mat mitt á skáldinu í gær, þegar ég hlustaði hér á klukkustundarræðu eins af aðalsöguhetjum skáldsins í síðustu bók, Péturs Þríhross. Það leyndi sér ekki, það voru svo sláandi ummæli hv. þm., að þetta er lýsing á hans innra manni. Að lokum vildi ég svo aðeins minnast á það, að mér fannst svar hv. frsm. fjvn. við fyrirspurn frá hv. þm. Vestm. um dýpkun Vestmannaeyjahafnar ekki vera tæmandi. Mér fannst það ekki koma skýrt fram, hvernig fjvn. skilur þetta atriði, hvort hún ætlast til, að Vestmannaeyjabær verði að lána dýpkunarskipið, hvort sem það þarf að nota það þar eða ekki.

Það er mjög ósennilegt

. Ég vildi bara árétta þetta. Ég álít, að þetta yrði að vera komið undir samkomulagi. Ég tek þetta aðeins fram af því, að ég geri ráð fyrir, að hv. þm. Vestm. vilji gjarnan fá þennan skilning fram í umr.

*Steingrímur Steinþórsson: Ég er viðriðinn nokkrar brtt. við frv. til fjárl. fyrir 1940. Þó er ég ekki 1. flm. að nema fáum þeirra. Ég vil þá fyrst minnast á brtt. á þskj. 637, við 16. gr., um hækkun á framlagi til búfjárræktar um 6000 krónur. Í frv. er gert ráð fyrir 62000 kr. í þessu skyni, en mín till. fer fram á hækkun upp í 68000 kr. Þetta er borið fram af því, að sýnt er, að það er ómögulegt að halda uppi starfsemi þeirra félaga, sem nú eru til og vinna að þessum málum, sem þarna er um að ræða, nema hækkun fáist á fjárframlögum til starfseminnar. Það hefir verið undanfarið í l. um bráðabirgðabreyting nokkurra 1. ákvæði um, að ekki mætti veita hærri upphæð til búfjárræktar en 62000 kr. Ég hefði þess vegna borið þetta fram sem brtt. við það frv., sem enn er til meðferðar í Nd., ef ekki hefði litið út fyrir, að fyrr myndu verða greidd atkv. um fjárlögin en þetta frv., og ég vænti þess því, að Alþ. samþ. þessa brtt. Ég álít, að það nái ekki nokkurri átt að sníða þessum félagsskap svo þröngan stakk, að ekki sé hægt að starfrækja hann eins og l. standa til. Það er almennt viðurkennt, að það sé einhver mesta hætta fyrir landbúnaðinn, ef verulega harður vetur kæmi og fóðurskortur knýi á íslenzka bændur. Með stofnun fóðurbirgðafélaganna var stefnt að því, að hægt væri að tryggja bændur gegn fóðurskortinum. En ef Alþ. veitir ekki nægilega fé til þessara hluta, þá er ekki til neins fyrir okkur að vera að efla þennan félagsskap. Þetta var lagt fyrir fjvn., en hún sá sér ekki fært að leggja til, að þessi hækkun væri gerð. En ég vil skora á Alþ. að samþ. þessa hækkun. Það er mjög misskipt um það, hvaða styrkir eru veittir til búfjárræktar og til jarðræktar. Til búfjárræktar er aðeins veittur um 1/10 hluti af því, sem veitt var til jarðræktar, en nú er það víst, að sá félagsskapur, sem starfar í landinu varðandi búfjárræktina, hann er einhver allra merkasti félagsskapur, sem starfandi er viðvíkjandi okkar búnaði. Síðan þessi félagsskapur hóf starfsemi sína, hefir hann komið stórkostlegum umbótum til leiðar á þessu sviði, og það væri illa farið, af Alþ. vildi ekki reyna að mæta þeirri viðleitni, sem höfð hefir verið um útbreiðslu þessa félagsskapar, þannig eð af honum mætti verða sem mest gagn. Ég vænti því fastlega, að þessi till. verði samþ., og þá jafnframt, að þegar frv. um bráðabirgðabreyting nokkurra laga kemur til afgreiðslu, þá verði þetta hækkað þar að sama skapi. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þessa brtt. Ég tel það ástæðulaust. Hv. samþm. minn, 1. þm. Skagf., hefir mælt með brtt. á þskj. 637, um að hækka framlagið til flóabáta, og er hækkunin ætluð til viðbótar styrk til Skagafjarðarbáts. Það hefir sýnt sig, að framlag það, sem hv. samgmn. gerir ráð fyrir, er of lágt, vegna aukins rekstarkostnaðar, og leggjum við til, að hann verði hækkaður upp í 7500 kr. Mæli ég einnig með því, að þessi till. verði samþ. Ég ætla ekki að fara að ræða einskar brtt. hv. fjvn. eða einstakra þm., en þó kemst ég ekki hjá því að nefna eina till., sem er frá fjvn. í fyrstu, en hefir síðan verið flutt af þm., till. um framlag til vega yfir Siglufjarðarskarð og til Raufarhafnar. Hv. fjvn. hefir lagt til, að stj. síldarverksmiðja ríkisins sé heimilað að lána ríkissjóði allt að 200 þús. kr. til þessa. Ég er hv. n. þakklátur fyrir þessa till., en ég lít svo á, að hér sé um brýnt nauðsynjamál að ræða, og hv. fjvn. hefir sýnt fullan skilning á því. Nú virðist, eftir umr., sem hér hafa farið fram, sem í þinginu sé allmikil mótstaða gegn því, að þessi leið verði farin. Virðist sem margir hv. þm. telji varhugavert, að verksmiðjurnar láni fé til þessarar starfsemi. Því höfum við nokkrir þm. þessarar starfsemi. Því höfum við nokkrir þm. borið fram varabrtt. við þessa till. fjvn., og er hún á þskj. 652. Ef till. fjvn. verður felld, þá viljum við, að ríkisstj. sé heimilað að taka allt að 200 þús. kr. lán til þess að fullgera veginn yfir Siglufjarðarskarð. Þetta eru einhverjar þær nauðsynlegustu framkvæmdir, sem nú standa fyrir dyrum. Og í þessu sambandi verð ég að segja það,að mér hefir ekki komið til hugar, að til mála geti komið til hugar, að til mála geti komið að skera niður framkvæmdir í landinu, sem hægt er að koma á án erlendis efnis. Ætti það frekar að vera stefna þingsins að auka þær að nokkuð miklu leyti. Hér er um það að ræða að koma mestu vinnslustöð okkar að sumrinu í sambandi við eitt glæsilegasta héraðið hér í landi, sem sé Skagafjörð. Það virðist ljóst, að okkur beri að einbeita okkur að þeim framkvæmdum, sem hægt er að gera án erlends efnis eða gjaldeyris, og því vænti ég, að hv. Alþ. sjái sér fært að samþ. þessa brtt. okkar, ef ekki till. hv. fjvn. Ég get ekki stillt mig um að minnast á eina brtt. enn, sem sé brtt. XXXIV. á þskj. 619, um að greiða áburðarsölu ríkisins allt að 100 þús. kr. styrk úr ríkissjóði vegna verðhækkunar á tilbúnum áburði árin 1939 og 1940. Það hefir nú verið skoðið talsvert niður af fjárveitingum til landbúnaðarins á þessu þingi, t.d. til byggingar- og landnámssjóðs og verkfærakaupasjóðs. Ég gat sætt mig við það, því að þær framkvæmdir, sem þar var um að ræða, var ekki hægt að gera án kaupa á erlendu efni. En ef við getum ekki fengið erlendan áburð, er sýnt, að mikið af þeirri garðrækt hlýtur að leggjast í rústir, sem unnið hefir verið að á undanförnum árum að koma hér upp. Árið, er styrjöldin skall á, var fyrsta árið, sem segja má um, að við höfum á því framleitt nóg af kartöflum fyrir sjálfa okkur. Uppskeran var á því ári 120–130 þús. tunnur, eða helmingi meiri en áður. Ef ekki fæst erlendur áburður, leggst þessi framleiðsla í rústir. Það er því eitt af því skynsamlegasta, sem hægt er að gera, að tryggja það, að við getum fengið erlendan áburð og haldið þannig við garðræktinni, og þess vegna mæli ég mjög með þessari till., þó að ég játi hinsvegar, að hér er um talsvert háa upphæð að ræða. En ég er sannfærður um, að þetta fé kemur aftur margfalt. Því tel ég fáar till. hafa verið bornar hér fram af einstökum þm., sem eigi jafnmikinn rétt á sér og þessi. Ég vil að lokum segja það, að ég er fremur ánægður með það, hvernig hv. fjvn. hefir afgr. frjál. Ég hafði aldrei trú á því, að hægt væri að skera niður verklegar framkvæmdir í stórum stíl, og það verður ekki gert fyrr en komið er algert neyðarástand. Mér virðast till. hv. n. stefna að því að halda við þeirri atvinnu, sem hægt er að framkvæma í landinu án þess að nota erlendan gjaldeyri. Því er ég yfirleitt ánægður með stefnubreyt. þá, sem orðið hefir í n. frá því á fyrri hluta þessa þings.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Í ræðu hv. frsm. n. féllu orð, sem mér finnst ég ekki komast hjá að svara að nokkru, þar sem hann veik að hv. 11. landsk., sem hann sagði, að hefði slysazt inn á þingið eftir að hafa dumpað oft í sínu kjördæmi og fljótt hlotið launað starf í Reykjavík. Þó að þetta hafi fyrst og fremst átt að vera hnútur til hv. þm., skilst mér, að þær hitti mig samt líka, sem mér virtist hann þó að öðru leyti vilja bera vel söguna. En ég vil í þessu sambandi vekja athygli á, að hv. 11. landsk. hefir lengi verið í fremstu röð embættismanna landsins og meðal bezt metnu embættismana ríkisins. Sú virðing og traust, sem hann nýtur í kjördæmi sínu, er ekki í neinu eðlilegu hlutfalli við tölu þeirra kjósenda, sem gáfu honum atkv. sitt, því að auk þess, sem hann hefir notið fyllsta trausts yfirboðara sinna, nýtur hann og almenns trausts héraðsbúa sem embættismaður og maður. Það gladdi mig því, er ég tók við ráðherrastöðu, að eiga kost á að fá þennan ágæta embættismann fyrir skrifstofustjóra, og vonir mínar um hann hafa ekki brugðizt. Og þótt svo virðist sem nokkur meiningarmunur hafi komið fram milli mín og hans um afgreiðslu fjárl., þá mun hann ekki svo mikill sem virzt gæti fljótt á litið, og sama má segja um meiningarmun þann, sem fram hefir komið milli hans og hv. frsm. n. Ég tel, að vel færi á því, að fjmrh. héldi slíka áminningarræðu til þingsins sem skrifstofustjóri fjármálaráðuneytisins hélt hér áðan, og því skyldi fjmrh. vara þingið við ógætni um afgreiðslu fjárl. Að þessu leyti segi ég, að eins og ég hefði heldur kosið hann fyrir fjmrh. en mig, eins er mér ljóst, að finna megi að því, að ég sé ef til vill bjartsýnni á ástandið en heimilt er. Ég vek þó athygli á því, að mér er ljóst, að tekjuhlið fjárl. er, eins og ég sagði áðan, þannig úr garði gerð, að treyst er nokkuð á fremsta hlunn. T. d. tel ég tekju- og eignarskatt fullhátt áætlaðan, og eins benzínskattinn. En þegar mér og hv. fjvn. er álasað fyrir að fara of langt í þessum áætlunum, er þess að gæta, að bæði mér og hv. n. er ljóst, að svo kynni að fara, að þessar áætlanir reyndust of háar, og því hefir n. borið fram till. um heimild til ríkisstj. til að lækka þessar greiðslur, ef þörf skyldi þykja. Ástæðan til þess er, að þær gætu verið of hátt áætlaðar, og það geta komið fram ýmsar aukagreiðslur, sem ekki er hér gert ráð fyrir. Þá er líka gert ráð fyrir því, ef með þarf, að ríkisstj. geti reynt að afla láns til afborgana á skuldum. Slíkt verður að teljast heimilt, ef nauðsyn ber til, og er ekkert við því að segja, þótt afborganir séu undir slíkum kringumstæðum greiddar með lánum. Í þessu sambandi vil ég eins og hv. frsm. n. vekja athygli á því, að enda þótt ekki sé hægt að telja þá afgreiðslu fjárl., sem n. leggur til að viðhöfð verði, óforsvaranlega, þá munar þó miklu á henni og hinu, að samþ. allar þær till., sem fram eru komnar og nema um 600 þús. kr. útgjöldum, auk fjölda annara till., t. d. um launauppbætur og kauphækkanir, sem fyrirsjáanlegt er, að fram muni koma. Og ég vil í því sambandi eindregið mælast til þess, að hv. þm. gæti allrar varúðar um að bæta við það, sem n. hefir lagt til, og vona, að flokkarnir komi sér saman um að bæta sem minnstu við, svo sem ástandið er nú. Þess sjónarmiðs gætir nokkuð að vonum, að þegar erfitt er í ári, þá sé því meiri þörf á að halda uppi verklegum framkvæmdum, og virðist sem sumum mönnum þyki sem öllu sé borgið, ef þær kosta ekki mikinn erlendan gjaldeyri. En allar verklegar framkvæmdir kosta erlendan gjaldeyri, og þær kosta a. m. k. kaup, er ríkissjóður verður að borga, og er þá hætta á því, ef áætlanir reynast óvarlegar, að ríkissjóð skorti tekjur í innlendum gjaldeyri til þeirrar greiðslu. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli hv. þm. á því, að nú eru lausaskuldir ríkissjóðs við Landsbankann hærri en á síðasta ári, ekki af því, að afkoman sé svo miklu verri, heldur af því, að þá var tekið lán, svo að ekki þurfti svo mjög að treysta á lánstraust bankans. En nú er hætta á, að taka þurfi lán til að standa straum af afborgunum, og eru því ekki líkur til, að mikið yrði afgangs til að halda uppi verklegum framkvæmdum. En ég er svo bjartsýnn, að ég tel ekki ástæðu til að gera ráð fyrir, að allt lendi í þrotum, og tel því till. fjvn. ekki óforsvaranlegar. Ég sé ekki ástæðu til að gera till. einstakra þm. að umtalsefni, en læt nægja það, sem ég hefi sagt og hv. fjvn. lýst yfir, að leitazt hafi verið við að mæta sanngjörnum kröfum þeirra fyrir sín kjördæmi, og sýnist mér þeir geta sætt sig við þessa úrlausn n., enda hefir hún fyrir eftirleitan sumra hv. þm. teygt sig lengra en ætlað var. Því tel ég hv. þm. sæma að sýna hóflæti og draga sínar útgjaldatil. sem mest til baka. Ég mun svo láta staðar numið, þar sem líka flestir hv. þm. eru horfnir úr salnum. Ég vil aðeins minna á brtt., er ég ber fram við brtt. hv. 11. landsk. og tveggja annara hv. þm., till., sem ég held, að valdi nokkru um það, hve umr. manna hafa hér orðið hvatskeytslegar. Brtt. þeirra 11. landsk. er um það, að í stað þess, að menntamálaráði sé falin úthlutun styrkja til skálda og listamanna sé hún falin sjö manna n., en ekki er það tekið fram, hvernig hún skuli kosin. Ég hefi áður látið í ljós þá skoðun mína, að þingið ætti ekki að sleppa úr hendi sér úthlutun þessara styrkja, ekki fyrst og fremst af því, að menntamálaráð á hér í hlut og ég sé því mótfallinn, að það úthluti styrkjunum, heldur af hinu, að ég tel það rangt, að þingið afsali sér þessum rétti. Og ég sé ekki mikinn mun á þessari sjö manna n. og menntamálaráði, ef n. á að vera skipuð utanþm., eins og menntamálaráð er að mestu leyti. Því vil ég bæta því við þessa till., að þessi sjö manna n. skuli kosin úr hópi þm. Þá hverfur líka sá broddur, sem mér skilst, að mörgum hv. þm. þyki felast í till. um, að menntamálaráði verði falin úthlutun þessara styrkja. Og ég geri mér satt að segja í hugarlund, að fyrir flm. brtt. hafi einmitt vakað þetta, þótt láðst hafi að taka það fram, að n. skyldi valin úr hópi þingmanna. Ég vonast til þess, að hv. flm. geti fallizt á brtt. mína og þeir aðrir hv. þm., sem brtt. þeirra eru fylgjandi.

*Magnús Gíslason: Herra forseti! Ég hafði aðallega kvatt mér hljóðs til að bera af mér sakir, sem hv. frsm. fjvn. lét sér um munn fara í minn garð, þegar hann var að svara því, sem ég sagði um afgreiðslu fjárl. í heild sinni og stjórn fjvn. í þeim efnum. Nú get ég sleppt því. Hæstv. fjmrh. tók af mér fyrirhöfnina og svaraði þessu miklu betur en ég hefði gert það sjálfur. Ég vil aðeins taka fram, að óþarfi var fyrir hv. frsm. fjvn. að undrast, hvernig ég, sem væri undirmaður fjmrh., talaði, því að vitanlega talaði ég út frá sannfæringu minni sem kjörinn þm. þessa hv. Alþingis. Ég held hann hafi verið að finna að því, að ég hafi sjaldan komið á fundi í n. Það var ekki mitt að koma þangað óboðinn, en hún hefir gert lítið að því að óska eftir nærveru minni. Ég kom þar einu sinni til að skýra henni frá yfirliti, sem gert hafði verið um tekjur ríkissjóðs um tvo mánuði, eftir að styrjöldin hófst, okt. og nóv. Ég vil geta þessa hérna, því að það getur gefið upplýsingar um þau áhrif, sem ófriðurinn getur haft á tekjur ríkissjóðs, þótt ekki megi draga allt of ákveðnar ályktanir af þeim vísbendingum. Með því að bera mánuðina okt.-nóv. á þessu ári saman við sömu mánuði í fyrra sést, að tekjur hafa alls orðið um 700 þús. kr. lægri nú en þá. Þó að lækkunin sé að vísu mest á manntalsþingsgjöldunum, tekju- og fasteignasköttum og lestagjaldi, sem ekki geta lækkað vegna stríðsins beinlínis, heldur af því, að minna innheimtist, er það alvarlegt tákn, að vörutollur varð 1/3, eða um 100 þús. kr., lægri en á sama tíma í fyrra, og stafar það sýnilega af minnkandi innflutningi, en verðtollur varð aðeins um 10 þús. kr. hærri en í fyrra, þrátt fyrir bæði gengisbreyting og mikla verðhækkun af öðrum ástæðum. Ég skýrði því n. frá, að tekjur mundu líklega verða talsvert rýrari en gert hafði verið ráð fyrir. Ég skal ekki orðlengja um afgreiðslu frv. Þm. verða að athuga, að það er ekki ríkisstj., sem ber ábyrgð á henni, og ekki heldur fjvn., þótt hún ráði þar kannske einna mestu, hverjar niðurstöður verða. Það eru þm. allir, sem bera ábyrgðina, og ég vil beina því til allra að athuga vel, áður en atkvgr. fer fram, þá ábyrgð, sem á þeim hvílir í þessu efni.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Nokkur atriði vildi ég taka fram til viðbótar því, sem ég tók fram í fyrri ræðu minni. Þá kom ég með fyrirspurn um kostnað af verzlunarfulltrúa okkar í New York og óskaði eftir upplýsingum um þau efni frá hv. fjvn. Til fulltrúans eru ætlaðar 75 þús. kr. Ég vildi nú spyrja, hvort ætlazt er til þess, að auk þess hafi hann „prósentur“ eða „provision“ af þeim vörum, sem að einhverju leyti ganga um hendur hans, - eða þá hverskonar samningar liggi fyrir viðvíkjandi þeirri verzlun, sem hann hefir með að gera. Mér finnst, að ef hann á að taka samskonar laun fyrir starfa sinn og aðrir verzlunar-agentar, sé miklu réttara af ríkinu að greiða honum enga beina fjárupphæð, heldur láta það eingöngu vera kaupsýsluatriði og á valdi þeirra einstöku aðila, sem þar eiga hagsmuna að gæta. Það er orðið öllum kunnugt, hve útflutningur og innflutningur til landsins er að verða „koncentreraður“ á fáar hendur, og það er alveg gefið, að þessir einstöku aðilar gætu haft samvinnu um málið. Ennfremur er kunnugt, að allmikill gróði muni eiga sér stað í útflutningsverzluninni og að ýmsir þeirra, sem með hana fara, þurfa ekki að borga neina skatta, a. m. k. ekki til ríkisins, svo að eðlilegt væri, að þessir aðilar legðu þó nokkuð af mörkum til tryggingar hagsmunum sínum vestra. Auk þessara 75 þús. kr. liggur nú fyrir brtt. frá nokkrum hv. þm. um 50 þús. kr. framlag til þátttöku í heimssýningu í New York, og yrðu þetta þá alls 125 þús. kr., sem verja ætti til að auglýsa okkur í Vesturheimi. Mér finnst, eins mikið og talað er um sparnað, sérstaklega á erlendum gjaldeyri, að Alþingi ætti að láta kaupsýslumennina sjá um þetta eina, nema að því leyti sem ríkisstj. gæti með þeim sterku tökum sem hún hefir á utanríkisverzluninni, beint viðleitninni í heilbrigða átt. Um þá brtt. hv. fjvn. að hækka framlög til ísl. námsmanna erlendis úr 19200 kr. í 24 þús., nálega eins og við hv. 1. landsk. og hv. 4. landsk. lögðum til á þskj. 619, er gott eitt að segja. Við getum þá tekið okkar brtt. aftur, og ég vona, að hv. fjvn. verði ekki hrædd, þó að einhver segi, að þetta hafi hún tekið upp eftir „kommúnistunum“, sem hafi flutt till. eftir fyrirskipunum frá Moskva, svo að n. sé farin að berjast í þjónustu erlendra valda, eins og búast má við, að fram komi, eftir þeim undarlegu hugmyndum, sem búa nú í kolli sumra manna. Hv. 4. þm. Reykv. ræddi mjög ýtarlega launakjör háskólakennara. Ég vildi minna á, að við sósíalistar flytjum brtt. um aukna fjárhæð til launa við háskólann, bæði til þess að opna möguleika til að bæta kjörin og til þess, að kennsla geti hafizt í fleiri deildum en nú og orðið fleiri námsmönnum að sem drýgstum notum. Þá vildi ég benda á, að í brtt. fjvn. er gert ráð fyrir, að verðtollur og aðrir tollar af innfluttum nauðsynjavörum, sem í frv. voru tæpar 3 millj. kr., skuli nú hækka upp í 4 millj. kr., og er þá miðað við tollana eins og þeir verða eftir hinni nýju tollskrá. Að vísu veldur þar gengisbreyting allmiklu, en móti því vegur sú minnkun á innflutningi, sem fjvn. reiknar með. Hinsvegar var því haldið fram í sambandi við tollskrána um daginn, þrátt fyrir mótmæli okkar sósíalista, að breytingin á henni mundi ekki hafa í för með sér hækkun á tolltekjum, svo að neinu munaði. Meiri hl. milliþn. neitaði því sem einn nm. hélt fram, að tollarnir væru hækkaðir. Það, sem nú kemur í ljós með brtt. fjvn., þar sem búið er að vísu að taka tillit til gengisfalls og innflutningsrýrnunar, er, að með tollskránni hefir verið stýrt að því að hækka stórum tolla á almenningi í landinu, þvert ofan í yfirlýsingarnar hjá hv. forvígismönnum hennar hér á Alþingi. Þá er stóra málið, kaupgreiðslur hins opinbera yfirleitt, sem ekkert er farið að gera í, sem vitað er, en hlýtur að hafa stórfelld áhrif á allar fjárhagsáætlanir ríkisins. Á þskj. 649 eigum við sósíalistar brtt., sem í rauninni er aðeins leiðrétting á brtt. okkar á þskj. 619, þar sem það vantar að taka fram, að brúarstæðið á Jökulsá er fyrirhugað við Hjarðarhaga, en í brtt. stóð aðeins: „Jökulsá á Brú“, eins og áin er oft kölluð. Ég vil minna á, að brúin þarna er ákveðin í brúalögunum frá 1932, svo að brtt. okkar fer aðeins fram á, að þau séu framkvæmd í þessu atriði. Ég vil svo að síðustu minnast á ummæli þeirra hæstv. atvmrh., hæstv. forsrh. og hv. form. fjvn. og Framsfl. í sambandi við afgreiðslu fjárl. í dag og nótt, sem leið, og að það er vafamál, hvort þm. eiga að fá að vera sjálfráðir gerða sinna við atkvgr., sem nú fer á eftir. Þeir tóku beinlínis fram, að það mættu þm. ekki vera, það dygði ekki, að þeir færu einungis eftir eigin sannfæringu, heldur yrði að kalla saman fundi í stjórnarflokkunum áður, þar sem ríkisstj. gæti gefið sínar fyrirskipanir. Við vitum það vel, að fyrst eftir að Alþfl. og Framsfl. tóku völdin með veikum þingmeirihluta, urðu þeir að beita hörðum flokksaga til þess að koma í veg fyrir, að aðrar brtt. næðu samþykki en þær, sem þeirra flokksmenn stóðu að. Hver þm. í flokkunum var skuldbundinn til að greiða ekki atkv. eftir sannfæringu, heldur eftir vilja flokksins. Nú er komið eins og við vitum, að 10 menn af 19 í Framsfl. geta ákveðið, hvernig flokkurinn greiði atkv., í Sjálfstfl. eru það 9 menn af 17, sem geta það, og í Alþfl. 4 af 7. Það eru þá 23 þm,, sem geta ákveðið, hvernig a. m. k. 43 af þm. skuli greiða atkv. Minni hluti getur skipað meiri hl. þingsins fyrir um smátt og stórt. Þetta eru handjárnin, sem nú eru líka komin í notkun í Sjálfstfl. og þm. verða að bera orðalaust. Við vitum, hvað gerðist síðustu dagana áður en þingi var frestað í vor, þegar það sást, að einstöku þm. vildu fara sínu fram, vitum, hvernig m. a. form. fjvn. gekk þá fram. Þarna er verið að gera ráðstafanir til þess að svipta þingmeirihlutann því valdi, sem hann áður hafði. Ástæðan er sú óánægja, sem grípur um sig meir og meir í öllum flokkum, sérstaklega Alþfl. og Sjálfstfl., svo að ríkisstj. fengi ekki við ráðið með öðru móti en grípa til kúgunarinnar og knýja þm. til að breyta út af fyrirmælum stjórnarskrárinnar um að greiða atkv. eftir eigin sannfæringu. Þetta er atriði, sem allir þm. verða að gera sér ljóst, og um leið hve mikið er í húfi, ef þeir láta stöðugt undan kúguninni. Það er í húfi, að Alþingi hætti þá að vera sú samkunda, sem stjórnar þjóðinni, en í staðinn taki ríkisstj. til að „diktera“ meiri hluta þm. þá skoðun, sem þeir eigi að hafa. Nú væri það kannske ekki svo hættulegt, ef ekki stæði svo á sem menn vita á Íslandi, að líf og afkoma ekki aðeins fjölda landsmanna, heldur mjög margra þm., er meira og minna komið undir geðþótta stj. Við vitum, að það hefir verið beitt hótunum í sambandi við undirskriftir á skjölum, sem senda átti til Alþingis, að starfsmenn opinberra stofnana hafa ekki fengið að framfylgja sannfæringu sinni í starfinu, heldur hafa fengið ákveðnar vísbendingar um það, að þeir gætu misst atvinnuna, ef þeir létu ekki undan. Þeir, sem voru viðstaddir síðustu ræðu Jónasar Jónssonar, hv. þm. S.-Þ., í nótt, sem leið, og bera hana saman við ræður ráðherranna, hljóta að taka eftir hinu sameiginlega markmiði þeirra. Það minnir á það, sem gerðist í öðru landi fyrir sex árum. Það var þegar fara átti að hreyfa við skuldavaldi júnkaranna þýzku, og þeir gerðu út mann, sem kallaði sig leiðtoga allra þeirra þjóðlegu. Honum tókst að ná bandalagi við ríkiskanzlara íhaldsins, Hindenburg gamla, og öfl, sem stóðu næst honum, til þess að skapa einræði afturhaldsins og júnkaravaldsins í landinu. Við vitum, hvað gerðist hér heima, þegar fara átti að hreyfa við skuldavaldi Kveldúlfs og gera það upp eftir landslögum. Þá varð það á stuttum tíma sterkasta valdið í ríkisstj., og sá maður, sem harðast og stórorðast hafði barizt á móti því, samdi við það og talar nú sem leiðtogi þeirra þjóðlegu á þann hátt, sem kæmi sér bezt fyrir Kveldúlf, ef hann væri beinlínis gerður út af honum; hann beitti nú nákvæmlega sama áróðrinum og hinn þýzki erindreki júnkaranna notaði til að eyðileggja frelsi þjóðarinnar, - að allir menn, sem væru móti honum og Kveldúlfsvaldinu, væru kommúnistar, og það þyrfti ekki að lýsa því, hvaða ógnarlýður það væri. Þess vegna bæri að fylkja liði gegn þeim og fela sér forystuna, og hann líkti baráttu kommúnista gegn sér við árás stórveldis á smáþjóð, þar sem höfuðorustur stríðsins voru eins og atkvgr. hér í þinginu um daginn, þegar 21 þm. lýsti sig andvígan því að fela þessum hv. flokksforingja dálítil völd, sem hann heimtaði. Hann lýsir því með skelfingu, hvernig háskólinn sé að mestu leyti fallinn í hendur hinnar erlendu háskastefnu, og rétt fyrir náð og kraftaverk hafi sér, JJ., tekizt að bjarga einhverjum hluta af háskólanum undan hinni ægilegu öldu bolsévismans. Orðum, sem áður voru fyrir neðan það að vera talin rök, þeim beitir hann nú sem rökum fyrir aðalatriðum stefnu sinnar, og þm. eiga að hlusta og trúa því, að þjóðin sé glötuð, nema hann ráði, og að vera móti honum í einhverju sé nokkurskonar glæpur gegn þjóðinni. Að vísu er meiri hluti þingmanna móti honum, en þeir þora ekki að sýna það berlega með atkv. sínu. Af þessum sama hv. þm. er nú stofnað til þess að reyna að hindra íslenzka rithöfunda í því að vinna þau verk, sem þeim finnst listin og skyldan heimta af sér. Það eru jafnvel gerðar ráðstafanir til að hindra, að þessir menn geti komið ritum sinum á prent hér á landi. Nú vita það allir í okkar þjóðfélagi, að til þess að ná samskonar árangri og nazistarnir í Þýzkalandi, þarf ekki að beita harðstjórn hér, ekki gera menn útlæga eða taka þá til fanga; það er nóg að beita því valdi, sem hér er beitt í stórum stíl, og það er atvinnukúgunin. Við vitum, hvaða vopn eru notuð af hálfu valdhafanna og eru enn notuð í Þýzkalandi, svo ég fer ekki frekar út í það. En ég ætla að draga hér upp litla mynd af afstöðu valdhafanna til vinnulýðsins. Ef einn maður hefir ekkert annað til þess að lifa af en það, sem hann getur unnið sér inn með höndum sinum, hvaða möguleika hefir hann þá til þess að lifa? Ef hann aðhyllist stefnu kommúnista, er hann útilokaður frá öllum atvinnurekstri og sérstaklega útilokaður frá allri atvinnu, sem ríkið eða hið opinbera hefir með að gera, svo framarlega sem hann fær ekki að hanga þar af venju eða lætur sem minnst á sannfæringu sinni bera. Ef hann getur nú ekki fengið atvinnu bjá öðrum, hvaða möguleika hefir hann þá til þess að skapa sér sjálfur atvinnu? Ef einhverjir vilja koma á fót atvinnufyrirtæki og í því sambandi þurfa auðvitað að flytja inn vörur, þarf að fá innflutningsleyfi hjá gjaldeyris- og innflutningsnefnd. Það hefir hvað eftir annað sýnt sig, að manni í slíkri aðstöðu er hér um bil alltaf neitað um innflutningsleyfi. Slíkum manni yrði einnig neitað um útflutning á framleiðslu sinni, enda er nú einokun á öllum útflutningsleyfum hjá yfirvöldunum. Það er því svo komið, að þeir menn, sem ekkert hafa nema hendur sínar eða heila að vinna fyrir sér með, hafa ekkert annað að leita til en sveitarinnar. Þannig er nú ástand þeirra manna, sem kjósa helzt að fylgja sannfæringu sinni. Með fjárl. hefir verið stefnt að því að láta pólitískar skoðanir manna og flokka ráða fjárstyrk til þeirra. Ég benti á það í sambandi við ríkisreikningana, hvernig hið opinbera ráðstafaði auglýsingum sínum, og hve það er partískt á því sviði. Það hefir sem sé verið fylgt þeirri reglu síðustu mánuðina, að allir starfsmenn hins opinbera hafa auglýst í blöðum stjórnarflokkanna, án tillits til þess, hvort fólkið almennt, sem þurfti að vita, hvað í blöðunum stóð, yrði þeirrar þekkingar aðnjótandi. Nú hefir hæstv. ráðh. upp á síðkastið fyrirskipað ýmsum embættismönnum úti á landi að auglýsa ekki í þeim blöðum, sem eru í andstöðu við ríkisstjórnina. Þetta er hlutdrægni, sem hvergi viðgengst á Norðurlöndum nema hér, og á sér yfirleitt hvergi stað í siðuðu þjóðfélagi. Þetta er einn liður í einræðispólitík núv. stjórnar, sem hún gerir sig seka um. Þetta er tilraun til að þagga niður alla gagnrýni í garð ríkisstj. og beita fjárhagslegri kúgun, til þess að koma málum sínum fram. Þetta gerir það beinlínis að verkum, að allir menn verða ekki jafnir fyrir lögunum, og um leið verið að misnota fé hins opinbera, sem allir, bæði einstaklingar og flokkar, eiga jafnan rétt til. Það er jafnvel svo langt gengið, að blöð Framsfl. eru styrkt með 12 þús. kr. á ári, sem þau fá frá ríkinu í auglýsingar, og þegar ríkið hefir ekkert að auglýsa og einstakar stofnanir þess, eru samt settar auglýsingar um ýmsar vörutegundir. Oft er þetta aðeins gert til þess að blöð stjórnarflokkanna fái peninga fyrir auglýsingarnar, en ekki til að selja þessar vörur. Þetta er einn liður í þeirri herferð, sem löggjöfin framkvæmir móti skoðanafrelsi og lýðræði í landinu. Réttindi landsmanna til að mega framfylgja sínum skoðunum eru hér fótum troðin. Það mun nú koma í ljós við afgreiðslu fjárl. og hvernig hinum ýmsu till. reiðir af, hver afstaða flokkanna er til þeirra, ef áður hefir þá ekki verið gerð tilraun til þess að beygja vilja meiri hl. þm. undir vald minni hlutans. Ég vil lýsa því yfir, að ég álít, að full hætta sé á, að í þessu sambandi verði beitt samskonar aðferð og beitt var gegn stjórnarandstæðingum og gegn óánægju innan stjórnarflokkanna af valdhöfunum sjálfum. Það verður beitt því valdi, sem ríkið hefir með sínum miklu launagreiðslum, til þess að beygja sannfæringu þingmanna undir vilja löggjafarvaldsins. Þannig hefir ríkisvaldið íslenzka einskonar tæki til að hræða þjóðina, Hún fær engu að ráða, og löggjafarnir, sem hún kýs á þing, ráða sínum ráðum, og eru einráðir. Ég vildi láta þetta koma fram við þessa umr. fjárl., áður en gengið er til atkv. Það er nú svo, að meiri hl. þm. fær ekki að koma vilja sínum fram fyrir ofríki ríkisstj., sem hikar ekki við að beita aðferð, sem hingað til hefir verið fordæmd. Ríkisstj. hefir með löggjöf, sem búið er að pína í gegn í þinginu, girt alveg fyrir möguleika manna til að geta bjargað sér. Mikill hluti þjóðarinnar er orðinn algerlega uppá ríkisvaldið kominn og leiðin til að leita sér bjargar alveg dæmalaus. Ég álít, að þetta sé einnig skoðun annara þm., a. m. k. meiri hl. þeirra, þó að þeir vilji ekki viðurkenna skoðun sína. En það er alveg óhætt fyrir okkur þm. Sósíalistafl. að segja sannfæringu okkar; við töpum ekkert á því. Það hafa nú verið teknir af okkar allir möguleikar til þess að koma fram okkar málum að sinni, og okkur er líka varnað þess að geta barizt fyrir sannfæringu okkar á þeim grundvelli, sem við helzt kjósum, en við látum ekki. hræða okkur á neinn hátt. Með ofríki sinu hefir einræðið rifið í burtu þann grundvöll undan fjármálum landsins, sem ætti að vera. Það kann að vera, að einræðið sigri í svipinn og því takist að beygja menn undir sinn vilja, en eitt er víst, að hversu sem stjórnarandstæðingar eru ofsóttir, þá mun baráttan halda áfram, og henni mun ekki lokið fyrr en sigri er náð. Það hafa áður verið löggjafar hér á landi, sem hafa gert tilraunir til þess að beygja þá, sem barizt hafa fyrir frelsi þjóðarinnar. Það tókst ekki að kúga þá, og þó að þjóðin liði undir einræði erlends kúganarvalds, tókst henni að sigra að lokum. Ég vil að síðustu skora á hv. þm., þrátt fyrir allt það makk, sem á sér stað bak við tjöldin. þar sem þeir sjá, hvernig málefnum þjóðarinnar er komið, að láta ekki undan því óréttlæti, sem beitt er hvarvetna í sambandi við fjárlögin.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason): Það er aðeins í tilefni af því, sem hæstv. fjmrh. sagði áðan, að ég vildi geta þess, að það liggur ekki neitt fyrir um álit mitt á embætti. og störfum hv. 11. landsk. þm. Það finnast ekki í ræðu minni nein andmæli gegn hv. 11. landsk. sem embættismanni, og ekki heldur um ráðstafanir með skipun hans sem skrifstofustjóra. Þó að hæstv. ráðh. héldi flokksfundi á morgun til þess að tryggja það sem verða má, að fjárlagaafgreiðslan verði í sæmilegu lagi, breytti það ekki miklu frá því, sem nú er. Til þess að svo megi verða, þarf að fella fyrst og fremst þær brtt., sem eru komnar í Ed., eða sem því nemur.

* Frsm. (Helgi Jónasson) : Fjvn. hefir athugað frv. og leggur til, að það verði samþ. óbreytt, en einn nm., hv. þm. A.-Húnv., hefir skrifað undir nál. með fyrirvara. Ég óska svo eftir því, að málinu verði vísað til 3. umr.

*Jón Pálmason: Eins og hv. þm. Rang. tók fram, hefi ég skrifað undir nál. með fyrirvara, með tilliti til þess, að ég hefi ekki fengið neinar upplýsingar um það, eftir hvaða heimildum borgaðar hafa verið út 52 þúsund krónur til skipa á Austfjörðum. Þetta fjáraukalagafrv., sem liggur fyrir, kemur nokkuð seint fram, og er það að sumu leyti óviðfelldin regla, að vera að drasla með fleiri en ein fjáraukalög fyrir hvert ár. Það var komið með fjáraukalög fyrir 1938 áður en aðallögin komu til greina. Þetta er sú regla, sem farið hefir verið eftir að undanförnu. Viðvíkjandi þeirri upphæð, sem minn fyrirvari er bundinn við, stendur það í skýringargreininni, að hún væri veitt vegna þess, hve illa aflaðist og vertíðin því misheppnuð. Af þeim sökum hafi verið borgaðar 50 kr. fyrir hvern mann á stærri vélbátum. Það þýðir ekkert að ræða mikið um þetta, en ég fyrir mitt leyti mun ekki ljá því atkv. að órannsökuðu máli. Vænti ég þess, að hæstv. viðskmrh. veiti nánari upplýsingar um þetta.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Það er aðdragandi þessa máls, að um þingtímann 1936 var orðið ljóst, að vertíðin það ár mundi bregðast sunnanlands. Þá leituðu útgerðarmenn við Faxaflóa til Alþingis og fóru fram á, að þeim yrði veitt sérstakt lán til þess að geta leyst út þá sjómenn, sem starfað höfðu hjá þeim yfir vertíðina. Þetta var hið mesta vandamál og var borið undir alla flokka. Niðurstaðan varð sú, að heimilað var sérstakt lán handa þessum útgerðarmönnum við Faxaflóa, til þess að þeir gætu staðið í skilum við þá sjómenn, sem ráðnir voru upp á kaup. Árið eftir, 1937, skeði það, að á Austurlandi varð svo mikil aflatregða, að margir sjómenn höfðu ekki nema 100–200 kr. tekjur yfir vetrarmánuðina. Á Austurlandi eru allir ráðnir upp á hlut, þar tíðkast ekki kaupráðning, og þess vegna kom aflaleysið svo hart niður á sjómennina. Hér var ekki nema um tvennt að ræða: annaðhvort að styrkja þá eða veita þeim lán, eins og útgerðarmönnunum við Faxaflóa, eða þá að látast ekki heyra bænir þeirra, og láta allt skeika að sköpuðu um það, að þessir sjómenn færu allir á hlutaðeigandi sveitarsjóð, menn, sem aldrei höfðu leitað þangað áður. Þá ákvað ríkisstj. í fullu samráði við formenn andstöðuflokkanna, að láta rannsaka efnahag þessara manna og hve mikla upphæð þyrfti til þess að þeir gætu komizt af án þess að þiggja af sveit. Niðurstaðan á þessum rannsóknum varð sú, að flestir þessara manna gátu komizt af með 50 kr. á hvern mann, sem þeir hefðu á framfæri sínu. Nú var, eins og á stóð, sjálfsagt að hlaupa hér undir bagga til hjálpar, og var það bein afleiðing af því, sem skeð hafði árið áður, aðeins í miklu minni stíl. Í grg. frv. er gerð grein fyrir þessu, en mér fannst rétt, samkv. fyrirspurnum hv. þm. A.Húnv., að upplýsa þetta nánar en þar er gert.