Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar frv. um hægri umferð var til afgreiðslu í hv. Nd. 1966, greiddi ég atkv. gegn því, þar sem mér var ekki ljós nauðsyn breytingar til hægri umferðar og er það ekki enn þá. Hins vegar leit ég svo á, að þar sem Alþ. hafði afgreitt lög um hægri umferð, næði hún fram að ganga og ég yrði að sætta mig við þá breytingu, þó að ég væri henni andvígur. Þann tíma, sem liðinn er síðan frv. þetta kom fram, hef ég notað til að kynna mér, hvað liði framkvæmd vegna breytingarinnar. Því miður hef ég orðið þess áskynja, að hún er tiltölulega skammt á veg komin og nauðsynlegar breytingar, eins og skipting á blindhæðum á vegum, eru lítt framkvæmanlegar á þeim stutta tíma, sem eftir er, þar til breytingin er áformuð. Ég tel tímann illa valinn, þar sem breytinguna á að gera að vorinu, þegar umferð er að aukast og vegir eru oft illa farnir, og svo mun verða eftir jafnmikinn frostavetur og nú er. Þar við bætist, að útlitið um afkomu ríkissjóðs er þannig, að í undirbúningi eru sérstakar ráðstafanir um breytingar á fjárlögum, svo sem boðað hefur verið hér á hv. Alþ. vegna aðgerða í efnahagsmálum. Ljóst er, að áætlun um kostnað vegna fyrirhugaðra breytinga til hægri umferðar mun á engan hátt geta staðizt, ekki sízt þar sem vitað er, að kostnaður verður meiri en þurft hefði að vera vegna þess, hve aðlögunartíminn er stuttur. Ég tel með öllu óforsvaranlegt að beina fjármunum ríkissjóðs til þessara framkvæmda umfram nauðsynleg verkefni, sem nú verða að sitja á hakanum, auk þess sem ég tel, að lengja þurfi aðlögunartímann, til þess að undirbúningur vegna breytingar til hægri umferðar verði svo góður sem auðið er. Af þeim ástæðum, sem ég hef nú greint, segi ég já.



Herra forseti. Ég hef ekki getað viðurkennt sjónarmið þeirra manna, sem telja hægri umferð nauðsynlega hér á landi í náinni framtíð, og mundi greiða atkv. gegn því máli, ef það væri nú á frumstigi. Ég tel hins vegar, að undirbúningur hægri umferðar sé nú það langt á veg kominn, að ólíklegt sé, að frestun framkvæmda í því efni um eitt ár sé hagkvæm, og vafasamt, að héðan af sé frambærilegt að snúa við frá þessari ákvörðun, sem Alþ. tók um hægri umferð 1968. Ég vil þó láta í ljós andúð mína á þessu máli með því að sitja hjá og greiði ekki atkv.



Herra forseti. Ég hef lengi verið meðmæltur því, að hægri handar umferð yrði tekin upp hér á landi. Hins vegar hefði ekkert verið á móti því, að fram hefði farið þjóðaratkvgr. um málið. Ég er almennt fylgjandi því, að þjóðaratkv. sé oftar leitað en nú er gert. En till. um þjóðaratkv. átti og varð að koma fram fljótlega eftir samþykkt l. um hægri handar aksturinn. Nú eru bráðum 2 ár liðin, síðan þessi ákvörðun var tekin. Till. um þjóðaratkv. nú er allt of seint fram komin. Allir opinberir aðilar og hundruð einkaaðila hafa lengi treyst á, að breytingin yrði framkvæmd, og gert stórfelldar ráðstafanir í samræmi við það. Alþingi gat lagt málið undir þjóðardóm í fyrra eða hittiðfyrra, en ekki nú. Ég segi því nei.

Félmrh. (Eggert G. Þorsteinsson) : Herra forseti. Hinn 24. febr. 1967 skipaði ég þá Hallgrím Dalberg deildarstjóra, Magnús E. Guðjónsson framkvstj. Sambands ísl. sveitarfélaga og Sigurð Jóhannsson vegamálastjóra í n. til þess að athuga og gera nauðsynlegar lagabreytingar til að tryggja verndun grunnvatns og vatnsbóla gegn hvers konar mengun. Frv. það, sem hér er lagt fram, er eins og framangreind n. gekk frá því og skilaði mér í desembermánuði s.l. Tilefni þessarar nefndarskipunar var m.a. áskorun frá Sambandi ísl. sveitarfélaga hinn 3. nóv. 1966 og áskorun sama efnis frá samvinnunefnd um skipulag Reykjavíkur og nágrennis frá 7. febr. 1967 um að láta endurskoða gildandi lagaákvæði um verndun vatnsbóla fyrir mengun. Áskoranir þessar um endurskoðun gildandi l. um verndun vatnsbóla eru fram komnar vegna þess, að á síðari árum hefur öflun á nothæfu neyzluvatni fyrir stækkandi kaupstaði og kauptún mætt vaxandi erfiðleikum. Mjög víða er neyzluvatns aflað með virkjun í ám og lækjum, og er þar oftast um yfirborðsvatn að ræða, sem auðveldlega mengast af völdum búpenings, sem leikur lausum hala um vatnasvæðin. Vinnsla grunnvatns með borunum hefur aukizt nokkuð hin síðari ár, m.a. vegna hættunnar á mengun á yfirborðsvatni. Reykjavík og Hafnarfjörður hafa lengst af haft aðgang að uppsprettulindum, sem teljast mega að mestu hreint grunnvatn, en það eru Gvendarbrunnar og Kaldárbotnar. Athuganir hafa þó leitt í ljós, að við vissar aðstæður getur verið mikil hætta á mengun grunnvatns ekki síður en yfirborðsvatns, t.d. ef olía, benzín, áburður og hvers konar eiturefni önnur berast í grunnvatnið. Er olíumengun hér langhættulegust, því að komist hún í grunnvatnið, getur hún borizt með því langar leiðir og það reynzt nánast, praktískt tekið, ómögulegt að losna við hana, og undir öllum kringumstæðum getur í slíku tilfelli vatnsból orðið ónothæft svo að mánuðum skiptir, enda ekki að undra, þegar það er haft í huga, að 1 lítri af olíu getur eyðilagt 1 millj. lítra af vatni. Árið 1964 var á vegum samvinnunefndar um skipulagsmál Reykjavíkur og nágrennis skipuð sérstök vatnsbólanefnd til athugunar á framtíðarvatnsþörf höfuðborgarsvæðisins, og áttu sæti í henni fulltrúar frá öllum sveitarfélögum á svæðinu frá Kjalarnesi til Hafnarfjarðar. Nefndin réð Jón Jónsson jarðfræðing sér til ráðuneytis, og í janúar 1965 lá fyrir grg. hans um verndun grunnvatns, sem fylgir frv. þessu sem fskj. Í framhaldi af þessum rannsóknum Jóns Jónssonar var vatnsbólanefnd falið að gera till. um nauðsynlega friðun á höfuðborgarsvæðinu svonefnda með tilliti til verndunar vatnsbóla þá. Till. þessar um friðun lagði vatnsbólanefnd fyrir samvinnunefnd um svæðisskipulag Reykjavíkur og nágrennis í janúar 1967, og samþykkti hún þær í júnímánuði s.l., og hafa þær síðan verið staðfestar af hlutaðeigandi sveitarstjórnum og birtar almenningi. Þar sem mjög vafasamt var talið, að hægt væri að framkvæma þær friðunarráðstafanir, sem svæðisskipulagsnefnd Reykjavíkur og nágrennis hafði samþykkt með stoð í IX. kafla vatnalaga frá 1923, fór samvinnunefndin fram á það við félmrn., að l. yrðu endurskoðuð með tilliti til þess. Öllum þeim, sem kunnugir eru þessum málum, hefur í vaxandi mæli verið ljós nauðsyn þess að gefa verndun vatnsbóla miklu meiri gaum en gert hefur verið til þessa. Þær lágmarkskröfur verður að gera til drykkjarvatns og vatns, sem notað er til þvotta og meðferðar á fiski og öðrum matvælum, að það sé ómengað af lífrænum óhreinindum, þannig að neytendur og notendur eigi ekki á hættu að sýkjast af neyzlu þess eða notkun, og einnig, að vatnið innihaldi ekki nein eitruð eða skaðvænleg efni. Við vitum, að til skamms tíma var víða hér á landi nær eingöngu notaður sjór til þvotta á fiski, áhöldum og húsnæði til fiskframleiðslu, og var hann þá oftast tekinn í fjöruborðinu sem skemmst frá hverju frystihúsi. Þetta hefur sem betur fer breytzt til batnaðar. Ferska vatnið, sem notað er við fiskvinnslu, er yfirleitt neysluvatnið úr vatnsveitu hlutaðeigandi sveitarfélags. Fiskmatsráð og Ferskfiskeftirlitið, sem tók til starfa árið 1960, taldi réttilega að eitt af meginverkefnum, sem sinna þyrfti, væri að afla upplýsinga um vatnið, sem notað væri almennt á fiskvinnslustöðvum og til þvotta í fiskiskipum. Rannsókn þessi var framkvæmd af Guðlaugi Hannessyni gerlafræðingi 1960–1961. Rannsökuð voru 127 vatnsból, og af þeim reyndust 38% góð, 12% gölluð og 50% ónothæf, og má sennilega taka undir með gerlafræðingnum, er hann segir, að þetta séu ískyggilegar tölur, ekki aðeins fyrir fiskiðnaðinn í landinu, heldur einnig fyrir íbúa þeirra bæja og þorpa úti um landið, sem neyta verða drykkjarvatns, sem er óneyzluhæft vegna saurmengunar í einhverri mynd. Í framhaldi af þessum rannsóknum gaf Fiskmat ríkisins út ströng fyrirmæli fyrir um 4 árum síðan um íblöndun klórs í vatn og sjó, notað við vinnslu í hraðfrystihúsum alls staðar, en án tillits til mismunandi gæða vatnsins. N. sú, sem samdi lagafrv. þetta, kynnti sér rækilega löggjöf í nágrannalöndum okkar um verndun vatnsbóla, en hún er víðast hvar mjög ítarleg. En þar sem aðstæður í þessum löndum eru á margan hátt ólíkar því, sem þekkist hér á landi, og l. þar fjalla mikið um mismunandi aðferðir til hreinsunar á neyzluvatni, taldi n. ekki henta að taka þessa löggjöf sem beina fyrirmynd, heldur að réttara væri að gera nauðsynlegar breytingar á vatnal. frá 1923 til þess að afla lagaheimildar, svo að hægt væri að gera þær ráðstafanir, sem þurfa þykir til að stemma stigu við varhugaverðri mengun vatns og jafnframt til að friðlýsa svæði, svo sem nauðsynlegt þykir, í grennd við vatnsból til þess að koma í veg fyrir hvers konar mengun vatns. Í e-lið 4. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir, að ráðh. setji reglugerð, þar sem nánar sé kveðið á um ráðstafanir í sambandi við verndun neyzluvatns gegn mengun. N. sú, sem samið hefur frv. þetta, afhenti rn. frv. að slíkri grg. með lagafrv., og hafði n. áður sent bæði frv. heilbrn., Jóni Jónssyni jarðfræðingi, landlækni, Rannsóknarstofu fiskiðnaðarins, skipulagsstjórn og vatnsveitustjórum í Reykjavík til athugunar og umsagnar, og ætti það að auðvelda framgang málsins hér í hv. þd. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að láta þessu frv. fylgja fleiri orð umfram það, sem ég hefi nú þegar sagt, en vísa að öðru leyti til grg. og fskj. með frv. og aths. við einstakar greinar. Ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Fyrir allmörgum árum var hafin bygging verksmiðju á Siglufirði, þar sem sjóða skyldi og leggja niður síldarafurðir. Ákvörðun um byggingu þessarar verksmiðju var tekin af Alþ. og ætlunin var, að þessi fyrsta verksmiðja á þessu sviði í eigu ríkisins yrði nokkurs konar tilraunaverksmiðja, er gæti tekið að sér nauðsynlegt forystuhlutverk í þessari iðngrein. Nú að 8 árum liðnum er þessi verksmiðja enn ekki fullbyggð og vantar allmikið á, að hún geti gegnt því hlutverki, sem henni var ætlað. Á ýmsu hefur gengið í rekstri þessa fyrirtækis, og oft hefur hún staðið langtímum saman verkefnalaus. En í seinni tíð hefur þó framleiðslan loksins farið ört vaxandi, og mun heildarveltan á s.l. ári hafa numið 10-15 millj. kr. eða eitthvað þar um bil. Ég held, að óhætt sé að segja, að stuðningur ríkisvaldsins við þennan rekstur hafi stundum verið dálítið hikandi og ástæðan til þess, hve seint hefur gengið að koma verksmiðjunni á fót, er fyrst og fremst fjárskortur. Það er sem sagt ekki nóg að byggja verksmiðju. Það þarf líka að afla markaða, og það verður ekki gert nema til þess sé kostað nokkru fé. Ég hef aldrei verið í vafa um, að ríkisvaldið fór inn á rétta braut, þegar það ákvað að reisa slíka verksmiðju í niðurlagningariðnaði. Eins og ég hef oft áður rætt um hér á Alþ., eru Íslendingar langt á eftir nágrannaþjóðum sínum í fullvinnslu matvæla úr sjávarafurðum. Þessi iðngrein hefur nánast staðið í stað hér á Íslandi á undanförnum áratugum, þótt aflamagnið hafi stóraukizt. Ég hef talið og tel enn, að ríkisvaldið geti ekki horft á það aðgerðalaust, að svo hægt gangi að byggja upp þessa mikilvægu iðngrein. Þess vegna hef ég verið að vona, að bygging þessarar verksmiðju yrði upphaf að markvissri viðleitni ríkisvaldsins til að skipuleggja og skapa skilyrði fyrir stóraukinni fullvinnslu afurða úr sjó. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er flutt með sama sjónarmið í huga. Í frv. er gert ráð fyrir, að niðurlagningarverksmiðjan á Siglufirði verði fullbyggð og búin þeim tækjum, sem þar eiga að vera, svo að verksmiðjan geti starfað með eðlilegum hætti og gegnt því hlutverki, sem Alþ. ætlaði henni í upphafi. En frv. gerir einnig ráð fyrir, að áfram sé haldið á sömu braut. Með 1. gr. frv. er lagt til, að stofnað verði sjálfstætt ríkisfyrirtæki, sem beri nafnið „Fiskiðja ríkisins“ og starfi undir sérstakri stjórn, sem Alþ. kjósi. Þetta nýja fyrirtæki, sem mundi strax í upphafi taka við niðurlagningarverksmiðjunni á Siglufirði, tæki síðan að sér það hlutverk að hafa forystu um tilraunastarfsemi við frystingu, niðursuðu, niðurlagningu og hvers konar fullvinnslu matvæla úr síld og öðrum fisktegundum í samvinnu við Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Fiskiðjan mundi einnig miðla reynslu og þekkingu til annarra framleiðenda á þessu sviði, og yrði þá að því stefnt, eins og gert er ráð fyrir í 2. gr. frv., að yrði sett á stofn sérstök rannsóknardeild, sem hefði með höndum vísindalegar athuganir í niðurlagningar- og niðursuðutækni. Í 2. gr. frv. er einnig gert ráð fyrir, að Fiskiðja ríkisins hafi forystu um öflun markaða erlendis. Ég hef oft rætt um þessa hlið málsins hér á Alþ., og ég sé ekki ástæðu til þess að endurtaka það. Markaðsöflun á þessu sviði hefur verið algerlega í molum. Úr þessu þarf að bæta, og ég tel algerlega óvíst, að það verði gert á annan hátt en þann, að ríkisvaldið taki beinlínis forystuna. Þá er gert ráð fyrir því í 2. gr. frv., að fiskiðjan beiti sér fyrir myndun sölusamtaka, sem annist sölu á fullunnum fisktegundum í ýmsum tegundum umbúða og undir einu íslenzku vörumerki. Í þessari 2. gr. er einnig minnzt á fræðslumál fiskiðnaðarins, en þau eru vissulega í miklum ólestri, eins og flestum er kunnugt. Nú háttar þannig til, að sá, sem ætlar að hafa af því atvinnu að skafa hár af höfði manna og vöngum, verður fyrst að sitja á skólabekk í 4 ár, en sá, sem ætlar að taka að sér að stjórna síldarverksmiðju, sem framleiðir verðmæti í þjóðarbúið fyrir hundruð millj, kr., þarf enga sérstaka menntun, ekki nokkra. Frændur okkar Norðmenn hafa tekið þessi mál ólíkt fastari tökum en við Íslendingar, og þeir starfrækja t.d. sérstakan skóla í niðurlagningariðnaði. Þessi mál þarf sem sagt að taka til athugunar, og þar kemur til greina, hvort ekki sé ástæða til, að stofnaður verði sérstakur skóli á þessu sviði, ellegar haldin séu námskeið með stuttu millibili. Læt ég svo útrætt um sjálft frv., enda hefur verið gerð grein fyrir því áður hér á Alþ. Eins og komið hefur fram af því, sem ég hef hér sagt, ætla ég ríkisvaldinu allmikinn hlut í uppbyggingu þessarar iðngreinar, niðursuðuiðnaðarins, vegna þess að ég dreg í efa, miðað við þá reynslu, sem fengin er, að niðursuðu- og niðurlagningariðnaður nái sér nokkurn tíma verulega á strik hér á landi, nema ríkisvaldið taki að sér forystuna, a.m.k. í upphafi. En í þessu sambandi er ekki úr vegi að ræða hér almennt um hlutverk ríkisvaldsins í uppbyggingu íslenzkra atvinnuvega. S.l. miðvikudag urðu talsverðar umr. í sameinuðu þingi um áætlanagerð fyrir Norðurland og atvinnuframkvæmdir þar. Hæstv. fjmrh., Magnús Jónsson, sem því miður er nú ekki hér viðstaddur í dag, gerði grein fyrir væntanlegri framkvæmdaáætlun fyrir Norðurland og gaf þá yfirlýsingar, sem ég er hræddur um, að mörgum hafi komið talsvert á óvart. Í fyrsta lagi sagði ráðh., að í Norðurlandsáætlun yrði aðeins fjallað almennt um það, sem gera þyrfti, en þar yrði ekki minnzt á neinar tilteknar framkvæmdir, engin sérstök áform um fyrirtæki, sem yrðu byggð á Norðurlandi, heldur aðeins, eins og hann sagði aftur og aftur, kortlagning vandamálanna. Í öðru lagi lagði hann á það áherzlu, að ástandið á Norðurlandi stafaði af langvinnu aflaleysi. Hann sagði, að þar væru næg atvinnutæki til að sjá öllu fólki fyrir nægri atvinnu, aðeins ef hráefnið fengist, og þar sem fólkið þar hefði enn ekki gefizt upp á sjávarútvegi og hefði ákveðið að þrauka og bíða þar til betur áraði, væri í rauninni engin þörf þar á nýjum atvinnutækjum. Það er nú orðinn býsna langur tími, sem atvinnuleysi hefur herjað á Norðurlandi, en ég geri ráð fyrir, að menn skilji, hvaða boðskapur felst í þessum orðum ráðh. Það á sem sagt allt að verða við það sama áfram, það á bara að bíða, þar til meiri fiskur verður í sjónum við Norðurland. Úr því að Norðlendingar vilja áfram fást við sjávarútveg, dugir ekki að láta þá fá eitthvað annað til að hugsa um, því að þá fer allt í óefni, þegar fiskurinn kemur loksins á miðin. Það er vissulega rétt hjá ráðh., að Norðlendingum hefur ekki dottið í hug að hverfa frá sjávarútvegi, en hins vegar hefur þeim dottið í hug, að skynsamlegt gæti verið, að sjávarplássin séu ekki algerlega háð útgerð og fiskiðnaði. Aflaleysi um langt skeið hefur sýnt mönnum og sannað nauðsyn þess, að atvinnugrundvöllur þessara staða sé breikkaður,komið sé upp iðnaði, sem geti veitt nokkra kjölfestu í byggðarlagið og öryggi, þótt það tákni ekki, að menn ætli að hverfa endanlega frá sjávarútvegi. Atvinnulíf hvers staðar hlýtur að verða að hafa nokkurn sveigjanleika. Það dugar ekki að sniða því svo þröngan stakk, að það sé talið nægjanlegt, að allir hafi nóga atvinnu, þegar vel árar og mikið fiskast. Fiskaflinn hlýtur alltaf að vera misjafn. Ef atvinnuleysi skapast í hvert skipti, sem minna aflast, er atvinnulífið ekki rétt upp byggt, ekki nægilega svelgjanlegt, grundvöllurinn ekki nógu breiður. Í þessum umr. á miðvikudag hélt ég því fram, að atvinnuástandið á Norðurlandi væri afleiðing af rangri stjórnarstefnu, og ég vil endurtaka það. Atvinnuástandið er eins og það er, vegna þess að ríkisstj. hefur haldið að sér höndum. Það er stefna hennar í samræmi við trúarkenningar hægri manna, að ríkisvaldið eigi að hafa sem minnst afskipti af atvinnumálum. Þess vegna hefur hún lítið gert og þess vegna ætlar hún lítið að gera. Þess vegna segir hæstv. fjmrh., að við Norðurlandsáætlun verði engin áform um tilteknar atvinnuframkvæmdir. Það er rétt, sem fjmrh. segir, að frumorsök vandamálanna á Norðurlandi er aflaleysi, aflaleysi fyrir Norðurlandi en ekki annars staðar. Ef ríkisstj. hefði haft það á stefnu sinni að útrýma atvinnuleysi, hefði hún auðvitað haft frumkvæði að því að útvega meiri afla af fjarlægum miðum. Hún hafði um margar leiðir að velja. Að vísu hefur ríkisstj., og það skal sem sagt tekið fram, viljað stuðla að síldarflutningum, hún hefur gert það, en þó með hangandi hendi. Það framtak hefur sem sé verið of lítið, og það hófst of seint. En það er í áttina. Það skal viðurkennt. En á sama hátt hefði þurft að gera ráðstafanir til að útvega frystihúsum á Norðurlandi aukið hráefni. Staðir, sem eru hrjáðir af langvinnu atvinnuleysi, eru yfirleitt gersamlega fjárvana og ráða því ekki við fjárfrekar atvinnuframkvæmdir, eins og t.d. stórútgerð. Ég vil halda því fram, að það sé oft og tíðum alveg tilgangslaust að bíða eftir því árum saman, að einkaframtakið hafi frumkvæði í stórfelldri atvinnuuppbyggingu, þegar allt er sokkið í atvinnuleysi, peningaleysi og allsleysi. Þess vegna á ríkisvaldið, og verður, að hafa forystuna, þar sem svo er ástatt, t.d. með hráefnisflutninga, með því að hafa frumkvæði um útgerð stærri báta, með því að koma upp ríkisútgerð togara, sem miðli hráefni víðs vegar um land, þar sem atvinnuástandið er verst, með byggingu niðurlagningarverksmiðja o.s.frv., eins og í þessu frv., sem hér er til umr., felst. Þetta á að gera til þess að unnt sé að fullnýta vinnuafl og aðstöðu á hverjum stað og til þess að vernda hin ýmsu byggðarlög fyrir stöðugum fólksflótta. Til þess að þetta sé unnt, þarf auðvitað fyrirfram að skipuleggja, hvað gera skal og til þess eru einmitt áætlanir eins og Norðurlandsáætlun og aðrar framkvæmdaáætlanir. En þetta vill ríkisstj. ekki gera, eins og ljóslega kom fram hjá hæstv. fjmrh. í seinustu viku. Hún vill ekki og hefur aldrei viljað, gera markvissar ráðstafanir til að útrýma atvinnuleysi á Norðurlandi. Og þess vegna segi ég, og sagði hér í umr. um daginn, stefna hennar er röng. Ég vil svo nota þetta tækifæri til að minna á það, að í þeim samningum, sem norðlenzku verkalýðsfélögin gerðu við ríkisstj. sumarið 1965, þar sem loforðið um Norðurlandsáætlun var gefið, kemur það skýrt fram, að áætlunin á að fjalla um tilteknar og ákveðnar ráðstafanir í atvinnumálum, hvað sem fjmrh. segir nú, enda segir það sig sjálft. Hvernig er hægt að lofa því, að öllu vinnufæru fólki verði tryggð viðunandi atvinna með gerð áætlunar, eins og gert var í þessu loforði, án þess að einhverjar tilteknar atvinnuframkvæmdir séu hafðar í huga? Það er gersamlega óhugsandi. Skýrslugerð um ástand mála, eins og mér virðist, að fjmrh. stefni að, er auðvitað ágæt og nauðsynleg út af fyrir sig, en það var alls ekki það, sem ríkisstj. lofaði Norðlendingum. Hún lofaði sem sagt raunverulegri framkvæmdaáætlun. Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, er dæmi um það, hvernig við Alþb.-menn viljum ráðast á vandann, hvernig við viljum bæta atvinnuástand víða um land og hvernig við viljum skipuleggja stóraukna framleiðslu í atvinnugrein, sem lengi hefur orðið útundan, en á að geta orðið einn af grundvallaratvinnuvegum þjóðarinnar í framtíðinni. Ég veit, að skipulögð vinnubrögð ríkisvaldsins af þessu tagi hafa ekki átt upp á pallborðið hjá ríkisstj. undanfarin ár. En ég vona sem sagt, að hún sjái sig um hönd, og ég vona, að meirihl. Alþ. hafi nægilegt viðsýni til að bera til að skilja mikilvægi þessa máls. Ég vil svo leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Saga stjórnarskrármálsins, sem hér skal gert að umræðuefni, saga stjórnarskrármálsins á seinasta aldarfjórðungi er í stuttu máli þannig: Á árinu 1942 var kjörin 5 manna n., sem seinna á sama ári varð 8 manna n., til að gera till. um nýja stjórnarskrá í tilefni af væntanlegri stofnun lýðveldis á Íslandi. Verksvið n. var tvískipt. Fyrst og fremst átti hún að gera till. um óhjákvæmilegar stjórnarskrárbreytingar vegna lýðveldisstofnunarinnar, en í öðru lagi átti hún að endurskoða stjórnarskrána almennt. Svo fór, að þessi n. lauk aðeins hinu fyrra verkefni, en heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar fór ekki fram á þessum merku tímamótum í júní 1944. En haustið 1944 kom ný ríkisstj. til valda, nýsköpunarstjórnin, og þá komst aftur hreyfing á þetta mál. Þá var kjörin 12 manna n. að till. stjórnarinnar til að vera áður kjörinni 8 manna n. til ráðgjafar og aðstoðar í stjórnarskrármálinu auk þess, sem sérfræðingar vorn ráðnir til gagnaöflunar og undirbúnings málsins að öðru leyti. Fæðingin reyndist að vísu býsna erfið, og enginn árangur varð af störfum þessarar n. og þessara tveggja n., sem ég hef nefnt. Þegar ný ríkisstj. tók við í ársbyrjun 1947, voru báðar þessar n. lagðar niður, en í þess stað var skipuð 7 manna n. til að framkvæma endurskoðun stjórnarskrárinnar og sú n. var undir forystu núv. hæstv. forsrh. Bjarna Benediktssonar. Öðru hverju mun hafa fréttzt af fundum í þessari n. allt til ársins 1953, en þá virðist hún hafa sofnað svefninum langa, og það hefur ekkert fréttzt af fundi í n. eftir það. Hæstv. núv. forsrh. hefur haldið því fram, að hann hafi sjálfur ekki sofnað undir stýri í þessari n., heldur hafi aðrir nm. verið sofnaðir á undan honum, og þeir hafi ekki kært sig um fund í n. og hafi n. raunar orðið óstarfhæf, eftir að núv. form. Framsfl., hv. 3. þm. Norðurl. v., Ólafur Jóhannesson, sagði sig úr n. á árinu 1952. En hvað um það, aðalatriðið er, að n. var aldrei lögð niður, heldur sofnaði hún hægt og rólega fyrir hálfum öðrum áratug, og enginn hefur tekið við hlutverki hennar síðan. Ég held, að óhætt sé að fullyrða, að það hafi fyrst og fremst verið deilur um kjördæmaskipun landsins, sem komu í veg fyrir nauðsynlega samstöðu um endurskoðun stjórnarskrárinnar, m.a. það, hvort kjósa skyldi hlutfallskosningum í nokkrum stórum kjördæmum eða hvort eingöngu skyldi hafa einmenningskjördæmi. Átök um þessi mál eru nú vonandi til lykta leidd í bili, og núverandi kjördæmaskipun hefur náð talsverðri festu. Það virðist því vera tækifæri nú til að íhuga aðra þætti stjórnarskrárinnar og jafnvel tímabært að framkvæma heildarendurskoðunina án þess að hin viðkvæmu kjördæmisog kosningamál séu látin yfirgnæfa allt annað. Á þskj. 264 flytjum við tveir þm. Alþb. frv., sem felur í sér 10 breytingar á núv. stjórnskipunarlögum. 1. brtt. snertir 28. gr. stjórnarskrárinnar, sem fjallar um útgáfu brbl. Samkv. þessari gr. getur ríkisstj. með atbeina forseta gefið út brbl., þegar Alþ. situr ekki. Þó eru þau skilyrði sett, að brýna nauðsyn verður að bera til, og ætíð skal leggja þau fyrir næsta Alþ. á eftir. Ákvæði þetta verður rakið til fyrstu stjórnarskrárinnar 1874 og hefur haldizt síðan lítið breytt, en segja má, að talsvert meiri þörf hafi verið á slíku ákvæði áður fyrr, þegar Alþ. kom ekki saman nema annað hvort ár, og það mátti ekki sitja að störfum lengur en 6-8 vikur í hvert sinn nema konungsleyfi kæmi til. Ég held, að óhætt sé að segja, að mörgum virðist, að heimildin til útgáfu brbl. hafi oft verið allmikið misnotuð. Bæði hefur mikið skort á, að alltaf hafi borið brýna nauðsyn til við útgáfu brbl., og eins hitt, að stundum hafa ríkisstj. notað tækifærið til að framkvæma með brbl. það, sem þær vildu ekki, að kæmi til umr. á Alþ. á því stigi málsins. Margs konar vafasamar ráðstafanir hafa verið gerðar með brbl. jafnvel í júní- eða júlímánuði í vitund þess, að málið mundi ekki koma til afgreiðslu á Alþ. fyrr en kannske hálfu ári seinna, og þá yrði málið kannske ekki lengur á dagskrá eða hefði ekki þá þýðingu, sem það hafði, þegar brbl. voru sett. Þótt það ákvæði sé í stjórnarskránni að leggja beri l. fyrir næsta Alþ., er ótvírætt nauðsynlegt að tryggja rétt Alþ. frekar í þessu efni, og þess vegna er lagt hérna til, að þriðjungur þm. geti krafizt þess, að Alþ. sé kvatt saman til aukafundar af tilefni útgáfu brbl. Ákvæði um kosningarréttarskilyrði hafa nýlega verið endurskoðuð, eins og flestum mun kunnugt, og m.a. hefur kosningarréttur verið lækkaður niður í 20 ár. Í því frv., sem hér liggur fyrir, eru fólgnar þrjár breytingar eða þrenns konar breytingar á kosningarréttarskilyrðum. Í fyrsta lagi er lagt til, að kosningaaldur verði ekki bundinn með stjórnarskrárákvæði, heldur fái Alþ. heimild til að lækka aldursmarkið með l. og er það gert með það í huga, að við teljum eðlilegt, að kosningaaldur verði lækkaður nakkuð enn, en teljum ekki óeðlilegt, að það verði gert í áföngum, og okkur þykir það nokkuð viðurhlutamikið, að það þurfi að samþykkja um það frv. tvívegis á Alþ. með kosningum á milli o.s.frv., en viljum sem sagt ekki binda þetta í stjórnarskrá. Í öðru lagi er lagt til, að aldursmarkið verði miðað við fæðingarár, en ekki fæðingardag. T.d. myndu þá allir fá kosningarrétt nú, sem væru 20 ára í byrjun kosningaársins. Nú er það svo, að þegar kjörskrárstofnar eru samdir, vita þeir, sem semja þessa kjörskrárstofna, ekki, hvenær kosning á að fara fram, a.m.k. við alþingiskosningar, og hverjir af 20 ára kynslóðinni verða þá búnir að eiga afmæli fyrir kjördag og þannig komnir með kosningarrétt. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að undirbúningur kosninga væri talsvert miklu einfaldari heldur en hann er, ef miðað væri við fæðingarárið, en ekki fæðingardag. Í þriðja lagi er hér lagt til, að felld verði burt skilyrðin um, að kjósendur skuli vera fjárráða og hafa óflekkað mannorð til þess að geta öðlazt kosningarrétt. Mér hefur alltaf, síðan ég fór að hugleiða þetta mál, fundizt óeðlilegt, að unnt væri að dæma af mönnum slík mannréttindi sem kosningarrétt. Og ég hef eiginlega aldrei skilið það, að hæstv. dómsmrh. og aðrir þeir, sem undirbjuggu frv. um breytt kosningarréttarskilyrði, skyldu ekki einnig taka þessa hlið málsins til endurskoðunar í fyrra. Till. okkar Alþb.manna um sama efni lágu þá fyrir þinginu í frv. formi, og ég vakti þá athygli á því við afgreiðslu málsins í allshn., hvort ekki væri rétt að breyta fleiri kosningarréttarskilyrðum, en það fékk sem sagt ekki neinn hljómgrunn, og menn virtust hafa bitið það í sig, að það ætti engu að breyta nema þessu eina atriði með aldurinn. Við 2. umr. málsins vakti ég sérstaka athygli á því atriði, hvort ekki væri rétt að miða kosningarrétt við fæðingarár í stað fæðingardags, og ég vil fara fáeinum orðum um hin kosningarréttarskilyrðin, fjárræði og óflekkað mannorð, vegna þess að það hefur ekki verið gert hér áður. Ákvæðið um fjárræði kemur raunverulega ekki til greina nema maður hafi verið sviptur fjárræði, því að þeir, sem hafa ekki fjárræði sakir æsku, hafa heldur ekki kosningarrétt. Þessi tvö atriði hafa verið látin fylgjast að, bæði fyrr og síðar. Ég held, að þetta ákvæði sé fyrst og fremst leifar frá þeim tíma, þegar ákveðin peningaeign eða fjáreign var gerð að kosningarréttarskilyrði, og ég sé ekki betur en menn haldi kosningarrétti, ef þeir eru sviptir sjálfræði, t.d. vegna þess að þeir eru eitthvað geðtruflaðir..En þeir myndu sem sagt halda kosningarrétti, ef þeir væru aðeins sviptir sjálfræði en ekki fjárræði, sem oft gæti komið fyrir, og sjá þá allir auðvitað, hversu mikið ósamræmi er í því. Ég held sem sagt, að þjóðfélaginu stafi engin hætta af því, þótt þeir, sem sviptir eru fjárræði, fengju að halda kosningarrétti sínum. Um óflekkað mannorð sem kosningarréttarakilyrði er það að segja, að það virðist óviða þekkjast nú orðið. Í Svíþjóð voru t.d. slík ákvæði afnumin fyrir 31 ári síðan, 1936, og í álitsgerð dönsku og norsku hegningarlaganefndanna 1950 var eindregið lagt til, að slík ákvæði væru afnumin í þeim löndum, og það hefur núna verið gert. Í grg., sem fylgdi frv. að lögum um breyt. á hegningarlögunum og var lagt fyrir Alþ. 1955, kemur það skýrt fram, að íslenzka hegningarlaganefndin hefur lagt til, að ákvæðum laga um kosningar til sveitarstjórna yrði breytt, svo að óflekkað mannorð væri fellt niður sem kosningarréttarskilyrði. Og nefndin segir, með leyfi forseta: „Að því er kjörgengi varðar sérstaklega, þá virðist ekki vera varhugavert að láta kjósendum það eftir að virða fyrir sitt leyti, hvort þeir treysti dómfelldum manni fyrir umboði sínu eða ekki. Nefndin leggur einnig til, að það skilyrði sé afnumið úr lögum um prestkosningar. Nefndin segir hér í framhaldi af þessu, með leyfi forseta: „Um skilyrði kosningarréttar og kjörgengis til alþingiskosninga og annarra stjórnarskrárbundinna kosninga hagar svo til, eins og fyrr greinir, að þeim ákvæðum verður ekki þokað nema með stjórnarskrárbreytingu. Nefndin er þeirrar skoðunar, að frá sakfræðilegu sjónarmiði sé óæskilegt að beita sviptingu almennra þjóðfélagsréttinda sem viðurlögum við brotum, og með vísan til þeirra raka, sem reifuð eru hér að framan, telur nefndin rétt að nema úr lögum óflekkað mannorð sem skilyrði kosningarréttar og kjörgengis við Alþingiskosningar og aðrar þær kosningar, sem mælt er um í stjórnarskrá. Beinir nefndin þessu til þeirra, sem sýsla um endurskoðun á stjórnarskránni.“ Þetta var álit sérfræðinga á sínum tíma um þetta atriði. En þeir menn, sem undirbjuggu þetta mál, og þar ber auðvitað fyrst og fremst hæstv. dómsmrh. höfuðsökina. Þeir menn, sem undirbjuggu þetta mál, þegar farið var að hreyfa við kosningarréttarskilyrðunum í fyrra, virtust alveg loka augum fyrir því, að það gæti verið fleira í þessari stjórnarskrárgrein, sem full ástæða væri til að breyta, og það er vissulega mjög slæmt. En þessu er sem sagt komið hér á framfæri. Í stjskr. er nú ekkert almennt ákvæði um þjóðaratkvæði og hefur aldrei verið. Þó er skylt að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu, ef Alþ. samþykkir frv. til breytinga á kirkjuskipun ríkisins, sbr. 79. gr., og ef forseti synjar að staðfesta lagafrv., sbr. 26. gr. Eins og öllum er kunnugt, er forseti Íslands þjóðkjörinn, en hann er ekki þingkjörinn. Og í fullu samræmi við það var meiri hluti fyrir því á sínum tíma, að hann hefði rétt til þess að skjóta lagafrv. undir þjóðardóm. Hann hefur að vísu ekki rétt til þess að koma í veg fyrir það, að frv. verði að lögum, því að frv. verða að lögum, þó að hann neiti að skrifa undir. En hann hefur rétt til þess að skjóta frv. undir þjóðardóm, og nái þau ekki samþykki þjóðarinnar, eru þau þar með fallin. Þetta var sem sagt eðlilegur réttur, þar sem forseti var þjóðkjörinn, að hann hefði rétt til þess að vísa málum undir þjóðardóm. En svo vill til, að á þeim tveimur áratugum, sem liðnir eru frá stofnun lýðveldisins, hefur forseti Íslands aldrei séð ástæðu til að leggja nokkurt mál undir dóm þjóðarinnar. Eins og fram kemur í þessu frv., er hér lagt til, að 20 þm. eða 20% kjósenda geti krafizt þjóðaratkvæðis um sérhvert mál, sem samþ. er á Alþ., og ráði sú atkvgr. úrslitum. Einnig er lagt til, að 25% kjósenda eða 15 þm. geti krafizt þjóðaratkvgr. um tiltekin málefni, en úrslit atkvgr. verði ráðgefandi, en ekki bindandi. Með samþykkt slíkra ákvæða er auðvitað ekki vafi á því, að lýðræði í landinu yrði verulega aukið. Ég vil taka það fram, að ákvæði um það, hve margir þm. geta krafizt þjóðaratkvgr., hljóta auðvitað alltaf að vera nokkurt álitamál, og það má vera, ég vil sem sagt ekki fortaka það, að hér sé gengið kannske nokkuð langt. Það er kannske hætta á því, að þessi heimild verði misnotuð, og þess vegna ber auðvitað að athuga þetta mál betur, áður en gengið væri endanlega frá slíku fyrirkomulagi. Það má auðvitað heita víst, að þjóðaratkvgr. yrði á hverju ári, ef þessi ákvæði yrðu samþykkt. En ég vil benda á það, að ef gerð kjörskrár yrði gerð einfaldari en nú er, eins og ég hef áður rakið og hér koma fram till. um, og þjóðaratkvgr. færi fram um ýmis mál samtímis, að þá þyrfti það ekki að vera nema einu sinni á ári, gæti verið í tengslum við alþingiskosningar og bæjarstjórnarkosningar eða í sumarbyrjun hverju sinni. Og ég held, að það þyrfti ekki að fylgja þessu mikill aukakostnaður eða frestun á stjórnarstörfum. Í frv. er ekki minnzt á, hvort einhver mál skuli undanþiggja þjóðaratkvgr. Þó er því ekki að leyna, að hætt er við að setja yrði einhver slík ákvæði, t.d. um fjárlög eða skattalög. Það er mjög óeðlilegt, að unnt sé að fella t.d. fjárlög í þjóðaratkvgr. En þar sem frv. er fyrst og fremst ætlað að sýna meginstefnuna í þessu efni, hefur ekki verið farið inn á þessi atriði í frv., og ætlazt er til þess, að slík aukaatriði verði rædd frekar í nefnd. Við Alþb.- menn teljum óhjákvæmilegt, að með ótvíræðum ákvæðum stjskr. verði tryggt, að knappur meirihluti Alþ. geti ekki selt ríkisvaldið og heimildir þess að einhverju leyti í hendur alþjóðlegum stofnunum eða ríkjabandalögum, en það er alkunna, að samstarf þjóðanna fer núna ört vaxandi og um leið ber æ meir á ýmiss konar yfirþjóðlegum stofnunum, sem kreppa að sjálfstæði þjóðanna. Sem dæmi um þetta má að sjálfsögðu nefna Efnahagsbandalag Evrópu. Við teljum þess vegna nauðsynlegt, að sett verði ákvæði um það, að aukinn meirihluta á Alþ. þurfi til, og raunar hvort heldur á Alþ. eða í þjóðaratkvæðagreiðslum, til þess að slík ákvæði nái fram að ganga. Og rétt er að taka það fram, að slík ákvæði eru í stjórnskipunarlögum margra þjóða, m.a. í stjskr. Dana. Flm. þessa frv. telja einnig óhjákvæmilegt, að allar náttúruauðlindir hér á landi haldist í eigu landsmanna, og þeir telja, að það verði bezt tryggt með ótvíræðu stjórnarskrárákvæði. Við teljum, að hið sama eigi að gilda um fasteignir, en viðurkennum þó, að ýmsar undantekningar verður að gera í því efni, og gerum þá ráð fyrir, að undanþáguheimildir yrðu veittar með lögum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að eignarréttur á óbyggðum landsins hefur verið umdeildur í mörgum tilfellum og orðið um það illvíg málaferli. Við teljum nauðsynlegt, að tekin séu af öll tvímæli um það, að óbyggðirnar og sú orka og auðæfi, sem þar eru, séu ævinlega eign íslenzku þjóðarinnar, alþjóðareign, sem einstaklingar geti ekki sölsað undir sig með neinum ráðum. Þeir, sem nú eiga óbein eignarréttindi á þessum svæðum, eins og t.d. upprekstrarfélög, sem eiga beitirétt, eða heil sýslufélög, sem stundum eiga veiðirétt, eða í öðrum slíkum tilfellum, þegar um er að ræða annan hefðbundinn afnotarétt, þá mundu verða sett ákvæði, sem tryggðu, að þessir aðilar héldu þessum réttindum sínum, en nánar yrði sem sagt ákveðið um takmörk þessara réttinda og þessara svæða með löggjöf. Í 69. gr. stjskr. segir nú, að ekki megi leggja nein bönd á atvinnufrelsi manna nema almenningsheill krefji, enda þurfi lagaboð til. Ákvæði þetta hefur ekki mjög mikið raunhæft gildi, vegna þess að það er talið, að löggjöfin hafi fullnaðarmat um það á hverjum tíma, hvenær almenningsheill krefjist þess, að atvinnufrelsi sé skert, þannig að það skipti þá ekki öllu máli, þó að slíkt ákvæði standi í stjórnarskrá. Hér er lagt til, að við gr. bætist ákvæði, sem hiklaust má segja, að skipti öllu meira máli fyrir alþýðu manna, þ.e.a.s. með stjórnarskrárákvæði sé tryggt, að allir skuli eiga rétt til atvinnu og að sett séu ákvæði um vinnuvernd. Sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta atriði málsins. Í 70. gr. er ákvæði, sem ekki hefur verið endurskoðað í tæpa öld, eins og ýmis önnur ákvæði stjskr., en þar er fjallað um framfærslurétt, og held ég, að óhætt sé að segja, að þeim, sem lesa það ákvæði, muni finnast, að nokkur gamaldags bragur sé á því. Við leggjum sem sagt til, að ákvæði gr. sé breytt í það horf, sem hæfir nútímanum, eða það sé samræmt núgildandi tryggingalöggjöf og þó gengið feti framar með því að mæla fyrir um ókeypis sjúkrahúsvist. Í 71. gr. stjskr. eru ákvæði um uppfræðslu barna, og það er eins um það ákvæði, að það er orðið fjarskalega úrelt. Við leggjum til, að gr. verði þannig orðuð: „Öll börn og unglingar á aldrinum 7-16 ára eiga rétt á ókeypis fræðslu, svo og allir þeir, er njóta vilja framhaldsmenntunar og hafa til þess hæfileika og áhuga. Tryggja skal efnahagslegt jafnrétti til menntunar með lögum.“ Ég vil segja það um þessa till., að þarna er fyrst og fremst verið að færa stjskr. til samræmis við gildandi fræðslulöggjöf. En það er eins með þetta ákvæði og það fyrra, sem ég nefndi, að þar er gengið feti framar en í núgildandi löggjöf, að löggjafanum er lögð skylda á herðar, að hann skuli tryggja efnahagsjafnrétti til menntunar. Í því felst að sjálfsögðu, að allir skuli eiga rétt til menntunar í samræmi við áhuga sinn og hæfileika og sá réttur má ekki vera háður efnahag eða búsetu. Hér á Alþ. hefur oft verið nokkuð rætt um námslán og námslaunakerfi, og hér er auðvitað um náskylt má1 að ræða, því að til þess að fullnægja þessu stjskr.-ákvæði yrði löggjafinn að jafna allan mismun, sem vera kann hjá unglingum, aðstöðumismun til menntunar, með því að koma upp fullnægjandi námslána- og styrkjakerfi. Í 75. gr. stjskr. er svo ákvæði, sem segir, að sérhver vopnfær maður sé skyldur til að taka sjálfur þátt í vörn landsins samkvæmt nánari ákvæðum í lögum. Íslendingar hafa þó aldrei lögtekið nein fyrirmæli um herskyldu, eins og kunnugt er, enda var þetta ákvæði upprunalega tekið orðrétt upp úr dönsku stjskr. árið 1849, þegar konungur setti landinu stjórnarskrá 1874 án atbeina Alþ., en það hefur óbreytt staðið síðan. Ég held, að óhætt sé að segja, að íslenzkir stjórnmálaflokkar hafi aldrei sýnt neinn áhuga á því að lögbjóða herskyldu hér á Íslandi, og sjaldan hafi það verið fráleitara en einmitt nú með tilkomu margvislegra vopna, sem gera það að verkum, að engin þjóð getur varizt. Flm. þessa frv. telja sjálfsagt, að í stjskr. verði Ísland friðlýst land og jafnframt verði ákveðið, að hér megi aldrei lögleiða herskyldu. Að lokum vil ég taka það fram, að þetta frv. felur að sjálfsögðu ekki í sér neina heildarendurskoðun stjskr. af hálfu Alþb., en með því viljum við flm. aðeins vekja athygli á 10 mikilvægum réttindamálum, sem við teljum sjálfsagt, að sett verði ákvæði um í nýja stjskr. - Ég legg svo til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Með sumum þjóðum eru þau lög, sem hér á landi kallast stjórnskipunarlög, kölluð grundvallarlög eða eitthvað því líkt. Það þýðir, að stjórnskipunarlögin eða stjórnarskrárnar eru grundvöllur annarra laga. Þau eru frumlögin, sem hvert þjóðfélag setur sér. Á þessum grunni stjskr. eða grundvallarlaganna verður að byggja öll önnur lög. Hin almenna löggjöf, sem sett er frá ári til árs, verður að vera 3 samræmi við stjskr., og sé hún það ekki, geta dómstólar landsins fellt þá löggjöf úr gildi. Vegna þessarar miklu þýðingar stjórnskipunarlaganna sem grundvallar allrar annarrar löggjafar, þá er svo kveðið á í sjálfri stjskr., að með breytingar á henni eða setningu nýrrar stjskr. skuli fara á annan hátt en með önnur lög eða lagafrumvörp. Sú meðferð er þannig, eins og hv. 1. flm. þessa máls tók fram, að til þess að þetta gildi, þarf frv. til nýrrar stjskr. eða breytingar á stjskr. að hljóta samþykki Alþ., ekki einu sinni, heldur tvisvar sinnum, á milli þeirra samþykkta þurfa að hafa farið fram almennar þingkosningar í landinu. Síðan þarf svo að sjálfsögðu til að koma samþykki forseta lýðveldisins eða undirskrift, eins og í sambandi við önnur lög. Það er því svo, að í hvert sinn, sem till. um breytingu á stjskr. ríkisins kemur fram hér á hinu háa Alþ., er það í rauninni töluverður viðburður og ástæða til þess, að eitthvað sé að því vikið, en ég vil taka það fram, að það sem ég kann að segja hér að þessu sinni, er ekki mælt fyrir hönd neins flokks, það eru mínar eigin hugleiðingar í sambandi við þetta mál, sérstaklega þetta frv., og upprifjun á ýmsu, sem mér þykir rétt, að komi fram nú við 1. umr. málsins til viðbótar við það, sem kom fram hjá hv. flm., sem hér talaði áðan. Ég hygg, að það sé fremur sjaldgæft, að frv. um breyt. á stjskr. komi fram á fyrsta þingi kjörtímabils, a.m.k. þannig, að gert sé ráð fyrir samþykkt á því þá. Það er vegna þess, að menn vilja gjarnan sameina þær kosningar, sem fram fara vegna breytinga á stjskr. og almennar alþingiskosningar. Hv. flm. tók það líka fram í ræðu sinni, að þetta frv. væri fyrst og fremst til þess flutt að vekja athygli á nokkrum atriðum, sem hann og að mér skildist Alþb.-menn eða Alþb. á Alþ. vildu láta koma til athugunar í sambandi við breytingu stjskr., og að þeir vildu þá jafnframt gera grein fyrir því með þessu frv., á hvern hátt þeir teldu, að breyta þyrfti þessum atriðum. Ég get alveg tekið undir það, sem hv. þm. sagði, að í raun og veru er það mjög á annan veg en ætti að vera, að enn skuli ekki vera búið að gera þá lýðveldisstjórnarskrá, sem rætt var um að gera þyrfti um það leyti, sem lýðveldið var stofnað hér á landi. En um stjórnarskrána hafa af þessu tilefni margar nefndir fjallað, sumar mjög fjölmennar, aðrar fámennari, á ýmsum tímum, eins og hv. þm. tók fram, án árangurs. Hins vegar var á árinu 1959 að frumkvæði einstakra þm. eða flokka rokið til og breytt einu atriði í stjskr. Það var tekið út úr og stóð ekki að neinu leyti í sambandi við þessa nauðsynlegu endurskoðun og byggðist ekki á neinni endurskoðun, heldur á óskum þessara flokka, og það er mitt álit, að sú breyting hafi a.m.k. ekki verið til bóta. Það eru hér nokkur atriði, sem flm. frv. vilja sérstaklega láta breyta í stjskr., og hv. flm. hefur gert grein fyrir þeim hér skilmerkilega. Í grg. frv. eru þessi atriði skilgreind í 10 köflum. Þar á meðal eru tvö ákvæði um það, hversu með skuli fara, þegar ríkisstj. setur brbl., og það eru ákvæði um fasteignir, eignarrétt á fasteignum, ákvæði um aukinn meirihluta. Þar eru ákvæði um eignarrétt á íslenzkum óbyggðum og ákvæði um atvinnurétt. Þar eru ákvæði um stjórnarskrártryggðan rétt til sjúkrahjálpar og framfærsluréttar. Þar er ákvæði um rétt til menntunar, um að landið skuli vera friðlýst, - um kosningaaldur og þjóðaratkvæði. Þetta um þjóðaratkvæði, um nauðsyn á þjóðaratkvæðagreiðslu, því málefni hefur oft verið hreyft hér á Alþ. áður, bæði sem þingmálum og í umræðum. og ég sé, að hv. þm. leggja hér til, að fjórðungur þm. t.d. geti með skriflegri beiðni til forsrh. krafizt þess, að leitað sé álits þjóðarinnar um tiltekið málefni. Ég festi sérstaklega auga á þessu ákvæði, vegna þess að í byrjun þessa fundar var gengið til atkvæða um mál, sem er mikið ágreiningsmál bæði hér á Alþ. og ekki síður úti á meðal þjóðarinnar. Úrslit í atkvgr. urðu þau, að 25% eða fjórðungur þessarar hv. d. óskaði eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekið mál, sem tæp 75% vildu ekki leyfa, og það, sem á vantaði 1 þm. tók ekki afstöðu til þess - ef ég man rétt. Ef þessi breyting hefði verið gengin í gildi á stjskr., sem hv. þm. leggur til, hefðu nú þessir 10 menn eða þessi 25% af deildinni, ef þeir hefðu getað fengið til liðs við sig 5 þm. í Ed., þ.e.a.s. einnig 25% þar, átt þennan rétt, að þjóðaratkvæðagreiðslan færi fram, sem meiri hluti þingsins synjaði um og reyndar, þó að dálítið einkennilegt megi virðast, þ. á m. hv. flm. þessa máls. Ég bið hann afsökunar, ef ég hef tekið skakkt eftir atkvgr., en mér skilst, að hann væri einn þeirra, sem með sínu atkv. hindraði það, að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram um þetta má1.  Af því að ég lít á þetta frv. á sama hátt og hv. flm., þannig, að það sé í rauninni ekki til þess ætlað eða ekki endilega til þess ætlað að hljóta samþykki á þessu þingi, heldur til þess að reifa mál, til þess að reifa breytingar, sem hv. þm. hafa áhuga á, að komi til greina við endurskoðunina, sem við erum margir sammála um áreiðanlega, að eigi að fara fram og hafi dregizt óeðlilega lengi, að færi fram, því að lýðveldið er nú komið á þriðja tug ára. En í því sambandi þykir mér þá rétt, því að það er í raun og veru bara viðbót við þetta mál, þetta frv. hér, að minna nokkuð á till., sem áður hafa komið fram, að vísu ekki í frv.-formi, heldur í þáltill. formi hér á hinu háa Alþ. um þetta efni, þar sem bent er á atriði, sem þurfi sérstaklega endurskoðunar við í sambandi við heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Ýmislegt af þvílíku hefur komið fram, og ég veit, að það, sem ég nefndi hér, verður ekki tæmandi, en ég vil alveg sérstaklega leyfa mér að minna hér ú till. til þál. um endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem flutt var á siðasta þingi af þáv. hv. 1. þm. Norðurl. e., Karli Kristjánssyni. Þessi till. er á þskj. 227 í Alþingistíðindunum frá Alþ. 1966. Og till. var um það, - hún varð ekki útrædd í þinginu, að Alþ. ályktaði að stofna til endurskoðunar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og fela ríkisstj. að skipa til þess 9 menn samkv. tilnefningu sérstakra aðila að ganga saman í n. og framkvæma þessa endurskoðun. Ég hygg, að með tilliti til fenginnar reynslu hafi þessi hv. fyrrv. þm. ekki talið árennilegt að fela Alþ. einu eða ætla Alþ. einu að tilnefna fulltrúa í þessa n. En hann lagði til, að þessi 9 manna n. væri þannig skipuð, að þingflokkarnir á Alþ. tilnefndu fjóra menn, sinn manninn hver, að lagadeild Háskóla Íslands tilnefndi tvo menn í n. og Hæstiréttur tilnefndi þrjá menn og þar af einn, sem væri formaður n. Í þessari till. var svo kveðið á um það, að lagt yrði fyrir n. að taka til athugunar sérstaklega nokkur tilgreind efnisatriði og þau efnisatriði skiptust í till. í 9 liði. Þarna voru sem sé 9 ábendingar til endurskoðunarnefndar um það, hvað talið væri sérstaklega áríðandi, að hún tæki til meðferðar og endurskoðunar. Og ég vil leyfa mér að rifja það upp hér í þessari hv. d., hver þessi atriði voru. Það var í fyrsta lagi forsetaembættið, þ.e.a.s. embætti forseta lýðveldisins, hvort fyrirkomulag æðstu stjórnar Íslands sé svo heppilegt, sem það gæti verið og hvaða skipan hennar mundi vera bezt við hæfi þjóðarinnar. Í grg. till. síðan í fyrra er nánari grein gerð fyrir því, hvers vegna þetta atriði og önnur eru tiltekin, en ég ætla ekki að fara að lesa upp úr henni eða gera grein fyrir efni hennar, heldur aðeins skýra frá því, hver þessi atriði voru. Það var í öðru lagi skipting Alþ. í deildir, hvort hún sé ekki úrelt orðin og ein málstofa hagfelldari. Það var í þriðja lagi aðgreining löggjafarvalds, framkvæmdavalds og dómsvalds, hvort ekki sé þörf skýrari ákvæða um þessa greiningu. En löggjafarvaldið, framkvæmdavaldið og dómsvaldið eru hinir þrír þættir ríkisvaldsins, sem fræðimenn telja, að það skiptist í. Það var í fjórða lagi samskipti við önnur ríki, nauðsyn ákvæða, er marki rétt ríkisstj. og Alþ. til samninga við aðrar þjóðir. Það var í fimmta lagi þjóðaratkvgr., ákvæði um, hvenær rétt sé eða skylt að láta fara fram þjóðaratkvgr. og hvað hún gildi. Og þá væntanlega átt við, hvort hún sé ákvarðandi eða til ábendingar. Það var í sjötta lagi kjörgengis- og kosningarréttaraldur, hvort rétt sé að lækka þann aldur frá því, sem nú er. En ég ætla, að þegar þessi till. var flutt, hafi ekki verið búið að samþykkja þá stjórnarskrárbreytingu um kosningaaldur, sem samþ. var á þingi í fyrra. Það var í sjöunda lagi kjördæmaskipun, hvort ekki sé rétt að breyta kjördæmaskipuninni á þá leið, að landinu öllu verði skipt í einmenningskjördæmi, þar sem aðalmenn og varamenn verði kosnir saman óhlutbundnum kosningum, en uppbótaþm. engir. Það var í áttunda lagi þingflokkar, hvort ekki sé þörf lagasetningar um skyldur og réttindi þingflokka, þar sem þeir eiga rétt til uppbótarþingsæta samkv. stjórnarskránni. Og það var í níunda lagi skipting landsins í samtakaheildir, hvort ekki sé æskilegt að taka inn í stjórnarskrána ákvæði um skiptingu landsins í fylki eða aðrar nýjar samtakaheildir, er hafi sjálfsstjórn í sérmálum, enda leiti n. um þetta álits sýslunefnda, bæjarstjórna, borgarstjórnar Reykjavíkur, fjórðungasambanda og Sambands ísl. sveitarfélaga. Þetta var efni till., eða meginatriði hennar, og var í lokin gert ráð fyrir, að n. lyki störfum svo fljótt, sem hún fengi því við komið og skilaði till. sinum til Alþ., en Alþ. átti samkv. till., eins og ég tók fram áðan, að tilnefna eða réttara sagt þingflokkarnir, sem eru nú í sjálfu sér ekki það sama og Alþ., 4 af 9 fulltrúum í n. Till. varð ekki útrædd, eins og ég hef áður sagt. Ég hef, eins og ég sagði áðan, rifjað upp meginatriði þessarar till. frá síðasta þingi um endurskoðun stjórnarskrárinnar í því skyni að stuðla að því, að menn hafi þau nú í huga, ef farið er að íhuga nánar breytingar á stjórnarskránni og jafnvel þó að það leiddi ekki til nefndarskipunar eða annars slíks á þessum vetri. Ég ætla ekki að ræða þessi atriði sérstaklega eða með það fyrir augum að kynna hér afstöðu mína til þeirra. En ég vil vekja athygli á því, að sum af þessum atriðum a.m.k. eru mjög umrædd meðal þjóðarinnar um þessar mundir og kannske víðar rædd og með ákveðnari sjónarmið í huga, en þm. almennt gera sér grein fyrir. Ég veit, að ákvæði stjórnarskrárinnar um forseta lýðveldisins eru mjög rædd manna á meðal nú og það er ekki óeðlilegt, þar sem stendur svo á, að kosning forseta á að fara fram á þessu ári, og sumir velta fyrir sér einmitt þessari spurningu varðandi forsetaembættið, sem lögð er fram í till. frá í fyrra. Menn velta einnig mjög fyrir sér því pólitíska fyrirbrigði og nú orðið reyndar líka juridiska fyrirbrigði, sem hinir svonefndu þingflokkar eru. Fyrir 1930 ætla ég, að orðið þingflokkur hafi ekki fyrirfundizt í íslenzkri löggjöf. Það getur verið, að þetta sé ekki rétt hjá mér, mér hafi sézt yfir eitthvað, en ég minnist þess ekki, að íslenzk löggjöf þekki orðið þingflokkur fyrir 1930. Ég minnist þess ekki. A.m.k. hefur þetta verið mjög fátitt, að það orð kæmi þar fyrir. Síðar hefur það oft komið inn í lög frá Alþ. Með stjórnarskrárbreytingunni 1933 komu þingflokkar inn í sjálfa stjórnarskrána. Orðið kom inn í sjálfa stjórnarskrána og þingflokkunum var veittur ákaflega mikils verður réttur í stjórnarskránni. Þeim var veittur réttur til hvorki meira né minna en 11 sæta á Alþ. Íslendinga. Eftir að kjörnir hafa verið þm. í kjördæmunum, fá þingflokkarnir enn samkv. þessum ákvæðum 11 þm. til viðbótar. En það er ekki skilgreint í stjórnarskránni og eiginlega ekki, svo að telja megi, í neinum öðrum l., hvað þetta sé, sem stjórnskipunarl. nefna þingflokk. Það eru, eins og segir óbeint í till. frá í fyrra: Engin lög um skyldur eða almenn réttindi þessara stofnana, þessara þjóðfélagsstofnana, sem þó hafa á einu sviði þennan mjög svo mikla rétt. Nú liggja fyrir Alþ. till. um þetta efni, sem stafa af því, að ýmsum finnst, að réttur þingflokkanna að þessu leyti sé enn ekki nógu vel veradaður, og menn, sem að þessu standa, vilja fá þeim nýja, aukna réttarvernd umfram það, sem í lögum er, og því verður mér og mörgum öðrum sjálfsagt á að spyrja: Er nú ekki loksins tími til kominn, að lög séu sett um skyldur og réttindi þessara félaga? Um langan tíma eða í eina tvo áratugi hefur verið í einstökum landshlutum uppi hreyfing í þá átt að koma upp í landinu sjálfstæðum stjórnskipulegum heildum, eins konar landsfjórðungum og þó sennilega eitthvað fleiri umdæmum með sjálfstæði í sérmálum, og ákveðnar till. hafa verið uppi um þetta efni. Eg er þeirrar skoðunar, að þetta eigi að gera. Og ég hef einmitt ásamt fyrrv. hv. þm. Norðurl. e. flutt till. til þál. fyrr á þingum um, að það mál verði undirbúið eða athugað. Alþ. hefur daufheyrzt við þeirri till. En þetta er einmitt eitt af því, sem ætlazt var til, að stjórnarskrárnefndin athugaði, ef till. yrði samþ. Þess er heldur ekki að dyljast, að sú kjördæmaskipun, skipting landsins í stór kjördæmi með hlutfallskosningum, sem samþ. var árið 1959, orkaði þá og orkar enn mjög tvímælis. Ég held, að sumir þeirra, sem þá stóðu að þeirri breytingu, séu nú komnir á þá skoðun, að þar hafi ýmislegt gerzt og ýmislegt sé þar í uppsiglingu, sem þeir hafi ekki séð fyrir, og það er eins og gengur, að það er svo margt, sem maður aldrei sér fyrir. En þessi kjördæmaskipun, sem lögfest var með stjórnarskrárbreytingunni frá 1959, byggir á flokkunum, stjórnmálaflokkunum, þingflokkunum. Það er undirstaða hennar, að flokkar séu til, eins og það er undirstaða allra l., að stjórnarskráin sé til. En margir eru þeirrar skoðunar, að þessi undirstaða sé röng. Flokkarnir og sízt núv. stjórnmálaflokkar séu ekkert varanlegt og óendanlegt fyrirbrigði í þessu þjóðfélagi, það sé aðeins eitt, sem sé varanlegt í þjóðfélaginu, og það eru mennirnir. Það eru mennirnir, sem mynda þetta þjóðfélag. Og það er byggðin, það er landsbyggðin og hinir einstöku hlutar hennar. Ég hef arðið þess var, að núna í seinni tíð hafa komið fra samtökum hér innanlands, sem ég hafði ekki gert ráð fyrir, að væru eiginlega þess sinnis, mjög ákveðnar raddir í þá átt, að taka ætti til grundvallarendurskoðunar þessa kjördæmaskipun frá 1959, og að ákvæði stjórnarskrárinnar og lög um kosningar ættu að vera miðuð við það í eðli sínu, að kosnir væru menn en ekki flokkar. Ég hef aðeins drepið hér á nokkur atriði í sambandi við þessa till. frá síðasta þingi, sem ég veit, að mjög eru rædd nú í landinu. En það er fleira í þessu, sem einnig er nokkuð rætt og sumt af því hefur hv. flm. drepið á og undir sumt af því, sem hann sagði um þau efni, get ég tekið, þó að ég taki ekki undir sumt annað, sem hann lét hér um mælt. En eins og ég sagði áðan: Ég geri ráð fyrir því, enda var það tekið fram af flm., að þetta frv. sé fyrst og fremst flutt til þess nú á fyrsta þingi kjörtímabilsins að vekja til umhugsunar og óska umr. um og meðferðar á tilteknum atriðum, sem til greina koma að þeirra dómi, þegar stjórnarskrá verður endurskoðuð, og við það, sem hv. flm. sagði um það, vildi ég nú bæta því, sem ég hef sagt.



Herra forseti. Það er rétt, að ég flyt hér frv. um allvíðtækar heimildir til að skjóta málum undir þjóðardóm. Það er einnig rétt, að ég greiddi hér fyrr í dag atkv. gegn því, að ákveðnu máli væri skotið undir þjóðardóm. En ég tók það líka skýrt fram við atkvgr., að ég teldi, að það hefði verið rétt að skjóta málinu undir þjóðaratkv., ef málið væri ekki svo seint fram komið, og ég hefði hiklaust greitt því atkv., ef það hefði verið fyrr. Ég vildi benda hv. 1. þm. Norðurl. e. á það, að í þessu frv, er gert ráð fyrir því, að ef fram fer þjóðaratkvgr. um frv., skuli krafa um slíka atkvgr. hafa borizt innan 8 vikna frá samþykkt frv., og nú var hægri handar umferð ákveðin með l., og þá hefði það auðvitað verið sjálfsagt og eðlilegt á sínum tíma fyrir tveimur árum síðan, að það hefði verið krafizt þjóðaratkv., en það hefði orðið að gera innan 8 vikna. Þá hefði farið fram þjóðaratkv., og það hefði verið sjálfsagt og eðlilegt og ekkert við það að athuga. En þá hefði auðvitað aldrei komið til þess, að tveimur árum seinna eða fáeinum vikum eða mánuðum áður en á að fara að framkvæma breytinguna, þá væri allt í einu farið að leggja til að skjóta málinu undir þjóðardóm. Að öðru leyti vil ég taka það fram, að það kom margt athyglisvert fram í þeim till., sem hv. 1. þm. Norðurl.e. rakti hér og þeir framsóknarmenn hafa undirbúið og flutt. Hann minntist aðeins á forsetaembættið, og ég er honum sammála um það, að út af fyrir sig kæmi það til greina að athuga þar, hvort ekki væri rétt að breyta eitthvað tilhögun þess. Þær raddir hafa heyrzt og jafnvel komið fram í blöðum núna að undanförnu, hvort ekki væri rétt, að forsetaembættið væri lagt niður, hvort ekki væri rétt að fela t.d. forseta Hæstaréttar eða forseta sameinaðs Alþingis núverandi forsetavald. Ég vil nú taka það fram, að ég er persónulega algerlega ósammála þessu, en ég tel, að það mætti gera forsetaembættið jafnvel virðingarmeira með því að fela forseta meiri völd heldur en hann hefur í dag, og ég mundi vilja vekja athygli á því, að hv. þm. Framsfl. hafa stundum flutt hér till. um lögsögumann, og mér hefur nú aðeins komið til hugar, þó að ég hafi ekki skoðað það vandlega, hvort ekki væri einmitt rétt, að forseti Íslands hefði yfirumsjón með slíku starfi, sem lagt er til, að felist í þessu lögsögumannsstarfi. Að öðru leyti vil ég taka það fram, að ég er honum sammála um það, að mest er um það vert, að það verði skipuð stjórnarskrárnefnd hið fyrsta til þess að taka þessi mál til endurskoðunar aftur, enda þótt ég taki enga afstöðu til þess, með hvaða hætti skuli skipað í n.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð um aukaatriði. Það, sem ég vísaði til í 3. gr. frv., þegar ég var að tala um þjóðaratkvgr., er 3. mgr. gr., en ekki 2. En í 3. mgr. gr. stendur: „Fjórðungur þm. eða fjórðungur kosningabærra manna getur með skriflegri beiðni til forsrh. krafizt þess, að leitað sé álits þjóðarinnar um tiltekið málefni.“ Og auðvitað gátu þeir, sem hér áttu hlut að, farið fram á það, að leitað yrði álits þjóðarinnar um það, hvort vera ætti hægri umferð eða vinstri umferð hér á landi án tillits til þess, hvort fyrir lá frv. eða ekki. Þeir, sem slíka ósk bera fram, ákveða auðvitað sjálfir, hvort þeir telji það of seint eða ekki.