Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Baldvinsson) Frv. þetta um gelding húsdýra var borið fram í Nd. af meiri hl. landbn. Fyrst var eitthvert ósamkomulag um málið, en síðar við umr. samdist um það, og mætti heita, að allir yrðu sammála. Landbn. þessarar d. hefir haft málið til athugunar og leggur til, að ráð verði samþ., og eru allir sammála. Frv. er í rauninni einfalt, fáar greinar, svo að ekki er ástæða til að skýra það nánar, þar eru aðeins lagðar línurnar, hvernig fara skuli að við gelding húsdýra. Þarna eru að vísu ákvæði, sem fyrirskipa, hvernig eigi að deyfa eða staðdeyfa, en sérfræðingarnir, sem störfuðu með n. féllust á þau, og við urðum þeim sammála.

Frsm. (Emil Jónsson) Af því að nokkuð langt er liðið frá 1. umr. langar mig til að rifja nokkuð upp aðalatriði frv. og þær orsakir, sem til þess liggja, að það er fram komið. - Í frv. er gert ráð fyrir, að ríkisstj. sé veitt heimild til að taka eignarnámi nokkrar landspildur, til þess að bæta úr brýnni og aðkallandi þörf Hafnarfjarðarkaupstaðar á ræktanlegu landi og til að tryggja bænum jarðhita á einum stað, sem er svo nærri, að hægt á að vera að nota hann til virkjunar. Ég þarf ekki nú að fara nákvæmlega út í eðli málsins eða einstök atriði þess, því það var gert við 1. umr., og mun ég eingöngu halda mig við brtt., sem n. nálega einróma mælir með, að verði samþ. Einn nm., hv.þm. A.-Húnv., hefir að vísu skrifað undir með fyrirvara, en að öðru leyti er n. mjög á einu máli. Ég skal taka það fram, að ég hefði mjög óskað eftir því, að n. hefði séð sér fært að ganga lengra um eignarnámsheimildina heldur en hún hefir gert, en ég hefi viljað fá samkomulag um málið og geri því ekki ágreining um þau atriði. Nefndin leggur til, að 1. tölul. 1. gr. falli niður, og kemur það til af því, að nú þegar hefir náðst samkomulag við eiganda Jófríðarstaða um kaup á jörðinni. Katólska kirkjan, eða einhver stofnun hennar, átti þessa jörð og hefir selt bænum hana. Þá leggur n. til, að 2. tölul. sömu gr. standi óbreyttur, en sá tölul. er um að taka afnotarétt af öllu óræktuðu landi jarðarinnar Áss í Garðahreppi. Ás er eign ríkisins og ábúandinn hefir lífstíðarábúð á jörðinni, og það hefir komið til mála, að hann keypti hana, en Hafnarfjarðarkaupstaður var þá spurður, hvort hann vildi kaupa jörðina, og gaf bærinn það svar, að hann vildi kaupa, og hefir sölunni því verið frestað. Land þetta er að mestu melar og holt, en þó nokkrar spildur ræktanlegar. Líka mælir n. með því, að 3. liður verði óbreyttur, en hann er um heimild til að taka eignarnámi þann hlutann af óræktuðu landi jarðarinnar Hvaleyri í Hafnarfirði, sem ekki er þegar eign Hafnarfjarðarkaupstaðar. Þessi jörð er að hálfu leyti eign Hafnarfjarðarkaupstaðar, en að hálfu leyti Flensborgarskóla, og er sá hlutinn leigður til 50 ára og þarf því að fá heimild þessa. Þetta land er mjög líkt því landi, sem tilheyrir jörðinni Ási og ég hefi þegar lýst. Önnur brtt.n. er við 4. tölul. 1. gr., og er það höfuðbreyt. Leggur n. til, að sá tölul. verði orðaður á annan veg en 5 frv., og það svo, að breyt. verður á í verulegum atriðum. Í frv. er gert ráð fyrir, að kaupstaðurinn fái allt það land, sem liggur inn að hreppsmörkum Garðahrepps og niður að sjó, að undanskildum a. m. k. 20 ha. af ræktuðu eða ræktanlegu landi fyrir hvert býli, sem þar er nú í ábúð; en n. gerir ráð fyrir, að þetta breytist þannig, að landsvæðið takmarkist að austanverðu af veginum milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, að norðan af Arnarneslæk og Arnarnesvogi og að vestan af beinni línu úr suðvesturhorni Arnarnesvogar yfir vesturhorn Engidals og niður í bæjarlandið. Þetta er mjög lítill hluti af því landi, sem áður var talað um í 4. lið, og mikið af því hraun og holt og aðeins um 6-7 ha. af því ræktanlegt land. Allt hitt, sem eftir er skilið, er betur fallið til ræktunar, en n. sá sér ekki fært að taka það, þar eð allmiklum hluta þess er þegar ráðstafað til bænda í Garðahreppi. 5. liðinn var n. sammála um að láta standa. Það er að segja um jarðirnar Krýsuvík og Stóra-Nýjabæ í Grindavík. Í fyrstu var dálítill vafi á um þetta í n. og nm. ekki á einu máli um það, hvort rétt væri að fara út í þetta. En þegar það upplýstist, að mikill hluti af réttindum til þessara jarða væri í höndum útlendinga, sem enginn veit, hvar eða hverjir eru, þá þótti sýnt, að ekki væri hægt að fá á þeim sæmilega eignarheimild nema með eignarnámi á jörðunum. Á svipaðan hætt hefir Reykjavíkurbær áður farið að með landspildur suður við Skerjafjörð, vegna þess að þar voru ókunnir eigendur að landinu. Aðrar breyt. eru ekki miklar; þó er á 2. gr. gerð sú breyt., að ríkisstj. er veitt heimild til að gera hvort heldur sem hún vill, að selja kaupstaðnum þau lönd, sem hún tekur eignarnámi, eða leigja honum þau, en í frv. var ákveðið, að ríkisstj. skyldi selja bænum löndin. Höfuðbreyt. á þessari gr. er þó sú, að sýslunefnd Gullbringusýslu er gert kleift að fá leyfi til þess að nota þann hluta af Krýsuvíkurlandi, sem oftast hefir verið notaður leyfislaust. Eins og frá frv. var gengið frá minni hálfu var þetta ekki öðrum ætlað en Hafnarfjarðarkaupstað, en n. hefir fallizt á að heimila sýslunni afnot af landi jarðarinnar til beitar, eftir því sem aðstæður leyfa. Um skaðabætur eru sömu ákvæði og í frv. Við 3. gr. er smávægileg orðabreyt., að í stað „eignast“ komi „eignast eða fá á leigu“, og leiðir þetta að sjálfsögðu af breyt. 2. gr. Við 4. gr. er líka breyt. á tölul. 1. gr., sem leiðir af því, að tölul. 1 fellur burt. Með þessum breyt. er gengið svo langt í þá átt að verða við óskum hreppsnefndar Garðahrepps og sýslunefndar Gullbringusýslu, að ég tel ekki, að þær hafi undan nokkru að kvarta. Frá Garðahreppi er ekki tekið af auðræktuðu landi nema um 6 ha., en hann heldur tugum ha. af auðræktuðu landi, og ég býst við, að á meðan hreppsbúar hafa það, þá fari þeir ekki út í þá sálma að rækta grýtt holt og mela. Og að hinu leytinu - um kröfur sýslunefndar til beitilands - þá er hér gert ráð fyrir, að sýslan fái land til beitar fyrir fé sitt, og í mótsetningu þess, sem verið hefir, að verða alltaf að leita til eigenda landsins um leyfi fyrir beitinni - eða nota það leyfislaust -, þá skilst mér, að með frv. sé réttur þeirra betur tryggður en verið hefir. Eins og nú er getur eigandinn alltaf - hver sem hann er - lokað landinu, en með þessum breyt. er það ekki hægt. Ég vonast því til, þegar landbn. hefir komið sér saman um þessar till., þá samþ. hið háa Alþingi þetta hagsmunamál Hafnarfjarðfarkaupstaðar.

Jón Pálmason Ég geri ráð fyrir því, að hv.þdm. hafi veitt því eftirtekt, að ég hefi skrifað undir þetta nál. með fyrirvara, og vil ég því gera grein fyrir, í hverju þessi fyrirvari minn liggur. Þegar um það er að ræða að taka eignarnámi lönd handa kaupstöðum. frá einstaklingum eða sveitarfélögum, þá koma til greina tvo sjónarmið. Í fyrsta lagi er að athuga að verða við óskum þeirra, sem þurfa á ræktanlegu landi að halda, og sjá um, að þeir fái það, því að halda landi fyrir þeim, sem vilja rækta, er neyðarkostur. Að hinu leytinu verður að taka tillit til þess, að ganga ekki á rétt einstakra manna eða héraða, sem landið eiga, nema sem allra minnst. Að draga merkjalínuna rétt milli þessara sjónarmiða er oft vandasamt og veldur eðlilega ágreiningi. Nefndin hefir nú skoðað þessi lönd, og mér satt að segja ofbýður, að nokkur maður skuli þurfa á því að halda að taka til ræktunar í okkar frjósama landi slíka urð sem hér er um að ræða. En mér finnst ekki, að landinu eigi að halda frá ræktun, ef nokkur þarf þess með, og get því ekki verið á móti slíkum kröfum, og er ég því samþykkur meiri hl. landbn. að því er snertir landspildurnar kringum Hafnarfjörð. Aftur á móti er það að segja um Krýsuvík og Nýjabæ, að það er í nokkurri fjarlægð frá Hafnarfirði og getur verið spursmál, hvort þörf sé á að taka þær jarðir eignarnámi fyrir Hafnarfjörð, en ég vil ekki ganga lengra í þessu efni heldur en brýn nauðsyn krefur. Sýslan á 2 fulltrúa hér í þessari hv. d., þar sem eru hv.þm. Barð., sýslum. í Gullbringu- og Kjósarsýslu, og hv.þm. G: K., og fyrirvari minn þýðir það, að ég hefi áskilið mér rétt til þess að vera með brtt., sem væru bornar fram af þessum mönnum, sem eiga að gæta réttar sýslunnar. Nú standa svo sakir, að sýslumaður G.-K. er ekki viðstaddur, en ég hefi átt tal við hv.þm. kjördæmisins og býst við, að svo kunni að fara, að hann beri fram brtt. við 3. umr. málsins, en ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að málið gangi til 3. umr. og þá sé tekið til athugunar, að hve miklu leyti það teljist nauðsynlegt, að heimild þessi nái til Krýsuvíkur og Nýjabæjar.

Ólafur Thors Mér er ekki kunnugt um, hvort þetta mál hefir verið sent sýslumanni Gullbr.- og Kjósars. til umsagnar. En hafi það ekki verið gert, þá virðist mér, að öll sanngirni mæli með því, að málið sé ekki afgr. án þess að hann fái að athuga það og segja álit sitt á því. Hitt er bert af grg. frv., að hreppsn. í Garðahreppi virðist vera andvíg þessu eignarnámi, að því er það snertir þann hrepp sérstaklega. Ég verð að viðurkenna það höfuðsjónarmið, sem kemur fram greinilegast hjá hv.þm. A.-Húnv., og ég hygg, að líka liggi til grundvallar fyrir flutningi frv., þ. e. a. s., að það verði að sjálfsögðu að reyna að taka fullt tillit til þarfar þeirra manna, sem við lítið landrými búa. Og ég vil ekki þvertaka fyrir, að það megi færa fyrir því nokkuð gild rök, að Alþ. beri að hlutast til um slíkt eignarnám, þar sem þörfin er annarsvegar rík fyrir landið og kannske hinsvegar ekki hægt að færa jafngild rök fyrir því, að sá, sem eignarnámið mundi ganga út yfir, missi mikið við eignarnámið. En þó að ég viðurkenni þetta höfuðsjónarmið, þá virðist mér að þingið verði á hverjum tíma a. m. k. að fá fullkomnar upplýsingar um þau gögn, sem sá aðili, sem eignarnámið gengur út yfir, hefir fram að færa gegn þeim vilja, sem kemur fram í frv. Mér hafa nú, meðan ég er að flytja þessa ræðu, verið færð skjöl frá sýslumanni Gullbringu- og Kjósarsýslu, bæjarfógeta Hafnarfjarðarkaupstaðar, þessu máli viðkomandi. En ég hefi því miður ekki vitað um, að þessi umsögn lá fyrir, og því hefi ég ekki haft tækifæri til að kynna mér hana. En það ætla ég, að muni nærri sanni, þegar ég get þess til, að sýslunefnd Gullbringu- og Kjósarsýslu sé einnig andvíg þessu máli. Ég geri það ekki í því skyni að tefja framgang málsins, að ég ber fram ósk um, að umr. um þetta mál verði frestað, þar til oddviti sýslunefndar í viðkomandi sýslu, sem sæti á í þessari hv. d., getur verið hér viðstaddur. Mér virðist, að við hliðina á mér eða jafnvel fyrir framan mig eigi hann að standa sem réttur málsvari þeirra manna, sem þetta frv. sætir andstöðu frá og gengur út yfir. Leyfi ég mér þess vegna, og einnig vegna hins, að ég hefi ekki vitað fyrr um þessa umsögn, en einkum og sér í lagi vegna þess, að oddviti sýslunefndar í viðkomandi sýslu, sem á sæti hér í hv. d., er veikur, að mælast til þess við hæstv. forseta, að hann fresti umr. um þetta mál, þar til sá hv.þm. getur verið viðstaddur. Ég mun ekki á seinna stigi þessa máls gera neina tilraun til að tefja eðlilegan framgang þess. En ég hygg, að málinu sé ekki stofnað í neina hættu með því, að umr. um það verði nú frestað, eins og ég gerði till. um. Ég vil svo aðeins bæta því við, að þangað til ég hefi kynnt mér ýtarlega alla gagnrýni viðkomandi sýslunefndar, hefi ég náttúrlega af eðlilegum ástæðum tilhneigingu til þess að vera andvígur þessu máli, en geymi mér þó að taka endanlega afstöðu um fylgi við það, þar til ég hefi heyrt umsögn oddvita sýslunefndar.

Frsm. (Emil Jónsson) Um þá ósk hv.þm. G.K., að umr. um þetta mál verði frestað, vil ég taka það fram, að ég hefi sízt í móti því, að hv.þm. Barð., sýslumaður Gullbringu- og Kjósarsýslu, geti upplýst þetta mál frekar en orðið er. En ég hygg þó, að í þessari umsögn sýslum. Gullbringu- og Kjósarsýslu og bréfi frá hreppsnefnd Garðahrepps, sem hvorttveggja liggur hér fyrir, sé upptalið flest af því, sem viðkomandi sýslunefnd og hreppsnefnd hafa fram að færa í þessu máli. Vildi ég því mælast til þess, að hv.þm. G.-K. gæti fallizt á það, eftir að hafa kynnt sér þessi skjól frá hreppsnefnd og sýslunefnd, að málið verði þá tekið upp aftur til meðferðar svo fljótt sem hægt er. því að þó að hann telji, að málinu sé ekki stofnað í neina hættu með því að draga það á langinn, þá veit maður, að það er þröngur og erfiður gangur fyrir mál gegnum þingið. Ég vildi ákaflega gjarnan, að mál þetta dagaði ekki uppi nú á þessu þingi, því að þörf Hafnfirðinga er svo brýn og aðkallandi í þessu efni. Þm. af öllum þingflokkum, hverjir í sínu lagi, báru fyrir 2 árum fram frv. um þetta efni á Alþ., svo að ég hygg ekki ofmælt, þó að ég segi, að þetta mál hafi innan allra þingflokkanna eitthvert fylgi. Ég vil leggja áherzlu á það, ef máli þessu, sem komið er hér fram vegna brýnnar nauðsynjar, verður frestað nú, að ekki verði dregið lengur að taka það upp aftur en brýn þörf er á. Annars hygg ég, að flestar upplýsingar, sem héraðsbúar hafa fram að færa í málinu, séu skjalfestar í gögnum þeim, sem hv.þm. G.-K. hefir fyrir framan sig.

Ólafur Thors Það er alveg eðlilegt, að hv.flm. og frsm.n. geti ekki gengið inn á, að umr. um þetta mál bíði von úr viti, eða bíði þess endilega, að hv.þm. Barð. verði orðinn heill heilsu. Ég þakka hv.flm. fyrir góðar undirtektir undir frestunartill. mína. Meira vil ég ekki fara fram á en að málinu verði frestað um örfáa daga.

Sigurður Einarsson Vegna þess að menntmn. hefir ekki unnizt tími til að taka til meðferðar brtt. þá, sem hér liggur fyrir, vil ég mælast til þess, að málið verði tekið út af dagskrá og menntmn. gefinn tími til að athuga brtt.

Bernharð Stefánsson Út af ummælum, sem féllu hjá hv.flm. þessa frv. um afgreiðslu landbn. á málinu, vil ég taka það fram, að ég sé ekki annað en að n. hafi afgr. málið á forsvaranlegan hátt. Að vísu er það rétt, að það er nokkuð langt síðan málinu var vísað til n., en þess ber að gæta, að mestallan þann tíma hefir þingið ekki setið að störfum. Ég vil benda á það, að n. skilaði nál. það snemma, að ef á annað borð er fylgi í þinginu til þess að gera frv. að lögum, þá er áreiðanlega nægur tími til þess. N. hefir að vísu látið ganga fyrir að afgr. stjórnarfrv., og er það gömul venja hjá n. í þinginu, en enn er þó nægur tími til að gera þetta frv. að l. Þetta frv. á að vera borið fram af hendi hv.flm. sem hagsmunamál bænda, og það var helzt að heyra á honum, að þeir, sem ekki fylgdu þessu frv. hans, létu sér í léttu rúmi liggja hag og afkomu landbúnaðarins í heild sinni. í þessu sambandi talaði hv.flm. um það, að hér væri ekki um stóra upphæð að ræða, sem samkv. frv. ætti að verja til landbúnaðarins úr ríkissjóði. Eins og hv.frsm. meiri hl. benti á í gær, er náttúrlega ekkert víst um það, hversu háa upphæð er hér um að ræða, því að þeir útreikningar, sem fram hafa farið um þetta, sýna ekki annað en hvað þetta hefði verið mikil upphæð, ef lögin hefðu gilt fyrr, en geta ekki fyllilega sýnt það fyrir framtíðina. En ég skal þó játa, að engar líkur eru til þess, að um það stóra upphæð sé að ræða, að ef bændum riði núna mest á framkvæmdum og aðgerðum í þessa átt, þá væri ekki sjálfsagt að samþ. þetta frv., þrátt fyrir það, þótt fjárhagur ríkissjóðs og þjóðarinnar sé erfiður eins og nú stendur. En það er alltaf þægilegt fyrir þá, sem ekki bera neina sérstaka ábyrgð, að gera kröfur. Það má alltaf finna ýmislegt, sem í sjálfu sér væri gott og nauðsynlegt, en ég hygg, að hv.flm. þessa frv. muni þó játa, að einhversstaðar hljóti takmörkin að vera fyrir því, hversu mikið sé hægt að láta af hendi rakna til landbúnaðarframkvæmda eins og til hvers annars, og ef ekki er hægt fjárhagsins vegna að fá allt, sem manni kynni að detta í hug, að væri gott að fá, þá verður vitanlega að meta, hvað það er, sem mest þörf er fyrir. Þá verður auðvitað það nauðsynlegasta að sitja í fyrirrúmi, en það, sem er síður aðkallandi, frekar að sitja á hakanum. Það, að ég vil ekki gera þetta frv. að lögum nú, er þá ekki heldur sökum þess, að ég vilji ekki auka við útgjöld úr ríkissjóði til landbúnaðarins þessari upphæð, sem hér getur verið um að ræða, heldur stafar það af því, að ég tel annað nauðsynlegra og meira aðkallandi. Ég vona, að hv.flm. geti viðurkennt, að þetta eru ekki tóm orð hjá mér, því að ég hefi einmitt flutt frv., sem nú liggur fyrir, um ekki aðeins jafnhátt framlag og gert er ráð fyrir í þessu frv., heldur hærra, en ég tel bara það, sem farið er fram á í minni till., nauðsynlegra en þetta. Það munu allir játa, að ræktunin sé mikið þjóðþrifamál, en ég lít svo á, að aukin ræktun, sérstaklega grasrækt, sé ekki það, sem nú ríður mest á, að styrkt sé með auknu framlagi úr ríkissjóði. Ég tel bændum enn nauðsynlegra, að skuldamál þeirra frá eldri tímum séu endanlega leidd til sæmilegra lykta, og ekki síður það, að sala á afurðum bænda komist í viðunandi horf. Því að hvaða gagn er í rauninni að því að stækka túnin og fjölga kúnum, ef ekkert er hægt að gera við mjólkina? Og hvaða gagn er að því, ef tekjurnar fara næstum allar í vexti og afborganir af skuldum? Það má þó enginn taka orð mín svo, að ég sé með þessu að segja, að aukin ræktun eigi að leggjast niður. Ég er aðeins að tala um, hvaða nýjar aðgerðir séu nauðsynlegastar af hálfu löggjafarvaldsins. En ræktun og þær búnaðarframkvæmdir, sem þetta frv. fjallar um, hafa verið allmiklar undanfarin ár, og ég efast ekki um, að samkv. þeim jarðræktarstyrk, sem nú er veittur, muni þær halda áfram að allverulegu leyti. Ég álít, að þetta tvennt, sem ég hefi nú nefnt, eigi að ganga fyrir auknum styrk til þeirra framkvæmda, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. En þetta frv. fjallar að vísu um fleira en aukna ræktun, t. d. súrheystóftir, sem samkv. því á að styrkja. Í þessu sambandi minntist hv.flm. frv. á það, hversu óhagstætt tíðarfarið hefði verið í fyrrasumar, og hann sagði, að ef veðráttan hefði ekki batnað á þeim tíma í vor, sem raun varð á, þá hefði orðið kolfellir a. m. k. í tveim landsfjórðungum. Mér finnst þetta vera stór orð. Ég hygg, að einhvern tíma í sögu landsins hafi komið eins slæmt sumar, og samt hefir aldrei orðið kolfellir í tveim landsfjórðungum, ekki einu sinni í móðuharðindunum. En hitt get ég gengið inn á, að hefði tíðarfarið ekki batnað um svipað leyti og raun bar vitni um, þá hefði sjálfsagt illa farið. Og hverjar þær ráðstafanir, sem orðið geta til þess að koma í veg fyrir fóðurskort og felli, má náttúrlega kalla nauðsynjamál. En ég er bara ekki viss um, að jafnvel þótt þetta frv. yrði samþ., þá mundu koma nægilega margar votheysgryfjur, því að enda þótt ekki sé tiltakanlega dýrt að koma upp votheysgryfjum, miðað við aðrar framkvæmdir bænda, þá hafa þeir gert undarlega lítið að því hingað til. Og orsökin til þess er, að mínu áliti, ekki aðallega getuleysi, heldur er tíðarfarið, t. d. á Norðurlandi, þannig oftast nær, að tekizt hefir allsæmilega að þurrka hey. Sumar eins og í fyrra er a. m. k. á Norðurlandi algerð undantekning. Og þótt allir viti, að heyþurrkun geti brugðizt, þá þykja þó svo miklir ókostir vera á votheyi og meðferð þess, að það hefir engu síður orðið þess valdandi, hversu lítið er til af votheysgryfjum, heldur en getuleysi bænda. Með þessu er ég auðvitað ekki að segja, að ekki sé nauðsynlegt að byggja þær, en ég hefi ekki trú á því, að öllu yrði óhætt í óþurrkatíð, þótt þetta frv. yrði samþ. Ég er ekki fyrsti maðurinn í þessum umr., sem minnist á afurðasölu bænda í sambandi við þetta mál. Það var allmikið talað um það í gær, og m. a. sagði hv. 2. þm. Rang. þá merkileg orð, svo framarlega sem hægt er að taka þau alvarlega. Hann sagði, að hægt væri að fá markað fyrir margfalt meiri kjötframleiðslu en nú er, ef hæfir menn fengjust við söluna.

Ekki orðaði ég það svona

. Ég skrifaði það niður. Það var a. m. k. mjög svipað þessu. Ég kalla þetta fréttir! Ef hann getur bent á leið til þess að fá margfaldan markað fyrir kjötframleiðslu okkar, þá er hann - það skal ég játa - ekki aðeins velgerðamaður íslenzkra bænda, heldur einnig allrar þjóðarinnar. - Það er talað um, að fólkið flykkist úr sveitunum til sjávarbæjanna, og er það talið mikið böl, en það virðist næstum eins og það sé ekki verkefni fyrir fleira fólk í sveitunum. Ástandið hefir verið þannig, að það hefir ekki virzt vera hægt að selja meira kjöt né meiri mjólk, eða aðrar landbúnaðarafurðir, a. m. k. ekki við sæmilegu verði. Ef hægt væri að margfalda söluna, þá væri þetta vandamál leyst. Ef hv. 2. þm. Rang. hefði virkilega á hendinni margfalda markaði fyrir kjötframleiðslu okkar, þá skyldi ég berjast fyrir því með oddi og egg, að honum væri falin forstaða kjötsölunnar. Enda þótt áframhaldandi ræktun sé - eins og ég hefi áður sagt - nauðsynleg og sjálfsagt sé, að ríkið styðji að henni, þá verð ég að telja, að eins og nú standa sakir sé ekki sama, í hvaða átt ræktunin beinist. Á meðan hv. 2. þm. Rang. hefir ekki margfaldað markaðinn fyrir kjötframleiðsluna, og meðan ekki hefir tekizt að finna nægilega víðan og góðan markað fyrir mjólkurafurðir okkar, þá verð ég að líta svo á, að það sé enn nauðsynlegra að styðja að garðræktinni, þar sem við vitum, að markaður er enn fyrir hendi fyrir þær vörur, sem þar um ræðir, heldur en að styðja þær framkvæmdir, sem stefna að aukinni búfjárrækt. Á þessu byggist það, eins og hv.frsm. meiri hl. n. benti á, að við í meiri hl. leggjum til, að málinu sé vísað til hæstv. stj. til frekari rannsóknar. Við teljum nauðsynlegt, að jarðræktarlögin verði endurskoðuð, m. a. með það fyrir augum, hvort ekki mætti beina framkvæmdum jarðræktarmálanna meira í ákveðna átt en gert hefir verið, þannig að það, sem mest þörf er á, sæti fyrir. Hv. flm. frv. telur það náttúrlega einskis virði, að málinu sé vísað til hæstv. stj., því að það sé aðeins annað form fyrir því að drepa það. Hann er vitanlega sjálfráður um, hvernig hann lítur á það, en þetta vakti fyrir okkur meiri hl. landbn., að það sé einmitt þörf á athugun um þessi efni. Hv. flm. talaði í gær um þau svör, sem útlit væri fyrir, að bændur fengju í þessu máli, og það var auðheyrt á honum, að honum fannst þau mundu verða köld. Hvað mig snertir, þá á ég till., sem liggja fyrir þinginu, er ég tel, að muni, eins og nú er ástatt, koma bændum að miklu meiri notum en þær till., sem þetta frv. felur í sér. Ég þykist í þessu efni vera meira í samræmi við óskir bænda, eins og þær eru nú, heldur en hv.flm. frv. að því er frv. hans snertir. A. m. k. er því svo háttað um mína umbjóðendur, að þeir telja, að þau mál, sem ég nefndi áðan, séu mest aðkallandi, og ef athugaðar eru samþykktir, sem gerðar hafa verið á fundum bænda, sem komið hafa saman til þess að ræða mál sín, þá kemur það í ljós, að það eru fyrst og fremst þessi mál, sem þær fjalla um. Hitt veit ég aftur á móti, að hv.flm. mun nota pólitískt, að þessu máli er vísað frá, til stj., og mér dettur í hug, að til þess hafi refirnir máske verið skornir. Um það skal ég að vísu ekki fullyrða. En mér dettur það í hug af því, að í vor sem leið var þetta notað á þingmálafundum og deilt á mig og Framsfl. fyrir að hafa drepið þetta frv. á vetrarþinginu, og það var flokksbróðir hv. 10. landsk., sem hélt þessu fram. Ég leiðrétti það og sagði, að frv. lægi enn fyrir þinginu og biði þar afgreiðslu. Annað sagði ég ekki um frv. En blaðið Framsókn skýrði frá því á eftir, að ég hefði lofað fylgi við málið. Þar sem byrjað var að nota þetta mál á þennan þátt, pólitískt, áður en afdrif þess voru komin í ljós á þinginu, þá má nærri geta, hvers muni vera von, þegar úrslit þess eru kunn orðin. Þessi aðferð er algeng hjá smáum landsmálaflokkum, sem hyggjast að vinna sig upp. Þeir gera kröfur á kröfur ofan, sem ekki er mögulegt að fullnægja. Þetta er það, sem hefir viðgengizt bæði hér á landi og í öðrum lýðræðislöndum, og hefir leitt til þess m. a., að sumar þjóðir hafa orðið fráhverfar þingræðinu. Ég ætla ekki að gefa Bændafl. nein ráð, eða biðjast undan ádeilu hans á mig og Framsfl., þó að þessu máli verði vísað á bug. En skeð gæti, ef svo ólíklega vildi til, að hv.flm., 10. landsk., yrði ráðh. í annað sinn og ætti þá að framkvæma þær till., sem Bændafl. hefir haft á prjónunum á Alþingi, í blöðum sínum og á þingmálafundum, að þá kynnu þær ef til vill að horfa öðruvísi við fyrir honum heldur en meðan þær eru aðeins flokksbeita, sem haldið er, að falli í góðan jarðveg hjá bændum.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Hv. form. landbn. hefir nú gert ýtarlega grein fyrir till. meiri hl., til viðbótar því, sem ég sagði í gær, og að nokkru leyti svarað því, sem þá kom fram frá hv. andmælendum okkar, svo að það er minni ástæða til þess fyrir mig að vera langorður í þetta sinn. Enda er hv. 1. þm. Eyf. sennilega kunnugastur högum manna í sveitunum af okkur fjórum, sem höfum deilt um þetta mál, að hv. 10. landsk. og hv. 2. þm. Rang. alveg ólöstuðum. Það er líka eðlilegt, að sá maður, er sjálfur hefir stundað landbúnað sem atvinnurekstur, hafi mesta kynningu af honum, enda þótt hv. 10. landsk. hafi um skeið verið búsettur í sveit sem prestur. Ég get þó ekki gengið alveg framhjá ýmsum svigurmælum hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk., þar sem þeir héldu því fram, að með till. okkar um að vísa þessu frv. til stj. segðum við það eitt, að engin ástæða væri til þess að styðja landbúnaðinn meira en nú er gert. Þetta er svo herfilegur útúrsnúningur, að hann er a. m. k. ekki samboðinn hv. 2. þm. Rang. Það kemur greinilega fram í nál. meiri hl. n. og átti einnig að vera ljóst af framsöguræðu minni í gær, að við í meiri hl. landbn. vildum fullkomlega styrkja landbúnaðinn, en værum hinsvegar ekki viðbúnir að gera till. um, á hvern hátt það hentaði bezt. Aðstaða landbúnaðarins er að mörgu leyti gerbreytt síðan 1923, þegar jarðræktarlögin voru sett. Nú hefir hann að ýmsu leyti aðra annmarka við að stríða en þá; þetta hefir oft verið tekið fram af mér og hv. 1. þm. Eyf. Hv. andmælendur okkar hafa því engan rétt til þess að halda því fram, að við viljum ekkert gera fyrir landbúnaðinn. Þeim svigurmælum vísa ég á bug sem algerlega ósönnum og óréttmætum. Hv. 2. þm. Rang. flutti langt mál um sölu á landbúnaðarafurðum og taldi, að það mundi mega selja miklu meira af íslenzku kjöti erlendis, ef hæfari menn fengjust til að fara með þá verzlun en verið hefir hér á landi undanfarið. Og hv. 1. þm. Eyf. fór alveg rétt með ummæli hv. 2. þm. Rang. Ég skrifaði þau hjá mér og býst við, að það hafi fleiri gert. Hv. þm. sagði, að það, sem hingað til hefði verið gert til þess að útvega markað fyrir kjötið erlendis, væri aðeins lítilfjörlegt fálm vanmegna og lítt hæfra manna. Þetta eru óneitanlega stór orð og hörð. Ég hefi að vísu ekki kynnt mér nákvæmlega, hvernig kjötsalan hefir verið framkvæmd. En eftir því, sem ég veit bezt, þá verð ég að líta svo á, að í þessum orðum hv. 2. þm. Rang. felist mjög hörð árás, a. m. k. á tvo menn sérstaklega, sinn úr hvorum flokki verzlunarstéttarinnar, annan í kaupmannastétt, en hinn í Samb. ísl. samvinnufél.

Þetta er allt slitið úr samhengi, og mun ég skýra það nánar síðar

. Mér finnst, að hin ómaklegu ummæli hv.þm. snerti sérstaklega illa þessa tvo menn, og ég get gjarnan sagt, hverjir þeir eru, því ég veit að þeir hafa manna mest unnið að því á síðari árum að selja íslenzkar landbúnaðarafurðir erlendis. Þeir eru Garðar Gíslason af hendi kaupmanna og Jón Árnason framkvæmdarstjóri fyrir samvinnufélögin í landinu. Ég verð að segja það, að ég skil ekki, hvernig hv. 2. þm. Rang. fer að burtforklára þau orð úr ræðu sinni, sem hann hafði um þetta og þá sölustarfsemi, sem rekin hefir verið á þessu sviði.

Ég sagði, að tilraunirnar hefðu verið fálm, sem þó hefði borið nokkurn árangur

. Ætli það sé nú ekki viðbót frá hv.þm. eftir á?

Það stendur sjálfsagt hjá skrifurunum

. Ég tek fullkomlega undir það með hv. 1. þm. Eyf., að ef þau ummæli hv. 2. þm. Rang. hafa við rök að styðjast, að það sé hægt að margfalda markaðsmöguleika fyrir íslenzkt kjöt erlendis, þegar hæfir menn fara með þau mál, þá er hnúturinn leystur, og væri það sannarlega fagnaðarefni, ef treysta mætti fullyrðingum hv.þm. Út af svigurmælum hv.þm. um það, að við viljum ekki styðja landbúnaðinn, get ég minnt á nýbýlamálið; það er leið, sem bent hefir verið á til þess, að fleira fólk geti lifað í sveitunum, sérstaklega þar, sem landið er ódýrt og fólkið getur stundað jöfnum höndum landbúnað og sjómennsku, eins og gert hefir verið frá landnámstíð. En síðan fólkinu fjölgaði í bæjunum, hefir mjög dregið úr þessu, og útgerðin að mestu leyti verið rekin þaðan og úr sjávarþorpum. Ég hefi áður flutt hér á Alþingi frv. um fjölgun smábýla í grennd við kaupstaði og sjávarþorp, og virðist mér það liggja opið fyrir, að fjölskyldur, sem hefðu þar aðsetur, ættu um að velja fjölbreyttari atvinnugreinar en jarðrækt og sjóróðra. Bóndinn gæti stundað sjó á vertíðinni, jarðrækt og heyskap að sumrinu á landi sínu, og daglaunavinnu eða önnur störf þess á milli. - Sú hugsun hefir aðallega verið lögð til grundvallar fyrir nýbýlum, að þar gæti fleira fólk lifað í sveitunum á tiltölulega litlu landi, í nýbýli, og haft þar fjölbreyttari framleiðslu og verkefni en áður var; og reynsla nágrannaþjóðanna hefir sýnt, að þetta gefst vel þar. Ég tel því heppilegast að veita landbúnaðinum aukinn stuðning til fjölbreyttari búnaðarhátta í sambandi við nýbýli. En frv. hv. 10. landsk., sem hér er til umr., miðar eingöngu að því að styrkja landbúnaðinn eins og hann var rekinn 1923. Ég skil ekki annað en að hv. andmælendur mínir hljóti að játa, að stórfelldar breyt. hafi orðið í búnaðarháttum hér á landi síðan 1923, er jarðræktarlögin voru sett, og að það er annað og fleira, sem stendur landbúnaðinum fyrir þrifum nú, en vöntun á ræktuðu landi. Hv. frsm. minni hl. talaði um kauphækkunina í sveitunum, sem mjög hefði aukið á erfiðleika bænda; en hv.þm. færði engin rök fyrir þeirri fullyrðingu sinni. Að vísu sagði hann, að kaup trésmiða og steinsmiða hefði hækkað til muna í sveitunum. En ég sé ekki, að það standi í neinu sambandi við hækkun á vegavinnukaupinu. Mér þykir sennilegra, að það stafi af því, að óvenjulega mikil atvinna hafi verið við byggingar í nágrannakaupstöðunum. Annars er mér ekki kunnugt um, að kaup smíða hafi hækkað svo mikið á síðustu missirum sem hv.þm. heldur fram. En hinu fell ég ekki frá, að meiri hlutinn af kauphækkuninni í vegavinnu ríkisins hefir runnið til sveitanna, beint eða óbeint. Það má vera, að hækkunin hafi ekki runnið beint í vasa bænda nema að nokkru leyti, en ef hún hefir aukið tekjur á heimilum þeirra, sem engum blöðum þarf um að fletta, vegna vinnu sona þeirra eða heimilisfólks við vegagerð, þá er sama sem það komi bændum til tekna. Og þó að nokkuð af kauphækkuninni renni til lausamanna, sem eiga heima í sveitunum, þá kemur það líka að gagni fyrir þær. Þá kem ég að því, sem hv.þm. sagði um afurðasöluna, og þeim ummælum, sem hann hafði eftir mér úr svarræðu minni í gær og hann vildi fá staðfest. - Það er rétt, að ég hélt því fram í ræðu minni, að með kjötlögunum hefði norðlenzkt kjöt verið keypt út af innlenda markaðnum hér í Rvík. En hv.þm. tók þessi orð mín ákaflega strangt og bókstaflega. Það er vitanlegt, að norðl. kjöt og kjöt úr ýmsum landshl. hefir verið talsvert mikið á markaði hér í Rvík á síðari árum. Og það, sem ég átti við með þessum orðum, var, að með kjötlögunum hefðu framleiðendur sunnan- og vestanlands keypt af sér þá skriðu af kjöti úr öðrum landshlutum, sem annars hefði runnið hingað á Reykjavíkurmarkaðinn og valdið hruni á kjötverðinu innanlands.

Skriðan hefir bara hlaupið þrátt fyrir það, að lögin voru sett

. Nei, skriðan hefir ekki hlaupið. Það sést bezt á því, hvað mikið kjöt hefir verið selt til útlanda. Það er fullvíst, að bændur norðan- og austanlands hefðu aukið geysilega kjötflutninga til Reykjavíkur, ef lögin hefðu ekki sett takmörk fyrir því. Menn hugsa ekki svo mikið um náungann, þegar verið er að keppa um verðmætin. Og norðlenzkir bændur eru yfirleitt ekki betri en það, að þeir hefðu sennilega viljað selja kjöt sitt fyrir 10 aur. hærra verð á kg. til Reykjavíkur heldur en þeir gátu fengið fyrir það í Noregi. Þessu kjöti þeirra hefir því í raun og veru verið rýmt hér af markaðnum frá sunnlenzkum bændum. Það er ekki gott viðfangs, þegar framleitt er miklu meira af kjöti en hægt er að selja í Noregi og Englandi. Í báðum þessum löndum eru kvótarnir of litlir, og verkefni kjötlaganna er að hindra það, að kjötsalan lendi í hnút hér innanlands og safnist of mikið hingað til Reykjavíkur; og verðjöfnunargjaldið er sömuleiðis sett til þess að hindra það, að kjötmarkaðurinn verði eyðilagður hér í Reykjavík fyrir sunnlenzkum bændum. Ég held því, að hv. 2. þm. Rang. þurfi ekki að kæra yfir þessari meðferð á þeim.

Hún er svívirðileg

. Hv. þm. segir, að hún sé svívirðileg. En getur hann ekki skilið, að það sé líka dálítið erfitt fyrir bændur í öðrum landshlutum að þurfa að sæta miklu lægra verði fyrir kjöt sitt heldur en hægt er að fá fyrir það hér í Reykjavík? En með kjötlögunum er þeim bægt frá þeim markaði. Hv. 2. þm. Rang. minntist á þann sparnaðarmöguleika að leggja niður fiskimálanefnd og vildi ekki fallast á, að hún hefði átt upptök að neinum úrlausnum í fisksölumálunum. Við erum þar sinn á hvorri skoðun. Ég benti á í ræðu minni í gær, að hún átti mestan þátt í harðfiskverkuninni, og ég álít ennfremur, að fiskimálanefnd hafi unnið sérstaklega þarft verk með því að undirbúa karfaveiðarnar og koma þeim á stað, sem bættu mikið úr því, hvað síldveiðin reyndist lítil. Það er aftur á móti rétt hjá hv.þm., að það misheppnaðist salan á hraðfrystum fiski til Póllands. En það vill nú svo einkennilega til, að sá maður, sem átti hlut að þeirri sölu og stóð fyrir henni ásamt nefndinni, var mjög dáður af hv. 2. þm. Rang. í þingræðu í fyrra. Þessi maður er Magnús Andrésson. Það vill nú oft verða svo, að slíkar tilraunir sem þessi mistakist í byrjun, og verður fiskimálan. ekki álasað fyrir það, þó að hún geri tilraunir um markaðsleit, sem ekki verður vitað um fyrirfram, hvern árangur gefur. Það ríður mjög mikið á því að selja sem mest af nýjum og hertum fiski, af því að horfurnar fyrir saltfiskssölunni eru svo slæmar; og má jafnvel telja það lífsspursmál fyrir þjóðina að fá markað fyrir nýjan fisk. Allar tilraunir, sem gerðar eru til þess að rýmka fiskmarkaðinn, eru mjög virðingarverðar. Sú tilraun, sem gerð var með harðfiskinn, gefur fulla bendingu um, að í framtíðinni muni takast að létta mikið á saltfisksmarkaðinum. Á því er enginn vafi. - Er hv.þm. ekki svo fróður, að hann viti, að á fyrri öldum var fiskurinn yfirleitt verkaður þannig hér á landi? Sá fiskur, sem átti að geymast, var hertur. Og það er tiltölulega stutt síðan breytt var um þá verkunaraðferð og farið að salta fiskinn til útflutnings. M. a. má á það benda til meðmæla harðfiskinum, að ekki þarf að flytja í hann salt frá útlöndum, og út af fyrir sig sparar það erlendan gjaldeyri. Því fyrr sem byrjað er á að herða fiskinn, því betra. Þessar umbótatilraunir má beinlínis þakka fiskimálan., og álít ég, að hún hafi þar unnið mjög gott starf á þessu ári. Tel ég því í mesta máta varhugavert að leggja hana niður, eins og nú er ástatt, þegar þörfin er svo brýn á því að leita nýrra markaða. Hitt tel ég fjarstæðu, að fela stjórn fisksölusambandsins að taka við þessum verkefnum; hún á aðeins að hafa saltfisksverzlunina, og virðist það fullerfitt. Sú sparnaðartill. hv.þm., að leggja niður fiskimálan., er því bæði vanhugsuð og óheppileg. Þá fór hv. 2. þm. Rang. í lok ræðu sinnar að bera lof á hv. 10. landsk. fyrir þau störf, sem hann hefði unnið í þágu landbúnaðarins meðan hann var ráðh. Ég skal ekki draga mikið úr því lofi, en þó hygg ég, að hin stærri löggjafarmálefni, sem Alþingi afgreiddi í stjórnartíð hv. 10. landsk. á sviði landbúnaðarins, hafi verið flutt að frumkvæði annara og undirbúin að ýmsu leyti áður en hann tók við, enda þótt það félli í hans hlut að leggja þau fyrir þingið og framfylgja þeim. Það, sem ég fann sérstaklega að við framkomu hv. 10. landsk., var, að hann vildi tiltölulega litlu fórna fyrir landbúnaðinn á meðan hann var ráðh. og átti þá frumkvæði að fáu í þá átt; en nú, eftir að hann er orðinn gersamlega áhrifalaus á Alþingi, virðist hann lostinn svo eldlegum áhuga, að hann kann sér ekki hóf í kröfum um framlög til landbúnaðarmála. Þegar hann er orðinn svo vanmáttugur, að hann situr nú líklega aðeins við annan mann í flokki hér í þinginu, þá gerist hann svo aðgangsfrekur, af því hann veit, að hann þarf ekki að svara til ábyrgðar eða sýna lit á að framkvæma till. sínar. Það hefir einhver frægur stjórnmálamaður sagt, að bezt sæist, hvað í mönnum byggi, er þeir kæmust í valdaaðstöðu - hver hugur fylgdi máli með áhugamál þeirra. En þetta á ekki við um hv. 10. landsk., því að það er fyrst þegar hann er búinn að vera í valdastóll og hafa máttinn, en ekki dýrðina, að hann fær áhuga á þessum stórlandbúnaðarframförum. Till. hans er líka snauð af nýjum hugmyndum til bjargar út úr erfiðleikunum. Hann dregur upp slóð, sem mér virðist ekki fært að halda lengra á. Maður þarf að láta sér detta eitthvað nýtt í hug til bjargráða. Eitt er víst, og það er, að við verðum að spara sem mest kaup á útlendum mat og búa meira að okkar eigin framleiðslu. Íslendingar verða sannarlega sjálfir að hugsa um þessa hluti, því að þrátt fyrir öll vinsamleg orð milli þjóða er enginn, sem hugsar um neina þjóð, nema hún geri það sjálf. Eiginlega þarf ég eftir þetta engu að svara hv. 10. landsk. Ræða hans var mest endurtekning á því, sem hv. 2. þm. Rang. hafði sagt. Hann var að tala um kauphækkunina, sem þegar er búið að svara. Ég verð að segja það, að mikið af ræðum þessa hv.þm. finnst mér vera þannig, að ekki sé hægt að festa hönd á neinu - ekki af því hve mikil rök eru hjá honum, heldur af því, hve röksemdir hans eru lítilfjörlegar og allt afsleppt hjá honum. Hann var að bera saman ástandið 1923 og nú, þegar jarðræktarl. voru sett, en hann verður að athuga það, að þá var enginn hörgull á að selja framleiðsluna. En nú þarf að hugsa til breyt. á atvinnuvegunum. Það þýðir ekkert að styrkja framleiðslu þar, sem ekki er hægt að sela, eins og hv. 1. þm. Eyf. réttilega tók fram. Þó að óhætt hafi verið að styrkja þessa einhæfu framleiðslu landbúnaðarins 1923, þá hafa miklar breyt. orðið síðan, og það er að mínu áliti ekki fært lengur. Þótt við, hv. 1. þm. Eyf. og ég, viljum vísa þessu máli til stj., þá þýðir það ekki það, að við viljum á engan hátt styrkja landbúnaðinn. Hv. 10. landsk. talaði um sölu á kjöti og bar okkur saman við Noreg í því efni. Hann sagði, að Norðmenn seldu kjöt til Frakklands með góðum árangri. Ég dreg engan efa á, að þetta sé rétt, en það verður að athuga, að það er dálítið annað að selja kjöt frá Íslandi heldur en Noregi. Bændur í Noregi geta sent kjötið úr sláturhúsunum inn í járnbrautarklefa og látið það svo fara beina leið til Frakklands; þetta getum við ekki gert. Okkar land liggur langt úti í Atlantshafi, en það þýðir, að okkar vörur verða eldri og allur umbeini kostnaðarsamari heldur en hjá Norðmönnum. Ég fékk tækifæri til þess að sjá þetta sjálfur í sumar ásamt hv. 1. þm. Skagf., hversu létt og auðvelt vinum vorum við Eyrarsund veittist að koma vörum sínum á markaðinn, hvernig þeir geta tekið fiskinn og sent hann nýjan suður til Hamborgar, París, Belgíu og e. t. v. alla leið suður til Ítalíu. Við verðum líka að reikna með okkar aðstæðum, og það er þess vegna ekki hægt að bera það saman, þegar verið er að tala um það, hve nágrannaþjóðirnar eigi hægt með að selja vörur sínar. Það, sem hefir hjálpað okkur hingað til, bæði sjávarafurðum og landbúnaðarafurðum, er það, hvað við höfum haft mikla framleiðslu og ódýra vöru. Á þessu höfum við lifað hingað til, en nú, þegar kreppan er skollin á, er ekki hægt að selja það magn af þessum vörum, sem þarf. Er því ekki til neins að troða gamlar slóðir. Það er sjálfsagt rétt, að búnaðarþingið hefir mælt með þessu frv., en það er svo með allar stofnanir - við skulum taka til dæmis Fiskifélagið og Búnaðarfélagið -, að þær geta ómögulega slegið hendinni á móti því, sem horfir til aukinna fjárframlaga til þeirra atvinnugreina, sem þessi félög vinna fyrir. Það er auðvitað eðlilegt, að þessar stofnanir geri sitt ýtrasta hver á sínu sviði til þess að fá aukin framlög til atvinnuveganna, en það er aftur Alþingis að meta á hverjum tíma, hve mikið ríkið geti lagt fram í þarfir atvinnuveganna og hvar það komi að beztu gagni. Það er þetta, sem við vildum láta stj. athuga í sambandi við þetta frv. og við því vildum, að til hennar væri vísað. Ég vil að lokum segja það, að þó að n. hafi haft þetta mál til athugunar síðan í febr., þá er minnst af þeim tíma þingtími, og eðlilega hefir það ekki verið til athugunar í n. á öðrum tímum en þingtímanum. Ég held, að það sé misskilningur hjá hv.þm., eða að honum hafi misheyrzt það, sem ég sagði um þetta. Ég sagði aldrei, að við hefðum ekki haft tíma til að athuga frv., en ég sagði, að við hefðum ekki haft tíma til að athuga, á hvern hátt mætti veita fjárframlög eftir jarðræktarl. og gera þær breyt. á þeim, sem nú kæmu að mestu gagni. Þetta er allt annað mál heldur en að athuga sjálft frv. Ég álít, að það sé of mikið verk til þess að það verði unnið í þingnefnd, en til slíkra hluta höfum við ávallt milliþinganefndir til að athuga um stefnubreyt. í löggjöf. Til þess höfðum við ekki tíma, en við höfðum vitanlega tíma til að lesa yfir frv. og bera það saman við eldri löggjöf. Það er algerlega rangt hjá hv. 10. landsk., að ég hafi verið að skopast að atvinnuleysi í sveitum. Ég var ekkert að skopast að því, þó að bændur úr Akraneshreppi ætluðu að hætta búskap og flytja á mölina. En ég sagði annað, af því að mér fannst hv.þm. draga þetta fram til framdráttar sínu máli, - ég sagði, að þessir menn myndu ekki hætta við að fara frá jörðum sínum, þó að þetta frv. yrði samþ. Ég skopast ekki að atvinnuleysi, hvorki í sveitum né við sjó. Það er of alvarlegt til þess, en það kemur spaugilega fram hjá hv.þm., og það er það rakaleysi, sem ég var að benda á.

Flm. (Emil Jónsson) Tilgangurinn með þessu frv. er tvennskonar. Í fyrsta lagi er það tilraun til að gera ráðstafanir til þess að halda í horfinu þeim togaraflota, sem nú er til í landinu, þannig að ný skip komi í stað þeirra, sem eru gömul orðin og eru að verða úr sér gengin á ýmsa lund. - Í öðru lagi er meiningin með þessu frv. líka sú, að atvinna aukist nokkuð við þær fiskveiðar, sem tengdar eru við þessi skip, a. m. k. hin fyrstu árin. Um viðhald togaraflotans get ég verið fáorður. Það viðurkenna víst allir, að það er höfuðnauðsyn fyrir okkur Íslendinga að eiga skip, til þess að við getum selt öðrum þjóðum fisk og fengið aðrar vörur í staðinn. Fiskurinn er og hefir verið okkar aðalútflutningsvara, eins og öllum er vitanlegt. Það hefir ekki heldur verið dregið í efa af neinum, að við Íslendingar þurfum að eiga togara, ásamt öðrum skipum. Þó að togararnir séu ekki alstaðar hentugir, þá eru þeir þó að mörgu leyti okkar beztu veiðitæki. Þeir hafa gefið okkur skjótastan og mestan afla af okkar veiðitækjum. Á þeim hefir einnig verið hægt að gjalda skipverjum bezt kaup. Og í þriðja lagi hefir verið hægt að láta skipverja hafa betri aðbúð á þeim heldur en öðrum skipum í okkar fiskiskipaflota. Vegna þessa alls held ég, að allir hljóti að vera sammála um það, að togarafloti okkar megi ekki leggjast niður, heldur verðum við að reyna að halda honum við. En hvaða líkur eru nú til þess, að togaraflota okkar verði haldið við ? Svarið er heldur raunalegt. Meðalaldur þessara höfuðveiðitækja okkar er 15 ár. Ef nú er gert ráð fyrir, sem ég hygg nærri sanni, að hægt sé að nota þessi veiðiskip í 20 ár eða 25 ár í hæsta lagi, þá eru ekki nema 10 ár, miðað við meðalaldur togaranna, þangað til togaraflotinn er orðinn svo úr sér genginn, að við verðum að kasta honum fyrir borð. Sá mikli ókostur fylgir þessu líka að gera út svona gömul skip, hve þau eru dýr í rekstri og erfitt er að láta þau bera sig. Um það ber öllum saman. - Ég held einnig, að það sé ekki ofmælt, að enginn okkar togara sé svo byggður eins og nýtízkutogarar eru byggðir nú, heldur séu þeir allir orðnir að meira eða minna leyti úreltir. Þetta er alveg hörmulegt ástand og gefur manni tilefni til að leggja fram þá spurningu: Hvar lendir þetta? Og hvað er hægt að gera til þess að bjarga þessu við? Við erum allir sammála um, að hér þurfi að vera til togarar. En nágrannaþjóðir okkar byggja nú nýtízku togara. Þær munu því bera hærri hlut en við í fiskveiðum, ef við höldum áfram á sömu braut og nú, því að við Íslendingar höfum á síðari árum ekki keypt neina nýja togara, svo teljandi sé. Ég hygg, að nú séu liðin 5 ár síðan síðasti togarinn var keyptur hingað til landsins af einstaklingi. Aðalörðugleikinn, sem útgerðin á við að stríða, er sá, að fá hana til að bera sig. En eitt höfuðskilyrðið til þess, að það sé hægt, er, að við höfum skip búin þeim tækjum, sem bezt þekkjast. því aðeins er hægt með sanngirni að búast við, að við getum keppt á erlendum mörkuðum bæði við verndartolla á fiski og við keppinauta okkar um markaðinn, sem hafa skip, sem búin eru miklu betri tækjum en okkar skip eru nú. Þetta er orsökin til þess, að skipulagsn. atvinnumála hefir samið frv. það, sem hér liggur fyrir, í þessu tvennskonar augnamiði, að reyna fyrst og fremst að koma því í kring, að endurnýja togaraflotann, og á hinn bóginn að auka atvinnu í landinu á meðan gömlu skipunum okkar er ekki hrakað svo, að enn má nota þau. Skal ég nú með nokkrum orðum lýsa þeirri aðferð, sem frv. gerir ráð fyrir til þessarar aukningar á togaraflotanum. Fyrst er nýmæli í frv., þar sem gert er ráð fyrir, að ríkið og bæir myndi félagsskap til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd. Það má kannske segja, að það hefði verið hægt með einhverju öðru móti að fá þetta gert. En það hefir sýnt sig, að einstaklingar hafa ekki farið út í það. Bæjarfélög eiga erfitt með það, vegna þess að fjárhagur þeirra er svo takmarkaður. Hinsvegar er ekki eðlilegt, að ríkið geri það eitt, af því að það eru fyrst og fremst kaupstaðirnir í landinu, sem þurfa á togaraútgerð að halda. Þess vegna er rétt, að þeir séu þátttakendur í þessum framkvæmdum. Frv. gerir þess vegna ráð fyrir, að ríkið og kaupstaðir myndi um þetta félagsskap, þannig, að ríkissjóður leggi fram 200 þús. kr. og bæir 100 þús. kr. árlega á næstu 5 árum til þess að kaupa fyrir 2 togara árlega á þessu tímabili. Þessar 300 þús. kr., sem gert er ráð fyrir, að bæir og ríki leggi fram, mun láta nærri, að nemi kringum 1/3 hluta af verði togaranna. En hinir 2/3 hlutarnir er ætlazt til, að teknir verði að láni og að ríkið veiti ábyrgð fyrir því lánsfé, sem til þess þarf. Útgerðinni er auðvitað ætlað að standa undir þessu lánsfé. En aftur á móti er gert ráð fyrir því, að arður verði ekki greiddur fyrstu árin af því fé, sem ríkið og bæir leggja fram. Þá eru í 4. gr ákvæði um skuldbindingar og ábyrgð ríkis og bæja, sem að fyrirtækinu standa, viðvíkjandi rekstri þess. - Næsta grein er um stjórn fyrirtækisins. - Í 6. gr. er svo fyrir mælt, að félagið megi ekki kaupa eldri togara en tveggja ára. Einnig er í þeirri gr. tekið fram, að afla skuli leggja á land þar, sem kaupstaðir þeir, sem í félaginu eru, æskja, að jöfnum hlutföllum við framlög kaupstaðanna til félagsins. Það má að sjálfsögðu búast við, að ýmislegt verði fundið frv. þessu til foráttu, auk þess sem menn finna að því af principástæðum. Ég geri ráð fyrir, að spurt verði: Hvað á að gera við ný skip, þegar illmögulegt er að selja þann fisk, sem við nú öflum? Þeirri spurningu er ekki öðru að svara en því, að ef við getum ekki selt okkar fisk í náinni og ófyrirsjáanlegri framtíð, það er okkar menning alveg dauðadæmd, því að hún byggist á því, að við getum fengið markað fyrir fisk og fiskafurðir. Það getur verið, að sagt verði, að hér sé verið að stofna til aukningar á fiskiskipaflotanum og fiskframleiðslu í landinu. En því er þar til að svara, að þessi aukning, 2 skip á ári, mun að minni hyggju ekki skapa meiri aukningu á fiskframleiðslunni á ári en sem nemur 1-1/2%, þegar tekið er tillit til þess, að gamlir togarar ganga úr sér. En meiri sveiflur hafa orðið í þessu efni nú frá ári til árs heldur en þetta. Það má því segja, að við séum nokkurn veginn jafnótryggir um markaðinn, hvort sem þessi skip eru tekin með eða ekki. Og svo má, eins og tekið er fram í grg. frv., lengi draga að endurnýja flotann, ef bíða á eftir því, að tryggð sé sala allra afurðanna. Þá er önnur hlið á málinu, og sjálfsagt munu koma aðfinnslur í sambandi við hana. Það mun verða sagt, að ekki sé séð fyrir fé handa ríkissjóði og bæjum til þess að leggja í þetta. því má svara þannig, að með þessu er sköpuð atvinna. Hver togari er reiknað að gefi 200 þús. kr. tekjur handa þeim, sem atvinnu hafa við hann, og fæði um 50 fjölskyldur. Tveir togarar ættu því að veitu atvinnu kringum 500 manns, ef miðað er við 5 manna fjölskyldu, eða um 1/3 hluta af þeirri árlegu fólksfjölgun, sem nú er í landinu. Ég geri ráð fyrir, að með þessu verði um svo verulegan atvinnuauka að ræða, að vegna hans megi draga nokkuð úr þeim fjárframlögum, sem annars hefði orðið að veita til atvinnubóta. Hinsvegar veit ég ekki, hvort fært er að draga úr því fé, sem nú þegar er veitt til atvinnubóta. En það er augsýnilegt, að ef ekkert verður framkvæmt í sömu átt og þetta frv. gerir ráð fyrir, þá verður að auka framlög til atvinnubótavinnu frá því sem nú er. Ég vil svo að síðustu benda á, að þetta er merkilegt og þýðingarmikið mál fyrir þjóðina í heild. Vænti ég því, að menn láti ekki pólitískar skoðanir aftra sér frá að athuga það gaumgæfilega. Menn mega og ekki fordæma þá leið, sem hér er bent á að fara, þó að þeir í sjálfu sér séu á móti því, að ríki og bæjarfélög leggi út á þessa braut, nema þá því aðeins að geta bent á einhverja aðra leið, sem ekki er lakari. Óska ég svo frv. vísað til sjútvn. að umr. lokinni.

Sigurður Kristjánsson Ég ætla ekki að tala almennt um mál þetta nú við 1. umr., því að ég vil fyrst nota aðstöðu mína til þess að athuga það í n. þeirri, sem því mun verða vísað til. En ég vil ekki láta það fara orðalaust til n., því að þetta er í rauninni ekki nýtt mál hér á þingi. Mál þetta kemur mér óneitanlega dálítið einkennilega fyrir sjónir, þar sem frv., sem ég bar fram á síðasta þingi ásamt öðrum flokksmönnum mínum, um að tryggja togaraútgerðina og viðhalda henni, mætti þá heilum vegg af mótstöðu, þar sem hv.flm. frv. þessa var ekki léttasti steinninn, svo ekki var einu sinni hægt að skýra málið. Við bárum þá t. d. fram þau rök, að togaraflotinn væri yfirleitt orðinn 15 ára gamall og því brýn þörf á að fara að endurnýja hann, en þetta heyrðu andstæðingarnir ekki þá, og við mættum ekki öðru en skilningsleysi og andúð, bæði hjá hv.þm. Hafnf. og samherjum hans. Þeim þótti ekkert annað fært en kæfa málið. Það þýðir því ekkert fyrir hv.flm. að reyna að telja mér trú um, að það sé umhyggja fyrir togaraútgerðinni, sem vakir fyrir honum og flokksbræðrum hans nú. heldur er hér um að ræða stefnumál hjá honum og fylgifiskum hans, sem sé að ganga að einkarekstrinum dauðum og koma svo á fót ríkisrekstri. Þessu þýðir ekki að mót mæla, og stjórnarflokkarnir hafa við hvert tækifæri sýnt þessum atvinnuvegi óvild. Þannig neituðu þeir t. d. alveg í fyrra, að togaraútgerðarmenn kæmu til greina, þegar rætt var um skuldaskilasjóð útgerðarmanna, og þannig mætti lengi telja. Það eina, sem togaraútgerðarmenn fengu þá hjá stjórnarflokkunum, voru fjandsamleg orð, enda þótt sýnt væri, að togaraútgerðin hefði gefið meiri arð en flestir eða allir aðrir atvinnuvegir. Slíkt frv. sem þetta er vitanlega fjarstæða frá sjónarmiði okkar, sem vitum, að atvinnulífið þróast af framtaki manna og þörfinni og skilum, að svo framarlega sem ekki eru lagðir steinar í götu atvinnuveganna, þá þroskast þeir á eðlilegan hátt, en ekki ef þeir eru spilaðir upp eftir pólitískum heilaspuna óhlutvandra loddara. Við, sem bárum fram frv. í fyrra, vildum efla lánsstofnun, sem gæti lánað fé til endurnýjunar togaraflotanum, og það var vitanlega eina skynsamlega leiðin til endurnýjunar flotanum á réttum grundvelli. En ég varð ekki var við, að hv.þm. Hafnf. legði eyrun að þessu, og ég varð ekki heldur var við það þá, að þessi hv.þm. teldi atvinnulífi landsmanna stafa hætta af því, að togaraflotinn gengi úr sér. Það, sem sérstaklega hvatti mig til þess að standa upp í þetta sinn, voru þau ummæli hv.flm., að útgerðarmenn togaranna og eigendur þeirra hefðu ekki í neinu sýnt það, að þeir ætluðu eða vildu endurnýja þá. Þetta verð ég að segja, að sé allgrálega mælt. Hafa útgerðarmenn kannske ekki barizt við óvenjulega örðugleika í fleiri ár, og halda togurunum úti með tapi, í von um að geta staðið af sér élið, endurnýjað þá og haldið þeim við, þrátt fyrir það, þó að þeir hafi verið níddir á allan hátt og engu átt að mæta nema skilningsleysi og andúð hjá þeim, sem telja togaraútgerðina óþjóðholla og vilja fyrirkoma henni? Þrátt fyrir þetta er enginn vafi á því, að togaraeigendur myndu endurnýja flota sinn, enda þótt ekki hafi blásið byrlega um sölu sjávarafurðanna, ef þeir hefðu aðeins samúð og skilning stjórnarvaldanna og fólksins. Það er því aðbúðin að þeim, sem standa að þessum atvinnurekstri, sem er þess valdandi, að þeir hafa ekki getað endurnýjað togarana. Ég vil svo að síðustu undirstrika það, sem ég tók fram áðan, að mér finnst harla undarlegt, eftir þær undirtektir, sem hliðstætt mál þessu fékk hér á síðasta þingi, þá skuli þetta mál vera orðið svona mikið hitamál þeirra sömu manna, sem mest og harðvítugast lögðust á móti frv. okkar í fyrra. Já, svo mikið hitamál, að nú vilja þeir láta ríkið og bæjarfélögin leggja stórfé í hættu til þess að endurreisa þá sömu útgerð, sem í fyrra þótti ekki hæf til þess að komast undir lögin um skuldaskil útvegsmanna. Annars er það svo, að það er ekki skipaleysið, sem mest þjakar útgerðina nú, heldur hitt, hve erfitt er að koma afurðunum í verð. En það, að hægt sé að koma afurðunum, sem flotinn aflar í verð, er vitanlega fyrsta skilyrðið fyrir því, að það þýði að endurnýja hann. Verði nú að því ráði horfið að láta ríkið fara að gana út í þennan atvinnurekstur, án þess að taka tillit til ástæðna þeirra, sem fyrir eru, þá yrði það til þess að hleypa á stað keppni um þann litla markað, sem til er fyrir framleiðsluvörur sjávarútvegsins, en hvort það er það eina nauðsynlega, er annað mál. Þannig er það ekki víst, að aukning togaraflotans á þann hátt yrði almenningi til hagsbóta. En hitt er víst, að endurnýjun hans á eðlilegan hátt yrði almenningi til hagsbóta. Um það verður ekki deilt.

Flm. (Emil Jónsson) Það er fátt eitt í ræðu hv. 6. þm. Reykv., sem svara þarf. - Hann vildi halda því fram, að einstaklingarnir vildu og gætu endurnýjað togaraflotann, ef þeim aðeins væri sýndur sá sómi, sem hann og flokksmenn hans krefðust. Þetta er bara gamli sónninn, að telja erfiðleikana stafa af skattaálagningu og andúð andstæðinganna. Án þess að fara langt út í þetta, þá tel ég slíkt alls ekki vera höfuðástæðuna fyrir hinni vondu afkomu togaraútgerðarinnar. Þá sagðist hv.þm. hafa borið fram á þinginu í fyrra svipað frv. og þetta, sem hér er til umr. Mér er hreinasta ráðgáta, hvaða frv. þetta getur verið. Hann var eitthvað að tala um frv. um skuldaskilasjóð útgerðarmanna, sem hann, ásamt fleiri flokksbræðrum sínum, flutti á síðasta þingi. Að hann hafi átt við það með þessum ummælum sínum, getur tæplega verið, því að það frv. gekk ekki út á að halda við togaraflotanum eða endurnýja hann, heldur gekk það beinlínis út á það, að tryggja togaraeigendum, sjálfa. En það er vitanlega allt annað, að tryggja það, að vissir menn hafi umráðarétt yfir skipunum, heldur en það, sem frv. okkar miðar að, en það er að fá ný og betri skip inn í landið. Þetta er höfuðmunurinn á sjónarmiðum okkar flm. þessa frv. og hv. 6. þm. Reykv., að við höfum hagsmuni þjóðarheildarinnar fyrir augum, en hann og fylgifiskar hans aðeins nokkra togaraeigendur. Hvort heilbrigðara er, þarf ekki að deila um. Hann fullyrti, að það væri rangt hjá mér að útgerðarmenn hefðu ekki sýnt sig neitt í því, að þeir ætluðu að endurnýja flotann. Það væri aðeins illkvitni stjórnarflokkanna um að kenna, að þeir voru ekki þegar byrjaðir á því. Ég fæ nú alls ekki séð, á hvern hátt togaraeigendurnir hefðu átt að geta endurnýjað flota sinn, þó að frv. hv. 6. þm. Reykv. og flokksmanna hans hefði verið samþ. í fyrra, því að eins og ég þegar hefi bent á, fór það eingöngu í þá átt að tryggja útgerðarmennina, en ekki útgerðina sjálfa, en það er sitt hvað. Að hér sé um samskonar mál að ræða, er því hreinasta fjarstæða.

Sigurður Kristjánsson Út af síðustu orðum hv.flm., að hann hefði ekki orðið var við það, að frv. okkar í fyrra hefði átt að vera til þess að halda við togaraútgerðinni, heldur hefði það miðað að því einu að halda útgerðarmönnunum við. Vil ég segja það, að ég fæ ekki séð, hvernig á að efla útgerð án einhverra útgerðarmanna. Þetta sýnir berlega, að það er ekki hægt að koma því inn í hugsunarhátt þessa hv.þm., að það sé nauðsynlegt að efla atvinnurekstur án tillits til þess, hverjir reki hann. Það, sem vakti fyrir okkur flm. frv. í fyrra, var það, að efla lánsstofnun, svo hægt yrði að endurnýja veiðiskipin, bæði stór og smá. Að auka skipastólinn frá því sem hann er nú, vakti ekki fyrir okkur, heldur aðeins að halda honum við, og auka hann svo smátt og smátt, eftir því sem þörfin fyrir aukningu hans kynni að skapast. En það, sem fyrir hv.flm. virðist vaka, er bein aukning veiðiflotans, en til þess að hún geti talizt nauðsynleg, verður það jafnframt að liggja fyrir, að hægt sé að koma hinni auknu framleiðslu í verð. Að síðustu get ég ekki látið vera að láta í ljós vanþóknun mína á þeim loddaraleik, sem flm. frv. þessa eru að leika. Þeir hljóta að sjá það mennirnir, að þeir standa sem afhjúpaðir loddarar fyrir þingheimi, því að það er öllum ljóst, að það er ekki af umhyggju fyrir útgerðinni, að þeir bera frv. þetta fram. Hér er aðeins um pólitíska varnarráðstöfun að ræða. Þeir halda, þeir góðu menn, að nú reki að því, að það fari að slitna upp úr vinskapnum á kærleiksheimilinu, og sú stund nálgist, að þeir þurfi að ganga til nýrra kosninga, og því sé betra að hafa æft eitthvert loddaraleikrit til þess að leika við það tækifæri.

Flm. (Emil Jónsson) Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að frv. hans og félaga hans í fyrra um skuldaskil útgerðarmanna hefði miðað að því að halda togaraflotanum við og auka hann, eftir því sem þörfin krefðist á hverjum tíma. Þessu leyfi ég mér að mótmæla, því að ég hygg, að það hafi ekki verið féleysi, sem hefir hamlað því, að nýir togarar hafi verið keyptir, þar sem ekki þarf nema 150-200 þús. kr. til þess að festa kaup á nýjum togara. Þá var hv.þm. að tala um loddaraleik okkar jafnaðarmanna í þessu máli. Slík ummæli frá honum eru sama og að tala um snöru í hengds manns húsi. Því að hafi nokkur maður leikið loddaraleik í stjórnmálum, þá hefir þessi hv.þm. gert það. Honum hefir ekki nægt að gera það hér í þingsölunum, heldur hefir hann og leikið sinn sama leik bæði á þingmálafundum og í blaðagreinum. Hér á Alþingi hefir hann þyrlað upp frv., sem engin hugsun hefir verið í og ekki nokkur leið að framkvæma, og því borin fram aðeins til þess að blekkja. Þegar svo þessi maður fer að vanda um við okkur, sem berum fram frv. okkar í góðri trú, finnst mér skörin fara að færast upp í bekkinn.

Finnur Jónsson Ég vildi gera stutta aths. við ræðu hv. 6. þm. Reykv., þó að hv.þm. Hafnf. hafi að vísu tekið af mér ómakið að mestu leyti. Það má ekki standa ómótmælt, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði hér í þessari hv. d. um viðtökur þær, sem frv. þau, er mþn. í sjávarútvegsmálum kom með í fyrra, að það hefði verið álit okkar meirihl.manna í sjútvn., að það ætti ekki að endurnýja togaraflotann, og að það sé loddaraleikur, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé fram komið. Þessi ummæli hv. 6. þm. Reykv. eru eins rakalaus og tilhæfulaus eins og svo margt annað, sem sá hv.þm. leyfir sér að fara með hér í hv. d., og ég vil, með leyfi hæstv. forseta. vitna til frv. meiri hl. sjútvn. á þskj. 739 frá 1934, þar sem einmitt er rætt um þessi mál. Þar segir svo um togaraflotann: „Einstaklingar hafa ekki orðið þess megnugir eða ekki birt um að endurnýja stórútgerðina. Það opinbera, ríki eða bæjarfélög, verður því fyrr eða síðar að hlaupa undir bagga og gera það eða veita aðstoð til þess, eigi ekki sá hluti útgerðarinnar, sem beztan arð getur gefið og mesta atvinnu á sjó og landi, að leggjast í rústir. Til þessa álitur meiri hl. n. að nota beri fé og lánstraust ríkisins, en ekki í skuldafenið og hin gömlu sökkvandi skip einstaklinga.“ Það þarf ekki að efa það, að hv. 6. þm. Reykv. hafi verið kunnugt um þetta mál, því að svo mjög ræddi hann það í þessari hv. d. í fyrra. En þrátt fyrir það lætur hann sér sæma að standa upp og segja, að það sé meining Alþfl. að leggja togaraflotann í rústir.

Sigurður Kristjánsson Það er aðeins stutt aths., sem ég þarf að gera. - Ég held, að þessu málefni hv.flm. verði ekki mikil stoð að því, sem hv.þm. Ísaf. sagði, því að hann las einmitt upp orð úr því skjali, sem ég held, að sé einna fjandsamlegast útgerðinni af þeim þingplöggum, sem fram hafa komið. Þar segir, eins og hv.þm. las upp, að „skipaeigendur voru ekki þess megnugir eða hirtu ekki um að endurnýja togaroflotann“. Þessi slagorð, að þeir „hirtu ekki um það“, hafa ennþá ekki fengið neina stoð. Þau sýna ekki annað en tilhneigingu manna, sem er illa við útgerðina eða útgerðarmenn. Þeir segja þessi ósannindi, en verða aldrei þess megnugir að færa sönnur fyrir þeim. Og svo er þessi maður, hv.þm. Ísaf., að tyggja upp þessi fjandsamlegu ummæli um þá menn, sem alltaf hafa sýnt, að þeir vildu endurnýja skipin, þótt þeir hafi neyðzt til að kaupa gömul skip, þegar þeir gátu ekki keypt ný, til þess að endurnýja togaraflotann, - Ég þarf ekki að svara þessu með fleiri orðum. Við komum til með að kljást um þetta mál í n., en það er bert af þeim ummælum, sem hv.þm. las upp, þar sem það er tekið fram, að ríkið verði að taka til sinna ráða í þessum efnum, að það er ekki annað en ákveðinn vilji, sem látinn er í ljós um það, að einstaklingarnir reki ekki þessa atvinnu, heldur komist hún í hendur ríkisins. Og það er bert, að það, sem vakir fyrir stuðningsmönnum þessa máls, er með illu eða góðu að útrýma fyrst og fremst þeim mönnum, sem með framtaki sínu standa undir þessum atvinnurekstri, til þess að koma honum öllum í hendur ríkisins.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi fylgzt með þessum umr. og tel það skyldu allra þm. að gera það sem bezt, því að hér er áreiðanlega stórt mál á ferðinni. - Mér kom það dálítið undarlega fyrir að heyra hv.þm. Hafnf. halda því fram, að það, sem þyrfti að hugsa um, væri að halda við nýjum og nothæfum skipum í landinu, en hitt skipti ekki máli, hvort útgerðarmönnum væri haldið við eða ekki, og þeir hefðu lífsskilyrði til þess að starfa að sínum atvinnurekstri eða ekki. Það er a. m. k. mikil skammsýni í þessum efnum, því að það kemur áreiðanlega einhverntíma að því, að þeir togarar, sem keyptir eru fyrir tilstilli ríkis og bæja, eldist eins og önnur skip, og það kemur fram sem erfiðleikar, ef ekkert er gert fyrir þessa aðila til þess að halda úti skipunum, svo að þau geti borið sig og atvinnureksturinn haldist við í landinu. Þetta verður að fylgjast að, og það er í raun og veru aðalatriðið að skapa fyrst lífvænleg skilyrði við þennan atvinnurekstur, og svo að styðja þá, sem atvinnureksturinn stunda, til að fá sér skip og önnur nauðsynleg áhöld til þess að þessi atvinnurekstur verði rekinn með sem beztum árangri. Þetta verður ávallt jafnnauðsynlegt, hvort heldur það eru einstaklingar, sem hafa þennan atvinnurekstur með höndum, eða það eru bæir og ríki. Hv. þm. Hafnf. mundi því áreiðanlega verða seinna - ef hann vill ekki gera það samhliða - að skapa bæjarfélögunum eða ríkissjóði þá aðstöðu, sem nauðsynleg er til þess að útgerðin með þessum nýju skipum geti borið sig. Hér má ekki greina í sundur þetta tvennt. Annars fannst mér það kaldar kveðjur frá þessum hv.þm. í garð þeirra manna, sem hafa staðið undir þeim mikla þunga, sem kreppuárin hafa lagt á herðar allra framleiðenda í landinu. Því að ef ásökun hv.þm. Hafnf. er réttlát í garð þessara manna, sem eru að sligast undan þessum atvinnurekstri, og ef þeir eiga með einhverjum meira eða minna ranglátum ráðstöfunum gagnvart þeim, þá hlýtur sömu spjótum að verða beint til annara framleiðenda í landinu. Og ef þeir eiga líka í vændum slíka andstöðu hér á þingi, eins og mér fannst felast í orðum hv.þm. Hafnf. gagnvart útgerðarmönnum yfirleitt, þá finnst mér, að andi kalt frá löggjafarþingi þjóðarinnar til þeirra stétta, sem velferðarmál þjóðarinnar hvíla mest á, því að undir því er velferð þjóðarbúsins komin, að framleiðendurnir fái starfað með sem beztum árangri. Öll umbótastarfsemi, sem jafnaðarmenn segjast berjast fyrir, verður að engu liði, ef framleiðendur geta ekki rekið atvinnu sína skaðlaust.

Ólafur Thors Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls við þessa umr. málsins, því að mér þykir sjálfsagt, að því verði vísað til n. Ég ætla ekki heldur, þó að ég hafi kvatt mér hljóðs, að fara ýtarlega út í málið við þessa umr. Ég var ekkert hissa á þeim orðum, sem féllu af vörum hv.þm. Ísaf. í garð útgerðarmanna. Hann er þekktur að illkvittni í þeirra garð og lítilli ábyrgðartilfinningu fyrir sínum orðum. En ég kemst ekki hjá því að láta í ljós undrun mína yfir ummælum hv.þm. Hafnf., því að maður á síður af honum að venjast samskonar bardagaaðferð og hv.þm. Ísaf. Bæði af þessu, er ég þegar hefi getið um, undrar mig þessi ummæli, og eins af hinu, að hann er sjálfur í þeirri aðstöðu, að hann hefir kynnzt nokkru betur togaraútgerð heldur en hv.þm. Ísaf. Sem bæjarstjóri Hafnarfjarðarkaupstaðar er hann aðalráðamaður útgerðar Hafnarfjarðarkaupstaðar, en hann rekur sem kunnugt er tvo togara. Þessi hv.þm. hefir því fengið tækifæri gegnum þennan rekstur til að kynna sér þá erfiðleika, sem stórútgerðin á við að stríða, og af þeirri reynslu veit hann vel, að það er ekki viljaleysi, heldur getuleysi, sem veldur því, að stórútgerðin hefir ekki endurnýjað flota sinn betur heldur en raun ber vitni um. Það má náttúrlega lengi rekja rætur þessara meina, sem menn nú viðurkenna, að séu fyrir hendi, þ. e. a. s. bágrar afkomu stórútgerðarinnar, en ræturnar eru að miklu lyti þær, að hið opinbera hefir búið illa að þessari útgerð. Það hefir aldrei verið spurt um gjaldgetu hennar, en nýjum sköttum og tollum verið hlaðið á hana svo að segja á hverju þingi. Það er fyrst og fremst aðbúnaði þess opinbera í garð útgerðarinnar að kenna, hvað lítið bolmagn hún hefir haft til að inna að hendi þá eðlilegu skyldu að endurnýja flotann hæfilega. Auk þessa hafa verið gerðar meiri kröfur á hendur stórútgerðarinnar um kaupgjald heldur en á hendur smáútgerðarinnar. Það upplýstist í rannsókn mþn. í sjávarútvegsmálum, að í fyrsta lagi hefðu menn, sem við stórútgerð vinna, miklu lengri atvinnu heldur en þeir, sem vinna að smáútgerð. En auk þess kom í ljós, að kaup þeirra var margfalt hærra. T. d. var kaupgjald á minnstu bátum ekki nema um 6 kr. á dag, en á stærri bátum, frá 12 og upp í 40 til 50 smálestir, var það um 13 kr. á dag, en á togaraflotanum yfir 22 kr. Þessar kröfur af hendi hins opinbera og hins vinnandi lýðs á hendur stórútgerðinni gera það að verkum, að enda þótt það sé rétt, sem hv.flm. sagði, að togararnir væru tvímælalaust beztu framleiðslutækin við sjóinn, er nú svo komið, að fyrir eigendur þessara framleiðslutækja hafa þau ekki verið arðbær undanfarin sex ár. Togararnir hafa verið reknir með allverulegum halla á hverju ári frá 1930, að því meðtöldu. Einmitt nokkur af þessum árum hefir hv.þm. Hafnf. haft með togar,útgerð að gera og veit þess vegna vel, hvað erfiðleikarnir eru miklir og þungbærir. Ég viðurkenni, að einmitt þessir örðugleikar og sú staðreynd, að útgerðin hefir ekki getað endurnýjað flota sinn af sjálfsdáðum, skapar eðlilega ástæðu til þess að varpa fram þeirri spurningu, hvort hið opinbera ætti ekki að skerast í leikinn. En í sambandi við það væri ærið tilefni til þess að biðja menn að reyna að gera sér meiri grein heldur en almennt er gert fyrir gangi þessara mála, eins og hann hefir verið á undanförnum árum. En víða hefir hann verið sá, að kaupkröfur á hendur útgerð einstaklinganna hafa verið svo óbilgjarnar, að einkafyrirtækin hafa lamazt og orðið að gefast upp. Þegar þau hafa gefizt upp, hafa íbúar hlutaðeigandi kaupstaðar, í hvaða flokki sem þeir eru, neyðzt til að viðurkenna, að atvinnubresturinn, sem varð af niðurfellingu útgerðarinnar í höndum einstaklinganna, knýr fram þörf fyrir nýjan hliðstæðan atvinnurelatur. Þá hefir nýjum atvinnurekstri verið hleypt af stokkunum, sumpart með samvinnufélögum, sem ríkið hefir styrkt að verulegu leyti með fjárframlögum og ábyrgðum, og bæjarfélögin hafa einnig styrkt á margvislegan hátt. Gleggst dæmi um það er samvinnufélag Ísafjarðurkaupstaðar, og án þess að ég ætli að rekja ýtarlega sögu þess, þá er það ekki ofmælt, að hún er einn, raunalegastur vottur um lélega afkomu íslenzkrar útgerðar. Þrátt fyrir, að sú útgerð hefir átt því láni að fagna að tryggja sér óvenjulega duglega og fengsæla aflamenn til formennsku á skipum sínum, hefir sú útgerð tapað árlega, og það þótt einstakir eigendur hennar, eins og hv.þm. Ísaf., hafi notað aðstöðu sína sem bæjarfulltrúi til þess - ja, ég þori ekki að segja á glæpsamlegan hátt, en á mjög óviðfelldinn hátt - að ívilna og hagna þessu einkafyrirtæki á kostnað bæjarfélagsins, er hann sem bæjarfulltrúi var settur til að gæta. Eftir að þetta félag þannig hefir notið styrks þess opinbera á allan hátt og sogið bæjarfélag sitt þannig, að þess eru engin dæmi, þá er það fyrsta félagið, sem skilar sér í skuldaskilasjóð, sem marðist fram sem óburður með afturfótafæðingu út úr þeim tilraunum, sem við sjálfstæðismenn gerðum til þess að koma fram lagafyrirmælum, sem fullnægðu einhverjum fleirum en hv.þm. Ísaf. Og mér er sagt, að þarna sé allveruleg upphæð í húfi. Ég vek athygli á þessu, ekki til þess að svala mér á hv.þm. Ísaf. út af þeim kaldyrðum, sem hann viðhafði í garð stórútgerðarinnar, heldur til þess að vekja löggjafann til umhugsunar um, hvaða leið þetta er. Einkafyrirtæki eru drepin niður með óbilgjörnum kröfum. Niðurfelling atvinnurekstrarins krefur áframhaldandi starfrækslu á útgerð í einhverri mynd. Það opinbera leggur fram fé til þess að koma þessum atvinnurekstri af stað. Þegar ríkið er búið að gera það, verður það að þola, að niður falli öll gjöld, sem bæjarfélögin höfðu áður af þessum atvinnurekstri, og þar til viðbótar, að fyrirtæki eins og það, sem ég nefndi áðan, beinlínis étur upp með lántökum ýmsa sjóði, sem bæjarfél. ætlaði að verja í öðrum tilgangi. Þetta er varhugavert og gefur tilefni til mikillar svartsýni um frumtíð íslenzkrar útgerðar, þegar sá atvinnurekstur, sem áður var máttarstoðin undir þörfum bæjarfélaganna, er nú orðinn þyngsti ómaginn á þeim. Það sjá allir, að með þessu er stefnt í beinan voða. Annað form er það, sem Hafnarfjarðarbær rekur, þ. e. bæjarútgerð. Ég er ekki að harma það, þó að bæjarfélögin íslenzku reyni það eins og við einstaklingarnir, sem rekum þennan Atvinnuveg, að það er ekki alltaf gróðavegur. En það sjá allir, að það er munur fyrir bæjarfélögin að þurfa að balda uppi atvinnu í bæjarfélaginu á þennan hátt, með því að tapa og jafnframt að missa tekjur af samskonar atvinnurekstri í höndum einstaklinga. Einnig þetta gefur manni tilefni til alvarlegrar umhugsunar um framtíð íslenzkrar útgerðar. Ég segi þetta ekki til hnjóðs þeim mönnum, sem stjórna bæjarútgerð Hafnarfjarðar. Mér er ekki kunnugt um, að þeir hafi gert það verr en gerist og gengur, og ég bygg, að þeir taki Ísfirðingum fram, því að ég geri ráð fyrir, að það væri varla komið jafnhörmulega fyrir þeirri útgerð á svo skömmum tíma með öllum þeim styrkjum, sem hún hefir fengið, ef vel hefði verið á haldið. Á þessu stigi málsins vil ég ekki segja annað en það, að vanmáttur einstaklinganna til þess að endurnýja flotann hefir, eins og ég gat um áðan, skapað eðlilega aðstöðu til þess að varpa fram spurningu um það, hvort hið opinbera þurfi ekki að eiga hlut að því, að einhver endurnýjun geti farið fram. En auðvitað er það eðlilegt frá mínu sjónarmiði, ef það á annað borð þykir tiltækilegt, að hið opinbera leggi fram fé, þá sé það lagt fram til styrktar einstaklingunum, sem reka þessa útgerð. En það er eðlilegt, að sá styrkur geti ekki verið framreiddur í því formi, að þeir einstaklingar, sem reka stórfelldan atvinnurekstur fyrir sinn eiginn reikning, noti til þess rífleg framlög úr ríkissjóði. En það mætti athuga einmitt nú, hvort ekki væri hægt að gera einhverjar þær formsbreytingar á útgerðinni og eignarrétti þeirra togara, sem nú eru reknir, sem gerðu það aðgengilegra, að ríkið styrkti bana heldur en nú getur talizt, meðan ekki fleiri menn eiga þar hlut að máli. Þetta á sérstaklega við um stærstu félögin, sem eru í fárra manna höndum, sem hvorki ætlast til né vildu þiggja beinan ríkisstyrk meðan þau eru rekin sem eign þeirra fáu manna, sem nú eiga þau. En sem sagt, ef nauðsynlegt er að hefjast handa nú þegar um endurnýjun á togaraflotanum, þá verður það eðlilegast frá okkar sjónarmiði, sem trúum meira á ágæti einstaklingsframtaksins heldur en opinbera starfrækslu, að til athugunar verði tekið, hvaða formsbreytingar þyrfti að gera á útgerðarfélögunum, sem nú starfa, til þess að á einhvern hátt mætti koma aukningunni við. En hitt skilur hv.þm. Hafnf. mætavel, að ef rætt er um líðandi stund, er það ekki óeðlilegt, að hv. 6. þm. Reykv. viðhefði þau ummæli um þetta frv., að með því að bera það fram væri verið að leika loddaraleik. Hann veit vel, að fyrir tveimur árum seldum við Íslendingar til Spánar 35 þús. smálestir af fiski, eða helminginn af allri okkar fiskframleiðslu. Nú eru engar líkur til, að í ár getum við selt meira en 15 til 16 þús. smálestir þangað, og það er allt í óvissu, hvort við getum náð þeim samningum að ári eða ekki. Þarna erum við því búnir að missa markað fyrir 20 þús. smálestir eða meira. - Árið 1932 eða 1933 seldum við til Ítalíu 23 þús. smálestir. Í ár er búið að takmarka þann innflutning okkar við 10 þús. smálestir, og allt í óvissu, hvort við náum því magni að ári eða ekki. Við erum því búnir að missa markað þar fyrir 13 þús. smálestir í viðbót við þær minnst 20 þús. smálestir, sem við erum búnir að missa á Spáni. Samtals erum við búnir að missa markað fyrir um 33 þús. smálestir í þessum löndum, eða um helming af allri framleiðslu okkar. Hv. þm. Hafnf. veit, að við höfum reynt að ráða bót á þessu með því að ná í markað í Portúgal, og hefir það tekizt furðanlega vel. Nú veit hann, að einnig sá markaður er í hættu, þannig að hann með mér mundi viðurkenna, að það eru harla litlar líkur fyrir því, að við höldum honum að ári, og bendir margt til þess, að við höldum ekki helmingnum af honum. Erum við þá búnir að missa 2/3 af okkar markaði. Dettur nú nokkrum heilvita manni í hug, að það bæti úr þessari ógæfu, að ríkið taki millj. kr. lán til þess að auka fiskframleiðsluna? Allir sjá, að ekki er til neins að gera út fleiri togara, ef ekki er hægt að selja einn ugga í viðbót við það, sem nú er. Það væri mikil óvarkárni, svo dökkar sem horfurnar eru nú, að fara að bæta á skuldabyrði ríkissjóðs nýjum kvöðum til þess að auka framleiðsluna. Það er rétt hjá hv. 6. þm. Reykv., að það væri meira vit í þessari uppástungu, ef henni fylgdi það, að sökkva skyldi eða binda við festar nokkurn hluta togaraflotans. En þá væri sá ljóður á, að ekki myndi það bæta atvinnuvandræðin, því að almenning skiptir það litlu máli, hvort hann ynni og tæki laun sín á þessum nýju skipum eða þeim, sem nú eru rekin. En um þann þátt frv., sem mér skilst vera grundvallarhugsun hv.flm., sem sé að tryggja það, að togaraflotinn hrörni ekki að okkur óviðbúnum, leggist ekki í rústir án þess að rönd verði við reist - um þennan þátt er það að segja, að það væri a. m. k. athugandi, hvort ekki væru til einhverjar líkur (ég segi ekki vissa) í augum hinna bjartsýnustu (ég segi ekki hinna svartsýnustu) til þess að svo kynni að fara, að við myndum síðar meir geta selt afurðir okkar, og þegar svo væri komið, hvort ekki myndi þá vera hægt að hefjast handa um endurnýjun togaraflotans, eins og allir eru sammála um, að nauðsyn beri til. Ég vænti þess, að menn dragi rétta ályktun af orðum mínum, sem sé þá, að ekki dugi að drepa niður einstaklingsframtakið og leggja síðan þungar kvaðir á hið opinbera, til þess að hið opinbera framtak ráði bót á atvinnuleysinu. Slíkt er til lítils, þegar hið opinbera getur ekki risið undir þeim kvöðum og ekki er hægt að selja þá framleiðsluaukningu, sem þannig myndi fást. Jafnframt vildi ég vekja hv.þdm. til umhugsunar um þá eðlilegu ósk, sem fram kemur í frv. um endurnýjun togaraflotans, og er ég þess því hvetjandi, að málinu verði vísað í n. til frekari athugunar, svo að líka sé hægt að athuga málið frá fleiri hliðum en grg. gerir og þingheimur geti skoðað það í gleggra ljósi og síðan, að fengnum öllum upplýsingum, dæmt um það, hvað heppilegast muni reynast í þessum efnum.

Finnur Jónsson Hv. þm. G.-K. minntist á það oftar en einu sinni í ræðu sinni, að ég hefði kastað kaldyrðum að útgerðinni. Mér þykir leitt, að hv.þm. skuli ekki hafa heyrt það, sem ég sagði, eða þá ekki skilið það. Ég hefi engum kaldyrðum kastað að útgerðinni. Ég las aðeins upp nokkrar línur úr nál., þar sem því er slegið föstu, að togaraflotinn hafi ekki verið endurnýjaður nú um skeið. Þar sem þetta er sú skoðun, sem hv.þm. G.-K. hefir sjálfur látið í ljós bæði í ræðu og riti, skil ég ekki, hvernig hægt er að skoða orð mín sem kaldyrði í garð útgerðarinnar. Þetta eru staðreyndir, og aðalatriði málsins verður þá það, hvernig hægt sé að endurnýja togaraflotann. Það var sagt hér í einni þingræðu af hv. 6. þm. Reykv., að hér hefði í fyrra legið fyrir frv. frá honum og flokki sjálfstæðismann., þar sem gert var ráð fyrir slíkri eflingu fiskveiðasjóðs, að hann yrði fær um að endurnýja togaraflotann. Nú er það vani hv. 6. þm. Reykv. að hrúga hér fram frv., sem að sögn eiga að vera til eflingar sjávarútveginum, en eru í rauninni mest til að sýnast. Nú væri ekki hægt að heimta af honum minna en það, að hann vissi hvað stæði í hans eigin frv. En í frv. um fiskveiðasjóð, sem hann vitnaði til, er gert ráð fyrir, að 30000 kr. sé það hæsta lán, sem hægt sé að veita út á hvert skip. Þegar nú þess er gætt, að nýtízku togari kostar hátt á 5. hundrað þús. kr., sést bezt, hve langt þessar upphæðir mundu hrökkva til endurnýjunar flotanum. Ég minnist ekki á þetta dæmi af því, að slíkt sé nein nýlunda af hálfu þessa hv.þm., en það sýnir með öðru. hve ósýnt honum er yfirleitt um að vita, hvað hann ætlar sér í raun og veru með frv. sínum. - Frv. sjálfstæðismanna í fyrra um fiskveiðasjóð getur því ekki talizt að hafa verið flutt til endurnýjunar togaraflotanum, og er því allt annars eðlis en frv. það, sem hér liggur fyrir. Hv. þm. G.-K. sendi mér og samvinnufélagi Ísfirðinga, sem ég hefi stjórnað nú um nokkur ár, sínar venjulegu kveðjur. Hann sagði, að þetta félag væri ljósastur vottur um erfiðleika þá, sem sjávarútvegurinn hefði átt við að stríða undanfarið og félagið hefði ekki farið varhluta af, fremur en aðrir. En þetta félag er nú ekki stofnað sem gróðafyrirtæki, heldur sem atvinnubótafyrirtæki sjómanna og verkamanna, þegar útgerð einstaklinga var hrunin í rústir. Ég minnist á þetta mál af því, að það hefir á óviðeigandi hátt verið dregið hér inn í umr. - Félagið var stofnað árið 1926, þegar útgerð einstaklinga á Ísafirði var hrunin í rústir. Ísafjörður er bær, sem ekki hefir á öðru að lifa en útgerð. Þegar einstaklingsútgerðin var hrunin, voru öll skip seld burt úr bænum nema 2 eða 3 mótorbátar 12-20 smálesta, og er það ljóst, að eitthvað varð að gera, eins og komið var. Skip einstaklinganna voru öll auglýst og seld af bankavaldinu, sem öllu réði, og álitu margir, að það hefði verið gert til þess að koma bæjarfélaginu á kaldan klaka, því að jafnaðarmenn höfðu þá haft meiri hl. í bæjarstj. um nokkur ár. Var álitið, að sá væri tilgangurinn, að knýja bæjarstj. til að gefast upp og leita á náðir ríkissjóðs. Samvinnufélagið tók til starfa um áramót 1928 -29. Ég veit, að hv.þm. G.-K. viðurkennir, þegar hann athugar málið, að fiskverð hefir alltaf farið lækkandi síðan. Fyrsti fiskurinn, sem veiddist á skip félagsins, var seldur fyrir 53 aura kg., en síðan hefir verðið verið miklu lægra og jafnvel komizt niður í 21 eyri kg. - Um afkomu þessa félags get ég vísað til skýrslu mþn. í sjávarútvegsmálum, sem samin er af hv. 6. þm. Reykv., en hann hefir aldrei borið félaginu betur söguna en það hefir átt skilið. En þessi skýrsla ber með sér, að afkoma samvinnufélagsins hefir ekki verið verri, heldur jafnvel betri en annara útgerðarfélaga á vestfjörðum. Það má vera, að afkoman hefði orðið betri, ef einhver annar hefði stjórnað félaginu en ég. Um það dæmi ég ekki. Hinu vil ég mótmæla, að ég hafi notað aðstöðu mína á nokkurn hátt til að tryggja, að ég yrði ekki fyrir tapi, ef illa færi fyrir félaginu. Að vísu er það svo, að þegar félagið er stofnað, eiga hópar einstakra manna hvert skip um sig, en þessir menu vildu ekki halda skipunum út. Þegar líkur reyndust til, að hagnaðurinn yrði enginn á haustvertíðinni, en hinsvegar var atvinnuþörfin knýjandi. Af þessu og svo því, að tap varð á sumum skipunum, þó að gróði yrði af öðrum, var talið rétt að sameina eign allra skipanna. Enginn einn maður hafði þar aðstöðu til að tryggja, að hann tapaði ekki fé. Allir voru samábyrgir fyrir skuldum félagsins og skuldbindingum, og eru það enn. Nú er það rétt hjá hv.þm. G.-K., að félaginu hefir farið sem mörgum öðrum vélbátaeigendum, að snúa sér til skuldaskilasjóðs vélbátaeigenda. Það er rétt, að félagið skuldar bæjarsjóði Ísafjarðar allmikla fjárhæð, og eins ríkissjóði. En á þessum síðustu tímum hafa fleiri komizt í slíkt en samvinnufélag Ísfirðinga. Þessar skuldir eru að vísu nokkuð háar, og er afleitt, ef þessar opinberu stofnanir skyldu tapa allmiklu af þeim. En það er nú svo um skuldir við hið opinbera, að þær lenda fyrr eða síðar á almenningi. Þannig er það t. d. um skuldir við bankana, sem taka því hærri vexti af lánum, sem meira af skuldunum næst ekki inn. - Ég veit, að hv.þm. G.-K. skilur þetta. Ég veit, að hann sér, að þar sem samvinnufélag Ísfirðinga hefir ekki átt tök á því að safna skuldum í bönkunum, eins og hann hefir gert og það fyrirtæki, sem hann hefir stjórnað, og þar sem það er stofnað sem atvinnubótafyrirtæki fyrir Ísafjarðarbæ, þá er ekki óeðlilegt, að skuldir þess söfnuðust fyrir hjá bæjarsjóði Ísafjarðar, ekki sízt þegar þess er gætt, hve félagið hefir haldið uppi miklum atvinnubótum. Vinnulaun, sem félagið hefir greitt, hafa sjaldan verið undir í millj. kr. á ári. Tel ég þetta vera hlutfallslega þær mestu atvinnubætur, sem reknar hata verið í nokkru bæjarfélagi að tiltölu við fólksfjölda. Ég gat þess áðan, að skuldir samvinnufélags Ísfirðinga við ríki og bæjarfélag væru nokkuð miklar, þó eru þær ekki nema helmingur af því, sem sagt er, að framkvæmdarstjórar Kveldúlfs skuldi í sínu eigin félagi. Það má reyndar segja, að slíkt séu einkamál, en svo er þó ekki alltaf. Ef það er satt, að félagið skuldi bönkunum 1-5 millj. kr. og að þær skuldir séu óveðtryggðar, þá kemur almenningi það meira en lítið við, hvort skuldirnar eru tapaðar eða ekki; því vitanlega lenda töpin á almenningi. Ég er ekki að segja þetta til þess að egna hv.þm. G.-K. upp, því að hann hefir haft ástæður til þess undanfarna daga að ergja sig yfir ýmsu, og er ekki gustuk á það að bæta. Ég segi þetta til þess að sýna, að fleiri skulda allmikið en samvinnufélag Ísfirðinga. Skuldir einstakra manna, þó að þær séu ekki hjá opinberum stofnunum, geta oft að lokum lent á því opinbera, og svo mun verða um skuldir þeirra Kveldúlfsbræðra. Ég sé ekki ástæðu til að taka fleira fram í þessu sambandi. En þar sem allar líkur eru til, eftir þeim að sumu leyti vinsamlegu viðtökum, sem frv. hefir fengið, að það fari til 2. umr. og n., og þar sem það virðist sameiginlegt álit allra, sem tekið hafa til máls, að endurnýja þurfi togaraflotann, en þar sem hinsvegar engar líkur eru til, að svo verði gert, nema hið opinbera leggi fram fé til þess, þá vil ég brýna það fyrir hv. dm. að láta það ekki verða til þess að sigla málinu í strand, þótt nokkuð kunni að greina á um leiðirnar.

Forseti (JörB): Umr. eru nú komnar alllangt út frá máli því, sem hér lá fyrir, en hv.frsm. málsins hefir þó ekkert tilefni getið til þess, og af þeim, sem hingað til hafa talað, verður að vísu enginn einn sakaður um það öðrum fremur. En ég vil nú mælast til þess við þá, sem hér eftir kunna að taka til máls, að þeir haldi sér meir við efnið.

Ólafur Thors Mér þykir ánægjulegt að heyra hv.þm. Ísaf. tala um útgerðarmál á svipaðan hátt og viti bornir menn gera. Það er ekki venja hans. En það er sannast sagna, að sá eldur er heitastur, er á sjálfum brennur. Ef bæjarfélag hans hefði ekki lent í því óláni að fela honum forstjórn þess fyrirtækis, sem hann minntist á og nú er á góðum vegi með að mergsjúga bæjarfélagið, myndi hann ekki hafa haft þessi orð um erfiðleika útgerðarinnar eða látið í ljós slíkan skilning á málum þessa atvinnurekstrar og þó kom fram hjá honum. En þó að ég fagni því, að hann hefir hlotið þessa reynslu, er samt ekki því að leyna, að hún var nokkuð dýrkeypt. Það er nú gaman fyrir okkur, sem á meðan við áttum nokkuð vorum níddir sem blóðsugur, og eftir að sjóðir okkar eru upp gengnir erum níddir sem fávitar - það er gaman að hafa nú í feninu fyrir neðan sig bak þessa hv.þm. til að fóta sig á, því að ekkert fyrirtæki er eins neðarlega komið með jafngóðan afla og það, sem hann hefir veitt forstöðu. Út af því, sem hann vék að mér og félagi minn, vil ég taka það fram, að ég er persónulega ábyrgur fyrir öllum skuldum þess félags. Fari svo, að það rísi ekki undir skuldbindingum sínum, þá stend ég þar undir með öllu því, sem ég hefi handa á milli. Ég hefi aldrei ætlað mér að verða ríkur á því að láta félag mitt fara á höfuðið, og þarf ég ekki að bera kinnroða fyrir neitt í þessu sambandi. Félag það, sem ég hefi staðið fyrir, hefir alls greitt um 40-50 millj. í kaupgjald og margar milljónir til hins opinbera í gjöldum og vöxum, og hefir það oft orðið að greiða hærri vexti vegna annara, sem gefizt hafa upp. Ég hefi ekki haft neitt af neinum og þarf engan kinnroða að bera fyrir mitt fyrirtæki, sem m. a. hefir greitt meira í kaupgjald en nokkurt annað hérlent fyrirtæki. Ef ég skulda mínu félagi, sem er rétt, þá er það af því, að ég hefi haft beint samband við þann lánardrottin um húslán, og hefi ég tekið það ráð að fá heldur lánin hjá félaginu en bönkunum, og er það gert í samráði við lánardrottna félagsins. En vitaskuld standa allar mínar eignir til tryggingar fyrir þeim lánum, sem ég hefi fengið, og þarf ég því heldur engan kinnroða að bera fyrir þetta. Það er misskilningur hjá hv.þm., ef hann heldur, að hann kasti rýrð á mig með þessum aðdróttunum sínum. Það er alveg eins tilgangslaust fyrir hann að gera það eins og það er tilefnislaust fyrir hann að gera það. Ég er búinn að lýsa afstöðu minni til þessa máls, og get því orðið við tilmælum hæstv. forseta, því ég þykist ekki þurfa að eyða fleiri orðum til þess að kasta frá mér áburði þeim, sem hv.þm. Ísaf. bar á mig. Enda er ég orðinn leiður á því að tugta þennan hv.þm., því hann er fremur vesæll andstæðingur, sem mér þykir lítill fengur í að fást við.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Hv. þm. Ísaf. talaði hér alllangt mál og lagði mikla áherzlu á það, að samvinnufélag Ísfirðinga væri atvinnubótafyrirtæki og til þess hefði verið stofnað sem atvinnubóta. Það kann að mega kalla það svo. En mér skilst, að honum sé nú mjög umhugað um að kalla það svo, vegna þess hvernig það er farið. Hann vill kalla það atvinnubótafyrirtæki af því, að allir sjá nú, að útvegurinn á við fleiri örðugleika að stríða heldur en hv.flm. þessa frv. og þeirra flokksmenn vilja viðurkenna. Það mætti með sama rétti kalla öll slík fyrirtæki atvinnubótafyrirtæki, þar sem þau láta mönnum í té atvinnu. Það mun nú vera einsdæmi, að nokkurt bátafélag sé stofnað með eins miklum ríkisstyrk og samvinnufélag Ísfirðinga. Í fjárl. fyrir árið 1928 segir, „að stj. sé heimilt að ganga í ábyrgð fyrir lánum til félagsmanna í samvinnufélagi Ísfirðinga til kaupa á fiskiskipum, samtals allt að 320 þús. kr., enda nemi lánin eigi meiru en 4/5 af kaupverði skipanna fullbúinna til fiskiveiða“. Ég ber þetta saman við það, þegar einstaklingar eða félög hafa knúð út úr fiskveiðasjóði dálitla upphæð af því litla fé, sem hann hefir til umráða, til bátakaupa, og þessa 4/5, sem ríkið ætlaði að ábyrgjast til þess að koma samvinnufélagi Ísfirðinga á fót. Hitt er annað mál, að ríkissjóður mun nú vera kominn í borgunaraðstöðu og verður að standa skil á ábyrgðinni. Hv. þm. vildi leggja áherzlu á, að þetta væri atvinnubótafyrirtæki. Ég tel þetta ekki frekar atvinnubótafyrirtæki heldur en hvert annað mótorbátafélag á landinu. Það gefur ekkert meira af sér fyrir sjómenn að vinna hjá þessu félagi en annarsstaðar. Hv. þm. minntist á það, að menn hefðu flúið af Ísafirði og skilið bændur eftir á heljarþröminni. En hvers vegna flúðu menn af Ísafirði? Það var af skilningsleysi þeirra manna, sem voru þar við stjórn. Það var af því, að þeir menn, sem voru þar við stjórn, sýndu svo lítinn skilning á þörfum manna, að þeir gátu ekki haldizt þar við. Og svo mun verða þegar menn treystast ekki lengur til þess að standa undir því, sem á þá er lagt, að þá munu þeir verða að gefast upp. En hjá sósíalistum er hugsunarhátturinn sá, að stofna til félagsskapar og gerast forstjóri fyrir honum, en forstjórinn vill aldrei vera í persónulegri ábyrgð fyrir félagið. En það er almennt svo, að þeir atvinnurekendur, sem ekki hafa þennan sósíalistahugsunarhátt, eru, eins og hv.þm. G.-K. lýsti því, með allar sínar eignir í ábyrgð fyrir því, sem þeir skulda. Ég veit, að á þeim þrengingartímum, sem nú eru, er aðstaðan betri fyrir þá, sem eiga fjármuni sína tryggða, heldur en hina, sem leggja allt í hættu. En það er ólíkt heilbrigðari sá hugsunarhátturinn, þar sem atvinnurekandinn leggur út á djúpið og hefir á herðum sér fulla ábyrgð, en lætur ekki allt skella á bænum eða ríkinu. Hv. þm. Ísaf. hafði alllangan formála fyrir máli sínu og var þar aðallega stefnt að öðrum hv.þdm., en með því að hann mun nú vera búinn að tala sig dauðan, en ef um nokkra sök er að ræða, þá hvílir hún eins þungt á mér og hv. 6. þm. Reykv., þar sem ég var einn af flm. að frv. því, sem hv.þm. Ísaf. gagnrýndi með mikilli frekju, en minni skilningi og ennþá minni sanngirni. Þetta frv. er frv. um fiskveiðasjóð Íslands, sem ég var flm. að ásamt 6 flokksbræðrum mínum á þinginu 1934. Í því frv. kom fram viðurkenning á þeirri þörf, sem virðist nú almennt viðurkennd, að það þurfi að sjá fyrir því, að báta- og togaraflotinn sé endurnýjaður. Þar er bent á leið og lögð drög að endurnýjun togaraflotans. Um þetta segir hv.þm. Ísaf., að það sjáist nú bezt, hvað hv. 6. þm. Reykv. risti grunnt, þegar hann sé að tala um þetta frv. sem nokkra meinabót, og hvað hann sé heill í garð útgerðarinnar, þegar hann sé að benda á frv. um fiskveiðasjóð sem hjálparhellu í þessu efni, vegna þess að það sé tekið fram í frv., að hámark lánveitinga má ekki fara fram úr 30 þús. krónum. Hann sagði, að allir sæju, hvað það myndi hjálpa til þess að endurnýja togaraflotann. Hv. þm. Ísaf. hefir gert sig sekan í því að fara hér með rangt mál. Frv. um fiskveiðasjóð var flutt samhliða öðru frv., um skuldaskilasjóð. Þessi frv. fara fram á þær leiðir m. a. að taka um visst árabil útflutningsgjaldið af sjávarafurðum og láta það fyrstu 6 árin renna í sjóð til þess að efla skuldaskilasjóðinn, en síðan átti það að renna í 10 ár í fiskveiðasjóð Íslands. Frv. um fiskveiðasjóð Íslands var miðað við næsta tímabilið, þegar útflutningsgjaldið átti ekki að renna í skuldaskilasjóðinn, heldur fiskveiðasjóð Íslands. Og hámarkið, sem nefnt er í frv., var miðað við vélbátana, því frv. var samið með þá bráðaþörf fyrir augum að hjálpa upp á vélbátaflotann, og með tilliti til þeirrar þarfar var ætlazt til þess, að útflutningsgjaldið kæmi ekki fyrstu 6 árin í fiskveiðasjóð. Um þetta segir svo í grg. fyrir frv. til l. um fiskveiðasjóð Íslands: „Ekkert vit er í því að loka augunum fyrir þeim háska, sem þarna blasir við. Verður ekki séð, að annað ráð sé tiltækilegra til þess að forðast þann ófarnað en að efla lánsstofnun, sem veitt gæti hagfelld lán til endurnýjunar flotans. Virðist ekkert eðlilegra en að útgerðinni sjálfri sé leyft að vinna þetta nauðsynjaverk, ef hún reynist þess megnug. Nefndin leggur því til, að útflutningsgjaldið af sjávarafurðum verði í 10 ár látið renna í fiskveiðasjóð. Gert er ráð fyrir, að útflutningsgjaldið verði ekki undir 750 þús. kr. á ári, eða 71/2 milljón króna í 10 ár. Með þessu móti telur nefndin, að fiskveiðasjóður mundi verða fær um að annast stofnlánastarfsemi allrar útgerðar landsmanna. En með því að nefndin hefir í öðru frv. gert ráð fyrir því, að gjald þetta verði næstu 6 ár notað til skuldaskila og fjárhagslegrar viðreisnar útgerðinni, þá er ekki reiknað með því, að fiskveiðasjóður fái þessar tekjur fyrr en að liðnum þeim sex árum, eða í fyrsta sinn árið 1941. Ætlazt er til þess, að nánari fyrirmæli um tilhögun lána til togara og línugufuskipa verði sett í viðbótarreglugerð, er gefin verður út um leið og sjóðurinn verður fær um að hefja þessa grein lánastarfseminnar.“ Það er skýrt tekið fram, að flm. hafi af ásettu ráði ekki sett ákvæði í frv. um lán til línuveiðagufuskipa eða togara, en það er gert ráð fyrir, að það verði gert, þegar fiskveiðasjóður fer að njóta tekna af fé því, sem lagt var til, að hann yrði aðnjótandi næstu 10 árin. Hv. þm. Ísaf. hefir því gert sig sekan í því að fara með villandi staðhæfingar og rangar getsakir í garð okkar, sem fluttum frv.

Flm. (Emil Jónsson) Ég skal nú ekki fara út í deilu þá, sem hv.þm. G.-K. og hv.þm. Ísaf. hafa átt um Kveldúlf og samvinnufélag Ísfirðinga, né bera af mér ásakanir þær, sem komið hafa fram um, að það andi köldu frá mér í garð útgerðarinnar. En ég skal taka það fram, að ég sagði áður, að ég teldi réttara að vinna að því, að útgerðin gæti haldið áfram, heldur en að útgerðarmennirnir geti haldið áfram. Og það er hið eina, sem mætti kalla kalda kveðju frá mér. En ég vil standa við þau orð mín, að ég legg meira upp úr því, að reksturinn geti haldið áfram heldur en að eigendurnir haldi áfram að vera þeir sömu. Og þetta var það sjónarmið, sem hæstv.atvmrh. lagði til grundvallar fyrir stefnu okkar flokks í umr., sem urðu um sjávarútvegsmálin á þinginu í fyrra. Hv. þm. G.-K. sagði, að það væri ekki meinabót, eftir að við hefðum tapað markaði á Ítalíu, Spáni og Portúgal, að vera þá að auka skipastólinn. En hér er við tvennskonar erfiðleika að stríða. Annarsvegar er lokun markaða, en hinsvegar viðhald togaranna. Með þessu frv. á einungis að ráða bót á öðru vandamálinu, sem sé því, hvernig eigi að halda við togaraflotanum. Ég skal geta þess, að sem betur fer er þrenging markaða ekki meiri en svo, að ekki hefir verið að ræða um neinar verulegar takmarkanir á veiði landsmanna. Það má vera, að þetta verði nauðsynlegt, en ég vil ekki gera ráð fyrir því, að á næstunni verði nauðsynlegt að grípa til þessa ráðs. Ég get ekki séð, að það þurfi að gera neinar sérstakar ráðstafanir til þess að sökkva skipunum, því það kemur fyrir, að þau sökkvi, þó að engar ráðstafanir séu gerðar til þess að sökkva þeim, og þá er gott, að eitthvað komi í staðinn. Það er nú svo hjá okkur, að það líður varla svo árið, að ekki farist fleiri eða færri af okkar ófullkomnu skipum. Ég þurfti sérstaklega að segja dálítið við hv. 6. þm. Reykv., en ég get eins sagt það við hv.þm. Vestm., því að hann tók upp hanzkann fyrir hv. 6. þm. Reykv. - Hv. 6. þm. Reykv. vék að því í fyrri ræðu sinni, að þetta væri samskonar frv. og það, sem sjálfstæðismenn hefðu borið fram á síðasta þingi, en það hefði verið flutt til þess að sjá ráð til þess að halda skipunum við, en þá hefðum við jafnaðarmenn staðið sem múrveggur til þess að hindra, að það næði fram að ganga. Ég þarf nú ekki að rekja efni þessa frv., sem sjálfstæðismenn fluttu, því hv.þm. Vestm. hefir þegar gert það. Hv. þm. játaði, að þeir hefðu ekki verið að gera ráðstafanir fyrir árið í ár, heldur átti að gera ráðstafanir til viðhalds flotanum eftir 1941. Ég held nú, að það séu mörg vandamál, sem hefðu legið nær heldur en að gera ráðstafanir, sem koma til framkvæmda ettir 1941. Ég skal taka það fram, að ég hafði í fávizku minni ruglað einu núlli í frv. og lesið 300 þús. kr. fyrir 30 þús. kr., en í frv. segir, að það megi ekki lána hærri upphæð en 30 þús. kr. út á skip. En mér datt ekki í hug, að upphæðin væri svona lítilfjörleg. Í frv. er það tekið fram, að til ársins 1941 megi lána 30 þús. kr. út á skip, en svo sé hægt að tala nánar um þetta. Nú er það upplýst, að skipin eru flest 10-15 ára, og þá eru þau orðin 17-22 ára 1941, og þá lítil líkindi til þess, að þau geti tekið upp samkeppni við nýtízku skip. Það er því fjarstæða, að með þessu frv. hefði verið hægt að hjálpa togaraútgerðinni. Frv. um skuldaskilasjóð var flutt til þess að tryggja núverandi eigendur, en ekki framhald útgerðarinnar. Ég skal nú ekki segja nema einstaka útgerðarmenn geti orðið gjaldþrota, en hv.þm. Vestm. sagði mjög skáldlega, að þeir legðu út á djúpið með allt sitt, og svo var að heyra á honum, að þeir létu aldrei neitt skella á bæjum eða ríkinu. Ég held nú, að það sé fulldjarflega mælt, að segja, að útgerðarmenn láta aldrei neitt skella á bæjum eða ríkinu, því það hefir komið fyrir þó nokkrum sinnum, að þeir hafa ekki getað staðið undir skuldum sínum, og þá hafa þær skollið á bæjum eða ríkinu. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta. Ég vil þakka hv.þm. G.-K. fyrir þau orð hans, að þetta væri svo merkilegt mál, að menn mættu ekki láta fyrirfram ákveðna skoðun glepja sér sýn, svo að þetta mál væri ekki ýtarlega rætt og skoðað frá öllum hliðum.

Ólafur Thors Hv. þm. Hafnf. tók það réttilega fram, að um tvennskonar örðugleika væri að ræða í útvegsmálum, og ætti annar þeirra rætur sínar að rekja til vaxandi takmarkana um heimild til innflutnings á íslenzkum fiski í neyzlulöndum þeim, sem við skiptum við, en hinn örðugleikinn stafaði af getuleysi þeirra einstaklinga, sem reka stórútgerð, til þess að endurnýja togaraflotann. Hv. þm. Hafnf. játaði, að þetta frv. væri ekki flutt til þess að ráða bót á hinum fyrrgreinda örðugleika, en hins er að gæta, hvort það ekki eykur þann örðugleika. Mér sýnist það vera augljóst, að ef það er vandkvæðum bundið að selja þann fisk, sem við nú framleiðum, þá mun verða um aukna örðugleika að ræða, ef ákvæði þessa frv. ná fram að ganga, - aukna nákvæmlega sem þeirri framleiðslu nemur, sem þar er um að ræða. Hv. þm. sagðist viðurkenna örðugleikana, sem við ættum við að stríða, og hann lét í ljós ánægju sína yfir því, að við værum ekki svo aðþrengdir, að það hefði valdið takmörkunum á afla. Við því er það að segja, að aflinn í ár er 12 þús. smálestum minni en í fyrra, en það hefir þær afleiðingar, að birgðirnar eru vitaskuld minni en ella mundi. En hvernig heldur hv.þm., að okkur væri innanbrjósts, sem höfum stofnað til erlendra skulda vegna þessa atvinnuvegar. ef nú hefði fiskazt 12 þús. smál. meira í ár en í fyrra, sem meira en vel hefði getað orðið með þeim tækjum, er við höfum, og við hefðum svo enga sölumöguleika? Ég held, að allir hyggnir menn viðurkenni, að það verði að vera eitthvað annað, sem leysir atvinnuvandræðin nú, heldur en að afla tækja til aukinnar framleiðslu og aukinna söluvandræða. Hitt er sannleikur og allt annað mál, að þegar við eygjum möguleika til söluaukningar, þá verður með eðlilegum og nauðsynlegum hraða að endurnýja flotann. Að mönnum hefir verið ljóst, hvernig viðhorfið er nú, kemur glöggt fram m. a. í lagasetningu frá fyrra ári. Eins og hv.þm. er kunnugt, mælir svo um í 7. gr.l. um fiskimálanefnd o. fl., að takmarka megi veiði og fjölda veiðiskipa. Af því greinin er stutt vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp: „Nú verður það nauðsynlegt, að dómi fiskimálanefndar, til þess að tryggja sölu á fiskframleiðslu landsmanna, að takmarka veiði, og getur þá atvinnumálaráðherra, eftir tillögum nefndarinnar, mælt svo fyrir með reglugerð, að takmarka skuli veiði verðlítils fiskjar, svo og að banna megi eða draga úr aukningu fiskiskipaflotans og úrskurða um það, hvar aukning megi eiga sér stað.“ Hér er af sjálfu stjórnarliðinu holdi klæddur sá ótti, sem ég hefi verið að setja fram, að aukning flotans leiði ekki af sér annað en það, að framleiðslan verði enn óseljanlegri. Og ég veit, að hv. andstæðingar eru ekki þau börn, að þeir sjái ekki, að ég fer með rétt mál og játa það í hjarta sínu, þó að pólitískir örðugleikar séu á því fyrir þá að játa það opinberlega og hreinskilnislega. - Að öðru leyti beindi hv.þm. Hafnf. ekki orðum sínum til mín, og þó ég þykist hafa bæði góð rök og gild gegn andmælum hans til Sjálfstfl. út af frv. mþn. í sjútv.- málum, hirði ég ekki um að færa þau fram nú, vegna þess að hv.þm. Vestm. hefir beðið um orðið, og þeim ummælum var sérstaklega beint til hans. Hættan í þessu máli liggur ekki í því, þó að dragist einu ári lengur að kaupa ný skip. Voðinn liggur í hinu, ef valdhafarnir skilja ekki þarfir sjávarútvegsins. Mér hefir undanfarin ár þótt kenna vanmats í þessum framleiðslutækjum, en nú hefir skoðun mín á þeim verið viðurkennd almennt, líka af andstæðingum. Þetta veldur mér ánægju og vekur og eykur von mína um, að þegar opnast leið til að selja afurðirnar, verði skilningurinn á nytsemi þessara framleiðslutækja orðinn svo almennur, að Íslendingar, þrátt fyrir fátækt sína, auki flotann eins og æskilegt er eða kann að verða.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Ég heyrði að vísu ekki niðurlagsorð hv.þm. Hafnf., en mér hefir skilizt, að það hafi verið ádeila á okkur, sem fluttum frv. um fiskveiðasjóð 1934. Till. okkar hafi átt að koma of seint til framkvæmda, - þær hafi ekki verið nógu fljótvirkar. Það getur vel verið, að ganga hefði mátt lengra en þar var gert. En þess ber að gæta, að með frv. þessu voru aðeins lögð drög að málinu, en það var á valdi þingsins, og þá sérstaklega meiri hl., að láta ganga lengra, gera það öflugra og fljótvirkara en við gerðum. En ég varð ekki var við, þegar þessi mál voru rædd, að t. d. flokksmenn hv.þm. Hafnf. bæru sérstaklega fyrir brjósti till. þær eða það, sem laut að stórútgerðinni. Það er öllum vitanlegt, að með öðru frv., um skuldaskilasjóð vélbátaeigenda, útilokuðu stjórnarflokkarnir stórútgerðina algerlega frá öllum stuðningi, en létu þessa löggjöf aðeins ná til vélbátaflotans, en því miður kemur í ljós, að þau eru svo illa úr garði gerð, að þau koma fáum einum að notum. Ásakanir í okkar garð eru því ekki réttmætar, en hv.þm. Hafnf. ætti að beina þeim til sinna eigin flokksmanna, því þaðan hefir fjandskapurinn komið berast í ljós gegn togaraútgerðinni, sem þeir e. t. v. eru að éta ofan í sig með þessu frv., sem eins og hv.þm. G.-K. sagði er nýtt viðhorf þeirra manna. Við litum jafnt í þessum málum til vélbátaútvegsins og togaranna og þurfum því engan kinnroða að bera fyrir ásökunum þeim, sem hv.þm. Hafnf. beindi hér til okkar. Það var á valdi hans og hans flokksmanna að bæta úr, en það hafa þeir ekki gert.

Flm. (Emil Jónsson) Ég held, að hv.þm. Vestm. verði að leita vel í frv. mþn. í sjávarútvegsmálum, ef hann ætlar að finna þar, að bent sé á ráð til að endurnýja togaraflotann, og hversu vel sem hann leitar, mun hann ekki finna þau þar, því þau eru ekki til í frv., heldur er í grg. við frv. aðeins drepið á þetta atriði. En að við höfum sýnt togaraútgerðinni nokkurn fjandskap, því neita ég alveg, og nægir í því að vísa til grg. í nál. um frv. til laga um skuldaskilasjóð. Þar stendur á þá leið, að smáútvegurinn og vélbátaútvegurinn ættu að njóta styrks frá ríkinu, en bankarnir yrðu að sjá fyrir stærri útgerðinni um lán til rekstrar. Við höfum enn nákvæmlega sömu afstöðu og þá í þessum málum. En það er bara þannig, að þegar hv. andstæðingar, sjálfstæðismennirnir, eru að tala um útgerð, meina þeir útgerðarmenn, en því höfum við alltaf gert greinarmun á, útgerðinni og útgerðarmönnunum.

Sigurður Einarsson Um leið og mál þetta kemur hér inn í hv. d. vil ég láta þess getið, að mér er um það kunnugt, að framgangur þessa máls er mikið áhugaefni margra bænda í Breiðafjarðareyjum. Þegar mér varð það kunnugt, að þetta frv. var í undirbúningi, þá fór ég þess á leit við hreppstjórann í Flateyjarhreppi, að hann kynnti sér, hverja nauðsyn sveitungar hans teldu slíkra aðgerða, sem hér er miðað að. Síðan hefir hann ritað mér bréf og segir þar, að 19. okt. hafi verið haldinn almennur fundur í Flatey, til þess að ræða um útrýmingu svartbaks. Á þessum fundi samþ. bændur í Flateyjarhreppi mjög eindregna áskorun um, að frv. í svipaða átt eða að mestu shlj. frv. því, sem hv.þm. Dal. flytur hér, næði fram að ganga á Alþ. Í forsendum fyrir sinni samþ. segja þeir, að svartbakurinn sé orðinn svo mikill vargur þarna í varplöndum manna, að til útrýmingar horfi á æðarfugli um norðan- og vestanverðan Breiðafjörð. Þó að segja megi margt um þá aðferð að eitra fyrir fugla, þá er á hinn bóginn, í stuttu máli sagt, það vitanlegt, að bændur í Breiðafjarðareyjum, sem eiga afkomu sína að mjög verulegu leyti byggða á því, að æðarvarpið gangi ekki úr sér, telja brýna nauðsyn til þess bera, að einhverjar ráðstafanir verði gerðar til þess að vernda varpið. Ég átti nýlega tal við bónda úr eyjunum. Telur hann, að æðarvarpið þar hafi af völdum svartbaksins minnkað um allt að þriðjungi á tiltölulega fáum árum. Mér er það og sjálfum persónulega kunnugt, að í þessa átt hefir stefnt, bæði í Flatey og öðrum eyjum á Breiðafirði, seinni árin. Ég verð því að mæla eindregið með því, að þetta frv. fái fram að ganga hér í hv. d., ekki sízt þar sem hv.Ed. hefir heldur hraðað afgreiðslu málsins og greitt fyrir því.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Samkv. þáltill., sem samþ. var á síðasta þingi, var sett sérstök n. til þess að semja frv. til laga um atvinnu við vélgæzlu og atvinnu við siglingar. Nefndina skipuðu Friðrik Ólafsson skipherra, Þorsteinn Loftsson vélfræðingur, og Sigurjón Á. Ólafsson alþm. Í beinu framhaldi af þessari löggjöf, ef hún verður að lögum, er það, að gerð er töluverð breyt. á þeim skólum, sem búa menn undir þessi störf, stýrimannaskólanum og vélstjóraskólanum. Þessum sömu mönnum hefir líka verið falið að fara yfir gildandi lög í þessu efni og gera nauðsynlegar breyt. á þeim. Þetta frv., sem hér er lagt fram um stýrimannaskólann í Reykjavík, er samið af þessum mönnum og flutt af hv. sjútvn. eftir tilmælum mínum. Ég skal ekki fara út í efni frv. Því fylgir glögg grg., sem sýnir þær breyt., sem um er að ræða. Ég vil mælast til þess, að n. taki frv. áfram til athugunar eftir þessa umr., áður en það kemur til 2. umr.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Sá formáli, sem ég hafði áðan fyrir frv. um stýrimannaskólann, á líka við um þetta frv., og get ég látið hann nægja. Legg ég svo til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og að n., sem flytur það, verði falið að athuga það nánar fyrir 2. umr.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) [óyfirl.]: Eins og sjá má af nál. á þskj. 469, er n. sammála um að leggja til, að till. verði samþ. Það er hið sama að segja um þessa till. og þá, sem var hér næst á undan, að henni var vísað til sömu stofnana, landlæknis og barnaverndarráðs, en n. engin umsögn þaðan borizt. En þrátt fyrir það hefir n. einhuga komizt að þeirri niðurstöðu, að nauðsyn beri til að samþ.till. þá, sem hér liggur fyrir. Er hér um flokk manna að ræða, sem ekki er gert ráð fyrir, að ríkið framfæri, í frv. því um sjúka menn og örkumla, er lagt hefir verið fyrir þingið. Þó þessi börn séu ekki líkamlega sjúk, eru þau a. m. k. með andlegan kvilla, og yfirleitt nefnd ódæl börn. Af hvaða ástæðum sem það er, hefir þessum vangæfu börnum fjölgað svo á seinni árum, einkum í stærri kaupstöðum, að til vandræða horfir. Þetta vita þeir bezt, sem um fátækramál kaupstaðanna hafa fjallað. Helzta úrræðið hefir venjulega verið að koma þessum börnum fyrir á einhverjum sveitaheimilum, sem alið hafa önn fyrir þeim um lengri eða skemmri tíma. En þó foreldrar og aðrir aðstandendur barnanna hafi orðið þeim ráðstöfunum fegnir, eru mörg sveitaheimilin í raun og veru ekki fær um að veita börnunum það líkamlega og andlega uppeldi, sem þau þyrftu að fá, þar sem vantar bæði vinnukraft og ýmsa aðra aðstöðu. Hér er því ekki nema eitt úrræði fyrir hendi, að koma upp hæli fyrir þessi börn. Ég teldi það mikið þarfaverk, að reyna að forða þessum unglingum frá að lenda e. t. v. á því verri villistigum, sem aldurinn færist meira yfir þá. Í öðrum löndum eru víða hæli, sem annast uppeldi þessara barna. Og hér á landi er þörfin til þess að verða knýjandi á síðustu árum, með vaxandi fjölgun fólksins í bæjunum. Hér er ekki farið fram á annað en að hæstv.ríkisstj. athugi málið og undirbúi löggjöf um það. Er því ekki um nein útgjöld fyrir ríkissjóðinn að ræða, enda er sá fyrirvari í nál., að þetta sé gert, þegar ríkisstj. telur, að geta ríkissjóðs leyfi. - Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál, en mælist til, að hv. d. samþ.þáltill.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Það er ekki nema gott um það að segja, að þetta mál, sem þáltill. fjallar um, sé athugað og undirbúið. Ég hefi fyrir nokkrum árum kynnt mér talsvert þetta mál. Og yfirleitt er reynslan sú, að bezta athvarfið fyrir þessi börn sé gott heimili. Þó að stærri hæli hafi sumstaðar reynzt vel, hafa þau reynzt mjög misjafnlega. Ég vil því vekja athygli á því, ef til þess er hugsað að koma upp svona stofnunum, að þær stóru hafa víðast reynzt illa, en alstaðar verið hnigið að því, að hafa þær smáar, eða aðeins sem stór heimili, fyrir 12-20 börn. Ég vildi aðeins beina því til þeirra, sem að till. standa, að taka þetta til greina við undirbúning málsins.