Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. utanrmn. (Jóhann Einvarðsson) : Hæstv. forseti. Á þskj. 922 er nál. frá utanrmn. varðandi till. til þál. um ályktanir Vestnorræna þingmannaráðsins frá 1990 sem flutt var af Árna Gunnarssyni, Alexander Stefánssyni, Margréti Frímannsdóttur, Málmfríði Sigurðardóttur og Hreggviði Jónssyni, sem eru aðilar að þessu vestnorræna þingmannasamstarfi. Nál. utanrmn. er svohljóðandi: ,,Nefndin hefur fjallað um till. og leggur til að hún verði samþykkt með breytingu sem flutt er tillaga um á sérstöku þskj. Nefndin birtir sem fylgiskjal með nál. þessu ályktanir Vestnorræna þingmannaráðsins sem samþykktar voru á fundi ráðsins í Þórshöfn í Færeyjum 4. sept. 1990.`` Undir þetta nál. skrifa allir meðlimir utanrmn., þ.e. sá sem hér stendur, Hjörleifur Guttormsson, Eyjólfur Konráð Jónsson, Ragnhildur Helgadóttir, Guðmundur G. Þórarinsson, Kristín Einarsdóttir og Karl Steinar Guðnason. Brtt. á þskj. 923 er svohljóðandi: ,,Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að beina þeim tilmælum til ríkisstjórnarinnar að vinna að framkvæmd ályktana Vestnorræna þingmannaráðsins sem samþykktar voru á fundi ráðsins í Þórshöfn í Færeyjum 4. sept. 1990.``

Frsm. félmn. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. félmn. um till. til þál. um afnám margsköttunar á iðgjaldi sjóðfélaga til lífeyrissjóða: ,,Nefndin hefur fjallað um tillöguna og leggur til að hún verði samþykkt með breytingu sem nefndin flytur á sérstöku þskj.`` Þá breytingu er að finna á þskj. 954 þar sem lagt er til að tillgr. orðist svo: ,,Alþingi ályktar að fela fjmrh. að gera könnun á skattalegri meðferð lífeyrissparnaðar og undirbúa nauðsynlegar lagabreytingar til að slíkur sparnaður njóti ekki lakari kjara en annar sparnaður í landinu.`` Jafnframt er lagt til að fyrirsögn tillögunnar orðist svo: ,,Till. til þál. um skattalega meðferð á lífeyrissparnaði.``

Frsm. félmn. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá félmn. um till. til þál. um fullgildingu á alþjóðasamþykkt nr. 155, um öryggi og heilbrigði við vinnu og starfsumhverfi: ,,Nefndin hefur fjallað um till. og leggur til að hún verði samþykkt. Nefndin telur að rétt sé að fullgilding samþykktarinnar verði takmörkuð við gildissvið laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þetta þýðir að fullgildingin mun ekki taka til siglinga, fiskveiða og loftferða.`` Undir þetta rita allir nefndarmenn félmn.

Frsm. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) : Virðulegi forseti. Fjvn. Alþingis hefur haft þetta mál hjá sér til skoðunar, en það er þess efnis að Alþingi staðfesti samning, sem gerður hefur verið á milli samgrn. og hlutafélagsins Spalar, um vegtengingu um utanverðan Hvalfjörð. Umræddur samningur er birtur sem fylgiskjal með tillögu um staðfestingu Alþingis á samningnum þannig að það er ástæðulaust að fara út í efnisatriði samningsins. Þau liggja fyrir og hafa legið fyrir hv. Alþingi allt frá því að þingskjalið var lagt fram. Fjvn. hefur skoðað þetta mál og m.a. rætt það við starfsmenn Vegagerðar ríkisins og niðurstaða nefndarinnar er sú að hún leggur einróma til að Alþingi samþykki þessa þáltill. og staðfesti samninginn.

Frsm. meiri hl. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) : Virðulegi forseti. Umfjöllun um vegáætlun fyrir árin 1991 -- 1994 hefur verið með hefðbundnum hætti í fjvn. Við höfum fengið starfsmenn Vegagerðar ríkisins og starfsmenn fjmrn. sem hafa gefið nefndinni upplýsingar svo sem um forsendur tekjuáætlunar, um þróun tekjustofna, verðlag o.fl., og vil ég fyrir hönd fjárveitinganefndarmanna þakka þessum embættismönnum og þá ekki síst starfsmönnum Vegagerðar ríkisins fyrir það samstarf sem við höfum við þá haft. Einnig hafa þingmannahópar kjördæmanna haft áætlunina til meðferðar með hefðbundnum hætti og lagt tillögur sínar um breytingar fyrir fjvn. og hefur nefndin nær undantekningarlaust tekið tillit til tillagna kjördæmahópanna og gert þær tillögur að sínum. Á því er þó undantekning sem ég kem að síðar í máli mínu. Ástæða er til þess að benda hv. þm. á að eins og ávallt áður er vegáætlun miðuð við tilteknar forsendur, bæði verðlagsforsendur og aðrar forsendur er tekjuáætlun tillögunnar varðar. Þessar forsendur hafa verið lagðar fram og ræddar í hæstv. ríkisstjórn að því er okkur var sagt og höfum við ekki gert á þeim neinar breytingar aðrar en þá að við höfum fallist á að gera tillögu um sambærilega verðlagshækkun milli áranna 1991 og 1992 eins og gert er ráð fyrir af hálfu embættismanna fjmrn., Þjóðhagsstofnunar og Seðlabanka Íslands og höfum við þar farið nokkurn milliveg. Varðandi árið 1991 eru verðlagsforsendur tekjuáætlunarinnar þær hinar sömu og notaðar voru við afgreiðslu fjárlaga og tölur um tekjur af mörkuðum tekjustofnum þær sömu og eru í fjárlögum ársins. Þannig var tillagan lögð fram og þannig hefur hún verið afgreidd óbreytt hvað árið 1991 varðar af hálfu fjvn. Rétt er að taka það fram að þarna er spáð aukningu umferðar um 2,5% sem gert er ráð fyrir að skili sér að fullu í aukinni sölu bensíns sem umferðaraukningunni nemur, en aðeins að hálfu leyti í þungaskatti og eru þessar sömu forsendur um aukningu umferðar notaðar öll áætlunarárin 1991 -- 1994, þ.e. aukningu umferðar um 2,5% sem skilar sér að fullu í aukinni bensínsölu en að hálfu leyti í þungaskatti. Þá er einnig gert ráð fyrir því að með lagabreytingu verði heimilað að innheimta þungaskatt mánaðarlega og mun það gefa til viðbótar á árinu 1991 tekjur tveggja innheimtumánaða eða 170 millj. kr. og kemur sú tekjuviðbót að sjálfsögðu aðeins fram á árinu 1991. Þá er einnig gert ráð fyrir að tekjustofnar Vegasjóðs verði fullnýttir í áföngum, svo sem lög heimila og sú fullnýting komi fram á tveimur árum, árunum 1991 og 1992. Þetta merkir hvað varðar árið 1991 að bensíngjald eigi eftir að hækka um sem næst 5% í júní og svo aftur álíka mikið í september. Og ég tek það enn og aftur fram að hér er um að ræða tekjuáætlunarforsendu sem var í tillögunni eins og hún var lögð fyrir Alþingi af hæstv. ráðherra í nafni ríkisstjórnarinnar og við í fjvn. höfum ekki gert neina tillögu um breytingar á þessari forsendu, en það verður auðvitað að liggja ljóst fyrir að þetta eru þær tekjuöflunarforsendur sem Alþingi gerir ráð fyrir að verði á árinu 1991, verði þáltill. um vegáætlun afgreidd eins og hún er fram lögð. Þá er í forsendunum fyrir tekjuáætlun fyrir árið 1992 miðað við að verðlag hækki um 8% frá meðalverðlagi 1991 til meðalverðlags 1992 og hafa tölur bæði tekna - og gjaldamegin af áætlunum fyrir 1992 verið umreiknaðar samkvæmt þeim verðlagsforsendum en í tillögunni eins og hún var lögð fram upphaflega voru allar tölur á verðlagi 1991. Með öðrum orðum: Í meðförum fjvn. hefur þessi uppfærsla verið gerð á tölum áætlunarinnar bæði tekna - og gjaldamegin árið 1992 og síðar. Verðlagsforsenda þessi hefur þannig verið notuð á tekjur og útgjöld áranna 1992 og 1993, eins og vanalegt er, og 1994, en seinni tvö ár áætlunartímabilsins hafa jafnan verið á verðlagi annars ársins. Í forsendunum fyrir tekjuspá ársins 1992 og síðar er auk þess reiknað með um það bil 2,5% aukningu á bensínsölu og er sama aukning áætluð árlega allt þetta tímabil. Þá er einnig gert ráð fyrir því að á árinu 1992 sé stigið seinna skrefið í þá átt að fullnýta tekjustofna Vegasjóðs og til þess að svo geti orðið þarf annaðhvort að hækka allt bensíngjald um 8% umfram verðlagsforsendur, og er þá miðað við óbreytt verðhlutfall milli venjulegs bensíns og blýlauss bensíns, eða, ef hækka á bensíngjaldið minna í heild, þá verður að láta verðmun á venjulegu bensíni og blýlausu bensíni koma fram í ólíkri tollmeðhöndlun. Það er með öðrum orðum ljóst að þegar sú afgreiðsla hefur farið fram sem hér er lögð til á vegáætlun, þá eru menn að ganga út frá því að fullnýta alla tekjustofna Vegasjóðs sem þýðir það að bensíngjald og þungaskattur muni hækka meira á árinu 1991 og 1992 en verðlagsforsendum nemur, um 5% tvisvar sinnum á árinu 1991 og um 8% umfram verðlagsforsendur á árinu 1992. Nái þessar hækkanir ekki fram að ganga, sem eru grundvöllur áætlunarinnar eins og hún var lögð fram af hæstv. ríkisstjórn upphaflega, og verði aukning umferðar minni en búist er við mun það að sjálfsögðu hafa áhrif á tekjuhlið Vegasjóðs og með sama hætti áhrif á gjaldahlið Vegasjóðs útgjaldamegin. Ástæða er til að vekja athygli hv. Alþingis á þessum forsendum. Verði afgreiðsla Alþingis á vegáætluninni eins og nefndin leggur til er þannig tekin ákvörðun um þessa fullnýtingu tekjustofna. Fjvn. leggur aðeins til mjög óverulegar breytingar á útgjaldahlið áætlunarinnar frá upphaflegri tillögu. Nefndinni bárust tillögur þingmannahópa kjördæmanna um skiptingu fjár til einstakra framkvæmda og um framkvæmdaröð. Nefndin gerir þær tillögur að sínum í öllum tilvikum þar sem fjallað var um almenn verkefni. Í einu tilviki kom ósk frá þingmönnum eins kjördæmanna, Norðurl. v., um breytingu á sérstöku verkefni sem fjvn. gat ekki fallist á, en afstaða fjvn. hefur alla jafnan verið sú að nefndin hefur ekki nema í undantekningartilvikum fallist á að þingmannahópar geti gert umtalsverðar breytingar á sérstökum verkefnum sem nefndin hefur litið svo á að hlutverk sitt sé að standa vörð um ásamt Vegagerðinni. Og að fenginni umsögn Vegagerðar ríkisins um tillögu hv. þm. Norðurl. v. var eftirfarandi tillaga samþykkt í fjvn., sem ég leyfi mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fjvn. samþykkir að gera ekki breytingar á tillögu í vegáætlun um vegabætur og brúargerð í Hrútafjarðarbotni á árunum 1991 og 1992. Nefndin samþykkir hins vegar að þingmannahópum Norðurl. v. og Vestfjarða sé heimilt að lána fé af þessum framkvæmdalið til annarra framkvæmda í kjördæmum þessum náist ekki samkomulag og samstarf um vegar- og brúarstæði þannig að af framkvæmdum geti orðið á umræddum árum.`` Það liggur með öðrum orðum ekki fyrir á þessari stundu hvort af þessum vegaframkvæmdum og brúargerð í Hrútafjarðarbotni getur orðið eins og áætlað er þó í vegáætlun að verði. Til þess vantar úrskurð um framtíðarvegar- og brúarstæði á þessu svæði. Við viljum að það sé alveg skýrt að það liggi fyrir að náist ekki niðurstaða sem menn eru sáttir og sammála um þá sé heimilt að lána umrætt fé til framkvæmda annars staðar í þessum kjördæmum tveimur en þetta verkefni er þess eðlis að það er kostað af vegafé tveggja kjördæma, Vestfjarðakjördæmis annars vegar og Norðurlandskjördæmis vestra hins vegar. Og ég vil aðeins ítreka það, virðulegi forseti, að þessi ályktun var þannig samþykkt í fjvn. eins og ég hef upp lesið. Þá eru lagðar til nokkrar tilfærslur framlaga innan stórverkefnaflokksins milli jarðganga og stórbrúa sem breytir þó ekki heildartölum. Þá gerir nefndin loks tillögur um nokkrar breytingar á flokkun vega og eru þær tillögur gerðar í samvinnu við Vegagerð ríkisins og þingmannahópana. Koma þessar tillögur um breytingu á flokkun vega fram á bls. 14 í þskj. 960 þar sem brtt. fjvn. er að finna. Í fjvn. var einnig gerð grein fyrir því viðhorfi þingmanna Suðurlandskjördæmis að nauðsyn bæri til að tengja betur saman en nú er gert hreppana beggja megin Hvítár, Biskupstungnahrepp og Hrunamannahrepp. Á þessum stöðum eru þegar komin á fót fyrirtæki sem hafa mikla samvinnu í rekstri og þarfnast því góðra samgangna. Í þessu samhengi þarf að taka upp í tölu þjóðvega nýja leið yfir Hvítá norðvestan Flúða. Hafa þingmenn Suðurlands beðið Vegagerðina að undirbúa það mál þannig að taka mætti leið þessa í tölu þjóðvega við næstu endurskoðun vegáætlunar og er þetta sagt hér til upplýsingar. Fjvn. flytur brtt. sínar á þskj. 960 og nefndin leggur til að vegáætlun 1991 -- 1994 verði samþykkt með þeim breytingum. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar í nefndinni, þau Pálmi Jónsson, Málmfríður Sigurðardóttir, Egill Jónsson og Friðjón Þórðarson, rituðu undir nál. þetta með fyrirvara. Virðulegi forseti. Það væri vissulega ástæða til þess að minnast á nokkrar framkvæmdir sem vegáætlun gerir ráð fyrir og þá ekki síst ýmsar hinar stærri framkvæmdir sem hinn nýi stórverkasjóður á að standa straum af. Ég tel hins vegar ekki ástæðu til þess að fara út í þá sálma þegar svo langt er liðið á þinghaldið og ýmis veigamikil mál, auk vegáætlunar, bíða afgreiðslu og hef því ekki fleiri orð um að þessu sinni en ítreka að fjvn. leggur til að brtt. á þskj. 960 verði samþykktar eins og þær þar standa og vegáætlun verði samþykkt af hinu háa Alþingi með þeim breytingum.

Pálmi Jónsson : Virðulegi forseti. Eins og fram kemur á þskj. 959, nál. um þá till. sem hér er á dagskrá frá fjvn., þá ritar nefndin öll undir þetta nál. en fulltrúar stjórnarandstöðunnar skrifa undir með fyrirvara. Í þeirri till. sem hér er verið að afgreiða koma fram ýmsar áherslubreytingar bæði að því er varðar tekjuhlið þessarar tillögu og eins að því er lýtur að gjaldahliðinni. Ég vil geta þess að minn fyrirvari og okkar í stjórnarandstöðunni væntanlega lýtur ekki síst að því að í þessari tillögu er gert ráð fyrir því að farið sé verulega fram úr áætlaðri verðlagsþróun í aukningu tekna til Vegasjóðs og gert er ráð fyrir því að hækka tekjustofna Vegagerðarinnar með þeim hætti umfram verðlagsþróun. Þetta er gert á grundvelli þess að þessir tekjustofnar hafa ekki verið fullnýttir að undanförnu og er gert ráð fyrir að hækka þessa tekjustofna nú á þessu ári eins og hér var raunar lýst af framsögumanni nefndarinnar, þ.e. bensíngjald um 10% umfram verðlag og einnig að hækka svo aftur bensíngjald um 8% umfram verðlag á næsta ári. Fyrir þessu eru heimildir í lögum og við höfum ekki talið ástæðu til að snúast gegn þessu en vekjum á þessu sterklega athygli. Á þennan hátt er verið að fara fram úr verðlagsþróun hvað þessa tekjustofna snertir og þar með skattaálögur á þjóðina. Það er ekki síst ástæða til að vekja athygli á þessu vegna þess að hér er um að ræða hækkanir á þessum tekjustofnum sem fara langt umfram það sem hin svokallaða þjóðarsátt gerir ráð fyrir. Hæstv. samgrh. skýrði þetta með þeim hætti þegar hann mælti fyrir þeirri till. sem hér er á dagskrá að það væri gert ráð fyrir því að ná þessum hækkunum á tekjustofnunum á síðari hluta þessa árs og á næsta ári, þ.e. á því tímaskeiði þegar hið svokallaða þjóðarsáttartímabil sem nú stendur er á enda runnið. Það er í samræmi við ýmislegt annað hjá hæstv. ríkisstjórn að það er reynt að fresta hækkunum, fresta skattahækkunum sem eru yfirvofandi, fresta hækkunum á opinberri þjónustu þangað til á síðustu mánuðum þessa árs og e.t.v. á næsta ári, eins og hér er um að ræða, þ.e. það sem þeir kalla venjulega ,,eftir þjóðarsátt``, en ættu raunverulega að segja sannleikann eins og er: þangað til ríkisstjórnin hefur farið frá. Þetta er það sem ástæða er til að vekja mjög sterklega athygli á hér í þessari umræðu. Ég tel einnig ástæðu til að vekja á því athygli að til viðbótar við þá hækkun þungaskattsins sem gert er ráð fyrir að hér verði og var lýst af hv. 5. þm. Vestf., þar sem farið verður að fyllstu mörkum þess sem lög heimila, þá er gert ráð fyrir að breyta innheimtukerfinu á þann veg að ná umfram heilsárstekjur tveggja mánaða tekjum til viðbótar, eða 170 millj. kr. á fyrsta ári eftir að breytingin tekur gildi. Þetta þýðir það að þungaskatturinn verður ærið erfiður viðfangs fyrir þá sem hann þurfa að greiða á þessu ári, ef slík lagabreyting kemst fram, og það er auðvitað rétt að gera sér fulla grein fyrir því að þessi hækkun þungaskattsins hlýtur að koma fram í verðlagi. Það er ekki hægt að búast við því að þeir sem greiða þungaskatt, þ.e. þeir sem annast flutninga á landi, geti tekið á sig þessa hækkun án þess að það komi fram í taxta vörubílstjóra og þeirra sem annast þungaflutninga og þar með er það komið út í verðlagið. Þessar ákvarðanir hafa því áhrif á verðlagsþróun sem hæstv. ríkisstjórn ber ábyrgð á. Þessi atriði eru þau efni sem ég tel sérstaklega ástæðu til að vekja athygli á varðandi tekjuhlið þessa máls. Það er gert ráð fyrir að ríkissjóður leggi fram á þessu ári 350 millj. kr. sem framlag til þess að mæta kostnaði við flýtingu Vestfjarðaganga en síðan falli slíkt framlag úr ríkissjóði niður. Varðandi gjaldahlið till. þá skýrði ég það við fyrri umr. málsins að þar kæmu fram verulegar áherslubreytingar. Á síðasta ári komu þær breytingar vissulega að nokkru leyti fram með því að tekinn var upp nýr liður, raunar tveir nýir liðir í sundurliðun á útgjöldum til vegamála, þ.e. liður sem ber nafnið Stórverkefni annars vegar og Til höfuðborgarsvæðisins hins vegar. Auðvitað er hér um þörf og góð viðfangsefni að ræða sem ekki skal gagnrýnt hér að skuli taka til sín það verulega fjármagn sem till. gerir ráð fyrir, en eigi að síður er nauðsynlegt að hv. Alþingi og almenningur í landinu geri sér grein fyrir því að um leið og fé Vegasjóðs er tekið í svo ríkum mæli sem hér er gert ráð fyrir til þessara tveggja verkefna, þá er minna eftir til annarra. Á þessu ári er gert ráð fyrir að rúmur milljarður gangi til þessara tveggja verkefna og má segja að það sé svipuð tala, ef sama verðlagi væri fylgt, sem gangi til þessara tveggja viðfangsefna á hverju ári áætlunartímabilsins. Þetta þýðir að ekki tekst að ljúka ýmsum þeim verkum sem áætlað var á hinni gömlu langtímaáætlun í vegagerð á því síðasta tímabili þeirrar langtímaáætlunar sem nú stendur. Og það er verulegur ósigur í því fólginn að það skuli ekki takast. Þetta þýðir einnig að það verður ekki hægt að taka til við meiri verkefni í þjóðbrautum svo neinu nemi umfram það sem gert hefur verið á undangengnum árum þrátt fyrir fyrirheit um að þjóðbrautirnar mundu fá aukið fé til sinna þarfa þegar því langtímaáætlunartímabili lýkur sem senn er á enda. Þetta er líka býsna alvarlegt og að þessu þarf hv. Alþingi að ganga með opin augun. Þess vegna er það að um leið og við fögnum því að geta sinnt ýmsum stærri verkefnum, sem vissulega hafa mikla þýðingu fyrir þau byggðarlög sem þeirra framkvæmda eiga að njóta, þá erum við að taka fé frá hinni almennu vegagerð í landinu. Það verður ekki bæði sleppt og haldið. En þrátt fyrir þessar tillögur höfum við í stjórnarandstöðunni ekki gert um þær ágreining og skilum ekki um þær séráliti né flytjum um þær brtt. heldur viljum við vekja athygli á þessum áherslubreytingum sem hér eru á ferðinni og hvað þær þýða. Ég skal ekki fara að ræða hér einstök viðfangsefni og taka til þess tíma. Í skýrslu hæstv. samgrh. um framkvæmd vegáætlunar frá síðasta ári, ársins 1990, er að vanda margháttaðan fróðleik að finna. Þar kemur fram að fé vegna nýbyggingar vega, brúa og fjallvega á síðari árum hefur verið í raun afar sambærilegt frá ári til árs, allt frá árinu 1974. Þó að nokkur þrep séu í fjárveitingu á milli einstakra ára þá er það svo að samkvæmt þessari skrá, sem hér liggur fyrir og er birt mynd af í stöplariti, sést að árið 1975 var varið á verðlagi ársins 1990 um 2453 millj. kr. til þessara framkvæmda, þ.e. nýbygginga vega, brúa og fjallvega. Á síðasta ári var þetta fé 2132 millj. kr. eða um 300 millj. kr. minna. Á milli þessara talna hefur framkvæmdaféð sveiflast með tiltölulega litlum frávikum á öllu þessu árabili. Og í þeirri vegáætlun sem hér er verið að afgreiða er ekki um veigamikla breytingu frá þessu að ræða, a.m.k. ekki á fyrsta ári. Á hinn bóginn voru miklu meiri fjárveitingar til nýbygginga í vegum á næstu árum á undan þessu, þ.e. á árunum 1971 til 1974. Ég held að það blandist engum hugur um það að vegaframkvæmdir eru meðal hinna þýðingarmestu opinberra framkvæmda í landinu. Ég tel að okkur hafi tekist í okkar strjálbýla landi að vinna mjög þýðingarmikil verk í þessum efnum á undangengnum árum og raunar áratugum en við eigum þar samt sem áður mjög mikið ógert. Það er nú svo að með breyttum búskaparháttum hjá þjóðinni, breyttum þjóðlífsháttum, nauðsyn samgangna til þess að geta nýtt þjónustu og sótt atvinnu, þá er það afar nauðsynlegt að þessum þætti framkvæmda sé fram haldið með sæmilegum þrótti. Ég held að það sé rétt sem margir hafa sagt að samgöngumál séu meðal hinna allra þýðingarmestu mála að því er varðar byggðamál, en þó er það svo að það sem lagt er í vegakerfi landsins er ekki einungis til þess að stuðla að samgöngum fyrir það fólk sem byggir hinar dreifðu byggðir landsins, heldur er þar verið að vinna verk sem eru í þágu þjóðarinnar allrar. Þannig er það auðvitað grunnurinn undir því að yfirleitt er meiri sátt um það að verja fé og það verulegum fjármunum til vegamála heldur en til flestra annarra opinberra framkvæmda. Ég lít svo til að þrátt fyrir það að allir vilji meira fé í þessar þýðingarmiklu framkvæmdir þá sé þó um það að ræða að áfram sé haldið, að áfram þokist hin ýmsu verk sem eru nauðsynleg og það er enginn vafi að þjóðin hlýtur að finna fyrir því að vegirnir batna ár frá ári. Ég tel sem sé að í þessum þætti mála sé ekki hægt að kvarta stórkostlega undan því að fé sé ekki varið til framkvæmda, við getum deilt um hvernig því er skipt, en ef við viljum fá meira fé þá hlýtur það að kosta aukna skattheimtu á þjóðina í einhverju formi. Ég tel á hinn bóginn að annar þáttur samgöngumála hafi legið stórkostlega eftir á síðustu árum, en það er þáttur hafnamála, og það verði eigi hjá því komist á komandi árum að taka betur til hendinni í þeim framkvæmdaflokki því þar er um að ræða framkvæmdir er varða líf og dauða þeirra byggðarlaga sem sækja sér lífsbjörg, bæði að því er varðar sjósókn og framleiðslu og einnig flutninga um hafnir. Þetta er auðvitað ekki á dagskrá hér en ég læt þessa getið vegna þess að mér sýnist að þar sé þörfin enn þá brýnni heldur en á þeim flokki framkvæmda sem við erum hér að ræða. Í fjvn. var einnig lítillega til meðferðar till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð og ég leyfi mér hér undir þessum dagskrárlið að segja um hana örfáar setningar til þess að spara tíma ef hún kynni að koma á dagskrá, en sá tími sem vannst til þess að vinna að þeirri till. var svo skammur að ekki var unnt að ræða hana til hlítar eða nægilega til þess að hún fengi formlega og eðlilega afgreiðslu. Hins vegar birti nefndin eins konar bráðabirgðanefndarálit þar sem fram koma og prentaðar eru sem fskj. tillögur þær sem koma fram frá starfsmönnum Vegagerðar ríkisins um skiptingu á fé samkvæmt langtímaáætlunartillögunni á einstaka vegi í stofnbrautum og til sérverkefna og til stórverkefna og til stærri brúargerða. Ég tel að það hafi verið eðlilegt af hálfu fjvn. að halda á því máli með þessum hætti. Sú skipting sýnir hvaða tillögur það eru sem fram hafa komið frá starfsmönnum Vegagerðar ríkisins sem í flestum tilvikum verða nokkuð ráðandi um ákvarðanir Alþingis en eru þó auðvitað oft með þeim hætti að þar eru gerðar ýmsar minni háttar breytingar á. Það fskj. sem þarna fylgir með getur þess vegna orðið til nokkurrar leiðsagnar enda þótt það hafi ekki hlotið neina formlega afgreiðslu. Ég ætla svo ekki, virðulegi forseti, að flytja um þetta mál lengri ræðu. Ég tel ekki ástæðu til þess þar sem ekki er ágreiningur um annað en þær áherslur sem fyrirvari minn lýtur að og ég hef hér greint frá, og ekki ástæða til að taka tíma þingsins í að fara að flytja hér langt mál um einstaka þætti þessara mála.

Alexander Stefánsson : Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð um þetta stóra og mikilvæga mál, vegáætlun fyrir árin 1991 -- 1994. Ég fagna sérstaklega í sambandi við þetta mál að endurskoðun vegáætlunar, þ.e. langtímaáætlun í vegagerð, er lokið frá þeirri nefnd sem hæstv. samgrh. skipaði og auðvitað er hluti af þessari endurskoðun nefndarinnar sú vegáætlun sem við erum að fjalla um hér fyrir fyrsta tímabil þessarar endurskoðunar, þ.e. árin 1991 -- 1994. Ég verð í þessu tilfelli að láta það koma hér fram varðandi þessa langtímaáætlun og það fjármögnunarkerfi sem hún byggir á að það eru miklar efasemdir í mínum huga að sú fjáröflun standist til langtíma. Ég er á þeirri skoðun að það þurfi að endurskoða tekjustofna Vegasjóðs enn frekar og það eigi að marka þá stefnu að þessi stærstu verk eins og jarðgöng og fleira sem flokkast undir þau verk, að það verði ekki hjá því komist að taka til þess sérstök lán sem sé gert ráð fyrir í vegáætluninni sjálfri. Ég segi þetta meðfram vegna þess að okkur er alveg ljóst, sem höfum starfað að þessum málum í fjvn. í áratug eða meira, að það er svo mikið eftir í almennri vegagerð í landinu, sem er náttúrlega fyrst og fremst tenging milli byggðarlaga og inn á þá vegi sem fólk þarf almennt að nota, að það eru þarna ótal dýr mannvirki eftir sem taka til sín mikið fé, en að mínu mati verða að þoka nokkuð fyrir hluta af þessum stórverkum eins og áætlunin er sett upp. Þetta eru aðeins ábendingar en ég tel að við frekari endurskoðun á þessari vegáætlun og langtímaáætlun, sem verður að sjálfsögðu með hefðbundnum hætti á tveggja ára fresti, þurfi að skoða þessi mál enn frekar af þeirri reynslu sem við byggjum á í þessum málum. Ég verð að segja það eins og er að það urðu mér og fleirum mikil vonbrigði að það skyldi ekki koma skýrt fram í tillögum endurskoðunarnefndar að vegurinn yfir Gilsfjörð skyldi koma af fullum krafti á árinu 1993 -- 1994 eins og allar tillögur þingmannahópa Vestfjarða og Vesturlands höfðu fjallað um og gefið um heitar yfirlýsingar. Þetta urðu vonbrigði og þrátt fyrir viðleitni nefndarinnar til þess að bæta þarna nokkuð úr með því að bæta 15 millj. inn á árið 1994, þá lá það ljóst fyrir að þessi framkvæmd mundi ekki verða fyrr en á árunum 1995 -- 1998. Þetta er nokkuð sem var útilokað að sætta sig við og ég hlýt að þakka fjárveitinganefndarmönnum að það skyldi verða samhljóða skilningur á því að bæta hér nokkuð úr þannig að þessi framkvæmd, vegurinn um Gilsfjörð, er kominn inn á framkvæmdafjárlög 1993 og 1994 og á þessum árum verða til ráðstöfunar samkvæmt þessu um 94 millj. kr. sem gera það að verkum að mínu mati, og ég held að það sé samdóma álit okkar allra sem höfum verið með þetta í höndunum, að með þessu móti er hægt að bjóða verkið út 1993 og hefja framkvæmdir sem yrðu þá aðallega á árunum 1994 og 1995 og þá verði verkinu lokið. Þetta er vel hægt miðað við það að hér er um stórverk að ræða sem þýðir það að til þess þarf hvort eð er lánsfé og það væri þess vegna hægt að færa þarna á milli þannig að þetta gæti orðið að veruleika. Við sem höfum staðið að því að reyna að vinna að þessum málum á undanförnum árum leggjum gífurlega áherslu á þetta atriði, að þessi möguleiki verði framkvæmdur og hann er framkvæmanlegur miðað við þessar breytingar sem fjvn. gerir hér á þessari þáltill. eða vegáætlunartillögu. Að öðru leyti, virðulegi forseti, skal ég ekki tefja þessar umræður. Ég vil þó taka undir það sem hér kom fram áðan í sambandi við langtímaáætlunina sem nefndin treystist ekki til að leggja fram til samþykktar hér á hv. Alþingi vegna þess að tíminn var of naumur og þingmannahópar höfðu ekki fengið nægilegan tíma til þess að fjalla um þá áætlunargerð í smáatriðum. En ég vil þó leggja áherslu á að það sem hér liggur fyrir á þskj. 961 er í stórum dráttum það sem aðilar hafa komið sér saman um og hefur verið unnið faglega af Vegagerð ríkisins sem eins og áður hefur verið með vandaða vinnu og miklar upplýsingar í sínum fórum sem skila sér í báðum þessum þskj. Það liggur á bak við þetta athugun í flestum þingmannahópunum og áhersluatriðin koma þarna fram þannig að þetta fskj. getur orðið leiðarvísir um framhaldið eins og var raunar í vegáætluninni 1981 þegar hún var lögð fram á Alþingi en var ekki afgreidd. Ég get bætt því hér við að þingmannahópur Vesturlands hefur í aðalatriðum samþykkt þær tillögur sem hér liggja fyrir um langtímaáætlun að því er varðar Vesturland. Ég vil svo nota tækifærið til þess að þakka samstarfið í fjvn. um þennan þátt mála, þ.e. vegáætlunina, og ekki síst endurtaka, eins og ég sagði hér áður, þakkir til starfsmanna Vegagerðar ríkisins sem hafa eins og jafnan áður unnið faglega að þessum málum og greitt úr þannig að það væri hægt að afgreiða þetta mál á eðlilegan máta þó að tíminn væri skammur.

Friðjón Þórðarson : Virðulegi forseti. Hér er til umfjöllunar till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1991 -- 1994. Ég vil þakka hv. formanni fjvn. fyrir málsútlistun hans svo og hv. 2. þm. Norðurl. v. og hv. 1. þm. Vesturl. fyrir þeirra hlut að þessum málum. Og ég vil nota tækifærið hér í upphafi máls míns til að þakka öllum þessum ágætu mönnum og ágæta fólki í fjvn. fyrir mjög gott samstarf, svo og þeim sem til okkar hafa komið, sérstaklega vegagerðarmönnum. Það segir hér í upphafi nál. að fjvn. hafi lokið umfjöllun sinni um vegáætlun fyrir þessi ár sem ég nefndi og að sú umfjöllun hafi verið með hefðbundnum hætti. Þetta þýðir að sjálfsögðu að við fulltrúar Sjálfstfl. í nefndinni höfum lagt okkur fram um að vinna vel að þessu máli eða vinna vel úr þessu máli án þess þó að ráða ferðinni í öllum greinum. Þetta vil ég taka sérstaklega fram því að mínum dómi er ýmislegt í þessu máli öðruvísi en ég hefði helst kosið svo sem ég mun nánar víkja að hér í örfáum orðum. Þess vegna hef ég, ásamt þeim mönnum sem ég nefndi, undirritað þetta nál. með fyrirvara. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma og ekki að fjalla nákvæmlega um brtt. þær sem gerðar eru og fjallað er um á þskj. 960, enda er sú raunin á eins og yfirleitt áður að við þessar tillögur, eins og þær koma frá stjórn vegamála, eru tiltölulega litlar breytingar gerðar. En þó hefur þessu verið haggað á nokkrum stöðum. Það hefur líka lítillega verið fjallað um till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð en þar sem hún er ekki hér á dagskrá sérstaklega mun ég ekki nefna hana að öðru leyti en því að fjvn. athugaði þær tillögur. Það er svokölluð frumyfirferð um þau mál. Náttúrlega eru ýmsar tölur úr þeirri langtímaáætlun og ýmsar athuganir kunnar, bæði fjárveitinganefndarmönnum og öðrum hv. þm., en vegna þess að ég tel að það hafi töluvert þokast áleiðis í þessum málum, þá ætla ég að leyfa mér að bera saman og rifja upp í örfáum orðum helstu áhugamál í Vesturlandskjördæmi vegna þess að það eru ekki einungis mál okkar þingmanna Vesturlands heldur allrar þjóðarinnar að mínum dómi. Þá vil ég geta þess í upphafi að ég álít að það hafi helst áunnist í þeim málum sem héraðsnefndir okkar á Vesturlandi, áður sýslunefndir, og samtök sveitarfélaga hafa lagt áherslu á því að það er nokkuð góð samstaða í þessum málum. Enn vil ég nefna, eins og raunar er alkunna, að á Vesturlandi eru þýðingarmestu samgöngurnar á landi. Því er uppbygging vegakerfisins í kjördæminu eitt brýnasta hagsmunamál byggðanna. Aðaláherslur í vegaframkvæmdum á Vesturlandi eru að mati okkar þessar sem ég vil nú aðeins nefna: Í fyrsta lagi að komið verði á tengingu byggðarlaganna á norðanverðu Snæfellsnesi með lagningu bundins slitlags frá Ólafsvík til Búðardals. Á þessu máli tel ég að allvel hafi verið tekið nema það þarf að leggja enn þá meiri áherslu á veginn frá Stykkishólmi um Álftafjörð inn í Búðardal og um Skógarströndina sem seint og snemma hefur verið vanrækt í samgöngumálum. Þá verði ráðist í brúargerð yfir Gilsfjörð og það verkefni fjármagnað á sérstakan hátt úr Stórverkefnasjóði sem ég mun nánar koma inn á síðar. Þá er í þessum tillögum á því þskj. sem ég nefndi áðan vikið að uppbyggingu vega í uppsveitum Borgarfjarðar og tel ég að það sé mjög tímabært og hafi raunar of lengi beðið. Hér fyrr á dagskránni í dag var rætt um undirbúning vegtengingar um utanverðan Hvalfjörð og samþykkt gerð í því máli sem öllum er í fersku minni og ræði ég það ekki frekar. Þá verður á næstu árum unnið áfram samkvæmt vegáætlun að lagfæringum á vegi um Fróðárheiði, einnig Kerlingarskarðsvegi, athuguð leiðin um Vatnaheiði og svo að sjálfsögðu unnið að endurbótum vegar um Heydal og Bröttubrekku. Og á næstu árum verður tekið til við að ljúka veginum um Mýrar, þ.e. á árunum 1992 og 1993 sem allt of lengi hefur beðið. Og almennt má að sjálfsögðu orða það svo að á þeim svæðum þar sem ekki er fyrirsjáanlegt að vegir verði lagðir bundnu slitlagi sé lögð rík áhersla á styrkingu þeirra og að snjóþungir staðir verði lagfærðir. Ég ætla svo að víkja að einu máli í lokin. Það er raunar mál sem hv. 1. þm. Vesturl. nefndi í lok ræðu sinnar, en það er vega - og brúargerð yfir Gilsfjörð. Áformuð vega - og brúargerð yfir Gilsfjörð hefur vissulega nálgast framkvæmdastig til mikilla muna við umfjöllun fjvn. undanfarna daga og vikur. Samkvæmt fyrstu drögum að langtímaáætlun má segja að þessi fyrirhugaða stórframkvæmd í samgöngu - og byggðamálum hafi verið hulin bláma fjarlægðarinnar. Eins og fram hefur komið hefur Alþingi veitt fé til rannsókna og undirbúnings þessa verkefnis árlega frá 1985. Óteljandi samþykktir, undirskriftalistar og yfirlýsingar eru til staðar af hálfu heimamanna við Gilsfjörð í tveimur kjördæmum og heimamenn hafa sinn eftir sinn hlustað á og móttekið hátíðlegar yfirlýsingar og loforð þingmanna sinna og annarra ráðamanna í þessu máli. Um alllangt skeið hefur viljayfirlýsing af þessu tagi verið orðuð á þá leið að hafist verði handa í Gilsfirði umsvifalaust að lokinni Dýrafjarðarbrú, en henni lýkur að mestu á þessu ári, eða vega - og brúargerð yfir Gilsfjörð hefjist af fullum krafti vorið 1992, eins og segir í till. til þál. frá hv. 1. þm. Vestf. og greinir nánar um það á þskj. 24, en það er 24. mál þessa þings. Samkvæmt þessu er sýnilegt að þrátt fyrir öll þessi faguryrði, ákveðin og ótvíræð, verður að hopa eitthvað frá settu marki í þessu efni miðað við allar aðstæður og eins og áformin voru í okkar huga, áhugamanna um þetta mál. Að vísu er fyrsta fjárveiting til þessa stórverkefnis ákveðin árið 1993 samkvæmt vegáætlun næstu fjögurra ára eins og hún lítur nú út eftir þessa umræðu og fjármögnun í þessu skyni á að ljúka á öðru tímabili svokölluðu. Ég vil því leyfa mér að marka afstöðu mína ákveðið til þessa máls á sama veg og ég hef gert í hv. fjvn. að viðstöddum æðstu valdamönnum Vegagerðar ríkisins skýrt og greinilega núna á undanförnum dögum. Og hún er svofelld: 1. Allt verkið verði boðið út ekki síðar en á árinu 1993. 2. Verkið verði unnið eigi síðar en á árinu 1994 og lokið á árinu 1995. Gott er ef vegagerð þessi getur gengið hraðar. Til þess að þetta umrædda mál megi ná fram að ganga með þessum hætti þarf að sjálfsögðu að afla fjár að láni á meðan á framkvæmdinni stendur, svo sem venja er þegar um slík stórvirki er að ræða. Hygg ég að lánsfjáröflun í þessu skyni verði tiltölulega auðveld þar sem fjölmargir landsmenn hafa áhuga á þessu máli og segja megi að öll þjóðin styðji einhuga raunhæfar og skynsamlegar umbætur í samgöngu - og byggðamálum.

Eggert Haukdal : Virðulegi forseti. Svo sem kunnugt er var vegáætlun fyrir árin 1989 -- 1992 samþykkt samhljóða á Alþingi árið 1989. Voru framkvæmdaáform fyrir árin 1990 -- 1992 þar viðunandi. Síðan skar núv. ríkisstjórn fé til vegamála verulega niður fyrir árið 1990 þrátt fyrir samhljóða samþykktir Alþingis. Til stendur af hálfu stjórnarliða að skera mikið til viðbótar fyrir þetta ár með vegáætlun þeirri sem nú er verið að afgreiða. Það blæs því ekki byrlega fyrir framkvæmdum í vegamálum. Með þessari vegáætlun sem senn verður samþykkt frá stjórnarliðum fyrir árin 1991 -- 1994 er enn vegið í sama knérunn, að draga úr fé til framkvæmda. En á sama tíma er bætt við miklum verkefnum í jarðgangagerð sem eru vissulega góðra gjalda verð fyrir þá landshluta er þarna eiga að njóta og ég styð. En til þess að hefjast handa um svo mikla jarðgangagerð þurfti nýtt fjármagn til þess að draga ekki úr öðrum nauðsynlegum framkvæmdum, brúarframkvæmdum, slitlögum, að byggja vegi upp úr snjó og viðhaldi malarvega. Jarðgangagerðin hlýtur að koma niður á þessum framkvæmdum ef ekki kemur til aukið fjármagn. Þarna brestur hæstv. ríkisstjórn dug. Ég vil þessu næst víkja að framkvæmdum í Suðurlandskjördæmi. Brýnustu aðgerðir þar eru í brúamálum. Það þarf að tryggja að Markarfljótsbrú verði tekin í notkun snemma árs 1992. Nú er fyrirhugað að veita auknu fjármagni til verklegra framkvæmda í landinu samkvæmt orðum fjmrh. og ef af verður er þess að vænta hvað Suðurland snertir að viðbótarfjármagn komi til að hraða framkvæmdum við uppbyggingu vega og varnargarða að brúnni auk nauðsynlegra hafnarframkvæmda í Þorlákshöfn vegna þilplötuverksmiðju. Göngubrú á Ölfusá hjá Selfossi hefði þurft að verða tilbúin á þessu ári. Bæði er þörfin mikil og 100 ára afmæli brúar yfir ána og afmæli kaupstaðarins knýr á að brúargerð verði lokið á þessum tímamótum. Brú yfir Kúðafljót þarf að byggjast á eftir Markarfljótsbrú og á eftir henni brú yfir Hvítá vestan Flúða. Brú yfir Kúðafljót er samkvæmt áætlun ekki fyrr en 1995 en brú yfir Hvítá er ekki nefnd í langtímaáætlun. Ég vil þakka hv. formanni fjvn. að minnast á nauðsyn hennar í ræðu sinni hér áðan, en það var samkvæmt ósk þingmanna Suðurlands að hún yrði nefnd þótt í því sé raunar lítið hald nema næsta ríkisstjórn taki til hendinni í fjárveitingum til vegamála. Þá vantar á Suðurlandi eins og víðar stóraukin slitlög og viðhaldi malarvega er ábótavant. Þá má og minna á ályktun Alþingis um ljós yfir Hellisheiði. Einnig má minna á veg vestur með ströndinni frá Þorlákshöfn og breikkun Suðurlandsvegar yfir Hellisheiði. Verkefnin eru því ærin í vegagerð á Suðurlandi en til þess að framkvæma þarf fjármagn. Í þessu sambandi vil ég minna á þáltill. frá mér og hv. þm. Hreggviði Jónssyni sem liggur fyrir Aþingi og er svohljóðandi: ,,Till. til þál. um könnun á fjárveitingum úr Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram könnun á því hvort ákvæði um Mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins eða önnur ákvæði heimili fjárveitingar til bættra samgangna, vega, stórbrúa og jarðgangagerðar sem nauðsynlegs hluta varnarkerfis landsins. Jafnframt verði kannað hvort fordæmi eru fyrir fjárveitingum í öðrum ríkjum bandalagsins til samgangna, fjarskipta og flugvallargerðar af hálfu þess.`` Ekki lítur út fyrir að þessi till. verði samþykkt á þessu þingi en það verður eitthvað stórt að fara að koma til í fjármagnsútvegun þannig að stórauknar framkvæmdir geti hafist í vegamálum til að stöðva byggðaflóttann.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég tel eftir atvikum að þessi fjögurra ára áætlun sé vel ásættanleg þó að margir hv. þm. og landsmenn yfirleitt hefðu viljað sjá meira fjármagn til vegaframkvæmda. Langtímaáætlunin eða það kort sem er á 14. síðu sýnir í raun og veru þau verkefni sem nefndin um langtímaáætlun fjallaði um. Það sýnir það sem gert er ráð fyrir miðað við svipað fjármagn eða ef fjármagn til vegagerðar verður eins og áætlunin gerir ráð fyrir. Þá tekur um 24 ár að gera þær stofnbrautir sem hér eru merktar inn á og allt upp í 37 -- 38 ár um þjóðbrautir. Það finnst mörgum auðvitað langur tími. Og inn í þetta vantar mikið, t.d. einhverja ásættanlega tillögu um tengingu til Siglufjarðar og hvernig í sjálfu sér verður leyst það mál fyrr en gert er ráð fyrir að tengja Austurland Norðurlandi. Ég ræddi um það í langtímanefndinni að það mundi þá tefjast mikið að tengja Austurland öðruvísi heldur en það yrði tekið sem stórverkefni. Ég ræddi nokkuð um þetta í nefndinni og því var nú ekki nógu vel tekið af sumum, en menn verða að athuga að það eru stór verkefni fram undan á Austfjörðum, þ.e. jarðgangagerðin, og þeirra hlutur í því ásamt því að gera þennan veg mun seinka því verki svo mikið að það er varla hægt að una því að bíða eftir því ef einhverjir möguleikar eru til fjáröflunar til þess að tengja þessar byggðir saman. Ég vil enn fremur segja að það er mikil nauðsyn á að koma á skemmri tíma bundnu slitlagi á alla þá vegi sem hægt er miðað við að það þurfi ekki að byggja þá upp vegna þess að a.m.k. á sumum stöðum á landinu bara fýkur vegurinn, hann lækkar það mikið þegar hann er heflaður og síðan þeyta bæði umferðin og stormurinn öllu því fínasta burtu, þannig að þarna þarf að gera verulegt átak eftir því sem kringumstæður leyfa. En þetta er auðvitað alltaf spurning um fjármagn og eins og nú standa sakir varð samkomulag um að miða við þetta, en auðvitað hlýtur langtímaáætlun t.d. til 12 ára, hvað þá 24, að taka breytingum og það hljóta að koma kröfur um aukna vegagerð þegar fram líða stundir. Enn fremur vil ég endurtaka að það er brýn nauðsyn að gera könnun á því hvenrig hægt er að tengja með skynsamlegu móti Siglufjörð við Ólafsfjörð eða Fljót. Það kemur auðvitað ekki á næstunni því að Vestfirðir klárast fyrst og síðan Austfirðir. Það hlýtur að vera. En það þarf samt að fara að skoða það innan stutts tíma hvernig það verður leyst því að miðað við nútímakröfur er eðlilegt að Siglfirðingar geti ekki sætt sig við óbreytt ástand mikið lengur, en það verði byrjað á því verki þegar Austfjörðunum er lokið. Ég vil svo þakka þeim mönnum sem voru með mér í þessari nefnd. Það voru auðvitað deildar meiningar um ýmislegt, en Vegagerðin hélt mjög vel á þessu máli og ég tel að þetta verk sé þannig unnið að það sé vel ásættanlegt ef staðið verður við t.d. jarðgangagerðina á Vestfjörðum og Austfjörðum. En það er algjört skilyrði fyrir því að byggðir þar haldist. Þingið er búið að ákveða að fara í þessar framkvæmdir og þar má engu breyta.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég tel að það sé ekki óeðlilegt þó að þingið taki dálitla stund í að ræða jafnstór mál og hér eru á dagskrá. Mörkun langtímaáætlunar í vegamálum segir okkur í tölum við hverju við megum búast í framkvæmdum í samgöngumálum á landi. Þegar sú nefnd, sem fjallaði um undirbúningsvinnu þessarar áætlunar, hafði lokið sínum störfum þá blasti það við að á Vestfjörðum höfðu tvö verkefni þokast of langt frá þeim markmiðum sem við höfðum sett okkur til þess að ásættanlegt væri. Annað verkefnið voru verklok á Óshlíð, en okkur hafði borist í hendur skýrsla frá Vegagerð ríkisins þar sem nauðsynlegar upplýsingar voru til lokaákvarðanatöku í því máli. Ég tel að með þeim samþykktum, sem gerðar hafa verið í framhaldi af því og með þeim tillöguflutningi sem hér er, sé komin ásættanleg lausn í þeim efnum þannig að allir geti við unað. Þar fagna ég því að ákveðið hefur verið að klára vegsvalir á Óshlíð sem eru við tvö gil sem hafa mjög háa snjóflóðatíðni samkvæmt þeim upplýsingum sem fyrir liggja. Við höfum orðið varir við það þingmenn Vestfjarða að umræðan um Gilsfjarðarbrú hefur mjög verið túlkuð á þann veg sem ákveðnir þingmenn væru að bregðast því trausti sem íbúar þessara svæða hefðu haft á þeirra yfirlýsingum og orðum. Það hefur verið samdóma stefna þingmanna Vestfjarða, eftir því sem ég best veit, að sjá til þess að fjárframlög í Gilsfjarðarbrú kæmu í beinu framhaldi af verklokum á Dýrafjarðarbrú. Hér í þessari áætlun til fjögurra ára kemur fram að lokafjárveiting til verka við Dýrafjarðarbrú er á árinu 1992. Og samkvæmt brtt. sem hér er lögð fram er lagt til að hækka fjárveitingar til Gilsfjarðarbrúar á þessu fjögurra ára tímabili, framlagið úr Stórverkefnasjóði úr 15 millj. í 55 millj. Og fyrsta fjárveiting til verksins sem flokka má undir framkvæmdafjárveitingu er á árinu 1993. Ég uni því vel þegar Friðjón Þórðarson gerir hér mjög ákveðið grein fyrir sinni afstöðu í þessu máli. Ég lít á það svo að hann telji nauðsyn að veita arftaka sínum í Vesturlandskjördæmi skriflega staðfestingu á því hvað hann hefði gert hefði hann setið á Alþingi Íslendinga áfram, þ.e. ef Friðjón Þórðarson hefði setið þar áfram. Og ég fagna því að hann negli það niður mjög ákveðið með þessum hætti að hann leggur til að ekki verði lengi beðið með að bjóða það verk út eftir að framkvæmdafjárveitingar hafa fengist í verkið. En það eru mótframlög frá heimamönnum til þessa verks þannig að til viðbótar við þær 55 millj. sem ætlaðar eru úr Stórverkefnasjóði eru 34 millj. sem kæmu frá heimamönnum af hlut kjördæmanna, þ.e. Vestfjarðakjördæmis og Vesturlandskjördæmis, á móti þessum 55. Ég vil undirstrika að þessi brúargerð yfir Gilsfjörð er tímamótaákvörðun. Það er tímamótaákvörðun að negla það niður eins og hér er gert að í hana sé farið. Og ég vil segja það hér og nú að ég hygg að hún tryggi það að vegur Reykhóla við Breiðafjörð verði sá sami og hann var fyrr á öldum, þ.e. að ljóst sé að þar sé byggilegra en á öðrum stöðum við Breiðafjörð. Þegar ég segi þetta þá er ég að undirstrika það að sú hafnaraðstaða sem þar er og það heita vatn sem þar er eigi eftir að verða Austur - Barðastrandarsýslu og Dalabyggð til sérstakrar framfarasóknar á næstu árum. Ég tel rétt að geta þess hér að auðvitað er hið stóra verkefni sem við þingmenn Vestfjarða fögnum að náðist í höfn með ánægjulegum stuðningi hæstv. samgrh.  En ég get ekki látið hjá líða að vekja jafnframt á því athygli að þrátt fyrir að menn séu hér með á borunum hugmyndir um 12 ára framkvæmdatímabil í vegamálum, þá er það aðeins á seinasta tímabilinu sem byrjað er á því verki að tengja saman með viðunandi hætti Vestur-Barðastrandarsýslu og Vestur-Ísafjarðarsýslu. En auðvitað eru Vestfirðir klofið svæði um Arnarfjörð meðan vegamál þar á milli eru eins og þau verða þetta tímabil, næstu 12 ár, og segir okkur þess vegna hversu fjórðungurinn á mikið ógert í samgöngumálum. Einnig vil ég undirstrika það hér að ég tel að það sé óásættanlegt nema Alþingi Íslendinga á því tímabili, þessu 12 ára tímabili, manni sig upp í það að taka ákvörðun um að leysa samgöngumálin við Árneshrepp á Ströndum. Það er nú einu sinni svo að sumir útverðir eru það merkir að þeir mega ekki falla. Og ég ætla nú, með leyfi forseta, að vitna til sögu Bandaríkjanna um Alamo, þar sem Davy Crockett féll ásamt félögum sínum vegna þess að stjórnin í Washington taldi það ekki þess virði að verja það virki. Þegar sendiboðinn, sem hafði fengið það erindi að tilkynna næstu herstjórnarstöð að þeir mundu verjast og falla til síðasta manns, tilkynnti þeim jafnframt að hann ætlaði að snúa aftur og halda bardaganum áfram hvort sem þeir fengju stuðning eða ekki, þá fór það nú svo að bandarísku hershöfðingjana brast þrek til að sitja aðgerðarlausir hjá og gera ekki neitt heldur héldu á stað með herinn til stuðnings þeim sem börðust við Alamo. En hins vegar voru allir fallnir þegar þeir komu á staðinn. Því segi ég þetta að Árneshreppur er einhver fegursta perla Íslands í náttúrulegu tilliti og þangað eiga óhemjustórir hópar ferðamanna eftir að leggja leið sína. Og íslenskt þjóðfélag hlýtur að þurfa að taka um það ákvörðun miklu fyrr en þær tölur sem hér eru lagðar til grundvallar bjóða upp á, hvort menn vilja verja þá byggð með þeim hætti sem ég vona að Alþingi Íslendinga verði einhuga um og leggi til fjárveitingar til jaðarbyggða eins og gert var hér á tímabili og leysti mörg erfið mál í samgöngumálum Íslendinga. Ég veit að hæstv. núv. samgrh. kannast við hafísveginn sem lagður var á Norðurlandi á sínum tíma og þetta er spurning um það hvort menn taka slíka ákvörðun til að leysa það mál sem hér er á dagskrá. Ég er ekki að biðja um yfirlýsingar á þessari stundu. En ég vænti þess að menn hugsi um það og meti með sér hvort það er ásættanlegt að bíða jafnlangan tíma og þær hugmyndir sem hér liggja fyrir benda til í þessum efnum. Herra forseti. Ég ætla ekki að misbjóða þolinmæði forseta með langri ræðu hér. Ég veit að tíminn er stuttur og yfirgef þess vegna stólinn.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Aðeins örfáar setningar. Vegna fyrirspurna sem mér hafa borist frá einstökum þingmönnum þá vil ég láta það koma fram hér að í samræmi við ákvæði í fjárlögum hefur verið unnið að samningum við Reykjavíkurborg um uppgjör vegna framkvæmda, vegaframkvæmda í höfuðborginni. Eins og hv. þm. er kunnugt skuldar ríkið Reykjavíkurborg umtalsverðar upphæðir vegna þessara framkvæmda. Ég vil þess vegna láta það koma hér fram að það hefur verið unnið að samningum um þetta uppgjör og þeim hefur miðað vel á veg. Það hefur verið gengið út frá því að þegar til greiðslu kemur á næstu árum þá þurfi að fjármagna þær greiðslur af tekjustofnum Vegagerðarinnar á þeim árum eins og aðrar framkvæmdir. Það mun hins vegar ekki gilda fyrir árið í ár, en sú meginstefna hefur verið mörkuð að greiðsla á þessum skuldum takist á sínum tíma af tekjustofnum Vegagerðarinnar. Ég vildi láta þetta koma fram af gefnu tilefni og í samræmi við óskir einstakra þingmanna.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Það eru aðeins fáein orð í lokin á þessari umræðu um vegáætlun til að í fyrsta lagi þakka hv. fjvn. fyrir hennar störf að þessu máli og þeim hv. þm. sem hér hafa tekið þátt í umræðunum. Ég fagna einnig þeirri samstöðu sem náðist um afgreiðslu málsins frá hv. fjvn. og komið hefur hér fram þó svo að fulltrúar minni hlutans hafi þar fyrirvara sem gerð hefur verið grein fyrir og snýr m.a. að tekjuforsendum vegáætlunarinnar. Þá er einnig ástæða til að færa þingmannahópum kjördæmanna þakkir sem samkvæmt venju hafa unnið að málinu og ákveðið skiptingu vegafjár til framkvæmda í sínum kjördæmum fyrir þeirra þátt í þessu máli. Enn fremur liggur hér frammi í þinginu nál. á þskj. 961, um langtímaáætlun í vegagerð, sem ég vil nefna og þakka hv. fjvn. fyrir. Það er að vísu ekki tillaga nefndarinnar að áætlunin verði afgreidd að þessu sinni sökum þess nauma tíma sem vannst til að vinna hana. Engu að síður liggur hér fyrir í þessu nál. grófur rammi um framkvæmdir eins og þær gætu orðið á þessum þremur tímabilum og er engum blöðum um það að fletta að þó að áætlunin sem slík sé ekki afgreidd hér á þinginu þá er engu að síður mikilvægt að slíkt plagg sé til þannig að við það megi styðjast og hafa það til hliðsjónar þegar vegáætlanir á næstu árum verða til endurskoðunar. Ég vil því færa hv. fjvn. þakkir fyrir allt þetta starf sem nefndin hefur skilað á skömmum tíma og unnið vel að venju. Hér hefur skýrt komið fram í umræðum að hv. þm. gera sér grein fyrir þeirri miklu þörf sem er á fjárveitingum til vegamála og að flestum fer svo þegar þau mál ber á góma að menn fjalla gjarnan meira um þau verkefnin sem verða að bíða og ekki er því miður unnt að ráðast í heldur en kannski hin sem þrátt fyrir allt er þó verið að vinna. Það er þó engu að síður ástæða til að gleðjast yfir því að með afgreiðslu þessarar ályktunar eins og hún nú liggur fyrir í formi brtt. fjvn., og reyndar eins og niðurstöðutala þáltill. á þskj. 716 hljóðaði upp á, verður ráðstafað til framkvæmda í vegamálum 5540 millj. á þessu ári, sem er allmiklu hærri upphæð en við höfum séð undanfarin ár og sömuleiðis verulega hærra hlutfall af landsframleiðslu heldur en farið hefur til vegamála núna mörg undangengin ár. Ég hygg að það sé hægt a.m.k. að gleðja sig við það að okkur miðar þó þarna sannarlega í rétta átt. Árið 1987 fór þetta hlutfall, þ.e. útgjöld til vegamála sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, lægst á löngu árabili eða niður í 1,16%, þ.e. borið saman við hinn nýja endurskoðaða grunn þjóðarframleiðslunnar. Þetta hlutfall hækkaði síðan í 1,25% 1988, í 1,35% 1989, 1,46% 1990 og mun með þessum fjárveitingum sem hér eru lagðar til hækka enn, líklega í eitthvað á milli 1,55 og 1,60% af þjóðarframleiðslu. Þannig að þó svo að mönnum þyki fjárhæðirnar hvergi nægjanlega miklar miðað við verkefnin þá er þó engu að síður verið að auka hlutdeild vegamálanna í ráðstöfun þjóðarauðsins með þessum breytingum ár frá ári. Og þær eru aftur að komast upp í það horf sem þær voru þegar þetta var í besta horfinu allt frá árinu 1974 -- 1975 og til og með þessu ári. Og það þarf að fara aftur til áranna 1971 -- 1974 til að finna hærri fjárveitingar á þessu sviði. Ég vil einnig þakka hv. þm. sem hér hafa látið hlýleg orð falla í garð starfsmanna Vegagerðar ríkisins sem samkvæmt venju hafa unnið mikið starf með þingmönnum í þingmannahópunum og með hv. fjvn. við þetta verkefni. Hér hafa hv. þm. sem tekið hafa þátt í umræðunni nokkrir nefnt stórverkefni sem því miður er ekki ráðist í eins fljótt eða af eins miklum krafti og þeir hefðu gjarnan viljað. Framkvæmdir svo sem eins og tengingu Norðurlands og Austurlands, brú yfir Gilsfjörð og vegasamgöngur við Siglufjörð eða tengingu Siglufjarðar og utanverðs Skagafjarðar við Eyjafjörð hefur einnig oft borið á góma. Enn fremur nefndi hér hv. 2. þm. Vestfjarða Árneshrepp á Ströndum og nauðsyn þess að tengja þá byggð með betri hætti en nú er við vegakerfi landsmanna. Það get ég allt saman tekið undir og tel að þetta hljóti að verða verkefni við endurskoðun vegáætlunar á næstu árum, hvernig unnt er að þoka þessum brýnu málum inn í framkvæmdaröðina. Ekki síst á ég þar við það sem hv. 6. þm. Norðurl. e. nefndi þar sem er hringvegurinn eða tenging Norðurlands og Austurlands. Það blasir við að með framkvæmdum eins og þær munu leggjast á allra næstu árum, þá mun að mestu leyti ljúka uppbyggingu hringvegarins og lagningu bundins slitlags á hann að slepptum þeim endanum sem fjærst liggur höfuðborgarsvæðinu, þ.e. öræfunum milli Norðurlands og Austurlands. Þar verður áfram miðað við þessar áætlanir eyða, því miður, um allmörg ár. Mér segir svo hugur um að innan fárra ára muni vaxandi þrýstings gæta á það að ljúka þessari hringtengingu. Ég hygg því að hv. þm. sem þetta bera mjög fyrir brjósti þurfi nú ekki að örvænta um það að þetta verkefni gleymist. Ég hygg að allar aðstæður í vegakerfinu muni sjálfkrafa kalla á að þetta komi inn í umræðuna með vaxandi þunga á næstu árum. En aðalatriðið er þó það og þar veit ég að vilji hv. þm. er ótvíræður að standa vörð um áframhaldandi uppbyggingu á þessu sviði og umtalsverðar framkvæmdir því að án þess að það sé gert mun seint takast það verkefni sem Vegagerð ríkisins hefur metið að miðað við þessar fjárveitingar taki um 25 ár að koma öllu vegakerfi landsins í fullnægjandi eða gott horf. Hæstv. forseti. Ég vil við lok þessarar umræðu þakka svo enn á ný öllum hv. alþingismönnum og starfsmönnum, embættismönnum, sem að þessum verkefnum hafa unnið. Er það orðið allmikið starf á þessum vetri þar sem fram hefur farið bæði reglubundin endurskoðun vegáætlunar og vinnsla við langtímaáætlun og talsverð vinna hér í þinginu.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Einhver hv. þm. benti mér á að fyrir skömmu stóð þannig á hér í Sþ. í fyrsta skipti líklega frá þingsetningu að allir hæstv. ráðherrar voru viðstaddir og tel ég þetta vera eina merkustu stund í sögu þingsins í vetur og tel ástæðu til að vekja athygli á því. En um það ætla ég ekki að fjalla sérstaklega heldur hitt að í 28. gr. þingskapa, 5. mgr. segir: ,,Um þingsályktunartillögur er fjalla um stjórnskipun, utanríkis - eða varnarmál, staðfestingu framkvæmdaáætlana, alþjóðasáttmála eða milliríkjasamninga gilda ákvæði 36. gr. við báðar umræður.`` Þetta þýðir að þegar þannig hagar að þingsályktunartillögur fjalla um slík mál, þá er ræðutími manna ótakmarkaður en takmarkast ekki við 15 mínútur og 8 mínútur. Nú langar mig til að spyrja hæstv. forseta, því að ég hef ekki kannað þetta mál, hvort sú tillaga sem nú á að ræða falli undir framkvæmdaáætlun í skilningi þingskapalaga eða hvort fara skuli með umræðuna með þeim venjulega hætti eins og gerist og gengur um venjulegar þingsályktunartillögur. Óska ég eftir því að hæstv. forseti segi til um það mál og sína skoðun á því.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Vegna þessara orða hv. 1. þm. Reykv. þá telur forseti að um þessa tillögu skuli fara eins og aðrar þingsályktunartillögur. Forseti fær ekki séð að tillagan, sem er um það að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir að lækka húshitunarkostnað á Íslandi þar sem hann er hæstur, eins og þar segir, geti talist fjalla um stjórnskipun, utanríkis - eða varnarmál, staðfestingu framkvæmdaáætlana, alþjóðasáttmála eða milliríkjasaminga. Ég geri ráð fyrir að hv. þm. hafi verið að tala um hvort hér væri um stjórnskipun að ræða.

Framkvæmdaáætlun.

Framkvæmdaáætlun. Forseti er fús til að bera þetta mál undir embættismenn þingsins og taka til þess tvær mínútur, en forseti telur að hér sé ekki um raunverulega framkvæmdaáætlun að ræða. En ef hv. þm. vilja veita tveggja mínútna hlé, þá skal ég fúslega athuga þetta.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Mér er þetta ekkert sérstakt kappsmál. Ég vildi bara fá úrskurð um þetta efni. Það eru auðvitað til aðrar leiðir samkvæmt þingsköpum til þess að fara fram á það að menn tali lengur. Hér er um að ræða, og ég vek athygli hæstv. forseta á því, skýrslu nefndar sem hefur lokið störfum og langsamlega stærstur hluti framlagðs þskj. er skýrsla nefndarinnar. Þetta er aðeins að litlum hluta til þáltill. Það er auðvitað hægt skv. 28. gr. 3. mgr. að óska eftir því við hæstv. forseta að afbrigði verði veitt. Ef hæstv. forseti úrskurðar það að hér sé um venjulega þáltill. að ræða, þá fellst ég auðvitað fúslega á það, því það þýðir að þessi tillaga er einungis venjuleg þáltill., en ekki gert ráð fyrir því að henni sé fylgt eftir eins og hverri annarri framkvæmdaáætlun sem auðvitað rýrir gildi tillögunnar verulega.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti vill upplýsa að skrifstofustjóri Alþingis hefur kannað þetta mál og er forseta sammála um að með þetta beri að fara sem almenna tillögu.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að hér er um venjulega þáltill. að ræða en ekki framkvæmdaáætlun í skilningi þingskapa. Sömuleiðis er aðeins rétt að ítreka að þó að, eins og hv. 1. þm. Reykv. Friðrik Sophusson réttilega segir, skýrsla orkuverðsjöfnunarnefndar sé drjúgur hluti þessa þskj., þá er hún auðvitað prentuð sem fskj.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Frú forseti. Ég fagna þeirri nákvæmni í framkvæmd þingskapa sem hér er viðhöfð í upphafi þessarar umræðu. Það var sannarlega tími til kominn. Tillagan sem ég hér mæli fyrir er til þingsályktunar um lækkun húshitunarkostnaðar. Hún er, eins og kom fram hjá virðulegum forseta, á þskj. 854. Inngangsorð tillögunnar eru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir að lækka húshitunarkostnað á Íslandi þar sem hann er hæstur og minnka þannig þann aðstöðumun einstaklinga og fjölskyldna sem nú er við lýði.`` Tillagan er í sex liðum og mun ég reyna að draga þá saman í örstuttu máli. 1. Að þessi aðstöðujöfnun eigi sér stað í áföngum á næstu tveimur árum þannig að kostnaður við hitun íbúðarhúsnæðis vísitölufjölskyldu hjá rafveitum og rafkyntum hitaveitum verði hvergi hærri en 5 þús. kr. að jafnaði á mánuði miðað við verðlag í janúar 1991. 2. Lagt er til að Alþingi beini því til þingkjörinna fulltrúa í stjórn Landsvirkjunar að þeir beiti sér fyrir sérstökum aðgerðum til lækkunar hjá fyrirtækinu á heildsöluverði raforku til hitunar íbúðarhúsnæðis. 3. Að viðskrh. noti hluta af því fé sem á fjárlögum er veitt til niðurgreiðslna á vöruverði til aukinnar verðjöfnunar á raforku til hitunar íbúðarhúsnæðis. 4. Að iðnrh. láti fara fram úttekt á fjárhagsstöðu þeirra hitaveitna þar sem kostnaður við hitun íbúðarhúsnæðis vísitölufjölskyldunnar er hærri en 5 þús. kr. að jafnaði á mánuði. 5. Að fjmrh. beiti sér fyrir ráðstöfunum til að aðstoða þær hitaveitur sem ekki ná þessu markmiði með skuldbreytingum á lánum eða öðrum hætti. 6. Að því fé sem Landsvirkjun kann í framtíðinni að verða gert að greiða ríkinu fyrir virkjanaréttindi verði að hluta varið til aukinnar verðjöfnunar á innlendri orku. Virðulegi forseti. Jöfnun og lækkun orkuverðs hefur verið eitt af þeim málum sem hvað oftast og reglulegast hafa komið fram hér á Alþingi, oftast í formi fyrirspurna en einnig hafa komið hér fram lagafrumvörp og tillögur til þingsályktunar um það efni. Sl. haust skipaði ég, m.a. vegna óska sem fram komu á Alþingi, nefnd til þess að gera tillögur um verðjöfnun á raforku. Í nefndinni sátu fulltrúar allra þingflokka. Í starfi nefndarinnar komu fljótlega fram óskir um að nefndin fjallaði einnig um orkukostnað til hitunar íbúðarhúsnæðis almennt. Nefndin skilaði í desember sl. áfangatillögu sem varðar kostnað Rafmagnsveitna ríkisins af flutningi raforku til Vestmannaeyja. Nefndin lagði þá til að kostnaður af flutningi raforku til Vestmannaeyja, sem er umfram meðalflutningskostnað til annarra rafveitna í eigu sveitarfélaga, verði jafnað á allar rafveitur á heildsölustigi. Nefndin lagði einnig til að það yrði gert með því að Landsvirkjun veitti sérstakan afslátt vegna orkusölunnar til Vestmannaeyja. Iðnrn. tók undir þessa tillögu og sendi hana áfram til stjórnar Landsvirkjunar 19. des. sl. Stjórnin tók erindinu vel en hefur enn ekki afgreitt það. Nefndin skilaði sínu lokaáliti í byrjun þessa mánaðar. Í skýrslu nefndarinnar, sem er fskj. með þessari tillögu, er gerð ítarleg grein fyrir aðgerðum stjórnvalda á liðnum árum til þess að bæta rekstrarskilyrði orkufyrirtækja og til þess að jafna orkuverð. Ég vil í því sambandi sérstaklega benda á samningana sem gerðir voru í júlí 1989, annars vegar við Rafmagnsveitur ríkisins og hins vegar við Orkubú Vestfjarða um yfirtöku ríkissjóðs á langtímalánum fyrirtækjanna og fleira. Þessar ráðstafanir leiddu til þess að unnt var að lækka heimilis - og iðnaðartaxta í gjaldskrá þessara orkufyrirtækja um 5% og halda öðrum gjaldskrárliðum óbreyttum. Gjaldskrárnar hefðu ella þurft að hækka að áliti gjaldskrársérfræðinga þeirra um 12 -- 15%. Í skýrslu sem Hagfræðistofnun Háskólans vann fyrir iðnrn. er reynt að meta áhrif aðgerða ríkisins til jöfnunar og lækkunar orkuverðs á húshitunarkostnaði. Stofnunin telur að húshitunartaxtar Rafmagnsveitna ríkisins hefðu þurft að vera um 36,5% hærri ef skuldum hefði ekki verið létt af fyrirtækjunum. Neytendur hefðu að fullu þurft að standa undir kostnaði vegna byggðalína og ef rafmagn til húshitunar væri ekki niðurgreitt. Sambærileg tala fyrir Orkubú Vestfjarða er um 45%. Í nefndinni náðist allgott samkomulag um frekari aðgerðir til lækkunar orkuverðs og að þær skyldu fyrst og fremst beinast að lækkun húshitunarkostnaðar á þeim svæðum þar sem hann er hæstur. Meiri hl. nefndarinnar taldi eðlilegt að Alþingi lýsti vilja sínum í þessu efni um að lækka húshitunarkostnað og sendi frá sér tillögu með það fyrir augum að hana mætti leggja fyrir þingið í formi þáltill. Tillagan sem ég mæli hér fyrir er efnislega samhljóða tillögu meiri hl. nefndarinnar í öllum greinum. Verði farið að þessari tillögu í öllum atriðum mundi raunverulegur kostnaður viðskiptamanna Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða við hitun íbúðarhúsnæðis fyrir vísitölufjölskylduna lækka úr um það bil 7500 kr. á mánuði í um það bil 5000 kr. á mánuði að jafnaði eða um þriðjung. Enn fremur mun kostnaður við hitun íbúðarhúsnæðis hjá rafkyntum hitaveitum og dýrum hitaveitum sem byggja á jarðvarma lækka verulega. Alls má gera ráð fyrir að þessi tillaga, ef framkvæmd verður, hafi í för með sér lækkun hitunarkostnaðar hjá um fjórðungi þjóðarinnar. Það er ástæða til að benda á það að um 62% af íbúum Íslands búa við mjög lágt orkuverð, Reykjavíkurverð sem kalla mætti eða lægra. En svo lágt verð þekkist ekki annars staðar á Vesturlöndum. Kostnaður þeirra sem kynda hús sín með rafmagni hjá Orkubúi Vestfjarða eða Rafmagnsveitum ríkisins er hins vegar um 2,4 sinnum hærri. Orkuverðsjöfnunarnefndin bendir á þennan mun í sinni skýrslu og telur hann augljóslega undirrót krafna um jöfnun orkuverðs í landinu. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum minna á að þetta mál hefur í hugum margra þingmanna verið tengt till. til þál. um samninga um álver í Vatnsleysustrandarhreppi. Einn stjórnarflokkanna, Framsfl., tengdi þessi tvö mál beinlínis formlega skriflega saman þegar hann samþykkti að tillagan um samninga um álver yrði flutt sem stjtill. að því tilskildu að samþykkt yrði þáltill. um jöfnun orkuverðs. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu óska ég eftir að till. verði vísað til hv. fjvn. og síðari umræðu. --- Fundarhlé.

Eiður Guðnason : Virðulegur forseti. Hér er mikilvægt mál til umræðu nú síðla þings, till. til þál. um lækkun húshitunarkostnaðar. Hæstv. iðnrh. hefur þegar hann mælti fyrir till. gert allítarlega grein fyrir efni hennar og tilgangi. Það væri vissulega ástæða til að ræða þetta mál hér allítarlega en í ljósi þess hvernig vinnutíma þingsins er nú háttað mun ég ekki gera það. Svo vildi til að ég gegndi formennsku í þeirri nefnd sem samdi skýrslu þá er prentuð er sem fylgiskjal með till. Sú nefnd starfaði nokkuð lengi og lengur en ætlunin var í upphafi fyrst og fremst vegna þess að starfssvið hennar var víkkað. Svo er ekki því að leyna að ekki sýndist öllum eitt sem í nefndinni sátu og fór því verulegur tími í að reyna að fá fram þá málamiðlun sem væri bærilega ásættanleg fyrir alla sem í nefndinni voru, þ.e. fulltrúa allra þingflokka. Það tókst að nokkru, ekki öllu, en ágætt samstarf var í nefndinni og vil ég nota tækifærið til að þakka fulltrúum þingflokkanna sem þar voru fyrir gott samstarf. Hér er um réttlætismál að ræða, verðjöfnun á orku til húshitunar. Þar hafa þegar verið stigin allmörg skref til jöfnunar eins og ítarlega er gerð grein fyrir í skýrslu nefndarinnar. Í rauninni hygg ég að hvergi sé á einum stað að finna ítarlegri upplýsingar um sögu þess máls og stöðu en í þessari skýrslu. Ég endurtek, virðulegur forseti, að hér er um mikið réttlætismál að ræða fyrir þá sem búa á hinum svonefndu köldu svæðum eða búa við mjög dýrar hitaveitur. Það kom fram í máli iðnrh. hér áðan að 62% þjóðarinnar njóta orkuverðs sem er Reykjavíkurverð eða lægra. Engu að síður er það svo að verulegur hluti býr við allháan orkukostnað að því er varðar húshitun og í þessari till. er gert ráð fyrir því að stíga mjög mikilvæg skref til að jafna þennan aðstöðumun, ekki að fullu og öllu en að draga mjög verulega úr þeim mun sem nú er í þessum efnum hjá þeim einstaklingum og fjölskyldum sem búa við rafhitun eða mjög dýrar hitaveitur. Það er alveg ljóst að milli þessa máls og þáltill. um álver á Keilisnesi eru nokkur tengsl. Það hefur komið fram hér að samþykki eins af stjórnarflokkunum, Framsfl., við það að till. um álver á Keilisnesi kæmi fram var með nokkrum hætti bundið því, þ.e. þeir áskildu að jafnframt yrði lögð fram og samþykkt till. um jöfnun húshitunarkostnaðar. Öllum mega því vera ljós tengslin á milli þessara mála og menn hljóta því að velta því fyrir sér hvernig þeim reiði af báðum í sameiningu. Um það skal ég ekki fullyrða á þessari stundu. En þeim sem hart standa gegn till. um álver á Keilisnesi hlýtur að vera ljóst að sú afstaða kann --- og ég undirstrika: kann einnig að hafa áhrif á framgang þessa máls hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að lengja þessa umræðu frekar. Ég legg aðeins áherslu á að hér er um réttlætismál að ræða, réttlætismál sem ég tel mjög brýnt að nái fram að ganga nú á þessu þingi áður en þing verður rofið. Ég sé ekki á því neina vankanta og vona svo sannarlega að hér í sameinuðu þingi megi takast samstaða um það að auka nú réttlæti í þessum efnum og draga úr aðstöðumun einstaklinga og fjölskyldna á Íslandi. Það er að ég hygg á stefnuskrá allra stjórnmálaflokka sem fulltrúa eiga á Alþingi. Ég sé ekki neina betri eða hugnanlegri leið til að gera það stefnumið flokkanna að veruleika en að samþykkja þessa till. og stuðla þannig að því að þessi aukni jöfnuður komist í framkvæmd. Ég endurtek, virðulegur forseti, þakkir til meðnefndarmanna minna sem störfuðu að þessu verkefni og vona að málið fái góðan framgang.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Ég vil aðeins leggja örfá orð í belg í þessari umræðu. Eins og síðasti ræðumaður, hv. 3. þm. Vesturl., vil ég þakka samstarfið í þeirri nefnd sem vann að skýrslu þeirri sem lögð er fram sem fylgiskjal með þáltill. Þá vil ég einnig þakka starfsmanni nefndarinnar, Jóni Ingimarssyni, sem var okkur mjög innan handar við upplýsingaöflun svo og sérfræðingar frá Rafmagnsveitum ríkisins og Landsvirkjun. Hér er um að ræða gífurlegt hagsmunamál til þess að auka jöfnuð fólks í landinu. Eins og kom fram í máli hæstv. iðnrh. hér fyrr í dag mun u.þ.b. fjórðungur þjóðarinnar njóta lækkunar í húshitunarkostnaði nái till. sem þessi fram að ganga. Eins og fram kemur í skýrslunni þá höfðu ýmsir nefndarmenn fyrirvara um ýmis atriði sem tengjast tillögunum sem fram koma. Ég vil minna á að það kemur fram að meiri hluti nefndarinnar telur að Landsvirkjun ætti að taka meiri þátt í jöfnun orkuverðs heldur en till. gerir ráð fyrir. Kvennalistakonur eru þessarar skoðunar og það vildi ég einnig láta koma fram hér. Ég taldi þó ekki ástæðu til þess að gera sérstakan fyrirvara við undirskrift mína undir skýrsluna þegar við skiluðum henni af okkur vegna þess að stjórnarsáttmálar allra ríkisstjórna á undanförnum árum hafa haft inni fyrirheit um að jafna orkuverð í landinu. Þess vegna lít ég svo á að komandi ríkisstjórn og ríkisstjórnir muni vinna að þessum málum. Það skiptir öllu máli að þessi till. komi til framkvæmda strax og að þeim þrepum sem að er stefnt verði náð á þeim tíma sem till. gerir ráð fyrir, þ.e. á tveimur árum. Ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram, virðulegur forseti. Sömuleiðis vil ég láta koma fram að ég tel fráleitt að tengja þetta mál við byggingu nýs álvers og virkjana vegna þess, vegna þess einmitt að þetta hefur verið á stefnuskrá allra ríkisstjórna á undanförnum árum, svo og er að finna ákvæði um jöfnun á húshitunarkostnaði í stefnuskrám allra stjórnmálaflokkanna. Ég tel því fráleitt að tengja það við virkjanir vegna álvers og legg áherslu á að þessu sé haldið algerlega aðskildu. Í mínum huga skiptir öllu máli að till. komist í framkvæmd og það sem allra fyrst þó hún sé seint fram komin á þessu kjörtímabili. Vegna fyrri yfirlýsinga þingflokka sem nú eiga sæti á Alþingi hlýtur þetta að verða eitt af forgangsverkefnum nýrrar ríkisstjórnar sem tekur væntanlega við að afloknum kosningum.

Friðrik Sophusson : Virðulegur forseti. Hér er á ferðinni málefni sem, eins og hv. síðasti ræðumaður gat um, hefur lengi verið á dagskrá og stefnuskrá margra ríkisstjórna. Þegar þessi hæstv. ríkisstjórn sem nú situr tók við völdum var það eitt helsta mál hennar að stefna að jöfnun raforkukostnaðar. Nú þegar kjörtímabilinu er að ljúka kemur í ljós að það situr ekki annað eftir þessa hæstv. ríkisstjórn en það að leggja fram á Alþingi, rétt fyrir þinglok, till. um að næsta ríkisstjórn skuli aðhafast eitthvað í málinu. Í raun og veru er hér um að ræða málalyktir sem eru mjög í stíl við annað sem hæstv. ríkisstjórn skilur við sig. Rétt fyrir kosningar er komið með stefnumarkandi till. og sagt að á næstu árum eigi að leysa þetta mál, rétt eins og hæstv. ríkisstjórn hafi ekki hugmund um að kosið verður innan tíðar og eftir kosningar koma nýjar ríkisstjórnir sem auðvitað hljóta að bera ábyrgð á sínum gerðum þá. Eins og fram kemur í þessari skýrslu, en að stofni til er hér um að ræða skýrslu, þá gera fulltrúar Sjálfstfl. í nefndinni fyrirvara. Fyrirvarinn er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin hefur haft langan tíma til að gera ráðstafanir til lækkunar orkuverðs án þess að hafast nokkuð að þrátt fyrir skýrar yfirlýsingar í stjórnarsáttmála. Nefndin hóf störf í byrjun október 1990 og gerði fjvn. grein fyrir verksviði sínu og áætlunum um kostnað vegna hugmynda sem þá lágu fyrir. Engu nýju fé var varið til viðfangsefnisins á fjárlögum né á annan hátt. Úrlausn þessa máls er því vísað til næstu ríkisstjórnar. Fyrirvari okkar lýtur einnig að einstökum efnisatriðum í till. meiri hl. nefndarinnar.`` Það eru einmitt þær till. sem hæstv. ríkisstjórn hefur gert að sínum og leggur hér fram í þingsályktunartillöguformi. Þess ber að geta að því miður fylgdist ég ekki nægilega með ræðu hv. 3. þm. Vesturl., sem var formaður nefndarinnar, til að vita hvort hann gerði grein fyrir því í sínu máli að fleiri nefndarmenn höfðu fyrirvara um ýmis efnisatriði þessarar þáltill. Ef grannt er skoðað kemur því í ljós að það er ekki full samstaða, ekki einu sinni meðal meiri hlutans, sem stendur að till. án almenns fyrirvara, um öll þau atriði sem koma fram í þáltill. Það skiptir út af fyrir sig ekki máli héðan af. Till. er allt of seint fram komin og þýðir ekki annað en það að nefndin, sem starfaði undir ágætri stjórn hv. 3. þm. Vesturl., skilar verki hér í þinglok, í lok kjörtímabilsins, og fer þess náðarsamlegast á leit við næstu ríkisstjórn að hún geri eitthvað í þessum málum. Ef ég aðeins, virðulegur forseti, drep á nokkur atriði till. þá er ljóst að meginstefnuatriðið kemur fram í 1. tillgr. Þar er sett fram það stefnumið að húshitunarkostnaður hjá þeim sem nú greiða einna hæst, lækki um þriðjung. Þetta er auðvitað stefnumið sem er gott og gilt en kostar fjármuni og það er einmitt það sem núv. hæstv. ríkisstjórn hefur sést yfir því að hún hefur nánast ekkert eða mjög lítið gert til þess að lækka húshitunarkostnað. Þegar minnst er á húshitunarkostnaðinn tel ég þó rétt að það komi fram að ég tel til bóta að það standi í till. að um sé að ræða lækkun húshitunarkostnaðar en ekki jöfnun á orkuverði. Orðið jöfnun á orkuverði gæti bent til þess að það væri í huga hæstv. ráðherra og meiri hl. nefndarinnar að hækka verð á orku til þeirra sem greiða minna og borga þannig niður með þeim hætti orkuna til hinna, en það er ekki ætlunin samkvæmt þeim tillögum sem hér liggja fyrir. Það hlýtur að vera óeðlilegt sem kemur fram í 2. tölul. tillögunnar að Alþingi beini því til þingkjörinna fulltrúa að þeir aðhafist eitthvað og eitthvað. Nú er það svo að það eru þingflokkar sem tilnefna menn sem kjörnir eru af Alþingi í stjórn hinna ýmsu stofnana og auðvitað þarf enga þáltill. til þess að Alþingi álykti með þessum hætti því að þingflokkarnir geta auðvitað einir og sér beint þessum tilmælum til sinna fulltrúa í stjórn Landsvirkjunar. Eins og mjög ítarlega kemur fram í þessari skýrslu er Landsvirkjun eign annarra aðila en ríkisins og þess vegna er erfitt fyrir ríkið að taka einhliða ákvarðanir sem snerta fyrirtækið allt. Í 3. liðnum er farið fram á það að greiddar verði 35 millj. kr. af niðurgreiðslufé á síðari hluta ársins. Með öðrum orðum, næsta ríkisstjórn á að vinna það verk sem stungið er upp á af þessari hæstv. ríkisstjórn að gert verði. Í fjórða lagi er um það að ræða að láta fara fram úttekt og vil ég ekkert nema gott um það segja. Það er áreiðanlega hollt að gera slíkar úttektir af og til. Í fimmta lagi er um að ræða sjálfsagðan hlut. Það er að fjmrh. beiti sér fyrir ráðstöfunum til að aðstoða hitaveitur. Slíkt hefur verið gert um árabil og m.a. þegar ég sat í iðnrn. var staðið að slíku og það hefur verið gert fyrir þann tíma einnig. Loks er stungið upp á því í sjötta lagi að ef Landsvirkjun kemur til með að þurfa að greiða ríkinu fyrir virkjunarréttindi megi láta hluta af þeim fjármunum koma til verðjöfnunar á innlendri orku. Virðulegi forseti. Eins og ég vissi er heldur lítill tími til að ræða mikið mál. Ég spurðist fyrir um það í þingskapaumræðu fyrr í dag hvort gæfist tími til að ræða þessa skýrslu og þessa áætlun með einhverjum viðhlítandi hætti. Það kemur auðvitað í ljós að það er ekki hægt. Það rýrir mjög gildi tillögunnar, enda er hér ekki um framkvæmdatillögu að ræða. Það kemur spánskt fyrir sjónir að í áliti sem nefnd um skipulag Byggðastofnunar skilaði af sér er byggt á allt, allt öðrum tillögum en hér er gert og sýnir í raun tvöfeldnina og tvískinnunginn í þessum málum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Að lokum það sem ég hef ítrekað: Þar sem ég hef ekki tíma til að ræða efnisatriðin vil ég taka það fram að þessi tillaga gengur út á það að næsta ríkisstjórn skuli gera það sem í henni stendur. Það væri vissulega ástæða fyrir hv. nefnd að fara ofan í þessa skýrslu og ofan í þessar tillögur. Ég veit að hv. nefnd gerir það en það þýðir að sjálfsögðu, sem hæstv. ráðherra gerir sér grein fyrir, að málið verður því miður ekki afgreitt á þessu þingi.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Ég vil taka undir það með síðasta ræðumanni að þetta er svolítið skondin tillaga. Það eru engar hugmyndir í þessari þáltill. um hvernig skuli fara að því að lækka raforku til húshitunar. Það er voðalega létt í vasa að veifa svona plaggi fyrir kosningar um lækkun húshitunarkostnaðar með ekki einn einasta staf um það hvernig eigi að fara að því. Það stendur einfaldlega að Alþingi skuli ná auknum jöfnuði í þremur áföngum á næstu tveimur árum og í öðru lagi að það skuli gert með sérstökum aðgerðum og viðskrh. ákveði á síðari helmingi þessa árs í þriðja lagi að greiddar verði 30 millj. af því fé sem á fjárlögum er veitt til annarra hluta, sem er auðvitað alls ekki hægt. Iðnrh. á að láta fara fram úttekt á fjárhagsstöðu hitaveitna. Í fimmta lagi á fjmrh. að beita sér fyrir sérstökum ráðstöfunum til að aðstoða hitaveitur, ekki sagt hvernig. Og svo að síðustu á Landsvirkjun hugsanlega að greiða ríkinu fyrir virkjunarréttindi í framtíðinni og því verði varið til verðjöfnunar. Mér finnst svona tillaga vera hæstv. iðnrh. til háborinnar skammar. En ég vil í sambandi við húshitunarkostnað minna á það að Alþingi sjálft ákvað að allt efni í háspennulínur yfir 135 kv., þ.e. einungis efni í staurastæði og stærstu línur, þ.e. 135 þús. volt, skyldi vera undanþegið tollum. Meðan söluskatturinn var var það undanþegið tollum, vörugjaldi og söluskatti en allt efni í línur undir 135 kv., sem eru allar dreifiveitur landsins, var allt saman með tollum, vörugjaldi og söluskatti. Og þannig kýldi ríkissjóður upp verðið á raforkunni í landinu með því að leggja gífurlega háar fjárhæðir í skatta á efni til allra dreifiveitna í landinu svo að hv. alþm. bjuggu þennan háa húshitunarkostnað til sjálfir með því að ofskatta allt efni til dreifiveitna en sleppa Landsvirkjun og hennar línum. Þetta hefur mér alltaf fundist stórmerkilegur hugsunarháttur ef það er þá einhver hugsun á bak við þetta, sem ég dreg nú í efa reyndar. Þetta er svona eins og fleiri tilviljanir sem maður verður vitni að héðan frá Alþingi. En það má ljóst vera að tollar, vörugjald, söluskattur og jöfnunargjald sem var á öllu efni til rafveitna og dreifiveitna í landinu undir 135 kv., tvöfaldaði verð á öllu efni til þessara virkjana og til þessara dreifistöðva, háspennulína og spennivirkja, tvöfaldaði verðið. Spurningin er því hvort hæstv. iðnrh. hefði ekki heldur átt að láta reikna aftur á bak hversu mikið væri búið að taka í tollum, vörugjaldi og söluskatti af þessum dreifiveitum og hugsanlega hefði hann getað endurgreitt einhver prósent af því. Það má segja að þar væri um málefnalega aðferð að ræða. Í öðru lagi vil ég nefna að til er afgangsorka sem ekki er seld í dag og það er á næturnar. En svo merkilega hefur verið staðið að málum hjá yfirvöldum orkumála, þar á meðal hjá núv. hæstv. iðnrh., að næturhitun er ekki seld. Það er dýrara að kaupa húshitun með næturhitun en að kaupa olíu og hefur verið alveg fram á þennan dag. Einstöku sinnum hefur það verið ódýrara. Þetta tel ég vera mjög merkilegt mál, að orka sem rennur fram af virkjunum á næturnar þegar lítil notkun er á ljósarafmagni skuli ekki vera seld eins og útsölurafmagn. Væri t.d. hægt að selja hana á 25% af olíuverði, svo að eitthvað sé nefnt, en aðrar viðmiðanir kæmu að sjálfsögðu til greina. Þeir sem búa á þessum svokölluðu köldu svæðum, sveitarfélög þar og einstaklingar, gætu þá nýtt sér þetta og keypt næturorku og þannig mætti leysa þau vandamál sem eru í sambandi við allt of háan orkukostnað á þessum köldu svæðum. Þetta vildi ég nefna sem tvo möguleika til þess að koma þeim að í umræðunni því að ég er að gagnrýna að hér séu engar tillögur. Hér eru þó alla vega tvær hugmyndir. En það er nokkuð seint hjá hæstv. iðnrh. að ætla að gera eitthvað í þessu núna á elleftu stundu á hv. Alþingi. Ég vil svo lýsa yfir því að að sjálfsögðu styð ég það að lækka orkuverð þar sem það er allt of dýrt á þessum svokölluðu köldu svæðum, en ég tel að þessi tillaga eins og hún er uppsett sé ekki með nein slík markmið í huga. Hún er bara svona gersamlega út í loftið, þar sem á að lækka það með sérstökum aðgerðum ,,af því bara`` á síðari helmingi þessa árs er gert ráð fyrir breytingu á fjárlögum án þess að það komi fram í fjárlögum.

Alexander Stefánsson : Virðulegi forseti. Hér er til umræðu þáltill. um lækkun húshitunarkostnaðar og mætti út af fyrir sig fagna því að málið er hér á þessu stigi, en því miður er ekki ný aðferð hér á hv. Alþingi að menn hafi samþykkt þáltill. Menn hafa samþykkt harðorðar yfirlýsingar um jöfnun orkukostnaðar og lækkun á húshitunarkostnaði sérstaklega. Á undanförnum þingum hafa verið færð sterk rök fyrir nauðsyn á þessu og við sem erum með lappirnar beggja megin í ódýrara orkuverðinu og í dýra orkuverðinu, þekkjum þetta og skiljum miklu betur og e.t.v. sterkar þau rök og þær kvartanir sem okkar fólk í kjördæmunum, sem býr við hæsta orkuverð á landinu, hefur fram að færa. Þar af leiðandi er ekki óeðlilegt að menn séu orðnir óþolinmóðir yfir því að það skuli ekki vera hægt að finna flöt á svo einföldu máli. Og ég verð að segja það eins og er að þetta hefur verið eitt mesta baráttumál landsbyggðarfólks í fjölda ára og það hefur gengið svo langt að þegar hæstv. forsrh. flutti stefnuræðu sína hér á hinu háa Alþingi á sl. hausti sagði hann: Hversu lengi er hægt að draga það að jafna út orkuverðið svo það verði það sama á öllu landinu hliðstætt bensíni og olíu, mjólk og mjólkurvörum o.s.frv.? Þetta ætti því að vera tiltölulega einfalt mál að gera þetta, svo sjálfsagt sem það er. En því miður hefur þetta ekki tekist á undanförnum árum, hvað mikið sem hefur verið talað hér og heitstrengt að ná þessu markmiði. Menn hafa gjarnan horft á Landsvirkjun sem það fyrirtæki sem hefur allt í hendi sér, eins og menn gjarnan segja. Ég verð að segja alveg eins og er að ég verð fyrir vonbrigðum af starfi þessarar ágætu nefndar sem er búin að leggja mikla vinnu í þetta mál og ég átti satt að segja von á allt annarri niðurstöðu. Við afgreiðslu fjárlaga í vetur var þetta mál á dagskrá. M.a. kom nefndin á okkar fund og ég reiknaði satt að segja með því að það kæmu ákveðin úrræði frá þessari nefnd sem væru beinlínis beinharðir peningar því að það hefði alveg eins verið hægt fyrir hæstv. iðnrh. og ríkisstjórnina að leggja til við fjvn. að 35 millj. kr. yrði varið á árinu 1991 til þess að greiða niður eða lækka upphitunarverðið. En hér er þetta sett þannig fram að ég a.m.k. skil það þannig að hér sé bara verið að færa á milli niðurgreiðslufé. Það er verið að hækka vöruverðið til þess að geta lækkað á síðari hluta ársins hluta af verði upphitunarkostnaðar. Við notum ekki sömu peningana tvisvar í þessu tilfelli. Þetta er alveg augljós skýring. Mér finnst þetta ekki góður kostur og ég verð að segja að ég átti von á miklu, miklu meiru, ákveðnari tillögum frá þessari nefnd þó markmiðin út af fyrir sig séu ágæt. Ég get fallist á það að þetta sé gert á næstu tveimur árum. En þau nást ekki nema einhverjir peningar séu til. Ég sé ekki almennilega hvernig þetta getur haldið áfram og mér finnst líka óeðlilegt og eiginlega marklaust hjal að segja að Alþingi beini því til þingkjörinna fulltrúa í stjórn Landsvirkjunar að þeir á þeim vettvangi beiti sér fyrir sérstökum aðgerðum til lækkunar á heildsöluverði raforku til hitunar á íbúðarhúsnæði. Þeir eru ekki skyldugir að gera það, þessir fulltrúar. Þeir hafa ekki þá skyldu. Mér finnst þetta vera ákaflega slappt. Ég hefði gjarnan viljað fá að vita það, ef hæstv. iðnrh. hefur það í sínum gögnum, af því að talað er um í 6. lið að því fé sem Landsvirkjun kann í framtíðinni að verða gert að greiða ríkinu fyrir virkjunarréttindi yrði að hluta varið til verðjöfnunar á innlendri orku, hvað hefur Landsvirkjun greitt til þessa fyrir virkjunarrétt sem þegar liggur fyrir og hún er búin að hafa í fjölda, fjölda ára? Hvað ætli það séu miklir peningar? Ég er hræddur um að það sé ekki stór upphæð. Hér þyrfti að vera miklu sterkar að orði kveðið. Og hvað um jöfnun á lækkun orkuverðs í almennum rekstri, í atvinnurekstri t.d. sem er nú ekki síður kvartað yfir við okkur þingmenn úti á landi? Þeir sem eru að basla við að reka iðnfyrirtæki og frystihús o.s.frv. kvarta yfir þessu háa orkuverði. Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að ræða hér langt mál um þessa till. Ég verð fyrir vonbrigðum, ég segi það hreint út. Ég hef sjálfur gefið miklar yfirlýsingar um það að skilja ekki við þetta mál öðruvísi en það komist í höfn. Þingflokkurinn, ég tala nú ekki um stefnu Framsfl. sem alltaf hefur verið með þetta á oddinum en aldrei komist lengra en þetta, en þingflokkurinn samþykkti í vetur þáltill. sem er hér heitt mál um nýtt orkuver og nýja stóriðju o.s.frv. og þá átti ekki að gefa heimild í lánsfjárlögum nema því aðeins að þetta mál væri leyst samhliða. Þetta er ekki lausn á málinu. Það þarf enga þáltill. til þess. Ríkisstjórnin hefði getað ákveðið að taka 35 millj. af niðurgreiðslum á vöruverði og skella þeim bara í upphitun. Ég vissi ekki að það þyrfti neina sérstaka þáltill. til þess. Þetta ætti að vera þá skylt, samanber ef við erum að tala um olíu og mjólk og mjólkurvörur o.s.frv. að það væri eðlilegt að það væri á sama verði. Ég segi það aftur og enn að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með að þetta skyldi ekki koma fram í öðruvísi búningi en hér sést. Í þær upplýsingar sem maður hefur verið að hlera eftir í starfi þessarar nefndar lagði ég þá merkingu að það væri miklu meira að vænta en hér hefur komið fram. Þetta eru í sjálfu sér ágætir punktar, en það er allt eftir að koma fram hvað þeir gefa, því miður. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að þetta fái aðeins meiri umfjöllun í nefnd þó tíminn sé horfinn. Ég skil að það er þörf á því að láta þessa þáltill. ná samþykki hér á Alþingi og reyna að koma henni fram sem litlu spori í því sem við erum allir sammála um. En ég verð því miður að endurtaka að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með þetta og tel að þessar 35 millj. hefði verið hægt að leysa bæði í gegnum fjárlög, ef tilmæli hefðu komið um það frá ríkisstjórninni sem við fengum ekki, og eins að það mætti gera þetta með einfaldri tilskipun á annan hátt.

Pálmi Jónsson : Virðulegi forseti. Sú till. til þál. sem hér er á dagskrá er byggð á hugmyndum sem kynntar voru í skýrslu frá nefnd þeirri sem hæstv. iðnrh. skipaði þann 1. nóv. sl. til þess að fjalla um lækkun orkukostnaðar. Skýrsla frá nefndinni var send iðnrh. og þar komu fram frá meiri hl. nefndarinnar þær hugmyndir sem kynntar eru í þessari þáltill. en sumir nefndarmanna höfðu fyrirvara varðandi þetta mál eins og hér hefur verið greint frá. Tillaga sú sem hér liggur fyrir er aðeins stefnuyfirlýsing. Alþingi hefur áður kynnt stefnu sína í þessum málaflokki og hvað eftir annað hefur Alþingi afgreitt ályktanir um aðgerðir í þessum efnum, enda er mikill vilji hjá stjórnmálaflokkunum að grípa til aðgerða í þessu efni og þetta er eitt af þeim málum sem brenna hvað harðast á ýmsum íbúum landsbyggðarinnar. En ég varð ekkert undrandi þótt hv. 1. þm. Vesturl. yrði fyrir vonbrigðum vegna þess að hér er einungis stefnuyfirlýsing. Það er eins og hæstv. ríkisstjórn telji sig þurfa að ítreka yfirlýsingu sína í stjórnarsáttmála þegar hún hóf starf sitt með því að birta þá stefnuyfirlýsingu líka í lok síns ferils án þess að hafast að. Hér sagði einhver ræðumaður að brýnt væri að þessi tillaga næði fram að ganga. Ég tel að það sé viðurhlutamikið að halda svo á þessu máli að verið sé að vekja vonir hjá fólki án þess að gripið sé til aðgerða. Þessi tillaga felur í sér að það er ekki gripið til aðgerða, aðeins endurtekin stefnuyfirlýsing eða tillaga um stefnuyfirlýsingu af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og Alþingis. Það var ekki að furða þó hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir segði hér áðan að hún vonaðist til þess að næsta ríkisstjórn mundi finna lausn. Það er það sem í þessu felst. Hér hefur verið gripið á efnisatriðum þessarar tillögu, ef tillögu skal kalla. Það má segja að það sé eins konar form þáltill. sem fram kemur í 1. tölul. Annað er á verksviði ráðherra í flestum tilvikum. Það er á verksviði hæstv. ráðherra að fara fram á það við Landsvirkjun að taka tiltekin málefni til athugunar. Það er á verksviði hæstv. ráðherra að athuga og láta gera úttekt á fjárhagsstöðu hitaveitna og það er á verksviði ráðherra, í því tilliti kannski hæstv. fjmrh., að kynna tillögur sem gætu orðið til að tryggja hitaveitunum aðstoð. Það er hins vegar líka á verksviði ríkisstjórnar að leggja fram tillögu í fjáraukalögum, ef ekki fjárlögum, um að breyta niðurgreiðsluliðnum þannig að 35 millj. kr. sem áttu að ganga til niðurgreiðslu á vöruverði verði teknar af þeim lið og færðar yfir í niðurgreiðslu á orku. Það er bara fjáraukalagamál og þarf enga tillögu um það, enda gagnslaust að leggja fram tillögu. Viðskrh. getur ekki tekið þetta fé og fært það yfir á annan lið þó að fyrir liggi þál. Það er ekki hægt. Það þarf fjáraukalög til þess. Málið er náttúrlega eins klúðurslegt og verða má og gagnslaust vegna þess að það ítrekar aðeins fyrri tillögur sem fram hafa komið á Alþingi og hafa verið afgreiddar sem ályktun Alþingis. Þetta haggar ekki því að í nefndinni var unnið mikið starf og starfsmenn nefndarinnar unnu gott starf.  Það kemur líka fram í þessari skýrslu að ef skuldayfirtakan hefði ekki farið fram hefði þurft að hækka hitunartaxta RARIK um 36,5% og hjá Orkubúi Vestfjarða um 45%. Það er, miðað við það 31% sem felst í beinni niðurgreiðslu, ef ekkert hefði verið gert hefði þurft að hækka taxtana hjá RARIK um 67,5% og hjá Orkubúi Vestfjarða um 78%. Þannig að í sjálfu sér hefur mikið verið gert í þessum efnum sem bæði er að þakka núv. hæstv. ríkisstjórn og fyrri ríkisstjórnum. Núv. ríkisstjórn kom því fram sem fyrri ríkisstjórn hafði ákveðið og látið reikna út undir forustu fráfarandi iðnrh., 1. þm. Reykv., en vegna þess að sú ríkisstjórn fór skyndilega frá þá dróst það fram á tíð þessarar ríkisstjórnar sem nú situr. En það er líka komið svo að mismunur á orkuverði RARIK og Rafmagnsveitu Reykjavíkur er að meðaltali aðeins 13,6%. Hann hafði hæstur orðið 88%. Þannig hefur margt færst í rétta átt í þessum efnum og það er miklu auðveldara að taka á þessum málum nú heldur en verið hefur vegna þess sem búið er að gera í þessum málaflokki. Allt þetta kemur fram í þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir og þar liggur mikið verk að baki. En þetta haggar ekki því að sú tillaga sem hér liggur fyrir er eins og áður sagði einungis yfirlýsing án aðgerða, gagnslaus yfirlýsing í lok kjörtímabils núv. hæstv. ríkisstjórnar. Hefði hæstv. ríkisstjórn ætlað sér að taka á þessu máli og leggja fram fé til þess að það væri hægt að gera eitthvað marktækt í þessu efni þá ætti hún að vera búin að því en ekki vísa þessum víxli til framtíðarinnar til næstu ríkisstjórnar. Næsta ríkisstjórn þarf án efa ekki leiðbeiningu núv. hæstv. ríkisstjórnar í því sem hún ætlar að gera í þessum efnum. Ég vænti þess að hún hafi burði til að taka á máli eins og þessu þó að hún fái ekki leiðbeiningu af þessu tagi í jafngrautarlegri og í rauninni óþinglegri tillögu og þeirri sem hér liggur fyrir. Það er því ekki að undra þó hv. 1. þm. Vesturl. hafi orðið fyrir vonbrigðum. Og það var eitt sem ég skildi ekki í hans ræðu, að hann skyldi þrátt fyrir allt þetta vilja afgreiða þessa tillögu. Ég held nú, virðulegi forseti, af því að tíminn er svo skammur til umræðna um þetta efni, að ég hafi komið því til skila sem er meginefnið í þessu máli. Ég hlýt að taka það fram að ég sé ekki nokkra ástæðu til þess og líka ekki möguleika til þess að fara ofan í þetta mál með þeim hætti sem þarf til þess að það verði afgreitt nú í lok þessa þings.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin sem mynduð var haustið 1988 sté á stokk og hét því í stjórnarsáttmála að taka á mismunun í samfélaginu í sambandi við ýmsa grundvallarþætti sem ríkisvaldið getur haft áhrif á, þar á meðal jöfnun húshitunarkostnaðar í landinu. Það hefur verið nefnt hér í umræðunni að ríkisstjórnin hafi stuðlað að því að gjaldskrár opinberra fyrirtækja, Rafmagnsveitu ríkisins og Orkubús Vestfjarða, hafi ekki þurft að hækka jafnmikið og raun ber vitni með þeirri yfirtöku skulda sem á þessum fyrirtækjum hvíldu. Það er atriði sem sjálfsagt er að hafa í huga þegar við ræðum þetta mál og hefur verið dregið fram hér í umræðunni. En það breytir ekki hinu að verkefnið, að jafna orkukostnaðinn, hefur ekki verið leyst. Með yfirtöku skulda var komið í veg fyrir að það yrði verðsprenging sem var auðvitað útilokað með öllu að yrði hleypt fram og það var fyrrv. ríkisstjórn lítið til sóma sem gaf fyrirheit 1986 þegar verðjöfnunargjald af raforku var afnumið í tengslum við kjarasamninga, að þetta skyldi gert, að hún skyldi ekki koma því í verk og það skyldi falla í hlut næstu ríkisstjórnar að koma því í framkvæmd. En það er sannarlega mögur uppskera sem við okkur blasir nú í lok starfstíma þessarar ríkisstjórnar að ekki skuli hafa áunnist neitt teljandi í rauninni til að draga úr þeim mikla kostnaðarmun sem er á húshitun í landinu milli hinna köldu svæða og þeirra sem við verðlag ámóta og hjá Hitaveitu Reykjavíkur búa. Og mér finnst heldur ekki álitlegt að verið sé að taka á þessu máli eins og kemur fram í þessari þáltill. með í rauninni engum bindingum og ekki skýrari stefnumörkun í þessu máli. Ég tel að það hefði þó verið til verulegra bóta ef þetta þing sem nú situr hefði náð að marka ákvarðandi spor í þessum efnum sem væri niðurstaða af samkomulagi í fyrsta lagi innan ríkisstjórnarflokkanna og helst með breiðari stuðningi eins og segja má að að hafi verið stefnt af hæstv. iðnrh. með því að leita eftir tilnefningu frá öllum þingflokkum. En það er ekki nóg að fá hugmyndir frá fólki sem tekur að sér að sitja í nefnd ef ekki er séð fyrir því í rauninni af þeim sem forustu eiga að veita að það sé hægt að gera marktækar tillögur því að auðvitað hefur formaður nefndarinnar, hv. 3. þm. Vesturl., lagt sig fram um það að gera sitt besta í þessu máli. Ég efa það alls ekki. Hann þekkir til þessa vanda, hann þekkir vanda fólks í sínu kjördæmi, á Snæfellsnesi, sem er eitt af þessum kvöldu svæðum og einnig hið háa verð sem viðskiptavinir Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar búa við sem er af eðlilegum ástæðum, eins og staðið hefur verið að rekstri þessara fyrirtækja, langtum hærra en gerist hjá hinni mjög svo hagstæðu Hitaveitu Reykjavíkur. Það er tekið fram í nefndarálitinu á bls. 7 að sú skoðun hafi komið fram í nefndinni að óeðlilegt sé, svo skömmu fyrir kosningar, að binda hendur næstu ríkisstjórnar varðandi verðjöfnun á orku til húshitunar. Mér finnst þetta ekki gilt sjónarmið. Verkefnið var að sjálfsögðu að reyna að skapa sem breiðasta samstöðu um úrlausnir en jafnframt að veita forustu um skref sem væru tekin. Ef það hefði lánast er ég viss um að ríkisstjórn sem hefði tekið við sæmilegu búi í þessum efnum hefði ekki verið fært að draga í land í þeim efnum, alls ekki. Það eru þó það digrar yfirlýsingar sem fyrir liggja frá stjórnmálaflokkunum í orði í þessum málum, þó ekki hafi gengið fram á borði að efna þær. Þar kemur að því að menn greinir á um leiðirnar til þess að ná þessum markmiðum. Ég tel að það sé ekki farsælt sem kom fram í máli hv. 1. þm. Reykv. að það sé nánast að segja bannorð að ætla að jafna innan orkugeirans, ef svo má að orði komast, að leggja á jöfnunargjöld til þess að afla tekna til að jafna þennan kostnaðarmun. Það er að mínu mati í rauninni langeðlilegasta aðgerðin í þessum málum fremur en vera að efna til stórfelldra niðurgreiðslna úr ríkissjóði og eftir öðrum leiðum, gera kröfur til orkufyrirtækja um að taka þátt í slíkum niðurgreiðslum, þó að auðvitað beri ekki að hafna slíkum leiðum ef um það tækist samstaða. En mun eðlilegra tel ég vera að leggja á orkujöfnunargjald til þess að tryggja þá verðjöfnun sem hér er um að ræða. Ég minni á það sem gert hefur verið í sambandi við fjarskiptin, í sambandi við jöfnun símkostnaðar á yfirstandandi kjörtímabili, á starfstíma núv. ríkisstjórnar. Þar hefur tekist að jafna mjög verulega kostnaðarmuninn hjá þeim sem meira þurfa á langlínu að halda og hinum sem ekki bera þann kostnað sem var meira en áttfaldur þegar upp var lagt 1988, en er nú kominn undir það að vera fjórfaldur. Það hefur dregið mjög stórlega úr þeim kostnaðarmun til verulegra hagsbóta fyrir þá sem háðir eru langlínu og það er fólkið á landsbyggðinni öðrum fremur. Þarna er jafnað með því að færa á milli innan fjarskiptakerfisins. Þarna er lagt á þá notendur sem nota innanbæjarsímann meira og jafnað innan þessa viðskiptaþáttar. Það er aðferð sem ég tel að farsælust væri, en endurtek að ég hafna ekki öðrum leiðum ef þær geta leitt að ásættanlegu marki. Um markmiðið sem slíkt getum við kannski sagt sem svo um það sem kemur fram í 1. tölul. þessarar þáltill. að það væri stórt spor í átt þegar tekst að ná því, þó að maður vildi gjarnan ganga lengra í þessari verðjöfnun og segja að þarna ættu menn að stíga skrefið til fulls. En þetta væri stórfelld framför ef það tækist. En því miður eru leiðirnar til að ná þessum markmiðum svo óljósar og lagðar í hendur annarra en Alþingis, eins og t.d. stjórnarmanna í Landsvirkjun, að það lofar því miður ekki góðu um framhaldið. Það er því miður ekki fast í hendi. Virðulegur forseti. Ég tel að sú hugmynd sem hér hefur komið fram og raunar sem skilyrði frá einum þingflokki, þ.e. þingflokki framsóknarmanna, að fara að binda tillögugerð af þessu tagi við það að fallast á yfirlýsingar eða tillöguflutning vegna álbræðslu á Keilisnesi, ég tel það með miklum fádæmum, bæði þá hugsun almennt séð að fara að binda þetta mál við álbræðslumálið og ég tala nú ekki um að fara að gera það að skilyrði og síðan fæðist sú mús sem hér liggur fyrir í sambandi við tillögugerð. Ég vísa líka til þess að það er ekki mjög traustvekjandi af stjórnvalda hálfu þegar svo misvísandi tillögur koma fram eins og í tillögu nefndar um skipulag Byggðastofnunar sem fjallar um þetta á bls. 28 -- 29 í sínu nefndaráliti sem vísar á allt aðrar leiðir í þessum efnum. Allt er þetta vafalaust með góðum hug gert en veitir því miður litla stoð.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég hefði kosið að hæstv. iðnrh. væri hér. Í september 1988 var mynduð ríkisstjórn og þá lögðu mínir félagar mikla áherslu á að reynt væri að jafna aðstöðumuninn í þjóðfélaginu. Eitt af því var það að jafna orkukostnaðinn. En við sjáum það á þessu plaggi og raunar sá maður það löngu fyrr að áhugi hæstv. ráðherra fyrir þessu máli var ákaflega lítill, það er ekki fyrr en 1. okt. á sl. ári sem hann virðist muna eftir þessu ákvæði og fer að skipa nefnd. Og síðan liggur hér fyrir tillaga og greinargerð sem er að mörgu leyti ágæt, enda margir góðir menn og færir sem hafa lagt þar hönd á. En ekkert er gert af því sem átti að gera á þessu kjörtímabili, ekki neitt. Þetta er þáltill. Þetta er viljayfirlýsing. Ef ég man rétt þá hafa svona tillögur um þetta mál komið áður og verið samþykktar. Þetta er sem sagt ekki neitt. Ég hefði viljað fá hæstv. iðnrh. hér í salinn en hann er sjálfsagt að sinna einhverju öðru. En út yfir allan þjófabálk tekur.

Hæstv. iðnrh. er í húsinu og forseti mun því gera honum viðvart um að það sé óskað eftir nærveru hans.

Ætli þessar átta mínútur verði ekki liðnar þegar hann kemur? --- Það sem hér liggur fyrir er aðeins viljayfirlýsing. Ég sagði áðan að slík tillaga hefur verið samþykkt áður án árangurs og ekki staðið að neinu leyti við það loforð og það ákvæði í stjórnarsáttmálanum sem við undirskrifuðum í september 1988. Það er alveg furðulegt að ráðherra sem kennir sig við jafnaðarflokk framkvæmi ekki það sem hann skrifar undir og heldur við því óréttlæti sem er í þessu máli. Það er vandalaust að lengja lán Landsvirkjunar. Það á að borga þau öll upp og Blöndu líka á 14 árum. Þar með eignast Reykjavíkurborg og Akureyri helminginn af öllu sem er búið að virkja og ríkið annað eins á móti. Ef menn meina eitthvað með því sem þeir segja, þá er það allt annað en þetta. Hæstv. samgrh. hefur sýnt það að hann hefur staðið að nokkru leyti við það sem hann gekkst undir, að minnka muninn á símakostnaðinum, en hér er ekki neitt. Út yfir allt tekur þó skilyrði Framsfl. að þetta verði samþykkt ef þeir eigi að standa að því að samþykkja hina dæmalausu tillögu iðnrh. í sambandi við álbræðsluna á Keilisnesi. Ég held að það hafi sjaldan gerst hér á Alþingi að annar eins kaupmáli hafi verið gerður og hér er um að ræða ef rétt reynist. Ég get ekki rengt það að þessi fyrirvari hafi verið gerður hjá Framsfl. í sambandi við álverksmiðjuna. Ég verð að lýsa vanþóknun minni á þessari tillögu, á því að það er ekki hafist handa fyrr en allt er komið í óefni og ekki staðið við neitt í jöfnuði af því sem lofað var. Þetta er leiðinleg niðurstaða og leiðinleg fyrir þá sem kenna sig við jafnaðarflokk Íslands.

Friðjón Þórðarson : Virðulegi forseti. Hér er fram komin till. til þál. um lækkun húshitunarkostnaðar og kemur til umræðu eftir að ,,kvöldsett löngu er`` á næstsíðasta degi þingsins. Þessi tillaga sem hér hefur verið nokkuð rædd er ávöxtur af starfi nefndar sem gera átti tillögur um verðjöfnun á raforku og sett var saman 1. okt. 1990. Ég má til að láta líta örlítið um öxl í þessu sambandi. Á 112. löggjafarþingi fluttum við allir þingmenn Vesturlands till. til þál. um jöfnun orkukostnaðar. Það mál var alls ekki nýtt af nálinni og höfðu margir rætt það og minnst á það áður. En sú tillaga var grundvölluð á samþykkt samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi sem mjög höfðu rætt þetta mál og sneru sér nú aðallega að húshitunarkostnaði. En tillagan, sem ég nefndi hér, var flutt óbreytt að öðru leyti en því að allur orkukostnaður var tekinn í stað húshitunarkostnaðarins eingöngu, vegna þess að það veltur líka mikið á að jafna orkukostnaðinn til atvinnuveganna. Hvaða sanngirni er t.d. fólgin í því að raforkutaxti til iðnaðar sé þrisvar sinnum hærri, svo að ég nefni dæmi, í Búðardal og tvisvar sinnum hærri í Borgarnesi heldur en á Reykjavíkursvæðinu, að því er manni er tjáð, og húshitunartaxti margfaldur á köldu svæðunum úti á landi á við það sem hann er í Reykjavík? Ég var 1. flm. að þessari tillögu og ég rökstuddi hana einfaldlega með því að taka upp úr stjórnarsáttmálum, yfirlýsingum stjórnmálamanna og samþykktum. Ég ætla bara að hafa yfir eina slíka samþykkt, með leyfi virðulegs forseta. Hún er frá kjördæmisþingi Alþfl. í Vesturlandskjördæmi 30. sept. 1989, og hljóðar svo: ,,Kjördæmisráðið beinir því til iðnrh. að hann vinni ötullega að jöfnun orkuverðs í landinu, enda er það ein meginforsenda áframhaldandi búsetu fólks á landsbyggðinni. Sama orkuverð á að gilda um land allt án tillits til búsetu.`` Þessi tillaga varð ekki útrædd en á 113. löggjafarþingi endurflutti ég þessa tillögu ásamt þingmönnum Vesturlands öðrum en hv. 3. þm. sem ekki taldi sig geta verið meðflm. að þessu sinni vegna þess að hann væri nýskipaður formaður nefndar sem ætti nú að taka þessi mál til rækilegrar athugunar og jafnvel skila áliti fyrir jól. Þessi till. til þál. um jöfnun orkukostnaðar var 86. mál. Þessari tillögu var vísað til allshn. og þar hvílir hún í friði. En snúum okkur svo aðeins að þeirri tillögu sem hér liggur fyrir og menn hafa tæplega haft tækifæri eða tíma til að kryfja til mergjar eða átta sig á. Ég efast þó ekki um það að hún sé vel unnin að sínu leyti undir stjórn svo ötuls þingmanns sem hv. 3. þm. Vesturl. er. En ég hygg að það fari fyrir mörgum eins og hv. 1. þm. Vesturl. og hv. 2. þm. Norðurl. v. að þeir verði fyrir vonbrigðum. Það lítur auðvitað sínum augum hver á silfrið. Sumum, sem lengi hafa fjallað um þessi mál og viljað ráða bót á þeim, dettur e.t.v. í hug gamli latneski málshátturinn: Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus, þ.e. fjöllin tóku jóðsótt og fæddist lítil mús. Hér er þó tvímælalaust leitast við að taka á málinu, þ.e. að ná auknum jöfnuði í þremur áföngum á næstu tveimur árum. En hér er aðeins húshitunarkostnaðurinn tekinn til greina. Það á að lækka hann þar sem hann er hæstur á landinu. Það er því varla tekið á þessu máli nema til helminga eða að hluta til. Við það bætist, eins og ýmsir hv. ræðumenn hafa bent á, að úrlausn þessa máls er algerlega vísað til næstu ríkisstjórnar, þetta er ávísun á framtíðina. Hér er því dálítið einkennilega að málum staðið. Það má vera að þetta sé einhver áfangi að vissu marki en ég býst við að hann verði til harla lítils og það verði haldið áfram að suða á þinginu um þetta mál eins og ég sé nú raunar hér í tillögu sem ég er sjálfur meðflm. að á þskj. 866. Þar segir um nýja stefnu í byggðamálum: ,,Endurskipulagningu raforkukerfis verði hraðað í þeim tilgangi að draga úr verðmismun á raforku eftir landsvæðum.`` Vafalaust verður þetta tekið fram í stjórnarsáttmálum komandi tíma, en líklega ekkert gert að gagni í þessum efnum fyrst um sinn. Og segja mætti mér að maður gæti látið sér detta í hug ljóðlína úr kvæði eftir gamlan þingmann Borgfirðinga: ,,Drjúgur verður síðasti áfanginn``, áður en marki er náð.

Egill Jónsson : Virðulegi forseti. Verkalok þessa þings sem er nú að renna sitt skeið væntanlega á morgun verða sjálfsagt lengi í minnum höfð. Það er rétt eins og ríkisstjórnin hafi vaknað upp við þann vonda draum að eiga ýmislegt ógert þegar þingi lyki. Þar hafa menn reynt þær leiðir að berja í brestina og láta sem svo að miklar ákvarðanir væri nú verið að taka. Á engum stað gætir þessa þó eins áþreifanlega og í verkum hæstv. iðnrh. Ég hygg að það þurfi að leita víða og lengi til þess að finna þess hliðstæðu að ráðherra skilaði málum inn á Alþingi á síðustu dögum þess með sama hætti og hæstv. iðnrh. hefur látið sig hafa. Hér á ég m.a. við áltillöguna frægu upp á fjórar línur ef allt er talið með og sem á að marka tímamót varðandi það stóra mál. Og hér liggur fyrir þáltill. um lækkun húshitunar sem er raunar upp á þrjár og hálfa línu og ekkert efni felst í. Það sem vekur t.d. eftirtekt, svo að rétt dæmi séu nú nefnd, er síðasti liður þessarar tillögu, 6. liðurinn af þessum sex áhersluatriðum. Þar segir svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Því fé sem Landsvirkjun kann í framtíðinni að verða gert að greiða ríkinu fyrir virkjunarréttindi verði að hluta varið til aukinnar verðjöfnunar á innlendri orku.`` Hvað er þetta mikið fé? Það er svo sem ekki að furða þótt hæstv. iðnrh. vilji snúa sér undan þegar verið er að ræða þessa tillögu. En ég var að spyrja hvað væri áætlað að mikið fjármagn fælist í þessum 6. lið þáltill. Hvað eru þetta stórir póstar sem Landsvirkjun hefur verið gert að greiða ríkinu fyrir virkjunarréttinn? Hvað má ætla að það fáist mikið fjármagn til ráðstöfunar vegna þessa 6. liðar? Auðvitað er þetta út í bláinn. Mér er svo sem alveg sama þó að ég fái engin svör því að aðallega er ég að benda á þetta til þess að sýna fram á það fánýti sem hér er lagt fram. Það hefur komið hér fram hjá öðrum hv. þm. hvern hug þeir bera til þessarar tillögu. Það er auðvitað alveg ólíðanlegur kostur, jafnþýðingarmikið mál og hér er til meðferðar, að það skuli farið með það af jafnmiklu tillitsleysi gagnvart fólkinu í landinu og hér er gert því að auðvitað er það hreint tillitsleysi að leggja fram tillögu af þessum toga í jafnstóru máli og þessu. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar en legg áherslu á, eins og hér hefur komið fram hjá öðrum hv. ræðumönnum, að hér er sá málatilbúningur á ferðinni sem lengi mun í minnum verða hafður.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Hv. 4. þm. Austurl., síðasti ræðumaður, tók undir með hv. 1. þm. Reykv. í því að reyna að halda því fram að það lægi lítið eftir þessa ríkisstjórn í orkuverðjöfnunarmálum. Það sætir satt að segja furðu. Ég leyfi mér að vísa til framsöguræðu minnar og skýrslunnar hinnar merkilegu sem hér liggur fyrir þinginu um þær mikilvægu aðgerðir sem gripið hefur verið til á starfstíma þessarar ríkisstjórnar í þessu efni og reyndar fyrri ríkisstjórna eins og hv. 2. þm. Norðurl. v. vék hér réttilega og drengilega að. Verð ég nú að segja að ólíkt hafast þeir að í ræðustól, hv. 4. þm. Austurl. og hv. 2. þm. Norðurl. v., þegar um það er að tefla að sýna réttsýni í málflutningi. Ég vildi svo víkja að því að mér þótti það sérkennilegur málflutningur hjá hv. 1. þm. Reykv. þegar hann vék þannig að þeim lið í þessari tillögu að hann væri óvenjulegur og það virtust eiginlega vera fullnægjandi rök fyrir því að hann kæmi ekki til greina sem tillögugrein. Það þykir mér nú helst til mikil íhaldssemi. Þetta var einmitt það nýmæli að þingið lýsti skoðun á því hvað þingkjörnir stjórnarmenn ættu að hafa að leiðarljósi í sínum störfum. Ég teldi það reyndar merkilegt nýmæli ef þingið fengist til þess að gefa slík fyrirmæli þótt ég viðurkenni að sjálfsögðu það sem kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv. að þingflokkar eiga hlut að því kjöri. Hv. 1. þm. Reykv. og reyndar hv. 2. þm. Norðurl. v., hv. 4. þm. Austurl. og e.t.v. fleiri töldu það galla á þessari tillögu að hún væru aðeins stefnuyfirlýsing. Í fyrsta lagi er það ekki rétt vegna þess að hún er miklu meira en stefnuyfirlýsing. Hún er leiðbeinandi fyrir framkvæmdarvaldið um það hvernig vinna skuli að þessu þjóðþrifamáli. Hins vegar er það líka að mínu áliti næsta skammsýnn og ég vil segja þröngsýnn skilningur hjá hv. 1. þm. Reykv. þegar hann segir að það rýri gildi tillögu að hún sé stefnumarkandi. Það tel ég þvert á móti þáltill. til gildis og tel það vera aðalsmerki þeirra. Það er hlutverk þeirra hér í þinginu fyrst og fremst. Ég mun ekki, virðulegi forseti, taka hér fyrir mörg hinna einstöku atriða sem hér hefur verið vikið að, mun þó aðeins víkja að því sem kom fram í máli hv. 1. þm. Vesturl. og hv. 4. þm. Austurl. um það hversu mikils virði í peningum 6. liður tillögunnar væri þar sem að því er vikið að verja skyldi hluta af því fé sem ríkið kynni að greiða Landsvirkjun fyrir virkjunarréttindi til þess að jafna orkuverðið í landinu. Ég mun ekki setja fjárhagslegt mat á þetta. Þetta er eins og annað í þessu máli að nokkru leyti stefnuyfirlýsing. En hún er líka mjög merkileg, ég tek það fram. Hún er afrakstur nefndarstarfsins. Hún er tilraun til þess að sýna þeim landshlutum þar sem virkjað er nokkra tillitssemi í ráðstöfun fjárins. Þetta hélt ég að hv. 4. þm. Austurl. ætti að hafa forsendur til að skilja öðrum mönnum betur, en þar hef ég greinilega ofmetið hann. Ég vil endurtaka það að ég tel að það væri réttlætismál að samþykkja slíka leiðbeiningu hjá þinginu til framkvæmdarvaldsins í réttlætismáli eins og því sem við ræðum hér og nú og verð að lýsa furðu minni á því að menn skuli hér hafa uppi svigurmæli um það að hér sé ráðherrann að álykta út og suður og ætli að gera hluti sem hann hafi ekki undirbyggt vel í samráði við þingið. Ég leyfi mér að benda á það að þessi þáltill. er í öllum greinum afrakstur af nefnd þar sem allir þingflokkar hafa átt fulltrúa. Það er að sönnu rétt að þingflokkur sjálfstæðismanna eða fulltrúar hans gerðu fyrirvara við skýrsluna en þeir skrifa undir hana og ég lít svo á að þeir séu meðhöfundar hennar.

Ásgeir Hannes Eiríksson : Virðulegi forseti. Í kvöld er jöfnuður á dagskrá, þó ekki allur jöfnuður heldur aðeins einn hluti af jöfnuði. Hér er t.d. ekki rætt um jafnan atkvæðisrétt heldur um jöfnun á kostnaði við húshitun. En jöfnuður eru nú einu sinni þannig í laginu að á honum eru tvær hliðar, annars vegar hlið þess sem fær jöfnuð í sinn hlut og hins vegar hlið þess sem lætur af sínum jöfnuði til þess að jafna hlut náungans. Í þessu tilfelli sem oftar er það hlutur Reykvíkinga sem er til skiptanna, en hlut landsbyggðarinnar á að auka. Reykvíkingar búa á ýmsan hátt vel að húshitun vegna þess að þeir hafa verið forsjálir og eiga hér til þeirra hluta ágæt ver. Það er í raun ekki Reykvíkingum að kenna þó að önnur sveitarfélög séu ekki jafn vel í sveit sett að því leyti. Það á ekki að bitna á Reykvíkingum að þeir hafi komið ár sinni vel fyrir borð. Það er ekki lengur jöfnuður. Því það er oft stutt á milli þess að jöfnuður breytist úr jöfnuði og yfir í ójöfnuð. Úr ójöfnuði er nú stutt í ranglætið og eignaupptöku. Þá erum við komin í rauninni í löggildan þjófnað. Hvers konar jöfnuður er það þegar verið er að taka hlut Reykvíkinga og skipta honum á milli annarra sem ekki hafa fyrir honum unnið? Fyrir hönd þolendanna í þessum jöfnuði, þá mótmæli ég þessu frv.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Í fullri hreinskilni verð ég að játa að ræðu síðasta ræðumanns, hv. þm. Ásgeirs Hannesar Eiríkssonar, skildi ég alls ekki. Hér er ekki verið að taka neitt af Reykvíkingum. Reykvíkingar búa við eitt lægsta orkuverð á landinu og sennilega búa þeir við eitt allra lægsta orkuverð í Vestur - Evrópu og jafnvel þótt víðar væri leitað. Reykvíkingar eru svo heppnir að vera á svæði þar sem heitt vatn er í iðrum jarðar, orkulind, sem að réttu ætti að vera sameign allrar þjóðarinnar, sú orka sem er að finna í iðrum jarðar. Þetta hefur verið nýtt vel og skynsamlega hér í Reykjavík og var byrjað á því snemma og Reykvíkingar hafa notið þess. En ég játa aftur og enn að ég skil ekki hvað hv. síðasti ræðumaður var í rauninni að fara með sinni ræðu hér. Ég ætla, virðulegi forseti, aðeins að víkja að nokkrum atriðum sem fram hafa komið hér í ræðum annarra hv. þm. Það hefur ekki þurft að hlusta grannt til að heyra að sumum þeirra sem hér hafa talað þykir þessi tillaga ekki ganga mjög langt eða vera nægilega markviss. Ég vil þó segja það að í þessari tillögu eru sett skýrari markmið og ákveðnar bent á leiðir en í nokkurri annarri tillögu af þessu tagi sem hér hefur verið lögð fram á hinu háa Alþingi. Um það þarf ekki að deila. En þá vil ég spyrja bæði hv. 1. þm. Vesturl. og hv. 3. þm. Vesturl., sem eru nú að ljúka sínum þingferli þar sem þeir verða ekki í framboði í næstu kosningum.

Er ræðumaður hættur við að fara í framboð?

Ég var að tala um 1. og 2. Ég bið velvirðingar og þakka hv. 2. þm. Norðurl. v. Pálma Jónssyni fyrir þessa ábendingu.  ,,Mismunur á raforkuverði milli Rafmagnsveitna ríkisins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur var mjög mikill fyrir 10 árum síðan, eða 65,5%, og hafði reyndar komist í um 88% nokkru áður. Mismunurinn hefur minnkað síðan, sérstaklega á síðustu árum og er nú aðeins 13,6% miðað við gefnar forsendur. Ef tekið er tillit til þess að afltoppur er ákvarðaður með mismunandi hætti verður munurinn minni, eða um 8,6%.`` Ég spyr Friðjón Þórðarson, hv. 2. þm. Vesturl., aftur og enn: Hvar í þessari skýrslu finnur hann þess stoð að þetta sé með þeim hætti sem hann sagði hér áðan, að raforkuverð í Búðardal væri þrisvar sinnum hærra en í Reykjavík? Ég bið hann aftur og enn að sýna það og sanna. Annars hefur hann farið með rangt mál ef hann ekki getur sannað það. Og ég vil líka spyrja þessa hv. þm.: Eru þeir þeirrar skoðunar að Alþingi eigi að jafna þetta með löggjöf? Getur Alþingi breytt töxtum Landsvirkjunar með löggjöf? Nú spyr ég aftur þessa hv. þm., Alexander Stefánsson og Friðjón Þórðarson: Er það sú leið sem þeir eru að tala um? Sú leið er einfaldlega ekki fær, hv. þm., vegna þess að ríkið er ekki meirihlutaeigandi Landsvirkjunar. Hér er farin sú leið að beina þeim tilmælum til þeirra manna sem Alþingi kýs í stjórn Landsvirkjunar að þeir beiti sér fyrir þessu. Ég minni líka á það að við úr þessari orkuverðsjöfnunarnefnd komum til fjvn. fyrir jól til að kynna henni okkar mál. Þar virtist ekki fé liggja á lausu til þessara hluta. Ég veit ekki til þess að í fjvn. hafi komið fram tillaga um auknar fjárveitingar til orkujöfnunar. Það sem verið er að tala um hér er að færa mjög lítinn hluta af niðurgreiðslufé í þessum áfanga, 35 millj. kr., sem hefur hverfandi áhrif á framfærsluvísitöluna, nánast engin áhrif. Ég bendi á að það eru um 5500 millj. kr. ætlaðar til þess að greiða niður vöruverð landbúnaðarafurða á ári. Er ekki tilvalið að nota einhvern lítinn hluta þess til að jafna aðstöðumun fólks með öðrum hætti og lækka orkukostnaðinn? Ef 35 millj. væru teknar af þessum fimm þúsund og eitthvað milljónum, þá eru það 0,7% af þeirri upphæð. Eru hv. þm. Egill Jónsson, Alexander Stefánsson og Friðjón Þórðarson að hafa á móti þessu? Ég held að þessir menn verði að svara. Í þessari tillögu hefði vissulega verið ákjósanlegt að geta sagt: Við skulum taka 300 millj., 260 millj., úr ríkissjóði. En hvar ætla menn þá að skera niður? Vilja menn leggja á nýja skatta? Ég er reiðubúinn að ræða það að leggja á nýja skatta fyrir mitt leyti til þess að jafna orkuverð. Eru hv. þm. tilbúnir til þess? Það þýðir ekki að koma hér og segja: Þetta er gagnslaust og þetta er einskis vert þegar menn hafa annars vegar verið í landsstjórninni í 20 ár. Að vísu hefur ýmislegt verið gert en það hefur aldrei verið gengið eins langt og hér er gert ráð fyrir að ganga. Ef menn hafa hreinan meiri hluta í stjórn Landsvirkjunar og geta ráðið þeim töxtum sem hér er um að ræða, gera ekki nokkurn skapaðan hlut þar, koma síðan í ræðustól á hinu háa Alþingi og segja: Hér er ekki nóg að gert. Þessar tillögur eru hvorki fugl né fiskur. Ég vísa þessari gagnrýni þessara hv. þm. á bug og tel að ef það skref væri stigið sem hér er gert ráð fyrir, þá yrði það eitt það merkasta sem gert hefði verið til þess að jafna orkukostnað í landinu. En mér heyrist að þessir tveir hv. þm., 1. og 2. þm. Vesturl., sem nú eru að láta af þingmennsku, hafi einfaldlega ekki sérstaklega mikinn áhuga á því að það sem hér um ræðir í þessari tillögu nái fram að ganga og skal ég nú ljúka máli mínu, virðulegi forseti.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að hæstv. iðnrh. verði hér viðstaddur.

Hæstv. iðnrh. kemur þegar hann hefur möguleika á.

Þá bíð ég bara. Hann sagðist verða viðstaddur. Ég er að svara hans ræðu.

Ásgeir Hannes Eiríksson : Virðulegi forseti. Enn er jöfnuður á dagskrá. Hv. 3. þm. Vesturl. Eiður Guðnason útskýrði hér áðan jöfnuð Alþfl. og verð ég að segja að eftir þá ræðu er ég á báðum áttum. Ég var alltaf viss um að ójöfnuður Alþfl. væri slæmur en ég held eftir þessa ræðu að jöfnuður flokksins sé enn þá verri. Það eru margar tegundir af jöfnuði, eins og ég sagði frá áðan, en hér er aðeins ein tegund á dagskrá. Við höfum ekki talað um þann jöfnuð einan sem skiptir höfuðmáli á Íslandi og það er jöfnun atkvæðisréttar. Alþfl. hefur ekki flutt tillögu um þann jöfnuð hér í dag. Verðandi þingmaður Reykjaness og núverandi þingmaður Reykjavíkur hefur ekki lagt fram þykka þáltill. um að jafna mannréttindi þannig að við hér í Reykjavík og Reykjanesi stöndum jafnfætis öðrum þegnum landsins en búum ekki við það misrétti sem Íslendingar hafa fordæmt í öðrum löndum eins og í Suður - Afríku. Sá jöfnuður er ekki á kosningaplaggi Alþfl. og er það nokkuð merkilegt fyrir kjósendur að vita. En það er einn jöfnuður sem við Reykvíkingar búum við sem er lakari jöfnuður en t.d. í Búðardal. Í Búðardal eru landamærin ekki stærri en svo að hver og einn þegn getur auðveldlega gengið til sinnar vinnu. Hér í Reykjavík þurfum við flestir að nota bifreiðar. Frá mínu heimili í Breiðholtinu og niður á Lækjartorg kostar það mig 130 kr. á dag fram og til baka með strætisvagni. Það eru miðað við 20 vinnudaga 2600 kr. Er þá ekki rétt að íbúar Búðardals taki þátt í því að jafna þennan mismun og jafna út strætisvagnagjöldin fyrir okkur sem þurfum að ferðast á þann hátt til vinnu þegar aðrir geta gengið? Svona má spinna jöfnuðinn í allar áttir. Hv. þm. Eiður Guðnason leit svo á að þeir peningar sem væru teknir til þess að greiða niður húshitunarkostnað væru líklega gripnir af himnum ofan. Hér segir hins vegar í þáltill.: ,,Viðskrh. ákveði að á síðari helmingi þessa árs verði greiddar 35 millj. af því fé sem á fjárlögum er veitt til niðurgreiðslna á vöruverði á árinu 1991 . . . `` Það á þá ekki bara að taka þetta af Reykvíkingum heldur á að taka þetta af þeim niðurgreiðslum sem notaðar eru til að borga niður matinn og mjólkina í börnin. Nú á að láta börnin í Breiðholti greiða niður húshitunarkostnaðinn í Vesturlandskjördæmi. Það út af fyrir sig er eiginlega verra en ég átti von á frá Alþfl. Annars staðar í þessari sömu þáltill. segir: ,,Því fé sem Landsvirkjun kann í framtíðinni að verða gert að greiða ríkinu fyrir virkjunarréttindi verði að hluta varið til aukinnar verðjöfnunar á innlendri orku.`` Og hvaðan skyldi það fé koma að mestu leyti? Auðvitað ekki frá öðrum en Reykvíkingum. Reykvíkingar eiga sem sagt að standa undir að jafna húshitunarkostnað um allt landið vegna þess að þeir hafa verið forsjálir og búa vel að húshitun í sínu kjördæmi með góðum verum til þess. Þetta er kjarni málsins. Jöfnuður milli landshluta byggist á því að Reykvíkingar láta af hendi rakna til annarra landshluta og það er kjarni málsins fyrir okkur sem í Reykjavík búum og við viljum ekki alltaf una. Það er málið, mín kæru.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti hefur gert tilraun til að ná sambandi við hæstv. iðnrh. en hann er ekki kominn enn þá. Óskar hv. 1. þm. Reykv. eftir að bíða með ræðu sína? 

Friðrik Sophusson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Ég má til með að vekja athygli hæstv. forseta á því að hæstv. iðnrh. hefur tekið til máls tvisvar í þessari umræðu. Í fyrra skiptið til að fylgja úr hlaði þessum tillögum sínum og í síðara skiptið til þess að svara ákveðnum atriðum sem til hans var beint. Ég óskaði eftir því við hæstv. ráðherra að hann yrði hér viðstaddur því að hann gerði að umtalsefni mína ræðu og mér finnst ekki hægt, virðulegi forseti, að halda þessari umræðu hér áfram án þess að virðulegur ráðherra fái tækifæri til þess að fylgjast með þessu máli. Það verður að segja sem er að það lýsir ekki miklum áhuga á málinu ef hæstv. ráðherra getur ekki séð sér fært að vera hérna við í þessari umræðu svo að ég mun að sjálfsögðu bíða með það að taka til máls þar til hæstv. ráðherra kemur. En ef einhverjir aðrir vilja ræða þetta mál á meðan, þá er það hægt mér að meinalausu.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Ég vil upplýsa að hæstv. iðnrh. kemur hér innan einnar mínútu. Hv. 3. þm. Vesturl. talar um þingsköp.

Eiður Guðnason (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Ég vil aðeins að það komi fram að það er ekki áhugaleysi sem veldur því að iðnrh. er ekki hér í salnum í augnablikinu eins og ég hygg að hv. 1. þm. Reykv. viti, heldur hitt að á þessum lokastundum þingsins er verið að reyna að finna leiðir til að greiða úr lausn mála þannig að þingstörf geti gengið greiðar fyrir sig. Hefur nú hæstv. iðnrh. gengið í salinn og hygg ég að þá sé hægt að halda umræðunni áfram.

Friðrik Sophusson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Sé það svo að hv. stjórnarliðar séu nú loks að koma sér saman um lausn á þeim miklu vandamálum sem á herðum þeirra hafa hvílt að undanförnu, þ.e. að geta tekið ákvörðun um það hvernig ljúka skuli þessu þingi, þá er auðvitað sjálfsagt að afsaka fjarveru hæstv. iðnrh. um nokkurra mínútna skeið.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Ég hef hér fyrr í kvöld lýst því hvernig þessi tillaga varð til. Ég hef bent á það sem allir sjá sem kynna sér tillöguna að hún er tillaga um það að eitthvað verði gert einhvern tíma síðar. Ég hef bent á það að á sama tíma og stjórnskipuð nefnd vann að þessari tillögu, þá vann önnur stjórnskipuð nefnd að tillögu um sama efni sem gengur í allt aðra átt og birtist nýlega í bæklingi sem heitir ,,Nýjar leiðir í byggðamálum``. Ég tek undir þau sjónarmið sem komið hafa fram hjá m.a. hv. 2. þm. Norðurl. v. þar sem bent er á að um margra ára skeið hefur ekki verið hreyft við niðurgreiðslufé til húshitunar. Það eru enn þá 63 aurar á hverja kwst. Það er sama upphæð og var fyrir mörgum árum síðan, líklega 5 -- 6 árum síðan og auðvitað hefur sú upphæð rýrnað í verðbólgunni á þessum tíma. Ég vek athygli á þessu því að auðvitað gat hæstv. ríkisstjórn fyrr á sínum starfsferli kippt þessu máli í liðinn og þannig lækkað húshitunarkostnað ef áhugi hefði verið fyrir hendi. Ég bendi líka á að fyrir nokkrum árum greiddi Landsvirkjun til baka til þeirra sem kynda hús sín með raforku 32 aura á kwst., en nú er niðurgreiðslan ekki nema 16 aurar, þannig að í raun og veru höfum við færst heldur aftur á bak í þessu máli. En aðalástæðan fyrir því að ég kem hér er síðari ræða hæstv. ráðherra þar sem hann virtist verða hissa á því að ég skyldi telja að 2. tölul. í till. væri óvenjulegur. Hann taldi, ef ég skil hans mál rétt, að hér værum við komnir að merkilegum tímapunkti í þingsögunni, en hann væri sá að nú ætti Alþingi Íslendinga að fara að skora á þingkjörna fulltrúa sína í stjórn Landsvirkjunar að gera eitthvað sem meiri hlutinn á þinginu áliti vera álitlegt. Skoðum þetta aðeins betur. Hugsum okkur að þetta væri bankaráð Landsbankans, bankaráð Útvegsbankans eða hver önnur stjórn sem kjörin er hlutfallskosningu á Alþingi. Það sem hæstv. ráðherra er að fara fram á er að einfaldur meiri hluti á Alþingi segi hlutfallskjörinni stjórn fyrir verkum. Það gengur auðvitað ekki upp. Ástæðan fyrir því að Alþingi kýs í þessar stjórnir er sú, og hún er mjög einföld, að Alþingi vill að það komi hlutfallslega fram hver er vilji þess, þannig að minni hluti og meiri hluti hafi sitt að segja í þessum nefndum, ráðum og stjórnum. Ef einfaldur meiri hluti ætti að duga, eins og hér er lagt til, þarf auðvitað ekkert að hafa slíka fulltrúa í stjórnum, ráðum og nefndum. Þá á bara ráðherra og meiri hluti ríkisstjórnarinnar að ráða á hverjum tíma. Af hverju heldur hæstv. ráðherra að Alþingi hafi sett lög um þetta? Til þess að öll sjónarmið komi fram og til þess að minnihlutasjónarmiðin fái að koma fram í stjórnum, ráðum og nefndum. Með slíkri tillögu eins og þessari er í raun og veru verið að fara fram á það að Alþingi fari þess á leit við þingkjörna stjórnarmenn í Landsvirkjun að þeir gegni meiri hluta þingsins. Auðvitað er þetta miklu meira en óvenjulegt, það er jafnvel ólýðræðislegt að fara svona að, því að ef þingflokkarnir, sem tilnefna menn í kjör inn í ráð og nefndir, vilja, þá beina þeir auðvitað sínum tilmælum til sinna manna og þannig á að fara að. Ég stend við það fyllilega að þetta er ekki einungis óvenjulegt. Þetta er afar óvenjulegt svo að vægt sé til orða tekið. Þetta var nú, virðulegi forseti, ástæðan fyrir því að ég bað hér aftur um orðið. Ég ítreka það sem ég sagði fyrr að þessi till. er svo seint fram komin að hún verður varla afgreidd á yfirstandandi þingi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Nú hafði forseti hugsað sér að reyna að koma þessu máli til nefndar á þessum fundi og eru raunar góður horfur á því. En með tilliti til þess hversu áliðið er orðið og ætlunin var að taka hér einnig á dagskrá heilbrigðisáætlun hæstv. heilbrrh. sem komin er úr nefnd, þá vildi forseti leita samvinnu við hv. þm. um að þeir geri sitt besta til að stytta mál sitt svo að þessum störfum megi ljúka nú á þessum fundi.

Alexander Stefánsson : Virðulegi forseti. Það var ekki meining mín að tala langt mál í tilefni þessarar þáltill. umfram það sem ég gerði hér í upphafi, en það er eins og fyrri daginn með hv. 3. þm. Vesturl. að hann má aldrei verða fyrir því að einhver sé ekki alveg sammála því sem hann af náð sinni hefur lagt fram, þá þarf að sjálfsögðu að hnýta í þá sem talað hafa og gera þeirra hlut minni. Ég ætla aðeins að rifja það upp að það var stefna hæstv. ríkisstjórnar sem nú er að enda sitt skeið að það átti að jafna raforkuverðið og ljúka því fyrir lok þessa kjörtímabils. Þessi stefna hæstv. ríkisstjórnar er í höndum hæstv. iðnrh. sem að sjálfsögðu átti að koma þessu í verk. Hæstv. ráðherra skipaði Eið Guðnason formann nefndar í október sl. Og við afgreiðslu fjárlaga fyrir áramót fékk fjvn. þau tilmæli að hækka ekki niðurgreiðslu á raforku frá því sem er í fjárlagafrv. vegna þess að það væru að koma ákveðnar tillögur frá þeirri nefnd sem hæstv. iðnrh. skipaði í október 1990. Þessi nefnd undir forustu hv. 3. þm. Vesturl. er að koma með tillögur um lausn á þessu vandamáli og þær liggja hér fyrir. Þetta eru frómar og ágætar óskir um að það þurfi að gera þetta og þyrfti að gera þetta. Og fjárhagslega lausnin er sú að taka hluta af niðurgreiðslu á vöruverði og færa það yfir í niðurgreiðslu á hitunarkostnaði og til þess þarf þáltill. Þetta eru nú öll ósköpin sem hér koma fram. Ég er ekkert hissa á þessu þegar við lesum hér það sem nefndin lætur fara frá sér. Hún segir m.a., með leyfi forseta: ,, . . . að sú skoðun hefur komið fram í nefndinni að óeðlilegt sé, svo skömmu fyrir kosningar,`` --- fjögur árin eru liðin sem átti að gera þetta á --- ,,að binda hendur næstu ríkisstjórnar varðandi verðjöfnun á orku til húshitunar.`` Sem sagt, það hefur komið fram í nefndinni að það væri engin ástæða til þess héðan af að vera að koma með ákveðnar og harðar tillögur. Það mundi móðga næstu ríkisstjórn. Ég held að þetta svari í raun og veru þeim mikla hroka sem kom hér fram hjá hv. 3. þm. Vesturl. í garð okkar hv. 2. þm. Vesturl. sem erum nú að hætta hér á Alþingi. Hann getur ekki hrakið það að þessir tveir hv. þm. hafa barist fyrir því í öll þessi ár að reyna að ná þessu réttlætismáli fram. Sumu hefur þokað á veg, sumu ekki. Og ég ætla að enda með því að segja að á sl. vori þegar þetta mál var hér enn til umræðu, annaðhvort í sambandi við þáltill. eða fsp., hvað sagði þá hv. 3. þm. Vesturl.? Hann kom hér í pontu, belgdi sig hér út og sagði hvað? Hann sagði: ,,Alþingi lýkur ekki næsta vor í lok kjörtímabilsins fyrr en búið er að leysa þetta mál.`` Þetta er hægt að lesa í umræðum hér á hv. Alþingi. Ég gladdist auðvitað yfir þessum ummælum, og margir fleiri. Það yrði þá alveg ljóst að hæstv. iðnrh., flokksbróðir hv. 3. þm. Vesturl., mundi ekki liggja á liði sínu, og þetta mál yrði leyst. Hér er lausnin. Tilgangurinn er auglýstur yfir alþjóð og allir eru glaðir yfir að fá þetta lækkað niður í 5 þús. kr. á mánuði eftir tvö ár. En úrræðin? Jú, það á að fá heimild til að taka hluta af niðurgreiðslu á vöruverði seinni hluta þessa árs. Framtíðin? Hún á að bíða eftir nýrri ríkisstjórn vegna þess að nefndin vildi ekki móðga nýja ríkisstjórn með því að leggja fram harðar og ákveðnar tillögur sem allir reiknuðu með að hún mundi gera.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég fagna góðum vilja þeirra nefndarmanna sem sátu í þeirri nefnd sem leggur þetta til. Nú hefur það komið fram að varaformaður Sjálfstfl. telur að annað atriði þessarar þáltill. fái ekki staðist.

Sé afar óvenjulegt.

Og sé afar óvenjulegt. Mér fannst að á bak við lægi: Ráðinn er ég í að hafa það að engu. Þess vegna er það nú upp komið, sem ég hafði grun um, að Sjálfstfl. er ákveðinn í að koma þessu fyrir kattarnef og segir það þó nokkuð mikið um stöðu málsins. Ég vil vekja á því athygli að það er talið grundvallaratriði í stjórnkerfi Vesturlanda að þar sé skipt í framkvæmdarvald, dómsvald og löggjafarvald. Og með þeirri skipan að Alþingi kjósi fulltrúa til setu í Landsvirkjun er þessi regla brotin. Þetta er ekki verkefni löggjafarþingsins. Svo einfalt er það mál. Þetta er verkefni framkvæmdarvaldsins, ef við viljum vera sjálfum okkur samkvæmir. Og auðvitað ætti framkvæmdarvald hvers tíma að fara að fullu og öllu með atkvæðisréttinn í Landsvirkjun. Ef við einfaldlega viljum virða þrígreiningu valdsins. Hvernig ætli ráðhúsið við Tjörnina liti út ef þannig hefði verið staðið að verki að Sjálfstfl. hefði fengið að ráða svona rúmlega helmingnum af húsinu og minni hlutinn hinum hlutanum?  Varðandi ágæta ræðu sem Ásgeir Hannes hélt hér og vakti athygli á því að ekki verður öllu jafnað eins og menn helst vilja, þá vil ég segja það að vissulega er það rétt hjá honum að höfuðborgarbúar þurfa að kosta miklu meiru til að komast til vinnu og eitt og annað er þeim mótdrægt miðað við þá aðstöðu sem er á landsbyggðinni. Samt er það svo að straumur fólks til þessa svæðis hefur verið það mikill að ef við gerum ráð fyrir því að menn hafa haft vitsmuni til að velja á milli betri kosts og verri kosts og að menn hafi þá valið betri kostinn, þá fari það ekki milli mála að þannig hefur íslenskt samfélag að sínum þegnum búið að betri kosturinn í fleiri málum hefur verið hafður hér. En ég vil bæta því við að það eru full mannréttindi viðhöfð á Íslandi og sé honum kosningarrétturinn meira virði en upphitunarkostnaðurinn, þá er einfalt mál að bjarga því strax og flytja til Vestfjarða.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegi forseti. Hv. þm. hafa nú þegar eytt nokkurri orku í þessa umræðu og það hefur ekki verið mikið um orkujöfnun kannski hér innan húss síðasta klukkutímann eða svo. Ég kom hér í upphafi þessarar umræðu til þess að lýsa afstöðu okkar í Kvennalistanum til þessarar till. sem hér liggur frammi og skýrslunnar sem henni fylgir og eins og fram kom í máli mínu töldum við þetta skref þess virði að styðja það. Það hefur komið fram hér margoft í umræðunni í kvöld að ríkisstjórnir á seinni árum hafa ein af annarri haft það á stefnuskrá sinni að jafna orkuverð í landinu og e.t.v. hafa áður komið fram tillögur en lítið verið að gert. Hér er verið að leggja til eitt skref --- og það kom fram í nefndinni að flestir nefndarmanna voru reiðubúnir til að standa að því að senda þessa skýrslu til hæstv. iðnrh. einmitt vegna þess að fyrir lá að þarna gæti verið um eitt lítið skref að ræða. Það kom reyndar líka fram í starfi nefndarinnar að ef niðurgreiðslur ríkissjóðs á raforku til hitunar hefðu verið verðbættar á sl. árum, þá hefðum við ekki staðið frammi fyrir þeim sama vanda sem við gerum nú. Sú skýrsla sem liggur hér frammi er ítarlega unnin og það var reynt að láta sjónarmið allra nefndarmanna koma fram. Ég minntist sérstaklega á það í máli mínu hér fyrr í kvöld að við kvennalistakonur værum þeirrar skoðunar að Landsvirkjun ætti að taka meiri þátt í þessari jöfnun, en það reyndist í þessari lotu ekki unnt að ná því fram og þar við situr í bili. En það hefur líka komið fram að stjórnmálaflokkar hér á Alþingi eiga sína fulltrúa í stjórn Landsvirkjunar og ættu e.t.v. að beita sér á þeim vettvangi fyrir því að tekið verði á þessum málum. Vegna þess sem hér stendur um það að við hefðum viljað sjá Landsvirkjun taka meiri þátt í þessari orkuverðsjöfnun vil ég benda á að það stendur líka annars staðar í skýrslunni að rétt sé að geta þess, eins og þar segir, að sú skoðun hafi komið fram í nefndinni að óeðlilegt sé að binda hendur næstu ríkisstjórnar varðandi verðjöfnun á orku til húshitunar. Þetta er sett inn í skýrsluna einmitt vegna þess að það kom fram í umræðum í nefndinni og það kom einmitt frá fulltrúum Sjálfstfl. Ég tel að það hafi verið í raun og veru mjög gott að formaður nefndarinnar skyldi setja fram þau sjónarmið sem fram komu á fundum nefndarinnar, en eins og kemur reyndar líka fram í skýrslunni kusu fulltrúar Sjálfstfl. að skrifa undir með fyrirvara og gera sérstaklega grein fyrir afstöðu sinni. En ég vildi bara láta það koma fram vegna þess sem sagt var hér áðan í umræðunni um þessa athugasemd í skýrslunni, að það var svo sannarlega reynt að láta sjónarmið sem flestra koma fram og allra nefndarmanna í raun og veru --- já, ég ætti að segja allra nefndarmanna frekar en sem flestra. En það er auðvitað ljóst að þessi till. er aðeins skref og spurningin er hvort Alþingi er tilbúið til að taka það sameiginlega eða hvort ný ríkisstjórn kýs heldur að hefja starfið upp á nýtt. Þetta eru þær hugmyndir sem voru ræddar í nefndinni og það virtust ekki vera mjög margar aðrar leiðir sýnilegar á þessu stigi málsins. Ég vil hins vegar leggja áherslu á það að e.t.v. er kominn tími til, og það nefndum við kvennalistakonur oft í umræðunni í nefndinni, að endurskoða skipulag og dreifikerfi orkufyrirtækjanna í landinu. En vegna þess sem hér var sagt áðan þá vildi ég bara ítreka þetta, að nefndarmenn skrifuðu einmitt undir skýrsluna vegna þess að þar var þess gætt að láta þeirra sérstöku sjónarmið koma fram.

Friðjón Þórðarson : Virðulegi forseti. Till. þessi til þál. um lækkun húshitunarkostnaðar er sjálfsagt góðra gjalda verð út af fyrir sig og vel og vandlega unnin undir forustu hv. 3. þm. Vesturl. Og ekki dreg ég í efa að þetta mál er erfitt viðureignar eins og hann komst að orði. En hún tekur aðeins á hluta af þessu mikla byggðavandamáli í landinu, sem er ójafn orkukostnaður. Till. er seint fram komin og vísar öllum vandanum áfram til framtíðar og næstu ríkisstjórnar, hver sem hún kann að verða. Hv. 3. þm. Vesturl. veit eins vel og ég að íbúar Vesturlands hafa á undanförnum árum lagt mjög ríka áherslu á jöfnun orkukostnaðar, borið saman heit og köld svæði og talið þetta geta haft úrslitaáhrif um búsetu manna. Hafi ég talið þennan kostnaðarmismun of háan í mínu máli hér áðan er sjálfsagt að leiðrétta það þó að ég muni ekki nákvæmlega hvernig dæmið stendur um þessar mundir. En væntanlega heldur hv. 3. þm. Vesturl. áfram baráttu sinni í þessu mikla réttlætismáli þó að við, hv. 1. þm. Vesturl. og ég, hverfum af þingi.

Skúli Alexandersson : Virðulegi forseti. Mér fannst nauðsynlegt að ég fyllti hér hóp þingmanna Vesturlands sem hafa fjallað um þetta merka mál, ekki til að fara að fjalla um það efnislega heldur til að þakka þessum þingmönnum Vesturlands fyrir frækilegan málflutning hér á síðustu dögum þingsins í þessu baráttumáli okkar landsbyggðarmanna. Við erum sumir hverjir að hverfa af þingi og það má segja að svona ræður eins og hér hafa verið fluttar í kvöld séu kannski skilagrein um það hvernig menn hafa staðið sig í málunum. Því miður er það satt eins og komið hefur fram að þarna er mismunur enn þá mikill. En það er gott að vekja athygli á því nú við þingslit að enn þurfi að berjast og halda fram í þessu máli. Ekki aðeins að við hvetjum til þess sem erum að hverfa af þinginu heldur þeir sem ætla að halda baráttunni áfram og bjóða sig fram nú til þings. Það hefði verið eðlilegast að afgreiða þetta mál á þann hátt að því yrði ekkert vísað til nefndar heldur mundum við standa sameiginlega að því að klára málið á þessum fundi, samþykkja till. Þó að okkur sumum hverjum finnist þetta frekar lítið skref þá væri rétt að við samþykktum það hér á næturfundi í nótt að þessi litli áfangi yrði tekinn í þessu máli.

Pálmi Jónsson : Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. lét þess getið hér í sinni annarri ræðu að fram hefði komið í umræðunni nokkur gagnrýni frá okkur fulltrúum Sjálfstfl. í þeirri nefnd sem skipuð var 1. okt. til að sinna þessu verki en þó væri það svo að þessir sömu fulltrúar Sjálfstfl. væru meðal höfunda skýrslunnar. Þetta er allt saman rétt. Við sem sátum í þessari nefnd höfum unnið að þessu máli og unnið að gerð þeirrar skýrslu sem hér liggur fyrir. Í þessari skýrslu er m.a. vitnað af fullum drengskap af hálfu formanns nefndarinnar, hv. 3. þm. Vesturl., til þess sem við lögðum áherslu á að fram kæmi í skýrslunni. Meðal þess er að þar væri rakið það sem gert hefur verið í þessum málum og ég vék að í minni fyrri ræðu. Þar kemur það fram að þegar Friðrik Sophusson var iðnrh. voru þeir 63 aurar sem ríkið varði til niðurgreiðslu á raforku til húshitunar meira virði heldur en þeir eru í dag. Samt standa þessir 63 aurar óbreyttir enn þann dag í dag. Þá var varið af hálfu Landsvirkjunar 32 aurum á hverja kwst. til niðurgreiðslu á raforku til húshitunar. Nú eru það 16 aurar og hefur þó orðið drjúg verðlagshækkun síðan þetta var. Þetta haggar ekki því að það hefur líka fleira verið gert í þessum efnum eins og ég rakti hér í fyrri ræðu. En skýrslan sem hér liggur fyrir geymir miklar upplýsingar og það hefur verið unnið mikið og þarft verk með því að taka hana saman. Síðan kemur að þessari svokölluðu þáltill. Og það segir í skýrslu nefndarinnar að hér fari á eftir þær hugmyndir sem fram komu í nefndinni og meiri hl. nefndarmanna telur að geti skilað árangri í þessum efnum. Sumir nefndarmanna gera þó fyrirvara um ákveðin atriði. Till. byggir sem sagt á hugmyndum meiri hl. nefndarinnar sem við fulltrúar Sjálfstfl. gerðum athugasemdir við og höfðum fyrirvara um. Ýmsir aðrir einstakir nefndarmenn höfðu í raun fyrirvara um fleiri atriði. Svo segja menn hér um þessa till. að hún sé skref í rétta átt. Í rauninni er hún ekkert skref. Hún er stefnuyfirlýsing en engar aðgerðir. Eins og ég sagði er eins og ríkisstjórnin telji sig þurfa að endurtaka það nú í lok síns starfsferils sem hún sagði í stjórnarsáttmála þegar hún var mynduð, að það sé meiningin að gera eitthvað í þessum málum. Nú segir hún að það sé meiningin að gera eitthvað af hálfu næstu ríkisstjórnar. Og það er auðvitað ekkert til í því sem hv. 1. þm. Vesturl. Alexander Stefánsson sagði að það sé eitthvað móðgandi fyrir næstu ríkisstjórn að hér væru lagðar fram einhverjar tillögur sem væru marktækari heldur en þetta. Ég hygg að næsta ríkisstjórn muni ekki þurfa á því að halda. Hún muni geta séð um sín mál sjálf og þurfi ekki á leiðbeiningum að halda eða tillögum frá þeirri ríkisstjórn sem nú er að kveðja. Það er á hinn bóginn alveg hárrétt sem fram kom frá hv. þm. Alexander Stefánssyni að þegar þetta mál kom til fjvn. fyrir jól þá komu nokkuð samtímis þau skilaboð frá ríkisstjórninni að ekki skyldi leggja eina krónu til viðbótar við það sem var í fjárlagafrv. til að sinna þessum þörfum. Þar með var málið í raun og veru úr sögunni og allar stefnuyfirlýsingar nú marklausar eins og þetta plagg, það er gagnslaust. Þar ofan í kaupið er það rétt sem hv. 1. þm. Reykv. hefur sagt að það er óeðlilegt að flytja hér á Alþingi till. um að vísa tilteknu máli til stjórnarmanna í Landsvirkjun. Það er á verksviði hæstv. iðnrh. að ræða við forustumenn Landsvirkjunar um það að taka meiri þátt í þessum málum heldur en gert er nú. Það þarf enga ályktun Alþingis enda er hún gagnslaus í því efni. Það er hins vegar á verksviði yfirmanns orkumála að koma þeim tilmælum á framfæri. Og það var gert í tíð fyrrv. iðnrh., Friðriks Sophussonar, með þeim árangri að þá voru framlög Landsvirkjunar til þessarar verðjöfnunar 32 aurar en eru 16 aurar í dag. Þannig liggja nú þessi mál fyrir. Ég sagði það hér áðan að það dugar auðvitað ekki þó þetta mál væri afgreitt að segja það í þál. að það skuli taka 35 millj. af niðurgreiðslufé vöruverðs og færa það yfir í niðurgreiðslu á orku. Það þarf að gera það með lögum. Það þarf að gera það með fjáraukalögum eða fjárlögum. Ályktun gefur ekki viðskrh. heimild til að færa þetta á milli. Þannig að það er þá eini staðurinn í till. þar sem vikið er að fjármagni, það eru þessar 35 millj. En það væri ekki heimilt að taka það fé þó að till. væri afgreidd. Þess vegna er það líka gagnslaust. Já, virðulegi forseti. Ég held að það sé mjög þarft að ræða þessa till. Hér er vissulega um þýðingarmikið mál að ræða. Hér er um mál að tefla sem snertir afar mikið hagsmuni þess fólks sem býr við háan kyndingarkostnað. Það hefur vissulega gerst mikið á undanförnum árum, mörgum árum. Meðalverð raforku frá Rafmagnsveitum ríkisins er nú aðeins 13,6% hærra en frá Rafmagnsveitu Reykjavíkur eins og segir hér í skýrslunni sem fyrir liggur. Það haggar þó ekki því að það er rétt að taka tiltekin skref í þessum efnum frekar en gert hefur verið en það þarf enga stefnuyfirlýsingu nú þegar þessi ríkisstjórn er að kveðja til þess að því verði komið fram af nýrri ríkisstjórn. Og þó að það sé ekkert móðgandi, eins og hv. 1. þm. Vesturl. sagði, þá er það þarflaust og gagnslaust með öllu úr því að þessi hæstv. ríkisstjórn hefur ekki haft á prjónunum eða komið fram með neinar tillögur um aðgerðir, aðeins um stefnu, aðeins um að vísa þessu máli til framtíðarinnar.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Ég ætlaði aðeins að minna aftur á hugmyndir sem ég kastaði hér fram áðan um næturhitun því að í þessu plaggi kemur vægast sagt lítið fram um hvernig eigi að jafna út raforkukostnað. Þetta eru ósköp góðar meiningar en það er ekki nóg að ætla að lækka raforkukostnað af því bara, eins og krakkarnir segja. Það gengur ekki að leggja hér fram plagg í hæstv. Alþingi og segja ,,með sérstökum aðgerðum`` og viðskrh. ,,ákveði á síðari helmingi þessa árs``. Af hverju ekki á fyrri helmingi? Var það ekki miklu nær fyrir þennan hæstv. ráðherra? ,,Fjmrh. beiti sér fyrir ráðstöfunum.`` Væntanlega ekki núv. fjmrh. heldur næsti. Þetta er náttúrlega voðalega létt í vasa að vera að kveðja stólana og vera að gera ráðstafanir fyrir aðra og Landsvirkjun á hugsanlega að borga eitthvað af hugsanlegum hagnaði í framtíðinni. Þetta eru svona punktar sem á að lækka stofnkostnað með. Þetta eru allt punktar sem eru bara kjaftæði og ekkert annað. Tómt kjaftæði. Þetta er ekki krónu virði. En ég vil benda á það, eins og ég sagði hér áðan, að hátt raforkuverð á landsbyggðinni er sérstaklega til komið vegna skattaokurs Alþingis á efni til dreifiveitna, 35% tollur, 18% vörugjald, 25% söluskattur og 6% jöfnunargjald.  Ég minni á það líka að olía er notuð í dag mikið til hitunar og ýmiss konar iðnaðar á Íslandi. Af hverju? Af því að þetta verð er allt of hátt þó nóg sé til af raforkunni og búið að byggja Blöndu fyrir 15 milljarða, þó það sé ekki búið að selja rafmagn í eina einustu ljósaperu. Það eru dálítið furðulegar ráðstafanir og sýnir það betur en nokkuð annað að kerfið á ekki að vera í kaupsýslu. Það væri nær að reyna að einkavæða þessi fyrirtæki svo að alvörukaupsýslumenn komist að til að selja þessa orku. Þeir væru löngu búnir að því ef þeir hefðu komist að. Ég ítreka það að næturhitun er raunhæfur valkostur. Það er nóg af orku til. Hún rennur bara í sjó fram á nóttunni. Lítið er betra en ekki neitt, það er lögmál í viðskiptum og þar af leiðandi hlýtur að vera rökrétt að selja næturhitun. Það er furðulegt að engar slíkar hugmyndir skuli koma fram í þessu yfirgripsmikla plaggi upp á tæpar 50 blaðsíður. Engar hugmyndir.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Ég skil það vel að skeleggir talsmenn landsbyggðarinnar, hinna köldu svæða, teldu að hér væri kannski ekki nógu langt gengið, nógu stórt skref stigið, en hitt kom mér á óvart að svo margir þingmenn vilji leggja stein í götu þessa máls. Það má vel vera að hér hefði mátt stíga stærra skref, taka ákveðnar á, en að menn sem telja sig talsmenn og málsvara fólksins á þessum köldu svæðum, eins og stundum er nefnt, skuli leyfa sér að gera lítið úr því sem hér er fram lagt, það skil ég ekki.  Hv. 1. þm. Reykv. andmælir því að Alþingi marki almenna stefnu í málefnum lækkunar á húshitunarkostnaði. Ég er alveg sannfærður um það að hv. þm. hefur átt hlut að því með þingmönnum í sínum flokki að gera almennar tillögur um stefnu hvað varðar ákvörðun vaxta og verðtryggingar þótt það sé að sjálfsögðu í sérstökum greinum á valdsviði bankaráðanna að útfæra slíka hluti. Þetta eru sömu málin, virðulegi þingmaður. Þarna er spurningin um skilsmun hins almenna og hins sérstaka. Annar heimspekilegur punktur hefur reyndar líka komið hér fram frá hv. 2. þm. Vestf. þar sem hann bendir réttilega á að óskýr valdmörk geti stundum valdið óstjórn eða mistökum í stjórn. Þetta er alveg hárrétt hjá hv. þm. og færi vel að menn hygðu vel að því. En þetta er samt ekki, eins og hv. 1. þm. Reykv. virðist halda, eitthvað sem gangi þvert á rétta stjórnarhætti.

Ólafur Þ. Þórðarson (um atkvæðagreiðslu) : Herra forseti. Það hefur komið fram að mjög mikil vinna hefur verið lögð í þessa till. og sú ábending hefur komið fram hjá hv. 4. þm. Vesturl. að nauðsynjalaust sé með öllu að vísa henni til nefndar, heldur sé það sjálfsagður hlutur að vísa henni aðeins til síðari umr. og svo að samþykkja till. Ég tel rétt að þingmenn geri sér grein fyrir því að það eru miklar líkur á að hæstv. núv. iðnrh. verði áfram iðnrh. og kæmi þá í hans hlut að framkvæma till. 

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Vegna þessara orða hv. 2. þm. Vestf. úrskurðar forseti að rétt sé að málið fari til nefndar ef þingheimur kýs svo og verða nú greidd atkvæði um það.

Pálmi Jónsson (um atkvæðagreiðslu) : Það er rétt hjá hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni að það var lögð mikil vinna í þá skýrslu sem hér er lögð fyrir og skrifuð var til iðnrh. Það var lítil vinna lögð í þá till. sem hér liggur fyrir, enda er hún gagnslítil eða gagnslaus. Ég legg til að till. verði vísað til nefndar eins og gerð er hér tillaga um af hæstv. forseta.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Hæstv. forseti. Þótt ég telji nú að hér sé um nauðaómerkilega sýndartillögu að ræða og enn þá ómerkilegri málflutning ráðherrans þá legg ég til að samþykkt verði að vísa málinu til nefndar og það dvelji þar. Ég segi já.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra lagði til að þetta mál færi til fjvn. Þar sem ég hef komið að þessu starfi nokkuð og þekki tillöguna þá sýnist mér ekki veita af því að í hv. fjvn. verði málið skoðað og það betrumbætt. Það tekur sinn tíma, en ég samþykki till. hæstv. ráðherra og segi já.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Þar sem mjög styttist starfstími þingsins og því er ekki treystandi að hv. 5. þm. Vestf. komi því í verk að skila þessu máli úr nefnd þar sem svo skammur tími lifir af þinginu en vilji hæstv. iðnrh. er mikill að fá þetta samþykkt, þá sýnist mér að menn snúist gegn flutningi till. með því að leggja til að henni sé vísað til nefndar og tek undir það sem hv. 3. þm. Reykv. sagði að hann teldi að till. væri ætlað að sofna í nefndinni. Þar sem ég er andvígur því að það verði gert og tel að menn séu að hafa hæstv. iðnrh. sem aðhlátursefni með því að láta hann fyrst flytja svo gott mál inn á þingið og svæfa það svo strax fyrir honum segi ég nei.

Skúli Alexandersson : Herra forseti. Með tilvísun til fyrirvara hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar þá segi ég nei.

Frsm. meiri hl. félmn. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. meiri hl. félmn. um þáltill. um íslenska heilbrigðisáætlun sem er stjtill. sem lögð var fram á þessu þingi og raunar á tveimur fyrri þingum. Meiri hl. félmn. skipuðu ásamt mér Rannveig Guðmundsdóttir, Anna Ólafsdóttir Björnsson, Alexander Stefánsson og Ásgeir Hannes Eiríksson. ,,Nefndin hefur fjallað ítarlega um till. og fékk til viðræðna um hana Pál Sigurðsson, ráðuneytisstjóra í heilbr.- og trmrn. Tillaga um sama efni hefur tvívegis áður verið lögð fram á Alþingi. Eftir verulega umfjöllun um till. á síðasta þingi, m.a. með hliðsjón af fjölmörgum umsögnum sem nefndinni bárust, taldi nefndin ekki grundvöll fyrir því að afgreiða málið og lagði því til að till. yrði vísað til ríkisstjórnarinnar og hún endurskoðuð með hliðsjón af ábendingum nefndarinnar og fyrirliggjandi umsögnum. Þó að tillagan væri lögð fram endurskoðuð á þessu þingi taldi nefndin enn töluverða vankanta á henni og hefur því niðurstaða meiri hl. nefndarinnar orðið sú að leggja til verulegar breytingar á till. Breytingarnar felast m.a. í því að formi till. hefur verið breytt og auk þess gerðar breytingar á texta, bæði efnislegar og málfarslegar. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að till. verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þskj.`` Minni hl. nefndarinnar skipuðu Sólveig Pétursdóttir og Kristinn Pétursson og gerir Kristinn Pétursson grein fyrir áliti minni hl. félmn. Brtt. meiri hl. er að finna á þskj. 951 og er umorðun á tillgr. í heild sinni. Aðfaraorð eru svofelld: ,,Alþingi ályktar að stefna í heilbrigðismálum á Íslandi fram til ársins 2000 skuli taka mið af heilbrigðisáætlun þeirri sem hér er sett fram í 32 liðum og hefur það að markmiði að bæta heilsufar þjóðarinnar.`` Síðan fylgja þessir 32 liðir á eftir með kaflafyrirsögnum, flokkaðir eftir efni máls í: Almenn stefna í heilbrigðismálum. Heilsugæslustöðvar og sjúkrastofnanir. Heilbrigðir lífshættir. Heilbrigðiseftirlit og umhverfisvernd. Þróun heilbrigðiskerfisins. Framlög til heilbrigðismála og mannafli. Rannsóknir og kennsla. Alþjóðasamstarf. Það mætti margt um efni þessa máls segja en ég ætla ekki að taka tíma hv. sameinaðs þings til þess að lesa efni þessarar till. enda hefur það legið um skeið fyrir þinginu. En ég vil geta þess að í þetta mál hefur verið lögð mjög mikil vinna af félmn. á tveimur þingum. Á síðasta þingi vísaði nefndin samhljóða málinu til ríkisstjórnarinnar með ábendingum um sitthvað sem betur mætti fara og fékk, eins og fram kemur í nál., tillögu til baka endurunna og hefur enn gert verulegar breytingar á þessu máli og er um það fullt samkomulag við ráðuneyti heilbrigðismála og hæstv. heilbrrh. sem hefur fylgst með framvindu þess. Að athuguðu máli flytur nefndin á þskj. 1055 brtt. við tillögu meiri hlutans þess efnis að í stað orðanna ,,að gera samninga við félög og samtök`` í 2. tölul. komi: að gera samninga við einstaklinga, félög og samtök. Þ.e. að þar verði tekið inn orðið einstaklinga. Um það var fullt sammæli en þessi ábending kom fram við athugun og umræðu um málið utan þingsala nú í kvöld. Ég tel að hér liggi fyrir gott efni í áætlun eins og fram er tekið í upphafi, áætlun sem taka beri mið af fram til næstu aldamóta varðandi heilbrigðismál í landinu og ég tel að Alþingi geti eftir atvikum verið vel sæmt af því að senda frá sér þær áherslur sem hér liggja fyrir.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir minnihlutaáliti félmn. í sameinuðu þingi, en að því áliti standa Sólveig Pétursdóttir og sá sem hér talar. Það er álit sjálfstæðismanna í nefndinni að þessi till. til þál. um íslenska heilbrigðisáætlun feli að mörgu leyti í sér góð markmið. Þannig eru þeir samþykkir þeirri almennu stefnu í heilbrigðismálum sem fram kemur í 1. tölul., að skapa þurfi jafnrétti í heilbrigðisþjónustu og að taka þurfi fullt tillit til heilbrigðissjónarmiða í þjóðfélaginu. Minni hl. vill einnig að stuðlað sé að heilbrigðum lífsháttum með auknu forvarnastarfi og að skipulagðar verði varnir gegn notkun ólöglegra vímugjafa. Jafnframt þarf að stuðla að heilbrigðiseftirliti og umhverfisvernd. Þá er einnig mikilvægt að efla vísindarannsóknir til þess að auka þekkingu og skilning á sjúkdómum. Þrátt fyrir ýmis góð markmið í þessari till. kemur fram nokkuð varhugaverð stefna í ýmsum þáttum hennar, t.d. sú mikla áhersla sem lögð er á rekstur heilsugæslustöðva. Hætt er við að þessar stofnanir verði of stórar og ópersónulegar og að þau hlutverk, sem þeim verði falin, muni reynast þung í vöfum. Í ýmsum liðum virðist þessi till. stefna að meiri ósveigjanleika í heilbrigðisþjónustunni almennt og er þannig hætta á að hlutur sjúklinga verði fyrir borð borinn. Reynslan hefur sýnt að aukin miðstýring í heilbrigðisþjónustu hefur fremur dregið úr gæðum hennar gagnvart þeim sem hún á að þjóna. Sjálfstæðismenn leggja áherslu á það að fólk geti valið sér þá heilbrigðisþjónustu sem því hentar best, hvort sem um er að ræða almenna lækna, sérfræðinga eða sjúkrahús. Þessi áætlun virðist ekki þjóna því markmiði. Enn fremur þykir hæpið að Alþingi álykti nú rétt fyrir þinglok hver skuli vera stefna í heilbrigðismálum á Íslandi til ársins 2000 og bindi þannig hendur stjórnvalda næstu árin. Hins vegar telur minni hl. mikilvægt að áfram sé unnið að áætlun um íslenska heilbrigðisþjónustu og leggur því til að till. þessari verði vísað til ríkisstjórnarinnar til endurskoðunar svo að um hana megi nást full samstaða.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Mér finnst stundum að nokkurs hugtakaruglings gæti þegar menn setja fram mál sitt. Ég vek athygli á markmiði nr. 1 þar sem svo stendur: ,,Tilgangur heilbrigðisþjónustunnar er að skapa heilsufarslegt jafnrétti.`` Heilsufarslegt jafnrétti. Hvað þýðir þetta? Ef við tölum um jafnrétti gagnvart beinbrotum, þýðir þetta þá það að verði einum það á að fótbrjóta sig þá beri að fótbrjóta hina sem eftir eru svo að jafnrétti ríki? Ekki trúi ég því nú að það sé tillaga hæstv. heilbrrh. í þessu máli.

Leyfist forseta að spyrja hv. þm. hvar hann getur lesið þetta? Því þetta er ekki að finna í þeim gögnum sem forseti hefur.

(Heilbr.- og trmrh.: Þetta var í upphaflegu áætluninni, en það er búið að leiðrétta þetta. Það er búið að gera ýmsar góðar lagfæringar á þessu sem ræðumanni hefur yfirsést.)  Ég tek nú gleði mína á ný þegar það kemur fram. Því þó þessi athugasemd hafi kannski verið dálítið alvarleg þá var hin sýnu alvarlegri, ef það hefði verið hugsunin með tillöguflutningnum að þurrka algjörlega út þann aldursmun kynjanna sem verið hefur.

Ragnhildur Helgadóttir : Frú forseti. Mér varð ekki um sel þegar hv. síðasti ræðumaður kom með ábendingu sína því ég þóttist líka hafa lesið till. hv. félmn. allgaumgæfilega og sá þetta hvergi. Sem betur fer var þetta einungis í frumskjalinu en hafði verið lagfært. Ég hef mikinn áhuga á því að þau markmið flest sem eru talin í íslenskri heilbrigðisáætlun nái fram að ganga og að eftir þeim sé unnið. Mér virðist hv. félmn. hafa unnið ákaflega gott starf. Það eru nokkur atriði sem gerð hafa verið ákveðnari, þau hafa verið stytt, en um leið ná þau betur fram sem almenn markmið. Einkanlega líkar mér vel að hv. nefnd hefur nú í kvöld ákveðið að breyta 2. gr. till. þannig að í staðinn fyrir það sem stendur nú: ,,Heimilt verði að gera samninga við félög og samtök um að annast afmarkaða rekstrarþætti í heilbrigðisþjónustu eftir því sem hagkvæmt er talið,`` þá sé ekki einungis talað um félög og samtök, heldur ,,einstaklinga, félög og samtök`` því það segir sig sjálft að það hlýtur að vera skynsamlegt. Við höfum fyrir okkur nærtæk dæmi þar sem einmitt þessi ráðstöfun, að semja við einstaklinga eða einkaaðila um afmarkaða þætti, getur verið afar skynsamleg, getur létt kostnaði og framkvæmdum af hinu opinbera. Dæmi um þetta er t.d. þegar nokkrir læknar og heilbrigðisstarfsmenn taka sig saman og reka heilsugæslustöð í Álftamýri í Reykjavík. Það er einkarekin stofnun en skilar ágætlega sínu hlutverki sem heilsugæslustöð. Þetta er nærtækt dæmi og við getum látið okkur detta í hug ýmsa aðra þjónustu þar sem færustu sérfræðingar á einhverjum sviðum reka sameiginlega lækningastöð og gætu tekið að sér vissa þætti. Ég held að með því að opna svona ákvæði betur fyrir fjölbreyttari rekstri séum við líka að tryggja frekar möguleika til þess að nýta sem best sérfræðiþjónustuna í landinu. Annars gæti verið að þetta stig heilbrigðisþjónustunnar færi á mis við þekkingu og þjálfun hinna bestu sérfræðinga sem ella kæmu e.t.v. ekki inn í hinar almennu heilsugæslustöðvar. Ég held með öðrum orðum að þetta sé mjög mikilvæg breyting, ef samþykkt verður. Hún þýðir það í raun og veru að þessi þáltill. verður minna við það miðuð að hafa allsherjarmiðstýringu eða allt inni í hinum opinberu heilsugæslustöðvum, heldur er gert ráð fyrir meiri sveigjanleika sem þá um leið á að tryggja betri þjónustu. Hitt er svo annað mál að ég skal í engu draga úr mikilvægi heilsugæslustöðvanna vítt og breitt um landið og það er auðvitað ekki nokkur vafi á því að víða um land hafa heilsugæslustöðvarnar orðið beinlínis til þess að gera staðina byggilegri. Um hitt getum við svo deilt að e.t.v. hefur verið nokkuð mikið í borið sums staðar og gert ráð fyrir miklu stærri byggðarlögum heldur en raun ber vitni. En það er önnur saga og sá íbúafjöldi kann líka að breytast á hverjum stað. Ég fagna auðvitað þeirri áherslu sem er að finna í þessari útgáfu sem kemur frá hv. félmn. á heilbrigða lífshætti sem undirstöðu góðs heilsufars fólksins í landinu. Það er e.t.v. til langs tíma litið það skynsamlegasta og raunhæfasta sem við getum gert til að létta á þeim kostnaði sem mörgum finnst óhóflegur í heilbrigðisþjónustunni. En við göngum þess þó ekki dulin að kostnaðurinn hlýtur samt að verða mikill ef við viljum veita þá þjónustu sem fullnægjandi er talin í menningarsamfélagi sem hefur þróast langt fram á veginn. Ég ætla ekki að fjalla hér um hverja grein, það tel ég óþarft. Þessi till. hefur legið fyrir Alþingi nú tvö ár í röð og áður var íslensk heilbrigðisáætlun kynnt í minni tíð sem heilbrrh. Hún var lögð fram til kynningar fyrir alþingismenn og reyndar fleiri, eða drögin eins og þau voru þá, og síðan var fjallað um þau á ýmsum landsfundum heilbrigðisstétta, læknafundum og öðrum fundum heilbrigðisstétta. Hún tók töluverðum breytingum og hefur svo vafalaust að einhverju leyti fengið mark sitt af því að það hafa verið ráðherrar með mismunandi stjórnmálaskoðanir sem standa hér á bak við. Þó er munurinn að þessu leyti til ekki eins mikill og e.t.v. mætti búast við því að grundvallaratriðið er það sama: Að setja fram stefnu sem fyrst og fremst byggir á upplýsingum, fræðslu og hvatningu til heilbrigðs lífernis á hinum ýmsu sviðum og að því er varðar hina ýmsu þætti heilbrigðisins. Frú forseti. Ég rak augun í fáein atriði sem mér sýnist fljótt á litið að sé e.t.v. ekki meðvituð efnisbreyting af hálfu hv. nefndar, heldur sé þar kannski um eins konar prentvillu að ræða. Það er í fyrsta lagi við 24. tölul. í 5. mgr. Þar segir: ,,Gera skal ráð fyrir að geðspítalar í Reykjavík og á Akureyri taki að sér þjónustuhlutverk fyrir ákveðin heilsugæslusvæði.`` Ég rak augun í þetta orð ,,geðspítalar`` því að það eru áratugir síðan að nokkur geðspítali var í landinu. Nútímaþróunin hefur verið sú að geðspítalar eru ekki sérstakar stofnanir heldur fá geðsjúklingar sína heilbrigðisþjónustu á sérstökum deildum innan almennra sjúkrahúsa. Þannig að í stað orðsins ,,geðspítalar`` ætti í rauninni að standa geðdeildir til að það sé í samræmi við þá starfsemi sem um er að ræða. Enn fremur kemur í næstu málsgrein þar á eftir ,,að sjúklingar með langvarandi geðsjúkdóma fái inni á langlegudeildum eða sambýlum með öðrum sjúklingum``. Þarna virðist mér vanta ,,og njóti þar geðlæknisþjónustu``. Því það er ekki nóg að búa inni á sambýli með öðrum sjúklingum ef geðlæknisþjónustunni eða geðheilbrigðisþjónustunni sérstaklega við þessa sjúklinga er ekki til að dreifa. Þannig að ég tel alveg nauðsynlegt að það komi líka. Síðan er eitt atriði enn. Það er líka kannski svona smááferðarbreyting en ekki mjög alvarleg. Það er setning í 2. mgr. 30. tölul. sem ég skildi bara alls ekki, en það má vel vera að mér vitrara fólk skilji hana. Hér stendur: ,,Heilbrigðisrannsóknir skulu efldar og í því skyni gerð sérstök rannsóknaáætlun fyrir árið 1993 til að styðja framkvæmd þessarar heilbrigðisáætlunar.`` Ég held einhvern veginn að þarna hafi tveimur setningum hlotið að slá saman og það hafi bara átt að standa: ,,Gerð skal sérstök áætlun fyrir árið 1993 til að styðja framkvæmd o.s.frv.`` Rannsóknaáætlun til að styðja framkvæmd heilbrigðisáætlunar, mér finnst það vera eitthvað pínulítið einkennilegt og að það hljóti að eiga að vera bara áætlun til að styðja hana með hverju sem það væri. Því það er jú búið að nefna áður að heilbrigðisrannsóknir skuli efldar. Og til að draga ekki úr mikilvægi þess að leggja áherslu á rannsóknir á sambandi lífshátta og umhverfis á heilsufar, þá hefði ég talið að það ætti ekki að fylgja þarna með sem áhersluatriði rannsóknir á heilbrigðiskerfinu sjálfu. Mér finnst það vera nokkuð naflaskoðunarlegt að nefna það eftir allar þessar greinar um heilbrigðiskerfið sjálft, svo sé það áhersluatriði að rannsaka heilbrigðiskerfið sjálft. Mér virðist það liggja í augum uppi að það hljóti stjórnvöld að gera jafnan og ekki bara stjórnvöld heldur ýmsir aðrir aðilar en einhvern veginn finnst mér það draga úr áherslunni á hitt atriðið sem mér finnst skipta meginmáli, rannsóknir á sambandi lífshátta og umhverfis á heilsufar. Það voru einungis þessi atriði sem ég tel að þyrftu nauðsynlega að koma fram, þessi fáu atriði. Að öðru leyti get ég út af fyrir sig tekið undir það sem hv. 5. þm. Austurl. sagði áðan að það er kannski ívið of mikil áhersla á heilsugæslustöðvarnar sem lausn á öllum heilbrigðisvanda, en ég er þó þeirrar skoðunar að með þessum breytingum, og einkanlega með breytingunni í 2. gr., skapist það jafnvægi í þetta þskj. að mér virðist það vera til bóta og vera ákaflega margt skynsamlegt og glöggt í því. Mín persónulega skoðun er því sú að hv. nefnd hafi unnið ágætt starf og það hafi verið mjög jákvætt að hæstv. ráðherra lagði þetta verkefni fram. Og ég undirstrika það að hv. nefnd hefur lagt til að stefnan í heilbrigðismálum skuli taka mið af þessari áætlun. Kannski hefði verið enn betra að það hefði verið endurskoðunarákvæði í lokin því að aðstæður í þjóðfélaginu breytast og vísindum fleygir fram og heilbrigðisþjónustan tekur oft mið af slíkum breytingum þannig að ég er ekki frá því að það hefði verið skynsamlegt að hafa ákvæði um að áætlun þessi væri endurskoðuð að þremur árum liðnum eða svo, enda er það svo að eftir því sem árangur næst á einu sviði þarf kannski að flytja aðaláhersluna á annað svið.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni með að þessi íslenska heilbrigðisáætlun skuli vera komin frá félmn. hér til síðari umr. og vil þakka nefndinni fyrir mikla elju sem hún hefur lagt í þetta nefndarstarf og sérstaklega þó formanni nefndarinnar sem ég veit að hefur lagt mikla vinnu í að fara yfir allar umsagnir sem bárust um tillöguna og að endurskoða hana bæði með tilliti til orðalags og efnisatriða. Þetta vil ég að komi skýrt fram og ítreka þakkir mínar til nefndarinnar, einstakra nefndarmanna og formannsins. Ég held að það sem er nú lagt fram í brtt. á þskj. 951 sé allt til bóta. Það eru skýrari ákvæði en voru í tillögunni eins og hún var í upphafi lögð fram. Hún er stytt nokkuð og þar eru tekin inn atriði sem hefðu gjarnan mátt vera inni í tillögunni í upphafi. Ég vil hins vegar vegna nál. minni hl. segja að ég tel ekki ástæðu til að vísa málinu aftur til ríkisstjórnar. Það er eins og hefur komið fram í umræðum búið að fá ítarlega umfjöllun bæði þar og ítrekað í heilbrrn. og af þeim aðilum sem þar hafa fjallað um málið. Ótal einstaklingar sem hafa áhuga á þessum málum og eru sérfróðir á einstökum sviðum hafa komið að áætluninni í undirbúningi og í vinnslu og ég tel þess vegna að hún sé búin að fá mjög ítarlega umfjöllun. Og síðast en ekki síst í þessu ítarlega starfi í þinginu sjálfu sem hefur verið mjög mikilvægt og mjög vel unnið þannig að ég tel að það sé ástæðulaust og nú eigi þingið að samþykkja þessa ályktun. Varðandi nokkur efnisatriði nefndarálits á þskj. 952 vil ég segja að þar er reyndar tekið undir markmiðin sem hér eru sett fram að verulegu leyti. Auðvitað getur verið einhver áherslumunur í einstökum atriðum. Þó held ég að hann sé ekki djúpstæður. Mér finnst dálítið einkennilega til orða tekið þar að tala um varhugaverða stefnu í sambandi við áherslu á rekstur heilsugæslustöðva. Þó svo að auðvitað kunni að vera einhver áherslumunur finnst mér þetta undarlegt orðalag en geri að öðru leyti ekki meira úr því. Ég held að hér sé einmitt lögð áhersla á undirstöðuna, á forvarnastarfið og það er sérstaklega tekið fram í þessu nefndaráliti að minni hl. vilji stuðla að heilbrigðum lífsháttum með auknu forvarnastarfi. Það er m.a. hlutverk heilsugæslunnar, kannski ekki verið nægjanleg áhersla lögð á það í starfi heilsugæslunnar en þyrfti að undirstrika það enn betur og þess vegna þarf að byggja upp öfluga heilsugæslu. Það er líka lögð áhersla á það í þessari áætlun og reyndar er það nú svo í lögum um heilbrigðisþjónustu að fólk geti valið sér þá þjónustu sem það telur sér henta best. Ekki eru lagðar neinar hömlur á það að fólki sæki þjónustu til sérfræðinga eða beint til sjúkrahúsanna eins og mér virðist koma fram í nefndarálitinu og ég átta mig ekki á hvaðan það getur verið komið eða hvaðan sú tilfinning er komin sem hér er sett fram í nefndaráliti. Ég vil svo taka undir þá brtt. sem hv. félmn. hefur bætt við á þessum þingfundi þar sem lagt er til að inn í 2. tölul. sé bætt orðinu ,,einstaklinga`` vegna þess að það er bæði eðlilegt og reyndar nauðsynlegt því að heilbrigðisþjónustan gerir samninga við einstaklinga nú þegar í miklum mæli. Við semjum við alla sérfræðinga sem einstaklinga sem reka sjálfstætt starfandi stofur eða þjónustu og við höfum einnig samið við aðrar heilbrigðisstéttir, ekki bara lækna heldur ýmsar aðrar heilbrigðisstéttir og þá við þá sem einstaklinga, svo að þessi brtt. er eðlileg og sjálfsögð. Vafalaust má finna nokkur dæmi þess að heilsugæslan sé kostnaðarsöm. Við höfum byggt upp mjög öfluga heilsugæsluþjónustu um allt land, byggt upp myndarlegar stöðvar í litlum byggðarlögum þar sem það er afar mikilvægt að reka góða heilbrigðisþjónustu og getur í sumum tilfellum verið verulegt áhersluatriði varðandi þróun byggðar. Ég tel að það sé nauðsynlegt og það er eins og margt, margt fleira í okkar þjóðfélagi þar sem við þurfum að leggja í kostnaðarsama uppbyggingu þrátt fyrir fámenni, en þannig höfum við nú viljað reyna að mæta þeim sjónarmiðum eða óskum einstaklinganna um opinbera þjónustu. Ég held að þótt að þessari vinnu hafi komið ráðherrar með mismunandi stjórnmálaskoðanir, þá sé mismunurinn ekki mikill hvað varðar heilbrigðisþjónustuna og áhersluatriðin á heilbrigt líferni og bætta heilbrigðisþjónustu séu mjög keimlík. Reyndar hefur það nú verið svo í gegnum tíðina að það hafa ekki orðið miklar breytingar á viðhorfi stjórnmálamanna til heilbrigðisþjónustunnar þó ýmsar ríkisstjórnir hafi komið að. Og það er rétt sem kom fram í máli hv. 2. þm. Reykv. að upphafið að þessu er sú vinna sem lögð var í þetta í tíð hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur þegar hún var heilbrrh. og kom hér fyrst fyrir þing í skýrsluformi, hefur síðan verið endurskoðað, unnið og útfært nánar en ekki með byltingarkenndum breytingum. Auðvitað má sjálfsagt lengi fara yfir orðalag og gera athugasemdir við það sem hér er sagt. Og aðeins út af þessum atriðum sem eru í tveimur liðum sem hv. 2. þm. Reykv. gerði sérstaklega að umræðuefni, það var í lið 24, þar sem fjallað er m.a. um geðheilbrigðisþjónustuna, þá er aðalatriðið sem þar kemur fram að mínu áliti það að í dag eru aðeins þrjú sjúkrahús sem reka geðdeildir. Það hefði kannski verið réttara að orða það þannig en ekki segja geðspítalar, en það má auðvitað skiljast eins og það er sett fram að það eru geðdeildir þessara spítala. Það er Landspítalinn í Reykjavík eða ríkisspítalar, það er Borgarspítalinn og það er Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Það sem hér er átt við er fyrst og fremst það í mínum huga að þessum þremur sjúkrahúsum og geðdeildum þeirra sé ætlað að sinna geðheilbrigðisþjónustu í landinu, en ekki að farið verði að koma upp sérhæfðri þjónustu á þessu sviði á hinum smærri sjúkrahúsum. Varðandi vistun sjúklinga með langvarandi geðsjúkdóma er fyrst og fremst átt við það að þeim sé komið fyrir á sambýlum eða öðrum sjúkrastofnunum með öðrum sjúklingum, en ekki hafðir inni á sérstökum deildum fyrir geðsjúka, enda hafa geðdeildir þessara spítala lagt áherslu á það að þar ætti ekki að vista einstaklingana til langframa heldur ættu þeir að vera þar til lækninga og síðan að fara á ný út í þjóðfélagið, en þá auðvitað að búa þeim þær félagslegu aðstæður sem þeim henta, annaðhvort á sambýli eða á öðrum vistunarstofnunum. Þetta finnst mér því geta staðið eins og það er sett fram þó ég hafi ekki á móti því ef nefnd treystir sér til þess að gera hér orðalagsbreytingar. Varðandi síðan athugasemdir við lið nr. 30 þar sem talað er um rannsóknir, þá vil ég líka segja það sem mína skoðun á því sem hér er sagt: ,,Heilbrigðisrannsóknir skulu efldar og í því skyni gerð sérstök rannsóknaráætlun fyrir árið 1993 til að styðja framkvæmd þessarar heilbrigðisáætlunar,`` þá sé hér verið að tala um áætlun hvað varðar rannsóknirnar sérstaklega. Auðvitað er heilbrigðisáætlunin öll í eðli sínu hugsun um það hvernig heilbrigðisþjónustan eigi að vera framkvæmd á þessum áratug sem eftir lifir til aldamótanna og hér er aðeins verið að leggja sérstaka áherslu á rannsóknirnar og setja fram sérstaka áætlun um hvernig að þeim skuli staðið. Það kemur frá einstaklingum, frá læknum sem starfa á því sviði. Gæti ég nafngreint tvo sem hafa sett fram hugmyndir sínar hvað þetta áhrærir, en út af fyrir sig er það ástæðulaust því að ýmsir hafa að málinu komið og ég álít að þetta orðalag sé reyndar valið að verulegu leyti af þeirra hálfu. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að hafa fleiri orð um þetta. Ég vil aftur ítreka þakkir mínar til nefndarmanna og til formanns nefndarinnar sérstaklega fyrir hans mikla starf við að koma þessu hér inn í þingið á ný í þeim búningi sem það er nú. Ég vænti þess að þingmenn flestir, vonandi allir, treysti sér til að ljá málinu lið í þeim búningi sem það er nú og við getum eftir mikla vinnu á þremur þingum samþykkt þessa tillögu sem þál. og verð því að mæla gegn þeirri hugmynd að vísa málinu einu sinni enn til ríkisstjórnar.

Frsm. meiri hl. félmn. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegur forseti. Ég þakka þá umræðu og ábendingar sem hér hafa komið fram við umræðuna um tillögu félmn. í þessu máli. Einnig ágætt upphaf frá hv. 2. þm. Vestf. sem ætlaði að bregðast við hortitti sem var í upphaflegu málsskjali og virði ég það við hann að ætla að koma því á framfæri svo sem skylt er, ef slíkt er í þingmálum. Hér hafa komið fram nokkrar athugasemdir fyrir utan það sem fyrir lá í nál. minni hl. félmn. Einnig hefur komið fram, eins og ég gerði grein fyrir, brtt. frá allri nefndinni. Hv. 2. þm. Reykv., sem upphaflega lagði þetta mál fram, hefur gert tillöguna að umtalsefni og gefið ábendingar um atriði í tveimur málsliðum sem betur mættu fara, málfarslega og kannski til að skýra samhengi. Ég hef heyrt að hv. þm. ætlaði sér að leggja fram brtt. til endurbóta á þessum málsliðum. Ég tel út af fyrir sig að það geti farið ágætlega á því að lagfæra það og ekki síst ef það væri nú til að stuðla að heildarsamkomulagi um málið þannig að allir yrðu samferða um afgreiðslu þess. Ef óskað er eftir því að félmn. beri sig saman um þær tillögur sem eru hér á leið núna inn í þingið frá hv. 2. þm. Reykv. þá tel ég það síst eftir mér að kalla nefndina saman. Ég met það mikils ef það getur tekist heildarsamkomulag um þetta mál. Í rauninni ber hér sáralítið efnislega á milli sýnist mér eftir þá breytingu sem þegar er búið að kynna svo að ég vona að þetta mál fái farsælar lyktir.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Vegna óska hv. 2. þm. Reykv. hefur forseti orðið við því að fresta þessari umræðu um 10 mínútur, en hv. 2. þm. Reykv. telur sér nægja að finna flokksmenn sína á þeim tíma. Ef hv. 2. þm. Austurl. kynni að geta notað þann tíma til að hitta sína menn úr hv. félmn. er forseti fús til að gera 10 mínútna hlé svo að hægt sé að afgreiða þetta mál farsællega á þessum fundi. --- Fundarhlé.

Ragnhildur Helgadóttir : Frú forseti. Ég hafði í raun og veru lesið þessar brtt. nú rétt áðan, en þær voru ekki á einu og sama blaðinu þannig að ég taldi ófært fyrir hæstv. forseta að ráða í þær rúnir sem á blaðinu voru, en brtt. eru þessar: 1. Við 24. gr. Í stað orðsins ,,geðspítalar`` komi: geðdeildir. Ég gerði grein fyrir því áðan að geðspítalar hafa ekki verið til í landinu sl. 20 ár þannig að það er eðlilegt að þarna standi geðdeildir. 2. brtt. við sömu gr., 6. mgr.: Við fyrri málslið bætist: og njóti þar geðlæknisþjónustu, þ.e. þeir sem eru á sambýlum með öðrum sjúklingum. 3. brtt. er við 30. gr. um orðalag síðari málsgreinar þeirrar greinar, en það verði svona: ,,Heilbrigðisrannsóknir skulu efldar. Gerð skal sérstök áætlun fyrir árið 1993 til þess að styðja framkvæmd þessarar heilbrigðisáætlunar. Sérstaklega skal gefa gaum að rannsóknum á sambandi lífshátta og umhverfis á heilsufar. Vinna skal að því að gera allar upplýsingar aðgengilegar almenningi.`` Loks 4. brtt. Við tillöguna bætist nýr töluliður svohljóðandi: ,,Áætlun þessa skal endurskoða að þremur árum liðnum.`` Ég vil leyfa mér að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir tillögunni þar sem hún er of seint fram komin.

Frsm. meiri hl. félmn. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegi forseti. Ég kallaði til fulltrúa í félmn. og kynnti þeim þær till. sem fram eru komnar frá hv. 2. þm. Reykv. Ekki náðist í alla nefndarmenn í þá viðræðu, fjarverandi var hv. 9. þm. Reykn., en við vorum sammála um að hér væri í raun um lagfæringar að ræða á annars þokkalegu verki að mati félmn. Eru nefndarmenn reiðubúnir að mæla með því að þessar till. hv. 2. þm. Reykv. verði samþykktar og falli inn í þessa þáltill. í heild sinni. Ég hef skilið það svo að með því takist einnig breiðari samstaða um málið en horfur voru á og tel það mjög til bóta.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Ég ætla að gera grein fyrir því að minni hl. nefndarinnar hefur fallist á að standa að till. eins og hún verður eftir að breytingar hafa verið samþykktar.

Ásgeir Hannes Eiríksson : Virðulegi forseti. Álverið rísi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti hefur vissulega leitað samvinnu við hv. þm. um framgang mála á þessum síðustu dögum en of mikið má af öllu gera og ætlast nú forseti ekki til þess að menn stytti svo mjög mál sitt.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Í umræðunni um það mál sem hér liggur fyrir á dagskránni höfum við kvennalistakonur undanfarna daga og jafnvel nætur reynt að koma sjónarmiðum okkar á framfæri hér í þingsölum. Ég vil í tilefni þeirra orða og yfirlýsinga sem fallið hafa, bæði frá hæstv. iðnrh. og hæstv. forseta Sþ., vísa á bug staðhæfingum um að með því séum við að brjóta gegn lýðræðinu. Það er grundvallarhugsjón lýðræðisins að sjónarmið minni hlutans fái ekki síður að koma fram en sjónarmið meiri hlutans. Það er alvarlegt og mjög hættulegt lýðræðinu ef þeir sem ráða ferðinni vilja ekki viðhalda þessari grundvallarreglu og við slíkri hugsun vil ég eindregið vara. Það hefði verið heldur meiri reisn yfir því og meira nauðsynjamál að verja þessum síðustu stundum þingsins fyrir komandi kosningar í að ræða atvinnustefnu fyrir Íslendinga. Við hefðum átt að vera hér að ræða nýjar hugmyndir um stefnu í atvinnumálum þjóðarinnar í stað þess að eyða tímanum í að ræða um byggingu nýs álvers á suðvesturhorni landsins. Kvennalistakonur hafa frá upphafi hafnað álveri sem bjargræði í íslensku atvinnulífi. Við teljum hóflega nýtingu íslenskra fallvatna, sem miðast við þarfir okkar Íslendinga, vera það sem koma skal, að við nýtum okkur orkuna við uppbyggingu atvinnu sem miðast við íslenskar aðstæður og tekur tillit til umhverfisins. Stóriðjusjónarmið hafa ráðið því að virkjunarframkvæmdir hafa verið bæði miklar og hraðar og hafa leitt til skuldasöfnunar erlendis. Stóriðja boðar þar að auki aukin fjárhagsleg ítök erlendra aðila hér á landi sem við teljum að geti haft alvarlegar afleiðingar fyrir efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Ekki þarf að minna á mengunarhættuna sem fylgir álveri eins og reynslan af álverinu í Straumsvík sannar. Þar hafa mengunarvarnir lengst af verið ófullnægjandi. Það er dýrt að setja upp fullkominn mengunarvarnabúnað og iðnrekendur hafa tregðast við að setja hann upp, bæði hér á landi og ekki síður víða erlendis. Þar stafar mengun frá reykháfum iðjuvera og fellur með súru regni sem þegar hefur valdið miklum skemmdum á gróðri og lífríki víða í Evrópu. Nú er svo komið að á degi hverjum deyr ein dýra- eða plöntutegund út í heiminum. Og þar sem hæstv. umhvrh. er hér staddur og heyrir mál mitt, þá vildi ég beina til hans þeirri fyrirspurn hvað líði gerð þess starfsleyfis sem væntanlega mun verða að setja fyrir hugsanlegt álver og hvaða kröfur verða gerðar um mengunarvarnir þegar upp er staðið. Með hliðsjón af þeim staðreyndum sem við okkur blasa, við getum hugsað t.d. til austurhluta Evrópu nú og við getum líka litið í kringum okkur í okkar umhverfi hér á Íslandi, en miðað við stöðu umhverfismálanna í heiminum ættum við Íslendingar að miða öll okkar umsvif og atvinnuuppbyggingu við að ekki hljótist spjöll af. Við erum svo gæfusöm að hafa um marga kosti að velja og við getum byggt upp umhverfisvænt atvinnulíf. Í því sambandi má minna á skýrslu forsrh. sem var nefnd fyrr í þessari umræðu, ef ég man rétt, en þar er einmitt lögð mikil áhersla á að kynna Ísland sem hreint land þar sem gott er að koma og finna sér griðland í menguðum heimi. Í því sambandi vil ég minna á að tært vatn er nú fimm sinnum dýrara en bensín og við eigum örugglega mikla möguleika á því að flytja út hreint íslenskt vatn ef við gáum að okkur. Þessa dagana er mikið rætt um landbúnaðarmál og þann samdrátt sem nauðsynlegur er í sauðfjárræktinni aðallega. Mikil óvissa ríkir um hvaða áhrif sá búvörusamningur sem nú hefur verið undirritaður mun hafa á byggðina í landinu. Margir eru svartsýnir og setja samasemmerki milli þessa nýja búvörusamnings og þess að byggð muni hrynja víða um landið. Það hefði verið nær að við stæðum hér og leituðum úrræða til að byggja upp atvinnulíf úti í dreifbýlinu. Í stað þess er öll áherslan hér á suðvesturhorninu og nú veit ég ekki hvað hefur orðið um þau neyðarblys sem hæstv. fjmrh. skaut á loft á dögunum þegar hann boðaði að nú hefði hann fundið tvo milljarða til þess að tvöfalda Reykjanesbrautina og flýta framkvæmdum við byggingu flugskýlis á Keflavíkurflugvelli. En það er greinilegt að ef af þessum áformum verður, svo og af byggingu álvers á þessum sömu slóðum, mun óhjákvæmilega skapast þar mikið þensluástand sem hefur í för með sér mun meiri byggðarröskun en nú er orðin. Það hefði því verið fróðlegt að fá að heyra í þessari umræðu hvaða áætlanir liggja fyrir um atvinnuuppbyggingu annars staðar í landinu. Það væri sennilega fyrirspurn til margra hæstv. ráðherra, þeir eru hins vegar ekki mjög margir staddir hér inni núna. En það hefði, eins og ég sagði í upphafi máls míns, verið öllu meira skapandi og nauðsynlegra fyrir okkur Íslendinga að við værum hér að leggja síðustu hönd á að móta atvinnustefnu fyrir Íslendinga. Ég man ekki betur en þegar Borgfl. gekk til liðs við núv. hæstv. ríkisstjórn hafi einmitt einn ráðherranna fengið það sérstaka verkefni að hefja leit að atvinnustefnu fyrir Íslendinga. Ein skýrsla birtist í kjölfar þeirrar vinnu og nefnd sem hann skipaði gaf út. Síðan hefur ekki heyrst orð um þá atvinnustefnu eða þær hugmyndir sem þar komu fram. Hvorki fyrr né síðar eftir það hefur heyrst neitt um hvaða áform eru uppi um framhald á þeirri vinnu. Ég þarf ekki að tíunda í mörgum orðum rök okkar í Kvennalistanum fyrir því að við höfnum stóriðju algjörlega. Við vitum að hún veitir tiltölulega fáum atvinnu miðað við þá fjárfestingu sem er að baki hverju starfi. Fjárfestingin er meiri en í flestum öðrum atvinnugreinum. Stóriðja er ekki vænlegur kostur og dugar skammt, þrátt fyrir margfeldisáhrif, þegar hugað er að því að mæta þörfum þeirra sem koma út á vinnumarkaðinn á næstu árum og áratugum. Mun fleiri störf yrðu að vísu bundin við uppbyggingu virkjana og álvers í nokkur ár. Það yrði tímabundið þensluástand, en hvað svo? Störfin sem tengjast uppbyggingunni eru fremur einhæf og framkvæmdirnar allar ásamt því fjármagni erlendis frá sem þeim fylgir eru líklegar til að valda verulegri þenslu og verðbólgu. Til að minnka slíka röskun munu stjórnvöld að öllum líkindum, og því hefur reyndar verið lýst yfir að nauðsynlegt muni reynast, draga úr fjárfestingum innan lands. Það þýðir auðvitað ekki annað en það að önnur atvinnuuppbygging verður látin sitja á hakanum. Nú er til umfjöllunar hér í þinginu frv. til laga frá hæstv. sjútvrh. um viðbrögð vegna aflabrests í loðnu. Frv. hans gerir ráð fyrir að taka á vanda útgerðarinnar og þeirra sjómanna sem loðnuveiðar stunda en ekki er gert ráð fyrir að leysa þann atvinnuvanda sem mun fylgja úti í byggðarlögum landsins. Og alls ekki þeirra einstaklinga sem þar missa vinnu. Þess var getið í greinargerð með því frv. að komið hefði til tals innan ríkisstjórnarinnar að flýta opinberum framkvæmdum til þess að bæta byggðarlögum þetta upp en ekki hefur heyrst orð um það meir. Ef af stóriðjuáformunum verður þá er auðvitað engin von til að svo verði. Það er mikið talað um að auka fjölbreytni atvinnulífsins og fjölga störfum á Íslandi. Stóriðja svarar því einungis í mjög takmörkuðum mæli þörfinni fyrir fleiri störf og meiri fjölbreytni í atvinnulífi á landsbyggðinni. Hún leysir t.d. ekki atvinnuvanda kvenna sem eru jafnan fyrstar látnar víkja þegar atvinnuleysi segir til sín. Ég efast stórlega um efni þeirrar tillögu sem hér liggur frammi, ég verð að segja það. Hún kemur mér fyrir sjónir sem einhvers konar sjálfsstyrking fyrir hæstv. iðnrh. því að í grg. með tillögunni kemur fram og einnig hefur það komið fram núna í brtt. frá fjh.- og viðskn. neðri deildar að lagðar eru fram tillögur um að veita heimildir, bæði til að kaupa jarðnæði og hefja virkjanir vegna undirbúnings undir byggingu nýs álvers. Það hljóta að vera fyrst og fremst þessar tillögur og þær heimildir sem þær fela í sér sem ráða því hvort hægt verður að halda áfram viðræðum. Og það er auðvitað spurning með þá upphæð sem hér er verið að fara fram á, 580 millj. kr., til handa Landsvirkjun til að hefja undirbúning. Er það verjandi að fara út í svo mikla fjármögnun án þess að fyrir liggi ákveðinn raforkusamningur við hina erlendu aðila? Þetta er einhver allra stærsta fjárfesting sem farið hefur verið út í og það er rétt að minna á að margir óvissuþættir tengjast málinu. Það eru t.d. þættir um hvernig verð á áli muni þróast á næstu árum því að fram kemur að raforkuverðið verður tengt verði á áli. Það hefur margoft komið fram í þessari umræðu hér að álverð hefur verið mjög sveiflukennt hin síðari ár og margt bendir til að notkun þess muni minnka í framtíðinni. Þá má einnig benda á óvissuþætti sem fram koma í skýrslu hæstv. iðnrh., svo sem eins og það hverjar tekjuskattsgreiðslur gætu hugsanlega orðið frá álverinu. Á bls. 10 í skýrslunni kemur fram að ekki er hægt að áætla þær með neinni vissu því að þær tekjur munu líka fara eftir því hvernig álverð þróast. Það eru því margir og stórir óvissuþættir í þessu máli og ekki að undra að þingmenn telji sig þurfa að leita upplýsinga hjá hæstv. ráðherrum um það hvernig þessum málum sé háttað nú. Ég hafði á sínum tíma, virðulegur forseti, undirbúið mig til að spyrja hæstv. ráðherra ýmissa spurninga varðandi þetta mál í heild sinni. Þær hafa flestar ef ekki allar komið fram þannig að ég ætla ekki að tefja mál mitt nú þegar svo er orðið áliðið dags. En vegna ummæla sem fram komu í fjölmiðlum núna um helgina vildi ég beina einni spurningu til hæstv. forsrh. ef hann er að finna í húsinu. Virðulegur forseti. Það er margt sem þarf að skýra í þessu máli en ég vildi fá að beina einni spurningu til hæstv. forsrh. Hún tengist viðtali sem við hann var haft nú um helgina, nánar tiltekið 16. mars á Bylgjunni, kl. rúmlega fimm síðdegis. Þar kemur fram nokkuð undarleg yfirlýsing sem ég held að þingheimur verði að fá svar við. Hann er í þessu viðtali að gagnrýna hæstv. iðnrh. fyrir skort á samráði um þetta stóra og mikla mál. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Samningar um nýtt álver, sem er að sjálfsögðu sú stærsta framkvæmd sem hér hefur nokkru sinni verið ráðist í þegar virkjanirnar eru taldar, krefjast þess að um slíka framkvæmd sé mjög breið samstaða. Í raun þjóðarsátt og því miður finnst mér ekki hafa verið leitað þeirrar þjóðarsáttar eins og vera ber. Þegar ráðast á í svona mikla framkvæmd þá þurfa allir aðilar í raun að koma að allt frá upphafi. Svo hefur því miður ekki verið gert í þeim samningum sem nú hafa verið gerðir.`` Nú vildi ég mega spyrja hæstv. forsrh. um hvaða samninga hann er þar að tala? Hvort þegar hafa verið gerðir einhverjir samningar varðandi álmálið? Ef ég man rétt þá var hér á ferðinni sl. haust eitthvert svokallað minnisblað sem virtist vera mikilvægara fyrir suma hæstv. ráðherra en aðra. Það var gert mjög lítið úr því, það væri aðeins minnisblað. Ég vil biðja hæstv. forsrh. að upplýsa hvort hér hafi þá í raun verið um samning að ræða. Hvort það sé þetta minnisblað sem hann á við. Við stöndum frammi fyrir því að spyrja hvernig við ætlum að byggja upp umhverfi okkar og atvinnulíf á næstu árum. Hæstv. utanrrh. hefur verið meðal þeirra sem hafa gagnrýnt kvennalistakonur og talið okkur vera afturhaldssamar og skorta framtíðarsýn. Ég vil segja við hann að hann er haldinn skammsýni. Hann horfir á nútíðina og ekkert lengra. Þetta andóf okkar gegn álveri er auðvitað fyrst og fremst vegna þess að við horfum inn í framtíðina og horfum á málið í heild sinni. Við höfnum álveri vegna þess að dýrmætasta auðlind okkar er hrein og óspillt náttúra. Mengun frá álveri er mikil, hvað þá ef slakað er á kröfum um mengunarvarnir, sem við höfum ekki enn fengið upplýst hvort á að gera. Brennisteinsdíoxíðmengun í andrúmslofti mun aukast um 50% og allt lífríki í nágrenni verksmiðjunnar verður í hættu. Síðast en ekki síst, álver er heilsuspillandi vinnustaður. Spurningin er: Viljum við fórna náttúru Íslands fyrir erlenda stóriðju? Eins og ég kom að hér áðan þá eru margir óvissuþættir varðandi fjármálahlið þessa máls. Eitt er það að raforkuverðið verði tengt verði á áli. Það mun hafa í för með sér mikla áhættu. Þá vil ég einnig vekja athygli á að allt bendir til þess að álnotkun muni dragast saman. Annars vegar og vonandi vegna samdráttar í vopnaframleiðslu og hins vegar vegna þess að settar hafa verið fram tilgátur um tengsl álumbúða og ýmissa sjúkdóma sem hrjá mannkynið. Íslendingar munu tapa á álsamningnum fyrstu 15 -- 20 árin, m.a. vegna afsláttar á raforkuverðinu og ekki er ljóst hvort tekjuskattur mun skila sér. Síðast en ekki síst ber auðvitað að nefna að Landsvirkjun tekur mikla áhættu varðandi vexti sem þarf að borga af erlendum lánum vegna nýrra virkjana. Það er auðvitað stórmál að ætla landsmönnum að greiða hærra verð fyrir raforku til eigin nota vegna samninga við erlendan aðila. Þá kemur að því sem snýr að vinnumarkaðnum sjálfum. Við höfum margoft bent á að álver leysir ekki vanda á vinnumarkaði og væntanlega verður dregið úr öðrum opinberum framkvæmdum til þess að forðast þenslu. Það mun ekki síst bitna á landsbyggðinni. Allir útreikningar um aukinn hagvöxt standast ekki þar sem ekki er tekið tillit til þess sem eyðileggst í auðlindum okkar. Og erlendar skuldir þjóðarinnar munu auðvitað aukast vegna virkjana. Niðurstaðan verður því sú að þensla og verðbólga verða óhjákvæmilegir fylgifiskar byggingar nýs álvers. Við kvennalistakonur viljum líta á aðra kosti. Við höfum nefnt það oft áður í þessari umræðu að við hefðum heldur viljað sjá orku fallvatnanna notaða til þess að hefja í fyrstunni tilraunaframleiðslu á vetni. Vegna þess að allt bendir til að vetni verði eldsneyti framtíðarinnar. Og ekki er minna um vert að framleiðsla og notkun vetnis veldur ekki umhverfismengun. Auðlindir landsins, fiskimið, jarðvarmi og fallvötn ásamt hreinu lofti, tæru vatni og ómenguðu umhverfi eru ómetanleg auðæfi í iðnvæddum heimi. Við Íslendingar erum fyrst og fremst matvælaframleiðendur og sérstaða okkar á að byggja á kröfunni um ómengaða framleiðslu sem virðir þol lands og sjávar. Þá höfum við einnig bent á ferðaþjónustu sem mikilvæga atvinnugrein og vænlegan kost fyrir okkur ef okkur auðnast að standa rétt að málum. Við eigum að einbeita okkur að okkar eigin auðlindum og spyrja okkur sjálf: Hvað getum við gert hér í okkar eigin landi á okkar eigin forsendum? Það kom ýmislegt fram í fjölmiðlum hér um helgina þar sem hæstv. ráðherrar fóru að henda á milli sín einhverjum hörðum bolta. Það kom fram í viðtali við hæstv. iðnrh. í Ríkisútvarpinu að kvöldi 16. mars að ríkt hafi þjóðarsátt um stóriðjuna. Í mínum huga er þjóðarsátt orðin nokkuð vafasamt orð til að nota um alla skapaða hluti sem er þröngvað upp á fólk. Hér er það álver sem er boðið upp á sem hinn eina atvinnukost sem við stöndum frammi fyrir. Það er auðvitað fjarri lagi að hægt sé að tala um þjóðarsátt þegar fram hefur komið í umræðunni hér í þinginu að margir hv. þm. í stjórnarflokkunum eru t.d. alls ekki sáttir við að álver verði byggt hér á suðvesturhorninu. Þeir eru e.t.v. sammála því að álver verði byggt en það er engin sátt um að það verði staðsett þar sem áætlað er nú á þessari stundu. Það hefur m.a. komið fram í máli og skrifum hv. 3. þm. Norðurl. e., sem er flokksbróðir hæstv. iðnrh. Miðað við hina fjárhagslegu áhættu, sem verið er að taka með því að byggja álverið, er ekki óeðlilegt að fram komi tillaga eins og sú sem borin er fram við lánsfjárlög hér í hv. neðri deild af hv. 4. þm. Norðurl. v. þar sem kveðið er á um að lánsfjárheimild til virkjana verði ekki nýtt fyrr en fyrir liggur fyrirvaralaus samningur um raforkuverðið. Virðulegur forseti. Ég hirði ekki um að endurtaka þær spurningar sem fram hafa verið bornar. Þetta eru meira og minna grundvallarspurningar sem snerta málið og hafa verið bornar fram af öðrum ræðumönnum sem hafa talað á undan mér. Hæstv. iðnrh. hefur væntanlega skrifað þær hjá sér og mun svara þeim hér á eftir. Ég vænti þess einnig að hæstv. umhvrh. taki til máls og sömuleiðis hæstv. forsrh. Ég vil láta það verða mín síðustu orð um þetta mál að þessu sinni að við getum gert svo ótalmargt annað en að reisa álver. Um leið og við erum búin að reisa álver er svo ótalmargt sem við ættum að gera og vildum gera sem við getum ekki gert af því að við erum búin að spilla umhverfinu.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Virðulegi forseti. Til mín var beint nokkrum spurningum frá þeim hv. þm. sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Að vísu sýnist mér nú einn þeirra, sem hvað lengst og mest talaði um þetta mál, ekki vera í salnum en ég mun engu að síður reyna að svara þeim spurningum sem hann beindi til mín, þ.e. hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson. Ef ég fer yfir það sem kom fram í máli hv. þm., þá get ég byrjað að nefna það sem kom fram hjá hv. 6. þm. Reykv. Kristínu Einarsdóttur. Það var að vísu ekki mikið sem hún spurði um. Hins vegar kom hún með órökstuddar fullyrðingar um það að ekki hefði verið haldið nógu vel á álmálinu, þ.e. mengunarvörnum þar, án þess að þingmaðurinn virtist hafa kynnt sér nokkuð hverju raunverulega væri verið að vinna að í tengslum við það mál. Hún nefndi það svo að það væri stöðugt undanhald í málinu. Satt best að segja botna ég ekkert í hvað þingmaðurinn á við þar því að ég hef ekki orðið var við neitt slíkt undanhald. Það er búið að vinna mjög faglega og vísindalega vinnu í tengslum við undirbúning að útgáfu starfsleyfis. Það var skipuð ráðgjafarnefnd á vegum umhvrn. snemma sl. sumar og í þá ráðgjafarnefnd voru skipaðir færustu sérfræðingar sem við eigum á þessu sviði til þess að fjalla á faglegan og vísindalegan hátt um alla þætti umhverfisáhrifa af völdum álbræðslu þeirrar sem talað er um að verði reist á Keilisnesi og safnað saman upplýsingum alls staðar að úr heiminum um það nýjasta sem vitað er um bæði umhverfisáhrif og mengunarvarnir og aðra tæknilega þróun sem hefur átt sér stað í tengslum við mengunarvarnir í álbræðslum á undanförnum árum. Mér er mjög til efs að mörg mál hér á þingi eða í tengslum við byggingu nýrra verksmiðja á Íslandi hafi verið jafn vel unnin og þetta mál, þ.e. undirbúningur að útgáfu starfsleyfis, og að tala um eitthvert undanhald í þeim efnum eða að ekki hafi verið nógu vel haldið á málinu eru bara órökstuddar fullyrðingar og hreinar dylgjur og sæmir ekki hv. þm. að viðhafa slík orð. Ég þarf kannski ekki að fjalla mikið meira um það sem kom fram hjá hv. þm. Kristínu Einarsdóttur. Ég get þó getið þess að þegar er verið að undirbúa útgáfu starfsleyfis ber samkvæmt skilmálum mengunarvarnareglugerðar að hafa samráð og samvinnu við þann aðila sem sækir um starfsleyfið ef um meiri háttar mál er að ræða. Með svipuðum hætti hefur t.d. átt sér stað verulegt samráð og samvinna við umsækjendur um starfsleyfi fyrir sorpböggunarstöð og móttökustöð fyrir sorp í Gufunesi og sorpböggun og urðun í Álfsnesi. Þar er ekki verið að semja um mengun, eins og hv. þm. talaði um, heldur er verið að fara yfir málið og kanna með hvaða hætti aðilar geta orðið sammála um að koma í veg fyrir að umhverfisspjöll verði og treysta allar mengunarvarnir. Þetta á ekkert skylt við að það sé verið að semja um mengun. Það er hins vegar nauðsynlegt að sá sem gefur út starfsleyfi og sá sem hefur lagt inn umsókn um starfsleyfi fari yfir það saman hvaða aðferðum verði beitt og hvaða tækni er tiltæk til þess að starfsleyfi getið verið gefið út á þeim grundvelli. Síðan kom það fram að í öllum nýjum álverum í Evrópu væri gerð krafa um hreinsun brennisteinstvíildis. Þetta er á misskilningi byggt. Mér vitanlega er hvergi í heiminum í dag gerð krafa um hreinsun á brennisteinstvíildi frá álverum. Við höfum farið mjög ítarlega yfir þetta mál, við höfum safnað upplýsingum alls staðar að úr heiminum. Við höfum leitað eftir upplýsingum bæði frá Bandaríkjunum, Japan, Ástralíu og Evrópulöndunum og við leituðum enn fremur til umhverfismálastofnunar Sameinuðu þjóðanna og spurðum sérstaklega eftir því hvað hún ráðlegði í þessum efnum og það ber allt að sama brunni. Hvergi í heiminum er gerð krafa um það að brennisteinstvíildi sé hreinsað í álverum. Mengunarvarnastofnun Noregs, sem mikið hefur verið nefnd í þessu sambandi, sendi okkur erindi eftir að við höfðum beint fyrirspurn til hennar þar sem hún tekur skýrt fram að það sé ekki gerð krafa um brennisteinstvíildishreinsun í norskum álverum. Hins vegar hafa bæði sænskir og norskir sérfræðingar á þessu sviði sagt að til greina geti komið ef aðstæður eru mjög sérstæðar að í einstökum starfsleyfum kunni að verða gerð krafa um brennisteinstvíildishreinsun en það er ekki almenn krafa og er hvergi lögfest að það sé aðalkrafan heldur geti það í undantekningartilvikum komið fram í einstökum starfsleyfum, án þess að það hafi komið til þessa hvorki í Svíþjóð né Noregi. Það var fjallað um grein sem ég skrifaði í Dagblaðið. Ég get út af fyrir sig staðið við hvert orð sem ég sagði þar. Ég hef aldrei verið neinn sérstakur stóriðjuaðdáandi svo að það komi bara hreint fram. Ég hef talið skynsamlegra að leysa atvinnumál á Íslandi með öðrum hætti. Hins vegar hef ég ávallt lýst því yfir að gefist tækifæri til þess að fá hingað stóriðjufyrirtæki, þá beri að líta á það sem búhnykk fyrir íslenskt atvinnulíf og væri fráleitt að hafna slíkum kosti ef hann gæfist. En ég tel að samhliða því, og hef reyndar oft bent á það, beri að leggja miklu, miklu meiri áherslu á alhliða uppbyggingu lítilla framleiðslufyrirtækja sem kynnu hugsanlega að henta betur fyrir íslenskt atvinnulíf heldur en eintóm stóriðjufyrirtæki. Þess vegna væri kannski skynsamlegast að þetta væri meira í bland. Þó að hingað komi eitt og eitt stóriðjufyrirtæki, þá leysir það ekki atvinnuvandamál á Íslandi. Samhliða þeirri uppbyggingu þarf að koma, eins og ég segi, almenn iðnaðaruppbygging með smáum atvinnufyrirtækjum. Ég get farið hratt yfir sögu. Hv. þm. Stefán Valgeirsson minntist á sjónvarpsspólu sem hann hefði komist yfir sem sýndi mikla mengun í álverum í Noregi. Ég býst við að hér sé um að ræða eldri gerð álvera og mér kemur í raun og veru ekkert á óvart að það sé hægt að sýna myndir sem sýni óhugnanlega mengun í álverum. Ég hef sjálfur skoðað gamalt álver í Sundsvall í Svíþjóð þar sem elsti hluti þess álvers er með þeim hætti að mann hryllir við þegar maður kemur inn í kerskálann. Þar er reykmökkur þannig að ekki sést á milli enda í húsinu. Ég mundi ekki vilja ætla neinum að vinna inni við þær aðstæður sem þar eru. En hér er um að ræða gamaldags aðferð, sem er löngu orðin úrelt, í gömlu álveri sem var reist fyrir og um síðasta stríð þannig að það er á engan hátt sambærilegt við það sem við erum að tala um sem yrði reist á Keilisnesi. Ég get kannski komið betur að öðrum álverum sem við höfum kannað og skoðað í sambandi við svör við þeim spurningum sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson beindi til mín. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spurði enn fremur hvernig væri háttað samstarfi milli iðnrn. og umhvrn. í sambandi við útgáfu starfsleyfis og umhverfisáhrif væntanlegs álvers á Keilisnesi. Ég get svarað því til að sérfræðingar iðnrn. og sérfræðingar umhvrn. hafa átt mjög gott samstarf, enda væri náttúrlega óðs manns æði ef ekki væri reynt að hjálpast að við að safna þeim tæknilegu upplýsingum sem þarf að fá til þess að geta lagt mat á umhverfisáhrifin og þær aðgerðir sem eru nauðsynlegar til þess að koma í veg fyrir að umhverfisspjöll verði af álverinu eða alla vega að þeim verði haldið í algeru lágmarki. Við skulum fara svolítið ítarlega yfir brennisteinstvíildismálið og reyna að sjá hvað það segir í raun og veru. Brennisteinstvíildi sem myndast í álveri stafar af því að þau kol sem eru notuð í rafskautin, þ.e. í anóðurnar, eru kol sem hafa náttúrlegt innihald af brennisteini gjarnan á bilinu frá 0,5% og upp í 3%. Við bruna á rafskautunum í kerunum myndast brennisteinstvíildi sem berst með reyknum frá kerunum út í andrúmsloftið. Því minna brennisteinsinnihald sem eru í kolunum í rafskautunum þeim mun minni verður losun brennisteinstvíildis út í andrúmsloftið. Það eru ýmsar aðferðir við það að reyna að draga úr brennisteinstvíildismenguninni. Virkasta aðferðin væri að sjálfsögðu sú að hreinsa hreinlega brennisteininn úr kolunum áður en framleiðsla rafskautanna fer fram. Það er einu sinni svo að það eru allir sérfræðingar í mengunarvörnum sammála um eitt, að það sem skilar lélegustum árangri og er um leið kostnaðarsamast í sambandi við alla mengandi iðnaðarframleiðslu er að byggja dýran og flókinn hreinsibúnað við enda framleiðslunnar, þ.e. að setja annaðhvort hreinsitæki á frárennsli frá iðnaðarfyrirtækjum eða á reykháf iðnaðarfyrirtækja, en aðhafast ekkert að öðru leyti. Allir sérfræðingar á þessu sviði eru sammála um að langvirkasta aðferðin og um leið hagkvæmasta er að fara vandlega yfir allan ferilinn og reyna að grípa inn í í miðjum ferli og draga með þeim hætti úr mengun sem kemur út um endann frá verksmiðjunni. Þess vegna ber mönnum saman um það að miklu betra væri að reyna að losa sig við brennisteinstvíildið með þeim hætti að reyna að gera annað tveggja. Í fyrsta lagi að hreinsa hreinlega brennisteininn úr kolunum áður en rafskautin eru framleidd. Það er verið að gera tilraun með slíka hreinsun víða í heiminum og hún virðist ætla að skila góðum árangri þar sem það liggur nú fyrir að verð á kolum sem eru óhreinsuð til framleiðslu á rafskautum er í kringum 115 Bandaríkjadalir á tonn, en í þeim tilraunaverkefnum sem hafa átt sér stað í heiminum, þá hefur verð á hreinsuðum kolum verið eilítið hærra, eða 140 dollarar á tonn. Það er að vísu enn þá of dýrt til þess að það sé talið hagkvæmt að nota algerlega hreinsuð kol, enda hefur framleiðslutækni ekki enn þá verið komið á það stig að það sé talið hagkvæmt, en allir spá fyrir um það að ekki muni líða nema nokkur ár þangað til eingöngu verði farið að nota hreinsuð kol í rafskaut og þá er í raun og veru brennisteinstvíildismálið úr sögunni. Líka er í gangi tækniþróun sem lofar góðu, sem byggir á því að nota alls ekki kol í rafskautin heldur svokallaða sjaldgæfa jarðmálma þannig að rafskautin eyðist ekki, þau verði óeyðanleg. Í slíkum rafskautum yrði einfaldlega enginn brennisteinn og þar með mundi ekkert brennisteinstvíildi myndast. Þar af leiðandi eru allar líkur á því að innan tiltölulega fárra ára verði ekki talað neitt frekar um brennisteinsmengun frá álverum vegna þess að það mál verði einfaldlega úr sögunni. Því höfum við valið að krefjast ekki vothreinsibúnaðar í hinu nýja álveri í Straumsvík einfaldlega á þeim forsendum að það eru hvergi kröfur um slíkt í nýjum álverum og frekar sett fram þá kröfu að kol í rafskautum skuli vera með hámarks brennisteinsinnihaldi í kringum 2% til þess að halda brennisteinstvíildismenguninni í skefjum þangað til það mál hefur verið leyst endanlega þannig að ekki þurfi frekar að hafa áhyggjur af brennisteinstvíildismengun. Ég tel að það sé um að ræða nokkurra ára bið eftir því að það mál verði endanlega leyst. Vothreinsibúnaðurinn er þar að auki ekki sérlega fullkomin aðferð við að hreinsa brennisteinstvíildi. Hann nær að hreinsa kannski um 80 -- 90% af brennisteinstvíildinu úr reyknum en í staðinn setur hann brennisteinstvíildið í sjó fram. Að vísu telja líffræðingar að það geri sjónum ekki mikið til þó að í hann sé dælt miklu magni af brennisteinstvíildi. Hins vegar er enginn vafi á því að t.d. þeir andstæðingar okkar sem hafa oft viljað halda fram þeim áróðri að Ísland sé nú ekki eins hreint land og við viljum sjálfir vera láta og hafa þar með kannski viljað kasta rýrð á okkar framleiðsluvörur og okkar fiskafurðir gætu vel nýtt sér það að við værum að dæla út brennisteinstvíildi í einhver bestu fiskimið þjóðarinnar hérna út af Reykjanesi. Ég er því ekkert viss um að það væri sérlega hagkvæmt að farið væri að flytja fréttir af því að við dældum brennisteinstvíildinu beint í sjóinn við hliðina á okkar fiskimiðum. Menn þurfa því líka að hugsa um þá hlið málsins, hvort það er í raun skynsamlegt að færa brennisteinstvíildið úr útblæstri út í loftið og yfir í sjóinn í staðinn. Það er líka annað sem er vandamál og það er að eftir því sem meiri brennisteinn er í kolunum, og reyndar fylgir það sjálfkrafa auknu brennisteinsinnihaldi í kolum, þá verður meira um þungmálma í kolunum og alls konar eiturefni sem við vothreinsunina fara öll í sjó fram þannig að við fáum þá mengun sjávar í nágrenni við álverið af völdum þungmálma og annarra eiturefna. Vothreinsibúnaður er því mjög varhugaverður í þessu sambandi einmitt vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem hér eru. Ég tel þess vegna miklu skynsamlegra að ná fram samkomulagi um að brennisteinstvíildismálið verði leyst með öðrum hætti og þar bind ég miklar vonir við það að innan fárra ára verði farið að hreinsa brennisteininn úr kolunum áður en skautin eru framleidd. Síðan er talið að um aldamótin verði farið að nota þessi óeyðanlegu rafskaut úr sjaldgæfum jarðmálum þannig að þá þarf ekki að tala neitt meira um brennisteininn. Flúorhreinsunin byggir á fullkomnustu tækni við hreinsun á flúor úr reyknum úr kerum sem völ er á í heiminum í dag. Reyndar talaði hv. þm. Hjörleifur Guttormsson um það að Pechineytæknin sem hefur verið valin til notkunar í hinu nýja álveri, sem á að rísa á Keilisnesi, sé verri en í Straumsvík, þ.e. sú tækni sem er notuð í Straumsvík. Þetta hlýtur nú að vera á misskilningi byggt því að af öllum sérfræðingum sem fjalla um álver og álbræðslur er talið að einmitt Pechineytæknin við hreinsun á flúor úr loftinu frá kerunum sé sú fullkomnasta sem völ er á í heiminum í dag. Það er ekki talið að nein tiltæk tækni sé eins fullkomin og Pechineytæknin. Með Pechineytækni er hægt að ná því fram að flúormengun sem berst með útblæstri út í andrúmsloftið sé minni en 1 / 2 kg miðað við framleitt tonn af áli. Þegar starfsemi álbræðslunnar í Straumsvík hófst fyrir um 20 árum var flúormengunin sem barst út í andrúmsloftið frá álverinu í Straumsvík á bilinu 15 -- 17 kg af flúor miðað við hvert framleitt tonn af áli. Með þeim breytingum sem lagt hefur verið til að verði gerðar á gamla samningnum um álverið í Straumsvík er stefnt að því að hægt verði að ná þessu niður í rúmlega kg miðað við hvert framleitt tonn af áli. Lengra er ekki hægt að komast í álverinu í Straumsvík miðað við þá tækni sem það byggir á og var tiltæk í heiminum þegar það var reist. Í hinu nýja álveri er gert ráð fyrir því að langtímum saman þurfi flúormengunin ekki að fara yfir 1 / 2 kg miðað við framleitt tonn á ári. Ég fæ því ekki séð að það sé hægt að gera öllu betur en gert er ráð fyrir í álverinu sem á að byggja á Keilisnesi hvað varðar flúorhreinsunina, enda er það nú svo að því betur sem flúorið er hreinsað úr loftinu frá kerunum og síðan dælt inn í kerin aftur, þeim mun hagkvæmari er reksturinn því að því meira flúor sem sleppur út, þeim mun dýrari og óhagkvæmari verður rekstur álversins. Það er því í raun og veru nauðsynlegt fyrir rekstraraðilana að halda flúormenguninni eins mikið niðri og nokkur kostur er. Einnig var fjallað um koltvíildismengun og minnst á að á annarri loftslagsráðstefnu sem hin alþjóðlega veðurfarsstofnun Sameinuðu þjóðanna gekkst fyrir í nóvembermánuði sl., þar sem voru mættir allir umhverfisráðherrar aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna til að fjalla um þær loftslagsbreytingar sem eru yfirvofandi vegna aukinnar koltvíildismengunar í andrúmsloftinu, skrifuðu Evrópuþjóðirnar undir yfirlýsingu, þ.e. allar Evrópubandalagsþjóðirnar og EFTA-ríkin, þar með talið Ísland, svo og nokkur önnur ríki, svo sem Kanada, Ástralía, Nýja - Sjáland og Japan, þess efnis að löndin lofa að draga svo úr koltvíildismengun að hún verði ekki meiri árið 2000 en árið 1990. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spurði hvernig við hygðumst standa við þessa yfirlýsingu. Á vegum umhvrn. er starfandi starfshópur sérfræðinga sem er að fara yfir kolsýrumengun hér á landi og ætlar að semja framkvæmdaáætlun um það hvernig megi ná þessu markmiði, að draga svo úr losun koltvíildis út í andrúmsloftið frá Íslandi að það verði ekki meiri kolsýrumengun árið 2000 en hún var árið 1990. Skömmu eftir að hópurinn hafði hafið störf við þessa athugun var samþykkt að víkka umboð hópsins þannig að hópurinn mundi enn fremur skoða brennisteinstvíildismengun á Íslandi og rannsaka þær uppsprettur brennisteinstvíildismengunar sem hér eru og með hvaða hætti væri hægt að hugsa sér að draga úr brennisteinstvíildismengun. Það er margt mjög athyglisvert sem hópurinn hefur þegar komist að raun um. M.a. er greinilega miklu meiri brennisteinstvíildismengun og sömuleiðis kolsýrumengun á Íslandi en við höfum hingað til talið að væri. Ég hefði gjarnan viljað lesa hér upp nokkrar tölur sem fjalla t.d. um kolsýrumengun sem kemur frá virkjuðum háhitasvæðum. Það er einkennandi fyrir háhitasvæðin að meðan þau eru látin í friði, meðan ekkert er hreyft við þeim, berst töluverð kolsýrumengun frá háhitasvæðum af eðlilegum og náttúrulegum orsökum út í andrúmsloftið. En um leið og farið er að virkja þessi svæði þá eykst sú mengun allverulega. Þannig fara samanlagt um 50.000 tonn af kolsýru á ári hverju út í andrúmsloftið vegna virkjaðra háhitasvæða. Þar ber hæst Kröflu sem sendir 25.000 tonn út í andrúmsloftið og næst Svartsengi sem sendir 16.700 tonn út í andrúmsloftið og Nesjavellir senda 8.600 tonn út í andrúmsloftið. En heildarkolsýrumengun á Íslandi er um 680.000 tonn sem fara út í andrúmsloftið á ári hverju. Álverið mun skila inn um 77.000 tonnum. Þegar allt er tínt til sýnist okkur því að aukningin sem verður við að byggja álbræðslu á Keilisnesi sé í kringum 10%. Þá er að sjálfsögðu spurt: Hvernig á að koma í veg fyrir að árið 2000 verði jafnmikil kolsýrumengun frá Íslandi og hún var árið 1990? Svarið við því er að það er hægt að leysa það með ýmsum leiðum. Besta leiðin, sem kemur fram í viðamikilli skýrslu sem hefur verið samin um koltvíildismengun á Íslandi og tillögur að lausnum til að draga úr slíkri mengun og var unnin fyrir umhvrn., er eftirfarandi. Mig langar til að lesa upp úr skýrslunni samantekt, með leyfi virðulegs forseta, þar sem fjallað er um hvernig á að minnka losun koltvíildis. Það er fyrst fjallað um að umhverfisstofnun Bandaríkjanna leggi til eftirtaldar leiðir til að draga úr koltvíildismengun: ,,Mengunargjald verði sett á mengandi starfsemi, hert lög og reglur, hugað verði að umhverfisáhrifum við stofnun og ákvarðanir, breyta þarf daglegum háttum almennings og rannsóknir á nýrri mengunarlausri tækni verði efldar.`` Þetta eru almennar athugasemdir. Það er bent á að samgöngur og fiskveiðar valda um 2 / 3 hlutum af þeirri kolsýrumengun sem verður á Íslandi, þessum rúmlega 700.000 tonnum sem við sendum út í andrúmsloftið af kolsýru á hverju ári. Enn þá er ekki til mengunarlaus tækni sem getur komið í stað olíu á þessu sviði. Ég er jafnmikill áhugamaður um það og hv. þm. Kvennalistans að það verði gerðar tilraunir með að nota vetni sem orkugjafa, sem eldsneyti, bæði í fiskiskipum og í öðrum vélknúnum farartækjum. Það er hins vegar ansi langt í land með að það sé hægt og ég vil benda hv. þm. Kvennalistans á það, ef það hefur farið fram hjá þeim, að það hefur verið vetnisframleiðsla á Íslandi, þ.e. það má hvort sem er tala um það sem tilraunaframleiðslu eða hefðbundna framleiðslu á vetni sem hér hefur átt sér stað í Áburðarverksmiðjunni síðan um miðbik sjötta áratugarins. Við höfum þess vegna allgóða reynslu af að framleiða vetni með rafgreiningu hér á Íslandi og höfum gert það um langt árabil. Og í sjálfu sér er engin ný tækni komin til sögunnar um það hvernig eigi að framleiða vetni. Það er hægt að gera það á nákvæmlega sama hátt og það er gert í Áburðarverksmiðjunni. Það yrði bara hreinlega stærri og meiri verksmiðja ef við ætluðum að framleiða meira af vetni. Hins vegar er von til þess að kannski á næstu 10 -- 15 árum verði þróaðar vélar sem ganga fyrir vetni og ekki verði kannski langt að bíða eftir því að bæði fiskiskip og farmskip gangi fyrir vetni. En það er ekki alveg á næstu grösum, svo mikið er víst. Langraunhæfasta og eðlilegasta leiðin til að losa okkur við koltvíildismengunina, það er ekki nokkur vandi fyrir Íslendinga að standa við þá yfirlýsingu sem gefin var í Genf í nóvember sl., er einfaldlega sú að planta meiri skógi og græða landið upp. Landgræðsla og skógrækt eru nefnilega einu raunhæfu leiðirnar þegar til skamms tíma er litið sem við höfum tiltækar til að draga úr koltvíildismengun hér á landi. Binding koltvíildis í gróðri og jarðvegi landsins getur veitt okkur nokkurra áratuga frest til að leysa svo mengunarvandann. Því við getum hreinlega hirt upp alla kolsýrumengunina með því að auka trjárækt og græða upp landið. Enda er þetta sú tillaga sem vísindamennirnir, sem komu saman í Genf í nóvember sl. á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, lögðu til. Það var mjög athyglisvert og fróðlegt að hlýða á fyrirlestra sem þar voru haldnir um þessi mál. Þar kom fram sú niðurstaða vísindamannanna að langauðveldasta og besta leiðin væri sú að planta nýjum skógi og auka gróður á jörðu. Vísindamennirnir sögðu að ef hvert mannsbarn á jörðinni mundi planta út fjórum trjám árlega þá væri hægt að koma í veg fyrir að sú hitastigsaukning sem allir óttast eigi sér stað og þar með væri hægt að losa heiminn við kolsýruvandamál í eitt skipti fyrir öll ef þessu markmiði væri náð. Það er mjög athyglisvert að þetta er nákvæmlega það sama sem Íslendingar gerðu árið 1990. Þá var plantað hér u.þ.b. fjórum trjám fyrir hvern íbúa landsins. Við stóðum því við okkar hluta af þessari tillögu. Ef heimurinn fylgdi því eftir þá væri um það að ræða að árlega væri plantað út skógi á svæði sem væri aðeins stærra en nemur flatarmáli Íslands. Við getum leyst kolsýruvandamálið með því að veita hér auknum fjármunum til landgræðslu og skógræktar. Varðandi aftur brennisteinstvíildið þá er brennisteinstvíildislosun frá Íslandi á hverju ári í kringum 15.000 tonn sem er umtalsvert meira en hingað til hefur verið talið. Þetta eru þær niðurstöður sem sérfræðingahópurinn hefur komist að við grófa samantekt á þeim uppsprettum brennisteinstvíildislosunar sem hér er að finna. Af völdum gasolíu eru losuð 1.000 tonn rúmlega út í andrúmsloftið á ári hverju. Vegna svartolíunotkunar á Íslandi eru losuð 2.700 tonn árlega af brennisteinstvíildi. Kolanotkun í iðnaði leggur til um 500 tonn. Álverið í Straumsvík leggur til í kringum 1.000 tonn og Járnblendiverksmiðjan á Grundartanga leggur til tæplega 2.000 tonn af brennisteinstvíildi á ári hverju sem fer út í andrúmsloftið. Síðan kemur langstærsti skaðvaldurinn, sem gerir álbræðslu á Keilisnesi hálfgerðan dverg við hliðina á því sem þar er að gerast, en það eru virkjuðu háhitasvæðin. Það er einu sinni svo að frá háhitasvæðunum kemur mikið magn af brennisteinsvetni. Hingað til hafa sérfræðingar deilt um hvað verði um þetta brennisteinsvetni, en eftir viðamiklar athuganir á því hafa færustu sérfræðingar þessa lands, sem eru í svokölluðu kolsýrunefndinni, komist að raun um og eru sammála um að brennisteinsvetnið oxast tiltölulega fljótt yfir í brennisteinstvíildi. Losun á brennisteinsvetni frá háhitasvæðunum þýðir þess vegna nákvæmlega það sama og að losa brennisteinstvíildi frá verksmiðjum þar sem er að finna uppsprettu brennisteinstvíildis. Mig langar til að grípa hér aðeins niður í skýrslu, sem sérfræðingahópurinn hefur látið mér í té, og fjallar einmitt um þetta vandamál, með leyfi virðulegs forseta. Þar segir svo: ,,Brennisteinsvetni myndast við niðurbrot ýmissa lífrænna efna og á jarðhitasvæðum. Hér á landi beinast augu manna einkum að jarðhitasvæðum, en umtalsvert magn brennisteinsvetnis fer út í loftið á þeim svæðum. Sem dæmi má nefna að frá Nesjavöllum er gert ráð fyrir að um 7.000 tonn af brennisteinsvetni fari út í loftið á ári þegar virkjunin er komin í fulla stærð. Brennisteinsvetni er ekki stöðugt efni og oxast það tiltölulega fljótt í brennisteinstvíildi. Meðallíftími þess er talinn vera um einn sólarhringur. Því má líta á brennisteinsvetni að stórum hluta sem viðbót við brennisteinstvíildi í lofti. Við sérstakar aðstæður á sér stað oxun á brennisteinsvetni í brennistein sem fellur þá út og er stöðugt efni. Þetta sjá menn m.a. í þéttivatni á hverasvæðum þar sem brennisteinn fellur út. Brennisteinsoxíðin, brennisteinstvíildi, SO 2 , og brennisteinsþríildi, SO 3 , eru gastegundir í andrúmsloftinu. Brennisteinsþríildi er búið til í miklu magni til iðnaðarframleiðslu ýmiss konar. Mestur hluti þess er notaður til framleiðslu brennisteinssýru. Það er einnig notað til sótthreinsunar í framleiðslu sápuefnis, til bleikingar og svo mætti lengi telja. Af þessu má vera ljóst að hluti brennisteinstvíildisins kemur frá iðnaði þar sem það er notað sem hráefni. Langstærsti hluti þess myndast þó við bruna á jarðefnaeldsneyti sem inniheldur brennistein. Um 70% alls brennisteinstvíildis í lofti myndast við brennslu kola en þau innihalda yfirleitt á bilinu 1 -- 4% af brennisteini bundinn í mismunandi efnasamböndum. Mjög erfitt er að leggja mat á hversu stór hluti af heildarmagni brennisteinstvíildis fer út í andrúmsloftið við eldgos og á jarðhitasvæðum en menn giska á að það magn sé um 1 -- 10%. Árið 1970 er reiknað með því að um 34,6 millj. tonna af brennisteinsoxíðum hafi farið út í loftið í Bandaríkjunum einum saman.`` Hér má svo við bæta að það er talið að heildarlosun á brennisteinstvíildi í öllum heiminum af mannavöldum sé á hverju ári um 96 millj. tonna. Þar af losa öll álver sem eru í rekstri í heiminum í dag um 200.000 tonn eða 0,2%. Langstærstur hlutinn kemur, eins og hér hefur verið sagt, vegna brennslu á jarðefnaeldsneyti og þá fyrst og fremst í kola- og olíuorkuverum. Dagsskammturinn frá meðalorkuveri er eins og ársskammtur frá venjulegu álveri. Þetta er kannski ástæðan fyrir því að iðnaðarríkin hafa ekki horft svo mjög til brennisteinstvíildismengunar frá álverum því að þau eru hreinir dvergar í samanburði við flestan annan sambærilegan iðnað, t.d. kolaorkuverin. Það hefur verið metið að brennisteinstvíildismengun frá Nesjavöllum í fullum rekstri sé í kringum 11.600 tonn meðan aftur brennisteinstvíildismengunin sem yrði frá álveri á Keilisnesi, miðað við u.þ.b. hámark 2% brennisteinsinnihald í rafskautum, yrði um 4.800 tonn á hverju ári. Brennisteinstvíildismengunin frá Nesjavöllum er þar með rúmlega tvöfalt meiri, langleiðina í þrefalt meiri, en hún verður frá álverinu á Keilisnesi og þá er ekki búið að reikna út, því miður hefur sérfræðingahópurinn ekki enn þá lokið þeirri vinnu, brennisteinstvíildismengun frá öðrum háhitasvæðum.

Hver er krafan um brennistein í rafskautum?

Hún er í kringum 2%. Með því að taka saman allar þær uppsprettur sem við höfum nú þegar fundið þar sem brennisteinstvíildi er losað út í andrúmsloftið á Íslandi má búast við að aukningin sem verður vegna reksturs álbræðslu á Keilisnesi verði í kringum 20% en ekki 60 -- 70% sem áður var talið. Það stafar einfaldlega af því að lengi vel hefur verið talið að brennisteinstvíildismengun á Íslandi sé miklu minni en hún er í raun og veru. Mér þykir leitt að sjá það að í þeirri áætlun um varnir gegn loftmengun sem Norðurlandasamstarfið hefur látið gera, þ.e. ráðherranefndin hefur látið vinna sérstaka framkvæmdaáætlun um varnir gegn loftmengun, er heildarbrennisteinstvíildismengun frá Íslandi talin vera um 3.000 tonn en hún er miklu, miklu, miklu meiri. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og reyndar fleiri spurðu hvort við hefðum kynnt okkur álver og farið í skoðunarferðir í öðrum löndum. Því get ég svarað játandi. Eins og ég segi fór ég sjálfur ásamt starfsmanni ráðuneytisins í skoðunarferð til álversins í Sundsvall í Svíþjóð þar sem okkur gafst tækifæri til að skoða einmitt fortíðina og nútíðina vegna þess að þar getur að sjá gamalt álver í rekstri sem er mjög mengandi, sérstaklega innan húss, því að með sérstakri hreinsun sem þar fer fram tekst að halda losun út í andrúmsloftið í skefjum. Að hluta til hefur þar verið reist alveg nýtt álver með nýrri tækni og þar sér maður tvo mismunandi heima. Annars vegar gömlu tæknina þar sem ekki sér á milli veggja í kerskálanum fyrir dökkum reykmekki frá bræðslunni en í nýja hlutanum, þar sem fór fram gagnger endurbygging á þeim hluta fyrir nokkrum árum, líklega upp úr 1980, hefur verið beitt nýjustu og fullkomnustu tækni til mengunarvarna, enda er allt annað að labba þar um. Það er hægt að labba um í kerskálanum án þess að það fyrirfinnist vottur af reyk eða neinum óhreinindum að því er sést. Í gamla álverinu eru vothreinsiturnar en vothreinsiturnar og vothreinsibúnaður fyrirfinnst mjög víða, bæði í Noregi og í Svíþjóð. Það var sú tækni sem var notuð þegar gömlu álverin voru byggð áður en kom til þurrhreinsibúnaðar í sambandi við flúorhreinsunina. Vothreinsibúnaðurinn var fyrst og fremst settur upp til að hreinsa flúorið úr reyknum sem var settur út í andrúmsloftið og sömuleiðis tjöruna úr kolunum, vegna þess að gömlu álverin notuðu öll svokallaða Söderberg - tækni þar sem kolin eru sett ofan í stórt stálker og síðan bráðna þau neðst og þá síga kolakögglarnir niður og fæða eldinn hægt og sígandi. Í nýjum álverum eru kolin steypt í klossa á enda stálstanga og síðan fer fram svokölluð bökun á kolunum þannig að tjaran er hreinsuð úr þeim við háan hita í ofni. Því er til hugtakið forbökuð skaut, þar sem búið er að hreinsa tjöruna úr kolunum. En í gömlu álverunum er þetta ekki gert og þar af leiðandi var nauðsynlegt að hreinsa tjöruna sem barst með reyknum út í andrúmsloftið. Það var gert með vothreinsibúnaði. Vothreinsibúnaðurinn var fyrst og fremst settur upp til þess að gera tvennt, hreinsa flúorið og hreinsa tjöruna. Það að hann hreinsar ágætlega brennisteinstvíildi kom svona sem aukabúgrein sem var ekki megintilgangurinn með vothreinsibúnaðinum. Honum var ætlað að hreinsa tjöruna úr reyknum og flúorið en að sjálfsögðu kom það til góða að hann hreinsar ágætlega brennisteinstvíildið en setur það í sjó fram í staðinn eins og ég gat um áðan. Ég get farið að stytta mál mitt, virðulegur forseti. Ég held að ég hafi farið allítarlega yfir málið og eftir er að fjalla aðeins um sjálft starfsleyfið. Við höfum samið drög að starfsleyfi og ég er hér með uppkast að starfsleyfinu. Ég held að ég geti fullvissað hv. þm. um það að í þessu starfsleyfi eru gerðar mjög strangar og miklar kröfur um allar mengunarvarnir og það er gerð krafa um það að fullkomnustu tækni sem völ er á verði beitt til mengunarvarna. Það er annað sem ég tel að sé mjög mikilvægt sem náðist fram í sambandi við forsendur fyrir þessu starfsleyfi, en það eru umfangsmeiri mælingar og eftirlit með öllum mengunarþáttum og í raun og veru öllu því sem er að gerast í álverinu hvað varðar áhrif þess á umhverfið en þekkist í nokkru álveri í rekstri í heiminum í dag. Þetta var einmitt niðurstaða þeirrar samvinnu sem þeir sérfræðingar sem störfuðu fyrir umhvrn. náðu á fundum með fulltrúum fyrirtækjanna sem fyrirhuga að byggja álver á Keilisnesi og hefði ekki náðst fram nema einmitt með þeim hætti að hafa samráð og hafa svolitla samvinnu um það hvaða forsendur væru í gildi fyrir rekstrinum og með hvaða hætti mengunarvörnum yrði við komið. Ég held að allir sem hafa komið nálægt þessu máli séu mjög ánægðir með þessa niðurstöðu því að með þessum viðamiklu mælingum og með því eftirliti sem þarna er gert ráð fyrir ætti að vera hægt að vaka betur yfir öllu sem þarna er að gerast og með þeim hætti er kannski tryggt að mengunarvarnir verði sem fullkomnastar og bestar. Einmitt þetta eftirlit, þessar sífelldu mælingar, sem fara fram þarna á öllum þeim atriðum sem varða áhrif álversins á umhverfið, er besta tryggingin fyrir því að fullkomnum mengunarvörnum verði komið við í álverinu. Það er ekki búið að ljúka endanlega gerð starfsleyfisins og ég get lýst því að það hefur legið niðri um nokkurt skeið vinna í sambandi við undirbúning að útgáfu starfsleyfis, af ýmsum orsökum, þannig að við erum hér með síðustu útgáfu sem var gefin út í lok janúar sl. Sú útgáfa er að okkar dómi mjög ásættanleg og fullnægir vel hagsmunum okkar Íslendinga þannig að þar er mjög tryggt að ekki verði um að ræða nein óþarfa umhverfisspjöll af völdum álvers á Keilisnesi. Ég tel eftir atvikum að við getum vel sætt okkur við þá niðurstöðu sem hér er komin fram. Hvort hún á eftir að taka einhverjum breytingum eða ekki skal ég ekki segja um. Það eru enn þá nokkur ágreiningsmál sem á eftir að fara betur yfir, en þau eru ekki stórvægileg. Hv. þm. minnir mig hér á að í fréttum í Dagblaðinu 8. febr. sl. kom fram að eitt lítið ,,og`` í stað ,,eða`` gæti breytt merkingu í sambandi við endurskoðunarákvæði sem höfðu þá komið fram í uppkasti og reyndar í þeirri yfirlýsingu sem var undirrituð 4. okt. sl. Ég hef óskað eftir því að þessi ákvæði verði orðuð með öðrum hætti og ég tel, og hef haft mjög náið og gott samstarf við iðnrh. um það mál, að samkomulag muni nást um það að endurskoðunarákvæðin verði orðuð með þeim hætti að við getum verið ásáttir. Ég hef séð tillögur að slíkum texta sem ég tel að sé mjög ásættanlegur fyrir okkur og hef þess vegna ekki neinar verulegar áhyggjur af þessu efni.

Tillögur frá hverjum?

Bæði frá fulltrúum Íslendinga í samningaviðræðunum og svo hugmyndir hinna erlendu aðila þannig að þetta mál á eftir að ræða til þrautar og komast að niðurstöðu í því. Hún liggur ekki fyrir á þessari stundu. En það er auðvitað alveg ljóst að meginniðurstaðan hlýtur að verða sú að endurskoðunarákvæðin verði með þeim hætti að ef fram komi ný tækni sem verði almennt tekin upp í OECD - ríkjum, þá muni hún einnig verða tekin upp í álverinu á Keilisnesi. Það er meginatriðið og um það held ég að menn séu sammála. En það er rétt að það er ekki búið að ganga frá orðalagi á texta þannig að það komi skýrt fram. En aðalatriðið er að menn verði sammála um þetta meginatriði að álverið á Keilisnesi muni ávallt vera með fullkomnasta megnunarvarnabúnaði sem völ er á hverju sinni. Um það eru aðilar sammála og það er besta trygging sem við höfum fyrir því að mengunarvarnir verði ávallt eins fullkomnar og hægt er að hafa þær. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að umhverfismálin og reyndar málið í heild sinni hefur verið í nokkurri biðstöðu um nokkurra vikna skeið en ég geri ráð fyrir því, og veit reyndar, að samningafundir eru nú að hefjast af fullum krafti á nýjan leik og þá mun væntanlega verða gengið frá þessum málum öllum í heild sinni. Sú niðurstaða kemur væntanlega til með að liggja fyrir eftir rúman mánuð eða svo og þá fyrst verður hægt að auglýsa starfsleyfi og fara með það í þann formlega feril sem ber, en starfsleyfið þarf að auglýsa. Síðan hafa allir aðilar sem telja sér málið skylt tækifæri til að gera athugasemdir við starfsleyfið á sex vikna tíma. Reyndar er hægt að lengja hann í 12 vikur og að sjálfsögðu munum við kynna starfsleyfið mjög rækilega, bæði fyrir íbúum í Vatnsleysustrandarhreppi og sömuleiðis fyrir heilbrigðisnefndum og Náttúruverndarráði. Það má auk þess benda á að fulltrúi Náttúruverndarráðs, reyndar framkvæmdastjóri ráðsins, átti sæti í þeirri ráðgjafarnefnd sem vann að undirbúningi að útgáfu starfsleyfisins þannig að hann hefur sem slíkur, sem einn nefndarmanna, fylgst mjög náið og vel með því hvaða forsendur við höfum gefið okkur í sambandi við útgáfu á starfsleyfinu og hvaða tæknilegan og vísindalegan undirbúning við höfum látið fara fram til þess að starfsleyfið megi vera eins fullkomið og nokkur kostur er. Þetta er í stórum dráttum það sem ég vildi segja um þessi mál. Ég hlýddi hér áðan á ræðu hv. 6. þm. Vesturl. Danfríðar Skarphéðinsdóttur. Þar kom enn fram sú skoðun þeirra þingkvenna Kvennalistans að mengunarvarnir í Straumsvík séu ófullnægjandi og í álverum yfirleitt. Ég get út af fyrir sig tekið undir með hv. þm. Danfríði Skarphéðinsdóttur að mengunarvarnir í Straumsvík eru ófullnægjandi. Það er alveg hárrétt. Hins vegar hefur náðst samkomulag um það að bæta þær verulega og miðað við þá tækni sem framleiðslan í Straumsvík byggir á og það mark sem aðilar hafa orðið sammála um að stefna að á næstu árum held ég að þær verði fullnægjandi miðað við þær forsendur sem eru fyrir mengunarvörnum í Straumsvík. En það verður aldrei hægt að ná jafngóðum mengunarvörnum í Straumsvík eins og í nýju álveri á Keilisnesi. Það er alveg ljóst. Það er bara samkvæmt eðli málsins. En ég hef svarað því til hvað líði gerð starfsleyfis. Ég reikna með því að þegar búið er að ganga frá nokkrum smáatriðum í starfsleyfinu, sem verður væntanlega fjallað um á samningafundum og reyndar í samráði við bæði umsækjanda og þá aðila sem koma að málinu hér heima, þá verði hægt að auglýsa starfsleyfið innan tíðar og þá fer það í þann formlega feril sem útgáfa starfsleyfa á að fara í. Ég þarf varla að fara að lýsa skoðun minni hér á öðrum atvinnumöguleikum frekar en að byggja hér álbræðslu. Mig langar þó aðeins að lokum að fjalla örlítið um ferðaþjónustu af því að ég heyri það oft að í staðinn fyrir að byggja hér mengandi álbræðslu eigum við að auka ferðamannaþjónustu. Mig langar bara til þess að minna á að umhverfismálastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur beint þeim tilmælum til allra aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna að draga úr ferðamannaþjónustu og minnka straum ferðamanna til aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna vegna þess að ferðamannaþjónusta er einhver mest mengandi atvinnugrein sem fyrirfinnst á jörðinni. Ferðamannaþjónusta, t.d. eins og hún er er rekin á Spáni, hefur valdið meiri umhverfisspjöllum á Spáni heldur en öll álver í Evrópu samanlagt. Ferðamannaiðnaður og ferðamannaþjónusta t.d. í Miðjarðarhafslöndunum hefur valdið svo rosalegum umhverfisspjöllum að það er núna yfirlýst stefna umhverfismálastofnunar Sameinuðu þjóðanna að beina þeim tilmælum eindregið til allra aðildarríkja: Dragið úr ferðamannaþjónustu, reynið að minnka straum ferðamanna til landanna til þess að koma í veg fyrir þau umhverfisspjöll sem ferðamenn valda.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti hefur átt gott samstarf við hv. þingheim í dag við að koma málum áfram. Forseti vill nú fara þess á leit að reynt verði að stefna að því að koma þessu máli til nefndar á næsta klukkutímanum, ef hv. þm. mögulega treysta sér til, þar sem ætlunin er að halda hér deildafundi að loknum þessum fundi. Menn vænta að það þurfi ekki að vera mjög langir deildafundir en mikilvægt þó að þeir verði haldnir, þannig að forseti vill fara þess á leit að menn reyni heldur að stytta mál sitt.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Það mál sem hér liggur fyrir er viðamikið mál og hafa sumir þingmenn því ekki getað haldið mjög stuttar ræður um það. Það er hins vegar svo að flestir sem hafa talað hingað til hafa verið á móti málinu, en ég er einn af þeim sem hljóta að vera fylgjandi þessu máli. Ég tel að vinna í sambandi við álver sé mjög mikilvæg fyrir efnahagslíf þjóðarinnar á komandi árum og geti haft veruleg áhrif í þá veru hvort hér verður haldið uppi mannsæmandi lífskjörum fyrir þjóðina. Það er tvímælalaust svo að áhugi iðnrh. á þessu máli er mikill, en það er einnig svo að það eru margir aðrir sem hafa áhuga á þessu máli, þar á meðal fjöldi manna sem gerir sér grein fyrir því að tilkoma nýrra atvinnutækifæra í slíkri stóriðju mun skapa fjölþætta atvinnumöguleika hér á suðurhorninu sérstaklega. Það er nú í fyrsta lagi að það er ekki aðeins vinnan við álverið heldur hefur það sýnt sig við það álver sem núna er þegar risið að það hefur sprottið upp mjög fjölþættur verktakaiðnaður sem hefur þýtt það að atvinnulífið hér, t.d. í Hafnarfirði og víða í kring, hefur orðið miklu öflugra en annars hefði orðið. Það hefur verið nokkuð rætt um mengunarþátt með slíku álveri og ég get nú ekki orða bundist um það. Það vildi svo til að hæstv. iðnrh. stóð fyrir því að hér komu tveir sérstakir fulltrúar sem unnu í verksmiðju við Mt. Holly í Suður - Karólínu, tvær konur sem voru þar sérstakir mengunarvarnaráðunautar, og skýrðu okkur sem komum á þann fund frá þeim mengunarvörnum sem í því álveri eru. Og ég verð að segja eins og er að eftir þær upplýsingar, sem þessir mengunarvarnafulltrúar gáfu, sýnist mér það vera nokkuð ljóst að mengunarvörnum sé nokkuð vel fyrir komið í slíku álveri og þegar litið sé á ýmiss konar annan iðnað og rekstur, þá séu alls ekki nein vandræði af slíkum iðnaði. Mér hefur hins vegar fundist það vanta í þessa umræðu að ál er í dag talinn grænn málmur. Og hvað þýðir það? Það þýðir að umhverfisverndarsinnar telja ál þann málm sem þeir leggja áherslu á að notaður verði í framtíðinni vegna þess að ál er einhver hagkvæmasti málmurinn til endurvinnslu, þ.e. þegar við tökum t.d. stál og endurvinnum það, þá notar endurvinnslan jafnmikla orku og við upphaflegu vinnsluna en þegar ál er endurunnið, þá mun að vera um það bil 10% af upphaflegu orkunni sem fer í það að endurvinna álið. Þess vegna er það, að ég má segja, að flestir stærstu bílaframleiðendur heimsins hafa ákveðið að ál muni í auknum mæli verða notað við bílaframleiðslu. Þeir sjá það að þeir muni geta endurnýtt þann málm þegar bifreiðunum er lagt og þá muni vera tiltölulega ódýrt að endurvinna þann málm. Þess vegna er álframleiðsla mjög jákvæð framleiðsla af málmum að vera og talinn grænn málmur. Þá er það einnig svo að vegna léttleika álsins hefur það líka þau jákvæðu áhrif að þegar ál er t.d. orðið stærsti hluti í málmsamböndum bifreiðar, þá verður hún miklu léttari og þarf því miklu minni orku til að aka þeirri bifreið. Þetta ásamt ýmsum öðrum upplýsingum lýtur að því að ál sé mjög jákvæð framleiðsla. Ég ímynda mér að með þeirri nýju bifreið sem General Motors er að setja núna á markaðinn, sem er knúin rafmagni, verði rafmagn og ál sameiginlega grundvöllur fyrir því að mengun muni fara mjög minnkandi hér á Vesturlöndum. Það var hins vegar fróðlegt á dögunum að fylgjast með umræðu í Noregi um náttúrugas og notkun þess í Noregi, en ýmsir umhverfissinnar hafa lagst gegn því að það gas verði notað í Noregi vegna þess að það muni minnka þann kvóta, eins og menn vilja kalla um þau eiturefni sem sleppa út í loftið við notkun á slíku gasi. En þá hafa þeir menn sem best þekkja til þar sýnt fram á það að auðvitað sé ekkert verra að það sé notað í Noregi heldur en t.d. í Mið - Evrópu þar sem mengun er þegar svo mikil að það er ekki á bætandi, auk þess sem Norðmenn hafa bent á það að trjárækt í Noregi gerir meira en að uppfylla allar vonir manna um minnkun á koldíoxíði í lofti, og hinar grænu plöntur muni éta upp koldíxoíðið sem fer út í andrúmsloftið í Noregi. Þetta munum við líka geta lagt meiri áherslu á, að við byggjum upp okkar skóga og gróður sem mun þá vega á móti slíku, en hitt er annað mál að ef við færum nú að þeim tilmælum sem menn hafa verið að tala um hér um mengunaráhrifin, þá mætti alveg eins hugsa sér það að við bönnuðum eldgos því að mesta mengunin á Íslandi í gegnum tíðina er náttúrlega í gegnum eldgos og náttúruhamfarir. Og það sjá allir að við gætum auðvitað ekki gert það. En hitt er annað mál að ég tel að sú bygging á álveri sem hér er verið að vinna að sé stórkostlega jákvæð fyrir íslenskt samfélag og fyrir efnahagslífið. Við þingmenn Reykjaness höfum séð það og erum allflestir sannfærðir um það, held ég ég megi segja, að einum undanskildum, að það að reisa verksmiðju á Suðurnesjunum er besta staðsetningin á landinu til slíkra hluta, bæði með tilliti til umhverfismála, með tilliti til samgangna, með tilliti til samgangna við útlönd og flutninga til fyrirtækisins, þannig að við teljum að það sé jákvæð staðsetning sem hefur nú verið ákveðin á þessu fyrirtæki. Megináherslan er auðvitað sú að öll íslenska þjóðin njóti hagsældar sem slíkt fyrirtæki kemur til með að veita okkur. Og þá er auðvitað mjög mikilvægt að skattareglur fyrirtækisins séu þannig úr garði gerðar að við græðum á þessu skattalega og að orkusalan sé okkur hagstæð. Þetta eru kannski þau tvö atriði sem skipta miklu máli. Ég tel að þeir menn sem sitja í Landsvirkjun og þeir menn sem vinna að þessum málum séu það miklir Íslendingar að þeir muni ná hagstæðum samningum í þessum atriðum og það muni verða landi og þjóð til mikillar hagsældar að hér verði reist álver í framtíðinni. Ég hef heyrt menn hafa uppi ýmsa meinbugi varðandi það að hér rísi álver, en ég tel alveg ótvírætt að þeir meinbugir séu í mörgum tilfellum byggðir á misskilningi, vanþekkingu og hreint og beint öfgum. Að það sé svo að menn lifi enn þá í fortíðinni, átti sig ekki á því að það eru breyttir tímar, breyttar forsendur fyrir umhverfisvænum áhrifum í slíku álveri og fyrir ýmsu öðru því sem menn hafa dregið fram neikvæðu, þannig að ég tel að þessi framkvæmd muni á allan hátt stuðla að hagvexti og betri kjörum hér á landi. Ég vil líka undirstrika aftur hér að álið sem grænn málmur verður í vaxandi mæli notaður í framtíðinni vegna þess að menn telja það þann málm sem best og hagstæðast er að nota til framleiðslu á bæði bifreiðum og öðrum hlutum einfaldlega af því að það er svo hagstætt að endurvinna ál miðað við aðra málma. Ég hef þegar heyrt þá umræðu erlendis að margir umhverfissinnar líta mjög jákvæðum augum á þennan málm og ég hygg að í framtíðinni verði einmitt álver talið mikilvægt til að framleiða þennan umhverfisvæna málm sem mun skapa okkur betri og öruggari heim í framtíðinni. Ég gæti út af fyrir sig sagt töluvert meira um þetta mál en hafði ekki hugsað mér að hafa það mál mjög langt nú af því að eins og þjóðinni er kunnugt hefur verið allítarleg umræða um málið þó að við sem erum sannfærðir um ágæti málsins höfum ekki tekið mikið til máls hér. En ég vil undirstrika það að ég tel að álver eigi að rísa, það sé til heilla fyrir þjóðina, bæði efnahagslega og það sé sómi að því frá umhverfissjónarmiðum því að grænn málmur eins og ál mun í auknum mæli í framtíðinni verða notaður og talið af umhverfissinnum mikilvægt að við notum meira af áli heldur en stáli og öðrum málmum í framtíðinni.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdótir spurði mig að því hvað ég hefði átt við þegar ég talaði um samninga sem hefðu verið gerðir. Ég heyri að mér hefur orðið þar á mismæli því að ég á við samninga sem verið er að gera, að sjálfsögðu. Sem sagt að ég hefði talið að mörgu leyti æskilegt að t.d. fulltrúi Kvennalistans hefði komið að þeim samningum sem verið er að gera. Það er náttúrlega ekki búið að ljúka samningum en það eru komnir mjög mikilvægir áfangar, mjög mikilvægir og stórir áfangar í þessa samninga sem við erum hér að ræða um, svo ég vil leiðrétta það. Mér hafa orðið þarna á mismæli, það er ekki búið að ljúka samningum, að sjálfsögðu.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Frú forseti. Ein mikilvægasta spurningin á sviði íslenskra þjóðmála er hvernig við verndum og nýtum best íslenskar auðlindir og umhverfi. Þessi þáltill. fjallar einmitt um það. Það er því að vonum að um hana hafi spunnist nokkrar umræður því að spurningin er vissulega mikilvæg. Það er mitt álit að Atlantsálsverkefnið sé einmitt mjög heppilegt til þess að nýta og vernda íslenskt umhverfi og auðlindir til þess að tryggja hér atvinnu og framfarir í landinu. Með þessu er það ekki sagt að stóriðja sé einhver allsherjarlausn á okkar atvinnumálum. Því fer fjarri. En við megum ekki sitja af okkur þetta tækifæri til þess að nýta orkulindir landsins á hagkvæman hátt og hátt sem hér mun skapa gott starfsumhverfi því að það er því miður allt of útbreidd skoðun að álver, nútímaálver séu umhverfisspillandi vinnustaðir og, eins og hv. 6. þm. Vesturl. sagði, heilsuspillandi. Þetta er röng mynd af þeim nýju aðstæðum sem eru í nútímaálverum. Ég mun ekki lengja þessa umræðu með löngu máli að þessu sinni. Ályktunarorð till. sem hér er til umræðu bera það glöggt með sér að málið verður lagt fyrir Alþingi að nýju þegar endanlegir samningar hafa tekist og þá gefst tækifæri til þess að fjalla nánar um einstök atriði þeirra og áhrif þeirra. Ég ætla hér eingöngu að svara nokkrum mikilvægustu spurningunum sem til mín hefur verið beint og víkja í stuttu máli að veigamiklum efnisatriðum. Mig langar áður en ég vík að því að minna á að þetta mál, Atlantsálsverkefnið, nýtur mjög mikils stuðnings meðal almennings í þessu landi. Það hafa skoðanakannanir sýnt mjög glöggt og það sýna líka tugir, hundruð orðsendinga, skeyta og annarra forma á þeim orðsendingum sem ég hef fengið hvaðanæva af landinu síðustu tvo sólarhringa. Hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson gerði mat á áhrifum álvers á landsframleiðsluna á framkvæmdatímanum sérstaklega að umtalsefni. Hann gerði mikið úr samanburði talna milli þess sem segir í greinargerð með skýrslunni sem hér liggur líka fyrir þinginu og viðauka við hana frá Þjóðhagsstofnun. Þar er fyrst og fremst um mun að ræða sem stafar af mismunandi tímasetningum í þessum áætlunum og að nokkru leyti af því sem heitir á góðu máli ,,afrúnningi`` en kjarninn er alveg óbreyttur. Aðalatriðið er óumdeilt, þ.e. að varanleg áhrif álvers og tengdra framkvæmda leiði til 4% aukningar landsframleiðslunnar varanlega. Þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur munu einnig aukast. Þetta er kjarni málsins. Við þurfum þessa viðbót við íslenskan þjóðarbúskap. Hv. 10. þm. Reykn. vék hér í alllöngu máli að hagstjórn á framkvæmdatímanum. Það er laukrétt hjá þingmanninum að þær almennu aðgerðir, sem bent er á í skýrslu sérfræðinganefndar iðnrn. um þjóðhagsleg áhrif stóriðju, eiga jafnan við, ekki eingöngu við þetta tiltekna mál. En þessar aðgerðir, slík hagstjórn er sérstaklega mikilvæg á framkvæmdatíma álversins og á það er einmitt lögð áhersla í þessari greinargerð. Hæstv. umhvrh. hefur fjallað hér í löngu máli um umhverfisþætti þessa máls. Mig langar þó að víkja nokkrum orðum að sumu af því sem til mín var beint í umræðunni og varðar umhverfisþættina. Ég nefni þar að hv. 6. þm. Reykv. og hv. 7. þm. Norðurl. e. héldu því fram við umræðuna að ný álver byggi hvergi á raforku sem unnin er úr kolum. Þessi staðhæfing þeirra er ekki rétt. Ég nefni sem dæmi að eitt þeirra landa, Ástralía, sem veitir okkur mjög harða samkeppni sem staðarvalkostur á þessu sviði vinnur raforku til nýrra stóriðjuvera með kolum. Í Ástralíu fá fimm álver raforku frá kolaraforkuverum og það nýjasta af þessum fimm hóf bræðslu árið 1987. Samtals hafa þessi fimm álver, sem nota kolaraforku, rúmlega 1100 þús. tonna ársframleiðslu. Útblásturinn vegna þessara fimm álvera af koltvísýringi er 10 sinnum meiri en frá Atlantsáli miðað við núgildandi áætlanir á hvert tonn af áli. Við Persaflóann þar sem eru álver, og þar eru líka ráðgerð álver eða hafa verið, þar er orkan fengin frá orkuverum sem brenna jarðgasi. Norðmenn vinna nú að athugunum á notkun jarðgass til raforkuvinnslu fyrir álverin þannig að það þarf alls ekki að tala um það að álver á Íslandi komi í stað mengandi álvera í Evrópu sem nota kolakynt raforkuver sem orkugjafa. Þetta er í raun og veru á jaðrinum spurning um það hvort viðbótin í álframleiðslunni sem nauðsynleg er fæst með vatnsorku, tiltölulega hreinni og mengunarlausri, eða frá kolakyntum raforkuverum. Hv. 2. þm. Austurl. fjallaði í sínu máli eðlilega um útblástursmörk og innti eftir ákvæðum starfsleyfisins í því efni. Umhvrh. vék nokkuð að þessu í sínu máli og eins og fram kom hjá honum, þá liggur endanleg niðurstaða ekki fyrir um útblástursmörkin. En mig langar til að benda á mynd nr. 7 á bls. 45 í skýrslunni þar sem gefið er yfirlit um lofthreinsun í álveri af þeirri gerð sem áformað er að reisa hér á Keilisnesi. Þar eru líka sýndar viðmiðunartölur um efri mörk fyrir útblástur. Um tæknilega lýsingu er að ræða en hún gefur þó mjög glögga vísbendingu um útblástursmörkin sem þingmaðurinn hafði áhuga á. Hv. 2. þm. Austurl. lét sér líka nokkuð tíðrætt um orðalag 6. gr. aðalsamnings í þeim drögum sem fyrir liggja. Ég mun ekki hér fjalla í einstökum atriðum, orð fyrir orð, lið fyrir lið um greinina, en megininntak hennar er að við endurskoðun starfsleyfis verði reynt að tryggja að mengunarvarnir verði hér sambærilegar þeim sem eru í OECD - ríkjunum og að ný tækni við umhverfisvarnir sem tekin verður almennt í notkun í OECD - ríkjunum við svipaðar aðstæður verði innleidd hér. Ég vísa líka til þess sem kom fram hjá hæstv. umhvrh. að það orðalag sem þarna er á blað fest er til umræðu og ég hef á því trú að við munum geta tryggt með mjög öruggum hætti að endurskoðun starfsleyfisins fullnægi ýtrustu kröfum okkar um mengunarvarnir. Sannleikurinn er sá að starfsmenn umhvrn. og þeirra tæknistofnana sem með þeim hafa unnið að gerð starfsleyfisins hafa unnið mjög gott starf og leitað víða fanga og ég hugsa að það sé rétt að þetta verði eitthvert vandaðasta starfsleyfi sem nokkru sinni hefur verið gefið út fyrir álver, og þá er alveg sama í hvaða land væri leitað. Hv. 2. þm. Austurl. vék í sínu máli líka að skatttekjum og þeim áætlunum sem um þær hafa verið gerðar. Hann spurði sérstaklega eftir núvirði skattteknanna. Mig langar að benda á að skatttekjurnar sem fram koma á bls. 10 í skýrslunni eru, eins og þar er skýrt fram tekið, á föstu verðlagi. Ef við miðum við 5,5% raunvexti, eins og víða er gert í þessum áætlunum, þá yrði núvirði skattanna af álverinu á fyrstu 20 starfsárunum --- en auðvitað mun álverið starfa miklu lengur þannig að hér er verið að draga úr tölum en ekki bæta við þær --- í fyrsta lagi fasteignaskattarnir, um 600 millj. kr., í öðru lagi veltuskatturinn, 1 milljarður kr., í þriðja lagi eignarskattarnir, um 100 millj. kr., og í fjórða lagi stimpilgjöld, um 50 millj. kr. Það er erfiðara að áætla núvirði tekjuskattsgreiðslnanna af því að þær raðir eru óstöðugri en þær gætu legið á bilinu 5 -- 7 milljarðar kr. á núvirði eftir því hvernig álverðið þróast. Eins og marka má af þeim tölum sem ég hef rakið er hér um að tefla stórfé, en reyndar er það svo að hér dugar ei minna, eins og skáldið sagði. Við erum hér að tala um geysilega mikilvæga viðbót við fjárstofna hins opinbera eins og við fjárstofna almennings sem þó skiptir meira máli. Hv. 2. þm. Austurl. spurði hvað hefði breyst í drögum að orkusamningi frá því að yfirlýsingin, samkomulagið, var undirritað 4. okt. 1990. Mig langar til svars að minna á það að yfirlýsingin, samkomulagið, var staðfesting á nokkrum meginatriðum orkusölu til Atlantsáls. Flest þeirra meginatriða, öll reyndar ef maður lítur rétt á, standast. Það var hins vegar skýrt fram tekið þá að eftir stæði að ljúka nokkrum atriðum í samningagerðinni og smáatriðunum í textanum. Það hefur miðað mjög vel í samkomulagsátt í viðræðunum frá því í október sl., m.a. varðandi endurskoðunarákvæði orkusamningsins, og er að því vikið í nokkuð ítarlegu máli á bls. 61 í þessari skýrslu. Ég tel að þar sé brotið upp á nýjum leiðum í sambandi við endurskoðun sem tryggi jafnræði milli aðilanna og sanngirni í skiptum þeirra á milli, komi eitthvað það upp á í þróun orkuverðs og umhverfisskilyrða allra í efnahagslegum skilningi sem raski högum manna eða aðila umfram það sem fyrirsjáanlegt var. Mörg tæknileg ákvæði hafa líka verið til umræðu á þeim mánuðum sem liðnir eru og hafa tekið breytingum sem ekki er unnt að gera hér nánari skil. Ákvæði um ábyrgðir vegna þessara framkvæmda eru nú langt á veg komin en þau voru einmitt ekki mjög þroskuð þegar skrifað var undir samkomulagið í októberbyrjun. Hv. 2. þm. Austurl. spurði líka um endurmat á ýmsum forsendum, um mat á hagkvæmni orkusölunnar til álversins, m.a. um raunvexti, um álverð, um raungengi og fleira. Eins og kemur glöggt fram á bls. 22 í skýrslunni og reyndar í fskj. 3 er nú unnið að endurmati á öllum þessum stærðum en niðurstaðan liggur enn ekki fyrir. Samninganefnd á vegum stjórnar Landsvirkjunar sem skipuð var að nýju í október 1990 hefur unnið mikið og gott starf. Þegar orkusölusamningurinn verður lagður fyrir Alþingi, sem fylgiskjal með heimildarlagafrv. í haust, mun ítarleg greinargerð um þróun og niðurstöður þeirra viðræðna fylgja. Mig langar þó að benda á að miðað við það sem stýrði hér umræðum um áramótin síðustu og í janúar, þá hefur gengi Bandaríkjadollars mjög styrkst í kjölfar Persaflóastríðsins, sem nú er sem betur fer á enda runnið. Vextir á Bandaríkjadollaramarkaði eru nú lágir og lækkandi. Ýmislegt hefur því á síðustu vikum hneigst til betri áttar frá því sem áður var. Hv. 6. þm. Norðurl. e. og reyndar fleiri hafa í þessum umræðum haldið uppi nokkurri gagnrýni á ákvörðunina um staðarvalið. Reyndar, þótt ég eigi erfitt með að skilja það, hefur það líka verið gagnrýnt að ítarlegar viðræður fóru fram við sveitarfélög þar sem helst þótti til greina koma að staðsetja álverið. Það er nú reyndar ofvaxið mínum skilningi hvernig staðarvalið gat farið fram án þess að slíkar viðræður ættu sér stað. Þeirri gagnrýni er ítarlega svarað í skýrslu sem ég gaf Alþingi í októberbyrjun 1990. Þeir sem vilja taka tíma til að lesa þá skýrslu og mjög ítarlegt fylgiskjal með henni um staðarval fyrir álverið hljóta að átta sig á því að þar var um sérlega vandaðan undirbúning að ræða. Reyndar vildi ég líka láta þess getið að þeir staðir sem höfðu lagt í kostnað vegna þessa staðarvals hafa fengið mjög ríflega þátttöku frá ríkinu í þeim kostnaði eftir að ljóst varð að hann nýttist þeim ekki þegar, þótt í mörgum tilfellum hafi þar verið um að ræða verkfræðilegar undirbúningsathuganir og mat á aðstæðum sem munu um langan aldur nýtast þessum stöðum þegar þeir eru að bjóða fram sína kosti sem staðsetning fyrir iðnað af öðru tagi. Forsendur staðarvalsins eru alveg ljósar. Niðurstaðan er skynsamleg, ekki síst frá sjónarmiði umhverfismála. Í umræðum var því nokkuð haldið fram að ætlunin væri að kaupa jörðina Flekkuvík fyrir 300 millj. kr. Þetta var staðhæft af nokkrum þeim sem hér töluðu. Þetta er rangt. Það hefur komið skýrt fram að heimildin til lántöku, sem eftir er sóst, er vegna kaupa á löndum úr jörðunum Minni - og Stóru - Vatnsleysu ásamt mannvirkjum og undirbúningskostnaði vegna lóðaöflunar auk Flekkuvíkur. Reyndar er það nú svo að í þeirri tillögu til lánsfjárheimildar sem liggur fyrir hv. Nd. er ekki lengur nein fjárhæð. Það var reyndar það upphaflega form sem ég hefði kosið að hafa á þessu og er nú aftur að því horfið. Kaupin á jarðnæðinu er mjög skynsamleg framtíðarfjárfesting, á einu besta landsvæði til stóriðju sem völ er á hér á landi. Hv. 6. þm. Reykv. og hv. 6. þm. Norðurl. e. gerðu það að umtalsefni að ál væri einhvers konar sérstakur hergagnamálmur og væri þess vegna forkastanlegt að binda sitt trúss við slíka framleiðslu. Þetta er á miklum misskilningi byggt. Notkun áls í hergagnaframleiðslu er hverfandi, eins og kom reyndar fram við umræðurnar um skýrsluna um stöðu samninga um nýtt álver í október sl. Svo að ég taki dæmi, þá held ég að það fari einungis 1 -- 2% af álframleiðslu heimsins til flugvélasmíða og til hernaðarnota fer þar mjög lítill hluti af þessum 1 -- 2%. Notkun áls er eins og kunnugt er mest í byggingariðnaði og umbúðaiðnaði og það er gert ráð fyrir verulegri aukningu í þessum greinum. Virðulegi forseti. Að loknum þessum löngu umræðum stendur meginniðurstaðan óhögguð. Bygging og rekstur álvers er þjóðhagslega hagkvæmur kostur og skynsamleg nýting orkulindanna til atvinnuuppbyggingar. Vegna ummæla hv. 6. þm. Vesturl. vil ég taka það fram að þegar að er gáð þá styður stóriðjan almennan iðnað og þjónustu, en er ekki andstæðingur þeirrar þróunar. Við þurfum svona kjarna. Við þurfum svona innspýtingu í okkar atvinnulíf einmitt til þess að nýta það afl sem býr í huga og höndum okkar þjóðar og sérstaklega uppvaxandi kynslóðar. Þannig komum við á fót vinnustöðum, verkefnum, fyrir okkar vel menntaða fólk. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég láta þá von í ljós að það takist að ljúka þessari umræðu og koma málinu til nefndar. Málið hefur þegar verið rætt í meira en 10 tíma. Margra klukkustunda ræður um þetta mál, sem sannarlega er mikilvægt, eru langt fyrir utan eðlileg mörk. Það má kannski sjá það best af leiðbeinandi ákvæðum þingskapanna um ræðutíma sem er nú yfirleitt tekinn fram í mínútum en ekki klukkutímum. Ég ætla að nefna sem dæmi að hæsta leiðbeinandi talan um ræðutíma í okkar þingskapalögum frá árinu 1985 er að sjálfsögðu um stefnuræðu forsrh. sem fær heilar 30 mínútur. Leiðbeinandi ákvæði 28. gr. þingskapanna um venjulegar þingsályktunartillögur eru hins vegar þær að frsm. hafi 15 og hver ræðumaður síðan 8 mínútur í hvert sinn. Þetta vildi ég minna á í lok þessarar löngu umræðu og þakka gott hljóð.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. gat um það að tveir þingmenn hefðu rætt um það að ál færi mikið í hernaðartæki og nefndi þar hv. 6. þm. Norðurl. e.

Ég ætlaði að segja 7.

Ég minntist ekki á það í minni ræðu en síðan segir hæstv. iðnrh. að aðalþörfin fyrir ál séu umbúðir.

Byggingariðnaður og umbúðir.

Já, byggingar og umbúðir. Það er eins og hæstv. ráðherra viti það ekki að það er farið að ræða um það í mörgum löndum að ál sé ekki nothæft utan um matvörur, drykki eða í matarílát vegna þess útfelling sé úr áli sem sé skaðleg heilsu manna. Þetta skýtur því dálítið skökku við það sem vísindamenn og læknar eru að prédika, t.d. í Svíþjóð, Þýskalandi og víðar. Ef þetta er rétt, sem ég hef ekki ástæðu til að rengja, þá gæti nú eftirspurnin eftir áli í framtíðinni orðið minni en hæstv. iðnrh. vildi hér vera láta. Í einhverri skýrslu sem ég sá í sambandi við þessa samninga við álfurstana kom það fram hjá einum þeirra að það væri venja þeirra að semja ekki um orkuverð fyrr en væri búið að virkja og orkan væri til staðar. Það er sjálfsagt rétt að þetta er þannig vegna þess að þegar þannig stendur á hafa þessir auðhringar þá aðila sem eru búnir að virkja, þ.e. bráðina, í hendi sér. Eitt af því sem hv. þm. Páll Pétursson sagði hér á dögunum var að það sem hefði gert það að verkum að hann hefði dálítið breytt sinni stefnu í sambandi við byggingu álverksmiðju væri það að við værum með svo mikla orku sem við hefðum ekkert með að gera. Ég saknaði þess þegar ég talaði í fyrra skipti að hv. þm. Páll Pétursson var ekki hér vegna þess að ég hef komist yfir greiðsluáætlun frá Landsvirkjun þar sem er sagt að þegar búið er að fullklára Blönduvirkjun verði skuld Landsvirkjunar um 39 milljarðar. Þar segir og að orkugjaldið sem þeir setja á sé miðað við það að í árslok 2004 verði þessi skuld öll upp greidd og gera ráð fyrir í þeirri áætlun að engin stóriðja rísi á þessu tímabili því að næstu virkjunarframkvæmdir séu áætlaðar að verði um árið 2003 ef þannig yrði staðið að málum. Ég vil því spyrja hv. þm. Pál Pétursson að því hvort hann viti af þessu. Hvort hann viti um þessa áætlun og hvort landsmenn séu látnir borga þessar skuldir það hratt niður og orkuokrið í landinu sé fyrst og fremst af því að endurgreiðslutími er ekki miðaður við nema 15 ár frá árinu í ár. Þetta er mjög alvarlegt. Ég er hér með fyrir framan mig áætlanir frá Landsvirkjun um kostnað og orkuframleiðslu um 15 virkjanir. Langlægsti kostnaðurinn á hverja ársgwst. er í Nesjavellir I, rúmar 5 millj. hver ársgwst. og Nesjavellir II, tæplega 8 millj. Þar er Blönduvirkjun t.d. með, miðað við þáverandi áætlun sem var 12 milljarðar 654 millj., tæpar 21 millj. Dýrasta virkjunin var 25 millj. 545 þús. og það var Fjarðará. Ef tekið er meðaltal af þessum 15 virkjunum, sem er auðvitað rökrétt að miða orkusöluna við, mundu þessar rúmlega 3000 ársgwst. sem þarf fyrir 210 þús. tonna álbræðslu með virkjunum, háspennulínum og spennivirkjum vera, miðað við nýjustu upplýsingar, um 57 milljarðar. Svo eru menn hér, ráðherrann og fleiri, að tala um að það verði svo hagkvæmt að fara í þessar framkvæmdir. Þetta er fullyrt þó að ekkert sé vitað um hvaða samningar nást um orkuverðið. Þetta er þess vegna sama blekkingarþvælan mánuð eftir mánuð. Sannleikurinn er t.d. sá að á Akureyri er atvinnuleysið langtum meira vegna þeirrar væntingar sem íbúarnir þar höfðu um að fá álver. Ég þekki ekki ástandið austur á Reyðarfirði en ég gæti trúað því að það væri það sama. Það er verra vegna þess að þeir höfðu væntingar um það að álver yrði reist á Reyðarfirði sem auðvitað aldrei stóð til frekar en með Eyjafjörð. Í bréfi Landsvirkjunar, sem er dags. 21. febr. sl., segir að sú verkáætlun sem Landsvirkjun hefur unnið eftir undanfarið vegna virkjana í þágu nýs álvers geri ráð fyrir að unnt sé að gera verksamninga í lok maí nk. Nú bendir hins vegar allt til þess að þessum tímamörkum verði ekki náð þar sem Landsvirkjun treystir sér ekki til þess að fara í framkvæmdir fyrr en fyrirvaralaus rammasamningur við Atlantsál hf. liggur fyrir. Það sést á þessu bréfi frá Landsvirkjun að tillaga sú sem liggur fyrir frá hv. þm. Ragnari Arnalds er alveg í samræmi við það. Það er dálítið merkileg niðurstaða sem ég hef heyrt eftir hæstv. iðnrh. að hann berjist á móti því að slík tillaga verði samþykkt þó að fyrir liggi hér bréflega frá Landsvirkjun að þeir muni ekki treysta sér til að fara í framkvæmdir fyrr en þessi orkusamningur er frá genginn. Enda telja margir sem fylgjast með þessum málum að það séu ekki nema 10% líkur fyrir því að samningar muni nást miðað við þann orkukostnað sem við verðum fyrir og þurfum að fá endurgreiddan. A.m.k. hefur hæstv. iðnrh. sagt að hann muni ekki semja öðruvísi en að fá fulla greiðslu fyrir orkuna. Hann sagði í því sambandi, að mig minnir, að orð skuli standa. Þau hafa nú ekki alltaf staðið. Hér talaði hv. þm. Hreggviður Jónsson áðan langt mál og var að lofa álverksmiðjur og þetta væri nú mjög æskileg atvinnugrein. Hvernig stendur þá á því að þjóðir sem hafa haft þessar verksmiðjur eru að reyna að losa sig við þær? Það er dálítið merkilegt og stangast á við fullyrðingar sem álmenn halda fram. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þetta öllu lengra. Ég gleymdi því áðan þegar ég var að tala um Nesjavallavirkjanirnar, sem eru langtum ódýrari en aðrar virkjanir, og meðaltalið sem er miðað við það sem hér er á blaði, að borgarstjórinn í Reykjavík hefur sagt að þeir mundu ekki láta orkuna fyrir kostnaðarverð. Þeir mundu vilja fá meira fyrir orkuna. Þarna er því kannski ekki um mjög stóran póst að ræða, en þó er þessar virkjanir báðar um 360 ársgwst. Ég mun beita mér fyrir því eins og ég get að styðja tillögur hv. þm. Ragnars Arnalds, enda eru öll rök fyrir því að þær verði samþykktar miðað við það sem ég vitnaði í bréf Landsvirkjunar.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa mjög langt mál hér við þessa umræðu þar sem svo hafði um samist að reynt yrði að flýta fyrir því að ljúka hér í kvöld. Ég get hins vegar ekki látið hjá líða að koma upp eftir þá ræðu sem hæstv. umhvrh. hélt áðan. Vonast ég til þess að hann sjái sér fært að koma hér í salinn til að hlýða á það sem ég hef fram að færa sem andsvör við því sem hann sagði, og þá sérstaklega varðandi það sem ég hef sagt fyrr í þessari umræðu. Ég hef ýmislegt fram að færa í þessu máli og er langt frá því að ég hafi verið búin að segja það sem ég hefði helst viljað segja, en þar sem nú er langt liðið á nótt og kominn tími til að fólk hvíli sig, þá hef ég ákveðið að takmarka mig fyrst og fremst við umhverfisþáttinn í þessari ræðu minni. Hæstv. iðnrh. endaði sína ræðu áðan á því að vitna til 28. gr. þingskapalaga um umræður við þáltill. Ég vildi einnig benda hæstv. iðnrh. á að lesa 3. mgr., síðasta hluta hennar þar sem segir um frávik frá þeim umræðutíma, með leyfi forseta: ,,Forseti getur ákveðið frávik frá þessari málsmeðferð ef fyrir liggur rökstudd beiðni þingflokks þar að lútandi. Hver þingflokkur hefur rétt til að bera slíka beiðni fram við forseta einu sinni á hverju þingi.`` Það hefur að vísu ekkert reynt á það að biðja um lengri umræðu í þessu máli, en ég vil benda á að það er möguleiki á því ef þingflokkur óskar eftir lengri umræðu. En það sem ég vildi nú fyrst og fremst ræða hér var við umhvrh. Hann heldur því fram að ég hafi verið með órökstuddar fullyrðingar og dylgjur, eins og hann kaus að orða það. Ég vil vísa þessu á bug. Hann vitnaði til ,,færustu sérfræðinga á þessu sviði`` og til þess að safnað hafi verið saman miklu af upplýsingum. En síðan komu ákaflega lítil rök fyrir því máli hans um það hversu góðar mengunarvarnir mundu verða í þessu álveri. Ég hef undir höndum ýmsar upplýsingar um mengunarvarnir í álverum í heiminum. Hérna var sérstaklega vitnað til að í Noregi væri þess ekki krafist að brennisteinsdíoxíð væri hreinsað. Ég vil þó upplýsa hæstv. umhvrh. um það að í verksmiðjum í Noregi og í Svíþjóð er yfirleitt notaður svokallaður vothreinsibúnaður sem mikið hefur verið til umræðu í þinginu. Það má vel vera rétt að ekki sé krafist þess að vothreinsibúnaður sé í verksmiðjum t.d. í Noregi. Hins vegar eru kröfurnar um það hversu mikið brennisteinsdíoxíð má fara út í andrúmsloftið það strangar að verksmiðjurnar geta ekki náð niður því sem fer út í andrúmsloftið af brennisteinsdíoxíði nema með því að koma upp vothreinsibúnaði. Af þeim átta verksmiðjum sem eru í Noregi eru sjö með þennan búnað. Ég skil því ekki þær fullyrðingar hæstv. umhvrh. að ekki séu gerðar kröfur um að brennsludíoxíð sé hreinsað. Hvaðan eru þær upplýsingar fengnar? Ef athugað er hversu mikið brennisteinsdíoxíð sleppur út í andrúmsloftið við það að krafist er að brennisteinsinnihald í skautum fari ekki yfir 2%, þá fara um það bil 20 kg af brennisteinsdíoxíði út í andrúmsloftið pr. tonn af áli. Það er síðan hægt að hreinsa þetta brennisteinsdíoxíð og það hefur verið talað um að hægt sé að ná um það bil 90% hreinsun, t.d. með vothreinsun eða öðrum búnaði, og þá er hægt að koma þessu niður í 2 kg af brennisteinsdíoxíði pr. tonn af framleiddu áli. Þetta er gert í flestum nýjum verksmiðjum, ekki bara í Noregi og Svíþjóð, heldur einnig í Bandaríkjunum. Í tveim álverum í Bandaríkjunum er vitað að hreinsað er brennisteinsdíoxíð, þ.e. í Columbia Aluminium Corporation í Goldingdale í Washington og í Nordwest-Aluminium í Dallas í Oregon. Ég skil því ekki hvers vegna því er haldið fram að nánast hvergi sé krafist hreinsunar á brennsludíoxíði. Og ég endurtek að það má vel vera að ekki sé sagt að það eigi að hreinsa brennisteinsdíoxíð, en það er sagt að brennisteinsdíoxíðið í útblæstrinum eigi að vera það lágt að ekki er hægt að gera það öðruvísi en með hreinsun. Það eru því bara útúrsnúningar og vitleysa að halda því fram að það sé ekki gert. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur m.a. heimsótt verksmiðjur, vegna þess að ég hef undir höndum skýrslu úr ferð sem nokkrir fulltrúar frá umhvrn. fóru í. Í þessari skýrslu eru taldar upp þær verksmiðjur sem heimsóttar voru. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Öllum verksmiðjunum er skylt að nota kolaskaut með innan við 2% innihald af brennisteini. Brennisteinsinnihald kolaskauta er 1 -- 1,1 hjá Gränges, 1,3 -- 1,5 hjá LMG [sem er í Essen] og 1,5 hjá Pechiney. Pechiney þarf að greiða skatt af hverju kílói af brennisteinsdíoxíði sem fer yfir 400 tonn á ári.`` Nú var það upplýst í umræðunni að brennisteinsdíoxíð sem færi út í andrúmsloftið hér væri, ef ég heyrði rétt, 4800 tonn á ári. Þarna er því verið að tala um verulega mikið af brennisteinsdíoxíði sem á að fara út í andrúmsloftið óhreinsað og ég tel þá kröfu sem talað er um að hér eigi að gera, um 2% innihald í skautum, ekki vera viðunandi. Ég get ekki fallist á það. Mér finnst það alveg með ólíkindum ef allir þeir sérfræðingar sem hæstv. umhvrh. hefur talað við eru sammála því að þetta séu eðlilegar kröfur af hálfu umhvrn. og íslenskra stjórnvalda að því er varðar hreinsun á þessu efni. Það liggur nú við að ég eigi erfitt með að elta ólar við allt það sem kom fram hjá hæstv. umhvrh. Hann stekkur í símann þannig að það er dálítið erfitt að eiga samræður við hann í gegnum annan, en það sem mér fannst líka mjög merkilegt var það að hæstv. umhvrh. virtist helst telja að það væri allt í lagi að bæta við meiri mengun vegna þess að það væri svo mikil brennisteinsmengun fyrir. Nú hafi hann skyndilega uppgötvað að svo mikil mengun kemur bæði frá háhitasvæðum og eins frá eldsumbrotum að það væri hreinn dvergur að bæta við einu álveri eða svo. Þetta fannst mér einkennileg röksemdafærsla, að úr því að subbugangurinn sé svo mikill þá sé allt í lagi að bæta örlitlu við. Síðan vildi hæstv. umhvrh. upplýsa okkur kvennalistakonur um það að það hafi verið framleitt vetni á Íslandi í einhvern tíma. Ég vildi benda hæstv. ráðherranum á að lesa till. til þál. sem er á þskj. 139 um framleiðslu vetnis frá þingkonum Kvennalistans þar sem m.a. segir, með leyfi forseta: ,,Hér á landi er vetnisframleiðsla vel þekktur iðnaður. Áburðarverksmiðjan í Gufunesi hefur framleitt vetni í nær 40 ár. Hér höfum við mikla möguleika á að framleiða raforku og íslenskir vísinda - og tæknimenn standa framarlega á þessu sviði.`` Þarna fannst mér yfirlætið alveg gífurlegt hjá hæstv. umhvrh. Það var eins og hann héldi að við vissum ekki hvað við værum að segja. Hann ætti nú að reyna aðeins að athuga sinn gang áður en hann kemur hér upp og er með dylgjur og heldur því fram að það sem ég hef verið að segja sé helst byggt á lygi, eins og mátti ráða af því sem hæstv. ráðherra sagði. Verið er að ræða málefnalega um þetta mál og reyna að tryggja að þannig sé haldið á mengunarvörnum hér á landi að landið sé ekki eyðilagt. Einna helst dettur hæstv. ráðherranum í hug að það sé nú best að planta bara skógi hringinn í kringum álverið og leyfa svo bara eins mikla mengun og hver vill. Er ég hrædd um að skógurinn mundi fljótt drepast ef allt það brennisteinsdíoxíð fer út í andrúmsloftið sem virðist eiga að leyfa frá þessu álveri. Kostulegast fannst mér þó hjá ráðherranum þegar hann fór að tala um að við ættum að hætta allri móttöku ferðamanna. Hann ætlar líklega að setja það á stefnuskrá að núna ætti að vera okkar helsta markmið að stöðva allan straum ferðamanna hingað til lands og fara þar með eftir tilmælum frá umhverfismálastofnun Sameinuðu þjóðanna þar sem hún óskaði eftir því að dregið yrði úr ferðamannastraum til landsins. Þykir mér þá að hæstv. forsrh. hafi lítið hlustað á tillögur frá hæstv. umhvrh. þar sem hann leggur það helst til í atvinnuuppbyggingu á Íslandi að best væri að hætta við ferðaþjónustu en byggja bara álver hringinn í kringum landið því þá værum við að fara eftir því sem umhverfismálastofnun Sameinuðu þjóðanna segði. Þetta þykir mér einkennilegur málflutningur og í algeru ósamræmi við það sem komið hefur frá ríkisstjórninni hingað til og þá sérstaklega hæstv. forsrh. sem hefur lagt sig mjög fram um að reyna að auglýsa landið upp sem ferðamannaland og stofnað þar hverja nefndina á fætur annarri. Hefur hann lýst því hér, m.a. held ég að það hafi verið bara núna í dag sem hann ræddi um þetta mál. Ég vil, virðulegur forseti, ekki tefja þessa umræðu frekar. Ég mátti til að svara því helsta sem fram kom í máli hæstv. umhvrh., svo makalaus fannst mér hans ræða. Hefði ég gjarnan viljað hafa þessi orð fleiri, en mig langar að lokum að halda því fram að miðað við þær yfirlýsingar og fullyrðingar sem fram hafa komið af hálfu þeirra þingmanna sem hafa tjáð sig í fjölmiðlum hingað til sé ekki meiri hluti þeirra meðmæltur því að álver eigi að rísa á suðvesturhorninu, á Keilisnesi. Svo margir hv. þm., bæði stjórnar og stjórnarandstöðu og þar með talið hv. þm. Sjálfstfl., hafa lýst því yfir hver um annan þveran að þó svo þeir vilji gjarnan álverið á Íslandi, þá vilji þeir alls ekki álver hér á suðvesturhorninu. Þetta gildir um þingmenn Framsfl., Alþfl. og Alþb. Ég vil því fullyrða það að þessi tillaga sem við erum hér að ræða nýtur ekki meirihlutafylgis eins og hún lítur út núna þannig að ég er algerlega ósammála þeim fullyrðingum að hér sé um að ræða tillögu sem nánast þurfi ekki að ræða vegna þess að það sé meirihlutafylgi fyrir henni.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti vill nú leita samkomulags um að þessum fundi geti lokið ekki síðar en áður en klukkan verður fjögur og treystir því að hv. þm. muni virða þá ósk.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Þar sem nú er kominn sá tími sólarhrings sem hefur verið nokkuð hefðbundinn í þessari umræðu, a.m.k. þrívegis frá því að hún var upp tekin, og það hefur borið við að það hafi orðið nokkuð stutt í umræðunni einmitt á þessu tímaskeiði nætur, þá ætla ég fyrir mitt leyti að stuðla að því að henni geti lokið með þeim hætti sem hæstv. forseti var að nefna og vona ég að þurfi engum að verða misdægurt á þeim tíma, hvorki innan eða utan þinghúss. Ég mun fyrst og fremst gera nokkrar almennar athugasemdir við málið og víkja að örfáum atriðum sem hæstv. ráðherrar komu að í sínu máli, en tækifæri er til að ræða þetta mál frekar eða einstaka þætti sem varða það þegar rætt verður frv. til lánsfjárlaga, væntanlega á boðuðum fundi í Nd. á morgun. Frá því að mál þetta var á dagskrá síðast, aðfaranótt fimmtudagsins, hafa orðið talsverð tíðindi sem tengjast því. Í fyrsta lagi hefur tekist um það samkomulag að mál þetta verði ekki afgreitt frá þinginu, og það er auðvitað meginatriði sem snertir þá tillögu sem hér er rædd. En í öðru lagi er þess að geta að ráðherrar í ríkisstjórn landsins hafa tekið undir gagnrýnisraddir varðandi þetta mál og það menn ekki lægra settir en hæstv. forsrh. sem hefur á opinberum vettvangi gagnrýnt mjög alvarlega þá meðferð sem málið hefur hlotið af hálfu hæstv. iðnrh. á undanförnum missirum. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um það en láta forsrh. tala með því að vitna til orða hans á Bylgjunni þann 16. mars sl. í þættinum ,,17:17`` þar sem greint var frá því að formaður Framsfl. og forsrh. hafi gagnrýnt málsmeðferð iðnrh. á miðstjórnarfundi Framsfl. þann dag. Með leyfi forseta segir forsrh. þar orðrétt: ,,Samningarnir hafa dregist á langinn og það er eflaust alveg rétt. Að sumu leyti er þar um að kenna því ástandi sem skapaðist í heiminum í kringum Persaflóastríðið. Þó er það ekki að öllu leyti. Samningar um nýtt álver, sem er að sjálfsögðu sú stærsta framkvæmd sem hér hefur nokkru sinni verið ráðist í þegar virkjanir eru taldar, krefst þess að um slíka framkvæmd sé mjög breið samstaða, í raun þjóðarsátt, og því finnst mér ekki hafa verið leitað þeirrar þjóðarsáttar eins og vera ber. Þegar ráðast á í svona mikla framkvæmd þurfa allir aðilar í raun að koma að, allt frá upphafi. Svo hefur því miður ekki verið í þeim samningum sem nú hafa verið gerðir. Núv. iðnrh. er mikill dugnaðarmaður og hann kaus að vinna þetta mál miklu frekar enn og hafa það á sínu skrifborði eða með sem fæstum í kringum sig. Ég ætla alls ekki að taka undir það að iðnrh. hafi orðið á fjölmörg mistök, en ég vil leyfa mér að fullyrða að betur hefði gengið ef lögð hefði verið áhersla á slíkt samstarf og ekki þessi áhersla á undirskrift undir eitthvert minnisblað sem raunar enga þýðingu hefur.`` Þetta eru ein af fjölmörgum ummælum hæstv. forsrh. í fjölmiðlum að undanförnu, en ég ætla ekki að dvelja frekar við það. Innlegg hans í þetta mál og stuðningur hans við þá gagnrýni sem hér hefur verið höfð uppi varðandi það og málsmeðferð alla er auðvitað mikilsvert innlegg og hefur breytt verulega, geri ég ráð fyrir, stöðu þess í hugmyndum alþjóðar. Ekki síst varðandi þá umræðu sem hefur farið fram á Alþingi. Ekki er þar með sagt að þau sjónarmið hafi ekki staðið fyrir sínu sem þar komu fram og hafi hlotið verulegar undirtektir og skilning í landinu, heldur hitt að þar talar sá maður sem fer fyrir ríkisstjórn landsins og gerst má þekkja það hvernig á málum hefur verið haldið og hefur greinilega af því verulegar áhyggjur með hvaða hætti það hefur verið og einmitt það sem mikil áhersla hefur verið lögð á, bæði af minni hálfu og fleiri sem rætt hafa þessi mál, að hæstv. iðnrh. hefur farið þar offari, oftúlkað mál varðandi stöðu þess, stöðu samningaviðræðna, líklegar lyktir og fleira er málið snertir. Ég vil þakka hæstv. ráðherrum, bæði hæstv. iðnrh. og hæstv. umhvrh., fyrir þátttöku þeirra í umræðunni á þessari nóttu. Þótt þeir hafi ekki farið ítarlega út í málsatvik þá höfðu þeir þó uppi viðleitni hér, heiðarlega viðleitni til að víkja að nokkrum atriðum af fjölmörgum sem vikið var að í mínu máli og fleiri hv. ræðumanna sem gagnrýnt hafa þau áform sem uppi eru um álbræðslu á Keilisnesi. Ég tel að í máli hæstv. iðnrh. hafi komið fram í mörgum greinum viðurkenning á atriðum sem ég hélt fram í minni ræðu aðfaranótt fimmtudags í þýðingarmiklum atriðum þó að okkur greini á um túlkun á því hvernig lesa á í einstök atriði sem varða stöðu málsins. Hæstv. iðnrh. viðurkenndi að talnagögnum, framreiddum af honum hér í þingskjölum, bæri ekki saman, leitaðist við að skýra það. Veikleikarnir eru augljósir og þeir eru táknrænir fyrir meðferð þessa máls og hvernig það er lagt fyrir. Dæmi um það einnig hvað snertir þjóðhagslegt mat á þessu máli er sú staðreynd að hæstv. iðnrh. hefur kosið að miða fyrst og fremst við landsframleiðslu sem líklegan ávinning af þessu máli og ítrekar það enn hér í kvöld. Slík framsetning á þjóðhagslegum ávinningi dæmir sig sjálf vegna þess að hún segir afar lítið um þær tekjur sem þjóðinni gætu hlotnast af fyrirtæki sem þessu og reyndar hvaða fyrirtæki sem væri þegar lagður er á það mælikvarði landsframleiðslunnar. Hæstv. ráðherra vék að stöðu raforkusamningsins. Það var athyglisvert sem fram kom í hans máli þar sem hann greinir frá því og staðfestir í raun það sem ég hafði sagt hér um þau efni fyrir nokkrum dögum að sáralítið hafi breyst varðandi efni raforkusamningsins frá því að umrætt minnisblað var undirritað við hátíðlega athöfn 4. okt. sl. Þar hafi í rauninni aðeins verið minni háttar atriði og tæknileg atriði til umfjöllunar fyrir utan svonefnt endurskoðunarákvæði. Þetta er þýðingarmikið atriði í málinu vegna þess að reynt hefur verið að láta líta svo út, m.a. af samningamönnum á vegum Landsvirkjunar, að þeir á sínum vettvangi hafi verið að vinna einhver þrekvirki í sambandi við það að berja í brestina í orkuverðssamningnum sem hæstv. iðnrh. í rauninni innsiglaði að verulegu leyti eins og hann lá fyrir með undirskrift sinni undir yfirlýsingu á minnisblaði 4. okt. sl. Sú staðreynd veldur því m.a. að endurskoðunarmöguleikar á þessum samningi, endurbætur á þessum samningi eru raunar ekki til staðar eftir að hæstv. ráðherra innsiglaði samningana 4. okt. Það ásamt breyttum aðstæðum veldur því að forusta Landsvirkjunar telur sig þurfa að endurmeta stöðu raforkusamninganna í heild og þjóðhagslegan ávinning af þeim og það mat liggur ekki fyrir. Það var einnig staðfest hér af hæstv. ráðherra og Landsvirkjun hefur fullkominn fyrirvara á varðandi mat á raforkusamningunum við núverandi aðstæður. Hæstv. ráðherra vék einnig að líklegum skatttekjum af þessum samningi. Þar kom fram að tölur sem fram eru reiddar í skýrslu hans eru mjög blekkjandi og villandi. Þar eru settar fram tölur á verðlagi hvers tíma, föstu verðlagi, eins og ráðherra orðar það. En þegar reiknað er til núvirðis, þá er ávinningur af tekjuskatti ekki 15 -- 20 milljarðar kr. heldur 5 -- 7 milljarðar kr., eins og ráðherrann upplýsti hér áðan að væri sitt mat, að vísu óvissu háð bæði varðandi raunvexti svo og varðandi álverð sem tekjuskatturinn tekur mið af. Þetta eru dæmi um það hvernig mál þetta er hér fyrir lagt, hvernig reynt er að setja málið í allt annað samhengi en því ber, hvernig reynt er að láta tölur gefa annað til kynna heldur en er raunverulegt innihald þeirra, ég tala nú ekki um fyrir þá aðila sem ekki eru vanir að rýna í slíkt mál. Síðan endar hæstv. iðnrh. á því að veita þingheimi kennslustund í því hvernig hann metur að lýðræðisleg umræða eigi að fara fram og var það einkar fróðlegt. Ég skil það afar vel að hæstv. iðnrh. kveinkar sér undan þeirri niðurstöðu sem mál þetta fær hér í þingsölum. Ég ætla ekki að etja kappi við hann um það hverjar skoðanir hann hefur á orðræðum manna hér á Alþingi eða hvernig menn nýta sín réttindi sem varin eru af þingsköpum. Við eigum eflaust eftir, hæstv. iðnrh., að bera okkur saman um þessi efni frekar áður en þessu þingi lýkur, hugsanlega einnig á næsta þingi ef við eigum þar sæti og ef þetta mál ber þar á góma, sem ég heyri að hæstv. ráðherra er að gera skóna, jafnvel að hér komi fram fullbúið frv. að hausti með fullgerðum raforkusamningi sem fylgiskjali. Úr því mun tíminn skera hvað gerist í því efni og jafnvel þótt það gerist þurfum við að bera okkur saman um innihald, ef við verðum hér báðir til að ræða þau efni. Þá ætla ég að koma að fáeinum atriðum úr máli hæstv. umhvrh. Ég get ekki að því gert að ég fyllist dálitlum óhug nánast í hvert sinn sem hæstv. umhvrh. stígur í þennan ræðustól til þess að gera grein fyrir þáttum sem tengjast þessu máli og á það raunar einnig við um fleiri þætti þegar umhverfismál ber hér á góma. Mér finnst hæstv. ráðherra ekki vera í þeim stellingum sem eðlilegt mætti telja að hann sem hagsmunagæslumaður þessa þýðingarmikla sviðs umhverfismálanna væri í. Og sú bjartsýni sem ráðherrann temur sér í málflutningi nánast í öllum greinum, ég fæ ekki séð að það sé innstæða fyrir henni, ekki enn sem komið er varðandi þetta mál. Ég tel einnig að hæstv. ráðherra fari ekki rétt með túlkun á þeim upplýsingum sem hann hefur í höndum, t.d. þeirri greinargerð og frásögn af ferð til að kynna sér mengunarvarnir þar sem í ferð voru með hæstv. ráðherra þrír tilgreindir ferðalangar á ferð um Evrópu 5. -- 10. nóv. 1990. Ég fæ ekki betur séð, hæstv. umhvrh., en að þú nýtir þér ekki þær talnalegu upplýsingar og útleggingar sem er að finna í frásögn úr þessum erindrekstri á vegum umhvrn. og það vekur alltaf tortryggni ef þannig er haldið á máli. Umræðan um vothreinsibúnað og hreinsun á brennisteini í formi brennisteinsdíoxíðs tekur á sig hinar kynlegustu myndir þegar hún er upp tekin af hæstv. umhvrh. Ég ætla ekki að þreyta orðræður við hæstv. ráðherra um þau efni. Það hefur hv. 6. þm. Reykv. gert með skilmerkilegum hætti og ég get í raun tekið undir hennar málflutning sem mér finnst vera raunsær með tilliti til alvöru þessa máls og varðandi þær upplýsingar sem fyrir liggja. Hæstv. umhvrh. vildi halda því fram að sú tækni sem fyrirhugað er að byggja umrætt álver á, Pechiney-tæknin, valdi ekki meiri flúormengun en önnur tækni eins og t.d. sú sem hefur verið tekin upp á frágangi á kerum í ÍSAL - bræðslunni í Straumsvík. Ekki skal ég skera úr um það. En ég les það í frásögn úr umræddu ferðalagi hæstv. ráðherra að ástæðan fyrir háum gildum í útblæstri flúors í rjáfri Pechiney eru þekjur keranna. Í Gränges og LMG - álverunum opnast þær upp en eru handfærðar til hliðar hjá Pechiney. ÍSAL er að setja upp sams konar þekjur og LMG sem mun væntanlega gerbreyta aðstæðum hjá ÍSAL. Þetta eru þær upplýsingar sem ég taldi gildar og væri hægt að draga þá ályktun af að þessi Pechiney - tækni ylli ákveðnum erfiðleikum í sambandi við að halda flúormengun í lágmarki. Varðandi mengun, reiknað í prósentum af heildarmengun sem fellur til hérlendis, hafði ráðherrann hæstv. sitthvað að segja. Og þar er hann að bæta stöðuna, stöðu iðnrekstrarins, útblásturinn frá hugsanlegri álbræðslu með því að reikna saman gildi vegna mengunar frá jarðhitasvæðum eða jafnvel frá eldgosum í landinu. Þetta finnst mér vera málflutningur sem dæmir sig í raun sjálfur. Það er ekki fært að ætla að verja mengun frá iðnrekstri með því að vísa í uppsprettur eins og frá jarðhitasvæðum, ég tala nú ekki um frá eldgosum, sem vissulega valda ákveðinni mengun en bætir ekki stöðuna að því er snertir mengun frá atvinnurekstri. Og þar finnst mér ekki sæmilega á máli haldið af hæstv. umhvrh. Ég ætla hins vegar að óska honum alls góðs, svo lengi sem hann heldur um þessi mál fyrir hönd íslenska ríkisins, sem kannski verður ekki mjög lengi úr þessu. En mér sýnist að það séu afar margir lausir endar augljóslega að því er snertir umhverfisvernd og þessa álbræðslu, enda viðurkennt af hæstv. ráðherrum báðum að þar sé allt ófrágengið þó að báðir sameinist um það að vera mjög bjartsýnir í væntingum sínum um hvernig frá þeim málum megi hugsanlega ganga. Virðulegur forseti. Það stóra mál sem við höfum rætt hér er umræðunnar virði. Það er þörf á því á þjóðþingi Íslendinga að ræða ítarlega áður en teknar eru ákvarðanir um það að binda okkur í samninga sem varða fjárfestingu upp á um 100 milljarða íslenskra króna í heild sinni og sem geta verið afar tvísýnir fyrir íslenskt efnahagslíf, fyrir byggðarþróun í landinu, einnig fyrir íslenskt umhverfi. Og ég tel það af hinu góða að þessi mál eru nú í biðstöðu og verða það einnig að því er varðar afstöðu Alþingis Íslendinga til þessa máls því þingmenn hér, bæði þeir sem nú sitja og þeir sem kosnir verða á nýtt þing, þurfa áreiðanlega á að halda betri tíma og meiri tíma en verið hefur til umráða frá því að þessi mál voru hér lögð fram, bæði skýrsla hæstv. ráðherra og till. til þál. en ráðrúm er til og ríkisstjórnin hefur ætlað til þessa þinghalds miðað við það að því ljúki á næsta degi eins og ráðgert mun vera. Ég læt þessi orð nægja hér við þessa umræðu, virðulegur forseti, og þakka þeim sem hafa verið þar þátttakendur.