Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá hv. 5. þm. Norðvest., Guðjóni A. Kristjánssyni, dagsett 15. mars 2005: „Þar sem ég get ekki sótt þingfundi frá 16. mars fram til 4. apríl, sumpart af einkaástæðum og sumpart út af dvöl erlendis, óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varamaður á lista Frjálslynda flokksins í Norðvest., Steinunn Pétursdóttir fulltrúi, Akranesi, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.“ Steinunn Pétursdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný.

Klukkan 3.30 fer fram umræða utan dagskrár um fjárhagsstöðu ellilífeyrisþega. Málshefjandi er hv. þm. Gunnar Örlygsson. Hæstv. heilbrigðisráðherra Jón Kristjánsson verður til andsvara.

Virðulegi forseti. Ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra hvort til standi að endurskoða námskrá grunnskóla og ef svo er, með hvaða hætti. Staða grunnskólans hefur verið mikið í umræðunni á síðustu mánuðum, fyrst vegna kennaraverkfallsins, afleiðinga þess og áhrifa á skólann, óviðunandi stöðu kennara innan grunnskólans og fjármálalegri getu sveitarfélaganna til að reka grunnskólann af þeim metnaði sem þau svo sannarlega gera, enda hefur grunnskólinn tekið stakkaskiptum hvað gæði varðar eftir að hann var fluttur frá ríki til sveitarfélaga. Framúrskarandi grunnskóli á að vera eitt helsta markmið okkar og það eru margar leiðir að því, en grundvallaratriðið er náttúrlega að ríkið geri upp við sveitarfélögin þannig að þeim sé gert mögulegt að bæta stöðu kennara, án þess er tómt mál að tala um betri grunnskólamenntun. Við eigum að sjálfsögðu að stefna að betri grunnskólamenntun og stefna hærra en við erum stödd núna. PISA-rannsóknin í lok síðasta árs sýndi að því fer fjarri að staðan sé nógu góð þó hún sé ágæt á sumum sviðum, hafi batnað á sumum stöðum en um leið versnað á öðrum. Við þingmenn Samfylkingarinnar höfum heimsótt einn og einn grunnskóla síðustu mánuði til að fá yfirlit yfir stöðu mála og hvernig hægt sé að ná samstöðu um að leggja meira til skólamála, búa til enn þá betri grunnskóla. Í þeim heimsóknum hefur ýmislegt athyglisvert komið upp, svo sem spurningar sem vakna um námskrár grunnskólanna í því ljósi að í umræðunni um styttingu námstíma til stúdentsprófs hafa komið upp sterkar raddir um það innan skólasamfélagsins að vænlegra sé að stytta grunnskólann um eitt ár en að stytta framhaldsskólann. Það sé eðlilegri leið, sérstaklega þar sem grunnskólinn hefur á tilteknu árabili lengst um tvö ár. Ég vil taka undir það. Ég held að skoða eigi hvort stytta eigi grunnskólann fremur en framhaldsskólann og hvort sú leið sé færari og betri, en í öllu þessu eigum við að tryggja að hverfisskólarnir vaxi og dafni. Um leið og gott er að tryggja valfrelsi og fjölbreytni á grunnskólastigi er nauðsynlegt að efla hverfisskólann sem grunneiningu í skólasamfélagi okkar. Hann þarf að efla með margvíslegum hætti og til að mynda held ég að nauðsynlegt sé að endurskoða námskrá skólanna með það að markmiði að hún verði sveigjanlegri og vægi verk- og listnáms verði meira og valfrelsi nemenda þegar kemur upp í efri bekkina aukist verulega þannig að skólarnir búi yfir meiri sveigjanleika og námskráin verði ekki eins miðstýrð hvað skólana varðar og raun ber vitni. Ég tel brýnt að endurskoða námskrána með þetta að markmiði og beini því áðurnefndri fyrirspurn til hæstv. ráðherra, hvort til standi endurskoðun á námskrá grunnskólanna og ef svo er, með hvaða hætti.

Herra forseti. Hv. 7. þm. Suðurk., Björgvin G. Sigurðsson, spyr hvort til standi að endurskoða námskrá grunnskóla og ef svo er, með hvaða hætti. Með stofnun námskrárdeildar menntamálaráðuneytisins árið 2000 var staðfest að endurskoðun námskráa leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla væri viðvarandi verkefni og stöðugt þyrfti að fylgjast með framkvæmd námskráa. Er það gert með söfnun gagna úr skólum og með öflun ábendinga og tillagna frá samtökum kennara, starfsgreinaráði, félögum, stofnunum og einstaklingum sem hafa þekkingu á viðkomandi námsgreinum. Aðalnámskrá grunnskóla sem nú er í gildi var gefin út árið 1999. Áætlun um breytta námsskipan til stúdentsprófs og aukna samfellu í skólastarfi var kynnt í skýrslu sérstakrar verkefnisstjórnar í ágúst 2004. Í samræmi við þá áætlun verður gert sérstakt átak í endurskoðun allra aðalnámskráa á þessu ári, þ.e. 2005. Meðal þess sem hin nýja skipan náms til stúdentsprófs felur í sér er að viðfangsefni byrjunaráfanga sem nú er á framhaldsskólastigi í ensku, dönsku, íslensku og stærðfræði verði að hluta eða öllu leyti færð niður á grunnskólastig. Námskröfur í þeim greinum verða ekki minni en í núverandi námsskipan frá grunnskóla til loka kjarnaáfanga í framhaldsskóla. Þá er stefnt að því að samfella í skólagöngu frá leikskóla til framhaldsskóla verði sem mest og endurtekningar verði sem minnstar milli skólastiga, án þess þó að það komi til með að ógna möguleikum þeirra einstaklinga sem þurfa á hægferðum að halda innan kerfisins. Verið er að reyna að koma til móts við mismunandi þarfir hinna mismunandi einstaklinga innan skólakerfisins. Endurskoðun aðalnámskrár í grunnskóla verður unnin í nánu samhengi við endurskoðun aðalnámskrár framhaldsskóla og aðalnámskrár leikskóla. Þetta er allt í tengslum við þá sýn að við eigum að skoða skólakerfið og skólagönguna sem eina heild og reyna að auka samfelluna á milli leikskóla og grunnskóla og grunnskóla og framhaldsskóla. Sérstök verkefnisstjórn sem starfar í menntamálaráðuneytinu hefur verið sett á laggirnar og verkefnastjóri hefur verið ráðinn til að stýra starfinu í samráði við námskrárdeild ráðuneytisins. Einnig hafa verið stofnaðir vinnuhópar til að endurrita námskrár á hverju námssviði með hliðsjón af tillögum verkefnisstjórnar. Í hverjum vinnuhópi eru 3–5 fagmenn. Ráðuneytið velur formann vinnuhópanna en aðrir eru valdir í samráði við fagfélög kennara á grunnskólastigi og framhaldsskólastigi. Fyrstu hóparnir hófust handa í lok janúar sl. og er gert ráð fyrir að fleiri hópar komi til starfa á næstu vikum, t.d. undirhópar á einstökum námsgreinasviðum svo sem í tungumálum, náttúrufræði og listgreinum. Þá verður settur upp starfshópur um skil leikskóla og grunnskóla og hópar um þverfagleg málefni, svo sem um sérkennslu, fjölmenningu, nýbúafræðslu og fleira. Vinnuhóparnir munu skila tillögum til verkefnastjórnar fyrir 15. júlí næstkomandi en stefnt er að útgáfu nýrrar aðalnámskrár fyrir grunnskóla í byrjun árs 2006. Að því er stefnt. Þá fer í hönd kynning nýrrar námskrár, endurskoðun námsgagna og endurmenntun kennara samkvæmt tillögum verkefnisstjórnar, en það eru lykilþættir til þess að hin nýja og breytta námsskipan til stúdentsprófs komi til með að ganga upp og við komum til með að meta hvernig það ferli er á veg komið þegar þar að kemur. Vinnuhóparnir hafa fengið starfslýsingar sem sérsniðnar eru fyrir hverja námsgrein og/eða greinasvið. Staða námsgreina er mismunandi í skólunum og ábendingar sem borist hafa eru oft og tíðum afar ólíkar eftir greinum. Allir munu vinnuhóparnir þó fyrst og fremst huga að samfellu námsþátta í skólakerfinu. Ekki er gert ráð fyrir meginbreytingu á þeirri menntastefnu sem fylgt hefur verið síðustu ár, heldur er þetta þróun og ákveðið ferli sem er í gangi og sjálfsagt að taka næstu skref. Í ferlinu verður hins vegar haldið áfram að safna ábendingum og tillögum sem nýtast við frekari stefnumörkun í ráðuneytinu. Virðulegi forseti. Ég hef í svari mínu gert grein fyrir þeim meginsjónarmiðum sem höfð eru að leiðarljósi og þeirri vinnutilhögun sem notuð er við endurskoðun námskrár grunnskóla í tengslum við breytingar á námsskipan til stúdentsprófs. Umfangsmikið og vel skipulagt starf er í fullum gangi á vegum ráðuneytisins vegna þessa. Hver nákvæm efnisleg niðurstaða undirskoðunarinnar verður er vitanlega ekki hægt að svara á þessari stundu. Verkið er í höndum fagmanna og afstaða verður tekin þegar tillögur þeirra liggja fyrir.

Herra forseti. Ég heyri að hæstv. ráðherra hefur í hyggju að færa verulegt nám frá framhaldsskólastiginu yfir á grunnskólastigið í framtíðinni. Ég get verið sammála því að hægt sé að auka við námið í grunnskólunum frá því sem verið hefur en slík aukning mun að sjálfsögðu hafa mikil áhrif á starf grunnskólanna, starf kennaranna og ekki síst kostnað sveitarfélaganna við að reka grunnskólana. Við breytingarnar þarf að sjálfsögðu að hafa gott samstarf við sveitarfélögin og verður ekki við það unað af hálfu sveitarfélaganna að enn og aftur verði færð til þeirra starfsemi og kostnaður án þess að þau hafi fjármuni á móti þeim nýja kostnaði sem þannig verður til. Ég vona því að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því að samstarf og samvinna við sveitarfélögin við breytinguna verði með þeim hætti að vel verði við unað.

Virðulegi forseti. Því ber að fagna að endurskoðun námskráa standi stöðugt yfir en til að það markmið náist að aukin samfella verði á milli skólastiga og þetta verði meiri heild en nú er þarf að skýra betur hvernig standa eigi að endurmenntun kennara. Það mál hefur ekki verið til lykta leitt að því er virðist né, eins og hv. þm. Jón Gunnarsson nefndi, hvernig kostnaðarhlutdeildin skiptist á milli ríkis og sveitarfélaga í málinu. Ég ítreka að ég tel vænlegan kost sem skoða eigi nú þegar vinna er að hefjast við styttingu á námstíma til stúdentsprófs hvort ekki sé verið að gera mistök með því að fara þá leið að stytta framhaldsskólann um eitt ár og hvort ekki sé miklu meira svigrúm innan grunnskólans til styttingarinnar en í framhaldsskólunum þar sem hætta er á því að stúdentsprófið verði gengisfellt mjög hressilega og fjölbreytileiki framhaldsskólanna hverfi að verulegu leyti þannig að svigrúmið sé miklu meira innan grunnskólanna. Nú þegar verið er að endurskoða námskrár og tilflutning á fögum á milli skólastiga er spurning hvort ekki sé miklu einfaldara og farsælla að fara þá leið að stytta grunnskólann eins og ég hef nefnt og sannfærandi raddir úr skólasamfélaginu hafa bent á á síðustu vikum og mánuðum. Að lokum vil ég aftur ítreka mikilvægi þess að endurskoða námskrána í heild með það að markmiði að auka valfrelsi nemenda og vægi verk- og listgreina. Það er mjög mikilvægt og kemur fram í máli þeirra sem best til þekkja innan skólanna. Ég held að þeir sem hafa það með höndum að endurskoða námskrána ættu að hafa það að leiðarljósi að auka vægi þeirra greina og valfrelsi og sveigju skólanna til að standa að málum með sínum hætti.

Herra forseti. Það er rétt að það komi strax fram að Samband íslenskra sveitarfélaga kom að sjálfsögðu að verkefninu sem lýtur að því að stytta námstíma til stúdentsprófs og fulltrúi þeirra sagði skýrt og skorinort að hægt væri að rúma þetta innan grunnskólans án þess að það hefði kostnað í för með sér, því grunnskólinn hefur einfaldlega lengst það mikið. Svigrúm hefur skapast til að þétta námsefnið og taka við auknu námsefni í grunnskólann. Einnig er rétt að undirstrika og taka undir með hv. þingmanni og fyrirspyrjanda að auðvitað eigum við að stefna hærra. Niðurstöður úr PISA-könnuninni hafa verið ágætar, þokkalegar en við eigum að sjálfsögðu að stefna hærra og það markmið setjum við okkur við mótun menntastefnu til framtíðar, að sjálfsögðu. Hins vegar er athyglisvert þetta jákvæða og góða tal m.a. hv. fyrirspyrjanda um valfrelsið. Ég fagna sérstaklega þeirri víðsýnu skoðun hv. þingmanns og vil hvetja hann sérstaklega til dáða að hann reyni að breiða út þetta fagnaðarerindi og boði m.a. til fundar meðal fulltrúa hans í R-listanum þar sem það er greinilegur skoðanamunur meðal talsmanna Samfylkingarinnar í menntamálum annars vegar á landsvísu og hins vegar á sveitarstjórnarstigi. Það er kannski það athyglisverðasta sem kom út úr fyrirspurninni í dag að það er greinilegur skoðanamunur og ég hvet hv. þingmann til dáða að breiða út fagnaðarerindið og opna augu ráðamanna hér í borg að reyna að ýta undir valfrelsi í grunnskólamálum á svæðinu.

Virðulegi forseti. Ein besta aðgerð í þágu landsbyggðarinnar sem farið hefur verið í á síðustu árum er uppbygging símenntunarmiðstöðva á nokkrum stöðum á landinu. Tillaga um framlög til þessarar starfsemi kom frá fjárlaganefnd Alþingis en ekki að frumkvæði menntamálaráðuneytis og þannig hefur það verið síðan. Starfsemi símenntunarmiðstöðva hefur fyrir löngu sannað gildi sitt. Fjöldi þess fólks sem stundar þar nám fer vaxandi, hvort sem um er að ræða námskeið, framhaldsnám eða nám á háskólastigi. Það má fullyrða að stærsti hluti þeirra sem stundað hefur nám hjá símenntunarmiðstöðvum hefði ekki átt þess kost að stunda nám ef þær væru ekki til staðar. Fræðslunet Suðurlands er ein af þessum stöðvum. Á vegum þess stunduðu 313 einstaklingar nám á haustönn 2004, þar af 86 háskólanám. 99 nemendur við háskóla og framhaldsskóla tóku próf á vegum fræðslunetsins. Fræðslunetið á Suðurlandi hefur nú verið rekið með halla undanfarin tvö ár og ef ekki verða breytingar á verður að leggja niður ákveðna þætti starfseminnar, þar með talið háskólanámið. Á Suðurnesjum hefur þróunin verið sú að 2.639 einstaklingar sóttu námskeið eða nám fyrir utan fjarkennslu á háskólastigi á árinu 2004 á móti 1.303 árið 2000. 86 stunduðu háskólanám á vor- og haustönn 2001 en 135 á vor- og haustönn 2004. Þessi gífurlega aukning sýnir glöggt þörfina sem er fyrir þessa starfsemi fyrir utan þá staðreynd að á Suðurnesjum er eitt lægsta menntunarstig á landinu. Mikilvægi þess að styrkja símenntunarmiðstöðina þar er augljóst. Hallinn á rekstri miðstöðvarinnar á Suðurnesjum á árinu 2003 var 4 millj. og það getur ekki gengið. Verulegt misræmi er í framlögum til símenntunarmiðstöðva, þannig fá miðstöðvar á Vestfjörðum og Austfjörðum u.þ.b. helmingi hærra framlag frá ríkinu þótt starfsemin þar sé á engan hátt frábrugðin starfseminni á Suðurlandi og Reykjanesi. Það er ekkert samræmi í framlögum til símenntunarmiðstöðva og þess mikilvæga hlutverks sem þær gegna. Eins og fram kemur í fyrirspurn sem hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir lagði fram fyrr á þessu þingi var stofnuð nefnd í fyrra um fjarkennslumál sem er auðvitað stór hluti af starfsemi símenntunarmiðstöðva. Ekki veit ég hvað kom út úr vinnu þeirrar nefndar því að fyrirspurn þingmannsins hefur ekki enn verið svarað. Það er ljóst að eigi starfsemi þessara mikilvægu miðstöðva menntunar að lifa og halda áfram að þróast verður að ganga frá samningi um framlög til þeirra, ekki út frá því hvar þær eru staðsettar á landinu heldur í takt við þá starfsemi sem þær reka. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur verið gengið frá samningum um starfsemi símenntunarmiðstöðva? Ef svo er, hvað felst í þeim samningum? Ef ekki, hvenær má vænta þess að frá þeim verði gengið?

Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi og þingmaður Margrét Frímannsdóttir spyr mig spurninganna: „Hefur verið gengið frá samningum um starfsemi símenntunarmiðstöðva? Ef svo er, hvað felst í þeim samningum? Ef ekki, hvenær má vænta þess að frá þeim verði gengið?“ Það er rétt að fara yfir það að fræðslu- og símenntunarmiðstöðvarnar á landsbyggðinni eru níu talsins: Símenntunarmiðstöðin á Vesturlandi, Fræðslumiðstöð Vestfjarða, Farskóli Norðurlands vestra – miðstöð um símenntun, Símenntunarmiðstöð Eyjafjarðar, Fræðslumiðstöð Þingeyinga, Fræðslunet Austurlands, Fræðslunet Suðurlands, Miðstöð símenntunar á Suðurnesjum og Fræðslu- og símenntunarmiðstöð Vestmannaeyja. Miðstöðvarnar eru sjálfseignarstofnanir eins og hefur komið fram og voru stofnaðar á árabilinu 1998–2003. Stofnaðilar miðstöðvanna eru sveitarfélög, fræðsluaðilar, stéttarfélög, ýmis félagasamtök, stofnanir og fyrirtæki. Við hverja þeirra starfa 2–3 starfsmenn sem sinna verkefnum samkvæmt skipulagsskrá, þ.e. að veita ráðgjöf, upplýsingar og miðla menntun í samvinnu við félagasamtök, fræðsluaðila og atvinnulíf. Meginmarkmið þeirra allra er að sinna sí- og endurmenntun fyrir einstaklinga og atvinnulíf hver á sínu svæði. Það má alveg taka undir með hv. fyrirspyrjanda að starfsemi þeirra hefur skipt miklu fyrir það að styðja og efla byggð og búsetu um allt land. Þá er efling náms á framhalds- og háskólastigi mikilvægur tilgangur með miðstöðvunum og er sá þáttur ört vaxandi. Í janúar ár hvert gerir menntamálaráðuneytið skriflegan samning við hverja hinna níu símenntunarmiðstöðva sem starfa á landsbyggðinni. Á fjárlögum 2005 fær hver símenntunarmiðstöð 9,5 millj. kr. Við undirritun samnings greiðir ráðuneytið viðkomandi símenntunarmiðstöð fyrri helming framlagsins en seinni helminginn 1. ágúst ár hvert. Fyrri hluti framlagsins hefur verið greiddur öllum stöðvunum. Gildistími þessara samninga er síðan sjálft almanaksárið. Miðað er við að af framlaginu greiðist fyrir starfsmannahald u.þ.b. 5 millj., fyrir aðstöðu u.þ.b. 2,5 millj. og til sérverkefna um 2 millj. Þá er rétt að draga líka fram að ráðuneytið styrkir símenntunarmiðstöðvarnar vegna reksturs internetstenginga þeirra og út af hinu svokallaða FS-neti upp á samtals 11,2 millj. á ári hverju. Seint verður undirstrikað mikilvægi þessara símenntunarmiðstöðva og það er líka rétt að draga fram að á síðasta ári skipaði ég starfshóp með fulltrúum símenntunarmiðstöðvanna til að fara yfir hlutverk þeirra til framtíðar. Eins og kom fram hjá mér áðan hafa símenntunarmiðstöðvarnar verið að koma til skjalanna frá árinu 1998 og alveg til ársins 2003 og þannig er þetta enn þá í þróun að mínu mati. Við eigum að halda áfram að reyna að hlúa að þeim til framtíðar en ég bíð eftir niðurstöðum starfshópsins og geri mér vonir um að þá komum við til með að sjá endanlega mótaða stefnu varðandi hlutverk símenntunarmiðstöðva til framtíðar.

Herra forseti. Það er alveg til skammar hvernig stutt er við bakið á flestum þessara símenntunarmiðstöðva á Íslandi. Fjárlaganefnd úthlutar árlega sömu upphæð til hverrar þessara stöðva, síðan bætir ráðuneytið í hjá stöðvunum fyrir austan og á Vestfjörðum. Aðrar stöðvar sitja uppi með það framlag sem kemur beint frá fjárlaganefnd og ráðuneytið kemur þar hvergi nærri, virðist vera. Ég fullyrði að þetta er langhagkvæmasti kosturinn sem við getum boðið upp á til sí- og endurmenntunar þeirra sem á þurfa að halda. Það er í raun alveg ótrúlegt að framlög til þessara stöðva séu á engan hátt háð umfangi þeirra, fjölda nemenda, þeirri starfsemi sem þar fer fram, heldur er eingöngu ein upphæð, ein krónutala, á hverja stöð á ári. Það er hæstv. menntamálaráðherra algjörlega til vansa hve langan tíma hefur tekið að taka á málefnum þessara stöðva og að ekki skuli vera búið að gera samninga við stöðvarnar sem háðir eru umfangi og þeirri starfsemi sem þar fer fram.

Herra forseti. Staða símenntunarmiðstöðvanna er á margan hátt fráleit, eins og fram kemur í málflutningi hv. þingmanna í dag, málshefjanda og þess sem mælti á undan mér. Það vantar allt samræmi í stöðu þeirra og þær búa ekki við neitt jafnræði. Það versta er að þar sem aukningin hefur verið hvað mest í fjarnámi í háskólagreinunum innan símenntunarmiðstöðvanna er það að verða þeim baggi af því að þær fá ekki greitt fyrir háskólanámið. Nú er svo komið að sumar símenntunarmiðstöðvarnar hafa boðað að verði ekki breyting þar á muni þær hætta að bjóða upp á fjarnám á háskólastigi og yrði það mikið áfall fyrir starfsemi og uppgang stöðvanna. Það er hægt að fullyrða að hlutverk þeirra, uppgangur og umfang hefur verið að mörgu leyti byltingarkennt fyrir byggðirnar. Hlutverk þeirra er það stórt og þær koma með svo mikilvægan þátt inn í byggðirnar. Það verður að búa þannig um að þær njóti jafnræðis og búi við skýran ramma.

Herra forseti. Ég held að það sé fulldjúpt í árinni tekið að halda því fram að algjört svartnætti ríki um símenntunarmiðstöðvar í landinu. Sem betur fer hefur orðið algjör sprenging á því sviði og má segja að það skólastig sé ekki síður mikilvægt orðið en önnur skólastig, allt frá leikskóla- og upp á háskólastig og allt þar á milli. Enginn getur sagt að viðkomandi hafi lokið námi, svo fjölbreytilegt sem samfélagið er orðið. Þessi sprenging hefur auðvitað orðið vegna þess að aðstaða er til staðar sem varð upphaflega fyrir frumkvæði fjárlaganefndar þingsins. Svo yfirtók menntamálaráðuneytið hugmyndina. Ekki stunduðu svo margir nám símenntunarmiðstöðva nema af því að þar eru skilyrði fyrir hendi, þótt þau mættu sannarlega vera betri. Ég treysti því sem hæstv. ráðherra sagði, að sú nefnd sem var skipuð og vilji ráðuneytisins verði einmitt til þess að styrkja stöðvarnar enn frekar því að þetta er stóriðja okkar og að henni eigum við að stuðla.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og þeim þingmönnum sem tóku til máls þótt ég harmi um leið að ekki sé búið að styrkja grundvöll símenntunarmiðstöðvanna. Það er rétt sem hér kom fram hjá hv. þm. Hjálmari Árnasyni, að sprenging hefur orðið í starfsemi símenntunarmiðstöðvanna en samt er útlit fyrir það að draga verði saman á þeim svæðum þar sem þær eru kannski hvað best nýttar, eins og á Suðurnesjum og Suðurlandi. Það er staðreynd að báðar þær símenntunarmiðstöðvar eru reknar með verulegum halla og að við ákvörðun framlaga til þessarar starfsemi, til þessara níu fræðslumiðstöðva, er meira hugsað um landfræðilega staðsetningu en það hlutverk sem þær gegna. Þannig hafa miðstöðvarnar á Vestfjörðum og Austurlandi fengið verulega miklu hærra framlag en aðrar miðstöðvar. Símenntunarmiðstöð Eyfirðinga, SÍMEY, fær sama framlag og Suðurnesin og Suðurland þó að þar fari ekki fram nein miðlun háskólanáms. Það sem skiptir verulegu máli núna og fyrir upphaf næsta námsárs hjá símenntunarmiðstöðvunum er að gengið verði frá þessum samningum í hlutfalli við þau verkefni sem miðstöðvarnar hafa en ekki landfræðilega legu þeirra og þann fjölda sem sækir nám á hverjum stað. Þetta er, eins og ég sagði áðan, einhver besta byggðaráðstöfun sem gerð hefur verið og hún er að frumkvæði Alþingis og fjárlaganefndar. Það er líka vegna þess að þingmenn sem hér eru, sérstaklega kannski þeir sem eru af landsbyggðinni, skilja þörfina fyrir öfluga starfsemi símenntunarmiðstöðva.

Herra forseti. Mér finnst bjart yfir símenntunarmálum þjóðarinnar. Það er fyrst og fremst til komið vegna símenntunarmiðstöðvanna. Við eigum að vera svolítið bjartari þegar við ræðum tilvist og starfsemi símenntunarmiðstöðvanna sem hafa staðið sig feikilega vel um land allt. Það sem hefur gerst og er afar jákvætt að mínu mati er að símenntunarmiðstöðvarnar hafa sprottið úr ákveðnum jarðvegi. Þær eru tiltölulega nýjar af nálinni og það sem hefur gerst er að þær hafa fetað sig áfram hver á sínu sviði. Vissulega sjá þær allar um símenntun og endurmenntun, tengjast háskólamenntuninni, en hafa hver á sínu svæði mótað sér sérstöðu og reynt að átta sig á hvernig hægt er að höfða til þeirra sem eru á hverju svæði fyrir sig í þessum níu símenntunarmiðstöðvum. Nú er komið að því, og það er meðal annars hlutverk nefndarinnar, að fá ákveðið samræmi í starfsemi og hlutverk símenntunarmiðstöðvanna. Ég ítreka að ég geri mér vonir um að sú nefnd komi til með að skila tillögum til mín innan tíðar. Þessi hópur var skipaður með það í huga að reyna að treysta undirstöðu símenntunarmiðstöðva, undirstrika mikilvægi þeirra. Ég held að við eigum frekar að bíða og sjá en að vera með eitthvert svartnættistal 

Virðulegi forseti. Þann 15. mars 2003 samþykkt Alþingi þingsályktun um að spornað yrði við uppsögnum og mismunun í starfi vegna aldurs. Þingsályktunartillagan var svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna á hvern hátt unnt er með lagasetningu að sporna við því að fólk sé látið gjalda aldurs á vinnustað, hvort heldur er með uppsögnum eða mismunun í starfi. Skipuð verði nefnd þar sem fulltrúar samtaka launafólks eigi aðild auk fulltrúa stjórnmálaflokka á þingi og skili nefndin áliti innan eins árs.“ Nefndin var skipuð fulltrúum allra stjórnmálaflokka með aðild aðila vinnumarkaðarins. Skemmst er frá því að segja að full samstaða náðist í nefndinni um að ráðist yrði í fimm ára verkefni til að styrkja stöðu miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði, m.a. að skipuð yrði sjö manna verkefnisstjórn fyrir verkefnið til að fylgja átakinu eftir. Átti sú verkefnisstjórn að vera með aðild fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins. Í þessu átaki fólst m.a. að ráðinn yrði starfsmaður í a.m.k. 20% stöðuhlutfall og að lögð yrði fyrir félagsmálaráðherra aðgerðar- og kostnaðaráætlun til fimm ára. Átaksverkefnið miðar m.a. að því að stuðla að auknu fræðslustarfi, rannsóknum, áætlunum um hvernig markvisst væri hægt að hafa áhrif á það að breyta viðhorfi til miðaldra fólks á vinnumarkaði, áherslu á starfsmenntun, sí- og endurmenntun og leggja átti sérstakt fjármagn til starfsmenntasjóðs sem rynni í átak í starfs- og endurmenntunarmálum miðaldra og eldri starfsmanna á vinnumarkaði. Nefndin klofnaði þó í afstöðu sinni til þess hvort setja ætti lög eða ekki. Skiptist nefndin þannig að fulltrúar fjármálaráðuneytisins og vinnuveitenda lögðust gegn því að sett yrðu nokkur lög eða innleidd yrði í íslensk lög tilskipun Evrópusambandsins nr. 278 um jafna meðhöndlun í atvinnu og starfi. Fulltrúar Framsóknarflokksins í nefndinni studdu að innleidd yrði í íslensk lög sú tilskipun Evrópusambandsins sem ég nefndi áðan en vildu ekki almenna lagasetningu um efnið. Fulltrúi Samfylkingarinnar í nefndinni, sú sem hér stendur, og fulltrúi Vinstri grænna ásamt BSRB og ASÍ lögðu til að sett yrði löggjöf um efnið. Ég spyr því m.a. ráðherra, og hef ekki tíma til að fara yfir fjóra liði fyrirspurnarinnar, hvort ráðherra sé reiðubúinn að beita sér fyrir rammalöggjöf gegn mismunun í starfi og á vinnumarkaði vegna aldurs, eins og við, fulltrúar Samfylkingar, Vinstri grænna, ASÍ og BSRB, lögðum til. Hversu miklu fjármagni verður varið til þessa verkefnis?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur lagt fyrir mig fyrirspurn í fjórum liðum um miðaldra og eldra fólk á vinnumarkaði. Fyrsta og önnur spurning hv. þingmanns eru nátengdar þannig að það er eðlilegt að þeim sé svarað hér sameiginlega. Fyrst vil ég árétta að fyrirspurnin vísar til skýrslu nefndar sem var skipuð í febrúar 2004 á grundvelli þingsályktunar Alþingis. Nefndinni var falið að fjalla um hvernig sporna mætti við því að fólk væri látið gjalda aldurs á vinnustað, hvort heldur er með uppsögnum eða mismunun í starfi. Þingflokkar og helstu samtök á vinnumarkaði áttu fulltrúa í nefndinni. Hún vann mjög vel að verkefni sínu og skilaði skýrslu til félagsmálaráðherra seinni hluta nóvember sl. Nefndin hafði frumkvæði að því að unnin var könnun á viðhorfum til stöðu miðaldra fólks á vinnumarkaði. Könnunin var unnin í samvinnu við IMG Gallup og kostuð af félagsmálaráðuneytinu. Þá voru spurningar í viðhorfskönnun Samtaka atvinnulífsins samdar í samráði við nefndina. Í maí 2004 var haldin ráðstefna um málefni miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði. Að henni stóðu, auk félagsmálaráðuneytisins, Vinnumálastofnun, Áhugahópur um atvinnumál miðaldra fólks, Samtök atvinnulífsins, BSRB, VR, Félag bókagerðarmanna, Efling – stéttarfélag, Samband íslenskra bankamanna, Rafiðnaðarsambandið og Landssamtök lífeyrissjóða ásamt framangreindri nefnd. Í skýrslu nefndarinnar koma fram m.a. mismunandi sjónarmið varðandi það hvort þörf sé á aðgerðum og þá hvers konar aðgerðum. Hins vegar varð hún sammála um, eins og fram kom í máli hv. þingmanns, að leggja til að stjórnvöld hefji nú þegar sérstakt fimm ára verkefni til að styrkja stöðu miðaldra og eldra fólks á vinnumarkaði. Tryggt verði að málefnum þessa hóps verði sinnt sérstaklega á komandi árum ásamt því að vekja athygli á málefninu. Verkefninu verði ætlað að skapa jákvæða umræðu um miðaldra og eldra fólk á vinnumarkaði, bæta ímynd þess og stuðla að viðhorfsbreytingu meðal aðila vinnumarkaðarins og í þjóðfélaginu í heild gagnvart þessum hópi. Verkefnið verði og unnið í nánu samstarfi við þá aðila sem helst tengjast málefninu. Ég hef þegar brugðist við þessari tillögu nefndarinnar. Í janúar sl. sendi ég bréf með ósk um tilnefningu í verkefnisstjórn til Sambands íslenskra sveitarfélaga, Samtaka atvinnulífsins, fjármálaráðuneytis, Alþýðusambandsins og Vinnumálastofnunar. Einnig var þess óskað að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Bandalag háskólamanna og Kennarasamband Íslands tilnefndu sameiginlega einn fulltrúa. Gert er ráð fyrir að félagsmálaráðherra skipi einn fulltrúa án tilnefningar og verði hann jafnframt formaður verkefnisstjórnar. Í bréfinu er þess óskað að tilnefningar berist fyrir 20. febrúar sl. en ekki hafa enn borist tilnefningar frá öllum aðilum. Verkefnisstjórnin verður skipuð þegar þær hafa borist. Ég geri ráð fyrir að verkefnisstjórnin hafi hliðsjón af framangreindri skýrslu þegar hún útfærir hlutverk sitt og leggur drög að næstu skrefum í þessu máli en mér finnst ekki ástæða til að setja henni skorður með sérstöku erindisbréfi á þessu stigi, hvað sem síðar verður. Hv. þingmaður spyr í þriðja lagi um innleiðingu tilskipunar Evrópusambandsins um almennan ramma gegn mismunun í starfi og á vinnumarkaði. Þessari spurningu hefur, hæstv. forseti, áður verið svarað hér á Alþingi. Stjórnvöld hafa lýst yfir vilja sínum til að endurspegla efni tilskipunarinnar hér á landi. Engin ákvörðun hefur verið tekin um það með hvaða hætti það verður nákvæmlega gert, en það verður gert. Rætt hefur verið um að þetta verði gert eftir því sem tækifæri gefast við endurskoðun á gildandi lögum, þetta verður eitt af því sem væntanlega verður til umfjöllunar í verkefnisstjórninni. Ég er opinn fyrir öllum góðum tillögum um þetta efni en eins og fram kom í máli hv. þingmanns eru mjög skiptar skoðanir um það í samfélaginu. Fjórða spurning hv. þingmanns snertir fjármagn til verkefnisins. Á þessu stigi er óljóst hvert umfang þess verði. Eins og gefur að skilja er ekki gert ráð fyrir fjármagni til verkefnisins á gildandi fjárlögum fyrir árið 2005. Hins vegar eru ýmsir kostir til að afla fjármagns til einstakra viðfangsefna en það fer eftir eðli þeirra og markmiði hvar borið verður niður. Hér gæti starfsmenntasjóður félagsmálaráðuneytisins orðið að liði sem og starfsmenntasjóðir atvinnulífsins og ég geri einnig fastlega ráð fyrir að fyrirtæki, stofnanir og félagasamtök sýni þessu mikilvæga viðfangsefni áhuga og séu reiðubúin að leggja því lið eftir efnum og ástæðum.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda, ég held að það sé rík ástæða til að innleiða umrædda tilskipun Evrópusambandsins og rammalöggjöf sem er sett gegn mismunun í starfi á vinnumarkaði vegna aldurs. Það er hægt að fullyrða að aðgerða er þörf. Flestir þekkja dæmi um grófa mismunun á vinnumarkaði vegna aldurs og það er alveg klárlega ástæða til að innleiða sérstaka löggjöf og umrædda tilskipun til að vinna gegn þessu misrétti sem má fullyrða að hafi aukist mjög verulega á fáum árum. Ég held að full ástæða sé til að sporna gegn því, vinna gegn þessari meinsemd og þessu óréttlæti af því að fólk er látið gjalda aldurs síns í æ ríkara mæli. Það er nauðsynlegt að setja utan um þetta löggjöf sem vinnur gegn mismununinni.

Herra forseti. Það gerist æ algengara að miðaldra og eldra fólki með langan starfsaldur sé sagt upp og yngra starfsfólk ráðið í staðinn, öllu heldur má segja að það haldi fremur störfum sínum. Að baki þessu liggja uppsagnarreglur á Íslandi þar sem leyndin ein ríkir yfir öllu. Hér hefur verið lagt fram frumvarp af hálfu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um breytingar á lögum um uppsagnarfrest, hæstv. félagsmálaráðherra kallaði eftir hugmyndum þar að lútandi. Þar er kveðið á um það að uppsögn skuli vera skrifleg, rökstudd og málefnaleg og miðast við mánaðamót. Verði þetta frumvarp að lögum mun það taka á þeim vanda þegar fólki er mismunað vegna aldurs eða annarra ástæðna. Þar sem hæstv. ráðherra taldi sig opinn fyrir hugmyndum varpa ég fram þeirri spurningu hvaða afstöðu hann mundi taka til skriflegra rökstuddra uppsagna sem hvarvetna tíðkast í löndum sem við berum okkur saman við, Norðurlöndum og alls staðar. Eingöngu hér á Íslandi er svo ekki.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka málið hér á dagskrá. Ég lýsi yfir óánægju minni með svör hæstv. félagsmálaráðherra hvað varðar innleiðingu á þeirri tilskipun sem hér hefur verið nefnd. Ég ræddi við ráðherrann, trúi ég fyrir um ári síðan, og mér sýnist ráðherrann ekki vera kominn neitt lengra í því máli en þá var. Það er þó brýnt, og einkennilegt að stjórnvöld skuli sérstaklega hafa lagst gegn því að innleiða þessa tilskipun gegn mismunun á grundvelli aldurs, fötlunar og fleiri þátta. Ég spyr ráðherrann hvort ekki sé einboðið að fara einfaldlega sömu leið og Norðmenn eru löngu farnir og lögleiða þetta í íslenskan landsrétt. Hvers vegna er hæstv. félagsmálaráðherra svona miklu lengur að hugsa en Norðmenn og hvers vegna ætli hann sé svona miklu seinni að framkvæma en Norðmenn? Má ekki vænta þess að ráðherrann bretti upp ermarnar og fari að vinna að því að verja fólk hér gegn því að vera mismunað á grundvelli aldurs á vinnumarkaði?

Herra forseti. Ég legg áherslu á það hér hvað það er mikilvægt að innleidd verði í íslensk lög tilskipun Evrópusambandsins og sett verði rammalöggjöf gegn mismunun í starfi á vinnumarkaði vegna aldurs. Ég bendi á það hve afdrifaríkar uppsagnir eldra fólks geta verið, uppsagnir sem tíðkast mjög mikið hér á vinnumarkaði. Ég veit um fjölda dæma þess að fólk missir heilsuna í kjölfarið og það verður íþyngjandi bæði fyrir almannatryggingakerfið og heilbrigðisþjónustuna í heild. Þetta er mjög mikill kostnaðarauki fyrir hvort tveggja fyrir utan það hvaða áhrif þetta hefur á lífsgæði þeirra sem vilja sinna störfum sínum á vinnumarkaði fram að ellilífeyrisaldri. Ég hvet hæstv. ráðherra til að beita sér fyrir þessu.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að hæstv. ráðherra svaraði ekki fyrirspurn minni um það hvort hann ætlaði að beita sér fyrir rammalöggjöf gegn mismunun í starfi og á vinnumarkaði vegna aldurs eins og m.a. fulltrúar ASÍ, BSRB, Vinstri grænna og Samfylkingarinnar lögðu til í þessari nefnd. Um það þríklofnaði nefndin. Þess vegna er nauðsynlegt að fá fram afstöðu ráðherra til þessa, ekki einungis hvort hann ætli að innleiða þessa tilskipun Evrópusambandsins um jafna meðhöndlun í atvinnu og starfi, heldur einnig hvort hann vilji beita sér fyrir rammalöggjöf gegn mismunun í starfi. Tilgangurinn, eins og við settum hann fram í nefndinni, var að setja almenna rammalöggjöf sem miðar að því að koma í veg fyrir mismunun vegna aldurs og fleiri þátta með það að markmiði að tryggja jafnan rétt á vinnumarkaði. Við skilgreindum m.a. hvað ætti að vera í þessari löggjöf, hvernig aðgerðir ættu að vera um eftirfylgni, hvaða nauðsynlegar heimildir þyrfti að setja í lög til að fylgja markmiðum laganna eftir, hvernig málsmeðferð og sönnun ætti að vera fyrir komið í slíkum röðum, hvernig samráði stjórnvalda, aðila vinnumarkaðarins og hagsmunasamtaka ætti að vera fyrir komið og að kveðið yrði í þeirri löggjöf á um skyldur atvinnurekenda til að gera nauðsynlegar og eðlilegar ráðstafanir til að tryggja að markmið laganna um jafnrétti á vinnumarkaði og í starfi náist, og einnig að kveða á um skyldur stjórnvalda eins og ég nefndi. Það er mikilvægt að fá fram afstöðu ráðherrans til þessa. Það er líka mikilvægt að fá fram afstöðu ráðherrans til þess hvort hann muni setja aukið fjármagn í starfsmenntasjóð til að fylgja því eftir að hægt sé að gera sérstakt átak í starfsmenntun aldraðra. Það er alveg ljóst að aldraðir, miðaldra fólk, búa við mismunun á vinnumarkaði. Ég þekki margar sögur um það að ef fólk sem hefur sótt um starf er yfir fimmtugt - litið er á kennitölurnar sem sýna að fólk er yfir fimmtugt - er umsóknum þess bara fleygt til hliðar og ekki einu sinni litið á þær. Þetta er nauðsynlegt að fyrirbyggja og það gerum við með því að innleiða tilskipunina, eins og við hér nefndum, og með því að setja rammalöggjöf um efnið. Um það spyr ég hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu, þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa málinu og þá vinnu sem hún lagði á sig í þeirri nefnd sem hér hefur komið til umfjöllunar. Hér hefur innleiðing tilskipunar Evrópusambandsins gegn mismunun í starfi verið gerð að mesta umfjöllunarefninu. Eins og ég sagði áðan koma ýmsar leiðir til greina í því efni. Eins og hv. þingmaður hefur ítrekað bent á þríklofnaði þó ekki stærri nefnd í afstöðu sinni til þessa viðfangsefnis. Ég hef ekkert útilokað í því efni með hvaða hætti við gerum þetta og ég hef áður lýst því yfir úr þessum ræðustól að mér finnst ástæða til að taka upp mörg meginefni tilskipunarinnar í íslensk lög. Hvort við gerum það með rammalöggjöf eða með endurskoðun gildandi laga veit ég ekki enn. Í mínum huga kemur hvort tveggja til greina og eins og ég sagði áðan finnst mér alls ekki útilokað að verkefnisstjórnin setji einmitt fram hugmyndir í því efni með hvaða hætti best er að koma þessu við. Það sem mér finnst, hæstv. forseti, skipta hér mestu máli er að við erum farin að vinna gegn þessum vágesti í íslensku atvinnulífi sem er slök staða eldra fólks á vinnumarkaði. Um það erum við sammála hér. Ég held að við getum líka verið sammála um að það er ástæða til að taka á í þeim efnum. Til þess þarf nokkurt fjármagn eins og hv. þingmaður hefur bent á. Starfsmenntasjóður félagsmálaráðuneytisins getur komið þar að og fleiri slíkir sjóðir. Og ég vil ekki útiloka að í fjárlögum næsta árs sjáist þess merki að við ætlum að taka hér á.

Virðulegi forseti. Í skýrslu sinni frá því í maí 2002, sem vísað er jafnframt til í skýrslu í apríl 2003, bendir Ríkisendurskoðun á að framlögum ríkisins til Sólheima hafi verið ráðstafað með nokkuð öðrum hætti en samningar kváðu á um. Framlög ríkisins til Sólheima voru á sínum tíma byggð á niðurstöðu þjónustumats, samanber lög um málefni fatlaðra. Í skýrslunni segir að bæta þurfi verulega mönnun og fagstarf og nauðsynlegt sé að þjónusta við fatlaða á Sólheimum lúti betur lögum og reglugerðum um málefni fatlaðra og tengist með markvissari hætti annarri þjónustu við fatlaðra á landsvísu. Á síðasta ári var gerður nýr þjónustusamningur við Sólheima. Ég spyr hvernig þessi mál hafi verið tryggð í samningnum, m.a. að opinbert fé renni til þjónustu við fatlaða þar sem hækkunin á samningnum virðist nema um 30 millj. kr. á ársgrundvelli, a.m.k. virðist hann vera 181 millj. á árinu 2005 en var 150 millj. áður. Ríkisendurskoðun bendir á að samkvæmt þjónustumati hafi verið reiknað með umönnun, búsetustuðningi og heimiliseiningum sem jafngiltu 34 stöðugildum starfsmanna á meðan stöðugildi við þennan þjónustuþátt hafi á árunum 2000–2001 verið helmingur af því sem fólst í samningi. Í skýrslunni er talið að um 73% framlaga hafi farið til fatlaðra. Það sem umfram var af greiðslum hafi farið í annað, að á árunum 1996–2001 hafi um 158 millj. samtals farið í annað. Þeim fjármunum sem hafi sparast hafi verið ráðstafað til mun umfangsmeiri atvinnurekstrar og viðhalds og stofnkostnaðar húsnæðis en samningur var um. Á sama tíma er þess getið að skortur sé á fagfólki, þroskaþjálfum og öðru sérhæfðu starfsfólki. Í þjónustusamningnum sem gerður var fyrir tíu mánuðum eru ákvæði sem leitt geta til tortryggni. Meðal annars er í lið 2.2 fjallað um ráðningu starfsfólks en ekki hve margir skuli ráðnir, hvers konar menntunar sé þörf eða fjallað um kröfur eða kvaðir. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvað er gengið út frá mörgum starfsmönnum í samningnum? Ekki virðist nægilega frá því gengið að unnt sé að draga úr þjónustu og nýta fjármagn í annað. Til dæmis er stjórn sjóðsins heimilt að nýta rekstrarafgang til myndunar varasjóðs allt að 4% og miðað við 173 millj. eru það allt að 7 millj. sem nota má til framkvæmda samkvæmt skipulagsskrá Sólheima. Hvað þýðir þetta?

Hæstv. forseti. Þegar sá sem hér stendur kom að málefnum Sólheima í félagsmálaráðuneytinu vorið 2003 var ljóst að höggva þyrfti á þann hnút sem skapast hafði í samskiptum ráðuneytisins og Sólheima. Sjálfseignarstofnunin Sólheimar hefur annast þjónustu við fatlaða frá árinu 1930. Var þar um að ræða upphaf þjónustu við fatlað fólk á Íslandi. Þar var unnið einstakt brautryðjendastarf á sínum tíma sem að sjálfsögðu hefur þróast og mun þróast enn frekar í framtíðinni. Það er mat mitt að fjölbreytni í þjónustu við fatlaða sé mikilvæg og til þess fallin að tryggja sem flestum þjónustu við hæfi. Ljóst er að Sólheimar eru hluti af þeirri fjölbreyttu flóru. Sá þjónustusamningur sem undirritaður var 8. maí sl. var gerður á grundvelli heimildar í 14. gr. laga um málefni fatlaðra, nr. 59/1992, og 30. gr. laga um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997. Vert er að undirstrika að hér er um heimildarákvæði að ræða til gerðar þjónustusamnings. Gerð samningsins við Sólheima hafði það að markmiði að tryggja enn frekar þá þjónustu við fatlaða sem kveðið er á um í lögum nr. 59/1992. Auk þess er með honum tryggð fjölbreytni í þjónustu við fatlaða og samskipti ráðuneytisins og Sólheima færð til betri vegar. Þjónustusamningurinn kveður á um þjónustu við 40 fatlaða einstaklinga. Við gerð nýs samnings tók ráðuneytið m.a. tillit til þeirra leiðbeininga Ríkisendurskoðunar sem við áttu og var þjónustusamningurinn staðfestur af fjármálaráðuneyti. Ríkisendurskoðun bendir m.a. á að nauðsynlegt sé að þjónustumat verði framkvæmt eins og kveðið er á um í 47. gr. laga um málefni fatlaðra. Í aðdraganda umrædds þjónustusamnings við Sólheima framkvæmdi svæðisskrifstofa málefna fatlaðra á Suðurlandi í samráði við starfsfólk Sólheima og íbúa, mat á þjónustuþörf íbúanna og liggur það til grundvallar greiðslum til Sólheima eins og kemur fram í núgildandi samningi. Hér er um veigamikið atriði að ræða fyrir þá fötluðu einstaklinga sem búa á Sólheimum þar sem í samningnum er hnykkt á því ákvæði laga um málefni fatlaðra að viðkomandi svæðisskrifstofa framkvæmi reglulega á mat á þörf þeirra fyrir þjónustu. Svæðisráði er sömuleiðis falið eftirlit með framkvæmd samningsins. Í öðru lagi má nefna að í núgildandi samningi er skilgreint hvernig þeirri fjárhæð sem þjónustusamningurinn kveður á um skuli ráðstafað. Skilgreind eru skýr meginmarkmið með samningnum, hvaða þjónustu Sólheimum er skylt að veita, hvernig skuli farið með þjónustumat og hvernig fjármunum skuli varið í þágu ákveðinna þjónustuþátta, þar með talið hlutfall launakostnaðar og annars kostnaðar, af heildarframlagi ríkisins. Í athugasemdum Ríkisendurskoðunar er í þriðja lagi bent á að skortur á starfsfólki, einkum með fagmenntun á sviði þroskahömlunar, hái starfseminni. Í þjónustusamningi félagsmálaráðuneytisins við Sólheima er gerð sú krafa að Sólheimar leitist við að ráða til starfa fólk með víðtæka reynslu, menntun og þekkingu sem nýtist við störf í þágu fatlaðra. Einnig er samningurinn uppsegjanlegur með tólf mánaða fyrirvara miðað við áramót sé það mat samningsaðila að af einhverjum ástæðum geti þeir ekki staðið við skuldbindingar sínar og það leiði til verulegrar röskunar á þjónustu á Sólheimum. Ég vek athygli á því, hæstv. forseti, að félagsmálaráðuneytið hefur ekki aðstöðu eða heimild til að krefjast þess lögum samkvæmt að samsetning starfsfólks á vinnustað eins og Sólheimum sé með tilteknum hætti. Hin almenna hugmyndafræði á Íslandi og sú hugmyndafræði sem nágrannaþjóðir okkar vinna eftir byggir á grunnreglum sem Sameinuðu þjóðirnar hafa sett um þátttöku fatlaðra og þeim skuli tryggt aðgengi að samfélaginu. Innan þeirra hugmynda geti rúmast fjölbreytileg lífsform svo lengi sem grundvallarhugmyndir um mannréttindi og virðingu séu í heiðri hafðar í hvívetna. Félagsmálaráðuneytið hefur í hyggju að styrkja það trúnaðarmannakerfi sem starfrækt er í málaflokki fatlaðra með það að markmiði að tryggja að ávallt séu virt almenn mannréttindi til handa fötluðum. Hér er um almenna aðgerð að ræða í þjónustu við fatlaða og munu íbúar á Sólheimum að sjálfsögðu njóta afraksturs þess starfs eins og aðrir fatlaðir á landsvísu. Hæstv. forseti. Það er vilji minn að sífellt sé unnið að því að auka lífsgæði fatlaðra íbúa á Sólheimum sem og annarra fatlaðra á landsvísu og vissulega má alltaf bæta hlutina. Það vitum við öll. Ég hef sem félagsmálaráðherra lagt mikla áherslu á málaflokk fatlaðra og ber mikla virðingu fyrir þeim hópi og þeim sem starfa fyrir fatlaða og með þeim. Það er sannfæring mín að gott starf hafi verið unnið að Sólheimum og það er vissulega mitt hlutverk að tryggja að svo verði í framtíðinni og undan þeirri ábyrgð mun ég ekki skorast.

Herra forseti. Ég get tekið undir með hæstv. ráðherra að mjög mikilvægt er að það sé fjölbreytni í þjónustu við fatlaða. En ég velti því fyrir mér hvers vegna alltaf hafi verið stríð um Sólheima. Ég sat á annan áratug í fulltrúaráði Sólheima að beiðni aðstandenda og foreldra vistmanna á staðnum og ég verð að segja að því miður virtist mér oft hinir fötluðu ekki vera í fyrirrúmi hjá þeim voru þar við stjórnvölinn. Oft var meiri áhersla lögð á umhverfismál, á alls konar gæluverkefni eins og byggingar, t.d. kirkjubyggingu þótt fjöldi kirkna sé í nágrenninu sem hægt væri að sækja og væri tilbreyting fyrir íbúana á Sólheimum að fara þangað og sækja guðsþjónustur þar. Sömuleiðis tek ég undir að grundvallarmannréttindi skuli virt og tek undir með þeim sem gagnrýna það að fatlaðir á Sólheimum þurfi að sækja alla þjónustu í byggðakjarnanum eins og t.d. verslun. Þeir eru skyldaðir til að skipta við eina bankastofnun o.s.frv.

Herra forseti. Allt frá því að hin mikla baráttukona frú Sesselja kom frá Þýskalandi fyrir um 80 árum með þá merkilegu hugmyndafræði sem Sólheimar standa fyrir má segja að ávallt hafi staðið miklar deilur um starfsemina sem þar fer fram og er þetta ekki í fyrsta sinn sem málið kemur til umræðu á Alþingi. Í 80 ára sögu þessa samfélags hafa deilur um hugmyndafræðina að baki Sólheimum staðið yfir. Það er hugmyndafræðin að leggja eingöngu áherslu á hina fötluðu, sem hljóta auðvitað alltaf að vera í forgrunni, og það er líka hugmyndafræði vistfræðinnar. Það er samfélagið í heild sinni á Sólheimum sem hugmyndafræði frú Sesselju byggir á. Um það hafa verið deilur. Ég fagna því að sú harka sem hlaupin var í málið virðist hafa losnað fyrir frumkvæði núverandi félagsmálaráðherra en vitaskuld þarf að hafa eftirlit með því hvernig fjármunum er varið, hvernig fé er nýtt en ekki síst að horfa á hagsmuni skjólstæðinganna, íbúanna í samfélaginu.

Virðulegur forseti. Oft hafa einkennileg mál sprottið upp í kringum Sólheima og þá ekki síst fyrir nokkrum árum þegar Ríkisendurskoðun komst að þeirri niðurstöðu að verulegir fjármunir sem ætlaðir voru í þjónustu við fatlaða hefðu ekki runnið í það sem ætlað var. Er einkennilegt að heyra hæstv. félagsmálaráðherra lýsa því yfir að það sé gott starf þegar ríkissjóður veitir fjármuni í þágu fatlaðra og þá séu þeir þvert gegn ætluninni notaðir til annarra hluta. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra þegar við sjáum nú að verið er að reisa alls kyns byggingar og aðra slíka hluti sem ekki beinlínis snúa að þjónustu við fatlaða á Sólheimum, hvort hann sé tilbúinn til þess að láta Ríkisendurskoðun fara aftur yfir það með hvaða hætti þessir fjármunir séu nýttir því að óneitanlega brá manni nokkuð í brún að sjá fyrir nokkrum árum fjármálaráðherra beita sér fyrir fjárveitingum til Sólheima í algerri andstöðu við vilja þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra. Maður spyr auðvitað hvaða hvatir það voru sem lágu að baki þeim fjárveitingum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að taka þetta mál upp hér. Það er vissulega rétt að deilur hafa staðið um þessa stofnun frá upphafi. Deilan er ekki lengur jafnmikil um hugmyndafræðina sem liggur að baki rekstrinum heldur fyrst og fremst um ráðstöfun fjármuna. Það er auðvitað okkar hlutverk að fylgja eftir þeim skýrslum sem Ríkisendurskoðun gerir um úttektir á starfsemi sem ríkið leggur fjármuni sína í. Um þessa starfsemi, sem er á margan hátt mjög góð, þarf að ríkja friður. Það sem vantar þarna inn í er hið virka eftirlit með sjálfseignarstofnunum, það að ráðuneytið geti með afgerandi hætti gengið inn og skoðað reksturinn, samsetningu starfsfólks sem og annað, og tryggt að þarna sé fyrst og fremst verið að vinna í þágu fatlaðra.

Virðulegi forseti. Þetta var einstaklega lélegt svar hjá hæstv. ráðherra. Við höfum búið við það árum eða áratugum saman að málefni Sólheima hafa verið í hnút og það er ekki vegna hugmyndafræði, það er ekki út af því hvort fötluðum einstaklingum líður vel að búa í þorpi eins og þarna er, heldur vegna þess að gerðar hafa verið ósanngjarnar kröfur af hálfu ráðamanna á Sólheimum til ríkisins. Fyrirrennari hæstv. ráðherra, Páll Pétursson, bjó við sama hnútinn og hafði fullan vilja til að leysa hann. Hann var þungorður opinberlega yfir kröfum ráðamanna á Sólheimum og hvað gerist svo? Eftir að Ríkisendurskoðun hefur sent frá sér tvær alvarlegar skýrslur um að veitt hafi verið óhemjufé í þennan eina stað samanborið við það sem gert er annars staðar í öðrum samningum hins opinbera við stofnanir sem sinna fötluðum og gert alvarlegar athugasemdir við það, þá er gerður þjónustusamningur og orðið við öllum kröfum. Svo er því bara svarað að þarna sé tryggð fjölbreytni, þarna séu 40 fatlaðir og gert verði þjónustumat. Ég er búin að lesa þennan samning, ég er búin að liggja yfir honum. Ég er líka búin að lesa skýrslurnar og þessi hnútur var á sínum tíma. Af hverju var hnúturinn? Ekki af því að vilji væri ekki til þess að gera vel á Sólheimum heldur vegna ofboðslega ósanngjarnra krafna eins manns. Það er óhugsandi að hæstv. ráðherra komi hingað og svari því ekki af hverju framlagið hækkar um 30 millj. Hann svarar því ekki hvað hafi orðið um þær 158 millj. sem Ríkisendurskoðun gagnrýnir. Hann svarar því ekki af hverju ekki eru gerðar kröfur um menntað starfsfólk með auknum greiðslum og hann svarar því ekki af hverju verið er að heimila Sólheimum að nota allt að 7 millj. í annað en þjónustu við fatlaða samkvæmt skipulagsskrá. Ég mun, virðulegi forseti, bera fram skriflega fyrirspurn til að reyna að 

Hæstv. forseti. Nýting fjármuna í fortíðinni hefur verið hér til nokkurrar umræðu og vegna hennar vil ég upplýsa að þegar ég hóf undirbúning að gerð þjónustusamnings við Sólheima kynnti ég mér vel skýrslu Ríkisendurskoðunar. Við þá yfirferð fannst mér brýnt að fá úr því skorið hvort þjónustusamningurinn frá 1996 væri enn í gildi en um það voru málsaðilar, félagsmálaráðuneytið og Sólheimar, ekki sammála. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar,  Í svari ríkislögmanns kemur fram að þjónustusamningur á grundvelli 14. gr. laga nr. 59/1992 hafi ekki verið í gildi allt frá ársbyrjun 1997 þótt fjárveitingar hafi verið grundvallaðar á þeim forsendum sem lagðar voru upp í eldri samningi. Þar sem samningurinn var ekki í gildi hefði sjálfgefið álitamál um uppsögn enga raunhæfa þýðingu. Með hliðsjón af lögum um málefni fatlaðra var eðlilegt að félagsmálaráðuneytið markaði fjárveitingu til Sólheima nýjan farveg, annaðhvort með lögformlegri gerð nýs samnings eða að fjárveitingar færu með öðrum hætti og þeim hætti sem nú hefur verið ákvarðaður með þjónustusamningi. Í núgildandi samningi liggur það skýrt fyrir til hverra hluta fjármunum ríkisins skuli varið. Eftirlit með starfseminni er í höndum svæðisráðs um málefni fatlaðra og ég tel mikilvægt að Sólheimar fái starfsfrið innan þess ramma sem starfseminni hefur verið mótaður.

Virðulegi forseti. Ég nota þennan möguleika sem heitir að bera af sér sakir til þess að bregðast við. Það er ekki ásættanlegt að ráðherrann komi í seinna svari sínu og segi þá að þjónustusamningurinn hafi verið útrunninn. 

Forseti verður að gera athugasemdir við þetta vegna þess að þessi heimild til að bera af sér sakir varðar sakir en er ekki til þess að halda áfram efnislegri umræðu um málið. Það er alveg skýrt.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki í efnislega umræðu. Ég ætla bara að tilkynna forseta það ... 

Forseti vill árétta að þá heimild sem þingsköp gefa til hv. þingmanna til þess að bera af sér sakir á ekki að nota til að halda áfram efnislegri umræðu um mál.

Virðulegi forseti. Fyrr í vetur beindi ég skriflegri fyrirspurn til hæstv. iðnaðarráðherra um þrífösun. Þá spurði ég, með leyfi forseta: „Hvar á landinu er þrífösun rafmagns ekki lokið og hvar er hún fyrirhuguð á næstunni?“ Þetta er mikilvægt málefni fyrir hinar dreifðu byggðir sem ekki búa við þrífösun rafmagns. Það kemur í veg fyrir ýmiss konar atvinnuuppbyggingu og búrekstur að búa ekki að slíku. Í framhaldi af því spyr ég hæstv. iðnaðarráðherra núna hvort hafin sé vinna við þá kostnaðar- og framkvæmdaáætlun fyrir þrífösun rafmagns sem sögð var á döfinni í svari ráðherra við fyrirspurn þeirri sem ég nefndi áðan. Þar segir, með leyfi forseta: „Rafdreifikerfi landsins til sveita var að stórum hluta byggt upp sem einfasa kerfi í byrjun og enn eru um 4.800 km af 11 og 19 kV línum í dreifbýli einfasa eða tæp 60% af þessum línum í dreifikerfi Rariks og Orkubús Vestfjarða. Einfasa línur eru um allt land en lengstu línurnar eru þó á fremur strjálbýlum svæðum. Ekki er unnið sérstaklega að þrífösun á ákveðnum svæðum heldur er hún samfara endurnýjun kerfisins.“ Síðar í svarinu segir, með leyfi forseta: „Hjá fyrirtækjunum hafa styrking og endurbætur veikustu hluta aðveitu- og dreifikerfisins haft forgang, því næst hafa komið þeir hlutar kerfisins þar sem mest tap er í kerfinu. Af þessari ástæðu hefur uppbygging þriggja fasa kerfis ekki gengið hraðar fyrir sig en raun ber vitni. Raunar felst í endurnýjun dreifikerfisins þrífösun þess og aðgangur notenda að þriggja fasa rafmagni hefur batnað verulega en aðeins hluti þeirra hefur eigi að síður kosið að taka þriggja fasa rafmagn.“ Hér er um að ræða mjög hægfara þróun og segir í lok svars, með leyfi forseta: „Iðnaðarráðuneytið óskaði nýlega eftir því við Rafmagnsveitur ríkisins að gerð yrði kostnaðar- og framkvæmdaáætlun um brýnustu þörf fyrir þrífösun dreifikerfisins, sem byggðist á fyrrgreindri skýrslu um það efni og reynslu af notkun rafhrúta við þrífösun hjá einstökum notendum á síðustu tveimur árum.“ Þetta er mjög mikilvægt atvinnumál fyrir dreifbýlið og nauðsynlegt er að umbætur og endurbætur gangi eins hratt fyrir sig og kostur er og að unnið sé eftir afgerandi áætlun um það og að þeir sem ekki búa að þessu viti hvar þeir standa, sérstaklega í ljósi þeirrar markaðsvæðingar raforkumarkaðarins sem nú stendur yfir og breytir að mörgu leyti stöðu núverandi raforkufyrirtækja sem mörg hver kannski munu breyta um eðli og eignarhald á næstu árum. Þess vegna er mjög áríðandi að þrífösun rafmagns verði lokið áður en frekari breytingar eða afskipti hins opinbera af rekstri þessara félaga á sér stað. Hér er um að ræða mikilsvert hagsmunamál byggða og atvinnulífs. Því beini ég þeirri fyrirspurn til hæstv. iðnaðarráðherra sem hér er nefnd.

Hæstv. forseti. Í febrúar árið 2002 kom út skýrsla um mat á þörf á þrífasa rafmagni á vegum iðnaðarráðuneytisins sem byggðist á starfi sérstakrar nefndar er falið var af iðnaðarráðherra að gera úttekt á þörf fyrir þriggja fasa rafmagn hér á landi og meta kostnað við nauðsynlegar endurbætur á dreifikerfi landsins í því skyni. Nefndin óskaði m.a. eftir upplýsingum frá öllum sveitarfélögum í dreifbýli um þörf fyrir þrífösun rafmagns og hvar þörfin væri mest í viðkomandi sveitarfélagi. Í niðurstöðum nefndarinnar kemur fram að kostnaður við þrífösun raforkukerfisins miðað við brýna forgangsflokka samkvæmt röðun sveitarstjórna mundi kosta um 1.200 millj. kr. í fjárfestingum eða um 13% heildarkostnaðar við þrífösun landsins. Lausleg forgangsröðun framkvæmda samkvæmt óskum sveitarstjórna eftir kostnaði leiðir í ljós að heildarfjárhæð við þrífösun umfram þessa upphæð mundi skila nánast engum auknum ávinningi fyrir notendur miðað við fram komnar óskir þeirra. Í niðurstöðum skýrslunnar er bent á að með því að gera átak á t.d. fimm ára tímabili við þrífösun dreifikerfis vegna þessara notenda sem kosta mundi 1.200 millj. kr. væri nánast unnt að fullnægja þörf allra notenda er brýna þörf hafa fyrir þriggja fasa rafmagn. Á síðastliðnum þremur árum eða frá því að skýrslan kom út má áætla að unnið hafi verið fyrir um 600 millj. kr. við endurbætur dreifikerfisins og þar af er aðeins hluti þeirrar upphæðar beint vegna þrífösunar. Því má áætla að enn eigi eftir að endurbyggja dreifikerfið vegna þrífösunar fyrir um það bil 1 milljarð kr. Rarik hefur á undanförnum mánuðum unnið að þeirri áætlun sem getið er um í fyrrgreindri skýrslu og í drögum að framkvæmdaáætlun Rariks fyrir árið 2005 er gert ráð fyrir að auka allmjög það fjármagn sem síðustu ár hefur verið varið til styrkingar og endurnýjunar dreifikerfa í dreifbýli. Í fyrirliggjandi drögum að framkvæmdaáætlun er áformað að verja allt að 650 millj. kr. til endurbóta á dreifikerfi Rariks sem er ríflega tvöföldun á því fjármagni sem varið hefur verið til þessara verkefna undanfarin ár. Framkvæmdaáætlunin tekur til brýnustu verkefna vegna afhendingargæða raforkunnar og rekstraröryggis kerfisins og einnig nær hún til einstakra verkefna við þrífösun dreifikerfisins. Reiknað er með að þessari vinnu ljúki innan skamms eða fyrir lok marsmánaðar. Ég vil því segja, hæstv. forseti, að ég tel að það séu mjög ánægjulegar fréttir að þarna skuli eiga að verja svona miklu fjármagni til þess að bæta dreifikerfið m.a. með þrífösun. Eins og kom fram hér áður er það sem sagt um það bil tvöföldun frá því sem hefur verið síðustu ár.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa við þessu eilífðarmáli sem hér er til umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það efast enginn um gildi og mikilvægi þrífösunar fyrir hinar dreifðu byggðir. Það er tækifæri til uppbyggingar á atvinnulífi. Það liggur fyrir að forgangsröðunin er tilbúin, eins og hæstv. ráðherra greindi hér frá, og það liggur líka fyrir að það eru ekki allir staðir í hinum dreifðari byggðum sem þurfa á þrífösun að halda og þess vegna auðvitað mikilvægt að líta til þeirra þar sem þörfin er mest, eins og stærri kúabúa, þeirra sem eru í ferðaþjónustunni og í smærri iðnaði sem víða er að spretta upp. Þetta er grundvöllur í rauninni að byggðastefnu. Stefnumörkunin liggur fyrir og því ber að fagna. Það er dapurlegt kannski að ekki skuli hafa gengið hraðar en raun ber vitni og því ber að fagna þeim drögum sem hér voru kynnt frá Rarik um að það eigi að leggja 650 millj. kr. í þetta og ganga þá 

Hæstv. forseti. Það er engin ástæða til að lengja mikið umræðuna hér með því að ræða um þá miklu þörf sem er á því að þrífösun verði í sveitum landsins þar sem atvinnurekstur er stundaður. En úr því að til er orðin þessi forgangsröðun og menn vita hvert á að stefna í þessu er hins vegar ástæða til þess að kvarta yfir því að engin áætlun er orðin til. Ég verð því miður að skilja orð hæstv. ráðherra öðruvísi en hv. síðasti ræðumaður. Þessar 650 milljónir sem ráðherrann nefndi voru í endurbætur á kerfinu, meðal annars með þrífösun í huga, og það kom ekkert fram um það hve stór hluti af þessu væri að fara í þrífösun. Þess vegna er ástæða til að hér liggi fyrir, ekki síst með tilliti til þess að menn stefna til breytinga í þessu raforkukerfi, fastmótuð áætlun um það hvernig eigi að koma til móts við þarfir atvinnulífs í sveitum hvað varðar þrífösun rafmagns.

Herra forseti. Ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt þá var óskað upplýsinga frá sveitarfélögunum í landinu um hvar væri brýn þörf fyrir þrífösun á rafmagni og að út úr því hefði komið að það mundi kosta um 1.200 milljónir að ráðast í þær brýnu endurbætur. En hæstv. ráðherra sagði síðar í ræðu sinni að þær 1.200 milljónir mundu engu skila þó að þær yrðu settar í framkvæmdir og ég skil ekki hvernig í ósköpunum þetta getur snúist svona. Þær 650 milljónir í endurbætur á dreifikerfi Rariks segja ekkert um hvað eigi að fara í þrífösun á rafmagni og ég ítreka þá spurningu sem hér kom fram: Hve mikið af þeim fjármunum á að fara í þrífösun? Eins og hæstv. ráðherra talaði hér virðist mér að núna sé hægt þá að óska eftir upplýsingum frá Rarik um hvaða framkvæmdir í þrífösun séu næstar, hvar þær eigi að verða, í hvaða tímaröð verði síðan framkvæmdir við þrífösun og hvaða tímarammi gildi. Ég gat ekki skilið hæstv. ráðherra öðruvísi en að þetta lægi orðið fyrir hjá Rarik og hægt væri að óska eftir þeim upplýsingum. Ég óska eftir að hæstv. ráðherra svari þessu: Er það svo?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 7. þm. Suðurkjördæmis, Björgvini G. Sigurðssyni, fyrir að hreyfa þessu máli enn einu sinni eins og hér hefur verið vitnað til. Hann spurði um þetta hér munnlega vegna skriflegrar fyrirspurnar sem hann hefur fengið svar við, þ.e. um hvar sé þörf á þessu. Ég tek undir með hv. þm. Jóhanni Ársælssyni að ég held að hv. þm. Hjálmar Árnason hafi misskilið svar ráðherrans. En ég vildi að satt væri að 650 milljónir væru að fara í átak í þrífösuninni. En svo er ekki. Þetta er viðhaldsverkefni Rariks og einhver lítill hluti af því er í þrífösun. Ég verð að segja alveg eins og er, virðulegi forseti, að mér finnst það lýsa frekar miklu metnaðarleysi hæstv. iðnaðarráðherra og iðnaðarráðuneytisins að ekki skuli vera gerð áætlun sem fólk sem vantar þessa gerð rafmagns getur unnið eftir. Má ég minna á það líka að það fólk sem býr svolítið við þetta er nú heldur betur að fá kaldar kveðjur frá hæstv. ríkisstjórn út af rafhitunarkostnaðinum, allt að 40% eða 50% hækkun miðað við þær breytingar sem urðu núna um áramótin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir ágætar umræður um málið og hæstv. ráðherra fyrir svarið þó að það hafi valdið ákveðnum vonbrigðum að ekki liggi skýrar fyrir hvernig ráðast eigi í þetta, hvernig sú kostnaðar- og framkvæmdaáætlun um brýnustu þörf eigi að líta út og getið var um fyrr í vetur að fyrir ætti að liggja. Það þarf 1.200 millj. til að mæta þörfinni að fullu og 650 millj. eru áætlaðar í endurbætur á raforkukerfinu. Það er gleðilegt að tvöfalda eigi það fjármagn sem áætlað er til endurbóta á kerfi Rariks en það er alls ekki nóg. Það verður að fara hraðar og stíga fastar til jarðar þannig að þeir sem ekki búa við þriggja fasa rafmagn núna horfi fram á það á næstu árum því þetta stendur þeim byggðum verulega fyrir þrifum, það stendur nýsköpun í atvinnulífi fyrir þrifum þar sem ekki er um að ræða þriggja fasa rafmagn. Þetta telst til grundvallarþjónustu sem við eigum að veita. Það stendur upp á orkufyrirtækin að skila þjónustunni og oft og tíðum er um svæði að ræða sem eru steinsnar frá virkjununum þar sem rafmagnið er framleitt og engin leið að færa rök fyrir því að byggðirnar séu afskiptar að þessu leyti og njóti ekki þess jafnræðis sem í þessu felst. Það er verið að setja byggðirnar niður, það er verið að setja þær hjá í ákveðinni nýsköpun og í ákveðnum tækifærum og tómt mál að tala um raunverulega byggðastefnu á þessum svæðum ef ekki á að veita þessa þjónustu á næstu missirum. Þess vegna er ástæða til að skora á hæstv. ráðherra að auka enn við fjármagnið sem á að setja í endurbætur á raforkukerfinu og mæta þörfinni að fullu á næstu missirum.

Hæstv. forseti. Ég held að full ástæða sé til að segja að verið er að gera átak í þessum efnum hjá Rarik og ég lýsi mikilli ánægju með það. Til að enginn misskilningur sé á ferðinni sagði ég að það sem færi í þrífösun umfram það sem sérstaklega var lögð áhersla á af hálfu sveitarfélaganna, sem var talað um að mundi kosta um 1.200 millj., að það mundi skila litlu, það sem færi umfram það. Þetta var mjög mikilvæg vinna sem fram fór fyrir nokkrum árum til að átta sig á hvar þörfin væri mest og hvar við værum að nota peningana skynsamlega en fram að þeim tíma hafði ekki farið fram nein úttekt á því. Á síðustu árum hefur, eins og hv. þingmenn vita, verið lagt fjármagn í þrífösun sem hefur vissulega ekki verið mikið en engu að síður hafa verið teknir ákveðnir áfangar. Þó er mat manna að það geti verið um milljarður sem enn þurfi til að fullnægja þessu þannig að við getum verið bærilega sátt. Nú fer helmingi meira fjármagn í dreifikerfið og m.a. í þrífösunina en síðustu ár og ég lýsi ánægju með að þarna er greinilega verið að leggja sig fram um að bæta þjónustuna. Ef við getum staðið okkur ámóta vel á næstu árum held ég að eftir tiltölulega fá ár verðum við komin að þeim mörkum að við getum verið allsátt. Ég tel að það skipti verulega miklu máli því þetta er eitt af því sem allur smáiðnaður þarf á að halda, stærri kúabú o.s.frv. Við vitum það öll sem erum þingmenn landsbyggðarkjördæma að gríðarleg áhersla er lögð á að þrífasa og ég mun ekki liggja á liði mínu hvað það varðar. Hins vegar verðum við að hafa í huga að það hafa orðið breytingar í raforkugeiranum þannig að klippt hefur verið á naflastrenginn á milli ríkisins og Rariks.

Forseti. Tildrög fyrirspurnarinnar eru þau að við vorum saman á fundi í Reykjavíkurakademíunni þarsíðasta laugardag, ég, hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra og hv. varaþingmaður Álfheiður Ingadóttir, en hún er flutningsmaður þingsályktunartillögu um opinber hlutafélög sem hér liggur fyrir. Ráðherra var spurður um þetta á fundinum og svaraði ekki mörgu til og kannski ekki vettvangur til þess en sagði að þetta hefði ekki verið mikið rætt á þinginu. Ég lofaði að bæta úr því og er þess vegna með fyrirspurn um það hvort á vegum ráðherra eða stofnana sem falla undir ráðuneyti hennar hafi verið kannað hvort fýsilegt sé að gera ráð fyrir opinberum hlutafélögum í íslenskri löggjöf og hver sé afstaða ráðherrans til þess. Vísa ég sérstaklega til dönsku og norsku hlutafélagalaganna. Í þeim lögum og kannski víðar, ég hef ekki kannað það en vísa sérstaklega til þingsályktunartillögu Álfheiðar Ingadóttur sem er ágætt plagg og merkilegt fylgiskjal þar frá starfshópi á vegum Reykjavíkurborgar. Í þeim hlutafélagalögum er gert ráð fyrir sérstöku félagsformi sem eru opinberu hlutafélögin. Það sem er m.a. merkilegt við það félagsform er að þar er gert ráð fyrir að, það er reyndar ríkishlutafélag, ég nefni það hér opinbert vegna þess að ég geri ráð fyrir að hægt sé líka að búa til sveitarfélagshlutafélag eða sveitarfélagahlutafélag. Mér finnst eðlilegt að gera ráð fyrir því. Þar eru ríkishlutafélögin þannig að ríkið getur stofnað sérstakt hlutafélag. Það getur auðvitað sett því ýmis skilyrði, annaðhvort haft það þannig að hægt sé að selja það smátt og smátt ef þannig víkur við eða að ríkið sé eitt um það og ákvæði sé um að þingsamþykkt þurfti til. En hlutafélagið virkar eins og önnur hlutafélög á flestan hátt, þó er það t.d. undir upplýsingalögum og stjórnsýslulögum sem þau félög sem verið er að stofna á hinu háa Alþingi og í hinum háu ráðuneytum eru alla jafna ekki og hefur mjög verið kvartað yfir. Þá má nefna það sérstaklega um norsku ríkishlutafélögin að þar eru ákvæði um þátttöku kvenna í stjórn, það er nokkuð hart ákvæði og hefur konum í stjórnum í Noregi fjölgað mjög mikið, þar sem þær öðlast reynslu og verða jafnframt fyrirmynd í öðrum félögum eða fyrirtækjum á markaði. Ég held að þetta sé hlutur sem við þurfum að íhuga vel hér og kannski hratt, og minni á að á morgun verður væntanlega umræða um félagsstofnun þar sem um er að ræða sjálft Ríkisútvarpið. Niðurstaða stjórnarflokkanna og málamiðlanir þeirra eru ákaflega vandræðalegar í því efni þar sem þeir hafa stofnað sameignarfélag með einum eiganda í staðinn fyrir t.d. að búa til lög sem gætu fallið undir ríkishlutafélag, sem væri a.m.k. eðlilegra.

Hæstv. forseti. Því er til að svara varðandi fyrirspurn um opinber hlutafélög að ekki hefur á mínum vegum sem iðnaðar- og viðskiptaráðherra eða stofnana sem tengjast mér verið kannað hvort setja þurfi almenn lög um svokölluð opinber hlutafélög eða ríkishlutafélög. Í lögum um hlutafélög er að finna almennar leikreglur, m.a. ákvæði um að hluthafar séu minnst tveir og hlutafé minnst 4 millj. kr. Hins vegar hafa ýmis sérlög eða sérlagaákvæði verið sett sem snerta opinber hlutafélög og hafa reynst vel, t.d. um viðskiptabanka á sínum tíma. Hafa þau lög m.a. falið í sér undanþágu frá almennum reglum hlutafélagalaganna. Nefna má sem dæmi sérlög um hlutafélög með ríkisaðild á sviði iðnaðar. Hefur þá iðulega verið sett heimild eða jafnvel gefin fyrirmæli til handa iðnaðarráðherra til að stofna slík hlutafélög. Sem dæmi má nefna lög um kísilgúrverksmiðju, járnblendiverksmiðju, sjóefnavinnslu og steinullarverksmiðju. Einnig má nefna lög um Sementsverksmiðjuna og um stofnun Landsnets hf. á sviði raforkuflutninga. Hefur verið talin þörf á að festa í framangreind sérlög ýmis ákvæði um hin nafngreindu félög en þau hafa mörg hver verið stór í sniðum. Nefna má og að ríkið hefur gjarnan selt eignarhlut sinn í tímans rás, t.d. 100% hlut í Sementsverksmiðjunni hf. Nefna má að nýlega hafa verið sett lög um stofnun einkahlutafélags, ekki hlutafélags, um Orkuveitu Húsavíkur. Að því er varðar danska og norska löggjöf sem minnst var á í fyrirspurninni má segja um hana í stuttu máli að ekki hafi verið sett almenn lög um opinber hlutafélög í Danmörku og Noregi. Í dönsku lögunum um hlutafélög er þannig aðeins fjallað um skilgreiningu á ríkishlutafélagi og setningu reglna um tilkynningu eignaraðildar til félagaskrár í sérstökum tilvikum, þ.e. tilkynna félagaskránni um 2% eignarhlut í félögunum og breytingar á eignarhlut sem því nemur. Í ríkishlutafélögum skulu fréttamenn hafa aðgang að aðalfundi. Samsvarandi ákvæði er ekki að finna í dönsku lögunum um einkahlutafélög. Í dönsku lögunum um ársreikninga er hins vegar að finna nokkur dreifð ákvæði um félögin, m.a. um efni ársreikninga, gerð hálfsársuppgjörs og sendingu þess til félagaskrár, afhendingu ársskýrslu til fréttamanna og tveggja endurskoðenda. Í XII. kafla eru viss ákvæði um upplýsingagjöf. Þannig þarf að greina í ársskýrslu frá eignaraðild eða atkvæðisrétti upp á minnst 5%, segja frá þóknun til stjórnarmanna og gefa upplýsingar um stjórnunarstörf í öðrum hlutafélögum. Ráðherra hefur heimild til að gera undantekningar frá sérstökum reglum um félögin ef nauðsynlegt er til að tryggja jafnræði þeirra sem hafa skráð hlutabréf í kauphöll. Hér á landi eru lög um ársreikninga á valdi fjármálaráðherra. Í Noregi gilda lög um hlutafélög og lög um einkahlutafélög almennt um ríkishlutafélög og ríkiseinkahlutafélög. Í báðum lögum er þó að finna vissar sérreglur fyrir ríkisfélögin en ekki margar. Ákvæði er um sérstaka eftirlitsstjórn en slíkt fyrirbrigði tíðkast ekki í reynd hér á landi þó heimild sé til að hafa fulltrúanefnd í íslenskum hlutafélögum. Sérákvæði eru um það í norsku löggjöfinni að minnst 40% stjórnarmanna í stjórn félaganna skuli vera konur. Sérákvæði er um hluthafafundi. Loks eru ákvæði um að ríkisendurskoðun í Noregi endurskoði ársreikninga félaganna. Svipuð ákvæði eru í íslenskum lögum um Ríkisendurskoðun varðandi hlutafélög sem ríkissjóður á helmingshlut eða meira í og getur hún jafnframt framkvæmt rannsókn og stjórnsýsluendurskoðun hjá félögunum. Samkvæmt framansögðu hafa ekki verið sett hér á landi almenn lög um opinber hlutafélög enda hefur ekki verið sýnt fram á að sérstök þörf sé á slíkri löggjöf. Hins vegar hafa verið sett eftir þörfum sérlög um ýmis stærri félög, m.a. stóriðjufyrirtæki eða sérákvæði í lög m.a. um hlutafélagabanka í ríkiseigu eða endurskoðun slíkra félaga. Verði færð fullnægjandi rök að nauðsyn fleiri lagaákvæða, m.a. um einstök atriði að norrænni fyrirmynd, verða þau skoðuð með opnum huga.

Herra forseti. Vegna fyrirspurnarinnar vil ég minna á, eins og fram hefur komið, að fyrir þinginu liggur tillaga að þingsályktun um setningu laga um opinber hlutafélög sem ekki hefur komist á dagskrá og flutningsmaður er Álfheiður Ingadóttir, varaþingmaður VG. Þar er ályktað að fela viðskiptaráðherra að undirbúa að sett verði í lög almenn ákvæði um opinber hlutafélög. Markmiðið er að tryggja réttindi starfsmanna að stjórnsýslu- og upplýsingalögum og öðrum. Mér fannst fátt um svör við fyrirspurninni og ítreka: Er hæstv. viðskiptaráðherra tilbúin að veita þingsályktunartillögunni brautargengi? Það veitir ekki af, því með einkavæðingu ríkisfyrirtækja hefur ábyrgð gagnvart starfsfólki og réttindi þeirra ekki verið einkavædd. Það er svo einfalt og spurt er hvort hæstv. ráðherra sé tilbúin að veita því brautargengi. Er hæstv. ráðherra tilbúin að tryggja núverandi starfsmönnum Ríkisútvarpsins sömu réttindi og skyldur og þeir hafa í dag hjá Ríkisútvarpinu sf.?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 7. þm. Reykv. s., Merði Árnasyni, fyrir að leggja fram fyrirspurn um þetta áhugaverða mál á þinginu. Ég vil hvetja hæstv. iðnaðarráðherra til að setja í gang nefndarvinnu til að skoða þennan kost vegna þess að mér finnst hann mjög áhugaverður. Ef ég tek dæmi þá er pósturinn 100% í eigu ríkisins og er hlutafélag. Mér þætti mjög gott ef þar væri ákvæði um ríkishlutafélag, um að í stjórn þess fyrirtækis, svo ég tæki bara eitt dæmi, yrðu a.m.k. 40% konur. Það þyrfti að gera það á þann veg núna því ég held að það séu næstum allt saman karlar þar. Ég vil líka nefna að þetta er áhugaverður kostur fyrir sveitarfélög ef sveitarfélög gætu t.d. búið til hlutafélög og sett áhaldahúsrekstur sinn undir slíka starfsemi. Ég kvarta yfir því, virðulegi forseti, að þegar búið er að háeffa ríkisfyrirtæki getur Alþingi ekkert spurt út í viðkomandi félag eftir það og það er slæmt.

Virðulegi forseti. Ég hef ásamt og undir forustu hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar flutt frumvörp til breytingar á lögum sem lúta að því að opinber félög þurfi að sæta upplýsingaskyldu. Þau frumvörp hef ég flutt og hvet hæstv. ráðherra að huga að lagasetningu í þessu efni því sem stjórnarmaður í Landsvirkjun, sem stjórnarformaður Faxaflóahafna og hafandi langa reynslu af setu í opinberum félögum fullyrði ég að þetta form, félagsform í opinberum rekstri, er viðrini, er bastarður því að þau njóta ekki hins eðlilega aðhalds eigenda á hluthafa- eða sameignarfélagafundum og þau njóta ekki þess eðlilega aðhalds opinberra aðila með því að þurfa að hlíta upplýsingaskyldum og opna bækur sínar og ákvarðanir gagnvart almenningi. Við þær aðstæður skortir einfaldlega því miður óþarflega og óhóflega á aðhald með rekstri af þessu tagi og það er brýnt að hæstv. viðskiptaráðherra beiti sér fyrir úrbótum á því.

Forseti. Ég þakka fyrir svörin og fyrir þessa umræðu sem mér finnst hafa sýnt að það er brýn þörf á að huga að þessu máli. Hér hafa verið umkvartanir um að rekstrarform séu ekki nægilega þjál og ekki nægilega mörg til að hægt sé að búa til millistig á milli þess sem er ríkisstofnun annars vegar, eða stofnun sveitarfélags, og hins vegar hlutafélag sem er bara venjulegt bisnessfyrirtæki á markaði sem er auðvitað prýðilegt form fyrir sinn hatt. Það kemur líka í ljós að þetta hefur ekkert verið kannað í ráðuneyti hæstv. ráðherra. Þó varð þessi fyrirspurn til þess að ráðherra fletti upp í norsku og dönsku löggjöfinni. Hún gerir sér þá væntanlega, og starfsmenn hennar, betur grein fyrir því um hvað er að ræða núna en áður. Ég held að þau dæmi sem hér hafa verið nefnd, ýmis, sýni að það er mikil þörf á að búa til almennan ramma um þetta. Það er kannski rétt að nefna það líka að víðar þarf auðvitað betri skilgreiningu á rekstrarformum, t.d. voru það ein rök þeirra sem fengu gefins Tækniháskólann um daginn að sjálfseignarstofnunarformið eða önnur form sem þeir litu á fullnægðu ekki þeim kröfum sem þeir gerðu til rekstrar síns og þess vegna var gert hlutafélag úr þeim háskóla. Það er einstakt í veröldinni. Ég verð að segja að mér þykir það heldur þunnt svar við spurningunni: „Hver er afstaða ráðherrans til þessara mála?“ þegar hún segir að ekki hafi verið færð rök fyrir því að þörf sé á slíkri löggjöf. Það var gert í þessari umræðu og það er gert í ágætri tillögu Álfheiðar Ingadóttur hér á þinginu. Það er líka gert í þeim þingmálum sem Guðmundur Árni Stefánsson og Helgi Hjörvar hafa staðið að, sem eru held ég tvö frekar en eitt. Ég held að ráðherra ætti að íhuga þetta betur og í raun og veru ættum við að koma þessu máli varaþingmannsins hér í umræðu og í skoðun í nefnd. Ég vil þakka ráðherranum þó fyrir það sem hún hefur gert en hvet hana til að taka þessu ekki eins neikvætt og þurrlega og raun bar vitni áðan.

Hæstv. forseti. Eins og kom fram í svari mínu hef ég alls enga fordóma gagnvart því fyrirkomulagi sem hér er stungið upp á. Þvert á móti sagði ég að ég hefði ekki orðið vör við sérstaka þörf. Ég stend við þau orð en er hins vegar alveg opin fyrir því ef sýnt verður fram á þörfina fyrir að þetta verði skoðað frekar í ráðuneytinu. Við höfum leyst málin á annan hátt með sérlögum um sérstakan rekstur eða sérstakar verksmiðjur, banka og annað þegar á hefur þurft að halda. Eins og kom fram í máli mínu áðan hvað varðar danska og norska löggjöf hafa ekki verið sett almenn lög þar um opinber hlutafélög.  Mér skilst að fyrir liggi þingsályktunartillaga eða frumvarp, a.m.k. þingmál sem ég mun kynna mér frekar. Eins og ég segi hef ég enga ástæðu til að vera neitt sérstaklega á móti þessu formi en hef hins vegar ekki alveg séð ástæðuna fyrir því að taka það upp. Það var talað um upplýsingaskyldu. Nú liggur líka fyrir þinginu frumvarp til laga um ársreikninga. Mér finnst ekki ólíklegt, þó að það heyri ekki undir mig sem viðskiptaráðherra, heldur fjármálaráðherra, að eitthvað verði tekið á upplýsingaskyldu í því.

Frú forseti. Ég tel vert að þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma og svara fyrirspurn sem ég er með til hennar en það er meira en sumir aðrir ráðherrar treysta sér til að gera. Ég er með fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra frá 16. nóvember - nokkurra mánaða gamla - þannig að ég vil þakka það sérstaklega að umhverfisráðherra mæti hér. Af því að hæstv. fjármálaráðherra situr hér einnig ber að nefna að hann treystir sér ekki til að svara sumum fyrirspurnum sem beint er til hans og ber við ýmsum undanbrögðum, sérstaklega ef í hlut eiga einhverjar viðkvæmar upplýsingar. Sú fyrirspurn sem ég hef beint til hæstv. umhverfisráðherra er eftirfarandi: 1. Hversu oft hafa stofnanir sem heyra undir umhverfisráðuneytið lagt á dagsektir til að þvinga fram úrbætur? 2. Hversu oft hafa þessar stofnanir fengið dagsektir greiddar? 3. Hversu háar dagsektir hafa innheimst ár hvert frá árinu 2000? Fyrirspurnin nær yfir fimm ára tímabil. Ástæða þess að ég spyr hæstv. umhverfisráðherra þessara spurninga er sú að í fyrra starfi mínu sem framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Norðurlands vestra varð ég áþreifanlega var við það að dagsektir virkuðu mjög illa vegna þess að í lögum um aðför segir, frú forseti, að ef það er framkvæmt sem farið er fram á falla dagsektir niður. Þetta leiðir til þess að ef viðkomandi sem er beittur dagsektum dregur það endalaust að framkvæma eða fara að lögum eru lagðar á dagsektir. Að lokum þegar á að fara að innheimta þær framkvæmir hann loksins. Við það falla allar dagsektir niður. Þetta er alveg fáheyrt. Síðan byrjar kannski sami leikurinn á ný og viðkomandi brýtur áfram af sér. Ég vil taka það fram að ég er ekki talsmaður harðra reglna, alls ekki, en reglurnar sem gilda verða að ná jafnt yfir alla. Þetta er ákveðið samkeppnismál vegna þess að þeir rekstraraðilar sem fara að lögum og reglugerðum með ærnum kostnaði verða að geta treyst því að aðrir sem eru í svipuðum rekstri þurfi einnig að fara eftir reglunum og að það sé enginn undansláttur með það. Ég tel að fara þurfi yfir þessi þvingunarúrræði stjórnsýslunnar, sérstaklega umhverfisráðuneytisins. Fyrr hefur komið hér fram í svari við skriflegri fyrirspurn að eldvarnaeftirlitið hafi krafið 10 sinnum um dagsektir en að ekki ein einasta króna hefur innheimst í þessi 10 skipti sem eldvarnaeftirlit sveitarfélaganna krafðist dagsekta.

Frú forseti. Tvær stofnanir á vegum umhverfisráðuneytisins og starfsemi sem þeim tengist, annars vegar Brunamálastofnun og Eldvarnaeftirlit sveitarfélaganna og hins vegar Umhverfisstofnun og Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga, starfa samkvæmt lögum sem veita heimild til beitingar dagsekta sem þvingunarúrræðis. Svar þetta nær ekki til stjórnsýslu Brunamálstofnunar og Eldvarnaeftirlits sveitarfélaga þar sem ég hef nýverið svarað skriflegri fyrirspurn fyrirspyrjanda þar að lútandi, sbr. þskj. 467, 382. mál, og er vísað til þess hér hvað þann þáttinn varðar. Ráðuneytið leitaði upplýsinga hjá Umhverfisstofnun og Heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga en landinu er skipt í 10 svæði heilbrigðiseftirlits. Dagsektum hefur verið beitt um 30 sinnum á þessu tímabili til að þvinga fram úrbætur. Nokkur svæði hafa ekki notað dagsektir og það á við um Heilbrigðiseftirlit Suðurlands, Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur, Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja, Heilbrigðiseftirlit Vestfjarða og Heilbrigðiseftirlit Norðurlands eystra. Hjá Umhverfisstofnun hefur í þremur tilvikum á þessu ári verið tekin ákvörðun um að beita dagsektum vegna vanrækslu á að skila endurskoðaðri skýrslu um grænt bókhald. Í öllum tilvikum var endurskoðaðri skýrslu skilað til stofnunarinnar í framhaldi af því og reyndi því ekki á innheimtu dagsektanna. Stofnunin tók ákvörðun þann 1. nóvember sl. um dagsektir á grundvelli 73. gr. laga nr. 44/1999, um náttúruvernd, en ekki hefur reynt á innheimtu í því tilviki. Heilbrigðisnefnd Austurlands hefur í tvígang lagt á dagsektir í þeim tilgangi að þvinga fram úrbætur, sbr. heimild í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Í öðru tilvikinu fóru lagfæringar fram áður en kom til innheimtu dagsekta. Í hinu tilvikinu var ákvörðun um álagningu þeirra og innheimtu kærð til úrskurðarnefndar hollustuhátta og mengunarvarna sem úrskurðaði að álagning dagsekta hefði verið réttmæt en álagningin jafnframt felld úr gildi þar sem frestur sem gefinn var til andmæla var of stuttur að mati nefndarinnar. Heilbrigðiseftirlit Norðurlands vestra lagði tvisvar á dagsektir á árinu 2001. Úrbætur höfðu verið gerðar þegar til innheimtu kom. Heilbrigðisnefnd Hafnarfjarðar og Kópavogssvæðis og heilbrigðisnefnd Vesturlands hafa hvor um sig einu sinni beitt dagsektum til að knýja á um úrbætur. Heilbrigðiseftirlit Kjósarsvæðis hefur um 20 sinnum lagt á dagsektir frá árinu 2000. Aldrei hefur komið til þess að þær hafi verið innheimtar því að í öllum tilvikum voru úrbætur gerðar. Að mati Heilbrigðiseftirlits Kjósarsvæðis eru dagsektir eitt helsta þvingunarúrræði eftirlitsins. Þær stofnanir sem hér um ræðir og heyra undir ráðuneytið hafa eins og að framansögðu má sjá aldrei fengið dagsektir greiddar, enda eru þær þvingunarúrræði sem beitt er til að fá fyrirtæki eða einstaklinga til að framkvæma ákveðið verk. Þegar verkið er unnið og úrbætur hafa þar með verið gerðar falla dagsektir niður þar sem markmiði þeirra er náð.

Hæstv. forseti. Ég þykist skilja aðaltilgang dagsekta og mér finnast þau sjónarmið sem hv. fyrirspyrjandi setti hér fram líka skiljanleg. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra hvort hún telji ekki koma til greina að sett verði sú regla að dagsektum verði ekki að fullu aflétt, heldur verði hluti þeirra eftir sem sekt vegna brotanna. Auðvitað kostar mikið að fylgja eftir með þessum hætti. Það er líka ákveðinn vandi vegna þess að menn spara sér auðvitað í rekstri með því að draga að gera svona úrbætur og samkeppnisaðilum er það þá fjötur um fót í samkeppni við viðkomandi aðila. Mér finnst þess vegna skoðandi að hluti af dagsektunum yrði látinn halda sér þó að meiri hluti þeirra yrði felldur niður þegar menn hafa orðið við þeim kröfum sem gerðar hafa verið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr svör og tek undir það sjónarmið sem kom fram hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni, það er nauðsynlegt að þeir sem eru beittir dagsektum þurfi að greiða a.m.k. einhvern hluta þeirra þó svo að þeir láti að lokum tilleiðast og framkvæmi það sem ætlast er til í lögum. Auðvitað ættu þeir að greiða allan þáttinn í því. Mjög merkilegur hlutur kom fram hjá hæstv. ráðherra, þ.e. að aldrei hefur innheimst ein króna af dagsektum. Það er mjög sérstakt. Þetta er erfitt fyrir heilbrigðiseftirlitin og Eldavarnaeftirlitið sem eiga að fylgja eftir reglum. Ég þekki löggjöfina er varðar heilbrigðiseftirlitið mjög vel, úrræði þess eru áminningar, dagsektir sem aldrei innheimtast og síðan að loka fyrirtækjum. Sum starfsemi sem heilbrigðiseftirlitin hafa eftirlit með er þess eðlis að það er ekki hægt að loka fyrirtækjunum. Ég vil nefna t.d. fráveitur, menn loka ekki fráveitum, og vatnsbólin. Þess vegna er nauðsynlegt að dagsektirnar verði raunverulegt úrræði. Þetta svar og þessi umræða hér ætti að verða til þess að umhverfisráðuneytið og hæstv. umhverfisráðherra taki á í þessum málum og skerpi á þeim. Ég tel það nauðsynlegt. Þetta er jafnræðissjónarmið fyrir atvinnurekstur í landinu, bæði fyrir þá sem ætla sér og vilja framfylgja lögum og reglum með ærnum tilkostnaði og síðan eru því miður, reyndar mjög mikill minni hluti, fyrirtæki sem ætla sér það alls ekki og reyna að fara eins langt og mögulegt er. 

Frú forseti. Ég vil taka skýrt fram að þvingunarúrræðin eru samkvæmt lögunum ekki hugsuð sem refsing heldur úrræði til að knýja fram úrbætur á því sem er ábótavant.  Hv. þm. Jóhann Ársælsson tók undir málflutning hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar og taldi að til greina kæmi að dagsektir sætu að einhverju leyti eftir sem sektir en ljóst er að þannig er úrræðið ekki hugsað. Ég hef ekki skoðað málin frá því sjónarhorni að þessu bæri að breyta. Mér finnst líka að það hafi komið mjög skýrt fram í svari mínu áðan að dagsektirnar eru þegar öllu er á botninn hvolft mjög virkt úrræði til að knýja fram úrbætur vegna þess að í nánast öllum þeim tilvikum sem ég tilgreindi náðust fram úrbætur. Það tel ég að sé meginmálið í þessu öllu saman.

Hæstv. forseti. Það er alkunna að Hvalfjarðargöng hafa algjöra sérstöðu meðal samgöngumannvirkja á landinu. Þau eru byggð upp með einkafjármagni og borguð af notendunum. Ríkið á að fá þau afhent skuldlaus eftir 20 ára rekstur. Samt er það svo að ríkið innheimtir virðisaukaskatt af notkun ganganna. Nú er verið að byggja sambærileg mannvirki á Austurlandi. Ekki er meiningin að innheimta nein veggjöld af þeim göngum svo vitað sé. Það á að fara að breikka Reykjanesbrautina og halda því áfram, ekki er meiningin að innheimta nein gjöld þar. Gjald þetta stendur í vegi fyrir eðlilegri byggðaþróun, það mismunar fólki og það torveldar eðlilega atvinnusókn á milli svæða. Spölur, sem rekur Hvalfjarðargöngin, hefur unnið að því að ná fram lækkunum á gjaldinu með því að endursemja um lán sín, greiða upp og fá nýja fjármögnun og sú endurskoðun er komin á lokastig. Það mun líklegast vera blanda af lækkun vaxta og lengingu lána sem skilar einhverri lækkun en sú lækkun mun ekki skipta sköpum fyrir þá sem nota göngin, það verður ekki um svo verulega lækkun að ræða sem raunverulega þörf er á. En ljóst er að Spölur er að gera það sem hann mögulega getur í málinu. Ríkið er líka aðili að þessu máli. Það innheimtir virðisaukaskatt og það stendur svo á núna að ríkið er nokkurn veginn að ná um þessar mundir inn öllum þeim skatti sem gefinn var eftir við uppbyggingu þessa mannvirkis á sínum tíma. Hvað ætla menn þá að gera? Hvað eftir annað hafa verið yfirlýsingar ráðamanna, m.a. hæstv. samgönguráðherra, um að fella eigi niður virðisaukaskatt af umræddu mannvirki og þrýst hefur verið frá hendi ráðamanna á Spöl að veggjaldið verði endurskoðað eins og mögulegt er frá Spalar hendi. Nú er það komið á lokastig. Hér hafa legið fyrir tillögur, t.d. frá samflokksmanni hæstv. fjármálaráðherra, um að fella þetta gjald niður. Er ekkert að marka það sem hér er á ferðinni? Ég hlýt að spyrja og ég óska eftir skýrum svörum frá hæstv. fjármálaráðherra: Hvað telur hæstv. ráðherra að ríkið eigi að gera til að taka þátt í lækkun veggjalda í Hvalfjarðargöngum? Mér finnst kominn tími til að ráðamenn ríkisstjórnarinnar svari því.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt sem fram kemur hjá hv. þingmanni að þetta mikla mannvirki, Hvalfjarðargöngin, hefur mikla sérstöðu í samgöngumálum í landinu. Það er alveg ljóst að umrætt mannvirki hefði ekki komið þegar það kom og ekki í fyrirsjáanlegri framtíð ef ekki hefði verið farið í þá fjármögnun sem gert var og er einsdæmi hér á landi. Það er mjög mikilvægt að skilja ekki við þetta mál þannig að þessi fjármögnunarmöguleiki sem hefur gefist svo vel eyðileggist gagnvart öðrum hugsanlega sambærilegum samgöngubótum í framtíðinni. Þess vegna verða menn að halda sig við það sem ákveðið var í upphafi í þessu efni. Ljóst er að göngin munu standa undir sér og geta greitt kostnaðinn sem fylgdi því að gera þau og umferð hefur verið þarna meiri en gert var ráð fyrir, tekjurnar af göngunum þar af leiðandi meiri. Það er alrangt að gjaldið í göngunum eins og það er núna torveldi eðlilega atvinnusókn á milli svæða, eins og hv. þingmaður hélt fram. Ég leyfi mér að fullyrða að það sé alrangt. Þvert á móti sýna allar rannsóknir að göngin hafa haft stórkostleg áhrif, ekki bara á Vesturlandi, heldur miklu víðar þar sem áhrifa þeirra nýtur við eftir að þau komust í gagnið. Mikið er kvartað undan því að veggjaldið sé hátt. Almenna veggjaldið er 1 þús. kr., hefur verið óbreytt frá upphafi og hefur þar af leiðandi lækkað töluvert að raungildi. Með hámarksafslætti er gjaldið sem menn greiða að sjálfsögðu miklu minna, 400 eða 440 kr. fyrir hverja ferð. Það verða menn að bera saman við það sem kostar að keyra gömlu leiðina, menn verða að bera veggjaldið saman við það sem kostar að keyra gömlu leiðina, eldri leiðina, í bensíni, í tíma, sliti á bílum o.s.frv. En lykilatriðið í málinu er auðvitað það að hægt er að aka aðra leið eftir góðum vegi ef menn vilja ekki greiða veggjaldið. Þann valkost eiga allir sem þarna fara um, sem er ólíkt því sem hv. þingmaður nefndi varðandi önnur mannvirki sem nú eru í byggingu. Ekki er hægt að bera það saman að keyra göngin milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar annars vegar við Hvalfjarðargöngin, að ætla að bera saman leiðina fyrir Hvalfjörð og leiðina fyrir Vattarnes sem er handónýtur vegur og hættulegur og væri gott að losna við úr almennri umferð. 
             Það sem hins vegar liggur fyrir er að sjálfsögðu að reyna að lækka veggjaldið. Rekið er hlutafélag með sérstakri stjórn sem hefur það verkefni að gæta hagsmuna þess. Vextir í heiminum hafa lækkað mikið að undanförnu. Ég tel að stjórnin hefði eflaust getað gripið inn í þetta mál eitthvað fyrr en mér er kunnugt um, eins og þingmaðurinn sagði, að stjórn félagsins hefur að undanförnu unnið að því hörðum höndum að kanna endurfjármögnun á þeim lánum sem á göngunum hvíla og ég er sannfærður um að út úr því getur komið hagstæðari fjármögnun sem að sjálfsögðu þýðir lægra veggjald. Spurt hefur verið að því fyrir hönd félagsins með hvaða hætti ríkissjóður kæmi að því máli. Ég hef lýst því yfir skriflega til forsvarsmanna félagsins að ég muni vilja beita mér fyrir því að stimpilgjöld af endurfjármögnuninni falli niður eins og gert var þegar upphaflegu göngin voru fjármögnuð. Ég hef sagt í sama bréfi til félagsins að við munum fallast á að lán ríkisins verði greitt upp og það þá endurfjármagnað með hagstæðara láni ef félagið á kost á því. En ég hef hins vegar skrifað félaginu alveg skýrt um það að ég telji ekki koma til greina að fella niður eða lækka sérstaklega virðisaukaskattinn á veggjaldinu. Ég tel ekki að það sé rétt eftir haft að samgönguráðherra hafi sagt að hann sæi fyrir sér að það yrði fellt niður. Hins vegar höfum við báðir sagt, og það er stefna ríkisstjórnarinnar, að þegar tekst að lækka lægra þrepið í virðisaukaskatti, þar sem veggjaldið er ásamt öðrum liðum, þá lækkar skatturinn að sjálfsögðu á því eins og öðru sem þar er að finna. Þetta er framlag ríkissjóðs í þessu máli, virðulegi forseti.

Frú forseti. Fram kom hjá hæstv. ráðherra að það væri alrangt að gangagjaldið torveldaði atvinnusókn. Ég er sannfærður um að flestir ef ekki allir Akurnesingar eru þessum orðum algjörlega ósammála og mjög undarlegt í rauninni að heyra varaformann Sjálfstæðisflokksins halda þessu fram. Síðan eru þingmenn kjördæmisins, bæði ráðherra og varaþingmaður kjördæmisins, einmitt að tala um allt annað. Að heyra að verið sé að vinna hörðum höndum í málinu, mér finnst sú vinna vera farin að dragast ansi mikið á langinn og vera kominn tími til að menn sjái í rauninni sóknarfæri í að auka umferð um göngin, vegna þess að þá er hægt að byggja upp atvinnu og ná fram meiri arðsemi og horfa á það með þeim hætti í staðinn fyrir að horfa endalaust á skattheimtuna af göngunum, því að ef meiri umferð er þá er meiri arðsemi af göngunum, ég tel það augljóst.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja eins og er að ekki er annað hægt en að lýsa yfir miklum vonbrigðum með það ef niðurstaðan á verða sú að ríkisvaldið komi ekki með myndarlegri hætti en þetta til móts við Spöl til að lækka veggjaldið í Hvalfjarðargöng með lækkun á stimpilgjöldum sem er eitthvert lítilræði, kannski 20–30 milljónir, ég veit það ekki, það getur ekki verið mikið meira. Og að það sé eitthvert sérstakt framlag, einhver fórn af hálfu ríkisins að fallast á að þessi lán verði greidd upp sem eru hjá ríkinu þegar ríkið hefur gert kröfu um að þarna verði látið reyna á endurfjármögnun. Að virðisaukaskattinum hafi ekki verið lofað, það hefur verið rætt hvað eftir annað í Alþingi. Hvað stóð þá upp úr mönnum? Það stóð til að gerð yrði breyting á virðisaukaskattinum. Nú liggur ekkert fyrir hvenær það verður og það frestast örugglega eitthvað langt inn í framtíðina. Og þá á bara að bíða eftir því í staðinn fyrir að auðvitað stendur sú krafa núna á ríkissjóð að hann komi til liðs við Spöl til að lækka gjöldin í göngin núna. Ég held því fram að ekki sé vafi á því að þetta gjald torveldar atvinnusókn. Það nýjasta sem ég get fært fram því til stuðnings er að t.d. á síðasta ári fjölgaði á Árborgarsvæðinu um yfir 500 manns, sem er álíka stórt atvinnusvæði og það sem er fyrir ofan Hvalfjörðinn, en t.d. á Akranesi fjölgaði um 60–70 manns. Auðvitað er þungt fyrir fólk sem ætlar að stunda vinnu öðru hvorum megin þessa svæðis að þurfa að borga kannski milli 200 og 300 þúsund á ári eða hátt í 300 þúsund á ári fyrir að keyra bílinn sinn í gegnum göngin. Mér finnst að ríkið þurfi að gera mun betur en þetta og þá kröfu að ríkið hætti að innheimta virðisaukaskattinn hljóti að eiga að gera til ríkisins hvað þetta málefni varðar.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður gefur lítið fyrir það sem að ríkinu snýr í þessu máli. Auðvitað er ríkið ekki aðalgerandinn í málinu. Þetta er hlutafélag og yfir því stjórn sem hefur það verkefni að vinna að þessu máli. Að því hefur verið unnið að undanförnu eins og ég gat um og þingmaðurinn reyndar líka. Ég tel nauðsynlegt að ítreka að ég tel brýnt að menn klári málið á þeim forsendum sem lagt var upp með. Hér var reyndar gerð sú meginbreyting, vorið 1998, að ákveðið var að flytja virðisaukaskattinn af veggjaldi úr almenna þrepinu niður í lægra þrepið, þ.e. úr 24,5% niður í 14%. Það þýðir að af gjaldinu sem greitt er renna 10% í ríkissjóð, þ.e. af gjaldinu sjálfu eins og alltaf er þegar skatturinn er reiknaður til baka. Ég er ekki alveg viss um að allir geri sér grein fyrir því að þar liggja ekki hinar stóru fjárhæðir í þessu máli. Ég er ekki á því að við getum leyft okkur að hverfa frá þessari forsendu í málinu, frekar en því að gefa eftir lán ríkissjóðs eða annað sem snýr að ríkisvaldinu í þessu máli, umfram það sem ég hef þegar getið um. Við munum vinna að því að lækka almenna þrepið, þ.e. lægra þrepið í virðisaukaskattinum. Þá mun veggjaldið njóta góðs af því en það verða að sjálfsögðu ekki nema einhver prósentustig af veggjaldinu sjálfu sem um er að tefla. Skatturinn er ekki nema 10 af hundraði í sjálfu gjaldinu.

Hæstv. forseti. Um miðjan 10. áratuginn rauf ríkisstjórnin sambandið milli lágmarkslauna og bótagreiðslna úr almannatryggingum gegn háværum mótmælum samtaka öryrkja og eldri borgara, auk verkalýðshreyfingarinnar. Menn töldu þetta óeðlilegt enda stóðu þá fyrir dyrum kjarasamningar sem gerðu ráð fyrir umtalsverðri hækkun lægstu launataxta. Mönnum fannst þetta undarleg ráðstöfun, að svipta lífeyrisþega og öryrkja kjarabótum sem voru fyrirhugaðar og í sjónmáli. Þótt ekki væri fallist á að koma þeim tengslum á að nýju þá fékkst engu að síður í gegn árið 1997 að lögfest var ákvæði, sem er að finna í 65. gr. almannatryggingalaga, þar sem segir, með leyfi forseta: „Bætur almannatrygginga … skulu breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Nú hef ég lagst í nokkra útreikninga vegna þessa. Ég get ekki komist að annarri niðurstöðu en að hér séu brotin lög. Það er sama hvernig þetta mál er reiknað. Ég hef stillt því upp á þrjá vegu. Ég hef skoðað hækkun frá desember 2003 til desember 2004, en þá hækkuðu almannatryggingabætur um 3%. Þá var vísitala neysluverðs 3,9% og vísitala launa 6%. Samkvæmt þessum útreikningi hefði átt að hækka bæturnar um 6%. Ef við lítum hins vegar á aðra reikniaðferð og skoðum janúar 2004 til janúar 2005, þá nam hækkun bóta almannatrygginga 3,5% en vísitala neysluverðs 4% og vísitala launa 6,6%. Ef við skoðum hins vegar ársmeðaltalið, einu tölur sem til eru frá árinu 2003, þá var hækkun bóta 3%, vísitala neysluverðs 3,2% og vísitala launa 4,6%. Þarna hefðu bæturnar átt að hækka um 4,6% í stað þriggja prósenta. Þess vegna set ég fram eftirfarandi spurningu og beini henni til hæstv. fjármálaráðherra: Hverju sætir að greiðslur almannatrygginga til öryrkja og aldraðra hafa ekki fylgt launaþróun eins og kveðið er á um í almannatryggingalögum?

Virðulegi forseti. Í fyrirspurninni er forsenda sem ég tel að standist ekki. Þar er fullyrt að greiðslur almannatrygginga til öryrkja og aldraðra hafi ekki fylgt launaþróun eins og kveðið er á um í almannatryggingalögum. Ég hafna því. Ég tel að það hafi verið farið eftir því ákvæði sem hv. þingmaður vitnaði til, 65. gr. almannatryggingalaganna, í einu og öllu. Menn hafa lagt sig eftir því að framfylgja þessu ákvæði. Ég náði ekki nákvæmlega þeim tölum sem hv. þingmaður vitnaði til en viðmiðunin hefur verið sú að bæturnar hækki um það sem nemur kjarasamningsbundnum hækkunum hjá almennu verkalýðsfélögunum. Það er ekki miðað við vísitölu launa eða launavísitöluna sem hv. þingmaður notaði í þessum samanburði. Síðan hafa bótaþegarnir þá tryggingu, sem aðrir í þjóðfélaginu hafa ekki, að ef verðlag hækkar, samkvæmt vísitölu neysluverðs, meira en sem nemur launahækkunum þá beri að hækka bæturnar sem því nemur, þ.e. kaupmáttur bótanna skerðist aldrei eins og gerst getur hjá almennu launafólki. Ákvæðið segir að annaðhvort sé launaþróuninni fylgt eða vísitölu neysluverðs. Frá því að þetta ákvæði kom í lög 1997 hefur aðeins einu sinni reynt á það vegna þess að sem betur fer fer kaupmátturinn á Íslandi vaxandi frá ári til árs. Árið 2001 voru bætur bættar upp sérstaklega með viðbótarhækkun ofan á almennu launahækkunina frá 1. janúar 2002. Það gerist ef í ljós kemur að bæturnar hafa verið lægri heldur en nemur vísitölu neysluverðs. Þá er ekki annað ráð við því en að bæta það upp eftir á. Hins vegar vil ég taka fram að þó svo við höfum í þessum efnum miðað við almennar kjarasamningsbundnar launahækkanir á vinnumarkaðnum þá er niðurstaðan sú, ef maður tekur nokkurra ára tímabil, allnokkur ár, að þessar bætur og kaupmáttur þeirra hefur hækkað meira en sem nemur launavísitölunni. Ef maður tekur t.d. raungreiðslur, hve mikið þær hafa hækkað frá árunum 2002–2004, raunverulegar greiðslur að meðaltali til ellilífeyrisþega, þá hafa þær hækkað um 15,3%, á meðan launavísitalan hækkaði um 10,6%. Þetta eru raunverulegar útborgaðar greiðslur. Þar kemur við sögu að það hefur líka verið dregið úr tengingum og skerðingum vegna tekna milli maka o.s.frv. Það kemur fólki til góða. Ef maður horfir lengra aftur í tímann, t.d. á 10 ára tímabil, þá kemur í ljós að grunnlífeyrir hefur á árunum 1995–2004, hjá hjónum sem bæði eru lífeyrisþegar, hækkað um 84%, á meðan launavísitalan hækkaði um 78,6%. Þannig mætti taka ýmis dæmi. Það er auðvitað ekki tóm til þess í svona fyrirspurn að rekja slík dæmi en sem betur fer hefur tekist að tryggja að kaupmáttur þessara hópa, ellilífeyrisþega og öryrkja, hafi aukist, a.m.k. í takt við það sem almennt gerist og í mörgum tilvikum meira en almennar hækkanir. Þar kemur til skjalanna samkomulag við eldri borgarana og fleiri slíkir þættir, ýmsar greiðslur umfram það sem ákvæði laganna segja beint til um. Ég tel því að fullyrðingar þingmannsins eigi ekki við rök að styðjast. Ég kann ekki að fara með þær tölur sem hann nefndi máli sínu til stuðnings. Það þyrfti að skoða þær sérstaklega ef eitthvað er hæft í því sem þar kom fram.

Frú forseti. Svar hæstv. fjármálaráðherra var illskiljanlegt. Það er því miður staðreynd að aldraðir hafa dregist aftur úr í almennri launaþróun. Það eru ekki bara við í stjórnarandstöðunni sem höldum því fram heldur einnig Landssamband eldri borgara. Skattbyrðin hefur auk þess færst í auknum mæli á þá sem hafa lægri tekjur. Þar skal enn bæta í. Núna á að lækka skattprósentuna í stað þess að hækka skattleysismörk. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sjálfur staðfest það í svörum sínum á Alþingi að ójöfnuður hafi aukist í samfélaginu. Er ekki rétt bara að gangast við því og vera stoltur af verkum sínum? Ef þetta er stjórnarstefnan, er þá ekki eðlilegast að gangast einfaldlega við því í stað þess að þvæla hér fram og aftur? Það var mjög erfitt að skilja tölur hæstv. ráðherra, því miður.

Virðulegur forseti. Það er nú ekki nema von að hæstv. fjármálaráðherra þurfi að nota alls kyns hugtök og mikið af tölum og aðeins prósentutölur til að reyna að breiða yfir feril sinn þegar lífeyrisþegar eru annars vegar. Það vita auðvitað allir að tekin var pólitísk ákvörðun um að skilja á milli lægstu launa á Íslandi og lífeyrisgreiðslna. Þær krónutölur sem hæstv. fjármálaráðherra nefndi hér ekki eru lífeyrisgreiðslurnar sjálfar. Fyrir alla nema yngstu öryrkjana eru þær einfaldlega undir 100 þús. kr. Það er ekki nema von að hæstv. fjármálaráðherra treysti sér ekki til að nefna þá krónutölu, heldur tali bara um prósentur. Hann veit auðvitað að það er langt því frá að vera boðlegt. Hann veit líka að fyrir ekki mörgum árum síðan héngu þessar bætur í lægstu launum í landinu. En núna, vegna þess að slitið var á milli og lífeyrisþegarnir skildir eftir á botninum, eru þessar greiðslur undir lægstu launum sem greiddar eru í landinu. Fátækt þessa hóps og misrétti miðað við aðra hópa í samfélaginu er því orðið meira en við höfum áður þekkt.

Hæstv. forseti. Ef upphæðir grunnlífeyris almannatrygginga og tekjutryggingar, sem eru aðaltryggingabætur almannatrygginga, ættu að ná sama hlutfalli við lágmarkslaun og þær voru í 1991, þegar skerðingar hófust að marki, þyrfti grunnlífeyrir að hækka úr 21.993 kr. í 26.699 kr. á mánuði og tekjutryggingin með eingreiðslum úr 44.909 kr. á mánuði í 52.195 kr. á mánuði. Samkvæmt þessu þyrfti hækkun þessara tryggingabóta að nema 11.900 kr. á mánuði til þess að halda hlutfallinu frá árinu 1991. Hér vísa ég í svar sem ég fékk við skriflegu erindi til Landssambands eldri borgara sem undirritað er af formanni samtakanna, Benedikt Davíðssyni. Um svar hæstv. ráðherra vil ég segja þetta: Í fyrsta lagi þá fagna ég þeirri yfirlýsingu sem frá honum kom, að hann vilji skoða þær tölur sem ég reiddi fram. Hann hafnaði staðhæfingum mínum en sagðist reiðubúinn að skoða þessar tölur. Ég tel að samkvæmt lagatextanum beri að taka mið af almennri launaþróun. Það er ekki kveðið á um launataxta hjá neinum tilteknum verkalýðsfélögum en það verður að taka mið af almennri launaþróun að mínum dómi til að lögunum verði fullnægt. Í öðru lagi vísar hæstv. ráðherra í samkomulag sem gert var við Landssamband eldri borgara. Kveðið var á um í því samkomulagi að þær hækkanir, þær eingreiðslur sem þar var samið um skyldu standa utan við hinar lögbundnu hækkanir sem kveðið er á um. Ég hef nefnt hér tölur með mismunandi reikniaðferðum, mismunandi aðkomu, en í öllum tilvikum er niðurstaðan sú að lög séu brotin á öryrkjum og lífeyrisþegum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka þessi mál til skoðunar.

Virðulegi forseti. Þingmaðurinn spurði mig ákveðinnar spurningar. Ég svaraði henni. Í spurningunni er ákveðin fullyrðing sem ég tel að sé röng og tel mig hafa hrakið. Aðrir þingmenn hafa síðan farið að tala um aðra hluti og það gerði þingmaðurinn sjálfur í upphafi því að hann fór að tala um að bæturnar hefðu ekki fylgt lægstu launum. Um það er ekki spurt í þessari fyrirspurn. Þar er heldur ekki spurt um krónutöluhækkanir eða krónutölu, heldur hvort hlutfallshækkanir bótanna hafi hækkað með sama hætti og tiltekin þróun annarra stærða.

Ég sýndi fram á ...

Um það er spurningin, en ég er í og með að svara öðrum þingmönnum sem hér tóku til máls. Ég tel mig hafa sýnt fram á það, hv. þingmaður, að þessi staðhæfing þingmannsins á ekki við rök að styðjast. Ég er að vísu ekki með upplýsingar fyrir síðustu mánuði sem þingmaðurinn er með, en ég get fullyrt það að ef það er svo að bæturnar hafa hækkað minna á þessu ári eða síðasta ári en sem nemur vísitölu neysluverðs þá ber samkvæmt lagabókstafnum að bæta það upp og það verður að sjálfsögðu gert. Þá er ég að tala um hækkun bótanna annars vegar og vísitöluhækkunina hins vegar, þ.e. vísitölu neysluverðs. Hins vegar er greinilega ágreiningur um það okkar á milli hvort hækkun bótanna eigi að vera sú sama og almennar umsamdar kauphækkanir eða launavísitalan þar sem tekið er með í reikninginn alls kyns launaskrið sem verður úti á markaðnum, sem ekki er eðlilegt að taka með inn í þetta, og sveiflast fram og til baka milli ára og engin leið er að henda reiður á fyrir fram hver getur orðið. En ég tel að við höfum staðið í einu og öllu við lagaákvæðið alveg frá 1997.