Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill við upphaf þessa fyrsta fundar Alþingis eftir páskahlé óska alþingismönnum og starfsfólki Alþingis gleðilegs sumars og þakka fyrir samstarfið liðinn vetur.

Í 54. gr. þingskapa segir að þingmaður sem hefur óskað að taka til máls skuli mæla úr ræðustól en frá þessu megi víkja ef nauðsyn krefur. Þannig er ástatt fyrir hv. 4. þm. Norðurl. e., Seingrími J. Sigfússyni, að hann mun fram að þinglokum ekki geta staðið í ræðustól þegar hann tekur til máls. Hann hefur til bráðabirgða fengið nýtt sæti í salnum og hefur verið settur hljóðnemi við sætið þannig að hann geti talað úr sæti sínu þegar og ef hann kveður sér hljóðs og fær hann þá orðið.

Forseti vill geta þess varðandi fundahald í dag að reiknað er með að atvæðagreiðslur fari fram klukkan hálftvö. Forseti mun engu að síður freista þess að atkvæðagreiðslur um fyrstu þrjú dagskrármálin fari fram nú þegar. Að þeim afloknum fer fram utandagskrárumræða sem áður hefur verið tilkynnt um og er hún að beiðni hv. þm. Sverris Hermannssonar, um stjórn fiskveiða. Sjútvrh. Árni Mathiesen verður til andsvara. Um nánara fyrirkomulag umræðunnar verður tilkynnt eilítið síðar en við það er miðað að hún geti staðið rétt rúmar tvær klukkustundir og ljúki þar með fyrir klukkan fjögur, áður en hefðbundnir þingflokksfundir hefjast.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir um nál. umhvn. um frv. til laga um breytingu á lögum um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, nr. 52 29. maí 1989, sbr. lög nr. 47 16. maí 1990. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Þórð H. Ólafsson og Sigríði Arnardóttur frá umhvrn., Andra Ottesen frá fjmrn. og fleiri. Í frv. er lögð til endurskoðun á ákvæðum laga um umsýsluþóknun sem lögð er á einnota umbúðir undir drykkjarvörur. Jafnframt eru lagðar til breytingar sem fela það í sér að hver umbúðategund beri þann umsýslukostnað sem af henni hlýst og hærri umsýsluþóknun verði lögð á óhagkvæmar umbúðir. Að mati nefndarinnar var orðið tímabært að endurskoða fjárhæðir umsýsluþóknunar hjá Endurvinnslunni og telur hún mikilvægt að rekstrargrundvöllur hennar sé tryggður enda um mikið þjóðþrifafyrirtæki að ræða. Nefndin leggur til að gerðar verði breytingar á frv. Í 1. gr. frv., sem breytir 1. mgr. 1. gr. laganna, er umhvrh. heimilað að hækka hámarksfjárhæð umbúðaeiningar í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs frá síðustu hækkun gjaldsins. Með ákvæðinu er ráðherra framseld heimild til að hækka gjaldið en samkvæmt stjórnarskránni verður að kveða skýrt á um skilyrði skattlagninga í lögum. Leggur nefndin til að ráðherra verði gert skylt að hækka hámarksfjárhæðina í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs þannig að skylda komi í stað heimildar. Nefndin skoðaði málið með fulltrúum Endurvinnslunnar og fulltrúum fjmrn. og umhvrn. og leggur til að gerðar verði breytingar á fjárhæð í frv. eins og fram kemur í nál. Við meðferð málsins ákvað nefndin að kanna leiðir til að taka upp skilagjald á drykkjarfernur og kallaði til viðræðna um það mál aðila frá Hagstofu Íslands og Sorpu. Að sögn forustumanna Sorpu er ekkert því til fyrirstöðu að bæta þessum umbúðategundum við þær sem þegar eru háðar skilagjaldi. Hvað varðar móttöku og endurvinnslu á drykkjarfernum gegn skilagjaldi er því tæknilega fært að taka við pappafernum og sjá um greiðslu skilagjalds. Telur nefndin að það mundi auka skil stórlega að taka upp skilagjald á drykkjarfernur. Mat fulltrúa Hagstofunnar var hins vegar að álagning skilagjalds á þessar vörur nú yrði til þess að hækka verð þeirra og að öllum líkindum hafa áhrif til hækkunar á vísitölu. Nefndin telur sér því ekki fært að leggja fram tillögur í þessa veru að sinni en beinir því til umhverfisráðuneytis að fundnar verði leiðir til að taka upp skilagjald á drykkjarfernur án þess að það valdi hækkun á vísitölu, líkt og er með skilagjald af gosumbúðum. Þá er hvatt til þess að samhengi vísitölu og skilagjalds verði kannað með tilliti til þess að skilagjald verði tekið upp á fleiri tegundir af endurnýtanlegu efni, t.d. pappa og bíldekk. Herra forseti. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Undir þetta rita frsm. sem hér stendur og hv. þm. Katrín Fjeldsted, Ásta Möller, Vigdís Hauksdóttir, Kolbrún Halldórsdóttur og Össur Skarphéðinsson með fyrirvara. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, Ísólfur Gylfi Pálmason og Gunnar Birgisson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 1002 í 241. máli. Þetta er frv. til laga um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar starfsmanna. Nefndin fékk á fund sinn Berglindi Ásgeirsdóttur og Elínu Blöndal frá félmrn. Þá hafa umsagnir borist um málið frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Jafnréttisráði, fjölskylduráði, karlanefnd Jafnréttisráðs, Félagi einstæðra foreldra og Bandalagi háskólamanna. Frv. er lagt fram í þeim tilgangi að laga íslenska löggjöf að samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, ILO, nr. 156, um jafna möguleika og jafnrétti til handa konum og körlum í atvinnu: Starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Nauðsynlegt er að fá ákvæði um bann við uppsögnum eingöngu vegna fjölskylduábyrgðar inn í íslenskan rétt svo að unnt verði að fullgilda samþykktina, sem er frá árinu 1981, og fullnægja skyldum Íslands samkvæmt henni. Í íslenskum lögum er að finna örfáar undantekningar frá þeirri meginreglu vinnuréttar að atvinnurekandi þurfi ekki að tilgreina ástæður uppsagnar en þær eru í 11. gr. laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, í 7. gr. laga nr. 57/1987, um fæðingarorlof, og í 4. tölul. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Verði ákvæði frumvarpsins að lögum er þar með komin ein undantekning til viðbótar frá meginreglunni sem fyrr var getið. Við umfjöllun málsins komu nefndarmenn með fjölmargar athugasemdir um ýmis hugtök og skilgreiningar í frv. á borð við uppsögn, náin skyldmenni og búsetu á heimili. Nefndin leggur áherslu á að með frv. breytist ekki á nokkurn hátt hvað felst í hugtakinu uppsögn. Frv. tryggir ekki að launþegi fái greidd laun í fjarveru frá starfi vegna fjölskylduábyrgðar. Um kaup og kjör gilda samningar á almennum vinnumarkaði og um laun í fjarveru frá starfi fer eftir kjarasamningum viðkomandi starfsmanns, en nauðsynlegt er að skilja að rétt til launa annars vegar og rétt til að halda starfi hins vegar. Töluverðar umræður urðu einnig í nefndinni um hverjir teldust náin skyldmenni og hvort sanngjarnt væri að takmarka fjölskylduábyrgð starfsmanns við ósjálfráða börn hans. Nefndin lítur svo á að eftir 18 ára aldur verði afkomendur starfsmanns hvort eð er skilgreindir sem náin skyldmenni hans en ekki börn í skilningi frv. Því mundi starfsmaður sem væri frá vinnu vegna skyldna sem hann bæri gagnvart fötluðu uppkomnu barni sínu til dæmis falla undir ákvæði frv. Þó telur nefndin rétt að taka af öll tvímæli um þetta með því að fella brott orðið ,,ósjálfráða`` í 2. mgr. 1. gr. og er brtt. gerð um það. Jafnframt telur nefndin að með maka sé átt við sambúðarmaka jafnt sem eiginmann eða eiginkonu. Fram kom við meðferð málsins að hugtakið náið skyldmenni er í raun skilgreint út frá búsetu. Þarna gæti til dæmis verið átt við fjarskylda aldraða frænku sem byggi á heimili starfsmanns. Það verður að teljast nánast ógerlegt að skilgreina í lögum hverjir teljist vera náin skyldmenni þar sem fjölskyldubönd manna eru misjöfn. Hvað varðar skilyrðið um að barn, maki eða náið skyldmenni verði að búa á heimili starfsmanns telur nefndin að ekki sé hægt að skýra það of þröngt og lítur svo á að hér hljóti að vera átt við þá sem búa eða hafa að jafnaði haft búsetu á heimili starfsmanns. Þannig sé til dæmis ekki hægt að segja manni upp störfum vegna þess að hann sé frá vinnu vegna skyldna gagnvart nánum ættingja sem liggur á sjúkrahúsi eða fötluðu barni sem vistað er á sérstöku heimili. Nefndin velti því einnig fyrir sér hvaða önnur tilvik en veikindi og fötlun gætu komið til greina við beitingu ákvæðisins og lítur svo á að það verði að skýra þröngt þannig að um sé að ræða tilvik sem jafnað verði til veikinda eða fötlunar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu að orðið ,,ósjálfráða`` í 2. mgr. falli brott. Undir þetta nál. skrifa auk þeirrar sem hér stendur hv. þm. Drífa Hjartardóttir, Pétur H. Blöndal, Jónína Bjartmarz, Guðrún Ögmundsdóttir, Kristján L. Möller, Vigdís Hauksdóttir og Steingrímur J. Sigfússon.

Herra forseti. Að sjálfsögðu ber að fagna því að loksins hillir undir að Ísland samþykki samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 156 með þessu lagafrv. og þáltill. sem einnig er til umfjöllunar hér á þingi. Það er mat þeirra sem um þetta hafa vélað að þetta sé eina beina lagabreytingin sem þurfi að gera og felst í þessu einfalda lagaákvæði um að banna uppsögn starfsmanna vegna fjölskylduábyrgðar þeirra, eins og þarna er nánar skilgreint. Með þessu gefum við samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar stjórnskipulegt gildi hér og gerum nauðsynlegar ráðstafanir í landslögum. Ég verð þó að segja, herra forseti, að það eru mér nokkur vonbrigði að þetta frv. skilgreinir þá þætti samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem hér koma við sögu á eins þröngan hátt gagnvart starfsmanninum og mögulegt virðist. Einkum tel ég að tvennt orki mjög tvímælis að hafa jafntakmarkandi eða þröngt eins og frv. gerir ráð fyrir. Það er í fyrra lagi orðið ,,eingöngu`` í 1. málslið 1. gr. frv. en þar segir með leyfi forseta: ,,Óheimilt er að segja manni upp störfum eingöngu vegna fjölskylduábyrgðar sem hann ber.`` Ég óttast að þetta kunni að bjóða upp á þá túlkun við framkvæmd laganna að svo lengi sem menn geti tínt til eitthvað annað þá komist menn upp með að segja mönnum upp jafnvel þó hin raunverulega ástæða sé sú að viðkomandi starfsmaður sé frá vinnu vegna þess að hann er að annast veikt skyldmenni eða heimilismann. Ég hygg að til að mynda sé öðruvísi frá þessu gengið en í lögum sem eiga að vernda þungaðar konur frá því að þeim sé sagt upp á meðan á meðgöngu stendur vegna þungunar sinnar. Þar er orðalagið afdráttarlaust. Það er með beinum, pósitífum hætti óheimilt að rjúfa ráðningarsamband við starfsmann þegar þannig stendur á að viðkomandi er þungaður. Hér er hins vegar boðið upp á þá útfærslu að svo fremi sem hægt sé að tína til einhverjar aðrar ástæður þá sé í lögunum ekki fólgin einhlít vörn fyrir starfsmanninn gegn því að honum verði sagt upp. Ég hygg að þetta skýri sig sjálft þegar menn fara að skoða málið og ekki þurfi að hafa um þetta frekari orð. Þegar af þessum ástæðum óttast ég að í þessu sé ekki sú lagalega vörn sem ég tel að ætlunin sé að veita með samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar þá loksins að undir það hillir að hún gangi hér í gildi. Sönnunarbyrðin gæti af þessum ástæðum lent á starfsmanninum, að sanna að hin raunverulega ástæða uppsagnarinnar sé fjarvera starfsmannsins frá vinnu vegna umönnunar við skyldmenni en ekki einhver önnur ástæða. Seinna atriðið, herra forseti, er að binda þetta alfarið við að viðkomandi aðili sem umönnunar þarfnast sé búsettur á heimili starfsmannsins. Það takmarkar að sjálfsögðu þetta ákvæði mjög. Sem dæmi má taka að væri um að ræða aldrað foreldri starfsmannsins sem byggi í sinni eigin íbúð eða annars staðar, á stofnun t.d., en þyrfti á stöðugri umönnun að halda, þá mundu lögin ekki veita starfsmanninum vernd fyrir uppsögn við slíkar aðstæður. Það er nauðsynlegt að menn átti sig á að hér er valin sú leið að skilgreina þetta eða túlka með mun þrengri hætti en víða annars staðar er gert. Ég held, herra forseti, að það hljóti að vera okkur nokkurt umhugsunarefni að þegar það er borið saman þá virðist niðurstaða nefndar aðila vinnumarkaðarins, Vinnuveitendasambands, Alþýðusambands og félmrn., sem lögðu til þessa tillögugrein, að túlka þetta eða setja fram nánast eins þröngt og kostur er. Þannig þarf að uppfylla öll þessi skilyrði: Í fyrsta lagi verður að vera um að ræða skyldur gagnvart ósjálfráða börnum, --- eins og frv. segir en því leggur nefndin reyndar til að verði breytt --- maka eða nánum skyldmennum starfsmannsins sjálfs. Í öðru lagi þarf viðkomandi að búa á heimili starfsmannsins. Þriðja skilyrðið er að viðkomandi þarfnist umönnunar starfsmannsins sjálfs eða forsjár, svo sem vegna veikinda, fötlunar eða sambærilegra aðstæðna. Það er nauðsynlegt að menn hafi í huga að öll þessi skilyrði verða að vera uppfyllt til að lögin veiti starfsmanninum þá vernd sem þeim er ætlað að gera. Þarna velur Ísland þá leið við fullgildingu þessarar samþykktar, áratugum á eftir mjög mörgum öðrum ríkjum og flestum nágrannaríkjunum, að takmarka verndina nánast með eins þröngri skilgreiningu og kostur er. Þetta eru mér vonbrigði, herra forseti, og ég læt þessa fyrirvara mína koma hér fram. Engu að síður, eins og ég sagði í upphafi, er ánægjuefni að það hilli nú loksins undir að þessi samþykkt verði fullgilt. Það hefur verið baráttumál verkalýðshreyfingarinnar um langt árabil en endurspeglar kannski veika stöðu hennar hér og lítinn skilning á þessum málum í íslenskum stjórnmálum hversu seint það hefur gengið. En það er þó að sjálfsögðu jákvætt skref og því ber að fagna að þetta verði gert. Breytingin er tvímælalaust til bóta svo langt sem hún nær. Af þeim ástæðum munum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs greiða þessu frv. atkvæði okkar og ég hef skrifað undir nál. félmn. án fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þau orð að því beri að fagna að nú hillir undir að samþykkt nr. 156 frá Alþjóðavinnumálastofnuninni verði nú fullgilt hér á hv. Alþingi. Ég minni hv. þm. á að þegar hefur komið hingað inn fullgildingartillaga utanrrh. sem er til umfjöllunar í utanrmn. þannig að gagnvart Alþjóðavinnumálastofnuninni mun það einnig koma skýrt fram að við höfum tekið þetta ákvæði inn í lög okkar. Þegar mælt var fyrir þessari tillögu við 1. umr. velti ég því fyrir mér hvers vegna orðið ,,eingöngu`` væri í tillögugreininni, hvort þar hefði þurft að ná málamiðlun við Samtök atvinnulífsins. Reynt hefur verið að ná þessari tillögu annaðhvort í kjarasamninga eða með lögum til að skapa þá vernd sem hér er stefnt að en ekki tekist hingað til. Var það krafa Samtaka atvinnulífsins að þrengja svo mjög að tillögunni og setja inn orðið ,,eingöngu``? Ef ég man rétt þá er það ekki að finna í þessari 8. gr. sem fyrst og fremst hefur verið til umfjöllunar varðandi ILO-samþykkt nr. 156. Þess vegna langar mig að spyrja hvort það hafi verið skoðað í nefndinni hvort ástæða hafi verið til að breyta textanum sem slíkum eins og nefnt var við 1. umr. um málið. Var svo mikilvægt að ná samstöðu um texta sem hægt væri að setja hér fyrir þingið að ekki var talið æskilegt að hrófla mikið við honum? Ég er hins vegar afskaplega ánægð að sjá að þarna er búið að taka út orðið ,,ósjálfráða``, mér finnst það til bóta og vek athygli á því sem hér hefur komið fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Það er afskaplega mikilvægt að hér sé búin til vörn fyrir fólk á vinnumarkaði sem ber fjölskylduábyrgð. Ég hef áður sagt í umræðu um þetta mál að mörg ár séu síðan starfsmannastjóri í einu af stærstu fyrirtækjum þessa lands spurði mig: Hvernig stendur á því að við erum eina landið, af löndunum sem við berum okkur saman við, þar sem ég get kallað í starfsmann og sagt við hann: ,,Þér er hér með sagt upp störfum``? Spyrji starfsmaðurinn hvers vegna þá er nóg fyrir mig að segja: ,,Af því bara.`` Það er engin vörn fyrir starfsmanninn. Ég svaraði því til þá að ég hefði reynt að beita mér fyrir því frá því í ársbyrjun 1995 að Alþingi og reyndar ríkisstjórnin hefði frumkvæði að því --- þetta var borið fyrst inn á ríkisstjórnarborð í ársbyrjun 1995 --- að fella í lög að a.m.k. væri ekki hægt að segja starfsmanni upp vegna fjölskylduábyrgðar. Hér hefur jafnframt verið til umfjöllunar á þinginu af og til, sem þingmannatillaga, ILO-samþykkt nr. 158 um ákveðna vörn við uppsögnum og að ástæður þeirra verði að skýra. Ég vek athygli á því að það mál hefur ekki komist í gegnum ríkisstjórn. Þess vegna er það enn í höndum okkar þingmanna að ýta við og minna á eins og gert hefur verið með þetta mál nú um fimm ára skeið. Það er afskaplega mikilvægt að 8. gr. ILO-sam\-þykkt\-ar\-innar verði virk. Ég bendi á það að samþykkt nr. 156 er talsvert víðtæk eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni sjálfri. Þar er farið yfir fjölmarga þætti sem skapa heilbrigðan ramma um tilveru foreldra á vinnumarkaði. Talið að Ísland hafi þegar uppfyllt öll atriði samþykktarinnar fram að þessu nema 8. gr., sem kveður á um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar. Með því að koma þessu atriði í lög og fullgilda tillöguna eins og við munum væntanlega gera fyrir þinglok, þar sem tillagan er nú komin til utanrmn., erum við að stíga stórt skref til verndunar fjölskylduumhverfi. Þessi tillaga er hluti af þeirri fjölskyldustefnu sem Alþingi hefur falið ríkisstjórninni að útfæra. Ég vek hins vegar athygli á því að mörg önnur atriði eru enn þá óútfærð í þeirri tillögu að opinberri fjölskyldustefnu sem Alþingi hefur sent frá sér. Ég vænti þess að við sjáum fleiri slík mál á næsta þingi því að varla koma þau fyrir þingið héðan af. Ég fagna því að þetta mál er hér til afgreiðslu og tel mikilvægt að því verði fylgt eftir sem ábótavant er, þeim álitamálum sem hér hefur verið bent á eftir umfjöllun í nefndinni. Ég bendi á að í nál. kemur fram að frv. tryggir ekki að launþegi fái greidd laun í fjarveru frá starfi vegna fjölskylduábyrgðar. Um kaup og kjör gildi samningar á almennum vinnumarkaði og laun í fjarveru frá starfi fara eftir kjarasamningum, það vitum við. En það kom líka fram, alveg frá upphafi umfjöllunarinnar um að fullgilda ILO-samþykkt nr. 156, að til eru tvær leiðir og að löndin í kringum okkur hafa farið ólíkar leiðir, annars vegar að taka þetta í gegnum kjarasamninga og hins vegar með lagasetningu, eins og við erum að gera núna. Þess vegna lít ég svo á að málið sé nú í höndum launþegahreyfinganna og það hljóti að vera þeirra verkefni að fylgja því eftir að fjölskyldan sé tryggð þegar um þessi mál er að ræða. Mér finnst mikilvægt að þetta komi fram, herra forseti.

Hæstv. forseti. Eins og nál. ber með sér vann félmn. þetta afskaplega vel og fór í gegnum þetta á mörgum fundum. Um þetta sköpuðust heilmiklar umræður þannig að ég tel að við höfum farið býsna vel í gegnum þetta. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir beindi til mín spurningu varðandi orðið ,,eingöngu``, sem er í frumvarpstextanum. Það er alveg ljóst að þessi frumvarpstexti, eins og kemur fram í grg. með frv., byggist á tillögu þríhliða samstarfsnefndar félmrn. og helstu samtaka aðila vinnumarkaðarins. Þessi texti sem slíkur er því niðurstaða af slíku samstarfi. Eins og hér er vitnað til þá byggist þetta á 8. gr. ILO-samþykktarinnar og hún er svohljóðandi: ,,Fjölskylduábyrgð sem slík skal ekki vera gild ástæða til uppsagnar starfs.`` Eins og fram hefur komið er þetta býsna opið en niðurstaðan varð sú að halda orðinu ,,eingöngu`` inni þar sem hér er efnislega verið að fjalla um uppsögn vegna fjölskylduábyrgðar en ekki vegna annarra efnisatriða. Þess vegna ákvað nefndin að halda sig við þennan texta sem varð til í samstarfi aðila vinnumarkaðarins og ráðuneytisins.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessi svör og geri mér grein fyrir því að það er erfitt að hnika til textanum sem varð til í þessari þríhliða nefnd. Sama þríhliða nefnd hefur reyndar haft þetta mál uppi á borðum sínum frá því að hún varð til, held ég, og við erum að fagna því hér í dag að endanlega hafi náðst samkomulag um að koma þessari frumvarpsgrein inn í þingið. Við skulum hins vegar gera okkur grein fyrir því að hægt er að hengja sig í orðið ,,eingöngu`` ef menn kjósa svo. Það er talsverður munur á því að segja ,,fjölskylduábyrgð sem slík`` og ,,óheimilt er að segja manni upp störfum eingöngu vegna fjölskylduábyrgðar``. Við 1. umr. málsins benti ég á að þetta skapar ákveðna hættu á því að menn segi: Ja, það var nú fleira, ekki eingöngu fjölskylduábyrgð. Hafi barn verið mikið veikt og foreldri frá vegna þess væri hugsanlega hægt að koma sér fram hjá því, að það væri ekki eingöngu verið að losa sig við starfsmanninn af því að barnið væri búið að vera lengi veikt og starfsmaður mikið frá. Þess vegna hefði ég kosið að þetta orð ,,eingöngu`` hefði ekki verið í frumvarpsgreininni. Þetta er svipað svar og kom fram hjá félmrh. við 1. umr. Ég vildi bara athuga hvort nefndin hefði skoðað þetta og ég þakka fyrir svörin.

Herra forseti. Við ræðum hér frv. um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar starfsmanna. Þetta er að sjálfsögðu eitt af þessum góðu málum sem allir vildu koma í gegn þar til kemur að því að ákveða hver eigi að borga. Hér er verið að setja álögur á fyrirtækin og þær álögur geta orðið það miklar að þær leiði til atvinnuleysis og minni getu fyrirtækja til að greiða laun. Þetta sjáum við t.d. á Evrópska efnahagssvæðinu þar sem 10% atvinnuleysi hefur verið viðvarandi í áratugi, nokkuð sem ég mundi telja algjörlega óviðunandi stöðu. En það er gert með því að hlaða svo miklum pinklum á atvinnulífið og gera vinnuna svo dýra að fyrirtækin hafi ekki efni á að ráða það fólk sem er atvinnulaust. Þeim sem kvarta undan því að laun séu lág --- menn hafa flutt hér frv. um lágmarkslaun --- og kvarta undan því að félagsleg réttindi séu bágborin er náttúrlega í lófa lagið að stofna fyrirtæki, borga há laun og veita góð félagsleg réttindi ef það er svona voðalega auðvelt. En það er bara ekki svo voðalega auðvelt. Það er ekki auðvelt að reka kannski þriggja eða fjögurra manna fyrirtæki sem berst í bökkum. Svo verður einn starfsmaðurinn frá í lengri tíma vegna fjölskylduábyrgðar eða annars. Þetta kemur að sjálfsögðu illa niður á þessum litlu fyrirtækjum sem eru meginuppistaðan í íslensku atvinnulífi. Það kemur jafnframt niður á launþegum hjá þessum fyrirtækjum. Ef þessi fyrirtæki geta ekki staðið sig og leggja upp laupana þá verður atvinnuleysi. Þetta er sá fíni línudans sem við þurfum að stíga í þessu máli sem öðrum: Hvað á að leggja mikið á fyrirtækin? Ráðning starfsmanns er gagnkvæmur samningur og enginn hefur talað um að starfsmaðurinn getur sagt upp fyrirvaralaust, hversu óhagkvæmt það er fyrir fyrirtækið. Það tíðkast meira að segja að menn hreinlega labbi út og valdi fyrirtækjunum óskaplegum vandræðum. Þetta hefur ekki verið rætt, sérstaklega í stöðu eins og núna þar sem mikið framboð er á vinnu og lítið sem ekkert atvinnuleysi. Þá hefur þetta snúist við. Nú er launþeginn sterki aðilinn en ekki fyrirtækið. Fyrirtækin verða sum hver mjög illa fyrir barðinu á því að gera samning um ákveðin verk þegar starfsmennirnir segja síðan upp hver á fætur öðrum af því að þeim eru boðin hærri laun annars staðar. Þetta er því ekki bara barátta Davíðs við Golíat heldur getur það snúist við þannig að Golíat eigi í vök að verjast. En yfirleitt eru fyrirtækin í sterkari stöðu og þess vegna setja menn upp svona félagslegt net fyrir launþegana. Það á sérstaklega við þegar atvinnuleysi er mikið og við vonum að ekki komi til þess og að ríkisstjórnin beri gæfu til að halda áfram á þeirri braut að halda niðri atvinnuleysinu sem er mjög mikilvægt. Eins og oft vill verða um góð mál sem á að fá í gegn er þetta frv. mjög loðið. Það er svo loðið að það má nánast lesa út úr því hvað sem er. Óheimilt er að segja manni upp störfum. Hvað þýðir það? Ráðningarsamningur byggir á því að annar aðilinn lofar að vinna og sinna einhverju starfi og hinn aðilinn lofar að greiða honum laun í staðinn. Hvað gerist ef löggjafinn kemur inn í þetta og segir að þessi ráðningarsamningur eigi að vera í gildi en annar aðilinn þurfi ekki að vinna? Ber þá að greiða honum laun? Þá er bara spurningin hvernig ráðningarsamningurinn er orðaður og hvernig skilning menn leggja í þetta. Reyndar er tekið fram í nál. hv. félmn. að það leiði ekki af sjálfu sér að það eigi að greiða laun þann tíma sem maðurinn er frá vinnu. En það er ekkert einfalt. Ef fyrirtækin ættu að fara að borga laun þann tíma sem fólk er frá vegna fjölskylduábyrgðar erum við að tala um verulega mikil útgjöld fyrir fyrirtækið sem kemur þá væntanlega niður á getu þess til að borga öðrum starfsmönnum góð laun. Síðan stendur þarna ,,náin skyldmenni`` án þess að segja nokkuð meira um hvað það er. Er það í fimmta lið eða er það í þriðja lið eða eru það bara afkomendur? Ekkert orð um það. Þarna stendur ,,sem búa á heimili hans``. Hversu lengi hafa þau búið á heimili hans? Er nóg að hann taki einhverja gamla, veika, fjarskylda frænku heim til sín og þá sé hún orðin náið skyldmenni sem búi á heimili hans og þessi starfsmaður geti verið frá? Einnig hefur verið bent á það að þetta er kannski of þröngt þegar t.d. foreldrar flytja á elliheimili og búa ekki lengur á heimili manns. Þá þyrfti hugsanlega að víkka þetta út með sömu rökum. Þetta er því bæði of þröngt og of vítt. Svo er spurningin ,,sem greinilega þarfnast umönnunar hans``. Hvað með aðra ættingja? Nú er það þannig að umönnun lendir yfirleitt alltaf á konum. Hvað er með karlmenn? T.d. ef tvö systkini, bróðir og systir sem eru að annast gamla móður, hvort þeirra á að sinna því? Ég er nærri viss um að í um 90% tilfella, kannski meira, er það konan sem sér um það og þetta kemur niður á konum. Þetta gæti því haft sömu áhrif og fæðingarorlofið hefur haft á laun kvenna, að það lækkar laun kvenna. Nánast allir eru sammála um það að ef fyrirtæki veit að konur geta verið frá vegna fjölskylduábyrgðar og þær muni gera það frekar en karlar ráða þau frekar karlmenn eða jafnvel borga þeim hærri laun. Svona getur oft gerst þegar menn ætla að grípa inn í atvinnulífið með einhverjum slíkum beinum hætti þannig að þetta getur slegið til baka í jafnrétti karla og kvenna. Herra forseti. Fyrirtæki eru farin að líta á starfsmennina sem megineign sína nú til dags, starfsmennirnir eru meginuppistaða fyrirtækisins. Það er mjög mikilvægt í starfsmannastefnu hvernig til tekst að byggja upp ákveðna samkennd meðal starfsmanna. Eitt af því er m.a. að líta til fjölskyldu starfsmannanna. Þetta eru fyrirtæki í auknum mæli að gera og sum hver hafa alltaf gert þetta. Ef einhver stríðir við einhver bágindi heima við hafa atvinnurekendur margir hverjir séð til hliðar við það þó að menn bregði sér öðru hverju heim eða séu jafnvel heima langdvölum og borga jafnvel laun á meðan. Þetta hafa menn gert vegna þess að þeir eru að gefa öðrum starfsmönnum merki um að svona muni þeir bregðast við gagnvart þeim ef þeir lenda í slíkum vandræðum. Fyrir mörg fyrirtæki er þessi lagasetning því engin breyting en hún er kannski að þvinga önnur fyrirtæki til að taka upp slíka stefnu sem þau ættu að gera af sjálfu sér. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta en tel að hér sé á margan hátt nauðsynlegt frv. í gangi en menn þurfa að átta sig á því hvaða álögur það leggur á atvinnulífið. Einnig þyrfti að skilgreina nánar hvað er átt við með náin skyldmenni, hvað er átt við með því að búa á heimili og hvað er átt við að þarfnast umönnunar. Einnig þyrfti að athuga hvort ekki sé hægt að gera kröfu til að önnur ættmenni sem standa hinum sjúka jafnnærri komi líka inn í dæmið en ekki bara einhver af einhverri tilviljun eða jafnvel vegna fordóma um að konur eigi að sinna ættingjum sínum því að þá lendi það á konum að annast hinn sjúka. Ég lagði því til að það hefði staðið þarna, en það var ekki fallist á það í hv. félmn., ,,sem greinilega þarfnast umönnunar hans og stendur honum næst`` þannig að það væri hægt að skikka bróður eða son til þess að annast hinn sjúka ekki síður en dóttur eða systur.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fjalla um það frv. sem hér er til umræðu. Það eru margir góðir hlutir sem þar eru og eiga sér stað en það er aðeins út af orðum hv. þm. Péturs Blöndals um greiðslu lágmarkslauna en sá sem hér stendur hefur flutt frv. um að lágmarkslaun skuli vera 112 þúsund. Ég get fyllilega staðið við það og þau orð en ekki að sá sem slíkt frv. flytji eða þeir sem tali svona ættu sjálfir að stofna fyrirtæki. Það hafa þó margir gert og m.a. sá sem hér talar og hann greiddi langt umfram lágmarkslaun þegar hann sinnti þeim störfum. Herra forseti. Sá sem getur ekki greitt mannsæmandi laun, laun á bilinu 95--115 þús. kr. á mánuði, á ekki tilverurétt í fyrirtækjarekstri. Það er svo einfalt. Þeir aðilar munu hrökklast út af vinnumarkaði sem geta ekki tekið þátt í því að greiða laun sem gætu talist mannsæmandi. Skoðanir mínar og skoðanir hv. sjálfstæðisþingmanns Péturs Blöndals, stangast mjög alvarlega á. Ég vil taka það sérstaklega fram að ég tel að einstaklingur sem hefur undir 100 þús. kr. í brúttólaun til framfærslu eigi í miklum örðugleikum og það er um þetta sem ég hef rætt í öllum þeim ræðum sem ég hef flutt um lágmarkslaun og stöðu öryrkja og aldraðra. Í dag tel ég að það eigi að miða við á bilinu milli 90 og 100 þús. kr. sem algjört lágmark til framfærslu einstaklings.

Herra forseti. Sumt fólk er atvinnurekendur, annað fólk er launþegar. Þeir sem eru atvinnurekendur hafa kosið að stofna fyrirtæki og reka það. Það getur hver og einn gert. Þeir sem eru launþegar hafa kosið að stofna ekki fyrirtæki og vera þá launþegar frekar. Það getur hver og einn gert. Þetta er spurningin um það hvort þeir sem eru með lág laun stofni bara ekki fyrirtæki sjálfir eins og hinir og borgi þá há laun. Ég er sammála hv. þm. þegar hann talar um að greiða mannsæmandi laun og það sé skömm að því að greiða ekki mannsæmandi laun. Ég var mjög mikið á móti því þegar lægstu laun voru 45 þús. kr. fyrir u.þ.b. sex árum. Það hefur tekist að ná þeim upp í núna, það er stefnt að 90 þús. kr. Það er tvöföldun á sex, sjö árum, sem er afskaplega góður árangur bæði aðila vinnumarkaðarins og eins ríkisvaldsins sem hefur komið inn í það með skattalagabreytingum.  Varðandi það að menn eigi ekki að greiða svona lág laun þá vildi ég snúa dæminu við: Menn eiga ekki að vinna hjá svona fyrirtækjum. Menn eiga bara að fara til annarra fyrirtækja. Þá kemur inn í dæmið hvort það er atvinnuleysi eða ekki. Þegar atvinnuleysi er neyðast menn til að vinna fyrir þessum lágu launum en þegar ekki er atvinnuleysi þá geta þeir farið annað, og það gera þeir í dag sem betur fer. Þess vegna er atvinnuleysið mesti bölvaldurinn fyrir láglaunafólk og nánast hefur tekist að útrýma atvinnuleysinu.

Herra forseti. Það kemur berlega fram í máli okkar hv. ræðumanns Péturs Blöndals að skoðanir okkar stangast alvarlega á varðandi það hverjir eigi að koma að fyrirtækjarekstri og hvernig eigi að standa að því. Það hefur sýnt sig að á suðvesturhorninu hefur það verið þannig undanfarin ár að lágmarkslaun sem um er samið hafa ekkert verið í gildi að því leyti til að launþegar hafa fengið miklu hærri laun. Þetta, þ.e. lágmarkslaunasamningur, snýr að landsbyggðinni, því miður. Síðan er það staða öryrkja og aldraðra, það er það sem okkur ber að skoða, að það eru þeir sem fá alltaf viðmiðun við lægstu laun. Þess vegna hef ég verið með þann málflutning að setja eigi lög um lágmarkslaun vegna þeirra aðila sem koma ekki að samningum eins og aldraðir og öryrkjar. Ég tala um það fólk sem á bágt með að fá vinnu nema hjá fyrirtækjum sem greiða eftir lægstu launaflokkunum.

Herra forseti. Ég hefði skilið ræðu hv. þm. fyrir um sex árum þegar lágmarkslaunin voru 45 þús. kr. og aðilar vinnumarkaðarins höfðu samið um þau laun. En síðan þá hefur mikið breyst og nú eru menn að semja um hækkun frá 70 þús. kr. upp í 90 þús. kr. Ég skil ekki vantrú hv. þm. á verkalýðshreyfingunni. Mér finnst verkalýðshreyfingin og samtök atvinnurekenda hafa staðið sig ljómandi vel í því undanfarin ár að hækka lægstu laun þannig að þau stefna í það að verða 90 þús. kr. Ég sé ekki annað en að hv. þm. eigi að fara að treysta verkalýðshreyfingunni betur.

Herra forseti. Þegar kreppir að í atvinnumálum læðist óhugnanleg hugmyndafræði og hugsun inn í fyrirtæki landsins. Það má draga það saman í eina setningu: Þegiðu, vertu góður og hafðu vinnu. Það er þá sem maður heyrir starfsmenn hafa ótta af því að vera með gagnrýni uppi á vinnustað, það er þá sem maður heyrir starfsmenn vera með óttablandna virðingu fyrir vinnustaðnum og þora ekki að vera með neitt sem hægt væri að flokka undir andóf. En út af orðum þingmannsins þá ætla ég að spyrja: Hvað er fyrirtæki? Er til eitthvert fyrirtæki sem er ekki með starfsmenn í vinnu? Við getum talað um einyrkja eða lítil fjölskyldufyrirtæki en um leið og menn eru farnir að reka fyrirtæki sem er með starfsmannahald skiptir það máli hvernig menn byggja þetta fyrirtæki upp. Þá þurfum við að svara spurningunni: Eru félagsleg réttindi starfsmanna þýðingarmikil og réttlætanleg? Gott fyrirtæki byggir nefnilega á traustu og ánægðu starfsfólki. Ánægt starfsfólk er fólk sem nýtur virðingar í starfi og atvinnuöryggis. Það er svo einfalt. Að njóta virðingar í starfi og atvinnuöryggis. Það er þá sem einstaklingurinn leggur af mörkum langt út yfir það sem einhver laun krefjast af viðkomandi. Fyrirtæki sem ætlar að ná árangri verður að gera sér grein fyrir því að það kostar að hafa fólk í vinnu, borga sómasamleg laun og vera með fólk sem býr við félagsleg réttindi bæði vegna veikinda eða erfiðleika sína og sinna. Ég skil ekki hvers slags fyrirtæki það væri sem mundi vilja skerða réttindi eða búa við að sýna ölmusu og góðmennsku eins og eitthvað örlæti. En ræða þingmannsins segir okkur svolítið um það að hér þýðir ekkert nema skýr lög. Við viljum ekki hverfa aftur að upphafi síðustu aldar þar sem fólk var upp á góðmennsku atvinnurekandans komið.

Herra forseti. Ég tók það einmitt fram í ræðu minni að atvinnuleysið væri kannski mesti bölvaldur fyrir launþega. Og að ríkisstjórninni hafi tekist að ná niður atvinnuleysinu með markvissum aðgerðum í fyrirtækjaumhverfi er eitt af því jákvæðasta sem hefur náðst fram á síðustu árum og það gerir það að verkum að menn lenda ekki undir hæl vondra atvinnurekenda, því þeir eru til, því miður. Og þeir blómstra þegar atvinnuleysið vex. Sama gerist líka þegar atvinnuleysið minnkar eða hverfur. Þá koma nefnilega upp vondir launþegar sem hóta að segja upp stöðugt og endalaust í krafti þess að fólk vantar. Slíkir öfgar koma upp bæði þegar um er að ræða mikið atvinnuleysi og eins þegar mikill skortur er á fólki. Ég tók einnig fram að fyrirtæki eru nú farin í auknum mæli að líta á starfsfólkið sem verðmæta eign sína og að mjög mikilvægt sé að senda starfsfólkinu góð merki um það hvernig fyrirtækið bregst við. T.d. með uppsögnum, t.d. með því þegar einhver er veikur heima. Og fyrirtækin gera þetta. En að bjóða þetta með lögum ofan frá er ekki rétt, því þá fær starfsfólkið það ekki á tilfinninguna að fyrirtækið sé að senda því merki heldur er þetta lögboð sem fyrirtækið verður að hlíta hvort sem það vill eða ekki og þá getur maður ekki séð hvaða fyrirtæki hugsa í rauninni vel um starfsmenn sína og er annt um þá og hvaða fyrirtæki hugsa ekki um starfsmenn sína, þ.e. þegar búið er að lögbjóða þetta ofan frá.

Herra forseti. Við erum sammála um að gott starfsfólk er mesta verðmæti fyrirtækis. Þess vegna ættum við líka að standa saman að því að stuðla að atvinnulýðræði, að starfsfólk sé í stjórn fyrirtækjanna og uppskeri þá líka þegar fyrirtækinu gengur vel og taki ákveðna ábyrgð ef harðnar á dalnum. En við skulum muna að starfsfólkið skapar verðmætin, en það er auðvitað fyrirtækiseigandinn sem að mestum hluta nýtur verðmætanna. Aðeins í lok þessarar einu mínútu: Ég get ekki varist þeirri hugsun að það hafi verið Davíð Oddsson forsrh. sem bjó til aflabrestinn fyrir átta eða níu árum og síðan hafi það verið hann sem líka fjölgaði fiski í sjónum. Hins vegar getum við verið sammála um að hann átti sinn þátt í að koma á EES-samningnum sem er sennilega samkvæmt skýrslu að skapa einhverja bestu uppsveiflu í atvinnulífinu. En þetta er ekki jafneinfalt og stjórnarliðarnir hamast við að halda fram í umræðum um atvinnumál.

Herra forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal minnir stundum á ónefndan fjármálaráðherra í nágrannaríki sem að sögn starfsbræðra spurði alltaf sömu spurningarinnar þegar rætt var um breytingar: ,,Hver á að borga?`` Það er auðvitað ágætt að hafa einhverja sem spyrja: ,,Hver á að borga?`` Það er gott að hafa menn sem sýna fyrirtækjunum umhyggju. En ég leyfi mér að halda því fram að það sé mikil oftúlkun að láta sér detta í hug að þessi tiltölulega mjög litla vörn sem verið er að setja með þessu lagaákvæði fyrir því að fólki sé sagt upp störfum eingöngu vegna fjölskylduábyrgðar sem það ber, að í henni sé fólginn þvílíkur útgjaldaauki fyrir atvinnulífið að það geti jafnvel leitt af sér fjöldaatvinnuleysi eins og hv. þm. sagði. Ég held líka að sú kenning að beittasta vopnið við að útrýma atvinnuleysi sé að innleiða frumskógarlögmál á vinnumarkaðnum sé sem betur fer víða að afsannast um þessar mundir. Vissulega gengur vel í amerísku atvinnulífi. En það hefur líka tekist að vinna bug á atvinnuleysi eða stórminnka það, t.d. annars staðar á Norðurlöndunum. Ég nefni sem dæmi Danmörku og Noreg, og hefur þó í engu verið dregið úr réttindum starfsmanna í því sambandi. Í Evrópu eru aðrar hefðir í þessum efnum svo ekki sé minnst t.d. á Japan þar sem fyrirtækin annast mjög vel um starfsmenn sína eftir að þau hafa einu sinni ráðið þá og sjá gjarnan um hag þeirra alveg til lífstíðar. Á Íslandi er staðan hins vegar sú eða hefur verið að réttindi starfsmanna eru mjög takmörkuð. Þeim hefur verið hægt að segja upp og er hægt að segja upp án þess að gefa nokkrar skýringar. Hér er eingöngu verið að taka mjög lítið skref að mínu mati. Þetta er lítils háttar réttarbót eða vörn starfsmanna fyrir því að þeir séu meðhöndlaðir alfarið að geðþótta vinnuveitenda.

Herra forseti. Þetta frv. mun eflaust ekki rústa fjárhag íslenskra fyrirtækja, það held ég að sé alveg á hreinu, ef það stæði bara eitt sér. En það eru svo margir pinklarnir sem búið er að hlaða á blessaðan klárinn að hann er farinn að sligast eða gæti sligast. Hann er reyndar mjög sprettharður sem stendur. Það þurfa menn að standa vörð um, að vera ekki alltaf stöðugt að hlaða pinklum á án þess að átta sig á því hvað búið er að lesta klárinn mikið sem dregur þó vagninn sem við öll sitjum á. Ef ekki er um að ræða launagreiðslur þá kostar þetta frv. fyrirtækið í sjálfu sér ekkert nema skiptikostnaðinn sem felst í því að ráða nýjan starfsmann í staðinn fyrir þann sem er frá eða greiða öðru starfsfólki aukavinnu fyrir þann tíma. Kostnaðurinn er því ekkert svo yfirgripsmikill. Reyndar kostar það töluvert að skipta um starfsmann. Það kostar sennilega um fimm- til sexföld mánaðarlaun að skipta um einn starfsmann. Sérstaklega í þessu tilfelli er það mjög slæmt þar sem fyrirtækið veit ekki hvenær maðurinn sem er frá kemur aftur. Það getur orðið mjög skaðlegt. Og þegar þetta er skipað ofan frá er viðbúið að menn séu dálítið óbilgjarnir í þeim viðskiptum. En hins vegar ef það er svo, eins og það er yfirleitt hjá fyrirtækjum, að þau líta til þess ef vandræði eru heima hjá starfsmönnunum og veita þá frí. Þá er ekki um að ræða neina óbilgirni á hvorn veginn sem er. Það er því hægt að lágmarka kostnað fyrirtækja með því. Um Japan vil ég segja að í Japan veit ég ekki til að nein lög séu um hollustu fyrirtækja við starfsmenn sína eða öfugt. En þar er miklu minna flæði á fólki en hér á landi.

Herra forseti. Það eru staðreyndir að á Íslandi er launatengdur kostnaður fyrirtækja með því lægsta sem þekkist. Í öðru lagi er skattalegt umhverfi fyrirtækja á Íslandi með því hagstæðasta sem þekkist innan OECD. Í þriðja lagi er á íslenskum vinnumarkaði mjög lítið tillit tekið til fjölskylduaðstæðna starfsmanna. Það má með fullum rökum halda því fram að íslenskur vinnumarkaður sé mjög fjölskyldufjandsamlegur samanber langan vinnutíma og fleira í þeim dúr. Þessar ræður hv. þm. Péturs Blöndals eiga því bara alls ekki við hinn íslenska veruleika. Þvert á móti þarf einmitt að ná fram lagfæringum og tryggja betur stöðu starfsmanna og aðlaga atvinnulífið og vinnumarkaðinn að þörfum fjölskyldnanna. Það er verkefnið, en ekki ræðuflutningur af því tagi sem hv. þm. Pétur Blöndal sprettur yfirleitt upp með, þ.e. að verið sé að drepa atvinnulífið með óhóflegum álögum. Það á ekki við um íslenskan veruleika.

Herra forseti. Ég leyfi mér eingöngu að benda á þær klyfjar og þá pinkla sem verið er að leggja á atvinnulífið. Ég er ekkert að segja að ég sé á móti þessu frv. Það hef ég ekki sagt. Ég tel meira að segja mjög nauðsynlegt að koma þessu á. Það sem hv. þm. sagði um lítinn launatengdan kostnað íslenskra fyrirtækja og gott skattalegt umhverfi er einmitt það sem er aðall íslensks atvinnulífs. Það er aðall íslensks atvinnulífs. Þess vegna er atvinnuleysi hér á landi það allægsta sem þekkist. Það er mjög jákvætt og að því hefur núv. ríkisstjórn verið að vinna hörðum höndum, þ.e. laga umhverfi fyrirtækja, minnka álögur á þau og reyna að gera kerfið skilvirkt. Kannski brennur mest á, og að því ættu allir að vinna, að gera kerfið sem við erum að byggja upp, félagslega kerfið tengt atvinnulífinu, skilvirkt þannig að það nýtist þeim sem þurfa en ekki sé verið að veita kannski óþarfa hlunnindi.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þær umræður sem hér hafa orðið. En vegna efnis þeirra held ég að rétt sé að taka fram að frv. fjallar um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar. Þetta ákvæði var nauðsynlegt að taka inn í lög vegna þess að til stendur að fullgilda samþykkt nr. 156 um jafna möguleika og jafnrétti til handa körlum og konum í atvinnu, þ.e. starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Þetta eru efnisatriði málsins og rétt að minna á það vegna þeirrar umræðu sem hér hefur orðið. Einnig vil ég minna á að í nál. er sérstaklega tekið fram að um kaup og kjör gilda samningar á almennum vinnumarkaði og um laun í fjarveru frá starfi fer eftir kjarasamningum viðkomandi starfsmanns, en nauðsynlegt er að skilja að rétt til launa annars vegar og rétt til að halda starfi hins vegar. Þetta eru grundvallaratriðin í málinu og vegna þeirrar umræðu sem hér hefur orðið er rétt að minna á það, og einnig að þessi lagatexti varð til í samstarfi aðila vinnumarkaðarins og félmrn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá hv. allshn. um frv. til laga um breyting á þinglýsingalögum, nr. 39/1978. Frumvarp þetta er einn þáttur í því að koma á Landskrá fasteigna, samhæfðu gagna- og upplýsingakerfi um fasteignir og réttindi sem þeim tengjast. Í frumvarpinu er m.a. kveðið á um hvernig fasteign verður stofnuð í Landskrá fasteigna auk breytinga sem eru nauðsynlegar vegna Landskrárinnar. Við meðferð málsins vöknuðu umræður um vernd persónuupplýsinga og aðgang að upplýsingum þeim sem Landskrá fasteigna mun hafa að geyma og voru nefndarmenn ekki allir á einu máli um hversu opinn aðgangur að þessum upplýsingum eigi að vera. Rétt er að geta þess að tölvunefnd gerði ekki athugasemdir við þetta þinglýsingafrumvarp. Núverandi framkvæmd gerir ráð fyrir að unnt sé að kaupa þinglýsingarvottorð fyrir sérhverja fasteign hjá þinglýsingarstjóra í umdæmi hans. Á þinglýsingarvottorði eru tilgreindir eigendur, veðhafar og fjárhæðir veðskulda. Hver sem er getur þannig keypt afrit kaupsamnings fasteignar en þar koma m.a. fram upplýsingar um kaupverð, greiðsluskilmála og fjármögnun kaupanda. Engin sérstök leynd eða trúnaður hvílir á framangreindum upplýsingum úr þinglýsingabók samkvæmt gildandi lögum. Upplýst var á fundum nefndarinnar með fulltrúum dómsmálaráðuneytis að ráðuneytið hefur með samningi heimilað tilteknum aðilum að selja beinlínuaðgang að tölvufærðum þinglýsingabókum sýslumannsembættanna í Hafnarfirði, á Ísafirði og í Reykjavík. Jafnframt var greint frá því að fyrst um sinn væri gert ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi á sölu beinlínuaðgangs að þinglýsingabókum og fasteignamatsskrá verði fyrrgreind frumvörp að lögum. Þá kom fram að á grundvelli 53. gr. þinglýsingalaga og að höfðu samráði við tölvunefnd hefur dómsmálaráðherra gefið út reglugerð um þinglýsingar. Í 2. mgr. 9. gr. þeirrar reglugerðar er lagt bann við eignaleit í tölvukerfi þinglýsinga eftir heiti eða kennitölu eiganda. Jafnframt kveður reglugerðin á um að dómsmálaráðherra veiti aðeins leyfi til beinlínuaðgangs að efni tölvufærðra þinglýsingabóka að fenginni jákvæðri umsögn tölvunefndar. Nefndin hefur fengið þær upplýsingar frá ráðuneytinu að þeir aðilar sem heimilaður hefur verið slíkur aðgangur séu aðilar í atvinnulífinu, einkum fasteignasölur, lögmannsstofur, fjármálastofnanir og tryggingafélög enda aðgengi að þessum upplýsingum mikilvægt fyrir hagsmuni atvinnulífsins. Telur nefndin að hagræði verði af heildstæðu gagna- og upplýsingakerfi um fasteignir. Skráning upplýsinga verður samræmdari og samhæfðari og áreiðanleiki upplýsinganna meiri. Herra forseti. Allshn. mælir með því að frv. verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá allshn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 58/1998, um þjóðlendur, svokölluð þjóðlendulög, og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Með þjóðlendulögunum svokölluðu eða fyrrgreindum lögum nr. 58/1998 var tekin ákvörðun um að öll landsvæði utan eignarlanda yrðu þjóðlendur þó svo að einstaklingar eða lögaðilar kynnu að eiga þar takmörkuð eignarréttindi, þ.e. eignarhald á hvers konar landréttindum og hlunnindum á svæðum sem ekki eru háð einkaeignarrétti eru falin ríkinu. Meginástæðan fyrir setningu þjóðlendulaga var að eyða óvissu um mörk eignarlanda gagnvart svæðum sem ekki voru háð eignarrétti. Markmiðið var að eyða þessari óvissu sem hefur ríkt lengi í íslenskum rétti og um leið auka á öryggi í viðskiptum. Því má segja að þjóðlendulögin séu nokkurs konar verklagsreglur á þessu sviði. Óbyggðanefnd var falið að fara skipulega yfir hvaða svæði þau næðu og skera úr um mörk þeirra og önnur réttindi innan þjóðlendna. Óbyggðanefnd á sem sagt að skera úr um álitaefni sem hafa mikla almenna þýðingu og varða mikilvæga hagsmuni einstaklinga og lögaðila. Í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur með starfi óbyggðanefndar á grundvelli þjóðlendulaganna þykir rétt að gera nokkrar breytingar á lögunum. Er það einkum gert til að auðvelda landeigendum og öðrum mögulegum rétthöfum á svæðum sem nefndin hefur til meðferðar að reka mál sín fyrir nefndinni. Herra forseti. Með frv. eru lagðar til breytingar á gildandi lögum sem fela í meginatriðum í sér að nauðsynlegur kostnaður annarra en ríkisins af hagsmunagæslu fyrir óbyggðanefnd verði lagður á ríkissjóð og að gerðar verði breytingar á málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd. Í þessum tillögum felst m.a. að fjármálaráðherra fyrir hönd ríkisins verði gert að lýsa kröfum á undan hagsmunaaðilum á viðkomandi svæði. Ég vil taka það sérstaklega fram að þeir sem komu á fund nefndarinnar fagna allir þeim breytingum sem felast í þessu frv. sem við erum hér að ræða. Ég ætla þá að fara aðeins yfir tímaröðina í þessu ferli, þ.e. ef frv. verður samþykkt. Fyrst ákveður óbyggðanefndin hvaða svæði hún ætlar að taka til umfjöllunar. Nefndin gerir síðan fjmrn. grein fyrir því svæði sem tekið verður til meðferðar. Ráðuneytinu verður þá gefinn þriggja til sex mánaða frestur til að lýsa kröfum um þjóðlendur á svæðinu. Samtímis hefur nefndin samband við Þjóðskjalasafnið og óskar eftir því að safnið leiti uppi gögn er varða eignarréttarsvæðin og skili skýrslu um niðurstöðu rannsóknarinnar til óbyggðanefndar svo skjótt sem auðið er. Nefndin gerir og þeim samtökum sem hugsanlega koma að því að skipuleggja hagsmunagæslu af hálfu landeigenda, bændasamtökum, sveitarstjórnum o.fl. viðvart um það ferli sem farið er í gang. Ég vil rétt aðeins koma inn á 3.--4. mgr. 10. gr. þjóðlendulaganna. Þar kemur fram að þrátt fyrir að aðilar hafi aflað og lagt fram gögn kröfum sínum til stuðnings beri óbyggðanefnd einnig að hafa frumkvæði að því að afla heimilda og gagna um eignar- og afnotaréttindi yfir því landsvæði sem er til meðferðar og framkvæma rannsóknir og athuganir um staðreyndir og lagaatriði sem hafa þýðingu fyrir niðurstöðu í einstökum málum. Tilgangurinn með þessu fyrirkomulagi er m.a. að tryggja eins vel og kostur er að mál séu nægjanlega rannsökuð að þessu leyti. Hagræði og sparnaður er augljós og þörf aðila fyrir sjálfstæða gagnaöflun ætti jafnframt að minnka að sama skapi. Með þessu móti væri komið í veg fyrir ómarkvissa leit þeirra sem ekki búa fyir nauðsynlegri sérþekkingu og tvíverknað við gagnaöflun hvers málsaðila fyrir sig og óbyggðanefndar að auki. Sjálfstæð gagnaöflun á vegum aðila ætti því að geta beinst að öðrum þáttum en kannaðir eru að frumkvæði nefndarinnar. Fyrirsvarsmenn aðila hafa engu síður óskoraðan rétt til að fylgjast með framvindu þessarar gagnaöflunar og eiga um það samstarf við Þjóðskjalasafn og óbyggðanefnd. Í þessu felst að þeir geta fengið upplýsingar um tilhögun gagnaöflunar, óskað eftir afritun gagna, bent á gögn sem ástæða væri til að kanna o.s.frv., allt innan eðlilegra og sanngjarnra marka. Óbyggðanefnd mun greiða þann kostnað sem af þessari gagnaöflun hlýst. Ég held áfram með þessa tímaröð þannig að menn átti sig á hvernig þetta ferli verður. Þegar nefndin hefur gert samtökum sem koma að því að skipuleggja hagsmunagæslu af hálfu landeigenda viðvart um að þetta ferli sé farið í gang, þar með talin gagnaöflunin, þá birtir óbyggðanefnd, þegar krafa ríkisins um þjóðlendu á svæðinu liggur fyrir, auglýsingu í Lögbirtingablaði, þ.e. eftir þessa þrjá til sex mánuði. Þar yrði skorað á þá sem telja til eignarréttinda eða annarra réttinda á því svæði sem ríkið gerir kröfu til að teljist til þjóðlendna og þeim gefinn þriggja til sex mánaða frestur til að lýsa kröfum sínum fyrir nefndinni. Að liðnum kröfulýsingafresti lætur óbyggðanefndin gera yfirlit yfir kröfurnar og færa inn á uppdrátt, þ.e. kröfulínukort. Yfirlitið ásamt kröfulínukortið skal síðan vera til kynningar hjá viðkomandi sýslumanni í a.m.k. einn mánuð. Athugasemdir við kröfulínukrotið skulu hafa borist óbyggðanefnd innan sjö daga frá því að kynningu lauk. Óbyggðanefnd ákveður síðan í samráði við málsaðila hvernig viðkomandi svæði verði skipt niður í hverju tilviki, tekur málið fyrir og gerir aðilum grein fyrir þeim gögnum sem fyrir. Í framhaldi af þessu fer síðan fram vettvangsrannsókn og skýrslutökur og síðan málflutningur áður en málið er tekið til úrskurðar. Herra forseti. Við meðferð málsins hjá nefndinni kom fram ósk um það frá hagsmunaaðilum að gerðar yrðu breytingar á lögunum og sönnunarreglur settar um í hvaða tilvikum land teldist eignarland. Nefndin ræddi þetta nokkuð, einkum með hliðsjón af hlutverki óbyggðanefndar en samkvæmt lögunum er hún sjálfstæð stjórnsýslunefnd og starfssvið hennar afmarkað í 7. gr. laganna. Það hefur borið svolítið á því að ruglað hafi verið saman hlutverki óbyggðanefndar og hlutverki kröfunefndar ríkisins í þjóðlendumálinu. Þetta er tvennt ólíkt og á að aðskilja algjörlega. Óbyggðanefnd er sem sagt sjálfstæður úrskurðaraðili í þessum málum. Virðulegi forseti. Það er líka mikilvægt að gera sér grein fyrir því að með þjóðlendulögunum er ekki verið að taka land af neinum. Það er ekki tilgangurinn með lögunum. Tilgangurinn er að koma upp málsmeðferðarreglum sem geri óbyggðanefnd kleift að rækja hlutverk sitt sem er í fyrsta lagi að kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra eignarlanda, í öðru lagi að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og í þriðja lagi að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Óbyggðanefnd og eftir atvikum dómstólum ber að skera úr um þau ágreiningsefni sem upp koma eingöngu á grundvelli gildandi réttarheimilda. Ef við athugum hvaða eignarheimildir eru helstar að landsvæðum í íslenskum rétti þá eru þær vegna náms, afsalsgerninga, hefða og erfða. Þessar eignarheimildir geta bæði verið grundvöllur að beinum og óbeinum eignarrétti. En eignarréttargrundvöllurinn er ekki bara óljós og umdeilanlegur. Það getur líka verið ágreiningur um efni hans, stærð og mörk. Menn hafa helst gagnrýnt að þinglýstar eignarheimildir skuli ekki vera óyggjandi sönnunargagn um einkaeignarrétt. Það er alveg ljóst í mínum huga að þinglýst eignarheimild vegur langþyngst af öllum þeim sönnunargögnum sem liggja fyrir í hverju máli fyrir sig. Slíkur þinglýstur afsalsgerningur vegur langþyngst í slíkum málaferlum. Hins vegar verður líka að kanna hvað býr að baki hverjum afsalsgerningi. Við þurfum að kanna gæði hvers gagns og ljóst er að gerningur sem samkomulag hefur verið um vegur þyngra en t.d. einhliða landamerkjalýsing. Það er ljóst að enginn getur afsalað sér víðtækari rétti en hann á og slíkar einhliða landamerkjalýsingar, t.d. inn til óbyggða, eru engan veginn einhlít eignarréttarheimild. Með þjóðlendulögunum er ekki tekin afstaða til sönnunarreglna. Það var, eins og ég gat um áðan, mikið talað um, af hálfu Bændasamtakanna og annarra aðila sem komu á fund nefndarinnar, að fara fram á að reglum um sönnunarbyrði yrði bætt inn í lögin og skýrt kveðið á um hver bæri sönnunarbyrðina. Þeir hagsmunaaðilar töldu að ríkið ætti að bera sönnunarbyrðina þegar um þinglýstar eignarheimildir er að ræða. En ljóst er að í þjóðlendulögunum er ekki tekin nein afstaða til sönnunarreglna eða lagaskilyrða fyrir því að land geti talist eignarland í merkingu laganna, heldur var óbyggðanefnd falið að skera úr um mörk þjóðlendna gagnvart einstaklingsbundnum réttindum á grundvelli almennra sönnunarreglna og annarra réttarheimilda. Eins og við vitum þá hefur óbyggðanefnd endanlegt úrskurðarvald á stjórnsýslustigi en ákvörðun hennar er hægt að skjóta til dómstóla. Ég geri ráð fyrir því, a.m.k. í þeim málum sem núna liggja fyrir á Suðurlandi, að þar komi til með að reyna á dómastólaleiðina. Þetta eru náttúrlega mjög fordæmisgefandi tilvik og mál sem eru nú til umfjöllunar fyrir síðari tíma kröfu til þjóðlendna. Herra forseti. Því var ákveðið hjá nefndinni að fylgja því sem kom skýrt fram þegar lögin voru upphaflega sett, að breyta ekki neinu og setja ekki sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði inn í lögin fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna. Þetta mun því ráðast af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Það á ekki að vera hlutverk okkar hér á hinu háa Alþingi að binda hendur dómstóla með sönnunarbyrðina. Hér gildir meginregla í íslensku réttarkerfi um frjálst sönnunarmat dómstóla. Það er dómstólanna að meta, á grundvelli þeirra gagna sem fyrir liggja, hverjar málalyktir eiga að vera. Þess vegna er mjög mikilvægt að vandað verði til verka með gagnaöflun og fleira í þessu mikilvæga máli. Að mati nefndarinnar var því eðlilegt að byggt yrði áfram á meginreglunni um frjálst sönnunarmat dómstóla. Að lokum leggur allshn. til að frv. verði samþykkt með eftirfarandi breytingu, með leyfi forseta: ,,Við 11. gr. Í stað orðanna ,,6. gr.`` komi: 7. gr.`` Þar virðist hafa verið prentvilla.

Herra forseti. Mig langaði til að beina spurningu til hv. frsm. um skattalegan hluta þessa frv. í 1. gr. þess. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þjóðlendur skulu undanþegnar öllum sköttum og gjöldum.`` Mig langar til að spyrja hv. þm. hvort ekki hafi verið sett út á þetta í umsögnum frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og hvort fulltrúar sem mættu á fund nefndarinnar hafi kvartað undan því að vera falið að skipuleggja allar þjóðlendur en geta ekki lagt skipulagsgjöld á viðkomandi svæði eins og á önnur svæði. Hafa þessir fulltrúar frá samtökum sveitarfélaganna hafi ekki kvartað undan því? Enn fremur vil ég spyrja hv. þm. hvort nefndin hafi rætt almennt um það hvað þýðir að veita slíka almenna undanþágu frá öllum sköttum og gjöldum. Hvernig t.d. samkeppnisstaða landsins breytist þar sem öðrum megin í dalnum er þúfa sem þarf að borga af skatta og gjöld, eignarskatta og fasteignagjöld, skipulagsgjald o.s.frv., og hinum megin í dalnum er þúfa sem ekki þarf að greiða neitt af. Segjum að einhver kaupi eða byggi sumarbústað eða eitthvað slíkt á þessum þúfum, hver er samkeppnisstaða milli þeirra aðila þar sem annar er algjörlega undanþeginn gjöldum af landi því sem hann byggir á? Hefur nefndin rætt um þann þátt í þessu ákvæði?

Herra forseti. Það er alveg hárrétt sem kemur fram í máli hv. þm. Péturs Blöndals að í 1. gr. kemur skýrt fram að þjóðlendurnar skuli undanþegnar öllum gjöldum og sköttum. Þetta þótti eðlileg ráðstöfun þegar litið var til þess að hið opinbera hefur engar slíkar tekjur haft af þeim svæðum hingað til, hvorki ríki né sveitarfélög, það kemur alveg skýrt fram. Einnig kemur skýrt fram í grg. með frv. að slík undanþága nær eingöngu til landsvæðanna, eingöngu til landsins sem slíks en ekki til þeirra mannvirkja eða mannvirkjagerðar sem þeim kunna að fylgja, þannig að þau gjöld verða eftir sem áður.

Herra forseti. Í tengslum við þetta frv. á sínum tíma var skylda sveitarfélaga víkkuð út til þess að skipuleggja allt hálendið og olli það miklum deilum. Það er ný kvöð á sveitarfélögin og ég hélt að þeim yrði séð fyrir tekjum til að standa straum af því með því að leggja skipulagsgjald á það landsvæði sem þeir ætluðu að skipuleggja. Eða hvaðan eiga tekjurnar að koma til þess? Enn fremur finnst mér óeðlilegt að veita svona almenna undanþágu frá öllum sköttum og gjöldum vegna þess að ég er á þeirri skoðun að ríkið eigi að borga skatta nákvæmlega eins og allir aðrir þó að þeir skattar renni í hring, inn til ríkisins og út aftur, til þess að sýna hver kostnaður ríkisins er af viðkomandi svæði umfram önnur svæði og til þess að sýna hvernig þau svæði eða það sem veitt er skattfrelsi af stendur sig í samkeppni við einkaaðila og einkaland sem er skattað að fullu. Þess vegna hélt ég að hv. nefnd hefði rætt þetta almennt séð hvað þýðir að veita slíkt skattfrelsi. Og ég ítreka spurninguna: Hvaðan eiga sveitarfélögin að fá tekjurnar til að standa undir skipulagningu hálendisins og þjóðlendnanna þar með ef ekki koma til tekjur?

Herra forseti. Ég held að rétt hafi verið hjá hv. þm. Pétri Blöndal að þegar þetta var upphaflega samþykkt var gert ráð fyrir tekjum til sveitarfélaganna, tekjustofnum til sveitarfélaganna af skipulagsmálum. En í þessu máli komu ekki athugasemdir fram við þá umræddu grein sem hv. þm. gerir að umræðuefni. Aftur á móti skil ég sjónarmið hv. þm. Péturs Blöndals um gegnsæi í fjármálum ríkisins og það er í rauninni ekkert óeðlilegt að taka umræðu um hvort ríkið eigi ekki að borga skatta af landsvæði eða eignum sínum alveg eins og allir aðrir.

Virðulegi forseti. Það vekur athygli mína í umræðu um breytingu á lögum nr. 58/1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjólendna og afrétta, að í athugasemdum við frv. er þess getið að ,,til undirbúnings breytingum á verklagi óbyggðanefndar hafa fulltrúar hennar kynnt sér meðferð og úrlausn sambærilegra verkefna í Norður-Noregi, nánar tiltekið í fylkjunum Nordland og Troms`` --- þar sem starfræktur er sérdómstóll. Síðan er vikið að því líka að það sé ,,Høyfjellskommisjonen`` þ.e. háfjallanefnd fyrir Suður-Noreg. Það vekur óneitanlega athygli að við Íslendingar, eins og svo oft áður, veljum miðstýringarleiðina og veljum starfsmann sem á að fara með og vera formaður óbyggðanefndar. Það er alveg ljóst í mínum huga að Norðmenn hafa farið allt aðra leið og farið inn á þá braut að setja upp nefndir sem hafa sérafmörkuð svæði. Þar af leiðandi má velta því fyrir sér hvort nefndin hafi ekki skoðað þann möguleika hvort heppilegra hefði verið fyrir margra hluta sakir að hafa slíkar nefndir, þjóðlendunefndir eða háfjallanefndir fyrir afmörkuð landsvæði, eins og svæðin norðan Vatnajökuls eða Norðurland, Suðurland o.s.frv., sem síðan ynnu saman. Miðstýringaráráttan er mjög grasserandi hér á hinu háa Alþingi, virðulegi forseti, og þess vegna finnst mér nauðsynlegt að fá svör við því hvort nefndin hafi ekki skoðað þessa möguleika. Ég er viss um að Norðmenn hafi einmitt haft þessi mál að leiðarljósi við lausn sinna mála, þ.e. fleiri nefndir á afmörkuðum svæðum nær vettvangi, sem gefur ótvíræða kosti að mínu mati.

Herra forseti. Nefndin ræddi þetta atriði sem og mörg önnur í tengslum við þetta stóra mál. En það er ljóst að að meginhluta til er norska fyrirkomulagið einmitt fyrirmynd þess sem við erum að byggja á núna. Stærsti munurinn á fyrirkomulaginu hér og í Noregi er kannski sá að þar er t.d. ,,Utmarkskommisjonen`` dómstóll en ekki stjórnsýsluaðili. Hér var ákveðið að fara þá leið að óbyggðanefnd verði stjórnsýsluaðili. Í Noregi verður úrlausnum ,,Utmarkskommisjonen`` skotið beint til hæstaréttar Noregs, ekki eins og er hér að leita fyrst til héraðsdómstóla og síðan Hæstaréttar. Við ræddum þetta töluvert og mér skilst að í upphaflegu drögunum hafi verið lagt til að óbyggðanefnd yrði sérdómstóll. Skiptar skoðanir voru um það innan nefndarinnar og mörgum fannst í rauninni betra að þetta yrði sérdómstóll. En að fengnum tillögum réttarfarsnefndar var ákveðið að fara þessa leið því að það er tilhneiging í íslensku réttarkerfi að fækka sérdómstólum, fækka sérdómstólastigum. Má í rauninni segja að fyrir vikið verði miðstýringin því miður þeim mun meiri, ég geti tekið undir það með hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni.

Virðulegi forseti. Ég vil árétta það sem skoðun mína að ég tel að rangt sé að málum staðið að fara í miðstýringaraðgerðir af þessu tagi. Ég held að einmitt sú leið sem Norðmenn fara með því að skipta þessu á landsvæði hefði verið skaplegri fyrir okkur og ég tek eftir því að hv. frsm. allshn. getur í sjálfu sér tekið undir það sjónarmið. Ég held að það sé mjög mikilvægt og hefði átt að skoða málin í því ljósi. Ég held að aðilar, t.d. í heimabyggð minni, hefðu verið fyllilega í stakk búnir til þess að vinna þau verkefni í stað þess að þetta sé gert frá miðstýrðri skrifstofu í Reykjavík og verið sé að skapa hér störf í kringum stjórn þessara mála. Ég hefði viljað sjá öðruvísi aðkomu sem byggir kannski að miklu leyti meira á þeirri aðferð sem ég tel að Norðmenn noti, þ.e. svæðisbundnar nefndir sem vinna að úrlausn þeirra mála sem upp koma á landsvæðum innan Noregs á þann hátt sem lýst hefur verið í nál. sem skýring.

Herra forseti. Ég held að hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson hafi misskilið mig að einhverju leyti. Það sem ég sagði í upphafi máls míns áðan er skýrt að við byggjum að mörgu leyti á þeirri fyrirmynd sem er í Noregi. Helsti munurinn er sá að þar er um dómstólastig að ræða og ákvörðun þeirra verður skotið til hæstaréttar en hér er um stjórnsýslustig að ræða. Noregur er náttúrlega allt öðruvísi formað land en Ísland eins og við vitum. Ég er ekki á því að þeim málum hefði verið betur fyrir komið heima fyrir hér á landi en að setja þau í hendur svokallaðrar óbyggðanefndar. Ég held að það séu mjög hæfir og vaskir menn innan þeirrar nefndar sem sinni starfi sínu af alúð, og ég efast ekki um að úrskurðir þeirrar nefndar verða mjög faglegir því að okkar allra færasta fólk er þeirri nefnd. Það kemur til með að byggja mjög mikið á ítarlegri og umfangsmikilli gagnaöflun í þessum málum til þess að svo viðkvæm mál verði sem best til lykta leidd á sem farsælastan hátt. Að því leyti til treysti ég þeim sem eru innan óbyggðanefndar mjög vel til þeirra verka.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 1029 um frv. til laga um veiðieftirlitsgjald frá sjútvn. Í frumvarpinu er lagt til að öll ákvæði um gjald fyrir veiðieftirlit verði sameinuð í ein heildarlög til að samræma gjaldtökuna og gera hana skýrari. Tillaga er gerð um nokkrar breytingar á gildandi gjaldtökuákvæðum. Lagt er til að grundvöllur veiðieftirlitsgjalds vegna úthlutaðra aflaheimilda verði lögfestur skýrar en nú er. Einnig að grunnfjárhæð gjaldsins, sem ákvörðuð hefur verið með reglugerð, verði lögfest, sem og útreikningsaðferð verðmætahlutfalla einstakra tegunda sem gjaldið miðast við. Þá eru lagðar til nokkrar breytingar sem er ætlað að tryggja samræmda álagningu gjalds og loks að heimild til töku gjalds vegna fjareftirlits nái til slíks eftirlits jafnt innan lögsögu sem utan. Auk framangreindra breytinga er, í samræmi við þá stefnu ríkisstjórnarinnar að afnema sjálfvirka breytingu gjalda til að sporna við þenslu í hagkerfinu, lagt til að vísitölubinding gjaldsins verði afnumin. Ekki eru lagðar til breytingar á fjárhæð gjalda að öðru leyti en því að eðlilegt þykir að gjöld sem hafa verið uppfærð með reglugerð miðað við byggingarvísitölu uppfærist nú miðað við byggingarvísitölu í janúar 2000. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með svofelldri breytingu sem eingöngu er tæknilegs eðlis: ,,Í stað orðanna ,,íslenskum deilistofnum`` í fyrri málslið 2. mgr. 2. gr. komi: vegna íslenskra deilistofna.`` Undir nál. rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Kristinn H. Gunnarsson, Hjálmar Árnason, Guðmundur Hallvarðsson, Árni Ragnar Árnason, Vilhjálmur Egilsson, Guðjón A. Kristjánsson, Svanfríður Jónasdóttir og Jóhann Ársælsson.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 1030 um frv. til laga um breytingu á gjaldtökuákvæðum nokkurra laga á sviði sjávarútvegs frá sjútvn. Með frumvarpinu er lagt til að skýrar verði kveðið á um grundvöll og fjárhæðir gjalda en gert er í núgildandi lögum. Er einnig til samræmingar lagt til að þróunarsjóðsgjald miðist við hvers konar aflaheimildir innan árs en eins og ákvæðið er orðað í núgildandi lögum miðast það ekki við aflahámark og krókaaflamark. Loks felur frumvarpið í sér minni háttar lagfæringar á orðalagi og tilvísunum. Ekki eru lagðar til breytingar á fjárhæð gjalda að öðru leyti en því að þau verði uppfærð miðað við breytingar á byggingarvísitölu í samræmi við breytingar sem gerðar hafa verið með reglugerð, samkvæmt heimild í gildandi lögum. Auk framangreindra breytinga er, í samræmi við þá stefnu ríkisstjórnarinnar að afnema sjálfvirka breytingu gjalda til að sporna við þenslu í hagkerfinu, lagt til að vísitölubinding gjaldsins verði afnumin. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Auk formanns og framsögumanns rita undir nál. hv. þingmenn Kristinn H. Gunnarsson, Hjálmar Árnason, Guðmundur Hallvarðsson, Árni Ragnar Árnason, Vilhjálmur Egilsson, Guðjón A. Kristjánsson, Svanfríður Jónasdóttir og Jóhann Ársælsson.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum nr. 58/1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Þetta frv. er til breytinga á í rauninni nýsettum lög, lögum sem voru sett árið 1998 og áttu fyrst að koma til framkvæmda nú á þessu ári. Það kom strax í ljós að lögin voru engan veginn einhlít í framkvæmd og þótti því ráð að flytja strax í upphafi tillögur til breytinga á ákveðnum þáttum þeirra. Herra forseti. Í 1. gr. laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, segir, með leyfi forseta: ,,Eignarland: Landsvæði sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.`` En þjóðlendur, sem þessi lög eiga hins vegar að taka til eru landsvæði utan eignarlanda. Og ég legg áherslu á þetta, herra forseti: ,,Þjóðlenda: Landsvæði utan eignarlanda`` --- stendur skýrt í lögunum --- ,,þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi.`` Herra forseti. Um þessa skilgreiningu laganna er deilt, þ.e. hvernig farið er af stað með hana í framkvæmd. Fjmrh. er ætlað samkvæmt lögunum að setja fram kröfur fyrir hönd ríkisins eða skilgreina þær kröfur sem ríkið vill gera til þess að land megi kallast þjóðlenda. Fjmrh. fékk sér til aðstoðar nefnd sem hefur gengið undir nafninu kröfunefnd. Hún hefur skilgreint eða sett fram kröfur ríkisins. Strax og kröfunefndin lagði fram kröfur ríkisins í Árnessýslu kom í ljós að þær voru algjörlega úr takti við það sem bæði landeigendur töldu sig eiga von á samkvæmt lögunum og líka við það sem alþingismenn töldu sig vera að samþykkja í lögunum árið 1998. Þó að þá hafi verið lagt fram í skyndingu frv. það sem hér er til umræðu til þess að bæta úr meintum ágöllum laganna, var samt alveg ljóst að þær kröfur og þau vinnubrögð sem þarna var farið af stað með voru í engu samræmi við það sem löggjafinn bjóst við, þ.e. þingmenn og ráðherrar sem hafa tjáð sig um málið, og svo landeigendur. Það er í sjálfu sér mjög alvarlegt mál að framkvæmd laga skuli ekki vera í takt við meintan tilgang þeirra. Ég leyfi mér, herra forseti, að vísa einmitt til ályktana um það. Ég vil leyfa mér að vísa til ályktunar búnaðarþings sem fékk málið til umfjöllunar á liðnum vetri. Þar eru gerðar mjög alvarlegar athugasemdir við lögin eins og þau birtast. Með leyfi hæstv. forseta, vil ég vitna til hennar: ,,Búnaðarþing 2000 beinir því til Alþingis og ríkisstjórnar að: a) Lögfest verði að ríkið hafi sönnunarbyrði fyrir eignarétti á landi, landsréttindum og hlunnindum. b) Alþingi setji inn ákvæði í lög um þjóðlendur, sem kveði á um að þar sem fyrir liggja staðfest landamerki samkvæmt lögum þar um og þinglýsingar á tilteknum svæðum þá standi það. Þau lönd geti aldrei orðið þjóðlendur.`` Þetta er í samræmi við skilgreiningu hugtaksins þjóðlendu í 1. gr. laganna ,,c)Kröfur ríkisins í lönd í Árnessýslu verði dregnar til baka og endurskoðaðar, og verði aldrei gerð krafa um að eignarlönd, þar sem fyrir liggja staðfest landamerki, verði þjóðlendur. d) Unnið verði að því að fjármálaráðherra leggi fram rökstuddar kröfur ríkisins til þjóðlenda fyrir landið allt, áður en óbyggðanefnd tekur einstök svæði til úrskurðar. Óbyggðanefnd leggi síðan fram áætlun um í hvaða röð verður fjallað um einstök landsvæði og á hvaða tíma.`` Í þessari ályktun sem var send hv. Alþingi og allshn. er einmitt kjarni þess máls sem tekist er á um í framkvæmdinni. Það var sátt um að þjóðlendur tækju til landa sem væru ekki innan skilgreindra eignarmarka. En það var aldrei meiningin að fara að takast á um land og lönd sem voru innan þinglýstra eignarmarka. Eins og kröfugerðin hefur birst nú mega einstaka jarðir í Árnessýslu þola að ríkið geri kröfu til allt að 98% af landinu, þ.e. að ríkið eigi það land og aðeins sé um afnotarétt að ræða. Þetta sýnir á hvaða spori þessi kröfugerð er. Á mjög fjölmennum fundi á Aratungu 25. janúar sl. var farið yfir þessi mál, bæði kröfugerð ríkisins og síðan hvernig landeigendur þar mátu sína stöðu. Líka var reifuð málsmeðferð eða farið ítarlega yfir málsmeðferðina. Þá kom einmitt fram að þarna er verið að gera kröfur í eignarlönd með aldagömlum þinglýstum eignarheimildum fyrir, þinglýstum landamerkjum. Þarna var vitnað til þess að seint á síðustu öld eða rétt um 1880--1882 að mig minnir voru einmitt sett lög hér á Alþingi sem skyldu taka af allan vafa og öll tvímæli um réttarstöðu eignarheimilda, bæði landamerkja og þinglýstra eignarheimilda, einmitt til þess að eyða þeim sama vafa og hér var verið að takast á um. En í þeirri kröfugerð sem nú hefur verið fram sett eru þessar þinglýstu heimildir, þessi lagalegi gjörningur Alþingis þá, dreginn í efa. Þó svo að á þessum fundi og víðar í umfjöllun um þetta mál hafi komið fram að þetta sé aðeins kröfugerð og ríkinu beri að setja fram ýtrustu kröfur, en síðan eigi eftir að kanna hvaða meðferð málið fær hjá óbyggðanefnd og e.t.v. Hæstarétti, þá er svona löguð röksemd ekki samboðin stjórnvaldi, ríkisstjórnarvaldi, ríkisstjórn, Alþingi og framkvæmdarvaldi, þ.e. að hægt sé setja fram bara eitthvað og eitthvað og síðan meira eða minna gengið út frá því eða þess vænst að sé ekki fótur fyrir því. Herra forseti. Mér er sem ég sjái upplitið á framkvæmdarvaldinu og hæstv. fjmrh. sem fer með þetta mál fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, á ábyrgð hennar og í umboði, ef þessi kröfugerð sem hæstv. fjmrh. er ábyrgur fyrir fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, er að meira eða minna leyti dæmd ómerk. Hvernig vinnubrögð eru það? Slíkur málflutningur, að þetta séu bara kröfur, ýtrustu kröfur og svo fái þetta faglega umfjöllun og þar sé vænst að þetta allt saman sé brotið niður meira eða minna, er ekki samboðinn framkvæmdarvaldi Íslands. Ég er viss um að upplitið á hæstv. ríkisstjórninni yrði ekki beisið ef þessum körfum yrði að meiri hluta vísað til baka. Kröfurnar eins og þær núna liggja fyrir hljóta að vera að meira eða minna leyti stefna ríkisstjórnarinnar í þessum landamálum. Það er óeðlilegt að skoða og hlusta á þessar kröfur í öðru ljósi. Það er ekkert málþing í einhverjum skóla sem er að setja fram kröfur sínar. Herra forseti. Ég leyfi mér líka að nefna það hér, af því að hæstv. landbrh. er viðstaddur umræðuna, að hann hefur tekið djúpt í árinni einmitt í þessu máli, a.m.k. þegar hann hefur fengið að tala frjálst, eins og á fundum á Suðurlandi þar sem enginn var að setja á hann neinar munnherpur. Þar talaði hann frjálst og talaði um þennan mótmælafund, þennan geysilega fjölmenna og sterka fund í Aratungu sem sigur bænda í málinu. Síðan reið hann til Alþingis aftur. Herra forseti. Ég vil nú gefa hæstv. landbrh. tækifæri til þess hér að fara með sinn sterka og öfluga málflutning fyrir íslenska landeigendur, íslenska bændur, hingað inn á Alþingi. Ég minni á hinn mikla sigur sunnlenskra bænda. Hann var þar og þeir kepptust við, hann og 1. þm. Suðurl. --- er það ekki rétt hjá mér, herra forseti, að það sé Árni Johnsen --- hann kepptist líka við og gaf hástemmdar yfirlýsingar, en þingmenn norðan heiða sem mættu þarna héldu sig svona meira á jörðinni og biðu eftir afrekum þeirra frekar en orðum. En mér fannst þetta mjög góður fundur. Herra forseti. Hæstv. landbrh. gefst líka tækifæri til þess hér að láta í ljós eða endurtaka það sem haft er eftir honum í fjölmiðlum. Ég minni á viðtal í Ríkisútvarpinu frá 13. mars sl. Þar sagði hæstv. landbrh. Guðni Ágústsson, og það er bein tilvitnun, með leyfi forseta: ,,Mér finnst að kröfugerðarnefnd sú sem fjármálaráðherra skipaði í málinu hafi gengið í allt aðra átt heldur en ætlunin var með lögunum eins og hún hefur teiknað upp verkin.`` Svo er önnur bein tilvitnun í hæstv. landbrh. sem hefur oft verið gunnreifur í málinu utan þings, með leyfi forseta: ,,Ja, það er nú komið frumvarp sem breytir ýmsu hvað þetta varðar. En þarna hafa menn ekki bakkað og ég veit ekki hvernig það fer.`` Hins vegar á hæstv. ráðherra trú: ,,Ég trúi því reyndar enn að þegar að óbyggðanefndin úrskurðar að þá muni hún vinna í anda laganna.`` En af hverju er ekki þegar í stað unnið í anda laganna? Og af hverju þurfum við að bíða í einhverri trú og von og leggjast á bæn um að einhverjir í stjórnsýslunni vinni frekar í anda laganna en eitthvert annað stjórnvald? Það er þá vonin og trúin. Ég skal ekki gera lítið úr trú manna því að trúin getur flutt fjöll. En til þess verður maður að hafa vilja til að fylgja henni eftir, herra forseti.

Spurning hvort hún geti flutt landamæri.

Já, það var einmitt það sem ég ætlaði að koma inn á. Herra forseti. Ég vil ítrekað gefa hæstv. landbrh. tækifæri til að árétta það sem enn er haft eftir honum, með leyfi forseta: ,,Þetta hefur verið rætt í ríkisstjórninni og ég held að menn séu nokkuð sammála þar um hver andi laganna var. Það er ekki ásetningur eða ætlan ríkisstjórnar að fara að taka sannanlegt eignarland af mönnum.`` --- Sannanlegt? Ja, hvað er nú orðið sannanlegt þegar löglegir gjörningar, aldagamlir og nýir, standa ekki? Herra forseti. Ég vil gefa hæstv. landbrh. tækifæri til að árétta það hvað honum hefur orðið ágengt í að bera þessi mál og sjónarmið sín inn í ríkisstjórnina, m.a. í framhaldi af hinum hástemmdu yfirlýsingum á þessum ágæta fundi í Aratungu þar sem sigurinn var básúnaður. Í útvarpi 17. mars var haft orðrétt eftir hæstv. landbrh., með leyfi forseta: ,,Mér finnst það óásættanlegt að fjármálaráðherra skipi alla nefndina`` --- hann er að tala um kröfugerðarnefndina --- ,,og í nefndinni séu skipaðir menn sem hafa staðið í illdeilum við bændur árum saman til að reyna að hafa af þeim land.`` Og bætti við að nú hefði hann sagt meira en hann vildi segja. --- Og nú hef ég kannski líka sagt meira en ég vildi segja. Herra forseti. Ég er að hvetja hæstv. landbrh. til að fylgja þessum málum eftir af þeim dug og krafti sem hann hefur boðað og við viljum fá að sjá í verki, ekki bara að bíða í von og trú. Ég vil líka, herra forseti, benda á að þetta er ekki bara bundið við einstaka hæstv. ráðherra og hv. þm. Ég vitnaði áðan til athugasemda sem búnaðarþing kom á framfæri. Ég vil fá að vitna í yfirlýsingu aðalfundar Sambands sveitarfélaga á Suðurlandi, sem var haldinn á Kirkjubæjarklaustri 17.--18. mars 2000, með leyfi herra forseta: ,,Aðalfundur Sambands sveitarfélaga á Suðurlandi telur að kröfunefnd ríkisins hafi farið offari í kröfum sínum á hendur landeigendum í Árnessýslu. Markmið þjóðlendulaganna, þ.e. laga nr. 58/1998, er að skera úr um eignarhald á landi sem enginn geti sannað eignarrétt sinn á en með kröfugerð sinni gengur ríkisvaldið þvert á þinglýstar eignarheimildir og starfar þannig alls ekki í anda laganna. Aðalfundur Sambands sveitarfélaga á Suðurlandi skorar því á fjármálaráðherra fyrir hönd ríkisins að draga kröfulínu ríkisins út fyrir þinglýstar eignarheimildir þannig að óbyggðanefnd geti tekið til við að úrskurða um þau svæði sem henni er ætlað að fjalla um. Jafnframt leggur fundurinn til að þjóðlendunefndin verði endurskipuð og fleiri ráðuneyti komi að skipan nefndarinnar.`` Herra forseti. Er þetta ekki alveg í takt við yfirlýsingar hæstv. landbrh.? Ég vil líka, herra forseti, minna á afar fjölmennan fund sem haldinn var í Víðihlíð í Vestur-Húnavatnssýslu 27. mars þar sem þessi mál voru líka til umræðu, með leyfi forseta: ,,Sameiginlegur fundur sveitarstjórna, landbúnaðarnefnda og stjórnar búnaðarsambanda á Norðurlandi vestra, haldinn í Víðihlíð í Vestur-Húnavatnssýslu 27. mars 2000, mótmælir harðlega þeim kröfum til eignarréttar á landi sem fram eru komnar af hálfu fulltrúa ríkisins á grundvelli laga um þjóðlendur. Fundurinn lýsir furðu sinni á því að fram skuli vera komnar kröfur um að þinglýst eignarlönd bænda, sveitar- og upprekstrarfélaga verði að hluta til eða að öllu leyti gerðar að þjóðlöndum og þar með eign ríkisins. Fundurinn krefst þess að þessar kröfur verði þegar í stað dregnar til baka og virtur verði eignarréttur aðila á því landi sem þinglýsingar og skráð landamerki taka til. Þá gerir fundurinn þá skýlausu kröfu til ríkisstjórnar og Alþingis að frekari aðgerðum um kröfur til þjóðlendna í Árnessýslu verði þegar í stað frestað þar til fyrir liggi heildarkröfur ríkisins til þjóðlendna yfir landið í heild þannig að heildarsýn fáist um þessa kröfugerð þess opinbera á hendur bændum og öðrum landeigendum.`` Þetta er meginþunginn í ályktun þessa fjölmenna fundar, þeirra sem eru í forsvari bæði fyrir sveitarstjórnir og landbúnaðarnefndir og búnaðarsambönd á þessu svæði. Enn og aftur er hvatt til að einmitt hæstv. ráðherrar og alþingismenn, sem hafa látið málið til sín taka utan þings í orðum, fylgi því eftir með gjörðum inni á Alþingi. Herra forseti. Það er því alveg ljóst að framkvæmd þessara laga er alls ekki í neinni sátt. Hún er hvorki í sátt að því er virðist við einstaka ráðherra í hæstv. ríkisstjórn né í sátt við skilning allmargra þingmanna sem hafa tjáð sig um málið. Hún virðist í engri sátt við þá landeigendur sem hafa einmitt tjáð sig um málið eða eru þegar komnir inn í þær málaflækjur sem eru farnar af stað. Það var yfirlýst við setningu þessara laga að ekki væri verið að efna til stríðs eða illdeilna en mér sýnist, herra forseti, að það sé að takast að efna til allsherjardeilna og átaka á milli landeigenda og landumráðenda og ríkisins í þessu máli og kannski mest fyrir óvandaða vinnu og óvönduð vinnubrögð. Hafi lögin um þjóðlendur einhvern veginn skort skýrari ákvæði um verksvið framkvæmdarvaldsins, um verksvið fjmrh. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, um verksvið óbyggðanefndar, þá ber að endurskoða það, því tekist er á um verksviðið. Það er gott og blessað að setja inn í lögin ákvæði um kostnað, það er mjög fallega hugsað og fallega gert að ríkið skuli bera kostnað af málarekstri eða sönnunarvinnunni í upphafi en málið snýst bara ekki um það, málið snýst um stöðu eignarheimilda. Ég vil láta í ljós þá skoðun mína, herra forseti, að sé ástæða, sé lagaleg forsenda og séu lagaleg rök fyrir því að vefengja eignarheimildir jarða og landa, þó svo þau eigi lönd að einhverju hálendi eða ám, séu rök og séu forsendur fyrir því að 95 eða 98% af jörðinni Úthlíð eigi að teljast þjóðlenda og það liggi við að mörkin fari í gegnum íbúðarhúsið, hvar eru þá eignarlönd? Engin rök eru fyrir því að segja að eignarhaldssamningar og landamerki fyrir jörð sem á land að fjalli eða slíkt séu nokkuð veikari eða sterkari en eignarhaldsheimildir fyrir landi hvar sem er á landinu, því deilt er um hina réttarfarslegu og löglegu stöðu þeirra málsskjala sem fyrir hendi eru. Ekki er verið að deila um landið sjálft, ég bið, herra forseti, þingheim að átta sig á því, ekki er verið að takast á um landið sem var skilningur margra varðandi setningu þjóðlendulaganna, að væri landið utan eignarlanda. Nei, málið snýst núna um það að verið er að takast á um réttarfarslega stöðu eignarheimilda og landamerkja og þeir samningar, þeir lagalegu gjörningar eru ekkert formlegri eða betri hvort þeir eru á Álftanesi eða í Bessastaðahreppi, á Reykjanesi eða Kjalarnesi, í nágrenni Reykjavíkur eða hvar sem er á landinu. Ekki er hægt að láta bjóða sér það að landamerki og eignarhaldssamningar njóti ekki sama réttar og sama vafa hvar sem er á landinu. Deilt er um réttarfarsstöðu þeirra en ekki landið sjálft. Herra forseti. Það er þetta sem mér finnst vera hinn alvarlegi hlutur í þessu máli öllu. Úr því að svo bratt er af stað farið í þessu máli, eins og kröfugerð fjmrh. sýnir fyrir hönd ríkisins hefði verið hreinlegra og eðlilegra og skiljanlegra frá sjónarmiði held ég allra að ríkið gerði bara kröfu um allt Ísland og væri ekkert að skipta því niður í búta og velja einstaka aðila út úr til að verja eignarrétt sinn. Það ætti bara að taka allt Ísland fyrir og fara í gegnum það með sama hætti og verið er að fara í gegnum eignarlönd þeirra sem eiga lönd í Árnessýslu. Þá kæmist á hreint hvort eignarhaldssamningar, hvort sem þeir eru á Seltjarnarnesi eða í Biskupstungum eða í Skagafirði, standist þær kröfur sem þarna er verið að gera um lagalega stöðu þessara lögformlegu gjörninga. Það hefði verið hreinlegt. Ég er ekki í sjálfu sér fylgjandi því að skrá eigi allt land sem þjóðareign en ekki má mismuna þegnum þjóðfélagsins varðandi lagalega stöðu þeirra eða eignarheimildir sem þeir hafa á sinni hendi. Það er ósanngjarnt. Það, herra forseti, er verið að gera í framkvæmd þessara laga. Verið er að mismuna mönnum eftir því hvar þeir búa, hvar land þeirra er staðsett, a.m.k. eins og það birtist, það er verið að mismuna þeim í kröfugerð ríkisins á hendur landi. Látum þá það sama ganga yfir alla þegna þjóðfélagsins, yfir alla landeigendur hvar sem þeir eru, hvort sem þeir eru til sjávar eða sveita, inn til dala eða út til stranda. Þá væri einhver rökvísi í þessu. Herra forseti. Sé það ekki gert væri ástæða til að Alþingi kanni að setja inn í lögin um þjóðlendur skýrt ákvæði um að þinglýst landamerki og þinglýstar eignir standi og það eigi ekki að vera að elta upp hinn vefengda rétt því eignarnámsheimildir eru hvort sem er fyrir hendi. Ríkið getur meira að segja heimilað sveitarfélögum og opinberum aðilum að taka land eignarnámi þegar almenningsheill krefst þess og sú heimild er gild og er þá hægt að beita henni þegar almenningsheill varðar, bæði í takmörkuðu og ótakmörkuðu tilliti. Réttur almennings og okkar allra og ríkisins er því fyrir hendi og hægt er að beita honum. Herra forseti. Öll rök eru fyrir því að frekari framkvæmd, aðgerðum og kröfugerð af hálfu ríkisins, verði slegið á frest á meðan verið er að vinna upp nýja aðferðafræði, nýjar verklagsreglur sem njóta trausts og trúnaðar þeirra sem að málinu eiga að koma. Það er óhugsandi að ætla sér að þetta mál gangi þannig áfram að tekinn verði landshluti eftir landshluta og efnt þar til ...

Óvinafagnaðar.

Óvinafagnaðar, já. Ég tek undir það með hv. þm. Hjálmari Jónssyni. Það var ekki tilgangur laganna. Því erum við þá að hleypa framkvæmdarvaldinu út í óvinafagnað sem ekki var ætlun löggjafans að efnt yrði til? Það er ástæða til að skoða vandlega hvert á að vera verksvið þessar kröfugerðarnefndar. Hvert á að vera verksvið þessarar óbyggðanefndar? Ég minnist þess, herra forseti, að fulltrúar óbyggðanefndar komu á fund allshn. sem ég sat. Aðspurðum fannst þeim ekkert óeðlilegt að taka að sér að vera umboðsmenn alls landsins, ekki bara óbyggða. Enda, hvað eru óbyggðir? Mér finnst þetta nafn á óbyggðanefnd, sem farin er að takast á um land í byggð, vera rangnefni. Hreint rangnefni.

Óbyggðanefnd er ekki að takast á um neitt.

Nei, en henni er falið að úrskurða um málefni. Hvað á hún að gera ef hún fær það verkefni að úrskurða um land í byggð? Hún á bara að vera úti í óbyggðum og halda sig þar, samkvæmt orðanna hljóðan og nafni hennar. Hún á ekki að úrskurða um land í byggð því hún er óbyggðanefnd. Hún ætti því aðeins að fjalla um lönd í óbyggðum en ekki lönd í byggð, það væri rökrétt. Herra forseti. Þessi lög eru greinilega ekki vel samin. Þau bjóða upp á rangtúlkanir. Þau bjóða upp á að framkvæmdarvaldinu finnist það geta farið þannig fram að nánast enginn þeirra sem þar kemur að ber traust og trúnað til þeirra vinnubragða. Því skora ég á hæstv. landbrh., sem verður að segja til hróss að er þó sá ráðherra sem hefur tekið hvað dýpst í árinni varðandi þetta mál, að fylgja þessu eftir og láta jafnt yfir alla landeigendur ganga óháð því hvort þeir búa í Árnessýslu, í Skagafjarðarsýslu, í Bessastaðahreppi, á Reykjanesi eða hvar sem er. Ég skora á hann að stöðva þetta mál og ríkið skilgreini síðan kröfur sínar í heilu lagi fyrir allt landið og fari þá undir friðarmerki til þess verks.

Herra forseti. Það er deilt um ákveðin landsvæði hér á Íslandi og inn á það hafa margir hæstaréttardómar komið, til að mynda Landmannaafréttadómarnir, sá fyrri og hinn síðari. Út á hvað gekk þessi lagasetning með þjóðlendulögunum? Hún gekk út á að skera úr um réttaróvissu um ákveðin landsvæði. Hún gekk ekki út á að taka land af öðrum. Það er alveg hárrétt. En til eru umdeilanleg landsvæði og deilt um hver eigi þau. Því er afskaplega mikilvægt að ríkið bregðist ekki skyldum sínum heldur í þessum efnum. Ríkið bregst skyldum sínum ef það ásælist augljósan eignarrétt manna. Þá væri það að bregðast skyldum sínum. En það er líka að bregðast skyldum sínum ef það sækir ekki rétt til þess lands sem það á eða þess sem vafi leikur á um eignarheimildir. Það er líka að bregðast skyldum sínum ef það sækir ekki réttinn. Hv. þm. Jón Bjarnason hefur komið inn á hvernig kröfugerð ríkisins er háttað. Ég get alveg tekið undir það að mér finnst körfugerð ríkisins á Suðurlandi mjög umdeilanleg. En það er mín persónulega skoðun. Það er óbyggðanefndar að skera úr um þær kröfur sem koma þar fram og síðan væntanlega dómstólanna þegar þar að kemur. Kröfugerð ríkisins virðist byggjast á og ég tel að hún eigi að byggja á því að kröfurnar séu samrýmdar dómafordæmum og fræðikenningum sem þekktar eru varðandi eignarhald sem um er að ræða. Kröfugerðin verður að byggjast á dómafordæmum og fræðikenningum um þessi mál. Herra forseti. Það er líka ljóst að enginn getur afsalað sér meiri rétti en hann hefur. Á mörgum stöðum eru því miður mjög einhlítar landamerkjalýsingar. Þinglýsing er mjög mikilvægt gagn en ef landamerkjalýsingar eru einhlítar þá verður að kanna grundvöllinn að baki mun betur.

Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég ítreka að Alþingi setur lög. Dómar gera það ekki. Falli dómar þannig að það er ekki í samræmi við sýn eða vilja meginþorra þjóðarinnar þá þarf Alþingi að setja lög, en ekki að bíða bara eftir fleiri dómum. Hver trúir því að 95% eða 98% af landi jarðar Úthlíðar í Biskupstungum sé þjóðlenda? Hver trúir því? Því trúir heldur enginn að sú krafa sé sett fram af einhverju kæruleysi. Því mun enginn trúa að fjmrh. eða kröfunefnd í ábyrgð fjmrh. setji fram þá körfu bara að gamni sínu. Enginn getur reynt að fá landslýð til að trúa því. Þetta er stefna framkvæmdarvaldsins eins og hún birtist. Ég er sammála hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um að eignarhaldsheimildir geti sjálfsagt verið vefengjanlegar. En þær eru jafnvefengjanlegar hvar sem er á landinu. Á það er vil ég leggja áherslu. Það hlýtur að verða að gera sömu kröfur til eignarhaldsheimilda hvar sem er á landinu og ríkinu ber þá jafnmikil skylda til að kanna réttarstöðu þeirra eignarheimilda og eignarheimilda einstakra landeigenda í Árnessýslu. Á það er vil ég einmitt leggja áherslu. Eignarhaldið og krafa til rétts eignarhalds verður að vera sú sama hvar sem er á landinu.

Herra forseti. Það er gott að hv. þm. Jón Bjarnason gerir sér grein fyrir hlutverki Alþingis, en það er einmitt löggjafarvaldið. Honum hefur verið tíðrætt um að ríkið ætti að gera kröfu til alls landsins í heild. Við ræddum þetta mál líka í allshn. og komumst að þeirri niðurstöðu að það væri bæði viðkvæmt og of umfangsmikið að gera körfu til alls landsins í heild, alls á einu bretti. Því er um leið ákveðið hagræði í því að taka einn landshluta fyrir í einu. Það getur orðið fordæmisgefandi og um leið samræmt kröfur ríkisins til síðari landsvæða. Ríkið kemur því væntanlega til með að byggja kröfur sínar á því sem kemur út úr þeim kröfum sem viðhafðar eru á Suðurlandi. Ég vil ítreka þá skoðun mína sem ég gat um áðan að kröfugerðin varðandi Suðurland er mjög víðfeðm. Það kom líka fram á fundum nefndarinnar að nokkuð ljóst sé að kröfugerð ríkisins á ákveðnum landsvæðum verði hnekkt. Henni verður breytt. En það er ekki okkar að segja til um það. Vissulega setjum við lögin. En lögin eru grundvöllur þess að óbyggðanefndin í þessu tilviki og síðan dómstólar geti dæmt á grundvelli þeirra, að þar verði tekið tillit til þeirra laga sem við setjum hér. Einnig mætti segja að með setningu þjóðlendulaga á sínum tíma, fyrir rúmum tveimur árum hafi verið brugðist við þeirri réttaróvissu sem ríkti m.a. í ljósi síðara Landmannaafréttardómsins þar sem sagt var að ríkið ætti ekki beinan eignarrétt en gæti gert tilkall til hans. Það þurfti að koma til lagasetning til að bregðast við þeim dómi. Þess vegna erum við að ræða þessi mál hér í dag.

Herra forseti. Ég held að það sé ekki rétt að blanda viðkvæmni inn í þessa umræðu og þess vegna sé betra að taka landið fyrir í bútum, höggva það niður í búta. Þetta er réttarfarslegt mál og ef það er svo illa unnið í byrjun að menn þurfi að þreifa fyrir sér í kjölfarið þá er bara eitthvað að lögunum. Á löggjafinn að þurfa að bíða eftir einhverjum dómum í svona stóru máli? Löggjafinn á að setja reglur um hvernig svona lagað skuli unnið. Hann gat sett sér það mark að land, t.d. í 400 til 600 metra hæð yfir sjávarmáli yrði þjóðlenda eða einhver önnur skýr mörk. Þannig að fram kæmi vilji löggjafans á því hvað gerði land að þjóðlendu. Hann væri ekki að velta fyrir sér eignarheimildum þó að það sé mál út af fyrir sig. Eignarheimildirnar eru þær sömu, réttarstaða þeirra er sú sama hvar sem er á landinu og engin ástæða til að taka ákveðinn hóp manna út og þreyta með því að takast á um eignarheimildir þeirra á landinu. Málið snýst ekki um það. Málið snýst um þjóðlendur, það sem Alþingi taldi sig sammála um að ættu að vera þjóðlendur, en ekki stríð um eignarheimildir. Það vil ég hér ítreka. Framkvæmd ríkisstjórnarinnar á þessu máli stríðir gegn þeirri sýn sem allmargir þingmenn og aðrir landsmenn hafa haft á þessu máli og báru væntingar til.

Hæstv. forseti. Ég vil staðfesta það hér að allt sem hv. þm. Jón Bjarnason sagði um málflutning minn er satt og rétt. Hann hallaði hvergi réttu máli fremur en Brennu-Flosi í höll jarlsins þegar hann sagði frá brennumálunum. Málflutningur hans hér hefur því verið réttur. Ég stend við hvert orð sem ég hef sagt í þeim efnum. Ég tel að nefnd hæstv. fjmrh. hafi því miður sett málið í nokkurt uppnám á fyrsta reit og tel að hyggilegra hefði verið að skoða hvort þessi nefnd ætti ekki að vera öðruvísi skipuð. Hún kæmi þá frá þremur ráðuneytum, t.d. einn til viðbótar frá landbrn. og annar frá félmrn., til að fá víðari sýn. Hitt er annað mál að hv. þm. Jón Bjarnason gerir hér mikið úr málinu, telur að það sé komið á lokareit og að hér hafi land verið tekið af bændum. Það er alrangt. Hann vitnaði í þau orð mín að óbyggðanefndin hefði miklar skyldur. Hún hefur ekki bara skyldur til að úrskurða. Hún hefur líka skyldur til að setjast niður og leita sátta milli aðila. Hún hefur líka skyldur til að skoða öll þau gögn sem fyrir liggja í málinu, t.d. uppgjöri sem fór fram einhvern tíma á milli 1880 og 1890. Hún hlýtur að skoða þinglýst eignarmörk. Á þeirri nefnd hvílir því mikil skylda. Hún hlýtur í meginatriðum að hrekja margt af því sem kröfugerðarnefnd fjmrh. hefur sett fram. Nú þýðir ekki fyrir hv. þm. Jón Bjarnason að tala um kröfugerðarnefnd hæstv. fjmrh. sem nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar.  Hæstv. forseti. Ég fagna því að vinstri grænir sem ég hélt að væru ríkiskapítalistar vilja líka verja eignarrétt manna. Ég hélt að þeir væru flokkur sem vildi að ríkið ætti allt landið.

Það er nú Sjálfstfl. sem vill það.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir innkomu hans í málið. Í fyrsta lagi vill Vinstri hreyfingin -- grænt framboð að jafnt gangi yfir alla og að ríkið sé sjálfu sér samkvæmt og samþykki ekki lög um eitt og geri síðan annað. Við viljum einmitt hvetja hæstv. landbrh. til þess að standa með okkur í því þannig að hæstv. landbrh. þurfi ekki bara að ganga inn í og út úr ríkisstjórn með trú á að málið fá farsælan endi heldur líka málefnalega vinnu að baki einhverri skynsamlegri niðurstöðu. Það er alveg hárrétt að þetta er ekki komið á lokastig. En kröfugerðin liggur fyrir og skoðun hæstv. landbrh. á því hvernig af stað er farið liggur líka fyrir. Það sem vantar, herra forseti, er að hæstv. landbrh. fari ekki með skoðanir sínar inn í ríkisstjórn á öðrum fæti og á hinum út aftur. Það er einmitt það sem vantar í þessari málafylgju hæstv. landbrh. Hver mundi vilja sjá upplitið á ríkisstjórninni og hæstv. fjmrh. sem fer með kröfugerðina, ef Úthlíð yrði dæmd með 100% rétt, en þeir búnir að gera kröfu til þess að 95% eða 98% af jörðinni yrði tekið til baka? Fyrir hvaða vinnu er þá verið að borga þessum kröfugerðarmönnum ef ekki er meiri trú á þeirra störfum?

Hæstv. forseti. Vegna ræðu hv. þm. vil ég segja um það er hann talar um að jafnt skuli yfir alla ganga að ég er ekki frá því að það sé mjög skynsamlegt að vinna málið eins og gert er, þ.e. að taka fyrir ákveðin svæði skref fyrir skref. Bæði vinnst þá tími til þess að skoða málið því menn vilja fara varlega í það eins og löggjafinn markaði á sínum tíma. Hér var algjör samstaða um þjóðlendumálið. Meira að segja hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur örugglega greitt því atkvæði sitt. Hv. þm. Jón Bjarnason var ekki fæddur inn í þetta þing á þeim tíma. Það gerðist nú síðar. En trú mín byggist auðvitað á því að ég trúi því að óbyggðanefndin taki allar þær lagaskyldur sem Alþingi hefur á hana lagt rannsaki öll gögn í málinu og vinni samkvæmt því. Það er skylda hennar. Ég vona því að mjög faglega verði unnið. Eins og ég gat um er þeirra ekki bara að úrskurða. Þeirra er að leita sátta. Þeirra er að afla allra þeirra gagna sem til eru um málið. Ég vil svo að lokum lýsa því yfir að verið getur að það verði seinni tíma mál að breyta lögunum eins og ég talaði um, þ.e. að það væri eðlilegra að nefndarmenn kæmu úr fleiri áttum. Ég hygg að það náist ekki fram á þessu þingi og verði ekki niðurstaða þannig að ég bíð auðvitað þeirrar niðurstöðu sem verður í Árnessýslu, þ.e. hvað þar gerist. Ég leyfi mér að trúa, hv. þm., og eiga mér trú. Ég leyfi mér að trúa á skynsemi manna. Ég leyfi mér að trúa á að þeir taki skyldur sínar til greina sem til þess eru valdir. Þess vegna er trú mín sú að óbyggðanefnd muni fjalla um þetta mál af miklu meira raunsæi. Stríðsmenn hæstv. fjmrh. hafa álitið sig stríðsmenn einhvers. Ég veit ekki hvort það er hans. En þeir hafa álitið sig stríðsmenn í baráttu fyrir að ríkið ætti sem mest. Það er þeirra misskilningur 

Trúin er ein eftir.

Herra forseti. Ég fagna því og er ánægður með að hæstv. landbrh. skuli hafa sterka trú. Ég vona að hann láti sína ágætu trú, hvort sem það er barnatrú eða önnur góð trú, styrkja sig í því að bera málin áfram en ekki bara sitja og bíða eftir að hlutirnir gerist. Það finnst mér einmitt vera málið. Herra forseti. Ég vil benda á það mikla vantraust sem kemur fram í máli hæstv. landbrh. á vinnu sem hæstv. fjmrh. ber ábyrgð á og einu viðbrögð hans við því eru að trúa því að ekkert verði eftir henni farið, eða takmarkað. Það er það eina sem hann hefur fram að færa.

Trú á lögin.

En hæstv. landbrh. er líka hluti af þeirri verkstjórn sem fram fer.

Trú á lögin og guð.

Já, þau eru góð saman. En þá verðum við líklega að losna við fjmrh.

Hæstv. forseti. með þessu frv. er verið að staðfesta eignarhald útgerðarinnar á öllum norsk-íslenska síldarstofninum. Við samfylkingarmenn erum andvígir þessum fyrirætlunum og alfarið á móti eignarhaldi útgerðarmanna á veiðiheimildum. Þess vegna greiðum við atkvæði gegn þessu frv.

Herra forseti. Hér er enn á ný verið að auka við kvótaverslunina sem er nú þegar nógu umdeild í þjóðfélaginu. Þessi lög hefðu hvort sem er fallið úr gildi næsta haust og var ástæðulaust að breyta þeim. Ég segi nei.

Nú hefst áður tilkynnt umræða utan dagskrár um stjórn fiskveiða. Málshefjandi er hv. þm. Sverrir Hermannsson. Hæstv. sjútvrh. Árni M. Mathiesen verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa. Samið hefur verið um ræðutíma, sbr. 72. gr. þingskapa. Reiknað er með að umræðan standi í röskar tvær klukkustundir.

Herra forseti. Það er grundvallarmisskilningur ef einhverjir halda að dómur Hæstaréttar í Vatneyrarmálinu sé heilbrigðisvottorð fyrir gildandi fiskveiðistjórn á Íslandi. Því er raunar alveg öfugt farið, eins og glöggt má sjá ef forsendur meiri hluta dómsins og sératkvæða þriggja dómenda eru krufnar til mergjar. Í forsendum meiri hluta Hæstaréttar segir svo á bls. 12 í dómskjalinu, með leyfi forseta: ,,Í 1. gr. laga nr. 38/1990 segir að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Sé það markmið laganna að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögunum myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir þeim. Réttindi þau sem felast í úthlutuninni ráðast þannig af lögunum eins og þau eru á hverjum tíma.`` Á bls. 12 í sama skjali segir svo, með leyfi forseta: ,,Til þess verður og að líta að samkvæmt 3. málslið 1. gr. laganna myndar úthlutun veiðiheimilda ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra manna yfir þeim eins og áður segir. Aflaheimildir eru þannig aðeins varanlegar í þeim skilningi að þær verða hvorki felldar niður né þeim breytt nema með lögum. Í skjóli valdheimilda sinna getur Alþingi því kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum, eða innheimt fyrir hann frekara fégjald en nú er gert vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun þeirrar sameignar íslensku þjóðarinnar, sem nytjastofnar á Íslandsmiðum eru.`` Ég mun víkja að því síðar sérstaklega hvernig framkvæmdarvaldinu hefur farið úr hendi úthlutun veiðiheimilda og hvernig handhafar heimildanna hafa meðhöndlað þær í einu og öllu sem eigin eign og þverbrotið þannig gildandi lög með vitund og vilja valdhafa. Niðurstaða tveggja dómenda, Guðrúnar Erlendsdóttur og Haraldar Henrýssonar, er afdráttarlaus. Í III. kafla forsendna þeirra segir svo á bls. 16: ,,Þannig útiloka reglur um úthlutun aflaheimilda til frambúðar aðra mikilvæga hagsmuni, sem telja verður að hafi sambærilega stöðu, og taka verður tillit til í heildarmati. Í þessu felst skýlaus mismunun, sem telja verður ómálefnalega og ósamrýmanlega þeirri skírskotun til heildarhagsmuna, sem fram kemur í 1. gr. laga nr. 38/1990. Er og óhjákvæmilegt að líta svo á, að til frambúðar leiði þessi skipan til myndunar sérréttinda, þrátt fyrir það yfirlýsta markmið laganna, að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt og óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir þeim, sbr. 3. málslið sömu lagagreinar.`` Í forsendum fyrir sératkvæði Hjartar Torfasonar segir svo í kafla VII á bls. 24: ,,Að virtu öllu þessu og öðru því, sem telja má á færi dómara, verður að líta svo á, að hin umdeilda skipan fái ekki staðist til frambúðar sem lögmæt skipan á stjórn fiskveiða, þrátt fyrir málefnalegan uppruna, nema því aðeins að til komi eitthvert mikils háttar mótvægi við sérréttindum þeim og einhæfni, er fylgja megineinkennum hennar. Um fyrrgreind sérréttindi eigi það einnig við, að þau standist ekki kröfur áðurgreindra ákvæða stjórnarskrárinnar sem ótímabundinn þáttur fiskveiðistjórnarinnar.`` Svo mörg eru þau orð í forsendum Hæstaréttar og verða ekki misskilin. Þess vegna ber hinu háa Alþingi siðferðisskylda til að taka þegar í stað til meðferðar og gerbreytingar sjálfan grundvöll fiskveiðistjórnarinnar, úthlutun kvótans. Lausn þess þjóðhættulega vandamáls verður ekki fundin fyrir dómstólum heldur á löggjafarsamkundunni. Slík er ályktun hins hæsta réttar og eftir henni ber að sjálfsögðu að fara. Það er álit Hæstaréttar að skipan fiskveiðistjórnar hafi á sínum tíma verið reist á málefnalegum forsendum og verði því mati löggjafans ekki haggað fyrir dómstólum. Fyrir því skulum við nú rifja upp tilurð kerfisins og hinnar alræmdu kvótaúthlutunar. Í ævisögu Steingríms Hermannssonar, fyrrverandi forsætisráðherra, segir svo á bls. 289: ,,Aðdragandi þess að sett var á kvótakerfi í sjávarútvegi á Íslandi er saga sem ekki hefur verið skráð þótt undarlegt megi virðast. Þegar hagsmunaaðilar í útgerð höfðu komið sér saman um nýtt fiskveiðistjórnarkerfi treystu stjórnmálamenn sér ekki til að ganga gegn þeirri niðurstöðu. Halldór Ásgrímsson studdi stefnu LÍÚ og féllst á rök útgerðarmanna fyrir kvóta á skip.`` Í ævisögu Steingríms Hermannssonar, fyrrv. forsrh., sem sat í þeirri stöðu þegar kerfinu var komið á, segir svo, með leyfi forseta: ,,Kvótakerfinu var komið á með hraði um áramótin 1983/1984. Það var sett á fót án þess að umtalsverð umræða færi fram á vettvangi stjórnmálanna eða í sjálfu sjútvrn. Þegar ég yfirgaf ráðuneytið grunaði mig ekki hversu skammt væri í að Kristján Ragnarsson hefði sitt fram.`` Hæstiréttur verður ekki gagnrýndur fyrir að vitna til forsendna löggjafans og að mat hans hafi verið málefnalegt. Rétturinn á engin ráð önnur en þau sem lesin verða í lagagreinunum sjálfum. En hin ískalda staðreynd er hins vegar sú að kvótalögin voru sett eftir hagsmunum LÍÚ-klíkunnar og framkvæmd þeirra hefur verið í höndum sjútvrh. Halldórs Ásgrímssonar og Þorsteins Pálssonar sem voru alla ráðherratíð sína eins og þrælar í járnum á galeiðum sægreifanna. Þetta eru í raun hinar málefnalegu forsendur kvótaúthlutunarinnar, svívirðilegustu eignatilfærslu Íslandssögunnar, gripdeildarlaganna, þar sem örfáir útvaldir maka krókinn á kostnað heildarinnar og byggðir landsins brotna saman undan, með hrottafengnari hætti en nokkurn gat órað fyrir. Þetta fársjúka fiskveiðistjórnarkerfi er ekki aðeins gott frá sjónarhóli LÍÚ-klíkunnar og taglhnýtinga hennar heldur af þeim talið það besta í heiminum. Gríðarlegum fjármunum er varið til að flytja landsmönnum og allri heimsbyggðinni þennan blekkingarboðskap. Þetta hefur þeim haldist uppi þótt árangurinn af kerfinu sem fiskverndarkerfi sé neikvæður eftir öllum nothæfum mælikvörðum. Kerfið er ekki fiskverndarkerfi heldur kerfi til verndar stórútgerðarmönnum örfáum. Lítum andartak á þróun þorskveiða síðustu hálfa öld. Á árunum 1952--1972 gaf þorskslóðin af sér 438 þúsund tonna meðalafla á ári í 20 ár. Fram til 1961 var fiskislóðin aðeins 43 þús. km 2 en 75 þús. km 2 upp úr því, eftir 12 mílna útfærsluna. Nú er landhelgin hins vegar 758 þús. km 2 . Af þessari 20 ára reynslu, frá 1952 til 1972, hefði að öðru jöfnu mátt ætla að slíkt veiðiálag væri hæfilegt á Íslandsmiðum. En það er í lok þessa tímabils sem hafrannsóknarmenn setja fram fullyrðingu um að þorksstofninum við Ísland verði útrýmt ef ekki verði hafnar friðunaraðgerðir. Óþarft er að rekja þá sögu í smáatriðum, en minna má á, að leyfileg veiði þorsks fór eitt árið niður í 160 þúsund tonn. Eftir að hinum margrómuðu friðunaraðgerðum hafði verið beitt árum saman. Hvernig skyldi ástandið vera nú eftir allar friðunaraðgerðirnar og verndunarmátt kvótakerfisins? Lítum á síðasta áratug, eftir að kvótaframsalið var innleitt, og berum saman afla ársins 1991 og ráðgerðar veiðar í ár, árið 2000. Þær tölur gefa harkalega vísbendingu um hver árangur er af fiskveiðiráðgjöf og þar með kvótasetningu síðasta áratug eða hitt þó heldur. Þorskaflinn árið 1991 var rétt rúm 300 þús. tonn. Nú, eftir mikinn viðgang stofnsins að talið er vegna hagstæðra skilyrða í hafinu sl. tvö ár, er leyft að veiða tæp 270 þús. tonn. af þorski. Ýsuaflinn 1991 var 54 þús. tonn en nú má veiða 38 þús. tonn. Ufsaafli 1991 var 99 þús. tonn en nú telst hæfilegt að veiða 30 þús. tonn. 1991 veiddust 97 þús. tonn af karfa, en nú má veiða 65 þús. tonn. Af skarkola veiddust 11 þús. tonn 1991 en nú er talið hæfilegt að veiða 4 þús. tonn. Þess ber að geta sérstaklega að ástand hafsvæðanna kringum Ísland þykir sérlega gott og hafi verið hin síðustu árin. Nýjustu fréttir herma þó að netarall og togararall bendi til þess að t.d. þorskstofninn skreppi enn saman. Samt sem áður skreppur veiðin saman sem raun ber vitni. Sem fiskverndarkerfi virðist fiskveiðistjórnin hafa alveg þveröfug áhrif og sú forsenda, málefnalega forsenda fyrir setningu fiskveiðistjórnarlaganna þess vegna að engu hafandi og hreinræktuð blekking eins og sannarlega má sýna fram á og ég hef gert í þessum örfáu tölum. Í áróðri kvótamanna er sú fullyrðing fyrirferðarmikil að aldrei hafi verið hægt að gera út á Íslandi með neinu lagi fyrr en undir núverandi gripdeildarkerfi. Hvað segja staðreyndirnar okkur? Hvaðan ætli séu runnin meginefnin í íslensku þjóðlífsbyltinguna? Framfarabyltingin íslenska á sér enga hliðstæðu. Á örfáum fyrstu áratugum lýðveldistímans spratt þjóðin upp úr öskustó örbirgðar til að verða eitt mesta velferðarríki veraldar. Öll voru þau efni úr sjó dregin að heita mátti. Svo koma áróðursmeistarar gripdeildarkerfisins og fullyrða að íslenska útgerðin hafi ævinlega verið á vonarvöl þar til örfáum lénsherrum voru afhent umráð sjávarauðlindarinnar. Sá sem hér talar getur úr flokki talað þegar hann segir að það hafi alltaf verið gróðavegur að stunda útgerð á Íslandi með góðum mönnum, að vísu mikil áhætta með skussunum sem nóg var af og kunningjaþjóðfélagið hélt úti ásamt pólitískum bankastjórum aðallega. Að auki er það talið kvótakerfinu til ágætis að lungann úr liðnum áratug hefur ríkt góðæri til sjávarins og löngum mjög hátt verðlag á mörkuðum sjávarafurða. Enn fremur er á því klifað að útvegurinn hafi áður fyrr þurft á opinberri aðstoð að halda. Sú aðstoð sést vart með berum augum, borið saman við þá gegndarlausu ríkisframfærslu sem gjafakvótinn veitir. Það er ærandi holhljómur í tali íslenskra ráðamanna á erlendri grund þar sem þeir eru að mæla gegn styrkjum annarra þjóða til sjávarútvegs í öðrum löndum. Víkjum þá að hagkvæmninni og hagræðingunni sem kvótakerfið á að hafa haft í för með sér. Ég geri ekki ráð fyrir því að það séu nýjar fréttir fyrir neinn í þessum sal þótt rifjaðar séu upp ástæðurnar fyrir því að Færeyingar vörpuðu fyrir ofurborð því fiskveiðistjórnarkerfi sem við Íslendingar búum við. Það var fyrst og fremst vegna hins gegndarlausa brottkasts afla sem kerfið hratt mönnum út í. Þegar þessi staðreynd er höfð á orði á Íslandi gera hræsnisdruslur kerfisins sig heilaga í framan og stynja af sársauka vegna þeirrar ósanngirni sem íslenskum sjómönnum sé með því sýnd að hafa uppi þessar staðreyndir. Það er óþarft að fara mörgum orðum um þessa alkunnu staðreynd. Einn þekktasti fiskiskipstjóri flotans, Hrólfur Gunnarsson, fullyrðir að brottkastið nemi 200 þús. tonnum árlega. Við skulum fara varlegar í sakirnar en ekki er ofáætlað að 100 þús. tonnum af þorski sé kastað á glæ, að verðmæti u.þ.b. 20 milljarðar kr., 20.000 millj. kr. Enginn sem leigir sér veiðiheimildir fyrir það okurverð sem tíðkast getur komið að landi nema með verðmesta fiskinn. Þess vegna er öllum smærri fiski hent og öllum dauðum fiski í netum, enda þótt það sé staðreynd að 40% af þorski sem gengur í net drepist á fyrstu nóttu. Og þeir draga net þriggja nátta úr sjó og enginn dauður fiskur í þeim, a.m.k. kemur hann ekki að landi. Hið sama gildir raunar um gjafakvótamenn. Þeir hljóta að kappkosta að upp í veiðiheimildirnar aflist sem verðmestur fiskur þótt þeim sé ekki nauðugur einn kostur að fleygja öllum verðminni fiski, eins og leigjendum heimildanna. Á togurum er smáfiski skolað fyrir borð og sennilega drepa þeir fleiri einstaklinga fisks en þeir hirða. Þó ekki væri nema til þess að fá allan veiddan afla að landi ber brýna nauðsyn til að leggja af núverandi sóunarkerfi sem herrarnir kalla hagkvæmt. Hvernig skyldi svo hagur greinarinnar vera í heild eftir góðærið til sjávarins og hæsta verðlag á afurðum? Er hægt að fá skorinorða skýringu á því hvers vegna skuldir sjávarútvegsins hafa hækkað um 50 milljarða á síðustu tæpum fimm árum, 50 þús. millj. kr., og eignaaukningin sáralítil? Hvað er orðið um mismuninn plús gróðann sem gumað er af? Er mismunarins kannski að leita inni á Laugavegi eða uppi í Kringlu eða úti í Lúxemborg? Við vitum um enska knattspyrnuliðið. En fróðlegt væri að fá upplýsingar um einkaráðstöfun sægreifanna á andvirði sjávarauðlindarinnar, sameign íslensku þjóðarinnar. En hverjir skyldu það hafa verið sem drýgstan þátt áttu í því upp úr miðri öld að lyfta íslenskri þjóð úr örbirgð til bjargálna? Það voru ungir framtaks- og aflamenn. Langflestir höfðu þeir hafist af sjálfu sér enda ekkert auðvald að þeirra baki. Þeir námu skipstjórnarfræði, komust yfir skip og neyttu frumburðarréttar hvers einasta Íslendings að sækja sjó og færa björg í bú. Þetta eru afreksmennirnir sem við eigum fyrst og fremst að þakka velsæld okkar. Nú er nám í Stýrimannaskólanum ekki lengur eftirsóknarvert fyrir unga menn og skólinn verður sjálfsagt brátt minnismerki um liðna tíð. Ungir menn finna hjá sér enga hvöt að afla sér menntunar til þess eins að þjóna lénsherrum framtíðarinnar og eiga þess enga von að verða sjálfs síns herrar. Hitt er svo annað mál, en þessu náskylt, að atvinnugrein þar sem nýliðun er útilokuð verður brátt illa sett og örbjarga. Í 1. gr. laga nr. 38/1990 er tekið fram að það sé markmið laganna að tryggja byggð í landinu. Eitt er markmið og annað framkvæmd enda fer framkvæmd fiskveiðistjórnarlaganna þannig úr hendi ríkisvaldsins að innan skamms munu flestar sjávarbyggðir í landinu leggjast í auðn. Tala kvótamenn raunar tæpitungulaust um að slíkt sé eðlileg afleiðing hagræðingarinnar svonefndu í sjávarútvegi. Það vekur venjulegu fólki hroll að hlýða á slíkt tal og enn meira að hafa kaldar staðreyndir þessarar þróunar fyrir augum. Á hverjum degi sl. árs flutti fjögurra manna fjölskylda af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins og þessu mun fram vinda með vaxandi þunga eftir því sem kvótaeignin færist á færri hendur og ný met hafa verið slegin á fyrstu þremur mánuðum ársins. Tíma mínum er lokið nú, herra forseti, en að mörgu öðru mætti víkja og líka því að það hlýtur að renna gömlum sjálfstæðisflokksmanni til rifja, sem var alinn upp við kjörorðið stétt með stétt þar sem frjálst framtak og frelsi einstaklinganna til orðs og æðis sat í fyrirrúmi, að horfa upp á gamla flokkinn sinn veita forustu slíkri óstjórn eins og hér gefur á að líta.

Herra forseti. Dómur Hæstaréttar frá 6. apríl sl. í Vatneyrarmálinu svokallaða er mjög afgerandi og skýr. Að honum gengnum leikur ekki nokkur vafi á því hvort fiskveiðistjórnarlöggjöfin standist stjórnarskrána. Í niðurstöðum dómsins felst að val á leiðum við stjórn fiskveiða hljóti að vera hjá löggjafanum og að endurskoðunarvald dómstóla nái ekki til annars en að meta hvort gætt hafi verið málefnalegra sjónarmiða við val leiða. Sé sú leið valin, ekki ómálefnaleg, með þeim hætti að hún brjóti í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrár þá ljúki endurskoðunarvaldi dómstóla þar. Niðurstaða dómsins er síðan skýr um að það mat löggjafans að byggja á veiðireynslu við úthlutun veiðiheimilda þegar kvótakerfinu var komið á, hafi verið málefnalegt á þennan hátt. Þannig segir orðrétt í dómi Hæstaréttar, með leyfi forseta: ,,Að öllu þessu virtu er mat löggjafans reist á málefnalegum forsendum. Eru ekki efni til þess, að því mati verði haggað af dómstólum. Verður þannig að leggja til grundvallar að úthlutun aflaheimilda eftir 7. gr. laga nr. 38/1990 fullnægi jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og þeim sjónarmiðum um jafnræði, sem gæta þarf við takmörkun atvinnufrelsis samkvæmt 1. mgr. 75. gr. hennar. Ákvæðið er því stjórnskipulega gilt.`` Þennan dóm kváðu upp fjórir dómarar og voru sammála. Fimmti dómarinn kvað upp aðra niðurstöðu en var hins vegar sammála þeim um að fiskveiðistjórnin stæðist stjórnarskrána. Tveir dómarar voru ósammála því. Ég ætla ekki að svara þeim orðum sem hv. þm. Sverrir Hermannsson hefur uppi þegar hann vitnar til minnihlutaálits Hæstaréttar, enda hefur það ekki stjórnsýslulega eða stjórnarskrárlega þýðingu í þessu sambandi þar sem meiri hluti réttarins ræður þegar dómur er kveðinn upp. Það er grundvallarregla í lögfræði að dómstólar fara varlega í að endurskoða mat löggjafans um efnahagslega þætti. Löggjafinn mat það svo við setningu núverandi fiskveiðistjórnarlöggjafar að í kerfinu fælist hagkvæmasta leiðin til að stjórna nýtingu þeirrar auðlindar sem fiskimiðin við Ísland eru. Í dóminum kemur fram að Hæstiréttur taldi sig ekki geta haggað því mati enda sé það byggt á málefnalegum sjónarmiðum í samræmi við markmiðsyfirlýsingu í 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða og grundvallarreglur stjórnarskrárinnar. Dómurinn eyðir þeirri réttaróvissu sem skapaðist við dóm réttarins frá því í desember 1998 og er skýr um það að með þeim dómi hafi aðeins verið tekin afstaða til 5. gr. laganna um stjórn fiskveiða. Það liggur því ljóst fyrir að viðbrögð Alþingis við þeim dómi með setningu laga nr. 1/1999, sem breyttu þágildandi 5. gr. laganna, voru rétt og nægjanleg. Með dóminum hefur Hæstiréttur tekið af skarið með það að löggjafinn hafi rúmt vald til að breyta núgildandi fyrirkomulagi um stjórn fiskveiða enda sé það gert með lögum og að gættum stjórnarskrárvörðum réttindum. Eru þær leiðbeiningar af hinu góða fyrir vinnu löggjafans vegna yfirstandandi endurskoðunar fiskveiðistjórnarkerfisins. Nú er það orðið ljóst að umræðan um framtíðarskipan fiskveiðistjórnar á heima á hinu pólitíska sviði. Um það erum við hv. frummælandi sammála. En fullyrðingar um að kerfið hafi ekki byggt á málefnalegum sjónarmiðum eru komnar út af borðinu. Nú eru að störfum tvær nefndir á vegum Alþingis og ríkisstjórnar sem vinna að málum er snerta fiskveiðistjórn. Annars vegar er það auðlindanefnd sem hefur það hlutverk að fjalla um auðlindir sem eru eða kunna að verða þjóðareign og meðal annars hvernig með þær skuli farið og hvernig skuli staðið að gjaldtöku fyrir nýtingu þeirra. Hins vegar starfar nefnd um endurskoðun laga um stjórn fiskveiða. Markmið hennar er að vinna að sem víðtækastri sátt landsmanna um fiskveiðistjórnarkerfið, þó þannig að markmiðum um skynsamlega nýtingu og bætta umgengni um auðlindir sjávar sé ekki raskað né heldur hagkvæmni eða stöðugleika í greininni. Það er ljóst af þeim málaferlum sem nú er lokið með dómi Hæstaréttar að þau hafa tafið vinnu þessarar nefnda. Þannig gat auðlindanefndin ekki skilað af sér í lok janúar eins og til stóð vegna þessa dómsmáls. Endurskoðunarnefndin getur síðan ekki byrjað á sinni aðalvinnu fyrr en auðlindanefndin hefur skilað sinni vinnu. Þetta þýðir að sú endurskoðun á núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sem stendur yfir kemur til með að tefjast sem þessu svarar. Hv. þm. Sverrir Hermannsson gerði að umtalsefni hvernig þorskveiðum okkar hefði verið háttað það sem af er öldinni og að við hefðum fyrr á öldinni veitt umtalsvert meiri þorsk árlega en við höfum gert hin síðari ár og gerum nú. Þetta er vissulega rétt. En þegar málið er skoðað grannt þá er öldungis augljóst að fiskstofnarnir stóðu aldrei undir þessum veiðiskap. Veiðar yfir 350 þús. tonn og allt upp í 550 þús. tonn voru ekki sjálfbærar veiðar og hefðu ekki getað gengið til lengdar.  Í þessu sambandi verður líka að hafa í huga að nú eru mjög breyttar umhverfisaðstæður frá því sem var um miðja öldina eða frá árunum upp úr 1920--1965 þegar allt aðrar aðstæður voru í lífríki sjávar, sérstaklega hvað varðar hitastig og dreifingu á hlýsjó eða söltum sjó norður fyrir landið. Einnig verður að hafa í huga að við erum nú að veiða úr miklu fleiri stofnum en við gerðum á fyrri hluta aldarinnar. Staðreyndin er því sú að við höfum aldrei áður dregið eins mikinn afla úr sjó og við höfum gert nú hin síðari ár. Við verðum að hafa í huga heildarlífkerfið þegar við skoðum aflann, þetta kemur allt úr sama pottinum þar sem gríðarlega mikil tengsl eru á milli afkomu og viðkomu einstakra tegunda. Við verðum líka að skoða það að á fyrri hluta þess tímabils sem kvótakerfið hefur verið við lýði var kerfið mun ófullkomnara en það er orðið í dag. Þá var verið að stýra fiskveiðunum í bland með sóknarstýringu og því náðist ekki sú nákvæmni sem náðst hefur á síðustu árum um að ákvarða fyrir fram hversu mikið aflamark yrði dregið úr sjó af hverri tegund á hverju ári og því fóru menn umtalsvert fram úr því sem ætlað var um árabil á síðasta áratug. Ástandið var síðan orðið mjög slæmt í upphafi þessa áratugar. Ekki er örgrannt um að það læðist að manni sá grunur að þá hafi álagið á aðrar tegundir orðið heldur meira en menn hefðu kannski viljað og það hafi síðan valdið því að á síðustu árum hafa aðrar bolfisktegundir verið í heldur meiri lægð en æskilegt væri vegna þess að þorskinum var hlíft á fyrri hluta þessa áratugar. Ef menn skoða þetta og bera saman hvernig stofnstærðin hefur verið að þróast miðað við aflann sem hefur verið dreginn úr sjó, sérstaklega á fyrri hluta aldarinnar þegar mest var veitt, þá er beint samhengi á milli þess hversu mikill aflinn var og þess að heildarstofninn minnkaði. Það er einungis að segja má á tveimur tímabilum þar sem dregur úr aflanum og stærð þorskstofnsins og þá sérstaklega hrygningarstofnsins eykst og það er á tímabili seinni heimsstyrjaldarinnar og áranna þar á eftir þegar veiðiálagið minnkaði gríðarlega mikið af eðlilegum ástæðum og svo um miðbik þessa áratugar þegar hin svokallaða aflaregla var tekin upp, 25% aflaregla, að heildarstofninn, veiðistofninn og hrygningarstofninn fer stækkandi aftur. Það er lagt í þetta m.a. vegna þeirra kenninga vísindamanna að stofninn þurfi að vera af ákveðinni stærð til þess að tryggja að hrygningin takist. Við erum vonandi að uppskera eins og til var sáð með því að þrjár síðustu hrygningar hafa tekist afskaplega vel samkvæmt þeim mælingum sem við getum beitt á þetta en því miður eru árgangarnir þar á undan flestir mjög rýrir og við erum svo sem ekki búnir að bíta úr nálinni með þau áhrif sem þau munu hafa á veiðarnar á næstu árum því eins og menn vita er þorskurinn frekar langlífur fiskur. Ef við skoðum síðan framleiðni sjávarútvegsins, framleiðni fiskveiðanna á síðustu árum er áberandi að gríðarlega mikil aukning verður í framleiðni á þremur tímabilum, þ.e. að sjálfsögðu þegar við færðum út landhelgina um miðjan áttunda áratuginn og þegar kvótakerfinu var komið á í upphafi rétt fyrir miðjan níunda áratuginn og síðan í upphafi þessa áratugar þegar fiskveiðistjórnarlöggjöfin var endurskoðuð. Þar er um miklu meiri framleiðniaukningu að ræða en í nokkurri annarri sambærilegri atvinnugrein, eða í fiskveiðum í öðrum löndum. Þetta segir miklu meira en flest annað um það hver staða greinarinnar er og hvernig það byggir á fiskveiðistjórnarkerfinu þannig að bæði hagfræðilegi þátturinn og líffræðilegi þátturinn eru tengdir mjög sterkt saman. Mér þótti hins vegar leiðinlegt að heyra hv. þm. Sverri Hermannsson fara þeim orðum um forvera mína í starfi sjútvrh. að þeir hefðu verið eins og þrælar í járnum. Ef mér skjátlast ekki er hv. þm. sá eini sem nú situr á Alþingi sem átti sæti í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar sem upphaflega kom kvótakerfinu á, fyrir utan fyrrv. sjútvrh., Halldór Ásgrímsson. Það má því segja að þeir deili ábyrgðinni að einhverju ef ekki miklu leyti. Ég hefði frekar haldið að hv. þm. Sverrir Hermannsson ætti að halda á lofti rykti sínu sem stjórnmálamanns með því að vitna til þess að hafa tekið þátt í því að koma á þessu kerfi sem hefur svo sannarlega haft góð áhrif á sjávarútveginn, bæði frá efnahagslega sjónarmiðinu og líffræðilega sjónarmiðinu og hefur lagt grunninn að því að sjávarútvegurinn mun áfram verða undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað meira en nóg ástæða fyrir umræðunni og ég þakka hv. þm. Sverri Hermannssyni fyrir að hafa fengið hana hér fram. Hún hefði vissulega þurft að fara fram fyrr á meðan menn voru ferskari eftir niðurstöðu Hæstaréttar en ég býst við að minni manna sé nú nægilega gott til þess að þetta mál sé enn í hugum fólks í landinu þannig að umræðan skili sér. Vert er að velta því fyrir sér hvort niðurstaða Hæstaréttar hafi breytt einhverju um stöðu þessa máls. Mér er nær að halda að hún hafi ekki breytt nokkrum sköpuðum hlut. Það hefur einfaldlega ekki verið aðalátakamálið í þessu efni hvort þetta hafi verið brot á stjórnarskránni eða ekki á undanförnum árum. Það er einungis á síðustu missirum sem það mál hefur komið upp á þann hátt sem menn hafa fylgst með í þeim dómsmálum sem hafa gengið yfir. Nú er niðurstaðan fyrir hendi og hún er sú að þetta sé löglegt, þetta sé ekki brot á stjórnarskránni. Skoðun mín er sú að þetta framferði sé a.m.k. siðlaust. Ég tel að það liggi í augum uppi að það sé brot á jafnræðisreglum, þótt niðurstaða Hæstaréttar hafi orðið sú að það væri það ekki, að mismuna mönnum á þann hátt sem þarna er gert. Það er undarlegt að fylgjast með því að í Hæstarétti skuli menn fjalla um mál á þann veg sem hér liggur fyrir að sömu mennirnir og kváðu upp dóm sinn í Valdimarsmálinu svokallaða skuli mæta til leiks í því máli sem ný er gengið yfir og vera ekki sammála um hvað þeir meintu þegar þeir kváðu upp dóm sinn í Valdimarsmálinu. Þannig liggur það einfaldlega fyrir, sumir dómararnir sem tóku þátt í þeirri dómsniðurstöðu voru ekki sammála hinum sem voru líka með þeim í þeim dómi. Hvers vegna? Mér finnst vera full ástæða til að velta því fyrir sér. Hæstiréttur getur ekki verið friðhelgur fyrir hugrenningum manna. Hvað hefur gerst síðan að dómurinn í Valdimarsmálinu var kveðinn upp? Jú, það kom dómur Héraðsdóms Vestfjarða í Vatneyrarmálinu og þegar sá dómur lá fyrir urðu menn vitni að æðiskasti hæstv. forsrh. í fjölmiðlum. Við hvern var hann að tala? Hver átti næsta leik í þessu máli? Það var ekki þjóðin, það var Hæstiréttur. Skoðun mín er að hæstv. forsrh. hafi verið að tala við Hæstarétt en ekki þjóðina þegar hann vísaði til þess að allt færi á vonarvöl ef sú mismunun sem viðgengist hefur gæti ekki haldið áfram. Hver er síðan niðurstaðan? Hvernig komast menn að henni? Það eru fjórir af dómurum Hæstaréttar sem verða sammála um niðurstöðu. Það er einfaldlega rangt sem hæstv. sjútvrh. sagði áðan að sá fimmti hefði líka verið með. Niðurstaða hans er ekki þannig, það stendur skýrt og skorinort í rökstuðningi hans að 7. gr. fiskveiðistjórnarlaganna standist ekki til lengdar. Það er niðurstaða hans. Þess vegna er auðvitað bara um að ræða fjóra af dómurum Hæstaréttar sem hafa komist að þessari niðurstöðu og sumir hverjir af þeim höfðu komist að allt annarri niðurstöðu varðandi 5. gr. og greindi á við félaga sína úr þeim dómi þegar þarna var komið sögu. Mér finnst þetta vera mjög mikið umhugsunarefni og maður veltir því fyrir sér hvort hugsanlegt sé að ráðamenn á Íslandi geti haft einhver áhrif á dómstóla. Það væri skelfilegt ef svo væri. Það hefur a.m.k. ekki þótt björgulegt að heyra það frá öðrum löndum þegar slíkar fréttir hafa borist til Íslands. Hæstv. forseti. Það sem menn þurfa að velta fyrir sér núna er hvernig staðið verður að framhaldi þessa máls. Skoðun mín er sú að eftir alla þá umræðu sem hefur farið fram og hefur leitt til þeirrar niðurstöðu að mínu mati að almenningur í landinu er, þrátt fyrir allan áróður stjórnvalda í gegnum tíðina, og þrátt fyrir öflugan bakstuðning útgerðarinnar í landinu og allt það afl sem hún hefur til að koma áróðri á framfæri hér, þrátt fyrir allt þetta hefur almenningur í landinu aldrei skrifað upp á eignarhald útgerðarmanna á veiðiréttinum við Ísland. Hins vegar hefur það orðið niðurstaðan að almenningur í landinu telur að fiskveiðistjórnarkerfið, þó að ég geti svo sannarlega tekið undir margt af því sem hv. þm. Sverrir Hermannsson sagði áðan um gallann á því kerfi, sé gott fiskveiðistjórnarkerfi. Að því leyti til hefur áróður þeirra sem vilja viðhalda því haft árangur. Hvað gera menn þá? Menn leita auðvitað leiða á grundvelli þeirra staðreynda sem eru fyrir hendi. Hverjar eru þær? Að fólkið í landinu er á móti því að útgerðarmenn eigi veiðiréttinn en það vill viðhalda því fiskveiðistjórnarkerfi sem er fyrir hendi. Er þá hægt að samræma það tvennt sem þetta leiðir fram? Já, það er hægt. Fyrir liggur frv. í Alþingi sem Samfylkingin hefur lagt fram þar sem þessum atriðum er fullnægt. Sannleikurinn er auðvitað sá að allan tímann síðan þetta kerfi kom til framkvæmda var hægt að framfylgja því á þann hátt að ekki væri verið að mismuna mönnum. Alltaf var hægt að úthluta veiðiréttindunum með almennum hætti. Ég get skrifað upp á það að meiri rök voru fyrir því að gera það í upphafi þess tíma þegar kerfið var sett á, að láta útgerðarmenn fá veiðiheimildir í einhverju samræmi við það sem þeir höfðu veitt áður. En sá réttur gat ekki og getur ekki staðið til frambúðar og átti aldrei að gera það. Eina leiðin sem hefur verið bent á til að koma á jafnræði og réttlæti í sjávarútvegi á Íslandi undir því aflamarksfyrirkomulagi sem er til staðar er leiga veiðiheimilda. Það er einfalt mál að koma slíkri leigu á og við höfum að mínu viti sannað það alveg með frv., sem við samfylkingarmenn höfum lagt fram, sem tekur á öllum þeim þáttum sem þarf að taka á í þessu sambandi. Við höfum sannað að hægt er að breyta þessu kerfi án þess að það kollvarpi nokkru. Það liggur fyrir og er athyglisvert í dómi Hæstaréttar að dómurinn tekur það alveg sérstaklega fram að breyting á þessu kerfi muni ekki veita þeim sem nú hafa þessi veiðiréttindi neins konar rétt til bóta af nokkru tagi. Þeirri niðurstöðu dómsins ber að fagna. Ég tel að framhaldið í þessu máli hljóti að vera sú leið sem við höfum lagt til að verði farin. Þrátt fyrir að ég geti tekið undir margt af því sem sagt er um þetta fiskveiðistjórnarkerfi þá horfist ég og Samfylkingin í augu við þann pólitíska veruleika að samstöðu er ekki að vænta í þjóðfélaginu um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu ef gert er ráð fyrir tveimur byltingum í einu. Það eru tvær byltingar í einu ef menn ætla bæði að að kollvarpa aflamarkskerfinu og taka á eignarhaldinu. Við skulum finna leið til sameiginlegra sátta í þessu máli með því að fara fyrri leiðina. Ég hvet til þess að menn horfist í augu við að niðurstaða Hæstaréttar hefur engu breytt. Hún hefur engu breytt um það óréttlæti sem verið hefur í gildi. Það verður aldrei sátt um stjórn fiskveiða með því óréttlæti sem þarna er til staðar. Fyrirkomulagið mun sífellt kalla á gagnrýni og stöðugt verða borið saman við aðra atvinnustarfsemi í landinu, þ.e. aðgang annarrar atvinnustarfsemi að réttindum, að auðlindum. Við vorum að fjalla hér um nýtingu á hafsbotninum fyrir nokkrum dögum. Í frv. sem þar kom til umræðu gerðu stjórnvöld ráð fyrir að borga þyrfti fyrir það að fá að nýta þessi réttindi. Þá töluðu menn um að jafnræði þyrfti að ríkja í þessum málum. Menn virðast skilja hlutina misjafnlega eftir því hvaða málefni er til umræðu hér á hv. Alþingi. Þegar sjávarútvegurinn er til umræðu þá umhverfast menn. Hér á hv. Alþingi, og því ættu hv. þm. að velta fyrir sér, er sennilega hæsta hlutfall, af 63 manna hópi, þeirra sem vilja viðhalda þessu kerfi. Ætli maður þurfi ekki að fara inn á þing LÍÚ eða eitthvað álíka til að finna aðra eins samstöðu um þetta kerfi sem almenningur í landinu er á móti, þ.e. varðandi eignarhaldið í þessu kerfi. Alþingismenn þyrftu nú að fara að horfa í eigin barm og velta því fyrir sér hvort fulltrúalýðræðið færi þeim slíkan rétt sem þeir hafa tekið sér í þessu máli í gegnum tíðina og allan tímann skellt skollaeyrum við látlausri gagnrýni sem mun halda áfram. Þrátt fyrir þennan dóm mun ekkert breytast hvað það varðar. Eins og ég sagði fyrr í ræðu minni hefur málið ekki staðið um það í gegnum tíðina. Auðvitað hafa margir haldið því fram að þetta væri brot á stjórnarskránni en það hefur ekki verið aðaluppistaðan í málflutningnum. Aðaluppistaðan í málflutningnum hefur verið gagnrýni á það óréttlæti sem þarna ríkir. Þó að hæstv. ríkisstjórn og hv. þm. sem styðja stjórnarflokkana hafi viljað bíða niðurstöðu Hæstaréttar --- sennilega er bara ein skýring á því, þ.e. sú að þeir vildu vita hvort hægt væri að komast upp með að halda þessu áfram, hvort þetta væri löglegt --- þá ætla ég að vona að það verði ekki niðurstaðan, að menn viðhaldi þessu óréttlæti. Það má segja um þetta að gagnvart Hæstarétti hafi menn nánast sloppið fyrir horn með það sem þeir voru að gera. Um niðurstöðu Hæstaréttar finnst mér jaðra við það að taka megi sér í munn part úr gömlum húsgangi: Ekki gekk hann glæpaveg en götuna meðfram honum.

Herra forseti. Eftir dóm Hæstaréttar sem er kveikjan að þessari umræðu liggur ljóst fyrir að Alþingi hefur full tök á málinu. Enginn getur verið í vafa um það lengur að þinginu er frjálst að breyta þeim lögum sem í gildi eru á hvern þann veg sem þingið kýs, án þess að vera bundið af eignarréttindum útgerðarmanna. Það er mjög mikilvægt að þessi niðurstaða komi fram því hér í þingsölum voru farnar að heyrast þær raddir að svo væri ekki lengur. Vinna okkar, sem stöndum í því að endurskoða gildandi löggjöf, getur samkvæmt því haldið áfram af fullum krafti og við höfum fullt svigrúm til að móta löggjöfina í þær áttir sem samstaða næst um. Ég held að menn verði að horfast í augu við að kerfi þarf að vera í fiskveiðum, stjórnlausar veiðar ganga ekki þó að ýmsir horfi með eftirsjá til liðins tíma í þeim efnum. Menn verða að viðurkenna að það fyrirkomulag sem menn hafa stuðst við hálfan annan áratug hefur gert gagn að mörgu leyti. Aðstæður í sjávarútvegi eru á ýmsan hátt mun betri en þær voru áður fyrr. Þegar við horfum til sjávarútvegsfyrirtækja í dag þá velta menn fyrir sér þeim verðmætum sem liggja í fyrirtækjunum, eignum þeirra og þeim peningum sem eigendur geta fengið ef þeir selja sínar eignir. Fyrir rúmum áratug var öðruvísi ástatt í íslenskum sjávarútvegi. Þá þurfti nýstofnuð ríkisstjórn að grípa til þess, sem var hennar fyrsta verk, að hrinda í framkvæmd neyðarráðstöfunum til þess að koma í veg fyrir algjört hrun í íslenskum sjávarútvegi. Það voru engin verðmæti í sjávarútvegsfyrirtækjum sem voru burðarásar í mörgum byggðarlögum. Þau höfðu enga möguleika á að bjarga sér sjálf þannig að umfangsmikla aðgerð þurfti af hálfu ríkisvaldsins til að viðhalda þessum fyrirtækjum og koma í veg fyrir stórfelldan bjargarskort sem af því hefði leitt. Það er ekki lengra síðan en 10--12 ár að þessar aðstæður voru uppi. Í dag lítur enginn á íslenskan sjávarútveg þeim augum sem menn gerðu þá. Það verður að viðurkennast og menn verða að meta það að ástandið hefur breyst til batnaðar að þessu leyti. Ég held að við ættum ekki að ræða þessi mál á þeim grundvelli að allt hafi aflaga farið og mistekist sem menn hafa gert í skjóli þeirra laga sem gilt hafa hverju sinni síðasta hálfan annan áratug. Það er heldur ekki þannig að við höfum fundið upp hina fullkomnu löggjöf né heldur búum við við fullkomnasta kerfi í heimi, því fer fjarri. Ýmislegt er öðruvísi en við viljum hafa það. Það er ýmislegt sem mörgum hverjum finnst hafa farið aflaga sem ástæða væri til að reyna að breyta og bæta til að ná utan um þá ágalla og eyða þeim. Við sjáum að mikil skuldsetning fylgir kerfinu eins og það hefur þróast á síðustu árum. Við sjáum líka að afkoman er slök í greininni. Þrátt fyrir sterkt eigið fé fyrirtækjanna er reksturinn ekki að skila mikilli ávöxtun og stenst ekki mikla samkeppni við aðra ávöxtunarmöguleika á fjármagni. Við sjáum líka að nýliðun er mjög erfið undir þessu skipulagi. Við sjáum að samþjöppun er veruleg í atvinnugreininni. Samþjöppunin hefur ásamt öðru ýmsar alvarlegar afleiðingar fyrir mörg sjávarútvegsbyggðarlög á landinu. Þeim byggðarlögum hefur farið fjölgandi sem lent hafa í vandræðum eftir því sem árin hafa liðið og jafnvel stærri byggðarlög. Menn héldu lengi vel að þessir annmarkar kerfisins bitnuðu fyrst og fremst á smáum þorpum þar sem fáir íbúar væru og aflið til að standa undir öflugu fyrirtæki væri ekki mikið. En á seinni árum hefur komið í ljós að stærri útgerðarstaðir geta lent í verulegum erfiðleikum, t.d. 3.000 manna staður eins og Ísafjörður sem er þessa mánuði að missa hvert fyrirtækið út úr höndum sér á eftir öðru. Þetta eru auðvitað hlutir sem menn hljóta að viðurkenna að eru ekki eins og við viljum hafa þá, eða hvað? Þess vegna hljótum við að leitast við, við endurskoðun laganna, að átta okkur á hvað okkur finnst hafa farið aflaga og hverju við viljum breyta og finna á betri lausnir. Ég vil víkja aðeins að áliti þeirra dómara í Hæstarétti sem skila séráliti og gera grein fyrir ákveðnum hluta álits þeirra af því að mér finnst að það eigi fullt erindi inn í umræðuna um endurskoðun á lögunum um stjórn fiskveiða. Ég er að mörgu leyti sammála því sem þar kemur fram. Ég vil fyrst nefna sératkvæði Guðrúnar Erlendsdóttur og Haraldar Henryssonar, sem segja eftirfarandi í sératkvæði sínu, með leyfi forseta: ,,Í 1. gr. laga nr. 38/1990 segir meðal annars að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar og að markmið laganna sé að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Í þessari stefnumörkun felst eindregin skírskotun til þess, að heildarhagsmunir þjóðarinnar skuli vera undirstaða allra reglna um stjórn fiskveiða. Af eðli máls leiðir að taka ber einnig sérstakt tillit til hagsmuna og atvinnuréttinda allra þeirra, sem eru í þeirri stöðu að tengjast fiskveiðum með beinum hætti, útgerðarmanna, sjómanna, fiskverkafólks, fiskvinnslustöðva og byggðarlaga, sem mjög eru háð fiskveiðum.`` Þarna koma þessir dómarar einmitt með sjónarmið sem ég held að menn hafi of lítið litið til á síðustu árum. Ég held að menn hafi of mikið horft á hagræðingarþáttinn í löggjöfinni, einblínt á það en gleymt að líta á hagsmuni allra hinna sem ekki eru útgerðarmenn. Ég skil það sem fram kemur í þessu séráliti sem ábendingu þessara dómara um að betur megi gera í þessum efnum. Þetta er líka sérstaklega áberandi í sératkvæði Hjartar Torfasonar en í því segir hann eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Reglur þær um stjórn fiskveiða sem á reynir í máli þessu varða ekki aðeins heildarhagsmuni þjóðarinnar heldur einnig hagsmuni og atvinnuréttindi allra þeirra sem voru og eru í þeirri stöðu að vera tengdir eða háðir fiskveiðum á grundvelli almannaréttar og þeirri aðstöðu sem við þarf til að stunda þær. Koma þar einkum til útgerðarmenn, sjómenn og fiskverkafólk og aðilar að rekstri verstöðva og fiskvinnslustöðva, en einnig hagsmunir byggðarlaga þar sem búseta er tengd fiskveiðum og fiskvinnslu eða háð þessum atvinnuvegi öðru fremur þegar litið er til landkosta. Það leiðir af því sem fyrr var rakið að gildi þessara reglna verður meðal annars að meta eftir því hvort ætla megi að tillit hafi verið tekið til allra þessara hagsmuna, áður en gengið var til ákvörðunar um efni þeirra, og hvort reglurnar sjálfar gefi þetta nægilega til kynna.`` Þarna kemur mjög sterkt það sjónarmið Hjartar Torfasonar að menn eigi að líta til allra þessara hagsmuna við lagasetninguna. Síðar í áliti Hjartar segir, með leyfi forseta, um þá aðferð sem menn völdu á árinu 1984, þar á meðal hv. þm. Sverrir Hermannsson sem sat í þeirri ríkisstjórn sem stóð að því að setja þau lög, eins og aðrir ráðherrar hennar, og ekki bara einu sinni og ekki tvisvar heldur þrisvar sinnum: ,,Samkvæmt henni var aflaheimildum þeim er fært þótti að veita úthlutað til þeirra aðila sem næstir stóðu yfirstandandi veiðum á fisktegundunum er vernda átti ... Heimildirnar voru að vísu veittar eigendum skipanna sem nutu hinnar tilskildu veiðireynslu, en ætla mátti eigi að síður að þær kæmu öðrum til góða sem veiðunum væru tengdir meðan þær væru bundnar við þessi skip. Átti það meðal annars við um sjómenn á skipunum og fyrirtæki og fólk í þeim byggðarlögum, þar sem útgerð skipanna og aflaráðstöfun fór fram. Verður á það að fallast að þær lagareglur sem fylgt var í þessu efni á árunum 1984--1990 hafi ekki verið andstæðar ákvæðum stjórnarskrárinnar eða þeim lagasjónarmiðum og viðhorfum, sem um ræðir í fyrri köflum ...`` Þarna leggur dómarinn áherslu á að kerfið hafi að hans mati fyrir daga hins frjálsa framsals tekið tillit til allra þeirra hagsmuna sem það á að gera. Síðan rekur hann það að eftir að framsalið var tekið upp hafi orðið breyting á í þessum efnum. Hann segir svo, með leyfi forseta: ,,Sú breyting, sem gerð var að svo stöddu til að treysta sveigjanleika kerfisins, var aðallega sú, að slíta hin beinu tengsl á milli aflaheimilda skipa og veiðileyfis þeirra og gera aflahlutdeildina framseljanlega. Þessi ráðstöfun var þó varhugaverð að því leyti, að henni hlaut að fylgja samsvarandi rof á tengslum við þá aðra en útgerðarmenn skipanna, sem hagsmuna áttu að gæta vegna aflaheimildanna, og þar með aukning á einhæfni þess, að hafa aflaheimildirnar í höndum útgerðaraðilanna einna.`` Þarna bendir hann einmitt á annmarka sem er að hans mati á því að hafa framsal sem útgerðarmennirnir einir hafa í sínum höndum. Eins og hann kemst að orði fylgir að valdið til að mæta þessum kröfum um hagræðingu er fært úr höndum stjórnvalda yfir til þeirra sem hafa heimildirnar til ráðstöfunar og skerðir þar af leiðandi stöðu og rétt hinna sem hagsmuna eiga að gæta en eru ekki útvegsmenn. Þarna held ég að sé einmitt að finna einn helsta galla núverandi kerfis, það er tengt þessu framsali og því að það er algjörlega í höndum útgerðarmanna einna. Að mati Hjartar Torfasonar stenst kerfið ekki ef það á að vera ótímabundið með þessu fyrirkomulagi, með svona framsali. Þá stenst ekki ákvæði stjórnarskrárinnar nema til komi meiri háttar efnisleg skilyrði sem eru mótvægi við þeim sérréttindum sem felast í að hafa aflaheimildirnar undir höndum. Í þessu séráliti er því að finna sjónarmið eða leiðarvísi um hvaða breytingar löggjafinn þurfi að leggja áherslu á til þess að kerfið geti staðist og það er að gera breytingar sem lúta að ráðstöfun aflaheimildanna. Herra forseti. Ég held að menn eigi að hugsa mjög alvarlega um þær ábendingar sem koma fram í sérálitunum tveimur þar sem í báðum álitunum er horft til stöðu fólks í sjávarplássunum hringinn í kringum landið og minnt á það að við eigum að setja löggjöf sem styrkir stöðu þeirra ekki síður en útgerðarmannanna einna eins og nú er.

Virðulegi forseti. Sannarlega er tími til þess kominn að Alþingi noti eitthvað af tíma sínum til þess að ræða grundvallaratvinnustarfsemi þjóðarinnar. Betra hefði verið að ekki hefði þurft til Vatneyrardóm frá 6. apríl. Vatneyrardómur er afleiðing af gríðarlegri óánægju í samfélaginu sem við verðum öll að átta okkur á. Vel getur verið að hægt sé að velta fyrir sér lagaklókindum af ýmsu tagi en þau lög gilda í öllum löndum að ef menn eru orðnir óánægðir, ósammála, út um allt þjóðfélagið, er það hlutverk hinna lýðræðiskjörnu fulltrúa að bregðast við og gera breytingar sem eru nauðsynlegar í anda tímans. Það er grundvallaratriði. Óánægjan byggist fyrst og fremst á því að mínu mati að aðilum hefur verið gert mögulegt að fara út úr greininni og skuldsetja sjávarútveginn fyrir tugi milljarða. Fólk sættir sig ekki við að horfa upp á slík vinnubrögð. Talið er að hér séu yfir 30 milljarðar bara á allra síðustu missirum sem greinin hefur verið skuldsett fyrir. Reiði þjóðarinnar beinist að þessum aðferðum til að ná sér í skyndingu í auðæfi sem enginn hefur verið skrifaður fyrir og enginn á rétt á nema þjóðin sjálf. Þetta finnst mér vera grundvallaratriði og menn verða að líta á. Vegna þessarar stöðu lagði Vinstri hreyfingin -- grænt framboð fram þáltill. síðasta vor rétt eftir kosningar um breytingar á lögum til að eiga möguleika á að gera kvótagróðann upptækan, þ.e. þá peninga sem væru að fara út úr greininni. En það er náttúrlega eins og með aðrar tillögur sem hafa komið fram frá stjórnarandstöðu, á þær er ekki hlustað. Nauðsyn á breytingu á fiskveiðistjórnarkerfinu er einnig mjög mikið byggðamál. Þjóðin stendur frammi fyrir því að hér eiga sér stað þjóðflutningar sem eru ekki í líkingu við neitt sem við getum borið okkur saman við annars staðar á neinum tíma nema á stríðstímum. Hliðarverkanirnar við þetta fiskveiðistjórnarkerfi og þjóðflutningana eru gríðarlegar --- milljarðakostnaður vegna flutninga fólks. Eignir verða verðlausar o.s.frv. Varðandi umræður um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfi söknum við þess hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að umræða dagsins í öllum löndum í kringum okkur nær ekki hingað inn, það er umræðan um umhverfismál og umræðan um vistvænar veiðar. Breyta um kúrs, skoða orkumálin, skoða veiðarfærin. Af hverju í ósköpunum er þessi umræða ekki inni í dæminu einnig þegar við erum að tala um þessi mál? Við erum nefnilega svo oft í þeirri stöðu að vera í framkvæmdum eða í hlaupum undan vandamálum og notum okkur aðferðina sem Kanarnir kalla ,,squeeking wheel``, þ.e. hjólið er smurt þegar farið er að ískra í því. Það er ekki góð stjórnsýsla. Ég vil árétta að í þessi mál verður að fara í þessum dúr. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, ásamt þingfulltrúum Frjálslynda flokksins lagði fram tillögu um grundvöll nýrrar fiskveiðistjórnar 14. febr. 2000. Þar náðum við saman Vinstri hreyfingin -- grænt framboð og Frjálslyndi flokkurinn um grunninn að þeirri vinnu sem þarf að fara fram til þess að finna sátt um nýtt fiskveiðistjórnarkerfi. Merkilegt er að þessir tveir flokkar skuli hafa náð svo góðri samvinnu en þegar upp var staðið sendum við frá okkur sameiginlega þáltill. með viðhengi um sjávarútvegsstefnu beggja flokka. Þetta tel ég ákaflega mikilvægt miðað við stöðuna í dag vegna þess að nauðsynlegt er vegna vinnunnar við endurskoðun á stjórn fiskveiða að klárt sé hvert flokkarnir vilja stefna og að sá tillögugrundvöllur sem semja þarf um sé til á prenti. Það er grundvallaratriði að mínu mati og er til fyrirmyndar varðandi hvernig vinna skal að þessum málum. Í mínum huga á þessum grunni till. til þál. um grundvöll nýrrar fiskveiðistjórnar held ég að það sé mjög mikilvægt að vinnu endurskoðunarnefndar um stjórn fiskveiða verði hraðað og leitað verði sátta eftir fremsta megni milli þeirra stjórnmálaafla sem eiga sæti á þinginu. Auðvitað er það svoleiðis að menn hafa ekki afl til að ráða einir, hvorki Sjálfstfl. né Framsókn né Samfylking né Frjálslyndir né Vinstri hreyfingin -- grænt framboð og það er því augljóst að hér verður að nást málamiðlun. Við gerðum okkur grein fyrir því í aðdraganda málsins um Vatneyrardóm að það þyrfti að grípa til bráðabirgðaaðgerða varðandi stjórn fiskveiða, hvernig svo sem Vatneyrardómurinn færi sem féll 6. apríl. Þess vegna lagði Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, ekki þingflokkurinn, heldur ég, Árni Steinar Jóhannsson, sem fulltrúi í sjútvn. ásamt aðalflutningsmanni, Guðjóni A. Kristjánssyni, Frjálslynda flokknum, fram frv. til laga um breytingar á lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum. Þetta frv. til laga um breytingar á lögum var lagt fram 8. mars á þessu herrans ári 2000. Svo skemmtilega vill til að í þessu tilfelli sá ríkisstjórnin sér þann leik vænstan nánast að prenta upp þessa tillögu til frv. til laga og þó ekki að öllu leyti eins og við vildum hafa það en frv. til laga frá ríkisstjórn Íslands kom fram mjög í sama dúr tveim vikum seinna eftir að við lögðum fram okkar frv. Með því að lýsa þessu á þennan hátt er ég að gera þingheimi grein fyrir því að við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, og ég tel að það séu full heilindi hjá Frjálslynda flokknum, við erum tilbúin til þess að ganga til verka til þess að leysa þau mál, finna grunn að nýju fiskveiðistjórnarkerfi sem sátt verður um í samfélaginu. Það er grundvallaratriði og verður að nást. Við viljum ganga fram til þessara verka á ábyrgan hátt og lýsum okkur tilbúna til þess á grunni þeirra till. sem höfum lagt hér fram. Hjá stjórnarandstöðuflokknum Samfylkingunni hafa komið fram tillögur um auðlindagjald. Ég vil leggja áherslu á að þessi grundvallarstarfsemi þjóðarinnar, grundvallaratvinnustarfsemi þjóðarinnar, við megum ekki standa þannig að málum að um einhvers konar kúvendingar verði að ræða og lendingin sé ekki klár. Það er grundvallaratriði í mínum huga og mér er mjög illa við að taka upp aðferðir að hætti krata. Við höfum reynslu af því síðustu 15--20 árin, hvort sem það er varðandi húsnæðiskerfi eða vísitölubindingar eða afnám vísitölubindingar sem hafa haft gríðarlegar afleiðingar út um allt samfélagið og sett þúsundir manna á vonarvöl vegna þess að þar var breytt um kerfi á svo skömmum tíma með svo lítilli aðlögun að það má segja að í raun og veru hafi allt farið í rúst. Eins og fram hefur komið hjá Samfylkingu er mjög mikilvægt að auðlindagjald sé sett fram í því samhengi að það verður að vera grundvallaratriði í þessu samfélagi, vegna þess að það er ekki bara fiskur sem er auðlind, vatn er auðlind, alls konar efni eru auðlind eins og fram hefur komið. Ég tók eftir því í ræðu hv. þm. Jóhanns Ársælssonar fyrr í dag að hann talaði um að það væri góðra gjalda vert að ríkisstjórnin hefði komið fram með frv. til laga um eignarhald ríkisins á hafsbotninum. Ég fagnaði því frv. t.d. en um það gilda bara allt önnur lögmál, þar var frítt spil. Þar var ekki áratugahefð fyrir landnýtingu eða auðlindanýtingu. Við stöndum frammi fyrir því að það er árhundraðahefð fyrir landnýtingu og auðlindanýtingu eftir búsetu í landinu og það er grundvallaratriði. Því er mjög mikilvægt að menn taki ekki út úr eina grein og ætli að fara að taka af henni auðlindagjald nema því aðeins að það verði gert á samræmdan hátt út um samfélagið allt. Þá verði það gert gagnvart öllum þeim auðlindum sem við erum að tala um með einhvers konar prinsipplausn í því sambandi. Virðulegi forseti. Tími minn er senn á enda en ég vil árétta að inn í þá umræðu sem hér þarf að fara fram og inn í þá tillögugerð sem þarf að fara fram um endurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu verður að koma ný hugsun hvað varðar umhverfismál. Það þarf að efla smábáta- og bátaútgerð á nýjan leik, láta slíka útgerð njóta aukins forgangs á grunnmiðum næst landinu og hvetja um leið til notkunar vistvænna veiðarfæra og orkusparnaðar og umhverfisvænnar þróunar í greininni. Kostir útgerðarinnar eru einnig þeir að oft er um að ræða einyrkja og fjölskyldufyrirtæki. Þannig viðhelst fjölbreytni í greininni og nýliðun á sér frekar stað. Gera á tilraun með fyrirkomulag þar sem mönnum gefst kostur á að sanna getu sína sem dugandi veiðimenn á smábátum yfir sumartímann og öðlast þannig smátt og smátt tiltekna reynslu innan fiskveiðistjórnarkerfisins. Virðulegi forseti. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð mun með öllu afli sínu beita sér fyrir því að nýtt fiskveiðistjórnarkerfi verði sveigt til betri vegar á grunni vistvænnar veiðimennsku og til hagsbóta fyrir byggðir landsins og þar með þjóðina alla.

Virðulegi forseti. Það er gamall siður en ekki mjög góður að endurrita söguna. Ekki er alveg laust við að maður verði var við það í þessum umræðum að þegar kemur að því að fjalla um þennan svokallaða Vatneyrardóm í Hæstarétti, þá sé reynt að gera sem minnst úr áhrifum af niðurstöðu Hæstaréttar. Þó var Hæstiréttur að fjalla um stjórnskipulegar grundvallarspurningar sem hann svaraði mjög afdráttarlaust og skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli fyrir alla umræðu frekar að niðurstaða er fengin um þetta efni. Ekki síst í ljósi þeirrar pólitísku umræðu sem fram fór áður en hæstaréttardómurinn féll en héraðsdómur hafði hins vegar verið kveðinn upp, og menn spyrtu alveg tæpitungulaust saman í þeirri umræðu stjórnskipulegar og pólitískar spurningar sem snertu sjálft fiskveiðistjórnarkerfið. Þetta er vissulega heilmikil niðurstaða og heilmikil tíðindi sem fengust með ákvörðun og niðurstöðu Hæstaréttar sem skiptir máli og auðveldar okkur vinnuna að öllu leyti. En spurningarnar sem við erum að fást við varðandi fiskveiðistjórnarmálin eru í grundvallaratriðum og eðli sínu pólitískar spurningar og þess vegna hlutum við að gera ráð fyrir því að málið kæmi, hvernig sem það færi í Hæstarétti, fyrst og fremst til kasta okkar hér á Alþingi að gera út um ágreiningsefni sem uppi eru í fiskveiðistjórnarmálum. Það er líka mjög mikilvægt að niðurstaða er komin í það sem var mikið deiluefni um áramótin 1998 og 1999 um hvernig bæri að túlka þann dóm sem féll á sínum tíma í árslok 1998, og ýmsir töldu að ætti bæði við 5. gr. og 7. gr. fiskveiðistjórnarlaganna, tæki með öðrum orðum bæði til veiðileyfisins og veiðiheimildanna. Fyrir liggur í niðurstöðu hæstaréttardómsins núna að þar eru tekin af öll tvímæli um að hæstaréttardómurinn frá því í desember 1998 tók eingöngu til veiðileyfanna alveg eins og meiri hluti Alþingis hafði komist að niðurstöðu um og hafði unnið út frá þeim sjónarhóli. Menn hafa líka verið að reka upp stór augu og segja sem svo að það séu mikil tíðindi í þessum hæstaréttardómi að Alþingi hafi fullt leyfi til þess að breyta lögum um stjórn fiskveiða. Það er furðulegt að það hafi ekki öllum verið ljóst vegna þess að við erum að fást við það alla daga á Alþingi að breyta lögum, ekki síst lögum um fiskveiðistjórn sem hafa tekið mörgum breytingum í áranna rás og nú er að störfum eins og margoft hefur komið fram sérstök nefnd, endurskoðunarnefnd, sem er að fara yfir þessi mál og reyna að komast að niðurstöðu sem síðan verður færð inn í sali Alþingis til þess að við getum tekist á um þau atriði, rætt þau og komist að niðurstöðu. Sama á við um það þegar menn hafa talað um innheimtu og álagningu veiðileyfagjalds eða auðlindaskatts, þar hafa menn líka verið að reyna að gera mikið mál úr þeim orðum hæstaréttardómsins þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Í skjóli valdheimilda sinna getur Alþingi því kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eða innheimt fyrir hann frekara fégjald ...`` Þetta er fullkomlega í samræmi við það sem gat að líta í greinargerð þeirra prófessoranna Þorgeirs Örlygssonar og Sigurðar Líndals í ritgerð sem þeir lögðu fyrir svokallaða auðlindanefnd sem nú er að störfum og er einmitt að fjalla um þessar grundvallarspurningar. Niðurstaða þeirra er mjög ótvíræð. Þeir segja að þeir telji ótvírætt að leggja megi sérstakt veiðigjald á aflaheimildir án þess að til bótaskyldu stofnist. Ég held því að það hefði fáum átt að koma á óvart að þetta yrði niðurstaða Hæstaréttar, ekki síst í ljósi þess að Alþingi sjálft hafði kosið nefnd til að fjalla um spurningarnar um auðlindagjaldið í breiðum skilningi þess hugtaks sem tæki til allra auðlinda í landinu, bæði fiskveiðanna og annarra auðlinda sem við erum að nýta. Það hefði því varla átt að koma mönnum á óvart að þetta yrði niðurstaða Hæstaréttar. Stóra spurningin er hins vegar pólitísks eðlis og hún er þessi: Teljum við það skynsamlegt til að ná þeim markmiðum sem við viljum reyna að ná með fiskveiðistjórnarlöggjöfinni að setja á auðlindagjald? Er það líklegt til að styrkja byggð? Ég er a.m.k. þeirrar skoðunar að það hljóti að vera eitt af grundvallaratriðunum í fiskveiðilöggjöfinni. Það er að mínu mati eitt stærsta aðfinnsluefnið við núverandi fiskveiðilöggjöf hvernig hún leikur byggðirnar í landinu. Augljóst er að með því að leggja á auðlindagjald til að knýja fram það sem talsmenn auðlindagjaldsins hafa viljað knýja fram þ.e. frekari svokallaða hagræðingu, frekari sameiningar, frekara framsal á varanlegum aflaheimildum, þá mun það leiða til þess að byggðirnar úti um landið veikjast og leiða til þess að um verður að ræða frekari söfnun aflaheimilda á fáar hendur, á færri fyrirtæki. Ég held því að hin pólitísku svör við slíkum pólitískum spurningum um hvort leggja eigi á auðlindagjald hljóti að vera neikvæð vegna þess að þó að menn nái því fram sem margir vilja stefna að, að pína peninga út úr sjávarútveginum, þá mun það leiða til þess að byggðirnar veikjast enn frekar og söfnun aflaheimilda á færri hendur mun ganga hraðar fyrir sig.

Herra forseti. Eftir dóm Hæstaréttar er kallað eftir pólitískum svörum. Hver eru viðbrögð stjórnmálaflokkanna? Hvaða svör eiga þeir við hinum áleitnu spurningum um réttlátara kerfi, kerfi sem ekki mismunar? Eini þingflokkurinn sem hefur lagt fram heildstæða tillögu um nýjar úthlutunarreglur sem byggja á jafnræði þegnanna er þingflokkur Samfylkingarinnar, og gerði hv. þm. Jóhann Ársælsson grein fyrir tillögum okkar hér fyrr í umræðunni. Þáltill. vinstri grænna og frjálslyndra um nýja nefnd á forræði ríkisstjórnarinnar eða könnun á hinu og þessu er létt innlegg í þá umræðu. En ríkisstjórninni, herra forseti, hefur lengi tekist að ýta því á undan sér að takast á við helsta ágreiningsefnið sem leitt hefur af lögunum um stjórn fiskveiða. Til að komast hjá umræðu, til að komast hjá því að kjarni málsins kæmist í brennipunkt umræðunnar, var sáttum lofað. En sáttum um hvað? Það hefur ekki enn komið fram en með því að skilgreina ekki og drepa málum á dreif virðist um flókið mál að ræða. En er það svo? Er þessi deila svo flókin að ríkisstjórn með stóran þingmeirihluta treysti sér hvorki til að lifa við hana né takast á við hana? Eða er bara um venjulega hagsmunagæslu að ræða? Og öll meðul notuð til að komast hjá því að raska högum hinna verðugu aumingja ríkisstjórnarinnar, þeirra sem gjafakvótakerfið verndar svo lengi sem ríkisstjórnin verndar gjafakvótakerfið. Breyting á stjórnarskrá hefur jafnvel verið nefnd ef það mætti verja óbreytt ástand. Nei, ágreiningsefnið er ekkert flókið. Deilan snýst ekki um hvort takmarka þurfi veiðar eða um aflamarkskerfið sem slíkt og þótt menn tali um kvótakerfið, snýst þessi deila í einfaldleik sínum aðeins um það hvernig þeir eru valdir sem sækja mega sjóinn og hvernig arðinum af auðlindinni er skipt. Í kerfi ríkisstjórnarinnar eru það í grófum dráttum þeir sem leiða réttinn til útgerðar skipa á árunum 1981--1983 sem fá veiðiréttinum úthlutað árlega af hálfu hins opinbera, ókeypis, og kerfið því kallað gjafakvótakerfi því þeir mega síðan ráða hvort þeir veiða, leigja, eða selja þá kvóta sem í hlut þeirra koma. Lögunum hefur verið breytt lítillega í gegnum tíðina til að plástra eða undir þeim formerkjum að verið væri að mæta gagnrýni almennings. Ekkert hefur þó dugað því aldrei hefur verið hróflað við meginágreiningsefninu, þ.e. að örfáir sérvaldir aðilar fái ókeypis úthlutun meðan aðrir þurfi að borga. Með því að loka miðunum og skammta aðganginn með fyrrgreindum hætti skóp ríkisvaldið ákveðnum aðilum aðstöðu til að auðgast langt umfram aðra. Ekki með því að þeir veiddu eða nýttu miðin á hefðbundinn hátt, heldur með því að afhenda þeim einokunarrétt á að selja eða leigja aðgang að miðunum. Vegna þess réttar hafa þeir verið kallaðir sægreifar. Herra forseti. Jafnaðarmenn eru málsvarar almannahagsmuna gegn sérhagsmunum. Það á við um allar auðlindir eins og hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson vissi ef hv. þm. fylgdist með umræðunni í stað sleggjudóma. Jafnaðarmenn hafa barist fyrir jöfnum tækifærum allra. Þess vegna leggjum við til að kvótinn verði losaður frá núverandi handhöfum á tilteknu árabili og boðinn út á markaði þar sem allir eiga jafnan rétt. Hvaða önnur leið er fær þegar um er að ræða að deila út takmörkuðum gæðum eins og þeim að fá að nýta nytjastofnana á Íslandsmiðum, sameign þjóðarinnar samkvæmt lögum? Því þurfa þeir að svara sem nú biðja um fleiri nefndir eða styðja að sumir greiði fyrir aðganginn en aðrir ekki. Um slíkt kerfi verður hins vegar aldrei friður, aldrei sú sátt sem þarf til að sjávarútvegurinn fái búið við öryggi og jafnvægi í framtíðinni og geti nýtt þau tækifæri sem bjóðast til frekari vaxtar og þróunar. Herra forseti. Vinnufriður þarf að fást í þessari mikilvægu atvinnugrein, vinnufriður til þess að greinin geti nýtt sér þá möguleika sem hún á til að breytast úr grein sem fyrst og fremst vinnur að auðlindanýtingu í þekkingargrein og útflutningsgrein á fleiri sviðum en þeim sem við þekkjum í dag. Í því er framtíð hennar, framtíð landsbyggðarinnar og framtíð okkar allra falin.

Herra forseti. Frá því að lög um svokallað kvótakerfi voru sett árið 1983 hefur þeim verið breytt hér á hv. Alþingi 17 sinnum, eða að meðaltali einu sinni á ári frá því að upphaflegu lögin voru sett, með þátttöku í rauninni fulltrúa allra þeirra flokka sem sitja á Alþingi og sitja sumir þeirra enn á þingi þó að þeir hafi tekið sér hlé. Hvað þýðir þetta, herra forseti? Af þessu má draga margvíslegar ályktanir. Meðal annars þýðir þetta að menn hafa ekki treyst sér til að koma fram með aðra heildstæða lausn en þau grundvallarsjónarmið sem núv. lög um stjórn fiskveiða byggja á og hins vegar hafa menn verið að bæta þau mannanna verk sem lagasetning er. Um flestar breytingarnar hafa verið deilur og hefur mönnum sýnst sitt hvað um þær, en ég hygg að þær deilur séu í sjálfu sér ekki bundnar við kvótakerfið svokallaða og eins og menn þekkja væntanlega af Íslandssögunni, þá hafa deilur um sjávarútveg ávallt fylgt íslensku þjóðinni frá því menn hófu hér útræði og nægir að vísa þar til ágætrar lýsingar hjá nóbelsskáldinu, í því ágæta verki sem fjallar um Sölku Völku. Þar hét útgerðarmaðurinn Bogensen og heitir. En það hefur engin heildarlausn verið kynnt. Þær breytingar sem gerðar hafa verið alls 17 sinnum frá 1983 hafa auðvitað sína kosti og galla. Kostirnir eru þeir að menn eru með því að þróa kerfi, menn eru að laga og sníða af vankanta sem augljóslega blasa við og er liður í þróunarstarfi. Hins vegar eru gallarnir þeir að með sífelldum breytingum er verið að skapa óöryggi fyrir þá sem standa í þeim rekstri sem tengist sjávarútvegi og er óhætt að segja að þeim aðilum sem standa í sjávarútvegi er alls ekki búið mjög öruggt rekstrarumhverfi þegar aldrei er vitað hvenær næsta holskefla ríður yfir, en 17 sinnum frá 1983 segir heilmikið. Herra forseti. Nú er dómur fallinn. Og hvað svo? Af ræðum manna virðist mega halda að nú vilji menn rjúka til, og gera hvað? Það hefur ekki komið fram hér í umræðunni hvaða heildstæðu lausnir menn hafa í þessu og meðan menn hafa ekki slíkar lausnir tel ég það fullkomið ábyrgðarleysi að ætla að rjúka til og gera eitthvað. Enda hjó ég eftir því að hv. málshefjandi fjallaði mun meira um forsendur minni hluta dómenda Hæstaréttar en meiri hlutans. Ég hjó líka eftir því að hv. málshefjandi vék sér alveg hjá því að fjalla um hlut fiskifræðinga, vísindamanna í fiskveiðiráðgjöf eða um hvernig afkastageta og tæknivæðing hefur aukist í sjávarútvegi, sem auðvitað skiptir mjög miklu máli þegar verið er að fjalla í sögulegu samhengi um þróun sjávarútvegs. Ég tek líka eftir því að engar heildarlausnir hafa komið hér til umræðu, en gallarnir þeim mun fleiri sem dregnir hafa verið fram. Jafnvel hafa komið fram vonbrigði yfir því að meiri hluti Hæstiréttar hafi komist að niðurstöðu. Það sem skiptir mestu máli, herra forseti, er að tvær þverpólitískar nefndir eru að störfum. Og til upprifjunar, sem ekki virðist veita af, er önnur þeirra að frumkvæði hv. talsmanns Samfylkingarinnar. Þá hlýtur maður að spyrja, hvers vegna er verið að leggja til á hv. Alþingi að skipa þverpólitískar nefndir til að fjalla faglega og yfirvegað um mikilvæg mál ef þær eiga síðan ekki að fá starfsfrið? Og þá má spyrja: Meina menn ekkert með því sem hér er sagt? Það sem skiptir mestu máli er að gefa þessum nefndum starfsfrið. Við munum í fyllingu tímans fá tillögur til umfjöllunar á hv. Alþingi um þetta mikilvæga mál. Það er mikilvægt að nefndirnar fái starfsfrið til þess að skoða málið yfirvegað en ekki með upphlaupum eða taugaveiklun og æðibunugangi eða jafnvel beiskju ýmissa stjórnmálamanna. Þetta eru viðkvæm mál, þetta eru mikil hagsmunamál, þau þarf að vinna faglega og hv. Alþingi mun fá hinar þverpólitísku tillögur til umfjöllunar.

Herra forseti. Niðurstaða meiri hluta Hæstaréttar í svonefndu Vatneyrarmáli felur í raun í sér það eitt að varanleg eða ótímabundin úthlutun veiðiréttinda á grundvelli veiðireynslu viðmiðunaráranna standist viðeigandi ákvæði stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi og jafnræði. Þetta er niðurstaða meiri hluta Hæstaréttar öfugt við álit Héraðsdóms Vestfjarða og öfugt við álit sama Hæstaréttar hvað varðaði svonefndar úreldingarreglur eða veiðileyfi bundin rúmmáli innan íslensku efnahagslögsögunnar. Í því tilviki var talið að ótímabundin eða varanleg úthlutun veiðileyfa á grundvelli rúmlesta í sama fiskiskipaflota á svipuðu viðmiðunaráratímabili stæðist ekki. Þessar gagnstæðu niðurstöður, annars vegar Hæstaréttar sjálfs í tilvikinu veiðileyfi á móti veiðiheimildum og hins vegar Héraðsdóms Vestfjarða --- reyndar einnig minni hluta Hæstaréttar á móti meiri hluta Hæstaréttar hvað varðar veiðiheimildirnar sjálfar --- eru mjög athyglisverðar. Hæstiréttur leggur reyndar lykkju á leið sína í reifun sinni um málin og lætur þess getið að Alþingi geti breytt kerfinu, að Alþingi geti sett lög, þökk sé m.a. 1. gr. laganna um sameign þjóðarinnar á auðlindinni og að ekki myndist óafturkallanlegt forræði þrátt fyrir úthlutun til einstakra aðila. Ég leyfi mér nú að segja: Nema hvað? Ég leyfi mér að segja að þetta hefði Þórbergur Þórðarson rithöfundur kallað ,,selvfølgelighed``. Að sjálfsögðu getur Alþingi sett lög og leikreglur um nýtingu þessarar auðlindar og svo fremi sem þau standast ákvæði stjórnarskrárinnar er alfarið í höndum Alþingis að gera það. En niðurstaða Hæstaréttar, þó svona sé fram komin, er niðurstaðan og við hana búum við um sinn. Hún breytir hins vegar engu um hina pólitísku stöðu málsins. Hún breytir engu um þá stórfelldu ágalla sem eru á núgildandi löggjöf og framkvæmd hennar. Þessi niðurstaða Hæstaréttar breytir engu um það ósætti sem er með þjóðinni um núverandi fyrirkomulag. Ef eitthvað er hellir hún frekar olíu á þann eld en hitt. Það öryggisleysi sjávarútvegsbyggðanna og íbúa þeirra sem kerfið býður upp á, fyrir stöðu sjómanna, stöðu fiskvinnslunnar og fleiri aðila í þessu kerfi, breytist ekki við dóminn. Hinni miklu gróðasöfnun einstaklinga sem hætta í sjávarútvegi og taka með sér út úr greininni ómældar fjárhæðir, þessi niðurstaða breytir því heldur ekki. Það sem ég tel standa upp úr, herra forseti, og tel brýnast að gera er að taka á stöðu sjávarbyggðanna og íbúa þeirra og skapa þeim viðunandi öryggi á nýjan leik. Þegar kerfið lifir orðið sjálfu sér þannig að t.d. sjávarjörðum í sveitum eða einangruðum byggðarlögum, sem mörg liggja hvað best við gjöfulum fiskimiðum af öllum stöðum landsins, eru allar bjargir bannaðar þá er eitthvað mikið að. Þá lifir kerfið sjálfu sér en ekki þeim sem það á að þjóna. Í öðru lagi þarf að stöðva þá miklu röskun sem orðið hefur á undanförnum árum á útgerðarmynstri í landinu þar sem sífellt gengur á hlut strandveiðanna, nema minnstu bátanna. Strandveiðarnar þarf að efla á nýjan leik og styrkja þannig um leið hinar dreifðu byggðir sem lifa á þeim veiðum. Í leiðinni er hægt að stuðla að umhverfisvænni þróun innan greinarinnar, auka aðgang fiskvinnslunnar að fersku hráefni og leysa mörg fleiri vandamál. Hvað varðar álitamál um gjaldtöku, sem gjarnan er blandað inn í umræður um þessa hluti, eru það í mínum huga aðskilin mál. Þau eru til umfjöllunar í sérstakri nefnd, auðlindanefnd, og við skulum binda vonir við --- þangað til annað kemur á daginn --- að þar takist að finna skynsamlega niðurstöðu sem sæmileg samstaða geti orðið um. Að mínu mati er mikilvægt að árétta að gjaldtaka ein og sér, þó hún kæmi til, án grundvallarbreytinga á kerfinu að öðru leyti, breytir engu um þá ágalla kerfisins sem ég hef hér sérstaklega gert að umtalsefni og lúta að stöðu byggðanna, stöðu strandveiða, samskiptum sjómanna og útvegsmanna, stöðu fiskvinnslunnar og fleiri þáttum. Niðurstaða málsins er sú, herra forseti, að verkið er óunnið. Fram undan er það verk sem menn lofuðu að vinna fyrir síðustu kosningar og nú þarf að drífa sig í þá hluti.

Herra forseti. Sjálfstfl. boðaði fyrir ári síðan að nauðsynlegt væri að breyta stjórnkerfi fiskveiða, kvótabraskskerfinu sem 75% þjóðarinnar hafna í skoðanakönnunum. Breytingin átti að vera til að ná sáttum um þetta mikla deilumál sem valdið hefur illdeilum í nærri tvo áratugi. Sumir talsmenn Framsfl., m.a. varafomaður sjútvn., hafa hins vegar opnað á að Alþingi beri að lagfæra þá ágalla sem séu verulegir á kvótabraskkerfinu og hafa valdið byggðaröskun í mörgum sjávarbyggðum. Ég heyrði hann endurtaka þær áherslur sínar hér áðan og er það ánægjulegt. Í ljósi þessa ágreinings stjórnarflokkanna og kosningaloforða þeirra sl. vor er merkilegt að skoða tvær yfirlýsingar, frá hæstv. forsrh. annars vegar og hæstv. sjútvrh. hins vegar, í kjölfar hæstaréttardóms í Vatneyrarmálinu. Hæstv. forsrh. sagði í Morgunblaðinu 7. apríl sl., með leyfi forseta: ,,Ef Vatneyrardómur hefði verið staðfestur hefði öllu verið kollvarpað. Þá hefði löggjafinn ekkert vitað hvernig hann stóð. Menn hefðu þá verið í óvissu í einhverja mánuði og sjálfsagt endað með því að gera breytingar á stjórnarskránni, sem hefði kostað tvennar kosningar og stórkostlega óvissu í eitt til tvö ár með tilheyrandi hruni.`` Valdamesti stjórnmálamaður landsins, sjálfur forsrh. segir enn á ný að öllu hefði verið kollvarpað og hefði sjálfsagt endað með því að gera breytingar á stjórnarskránni, sem hefði einfaldlega þýtt afnám jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar sem er undirstaða lýðræðis í landinu. Það vantar greinilega ekki vilja á þeim bænum, stjórnarheimilinu, þegar bæði utanrrh., í kjölfar dóms í Valdimarsmáli í des. 1998, og nú forsrh. hafa látið þess orð sér um munn fara. Tvennar alþingiskosningar hefði þurft til að þóknast fámennisvaldi stórsægreifanna og fjármálaaflanna ef einkakvótaúthlutunarkerfið hefði fallið. Ef dómsniðurstaða í Vatneyrarmáli hefði farið á annan veg skyldi öllu til kostað með því að breyta stjórnarskránni og efna til kosninga. Hvar er nú sáttatalið sem blekkti þjóðina í alþingiskosningum fyrir ári? Síðan langar mig að minnast á yfirlýsingu hæstv. sjútvrh. í DV mánudaginn 10. apríl sl. Þar kemur fram að ráðherra er, fjórum dögum eftir Vatneyrardóm í Hæstarétti, búinn að bæta við einu ári með óbreyttu kerfi og telur nú að ný lög geti ekki tekið gildi fyrr en 1. sept. árið 2002, þ.e. nýendurskoðuð lög. Þar með liggur fyrir að lögin verða að mestu óbreytt og enginn veit í raun, sérstaklega með tilliti til orða hæstv. forsrh., hvort nokkur sátt verður gerð í málinu. Er það svo að allur málatilbúnaður ríkisstjórnarinnar sé hreinn látbragðsleikur í þessu stóra deilumáli um kvótabraskskerfið? Halda stjórnarliðar að það verði sátt um óbreytt kvótabrask og auðsöfnun fárra? Nei, það verður aldrei. Nú verður fólkið í landinu að tala sjálfstætt og opið fyrir vilja sínum og sýna í verki að 75% landsmanna vilja út úr kvótabraskskerfinu. Skoðanakannanir sýna þessa afstöðu landsmanna. Það dugar ekki lengur eitt og sér að hafa skoðun sem fólk þorir bara að tjá í leynilegri skoðanakönnun. Nú þurfa verkin að tala. Fólk verður að þora að segja sig úr ríkisstjórnarflokkunum og styðja þá sem segja afdráttarlaust að framtíðin fyrir Ísland sé ekki land stórsægreifanna og lánleysi leiguliðanna sem kerfið gerði eignalausa. Nú slær leiguverð þorskheimilda öll fyrri met og 127 krónur eru greiddar fyrir óveiddan fisk í sjó. Sægreifarnir hagnast á leigubraskinu sem aldrei fyrr. Vistarbandið sáluga er dregið að húni í stefnu ríkisstjórnar í kvótabraski og stórútgerðarmennirnir einoka nú leiguliðana sem aldrei fyrr. Þeir kvótalitlu geta ekki lifað af við þessi skilyrði og hvað þá heldur ef endurskoðun laganna á að taka tvö ár. Ég verð að segja hreint út að ég skil ekki það lánleysi útgerðarmanna að þekkja ekki sinn vitjunartíma og bjóða fram sátt við þjóðina með því að afsala sér með öllu sölu og leigurétti á fiskinum óveiddum í sjónum og leggja sjálfir til að sá réttur sé þjóðarinnar. Í staðinn héldi útgerðin veiði- og nýtingarrétti og tekjur útgerðarinnar yrðu aðeins af veiðum en ekki leigu- og sölutekjur af óveiddum fiski í sjónum. Lánleysi stórsægreifanna virðist meira en orð fá lýst. Þeir skynja ekki sinn vitjunartíma, að nú skuli þeir leita sátta. Þess í stað vilja þeir halda áfram kvótabraskinu í græðgi sinni og gera aðra að leiguliðum sínum. Þvergirðingsháttur þeirra er með ólíkindum. Sjútvrh. sagði hér fyrr í umræðum að allir líffræðilegir þættir fiskstofna væru vel varðir. Ég verð nú að leyfa mér að draga þetta í efa. Síðustu aðgerðir ráðherrans voru að takmarka karfaveiðar, réttara sagt að takmarka ekki úthafskarfaveiðar. Skipstjórnarmenn eru mjög uggandi út af karfaveiðunum og ráðherrann hlýtur að vita það ella er hann ekki í sambandi við neitt af því fólki sem sjóinn stundar.

Herra forseti. Dóms Hæstaréttar í Vatneyrarmálinu var beðið með nokkurri eftirvæntingu. Það var ekki síst af hálfu talsmanna Samfylkingarinnar sem eftirvæntingin var djúpstæð enda höfðu þeir gefið sér niðurstöðuna fyrir fram. Það vekur nokkra athygli þegar hv. þm. Jóhann Ársælsson spyr sig að því í máli sínu hvort niðurstaða Hæstaréttar hafi yfirleitt breytt nokkrum sköpuðum hlut. Hann kemst að þeirri frómu niðurstöðu að hún hafi ekki breytt nokkrum sköpuðum hlut. Vegna þess að hann er ósáttur við niðurstöðuna telur hann að dómurinn hafi ekki breytt nokkrum sköpuðum hlut. Dómur Hæstaréttar í Vatneyrarmálinu snerist um það hvort ákvæði stjórnarskrár Íslands um jafnræði og atvinnufrelsi hefðu verið brotin með gildandi ákvæðum laga um úthlutun veiðiheimilda, eins og hér kom reyndar réttilega fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Niðurstaðan í þessu máli, sem Samfylkingin batt miklar vonir við, er mjög skýr. Hæstiréttur kemst að þeirri niðurstöðu að úthlutun aflaheimilda eftir 7. gr. laga nr. 38/1990 fullnægi jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og þeim sjónarmiðum um jafnræði sem gæta þarf við takmörkun atvinnufrelsis skv. 1. mgr. 75 gr. þessarar sömu stjórnarskrár. Það er að sjálfsögðu hlutverk stjórnarskrár lýðveldisins að verja ákveðin grundvallarréttindi. Hluti af þessum réttindum er jafnræðisreglan að sjálfsögðu en til koma margvísleg önnur réttindi eins og eignarréttindi og atvinnuréttindi. Niðurstaðan er hins vegar afar skýr og felur það í sér að kvótakerfið brýtur ekki þessi grundvallarréttindi sem stjórnarskránni er gert að standa vörð um. Svo vilja menn halda því fram að þetta boði engin tíðindi, eftir að hafa gefið sér þá niðurstöðu að kvótakerfið mundi hrynja vegna þess að það stæðist ekki stjórnarskrána. Ég verð að segja að þessi umskipti eru nokkuð spaugileg svo ekki sé meira sagt. Dómurinn er staðfesting á því að Alþingi hafi stjórnarskrárlegar heimildir til að standa vörð um atvinnubundin réttindi. Slík réttindi eru alls staðar viðurkennd í nágrannalöndum okkar og það ber að sjálfsögðu að taka það sérstaklega fram að Íslendingar styðjast við sambærileg stjórnarskrárákvæði og nágrannaþjóðir okkar, sem líka standa vörð um atvinnutengd réttindi, þar á meðal atvinnutengd réttindi útgerðar.  Mikilvægi dómsins er ekki síst fólgið í því að hann telur að löggjafinn hafi haft málefnaleg rök fyrir því að taka tillit til hagsmuna þeirra sem lagt höfðu í fjárfestingar í sjávarútvegi þegar takmörkuðum heildarafla var skipt milli skipa í samræmi við veiðireynslu. Niðurstaðan er skýr og afdráttarlaus, ekki síst fyrir þá sem hafa klifað á því að réttindum hafi verið úthlutað fyrir ekki neitt. Slagorðið ,,gjafakvóti`` er gengisfellt með þessum dómi. Þeir hlutu réttindi sem tekið höfðu fjárhagslega áhættu og það í góðri trú. Með þeirri útdeilingu var ekki gengið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Af því að það kom fram í máli hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur að hún vildi að allir hefðu jöfn tækifæri spyr ég sérstaklega hvort það hafi verið jöfn tækifæri ef þeir sem höfðu hætt fjármunum sínum í útgerð áttu ekki að njóta þeirrar áhættu á nokkurn hátt þegar þessum réttindum var útdeilt. Nei, auðvitað, þeim hefði verið mismunað ef hugmyndir Samfylkingarinnar hefðu náð fram að ganga. Þannig er nú þetta. Þessi dómur hefur mjög víðtækar afleiðingar og hann skýrir með mjög afgerandi hætti hvers konar réttindi stjórnarskráin ver. Eftir að dómur féll í Hæstarétti í svonefndu Valdimarsmáli hefur verið fullyrt að niðurstaða hans um 5. gr. laga nr. 38/1990 ætti einnig við um 7. gr. sömu laga. Þetta hefur verið meginatriði málflutnings þeirra sem telja að kvótakerfið standist ekki stjórnarskrá lýðveldisins. Þessi málflutningur hefur með dómi Hæstaréttar verið dæmdur marklaus. Það er meginniðurstaða dómsins og að sjálfsögðu það sem taka ber tillit til í umræðunni héðan í frá. Það er eðlilegt að umræðan hjakki ekki í sama farinu heldur taki tillit til niðurstöðu Hæstaréttar.

Herra forseti. Skoðun okkar jafnaðarmanna á stjórnkerfi fiskveiða hefur verið þekkt í mörg ár. Sú skoðun hefur aldrei byggst á því hvort stjórnkerfi fiskveiða samrýmdist stjórnarskrá eða ekki. Málflutningur okkar hefur aldrei verið sá að það væri Hæstaréttar að skera úr um það. Ég minni hins vegar hv. þingheim á að einn alþingismaður og ráðherra hafði þau orð að ef Hæstiréttur dæmdi ekki eins og hann svo gerði þá væri Íslendingum eins hollt að fara að búa sig undir að flytja sig til Kanaríeyja því að þá væri íslenska þjóðfélagið hrunið. Þetta var formaður Sjálfstfl. og forsrh. sem sagði þetta. Hafi þannig einhver flokkur og einhver stjórnmálamaður sagt að dómur Hæstaréttar í þessum efnum skipti sköpum var það formaður þess flokks sem síðasti ræðumaður tilheyrir. Hann getur sótt á eigin heimavígstöðvar til að fá skýringu á því. Það er líka undarlegur málflutningur að sömu einstaklingar og segja að úthluta eigi lifandi auðlindum sjávar ókeypis til þeirra sem byggja rétt sinn til veiða á hefðarréttindum vegna sóknar skuli á sama tíma flytja þingmál á þessu þingi þar sem þeir segja að fyrir afurðir úr dauðum fiski, sem unnar eru á hafsbotni, skuli koma fullt gjald. Þeir sem hafa nýtt þær undanfarin ár eða jafnvel áratugi, t.d. þeir sem nýta sér skeljasandsnámur, eiga ekki að njóta neinna hefðbundinna réttinda til þess að fá að nýta þá auðlind ókeypis. Það eiga með öðrum orðum að gilda önnur lögmál um að nýta afurðir úr dauðum fiski en þau sem gilda um að nýta afurðir úr lifandi fiski. Svona flókinn hugsanagang skil ég ekki, herra forseti. Það þarf mjög flókinn hugsanagang til að geta leitt svona rök fram. Kjarni þessa máls hefur aldrei snúist um hvort afgreiðsla Alþingis hafi verið lögleysa, stangist á við stjórnarskrá eða eitthvað. Hæstiréttur hefur nú hreinsað þetta borð. Hann hefur ýtt því deiluefni út af borðinu svo eftir stendur aðeins eitt. Það er hið pólitíska viðfangsefni okkar alþingismanna. Við getum ekki lengur skotið okkur á bak við úrskurð Hæstaréttar, kominn eða ókominn, í því efni. Hið pólitíska deilumál sem stendur eitt eftir á borðinu er þetta: Er það í samræmi við réttarfarskennd Íslendinga, réttlætishugsjónir okkar og jafnrétti, að úthluta ókeypis aðgangi að takmarkaðri náttúruauðlind til fámenns hóps manna, ekki bara aðganginum að auðlindinni heldur ráðstöfunarrétti til að versla með hann að eigin geðþótta? Er þetta réttlátt kerfi og sanngjarnt eða ekki, frá sjónarmiði okkar sem hér erum sem aðilar að löggjafarsamkundu Íslendinga? Menn geta ekki skotið sér á bak við Hæstarétt eftir að hann hefur hreinsað borðið. Þó fagna ég því að hann tekur af öll tvímæli um tilgang 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða. Hann tekur af öll tvímæli um að ákvæði 1. gr. um að þjóðin eigi þessar auðlindir sameiginlega standist. Hann tekur af öll tvímæli um að það standist líka sem sett var í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða, að úthlutunin skapi ekki óafturkræft forræði eða aðstöðu til þess að menn geti krafist bóta vegna breytts kerfis. Það er satt sem hér hefur verið sagt að það eru fáir þingmenn eftir á Alþingi Íslendinga sem komu að þessari lagasetningu. Hér stendur sá sem réð mestu um þessi tvö ákvæði í 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða. Mér er vissulega ánægjuefni að Hæstiréttur skuli komast að þeirri niðurstöðu að bæði þessi ákvæði haldi fullu gildi þannig að Alþingi sé frjálst, án þess að eiga skaðabótakröfu yfir höfði sér, að breyta stjórnkerfi fiskveiða til jafnréttisáttar eins og þjóðin vill. Herra forseti. Nú geta menn ekki skotið sér á bak við neinn hæstarétt. Nú verða menn að takast á við þetta pólitíska úrlausnarefni og Samfylkingin er eini þingflokkurinn sem lagt hefur til breytingar á þessu kerfi í formi frv. í þá átt sem 70% þjóðarinnar hafa viljað sjá.

Herra forseti. Ég fagna út af fyrir sig tvímælalausri niðurstöðu Hæstaréttar en ég sé reyndar ekki fyrir mér hvernig hún hefði getað orðið öðruvísi. Fiskveiðistjórnarkerfið er í samræmi við stjórnarskrána og það eru engar nýjar fréttir að útgerðirnar hafi ekki öðlast varanlegan eignarrétt á veiðiheimildunum. Þær fá árlega úthlutað heimild til að draga ákveðið magn úr sjó. Fiskstofnarnir eru eign íslensku þjóðarinnar, ekki eign útlendinga. Það er mjög ítarlega skýrt í athugasemdum um 1. gr. frv. til fiskveiðistjórnarlaga, nr. 38/1990, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru langmikilvægasta auðlind íslensku þjóðarinnar og forsenda fyrir þeirri þróun íslensks efnahagslífs og íslensks samfélags er orðið hefur á þessari öld. Það hefur kostað Íslendinga mikla baráttu að ná forræði yfir þessari auðlind. Með fyrsta málslið greinarinnar er minnt á mikilvægi þess að varðveita fullt forræði Íslendinga yfir henni. Jafnframt felst í þessu sú sjálfsagða stefnumörkun að markmiðið með stjórn fiskveiða er að nýta fiskstofnana til hagsbóta fyrir þjóðarheildina. Enda þótt frumvarpið byggi á því að fiskstofnarnir verði skynsamlegast nýttir með því að fela þeim sem daglega starfa að fiskveiðum víðtækt ákvörðunarvald í þessum efnum má það ekki verða til þess að með því verði talin myndast óafturkallanlegt og stjórnarskrárvarið forræði einstakra aðila yfir auðlindinni. Það verður að vera ákvörðunarefni löggjafans á hverjum tíma hvaða skipulag teljist best henta til að nýta þessa sameign þjóðarinnar með hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi.`` Þannig hljóðuðu athugasemdirnar og menn þurfa ekki að velkjast í vafa hvað Alþingi var að fara. Það var verið að lýsa eign Íslendinga á fiskstofnunum og taka það fram að það væru ekki útlendingar sem ættu þá. Fiskveiðieignarhaldið er þjóðarinnar og á að verða þjóðinni, íslensku þjóðinni til sem mestra hagsbóta. Fiskveiðistjórnarkerfið hefur sannarlega orðið þjóðinni til hagsbóta. Flestir fiskstofnar hafa vaxið síðan þetta kerfi var tekið upp. En það er ekki sátt um þetta fiskveiðistjórnarkerfi, það þýðir ekkert að loka augunum fyrir því. Kannski verður aldrei sátt um það. En við höfum verið að prófa okkur áfram að breyta og þróa fiskveiðistjórnarkerfið. Þróun skattalegrar meðferðar hefur að sumu leyti orðið önnur en við gerðum ráð fyrir við setningu þessara laga. Byggðaþróun á Íslandi hefur verið mjög óheppileg og sumir vilja kenna tilflutningi fiskveiðiheimilda milli byggðarlaga um einhvern hluta vandans. Ég tel nú of mikið gert úr því en þó kann það að vera að einhverjum hluta. Ég tel að við eigum að íhuga gaumgæfilega hvort ekki sé skynsamlegt að binda einhvern hluta veiðiheimildanna við sjávarbyggðirnar. Ég vil fylgja fordæmi Skota, þeir úthluta hluta veiðiheimilda til sveitarfélaganna. Ég tel að ef t.d. aukningu fiskveiðiheimilda væri deilt niður á sveitarfélög sjávarbyggðanna og það væri skilyrt að aflinn yrði unninn í viðkomandi byggðarlagi mundi það verða þeim sveitarfélögum sjávarbyggðanna til verulegrar styrkingar. Sveitarfélögin gætu skipst á heimildum en mættu ekki selja úr byggðinni. Ég er hins vegar algjörlega andvígur hugmyndinni um auðlindaskatt á fiskveiðar og þá þegar af þeirri ástæðu að það er fyrst og fremst landsbyggðarskattur.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Sverri Hermannssyni málshefjanda fyrir að hefja umræðu um þetta mál utan dagskrár á Alþingi. Ég tel hins vegar að mörgu leyti mjög gott að það dómsmál sem varð kveikjan að málinu skuli vera að baki og þá fyrst og fremst vegna þess að ríkisstjórnin getur ekki lengur skellt skollaeyrum við kröfum um að tekið verði á fiskveiðistjórnarkerfinu af alvöru, kerfi sem djúp óánægja ríkir um á meðal landsmanna enda er kerfið gallað á marga lund og mjög ranglátt. Nefnd sem hefur verið skipuð í þessu skyni hefur verið að störfum í vetur en að vissu leyti hefur hún fríhjólað og viðkvæðið jafnan verið að menn bíði dómsniðurstaðna. Nú eru þær fyrir hendi og þessar niðurstöður eru ekki neikvæðar um allt, síður en svo. Þær staðfesta sameign þjóðarinnar á auðæfum hafsins og að yfirvöld séu ekki bótaskyld þótt kvótinn sé tekinn úr hendi þeirra sem fengið hafa hann til sín. Þetta er grundvallaratriði og mjög þýðingarmikið. Á þessum forsendum þarf Alþingi að taka á fiskveiðistjórnarmálunum. Þá er eðlilegt að spurt sé: Hvað vilja menn gera? Hvað viljum við gera, hvað vill Vinstri hreyfingin -- grænt framboð gera? Í fyrsta lagi teljum við kerfið, eins og það er rekið núna, vera svo gallað að það beri að leggja til hliðar. Þess vegna höfum við verið talsmenn þess að inn í fiskveiðistjórnarlögin sé sett eins konar sólarlagsákvæði sem hafi það í för með sér að innan tiltekins tíma renni þetta kerfi skeið sitt á enda. En við viljum aðgerðir engu að síður strax. Hverjar eru þær? Við viljum að þegar í stað verði sett í lög bann við leigu á kvóta. Fyrr við umræðuna var rætt um svonefnt veiðileyfagjald. Ég hef verið í hópi þeirra sem hafa verið tilbúnir að skoða slíkar hugmyndir, ekki sem tekjuöflun heldur sem tæki til fiskveiðistjórnar. Ég hef jafnframt hlustað á röksemdir þeirra sem hafa varað við því að slík gjaldtaka muni koma í koll þeim útgerðum sem síst skyldi og þeim byggðarlögum sem síst skyldi og hraða þeirri þróun sem við höfum orðið vitni á undanförnum mánuðum og missirum, að færa heimildirnar til hinna sterku aðila. Ég hef hlustað á þessi sjónarmið. Vandinn er eftir sem áður sá að við búum við veiðileyfagjald. Við búum við veiðileyfagjald núna. Það eru hins vegar einkaaðilar, einstakar útgerðir og aðilar sem hafa komist yfir kvóta sem innheimta þetta gjald í eigin vasa án þess að samfélagið njóti góðs af því. Þess vegna leggur Vinstri hreyfingin -- grænt framboð áherslu á að þessu ljúki og að sett verði í lög ákvæði sem banna leigu á kvóta. Og við viljum ganga lengra. Við erum andvíg hvers kyns braski með kvótann. Við höfum litið á kvótakerfið sem fiskveiðistjórnarkerfi, ekki braskkerfi, ekki verslunarkerfi, ekki kerfi til að hagnast á sem slíku. Á því viljum við taka og þess vegna leggjum við áherslu á að kerfið verði látið renna sitt skeið á enda. Við höfum lagt áherslu í reynd á tvo meginþætti í okkar stefnu. Í fyrsta lagi byggðastefnu, byggðamálin, og í öðru lagi hinn vistvæna þátt. Á hann leggjum við ríka áherslu. Það gerðum við í okkar stefnuskrá á sínum tíma og henni höfum við fylgt eftir í þingsályktunartillögum og frv. sem við höfum flutt hér á Alþingi. Og það er rangt sem fram kom hér áðan að enginn annar flokkur en Samfylkingin hefði flutt slíkar tillögur. Það er rangt. Það hefur Vinstri hreyfingin -- grænt framboð gert. Hér hafa verið tíundaðar tillögur sem við höfum lagt fram ásamt Frjálslynda flokknum um aðgerðir sem beri að grípa til þegar í stað og hvernig við viljum haga undirbúningi að þeirri vinnu sem nú stendur fyrir dyrum til uppstokkunar á þessu kerfi. Við viljum efla smábátaflotann og við viljum byggðatengja kvótann. Lengri er tími minn ekki og læt ég máli mínu lokið.

Herra forseti. Hverjar voru þær málefnalegu forsendur sem lágu til grundvallar þegar kerfið var sett á árið 1983? Það var aðeins ein forsenda: Fiskvernd. Allt annað sem tínt hefur verið til kom síðar til skjalanna eins og hin umtalaða hagkvæmni, byggðasjónarmið o.s.frv. Það var fiskverndin. Það var þá um nokkurra ára bil að fiskifræðingar höfðu haldið því fram að þorskstofninn á Íslandsmiðum væri í bráðri útrýmingarhættu. Ég þóttist sjá og við margir saman að þetta væri nokkur smitun frá áfallinu mikla á Rauða torginu þar sem síldarstofninn hvarf nokkrum árum áður. En við stjórnmálamenn vorum auðvitað ekki í neinni stöðu til þess að segja fiskifræðingana fara með staðlausa stafi. Ég vil aðeins leggja áherslu á að ég þekki ekki þá sem hafa andmælt því að við þyrftum að hafa veiðieftirlit og við þyrftum að takmarka sókn í hina ýmsu nytjastofna okkar. Ég þekki engan sem hefur haldið því fram. Kvótasetningin er allt annar hlutur eða kvótaúthlutunin. Á sínum tíma þegar kvótaúthlutunin var ákveðin með þeim hætti sem þá var gert, miðað við veiðireynslu þriggja ára, var því marglýst yfir í ríkisstjórn sem annars staðar, í þingflokkum og á Alþingi, að þetta væri algjör bráðabirgðaráðstöfun. Menn fundu ekki annað ráð. Að vísu vissi ég ekki þá að þessi ráð öll voru ættuð frá LÍÚ því að allur var málatilbúnaðurinn þaðan runninn. En þessi lög voru framlengd. Þau voru send inn í þingið á síðustu stundu. Ég minnist þeirrar miklu óánægju sem um þetta ríkti og langvarandi deilna í þingflokkum. En menn réðu ekki gátuna. En hvenær er það sem kastar tólfunum í þessu máli? Menn virðast alveg horfa fram hjá því. Það er með hinu frjálsa framsali sem á er komið í lögunum frá 1990. Þá kastar tólfunum. Þá fara afleiðingarnar að sýna sig sem við nú stöndum frammi fyrir. Málefnalegu forsendurnar voru alveg skýrar og sá sem hér stendur sá engin önnur ráð en að fylgja þeim málatilbúnaði. Var hann þó undir mjög þungri sókn af hálfu ýmissa þeirra sem mjög nærri honum stóðu því að hann átti þá sjálfur aðild að útgerð. En hann taldi sér engan veginn fært annað en að fylgja þeirri meginstefnu sem þá var uppi hjá stjórnarflokkunum og skammast sín ekkert fyrir það og telur að það lýsi hvorki óábyrgri afstöðu né skammsýni, eins og þeim málum var háttað þá. En sá ófarnaður sem við nú stöndum frammi fyrir og braust út, ef ég má orða það svo, með lögunum frá 1990 og hinu frjálsa framsali, er sá höfuðvandi sem við stöndum frammi fyrir. Varðandi áframhaldandi og viðbótarmálefnaforsendur þá kunna þær að hafa verið til staðar á sínum tíma. En ég sýndi fram á það í framsögu minni áðan að þær hafa allar runnið út í sandinn. Við vitum hvernig byggðasjónarmiðin hafa farið. Við sjáum brottkastið. Við sjáum óhagræðið í öllum áttum. Öllu öðru sem haldið er fram er kostað af þeim sem eru að mylja undir sig þessi auðæfi. Niðurstöðu Hæstaréttar ber að sjálfsögðu að virða. En í forsendum allra dómenda má lesa að þeir dæma þetta fiskveiðistjórnarkerfi óhafandi til langframa. Meiri hluti staðfestir óumdeilanlega að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra manna yfir þeim. Minni hlutinn dæmir þær af eða að þær fáist ekki staðist til frambúðar. Í samræmi við það hlýtur Alþingi að taka sjálfan grundvöll fiskveiðistjórnarinnar, úthlutun kvótans, til endurskoðunar. Þjóðin hefur að sínu leyti kveðið upp eigin dóm. 75% aðspurðra í skoðanakönnunum sætta sig ekki við þetta kerfi, 3,8% þjóðarinnar eru því mjög fylgjandi. Vel kann að vera að umboðsmenn sægreifanna í stjórnarflokkunum, herra forseti --- og nú lýk ég máli mínu --- virði þetta álit þjóðarinnar að vettugi 

Herra forseti. Hv. þm. Sverrir Hermannsson spyr um þær málefnalegu forsendur sem lágu til grundvallar úthlutuninni 1984. Þær málefnalegu forsendur voru veiðireynsla þriggja ára þar á undan. Það er út frá þeim forsendum sem Hæstiréttur dæmir að fiskveiðistjórnin standist stjórnarskrána því þar væri um að ræða málefnalegar forsendur. Hann segist ekki hafa getað séð fyrir þá hvernig mál mundu þróast og hvernig þau mundu skipast varðandi þau réttindi sem verið var að veita og byggðu á veiðireynslunni. Hann segir líka að það hafi ekki verið skammsýni að taka þær ákvarðanir sem teknar voru á þeim tíma og hann átti þátt í að taka. Það held ég að sé alveg rétt hjá honum. Það var ekki skammsýni. Það var framsýni. En þeir sem ekki sáu að þarna var verið að úthluta réttindum sem gátu orðið verðmæt, þeir voru glámskyggnir á það hvernig mál gætu þróast. Hv. þm. Sverrir Hermannsson hefur vitnað talsvert í minni hluta Hæstaréttar og reyndar hafa aðrir hv. þm. gert það líka. Sumir hafa reyndar reynt að draga þá ályktun að allur rétturinn telji að fiskveiðistjórnarkerfið sé óalandi og óferjandi. Ég veit út af fyrir sig ekkert um það hver skoðun dómaranna í Hæstarétti er á fiskveiðistjórnarkerfinu. Það er ekki það sem skiptir máli hér því þeir voru ekki valdir, hvað þá kjörnir, til þess að hafa sérstaka skoðun á því. Þeir eiga hins vegar að hafa skoðun á því hvort lög frá Alþingi standist stjórnarskrána. Og um það hafa þeir dæmt og þeir hafa dæmt á þann hátt, fimm dómarar, að lögin standist stjórnarskrána.  Auðvitað skipti þessi dómur sköpum. Úr hefðu orðið stór vandamál hjá útgerðinni og í þjóðfélaginu öllu ef dómurinn hefði fallið á annan veg. Þess vegna er það ekkert skrýtið, miðað við niðurstöðu dómsins, að hv. þingmenn sem hafa byggt málflutning sinn á því að lögin stæðust ekki stjórnarskrána eru nú á hlaupum frá þeim skoðunum sínum. Besta dæmið um það var hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, en í umræðu um þetta sama mál fyrr í vetur hélt hann nákvæmlega þveröfugri skoðun fram. Skoðun hans byggðist þá á því að ekki væri hægt að láta lögin standast jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar nema þau væru á þann veg sem hann hélt fram. Hann hefur því hlaupið frá þeirri sannfæringu sem hann boðaði þá og nú segir hann að það, hvort lögin standist stjórnarskrána, skipti engu máli og hafi aldrei skipt máli. En hann getur bara flett upp í sínum eigin ræðum í þingtíðindum til þess að sjá hver skoðun hans á því var áður. Hv. þm. Jóhann Ársælsson gagnrýnir dómarana og telur sér það heimilt, jafnvel skylt. Ekki ætla ég að hafa á móti því að hann gagnrýni dómarana. En hvað segir hann þegar hæstv. forsrh. gagnrýnir dómara? Þá er hæstv. forsrh. að beita þrýstingi. Hann má það ekki. En hv. þm. Jóhann Ársælsson má gagnrýna og hann má hafa skoðun hvar sem er og hvenær sem er, en hæstv. forsrh. má það ekki.

Hann talaði um ...

Röksemdarfærslan er mjög sterk. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson segir að kerfið sé ekki fullkomið. Það er alveg hárrétt hjá honum. Það eru engin mannanna verk. Hv. þm. hefur áhyggjur af skuldaaukningu greinarinnar. Sú skuldaaukning byggist að miklu leyti á innri hagræðingu sem erlendis er fjármögnuð úr ríkissjóði, en greinin hér á landi fjármagnar sjálf, og hún byggist á fjárfestingum greinarinnar. En á sama tíma og þetta hefur verið að gerist hefur eiginfjárstaða greinarinnar batnað mjög. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur líka áhyggjur af arðsemi greinarinnar, að arðsemin sé ekki nægjanlega góð. Ég hef það að vissu leyti líka, sérstaklega þegar menn hafa uppi miklar hugmyndir um gjaldtöku af greininni. Hann hefur áhyggjur af nýliðuninni og það get ég út af fyrir sig tekið undir að miklu leyti. En ég held að við verðum að gera okkur grein fyrir því að í grein þar sem aðgangurinn er takmarkaður hlýtur nýliðunin alltaf að vera erfið. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir talar um að verið sé að ýta því á undan sér að taka ákvarðanir og taka á vandanum, taka á deiluefninu. En hún er búin að sitja tvö ár í auðlindanefnd sem talsmaður hennar pólitísku fylkingar var upphafsmaður að með flutningi tillögu. Þessi nefnd hefur ekki skilað af sér enn þá, m.a. vegna þess að þrír dómar hafa fallið í þessu máli sem hafa tafið störf nefndarinnar. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson hefur áhyggjur af því að hæstv. sjútvrh. hafi bætt við ári þar til hugsanlega endurskoðuð löggjöf gæti tekið gildi. En það vill bara þannig til að þessir dómar hafa tafið störf tveggja nefnda og þannig veltur þetta á því hvenær þingstörfum lýkur á vorin og hvenær fiskveiðiárið tekur gildi. Það gæti því gerst að endurskoðuð fiskveiðistjórnarlög tækju gildi ári seinna en sjútvrh. hafði ætlað. Það kemur þá til vegna þeirra tafa sem hafa orðið vegna dómsins. Það er ekki með vilja gert því eins og kynnt var upphaflega var markmiðið að það næðist að ný lög tækju gildi haustið, 1. september, 2001. Það er hins vegar líka að miklu leyti undir hv. Alþingi komið hvernig það verk vinnst. En ég stefni að því að leggja fram frv. til laga um stjórn fiskveiða á næsta þingi. Hvort tekst að afgreiða það þá, er Alþingis en ekki ráðherrans að ákveða. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi nokkur af hinum pólitísku álitaefnum sem uppi eru í sambandi við fiskveiðistjórnina. Hann fór yfir það að ekki væri á þeim tekið í dómnum og dómurinn leysti ekki úr þeim. Það er alveg hárrétt hjá honum. Enda stóð það heldur ekki til. Það sem stóð til var að skera úr um hvort lög um stjórn fiskveiða stæðust stjórnarskrána eða ekki. Þau gera það og því getum við stjórnmálamennirnir haldið áfram okkar vinnu við að reyna að gera fiskveiðistjórnarkerfið fullkomnara. Ég held að það sé hollt fyrir okkur að hafa sérstaklega tvennt í huga, tvennt sem skiptir mestu máli þó að önnur atriði skipti að sjálfsögðu líka máli. Það er að úthlutun aflaheimildanna sé á varanlegum grunni þannig að hagsmunir þeirra sem gera út séu varanlegir til þess að við getum búið við sjálfbært fiskveiðistjórnarkerfi, að sjálfbærnin verði innifalin í hagsmunum þeirra sem gera út og að framsalið verði frjálst til þess að við frystum ekki atvinnugreinina á einum punkti í tíma og hún geti síðan ekkert breyst, ekki með breyttum utanaðkomandi aðstæðum, ekki með breyttum hugmyndum þeirra sem eru í greininni. Greinin þarf stöðugleika og hún þarf sveigjanleika til þess að geta blómstrað og staðið undir betri þjóðarhag í framtíðinni.