Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að óska þess að 1. varaþm. Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Jónas Hallgrímsson framkvæmdastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta tilkynnist yður hér með, herra forseti. Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl.`` Jónas Hallgrímsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa.

Herra forseti. Sá orðrómur fer nú hraðbyri um þjóðfélagið að í bígerð sé að koma á fót einkareknu sjúkrahúsi. Mikill áhugi mun vera á slíkum rekstri í ákveðnum hópi fagmanna og nú þegar hefur verið leitað til fjárfesta í þessu skyni þannig að undirbúningur virðist vera í fullum gangi. Reyndar spáðu margir því að sameining sjúkrahúsanna í Reykjavík mundi hafa í för með sér vaxandi áhuga á einkareknu sjúkrahúsi sem veitti samkeppni og virðist áhuginn greinilega vera fyrir hendi. Mér er ekki ljóst hver stefnumörkun ríkisstjórnarinnar er varðandi einkarekstur í heilbrigðiskerfinu almennt og virðist fremur handahófskennt hvernig að slíkum rekstri hefur verið staðið. Einstök mál hafa komið inn á borð í þingsölum, eins og fyrirtækið Öldungur hf. Þau eru gjarnan tengd sparnaði í heilbrigðiskerfinu sem hefur eins og menn vita þann eiginleika að vaxa stöðugt hvað útgjöld varðar. Herra forseti. Einkarekið sjúkrahús hér á landi mundi óneitanlega vera stefnumarkandi framkvæmd og hafa mikil áhrif á þróunina á þeim sjúkrahúsum sem hér eru rekin fyrir. Það er eðlileg og sjálfsögð krafa að ríkisstjórnin gefi upp skýra stefnumótun um hvert hún ætlar að fara varðandi slíkan rekstur. Því spyr ég hæstv. heilbrrh.: Telur ráðherra koma til greina að veita starfsleyfi fyrir einkarekið sjúkrahús? Telur ráðherrann slíkan sjúkrahússrekstur geta samrýmst stefnu ríkisstjórnarinnar í rekstri og veitingu heilbrigðisþjónustu? Hefur ríkisstjórnin yfirleitt mótað sér stefnu varðandi einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu og hvernig hún skuli framkvæmd?

Virðulegi forseti. Það er eðlilegt að þessi fsp. komi fram því að mikið hefur verið rætt um einkarekstur í heilbrigðisþjónustunni á undanförnum missirum. Hvað sjúkrahúsin varðar þá er engin einkavæðing í bígerð. Það er einfalt svar við spurningu hv. þm.

Herra forseti. Ég skil svar hæstv. heilbrrh. þannig að af hálfu heilbrrn. sé ekkert í bígerð varðandi einkarekstur á sjúkrahúsum. Ég vakti hins vegar athygli á því að áhugi væri á slíku í samfélaginu og væntanlega mundi koma upp beiðni um slíkan rekstur. Þess vegna spurði ég ráðherrann hvort til greina kæmi að veita slíkt starfsleyfi og hvort hún teldi slíkan rekstur geta samrýmst stefnu ríkisstjórninnar í rekstri og veitingu heilbrigðisþjónustu. Ég spurði líka, herra forseti, og ítreka ósk um að ráðherra svari því, hvort ríkisstjórnin hafi mótað sér stefnu varðandi einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu og hvernig hún skuli framkvæmd. Ég gagnrýni að slíkt komi alltaf inn á borð til okkar í einstökum málum sem gerir það að verkum að erfitt er að hafa yfirsýn yfir það hvert stefnir í þessum efnum. Ég óska þess vegna eftir því að hæstv. ráðherra svari nánar þessum hluta fsp. minnar.

Virðulegi forseti. Stefnan er að gera þjónustusamninga um einstaka þætti og það höfum við gert. En hvað varðar einkavæðingu á heilu sjúkrahúsi, í því er ekki nokkur einasta stefna. Við erum ekki að vinna að því. Það kann að vera áhugi á slíku hjá mörgum í þjóðfélaginu. Við höfum skoðað einkavæðingu á stórum sjúkrahúsum erlendis og höfum ekki séð að þar sé betri þjónusta. Það kostar alls ekki minna en það sem við rekum í dag og auk þess höfum við ekki mannskap til að koma á skipulagi eins og einkavæðing sjúkrahúsa mundi hafa í för með sér. En varðandi einstaka þjónustuþætti höfum við um langt árabil gert þjónustusamninga við einstaka aðila í heilbrigðisþjónustunni. Ég vona að þetta svari fullkomlega hv. þm.

Herra forseti. Ég vek athygli á að þessi áhugi sem ég ræddi um snýst um einkarekið sjúkrahús sem veita mundi stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík samkeppni. Ég skil svör hæstv. ráðherra þannig að hún mundi ekki telja líklegt eða koma til greina að veita starfsleyfi fyrir slíku sjúkrahúsi. Ég tel mikilvægt að fá það skýrt hver sé stefna ríkisstjórnarinnar, einmitt vegna þess að við höfum orðið vör við mikinn ágreining milli ríkisstjórnarflokkanna í þessum efnum. Það heyrast háværar kröfur frá Sjálfstfl. um að auka eigi einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu á meðan Framsfl. hefur frekar staðið á bremsunni. Ég lít svo á að hæstv. ráðherra hafi lýst því yfir hér að ólíklegt sé að hún mundi gefa út starfsleyfi fyrir einkarekið sjúkrahús.

Virðulegi forseti. Hér var rætt um samkeppni en ég held að það sé ekki beint það sem við þörfnumst í heilbrigðisþjónustunni. Við höfum gert samninga og munum áfram gera samninga við einstaka aðila eins og við höfum gert, t.d. í öldrunarþjónustunni sl. 30--40, jafnvel 80 ár.

Hæstv. forseti. Árum saman hafa löggæslumál á Vesturlandi, þ.e. á svæði sýslumannanna á Akranesi og í Borgarnesi, verið í ólestri. Það hefur ekki verið hægt að nýta lögreglumenn sem hafa verið ráðnir til starfa til þess að sinna svæðinu á eðlilegan hátt. Á Akranesi eru 11 lögreglumenn, 9 af þeim ganga vaktir eingöngu á Akranesi og svæðinu umhverfis bæinn. En í Borgarnesi, þar sem eru 8 stöðugildi og einungis 7 skipuð, ganga fimm lögreglumenn vaktir. Þeir þurfa að sjá um svæðið allt frá Hvalfjarðarbotni upp á Holtavörðuheiði, að Hítará og upp á Langjökul. Árum saman hafa menn gagnrýnt þetta fyrirkomulag. Hver dómsmrh. á fætur öðrum hefur haldið því fram að hann ætlaði sér að leysa þessi mál en þau hafa aldrei verið leyst. Er hæstv. dómsmrh. að vinna að því að koma á eðlilegu skipulagi varðandi nýtingu lögreglumanna á þessu svæði? Hvenær munum við sjá breytingu sem hefur það í för með sér að hægt verði að nýta löggæslumenn eðlilega, þannig að t.d. sé hægt að nýta lögreglumenn á Akranesi til að sinna löggæslu bæði inn að Hvalfjarðarbotni og á öllu svæðinu frá Akranesi til Borgarness? Eða hvaða annarra úrræða hefur hæstv. ráðherra hugsað sér að grípa til svo leysa megi þau vandamál sem lengi hafa verið til staðar á þessu svæði?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þessa fsp. enda vissulega þörf á að ræða ýmislegt sem snertir þetta svæði. Það hafa orðið ákveðnar breytingar, t.d. með tilkomu Hvalfjarðarganganna, sem gera það að verkum að segja má að umferðarþungi hafi aukist og e.t.v. sé þörf á meira eftirliti þarna í kring. Hins vegar er í gildi samstarfssamningur milli sýslumannsembættanna í Borgarnesi og á Akranesi. Þeir hafa reynt að samnýta liðin eftir því sem kostur er. Vafalaust er þó rétt að betur mætti gera í þeim efnum. Ríkislögreglustjóraembættið hefur einmitt haft forgöngu um að fá embætti um allt land til að samnýta betur mannafla lögreglunnar og ég tel að það skipti mjög miklu máli. Ég tel rétt að hafa augun opin fyrir því sem er að gerast á þessu svæði. Við vitum að í kringum Borgarnes er mikið af sumarbústöðum, veiðiám og öðru slíku sem kallar á mikla umferð, sérstaklega að sumrinu. Ég kom reyndar með þá tillögu á sínum tíma til sveitarfélaganna á þessu svæði að kannski væri rétt að breyta eitthvað umdæmamörkum en sú tillaga fékk ekki góðar undirtektir.

Hæstv. forseti. Ég er ekki mjög ánægður með þessi svör. Mér finnst að hæstv. ráðherra þurfi að beita eigin ráðum til að koma á breyttu skipulagi þarna. Hægt er að fara margar leiðir að því. Hægt væri að sameina lögsagnarumdæmi þessara sýslumanna. Hægt væri að stækka lögsagnarumdæmi Akranessýslumannsins þannig að hann hefði yfir því svæði að segja sem nær frá Hvítá og í Hvalfjarðarbotn. Það væri miklu eðlilegri skipting. Einnig væri hægt að gera aðrar skipulagsbreytingar eins og að setja einn sýslumann yfir allt Vesturland þannig að menn gætu stjórnað löggæslumálum eðlilega á öllu svæðinu. Mér heyrist ekki að hæstv. ráðherra sé að gera neitt í þessu. Þó að einhverjir oddvitar á þessu svæði hafi kannski haft athugasemdir og ekki verið hrifnir af þeim tillögum sem hæstv. ráðherra lagði fram er engin ástæða til að gefast upp í málinu. Það er fráleitt að þetta ráða- og úrræðaleysi sem hefur verið í mörg ár á þessu svæði skuli halda áfram ár eftir ár.

Virðulegi forseti. Mér kemur reyndar ekkert á óvart þó hv. þm. sé ekki ánægður með þessi svör. Það hefur reyndar verið svo yfir línuna hjá þingmönnum Samfylkingarinnar upp á síðkastið. Það er ekkert við því að segja. En það eru engin vandamál á þessu svæði. Ekkert hefur komið fram um að lögreglan þarna sinni ekki störfum sínum. Mjög margir koma þarna að, ellefu plús sjö lögreglumenn, eins og hv. þm. minntist á hér áðan. Menn eiga auðvitað að vinna saman í þessum liðum og skipuleggja sín mál og það er auðvitað undir þeim sjálfum komið. En að sjálfsögðu fylgist ég með því hvernig það gengur til og ef þarf að grípa inn í mun ég að sjálfsögðu gera það.

Hæstv. forseti. Ég er ekkert hissa á því þó að ráðherranum finnist þetta sem hann sagði áðan um Samfylkinguna, þ.e. að hún sé ekki ánægð. Hún er hér til að gagnrýna og hér er full ástæða til að gagnrýna. Hæstv. ráðherra hefur ekki komið fram neinum skipulagsbreytingum á þessu svæði. Enn eru sömu vandamálin uppi hvað það varðar að nýta lögreglumenn. Það eru sömu samstarfsörðugleikarnir milli sýslumannsembættanna í gangi. Örfáir lögreglumenn sem vinna frá Borgarnesi sinna óskaplega stóru svæði en það eru margir lögreglumenn sem sinna mjög litlu svæði sem vinna frá Akranesi. Hæstv. ráðherra er greinilega komin í hóp þeirra hæstv. dómsmrh. sem hafa verið á undan henni, að ætla að gefast upp á því að gera þessar breytingar vegna þess að höfðingjarnir í héraði og sýslumennirnir vilja ekki að þær verði gerðar.

Virðulegi forseti. Það er ósköp auðvelt að setja sig á þann stall að gagnrýna. En ég ítreka það sem ég hef sagt áður. Það eru engin vandamál á þessu svæði. Það koma tímabundnar sveiflur þar sem þarf að skipuleggja störf lögreglunnar betur og það verður gert. Þessi mál eru í skoðun. Hins vegar langar mig til að varpa fram þeirri spurningu til hv. þm. hvort hann hafi orðið var við mikinn áhuga hjá hv. þm. almennt séð á að fækka sýslumannsembættum.

Herra forseti. Gengi íslensku krónunnar hefur sigið hratt að undanförnu. Það væri nær að orða það svo að það hafi fallið eins og í viðskiptum sl. föstudag þegar gengið hafði fallið um meira en hálft prósentustig þegar viðskiptum dagsins lauk. Frá áramótum hefur gengið lækkað um 7,6% og yfir 9% frá því að það var hæst á vormánuðum sl. Frá því að fjárlagafrv. sjálft var lagt fram um síðustu mánaðamót hefur gengi íslensku krónunnar lækkað um 2,7% miðað við lokagengi sl. föstudag. Í ljósi þessa, herra forseti, vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh. --- og ég tel ekki síður ástæðu til að hæstv. ráðherra svari því á Alþingi en í viðtölum við fjölmiðla: Hyggst ríkisstjórnin bregðast við afleiðingum þessarar gengislækkunar krónunnar, svo ekki sé talað um ef þessi þróun á eftir að halda áfram? Væntanlega er óþarfi að vitna til þess hér hversu afdrifarík slík breyting er þegar orðin og mundi verða eftirleiðis, hvað varðar verðbólgustigið og forsendur kjarasamninga svo að aðeins tvennt sé nefnt. Ég tel eðlilegt, herra forseti, að hæstv. fjmrh. bregðist a.m.k. við að því leyti að hann gefi þinginu svör hvað varðar þetta: Hvernig hyggst ríkisstjórnin bregðast við afleiðingum þess gengisfalls sem þegar er orðið eða hyggst ríkisstjórnin bregðast við?

Herra forseti. Að okkar dómi er engin sérstök ástæða til þess um þessar mundir að grípa til sérstakra ráðstafana vegna þeirrar þróunar sem orðið hefur á gengi krónunnar að undanförnu. En að sjálfsögðu getur engin ríkisstjórn, hvorki þessi né önnur, útilokað sérstakar aðgerðir af slíku tilefni síðar meir en tilefnið er ekki fyrir hendi í dag að mínum dómi.

Herra forseti. Þetta var mjög biblíulegur texti hjá hæstv. ráðherra að það væri ekki sérstök ástæða til þess um þessar mundir að bregðast við gengisfalli krónunnar. Er það um einhverjar aðrar mundir sem við sambærilegar aðstæður væri kannski ástæða til þess? Staðreyndin er sú að hér hefur orðið þetta mikið gengisfall eins og ég fór yfir áðan. Mér finnst eðlilegt að ríkisstjórnin geri betur en kom fram í svari hæstv. fjmrh. hvað það varðar að þetta kallar væntanlega á einhver viðbrögð vegna afleiðinga þessa gengisfalls. Er t.d. ekki ástæða til að fara að endurmeta þjóðhagsforsendur nú þegar? Er ekki alveg ljóst að frá því að gengið var frá forsendum þjóðhagsáætlunar í aðdraganda þess að fjárlagafrv. var lagt fram, þ.e. í ágústmánuði eða fyrri hluta septembermánaðar sl., er orðið umtalsvert gengisfall? Það hlýtur að hafa einhver áhrif á mat þjóðhagsforsendnanna og það hvernig horfur eru í m.a. ríkisbúskapnum á næsta ári. Eða er hæstv. fjmrh. að reyna að segja það að þetta breyti engu?

Herra forseti. Eins og hv. þm. veit eru þjóðhagsforsendur endurmetnar á haustmánuðum áður en fjárlagafrv. er afgreitt héðan frá hinu háa Alþingi. Allt sem skiptir máli í því sambandi, gengisþróun og annað, er að sjálfsögðu tekið með í reikninginn í slíku endurmati. Þetta veit þingmaðurinn eftir 17 ára setu á hinu háa Alþingi. Ekkert hefur breyst í þeim efnum. Þá kemur í ljós hvort sú breyting sem orðið hefur á gengi krónunnar skiptir einhverju verulegu máli að því er varðar gengisforsendurnar. En það er ekkert tilefni til að rjúka til sérstaklega núna og grípa til einhverra aðgerða eins og mér sýnist og heyrist að hv. þm. sé í rauninni að leggja til eða hvað?

Herra forseti. Ég held að það sé ákaflega óskynsamleg taktík sem hæstv. ríkisstjórn hefur tamið sér þegar rætt er um augljós veikleikamerki í efnahagsstjórnun eða hvað varðar viðskiptahalla eða annað slíkt að neita alltaf tilvist vandamálsins. Það er það sem hér er ævinlega gert. ,,Það er ekkert tilefni um þessar mundir, engin ástæða til að hafa áhyggur.`` Hæstv. forsrh. hefur farið með sömu tugguna gagnvart verðbólgunni í eitt og hálft ár. Hún er alltaf alveg að hverfa. Það er bara handan við hornið að verðlagið hjaðni niður og hverfi. Hér kemur líka hæstv. fjmrh. og fer með sömu þuluna: Það er ekkert vandamál, það er engin ástæða til þess að gera neitt. Þetta eru ekki trúverðug viðbrögð. Skylda stjórnvalda við þessar aðstæður er að reyna að róa menn og fullvissa þá um að hlutirnir séu undir góðri og styrkri stjórn. Það gera menn ekki með þessum aðferðum. Þess vegna væru skynsamlegri svör hjá hæstv. fjmrh. en að reyna að snúa út úr eða kenna þeim sem hér stendur þingleg vinnubrögð að reyna að útlista fyrir okkur í einhverju málefnalegu svari hvað ríkisstjórnin sé að gera til að halda þessum hlutum í traustum skorðum.

Herra forseti. Þegar við gerðumst á sínum tíma þátttakendur í Evrópska efnahagssvæðinu tókumst við á hendur margvíslegar skyldur í umhverfismálum. Þar á meðal var að gera stórátak í fráveitumálum sveitarfélaga. Sveitarfélögin standa því mörg hver frammi fyrir ákaflega dýrum verkefnum á sviði fráveitukerfa og skolpmannvirkja til að hreinsa skolp og leiða það á haf út. Allar áætlanir gera ráð fyrir að hér sé um að ræða mjög miklar upphæðir. Ég nefni sem dæmi, herra forseti, að á Bolungarvík, þar sem aðeins 1.000 manns búa, er áætlað að þetta kosti um 150 millj. kr., á Tálknafirði um 60 millj. kr., á Hólmavík um 60 millj. kr. og á Siglufirði um 180--190 millj. kr. Það er því alveg ljóst að til að leysa þetta mikla verkefni af höndum er líklegt að sveitarfélögin þurfi að axla byrðar sem kunna að hlaupa á milljörðum króna. Nú blasir hins vegar við að starfsmenn Náttúrustofu Vestfjarða í samvinnu við heilbrigðiseftirlitið á Vestfjörðum hafa gert ákaflega merkilega rannsókn þar sem þeir könnuðu mengun við átta byggðarlög á norðausturströndinni. Þarna var um að ræða mælingar bæði á gerla- og efnamengun auk þess sem smádýralíf á botni var líka kannað. Samkvæmt þessum niðurstöðum, sem ég tel enga ástæðu til að rengja, kom í ljós að á öllum þessum stöðum var sjólag með þeim hætti að talið var líklegt að blöndun væri svo mikil að öll mengun mundi hverfa innan nokkurra metra. Þetta bendir til þess, herra forseti, að hægt sé að leysa fráveitumál fjölmargra smærri sveitarfélaga miklu ódýrar en menn töldu áður og ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. umhvrh.: 1. Í ljósi þess að hér var um að ræða rannsókn sem náði til átta staða finnst hæstv. ráðherra þá ekki góður kostur að hefja þegar í stað rannsókn á öðrum byggðarlögum við Ísland? 2. Telur hún ekki rétt að hefja þegar í stað viðræður við þar til bær stjórnvöld innan Evrópska efnahagssvæðisins um að heimilt verði að ganga frá fráveitumálum sveitarfélaga með mun ódýrari hætti í ljósi þessara nýju upplýsinga sem nú liggja fyrir?

Virðulegi forseti. Mér þykir sjálfsagt að skoða það ef til eru ódýrari lausnir en menn hafa áður séð og reiknað út. Við höfum hins vegar ekki fengið, svo ég viti, upplýsingar um það í ráðuneytinu að hægt sé að gera þetta miklu ódýrar. Hins vegar tel ég að við eigum að skoða það í ljósi þessara upplýsinga sem hér koma fram. Þingmenn voru í kjördæmavikunni síðustu að hitta sveitarstjórnir og þá komu einhverjar upplýsingar, einnig í Mosfellsbæ hjá sveitarstjórnarmönnum þar að þeir hafa skoðað lausnir sem menn hafa farið út í í Svíþjóð með svokallaðar tjarnir, þ.e. að láta skolp fara í tjarnir en ekki út í sjó í þann viðtaka sem við höfum valið hér. Þeim reiknaðist því svo til að hugsanlega væri hægt að fara þessa tjarnaleið og borga aðeins 1 / 3 af þeirri leið sem þeir annars gætu farið, þ.e. að tengjast Reykvíkingum í skolprör þeirra og láta skolpið fara út í sjó. Ég tel því eðlilegt að við skoðum þessi mál miðað við þær upplýsingar sem hér koma fram og þær upplýsingar sem hafa komið fram í Mosfellsbæ. Auðvitað þarf að skoða þetta nánar og í framhaldinu, ef þetta er svona, reynum við að velja ódýrustu leiðirnir og þá getum við tekið málið upp við Evrópusambandið því að sjálfsögðu viljum við nýta fjármagnið sem best. Það þarf að leita hagkvæmustu lausna í hvert sinn.

Herra forseti. Ég tel að þær upplýsingar sem hér liggja fyrir gætu leitt til þess að hægt væri að leysa þessi verkefni með miklu minni tilkostnaði en við töldum áður. Ég held að það væri jafnvel hægt að spara heilan milljarð fyrir sveitarfélögin með þessum hætti. Mér sýnist að þessar niðurstöður bendi til þess að það sé hægt að nýta svokallaða fyrsta stigs hreinsun sem felur í sér einungis grófa síun og síðan að leiða þetta út fyrir lægstu fjörumörk. Þetta eru allt önnur viðhorf en voru uppi fyrir nokkrum árum og ég held þess vegna að það sé einboðið að menn ráðist í þetta. En spurning mín til hæstv. umhvrh. var m.a. þessi: Ætlar hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að þeir menn sem hafa staðið fyrir þessum rannsóknum fái fjármagn til þess að halda þeim áfram? Ég spyr vegna þess að þetta hafa verið eins konar kaffitímarannsóknir. Þessir ágætu rannsóknarmenn Vestfirðinga hafa verið að vinna þetta með öðrum verkefnum og þeir hafa ekki fengið nægilegan skilning af hálfu fjárveitingavaldsins. Ég spyr þess vegna: Ætlar hæstv. ráðherra í ljósi þessa að beita sér fyrir auknum framlögum nú þegar til þess að hægt sé að kanna hvort ekki sé hægt að nota þessar aðferðir sem víðast við Ísland?

Virðulegur forseti. Ég tel að við eigum að skoða þessi mál í umhvrn. miðað við þær upplýsingar sem hér komu fram og líka þær upplýsingar sem komu fram á fundinum í Mosfellsbæ sem ég nefndi áðan. Ég tel algjörlega ótímabært að útlista það hér hvort fé verður veitt í frekari rannsóknir eða ekki. Ég tel að málið sé ekki komið á það stig. Við þurfum að skoða það áður en við tökum einhverjar slíkar ákvarðanir.

Herra forseti. Mér finnst hæstv. ráðherra ekki taka nægilega jákvætt undir þetta. Hvenær kemst málið á það stig að hægt sé að taka ákvörðun um það hvort það eigi að veita frekari fjármuni til rannsókna á þessu sviði? Það liggur einfaldlega fyrir núna að þessir ágætu vísindamenn hafa við nauman kost sýnt fram á að hægt er að spara þarna alveg gríðarlega fjármuni. Hæstv. ríkisstjórn hefur með ýmsum hætti verið að leggja meiri og meiri álögur á sveitarfélögin. Hérna verður frumkvæði sveitarfélaganna til þess að benda á aðrar leiðir. Ég spyr þess vegna, herra forseti: Er það ekki nægilegt tilefni til þess að hæstv. umhvrh. reyni að skjóta þarna þó ekki væri nema nokkrum milljónum til þessara ágætu vísindamanna þannig að þeir geti fullunnið þessar rannsóknir? Þær fáu milljónir gætu orðið til þess að spara sveitarfélögunum milljarð króna. Er það ekki nægilegt tilefni?

Virðulegur forseti. Ég tel að við séum ekki með nægjanlegar upplýsingar í höndunum til að skjóta einhverjum milljónum í þessar rannsóknir frekar. Við þurfum að skoða þetta mál miklu betur en svo en að hægt sé að svara því í óundirbúnum fyrirspurnatíma hvort við ætlum að setja einhverjar x milljónir króna í frekari rannsóknir. Við viljum fara yfir þessi mál og ég tel það mjög jákvætt og að sjálfsögðu, ef hægt er að spara í heildina, þá verður það gert. Við munum reyna að gera það og fá skilning hjá Evrópusambandinu fyrir því að hægt sé að fara út í ódýrari lausnir, ef það er rétt. En það er algjörlega ótímabært hér að nefna einhverjar upphæðir í frekari rannsóknir. Málið er ekki komið á það stig.

Virðulegi forseti. Við umræðu á hinu háa Alþingi nú nýlega í tengslum fyrirspurn frá hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur um flutning fjarvinnsluverkefna út á land, m.a. til Ólafsfjarðar, vitnaði ég í ummæli hæstv. iðnrh. Valgerðar Sverrisdóttur sem hún viðhafði eftir borgarafund í Ólafsfirði 6. mars sl. Þar sagði hún m.a. með leyfi forseta: ,,Í lok þessa mánaðar eða fyrir lok þessa mánaðar þá trúi ég því að það verði eitthvað að frétta ...`` --- af þessu verkefni. Svar hæstv. ráðherra við þessari fyrirspurn minni var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,En af því að ég er spurð um það svona u.þ.b. einu sinni á dag hvað sé að frétta af þessu síðan í mars þá held ég að ég verði að fara að greina eitthvað nánar frá því. Það sem ég var að tala um á fundinum í Ólafsfirði var landskrá lausafjármuna sem var verkefni og er verkefni sem búið er að móta og er til umfjöllunar í dómsmrn. Það verður að spyrjast fyrir um það þar.`` Herra forseti. Ég vil því taka áskorun hæstv. iðn.- og viðskrh. og spyrja hæstv. dómsmrh. út í þetta atriði með landskrá lausafjármuna sem búið er að móta og vinna í iðnrn. að sögn hæstv. iðnrh. en hefur legið ansi lengi í dómsmrn. að því er mér virðist. Hver er staða þessa máls í dómsmrn. í dag, hæstv. dómsmrh.? Verður þetta verkefni flutt til Ólafsfjarðar og þá hvenær?

Herra forseti. Þetta lítur vissulega vel út, þ.e. landskrá lausafjármuna, og verið getur að menn telji að þarna sé um stórkostlegt verkefni að ræða. En þegar þetta mál var skoðað í dómsmrn. þá kom í ljós að slík skráning var í mesta lagi vinna fyrir einn mann hálfan daginn, því miður. Ég vil segja það sérstaklega að starfsmenn dómsmrn. hafa farið til Ólafsfjarðar og hafa leitað eftir tillögum í sambandi við vinnslu á ýmiss konar verkefnum en því miður hefur það starf ekki borið árangur. Hins vegar varðandi Ólafsfjörð, vegna þess að hér áðan var verið að ræða um sýslumenn, þá er það tímabundið að sýslumaður starfar ekki þar. Ég taldi rétt að láta það koma í ljós að engin önnur ákvörðun hefur verið tekin í því sambandi.

Herra forseti. Mér fannst svar hæstv. dómsmrh. vera á þá leið að þetta hafi litið vel út og hafi frá hendi iðnrh. virst stórkostlegt verkefni sem mætti flytja til Ólafsfjarðar, en svo hafi komið í ljós að þetta er í mesta lagi hálft starf. Það er kannski af svipaðri ástæðu sem hæstv. forsrh. hefur ekki enn getað svarað annarri fyrirspurn minni um það hversu mörg störf hafi verið flutt til landsbyggðarinnar á síðasta ári, en það er búið að taka um það bil sex mánuði að fá svar við því. Ég vil í lokin, herra forseti, vitna í dæmigerð ummæli sem viðhöfð eru af ráðherrum á tyllidögum eins og eftir umræddan borgarafund í Ólafsfirði. En þar sagði hæstv. forsrh. m.a.: ,,Ég tel að þessi vinna sem einkum hinir fjórir ráðuneytisstjórar hafa komið að sé í góðum farvegi. Þó að ég vilji ekki tímasetja á þessu augnabliki nákvæmlega hvenær starfsemin geti hafist, þá er vinnan komin vel af stað og ákvörðun af því tagi hefur því verið tekin.`` Mér virðist, herra forseti, að frá hendi dómsmrh. sé skilað auðu.

Herra forseti. Ég vil taka það skýrt fram að ég hef ekki verið með neinar yfirlýsingar í þessu máli um nein verkefni í sambandi við Ólafsfjörð þannig að hv. þm. getur nú ekki gagnrýnt mig fyrir það. Mér finnst líka afskaplega ósanngjarnt að hann skuli ráðst á hæstv. iðnrh. sem hefur lagt sig fram um að finna upp og koma með tilögur um ýmis verkefni sem hægt væri að flytja út á landsbyggðina enda fer hún með þann málaflokk, byggðamálin. Eins og allir hv. þm. vita er þetta nokkuð erfitt við að eiga og ekki alltaf sem lausnir blasa við. Mér finnst ástæða til að spyrja, hæstv. forseti, í framhaldi af þessu vegna þess að hér er fyrirspyrjandi sem er væntanlegur þingmaður þessa kjördæmis: Hvaða tillögur hefur hann í málinu?

Herra forseti. Sá hv. þm. sem stendur hér og verður vonandi þingmaður fyrir m.a. Ólafsfjörð næst hefur þau ráð á takteinum að flytja fjarvinnsluverkefni til Ólafsfjarðar, að ríkisvaldið fari að flytja fjarvinnsluverkefni út á land líkt og einkafyrirtækin hafa verið að gera. Dæmi um það er ágætur tilflutningur Kaupþings á fjarvinnslustörfum til Siglufjarðar. Það er nóg af tækifærum. En það þarf vilja hjá hæstv. ríkisstjórn en hann er ekki fyrir hendi. Þetta er ekki nein árás á hæstv. iðnrh. Ég er að vitna hér í svar hæstv. iðnrh. þar sem fram kemur að þetta mál liggi í dómsmrn. og hæstv. iðnrh. segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það verður að spyrjast fyrir um það þar``--- þ.e. hjá hæstv. dómsmrh. hvað gangi með flutning fjarvinnslustarfa til Ólafsjarðar. Svarið höfum við fengið: Ef til vill hálft starf.

Herra forseti. Hv. þm. telur sig nú hafa fengið svör við þessari fyrirspurn. Það er vissulega svo um þetta eina einstaka verkefni. En hann hefur ekkert spurt um önnur og það mál er enn þá í skoðun í dómsmrn. eins og öllum öðrum ráðuneytum. Það er að sjálfsögðu á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að bregðast við þeim byggðavanda sem því miður er staðreynd í þessu þjóðfélagi og væntanlega munum við sjá tillögur í þeim efnum fljótlega.

Herra forseti. Á umliðnum árum hefur mikið verið fjallað um mengun hafsins og vernd strandlengju Íslands vegna sérstöðu landsins, útflutnings og hreinleika þeirra afurða sem við flytjum frá landinu. Það eru líklega ein þrjú ár síðan samþykkt var þáltill. sem ég lagði fram um tilkynningarskyldu olíuskipa og annarra skipa sem sigla með hættulegan varning. Þessi þáltill. var samþykkt svohljóðandi í samgn.: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að móta skýrar reglur um tilkynningarskyldu og afmörkun siglingaleiða olíuskipa og annarra skipa sem sigla með hættulegan varning inn í íslenska efnahagslögsögu, m.a. heimildir til tafarlausrar stöðvunar ef vart verður mengunar. Reglurnar nái einnig til olíuskipa í siglingum milli hafna hér á landi.`` Nú er það nokkuð óljóst hvernig eigi að halda á þessum málum á milli ráðuneyta, þ.e. dóms-, samgöngu- og umhverfismála. Í framhaldi af þessu sem ég las hér áðan var skipuð nefnd af hæstv. samgrh. 18. febrúar 1998 til að fjalla um þessi mál. Ég verð að segja að mig er nokkuð farið að lengja eftir skilum þessarar nefndar á þessu þýðingarmikla hagsmunamáli. Flest önnur ríki sem telja sig eiga hagsmuna að gæta varðandi hreinleika sjávar og stranda hafa sett reglur sem afmarka og takmarka siglingaleiðir olíuskipa og skipa sem sigla með hættuleg efni. Vil ég því beina fyrirspurn minni til hæstv. samgrh.: Hvað líður störfum þessarar nefndar?

Herra forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. að það er afar mikilvægt að skýrar reglur séu um siglingaleiðir þeirra skipa sem flytja hættulegan varning. Þess vegna var það ágætistillaga sem flutt var á sínum tíma um að vinna að því á vettvangi ráðuneyta að koma þessum málum í betra lag. Af þessari nefnd er það að segja að hún er u.þ.b. að ljúka störfum. Ég hef nýlegar upplýsingar um það. Það er afskaplega vandasamt verkefni að leggja á ráðin um það hvernig skuli leggja línur um þær siglingaleiðir sem skip skuli fara sem flytja hættuleg efni þannig að það þarf að undirbúa vel og ég á von á því að alveg á næstunni muni liggja fyrir tillögur frá þessari nefnd í samgrn.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svörin. Málið er náttúrlega mjög alvarlegt og brýnt með tilliti til þess að þau kaupskip sem koma hingað til landsins hafa stækkað, þau nota meiri sjóballest, þau eru óbundin af því að mega ekki dæla út sjóballest með ströndum fram og jafnvel í höfnum. Það er ekkert sem bannar það nú. Kanadamenn hafa hins vegar tekið upp mjög skýrar reglur um þetta atriði. Áður en skip með sjóballest koma inn í kanadíska landhelgi og ætla að fara að dæla henni út, verða þau að tilkynna þarlendum yfirvöldum um hvernig málin standa með sjóballestina. Eins er þeim bannað að dæla út sjóballest við strendur landsins nema í svo og svo mikilli fjarlægð. Það er ljóst að hér hefur sjóballest frá kaupskipum oft og tíðum verið dælt í hafnir og það hefur valdið verulegri mengun sem menn hafa verið nokkuð undrandi á hvernig hafi til komið, nefni ég þá t.d. Elliðaárnar.

Herra forseti. Hinn 12. október sl. lagði ég fram fsp. til hæstv. iðnrh. varðandi kaup ríkisins á hlut sveitarfélaganna í Orkubúi Vestfjarða. Ég spurði hvort það væri krafa ríkisins að andvirðið gengi upp í skuldir vegna félagslega íbúðakerfisins. Þessari fsp. er enn ósvarað. Síðan þá virðist þetta mál hafa verið á fullri ferð. Samkvæmt fréttum í fjölmiðlum, m.a. í ítarlegri grein í Morgunblaðinu sl. föstudag, er þessa dagana gengið hart að sveitarfélögunum um að gefa svar um breytingu á eignarstöðu fyrirtækisins og sölu á hlut þeirra. Jafnframt kemur fram skýr krafa um að andvirðið renni til greiðslu skulda vegna félagslegra íbúða. Herra forseti. Hver er réttur Alþingis og einstakra þingmanna til að fá svör við fsp. sem þessari áður en ákvarðanir eru teknar og alþingismenn sem og aðrir standa frammi fyrir gerðum hlut? Í öðru lagi. Þegar mál sem þetta er formlega komið til umræðu á Alþingi, hefði þá ekki verið eðlilegt að hæstv. ráðherra beitti sér fyrir því að fresta frekari aðgerðum í málinu uns gefist hefði tóm til að svara fsp. á Alþingi? Í þriðja lagi, herra forseti: Er ekki eðlilegt að sýna Alþingi þá virðingu að svara þeim fsp. sem bornar hafa verið fram hér í þingsölum en ekki í gegnum fjölmiðla? Að lokum vil ég, herra forseti, beina því til hæstv. forseta að hann þrýsti á hæstv. ráðherra með að umræddri fsp. minni um Orkubú Vestfjarða verði örugglega svarað nk. miðvikudag.

Hæstv. forseti. Reyndar var spurningunni kannski frekar beint til hæstv. forseta en þar sem málið varðar mig þá langar mig til að segja hér örfá orð. Ég er sammála hv. þm. en vegna þess að formleg fsp. hefur borist hér á Alþingi þá vil ég ekki svara henni efnislega núna. Ég mun svara þessari fsp. eftir tvo daga. Ég var hins vegar með fjarvistarleyfi þann miðvikudag sem eðlilegt hefði verið að svara fsp. þessari og svo vita allir að kjördæmavikan var í síðustu viku. Svona atburðir geta átt sér stað. Ég hef hins vegar ekki tjáð mig um málið í fjölmiðlum, ef hv. þm. er að ýja að því. Það hef ég ekki gert. Þetta mál hefur þó nokkuð lengi verið til meðferðar í ráðuneytinu og um það hefur ekki farið fram opinber umræða svo heitið geti. Ég tel að málið sé í ágætum farvegi og vonast til að það leysist farsællega.

Vegna þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram um störf þingsins skal upplýst að þingsköp eru ákaflega skýr hvað þetta varðar. Þar er við það miðað að fsp. skuli að jafnaði ekki tekin á dagskrá síðar en átta virkum dögum eftir að henni var útbýtt en í fyrsta lagi hafi henni verið útbýtt þremur virkum dögum fyrir fyrirspurnafund. Forseta heyrðist að á næsta fyrirspurnafundi yrði þessi fsp. tekin til umræðu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svar hennar. Þannig er að ég er með úrklippu úr Degi, frá 21. október. Þar er mynd af hæstv. fjmrh. og haft eftir honum að unnið sé að því að eignir sveitarfélaganna í Orkubúi Vestfjarða geti gengið upp í skuldir þeirra við félagslega íbúðakerfið. Þetta er allnokkru eftir að ég lagði fyrirspurn mína. Hinn 13. október er líka sent bréf frá formanni stjórnar Orkubús Vestfjarða, sem er fulltrúi iðnrh., þar sem harðar er eftir því gengið og ítrekað þar, að sveitarfélögin svari þessu bréfi sem allra fyrst. Þar virðist þeim enginn griður gefinn og þetta er þó degi eftir að ég lagði fsp. mína fram. Ég leyfi mér, herra forseti, að ítreka spurningar mínar: Eru þetta eðlileg vinnubrögð af hálfu hæstv. ráðherra þegar fsp. um málið er komin fram á hv. Alþingi? Ég tel að hægja hefði átt á aðgerðum og gefa þingmönnum kost á að tjá sig um þetta viðkvæma mál, a.m.k. áður en hart væri gengið að sveitarfélögunum með að skila svari. Þau eiga þá sennilega að vera búin að skila svari áður en fsp. er svarað hér á Alþingi. Herra forseti. Ég vænti þess að fsp. minni verði svarað næsta miðvikudag.

Herra forseti. Það er einhver óskaplegur misskilningur á ferðinni hjá hv. málshefjanda. Sem stendur er unnið að lausn á fjárhagsvanda sveitarfélaga á Vestfjörðum. Sveitarfélög á Vestfjörðum eru sum --- ég tek fram að það á ekki við um þau öll --- í mjög miklum fjárhagsvanda. Við viljum aðstoða þau við það að leysa þann vanda. M.a. hefur komið til tals að koma eignum þeirra í Orkubúi Vestfjarða í verð, þ.e. líkt og fjárhagsvandi Siglufjarðar var leystur á sínum tíma þegar Rarik keypti veitustofnanir á Siglufirði. Það er hverju orði sannara að skuldir sveitarfélaganna á Vestfjörðum eru m.a. vegna hins félagslega íbúðakerfis. Hugmyndin er ekki að taka Orkubúið til að borga þær skuldir upp í topp. Það er alls ekki hugmyndin og mikill misskilningur ef hv. þm. stendur í þeirri trú. Ætlunin er að gefa sveitarfélögunum tækifæri til að koma fjárhag sínum og skuldastöðu í það horf að hægt sé að reka þau.

Forseti vill að gefnu tilefni rifja upp að hér er verið að ræða störf þingsins en ekki efnisatriði máls.

Herra forseti. Hér fer einmitt fram grundvallarumræða um störf þingsins. Þetta snertir sjálfan kjarna þess sem þingræðið byggir ekki síst á, þ.e. rétt þingmanna til að krefja upplýsinga, spyrja hæstv. ráðherra út úr og veita framkvæmdarvaldinu þannig aðhald. Ég tel mjög alvarlegt ef sú venja er smátt og smátt að skapast að þrátt fyrir að búið sé að festa mál á dagskrá þingsins með formlegri fsp., tillögu eða með öðrum hætti, þá geti ráðherrar látið eins og ekkert sé, haldið áfram að vinna að málinu og jafnvel tekið ákvarðanir eða aðhafst þannig að forsendur verði breyttar þegar fsp. er svo loksins svarað eftir dúk og disk. Ég lít svo á að ef mál er á hreyfingu þegar óskað er eftir upplýsingum um það á þinginu með formlegri fsp. þá beri mönnum skylda til að svara þeirri fsp. áður en frekar er aðhafst í málinu. Þannig tel ég að þessi samskipti eigi að vera. Alþingi getur síðan metið hvort svörin eru fullnægjandi eða hvort tilefni er til frekari aðgerða af hálfu þingsins. Hér er um að ræða einhvern mikilvægasta, mér liggur við að segja helgasta rétt þingsins og þingmanna, þ.e. réttinn til að krefja upplýsinga og spyrja ráðherra út úr. Ég held að í þessu máli hafi verið ansi mikil hreyfing á hlutunum og greinilegt, m.a. af uppkomu hæstv. félmrh., að ýmsum er órótt, enda von ef ríkisstjórnin ætlar að nota bága fjárhagsstöðu sveitarfélaganna á Vestfjörðum vegna félagslegs íbúðarhúsnæðis til að pína þau til að láta af hendi eina helstu eign sína.

Herra forseti. Það var rétt þegar hv. síðasti ræðumaður sagði að þessi umræða snerti mörg mikilvæg atriði sem lúta að samskiptum Alþingis og framkvæmdarvaldsins. Enginn dregur í efa rétt þingmanna til að spyrja ráðherra spurninga með þeim formlega hætti sem þingsköp gera ráð fyrir eða skyldu ráðherra til að svara slíkum spurningum. Menn geta hins vegar ekki, með því að leggja fram einfalda fsp. á Alþingi, stöðvað framgang mála, komið í veg fyrir að framkvæmdarvaldið og handhafar þess geti unnið sín skyldustörf. Það er einhver grundvallarmisskilningur. Menn þyrftu að setja slík fyrirmæli í lög til þess að það gilti. Ég vil bæta því við að ég hef ekki tjáð mig efnislega í fjölmiðlum um málið sem þingmaðurinn vakti athygli á. Ég hef hins vegar ekki neitað því að það mál væri á umræðustigi enda eðlilegt að maður svari aðspurður. Þessu máli verður svarað formlega í fyrirspurnatíma en það hefði verið fráleitt ef þeir ráðherrar sem að þessu máli koma hefðu lagt hendur í skaut og beðið eftir því að þingmaðurinn fengi svar við fsp. sinni hér á Alþingi. Ég skil ekki hvernig mönnum dettur það í hug. Þetta minnir dálítið á tillögu hv. þm. við umræðu um fjárlögin, um að fresta hefði átt fjárlögunum vegna þess að ekki voru komnar tillögur um fjárhagsvanda sveitarfélaganna. 
            

Hæstv. forseti. Það er einmitt mikilvægi umræðunnar sem ætti ævinlega að vera hv. alþm. ofarlega í huga. Nú virðist í gangi það sem ég vil kalla einhvers konar baktjaldamakk sem felst í því að taka eignir af sveitarfélögum fyrir vestan og horfa fram hjá því að leysa vanda félagslega íbúðalánakerfisins með almennum aðgerðum sem ganga mundu yfir alla. Ég hef grun um leysa eigi tiltekinn hluta þessa vanda með allt öðrum aðferðum og það eigi að taka inn í umræðurnar um verð á eignum þessara aðila og verðið ákveðið með öðrum hætti en eðlilegt getur talist. Ég tel fulla ástæða til að fara í umræður um þessa hluti vegna þess að þeir hafa ekki verið uppi á borðunum. Menn passa hér að sýna ekki á spilin sín og hæla sér af því að þeir hafi ekki verið að segja neitt um þetta mál. Nær væri að menn legðu spilin á borðið og segðu nákvæmlega hvað þeir eru að hugsa þannig að eðlileg umræða geti farið fram. Ég held að þarna eigi að nota aðferðir sem ekki verði beitt varðandi önnur sveitarfélög sem eiga íbúðir í þessu félagslega kerfi og eru að sligast undan afleiðingum þess.

Hæstv. forseti. Ég ætla að forðast efnislega umræðu um þetta mál. Hv. þm. Jón Bjarnason lagði fram formlega fyrirspurn um málið og henni verður svarað eftir tvo daga. Ég átta mig ekki á ástæðum þess að hv. þm. kveður sér hljóðs til þess að taka upp mál sem ekki má tala um. Hann biður um að um það sé ekki talað. Þetta er að verða ein hringavitleysa sýnist mér. Það eina sem ég vil segja er að það eru engin brögð í tafli. Hins vegar er unnið af ábyrgð í þessu máli og ég held að það sé full þörf á því.

Herra forseti. Ég er mikill talsmaður þess að þingið hafi rétt til að kalla eftir upplýsingum um mál sem eru á döfinni hjá framkvæmdarvaldinu. Hins vegar veit ég ekki hvort ég hef skilið rétt umræðuna um að það sé virkilega ætlun manna að hægt sé að frysta mál í meðförum framkvæmdarvaldsins með því að leggja fram fyrirspurn á Alþingi. Þó að ég sé mikill þingræðissinni finnst mér það allt of langt gengið því að t.d. þetta mál kemur til umræðu á sínum tíma og afgreiðslu í tengslum við heimildir eða fjárframlög enda hefur það komið fram að það stendur til að svara fyrirspurn um málið. En ég tek undir með hæstv. fjmrh. með það að ég hlýt að hafa misskilið eitthvað ef það er ætlunin að með því að leggja fram fyrirspurn á Alþingi sé hægt að stöðva mál í meðförum framkvæmdarvaldsins. Ég held ég hljóti að hafa misskilið eitthvað í umræðunni.

Herra forseti. Það er eitt atriði sem mér láðist að nefna áðan sem er líka mjög mikilvægt í þessu sambandi og síðasti ræðumaður vék óbeint að, að hvað sem gert kann að verða í þessu máli eins og öðrum sambærilegum málum, er það auðvitað með fyrirvara um samþykki og eðlilegar heimildir Alþingis. Það er því ekkert um það að ræða að menn séu í einhverju heimildarleysi að vaða út í einhverjar aðgerðir sem eru ekki leyfilegar. Alþingi getur auðvitað þegar þar að kemur hafnað slíkum samningum. Það verður bara að koma í ljós. Á meðan ekkert slíkt er komið í ljós vinna menn að málinu óháð fyrirspurnum frá hv. þm. Jóni Bjarnasyni.

Herra forseti. Ég held að hæstv. ráðherrar og þess vegna hv. formaður fjárln. ættu ekki að vera alveg svona sperrtir í þessu máli. Ég held að hlutur þeirra í því sé ekki þess efnis að þeir hafi efni á því að koma hingað upp og vera með útúrsnúninga. Enginn er að halda því fram að með því að leggja fram fyrirspurn á Alþingi sé almennt framkvæmdarvald tekið af ráðherrum. Það hefur enginn gert nema þá e.t.v. að hæstv. fjmrh. skildi umræðuna þannig og er hann þá vonandi einn um það. Hitt er jafnljóst að ef lögð er fram fyrirspurn um mál og síðan stendur Alþingi frammi fyrir orðnum hlut, kannski fjórum vikum síðar, hvert er þá búið að fara með rétt þingmanna til að fá umræður um mál og fá heiðarleg svör? Er það ekki það sem er að gerast hér? Á meðan fyrirspurnin liggur hér og er ósvarað eru ráðherrarnir, og það liggur við að maður fari að halda öll ríkisstjórnin, með hnúana á sveitarfélögunum á Vestfjörðum um að svara. Það liggur alveg fyrir og við höfum í höndum bréf um það hvernig verið er að þjarma að sveitarfélögunum á Vestfjörðum til að láta þessa eign sína, ein sveitarfélaga í landinu, upp í skuldir sínar vegna félagslegs íbúðarhúsnæðis. Þetta mál, herra forseti, þarf greinilega miklu meiri umræðu en gefst í þessum tíma og í einum fyrirspurnatíma sem verður á miðvikudaginn. Það er því mjög líklegt, herra forseti, að Alþingi hafi ekki séð það síðasta af þessu máli.

Nú er sá tími á enda runninn sem ætlaður er fyrir umræður um störf þingsins. Forseti áréttar að samkvæmt 49. gr. þingskapa verður margnefndri fyrirspurn svarað innan tilskilins frests það sem um getur. Forseti á ekki annan kost en að ljúka umræðunni en ef hæstv. ráðherra vill ræða fundarstjórn forseta er það heimilt. Svo virðist ekki vera.

Fram hefur komið ósk um frestun á atkvæðagreiðslu á 15. dagskrármáli, hvort leyfð skuli beiðni um skýrslu um iðgjaldahækkanir tryggingafélaganna, og mun forseti verða við því.

Virðulegi forseti. Það er dálítið um liðið síðan það mál sem hér er verið að ræða var fyrst rætt. Ég hafði svo sem ekki blandað mér mikið í þá umræðu fyrr en í nokkrum andsvörum sem komu þar fram og ummælum sem hafa komið fram annars staðar út af því frv. sem hér er flutt, sem hv. þm. Pétur Blöndal viðhafði bæði á Alþingi í umræðu utan dagskrár um málefni aldraðra og öryrkja og eins í ákveðnum sjónvarpsþætti. Ég er í nokkrum vanda hvernig ég ætti að ræða málið nú þegar það kemst loksins á dagskrá vegna þess að hv. þm. er með fjarvist í dag. Hann er erlendis á vegum þingsins. Mig skortir þekkingu á því hvernig má ræða þau mál á hinu háa Alþingi. Mér er mjög illa við að ræða þau mál að þingmanninum fjarverandi en ég mun að sjálfsögðu koma inn í þá umræðu á eftir og vitna til nokkurra ummæla sem þar hafa fallið sem urðu kveikjan að því að ég óskaði eftir að taka til máls og ræða þessi mál. Mér fannst með öðrum orðum það ekki vera Alþingi sæmandi að héðan úr ræðustól Alþingis væru sögð þau orð sem þar voru sögð um aldraða og öryrkja þar sem menn voru hálfpartinn að leiða líkur að því að vandræði margra í þessum þjóðfélagshópum væru hreint og beint vegna óreglu. Mér finnst mjög sárt að þurfa að sitja undir því þegar maður þekkir marga í þessum þjóðfélagshópum, bæði aldraða og ég tala nú ekki um öryrkja, sem hafa það ekki nógu gott á þeim bótum sem hið háa Alþingi skammtar eða ríkisstjórn er umsagnaraðili um. Þetta kom mér verulega á óvart og varð kveikjan að því að ég ákvað að koma í ræðustól. Töluvert stór hluti aldraðra hefur það slæmt í efnalegu tilliti og mjög stór hluti öryrkja er lítt efnum búinn og á verulega undir högg að sækja í þessu þjóðfélagi á þeim bótum sem þeim eru skammtaðar. Það má segja að þessir hópar eigi verulega bágt í þjóðfélaginu. Þessir þjóðfélagshópar eiga að fá stóraukna aðstoð frá samfélaginu hvað varðar þessa lægstu og lélegustu taxta. Þær strípuðu bætur sem þessir hópar verða að skrimta á valda hreint og beint útskúfun úr velmektarsamfélaginu. Þetta er aðskilnaðarstefna sem er í raun siðlaus og hættuleg og maður getur spurt sig að því hvernig t.d. börn öryrkja eiga að hafa nokkra möguleika á að taka þátt í þjóðfélaginu eins og aðrir, t.d. íþróttalífi, menningarstarfsemi, skólastarfi o.s.frv., öryrkja sem hafa kannski verið öryrkjar frá fæðingu og hafa ekki getað unnið sér inn lífeyrisréttindi og fá bara strípaða taxta frá Tryggingastofnun. Hvernig eiga þær rúmlega 50 þús. kr. að duga fyrir þetta fólk til þess að lifa með reisn í þessu velmektarþjóðfélagi og hvernig eiga þeir að geta skilið að það sé ekki hægt að láta smábrauðmola falla af borðinu frá hendi ríkisvaldsins til að bæta kjör þessa hóps sem verst er settur þegar ríkissjóð á á næsta ári að afgreiða, ef svo má að orði komast, með 30 milljarða tekjuafgangi? Er ekki kominn tími til að þessir hópar fái nokkra leiðréttingu sinna mála? Það er sannarlega rétt að þetta eru ólíkir hópar á vissan hátt og það er sannarlega rétt líka að sem betur fer hafa töluvert margir aldraðir það ágætt, hafa góðan lífeyri til að lyfta upp tekjum sínum, hafa jafnvel miklar fjármagnstekjur af stórum og miklum eignum sem þeir hafa e.t.v. selt. En það er allt of stór hópur í þjóðfélaginu sem hefur hreinlega orðið út undan og það eru þessir verst settu sem ég er hér að gera að umtalsefni og það, herra forseti, þolir ekki neina bið að leiðrétta kjör þeirra. Strípaðar tryggingabætur frá Tryggingastofnun ríkisins eru rétt rúmar 50 þús. kr. sem einstaklingur fær eftir að búið er að taka um 7.500 kr. í skatta sem er náttúrlega síðustu ára vandamál, ef svo má að orði komast, þar sem sífellt er verið að ráðast á eða seilast ofan í vasa þessa fólks og sækja hluta af tryggingabótunum til baka í sköttum, sem er nýmæli. Herra forseti. Lífeyrissjóðir eru ekki gamlir. Í kringum 1970 verða þessir almennu lífeyrissjóðir til og þá hafði fólk aðeins tækifæri til að greiða af dagvinnulaunum. Árið 1986 er samið um að heildarlaun komi þar inn en það tók ekki gildi fyrr en 1990. Áttundi og níundi áratugurinn voru ákaflega óhagstæðir fyrir það fólk sem þá var á efri árum og var á vinnumarkaði og þeir voru líka ákaflega óhagstæðir fyrir marga lífeyrissjóði sem töpuðu miklum peningum. Ég vil t.d. spyrja að því hvaða möguleika heimavinnandi húsmæður höfðu á þessum árum til að vinna sér inn lífeyrisréttindi, húsmæður sem þá voru að ala okkur upp, fólk sem nú er milli fertugs og fimmtugs? Ekki voru leikskólar sem samfélagið rak og borgaði. Vinna var jafnvel stopul, stundum bara sumarvinna og mjög litlar tekjur. Hvernig átti þetta fólk að vinna sér inn stórkostleg lífeyrisréttindi til að lyfta upp tryggingabótum dagsins í dag? Þetta er m.a. ástæðan fyrir því að svo stór hópur aldraðra hefur það slæmt nú. Á þessum tíma komst fólk meira að segja oft og tíðum ekki út á vinnumarkaðinn vegna þess að það var að annast aldraða ættingja sína. Þá voru ekki dvalarheimili eins og nú. Þá voru heldur ekki greiddar umönnunarbætur þannig að þetta varð fólk að gera á þessum árum og ekki fengu heimavinnandi húsmæður lífeyrisréttindi. Konur sem nú eru á efri árum hafa mjög léleg lífeyrisréttindi. Þær höfðu á þessum árum miklu lægri laun en karlar og þetta er fólkið sem fær í kringum 3--5 þús. kr. úr lífeyrissjóði á mánuði. Ég sagði áðan að rétt væri að minna á atvinnuleysisárin sem vafalaust komu verr við konur en karla. Fiskvinnsla var oft stopul. Ég spyr t.d.: Hver er réttur bænda og bændakvenna til lífeyrisréttinda? Ætli það séu ekki mjög léleg réttindi? Herra forseti. Fjöldi Íslendinga hefur mjög litlar greiðslur og það eru greiðslur sem eru ekki nægjanlegar til framfærslu í landinu. Það er ekki mannsæmandi ráðstöfunarfé og þess vegna verður ríkisvaldið að hlaupa undir bagga með einhvers konar afkomutryggingu þar sem farið er í hlutina og skoðað úr hverju fólk hefur að spila. Þetta er mjög auðvelt að gera í gegnum skattframtöl fólks og tryggja þar með einhvers konar lágmarksafkomutryggingu. Ríkið verður að hækka þessi lágmarksframlög og það verður að gerast í samræmi við það hvernig laun hafa almennt hækkað og þróast í þjóðfélaginu. Okkar kynslóð, þeirra sem eru á aldur við mig sem hér stend, fólk á besta aldri, við munum vafalaust fá mjög góð lífeyrisréttindi. Það koma inn um bréfalúguna liggur við á hverjum einasta degi tilboð um að borga meira í lífeyrissjóð, séreignarsjóð o.s.frv. Ég held að tryggingakerfið þurfi ekki að hafa áhyggjur af okkur þegar við verðum komin á ellilífeyrisaldur. En í dag er nauðsynlegt að koma inn í þetta. Það er misjafnt hvernig aldraðir hafa lagt fyrir. Mjög margir hafa ekki átt neitt annað en fasteignir og það er mikill munur á aðstöðu aldraðra, þ.e. hvort menn hafa átt fasteignir úti á landi eða í Reykjavík. Með öðrum orðum hafa margir aldraðir átt góðar eignir á höfuðborgarsvæðinu sem hafa haldið verðgildi. Þeir hafa getað selt þær og farið á öldrunarheimili og lifað góðu lífi e.t.v. á sínum fjármagnstekjum og því sem kom inn fyrir fasteignina. Úti á landi er þessu ekki svo farið. Þar eiga mjög margir aldraðir húsnæði sem er nánast verðlaust, hefur m.a. verið gert verðlaust vegna samþykkta frá hinu háa Alþingi, t.d. með breytingu á fiskveiðilögum og vegna landbúnaðarins, sem tvímælalaust hefur dregið úr þrótti landsbyggðar og gerir það að verkum að mjög margir aldraðir sitja í sínu húsnæði, eiga jafnvel ekki fyrir viðhaldi eða venjulegum rekstri. Húsnæðið er að grotna niður og fólk getur ekki selt það. Vegna þenslunnar á höfuðborgarsvæðinu er svo þetta fólk ofan á allt látið greiða fasteignagjöld af sínum lágu bótum til samræmis við það hvernig fasteignamat hefur verið á höfuðborgarsvæðinu. Það má segja að nokkur mánaðarlaun þessa fólks fari í að borga fasteignagjöld, dýran hita, rafmagn, síma, viðhald o.s.frv. Herra forseti. Ég sagði áðan að mjög stór hluti öryrkja er lítt efnum búinn og á verulega undir högg að sækja í þjóðfélaginu. Til eru hópar sem eiga verulega bágt í þjóðfélaginu í dag og þetta er fólk sem er ætlað að lifa og draga fram lífið á strípuðum tryggingabótum frá Tryggingastofnun, sem eins og ég sagði áðan, eru eitthvað í kringum rúmar 50 þús. kr. þegar ríkissjóður er jafnvel búinn að taka nokkrar þúsundir í skatta. Þetta er smánarblettur á þjóðfélagi okkar. Það er smánarblettur á þjóðfélaginu hvernig komið er fram við þessa hópa nú um aldahvörf og það er hreint og beint skammarlegt fyrir íslenska þjóð að koma fram við fólk eins og raun ber vitni. Þess vegna finnst mér mjög miður þegar menn láta sér detta í hug að segja að aldraðir hafi látið glepja sig, eins og kom fram í ræðu eins þingmanns, niður á Austurvöll til að mótmæla bágum kjörum, til að mótmæla því að það telur ekki nóg að fá 157 krónurnar sem það fékk í bætur 1. apríl sl. og fjöldi manns hélt að væri aprílgabb þegar það fékk þessa seðla og þessa hækkun, þá voga menn sér að tala um að þetta fólk láti glepja sig hingað niður á Austurvöll til að mótmæla þessu. Menn tala um að það sé búið að koma því inn hjá þessu fólki að það hafi það slæmt. Þessi málflutningur er alveg með ólíkindum og ég segi alveg hiklaust að það er Alþingi ekki til sóma að þetta skuli vera sagt bæði héðan úr ræðustóli og í umræðum alþingismanna á milli. Herra forseti. Ég sagði áðan að ég hefði mjög gjarnan viljað eiga orðaskipti við hv. þm. Pétur Blöndal sem er fjarverandi í dag. En ég get ekki annað en minnst á þau ummæli sem féllu á hinu háa Alþingi við umræðu utan dagskrár sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hóf á fyrstu dögum þingsins. Þar kom fram í máli umrædds hv. þm., með leyfi forseta: ,,Auðvitað eru slæmar fjárhagsástæður hjá öldruðum eins og hjá öðrum hópum þjóðfélagsins. Fólk hefur fjárfest glannalega, tapað í atvinnurekstri, skrifað upp á og svo er auðvitað óreglan sem er allt of víða. Það má ekki gleyma því.`` Herra forseti. Það voru þessi ummæli sem mér gramdist mjög og að láta sér detta í hug að þetta eigi við. Ég segi bara stutt og laggott: Ég er hér með seðla frá ótal ellilífeyrisþegum og öryrkjum sem hafa þessar smánarbætur sem ég hef hér nefnt. Þetta fólk hefur ekki fjárfest glannalega. Það hefur heldur ekki tapað í atvinnurekstri. Það hefur heldur ekki látið glepjast til að skrifa upp á og það hefur heldur ekki verið í óreglu, hvorki í fjármálalegri né vegna áfengis. En þetta fólk er samt sem áður í vandræðum. Þetta er fólk sem er með 53 þús. kr. í bætur frá Tryggingastofnun útborgað eftir skatta og fær kannski einhverjar 10 þús. kr. úr lífeyrissjóði eða í makalífeyri vegna þess sem ég sagði áðan og var að tala um, að við upphaf lífeyrissjóðakerfisins hafði fjölmargt af því fólki sem er aldrað í dag bara ekki tækifæri til að vera úti á atvinnumarkaðnum. Eins og ég segi, það var að ala okkur upp, fólkið sem nú lifir í vellystingum praktuglega og kemur til með að hafa mjög góða lífeyrissjóði, það var jafnvel að annast aldraða foreldra sína og það þurfti að líða fyrir atvinnuleysi. Öryrkjar sem hafa kannski verið öryrkjar allt sitt líf og gátu ekki stundað neina vinnu og unnið sér inn nein lífeyrisréttindi, hvað hefur þetta fólk í bætur? Svipaða tölu. Treystir einhver hér inni sér til að lifa á þessum skammarlega lágu töxtum? Ég tek það skýrt fram að ég held að það sé mjög mikill munur á hvort við erum að tala hér um ellilífeyri aldraðra eða öryrkja. Ég þekki þess dæmi að margir aldraðir eru mjög ánægðir og harma ekki hlutinn sinn. En það eru líka aldraðir sem hafa það mjög skítt og í þessu þjóðfélagi er allt of stór hópur öryrkja sem hefur það verulega skítt og á ekki fyrir nauðsynlegri framfærslu. Ég hafði mikla ánægju af því um helgina, herra forseti, eins og margir aðrir alþingismenn og landsmenn, að ganga í hús með rauðan bauk og safna fyrir Rauða krossins vegna þess átaks sem þar var í gangi. Göngum til góðs, hét það. En það var ákaflega dapurt að koma í hús þar sem maður þekkir aðstæður --- búi maður í smáum samfélögum þekkir maður kannski betur aðstæður fólks en hér í margmenninu á höfuðborgarsvæðinu --- og spyrja sig jafnvel að því hvort maður hefði átt að ganga fram hjá vegna þess að maður vissi að þar var ekkert til afgangs. Maður spurði sig hvort ástæða væri til að banka upp á, sem varð kannski frekar úr, og fá þau svör að fólkið væri bara ekki aflögufært. Það var allt að því sorglegt. Það vekur okkur enn einu sinni til umhugsunar um hve illa við komum í raun fram við þetta fólk á sama tíma og flæðir út úr ríkissjóði og hæstv. fjmrh. er jafnvel í vandræðum með hvað gera skuli við allan afganginn. Ég held, herra forseti, að allir hv. þm. ættu að hugsa aftur til þingsetningarinnar. Í kirkjunni flutti ágætur prestur okkur mikla og góða ræðu og hér úti á Austurvelli stóð mikill hópur aldraðra og mótmælti kjörum sínum og á Hótel Borg höfðu safnast saman öryrkjar til að mótmæla sínum kjörum. Meira að segja nokkrir sálmar sem sungnir voru í kirkjunni voru áminning til okkar þingmanna. Eitt af því sem presturinn sagði vil ég gera að lokaorðum mínum. Hann sagði: ,,Heiðra skaltu föður þinn og móður.``

Herra forseti. Ég get tekið undir margt af því sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Þó er eitt sem ég tel rétt að draga fram. Ég tel að það muni líða a.m.k. 10--20 ár þangað til sumir hópar launþega fái þann lífeyrisrétt sem muni duga. Það liggur m.a. í því að t.d. íslenskir sjómenn, ef þeir hafa ekki verið hátekjumenn frá 1985, því þá byrja þeir að greiða í lífeyrissjóð hlut af öllum launum sínum og af fullum launum 1987, eru aðeins búnir að greiða í lífeyrissjóð af fullum launum í 13 ár, það er ekki lengra síðan. Almennt er talið að menn þurfi að greiða í lífeyrissjóð í um 35--40 ár til að ná viðunandi lífeyrisréttindum. Sama á auðvitað við um bændur og heimavinnandi húsmæður eins og þingmaðurinn nefndi réttilega hér áðan. Þess vegna vil ég bara láta það koma fram að það verða ábyggilega til hópar í þjóðfélagi okkar næstu 10--15 ár og jafnvel 20 ár sem ekki munu, þrátt fyrir þá framtíðarsýn okkar að lífeyririnn komi til með að duga fólki, hafa ásættanlegan lífeyri. Þess vegna þarf sérstaklega að huga að þeim hópi, þ.e. öryrkjum og hluta ellilífeyrisþega. Ég held að því miður verði ákveðinn hópur áfram í slæmri stöðu, alveg fram undir 2020, þó sá hópur fari vonandi minnkandi.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins þakka hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni sem kom hér og tók fyrir lífeyrismál sjómanna, sem ég fjallaði ekki um í ræðu minni. Það var ekki hægt að komast yfir allt en auðvitað er það hárrétt hjá hv. þm. að sjómenn hafa ekki borgað í lífeyrissjóð af fullum launum nema í 13 ár. Það sýnir okkur náttúrlega hve skammt á veg kerfið er í raun og veru komið. En íslenskir sjómenn eins og þingmenn og aðrir hafa nú margfalt fleiri tækifæri til að leggja í þá sjóði sem standa til boða, séreignarsjóði og annað, og leggja fyrir. Ég hygg að það hafi verið með sjómenn, svipað og með heimavinnandi húsmæður og aðra hér áður fyrr þegar aflabrestur varð og annað slíkt, að þeir hafi ekki getað myndað mikinn og sterkan sjóð. Vafalaust eru aldraðir sjómenn nú í svipuðum sporum og þeir sem ég gerði að umtalsefni og hafa ekkert annað en strípaða taxta og lélegar bætur. Það sem ég var að reyna að draga fram var að meðan það millibilsástand ríkir, sem enn varir og verður e.t.v. í 15--20 ár í viðbót, verður samfélagið, ríkisvaldið, að koma á einhvers konar afkomutryggingu til að tryggja lágmarkslaun til framfærslu. Ég er ekki að tala fyrir bótum sem muni ganga upp allan stigann. Ég held að það þurfi að grípa til bráðaaðgerða, aðgerða sem við aldahvörf ættu eiginlega að vera keppikefli allra stjórnmálamanna og allra stjórnmálaflokka, að mynda einhvers konar þjóðarsátt um afkomutryggingu til handa þeim sem hafa léleg lífeyrisréttindi í dag. Við skulum heldur ekki gleyma því, herra forseti, að upphafsár lífeyrissjóðanna, 8. og 9. áratugurinn, voru lífeyrissjóðunum mjög erfið þar og fé þeirra brann upp.

Herra forseti. Eins og fram kom fyrr í dag er með þessu frv., sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og raunar allir þingmenn Samfylkingarinnar leggja fram, lagt til að tekjutenging tekjutrygginga lífeyrisþega við tekjur maka þeirra verði afnumin og að tekjutengingin einskorðist við tekjur lífeyrisþeganna sjálfra. Ég tel rétt að vekja athygli á þessu í upphafi vegna þess að umræðan hefur snúist upp í það og því hefur jafnvel verið haldið fram að hér sé verið að leggja til afnám allra tekjutenginga í almannatryggingakerfinu. Það er svo sannarlega ekki það sem við leggjum til með þessu frv. Ég tel mjög mikilvægt að það komi fram hér strax í upphafi máls míns. Frv. beinist fyrst og fremst að þeim hópi sem tengdur er við tekjur maka og það viljum við afnema. Við höfum lagt fram fyrir því réttlætisrök. Við höfum bent á það að sú framkvæmd er ekki mjög dýr miðað við þann kostnað sem þjóðfélagið er tilbúið að greiða fyrir gott almannatryggingakerfi. Við höfum bent á að þetta kosti 360 millj. og þá erum við að tala um tölur sem eru fengnar áður en síðasta leiðrétting var gerð þar sem ríkisstjórnin kom í raun og veru til móts við þessa kröfu. Sennilega er því um töluvert lægri fjárhæð að ræða. Við teljum því að hér sé um að ræða mjög mikið réttlætismál sem kosti kannski ekki svo mikla peninga þegar upp er staðið. Þess vegna eigum við í Samfylkingunni mjög erfitt með að skilja að ekki sé hægt að koma til móts við þennan hóp. Við höfum bent á að sú stefna sem mótuð er með því að hafa tengingu við tekjur maka sé til þess fallin að brjóta upp fjölskyldur og við þekkjum mörg dæmi þess að fólk sér þann kost vænstan að skilja til að losna við þessa tengingu. Við höfum líka bent á að það er réttlætismál að sá sem ekki getur séð sér farborða með því að vinna fyrir sér fái lágmarksframfærslu úr sameiginlegum sjóðum velferðarkerfisins. Til samanburðar höfum við nefnt að t.d. þeir sem eru atvinnulausir fá greiddar atvinnuleysisbætur óháð tekjum maka en það sama gildir ekki um lífeyrisþegana. Við höfum vakið athygli á fleiri atriðum sem snúa að fjölskyldum öryrkja, þá erum við að tala um þennan þrönga hóp sem er tiltölulega illa settur. Það er fleira í þessu kerfi sem gerir mörgum öryrkjum mjög erfitt fyrir að búa við fjölskyldulíf, ekki aðeins það að þeir séu háðir framfærslu maka með þeim ákvæðum hér sem við erum að leggja til að verði breytt. Þeir sem þurfa t.d. að fara af heimilinu og leita annað eftir betri þjónustu vegna sjúkdóms verða líka fyrir tekjutapi þannig að þeir eiga í raun og veru ekkert eftir fyrir fjölskyldu sína. Oft á tíðum neyðist þetta fólk til þess að fara þangað sem það fær betri þjónustu og þarf meiri umönnun vegna sjúkdóms síns. Þannig er margt í þessu sem þarf að skoða, herra forseti, en hér erum við fyrst og fremst að horfa á tekjutenginguna. Ákvæði þessarar skerðingarreglu hafa í för með sér að fjölskyldur lífeyrisþega lenda í fátæktargildru jaðarskattanna þar sem tekjur maka auk tekna lífeyrisþegans sjálfs geta skert tekjutryggingu hans. Á þennan hátt er lífeyrisþegum í raun mismunað eftir hjúskaparstöðu líka, ef maður horfir á þetta út frá þeim sjónarhóli. Það má líka segja að fólki á vinnualdri sé mismunað eftir því hvort það á við atvinnuleysi eða heilsubrest að stríða. Við viljum halda því fram að þetta sé ekki í anda stjórnarskrárinnar, mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar, enda hefur verið höfðað mál í þá veru af hálfu öryrkja. Í bók Stefáns Ólafssonar prófessors, Íslensku leiðinni, sem fjallar um íslenska velferðarkerfið segir hann í kafla um þessa tekjutengingu, með leyfi forseta: ,,Þá er önnur beiting skerðingarreglna í almannatryggingakerfinu á Íslandi einnig fátíð en það er skerðing lífeyris öryrkja vegna tekna maka þeirra. Sú regla er arfleifð gömlu fátækraaðstoðarinnar frá fyrri öldum, þar sem framfærsluskylda var lögð á fjölskylduna eða ættingja í heild, áður en til fátækraaðstoðar gæti komið með tilheyrandi athugun á þörf og því hvort hinn fátæki verðskuldaði aðstoðina. Hugmyndafræði almannatrygginga, sem leysti gömlu fátækraaðstoðina að mestu af hólmi á 20. öldinni, gengur gegn þessari hugsun að örorkulífeyrisþegi hafi ekki fullan borgararétt og beri skarðan framfærslurétt ef maki hans hefur einhverjar tekjur, eins og fram kom í fyrstu tveimur köflunum í þessari bók. Þess vegna hafa vestrænar þjóðir horfið frá slíkri framkvæmd almannatrygginga nú á dögum. Framkvæmd þessarar reglu á Íslandi rýrir mjög kjör þeirra öryrkja sem fyrir verða, samkvæmt mati OECD á kjarastöðu lífeyrisþega í aðildarríkjunum og það kemur einnig fram í skýrslu forsætisráðherra vorið 1999 um stöðu öryrkja. En félagsleg og sálræn áhrif slíks fyrirkomulags eru þó enn alvarlegri því öryrki í slíkri stöðu er að hluta rændur sjálfstæði sínu og mannlegri reisn.`` Þetta segir Stefán Ólafsson prófessor í bók sinni Íslensku leiðinni sem er úttekt á íslenska velferðarkerfinu. Nú hefur því verið mótmælt af hálfu einstakra ráðherra og fleiri aðila, m.a. kom þetta fram í viðtali í Morgunblaðinu fyrir skömmu síðan að þetta væri ekki alveg rétt og að víða væru þessar tekjutengingar við tekjur maka viðhafðar. Ég hef aðeins verið að reyna að átta mig á því hvað sé rétt í þessu og hef gögn um það undir höndum. Maður rekur sig fljótt á það þegar maður fer að reyna að bera þessa hluti saman að í raun er afar erfitt að bera saman slík kerfi, ef við tökum t.d. kerfi hér og í Danmörku. Ég held að til þess að önnur kerfi séu marktæk viðmiðun þá sé mjög mikilvægt að horfa á samanburðinn í heild. Það vantar svolítið upp á að aðbúnaður og kjör öryrkja hafi verið skoðuð af einhverju viti í samanburði við Norðurlöndin. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir bað um skýrslu á sínum tíma, sem lögð var fyrir Alþingi á 123. löggjafarþingi, af forsrh., um stöðu, aðbúnað og kjör öryrkja. Þar kemur fram ákveðinn samanburður og það sem er sláandi í þeim samanburði er kannski fyrst og síðast hve erfitt er að bera svona kerfi saman. Það er mismunandi hversu mikið lífeyriskerfið kemur inn í, hvort það er í raun grunnurinn, þ.e. almannatryggingarnar, hversu mikið þær koma inn í o.s.frv. Ég held að það sé ágætt að rifja upp þá skýrslu í tengslum við þessa umræðu og það er mjög mikilvægt í fyrsta lagi, þegar verið er að bera saman hvort við séum að nota tekjutengingu á borð við það sem notað er annars staðar, hvort um grunninn sé að ræða eða hvort um viðbótarframlög sé að ræða, þ.e. þegar við erum að tala um tekjutengingu við tekjur maka. Mér finnst það skipta miklu máli. Það skiptir líka máli í því samhengi hvort við erum að tala um svipuð framlög frá velferðarkerfinu til þessara hópa. Ég er hér með samanburð upp úr þessari skýrslu sem forsrh. lagði fram um kjör og aðbúnað öryrkja. Þar kemur fram ef við berum saman Ísland og Danmörku að grunnlífeyrir og tekjutrygging á Íslandi --- þetta er væntanlega 1998 geri ég ráð fyrir eftir samnorrænum samanburðartölum --- þá erum við að tala um að grunnlífeyrir og tekjutrygging sé samtals á Íslandi 39.988 kr. en í Danmörku á sama ári 69.728 kr. Þarna munar nú bara upp undir helmingi á þessu tvennu. Það hlýtur vissulega að hafa ýmislegt að segja auk þess sem það er þá ekki búið að taka inn í það hvort auðveldara sé fyrir öryrkja hér á landi eða í Danmörku að afla sér t.d. húsnæðis eða hvernig búið sé að þeim varðandi slíka hluti, að ekki sé nú talað um innkaup á matvöru o.s.frv. og verðlag almennt. Í þessari skýrslu um slíkan samanburð segir m.a. að þótt greina megi ákveðinn líkindi með lífeyriskerfum Norðurlanda sé fjölmargt sem skilji á milli. Nefna má að í Danmörku eru örorkugreiðslur einvörðungu frá almannatryggingum, í Noregi er engin tekjutenging, en aftur eru reglur í Finnlandi þannig að þegar örorkulífeyrir frá lífeyrissjóði fer yfir ákveðið mark, falla örorkugreiðslur almannatrygginga alveg niður. Og það er sagt að hér sé afar vafasamt að bera saman fjölda þeirra sem fá óskertar bætur á Norðurlöndum. En það er þess vegna sem ég held að það sé mikilvægt fyrst og fremst að horfa bara á stöðu þessara einstaklinga og hvernig þeir hafa það í heildina litið þegar upp er staðið hvernig þeim gengur að lifa af því sem þeir hafa á milli handanna. Það verður að skoða þetta þannig. Og það væri mjög æskilegt að gerð yrði frekari úttekt á þessu og slíkur samanburður yrði framkvæmdur af einhverju viti og þá yrðu teknir fyrir þeir hópar fyrst og fremst sem þurfa úrbætur t.d. hér á landi, þ.e. þeir sem búa við almannatryggingakerfið berstrípað. Við vitum að lífeyriskerfið hefur bjargað miklu í okkar velferðarkerfi. En það gengur bara ekki að koma alltaf með meðaltal sem miðar við þá sem hafa verið á vinnumarkaði, vegna þess að það eru nú einhverjir sem hafa bara ekkert verið á vinnumarkaði, en verða samt sem áður öryrkjar. Í skýrslu hæstv. forsrh. um kjör og aðbúnað öryrkja, varðandi töfluna sem ég nefndi hér áðan þar sem verið er að bera saman fjárhæðirnar sem öryrkjar á Íslandi og Norðurlöndunum fá, segir m.a., með leyfi forseta: ,,Taflan gefur ekki góða mynd af stöðu öryrkja í þessum löndum. Ástæða þess er fyrst og fremst sú hversu mikill munur er á uppbyggingu lífeyriskerfa og þá einkum er varðar þátt almannatrygginga annars vegar og lífeyrissjóða hins vegar. Til þess að bera saman þessi lífeyriskerfi er nauðsynlegt að setja fram ,,dæmigerð tilvik``, sem sýna hvernig kerfin starfa nú. Dæmi um Ísland er unnið þannig`` --- þá kemur önnur tafla síðar þar sem samanburðurinn er óneitanlega hagstæðari Íslendingum --- ,,að gert er ráð fyrir að maður afli meðallauna (um 125 þús. kr.) frá tvítugu til fimmtugs og hann verði þá öryrki. Gert er ráð fyrir að hann hafi greitt af þessum launum í lífeyrissjóð samkvæmt þeim reglum er í gildi voru hjá almennu lífeyrissjóðunum 1996.`` Síðan er lýst nákvæmlega hvernig þetta meðaltalsdæmi er reiknað og þá verður samanburðurinn mun hagstæðari fyrir Ísland. En þarna erum við nú bara að tala um að maður hafi verið á vinnumarkaði í 30 ár og það náttúrlega tryggir honum ákveðinn rétt eins og við vitum ef hann greiðir í lífeyrissjóð. En við erum fyrst og fremst að einbeita okkur að þeim hópum sem búa ekki við þau fríðindi að hafa getað verið á vinnumarkaði í 30 ár. Þeir hópar eru til og við verðum að skoða þá svolítið sérstætt og horfa svolítið einangrað á þá hópa sem eru verst settir. Í skýrslunni sem hæstv. forsrh. lagði fram að beiðni hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, segir líka um áform ríkisstjórnarinnar um að treysta hag og aðbúnað öryrkja, með leyfi forseta: ,,Bótakerfi landsmanna er flókið í uppbyggingu og getur leitt til ósamræmis og getur fólk í sams konar aðstöðu fengið mismunandi bætur. Á næstu árum er mikilvægt að einfalda kerfið og gera það þá skiljanlegra fyrir almenning og þá sérstaklega þá sem það er ætlað. Þeir sem þurfa á stuðningi samfélagsins að halda eiga að hafa greiðan aðgang að slíkri þjónustu. Ljóst þarf að vera hvaða þjónusta er í boði. Það á ekki að leggja á þá einstaklinga sem í hlut eiga mikla og oft flókna vinnu til að fá notið þess sem þeim er ætlað. Tryggja verður jafnræði allra öryrkja.`` Herra forseti. Það er einmitt þetta sem við erum að reyna að draga fram og viljum því leggja lóð okkar á vogarskálar þessa markmiðs ríkisstjórnarinnar. En því miður teljum við að ekki hafi sést mikið af þessum markmiðum. Kerfið er gríðarlega flókið. Það er mjög óljóst vegna þessara tekjutenginga og sérstaklega við tekjur maka er fólk í raun að átta sig á stöðu sinni fjárhagslega þegar það er komið í þær aðstæður sem það getur ekki losað sig út úr. Ég held að margir hverjir átti sig ekki á því hvernig kerfið virkar fyrr en þeir lenda í þessari aðstöðu og eiga þá engin úrræði. Ég vil líka draga fram í lokin, herra forseti, að því hefur oft verið haldið fram í umræðunni hér um þetta mál og önnur sem tengjast hag öryrkja eða lífeyrisþega almennt, að lífeyrisþegar hafi fengið miklar úrbætur í tíð þessarar ríkisstjórnar og kaupmáttur þeirra hafi aukist og það kemur m.a. fram í þessari skýrslu sem ég hef nefnt hér margoft og víðar í umræðunni. En ég var rétt í svipinn áðan að glugga í staðtölur almannatrygginga frá árinu 1999 sem voru að koma á borð þingmanna nú nýverið og þar er á bls. 26 er samanburður á vísitölu kaupmáttar lágmarkskaups verkakarla og lífeyristryggingagreiðslna, lífeyris- og tekjutryggingar á árunum 1987--1999. Þar get ég nú ekki betur séð, herra forseti, en að á síðustu u.þ.b. fimm árum hafi mjög dregið í sundur eins og við þingmenn Samfylkingarinnar höfum margoft haldið fram, að lífeyrisþegar hafi komið illa út í samanburðinum miðað við hvað kaupmáttur annarra hefur aukist. Það kemur skýrt hér fram á línuriti. Það hefur örlítið dregið saman aftur á árunum 1998 og 1999, en á tímabili, árin þar á undan, kannski frá 1994--1995, er mjög sláandi hversu bilið hefur síðan þá verið að breikka á milli annars vegar þeirra sem eru á launum og hins vegar lífeyrisþega. Ég sé ekki betur, herra forseti, en að opinberar tölur ríkisstjórnarinnar sjálfrar væntanlega, sanni og staðfesti það sem haldið hefur verið fram um kjör lífeyrisþega á síðustu árum og í tíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni. Ég ítreka einungis að hér er um að ræða mikið réttlætismál, mikið mannréttindamál sem kostar ekki svo mikla peninga ef við horfum til þeirra fjárhæða sem við erum tilbúin að greiða með glöðu geði til þess að halda hér uppi öflugu velferðarkerfi á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég er einn af flutningsmönnum frv. en átti þess ekki kost að vera viðstödd fyrri hluta umræðunnar vegna starfa erlendis á vegum þingsins. En mig langar aðeins að koma inn í þessa umræðu núna þótt ýmislegt hafi komið hér fram hjá þeim hv. þm. sem töluðu hér á undan mér sem ég get ekki annað en tekið undir. Frv. fjallar um tekjutengingu tekjutryggingar lífeyrisþega við tekjur maka, þ.e. að hún verði afnumin og tekjutengingin verði aðeins við eigin tekjur lífeyrisþegans. Mér finnst þetta eitthvert það mesta réttlætismál sem fyrir liggur á þessu þingi og er þó af ýmsu að taka. Það er alveg deginum ljósara að það er kannski ekkert ákvæði í íslenskum tryggingalögum núna sem veldur annarri eins úlfúð í þjóðfélaginu og þessi tekjutenging tekjutryggingar lífeyrisþega. Það hefur aðeins verið slakað á þessu í tvígang núna á undanförnum árum, en ekki sem neinu munar í sjálfu sér og þarf að taka mun betur á. Málið er að hluta til fyrir dómi núna. Héraðsdómur kvað upp sinn úrskurð á liðnu ári og mér skilst að úrskurður Hæstaréttar sé væntanlegur og í mínum huga er alveg ljóst hvernig hann mun verða. Mér finnst gríðarlega mikið réttlætismál að þetta sé miðað við einstaklingana sjálfa, þ.e. þessi tekjutryggingarhluti, en ekki við maka vegna þess að meðan þetta fólk var vinnandi sem núna nýtur lífeyris þá borgaði það tryggingagjald, en í því var falin þessi tekjutrygging. Mér finnst mjög óréttlátt að svo sé hægt, alveg án tillits til þess hvað er búið að borga inn í þessa tekjutryggingu, að afnema þetta bara vegna hjúskaparstöðu þegar svo annaðhvort fólk missir heilsuna eða fer á ellilífeyri. Ég hef kynnst því sjálf að það finnast fjölmörg dæmi um að fólk hefur ekki séð neina útgönguleið aðra en að slíta hjúskap til að njóta réttlætis í þessum málum. Og ég verð nú að segja að mér finnst það koma úr hörðustu átt þegar þeir flokkar sem núna eru við völd í landinu og mjög hafa haldið á lofti gildi fjölskyldunnar, skuli ekki geta --- hvar er nú hæstv. heilbr.- og trmrh.? Nú er hún horfinn úr salnum þegar ég er að flytja þessa mögnuðu hugvekju og þykir mér skarð fyrir skildi. Ég vil biðja forseta að sjá til þess að hæstv. heilbr.- og trmrh. geti verið viðstödd þessa umræðu til enda.

Hæstv. ráðherra er í húsinu og forseti mun senda henni skilaboð um að hennar sé óskað í þingsalnum.

Á fundinum hafa öll þau ákvæði í íslenskum lögum sem eru andstæð þessu að okkar mati verið mjög vel rakin og ég ætla svo sem ekki að endurtaka það. En ég vil taka það sérstaklega fram að við öll sem hér erum inni þekkjum ábyggilega dæmi um að til sambúðarslita eða skilnaðar hafi komið, einmitt vegna þessarar reglu, vegna þess að fólk getur ekki staðið undir sjálfu sér þegar það verður fyrir svo mikilli skerðingu og það ætti að réttlæta það að þessi regla verði afnumin og það fyrr en síðar. Ég vil líka taka undir það sem fram kemur í bók Stefáns Ólafssonar prófessors, Íslensku leiðinni, sem sumir hafa nú kallað Íslensku neyðina vegna þess að hún leiddi vel í ljós þá mjög bágbornu stöðu sem þeir eru í sem verst standa gagnvart tryggingakerfi okkar, en þar er fjallað einmitt um það að þessi regla sé arfleifð gömlu fátækraaðstoðarinnar frá fyrri öldum þar sem framfærsluskylda var lögð á fjölskylduna eða ættingja í heild áður en til fátækraaðstoðar gæti komið með tilheyrandi athugun á þörf og því hvort hinn fátæki verðskuldaði aðstoðina. Ég held að þegar almannatryggingalögin voru sett á sínum tíma hafi það tvímælalaust verið andi laganna að allir ættu að vera jafnir án tillits til hver staða þeirra væri að öðru leyti og líka án tillits til hver hjúskaparstaða þeirra væri. Það gegnir öðru máli með annars konar uppbætur sem koma svo á bætur lífeyrisþega eftir að tekjutryggingunni sleppir, t.d. heimilisuppbót eins og hér er minnst á. Eftir því sem ég þekki erlendis, þó að þessar tölur séu auðvitað aðrar þar og miklu hærri og þó að það sé eins og hér hefur verið drepið á mjög erfitt að bera þetta saman, er það þannig að tekjutenging kemur þá fyrst til sögunnar þegar slíkar uppbætur koma inn. En þetta frv. fjallar ekki um þær. Ég vil að lokum ekki fara úr ræðustól í umræðum um tryggingamál án þess að taka undir það sem kom fram fyrr á fundinum að auðvitað þurfum við fyrst og fremst að taka á fyrir þá sem verst standa og það er ótrúlega stór hópur sem stendur verulega illa. Það eru t.d. ótrúlega margar ekkjur á áttræðisaldri og ég tala ekki um eldri sem voru alla tíð heimavinnandi húsmæður og áttu menn sem áttu ekki rétt í lífeyrissjóði eða áttu mjög lítinn rétt í lífeyrissjóði, sem hafa tekjur sem eru að mínum dómi, jafnvel þó þær hafi þær uppbætur sem völ er á, undir framfærslumörkum. Ég tel að við verðum að taka sérstaklega á til að rétta hlut þessa fólks. Við getum ekki liðið það í velferðarríkinu Íslandi að stór hópur lífeyrisþega, sumir segja 25%, séu undir þeim mörkum að þeir geti með góðu móti framfleytt sér, hvað þá fjölskyldu. Ég vil vekja athygli á því að það þarf að koma upp öryggisneti meðal þjóðarinnar sem tryggir að enginn lendi undir þeirri tölu sem er t.d. meðalverkamannalaun til að framfleyta fjölskyldunni.

Herra forseti. Mig langar til að byrja á því að fagna því að hæstv. heilbrrh. er viðstaddur þennan hluta umræðunnar en eins og kom fram í upphafi fundar erum við að halda áfram umræðu sem var mjög fjörug og málefnaleg að hluta til, a.m.k. frá því 12. október. Þá söknuðu margir þess að ráðherra var ekki til staðar og varla sást hér flokksmaður úr flokki hennar en þó kom formaður fjárln. aðeins inn í umræðuna. En þessi umræða hefur að hluta til fjallað um kjör lífeyrisþega almennt þó svo að frv. sem hér um ræðir sé um afnám tekjutengingar við tekjur maka lífeyrisþegans eða laun hans. Ég verð að segja að aldrei er of oft bent á bág kjör þeirra sem þurfa að treysta á almannatryggingarnar að mestu sér til framfærslu. Daginn eftir að umræðan fór hér fram, fyrri hluti umræðunnar, komu fram staðtölur almannatrygginga sem staðfestu allt það sem kom fram í umræðunni um málið. Má segja að einmitt umfjöllun um staðtölurnar hafi, m.a. í Morgunblaðinu, staðfest það sem við Samfylkingarþingmenn sögðum í umræðunni. Bætur almannatrygginga hafa ekki hækkað eins mikið og launavísitala og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir benti einmitt á það í máli sínu áðan og vitnaði til staðtalna Tryggingastofnunar. Þessi umræða þarf að fara fram þangað til kjör lífeyrisþega verða leiðrétt í samræmi við launaþróunina. Það er mjög mikilvægt og það kom einnig fram í umræðunni fyrir 20 dögum eða svo að það væri mikilvægt að fram fari heildarendurskoðun á almannatryggingalögunum frá 1971. Ég tek undir það og fagna því að einhver vinna skuli vera farin af stað í því eins og kom fram í andsvari hjá formanni fjárln., hv. þm. Jóni Kristjánssyni. En við erum sem sagt að tala um afmarkað réttlætis- og sanngirnismál í almannatryggingunum sem er afnám tekjutengingar við laun maka. Það hefur margoft komið fram í umræðunni að þessi regla sundrar fjölskyldunni, hún leiðir til skilnaða eins og hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir benti réttilega á, við þekkjum öll dæmi um það. Fólk neyðist til að flytja að heiman þegar það stendur frammi fyrir því að geta ekki framfleytt sér vegna heilsubrests eða fötlunar. Þetta hefur leitt af sér margar hörmungar í fjölskyldum og það þekkjum við örugglega öll dæmi um. Það er líka þjóðhagslega óhagkvæmt að vera með reglu eins og þessa. Hún gerir það að verkum að hópur fólks, sem býr við heilsubrest, lifir við kröpp kjör. Börn þessa fólks geta ekki tekið þátt í samfélaginu eins og önnur börn. Þetta þekkjum við vel og menn hafa verið að tala um aðskilnaðarstefnu í því tilliti, sem er rétt, og hún á ekki að líðast. En ég vil vegna þess að hæstv. ráðherra er viðstaddur minna á að ráðherrann hefur sagt það opinberlega að hún hyggist stíga skref til að afnema þessa óréttlátu tekjutengingu. Hún sagði m.a. á aðalfundi Tryggingastofnunar fyrir kosningar að hún teldi ekki siðferðilega rétt að vera með þessa tekjutengingu og sagðist mundu afnema hana. Nú hefur hún stigið tvö skref í áttina til að minnka tekjutenginguna og það er af hinu góða en ég vildi gjarnan fá að heyra það frá hæstv. ráðherra hvenær hún hyggst ganga þessa leið til enda og afnema tekjutenginguna. Herra forseti. Ég vil líka vegna umræðu og fullyrðinga um að þessi tekjutenging viðgangist í nágrannalöndum okkar mótmæla því. Tekjutenging við tekjur maka í almannatryggingunum viðgengst ekki. Ég hef verið að fara í gegnum gögn sem ég hef fengið úr heilbrrn. og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir vitnaði einmitt til í máli sínu áðan. Ég get ekki séð betur en að þær upplýsingar séu allar í þá veru að þar sem einhver tekjutenging er við maka þá séu það félagslegu bæturnar. Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég þarf að rifja það upp fyrir þingheimi að þegar samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið var tekinn hér og löggiltur á Íslandi voru almannatryggingalögin tekin upp og þeim skipt upp í tvennt. Þar voru lífeyristryggingarnar settar í tvennt, annars vegar voru almannatryggingabætur og hins vegar félagslegar bætur. Þar með voru heimildabæturnar, sem voru viðbót við grunnréttindin sem var grunnlífeyrir og tekjutrygging, settar í önnur lög sem voru félagslegar bætur. Ég get ekki betur séð en að það sem bæði embættismenn í ráðuneytinu og ráðherrar hafa verið að vitna til í ræðum hér og í blöðum, og ég minni sérstaklega á Morgunblaðið þar sem var úttekt á kjörum öryrkja eftir aðalfund Öryrkjabandalagsins þar sem embættismaður staðhæfði að verið væri að tekjutengja í þessa veru í nágrannalöndunum, að verið sé að fjalla um félagslegar bætur en ekki almannatryggingar. Þar verða menn að gera skýran greinarmun á. Ég vil benda á að í félagslegu bótunum hér þar sem m.a. heimilisuppbótin er ekki tengd við tekjur maka heldur er hún tengd við hvort maki er til staðar eða ekki. Þeir sem eru með maka eða búa með öðrum fá ekki heimilisuppbót sem flokkast undir félagslegar bætur. Þannig getum við haldið áfram endalaust og talið upp ýmsar félagslegar bætur. Ég get ekki séð annað en að þær bætur sem tilteknar eru og menn hafa verið að vitna til séu allt saman félagslegar bætur en ekki almannatryggingabætur. Mér finnst því ekki við hæfi að menn séu að gera þetta enn þá ruglingslegra en það er. Kerfið er nógu flókið, fólk á erfitt með að átta sig á reglunum í því vegna þess að það er mjög flókið og löngu tímabært að einfalda það eins og hefur komið fram í ræðum hjá mörgum þeim sem ræddu eða tóku til máls í umræðunni, bæði í fyrra skiptið sem málið var á dagskrá og einnig núna og það er ekki til bóta þegar menn eru að gera þetta enn þá ruglingslegra. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Kristjáni Möller sem benti á í máli sínu að það er þannig í dag að mjög margir hafa ekki náð því að öðlast mikinn lífeyrissparnað á vinnualdri sínum. Þetta á sérstaklega við um konur, heimavinnandi húsmæður eiga lítinn sem engan rétt í lífeyrissjóðakerfinu og þurfa að treysta á almannatryggingarnar. Sömuleiðis minntist hv. þm. á atvinnuleysisárin sem bitnuðu vissulega mjög illa á konum. Ég vil því benda á að þetta mál, afnám tekjutenginga við tekjur maka, er líka jafnréttismál vegna þess að það hefur komið fram í opinberum tölum, og m.a. í staðtölum almannatrygginga sem komu út núna á dögunum, að þessi regla bitnar mjög illa á konum. Sömuleiðis er það að leiðrétta kjör lífeyrisþega mjög mikið réttlætismál gagnvart konum því að það kemur einnig fram í staðtölunum að konur í hópi lífeyrisþega eru mun verr settar en karlar. Það er því stórpólitískt jafnréttismál að afnema tekjutenginguna. Herra forseti. Ég veit ekki hversu langt ég á að ganga í því að endurtaka og taka undir það sem hefur komið fram í umræðunni. Það er ýmislegt sem rætt var þann 12. október sem væri full ástæða til að nefna og einnig það sem hefur komið fram í opinberum upplýsingum síðan. M.a. var því haldið fram af málsvara Sjálfstfl. í málefnum aldraðra og öryrkja, hv. þm. Pétri Blöndal, að meiri hluti lífeyrisþega hefði það góðar greiðslur úr lífeyrissjóðum að þeim væri engin vorkunn. Þá langar mig til að benda á þá staðreynd sem kemur fram í staðtölum almannatrygginga, að 43% öryrkja eru ekki með greiðslur úr lífeyrissjóðum. Þetta er hátt í helmingur allra öryrkja, fyrir utan það að það er stór hópur aldraðra sem ekki er með greiðslur úr lífeyrissjóði eða eru með mjög lágar greiðslur úr lífeyrissjóðum. Það er því full ástæða til að skoða þessi mál og mótmæla þeim rangfærslum sem hafa í rauninni komið fram og komu fram í umræðunni frá hv. þm. Pétri Blöndal. Hann er reyndar ekki viðstaddur og ætla ég því ekki að fara frekar út í fullyrðingar hans enda svaraði ég þeim nú yfirleitt jafnharðan í andsvari þegar þessi mál voru til umræðu síðast. Ég tek undir það sem hefur komið fram hjá þeim sem hafa rætt þetta mál á undan mér að það er mjög mikilvægt að komið verði á afkomutryggingu þannig að gerður verði samningur þar sem afkomu þessara hópa sem eru verst settir, þeirra lífeyrisþega sem þurfa að treysta á almannatryggingarnar með afkomu sína --- það þarf að koma á slíkri afkomutryggingu. Við þingmenn Samfylkingarinnar höfum barist fyrir því og munum koma með þingmál í þá veru á næstu dögum sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir mun vera 1. flm. að. Það er vissulega sérkennilegt að ríkisstjórnin skuli ekki taka á þessum málum, leiðrétta kjör þessara hópa núna í góðærinu og að þegar menn skila hér miklum tekjuafgangi þá skuli hópar eins og öryrkjar og aldraðir sífellt að þurfa að minna á kjör sín. Það er sérkennilegt að þeir skuli ekki ná eyrum stjórnarliða í baráttu sinni. Herra forseti. Ég á tök á því að taka einu sinni enn til máls. En ég vil nú þakka samt fyrir þá umræðu sem hefur verið um þetta þingmál. Það mun koma til umræðu í hv. heilbr.- og trn. að lokinni þessari umræðu. Ég kalla eftir svörum frá hæstv. heilbrrh. um það hvenær hún hyggst ganga skrefið til enda. Hún hefur ítrekað lýst því yfir að þetta séu byrjunarskrefin. Hún er búin að taka tvö skref en við bíðum óþreyjufull og við viljum að þessi regla verði afnumin að öllu og fullu. Það er nógu mikil tekjutenging samt í kerfinu. Þeir sem búa með öðrum fá þriðjungi lægri greiðslur. Það er nú bara þannig. Þar er nú komin þó nokkuð mikil tekjutenging þó ekki sé verið að tala um tekjutenginguna sem við viljum afnema. Þeir fá þriðjungi lægri greiðslur við það að búa með öðrum. Manni þykir nú nóg um það. Fyrir utan það að lífeyrisþegar sem búa tveir saman fá 90% af fullum grunnlífeyri. Það er auðvitað verið að tengja á ýmsan hátt við sambúðarform eða fjölskylduform. Einnig vil ég nefna það áður en ég lýk máli mínu, herra forseti, að það er ekki eins og einhver græði eitthvað ofboðslega mikið á því að afnema þessa tekjutengingu, það er ekki eins og einhver verði ofboðslega ríkur á þessu. Það er alls ekki þannig. Tekjutengingarnar í íslenska velferðarkerfinu eru það miklar gagnvart tekjum hvers einstaklings að það nær því enginn að verða sterkefnaður á því að vera á greiðslum frá almannatryggingunum þannig að það er orðið býsna brýnt að afnema þessa óréttlátu reglu sem, eins og við höfum sýnt fram á, er brot á mannréttindum, brot á stjórnarskránni og ýmsum þeim alþjóðasáttmálum sem við höfum gerst aðilar að. Það er því réttlætismál að þessi tekjutenging við laun maka lífeyrisþega á tekjutryggingu hans verði afnumin.

Herra forseti. Hér hafa orðið mjög góðar umræður um stöðu og kjör öryrkja og er það vel og mætti vissulega vera meira af því vegna þess að kjör öryrkja hafa dregist mjög aftur úr því sem gerist almennt í þjóðfélaginu í því góðæri sem ríkt hefur á undanförnum árum. Við erum að fjalla um eina hliðina á kjörum öryrkja sem snertir tengingu við tekjur maka og skerðingu þess vegna, mál sem hefur verið flutt nokkrum sinnum af þingmönnum Samfylkingarinnar undir forustu Ástu R. Jóhannesdóttur. Ég fullyrði að hér er á ferðinni mál sem mikil sátt er um í þjóðfélaginu almennt að nái fram að ganga. Ég fullyrði líka að svo er einnig í röðum þeirra sem styðja þá stjórnarflokka sem hér hafa verið við völd frá 1995 en ekki gengið þá leið sem Öryrkjabandalagið hefur lagt áherslu á, þ.e. að afnumin verði að fullu tenging við tekjur maka. Ég fullyrði einnig að það er sátt um það hér, a.m.k. meiri hluti fyrir því, í þingsölum að fara þá leið sem hér er lagt til og það er ekkert ofsagt við það sem hefur fram komið hjá þeim sem hér hafa talað að vissulega er um mannréttindabrot að ræða og brot á ýmsum lögum og alþjóðasamþykktum eins og hér hefur verið talið upp, bæði stjórnarskránni, stjórnsýslulögum, mannréttindasáttmálum og alþjóðasamningum. Það verður að segjast eins og er að það er til skammar fyrir ríkisstjórnina að Öryrkjabandalagið hefur þurft að fara með þetta mál til dómstólanna til að reyna að fá leiðréttingu á þessu sjálfsagða réttlætismáli. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að það sé fullur vilji hjá hæstv. heilbrrh. að leiðrétta það misrétti sem er á ferðinni og hæstv. ráðherra hefur reyndar gengið tvö mikilvæg skref í því máli í átt til þess að afnema þessa tekjutengingu. Reyndar hefur hæstv. ráðherra einnig haft orð uppi um að það beri að afnema tekjutengingu við tekjur maka að fullu og eins og fram kom í máli hv. 1. flm. þá hefur ráðherrann viðhaft þau orð að hér væri um siðferðisbrot að ræða. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvenær við megum vænta þess að skrefið verði stigið til fulls og þetta verði að fullu afnumið? Við erum ekki að tala um háar fjárhæðir, herra forseti. Við erum að tala um 360 millj. kr. sem er helmingi minna en sú fjárhæð sem á að verja á næsta ári samkvæmt fjárlagafrumvarpinu til að koma á sendiráði í Kína  Við erum að tala hér um fjárhæð, 360 millj., sem hæstv. fjmrh. munaði nú ekkert um á síðasta þingi að setja til jeppaeigenda til þess að létta þeim þunga skattbyrði. Hér er auðvitað um að ræða forgang ríkisstjórnarinnar, hvaða forgang hún hefur á málum. Spurningin er ekki hvort til séu fjármunir til að fara þessa leið. Það er nú staðreynd málsins. Samstarfsflokkur hæstv. heilbrrh. lofaði heldur betur að rétta af kjör öryrkja og aldraðra fyrir síðustu kosningar. Ég man ekki betur en landsfundur sjálfstæðismanna hafi lofað því að setja 7,6 milljarða til þess að afnema allar tekjutengingar í kerfinu. Það er kominn tími til þess að fara að efna þau loforð. Við erum ekki að biðja um neina 7,6 milljarða. Við erum að tala um 360 millj. til að fara þessa leið. Sjálfstfl. og landsfundur Sjálfstfl. lofaði 85 þús. kr. greiðslu til allra, óháð tekjum. Hvar eru þau loforð? Ég hef grun um það, og ég vona þá að einhver þingmaður sjálfstæðismanna sé hér inni til þess að leiðrétta mig, að það sé ekki síst Sjálfstfl. sem standi í vegi fyrir því að hæstv. heilbrrh. geti gengið þessa leið að afnema tengingu við tekjur maka. Ég held að hæstv. ráðherra sé full af vilja til að ganga þessa leið. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Er það rétt og samþykkir hún það að það kosti ekki nema 360 millj. að afnema að fullu tengingu við tekjur maka? Ég held að það bæti ekkert þá leið sem við viljum fara að hæstv. ráðherra komi hér upp í ræðustól og segi að þetta hafi viðgengist allar götur frá því almannatryggingakerfið var sett á fót. Þessu var breytt með reglugerð. Það var ekki gert með lögum frá Alþingi, fyrr en á árinu 1998 þegar hæstv. ráðherra lögfesti þetta mannréttindabrot, einmitt á sama tíma og hún var að stíga jákvætt skref í að draga úr þessari tekjutengingu. Ég held að það sé ekki jákvætt í ýmsum góðum málum sem ráðherrann hefur komið til leiðar að fara þá leið að lögfesta þetta mannréttindabrot. Þegar litið er til kjara öryrkja á þessu kjörtímabili og þó litið væri til þess frá 1995 þá vitum við, og hæstv. ráðherra er auðvitað sannfærð um það í hjarta sínu, að hvorki öryrkjar né aldraðir hafa fengið réttmætan hlut af því góðæri sem við höfum búið við. Hæstv. ráðherra veit líka í hjarta sínu að 26 milljarða tekjuafgangur ríkissjóðs á þessu ári er m.a. fenginn með því að skerða kjör öryrkja miklu meira en nemur því sem aðrir hafa búið við í þjóðfélaginu á umliðnum fimm árum. Aldraðir sáu sig t.d. knúna til þess að standa fyrir framan Alþingishúsið þegar Alþingi kom saman á haustdögum til að minna á bág kjör sín, minna á að hlutfall af launum aldraðra þegar það er borið saman við laun verkamanna, er miklu minna en það var á árinu 1991 þegar við bjuggum þó við mikla lægð í efnahagsmálunum. Þar munar 18% og þyrfti að setja þrjá milljarða í kjör öryrkja og aldraðra í dag til þess að þeir stæðu jafnfætis því sem var 1991. Ég verð að segja eins og er að mér liði ekki vel í stóli ráðherra eða ef ég væri í sporum hæstv. heilbrrh. við slíkar kringumstæður, horfandi á hvernig kjör öryrkja og aldraðra hafa dregist aftur úr á umliðnum árum. Það er eins og þessi ríkisstjórn miði alltaf hækkanir á lífeyrisgreiðslum til öryrkja við lægsta viðmið sem hún getur nokkurs staðar fundið. Það er bara leitað og leitað eftir lægsta viðmiði og síðan er það sett til öryrkja og þeir fá molana sem hrjóta af borði ríkisstjórnarinnar. Þannig hefur ríkisstjórnin, eftir að hún tók upp ákveðið viðmið 1997 eða 1998, miðað við neysluvísitölu. Talað er um að miða við almenna launaþróun en þó ekki lægri en neysluvísitölu og af því að neysluvísitalan hefur verið lægri en launavísitalan á undanförnum árum þá hefur ríkisstjórnin auðvitað fundið sér það viðmið til þess að miða kjör lífeyrisþega við. Það finnst mér ekki sýna að ríkisstjórnin eða stjórnarflokkarnir beri kjör lífeyrisþega fyrir brjósti. Við getum litið til þess að frá 1995 til október 2000 hefur grunnlífeyrir og tekjutrygging hækkað um 25% en launavísitalan hefur hins vegar hækkað frá sama tíma um 41,5%. Það mundi muna töluverðu ef ríkisstjórnin hefði miðað við launavísitöluna í staðinn fyrir það viðmið sem hún hefur notað sem skammtar lífeyrisþegunum eins lítið og hægt er. Mér sýnist, herra forseti, nema hæstv. heilbrrh. beiti sér í þessu máli, að fjárlagafrv. fyrir næsta ár gefi lífeyrisþegum enga von um betri tíð á næsta ári vegna þess að forsendur fjárlaga eru byggðar á því að lífeyrisþegar fái 3% hækkun ...  Vissulega mætti tína fleira til um það hvernig kjör aldraðra hafa dregist almennt aftur úr kjörum annarra hópa og eins það hvað ýmislegt annað í aðbúnaði öryrkja hefur orðið til að skerða framfærslu þeirra og auka á framfærslubyrði eins og hækkunin á lyfjum, hækkun á leigukostnaði eða hækkun á leigu á almennum markaði, styrkir til bifreiðakaupa öryrkja færri að raungildi en þeir voru 1995 og síðan mætti draga ýmislegt annað fram. Við getum talað um biðlista eftir þjónustuíbúðum, eftir leiguíbúðum o.s.frv., þar sem staða aldraðra er vægast sagt ömurleg að horfa upp á. Vissulega er það svo að við erum ekki að tala um alla heildina af öryrkjum eða lífeyrisþegum en við erum að tala um verulega stóran hóp, herra forseti, vegna þess að staðreyndin er sú að meira en helmingur aldraðra er með framfærslueyri undir lágmarkslaunum og 40% lífeyrisþega hafa óskerta tekjutryggingu. Það kom fram í skýrslu sem ég bað forsrh. um á sl. ári að 43% allra öryrkja fá engar greiðslur úr lífeyrissjóði og einnig að 22% ellilífeyrisþega eða 5.800--5.900 voru með tekjur undir 4.000 kr. á mánuði árið 1999. Ekki er óeðlilegt, herra forseti, að umræðan leiðist almennt út í afkomu aldraðra og öryrkja undir þessum dagskrárlið en ég vil á þeim stutta tíma sem ég hef aflögu í þessum ræðustól fara nákvæmar inn á það mál sem er til umræðu. Vonandi gefst tími til þess fljótlega aftur að taka upp almenna umræðu um kjör öryrkja en mér hefur fundist vera misskilningur a.m.k. í málflutningi hæstv. forsrh. --- ég skal ekki fullyrða hvort það hefur komið fram hjá hæstv. heilbrrh. --- um það að þetta sé ekkert einsdæmi á Íslandi að það sé þessi tenging við tekjur maka. Hafa þeir vitnað til Norðurlandanna í því sambandi. Hv. þm., Ásta R. Jóhannesdóttir, 1. flm. þessa máls, kom einmitt inn á það sem er staðreyndin í þessu máli. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún geti þá ekki tekið undir að það sé rétt, til að við séum að tala um málið út frá réttum forsendum og réttum staðreyndum, að það sé einungis sums staðar tenging við tekjur þegar um er að ræða félagslegar bætur eins og heimilisuppbót o.s.frv. en ekki þegar um er að ræða almennar lífeyrisgreiðslur úr almannatryggingakerfinu eins og annars staðar Norðurlöndunum að þá sé greiddur lífeyrir óháð tekjum maka. Mér finnst mikilvægt að leiðrétta það ef þetta hefur verið uppi í umræðunni þannig að við tölum um málið út frá staðreyndum. Síðan finnst mér hafa komið fram líka hjá forráðamönnum ríkisstjórnarinnar að þeir hafa talað um að miklu dýrara væri að afnema að fullu tekjutenginguna en er í raun og sanni. Ég spyr hæstv. ráðherra um þetta tvennt að því viðbættu að hún upplýsi okkur þá um það líka hvenær megi vænta þess að skrefið verði stigið til fulls sem ég veit að hæstv. ráðherra hefur fullan hug á. Það hefur verið dregið fram í umræðunni hvaða félagsleg áhrif það hefur að binda lífeyrisgreiðslurnar þannig að þær séu háðar tekjum maka. Það hefur réttilega verið bent á að þegar bæði hjón eru lífeyrisþegar þurfa þau að sæta því, alveg óháð þessu, að búa við þriðjungs lægri greiðslur úr almannatryggingakerfinu en þeir sem eru einir, þannig að því til viðbótar kemur það að þetta fólk eða hjón hafa þegar þurft að sæta þessari skerðingu. Það er alveg rétt sem kom fram í greinargerð með frv. og hefur komið fram opinberlega, að við erum ekki einungis að skerða afkomu þessa fólks heldur grefur þetta undan hjónabandinu og möguleikum lífeyrisþega til að hefja sambúð og stofna fjölskyldu. Það er ekki svo lítið og full ástæða til að fella þann þátt undir mannréttindabrot þegar þetta er afleiðing af því að fara þessa leið. Herra forseti. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur kvatt sér hljóðs til að fjalla um þetta mál eða vera með andsvar við ræðu mína eða hvað það var nú. Ég sá að ráðherrann hæstv. bað um orðið og ég held að það sé afar mikilvægt að fá innlegg hæstv. ráðherra í málið og að hér geti farið fram málefnalegar umræður um það hvenær og hvernig hægt verður að ná sátt í málinu í þingsölum þannig að við getum stigið skrefið til fulls. Það er það sem skiptir máli fyrir öryrkja og þá sem hafa þurft að búa við tekjutenginguna. Ég vona svo sannarlega, herra forseti, að málið fari ekki í þann farveg eða þá stöðu að enn einu sinni þurfi að mæla fyrir þessu máli á næsta þingi.

Virðulegi forseti. Því er þannig farið með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, fyrrv. félmrh., að hún segir manni yfirleitt hvað maður megi segja og hvað maður megi ekki segja áður en maður stígur í ræðupúlt. Það er eins núna. Hún segir að ég megi alls ekki segja að tekjutengingin hafi ávallt átt sér stað því það vill hún ekki heyra. Þá þarf ég auðvitað að spyrja hana að því og hún hlýtur að vilja svara því hér: Barðist hún fyrir því að afnema þessa tekjutengingu þegar hún var ráðherra í sex ár? Minnkuðu tekjutengingar í almannatryggingakerfinu á meðan hún sat sem ráðherra? Ég held að við verðum að fá svar við þessu. Það er rétt að ég sagði það fyrir þremur árum að þetta væru allt of miklar tengingar. Ég sagði það ekki aðeins heldur hef ég stigið tvö skref til að minnka þessar tengingar. Hér er ég spurð að því hvort 360 millj. dugi til að afnema þetta alveg. Ég tel að það dugi ekki því við erum þegar búin að setja 500--700 millj. til að minnka þessar tekjutengingar. Ég tel að við þurfum meira fjármagn til að afnema það alveg því að við erum búin að stíga þau tvö skref sem sumum fannst vera hænuskref en það eru þær upphæðir sem það hefur kostað. Ég er fegin að heyra það að hv. þm. Samfylkingarinnar eru sammála mér í því að það eigi að koma til móts við þá sem minnst hafa. Það höfum við verið að gera á ýmsa vegu en við þurfum að ganga miklu lengra í því. Sú nefnd sem er að starfa fyrir ríkisstjórnina er einmitt að vinna að því að koma með tilögur í þá áttina og þær verða tilbúnar fyrir áramót. Spurt er að því hvort tekjutengingin sé annars staðar Norðurlöndum varðandi bætur maka, hvort það sé rétt að það séu aðeins félagslegu bæturnar. Ég er með upplýsingar frá NOSOSKO sem sýna það að a.m.k. í Danmörku og í Noregi og í Svíþjóð eru þessar tekjutengingar við almannalífeyri. Ég er búin með tímann en ég skal í seinna andsvari mínu lesa nákvæmlega upp úr skýrslunni.

Herra forseti. Nauðsynlegt er að komast til botns í því hvað afnám á tekjutengingunni kostar vegna þess að þær upplýsingar sem ég hef eru að þetta sé beint úr Tryggingastofnun að þetta kosti 360 millj. Við skulum fá málið á hreint þannig að við tölum út frá réttum forsendum. Um það hvort ég hafi barist fyrir kjörum lífeyrisþega og afnámi á tekjutengingunni get ég þó státað mig af því að meðan ég var ráðherra voru lífeyrisgreiðslur almannatrygginga a.m.k. mjög nálægt því að vera þau sömu og lágmarkslaun. En nú er orðið gap þarna á milli. Þó hafði ríkisstjórnin þá miklu minna umleikis en þessi ríkisstjórn. Á fimm ára tímabili meðan ég sat í ríkisstjórn, frá 1988 til 1992, var tekjuauki sem ríkisstjórnin hafði þá um sex milljarðar. Nú hefur ríkisstjórnin haft á síðustu fimm eða sex árum um 64 milljarða í tekjuauka og samt vantar 18% upp á að kjör lífeyrisþega séu eins og þau voru 1991. Það er afar mikilvægt að hafa þetta í huga. Það hefði ég aldrei látið yfir mig ganga, hvað þá heldur að standa fyrir því að lögfesta þetta mannréttindabrot eins og hæstv. ráðherra gerði 1998. Það er alveg öruggt að ég hefði aldrei látið það yfir mig ganga. Herra forseti. Mér fannst mál mitt ekki gefa tilefni til að við færum í karp eða deilur um fortíðina heldur hvernig hægt væri að ná sátt um að fara þá leið að afnema tekjutenginguna sem kostar þó t.d. helmingi minna en að stofna sendiráð í Japan eða það sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir á síðasta þingi, þ.e. að létta sköttum af jeppaeigendum sem kostaði nálægt því sama og við erum að tala um núna. Ég hefði a.m.k. í ríkisstjórn ekki látið það ganga yfir mig að samþykkja slíka skattaívilnun fyrir jeppaeigendur á sama tíma og kjör lífeyrisþega eru með þessum hætti.

Virðulegi forseti. Mér finnst slæmt ef hv. þm. hefur sárnað við mig. Ég spurði bara og ég endurtek spurningu mína: Minnkuðu tekjutengingar á árunum sem Alþfl. stýrði málaflokknum? Finnst hv. þm. betra eins og var að þessar tekjutengingar sem áttu sér stað voru þá ólöglegar? Er það það sem hv. þm. er að segja? Ég vil ekkert vera að skattyrðast um þetta mál. Ég hef sýnt það í verki að ég tel þetta vera mannréttindamál. Þess vegna höfum við gengið þessi skref. Það eina sem ég er að segja er að við höfum í það minnsta sett yfir 500 milljónir í þetta mál og kallar hv. þm. það oft í ræðustól hænuskref og þess vegna efast ég um að 360 millj. dugi. En það sem ég ætlaði að segja var hvernig þetta er á öðrum Norðurlöndum, með leyfi forseta: Í Danmörku byrjar tryggingin að skerðast þegar sameiginlegar tekjur eru orðnar hærri en 93.200 danskar kr. Það er svonefnd viðmiðunarupphæð. Þetta felur í sér að fyrir öryrkja sem er giftur launþega með meðaltekjur fellur tekjutryggingin eða viðbótarupphæðin venjulega niður. Þetta eru þær upplýsingar sem ég hef fengið og ber hér fram. En ég er fegin að heyra það, eins og ég segi, ef menn eru sammála mér um að það eigi ekki að ganga yfir allan grunnlífeyri, alveg sama hvað fólk er með í tekjur, að menn vilji gera virkilega vel við þá sem þurfa mest á því að halda og það er um 20% þessara lífeyrisþega.

Herra forseti. Ég leyfi mér að kalla það ekki stórt skref að hafa látið 500 milljónir í það eins og hæstv. ráðherra nefndi, sem ég veit ekkert hvort er rétt tala, til að draga úr tekjutengingunni á sama tíma og fyrir liggur að ríkisstjórnin hefur hlunnfarið lífeyrisþega um 3 milljarða þegar miðað er við kjör þeirra í dag og eins og þau voru 1991. Það vantar 3 milljarða upp á að kjörin séu þau sömu. Því er ríkisstjórnin að státa sig af tekjuafgangi upp á 26 milljarða, sem ættu þá ekki að vera nema 23 milljarðar ef ríkisstjórnin hefði látið lífeyrisþegana hafa þó sömu kjör og voru t.d. á árinu 1991 þar sem reynt var að passa upp á að þessi kjör fylgdu lágmarkslaunum ef það væri ekki langt frá þeim. Hæstv. ráðherra kallar það frv. sem við erum að fjalla um mannréttindamál. Vissulega er það mannréttindamál. Þess vegna er skrýtið að hæstv. ráðherra hafi beitt sér fyrir því að festa þetta mannréttindabrot í lög á árunum 1998. En það sem er mikilvægast og hefur ekki enn komið svar við hjá hæstv. ráðherra, sem er nauðsynlegt að ráðherrann upplýsi um, er að vita hvenær við megum eiga von á því að þetta verði afnumið að fullu. Hvenær megum við eiga von á því að þessi óréttláta, ósanngjarna tekjutenging, eða tenging við tekjur maka, verði afnumin að fullu? Það skiptir meginmáli. Það er það sem við eigum að reyna að ná sátt um. Þá á eftir að skila til baka, þó að sú leið verði farin, því sem ríkisstjórnin hefur verið að hlunnfara öryrkja um á síðustu fimm árum.

Herra forseti. Ég vil í nokkrum orðum þakka fyrir það frv. til laga sem hefur hér verið lagt fram og lýsi yfir stuðningi við það og þær breytingar sem eru lagðar til. Hér hefur eitt orð verið nefnt í ræðu næstum hvers einasta ræðumanns sem hér hefur tekið til máls um þetta frv. og það er orðið ,,mannréttindabrot``. Eins og lögin eru í dag og tekjutenging maka við tekjutryggingu lífeyrisþega eru það mannréttindabrot. Undir það tek ég og eins þá þætti í þessari 1. gr. að bætur almannatrygginga fyrir ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega skuli vera þær sömu. Hér hefur margt komið fram í máli manna sem tengist þessu máli, áhrif á fjölskyldulíf og hjónabönd og margt annað. Áhrif á þjóðfélagshópa sem búa við skert lífeyrisréttindi og hvernig þeir hópar hafa það í þjóðfélaginu í dag. Mjög góðar umræður hafa orðið um þetta frv. og þakka ég fyrir þær. Það þarf að leiðrétta kjör lífeyrisþega, hvort heldur ellilífeyrisþega eða örorkulífeyrisþega, og það verður að bæta þann mun sem er í dag á viðmiðunartekjum launþega og lífeyrisþega. Breyta þarf útreikningi á bótum til lífeyrisþega svo hægt sé að leiðrétta það gap sem hefur orðið á kjörum launþega og lífeyrisþega. Hér hefur verið nefnt, og er rétt að þakka fyrir það sem vel er gert, að dregið hefur verið úr skerðingu lífeyrisgreiðslna vegna tekna maka í tvígang en hér er lagt til að tekjutengingin verði alfarið afnumin. Að því þarf að stefna og ég treysti því að hæstv. heilbrrh. vinni að því og láti það verða eitt af fyrstu verkum sínum á komandi ári að leiðrétta þetta sem við höfum öll og hæstv. ráðherra líka nefnt mannréttindabrot. Ég vil aðeins nefna einn hóp til viðbótar sem á erfitt hvað varðar kjör á eftirlaunaaldri og það eru bændur því lífeyrissjóður bænda hefur ekki verið sterkur. Það eiga eftir að líða einhverjir áratugir þangað til hann getur orðið það og þyrfti verulegan stuðning til að hann geti staðið undir nafni. Það eru einnig heimavinnandi húsmæður, fullorðnar konur sem hafa alla tíð verið heima og eiga lítil eða engin lífeyrisréttindi. Í framtíðinni verður það e.t.v. það unga fólk sem vinnur nú sem svokallaðir undirverktakar, sem áður fyrr voru venjulegir launamenn, en á nú sjálft að standa skil á greiðslum í lífeyrissjóði og tryggingar en því miður vill oft verða brestur á því, heldur tekur þetta unga fólk oft allan launapakkann til neyslu og framfæris og vill þá oft dragast að greitt sé í lífeyrissjóði. Þetta eru þeir sem standa hugsanlega frammi fyrir því í framtíðinni að hafa takmörkuð lífeyrisréttindi. Ég vil bara nefna þetta í umræðunni, þó það eigi kannski ekki beint við um þetta mál, þ.e. um afnám tekjutengingar, en samt hefur þetta allt saman áhrif á kjör manna þegar aldurinn færist yfir og kjör þessa unga fólks í framtíðinni. Herra forseti. Að lokum vil ég þakka það að þetta frv. skuli hafa verið lagt fram og treysti því að hæstv. ráðherra haldi áfram að stíga sín skref og afnemi þau ákvæði sem eru í lögunum í dag.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að lýsa eindregnum stuðningi við það frv. sem er til umræðu og felur í sér að tekjutenging tekjutryggingar lífeyrisþega við tekjur maka verði afnumin. Það veit á gott að hæstv. heilbrrh. tekur undir að þetta frv. fjalli um mannréttindi. Það eru vissulega nokkur sannindi að orð eru til alls fyrst. Vandinn er sá að við höfum verið að orða þessa hluti í nokkuð mörg ár. Þessi mál hafa verið til umfjöllunar í þinginu a.m.k. síðan ég kom hingað í þingsal árið 1995 án þess að nægilega stór skref hafi verið stigin í átt til þess að leiðrétta þetta. Hvers vegna segja menn að þetta frv. fjalli um mannréttindi? Jú, það kemur í ljós þegar við drögum upp hver myndin er. Öryrki sem fær engar tekjur eða bætur annars staðar en úr almannatryggingakerfinu getur mest fengið um 70 þús. kr. í sinn hlut en ef hann er í sambúð eða giftur hrapar hann niður fyrir 50 þús. kr. markið, fer niður í um 49 þús. kr. Ef makinn hefur einhverjar tekjur að marki, skerðast jafnvel þessar litlu greiðslur og geta farið niður í um 17 þús. kr. á mánuði hverjum sem þættu ekki miklir vasapeningar fyrir fullorðna manneskju. Hvar liggja þá mannréttindin og brotið á þeim? Jú, það liggur í því að gera þá sem verða fyrir áföllum, eru sjúkir eða missa heilsuna, algerlega upp á maka sinn kominn, gera þá að þurfalingum í því samhengi, gagnstætt því sem gerist hjá öðrum aðilum sem fá framfærslulífeyri úr almannasjóðum eins og atvinnulaust fólk. Atvinnulaust fólk fær atvinnuleysisbætur óháð því hverjar tekjur makans eru. Hvergi er spurt um það á launamarkaði hverjar tekjur makans eru, alls staðar fá menn greiðslur á eigin forsendum. Þetta vilja menn að gildi um öryrkja og lágmark að mínum dómi að gengið verði að þeirri tillögu sem hér er sett fram. Reyndar hef ég heyrt það á málflutningi flutningsmanna og margra annarra að lengra þyrfti að ganga en hér er skref sem ég held að allir þyrftu að sameinast um að stíga hið allra fyrsta. Mönnum ber ekki alveg saman um hversu mikið þetta mundi kosta. Vitnað hefur verið í upplýsingar frá Tryggingastofnun, 1. flm. Ásta R. Jóhannesdóttir hefur gert það í máli sínu, að þetta kæmi til með að kosta um 360 millj. kr., en hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir að tilkostnaðurinn kynni að verða eitthvað meiri þótt sennilega mundi það ekki fara upp í eina sendiráðsbyggingu í Tókíó sem samkvæmt fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar á að kosta litlar 700 millj. kr. Því vek ég máls á þessu að allt hlýtur þetta að snúast um forgangsröðun í samfélaginu. Finnst okkur eðlilegt að forgangsraða með þessum hætti? Við vöktum máls á því, mörg hver, þegar ríkisstjórnin var að lækka skatta og aðflutningsgjöld af skotvopnum, nasli og poppkorni, að ógleymdum jeppunum náttúrlega, en skattar og gjöld á þá lækkuðu um hálfa milljón á stærstu tækin, þá væri nú vitlaust gefið og hefði verið nær að grípa til ráða eins og lagt er til í þessu frv. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að hafa mörg orð um þetta. Ég ætla ekki að fara að núa hæstv. ráðherra því um nasir hvað gerst hafi á undangengnum árum. Ef við gætum sameinast um það að gera eitthvað raunhæft í málunum núna skiptir það að sjálfsögðu miklu meira en hvað gerst hefur eða gerst hefur ekki, öllu heldur, á liðnum mánuðum og liðnum árum. En eitt má hæstv. ráðherra vita að vilji hún knýja fram breytta forgangsröðun innan ríkisstjórnarinnar þessu málefni í vil þá á hún stuðning Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í því efni.

Herra forseti. Ég ætla að ljúka umræðunni með því að þakka fyrir stuðning við það mál sem komið hefur fram hjá nánast öllum sem til máls hafa tekið. Ég fagna því að hæstv. ráðherra skuli lýsa því yfir, sem hún hefur reyndar gert áður, að þetta sé mannréttindamál og það held ég að við séum öll sammála um. Mér finnst ekki ástæða til að kýta um það hver beri ábyrgðina á hverju í þessu kerfi öllu saman. Það eru ýmsir fyrirrennarar okkar sem okkur ber að þakka fyrir að komið var á þessu almannatryggingakerfi. Okkur ber að hlúa að því og okkur ber að gæta að því að það verði ekki eyðilagt og okkur ber að sníða af því vankanta sem eru fyrir. Til þess er auðvitað þetta frv. lagt fram að það er lagt til að sníða af því þann agnúa að tekjutengja við laun maka tekjutryggingu þeirra sem geta ekki lengur séð sér farborða með því að vinna fyrir sér. Vegna samanburðar við Danmörku í andsvari hæstv. ráðherra verð ég árétta hvaða tölur við erum hér að tala um. Hæstv. ráðherra talaði um að tekjutenging hefjist í Danmörku þegar tekjur hafa náð einni milljón ísl. kr.  Ég hef upplýsingar úr heilbrrn. um þessar tekjutengingar og þekkti mjög vel til málsins meðan ég var hjá Tryggingastofnun enda sinnti ég þar Norðurlandasamstarfi og þá var engin slík tekjutenging. Hér stendur að ,,pensiontillægget``, sem er náttúrlega uppbót, byrji að skerðast í þessa veru vegna maka en það er bara allt annar handleggur. Þar fyrir utan tel ég að við Íslendingar eigum að sýna þessu fólki þann sóma að greiða þeim persónulífeyri sem svarar til tekjutryggingar og grunnlífeyri án þess að það tengist tekjum maka. Við eigum að leyfa þessu fólki að halda reisn sinni, þeim sem lenda í þeim hremmingum að missa heilsuna og geta ekki unnið. Þeir gera það ekki þegar tekjur maka skerða tekjur þeirra eins og gerist með þessari reglu. Vissulega er virðingarvert að hæstv. ráðherra hefur stigið tvö skref í átt að því minnka þessa tekjutengingu. En hæstv. ráðherra hefur einnig talað um að afnema þessa tekjutengingu.  Auk þess þarf auðvitað að taka á ýmsum fleiri málum í almannatryggingunum. Það þarf að einfalda kerfið og leiðrétta kjör lífeyrisþega, þeirra sem verst eru settir, eins og við höfum margoft talað um hér í dag. Það þarf að gera þetta einfalt, það þarf að leiðrétta kjör þessa fólks sem dregist hefur aftur úr. En fyrst og fremst þarf að afnema þessa óréttlátu tekjutengingu eins og við leggjum til hér, þ.e. afnema tekjutengingu tekjutryggingar við laun maka lífeyrisþega.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um heildarstefnumótun í málefnum barna og unglinga sem ég flyt ásamt hv. þm. Drífu Hjartardóttur, Guðjóni A. Kristjánssyni, Ólafi Erni Haraldssyni, Rannveigu Guðmundsdóttur og Ögmundi Jónassyni. Allt frá stofnun embættis umboðsmanns barna árið 1995 hefur umboðsmaður barna vakið athygli stjórnvalda á því hve brýnt sé að mótuð verði skýr opinber heildarstefna í málefnum barna og unglinga og aðgerðir samræmdar af hálfu stjórnvalda á ýmsum sviðum er snerta hagi þeirra. Á hinum Norðurlöndunum hefur með góðum árangri verið farið með málefni barna með þeim hætti, mótuð heildarstefna í málefnum þeirra og síðan framkvæmdaáætlun á grundvelli slíkrar stefnumótunar. Þessi þáltill. er sniðin að þeirri leið sem farin hefur verið annars staðar á Norðurlöndunum en tillagan orðast svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa heildstæða og samræmda opinbera stefnu í málefnum barna og unglinga. Markmið stefnumótunar verði að tryggja hag og velferð barna og unglinga á öllum sviðum þjóðlífsins og búa þeim sem best og jöfnust skilyrði til uppvaxtar og þroska. Í því skyni verði skipuð nefnd með aðild forsrn., félmrn., heilbr.- og trmr., dómsmrn., menntmrn., umhvrn. og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Á grundvelli stefnumótunar framangreindra aðila verði gerð fimm ára framkvæmdaáætlun í samráði við opinberar stofnanir og félagasamtök sem vinna að málefnum barna og unglinga, þar með talin félagasamtök unglinga.`` Í lokin á þessari tillögu er lagt til að framkvæmdaáætlunin verði lögð fyrir Alþingi til staðfestingar eigi síðar en á haustþingi árið 2001. Eins og ég sagði áður hafa hin norrænu ríkin mótað sér heildarstefnu í málefnum barna og unglinga. Árið 1986 var t.d. lögð fyrir danska þingið af hálfu þáverandi félagsmálaráðherra tillaga um heildarstefnumótun í málefnum barna og unglinga, en á grundvelli þeirrar tillögu, sem samþykkt var í janúar 1987, var skipuð nefnd með aðild þeirra ráðuneyta sem málefni barna og unglinga heyra til. Á grundvelli stefnumótunar var síðan unnin ítarleg framkvæmdaáætlun sem tók einnig mjög mikið tillit til sjónarmiða unglinga sem að stefnumótuninni komu. Þá var og komið á reynslusveitarfélögum sem sérstaklega tóku þátt í að þróa ýmsar nýjungar í stefnumótun og framkvæmdaáætlun um málefni unglinga. Ég held að hér séu á ferðinni mjög skynsamleg, eðlileg og rétt vinnubrögð. Ég ítreka að hér er á ferðinni þverpólitísk tillaga sem að standa fulltrúar allra flokka. Þessi tillaga var flutt á síðasta þingi og fékk nær undantekningarlaust mjög jákvæðar umsagnir frá þeim sem um hana fjölluðu og vil ég þar nefna: Barnaheill, Barnaverndarstofu, umboðsmann barna, barna- og unglingageðdeildina, Félag íslenskra uppeldis- og meðferðarstofnana fyrir börn og unglinga og Barnaverndarráð. Þeir sem til þessara mála þekkja, þ.e. til málefna barna og unglinga, hafa því sýnt jákvæð viðbrögð og komið fram með jákvæðar umsagnir í nefndinni sem fjallaði um málið. Ég tel líka ástæðu til að benda á að íslenska ríkisstjórnin hefur í samræmi við 44. gr. samnings Sameinuðu þjónanna, um réttindi barnsins, skuldbundið sig til að láta nefnd sem stofnuð er með samningum samkvæmt barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna í té skýrslur um það sem gert hefur verið til að tryggja réttindi þau sem viðurkennd eru í samningnum og hvernig hafi miðað við það. Nú liggur fyrir önnur skýrsla íslensku ríkisstjórnarinnar til barnaréttarnefndarinnar en nefndin hefur ekki enn fjallað um efni hennar. Að því kemur líklega ekki fyrr en í fyrsta lagi á næsta ári. Í þessari skýrslu ríkisstjórnarinnar segir m.a. að haustið 1999 hafi verið lögð fram till. til þál. um heildarstefnumótun í málefnum barna og unglinga. Enn fremur segir í skýrslunni, með leyfi forseti: ,,Þá er þess vænst að tillaga um heildarstefnumótun og framkvæmdaáætlun í málefnum barna og unglinga verði samþykkt á Alþingi fyrri hluta árs 2000.`` Loks segir orðrétt: ,,Í stefnuáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir kjörtímabilið er lögð áhersla á bætta þjónustu við börn, að auka forvarnaaðgerðir og meðferðarúrræði vegna áfengis- og vímuefnavandans og að bæta þjónustu við sjúk börn og ungmenni og að tryggja öllum jöfn tækifæri til náms án tillits til búsetu og efnahags.`` Herra forseti. Hér segir í skýrslu, sem liggur fyrir hjá Sameinuðu þjóðunum, að þess sé vænst að tillaga sem lögð var fram á síðasta þingi um heildarstefnumótun og framkvæmdaáætlun í málefnum barna og unglinga verði samþykkt hér á Alþingi fyrri hluta ársins 2000. Ég hlýt því að líta svo á, herra forseti, að þessi tillaga hafi fengið jákvæða umfjöllun í ríkisstjórninni sem og hér á hv. Alþingi og í þeirri nefnd á vegum þingsins sem um hana hefur fjallað. Ég geri mér þannig vonir um að hún nái fram að ganga á yfirstandandi þingi. Ég held að það sé grundvallaratriði, herra forseti, hjá þjóðum sem kenna sig við velferðarsamfélög, að búa vel að börnum og unglingum og tryggja þeim sem jöfnust skilyrði til uppvaxtar og þroska. Ég tel að það sé forsenda fyrir markvissum og skipulögðum vinnubrögðum að fara í slíka stefnumótun sem þessi tillaga gerir ráð fyrir og að byggja síðan á henni framkvæmdaáætlun. Það gæfi okkur heildarsýn í þessum mikilvæga málaflokki sem snertir börn og unglinga og hlýtur að vera mikilvægt stýritæki fyrir stjórnvöld. Reyndar er mjög mikilvægt að svo verði gert hér á landi, ekki síst þar sem málefni barna heyra undir mörg ráðuneyti, félmrn., heilbrrn., dómsmrn., umhvrn., menntmrn. Málefni barna eru raunar einnig mikilvægur málaflokkur hjá sveitarfélögunum og því er mikilvægt að til sé heildarsýn í þessum efnum og að til sé stýritæki til að vinna eftir. Þannig mætti forgangsraða brýnustu verkefnum sem undir þennan málaflokk heyra. Ég vil nefna, herra forseti, að ýmsar samnorrænar kannanir sem gerðar hafa verið sýna líka að framlög til málefna barna og fjölskyldna þeirra eru langminnst á Íslandi. Í úttekt og skýrslu sem gerð var af landsnefnd um Ár fjölskyldunnar 1994 kom fram að börn og málsvarar þeirra muni halda áfram að gera kröfur um bætta réttarstöðu þeirra, uppeldisskilyrði og tilfinningatengsl við báða foreldra. Í úttekt á framlögum Íslendinga til málefna barna samanborið við hin Norðurlöndin kemur fram að börn undir 15 ára aldri á Norðurlöndunum eru hlutfallslega langflest hér á Íslandi. Börn undir 15 ára aldri eru tæpur fjórðungur þjóðarinnar eða 24,5% af heildinni meðan hlutfallið á hinum Norðurlöndunum er á bilinu 17--19,4%. Þegar kemur að útgjöldum á íbúa sem hlutfall af landsframleiðslu þá er þau langlægst hér á landi og ekki nema 2,4% sem varið er til þessa mikilvæga málaflokks meðan útgjöldin annars staðar á Norðurlöndunum, þar sem börn á þessum aldri eru hlutfallslega miklu færri, eru allt frá 3,9% af landsframleiðslu upp í 5,2%. Hér er hlutfallið einungis 2,4%. Herra forseti. Ég held að það muni margfaldlega skila sér aftur til þjóðarinnar ef við munum auka verulega framlög til málefna barna og unglinga. Það mun skila sér í minni útgjöldum til félagsmála og til heilbrigðismála. Ef við setjum aukna fjármuni í forvarnir mun það skila sér í því að við munum ná betri árangri í baráttunni við fíkniefnavandann og í baráttunni við umferðarslys. Ástæða er til að nefna það að slysatíðni á börnum er mjög há hér miðað við aðrar þjóðir sem við berum okkur saman við. Verkefnin eru ærin. Fyrir utan það sem hefur komið fram og kemur fram í þingmáli Samfylkingarinnar látum við miklu minna fjármagn til menntunar en aðrar þjóðir sem við berum okkur saman við. Það hlýtur auðvitað að koma inn í slíka framkvæmdaáætlun þegar við erum að móta stefnuna í málefnum barna og unglinga. Herra forseti. Hvernig sem á málið er litið kemur allt heim og saman í því efni að það standa öll rök til þess að tillagan verði samþykkt. Ég sagði í upphafi máls míns að umboðsmaður barna hefði að ég best veit nánast í hverri skýrslu sinni allt frá stofnun þess embættis lagt áherslu á þessa heildarstefnumótun og Ísland stendur eitt Norðurlanda utan við það að hafa mótað heildarstefnu í þessum mikilvæga málaflokki. Ég vil t.d. grípa niður í eina skýrslu umboðsmanns þar sem segir orðrétt: ,,Umboðsmaður barna ítrekar nauðsyn þess að ráðist verði í það brýna verk sem mótun opinberrar stefnu í málefnum barna og ungmenna er og telur að bók, sem umboðsmaður hefur staðið fyrir og nefnist ,,Mannabörn eru merkileg``, geti verið gagnlegur grunnur til að byggja þessa stefnumótun á.`` Herra forseti. Ég vil í lokin vitna í þær umsagnir sem þegar liggja fyrir um þetta mál og komu fram á síðasta þingi. Barnaheill fagnar þessari framkomnu tillögu. Ég vil nefna menntmrn. sem segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Stefnumörkun og stjórnsýsla á vegum ríkisins í málefnum er varðar börn og ungmenni fellur undir verksvið ýmissa ráðuneyta. Veigamiklir þættir í starfi menntamálaráðuneytisins beinast að slíkum viðfangsefnum. Er þar bæði um að ræða skólamál og almenn menningarmál, stuðning við æskulýðsstarf og íþróttir. Skipulegt samráð um málefni barna og unglinga ætti m.a. að beinast að því markmiði að skýra hlutverk og verkaskiptingu á þessu sviði, bæði milli ráðuneyta og að því er tekur til félagasamtaka og einstaklinga.`` Mér finnst það afar mikilvægt sem þarna kemur fram hjá menntmrn. Það er alveg ljóst að félagasamtök gegna afar miklu hlutverki varðandi málefni barna og unglinga og ættu að vera virkir þátttakendur í þeirri stefnumótun sem fer væntanlega fram verði þessi tillaga samþykkt. Sama gildir um umsagnir frá Barnaverndarstofu sem er afar jákvæð gagnvart þessari stefnumótun. Dóms- og kirkjmrn. telur að samstarf þeirra aðila sem tilgreindir eru í þáltill. við stefnumótun þar sem framangreind sjónarmið eru höfð að leiðarljósi þyki til þess fallið að tryggja hag og velferð barna á breiðum grundvelli. Það er mat ráðuneytisins að slík stefnumótun og gerð framkvæmdaáætlunar á grundvelli hennar sé almennt í þágu hagsmuna barna og unglinga. Félag íslenskra uppeldis- og meðferðarstofnana tekur undir málið í ítarlegri umsögn sem er mjög jákvæð, sama gildir um barnaverndarráð, svo nokkur dæmi séu tekin úr þeim umsögnum sem liggja fyrir. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði tillögunni vísað til hv. allshn.

Herra forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um heildarstefnumótun í málefnum barna og unglinga. Hv. 1. flm. tillögunnar hefur farið ítarlega yfir tillöguna en sem meðflutningsmaður vil ég leggja áherslu á hve mikilvægt er að komið verði á heildarstefnumótun í málefnum barna og unglinga með það að markmiði að tryggja hag og velferð barna og unglinga á öllum sviðum þjóðfélagsins og búa þeim sem best og jöfnust skilyrði til uppvaxtar og þroska. Því er afar mikilvægt að það verði til heildstæð, langtíma, opinber stefna með skýr markmið til að koma í veg fyrir handahófskennd vinnubrögð í málefnum barna og unglinga. Herra forseti. Markmið íslenskra stjórnvalda er að öll börn eigi þess kost að alast upp í öruggu og örvandi umhverfi. Í stefnuáætlun ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að bæta þjónustu við börn og unglinga, að auka forvarnaaðgerðir og meðferðarúrræði og efla áfengis- og vímuefnavarnir, og bæta þjónustu við sjúk börn og ungmenni og tryggja öllum jöfn tækifæri til náms án tillits til búsetu og efnahags. Viðurkennt er af flestum að fjölskyldan er ein elsta og um leið mikilvægasta stofnun samfélagsins. Hún er í reynd grunneining þjóðfélagsins í þeim skilningi að hver einstaklingur er eða hefur verið hluti af fjölskyldu enda þótt fjölskyldugerð og tengsl kunni að vera breytileg. Í löggjöf á sviði sifjaréttar er að finna hina lagalegu umgjörð fjölskyldunnar, réttindi og skyldur hjóna og réttindi barna. Í barnalögum er að finna ítarleg ákvæði um rétt barna og skyldur foreldra, svo sem vegna feðrunar barns, réttar til framfærslu, forsjárréttar og umgengnisréttar við það foreldri sem hefur ekki forsjá. Í barnaverndarlögum er fjallað um markmið og stjórn barnaverndarmála. Lögin taka til þess hvernig skuli með farið þegar gengið er á rétt barnsins til öruggra þroskavænlegra uppeldisskilyrða eða ef andlegri og líkamlegri líðan þess er ógnað. Þau veita barnaverndaryfirvöldum nokkuð víðtækar heimildir til að hafa afskipti af högum fjölskyldna ef þau telja sig hafa gildar ástæður til. Meginreglan er sú að þau afskipti skuli vera fólgin í stuðningi við fjölskyldur þannig að foreldrarnir geti annast börn sín sómasamlega. Börn og unglingar 18 ára og yngri eru fjölmennasti aldurshópur í íslensku samfélagi og er mun hærra hlutfall en í öðrum nágrannalöndunum og því enn nauðsynlegra fyrir okkur Íslendinga að búa vel í haginn fyrir þennan aldurshóp. Af mörgu er að taka. Brottfall nemenda úr skólum, bæði úr grunn- og framhaldsskólum, er áhyggjuefni. Hvað er það sem veldur? Hvernig er tekið á þeim málum? Hvernig stendur á því að börnum líður illa í skóla? Að öllu þessu verðum við að huga. Aðstæður á Íslandi eru á margan hátt frábrugðnar aðstæðum annars staðar á Norðurlöndum. Mikil atvinnuþátttaka og langur vinnutími hefur í langan tíma verið eitt af einkennum íslensks samfélags. Vinna barna og unglinga yfir sumartímann er mun algengari en í þeim löndum sem við miðum okkur við. Ég álít reyndar að sumarvinna unglinga á Íslandi sé af hinu góða. Það er bæði þroskandi og góður skóli að taka þátt í atvinnulífinu. Vinna unglinga með skóla er mjög áberandi og þátttaka í því lífsgæðakapphlaupi, sem einkennir Íslendinga, er aftur á móti mjög umhugsunarvert. Við höfum séð það að þau steypa sér í skuldir því að það kostar sitt að reka bíl, síma o.s.frv. Í neyslusamfélaginu eru foreldrar oft að kaupa sig frá uppeldishlutverkinu. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna tók gildi á Íslandi 27. nóvember 1992, en hann hefur að geyma fjölmörg atriði er lúta að réttindum barna. Barnasáttmálinn felur í sér skuldbindandi samkomulag þjóða heims um sérstök réttindi börnum til handa, óháð réttindum hinna fullorðnu. Í 3. gr. segir að það sem sé barni sé fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar yfirvöld taka ákvarðanir er varða börn. Engu barni má sýna mismunun og það sem barninu er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang. Barnasáttmálinn hefur að geyma fjölmörg atriði er lúta að réttindum barna. Lög barnanna fela í sér full mannréttindi allra barna og unglinga og öll eiga þau sama rétt til að alast upp í friði og öryggi og virðingu fyrir hugsunum sínum og skoðunum. En öllum réttindum fylgja einnig skyldur og því þurfa börn og unglingar að gera sér grein fyrir eins og aðrir. Framtíð barns byggir í raun á fortíð þess. Það að skapa börnum góð lífsskilyrði á æskuárum sínum er arðbær fjárfesting þegar til lengri tíma er litið. Aðstæður barna og unglinga eru misjafnar en sem betur fer alast börn upp við góðar aðstæður í flestum tilfellum. En víða eru þær samt ótryggar og það sést glöggt á öllum þeim fjölda barna sem barnaverndarnefndir landsins hafa afskipti af á hverju ári. Við vinnslu þeirra mála kemur oft fram skortur á ákveðinni stefnu í málefnum barnanna og hinar ýmsu stofnanir sem sinna þeim, til að mynda skólar, heilbrigðis- og félagsmálayfirvöld vinna í allt of miklum mæli einangrað án þess að tekið sé mið af heildarþörfum barnanna og fjölskyldna þeirra. Ýmislegt hefur verið gert af hálfu stjórnvalda í málefnum barna og unglinga. Umdæmi barnaverndarnefnda hafa m.a. verið stækkuð og barnaverndarnefndum fækkað og nauðsynlegt er að sú þróun haldi áfram þannig að nefndirnar geti ráðið til sín sérhæft starfsfólk sem hefur þá þekkingu sem til þarf við úrvinnslu viðkvæmra mála. Mikil breyting hefur orðið í íslensku samfélagi með auknum flutningi fólks til landsins. Fleiri og fleiri börn fæðast hér sem eru ekki af íslensku bergi brotin eða hafa fæðst erlendis og flutt hingað til lands af ýmsum ástæðum. Nauðsynlegt er að huga vel að þeim börnum sem eru í þeirri aðstöðu að vera í nýju landi og þurfa að læra nýtt tungumál. Aðstaða þeirra barna er mjög ójöfn aðstæðum annarra barna. Það er umhugsunarvert hvernig þau aðlagast íslensku samfélagi. Hvernig vegnar þeim í skólum, bæði í grunn- og framhaldsskólum? Herra forseti. Það er mikilvægt fyrir okkur sem þjóð að málefni barna og unglinga séu í sem bestum farvegi og þar eigum við að standa í fremstu röð meðal þjóða heimsins. Herra forseti. Mig langar að ljúka orðum mínum með broti úr ljóði eftir Matthías Johannessen. Það er minning um dreng og það hljóðar svo: Við uxum úr grasi með glitrandi vonir, en gleymdum oftast að hyggja að því, að það er ekki sjálfsagt, að sólin rísi úr sæ hvern einasta dag eins og ný.

Herra forseti. Þingmenn úr öllum stjórnmálaflokkum, sem sæti eiga á Alþingi, standa að þessari till. til þál. en 1. flm. tillögunnar, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, hefur þegar gert ítarlega grein fyrir henni og einnig hefur hv. þm. Drífa Hjartardóttir farið ágætlega yfir málið. Ætla ég fyrst og fremst að koma hingað upp til að lýsa eindregnum stuðningi við að þetta mál nái fram að ganga hratt og fljótt. Það er grundvallaratriði hjá þjóðum sem kenna sig við eða vilja kenna sig við velferðarsamfélög að búa vel að börnum og unglingum og tryggja þeim sem jöfnust skilyrði til uppvaxtar og þroska. Hugmyndin að baki tillögunni er að kalla saman fulltrúa allra anga framkvæmdarvaldsins ef svo má að orði komast, fulltrúa úr forsrn., félmrn., heilbr.- og trmrn., dómsmrn., menntmrn., umhvmrn. og einnig frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga til að koma að gerð heildstæðrar stefnumótunar í málefnum barna og unglinga. Þetta á sér fyrirmynd í öðrum ríkjum og vísum við til þess í grg. með þáltill. að m.a. hafi verið gerð slík stefnumótun ,,í Noregi sem tekur á öllum þáttum þjóðlífsins sem snúa að málefnum barna og unglinga, en í þeirri stefnu er þungamiðjan að öryggi, umönnun og góð uppvaxtarskilyrði barna og unglinga séu meðal mikilvægustu verkefna stjórnvalda`` svo ég vitni, með síðbúnu leyfi hæstv. forseta, orðrétt í greinargerðina með till. til. þál. Staðreyndin er sú að þessi mál mættu vera í mun betri farvegi hjá okkur. Í greinargerð þáltill. vísum við m.a. í aðra slíka tillögu sem flutt var hér snemma á tíunda áratugnum. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Í tillögu til þingsályktunar um bætta réttarstöðu barna samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem flutt var á 122. löggjafarþingi undir forustu Rannveigar Guðmundsdóttur, er þess m.a. getið að þótt barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna hafi lýst yfir ánægju með ýmsa þætti í framkvæmd barnasáttmálans hér á landi hafi verið gerðar alvarlegar athugasemdir við aðra þætti framkvæmdarinnar.`` Og síðar í greinargerðinni vísum við í þá staðreynd að samkvæmt ýmsum samnorrænum könnunum sem gerðar hafa verið á framlagi til málefna sem tengjast börnum og unglingum, kom í ljós að hlutfallslega er þetta framlag minnst hér á landi. Það er einnig vísað í úttekt sem gerð var af landsnefnd um Ár fjölskyldunnar frá árinu 1994. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í samfélagi okkar er nú brýnna en áður að búa börnum traust og stöðug uppvaxtarskilyrði ...`` Kemur mér þá í hug ljóðið sem hv. þm. Drífa Hjartardóttir las áðan og fjallar um óöryggi barnsins og mikilvægi þess að það búi við öryggi í öllu sínu lífi. Eins og hér hefur komið fram viljum við að tekið sé á öllum þáttum, bæði hinum efnalegu, uppeldi og umönnun og fræðslu. Og við viljum horfa til hins andlega fóðurs að sjálfsögðu einnig. Það hlýtur að vera öllum umhugsunarefni og áhyggjuefni hvaða menningarumhverfi við búum uppvaxandi kynslóð eða öllu heldur hve menningarsnautt það er á stundum og hve ábyrgð fjölmiðla og allra þeirra sem koma að uppfræðslu og skemmtun í samfélaginu er mikil. Á öllum þessum þáttum viljum við að sjálfsögðu taka. Verður búin til eða yrði búin til einhver ein allsherjarpatentlausn sem mundi duga um alla framtíð? Nei, það er ekki trú okkar að svo yrði. Við teljum hins vegar að með samræmdu átaki muni vera hægt að vekja þjóðfélagið og ábyrgðaraðila innan þess til vitundar um hlutverk sitt og skyldur gagnvart börnum og unglingum þannig að umræðan ætti að geta orðið til góðs og að sjálfsögðu viljum við að hún skili sér í raunhæfum tillögum til úrbóta. Eins og fram kom í máli hv. 1. flm., Jóhönnu Sigurðardóttur, hefur þessi tillaga verið flutt áður. Hv. þm. vitnaði í umsagnir sem fram höfðu komið frá aðilum á borð við Barnaheill, Barnaverndarstofu, umboðsmann barna, BUGL, Félag íslenskra uppeldis- og meðferðarstofnana fyrir börn og unglinga og barnaverndarráð. Allir þessir aðilar hafa lýst eindregnum stuðningi við þessa tillögu. En stuðningurinn hefur komið úr fleiri áttum og ætti að gefa okkur von um að hún nái fram að ganga, því stuðningurinn hefur einnig komið fram hjá ríkisstjórn Íslands. Í máli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur kom fram að í skýrslu, sem flutt var á vegum íslensku ríkisstjórnarinnar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, hefði því verið lýst yfir að tillaga með þessu innihaldi yrði samþykkt á fyrri hluta ársins 2000 og að því yrði stefnt. Og ef sú er raunin, ef menn ætla að standa við þessi orð sín og þessar yfirlýsingar þá er þess að vænta að sú þverpólitíska tillaga sem hér er flutt undir forustu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur nái fram að ganga á þessu þingi og yrði það vel.

Virðulegur forseti. Ég kem upp til þess að lýsa stuðningi við það mál sem hér er til umfjöllunar, þ.e till. til þál. um heildarstefnumótun í málefnum barna og unglinga. Segja má að hægt sé að líta svo á að kannski sé búið að ákveða að samþykkja þessa tillögu, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson lýsti hér áðan og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, í tengslum við þá stefnumótun sem lýst var á þingi Sameinuðu þjóðanna og ég vona að sú sé raunin, Ég hef litið svo á að það væri forgangsverkefni hvaða ríkisstjórnar sem er að hafa málefni barna og ungmenna í fyrsta sæti. Það er auðvitað verið að vinna mjög víða að hagsmunum barna og ungmenna, þ.e. í sveitarfélögunum, í skólum, stofnunum, í barnaverndinni og íþróttafélögum. En það sem vantar er einmitt sú samræming sem heildarstefnumótun af þessu tagi býður upp á. Ég hef líka litið svo á að vinna við slíka heildarstefnumótun væri tæki sérhverrar ríkisstjórnar til þess að vinna í málaflokknum og ekki bara í þessum málaflokki heldur mörgum öðrum. Síðan er það auðvitað forgangsröðun og annað sem markar hina pólitísku áherslu á hverjum tíma. Ég held að samfara svona heildarstefnumótun sé líka mjög mikilvægt að vera með sérstaka framkvæmdaáætlun. Við sjáum að það er eitt af því sem Danir hafa t.d. gert og byrjuðu strax að gera upp úr 1986. En slík framkvæmdaáætlun þarf náttúrlega líka að haldast í hendur við stefnumótunina og það má auðvitað bæta því við þegar við ræðum málið í nefndinni. Þegar þáltill. var send til umsagnar ýmissa samtaka þá fögnuðu henni allir. Skemmst er að minnast t.d. umsagnar umboðsmanns barna og líka þess sem hún segir í bók sinni ,,Mannabörn eru merkileg-- staðreyndir um börn og unglinga`` sem nefnd er í greinargerðinni, þ.e. að þessi áætlanagerð varðandi börn og ungmenni sé lykilatriði í því að farsælt starf verði samræmt þannig að hægri höndin viti hvað sú vinstri er að gera og báðar hendur jafnvígar. Ég vil leggja þessu máli lið og ég veit að það mun fara til hv. allshn. og fá þar góða umfjöllun.

Herra forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessarar tillögu ásamt 1. flm. Jóhönnu Sigurðardóttur og þingmönnum úr öllum flokkum. Þingsályktunartillagan fjallar um að fela ríkisstjórninni að undirbúa heildstæða og samræmda opinbera stefnu í málefnum barna og unglinga. Hér er á ferðinni hið besta mál og ég tel að það hljóti að fá hér jákvæðar undirtektir. Tillagan var reyndar flutt á síðasta þingi og er nú endurflutt og eins og fram kemur í greinargerð fékk hún góðar undirtektir og jákvæðar umsagnir. Ég kom eingöngu hér upp til þess að lýsa stuðningi mínum við málið og vona að Alþingi afgreiði það fljótt og vel.

Herra forseti. Ég stend einungis upp til þess að þakka þeim þingmönnum sem hér hafa talað og tekið undir efni þessarar tillögu. Þeir þingmenn sem hér hafa talað koma úr flestum flokkum sem sæti eiga á þingi og margir hverjir þeirra eru flutningsmenn þessarar tillögu, enda tillagan þverpólitísk eins og hér hefur komið fram. Það er ekki oft á þingi sem við fjöllum um mál sem svo breið og víðtæk samstaða er um eins og virðist vera í þessu máli, herra forseti, þannig að það er mjög ánægjulegt að mæla fyrir þessari tillögu og finna þær jákvæðu undirtektir sem hún hefur fengið. Það rétt eins og komið hefur fram í málflutningi þeirra sem hér hafa talað að málefni barna spanna yfir mjög vítt svið á vettvangi stjórnsýslunnar, bæði á sveitarstjórnarstiginu og hjá hinu opinbera. Þau spanna raunverulega flesta málaflokka. Margir koma að þessum málum í fag- og félagasamtökum. Það segir sig því sjálft að það er mjög brýnt að samræma aðgerðir og heildarstefnumótun í þessum málaflokki. Enn og aftur, herra forseti, þakka ég fyrir þær undirtektir sem málið hefur fengið sem styður það sem við höfum sagt og mælt fyrir, þ.e. að þessi tillaga fái brautargengi og framgang á hv. þingi á næstu vikum.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um könnun á umfangi vændis. Flutningsmenn þessarar tillögu ásamt mér eru Þórunn Sveinbjarnardóttir, Bryndís Hlöðversdóttir, Össur Skarphéðinsson, Rannveig Guðmundsdóttir, Guðmundur Árni Stefánsson, Jóhanna Sigurðardóttir og Ásta R. Jóhannesdóttir. Þingsályktunin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að skipa vinnuhóp sem kanni umfang vændis á Íslandi. Í vinnuhópnum verði m.a. fulltrúar frá dómsmálaráðuneyti, Háskóla Íslands, Stígamótum og embætti ríkislögreglustjóra og landlæknis. Vinnuhópurinn skili niðurstöðum fyrir árslok 2001.`` Þessi tillaga var lögð fram á síðasta löggjafarþingi og er núna flutt óbreytt, en hún var lögð fram 20. mars og aldrei náðist almennilega að mæla fyrir henni. Sú tillaga var líka í öðru samhengi. Hún var í samhengi við skýrslubeiðni mína um samanburð á lagaumhverfi á Norðurlöndunum og milli Norðurlandanna og Íslands. Sú tillaga var flutt í apríl. En allt þetta hófst nú með utandagskrárumræðu sem ég tók upp í þinginu um mansal. Greinargerðin er svohljóðandi, herra forseti: ,,Mikil umræða hefur farið fram á síðustu mánuðum um það hvort vændi sé stundað á Íslandi og þá hvert sé eðli þess og umfang. Ekki hafa nýlega verið gerðar rannsóknir sem hægt væri að nýta í þeim tilgangi að skoða þessi mál. Vændi er alþjóðlegt vandamál sem spyr ekki um landamæri og það er ekkert sem segir að það sé ekki hér á landi eins og annars staðar. Sifjaspell og kynferðisafbrot, t.d. gagnvart börnum, reyndust hlutfallslega engu færri hérlendis en í nágrannalöndunum þegar farið var að ræða þessi viðkvæmu mál. Mikilvægt er að skoða eðli vændis, þ.e. fylgdarþjónustu, símaþjónustu, netið, dansstaði o.fl., og hvort það er frábrugðið því sem gerist annars staðar, t.d. í öðrum norrænum ríkjum. Áríðandi er að athuga hvaða hópar stunda vændi hér á landi. Hér er ekki einungis átt við konur því einnig er vitað um vændi meðal karlmanna í öðrum löndum og nauðsynlegt að skoða hvort um slíkt er að ræða hér, enn fremur í hvaða mæli yngri aldurshópar eiga í hlut. Jafnframt er mikilvægt að reyna að komast að því hverjir það eru sem nýta sér vændi. Margar slíkar rannsóknir hafa verið gerðar erlendis, t.d. í Finnlandi, Þýskalandi og víðar. Einnig þarf að kanna sérstaklega vændi sem fram fer á netinu og gera úttekt á því en vitað er að þar eiga sér stað kaup á margs konar kynlífsþjónustu. Í Svíþjóð hafa verið gerðar ýmsar rannsóknir á þessu sviði, bæði á umfangi og eðli þess sem er í boði og hvernig hægt er að stemma stigu við því. Til þess að koma með lausnir og viðbrögð við því sem virðist vera að gerast í samfélaginu er nauðsynlegt að skoða þessi mál frá sem flestum hliðum til að koma með raunhæfar tillögur og lausnir á vandanum eins og aðrar þjóðir hafa gert. Unnt verði að skoða hvaða lagabreytingar þarf að gera til að stemma stigu við vændi og hvort og þá hvaða samfélagslegar lausnir eru til staðar sem eru nothæfar til þess að leysa vandamál þeirra sem ratað hafa í slíka ógæfu. Slík könnun gerir kleift að áætla hvernig á að bregðast við vandamálum sem upp koma, svo sem varðandi forvarnir og kynsjúkdóma, en slíkt er mikið vandamál, t.d. í Eystrasaltslöndunum og í Rússlandi. Þar er glímt við kynsjúkdóma sem fyrir löngu hefur verið útrýmt á Norðurlöndum og annars staðar í Evrópu. Flutningsmenn telja mikilvægt að vinnuhópur af þessu tagi sé samsettur þverfaglega. Þannig sé tryggt að fram komi sem flestar hliðar á málinu og þar af leiðandi fjölbreyttar lausnir.`` Ítrekaðar hafa verið fyrirspurnir til dómsmrh. í blöðunum og núna er verið að svara fyrirspurnum frá því í maí í vor sem lúta að því sama og þessi tillaga er um. Þar kemur líka greinilega í ljós að verið er að vinna sérstaka rannsókn hjá ráðuneytinu sem er gerð af ákveðnu fyrirtæki hér í bæ. Ég var að vona að þegar þessi tillaga kemur inn í nefnd sé hægt að koma henni hreinlega sem fyrst upp í ráðuneyti þannig að sú könnun sem verið er að gera fái örlítið meiri breidd. Í grein í Morgunblaðinu eftir Ingva Hrafn Óskarsson, sem vinnur í dómsmrn., segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í rannsókninni hefur verið leitast við að kanna hvort vændi sé stundað meðal ungs fólks og hvað knýi það til þess að afla fjármagns með þeim hætti. Leitast hefur verið við að draga upp mynd af aðstæðum þessara ungmenna. Þá hefur athygli beinst að starfsemi nektardansstaða, með það að markmiði að varpa ljósi á hugsanlegt vændi í tengslum við starfsemina.`` Þarna á að skoða þetta. Einnig þarf að skoða fylgdarþjónustuna en nýverið hafa verið viðtöl, t.d. á Skjá einum, við ný fyrirtæki sem eru með slíka þjónustu. Eins og ég sagði í einu sjónvarpsviðtalinu ætlum við líka alltaf að ganga örlítið lengra en margar aðrar þjóðir hafa gert. Við þekkjum fylgdarþjónustu t.d. frá Norðurlöndunum og Bretlandi og ekki er þar endilega innifalin kynmök en það þykir alveg sjálfsagt í þeirri nýju fylgdarþjónustu sem er verið að bjóða upp á í Reykjavík. Við virðumst því ætla að taka eiginlega allar öfgar sem til eru. Jafnframt bjóða nektardansstaðirnir hér á landi upp á einkadans en það þekkist heldur ekki í Skandinavíu enda þótt þar séu slíkir staðir. Við virðumst alltaf ganga skrefinu lengra. Herra forseti. Það er mjög gott að þetta mál er loksins komið á dagskrá. Ég sagði frá því að það var lagt fram á þinginu 20. mars og það er löngu tímabært. Sú viðbót sem ég geri ráð fyrir í þessari könnun á umfangi vændis gæti komið til viðbótar þeirri rannsókn sem er verið að vinna að í dómsmrn. Skýrslan um samanburðarlagaumhverfi milli Íslands og allra Norðurlandanna er að verða tilbúin og hún er mjög góð til að safna saman þekkingu á þessu sviði. Ef ég sé fram á að ekkert verði við þetta gert þá fæ ég ekki betur séð en að það endi þá í einhvers konar skýrslubeiðni en ég veit að þetta er mál sem allir vilja vinna að og reyna að koma almennilegu skikki á. Ég læt því máli mínu lokið og mælist til þess að málinu verði vísað til hv. allshn.

Herra forseti. Hér er flutt till. til þál. um að kanna umfang vændis hér á landi og lagt til að dómsmrh. skipi vinnuhóp í málinu. Ég held að hér sé hreyft mjög þörfu máli. Talað er um það umbúðalaust að í samfélagi okkar sé vændi orðið útbreitt. Það þekkist á veitingastöðum og það er stundað gegnum síma og jafnvel gegnum aðra þjónustu sem veitt er þó þau fyrirtæki gefi sig alls ekki upp í þessari starfsemi. Svona er talað í þessu þjóðfélagi. Ég held að það sé þess vegna verið að hreyfa ákaflega þörfu máli og virkilega nauðsynlegt að menn tali um þetta mál eins og það virðist vera að þróast í þjóðfélagi okkar. Löngum hefur verið talið að Ísland væri laust við það sem hefur viðgengist víða í öðrum löndum að vændi væri opinbert og til staðar. Nú virðist hins vegar umræðan í þjóðfélaginu eindregið benda til þess að vændi eigi sér stað í þjóðfélagi okkar og fari vaxandi. Þess vegna held ég að sú tillaga sem er nú flutt sé mjög tímabær og ég lýsi yfir stuðningi mínum við hana. Ég vonast til þess að hún nái fram að ganga þannig að menn geti reynt að átta sig betur á því hvað hér er á ferðinni svo hægt sé að gera viðeigandi ráðstafanir.