Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og hinu háa Alþingi er kunnugt, lá hjer fyrir þinginu í sumar frumvarp um að auka seðlaútgáfurjett Íslandsbanka. - Frumvarp þetta var samþykt í háttv. Nd., en í háttv. Ed. var það afgreitt með rökstuddri dagskrá, þar sem málinu var vísað til stjórnarinnar. Því var haldið fram í neðri deild, að eins og ástæður væru nú, bæri brýna nauðsyn til að gjöra ráðstafanir til að auka gjaldmiðil í landinu, með því að seðlar Íslandsbanka og Landsbankans mundu eigi nægja til að fullnægja innlendri viðskiftaþörf vorri. En eins og jeg gat um, stöðvaðist frv. í háttv. Ed. Í dag var mjer sem þingmanni Reykvíkinga afhent brjef, undirritað af ýmsum kaupsýslumönnum í Reykjavík og Hafnarfirði. Brjefið er að vísu stílað til háttv. Nd., en með því nú er alveg komið að þinglokum, og eins og málinu að öðru leyti er varið, taldi jeg rjettast að beina málaleitan þessari til sameinaðs þings. Með leyfi hæstv. forseti mun jeg lesa brjefið upp, þar sem jeg býst við að það muni ekki kunnugt öllum háttv. þingmönnum. Brjefið hljóðar svo : „Eins og hinni háttv. neðri deild Alþingis er kunnugt, er þegar byrjuð styrjöld, sem nær yfir meiri hluta Norðurálfunnar, og veit enginn enn hvort styrjöld þessi varir langan eða skamman tíma eða hver áhrif hún getur haft á viðskiftalíf Norðurálfuþjóðanna. Þegar í byrjun styrjaldarinnar gjörðu þjóðir þær, er oss standa næsi, ýmsar ráðstafanir, til þess að geta varist þeim óheillavænlegu áhrifum, sem stríðið hlýtur að hafa á alt viðskiftalíf þeirra, og Alþingi Íslendinga, sem nú stendur yfir, gjörði einnig ýmsar ráðstafanir, til þess að tryggja það, að hin yfirvofandi stríðshætta kæmi ekki altof hart niður á þjóð vorri. Meðal ráðstafana þeirra, sem gjörðar hafa verið víðsvegar um heiminn í þessa átt, er það, að veita bönkum, þeim sem hafa innleysanlega seðla, undanþágu frá innlausninni meðan á stríðinu stendur. Allir hljóta að sjá hvaða áhrif það hlýtur að hafa, að kippa öllu gulli burtu af markaðinum í einu. Þörfin og eftirspurnin eftir öðrum gjaldmiðli (þ. e. seðlum) hlýtur mjög að aukast við það, enda hafa nágrannaþjóðir vorar, t, d. Bretar og Danir, sjeð, að jafnhliða kyrsetning gullforðans þurfti að auka seðlaútgáfuna og gjört það nú, eins og viðskiftaþörfin krefst, með útgáfu nýrra seðla. Alþingi í ár hafði til meðferðar frumvarp til laga um aukning seðlaútgáfurjettar Íslandsbanka, sem vjer og allur almenningur bjuggumst við að næði samþykki alls þingsins, enda fjekk mál þetta góðan byr í neðri deild og var afgreitt þaðan með miklum atkvæðamun, en nú hefur frumvarp þetta verið felt í efri deild, og teljum vjer það mjög mikið óhapp, þar sem, ef frumvarp þetta hefði orðið að lögum, hefði það þó bætt allmikið úr sárustu þörfinni. Þingið hefir þannig ekki enn leyst þann hnútinn, sem mest var þörf að leysa; það hefir að eins kyrsett málmforða bankans, án þess að bæta úr því, að nokkur annar gjaldmiðill kæmi á markaðinn. Vegna Evrópuófriðarins, sem nú stendur yfir, er ekki unt fyrir bankana eða einstaka menn að nálgast framandi gjaldmiðil, hvorki seðla eða gull. Hinsvegar krefur viðskiftaþörfin hjer, nú og til ársloka að minsta kosti, mjög mikinn gjaldeyri, miklu meiri en bönkunum er heimilt að gefa út. Það er ársarður alls landsins, sem út á að flytja nú og til ársloka, sem að mestu leyti þarf að útleysa hjerlendis með peningingum, eftir því sem viðskiftalífi þjóðarinnar er nú háttað. Á sama tíma þarf að greiða mjög mikið af verkkaupi bæði til sjós og sveitar o. s, frv. En teppist eðlileg og sjálfsögð viðskifti í landinu, sökum vöntunar á gjaldeyri, þá leiðir af því ófyrirsjáanlega stórt fjárhagstjón fyrir alla þjóðina. Af meðferð frumvarps þess til laga, sem minst er hjer á að framan, í þinginu, er oss það ljóst, að neðri deild Alþingis skilur vel hver háski viðskiftalífi þjóðarinnar er búinn af þeim fjárhagslegu kringumstæðum, sem nú eru fyrir dyrum, ef ekkert er aðgjört, og fyrir því leyfum vjer oss að snúa oss til yðar með þá áskorun, að þjer áður en þessu þingi er slitið samþykkið þingsályktunartillögu, er gefi stjórninni heimild til, með bráðabirgðalögum, að sjá landsmönnum fyrir nægilega miklum gjaldmiðli, eftir því sem þörf krefur, og meðan Norðurálfuófriðurinn bakar peningastofnunum landsins þá örðugleika með útvegun peninga, sem raun er á orðin. Reykjavík 13. ágúst 1914. Ásgeir Sigurðsson. Jes Zimsen. Aug. Flygenring. Jón Laxdal. pr. G. Copland, Jón Laxdal. pr. Bookless Bros., Ó. Valdimarsson. pr. Fiskiveiðahl.fjel. Ísland, Jes Zimsen. H. Benediktsson. P. J. Thorsteinsson. Einar Þorgilsson. Th. Thorsteinsson. pr. h. f. Haukur, P. J. Thorsteinsson. Nathan & Olsen. Garðar Gíslason. pr. Fiskiv.fjel. Alliance, Jón Ólafsson. pr. h. f. Kveldúlfur, Thor Jensen. pr. h. f. Bragi, Th. Thorsteinsson. O. Johnson & Kaaber. Til neðri deildar Alþingis“. Síðan fjekk jeg svohljóðandi yfirlýsingu frá H. P. Duus: „Hjer með lýsi jeg því yfir, að jeg er samþykkur áskorun kaupmanna og annara til neðri deildar Alþingis, dags. í dag, er snertir rjett til aukinnar seðlaútgáfu. Reykjavík, þann 13. ágúst 1914. H. P. Duus. Jeg áleit að það væri full þörf á að skýra háttv. þingi frá brjefi þessu; en það skal jeg taka fram, að jeg er ekki með öllu persónulega samþykkur röksemdafærslu brjefsins. Þegar jeg hafði fengið brjef þetta, sneri jeg mjer þegar til hæstv. ráðherra, og skildist mjer á honum, að hann liti svo á, að þar sem neðri deild hefði áður lýst því yfir í frumvarpsformi, að það væri álit hennar og vilji, að gjaldmiðill væri aukinn í landinu, ef þörf krefði, þá væri ekki bættara með því, þótt hún samþykti aftur hið sama í tillöguformi. Þetta, ásamt því sem jeg nefndi áðan, er ástæðan til þess, að tillagan kemur fram í sameinuðu þingi. Jeg hefi einnig borið mig saman við þann flokk, sem jeg tel mig til, og í samráði við hann er þessi tillaga komin fram. Tilgangur tillögunnar er sá, ef hún verður samþykt, þá megi svo á líta, að þingið gefi stjórninni með því til kynna, að þó svo hafi farið, að það yrði ofan á, að það vildi ekki að þessu sinni veita Íslandsbanka aukinn seðlaútgáfurjett, þá sje það því þó engan veginn móthverft, að aukinn sje gjaldmiðill í landinu, ef brýn þörf krefur. Hjer er nefnt til dæmis eitt form, sem stjórnin gæti haft til að auka gangeyri í landinu, þar sem bent er á, að gefinn sje út fyrir landssjóðs hönd gjaldmiðill, er hljóði upp á 100 kr. hvert skírteini, og að þessi gjaldmiðill sje lánaður Íslandsbanka, ef hann óskar þess, gegn 4% ársvöxtum og nægilegri tryggingu. Á þennan hátt mundi mega bæta úr bráðustu þörfinni. En þótt þetta sje nefnt sem dæmi, þá er ekki tilætlunin að einbinda stjórnina við þetta form. Með tilliti til þess, að nú geta farið alvörutímar í hönd, og af því að mikil ástæða getur verið að taka tillit til óska kaupsýslumannanna, þá vænti jeg þess, að hið háa Alþingi sjái sjer fært að samþykkja tillögu þessa og gefa stjórninni með því bendingu um að gjöra það, sem hún álítur nauðsynlegt í þessu máli og best til fallið.



Jeg var ekki á flokksfundi, er rætt var málið, sem hjer um ræðir. - En þegar jeg lít á tillöguna. eins og hún liggur hjer fyrir, dylst mjer eigi, hve mjög hún ber það með sjer, að hún er samin í flýti, og þótt jeg neiti því síst af öllu, hve nauðsynleg hún er í sjálfu sjer, þá blandast mjer ekki hugur um, að varla er fært, að samþykkja hana óbreytta, og væri því óefað rjettast, að gjört væri nokkurt fundarhlje, svo að tími vinnist til, að koma sjer saman um nauðsynlegustu breytingarnar að minsta kosti. Meðal annars, sem óglögt er í tillögunni, er það, hvort sú er tilætlunin, að gefa að eins út gjaldmiðil eða skírteini, sem svari til þeirrar upphæðar, er Íslandsbanki telur sig þurfa. Eða má einnig lána Landsbankanum, og öðrum, er trygging bjóða, ef þörf gjörist? Mjer skildist á hv. flm. (S. B.), að tillaga þessi væri komin fram af því, að frv. um aukin seðlaritgáfurjett Íslandsbanka strandaði í efri deild, og veit vel, að svo muni vera; en þótt það hefði verið afgreitt, sem lög frá þinginu, hefði það ekki verið fullnægjandi. Jeg vakti máls á því hjer í deildinni (þ. e. neðri deild) nýskeð, að mjer virtust svo miklir alvörutímar, að full þörf mundi á, að búa svo um hnútana, að báðum bönkunum, Íslandsbanka, og Landsbankanum væri veittur nýr gjaldmiðill, er til mætti grípa, í peningavandræðunum, er af ófriðinum stafar, - benti og á, að fráleitt myndi þó af veita, þótt 1–2 milj. kr. næmi. En enn þá hefir þó þessum aðvörunum mínum ekki verið gaumur gefinn, fyr en þá nú að þessu leyti. - Annars vil jeg benda á, að eigi þingsályktunartillaga þessi, að koma að gagni, þá er nauðsynlegt, að landsstjórnin vindi nú mjög bráðan bug að því, að gefa út bráðabirgðarlögin, um útgáfu nýs gjaldmiðils - gæti þess og, að verða þar eigi of sein fyrir. Jeg sá þess getið í blaði í dag, að tundurduflum hefir að mun verið sökt niður í Norðursjóinn, svo að sigling er þar ekki örugg og á hverri stundu getur og símasambandið við Danmörku verið úr sögunni. - Og hvernig fer þá? Jeg tek það því upp aftur, að hjer þarf að vinda bráðan bug að, og breyta og tillögunni þannig, að stjórninni veitist heimild, til að lána Landsbankanum skírteinin, eigi síður en Íslandsbanka. Annars skil jeg ekki, hvers vegna að eins á að gefa út 100 króna skírteini. Það er engu líkara, en að alt í einu sjeum vjer Íslendingar orðnir þeir „grosserar“, að vjer höfum ekki annað í veltunni en 100 kr. seðla, þó að hitt sje oss reyndar tamara, að eiga við 5 eða 10 kr. seðlana. og enda við 25-eyringinn. - Að öðru leyti skal jeg og enn taka það fram, sem jeg hefi áður ymprað á hjer í neðri deild nýskeð, og enn ítarlegar vakið þó máls á, upp aftur og aftur, á flokksfundum, að mjer finst þingið skilja mjög leiðinlega við, eins og horfurnar nú eru í heiminum, - finst það að vísu alveg óverjandi, að það skilji svo við, sem það gjörir. - Skal jeg því enn nota tækifærið, og skírskota sem rækilegast til fyrgreindrar ræðu minnar í neðri deild, og minna á það, að lögin um óinnleysanlegleik seðla Íslandsbanka gilda ekki nema til 15. okt. þ. á., eða þá þar um - man nú ekki glöggar daginn í svipinn -, og verða menn því, að gjöra sjer ljóst, hvernig fara myndi, ef lögin fjellu þá úr gildi, áður en ófriðarhættan er horfin, ef ekki væri þá auðið að framlengja þau með bráðabirgðarlögum, af því að símasambandið við Danmörku væri slitið, svo að ekki næðist til konungsvaldsins. - Fyrst og fremst yrði landssjóður þá að skila Íslandsbanka gullforða hans aftur, og hvaðan fæst þá fje til þess, hafi honum áður verið varið til vörukaupa frá útlöndum? Í öðru lagi myndu menn þá og streyma að bönkunum, sem og æ að sparisjóðunum, ef útlitið væri þá enn ískyggilegt - sem alóyggjandi má telja, þar sem stórveldi eiga hlut að máli, er hvert um sig mun halda út í lengstu lög - og taka út , sparisjóðsinneignir sínar og stofna öllu þannig í mesta vanda. - Jeg vona því, að ljóst sje, hve afarfyrirhyggjulítið það er, að hafa eigi framlengt lögin frá 1. ág, þ. á., nú þegar, eða ef dragast væri látið, að gjöra það þá nú þegar, með bráðabirgðalögum, að þinginn loknu. Þá hefi jeg og bent á vandræðin, sem af því hljóta að stafa, er flutningar til landsins, og frá því, minka, ef eigi alstöðvast, vegna ófriðarins, og tekjulindir landssjóðsins þverra, en handbæru fje landsins, sem nú er, varið áður til vörukanpa. Jeg hefi bent á, að þingið þyrfti að gjöra það, sem í þess valdi stæði, til að fyrirbyggja að landsstjórnin kæmist í vandræði, er fram á veturinn líður, að því er greiðslu embættislauna snertir, sem og fl. En við þessu hefir verið skelt skolleyrunum, og alt er látið reka á reiðanum, nema þingsályktunin, sem hjer liggur fyrir, bæti þá eitthvað úr því. - Óskandi, að svo fari eigi, að vjer þurfum áður langt um líður, að súpa seyðið af þessu fyrirhyggjuleysi. Hinu, sem jeg vjek og að, þ. e. að óhjákvæmilegt virtist, að liðsint væri almenningi, með lögum um „moratorium“ - þ. e. skuldagreiðslufrestur alment veittur yfir einhvern ákveðinn tíma  En verst af öllu, og sárgrætilegast er það þó, að landsstjórnin skuli vera látin alein til úrræða, ef Danmörk yrði hernumin, þ. e, ef hlutleysi Dana verðurvirt að vettugi, eins og t. d. hlutleysisyfirlýsing Belga. - Jeg hefi talað um þetta hvað eftir annað á flokksfundum, - bent á, að vjer þyrftum að vera við því búnir, að svo gæti farið, og ættum því og að sjá oss farborða í tíma. En orðum mínum hefir enginn gaumur verið gefinn, og jeg hef engu fengið áorkað. Menn hafa verið hræddir um það, að Danir kynnu að styggjast, ef gjört væri ráð fyrir því, að Danmörk yrði hernumin, og nefnd væri kosin, til að gæta hagsmuna og sjálfstæðis landsins, ef svo skyldi til takast, - hafa haldið það geta spilt fyrir málum vorum, að öðru leyti, og svo er þá alt látið ráðast. Jeg hefi bent á þetta enn og aftur, og nú þá í síðasta skiftið, og á síðustu stundinni, - viljað á þann háttinn enn betur þvo mínar hendur. En nú verður þá - úr því, sem komið er -, að treysta þá ráðherranum,- treysta því, að hann bregði þá við sem skjótast, ef illa fer, þótt skemmtilegra hefði það óneitanlega verið, bæði fyrir ráðherrann, og þjóðina, ef gengið hefði verið, af þingsins hálfu, betur frá öllu en nú er gjört. -



Jeg hefði helst kosið að þingið hefði afgreitt lög um þetta vandamál, í stað þess að varpa nú í þinglokin öllum vandanum á herðar stjórnarinnar. En nú er komið sem komið er, og mun stjórnin að sjálfsögðu telja það skyldu sína að greiða úr máli þessu á þann hátt, sem hún telur að best megi fara. Að öðru leyti skal jeg taka fram, að jeg tel mér heimilt að gefa út bráðabirgðalög um framlenging á óinnleysanleg leik seðla Íslandsbanka, og til þess mun jeg grípa, ef þörf krefur. Jeg skal og taka það fram út af ræðu hv. þm. N.-Ísaf. (Sk. Th.), að það er viðsjárvert, og getur orðið skaðlegt, að gjöra mikið til þess að vekja ótta og kvíða í landinu út af stríðshættunni. Umfram alt ríður á því, að blöðin sýni ró og stilling og varist allar æsingar. Þingið hefir gjört það, sem það hefir getað í þessu efni, og stjórnin hefir vilja á að láta ekki sitt eftir liggja. Yfir höfuð er gott fyrir oss að hafa það hugfast á þessum tímum, að spara óþörf orð, en vinna þess meira til að firra ættjörðina tjóni.

Flutningsmaður (Sveinn Björnsson) : Jeg leyfi mjer að segja að eins örfá orð út af einu atriði í ræðu hv. þm. N.-Ísaf. (Sk. Th.). Hann spurði hvort það væri meiningin með tillögunni, að gefa að eins Íslandsbanka heimild fyrir takmarkaðri lánsheimild. Tillagan er þannig orðuð, að valdstjórninni er veitt svo víðtækt umboð, að þess er vænst af henni, að hún sjái landinu fyrir nægilegum gjaldmiðli, svo sem nauðsyn krefur, og að hún gjöri ráðstafanir til þess, eftir því sem þörfin krefur, að þessi gjaldmiðill sé handbær. Jeg tel sjálfsagt að stjórnin reyni, ef Íslandsbanki telur sjer fært að samþykkja það, sem má ske má vænta, að láta Landsbankann einnig njóta góðs af þessum seðlum. Má ef til vill líta svo á, að í till. felist einnig heimild til þess, að stjórnin reyni eitthvað í því efni. Þar sem getið er um 100 kr. skírteini í till., þá er það að eins tekið til dæmis, en seðlarnir eru alls ekki bundnir við þetta form, ef stjórnin telur annað heppilegra. Það var rjett sem hv. þm. N. Ísaf. (Sk. Th.) talaði um, að till. væri samin í flýti. Það var ákveðið að slíta þinginu í kvöld, en málaleitunin barst mjer í hendur rjett fyrir fundinn. Hjer varð því annaðhvort að hrökkva eða stökkva, annaðhvort að láta málið liggja kyrt eða gjöra einhverjar ráðstafanir áður en fundurinn væri haldinn. Og það varð að ráði. Annars er þetta ákvæði um 100 kr. skírteinin ekki sett vegna flausturs. Fyrst og fremst er það eins og jeg sagði áðan, að eins tekið til dæmis, en alls ekki sett af því að búist sje við að tómir grósserar sjeu í landinu. En jafnvel þótt stjórnin væri bundin við þetta ákvæði, sem hún er ekki, þá væri það ekkert hættulegt, því að fyrir utan þessi væntanlegu skírteini, verða í veltu 3¼ milj. af seðlum Landsbankans og Íslandsbanka, og hygg jeg, að mjer sje óhætt að segja að meiri hlutinn af því sje í smáseðlum, þ. e. 5–10 kr. seðlum. Jeg veit ekki, hvort hv. þm. þykir ástæða til að hafa stutt fundarhlje, til þess að íhuga betur till. og semja, ef til vill, brtt. við hana.  (Hannes Hafstein: Það er engin ástæða til þess.)  En annars býst jeg við því, ef mönnum þykir eitthvað athugavert við till., þá verði þeir fljótir að átta sig á því; það hefir líka reynslan sýnt, þar sem tvær brtt. eru þegar fram komnar.

Einar Arnórsson : Jeg gaf það í skyn við hv. samflutnm. minn um till., (S. B.), að mjer líkaði ekki allskostar síðasta setning hennar, og þess vegna leyfði jeg mjer að koma fram með þá brtt., sem hv. forseti las upp áðan. Eins og hv. samflutnm. minn (S. B.) tók fram, var hjer fyrir þinginu frv. til laga um aukinn seðlaútgáfurjett til handa Íslandsbanka, og með því formi og efni var það samþykt af Nd. með 20:3 atkv., ef jeg man rjett, og afgreitt til Ed. Vitanlega var þetta frv. að eins ætlað til bráðabirgða, þar sem það átti ekki að gilda lengur en til októberloka næsta ár. En þó að Nd. samþykti frv. með svo miklum atkvæðamun, þá fór svo ólíklega, að Ed. hafði ekki meira við það en svo, að hún afgreiddi það með rökstuddri dagskrá. Ed. sýnist hafa verið sammála meiri hl. nefndarinnar í Nd. um það, að rjett væri, áður en fullnaðarákvörðun væri tekin um að veita Íslandsbanka aukinn seðlaútgáfurjett, að taka skipulag hans á ýmsan hátt til athugunar, og ef aðstandendnr bankans sæju sjer það fært, þá breyttu þeir því til batnaðar, ef þeir vildu síður fara fram á þenna rjett. En í rökstuddu dagskránni, sem samþ. var í Ed., er ekkert vikið að því, að þörf geti verið á auknum gjaldmiðli í landinu. Með leyfi hv. forseta skal jeg lesa dag- skrána upp, af því að jeg býst ekki við, að allir hv. þm. hafi sjeð hana : „Í því trausti, að stjórnin taki til athugunar, hvort ekki sje ástæða til, áður en seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka sje aukinn, að breytt verði fyrirkomulagi bankans og eftirliti með starfsemi hans, sjerstaklega með tilliti til þess, sem fram hefir komið við meðferð málsins á Alþingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Eins og menn heyra, er hjer ekki vikið einu orði að því, að ástæða geti verið til þess að auka gjaldmiðil í landinu fyrir næsta þing. Að vísu er það ekki meiri hl. alls þingsins, sem hefir afgreitt málið á þenna hátt, heldur að eins 10–11 menn, en þeir eru lögformlega nógu margir til þess að fella eitt frv. Þar sem meðferð málsins í þinginu var slík, getur stjórnin ekki dregið þá ályktun af henni, að hún hafi heimild til að gefa út bráðabirgðalög um aukningu á seðlaúlgáfurjetti bankans. Eina rökrjetta ályktunin, sem af þessu verður dregin, er sú, að þingið álíti ekki neina ástæðu vera til slíkra ráðstafana. Ef stjórnin gjörði þær, þá mætti segja með fullum rjetti, að hún bryti beinlínis bág við yfirlýstan vilja þingsins. Eins og hv. samflutnm. minn (S. B.) tók fram, hafa nokkrir kaupsýslumenn hjer í bænum beint þeirri málaleitun til Nd., hvort ekki væri unt að gjöra einhverjar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir skort á gjaldmiðli í landinu, sem margir væru nú farnir að óttast. Það er óþarft við þessa umræðu að rökræða það, hvort þessi ótti hefir við nokkuð að styðjast eða ekki. Það skiftir í rauninni: ekki miklu máli. Háttv. Sþ. mun sýna það með atkvæðagreiðslunni, hvort það lítur svo á, eða ekki. En ástæðan til þess að við höfum leyft okkur að bera fram þessa tillögu, er sú skoðun okkar, að aðví geti rekið, að skortur verði á gjaldmiðli í landínu. Það er enginn efi á því, að neðri deild lítur eins á þetta mál, þar sem hún samþykti frv., sem jeg gat um: áðan. En eins og jeg mintist á, getur stjórnin þrátt fyrir það, ekki ályktað svo, að þingið í heild sinni líti þannig á málið, þar sem frv. fjekk þessa meðferð í Ed. sem jeg gat um. Við höfum því borið till., fram til þess að taka þá ábyrgð af stjórninni, að þurfa, ef til kæmi, að ráðast í, upp á sitt eindæmi, að gjöra einhverjarráðstafanir í þessu efni. Hún hlyti að óttast allar slíkar aðgjörðir, ef þingið ljeti við það sitja, sem það hefir nú gjört í þessu: máli. En ef till. á þingskj. 516 verður samþykt, þá getur stjórnin skírskotað til hennar því til sönnunar að þingið hafi ekki í raun rjettri verið þeirrar skoðunar, að full vanþörf væri á því að auka rjettinn til þess að gefa út gjaldmiðil. Stjórnin mundi þá verða öruggari að gjöra ráðstafanir í þessa átt á milli þinga, ef hún hefði þessa yfirlýsingu, sem í till. felst,. á bak við sig. Þá skal jeg víkja að brtt. minni á þgskj. 517. Það sem jeg hefi fyrir mjer, er það,. að jeg er ekki sannfærður um, að það sje á nokkurn hátt löglegt, að landssjóður gefi sjálfur út gjaldmiðil. Byggi jeg það á 8. gr. laga nr. 66, 10. nóv. 1905. Af því að jeg er ekki sannfærður um, að það sje löglegt, vil jeg ekki að sameinað Alþingi samþykki slíkt ákvæði í tillöguformi. Væri það óviðkunnanlegt, ef seinna skyldi svo koma í ljós, við nánari athugun, að það væri ólöglegt. Jeg vil að stjórninni sjeu gefnar frjálsar hendur í þessu efni; en; vitanlega getur hún engu síður farið eins að og til er tekið í till., ef hún kæmist að þeirri niðurstöðu, að það væri löglegt, eða ef hún kæmist að samningum um það við rjetta hlutaðeigendur. Hv. þm. Vestm. (K. E.) hefir einnig komið fram með brtt. á þgskj. 518. Hún fer skemra en brtt. mín, og skilst mjer, að hún komi því að eins til atkvæða að mín till. verði ekki samþykt. Ef það yrði álitið, að landssjóður hefði löglega heimild, eða tengi löglega heimild til að gefa sjálfur út gjaldmiðil, þá kæmi þessi till. að góðu haldi. Þá er hjer var komið umræðum höfðu þessir þingmenn: Hannes Hafstein, Eggert Pálsson, Jóhann Eyjólfsson, Guðm. Ólafsson, Einar Jónsson, Jón Magnússon, Björn Hallsson, Þórarinn Benediktsson afhent forseta ósk um það, að umræðum yrði hætt. Bar forseti þá undir þingið, hvort umræðum skyldi hætt, þegar þeir menn hefðu lokið máli sínu, er þá höfðu beðið sjer hljóðs. Var það samþykt í einu hljóði.



Jeg hjelt að jeg hefði sýnt nægilega fram á það í Nd. um daginn, að hjer væri engin þörf á verðlausum brjefpeningum. Jeg benti á, að til væri í landinu af slíkum peningum sem svaraði 38 kr. á hvert höfuð landsmanna; langt fram yfir það, sem gjörist í öðrum löndum. En fram að árinu 1907–1908 var ekki leyft að gefa út af brjefpeningum í Danmörku meira en 32 kr. á höfuð. Menn skilja það ekki enn, að seðlarnir eru ekki gjaldgengir annarstaðar en á Íslandi, og liggja því einungis í vösum Íslendinga. Og halda menn, að fyrir það, að öll viðskifti við útlönd teppast, þá liggi meira í vösum manna? Það eina gagn, sem Ísandsbanki gæti haft af því, að fá aukinn seðlaútgáfurjett, væri það, að fara með seðlana á pósthúsið og biðja landssjóð að innleysa þá erlendis með gulli. En það var aldrei meiningin með lögunum frá 1. ág. 1914. Jeg er meðsemjandi að þessari þingsályktunartillögu, en það er ekki af því að jeg skoði seðlana nauðsynlega; jeg vildi að eins gjöra það til samkomulags. En því að eins get jeg fallist á þessa till., að það sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) vill fella burtu, fái að standa. Jeg hefi þá skoðun, að við eigum að fara að eins og önnur lönd, t. d. Danmörk, hafa gjört, og látum landssjóðinn sjálfan gefa út gjaldmiðil, ef hans væri þörf. Nú hefir verið sagt, að ekki væri lagaleg heimild til þess, nema til kæmi samþykki Íslandsbanka. En þegar á að veita honum einum lánið, þá skil jeg ekki að það geti verið lagabrot, að landið sjálft gefi út gjaldmiðilinn. Þess vegna skil jeg ekki rök hv. 2. þm. Árn. (E. A.), og því fremur er jeg hissa á þessari till. hans, þar sem hann í nefndinni í Nd. greiddi atkvæði á móti því að seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka væri aukinn. Eins og jeg hefi margsagt, hefi jeg ekki þá skoðun, að þörf sje á verðlausum brjefpeningum. En ef þörf þætti á þeim, væri hægt að bæta úr því með þessu móti. Það var gjört á þenna hátt í Danmörku 1907; leyft með konungl. auglýsingu að Þjóðbankinn mætti um 2 ára bil gefa út meiri seðla en ákveðið hafði verið, gegn því að greiða 5% vexti af ógulltrygðu seðlunum, sem við var bætt. Hjer er farið fram á að Íslandsbanki greiði að eins 4% af seðlaláninu; það er sama eins og honum væri lagt til sparisjóðsfje. En Danir tóku hærri rentu en hjer er lagt til í till., 5% en ekki 4%. Það hefir verið talað um að þörf væri á peningum til þess að útleysa farma. En hvert ganga svo þeir peningar? Þeir ganga strax til útlanda, en þar ern íslenskir seðlar ekki gjaldgengir. En því má ekki nota tjekka, eins og annars er gjört, bæði til almennings hjer á landi og til útlanda? Sá banki, sem tekur að sjer að borga hjer út slíka farma, og sem á altaf inni erlendis, hlýtur að áskilja sjer að mega borga með tjekkum á þá inneign, eða að fá inneignina flutta til landsins eftir hendinni. Gjöri hann það, þá hefir hann nógan gjaldmiðil, nema hann taki upp á sig stærri viðskifti en hann ræður við. Það getur verið varhugavert að gefa út seðla til þess að leysa út farma eins og nú er ástatt. Reynsla er þegar fengin fyrir því að , svo er. En jeg vil ekki nefna einstakt dæmi. Með till. álít jeg að stjórnin sje skuldbundin til að gjöra þetta, sem tillagan fer fram á, að hún láti landssjóð gefa út seðla og láni þá síðan Íslandsbanka einum gegn 4% vöxtum og tryggingu. Þvi að eins greiði jeg atkvæði með till. að tillagan verði samþykt óbreytt. Til þess að sanna enn betur, að það sje rjett, sem jeg hefi haldið fram í þessu máli, að varhugavert sje að gefa út ofmikið af verðlausum seðlum, sem ekkert gull liggur bak við, vil jeg, með leyfi hv. forseta, lesa upp lítinn kafla úr Hage's Haandbog í Handelsvidenskab, bls. 800, þar sem talað er um „krisis“, með öðrum orðum um það ástand, sem nú er hjer. Þessi kafli hljóðar svo: Viser det sig, at Bankerne ikke er Herre over Sitnationen, kan der blive Anledning for Staten til at træde til, navnlig ved at stötte det ledende Pengeinstitut, enten direkte ved Laan, eller til at give Tilladelse til midlertidig at benytte Metalreserven, altsaa at overskride den sædvanlige Seddelgrænse. En saadan foröget Seddeludstædelse kan paa den anden side være meget mislig, naar Seddelomlöbet allerede í Forvejen er af stort Omfang. Nú hefi jeg áður sýnt fram á, að hjer stendur svo á að „Seddelomfanget“, sem hjer er kallað, er mjög mikið. Og eins og menn heyra er dómur Hage's sá, að þá sje mjög hættulegt að auka seðlaútgáfuna, þegar svo á stendur. Þessi renta, sem bankarnir eru alment látnir borga, ef þeir fá að auka seðlana fram yfir þá upphaflegu, fastákveðnu upphæð, er til þess að koma í veg fyrir, að þeir fari að „spekulera“ of mikið með verðlausa pappíra, og til þess að stemma stigu fyrir að alt gull fari úr landi. Í Danmörku var, eins og jeg sagði, tekin 5% renta, í Þýskalandi er sömuleiðis tekin 5%, í Noregi minst 6% og í Frakklandi ¼ af „diskontónni“, ef hún er fyrir neðan 5%, annars miklu meira. Að svo mæltu legg jeg það eindregið til, að þessu verði hagað hjer eins og annarstaðar tíðkast, og að till. verði samþykt án nokkurra breytinga.

Einar Arnórsson Hv. síðasti ræðum. (B. K.) ljet sjer sama að segja af nefndarfundi, og legg jeg það undir dóm allra hv. þingmanna, hversu virðulegt það er. En hitt var þó verra, að hann skýrði ekki rjett, heldur rangt frá. Hann sagði að jeg hefði verið á móti því yfir höfuð, að seðlaútgáfurjettur bankans væri aukinn. Þetta er ekki rjett. Jeg greiddi atkvæði á móti því, á þeim grundvelli, sem Ed. hafði lagt. En þegar frumvarpinu hafði verið breytt af meiri hl. nefndarinnar, var það orðið alt annað.

Flutningsm. (Sveinn Björnsson) : Það er vegna misskilnings á framsögunni, eftir því sem mjer virtist á ræðu hv. 1. þm. Gullbr. og Kjós. (B. K.), að jeg vil taka það fram, og vildi hafa tekið fram í frams., að seinni hluta till. var bætt við hana í því trausti að þá mundi alt Sþ. geta fallist á hana, enda var það beint skilyrði sumra, sem að henni standa. En hins vegar er það ekki skoðun mín, að ákvæði seinni hluta till. sje algjörlega bindandi fyrir landsstjórnina; á það, að svo sje ekki, benda meðal annars orðin „til dæmis“.



Jeg skal lýsa því yfir, að jeg kom með brtt. mína fyrir það, að jeg var ekki viðstaddur, þegar fyrirvarinn var samþyktur. En mjer er sagt, að allir þeir, sem viðstaddir voru, hafi fallist á till. eins og hún er orðuð, og síðari hlutann líka. Þess vegna kom mjer það hálfundarlega fyrir, að einn flutningsmaðurinn skyldi bera fram brtt. við hana. Annars lýsti jeg því skýrt yfir við umr. í Ed., um seðlaaukningu Íslandsbanka, að jeg teldi stjórnina hafa fulla heimild til þess, meðan ófriðurinn stæði yfir, að gjöra það, sem gjört er ráð fyrir í þessari till. Hæstv. ráðherra lýsti því yfir, ef þessi till. yrði samþykt, þá teldi hann sig hafa heimild til að leyfa Íslandsbanka að gefa út seðla fram yfir þá seðlaupphæð, sem hann nú má gefa út. Jeg er á annari skoðun um þetta, og álít að slík heimild felist ekki í till. hv. 2. þm. Árnesinga. Hvað það snertir, að það sje brot á bankalögunum frá 1905 að samþykkja það, sem þessi till. fer fram á, þá get jeg ekki álitið að svo sje. Þau lög hafa þá æði oft verið brotin á þessu þingi, og meðal annars með gulllögunum, sem samþykt voru um daginn. Menn verða að gá að því, að hjer er um alveg sjerstakar ráðstafanir að ræða, sem því að eins koma til greina, að viðskiftalífi landsins verði stofnað í voða, vegna styrjaldarinnar, sem nú er í heiminum. Jeg skal svo ekki fara frekari orðum um þetta. Brtt. mín er svo ljós, að hana þarf ekki að skýra. Hún fer að eins fram á það, að landsstjórninni verði heimilað að gefa út gjaldmiðil, og lána síðan hvorum bankanum sem hún vill. Jeg vona að hv. sameinað Alþingi samþykki þessa brtt. mína, en felli brtt. hv. 2. þm. Árn. (E. A.).

Ráðherrann (S. E.) : Jeg lýsti yfir því, í síðustu ræðu minni, að jeg skildi tillöguna svo, ef ekki væru aðrar leiðir fyrir hendi, þá væri mjer heimilt að auka seðlaútgáfu Íslandsbanka. Jeg held þessum skilningi enn föstum. En vegna þeirra athugasemda, sem gjörðar hafa verið af hálfu tveggja háttv. þingmanna, 1. þingm. Gullbr.-og Kjósaraýslu (B. K.) og þingmanni Vestmannaeyjasýslu (K. E.), þykir mjer vissara, til að taka af öll tvímæli, um rjettmæti þess skilnings míns, að ráða til að breytingartillaga háttv. 2. þingm. Árnesinga (E. A.) verði samþykt. Undir umræðunum hafði verið útbýtt tveimur breytingartillögum við tillöguna: 1. á þgskj. 517 frá Einari Arnórssyni og 2. - 518 - Karl Einarssyni. Forseti leitaði leyfis til afbrigða frá þingsköpum, til þess að mega bera þær undir atkvæði. Voru afbrigðin samþykt með öllum atkvæðum.

Að lokinni dagskrá á 9. fundi sameinaðs þings, fimtudaginn .13. ágúst, að öllum þingmönnum viðverandi, skýrði forseti frá störfum þingsins á þessa leið, með því að nú væri útrunninn tími sá, er þingið mætti starfa að þessu sinni, og öllum mest verðu störfum þess lokið: Alþingi 1914 hefir haft til meðferðar alls 85 lagafrumvörp. Þar af : 1. Stjórnarfrumvörp 15 lögð fyrir Alþingi; þar af 4 feld, en afgreidd sem lög 11 2. Þingmannafrumvörp 70 borin fram; þar af 18 feld, 11 tekin aftur, 8 ekki útrædd, en afgreidd sem lög 33 Alls afgreidd frá Alþingi 44 lög. Auk þess hefir verið til meðferðar í þinginu : a. Þingsályktunartillögur 31 bornar fram; þar af 7 samþ., en ekki afgr. til ráðherra, 1 feld, 1 ekki útrædd, en 22 samþ. og afgreiddar til ráðherra. b. Fyrirspurnir 2 bornar fram, leyfðar og þeim svarað. c. Rökstuddar dagskrár 12 bornar fram ; þar af 5 samþyktar, en 7 feldar. Forseti mælti þar næst til þingsins að skilnaði svofeldum orðum : Þá er störfum Alþingis lokið að þessu sinni. Það eru nú í sögu þess allmerkileg tímamót. Vjer höfum allir munað eftir því í sumar, að 40 ár eru liðin síðan Alþingi fjekk löggjafarvald. Þetta er 25. löggjafarþingið,. sem nú er á enda háð. Það er venja á slíkum tímamótum, semmarkast á þessu líkan hátt, að telja eftir þeim tímabil í lífi og sögu, og þá að líta yfir hið liðna og láta það verða að hvötum til framtaks fyrir hið ókomna. Vjer höfum ástæðu til að líta allánægðir yfir liðið skeið löggjafarþinganna. Mörg framfaraspor stígin á hverju svæði því nær. Löggjafarþingin hafa eðlilega á liðnu áratugunum verið þjóð vorri til ómetanlegra heilla, öll saman og hvert um sig markað stærri og smærri framfaraspor í atvinnuvegum og ástandi þjóðarinnar. Sú ósk hefir áreiðanlega búið í huga hvers af oss, sem höfum átt það hlutskifti að heyja þetta 25. löggjafarþing vort, að láta það einnig marka spor fram á leið. Og hversu sem vjer sjálfir og aðrir dæma um að stöfin hafi tekist, þá vonum vjer að þetta þing sitji ekki við það eitt að vera merkisþing í töluröðinni. Það hefir afgreitt 2 stórmál. Fyrst stjórnarskrármálið, sem það aðallega kom saman til að leiða til lykta. Nú hefir það fyrir sitt leyti lagt síðustu hönd á það mál, með þeim umbótum, sem fela í sjer meira tímabært frjálslyndi, rjettlæti og framfaramöguleika. Annað er fánamálið, sem einnig má verða til mikilla heilla til að glæða samheldni inn á við og framtak út á við. Og þó að í hvorugu málinu sje síðasta marki náð, þó ekki sje svo fullbjart sem skyldi yfir síðustu úrslitum þeirra, þá slitum vjer þingi með þeirri von og ósk, að það horf, sem þau eru komin í, verði landi voru og þjóð til blessunar og heilla. Þá hefir Alþingi enn að þessu sinni haft til meðferðar óvænt mál, sem ekkert löggjafarþing hefir fyrri þurft að hafa með höndum. Það eru ráðstafanir vegna þeirrar afar-geigvænlegu styrjaldar, sem nú geysar yfir Norðurálfu. Vjer erum svo lánsamir, að fósturjörð vor er fyrir utan þann hrikaleik, en afleiðingar hans eru þó farnar þegar að bitna tilfinnanlega á oss. Alþingi hefir haft hug á að gjöra ráðstafanir til að afstýra þeim afleiðingum sem unt er. Vjer vitum ekki hve alvarlegar þær allar verða áður lýkur. En vjer biðjum guð með einum huga að blessa fósturjörð vora og forða henni frá grandi.

Ráðherra (S. E.) : Með því að sá tími, sem ákveðinn var þessu aukaþingi, með konungsbrjefi 20. apríl þ. á., er liðinn, og frestur sá, sem þingtíminn var lengdur um, einnig er útrunninn, lýsi jeg því yfir í nafni Hans hátignar konungsins, að þessu 25. löggjafarþingi Íslendinga er slitið.

Sigurður Stefánsson, þm. Ísafjarðarkaupst., reis þá úr sæti sínu og mælti : Lengi lifi konungur vor Kristján hinn Tíundi ! Tóku þingmenn undir það með níföldu húrra. Var síðan af þingi gengið.