Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jörundur Brynjólfsson Jeg hefi við þessar tvær umr., sem liðnar eru um þetta mál, ekki tekið til máls. En þar sem skoða má þetta frv. sem svar við þáltill., sem jeg flutti snemma á þinginu, get jeg tæplega látið málið fara út úr deildinni án þess að segja örfá orð. Jeg vildi þá fyrst þakka háttv. sjútvn. fyrir það, að hún vill reyna að greiða úr þessu máli, bæta úr þeim agnúum, sem verið hafa á þessum atvinnuvegi undanfarin ár. En jeg býst við, að þetta verði erfitt í framkvæmdinni og hæpið, að þetta verði til nokkurra verulegra bóta, eða geti orðið til þess að styðja þessa atvinnugrein eins og þörf væri á, gera hana tryggari og öruggari. Jeg lít svo á, að fullkomnar endurbætur geti ekki komist á nema gengið sje enn lengra í þessum umbótum. Jeg hygg, að ekki verði hægt að koma góðu skipulagi á þennan atvinnurekstur nema þjóðfjelagið eða fjelög kaupi síldarverksmiðjurnar. Meðan útlendir menn hafa öll ráð á rekstrinum, býst jeg ekki við, að þetta geti orðið að fullkomnu gagni. Það má vera, - og vona jeg það með hv. meiri hl. nefndarinnar, - að þetta sje spor í rjetta átt og bæti að einhverju leyti úr. En jeg vona það, ef önnur heppilegri leið verður fundin, þá verði hún undir eins tekin og alt gert, sem hægt er, til þess að ráða hjer bót á. Nefndin á þakkir skilið fyrir, að hún vill gera sitt til þess að koma betra skipulagi á síldarmálin. Mjer er það vel ljóst, að það er ekki hægt á stuttum tíma að koma hjer skipulagi á, sem að haldi má koma. Það tekur vafalaust nokkurn tíma að koma þessu í kring, með kaup á verksmiðjunum o. fl., hvort sem það er nú ríkið eða fjelag einstakra manna, sem gerir það. Og það myndi kosta mikið fje. En væri hægt að ráða fram úr þessum málum á annan hátt, teldi jeg það vel farið. En jeg verð að játa, að sú leið, sem hjer er lagt til, að farin verði, að jeg hefi ekki trú á, að hún komi að fullu haldi, en jeg vona þó, að hún bæti nokkuð úr mestu ókostunum á því skipulagi, er verið hefir og mönnum hefir lítt verið viðráðanlegt. Jeg býst við, eigi gott skipulag að komast hjer á, að þá þurfi þeir menn, er mál þetta hafa til meðferðar, að hafa heimild til þess að takmarka síldarsöltunina og grípa inn í, ef nauðsyn þykir. Þó eigi sje hjer farin sú leið, er jeg benti á og sem jeg hefi mesta trú á, að að gagni megi koma, þá harma jeg það ekki svo mikið í sjálfu sjer í þetta sinn. Jeg vona, að hjer sje spor stigið í rjetta átt til frekari undirbúnings og fullkomnunar þessa atvinnuvegar. Með þetta fyrir augum ætla jeg að greiða frv. atkv.

Jón Kjartansson Jeg býst við, að fáir hefðu trúað því í þinglokin í fyrra, þegar síðasta einkasala ríkisins var kveðin niður, að hið sama þing ætti eftir að knýja fram einkasölufrumvarp, með afbrigðum frá þingsköpum, og það þegar á næsta ári. Maður hefði ekki búist við því þá, að einkasölufrv., í hverri mynd sem er, ætti afturkvæmt á Alþingi. En nú hefir reyndin orðið önnur, eins og háttv.þdm. hafa orðið varir við. Ekki er langt síðan samþykt var hjer í deildinni frv. um að veita Búnaðarfjelagi Íslands einkasölu á tilbúnum áburði, og í kvöld á svo að samþykkja heimild til að veita fjelagi einstakra manna einkasölu á útfluttri síld. Áður en fundur þessi kom saman, sagði einn reyndasti þm., er nú á sæti á þingi, að einkasölufrv. gengju svo fljótt í gegnum þingið, að maður hefði ekki áttað sig á þeim fyr en þau væru orðin að lögum. Eru þetta orð að sönnu. Jeg hefi ekkert lagt til þessa máls fram að þessu. Afstaða mín hefir verið sú, að jeg greiddi atkvæði móti frv. við 1. umr., en við 2. umr. ljet jeg það afskiftalaust. Jeg vil nú gera nokkra grein fyrir atkv. mínu. En áður en jeg kem að málinu sjálfu, finst mjer rjett að minnast lítillega á eitt atriði, sem oft kom fram í ræðu háttv.frsm. (BL) bæði við 1. og 2. umr. Hann talaði mikið um fórn af hálfu sjávarútvegsins, einkum síldarútvegsins, til landbúnaðarins vegna kjöttollssamningsins norska. Mjer kom þetta mjög á óvart, því að jeg kannast ekki við, að Alþingi hafi látið neina fórn í tje. Mjer er óhætt að fullyrða, að þegar Alþingi lagði síðustu hönd á kjöttollssamninginn, þá var það ákveðið tekið fram, að að engu leyti skyldi haggað grundvallaratriðnm fiskiveiðalaganna. Og til þess að sanna mál mitt vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkur orð úr tilkynningu stjórnarinnar um kjöttollssamninginn. Þar segir fyrst: „Gegn þeirri niðurfærslu á kjöttollinum, sem áður hefir verið auglýst, hefir Norðmönnum verið heitið því, sem hjer greinir, um framkvæmd fiskiveiðalaganna m. m., um leið og það hefir verið tekið skýrt fram, að ekki væri unt að slaka neitt til á grundvallaratriðum fiskiveiðalöggjafarinnar, meðal annars því grundvallaratriði, að erlendum fiskimönnum er óheimilt að nota land eða landhelgi, beinlínis eða óbeinlínis, til þess að reka fiskiveiðar þaðan eða þar.“ Síðast segir svo: „Þess er sjerstaklega getið, að engin tilslökun hefir verið gerð um veiði eða verkun eða umhleðslu í landhelgi eða á höfnum inni, og þá eigi heldur um verkun í landi eða flutning á veiði í land.“ Eins og hv.þdm. muna, voru það aðallega. 4 atriði eða ívilnanir, sem um ræðir í samningnum. Jeg ætla ekki að taka þau upp nú, því að þm. kannast víst við þau. En jeg vil minna á, að það var skýrt tekið fram af Alþingi, og þar á meðal hv.þm. Ak., að hjer væru engar nýjar ívilnanir á ferðinni og ekki aðrar en þær, sem útlendingar höfðu áður og hafa enn. Af þessu sjest, að það er ekki rjett hjá hv.frsm., að hjer hafi verið um fórn að ræða til landbúnaðarins vegna afgreiðslu kjöttollssamningsins. Alþingi ætlaðist a. m. k. ekki til þess, að nokkur slík fórn væri þar látin í tje. Hafi framkvæmd fiskiveiðalaganna farið á annan veg en Alþingi ætlaðist til, þá er það alls ekki af því, að Alþingi hafi í nokkru slakað til eða að það hafi fórnað neinu. Því verður þar engu um kent.

Hverjum er það þá að kenna?

. Hverjum er það þá að kenna, spyr hv.þm. Str. Jeg veit ekki, hvort framkvæmd þessara laga er á nokkurn annan hátt en á að vera. En ef svo er, þá er það ekki að vilja Alþingis, að svo er, og þá fyllsta ástæða til þess, að Alþingi taki þessa hlið málsins til sjerstakrar athugunar. Jeg taldi rjett, að þetta kæmi hjer fram, þar sem hv.frsm. hefir talað svo mikið um fórn í þessu sambandi: Þá kem jeg að frv. því, sem hjer liggur fyrir. Jeg játa, að jeg hefi ekki þá þekkingu á þessum málum, sem æskilegt væri. Þó óttast jeg, að hv.flm. nái ekki öllu, sem þeir vildu hafa náð, með að fara þessa leið. Einnig óttast jeg, að mál þetta kunni að hafa hlið, sem snýr út á við. Mjer hefir skilist, enda kom það skýrt fram bæði hjá hv.frsm. og einnig hjá hv. 3. þm. Reykv., að aðalvandræði þessa atvinnuvegar, síldveiðinnar og síldarverslunarinnar, væru hin sömu og víða á sjer stað með aðrar framleiðsluvörur okkar, sem sje þau, að markaðurinn er of þröngur, aðeins bundinn við eitt land, Svíþjóð. Þetta er alveg sama aðstaðan og var og er enn að miklu leyti með kjötið, þar sem kjötmarkaðurinn er einnig aðeins bundinn við eitt land, Noreg. En hvernig fór Alþingi að, þegar það vildi reyna að bæta úr vandræðunum með kjötmarkaðinn? Engum kom síst til hugar þá, að ríkið færi að taka einkasölu á kjöti, og því síður að það færi að fela fjelagi einstakra manna einkasölu á öllu kjöti. Nei, Alþingi fór þar aðra leið, og hárrjetta að mínu áliti. Það fól Sambandi íslenskra samvinnufjelaga að afla nýrra markaða fyrir kjöt og tók á sig kostnað þann, er af þessu leiddi. Og nú á þessu þingi hefir verið stigið enn stærra spor í þessa átt, þar sem lagt hefir verið fram mikið fje til byggingar kæliskips. Jeg hygg, að þessa eða svipaða leið hefði átt að fara hjer, en alls ekki að setja á einkasölu, hvorki ríkiseinkasölu eða einstakra manna, til þess að annast sölu síldar. Jeg tel það uppgjöf á stefnu hinnar frjálsu samkepni, ef þessi leið er farin. Það á að styrkja einstaka menn eða fjelög til þess að leita nýrra markaða. Það má vel vera, að ýmsar aðrar umbætur þurfi að gera á síldarsölunni, en jeg fæ ekki skilið, að til þess þurfi einkasölu, heldur megi vel gera þær umbætur á annan hátt. Á þinginu 1921 var svipað frv. á ferðinni í þinginu, sem fór fram á veitingu svipaðrar heimildar og þetta til handa stóru fjelagi. Þó var þar betur trygður rjettur hinna smærri útgerðarmanna en hjer er gert. En fyrir þessu frv. fór svo, að þegar það hafði gengið í gegnum Ed., var það gerbreytt. Var úr því orðin algerð ríkiseinkasala. Jeg vil ekki spá því, að eins fari í þetta sinn, en ekki kæmi mjer á óvart, að sá yrði endir málsins. Þó frv. fari út úr þessari hv. deild aðeins í heimildarformi, eða verði þannig afgreitt frá Alþingi, þyrfti engan að undra, þótt endirinn yrði algerð ríkiseinkasala eins og 1921. Mjer hefir virst, sem sigurbros leika um andlit hv. 2. þm. Reykv. (JBald) og vænti jeg, að það sje ef til vill fyrirboði þessara tíðinda.

Jakob Möller Við hv. 2. þm. Eyf. eigum saman nokkrar brtt. á þskj. 505, en jeg tel óþarft að vera fjölorður um þær, þar sem jeg hefi lýst þeim áður, og koma þær því ekki háttv. þingdeildarmönnum á óvart, og vita þeir vel, hvað þær fjalla um. Jeg vil aðeins geta þess, að brtt. 3–4 eru báðar um eitt og hið sama og eru bornar fram sjerstaklega af hv. 2. þm. Eyf., - að heimili og varnarþing fjelagsins sje á Siglufirði, í stað Akureyrar í frv., en háttv.þm. (BSt) mun sjálfur mæla fyrir þeim. Þá er brtt. við 3. gr. frv. frá mjer, er jeg tel mjög nauðsynlega, hvort sem hún verður samþykt eða ekki, að „allir, sem gera út skip á síldveiðar, eða salta síld eða krydda til útflutnings, eigi rjett á að vera fjelagsmenn“, í stað þess að frv. segir „skuli teljast“, enda er það vafasamt, hvort það gefur öðrum rjettinn en þeim, sem salta og krydda síld til útflutnings. Samkv. 1. gr. verða þeir einir meðlimir, sem taka þátt í stofnun fjelagsins, en aðrir ekki. Jeg álít, að þessi brtt. mín sje til talsverðra bóta og sje svo augljós, að ekki þurfi að skýra hana frekar. Um atkvæðisrjettinn held jeg að verði ekki ágreiningur, að þeir, sem setja aflann á land, en salta ekki til útflutnings, komi einnig þar til greina. En um hitt mun verða talsverður ágreiningur, að til þess að fjelagið geti öðlast rjett til að taka að sjer sölu síldarinnar þurfi fullur helmingur þeirra, sem þessa atvinnu stunda, að hafa tekið þátt í stofnun fjelagsins. En þar eð jeg hefi áður talað fyrir þessari breytingu á frv., orðlengi jeg ekki um það að þessu sinni. Að öðru leyti get jeg tekið undir orð hv.þm. V.-Sk. (JK) um þetta, sem bæði jeg og aðrir hafa líka áður bent á, og jeg vil bæta því við, að mjer þykir ekki ósennilegt, að verði frv. þetta samþykt, muni fleiri slík frv. koma á eftir og að farið verði fram á, að heimild þessari verði breytt í ríkiseinkasölu, enda er það fyrirkomulag eðlilegast, ef einkasala á að viðgangast á annað borð. Jeg tel t. d. ekki ólíklegt, að upp verði teknar einkasölur á fleiri útfluttum afurðum, t. d. á saltfiski, sem er mjög skylt mál. Þar eru mjög svipaðar ástæður oft og tíðum, framleiðslan verður meiri eitt árið en annað og verðfall verður oft mikið og stórkostlegt á saltfiski, svo að framleiðslukostnaður, sem er ennþá meiri en á síldinni, fæst naumlega og alls ekki endurgreiddur af söluverði fisksins, og er þar ennþá meiri hagsmuna að gæta, vegna þess að bæði er þessi vara, saltfiskurinn, miklu verðmætari vara en síldin og framleiðsla og vörumagn miklu stórfeldara. Háttv. deild ætti því að gefa nánari gaum að þessu og athuga vel, inn á hvaða braut verið er að fara með þessu frv.

Bernharð Stefánsson Háttv. 3. þm. Reykv. hefir nú gert grein fyrir brtt. okkar á þskj. 505, og þarf jeg því ekki að ræða þær að mun. Jeg mun því aðeins fara nokkrum orðum um þær þeirra, sem sjerstaklega koma mjer við. Þegar þetta mál var til 2. umr., hafði jeg kvatt mjer hljóðs, en fjell frá því aftur af sjerstökum ástæðum. Hafði jeg þá ætlað mjer að gera nokkrar athugasemdir við ræðu hv.frsm. (BL), en jeg get þá alveg eins notað þetta tækifæri til þess. Hv. frsm. sagðist þá (við 2. umr.) ekki geta frætt mig meira um það, hvaða fylgi þessi fjelagsstofnun hefði meðal þeirra manna, sem atvinnuveginn stunda, en hann hefði þegar áður gefið upplýsingar um. En hann hjelt því hinsvegar fram, að málið hefði mikið fylgi meðal þeirra manna, sem aðeins hefðu innlendra hagsmuna að gæta, en hv.frsm. lagði engin gögn fram til sönnunar þessari staðhæfingu sinni, eða skýrði frá, hvernig hann hefði komist að raun um þetta. Hann játaði einnig, að það væri rjett, sem jeg hafði sagt, að erfitt væri að vita, hverjir það væru, sem aðeins hefðu innlendra hagsmuna að gæta, og hverjir ekki. En þá hygg jeg líka, að erfitt sje að segja, hvort fylgi við málið fer eftir þessu. Úr því að erfitt er að þekkja þessa tvo flokka (sauðina og hafrana), verður einnig erfitt að vita, hvort fylgið er eingöngu frá þeim heilögu. Þá sagði hv.frsm. einnig, að þó teknir væru allir, sem þennan atvinnuveg stunda, hefðu ekki komið fram mótmæli nema frá einum 3 mönnum, en í dag hefir hv.frsm. þó bætt 2 nýjum mönnum við, samkvæmt nýjum uppýsingum, og verða þá mótmælendur 5 alls, samkv. sögn hv.frsm., og hann gat þess líka, að hann mundi ekki hafa látið undan, þótt þeir hefðu verið 30, sem mótmæltu frv. hans. En við þetta er það að athuga, að það liggja heldur engar upplýsingar fyrir um, að nein meðmæli hafi komið fram. Því eftir því, sem þinginu er frekast kunnugt um, hafa enn til þessa tiltölulega fáir af þessum atvinnurekendum látið uppi álit sitt um þetta mál. Annars verð jeg að segja það, að jeg legg annan skilning í samþykt útgerðarmannafjel. á Akureyri en háttv.frsm., og jeg lít svo á, að fjelagið sje að minsta kosti ekki fylgjandi þessu máli, og að því leyti er jeg sammála hv. 3. þm. Reykv., að jeg eins og hann tel símskeytið frá Akureyri frekar mótmæli en meðmæli með frv. En svo höfum við þm. Eyf. nýlega fengið skeyti frá stjórn útgerðarmannafjelagsins á Siglufirði, þar sem hún mótmælir þessu frv. Mjer skilst, að þetta skeyti sje sent fyrir hönd alls fjelagsins, fyrir hönd nær allra útgerðarmanna á Siglufirði. Jeg tel því ekki rjett, að það sjeu aðeins 5 menn, sem hafi mótmælt frv.: hitt er víst, að þeir eru miklu fleiri. Jeg veit að vísu ekki, hversu fjölment útgerðarmannafjelagið á Siglufirði er, en fleiri munu þó í því vera en stjórnin ein. Samkvæmt þeim gögnum, sem þegar liggja fyrir í þessu máli og jeg veit um, verð jeg því að líta svo á, að það sje mjög vafasamt, hvort fjelagsstofnunin hefir meirihlutafylgi rjettra aðilja. En eins og jeg hefi áður tekið fram, verð jeg að telja það skilyrði fyrir því, að fjelagið komi að tilætluðum notum. Nokkuð öðru máli væri að gegna, ef hjer væri um ríkiseinkasölu að ræða. Þá þyrfti ekki að taka eins mikið tillit til vilja þeirra, sem hlut eiga að máli, því að stjórn fyrirtækisins væri þá í höndum ríkisins. En hjer er um fjelagsstofnun að ræða, og fjelagið á sjálft að ráða sínum málum, þegar stundir líða. En hvernig getur sá fjelagsskapur blessast, ef meiri hluti fjelagsmanna er nauðugur í fjelaginu? Svo að jeg víki aftur að mótmælum Siglfirðinga, skildist mjer á hv.frsm., að hann vildi ekki taka mikið tillit til álits þeirra: því þó hagur allra Siglfirðinga væri bundinn við síldina, þá væri það þó tiltölulega lítið við síldveiðar þeirra sjálfra, heldur við ýmislegt annað. Hv. frsm. nefndi útsvör í því sambandi o. fl. Mjer þykir nú undarlegt, ef ekki á að taka neitt tillit til þeirra manna, sem eiga allan sinn hag undir síld, eins og hv.frsm. orðaði það, og þá sjerstaklega til álits síldarútgerðarmanna, þó að þeir eigi heima á Siglufirði. Jeg skal taka það fram, að þótt jeg sje af sumum kallaður þm. Siglfirðinga, geri jeg ekki kröfu til, að tekið sje meira tillit til Siglfirðinga en annara, sem hlut eiga að máli, en jeg verð að krefjast þess, að þeir njóti jafnrjettis á móta við aðra og vilji þeirra tekinn til greina jafnt og annara. Hv. frsm. tók það fram til að forðast misskilning, að hann sagði, að hann væri alls ekki að bera útgerðarmönnum á Siglufirði leppmensku á brýn, og er þá af þeirri ástæðu engin ástaða til að taka ekki fullt tillit til álits þeirra. Vegna þessa vafa um fylgi rjettra aðilja við málið tel jeg of lítið, að einir 20 menn geti skyldað alla aðra til að ganga í fjelagið eða hlíta gerðum þess. Jeg tel það ekki mega minna vera en helming allra, sem þessa atvinnu stunda, og þess vegna hefi jeg gerst meðflm. að brtt. á þskj. 505 við 1. gr. frv. Jeg get ekki skilið, að máli þessu þurfi að verða það eitt að falli, þó brtt. þessi verði samþykt, ef það á annað borð hefir það fylgi atvinnurekenda, sem af er látið. Það ætti því ekki að geta neitt ilt af því hlotist, þó að svo sje ákveðið, að helmingur þessara atvinnurekenda verði að taka þátt í fjelagsstofnuninni, ef veita á fjelaginu algerða einkasölu á síld. Þess vegna tel jeg nauðsynlegt, að þessi brtt. okkar verði samþykt. Jeg hefi áður bent á það, að frv. er svo seint fram komið, að engin tök eru á að athuga það sem skyldi, þegar um slíkt stórmál er að ræða sem þetta. Jeg hefði því talið rjettara að samþykkja till. frá hv. 2. þm. Árn. (JörB) um skipun milliþinganefndar til að athuga þetta mál, og jeg tel ekki forsvaranlegt að samþykkja frv., nema brtt. okkar hv. 3. þm. Reykv. verði samþykt. Út af því, sem jeg talaði um, að fjelagið hefði ekkert fje til umráða í byrjuninni, játaði hv.frsm., að það gæti verið óþægilegt og sagði, að vel mætti bæta úr þessu með reglugerð. Nefndin hefir þó ekki gert neitt til að ráða fram úr þessu. Jeg hefi aðeins bent á þetta, en sje svo ekki ástæðu til að skifta mjer af þessu frekar. Þá kem jeg að þeim brtt. á þskj. 505, sem jeg ber sjerstaklega fram, um að varnarþing og heimilisfang fjelagsins skuli vera á Siglufirði, í stað Akureyrar. Þetta var eitt af því, sem jeg vjek að við 2. umr., og jeg spurði þá, hvers vegna þetta ákvæði hefði verið sett þannig í frv. Hv. frsm. sagði, að um þetta mætti deila í það óendanlega, og hann færði engin rök fyrir hví, að Akureyri væri sjálfsagður staður til þessa. En þessi tillaga mín byggist á því, að Siglufjörður er, eins og kunnugt er, miðstöð þessa atvinnuvegar, og tel jeg því eðlilegast, að heimili og varnarþing fjelagsins sje þar og álít, að þar mundi aðstaðan verða hægust. Hinsvegar viðurkenni jeg, að þetta er ekki svo stórt atriði, að bein ástæða sje til að gera það að kappsmáli; en úr því að ekki hafa komið fram neinar ástæður fyrir því, að annar staður sje betri, vildi jeg ekki láta undir höfuð leggjast að bera fram þessa brtt. Þá hefi jeg óskað eftir, að nefndin tæki til athugunar beiðni, sem mjer hefir borist úr mínu kjördæmi, um að undanskilja einkasöluákvæðunum kryddsíld og aðra síld, sem verkuð er á alveg sjerstakan hátt, svo sem sykursaltaða, flatta og linsaltaða síld. Jeg fjekk leyfi hv. nefndar til að koma á fund til hennar og ræða þetta atriði við hana þar. Hv. nefnd kvaðst mikið hafa um þetta mál hugsað, en kvaðst þó ekki sjá sjer fært að taka þetta upp í frv. og vildi ekki fallast á ástæður þær, sem jeg bar fram. Jeg sá því, að það var ekki til neins að bera fram brtt. um þetta efni gegn eindregnum vilja nefndarinnar. Jeg tel, eins og jeg þegar hefi tekið fram, forsvaranlegt að samþykkja þetta frv., ef aðalbrtt. mínar og hv. 3. þm. Reykv. verða samþyktar, en verði þær ekki samþyktar, mun jeg greiða atkvæði á móti frv. Milliþinganefnd hefði verið æskileg í þessu máli, til þess að það kæmi þá, betur undirbúið og athugað fyrir næsta þing, og jeg tel ekki líklegt, að það velti á mjög miklu, hvort þessar ráðstafanir verða gerðar í ár eða næsta ár. En ef hv. deild vill láta þetta mál ganga fram nú á annað borð, þá vona jeg, að hún fallist á brtt. okkar hv. 3. þm. Reykv., því með því eina móti álít jeg, að frv. megi ganga fram nú.

Magnús Torfason Jeg stend ekki upp til þess að halda neinar hrókaræður; heldur aðeins til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu. Jeg hefi ekki getað sannfærst um, að frv. þetta komi að tilætluðum notum fyrir síldarútveginn, og auk þess eru í frv. ýms fyrirkomulagaatriði, sem mjer geðjast ekki að. Hinsvegar verð jeg að játa, að síldarútvegsmenn eigi mest á hættu í þessu efni og eigi mest um þetta að vjela sjálfir. En af því að jeg er ekki viss um, að frv. verði að neinum notum, vil jeg enga ábyrgð bera á lagasmíð þessari, og greiði því ekki atkvæði um frv. Þó áskil jeg mjer rjett til að greiða atkv. um einstakar brtt.

Jón Baldvinsson Jeg hefi ekki skift mjer neitt af samningu þessa frv. nje gert við það brtt. fyr en nú, enda þótt í því sjeu ýmisleg ákvæði, sem jeg hefi illa getað felt mig við. Hinsvegar ber jeg nú fram eina brtt. um stjórn fjelagsins. Eftir frv. sjútvn. er ætlast til, að atvrh. skipi fyrstu stjórn fjelagsins til 4 ára, en þá verður búið að draga út alla þá stjórn og er ætlast til, að fjelagsmenn kjósi ætíð nýja menn í stað hinna, er fara. Er eftir frv. ætlast til, að smámsaman verði eingöngu fjelagsmenn í stjórninni. En nú þykir það hlýða, að verkalýðurinn, sem hagsmuna hefir að gæta í þessum málum, hafi nokkurt atkvæði um þessi mál, og því er þessi tillaga fram borin. Hún fer fram á það, að þriðja mann í stjórn fjelagsins skipi ráðherra eftir tillögum stjórnar verklýðssambands Norðurlands á Akureyri. Og er sá maður fer frá eftir hlutkesti, skal fjelagið velja mann í stjórnina eftir tillögum stjórnar verklýðssambandsins. Í því sambandi eru verkalýðsfjelög um alt Norðurland, en helstu og stærstu fjelögin eru á Akureyri og Siglufirði. Eru því í sambandinu menn, sem hlut eiga að máli, og full vissa fyrir, að þeir gætu lagt til mann, sem fult vit hefir á málinu og veit, hvað verkalýðnum er fyrir bestu. Menn hljóta að sjá það, að oft getur verið freisting fyrir fjelagsstjórnina til að halda síldinni í fullháu verði, enda þótt hv.flm. og frsm. þeirra (BL) leggi áherslu á, að svo verði ekki. Held jeg, að maður frá verkalýðnum gæti orðið til hinnar mestu þurftar í slíku tilfelli. Jeg skil ekki í öðru en að hv.flm. frv. geti fallist á þessa brtt. Ef þetta skipulag kemst á, verður það til stuðnings fyrir fjelagsskapinn og til þess að gera hann vinsælari - enda mun síst af veita. Þá vil jeg víkja að einn atriði í 14. gr. frv. Það er þetta ákvæði, að menn eiga að greiða atkvæði eftir tunnum, en ekki eftir höfðatölu. Þetta mun sett í líkingu við hlutafjelögin, þar sem ákveðið er, að krónurnar greiði atkvæði, en ekki mennirnir. Eins er það hjer, að í raun og veru eru það tunnurnar, sem greiða atkvæði. 200 tunnur hafa þannig 1 atkv., þó þannig, að enginn má fara með fleiri en 35 atkv., hvað sem hann hefir umboð fyrir margar tunnur. Þetta fyrirkomulag er mjög óheppilegt. Vitanlega er ákvæðið um 35 atkvæði helber hjegómi, og sá maður, sem hefir 10 þús. tunnur, getur auðveldlega hagað því svo, að hann fengi 50 atkv., með því að skifta atkv. sínum á aðra. Slíkt er algengt í hlutafjelögum, og fyrirkomulagið í 14. gr. gefur óneitanlega tilefni til, að svo verði einnig hjer. Álít jeg þetta vera eitt af lakari ákvæðum frv. - Þess má geta, að flm. hafa sjálfir verið svo hræddir við þetta, að þeir ákveða í frv., að landsstjórnin skipi fyrstu stjórn fjelagsins, því að annars var hætta á, að enginn Íslendingur kæmist í stjórnina. Sje jeg ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Vænti jeg þess, að hv.þdm. taki brtt. mína til greina, því að hún er áreiðanlega til bóta.

Jón Auðunn Jónsson Jeg er hræddur um, að ekki náist allur sá góði tilgangur, sem hv.flm. hafa með frv. þessu. Held jeg, að þeir verði fyrir vonbrigðum, ef þeir gera sjer miklar vonir um gagnsemi þessa frv. fyrst um sinn. Þó held jeg, að það sje spor í rjetta átt, og mun jeg því greiða atkvæði með því. Þetta er spor, sem þarf að stíga, til þess að útiloka óeðlilega samkepni þeirra manna, sem ekki eiga að hafa leyfi til að stunda veiðar eða keppa við Íslendinga um síldarsöluna, sem sagt, spor til að eyða leppunum. En þeir held jeg, að sjeu fleiri hjer á landi en flesta grunar, og skaðlegri atvinnuvegum vorum en menn hafa alment gert sjer grein fyrir.

Frsm. (Björn Líndal) Þess er ekki að vænta, að jafnstórt mál og þetta gangi orðalaust gegnum deildina, enda hefir nú verið allmikið um það rætt, og ekki enn sjeð fyrir endann á þeim umræðum. Býst jeg við að þurfa að tala nokkra stund. því að mörgu er að spara. Fyrst mun jeg snúa mjer að brtt. þeim, sem fram eru komnar, og tek jeg fyrst þá, sem hendi er næst, brtt.hv. 2. þm. Reykv. (JBald) á þskj. 504. - Verð jeg að segja, að mjer þykir undarlegt, þegar ekki er farið fram á það í frv., að þeir, sem mest eiga á hættu, fái nokkru að ráða um fyrstu stjórn fjelagsins, að þá eigi verklýðssamband Norðurlands að ráða, hver verður einn fulltrúi í stjórninni. Fjöldi þeirra manna, sem í því sambandi eru, kemur aldrei nærri síldarvinnu, heldur stundar öll verk önnur. Það hefði ekki verið bein fjarstæða að stinga upp á því, að Sjómannafjelagið kysi einn fulltrúa, en hitt nær auðvitað engri átt, og það því síður, sem hvorki framleiðendur nje síldarkaupmenn eiga nokkru að ráða um fyrstu stjórnina. Þá eru brtt. á þskj. 505, frá þeim hv. 3. þm. Reykv. (JakM) og hv. 2. þm. Eyf. (BSt). Hinni fyrstu þeirra er jeg í raun rjettri búinn að svara við 2. umr. þessa máls. Till. vill sem sagt breyta 20 í helming allra, er í fyrra ljetu salta síld eða krydda eða gerðu út skip á síldveiðar, eða ætla að stunda slíka atvinnu á yfirstandandi ári. Það er sem sagt ómögulegt að vita, hverja á að taka með og hverja ekki, og enn síður unt að safna þeim saman. Þeir eru úti um alt, utan lands og innan. Auk þess getur fjöldi manna ekki sagt neitt ákveðið um það ennþá, hvort þeir muni stunda þessa atvinnugrein í sumar eða ekki. Auk þess eru margir, sem ekkert ákveðið geta um þetta sagt fyr en sjeð er, hvernig fer um þetta frv. Jeg held, að samþykt þessa frv. sje skilyrði fyrir því, að þeim mönnum geti fjölgað, sem við síldarverkun og síldarsölu fást. Ástandið, sem nú er, er ískyggilegt; líkur eru nú fyrir því, að mikið af síldveiðaflotanum standi, uppi í sumar, ef ekkert er að gert. Jeg tel því þessa till. bein fjörráð við frv. Það er alveg ómögulegt að fullnægja skilyrðum hennar svo snemma, að hægt verði að stofna fjelagið á þessu ári. Fjelagið þarf að stofna sem allra fyrst, en það tæki tíma, þótt framkvæmanlegt væri, að safna saman helmingi þeirra, sem söltuðu o. s. frv. síðasta sumar og ætla að gera það nú. 2. brtt. á þessu þingskjali skiftir engu máli fyrir mig, ef hún ætti ekki að koma í stað 3. gr. Mjer virðist það auðsætt, er 1. gr. er athuguð, að allir þeir, sem rjett hafa til að stofna fjelagið, hafi einnig rjett til að vera fjelagsmenn. Lít jeg því svo á, að brtt. sje algerlega óþörf. En hún má alls ekki koma í stað 3. gr. Jeg álít, að hver maður, sem felur fjelaginu síld til útflutnings, eigi að vera fjelagsmaður. Þeir menn eiga meiri hagsmuna að gæta en útgerðarmenn, sem aðeins veiða síldina, en eiga ekkert við sölu hennar nje hafa af henni nokkra áhættu. Jeg verð að segja, að jeg get ekki sjeð í fljótu bragði, að rjett sje að láta menn, sem aldrei koma nálægt síldarverslun, hafa atkvæðisrjett um hana. - Þá eru 3. og 4. brtt. Jeg bjóst altaf við, að þær mundu koma fram, en því er fljótsvarað, af hverju jeg valdi heldur Akureyri. Af því að síldin er nær eingöngu veidd fyrir Norðurlandi, virðist sjálfsagt að hafa aðsetur fjelagsins þar. En það virðist heppilegra að hafa það á Akureyri en Siglufirði af ýmsum rökum. Í fyrsta lagi eru þaðan greiðari samgöngur og betra símasamband um landið. Í öðru lagi eru bankar á Akureyri, og skiftir það mjög miklu máli. Í þriðja lagi er hægara að fá gott húsnæði fyrir skrifstofur á Akureyri, þótt það megi að vísu frekar teljast aukaatriði. Loks hygg jeg, að ljettara verði að fá þar vel hæfa, menn til starfsins. Jeg hygg, að vandfengnir verði vel hæfir menn í stjórnina, en að Siglfirðingum alveg ólöstuðum, hygg jeg, að betra mannval sje á Akureyri og ljettara verði að fá þangað góða menn. - Jeg geri ráð fyrir, að fjelagsstjórnin hagi framkvæmdum sínum sem haganlegast fyrir alt fjelagið, en á Siglufirði eru dýrari lóðir og minna pláss, svo að leggja verður áherslu á að senda síldina sem fyrst frá Siglufirði, en láta Eyjafjarðarsíldina mæta afgangi. Eyjafjarðarsíldin verður því sennilega lengst geymd og þarf því mests eftirlits við af stjórnarinnar hálfu. Þá er og hægara að koma við þar og annarsstaðar við Eyjafjörð tilraunum um nýjar verkunaraðferðir, en það er einmitt takmark fjelagsins að stuðla að þeim. - Þá er 5. brtt. á þessu þskj., um að bæta við þá, sem atkvæðisrjett hafa á aðalfundi, þeim, sem hafa veitt sem svarar 200 tunnum saltaðrar síldar. Það er það sama á móti þessari brtt. og þeirri við 3. gr. Eiga þeir menn, sem hvorki koma nærri síldarverkun nje síldarverslun, að hafa atkvæði í fjelaginu, ef þeir aðeins hafa einhvernveginn veitt 200 tn. af síld og selt þær til skepnufóðurs eða í verksmiðjur? Að mínu viti hafa þeir enga sanngirniskröfu til slíks. Er jeg því á móti þessari brtt. Þá þykir mjer rjett að fara fám orðum um þau andmæli, sem fram hafa komið gegn frv. í heild sinni, og þær aths., sem gerðar hafa verið við það. - Hv. 3. þm. Reykv. hefi jeg engu sjerstöku að svara. Honum svara jeg um leið og jeg svara hv. 2. þm. Eyf. Hann sagði, að undirbúningur undir frv. væri í engu lagi og að við gætum ekki sagt, að þeir útgerðarmenn, sem andmælt hafa frv., hefðu annara hagsmuna að gæta en íslenskra. Þeir, sem hann virðist taka mest tillit til, eru 3 útgerðarmenn á Siglufirði, sem sent hafa skeyti um málið. Mjer er nú sönn ánægja að kryfja þetta skeyti til mergjar. Í fyrsta lagi stendur aðeins undir skeytinu „Í stjórn útgerðarmanna í Siglufirði.“ En þeir koma ekki fram fyrir hönd fjelagsins, eins og m. a. má marka af því, hvernig þeir byrja skeytið: „Undirritaðir útgerðmenn í Siglufirði.“ Hvergi er heldur talað um neina atkvgr. eða umboð. Og hverjir eru þessir menn, sem skrifað hafa undir? Sá fyrsti er norskur konsúll á Siglufirði, annar er verslunarstjóri fyrir útlenda selstöðuverslun og sá þriðji er skrifstofumaður hjá norskum kaupmanni. Það virðist því ekki ofmælt, þótt sagt sje, að þessir herrar hafi fleiri hagsmuna að gæta en íslenskra. Tveir þessara manna hafa aldrei nálægt útgerð komið, svo jeg viti. Með leyfi hæstv. forseta vildi jeg mega lesa upp þetta ágæta Siglufjarðarskeyti. Þar stendur í upphafi: „Undirritaðir útgerðarmenn í Siglufirði telja frumvarp það til einkasölu á síld, er fram er komið á Alþingi, stefna síldarsölumálum Íslendinga yfir höfuð mjög í tvísýnu meðan ekki er ráðin betri bót á landhelgisgæslu fyrir Norðurlandi um síldveiðitímann, bæði að því er snertir veiðina sjálfa og þó einkum verkun á afla útlendra skipa innan landhelgi.“ - Menn athugi þetta „meðan ekki er ráðin betri bót en nú er“ o. s. frv. Rökrjett hugsun skeytisins er sú, að þegar búið er að ráða betri bót á landhelgisgæslunni fyrir Norðurlandi, sje síldarsölumálum Íslendinga ekki stefnt í tvísýnu. Síðan heldur skeytið áfram: „Einnig fyrirbyggir frv. ýmiskonar nýjar verkunartilraunir á síld, sem nú er í aðsigi hjá ýmsum síldarframleiðendum. bæði ýmiskonar kryddun, flatningu o. fl. Af þessum ástæðum meðal annars leyfum vjer oss að skora á Alþingi að samþykkja ekki framannefnt frumvarp.“ Ef þetta er borið saman við frv. það, sem hjer er til umræðu, mega menn sjá það glögt, að hjer er um beina rangfærslu að ræða, því að alvarlegar og margvíslegar tilraunir til nýrrar verkunar er einmitt einn aðaltilgangur frv. Ef á að fara að gera mikið úr svona skeyti, þá held jeg, að bjóða megi Nd. Alþingis flest. Þá heldur skeytið áfram: „Aftur á móti teljum vjer nauðsynlegt, að unnið sje að því að útvega markað fyrir síld utan Svíþjóðar“ - einmitt það, sem frv. fer fram á - „sömuleiðis að hindra síldarsöltun til útflutnings fyrir 20. júlí“ - mjög svipað fer frv. fram á - „og að skerpa eftirlitið með ólöglegri síldveiði og síldarverkun útlendinga“, - það vakir einmitt fyrir okkur flm. með frv. - „ennfremur að útflutningsgjald á síld verði lækkað að miklum mun og Íslendingar með því gerðir samkepnisfærari en nú er við útlendinga, er fiska utan landhelgi. Teljum þessar ráðstafanir til stórra bóta og skorum á Alþingi að vinna að þeim.“ Svo mörg eru þessi orð, og vona jeg, að hv.þdm. sjái, að þetta er allmerkilegt skjal. Alt þetta vakir fyrir okkur flutningsmönnum frv. og er tilgangur þess, enda felst flest af því beinlínis í orðum frv., nema lækkun á útflutningstolli, sem vitanlega á ekki heima í þessu frv. Aftur á móti er nú verið að afnema tunnutollinn með vörutollslagabreytingunni. Ástæður þessara manna til að vera á móti frv. eru því á engum rökum bygðar. Hv. 2. þm. Eyf. gat um það, að ekki lægju fyrir nein meðmæli með þessu frv. frá neinum, sem hlut ættu að máli. Jeg hefi víst þegar tekið fram, að ef ekki koma mótmæli, þá áliti jeg, að það megi telja sama sem meðmæli. En nú get jeg upplýst það, að svo að segja allir útgerðarmenn í Reykjavík eru þessu máli fylgjandi og fjelag íslenskra botnvörpuskipaeigenda hefir jafnvel gert samþykt um það. Ef hv. 2. þm. Eyf. er svo vantrúaður, að hann trúir ekki fyr en hann tekur á, get jeg útvegað honum skrifleg gögn um þetta.

Jeg sagði aðeins, að jeg hefði ekki sjeð nein meðmæli með frv.

. Annars vil jeg leyfa mjer að vekja athygli á því, að það var ekki jeg, sem byrjaði að nota orðið „leppar.“ En sjeu til hjer á landi menn, sem eiga slíkt nafn skilið, þá eru þeir einkum á Siglufirði. Og jeg held, að háttv. 2. þm. Eyf. (BSt) geti ekki kvartað undan meðferðinni á Siglfirðingum, þótt ekkert tillit sje tekið til skeytis þessa. Ef allir hefðu skrifað undir það, bæði þeir sem eiga skip og gera út, og hinir, sem versla með síld, þá væri alt öðru máli að gegna. Þá kem jeg að ræðu hv.þm. V.-Sk. (JK). Við hana hefi jeg svo margt að athuga, að jeg treysti mjer til þess að halda klukkutíma svarræðu. En það ætla jeg þó ekki að gera nú, því að búast má við, að tækifæri gefist til þess síðar. En það vil jeg segja hv.þm., að það er mikill munur á ríkiseinkasölu og lögvernduðum sölufjelagsskap eins og hjer ræðir um. Og þótt jeg viðurkenni, að einkasala sje óheppilegt spor, þá er þó engin regla án undantekningar. Þetta þekkir hv. sessunautur minn. Um kjöttollinn er erfitt að tala í heyranda hljóði hjer á hinu háa Alþingi, því að það mál snertir of mikið viðskifti okkar við eina sjerstaka þjóð, en ef hv.þm. (JK) vildi leita álits þeirra manna vestan og norðan, sem við þessa atvinnugrein hafa fengist, þá er jeg sannfærður um, að það verður einróma á þá leið, sem jeg hefi lýst. Þá sagði háttv.þm., að tilganginum með frv. mundi ekki náð. Það má vel vera, að hann náist ekki allur, en þótt hann næðist ekki nema að hálfu leyti, tel jeg ekki áhorfsmál að samþykkja frv. Þá sagði hv.þm., að of þröngur markaður bagaði framkvæmdir fjelagsins. En þess ber að gæta, að markaðurinn er þröngur einmitt vegna þess, að við höfum ekki lært að verka síldina eins og óskað er. Þetta hefi jeg áður tekið fram og skal ekki fjölyrða meira um það. Þá var hv.þm. að tala um, að ekki væri einkasala á kjöti. Jú, það er að vísu rjett, að svo er ekki, en það stappar þó mjög nærri því. Nú á að kaupa sjerstakt skip til flutninga á kældu kjöti, og jeg veit ekki betur en að S. Í. S. eigi að hafa allan veg og vanda af þeirri kjötsölu og að ríkissjóður hafi lagt fram fje til skipskaupanna. Við erum ekki að biðja um neitt tillag frá ríkissjóði, því að það væri tilgangslaust. Við viljum aðeins reyna að draga örlítið úr útgjöldum okkar og reyna að fá betri markað fyrir síldina. Það er ekki von, að þessi atvinnuvegur geti blessast, þegar síldin er seld ár eftir ár langt undir framleiðsluverði. Og þar að auki ber að gæta þess, að ríkissjóður tekur stundum 15%–20% af söluverði síldarinnar, svo að hann mundi missa spón úr askinum sínum, ef atvinnuvegurinn færi í kaldakol. Nei, við erum ekki að biðja um neinn styrk, heldur ofurlitla lagavernd fyrir atvinnuveg okkar. Að endingu vil jeg benda hv.þm. (JK) á það, að jeg hefi reynt að gera mjer það að reglu síðan jeg eignaðist sæti hjer á hinu háa Alþingi, að leggja ekki mikið til þeirra mála, sem jeg verð að viðurkenna, að jeg ber lítið skyn á, og jeg vil gefa honum það heilræeði, að fylgja mínu fordæmi í þessu efni.

Jakob Möller Þótt jeg vissi, að ekki mundi blása byrlega fyrir brtt. á þskj. 505, þá þykir mjer furðulegt, hve veigalitlar ástæður hafa komið fram gegn þeim. Ef háttv.flm. frv. hafa trú á því, að þetta mál hafi fylgi meðal síldarútgerðarmanna, þá virðist eiga að vera vandræðalítið að fá helming þeirra til þess að ganga í fjelagið. Þeir segja, að enginn tími sje til þessa, en þarna liggur á bak við ótrú þessara manna á því, að fjelagsskapurinn verði almennur og hún veikir afstöðu þeirra í mínum augum. Það er háttv.flm. að kenna, ef ekki er nægur tími til að koma málinu sæmilega í framkvæmd. Það er þeim að kenna, að frv. er svona seint á ferðinni, og er það þegar næg ástæða til að fresta því að þessu sinni. Hinsvegar hygg jeg, að einn mánuður ætti að nægja til þess að leita álits manna um málið um land alt, og yrði þá enn 1½ mánuður þangað til síldveiðar ættu að byrja, svo að þessi mótbára háttv.frsm. er ljettvæg, þó að auðvitað væri æskilegra, að undirbúningstíminn hefði getað verið lengri. Hv. frsm. sagði, að samþykt þessa frv. væri skilyrði fyrir því, að gert yrði út á síld í sumar. Jeg held nú satt að segja, að útgerðin yrði lítil ef þessi fjelagsskapur kæmist á fót, enda hefir háttv.frsm. viðurkent það í öðru orðinu, að síldveiði mundi verða lítil, ef frv. yrði samþykt. Jeg sje þess vegna enga ástæðu til þess að falla frá brtt. minni, og er samþykt hennar skilyrði fyrir því, að jeg greiði frv. atkvæði. Og jeg fæ ekki sjeð, hvernig hv. deild ætlar að leyfa þetta fyrirkomulag, þvert ofan í vilja þeirra, sem atvinnureksturinn stunda, eða án þess að vita um vilja þeirra. Hv. frsm. rekur altaf tærnar í, þegar hann er að tala um, hverjir eigi að hafa atkvæðisrjett í fjelaginu. Nú vill hann ómögulega, að þeir, sem veiða síld til bræðslu, fái þar atkvæðisrjett, en jeg fæ ekki sjeð að nein minsta ástæða sje til þess, að undanþiggja þá atkvæðisrjetti. Það er auðvitað, að verðlag á bræðslusíld fer mjög mikið eftir því, hvert verðlag er á útflutningssíld, og eiga þeir því sömu hagsmuna að gæta og þeir, sem veiða til útflutninga. Tel jeg því, að brtt. við 3. gr. megi samþykkja, en hún hefir engin ákvæði um neinar undantekningar í þessu efni. Í sambandi við símskeytið frá Siglufirði, sem háttv.frsm. hefir talað mjög óvirðulega og raunar ósæmilega um, skal jeg vekja athygli á því, að „Hinar sameinuðu ísl. verslanir“ hafa sömu hagsmuna að gæta eins og aðrir, sem þennan atvinnuveg stunda.

Eru þær ekki meðeigendur að Morgunblaðinu?

. Það veit jeg ekki, en jeg hefi aldrei heyrt það, að þær væru leppar.

Hver hefir sagt það?

. Verslanirnar veiða síld og hafa til þess sama rjett eins og aðrir gjaldþegnar þessa lands. Hina útgerðarmennina þekki jeg ekki svo, að jeg geti neitt fullyrt um atvinnurekstur þeirra, en það skiftir í raun og veru litlu, því að undir skeytið hafa þeir skrifað ekki aðeins fyrir sína hönd, heldur sem stjórn útgerðarmannafjelagsins, og það er ósæmilegt að vjefengja það, að þeir hafi gert það í fullu umboði fjelagsins, því að annars væri um fals að ræða. En hinn mátti búast við, er mótmæli komu frá Siglufirði, að hv.frsm. reyndi að gera lítið úr þeim.

Jón Baldvinsson Mjer kom það á óvart, að hv.frsm. skyldi hafa á móti svo sjálfsagðri till. sem brtt. minni á þskj. 504, að verkalýðssamband Norðurlands skuli fá að hafa mann í stjórn fjelagsins. Hv. frsm. veit þó, að fjelögin hafa hæfum mönnum á að skipa. Það má búast við því, að nefndin verði að öðrum kosti skipuð eintómum síldarútgerðarmönnum, en það virðist alveg sjálfsagt, að verkamenn, sem eru annar aðili, hafi þar fulltrúa. Jeg skil ekki í því, að það sje margt af verkafólki á Akureyri og Siglufirði, konum jafnt sem körlum, sem ekki hefir fengist við síldarverkun. Mjer sýnist því, að ástæður þær, sent hv.flm. hafa borið fram á móti tillögu minni, á engan hátt geta hrundið henni. Mjer virðist beinlínis gert ráð fyrir því, að stjórnin skipi í fyrstu stjórnina menn eftir tillögum stofnendanna, og eflaust verða þeir úr þeirra hópi, ef ekki verður annað ákveðið. Því er till. þessi fram borin, og hafa engin gild rök komið gegn henni, hvorki hjá hv.frsm. nje öðrum. Þykist jeg nú hafa fært næg rök fyrir, að ekki er hægt að neita verkalýðnum um þessa sjálfsögðu rjettarkröfu.

Jón Kjartansson Mjer þykir leitt, að hv.frsm. er ekki viðstaddur, því að jeg þarf að svara honum nokkrum orðum. Hv. þm. vildi gera mikinn mun á ríkiseinkasölu og „lögvernd“, sem hann kallaði. En þegar þessi lögvernd heimtar einkasölu, þá fæ jeg ekki sjeð, að munurinn sje annar en sá, að í fyrra tilfellinu er það ríkið, sem hefir öll ráðin, en í því síðara er það meiri eða minni fjöldi einstaklinga. Sje jeg ekki, að þar á sje neinn ógnar munur. Hv. frsm. fór enn nokkuð út í „fórn“ sjávarútvegsins vegna kjöttollsmálsins, sem jeg mintist á. Sagði hann, að varla ætti við að ræða viðskiftin við útlönd á opnum fundi. En jeg get ekki fundið neina ástæðu til að þegja um þetta, þar sem aðalatriði kjöttollssamningsins hafa verið birt almenningi hjer og í Noregi. Jeg benti aðeins á, að það hefði ekki verið vilji Alþingis, að þar væri um nokkra fórn að ræða. Háttv. frsm. bar ekkert á móti þessu, og verð jeg því að líta svo á, að hann hafi viðurkent, að jeg hafi þarna farið rjett með. Þá kom hv.frsm. inn á öflun nýs markaðs fyrir síld. Taldi hann þar hin mestu vandkvæði á fyrir einstaka útflytjendur, sakir þess, hve dýrt það væri. Öðru máli væri að gegna um kjötið; þar hefði öflugt fjelag tekið að sjer markaðsleitina og nyti til þess styrks úr ríkissjóði. Það skal viðurkent, að erfitt er fyrir einstaklinga að gera mikið í þessu máli. En hinu mótmæli jeg, að tilgangslaust sje fyrir síldarframleiðendur að leita til ríkissjóðs um hjálp í þessu skyni. Alþingi hefir sýnt vilja sinn í sambandi við kjötið, og svo mundi fara um þetta. Og þó það hafi kostað ríkið allmikið fje þær tilraunir, sem gerðar hafa verið með kjötið, mun það sýna sig, að slíkt borgar sig, þegar fram í sækir. Við biðjum ekki um peninga, segir háttv.frsm. En hvað biðja þeir um? Fullkomin umráð yfir einum atvinnuvegi þjóðarinnar! Og er það þá a. m. k. gullsígildi. Það er algerlega ómaklegt af hv.frsm. að halda því fram, að þýðingarlaust sje fyrir síldarframleiðendur að leita til Alþingis. Það hefir áður á þessu þingi sýnt að það vill ljetta undir með sjávarútveginum, með því að ljetta á honum skattabyrðina. Finst mjer lítið þakklæti koma fram frá háttv.frsm. fyrir þessar gerðir þingsins. Loks fór hv.frsm. að kenna mjer heilræði, og krefst víst þakka fyrir. Sagðist hann aldrei vera vanur að leggja neitt til þeirra mála, sem hann hefði ekki vit á. Á þingi í fyrra stóð hv.þm. Ak. (BL) í þeim sporum, sem nú stendur hann, og barðist drengilega fyrir frjálsri verslun, þar sem var afnám á einkasölu með tóbak og steinolíu. Taldi hann þá alt óhæfu, sem ekki væri í anda fríverslunarinnar. Nú stendur hann þarna aftur, - en nú á fríverslunin að víkja. Vil jeg því spyrja, hvar leita á visku hans um það, hvenær höfð skuli frjáls verslun og hvenær einkasala. Loks vil jeg undirstrika það, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði, að það er óviðeigandi að vera með aðdróttanir til þeirra, sem hafa mótmælt frv., með því að gefa í skyn, að það sje ætlun þeirra að vernda leppana, en ekki Íslendinga sjálfa. - Mun jeg svo ekki tala fleira um þetta mál.

Tryggvi Þórhallsson Það er alveg sjerstök ástæða, sem veldur því, að jeg stend upp í þessu máli. - Jeg mun ekki blanda mjer neitt í deiluna milli þeirra manna, er óhappaverkið unnu í fyrra, er þeir lögðu niður einkasölur landsins. Þeir mega skifta með sjer heiðrinum af því. - En það kom fram hjá hv.frsm. og hv.þm. V.-Sk., að Samband ísl. samvinnufjelaga hefði fengið einhver sjerstök fríðindi hjá ríkinu til að leita markaðs fyrir sjálft sig. Þetta er fullkominn misskilningur. Það hefir engan styrk fengið, enda ekki beðið um neinn styrk. Alþingi hefir ákveðið að láta fara fram tilraunir um að afla markaðs fyrir kjöt, og hefir Sambandið tekið að sjer að framkvæma þær. Þetta átti og að vera í því fólgið, að Sambandið hefði notið einhverra sjerstakra lánskjara til þess að byggja íshús. Þetta leiðrjetti hv.frsm. raunar sjálfur síðar í ræðu sinni og sagði, að kaupfjelag hefði fengið slíkt lán. Í fyrsta lagi hefir aðeins eitt íshús verið bygt, sem hv.frsm. getur átt við. Og samkvæmt heimild í fjárlögunum, 22. gr., er lán til þess veitt sýslufjelagi, en ekki kaupfjelagi. En samvinnufjelögin hafa þarna, eins og oft áður, tekið að sjer framkvæmdirnar og forystuna.

Sigurjón Jónsson Aðeins örfá orð til að prófa huga hv. 3. þm. Reykv. (JakM). Það er rangt hjá honum, að hjer sje verið að neyða upp á síldarútvegsmenn fyrirkomulagi, sem þeim sje mjög á móti skapi. Má þar t. d. benda hv.þm. á þingmálafundargerð frá Ísafirði, sem legið hefir frammi í lestrarsal frá því í þingbyrjun. - Það hefir komið fram hjá sumum hv.þdm., að ekkert hljóð hafi heyrst frá síldarútgerðarmönnum, sem sjeu fylgjandi þessu frv. Er því rjett, ef hæstv. forseti leyfir, að lesa upp úr fundargerðinni nokkur orð. Þar segir svo: „Fundurinn skorar á Alþingi að taka í lög, að allar síldarútflutningur verði á næsta ári í höndum þriggja manna nefndar, og sjeu tveir mennirnir kosnir af síldarútvegsmönnum og síldarkaupmönnum, en þriðji maðurinn skipaður af stjórninni“. Þessi tillaga var borin fram af einum síldarútflytjanda á Ísafirði og samþykt án mótmæla með öllum greiddum atkvæðum. Jeg held, að þetta sje bending um, að málið sje síldarútflytjendum ekki mjög á móti skapi. Er því óþarfi að hampa því, að við höfum látið undir höfuð leggjast að leita álits þeirra, sem mestan hlut áttu að máli.

Frsm. (Björn Líndal) Jeg heyrði ekki ræðu hv. 3. þm. Reykv., en mjer skildist á hv.þm. V.-Sk., að þeir vilja halda því fram, að jeg hefði farið með dylgjur um þá menn á Siglufirði, sem sent hafa andmæli gegn frv. Þessu vil jeg eindregið mótmæla. Jeg gat þess aðeins, hverjar stöður þessir menn hefðu og að þess vegna væri eðlilegt, að þeir hefðu ekki eingöngu hag Íslendinga fyrir augum. Ef þetta eiga að teljast dylgjur, þykir mjer, að menn sjeu orðnir allorðsjúkir og undarlegur skilningur þeirra.

Forseti (BSv): Frá sex hv.þdm. hefir mjer borist svolátandi krafa.: „Með skírskotun til 43. gr. þingskap anna krefjast undirritaðir þingmenn þess, að frv. til laga um breyting á lögum nr. 36, 4. júní 1924, um bæjargjöld í Reykjavík verði tekið á dagskrá neðri deildar þá þegar, er atkvæði hafa verið greidd um þessa kröfu.“ Hákon Kristófersson, Sveinn Ólafsson, Halldór Stefánsson, Tryggvi Þórhallsson, Þorleifur Jónsson, Bernharð Stefánsson.

Forseti (BSv): Frá sex hv.þdm. hefir mjer borist svolátandi krafa: „Undirritaðir þingmenn neðri deildar Alþingis krefjast þess samkvæmt 43. gr. þingskapanna, að frv. til laga um Landsbanka Íslands verði tekið sem fyrsta mál á dagskrá á fundi deildarinnar á morgun.“ Magnús Jónsson. Halldór Stefánsson. Ásgeir Ásgeirsson. Jón Sigurðsson. Klemens Jónsson. Þórarinn Jónsson.