Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við fjórir þm. Sjálfstfl., ég og hv. 4. landsk. þm., Salome Þorkelsdóttir, hv. 10. þm. Reykv., Friðrik Sophusson og hv. 7. landsk. þm., Halldór Blöndal, flytjum á þskj. 330 till. til þál. um eflingu listiðnaðar og iðnhönnunar og er till. svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd til að gera tillögur um hvernig best verði staðið að eflingu listiðnaðar og listrænnar iðnhönnunar á Íslandi. Skal nefndin m.a. fjalla um eftirtalin atriði: 1. Hvernig opinberir aðilar í samvinnu við einstaklinga, félög og fyrirtæki geti best örvað listiðnað og listhönnun á Íslenskum iðnaðarvörum. 2. Hvernig staðið verði að því að safna heimildum um þróun listiðnaðar og listhönnunar á Íslandi þannig að hér geti myndast vísir að listiðnaðarsafni. 3. Hvernig unnt sé að fjölga sýningartækifærum fyrir íslenskan listiðnað erlendis. 4. Hvernig haga beri samstarfi við aðila sem vinna að sömu markmiðum hjá nágrannaþjóðum okkar, einkum á Norðurlöndum. Nefndin skal enn fremur taka til athugunar önnur þau atriði, sem stuðlað geta að markmiði því sem till. þessi fjallar um, og gera tillögur um þau.“ Menn velta oft fyrir sér hvernig á því standi, að þjóð eins og t.d. Danir skuli hafa öðlast heimsviðurkenningu fyrir vandaða vöruframleiðslu og mikinn útflutning á iðnaðarvarningi, - þjóð sem er snauð að hráefnum og orku. Svarið liggur í því fyrst og fremst, að frændur okkar Danir hafa kunnað að nota hugvit og listtengi og góðan smekk til að framleiða góða vöru og þeir hafa kunnað að kynna sína vöru úti um allan heim. Sama má segja um þjóð eins og Finna, sem hafa öðlast heimsviðurkenningu fyrir listfengi, fyrir framúrskarandi hönnun á margvíslegri iðnaðarvöru sem þeir flytja út og hafa fengið markaði fyrir víða um heim. Í flestum menningarlöndum hefur um langt árabil verið unnið að markvissum viðgangi listiðnaðar og hönnunar iðnaðarframleiðslu. Hér hefur fyrst og fremst verið um hvetjandi og samræmandi starfsemi að ræða og þá af hálfu opinberra aðila, jafnframt því að mikil áhersla hefur verið lögð á kynningu á vel hönnuðum vörum. Listiðnaður hefur verið talinn eðlilegur tengiliður milli hinnar frjálsu myndlistar og iðnhönnunar, þar sem fellt er saman listrænt handbragð og útlit annars vegar og þarfir neytenda og tækni framleiðsluiðnaðarins hins vegar. Það er löngu viðurkennt, að án góðrar og listfengrar hönnunar eiga iðnaðarvörur erfitt uppdráttar á markaðnum og ekki verður deilt um það menningargildi sem góður listiðnaður hefur fyrir hverja þjóð. Ef litið er til þeirra landa, sem næst okkur standa að menningu, má benda á að allt frá miðri 19. öld hefur verið unnið markvisst að þróun listiðnaðar og iðnhönnunar og skipulagt starf farið fram til hvatningar og kynningar. Í Svíþjóð var fyrsta félag stofnað í þessu skyni rétt fyrir miðja síðustu öld og í Finnlandi var stofnað til sambærilegs félagsskapar 1875, en í Danmörku og Noregi fljótlega eftir aldamótin. Þessi félög voru upphaflega rekin fyrir framlög frá einstaklingum, og það voru einstaklingar sem höfðu frumkvæði að því að þau voru stofnuð svo og fyrirtæki í skyldum greinum. En þegar fram liðu stundir þróaðist þetta þannig að opinber fjárframlög urðu í ríkari mæli grundvöllur að starfsemi þeirra og þau rekin í beinum tengslum við opinbera aðila. Við Íslendingar höfum verið æðimikið á eftir okkar nágrannaþjóðum í þessum efnum. Þó að listiðnaður sé aldagamalt fyrirbæri hér á landi sem heimilisiðnaður varð ekki veruleg vakning í þessu sem framleiðslugrein hér á landi fyrr en rétt fyrir upphaf síðari heimsstyrjaldar, en segja má að engin veruleg þróun hafi orðið í þessum efnum fyrr en eftir árið 1950. Listiðnaður og iðnhönnun og starfsemi sem því er skyld tengjast mörgum þáttum í stjórnsýslunni. Þar má nefna menningarmála- eða menntamálaráðuneyti. Hér er um að ræða iðnaðarmál, sem heyra undir iðnrn., og viðskiptamál, sem heyra undir viðskrn. Það, hversu þetta heyrir undir marga aðila, kann að vera ein meginástæðan fyrir því, hvað erfitt hefur verið að marka þessum málum farveg hér á landi og samræma markmið okkar. Einstök félög hafa þó verið stofnuð í þessum tilgangi hér hjá okkur. Nefna má Félag ísl. teiknara, Félag húsgagna- og innanhúsarkitekta, Textílfélagið og 1.eirlistafélagið, auk Arkitektafélagsins, sem hefur haft áhuga á þessum málum og reyndar samtök annarra listamanna einnig. Árið 1972 var félagið Listiðn stofnað og var því ætlað að vera einhvers konar samnefnari hinna mörgu greina, en af einhverjum ástæðum hefur því ekki tekist að halda uppi stöðugu starfi. Þannig má segja að hver vinni í sínu horni án samvinnu eða nokkurra heildarmarkmiða er nýtist til fulls, t.d. í sambandi við þróun hönnunar fyrir okkar iðnað eða til áhrifa á gæðamat neytenda, en í skjóli þess hefur t.d. innflutningur á miðlungsgóðri iðnaðarvöru, sem hægt er að framleiða mun betur hér innanlands, náð undirtökum á markaðnum á allt of mörgum sviðum. Nokkrar sýningar á íslenskri listiðn hafa verið haldnar erlendis og hafa þær vakið athygli. Þeim þarf að fylgja mun betur eftir með viðskipti fyrir augum. Norðurlandaþjóðirnar fjórar, Danir, Finnar, Norðmenn og Svíar, hafa um langt árabil haft með sér náið samstarf og haldið sameiginlegar sýningar og sameiginlegar kynningar á listiðnaði og iðnhönnun víða um heim. Við Íslendingar höfum ekki tekið þátt í þessu samstarfi þó að mér skiljist að við höfum átt þar greiðan aðgang að ef óskaðværi eftir af okkar hálfu. Slíkar kynningar teljast oft til menningarviðburða eð listviðburða, en þeim er engu að síður ætlað að opna augu manna á viðkomandi markaðssvæðum fyrir háþróaðri framleiðslu þjóðanna á sviði nytjalistar. Verulegur hluti þessarar starfsemi hjá Norðurlandaþjóðunum er kostaður eða styrkur með framlögum frá Norræna menningarsjóðnum. Það er okkur enn frekari hvatning til að reyna að taka þátt í þessu samstarfi í ríkari mæli. Nú er í undirbúningi sameiginleg sýning Norðurlanda í Bandaríkjunum á þessu ári, sem heitir Scandinaia today 82. Þessi sýning hefur reyndar verið umdeild og skal ég ekki blanda mér í þær deilur. En mér er tjáð af þeim, sem hafa með höndum nokkurn undirbúning þessarar sýningar hér á landi, að það hafi komið mjög glögglega í ljós, hvað við erum illa í stakk búnir að því er snertir varðveislu heimilda og ýmissa muna sem segja má að séu stefnumarkandi varðandi þróun listiðnaðar hér á landi síðustu áratugi. Mér skilst að einn þáttur þessarar sýningar sé sá, að Norðurlandsþjóðirnar geri grein fyrir þróun listiðnaðar hver hjá sér á þessari öld, en í lós hafi komið, þegar átt hafi að setja upp slíka sýningu fyrir Ísland, að algjörlega skorti muni og heimildir um þróun þessara greina hér á landi. Ástæðan er sú, að það er engin ein stofnun sem telur sér skylt að sinna þessu verkefni. Ekkert af okkar söfnum, hvorki Listasafn Íslands né Þjóðminjasafnið svo að dæmi séu tekin, telur skyldu sína að sinna þessu verkefni. Því ber brýna nauðsyn til að einhverjum einum aðila innan þjóðfélagsins sé falið það. Á því er m.a. gripið í þessari þáltill. Það er mat okkar, sem flytjum þessa till., að það sé löngu orðið tímabært að koma á fót hvetjandi starfsemi á þessu sviði, sem tryggt markvissari viðleitni í þá átt að kynna íslenskan listiðnað og iðnhönnun bæði innanlands og utan, stuðla að varðveislu vel hannaðra hluta, fylgjast með því, sem er að gerast erlendis á þessu sviði, og miðla því. Sem fskj. með þessari till. er prentuð sérstök greinargerð sem á sínum tíma var samin að tilhlutun Iðnþróunarráðs, en hún er eftir þá Gest Ólafsson arkitekt, Stefán Snæbjörnsson húsgagnaarkitekt og Þóri Einarsson prófessor. Þar setja þeir fram sínar tillögur í þessum efnum. Þetta er reyndar orðin æðigömul greinargerð sem þarfnast endurskoðunar í ljósi þeirrar þróunar sem síðan hefur orðið, en engu að síður hefur hún það mikið gildi að rétt þótti að prenta hana hér með sem fskj. Ég vonast til þess, herra forseti, að þessi till. fái góðan byr hér á hv. Alþingi, og legg til að að loknum fyrri hluta umr. um hana hér í Sþ. verði till. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt öðrum þingmönnum Vestfirðinga að bera fram till. til þál. um rannsókn og hagnýtingu surtarbrands á Vestfjörðum. Þar er gert ráð fyrir að Orkustofnun og Rannsóknaráði ríkisins verði falið að rannsaka surtarbrand á Vestfjörðum og kanna leiðir til nýtingar hans til orkuframleiðslu og iðnaðar. Er gert ráð fyrir að þessu verki sé hraðað svo sem verða má og að haft sé samband við þann aðila á Vestfjörðum sem hefur með orkumál Vestfirðinga að gera, Orkubú Vestfjarða. Hér er um að ræða eitt af orkumálunum og ekki eitt þeirra sem þýðingarminnst eru. Hér er um að tefla ákaflega þýðingarmikið og mikilvægt orkumál. Það kemur til m.a. af þeirri þróun sem hefur orðið í orkumálunum á undanförnum áratug, eða allt frá því að olía hækkaði í verði í október 1973, því að síðan hafa flest lönd heims reynt að finna eldsneyti sem gæti komið í stað olíu. Augu manna hafa æ meira beinst að kolum. Það er til gífurlega mikið af kolum í heiminum, en þar sem olíu var áður mjög ódýr hafði ekki verið lögð nein veruleg áhersla á þróun tækni til nýtingar kola. Nágrannar okkar Danir voru með þeim fyrstu sem fóru að nota kol í stað olíu, enda var löng hefð hjá þeim í notkun kola. Fyrstu viðbrögð þeirra voru að breyta öllum sementsverksmiðjum í kolakyndingu. Nú standa yfir miklar breytingar í Danmörku á þeim rafstöðvum sem ekki voru kolakyntar. Það er verið að breyta þeim í kolakyndingu. Einnig hafa verið gerðar miklar ráðstafanir til að tryggja innflutning kola þar í landi með tilliti til þessarar þróunar. Aðrar Norðurlandaþjóðir leggja mikla áherslu á þróun kolanýtingar, einkum Finnar, sem hafa þó stór kjarnorkuver. Liður í þessari viðleitni var ráðstefna, sem haldin var í Finnandi í október s.l. á vegum NORDEL um „Fluidized bed“ kolakyndingu sem hefur verið nefnd á íslensku svifbrunakynding. Þessi tækni er ekki ný af nálinni og hefur verið notuð síðan 1922 í iðnaði, en eftir olíuverðshækkunina var fyrir alvöru farið að þróa þessa tækni. Þessi tækni felst í því, að lofti er blásið inn í ofninn að neðan og eldsneytinu haldið svífandi inni í eldholinu þannig að mjög góður bruni fæst. Saman við er blandað kalksteini sem dregur í sig brennistein úr kolunum. Er þá reykurinn laus við brennistein sem annars er mjög erfitt og dýrt að losna við með venjulegri kyndingu. Með „Fluidized bed“ tækninni opnaðist ný og áður óþekkt aðferð til að nýta eldsneyti með lægra brunagildi en venjuleg kol, svo sem brúnkol (surtarbrand), sag, viðurkurl, mó o.fl., eins og víða er gert. Nú þegar er hægt að fá keypta á almennum markaði ofna sem gerðir eru til að nýta þessa nýju tækni. Í Þýskalandi á þessi tækni sér merka sögu og miklar tilraunir eru gerðar víða um lönd, svo sem í Englandi og Bandaríkjunum. Athygli vekur að í Kína voru þegar árið 1981 komnir 60 gufukatlar með þessari tækni og er nú gert ráð fyrir að taka 10 slíka katla í notkun árlega þar í landi. Í Kína eru notuð kol með lágu brennslugildi eða um 9–20 Mj/kg. Surtarbrandurinn okkar liggur á þessu sviði eða í kringum 16 Mj/kg. Nú er það stefna okkar Íslendinga að gera okkur sem óháðasta innflutningi orkugjafa. Þess vegna viljum við hagnýta eigin orkulindir. Það gerum við með því að virkja fallvötnin og jarðvarmann. En orkan, sem fæst eftir þessum leiðum, verður ekki af tækni- og hagkvæmnisástæðum notuð til allra þarfa. Þannig verður rafmagn ekki enn hagnýtt til rekstrar þurrkara fiskmjöls- og loðnuverksmiðja og Sementsverksmiðjunnar, þó svo að slík notkun sé nú á rannsóknarstigi. Þess vegna á Sementsverksmiðjan ekki annars úrkosti en að taka upp kolanotkun þegar horfið er frá notkun olíu, eins og nú er ákveðið að gera. En með þessari breytingu hjá Sementsverksmiðjunni er ekki um að ræða að hagnýta innlendan orkugjafa í stað erlends. Það er verið að breyta um erlendan orkugjafa. Það hlýtur að vera eitt af stóru verkefnunum í framkvæmd orkumálastefnu okkar að hagnýta innlenda orkugjafa sem eldsneyti. Þar er um að ræða hagnýtingu surtarbrandsins. Gísli Júlíusson verkfræðingur flutti erindi á Orkuþingi á síðasta ári, þar sem hann vakti athygli á því, hvernig rannsóknum á surtarbrandi hefði verið háttað hér á landi. Hér var um merkilegt erindi að ræða. Rannsóknir þessar hófust þegar um síðustu aldamót. Rannsóknirnar hafa aðallega beinst að því að finna, hvar surtarbrandslög eru, og að efnasamsetningu brandsins og brennslugildi, en ekki að því, hversu mikið magn er til af surtarbrandinum. Þó eru til ágiskanir sem gerðar hafa verið eftir aðstæðum á þeim stöðum þar sem surtarbrandslög hafa fundist. Það er rétt að taka hér fram að ýmsir mætir menn hafa komið við sögu í þessum surtarbrandsmálum. Ætla ég mér ekki þá dul að fara að telja þá upp, en mér þykir rétt að láta þess getið, að fyrr á árum, þegar rannsóknir fóru einkum fram í þessum efnum, létu mjög til sín taka jarðfræðingarnir Guðmundur G. Bárðarson og Jóhannes Áskelsson. Fleiri merkir menn komu við sögu þeirra rannsókna, svo sem Jón Þorláksson verkfræðingur, hinn kunni maður, sem á sér nú stærri sögu en í þessum surtarbrandsmálum. Svo er reyndar um aðra þá menn sem ég nefni hér. Það eru einnig menn nú á meðal okkar sem hafa sérstaklega unnið að athugunum á þessum málum. Ég hygg að ég geri engum rangt til þó að ég nefni í því sambandi Þórodd Th. Sigurðsson vatnsveitustjóra, sem hefur mjög sinnt athugunum á þessum málum. Það var á sínum tíma mjög mikið rætt um þessi mál í fjölmiðlum, eins og nú mundi vera sagt. Þeir fjölmiðlar, þar sem mest var rætt um þetta og ritað í á sínum tíma, voru Andvari og Tímarit Verkfræðingafélags Íslands. Í þessum ritum er að finna margs konar fróðleik um þessi efni. Þessi till. miðast sérstaklega við Vestfirði. Það er vegna þess að Vestfirðir hafa sérstöðu í þessum efnum. Þar fyrirfinnast surtarbrandslög víðs vegar. Má þar nefna surtarbrandslögin á Barðaströnd, Patreksfirði, Arnarfirði, Súgandafirði, Bolungarvík, Steingrímsfirði, Hrútafirði og Kollafirði í Strandasýslu og er þó hvergi nærri allt upp talið. Ef menn líta á kort yfir surtarbrand á Vestfjörðum, sem fylgir þessari þáltill., sjá menn að surtarbrandurinn er á miklu fleiri stöðum en ég hef hér nefnt. Það hefði t.d. mátt nefna Önundarfjörð, Dýrafjörð, Skutulsfjörð og Álftafjörð, svo að eitthvað sé nefnt til viðbótar við það sem ég hef áður sagt. En sá staður, sem athyglin hefur beinst helst að, er Stálfjall í Vestur-Barðastrandarsýslu. Þar hefur farið fram lauslegt mat og var það gert árið 1917 af sænska verkfræðingnum Ivar Svendberg, sem áleit að þar væru um 180 millj. tonn af surtarbrandi og mundi það nægja 600 mw. rafstöð í 60 ár. Hér er um að ræða álíka mikið uppsett afl og nú er samtals í öllum vatnsvirkjunum landsins. Þegar þetta er haft í huga er kannske skiljanlegri fullyrðing sem sett var fram 1917, að í þessu eina fjalli væri til orka sem mundi nægja Íslendingum til eilífðar. En þetta var mælt á mælikvarða þeirra tíma. Við höfum nú allt annan mælikvarða í þessum efnum. En hvernig sem á þetta er litið má augljóst vera hvílíkar gífurlegar orkulindir er hér um að ræða ef þær eru hagnýtanlegar. Áður fyrr, og einkum á heimsstyrjaldarárunum fyrri og síðari, var surtarbrandur nokkuð unninn á Vestfjörðum, svo sem í Súgandafirði, Bolungarvík, Dufansdal og Stálfjall. Með þeirri tækni, sem þá viðgekkst, þótti þetta eldsneyti of dýrt til frambúðar og sérstaklega erfitt að nálgast það. Með nútímaaðferðum við námugröft og flutningatækni og endurbættum brennsluaðferðum eru viðhorf nú gerbreytt í þessum efnum. Vinnsla surtarbrands gæti nú orðið arðvænleg. Það er með tilliti til þessa sem sú þáltill., sem við hér ræðum, er borin fram. Verður að vinda bráðan bug að því að kanna hverjir möguleikar kunna að vera hér ónotaðir. Svo miklir hagsmunir eru í húfi að vinna verður markvisst og skipulagsbundið í þessu máli. Þess vegna er lagt til að Orkustofnun og Rannsóknaráði ríkisins verði falin rannsókn á surtarbrandi á Vestfjörðum og könnun leiða til nýtingar hans til orkuframleiðslu og iðnaðar. Nú liggur þegar fyrir mikil vitneskja um staðsetningu surtarbrandslaga og brennslugildi surtarbrandsins. Hins vegar er lítið vitað með vissu um magn surtarbrandsins á hinum ýmsu stöðum. Ekki hefur heldur verið rannsökuð aðstaða til vinnslu surtarbrandsins á hinum ýmsu stöðum miðað við nútímaaðferðir við námugröft og flutningatækni. Þá hefur arðsemi af vinnslu surtarbrands ekki verið metin miðað við þær endurbættu brennsluaðferðir sem nú eru fyrir hendi og tíðkast nú þegar víða annars staðar. Allt eru þetta verkefni sem þáltill. þessi gerir ráð fyrir að unnin verði af Orkustofnun og Rannsóknaráði. Hér er um að ræða verkefni sem að ýmsu leyti er hreint vinnslutæknilegt úrlausnarefni. Það þarf að athuga hvað kostar að vinna surtarbrandinn, hvað kostar að flytja surtarbrandinn til væntanlegra notenda. Það þarf að kanna hver er stofnkostnaðurinn við geymslu og brennslu surtarbrandsins. Það þarf að gera samanburð við aðra orkugjafa, svo sem rafmagn, jarðvarma, innflutt kol og olíu. Athugun þessi ætti að svara þeirri meginspurningu sem svar þarf að fást við: Er hagkvæmt nú þegar að nýta íslenskan surtarbrand? Ef svarið skyldi vera neikvætt þarf að koma fram við athugunina hvað forsendur þurfa að breytast mikið og hvernig til þess að hér geti orðið um hagkvæma nýtingu að ræða. Að sjálfsögðu þarf í þeim samanburði að taka tillit til margs konar sjónarmiða, svo sem öryggissjónarmiða vegna olíuflutninga til landsins, ef þeir væru hindraðir af utanaðkomandi ástæðum. Ég sagði áðan að það yrði að vinda bráðan bug að þessu máli svo mikilvægt sem það er. Þess vegna er gert ráð fyrir því í þessari þáltill., að fjárskortur verði ekki til trafala við þær aðgerðir, sem þarf, og að kostnaður verði greiddur með sérstökum fjárveitingum úr ríkissjóði til þessara verkefna þeim stofnunum sem ætlað er að vinna verkið. Ég vil í þessu sambandi víkja nokkru nánar að Vestfjörðum. Ég sagði í upphafi máls míns að þessi till. væri mjög miðuð við Vestfirði. Jafnframt því, að á Vestfjörðum eru aðalsurtarbrandssvæði landsins, hafa Vestfirðir einnig þá sérstöðu að hafa yfir að ráða minni orkulindum en aðrir landshlutar í formi vatnsafls og jarðhita. Er því tvöföld ástæða til að leggja sérstaka áherslu á vinnslu surtarbrands á Vestfjörðum. Árangurinn af slíku gæti líka orðið tvíþættur. Annars vegar væri skapaður möguleiki, sem nú er ekki fyrir hendi, til þess að leysa olíuna af hólmi með innlendum orkugjafa í mjög þýðingarmiklum og orkufrekum iðnaði. Hér dugar ekki að auka raforkuframleiðslu í landinu vegna þess að raforkan verður ekki hagnýtt nú í þessu skyni. Til þess þarf að koma nýr orkugjafi sem við nú ráðum ekki yfir, en gætum fengið með hagnýtingu surtarbrandsins. Hagnýting slíks nýs orkugjafa hefði í för með sér ómetanlegan hag fyrir efnahag landsins í heild. Hins vegar væri skapaður möguleiki með hagnýtingu surtarbrandsins til stórátaks í eflingu byggðar á Vestfjörðum. Er þá nokkur þörf að efla byggð á Vestfjörðum? Ég ætla ekki að svara þeirri spurningu. Svarið er augljóst og hlýtur öllum að koma saman um það. Ég ætla ekki heldur að fara hér að halda almenna ræðu um byggðaþróun á Vestfjörðum. Þau mál eru alkunn. Ég vil aðeins árétta það, sem ég sagði áðan um mikilvægi þessa máls fyrir Vestfirði, með því að minna á að Vestfirðir hafa algera sérstöðu meðal allra landshluta í byggðaþróun. Ég nefni eina staðreynd aðeins til að undirstrika þetta. Í hálfa öld, eða frá 1930–1980. varð um 20 % bein fólksfækkun á Vestfjörðum. Árið 1930 voru þar rúm lega 13 þúsund manns, 1980 um 10 600. Fólki hefur fækkað um 2 600 á þessu tímabili. Það er bein fækkun sem nemur 19.8%. Í öllum öðrum landshlutum, öllum öðrum kjördæmum hefur orðið um tölulega fjölgun fólks að ræða. Hvers vegna er þessi þróun á Vestfjörðum? Aðeins nokkur orð um það. Það eru að sjálfsögðu margar ástæður og margslungin mál, en ein staðreynd sker sig úr og hefur þýðingu í því sambandi sem um er að ræða hér. Það er einhæfni atvinnulífsins. Vestfirðir skera sig úr öllum landshlutum, öllum kjördæmum í þessu efni. Ég þarf ekki að segja hver er aðalatvinnuvegurinn á Vestfjörðum. Samkv. nýjustu skýrslum um skiptingu mannaflans á Vestfjörðum eru rúmlega 43% sem vinna við fiskveiðar og fiskiðnað. Ef við berum þetta saman við aðra landshluta og önnur kjördæmi er ekkert sem jafnast á við þetta. Aðrir landshlutar eru langt undir þessu og hafa enga eina atvinnugrein sem nálgast þetta. Það er með tilliti til þessa sem ég legg áherslu á það, að með vinnslu surtarbrands á Vestfjörðum gæti fengist grundvöllur fyrir þeirri fjölbreytni í atvinnulífi sem þar skortir nú mjög á. Þessi hagnýting orkulinda getur skapað beinlínis mjög mikla atvinnu við námugröft og flutninga, auk þeirrar almennu atvinnuuppbyggingar sem óbeinlínis hlýtur að leiða af þessari vinnslu. Með slíkri þróun gæti staða Vestfjarða í orkumálum landsins gerbreyst frá því sem nú er. Í stað þess að hafa litið gildi fyrir orkubúskap þjóðarinnar í heild, þegar einungis er litið á vatnsafl og jarðhita, væru Vestfirðir þýðingarmikill aðili í orkuvinnslu landsins, auk þess að vera með hagnýtanlega orkulind sem er ómissandi en ekki annars staðar að hafa í landinu eða í miklu minna mæli. Með tilliti til þess, sem ég hef nú þegar sagt, hygg ég að öllum hv. þm. megi vera ljóst að hér er ekki neitt hégómamál á ferðinni. Það má vera augljóst þegar haft er í huga hve mikil sú orka er sem þarf til þess rekstrar sem notar eldsneyti sem orkugjafa. Í dag eru um 50% af orkugjöfum landsmanna innflutt. Nú eru um 30% af þessum innflutningi svartolía eða 15% af öllum orkugjöfum landsins. Hér erum við að fást við það verkefni að kanna hvort surtarbrandurinn getur komið í staðinn fyrir innflutta svartolíu í veigamiklum atvinnugreinum. Hann getur ekki komið hvarvetna. En það er ákaflega veigamikil atvinnugrein þar sem surtarbrandur gæti leyst erlendan orkugjafa af hólmi ef vinnsla væri hagkvæm. Á árinu 1980 voru flutt inn 171 þús. tonn af svartolíu. Þar af munu hafa farið um 100 þús tonn til fiskmjölsverksmiðja, Sementsverksmiðjunnar og Hvalstöðvarinnar. Ef þessir aðilar notuðu surtarbrand hefði gjaldeyrir verið sparaður á árinu 1980 að upphæð um 21 millj. dollara eða um 210 millj. kr. Útsöluverð hefði verið um 240 millj. kr. Af surtarbrandi samsvarandi að orkugildi mundi hafa þurft um 230 þús. tonn. Þetta mundi svara til um 900 gwst. á ári í rafmagni eða sem svarar 210 mw. í uppsettu afli, sem er jafnmikið og Hrauneyjafossvirkjun fullgerð. Ég hef hér einungis verið að tala um hagnýtingu surtarbrandsins sem eldsneytis. Slík notkun surtarbrands kemur þó til greina í ýmsum fleiri tilvikum en ég hef hér vikið að, svo sem kyndingar hitaveitna sem ekki hafa jarðvarma sem orkugjafa. Þá kann og að geta verið hagkvæmt að framleiða rafmagn með surtarbrandi í raforkuverum á námustað. En auk þess getur surtarbrandurinn orðið hagnýtur til margs konar efnaiðnaðar. Af því, sem ég hef nú sagt, má marka hve þýðingarmikill þáttur í þjóðarbúskapnum hagnýting surtarbrandsins gæti orðið fyrir landið í heild og Vestfirði sérstaklega. Það verður ekkert fullyrt fyrir fram um niðurstöður þessara rannsókna eða kannana. En það eru ákaflega sterkar líkur fyrir því, að hér séum við að ræða um raunhæfa hluti. A.m.k. eru þeir þess eðlis, að það væri óforsvaranlegt ef við legðum ekki kapp á að komast til botns í því máli, hvort nýting surtarbrandsins sé hagkvæm eða ekki. Ég sagði áðan að það mætti ekki standa á fjármunum til að vinna að þessu verkefni. Ég hygg að það geti naumast verið nokkur ágreiningur um slíkt. Auðvitað er ákaflega mikið komið undir því, að Orkustofnun og Rannsóknaráð ríkisins taki þetta verkefni mjög ákveðnum og föstum tökum. Mér er ljóst að báðar þessara stofnanir hafa mörgum verkefnum að sinna og eru hlaðnar verkefnum, en hér er um slíkt verkefni að ræða að mínu viti, að það má ekki gjalda þess. Því verður þetta verkefni að hafa nokkurn forgang. Það er svo mikið í húfi fyrir þjóðarbúið í heild og Vestfirðinga sérstaklega. Ég vék að því áðan að þessi till. gerið ráð fyrir að þetta rannsóknar- og könnunarverkefni verði unnið í samráði við Orkubú Vestfjarða. Það er eðlilegt vegna þess að Orkubú Vestfjarða fer samkv. lögum með orkumál Vestfirðinga og Orkubúið hefur þess vegna beinna hagsmuna að gæta í þessu máli. Ég vil líka láta það koma hér fram, að mér er kunnugt um að forvígismenn Orkubúsins telja þetta mál vera þess eðlis, að það þurfi að taka þegar föstum tökum. Þess er að vænta, að það samráð, sem ætlast er til að sé haft við Orkubú Vestfjarða, skili þeim árangri, að Orkubúið geti stuðlað að framgangi þessa máls og hvatt til þess að það verði unnið eins fljótt og vel og nokkur kostur er. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja til að till. þessari verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. 1. flm. hefur flutt hér yfirgripsmikla ræðu svo að það er efnislega fáu við að bæta. Ég er sannfærður um að surtarbrandslögin á Vestfjörðum verða nýtt. Hvort það er orðið arðbært á þessari stundu er erfitt að fullyrða, en margt bendir til að svo sé. Ég tel að það séu fyrst og fremst þrjú atriði sem bendi mjög ákveðið til að svo sé. Olíuverð hefur stórhækkað frá þeim tíma að námugreftinum var hætt. Tæknin við að brenna þessu efni er allt önnur í dag en hún var. Jafnframt má segja að við búum við raforkukerfi, sem hefur mjög misjafna framleiðslugetu eftir árstíma. Þegar mest er þörf á raforku til upphitunar íbúðarhúsnæðis er minnst rafmagnsframleiðsla í landinu. Þess vegna hljóta kyndistöðvar, sem nýta vissan tíma ársins aðra orku en rafmagn til upphitunar, að eiga mikinn rétt á sér. Ég hef átt því láni að fagna að eiga fyrir kunningja námumann á Vestfjörðum, einn af þeim örfáu sem eyddu í það hluta af sinni starfsævi, að vísu ekki löngum hluta, að vinna við námugröft. Hann hefur alltaf bætt einu atriði við þegar rætt hefur verið um námugröftinn sem var í Súgandafirði. Það atriði er á þessa leið: Surtarbrandslögin eru í gegnum fjallið og ef haldið yrði áfram námugrefti á þessum stað er ekki að vita nema þetta sé jafnframt skynsamlegasta leiðin á milli byggðarlaganna. Og hann hefur bætt við: Fyrst surtarbrandslögin eru öðrum megin við Súgandafjörð, þá eru þau hinum megin við hann líka. Það þýðir að þau ná yfir í Hnífsdal. Ég kem þessu hér á framfæri vegna þess að mér finnst að þegar ákvarðanir verða teknar um það, hvar skuli hefja surtarbrandsvinnslu, - þær ákvarðanir verða teknar einhvern tíma, það er öruggt, - þá séu það einnig svona atriði, sem beri að hafa í huga, og nálægðin við aðalkaupendur, ef surtarbrandurinn yrði notaður sem eldsneyti í kyndistöðvar Orkubús Vestfjarða. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa þessi orð fleiri. Ég vænti þess, að Alþingi Íslendinga liti á þetta mál með fullum skilningi.



Herra forseti. Við flytjum hér sex þm. till. til þál. um aðgerðir til þess að tryggja eðlilega byggðaþróun í Árneshreppi í Strandasýslu. Till. fjallar um að fela ríkisstj. að láta framkvæma undirbúning og hönnun að hafnarframkvæmdum í Árneshreppi í Strandasýslu og gera kostnaðaráætlun um þessar framkvæmdir og tillögu til fjáröflunar til að standa undir þeim, verði stefnt að því, að vinna geti hafist vorið 1983, og jafnframt að þessar aðgerðir verði þær fyrstu af hálfu ríkisvaldsins til þess að treysta og efla byggð í nyrsta hreppi Strandasýslu, Árneshreppi. Það mun ekki þekkjast annars staðar að meginhluta árs sé ekki hægt að skipa upp vörum nema á smábátum úr skipum sem koma veð varning í hreppinn eða flytja frá honum, en mikinn hluta ársins er þessi hreppur ekki í sambandi við akvegakerfi landsins vegna þess að þar eru niðurgrafnir vegir sem lokast snemma að hausti og eru að verulegu leyti lokaðir fram eftir öllu vori og jafnvel fram á sumar. Hins vegar hafa átt sér stað allmyndarlegar framkvæmdir í vegagerð innan hreppsins á síðustu árum, jafnframt því að ýmislegt hefur verið unnið til hagsbóta fyrir þennan hrepp sem er sjálfsagt að geta um. Aldrei má gleyma að geta þess sem vel er gert. Samt er eftir stórátak í vegagerð til að tryggja nýtingartíma þessa vegar til hreppsins, og sömuleiðis er óumflýjanlegt að framkvæmdir verði í hafnarmálum. Ef við lítum á byggðaþróunina í þessum hreppi á liðnum árum, þá var þar á árinu 1910 431 íbúi en árið 1920 479. Á næsta áratug fækkar íbúum nokkuð og eru árið 1930 434. En á áratugnum 1930–1940 verða miklar framfarir í hreppnum. Þá er byggð þar síldarverksmiðja á Djúpuvík og um eða eftir 1940 önnur á Eyri í Ingólfsfirði. Hefst þá mikið blómaskeið í hreppnum og á áratugnum 1930–1940 fjölgar fólki þar verulega, eða um 18.7%. Íbúar verða þar flestir 515 á árinu 1940. Síðan verður þarna veruleg fólksfækkun eftir að þessi mikilvægu atvinnufyrirtæki leggjast niður ásamt síldarsöltun, sem átti sér stað, og vegna minnkandi fiskgengdar í Húnaflóa á þessum árum. Svo er komið á árinu 1971, að íbúatalan er komin niður í 215. Hefur fólki þá fækkað frá því sem það var flest um 300, úr 515 í 215. Og áfram heldur fækkunin á síðasta áratug. Fæstir verða íbúarnir 168 árið 1978, en voru á s.l. ári 175. Heldur hefur því rétt við, en engan veginn svo að hægt sé að segja að búseta standi þar traustum fótum. Ef við litum í örstuttu máli yfir fjölda býla í hreppnum, þá voru þau árið 1958–1959 35, en voru á árunum 1974–1975 komin niður í 20. Ærgildi voru flest árin 1962–1963, 5428 alls og ærgildi á býli 181. Til samanburðar við þetta má taka árin 1974–1975, þá eru ærgildi alls 3258 og eru aðeins 163 á hvert býli í hreppnum. Það er sjáanlegt af öllu að íbúar í þessum hreppi, sem er mjög strjálbýll, geta engan veginn staðið undir sinum hluta í hafnargerð eins og hafnarlöggjöfin gerir ráð fyrir. Um er að ræða fleiri en einn stað í Arneshreppi þar sem hafnaraðstaða er eða er talin nauðsynleg, eins og t.d. í Djúpuvík. Þar var góð hafskipabryggja sem er fyrir löngu orðin ónýt. Einstaklingar hafa að mestu byggt þar upp bryggju þó að meira þurfi til. Nokkur, en léleg hafnaraðstaða er á Gjögri. Sömuleiðis var góð bryggja á Eyri í Ingólfsfirði, en sá staður er fyrir löngu kominn í eyði. Í Norðurfirði er lítil bryggja., en þar geta strandferðaskipin eða stærri bátar ekki farið upp að svo að skipa verður öllum vörum út og upp á litlum bátum. Þar er aðalverslunarstöð hreppsins því að kaupfélag er á Norðurfirði. Því mun ekki orka tvímælis að þar væri skynsamlegast að byggja upp framtíðarhöfn. Ég sé ekki annað en nauðsyn sé á því allra hluta vegna að koma einhverjum skrið á þetta mál með því að við þm. Vestf. flytjum þessa till. hér, en til þess liggur m.a. eindregin samþykkt hreppsnefndar Arneshrepps sem gerð var á s.l. ári, 30. ágúst 1981. Í þeirri samþykkt segir: „Hreppsnefnd Árneshrepps beinir þeirri eindregnu áskorun til samgrh. og annarra þm. Vestfjarðakjördæmis svo og fjvn. Alþingis, að nú þegar verði hafist handa um framkvæmdir í hafnarmálum í sveitarfélaginu. Vill nefndin benda á að ekki hefur verið unnið að þessum málum í hreppnum á vegum Hafnamálastofnunar s.l. 14–15 ár og því fé, sem áætlað hefur verið að leggja fram til þessa, jafnan verið kippt til baka. Hreppsnefndin bendir einnig á að með tilkomu nýrra strandferðaskipa og breyttrar tækni við lestun og losun þeirra mun verða nær óframkvæmanlegt að afgreiða vöruflutningaskip á Norðurfirði nema hafnaraðstaða sé fyrir hendi. Þá má benda á að þróun atvinnulífs í hreppnum byggist á aukningu útgerðar og er bætt hafnaraðstaða forsenda þess. Einnig bendir hreppsnefndin á að svo háttar til í byggðarlaginu, að samgönguleiðin til Djúpuvíkur að vetrarlagi er eingöngu sjóleiðin frá Gjögri, og er full nauðsyn á endurbótum á bryggjunni á Gjögri, sem mun vera að hruni komin. Einnig er rekin frá Gjögri nokkur trilluútgerð. Hreppsnefndin vill því einróma árétta eftirfarandi: 1. Að á Norðurfirði verði gerð vöruhöfn, sem miðist við að hægt sé að afgreiða strandferðaskipin a.m.k. og mundi einnig vera skjól fyrir smærri báta. 2. Að á Gjögri verði ferjubryggja og verði veitt fé til endurbóta á bryggjunni þar úr ferjubryggjusjóði.“ Þar er átt við framlag til ferjubryggja. - „Lítur hreppsnefndin mjög alvarlegum augum ef þessu brýna hagsmunamáli byggðarlagsins verður ekki sinnt.“ Við þm. Vestfirðinga höfum nokkrum sinnum rætt þetta mál síðan og komist að þeirri niðurstöðu, að til þess að þetta mál njóti einhvers forgangs fram yfir venjulegar hafnarframkvæmdir væri rétt að leggja fram ályktun sem þessa fyrir Alþingi, því að ef, eins og ég vona, Alþingi afgreiðir þessa ályktun eins og hún liggur hér fyrir eða með viðunandi hætti, þá verður að líta svo á að það sé vilji Alþingis að unnið sé markvisst að því að tryggja eðlilega byggðaþróun í þessum hreppi. Ég tel að það komi fleira til en bein framlög ríkissjóðs á fjárlögum. Það kemur ekkert síður til greina að Byggðasjóður eigi hér hluta að máli. Vil ég í því sambandi vitna í lögin um Framkvæmdastofnun ríkisins, en í 28. gr. þeirra laga segir: „Hlutverk Byggðasjóðs er að stuðla að jafnvægi í byggð landsins með því að veita fjárhagslegan stuðning til framkvæmda og eflingar atvinnulífs með hliðsjón af landshlutaáætlunum, sbr. 10. gr., og til að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að lífvænlegar byggðir fari í eyði.“ Því teljum við flm. þessarar till. það vera hlutverk Byggðasjóðs að koma þarna einnig til aðstoðar. Mér er ánægja að skýra frá því, að margt af því, sem hefur verið gert og vel gert í þessum hreppi á síðustu árum, hefur fyrst og fremst verið fyrir forgöngu heimamanna sjálfra, forgöngu þess fólks sem hefur byggt þennan hrepp og þolað allt það mótlæti sem þetta byggðarlag hefur orðið fyrir af bæði viðráðanlegum og óviðráðanlegum ástæðum. Það var gengið til mikillar og myndarlegrar uppbyggingar í landbúnaðarmálum á nokkurra ára bili fyrir forgöngu búnaðarfélags hreppsins, sem hófst með fundi í búnaðarfélaginu þar 17. ágúst 1973. Síðan var leitað til Landnáms ríkisins um áætlanagerð. Landnámið vann mjög vel að þessum málum ásamt búnaðarsambandi sýslunnar og var þar safnað gögnum um búskaparástand. síðan réðst Búnaðarsamband Strandamanna í kaup á tengimótum. Framkvæmdir drógust þó nokkuð, en með stofnun hinnar svokölluðu „áætlananefndar“ var haldið áfram að vinna að þessum málum á þessum vettvangi. Góður árangur náðist með starfi þessarar nefndar hvað snertir bæði ræktun og einkum uppbyggingu á útihúsum. Þá ber þess að geta, sem ekki síst hefur haft áhrif á búsetu í Árneshreppi, að þar var lögð raflína. Nam kostnaður við Árneshreppslínu á verðlagi hvers árs fyrir sig 1975, 1976 og 1977 og Trékyllisheiðarlínu á árinu 1977: 95 þús.kr., 263 þús. kr., 331 þús. kr. og 443 þús. kr. Á verðlagi 31. des. 1981 hefur kostnaður alls orðið um 600 millj. gkr., en ég fullyrði að þessi framkvæmd varð til þess að treysta nokkuð byggðina í þessu strjálbýla og einangraða byggðarlagi. Ég vil minna hv. alþm. á það, að tveir hreppar fyrir norðan og vestan Árneshrepp, Sléttuhreppur í Norður-Ísafjarðarsýslu og Grunnavíkurhreppur í sömu sýslu, fóru í eyði fyrir liðlega 30 árum vegna þess að þar var ekki hægt að lifa við neitt nálægt því sömu aðstæður og aðrir landshlutar buðu. Þar vantaði öll þægindi. Fólkið flykktist burt úr þessum hreppum til lífvænlegri staða. Meðal þess, sem gerði það að verkum að þessar byggðir fóru í eyði, var samgönguleysið, skortur á hafnarframkvæmdum. Þegar síðustu íbúarnir fluttust úr þessum hreppum urðu mikil blaðaskrif um að það þyrfti að byggja landið allt. Margir rifu hár sitt og sögðu að það hefði þurft að gera ráðstafanir í tæka tíð. En það var orðið of seint. Þetta fólk fór frá eignum sínum. Að vísu voru þær ekki miklar á mælikvarða dagsins í dag, en þetta fólk fékk engar bætur frá samfélaginu. Það varð að yfirgefa sitt eftir mismunandi langt lífsstarf og yfirgefa þessa staði. Sama er nú uppi í þessum hreppi, Árneshreppi. Ef ekki er gert þar átak frekar en þegar hefur verið gert getur svo farið að sama verði uppi á teningnum og í þessum tveimur hreppum sem ég nefndi áðan. Því treystum við því þm. Vestf., sem stöndum að þessum tillöguflutningi, að hv. Alþingi taki þessari tillögu vel og samþykki hana og að hæstv. ríkisstj. láti framkvæma það, sem till. gerir ráð fyrir, og stefnt verði að því að þessar framkvæmdir geti hafist vorið 1983. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að hafa þessi orð öllu fleiri, því að till. fylgir ítarleg grg. þar sem bent er á margvíslegar upplýsingar sem eiga að verða að gagni fyrir framgang þess máls, sem hér er gert að umræðuefni, og þeirra mála annarra, sem eiga að koma síðar. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Hér hefur verið flutt ítarleg framsöguræða og ekki þörf á að bæta við mörgum efnisatriðum. Ég vil byrja á að lýsa því yfir, að ég fagna því að þm. Vestf. skuli allir standa saman að þessum tillöguflutningi. Þeir eru kannske þekktari fyrir það að staðaldri í sölum þingsins að elda grátt silfur sín á milli. Þessi þáltill. er flutt að beiðni hreppsnefndar Árneshrepps. Okkur hefur bæði verið fluttur sá boðskapur skriflega og einnig kom á okkar fund á liðnu hausti oddviti Árneshrepps, Gunnsteinn Gíslason, og flutti þetta mál af sinni hógværð og festu. Ég held að það verði einnig að líta á stöðu landbúnaðarins þegar afstaða er tekin til þessarar till. Búið var að gera áætlun um uppbyggingu í Árneshreppi, en kvótakerfi og markaðsörðugleikar í landbúnaði gera það að verkum, að hún nýtist ekki byggðinni sem skyldi. Má því segja að ástæðan fyrir nauðsyn þessarar aðgerðar sé tvíþætt. Í annan stað er alveg fráleitt að gera ráð fyrir að á þessum stað sé hægt í náinni framtíð að þjónusta Ríkisskip á þann veg að varan sé sett niður í bringingarbát. Það er sama meðferðin og við þm. eða frambjóðendur á Vestfjörðum sumir hverjir fengum þegar við sóttum þá heim fyrir seinustu kosningar og máttum því af eigin raun gera okkur glögga grein fyrir því, hvernig ástandið er. Ég sé að menn kima við, og það er kannske gott að viss húmor sé til, en öllu gamni fylgir nokkur alvara. Hin ástæðan fyrir því, að það er nauðsyn að byggja þessa höfn, er sú að með því móti er hægt að auka atvinnutekjur í sveitarfélaginu verulega án þess að um meiri framleiðslu á landbúnaðarvörum sé að ræða. Að lokum vil ég alveg sérstaklega taka undir það sem 1. þm. Vestf. sagði um þær eyðibyggðir sem nú eru á Vestfjörðum. Þá var sagt að menn hefðu farið of seint af stað að leysa málið. Ég vona að það hvarfli ekki að neinum, sem á Alþingi situr, að nú sé farið of snemma af stað.



Herra forseti. Ég vil taka undir orð hv. 5. þm. Vestf. Því ber vissulega að fagna, að þeir Vestfjarðaþm. skuli hafa orðið sammála og að þeir skuli í sameiningu standa að þeirri till. sem hér er nú til umr. Ég hef reyndar vonast eftir því, að till. sem þessi sæi dagsins ljós hér á hv. Alþingi nokkru fyrr, en þessi till. skal þó ekki vanþökkuð. Ég vænti þess, þó að hún sé seint á ferð, að með samþykkt hennar verði hægt að snúa við þeirri þróun sem hefur átt sér stað norður þar á undanförnum árum. Hv. 1. flm. till., Matthías Bjarnason, gerði allvel grein fyrir stöðu mála í Árneshreppi, en sökum kunnugleika míns á þeim stað langar mig til að bæta þar nokkrum atriðum við. Hv. þm. Matthías Bjarnason nefndi það, að á áratugnum 1930–1940 voru byggðar síldarverksmiðjur í Árneshreppi, fyrst á Djúpuvík. Sú verksmiðja er byggð 1934–1935 og starfaði af mjög miklum krafti á 4. og 5. áratugnum og var eitt af öflugustu gjaldeyrisöflunarfyrirtækjum landsins á því tímabili. Ingólfsfjarðarverksmiðjan tók til starfa á árinu 1942 og kom þess vegna í enda þess tímabils þegar síldin óð þarna inn á hvern fjörð. Sú verksmiðja starfaði mjög stuttan tíma, sökum þess að síldin hvarf af miðunum, og hún hafði ekki heldur styrkt sig nógu mikið fjárhagslega til þess að geta staðið í baráttunni eins lengi og Djúpavíkurverksmiðjan gerði þó. Strax á árunum í kringum 1940 fer það fólk, sem stóð að þessum verksmiðjum og byggði þær að miklu leyti upp, þ.e. íbúar Árneshrepps, fram á það við þá aðila, sem ráku síldarverksmiðjuna á Djúpuvík, að þar yrði hafin önnur starfsemi en þessi eina. Gengið var mjög stíft eftir að þetta fyrirtæki kæmi upp öðrum atvinnugreinum, þ.e. að það færi að byggja á öðrum fisktegundum en síldinni einni. Því miður var sá kostur ekki valinn og þegar síldin hvarf var raunverulega ekki um neina atvinnu að ræða á þessum stöðum. Einstaklingar, sem bjuggu á Djúpuvík, tóku sig til og hófu útgerð og gerðu það allmyndarlega nokkurn tíma. En sökum þess að þeir höfðu ekki fjármagn til að standa af sér hin erfiðu ár, sem þá gengu yfir, lagðist útgerð þeirra að mestu niður og þeir fluttust af staðnum. Ég tel að íbúar Árneshrepps eigi inni hjá íslenska þjóðfélaginu - og kannske fyrst og fremst íslenska einkaframtakinu - allstóran hlut frá því á árunum 1934–1950 er á þessu svæði var eitt öflugasta atvinnufyrirtæki landsins, að það, sem þetta svæði færði þá í þjóðarbúið, hafi ekki verið endurgreitt og vissulega sé kominn tími til þess, að Alþingi og ríkissjóður veiti þessu byggðarlagi stuðning svo að þar megi haldast byggð. Sú tillaga, sem getið er í grg., að gerð skuli höfn á Norðurfirði, er að mínu áliti mjög góð og sú nauðsynlegasta til uppbyggingar á svæðinu. Það er erfitt fyrir byggð, þegar aðrar samgöngur eru ekki fyrir hendi en flutningar sjávarleiðina, að þar sé engin bryggja til staðar. Það var hægt að notast við bringingarbáta á miðri þessari öld, en alls ekki á þeim tíma sem við lifum nú á. En það eru aðrar hafnargerðir sem ég tel að séu nauðsynlegar og næstum eins nauðsynlegar og hafnargerðin á Norðurfirði. Það eitt dugar ekki að mínu mati fyrir Árneshrepp að hafnaraðstaða verði byggð á Norðurfirði. Það er vitaskuld mjög gott skref, en þó að það sé tenging við aðalverslunarstaðinn er það ekki nóg. Til þess að halda uppi atvinnulífi í Árneshreppi þarf að vera hægt að sækja sjóinn og hann verður ekki eingöngu sóttur frá Norðurfirði. Til þess að hægt sé að sæk ja sjó úr Árneshreppi þarf að vera hafnaraðstaða á Djúpuvík og á Gjögri. Þegar ég nefni hafnaraðstöðu, þá á ég ekki við að það verði farið að byggja á þessum stöðum hafskipabryggjur, heldur verði sú aðstaða, sem þar er fyrir hendi, löguð mjög og gerð þannig úr garði, að hægt sé að reka þaðan smábátaútgerð. Því miður er aðstaða til þess á hvorugum þessara staða nú. Ef slík aðstaða kemur ekki á allra næstu árum á þessum stöðum er hætt við því í fyrsta lagi, að Djúpavík fari í eyði. Þá hefur allur innri hluti svokallaður eða syðri hluti Árneshrepps farið í eyði og þá er norðursvæðið orðið að nokkurs konar eyju. Þá hefur Árneshreppur farið í eyði frá Kaldbaksvík og norður fyrir Reykjarfjörð. Eftir að slíkt hefur gerst tel ég líkur fyrir því, að byggð haldist í nyrðri hluta hreppsins, vera mjög takmarkaðar. Nákvæmlega sama kemur upp ef ekki verða gerðar einhverjar úrbætur á Gjögri nú á allra næstu tímum. Þá er hætt við að sú byggð, sem þar er, falli niður. Þá kemur það dæmi upp, að bilið á milli þessarar littu vinjar, sem nú er í Djúpuvík, og aðalbyggðarinnar í norðurhluta hreppsins fer að verða of stórt, þannig að jafnvel þó að einhver kraftur væri í byggðinni á Djúpuvík er hætt við að staða þeirrar byggðar yrði mjög veik ef Gjögurbyggðin héldist ekki. Til þess að tryggja að byggð haldist í Árneshreppi tel ég að á næstu árum sé nauðsynlegt að gengið sé í það að endurbæta hafnaraðstöðu á öllum þessum þremur stöðum. Hv. þm. finnst þetta kannske stórt talað, að fara að byggja þrjár hafnir í Árneshreppi. Ég man eftir því, að fyrir nokkrum árum nefndi ég þessa hugmynd hér á hv. þingi og þá skaut einn þm. Vestf. á mig spurningu: Á að byggja þrjár hafnir í hreppnum? Ég er enn þá við sama heygarðshornið, og ég vona að þm. Vestf. séu á sömu skoðun og ég í því máli. Í grg. er nefnt að raflína hafi verið lögð norður í Árneshrepp, líkast til um 1977.  Tilkoma raflínunnar tryggði það - ég tek undir það sem hv. 1. þm. Vestf. sagði - hún tryggði það að byggð héldist jöfn í Árneshreppi á svipuðum tíma og Búnaðarfélagið hafði tekið sig til og hafið mjög öfluga uppbyggingu í hreppnum eftir sérstakri áætlun. En ég vil nefna eitt atriði í sambandi við Árneshrepp sem ég held að hafi fyrst og fremst tryggt þar byggð, en það er hvað Árneshreppsbúar aðlöguðu sig þeirri aðstöðu sem þeir bjuggu við. Sá búskapur, sem þar er rekinn núna, er rekinn af sérstakri hagkvæmni og Árneshreppsbúar hafa verið forystumenn í því að verka sitt hey í vothey. Þeir hafa ekki eins og aðrir bændur í öðrum hlutum landsins verið við erfiðar aðstæður og í rigningartíð að berjast við að þurrka hey. Þess vegna tel ég að þarna sé byggð enn þá. Ég held að það væru ósköp góð verðlaun fyrir Árneshreppsbúa fyrir að hafa einmitt haft forustu í þessu máli og kennt kannske stórum hópi íslenskra bænda hvað þessi verkun er sjálfsögð á Íslandi, að þeir væru nú studdir öfluglega í uppbyggingu á næstu árum. Og ég vil taka undir það sem hv. þm. Matthías Bjarnason sagði í lok ræðu sinnar, að við þurfum að gera okkur grein fyrir því, að það eru kannske síðustu forvöð að sporna við því, að Árneshreppur allur fari í eyði, - ég undirstrika: Árneshreppur allur, það er mikill hluti hans þegar farinn í eyði, bæði nyrðri og syðri hluti, en að Árneshreppur allur fari á svipaðan hátt og Grunnavíkurhreppur og Sléttuhreppur. Ég er alveg viss um að það verða ekki eingöngu við, sem erum þaðan ættaðir, sem munu sjá eftir því, ef slíkt á sér stað, heldur mun þjóðin öll harma það, ef þannig færi að þessi byggð færi í eyði.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál., sem ég flyt ásamt hv. þm. Karvel Pálmasyni og Benedikt Gröndal á þskj. 406 og er 225. mál þessa 104. löggjafarþings. Till. fjallar um skipan nefndar til þess að gera úttekt á því, sem þar er kallað „svört atvinnustarfsemi“, og tillögur til úrbóta. Með leyfi hæstv. forseta er till. svohljóðandi: „Alþingi ályktar að skipuð skuli sjö manna nefnd til þess að gera úttekt á „svartri atvinnustarfsemi“, þ.e. atvinnustarfsemi þar sem ekki eru greidd opinber gjöld, og koma með tillögur til úrbóta. Nefndina skipi fjórir einstaklingar tilnefndir af þingflokkum, tveir tilnefndir af stjórn Landssambands iðnaðarmanna og einn tilnefndur af forsrh. og sé hann formaður nefndarinnar. Nefndin skili tillögum sínum fyrir árslok 1982.“ Nú er þar frá að greina, að ástæða eða öllu heldur hvati að því, að þessi till. er flutt, er að skömmu fyrir síðustu jól var haldið 39. Iðnþing Íslendinga, eða í nóv. s.l., og á því Iðnþingi var samþykkt stefnuskrá, en lokakafli þeirrar stefnuskrár ber yfirskriftina Svört atvinnustarfsemi og er því það hugtak notað hér og stuðst við skilgreiningu Iðnþings Íslendinga á því, hvað hér er um að ræða. Iðnaðarmenn segja svo í sinni stefnuskrá, með leyfi hæstv. forseta, en það er jafnframt tekið upp í grg. með þessari till.: „Svört atvinnustarfsemi er það rekstrarfyrirbrigði, þar sem fjármunum er velt án þess að staðið sé skil á opinberum gjöldum né staðið við aðrar þær atvinnurekstrarreglukvaðir, sem hinn almenni atvinnurekstur verður að hlíta. Slíkt „neðanjarðarhagkerfi“ er ekki síður landlægt hér á landi en meðal nágrannaþjóða okkar.“ Síðan er haldið áfram og vísað í stefnuskrá Iðnþingsins um það, þvílíkur vandi sé hér á ferðinni, en þeir segja, og ég vísa aftur í stefnuskrána, með leyfi hæstv. forseta: „Svört atvinnustarfsemi snarbrenglar samkeppnisgrundvöll milli annars vegar þeirra aðila, sem hana stunda, og hins vegar þeirra, sem reka fyrirtæki sín eftir settum reglum og standa skil á sköttum og skyldum. Fyrirsvarsmenn þessara fyrirtækja krefjast þess, að samkeppnisaðstaðan verði í þessu efni jöfnuð.“ Og þeir halda áfram: „Ríkisvaldið, sveitarfélög og fleiri aðilar, sem reka alls konar þjónustu, t.d. viðhalds- og viðgerðarþjónustu, í tengslum við starfrækslu ýmissa stofnana sinna og fyrirtækja, ættu að meta hagkvæmni þessara eigin þjónustudeilda út frá því, að skatta og skyldur bæri að greiða af þeim. Af þessari „eigin þjónustu“ er litið sem ekkert greitt í skatta, t.d. í söluskatt. Sé þessi þjónusta hins vegar veitt af hinum almennu fyrirtækjum, sem sérhæfa sig í slíkri þjónustu, er hún margskattlögð. Hér má því segja að fjölmargir aðilar, m.a. úr hópi stofnana, leggi stund á nokkurs konar svarta atvinnustarfsemi.“ - Lýkur þar tilvitnun í stefnuskrá hins síðasta Iðnþings Íslendinga, en kaflinn um þessi efni er mun lengri og er hann allur rakinn í grg. með þessari tillögu. Svo er því við að bæta, að víða erlendis hefur athygli manna mjög beinst að þessum þætti haglífsins á síðari árum. Þessi starfsemi er reyndar kölluð ýmsum nöfnum, og er þar sá vandi á ferðinni að það er ekki alltaf átt við nákvæmlega það sama, en það skal endurtekið og undirstrikað, að hér er notað það hugtak sem Iðnþingið notaði í þessum efnum. Í grg. með till. er einnig vísað til nýjasta heftis af Tíðindum frá Efnahags- og framfarastofnun Evrópu (The OECD Observer), þar sem er að finna allítarlega grein um þennan þátt hagkerfisins í ýmsum aðildarlöndum, og nefnist sú grein „The hidden Economy and National Accounts“ og er eftir mann að nafni Derek Blades. Ég vil almennt vísa til þessarar greinar, hv. alþm. berst þetta tímarit, en þó aðeins vekja athygli á nokkrum atriðum. Í fyrsta lagi segir höfundur þessarar greinar, en öllum er auðvitað kunnugt að feikilega erfitt er að meta með nokkurri nákvæmni hversu hátt hlutfall af þjóðarframleiðslu, ef við hana er miðað, hér er um að ræða. Síðan fer hann yfir hin ýmsu lönd og vísar auðvitað í margháttaðar heimildir máli sínu til stuðnings. Til þess að gefa nokkra hugmynd um hvað hér kann að vera, - það skal undirstrikað að þetta er auðvitað ekki hægt að segja með nokkurri vissu, - en hvað hér kann að vera um miklar stærðir að ræða, þá nefnir hann og vísar í heimildir að á Stóra-Bretlandi hafi samkv. heimild, sem í er vísað, verið svo metið að hér kunni að vera um 8% af þjóðarframleiðslu. Tölur nefnir hann frá Svíþjóð. Þar er talað um 10%. Tölur frá Ítalíu eru nefndar, en þar er þekkt og löngu viðurkennt að þetta er gríðarlegt vandamál. Þar er vísað til heimilda, að vísu fjögurra ára gamalla eða frá árinu 1978, og talað um 20%. Það, sem kannske kemur mest á óvart, það eru að vísu líka fjögurra ára gamlar upplýsingar, - það er frá Bandaríkjunum. Þar er samkv. heimild, sem þessi maður vísaði í, metið að þessi þáttur hagkerfisins kunni að vera svo stór sem 27% og þar fari þetta vaxandi. Nú skal undirstrikað að engum getum er að því leitt, að þessar upplýsingar þessa höfundar segi nokkurn skapaðan hlut um hversu stórt umfang kann að vera að ræða hér á landi, enda hefur engin athugun verið gerð á því. En það er einmitt tilgangur þessarar tillögu að menn geti gert sér einhverjar hugmyndir um hversu stórt þetta vandamál er og hvað kunni þá að vera til úrbóta. Annað vil ég undirstrika rækilega, að í tillgr. er gert ráð fyrir að nefnd skipi annars vegar fulltrúar frá þingflokkum og hins vegar tveir tilnefndir af stjórn Landssambands iðnaðarmanna. Með því er auðvitað ekki með nokkrum hætti verið að gefa í skyn að slík starfsemi sé algengari meðal iðnaðarmanna en annars staðar, heldur er þetta form á tillögunni einvörðungu vegna þess að það er Landssamband iðnaðarmanna sem í stefnuskrá sinni hefur beinlínis óskað eftir samstarfi við ríkisvaldið í þessum efnum. Það, sem hér er verið að leggja til, er að við þessum óskum verði orðið. Þá skal það líka undirstrikað, að í þessari till. er bæði notað nafn sem Landssamband iðnaðarmanna notar, þ.e. „svört atvinnustarfsemi“, og þeirra skilgreiningu fylgt á því. hvað hér er um að ræða. En þetta er auðvitað ekki einhlítt. Sem dæmi má nefna, og mun það oft hafa verið nefnt á undanförnum árum, að til svona hluta mundu einnig heyra þættir hagkerfisins eins og þeir, sem menn oft telja að sé verulega algengt hér á landi, að eigendur fyrirtækja eða þeir, sem skráðir eru fyrir fyrirtækjum, með einum eða öðrum hætti, hafi haft til þess mjög verulega möguleika að skrá hluta af einkaneyslu sinni, og það meira að segja að mjög verulegu leyti, á rekstrarliði viðkomandi fyrirtækis og hafi þar með getað stóraukið raunverulegar tekjur sínar án þess að það komi fram í sambandi við skattgreiðslur eða mælist að öðru leyti. Þetta einkenni mundi auðvitað vera hluti af þessu falda hagkerfi. Það tekur hins vegar ekki til þess sem nefnt er í þessari till. af ástæðu sem ég þegar hef nefnt. Það er von mín a.m.k. að til þess að tillaga af þessu tagi skili árangri sé rétt að hlíta í einu og öllu þeirri skilgreiningu, sem hér hefur verið nefnd, og vinna þessa frumathugun í samvinnu við þá sem um slíkt hafa beðið, þ.e. Landssamband iðnaðarmanna. Um leið og það er enn undirstrikað, að auðvitað er ekki með nokkurri vissu hægt að slá því fram, hvað stórar upphæðir eða hvað hátt hlutfall af þjóðarframleiðslu hér er um að ræða, þá er hitt auðvitað alveg ljóst, sem fram kemur í ívitnaðri stefnuskrá Landssambands iðnaðarmanna, og það sér auðvitað hvert mannsbarn, að þegar tvö fyrirtæki eru rekin hlið við hlið, kannske í sömu götu eða sama sveitarfélagi, og sé það svo að þau reki sömu starfsemi að öllu leyti, en sé það hins vegar svo, að annað greiði af einhverjum ástæðum til hlítar skatta og skyldur, en hitt sleppi með að greiða einasta brot af þessum sömu sköttum og skyldum, þá liggur auðvitað í hlutarins eðli að samkeppnisaðstöðu þessara fyrirtækja er ekki hægt að bera saman með einum eða nemum hætti. Það er alveg augljóst að annað fyrirtækið hefur alla möguleika á að bjóða ódýrari þjónustu. Það er eðlilegt að neytandinn, í einhverjum tilfellum a.m.k., freistist til að eiga frekar viðskipti við slík fyrirtæki og hagnaði, sem þannig myndast, sé skipt að einhverju leyti á milli fyrirtækis og þess neytanda sem hlut á að máli. Auðvitað hafa menn oft nefnt þetta og auðvitað vita menn að starfsemi af þessu tagi er liður í hagkerfi okkar. En það má líka segja að starfsemi af þessu tagi rekur rætur sínar langt aftur og það getur verið mjög erfitt að nálgast þetta öðruvísi en að af verði meiri og minni reiði og vandræði hvers konar. Það skal undirstrikað að ekkert slíkt vakir, að ég hygg, fyrir þeim sem þessa till. flytja. Það er verið að reyna að ráða bót á vandamáli og svo friðsamlega sem mögulegt er. Í grg. er endað á að undirstrika þau sjálfsögðu sannindi, að ef við gefum okkur sem almenna forsendu að niðurstaða slíkrar nefndar verði annars vegar, að þessi starfsemi sé allumfangsmikil hér á landi, og síðan verði tillögur til úrbóta í þá veru, að þetta verði kannske að verulegu leyti upprætt, og ef við getum einhver mið dregið af þeim upplýsingum, sem við höfum erlendis frá í þessum efnum, leiðir auðvitað af sjálfu að niðurstaðan yrði allveruleg skattalækkun fyrir þá sem nú greiða fulla skatta og full gjöld, hvort sem það eru fyrirtæki eða neytendur þjónustufyrirtækja, og til þess er auðvitað einnig þessi leikur gerður. Ég vil svo að lokum segja það, herra forseti, að ég held að það séu töluverð tímamót í þessum efnum, að svo fjölmenn samtök sem standa að baki Iðnþingi Íslendinga skuli álykta í þessum efnum. Það hafa alltaf öðru hvoru, t.d. hér á hv. Alþingi, orðið umræður um efni þessu skyld. T.a.m. minnist ég þess, að á undanförunum árum hafa hér verið flutt frumvörp um skattadómstól gagngert til að reyna að taka á þessu vandamáli, en slík frumvörp hafa ekki fengið meirihlutastuðning hér á hinu háa Alþingi og af mörgum ástæðum, hygg ég. Í fyrsta lagi er auðvitað með slíku fremur verið að ráðast að afleiðingum þessa vanda en orsök, og í annan stað hafa margir löglærðir menn oft látið í ljós efasemdir um að sérdómstólar séu skynsamlegir. Allt um það hefur þetta vandamál oft verið nefnt í ýmsum myndum, en þó varla á því snert. Ég tel ekki rétt á þessu stigi málsins að hafa í frammi neinar vangaveltur um hvernig sú nefnd, sem hér er lagt til að skipuð verði, kemur til með að taka á þessu máli. Ég tel nægilegt að hún verði skipuð, eins og hér er gert ráð fyrir, fjórum mönnum frá þingflokkum, tveimur frá Landssambandi iðnaðarmanna og loks formanni sem tilnefndur sé af forsrh. Ég teldi eðlilegt að störf hennar væru tvíþætt: Í fyrsta lagi að reyna að gera sér einhverjar hugmyndir um umfang þessa vanda, eins og gert hefur verið í löndunum í kringum okkur, og í öðru lagi að gera tillögur til úrbóta, hvort sem það er í formi leiðbeininga fyrir framkvæmdavaldið eða hreinlega lagabreytingar og þá væntanlega helst á skattalögum. Allt þetta væri verkefni fyrir nefndina, en ég held að lokum, herra forseti, að fullyrða megi að hér sé vissulega verk að vinna. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. vill ég leggja til að málinu verði vísað til hv. allshn. og til síðari umr.



Herra forseti. Ég stend upp til að lýsa stuðningi mínum við þessa þáltill. hv. þm. Vilmundar Gylfasonar, með þeim fyrirvara þó, að hvað sem gert er í þessu er af hinu góða. Það er vissulega ánægjulegt að Landssamband iðnaðarmanna skuli sjálft verða hvati til þess að reyna að hreinsa til á eigin heimili. Það mættu vissulega fleiri gera. Gallinn er hins vegar sá, að það er mörg „svört atvinnustarfsemi“ í þessu þjóðfélagi. En eins og ég sagði áðan: Ég held að hvað lítið sem gert er sé af hinu góða. Því miður hafa verkalýðsfélögin oft tekið á þessu máli af feimni og vandræðaskap og ekki verið í stakk búin að ræða það af neinni alvöru. Ég held að í litlu þjóðfélagi eins og við erum að reka hér sé fátt nauðsynlegra en að kostnaður við rekstur þjóðfélagsins skiptist með eðlilegum hætti á þá sem í landinu búa. Ég vil minna hv. þm. á, að ég tók hér til máls utan dagskrár fyrir ári, að mig minnir, út af óvenjulegum auði sem skilað var til þjóðfélagsins og vissulega var arður af atvinnustarfsemi. Við hálaunafólkið í þjóðfélaginu hljótum að undrast hvernig slíkur auður verður til. Viðbrögðin við þessum orðum mínum hér í þingi voru enn einn vandræðagangurinn, eins og ævinlega þegar talað er um auðsskiptinguna í þjóðfélaginu. Manni verður stundum hugsað hvernig á því standi, að við hv. þm., sem erum ákaflega hálaunað fólk í þjóðfélaginu, erum ekki að heldur efnað fólk og búum við góðan og öruggan fjárhag. Ef við gerum það ekki, hverjir gera það þá? Ætli við teljumst ekki til launahæstu launþega landsins? En ég hygg að það sé með fleiri hér á hinu háa Alþingi en mig, að við sjáum litinn mun á hag okkar frá þeim launum sem við áður fengum greidd fyrir okkar störf. Skýringin er auðvitað ofureðlileg. Við greiðum þeim mun hærra skatthlutfall. Ef við síðan lítum í kringum okkur í þessu þjóðfélagi, sem við erum að reyna að stjórna, og oft gengur það alla vega, sýnist efnahagur manna vera algjörlega utan við allt hlutfall um yfirlýst laun í þjóðfélaginu. Við þurfum ekki annað en aka gegnum nýbyggð húsahverfi til þess að undrast hvaða fólk það sé sem getur byggt þessi hús. Annað eins sést ekki nema í auðmannahverfum erlendis. Þetta segir okkur auðvitað ekkert annað en það sem hv. þm. Vilmundur Gylfason er hér að segja, að það viðgengst í þessu þjóðfélagi allt of mikið af svokallaðri svartri atvinnustarfsemi sem nú hefur hlotið það nafn. Ég held að það sé ákaflega erfitt að stjórna þjóðfélagi sem við þorum ekki að greina. Fyrst er að vita hvernig þjóðfélagið, sem við búum í, er til þess að vita hvernig við viljum breyta því. Ég held að engum sé greiði gerður með því að forðast að ræða slíkt. Við verðum að vita, hvað launþegarnir í landinu hafa milli handanna, áður en við getum farið að berjast fyrir breytingum. Stundum þarf e.t.v. engra breytinga með, en sumir þarfnast aukinna tekna. Við könnumst við þetta eftir kjarasamninga. Sé gerð tilraun til að leysa vanda hinna launalægstu í landinu kemur allur skarinn á eftir. Þetta nær auðvitað engri átt. Þörfin er ekki sú sama. Ef við viljum vinna að launajöfnun í þjóðfélaginu er þetta ekki leiðin. Ég vil fagna hverri þeirri tilraun, sem gerð er til þess að komast til botns í tekjum hinna ýmsu stétta þjóðfélagsins, og mun því styðja þessa þáltill. En ég held að við gætum flutt margar slíkar. Það eru ekki einungis iðnaðarmenn sem stunda „svarta atvinnustarfsemi“. Það gera ótalmargir aðrir. Við þekkjum frumskóg viðskiptalífsins. Á fullkomlega löglegan hátt geta menn mokað að sér fé með ýmsum - ég vil segja: brellum, án þess að leggja fram minnstu vinnu. Það má minna á takmarkaða ábyrgð manna á heilum viðskiptafélögum sem stofnuð eru. Þau má gera gjaldþrota í dag, en sömu menn geta stofnað nýtt fyrirtæki á morgun. Það er eins víst að það verði svo líka gjaldþrota. En eftir stendur að einhver greiðir þetta - og ætli það séu þá ekki við sem greiðum okkar skatta og skyldur af því sem við höfum í laun. Svo einfalt er það mál. Það er ekki einkamál eins samfélagsþegns hvort hann skýtur sér undan þjóðfélagslegri ábyrgð sinni. Það gerist nefnilega á kostnað okkar hinna. Þess vegna held ég að þessi tiltekt sé til fyrirmyndar. Ég neita því ekki, að ég varð nokkuð undrandi þegar ég sá að í stefnuskrá Landssambands iðnaðarmanna er vikið að þessu. Í ýmsum öðrum samtökum hefur aldrei mátt á þetta minnast. Þá hefur verið talað um það sem næstum landráð við verkalýðinn í landinu. Ég vil hvetja hv. þm. til að láta ekki hér við sitja. Ég held að við ættum að snúa okkur að fleira. En orð eru til alls fyrst. Hér er í öllu falli byrjað á þeirri greiningu þjóðfélagsins sem ég held að hljóti að vera undirstaða þess að við getum stjórnað því. Ég er mjög sammála ívitnaðri grein í OECD-tíðindum, þar sem lögð er áhersla á hve hagtölur séu oft misvísandi. Við getum lesið í Hagtíðindum hvað þjóðin hafi í meðaltekjur. Ekki man ég nú hvað það var - 11 gamlar millj.? - á síðasta ári. Þetta segir okkur auðvitað ekki nokkurn skapaðan hlut. Ég þekki fullt af fólki sem hafði alls ekki þessar tekjur og langt frá því. Vel má vera að þetta sé meðaltal sem huggulegt sé að horfa á, en það bjargar ekki þeim sem höfðu miklu minna. Ég fagna fram kominni þáltill. og mun styðja hana.



Herra forseti. Ég fagna þeirri þáltill. sem hér er til umr. um „svarta atvinnustarfsemi“, þingmál 225. Vissulega velti ég því fyrir mér hvort tilnefning nefndarinnar sé rétt, eins og hefur komið fram. En það er ekki aðalatriði málsins, heldur hitt, að nefnd færustu manna fjalli um þetta mál og leiti leiða til að komast úr þeim vítahring sem við stöndum hér frammi fyrir, eins og segir í grg.: ráðist fremur að orsökum þessa vanda en afleiðingunum. Það er vitaskuld alveg óverjandi af þeim aðilum, sem með þessi mál fara, að láta sem ekkert sé í þessum efnum. Hér er um hrikalegt vandamál að tefla, sem leiðrétting verður að fást á. Þetta vandamál snýr ekki aðeins að atvinnurekstrinum í landinu, heldur að hverjum og einum þegn þessa þjóðfélags. Ég skal ekki fullyrða um það sem segir í grg., hvort ósanngjörn og órökræn skattheimta á almenning sé hér orsökin. Það er hins vegar ljóst, að eftir því sem fleiri komast hjá því að greiða þá skatta og skyldur sem þeim samkv. lögum ber að greiða þyngist skattbyrði hinna. Ég vil vekja sérstaka athygli á þeirri samþykkt sem gerð var á 39. Iðnþingi, eins og ræðumenn hafa hér gert, þar sem lagt er til að komið verði á sérstöku samstarfi ríkisvalds og samtaka fyrirtækja til að vinna gegn þessari ólöglegu starfsemi sem menn kalla svarta atvinnustarfsemi. Með slíku samstarfi og samvinnu er vissulega verulegs árangurs að vænta í þeirri viðleitni að kveða niður eða a.m.k. draga verulega úr þessari óæskilegu þróun sem orðið hefur. Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða meira um þetta mál. Ég endurtek þakkir mínar til flm. og vænti þess, að till. fái góðan byr á þessu þingi, og lýsi fyllsta stuðningi mínum við þetta mál.



Herra forseti. Ég vil færa þakkir þeim tveim hv. þm. sem hér hafa talað, Guðrúnu Helgadóttur og Stefáni Guðmundssyni, fyrir góð orð um efni þessarar till. En ég vil aðeins vegna orða hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur leggja aftur á það áherslu og ítreka það, - raunar kom fram sá skilningur hjá henni og einnig h já hv. þm. Stefáni Guðmundssyni, að þessi till. er ekki svona flutt og þetta orðalag og þetta form er ekki haft vegna þess að það sé skoðun eða skilningur flm. að hér sé við iðnaðarmenn fyrst og fremst eða þá eina að eiga. Þetta form er aðeins haft á till. vegna þess að það er landsþing þeirra, þ.e. Iðnþing Íslendinga, sem hefur vakið athygli á þessu og beðið um samvinnu við ríkisvaldið. Mér var ljóst að það gæti nánast valdið vandræðum að vera að taka þá eina út úr, en ég vil enn undirstrika og ítreka það rækilega, að svona starfsemi er auðvitað miklu víðfeðmari en svo og á auðvitað ekki við neinn einn hóp eða eina atvinnustétt manna. Ég vil einnig undirstrika það sem fram kom h já hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, að nákvæmari greining þjóðfélags og hagkerfis er auðvitað forsenda þess, að af meira viti verði hægt að byggja ofan á, og einnig hitt sem hún sagði, að þetta vandamál - látum stærðina liggja á milli hluta - er auðvitað miklu víðfeðmara, en þessi háttur er hafður á vegna þess að þessi efnisatriði komu fram í stefnuskrá frá þessu tiltekna þingi, frá Iðnþingi Íslendinga. Ég held að ef tillgr. væri þannig að þetta væri gert enn víðfeðmara gæti það aðeins orðið til að spilla fyrir málinu. Hér höfum við afmarkaðan skilning á því, hvað við er átt. Það er, held ég, betri byrjun en ekki neitt og betra af stað farið en heima setið. - En ég vil ítreka þakklæti mitt til þessara tveggja hv. þm.