Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég þarf ekki að hafa langa framsöguræðu í þessu máli. Með þessu frv. er farið fram á, að fyrir þetta ár gildi sami viðauki á tekju- og eignarskatt og gilti fyrir árið 1933. Er óhætt að segja, að þegar gengið var frá fjárl. fyrir árið 1931, hafi verið gengið út frá þessum tekju- og eignarskattsauka, því væri höggið stórt skarð í tekjur þessa árs, ef frv. yrði ekki samþ. Ég vil taka það fram, að við afgreiðslu frv. í hv.Nd. kom fram yfirlýsing frá form. Sjálfstfl. á þá leið, að flokkurinn mundi greiða frv. atkv. vegna þess að gengið hefði verið út frá þessum tekjum, er fjárl. þessa árs voru samin, þó að flokkurinn hinsvegar væri ósamþykkur þessum skatti. - Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að málinu verði mjög hraðað hér í hv. d., vegna þess að innheimtu skattaukans þarf nú að hraða alveg sérstaklega. Þess vegna vil ég óska þess, með tilliti til yfirlýsingar Sjálfstfl., að frv. verði látið ganga nefndarlaust í gegnum hv. þingd. 

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Ég tók eftir því í ræðu hæstv.atvmrh. við meðferð þessa máls, að hann leit svo á, að milliþingan. í sjávarútvegsmálum hefði verið skipuð einhliða. Ég vil nota þetta tækifæri til að minnast nokkuð á þessa n. Milliþingan. í sjávarútvegsmálum og milliþingan. í atvinnumálum, þessar tvær n. voru afgreiddar því nær alveg samtímis frá þinginu og eru mjög nátengdar hvor annari, þó að rétt þætti, að sín n. færi með hvort mál. Í milliþingan. í sjávarútvegsmálum voru tveir sjálfstæðismenn og einn framsóknarmaður, en í milliþingan. í atvinnumálum einn jafnaðarmaður, einn bændaflokksmaður og einn sjálfstæðismaður. Þessar tvær n., sem hafa haft svipað hlutverk, hafa því átt fulltrúa úr öllum þeim stjórnmálaflokkum, sem nú eiga fulltrúa á Alþ. Þó er það svo, að þessar n. hafa ólíkt takmarkaðra verksvið hvor fyrir sig og báðar samanlagðar heldur en sú n., sem ræðir um í frv. því, sem hér liggur fyrir. Ég ætla, að það láti nærri sanni, að það sé yfirleitt því nær ekkert það til í atvinnulífi þjóðarinnar, sem afskipti þessarar n. ekki geta náð til. Henni er ætlað að rannsaka fjármál ríkisins og því vitaskuld fjármál ríkisstofnana. Líka fjármál þjóðarinnar, og það hlýtur að þýða fjármál hvers einstaklings, ef henni sýnist svo. Hún á ennfremur að rannsaka hvers konar atvinnurekstur í landinu frá annesjum og upp til fjalla og úti á fiskimiðum. Allt heyrir þetta til starfssviði þessarar n. Hér er svo ríkt að orði kveðið og valdsviðið svo víðtækt, að það verður tæplega gert víðtækara. Samt hefir hæstv.ríkisstj. horfið að því ráði að hafa þessa n. þannig skipaða, að meiri hluti kjósenda í landinu á þar engan fulltrúa. Að þessari n. standa, eins og kunnugt er, aðeins þeir flokkar, sem styðja núv. ríkisstj., en aðrir flokkar eiga enga fulltrúa í þessari n. Nýlega var hér á ferðinni frv. um atvinnumiðlun. Það frv. var flutt af þeirri sömu stj., sem stendur að þessari einlitu nefndarskipun. Það kom fram í umr. um þetta frv. af hálfu jafnaðarmanna, að frv. væri komið fram eingöngu af þeirri ástæðu, að þeim, jafnaðarmönnum sjálfum, þótti óhæfa, óþolandi og óalandi, að bæjarstj. Rvíkur hafði gert ráð fyrir að opna vinnumiðlunarskrifstofu hér í bænum og að hafa að forráðamanni hennar mann, sem vitað er um, að er sjálfstæðismaður. En ég vil benda á það, að ekki er vitað um þennan mann, að hann hafi verið harðskeyttur í baráttunni gegn andstæðingum sjálfstæðismanna, ekki til líka eins harðskeyttur í baráttunni gegn andstæðingum síns flokks eins og tveir af þeim mönnum, sem sæti eiga í skipulagsn. svokölluðu, sem hér er um að ræða, þeir hv.þm. S.-Þ. og hv. 2. þm. Reykv. Það er enganveginn sambærilegt, hvernig þessi maður, sem er formaður Varðarfél. og stóð til að yrði fyrir þessari vinnumiðlunarskrifstofu, hefir gengið fram í landsmálum og hvernig þessir menn hafa gengið fram gagnvart sínum andstæðingum. Þetta var þá tilefnið til þess, að hæstv.ríkisstj. kom fram með frv. til l. til að kippa þessu í liðinn. Svo óhugsandi þótti henni, að stjórnarandstæðingur yrði forstjóri þessarar stofnunar, vegna þess, að líkast til yrði meiri hluti þeirra verkamanna, sem leituðu til þessarar skrifstofu, ekki sömu skoðunar í landsmálum og þessi væntanlegi forstjóri hennar. Beri maður nú saman þennan hugsunargang jafnaðarmanna á þingi við skipun skipulagsn. um atvinnumál, sem er þó ætlað að hafa miklu djúptækari áhrif á atvinnulíf í landinu heldur en það, hvernig nokkrum hundruðum manna er miðlað vinnu hér í Rvík, svo miklu róttækari áhrif, að með skipun þessarar n., eru gerðar ráðstafanir til þess, að hægt sé að setja allt landsfólkið undir rannsóknarrétt, og meiri hluta þess þar með ætlað að hlýða boði og banni minni hlutans, að viðlögðum sektum og fangelsi, - þá er það bert og fullljóst, að með skipun n. er einmitt til slíks rannsóknarréttar stofnað, með vali manna í þessa n. Það er að vísu satt, að atvinnuvegir þjóðarinnar, líka þeir, sem einstakir menn og félög standa að, standa mjög höllum fæti og að full þörf er á að greiða úr þeirra vandræðum. Þingið hefir nú þegar viðvíkjandi landbúnaðinum stigið stórt spor í þá átt að reyna að létta þau vandræði, sem á honum hvíla. Samt sem áður er það líka réttmætt og sjálfsagt að rannsaka ástand atvinnuveganna, leiðrétta það, sem miður fer og reyna að koma fótum undir þær greinir þeirra, sem fallnar eru eða liggur við falli. Skipun hæfra manna í n. til að reyna að ráða fram úr vandræðum þeirra atvinnuvega er fyllilega réttmæt. Þessari skipulagsn. er falið að rannsaka alla verzlun landsmanna utanlands og innan. Þó að ekki sé talað um annað en utanríkisverzlunina, er það ærið verkefni fyrir góða menn að rannsaka og skipta sér af, og hefir því verkefni verið of lítið sinnt á undanförnum þingum. En samt sem áður verður að gæta þess, að til slíkra afskipta, sem hér er til stofnað, - að til þeirra sé ekki stofnað þannig, að fyrirfram sé augljóst, að mikill hluti þjóðarinnar hljóti að bera ugg gagnvart þeim mönnum, sem þarna eiga að leggja á ráðin. Hæstv. ráðh. virðist hafa gengið út frá því sem alveg gefnu, að þetta væri málefni, sem sjálfstæðismenn alls ekki fengjust til að skipta sér neitt af. Ég held, að slík staðhæfing hafi ekki haft við nein rök að styðjast fram að þeim tíma, þegar n. var skipuð. Það mun hafa verið fyrst eftir að vitað var, hvernig þessi n. var samsett, með því ógnarvaldi, sem hún á að hafa samkv. frv., að blöð sjálfstæðismanna gagnrýndu gerðir stj. á þessu sviði og töldu hæpið, að nefndarskilun þessi mundi verða að nokkru gagni, og hvort henni væri ætlað að vera nokkuð annað en svipa á einhvern hluta þjóðarinnar. Hefði stj. borið það undir landsmenn, án tillits til flokkaskiptinga, hvort þeim litist á, að þessi mál, sem n. er ætlað að fjalla um, yrðu tekin til gagngerðrar íhugunar, eins og hér ræðir um, þá hygg ég, að hún hefði fengið jákvætt svar frá sjálfstæðismönnum líka, engu síður en öðrum, að því tilskildu, að störf þau, sem henni væru ætluð, yrðu unnin með heill alþjóðar fyrir augum, en ekki aðeins einstaks flokks. Það er hverju orði sannara, sem hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni í gær, að þó að nefndarmenn hefðu ákveðnar skoðanir í landsmálum, þá væri það engin sönnun þess, að þeir væru ekki hæfir til þeirra starfa, sem þeim eru falin. Þetta er vitaskuld alveg rétt. En það hefir nú borið við á þessu þingi, og þess er ekki langt að minnast, að þeir tveir stjórnmálaflokkar, sem nú standa að þessari nefndarskipun og sem ætlað er einungis að fara með valdið, sem n. þessari er gefið, þeir hafa tekið fyrir eina af aðalatvinnugreinum þessa lands og skipulagt hana með l. og verið einráðir um allar framkvæmdir henni viðkomandi. Ég á hér við síldareinkasöluna. Þar var ekki tekið tillit til þess, sem þá kom fram frá andstæðingum þeirrar stj., sem þá sat og var studd af sömu flokkum og sú, sem nú situr. Þar var gaumgæfilega gengið fram hjá því, í hverju einasta smáatriði, að taka nokkra bendingu til greina, sem kom frá andstæðingum stj. Þegar síldareinkasalan var sett á stofn, þá gengu jafnaðarmenn á þingi svo rækilega í berhögg við sínar eigin skoðanir og staðhæfingar, sem þeir höfðu alstaðar haldið fram úti um allt land, að þeir felldu till. um það, að framkvæmdastj. síldareinkasölunnar skyldi vera kosin með hlutfallskosningu. Við sjálfstæðismenn bárum fram till. um, að hlutfallskosning væri höfð á framkvæmdastj., til þess að tryggja það, að minni hlutinn ætti þó einhvern fulltrúa í framkvæmdastj. Að hafa þessa aðferð hefir verið uppáhaldskrafa allra jafnaðarmanna alstaður á landinu í mörgum málum, svo sem í kosningum hreppsnefnda og bæjarstjórna og er fullkomin sanngirniskrafa. En þegar síldareinkasalan var sett á stofn þá brá svo við, að löngunin til að nota valdið út í yztu æsar varð yfirsterkari hjá þessum flokkum. Hinn skeyttu þeir ekki, að vera trúir stefnu sinni með því að láta framkvæmdastj. síldareinkasölunnar vera alla kosna með hlutfallskosningu. Ég bendi á þetta sem dæmi. Því er fyrir löngu slegið föstu, ekki einungis hér á Alþ., heldur af alþjóð, að þessir tveir flokkar réðu öllu frá upphafi vega yfir síldareinkasölunni. Og síðasta verk þeirra var að afnema hana og taka þrotabú hennar til skipta, þegar þessi atvinnuvegur, síldarútgerðin, var um það bil kominn í rústir fyrir aðgerðir síldareinkasölunnar, og þegar sýnt var, að ríkissj. hafði orðið fyrir milljónatapi, og þegar sýnt var, að sjómenn höfðu orðið fyrir stórkostlegum skaða vegna síldareinkasölunnar.

Ég vil benda hv.þm. á, að síldareinkasalan er hér ekki sérstaklega til umr. nú

.

Getur ekki allt milli himins og jarðar heyrt undir verksvið þessarar skipulagsn.?

. Ég held, hæstv. forseti, að þó að ég sneri við blaðinu og færi að tala um búskap í Árnessýslu, þá mundi það einnig geta heyrt undir þetta mál. En ég skal fúslega stytta mál mitt, þegar hæstv. forseti mælist til þess. Það er ekki einhlítt í atvinnumálum að nota flokksaðstöðu harðvítuglega til að berjast á móti andstæðingum. Það er sérstakt tilefni til að athuga svona mál nú, einmitt af því, að nú er greinilega stefnt að því að vega í sama knérunn og þá var gert. Hér þykist nú hver mikill maður á þingi, sem eitthvað getur sparkað í einstaklingsfrelsið og einstaklingsframtakið í atvinnurekstri. Ég ætla, að allir, sem komnir eru til vits og ára meðal þessarar þjóðar, hafi gert sér það ljóst, hve miklar hafa verið hinar verklegu framkvæmdir hins opinbera síðustu áratugina. Þessar framkvæmdir gefa þeim útlendingum, sem gista land vort, tilefni til að dást að því, að svo fámenn og fátæk þjóð skuli geta staðið undir þeim byrðum, sem þessar framkvæmdir - brúargerðir, vegagerðir, hafnargerðir, vitabyggingar og margt fleira - hafa óhjákvæmilega í för með sér. Og nú vil ég biðja þá menn, sem sérstaklega hafa haft horn í síðu einstaklingsframtaksins í atvinnurekstri, að kannast við það, að einmitt á þessum sömu áratugum, sem svona miklar opinberar framkvæmdir hafa verið gerðar, þá hefir ríkið staðið á þeim þjóðskipulagsgrundvelli, að einstaklingsfrelsið til atvinnuframtaks hefir lítið verið skert, svo að einstaklingsframtakið hefir fengið að njóta sín. Ég vil engu spá um það, hvað gert verður hér á þessu landi að þessum framkvæmdum á næstu 3-4 áratugum, en ég óska og vona, að ástæður þjóðarinnar leyfi það, að sama framtakið geti haldið áfram hjá þingi og stj. að því er þessar framkvæmdir snertir. En ef svo á að fara, þá má vissulega ekki halda áfram þeirri herferð, sem þegar fyrir löngu hafin er gegn öllu því, sem nefna má einstaklingsframtak í þessu landi, með skattaálögum og öllum afskiptum löggjafarvaldsins í seinni tíð, sem ekki leiðir til annars en hruns, ef svo heldur áfram. Sé það skoðun sósíalista, að vinnumiðlunarskrifstofa sé óalandi af því að fyrir henni á að standa maður, sem ekki er þeirra maður í pólitík, þá hljóta þessir sömu menn að vera þess vitandi, að þessi skipulagsn., sem hér ræðir um og að yfirlögðu ráði er skipuð harðskeyttum andstæðingum sjálfstæðismanna, er þannig úr garði gerð af hálfu stj., að hún getur ekki notið trausts hjá meiri hluta þjóðarinnar. Þetta er alveg rökrétt ályktun, með hliðsjón af þeim ástæðum, sem jafnaðarmenn sjálfir færðu fyrir því, að ekki mætti hafa sjálfstæðismann fyrir formann stofnunar, sem úthlutaði vinnu hér í Reykjavík. Ef borin eru saman ummæli sósíalista um vinnumiðlunarskrifstofuna, sem stóð til að opna hér í Rvík, sem fram komu í umr. um það mál, ef þau ummæli eru borin saman við skipun þessarar n., þá virðist mega ætla, að með nefndarskipuninni sé ekki hugsað fyrst og fremst um heill alþjóðar, heldur stefnumál ákveðinna stjórnmálaflokka og framdrátt þeirra sömu flokka meðal landsmanna. Og sé það svo, þá er það rétt, sem hv.þm. Snæf. hélt fram, þá á þessi nefndarskipun ekki að vera gerð með lögum af Alþ. og ekki heldur á alþjóðarkostnað, því að þá er hún mál þeirra tveggja flokka, sem styðja stj. og annara ekki. Það er ekki glæsilegt til viðreisnar þjóðfélagi, ef sá meiri hluti, sem völd hefir á þingi á hverjum tíma, gerir þingið að vettvangi hagsmunastreitu flokkanna. Ef sá háttur á að takast upp, þá horfir vissulega til auðnar í þjóðfélagsmálum. Það er full ástæða til þess, einmitt við þessar umr., að benda hæstv stj. á þetta. Mér virtist. hæstv.atvmrh., sem vissulegu er greindur maður og glöggur, sjá við nánari íhugun, að hér er um stjórnarfarslega veitu að ræða. Og það er mjög eðlilegt, að einmitt sá ráðh., sem vitaskuld ber ábyrgð á þessari nefndarskipun, sennilega mesta af þeim, sem nú eru í stjórn, sjái, að það er ekki hentugt að skipa þessa n. með hagsmuni tveggja stjórnmálaflokka sérstaklega fyrir augum. Um svo veigamikið fyrirtæki sem þetta, sem hlýtur að hafa afdrifarík áhrif á atvinnumál þjóðarinnar, verð ég að segja, að það er allt annað en viðeigandi að gera það opinbert, að þetta fyrirtæki eigi ekki að hafa annan tilgang en þann að tryggja hagsmuni eins eða tveggja stjórnmálaflokka.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég held, að hv. síðasta ræðumanni hafi ekki verið fyllilega ljóst, með hvað hann var að fara. Hann talaði um þetta ægilega vald, sem n. væri falið. Ég get ekki skilið, við hvað hv.þm. á. N. á að afla sér skýrslna, gera rannsóknir og till., en hún hefir ekki vald til nokkurra framkvæmda. Hann sagði, að meiri hluti þjóðarinnar yrði að beygja sig undir boð n. og bann, og að tugthús lægi við, ef út af væri brotið. Ég skal ekki fortaka, að eitthvað svolítið sé til í þessu, en það er svo lítið, að samlíkingin á ekki við, þó að sagt sé, að verið sé að gera úlfalda úr mýflugu. N. getur heimtað skýrslur, og liggja við dagsektir, ef þær eru ekki gefnar, en ef logið er, fer um það eins og önnur afbrot af því tægi. Þetta verða menn t. d. að þola niðurjöfnunarnefnd. Til að fyrirbyggja, að verið sé að ræða um atriði, sem ekkert koma n.skipuninni við, ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp skipunarbréf n. Það hljóðar svo: „Ríkisstjórnin hefir ákveðið að skipa nefnd til þess: Að hafa með höndum rannsókn á fjármálum ríkis og þjóðar og á hverskonar atvinnurekstri í landinu, framkvæmdum og framleiðslu, svo og á sölu og dreifingu afurða innanlands og utan og verzlun með aðfluttar vörur. Rannsókn þessi skal jafnt ná til framkvæmda og atvinnurekstrar ríkis og bæja sem einstakra manna og félagsfyrirtækja. Nefndin láti ríkisstjórninni jafnóðum í té skýrslur yfir niðurstöður þessara rannsókna. Að koma fram með, að rannsókn þessari lokinni, rökstuddar tillögur og sem nákvæmastar áætlanir um aukinn atvinnurekstur, framkvæmdir og framleiðslu í landinu, þar á meðal um stofnun nýrra atvinnugreina, svo og um það, hvernig komið verði á föstu skipulagi á allan þjóðarbúskapinn, jafnt opinberar framkvæmdir og fyrirtæki sem atvinnurekstur einstaklinga, þannig, að þau verði sem hagkvæmast rekin og aukin með hagsmuni almennings fyrir augum (Planökonomi). Í tillögum þessum og áætlunum sé lögð áherzla á það, að efldur verði sá atvinnurekstur, sem fyrir er og rekinn er á heilbrigðum grundvelli, enda athugað, að hve miklu leyti þörf er á opinberu eftirliti með hverskonur stórrekstri til tryggingar því, að hann verði rekinn í samræmi við hagsmuni almennings, og á hvern hátt slíkt eftirlit yrði framkvæmt. Að svo miklu leyti sem fyrirsjáanlegt yrði, að einkarekstur ekki nægir til að fullnægja þörfum þjóðarinnar eða kann að öðru leyti að vera varhugaverður fyrir almennings heill, geri nefndin tillögur um opinberan rekstur og jafnframt um fyrirkomulag á hverskonar opinberum fyrirtækjum. Í öllum tillögum sínum hafi nefndin það markmið fyrir augum að útrýma atvinnuleysinu og afleiðingum kreppunnar svo að nýtt fjör megi færast í alla atvinnuvegi þjóðarinnar og kaupgeta hinna vinnandi stétta aukast. Til þess að framkvæma rannsóknir þessar og gera tillögur og áætlanir, mun ráðuneytið láta nefndinni í té nauðsynlega aðstoð, svo og hlutast til um, að embættismenn ríkisins og ríkisstofnanir gefi nefndinni allar þær upplýsingar, er hún telur sér þörf á að fá. Einnig mun ráðuneytið leita samþykkis næsta Alþingis á því, að nefndin fái rétt til þess að heimta skýrslur, munnlegar og skriflegar, af einstökum mönnum og félögum. Ríkisstjórnin óskar þess, að nefndin hraði störfum sínum svo sem unnt er. Laun nefndarmanna, svo og allur annar kostnaður við nefndina og störf hennar, greiðist úr ríkissjóði eftir reikningi, sem ríkisstjórn úrskurðar. Ríkisstjórnin hefir ákveðið að skipa nefnd þessa fimm mönnum, og eruð þér, herra alþingismaður, hér með skipaður í nefndina, og eru ásamt yður skipaðir í hana: Emil Jónsson bæjarstjóri, Hafnarfirði, Jónas Jónsson alþingismaður, Reykjavík, Ásgeir Stefánsson framkv.stj., Hafnarfirði, Héðinn Valdimarsson framkvæmdarstj., Rvík, sem jafnframt er skipaður formaður nefndarinnar og kallar hana saman til funda“, Fyrri kaflinn er um hlutverk n., en síðari kaflinn, sem mér skilst, að mest hafi farið í taugarnar á hv.þm., er um það, á hverju stj. óskar, að n. byggi till. sínar. Annað kemur hér ekki til greina. Allt skraf um hið ægilega vald n. er tómur hugarburður manna, sem af einhverjum ástæðum halda, að rannsóknir n. geti komið sér illa fyrir þá sjálfa eða einhverja, sem þeir bera fyrir brjósti. Er þó varla ástæða til að óttast frekar þessa n. en t. d. skattan. eða milliþingan. í sjútv.málum, sem hefir síðustu 3 árin fengið upplýsingar um efnahag og atvinnurekstur svo að segja allra útgerðarmanna á landinu. Hv. þm. Vestm. var samþ. því, að full ástæða væri til að skipa n. til að leysa af hendi þau verkefni, sem þessari n. eru fengin. Mér hefir líka skilizt á samflokksmanni hans, að hann teldi nokkra ástæðu til þessa. En þeir eru báðir sammála um, að n. skipunin hafi tekizt svo illa, að núv. stj. hafi eyðilagt það, að n. geti orðið til gagns. Ýmsir samflokksmenn þeirra fóru mun lengra hér áður fyrr og töldu slíka n.skipun sem þessa tómt „humbug“. Þarf ekki að leita langt aftur í blöðum Sjálfstæðisflokksins til að finna þetta. Hv. þm. Vestm. taldi skipun milliþn. í sjútv.málum eins og vera bæri, en þar voru 2 sjálfstæðismenn, 1 Framsóknarmaður, en enginn Alþýðuflokksmaður. Þetta var réttlætt með því, að í nefnd, sem skipuð var til að rannsaka hag verkamanna og sjómanna, fékk Alþýðuflokkurinn eitt sæti af þremur. Ég fæ nú ekki séð, hvernig skipun einnar n. getur réttlætt skipun annarar. Ef atvmrh. skipaði nú aðra n. með öðrum verkefnum og Sjálfstæðismenn fengju þar einn eða tvo menn af fimm, væri þá ráðin bót á göllum þessarar n.skipunar? Úr því að tveim mönnum í skipulagsn. er fundið það svo mjög til foráttu, að þeir séu svo ákafir pólitískir baráttumenn, þá vil ég leyfa mér að skjóta því til hv.þm., hvort hann telur sjálfan sig, hv.þm.N.-Ísf. og hv. 6. landsk. svo lina baráttumenn fyrir sinn flokk, að þeir væru af þeim ástæðum vel til fallnir að sitja í þessari n. Ef þeir koma í aðra röð sem pólitískir baráttumenn, þá er það áreiðanlega ekki af viljaskorti. Þeir hafa vafalaust fullan vilja á að berjast heiðarlegri baráttu fyrir sinn flokk. Að því er snertir störf vinnumiðlunarskrifstofu Rvíkur og skipulagsn., þá er það ekki sambærilegt. Skipulagsn. framkvæmir alhlið, rannsókn og undirbýr till. til þings og stj. Skrifstofan úthlutar vinnu þeim, sem eftir leita. Annað er framkvæmd, hitt er rannsókn  Eitt atriði í ræðu hv.þm. þótti mér torskilið. Hann sagði, að ef stj. hefði borið þetta mál undir menn án tillits til flokka, þá myndi hún hafa fengið góðar undirtektir. Hefði því verið eðlilegt af stj. að leita til sjálfstæðismanna með málið. Nú er það svo, að þau mál, sem n. tekur til meðferðar, eru flest þannig vaxin, að hætt er við, að menn greini þar á eftir sömu línum og þeim, sem flokkum skipta. Þetta, í sambandi við þá afstöðu, sem Sjálfstæðisflokkurinn hefir tekið til allra opinberra afskipta af atvinnurekstri manna, olli því, að ég taldi ekki leitandi til sjálfstæðismanna.

Stefnir þá hæstv. ráðh. að ríkisrekstri?

. Hv. þm. sagði, að hér þættist hver busi góður, sem gæti sparkað í einstaklingsframtakið. Sjálfur hefir þessi hv.þm. gengið bezt fram í því að sparka í síldareinkasöluna, bæði í tíma og ótíma. Hann hefir varla haldið svo 10 mín. ræðu hér á þ., að hann notaði ekki tækifærið til að úthúða henni. Mun því enginn vera æfðari að sparka en hv.þm. En mér er það ekkert launungarmál, að svo illa sem tókst til um síldareinkasöluna, þá er ég ekki í vafa um það, að við munum neyðast til að fara inn á svipaðar brautir og 1928-31. Þykist ég viss um, að hv.þm. muni heldur ekki vera í vafa um það, þó að við gætum auðvitað deilt um einstök fyrirkomulagsatriði. Og svo ill sem niðurstaðan varð af starfi síldareinkasölunnar, þá verður hagur hennar ekki svo ákaflega slæmur, ef hún er borin saman við ýmsan einstaklingsatvinnurekstur. Töp síldareinkasölunnar eru ekki nema smámunir hjá því, sem orðið hefir í atvinnurekstri einstaklinga. Er ég reiðubúinn að gera þennan samanburð hvenær sem er, þar sem það er vitað, að bankarnir hafa á síðustu árum tapað 30-40 milljónum á atvinnurekstri einstaklinga, en tjón það, sem síldareinkasalan olli, er þó ekki meira en það, að það liggur öðru hvoru megin við eina milljón. Í sambandi við þessar almennu hugleiðingar og fyrirspurn hv.þm. um það, hvort n. ætti að vinna á þjóðnýtingargrundvelli, get ég lýst yfir því sem minni skoðun, að n. eigi ekki ýkja mikinn kost þess að gera verulegar breyt. til bóta, án þess að ganga lengra eða skemmra inn á þær leiðir, sem samflokksmenn hv.þm. kalla venjulega þjóðnýtingu. Mér er engin launung á þessu. Hygg ég, að flestir hljóti að játa, að þetta sé óhjákvæmilegt vegna viðskipta okkar við önnur lönd. Hvað sem hv.þm. vill nú kalla það, þó er víst, að í milliríkjaviðskiptum stefnir allt meira og meira í þessa átt. Þessi viðskipti eru nú orðið víðast háð svo margskonar böndum og fyrirmælum, að tæpast er hægt að nefna þau einstaklingsviðskipti. Eitt ríki segir við annað: Ég skal kaupa af þér svo og svo mikið af vörum, ef þú kaupir af mér svo og svo mikið. Síðan eru settar á gjaldeyrishömlur og innflutningshöft, sem neyða kaupendur til að taka vörun sínar í einu landi, en ekki í öðru, og verða menn að sætta sig við þetta, jafnvel þótt verðlag og annað kunni að ýmsu leyti að vera óhagkvæmara þar en annarsstaðar. Hygg ég, að fæstir sjálfstæðismenn geti neitað því, að allt hnígur nú meira og meira í þá átt, að ríkið verði að taka í taumana til að tryggja hag almennings, þó að það verði með því að takmarka nokkuð athafnafrelsi einstaklinga. Ég lít svo á, að eitt af fyrstu verkefnum skipulagsn. verði það að flokka allan innflutning til landsins. Verður hún að athuga hvað af því, sem við flytjum inn, má telja nauðsynjavöru. Þá verður hún að athuga, hvað af slíkum vörum við getum framleitt sjálfir hér heima og eins það, hvort við getum ekki framleitt einhverjar aðrar vörur, sem komið gætu í staðinn fyrir þær. Ennfremur þarf n. að athuga það, hvernig hægt sé að auka atvinnu í landinu með því að vinna betur úr ýmsu því, sem við framleiðum sjálfir. Ef n. sýnist eitthvað vera hægt að gera í þessu efni, liggur fyrir henni að athuga, hvernig komið verði upp tilsvarandi atvinnurekstri. Mun það í flestum tilfellum ekki hægt nema með stuðningi hins opinbera. Á þessum sviðum eru ýmsir möguleikar órannsakaðir. Hv. þm. lauk máli sínu með því að lýsa yfir því áliti sínu, að eftir n.skipuninni að dæma myndi það frekar vaka fyrir stj. að tryggja hagsmuni þeirra flokka, er að henni standa, en að gera almenningi gagn. Þessi röksemdaleiðsla er auðvitað fjarri lagi. Því að eins verður þessum flokkum gagn að n.skipuninni, að almenningur telji sér gagn að störfum n. Ég vænti þess, að n. hafi atorku til þess að bæta úr vandræðum þeim, sem nú eru í atvinnumálum þjóðarinnar. Því aðeins mun stjórnarflokkunum vegsauki að þessari n., að till. hennar nái hylli þorra þjóðarinnar. En því er nú svo varið, að oftast nær munu hagsmunir almennings og hagsmunir þessara flokka fara saman. Og hagsmunir þessara flokka eru algerlega undir því komnir, að þeir flytji góð mál, sem almenningur fellst á.

Thor Thors Það er í rauninni ekki margt, sem ég þarf að svara ræðum hæstv.atvmrh. bæði í gær og í dag. Hann flutti ræður sínar yfirleitt prúðmannlega. En þó virtist bregða út af því í upphafi ræðu hans í gær. Hæstv. ráðh. virtist vera í dálítið æstu skapi. Hann leyfði sér að viðhafa þau orð um framkomu mína, sem gætu valdið misskilningi. Hann sagði, að ég hefði ekki verið í sem beztu ástandi er ég flutti ræðu mína. Um daginn kom það fyrir hér í þessari hv. d., að einn af fylgismönnum stj. hristi af sér handjárnin og sagði álit sitt skýrt og afdráttarlaust á einu af frv. stjórnarinnar. Hann fékk hið sama svar hjá hæstv.atvmrh., en þó í æstara tón. Hann sagði, að þessi þm. væri ekki í sem beztu ástandi. Ef annar en hæstv. ráðh. segði slíkt, þá myndi falla grunur um það, að hann væri vísvitandi að læða inn í þingtíðindin dylgjum um ástand manna. En af því að hæstv. ráðh. er yfirleitt kunnur að prúðmennsku, þá held ég, að tilgangurinn sé ekki þessi. En ég vildi aðeins vekja athygli á þessu. Ég held, að þetta orðatiltæki megi heimfæra upp á ráðh. sjálfan. Og verður það þá að skýrast af taugaóstyrk, sem einkennt hefir ráðh. upp á síðkastið. Hæstv. atvmrh. sagði, að það væri einkennilegt, að Sjálfstæðisflokkurinn vildi nú bjóða þátttöku sína í störfum nefndarinnar. Ég hefi auðvitað enga heimild til þess að bjóða þátttöku Sjálfstæðisflokksins í störfum nefndarinnar. Ég vék aðeins að því í gagnrýni minni á skipun nefndarinnar, að það hefði verið rétt að bjóða öllum stjórnmálaflokkum þátttöku í n. Það er líka eitt atriði, sem þarf að taka tillit til í þessu efni, og það er, að Sjálfstæðisflokkurinn á í sínum hópi þá menn, sem mest hafa látið til sín taka á sviði atvinnumála. Það er ekki rétt, að Sjálfstæðisflokkurinn vilji sýna slíkri nefndarskipun neina óvináttu eða fjandskap. Bæði í blöðum og á landsfundi sjálfstæðismanna hefir því verið haldið fram, að nauðsyn væri á að skapa meiri fjölbreytni í atvinnumálum þjóðarinnar. En það hefir enn ekki verið auðið að ráða til lykta, hvernig þeim tilgangi yrði bezt náð. En gagnrýni Sjálfstæðisflokksins á þessari nefndarskipun hefir eingöngu snúizt um það, hvernig n. væri skipuð. Í skipun n. virtist ekki tekið tillit til neins nema pólitískra skoðana, svo að hér væri um flokksmál stjórnarflokkanna að ræða, en ekki alþjóðarmál. En það er ekkert undarlegt, að sjálfstæðismenn vilji athuga þetta mál. Fyrir atbeina sjálfstæðismanna er komið fram frv., sem fer í þá átt, að nákvæm rannsókn og athugun sé tekin upp á sviði sjávarútvegsins. Það er frv. hv.þm. G.-K. um fiskiráð. Þar kemur glögglega fram munur á stefnu þessara flokka. Stjórnarflokkarnir vilja aðeins láta flokksmenn sína rannsaka þessi mál. En sjálfstæðismenn vilja láta menn af öllum stjórnmálaflokkum taka þátt í rannsókninni. Sjálfstæðismenn vilja láta það ráða, að sérþekking sé fyrir hendi og tryggja það, að svo sé, í sem ríkustum mæli. Ég vil nota tækifærið til að þakka hæstv.atvmrh. fyrir það, sem fram kom í ræðu hans í gær. Hann kom þar með tilboð til Sjálfstfl. um að taka sæti í nefndinni. Ég get ekki sagt, hvernig Sjálfstæðisflokkurinn mun taka slíku tilboði. En ég get sagt fyrir mig persónulega, að ég er hlynntur því, að hann gerði það. Það er líklegt, að slíkt myndi leiða til farsælla úrræða, ef Sjálfstæðisfl. með sérþekkingu sinni og reynslu tæki þátt í rannsókn þessara mála. Ef hæstv.atvmrh. stendur við tilboð sitt, þá mun Sjálfstæðisfl. taka það til athugunar. - En viðvíkjandi því, sem hæstv.atvmrh. sagði um andúð Sjálfstæðisfl. gegn nefndarskipuninni, af því að hún væri í 4 ára áætlun Alþýðufl., þá skal þess getið, að gagnrýni Sjálfstæðisflokksins er fyrst og fremst sprottin af því, að hann álítur slíka nefndarskipun enga allsherjarbót á öllu böli þjóðfélagsins. Ég hefi viljað benda hæstv. ráðh. á það, hversu höllum fæti stjórnin stendur með þjóðinni. Bak við stjórnina standa 22637 kjósendur, en bak við andstæðinga stjórnarinnar 25600 atkv. Þetta er því í raun og veru minnihlutastjórn með þjóðinni. Ég taldi því rétt, að benda hæstv. ráðh. á það, að rétt væri að taka tillit til andstæðinganna. Hæstv. atvmrh. spurði, hvort ég hefði umboð til þess að tala fyrir hönd Bændafl. Ég hefi ekkert umboð til þess, en hæstv. ráðh. veit vel, hvernig Bændaflokkurinn varð til. Hann varð til á þann hátt, að nokkur hluti Framsóknarflokksins neitaði samvinnu við sósíalista. Það þarf því ekki að efa, að Bændaflokkurinn er í harðsnúinni mótstöðu við stj. Hæstv. atvmrh. hélt því fram, að það væru mjög færir menn í n. Ég skal ekki mótmæla því, að sumir nefndarmanna séu færir menn og duglegir, og að það megi vænta þess, að þeir sýni dugnað í starfi sínu í n. En aðalástæðan fyrir gagnrýni okkar sjálfstæðismanna á n. er sú, að hún er einlit, og að hér eru eingöngu harðsnúnir stjórnmálamenn að verki. Þetta eykur í tortryggni í garð n. og gerir hana óvinsæla. Ég vil benda á það, að stj. hefir ekki staðið við loforð sitt, að skipa eingöngu sérfróða menn í n.Hæstv. atvmrh. vék að hverjum nefndarmanni út af fyrir sig, og vildi telja þá alla sérfræðinga á vissum sviðum. Hann byrjaði á hv. 2. þm. Reykv. og sagði, að hann væri hagfræðingur að menntun og að því leyti sérfræðingur. Ég býzt við, að sú menntun geti komið að notum í sambandi við rannsókn á fjármálum þjóðarinnar. En hvað atvinnumálin snertir, þá er hann varla sérfræðingur á því sviði. Atvinna hans er olíusala. Það væri auðvitað gott, ef hann gæti komið því til leiðar, að olíuverðið lækkaði, og á þann hátt hleypt nýju fjöri í sjávarútveginn. Næst talaði hæstv. ráðh. um hv.þm. Hafnf. og sagði, að hann væri verkfræðingur. Það er alveg rétt, og sú sérþekking getur auðvitað verið góð innan nefndarinnar. En það er þó ekki sú sérþekking, sem mest þörf er á. Hæstv. ráðh. vildi einkanlega telja hann fulltrúa iðnaðarmanna. En ekki get ég skilið það. Það væri þá heldur þriðji fulltrúi sósíalista. Hann kvað vera byggingarmeistari. Það getur verið, að sú þekking geti komið að einhverjum notum í n.Hæstv. atvmrh. vildi telja þeim tveim síðastnefndu sósíalistum það til framdráttar sem nefndarmönnum, að þeir væru viðriðnir atvinnufyrirtæki, sem sé. Bæjarútgerð Hafnarfjarðar, sem hefði orðið fyrir harðsnúnum árásum. Ef þetta ætti að gera menn kjörgenga til þessa starfs, þá munu eflaust fleiri koma til greina. - Hæstv. ráðh. var að barma sér mikið yfir því, að Bæjarútgerð Hafnarfjarðar hefði orðið fyrir harðsnúnum árásum. En alveg um sama leyti sem hæstv. ráðh. var að þessu leyti að tala máli friðarins í þessari hv. d., þá var hrópað af þeim, sem seldu blað hæstv. ráðh. á götunum hér í bænum: „Rannsókn á Kveldúlf“. Alstaðar erlendis myndi það vera álitið, ef slík fyrirsögn birtist í blaði, að hér væri um glæpsamlegt athæfi að ræða hjá fyrirtækinu. En sannleikurinn var bara sá, að það hafði ekki verið fyrirskipuð nein rannsókn á fyrirtækið. Og tilefni greinarinnar var aðeins það, að blaðið taldi líklegt, að hv.þm. G.-K. mundi mæla á móti frv. um rauða rannsóknarréttinn. En þetta gerði fyrirtækinu raunar ekkert til. Ég býst við, að forstjórar þessa fyrirtækis myndu kunna illa við sig í þjóðfélaginu, ef hætt væri árásum á fyrirtækið. Þeir eru orðnir þessu svo vanir. Og svo er því nú svo varið, að menn eru hættir að taka óknyttatilraunir ritstjóra Alþýðublaðsins alvarlega. Um framsóknarmennina í n. sagði hæstv. ráðh., að annar þeirra væri landbúnaðarkandidat. En ég efast ekki um, að hægt hefði verið að fá mann með meiri þekkingu og reynslu í þessu efni. En mér virtust koma dálitlar vöflur á ráðh., þegar hann ætlaði að fara að skýrgreina hverskonar sérfræðingur fimmti nefndarmaðurinn væri, sem sé formaður Framsóknarflokksins, hv.þm. S.-Þ. Ég get vel skilið, að það hafi komið ljót orð í huga hæstv. ráðh., þegar hann átti að fara að skýrgreina það, hverskonar sérfræðingur þessi maður væri. Hann komst þó helzt að þeirri niðurstöðu, að hann væri sérfræðingur á sviði samvinnumála. Það er að vísu rétt, að hann hefir lífsframfæri sitt af samvinnufélagsskapnum, en ég hygg, að flestir væru betur til þess kjörnir að setja samvinnusnið á nefndina en hann. Það var boðað í tilkynningunni um þessa nefndarskipun, að hún yrði n. sérfróðra manna. Í skipulagsbréfi n. er starfssvið hennar ákveðið. Hún á m. a. að koma með till. um aukna atvinnu og framkvæmdir í landinu, um aukna afurðasölu innanlands og utan o. s. frv. Þar sem um slík verksvið er að ræða, þá mætti telja það rétt, að landbúnaðurinn fengi sinn fulltrúa í n. Og ef hér væri ekki um hreina flokksnefnd að ræða, þá væri eðlilegast að láta búnaðarfélagið útnefna manninn. Og hvað sjávarútveginn snertir, þá hefir ekki neinn nefndarmannanna sérþekkingu á því sviði. Þess væri þó full þörf. Því háttar nú einmitt svo til, að þau mál munu fyrst þurfa að koma til aðgerða hjá þessari n. Það hefði því ekki verið úr vegi að leita til fiskifélagsins eða sölusambands ísl. fiskframleiðenda, að þessi félög tilnefndu mann í n. með sérþekkingu á þessu sviði. Með tilliti til þess að auka afurðasöluna innanlands og utan, þá hefði mátt leita til sölusambands ísl. fiskframleiðenda og Sambands ísl. samvinnufélaga, sem hefir mikla þekkingu á sviði landbúnaðarafurða. Þar sem hér á að taka allan atvinnurekstur fyrir, og þar sem þessi stjórn kallar sig stjórn hinna vinnandi stétta á Íslandi, þá hefði verið rétt að taka einhvern úr þeirri stétt í nefndina. En það hefir ekki verið gert. Að mikil þörf er á sérþekkingu innan nefndarinnar bendir það, að hún á að beita sér fyrir bættum búnaðarháttum og bættri verkun sjávarafurða. Hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni í dag, að sjálfstæðismenn væru stöðugt að tala um hið ógurlega vald, sem þessi n. fengi í hendur. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta væri aðeins skraf, sem ekki væri mark á takandi. En þar sem hér er um að ræða frv., sem gefa á n. vald til þess að kalla fyrir sig hvern mann á landinu sem er, hvar svo sem hann er búsettur, og ef hann ekki hlýðir boði nefndarinnar, þá á hann á hættu að sæta sektum eða verða settur á bekk með glæpamönnum, þá er það ekkert skraf út í loftið, þó sagt sé, að nefndin hafi mikið vald. Það getur m. a. s. orðið ægilegt í höndum óhlutvandra manna. Hæstv. ráðh. var að tala um ótta í sambandi við þetta mál. Ég veit ekki vel, við hvað hann á. Við sjálfstæðismenn erum yfirleitt ekki hjartveikir eða neitt hræddir um, að n. fari að limlesta okkur. Ég álít skylt að benda á það, að því fé, sem varið verður úr ríkissjóði til þessarar n. sé illa varið, af því að starf n. mun ekki bera tilætlaðan árangur, vegna þess að þetta er n. ákveðinna flokka, ákveðinnar stefnu. - Hæstv. ráðh. sagði, að nefndin myndi steinþegja um það, sem upplýstist í málinu. Í frv. segir, að nefndin megi ekki segja „óviðkomandi mönnum“ frá þeim upplýsingum, sem hún fær. Það getur orðið ágreiningur um það, hverjir séu taldir óviðkomandi. Það er t. d. ekki ólíklegt, að ritstjórar stjórnarblaðanna verði ekki taldir óviðkomandi menn. Hæstv. atvmrh. taldi ólíklegt, að Sjálfstæðisflokkurinn gæti átt sæti í nefndinni, af því að með störfum nefndarinnar væri stefnt að þjóðnýtingu. Með þessu hefir þá verið lýst yfir, að nefndin væri flokkspólitísk. Hæstv. ráðh. dró aftur úr þessu seinna í ræðu sinni. Hann sagði, að vegna viðskipta okkar við aðrar þjóðir, þá væri nauðsynlegt að takmarka athafnafrelsi einstaklinganna. Ég álít, að takmörkun á athafnafrelsi vegna milliríkjaviðskipta geti ekki verið neitt deilumál. Það eru okkur öllum óviðráðanleg atvik. Ég sé ekki, að þetta geti neitt hindrað þátttöku sjálfstæðismanna í nefndinni. Hæstv. ráðh. sagði, að ótti okkar sjálfstæðismanna við það, sem hann kallaði „rauðu svipuna“ væri ástæðulaus. Ég hefi áður í ræðu minni vikið að því. Í vitund almennings hefir þetta verið álitin flokksnefnd og talin rauð. Sósíalistar hafa sjálfir hér í þinginu kallað nefndina „Rauðku“. Það væri ástæða til að breyta litnum á Rauðku, svo að starf hennar gæti komið að betri notum. Ég tel þetta frv. í raun og veru þýðingarlaust, því allar skýrslur um hag einstaklinga og stofnana liggja opnar fyrir, og getur n. auðvitað notfært sér þær. En ef kalla á menn fyrir rétt til þess að láta af hendi reynslu sína og þekkingu á sviði atvinnumála, þá nær frv. ekki tilgangi sínum. Menn munu yfirleitt ekki gera slíkt með þvingunarráðstöfunum. En ef litnum á nefndinni væri breytt og menn sæju, að hér væri um alvarlega tilraun að ræða til þess að ráða fram úr vandræðum atvinnumálanna, þá myndu allir vilja stuðla að því, að störf nefndarinnar bæru tilætlaðan árangur.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Mig furðar það í rauninni, hvað hæstv. ráðh. virtist vilja draga úr öllum ákvæðum þessa frv., sem þó liggja hér prentuð fyrir. Ég get ekki talið neitt ofmælt af því, sem ég sagði um vald nefndarinnar eða viðurlög fyrir þá, sem að hennar dómi ekki gefa réttar skýrslur. Í rauninni er ekki ástæða til að fara langt út í ræðu hæstv. ráðh. Hann talaði um, að sér hefði fundizt sem ræður okkar hv.þm. Snæf. væru mestmegnis fimbulfamb. Það er kannske ekki rétt að fara þeim orðum um ræðu hæstv. ráðh., en hann fór sjálfur á við og dreif og rabbaði góðlátlega við heildina um þau verk, sem honum virtust liggja fyrir nefndinni. Og mér virtist honum takast að telja upp hreint ekki svo lítið af því, sem heyrði undir valdsvið n. Sannaði hann því orð mín, sem auðvitað var, að í rauninni er ekkert til á sjó og landi, hvorki utan- eða innanríkisverzlun, sem ekki heyrir undir valdsvið þessarar n. Ég vil nota þetta tækifæri til að mótmæla þeirri firru, sem haldið hefir verið fram af flokksmönnum hæstv. ráðh. og jafnvel hann sjálfur lætur skína í gegnum orð sín að því er snertir afstöðu Sjálfstæðisflokksins til einstaklingsframtaksins, að Sjálfstæðisflokkurinn hefir ekki sett sig upp á móti þeim höftum eða reglugerðum, sem eru óhjákvæmileg vegna viðskiptasamninga við erlend ríki, enda þótt við teljum sjálfsagt að leggja ekki meiri hömlur á framtak einstaklingsins en nauðsyn ber til. Við sýnum það daglega hér á Alþ. með því að greiða atkv. með ýmsu því, sem leggur nokkrar hömlur eða bönd á framtak einstaklingsins, enda þótt við hinsvegar getum ekki gengið inn á þá stefnu hæstv. stj. að leggja allt í hömlur hafta og ofstækis. Heldur viljum við sjálfstæðismenn efla, eftir því sem unnt er, framtak einstaklingsins með hæfilegu aðhaldi laga, og það er einmitt þetta, sem skilur milli okkar og sósíalistaflokkanna í landinu, sem virðast nú vera orðnir tveir, eða þeir flokkar, sem styðja núv. hæstv. stj. Nú liggur fyrir játning hæstv. ráðh. á því, að markmið þess ótölulega aragrúa af störfum, sem liggja fyrir nefndinni, sé þjóðnýting, eða m. ö. o., að markið sé framkvæmd stefnu sósíalista á Íslandi. Vegna þess að þetta var markmið n., hefði hann gengið framhjá stærsta stjórnmálafl. landsins, Sjálfstæðisflokknum. Þar sem stefna þess flokks gengur í aðra átt mátti til með að ganga fram hjá honum. Það er gott að hafa skýlausa yfirlýsingu hæstv. ráðh. fyrir því, að af þessum sökum var gengið fram hjá þeim starfskröftum, sem sá flokkur á ráð á. Það er gott, að í þessu stórvægilega máli skuli liggja fyrir þessi yfirlýsing hæstv. ráðh., en það er ekki að sama skapi gleðiefni fyrir þjóðina, því það vita allir allt út til annesja og til innstu afdala, að útlit atvinnuveganna er nú slíkt, að aldrei hefir verið meiri þörf á, að sameinuðust allir góðir kraftar þjóðarinnar, sem völ er á, sameinuðust til að greiða fram úr vandamálum hennar, en á sama tíma situr að völdum svo léttúðug og ófyrirleitin ríkisstj., að hún skirrist ekki við að lýsa því yfir á Alþ., að vegna stjórnmálaskoðana hafi verið gengið framhjá stærsta stjórnmálaflokknum í landinu, gengið fram hjá meiri hluta þjóðarinnar. Með þessari yfirlýsingu hæstv. ráðh. liggur fyrir skýlaus játning á því, að hæstv.ríkisstj. metur meira flokkshagsmuni en þjóðarheill. Ég verð að segja það í sambandi við ótta Sjálfstæðisflokksins, sem hæstv. ráðh. talaði um, að það er ekki ótti við það, sem fram kann að koma við okkur sem einstaklinga í daglegum viðskiptum við nefndina, né yfirheyrslur, sem við hræðumst, heldur óttinn við sundrung á kröftum þjóðarinnar, og til þess er líka full ástæða fyrir hæstv. stj. að óttast slík atvik, sem geta leitt til sundrungar. Það er því brýn þörf ei vegna þjóðarheildarinnar að skera niður við trog alla flokkshagsmuni. Því annars mun þessi ótti eiga við full rök að styðjast áður lýkur. Ég verð að segja, sérstaklega hvað snertir þennan hæstv. ráðh., að orð hans voru að vísu sanngjörn í margan mála, en verkin tala hærra en orð. Skipulagsn. er þannig skipuð, að jafnvel samkv. hugsanagangi hæstv. ráðh., getur landsfólkið ekki borið traust til þess, að henni sé ætlað að vinna að heill alþjóðar. Vitur ríkisstj. hefði talið sjálfsagt í öðru eins máli og þessu að taka tillit til þess, að það lifa fleiri flokkar en sósíalistarnir - Alþýðufl. og Framsókn - í þessu landi. - Hæstv. ráðh. hefir talað og yfirlýsing hans er skýr og glögg, að vegna þess að hér á að vinna að ríkisrekstri og þjóðnýtingu hirðir hann ekki um íhlutun þeirra manna, sem ekki trúa á, að þessar ráðstafanir verði þjóðinni til framdráttar. Samlíkingin, sem ég dró á milli atferlis sósíalista í vinnumiðlunarmálinu er alveg rétt. Hæstv. ríkisstj. sýnir, að þeir flokkar, sem að henni standa, eru ekki ennþá komnir á það stig, að þeir séu færir um að taka afleiðingunum af því, sem rekur sig á hagsmuni hennar flokka. Ég verð að segja það, án allrar ánægju yfir að þurfa að segja það, að mér virðist, að það horfi svo við á þingi nú, að sú hæstv.ríkisstj., sem nú situr, hafi ekki hafið sig yfir það að vera flokksstjórn. Það sama er hægt að segja um aðeins eina ríkisstjórn, er áður hefir setið hér að völdum. Reynslan hefir ekki kennt þessari hæstv. stj., að það er ekki nóg, að ríkisstj. þjóni hagsmunum síns flokks, góð stjórn, veruleg þjóðstjórn, á að þjóna hagsmunum allra barna þjóðarinnar. Hv. þm. Snæf. mótmælti greinilega því, sem hæstv. ráðh. sagði um afstöðu Sjálfstæðisfl. á þingi þjóðarinnar að því er viðkemur utanríkisverzluninni. Hæstv. ráðh. vildi láta líta svo út, að það, sem í þeim málum gerðist, gerði það að verkum, að stefna sósíalista ætti meiri rétt á sér en stefna Sjálfstæðisfl. En við höfum alltaf viðurkennt þá þörf í verzlunarmálum milli þjóðanna, að nauðsyn getur til borið fyrir okkur að gera það sama og aðrar þjóðir í þeim efnum. Hæstv. ráðh. lét skína í það, að hann væri því ekki mótfallinn fyrir sitt leyti, að fleiri flokkar ættu fulltrúa í þessari n. en stjórnarflokkarnir. Ég taldi þá þessi ummæli hans sprottin af því, að hann við nánari athugun hefði séð, að mesta óréttlæti væri, að haga nefndarskipuninni þannig, að aðrir flokkar ættu ekki meiri ítök en er. - Um mennina sjálfa persónulega, sem eru í þessari n., hefi ég ekkert rætt, en skipun hennar sýnir, að flokkslitur hefir verið látinn ráða og að henni er ætlað að vinna störf fyrir einn stjórnmálaflokk, en ekki þjóðarheildina.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég ætla mér ekki að lengja mikið umræður um þetta mál. Ég vona, að þeim fari nú að verða lokið og frv. geti gengið sína leið. Ég skal þá víkja að hv.þm. Snæf. Hann hafði eftir mér þau orð, sem mátti misskilja, um sálarástand hans. En ég skal þá taka það fram, að ummæli mín bar aðeins að skilja á þann veg, að þetta og e. t. v. fleiri mál, sem stj. hefir borið fram, hefðu raskað hans sálarró, annað og meira var það ekki, sem ég átti við með þessum orðum, og ég bið afsökunar á, ef ástæða hefir verið til að skilja þau á annan veg. - Það er fátt, sem ég þarf að svara öðru í ræðu þessa hv.þm. Ég get aðeins vísað til þess, sem ég hefi áður sagt, en sé ekki ástæðu til að endurtaka það. Hv. þm. Vestm. tók það fram, að hann hefði ekkert út á mennina að setja, sem n. skipuðu, heldur hvernig þeir eru valdir frá pólitísku sjónarmiði. Hann kallaði n. Rauðku, og mátti skilja, að honum fannst frekar, að hún ætti að vera skjöldótt, þ. e. hæfilega blönduð sjálfstæðisblóði. Vildi ég í því sambandi beina þeirri fyrirspurn til hv.þm. Vestm., hvort hann álítur, að nefndin yrði ópólitískari eða ýmsir menn í nefndinni yrðu starfhæfari, þó að bætt yrði við í hana t. d. þeim hv.þm. Vestm og hv.þm. Snæf.

Það er alltaf gott að vera í góðum félagsskap

. Já, það er alveg rétt, en það er ekki rétt, sem hv.þm. Vestm. sagði, að ég hefði gert Sjálfstæðisfl. tilboð um að taka þátt í störfum nefndarinnar, en ég sagði aðeins, ef Sjálfstæðisfl. bæri fram ósk um það, mundi nefnd sú, sem um málið fjallar, að sjálfsögðu taka það til athugunar. Sérþekkingu þeirra manna, sem skipa n., virtist hv.þm. draga í efa, enda má lengi um það deila, hver hefir verulega sérþekkingu til að bera í þessu efni, sérstaklega á jafn víðtæku starfssviði og nefndin hefir. En mér er ekki kunnugt um, hverjir eru sérfróðari í þessu efni heldur en einmitt þeir menn, sem valdir hafa verið. Ég veit t. d. ekki um neinn, sem hefir betri þekkingu á verzlunarmálum og fjármálum en form. n., sem er lærður hagfræðingur, hefir setið í bankaráði Landsbankans og er forstjóri fyrir einu stærsta verzlunarfyrirtæki hér á landi. Annar nefndarmanna er búnaðarkandidat og hefir verið skólastjóri við búnaðarskóla og hefir því sérþekkingu á þeim málum. Þriðji maðurinn í nefndinni er verkfræðingur og hefir því sérþekkingu á iðnaðarmálum, enda líka starfandi í Landssambandi iðnaðarmanna og hefir haft forgöngu þar um ýms mál, og þar sem það heyrir undir verksvið nefndarinnar að koma með tillögur um stofnun nýrra fyrirtækja og atvinnugreina, er beinlínis heyra undir hans fag, ætla ég sérþekkingu hans alls ekki gagnslausa eða ómerka. Fjórði maðurinn er forstjóri í stóru útgerðarfyrirtæki og hefir því reynslu í þeim efnum, en það er ekki rétt, hvað sem hv.þm. Snæf. segir, að hann sé valinn vegna þess, að fyrirtækið hafi orðið fyrir opinberum árásum. Það hefir svarað opinberlega þeim árásum, og ég sé enga ástæðu til að fara út í það hér. - Um fimmta manninn er það að segja, að hann hefir verið helzti forystumaður samvinnumanna í landinu og skipulagt þeirra starf.

Og leitt bændurna yfir til sósíalismans

. Það er nú bara sá gallinn á, að hann er ekki kominn með þá enn. Ég verð að biðja afsökunar á þessum mannjöfnuði, en ég vil segja það, að þeir menn eru valdir, sem hafa sérþekkingu, burtséð frá pólitískum skoðunum, en ekki er hægt í fimm manna nefnd að hafa menn með sérþekkingu í öllum greinum atvinnumálanna, heldur var tekið mest tillit til helztu atvinnugreina landsins, eins og skipun nefndarinnar sýnir. - Í sambandi við þagnarskyldu nefndarinnar spurði hv.þm., hvort hún gilti einnig gagnvart ritstjórum, vitanlega er það tilætlunin. En ég tel sjálfsagt, að heildarniðurstöður af rannsókn og athugunum, sem n. hefir með höndum, verði birtar og gerðar almenningi kunnar. Hv. þm. Vestm. taldi, að ég hefði gefið yfirlýsingu um, að ég hefði vegna þess að hér ætti að vinna að ríkisrekstri eða þjóðnýtingu, gengið fram hjá starfskröftum sjálfstæðisflokksins. Ég held, að hv.þm. hafi heyrt skakkt, mín ummæli hnigu aðeins í þá átt, að ég teldi óhjákvæmilegt, að störf nefndarinnar hnigju í þá átt, eða sveigðu inn á þær brautir, sem sjálfstæðismenn telja til þjóðnýtingar. Ég hefi getið þess, hvað ég sjálfur álít um þetta mál. N. eru engar reglur settar um það, hvernig till. hún kemur með. Ég lít svo á, að henni sé aðeins falið að gera till. til umbóta. Ég sagði ekki heldur, að n. mætti ekki vera skipuð Sjálfstæðismönnum, það var hv.þm. sjálfur, sem sagði það. Mig furðaði annars á, með hve miklum krafti hv.þm. flutti ræðu sína á köflum. Ég hefi gert grein fyrir, hvers vegna n. var ekki skipuð sjálfstæðismönnum. Það er vegna þeirrar afstöðu, sem þeir hafa tekið til þeirra mála, sem n. átti að taka upp.

Af flokksástæðum

. Það er engin ástæða til að segja það, en það vantar ekki fullyrðingar í þessa átt, og ég hefi boðið fram athugun á því, hvort óskað yrði eftir fleiri mönnum í n. Hv. þm. Vestm. óttast, að þessi nefndarskipun sundri samstarfi á Alþingi og harmar það mjög. Þetta hljómaði ákaflega fallega í kirkjuræðu. Ég hefi nú setið á þingi nokkurn veginn jafnlengi og þessi hv.þm., og ég verð að segja, að samstarf okkar á þingi hefir ekki yfirleitt verið sérstaklega innilegt. Það væri vel, ef það gæti orðið innilegra en áður. En ég býst nú því miður við, að það eigi enn langt í land.

Ráðherrann hefir misheyrt

. Nei, hv.þm. sagði, að það sundraði samstarfi þm. um nauðsynleg mál. Það er ekki óeðlilegt, að menn greini á um þetta. Það er reginmunur á skoðunum Alþýðuflokksins t. d. og Sjálfstæðisflokksins um það, á hvern hátt bezt séu leyst vandamál þjóðfélagsins. Það er ekki eðlilegt, að geti verið mikið um samvinnu, þegar annar vill þessa leið, en hinn hina. Í ýmsum smærri málum getur lánazt, að slíkir aðiljar taki tillit hvor til annars. En grundvöllurinn undir flokkaskiptingunni er vitaskuld sá, að í höfuðviðfangsefnum þjóðarinnar er meginmunur á skoðunum; þess vegna deila flokkarnir og reyna að vinna nógu mikið fylgi til að taka völdin. Hv. þm. orðaði nú muninn á þessa leið, þó að það kæmi ekki skýrt fram. Hann kvað það rangt, að sjálfstæðismenn væru á móti skipulagi. „við viljum gott skipulag“, sagði hann. „En munurinn á okkur og jafnaðarmönnum er sá, að við viljum hlynna að framtaki einstaklingsins, en rauðu flokkarnir vilja hefta það“. Ég fer ekki út í það, hvort þetta er rétt eða rangt skilgreint. En frá hans sjónarmiði ber mikið á milli, ef annar hefir á stefnuskrá sinni að auka og efla einstaklingsframtakið, en hinn að fella einstaklinginn. Hvernig eiga þessir flokkar þá að vinna saman? En ef sjálfstæðismenn eru með því að koma á skipulagi, þá eru þeir með því að hefta framtak einstaklingsins á margan hátt að vissu marki. Skilgreining hv.þm. var því ekki rétt í þessu atriði. Ekki heldur hitt, að við jafnaðarmenn værum yfirleitt með því að hefta frelsi einstaklingsins í hvívetna. Við viljum víkka möguleika hjá öllum þeim einstaklingum sem hjá atvinnufyrirtækjum vinna, til þess að geta notið síns framtaks. En það verður ekki gert án þess að skerða einstaklingsframtak þeirra manna, sem ráða einir yfir stórum fyrirtækjum og þar með atvinnumöguleikum þúsunda manna. Það er því miður þannig, að því rýmra sem er um athafnafrelsi t. d. stóratvinnurekenda, sem allur þorri verkalýðs verður að leita til um atvinnu sér og sínum til framfæris, því meiri hömlur eru lagðar á möguleika þeirra mörgu, sem við fyrirtækið vinna.

Mikil spurning, hvort þetta er ekki alveg öfugt

. Ég er ekki í vafa um það, að þessi hv.þm. er mér mjög ósammála. En það liggur í augum uppi, að þeir menn, sem vinna að togaraútgerð, ráða engu, heldur eru forstjórar þar einráðir. Og því einráðari sem þeir eru, því þrengra er fyrir alla hina mörgu, sem eiga allt sitt undir útgerðinni, að fá nokkurt svigrúm fyrir sitt einstaklingsframtak. Þetta má rekja um hvert einasta fyrirtæki í landinu. Ég vildi svo að lokum óska þess, að ef sjálfstæðismönnum leikur hugur á að taka þátt í starfi nefndarinnar, þá létu þeir þá ósk koma fram til athugunar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég ætla ekki að blanda mér inn í þessar hávaðasömu umræður. En það er aðeins eitt atriði, sem kom fram í ræðu hv.þm. Vestm., sem ég vildi ekki láta ómótmælt, en leiðrétta af ríkisstjórnarinnar hálfu. Hann lét það falla, að n. væri bersýnilega skipuð til þess (og að því væri yfirlýst) að vinna að þjóðnýtingu, til að framkvæma stefnu sósíalista. Þessu atriði vil ég ekki láta ómótmælt, af því að það er algerlega rangt. N. er, eins og skipunarbréfið ber með sér, einungis skipuð til þess að rannsaka atvinnureksturinn og benda á úrlausnir á erfiðleikum, án þess að með skipun n. sé á nokkurn hátt tekin afstaða til þess, hvernig ráð hún gefi. Það leiðir líka af sjálfu sér, samkv. þeirri stefnu, sem Framsóknarflokkurinn hefir beitt, að hann getur ekki gengið inn á ríkisrekstur nema á takmörkuðu sviði. Eins og greinilega hefir komið fram í málum í þinginu, sem flokkurinn hefir fylgt til sigurs, þá hefir hann verið með ríkisrekstri á arðvænlegri verzlun og ýmsu þess háttar, en ekki yfirleitt samþ. að ganga til ríkisrekstrar á öðrum sviðum atvinnulífsins, svo sem framleiðslu. Það má og benda á það, að þau frv., sem koma frá þessari n., eru ekki í þá átt, t. d. um skipulagning fólksflutninga á landi. Þar er greinilega ekki gengið inn á ríkisrekstur, heldur annað skipulag. Ég þarf ekki að hafa þessi orð fleiri, en vildi láta það sjást í þingtíðindunum, að þessi ranga yfirlýsing, sem hér hefir komið fram, hún er leiðrétt.

Frsm. (Bergur Jónsson) Þetta litla frv. er eingöngu borið fram til þess að fella burt það ákvæði úr lögunum um hafnargerð á Skagaströnd, að ábyrgð sýslunefndar Austur-Húnavatnssýslu á láni til þessa mannvirkis skuli samþ. á tveim aðalfundum í röð með 2/3 atkv. Sjútvn. er á sama máli og hv.flm. um, að hér sé um óþarft ákvæði að ræða, sem aðeins geti orðið til tafar þessu máli, þar sem aðalfundur sýslun. er haldinn aðeins einu sinni á ári. Leggur n. því til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt.

Flm. (Finnur Jónsson) Ég flyt þetta frv. fyrir einróma áskorun frá bæjarstj. Ísafjarðarkaupstaðar, og miðar það að því að minnka verzlunarlóð bæjarins, sem nú er um 5 km, að stærð og þykir óþarflega stór, um sem svarar 1½ km. af landi. Óska ég, að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.

Frsm. (Finnur Jónsson) Sjútvn. flytur þetta frv. eftir tilmælum ríkisstj., en einstakir nm. hafa óbundnar hendur með að bera fram brtt. við frv. Eins og frv. ber með sér, miðar það að því að bæta nokkuð upp hlut þeirra manna, sem stunduðu síldveiðar á síðastl. sumri, sem í mörgum tilfellum var mjög lágur. Nú hefir það verið svo, að útflutningsgjald af síld hefir verið miklu hærra en af öðrum sjávarafurðum. Það liggur nú fyrir þinginu frv. um að breyta þessu þannig, að það verði eins og af fiski og öðrum útfluttum sjávarafurðum. Að þessu sinni er till. um, að mismuninum á því útflutningsgjaldi, sem greitt er af síld, og venjulegu útflutningsgjaldi verði varið til uppbótar á hlut sjómanna, sem stunduðu síldveiðar síðastl. sumar, af því að síldarverðið lækkaði í sumar niður í 5 kr. á tunnu. Nú mætti líta svo á, að eitthvað af þessari endurgreiðslu ætti að ganga til útgerðarmanna, en í raun og veru er hér um tollendurgreiðslu að ræða, þó það sé kölluð hlutaruppbót. En svo ef litið er á það, að það var mikið samtakaleysi útgerðarmanna að kenna, að síldarverðið var ekki hærra en það var, þá er sanngjarnt, að uppbótin gangi öll til sjómanna. Í öðru lagi eru skráningarkjör sjómanna, a. m. k. hér í Reykjavík, þannig, að ef tollurinn fæst endurgreiddur, verða útgerðarmenn að greiða í kr. fyrir tunnuna, svo það kemur nokkuð í sama stað niður, hvor leiðin yrði valin. Sú uppbót, sem hér er um að ræða, nemur sennilega um 120 þús. kr., eða eitthvað þar um bil, og yrði það um 100 kr. á hlut, eftir því hve mikið menn hafa aflað. Í öðru lagi mætti líta svo á, að sanngjarnt væri, að þeir, sem minnst fiskuðu, fengju hæsta uppbót, en hér er í rauninni um endurgreiðslur eftir hlutaskiptum að ræða, og það yrði litið svo á, ef það yrði jafnað þannig, að þeir fengju mest, sem minnst hefðu aflað, þá væri verið að taka af þeim, sem hefðu aflað sæmilega og leggja til þeirra, sem litið hefðu aflað. Það er þess vegna í fullu samræmi við hlutaskiptin að veita uppbótina eins og gert er ráð fyrir í frv., enda er frv. samið í samráði við fulltrúa frá sjómannafélaginu. Læt ég svo útrætt um þetta mál að sinni og óska, að því verði vísað til 2. umr. og að það fái sem greiðastan gang í gegnum þessa hv. deild.

Sigurður Kristjánsson Eins og hv.frsm. tók fram, þá flytur sjútvn. þetta mál fyrir hæstv.ríkisstj. Það er í samræmi við skoðun allra nm., að það sé ekki réttmætt að taka einstakar tegundir út úr af fiskafurðum og leggja á þær útflutningsgjald eftir magni, heldur að það eina réttmæta sé, að tollurinn sé miðaður við verðmæti. Nú er á leiðinni hér í þinginu frv., sem fer í þá átt að gera síldartollinn að verðtolli. En ekki er hægt að taka tillit til þessa frv., þó að lögum yrði, fyrir útflutning yfirstandandi árs. Það er þess vegna, ef eitthvað á að gera í þá átt að breyta þessum tolli í verðtoll, að þá þarf að gera það með sérstökum lögum, og þetta frv. mun eiga að bjarga þessu máli við. En það er bert af frv. sjálfu, að hér er ekki um endurgreiðslu að ræða. Í fyrsta lagi er fyrirsögn frv. þannig, að þessu skuli varið til hlutaruppbótar handa sjómönnum, og ég leit líka svo á, að með þessu ætlaði hæstv.ríkisstj. að bæta upp þann hörmulega lága hlut, sem fjöldi sjómanna á síldveiðiskipum bar frá borði síðastl. sumar. Ég tel það vel farið, að hæstv. stj. sér sér fært að fórna þessu fé, og það situr ekki á mér að standa á móti því, að þessum tolli verði breytt, sem hefir rýrt svo hlut bæði sjómanna og útgerðarmanna. En af því að þetta er ekki í eðli sínu endurgreiðsla á tolli, heldur uppbót til sjómanna, þá get ég ekki né samflokksmaður minn í n., hv.þm. Vestm., fallizt á, að þessari uppbót sé skipt niður eftir þeim reglum, sem gert er ráð fyrir í frv. Ef um endurgreiðslu á tolli er að ræða, gengur hann til eigenda síldarinnar, en öll tvímæli ætla ég að tekin séu af um það, að hér sé um styrk að ræða, af því að það á að skipta þessu niður á þá af eigendum síldarinnar, sem unnið hafa á skipunum. Nú segir í 4. gr., að skipta skuli þessari uppbót í hlutfalli við þá veiði, sem skipin lögðu á land til söltunar, þannig að sjómenn fái uppbót miðað við tunnutölu veiðinnar, þar sem þeir voru ráðnir upp á hlut. Afleiðingin verður sú, að þeir, sem mest hafa borið úr býtum yfir síldveiðitímann, fá stærsta uppbót, en þeir, sem gengið hafa frá borði með mjög lítilfjörlegan hlut, fá litla sem enga uppbót. Þetta vona ég, að hv.þm. sjái, að er rangt hugsað, þar sem þetta á að gera hina rýru hluti viðunanlegri. Að áliti okkar hv.þm. Vestm. ætti uppbótin að vera í öfugu hlutfalli við þann arð, sem sjómennirnir hafa haft af sumrinu. Eftir því, sem ég hefi heyrt, hafa hásetar á síldveiðiskipunum komizt hæst í 700 til 800 kr. hlut. Hafa þó sennilega mjög fáir komizt yfir 600 kr. Svo hafa aftur sumir ekki haft nema 100 kr. hlut. Það er bersýnilegt, að þessir menn, sem margir eru fjölskyldumenn, hafa farið þannig út úr vertíðinni í sumar, að full ástæða er til að bæta þeim það upp. Hitt verður aftur að teljast sómasamlegur arður hjá þeim, sem hafa fengið 600 til 800 kr. hlut eftir tvo mánuði, eða a. m. k. minni ástæða til að veita þeim uppbót. Ég vildi taka þetta fram f. h. okkar hv.þm. Vestm., að þó við höfum gerzt meðflm. frv., þá áskiljum við okkur rétt til þess að bera fram brtt. við 2. umr. málsins, a. m. k. við 4. gr.

Flm. (Páll Zóphóníasson) Þetta frv., sem hér liggur fyrir, fer fram á þá breyt. á l. frá 1912 um sölu á eggjum, að úr þeim sé numin heimildin til þess að salan geti farið fram eftir tölu. Það liggur í augum uppi, að þar sem egg geta verið mjög misjöfn að þyngd, frá 40 og upp í 60 gr., og eru þá teknar tölur, sem báðar eru algengar, þá er ósanngjarnt, að þau séu seld öll með sama verði. Það er réttlætismál bæði gagnvart kaupanda og seljanda, að þau séu seld eftir þyngd einungis. Auk þess hefir þetta almenna þýðingu fyrir eggjaframleiðendur á þann hátt, að það verður mönnum hvöt til þess að framleiða sem stærst egg og stuðlar þannig að aukinni og bættri framleiðslu. Þess vegna finnst mér, að allir ættu að geta orðið sammála um þetta mál, og það þurfi því ekki að tefja þingstörfin mikið. Legg ég til, að því verði vísað til landbn.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Frv. þetta er svipað frv. um sama efni, sem legið hefir fyrir undanförnum þingum. Samkv. því er ætlazt til, að bækur þær, sem löggiltar eru til kennslu í barnaskólum, séu framleiddar og seldar af ríkinu. Er það gert í þeim tilgangi, að bækurnar geti orðið sem ódýrastar. Að því miðar einnig ákvæði 5. gr., þar sem sú kvöð er lögð á skólastjóra barnaskólanna, að þeir sjái um útsölu námsbókanna hver í sínum skóla fyrir 10% þóknun. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. að svo stöddu, en legg til, að því verði vísað til menntmn. að lokinni umr.

Pétur Halldórsson Það má e. t. v. segja, að þetta frv. sé ekki mjög stórvægilegt í sjálfu sér, af því að þær bækur, sem hér er um að ræða, eru ekki ákaflega stór liður í búskap þjóðarinnar né hvers heimilis í landinu. En þó er það svo, að með því er gert, ef að lögum verður, töluvert rask á því sviði, um það nær yfir, og ég held, að það hefði í för með sér ýmsar afleiðingar, sem ekki verða fyllilega séðar á yfirborðinu. Þó að þeir verði e. t. v. ekki margir, sem verða fyrir erfiðleikum í viðskiptum sínum vegna ákveða frv., þá ber að sjálfsögðu að taka það til athugunar um leið og n. fer sínum höndum um málið, hverjar þær afleiðingar yrðu. Það er tvennt, sem frv. fer fram á. Í fyrsta lagi, að útgáfa námsbóka í barnaskólum, og sennilega einnig í æðri skólum samkv. 7. gr., verði lögð í hendur ríkinu. Og í öðru lagi, að þessar bækur verði hafðar til sölu í skólunum af skólastjóra eða þeim, sem hann skipar til þess. Þetta á að vera með það fyrir augum, að bókakostur nemenda verði sem ódýrastur, og er það réttmæt og eðlileg höfuðástæða, ef líklegt þykir, að þeim árangri yrði náð. Um það atriði út af fyrir sig er ekki hægt að ræða við 1. umr. Ég býst ekki við að tefja hv. d. mikið við þessa umr., þar sem hæstv. fjmrh. lagði til, að málinu yrði vísað til menntmn. Ég á sæti í þeirri n. og gefst því þar tækifæri til að koma fram með mínar aths. En ég vil strax benda á það, að þó sá heimur sé lítill, sem hér á að taka til „skipulagningar“, þá er hann dálítið merkilegt atriði í þjóðlífi voru, og mér þykja talsverðar líkur benda til, að ef þessi hluti bóka er tekinn frá þeim, sem nú fara með bóksölu í landinu, þá geti það haft óheppilegar afleiðingar. Það má óneitanlega segja, að hér sé um að ræða þann hluta af þeirri vöru, sem bóksalarnir verzla með, sem tryggast er, að einhvern ágóða gefi. Ég á hér sízt við aðstöðu bókaverzlana hér í Reykjavík, en ég álít, að ef taka á sölu kennslubókanna af bóksölum úti um land, þá geti e. t. v. orðið erfitt að fá menn til þess að selja aðrar bækur. Það er t. d. eitt atriðið, sem búast má við, að af þessum ráðstöfunum geti leitt.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég tel sjálfsagt, að hv.menntmn. athugi það, sem hv. 5. þm. Reykv. hefir bent á. Til þess er einmitt ætlazt af nefndum, að þær athugi slíkt. En ég tel rétt að henda á, að í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir, að þeim bókaútgefendum, sem eiga birgðir af löggiltum kennslubókum nú, sé gefinn hæfilegur frestur til þess að selja þær þannig að þeim sé ekki bakað tjón að óþörfu.

Flm. (Garðar Þorsteinsson) Ég get látið nægja að vísa til grg. fyrir þessu frv. Ég vil benda á, að þetta mál hefir legið fyrir Alþingi í sama formi áður og ætíð verið vel tekið. Þó ekki hafi unnizt tími til að afgr. það. Frv. miðar að því að veita ríkisstj. heimild til að selja Siglufjarðarbæ land prestssetursins Hvanneyrar, þegar það losnar úr ábúð, svo hann geti notfært sér það á þann hátt, sem heppilegast þykir. Vona ég, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv.allshn.

Gísli Guðmundsson Ég vildi aðeins skjóta, því fram í sambandi við þetta frv. hv. 8. landsk., að mér virðist einkennilegt, að þar er heimildin bundin við það, að landið losni úr ábúð, þ. e. a. s., stj. getur ekki selt bænum þetta land fyrr en sá prestur hættir störfum, sem þarna er nú. Mér finnst óeðlilegt, ef kaupstaðnum er mikil þörf á þessu landi, svo mikil þörf, að nauðsynlegt þykir að flytja málið á þessu þingi, að söluheimildin sé bundin þessu skilyrði. Vil ég því flytja brtt. við þetta atriði fyrir 2. umr.

Flm. (Garðar Þorsteinsson) Ég er ekkert á móti því út af fyrir sig, þó stj. væri veitt heimild til að selja landið áður en það losnar úr ábúð. Hinsvegar má geta þess, að ábúandinn er nú orðinn 70 ára gamall, og má því eftir venjulegum kringumstæðum búast við, að það líði ekki á löngu áður en jörðin losnar úr ábúð. En þetta er atriði, sem hv.n. athugar; ég fyrir mitt leyti sé ekkert á móti þeirri breyt., sem hv.þm.N.-Þ. stingur upp á.

Flm. (Jón Sigurðsson) Eins og hv. d. er kunnugt, var gerð sú breyt. á fátækralögunum 1932, að felld voru niður ákvæði, er staðið höfðu fleiri áratugi, um það, að ríkissjóður skyldi taka nokkurn þátt í kostnaði við dvöl þurfalinga á sjúkrahúsi árlangt eða árum saman. Í stað þess var tekið upp það ákvæði, að greiða skyldi úr ríkissjóði til sveitar- og bæjarfélaga nokkurn styrk, ef kostnaður við fátækraframfærslu færi meira en 15% fram úr meðaltali. Þetta hefir sumstaðar komið í sama stað niður, þannig að sömu sveitarfélög og áður hafa hlotið stuðning, en eins og hv.þdm. er ljóst, fara sveitarþyngslin ekki einhliða eftir fátækraframfærinu. Það eru nú orðin svo margvísleg þungbær útgjöld, sem hvíla á sveitarsjóðunum, að þeir geta átt við afarmikla fjárhagsörðugleika að stríða, þó fátækraframfærið fari ekki langt fram yfir meðallag. Auk þess hækka ýmsir kaupstaðir og kauptún, sem hafa mikla fátækraframfærslu, landsmeðaltalið svo gífurlega, að lítil og fátæk sveitarfélög geta örmagnazt fjárhagslega áður en þau ná meðaltalinu og fá nokkurn styrk, af því þau hafa svo litla greiðslugetu. Reyndin hefir líka orðið sú, að á sum fátæk sveitarfélög, sem ekki hafa alveg náð hinu tiltekna marki framfærslukostnaðar, en allt að því, hefir nú bætzt svo þungur baggi af sjúkrakostnaði þurfalinga, að óbærilegt þykir. Ég hygg, að það séu umkvartanir um þetta alstaðar á landinu, og sérstaklega eru það lítil og fátæk sveitarfélög, sem í þessu efni verða hart úti. Ég hefi þó ekki lagt til, að sömu ákvæði yrðu tekin upp, sem áður giltu. Taldi ég það ekki rétt, bæði vegna örðugs fjárhags ríkissjóðs og þeirra ákvæða, sem koma áttu í staðinn og sérstaklega mörgum hinna, stærri sveitarfélaga er mikill léttir að. Því hefi ég lagt til, að farin yrði millileið í þessu efni og að ríkissjóður taki þátt í sjúkrakostnaði tveggja sjúklinga á sjúkrahúsi í stað allt að fjögurra, eins og áður var. Ég vona, að hv. d. líti með sanngirni á þetta nauðsynjamál margra lítilla og fátækra sveitarfélaga og bregðist vel við. Dvalarkostnaður sjúklinga á sjúkrahúsum mun víða vera l600 til 2000 kr. á ári. Nú eru til sveitarfélög, sem hafa innan við 20 búendur. Komi til þess, að þau þurfi að sjá um einn slíkan sjúkling álangt, þýðir það 100 kr. hækkun sveitargjalda á hverjum bónda, ef ekki er gert ráð fyrir, að jafnað sé niður á aðra. Sjá þá allir, hverjar afleiðingar það hefði, ef um fleiri sjúkling. væri að ræða, sem alltaf getur viljað til. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vona, að hv. d. taki þessu máli vel, því það er sanngirnismál. Legg ég til, að því í verði vísað til allshn.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Ég ætla, að ekki sé þörf á langri framsöguræðu fyrir þessari þáltill. Eins og nál. á þskj. 67 sýnir. er fjvn. sammála um, að till. eigi að samþ., og vil ég leyfa mér í nafni n. að óska, að svo verði gert.