Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv., sem hér liggur fyrir, ber fram nýmæli, sem ættu smámsaman að geta flutt nýjan, hressandi blæ inn í lognmollu hverdagslífsins í strjálbýli voru. Íslenzku prestarnir hafa, margir hverjir, átt þess lítinn kost að fylgjast með eða kynnast til muna andlegri starfsemi nágrannaþjóðanna. Til þess hefir þá fyrst og fremst skort fé, og þar að auki hefir almenningi verið það tæplega nógu ljóst, hversu skaðleg einangrun og fásinni er fyrir starf prestsins. Hinsvegar er af prestunum heimtað allmikið, 50–60 stólræður á ári, tækifærisræður að auki, og alltaf er ætlazt til þess, að presturinn flytji fólkinu eitthvað, sem vert er að gera sér mikið ómak til þess að hlusta á. Sú var tíðin, að prestarnir voru aðalleiðtogar þjóðarinnar og prestsheimilin aðalmenningarstöðvar hennar. Þar lærðu efnilegir bændasynir undir skóla, mörg stúlkan hlaut þar og alla sína undirbúningsfræðslu í húsmóðurstöðuna, og síðast en ekki sízt voru þangað sótt öll ráð og leiðbeiningar í hverskonar vandamálum. Þó að laun prestsins væru þá lág í krónutali, voru prestssetrin alltaf beztu bújarðir sveitanna, og búskapurinn var þá ódýr, svo að nógu var af að taka, þar sem ráðdeild og hyggindi héldust í hendur. En nú eru tímarnir breyttir. Skólar eru komnir víða um landið, mikill fjöldi ungs fólks sækir þá, í stað þess eins og áður að leita sér mennta hjá presti sínum. Og hin aukna menntun í landinu eykur kröfurnar, ekki síður þær kröfur, sem þjóðin gerir til prestanna. Svo að sá prestur, sem vill standa vel í stöðu sinni, hlýtur að afla sér áframhaldandi þekkingar á hinum margvíslegu viðfangsefnum nútímans. Til þess þarf bæði á fé að halda og tíma. En hvorttveggja er af skornum skammti hjá prestum vorum allflestum. Lítum á kjör þeirra. Með meiri eða minni námsskuldir á baki sér tekur ungi presturinn við embætti sínu, sem ekki er betur launað en svo, að ef presturinn er fjölskyldumaður og á að geta lifað sæmilegu lífi, þá hlýtur hann að eyða talsverðum tíma til annara starfa en þeirra, sem standa í beinu sambandi við prestsstöðu hans. Honum gefst því of lítill tími til lestrar; þar að auki leyfir efnahagur hans lítil eða engin bókakaup. Verður honum því lítt fært að fylgjast með því, sem gerist á andlegum svæðum þjóðanna, og uppbyggja sjálfan sig, svo að hann geti verið góður og nýtur prestur. Enda er yfirleitt efnahagur prestanna þannig, að þeir eiga þess engan kost af eigin rammleik að veita sér þá andlegu hressingu, sem ferðalög til útlanda allajafnan eru. Það er engin tilviljun, að meiri hluti íslenzkra presta hefir aldrei komið út fyrir landsteinana. Ég tel ólíklegt, að það verði dregið í efa, að ferðalög og dvöl erlendis verði prestum til mikils gagns, engu síður en t. d. kennurum, og dæmi þekki ég þess, að íslenzkur söfnuður telur utanfarir presta gagnlegar. Dómkirkjusöfnuðurinn samþykkti fyrir eitthvað 15 árum að veita prestum sínum 500 kr. styrk til utanfarar á 5 ára fresti, og ég hefi engan heyrt telja það eftir. Prestarnir, sem farið hafa utan, eru allt of fáir, en vænt þykir þeim um förina, sem farið gátu. Ef einhver efast um það, gæti hann t. d. spurt þá presta, sem fóru utan sumarið 1929 og sátu lúterska kirkjuþingið í Kaupmh., eða þá, sem fóru á alþjóðakirkjuþingið í Stokkhólmi 1925, hvort þeir telji ekki minningarnar frá þeim ferðum til andlegra verðmæta, sem tæpast verða metin til fjár. Allir þessir prestar fengu lítilsháttar ferðastyrk og voru mjög stuttan tíma ytra. Þeir, sem fóru á lúterska kirkjuþingið, fengu ókeypis farseðla hjá Eimskipafélaginu og hinir 800 kr. hvor hjá ríkissjóði, enda þótti óhjákvæmilegt, að Ísland ætti fulltrúa á alþjóðakirkjuþinginu. Ég hefi sjálf átt því láni að fagna að ferðast dálítið um nágrannalöndin og vera þar á fjölmennum safnaða- og alþjóðafundum, þar sem áhugasamir alvörumenn ræddu hin margvíslegu vandamál nútímans. Og ég veit, að auk hinna ýmsu góðu sambanda og kynningar við mæta menn, sem eitt út af fyrir sig getur haft mikla þýðingu, þá verða endurminningarnar eins og góðir förunautar, sem lyfta huganum og hvetja til dáða og starfa. Ég held, að vér ættum því ekki að sjá eftir því fé, sem varið yrði til þess að gefa prestum vorum kost á að kynna sér starfsháttu og starfsemi annara þjóða. Af þeim er áreiðanlega margt fyrir oss að læra, bæði í menningarlegu, kirkjulegu og mannúðarlegu tilliti. Hjá oss eru öll slík störf enn í bernsku. Ég treysti því, að það verði aldrei hægt að segja með sanni, að því fé sé illa varið, - ég treysti því, að góð áhrif séu meira heldur en gulls virði. Hvað kostnaðinn snertir, þá fæ ég ekki betur séð en að hann sé smámunir einir, í samanburði við stærri upphæðir á reikningum þjóðarbúsins, og samanborið við það gagn fyrir þjóðina, sem óneitanlega er annarsvegar, ef vel er á haldið. Í þessu sambandi vil ég minna á útvarpið og það ákvæði 2. gr. frv., að prestum sé gert að skyldu að flytja erindi í útvarpið um einhver þau efni, sem þeir hefðu kynnt sér, til þess að sem flestir landsmenn nytu góðs af. Ég treysti því, að hv.þdm. vaxi ekki í augum þessi fjárveiting til prestanna, sem hér er í fyrsta sinn borin fram á löggjafarþingi þjóðar vorrar. Íslendingar hafa að fornu og nýju verið gjarnir til frama og til að auka sjóndeildarhring sinn og auðga andann, og hefir þó oft ekki verið um annað að gera en að skreppa til annara landa. Efnilegum kandidötum vorum hefir öðruhverju verið séð fyrir utanfararstyrk upp á síðkastið. Er það vel farið og ber þess vott, að sú leiðin, sem hér er farin, er viðurkennd; hitt virðist einnig liggja í augum uppi, að þó að það sé gott, að ungu, óreyndu mennirnir fái tækifæri til að kynnast nýjum staðháttum, þá er hitt þó ennþá betra, að þeim gefist kostur á því, sem þegar hafa tekið til starfa og fundið þá, hvar skórinn kreppir og hvað þeir þurfa sérstaklega að kynna sér. Vér höfum vafalaust öll hitt að máli menn og konur, sem dvalið hafa erlendis í því skyni að afla sér víðtækari þekkingar á einhverju vissu viðfangsefni, t. d. til þess að kynna sér skólamál eða mannúðarmál, svo sem meðferð munaðarlausra barna, gamalmenna, sjúkra, - og þeim ber víst alloftast saman um það, að svo margt hafi verið að sjá og læra, að tíminn og féð hafi vanalega hvergi nærri hrokkið til. Alþingi berast árlega margar fjárbeiðnir í þessu skyni. Mörgum þeirra hefir verið sinnt, þótt ekki hafi verið meiri trygging fyrir því, að þær yrðu að gagni, heldur en þar sem prestar vorir eiga í hlut. Ég býst nú við, að menn geti yfirleitt orðið sammála um þetta. Og ég er viss um, að það verður öllum kirkju- og safnaðarvinum landsins gleðiefni, ef þetta frv. verður samþ. hér á hinu háa Alþingi. Ég mun taka þátt í þeirri gleði, enda þótt ég harmi það, að styrkurinn skuli ekki vera svo ríflegur, að prestarnir geti tekið konur sínar með sér. Þetta þykir nú kannske ekki koma málinu við. En þó verð ég að segja það, að þýðingarlítið er það ekki fyrir prestinn, ef kona hans er ekki einungis hans hægri hönd í búskapnum, heldur fylgist og með í prestsstarfi hans, og sérhvað það, sem færi í þá átt, væri þá ekki einskis virði. Mér finnst, að íslenzku prestskonurnar verðskuldi það, að þeirra sé minnzt. Þær hafa unnið í kyrrþey góð störf fyrir þjóðina. Vér eigum sjálfsagt öll hlýjar minningar um einhverja góða prestskonu, sem ávallt rétti fram hjálpandi hönd, þegar með þurfti. Vel gæti ég unnað þeim þess að kynnast víðtækari verkahring en þær hafa flestar hingað til átt kost á. Um brtt. við frv. þetta get ég verið fáorð. Þær eru smávægilegar. Með brtt. við 1. gr. er farið fram á að veita fríkirkjuprestum sama rétt til utanfararstyrks og þjóðkirkjuprestum. Það er nú liðin tíð, sem væntanlega kemur aldrei aftur, að fríkirkjumenn og prestar þeirra séu hafðir útundan, já, jafnvel fyrirlitnir. Gæti ég manna bezt borið um það, en slík verður jafnan viðurkenning þeirra manna, sem nýjar brautir ryðja eða fara ekki eftir fjöldans vegum. Brtt. við 2. gr. er til þess að ganga sem bezt frá því, að utanferðir presta komi þeim að sem mestum notum. Gera má ráð fyrir því, að kirkjuráð verði, auk biskups, sem jafnan verður formaður þess, skipað málsmetandi mönnum, sem þekktu vel til ytra og hefðu vakandi áhuga fyrir því að koma prestunum á framfæri, þar sem vel yrði séð fyrir för þeirra í hvívetna, til þess að hún yrði bæði prestunum sjálfum og söfnuðum þeirra og þjóð til gagns og sóma. Ég treysti því fastlega, að hv.þdm. líti sanngjörnum augum á þessa liðsbón fyrir hönd þjóna kirkjunnar og greiði fyrir því, að frv. nái fram að ganga. 3. umr. Dálkur 37 Ræðunr. 0028 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Þessi hv.þm., sem nú settist niður, er búinn að halda langa ræðu, og talsvert á aðra leið en búast mátti við, því að hér liggur fyrir frv. til laga um utanfararstyrk presta, en hér er alls ekki verið að tala um Vilhelm Beck, sem á sínum tíma stofnaði innri missionina í Danmörku. Ég get ekki lítið öðruvísi á en að brtt.hv.þm. bregði fæti fyrir þetta frv. Hér er tvennt fyrir hendi, annarsvegar lög, sem skylda ríkið til þess að veita vissri tölu manna, sem ekki er há, þar sem ekki þarf að veita nema tveimur á ári ef lægri talan er tekin, tiltekinn styrk, en hinsvegar fjárlagaheimild, sem upp verður að taka frá ári til árs og mun kosta þras í hvert skipti, ef að venju lætur, þegar prestar biðja um eitthvað. Mér virðist því vera um tvennt að ræða, og það talsvert ólíkt. Þótt hv. 2. landsk. virtist í öðru orðinu hlynntur því, að prestar fengju einhver slík hlunnindi, fannst mér hann rífa niður með annari hendi það, sem hann byggði með hinni. Það má vera, að ég hafi ekki skilið hann rétt. Hann minntist á utanfararstyrk lækna. Fjarri sé það mér að hafa á móti því, að læknar fái að njóta fyllstu þekkingar í sínu margbrotna og stórnauðsynlega starfi. Það er lífsnauðsyn. En ég tel engan vafa á því, að læknarnir gætu öldungis eins fengið að njóta þess styrks, þótt þetta frv. verði samþ. Læknarnir eru óskabörn þjóðarinnar; við eigum oft og einatt líf okkar og heilsu undir þekkingu þeirra og hæfileikum, og íslenzka þjóðin mun ekki hafa á móti því, þótt þeir fái töluverðan styrk til að fara út fyrir landsteinana til þess að bæta við þekkingu sína. Hv. þm. sagði, að ekki væri venja að láta nema 1500 kr. til slíkra utanfara embættismanna, en þess er þó skemmst að minnast, að veittar voru 3000 kr. í einu handa sama manni, og var það hvorki læknir né prestur, heldur sýslumaður. Hvað sem þessu líður, má til sanns vegar færa, að slíkar styrkveitingar hafa átt sér stað. Og ég er viss um, að ef læknar hefðu farið fram á frv. á líkum grundvelli og þetta, þá hefði það flogið í gegn. Annars mun svo álitið almennt, að læknar hafi mun betri ástæður í efnalegu tilliti heldur en prestar, þó að vitanlega séu einnig til fátækir læknar. Það hefir heldur enginn neitað því, að prestarnir eru yfirleitt illa launaðir og í fátækara lagi, og mundi þeim líklega flestum ef ekki öllum ókleift að kosta utanför og dvöl í útlöndum af eigin rammleik. Þá mun heldur engum blandast hugur um það, að prestarnir séu verkamenn íslenzku þjóðarinnar, og með það fyrir augum get ég ekki stillt mig um að láta uppi það álit mitt, að mér þykir það koma úr hörðustu átt, er maður, sem telur sig til þess flokks, sem alltaf þykist vera að bæta hag alþýðunnar og verkamannanna, skuli vera að leggja sig niður við að láta stein á veg þeirra verkamanna þjóðarinnar, sem hér ræðir um, prestanna. Hér ræðir ekki um neina launaviðbót, heldur einungis um lítilsháttar umbætur eða hlunnindi fyrir prestana. Það er auðvitað ekkert nýtt, þótt talið sé eftir þessum embættismönnum ísl. þjóðarinnar. Það hefir lengi verið gert af þeim, sem álíta prestinn og störf hans lítils virði. Af því hefir það aftur leitt, að margir hafa leyft sér að „kritisera“ prestana á margvíslegan hátt, og reyna þannig að hnekkja áliti þeirra í augum þjóðarinnar. Slík ummæli eru einatt byggð á lítt hugsuðum staðleysum, eða þá því, að menn höfðu annaðhvort sögusögn annara við að styðjast eða eigin kynni af einum miður heppilegum manni í prestsstöðu. Því engum kemur til hugar að halda því fram, að í prestastéttina, fremur en aðrar stéttir, geti aldrei lent miður hæfir menn. Hvað sem öllu þessu kann að líða fyrr og síðar, er þess að vænta, að Alþingi líti með sanngirni á þá kröfu, sem hér er borin fram fyrir hönd íslenzkra presta, og hugleiði vandlega, hvert gagn þeim getur orðið að þessum utanfarastyrk, fyrst þeim sjálfum persónulega og síðan þjóðinni í heild sinni. Ég get ekki neitað því, að mér finnst brtt. bregða fæti fyrir frv. eða skemma það að miklum mun, og úr því að hv. 2. landsk. virðist í aðra röndina meðmæltur því að gera vel til prestanna, - hvers vegna vill hann þá ekki gera það með því að halda frv. óbreyttu í því formi, sem kirkjumálanefndin gekk frá því? Ég efast ekki um, að nefndarmenn þeir, sem að þessu frv. unnu, hafi manna bezt vitað, hvað heppilegast var í þessu efni. Og það get ég sagt hv. 2. landsk., að málsmetandi mönnum þeirrar nefndar mundi þykja miður farið, verði þessu frv. breytt frá því, sem það nú er. Ég átti einmitt tal við formann kirkjumálanefndarinnar um þetta, og var hann alls óhræddur um afdrif frv. í þessari mynd og vildi heldur hætta á, hvernig um frv. færi, heldur en slá af kröfum þess, því þær eru réttmætar. Og illa þykir mér það sitja á mönnum, sem sjálfir sitja í feitum embættum og geta lifað dag hvern í dýrlegum fagnaði, eins og ríki maðurinn í dæmisögunni, að vera að bregða fæti fyrir lítilsháttar umbætur á kjörum hinna, sem verða að lifa á molunum, er hrjóta af borðum drottnanna, - en slíkt virðist mér hlutskipti íslenzku prestanna gagnvart þeim drottni, sem nefnist ríkisvald. Hitt gæti ég miklu betur skilið, að þeir menn, sem tíma ekki að launa prestum né bæta kjör þeirra, losi sig alveg við þá og þeirra starfsemi; það mætti heita hreinlega gengið að verki. En að láta svo í öðru orðinu, að þeir vilji allt fyrir prestana gera, og aftur í hinu, að það megi bara ekki gera allt of mikið! Það tel ég óhreinlega að verki gengið. Ég vil lúka máli mínu með þeirri ósk, að frv. nái fram að ganga óbreytt, svo sem kirkjumálanefndin gekk frá því. Frv. endursent Ed. til einnar umr. Dálkur 49 Ræðunúmer: 0046 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Þetta mál hefir verið talsvert umtalað hér í þessari hv. deild áður, en sökum brtt., sem meiri hl. menntmn. vill leggja fram, vil ég aðeins segja fáein orð. Ég verð að játa, að hv.Nd. hefir farið með skilningi með þetta mál, en það finn ég þó að meðferðinni, að hún bindur styrkinn við fjárlagaákvæði, þannig að Alþingi verður að ákveða styrkinn í hvert sinn. En brtt. gengur út á það, sem upprunalega var í frv., að stj. verði heimilt á ári hverju að veita 2–5 prestum 2000 kr. styrk á ári. Ég fyrir mitt leyti vil halda mér við þetta, og meiri hl. n. álítur, að þetta sé tryggilegast fyrir prestana og miklu betra en að þurfa að setja þetta í fjárlögin í hvert sinn og þau eru til meðferðar í þinginu. Það eru víst allir sammála um það, að prestar þurfi að fá þennan styrk. En hann kemst í miklu fastari skorður með því að ákveða hann með lögum í eitt skipti fyrir öll, og því held ég fast við frv. Ég geri ráð fyrir því, að hv.þdm. hafi þegar ákveðið, hvorum megin þeir ætli sér að vera í þessu máli, og sé ég því ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um það. Ég hefi átt tal við allmarga menn um málefnið, og hafa þeir látið þá sömu skoðun í ljós og ég, að þetta gæti orðið til þess, að stundum yrði ekkert fé veitt í fjárlögum í þessu skyni, og hafa þeir því talið miklu æskilegra, að till.n. verði samþ. Í þeirri brtt., sem hér er borin fram, er aðeins farið fram á, að tveimur prestum verði veittur þessi styrkur, þ. e. a. s. 2000 kr. á ári til hvors fyrir sig. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið, sem þegar hefir verið rætt allýtarlega hér í hv. d. Lagafrumvörp samþykkt. Bókasöfn prestakalla (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1931 B vetrarþing Dálkur 66 Ræðunúmer 0074 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Nál. 259 ber með sér álit meiri hl. n., svo ég ætla ekki að vera langorð. Það mun hafa vakið góðar vonir allra kirkju- og kristindómsvina í landi voru, er hæstv. stjórn skipaði milliþinganefnd til að íhuga kirkjumálin, og það því fremur, þar sem meiri hluti nefndarinnar var skipaður þekktum áhugasömum kirkjunnar mönnum, sem búast mátti við að störfuðu rækilega að þessum málum. Sú varð og raunin á. Frv. þau, sem liggja fyrir þinginu frá kirkjumálanefndinni, bera þess vottinn. En nú kemur til þingsins kasta um það, hvort þessar vonir rætast. Ég verð að segja það um sjálfa mig, að ég varð fyrir vonbrigðum, þegar ég sá, að hv.Nd. hafði fært niður styrkinn til bókakaupa úr 10 þús. kr. í 4000. Mörgum kann að virðast, sem 10 þús. kr. séu mikið fé, en þegar það er athugað, að þeim er skipt í marga staðina, þá verður ekki mikið, sem kemur í hvern stað. En það, sem n. virtist þó aðalatriðið, var það, að fá viðurkenningu þessarar hv. deildar fyrir réttmæti frv. Enginn mótmælir því, að þörf er fyrir presta landsins að hafa gott bókasafn. Er eiginlega óþarfi að tala um það; hverjum hugsandi manni er þetta nauðsynlegt, og þarf ekki annað en að vísa til gamals málsháttar: „Betra er berfættum en bókarlausum að vera“. Það hefir einnig löngum verið gert í hefndarskyni að svipta menn bókum sínum, og vil ég í því sambandi benda á það, hvernig Norðmenn fóru með Hauge 1804, þegar þeir lokuðu hann inni í fangelsi og sviptu hann öllum bókum, öðrum en níðritum um þau mál, sem honum voru hjartfólgnust. Hv. Nd. hefir sýnt, að hún vill styrkja þetta fyrirtæki prestanna. Annars er ætlazt til, að bókasöfnin komi fleirum að notum en prestunum. Í 2. gr. frv. stendur: „Til bókasafna prestakalla skulu einkum keyptar bækur guðfræðilegs og heimspekilegs efnis. Þó má og kaupa til safnanna almennar fræðibækur og úrvals skáldrit“, o. s. frv. Þetta er gert með tilliti til þess, að prestum er gert að skyldu skv. 9. gr. að lána bækur þeim safnaðarmönnum, sem þess óska, og sýnir þetta, að þessar bækur eru látnar prestunum í té með það fyrir augum, að aðrir geti notið þeirra líka. Vitanlegt er það, að í kaupstöðum er oft kostur góðra bóka, svo að það virðist sem prestum sé þar ekki eins mikil þörf á bókasafni fyrir sig og söfnuðina. En þar, sem bókasöfn eru ekki fyrir hendi, er ekki annað að fara en í það litla bókasafn, sem hér er verið að tala um að stofna. Það hafa komið fram brtt. frá hv. minni hl., en þær gera hvorki til né frá, annað en að tefja fyrir málinu, og finnst mér það illa farið. Það, sem vakti fyrir meiri hl., var einmitt að tefja ekki fyrir framgangi málsins. En þó menn væru ekki ánægðir með það ákvæði í 4. gr. frv., að kostnaðurinn af starfi bókanefndar skuli greiddur af bókakaupafénu, þá var engan veginn til þess ætlazt, að þetta gæti orðið að arðberandi atvinnu fyrir neinn, heldur gert ráð fyrir því, að kosnir væru þeir einir, sem með óeigingirni vildu vinna fyrir þetta mál. Það er ekki ástæða til að orðlengja þetta frekar, og ég læt hér staðar numið með þeirri ósk, að frv. nái fram að ganga. ...Dálkur 70 Ræðunúmer 0077 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég ætla strax að svara hæstv.dómsmrh. Ég vildi ekki kasta rýrð á neinn nefndarmanna, enda gerði ég það ekki. Mun hæstv. ráðh. þekkja orðatiltækið: „eigi lasta ég einn, þótt lofi annan“. Þau mál öll, sem kirkjumálanefndin hafði með höndum, eru svo nátengd prestunum og starfi þeirra, að þau hljóta að verða enn heitari áhugamál fyrir þeim heldur en leikmönnum, án þess að ég vilji á nokkurn hátt væna þá um áhugaleysi. Viðvíkjandi brtt. minni hl. n. vil ég benda á, að ekki er sama fyrir prestana, hvaða bækur það eru, sem þeir hafa aðgang að. Víða hvar á Íslandi eru til lestrarsöfn. Ég hefi séð ýms þeirra, og í sumum þeirra hefi ég varla nokkra bók séð þannig, að presturinn sem slíkur hefði sérstök not af. Hvað snertir borgun fyrir störf bókanefndar, þá er það tekið fram í 3. gr., að prestar eigi sjálfir að borga flutningsgjaldið af bókunum, og það er vitanlega aðalkostnaðurinn. Annars gætu orðið lítilsháttar útgjöld við bréfaskriftir og bókapantanir, og það yrði því hið eina, sem félli til bókanefndar, því að laun til hennar virðast mér ekki geta komið til mála. Í frv. var upphaflega tekið fram, að bókanefnd skyldi starfa alveg kauplaust. Hv. Nd. sleppti þessu ákvæði. Ég get að vísu ekki ímyndað mér, að bókanefnd fari að ásælast kaup fyrir starfa sinn. En allur er varinn góður, og ef einhverjir menn veldust til þessa starfs, er svo aumlega hugsuðu, þá er ástæða til að taka þetta greinilega fram. Mér þykir engin ástæða til að láta málið þvælast lengur hér í hv. d., þegar allir eru eiginlega sammála um það, sem máli skiptir. Get ég því látið máli mínu lokið og vænti þess, að hv. d. samþ. frv. Lagafrumvörp ekki útrædd. Fátækralagabreyting (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1931 C vetrarþing * Dálkur 11211 Ræðunúmer 1723 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Það er mjög eðlilegt, að fátækramál í fátæku, strjálbyggðu landi séu allerfið viðfangs, svo sem raun hefir borið vitni um. 33. gr. fátækralaganna mælir svo fyrir, að styrkveiting skuli hagað þannig, að gætt sé, svo sem verða má, hagsmuna fátækrafélagsins og þarfar og velferðar þurfalingsins. En hér ber svo oft margt á milli, að allerfitt verður að þræða rétta leið. Annarsvegar eru gjaldendur, þeir menn, sem lögum samkvæmt eiga að framfæra þá, sem ekki geta það af eigin rammleik. Rekast þá oft á hagsmunir þessara tveggja ólíku aðilja, og er einatt örðugt að ráða fram úr, svo að báðir megi vel við una. Þó vandast málið enn meira, þegar hinir svokölluðu fátækra- eða hreppaflutningar koma til skjalanna. Þar mætast annarsvegar skýlaus lög, sem heimila gjaldanda að ráðstafa þurfalingnum eftir eigin geðþótta, án tillits til þæginda eða ástæðna hans og hinsvegar fátækt og úrræðaleysi þiggjanda. Óneitanlega hefir þurfamannaflutningum farið mjög fækkandi á undanförnum árum. Með vaxandi mannúð og menningu leitast menn við að losa fátækt fólk við þennan refsidóm fátæktarinnar með allskonar undanbrögðum, einkanlega er oft gripið til þess að fá læknana til að gefa vottorð um að þessi eða hinn þurfalingur sé ekki ferðafær. Líklega má til sanns vegar færa, að menn reyni yfirleitt til þess að framkvæma flutninga þurfamanna nú orðið á sem mannúðlegastan hátt, reyni til að milda aðferðina með meðferðinni. En samt sem áður er mér kunnugt um það, að misbrestur getur orðið á þessu. 62. gr. fátækralaganna mælir svo fyrir, að flutningum skuli haga þannig, að hvorki sé misboðið heilsu þurfalings né lífi hans stefnt í voða. Ég gæti þó nefnt dæmi, sem færðu miklar líkur, ef ekki sannanir fyrir heilsutjóni, sem beinlínis stafaði af fátækraflutningi. Það er t. d. ekki lengra síðan en í gærkvöldi, að ég átti tal við fátæka konu hér í bænum, margra barna móður, sem eitt sinn var flutt fátækraflutningi ásamt manni sínum og börnum í ómegð; yngsta barnið var fárra vikna brjóstbarn. „Um það ferðalag er það að segja“, sagði hún, „að ég þoli tæplega að hugsa um það. Við vorum 12 daga að hrekjast á sjónum matarlítil og sjóveik, og litla barnið mitt var eins og ofurlítil beinagrind, þegar ferðinni lauk“. Það hafði verið ráðgerð hálf önnur dagleið, en skipið breytti um áætlun og varð 12 daga á leiðinni, ferðanestið var af skornum skammti og móðirin, sem ætlaði að næra ungbarnið á leiðinni, gat það ekki, sökum sjóveiki og matarleysis, og litla barnið bar aldrei sitt barr eftir það; það varð veiklað og veslaðist upp og dó. Móðirin getur aldrei gleymt litla horaða hvítvoðungnum sínum, sem svo hart varð úti í viðureign sinni við éljadrög mannlífsins. Það eru 6 ár síðan. Flutningur þessi fór ekki fram frá Rvík. Ég býst ekki við því, að ég þurfi að tefja tímann með því að tilgreina fleiri dæmi úr daglega lífinu, þó það sé hægðarleikur, því máli mínu til sönnunar, að fátækraflutningar séu harðir í horn að taka; ég veit, að allir hv.þdm. eru mér sammála um það, að enginn mundi kjósa þá sér eða sínum til handa. Mér líða ekki úr minni orð konu einnar, sem hafði orðið fyrir barðinu á fátæktinni í ýmsum búningi, einnig þeim, sem hér um ræðir. Hún sagði með tárin í augunum: „Maður er aldrei kvíðalaus. Ef maður sér fram á litla atvinnu, þá kemur óttinn við þennan voðalega fátækraflutning“. Og það er einmitt þess ótti, sem mig langar til að útrýma að einhverju leyti. Ég skal játa það, að ég hefði helzt viljað útrýma honum alveg. En þótt ekki sé lengra haldið í bili, tel ég þó rétt spor stigið í rétta átt. Ég veit, að gamla fólkið tekur breytingu þessari fegins hendi. Það eru fáir dagar síðan ég hitti að máli mann á áttræðisaldri, og er talið barst að því, er ég hafði í hyggju um þau mál, sem ég ræði hér, sagði gamli maðurinn alls hugar feginn: „Guði sé lof! Þá þarf maður ekki að kvíða fyrir því að verða fluttur“. Ég hefi hlýtt á marga æfisögu aldinna einstæðinga, æfisögu um skort og heilsubilun og ástvinamissi og - fátækraflutninga, - og fátt var þeim sárara. Og það eru nú einmitt þessi aldurhnignu, lúnu olnbogabörn, sem mig langar sérstaklega til að vera málsvari fyrir með frv. þessu. Ég hefi í grg. við frv. látið þá ósk mína í ljós, að fátækraflutningar yrðu afnumdir, en hinsvegar bent á þá sem nokkurskonar neyðarvörn hreppanna gegn eyðslusömu óreiðufólki, sem þar að auki er allajafnan langtum hollari dvöl í sveitum heldur en í kaupstöðum. Af skýrslum, sem ég hefi fengið hjá hagstofunni um fátækraframlög hinna ýmsu hreppsfélaga á landinu, sé ég, að sumir hreppar mega ekki við neinni viðbót í þeim efnum, enda þótt fjölmargir aðrir hreppar hafi tiltölulega sárlítil gjöld til fátækraframfæris. Virðist mér skýrslurnar benda til þess, að með einhverju móti þyrfti að jafna þann feykilega mismun. En til þess þarf rækilegri undirbúning en hér er fyrir hendi, og veitti ekki af, að sérstök milliþinganefnd tæki það til meðferðar, og jafnvel eðlilegast að fela það nefnd þeirri, sem hefir tryggingarmálin til meðferðar. Þá er í frv. gert ráð fyrir, að framfærslusveitum sé ekki íþyngt, þótt fólkið fái að vera kyrrt þar, sem það óskar, með því að ríkissjóður komi til hjálpar. Að hinu leytinu má fullkomlega gera ráð fyrir því, að atvinnumálaráðherra beri hag ríkissjóðs svo vel fyrir brjósti, að honum verði heldur ekki íþyngt um skör fram með þeim undanþágum, sem gert er ráð fyrir í frv. Jafnframt má vænta þess, að þjóð vor eigi ávallt þeim atvinnumálaráðherrum á að skipa, sem líti með vorkunnsemi og sanngirni á kringumstæður varnarlítilla fátæklinga. Ég orðlengi þá ekki frekar um frv. að sinni til. Ég get búizt við því, að sumum þyki ég hafa farið of skammt, öðrum ef til vill of langt, en vona þó, að skoðanir manna geti náð saman, svo að komizt verði að heppilegri niðurstöðu. Þá treysti ég og því, að hin hv. nefnd, sem fær frv. til meðferðar, taki því vel og vinsamlega og verði mér sammála um, að hér sé nauðsynjamál, sem vert er að sinna. ...Dálkur 11221 Ræðunúmer 1737 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Það er aðeins örstutt aths., sem ég vildi gera út af ræðu hv. 2. landsk.Hv. þm. var að gefa mér góð ráð. Það er nú máske gott fyrir mig að eiga kost á ráðum mér eldri og reyndari manna. En ég get þó ekki verið sammála honum um það, að það tefji fyrir úrlausn þessa máls, þó létt sé af gamalmennunum þeim áhyggjum, sem á þeim hvíla vegna fátækraflutnings. Ég held, að sú umbót ætti ekki að tefja fyrir fullkomnari löggjöf um þetta efni, heldur þvert á móti. Það er ekki lengra síðan en í vetur, að ég varð að tilkynna áttræðri konu, að hana ætti að flytja fátækraflutningi. Er það leiðinlegt verk, og átti það sinn þátt í því, að ég bar þetta frv. fram. Ég get hæglega bent á fleiri dæmi. Þannig var kona ein 60–70 ára gömul elt á milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur í fyrra vetur, til þess að flytja hana á sína sveit, sem hún hafði ekki stigið fæti í í yfir 20 ár. Ég skil ekkert í því, hvernig hv. 2. landsk. hefir getað reiknað það út, að það yrði til að tefja umbætur á þessu sviði, ef frv. mitt verður samþ.

Ég gerði grein fyrir því

. Ég skildi ekki þá rökfærslu. En ég get, til þess að tefja ekki fyrir hv. d., fengið nánari skýringu á rökfærslu hv.þm. undir fjögur augu. Annars bjóst ég fremur við því, að hv. 2. landsk. mundi ljá þessu frv. lið. Ég hefi það fyrir satt, að jafnaðarmenn vilji breyta fátækramálunum til batnaðar og reynast trúlega í því. En nú telur hv.þm., að hér sé of stutt farið, og notar þá átyllu gegn frv. Hv. jafnaðarmenn töldu það líka kák, þegar þáverandi hv. 2. landsk.þm. (IHB) bar fram frv. sitt um breyt. á ellitryggingarl.

Það var líka kák!

Það var þó ekki meira kák en svo, að ef það hefði verið lögleitt og komið til framkvæmda á síðasta hausti, þá hefði það í mörgum tilfellum forðað gamalmennum frá því að ganga hin þungu spor að biðja um sveitarstyrk. Ég veit, að fyrir mörg gamalmenni er það þung ganga. Það er að vísu í l., að styrkur, sem veittur er styrkþegum, sem eru fullra 60 ára að aldri, skuli ekki talinn sem sveitarstyrkur. En þrátt fyrir það, tekur margt gamla fólkið sér það miklu nær en yngra fólkið, að biðja um fátækrastyrk. Það var því tími til þess kominn að bera þessar kröfur fram vegna gamla fólksins. Í þeim fólst sú réttarbót, sem það hefði fyrir löngu átt að vera búið að fá. Hv. 2. landsk. segir, að í síðari hluta till. felist enginn réttur. Þar felst þó sá réttur, að skjóta má til úrskurðar atvmrh., hvort ekkja með börn skuli flutt fátækraflutningi. Mér finnst mega vænta þess, að slíkur embættismaður, sem skipar sæti atvinnumálaráðherra, sé réttsýnn og góðgjarn og líti með samhug til þeirra, sem eru báglega staddir. Mér dettur í hug eitt atvik, sem kom fyrir nýlega. Það átti að flytja ekkju með mörg börn langar leiðir. Það varð að fara ótal krókaleiðir til að koma í veg fyrir það, að henni væri þvælt á annað landshorn. Ef þetta ákvæði hefði þá verið í l., þá efast ég ekki um, að fengizt hefði skjót og góð úrlausn á því máli. Ég skal svo ekki segja meira í þetta sinn. Ég vona, að hv.n. geri það í þessu máli, sem hún telur rétt og sanngjarnt. Lagafrumvörp ekki útrædd. Framfærslulög (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1931 C vetrarþing Dálkur 11316 Ræðunúmer 1829 Guðrún Lárusdóttir: Ég finn mér skylt að taka til máls um þetta frv. - Hv. flm. hefir nú gert grein fyrir aðalatriðum þess, og hefi ég þar engu við að bæta. En mér finnst, að úr því að svo róttækar breytingar eru bornar fram á fátækralögunum, þá sé full ástæða til þess að taka ýmislegt fleira með í frv. Ég get ekki varizt þeirri hugsun, að frv. þetta hefði ekki komið fram nú, frekar en á síðustu undanförnum þingum, hefði ég ekki orðið fyrri til að flytja frv. um breyt. á fátækralögunum, og í öðru lagi flytur þetta frv. þær róttæku breytingar, sem ég vék að í grg. fyrir mínu frv. Ég skal taka það fram, að ég gæti vel fallizt á þær, ef unnt væri jafnframt að tryggja það, að framfærslukostnaður aukist ekki að stórum mun, og ef nokkur líkindi væru til þess, að frv. næði samþykki þessa þings. En sé nú svo, sem mig grunar, að jafnvel hv.flm. sjálfir hafi litla eða enga trú á því, að frv. þetta nái samþykki þessa þings, þá vona ég, að þeir stuðli að því, að frv. það, sem ég þegar hefi flutt, nái fram að ganga, svo að olnbogabörn þjóðfélagsins geti notið góðs af því, unz aðrar stærri og fullkomnari bætur fást á fátækralögunum. Mér finnst það alveg ástæðulaust að óttast það, sem hv.flm. sagði, er frv. mitt var til umr., að frv. mitt myndi tefja fyrir meiri réttarbótum í þessum efnum. Leyfi ég mér að skjóta því til hv.þdm., hvort nokkur þeirra myndi vera ófúsari til að greiða atkv. sitt því frv., sem hér liggur fyrir, þó að áður væri úr lögum numinn nauðungarflutningur gamalmenna. En áður en frv. fer til n. vil ég leyfa mér að benda á það, hv.n. til íhugunar, að úr því að farið er að gera svo róttækar breytingar á fátækralögunum, þá virðist mér sjálfsagt að bæta við ýmsum ákvæðum, sem myndu bæta lögin og aðstöðu þeirra manna, sem eiga að njóta þeirra. Vil ég þá fyrst biðja hv. nefnd að athuga, hvort hún telur ekki réttmætt að taka upp í þessi lög ýms ákvæði um meðlög sveitarstjórna og framfærslu óskilgetinna barna. Þau ákvæði eru í lögum um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna frá 1921. Væri og ekki úr vegi að endurskoða þau ákvæði um leið. Vil ég leyfa mér í þessu sambandi að benda á 26. gr. laga nr. 46 frá 1921 og 19. gr. laga nr. 43 frá 1927. Sömuleiðis vil ég leiða athygli að 31. gr. laga nr. 46 frá 1921. Virðist mér, að sú grein eigi heima í fátækralögunum sjálfum. Minna mætti og á það, að fyrir seinasta Alþingi lágu tvö frv., sem fjölluðu um þessi mál, borin fram að tilhlutun mæðrastyrksnefndar. Mér hefði því fundizt það æskilegt og eðlilegt, að hv.flm. hefði tekið tillit til þeirra við samningu frv. síns. Hefði það áreiðanlega verið vel þegið af mæðrastyrksnefnd, sem hefir um nokkurt skeið leitazt við að afla sér kynna af högum einstæðra og fátækra mæðra, í því augnamiði að reyna að bæta kjör þeirra, enda gengu frv. í þá átt. Ég efast ekki um, að hv.þdm. viti, að þessi n. er hópur kvenna, sem hafa tekið þetta verk að sér ótilkvaddar og unnið ókeypis. Og mæðrastyrksnefndin hefir ekki aðeins mæðurnar í huga, heldur börnin engu síður, og vill hún því láta kveða skýrt á um það, að fátækrastjórn sé ekki heimilt að taka börn, sem gefið er með af sveitarfé, frá góðum heimilum, þar sem vel fer um þau, þótt lægra meðlag kynni að fást með þeim annarsstaðar. Mér finnst, að sú viðbót hefði farið mjög vel við 24. gr. þessa frv., sem hér liggur fyrir. Þar sem talað er um í 26. gr. frv., að fátækrastjórn sé heimilt að taka börn frá foreldrum, þar sem heimilislífið geti talizt siðspillandi, virðist mér, að þá viðbót vanti, sem banni slíkum foreldrum að taka börn sín heim til sín aftur frá góðum heimilum án leyfis fátækrastjórnar. En það kemur oft fyrir, og gerir í rauninni síðari villuna verri en hina fyrri. Í l. nr. 46 frá 1921 er svo fyrir mælt, að prestar og skólanefndir skuli hafa eftirlit með börnum framfærsluþurfa, en þetta frv. gerir ráð fyrir, að prestar og kennarar hafi þetta eftirlit með höndum. Býst ég við, að þar muni vera átt við barnakennara, þótt ekki sé það tekið fram. Síðari málsgr. 28. gr. frv. tekur ekki nærri nógu djúpt í árinni að mínu áliti. Í stað þess, að þar er sagt, að innansveitarmenn hafi rétt til að kæra yfir vanrækslu á meðferð barna, þá þyrfti það að vera lögboðin skylda sérhvers manns eða konu, sem veit um vítaverða meðferð á börnum eða framfærsluþurfa mönnum, að kæra það fyrir hlutaðeigandi valdsmanni, og láta varða sektum, ef út af væri brugðið. Veit ég, að hv.þdm. mun ekki ókunnugt, að oft er talað um slæma meðferð á börnum og þurfamönnum, en þegar á að fara að rannsaka slík mál, þá draga menn sig vanalega í hlé og vilja ekki bera vitni; en það ætti að skylda menn til að gera með lögum. 34. gr. frv. gerir að vísu ráð fyrir því, að ekkja, sem hefir skylduómaga, skuli losna alveg við sveitarskuld, sem hún hefir komizt í í hjónabandinu. En haldi ekkjan áfram að þiggja sveitarstyrk vegna ómegðar eða annara ástæðna, þá er ætlazt til þess eftir núgildandi lögum, að ef hún giftist öðru sinni, þá takist maður hennar á hendur að greiða sveitarskuldina. Á þessu þyrfti að verða breyting. Það virðist vera ærinn léttir fyrir sveitarfélagið að losna við þá skylduómaga, sem því ber að framfæra, á þann hátt, að ekkjan giftist, og maður hennar tekur börnin að sér til forsjár og framfærslu allt til 16 ára aldurs, svo sem lög mæla fyrir. Virðist það því vera mjög óréttlátt að bæta gömlum skuldum honum á hendur að auki.

Þetta er að nokkru leyti tekið fram í 33. gr. frv.

. Já, en aðeins að nokkru leyti. Þá held ég það nauðsynlegt að bæta nýrri málsgr. við 46. gr. frv., til þess að koma í veg fyrir það, að sveitarstjórnir geti tekið sjúkling frá lækni, sem hefir hann undir hendi til lækninga og telur honum batavon. Það munu dæmi þess, að slíkt hafi verið gert, þvert ofan í vilja og sárustu löngun sjúklingsins og þvert á móti læknisráði, og hlotizt mjög illt af. Þessi fáu dæmi vil ég benda þeirri hv. nefnd á, sem fær frv. þetta til meðferðar. Hefi ég þó talið fátt eitt af því, sem mætti vera frv. þessu til bóta og bæta myndi aðstöðu smælingjanna, ef frv. yrði að lögum. Ég vil endurtaka þau ummæli mín, að ég er fús til að fylgja fram hinum fyllstu réttarbótum handa þeim, sem búa forsælumegin í lífinu. Ég læt það ekki aftra mér, þó að ég komist ekki alla leiðina í einu. Og þeim, sem er það einlægt alvöru- og hjartansmál að ráða bætur á kjörum bágstaddra manna, kemur ekki til hugar að amast við neinni viðleitni, sem gengur í þá átt. Mér kemur í hug arabiski málshátturinn: „Ef fjallið vill ekki koma til Múhameðs, þá verður Múhameð að fara til fjallsins“. Ef kringumstæður og atvik leyfa ekki, að tekin séu stór skref, þá verður að nota smærri. Aðalatriðið verður því jafnan það, að missa ekki sjónar á takmarkinu, - að stefna í rétta átt. Dálkur 11325 Ræðunúmer 1832 Guðrún Lárusdóttir: Ég fer að halda, að erfitt sé að haga orðum sínum í þessari hv. deild, þegar hv.flm. þykir út af orðum mínum hafa andað kalt til hans. Ég veit ekki, fyrir hvað það er; mér fannst ég bera frv. fram af hlýjum hug. En ég hlýt að hafa hagað orðum mínum klaufalega. Mér þætti leitt að fá grein í Alþýðubl. á morgun, sem segði, að ég hefði viljað rífa þetta niður. Ég treysti hv.þm. til að sjá um, að ég fái ekki slíka grein.

Það er ekki hætta á því, að Alþýðubl. segi ekki rétt frá

. Já, eins og vant er náttúrlega. Hv. þm. var að tala um það, að ég hefði ekki komið með neina efnisbreytingu. Það kann vel að vera. En það eru til fleiri breytingar en efnisbreytingar, og ég veit, að orðabreytingar geta oft haft svo mikla þýðingu, að næst gengur efnisbreytingu. Ég fullyrði, að það, sem ég benti á, á fullkominn rétt á sér og mundi geta bætt fyrir mörgum fátæklingum, ef það næði inngöngu í fátækralögin. Hv. þm. sagði, að ég hefði ekki kynnt mér nægilega forsögu málsins. Það er vel til, að ég hafi ekki kynnt mér hana nóg, en þó nokkuð. Ég veit það, að fátækralögin voru endurskoðuð 1927. Og ég veit það líka, að hv.þm. hefir aldrei fyrri borið fram frv. um þetta. En ég veit það líka, að hv.þm. talaði vel og vinsamlega um þetta og hefir ef til vill komið með góðar brtt., sem ég er raunar ekki viss um, þegar það var til umr. 1927, og lasta ég hann sízt fyrir það. Ég vil ekki tefja tímann með því að tala frekar um þetta nú, þar sem það á víst ekki við. Ég tek með þakklæti góðum leiðbeiningum af hv.þm., þar sem hann segir, að ekki hafi átt við að tala um einstök atriði fyrr en við 2. umr. Það er ekki nema eðlilegt, að hann kunni sig betur hér á Alþingi en ég, þar sem hann hefir nú setið mörg ár á þingi, en ég ekki nema 1½ mán. - Ég geri ráð fyrir, að við séum nokkurnveginn sammála og að fyrir okkur báðum vaki það sama, að bæta kjör þeirra manna, sem verst hafa orðið úti í lífsbaráttunni. En ég tel varhugavert, þegar maður vill koma einhverju máli fram, að spenna bogann svo hátt, að hætta geti orðið á, að ekkert náist fram að ganga. Ég hefi þá trú, að heppilegra sé, að þessar breytingar komi smátt og smátt. Mér þykir leiðinlegt, ef hv.þm. hefir misskilið mig þannig, að hann álíti, að ég sé mótfallin því, að rýmka kjör þeirra, sem hafa orðið svo ólánssamir að verða minni máttar í lífinu, því það er engan veginn. Mér myndi þykja ánægjulegt, ef ég gæti fengið tækifæri til að sýna honum, að mér er fyllsta alvara í þessu efni. Lagafrumvörp ekki útrædd. Almannafriður á helgidögum (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1931 C vetrarþing Dálkur 11332 Ræðunúmer 1844 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Um gervallan kristinn heim er þessi vika kölluð kyrra vikan. Bendir nafnið eitt til þess, að kyrrð og friður eigi að vera henni samfara. Dagarnir tveir, skírdagur og föstudagurinn langi, hafa öldum saman verið óaðskiljanlegir, friðhelgaðir helgidagar í lúterskum og kaþólskum löndum. Margir menn eiga bernskuminningar um þá daga, yfir þeim hvílir kyrrlátur blær, sem vekur lotning í huganum allt fram á efri ár. Helgidagalöggjöfin frá 1901 tekur það skýrt fram, að skírdagur skuli vera helgur dagur eins og föstudagurinn langi og hinn fyrri dagur stórhátíða, og er þá bönnuð hverskonar vinna og allar almennar skemmtanir. En árið 1926 er helgidagalöggjöfinni breytt, og m. a. á þá lund, að skírdagur er undanfelldur þeirri friðhelgi, er hann áður hafði, og settur við hlið sunnudaganna, sem því miður eru of lítið notaðir til helgihalds vor á meðal. En þrátt fyrir þessa breytingu laganna er hefðin í hugum manna um helgi skírdags svo óröskuð, að árum saman lætur enginn sér það til hugar koma, að svipta skírdag þeirri helgun, svo að hvergi á sér stað opinber skemmtun þann dag, svo sem leiksýning eða kvikmyndasýning eða dansleikir, og munu einnig opinberir gildaskálar hafa verið lokaðir á skírdagskvöld. Það mun hafa verið í fyrra að í fyrsta skipti var brugðið út af þeirri venju hér í bæ, en hvorki var það kvikmyndahús eða leikfélagið, sem þar rann á vaðið, heldur nýja hótelið, sem siðmennir unga fólkið með því að kenna því að dansa á milli borðanna. Roskið fólk man það vel, að í sveitum t. d. þótti það mjög óviðeigandi, að sinnt væri öðrum störfum en nauðsynlegustu heimilisstörfum eftir miðaftan á skírdag. Skírdagskvöld og aðfaranótt föstudagsins langa voru álitin jafnhelg páskunum sjálfum, og yfir allri kyrru vikunni hvíldi einskonar hátíðleg kyrrð, sem væri sú vika öðruvísi en allar aðrar vikur ársins. Vafalaust hefir þetta staðið í nokkru sambandi við Passíusálmana, sem þá voru um hönd hafðir á hverjum bæ á föstunni. Þeir höfðu leitt hugsanirnar að liðnum atburðum og skýrt þá svo, að þeir urðu sem lifandi myndir fyrir hugskotssjónum fólksins. Og hví skyldi þá ekki kyrra vikan verða eðlileg afleiðing þeirra hugsana? Um undanfarna áratugi munu fáar opinberar skemmtanir hafa átt sér stað hér í bæ í kyrru vikunni, eða páskavikunni, eins og sumir nefna hana. Það var eins og óskrifað lögmál, að þá skyldi ekkert það aðhafzt, er truflaði kyrrð og alvöru þeirra daga, sem fara á undan minningardögunum miklu, skírdegi og föstudeginum langa. Er vér minnumst alls þessa, þykir oss það engin furða, þótt þeir kynnu að verða æði margir vor á meðal, sem kynnu því illa, að þær helgistundir, sem tengdar eru hinum hrikalegasta harmleik, er veraldarsagan hermir, yrðu óvirtar með hávaða og gauragangi samkvæmis, sem sízt af öllu getur talizt þjóðinni til sóma eða siðbótar. Ef vér hinsvegar virðum fyrir oss það, sem gerist sumstaðar annarsstaðar í þessum efnum, þá sjáum vér fljótt, að þar er víða lögð sérstök rækt við þetta tímabil, fyrir páskana. Þar sem því verður við komið, fara menn um þær mundir í stórhópum til Jórsala, og aðalerindi margra þessara manna er að dvelja um kyrru vikuna og yfir páskana á þeim stöðum, þar sem Kristur leið og dó. Erlend stórblöð hafa hvað eftir annað stofnað til Jórsalaferða fyrir kaupendur sína, og ávallt hafa svo margir tekið þátt í förinni, að orðið hefir að taka á leigu stóreflis farþegaskip, og þó hafa auðvitað verið miklu fleiri, sem ekki komust, þótt þeir æsktu þess, heldur en hinir, sem fóru. En þeir, sem urðu svo lánssamir að geta tekið þátt í þvílíku ferðalagi, hafa allir sem einn lýst ósegjanlegri gleði sinni og hrifningu, er þeir dvöldu á þeim stöðum, þar sem hinir stórfenglegu atburðir gerðust, er guðspjöllin segja oss frá og sérstaklega eru tengdir Getsemane og Golgata. Og mörgum mun hafa farið líkt og munki einum á 13. öldinni, sem lagði leið sína um þessa staði og komst þannig að orði um ferðina: „Ég fór yfir höf og lönd, til þess að sjá staðina, þar sem Kristur lifði og starfaði, en sérstaklega þó staðinn, þar sem hann dó. Endurminningar mínar um stundirnar, er ég dvaldi þar, munu héðan af verma hjarta mitt og styrkja trú mína“. Annars segir það sig sjálft, að fyrir kristinn alvörumann, hlýtur dvöl í Getsemanegarði á skírdagskvöld að vera ógleymanleg hátíðarstund. Og þar er mannmargt á skírdagskvöld, en þó svo undurhljótt. Altítt er, að landsstjórnin eða borgarstjórinn tali þar með einhverjum biskupinum við guðsþjónustur, sem haldnar eru ýmist í sjálfum Getsemanegarði eða í hlíðum Olíufjallsins. Áheyrendur eru af ýmsum þjóðflokkum og óskyldir með öllu, en hér verða þeir sem einn maður, á hinum helgu stundum minninga, sem þeim eru öllum jafnkærar. Líklega eiga mennirnir ekkert dýrmætara til heldur en kyrrlátar, heilagar og góðar minningar, og allt það, sem styður þær og eflir, horfir oss til góðs. Þær auðga oss, þær gleðja oss, þær lyfta huga vorum og ljá oss þrótt. Vér megum því ekki missa þær. Er þess skemmst að minnast, er íslenzka þjóðin kom saman á 1000 ára afmæli Alþingis síns. Þess er ég fullviss, að engum þeim, er svo var lánsamur að eiga þess kost að mega taka þátt í þeirri tilkomumiklu hátíð, muni nokkru sinni gleymast sú hrifning og lotning, sem þá greip huga manna andspænis sameiginlegum þjóðarminningum. Hið fornkveðna orð: Drag þú skó þína af fótum þér, því sá staður, er þú stendur á, er heilög jörð - hljómaði til mannfjöldans frá eldgömlu, hrufóttu klettaborgunum, - og vissulega hefði það verið vítavert að fótumtroða þær helgu minningar. Hið sama má segja um margar aðrar dýrmætar minningar, og þá fyrst og fremst þær, sem tengdar eru dögunum, sem ég hefi aðallega rætt hér um. Það yrði áreiðanlega mörgum sársaukablandið áhyggjuefni, ef skírdagur, og þá einkanlega skírdagskvöld, ættu eftirleiðis að verða almennt rall- og gleðskaparkvöld, og féþúfa fyrir þá, sem vilja græða á skemmtanafýsn fólksins. En á því er einmitt mikil hætta verði dagurinn ekki varinn með því að friðhelga hann á ný. Frv. fer að vísu fram á það, að allur dagurinn sé friðhelgaður, en ég gæti vel fallizt á, ef það yrði heillavænlegra til samkomulags, að friðhelgi dagsins byrjaði eins og á aðfangadagskvöld jóla, kl. 6 síðd. Aðalatriðið er að koma í veg fyrir allt það, sem raskar helgi skírdagskvölds, sem er réttnefnt aðfangadagskvöld föstudagsins langa, og ætti því að vera kyrrlátasta og alvarlegasta kvöld ársins. Að lokum vil ég geta þess, að við sjálft lá, að allir skemmtistaðir borgarinnar yrðu hafðir opnir annað kvöld, en við nánari athugun hættu allir hlutaðeigendur við það (nema húsbóndinn á Hótel Borg) og sýndu með því lofsverða sanngirni, sem vafalaust verður vel metin hjá öllum þorra manna. Lagafrumvörp ekki útrædd. Óskilgetin börn (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1931 C vetrarþing Dálkur 11342 Ræðunúmer 1869 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég þakka hv. deild fyrir leyfið. Frv. þetta lá fyrir síðasta þingi. Kom það þá, eins og nú, of seint fram og náði ekki fram að ganga. Var það þá, eins og nú, borið fram að tilhlutun mæðrastyrksnefndarinnar, sem hefir nokkuð kynnt sér hagi fátækra barnsmæðra og orðið þess vör, að þeim gengur oft allerfiðlega að fá goldin meðlögin með börnum sínum. Það getur átt sér margar orsakir og ekki æfinlega víst, að þær séu fyrst og fremst viljaleysi eða kæruleysi hlutaðeigandi manna, þó að það eigi sér vitanlega stað, en það geta líka verið aðrar orsakir, svo sem fjarvera mannsins, fjárþröng, heilsubilun eða ómegð. Undir öllum slíkum kringumstæðum er augljóst, að erfitt getur verið að fá greidd meðlög hjá þessum mönnum, og hefir mæðrastyrksnefndin orðið þess áskynja, að mörg móðirin hefir liðið bjargarleysi fyrir sig og barn sitt af þessari ástæðu. Þótt lög mæli svo fyrir, að barnsmeðlag skuli greitt af sveitarsjóði, þegar faðirinn bregzt skyldu sinni af einhverri ástæðu eða er ófær til að greiða meðlagið, þá mun mörg stúlkan hafa veigrað sér við því í lengstu lög að fara þá leiðina, ekki sízt á meðan þau ákvæði laganna eru gildandi, að sveitinni væri ekki skylt að greiða barnsmeðlagið, fyrr en leitað hefði verið eftir meðlagsgreiðslu á meðal framfærsluskyldra vandamanna barnsómagans og gengið úr skugga um, að ómaginn kæmist ekki af án styrks. Hér var um mjög óviðkunnanlegt ákvæði að ræða, sem ennþá stendur í 19. gr. fátækralaganna, og töfin, sem oft og einatt leiddi af því, og þjarkið, sem því var samfara oftast nær, kom sér venjulega mjög illa, eins og skiljanlegt er, þegar þess er gætt, að hér var jafnan brýn og bráð þörf, þar eð hlutaðeigandi er svo að segja blásnauð, munaðarlaus og úrræðalaus stúlka með smábarnið í fanginu. Það var því mikil bót í máli, er stjórnarráðið gaf í fyrra gildandi úrskurð um, að sveitasjóðir skyldu hlaupa undir bagga og leggja út barnsmeðlögin án þess að leita eftir getu vandamanna, sem alloft reyndist árangurslítið. Ég gæti nefnt dæmi, sem sýndu, hvaða vandræði stöfuðu af þessu ákvæði 19. gr. fátækralaganna fyrir utan þá ósanngirni að ætlast til þess, að t. d. lúnir foreldrar eða móðir stæði straum af tilkostnaði við framfærslu barnabarnsins, en faðir þess losnaði við sínar sjálfsögðu skyldur. Sem betur fer, er nú bætt úr þessu misrétti með fyrrnefndum úrskurði stjórnarráðsins. En það, sem þetta frv. fer fram á, er að breyta því lagaákvæði, að meðlagsfúlga, sem sveitin greiði barnsmóður fyrir hönd barnsföður, sé miðuð við meðalmeðlag í þeirri sveit, sem barnið dvelur í. En eins og kunnugt er, er það meðlag ákveðið fyrir þrjú ár í senn af atvinnumálaráðuneytinu eftir tillögum sýslu- og bæjarstjórna. Við það væri þó ekkert að athuga, ef þessi meðalmeðlög væru nokkurnveginn rífleg. En það eru þau venjulega ekki, heldur þvert á móti. Fyrir síðastl. 3 ár voru þau ákveðin hér í bænum: Fyrir börn frá 1–4 ára . . . . 270 kr. - - - 4– 9 - . . . . 215 - - - - 9–14 - . . . 250 - - - - 14–16 - . . . 60 - Hér ræðir um helming meðgjafarinnar, þann helming sem föðurnum er gert að greiða. Að sjálfsögðu ber þó móðurinni að annast um hinn helminginn. Nú vita það allir, að verkakaup karls og konu er harla ólíkt, þar sem konan ber oftast meira en helmingi minna úr býtum en karlmaðurinn. Virðist það því allórétt, að hún eigi að bera sömu gjöld sem hann, og það er mjög eðlilegt, að móðurinni veitizt erfitt að greiða meðlag með barni sínu af sínu lága kaupi, enda veit ég, að margar barnsmæður hafa reytt sig og rúið og gengið alls á mis til þess að geta staðið í skilum með barnsmeðgjöfina. Og þar að auki verða þær að borga hærri meðgjöf heldur en faðirinn, þegar meðlag hans er miðað við meðalmeðgjöfina. Segjum t. d., að stúlka ráðstafi barni sínu á barnaheimilið hérna í bænum. Þar er mánaðarmeðgjöfin 60 kr. á mánuði. Upp í þessar 60 kr. koma svo kr. 22.70 á mánuði, meðalmeðgjöf sveitarinnar. Er þá ekki um annað að gera en að móðirin borgi mismuninn, og er fljótséð, að hann verður alls ekki svo lítill yfir allt árið. M. ö. o., barnsmóðirin greiðir allt að því helmingi meira með barni sínu en barnsfaðirinn, þegar meðlag hans er miðað við það meðalmeðlag, sem ég hefi hér talað um. Að vísu má til sanns vegar færa, að það megi ráðstafa barni á ódýrari hátt en hér er gert ráð fyrir, en að því er ég bezt veit, mun það ekki vera hægt hér í grennd að koma barni í góðan stað fyrir öllu minna en 50 kr. á mánuði. Hafi stúlkan hinsvegar barn sitt sjálf og veiti viðtöku þessum 22 kr. og 70 au. mánuð hvern, þá mun ekki þurfa að lýsa því fyrir hv.þdm. hvaða býlífi hún lifir í, því að ekki er þess að vænta, að stúlka, sem bundin er yfir barni, geti unnið sér mikið inn. En af þessu getur hæglega leitt sitt af hverju, sem ég eyði ekki orðum að að sinni. Nú munu allflestir meðlagsúrskurðir hljóða upp á eitthvað ríflegri upphæð en meðalmeðgjöf tiltekur, enda þótt einhver hliðsjón kunni að vera höfð af henni. Það yrði því líklega í mörgum tilfellum nokkur bót fyrir þær stúlkur, sem hér eiga í hlut, ef sveitinni yrði gert að greiða meðlagið eftir úrskurði valdsmanns, en ekki eftir meðalmeðgjöf. Nú kann einhver að óttast, að með þessari breyt. yrði sveitarsjóðum bundinn baggi aukinna útgjalda, og í sumum tilfellum játa ég, að svo kunni að verða. En með henni yrði betur tryggður réttur og tilvera vesalings barnanna, þeirra þjóðfélagsborgara, sem eiga sér ekki annars úrkosta en að flýja á náðir sveitarinnar þegar á morgni æskunnar, og ef það yrði örlítil hjálp til þess að gera þá að nýtari og hraustari mönnum en ella myndi, þá virðist mér hér vera lagt í sjóð, sem á sínum tíma mun geta borið þjóðinni góða vexti. 2. gr. frv. fer fram á, að frestur til að krefjast barnsfararkostnaðar verði lengdur úr 6 mánuðum í 12 mánuði. Það hefir komið fyrir, ekki ósjaldan, að stúlkur hafa misst af barnsfararfúlgunni sökum þess, að þær höfðu ekki varað sig á því, að gjaldfrestur á greiðslu barnsfararkostnaðar er aðeins 6 mánuðir, en barnsfaðernismál má draga að höfða í eitt ár eftir að barnið fæðist. Sýnist því öll sanngirni mæla með því, að frestur þessi verði lengdur eins og frv. fer fram á. Ég orðlengi þá ekki meira um málið að sinni, en óska, að því verði vísað til hv.allshn. að lokinni 1. umr. Sú hv. nefnd hefir þegar með höndum mál svipað þessu, og vil ég þá jafnframt láta í ljós þá eindregnu ósk, að hv. nefnd fari sem fyrst að skila af sér þeim málum. Ég álít að þau mál séu ekki þýðingarminni fyrir þjóð vora en önnur mál, sem hafa verið til umræðu í þessari hv. deild og allmiklum tíma varið til. ...Dálkur 11345 Ræðunúmer 1871 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég var ekki að ávíta nefndina, heldur að brýna hana, af því mér virðist það engin vanþörf að því er þetta mál snertir. Annars þakka ég hv. form. n. fyrir undirtektir hans við orð mín. Löggjarþing 44 Lagafrumvörp samþykkt. Fjárlög 1932 (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1931 B sumarþing * Dálkur 426 Ræðunúmer 0239 Guðrún Lárusdóttir: Ég á nokkrar brtt. á þskj. 297, og langar mig til að fara um þær nokkrum orðum. Ég vil byrja á till. undir XXXVIII. lið, við 18. gr. II. g. 13. Það er nýr liður, sem bætir við dálitlum útgjöldum, og þess er máske að vænta, að hv.þdm. finnist það óþarfur útgjaldaliður. En ég ætla að reyna að koma svo máli mínu, að hv.þdm. geti fallizt á það með mér, að ekki sé um neinn óþarfa að ræða. Það eru tilmæli frá landsfundi kvenna, sem haldinn var í Alþingishúsinu í fyrrasumar, og var fjölskipaður konum frá öllum kvenfélögum landsins, að frú Bríetu Bjarnhéðinsdóttur væri séð fyrir viðurkenningarlaunum þau árin, sem hún á eftir ólifað. Ég man ekki upp á hár, hvernig till. hljóðar, en efni hennar var það, að fara þess á leit við þing og stj., að frú Bríetu Bjarnhéðinsdóttur væri sýnd viðurkenning fyrir vel unnin störf í þágu kvenþjóðar og því einnig alþjóðar Íslands. Það ber ekki oft við, að konur fari þess á leit á Alþingi, að veitt séu laun fyrir unnin störf kvenna. Og það mun vera frekar sjaldgæft líka, að kona beiti sér jafnósleitilega fyrir réttindamálum kvenna eins og frú Bríet hefir gert. Það er öllum ljóst, sem hér eru viðstaddir, hvað hún hefir frá því fyrsta beitt sér fyrir málefnum kvenna og leitazt við á allan hátt að glæða hugsjónir þeirra, hvetja þær til starfs, leysa af þeim þau vanans bönd, sem því miður margar ísl. konur voru vafðar í. Hún á þann heiður að vera forgöngumaður að þeim málum, sem kvenréttindi áhrærir. Og konur þær, sem sátu landsfund kvenna, vildu vissulega sýna í verkinu, að þær kynnu að meta þessa forgöngu frú Bríetar Bjarnhéðinsdóttur. Því birtist ósk þeirra í ákveðinni till., sem samþ. var í einu hljóði. Hún er byggð á því, að starfsemi frú Bríetar hefir svo mikla þýðingu fyrir ísl. kvenþjóð, að þess ber að sýna vott, einnig ókomnum kynslóðum, að áhugi hennar sé að einhverju metinn, með því að staðfesta í skjölum þjóðarinnar þessa viðurkenningu fyrir störf hennar. Þeir, sem á sínum tíma lásu „Kvennablaðið“, sem frú Bríet gaf út á sinn kostnað og lagði á sig mikið starf við, þekkja vel þann brennandi áhuga, sem þessi kona hafði fyrir öllum málefnum kvenna. Í þá daga var ekki mikið um kvenréttindi á þessu landi. Kosningarrétt höfðu þær engan. Konur höfðu þá í öllum greinum miklu minni rétt en karlar. Síðan hefir þetta allt breytzt til batnaðar, og ég verð að segja, að starfsemi frú Bríetar hefir ekki átt lítinn né óverulegan þátt í þeirri breytingu. Ég leyfi mér því að vona, að hv.þm. þessarar deildar sjái sér fært að verða við þessum tilmælum hins fjölmenna landsfundar kvenna. Þar sátu margar konur víðsvegar að, - konur, sem hafa jafndýrmætum atkv. yfir að ráða og karlmenn, og verð ég þess vegna að treysta því, að hv.þm. líti á það, engu síður en þá verðleika, sem ég held fram, að þessi kona hafi til að bera. Eg vil undirstrika það, að hér er ekki verið að fara fram á neina ölmusugjöf. Langt frá því. Það er einungis farið fram á, að ísl. konu, sem óneitanlega hefir beitt sér vel og lengi fyrir málefnum ísl. kvenþjóðar, sé sýndur maklegur sómi. Þá er brtt. undir XXXIV. lið, við 17. gr. 21, nýr liður. Þar er farið fram á byggingarstyrk handa barnaheimilinu Sólheimum í Grímsnesi, 10 þús. kr., og til vara 8 þús. kr. Rétt er að geta þess, að fyrir tveimur árum tók Prestafélag Íslands að sér málefni veiklaðra og vangæfra barna og ákvað að stofna heimili með sérstöku tilliti til vanþroska barna. Fél. hóf starfsemi sína með fjársöfnun í þessu skyni, og hefir síðan safnað á þann hátt að selja merki og bréfspjöld sjóðnum til ágóða. Þetta félag lítur svo á, að hið mesta nauðsynjamál hverrar þjóðar sé vandað uppeldi æskulýðsins, og því sé nauðsynlegt að gefa börnum kost á góðu heimili. Nú er því svo farið meðal vorrar þjóðar, að ekki allfá börn fara á mis við þetta, sérstaklega á hinum fjölbyggðari stöðum. Þá vill félagið skapa þeim uppeldi á slíkri uppeldisstofnun, til þess að þau verði nýtir borgarar. Þessi staður, Sólheimar í Grímsnesi, er jörð með hverahita og að mörgu leyti ákjósanlegur staður, sem Prestafélagið hefir fest kaup á. Virðist jörðin sérstaklega vel kjörin til allskonar ræktunar, bæði blómaræktunar og annarar, þar sem bæði er hverahitinn og skýlt og sólríkt. Þarna var byggt hús og byrjað að starfrækja barnaheimili fyrir rúmu ári, undir forustu ungrar stúlku, Sesselju Sigmundsdóttur, sem hefir dvalið í Þýzkalandi og Sviss í 3–4 ár og kynnt sér rækilega meðferð barna á öllum aldri, en sérstaklega vanþroska barna. Prestafél. leggur til jörðina leigulaust um nokkur ár. Það verður máske ekki sagt, að mikil reynsla sé fengin fyrir starfi þessarar ungu stúlku, þó að ár sé liðið. En eigi að síður virðist allt benda til hins bezta um starfsemi hennar, enda hefir hún beztu meðmæli frá kennurum sínum erlendis og forstöðumönnum barnaheimila, sem hún hefir starfað á. Mér finnst vert að benda á það í þessu sambandi, að á þeim tíma, sem ungfrú Sesselja hefir starfað við barnaheimilið, hefir hún haft mörg og misjöfn börn, bæði hvað heilsufar snertir og annað. En óhætt er að segja, að engu barni hafi orðið misdægurt hjá henni. Hygg ég það aðallega að þakka hennar sérstöku nákvæmni um það, á hverju börnin nærast. Þar að auki hjálpar hið góða andrúmsloft, mettað hveragufu. Ég hefi því miður ekki átt þess kost að koma á þetta heimili, en þeir, sem þar hafa kynnzt háttum, segja, að þar fari allt fram með mjög mikilli röð og reglu, börnunum líði prýðisvel og taki góðum framförum. En nú eru þarna ýmsir fjárhagsörðugleikar, sem stafa af kaupum á búfé. Keyptar hafa verið 100 kindur, kýr og hestar, talsvert af hænsnum og 1–2 svín. Ungfrú Sesselja hugsar sér að hafa matjurtagarð og túnrækt og láta börnin læra jafnframt að vinna. Og það tel ég einn af aðalkostum á þessu heimili. Þessi peningskaup og byggingin kostar mikið fé. En ungfrú Sesselja brauzt í að fá lán til þess. Einnig fékk hún styrk frá þinginu og dálítið frá Reykjavíkurbæ, svo að henni var kleift að koma upp húsinu. En það hvíla á því skuldir. Þess vegna flýr hún til Alþingis um styrk, til þess að geta haldið þessu öllu gangandi; gerir hún sér þá mikla von um að komast smátt og smátt úr þeim fjárhagslegu ógöngum, sem hún er stödd í nú. Ef samþ. fæst á þessum 10 þús. kr., þá er líklegt, að heimilið sé komið yfir örðugasta hjallann og þurfi ekki framar að leita til Alþingis um fjárframlag. Einhver vill nú kannske spyrja, hver eigi þetta heimili. Því er til að svara, að Prestafélagið á jörðina, svo sem ég tók fram. En það treystir ungfrú Sesselju svo vel, að það lánar henni jörðina leigulaust um nokkur ár, en sjálf hefir hún brotizt í að byggja. Prestafélagið hefir líka í hyggju að stofna svipuð heimili í öllum landsfjórðungum, sérstaklega nálægt kauptúnum og kaupstöðum. Mér er kunnugt um, að næsta heimili hugsar félagið sér að reisa einhversstaðar á Norðurlandi. Starfsemi þessi, sem ég tel, að muni með tímanum verða landi voru til blessunar og gagns, fer mjög eftir því, hvernig þessum vísi á Sólheimum gengur að vaxa og dafna, og þá einnig eftir því, hvernig hið háa Alþingi tekur þessari málaleitun um styrk. Ég treysti því, að allir hv.þdm. séu mér samdóma um, að hér sé um mikið þjóðnytjamál að ræða. Það þarf ekki að rökfæra með mörgum orðum, að æskan er framtíð landsins, og því betur sem gengið er frá málum hennar, því betur er borgið framtíð okkar kæra lands. Ég hefi verið að tala um æskuna. En nú verð ég að segja nokkur orð um ellina. Við verðum að huga að þessum andstæðum lífs okkar mannanna, sem aldrei verða skildar við okkur. Með brtt. undir XXXV. lið, við 17. gr. 24, er farið fram á hækkun á styrk til elliheimilisins Grundar. Nd. ætlaði 5 þús. kr. til elliheimilisins, en hér er farið fram á 10 þús. kr. Ég skil nú ekki í því, að neinum, sem hugsar um sögu þessa heimilis og sér húsið, finnist til of mikils mælzt, þó að farið sé fram á þessa fjárveitingu. Það eru fimm menn, sem taka höndum saman til að stofna elliheimili fyrir 9 árum. Þeir höfðu engan félagsskap að baki sér, og þeir voru allir önnum kafnir við önnur störf. En þeir höfðu það traust samborgara sinna, að þeim var trúað fyrir fé til þess að festa kaup á húsi, sem kostaði 35 þús. kr. Þar ráku þeir heimili í 8 ár og höfðu þar 24 gamalmenni. Reykjavíkurbær veitti heimili þessu á ári hverju 4 þús. kr. Ýmsir hafa ánafnað því gjafir, utanbæjar og innan. Ég vil t. d. nefna aldraðan barnakennara í Árnessýslu, sem gaf heimilinu 9 þús. kr. En þetta var ekki eyðslufé, því að eftir 8 ára búskap á Grund er heimilið skuldlaust, og í sparisjóði 38 þús. kr. Og ég verð að taka það fram, að forgöngumenn þessa málefnis tóku aldrei einn eyri fyrir alla sína miklu vinnu, að því undanteknu, að gjaldkeri fékk 300 kr. á ári 2–3 síðustu árin. Síðan komu þessir menn í framkvæmd byggingu á nýju heimili við Hringbraut, sem kostaði, fyrir utan lóð, sem Reykjavíkurbær gaf, 670 þús. kr., að meðtöldum öllum vélum og innanstokksmunum. Vélarnar eru sérstaklega vandaðar, eins og reyndar allt húsið er. Byggingarnefnd Elliheimilisins naut mikils trausts. eins og fyrr er sagt. Bæjarsjóður lét 140 þús. kr. og gekk í ábyrgð fyrir 120 þús. Í fyrra hljóp stj. drengilega undir bagga og lánaði 50 þús. kr. til þess að heimilið gæti tekið á móti Vestur-Íslendingunum. Þær voru borgaðar að fullu þegar veðdeildarlán fékkst út á húsið. Það þarf nú engum að koma á óvart, þótt slík stofnun sé í talsverðri fjárþröng, meðan verið er að grynna á skuldum. Heimilið tekur 160 gamalmenni, en vitanlega voru þó færri fyrstu mánuðina. En nú sýnir reynslan, að fólkið leitar þangað úr flestum hlutum landsins. Og af þeim 100, sem hafa verið þar að undanförnu, eru nál. 35–40 manns á framfæri Reykjavíkur, 20 á framfæri annara sveita, og um 40, sem borga sjálfir eða eru á framfæri kunningja sinna og ættfólks. Meðgjöfin með þessu fólki er 80–100 kr. á mánuði, með rúmföstu fólki eru teknar 100 kr. sem stendur: Það þarf varla að taka það fram, að það mundi ekki í sjúkrahúsum þykja gróðavegur að halda sjúklinga fyrir kr. 3,33 á dag, og veita þó ókeypis læknishjálp. Enda er þetta heimili ein af stærstu líknarstofnunum, sem komið hefir verið upp hér á landi, og það endurgjaldslaust. Þetta er sjálfseignarstofnun, og hér eru menn ekki að biðja um neitt fyrir sjálfa sig. Stofnunin hefir þegar orðið mörgum þreyttum börnum þessarar þjóðar griðastaður, jafnvel úr öllum sýslum landsins. Og nú finnst mér því ekki til sérlega mikils mælzt, að landið sjálft leggi fram 10 þús. kr. styrk. Alþingi veitti í fyrra 10 þús. kr. styrk til þessa sama fyrirtækis, og það er aldrei nema 1/33 hluti af byggingarkostnaðinum. Ríkissjóður hefir oft látið heldur meira í byggingar á stærð við þessa, og þótt minni hafi verið. Ég held því fram, að þetta heimili komi að góðum notum fyrir landsmenn, hvaðan sem þeir eru, engu síður en bæjarbúa sjálfa. Ég vænti því þess, að ég megi treysta því, að hv. d. veiti þennan styrk, og það því fremur, sem hér er um vinsælt fyrirtæki að ræða, sem nýtur almenns trausts. Get ég sagt frá því, að margur maðurinn og konan hefir látið í ljós við mig, að sér fyndist nú ekki eins geigvænlegt að hugsa til að verða gamall og hrumur, þar sem landið hefði upp á að bjóða slíka vistarveru gömlu og lífslúnu fólki, sem einmitt þarfnaðist slíks skjóls á elliárunum. Og enginn er sá, að hann megi vita, nema svo kunni að fara örlögum hans, að hann verði feginn að leita sér hælis í Elliheimilinu um það er lýkur. Má eins fara, að svo eigi fyrir að liggja einhverjum úr okkar hópi, sem hér sitjum nú, þó að ólíklega kunni að þykja mælt. En hvað sem því líður, er það sómi Alþingis að styrkja þetta þarfa fyrirtæki, enda vænti ég þess, að hv. d. bregðist vel við þessari málaleitan. Þá fer ég fram á það, að Kvenfélagasambandi Íslands verði veittar 2000 kr. (297, XXVIII). Geri ég að vísu ráð fyrir, að hv.þdm. flestir þekki til þessa félagsskapar, en ég tel þó rétt að gera nokkra grein fyrir honum til rökstuðnings þessari fjárbeiðni. - Það munu nú vera sem næst 100 kvenfélög á landinu, og eru sum þeirra um 50 ára gömul. Þessi félög hafa margvísleg störf með höndum. Allflest hófu þau þó göngu sína með líknarstarfsemi og hafa aldrei vikið af þeirri braut, þótt þau síðar hafi fært út kvíarnar og bætt við sig öðrum viðfangsefnum, svo sem fræðslu- og uppeldismálum. Ég ætla mér auðvitað ekki að fara að telja upp allt það, sem hin ýmsu kvenfélög landsins hafa haft með höndum frá því þau hófu starf sitt, en benda vil ég á fáein atriði, svo sem stofnun gamalmennahælis, stofnun húsmæðraskóla, starfrækslu gistihúsa, bókasafna o. fl. o. fl. Lengi vel störfuðu kvenfélögin dreifð í strjálbyggð landsins. Konur höfðu lítil kynni hver af annari né heldur af starfsemi annara félaga, en þær létu það ekki aftra sér, heldur unnu áfram í kyrrþey, ánægðar yfir hverju því góðu, sem þær fengu til leiðar komið. En svo kom, að konur fóru að víkka félagshring sinn. Munu það hafa verið þingeysku konurnar, sem riðu á vaðið og mynduðu sambandsfél. með sér fyrir eitthvað um 20 árum. Árangur þeirrar starfsemi er að miklu leyti húsmæðraskólinn á Laugum í Reykjadal. Árið 1914 var svo stofnað Samband norðlenzkra kvenna, sem nær yfir allt Norðurland. Hefir þetta samband starfað vel og dyggilega, gengizt fyrir námsskeiðum, umferðakennslu og héraðssýningum, auk margs annars, sem of langt yrði upp að telja. Bandalag kvenna í Reykjavík er stofnað 1917. Hefir það gengizt fyrir sýningum og námsskeiðum og verið frumkvöðull þeirrar fjársöfnunar, sem síðan hefir farið fram hér í bæ á sumardaginn fyrsta til styrktar málefnum barnanna. - Samband austfirzkra kvenna var stofnað 1927, og hefir það sinnt margvíslegri nytjastarfsemi, og á m. a. sinn drjúga þátt í stofnun húsmæðraskólans á Hallormsstað. Árið 1929 stofnuðu svo sunnlenzku konurnar sambandsfélag með sér. Hefir það haft með höndum umferðakennslu, m. a. í garðyrkju, gengizt fyrir kvennafundum, héraðssýningmn o. s. frv. Samband kvenna á Vestfjörðum var stofnað vorið 1930, og reynt til að sameina kvenfélögin við Breiðafjörð. - Öllum var það ljóst, að betri og meiri árangur mundi nást með sameiningu allra þessara félaga, sem höfðu sama takmark fyrir augum og sömu áhugamál, svo sem heimilisiðnað, heilbrigðismál, uppeldismál, húsmæðrafræðslu og garðyrkju. Og þar kom, að kvenfélagasamböndin í fjórðungunum norðan-, austan- og sunnanlands kusu á aðalfundi sínum sumarið 1929 fulltrúa til að mæta á landsþingi kvenna, sem haldið var hér í Reykjavík veturinn 1930. Sýnir það glöggt áhuga kvenna um málefni sín, er þær tóku sér ferð á hendur um hávetur, margar langar leiðir að, til þess að sækja þing hér í Reykjavik og ræða þar áhugamál sín, þau sem fyrr er getið. Á þessu þingi var svo Kvenfélagasamband Íslands stofnað. Er svo til ætlað, að í því séu aðeins kvenfélagasambönd úti um land, en ekki einstök félög. Um fjárframlög frá félögum eða félagasamböndum til Kvenfélagasambandsins er ekki að ræða, heldur styrkir sambandið þau félagasambönd, sem í það ganga, ef fé fæst til þess úr ríkissjóði. Sá styrkur er aðallega veittur til þess að sjá samböndunum fyrir umferðakennslu. Þá ráðgerir Kvenfélagasambandið að greiða allan kostnað af þeim kvennaþingum, sem haldin eru annaðhvert ár, að meðtöldum ferðakostnaði fulltrúanna, sem félagasamböndin senda. Þá vill Kvenfélagasambandið keppa að því að koma á fót skóla fyrir stúlkur, sem ætla sér að verða umferðakennarar. Sambandið heldur uppi námsskeiðum í matargerð og garðyrkju og hefir haft 4 konur í þjónustu sinni í þessu skyni. Hefir það þótt gefast hið bezta, og er vafalítið, að þar innir sambandið þarft og gott verk af hendi. Stjórn Kvenfélagasambandsins hefir sótt um fjárstyrk úr ríkissjóði áður. Fékk sambandið 2000 kr. styrk í síðustu fjárlögum, í stað 15 þús. kr., sem sótt var um. Ber þetta vott um það, að hið háa Alþingi viðurkennir sambandið og starfsemi þess, en hún er, í stuttu máli sagt, aðallega fólgin í því, eins og ég hefi reyndar áður gert grein fyrir, að gera húsmæður landsins færari um að leysa sín þýðingarmiklu hlutverk vel af hendi. Verður það einkum gert með haganlegum húsakynnum, heimilisiðnaði til klæða og þrifnaðar á heimilunum, hagkvæmu mataræði, garðyrkju o. fl. o. fl. En öll þessi mál hefir sambandið á stefnuskrá sinni. - Annars er vert að geta þess, að sambandið hefir notið styrks hjá Búnaðarfél. Íslands, sem varið hefir verið til umferðakennslu í garðyrkju. Sömuleiðis átti Búnaðarfél. sinn drjúga þátt í því, að Kvenfélagasambandið var stofnað. Um það, hvort þessi starfsemi Kvenfélagasambandsins, sem ég hefi nú lýst að nokkru, fær miklu eða litlu til leiðar komið, fer mjög eftir efnahag þess. Og ég treysti því, að hv.þm. sjái nauðsyn þess og leggi því lið með því að samþ. þessa fjárbeiðni. Þá flyt ég till. um að veita Heimilisiðnaðarfél. Íslands 3000 kr., í stað 2000, vegna kostnaðarins við landssýninguna 1930. - Svo sem kunnugt er, gekkst þetta félag fyrir landssýningu á heimilisiðnaði, sem haldin var í fyrrasumar hér í bænum. Þótti það vel fallinn tími að nota þjóðhátíðarárið til þess að gefa gestum og gangandi tækifæri til að sjá handbragð íslenzku þjóðarinnar, karla sem kvenna. Var menntaskólinn fenginn að láni leigulaust undir sýninguna, en þrátt fyrir það varð húsið sýningarnefndinni mjög dýrt. Bar margt til þess, svo sem smæð herbergja og að þau voru ekki nægilega samliggjandi. Þar að auki varð að kosta miklu fé til aðgerða á húsinu vegna sýningarinnar. Kostaði þessi undirbúningur skólahússins hvorki meira né minna en kr. 4893,29, og má það í sjálfu sér telja fullháa húsaleigu fyrir ekki lengri tíma en sýningin stóð yfir, sem var einn mánuður. Þá olli og herbergjaskipun í skólanum því, að meiri vinnukraft þurfti til að annast gæzlu á sýningarmununum. Urðu vinnulaunin við sjálfa sýninguna rúmar 8000 kr. Það var óneitanlega í talsvert ráðizt af fátæku fél. að efna til slíkrar sýningar án nokkurs loforðs um styrk úr ríkissj., til þess að standast kostnaðinn, sem hlaut að verða mikill, eins og líka hefir komið í ljós, en að sá kostnaður verði undir nokkrum kringumstæðum lagður á einstaka menn og konur, sem kosin voru af Heimilisiðnaðarfél. til þess að hafa forgöngu í málinu, virðist með öllu óhugsanlegt. En eins og þessu máli horfir nú, er ekki útlit fyrir annað en að rekstrarhalli sýningarinnar lendi eingöngu á herðum þeirra, sem framkvæmd málsins höfðu með höndum, ef ekki er hlaupið undir bagga og veittur sá styrkur, sem ég fer fram á með þessari brtt. minni. Í raun og veru er þessi upphæð hvergi nærri nóg, því að rekstrarhallinn er um 7000 kr. En lítið er betra en ekki neitt, enda væri það með öllu óhæfilegt, ef slíkt yrði látið viðgangast, að einstakir menn, sem sjálfir unnu kauplaust viku eftir viku og lögðu hart að sér fyrir málefnið, bæru það eitt úr býtum að verða að standa straum af þessum ekki óverulega rekstrarhalla. Leyfi ég mér því að vænta þess, að hv.þm. virði málið eins og það er og samþ. þessa till. mína. Þá flyt ég till. á þessu sama þskj., 297, XXVII, ásamt hæstv. forseta þessarar d., þar sem farið er fram á það, að fjárveitingin til ungfrú Halldóru Bjarnadóttur verði hækkuð úr 1800 kr. upp í 2500 kr. -- Þykist ég ekki þurfa að orðlengja um starf Halldóru Bjarnadóttur. Hana þekkja allir, sem einhver kynni hafa af heimilisiðnaði og fræðslumálum. Svo mjög hefir hún verið við þau mál riðin. Hefir hún árum saman beitt sér fyrir þessum málum og greitt götu þeirra í ræðu, riti og starfi. Má í því sambandi minna á ársritið Hlín, sem Samband norðlenzkra kvenna gefur út og ungfrú Halldóra hefir annazt og ritað að miklu leyti. Hefir hún lagt þar fram mikla vinnu og lagt margt liðsyrðið góðu málefni. En það, sem sérstaklega vakir fyrir ungfrú Halldóru með þessari styrkbeiðni, er sú starfsemi, sem aðrar þjóðir, ekki sízt Norðmenn, tíðka talsvert, og er fólgin í nokkurskonar umferðaráðunautsstarfi. „Hjemmenes konsulent“ kalla Norðmenn þá, sem slíkt starf inna af hendi. Má með sanni segja, að Halldóra Bjarnadóttir hefir reynzt ísl. húsmæðrum ráðhollur leiðbeinandi á ferðum sínum um þetta land. Og það getur engan veginn kallazt lítilfjörlegt atriði fyrir konur, sem búa í afskekktum sveitum, að fá heimsókn um skemmri eða lengri tíma ef menntaðri, víðsýnni, góðri og göfugri konu, sem er til þess albúin að veita holl ráð og leiðbeiningar, fyrst og fremst í öllu, sem lýtur að heimilishaldi og hússtjórn, og þar að auki um margt fleira, auk þess sem slíkar heimsóknir eru hvetjandi tilbreyting í fábreyttu lífi hinnar önnum köfnu íslenzku sveitakonu. Ég veit það líka fyrir víst, að Halldóra Bjarnadóttir á mikil ítök á ísl. heimilum, og ekki munu konur þessa lands telja það eftir, þótt hún fengi þá ósk sína uppfyllta, að hækkaður yrði þessi styrkur til hennar, svo að hún gæti að fullu og öllu gefið sig að áhugamálum sínum og þannig starfað bæði fyrir einstaklinginn og heildina. Tel ég fáar konur betur til þess hæfar en einmitt Halldóru Bjarnadóttur, að sameina dreifða krafta og hvetja heilbrigða starfslöngun hjá þeim ungu. Ungfrú Halldóra hefir sótt um 3000 kr. árslaun til þingsins. Upphæðinni hefir þó ekki enn verið þokað upp úr þeim 1800 kr., sem henni hafa verið ætlaðar að undanförnu. Sýnilegt er, að sú fjárhæð nægir ekki til þess, að hún geti gefið sig að miklum ferðalögum, sem eru dýr, en henni óhjákvæmileg til þess að geta komið fram margvíslegum hagsbótamálum kvenna þessa lands. Þess vegna er hér farið fram á hækkun á þessum launum úr 1800 kr. upp í 2500 kr., sem sízt geta talizt of há laun, og vart mundu karlmenn hafa beðið um svo lítið, hafandi í huga bað starf, sem Halldóra Bjarnadóttir ætlast fyrir um og hefir um undanfarin ár stundað, svo sem efni hennar og tími hefir frekast leyft. - Heimilisiðnaðurinn er aðaláhugamál Halldóru Bjarnadóttur, og í sambandi við hann sýningar á iðnaðinum, sem hljóta að hafa glæðandi áhrif á hugi manna, og takist að örva iðni og smekk unga fólksins fyrir heimafengnum iðnaði, í hverri mynd sem er, tel ég hiklaust, að heillavænlegt spor sé stigið á framfarabrautinni. Og er í rauninni aldrei ofgert við þá, sem að þvílíku starfa. Ég leyfi mér að skipa H. B. til sætis hjá þeim starfsmönnum þjóðarinnar, sem mest og bezt hafa unnið að okkar framfaramálum, og vona, að hv. d. sjái ástæðu til að viðurkenna starf þessarar mætu konu með því að samþ. þessa till. Loks flyt ég till. ásamt hv. 2. landsk.þm., á þskj. 297, XVIII, þess efnis, að Maríu Hallgrímsdóttur cand. med. verði veittar 2000 kr. til framhaldsnáms í læknisfræði erlendis, eða til vara 1500 kr. Hér á hlut að máli ung og efnileg stúlka, sem nýskeð hefir lokið góðu prófi í læknisfræði hér við háskólann. Hefir hún ávallt stundað námið kostgæfilega, enda sýnir hún nú áhuga sinn í verkinu með því að vilja halda áfram að afla sér víðtækari þekkingar. Nú hefir hún í hyggju að fara utan til þess að leita sér frekari fræðslu á hinu víðáttumikla og margbrotna sviði læknislistarinnar. Mun það vaka fyrir henni að leggja stund á einhverja sérfræðigrein, og tel ég líklegt, að barnasjúkdómar verði fyrir vali hennar, þó að það sé ekki að fullu ráðið enn. Nú leggja læknavísindin mikla áherzlu á að koma í veg fyrir sjúkdóma þjóðanna með því að verja æskuna fyrir áföllum veikindanna, m. ö. o. byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í. Hlýtur það að vera sú rétta leið að fara í þessu efni, og því segir það sig sjálft, að mikil þörf er á því, að hin ungu læknisefni vor kynni sér þær leiðir læknisvísindanna, sem að þessu marki liggja. Að konur leggi sérstaklega stund á barnalækningar, hygg ég, að telja beri mjög æskilegt, en til þess að koma fram fyrirætlun sinni um framhaldsnám í læknisfræði, þarf þessi unga stúlka nauðsynlega á styrk að halda. Foreldrar hennar, sem hingað til hafa staðið straum af námi hennar svo að segja einvörðungu, eru þess ekki megnug að leggja fram það fé, sem utanför og viðbótarnám kostar. Þarf heldur engan að furða á því. Faðir hennar er barnakennari, og öllum getur verið það nokkurnveginn ljóst, að slík laun, sem kennarar yfirleitt hafa, hrökkva ekki til þvílíkra útgjalda, umfram heimiliskostnað og námsstyrk til annara barna, sem heima fyrir eru. Ég tel það mjög illa farið, ef ríkið er þess ekki megnugt að styrkja þessa ungu og efnilegu stúlku, sem er að búa sig undir að inna af hendi gott og þarft verk í þágu þjóðfélagsins. Og það er, að mér finnst, því meiri ástæða til þess að gera það, þar sem kona á hlut að máli. Konurnar hafa ekki til þessa verið svo ágengar á fjársjóði ríkisins, og virðist mér, að þær ættu fremur að njóta þess hjá hinu háa Alþingi. Eins og ég tók fram, er beðið um 2000 kr. og til vara 1500, en ekki er neinum blöðum um það að fletta, að fyrri upphæðin er sízt of há, enda þótt telja megi þá síðari góða hjálp. Treysti ég því hv. d. til að samþ. þessa brtt. mína. Ég hefi þá mælt fyrir öllum brtt. mínum og skal nú ekki þreyta hv. d. mikið lengur, en áður en ég sezt niður, vildi ég drepa lítillega á málefni, sem hv. 2. landsk. hreyfði hér í dag og ég tel hið þarfasta. Er það mál sjómannanna, þeirrar stéttar, sem öll afkoma okkar byggist fyrst og fremst á, og má segja, að seint verður ofgert við þá stétt. Aðrar þjóðir hafa líka opin augun fyrir þessu og með öllum menningarþjóðum eru starfandi fleiri og færri sjómannastofur og spítalar fyrir sjómenn. Ég saknaði þess úr ræðu hv. 2. landsk., að hann minntist ekki á þær tvær sjómannastofur, sem þegar eru starfræktar hér á landi, önnur af Hjálpræðishernum, en hin af n. manna, sem kosin var í þessu skyni fyrir 6 árum. Þótt starfið í sjómannastofum þessum hafi ekki verið í neinum stórum stíl, vildi ég þó ekki láta ganga framhjá þessum vísi að þessari starfsemi hér hjá okkur, því að ég veit, að þessar stofur hafa, þó að ófullkomnar séu, unnið margt gott í þágu sjómannanna, innlendra sem erlendra. Þeir fá þar góðar viðtökur, þegar þeir koma þangað hraktir af sjónum, geta skrifað þar bréf sín og fengið sér ódýrar hressingar, auk þess sem þar eru öðru hverju haldin smásamsæti fyrir þá og uppbyggilegar samkomur. Satt er það, að nauðsynlegt er að efla sjómannastofurnar frá því, sem nú er, og ég skal ekkert um það segja, hvernig því yrði bezt hagað í framtíðinni, en mér finnst, að ekki ætti að vera útilokað, að Sjómannafél. gæti haft samvinnu við þessa n., sem ég gat um, til þess að hrinda þeim málum sem bezt áleiðis, því að sú n. hefir þegar sýnt það, að hún er starfi sínu vaxin. Ég vildi aðeins bæta þessu við ræðu hv. 2. landsk., því að ég er þessari till. hans um styrk til Sjómannafél. í þessu skyni að öðru leyti meðmælt. . . .Dálkur 476 Ræðunúmer 0248 * Guðrún Lárusdóttir: Ég geri ekki ráð fyrir, að það hafi mikla þýðingu að tala um þessar brtt. Það er sennilegt, að þær séu dauðadæmdar fyrirfram, en ég vil þó reyna áður að klóra ofurlítið í bakkann. Ég verð að taka undir það, sem hv. 2. landsk. sagði um XXXVIII. brtt. á þskj. 297, þar sem farið er fram á lítilsháttar viðurkenningu til Bríetar Bjarnhéðinsdóttur. Ég er hissa á því, að fjvn. skuli hafa komið sér svo vel saman um að fella þennan lítilfjörlega styrk, 1200 kr., eða 1000 kr. til vara. Þegar ég sé þennan höfðingsskap n., þá verð ég að segja, að þetta er ekki sparnaður, heldur nánasarskapur. Þarm ræðir um konu, sem er komin fast að áttræðu og á eftir mannlegum útreikningi ekki eftir að níðast á landinu svo ákaflega lengi, og það er víst, að það er eindreginn þjóðarvilji, sem stendur á bak við þetta smáræði. Konurnar eru ekki vanar að taka til sín svo mikið, en í sinni góðu trú og þakkláta huga til þessarar konu, sem oft hefir tekið svari þeirra og beint huga þeirra á menningarbraut, þá langar þær til þess að sýna henni einhvern sóma; og þá mæna allra augu í þennan háa sess, til Alþingis. Það er hægt að fletta upp í fjárl. runu af mönnum og konum, a. m. k. ekki fáum karlmönnum, sem árs árlega fá háa styrki, og þar eru menn innan um, sem ekki hafa sýnt sömu ósérplægni í því að berjast fyrir góðum málsstað eins og þessi kona, sem hv.fjvn.Ed. á því herrans ári 1931 er svo hjartanlega samdóma um að fella. Þetta kann ég ekki við. Það getur verið af því, að kona á í hlut, en ég myndi gera jafnt undir höfði karlmanni, sem eins væri ástatt um. Ég gerði grein fyrir þessu í dag, og ég ætlast til þess, að hv.þdm. séu svo vel að sér í því, sem gerzt hefir í kvenréttindamálunum, að þeir viti, að þar hefir Bríet Bjarnhéðinsdóttir gengið fram fyrir skjöldu og unnið mikið starf. Ég get því ekki annað en hneykslazt á þessari framkomu hv.fjvn., og þegar þar að auki er kominn í mann hálfgerður svefngalsi, verður maður að segja út úr pokanum það, sem maður meinar. Mig furðar líka á afstöðu n. til styrksins til Halldóru Bjarnadóttur, en þó kunni ég betur við, að nm. skuli hafa þar óbundnar hendur í atkvgr. heldur en þegar því er lýst skýlaust yfir, að n. sé öll á móti. Ég vil ennþá vænta þess, að hv.þd. sýni þessu máli viðurkenningu og samþ. það, sem farið er fram á. En út af brtt. um barnaheimilið á Sólheimum vildi ég taka það fram, þar sem mér heyrðist hv.frsm. þykja eitthvað tortryggilegt þetta samningsleysi milli jarðeigandans, Prestafél. Íslands, og ábúandans, ungfrú Sesselju Sigmundsdóttur, að það mál hefir verið upplýst í sjálfri fjvn. af form. þessa félagsskapar, sem réttara er að kalla barnahælisnefnd þjóðkirkjunnar heldur en Prestafél. Íslands, þótt hún sé starfandi nefnd úr Prestafél. Séra Ásmundur Guðmundsson mun hafa komið á fund n. og upplýst þá samninga, sem eru milli jarðeigandans og ábúandans. Ég skal ekki bæta neinu þar við, því að ég veit ekki meira en n. sjálf. Prestafél. er eigandi að þessari jörð og hefir lánað þessari unglingsstúlku hana til þess að hjálpa henni í þessu áhugamáli sínu. Mér virtist hv.frsm. ekki laus við áhyggjur út af barnaheimilum, sem sama n. ætlaði að koma á fót. Það þarf þó ekki að óttast, að þau verði baggi á ríkissjóði, a. m. k. meðan þau eru ekki til. En ég verð að líta svo á, að ríkissjóður hafi skyldu til þess að styrkja slíkar uppeldisstofnanir, sem þjóðin öll hefir gagn af; og þeim peningum, sem þangað fara, er verulega vel varið; það er ekkert eyðslufé, heldur lagt í þann sparisjóð, sem verður drýgstur á metunum fyrir ísl. þjóðina, þegar unglingum og börnum, sem enginn sómi er sýndur, er veittur kostur á góðu og notalegu heimili. Annars skal ég viðurkenna, að það mun ekki vera fyrir þá sök, sem fjvn. setur sig á móti ýmsu því, sem stungið er upp á, að hún vilji þetta í raun og veru ekki, heldur fyrir þá erfiðleika, sem yfir standa. Maður fer að trúa því, að þetta sé ástæðan, því að barlómurinn hefir verið svo mikill allt þingið, ef nokkrar krónur komast í tal. Það stendur einhversstaðar, að sá sé ekki búmaður, sem kann ekki að barma sér, og það reynist víst svo hér. „Þegar átti til að taka, tómahljóð var í buddunni“, og þegar hugsað er um veltiárin undanfarið, sem allir róma, og svo kemur krepputími og ekkert fé er til, þá getur manni ekki annað en gramizt. Þegar við horfumst í augu við atvinnulausa menn, sem biðja fyrst um vinnu, og svo um styrk, þegar þeir fá hana ekki, þá rennur mér til rifja. Þess vegna tek ég undir með hv. 2. landsk., sem benti greinilega á brýna nauðsyn á því, að ríkisstj. gerði tryggingarráðstafanir til þess að forða fólkinu frá hungri. Þessu trúa ekki þeir hv.þm., sem búa í sveitum og eiga til hnífs og skeiðar, en ef þeir sæju atvinnulausu mennina, sem koma daglega og biðja um vinnu og styrk til þess að geta lifað, þá myndu þeir skilja þetta. Því að það er að gefa þeim steina fyrir brauð að rétta þeim fáeinar krónur í sveitarstyrk. Ég treysti því, að þrátt fyrir allt og allt verði Alþingi Íslendinga ekki svo illa statt, að það reyni ekki að líta réttu auga allt það, sem til réttarbóta heyrir, bæði fyrir einstaklinga og heildina. 3. umr. Dálkur 514 Ræðunúmer 0261 Guðrún Lárusdóttir: Áður en ég fer að tala um brtt. þær, sem ég flyt, ætla ég að fara nokkrum orðum um brtt.hv.fjvn. Það er þá fyrst brtt. nr. X,1 á þskj. 346. Ég hefir þegar fært hér fram ástæðurnar fyrir styrkbeiðni þessarar konu, og ég legg áherzlu á, að þingið verði við þessari litlu beiðni, Ég sé ekki, þó að þessi till.hv.fjvn. yrði samþ., að nokkur sparnaður geti að því orðið fyrir ríkissjóð. Þessi sjúklingur dvelur nú á hressingarhæli og kostar ríkið 5 kr. daglega, en hér er aðeins farið fram á 1200 kr. á ári. Ég hefi talað við Helga Ingvarsson, lækni bælisins í Kópavogi, og telur hann mjög æskilegt, ef þessi sjúklingur fengi tækifæri til þess að dvelja utan hælis til hvíldar og, tilbreytingar frá sjúkrahúsvist, því að hún mun hafa dvalið á hælinu um 20–30 ár, og ég veit það frá minni persónulegu viðkynningu við þessa konu, að hún er alveg að gefast upp og örmagnast af þessari löngu hælisvist. Ég vona því, að Alþ. sjái sér fært að verða við bón þessarar konu. Líka má taka tillit til þess, að hún var um langt skeið starfsmaður ríkisins, og vann sér mjög gott álit bæði sem kennari og póstafgreiðslumaður. Þá ætla ég að fara nokkrum orðum um brtt. XXIII á þskj. 342, sem hv. 5. landsk. flytur; það er viðvíkjandi styrknum til Stórstúkunnar. Ég teldi vel fara, ef hv.þdm. sæju sér fært að halda áfram með þann 10 þús. kr. styrk til þessarar merku og þörfu stofnunar, sem nú er kominn í fjárl. Það má ekki skilja þessi orð mín svo, að ég sé mótfallin aukinni bindindisfræðslu í skólum landsins. En ég held, að til þess væri hægt að fara aðrar leiðir en að rýra fé Stórstúkunnar. Mér er kunnugt um það, að mikill áhugi er nú fyrir því í reglunni að vinna með nýjum aðferðum og vinna vel á næstkomandi árum; t. d. er áformað að stækka blað reglunnar, sem hingað til hefir verið lítið mánaðarblað, gera það að vikublaði með fjölbreyttu efni. Ennfremur hefir Stórstúkan í hyggju að senda regluboða um land allt til þess að skýra hugsjónir bindindismanna og vinna á móti Bakkusi eftir megni. Slíkt hefir áður gefizt vel. Ég treysti því hv.þdm. að skerða ekki styrkinn til Stórstúkunnar á þann hátt, sem hér er farið fram á, vera ekki að klípa af þessum 10 þús. kr., því að þeim er sannarlega vel varið. Þá ætla ég að minnast á mínar brtt. og byrja þá á brtt. XXIV á þskj. 342, um hækkun á styrk til prestsekkjunnar Guðrúnar Björnsdóttur. Það eru um 40 prestsekkjur, sem styrk hafa í fjárl. Af þeim fá 16 undir 200 kr. á ári, 5 á milli 200 og 300 kr., og hinar flestar 300 kr. Auk þess fá sumar þeirra 100 kr. á ári með hverju barni sínu, sem er í ómegð. Getur það tæplega talizt ríflega tiltekið, og ekki þætti það vel skammtað hjá hreppsnefndum eða fátækrastjórnum kaupstaðanna, þó að ekkjur prestanna verði að gera sér slíkt að góðu. Mér þykir vænt um að sjá, að hv. 5. landsk. hefir borið fram eina prestsekkju til eftirlaunahækkunar, en þær hefðu gjarnan mátt vera fleiri. Því að það er hrein og bein minnkun fyrir fjárveitingavaldið, úr því að starfsmenn þjóðkirkjunnar eru taldir embættismenn ríkisins, að ekkjum þeirra eru boðin slík sultarlaun, minni en allra nánasarlegustu fátækrastjórnir miðla ekkjum, sem þær eiga að sjá um. Það er því engin furða, þó að fátæk, aldurhnigin prestsekkja fari þess á leit við hið háa Alþingi, að það sjái henni fyrir nokkurri viðbót á þessum vesæla lífeyri. Þessi umsókn Guðrúnar Björnsdóttur lá fyrir hv.fjvn.Nd. á síðastl. vetri og var send herra biskupnum til umsagnar. Manni til mikillar undrunar leggur yfirhirðir kirkjunnar á móti þessari hóflegu beiðni ekkjunnar. Hann studdi mótmæli sín með því að skírskota til þess, að hún hefði ekki fengið neinn styrk af opinberu landsfé í full 20 ár eftir að hún varð ekkja. Stóð hún þá uppi eignalaus með 3 ungbörn, er maður hennar andaðist, og fór ekki fram á neinn fjárstyrk af Alþ. Maður hennar hafði verið aðstoðarprestur í 4 ár af prestsskapartíð sinni, en settur var hann prestur að Svalbarði í Þistilfirði við andlát prests, er þar hafði þjónað, og starfaði hann þar á eigin ábyrgð um rúmt ár. En þrátt fyrir það leit ekkjan svo á, að sér bæri ekki eftirlaun, sökum þess að maður hennar hafði aðeins verið prestur hjá öðrum, eða aðstoðarprestur, og í þeirri meiningu stóð hún, þar til er hún kom til Rvíkur og leitaði til Þórhalls biskups Bjarnarsonar, sem sagði henni ótvírætt, að henni bæri eftirlaun sem öðrum prestsekkjum, hvatti hana til þess að sækja, og var henni hjálplegur í því, svo að hún fékk strax 300 kr. eftirlaun. Er hún mjög þakklát hinum skjótu og göfugmannlegu undirtektum hins látna biskups, sem sýndi þá, eins og oftar, sitt góða og frjálslynda hugarfar. En nú er öldin önnur. Þegar þessi sama ekkja, mörgum árum síðar, orðin öldruð og heilsulítil og fátæk, fer þess á leit, að litið verði á kjör hennar og henni bætt að nokkru þau árin 20, sem hún fékk engan eyri úr ríkissjóði, þá leggur biskup landsins á móti því og byggir mótmæli sín á því, að maður ekkjunnar hafi aðeins verið aðstoðarprestur. Nú virðist svo, sem Þórhallur heitinn Bjarnarson biskup hafi öðruvísi á það mál litið, því að hann taldi engin tormerki á því, að konan hefði fengið eftirlaun strax eftir að maður hennar dó, því að hann hefði verið þjónandi sóknarprestur í eitt ár, hefði hún aðeins sótt. En það gerði hún ekki, og spöruðust með því 6000 kr. útgjöld samanlagt í þau 20 ár, sem hún hefði getað fengið 300 kr. styrk árlega. Það hlýtur því að teljast sanngjarnt að líta á þessa hlið málsins nú, þegar þessi sama kona, 77 ára að aldri, þrotin að heilsu og kröftum, kemur fram fyrir Alþingi og biður um þá launahækkun, sem brtt. tilnefnir. Hvað hv.þdm. sjá ástæðu til að gera í þessu efni, er mér ókunnugt um, en ósanngjarnt getur það tæplega talizt að taka beiðni þessa til greina, og það því síður, sem í hlut á háöldruð kona. Þá er það brtt. nr. XIII á sama þskj. Það er beiðni frá kvenfél. Ósk á Ísafirði um hækkun á styrk til húsmæðrafræðslu úr 6000 kr. upp í 7500 kr., eða til vara 7000 kr. Kvenfél. Ósk á Ísafirði hefir um 12 ára skeið haldið uppi húsmæðrafræðslu á Ísafirði, starfrækt þar kvennaskóla, sem kunnugir segja, að sé í alla staði hinn prýðilegasti. Þangað hafa til jafnaðar sótt fræðslu um marga nytsama hluti 24 stúlkur á ári. Skólinn hefir haft aðsókn svo mikla, að hann hefir ekki getað sinnt nærri öllum umsóknum um skólavist sökum rúmleysis. Stúlkurnar, sem sótt hafa skólann, eru úr öllum fjórðungum landsins. Þeir, sem séð hafa skóla þennan, dást mjög að regluseminni og hinu góða fyrirkomulagi, sem þar er lögð stund á. Og námsmeyjarnar lúka miklu lofsorði á kennsluna, enda eru kennslukonur skólans sannkallað einvalalið, og býst ég við, að mörgum hv.þdm. sé það ljóst, ýmist af afspurn eða fyrir eigin kynni. - Stjórn skólans hefir sett sér það lofsverða mark að hafa skólann svo ódýran, að fátækar stúlkur gætu notið hans engu síður en þær, sem efnaðri eru. Skólagjaldið hefir verið einar 75 kr. á mánuði, og er í því innifalið allt, fæði, húsnæði og kennsla, og engin inntökugjöld hafa verið greidd. Húsnæði skólans er afardýrt, um 4000 kr. á ari, og þó of lítið, svo að skólinn hefir ekki getað rúmað allar þær stúlkur, sem til hans hafa leitað, og því síður getað bætt úr húsnæðisleysinu með því að byggja. Til þess er hann allt of fátækur. Nú er það lýðum ljóst, hve þýðingarmikill þáttur menntun kvenna er í lífi þjóðarinnar, og þá ekkert síður sérmenntun kvenna í þeim efnum, sem að heimilinu lúta. Að heimilunum sé stjórnað af hagsýni, þekkingu og göfugri menningu, hlýtur að vera einhver sterkasta stoðin undir velmegun þjóðarinnar í andlegu og efnalegu tilliti. Mun því engum blandast hugur um, að því fé, sem varið er þessu málefni til styrktar, er vel varið. Það hefir og upp á síðkastið virzt vaka fyrir hinu háa Alþingi. Fjárframlög til húsmæðrafræðslu hafa aukizt til mikilla muna, þótt betur megi, ef duga skal, því að ennþá er húsmæðrafræðslunni ekki gert jafnhátt undir höfði eins og t. d. bændafræðslunni. En að því ber þó að stefna, að húsfreyjuefni landsins eigi jafnan kost þess að afla sér fræðslu og þekkingar undir lífið eins og bændaefnin. Þá fyrst, þegar ríkið kostar húsmæðraskóla í öllum fjórðungum landsins, á borð við búnaðarskólana, tel ég, að húsmæðrafræðslan sé komin í gott horf. En svo að ég hverfi aftur að því, sem ég var að tala um, lít ég svo á, að kvenfélagið Ósk hafi unnið vel og dyggilega fyrir þeirri styrkhækkun, sem brtt. fer fram á. Það er þegar fengin reynsla fyrir því, að skólinn er nýt stofnun, að stjórn hans er sýnt um málefni skólans og að margar konur hafi þar aukið þekkingu sína og orðið færari um að stunda verk sinnar köllunar á heimilum sínum, og þá jafnframt lagt sinn skerf til vors sameiginlega heimilis - þjóðfélagsins. Mér virðist það mjög misráðið að skera við nögl þá styrki, sem slíkum stofnunum eru nauðsynlegir. Hið sama vil ég taka fram um brtt. XII á sama þskj., um hækkun á rekstrarkostnaði Kvennaskólans í Reykjavík. Ástæðurnar eru svipaðar, fjárþröng sem stendur, aðallega sökum kaupa á húsinu og þungra afborgana af húsverðinu, en þar að auki vegna hækkunar á kaupi stundakennara, sem nam yfir 3000 kr. á síðasta starfsári skólans. En skólagjald hefir hinsvegar ekki hækkað, og skoðar skólastjórnin það sem hreinasta neyðarúrræði að hækka skólagjaldið og íþyngja þannig efnalitlum stúlkum og foreldrum þeirra, sem margir hverjir munu eiga fullt í fangi með að standast útgjöld, sem af skólavist leiðir alla jafnan, því að þar ber að líta á fleira en skólagjaldið eitt. Um Kvennaskólann í Reykjavík þarf ekki að fjölyrða. Hann er löngu kunnur orðinn, og að góðu einu. Þar hafa mjög margar merkiskonur notið náms fyrr og síðar; þangað á mörg konan, yngri og eldri, til góðra minninga að telja, minninga um nákvæma aðhlynningu að andlegum gróðri, um nýta tilsögn í hagkvæmum fræðum til munns og handa. Stofnun þessi telur þegar það mörg árin og á svo mikil ítök í hugum hinnar ísl. þjóðar, að óhætt má treysta því, að þjóðin samsinni fúslega af sameiginlegum sjóði sínum þá viðbót, 4000 kr., sem brýn þörf skólans biður um. Ég vona, að hv.þdm. sjái sóma sinn í því að hlynna að gróðri þeirra stofnana, sem vinna að menntun dætra landsins. Ég vona, að hv.þdm. samsinni með mér orð skáldsins: „Í sálargöfgi svanna býr sigur kynslóðanna, og hvað er menning manna, ef menntun vantar snót?“ Með það fyrir augum hygg ég, að bezt verði hlúð að uppvaxandi lýð landsins, og með það fyrir augum getum við greitt atkv. með styrk á báðum þessum stöðum með góðri samvizku. Þjóðin fær það fé aftur í annari og betri mynd. Þá flyt ég 2 brtt. við 16. gr. Fyrri brtt. er að efni til shlj.brtt., er ég bar fram við 2. umr. um aukinn styrk til landssýninar heimilisiðnaðarfélaganna. Ég benti á það við 2. umr., hvílík fjarstæða það væri að láta rekstrarhallann af sýningunni lenda á forgöngumönnum hennar. Sýningin var haldin fyrir allt landið á því ári, sem öll þjóðin hélt hátíð og útlendingar þyrptust í stórhópum hingað. Mér er kunnugt um, að bæði innlendir menn og útlendir höfðu ánægju af að kynnast handaverkum landsmanna á sýningunni. En vitanlega hafði hún mikinn kostnað í för með sér. Rekstrarhallinn varð um 7000 kr. Nú eru ætlaðar í fjárlagafrv. 2000 kr. upp í þennan rekstrarhalla, en brtt. mín fer fram á, að sú upphæð verði hækkuð upp í 2500 kr. Þykist ég vita, að hv. d. þyki ekki til of mikils mælzt. Hin brtt. við 16. gr. er þess efnis, að fjárveiting til Halldóru Bjarnadóttur verði hækkuð úr 1800 kr. upp í 2000 kr. Ég þarf ekki að færa nein rök að því, að H. B. verðskuldi þessi laun fyrir starfsemi sína, enda hefir hún haft þau áður. Lítið munar ríkissjóð um þessa hækkun á fjárl., en fátæka stúlku, sem berst fyrir hugsjónum sínum af áhuga og einlægni, munar töluvert um hana. Þá á ég brtt. við 12. gr. Það er nýr liður, sem e. t. v. er ekki vel séður, en þó hygg ég, að ef hv.þdm. gæfist kostur á að sjá og kynnast þessari ungu stúlku, sem hér er beðið um sjúkrastyrk fyrir, væru margir þeirra ekki kaldari innan rifja en það, að þeir greiddu þessari till.atkv., enda er upphæðin lítilræði í samanburði við ýmislegt annað, sem varið er til óþarfra eða ónauðsynlegra hluta. Ég þarf ekki að segja annað en það, að allir sem komnir eru til vits og ára, hafa vafalaust hitt fyrir manneskju, sem „hvíti dauðinn“ hefir svipt æsku- og framtíðarvonum. Þetta út af fyrir sig skuldbindur að vísu ekki þingið til að veita styrk sem þennan, en svo lítils virði sem þessi fjárveiting er fyrir þingið, svo mikils virði er hún fyrir allslausa, veika stúlku, sem ekkert á framundan nema sveitina, sem hún getur ekki hugsað sér að leita til. Þetta hefir valdið því, að ég hefi tekið að mér að flytja þessa brtt., enda þótt ég játi, að hér sé farið inn á nokkuð óvenjulega braut. Annars vil ég benda á það, að sjúkrastyrkir hafa oft verið veittir áður og m. a. s. í þessum fjárl. Treysti ég öllum alvörugefnum mönnum til að stinga hendinni í sinn eiginn barm, og þá munu þeir ekki verða í vafa um, hvernig þeir eiga að greiða atkv. Þá á ég brtt. við 10. gr. Sú brtt. er í sparnaðaráttina og á að vega á móti þeim hækkunartill., sem ég flyt. Í 10. gr. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að ráðh. fái 8000 kr. til veizluhalda. Þessi upphæð er stór í augum þeirra, sem lítið fé hafa til umráða, ekki sízt á þeim tímum, þegar neyð og skortur blasir við fjölda manns. Ég legg til, að þessi upphæð verði færð niður í 4000 kr., eða til vara í 6000 kr. Ég vil með þessu gefa hv.þdm. tækifæri til að sýna sparnaðarhug sinn í verki. Verði hvorki aðaltill. mín né varatill. samþ., verð ég að líta svo á, að hann sé fremur í orði en á borði. Það munu vera margar fjölskyldur, sem ekki hafa meiri tekjur en upphæðin í aðaltill. minni nemur til allra sinna nauðsynja. En að verja 8000 kr. í átveizlur handa mönnum, sem á allan hátt eru færir um að afla sér góðgætis, það verð ég að telja einhverja hina lökustu meðferð á landsfé, sem ég get hugsað mér, ekki sízt þegar fátækum námsmönnum og blásnauðum sjúklingum er samtímis neitað um smástyrki. Ég viðurkenni þó, að nokkurt fé þurfi til risnu, og ekki vil ég íþyngja neinum embættismanni með því að láta hann greiða veizlukostnað fyrir landið úr eigin vasa. Mér virðist 4000 kr. vera fulldrjúgur skildingur til gestaboða og veizluhalda, svo að vel megi við hann una. - Þá hefi ég minnzt á þær brtt., er ég flyt að þessu sinni, og læt því hér staðar numið. ...Dálkur 567 Ræðunúmer 0273 Guðrún Lárusdóttir: Ég held, að það hafi verið tómur misskilningur, sem vakti fyrir hv. 5. landsk., þegar hann gerði síðast að umtalsefni styrkinn til Stórstúkunnar. Hann virtist líta svo á sem Stórstúkan ætlaði að miðla þessum styrk til undirstúknanna, og þær að nota hann til dansleika og annars gleðskapar. Þetta er fullkominn misskilningur. Stórstakan starfar alveg sjálfstætt, er félagasamband; hún hefir eftirlit með starfi undirstúknanna, en leggur þeim ekkert fé. Það er m. a. s. alveg öfugt; undirstúkurnar leggja Stórstúkunni til mestan hluta af starfsfé hennar, því að þær greiða allar skatt til hennar. Þessi ríkisstyrkur er því eingöngu notaður til útbreiðslu bindindis í landinu. Hv. 5. landsk. benti á ýmsar leiðir til þess, en svo undarlega hittist á, að það voru einmitt þær leiðir, sem Stórstúkan hefir hugsað sér að fara. Nú ætlar hún t. d. að senda regluboða um land allt. Það hefir áður tíðkazt og gafst oft vel. Þetta hefir verið lagt niður um nokkurra ára skeið, því að til þess þarf mikið fé. Það er ekki hægt að fá góða menn til þess að starfa án þess að ætla þeim sæmileg laun. Einnig ætlar Stórstúkan að víkka starfshring sinn, stofna fræðsluhringi víðsvegar um land, sem halda uppi fræðandi starfsemi um bindindi og önnur mál. Ennfremur á að breyta til um útgáfu Templars, stækka blaðið og upplagið og breyta ýmsu viðvíkjandi útgáfufyrirkomulaginu. Ég hefi talað nýlega við stórtemplar, og skýrði hann mér frá þessum framkvæmdum og ýmsum öðrum, sem Stórstúkan hefir í hyggju að ráðast í á næstunni og hafa mikil útgjöld í för með sér. Ég virði mjög bindindisáhuga hv. 5. landsk., en tel, að hann hefði getað verið búinn að koma þessari bindindisfræðslu á í skólum landsins áður; ég á við meðan hann var kennslumálaráðh. Það hefði hann getað, og án þess að höggva stórt skarð í styrk til reglunnar. Ég er hv. 5. landsk. alveg sammála um nauðsyn bindindisfræðslu og okkur greinir aðeins á um smáatriði. Hann vill greiða kostnað við aukna bindindisfræðslu í barnaskólum af styrk Stórstúkunnar, en ég vil, að Stórstúkan fái styrkinn allan til umráða. Ég hefi ekkert blandað mér í þær löngu og leiðinlegu umr. um læknamálin, sem hér hafa farið fram í kvöld, og ætla mér ekki að gera það. Aðeins vil ég taka það fram, að mér finnst með öllu óviðurkvæmilegt að vera að gera gys og gaman að útlegð dr. Helga Tómassonar, sem hv. 5. landsk. kallaði útlaga tveggja konungsríkja. Útlegð dr. Helga frá Kleppi er of raunaleg til þess að vera að gera gaman að því. Vesalingarnir á Kleppi hafa verið sviptir ágætri læknishjálp, og margir hverjir jafnframt batavon sinni, og það sýnist ekki vera neitt gamanmál. Ég tel það sorglegt, að jafnvönduð stofnun og Nýi-Kleppur er, skuli ekki koma að meira liði sem geðveikrahæli en raun ber vitni um, og úr því verður ekki bætt, fyrr en dr. Helgi Tómasson tekur þar við stöðu sinni aftur. ...Dálkur 578 Ræðunúmer 0279 Guðrún Lárusdóttir: Ég vil aðeins leiðrétta þann misskilning hjá hv. 5. landsk., að Helgi Tómasson hafi verið meðhjálpari á Elliheimilinu. Það hefi ég aldrei heyrt fyrr. Og ég vil bæta því við, að hv. 5. landsk. er alveg óhætt að greiða atkv. með hækkuðum styrk til Elliheimilisins, það kemur ekki Helga Tómassyni að neinum notum. Hitt er annað mál, að Helgi Tómasson hefir flúið þangað með sjúklinga sína, þar sem þeir hafa ekki getað fengið hlé á því hæli, sem landið hefir komið sér upp með miklum tilkostnaði. Það er allt og sumt, sem dr. Helgi Tómasson kemur Elliheimilinu við. Annars get ég ekki séð, að hv. 5. landsk. hafi ástæðu til þess að víta mig, þó ég minntist á þetta Kleppsmál; því að hann gaf fyllilega tilefni til þess sjálfur, þar sem hann hældist um út af útlegð þessa vesalings fólks. Ég mun hafa mína skoðun á því máli, og mun hvorki sækja um leyfi til hv. 5. landsk. né nokkurs annars í því efni. Ég hefi þá skoðun á málinu - burtséð frá því, hvað farið hefir á milli hv. 5. landsk. og hins umtalaða læknis -, að það sé mjög illa farið, að það hæli, sem þjóðin hefir reist með ærnum tilkostnaði, skuli ekki koma að fullum notum, vegna þess, að ekki starfar þar sá maður, sem er fyllilega fær um að gegna því starfi, án þess að ég sé að lasta þann mann, sem þar er nú, því að mér hefir reynzt hann persónulega viðkunnanlegasti maður, þótt ég beri hann ekki saman við dr. Helga Tómasson hvað kunnáttu snertir í geðsjúkdómum. Ef hv. 5. landsk. hefði mætt konu nokkurri, sem ég mætti á götu hér í Reykjavík, daginn eftir að þetta leiðindatilfelli varð, að læknirinn var flæmdur burt frá starfi sínu, og horft á hana grátandi vegna dóttur sinnar, sem hún var að taka af spítalanum, af því að hún gat ekki treyst þessum hlaupamönnum, sem voru sendir þangað hver af öðrum, þá býst ég við, að hann hefði sparað sér umvöndunarorðin til mín, þótt ég talaði máli þeirra vesalinga, sem jafnhart urðu úti. Og það má hv. 5. landsk. vita, að það verða miklu fleiri konur í landinu heldur en ég, sem fylla þann flokkinn, er álítur, að geðveika fólkið á Kleppi væri betur komið undir hjálp og umsjón bezta geðsjúkdómalæknisins, sem við Íslendingar eigum. Lagafrumvörp samþykkt. Verðtollur (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1931 B sumarþing Dálkur 0768 Ræðunr. 0535 Guðrún Lárusdóttir: Ég skal ekki eyða löngum tíma fyrir þessari hv. deild. Það stendur einhversstaðar skrifað, að það sé ekki ráðlegt að breyta á móti sannfæringu sinni, og mín sannfæring í þessu máli er sú, að verðtollur sé ranglátur, sökum þess að hann tekur jafnt til þeirra, sem ekkert eiga, og hinna, sem eiga gnægð fjár, og í slíkum álögum er vitanlega ekkert réttlæti. Ég get því ekki greitt atkv. með þessu frv., og það því síður, þegar ekki er enn vita, hverjir þeir munu verða, sem stjórn skipa, og þá er heldur engin trygging fyrir því fengin, hvernig með féð verður farið. Tvær millj. króna er mikið fé; a. m. k. mun þeim öllum þykja það mikið, sem ekki hafa fundið lyktina upp úr kjötpottum landsins, og ég get tæplega talið það forsvaranlegt að samþykkja að leggja slíkan toll á þjóðina. Ekki get ég heldur séð, að það bæti mikið úr skák, þegar meiri hl. þings gefur þá yfirlýsingu, að stj. sé ekki bundin við fjárlögin, heldur megi hún fara eigin ferða án þess að taka tillit til fjárlagaákvæða Alþingis. Af þessum ástæðum mun ég greiða atkv. gegn þessu frv. Lagafrumvörp samþykkt. Embættiskostnaður sóknarpresta og aukaverk (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1931 B sumarþing Dálkur 879 Ræðunr. 0747 Guðrún Lárusdóttir: Það er vegna síðustu orða hv. 2. þm. Árn., að mig langar til að segja nokkur orð. Hv. þm. hafði yfir gamlan málshátt, sem allir þekkja og vita, af hvaða rót var runninn, og sízt fram kominn af velvild til presta. Oft hafa menn gripið til hans til að varpa rýrð að prestum, eða benda á fjársækni þeirra. En ég hygg, að nú orðið a. m. k. séu það ekki prestarnir íslenzku, sem lengst seilast ofan í fjárhirzlur ríkisins. Og það á því ekkert sérlega vel við að tala um „sálirnar þeirra, sem seint fyllist“. Hv. þm. bar saman presta og sýslumenn. Það er allt of ólíku saman að jafna; allir vita, að sýslumenn hafa margföld laun á við presta og það er heldur ekki rétt að halda því fram, að prestar hafi engan kostnað af ferðum sínum. T. d. hefir verið bent á það, að prestar í afskekktum héruðum verði að halda hesta til þess að ferðast á, og er það þeim töluverður kostnaður. Þar, sem góðir vegir eru, er auðvitað hægt að nota bíla, en vitanlegt er, að alltaf kostar sæti í bíl töluvert, jafnt fyrir prestana sem aðra ferðamenn. Hvað embættisbókunum viðvíkur getur verið, að þær kosti ekki mikið, en ég held þó, að þær kosti svo mikið, að fátæka presta í rýru brauði muni um að höggva það úr launum sínum, Það getur því ekki talizt réttmætt að halda því fram, að rekstri prestsembættis fylgi enginn kostnaður. Hann er engu minni að tiltölu en kostnaður annara embættismanna. Við skulum taka til dæmis prest í afskekktu héraði að vetrarlagi. Hann verður ávallt að hafa hest á fóðrum, viðbúinn til þess að fara í embættisferðir sínar að jarða, skíra, gifta, húsvitja o. s. frv. Fyrir þetta fær presturinn að vísu aukaþóknun, en sú aukaþóknun hefir ekki æfinlega verið mikil. Einhverntíma fékk hann 2 kr. fyrir að skíra barn, og það þótt dagleiðir væri að fara. Og þegar presturinn þarf að hafa hest á járnum og fóðrum og borga þar að auki fylgdarmanni, þá sýnir það sig sjálft, að kostnaður hans er ekkert lítill. Ég tek þetta sem dæmi til þess að sýna, að það er ekki rétt að strika yfir þann kostnað, sem þessir menn hafa af embættisrekstri sínum, og láta þá borga það úr eigin vasa. Ég get því ekki lítið svo á, að hér sé um launahækkun að ræða, heldur sé það fyrir ferðakostnað og skrifstofukostnað. Lagafrumvörp samþykkt. Einkasala á tóbaki (3. umr. í Ed) – í Alþingistíðindum 1931 B sumarþing Dálkur 1081 Ræðurn. 1483 Guðrún Lárusdóttir: Ég skal ekki lengja mikið þessar umr., enda er nú búið að tala svo mikið um þetta mál, að ég álít óþarft að bæta þar miklu við. Ég geri ekki ráð fyrir að greiða atkv. í þessu tóbaksmáli, nema um till.hv. 1. landsk. og hv. 2. þm.N.-M. Ég lít svo á, að þjóð vorri væri að því enginn skaði, þótt neyzla tóbaks í landinu væri minnkuð til muna, enda þótt minni tekjur rynnu við það í ríkissjóðinn. Ég lít svo á, að það, sem í þessu tilfelli sé gróði fyrir ríkissjóðinn, sé tap fyrir einstaklingana, og þá ekki sízt fyrir þær sakir, að unglingarnir gera mikið af því að sjúga í sig þetta eitur, spilla heilsu sinni og eyðileggja líkama sinn. Sú orka, sem fer forgörðum við tóbaksneyzlu, og það heilsutjón, sem tóbakið veldur, verður ekki metið til fjár, en sárast er þó til þess að vita, að börnin venja sig þegar á unga aldri á þessa skaðlegu nautn, sem spillir bæði líkamlegu atgervi þeirra og andlegum hæfileikum, og munu kennarar ekki hvað sízt geta borið um, hvaða áhrif tóbaksnautn hefir á námsgáfur barna og unglinga. Af þessum ástæðum meðal annars get ég ekki greitt atkv. um frv. þetta, en ef það hefði miðað að því að draga úr þessari óhollu nautn, þá hefði ég goldið því jákvæði mitt, af því að ég álít, að fult ástæða sé til fyrir löggjafarþing þjóðarinnar að reyna með löggjöf að stemma stigu fyrir þeim illu afleiðingum, sem tóbakið hefir, sérstaklega á ungu kynslóðina. Önnur mál. Afgreiðsla þingmála (utan dagskrár í Ed.) - í Alþingistíðindum 1931 B sumarþing Dálkur 1326 Ræðunr. 2603 Guðrún Lárusdóttir: Ég bar fram eitt mál, sem ég tel stórmál og þarfamál og get ekki hugsað til, að látið sé óafgreitt. Ég veit, að það er hjá allshn. og sjálfsagt í góðum höndum. Ég vænti þess þó, að það sé í höndum þeirra manna, sem skilja það, að íslenzku þjóðinni liggur á að eignast sem fyrst fávitahæli. Satt að segja er mig farið að lengja eftir einhverju lífsmarki frá nefndarinnar hálfu út af máli þessu. Lagafrumvörp ekki útrædd. Framfærslulög (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1931 C sumarþing Dálkur 10304 Ræðunr. 2366 Guðrún Lárusdóttir: Þetta frv. er gamall kunningi. Það var borið fram á síðasta þingi. Um sama leyti bar ég fram frv., sem fór í svipaða átt, en var þó ekki jafnvíðtækt. Það miðaði að því að koma í veg fyrir fátækraflutning á gamalmennum, og að mestu leyti að stemma stigu fyrir fátækraflutningi ekkna, að þær yrðu fluttar gegn vilja þeirra á sveit sína. Mér var þá gefið í skyn af hv.flm. þessa frv., að mitt frv. kæmi eins og fleygur inn í frv. hans, og gæti orðið töf fyrir málið eða komið í veg fyrir afnám fátækraflutnings, en hann vofir sem tvíeggjað sverð yfir höfðum fátæklinganna meðan heimild um hann er í lögum. Sízt af öllu vildi ég verða þessu máli til farartálma eða koma í veg fyrir það, að fátækraflutningur verði með lögum afnuminn. Ég vil því gefa skýringu á því, hvers vegna ég ber nú ekki fram frv. það, sem ég á síðasta þingi bar fram um þetta mál. Það er eingöngu vegna þess, að ég vil ekki undir neinum kringumstæðum, að það gæti komið til mála, að mitt frv. gæti á nokkurn hátt skaðað frv. það, sem hér er um að ræða og gengur óneitanlega miklu lengra. Þess vegna ætla ég að bíða og sjá, hvernig þessu frv. reiðir af, því að ég er fús til allrar samvinnu til að létta sveitarflutningi af. Ég vil því sjá, hvernig viðtökur þetta mál fær í nefnd þeirri, sem það fær til meðferðar, og ég vil óska og vona, að hún sjái sér fært að vinna með alúð og skilningi að þessu afarviðkvæma vandamáli þjóðarinnar í þarfir lítilmagnanna, sem eiga eftir að lifa undir þeim endurbættu lögum. Og ég treysti því, að þeir tímar komi, að Íslendingar afnemi allt, sem heitir nauðungarflutningur á fátæku fólki. Aðalgrundvallaratriði þessa framfærslulagafrv. er það, að allt landið verði eitt framfærsluhérað, og tel ég það rétt. En þó að ef til vill verði ekki komizt alla leið nú með þetta mál, þar eð málið er afarvíðtækt og vandasamt, þá vona ég, að hv.flm. sé mér samdóma um það, að betra er að komast eitthvað áleiðis heldur en að komast hvergi. M. ö. o., þó að ekki verði nú hægt að afgreiða frv. á þann hátt, sem við æskjum þess, þá vona ég, að hv.flm. verði fús á að styðja það, að litla frv. mitt, sem vitanlega er miklu umfangsminna, en hlýtur þó að teljast réttarbót og hjálp fyrir gamalmenni og ekkjur, nái fram að ganga. Ég vona, að gömlu vinirnir mínir fái að sjá og heyra, að ég hefi ekki haft skoðanaskipti í málinu, þó ég beri frv. ekki fram aftur að þessu sinni. Ég hugsa mér aðeins að sjá, hvað setur, og hversu fer um frv., sem hér liggur fyrir, því að reiði því vel af, hefir og verið ráðin bót á því, sem ég ætlaði að lagfæra með frv. mínu. ... Dálkur 10306 Ræðurn. 2369 Guðrún Lárusdóttir: Það, sem ég sagði hér áðan, sagði ég aðeins í mínu nafni, en ekki í nafni flokks míns. Mér þykir vænt um, að þetta mál er komið hér fram. Þó vildi ég hafa ýmislegt öðruvísi en er í frv. þessu, en þar sem mál þetta fer til n., vona ég, að hún lagi það. Ég er ekki á þeirri skoðun, að ég hafi haft sinnaskipti í þessu máli. Ég hefi aldrei haft annað sinni en það, að vera á móti sveitaflutningi. Ég hefi oft orðið að tilkynna hlutaðeigendum þessar sorgarfréttir, og stundum hefi ég jafnvel orðið að leggja hönd að því verki. Ég þekki því allar þær hörmungar, sem það fyrirkomulag, sem nú er, hefir í för með sér. Þingsályktunartillögur ekki útræddar. Holdsveikraspítali og fávitahæli (fyrri umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1931 D sumarþing * Dálkur 20269 Ræðunr. 1739 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Síðastl. 30–40 ár hefir þjóð vor eignazt margskonar hæli, sem áður voru með öllu óþekkt hér á landi, nema af afspurn annara þjóða: Holdsveikrahæli, geðveikrahæli, berklahæli, elliheimili, barnahæli, og eru nú öll þessi hæli þjóðareign, rekin að meira eða minna leyti af opinberu fé í þarfir hinna bágstöddu. En þrátt fyrir allar þessar stórstígu framfarir á tiltölulega stuttum tíma, hefir þó einn flokkur manna orðið út undan, - þeirra manna, sem sízt eru færir um að bjarga sér sjálfir, sízt geta borið byrðar lífsins, þar eð þeir voru frá blautu barnsbeini sviptir því að geta „talizt með mönnum“. - Þeir urðu svo tilfinnanlega hart úti. Þeir öðluðust ekki ljós skynseminnar, ekki festu viljans, ekki rök dómgreindarinnar. Þeir hlutu því að berast eins og strá með straumi, líkt og skipsflak á ólgandi hafi. Í daglegu tali eru þeir kallaðir fábjánar eða hálfvitar. Ég ætla mér að ganga framhjá þeim nöfnum báðum, þar eð bæði orðin, fábjáni og hálfviti, eru orðin hálfgerð skammaryrði í málinu. Ég vil heldur nefna þá einu nafni fávita. Orðið táknar þann, sem fátt veit, en útilokar þó engan veginn alla vitneskju; enda eru fávitar á mjög mismunandi stigi í vitsmunalegu tilliti. Sumir geta haft talsverða skímu og jafnvel allgott vit á vissum sviðum, aðrir virðast þar á móti ekki skynja nokkurn skapaðan hlut; eru þó hvorirtveggja fávitar og þurfa á allt annari meðferð að halda heldur en annað fólk. Þeir menn, sem mest hafa kynnt sér andlegt ástand þessara manna, hafa skipt þeim í flokka eftir vissum reglum, byggðum á tilraunum, sem gerðar voru til þess að vita, á hvern hátt þeim yrði hjálpað, til þess, ef auðið væri, að gera þá að einhverju leyti að nokkurnveginn sjálfbjarga mönnum, og veita aftur öðrum, sem engin skilyrði áttu til þess, þá hjálp og meðferð, sem heimili einstakra manna geta sjaldnast látið slíkum aumingjum í té. Áður en ég kem lengra máli mínu, vil ég leyfa mér að fara örfáum orðum um upphaf þeirrar víðtæku starfsemi, sem hófst hér í álfu á ofanverðri síðastl. öld fávitum til hjálpar. Enda þótt þeir hafi vafalaust verið til í öllum löndum og á öllum tímum, þá var þó ekki fyrr farið að hlynna að þeim með hælisstofnunum og annari líknarstarfsemi. Þar áður hafa þeir ekki átt sjö dagana sæla. Margir höfðu trú á því, að fávitar væru eiginlega ekki mennskir menn, heldur umskiptingar úr álfheimum. Yfirleitt höfðu flestir ýmugust á fávitunum og forðuðust þá. Merkum rithöfundi, enskum hagfræðingi, fórust þannig orð í bók, er hann ritaði í upphafi 19. aldarinnar: „Sá, sem kemur að borði náttúrunnar án þess að eiga þar sæti, hann verður að gera sér að góðu að hypja sig frá borðinu“. (Thomas Malthus í „Essay on the principles of population“). Og nú vill einmitt svo til, að veslings fávitinn er flestum fremur í þeim hóp, sem illa gengur að ná sér í sæti við borð náttúrunnar. Þess vegna verða aðrir að hjálpa honum til þess, svo að hann geti einnig, eftir föngum, notið þess, sem þar er framreitt. Og ýmsir mannvinir vöktust upp til þess. Þeir töluðu máli fávitanna og tóku þá að sér, til þess að reyna að finna fyrir þá leiðina út úr andlega myrkrinu, sem þeir voru hnepptir í. Læknar og vísindamenn bættust við hjálparliðið og tóku að rannsaka nákvæmlega andlegt og líkamlegt ástand fávitanna, til þess að reyna að lækna þá. Það mun hafa verið frakkneskur læknir, sem fyrstur manna gerði tilraun til að lækna fávita. Tilraunin var gerð á dreng 11–12 ára gömlum; hann fannst úti í skógi, klæðlaus og líkari villidýri en manni að öllum háttum. Læknirinn tók drenginn að sér, og með 6 ára þolgóðu starfi tókst honum að manna hann allvel, svo að, hann varð með öllu óþekkjanlegur og gerbreyttur frá því, sem áður var. - Tilraun þessi og árangur hennar varð til þess að læknirinn, dr. Étard, stofnaði fávitadeild við daufdumbrahælið, sem hann starfaði við í París. Um svipað leyti var stofnað fávitahæli í Sviss. Tildrög þess voru þau, að ungur læknir einn var á ferð um dalabyggðir Svisslands, gekk fram á pilt, sem kraup frammi fyrir krossmarki einu hjá veginum og stautaði faðir vor með miklum erfiðismunum. Þetta var veslings fáviti. Læknirinn kenndi svo mjög í brjósti um hann, að hann ásetti sér að koma honum til hjálpar, og öðrum, sem líkt væri á komið með. Þessi læknir kom á fót fyrsta fávitahælinu í Sviss. Brátt fór mikið orð af hæli þessu, og voru sendir þangað fávitar úr öllum áttum, frá Englandi, Þýzkalandi, Frakklandi. - Þörfin virtist alstaðar vera mikil. Á Þýzkalandi hófst starfsemin 1840, og voru það einkum prestar og kennarar, sem beittu sér þar fyrir málefninu. Í Danmörku hófst starfsemin um 1845, í Svíþjóð 1860 og í Noregi 1875. Í öllum þessum löndum eru nú mörg fávitahæli, og skipta þeir þúsundum, sem þar hafa notið aðhlynningar og hjálpar með margvíslegu móti. Brátt kom það í ljós, að það var hvorki hægðarleikur að lækna fávita eða kenna þeim. Það, sem annaðhvort vantar frá náttúrunnar hendi eða fer forgörðum við veikindi í fyrstu bernsku, verður ekki bætt. - En reglubundið uppeldi, nákvæm aðhlynning, gott atlæti ásamt tilsögn, sérstaklega í handavinnu, og hæfilegri vinnu, kemur oft að ótrúlega miklu liði, svo að stundum tekst að glæða hinar veikluðu og vanþroska sálir og líkamsburði; svo að fávitinn verður jafnvel fær um að vinna fyrir sér að töluverðu leyti. Aftur eru aðrir, sem vér mundum kalla fullkomlega fábjána, sem eru svo vanþroska, að fyrir þá er ekkert hægt að gera, annað en láta þeim líða þolanlega og sjá um, að þeir fari sér ekki að voða eða verði öðrum að meini. Ég hefi dvalið við reynslu annara þjóða og kynni þeirra af fávitum, en ganga verður að því vísu, að fávitar séu hver öðrum líkir, hverrar þjóðar sem þeir eru. Og alstaðar eru þeir þung byrði heimila sinna. Ég vil ekki eyða um of tímanum, en vel gæti ég nefnt ýms dæmi þess, og þau sum allátakanleg. Sérstaklega vil ég benda á það, hve afarerfitt er að hafa barn, sem er fáviti, með heilbrigðum börnum. Börnin herma svo að segja allt eftir, illt og gott, enda hefi ég heyrt mæður kvarta undan því, hve erfitt sé að verja hin börnin fyrir slæmum áhrifum fávitans, sem er sífelldum samvistum við systkini sín. - Fávitar á voru landi eiga sér sína sögu, og eru sumir kaflar hennar allsvartir og benda fullkomlega á brýna þörf á sérstökum hælum, þar sem þeir geti notið meðferðar við þeirra hæfi. Í raun og veru er það skylda þjóðfélagsins að sjá þeim fyrir því. Að ég nefni holdsveikrasjúkrahúsið í þessu sambandi, er af þeirri ástæðu, að landið á húsið, var gefið það með því skilyrði, að það yrði einungis notað til mannúðarstarfsemi; - til þess hefir það og verið notað í 33 ár. Upphaflega var húsið byggt fyrir 60 manns; nú eru þar aðeins 22 sjúklingar, og enginn hefir bætzt við undanfarin 3–4 ár, svo að útlit er fyrir, að þessi voðaveiki sé rénuð á landi voru. Nú segir það sig sjálft, að húsið er óþarflega stórt fyrir ekki fleiri sjúklinga, enda hefir talsverður hluti hússins verið tekinn til íbúðar fyrir 5–6 fjölskyldur; og þó er sá hluti hússins, sem ætlaður er sjúklingum, mjög rúmgóður, og þarf svo mikla vinnu við daglega hirðingu, að 10 starfsstúlkur hafa meira en nóg að gera, þó vistmennirnir séu ekki fleiri en þetta, og einungis tveir af þeim rúmliggjandi. Ég býst við, að ekkert annað hérlent hæli hafi svo margt starfsfólk í samanburði við vistmenn. Þar á móti virðist mér þetta stóra og rúmgóða hús gæti verið vel til þess fallið að reka þar þá starfsemi, sem ég ræði hér um. Hún þarf á miklu rúmi að halda, ef vel á að vera. Það þarf að halda á rúmgóðum skólastofum, vinnustofum, sjúkrastofum, leikstofum og einbýlisstofum, fleiri eða færri, fyrir utan daglegu íveruherbergin, svefnstofur, matstofur o. s. frv. Það kann að þykja undarlegt að tala um skólastofur í sambandi við fávitahæli. En eins og áður er að vikið, þá liggur einmitt töluvert af þeirri líknarstarfsemi, sem innt er af hendi fyrir fávita, í ýmiskonar fræðslu. Í Noregi og fleiri löndum er öllum skólastjórnum lögskipað að gefa skýrslur um öll börn og unglinga frá 8 ára til tvítugs aldurs, og eru síðan þau börn, sem álitin eru hafa þess þörf, ráðin í skóla fyrir vanþroska börn og fávita. Þessi börn hefðu alls ekki getað notið kennslu með öðrum börnum en þeim, sem voru á sama þroskastigi og þau sjálf. Því miður er ekki hægt að skýra frá tölu fávita hér á landi eftir seinustu manntalsskýrslum, þar eð ekki er búið að vinna úr skýrslunum ennþá, en skýrslur frá 1920 telja þá 101. Búast má við einhverri fjölgun. Að dómi erlendra sérfræðinga er jafnan vantalið á skýrslum þessum, sérstaklega vegna þess, að mörgum foreldrum er óljúft að telja börn sín fávita í opinberum skýrslum, enda þótt aðrir mundu gera það. Það er eftirtektarvert að líta í skýrslurnar frá 1920 hvað þetta snertir. Þar eru taldir 6 fábjánar yngri en 10 ára, en frá 10–20 ára eru þeir 32. Eru þá sennilega vantalin æðimörg börn yngri en 10 ára. Auk þess hefir orðið fábjáni svo kalda og ákveðna merkingu í málinu, að sízt er það furða, þótt foreldrar kynoki sér við að telja vanþroska börn sín í þeirra hóp. Í vetur sem leið sendi barnaverndunarnefndin fyrirspurnir til allra hreppsnefndaroddvita landsins viðvíkjandi fávitum. Nefndin leit sem sé svo á, að nauðsyn bæri til þess, að komið sé upp hæli fyrir hálfvita og vanþroska börn, og vildi fá vitneskju um tölu þeirra og hagi. Nefndinni bárust mörg svör, bæði um hálfvita og þá, sem kallaðir eru fábjánar. Svörin báru með sér: 1. Að víðasthvar eru þessir vesalingar til mestu erfiðleika á heimilunum og fyrir hreppsfélögin. 2. Að sótt yrði fljótt um hælisvist fyrir suma þeirra, en þó nokkuð spurt um meðgjöfina að því er aðra snerti. 3. Að sumstaðar eru börn, ýmist „fáein“ eða „þó nokkur“, sem talið er tvísýnt um, hvort nái nokkru sinni fullum þroska, - vafalaust eru þau ekki talin fábjánar á manntalsskýrslunum, en jafnvafalítið er það, að þeim væri hentug fræðsla og uppeldi á góðu hæli fyrir vanþroska börn, og það ætlast ég til, að þetta hæli yrði. Ég geri ekki ráð fyrir, að hægt verði að hafa karlmenn, konur, unglinga og börn á sama hælinu, sízt til lengdar. Þykir það hvergi góð ráðstöfun, þar sem reynslan er fengin. En sýni það sig, þegar til framkvæmdanna kemur, að aðsókn verði ekki meiri en það, fyrst í stað, að húsið rúmi vel fleiri en konur þær og börn, sem sótt yrði um fyrir, þá er það vitanlega engin frágangssök að reyna að taka þangað karlmenn einnig. Árið 1920 voru 30 karlmenn taldir fábjánar eldri en 20 ára, en þar sem sumir þeirra geta dálítið unnið, þarf varla að ætla svo mörgum hælisvist. Ráðlegast teldi ég, að sett yrði fávitahæli fyrir karlmenn við geðveikrahælin. Það tíðkast annarsstaðar, t. d. í Svíþjóð og Þýzkalandi, og eru þar þó allmörg fávitahæli. Eins og fyrr er sagt, gaf Oddfélagareglan landinu Laugarnessjúkrahúsið með því skilyrði, að þegar hússins þyrfti ekki lengur með fyrir holdsveikrahæli, þá yrði það samt framvegis notað til líknar- eða mannúðarstarfsemi. Hefi ég ástæðu til að ætla, að ekki yrði fyrirstaða hjá gefendunum, og samkomulag fengist um þá breytingu, sem hér er bent á, með því móti vitanlega, að ríkið léti reisa hæli handa holdsveika fólkinu, svo sem og sjálfsagt er. Það virðist liggja svo í augum uppi, að ódýrara sé að reisa hæli handa 20–30 manns heldur en 60–70, að eigi þarf um það orðum að eyða. Eðlilega má búast við því, að sjúklingunum á Laugarnesi yrði það mjög óljúft, ef þeir ættu að flytja langt burt þaðan, sem þeir eru nú. Og það má alls ekki verða. Flestir hafa þeir dvalið þar lengi, sumir mestan hluta æfi sinnar. - Staðurinn er þeim því kær. Þar eignuðust þeir skjól í köldum gusti mótlætis síns, og sízt af öllu vildi ég verða til þess með tillögum mínum að hrella þá, bæta við byrði þeirra, sem vissulega er nægilega þung og sár. En mér virðist, að það ætti ekki að þurfa að leita langt eftir góðu og fögru hússtæði handa þeim, það er næsta nóg rúm í Laugarnesi í grennd við spítalann og enginn vandi að fá þar þann stað, sem sjúklingarnir sættu sig við. Þá lægi og hitaleiðsla frá laugunum mjög vef við til þess að hita upp bæði hælin. Um þessar mundir er talað mikið um atvinnuleysi og atvinnubætur. Fjöldi manna horfir með kvíða fram í tímann, og það er ekki óeðlilegt eins og horfur eru nú. Hér er um verkefni - atvinnubætur - að ræða fyrir allmargar hendur, en - hér er þó fyrst og fremst um aðkallandi mannúðarmál að ræða. Ég treysti því fastlega, að hv. Alþingi og hæstv. stjórn sýni það með undirtektum sínum og aðgerðum í þessu máli, að lítilmagnar þjóðarinnar eigi þar góða talsmenn og framkvæmdarsama styrktarmenn. ... Dálkur 20278 Ræðunr. 1741 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég get verið þakklát hv. 5. landsk. fyrir hinar vinsamlegu undirtektir hans við þessa till. mína, en verð þó að segja það, að mér leizt ekki á blikuna, þegar hann fór að tala um, að heppilegast mundi ef til vill verða að flytja holdsveika fólkið úr sínum gamla spítala austur í sveitir. Verð ég að treysta því, að til þess ráðs verði ekki tekið. Sjúklingarnir, sem nú eru á Laugarnesi, eru sumir hverjir búnir að vera þar í mörg ár, einn jafnvel í 33 ár; er þeim farið að þykja vænt um sinn gamla spítala, svo sem eðlilegt er, og væri því ómannúðlegt, ef að þessu væri hnigið, og virðist heldur ekki taka því um svo fátt fólk, sérstaklega þar sem fullar vonir eru til, að holdsveikin verði úr sögunni hér hjá okkur eftir svo sem mannsaldur, eins og hv. 5. landsk. tók réttilega fram. Og ég fæ heldur ekki séð, að sú bygging þyrfti að verða ónýt, sem byggð yrði yfir holdsveika fólkið á þessum stað, þegar það þarf hennar ekki lengur við, því að allt bendir til þess, að sá tími muni hafa einhverjar þær þarfir, sem húsið mundi koma að góðum notum fyrir. Hér hefir t. d. verið talað um í dag, hvílík vandræði væru á um meðferð kynferðissjúkra. Væri t. d. ekki ólíklegt, að nota mætti húsið fyrir þá tegund sjúklinga. Þá minntist hv. 5. landsk. á gamalmennahælið og sagði, að það væri illa sett hér í Reykjavík, þar sem dýrast væri að lifa. Þetta kann að vera, en hv.þm. þekkir þá ekki mikið til á gamalmennahælinu, ef hann veit ekki, að gamla fólkinu mundi sár raun að því, ef hælið væri ekki einmitt hér. Gamla fólkið vill vera hér í Reykjavík engu síður en unga fólkið. Hér á það margt vina og vandamanna, sem það tæki sárt að vera fjarvistum við, hér eru margskonar þægindi, sem ekki er að hafa annarsstaðar, og stuðlar þetta allt að því að gera einstæðingsskap gamla fólksins minni heldur en ef það yrði að kúldast einhversstaðar afsíðis í fjarlægum sveitum. Enda er mér kunnugt um það, að gamla fólkið þakkar sínum sæla fyrir það, að gamalmennahælið skuli einmitt vera hér í höfuðstaðnum. Hinsvegar ber ekki að skilja þessi orð mín svo, að ég hafi neitt á móti því, að byggt verði yfir holdsveika fólkið austur á Reykjatorfu, þar sem er að hafa nægan hverahita, en ég vildi þó leyfa mér að benda á, að í þessu tilfelli er einnig um nægan hita að gera í þessu skyni, þar sem laugarnar eru. Löggjafarþing 45 Lagafrumvörp samþykkt. Fjárlög 1933 (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 B * Dálkur 467 Ræðunúmer 0128 Guðrún Lárusdóttir: Ég á hér fáeinar brtt., og er bezt að nota tímann til að minnast á þær, meðan aðrir eru ekki tilbúnir að taka til máls. Fyrsta brtt. mín er við 10. gr. Er hún um risnufé ráðh. Ég bar samskonar brtt. fram á síðasta þingi, en hún var þá felld. Ég sé nú mér til mikillar gleði, að þessi risna hefir verið lækkuð í fjárlfrv. úr 8 þús. kr. niður í 6 þús. kr. En mér þykir þetta ekki nóg lækkun. Mér finnst ekki, að við höfum ráð á að halda stórveizlur, þegar fjöldi fólks sveltur. Ég vona því, að hv.þdm. verði svo sparsamir, að þeir taki þessa till. mína til greina og spari þarna 2000 kr. á 10. gr., en færi þær yfir á 12. gr. og aðrar gr., þar sem nóg er þörfin fyrir þær. Við 12. gr. á ég brtt. um styrk til veikrar stúlku, Unnar Vilhjálmsdóttur. Hún hefir áður fengið 1200 kr. styrk í fjárl., og þó það væri ekki mikil upphæð, þá kom hún sér vel. Þessi stúlka hefir verið veik í 6 ár og mikið af þeim tíma legið rúmföst. Hún var kennari, og áður en hún veiktist hafði hún safnað nokkurri upphæð, sem nú er til þurrðar gengin. Er hún nú algerlega eignalaus og styrks þurfi og ber því niður hér um fjárbeiðni í þeirri von, að sér verði líknað, svo hún þurfi ekki að leita sveitarinnar. Er nú í ráði, að hún leggist í landsspítalann, og hefir hún von um styrk úr sjóði þar, en sá styrkur er bundinn því skilyrði, að hún fái styrk annarsstaðar frá. Leitar hún því hingað. Hún hefir beðið um 2500 kr., en ég hefi ekki árætt að fara fram á meira en 2000 kr., og til vara 1500 kr. - Ég vil láta þess getið, að þetta verður í síðasta sinn, sem hún leitar til Alþ. Þótt bréf hennar beri vott um erfiðar ástæður og fátækt, þá ber það hinsvegar vott um von hennar um, að sjúkleikinn verði yfirstiginn að miklu leyti eftir 2–3 ár. Næsta brtt., sem ég flyt, er við 14. gr. B. XV.4, til frú Bjargar C. Þorláksson, til þess að leiðbeina íslenzkum konum í næringarefnafræði og blöndun matvæla, 3000 kr., og til vara 2000 kr. Hv. fjvn. hefir átt kost á að kynna sér bréf frá frú Björgu, og hún hefir auk þess sjálf komið til vitals við n. og skýrt henni frá, hvað fyrir sér vaki. Það er ljóst, eða ætti að vera öllum ljóst, hversu hér er um þýðingarmikið mál að ræða, sem snertir hvert heimili, en húsmæður okkar hafa þó ekki átt kost á að kynna sér sem vera ætti, og ber margt til þess. En nú ber svo vel við, að við eigum hámenntaða hæfileikakonu, sem um mörg ár hefir teygað úr lindum Mímisbrunns. Hún hefir sífellt verið að mennta sig síðan hún var ung, og er að því enn. Hún er eina íslenzka konan, sem tekið hefir doktorsgráðu. Nú býðst þessi kona til að kenna húsmæðrunum þau fræði, sem skipta miklu máli fyrir þær og þjóðarheildina alla, því um hendur húsmæðranna fer stór hluti af framleiðslu þjóðarinnar. Skiptir því miklu máli, hvernig með er farið, ekki einungis frá fjárhagslegu, heldur og frá heilsufræðilegu sjónarmiði. Konum er það hin mesta nauðsyn að fá þá menntun, sem gerir þær starfi sínu vaxnar og færar til að standa í því stríði, sem af þeim er krafizt. - Það væri raunalegt, ef hæfileikar þessarar konu fengju ekki notið sín, því hún hefir sýnt það, að hún er fær um að miðla af þekkingu sinni í þeim búningi, sem allir geta skilið. Hefir það komið skýrt fram í fyrirlestrum þeim, er hún hefir haldið, bæði í útvarp og annarsstaðar, og einnig í bók, er hún hefir gefið út um þetta efni og er í senn fróðleg og skemmtileg aflestrar. Já, ég endurtek, að það væri raunalegt, ef Alþ. treysti sér ekki til að veita þessa upphæð. Ég vil ekki trúa því fyrr en ég tek á, að það veiti ekki þennan styrk, og komi þar með í veg fyrir, að frú Björg geti farið að sinna þessum mikilvægu störfum. Næsta brtt. mín er við 16. gr., XIII. brtt. á þskj. 612. Er hún um það, að hækka styrk til Halldóru Bjarnadóttur um 200 kr. Hún er ráðunautur heimilanna um iðnað. Hefir hún starfað að því í mörg ár og af miklum áhuga. Ég verð að segja, að það er leiðinlegt að vera að knappa af þeim styrk, sem hún hefir haft í mörg ár. Ég hygg, að ekki muni svo mikið um 300 kr. Ég hefi þó ekki farið lengra en það að leggja til, að styrkurinn verði hækkaður úr 1500 kr. upp í 1700 kr. Þá hefi ég í sömu brtt., í b-lið 1, lagt það til, að Sigrúnu Kjartansdóttur væru veittar 2000 kr. til þess að koma á fót hanzkagerð, og til vara 1500 kr. Sigrún Kjartansdóttir er nú ein af þessum atorkumiklu og framtakssömu konum, sem vinna vilja landi sínu það gagn, er þær geta. Hún hefir trú á því, að hún geti gert hanzka úr íslenzku efni, en vantar fé til þess að koma því í framkvæmd. Hún hefir þó undirbúið þetta nokkuð og lagt sín litlu efni í það. Það, sem hana sérstaklega vantar, er vél til að sníða í efnið í hanzkana, og sérstaklega þó styrk til að fara utan til að fullkomna sig í þessum iðnaði. Og ef hún fær þennan styrk, 2000 kr., þá ætlar hún að sigla til að afla sér nauðsynlegrar þekkingar og þeirra véla, er hana vantar. - Hér er um nýja grein iðnaðar að ræða hér á landi. Mér er sagt, að hanzkar séu fluttir inn fyrir 50 þús. kr. árlega. Ég veit reyndar, svo ég snúi máli mínu til þeirra bænda, sem sæti eiga hér, að íslenzkir bændur nota lítið hanzka. En hitt munu þeir skilja, að hér er mikill og góður kostur skinna, sem talin eru nothæf til þessa. Er því ekki lítill hagur að því að nota íslenzk skinn, sem nú eru mjög verðlítil, heldur en að flytja inn rándýra hanzka úr útlendum skinnum. Hér eru líka til sútarar, sem eru færir um að verka skinnin svo, að úr þeim megi gera góða og smekklega hanzka. Sigrún hefir einnig gert tilraun með að búa til smátöskur, þær tegundir, sem nú eru taldar hverri stúlku ómissandi, sem sýnir sig á götu. Einnig hefir hún gert fleiri slíka smámuni og heppnazt vel. - Hér er um íslenzkt framtak að ræða, um það að gera verðmæta muni úr verðlítilli íslenzkri skinnavöru og fá þá unna af íslenzkum höndum. Hér er því um þjóðþrifamál að ræða og spor í þá átt að búa að sínu. Ég vænti þess, að þessi till. njóti stuðnings hv.þm. ekki sízt bændanna. Hér er um einar 2000 kr. að ræða eða minna. En hinsvegar eru líkur fyrir, að takast muni að gera vöru úr innlendu efni, sem festa mundi þá peninga í landinu, sem nú eru greiddir út úr því fyrir þessa vöru. Vona ég því, að nægilega margir verði til þess að styrkja þetta góða mál. Þá er á sama lið til Guðrúnar Finnsdóttur 500 kr., og til vara 300 kr. Ég veit ekki, hvort hv.þdm. þekkja þessa konu. Ég hefði haft tilhneigingu til að lýsa henni nákvæmlega, en vil þó eigi tefja þingfund með því, enda er ég ekki viss um, að ég geti lýst henni eins vel og hún á skilið. - Á landssýningunni síðustu var sérstök deild, sem vakti mikla athygli. Og það var hún, þessi heilsulitla gamla kona, sem lagði til efnið í þá sérstöku sýningu. Sýning þessi var okkur til hins mesta sóma og lýsti í einu góðum smekk, listrænum hæfileika, iðjusemi og nýtni á því stigi, sem fágætt er vor á meðal. Þetta allt eru vissulega kostir, sem vert er að hlúa að með þjóð vorri. Nú biður þessi kona um litla viðurkenningu fyrir störf sín, 300–500 kr. Umsókninni fylgdi bréf frá Ríkarði Jónssyni, og ber það vott um álit hans á henni. Þetta er í fyrsta sinn, er hún biður um styrk. En þótt Guðrún Finnsdóttir hafi þegið þessa góðu hæfileika í vöggugjöf, þá hefir hún aldrei getað notið þeirra til fulls. Sjúkleiki, liðagigt, ásamt fátækt, einstæðingsskap og raunum, er hún hefir orðið að bera, hefir dregið úr því, að hún fengi að njóta sín. Er nú rétt að neita þessari raunamæddu góðu hagleikskonu um þennan litla styrk? Þá er Margrét Lárusdóttir læknisekkja. Ég hefi farið þess á leit, að bætt verði við eftirlaun hennar, sem nú eru 15 kr. á mánuði. Þessi læknisekkja er einstæðingur, fátæk og heilsulítil. Annars mundi hún ekki koma fram með slíka styrkbeiðni. 15 kr. er lítill styrkur, og ég veit það, ef sveitarstjórnirnar skömmtuðu svo smátt, þá mundi verða kvartað yfir því. Ég hefi leyft mér að bera fram till. um, að henni séu veittar 500 kr., og til vara 400 kr. Vona ég, að þingið taki vel í þetta. Þá er brtt. við 18. gr. II., h. 7, nýr liður, um að veita ekkju Jónasar Guðlaugssonar skálds nokkurn styrk. Ég geri ráð fyrir, að hv.þdm. muni kannast við hinn unga, skemmtilega skáldmælta pilt, er stundaði hér nám í menntaskólanum og vann sér hylli allra þeirra, er honum kynntust. Hann fluttist svo héðan burt og bar bein sín fjarri föðurlandi sínu. Hann var ávallt mikill Íslandsvinur, þótt örlögin höguðu því svo til, að hann yrði að vinna fyrir sér annarsstaðar. Hann kvæntist þýzkri konu, og eignuðust þau einn dreng, sem er sagður mjög vel gefinn og góður piltur, og er nú 16 ára gamall. Þar sem erlendar konur, sem giftar hafa verið Íslendingum, hafa notið héðan styrks, þá ætti líka að vera rétt að taka til greina beiðni þessarar konu. Er hún nú að berjast við að setja þennan son sinn til mennta, en er ekki einfær um það fjárhagsins vegna. Hefir hún því beðið mág sinn, Kristján Guðlaugsson, um að leita styrks frá Alþingi fyrir sína hönd. Ég vona, að þessi kona verði látin njóta manns síns, Jónasar Guðlaugssonar, sem var landi okkar til sóma, þótt hann félli fyrir örlög fram. Ég held, að allt, sem hann orti og ritaði, hafi verið landi okkar til góðs. Ég vil endurtaka það, sem ég áður sagði, að fyrst aðrar konur, sem líkt hefir verið ástatt um, hafa notið styrks frá íslenzka ríkinu, þá ætti ekki að skilja þessa ekkju eftir. Hefi ég aðeins farið fram á 1200 kr., og þó ekki þorað annað en tiltaka 1000 kr. sem varatill. Læt ég þá útrætt um brtt. mínar. En áður en ég sezt niður, langar mig til að fara nokkrum orðum um brtt.hv.fjvn. og gera aths. við þær. Fjvn. vill fella niður styrki til allmargra kvennfél. hér og hvar á landinu. Eins og hv.frsm. tók fram, hafa þessi félög í allmörg ár notið nokkurs styrks. Þau hafa ekki gert háar kröfur, enda hefir styrkurinn til þeirra ekki verið hár, 400–500 kr. Það er óhætt að segja, að þessi félög hafa þrátt fyrir smæð sína gert sitt gagn. Þau hafa barizt fyrir menningu kvenna víðsvegar um landið og þau hafa barizt fyrir menningu heimilanna í heild sinni og þar með unnið að því, sem er undirstaða að menningu sérhverrar þjóðar. Ég veit það, eins og hv. frsm, að fjvn. hefir ekki komið með þessa till. að gamni sínu. En hér er í rauninni ráðizt á garðinn þar, sem hann er lægstur. Mér finnst með öllu óverjandi, að þessi litli styrkur sé tekinn af þeim félögum, sem hafa aðallega unnið að því að mennta íslenzkar konur og stuðla að aukinni fegurð heimilanna. Ég vil því mælast til þess, að hv.þdm. hugsi sig tvisvar um, áður en þeir greiða atkv. með því, að þessir styrkir verði algerlega felldir burt. Lagafrumvörp samþykkt. Fjárlög 1933 (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 B * Dálkur 504 Ræðunr. 0146 Guðrún Lárusdóttir: Hæstv. dómsmrh. hefir borið fram till. á þskj. 637, sem ég geri tilkall til að geta komið fram með brtt. við. Hæstv. ráðh. lýsti því, hvernig málum væri komið í Saurbæjarsókn, og kvað nauðsyn að ráða þar bót á. Veit ég að það er satt, að full þörf er á því að ráða bót á þessu erfiða máli. Söfnuður Saurbæjarsóknar er meðmæltur till. á þessu þskj., m. ö. o. því, að söfnuðinum sé tryggt, að prestakallið haldist óbreytt. Hann býr að prestakalli, sem tengt er við hróður um bezta andlega ljóðagerð hér á landi. Er það skiljanlegt, að hann vilji halda prestakallinu óbreyttu. Held ég því, að það væri í fullu samræmi við vilja safnaðarins, ef þessi brtt. næði samþykki. Þá vil ég bæta fáum orðum við það, sem hér hefir verið sagt um risnufé ráðh. Hæstv. fjmrh. virtist halda, að till. mín um lækkun á risnufénu væri borin fram af pólitískum ástæðum. Get ég ekki kannast við, að svo sé, en hinsvegar er mér kunnugt um, að þessi styrkur hefir verið gerður að umtalsefni hér á þingi fyrr en nú, og varð ekkert lítill úlfaþytur út af því, þegar Jón heit. Magnússon forsrh. hækkaði hann úr 2000 kr. í 4000 kr. Það þótti andstæðingum þáv. stj. óhæfa hin mesta, enda þótt þá væri mikil dýrtíð í landinu, meiri en nú er, þótt dýrt þyki að lifa á þessum tímum. Annars gat mér ekki skilizt það á ræðu hæstv. ráðh., að hann teldi till. mína óréttmæta, þó að hann álíti laun forsrh. of lág til að lækkaður verði þessi veizlustyrkur, sem honum er ætlaður. Um það vil ég ekki deila, má vera, að svo sé, en ég held því einungis fram, að tímarnir leyfi alls ekki, að fé ríkissjóðs sé varið til veizluhalda eða annars óþarfa. Út af skáldunum okkar langar mig til að leggja orð í belg. Ég kann illa við að nefna þá í sama orðinu, Þorstein Erlingsson og Halldór Laxness. Ég tel mig ekki lasta Halldór neitt, þótt ég segi, að Þorsteini Erlingssyni er lítill sómi sýndur með því að bera hann saman við Laxness. Það æðra og meira skáld tel ég Þorstein, manninn, sem manna mest vandaði til málsins, sem aldrei misbauð móðurmálinu með ljótu orðalagi, en það hefir Laxness gert sig talsvert sekan um. Mér finnst hv.fjvn. hafa gert einkennilega mikið upp á milli þeirra kollega, Halldórs og Þórbergs Þórðarsonar. Þessir tveir menn sýnist mér að ættu öllu fremur að standa eða falla hvor við annars hlið. Það hefir verið fundið Þórbergi til foráttu, að svo lítið liggi eftir hann af ritverkum; sumt af því, sem hann hefir látið á þrykk út ganga, er reyndar þannig úr garði gert, að lítil eftirsjá er að, þótt ekki sé við það bætt. Öðru máli er að gegna um Halldór Laxness. Það getur víst enginn borið honum það á brýn, að lítið liggi eftir hann. Annað mál er hitt, hvernig það er að innihaldi. Það er annars leiðinlegt, að ég skuli ekki hafa hér við hendina ljóðmæli þessa skálds, svo ég geti eins og hv. 2. landsk. haft hér yfir ljóð. Því miður er ég ekki svo vel að mér í ljóðagerð Laxness, að ég kunni svo mikið í þeim utanbókar, að ég geti skemmt hv.þdm. með sýnishorni af kveðskap hans, en ég efast ekki um, að hv þdm. hafi kynnt sér kvæði hans og viti sjálfir, hve ágæt þau eru. Mér heyrðist á hv. 2. landsk., að honum þætti hafa verið farið illa með Halldór Laxness, og að hann hafi orðið fyrir ómaklegum árásum. Ég álít þvert á móti, að það hafi verið farið sérstaklega vel með þennan unga rithöf., e. t. v. of vel; of mikið dálæti og hól er engum holt, allra sízt ungum rithöf. Þessum unga manni hefir verið hossað mikið sem stórskáldi, og hann hefir líklega ekki þolað það. Rithöf. hafa gott af réttmætri kritik. Kritik hefir þessi ungi maður auðvitað fengið, ekki einungis hjá „íhaldsblöðum“, heldur jafnvel hjá sjálfu stjórnarblaðinu og stuðningsblaði þess. Það væri nógu gaman að rifja upp ummæli Tímans um rithátt þessa manns, en þau hefði tæpast orðið harðari, þótt þau hefðu staðið í einhverju „íhaldsblaðinu“. Og mig minnir ekki betur en að stuðningsblað Tímans, Alþýðublaðið, hafi líka haft ýmislegt að athuga við rit hans. Annars finnst mér mjög vel farið með þennan rithöf. Hann hefir ár eftir ár verið í fjárl., og þjóðin hefir beðið eftir því árum saman, að hann „slípaðist“ eitthvað og færi að vanda sig ofurlítið, því það var vitað, að hann hefir hæfileika til ritstarfa. Ekki virðist mér það heldur ill meðferð á ungum rith. óþroskuðum, að Menningarsjóður gefur út hverja bókina eftir hann af annari og að ríkisútvarpið útvarpar hverjum bókarkaflanum eftir annan, áður en bækurnar komast á prent. Það er ekki hægt að kalla slíkt illa meðferð, þó að hann hafi orðið, eins og allir, sem rita bækur, að þola kritik. Enda mætti það undarlegt heita, ef fólkið í landinu, sem lítur öðruvísi á málin en þessir ungu ritandi menn, mættu ekki andmæla skoðunum þeirra. Mér þykir harla óréttmætt að vera dæmdur þröngsýnn og ofstækisfullur fyrir þá sök eina. Ég held því fram, að þjóðin eigi fulla heimtingu á, að rithöfundarnir vandi sig og láti ekkert af hendi, sem spillt getur eða skemmt lesendurna. Þjóðin á að gera þær kröfur til rithöfunda, að þeir misþyrmi ekki móðurmáli voru, hvorki með orðskrípum né ljótu efni, og þjóðin á ekki að þola neinum rithöfundi það, að hann fylli eyru landsmanna með ósæmilegu hjali eða orðagjálfri. Því miður gæta ekki allir ritandi menn sín svo sem vera bæri í þessu efni, ekki heldur rithöf. þeir, sem hér hefir verið minnzt á. Rithöf. ber mikla ábyrgð með penna sínum. Skrifað orð fer lengra en talað orð og lifir lengur. Því er það aldrei of brýnt fyrir þeim, sem á penna heldur, að gæta sín að vanda sig, að muna sífellt eftir því, hvílíkur ábyrgðarhluti það er að senda frá sér óvandað lesmál, sem e. t. v. smeygir fyrsta eitrinu inn í einhverja barnssálina. ...Dálkur 508 Ræðunr. 0149 Guðrún Lárusdóttir: Hv. 2. landsk. skildi orð mín svo, sem ég væri að tala um H. K. L. persónulega. Ég talaði fyrst og fremst um rithöfunda yfirleitt. Þótt það sé leiðinlegt að tala um mann, sem ekki er viðstaddur, gaf hv. 2. landsk. mér ástæðu til að segja, að mjög mikið af því, sem H. K. L. hefir skrifað, er gersamlega fjarri því að geta heitið vandað eða gott lesmál. Það er auðvitað fallega sagt, að ekki megi hefta frelsi skáldanna. En ég held, að hinn frjálsborni andi stórskáldsins svífi ofar öllu grómi, og að það sé því engin hætta á, að hann verði heftur. Það eru einungis þeir, sem vaða í sorpinu, sem hætt er við að verði heftir, en þeir eru heldur ekki stórskáld; við skulum líta á ljóð Matthíasar Jochumssonar, svo ég taki dæmi af verulegu skáldi. Hvar verður bent á lúalegan eða ljótan kveðskap í ljóðum hans? Er ekki skáldandi hans hafinn yfir allt slíkt? Verður þessháttar andi heftur? Nei, hann fer sinna ferða í svimháu flugi í fegurð og tign. Eða Jónas Hallgrímsson? Ætli það verði auðfundin lýti á ljóðum hans? Er ekki málið gullhreint? Er ekki efnið fagurt? Mat hann ekki móðurmálið of mikils til þess að nota það illa? Misbauð hann nokkru sinni íslenzkri tungu eða hinni tíginbornu skáldgyðju? Og hvað verður svo sagt t. d. um Halldór Laxness í þessu sambandi? Hvað finnst mönnum? Mundu foreldrar gjarnan velja skáldrit hans, Vefarann mikla, Þú vínviður hreini, Alþýðubókina o. s. frv. börnum sínum til andlegrar uppbyggingar, eða sem dæmi upp á fegurð íslenzkrar tungu og göfuga hugsun? Mér er nær að halda, að þeir yrðu færri, heimilisfeður, sem veldu yfirhöfuð bækur hans til upplestrar að heimilisfólki sínu áheyrandi. Þar fyrir kemur mér ekki til hugar, að segja allt einskisvirði, sem hann hefir ritað, en ég teldi betur farið, að hann hefði valið sér önnur yrkisefni en sumstaðar eru í ritum hans, því tæplega getur það heitið vinningur fyrir þjóðina þótt sýnt sé það ljótasta í fari manna. 3. umr. * Dálkur 529 Ræðunr. 0159 Guðrún Lárusdóttir: Áður en ég mæli fyrir brtt. mínum á þskj. 788, langar mig til að víkja örfáum orðum að brtt.hv. 2. og 4. landsk. um styrk til ráðningarskrifstofu kvenna í Rvík. Það var gerð glögg grein fyrir starfi þessarar skrifstofu af hv. 2. landsk.; vil ég þó bæta nokkrum orðum við um það, hvernig þessari starfsemi er hagað í einstökum atriðum. Slík starfsemi sem þetta er algeng í öðrum löndum og er þeim mun meiri og víðtækari sem landið eða borgin er stærri, og þykir hún yfirleitt orðin ómissandi. Þó að þetta land sé ekki mannmargt, þá er það svo, að margar húsmæður eiga erfitt með að fá stúlkur til nauðsynlegustu heimilisþarfa. Um gagnsemi skrifstofu þeirrar, sem hér er um að ræða, er mér þegar töluvert kunnugt, bæði í gegnum starf mitt sem fátækrafulltrúi o. fl. Starf hennar er alltaf að aukast, og hefir aukizt töluvert síðan umsóknin um styrkinn var rituð. Annars er það einn liður í starfsemi skrifstofunnar, sem ég tel mjög þýðingarmikinn, en það er, hve oft henni hefir tekizt að útvega einstæðingsmæðrum, sem fyrir börnum hafa átt að sjá, vist uppi í sveit. Það vita ekki nema þeir, sem kunnugir eru, hve bágborin kjör þessir einstæðingar eiga við að búa hér. Þær verða margar hverjar að vinna fyrir sér og barni sínu, með það á handleggnum. Þegar barnið kemst á legg, verður það oft að hafast við á götunni nær umhirðulaust, því að móðirin hefir ekki tíma til þess að sinna því. Á þessu er ráðin mikil bót með því að útvega stúlkunum góða staði í sveit. Þær fá þá venjulega betra tækifæri til þess að hlynna að börnum sínum, og börnin betri skilyrði til þess að þroskast heldur en í götusollinum hér. Að þessu leyti vinnur stofnun þessi því m. a. mikið gagn. Er því illa farið, ef hún þarf að leggjast niður, en vel má vera, að svo fari, ef ekki verður hlaupið undir bagga með henni um fjárframlag, því að hún er nú, eins og tekið hefir verið fram, í mikilli fjárþröng. Það kann nú að vera, að sumir hv.þdm. líti á starfsemi þessa sem aðeins sniðna fyrir Rvíkurbæ. En svo er alls ekki. Hér er um að ræða starfsemi, sem kemur víðar að gagni en hér í bæ eingöngu, enda hafa komið til skrifstofunnar umsóknir úr öllum áttum, austan úr Vopnafirði, Skaftafellssýslum og jafnvel norðan af Siglunesi og víðar að. Ég vænti því þess, að hv. d. líti með velvildaraugum á umsókn þessa félags, sem hefir með höndum þá starfsemi, sem talin er nauðsynleg og óumflýjanleg í öllum öðrum löndum, enda er atvinnuspursmálið brennipunkturinn í tímanlegri tilveru mannanna. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að mínum eigin till., en þær eru hvorki margar né margbrotnar að þessu sinni. Fyrsta brtt. mín á þskj. 788,III, fjallar um það, að Guðbjarti Sigurjónssyni verði veittar 1500 kr. til dvalar á fávitahæli. Þessi vesalings piltur, sem hér er um að ræða, er 14 ára gamall, en hann varð fyrir þeirri óhamingju að veikjast af heilabólgu, þegar hann var á öðru eða þriðja ári, og hefir hann ekki verið með heilum sönsum síðan. Foreldrar þessa vesalings pilts hafa skrifað Alþingi bréf, sem má skoða eins og neyðaróp frá þessum aðþrengdu hjónum, þar sem þau fara fram á nokkurn styrk til þess að geta komið þessum dreng sínum fyrir á fávitahæli, en þau hafa von um það, að ef hann fær þá umönnun, sem ástand hans krefst, muni ef til vill takast að kenna honum t. d. að tala, en eins og er vantar mikið á, að hann kunni það til fulls. Því miður verðum við að viðurkenna það, að við höfum ekkert upp á að bjóða þeim hl. þjóðarinnar, sem fæðist til þeirra þungu örlaga að eiga ekki það vopnið, sem bezt er og nauðsynlegast í lífsbaráttunni, en það er skynsemin. Við eigum enn ekkert hæli handa þessum aumingjum, og sú tilraun, sem hér kom fram til að leysa þetta vandamál á þinginu í vetur, var að engu gerð með þeirri afgreiðslu, sem það mál endanlega fékk hér. Það mætti því vera bending til Alþingis, að styrkbeiðni þessara aðþrengdu foreldra kemur fram einmitt nú. Hafa þau víða leitað fyrir sér með að koma þessum vesalings pilti sínum fyrir, en allar þær tilraunir þeirra hafa verið árangurslausar. M. a. hafa þau reynt að koma honum fyrir á Kleppi, en Kleppur er ekki fávitahæli, eins og við vitum, og hefir pilturinn ekki heldur getað fengið inni þar. Hinsvegar hafa þessi hjón ekki fjárhagslega getu til að kosta þennan dreng sinn á fávitahæli erlendis af eigin rammleik, og fara þau nú fram á, að Alþingi veiti þeim 100 kr. styrk í þessu skyni. Þau hafa hugsað sér að koma drengnum fyrir á fávitahæli í Danmörku, og að vísu er framlagið með þeim aumingjum, sem á slíkum hælum dveljast, allmiklu meira en þessari upphæð nemur, en foreldrar drengsins hafa von um að geta lagt það af mörkum sjálf. Allt veltur því á því, hvort Alþingi sér ástæðu til að sinna þessari beiðni eða ekki, og þar sem 1500 kr. eru ekki stór upphæð í öllum búsreikningi þjóðarinnar, verð ég að mega vona það, að Alþingi láti ekki þessi aðþrengdu hjón synjandi frá sér fara, og því þarf ekki að lýsa, hvílík byrði slíkir aumingjar eru á fátækum heimilum, þar sem öll störf hvíla á hinni þreyttu og ofþjökuðu húsmóður einni. Næsta brtt. mín á þessu sama þskj., VIII, fjallar um það, að styrkurinn til kvenfél. „Óskar“ á Ísafirði verði hækkaður úr 4500 kr. upp í 6000 kr., eins og hann er í gildandi fjárl. Þetta kvenfélag hefir undanfarið haldið uppi húsmæðrafræðslu á Ísafirði, og vænti ég, að hv.þdm. sé það ljóst, hversu nauðsynlegt það er, að ísl. húsmæðrum gefist kostur á að mennta sig og búa sig sem allra bezt undir sitt þýðingarmikla og vandasama hlutverk í lífinu. Það er og á allra vitorði, að sá skóli, sem kvenfélagið „Ósk“ hefir haldið uppi, hefir á sér hið bezta orð og þykir hin mesta fyrirmynd í hvívetna, en nú er skólinn í fjárþröng vegna yfirstandandi árferðis, og leyfi ég mér því að vænta þess, að hv.þdm. hafi svo mikinn skilning á mikilvægi húsmæðrafræðslunnar fyrir þjóðina, að þeir greiði þessari till. minni atkv., sem fer fram á að hækka styrkinn til kvenfélagsins um 1500 kr., eða færa hann í sama horf og hann undanfarið hefir verið. Þá á ég enn 3 brtt. á þessu sama þskj., og fer að mörgu leyti vel á því, að ég taki þær hér saman. Fer sú fyrsta þeirra í sömu átt og ein af till.fjvn. við 2. umr. fjárl., en n. þá tók aftur, sem sé að lækka skáldastyrkinn til Halldórs K. Laxness ofan í 1000 kr. Ég skýrði hér frá skoðun minni á þessum rithöf. við 2. umr. og skal ekki endurtaka það nú, en vil aðeins segja það, að ég lít svo á, að þessi rithöf. sé vel sæmdur af því að fá 1000 kr. á ári fyrir það, sem hann skrifar, ekki sízt þegar litið er til þess, að menningarsjóður hefir nú tekið að sér að gefa út bækur hans, og ég verð að bæta því við, að sú bók, sem menningarsjóður gaf út í fyrra eftir þennan rithöf., var honum sízt til sóma. Eins og ég tók fram við 2. umr. út af því, að fjvn. hafði þá lagt til, að styrkurinn til Þórbergs Þórðarsonar yrði felldur niður með öllu - og tók n. að vísu þá till. aftur eins og hina - vil ég leggja þessa tvo rithöf. að jöfnu, því að þeir sverja sig greinilega í ættina hvor til annars með rithætti sínum og því tillagi, sem þeir hafa lagt til ísl. bókmennta. Ég ber því fram till. um það, að skáldastyrkurinn til Þórbergs Þórðarsonar verði einnig lækkaður ofan í 1000 kr. Ég tel rétt, að þessir tveir rithöf. beri jafnt frá borði, úr því að fulltrúum þjóðarinnar á annað borð sýnist rétt að styrkja þá áfram, því að þjóðin hefir að vísu aldrei verið spurð um álit sitt í því efni - Loks geri ég það svo að till. minni, að styrkurinn til Guðmundar Kambans verði líka lækkaður ofan í 1000 kr. Sú var tíðin, að margir gerðu sér glæstar vonir um, að Guðmundur Kamban mundi leggja gott til málanna í skáldskap sínum, en ég held, að flestum hafi brugðizt þær vonir nú upp á síðkastið. Þykist ég vita, að hv.þdm. viti, hvað ég á við, og ég veit það, að fleirum en mér hefir sárnað það, að sjá Ragnheiði Brynjólfsdóttur dregna fram úr gröf sinni og svívirta frammi fyrir alþjóð manna. Slíkri meðferð á þessari mætu konu, sem til þessa hefir verið óskabarn íslenzkrar þjóðar, get ég fyrir mitt leyti ekki svarað með öðru en því að leggja til, að skáldastyrkurinn til Guðmundar Kambans verði lækkaður úr 2000 kr., eins og hann er nú, ofan í 1000 krónur. Læt ég svo útrætt um þessar brtt. mínar að sinni. Lagafrumvörp samþykkt. Brúargerðir (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 B Dálkur1058 Ræðunr. 0646. Guðrún Lárusdóttir: Það er aðeins stutt aths. út af þeim kafla frv., sem fjallar um endurbyggingu trébrúa á þjóðvegum. Þar er talað um „Grafará í Skagafirði hjá Hofsósi“. Mér skilst, að verið geti um tvær ár að ræða, sem þetta getur átt við, Grafará, sem fellur út í Grafarós, og Hofsá sem fellur út í Hofsós. Mér virðist, að það gæti valdið misskilningi um það, hvora ána á að brúa. Líklega er átt við Grafará, sem fellur í Grafarós. En ég vil fá það upplýst, við hvora ána er átt. ...Dálkur 1061 Ræðunr. 0652 Guðrún Lárusdóttir: Þó að það séu að vísu smámunir, þá lít ég svo á, að fremur eigi að orða þetta með brúna á Grafará réttilega en ranglega. Grafará rennur hvergi svo nærri Hofsós, að hægt sé að kenna brúna við Hofsós, eins og gert er í frv., heldur við Grafarós, þar sem áin rennur til sjávar. Gæti ég og vel trúað, að Skagfirðingar kysu heldur, að farið væri rétt með þetta landfræðilega atriði í frv., þó að smámunir megi að vísu heita. Lagafrumvörp samþykkt. Barnavernd (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 B * Dálkur 1572 Ræðunr. 1619 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Það er gamalt máltæki, sem segir, að það sé of seint að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í hann. Þeir eru því miður of margir opnu brunnarnir, og fullmörg börnin, sem dottið hafa ofan í þá, og mér virðist lítið að því gert frá ríkisins hálfu að byrgja þá. Hér liggur þó fyrir ein tilraun, sem sé frv, til l. um barnavernd. Tildrögin til þessa frv. eru mörgum kunn, ekki sízt Reykjavíkurbúum. Mönnum mun enn í minni mjög hvimleitt mál, sem kom fyrir hér fyrir tveim árum. Varð það til þess, að dómsmrn. tók rögg á sig og skipaði nefnd, eftir tilmælum lögreglustjórans í Reykjavík. Verkefni n. var það, sem hér er fram komið, að gera till. um löggjöf, er styðji heimilin við uppeldi vangæfra barna, og yfirleitt að gera till. um uppeldismál barna og unglinga. Það mun nú öllum koma saman um það, að tryggja beri rétt barnsins í þjóðfélaginu, vernda það gegn hverskonar óréttlátri og óviðurkvæmilegri meðferð. Barnið - æskan er framtíð þjóðanna, og velferð hvers einstaks barns er trygging fyrir heilbrigðu þjóðlífi. Þetta er játað og viðurkennt alstaðar, en sú játning kemur ekki ávallt fram í verki. Í fjölmennari löndum þykir það sjálfsögð nauðsyn að hafa l. um barnavernd og sérstakar n. til að sjá um framkvæmd þeirra l. Þetta þykir yfir höfuð gefast vel, enda þótt einhverjir misbrestir kynnu á því að finnast, en svo er auðvitað um öll mannanna verk. Í gildandi l. lands vors er hér og hvar vikið í sömu átt og frv. þetta fer. Eins og öllum er kunnugt, þá ber skólanefndum og fátækrastjórnum undir eftirliti presta, að líta eftir uppeldi og meðferð á börnum. Hvernig því eftirliti hafi verið sinnt, dæmi ég ekki um, þótt ég segi, að víða muni pottur vera brotinn í því efni, enda hreinasta ofætlun fyrir önnum kafnar fátækrastj. í fjölmennari stöðum landsins að inna til fulls af hendi þau störf, sem bæði 36. og 37. gr. fátækral. mæla fyrir um. Frv. þetta gerir ráð fyrir, að í stað þeirra aðilja, sem ég hér hefi minnzt á, komi barnaverndarn. í kauptúnum, þar sem eru yfir 300 manns; annarsstaðar eiga skólan. að annast þau störf, sem barnaverndarn. eru ætluð. Um hinar einstöku gr. frv. mætti segja ýmislegt. Ég ætla að láta mér nægja að minnast á örfáar þeirra. Kem ég þá fyrst að 7. gr., sem mér virðist eiginlega vera mergurinn málsins í þessu stóra og umfangsmikla frv. Ekki er um það að villast, að verði fyrirmælum þessarar gr. vel fylgt, þá er hér um talsverðar umbætur að ræða. Að vísu má segja sem svo, að allmargt í gr. sé ekki annað en það, sem tekið er fram í gildandi landslögum. En að athuguðu máli dylst það engum, að hér hefir mikil vanræksla átt sér stað, t. d. hvað fræðsluna snertir og hæfileika barnanna, eins og um er talað í 7. gr., síðasta málsl. Væri það óneitanlega til mikilla bóta, ef þesskonar eftirlit yrði tíðkað meðal barna og unglinga og framkvæmdirnar færu þá eftir því. Í 4. málsgr. er talað um það, sem algengast er í ráðstöfun fátækrastj. Ég veit að vísu, að það er öllum góðum mönnum kappsmál að útvega munaðarlausum börnum góða samastaði, og fátækralög vor banna algerlega að halda undirboð á þurfalingum. En samt uggir mig það, að stundum muni vera tekið fullmikið tillit til krónunnar, en öllu minna fengizt um að kynna sér rækilega heimilishætti og það, hvort heimilið í sjálfu sér er þess megnugt að taka barn að sér til fósturs, því að það er vandaverk, sem krefur mikils, ekki sízt þegar vandræðabörnin svokölluðu eiga í hlut. 5. málsgr. og hin 6. fjalla um fræðslumálin, og eru það nýmæli, sem mundu hafa bætandi áhrif á uppeldismál vor yfirleitt. 7. málsgr. hefir til fyrirmyndar gildandi l. Svía o. fl. þjóða. Í vorum eigin 1. er mælt svo fyrir, að lögreglustjóri geti skipað þeim börnum eftirlitsmann, sem hafa brotið hegningarl. Mér er ekki fullkunnugt um, hvort því hefir verið framfylgt, en hygg þó, að svo sé ekki. En slík ráðstöfun þykir góð annarsstaðar, og er það mjög skiljanlegt. Af minni litlu reynslu í þessum efnum get ég sagt það, að vel hefir það gefizt að fá góða konu, t. d. hjúkrunarkonu, til að hafa eftirlit með heimilum, þar sem vafi gæti á verið, að uppeldi barnanna væri vel sinnt. Ég held því, að þessi 7. málsgr. 7. gr. sé réttmæt og heppileg. 8. málsgr. talar um eftirlit með vinnu barna. Það gegnir að vísu nokkru öðru máli með vora þjóð, sem svo að segja engar eða sárfáar verksm. rekur, heldur en þar, sem börn jafnt sem fullorðnir vinna í verksmiðjum, en það mun yfirleitt vera óholl vinna fyrir börn. Mér er heldur ekki svo kunnugt um það, hvernig vinnu barna er háttað, en séð hefi ég eina vinnutegund barna, sem ég álít mikla þörf á að líta eftir, ef ekki banna alveg, sérstaklega ungum börnum og stúlkubörnum, og það er blaðasala á götum úti. Það lítur helzt út fyrir, að það sé orðin sérstök atvinnugrein barna, hér í bænum a. m. k. Ég get ekki annað skilið en að hér sé um mjög varhugaverða stefnu að ræða hvað börn áhrærir. Oft hittir maður þessa litlu anga seint á kvöldin norpandi af kulda, ef kalt er í veðri, hrópandi hvert í kapp við annað af ákafa miklum „krassandi“ fyrirsagnir skammargreina o. s. frv. Þetta virðist mér blátt áfram skemmd á börnunum, að láta þau hafa slík störf með höndum, og það segja mér víðförlir menn, að það sé fágæt sjón í öðrum siðuðum löndum að sjá smátelpur og smádrengi við þá iðju. Sjálfsagt kemur fleira til greina, þegar gætt verður að vinnu barnanna, og tel ég því 8. málsgr. 7. gr. til bóta. Sama er að segja um 9. málsgr. Hún er nýmæli hér, en mjög er þessi regla tíðkuð ytra. Þar er litið svo á, að heppilegast sé, að lögregluvaldið hafi sem minnst afskipti af brotamálum barna, og eru barnaverndarn. falin þau mál til meðferðar. Að þessu er stefnt í 9. málsgr. 7. gr. Þótt ekki sé lengra farið en svo, að n. öðlist það vald aðeins, ef hún æskir þess sjálf. Það mætti kalla þetta tilraun, og virðist mér hún heppileg. Mér er kunnugt um, að lögreglustjórinn í Rvík er þessu nýmæli meðmæltur og álítur, að meðferð barnaverndarn. í sakamálum barna hafi betri áhrif á börnin heldur en venjuleg lögreglumeðferð. Seinasta málsgr. 7. gr. frv. fjallar um kvikmyndahúsin. Já, ætli það veitti af því að hafa eftirlit með myndum, sem börnin hafa aðgang að? Heyrt hefir maður það, hvort sem satt er frá sagt eða ekki, að drengir, sem lent hafa í þjófnaði og óknyttum, hafi borið það fyrir rétti, að þeir hafi fengið hugmyndirnar í bíó, lært þar listina af einhverjum glæpamannaforingjanum, sem þar var sýndur. 15. gr. frv. kann að þykja nokkuð hörð í garð foreldra, þar sem n. getur ráðstafað börnunum þvert á móti vilja foreldranna og talið meðlag sveitarstyrk veittan foreldrunum, ef þau greiða það ekki öðruvísi. En þetta er í samræmi við 37. gr. fátækral., þar sem talað er um foreldra, er ekki þiggja af sveit, sem fari illa með börn sín og veiti þeim ósæmilegt uppeldi. Slík börn má fátækrastj. taka burt af heimilinu og telja meðgjöf þeirra foreldrunum til sveitarstyrks, borgi þau hann ekki þegar í stað. Til slíkra úrræða er aðeins gripið í ýtrustu vandræðum og neyð. Yfir höfuð verður það að vera hlutverk barnaverndarnefndanna að reyna eftir megni að vinna störf sín með lipurð, beita áhrifum sínum til þess að hvetja heimilin til góðs, koma þar fram sem sannir vinir, en ekki sem valdamenn, er settir séu til höfuðs heimilunum. Störf slíkra n. verða fyrst og fremst að byggjast á kærleika, samúð og skilningi. Þetta eru höfuðskilyrði fyrir farsælu starfi, og það fer auðvitað eftir því, hvaða menn og hvernig menn setjast í þessar n. Undirbúningsn. þessa frv. hefir verið þetta ljóst, og þess vegna reynt að tryggja það, að til starfsins veldust hæfir menn. Sóknarprestar og skólastjórar munu t. d. öðrum fremur, sökum stöðu sinnar og starfs, vera kunnugir heimilunum og börnunum. Virðist því heppilegt að ætla þeim sæti í slíkum n., enda gerir frv. ráð fyrir því. Menntmn. gerði þó breyt. á 3. gr. frv. N. taldi það erfitt að ákveða fyrirfram, hverja kjósa skyldi, þar sem hlutfallskosningar eru taldar heppilegastar, og réð því af að setja bæjarstjórn Rvíkur engar slíkar reglur viðvíkjandi kosningunni. N. kom saman um það, að hér í Rvík væri nokkuð öðru máli að gegna en á þeim stöðum, þar sem aðeins er um einn prest og einn skólastjóra að ræða, sem sjálfkjörnir væru í n. Aðra smábreyt. ber n. fram við 2. gr. frv. Það skiptir auðvitað ekki miklu máli, hvort orðalagið er haft, en hitt mun alstaðar eiga sér stað, þar sem barnaverndarn. eru kosnar, að konur skipi þær jafnt og karlmenn. Það þykir nauðsynlegt, þar eð n. þessar fjalla oft um verkefni, sem liggja nær verkahring konunnar en verkahring karlmannsins, sérstaklega þegar tekið er tillit til einstæðingsmæðra, meðferðar á börnum o. fl. Við 12. gr. frv. eru nokkrar breyt. N. þótti gr. fullhvasst orðuð og vildi skjóta inn í hana þeirri sjálfsögðu viðbót, að barnaverndarn. vandaði um við viðkomandi heimilismann áður en gripið væri til annara ráða. N. var sammála um, að vel gæti það verið nauðsyn að eiga slík lagaákvæði, enda þótt engin ástæða væri til að óttast það, að sanngjarnir menn misnoti slík refsiákvæði. Þá er brtt. við 20. gr., annan kafla frv. N. leit svo á, að 5 menn gætu eins vel og 7 unnið það starf, sem þessari n. væri ætlað. 23. gr. lýsir þeim störfum, sem aðallega eru fólgin í eftirliti með því, að aðrar n. sinni störfum sínum, krefja þær um ársskýrslur og sjá um, að almenningur fái öðruhverju fulla vitneskju um störf n., svo og að skera úr ágreiningi í málum, sem undir hana eru borin. Virðist það mun eðlilegra, að slík störf séu falin þesskonar n., heldur en að þau fái afgreiðslu í einhverri skrifstofu stjórnarráðsins, þar sem þess er ekki að vænta, að menn hafi sérstakan áhuga á þessum málum. Starf þessarar n. gæti því orðið allvíðtækt. Eigi að síður hefir menntmn. borið fram brtt. við 25. gr., þar sem ræðir um ársþóknun handa n., og fellt þann málsl. niður. Auðvitað getur það verið vafamál, hvort rétt sé að fá einstökum mönnum þjóðfélagsins störf í þarfir almennings án þess að ætla þeim endurgjald. Reynslan sker úr um það, hvað víðtækt starf barnaverndarinnar verður, og má þá alltaf breyta til. Fundið hefir verið að því, að nafnið yfirbarnaverndarnefnd sé þunglamalegt og langt, og hefir lauslega verið stungið upp á að nefna það barnaverndarráð. Það er talsvert erfitt að finna nafnorð, sem er gott að hafa yfir þetta. Ég hefi þá drepið á einstök atriði frv. og brtt. Ég býst við, að menn hafi ýmsar aths. að gera við ræðu mína. En þetta frv. ber að skoða sem byrjunartilraun til þess að bæta uppeldi barna. Reynslan sýnir, hvernig það tekst. En ég vona, að hv.þm. sjái nauðsyn þessa máls, þar sem þetta er í fyrsta skipti, sem málefni barnanna eru borin fram á hinu háa Alþingi. Það á skilið að fá bæði góða og haganlega afgreiðslu. ...Dálkur 1580 Ræðunr.1623 * Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég vil þakka þeim hv. dm., sem hér hafa talað, fyrir hlýjar undirtektir. Dálítið hefir borið á milli hvað við kemur fyrirkomulaginu, en hv.þdm. virðast hafa fullan skilning á, að hér sé göfugt og þarft mál á ferðum. Hv. 2. þm. Eyf. hélt, að skaðlaust væri að sleppa yfirbarnaverndarnefndinni. Við vitum, að hvaða umfangsmikil fyrirtæki sem er þurfa yfirstjórn til eftirlits og leiðsagnar. Og ekki tel ég ástæðu til þess að óttast kostnaðinn, sem af þessu leiðir, ef hv.þm. trúa á, að hér sé um þarft og gott fyrirtæki að ræða. Sami hv.þm. sagði, að þessar n. mundu fá lítið að gera úti um sveitir og í smærri kauptúnum. Þetta getur vel verið rétt, en ég held nú samt, að líka sé þörf á barnavernd þar. Mér er kunnugt um, að fyrir allmörgum árum komst það upp, að barni í sveit hafði blátt áfram verið misþyrmt með vinnu, og ekki alls fyrir löngu kom svipað tilfelli fyrir á sveitabæ, þar sem fátt var um fólk til vinnu. Það vill brenna við, að alstaðar er misjafn sauður í mörgu fé, og það jafnvel líka, þótt féð sé fátt. Þá var minnzt á, að menn mundu skirrast við að gera strangar ráðstafanir, sem gengju nærri heimilunum. Það getur vel verið, en þó geta slík mál komið upp, að alls ekki eigi við að taka á þeim með silkihönzkum. Það er vitanlega hart aðgöngu að taka börn frá foreldrum móti vilja þeirra, en slíkt getur orðið nauðsynlegt. En það gerir auðvitað enginn slíkt að gamni sínu. Í þessar n. verður að vera mjög vandað val manna, svo að lítil hætta yrði á, að þær misbeittu valdi sínu. En það er satt, vald þeirra og ábyrgð verður geysimikil, og ég segi fyrir mig, að ekki hefði ég löngun til þess að vera í slíkri n. Ég vil vara hv.þm. við að greiða atkv. gegn síðari hluta frv., því að n. sú, sem hefir undirbúið þetta mál, leggur einmitt mikið upp úr honum. Nefndin hefir starfað að undirbúningi þessa frv. í 2 ár og kynnt sér fyrirkomulag slíkra mála mjög rækilega. Ættu því orð hennar að verða nokkuð þung á metunum. Eins og ég sagði áðan, yrði kostnaðurinn af þessu hverfandi lítill, og náttúrlega því minni, sem minna væri að gera. Og það færi áreiðanlega enginn að leika sér með þessa hluti, og l. yrðu því ekki notuð nema í fyllstu alvöru, því að þetta er fullkomið alvörumál. Og mér finnst, að þegar þau tilfelli koma fyrir, að til þeirra þarf að taka, svo að nefndirnar þurfa að hlutast til í þessum málum, þá muni þeim vera vel borgið í þeirra höndum. Hv. 2. landsk. talaði um, að hann vildi síður láta frv. kveða á um það, að prestar og skólastjórar skyldu vera sjálfkjörnir í þessar nefndir utan Reykjavíkur. Þetta er auðvitað ekkert höfuðatriði, heldur er það sett af því, að ætla má, að þeir séu yfirleitt þessu starfi betur vaxnir en allur almenningur. Með þetta fyrir augum komst n. að þeirri niðurstöðu, að einmitt þessir menn, sem venjulega hafa átt kost á að kynna sér það, sem að þessum málum lýtur - eru yfirleitt menntaðir menn -, hefðu betri tök á að kynna sér ástandið á heimilunum en menn almennt hafa, og væru því mjög heppilega valdir til þessa starfs. En ég skal fúslega ganga inn á það, að það er nokkuð misjafnt, hvernig þessir menn eru, og að verið getur, að margir leikmenn standi þeim á sporði, sumum hverjum. Um þetta má kannske deila. En þegar allt kemur til alls, held ég, að það sé ekki efamál, að sóknarprestur og skólastjóri verði ákjósanlegri til þessara starfa en hver og einn, sem annars kynni að verða til þess valinn. Annars þykir mér mjög vænt um, hve mikinn áhuga hv. 2. landsk. hefir á þessu máli og vill reynast því vel, og vona ég, að hann greiði fyrir því með atkv. sínu. Hv. 2. þm. Árn. benti á, að það væri að stofna nefndunum í voða, ef þær ættu að fara að hafa afskipti af þeim málum, sem lögregluvaldinu einu heyrðu til. Mér skilst ekki, að 9. mgr. 7. gr. ætlist til þess, þó að þar sé reyndar talað um, að n. geti kveðið upp rökstuddan úrskurð, heldur eigi hún að hafa eftirlit með heimilunum, enda er í lok mgr. sagt, að lögreglustjóra sé skylt að veita n. alla þá aðstoð, sem hún beiðist, og í því tel ég að felist, að lögreglustjóri eigi að annast uppkvaðningu þessara úrskurða, enda mundi n. aldrei taka fram fyrir hendurnar á honum. Ég er sammála hv. 2. þm. Árn. um það, að með því væru lagðar þungar búsifjar á n., því það mundi gera hana mjög óvinsæla. En það, sem er meginatriðið fyrir n., er einmitt vinsældir; að hún forðist öll valdboð, en kynni sig að því að vera vinur og ráðunautur heimilanna. Án samúðar og skilnings á hlutverki sínu og kjörum þeirra, sem hún á að starfa með og fyrir, væri hún ekki til neins gagns, heldur þvert á móti, hún væri þá ekki til annars en að auka úlfúð og ósamlyndi. Þessi mál eru mjög viðkvæm og þarf að taka á þeim mjúkum tökum og þýðir ekki að ganga að þeim eins og hversdagslegri óbrotinni iðju, heldur fara um þau mjúkum höndum. Ég er því á sama máli og hv.þm. að þessu leyti. Og mér þætti gott, ef hann sem valdsmaður, sem á að eiga þátt í framkvæmd þessara l. í sinni sýslu, vildi láta gott af sér leiða í þessu máli með því að hjálpa til að gera frv. svo úr garði, að vel verði við það unað. Það er sama að segja um 12. gr., að mér getur ekki skilizt annað en að það sé valdsmaður, sem á að taka til þeirra örþrifaráða að víkja manni burt af heimilinu, ef hann lætur ekki skipast við fortölur n., en að n. eigi að reyna að hafa góð áhrif á hann. Og að þá fyrst, þegar það dugir ekki, og maðurinn heldur uppteknum hætti um framferði sitt, sem hætta getur stafað af fyrir börnin, þá eigi n. að snúa sér til valdsmanns og fá hann til að víkja manninum burt af heimilinu. Nú veit ég vel, að þetta er mjög strangt, að þetta er refsiákvæði, en það getur samt verið afarþýðingarmikið og nauðsynlegt að eiga slíkt ákvæði í lögum landsins. Ég veit um heimili hér í bænum, þar sem ástandið er mjög slæmt. Mér er t. d. kunnugt um drykkjumannsheimili, þar sem maðurinn hafði, þegar hann var drukkinn, hvað eftir annað lagt hendur á konu sína og verið mjög vondur við börn sín, og loks varð ástandið svo, að það varð að flýja með börnin af heimilinu. En konan hafði ekki þrek til að kæra þetta, mest fyrir þá sök, að hún óttaðist, að eftirköstin yrðu þau, að hún hefði aldrei frið á heimilinu. En þá höfðu aðrir komið henni til hjálpar og svo snúið sér til lögreglustjóra, sem hafði gert skyldu sína og losað hana við þennan mann með því að fjarlægja hann frá heimilinu. Ég hygg þó, að þessu yrði ekki beitt nema í ýtrustu neyð, þegar út úr flýtur, enda hygg ég, að ef lögin veittu þessa heimild, þá yrði það þess valdandi, að menn vöruðu sig á slíku framferði, þannig að heimildin yrði aðhald fyrir slíka menn til að halda sér í skefjum. En þetta þarf ekki aðeins að ná til eiginmanna; það gæti líka náð til leigjanda, því slíkur maður gæti líka haft í frammi athæfi, sem börnum stafaði háski af, svo að foreldrar þeirra vildu vernda þau fyrir því, með því að fjarlægja hann af heimilinu. En sem sagt - ég legg þennan skilning í þessi ákvæði, að það sé valdsmaður, sem á að inna af hendi þessi störf, en ekki nefndin. Það má vera, að þetta sé ekki nógu skýrt orðað í 9. mgr. 7. gr. og að heppilegra væri, eins og hv. 2. þm. Árn. benti á, að orða ákvæðið svo, að lögreglustjóri leiddi þessi mál til lykta í samráði við n. Það væri ef til vill öllu vandaminna fyrir nefndina. Ég man svo ekki, að það sé fleira, sem ég þarf að taka fram viðvíkjandi því, sem aðrir hafa sagt hér. En ég veit, að margir hv. þdm, vilja gjarnan, að frv. verði að lögum, þó að þeir sjái ástæðu til að breyta því á einhvern hátt. 3. umr. * Dálkur 1586 Ræðunr. 1628 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég verð að segja eins og hv. 3. landsk. sagði, að ég bjóst ekki við svona víðtækum brtt. á síðustu stundu, þegar að því er komið, að frv. verði afgr. héðan úr deildinni. Ég vil benda á, að það er ekki ónauðsynlegt, að barnaverndarn. styðji hver aðra. Þetta starf byggist einmitt á kunnugleika um land allt. Og það eru einmitt slíkar nefndir, sem eiga að sækja afl sitt í lögboðna samhjálp. Ég veit, að oft verða mikil mistök vegna ókunnugleika, þegar börnum er ráðstafað. Þeir, sem það gera, eru oft bæði ókunnugir barninu og heimilinu, og því geta mistök orðið, enda þótt ekki skorti góðan vilja. Uppistaðan í þessu starfi er sá kunnugleiki, sem kemur í hendur nefndanna þegar þær vinna saman. Til þess að sýna, hver þörf er á þessu, skal ég minna á dæmi úr veruleikanum, þótt nokkuð sé nú liðið síðan sá atburður gerðist. Þar er um sorglegt dæmi þess að ræða, hverju vanþekking á lyndiseinkunn barns og vanþekking á heimili, sem þó var álitið gott, getur valdið: Fyrir nokkrum tíma síðan var stúlkubarni 3 ára að aldri ráðstafað þannig, að því var komið fyrir á afskekktu og rólegu sveitaheimili. Á heimilinu var aðeins roskið fólk, ekkert barn. Þetta umrædda barn var tekið af fátæku, en glaðværu barnaheimili. Viðbrigðin voru því mikil fyrir litlu stúlkuna. Vitanlega átti ekki að gera henni neitt illt með þessu. En þarna vantaði kunnugleika á eðli barnsins og kunnugleika á því, sem hið afskekkta, fámenna, barnlausa heimili hafði að bjóða barni, sem vant var við leik og glaðværð systkina sinna. Litla stúlkan kunni því svo illa við sig, að hún lagði þrisvar til stroks. Þrisvar sinnum var hún elt, þrisvar sinnum náðist hún og þrisvar sinnum var hún bundin við rúmstólpann og barin. - Þarna fékk hún nóg að borða og nóg föt. En bilið var of mikið milli æsku og elli. Og lyndiseinkunn hennar þoldi ekki þetta afskekkta og æskuvana heimili. Nú er hún brjálaður aumingi á sextugsaldri - og bókstaflega bundin við rúmstólpann æfilangt. Ef vel á að fara, þá þarf náin kynni af sálarlífi barna og náin kynni af því fólki, sem þeim er komið fyrir hjá. Í 18. gr. er það tekið fram, að n. vinni hver með annari. Og undirbúningsn., sem að þessu frv. vann, tekur það skýrt fram, að barnaverndarn. vinni saman. Ég veit, að það, sem fyrir henni hefir vakað, er að koma sem mestu og beztu fram í þessu máli. Menn ættu því að hugsa sig vel um áður en þeir fara að raska þeim grundvelli fyrir barnavernd, sem lagður er með frv. þessu. Það, sem síðast er talað um hjá undirbúningsn., brotamál barna, hefi ég mikið hugsað um og athugað. Ef barnaverndarn. fer rétt að ráði sínu og starfar eftir settum reglum, þá hygg ég, að á því sviði muni geta leitt hvað mest og bezt af starfi hennar. Í Kaupmannahöfn er ávallt, þegar barn er kallað fyrir rétt fyrir einhverjar sakir, einhver úr barnaverndarfélaginu kallaður til aðstoðar. Og ef um stúlkubarn er að ræða, þá er kona úr barnaverndarn. fengin til að líta eftir því. Það þarf að fara afar gætnum og mjúkum höndum um slík mál, því að barnið er viðkvæmt og það má ekki beita það skilningsleysi. Það er lagður mikill vandi á herðar þessara nefnda, og vel má vera, að fyrirmæli þessa frv. verði ekki í framkvæmdinni þrædd út í yztu æsar, en ég vona þó, að að því verði mikil bót. Með frv. er skylda lögð á herðar fólks um að kæra illa meðferð á barni. Það er algengt, að fólk tali og slúðri sín á milli um slíkt, en ætli maður að ganga hreint að verki og fá sannanir, þá vill enginn segja neitt. Ég hefi oft komizt í hann krappan út úr slíku. Ég skal nefna eitt dæmi, gripið beint út úr hversdagslífinu. Það var eitt sinn kvartað um illa meðferð á gamalmenni. Ég gerði ítrekaðar tilraunir til að fá það upplýst, hvernig farið væri með það, en ég gat þá ekki fengið neinn til að segja mér sannleikann. En það á að vera skylda manna að þegja ekki þegar litlu barni er misboðið, heldur kæra slíkt athæfi tafarlaust. Frv. er með þessu að kalla á hið góða í þjóðfélaginu, sem vill hjálpa og leiðbeina, en ekki kasta steinum. Og nú vil ég vitna í það, sem brezkur sálarfræðingur, sem hefir veitt sálarlífi svokallaðra óknyttabarna sérstaka athygli, segir: Sálfræðingurinn lætur sér ekki nægja réttarrannsóknina, hann lætur sér ekki nægja minna en það að kynnast sálarlífi barnsins frá rótum. Glæpahneigðin er sjúkdómur, sem ekki verður upprættur nema orsökin finnist; en þá verður að kynnast manninum meðan hann er lítið barn og ná tökum á honum, meðhöndla hann ekki sem glæpamann, heldur sem lærisvein, sem þarf að læra, eða sjúkling, sem þarf að lækna. Í heild sinni má líta á frv. sem tilraun til að koma slíku til leiðar. Aðaláherzlan liggur í því, að barnaverndarnefndirnar kynnist og byggi starf sitt á viðkynningu og undirstaðan undir starfi þeirra sé grundvölluð á samúð, skilningi og kærleika. Mér þætti miður, ef frv. yrði breytt svo, að það yrði gert að heimildarlögum. Ég get vel hugsað mér, að sumar bæjar- og sveitarstjórnir mundu fyrst líta á fyrirhöfnina, sem af þessu stafar, og því næst horfa í kostnaðinn og mundu síðan draga það á langinn að notfæra sér slík lög. Ég get svo látið máli mínu lokið. Ég vil aðeins geta þess, að brtt. um viðauka við 3. gr. kann ég vel og mun því greiða henni atkv. En að öðru leyti held ég, að brtt. séu sízt til bóta. ...Dálkur 1592 Ræðunr. 1634 * Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Síðan þetta mál var hér til umr. seinast hefir menntmn. af nýju athugað það nánar og gert á því 2 smábreyt., við 10. og 12. gr. Brtt. við 10. gr. mælir fyrir um það, að úrskurðum og ráðstöfunum, sem barnaverndarnefndir gera samkv. 7. og 9. gr., megi skjóta undir fullnaðarúrskurð barnaverndarráðs. Nm. kom saman um, að það væri nokkur trygging í því fyrir hlutaðeigendur, að þessir úrskurðir og ráðstafanir kæmu undir dóm lögfróðs manns, sem sæti í barnaverndarráðinu. Þá er brtt. við 12. gr., sem að álíti n. færi betur, ef skotið væri inn í hana orðinu „honum“ á eftir orðunum „og er“, þar sem með því væri skýrar kveðið á um, hver á að inna það starf af hendi að víkja manni burt af heimilinu. Svo er örstutt brtt., sem ég flyt á þskj. 417, og tekur varla að orða hana. Það hefir fallið úr í 23. gr. að minnast á 13. gr., og er þetta því gert nú til samræmis, svo sem gr. gefur tilefni til. Það voru ummæli hv. 2. þm. Árn., sem ollu því, að n. fór að tala saman betur um málið, og lágu fyrir n. ráðleggingar frá honum, og hefir hún notað þær, og árangurinn af þeim eru brtt. á þskj. 435. En í sambandi við ákvæði 9. mgr. 7. gr. vil ég þó taka það fram, að það er eftirtektarvert að athuga það, hvað samskonar ákvæði hafa gefizt vel hjá frændum vorum Norðmönnum, sem hafa yfir 30 ára reynslu um þetta. Þeir mæla svo fyrir í sinni barnaverndarlöggjöf, að ákæruvaldið hafi rétt til að velja um að afhenda brotamál barna 14–16 ára í hendur dómstólanna eða barnaverndarnefndar, og kunnugir segja, að það sé oftar barnaverndarnefndin, sem fái málin til meðferðar. En öll brot barna innan 14 ára aldurs er alveg sjálfsagt, að barnaverndarnefnd fái til meðferðar. Ég hefi síðan um daginn lesið ummæli merks Norðmanns, sem ritað hefir bók um þetta; hann er fangelsisstjóri við stórt fangahús í Oslo. Hann sagði, að reynsla Norðmanna síðan 1895, er barnaverndarlöggjöfin var sett, sýndi það, að það væri enginn vafi á því, að það væri fyllsta ástæða til að afhenda barnaverndarnefndum öll brotamál barna til 17 ára aldurs, í stað 16, sem nú er heimilt. Þessu til sönnunar segir hann, að ekki þurfi annað en að benda á þann árangur, sem náðst hafi í þessum málum síðan barnaverndarnefndir voru settar í þessu landi, nefnilega Noregi, en hann er sá, að á árunum 1912–'21 fækkar brotamálum barna um 80%, og telur hann það eingöngu að þakka starfsemi barnaverndarnefnda. Ég hygg, að úr því að sú þjóðin, sem að skyldleika og ýmsu öðru stendur næst okkur, hefir þessa reynslu af sinni barnaverndarlöggjöf, þá sé sennilegt, að við Íslendingar hefðum haft sömu reynslu í þeim málum, ef við hefðum haft samskonar löggjöf. Nú er það tíðkanlegt, að þegar barn brýtur á móti hegningarl., þá tekur lögreglan málið og rannsakar það, og sendir það síðan til stjórnarráðsins, þar sem það er afhent einhverjum skrifstofumanni, sem venjulega fellir úrskurð um, að barninu skuli ráðstafað í sveit, og hefir það þannig oft komið fyrir, að börn hafa verið gerð útlæg úr bænum og ekki mátt koma í hann aftur fyrr en eftir einhvern vissan tíma, og ég veit dæmi þess, að sá tími hefir verið í lengsta lagi 2–3 ár. Þannig verður alveg ókunnugur maður, sem ekkert hefir rannsakað málið, að kveða upp í því úrskurð, í stað þess, að barnaverndarnefndin gerði það, sem hefði rannsakað málið og farið með það frá fyrstu, og ráðstafaði síðan barninu, m. ö. o. mál barnsins væri alveg útkljáð í barnaverndarnefndinni. Það færi betur á því, því að hitt er óeðlilegt og yfirleitt óheppilegt, að þeir, sem rannsaka mál og undirbúa, eigi svo að afhenda málið í hendur manns, sem engin kynni hefir haft af því, t. d. skrifstofumanns í stjórnarráðinu, sem oft yrði að úrskurða í máli, þar sem hann ekkert vissi, hvað hann ætti að gera. Yfirleitt er það álit þeirra þjóða, sem lengst eru komnar í þessum málum og mesta reynslu hafa í þeim, að það sé bezt að breyta sem minnst um þá menn, sem fara með hvert einstakt brotamál barna. Ég álít það óheppilegt mjög, að lögreglan sé látin hafa með þessi mál að gera. Börnin eru tilfinninganæm og viðkvæm og finnst því, að farið sé með þau eins og glæpamenn. Í Noregi eru vandræðabörn afhent sérstakri n., sem fer með málefni þeirra. Þá vil ég fara örfáum orðum um brtt. á þskj. 405. Ég sagði það um daginn, og segi það auðvitað enn, að ég tel það miður fara, ef þær verða samþ., sökum þess, að í þessu tilfelli má gera ráð fyrir, að heimildarlög séu sama sem engin lög. Það mun fara svo, að heimildin til þess að kjósa barnaverndarnefndir verður ekki notuð, og þar með ekki fremur en verið hefir tekið tillit til þarfa barnanna í þessu efni, heldur meira litið á þær tálmanir, er menn sæu á vegi þessa máls. Ef hv. dm. álíta, að þörfin fyrir verndun barnanna sé aðallega hér í Reykjavík, þá er það mikill misskilningur. Ég skal játa það, að þar sem fjöldinn hér er svo mikill, þá eru auðvitað fleiri dæmi, sem hér koma fyrir en annarsstaðar, en við þurfum ekki að leita langt utan Reykjavíkur, við þurfum ekki að fara aftur í aldir til þess að finna mörg mál, sem börn hafa verið riðin við, þannig vaxin, að þau gefa fullt tilefni til þess, að eftirlit sé haft með börnunum. Eitt slíkt dæmi, eitthvert hið athugaverðasta tilfelli, sem komið hefir fyrir í seinni tíð, gerðist fyrir skömmu síðan, og það voru ekki Reykjavíkurbörnin, sem áttu þar hlut að máli; það voru blessuð sveitabörnin í sjálfri Húnavatnssýslunni, sem stóðu í sambandi við draugaganginn á Þverá um árið. Og það er ekki langt síðan það kom fyrir á Norðurlandi, að mannúðarlögmálið var brotið svo herfilega gegn einum munaðarlausum, fátækum dreng, að fádæmum sætti. Og í Skaftafellssýslu mun slíkt átakanlegt dæmi hafa komið fyrir eitthvað 20–30 árum. Ef það er álit hv.þdm., að hér sé það aðeins Reykjavík, sem hafi þörf fyrir þetta eftirlit, þá vil ég leyfa mér að hafa yfir fáeina kafla úr bréfum þeirra skólastjóra, sem eftir ósk n., er undirbjó þetta frv., hafa sent henni skýrslur og upplýsingar. Skólastjórar þessir eru bæði úr kaupstöðum og sveitum víðsvegar á landinu. Einn þeirra segir, með leyfi hæstv. forseta: „Hér eru 2 drengir, 10 og 12 ára, siðferðislega veiklaðir, sá eldri er þjófur, hinn virðist mjög tilfinningasljór fyrir, hvað sé rétt eða rangt. Heimili hans að líkindum ófært að ala upp börn“. Annar segir á þessa leið, kennari, sem verið hefir lengi í því skólahéraði: „Í skólahéraðinu hafa verið, síðan ég kom hingað, og eru víst alltaf einhver börn, er sýnast hneigð til óráðvendni og miður góðrar hegðunar. Tölu þeirra vil ég ekki ákveða, en þau, sem ég veit um, hafa verið á aldrinum 10–14 ára. Mest er gert að gripdeildum. Í fyrra voru hér 2 drengir, sem voru ekki hæfir í skóla vegna framkomu sinnar. Fyrir nokkrum árum krafðist ég þess, að 2 drengir væru teknir af heimili vegna vondra áhrifa, en fékk ekki áheyrn. Drengirnir fóru úr skólanum. - Annars rekst maður öðruhverju á heimili, sem eru þannig, að börn ættu ekki að vera þar. Er bersýnileg nauðsyn á að fá heimild til að taka börn af heimili í alvarlegum tilfellum, ekki eingöngu þegar um svonefnt saknæmt athæfi er að ræða, heldur líka önnur óholl áhrif. Tel vafalaust, að héðan mundu verða send einhver börn á hæli fyrir ósiðsöm börn öðruhverju, ef slík hæli væru til“. Nú vil ég skjóta fram þeirri spurningu, hvort það sé ekki nauðsynlegt að hafa vissa menn og konur, sem tækju höndum saman um allt land til þess að rannsaka þetta alvarlega mál barnanna og láta ekki lengur afskiptalaus þau heimili, sem eru alófær að ala upp börn. Ég endist ekki til að lesa nema lítið eitt af þeim svörum, sem n. hafa borizt frá kennurunum, en þau benda öll í þá átt, að þörfin sé mikil til að taka alvarlega í taumana. Einn skólastjóri segir, með leyfi hæstv. forseta: „Álitamál er, hvað hér eru mörg siðferðislega veikluð börn. Þau eru áreiðanlega 2, á 8. og 12. ári; gengur að þeim klækjulund, þjófnaður og betl. Hér eru a. m. k. 6 heimili, sem ófær eru að veita börnum sæmilegt uppeldi sakir drykkjuskapar, ósamlyndis, lauslætis og ómyndarskapar“. Þetta eru ófagrar lýsingar á heimilunum. En þó það sé vanþakklátt starf að skipta sér af slíkum heimilum, þá er hér um þarft mál að ræða, og það er tími til þess kominn, að þjóðin vakni til meðvitundar um þetta alvarlega mál, sem framtíð hennar er svo mjög undir komin. Einn kennari í fjölmennu þorpi segir: „Þrjú börn siðferðilega veikluð 10–13 ára, og þó nokkur 14–18 ára. Börn þessi hafa gert sig sek í þjófnaði og jafnframt reynt að verjast því, að brot þeirra kæmust upp, með því að beita fyrir sig blygðunarlausum ósannindum“. Annar kennari segir: „3 til 4 heimili eru hér í þorpinu, þar sem alast upp siðferðislega vangæf börn, sem velgerningur væri að taka þaðan og koma í betra andrúmsloft“. Sami skólakennari telur upp 5 önnur börn, sem komin eru á glapstigu fyrir eftirlitsleysi og vanrækslu. Einn kennari talar um tóbaksreykingar barna. Hann segir m. a.: „Ég hefi séð heimilisföður, sem á 10 börn, taka rjúkandi tóbakspípuna út úr sér og stinga henni upp í 2 ára dreng sinn til að sýna hóp manna, hvað snáðinn væri efnilegur og bæri pípuna vel. 4 drengir frá því heimili reyktu, er þeir komu í barnaskólann, og öfluðu sér tóbaks með ýmsu óleyfilegu móti“. Mér þykir þetta mega nægja, þótt ég geti tínt til fleiri dæmi, til þess að lýsa ástandinu víðsvegar á landinu í þessum efnum, er sýna átakanlega, hversu barnauppeldinu er ábótavant, en ég sé ekki þörf að flytja hér um lengri ræðu að þessu sinni. Ég treysti því, að hv. dm. sjái hinn mikla mun á því að gefa hér út heimildarlög eða ákveðin lagaboð. Ég treysti því, að þeir skilji, að tilefnið til þeirra laga, sem Alþingi gefur í þessu máli, á að vera það, að hvar á landinu, sem drepið er niður hendi, finnast samskonar dæmi og ég hefi nú bent á. Þessi fáu dæmi af mörgum, sem n. hafa borizt lýsingar af, eru víðsvegar af Íslandi tekin. Þau hljóta að sýna, að það er brýn nauðsyn að hefjast handa um slík störf. Og ég hefi ekki mikla trú á, að heimildarlög segi mikið í slíku máli sem þessu, af þeirri ástæðu, að þau verða ekki notuð. Allt öðru máli væri að gegna um bein lagaboð. Ég vil því ekki að óreyndu trúa því, að hv.þd. lofi frv. ekki að sigla frá sér í því formi, sem n. hefir lagt það fyrir d. Frv. tekið til einnar umr. Dálkur 1607 Ræðunr. 1647 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Það hafa verið gerðar tvær breyt. á frv. í Nd., og má segja um aðra þeirra, að hún sé til bóta, en hina þvert á móti. Það er breytingin við 1. gr. frv., að nú á ekki lengur að kjósa barnaverndarnefndir nema í kaupstöðum landsins, en ekki í smærri kauptúnum, eins og ætlað var, þar sem íbúar væru 300 eða fleiri. Skólanefndunum er ætlað að vinna það starf, sem þetta frv. ætlaði barnaverndarnefndunum. En það er enginn vafi á því, að nauðsynin í sjávarþorpunum er engu minni en í hinum stærri stöðum. Ég get nefnt sem dæmi, að í fleiri en einum af þeim bréfum, sem undirbúningsnefndinni bárust utan af landi sem svar við fyrirspurnum þessu viðvíkjandi, voru lýsingarnar einna lélegastar í sumum þessara sjávarþorpa. Þó skólanefndir hafi átt að hafa afskipti af óskilgetnum börnum, þá er ég hrædd um, að þær hafi ekki alltaf staðið vel í stöðu sinni hvað það snerti. En vonandi er nú samt, að þetta frv. og þessar nefndarkosningar verði til þess að vekja skólanefndirnar og segja þeim þeirra skyldu. Þótt menntmn. hafi þótt þetta spor vera stigið aftur á bak, þá vill hún samt ekki gera ágreining út af því. Fyrir henni vakir, að frv. fái fram að ganga, og vill hún ekki stofna því í tvísýnu með breytingum. Hin breytingin, sem ég fyrir mitt leyti og öll n. telur til bóta, er við 1. gr. 2. kafla. Þar sem áður var einungis um heimild að ræða, er nú tvímælalaus skylda; í staðinn fyrir, að ráðh. var heimilt að skipa yfirbarnaverndarnefnd, þá skal hann gera það. Þá eru nokkrar smábreyt., sem einnig eru til bóta, og þegar alls er gætt, leggur menntnm. til, að frv. verði samþ. í þeirri mynd, sem það er nú. ...Dálkur 1609 Ræðunr. 1649 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég taldi þetta ekki svo mikinn galla á frv., að ekki væri óhætt að samþ. það, þótt þessi breyt. yrði gerð á því. En ég vildi aðeins benda á það, að hingað til hafa skólanefndirnar sinnt fremur lítið þessu starfi, sem af þeim er ætlazt til eftirlits með óskilgetnum börnum. En nú er þeim lagt þetta starf á herðar með sérstakri löggjöf jafnt og barnaverndarnefndunum, og verður það vonandi hvöt fyrir þær til þess að taka betur til greina þessi lög heldur en þau fyrirmæli, sem hingað til hafa verið gildandi í þessum efnum. Og skyldi það gleðja mig mikið, ef skólanefndirnar hrintu algerlega þeim efa, sem ég hefi hér látið uppi viðvíkjandi framtíðarhorfunum í þessum málum. Lagafrumvörp samþykkt. Fátækralagabreyting (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 B Dálkur 2117 Ræðunr. 2419 Guðrún Lárusdóttir: Mig langar til að líta á mál þetta frá sjónarmiði þurfafólksins sjálfs. Ég hygg, að þetta frv. sé síður en svo réttarbót fyrir það. Tilvera þess er á engan hátt tryggð með frv., heldur þvert á móti verður hún ennþá óvissari en nokkru sinni áður, því búast má við, að sveitarstjórnirnar skerpi eftirlitið með innflutningi fólks. Í fámennum sveitum, þar sem hver þekkir annan, er það ofurhægt, en það leiðir af sér, eins og gefur að skilja, leiðindi, óþægindi og sársauka fyrir fátækt fólk, að finna, að það er alstaðar amazt við því. Það liggur við, að manni detti í hug fé, sem stuggað er úr haga og hvergi fær að vera óáreitt. Ég vil benda á þetta hér, því að málið snertir þurfalingana sjálfa ekki hvað minnst. Áður hefi ég bent á það, að þessi fækkun sveitfestisáranna leiði af sér aukin sveitarþyngsli í kaupstöðunum, og sé ég ekki, að réttlátt sé að íþyngja vissum hlutum landsins með fyrirsjáanlega stórhækkandi útgjöldum. Lagafrumvörp felld. Almannafriður á helgidögum (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 C Dálkur 10211 Ræðunr. 2972 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég þarf ekki að vera langorð um þetta frv. Hv. þdm. munu kannast við það síðan á vetrarþinginu í fyrra, þegar ég bar það fram, þó að það næði þá ekki fram að ganga. Mér er þetta eins mikið áhugamál enn, að þessi litla breyt. verði gerð á helgidagalöggjöfinni. Ég hefi dregið lítilsháttar úr ákvæðum frv. frá því í fyrra, því að þá virtist svo, að sumum þætti ekki heppilegt, að öll vinna væri bönnuð svo marga daga í röð. Hér er því aðeins farið fram á, að skírdagskvöld sé friðað eftir kl. 6. Það hefir til skamms tíma þótt alveg sjálfsagt í lúterskum söfnuðum að halda heilagan þennan dag, sem við eru tengdar minningarnar um heilaga kvöldmáltíð og seinustu samverustundir frelsara vors við lærisveina hans. Og víða mun það vera siður þann dag, einnig vor á meðal, að menn gangi þá til guðs borðs í minningu dagsins og atburða hans. Í tilskipun um sunnudaga- og helgidagahald frá 1855 er mikil áherzla lögð á helgihald í páskavikunni. Þar er einnig bannað að halda dansleiki og almennar skemmtanir daginn fyrir sunnudag lengur en þar til einni stund eftir miðnætti. „En í páskavikunni“, stendur í tilsk. þessari, „má slíkt með engu móti leyfa“. Tilskipunin er alllöng og ýtarleg og kemur víða við, en er nú úr gildi numin, svo sem kunnugt er. - Virðist mér þessi tilsk. bera með sér, að löggjafinn hafi viljað efla alvöru með þjóðinni, vekja lotningu hennar fyrir heilögum efnum og brýna fyrir henni guðrækni og góða siðu. Löggjöfin frá 1901 um þetta efni setur skírdag við hlið föstudagsins langa og stórhátíðisdaga. Þar er einnig tekið fram, að kvöldin fyrir helgidaga megi eigi halda almennar skemmtanir lengur en til miðnættis. Í helgidagalöggjöf þeirri, sem það frv., er hér liggur fyrir, grípur inn í, er þetta ákvæði úr gildi numið og þar er skírdagur lagður til jafns við sunnudaga, sem því miður bera oft og einatt helzt til lítinn helgidagablæ á sér. Margt er það, sem stuðlar að því, svo sem hin afaralgenga og hóflausa sunnudagavinna. Það er ekki óalgengt hér í bæ, hvernig sem það er annarsstaðar á landinu, að maður mætir hlöðnum fiskvögnum og fiskverkunarfólki í vinnuklæðum á leið í vinnu og úr vinnu um hámessutímann. Afsakanlegt væri nú þetta í sjálfu sér, væri um sérstakar kringumstæður að ræða, t. d. afarilla og erfiða veðráttu, en því miður á þetta sér engu síður stað, þótt þurrkur sé dag eftir dag. Þá má líka minnast á annað, sem er eiginlega ennþá lakara og á sinn drjúga þátt í því að spilla helgihaldi sunnudaga á heimilunum, og það eru hinar tíðu skemmtisamkomur á laugardagskvöldum. Þangað safnast ungmenni af heimilunum og þar dvelja þau lengi nætur, en sofa svo mikinn hluta sunnudagsins og gera þannig heimilum sínum örðugt fyrir á ýmsa lund, í stað þess að láta gleði æsku sinnar varpa ljóma yfir helgidaginn á heimili sínu. Er raunalegt til þess að vita. Vitanlega má segja sem svo, að sú breyt., sem frv. fer fram á, muni engin áhrif hafa á slíkt. En ég held nú samt, að því betur sem reynt er til að innræta þjóðinni lotningu fyrir heilögum efnum, því betur sem hlúð er að helgum minningum, og þá ekki sízt dymbilvikunnar, og að því betur sem þjóðin lærir að meta sína helgu dóma og tileinka sér lífsgildi þeirra, því betri horfur verði á því, að hún vanræki ekki heldur aðrar skyldur sínar, hvorki gagnvart hvíldardeginum né öðru. Ég hefi borið þetta frv. fram fyrir hönd þeirra, sem sárnar það, ef skírdagur, þessi fornhelgi alvörudagur kristninnar, verður gerður að venjulegum rall- og gleðskapardegi, og þá einkanlega kvöldstundir hans, aðfararstundir og nótt föstudagsins langa. Yrði það að venju, tel ég mörgum tapaðar góðar stundir, sem enginn vor á meðal er bær að dæma um, hvers virði kynnu að vera. Ég lít svo á, að löggjafarvaldi þjóðarinnar beri sú skylda að koma til hjálpar þeim mönnum innan þjóðfélagsins, sem fegnir vilja varðveita helgidóma trúarinnar, arfleifð horfinna kynslóða, en fá ekki rönd við reist losinu og lotningarleysinu, léttúðinni og gjálífinu, sem virðist fara hraðvaxandi í landinu. Ég veit, að hugsandi alvörumenn virða slíka viðleitni, því að þær ráðstafanir, sem miða til þess að efla lotningu manna fyrir því heilaga, göfuga og góða, efla heill þjóðfélagsins framar öllu öðru. Ég vona, að mönnum geti komið saman um það, að úr því að föstudagurinn langi er friðhelgaður í núgildandi lögum jafnt og stórhátíðisdagar, þá sé eðlilegt og sjálfsagt, að aðfangadagskvöld hans sé friðhelgað jafnt og þeirra. Auk þess er það lýðum ljóst, að háværar skemmtanir byrja aldrei fyrr en eftir kl. 6, og með tilliti til þess legg ég aðaláherzluna á að friðhelga skírdagskvöld. Ég legg svo til, að frv. verði vísað til menntmn., að umr. lokinni. 2. umr. Dálkur 10214 Ræðunr. 2974 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég hefi borið þetta frv. fram sem tilraun til þess að friða um fornar minningar, sem kristnum mönnum eru hvarvetna helgar og hjartfólgnar, og ég hefi leyft mér að halda því fram, að þær minningar eigi bæði yl og afl andlegu lífi manna til styrktar. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að allar þær þjóðir, sem eiga sæmilega menningu og þroska og er annt um sinn eiginn sóma, leggja verulega rækt við minjagripi sína og leitast við af fremsta megni að forða þeim frá tortímingu og gæta þeirra vel. Ég þarf víst ekki annað máli mínu til stuðnings en að minna þá, sem komið hafa til annara landa, á þau hin mörgu söfn, sem þar eru til sýnis; þau bera það ótvírætt með sér, að vel er hlúð að minningum þessara þjóða, sem varða andleg og veraldleg efni, og þó sérstaklega þeim minjagripum, sem sögulegir atburðir eru tengdir við. Þjóðunum er þetta metnaðar- og menningarmál; þær líta á það sem helga skyldu við föðurland sitt. Nú er það sameiginlegt álit kristinna manna, að Getsemane- og kvöldmáltíðarminningarnar séu dýrmætir minjagripir, nátengdir þeim atburðum sögunnar, sem mestum aldahvörfum hafa valdið í lífi og siðum þjóðanna, og að þeim megi sízt af öllu gleyma; þær verðskuldi öðru fremur fulla ræktarsemi og alúð, einnig af hálfu löggjafarvaldsins, sem þjóðirnar eiga fulla heimting á, að taki tillit til álits þeirra á þessum sviðum, engu síður en á öðrum sviðum. Og það, sem ég fer fram á með frv. þessu, er það, að lögrétta Íslendinga auðsýni þessum fornhelgu atburðum þá ræktarsemi að lögvernda og löghelga þær dagstundir, sem menn hafa öld eftir öld haldið heilagar í minningu þeirra. Ég ætla ekki að þreyta hv. d. með löngu máli um frv. Ég hefi áður, bæði í fyrra, er ég bar það fyrst fram, og aftur nú fyrir nokkrum dögum, tekið fram þau aðalatriði, sem ég vildi um það sagt hafa, og sé því ekki ástæðu til að orðlengja frekar um það. Ég er hv. meðnm. mínum í menntmn. þakklát fyrir þeirra góðu undirtektir og vonast til, að hv. d. sjái sér fært að ljá frv. fylgi sitt og stuðning. Lagafrumvörp felld. Framfærslulög (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 C Dálkur 10341 Ræðunr. 3157 Guðrún Lárusdóttir: Hv. þm. Hafnf. tók eiginlega að mestu leyti fram það, sem ég hefði viljað segja. Það er nú svo um þessi frv., sem standa hér hlið við hlið á dagskránni, að tæplega er hægt að tala um annað án þess að minnzt sé á hitt. Og ef farið er í samanburð, þá blasir fyrst við mér sá mismunur, að það frv., sem kemur hér á eftir, er nokkurskonar forsvari eða fulltrúi sveitarfélaganna, gjaldendanna, þeirra, sem eiga að bera byrðarnar. En það frv., sem nú er til umr., er forsvari eða fulltrúi einstaklinganna, fátæklinganna, sem eiga að búa við lögin. Ég geng þess ekki dulin, að þótt ýmislegt megi með gagnrýni finna að frv. til framfærslulaga á þskj. 159, þá ber það þó með sér talsverðar réttarbætur til þurfamannanna. T. d. er þar ein .gr., sem ég held, að mörgum mundi þykja vænt um, að yrði að lögum, en það er 33. gr. frv., þar sem talað er um, hvaða styrkir það séu, sem eiga að vera óafturkræfir, sem sé þeir styrkir, sem menn þurfa að þiggja af óviðráðanlegum orsökum, svo sem vegna heilsuleysis, slysa eða ómegðar og annars þvílíks. Það er nefnilega geysilega mikill munur á því, af hverju styrkþágan stafar. Allir sjá, að það er mikill munur á því, hvort menn þiggja styrk vegna veikinda eða einhverrar óforsjálni, slysa eða leti og ómennsku, vanrækslu eða fyrir illa meðferð á fjármunum, og þannig má lengi telja. Þessi grein tekur það skýrt fram og greinir í sundur, hvaða styrkir skuli teljast sveitarstyrkir og hverjir ekki. Þegar frv. var hér til umr. á sumarþinginu, benti ég á nokkur atriði, sem ég hefði viljað koma að í því. Mér fannst, að úr því að farið var að gera svo róttækar breyt. á fátækralögunum, þá hefði átt að nota tækifærið til að smeygja þar inn sem flestu af því, er gæti orðið lítilmögnum þjóðfélagsins að liði. Ég vil minnast á 19. gr. fátækralaganna, þar sem talað er um greiðslu barnsmeðlaga. Nefnd kvenna hér í bænum, mæðrastyrksnefndin, lét bera fram á Alþingi frv. til leiðréttingar á meðlagsgreiðslunni, en málið strandaði ásamt fleiri málum við þingrofið fræga; það kom sem sé daginn eftir að frv. var lagt fram hér í hv. d., og málinu hefir ekki verið hreyft síðan, sökum þess að barnsmeðlög hafa hækkað allmikið á yfirstandandi ári, svo að við má una næstu þrjú árin. 19. gr. fátækralaganna gerir ráð fyrir, að barnsmeðlags skuli krafizt af lögskyldum framfærslumönnum barnsins, að undangengnu árangurslausu lögtaki hjá barnsföður, áður en til sveitarinnar sé leitað eftir meðlagsgreiðslunni. Getur hér orðið alltafsöm innheimta, og ólíkt betra að byrja hjá sveitinni, láta sveitarstjórnina leggja út upphæðina og innkalla hana svo hjá viðkomandi framfærslumanni. Liggur það í augum uppi, hve örðugt það getur orðið og vandræðalegt fyrir barnsmæður að standa í slíku þjarki út af meðlagi barna sinna, og réttlát lausn á málinu, að barnsmæður hafi beinan aðgang að sveitinni með slíkar greiðslur, án þess að þurfa að fara nokkrar krókaleiðir. Ég gæti tínt fleira til, en næsti liður á dagskránni gefur tilefni til að halda áfram umr. um fátækramálin. Ég vil láta það í ljós, að yfirleitt er ég sammála þessu frv. og vil gjarnan greiða því atkv. mitt. Lagafrumvörp felld. Gelding hesta og nauta (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 C Dálkar 10371 Ræðunr. 3193 Guðrún Lárusdóttir: Mér þykir vænt um, að frv. þetta er fram komið og vildi óska, að það kæmist í gegnum þingið. En ég vil taka það fram, að mér finnst það ekki ganga nógu langt, því að það eru fleiri dýr en hestar og naut, sem hlífa þarf við þeim sársauka, sem fylgir þeirri aðgerð, sem hér er um að ræða. Virðist mér, að ákvæði frv. þurfi einnig að ná til sauðfjár, og það því fremur, sem nú er gert ráð fyrir, að breyta þurfi búskaparlagi bænda á þann veg að hafa sauðlömb til lógunar á haustin í stað hrútlamba, því að kjöt af þeim er talið betri verzlunarvara en kjöt af hrútlömbum. Ég fæ nú ekki séð, að það sé síður nauðsynlegt að vernda litlu lömbin frá þeim kvölum, sem frv. þetta á að vernda hesta og naut frá. Vil ég því beina þeim tilmælum til bænda þeirra, sem sæti eiga í þessari hv. deild, og til hv. landbn., sem málið fær til meðferðar, að taka þessa hlið málsins, er ég benti á, til rækilegrar athugunar. 2. umr. Dálkur 10373 Ræðunr. 3198 Guðrún Lárusdóttir: Ég lét þess getið hér við 1. umr., að mér þætti vænt um þetta frv. Mér þykir vænt um allar þær tilraunir, sem gerðar eru til þess að rétta hluta smælingjanna mállausu, sem alveg eru háðir meðferð mannanna. Ég lét þá í ljós von um, að hv. landbn. reyndi að endurbæta þetta frv., svo að fleiri skepnur nytu góðs af því en upphaflega var til ætlazt. Hv. n. hefir samt, af mér óskiljanlegum ástæðum, ekki séð sér fært að gera þetta. En n. hefir borið fram aðrar brtt., t. d. þá, að dýralæknar skuli kenna mönnum að fara með svæfingarlyf. Það gæti einmitt verið spor í rétta átt og stuðlað að því, að fleiri dýr yrðu aðnjótandi þessarar náðar en frv. minnist á. Ég tel víst, að mannúð aukist svo í náinni framtíð og að menn fari þá að taka það upp hjá sjálfum sér að nota svæfingar við geldingu dýra. - Mér lízt aftur mjög illa á brtt. við 4. gr. frv. Nú þegar eru til margir menn, sem kunna þessar aðferðir, og sumstaðar er farið að nota þær nú, svo að ég held, að þessi langi undirbúningstími sé hreinasti óþarfi. Ég sé ekki betur en að dýrin séu nógu lengi búin að bíða eftir þessari réttarbót frá mannsins hendi og eigi fulla heimtingu á þeirri vægð eða hlífð, sem frv. tryggir þeim. Við stöndum öll í ógoldinni þakkarskuld við dýrin okkar, og færi illa á því, ef ónotað yrði tækifærið, sem hér liggur fyrir, til þess að grynna ögn á þeirri skuld. Ég tek það fram, að ég get ekki greitt atkv. með þessari brtt. og vildi óska, að sem flestir hv. dm. greiddu atkv. á móti henni. Það er engin ástæða til þess að draga þetta dýraverndunarmál í tvö ár enn. Lagafrumvörp, vísað til ríkisstjórnarinnar. Vélgæzla á gufuskipum (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 C Dálkur 10593 Ræðunr. 3565 Guðrún Lárusdóttir: Mér skildist á ummælum hv.þm. Hafnf., að hann væri að láta í ljós undrun sína yfir því, að hv. sjútvn. skuli ekki hafa séð sér annað fært en að taka til greina mótmæli þau, sem hreyft hefir verið gegn þessu frv., bæði af vátryggingarfélögum og sérfræðingum í þessum efnum. Ég verð nú að segja það, að mig hefði furðað mjög á því, hefði hv. sjútvn. ekki tekið fullkomið tillit til þeirra manna, sem þekkja þessa hluti út í æsar, og auðvitað margfalt betur en nokkur þeirra manna, sem eiga sæti hér í þessari hv. d. Það þarf ekki að minna á annað en hvað stendur í bréfum um þetta efni, sem fyrir þinginu liggja; ég ætla ekki að fara að lesa upp úr þeim bréfum, því ég veit, að allir hv.þdm. vita, hvað í þeim stendur, og ég sé ekki annað en það sé fullkomlega alvarlegs efnis, sem taka beri til vandlegrar athugunar. En aðalástæðan til þess, að ég stóð upp, var sú, að ég vildi benda á, hvernig nú er umhorfs á starfssviði vélstjóranna. Nú sem stendur eru þar 40 undanþágumenn, og þessir menn hafa starfað sem vélstjórar sem hér segir: 3 hafa starfað í 12 ár 1 hefir - - 10 - 2 hafa - - 9 - 4 - - - 8 - 2 - - - 7 - 3 - - - 6 - 8 - - - 5 - 4 - - - 4 - 4 - - - 3 - og nokkrir - - - 2 -. Ég vil geta þess, að sumir þessara manna hafa þó ekki alltaf starfað á skipum, heldur einnig verið við vélgæzlustörf í landi. Ef frv. þetta verður að lögum, fá þessir 40 menn allir vélstjóraréttindi, sem þýðir það, að það verður 40 mönnum fleira til að togast á um stöður, sem menn, sem gengið hafa á vélstjóraskólann, hafa lagt fé og tíma í sölurnar fyrir að undirbúa sig undir. Það vita allir, að vélstjóranámið er erfitt nám. Það er nú fyrst og fremst 2 ára erfitt skólanám, og undirbúningurinn undir það er 3 ára járnsmíðanám, og allan þennan tíma eru nemendurnir ekki annað en ómagar, sem vinna sér ekki inn eina krónu. Nú er gert ráð fyrir því í lögunum frá 1915 að stofna deild við vélstjóraskólann, þar sem mönnum sé gefinn kostur á að taka minna próf, deild, þar sem ekki eru gerðar eins harðar kröfur til þeirra, sem útskrifast þaðan, eins og gert er í aðaldeild skólans. Þar er gert ráð fyrir því, að menn geti tekið vélgæzlupróf, sem veitir þeim rétt til vélstjórnar á skipum, sem hafa fyrir neðan 200 hestafla vél, eins og t. d. á línuskipum og öðrum minni skipum. Þessi deild hefir enn ekki verið stofnuð, líklega vegna þess, að skólinn hefir átt við mjög þröng húsakynni að búa. Það voru ekki tiltök að bæta við í skólann stórum hópi manna, sem vafalaust mundi koma til námsins, ef þessi deild yrði sett á stofn. Einnig mun skólinn hafa of lítið fé til að bæta þessari deild við. Þá leyfir húsrúm skólans heldur ekki þær mörgu og rúmfreku vélar, sem með þyrfti í slíkri deild. Ég vildi mega skjóta því hér inn í, að fjárveitingavaldinu virðist hafa verið mjög mislagðar hendur um fjárveitingar til sjómannastéttarinnar í samanburði við landbúnaðarskólana. Þeir hafa verið látnir sitja fyrir um fjárveitingar, en skólar sjómannanna hafa aftur setið á hakanum. Þetta finnst mér alls ekki eiga við né vera forsvaranlegt, sízt þegar þess er gætt, hvers virði störf sjómannastéttarinnar eru fyrir landið. Í vélstjóraskólanum eru vélstjóraefnin sett til góðra mennta, og vélstjórastéttin setur mark sitt hátt; hún ætlar sér ekki að standa að baki öðrum stéttum í þjóðfélaginu. Í skólanum er kennd íslenzka, danska, enska, vélfræði, stærðfræði, aflfræði, mikil teikning og mikil hirðing gufuvéla. Ég held, að það megi segja, að það sé öruggt, að í engum skóla hérlendum sé kenndur eins mikill reikningur á jafnstuttum tíma og í vélstjóraskólanum. Og ég veit, að námið í vélstjóraskólanum er mjög erfitt, sökum þess mikla reikningsnáms, sérstaklega fyrir þá menn, sem ekki eru upplagðir fyrir stærðfræði. Auk þessa náms verða þessir menn svo að nema járnsmíði í 3 ár og sigla sem kyndarar í 12 mánuði, og samt fá þeir ekki að verða vélstjórar á skipum með meira en 200 hestafla vél fyrr en þeir eru búnir að vera í 2 eða 3 ár undirvélstjórar. Þetta er í stuttu máli sá undirbúningur, sem þessir menn verða að hafa áður en þeir geta orðið vélstjórar, og má af þessu sjá, að það er ekkert smáræði, sem þeir þurfa að leggja á sig. Og það sýnir, að það er allt reynt til þess af hálfu hins opinbera, að í þessar stöður veljist ekki aðrir en þeir, sem hafa næga þekkingu til að takast svo vandasöm og ábyrgðarmikil störf á hendur sem vélstjórn óneitanlega er. Þegar nú þess er gætt, að skólanámið er allörðugt og kostnaður við það mikill, en hinsvegar hefir legið opin leið til að fá undanþágu og þar með vel launaða stöðu, þá er það ekki að undra, þó aðsókn að vélstjóraskólanum hafi verið fremur lítil á undanförnum árum, eða a. m. k. ekki svo mikil, að nægjanlegt framboð hafi verið af vélstjórum í þær lausar stöður, semverið hafa á íslenzkum skipum. En þetta er nú að breytast. Nú sem stendur eru til 181 vélstjóri með fullum vélstjóraréttindum, og eru þeir langflestir útskrifaðir af vélstjóraskólanum, en fáeinir eru þó eldri. Af þeim gegna 15 öðrum störfum í landi. - Ég skal geta þess, að sumir af þessum undanþágumönnum, þeir, sem eru duglegir og vilja afla sér menntunar til starfsins, til að standa jafnfætis sínum stéttarbræðrum, hafa þegar sótt um inntöku í vélstjóraskólann; þar af eru í eldri deild skólans 2, annar, sem siglt hefir í 8 ár með undanþágu, og hinn 4 ár; þeir eru báðir yfir þrítugt og hafa þó báðir lagt það á sig að sækja um upptöku í skólann og læra það, sem til starfsins þarf, og þykir það hentugra en að öðlast ef til vill réttindi á annan hátt. Þessi dugnaður er virðingarverður, og ólíkt virðingarverðari en sá hugsunarháttur, sem því miður hefir borið nokkuð á hjá ungum mönnum undanfarið og lýsa má á þessa leið: Hvers vegna eigum við að vera að fara í skólann, þegar við getum unnið okkur upp í góða lífsstöðu, þó við förum ekki í skólann, með því að vera kyndarar í nokkur ár, og biðja svo Alþ. um að veita okkur undanþágu? Að vori útskrifast úr vélstjóraskólanum 24 menn, svo að nú þegar eru ekki nógu margar vélstjórastöður til fyrir menn með fullum réttindum, þó ekki bætist þessir 40 undanþágumenn við. Fyrir vélstjóra eru nú til hér á landi þessar stöður: Hjá Eimskipafélagi Íslands á 6 skipum 20 vélstj.stöður - Ríkisskip á 5 skipum ..................... 14 - Á „Suðurlandi“ .................................... 2 - - „Vesturlandi“ .................................. 2 - - 38 togurum ..................................... 76 - - 27 línugufuskipum .......................... 54 - - 2 öðrum vélskipum ......................... 3 - Hér er því um samtals 171 vélstj.stöður að ræða. Ég vil þó geta þess, að síðari hluta vetrar unnu aðeins 3 eða 4 undanþágumenn á togurunum, og í vor var ekki eftir þar nema 1. Hinir voru annaðhvort vélstjórar á línubátum eða kyndarar á stærri skipum. Þetta er greinileg bending um það, að útgerðarmenn munu heldur vilja lærðu mennina á skip sín en undanþágumennina, og er það engin furða, þegar þess er gætt, hvað í húfi er, þó það sé annars síður en svo, að ég vilji á nokkurn hátt lasta undanþágumennina né væna þá um ódugnað. Það er harla skiljanlegt, að vélstjórafélagið hafi sent kröftug mótmæli gegn þessu frv. Mér finnst það mjög eðlilegt, að þeir menn, sem búnir eru að kosta miklu fé, fyrirhöfn og tíma til náms, til að fullnægja þeim skilyrðum, sem þarf til að fá ákveðin réttindi og stöðu, taki ekki þegjandi við því, heldur komi fram með fullri einurð og alvöru, þegar á að veita stórum hópi manna sömu réttindi án þess að þeir menn hafi lagt nokkuð í sölurnar annað en vinnu, sem þeir hafa fengið fullborgaða með fyllsta kaupi. Ég er líka hrædd um, ef þetta frv. verður að lögum, þá sé þessum mönnum þar með teflt út í þá atvinnubaráttu, sem þjóðinni væri betra að vera laus við. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Hafnf. var að tala um drykkjuskap vélstjóra, - mér heyrðist hann leggja áherzlu á „öryggisleysi“, sem stafaði af honum -, þá verð ég nú að segja það, að ég hefi aldrei heyrt því haldið fram, að vélstjórarnir væru svo sérstaklega illa farnir í því efni, að gera þyrfti sérstakar ráðstafanir þess vegna, eða að það sé ástæða til þess að gera það að umtalsefni hér. En auðvitað má ganga út frá því sem vísu, þar sem um jafnfjölmenna stétt er að ræða, að það kunni að vera einhverjir, sem ekki gæta ætíð til fulls ströngustu takmarka í þeim efnum. Það væri ekkert að undra, þó það væru einhverjir, sem færu út fyrir þau, í svo fjölmennri stétt. En annars hygg ég, að þessi stétt sé yfirleitt fremur varkár í þessu efni, sem betur fer. Ég held, að það spor, sem stíga á með þessu frv., sé alveg þversumspor við þann anda, sem annars ríkir í þjóðfélaginu. Þau eru ekki fá frv., sem legið hafa fyrir þinginu að þessu sinni og ganga alveg í þveröfuga átt við þetta frv. Er þar skemmst að minnast læknafrv. Þar var ekki verið að víkka hringinn, sem er um læknana. Þar var þvert á móti verið að takmarka hann, þrengja hann meira. Þar var verið að sporna við því, að þeir menn, sem ekki hefðu nægjanlega þekkingu til að bera, gætu gripið inn í verkahring hinna, sem öðlazt hafa sérstök réttindi sökum þekkingar sinnar. Ég er hrædd um, að hv.þm. Hafnf. mundi fátt um finnast, ef á spítala, sem hann starfaði við, ætti að demba inn lítt lærðum læknum eða mönnum, sem ekki hefðu til brunns að bera fullkomna menntun eða þekkingu á starfinu, og það væri alveg eðlilegt, því það þarf óneitanlega mikla þekkingu til að gegna læknisstörfum. Og það sama á sér stað hér; það er þörf mikillar þekkingar til þess að starfinu sé borgið. Ég veit, að sú þekking getur verið góð, sem maður hneigður fyrir starfið getur komizt yfir með margra ára reynslu og vinnu. En ég fullyrði, að sú þekking sé betri, sem grundvölluð er á tilsögn og námi, sem menn fá í skólum, þar sem gætnir og samvizkusamir kennarar kenna undirstöðuatriðin. Það eina, sem ég tel vera sanngjarnt í þessu frv., er 2. gr. frv. Ég álít það vera sanngjarnt að leyfa þeim mönnum, sem hafa verið við þetta starf og gegnt því til margra ára, inngöngu í vélgæzludeild, eins og talað er um í frvgr., ef þeir vilja vinna það til að sækja námskeið í vélfræði og ljúka þar prófi, svo að þeir geti á löglegan hátt öðlazt þau sérréttindi, sem því fylgja að hafa lokið þar prófi. Og þó menn vilji gera lítið úr slíku námskeiði fyrirfram, þá finnst mér það alls ekki hæfilegt, því ég býst við, að þeir hafi enga ástæðu til að ætla, að skólastjóri vélstjóraskólans sé ekki fullfær um að sjá til þess, að til slíks námskeiðs verði vel vandað, enda hefir hann þegar sýnt það í verkinu, að hann er slíku starfi fyllilega vaxinn. Ég skal svo ekki tala fleira um afstöðu mína til málsins að sinni. Mér finnst það mjög athugavert að samþ. þetta frv. og hika því ekki við að fylgja þeirri till., sem n. hefir stungið upp á. Og ég hygg, að þeir menn, sem ekki vilja sæta þeim kjörum, sem 2. gr. frv. býður upp á, vilji lítið til þess vinna að tryggja sér verulega lífvænlega og góða stöðu. Dálkur10602 Ræðunr. 3568 Guðrún Lárusdóttir: Mér þykir leitt, ef ég hefi aflagað orð hv.þm. Hafnf. Ég sagði nú raunar ekki, að hann hefði sagt, að vélstjórar væru yfirleitt óreglumenn, því sagðist ég aldrei hafa heyrt haldið fram af neinum, og þá ekki heldur af hv.þm., eins og gefur að skilja. En mér, þótti honum dveljast óþarflega lengi við „öryggisleysið“, sem mér fannst hann setja í samband við drykkjuskap vélstjóra. Hv. þm. sagði t. d., að í vélstjórastéttinni væru allmargir óreglumenn, og fór svo að tala um, að hann kysi fremur að sigla með gömlum vélstjóra - mér skildist ólærðum - heldur en lærðum vélstjóra drykkfelldum. Af þessum ummælum réð ég þá það, að hv.þm. teldi „lærðu“ vélstjórunum hættara við drykkjuskap en hinum, og að hætta stafaði af þeim. Nú þykir mér gott að heyra, að minna bjó undir þessum orðum hv.þm. en ætla mátti. Hv. þm. sagði, að ég hefði aflað hér allgóðra upplýsinga í þessu vélgæzlumáli, en þær væru ekki allar sannleikanum samkvæmar. En þegar hv.þm. fór svo að tilgreina sannleikann í málinu, kom það í ljós, að það, sem hann telur rangfærslur hjá mér, lá aðeins í hans eigin misheyrn, því ég sagði nákvæmlega það sama sem hann um tölu undanþágumanna á togurunum í vetur. Ég vona, að hv.þm. taki þessa leiðréttingu mína til greina, og ég treysti því, að skrifararnir hafi heyrt rétt það, sem ég sagði. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að segja fleira um málið. Lagafrumvörp ekki útrædd. Fátækralagabreyting (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 C Dálkur 11619 Ræðunr. 11316 Guðrún Lárusdóttir: Ég vil leyfa mér að minna á þál., er samþ. var hér á síðasta þingi. Vil ég spyrjast fyrir um, hvernig henni hafi reitt af. Till. var þessi: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á ríkisstjórnina að leggja fyrir næsta þing frv. um þær breytingar á fátækralögunum, að greitt sé úr þeim fjárhagsvandræðum, er af því leiðir fyrir einstök hreppsfélög, hversu þunginn af fátækraframfærslunni kemur misjafnlega niður“. Veit ég ekki, hvort hæstv. stj. hefir unnið nokkuð að framkvæmd þessa máls. Frv. það, sem hér er til umr., gefur mér tilefni til að minnast á þetta. Vil ég láta í ljós undrun mína yfir því, að ekkert hefir verið upplýst í málinu. Hvort þetta frv. á að bæta hér úr, er spurning, sem hv.flm. geta víst svarað. Mér finnst reyndar sú bót vera lítil. Er hér oft talað um það vandræðaástand, að fólk streymi úr sveitum í kaupstaðina. Er það álitið ranghverfa mikil. Sveitirnar eru hálftómar að fólki, en það leitar til kaupstaðanna í von um þægindi og betri launakjör, svo að þeir eru ofhlaðnir fólki, sem ekkert hefir að vinna, og þá stundum heldur ekkert að borða og þarf því að flýja á náðir þess opinbera. Virðist mér frv. þetta alls ekki koma í veg fyrir slíkt, heldur miklu fremur ýta undir fólkið að flytja í kaupstaðina. Eru og sveitarþyngsli mest í kaupstöðum landsins. Mér finnst því hreppapólitík í þessu frv. hjá hv. 2. þm. Árn., því að hann talar hér fyrst og fremst fyrir hönd síns hrepps. Ég vil ekki, að hreppapólitík ráði í slíkum málum, heldur landsheill. Bezta úrlausn þessa máls væri sú, að gera landið allt að einu framfærsluhéraði. Með því yrði komizt hjá miklu rifrildi og hreppapólitík við umr. um fátækramál. Þetta frv. bætir ekkert um, heldur ýtir undir fólk um að fara þangað, sem það vill vera og eiga sveit. Er ekkert auðveldara en að aðstoða fólk í 2 ár til að fá sveitarréttindi, og síðan kemur þurfafólkið á samri stund til þess að fá styrk. Sá, sem hefir starfað að fátækramálum, kemst fljótt að raun um þetta. Önnur ráð munu vera betri í þessum málum en það að stytta sveitarvinnslutímann, því að það er vissulega ekkert annað en að leggja nýja bót á gamalt fat. Dálkur 11622 Ræðunr. 11320 Guðrún Lárusdóttir: Ég hefi fyrir ýmsra hluta sakir gaman af að tala við hv. 2. þm. Árn. Hann hafði uppi ýmsa spádóma um það, að endurskoðun fátækralöggjafarinnar ætti langt í land. En ég held, að það sé ekki mikið leggjandi upp úr hv.þm. sem spámanni. Ég skal aðeins minna hann á, að við hittumst ekki fyrir alllöngu á landsmálafundi við Ölfusárbrú, og þá spáði hann því t. d., já, fullyrti jafnvel, að við myndum alls ekki eiga það eftir að hittast hér innan vébanda þingsins. Þessi spádómur hefir ekki rætzt, og mér kæmi ekki á óvart, að svo færi einnig um þennan spádóm hv.þm. um gagngerða breyt. fátækralaganna. Ég kannast ekki við það að hafa flutt mál mitt með offorsi, eins og hv. 2. þm. Árn. lét í veðri vaka.

Það hefi ég aldrei sagt

. Og því síður kannast ég við að hafa hagað orðum mínum þannig, að þau yrðu skilin svo, sem ég héldi því fram, að menn segðu sig almennt til sveitar strax og tvö árin væru liðin. Ég átti vitanlega við það, að þess eru mörg dæmi, að menn, sem síðar verða styrktar þurfar, reyna mjög til að halda sér frá sveit þau árin hér í bænum, sem til þess þarf að vinna sér inn sveitfesti hér, og komi svo strax að þeim tíma liðnum og biðji um styrk, þótt þeir þættust alls ekki þurfa hans með áður. En hitt er alveg fjarstætt, að ég hafi viljað halda því fram, að slíkt væri almennt um fólk, sem hingað flyttist til bæjarins, og ég skil ekki í hv. yfirvaldi Árnesinga að hafa í frammi slíkar rangfærslur. Annars gæti ég sagt hv.þm. ýmislegt þessu viðvíkjandi, máli mínu til sönnunar, en hirði ekki um það að svo stöddu. Hv. þm. sagði, að ég vildi láta 10 ára ákvæðið haldast, líkt og áður var. Þetta er einnig rangfærsla, en hitt get ég játað, að meira samræmi væri í því að hafa sveitfestistímann hinn sama og þann tíma, sem viðkomandi má ekki þiggja af sveit, enda er slíkt venjulegt erlendis. Ég vil einmitt sérstaklega sem landsk.þm. taka tillit til allra landshluta hvað þessi málefni snertir, og ég vil þess vegna ekki halla sérstaklega á kaupstaðina, heldur reyna að gera öllum landshlutum jafnt undir höfði. Ég hefi átt tal við ýmsa fróða menn, sem hafa ótvírætt látið það í ljós, að stytting sveitfestistímans hafi valdið auknum flutningi fólks frá sveitum til kaupstaða. Mér hefir nú jafnan fundizt flokkur og málgagn hv. 2. þm. Árn. gera helzt til mikið úr „spillingunni“ í Rvík, og mikið talað um „Reykjavíkurskríl“, og þess vegna finnst mér það nú koma úr allra hörðustu átt, er hv. 2. þm. Árn. beitir sér fyrir frv., sem óhjákvæmilega yrði til að auka „Reykjavíkurskrílinn“. Hv. þm. verður að viðurkenna, að af samþykkt þessa frv. hlyti að leiða aukið los á fólkinu og aukið ráp landshornanna á milli. - Annars hefi ég ekkert um þetta frv. að segja frekar við þessa umr., en vænti þess, að n. geri sitt til að lagfæra það og koma í veg fyrir þá rangsleitni, sem í því felst. Í þeirri mynd, sem það er flutt nú, verð ég að leggjast á móti því af þeim ástæðum, sem ég þegar hefi látið uppi. Lagafrumvörp ekki útrædd. Sala Kollaleiru (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 C Dálkur 11644 Ræðunr. 11364 Guðrún Lárusdóttir: Mig langar aðeins til að spyrja hv.flm. að því, hvernig sé hagað með búskap þarna í Reyðarfirði, hvort það sé rétt, sem í grg. frv. stendur, að það sé aðeins 21 kýr í allri sveitinni, eða hvort hér er aðeins átt við kauptúnið á Búðareyri.  Þingsályktunartillögur afgreiddar með rökstuddri dagskrá. Fávitahæli (fyrri umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1932 D Dálkur 20229 Ræðunr. 3874 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Þetta mál var flutt á sumarþinginu síðasta, en náði ekki afgreiðslu. Um leið og ég flyt það nú aftur vil ég láta þá ósk mína í ljós, að það megi ná samþykki þessa þings. Þótt æðilangt sé síðan ég fór fyrst að hugsa alvarlega um, hversu nauðsynleg sé stofnun þess hælis, sem hér liggur fyrir að ræða um, og mér hafi þá þegar verið ljóst, að þjóð vor hafi allt of lengi látið undir höfuð leggjast að koma því hæli á stofn í einhverri mynd, þá mun það þó hafa verið sérstakt atvik, sem öðru fremur ýtti mér til þess að bera fram þessa till. til þál. og hreyfa þannig við málinu hér á Alþingi. Hvort það á við að segja frá þessu atviki hér á hv.Alþ., get ég ekki um dæmt, en samt held ég, að ég verði að gera það. Fyrir h. u. b. 15 árum fæddist stúlkubarn hér í bænum, sem snemma bar á sér öll þau einkenni, sem lýsa sér á fávitum. Bráðlega varð hún afarþung byrði heimilis síns, þar sem fyrir voru mörg börn, öll ung. Og þar kom, að móðurinni varð það gersamlega um megn að sinna henni innan um öll hin börnin. Eftir mikla fyrirhöfn tókst að finna stað handa þessu veslings barni, sem þá var 6 ára gamalt, hafði ekki mál og ekki skynjun nema á mjög ófullkominn hátt, en hafði, að því er virtist, góða líkamsburði og þroska. Öldruð hjón tóku barnið að sér, auðvitað gegn meðlagi, svo sem um samdist við rétta aðilja, en meðgjöf var hér ekkert aðalatriði, heldur hitt, að losa barnaheimilið og örþreytta móður við hina örðugu byrði. Svo heppilega tókst til um val á heimili handa barninu, að það kom fljótt í ljós, að konan, húsmóðirin, sem frá fyrstu stund tók litla fávitann að sér með móðurlegri nákvæmni og alúð, reyndist þar að auki gædd sérstökum hæfileikum til að umgangast, stjórna og leiðbeina barninu, sem eins og þegar er getið var ekki sjáanlegt, að hefði vit að nokkru ráði. En með vakandi gaumgæfni, þolgæði og sérstakri alúð tókst fóstrunni að venja barnið á ýmsar reglur, sem urðu því tamar og eðlilegar og til mikilla muna bættu úr bjargarleysi þessa barnsaumingja. Um mál var aldrei að ræða, en heyrn virtist stúlkan ekki gersneydd og ýmislegt fór að benda til þess, þrátt fyrir ógurlega annmarka, að barnið ætti þó einhverja ofurlitla vitskímu, sem glæddist við hina einstöku nærgætni og umhyggju, sem það varð aðnjótandi á þessu ágæta heimili. - Í 8 ár dvaldi stúlkan svo þarna, en þá veiktist fóstra hennar og eftir það kenndi hún sig ekki mann til þess að annast hana svo sem með þurfti. Sárhrygg og nauðug varð hún nú að æskja þess, að hún yrði losuð við þetta kæra fósturbarn, sem hún elskaði svo sem væri það hennar eigið barn. Geta má þess, að fósturmóðirin sjálf útvegaði stúlkunni stað hjá fjölskyldu, er hún treysti bezt til að annast hana. En tæplega hafði hún dvalið þar næturlangt, þegar sent var í dauðans ofboði eftir fósturmóðurinni og hún beðin tafarlaust að hirða telpuna. Það réðist ekkert við hana. Umbreytingin gerði hana hamslausa. Fólkið var í algerðu ráðaleysi með hana. Hún róaðist strax, er hún sá fóstru sína. Var nú leitað að nýjum stað, en það fór á sömu leið. Loksins varð að taka hana í einhýsi og láta gæta hennar þar nótt og dag með ærnum kostnaði. Það vildi nú einmitt þannig til, að ég varð til þess að vera með í ráðum út af barni þessu og get því borið um, hve erfitt það reyndist að ráðstafa því, og varð mér æ ljósara, hvílík vandræði það eru að útvega slíkum aumingjum heppilegan samastað. Á Kleppi var heldur ekki rúm fyrir hana, af því þar er ekki tekið á móti fávitum. Til þess að segja alla söguna, svo sem hún gekk til, verð ég að bæta því við, að þegar hér var komið sögunni, gefur hin aldraða fósturmóðir sig fram, sárlasið og hrumt garnalmenni, sem þegar hafði tekið sér bústað á elliheimilinu Grund, og býst til að taka aftur að sér þetta kæra fósturbarn sitt, ef hún fái leyfi til að hafa telpuna hjá sér í stofu þeirri, er hún bjó í á elliheimilinu. Enda þótt þessi ráðstöfun væri talsvert varhugaverð, þá varð það þó úr og veslings fávitinn fékk að fara aftur til fóstru sinnar. Margar vikur voru liðnar frá því að þær höfðu sézt. Ég reyni ekki til að lýsa samfundunum, né endurfundargleði þessarar fjötruðu sálar. En ekki hafði hún gleymt fóstru sinni. Ekki varð stundin löng, sem hér var dvalið. Elliheimilið gat ekki verið hentugur staður handa fávita, og góður vilji gömlu konunnar bar getu hennar ofurliði. Nýja ráðstöfun varð að gera, og hún þýddi nýtt basl, nýja hryggð, ný vonbrigði fyrir aumingjann, sem ekkert átti málið til þess að túlka með tilfinningar sínar. - Þetta er nú aðeins eitt dæmi af fjölmörgum. Til fátækrastjórnar hér í bæ og líklega víðar leita foreldrar og aðrir vandamenn með svona aumingja, sem þeir eru alveg í vandræðum með. Og fátækrastjórnirnar geta heldur ekkert gert, vegna þess að það er hvergi rúm fyrir svona fólk. Móðir ber fram fávita barn sitt; 8–10 ára gamalt er það orðið ofurefli allra á heimilinu. Aldrei eru foreldrarnir óttalausir um, að slys geti hlotizt af samvistum fávitans við hin börnin, og þegar fávitinn er stúlkubarn og eldist og nær ef til vill fullum líkamsburðum, svo sem oft á sér stað, þá liggja fyrir henni nýjar hættur, sem sérhverju foreldri hrýs hugur við. Afleiðingin getur orðið þjóðfélaginu verulegur byrðarauki. Reynslan hefir sýnt, að þessi veikleiki gengur í ættir og slíkir aumingjar fæða oft af sér vanburða, fávita afkvæmi. Hafa erlendar þjóðir sorglega reynslu í þessum efnum, og vor á meðal þekkist hún einnig, því miður. Er það talið stórtjón fyrir þjóðfélögin að hirða ekkert um slíkt. En einhver öruggasta vörnin gegn öllu þesskonar verður vafalaust nákvæm aðgæzla og hirðing á góðum hælum. Þær þjóðir, sem þegar hafa hafizt handa um stofnun fávitahæla, greina fávitana í flokka, eftir því á hvaða stigi þeir eru í vitsmunalegu tilliti. Þeir, sem virðast geta numið eitthvað ofurlítið, eru settir á sérstök uppeldisheimili, þar sem þeim er séð fyrir kennslu við þeirra hæfi. Er hér átt við börn, sem frá fæðingu bera þess öll einkenni, að þau vantar skilyrði þess að geta haft not af samskonar fræðslu og andlega heilbrigð börn. Þessa tegund fávita kalla Svíar „bildbara sinnesslöa“, sem samsvarar líklega því, sem við Íslendingar köllum hálfvita. Annar flokkurinn, sem telur alger fávitabörn, er settur á hæli, sem sniðin eru eftir þörfum þeirra og ásigkomulagi. Þeim er ekki ætlað neitt nám, annað en reynt er til að venja þau á vissar reglur og að öðru leyti láta þeim líða svo vel sem unnt er. Í þriðja flokknum eru þeir, sem hafa óvenjusterka glæpahneigð eða glæpasýki. Þeim er allra helzt ráðstafað í afskekkta staði, þar sem hæli er stofnað fyrir þá. Ríkissjóður styrkir öll slík hæli, sem annars þykja nokkurs virði. Margt og mikið er gert af þjóðfélagsins hálfu til þess að létta byrði þessa fólks. Þar má nefna vinnuheimilin, sem víða eru rekin og taka við af skólunum og eru einkum ætluð þeim, sem sjáanlega eru ekki færir um að dvelja annarsstaðar. Það eru meira en 70 ár síðan Svíar t. d. stofnuðu slík vinnuheimili handa fávitum. Þykja þau gefast vef og er furðulegt að sjá handavinnu fávitanna. Norðmenn byrjuðu þessa starfsemi um 1875. Það voru kennarar, sem þar riðu á vaðið og stofnuðu fyrstu skólana fyrir vanþroska og fávita börn. Það yrði of langt mál að rekja sögu þeirrar starfsemi hér; ég ætla aðeins að geta um 5 manna nefnd, sem Barnaverndarráð Noregs kaus árið 1925 til þess að íhuga og koma með tillögur um þessi mál. Nefndin skilaði áliti sínu í nóvember 1927, eftir rækilega íhugun og mikið starf. Hún hafði m. a. kynnt sér aðgerðir þeirra þjóða, sem lengst eru komnar í þessum efnum, þar á meðal Dana. Nál. var afhent kirkjumálaráðuneytinu, sem átti svo að leggja það fyrir Stórþingið. Þetta sýnir, að Norðmenn hafa ekki álitið þetta neitt hégómamál. Tillögur n. voru m. a. þessar: 1. Að koma upp skólaheimilum fyrir fávita börn og ungmenni, sem hafa þá greind til að bera, að þau geti hagnýtt sér bóklega og verklega fræðslu. 2. Að koma upp hjúkrunarheimilum fyrir börn og fullorðna, sem standa á svo lágu stigi í andlegu tilliti, að þau eru þess ekki megnug að hirða sig sjálf, en verða alla æfi að vera upp á aðra komin. 3. Að koma upp verndarheimilum fyrir konur og karla, sem auk þess að þau eru andlega sljó hafa einnig siðferðislega galla og aðrar þær tilhneigingar, sem gera þau hættuleg almennu velsæmi. Ráðgert er að stofna slík heimili á afskekktum stöðum, þar sem þó eru næg vinnuskilyrði og gott landrými. 4. Vinnustöðvar fyrir þá menn og konur, sem fengið hafa tilsögn í praktiskum efnum, svo sem í garðavinnu, en af ýmsum ástæðum telst óheppilegt, að dvelji á prívat heimilum. 5. Eftirlit með heimilum þessum skal falið 3 manna nefnd. Aðalyfirumsjón skal falin eftirlitsmanni eða konu, sem viðkomandi bæjar- eða sveitarstjórn kýs til 3 ára í senn, og skal hann eða hún vinna kauplaust. 6. Kostnað við rekstur hinna ýmsu heimila annast ríkissjóður. Stórþingið getur þó kveðið á um, að viss hluti kostnaðarins greiðist af fylkjunum, og fylkisþingin geta ákveðið, að allt að helmingur þess fjár greiðist af framfærslusveitum fávitanna. Þannig eru þá í stuttu máli aðaltillögur n. þessarar. Ég hefi aðallega dvalið við gerðir annara þjóða og tilraunir þeirra á líknarstarfi fyrir þessi aumlega stöddu börn þjóðfélagsins. Hér á landi er ekkert til, sem hægt sé að benda á, annað en þörfin, sem mér virðist vera svo aðkallandi, að hik eða dráttur á framkvæmdum í þessu efni geti tæplega kallazt sæmd þjóðarinnar samboðið. Og hvað sem fjárhagnum líður, - ég veit að hann er erfiður nú sem stendur -, þá legg ég áherzlu á það, að málið verði undirbúið og komið í framkvæmd svo fljótt sem nokkur tök eru á. Í fyrra benti ég á þá leið í þessu máli, að holdsveikraspítalinn væri tekinn til afnota fyrir fávitahæli. Húsrými er þar talsvert og virðist nú vera orðið óþarflega stórt handa þeim fáu sjúklingum, sem þar búa, enda sýnir það sig bezt á því, að talsverðum hluta hússins hefir verið breytt í íbúðir handa fjölskyldum, svo að þar munu búa 4 eða 5 fjölskyldur í rúmgóðum híbýlum. Sú hugsun liggur því mjög nærri, hvort ekki væri réttara, að í stað þess að nota þetta húsrúm handa fólki, sem vitanlega gæti fengið inni hvar sem vera vill, þá væri það ætlað þeim, sem hvergi eiga sér samastað, hvað lítið sem út af ber. Það væri vitanlega ekki hægt að segja, að það væri fullnægjandi framtíðarhjálp, heldur aðeins byrjunarstig, en stundum fer einmitt bezt á því að byrja í smáum stíl, og allajafna mun það viðurkennt, að skynsamlegast sé að sníða sér stakk eftir vexti. Annars ætla ég ekki að leggja nein sérstök ráð á um það, hvernig tilhögun á fávitahælinu verði höfð. Ég ber það traust til hæstv. stj., að hún geri sitt ýtrasta til að sjá vel fyrir því og haganlega. En ég vil aðeins benda á það, að það þyrfti ekki endilega að stofna þjóðinni í stórskuldir með nýjum stórbyggingum til þessarar notkunar. Það má áreiðanlega finna önnur ráð og ódýrari, sem í bili kæmu til góðrar hjálpar í þessu efni og mætti una við, þar til betur væri ært á þjóðarbúinu. Því miður hefi ég ekki átt þess kost að kynna mér seinustu manntalsskýrslur, eða hve margir eru fávitar á landi hér samkv. þeim. En eftir skýrslunum frá 1920 eru þeir á annað hundrað. Gera má þó ráð fyrir því, að vantalin séu börn á ungum aldri, og virðast mér manntalsskýrslurnar frá 1920 bera það með sér. Þar er mismunurinn svo mikill á tölu fávitanna eftir aldri, umskiptin svo einkennilega snögg, þar sem taldir eru aðeins 6 fábjánar yngri en 10 ára, en á aldrinum frá 10 til 20 ára eru þeir orðnir 32. Mig furðar þetta reyndar ekki. Flestir foreldrar munu hliðra sér hjá því að skrá börn sín sem fábjána á opinberum skýrslum. Það er líka algengt erlendis, að fremur sé vantalið en oftalið í þessu efni. Dr. H. O. Weldenskov, yfirlæknir Kellensku fávitahælanna við Vejlefjörð í Danmörku - en þau hæli þykja taka öðrum hælum fram á Norðurlöndum -, skýrir t. d. svo frá í álitsskjali til ríkisþingsins, að í Danmörku hafi verið taldir 2 fávitar af hverjum 1000 manns, en að allir sérfróðir menn muni vera sammála um það, að sú tala sé of lág. Nákvæmar rannsóknir í Englandi nýlega hafa leitt í ljós, að tala fávita þar sé 8 af þús. Danski doktorinn, sem ég nefndi, telur, að fávitar þar muni vera 5‰, eða nálægt því, og er það meira en tvöfalt á við það, sem manntalsskýrslurnar segja. Samkv. þessu gætum við þá búizt við, að fávitatala í voru landi væri allmiklu hærri en skýrslur herma. Hinsvegar má gera ráð fyrir því, að þar, sem skipulögð líknarstarfsemi er hafin fyrir fávita, þá sé þeirra vandlegar leitað heldur en þar, sem um ekkert þvílíkt starf er að ræða. Barnaverndarnefndin, sem skipuð var hér í bæ í apríl 1930, sendi fyrirspurnir til allra hreppsnefndaroddvita landsins viðvíkjandi fávitum, sérstaklega börnum. Nefndin var sammála um, að brýn þörf væri á hæli fyrir fávita börn og vanþroska og vildi fá greinilegar skýrslur um þau. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa upp þessar spurningar. Þær eru á þessa leið: „1. Hve margir fávitar eru í yðar hreppi? Yngri en 10 ára, 10–20 ára, 20–40 ára, eldri en 40 ára. a. Karlar. b. Konur. 2. Hafa þeir getað lært nokkuð, og sé svo, hvað þá? 3. Hve margir þeirra geta hirt sig sjálfir? 4. Hafa þeir mál og heyrn? 5. Hve margir þeirra eru hjá foreldrum sínum? 6. Hver er meðgjöf með hinum? 7. Hve mörgum þeirra allra teljið þér líklegt, að yrði ráðstafað á fávitahæli, ef það kæmist upp? 8. Vitið þér um nokkur börn í hreppnum, sem kunnugir eru hræddir um, að ekki nái fullum vitsmunaþroska, þó að ekki séu kölluð fábjánar?“ Svörin komu og báru það með sér, að fávitarnir eru svo að segja alstaðar til mikils erfiðisauka, bæði fyrir heimilin og hreppsfélögin, og að sótt yrði um hælisvist fyrir þá, væri nokkurt hæli til handa þeim. Þá báru svörin það með sér, að tvísýnt var um ekki allfá börn, að þau næðu nokkurn tíma fullum þroska, þó að aðstandendur kinokuðu sér við að telja þau til fábjána. Að þesskonar börnum sé nauðsynleg sérstök aðhlynning og allt önnur meðferð en heilbrigðum börnum, segir sig sjálft. Með því að veita þeim hana í tíma yrði vafalaust spornað við ýmsum vandræðum og erfiðleikum, bæði fyrir þau sjálf og þjóðfélagið í heild sinni. Fæst heimili eru fær um að gera það. Verður því að sjá þeim fyrir því á annan hátt, og þá verður eina leiðin hæli, þar sem þeim veitist öll nauðsynleg aðhlynning og hjálp. Að hér sé um verulegt nauðsynjamál að ræða, hygg ég, að öllum geti komið saman um. Neyð smælingjanna og sæmd þjóðfélagsins krefst þess, að þessu máli verði hrundið í framkvæmd hið allra fyrsta. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta meira, en legg til, að málinu verði vísað til allshn. ...Dálkur 20238 Ræðunr. 3877 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Hæstv. dómsmrh. vildi vita, hvernig ég hugsaði mér fyrirkomulag fávitahælisins. Hann bar fram ýmsar spurningar í sambandi við það. Aðalspurningin mun vera sú, hver það eigi að verða, sem bera á kostnað slíks hælis. Vitanlega verður aldrei hjá því komizt, er ráðizt er í verklegar framkvæmdir, að af því leiði meiri eða minni kostnað. Að sjálfsögðu hlyti ríkissjóður að bera byggingarkostnað, eða að leggja til húsnæðið. Hugsun mín um þetta atriði er sú, að tekið yrði á hentugum stað - helzt heitum stað - gott jarðnæði, þar sem góð skilyrði væru til ræktunar og annara vinnubragða, sem nota mætti heimilismenn til, eftir því sem ástæður leyfðu. Ég hugsa mér, að slíkt hæli, sem hér um ræðir, væri í senn vinnuheimili og hæli fyrir þá, sem ekki geta unnið. Ég held, að með haganlegu fyrirkomulagi megi draga úr rekstrarkostnaði, og ríkissjóði ætti ekki að verða mjög íþyngt hvað útgjöld snertir, ef vel er á haldið, því á þessu hæli yrðu sjálfsagt alltaf ekki allfáir, sem töluvert gætu unnið undir góðri stjórn á hentugum stað. Hvað meðgjöf snertir með því fólki, sem aumlegast væri statt, þá kæmi hún vitanlega frá ýmsum aðiljum. Aumingjar af þessu tægi eru allajafnan þungir ómagar, ýmist sveitarfélaganna eða einstaklinganna, og mundi því meðgjöfin verða látin renna til hælisins, í staðinn fyrir til prívatmanna eða heimila, sem skotið hafa skjólshúsi yfir aumingjana, oft af lítilli getu. Hafa má dæmi Norðmanna til hliðsjónar í þessu efni: ríkið leggur fram vissan fjárhluta, fylkin og sýslurnar vissan hluta, einstaklingar og hreppsfélög sinn hluta. Þannig gætu gjöldin skipzt á allmargar hendur og alls ekki orðið ofurþungi ríkissjóðsins eins. Nú verð ég að segja það, að æskilegast hefði mér þótt, að þeir foreldrar, sem verða fyrir þeirri mæðu að eignast slík andlega örkumla börn, þyrftu ekki að leggja hart að sér þeim til framfæris eða til þess að geta látið þeim líða sæmilega. En hitt er víst, að foreldrar munu yfirleitt heldur ganga alls á mis heldur en að reyna ekki til að hlynna að aumingjanum sínum, en kringumstæður, þröng húsakynni o. fl., koma oft algerlega í veg fyrir alla útvegi í þessu efni. Þess vegna yrði það ekkert lítið gleðiefni þeirra, sem þyngstar bera byrðar þessa böls, ef þjóðinni væri séð fyrir góðum samastað handa olnbogabörnunum, sem hér um ræðir. Og aðstandendur, þeir sem nokkurs megna, mundu ekki telja eftir meðgjöfina til hælisins. Ég held það yrði hreint og beint metnaðarmál margra að sýna þakklæti sitt á þann hátt að standa vel í skilum, enda ekkert lítil byrði, sem losuð væri af heimilunum. Annars er tæplega kominn tími til að tala um fyrirkomulagsatriði þessa fávitahælis, sem fyrst og fremst verður að undirbúa sem rækilegast áður en lengra er farið. Og það er nú einmitt það, sem ég vona að verði gert, til þess að ekki líði á mjög löngu áður en þjóðin getur boðið þessum ósjálfbjarga börnum sínum upp á góðan samastað. Ég þakka hæstv.dómsmrh. fyrir góðar undirtektir málsins, og ég vona, að þótt nú sé þröngt í búi, þá rakni fram úr og þetta áhugamál mitt fái sem beztan byr. ...Dálkur 20240 Ræðunr. 3924 Guðrún Lárusdóttir: Ég gat þess við fyrri hl. þessarar umr., að nefndin, sem undirbjó frv. það til laga um barnavernd, er nú hefir verið lagt fyrir Alþingi, sendi fyrirspurnir til allra hreppsnefndaroddvita á landinu viðvíkjandi tölu og aldri vanþroska barna og fávita. Svörin, sem nefndinni bárust, sýndu það glöggt, að manntalsskýrslur eru í þessu efni mjög ónákvæmar. Nú hefir hagstofan unnið úr svörum þessum og fyrirliggjandi manntalsskýrslum, þar sem taldir eru fávitar eftir aldri og kynferði. Ennþá vantar þó upplýsingar úr yfir 60 hreppum og 2–3 stærstu kaupstöðunum. Í almenna manntalinu frá 1. des. 1930 eru ekki taldir nema um 100 fábjánar á öllu landinu, og örfáir þeirra, eða eitthvað 6, yngri en 10 ára. En þrátt fyrir það, þótt barnaverndarnefndin fengi engin svör úr 63 hreppum né 3 fjölmennustu kaupstöðum landsins, þá eru fávitarnir, sem aðrir oddvitar og bæjarstjórar sögðu til, miklu fleiri, eða samtals 195, þegar með eru taldir þeir 21, sem manntalið telur í þrem fyrrgreindum kaupstöðum, og 10 aðrir, sem manntalið greinir frá í þeim hreppum, sem engin oddvitaskýrsla kom frá. Af þessum 195 eru 27 yngri en 10 ára, en 34 10 til 20 ára, og má óhætt gera ráð fyrir, að þessi börn og unglingar séu a. m. k. 60, ef allt væri talið. Eru þetta í raun réttri hrópandi tölur til forráðamanna þjóðarinnar að hefjast handa um stofnun hælis handa þessum vesalingum. Þegar litið er til þess, hve margir hreppar eru ótaldir, verður það alveg ljóst, að talsvert mundi bætast við tölu fávitanna við grandgæfilegri rannsókn, og mundi hún einnig leiða það í ljós, að þörfin á fávitahæli eða hælum er orðin býsna aðkallandi hér á landi, og það enda þótt ekki væri um fleiri slíka aumingja að ræða en þá, sem þegar eru taldir. Það er líklega nokkuð svartur kapítuli í sögu landsins, meðferðin, hirðingin og aðbúðin, sem þessir vesalingar hafa orðið við að búa. Þó ég geri ráð fyrir, að hagur þeirra hafi eitthvað skánað í seinni tíð, þá veit ég samt, að mjög er áfátt um þá hluti víða enn. Það er í rauninni ofureðlilegt, þegar alls er gætt. Fávitar eru oftast nær erfiðir viðfangs og þyngsta byrði heimilanna og þurfa á allt annari meðferð að halda en flestöll heimili geta látið þeim í té. Þeir eiga enga samleið með öðru fólki. Þeim er alstaðar ofaukið, þeir eru brjóstumkennanlegir aumingjar, sem fara sjálfir á mis við allt sólskin í lífinu og skyggja samtímis meira eða minna á sólskinið fyrir öðrum. Það væri því ekki lítil hjálp og léttir fyrir þau heimili á landinu, sem þjást undir slíkum byrðum, ef hæli kæmust upp fyrir slíka menn. Og ég veit fyrir víst, að þess er beðið með óþreyju, að þjóðin eignist það sem fyrst. Má jafnvel teljast einkennilegt, að fávitum hafi verið gert svo miklu lægra undir höfði en öðrum ósjálfbjarga börnum þjóðarinnar, sem svo að segja öllum hefir verið séð fyrir hælum og sjúkrahúsum. Hér og hvar sitja mæddir foreldrar yfir þessum sorgarbörnum sínum, sem eru gersamlega svipt sjálfsbjargarskilyrðum, sakir skorts á ljósi skynseminnar. Persónulega veit ég um margt slíkt fólk, og vil ég í þessu sambandi minna á bænarskrá til Alþingis í vetur frá aðþrengdum foreldrum um styrkveitingu til þess að koma stálpuðum fávita dreng á hæli ytra. Þetta er neyðaróp eitt af mörgum, frá þeim, sem í afkimum sitja og heyja þungt, þreytandi stríð. Þessi unglingur er orðinn ofurefli heimilisins, ástand hans hefir farið versnandi með aldrinum, eins og oft vill verða, eftir því sem líkamsburðir stælast, en ýmsir gallar og tilhneigingar, samfara aumingjaskapnum, gera meir og meir vart við sig. Við fyrri hluta umr. dvaldi ég einkum við þá hlið málsins, sem snertir hina brýnu, knýjandi bráðaþörf þess, að þjóð vor fari að dæmi annara þjóða og efni til hælis og hjúkrunar fyrir þá menn, sem eru í raun og veru aumastir allra. Þá fór ég einnig nokkrum orðum um athafnir nágrannaþjóðanna á þessu sviði mannúðarinnar. Þegar ég nú ber það saman við okkar athafnaleysi í þessu sjálfsagða skyldumáli sérhverrar þjóðar, ber saman líðan þeirra, sem ennþá hýrast vanhirtir, oft í lélegum híbýlum, farandi alls á mis, og hinna, sem njóta aðhjúkrunar og hirðingar á góðum hælum, þar sem hreinlætis og nærfærni er gætt í hvívetna, og hinir veikburða, skertu hæfileikar fá að njóta sín, að svo miklu leyti sem við verður komið, þar sem allt er gert til þess að létta á þungri þrautabyrði, þá finn ég sárt til vegna aumingjanna okkar hér á Íslandi, sem hafa farið á mis við þessi gæði, og finnst mér ég ekki taka of djúpt í árinni, þótt ég telji einmitt þetta mál eitt hið brýnasta nauðsynjamál þjóðar vorrar, sem þolir enga bið, að framkvæmt verði úr þessu. Um það er heldur enginn ágreiningur. Má ég því vel una, er hv. allshn., sem fékk málið til athugunar, hefir játað þá nauðsyn, og sömuleiðis landlæknir, sem í bréfi sínu til n. hefir látið þá skoðun sína mjög greinilega í ljós. En ég get þó ekki sagt, að ég sé allskostar ánægð með þá úrlausn málsins frá hendi hv.n., sem hér liggur fyrir í rökst. dagskrá á þskj. 336. Mér hefir alltaf verið það ljóst, að þetta mál, eins og öll vandamál, þarf rækilegan undirbúning, og þar sem þáltill. mín ræðir um að fela stj. framkvæmd málsins, svo fljótt sem auðið er, þá er mér og hefir einlægt verið það ljóst, að slík framkvæmd skeður ekki undirbúningslaust. Að minni hyggju er það bezti undirbúningur málsins að samþ. blátt áfram þáltill. eins og hún liggur fyrir. Og skal ég gera nánari grein fyrir því: Þá væri um leið komin ástæða fyrir einhvern unga lækninn, sem utan fer til sérfræðináms, að kynna sér rækilega þessa grein sjúkdóma, sem ég ætla, að enginn íslenzkur læknir hafi tekið upp sem sérfræðinám, vafalaust af því, að ekkert útlit er fyrir, að hann hefði þess not hér heima á eftir. Þá væri einnig ástæða fyrir einhvern kennarann, sem lætur sér annt um vangæf og vanþroska börn, að leita dvalar um hríð á erlendu hæli fyrir hálfvita á barnsaldri. Mér vitanlega hefir enginn íslenzkur kennari kynnt sér meðferð slíkra barna og unglinga á erlendum hælum, sjálfsagt aðallega sökum þess, að engin slík stofnun er til hér heima. Sama máli gegnir um hjúkrunarkonur, sem utan fara. Það er ekki von, að fátækt námsfólk eyði bæði tíma og fé til þess að kynnast starfi erlendis, sem litlar eða engar líkur eru til, að það geti síðar lagt stund á heima á ættjörð sinni. En vilji menn hinsvegar heldur afgr. málið með rökst. dagskrá, þá læt ég mér það lynda, með því móti, að tiltekið sé, hvenær þeim undirbúningi skuli vera lokið, til þess að koma í veg fyrr drátt á þessu nauðsynjamáli; það hefir þegar dregizt allt of lengi, þjóðinni til smánar, heimilum til hnekkis og einstaklingum til æfinlegs tjóns. Sá undirbúningur, sem hér kæmi þá fyrst og fremst til greina, virðist mér aðallega fólginn í þessu tvennu: 1. Að fá fulla vitneskju um tölu, aldur og ásigkomulag allra fávita í landinu. 2. Að fela hæfum manni að kynna sér fyrirkomulag, rekstur og allan útbúnað á þeim hælum erlendis, sem reynslan sýnir, að borið hafi góðan árangur. Og þessum undirbúningi tel ég, að mætti ljúka fyrir næsta reglulegt Alþingi, og væri þá málinu haldið lengra, eftir því sem efnin og ástæðurnar leyfa. Eitthvert fé mundi þurfa til að undirbúa málið á þann hátt, sem hér er að vikið. Hve mikið, fer sjálfsagt mjög eftir því, hvernig maður væri valinn til að kynna sér erlend hæli og fyrirkomulag þeirra. Yfirlæknirinn á Kellensku fávitahælunum í Danmörku, dr. Weldenskov, hefir sagt, að sumir menn, sem hann hefir kynnzt einmitt við störf á fávitahælunum, hafi ekki þurft lengri tíma en 3–4 mánuði til þess að fá nægilegan undirbúning til fullkominnar starfhæfni á þessum sviðum, þar sem aftur aðrir yrðu aldrei verkinu vaxnir, þó þeir glingruðu við það æfilangt. Þessi er þá munurinn á mönnunum að dómi hins reynda og æfða læknis, sem manna bezt þekkir til slíkra mála og þeirra, er hér um ræðir. Og svipaður munur kemur fram, ef litið er á fjármálahliðina. Sumir menn geta komizt af með lítið fé til utanferða og orðið vel ágengt eigi að síður, öðrum nægir ekki stórfé; en eyðsluseggir, sem ekki komast út fyrir pollinn nema þeir hafi þúsundir á milli handa, mundu ekki líklegastir til að sinna stjórnarstörfum á slíkum stofnunum. Á þessu stigi málsins og úr því, sem komið er, er ekki tímabært að tala um tilhögunina á hælinu eða hælunum; það verður tíminn og reynslan, sem leiðir það í ljós. Ég geri þó ráð fyrir, að farið yrði eftir erlendum fyrirmyndum, þar sem þær eru beztar og að svo miklu leyti, sem þær yrðu samrýmdar okkar staðháttum. Geta mætti þess hér, að í Danmörku voru það framtakssamir einstaklingar, sem komu á fót fyrstu fávitahælunum, en nú eru þau orðin ríkisstofnanir, - ríkið kostar rekstur þeirra, þótt þau séu að formi til sjálfseignarstofnanir. Þar hefir það reynzt óhjákvæmilegt að flokka fávitana eftir ásigkomulagi þeirra og haga stjórn hvers hælis eftir þörfum þeirra, er þar dvelja. Þannig er t. d. að jafnaði læknir látinn stjórna þeim hælum, sem ólæknandi, óvinnufærum mönnum er ráðstafað, kennari eða uppeldisfræðingur er hafður fyrir því hæli, þar sem börn eru og unglingar, sem von er um, að nái einhverjum þroska, en mest veltur þó vanalega á starfi hjúkrunarkvenna, sem annast daglegar þarfir aumingjanna. Ársmeðlag á þessum dönsku hælum mun vera um 1100–1200 kr. Ég vík þá að lokum að rökst. dagskránni á þskj. 336 og leyfi mér, með skírskotun til þess, sem þegar er tekið fram, að bera fram brtt. við hana, og orðist hún þá þannig: „Í trausti þess, að ríkisstjórnin láti fara fram nauðsynlegan undirbúning málsins fyrir næsta reglulegt Alþingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Ég ber þessa brtt. fram með það eitt fyrir augum, að flýtt verði fyrir undirbúningi málsins, sem ég tel aðkallandi nauðsynjamál, auk þess sem það er hreint og beint mannúðarmál, sem þjóð vor getur eigi án vansa látið afskiptalaust lengur. Ég treysti því, að hv.þdm. sjái nauðsyn málefnisins og ljái því fylgi sitt að þessu sinni með því að greiða fyrir þessari breyttu dagskrá, sem ég hefi borið hér fram, og sýni þannig skilning á málefni aumingjanna. ...Dálkur 20246 Ræðurn. 3926 Guðrún Lárusdóttir: Ég verð að halda fast við mína brtt., eins og hv. 3. landsk. með sinni dagskrá. Sé ég ekki, að það sé nokkrum manni í óhag, þó að farið sé fram á þessa breytingu. Talaði ég við landlækni nýlega og spurði hann, hvort hann myndi leggjast á móti brtt., og kvað hann nei við. Fyrir mér vakti það, að bráðum mætti fara að sjást árangur af þessu starfi og að ekki þyrfti að bíða lengur en til næsta þings. Á síðasta þingi hafði barnaverndarn. tilbúið frv. um byggingu fávitahælis, og afhenti formaður n. stj. þetta frv. En síðan hefir ekkert gerzt í málinu. Gerir ekkert til, þó hert sé á um framkvæmdir. Hvað viðvíkur meðferð aumingja hér á landi, þá er hún auðvitað misjöfn. Margir meðhöndla þá vel. En þess ber að gæta, hvaða þyngsli eru að þeim á heimilum, hvaða áhrif það hefir á systkini þeirra að alast upp með þeim o. s. frv. Eru margir, sem stynja undir þessari þungu byrði. Marga fávita er líka farið illa með hér á landi. Þessu vil ég að verði af létt. Það er engin tortryggni eða vantraust á hæstv. stjórn, sem fyrir mér vakir, heldur það eitt, að ég vil fá að sjá einhvern árangur sem allra fyrst. ...Dálkur 20248 Ræðunr. 3929 Guðrún Lárusdóttir: Hv. 3. landsk. minntist á ummæli landlæknis í málinu, og eru þau að vísu ágæt, en ekki er þó hægt að skoða þau sem samþykkt Alþingis. Þau eru aðeins stuðningur við málið og ættu einmitt að hvetja hv. 3. landsk. til þess að greiða brtt. minni atkv. Verð ég því að halda fast við mína brtt. Aðalatriðið er, að það sjáist, að eitthvað hafi verið gert. Löggjafarþing 46 Lagafrumvörp samþykkt. Fjárlög 1934 (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 B * Dálkur 382 Ræðurn. 0314 Guðrún Lárusdóttir: Ég á aðeins fáar brtt. við fjárlfrv. Þær eru líka bæði einfaldar og óbrotnar, svo að ég þarf ekki að hafa langt mál um þær. Það má vera, að það þyki bæði sparðatíningur og smámunir að vera að krukka í það sama ár eftir ár hér í þinginu, eins og t. d. risnufé forsrh. En það má líka segja, að allt sé nú svo smátt hjá okkur Íslendingum, og að við höfum sáralitlum efnum yfir að ráða, og verðum því að sníða okkur stakk eftir vexti. Það má náttúrlega segja, að skemmtilegast hefði verið að þurfa ekki að klípa af neinum fjárveitingum, t. d. til listamanna og skálda. En af því að við erum fátæklingar, þá verðum við að klípa af greiðslum, til þess að útgjöld og tekjur standist á. Okkur fer líkt og fátækum bónda, sem kemur í kaupstað með vöruna sína, hún er af svo skornum skammti, en þarfirnar eru margar. Það má vel vera, að þessi styrkur til hæstv.forsrh. til þess að halda uppi risnu sé nauðsynlegur, en ég tel, að það fari illa á því að veita fé úr ríkissjóði til veizluhalda, þegar fjöldi fólks í landinu veit varla, hvað leggja skal sér til munns dag hvern. Það er hart á þessum tímum að eyða miklu fé til risnu. En ég þykist þó fara hóflega í sakirnar, þar sem ég legg til, að risnufé verði aðeins lækkað um 1000 kr., eða úr 6000 kr. í 5000 kr. Fyrir fáum missirum var risnufé ráðh. 8000 kr., en svo lækkaði stj. það sjálf niður í 6000 kr., og gefur það grun um, að það megi að skaðlausu færa það úr 6000 niður í 5000 kr., eins og ég hefi gert að till. minni. Næsta brtt., sem ég flyt á þskj. 609, er við brtt. á þskj. 565, um hækkun á styrk til frú Bjargar C. Þorláksson. Hv. fjvn. leggur til, að hún fái 1000 kr., en samkv. brtt. minni er upphæðin færð upp í 1500 kr. Frú Björg hefir samkv. fjárl. þessa árs 2000 kr. En í fjárlfrv. stj. fyrir 1934 var það fært niður í 1000 kr., Nd. felldi svo þessa upphæð alveg niður. Hv. fjvn. þessarar d. hefir nú gert það sómastrik að taka aftur upp sömu fjárhæð og var í frv., sem ég hefi leyft mér að leggja til, að verði hækkuð. Hér á í hlut mjög mikilhæf kona og stórmenntuð, eina vísindakonan, sem við Íslendingar eigum, sem hefir í ræðum og ritum og öðrum störfum unnið þjóð sinni stórgagn. Ég vil t. d. nefna hið mikla starf hennar við íslenzk-dönsku orðabókina, sem allir þekkja. Ég efast mjög um, að bókin hefði komið svo fljótt út eða orðið eins nákvæm og raun varð á, ef frú Bjargar hefði ekki notið þar við. Enda tekur aðalhöfundur bókarinnar það fram í formálanum fyrir henni, að frú Björg hafi verið sannarleg hjálparhella við það mikla starf. Hér er ekki um neitt meðalverk að ræða, heldur þrekvirki, sem verðugt er, að munað sé. En hvað skeður svo, þegar kemur til kasta fjárveitingavaldsins? Fyrst lætur stj. í frv. sínu lækka styrkinn til frú Bjargar um helming, síðan er lagt til, að hann sé alveg felldur niður í Nd. Því næst leggur hv.fjvn. þessarar d. til, að henni verði veittur helmingur þess styrks, sem hún nýtur nú, og þó að ég kunni hv.n. þakkir fyrir þá till., þá legg ég nú til, að styrkurinn verði hækkaður í 1500 kr. Vona ég, að hv.þdm. geti með beztu samvizku greitt því atkv. Hér er um sannarlegt menningaratriði að ræða, þegar í hlut á svo merk kona sem frú Björg er, sem hefir starfað landi og lýð til gagns, heilla og sóma. Ég get ekki stillt mig um að bera þessa framkomu gagnvart henni saman við þá meðferð, sem sumir hinna ungu rithöfunda þjóðarinnar hafa átt að mæta hjá Alþingi og öðrum stjórnarvöldum í landinu. En næsta brtt. mín á þskj. 609 lýtur að einum þessara rithöf., H. K. Laxness. Hann hafði í fyrra 1600 kr., en hefir nú verið hækkaður upp í 2500 kr. Ég sé ekki ástæðu til að gera slíkan mun á honum og þeirri konu, er ég talaði um áðan. Ég veit að vísu, að karlmenn eru vanir að bera meira úr býtum fyrir störf sín en kvenfólk. En störf þessara tveggja rithöfunda, H. K. Laxness og frú Bjargar, hafa verið næsta ólík. Það er heldur meira, sem eftir hana liggur af því, sem gagnlegt má teljast; er þar ólíku saman að jafna. Ég sé því ekki betur en að það verði a. m. k. að færa þessa liði til samræmis, og lækka rithöf.styrk H. K. Laxness niður í 1500 kr. Ég hefi áður rætt um verðleika þessa höf. og fer ekki lengra út í það nú. Ég hefi einnig áður látið mér það um munn fara, að ég vildi engan greinarmun gera á H. K. L. og Þórbergi Þórðarsyni rithöf., ég vil gera þá jafna og legg því til, að þeir fái 1500 kr. hvor. Þess má líka geta, að annar þessara rithöf., H. K. L., hefir getað selt menntamálaráðinu handrit sín fyrir hátt verð. Og það er líka mikill kostur fyrir hann, að geta orðið af með hin andlegu fóstur sín fyrir góða borgun. Þá ber ég fram við 16. gr. XXVI. brtt. á þskj. 609, og er það nýr liður, 1500 kr., til landsfundar kvenna. Eins og hv.þdm. er kunnugt, þá fer félagslíf kvenna hér á landi vaxandi með hverju ári. Félög þeirra og félagasambönd starfa hvert á sínu sviði. Kvenréttindafélag Íslands hefir gengizt fyrir landsfundum kvenna öðru hverju, þar sem konur af öllu landinu hafa komið saman til að kynnast hver annari, ræða áhugamál sín og auka sitt andlega útsýni. Ég tel þetta mjög heppilegt fyrirkomulag, enda tíðkast það mjög meðal karlmannanna, svo sem kunnugt er. Þess er skemmst að minnast, að bændur af öllu landinu höfðu hér fjölmennar samkomur í Reykjavík til að ræðast við um áhugamál sín, þar sem nýlega eru um garð gengin flokksþing Frsfl. og Sjstfl. Ég þarf naumast að taka það fram, að efnahagur kvenfélaganna er ekki góður, og Kvenréttindafél. Ísl. treystir sér ekki til þess að stofna til landsfundar, nema það fái til þess svipaðan styrk og 1930, eða um 1500 kr. Ætlun fél. er að nota þennan styrk til þess að gera konum, sem koma utan af landi, ánægjulega dvölina í höfuðstaðnum. Ég get ekki hugsað mér, að nokkur hv.þdm. geti verið á móti þessum styrk. Mér finnst réttmætt, að konur fái að njóta slíkrar viðurkenningar fyrir sín félagsstörf. Ég hygg, að þessi till. sé á fullum rökum byggð og óska, að hv.þdm.samþ. frekar hærri upphæðina. En til vara hefi ég flutt till. um 1200 kr. styrk til landsfundar kvenna, ef hin fyndi ekki náð fyrir augum hv.þdm., sem ég þó vona. Þá á ég enn brtt. XXIX. á sama þskj., við 17. gr. 25, nýr liður, til byggingar fávitahælis. Ég þarf ekki að fjölyrða um þörfina fyrir slíka stofnun. Nýlega hefir verið lögð fram bók hér í þd., sem er samin eftir skýrslum frá læknum landsins. Þar er getið um, hversu margir fávitar séu í landinu, og vantar þó skýrslur um það frá ýmsum stöðum. En tölurnar sýna þó, að það er mikil þörf á þessu hæli. Ég geri ráð fyrir, að allir viðurkenni, að fávitarnir eru þung byrð á einstökum heimilum, og að fjöldi mæðra og húsmæðra stynja undir því erfiði að annast um fávitana. Á síðasta þingi var flutt þáltill. um að skora á stj. að undirbúa lausn þessa máls, stofnun fávitahælis. En hún bar ekki mikinn árangur. Saga þessa máls er sorgleg, en út í hana vil ég ekki fara nú. Hitt vil ég fullyrða, að sumum málum hefir verið flýtt til framkvæmda, sem ekki hefir legið meira á en þessu máli. Nú stendur svo á, að ung og efnileg stúlka hefir tekið að sér að stofna og starfrækja fávitahæli í Hverakoti í Grímsnesi. Ég veit, að allir þeir, sem þekkja til, hvernig henni hefir tekizt að grundvalla barnahælið, sem hún rekur þar fyrir vanþroska börn, muni mér sammála um, að það hafi lánazt vel. Þetta er mjög góður staður fyrir börn, sem þurfa að njóta sérstakra vaxtarskilyrða. Þessi stúlka hefir kynnt sér meðferð á fávitum á tveimur fávitahælum í Þýzkalandi, sérstaklega fávita barna, bæði að því er snertir mataræði þeirra og aðra meðferð. Og hygg ég, að nú sem stendur eigum við ekki völ á öðrum, sem séu betur færir til þess en Sesselja Sigmundsdóttir, að gegna þessu hlutverki. Hún hefir sótt um 5000 kr. styrk til þess að stofna hæli fyrir fávita börn í Hverakoti í Grímsnesi. Nú stendur svo á, að hjá henni eru 4 fávitar, sem Reykjavíkurbær hefir ráðstafað þangað. Þeir eru á mismunandi þroskastigum, en þeir þurfa að vera alveg út af fyrir sig. Forstöðukonan telur sig ekki geta unað við þá aðstöðu til frambúðar, sem hún hefir nú. Það sé erfitt að hafa fávitana með öðrum börnum í sama húsi. Þá fávita, sem þar eru nú, hefir hún í kjallarastofum. En þegar þeir eru úti við, þá er erfitt að gæta þeirra, af því að stór barnahópur verður að hafast við á sömu stöðvum. Þess vegna hefir hún nú hugsað sér að reisa þetta hús í dalverpi skammt frá barnahælinu, og byggja háa steingirðingu umhverfis fávitahælið, þar sem fávitabörnin geti haft gott svigrúm til leika út af fyrir sig, án þess að koma saman við önnur börn og trufla leiki þeirra. En til þess að geta komið þessu í framkvæmd þarf hún fé til styrktar, og sækir því um 5000 kr., sem hún telur sig geta komið húsinu upp fyrir í sumar, með lántökuaðstoð og viðbótarstyrk annarsstaðar að. Hún vill byrja að starfrækja þetta heimili næstkomandi vetur. Ég sé, að hv.fjvn. hefir ekki getað fallizt á að veita styrk til hjálpar einum fávita, sem komizt hafði inn í fjárlfrv. í Nd., og látið strika hann út. Þar er eitt neyðarópið, sem berst til hins háa Alþingis frá þessum ósjálfbjarga vesalingum. Þess vegna finnst mér það vera öflug hvöt til þingsins um að veita styrk til stofnunar fyrir slíka aumingja, svo að ekki þurfi að senda fávitana út úr landinu til dvalar á hælum erlendis. Sesselja Sigmundsdóttir er svo dugleg og athafnasöm, að fyrst hún er byrjuð á þessu fyrirtæki, þá hættir hún ekki fyrr en markinu er náð. Ég vænti, að hv.þdm. geri sitt til þess, að henni takist það, og veiti henni umbeðinn styrk til þess að ljúka þessu verki sem fyrst. Ég lít svo á, að hér sé um hlutverk að ræða, sem þjóðfélaginu í heild beri að sjá um. Það á að sjá fávitabörnunum fyrir griðastað, þessum vesalingum, sem fara á mis við dýrmætustu gjöf þessa lífs, ljós skynseminnar. Ég veit, að í þessari hv.þd. eru svo miklir alvörumenn, sem hafa bæði skynsemi og lífsreynslu til að skilja þá miklu þörf, sem hér er fyrir hendi, og bera fullan vilja til að bæta úr henni. - Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þessa till. En mig langar til að segja nokkur orð í sambandi við brtt. við 16. gr. 41, á þskj. 565, frá hv.fjvn., um að styrkur til Sigrúnar Kjartansdóttur, til að vinna úr íslenzkum skinnum, falli niður. Mér er vel kunnugt um, að S. Kj. ætlar að nota þennan styrk til þess að kaupa vélar til að sauma hanzka, töskur og fleira úr íslenzku efni. Þessari fjárveitingu var komið inn í frv. í Nd., og hygg ég, að hér sé um mikið nauðsynjamál að ræða. Sigrúnu Kjartansdóttur hefir verið fundið það til foráttu, að hún notaði að mestu leyti útlent efni til þessa iðnaðar, en ekki innlent. Það má vera, að eitthvað sé til í því, af því að sútun á íslenzkum skinnum er ekki komin í það horf hér á landi, sem nauðsynlegt er. Þó er mér kunnugt um, að hún hefir keypt talsvert af íslenzku efni bæði frá Samb. ísl. samvinnufél. og Jóni Brynjólfssyni leðursala hér í Rvík; og hún hefir tjáð mér, að svo framarlega sem kostur væri á því að fá innlent efni, þá mundi hún frekar nota það. Annars finnst mér, að það þurfi að leggja áherzlu á, að íslenzk skinn verði gerð hæf til þess, að unnar verði úr þeim þær iðnaðarvörur, sem þessi stúlka ætlar sér að framleiða, og ýmislegt fleira. Þess vegna tel ég það illa farið, ef hún getur ekki haldið þessum styrk, og ef þessi liður verður felldur hér, sem Nd. hefir samþ. Að lokum vil ég með örfáum orðum minnast á brtt. mína á þskj. 624, við liðinn til vinnumiðstöðvar kvenna, þess efnis, að fyrir orðin í aths. við liðinn: „gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar að, allt að“, komi: gegn að minnsta kosti jafnmiklu framlagi annarsstaðar að. Af því ég heyrði það af vörum hv.frsm.fjvn., að hann taldi þessa vinnumiðstöð kvenna aðeins starfandi fyrir Reykjavík, þá vil ég segja honum, að hún vinnur fyrir allt landið. Þangað leita konur af öllu landinu og spyrja um atvinnumöguleika, en ekki eingöngu héðan úr Reykjavík. Og einstök heimili úti um land njóta ekki sjaldan góðs af starfsemi stöðvarinnar. ...Dálkur 399 Ræðurn. 0323 Guðrún Lárusdóttir: Ég kann ekki við ásakanir hæstv. forseta um, að sjálfstæðismenn yfirleitt hafi ekki setið þennan fund. Ég veit ekki betur en að ég sæti hér grafkyrr allan fundinn, og mun hæstv. forseti verða að telja mig til sjálfstæðismanna hér í hv. d. En ég vildi nota tækifærið til þess að finna að ókyrrð þeirri, sem alloft hefir verið hér í d. Heyrist stundum ekki mannsins mál vegna umgangs og skvaldurs í óviðkomandi mönnum. Hæstv. forseti ætti að reyna til að hafa meiri kyrrð í deildinni. ...Dálkur 420 Ræðunr. 0332 Guðrún Lárusdóttir: Ég á hér eina nýja brtt. Ég ætla að byrja á því að biðja velvirðingar á því, að slæðzt hefir inn í hana ein prentvilla, þar sem sagt er, að brtt. eigi við 16. gr., í staðinn fyrir 12. gr., og vil ég vona, að þetta komi ekki að sök. Þessari brtt. var í fyrstunni ekki ætlað að koma fram fyrr en við 3. umr., en af vissum ástæðum, sem ég hirði ekki að greina hér, varð það úr, að hún kom fram nú. Áður en ég vík að efni till. vil ég með nokkrum orðum gera grein fyrir því, hverskonar félagsskapur það er, sem hér á hlut að máli. Eins og kunnugt er, er félag þetta, Hvítabandið, alheimsfélag. Það er fyrst stofnað í Ameríku 1874, og í Englandi er það stofnað árið 1876; vagga þess er því í hinum enska heimi. Upphaflega var félag þetta kristilegt bindindisfélag aðallega fyrir börn og konur, síðar varð það sjúkraheimili til hjúkrunar bágstöddum konum og munaðarlausum börnum. Félagsskapur þessi barst til Norðurálfunnar árið 1888 og til Svíþjóðar árið 1898. Starfsaðferðir félagsins voru með líkum hætti og goodtemplarareglunnar, að félaginu var skipt í deildir eða stúkur, sem svo störfuðu að nokkru leyti hver fyrir sig. Til Íslands barst þessi félagsskapur árið 1895 fyrir atbeina enskrar konu, Mrs. Asherman, sem var hér á ferð. Setti hún sig í samband við tvær konur, þær Þorbjörgu Sveinsdóttur og Ólafíu Jóhannsdóttur, sem síðan hrundu þessu félagi myndarlega af stað. Mér þykir rétt að skjalfesta það hér, hverjar merkiskonur stóðu að stofnun þessa ágæta félags, sem upphaflega var bindindisfélag, en síðar tók að vinna að líknarmálum. Félagskonur hafa lengst af haft yfir litlu fé að ráða, en þó má sjá margt merkilegt í gömlum gerðabókum félagsins, hvernig þeim með fórnfýsi sinni og dugnaði tókst smátt og smátt að safna saman nokkrum sjóði, sem þær aðallega öfluðu félaginu með hlutaveltum. Konurnar söfnuðust saman með saumavélarnar sínar, prjónavélar, rokkana og kambana og unnu ýmsa þarfa hluti, sem þær svo síðan seldu á tombólum. Og svo var öllum aurunum, sem inn komu, varið til þess að hjálpa bágstöddum, bæði með mjólkurgjöfum og með því að hjálpa þurfandi sængurkonum og fleirum um fatnað og rúmföt. Þannig birtist vaxtarþróttur þessa félagsskapar í mannúð og kærleika þessara kvenna. Þá kom nú að því, að konurnar fóru að færa út kvíarnar. Þær hugsuðu sér að fara að aura saman í sjóð til þess að stofna og starfrækja hjúkrunarheimili fyrir konur. Þær hugsuðu sér, að á því heimili skyldu eiga griðastað bágstaddar konur bæði innanbæjar og utan, sem þyrftu að leita sér heilsubótar, og áttu þær að vera á þessu heimili bæði áður og eftir að þær væru í spítölunum til lækninga án þess að þurfa að greiða fyrir veruna allt of mikið fé. Að þessu var unnið um nokkurt árabil; síðan breyttist hugmyndin í það horf, að þetta skyldi verða sjúkraheimili eða spítali. Nú er svo komið, að búið er að reisa þessa byggingu hér í bænum, við Kárastíg. Lóðin undir bygginguna kostaði 7 þús. kr. og 51 þús. kr. hefir félagið varið til byggingarinnar sjálfrar. Eins og gefur að skilja, kostaði svo stór bygging sem þessi miklu meira fé, og því er nú svo ástatt, að félagið hefir ekki bolmagn til þess að standa undir þessu fyrirtæki og koma á stað rekstri þess. Þess vegna hefir það nú sent erindi til Alþingis um fjárstyrk í því skyni. Mér er kunnugt um, að hv.fjvn.Ed. hefir átt kost á því að skoða þetta hús og komizt að raun um, að það er hið eigulegasta. Ef til vill má finna það að húsinu, að það sé of mikið inni í bænum, lóð þessi sé of lítil og það of skammt frá götunni, en það er bót í máli, að bak við húsið er lóð, sem á sínum tíma verður hægt að fá keypta til viðbótar og þá verður hægt að stækka húsið, ef ástæður leyfa. Ég hefi nú gert grein fyrir þessu félagi og fyrirtæki þess, og vona, að hv.þdm. sjái það og skilji, að félaginu er mikil þörf á peningastyrk, til þess að geta látið sjúkrahúsið taka til starfa. Félagið fer fram á að fá 8 þús. kr. styrk úr ríkissjóði til kvennaheimilisins. Í upphafi var ráðgert að biðja um hærri upphæð, eða 15 þús. kr., en vegna hinna erfiðu tíma var þessi upphæð lækkuð í 8 þús. kr., og í því trausti, að hv. d. líti með skilningi og velvild á þetta starf kvennanna, læt ég útrætt um þetta mál. Þá vil ég, úr því ég kvaddi mér hljóðs, minnast nokkrum orðum á annað atriði, en það er fjárstyrkir þeir, sem kvenfélagasambönd landsins fá úr ríkissjóði. Eins og menn sjá, þá eru það frekar smærri upphæðir, sem þessi sambönd fá. Nú er það þó svo, að Samband sunnlenzkra kvenna hefir notið rífari styrks en hin samböndin. Nú er það langt frá því, að ég vilji á nokkurn hátt draga úr því, að þetta eina samband fái svo háan styrk, því ég veit ekki betur en hann sé notaður til þess að hrinda áfram þörfum málum, en mér virðist, að hin kvenfélagasamböndin séu hér beitt nokkru misrétti og að styrk til þeirra ætti að hækka, ef Alþingi vill sýna þeim fullt réttlæti. Þá liggur hér fyrir þinginu fjárbeiðni frá frú Ragnhildi Pétursdóttur í Háteigi, sem hún ætlar til þess að starfrækja húsmæðraskóla á Eyrarbakka. Erindi þessu fylgja eindregin meðmæli frá Búnaðarsambandi Suðurlands. Ef þessari beiðni væri sinnt, hygg ég, að það fé fengist betur borgað heldur en þær 2500 kr., sem á að veita Sambandi sunnlenzkra kvenna til þess að halda námskeið fyrir húsmæður og húsmæðraefni. Mig langar til, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér þetta erindi frú Ragnhildar Pétursdóttur: „Á undanförnum árum hefir mikið verið rætt um það, að nauðsyn bæri til að koma upp húsmæðraskóla á Suðurlandsundirlendinu. Mál þetta hefir verið rætt á fundum Búnaðarsambands Suðurlands, á fundum Sambands sunnlenzkra kvenna og víðar. Allir sjá þörfina á því, að komið sé upp myndarlegum húsmæðraskóla í þessu víðlenda héraði, með sínum miklu umbótamöguleikum, og þar sem nú búa yfir 10 þús. manns, þar af um 560 stúlkur á aldrinum 15–19 ára. Fyrir mér hefir þetta staðið sem eitt hið mesta velferðarmál þessa héraðs. Ég hefi kynnzt áhuga ýmsra mætra kvenna og karla á þessu máli þar eystra, og til að koma þessu máli á rekspöl keypti ég síðast húseignina Garð á Eyrarbakka, með þeirri hugsjón, að þar yrði settur á stofn húsmæðraskóli. Nú hefi ég látið gera allmiklar umbætur á húsinu, svo nú er það þannig úr garði gert, að húsakynni geta verið þar góð fyrir húsmæðraskóla. Ég mun einnig sjá skólanum fyrir sæmilegum húsbúnaði og matreiðsluáhöldum. Hér er því til umráða húsnæði og áhöld, sem ég býð að lána skólanum endurgjaldslaust, ef ríkisvaldið vildi veita mér stuðning nokkurn til starfrækslu skólans. Til stuðnings þessari málaleitun minni skal ennfremur færa: 1. Skólastaðurinn liggur í kyrrlátu þorpi (sveitarþorpi). 2. Samgöngur við Eyrarbakka eru góðar. 3. Húsakynni eru góð, og allur útbúnaður í samræmi við það, sem almennt tíðkast. 4. Skólahúsinu fylgir jarðnæði, svo skilyrði eru þar til að hafa nokkurt búfé - alifugla - og garðyrkju í sambandi við skólann. 5. Skólinn getur bæði verið heimavistar- og heimangönguskóli. Sem sagt, ég leyfi mér að fara þess á leit, að hið háa Alþingi veiti mér styrk nokkurn til starfrækslu húsmæðraskóla á Eyrarbakka. Starfrækslukostnað áætla ég þannig 1. Tvær kennslukonur, laun kr. 2500,00 2. Tímakennsla ................... – 400,00 3. Eldsneyti og ljós ............. – 1000,00 4. Ýms útgjöld, til garðyrkju o. fl. – 500,00 Samtals kr. 4400,00 Það er þessi upphæð, sem ég vona, að hið háa Alþingi sjái sér fært að veita mér, svo stofnun skólans og starfræksla geti komizt til framkvæmda. Þess skal getið, að ætlunin er, að skólinn starfi minnst í 6 mánuði árlega. Ég þykist þess fullviss, að þörf sé fyrir hinn umrædda húsmæðraskóla og að hann geti með tíð og tíma orðið húsmæðrum á Suðurlandsundirlendinu og víðar til ómetanlegs gagns, og vona því, að hið háa Alþingi sjái sér fært að veita skólanum hinn umrædda styrk. Virðingarfyllst. Reykjavík, 23. febr. 1933. Ragnhildur Pétursdóttir. En nú liggur þetta mál ekki fyrir sem slíkt, heldur las ég þetta bréf upp til staðfestingar máli mínu. Ég tel, að hag sunnlenzkra kvenna myndi eins vel borgið, ef þær fá þennan skóla starfræktan, og að þær fengju styrkinn. Auk þessa má á það líta, að úti um land eru mörg smákvenfélög, sem ef til vill eru enn verr í sveit sett en það, sem hér um ræðir, og hefðu gjarnan viljað fá fé í sama augnamiði. Þau fá þetta 300–400 kr., en Samband sunnlenzkra kvenna fær 2500 kr. styrk. Ég teldi réttast, að öll fjórðungssambönd kvenna fengju þann sama styrk, eða þá að kvenfélagasamband Íslands fengi allt féð til umráða og það úthlutaði því svo til hinna einstöku kvenfélaga. Það má búast við, að konur úti um land reyni mjög ákveðið að fá hækkaðan styrkinn til sinna félaga, þar sem eitt fjórðungssambandið fær svona ríflegan styrk. Það er ekki nema sjálfsagt, og auðvitað þykir mér ekki að því, að kvennasamtökin fái sem mestan og ríflegastan ríkissjóðsstyrk, heldur þvert á móti. Þá vil ég minnast á orð þau, er hv. 2. landsk. lét falla út af till. minni um að lækka styrkinn til Halldórs Kiljans Laxness. Þm. kvaðst vera mótfallinn þeirri till., en talaði þó ekki eins hjartnæmt og í fyrra, þegar hann flutti langa og góða ræðu til varnar þessum manni og ritverkum hans. En áðan virtist mér svo, sem aðalrökin gegn till. minni væru þau, að ekkert hefði verið hróflað við þessum styrk í hv.Nd., og væri því ekki viðeigandi að fara að gera það hér. Þetta get ég ekki álítið mikilsverð rök. Ég veit ekki betur en að Ed. telji sér oft og tíðum skylt að hrófla við afgreiðslu hv.Nd. á ýmsum málum. Annað mál væri það, ef hv.þm. hefði tekizt að sanna, að þessi ritandi maður ætti skilinn ósnertan styrk sinn í fjárl., þegar flestir styrkir og aðrar fjárveitingar lækka meira eða minna. Hv. 2. landsk. fór lofsamlegum orðum um styrk til fávitahælis, og kann ég honum þakkir fyrir það. Hann hefir sjálfur komið á barnahælið, sem Sesselja Sigmundsdóttir veitir forstöðu, og séð með eigin augum, hvað þar er myndarlega og vel búið bæði að börnum og þessum vesalingum. Í sambandi við styrk til þeirra ungu námsmanna, sem hv.fjvn. gerir till. um, að niður verði felldur, vil ég taka það fram, að ég get því aðeins greitt þeim till.atkv., að þessum ungu mönnum verði tryggður styrkur af fé því, sem menntamálaráðið fær til úthlutunar á þessu ári. 3. umr. Dálkur 453 Ræðunr. 0344 Guðrún Lárusdóttir: Ég ætla aðeins að gera stutta grein fyrir þeim fáu brtt., sem ég flyt á þskj. 733. Það er þá fyrst brtt. við 12. gr. 16. j., um hjúkrunarfél. Líkn. Það þarf ekki að lýsa starfsemi félagsins fyrir þeim, sem hér eru kunnugir í borginni. Þetta félag hefir hafið öfluga baráttu gegn vágesti þeim, sem stundum er kallaður „hvíti dauði“. Árið 1921 stofnaði það stöð, sem almennt er kölluð Berklavarnarstöð Líknar, með það fyrir augum að reyna að koma í veg fyrir, að þessi slæmi sjúkdómur festi rætur hjá börnunum. Mér er kunnugt um það, að starfsemin hefir gengið mjög vel, og hún hefir vaxið stöðugt ár frá ári, og er nú komið svo, að ég hygg, að ef félagið yrði að leggja niður eða takmarka starfsemi sína vegna fjárskorts eða annars, þá yrði það almennt talið mjög illa farið. Starf berklavarnarstöðvarinnar er í því falið, að þangað leita svo að segja allflestir bæjarbúar með börn sín, sem ekki er ugglaust um, að e. t. v. búi í kirtlaveiki eða aðrir kvillar, sem skyldir eru berklum, og stöðin hefir alltaf á reiðum höndum læknishjálp og hjúkrun. Hún hefir fasta hjúkrunarkonu, sem gengur á heimilin, leiðbeinir og gefur góð ráð, þar sem um er að ræða blóðlítil og kirtlaveik börn. Þar að auki veitir stöðin margskonar aðra hjálp, eins og t. d. að útvega sjúklingum ókeypis röntgenljóslækningar og leiðbeiningar fólki, sem kemur til bæjarins ókunnugt, lánar inn á fátæk heimili rúmföt og sér um sótthreinsun, gefur hrákabauka, hitamæla og nánast öll þau tæki, sem þarf til hjúkrunar. Eins og gefur að skilja, þá kostar slíkt mikla peninga, og þegar þess er gætt, að félagið þarf að leigja vandað og dýrt húsnæði, þá er það ekki lítið fé, sem félagið þarf á að halda, enda hefir það notið fjárstyrks frá ríkinu og hefir allajafnan haft í fjárl. upp á síðkastið 4 þús. kr. Bæjarfélagið hefir og styrkt félagið til jafns við ríkið. Nú hefir fjárveitingin lækkað um 1 þús. kr. og liggur þá við borð, að bæjarstyrkurinn lækki einnig. En það væri óhentugt fyrir félagið. Þegar litið er á starfsemi félagsins, þá hygg ég, að hv.þm. muni sjá þá þörf, sem hér er fyrir hendi og samþ. þessa litlu hækkun, m. ö. o. færi styrkinn í samt lag aftur. Þá er næst brtt. mín við 12. gr. 16. j., nýr liður til sjúkraheimilis Hvítabandsins, 5000 kr. Við 2. umr. fjárl. bar ég fram ásamt hv.l.þm. Reykv. till. um að veita þessu heimili Hvítabandsins 8000 kr., en sú till. náði ekki fram að ganga, og höfum við því fært hana niður í 5000 kr. í von um að það verði samþykkt. Ég ætla ekki að fara að endurtaka það, sem ég sagði þá, hvorki um starf félagsins né þörf þess fyrir styrkveitingu. Ég hygg, að öllum, sem mál mitt heyra, sé það ljóst, að ef heimilið á að geta tekið til starfa í náinni framtíð, þá ríði því á að geta fengið þetta fé. Í spítalanum er legupláss fyrir 50 manns. Það verður því talsvert fé, sem inn kemur í spítalagjald og má því til sanns vegar færa, að það sé dýr hver dagurinn, sem heimilið getur ekki tekið til starfa. Ég vil því leggja áherzlu á, að þessi styrkur til Hvítabandsins verði samþ. Þá ber ég einnig fram brtt. við 12. gr. 16. m., sem er nýr liður, til Unnar Vilhjálmsdóttur. Hún hefir nokkrum sinnum sótt um styrk til þingsins og bænir hennar hafa verið heyrðar, sem hún er þakklát fyrir. Í fyrra sótti hún um 2500 kr., en fékk 1500 kr. Hún lét svo um mælt þá, að ef hún fengi þennan styrk að fullu, þá mundi hún ekki þurfa að sækja oftar til þingsins. En nú endurtekur hún styrkbeiðnina og byggir hana á þessari þörf, sem hún tók fram í fyrra, að fengi hún ekki þennan styrk að fullu, þá yrði hún að koma aftur. Ég þarf ekki og ætla mér ekki að fara að lýsa kjörum einstæðingsstúlku, sem er fátæk og heilsulaus. Það þekkja sjálfsagt allir hv. dm. eitthvað af því tæi, og ég veit, að þeir bera þær hugrenningar í brjósti, að þeir eru ekki fjarlægir því að vilja rétta slíkum hjálparhönd. Hún gerir sér vonir um að njóta styrks úr minningarsjóði Landsspítalans og að heilsa hennar komist það í lag vonum bráðar, að hún þurfi ekki að knýja á náðardyr þingsins oftar. Ég legg þetta mál hennar í hendur hv. dm., ég veit, að þeir muni gera eftir því sem samvizka þeirra bezt býður. Þá á ég brtt. við 15. gr. Það er nýr liður, til Dagmar Bjarnason, í viðurkenningarskyni fyrir hjálpsemi hennar við Íslendinga, sem dvalið hafa í Frakklandi. Það kann að vera einkennilegt að bera fram svona till. á þessum krepputímum. Ég skal játa það, að ég hefi ekki haft ástæður til þess að kynnast starfi þessarar konu, sem hér á hlut að máli, en ég veit, að þeir, sem hafa ferðazt um önnur lönd, eru þar vegalitlir, félitlir, og kannske mállitlir, verða fegnir að hitta fyrir heimili, þar sem þeim er rétt hlýleg vinar- og hjálparhönd og ekki síður ef það er eigin landi, sem þar á hlut að máli. Ég hygg, að það megi til sanns vegar færa, að þessi kona hafi reynzt mörgum Íslending, sem til Frakklands hefir komið, fátækur og ekki fullfær í frönskunni, ákaflega vel og þess vegna hefir verið borin fram þessi beiðni fyrir hennar hönd, sem svo hljóðar með leyfi hæstv. forseta: „Vér undirrituð leyfum oss hér með að fara þess á leit við hið háa Alþingi, að það veiti frk. Dagmar Bjarnason, 1 Rue de l'Université, Paris, nokkra upphæð sem viðurkenningarvott fyrir gagn og sóma, sem hún hefir unnið landi og þjóð, og þá miklu hjálpsemi, sem hún hefir sýnt Íslendingum erlendis. Ungfrú Dagmar hefir verið búsett í París í 40 ár og má telja, að hús hennar hafi verið athvarf fyrir Íslendinga, sem þar hafa dvalið, og hefir hún reynzt þeim, sem til hennar hafa leitað, hin mesta hjálparhella, og mun óhætt að fullyrða, að kynni þau, sem erlendir menn hafa haft af henni, en þau eru næsta mikil, þar sem hún hefir starfað sem hjúkrunarkona erlendis um áratugi, og meðan á stríðinu stóð var hún sjálfboðaliði við Rauðakrossinn, sé landi voru til hins mesta sóma“. Undir þetta hafa skrifað ýmsir mætir menn hér í bæ. Annars mun ég ekki fjölyrða um þetta, og geta hv.þdm. kynnt sér umsóknina og þau gögn, er henni fylgja. Þá á ég brtt. við brtt. á þskj. 733. þar sem talað er um fé til atvinnubóta í kaupstöðum. Brtt. mín fer fram á það, að af þessu fé megi veita allt að 10 þús. kr. handa fátækum, en efnilegum ungum kaupstaðapiltum til þess að stunda nám við búnaðarskóla ríkisins. Þetta þykir e. t. v. einkennileg till. En það er nú samt svo, að þótt ég játi, að atvinnuleysið skelli harðast á fjölskyldumönnunum, þá er það engum óhollara en einmitt ungu mönnunum. Iðjuleysið er rót alls ills. Atvinnuleysi er iðjuleysi, og iðjulausir ungir menn láta oft tælast út í ýmislegt misjafnt. Ungum mönnum sárnar, hvað þeir eru afskiptir atvinnubótavinnunni, fjölskyldumennirnir ganga eðlilega fyrir. En ungir menn þurfa líka að lifa. Verða þeir oft til byrði fjölskyldum sínum og ættingjum eða blátt áfram hreppum sínum. Því er sanngjarnt, að ungir menn fái líka að njóta þess fjár, sem varið er til atvinnubóta. Hefir mér ekki hugkvæmzt heppilegri leið en þessi til þess að láta þá hafa hlutdeild í þessu fé. Að ég hefi valið búnaðarskólana í till. minni, kemur til af tvennu. Búnaðarskólar ríkisins eru fyrst og fremst illa sóttir nú á tímum, en þar eru þó miklir starfskraftar, sem verður að nota, og mikið lagt í kostnað frá ríkisins hálfu, sem verður að koma að sem mestu gagni fyrir þjóðina. Í annan stað er þörf á því að beina hugum kaupstaðabúa að búmennsku, og gæti þetta verið heppilegt ráð til þess. Það er réttilega mikið kvartað undan því, að ungt fólk þyrpist í kaupstaðina, þar sem það heldur, að það muni frekar geta bjargað sér og eigi meiri atvinnuvonir. En þessar vonir bregðast oft og tíðum. Hér í Rvík er t. d., einkum á vetrum, yfirfullt af ungum mönnum, sem ekkert hafa að gera. Fer þar oft gott mannsefni forgörðum í ýmiskonar óreglu, af því að engin vinna eða námsstarf er fyrir hendi. Á síðastl. hausti var gerð ofurlítil tilraun í þessa átt. Sóttu um 20 ungir menn um styrk til þess að stunda nám við ýmsa skóla, en þar eð námsstyrkurinn frá bæjarfélagsins hálfu var aðallega bundinn því skilyrði, að námið væri stundað við búnaðarskóla, urðu þeir ekki nema 2, sem gátu komið til greina og fóru þeir í búnaðarskólann á Hvanneyri. Annar þessara pilta stundar nám sitt sérstaklega vel. Ef einhverju fé yrði varið í þessu skyni, þá væri hægt að ganga úr skugga um, hvort ungum mönnum væri nokkuð í mun að nota sér þetta. Gæti það þá ýtt undir bæjarstjórnir um að gera hið sama. Enda þótt þetta yrði ekki nema hjálp fyrir fáa unga menn, sem fara á mis við atvinnu og önnur námstækifæri, þá væri þó nokkur bót að því, og held ég, að hægt myndi að veita um 60 ungum mönnum skólavist fyrir það fé, sem hér er tiltekið. Ef ríkið legði fram helming og sveitarfélögin annan helming, þá væri þetta málefni komið í allgott horf. Ég vil, að ungu mennirnir sjái, að löggjafarþing þjóðar þeirra vilji veita þeim athygli og taka tillit til þeirra. Þeir eru framtíð þjóðarinnar. Þetta er að vísu aðeins mjög lítið spor, en ég vona samt, að hv.þm. sjái ástæðu til þess að hjálpa mér til að stíga það, svo að hægt sé að veita hjálp einhverjum ungum mönnum, sem stynja nú þungan undan örðugri byrði atvinnuleysisins. Þá á ég brtt. við 18. gr.fjárlfrv. um að hækka styrk prestsekkjunnar Margrétar Jónsdóttur upp í 300 kr. Þetta er svo lítið, sem hér er farið fram á, að það tekur því ekki að vera að tala um það. Mun ég svo ekki tefja hv. d. lengur með þessum brtt. mínum. ...Dálkur 468 Ræðunr. 0350 Guðrún Lárusdóttir: Það er út af nokkrum ummælum hv. 2. landsk. að ég kveð mér hljóðs. Hann virtist búa yfir ugg og ótta um, að styrkur sá, sem með brtt. minni er ætlaður námsmönnum frá ríki, sveitum eða kaupstöðum, verði talinn sveitastyrkur til þeirra, og mundi svipta þá mannréttindum. Ég get sagt hv.þm. það, að ég mundi aldrei bera fram slíka till., að menn létu af hendi jafndýrmætan rétt og kosningaréttinn fyrir fáeinar krónur. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli hv.þm. á því, að ekki hefir það heyrzt, að styrkur sá, sem úthlutað er til atvinnubóta, sé talinn sveitarstyrkur. Hinsvegar hefi ég alltaf skilið hann svo, að hann sé ætlaður einmitt til þess að bjarga mönnum frá að þurfa að þiggja sveitarstyrk. Þar að auki get ég frætt hv.þm. á því, að bæjarstjórnir gætu áætlað á fjárhagsáætlun sinni vissa upphæð í þessu skyni. Það eru margir styrkir, sem þar er úthlutað, án þess að það komi nærri sveitarstyrk. Þetta vona ég að nægi til þess að sýna hv. 2. landsk., að honum er öldungis óhætt að samþ.brtt. mínar. Ég held, að það gæti orðið talsverður stuðningur fyrir bændur landsins og tryggt þeim vinnukraft í framtíðinni, ef ungir menn úr kaupstöðum færu að fá áhuga fyrir sveitavinnu og sveitalífi, en það tel ég líkindi til, að nám við búnaðarskóla mundi gera að verkum fremur öðru. Ég vona, að hv. 2. landsk. gefi brtt. minni atkv. sitt og veiti ungum efnismönnum þar með þann stuðning, sem ef til vill verður til þess að leggja grundvöll að gæfu þeirra, og a. m. k. til þess að firra þá sárasta böli atvinnuleysisins. Ég get ekki annað hugsað, en að hv. 2. landsk. hafi sagt þetta af löngun til að hafa á móti þessari till. minni, fremur en að hann hafi meint þetta, sem hann sagði. Ef til vill voru orð hans sprottin af einhverjum misskilningi hjá hv.þm. eða einskonar hjartveiki, en ekki af löngun til að snúa út úr fyrir mér. Ég vænti þess engu að síður, að hv. 2. landsk. snúi sér frá villu síns vegar og greiði till. minni atkv., þegar þar að kemur, enda væri það í fullu samræmi við þá stefnu, sem hv.þm. telur sig fylgja, og fyrst og fremst á að koma fram í því að láta sér annt um að fylgja fram til sigurs málefni lítilmagnans. ...Dálkur 475 Ræðunr. 0356 Guðrún Lárusdóttir: Það gleður mig, að það ætlar að fara vel á þessu með okkur hv. 2. landsk. að lokum. Að því er það snertir, að þetta fé sé tekið af atvinnubótastyrknum, þá er á það að líta, að ungu mennirnir hafa líka heimtingu á að fá eitthvað að gera, og við hv. 2. landsk. virðumst vera sammála um, að skynsamlegt sé að nota þessa dauðu punkta í lífi þeirra, til þess að láta þá nema eitthvað, sem þeim mætti verða að gagni síðar í lífinu, svo að ég treysti því, að hv.þm. greiði till. minni atkv., og ég býst enda við, að hv.þm. þurfi ekki að bera kvíðboga fyrir því, að þetta verði til að skerða atvinnubótaféð mikið, því að ég óttast satt að segja, að ungu mennirnir verði ekki ginkeyptir fyrir þessu, þótt ég hinsvegar voni, að þeir verði svo skynsamir. Lagafrumvörp samþykkt. Ljósmæðralög (2. umr. í Ed) – í Alþingistíðindum 1933 B Dálkur 718 Ræðunr. 0566 Guðrún Lárusdóttir: Ég er alls ekki ánægð með launakjör ljósmæðranna. Mér virðast 300 kr. á ári sama sem engin laun, og það því fremur, þegar þeim er áskilið að eiga öll áhöld, sem tilheyra starfinu, en þau eru sem kunnugt er nokkuð dýr. Það má eflaust með sanni segja, að í hinum litlu umdæmum sé oft lítið að gera, en þá ber þess að gæta, að ljósmæðrum mun yfirleitt falla verr að vera þar, sem lítið er að gera, heldur en þar, sem þær hafa töluvert starf. Af því leiðir aftur, að við getur borið, að erfitt verði að fá ljósmæður, sem aflað hafa sér fullkominnar þekkingar á þessum sviðum, í hin fólksfáu héruð, ef ekki verður liðkað til um laun þeirra. Á þessa hættu vildi ég leyfa mér að benda hv.n., sem fjallar um málið. Hér er um vandasamt og ábyrgðarmikið starf að ræða, og þeim mun ábyrgðarmeira, sem héruðin liggja lengra frá lækni, og til þess virðist mér, að taka þurfi tillit. Launahækkunin, 50 kr. á 5 ára fresti, er og í smæsta lagi skömmtuð af ríkisins hálfu. Af því, sem ég nú hefi sagt, vil ég beina þeirri ósk til hv.allshn., að hún reyni að rýmka eitthvað launakjör ljósmæðranna. Dálkur 720 Ræðunr. 0569 Guðrún Lárusdóttir: Hv. 2. þm. Árn. má ekki skilja mig svo, að ég sé mótfallin frv. Ég sé að vísu, að það er rétt hjá honum, að ég hefi misskilið um áhaldakaupin, að nú orðið er það ríkissjóður, sem á að leggja þau til, en það skiptir raunar ekki miklu máli, og get ég ekki betur séð en að 300 kr. sé of lág laun fyrir því. Hæstv. dómsmrh. talaði um það, að mikill eldur hefði logað út af þessu máli nú fyrir skömmu, sem ekki væri gott að kveikja upp aftur. Ég er því ekki kunnug, því það mun hafa verið áður en ég kom á Alþingi, og veit ég því, að hæstv. ráðh. mun þar vera mér kunnugri, en ég get ekki betur séð en þarna ætti að vera hægt að miðla málum. Það er gert ráð fyrir því í frv., að ljósmæður skuli hafa alstaðar jafnt kaup, 300 kr. yfir árið, en mér finnst það skipta nokkru, hvar á landinu þær eru, hvort þær hafa strjálbýl og erfið héruð eða góðar sveitir, þar sem þéttbýli er og góðar samgöngur. Mér finnst það ætti einmitt að gera betur við þær, sem hafa mannfáu og strjálbyggðu héruðin, þar sem ljósmæður vilja síður vera. Það var ekki annað en þetta, sem fyrir mér vakti, og vil ég vona, að hv.n. taki þetta til athugunar. 3. umr. Dálkur 722 Ræðunr. 0572 Guðrún Lárusdóttir: Ég hefi borið hér fram 3 brtt. og bið ég afsökunar á því, hve seint þær koma fram, en til þess liggja sérstakar ástæður. Brtt. þessar eru allar smáar og skýra sig sjálfar. 1. brtt. er við 4. gr., um að hækka kaup ljósmæðra í umdæmum, þar sem íbúar eru ekki yfir 300, um 100 kr. á ári. 300 kr. á ári eru lítil laun, þar sem þess er gætt, að lítið bætast við aukatekjur í svo fámennum héruðum. Eins og launin eru ákveðin nú, er ekki hægt að búast við því, að sótzt sé eftir þessum stöðum. 2. brtt. er á þá leið, að í stað þess, að laun yfirsetukvenna hækki á 5 ára fresti, komi á 3 ára fresti, svo sem ákveðið er um farkennara. Byrjunarlaun þeirra eru 500 kr., en hækka um 60 kr. á 3 ára fresti. Þetta er sú starfsmannastétt ríkisins, sem helzt er sambærileg við ljósmæður um launakjör, og því virðist mér það ekki rétt, að þær lúti hér í lægra haldi, enda yrðu launin lengi að ná hámarki með hækkun á 5 ára fresti. 3. brtt. er við 8. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að ljósmæðrum sé greidd sanngjörn þóknun fyrir störf sín. Hún er ákveðin 7 kr. fyrir að taka á móti barni, og fæ ég ekki séð, að það sé sanngjarnt, þegar það er borið saman við kauptaxta á þýðingarminni störfum. Stúlka við fataþvott fær 7 kr. og fæði á dag. Stúlkur við fiskþvott og hreingerningar fá talsvert meira en 7 kr. Ljósmóðurstarfið er eitt hið mesta ábyrgðarstarf, sem til er innan þjóðfélagsins. Það má segja, að tvö mannslíf séu ætíð í veði, og að mestu varði handtök og þekking ljósmóðurinnar, hversu fer í hvert sinn. Að öllu athuguðu sýnist mér með öllu ófært að bjóða minna en 10 kr. fyrir slíkan starfa. Ég hefi þá rakið þessar brtt. og vænti þess, að þær, a. m. k. tvær hinar síðasttöldu, nái fram að ganga, og hv.þdm. sýni, að þeir meti þessi störf svo mikils, að efnilegar stúlkur séu ekki fældar frá þeim vegna lélegra launakjara. Lagafrumvörp samþykkt. Bráðabirgðaverðtollur (2. umr. í Ed) – í Alþingistíðindum 1933 B Dálkur 2052 Ræðunr. 3167 Guðrún Lárusdóttir: Ég ætla nú ekki að fara að halda því fram, að það, sem talið er í frv. í 1. línu a-liðs, sé beint þarfar vörur, svo sem andlitssmyrsl, andlitsduft, ilmsmyrsl og aðrar kosmetiskar vörur. Það er langt frá því. En ég vil benda á það, að þessar vörur eru að nokkru leyti varningur til iðnaðar. Hér í Rvík og víðar í kaupstöðum landsins munu vera fleiri og færri hárgreiðslustofur og andlitsfegrunarstofur, sem nota þessi efni við atvinnurekstur sinn. Ef tollur á þessum vörum yrði hækkaður til mikilla muna, eins og hér er farið fram á, yrði afleiðingin sú, að fólk, sem hefir atvinnu af þessum störfum, yrði að draga saman seglin, eða þá hætta þessari atvinnu alveg. Atvinna þessa fólks er auðvitað annað mál en þörfin á atvinnugrein þessari yfirleitt fyrir þjóðarbúskapinn. En ég hygg, að svo sé nú komið málum hér á landi, að þetta sé orðinn nokkurnveginn fastur liður í atvinnurekstri tilheyrandi daglegu lífi. Hér í bænum munu vera um 20 slíkar stofur, sem hver um sig hefir 5–10 manns í þjónustu sinni. Má ef til vill segja, að þetta sé smáatriði. En ég hygg samt, að óráðlegt sé að leggja þá hátolla á vörur, sem munu verða til þess að rýra atvinnu á þeim tímum, þegar atvinna er stopul sem nú. Sama má segja um þurrkaðar plöntur. Þær eru óþarfar í sjálfu sér. En bæði hér og víðar á landinu er þó fólk, sem talsvert hefir að atvinnu að hnýta blómsveiga á líkkistur. Ég vil beina því til hv.n., hvort hún sjái ekki ástæðu til athuga þessa hlið málsins. Viðvíkjandi eggjunum þarf ég engu við það að bæta, sem 2 hv.þm. hafa þegar tekið fram við þessa umr. Ég tel viðsjárvert að hækka mikið toll á eggjum, þar sem þau eru svo holl fæða fyrir heilbrigða jafnt og sjúka, þegar það er sýnt og sannað, að langa tíma ársins er alls ekki hægt að fá innlend egg, hvað sem í boði er. Gífurlegur tollur á þeim mundi halda þeim í okurverði, sem mundi útiloka, að fátæklingar gætu notið þeirra. ... Dálkur 2053 Ræðunr. 3169 Guðrún Lárusdóttir: Út af því, sem hæstv. ráðh. sagði, vil ég taka fram, að mér dettur ekki í hug að halda því fram, að hér sé um sérstaklega þarfa iðju að ræða. En mér finnst samt, að styðja beri svo að segja hvaða iðju sem er á jafnörðugum tímum og nú standa yfir. Það voru vitanlega réttmæt orð, er hæstv.forsrh. sagði um hinn trausta grundvöll fegurðarinnar undir atvinnuvegi þeirra, er stunda andlitsfegrun o. þ. h. En ég vil ekki láta konurnar vera einar um það, að vilja líta vel út. Ungir piltar vilja líka líta vel út, og hefi ég ekkert út á það að setja, þótt þeir reyni að fegra sig. Á rakarastofum eru þess háttar vörur líka allmikið notaðar. Viðvíkjandi innlendu blómunum vil ég segja það, að þau hafa oft reynzt alldýr. Og ég held, að það sé helzt fyrir burgeisana hér, að kaupa t. d. blómin frá Reykjum til að skreyta kistur ástvina sinna með, en það er nú orðinn almennur siður að skreyta líkkistur með blómum. Við því er ekkert að segja; það ber aðeins vott um ræktarsemi eftirlifandi ástvina, sem allir hljóta að skilja og virða. Lagafrumvörp samþykkt. Barnavernd (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 B Dálkur 2076 Ræðunr. 3302 Guðrún Lárusdóttir: Eins og menn muna, voru l. um barnavernd afgr. frá seinasta þingi, og ég vil nota þetta tækifæri til þess að láta það álit mitt í ljós, að þessi löggjöf hefir komið í góðar þarfir, því að sú barnaverndarnefnd, sem hefir verið kosin hér í Rvík, hefir innt af hendi gott og þarft starf og í mörgum tilfellum verið sérstaklega gott að leita til hennar með ýmis viðkvæm vandamál, sem risið hafa út af meðferð og aðbúð barna. Nú er komið fram frv. um breyt. á þessum l., sem þó er einungis heimild til handa barnaverndarnefnd til frekari aðgerða en hin eiginlegu l. tala um. Menn lesa auðvitað hvað þetta er. Ég vil geta þess, að þessi till. er borin fram eftir eindreginni ósk barnaverndarráðs og vegna þess, að því hafa borizt bréf hér og hvar af landinu, og sá barnaverndarráðið þann kost vænstan að taka þau til greina og hlutast til um, að svofelldar breyt. yrðu gerðar á l. Ég vil tiltaka 2. gr., þar sem talað er um heimild fyrir sveitar- og bæjarstjórnir til að veita styrk án þess að talinn verði fátækrastyrkur. Þetta atriði brtt. er byggt á bréflegum óskum utan af landi, þar sem svo hefir verið ástatt, að fátæk barnaheimili hafa t. d. ekki getað veitt þann hita í hús sín, sem börnin þurfa með, en heimilin hinsvegar ekki viljað þiggja fátækrastyrk til þess að geta aflað börnum sínum þessarar þarfar, og viðkomandi hreppsn. hafa ekki séð sér fært að veita öðruvísi hjálp en í fátækrastyrksformi, þrátt fyrir það, að knýjandi þörf er fyrir hendi vegna barnanna á heimilunum. Út af þessu hefir barnaverndaráðinu verið skrifað og hefir verið lögð fyrir það sú spurning, hvort ekki mætti smeygja inn í l. einhverju því ákvæði, sem heimilaði sveitarstj. að veita slíkan styrk án þess að talið sé sveitarstyrkur. Ég skal ekki orðlengja um þetta að sinni. Álít aðeins, að þetta sé allt saman til bóta, sem farið er fram á, og vonast til, að d. taki þetta til vinsamlegrar athugunar og greiðrar afgreiðslu. 2. umr. Dálkur 2078 Ræðunr. 3310 Guðrún Lárusdóttir: Mér er ekki vel kunnugt, hvernig kvikmyndaskoðun er háttað, en veit þó, að nm. skipta því milli sín, 2 í hvert skipti. Ég held þó, að þær myndir, sem ekki eru leyfðar, séu ekki þess verðar, að börn sjái þær. Ég veit, að bíóeigendur hafa kvartað. En ég veit líka, að barnaverndarn. hefir ekki viljað banna sýningu mynda nema full ástæða væri til. Það eru hinar svokölluðu cowboymyndir, er oft sýna megnasta hrottaskap, sem hafa verið bannaðar. Að vísu er ekki víst, að þær séu verri en sumar myndir aðrar, sem hafa verið sýndar, en þó hafa aðrar myndir ekki verið bannaðar. Ég hefi það líka fyrir satt, að slíkar myndir séu að falla úr gildi erlendis, enda ekki fagurt að sýna allan þann gauragang, ólæti og jafnvel oft misþyrmingar á dýrum, sem sést á þessum myndum. Þessar myndir eru víst ódýrar og því hefir þótt freistandi að flytja þær hingað. Ég tel þó uppástungu hv. 1. þm. Reykv. góða. Hún myndi leiða til meira samræmis um framkvæmd þessarar skoðunar. Viðvíkjandi brtt.allshn. vil ég skýra frá því, að maður, sem stendur framarlega í barnaverndarspursmálinu, hefir tjáð mér, að heimildin um að banna börnum opinbera blaðasölu muni ekki verða notuð, nema í allra nauðsynlegustu tilfellum. Annars er ég hrædd um, að samþ.brtt. muni tefja framgang þessa máls, og kýs því helzt, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv.Nd. Frv. tekið til einnar umr. Dálkur 2088 Ræðunr. 3353 Guðrún Lárusdóttir: Síðan þetta mál var áður á ferðinni hér í hv. d. hefir það tekið nokkrum breyt. Í 1. gr. frv. er nú gert ráð fyrir, að kennslumálaráðh. fái heimild til að skipa eftirlitsmann, og annan til vara, til þess að líta eftir þeim kvikmyndum, sem börnum eru sýndar hér á landi, þar sem til næst. Það er að vísu ekki gert ráð fyrir, að þessi eftirlitsmaður skoði aðrar myndir heldur en þær, sem koma til Reykjavíkur, en þangað munu fyrst koma flestar myndir, sem sýndar eru á landinu. Hvað snertir þær myndir, sem kaupstaðir úti um land fá sendar beina leið, þá verður að sitja við þá skoðun, sem áður var lögboðin og barnaverndarnefnd á að hafa með höndum á hverjum stað. Þó ekki sé farið lengra en þetta, hygg ég, að það verði til talsverðra bóta og að af því leiði meira samræmi í skoðun mynda en ella. Hygg ég því rétt að samþ. þessa breyt. Um aðrar breyt., sem í frv. felast, hefi ég áður látið skoðun mína í ljós, og tel ég þær allar til bóta. - Ætla ég svo ekki að lengja umr. meira um þetta þarfa mál. Lagafrumvörp samþykkt. Virkjun Sogsins (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 B Dálkur 2267 Ræðunr. 3571 Guðrún Lárusdóttir: Ég ætla mér ekki að blanda mér inn í deilur manna, en verð að láta álit mitt í ljós um þetta merkilega mál, sem ég vildi kalla mál ljóssins og ylsins. Ég vil segja, að ef það tekst að leiða þetta mál farsællega til lykta, þá er mikið unnið. Ég minnist þess, að 1930 sat ég á landsþingi kvenna með mörgum mætum konum þessa lands, og þar var til umr. meðal annara mála, sem fundurinn fjallaði um: Straumur unga fólksins úr sveitunum. Konur stóðu upp hver af annari og lýstu því, í hve miklum vanda þær væru staddar vegna vinnufólkseklu, og kenndu því um, að unga fólkið tyldi ekki í sveitunum og sækti til kaupstaðanna, þar sem þægindin væru, m. a. rafmagnið. Þá kom berlega í ljós, að þægindaleysið í sveitum ætti mikla sök á því, hve unga fólkið yndi illa heima, og sé ég enga ástæðu til að bera brigður á það mál. Ég tel þetta vera stórt atriði í gengi þjóðar vorrar, einmitt þetta, að vinnukrafturinn myndi með auknu þægindunum jafnast niður í landinu, svo að sumstaðar væri ekki yfirfullt af fólki, en annarsstaðar vantaði starfsfólk tilfinnanlega. Ég hygg því, að ef þetta mál, sem hér liggur fyrir, verður leyst heppilega og hægt verði sem fyrst að byrja á virkjuninni, þá sé stigið rétt spor í rétta átt og verið að greiða fyrir þjóðþrifum og þjóðmenningu Íslendinga. Það hefir verið sýnt hér fram á, að ekki er hér um neina fjárhagslega áhættu að ræða, þar sem fyrirtækið er arðvænlegt og gefur aftur það, sem í það er lagt. Ræður manna um það, sem liðið er, heyra fortíðinni til, en málið sjálft er framtíðarinnar og framfaranna mál. Og nú vil ég spyrja: Hvernig blasir framtíðin við þeim aragrúa atvinnulausra manna, sem er í þessu byggðarlagi og víða annarsstaðar á landi voru? Hvernig horfir hún við fyrir þeim, sem vantar allt til alls og ekkert hafa við að bjargast, nema tvær hendur tómar, og ekkert til að vinna með þessum tveim tómu höndum? Ég veit, að verkalýðurinn mænir eftir þessu máli, og það er hans heitasta ósk, að þetta mál leysist og að Alþingi sjái sóma sinn í því að leysa það á viðunandi hátt. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því, að hv.alþm. sjái ekki ábyrgð þá, sem á þeim hvílir í því að ýta undir þetta mál og beita kröftum og hæfileikum til að koma því fram. Vér höfum ekki ráð á því að kasta á glæ voru unga og efnilega fólki. Vér höfum ekki efni á því að draga þetta mál lengur en það hefir þegar dregizt. Lagafrumvörp samþykkt. Læknishéraða- og prestakallasjóðir (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 B Dálkur 2628 Ræðunr. 4271 Guðrún Lárusdóttir: Ég get verið fáorð um þessa brtt. Það, sem vakir fyrir flm., er gott, sem sé það, að peningar, sem ekki þarf að nota til að launa prestum, þar sem ekki eru þjónandi prestar að svo stöddu, geti gengið til kirkjuráðs, til þess að það geti annazt þá starfsemi, sem gert er ráð fyrir í þaraðlútandi l. Kirkjuráð hefir margt að starfa, en það er erfitt að starfa með tvær hendur tómar. Væri kirkjuráð mun betur sett, ef það fengi þetta fé til umráða. Um aukaútlát úr ríkissjóði er ekki að ræða. Vona ég, að hv. dm. ljái till. þessari atkv. sitt í sambandi við frv. það, er hér liggur fyrir um læknishéraðasjóði og mér sýnist öll sanngirni mæla með. Lagafrumvörp afgreidd með rökstuddri dagskrá. Gelding hesta og nauta (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 C Dálkur 10204 Ræðunr. 3475 Guðrún Lárusdóttir: Síðasti ræðumaður tók það fram, sem ég vildi sagt hafa, en ég vil þó bæta því við, að þó það sé langt síðan ég átti heima í sveitinni, þá rekur mig enn vel minni til þeirra kvala- og sársaukastunda, sem ég á æskuárum mínum lifði með litlu lömbunum, helsærðum, alblóðugum eftir deyfingarlausar aðgerðir og harðneskjufulla og grimmlega meðferð mannanna. Þó ekki væri annað en þessar endurminningar, þá eru þær nægilegar til þess, að ég get ekki samþ. þessa brtt.hv. 3. landsk. Eins og þegar hefir verið tekið fram, þá er með þessari brtt. kippt nokkurn veginn fótunum undan frv., því vissulega hefir Dýraverndunarfélagið ekki látið sér þetta í hug að gleyma litlu lömbunum eða undanþiggja þau þeirri vægð, sem frv. felur í sér fyrir dýrin. Ég hygg, að hvað sem annars verður sagt um sársauka lambanna og fullorðnu kindanna, þá sé ekki gott að gera greinarmun á því eða bera um það, hver finnur mest til, þó mönnum virðist e. t. v., að lömbin séu fljótari að taka sig eftir slíkar aðgerðir heldur en fullorðið fé. Ég er alveg viss um, að það vakti fyrir Dýraverndunarfélaginu að varðveita ungu skepnurnar fyrir þessum sársauka, engu síður en þær eldri. Svo mætti og virðast, að eldri skepnurnar hafi fullt eins mikla herkju til þess að þola sársauka og þjáningar eins og yngri og veikgerðari dýrin. Ég get því ekki fellt mig við brtt. og greiði atkv. á móti henni. Lagafrumvörp afgreidd með rökstuddri dagskrá. Lýðskóli með skylduvinnu nemenda (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 C dálkur 10212 Ræðunr. 3526 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Þetta frv. er ekki nýr gestur hér á Alþingi. Það hefir legið fyrir hverju þingi allt frá 1929, og hefir allmikið verið um það rætt. Það væri því að bera í bakkafullan lækinn að fara að halda langa framsöguræðu fyrir því nú. Eins og kunnugt er, þá er það samið og undirbúið af Björgvin Vigfússyni sýslumanni og flutt hér fyrir eindregin tilmæli hans. Hann hefir óbifandi trú á því, að þetta skólafyrirkomulag megi verða að miklu gagni, og virðist því ekki nema rétt, að sú trú hans megi fá að sýna sig í verkinu, eins og talið er nauðsynlegt um alla trú. Í frv. er lagt inn á nýjar brautir í skólamálum. Það er sprottið upp af mikilli hugsun um þessi mál. Eins og kunnugt er, þá stóðu fyrir nokkrum árum allmiklar deilur um héraðsskólamál austursýslnanna, Árnes- og Rangárvallasýslu. Varð endir þeirrar deilu sá, sem menn vita, að skólinn var byggður á Laugarvatni. Töldu þá ýmsir, að enn væri óleyst héraðsskólamál Rangárvallasýslu, og voru ráðagerðir manna á ýmsa vegu um lausn þess máls. Ávöxturinn af þeim ráðagerðum er svo frv. þetta, þó í nýrri mynd sé. Aðaltilgangur frv. er að auka almenna lýðmenntun. Að konur eru útilokaðar frá skólum, sem starfa kunna með þessu fyrirkomulagi, er eins og segir í grg. sakir þess, að hyggilegra sé, að reynsla fáist um skóla þessa, áður en þeim sé gefinn kostur á að sækja þá. Hvað snertir þá hlið þessa máls, sem snýr að ríkissjóði, þá er hún með öllu hættulaus fyrir hann; þar eru sett svo þröng takmörk. Sama máli gegnir um sýslufélögin og sýslubúa. Þau hafa alveg frjálsan rétt til þess að hafna þessum skólum, ef þeim sýnist svo. Eins og ég þegar hefi tekið fram, þá hefir mál þetta verið þrautrætt áður hér í þinginu, taldir fram kostir þess og lestir. Skal ég því ekkert endurtaka af því, sem um það hefir verið sagt, en ég vil benda hv.þm. á að lesa grg. frv., því að þar er saga þess rakin. Vænti ég svo, að þeir sýni því þá velvild að lofa því að ganga til 2. umr. og menntmn. 2. umr. Dálkur 10214 Ræðunr. 3529 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég ætla ekki að tala langt mál um þetta frv., svo mikið hefir það verið rætt síðan 1929. Það hefir ekki átt miklum vinsældum að fagna og hefir heldur ekki náð samþykki. Síðasta ferð þess varð nú til menntmn. Ed. Hefir nú verið gefið út nál. ásamt umsögn fræðslumálastjóra. Aðalhugmynd frv. er góð og merk. Er það leitt, að frv. skyldi ekki fá að reyna sig neitt, því að það felur í sér möguleika til framfara á þessu sviði. Hnígur hugmyndin í átt þeirrar skoðunar, sem nú er mjög að ryðja sér til rúms annarsstaðar, og má þar til nefna Þýzkaland. Hefi ég lesið og þýtt kafla úr ritgerð eftir þýzkan lýðháskólakennara, sem ég vildi, með leyfi hæstv. forseta, mega lesa hér upp. Greinin var rituð áður en Hitlersstjórnin tók við völdum: „Þýzkaland er sem stendur eina landið í heiminum, sem hefir komið á hjá sér sjálfboðavinnu í uppeldisskyni. Í júlí 1931 var gefin út reglugerð um þessa starfsemi, en hún var þá þegar hafin og átti sér mikið fylgi um allt land. Það er komizt þannig að orði í reglugerðinni: Fyrirkomulag hinnar frjálsu sjálfboðastarfsemi gefur æskulýð Þýzkalands tækifæri til að inna stórkostlega þýðingarmikið starf af hendi í þarfir alþjóðar, jafnframt því að þroska og efla eigin hæfileika til líkama og sálar. Þessi sjálfboðavinnuhreyfing hefir eflzt mjög mikið, og við síðustu áramót tóku virkan þátt í henni um 280 þús. menn og konur. Svo að segja allir lýðskólar í Þýzkalandi, mikill hluti kvöldskóla og félög þau, sem starfa að menntun alþýðu, taka virkan þátt í þessari sjálfboðavinnu. Skólarnir skipta nemendum sínum og félögum í nemendadeildir, sem vinna að ýmiskonar störfum vissan hluta dagsins, svo sem garðyrkju, jarðyrkju, trjáyrkju, byggingum, íþróttavallagerð o. fl.“. Ég þýddi þetta að gamni mínu, því að mér virtist hér vera stefnt í svipaða átt og í frv., í því að sameina vinnu og nám á hentugan hátt. Þó að hér greini nokkuð á um framkvæmdirnar, er þó í frv. nokkur hluti, sem athuga ætti nánar. Til þess að þurfa ekki að tefja mikið fyrir hv. d. með löngu máli um frv., sem því miður mun ekki eiga sér lífsvon hér í hv. d., hefi ég hugsað mér að bera fram svofellda rökstudda dagskrá: „Í því trausti, að ríkisstj. láti íhuga þetta mál í sambandi við athugun þá á alþýðufræðslulöggjöfinni, sem menntmn. Nd. hefir lagt til, að gerð verði, tekur d. fyrir næsta mál á dagskrá“. ...Dálkur 10216 Ræðunr. 3533 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég hélt, að það væri ekkert nýmæli að vísa svona málum til stj., og ég tel, að hún sé ekki neitt of góð til að taka við þeim. Hitt er annað mál, ef hv. dm. leggjast á móti því, að þá verður þar við að sitja. - Ég átti ekki von á því, að hv. 2. þm. Eyf. yrði svona mótfallinn málinu. Hann virðist hafa herzt í andstöðunni gegn því síðan við áttum tal saman um málið í menntmn. Annars held ég, að þetta mál sé fullkomlega þess virði, að það sé tekið til rækilegrar íhugunar í sambandi við athuganir og ef til vill breytingar þær, sem væntanlega verða gerðar á alþýðufræðslunni. Ég vil ekki vera að stofna hér til deilna um þetta mál. Finnst mér það ætti sem bezt að geta farið á friðsamlegan hátt út úr d. Lagafrumvörp ekki útrædd. Eignarnámsheimild á löndum í Hafnarfirði og Garða- og Seltjarnarneshreppum (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 C Dálkar 10691 Ræðunr. 4955 Guðrún Lárusdóttir: Það má segja, að hér springi nú út þriðja mýrarsóleyjan í þessari hv. d. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þessa frv. í heild við þessa umr., heldur aðeins til eins atriðis í því, sem ég er mótfallin, og mér þykir rétt að gera aths. við þegar við þessa umr.Hv. flm., 2. landsk., fór lofsamlegum orðum um ræktunaráhuga Hafnfirðinga og talaði um þá miklu þörf á ræktunarlandi, sem þarna væri fyrir hendi. Ég skal ekki mótmæla því, að hv.þm. fari hér með rétt mál; en ég vil aðeins benda honum á það, að til er önnur tegund ræktunar, sem ekki er síður þörf en þeirrar, er þetta frv. gerir ráð fyrir, og það er heilsuræktun í mannfólkinu. Það er svo ástatt með jörðina Kópavog, sem er ein af þeim, er frv. gerir ráð fyrir, að tekin verði eignarnámi, að hún er í ábúð kvenfélags hér í Reykjavík, sem heitir Hringurinn og beitir sér fyrir heilsuræktun. Hefir félagið aðallega snúið starfsemi sinni gegn berklaveikinni. Í upphafi er þetta félag stofnað af fáeinum áhugasömum konum hér í Rvík og aðalhugmyndin var að hjálpa berklaveikum börnum, og hefir starf þessa félags víða komið að góðu gagni. Félagið Hringurinn hefir nú látið reisa vandað hressingarhæli í Kópavogi, sem starfar í anda berklavarnalaganna og er einkum fyrir þá sjúklinga, sem eru það heilbrigðir, að þeir eiga ekki vel heima á öðrum berklahælum í landinu. Félagið hefir ekki farið fram á að fá neinn styrk frá ríkinu til stofnunar þessa hælis. Það skal þó viðurkennt, að ég held á þinginu 1924 hafi verið samþ.þál. um að fela stj. að láta félagið hafa land jarðarinnar Kópavogs endurgjaldslaust um óákveðinn tíma, eða meðan það ræki þar þá starfsemi, sem það nú rekur. Það má náttúrlega segja, þó þetta sé ekki beint fjárframlag frá ríkissjóði, þá sé það mikill styrkur fyrir félagið, og skal það játað. En ef nú á að fara að ganga svo nærri starfsemi kvennanna að taka allt land Kópavogs frá þeim, að undanteknum 20 hekturum, verð ég að telja, að þær séu illu beittar og starfsemi þeirra hnekkt til muna. Þær hafa sem sé hugsað sér nýjan viðbótarlið í starfseminni, sem er að reisa og starfrækja barnaheimili fyrir veikluð börn úr Rvík, sem eru ýmist blóðlítil eða kirtlaveik, og konurnar hafa hugsað sér að byggja þetta hæli á þeim stað, þar sem Kópavogsland er bezt til ræktunar. Hingað til hefir efnaskortur hindrað framkvæmd þessarar hugmyndar, en áhuginn fyrir henni er mikill hjá félagskonum og sérstaklega er áherzla lögð á það, að stofnsett verði í sambandi við þetta hæli bú, er verði nægilega stórt til þess að mjólkurfæða og eggfæða hælisfólkið og yfirleitt fullnægja þörfum þess eftir því, sem hægt er og þörf gerist. Ég tel, að hér sé um mjög varhugaverða ráðstöfun að ræða, ef nokkuð það verður aðhafzt, sem eyðileggur eða tefur þessar þörfu fyrirætlanir félagsins. Þetta vildi ég taka fram strax. Get ég því ekki gefið frv. með þessu ákvæði mitt atkv. Mér virðist svo, að það sé bein skylda hins opinbera að styðja alla þá, sem vilja vinna að heilbrigðismálunum í landinu, og hér er félag, sem áreiðanlega gerir það. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, en vil taka það fram, að það, sem ég hefi sagt um fyrirætlanir og áhugamál kvenfélagsins Hringsins, er í fullu samræmi við vilja þeirra kvenna, sem þar eiga hlut að máli. ...Dálkur 10696 Ræðunr. 4958 Guðrún Lárusdóttir: Hv. flm. heldur, að kvenfélagið Hringurinn þurfi ekki meira en 20 ha. af landi í Kópavogi, en um það getur hann náttúrlega ekkert sagt. Starfsemi félagsins þarna er enn á byrjunarstigi, en af því, sem þegar er séð, má gera ráð fyrir, að hún geti orðið mikil þegar fram í sækir. Ég hygg, að félagskonur Hringsins eigi eftir að setja þarna upp fyrirmyndarbúskap í stórum stíl, sem auðvitað byggist á mikilli ræktun. Og við höfum reynslu fyrir því, hvað konur geta, ef þær leggjast á eitt, og má í því samb. benda á dæmi eins og byggingu landsspítalans. Þessar fáu konur, sem félagið stofnuðu, unnu mikið og þarft verk með byggingu hælisins, því það kom brátt í ljós, að þetta eina heilsuhæli, sem ríkið átti þá, Vífilsstaðir, gat ekki tekið á móti öllum sjúklingum, er þangað sóttu, og þá kom þetta hæli í góðar þarfir, einkum til þess að taka við þeim sjúklingum, sem voru orðnir svo heilbrigðir, að þeir þurftu ekki að vera lengur á Vífilsstöðum, en þoldu þó ekki að vinna. Hressingarhælið í Kópavogi uppfyllti því og uppfyllir enn brýnustu nauðsyn. Hv. þm. sagði, að ríkið greiddi daggjöld sjúklinga í hressingarhælinu í Kópavogi. Þetta er alveg rétt, því þess var ekki að vænta, að lítið félag gæti án nokkurs styrks rekið svona hæli, enda hefir það líka verið ríkisviðurkennt, og því getur ekki komið til mála, að einstaklingar verði látnir greiða þar sinn dvalarkostnað fremur en á öðrum berklahælum, þar sem lögin mæla svo fyrir, að það sé skylda ríkisins að greiða slíkan kostnað. Það er óhætt að fullyrða, að Hringskonurnar hafa ekki grætt neitt sjálfar á þessu fyrirtæki, og oft hefir róðurinn verið þungur fyrir þeim. En mér finnst það koma úr hörðustu átt frá manni, sem tilheyrir stefnu, er skreytir sig með því að vera hlynnt mannúðarmálum, að hann skuli nú vilja gera þessum konum erfiðara fyrir í mannúðarstarfsemi þeirra en þörf er á. Þingsályktanir afgreiddar til ríkisstjórnarinnar. Þjóðaratkvæði um aðflutningsbann á áfengi (ein umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 D * Dálkur 20107 Ræðunr. 1844 Guðrún Lárusdóttir: Ég er ein í hópi þeirra manna, sem telja það rétt, að þjóðin skeri úr um þetta mál. Ég verð að líta svo á, að þessi löggjöf varði hvern einstakling þjóðarinnar allra l. mest. Bannlöggjöfin grípur inn í svo að segja líf hvers einasta manns og verkar inn fyrir vé hvers heimilis. Ég tel því óforsvaranlegt að láta ekki heimilin og einstaklinga þeirra skera úr um þessa löggjöf. En þetta er nú einmitt það, sem liggur fyrir, og þarf því ekki að ræða það frekar. Ég verð að telja, eins og hv.þm. Borgf., að ekki sé heppilegt að knýja þetta mál fram í einum hvelli. Þjóðin þarf að fá tíma til þess að hugsa málið og átta sig á því, áður en hún sker úr um það. Málið er ekki eins einfalt og margur hyggur. Það er margt, sem kemur til greina og athugunar þarf við, áður en sagt verður já eða nei. Mörg framkvæmdaatriði þarf að hugsa og kynna þjóðinni, áður en hún fellir úrskurð sinn. En til þess þarf mikinn undirbúning, er kostar tíma og málinu má ekki skjóta óundirbúnu undir úrskurð þjóðarinnar. En hvað vill svo þjóðin? Um fleiri leiðir er að velja. Sumir vilja eflaust ótakmarkaðan innflutning og frjálsa sölu. Aðrir vilja innflutning, en takmörkun á sölunni, líkt og nú er. En ég geri þó ráð fyrir því, að langmestur hluti þjóðarinnar vilji algert bann og betra eftirlit með ólöglegri sölu. Þegar því þetta viðkvæma mál er lagt undir úrskurð þjóðarinnar, er nauðsynlegt, að það sé borið fram á þann hátt, að vilji þjóðarinnar um hinar ýmsu leiðir geti sýnt sig eins og hann er. Þeir, sem vilja veita vínflóðinu óhindrað yfir landið, vilja fá brennivínstunnurnar á stokkana, aftur staupasölu og annað því tilheyrandi, verða að geta látið þann vilja sinn koma fram. Þá verða þeir menn einnig að geta sýnt sinn vilja, sem vilja takmarka söluna með einkasölu og takmörkuðum útsölustöðum. Og enn verða þeir, sem vilja bann og betra eftirlit, líka að fá tækifæri til að segja sitt álit, eins og allir aðrir. Þessu vil ég beina til Alþ. Og ég vil æskja þess, að það líti sem ég á þetta mál, að það þurfi betri undirbúning en það enn hefir fengið og að ekki megi slengja því undir úrskurð kjósendanna að þeim óviðbúnum. Ég skal engu um það spá, hversu atkv. falla um þetta mál. Ég tel víst, að margir verði með afnámi bannlaganna. En einnig veit ég það, að margir verða á móti. Ástandið er vont eins og það er nú. Ég viðurkenni það. En er hægt að vænta þess, að það verði betra, þegar bannlögin eru úr sögunni? Þetta er sú spurning, sem kjósendurnir verða að gera sér ljóst, hvernig beri að svara, áður en þeir greiða atkv. Og hér er um svo víðáttumikið mál að ræða, að til þess að öðlast rökfasta sannfæringu um það þarf mikla umhugsun og mikinn tíma. Þess ber líka að gæta, að bannl. hafa fengið þá mestu andstöðu, sem nokkur l. hafa fengið. Sumir, og það flokkur manna, hafa talið sér það beinlínis heiður að þverbrjóta þau. Bannlögin hafa því aldrei fengið að njóta sín í framkvæmd, eins og til er ætlazt um öll önnur l.Hv. þm. V.-Sk. sagði, að þau hefðu reynzt illa í öðrum löndum. Ég veit nú ekki, við hvaða lönd hann hefir átt. Ég skal þó ekki deila við hann um þetta. En það veit ég þó, að þrátt fyrir alla þá miklu andstöðu, sem bannl. hafa hvarvetna fengið, þar sem þau hafa verið sett, þá hafa þau þó komið miklu góðu til leiðar. Því til sönnunar skal ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr grein, er ég hefi þýtt úr ensku blaði, Christian Herald. Er það viðtal, sem fregnritari þess hefir átt við Evangelina Booth, dóttur hins fræga stofnanda Hjálpræðishersins, William Booths. Hún hefir starfað um langan tíma í Ameríku og kynnzt áhrifum bannsins þar. Er fróðlegt að heyra álit hennar, sem sýnir, að bannið hefir þrátt fyrir allt reynzt allt annað en illa í Bandaríkjunum. Blaðamaðurinn spyr dóttur Booths, hvaða áhrif bannið hafi haft í Bandaríkjunum. Hún svarar svo: „Í baráttu minni við áfengisbölið hefi ég farið víða um heim. Um gervallt Stóra-Bretland og meginlandið, um Canada, alla leið til Clondyke. Í 25 ár hefi ég verið í Bandaríkjunum, svo mér hafa gefizt næg tækifæri til þess að athuga ástandið, bæði áður og eftir að bannið var lögleitt. Þær athuganir gefa mér tilefni til að fullyrða. að aðflutningsbannið hefir komið mjög miklu góðu til leiðar fyrir Bandaríkin“. Blaðamaðurinn furðar sig mjög á þessu. Hann hefir tíðast heyrt allt öðru haldið fram í blöðunum, því mikill styr hefir staðið um bannið í Ameríku. Hann hefir heyrt talað um „gömlu góðu dagana“, þegar vínverzlunin var frjáls og knæpur voru á hverju strái. En um „gömlu góðu daga“ kemst kommandör Booth svo að orði: „Menn tala mikið um þá og margir hæla þeim. En sannleikurinn er sá, að það voru voðalegir tímar, fullir af eymd og þjáning ofdrykkjunnar. Á hverju laugardagskvöldi tíndum við dauðadrukkna menn og konur, alveg ósjálfbjarga, upp úr göturæsunum. Við höfum sent burðarmenn með börur, sem þessir manngarmar voru lagðir í og bornir inn í hæli Hjálpræðishersins. Þar fengu þeir að sofa úr sér án þess að eiga á hættu ýmist að verða drepnir, eða þá rændir allra seinustu aurunum, væru þeir nokkrir til í vösum þeirra. Burðarmennirnir entust ekki til starfsins. Við urðum brátt að fá vagna og kerrur. Það var alls ekki óvanalegt að þeir yrðu 1200–1300, sem bornir voru í hæli vort á einu kvöldi. En bannið breytti tölunni mjög fljótt og færði hana niður í 400, og 12 árum eftir að bannið var lögleitt voru þeir aðeins 7 talsins“. Það er of langt að lesa þetta allt upp. En hún segir síðar, að drykkjuskapurinn hafi minnkað um 60%, og þakkar hún það eingöngu banninu. Ennfremur segir hún svo í áminnztu viðtali við blaðamanninn frá Christian Herald: „Aðsókn heimilisleysingja á hæli vort hefir minnkað um 500. Barnadauði hefir minnkað ótrúlega. Og síðastl. ár höfum vér ekki rekið oss á neina móður, sem í ölæði hefir deytt barnið sitt, en áður var það mjög títt. Berum þetta svo saman við ástandið eins og það var á meðan vér börðumst við knæpurnar og drykkjuskapinn“. Ég gat ekki stillt mig um að lesa þetta hér, þegar ég hefi heyrt því haldið fram á lögþingi þjóðarinnar, að bannið hafi engu komið til leiðar í öðrum löndum. Þarna hafa þó menn og konur losnað undan fargi Bakkusar, einmitt fyrir bannið. Nú kynni einhver að segja, að þetta komi okkur Íslendingum ekki við, af því að aðstaða hér sé öðruvísi. En munu þeir þó ekki æðimargir, einnig vor á meðal, sem hafa beðið stórtjón á sál og líkama vegna vínnautnarinnar? Ég held því hiklaust fram, að þeir, sem vilja afnema bannlögin, verði að sjá þjóðinni fyrir einhverju í stað þeirra, sem geti forðað henni frá ógæfunni, sem ég tel, að hljóti að leiða af afnámi þeirra. Þingsályktanir afgreiddar til ríkisstjórnarinnar. Sútunar- og skófatnaðarverksmiðja (síðari umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 D Dálkur 20121 Ræðunr. 1877 Guðrún Lárusdóttir: Það er ekkert vafamál, að skinnin má nota til margs, og hafa þm. átt kost á að kynna sér það í vetur, þar sem greinileg sýnishorn um það lágu fyrir fjvn. Það var kona ein, sem sótti um styrk til þess að kaupa vél til þess að sníða íslenzk skinn, bæði í hanzka, töskur og fleira. Ég hefi sjálf komið á verkstæði hennar og veit það vel, að hún notar jöfnum höndum íslenzk skinn og erlend, og það var ekki hyggilega gert að neita um aðstoð til að koma þessari iðngrein vel á fót, allra sízt þegar fjárhæðin, sem farið var fram á, var ekki hærri en einar 2000 krónur. En um gæði og sölumöguleika get ég sagt eina sögu, sem ég hefi heyrt, af konu einni íslenzkri, sem keypti sér dýrindis „pels“ í utanför sinni. Þegar svo konan kom heim til Íslands aftur, bilaði fóðrið í kápunni eitthvað lítilsháttar, og var því sprett frá, en undir því kom í ljós íslenzkur sútunarstimpill. Þetta sýnir glögglega, að möguleikar eru fyrir hendi, ef vel er á haldið, og er óskandi, að málið komist sem fyrst og bezt í framkvæmd, og mun ég gefa því mitt atkvæði. Þingsályktunartillögur afgreiddar með rökstuddri dagskrá. Rifting kaupa á Reykjahlíð (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 D Dálkur 20225 Ræðunr. 2370 Guðrún Lárusdóttir: Ég skal ekki bæta við þær deilur, sem hér hafa farið fram. Ég skil ekki í öðru en hv. þingheimi sé farið að leiðast þófið, og verð ég að láta í ljós það álit mitt, að tíma þingsins og fé þjóðarinnar sé illa varið, þegar hv.þm. rífast hér klukkutímum saman um þau efni, sem hægt væri að útkljá annarsstaðar í fullum friði. En af því dregnar hafa verið inn í umr.till. um fávitahæli, sem ég hefi áður borið fram hér á þingi, langar mig til að nota tækifærið til að rifja það mál upp og brýna hv.þm. á nauðsyn þess. Ég vil bera það undir samvizku þjóðarfulltrúanna, hvort sem þeir kalla sig sjálfstæðis-, jafnaðar- eða framsóknarmenn, þetta mikla mannúðarmál. Það er hart fyrir íslenzku þjóðina að sitja einlægt hjá og horfa á aðgerðir annara þjóða á þessu sviði. Hver einasta menningarþjóð í Evrópu mun nú eiga hæli fyrir fávita, nema vér Íslendingar. Frændþjóðir vorar á Norðurlöndum byrjuðu þegar 1840 að vinna að þessum málum. Þetta vita Íslendingar vel, en hafa samt ekkert aðhafzt enn. Tildrög þeirrar þáltill., sem hér var nefnd hálffallna till. áðan, voru þau, að upp kom hér í bænum leiðinlegt mál, sem ég ætla ekki að fara að rifja upp. Það mál varð til þess, að kosin var n. til að athuga ástand og aðbúð barna og unglinga hér á landi yfirleitt. Á meðal þeirra upplýsinga, sem sú n. leitaði, var það, hvað mörg börn á landinu væru fávitar. Svörin, sem n. bárust víðsvegar að, báru það með sér, að allmörg fávitabörn eru til, og að frá mörgum heimilum mundi verða flúið á náðir fávitahælis, ef því yrði komið á fót. Ég bar till. um fávitahæli fyrst fram á þinginu 1931. Vakti þá fyrir mér, að holdsveikraspítalinn væri tekinn fyrir fávitahæli, en byggt yfir holdsveika sjúklinga annarsstaðar. Sú uppástunga byggðist á því, að holdsveikraspítalinn var orðinn óþarflega stór, þar sem ekki eru nú orðnir nema 19–20 menn, sem þjást af holdsveiki. Þessari till. var vísað til n. og kom hún þaðan aldrei aftur. Næsta skrefið í þessu máli var þáltill. sú, sem ég bar fram á síðasta þingi. Fól hún í sér aðeins það, að stj. væri falið að koma upp fávitahæli svo fljótt, sem auðið væri. Það vita allir, hvað ógurleg byrði fávitar eru sínum heimilum. Þeir, sem séð hafa mæður með smábörn, sem eru að vaxa upp til þess að verða fávitar, e. t. v. lítt viðráðanlegir vandræðamenn, hljóta að komast við og viðurkenna þörf á hæli fyrir slíka aumingja. Eitt neyðarópið barst Alþingi í fyrra frá stað, þar sem þannig var ástatt, frá aðþrengdum foreldrum 16 ára fávita unglings, sem var að verða heimilinu ofviða. Var farið fram á styrk til þess að senda hann á hæli í Danmörku, þar sem ekkert hæli er til fyrir slíka menn hér. Það er búið að lýsa því hér, hvað gerðist í Ed. í fyrra í þessu máli. Ég hefði nú raunar getað skýrt frá því sjálf, án þess að fá hv. 2. þm. Reykv. til þess að lesa upp mín eigin orð, sem ég þá lét falla, en ég ætti nú samt e. t. v. að þakka honum fyrir ómakið. D. fór þá leið við afgreiðslu till., að samþ. rökst. dagskrá, þar sem stj. var falið að sjá um undirbúning málsins. Ég vildi bæta inn í dagskrána, að stj. skyldi leggja fyrir næsta þing árangur þess, er hún léti gera í málinu, en það var fellt. Í umr. benti ég á, hvað fyrir mér vakti að gert yrði til undirbúnings því, að hælið kæmist á fót, og það hefir hv. 2. þm. Reykv. lesið hér upp. En í því fólst vitanlega ekkert lögmál, sem hæstv.ríkisstj. væri skyldug að fara eftir. Hún hafði alveg óbundnar hendur um það, hvort hún byrjaði á því að kaupa jörð fyrir væntanlegt hæli, senda mann til útlanda til að kynna sér rekstur slíkra hæla, eða safna skýrslum um, hvað margir fávitar væru í landinu. Allt þetta var henni heimilt að gera í málinu, og margt fleira. E. t. v. hefir ekki verið mest þörfin á að safna skýrslunum, þar sem nokkur vitneskja lá þegar fyrir um þetta efni. Einnig vil ég nú upplýsa það, að síðan í fyrra hefi ég komizt að því, að við höfum þegar mann hér heima, sem starfað hefir 10 ár á fávitahælum erlendis, svo ekki hefði þurft að hlaupa langt né kosta miklum peningum til þess að fá mann með sérþekkingu á þessum málum, þegar staðurinn fyrir hælið var fenginn. Einnig get ég upplýst, að það er kona hér á landi, sem verið hefir á fávitahælum í Þýzkalandi og kynnt sér meðferð aumingjanna þar. Það hefir oft viljað brenna við hér hjá oss, að allt hefir þurft að verða svo dýrt. Stundum hefir þurft að láta einhverja hafa bitlinga, og þá hafa menn verið sendir út úr landinu til þess að kynna sér hitt og annað, og hafa þær sendiferðir stundum orðið alldýrar þjóðinni. Þegar hér er komið sögu, komst málið í einskonar kyrrstöðu. Það er ekki hægt að segja, að mikið hafi verið fyrir það gert síðan fyrrnefnd dagskrártill. var samþ. Þó vil ég ekki fylla þann flokk, sem býr sér til barefli á hæstv.dómsmrh. út af ráðstöfunum hans, þegar hann er að hugsa um, hvort ekki sé hægt að greiða eitthvað fyrir þessu máli. Það má alltaf deila um það, hvort þessi staður eða hinn sé heppilegur fyrir slíkar stofnanir, sem hér er um að ræða. Yfirleitt virðist mega deila um flest, sem til tals kemur hér á þessum virðulega stað. Hitt dylst mér ekki, að hæstv. stj. hefir séð, að eitthvað þurfti að gera, og um það er ég henni alveg sammála. Í fyrra var þáltill. minni vísað til hv.allshn., og leitaði hún umsagnar landlæknis um málið. Ritaði hann þá bréf, sem prentað var sem fskj. með nál. Bréf þetta sýnir, að landlæknir álítur þetta aðkallandi nauðsynjamál. Og þegar stj. er falið að vinna að jafnmikilsverðu máli, kemur mér ekkert undarlega fyrir sjónir, þó hún vilja nota sér tilboð, sem getur orðið til að hrinda málinu í framkvæmd. Slíkt getur með engu móti talizt refsivert. Ég óska þess og treysti því, að hæstv. stj. sýni það framvegis, að hún beri mikla umhyggju fyrir þessu máli, þó enn hafi það ekki komið berlega fram nema í þessu eina atriði. Og þó brtt. mín um að stj. skyldi leggja árangurinn af undirbúningnum fyrir þetta þing væri felld, þá vona ég, að hún komi málinu í það horf, að maður fái að sjá eitthvað frá henni um það efni fyrir þinglok. Ég segi ekki, að það sé skylda hæstv. stj. samkv. ákvörðun þingsins. En ég vona, að þeir, sem stj. skipa, séu þannig innrættir menn, að þeir sjái, hvað hér er um aðkallandi þörf að ræða, og að þeir vilji gera það, sem í þeirra valdi stendur, til þess að létta undir með þeim, sem þyngstar og sárastar bera byrðarnar vegna þessara aumingja fávita. Ég lofaði í upphafi að þreyta ekki með langri ræðu. Og að lokum vil ég aðeins óska þess, að bæði þetta mál og önnur, sem þingið þarf að leysa, takist að leiða til lykta með friði og réttsýni. Ég óska, að allir hv.þm. megi vera sér þess meðvitandi, að þeir eru fyrst og fremst fulltrúar þjóðar sinnar, og að það er ekki ábyrgðarlaust starf. ...Dálkur 20243 Ræðunr. 2385 Guðrún Lárusdóttir: Út af ummælum, sem féllu í ræðu hv. 2. þm. Reykv., vildi ég aðeins segja nokkur orð. Hann þóttist hafa eitthvað eftir mér um það, að hér í Reykjavík væri sérfræðingur, sem gæti gefið leiðheiningar um meðferð á fávitum. Ég held, að ég hafi ekki nefnt sérfræðing. En hitt get ég staðið við, að hér í bænum er nú staddur útlendur maður, sem hefir mikla þekkingu og æfingu í því að meðhöndla fávita. Hann er ekki lærður læknir, en hefir margt til brunns að bera, sem gerir það að verkum, að hann er vel fær um þetta starf. Hann hefir kynnt sér meðferð þessa fólks á fávitahæli erlendis og allan undirbúning og rekstur slíkra stofnana. Hann hefir starfað að hjúkrun sem diakon; sú list er einskonar þjálfun, sem er lítið þekkt hér á landi, en táknar sérstaklegan góðan undirbúning og leikni í meðferð sjúkra manna og fávita. Þessi maður hefir hlotið mikla menntun og æfingu í þeim efnum í mörg ár. Og þó að hann sé ekki formlega sérfræðingur, þá mun það ekki ofmælt, að hann hefir nægilega þekkingu til þess að annast um sjúkt og vangæft fólk. Það mátti skilja hv. 2. þm. Reykv. á þá leið, að hann bæri ekki mikla virðingu fyrir starfi þessa manns. Að vísu sagði hann það ekki beint, en mér virtist það auðfundið á orðum hans. Eins og ég áður minntist á, þá hefir þessi maður unnið á fávitahæli erlendis sem vökumaður og hjúkrunarnemi, og vildi ég gjarnan fá tækifæri til að sýna hv. 2. þm. Reykv. þau meðmæli, sem hann hefir hlotið, bæði frá erlendum og innlendum læknum. Þessi meðmæli gefa hugmynd um, hversu fær hann er, og ég er viss um, að hann mundi reynast mjög vel einnig hér við samskonar störf. Viðvíkjandi fyrirspurn hv. 2. þm. Rang. í sambandi við þá þáltill., sem hér liggur fyrir, vil ég taka það fram, að mér hefir aldrei skilizt, að meðmælabréf hv. 5. landsk. um jörðina Reykjahlíð til fyrrverandi eiganda hennar, Vigf. Einarssonar, hafi verið pantað af stjórninni. Sú fyrirspurn snertir því ekkert það mál, sem ég hefi hér rætt um. Og þess vegna er stj. ekkert bundin af mínum orðum um undirbúning þessa nauðsynjamáls, stofnun fávitahælis, sem ég hefi talið og tel enn, að þurfi að komast sem fyrst í framkvæmd. Þingsályktunartillögur afgreiddar með rökstuddri dagskrá. Þingvallaprestakall (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 D Dálkur 20270 Ræðunr. 2417 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég vil taka það fram, að fyrir mér vakti það eitt með þessari till. að fá d. til að skora á stj. að auglýsa prestakallið á Þingvöllum, sem nú er laust. Læt ég mig það litlu skipta, hvernig það verður gert, sem ég álít, að með þurfi til þess að laga það, sem laga þarf í þessum efnum, ef till. aðeins verður samþ. í þessari d. ...Dálkur 20270 Ræðunr.2421 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, er að efni til í tveimur liðum. Aðalatriði hennar er það, að skora á ríkisstj. að auglýsa Þingvallaprestakall til umsóknar svo fljótt sem við verður komið. Ætla ég að fara örfáum orðum um þann lið fyrst. Það var lagt allmikið kapp á það fyrir alþingishátíðina 1930 að leggja Þingvallaprestakall niður. Lesi maður umr. um það mál í Alþt. frá 1928, liggur við, að manni finnist á orðum sumra hv.þm. hér í Ed., að þeim hafi fundizt enga þjóðhátíð hægt að hafa á Þingvöllum, ef prestur væri látinn vera þar. Það skal játað, að sú leið að bera fram frv. um að leggja Þingvallaprestakall niður var fullkomlega lögleg. En frv. var harðlega mótmælt af viðkomandi söfnuði. Eigi að síður var það samþ. í Ed. með 8 atkv. gegn 5, en í Nd. sofnaði það fyrir fullt og allt. Það er vel til, að hv.þm. hafi þá verið farið að skiljast, að það mundi ekki vinsælt verk að leggja niður Þingvallaprestakall rétt fyrir þjóðhátíðina. Enda þori ég að fullyrða, að þorri landsmanna hefði ekki gert sig ánægðan með þá ráðstöfun, og ennþá mun almennt talið mjög óviðeigandi að leggja niður prestakallið á Þingvöllum. En þá var farin önnur leið til þess að útiloka a. m. k., að prestur sæti á Þingvöllum. Presturinn, sem þar var, sótti burt. Tildrögin til þess ætla ég ekki að rekja. Voru þá kosnir þrír menn í svokallaða Þingvallanefnd, 24. ágúst 1928. Meiri hl. þeirrar n. taldi það m. a. hlutverk sitt að láta prestinn rýma sessinn og láta umsjónarmann setjast að á Þingvöllum í staðinn. Form. n. komst að góðum samningum við kirkjumálaráðh., eða m. ö. o. við sjálfan sig, því hann gegndi þá því embætti, og hafði þannig bæði töglin og hagldirnar í þessu máli. Lét hann fresta veitingu brauðsins um óákveðinn tíma, og sá tími er nú orðinn 4 ár. Hafa tveir nágrannaprestar sinn úr hvorri áttinni verið látnir þjóna brauðinu. Þessi ráðstöfun fór í bága við gildandi lög og var þvert ofan í vilja safnaðanna í Þingvallasveitinni og þvert á móti vilja alls þorra landsmanna, er alveg óhætt að segja. Því að Þingvellir eru annað og meira en venjulegt fámennt og fátækt prestakall innan fagurs fjallahrings. Þeir eru helgistaður þjóðarinnar allrar, og þeir Íslendingar, sem leggja vilja rækt við þann helgistað, láta sér ekki lynda, að traðkað sé á helgustu minningunni, sem við hann er bundin, sem er minningin um kristnitökuna árið 1000. Þingvellir eru sameign allrar þjóðarinnar; þar eiga allir Íslendingar sameiginlegar minningar. Og ég get ekki nógsamlega undirstrikað það, að þýðingarmesti atburðurinn, sem gerzt hefir á þeim fornhelga stað, er einmitt kirstnitakan. Andspænis minningunni um þann atburð finnst mér lítt sæmandi að hlúa ekki sem bezt að þessu prestakalli, m. a. með því að hafa prest á staðnum sjálfum, eins og verið hefir í aldaraðir. Líti maður á sögu Þingvallastaðar, þá hefir maður heimildir fyrir því, að þar hefir staðið kirkja frá því árið 1116. Og að öllum líkindum hefir einnig verið þar prestur síðan, þó ekki sé hann nafngreindur fyrr en 1175, að Guðmundur Gris Ámundason sat þar. Ólafur helgi gaf viðinn í Þingvallakirkju árið 1115, og hefir sú gjöf og kirkjubyggingin sennilega verið til minningar um hinn mikla viðburð, kristnitökuna. Mundi konungi þeim hafa þótt harla ólíklegt, að á Alþingi Íslendinga mundi nokkru sinni eiga sæti menn, sem greiddu atkv. með því að leggja prestakall Þingvalla alveg niður og slá þannig einskonar striki yfir þá minningu, sem kristnu fólki í landinu er helgust af þeim, sem við Þingvöll eru tengdar. Margir telja, að það ætti vel við að veita Þingvallastað eins og sérstakt heiðurssæti einhverjum afburðamanni úr prestastétt, rithöfundi, listamanni eða skáldi, sem gæti með heiðri og sóma mætt fyrir hönd íslenzku kirkjunnar á þeim stað, þar sem grundvöllurinn var lagður að kristindóminum í landinu. Það er þjóðinni til sóma að hlúa sem bezt að minningum sínum, ekkert síður hinum kirkjulegu heldur en öðrum. Ég er hrædd um, að sögufróðum útlendingum, sem komu til Þingvalla hátíðarsumarið, hafi þótt einkennilegt að mæta hvergi presti staðarins, mönnum, sem vita, hvað þar hefir fram farið á umliðnum öldum. Nú er látið heita svo, að ekki sé hægt að veita brauðið, vegna þess að Þingvallanefndin hafi umráð yfir hinu friðlýsta svæði, og prestssetrið sé innan þess svæðis. Þetta er mesti misskilningur. N. getur auðvitað kveðið á um, hvaða jarðarafnot væntanlegur prestur má hafa. Þau skilyrði mætti auglýsa jafnframt og brauðið yrði auglýst til umsóknar, svo presturinn vissi, að hverju hann hefði að ganga. Setjum svo, að n. hefði bannað alla mannabústaði á hinu friðlýsta svæði; þá hygg ég þó, að kirkjustj. hefði verið skylt að sjá presti safnaðarins fyrir bústað einhversstaðar annarsstaðar utan svæðisins, því prestakallið hefir alls ekki verið lagt niður að lögum. Og ég vil bæta því við, að það hefði ekki farið verr á því að byggja yfir prest þarna utan girðingar heldur en yfir sprúttsalann í Svartagili. Þar stendur nú húskumbaldi mikill, þeim til smánar, sem að stóðu. Ég held því hiklaust fram, að það sé alls ekki lögum samkv. að hafa Þingvallakall prestlaust, og ég mótmæli því fastlega, að Þingvallanefndin sem slík geti nokkuð haft yfir brauðinu að segja. Um síðari hluta till. get ég verið fáorð. Það sjá allir, hvað það lýsir fádæma lítilli búmennsku að ráða sérstakan mann fyrir á 5. þús. kr. laun til að gegna starfi, sem prestur hefði vel getað sinnt sem aukastarfi, en láta hinsvegar tvo presta, sinn úr hvorri áttinni, þjóna brauðinu og greiða þeim fyrir 1000 kr. hvorum. Auk þess nýtur umsjónarmaðurinn hlunninda, sem ekki hafa verið boðin nokkrum presti. Ég ætla ekki að orðlengja um þetta að sinni. Ég þykist vita, að hér í hv. d. séu menn, sem hafa svo gott vit á fjármálum, að þeir sjái, hvað hér er óhyggilega ráðið. Þó er það ekki aðalatriðið fyrir mér, heldur hitt, að söfnuðir, sem krafizt hafa að fá sinn prest og eiga fullan rétt á því, fái prestinn hið bráðasta. ...Dálkur 20284 Ræðunr. 2425 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég þarf ekki að eyða löngum tíma til að svara hæstv.atvmrh. Ég vil aðeins þakka honum fyrir hans vinsamlegu undirtektir og góða meðferð þáltill., sem ég hefi borið hér fram. Hann hefir játað því, að söfnuðir prestakallsins hafi farið fram á, að aftur yrði settur prestur á staðinn, og viðurkennir fyllilega þessa réttmætu kröfu og lýsti einnig yfir því sem sínu áliti, að kirkjustjórnin hefði það mikil ráð yfir prestssetri Þingvallaprestakalls, að þar gæti prestur setzt að hvenær sem væri. Ennfremur tók hæstv. ráðh. mjög líklega í þá uppástungu mína eða þau orð mín, að viðkunnanlegra væri, að Þingvallabrauð væri einskonar heiðurssess fyrir heiðursklerka íslenzku þjóðkirkjunnar. En um það þarf vitanlega nýja löggjöf um prestakall Þingvalla, sem ekki liggur fyrir nú. Ræði ég það því ekki frekar. En mér þykir vænt um að heyra af vorum hæstv. kirkjumálaráðh., að honum virðist eins og mér, að þetta vera allvel til fallið. Ég bjóst alltaf við þessum undirtektum frá þessum hæstv. ráðh. - Hann ber fyrir brjósti velferð hinnar íslenzku þjóðkirkju og vill ekki vita þar af nokkurri afturför. Ég er sem sagt afaránægð með það, sem hann hefir hér viðurkennt, það tvennt, sem er aðalatriðið fyrir mér. Hann drap einnig lítið eitt á það, að hann hefði átt tal við Þingvallanefndarmann um málið og að hann væri ekki vonlaus um, að samkomulag fengist um hið eina, sem Þingvallanefnd hefir nokkur umráð yfir, og það eru afnot Þingvallajarðar. Jarðarafnotin eru vitanlega á valdi Þingvallanefndar að vissu leyti, eins og vitað er samkv. þeim l., sem sett voru á Alþ. um það efni. En það er líka allt og sumt, því að um prestakallið er það að segja, að það hefir aldrei verið lagt niður með l., og um prestssetrið yfirleitt stendur í l. nr. 46 16. nóv. 1917: „Þar sem presturinn hefir hingað til haft ákveðið prestssetur, heldur hann ábúðarrétti framvegis“. Og ennfremur: „Hreppstjóri hefir umsjón með öllum jörðum, sem liggja í hreppi hans, að undanskildum prestssetrum“. Ég bendi á þetta til þess að undirstrika það, að fullskýr lagafyrirmæli séu fyrir því, að prestssetrið og prestakallið sé undanþegið umsjón Þingvallanefndar. Mig furðar á því, úr því svo er málum háttað, að kirkjustj. skuli þá ekki hafa fundið ástæðu til að heyra bænir safnaðanna, sem munu á mjög eindreginn hátt hafa látið í ljós skoðanir sínar. Og mig furðar einnig á því, að ekki skuli hafa verið tekið tillit til þessa ákveðna vilja, sem aðalfundur Prestafélags Íslands lét í ljós seinasta sumar á Þingvöllum, þar sem fundurinn samþ. eindregna áskorun til ríkisstj. um, að hún hraðaði því að veita prestakallið á Þingvöllum. Ég ætla að vona, að úr því svona er komið, þá láti kirkjustj. það ekki dragast alllengi úr þessu að taka til greina vilja þeirra manna, sem þarna eiga fyrst og fremst hlut að máli, en það eru söfnuðir prestakallsins. Vænti ég þess fastlega, að Þingvallanefndin, sem hefir umráð yfir afnotum jarðarinnar á Þingvöllum, sýni fulla sanngirni í samningum við kirkjustj. og komi þar fram sjálfri sér til sóma, og að ekki verði erfitt fyrir ríkisstj. að fá bújörðina sem óskertasta í hendur prestinum, þegar þar að kemur. Annars vil ég halda því fram sem minni skoðun, að ég álít, að kirkjustj. þurfi engan samning að gera við Þingvallanefnd um þetta mál, því að prestssetrið og prestakallið er ekki undir hennar yfirráðum, og hygg ég, að kirkjustj. hafi nægileg ráð til þess, ef hún vill, að bæta prestinum þann skaða, sem hann biður sökum þeirrar skerðingar, sem varð á jörðinni, vegna þess að taka þurfti af landi hennar til almenningsþarfa, vegna þjóðgarðshugmyndarinnar og friðunarstarfseminnar á Þingvöllum. Þar að auki mætti bæta prestinum þann tekjumissi, sem af þessu leiðir að öðru leyti, með því að fela honum að einhverju eða öllu leyti umsjón staðarins og gjalda honum fyrir það þóknun eftir samkomulagi. Vera má, að það sé um of, að prestur staðarins hafi algerlega á hendi umsjónina, sérstaklega að sumarlagi, en þá eru dæmin til þess, að til Þingvalla hefir verið sendur maður til gæzlu og mun öll umsjónin hafa farið fram á þann hátt á árunum 1921–1924. Var til þess valinn barnakennari úr Reykjavík. Ég vil því halda því fram, að hið stóra atriði í málinu sé ekki samningurinn við Þingvallanefnd um jarðarafnotin, heldur þetta, að kirkjustj. noti þau ráð, sem fyrir hendi eru, til þess að bæta prestinum það, að bújörðin hefir misst töluvert af ágæti sínu. Hefi ég þegar bent á leið til þessa, hvort sem öðrum finnst hún fær eða ekki. Og ég vil enn benda á aðra leið, sem mér finnst ekki fjarri lagi, en það er, að presturinn hefði einhverskonar fræðslustörf með höndum - ungmenna eða fólksins yfirleitt -, því að í þessum góðu húsakynnum er það mjög á hinum yndislega stað vel til fallið að fara með fræðslustörf. Ég held því, að þetta mál þyrfti ekki að stranda á samningaundirtektum við Þingvallanefnd. En ef endilega verður álitið, að á því þurfi að halda, þá er nauðsynlegt, að gott samkomulag fáist um það á báðar hliðar. Ég læt þá útrætt um þessa hlið málsins og sný mér að hv. 5. landsk. Hann hélt hér alllanga ræðu í fyrradag og kom nú lítið nálægt efni því, sem hér liggur fyrir til umræðu. Verð ég því fyrir fram að biðja d. afsökunar á því, þótt mín ræða sem svar til hans fari þá nokkuð út fyrir það aðalefni, sem hér er á dagskrá. - Hv. þm. hóf mál sitt á því að tala um fákænsku mína í þessu máli og eyddi alllöngum tíma til þess að bera mér það á brýn, að ég væri hér með árás á friðunarstarfið, ég vildi færa allt til verri vegar og koma Þingvöllum í sama tortímingarástandið sem verið hefði fyrir aðgerðir prestanna og þess stjórnmálaflokks, sem ég tilheyri. Þennan fagra tilgang minn rakti ræðumaður allýtarlega og kom víða við, og fléttaði mörgu inn í ræðu sína, sem kom málinu alls ekkert við. En mér hefir verið sagt af kunnugum mönnum, að það sé nú vani þessa hv.þm. að tala sem minnst um sjálft málið, sem fyrir liggur, en þvæla úr einu í annað. Og þeir, sem harðast urðu fyrir barðinu á hv.þm., voru auðvitað prestarnir. Þess vegna skil ég það, eftir því áliti, sem birtist í ræðu hans á starfi þeirra á Þingvöllum, að fyrsti þáttur friðunarstarfsins hlaut að verða sá, að láta prestinn víkja. Sjálfur hefir þessi hv.þm. sagt í ræðu um prestakallsmálið á Þingvöllum, sem lá hér fyrir 1928, að „því einu á að útrýma, sem staðnum er til tjóns og óvirðingar“, og ekki hefir borið á öðru meir, sem útrýmt hefir verið, en einmitt prestinum, a. m. k. mest um það talað. Mér dettur auðvitað ekki í hug að efast um, að hv.þm. hafi miklar mætur á Þingvallastað og vilji fegra hann og friða, og ég hefi meira að segja heyrt hann sjálfan minnast á það, að það væri mjög vel við eigandi að byggja á Þingvöllum veglega kirkju. En hvers vegna lét þá ekki þessi hv.þm., á meðan hann hafði aðstöðu til þess, kirkjubygginguna sitja fyrir því að rífa íbúðarhús síra Guðmundar Einarssonar, sem hann hafði fengið 5000 kr. lán til að byggja? Heldur reisti á staðinn 70 þús. kr. hús, þar sem ekki virtist nein brýn þörf á byggingu í bili. Því þá ekki langtum heldur að byggja kirkju? Hún hefði ekki þurft að kosta 70 þús. kr. Ég geri lítið úr þeim ráðagerðum, sem ekki fylgir meiri alvara en þetta. - Hv. þm. lagði mikið upp úr því, að útlendir ferðamenn hefðu verið að koma á þessa staði og taka myndir af bænum, til þess að sýna í öðrum löndum, sem merki þess, hve íslenzk prestssetur væru burðug, og þá ekki sízt á þessum stað. En myndu þá þessir menn ekki með sínar myndavélar geta staðnæmzt hjá kirkjuskriflinu, sem nú sýnist ennþá ljótara og lágkúrulegra en áður við hliðina á þessu nýja fína húsi? Enn í dag geta þeir borið þann vott um íslenzkan amlóðahátt út um löndin. Heldur þá hv.þm. ekki, að þeir hefðu enn getað tekið myndir af kirkjunni til þess að sýna, hve vel er búið að guðshúsinu á þeim stað, þar sem kristni landsins var lögtekin? Og það geta þeir gert enn í dag. Hefði hann notað aðstöðu sína sem ráðh., þá hefði guðshúsið á Þingvöllum mátt líta öðruvísi út og vera honum og þjóðinni til sóma, og fremur séð í gegnum fingur við allt byggingarbrask þessa hv.þm. á meðan hann var ráðh., og þann gífurlega kostnað, sem af því leiddi. Þá fór hv.þm. að tala um síra Matthías Jochumsson og sálmabókina og hve kirkjan hefði farið illa með síra Matthías. Mér er ekki kunnugt um, að kirkjan sem heild hafi nokkurntíma farið illa með þennan mæta mann, hvað sem hann kann að hafa átt í brösum við einstaka menn. Það eru flestir, sem lenda einhverntíma í einhverju slíku, sérstaklega þeir, sem starfa á opinberum svæðum þjóðfélagsins. Það kemur ekki kirkjunni við. - Þá minntist hv.þm. á, að hann hefði ekki einu sinni fengið sálma sína inn í sálmabókina! Veit þá hv.þm. ekki, hvað hann á þar marga sálma, og veit hann ekki, að síra Matthías var kjörinn einmitt af hálfu kirkjunnar í sálmabókarnefndina og vann þar í átta ár? Ég vil segja hv.þm. það ennfremur, að meðan síra Matthías Jochumsson bjó hér í Reykjavík mun hann hafa stundað verk sín með sóma sem sálmabókarnefndarmaður, en eftir að hann fluttist að Odda 1881, mun hann frekar hafa slegið slöku við það starf og það af eðlilegum ástæðum, þar sem hann hafði þar miklu verri aðstöðu, langt í burtu frá meðnefndarmönnum sínum. Hver einasti sálmur, sem síra Matthías kom með til nefndarinnar var tekinn í sálmabókina, nema einn, og það var af því, að hann sjálfur óskaði eftir, að hann væri ekki birtur. Þetta var nú öll ósanngirnin, sem þm. varð svo skrafdjúgt um. Annars verð ég að taka það fram, að þetta mál, um sálma Matth. Joch., er álíka skylt þáltill. eins og t. d. K. F. U. M. í Ameríku, þótt honum kæmi til hugar að blanda því saman í ræðu hér í deildinni. Þá sagði hv.þm., að vel væri séð fyrir kristilegri þörf safnaðanna með þeirri prestþjónustu, sem þeir nú hafa. Mér dettur ekki í hug að efast um ágæti þessara tveggja presta, sem nú þjóna Þingvöllum; langt frá því. Þeir eru báðir ágætir menn og sjálfsagt vel vaxnir starfi sínu, en ég verð að segja, að hv.þm. getur ekkert um það borið, hvort sú prestsþjónusta, sem hann hefir útvegað þessu prestakalli, fullnægir hinni kristilegu þörf safnaðanna; um það getum við hvorugt, ég eða hv.þm., dæmt. Við rannsökum hvorki „hjörtun eða nýrun“. Ennfremur sagði hv.þm., að það væri hægðarleikur að þjóna Þingvöllum frá Mosfelli. Það getur verið að sumarlagi, en ég held, að síra Hálfdán sé ekkert öfundsverður af vetrarferðum sínum til Þingvalla. Þær geta orðið býsna örðugar, þegar vond er færð og illa viðrar. Það segir sig sjálft, að það fólk, sem á annað borð vill hafa prest, kýs heldur að hafa prestinn nálægt sér, innan sóknarinnar, heldur en í öðrum prófastsdæmum. Hv. þm. talaði um „kulturleysi“ prestanna. Í þessu sambandi vil ég minna háttv. þingmann á, að prestsheimilin voru til skamms tíma, eins og öllum er kunnugt, aðalmenningarstöðvar þessa lands. Prestsheimilin íslenzku voru skólar fyrir alþýðufólkið, meðan ekki var völ á skólamenntun nema að sáralitlu leyti. Voru það kannske ekki prestarnir, sem alloftast bjuggu unglingana undir skóla? Prestsheimilin voru griðastaður, þar sem hver safnaðarlimur var velkominn. Þangað var leitað í gleði og sorg, þar var leitað ráða í hverskonar vandræðum. Því segi ég það, að þegar sóknarmenn eru sviptir slíku heimili, þá eru þeir miklu sviptir. Ég þori að segja, að prestarnir á Þingvöllum hafi ekki verið neinar undantekningar í þessum efnum. Þar hafa verið mann fram af manni valinkunnir sæmdarmenn, svo að safnaðarfólkinu er mikill söknuður að slíkum mönnum og bregður við þegar slíkt heimili leggst niður. Enda mun safnaðarfólkinu í Þingvallaprestakalli hafa brugðið við æðimargt, og ekki átt því að venjast, að hreppsnefndin væri krafin um þóknun fyrir kaffiveitingar handa kirkjugestum; en það mun umsjónarmaður Þingvallanefndar hafa leyft sér að bjóða söfnuðinum upp á. Ef einhver vill bera brigður á þessi orð mín, get ég ofurvel birt bréfið, sem Guðmundur Davíðsson skrifaði hreppsnefndinni í Þingvallasveit, og fór fram á 50 kr. þóknun fyrir kaffi handa kirkjugestum. Mér fannst nú skörin fyrst færast upp í bekkinn, þegar hv.þm. fór að tala um sparnað. Fyrst og fremst hefir mér ekki þótt þessum hv.þm. vera sérlega laginn neinn sparnaður, hvorki á Þingvöllum eða annarsstaðar. Þegar hann fór að tala um, að þessi ráðstöfun á Þingvöllum væri gerð af sparnaðarástæðum, þá ofbauð mér alveg. Hv. þm. minntist á, að umsjónarmaðurinn á Þingvöllum hefði venjuleg barnakennaralaun. Þetta er alls ekki satt. Það eru engin meðalbarnakennaralaun, sem umsjónarmaðurinn á Þingvöllum hefir. Barnakennararnir okkar fá fæstir 350 kr. á hverjum mánuði, auk allskonar fríðinda. Barnakennararnir okkar verða sannarlega að vinna fyrir sínu kaupi. Þeir fá enga aukaborgun fyrir aukaverk sín. Til þess að skýra þessi orð mín get ég tekið til dæmis, að það er ekki lengra en síðan 22. des. síðastl., að það varð að borga aukreitis fyrir að setja bátinn Grím Geitskó í hús. Ég held, að þetta hafi kostað nærri því 400 kr. Ég veit ekki, hvort þessi umsjónarmaður á að inna aukastörf af hendi, en mér finnst það liggja í hlutarins eðli, að hann hefði átt að aðgæta, að báturinn eyðilegðist ekki á vatninu. Annars skil ég ekki, að þörf sé á neinum barnakennara til þess að vera umsjónarmaður þarna á Þingvöllum. Ég hefi þekkt margan ágætan smala, sem hefir verið ágætur til þess að reka úr girðingum hesta og kindur, þó hann hefði ekki gengið í kennaraskólann. Það þurfti engan barnakennara til þess. Hitt er annað mál, ef barnakennarinn hefði verið notaður til þess að kenna börnum, þegar lítið var að gera og ekkert fé í girðingunum. En ráðsmennskunni er ekki svo viturlega hagað, að það sé gert! Annars gæti ég lofað hv.þdm. að heyra, í hverju sparnaðurinn, sem hv.þm. talaði um, er fólginn. Umsjónarmaðurinn hefir 4200 kr. laun á ári. Hann hefir frí kol, 7½ tonn, og það kostar 12 kr. undir hvert tonn austur að Þingvöllum. Hann hefir fría steinolíu og fría íbúð. Hvers virði myndu hv.þdm. meta íbúðina í nýja fína sjötíu þúsund króna húsinu á Þingvöllum?

7 þús. kr. metur skattanefnd það

. Það var gott að fá þær upplýsingar. Þegar þar við bætist prestsþjónusta, sem verður að kaupa aukreitis við allt þetta, þúsund kr. til hvors prests, þá finnst mér ekki hægt að segja, að þetta sé sérlega mikil sparnaðarráðstöfun frá venjulegu búmannssjónarmiði. Ég hefi bent á, að það mætti láta prestinn bæta við sig umsjónarmannsstarfinu fyrir einhverja þóknun, og ég hefi sýnt fram á, að með þeirri tilhögun hefði sparazt á ári hverju ekki svo lítil fúlga. En það er annað, sem einnig hefði sparazt, og það er sannarlega meira virði heldur en nokkrar krónur, það hefði sparazt ósátt og illindi á meðal safnaðarfólksins og umsjónarmannsins. Það er opinbert leyndarmál, að þar logar allt í ófriði, af því að fólkinu líkar svo illa við umsjónarmanninn. Þetta veit hv. 5. landsk. ekki síður en ég, að er satt. Þá minntist hv.þm. á útlenda heiðursgesti, sem hefðu dvalið á Þingvöllum á ríkisins kostnað. Hann taldi það þýðingarmikið menningaratriði fyrir okkar þjóð, að n. gæti fengið að ráða því, að í þessum húsakynnum mættu menn annara þjóða njóta gestrisni. Ég vil taka það fram, að ég lasta það ekki, að landið taki vel og risnulega á móti því fólki, sem það á skilið, en ég tel það varhugaverða ráðstöfun að láta prívatmenn eins og hv. 5. landsk. veita gestum á ríkisins kostnað þann beina, sem honum sýnist. Ég álít, að þegar um heiðursgesti sé að ræða, sem koma hingað á landsins vegum, þá sé það ríkisstj. ein, sem eigi að taka á móti slíkum mönnum og ráðstafa. þeim, meðan þeir dvelja hér á landi. Ég skal ekki segja, eftir hvaða reglum Þingvallanefnd vinnur sín störf, en ég þykist sjá, að þetta geti valdið óþægindum. Við skulum segja, að einn maður væri boðinn af hæstv.dómsmrh., annar af hv. 2. landsk. og þriðji af hv. 5. landsk. Ætli það gæti ekki rekizt á?

Það er góð samvinna í n.

. Ekki betri en það, að mér hefir verið sagt, að þetta hafi rekizt á einu sinni, ef ekki tvisvar. Ég tel það mjög óhyggilega og illa stefnu í fjármálum að fela prívatmönnum, enda þótt þeir séu kosnir af Alþingi, fjárveitingarvald utan fjárlaga og utan Alþingis. Ég sé ekki, að það nái nokkurri átt. Í þessu sambandi er vert að láta þá ósk sína í ljós, að Þingvallanefnd legði öll sín plögg á borðið og sýndi hv.þm., hverju hún hefði eytt til starfsemi sinnar á Þingvöllum. Menn eiga heimting á að fá að vita þetta, fyrst og fremst þm. og svo öll þjóðin. E. t. v. er það aðeins lítill hluti af því fé, sem farið hefir forgörðum í allskyns bruðl og brass, en eigi að síður er það skylt, að almenningi sé gefinn kostur á að kynnast því, hvernig forráðamennirnir fara með eigur þjóðarinnar. Hv. 5. landsk. hélt loks ræðustúf um Sigrid Undset. Hann minntist á hana sem einn heiðursgestinn, sem hefir dvalið á Þingvöllum. Ég þarf ekki að spyrja hv.þm. um, hverja tegund skáldsagnagerðar Sigrid Undset leggur aðallega stund á. Hann veit, að það eru fornsöguleg fræði, ekki síður kirkjuleg en veraldleg, og færir þau í búning skáldsagnalistar og snilldar. Heldur þá hv.þm., að Sigrid Undset hefði verið nokkur ógreiði gerður, þó að hún hefði fengið að tala um slík áhugamál sín við prestslærðan mann á þessum stað? Svo var þó helzt að heyra á hv.þm., að skáldkonunni hefði ekki orðið vært á staðnum, ef prestur hefði verið þar. Vera má, að ég hafi misskilið þm., en þannig komu orð hans mér fyrir eyru. - Það var svo margt, sem hann drap á, að það er varla, að ég geti eltzt við það allt. Hv. þm. minntist á „fylliskríl“, sem myndi verða erfiður viðfangs fyrir prestinn. Það var á honum að heyra, eins og það væri eitt aðalviðfangsefnið fyrir prestinn að berjast við þessa fyllirafta. Ég verð að segja, að mér finnst það sitja illa á þessum hv.þm. að fara mjög hörðum orðum um „fylliskríl“, þar sem hann hefir einmitt gert sitt til þess að fjölga þessháttar fólki í Þingvallasveitinni, með því að hlutast til um að byggja stærðarhús yfir stærðarbruggara í Svartagili. - Ég get svo látið útrætt um þetta að sinni, en vil að lokum mæla harðlega á móti því, að ég hafi ráðizt á friðunarstarfið á Þingvöllum með þáltill. minni. Ég verð að segja, að sá staður er mér allt of dýrmætur til þess, að ég vilji í nokkru hnekkja sóma hans og áliti. Hv. þm. getur ekki sannað það, að ég hafi nokkru sinni gert nokkurn skapaðan hlut til þess að skerða eða spilla friðun Þingvalla. Slíkur áburður frá þm. í þingsæti er í raun og veru vítaverður og verður ekki dæmdur nema á einn veg. Ég hefi engu haldið fram öðru en því, að Þingvallastað væri enginn ósómi sýndur, þó að þar fengi að vera prestur. Allt og sumt, sem ég fer fram á í þáltill. minni, er það, að réttur safnaðanna, sem hefir verið fyrir borð borinn, fáist aftur og að bænir þeirra manna og kvenna austur í Þingvallasveit, sem hafa skrifað ríkisstj. og beðið hana um prest aftur, verði heyrðar og óskir þeirra verði uppfylltar. Ég sé því ekki, að ég þurfi í raun og veru að segja neitt annað en þetta. Ég hefi borið fram þessa þáltill. í því trausti, að þarna náist leiðrétting mála, sem í raun og veru þyrfti að vera búið að leiðrétta fyrir löngu. Það er nú allt og sumt. Ég hefði aldrei farið að minnast nokkurn skapaðan hlut á umsjónarmann þann, sem nú gegnir því starfi, ef hv. 5. landsk. hefði ekki gefið mér fullkomið tilefni til þess. Hann má því sjálfum sér um kenna, ef ég hefi sagt eitthvað af því, sem hann hefði viljað, að ósagt hefði verið. ...Dálkur 20308 Ræðunr. 2431 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Eins og ég bjóst við, þá var ræða hv. 5. landsk. eintómur útúrsnúningur frá aðalefninu. Hann lét svo, að deilan stæði um það, hvort eigi að friða Þingvöll eða ekki. En hv.þm. veit vel, að þetta er ekki satt; deilan stendur ekki um það. Það er því ástæðulaust fyrir hv.þm. að vera alltaf að hamra á því, að samþykkt þáltill. sé sama og að rífa niður friðunarstarfið á Þingvöllum. Ég hefi gert ljósa grein fyrir því, hvað fyrir mér vakir, og ég hygg, að ég þurfi ekki að taka það fram oftar en ég hefi þegar gert. Og því, að mér sé borið það á brýn hér á hinu háa Alþingi, að ég vilji rífa niður friðunarstarfið á Þingvöllum, vil ég algerlega vísa heim til föðurhúsanna. Það, sem verið er að tala um, er ekki annað en þetta: á að taka tillit til óska safnaðarins, sem samkv. sínum fyllsta rétti fer fram á að hafa prest í prestakalli, sem ekki hefir verið lat niður að lögum? Ég held því, að flestir muni sjá, að það er lítil sanngirni í því að halda þessu svo fast fram eins og hv. 5. landsk. hefir gert, að ég sé að veðsetja friðunarstarfið á Þingvöllum. Það er langur vegur frá því, og ég vona, að hv. dm. sjái það með mér, að ég fer ekki fram á, að raskað sé eða rótað neitt við því, sem þar hefir verið starfað, þó ég vilji halda fram rétti safnaðarins. Hv. þm. kvað harðan dóm upp yfir öllum prestum, sem um þúsund ára skeið hafa starfað á Þingvöllum, og dómur hans var fólginn í þessum orðum, sem ég skrifaði hjá mér: „Hið eina lífræna, sem eftir þá lifir eftir þúsund ára starf, eru trjáhríslurnar, sem síra Jón Thorsteinsson gróðursetti við húsið á Þingvöllum“. Ég kalla þetta harðan dóm, og vil bæta því við, að hér kemur skýrt fram skilningur hv.þm. á andlegri starfsemi presta. Og ég vil einnig minna hv.þm. á það, að einhversstaðar standa þessi orð: Dæmið ekki, svo þér verðið ekki dæmdir. Því líkur dómur og þér fellið yfir öðrum, mun yfir yður felldur verða. Ég hygg, að þessi orð hafi svo oft sannað sjálf sig, að ég þurfi engu við þau að bæta, en ég vil bara segja það, að ég hygg, að engum, hvorki hv.þm. né öðrum, sé til heiðurs að hnýta í látna menn. Hv. þm. stimplaði það skáld, sem ort hefir flesta sálmana í sálmabókinni, þeir sem kunnugir eru sálmabókinni, vita, hver þar á flesta sálmana, og er ekki um það að villast, hver það er, sem hv.þm. telur stærsta leirskáldið. Ég ætla mér ekki að fara að meta skáldlegt gildi andlegra ljóða þessa manns, en svo mikið vil ég segja, og það í fullri alvöru, að sálmar þessa manns hafa huggað marga hrellda sál á raunastundum lífsins, og hver veit nema sál hv.þm. eigi eftir að finna frið og huggun í þessum ljóðum. Hver veit? Enginn veit sína æfina fyrr en öll er. Þá var hv.þm. það enginn smáræðis fengur, þegar annar þm. gekk að eyra hans og hvíslaði því að honum, að einu sinni hefði prestur í Sauðanesi látið auglýsa, að hann gæfi ekki kaffi við kirkju. Ég greip þá fram í, en það er nú víst ekki kurteist eða samboðið hinu háa Alþingi, og sagði þetta vera ósatt. En hv.þm. lagði þá aðeins þyngri áherzlu á orð sín og nefndi nafn prestsins, Jóns Halldórssonar, sem var prestur og prófastur í Sauðanesi, og sagði, að það hefði einmitt þm. verið að segja sér það núna á þessari stundu. Út af þessu leyfði ég mér að senda svo hljóðandi skeyti málsmetandi mönnum á Þórshöfn: Á Alþingi í dag sagði þingmaður sr. Jón Halldórsson Sauðanesi hefði auglýst, að kirkjugestir fengju ekki kaffi. Er þetta satt? Svar óskast morgun undirritað fullum nöfnum kunnugra“. Mér þótti það ekki skipta svo litlu máli, að fá sannleikann fram hér. Símskeytið, sem ég fékk, hljóðaði svo: „Vegna ummæla á Alþingi lýsum við yfir, að heimili prófasts Jóns Halldórssonar var ætíð opið öllum aðkomandi sóknabörnum og öðrum, eins og hver ætti þar föður heim að sækja. Algerlega tilhæfulaust hann hafi nokkurn tíma auglýst kirkjugestum yrði ekki gefið kaffi, utan einu sinni, vegna sykurleysis, enda heimilið annálað fyrir gestrisni og höfðingsskap“. Herborg Friðriksdóttir, Guðmundur Vilhjálmsson, Syðra-Lóni, Stefanía Friðriksdóttir, Salome Jónasdóttir, Jón Jónasson, Ytra-Lóni, Matthildur Jóhannesdóttir, Sigríður Jónsdóttir, Guðrún Jóhannesdóttir, Jónas Aðalmundarson, Aðalmundur Jónsson, Kristján Jónsson, Eldjárnsstöðum, Sigurður Sigvaldason, Grund, Jónas Helgason, Ásseli, Margrét Halldórsdóttir, Arnþrúður Daníelsdóttir, Arnþrúður Guðmundsd., Halldór Benediktsson, Guðmundur Björnsson, Hallgilsstöðum, Dýrleif Kristjánsdóttir, Halldóra Halldórsdóttir, Kristján Halldórsson, Þorsteinn Einarsson, Syðri-Brekkum, Davíð Vilhjálmsson, Sigurður Magnússon, Syðri-Brekkum, Ingimar Baldvinsson, Jónína Kristjánsdóttir, Ásta Vigfúsdóttir, Ása Aðalmundardóttir, Jóhann Tryggvason, Ari Jóhannesson, Sigríður Þorsteinsdóttir, Jóhannes Jóhannesson, Margrét Metúsalemsdóttir, Þorvaldur Pálsson, Þórshöfn. Alls hafa undirritað og mótmælt á annað hundrað. Undirskriftirnar sendast með Esju. - Jón Björnsson“. Réttar undirskriftir staðfestir Ingimar Baldvinsson stöðvarstjóri. Það kann að vera, að einhverjir hv.þm. séu svo skapi farnir, að þeim finnist það broslegt, að þm. reynir að verja sig og látinn ættingja sinn með því að leita vitnisburðar, en ég er ekki svo skapi farin, að ég geti hlegið að sannleikanum, í hvaða mynd sem hann birtist, og þó að þetta sé ekki stórvægilegt atriði, þá sýnir það þó sannleikann. Og þó að hv. 5. landsk. hafi ekki mikið álit á íslenzkum prestum samkv. orðum hans um þúsund ára starfsemi þeirra á Þingvöllum, þá eru til íslenzkir bændur, sem ekki láta það orðalaust viðgangast, ef hnýtt er í minningu látins prests þeirra. Hv. þm. sagði eina setningu, sem ég hjó eftir, ekki þó af því, að hún væri svo merkileg í sjálfu sér. Hann var að tala um Sigrid Undset og fannst það í raun og veru hlægilegt að hugsa sér slíka konu á tali við íslenzkan prest Mér skildist á hv.þm., að það væri svo mikill munur á þessari konu og prestunum hér. En ég vil spyrja hv.þm., í hverju hann álíti, að ávextir sannrar menningar eigi að koma í ljós. Í hroka og gikkshætti? Nei, ég hygg, að sönn menntun komi fram í því, að maður viðurkenni bæði í framferði sínu og viðtali, að því meir sem hann veit, því betur finnur hann til þess, hve lítið hann veit, og ég hygg, að Nobelsverðlaunamenn séu engin undantekning frá því, og ég ætlast til þess, að þeir skari fram úr öðrum með lítillæti, sannri auðmýkt og hógværð, því það eru fegurstu ávextir sannrar menntunar. Þá kem ég að því, sem ég hefði helzt ekki viljað fara út í, en ég neyðist til þess, af því að hv.þm. blandaði fátækrastjórn Reykjavíkur inn í búskapinn á Svartagili. Ég hefði m. a. viljað hlífa manninum, af því að búskapur hans hefir gengið illa. Það var heldur ekki við öðru að búast á þessu harðbalakoti. En mér ofbauð, að það skyldi vera byggt hús á slíkum stað, þar sem varla kemur stingandi strá upp úr jörðu. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði um úttekt þessa manns í reikning bæjarins, sem hefði verið mest púðursykur og ger, þá get ég lýst því yfir, að það eru rakalaus ósannindi. Hv. þm. er velkomið að fara niður á bæjarstjórnarskrifstofu og athuga úttekt þessa fátæka manns fyrir bæjarfé. Ég gat ekki farið að leggja reikningana fram, því ég vildi hlífa manninum í lengstu lög, og ég tel engan varða um, hvað hann hefir fengið til styrks sér og sínum. En hv.þm. vildi það ekki, og það lá í hlutarins eðli, að ég yrði að taka þetta upp og hreinsa heiður fátækranefndarinnar fyrir þeim áburði, að hún standi fyrir því, að keypt sé efni til bruggunar. Að lokum talaði hv.þm. um það, að umsjónarmaður Þingvalla ætti þakkir skilið fyrir verk sitt, og skal ég ekki hafa af honum neinn heiður í því. Ég veit, að hann er áhugasamur, en ég held, að það sé annar maður, sem á meiri þakkir skilið, og það er Matthías Þórðarson fornminjavörður. Hann var búinn að starfa mikið á Þingvöllum áður en hv. 5. landsk. kom til skjalanna og sá umsjónarmaður, sem hann réð að Þingvöllum. Hefði Matthías Þórðarson verið látinn ráða meiru, þá hugsa ég helzt, að tilkostnaðurinn hefði orðið minni og allt fyrirkomulag einfaldara. Auðvitað kennir hv.þm. Reykvíkingum um allt ósamkomulagið á Þingvöllum. Það var ekki nema það, sem maður gat búizt við. Og í því sambandi fór hann nokkrum vel völdum orðum um „vini“ mína, „svindlarana“ í „fínu villunum“. En þar auglýsti hv.þm. bezt fáfræði sína um mig og mína vini. Þeir búa fæstir í fínum „villum“. Jafnframt skoraði hann á mig að láta þessa ríku vini mína aura saman í kirkju á staðnum, en þá gleymdist hv.þm., að kirkjan á Þingvöllum er ríkiseign, og það er ríkið, sem á að sjá um hana. Annars á ég erfitt með að skilja, hverskonar fítungur hleypur í hv.þm. út af þessu og hvers vegna honum er stríðni í því, að prestakallið verði veitt og söfnuðurinn fái að hafa prestinn sinn hjá sér, eins og hann hefir haft um allar þessar aldir, frá því fyrst að prestakall varð til á Þingvöllum, sem ég hygg að verið hafi árið 1175. En samt sem áður vil ég unna hv.þm. þess sannmælis, að honum er annt um friðunarstarfið á Þingvöllum. Okkur er báðum annt um friðunarstarfið, en mér er einnig annt um andlegu hlið málsins, að þessi afskekkti söfnuður, sem býr uppi á fjöllum, fái að njóta starfs góðs prests, sem sé vinur safnaðarins og sálusorgari. Ég fæ ekki skilið, hvers vegna við hv.þm. fáum ekki mætzt á miðri leið með þessi áhugamál okkar beggja, hann með áhugamál sitt fyrir friðuninni og ég með áhugamál mitt, sem gengur í sömu átt, en aðeins það lengra, að ég hugsa einnig um andlegu hlið málsins. Ég ætla því að vona, að við getum viðurkennt hvors annars rétt í aðalatriðum málsins, þó okkur hafi borið þetta á milli. Hv. 2. þm. Eyf. mælti hér fáein orð, og mér heyrðist á honum, að hann óttaðist, að á bak við þessa till. lægi eitthvað persónulegt. Ég fæ ekki skilið, hvað hann á við með því, eða hvaða ástæðu hann telur til þess, að ég beri fram þessa þáltill. af einhverjum persónulegum ástæðum. Ég vil biðja hv.þm. að útlista það fyrir mér, hvað fyrir honum vakir. Hv. þm. bar saman aðstöðu Þingvallaprestakalls og prestakalls norður í landi, þar sem erfitt væri um prestsþjónustu. En hvað sem því líður, þá hljóta Þingvellir alltaf að hafa sérstöðu í þessum efnum, þar sem kristni var þar lögtekin og Alþingi háð um nær þúsund ára skeið. Það er því ekki hægt með sanngirni að bera saman venjulegt prestakall við þetta prestakall. Mér finnst það liggja í hlutarins eðli og kalli nánast á Íslendingseðli okkar sjálfra að hafa þarna prest, fulltrúa þeirrar stofnunar, sem þar var fyrst stofnuð. Þessi dagskrártill., sem hv.þm. ber fram, er kannske betri en ekki neitt. Það er ekki nema satt, að jarðarafnot, sem prestssetrinu fylgja, heyra undir Þingvallanefnd og það verði ekki hjá því komizt að semja um afnot bújarðarinnar. En ég held ekki, að það sé nein ástæða til að halda því fram, að það þurfi að semja um prestssetrið sjálft, eins og fram kemur í dagskrártill. Prestssetrið heyrir til prestakallinu og Þingvallanefnd hefir ekki frekar umráð yfir prestssetrinu en yfir prestakallinu sjálfu og kirkjunni, enda hefir Þingvallanefndin ekki haldið því fram, svo ég viti til, að hún ráði neinu um kirkjuna sjálfa. Hvað d. gerir við dagskrártill., ræður hún sjálf. Ég hefi sagt mitt álit á henni, að ég álít hana betri en ekki neitt. En hvers vegna ekki að samþ.þáltill. eins og hún liggur fyrir? Ég sé ekki, að málið sé nær takmarki sínu fyrir það, þó dagskrártill. sé samþ., enda þótt ég játi, að hún hnígur í sömu átt og þáltill., þó ég hinsvegar geti ekki gefið henni atkv. mitt. ...Dálkur 20327 Ræðunr. 2441 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Hv. 2. þm. Árn. kvaðst vera hlynntur því, að söfnuðurinn fengi prest, og er ég honum þakklát fyrir það. En hann taldi tormerki á, að presturinn byggi á Þingvöllum, og nefndi Arnarfell, Svartagil eða Gjábakka sem æskilegt prestssetur. Nú hefir það komið í ljós við þessar umr., að a. m. k. tvær af þessum jörðum eru mjög lélegar og þar að auki illa í sveit settar sem prestssetur, eins og t. d. Svartagil, sem er afskekkt kot uppi í fjöllum. Enda þótt komast megi á bíl þangað á sumardegi, þá hygg ég, að þegar snjóa leggur eins og gerist í Þingvallasveit, muni örðugt að komast þangað. Þykir mér og óviðfelldið, ef söfnuðurinn á að fela prestinn sinn í jafnafviknu skúmaskoti eins og Svartagil er. Hér er um að ræða söfnuð, sem vill fá prest, og það er ekki eins og prestssetrið vanti í raun og veru, langur vegur frá því. Þingvellir hafa einmitt verið prestssetur frá alda öðli, og á Þingvöllum ætlast þjóðin til, að prestssetur sé áfram. Þjóðin á þar minningar einmitt í sambandi við kirkju á Þingvöllum og prestssetur, og einmitt á þeim minningum byggi ég að mjög miklu leyti þessa þáltill. Og söfnuðinn á fullan rétt á að fá prestinn á þennan stað. Hv. 2 þm. Árn. gat því sparað sér að benda á aðra staði. Það er aðeins einn staður, þar sem presturinn hefir jafnan haft aðsetur, og það eru Þingvellir sjálfir. Þá kvað hann erfitt fyrir prestinn að hafa umsjónarstarfið með höndum. Ég veit ekki betur en að þar hafi verið hafður fastur umsjónarmaður allt sumarið, sem hv. 2. þm. Árn. gaf skipunarbréf sem nokkurskonar lögreglustjóra á staðnum. Ég vona, að ég fari rétt með, að þetta var kennari úr Reykjavík, og heitir Gísli Sigurðsson. Ég hygg einnig, að þetta skipunarbréf sé ekki búið að taka af honum ennþá. Það var því langt frá því, að presturinn væri einn um starfið. Ég held ég hafi þá ekki fleira við ræðu hv.þm. að athuga. Þetta mál liggur alveg ljóst fyrir mér og meiri hl. íslenzku þjóðarinnar, að það þætti a. m. k. óprýði á staðnum, ef prestinum er alveg útskúfað af Þingvöllum, af þeim einföldu ástæðum, sem ég rakti hér. Íslendingar eru ekki frábrugðnir öðrum þjóðum í því að vilja varðveita gömul verðmæti og hlúa að fornum minningum. Að vísu eiga þeir sökum sinnar fátæktar færri verðmæti að geyma frá liðnum öldum, en ég vil segja, að því færri sem minningarnar eru, því meiri ástæða er til að halda sem allra fastast í þær. Annars geri ég ekki ráð fyrir, að hv. 2. þm. Árn. setji fótinn fyrir það, að prestur sé á Þingvöllum, sökum þess að hann viðurkennir að prestur eigi að vera í prestakallinu, og að mér skilst þarna í nánd, fyrst hann nefndi þessar þrjár jarðir. Að lokum fáein orð til hv. 5. landsk. Hann hélt sínu máli mjög til streitu, en runninn var þó af honum mesti móðurinn með kaffið, enda held ég hann hljóti að sjá eftir að hafa flutt þessa slúðursögu sem hann hafði eftir ónefndum þingmanni. Við þann þm. vildi ég sagt hafa, að þetta mátti sízt á honum sitja, svo mikils góðs sem hann mun hafa notið á því heimili sem gestur. Hv. þm. kvað þetta mína sök, af því að ég hefði verið svo djörf að nefna kaffiveitingar. En ég nefndi þær einungis í sambandi við hans eigin orð um það, að ekkert gerði til, hvort presturinn væri á staðnum eða ekki. Þetta stendur vonandi svart á hvítu hjá skrifurunum. Þá kom ég að því, að umsjónarmaðurinn á sjálfur að hafa sent hreppsnefndinni reikning yfir veitingar, og skildi ég ekki, að það hafi skeð fyrr á landinu. En viðvíkjandi glósum hv. 5. landsk. hefi ég fengið svar og lesið það. Og í sambandi við þessa einu undantekningu vil ég geta þess, að sú var tíðin, á stríðsárunum, að margar vörur -- og ekki sízt sykur - voru af mjög skornum skammti hjá öllum þorra manna. Hitt er kunnugt, að í öllum öðrum tilfellum en þessu alls eina naut hver einasti kirkjugestur góðgerða á þessum stað, enda var heimilið orðlagt gestrisniheimili í hvívetna. Hv. þm. sagði, að það hefði verið mikill gróði fyrir Reykjavík, að þessi maður fékk að búa á Svartagili. En ef hún er eins mikil nytjajörð og henni er lýst hér, þá hefði ekki þurft að styrkja hann eins mikið og raun ber vitni, og skírskota ég hér með til reikninga á bæjarstjórnarskrifstofunni um þetta efni. Ég nenni nú ekki að hirða fleira af því, sem hv.þm. tíndi fram, og mun ekki leggja fleira til málanna. Ég vona, að þótt hv. 5. landsk. skilji aldrei, að nokkur maður geti haft áhuga á slíku máli sem þessu, þá sé þó svo mikið Íslendingseðli í öðrum hv.þm., að þeir skilji fullkomlega, að Þingvellir við Öxará eru staður, sem þjóðin á að sýna fullan sóma, m. a. með því, að þar sitji góður, vel menntaður og skörulegur prestur. ...Dálkur 20333 Ræðunr. 2446 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég trúi því, sem hv. 2. þm. Árn sagði. Ég veit, að ráð svo mæts manns hljóta að vera mikils virði, og ég vil fegin læra hjá honum hógværð og auðmýkt. Ég á ekki svo mikið af því. En hann hélt því fram, að hann gæti ekki samþ. þessa till. vegna þess, hvað hún væri persónuleg.  Viðvíkjandi því, sem hv. 2. landsk. sagði, að hann vildi áminna mig fyrir hnútur til umsjónarmannsins á Þingvöllum, þá vil ég spyrja: voru það nokkrar hnútur? Hafði þá sannleikurinn í sér fólgnar hnútur? Ég sagði aðeins það, sem satt er um framkomu hans. En annars mun það vera álitamál, hve heppin Þingvallanefnd hefir verið í valinu á umsjónarmanni, og vil ég beina því til Þingvallan., sem nú mun öll vera stödd hér, því að ég álít, að samkomulagið sé þar svo vont, að sú n., sem á að gæta friðar og sáttar á þessu friðlýsta svæði, verði þá að gæta þess að vera ekki sjálf völd að mestu friðspjöllunum á „friðlýsta svæðinu“. Því það á næsta illa við á sjálfum helgistað þjóðarinnar, að þar sé rifrildi og illindi manna á milli eins og þar á sér stað nú. Löggjafarþing 47 Lagafrumvörp samþykkt Kosningar til Alþingis (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 B aukaþing Dálkur 161 Ræðunr. 0167 Guðrún Lárusdóttir: Mér þykir rétt að taka það fram þegar við þessa umr., að það eru ákvæði í kosningalagafrv., sem ég geri mig alls ekki ánægða með. T. d. að dagurinn, sem valinn er til kosninga, er sunnudagur. Ég tel það óviðeigandi fyrir löggjafarþingið að staðfesta þá gr.l., sem er um þetta, svo framarlega sem það vill taka nokkurt tillit til þeirra manna í landinu, sem ennþá bera nokkra lotningu fyrir kirkjugöngu og vilja ekki láta skerða helgi sunnudagsins með jafnmiklum hávaða og gauragangi eins og alltaf hlýtur að vera kosningum samfara. Og ég sé ekki betur en það brjóti í bág við helgidagalöggjöfina, því að þar stendur skýrum stöfum, með leyfi hæstv. forseta: „Almenna fundi má eigi halda um veraldleg efni á helgidögum þjóðkirkjunnar fyrr en um nónbil. Þá og þar, er guðsþjónusta fer fram eftir nón, er þó því aðeins heimilt að halda almenna fundi samtímis, að þess sé gætt, að fundurinn sé eigi haldinn svo nálægt kirkju eða bænahúsi, að guðsþjónustan verði trufluð af því“. Nú mun í ráði að setja kjörfund ekki síðar en kl. 10 árd. í kaupstöðum, en kl. 12 í sveitum, og þá er það einmitt á þeim tíma, sem siður hefir verið, a. m. k. til sveita, að hafa guðsþjónustu. Ég sé ekki annað en annaðhvort verði að víkja, en sé hinsvegar ekki nokkra ástæðu fyrir þá, sem eiga að stjórna þessu landi, að skerða helgi sunnudagsins með því að lögbinda hann sem kosningadag. Því að það er öllum ljóst, að í sambandi við kosningarnar fer margt fram, sem er ekki í samræmi við helgi sunnudagsins. Ég vil því taka það fram, að ég sé mér ekki annað fært en að koma með brtt. viðvíkjandi þessu atriði. 3. umr. í Ed. Dálkur 224 Ræðurn. 0197 Guðrún Lárusdóttir: Ég lýsti því yfir við 1. umr.. að ég væri ekki ánægð með það, að sunnudagur væri ákveðinn kjördagur, og tók ég þá það fram, sem mér virtist ekki hvað sízt mæla á móti því, en það var það, að þetta væri brot á helgidagalöggjöf þjóðarinnar. Þar við vil ég bæta því nú, að margir landsmenn líta svo á, að það séu hrein helgidagsspjöll að halda slíkan fund á sunnudegi; því að eins og allir vita, þá fylgir þessum fundum mikill hávaði og læti, ekki sízt hér í Rvík. Það er því alls ekki sæmandi fyrir þingið að lögleiða slík helgidagsspjöll. Þess vegna hefi ég leyft mér að bera fram þessa brtt., að í staðinn fyrir, að kosning skuli fara fram síðasta sunnudag í júní, verði hún ákveðin síðasta laugardag í júní. Hvað tímann snertir skiptir þetta engu máli, og að öðru leyti má segja það um laugardaginn, að þá er fólk oft lausara við vinnu heldur en þegar vinnuvikan er að byrja. En hvað sem því líður, þá sé ég ekki, að það geti gengið, að lög séu samin, sem brjóta lög, sem þegar eru til. Ég sé nú, hvernig fer um atkvgr. um þessa till. Ég veit fyrir víst, að ég stend hér sem fulltrúi fjölda manna, sem álítur, að þetta sé ekki eingöngu tilfinningamál, heldur sé það sanngjarnlegt áhugamál, sprottið af lotningu fyrir helgi hvíldardagsins, en hún byggist ekki fyrst og fremst á eintómum tilfinningum. ...Dálkur 226 Ræðunr 0199 Guðrún Lárusdóttir: Hv. 2. þm. S.-M. hefir nú mælt á móti þessari brtt., en hann kom ekki neitt inn á það, sem er aðalatriði þessa máls, sem er það, að þetta ákvæði í frv. brýtur í bága við núgildandi helgidagalöggjöf, og meðan það er ekki hrakið, sé ég ekki betur en brtt. mín eigi fullan rétt á sér. Allt annað er í rauninni þessu óviðkomandi, og hugleiðingar hv.þm., hvernig menn þjónuðu bezt guði, koma því þessu máli ekkert við. Svo er líka það, að það er í mesta máta óviðkunnanlegt að hafa kjörfund á sunnudegi. Ég man, þegar kosið var á sunnudegi næstsíðast, þá bar kjördag upp á trinitatishátíð, og þá var margt fólk mjög óánægt með það, og var hreyft öflugum andmælum gegn því. Ég veit, að það er ekkert óguðlegt athæfi að kjósa; ég veit, að það er borgaraleg skylda að kjósa, en þar fyrir sé ég ekki, að sú skylda sé rýrð, þótt einhver annar dagur en sunnudagurinn sé valinn til að inna þá skyldu af hendi. Hv. þm. sagði, að það kæmi úr hörðustu átt frá mér, að leggja til að hafa kjörfund á laugardegi, því að sá dagur væri mesti annadagurinn fyrir húsmæður, a. m. k. En ég man í sveitinni eftir því frá því að ég var í sveitinni, að þá höfðu húsmæður einmitt aldrei meira að gera en á sunnudögum, vegna gestkomu, sem var allajafnan tíðust á sunnudögunum. Ég heyrði húsmæður oftsinnis segja, að þær væru aldrei þreyttari heldur en á sunnudögum. Annars þýðir ekkert að vera að rasa um þetta, heldur láta atkv. skera úr um það, hvort menn vilja nota hvíldar- og helgidag til kosningaærsla, eða hlynna að kyrrð þeirra og helgihaldi, svo sem lög mæla fyrir og sérhverjum manni er fyrir beztu. Lagafrumvörp felld Áfengt öl til útflutnings (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 C aukaþing Dálkur 10036 Ræðunr. 0926 Frsm. minni hl. (Guðrún Lárusdóttir): Grundvallarskoðun mín er sú, að áfengi sé skaðlegt, og get ég því ekki léð atkv. mitt til þess að auka á framleiðslu þess, hvort heldur sem er fyrir innlendan eða útlendan markað. Ég lít svo á, að ef ekki er hægt að mæla með vörunni við nokkurn, þá eigi heldur ekki að greiða fyrir tilbúningi hennar. Sumir álíta, að öl sé óskaðlegur drykkur, en ölið hefir þó kennt mörgum manninum að drekka sterkari drykki, ölkrúsin hefir mörgum manninum vísað leiðina inn að ölturum Bakkusar. Ég hefi nýlega lesið það einhversstaðar í ensku tímariti, að konur nokkrar, sem stofnað hafa hæli fyrir ofdrykkjukonur í Lundúnum, þeim til bjargar og viðreisnar, hafi kynnt sér það, hvað það var fyrst og fremst, sem leiddi konur þessar til ofdrykkju og út í allt það volæði, sem af henni hlýzt. Hælið gat hýst 200 konur í einu. Við rannsóknina kom það í ljós, að af þessum 200 konum höfðu 175 byrjað á að drekka öl, og við neyzlu þess fengið tilhneigingu til að drekka sterkara vín, unz tilhneigingin varð að óviðráðanlegri ílöngun, sem leiddi af sér allskonar eymd og lesti. Með þetta og ótal margt fleira af sama tægi fyrir augum hlýt ég að leggjast á móti frv., sem hér liggur fyrir. Lagafrumvörp ekki útrædd. Rýmkun undanþágu frá áfengislöggjöfinni (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 C aukaþing Dálkur 10195 Ræðunr. 1355 Guðrún Lárusdóttir: Það er svo um þetta mál, að það mætti sjálfsagt lengja fundi í það óendanlega, því þetta er eitt af þeim málum, sem mönnum er mjög sárt um. Það er sannnefnt tilfinningamál fjölda manna, því að ekkert af þeim málum, sem eru á dagskrá meðal þjóðarinnar, kemur eins mikið við kjör hvers einstaks manns eins og einmitt þetta mál. Í haust, þegar áfengismálið var til umr. í því formi, sem það var lagt fyrir þjóðina, til þess að henni gæfist kostur á að segja álit sitt um það, fóru fram umr. í útvarpinu af hendi bannmanna og andbanninga. Þá virtist mér málinu þannig haldið fram fyrir þjóðinni af andbanningum, að ekki væri um það að ræða, hvort ætti að gera undanþágu frá áfengislögunum, heldur einungis það, hvort þjóðin vildi lengur una við það slitur af bannlögum, sem hún ætti við að búa. Bannmenn héldu því fram, að þjóðin ætti að velja um það, hvort hún vildi meira vín inn í landið eða ekki. Andbanningar þvertóku fyrir þetta og sögðu, að um það væri alls ekki verið að tala, heldur það, hvort þjóðin vildi ekki algerlega afnema bannlögin sjálf. Ég man þetta vel, af því ég tók sjálf þátt í umr. En nú vildi ég segja það, að ef ræða sú, sem hv. 2. þm. Rang. hélt hér áðan um þetta mál, hefði verið flutt í útvarpinu og jafnskilmerkilega lagt fyrir þjóðina, hvað um væri að vera, þá hefðu orðið fleiri nei-in, því illa trúi ég því, að íslenska þjóðin álíti, að hún hafi sérstaklega þörf fyrir meira vín, þar sem alltaf hefir verið stagazt á því, að allt væri fullt af víni, og það á þeim tímum, þegar stjórnarvöldin hafa orðið að banna ýmiskonar nauðsynjavarning, sem þjóðin getur tæplega verið án. En í þessu frv. virðist ég fá fullkomna sönnun fyrir því, að það hafi verið rétt, sem bannmenn héldu fram, að þjóðin ætti um það eitt að velja, hvort hún vildi fá meira vín inn í landið eða ekki, því það er tekið skýrt fram í frv., að bannlögin skuli að öllu leyti halda sér, með öllum sínum feikilega sterku refsiákvæðum, sem ég álít ekki eiga alllítinn þátt í því, hvað bannlögin hafa stundum reynzt illa. Menn kinoka sér við að benda kannske á bláfátækan barnamann, sem hefir orðið það á að brjóta bannlögin, ef til vill á smávægilegan hátt, vegna þess að hann á þá vísar háar sektir og refsingu. Ég tel fullkomna ástæðu til að taka fullt tillit til þjóðarviljans, og það var einmitt þess vegna, sem ég greiddi atkv. með því, að þjóðin sjálf fengi að skera úr þessu máli, eins og hún hafði áður gert, þótt ég telji það ekki heppilega aðferð yfirleitt að láta þjóðina vasast í atkvgr. í hinum og þessum málum, sem ágreiningi valda. En það stóð sérstaklega á um þetta mál. Það hafði verið lagt fyrir þjóðina til þess að hún gæti sagt vilja sinn um það. Þess vegna þótti óhjákvæmilegt að lofa þjóðinni nú aftur að segja til um álit sitt. Hinsvegar get ég ekki skrifað undir það álit hv. 2. þm. Rang., að ég sem þm. hafi þar með skuldbundið mig til þess að greiða atkv. með hverskonar breyt., sem kynni fram að koma, eða breytt skoðun minni sem bindindis- og bannmaður eftir því, sem fram hefir komið við atkvgr. þjóðarinnar. Ég hygg, að hver þm. eigi að greiða atkv. eftir sinni eigin skoðun, en ekki annara manna. En það ber að taka fullt tillit til þjóðarviljans, og þegar við komum inn á það atriði, megum við ekki ganga fram hjá þeim 11624, sem sögðu nei, þó sá þjóðarvilji sé í minni hl. Sá vilji hefir komið fram á ýmsan annan hátt. Fyrir nokkru var ég stödd á fundi, þar sem mættir voru fulltrúar frá ýmsum söfnuðum þessa lands. Þar var afgr. svo hljóðandi fundarsamþykkt: „Fundurinn er því algerlega mótfallinn, að nokkur breyting verði gerð á áfengislöggjöfinni á þessu þingi, og leyfir sér að skora á ríkisstj. að birta almenningi nokkru fyrir næsta reglulegt Alþingi það vínsölufrv., sem hún kann að flytja“. Hér er í rauninni ekki verið að greiða atkv. móti neinu, sem fram er komið, heldur að koma málinu í það horf, sem það ætti vitanlega að koma í frá ríkisstj. hálfu. Og ég get nú ekki samvizku minnar eða sannfæringar vegna greitt atkv. með þessu frv. Liggur mér í léttu rúmi, þótt einhverjir kunni að telja þetta brigðmælgi. Ég álít það ekki heppilegan starfsgrundvöll fyrir þm. að binda fyrir munn sér með sínu eigin atkv. Vér eigum ávallt að hafa samvizku og sannfæringu í verki með oss. Og sannfæring mín segir mér að greiða ekki atkv. með frv. Það hefir nú verið talað mikið um þetta mál. Hv. 2. þm. Rang. minntist m. a. lítilsháttar á fjárhagshliðina á því. Nú vil ég spyrja hann sem sanngjarnan og góðan dreng og góðan Íslending: Hvað fáum við fyrir þessa peninga, sem innflutningur áfengis veitir í ríkissjóð? Hvað fá synir okkar og dætur og heimili með vaxandi vínnautn? Ég held því fram, að lífið á til verðmæti, sem ekki verða metin til fjár. Og þarna myndi kastað á glæ verðmætum, sem ekki verða metin til fjár. Hv. 3. þm. Reykv. var að varpa fram spádómum. Hann er bjartsýnn maður og gerði ekki ráð fyrir, að þetta myndi breyta nokkru. Það er auðvitað, að það verður enginn héraðsbrestur, eins og hann komst að orði, þótt hjörtum blæði til ólífis vegna böls þess, sem alla jafnan er fylgifiskur áfengisnautnar, eða þótt fátæk móðir gráti undan því böli. En hér hefir nú verið játað, að áfengisnautn myndi aukast, og því verður ekki neitað með neinum sanni, að jafnhliða muni bölið aukast. Reynslan hefir margsannað það, jafnt um fjölda og einstaklinga. Og sár einstaklingsins eru sár fjöldans, og þau verða ekki grædd nema með samtökum fjöldans. En e. t. v. þykir það ekki sæma að tala um slíkt í sölum Alþingis. Áfengið hefir kvalið þjóðina lengi fyrr á tímum. Ég man sjálf þá tíma, þegar þriggja pela flaska af brennivíni kostaði ekki nema 75 aura. Ég drep á þetta aðeins til fróðleiks, en ekki af því, að ég búist við því, að menn vilji innleiða það aftur. Ég held, að bezt væri að vera ekki að þrasa lengi um ágæti banns eða ókosti, heldur fara meðalveginn, taka til greina þjóðarviljann, en reyna þó að miðla málum svo, að báðir megi við una. Það getur fengizt með því að undirbúa rækilega endurskoðun áfengislaganna, með því að lagt yrði fram frv., er allir gætu kynnzt, áður en lengra er gengið í málinu. Það kemur þing eftir þetta þing, og þar verða nýir menn og e. t. v. víðsýnni, og munu þeir þá leiða málið til lykta. Ég þekki vel, hve þetta mál er viðkvæmt og sárt, og ég skil ekki, að nokkrum þm. geti verið þægð í að gera það í því, sem miklum hluta þjóðarinnar er mótgerð í. ...Dálkur 10209 Ræðunr. 1361 Guðrún Lárusdóttir: Ég skal ekki tala langt mál, því að það mun vera þýðingarlaust. Ég get ekki fallizt á skilning hv.flm. á atkvgr. minni um þáltill. í þessu máli á síðasta þingi. Atkvæði mitt þá þýddi ekkert annað en það, að ég vildi gefa öðrum mönnum kost á að láta í ljós sína skoðun á þessu ágreiningsmáli. Því skyldi ég ekki geta lagt það undir dóm annara manna án þess að skuldbinda sjálfa mig til að skipta um skoðun?

Þá var meiningin, að þjóðin sjálf ætti að ráða

. Já, þjóðin sagði sitt álit um það. En hún hefir ekki aðstöðu til að breyta áfengislöggjöfinni með því einu að segja já eða nei. Ég verð því að halda fast við þá skoðun mína á málinu, að atkv. mitt sé óbundið, þrátt fyrir atkvgr. um þáltill. í vor. Og af því að ég álít, að tilslökun á bannlögunum verði, eða að mjög hætt sé við að hún verði til ógagns og bölvunar fyrir þjóðina, þá álít ég, að það sé mín móralska skylda að greiða atkv. eftir sannfæringu minni á móti frv., sem ég þykist vera viss um, að muni auka vínnautn í landinu, ef það nær samþykki. Hv. 2. þm. Rang. hlýtur að skilja það, að mér er bindindismálið mikið áhugamál, þar sem ég hefi varið miklum tíma æfinnar fyrir það mál. Ef ég svo færi að hlaupa frá sannfæringu minni í þessu efni, þá mundi ég sannarlega brjóta í bága við mína mórölsku skyldu. Menn höfðu búizt við því, að hæstv. stj. legði fram frv., sem allir gætu við unað, en ekki við því, að hér yrði borði fram frv. um stóreflis undanþágu frá bannlögunum, sem fyrst og fremst þýðir það, að innflutningur eykst til muna, og þá einnig vínnautn; því að ég geri ekkert úr því, sem hv. 2. þm. Rang. sagði, að vínnautn ykist ekki við aukinn innflutning. Og til hvers er þá verið að flytja þetta vín inn? Hvað á þá að gera við það, ef ekki á að drekka það? Því það liggur í hlutarins eðli, að ef innflutningur eykst, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., þá er ekki nokkur efi á því, að meira verður drukkið, ofan í einhvern fer það, og verkanirnar þekkjum við öll. - Hv. 2. þm. Rang. benti á ýmislegt, sem ég ætla ekki að svara sérstaklega nákvæmlega, því að ég vil ekki tefja umr. Hann sagði, að ástandið hefði batnað í þeim löndum, sem hefðu afnumið bannlögin, sektir hefðu minnkað o. fl. þessh. En það fer nú tvennum sögum um þetta, og það mun víst, að einmitt síðan bannlög voru afnumin í Finnlandi, þá hafa sektir fyrir bruggun gífurlega aukizt, og þrátt fyrir það, þótt Finnar hafi haldið öllum sínum varnarákvæðum og jafnvel bætt við þau, þá hefir samt bruggið aukizt. Hvað yrði þá hér, þar sem eftirlitið er erfitt og ónógt? Ég hygg, að það myndi ekki batna stórlega. Að minna yrði drukkið, ef meira vín kæmi inn í landið, er hreinasta villa. Hann talaði um, að ökonomiska hliðin væri aðalatriðið. Það er ekki rétt. Aðalatriðið er siðferðislega hliðin - hliðin, sem snýr að einstaklingunum og heimilunum. Það er hlið bölvunarinnar, sem alla jafnan er í för með áfenginu. Ég held ég geti ekki, hve fegin sem ég vildi gera það fyrir hv. 2. þm. Rang., greitt atkv. með þessu frv. Það er sannfæring mín, að það væri til ills fyrir þjóðina að skella þessari aukningu inn án nokkurrar reglugerðar eða nánari ákvæða. Ég þarf ekki að bæta fleiru við. Ég vona, að öllum sé það ljóst, hvar ég stend og hefi staðið og vonast til, að ég standi framvegis í bindindismálinu. Hvað þjóðarviljann snertir, þá skal ég þegar taka það fram, að þótt minni hl. sé minni hl., þá hefir hann sýnt sinn vilja og hann hefir rétt til þess, að einnig sé tekið tillit til þess vilja. Það eru heil héruð í landinu, sem hreint og beint vilja bann, eða eru hlynnt banni, og það væri hart fyrir þau að verða þvert á móti vilja sínum að opna fyrir víni eða sætta sig við, að samþ. yrði svona lagað frv. Þingsályktunartillögur felldar. Endurgreiðsla á skemmtanaskatti (Fyrri umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 D aukaþing Dálkur 20297 Ræðunr. 1907 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Það tókst svo illa til um orðalag till., að ég varð að bera fram við hana þá brtt., sem liggur hér fyrir, og bið ég hv. d. að lesa hana inn í málið. Hv. þdm. eru svo kunnugir öllum málavöxtum viðvíkjandi leikíþrótt og leikfélögum landsins, að ég tel óþarft að fjölyrða um það. Get ég að mestu leyti látið grg. nægja. Mönnum er það yfirleitt ljóst, að fátækum félögum verður örðugt að standa í skilum og halda uppi kostnaðarsömu starfi, sem talsverðar kröfur eru gerðar til, svo framarlega sem starfið á að koma að tilætluðum notum, sem er að glæða menningarhugsun þjóðarinnar með því að veita mönnum göfgandi og menntandi skemmtanir. Menn getur auðvitað greint á um það, hvort leikfélögum landsins hafi tekizt þetta, eða að hve miklu leyti þeim hafi tekizt það, en um hitt geta víst allir orðið sammála, að þrátt fyrir erfiða aðstöðu, hafa þau gert heiðarlegar tilraunir til þess oft og einatt, og stundum með góðum árangri. Í hópi íslenzkra leikenda hafa menn og konur komið fram á sjónarsviðið, sem sýndu á sér fullkominn listamannsbrag; sem báru það með sér, að vera gæddir meðfæddum hæfileikum leiklistar. Þeim, sem horft hafa á leiklist slíkra manna, blandast ekki hugur um það, að leikíþróttin ræður yfir áhrifavaldi, sem getur, þegar vel er á haldið, betrað og fegrað hugsunarhátt manna, enda er það sameiginlegt álit allra siðmenntaðra þjóða, og allar styðja þær meira og minna að leikmenntinni og vanda til hennar eftir föngum. Vor eigin þjóð hefir einnig gert þetta. Það þarf ekki annað en að benda á þjóðleikhúsbygginguna hérna til þess að sjá vott þess áhuga, sem borinn hefir verið fyrir þessu málefni. Og þótt segja megi að vísu, að þar hafi menn reist sér hurðarás um öxl hvað kostnað snertir, þá orkar hitt ekki tvímælis, að það eru ekki áhugalausir menn, sem hafa staðið að slíkri framkvæmd. Ríkis- og bæjarsjóðir hafa og viðurkennt störf leikfélaganna með fjárframlögum. Þetta sýnir, að áhuginn er til og löngun þess að styðja þessa íþrótt með því að hlynna að framtaki þeirra manna, sem bundizt hafa félagsskap til þess að halda uppi leiksýningum fyrir almenning. Að það sé ekki gert í fjáröflunarskyni, sést bezt á því, að íslenzkir leikarar eru allir fátækir menn, sem eingöngu þjóna listinni af áhuga fyrir listinni sjálfri. Starfsemi leikfélaga er yfirleitt kostnaðarsöm. Hversu smár leikur sem er kostar hér í uppsetningu minnst 2000 kr. Stærri og umfangsmeiri leikrit kosta miklu meira. Allan þennan kostnað, fyrir utan þann kostnað, sem þess utan kemur til greina, verður að leggja á aðgöngumiðana, og verði þeir svo dýrir, að fólkið hiki við að kaupa þá, dregur úr aðsókninni, og þá verður halli á rekstrinum, og þann halla þola félögin ekki til lengdar. Slíkar fjárhagskröggur draga eðlilega úr starfinu og lama áhuga þeirra manna, sem bera hér hita og þunga dagsins. Rekur þá brátt að því, að störfin leggjast niður að meira eða minna leyti, eða félögin neyðast til þess að afla sér fjár með óvönduðum og miður heppilegum leikritum, sem í sjálfu sér kunna að vera meinlaus, en eru þó um leið gagnslaus til þess, sem fyrst og fremst á að vera takmark sannrar leikmenntar. Það, sem er farið hér fram á, er að heimila hæstv.ríkisstj. að endurgreiða þeim þrem leikfélögum landsins, er notið hafa opinbers styrks úr ríkissjóði og bæjarsjóðum, skemmtanaskatt þann, er þeim ber að lögum að greiða, - endurgreiða hann um stundarsakir, eða á meðan hann rennur ekki til fyrirhugaðs þjóðleikhúss. Ég veit, að hv.þm. sjá, að hér er um ekkert stórfé að ræða. Styrkur ríkissjóðs til Leikfél. Rvíkur hefir verið 6000 kr., en hefir í fjárlögum 1934 verið lækkaður í 4000 kr. Skatturinn mun aftur vera áætlaður hjá sama félagi þetta yfirstandandi leikár 3000 kr. Er því raunverulegur styrkur félagsins frá ríkinu einar þúsund krónur. Sami skattur hjá Leikfél. Akureyrar mun láta nærri að verði 400–600 kr., ef sæmilega gengur. Annars hefir illa árað hjá því félagi tvö undanfarin leikár. Það hefir 1000 kr. styrk úr ríkissjóði, gegn 500 kr. styrk úr bæjarsjóði. Á Ísafirði mun vera líkt ástatt. Þar starfar leikfélag við mjög þröngan húsakost og varð m. a. fyrir því óhappi, er hús það brann, er félagið hafði sýningar í, að missa mikið af áhöldum sínum í brunanum. Til þess að koma sér upp nýjum tækjum varði félagið auðvitað miklu fé. Leikfélag Ísafjarðar nýtur 600 kr. styrks úr ríkissjóði, gegn 300 kr. styrk úr bæjarsjóði. Bæði þessi félög, þótt smá séu, hafa samt sem áður lagt drjúgan skerf til leikmenntar landsins, þar sem úr þeirra hópi hafa komið fram færir leikarar. Dvelur nú t. d. ein leikkona frá Akureyri við konunglega leikhúsið í Kaupmannahöfn. Ég ætla þá ekki að orðlengja um þetta frekar. Ég veit, að með sanni má segja, að þeir tímar, er vér lifum á, séu örðugir alvörutímar og útheimti annað frekar heldur en leiki og skemmtanir. En er það þó svo mjög mikill óþarfi að stuðla ofurlítið til þess að gefa fólkinu við og við kost á þroskandi og hressandi ánægjustundum? Þjóðverjar segja: „Leikhúsið er eini háskóli almenningsins“. Þar er auðvitað átt við fullkomin leikhús og fullkomna leiklist, en hvers getum vér krafizt af leikfélögum vorum í þeim efnum, ef fjárskortur þrengir eins að þeim framvegis og nú á sér stað. Ég vona, að hv.þm. verði vel við þessar fjárbeiðni leikfélögunum til handa. - Læt ég þá útrætt um þetta að sinni. Ég óska þess, að till. verði vísað til fjárhagsnefndar. ...Dálkur 20301 Ræðunr. 1910 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég skal fúslega viðurkenna, að leikfélögin hafa notið góðs í þessu efni, þar sem þau hafa sloppið léttara en aðrir við þennan skatt. En þess ber að gæta, að þessi félög standa á öðru sviði en venjuleg skemmtifélög, eins og hæstv. fjmrh. tók fram, því að þetta eru félög, sem hafa með höndum menningarstarfsemi fyrir þjóðina. En þótt þau hafi notið þess að sleppa við viðbótarskattinn, þá eru þau illa stödd fjárhagslega eigi að síður og mundi muna afarmikið um það, ef þau gætu líka sloppið við þann skatt, sem þau greiða nú, á meðan skatturinn rennur ekki til þjóðleikhússins. Og af því að þetta er svo mikið smámál og munar svo litlu fjárhagslega fyrir ríkissjóð, þá þykir mér líklegt, að hv. dm. vilji greiða fyrir því. Ég skil það vel, að hæstv. fjmrh. hlaut að taka svona í strenginn, en hann hlýtur þá að gera það í fleiri málum, því að hér rignir nú niður allskonar tilmælum um aukin útgjöld ríkissjóðs, og þessi till. er eins og krækiber í ámu hjá öllum þeim risavöxnu tillögum. ...Dálkur 20302 Ræðunr.1914 Guðrún Lárusdóttir: Hv. 4. landsk. gerði fjármálaástand leikfélagsins að umtalsefni. Virtist mér hann komast þar að þeirri niðurstöðu, að myndaður hefði verið samblástur gegn þeim mæta manni, leikaranum Haraldi Björnssyni. Mér er ekki kunnugt um þann samblástur, en hitt er mér kunnugt um, að myndað var ábyrgðarmannafélag, sem tók að sér stjórn og rekstur félagsins. Formaður var þar Haraldur Björnsson. Gjaldkeri var Ólafur Þorgrímsson, framkvæmdarstjóri Lárus Sigurbjörnsson. Aðrir menn í stjórninni voru þeir Friðfinnur Guðjónsson, Brynjólfur Jóhannesson og Indriði Waage. Skuldir félagsins voru 23 þús., er þeir tóku við því, en þeim tókst að lækka þær niður í 11 þús. Það verður ekki sagt, að Haraldur Björnsson hafi einn velt þessu stóra hlassi, að minnka skuldirnar um meira en helming á þrem árum. Það er gjaldkerinn, sem í þessu félagi eins og öðrum hefir mest með fjárstjórnina að gera, og það mun vera Ólafur Þorgrímsson, sem hér á sinn stóra þátt í, að fjárhagur félagsins batnaði svo mjög á svo tiltölulega stuttum tíma, sem raun ber vitni um. Ég vil svo halda mér við mína upprunalegu till., að heimila stj. að endurgreiða leikfélögunum þennan skatt. Frh. fyrri umr. í Ed. Dálkur 20304 Ræðunr. 1921 Guðrún Lárusdóttir: Ég get verið hv.fjhn. þakklát fyrir hennar vinsamlegu undirtektir við þessa þáltill., því ég vonast til, að fyrirvarinn fyrir undirskrift hv. 2. landsk. þýði ekki það, að hann vilji á nokkurn hátt bregða fæti fyrir þetta smámál. Ég hefi hér leyft mér að bera fram ofurlitla brtt. fyrir tilmæli leikfélagsins í Vestmannaeyjum, um að það félag megi einnig verða aðnjótandi þeirrar ívilnunar, sem hér er um að ræða. Þar eru sömu ástæður fyrir hendi og hjá hinum leikfélögunum, fátækt og féleysi annarsvegar, en hinsvegar viðleitni til að halda uppi ofurlítilli leiklist. Bæjarsjóður Vestmannaeyja hefir styrkt þetta félag eitthvað, og er það þó ofurlítil viðurkenning á starfi þess. Ég vil því mælast til þess, að hv. d. sjái sér fært að samþ. einnig þessa brtt. Ég hafði búizt við, að hv. 4. landsk. mundi gera grein fyrir brtt. sinni áður en ég tæki til máls, en hann var þá ekki staddur í d. og hæstv. forseti lýsti yfir, að umr. væri lokið, svo ég þorði ekki annað en kveðja mér hljóðs, svo að umr. féllu ekki niður, til þess að gera aths. við þessa brtt.hv. 4. landsk. Um hana er það í stuttu máli að segja, að hún fer fram á að stofna nýtt embætti í sambandi við leikstarfsemina hér í bæ. Ég get ekki séð, að leikfélagið hafi frekar skyldum að gegna gagnvart þeim manni, sem á að stofna þetta embætti fyrir, heldur en öðrum félögum sínum, sem árum saman hafa starfað þar vel og dyggilega. Er mjög varhugavert, ef Alþ. fer að hlaða undir einstaka menn innan félagsskaparins, og ég held, að það gæti dregið óþægilegan dilk á eftir sér. Alþ. hefir nú þegar veitt sérstakri konu úr þessu félagi sérstakan styrk til leiksýninga. Ef svona er haldið áfram, getur það leitt til þess, að ýmsir fleiri úr leikfélaginu, sem starfað hafa vel og lengi fyrir leiklistina, fari að leita eftir því að þingið veiti þeim þannig sérstök laun eða krefjist þess, að leikfélagið fari fram á aukinn styrk handa þeim. Það hafa þegar að undanförnu legið talsverðar kvaðir á Leikfélagi Rvíkur. T. d. kvöðin um alþýðusýningar, sem var skilyrði fyrir styrknum frá bæjarfélaginu. Þeirri kvöð var þó létt af þegar bærinn lækkaði styrkinn um helming, úr 6 þús. kr. niður í 3 þús. kr. Ríkissjóðsstyrknum, sem félagið nýtur á þessu ári, fylgir sú kvöð frá nýári, að menntamálaráðið á að leggja dóm á þau leikrit, sem leikin verða, eða vera einskonar kritiskur endurskoðandi á leikfélaginu. Og ef þessi brtt.hv. 4. landsk. á að þýða það, að vissum manni, sem hann tilgreinir, sé falið á hendur að kritisera leikritin eða segja til um þau, þá finnst mér, að ákvæðið um menntamálaráðseftirlitið fari að verða nokkuð óþarft, eða a. m. k. annað af tvennu megi missa sig. Ég sé enga ástæðu til að vera að setja mann til höfuðs menntamálaráðinu; ég held, að eftirlit þess ætti að vera nægileg trygging fyrir, að leikfélagið vandi sig og taki ekki til sýningar nema góð leikrit. Eigi það hinsvegar að vera hlutverk þessa manns, eins og till. bendir einnig til, að líta eftir fjárhagslegum rekstri félagsins, þá finnst mér það einnig með öllu óþarft, þegar þess er gætt, að viðurkenndir endurskoðendur hafa verið látnir endurskoða reikninga félagsins og munu verða látnir gera það eins framvegis. Þá virðist mér einnig einkennilegt að binda þessa brtt. einungis við Leikfélag Rvíkur, að gera það að skilyrði, að þar sé settur sérstakur maður á laun til eftirlits, auk hinna löggiltu endurskoðenda, eða einskonar rekstrarstjóri við hlið framkvæmdastjórnarinnar, auk íhlutunar menntamálaráðsins, sem ég hlýt að leggja mesta áherzlu á. Ennfremur er það að athuga, að í brtt. kemur ekkert fram um, hvað há laun er ætlað að greiða þessum manni fyrir þetta tvíþætta starf. Og þar sem engin slík staða mun vera til sérlaunuð, hvorki við leikstarfsemi hér eða annarsstaðar, og þess vegna ekkert til samanburðar í þessu efni, þá verður varla hjá því komizt að áætla launaupphæðina með hliðsjón af þeim launum, sem þessum manni hafa verið greidd af leikfélaginu til þessa, bæði sem leikanda og forustumanni. Fyrir þremur árum höfðu leikendurnir í hæsta lagi 25 kr. fyrir leikkvöldið, og fyrir leiðbeiningu voru einnig greiddar 25 kr. Þegar Haraldur Björnsson tók við stjórn leikfélagsins og gerðist aðalleiðbeinandi þess, þá var kaupið hækkað eftir hans eigin kröfu upp í 75 kr. á leikkvöld, þ. e. 50 kr. fyrir leiðbeininguna og 25 kr. fyrir að leika. Og jafnvel þetta kaup, sem sýndist þó vera nokkuð hátt, var ennþá hækkað, sömuleiðis eftir hans eigin kröfum, því hann vildi einnig fá laun fyrir að vera formaður félagsins, en fyrir það hafði enginn fengið laun áður. Með þessu móti hefði kaupið komizt upp í 90 kr. á leikkvöldi. Þar sem svona reynsla er fengin af launakröfum þessa manns, þá er ástæða til að ætla, að það yrði ekkert smáræði, sem hann vildi hafa fyrir þetta tvöfalda starf, sem hér er ráðgert, og má búst við, að það yrði leikfélaginu um megn að standa straum af því; í öllu falli yrði leikfélaginu þá ekki kleift að fara þá leið, sem það hefir ætlað sér, að lækka til muna verð á aðgöngumiðum, til þess að almenningi gefist frekar kostur á að njóta þess, sem þar er boðið fram. Og á það verður að leggja áherzlu, svo framarlega sem maður vill stuðla að því, að leiklistin geti notið sín í landinu. Ég tel með öllu óhæfilegt að samþ. slíka brtt., bæði frá því sjónarmiðið, sem ég hefi nú bent á, og eins af því, að ég tel ófært að Alþingi fari að hlutast til um það, hvernig „privat“ félög, þó þau njóti framlags úr ríkissjóði, hagi sínum innanhússtörfum. Ég vonast því fastlega til, að hv. dm. sjái sér fært að fella þessa till., en hinsvegar sjái sér fært að stuðla að viðgangi félagsins með því að gefa stj. þessa heimild, sem farið er fram á með þáltill. ...Dálkur 20309 Ræðunr. 1924 Guðrún Lárusdóttir: Ég ætla aðeins að leiðrétta misskilning, sem fram kom hjá hv. 4. landsk. um það, að leikfélagið hér starfi pólitískt og geri upp á milli blaða af pólitískum ástæðum, þar sem hann talaði um, að félagið hefði ekki viljað auglýsa í Nýja dagblaðinu. Það á sína einu orsök, sem er sú, að leikfélagið vill ekki eyða meiru í auglýsingar en brýnasta þörf krefur. Blaðið Heimdallur hefir einnig farið fram á, að leikfélagið auglýsti í því blaði, en það fékk sama svar. Ég sé því ekki annað en að þetta vegi salt milli þessara blaða. Og ég vona, að öllum skiljist það, að leikfélagsstarfsemin er svo ópólitískt starf sem frekast getur verið. Hvernig svo sem hv.þm. tekst að útmála „illgirni“ og „heimsku“ þessara manna, sem hlut eiga að máli, þá læt ég það í léttu rúmi liggja. Þessháttar orðbragð óprýðir engan annan en sjálfan hann, hv. 4. landsk. Hv. þm. sagði að í stað Haralds Björnssonar hefðu komið 2 viðvaningar og annar þeirra léki aldrei, en hinn illa. Ég held nú, að þessi ummæli stafi af pólitískri óvild og engu öðru. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. minntist á Ragnar Kvaran, þá get ég upplýst það, að honum var boðin leikforusta, en hann hirti ekki um að taka hana að sér að svo stöddu. Hvað viðvíkur óreiðunum á fjármálunum, sem hv.þm. talaði mikið um og sem mér skildist, að Haraldur Björnsson hefði allt átt að laga, þá veit ég, að það var ekki hann, sem það hefir gert, því hann hefir aðallega haft með höndum leikstjórn leikfélagsins, en ekki fjármál þess í venjulegum skilningi, en það er sitthvað, eins og gefur að skilja, og þótt einhver maður, hvort sem hann heitir Haraldur Björnsson eða eitthvað annað, væri snillingur í leikstjórn, gæti hann sem bezt verið klaufi í fjármálum. Þingsályktunartillögur felldar Templaralóðin í Reykjavík o. fl. (Fyrri umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 D aukaþing Dálkur 20380 Ræðunr. 2000 Guðrún Lárusdóttir: Ég vildi aðeins gera þá fyrirspurn, hvort þessi þáltill. sé ekki tvennskonar, annarsvegar um kaup á húsi og lóð templara og hinsvegar um styrk til þeirra. Mér skilst, að dagskráin taki aðeins til fyrri hluta till., þar sem aðeins er talað um kaupin. Þess vegna þætti mér rétt, hafi ég skilið þáltill. rétt, að sá liður hennar, sem ræðir um styrkinn, verði borinn undir atkv., hvort sem dagskrártill. verður samþ. eða ekki. Mér þætti nokkuð harkalega að farið um afgreiðslu þessa máls, ef það verður afgr. á þann hátt, sem dagskrártill. fer fram á. Hér er um að ræða þarfan og góðan félagsskap, sem nauðsynlegt er að styrkja, svo að hann geti undirbúið sig betur undir það aukna starf, sem fyrir honum liggur. ...Dálkur 20384 Ræðunr. 2003 Guðrún Lárusdóttir: Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv. 2. þm. Rang. sagði um það húsrúm, sem templarar eiga nú við að búa fyrir fundi sína og aðra starfsemi. Hv. þm. virtist ekki skilja, að til þess þyrfti mikið húsnæði. Ég get nú upplýst hv.þm. um, að í Rvík eru 10 stúkur, 5 unglingastúkur, umdæmisstúka og stórstúka. Alls 17 stúkur, sem allar þyrftu að hafa fundi sína og aðra starfsemi í þessu eina húsi. Ég veit nú, að hv. 2. þm. Rang. þekkir þetta hús vel. Og ég veit því, að hann skilur það vel, að það muni vera of lítið fyrir svona margar stúkur, ef þær halda fundi reglulega, t. d. einu sinni í viku hver þeirra. Sú kvöð, sem legið hefir á lóð góðtemplara, hefir bægt þeim frá því að hræra legg eða lið til að afla sér betra húsnæðis. Þeir hafa því orðið að flytja fundi sína í burt að nokkru leyti og leigja fundarhús í Bröttugötu. Þetta hefir orðið þeim ærið kostnaðarsamt. Það er því ekki ófyrirsynju, að þeir vilja byggja, enda er þetta hús mjög ófullkomið og langt frá því að fullnægja þörfum þeirra um fundasali og skrifstofupláss, sem þeim er nauðsynlegt að hafa vegna starfsemi sinnar. Hv. 2. þm. Rang. gaf í skyn, að dansinn væri mest áberandi í starfsemi góðtemplara. Ég neita því að vísu ekki, að töluvert sé dansað innan reglunnar, en þó áreiðanlega ekki svo mikið, að sérstakt orð sé á því gerandi, og á engan hátt mun dansinn taka tíma frá annari þarfari starfsemi. En það er aldrei nema eðlilegt, að ungt fólk létti sér upp í dans við og við, og að því þyki þurrt að hlusta á sífelldar bindindisræður fund eftir fund. Er það ekkert einsdæmi um ýmsan annan félagsskap, að dans sé hafður um hönd með öðru því, sem er aðaltilgangurinn; þannig má benda á, að það er t. d. algengt í stjórnmálafélögum, að þau hafi dansskemmtanir fyrir meðlimi sína öðruhverju. Ég mun svo láta staðar numið um þetta mál. Ég óska eftir því, að þáltill. verði greiðlega samþ. hér í hv. d. Ég játa að vísu, að það er erfitt fyrir aukaþing, sem ekki hefir fjárlög til meðferðar, að samþ. fjárveitingar fund eftir fund. En það þykir mér því undarlegra, að annan daginn er felldur smástyrkur til fátækra félaga, en hinn daginn aftur samþ. stórar fjárhæðir. Ég kalla það að ráðast á garðinn þar, sem hann er lægstur. Það kann að vera mannlegt, en það er ekki mikilmannlegt. ...Dálkur 20392 Ræðunr. 2008 Guðrún Lárusdóttir: Ég vildi aðeins þakka hv. 2. þm. Rang fyrir hans góðu ráð reglunni til handa. En ég get ekki stillt mig um að stinga upp á því við hann, úr því hann hefir slíkan áhuga fyrir umbótum á reglunni, hvort honum sýnist ekki að ganga nú sjálfur í regluna, til þess að kenna henni, hvernig hún á að notast við sitt litla húspláss.  Þingsályktunartillögur afgreiddar með rökstuddri dagskrá. Áfengismálið. (Ein umræða (frh.) í Sþ.) – í Alþingistíðindum 1933 D aukaþing Gerð grein fyrir atkvæði. Dálkur 20571 Ræðunr. 1565 Guðrún Lárusdóttir: Með skírskotun til grg.hv.þm. Borgf. segi ég já. Þingsályktunartillögur, vísað til ríkisstjórnarinnar. Meðgjöf með fávitum. (Fyrri umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1933 D aukaþing * Dálkur 20597 Ræðunr. 1613 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Um málefni fávita hefir verið rætt á þremur undanförnum þingum, og þótt þær umr. hafi ekki borið þann árangur, sem ég hefði óskað, þá skal ekki sakazt um það nú, og sízt, ef þessi till. mín nær fram að ganga, því ég tel, að heimild sú, sem hún fer fram á, sé spor í rétta átt. Það er nú komið svo, að það er að rísa af grunni hús, þar sem fávitum er fyrirhuguð vist. Það og fleira þessu viðvíkjandi er tekið fram í grg.till., og munu fáir mæla, að þetta sé óþörf stofnun. Fávitar eru fullmargir á landi voru, og alstaðar byrði heimila sinna. Ég veit það, að öll þau heimili, sem hafa slíka aumingja, mundu kjósa þeim dvalarstað þar, sem þeim gæti liðið vel og allt væri sniðið við þarfir þeirra. Mér verður það minnisstætt, að ég gisti einu sinni á efnuðu sveitaheimili. Áður en ég gekk til svefns, sagði húsmóðirin mér, að ég skyldi ekki láta mér verða illa við, þó að ég heyrði óviðfelldin hljóð fram eftir nóttunni, því að þar væri aumingi, sem hefði það til að fara að hljóða, þegar aðrir væru gengnir til náða. Það er augljósara en frá þurfi að segja, hvað æskilegt er að hægt sé að koma slíkum aumingjum þar fyrir, sem þeir angra enga með óróaköstum sínum, og þar sem þannig er að þeim búið, að hið ömurlega ástand þeirra valdi sem minnstum truflunum bæði fyrir sjálfa þá og þá, sem með þeim dveljast. En slíkt getur tæplega orðið nema í hælum, þar sem allt er sniðið og öllu er hagað við þeirra hæfi og að þeirra þörfum. Ég kom að Sólheimum í sumar sem leið. Þá var verið að enda við að byggja fávitahælið, og ég verð að segja það, að mér fannst það merkisstund í lífi mínu, að standa þarna hjá því húsi, sem var ætlað þessum vesalingum, sem ég hafði verið að reyna til að bera fram hér á Alþingi. Ég tók með mér frá Sólheimum nokkrar myndir af barnahælinu þar, ef hv.þm. hefðu gaman af að líta á þær. Þegar ég stó þarna hjá þessu húsi, varð mér á að hugsa til þeirra mörgu, sem ég þóttist vita, að ættu örðugt með að njóta dvalar þar sökum kostnaðarins. Meðlagið verður 80 til 100 kr. á mann á mán., eftir því hvernig ásigkomulag þeirra er. Þeir eru mjög misjafnlega erfiðir viðfangs. Húsið, sem þeir eiga að búa í, er tvílyft, og eiga að verða í því tvær deildir og hvor þeirra út af fyrir sig. Önnur er ætluð fyrir pilta, en þó ekki eldri en 15 ára, og hin deildin á að vera fyrir stúlkur á öllum aldri. Það er ekki ætlazt til, að nokkur samgangur sé á milli deildanna. Ég geri ráð fyrir því, að vinnustofa verði höfð þarna fyrir þá, sem geta numið einhverja handavinnu, því að í öllum stofnunum fyrir fólk eins og þetta, hvar sem er í heiminum, er lögð rík áherzla á vinnu. Vinnan er álitin heppilegasta menningarmeðalið fyrir þetta fólk, og sérstök áherzla er lögð á handavinnu og garðrækt. Annað nám kemur tæplega til greina. Nú vill svo vel til, að á Sólheimum eru mjög góð skilyrði til garðræktar. Þar eru heitir hverir, og er hverskyns garðrækt mjög auðveld þar. Undanfarin sumur hefir fólkið á Sólheimum neytt grænmetis á hverjum degi frá því mjög snemma sumars. Fyrir utan venjulegar grænmetistegundir er hægt að rækta þar kál af öllum tegundum. Það þarf ekki að lýsa því, hve þessi fæða er holl öllum, ekki sízt börnum, og rannsóknir hafa leitt það í ljós, að grænmeti er sérstaklega holl fæða fyrir fávita, og miklu hollari en kjöt og annar þungur matur. Það leiðir því af sjálfu sér, að þessi staður, sem er svona vel fallinn til garðræktar, er mjög heppilegur fyrir þetta fólk, sem þar að auki er hugsað til, að hafi garðyrkju með höndum. Landrými er gott í Sólheimum og þar er mjög grösugt. Má því hafa þar allmikinn heyskap og reka búskap með alifuglarækt, kúm og kindum, og að öllu þessu má láta þá fávita starfa eitthvað, undir góðri stjórn og eftirliti, sem eru ekki á allra lakasta stigi. Því hefir verið veitt eftirtekt með þetta fólk, sem hefir mjög takmarkaða greind á öllum sviðum, að það virðist hafa það sameiginlegt að vera mjög gott við dýr. - Með þessum orðum mínum hefi ég viljað mæla með Sólheimum sem mjög heppilegum stað til þessarar starfsemi. Eins og áður er tekið fram, þá er alstaðar á fávitahælum lögð mikil áherzla á vinnu og tilsögn í handavinnu. Það er beinlínis undravert, hve snotur handavinna þeirra getur verið. Ég gæti sýnt hv.þdm. sýnishorn af handavinnu frá nokkrum hælum í nágrannalöndum okkar, einkum Svíþjóð. Hún sýnir það, að þessum aumingjum er ekki alls varnað og að þeir geta haft laglegt handbragð, ef við þá er lögð rækt. Þessi handavinna verður til sýnis í einum glugga Vöruhússins nú einhverja næstu daga. Mér finnst það vel við eigandi, að mönnum gefist kostur á að sjá vinnu þessa fólks um sama leyti og mál þeirra er borið fram hér á löggjafarþingi þjóðarinnar. Ég verð að segja það, að eins og mér þótti mikilsvert að sjá þetta fyrsta fávitahæli rísa hér af grunni, þá hlaut ég jafnhliða að hugsa til þess, að sjálfsagt yrðu þeir of margir, aumingjarnir, sem sökum efnaskorts yrðu útilokaðir frá að njóta þar dvalar. Opinberar skýrslur telja fávita um 200 á öllu landinu, en óvíst er, að öll kurl komi þar til grafar. Talið er í skýrslunum, að flestum af þessum fávitum líði sæmilega, þó með 1 til 2 undantekningum. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa hér upp úr heilbrigðistíðindum landlæknis fyrir 1931. Þar segir svo um þessa menn: „Hér var læknum gert að skrá þá, sem væru svo fávita frá fæðingu, að þeir væru líklegir til að verða sífelldlega lítt eða ekki sjálfbjarga. Fram eru taldir 83, þar af 31 barn innan 15 ára aldurs (14 drengir og 17 stúlkur), en af öllum framtöldum fávitum voru 47 karlkyns, en 36 kvenkyns. Fávitar í landinu eru samkvæmt þessu tæplega innan við 200, og sennilega 70–80 á barnsaldri. Í manntalinu 1920 eru fávitar taldir 101, en það er alkunna, að við almenn manntöl er slíkt illa tíundað, og hliðra foreldrar sér hjá í lengstu lög að játa fyrir sjálfum sér og öðrum þetta ástand barna sinna. Aðbúnaður þessara vesalinga er ýmist talinn góður eða viðunandi (með tveimur undantekningum þó), en hér á það enn frekar við en um geðveiku sjúklingana, að vist fávita á heimilum er þyngri kross fyrir heimilin en þá sjálfa.“ Eftir þessari skýrslu að dæma, þá er hér á landi töluverður hópur barna, sem elzt upp í þessu ástandi, og það út af fyrir sig er mikilvægt umhugsunarefni, hvort ekki er hægt að koma þessum börnum til verulegrar hjálpar. Það hefir sýnt sig, að það eru ekki fá börn, sem hefir verið bjargað, að meira eða minna leyti frá algerðu bjargarleysi, með því að taka þau ung og kenna þeim, og þá sérstaklega til handanna. Hvað viðvíkur dvalarkostnaði á fávitahælinu á Sólheimum, þá má fullyrða, að heimilin eru yfirleitt ekki betur stödd efnalega en það, að þeim væri mörgum alveg ókleift, hjálparlaust, að bæta við framfærslukostnað sinn mánaðarlegum útgjöldum, 80–100 kr. Sama má segja um hreppsfélögin, að þau berjast í bökkum og hlífast við útgjöldum í lengstu lög. Væri nú farin þessi leið, sem þáltill. fer fram á, að heimild væri fyrir ríkisstj. til að standa straum af verulegum hluta þess kostnaðar, þannig, að ríkið borgaði 500 kr. með hverjum þessara manna á ári, þá hygg ég, að sú hjálp mundi verða mjög góður liður í því að hjálpa heimilunum til að losna við þessar byrðar sínar og útvega aumingjunum betri aðbúnað en víða hefir verið kostur á. Ég vona, að hv.þdm. séu sammála um, að það sé ekki síður ástæða til að greiða götu þessa fólks heldur en geðveikra sjúklinga, sem fá styrk frá ríkinu. Blindir og mállausir eru líka styrktir af ríkinu, og ég hygg, að þeir, sem hér er verið að biðja um hjálp fyrir, séu ekkert betur staddir en annað örkumlafólk og því sé í fyllsta máta tímabært að styðja þá með því fjárframlagi, sem þáltill. felur í sér, á meðan málum þeirra er ekki lengra komið með þjóð vorri en nú er raun á. ...Dálkur 20602 Ræðunr. 1616 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég hefi líklega ekki tekið það fram áðan, þegar ég talaði um þetta mál, að ríkisstj. getur vitanlega sett hvaða skilyrði sem er fyrir þessari fjárveitingu, viðvíkjandi heilbrigðishliðinni í þessu efni. Hvort landlæknir hefir verið hafður í ráðum um byggingu fávitahælis, skal ég ekkert um segja; mér er ekki svo kunnugt um það. Þessi stofnun er byggð aðallega fyrir lánsfé, og ríkið hefir sjálft lagt þar til fé, þar sem í fjárl. yfirstandandi árs voru áætlaðar 5000 kr. til þessarar byggingar. Ég býst við, að það hafi verið gert vegna þess, að þinginu hafi verið ljós sú nauðsyn, sem var á því að hjálpa upp á sakirnar í þessu efni. Hv. 4. landsk. var að spyrja um, hvort þetta hæli ætti að vera fyrir fávita eða heilbrigð börn í framtíðinni. Ég skildi ekki vel, hvað hv.þm. átti við, en ég hygg, að fyrir forstöðukonu hælisins vaki að hafa þar hvorttveggja, barnahælið, sem nú starfar þar, og bæta við fávitahæli. Ég verð nú að segja það, að mér fellur ekki reglulega vel, að barnahæli og fávitahæli sé haft mjög nálægt hvort öðru. Ég hefi talað um þetta við forstöðukonuna, frk. Sesselju Sigmundsdóttur, og hún hefir sagt mér, að erlendis þyki það engin frágangssök, þó að svo sé. Sumir uppeldisfræðingar hafa meira að segja látið í ljós þá skoðun, að börnin geti að sumu leyti haft gott af að vera í nábýli við og sjá andlega lömuð börn. Þeir álíta, að börnin muni, við samanburð á sínu eigin ástandi og þessara sjúku barna vakna til þakklátssemi við gjafarann allra góðra hluta, og einnig muni vakna hjá þeim vorkunnsemi og góðsemi við þessi olnbogabörn lífsins. Viðvíkjandi því, að hv. 4. landsk. þótti meðgjöfin með fávitunum nokkuð há, þá vil ég taka það fram, að hún er miðuð við það meðlag, sem hreppsnefndum er gert að greiða með ómögum á Kleppi, en það eru 45 kr. á mánuði. Þetta er þó ekki nema rúmlega 41 kr. á mánuði. Við þennan samanburð virðist mér það, sem farið er fram á hér, ekki ósanngjarnt. Þá verður hv. 4. landsk. tíðrætt um Elliheimilið í sambandi við þetta mál. Honum er það þyrnir í augum, að það var byggt hér í Rvík; hann vildi láta byggja það á Reykjum í Ölfusi, eins og margt annað, sem hann vill láta byggja. Hann hefir að sumu leyti nokkuð til síns máls, vegna þess að það er að vissu leyti dýrara að búa hér í Rvík, en að mörgu leyti er það líka betra. Ég er ekki viss um, að gamla fólkinu hefði þótt vænt um, ef farið hefði verið að hrekja það burt frá þeim stað, sem það hefir dvalið á síðustu áratugi æfi sinnar, því að flest af gamla fólkinu, sem dvelur á Elliheimilinu, er úr Rvík. Hv. 4. landsk. má vita það, að gamla fólkið er vanafast, og það þætti mjög harkalega meðferð á gamalmenninu, þegar það er búið að bera hita og þunga dagsins, að hrekja það þá burt frá vinum og kunningjum, þaðan sem það vill helzt vera. En svo ég víki að fávitahælinu aftur, þá verð ég að segja það, að hv. 4. landsk. hefir haft mjög góða aðstöðu til að koma upp þessu hæli. Hann hefir verið ráðh., og því notaði hann þá ekki aðstöðu sína til þess að byggja fávitahæli á Reykjum í Ölfusi? Vissulega eru Reykir mjög ákjósanlegur staður til margra hluta, en ég veit sannast að segja ekki, hvort heppilegt væri að dyngja þar saman svo ólíkum stofnunum sem berklahæli, fávitahæli, mjólkurbúum o. s. frv. Þar er líka nú orðinn mjög fjölfarinn staður og að því leyti ekki heppilegur fyrir fávitahæli. Að mínu áliti eru Sólheimar miklu heppilegri og rólegri staður, og rétt að byrja á þessari starfsemi einmitt á afviknum stað. Síðan getur reynslan skorið úr, hvað hentugast verður í framtíðinni. Ég hefi svo ekki fleira að segja út af ræðu hv. 4. landsk. Ég vil aðeins undirstrika það, að ríkisstj. getur haft hönd í bagga um það, að allt heilbrigðiseftirlit sé fullkomið, jafnframt því sem hún veitir þennan styrk til hælisins, sem auðvitað ber að skoða sem „privathæli“. Eigendur þess hafa farið þá sömu leið, sem farin hefir verið af ótalmörgum fyrr og síðar, að fá lán til þess að hrinda málinu af stað og treysta síðan á, að allt gangi vel, þannig, að meðlög hrökkvi að miklu leyti upp í kostnað, að viðbættum ríkisstyrk, sem alstaðar hefir þótt sjálfsagður og fúslega látinn í té. ...Dálkur 20605 Ræðunr. 1620 * Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég skal vera stuttorð, en mér heyrðist hv. 4. landsk. vilja draga það dálítið ennþá að hjálpa þessum vesalingum, fávitunum. Það er ekki um annan stað að ræða fyrir fávita hér á landi en þennan, sem hér hefir verið talað um, fyrir utan þeirra eigin heimili, og ef þeir fá ekki hjálp frá því opinbera, þá eru þeir allflestir útilokaðir frá því að komast í hælið. Hversu oft hafa ekki fyrirtæki sem þessi notið styrks af opinberu fé, og hversu oft hafa menn ekki fengið styrk hjá ríkinu til dvalar á „privatstofnunum“? Ég get ekki séð, að það sé nokkur ástæða til að leggja á móti þessari stofnun, þó að dugleg og áhugasöm kona verði til þess að byggja þá byggingu, sem ég skal játa, að ríkið hefði sjálft átt að byggja. Þetta er nú í þriðja sinn, sem ég ber þetta mál fram hér á þingi. Fyrst lagði ég til, að holdsveikraspítalinn á Laugarnesi yrði tekinn fyrir fávita og holdsveikum sjúklingum, sem eru orðnir fáir, sem betur fer, yrði séð fyrir öðrum stað. Síðan á næsta þingi mæltist ég til, að stjórnin hlutaðist til um, að reist yrði skýli yfir fávita svo fljótt sem auðið væri. Og nú kem ég í þriðja sinn, þegar hús er risið af grunni fyrri þessa menn, sem ríkið hefir vanrækt ár eftir ár, og fer fram á, að það styrki þá til dvalar þar. Þykir mér ótrúlegt, að hv.þm. vilji hliðra sér hjá að samþ. þá till. mína. Hv. þm. minntist á hressingarhælið í Kópavogi. Ég veit ekki til, að þar hafi verið sýnt neitt fyrirhyggjuleysi. Því hæli hefir verið vel stjórnað, það hefir komið að góðum notum og jafnan verið fullt af sjúklingum, svo að oft hefir verið ómögulegt að koma sjúkum mönnum þar fyrir sökum rúmleysis. Hressingarhælið er því mesta þjóðþrifafyrirtæki. En hvers vegna er þá hv.þm. að kasta steini að því? Er það af því, að það eru konur, sem hafa komið því upp? Hv. þm. sagði, að ég hefði komið með rök, sem ég ekki gæti mælt á móti, um það, hvort heppilegt væri að hafa saman barnahæli og fávitahæli. Ég minntist hér aðeins á reynslu þeirra manna, sem árum eða áratugum saman hafa fengizt við þessi mál, og hvorki hv. 4. landsk. né aðrir, sem enga reynslu hafa í þessu máli, þurfa að fyrirverða sig fyrir að byggja á reynslu slíkra manna, sem hafa varið tugum ára af æfi sinni til þess að athuga ástand fávita og reyna til að ráð bót á kjörum þeirra. Við megum bæði, ég og hv. 4. landsk., bera það mikla virðingu fyrir slíkum mönnum, að við beygjum okkur fyrir áliti þeirra og tökum fullt tillit til ummæla þeirra. Ég get fallizt á, að þessi till. fari til fjvn., en ég treysti því, að löggjafar þjóðarinar sjái nú aumur á olnbogabörnum þjóðarinnar með því að samþ.till. Síð Dálkur 20608 Ræðunr. 1624 Guðrún Lárusdóttir: Ég get verið þakklát hv.n. fyrir meðferð hennar á þessu máli, að öllu öðru en því, að mér þykir málið hafa legið óþarflega lengi hjá henni. Sökum þess, að nú er mjög liðið á þingtímann, fer að verða hver síðastur að koma í gegn þessu máli, og þegar í hlut á mál eins og þetta, sem er knýjandi nauðsynjamál, þá er leitt, að það skuli vera tafið þannig fyrir því, að það nái ekki að verða afgr. í báðum d., sem mér virðist allt útlit fyrir, að muni verða, nema tekið verði því kröftuglegar á því úr þessu. Að öðru leyti þakka ég hv.n. fyrir góðar undirtektir, og ég verð að gera mig ánægða með þessa niðurfærslu, þrátt fyrir það, að ég álít, að ekki hefði veitt af hinni upphæðinni. En eins og hv.frsm. nefndi, þá er þetta allt í byrjun, og enn er ekki séð, hver kostnaðurinn muni verða við rekstur hælisins, og eftir atvikum get ég vel fallizt á niðurstöðu hv. nefndar. Það kann vel að vera, að einhverjum hv.þdm. finnist þetta svo smávægileg hjálp, að það muni engu, hvort þetta er samþ. eða samþ. ekki. En ég er ekki á þeirri skoðun, því að ég álít, að hvað lítil byrjun sem er, þá sé hún betri en kyrrstaðan. Hér er um að ræða nýja starfsemi, sem ekki hefir þekkzt hér áður, að undantekinni þeirri starfsemi, sem fram hefir farið á þeim heimilum, sem hafa haft við þá óhamingju að stríða að hafa slíka sjúklinga á vegum sínum. Það er vitað, að í þeim spítölum, sem áður hafa verið stofnaðir hér á landi, er ekkert rúm fyrir fávita. Nú er loks svo komið, að búið er að byggja hús, þar sem þessum ólánsömu mönnum er ætlað að dvelja, og ég hygg, eftir því sem allt bendir til, að allur frágangur sé góður, staðurinn er hinn prýðilegasti og hefir til að bera öll þau þægindi, sem leiðir af nægum jarðhita, og vel í sveit komið á rólegum og afviknum stað. Má því ætla, að hér sé búinn góður samastaður þeim mönnum, sem fram að þessu hafa átt við örðug kjör að búa. Ég hefi á þessu þingi og tveimur undanförnum þingum talað allýtarlega um þetta málefni og bent á nauðsyn þess, enda enginn mælt því gegn, heldur þvert á móti viðurkennt fyllilega nauðsyn þess. Að svo mæltu vænti ég þess, að hv. d. geri það, sem hún getur, til þess að koma málinu lengra áleiðis, og í þeirri von, að tími gefist til afgreiðslu málsins, þrátt fyrir það, að nú er mjög liðið á þingtímann, þá lýk ég máli mínu, í trausti þess, að íslenzka þjóðin sjái skyldu sína í því að líkna hinum bjargarþurfa olnbogabörnum þjóðfélagsins - fávitunum. ...Dálkur 20609 Ræðunr. 1627 Guðrún Lárusdóttir: Ég tek afsökun hv.frsm. fullkomlega til greina. Mér er kunnugt um, að hv.n. hefir ekki ætlað sér að hefta framgang málsins, en það, sem ég sagði um, að málið gengi seint, stafar sjálfsagt af því, að mér er þetta svo mikið kappsmál og vil flýta því svo sem auðið er, og meir en orðið hefir á undanförnum þingum, þar sem það hefur dagað uppi sitt með hverju mótinu. Annað var það ekki, sem í orðum mínum fólst. Löggjafarþing 48 Lagafrumvörp samþykkt. Fjárlög 1935 (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1934 B * Dálkur 330 Ræðunr. 0311 Guðrún Lárusdóttir: Ég get verið mjög fáorð, því að ég á hér enga brtt. En það eru fáein atriði viðvíkjandi fjárl., sem ég vildi tala svolítið um. Í sjálfu fjárlfrv., sem stj. lagði fram, er styrkur til Kvenfélagasambands Íslands færður niður úr 1700 kr. í 1000 kr., en á sömu bls. hefir styrkur til Sambands sunnlenzkra kvenna fengið að halda sér. Ég ætla nú alls ekki að mæla á móti því, að það fái þessar krónur. En hitt get ég ekki annað en undrazt, að hæstv. stj. skyldi fara að klípa af styrk til hins sambandsins, og neyðist ég því til að bera fram brtt. við það við 3. umr. Ég ætla að sleppa að tala um Blönduósskólann. Það er búið að taka svo rækilega fram, hve örlagarík áhrif það gæti haft fyrir skólann, ef styrkur til hans verður lækkaður. Hv. þm. A.-Húnv. tók fram, að það gæti farið svo, að honum yrði lokað, og er þá illa farið. Þá vil ég minnast hér lítillega á eina brtt.hv. meiri hl. fjvn. Hefir hún áður verið nefnd í umr., en það er um styrk til Péturs Sigurðssonar til þess að ferðast um og halda uppi bindindisfræðslu. Er viðurkennt, að þessi maður komi miklu góðu til leiðar. Er hann orðinn landskunnur, fólk vill hlusta á hann. Hann talar vel máli bindindisins, sem sízt mun af veita nú, eigi síður en endranær, þegar búast má við nýju áfengisflóði inn í landið í náinni framtíð. Ég tel það illa farið að fella niður þann litla styrk, sem hann hefir haft. Ég hefi heyrt, að það sé ætlazt til, að Stórstúka Íslands greiði honum laun. En þegar þess er gætt, að stórstúkan hefir lítinn styrk, en mikla þörf fyrir aukna starfsemi, er það ekki réttmætt, að ganga á hann og minnka hann á þennan hátt. Ég ætla þess vegna að vona, að hv.þdm. sjái sér fært að láta Pétur Sigurðsson halda þeim styrk áfram, sem hann hafði síðastliðið ár. Þá kem ég að þeirri brtt.hv. meiri hl. fjvn., sem mikið hefir verið talað um, sem sé niðurfelling styrks til Elliheimillsins á Grund í Rvík. Ég verð að segja eins og er, að ég varð forviða, er ég sá þessa till., því bæði er hér ekki nema um litla fjárhæð að ræða, og í öðru lagi á hún að fara til þess að hjálpa gamla fólkinu, sem ekki getur lengur séð fyrir sér sjálft. Og ég er hér um bil viss um, að ef hv. meiri hl. fjvn. hefði gert sér það ómak að skreppa suður að Grund, og hefði kynnt sér ofurlítið hagi heimilisins og fjárhag stofnunarinnar, þá hefði meiri hl. fjvn. ekki flutt þessar niðurskurðartillögur. Þar eru um 40 örvasa gamalmenni alveg rúmföst, þar eru 10 blindir, 2 alveg heyrnarlausir og stór hópur annara fatlaðra gamalmenna. Sem stendur eru vistmennirnir á Grund rúmlega 130, allt gamalmenni, auk þess 4 sjúklingar um þrítugt og 3 blindir drengir á blindraskólanum, sem leigir þar skólastofu og vinnustofu. Vistmenn á Grund eru að ætt og uppruna úr flestöllum héruðum landsins, þótt flestir þeirra hafi dvalið eitthvað í Rvík áður en þeir komu að Grund. Reykjavík gefur að öllu leyti með 70 vistmönnum og fyrir hönd annara sveitarfélaga með 11, en seytján fá meðgjöf sína beina leið frá öðrum sveitarfélögum eða kaupstöðum en Reykjavík, og nálega 30 gefa með sér sjálfir eða eru á framfæri vandafólks síns, og ennfremur gefur Blindravinafélagið með 4. Almennasta meðgjöfin er 3 kr. á dag, fyrir þá, sem hafa fótavist, en 4 kr. fyrir rúmliggjandi fólk. Þó borga sumir meira, þeir, sem búa á einbýlisstofum - 115 kr. á mánuði, hafi þeir fótavist. Þessi meðgjöf er talsvert minni en í sjúkrahúsum bæjarins, - 2–4 kr. á dag - en þangað mundi leitað með flestöll rúmföst gamalmenni, ef elliheimilið tæki þau ekki. Og þar sem sjúkrahúsin eru oftast nær fullskipuð og þeim er auk þess óljúft að taka karlæg gamalmenni, ætti elliheimilið að njóta þess hjá fjárveitingavaldinu, - njóta þess helzt svo vel, að unnt væri að losa stofnunina við talsvert af skuldum, sem á henni hvíla, er aftur yrði til þess að gjöld vistmanna gætu lækkað til muna. Hv. frsm. meiri hl. fjvn. kvartaði um, hvað það væri ógurlega dýrt að vera á elliheimilinu, þótt hann ætti að vita, að þar er langódýrasta sjúkravist í Reykjavík (munurinn 60 kr. til 120 kr. á mánuði). En setjum svo, að hann teldi þetta samt of mikið meðlag, því fer hann þá fram á að fella ríkisstyrkinn? Sér hann ekki, að bein afleiðing þess verður hækkun, en ekki lækkun hjá þeim, sem ætla mætti, að þm. vildi fremur styðja en hitt? Reykjavík veitir elliheimilinu 8000 kr. styrk á ári, og er auk þess langstærsti viðskiptavinur þess, svo það kemur alls ekki til mála, að hækkað verði meðlag þess fólks, sem Reykjavík gefur með. Hitt mun sennilega gert, ef styrkur til hælisins verður felldur, að hækkað verður meðlag með öllu fólki, sem aðrir kaupstaðir og sveitarfélög gefa með þangað. Þótt sú hækkun verði ekki nema 50 aurar á dag, munar heimilið það meiru en þessum 4000 kr. styrk, (fyrir 28 vistmenn verður sú hækkun alls 5110 kr. á ári). En hreppana allflesta mun muna um að gefa 180 kr. meira á ári framvegis með hverju gamalmenni, sem þeir ráðstafa að Grund, og þykir mér ólíklegt, að sveitarstjórnir og aðrir gjaldendur verði þakklátir hv. meiri hl. fjvn. fyrir þá ráðsmennsku að fella styrkinn til elliheimilisins, til þess að meðlögin með gamla fólkinu þar hækki á þessari einu stofnun í landinu, sem getur tekið karlæg gamalmenni til langdvalar í tugatali. Ef einhver skyldi halda, að stjórn elliheimilisins mundi óttast, að slík hækkun yrði til þess að aðsóknin minnkaði að hælinu, þá get ég fullyrt, að reynslan mun sanna hið gagnstæða. Aðsóknin er að aukast og fyrirspurnir um hælisvist koma úr fjarlægum héruðum, engu síður en úr nærsveitum. Vistmenn, sem komnir eru að Grund, vilja yfirleitt alls ekki þaðan fara, - og sveitarstjórnir geta hvergi fengið sjúkrahúsvist handa farlama fólki fyrir 4,50 kr. á dag, svo að þar er ekkert að óttast fyrir hælið. Hitt er annað mál, að Grund er í stórskuldum síðan stórhýsið var reist, greiddi t. d. liðið ár yfir 30 þús. kr. í vexti af þeim skuldum, og ýms sveitarfélög og kaupstaðir aðrir en Rvík eiga erfitt með að standa í skilum. Sem stendur á Elliheimilið t. d. um 11 þús. kr. hjá 14 slíkum „viðskiptavinum“, og mun mikill hluti þess tapað fé. Varla mun þurfa að geta þess hér, að stofnendur og stjórnendur elliheimilisins taka engan eyri fyrir störf sín fyrir það, og eiga engan eyri í því. Heimilið er alveg sjálfstæð sjálfseignarstofnun. Auðvitað er það hið mesta misrétti að veita ríkisstyrk tveim litlum elliheimilum, sem taka 18–24 vistmenn hvort, og varla nema úr næsta nágrenni við sig, - en svipta styrk þá einu stofnun, sem getur tekið um 150 gamalmenni frá öllu landinu. Hafi nokkur ætlað að skeyta skapi sínu á pólitískum andstæðingum með þeirri rangsleitni, þá mistekst það með öllu. Eini sjáanlegi árangurinn verður sá, að einhver fátæk hreppsfélög kunna að hika við að senda vinasnauð og heilsulaus gamalmenni að Grund, en reyna að hola þeim niður heima fyrir, þar sem enginn má vera að sinna þeim sem skyldi. Og er þá ráðizt á garðinn þar sem hann er lægstur, ef Alþingi með því að spara 4000 kr., níðist á allslausum gamalmennum. Frsm. hv. meiri hl. var að minnast á, að nær hefði verið að reisa ódýrt timburhús í sveit fyrir gamla fólkið, heldur en dýrt steinhús í Reykjavík. En mér er spurn, því réðist ekki þessi hv.þm. í það sjálfur, þau árin, sem hann notaði aðstöðu sína til að veita ríkisstyrk til fjölmargra bygginga úti um sveitirnar? Og getur hann bent á viðunandi sjúkrahúsvist í sveit, þar sem allur kostnaður er minni en 4 kr. á dag fyrir hvern sjúkling? Og hvort heldur hann, að sé alþjóð til meira gagns, að reist sé vandað stórhýsi úr steini, er endist öldum saman með tiltölulega litlu viðhaldi, eða einhver ódýr timburhjallur, sem varla endist hálfa öld, nema með sívaxandi kostnaði af endurbótum? Sé einhver alvara á bak við skrafið um ódýrt ellihæli uppi í sveit, vil ég að þeir sýni það í verkinu, þeir, sem nú fara með völdin og mestu ráða um ríkisfé sem stendur. Nóg er af gamla örvasa fólkinu, sem fulla hefir þörfina á næði í ellinni og góðri aðhjúkrun, svo það yrði ekki vandi að fylla það, þótt eldri hælin séu fullskipuð. En ef þess háttar tal er ekki annað en fyrirsláttur, til þess að spilla fyrir ríkisstyrk til hælisins hér í Rvík, þá er það lítils virði, og óhætt að segja, að það er hvorki skynsamleg íhugun né heldur mannúð eða velvild til gamla fólksins, sem býr á bak við þess háttar skraf. Ég býst ekki við því, að hv. meiri hl. fjvn. hafi gert sér grein fyrir því, að vinsælt verður það ekki á meðal margra kjósenda þeirra, að svipta þannig aldrað og farlama fólk þeirri hjálp, sem það getur ekki án verið. Ef til vill komast þeir á gamals aldur sjálfir, og skilja kannske þá, hvers virði öldruðu fólki er slík hjálp. Ég veit varla, hvort ég á að hafa svo mikið við hann Halldór Laxness, að minnast hans hér með nokkrum orðum. Ég sé, að nú á enn að hækka styrk hans, og heyri, að hjartnæmt hefir verið um hann talað. Ætlandi væri því, að hann hafi eitthvað til matarins unnið. Nú verð ég að játa, að ég hefi ekki lesið síðustu bókina hans, sem hann skrifaði í „sólskininu á Spáni“, eins og hv.frsm. meiri hl. komst að orði í sinni háfleygu ræðu um hinn unga rithöfund, en ég býst ekki við öðru en að hún sé lík hinum bókunum hans. Ég heyrði lesinn kafla úr bókinni í útvarpið og varð ekki hrifin af. Gat ég ekki heyrt af þeim kafla, að um þá framför væri að ræða, að ástæða væri til að verðlauna slík skrif með stórhækkuðum styrk. Ég ætla a. m. k. að athuga þetta nánar og kenna mér betur áður en ég greiði atkv. um viðbótarstyrk hans, þá má vel vera, að mér snúist hugur, ef ég sé greinilega bragarbót. Nú á að sýna leikritið „Straumrof“ á næstu dögum, og gefst þá þm. kostur þess að sjá list Halldórs á leiksviði. Sjái ég þar sýnilegar framfarir á efni og meðferð, má vel vera, að ég hugsi mig um tvisvar áður en ég rétti upp hönd á móti styrknum til höfundarins. En því miður hefi ég sáralitla trú á, að svo fari. 3. umr. Dálkur 388 Ræðunr. 0348 Guðrún Lárusdóttir: Ég vildi gjarnan geyma ræðu mína, þar sem kl. er orðin 12, og ég hefi heyrt, að fundi verði bráðum slitið. ...Dálkur 388 Ræðunr. 0350 * Guðrún Lárusdóttir: Það er ekki rétt að teygja tíma þingsins með aðgerðarleysi og þögn, og ég mun ekki hafa þetta mál mitt svo langt, að mér dugi ekki sú stund, sem eftir er af þessum fundi. En ekki er það uppörvandi að flytja ræðu nú á miðnætti, þegar margir hv.þm. eru gengnir af fundi. Ég mun samt fara nokkrum orðum um brtt. þær, sem ég á við fjárlagafrv. að þessu sinni. Það er þá fyrst brtt. mín við 14. gr., að þar bætist við nýr liður: 500 kr. styrkur til Helgu Thorlacius, til þess að kenna matreiðslu úr íslenzku grænmeti. Menn hafa komizt upp á það hér á landi á síðari árum að nota grænmeti meira til fæðu en áður tíðkaðist, og hefir garðrækt farið mjög vaxandi, bæði í kringum Reykjavík og úti um land. Fleiri og fleiri komast að þeirri skynsamlegu niðurstöðu, að „fleira sé matur en feitt kjöt“. Ennþá kemur þó þessi skoðun mönnum ekki að verulegum notum, þar sem mjög skortir á þekkingu húsmæðra til að matbúa grænmeti á margvíslegan og ljúffengan hátt. Þessi kona, Helga Thorlacius, hefir stuðlað mjög að því að auka þekkinguna á meðferð grænmetis. Hún hefir haldið nokkur námsskeið, en að þeim hafa ekki nema fáar konur komizt; ennfremur hefir hún haft nokkrar konur í aukatímum. Að þessi kennsla hefir ekki náð víðar, stafar af því, að konan er fátæk, og getur því ekki staðið straum af stórum námsskeiðum. En hún hefir nú aflað sér svo mikillar þekkingar á þessu sviði, að engin önnur íslenzk kona mun standa henni þar jafnfætis. Ýmsir hafa átt kost á því að athuga þetta af eigin reynd. T. d. var það einn liður í „íslenzku vikunni“, þegar hún var haldin hér fyrst, að mönnum var sýndur og boðinn matur, sem Helga Thorlacius hafði framreitt, allt úr íslenzkum efnum. Ég minnist þess, að bæði blaðamenn og aðrir málsmetandi menn, sem smökkuðu þá þessa rétti, töldu það hreinustu galdra, hvernig hægt hefði verið að matbúa þessa ljúffengu fæðu úr íslenzku grænmeti aðallega, fjallagrösum, sölum, hvönnum, njóla o. s. frv. Síðan hefir frk. Helga gengizt fyrir námsskeiðum í smáum stíl eins og áður er sagt. Ég teldi það mikinn skaða fyrir íslenzku þjóðina, ef hún færi á mis við það, að geta orðið þátttakandi í þekkingu þessarar konu. Ég skal geta þess, að Helga Thorlacius byggir matreiðslu sína ekki hvað sízt á grasafræði Eggerts Ólafssonar. Hún hefir sagt mér það eftir frönskum matreiðslumanni, sem kynnt hafði sér efnið í grasafræðibók Eggerts Ólafssonar, að Eggert væri einmitt orðinn hámóðins núna, með samsetningu sína á jurtaréttum, - það sem hann prédikaði þar fyrir löndum sínum, væri einmitt nú að komast í tízku. Helga Thorlacius hefir einkum lagt stund á notkun íslenzkra grasa; ég vil t. d. benda á eitt atriði, sem ég hygg, að sé algert nýmæli. Hún hefir búið til konfekt úr íslenzkum fjallagrösum. Ég hefi bragðað þetta konfekt, og það er verulega gott; hún hefir líka sent ýmsum það hér í bæ til athugunar, og kemur öllum saman um, að hér sé um merkilega nýjung að ræða. Heilnæmi fjallagrasa er nú almennt viðurkennt, og væri ekki ónýtt, ef tækist að matbúa þau svo, að börnin okkar borðuðu þau með góðri lyst. En sjálf eru grösin römm og fremur óaðgengileg. Frk. Helga hefir líka búið til fleiri slíka rétti úr fjallagrösum, t. d. ágætt marmelaðe, sem stendur fyllilega á sporði því erlenda, sem búið er til úr appelsínuberki. Þá hefir henni og tekizt að búa til ágæta rétti úr njóla, en sú jurt vex, sem kunnugt er, í kringum flesta bæi á landinu. Sennilega mætti nota njóla í stað kartaflna fyrri hluta sumars. Eftir því sem þeir Eggert Ólafsson og Oddur Hjaltalín lýsa njólanum, þá er þar ekki um óverulega matjurt að ræða. Áhugi Helgu Thorlacius fyrir þessum efnum er því lofsverðari, sem hún hefir átt við mikla erfiðleika að stríða; fyrir nokkru síðan fékk hún aðkenning af heilablóðfalli. Ég væri ekki að taka þetta fram, ef ég vildi ekki koma því að, að þegar hún komst á fætur aftur, nærðist hún nær eingöngu á jurtaréttum sínum, og ég er sannfærð um, að það hefir ekki sízt hjálpað henni til að ná styrk og heilsu sinni aftur. Það er því ekki sagt út í bláinn, að kona þessi ætti skilið að fá lítinn styrk frá því opinbera; ég teldi það blátt áfram raunalegt, ef þjóðin gæti ekki hagnazt af reynslu hennar og þekkingu í þessum efnum. En til frekari stuðnings máli mínu ætla ég (með leyfi hæstv. forseta) að lesa upp ummæli tveggja merkra lækna um þessa viðleitni hennar. Dr. Gunnlaugur Claessen lætur svo um mælt í sambandi við brtt. mína um 500 kr. styrk til frk. Helgu: „Í tilefni af umsókn ungfrú Helgu Thorlacius um opinberan fjárstyrk til áframhaldandi leiðbeininga um hagnýting matjurta, leyfi ég mér að lýsa yfir þeirri skoðun minni, að starfsemi ungfrú Th. á þessu sviði sé mjög gagnleg. Fyrir áeggjan hennar og fræðslu munu margar húsmæður hér á landi læra að matbúa íslenzkar matjurtir, sem annars hafa verið lítið notaðar. En vafalaust hefir hagnýting þessarar jurtafæðu mikið gildi fyrir heilbrigði almennings. Ég vil því leyfa mér að mæla hið bezta með umsókn ungfrú H. Thorlacius“. (Sign.) Gunnl. Claessen. Annar læknir, Þórður Edilonsson, lætur svo um mælt um jurtarétti frk. Helgu: „Frk. Helga Thorlacius hefir haldið hér námsskeið í tilbúningi matar úr íslenzku grænmeti, fjallagrösum og sölum. Við vorum boðnir á námsskeiðið nokkrir menn, til þess að bragða matinn. Mér var sérstaklega forvitni á að bragða á réttum úr fjallagrösum og sölum. Mér til mikillar undrunar og gleði var þetta ágætur matur, samboðinn hverju veizluborði. Aðrir réttir, sem fram voru bornir, tilbúnir úr íslenzku grænmeti, voru einnig góðir. Það er virðingarvert að vekja áhuga almennings fyrir matreiðslu úr íslenzku grænmeti; það hefir verið of lítið notað að undanförnu. Þessi kona á miklar þakkir skildar fyrir áhuga sinn á þessum málum, og væri æskilegt, að konur notuðu sér almennt slík námsskeið. Væri vel til fallið, að hún fengi einhvern styrk frá hinu opinbera til þess að kenna almenningi að notfæra sér gæði landsins á þessum sviðum“. (Sign.) Þ. Edilonsson. Sem sagt, frk. Helga er öll af vilja gerð til að fræða fólkið um þessar aðferðir sínar, og þar stendur ekki á öðru en fjárskorti. Ég vona því, að Alþ. sjái sér fært að verða við beiðni hennar um þennan litla styrk. Og ég er sannfærð um, að þessi litla upphæð kæmi aftur með margföldum rentum, þó ekki væri nema með því móti, að hægt yrði að kenna þjóðinni að notfæra sér fjallagrös. Ég á aðra brtt. á sama þskj., 815, við 18. gr., og er um skáldalaun Einars H. Kvarans, að þau hækki um 2000 kr. Ég þarf ekki að lýsa þessum manni, allir Íslendingar þekkja hann og hafa haft ánægju og glaðningu að lestri rita hans. Og óhætt er að fullyrða, að hann hefir aldrei boðið þjóð sinni annað í ritum sínum en það, sem fagurt er og göfgandi. Nú stendur svo á, að hann hefir nýlega átt 75 ára afmæli, og hefir nú yfir að líta hálfrar aldar rithöfundarskeið, og allan þann tíma hefir hann verið trúr list sinni, aldrei hætt að vanda sig. Mér fyndist því vel til fallið, að honum væri sýnd þessi viðurkenning á þessum tímamótum æfi hans. Ég er sannfærð um, að Einar H. Kvaran á engan óvin með íslenzku þjóðinni, og varla sé hægt að benda á vinsælli mann en hann. Mér finnst ekki sæma að láta hann sitja skör lægra en unga manninn, Halldór Kiljan Laxness, sem á nú að veita 5000 kr. rithöfundarlaun. Annars ætla ég mér ekki að bera þessi skáld saman, svo mikið djúp er staðfest milli þeirra, bæði í þroska og frágangi verka sinna. Þó tel ég mér skylt að játa, að Halldór Laxness er að lagast. Þó get ég ekki stillt mig um að bera saman það síðasta, sem þessir rithöfundar hafa sýnt þjóð sinni á leiksviði. Ekki alls fyrir löngu var sýnt hér í leikhúsinu leikrit Halldórs Laxness, Straumrof, og fyrir ári síðan áttum við kost á að sjá leikrit eftir Einar H. Kvaran, Hallstein og Dóru, og Jósafat. Í þessum leikritum eru leiddar fram mæður, og beri menn saman mynd mæðranna, sem Einar H. Kvaran sýnir okkur, og mynd móðurinnar, sem Halldór Kiljan Laxness hefir fram að bera, þá held ég, að öllum verði ljóst, hvílíkt djúp er staðfest milli þessara tveggja skálda. Bak við þessar myndir tel ég, að liggi skilningur skáldsins á móðurhugtakinu, og lotning þeirri og virðingu, sem við höfum talið okkur skylt að sýna því. Og ég hygg, að ég þurfi ekki að fara mörgum orðum um það, hvor skáldanna ristir dýpra í skilningi á móðureðlinu eða auðsýnir því meiri lotningu. Og ég skora á hið háa Alþ. að rétta nú okkar aldurhnigna skáldi Einari Kvaran þessa viðbót við skáldalaun hans á 75 ára afmælinu, sem vott þess, að við séum ekki búin að gleyma öllum þeim ánægjustundum, sem hann hefir veitt okkur með snilld sinni fyrr og síðar. Þá hefi ég flutt brtt. við styrkinn til Kvenfélagasambands Íslands. Ég gat þess við 2. umr., að ég teldi þörf á, að sá styrkur yrði hækkaður. Í síðustu fjárl. var þessi styrkur 1200 kr., en nú hefir hann verið færður niður í 1000 kr. Ég skil ekki, hvernig á þessu stendur, þar sem aðrir styrkir til kvenfélagasambanda hafa verið látnir óskertir. Kvenfélög eru mörg í landinu, víst 110 alls, og starfsemi þeirra er mjög merkileg. Innan Kvenfélagasambands Íslands eru allmargar smærri deildir, sem njóta styrks frá sambandinu, en minnki tillagið, sem sambandið fær, getur það auðvitað ekki rétt deildum sínum hjálparhönd eftir sem áður. Ég vil því skora á hv.þm. að samþ.brtt. mína um hækkun á þessum styrk úr 1000 kr. upp í 1500 kr. Við 18. gr. á ég litla brtt., um 300 kr. styrk til aldraðs vegavinnustjóra, sem lengi hefir unnið að vegavinnu. Ég hefi hugsað mér að taka þá till. aftur, þar sem ég hefi heyrt, að þeim styrk verði öðruvísi hagað og öruggt sé, að þessi maður fái styrk. Ég get þá látið máli mínu lokið að sinni, en bið hv.þm. að skoða huga sinn vel áður en þeir greiða atkv. gegn þessum smástyrk til frk. Helgu Thorlacius, sem ég fer fram á, og einnig um viðurkenninguna til hins aldraða þjóðskálds Einars H. Kvarans. Lagafrumvörp samþykkt. Kjötsala innanlands (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1934 B Dálkur 636 Ræðunr. 0753 Guðrún Lárusdóttir: Ég vildi aðeins gera eina fyrirspurn til hv. landbn. út af brtt. hennar. Eg sé mér til ánægju, að hún hefir gert lítilsháttar rýmkun á kjörum bændanna með því að leyfa þeim að selja reykt kjöt beint til neytenda, og ég get tekið undir það, sem hér hefir verið sagt, að það er hart fyrir bændur, sem hafa haft slík bein viðskipti, að láta taka þau af sér. Nú er það kunnugt, að allmargir bændur búa til kæfu og rúllupylsur úr kjöti sínu og selja hingað beint til neytenda. Ég vildi aðeins skjóta þeirri fyrirspurn til landbn., hvort viðskipti með þessar vörur gætu ekki komizt undir sömu undanþágu og reykta kjötið. Vænti ég svars frá n. um þetta atriði. Lagafrumvörp samþykkt. Þungunarvarnir og fóstureyðingar (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1934 B Dálkur 1132 Ræðunr. 1522 Guðrún Lárusdóttir: Ég hafði búizt við því, að hæstv.atvmrh. myndi fylgja frv. þessu úr garði hér í deildinni, og hefði ég þá geymt aths. mínar við frv. þangað til hann hefði lokið máli sínu. En ég sé hæstv. ráðh. ekki hér í d., og af því hér er um alvarlegt og þýðingarmikið mál að ræða, mun ég ekki láta það fara framhjá mér að þessu sinni án þess að fara um það nokkrum orðum. Satt að segja furðar mig stórlega á því, hve litlar umr. urðu um þetta alvörumál í hv.Nd. Þótt ég játi það, að úr því, sem komið er í þeim efnum, sem frv. fjallar um, er frv. þetta virðingarverð tilraun til þess að laga verstu gallana, þá verð ég hins vegar að segja það hreinlega, að ég varð steinhissa, þegar ég las frv., og þó einkum grg. þess og aths. þær, sem fylgja því. Að vísu hefir heyrzt ávæningur af því öðru hverju, að siðferðisástandið vor á meðal væri ekki sem bezt, en að við værum komin svona langt út á hina glerhálu braut fóstureyðinganna, því hefði hvorki ég né margir aðrir trúað, ef ekki lægi hér fyrir opinber skýrsla, sem sannar þetta. Fyrir tiltölulega fáum árum hefði verið alveg óhugsandi, að slíkt mál sem þetta lægi fyrir Alþingi. Þá var það almennt álitinn tvímælalaus glæpur að fremja fóstureyðingu. Og það eru ekki mjög mörg ár síðan seinasti kvenfanginn sætti fangelsi fyrir slíkan verknað eða honum skyldan. Það vakti þá almenna hryllingu og viðbjóð að hugsa til þess, að ung stúlka skyldi fyrirfara barninu sínu í fæðingunni, - en var nú allur munur á þeim verknaði og því, sem nú er að gerast vor á meðal samkv. frásögn landlæknis í skýrslunum, sem við höfum öll lesið? Eitt af því fyrsta, sem mér datt í hug, þegar ég las þessar skýrslur, var það, hvort þetta plagg hefði í rauninni fremur átt erindi til lögreglu þjóðarinnar en lögréttu hennar. Og furðulegt þykir mér það, að sá óþrifnaður, sem þar er skýrt frá, skuli hafa fengið að þrífast undir handarjaðri heilbrigðisstjórnar og landlæknis, eins og raun ber vitni um. Það er öllum kunnugt, að til skamms tíma hefir læknum, a. m. k. erlendis, verið hegnt stranglega fyrir fóstureyðingar. Því hefir það vafalaust komið mörgum á óvart, þegar fram kemur, að til séu læknar á Íslandi og sjúkrahús, sem reka í allstórum stíl þá iðju, sem vor eigin lög skipa á bekk með glæpaverkum. En nú er þetta skjalfest hér af sjálfum landlækninum í aths. við frv. þetta. Þessar aths. bera það með sér, að einhverjir læknar hafa, að því er virðist óátalið, eytt fóstrum í tugatali, og við það orðið sekir við hegningarlög vor, sem eru í fullu lagagildi enn í dag. Þetta virðist óafsakanlegt, og illa hægt fyrir hlutaðeigendur að skjóta sér undir þá afsökun, að lögin séu orðin úrelt og ósamrýmanleg hugsun og lífi nútíðarmanna, og því síður að afsaka sig með ásókn af hendi kvenna í þessum efnum, en um slíkt eru konur sakaðar allfreklega í aths. frv., svo sem menn geta lesið á 5. bls. skjals þessa, og á ég satt að segja bágt með að trúa því, sem þar segir, þótt ég skuli ekkert um það fullyrða, hverju villimennskan í hugsun og háttum getur til vegar komið. Hér blasir við oss hin hræðilegasta alvara, sem sérhverjum sómakærum manni hrýs hugur við, og vér göngum þess ekki dulin, að verði áframhaldið eftir því, sem hér er skýrt frá, þá siglir íslenzka þjóðin hraðbyri til tortímingar. Vafalaust hefir þetta líka verið skoðun þeirra, sem frv. hafa samið, og vissulega vil ég taka undir þá ósk landlæknisins, að frv. megi nægja til þess að ráða bætur á ástandinu, nægja til þess að koma í veg fyrir, að þjóð vor strandi á hinu hættulega blindskeri fóstureyðinganna. En mér þykir ráðið, sem bent er á í frv., ekki allskostar viturlegt, a. m. k. ekki ef við viljum halda áfram að vera þjóð og halda áfram að byggja landið. Ráðið er sem sé sem öruggastar varnir gegn barngetnaði yfirleitt. En það kalla ég tvíeggjað sverð, skoðað frá þjóðfélagsins sjónarmiði, og svo hefir það reynzt öðrum þjóðum fjölmennari en oss. Eða hvernig var það með Frakka hérna á árunum, þegar svo var komið, að konur vildu ekki lengur vera mæður? Sú hætta vofði þá yfir þessari glæsilegu menningarþjóð, að hún týndi tölunni og týndi þá vitanlega einnig getu sinni og glæsimennsku. Menn muna það kannske, að þá var það tekið til bragðs af ríkinu að verðlauna barneignir. Mér er ekki alls kostar kunnugt um, hvernig þau verðlaun gáfust, en hitt er auðskilið að valdamenn og forráðamenn þjóðarinnar hafa séð, í hvaða óefni stefndi, og á þennan hátt gert tilraun til að koma í veg fyrir hnignun þjóðarinnar. Allar þjóðir telja sér mannfækkun hið mesta tjón og líta á hana sem afturfararmerki, eins og hún auðvitað er. Hið ákjósanlegasta í hverju þjóðfélagi er auðvitað margt fólk, heilbrigt fólk og vel uppalið fólk. En við hverju er að búast, fari menn almennt að nota sem öruggastar varnir gegn barngetnaði? Við Íslendingar erum fámenn þjóð, sem byggir víðáttumikið land, sem rúmar og framfleytir miklu fleira fólki en nú býr á því. Við höfum því enga ástæðu til að stuðla að fólksfækkun. Við megum ekki við henni. Ég veit, að stöku rödd hefir í þessu sambandi bent á það atvinnuleysi, sem nú leikur þjóðina allhart, til réttlætingar mannfækkun. Um þessa skoðun hefir kunnur þýzkur jafnaðarmannaforingi kveðið svo að orði, að fæðingatakmarkanir vinni þjóðunum stórtjón, með því að þær eyði krafti þeirra og ýti undir innflutning útlendinga. Þá má benda á aðra hlið þessa máls, sem ekki er síður alvarleg. Hvarvetna þar, sem fæðingatakmarkanir hafa orðið algengar, hefir fylgt þeim aukin lausung og óskírlífi, og kynsjúkdómshættan þannig aukizt stórum, auk alls annars ófagnaðar, sem slíkur lifnaður hefir í för með sér. Líka má benda á það, að alltaf vofir sú hætta yfir, að læknisaðgerðir af þessu tægi geti orsakað vansköpuð börn og veikluð. Á síðari árum hefir rignt yfir þjóðina allskonar óhollu lesmáli um kynferðismálin, allskonar óþverri af þessu tægi hefir borizt inn á heimilin og inn í huga unglinganna, óhreinkað hugsunarhátt þeirra og valdið sýkingu í sálarlífinu. Í ræðu og riti hefir þessari kynferðismálaspeki verið haldið að þjóðinni og verið hrópuð út um landið í blöðum, bókum og útvarpi. Í viðbót við þennan „fróðleik“ á nú unga fólkið að fá í veganesti leiðbeiningar þær um varnir gegn barngetnaði, sem frv. gerir ráð fyrir, að læknum sé skylt að láta í té. Að vísu er gert ráð fyrir í frv., að konur einar fái þessar leiðbeiningar, en ólíklegt þykir mér, að fleiri fari ekki á stúfana, enda er þeim læknum, sem fram að þessu hafa brotið landslög með fóstureyðingum og haldizt það uppi óátalið, illa trúandi til að einskorða sig við ákvæði frv. um þessi efni. Það er því ekkert líklegra en að samþykkt frv., eins og það er nú, myndi leiða til þess, að lauslætið fengi byr undir báða vængi ásamt allri þeirri sýkingu og spillingu, sem af því leiðir. Hér er því veruleg hætta á ferðum, sem öllum er skylt að gjalda varhuga við. En það er langur vegur frá því, að frv. girði fyrir þessar hættur, eins og menn sjá, þegar þeir lesa það vandlega, og þarf ekki langt að fara, því að 2. málsgr. í 1. gr. ber það fullkomlega með sér. Hvílík hætta er hér á ferðum af völdum fóstureyðinga, sést bezt af skýrslum þeim, sem fylgja grg. frv. Þar er hættan talin orðin svo mikil, að oss er helzt jafnað til Rússa í þessum efnum, og verð ég að segja, að slíkt tel ég vafasaman heiður fyrir íslenzku þjóðina. Það er líklega ofætlun fyrir leikfólk að dæma um gildi frv. frá heilbrigðislegu sjónarmiði, en heldur sýnast mér sum ákvæði þess varhugaverð í því tilliti, t. d. þar sem gert er ráð fyrir í frv. að losa heilbrigða konu við fóstur sitt af því, að hún hefir einu sinni fætt vanskapnað. Ég hefi átt tal um þetta við ljósmæður, sem bezt ættu að vita um þessi efni, og segja þær mér, að enginn algild regla sé fyrir því, að slíkt endurtaki sig. Ég verð að telja það undarlegt, að frv. skuli ekki hafa verið borið undir félag ljósmæðra eða félag hjúkrunarkvenna áður en það var borið fram á þingi. Það hefði a. m. k. ekki átt að spilla því. Mér er að vísu kunnugt um, að það var sent Bandalagi kvenna til umsagnar, en þó eigi fyrr en það var fullsamið og prentað. Svo finnst mér undarlegt, að þetta frv., sem fjallar eingöngu um konur, skuli ekki hafa fengið að komast í hendur neinna kvenna til þess að lagfæra það eftir því sem þær álitu þörf á. Sömuleiðis virðist það einkennilegt, að í frv., sem talar um tvo óaðskiljanlega aðila, skuli aðeins annar þeirra vera nefndur á nafn. - Menn munu hafa mismunandi skoðanir um það, hverja leið skuli fara í þessu máli, en það hygg ég, að flestir muni vilja láta leysa það á heppilegan og samvizkusamlegan hátt, því við getum varla sett okkur fyrir sjónir, hvílíkt alvörumál hér er á ferðinni. Ég vil því tjá þeim mönnum þakkir mínar, sem vilja koma með lagfæringar á þessum málum, og vona ég, að hv.Ed. beri gæfu til þess að leiða þetta mál til lykta á heppilegan hátt. Ég geri ráð fyrir, að þetta frv. verði látið fara til n., og þá sennilega til allshn. eins og í Nd. Vil ég mælast til þess við þá n., að hún leiti umsagnar og ráða Ljósmæðrafélags Íslands og beri sig saman við þær konur, ljósmæðurnar, sem hafa góða aðstöðu til þess að geta gefið góðar og skynsamlegar leiðbeiningar í þessum efnum. - Að svo stöddu læt ég útrætt um þetta mál, en ég hefi hugsað mér að bera fram nokkrar brtt. við frv. ...Dálkur 1137 Ræðunr. 1524 Guðrún Lárusdóttir: Það er rétt, sem hæstv.atvmrh. segir um tilgang frv., að hann sé sá, að firra konur, sem stendur fyrirsjáanleg hætta af því að ganga með barn, frá því að verða barnshafandi og ala barn, og hinsvegar að marka læknunum bás um fóstureyingar. Og er hvorttveggja til komið af gefnu tilefni. Ég hefi heldur ekki mælt á móti því að þetta væri tilgangur frv., og heldur ekkert um það sagt, að það mundi gera illt verra, enda þótt ég hafi látið í ljós efasemdir um, að frv. kæmi að tilætluðum og æskilegum notum. Hæstv. ráðh. var að tala um það, að fóstureyðingar væru talsvert framkvæmdar, þegar um væri að ræða sjúkdómstilfelli og lífshættu hjá konum, enda þótt ekki stæði neitt beint um það í l. Í þessu sambandi þykir mér rétt, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það, sem ekki ómerkari maður en próf. Guðmundur Hannesson segir í bréfi því, sem hann skrifar landlækni f. h. Læknafélagsins. Hann segir svo: „- - Gamla reglan var sú, að gera aldrei abortus nema í samráði við reynda lækna, og gafst hún vel -“. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. leggur sama skilning í þessi orð og ég, að frá hans sjónarmiði hafi læknar haft nægjanlegt leyfi til þess að bjarga konum í neyð, ef svo bar undir, og af þeirri ástæðu hefði ekki þurfi að breyta núgildandi l. Það virðist frjálslegt og fallegt í fljótu bragði séð, að kona skuli ráða því sjálf, hvort hún verður móðir eða ekki. En konur eru ekki einar um það að verða mæður. Það gæti því hugsazt, að hér væri lagt dálítið vopn í hendur mismunandi sinnuðum karlmönnum til þess að geta haft sína hentisemi og sagt við konur: Farið þið til læknanna, þar getið þið fengið allar leiðbeiningar og losazt við allar óþægilegar afleiðingar. - Öll mál hafa tvær hliðar, og ég vil einnig líta á þessa hlið. En það er spursmál, hvers konar frelsi hér er annarsvegar. Ég hefi nýlega lesið fyrirlestur norsks kvenlæknis um þessi mál, og hún kemst þar inn á að tala um þetta „frjálsræði“ kvenna um að velja og hafna í þessu tilliti, og kemst hún að þeirri niðurstöðu, að hér sé um að ræða fyrir margar konur að leggja sig í þá verstu fjötra, sem nokkru sinni hafi verið lagðir á kvenþjóðina. - Þessi kvenlæknir heitir Elsa Randulf. Ég vil aðeins benda á þetta, að hér getur verið hætta á ferðum. Hitt játa ég fúslega, að 11. gr. frv. er ágæt takmörkun á öllum þessum málum. Mér liggur við að segja, að sú gr. ein sé nægjanleg til að koma því til leiðar, sem hér er um að ræða, ásamt þeim ákvæðum, sem standa í núgildandi hegningarlögum vorum. Það hefir verið talað um, að þessar ráðstafanir væru gerðar til þess að hjálpa upp á veiklaðar konur. En getur það nú ekki hugsazt, að sú hætta, sem kona leggur sig í með þeim aðgerðum, sem hér eiga að fara fram, sé litlu minni fyrir heilsu hennar en það, að ganga með barnið og ala það? Þetta er spurning, sem ekkert okkar getur svarað, en reynslan hefir þrásinnis svarað því og sýnt, að hjá veikluðum konum getur allt farið hið bezta og gengið vel, og getur því verið alvarlegt að ráðazt að slíkum konum og gera þeim þennan óskunda. Þeir, sem þekkja vel inn í þessa hluti og hafa verið viðstaddir slíkar aðgerðir, viðurkenna, að hér sé oft um alvarlegar afleiðingar að ræða. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. talaði um vanskapninga og vanburða börn, vildi ég aðeins segja það, að enginn getur sagt fyrirfram um óborið barn, hvort það verður vanskapningur eða ekki. Náttúran er stundum mislynd. Sólin kann að skína í dag, þó dimmt verði á morgun. Ég vil endurtaka það, að þrátt fyrir þá ágalla, sem mér finnast vera á frv., þá vildi ég óska, að það dygði til þess að ráða bót á því ástandi, sem nú er. 2. umr. Dálkur 1139 Ræðunr. 1528 Guðrún Lárusdóttir: Ég drap á það við 1. umr. þessa máls, að mér þætti þetta frv. ekki nógu vel undirbúið. Ég get því ekki verið sammála hv.frsm.n. um það, að vandað hafi verið til undirbúningsins og til þeirra aðila leitað, sem mestan kunnugleika hefðu um þessi mál, og hef ég þar einkum í huga Ljósmæðrafélag Íslands, sem mun hafa einna bezt skilyrði til að gefa góðar bendingar um þessi mál. Annarsstaðar, þar sem slík mál hafa komið til tals, hefir það allsstaðar þótt fyrsta boðorðið að vanda allan undirbúning. Málinu hefir verið skotið til þjóðarinnar allrar, og henni gefinn kostur á að ræða það gaumgæfilega. Löggjöfin hefir ekki verið undirbúin á þann hátt, að nokkrir menn setjist niður inni við skrifborð sín og skrifi niður það, sem þeim gott þykir. Áður en slíkt frv. kæmi fyrir almenningssjónir, þyrftu félög, nefndir og einstakir fagmenn að hafa haft tækifæri til að ráðgast ýtarlega um einstök atriði þess. En hér er nú frv. komið fram, og með grg., sem afhjúpar svo hræðilega hluti, að manni virðist sem það hefði frekar átt erindi til lögreglunnar en til löggjafarinnar. Og það má undarlegt heita, að slíkt fargan, sem grg. lýsir, skuli hafa verið látið þrífast árum saman með svokallaðri siðaðri þjóð. Nýlega hefir legið fyrir norska Stórþinginu frv. um þessi efni, sem þó gekk lengra en þetta frv., að því er lesið verður úr ummælum norskra blaða. Um þetta frv. hefir mikið verið rætt af norsku þjóðinni, og það þótt svo miklu varða, að heilir landsfundir hafa verið kallaðir saman til þess að ræða það. Í októbermánuði var haldinn landsfundur mikill í Osló, þar sem málið var tekið til meðferðar, og fyrstu daga nóvember var haldinn 2500 manna fundur í einum stærsta samkomusal Oslóborgar til þess að ræða frv., sem lá fyrir Stórþinginu. Þetta gæti verið bending til okkar um, að undirbúningur okkar undir þetta frv. hafi ekki verið eins víðtækur og skyldi. Og undrandi varð ég yfir meðferð málsins í hv.Nd., þeirri þögn, sem þar ríkti um frv., þar sem hér er um að ræða eitt það ægilegasta mál, sem fyrir þessu Alþ. liggur. Þar töluðu engir um frv. nema hæstv.atvmrh., er hann lagði það fram, og svo tveir þm. lítillega út af brtt., sem fram kom. Og ég verð að álíta, eftir samræðum mínum við þm. í báðum d. að dæma, að hv.þm. hafi yfirleitt lítið hugsað um þetta mál og sýnt því óskiljanlegt tómlæti. En þegar málið kemur hér til hv.Ed. og ég stend upp til að hreyfa mótmælum, þá fyrst kemst hreyfing á málið, og annar aðili þess, karlmennirnir, rumska. Og þeim þótti ég ganga allt of langt í brtt. mínum, þar sem fitjað var upp á því, að láta aðgerðir þær, sem þeim þótti sjálfsagt í frv. að gera ráð fyrir konum til handa, einnig ná til þeirra. Ég hefi bent á það áður, að ég tel frv. allt of einhliða, og er engin von til þess, að konur þoli slíka löggjöf á þeirri jafnréttisöld, sem við lifum á. Ég mun þá snúa mér að brtt. mínum og einstökum gr. frv. í sambandi við þær. - Í 2. málsgr. 1. gr. frv. er svo ákveðið, að lækni sé skylt að láta hverri konu, sem þess æskir, í té leiðbeiningar um varnir gegn því að verða barnshafandi. Þarna er ekkert tekið til, að um veika konu þurfi að vera að ræða, heldur er eftir orðanna hljóðan hverri konu heimilt að fá þessar upplýsingar hjá læknum. Það er ekkert á móti því, að fólk leiti til læknis um þessi mál, ef það er líkamlega sjúkt, en ég tel of langt gengið af löggjöfinni að leggja læknum slíka skyldu á herðar og hér er gert. Mér hefði fundizt réttara að heimila læknum þetta. Í grg. frv. er minnzt á, að Læknafélag Reykjavíkur hafi talið heppilegra að hafa þetta heimildarákvæði, en ekki skyldu, svo að ég stend ekki ein uppi með það álit mitt. Ég vildi víkja nokkrum orðum að þeirri hættu, sem í þessu ákvæði felst. Hugsum okkur, að í Reykjavík verði sett upp leiðbeiningarstöð um þessi efni, sem gæfi konum, og þá væntanlega líka körlum, upplýsingar um þessi efni. Ég vil þá spyrja hv.þdm. í fyllstu alvöru, hvort þeir séu ekkert smeykir við það, að lausung og sjúkdómshætta aukist vegna þessarar lagasetningar. Ég veit, að ekki þarf að skylda lækna til þess að taka á móti sjúku fólki, sem spyr þá ráða. Það er hin sjálfsagða skylda hvers læknis. En hér er ekki um veikt fólk að ræða, eða þarf ekki að vera samkv. frv. Eftir því getur hver sem vill fengið þessar leiðbeiningar. Oftast mun það vera svo, að á bak við þá konu, sem fer til læknis í þessum erindagerðum, stendur einhver karlmaðurinn, sem ýtir henni áfram, eða þá að hún fer til þess að þurfa ekki að óttast afleiðingar þess lifnaðar, sem hún hefir í huga að lifa. Þarna liggur hætta falin. Ég þarf ekki að nefna það, sem allir hv.þdm. vita, að í kjölfar alls óskírlífis siglir sýkingarhættan. Hér á landi er nú orðin landlæg sú vonda veiki, sem nefnd hefir verið „alheimsbölið mikla“, og er svo alvarleg, að þurft hefir að veita í fjárl. árlega allmikla fjárupphæð til að verjast þessum faraldri. Nú mun til ætlazt, að 30 þús. kr. verði veittar í þessu skyni, og er það 20 þús. kr. meira en veitt var í síðustu fjárl. í sama augnamiði. Af þessu má sjá, að hér er um býsna alvarlegt atriði að ræða. - Við getum hugsað okkur unga, saklausa og óreynda stúlku, sem lendir í höndunum á óvönduðu rosamenni, - hvað hann stendur betur að vígi, ef hann getur bent henni á lagaákvæði, sem skyldar hvaða lækni sem er að láta henni í té upplýsingar, sem gera þeim mögulegt að halda áfram athæfi sínu ábyrgðarlaust. Og ekki sízt nú, þegar aftur á að fara að veita lítt hindruðu vínflóði yfir landið, er ástæða til að benda á þessa hættu. Allir vita, að þar, sem vínið hefir völdin, lýtur velsæmi, siðgæði og hverskonar sálarþróttur í lægra haldi. - Menn mega ekki taka afstöðu mína í máli þessu svo, að ég sé andvíg samþykkt heilbrigðra og góðra l., en sem fulltrúi kvenþjóðarinnar tel ég skyldu mína að verja sakleysi ungra stúlkna í lengstu lög. Og hér er um verulega hættu að ræða í því efni. Bandalag kvenna hélt fund 5.–6. nóv. síðastl. og tók þá mál þetta til meðferðar og samþ. álit og brtt. við frv., sem það sendi hv.allshn. Þar er lagt til, að við 1. gr. frv. verði bætt þessu: „Ef um gifta konu er að ræða, er lækni skylt að aðvara mann hennar í því efni og láta honum í té leiðbeiningar til þess að kona hans verði ekki barnshafandi“. Í samræmi við þetta er brtt. mín við 1. gr. En álit Bandalagsins var ekki komið fram þegar ég samdi brtt. mínar; annars hefði ég auðvilað sniðið þær eftir till. fundarins. En hún fer í aðalatriðunum í sömu átt. Samt er þar gengið talsvert lengra, og gæti það orðið til þess að fæla hv.þdm. frá því að samþ. hana. Ég hef því hugsað mér að bera fram skrifl. brtt. við þessa brtt. mína við 1. gr., svo hljóðandi, að niður skuli falla í 2. málsl. orðin: „- eða gera á honum viðeigandi aðgerð“. Vona ég, að hv.þdm. sjái sér fært að samþ.till. mína svo breytta, og skiljist það, að ég stend hér ekki til þess að pexa eða tefja fyrir málinu, heldur til þess að koma þeim umbótum á frv. fram, sem mér finnst það ekki mega án vera, verði það að l. - Brtt. mín við 1. gr. fer fram á að sameina 1. og 2. gr. frv. og draga efni þeirra í eina heild, svo að læknum sé skylt að veita sjúkum konum allar upplýsingar um þessi efni, og þegar um gifta konu sé að ræða, eða konu, sem lifi með barnsföður sínum, sé skylt að veita viðkomandi karlmanni þessar leiðbeiningar. Þetta álít ég skynsamlegra en að gefa hverjum sem er heimild til þess að ganga í skrokk á læknunum og heimta slíkar leiðbeiningar. - Brtt. mín við 3. gr. er aðeins smávægileg orðabreyting: orðalag þeirrar gr. er nokkuð staglsamt í frv., og vildi ég færa það til betra máls. En það er auðvitað eftir því sem hverjum þykir. - Brtt. mín við 9. gr. frv. er á þá leið, að síðasta málsgr. falli niður. Um þetta geta orðið skiptar skoðanir. En þó tel ég víst, að margir vilji fara svo gætilega í sakirnar, að heimila ekki fóstureyðingar af neinum ástæðum öðrum en sjúkdómum. Ekkert annað á að réttlæta þessar aðgerðir. Hér er um mannslíf að ræða, þótt ófullkomið sé, en sé því fyrirfarið, lifir ekki viðkomandi maður. Og mér finnst ástæður 9. gr. verða léttvægar, þegar um svona mikið mál er að ræða. Þar er talað um ómegð, fátækt og heilsuleysi annara á heimilinu. En ég get ekki fellt mig við, að nokkuð annað en sjúkdómshætta konunnar sjálfrar eða yfirvofandi dauði sé tekið sem gildar ástæður. Og sum af þessum vandræðum, sem þarna eru upp talin, svo sem af ómegð og fátækt, ætti að mega leysa á annan hátt. Þar getur þjóðfélagið komið til hjálpar. Tökum t. d. ómegðina. Er nokkur hjálp í því, að kona sé tekin frá stórum barnahóp, flutt upp á spítala og gerðar þar á henni aðgerðir upp á líf og dauða? Og ef illa fer, og konan deyr, - er barnahópurinn heima fyrir þá betur farinn en þó að konan fengi að ganga með barnið sitt og ala það skikkanlega og skaplega? Nei, þetta þykir ótækt; hitt þykir sjálfsagt, að lalla með konuna upp á spítala, leggja hana þar á skurðarborð og láta henni blæða, stundum til ólífis. Þetta má ekki eiga sér stað, - á eftir þessu kemur annað meira. Hér er verið að ganga inn á braut fóstureyðinga, og getur hún ekki leitt til annars en ills eins. Afleiðingin verður aukin lausung og misþyrming á þeim helgustu tilfinningum, sem móðirin á yfir að ráða. Ég treysti hv. dm., sem allir eru vel fullorðnir og reyndir menn, að greiða ekki atkv. með síðari hluta 9. gr. - Um þessa gr. sendir stjórn Ljósmæðrafélags Íslands (í nál. er þetta félag nefnt Ljósmæðrafélag Reykjavíkur, en það er ekki rétt) umsögn sína, og er hún svo hljóðandi: „Hér er smeygt inn í frumvarpið mjög varhugaverðum ákvæðum, þar sem gengið er inn á þá braut, að leyfa fóstureyðingar af félagslegum ástæðum. Teljum vér það mjög hættulegt bæði frá siðferðislegu og - eftir því sem til hagar hér á voru landi - þjóðfélagslegu sjónarmiði. Það er að vísu látið svo heita, og er kannske svo hugsað af höfundi frv., að félagslegar ástæður eigi því aðeins að koma til greina, að heilsu konunnar sé að einhverju leyti ábótavant, svo að henni geti stafað einhver hætta, fram yfir það, sem annars væri, af því að ganga með og ala sitt barn. Það getur þó engum dulizt, að þessi ákvæði greinarkaflans eru svo óljós og loðin, að þau má teygja og laga til eins og hverjum og einum þóknast. Teljum vér slík lagafyrirmæli alveg óviðunandi, og það því fremur, sem þau taka til þeirra atriða, sem einmitt er mest um deilt“. Um þessa málsgr. segir fundur Bandalags kvenna: „Með þessari málsgr. er farið inn á félagslegar ástæður, sem Bandalag kvenna getur ekki fellt sig við, að komi til greina í þessu sambandi, heldur eigi matið fyrir fóstureyðingum eingöngu að byggjast á sjúkdómi og hættu konunnar sjálfrar af burðinum“. Þá er ekki vert að ganga fram hjá því, sem próf. Guðmundur Thoroddsen segir um þessi mál. Hann hélt fyrirlestur um þau í Læknafélagi Reykjavíkur, og var hann prentaður í Ljósmæðrablaðinu, 3. tbl. 9. árg. Hann segir m. a.: „Mín skoðun er sú, að þjóðfélagið eigi í lengstu lög að reyna að koma í veg fyrir abortus provacatus vegna social-indikationa, en stefna fremur að því, að reyna að fækka socialindikationunum“. Þetta er svo rétt, svo drengilega mælt, að mér finnst sem það sé ábyrgðarhluti að samþ. niðurlag 9. gr. og standa andspænis alvöruþrungnum ummælum merkra manna. - Ég þykist nú hafa skýrt þessar brtt. mínar svo, að ég vona, að hv.þdm. skilji, hvað ég er að fara og samþ. þær með mér. Og einmitt þessi brtt., við 9. gr., er þungamiðja brtt. minna. Ég vil minna á það í þessu sambandi, að fyrir nokkru voru samþ. hér ágæt barnaverndarl. og barnaverndarn. stofnaðar, og yfirleitt margt gert til þess að vernda æskuna og hjálpa mæðrum. Geta þá hv.þm. ekki séð ósamræmið í hinni fullkomnu barnavernd og ákvæðum um það, að ráðast megi á óborin börnin og deyða þau, af þeim ástæðum, sem 9. gr. þessa frv. telur upp. Nei, ég vil, að þjóðfélagið tryggi öllum mæðrum heimili og aðra þá aðstöðu, að þær þurfi aldrei að kvíða fyrir að fæða því afkvæmi. Og umfram allt, að þær þurfi aldrei að grípa til þeirra örþrifaráða, sem fóstureying er, vegna erfiðra ástæðna. Auk þess vil ég taka fram, að mér finnst vera lagður fullmikill vandi á herðar læknanna, að meta ástæðurnar í hvert sinn. Ég verð líka að segja, að eftir að hafa lesið grg. frv. og séð, hvað þar er sett fram, þá ber ég ekki traust til allra lækna að fá þeim þessi vandamál í hendur. Ennfremur sé ég ekki ástæðu til að ganga inn á svo breiða braut, þó einhver ástæða væri fyrir því hér í Reykjavík, meðan sveitirnar og yfirleitt landið að öðru leyti er laust við þennan ófögnuð. Löggjafarvaldið verður þó að taka jafnt tillit til ástæðnanna annarsstaðar á landinu. Og það er svo hamingjunni fyrir að þakka, að við eigum enn margt af heilbrigðum konum og dætrum, sem spillingin hefir ekki náð til. Ég vil svo ljúka máli mínu með því að segja, að ef uppeldi æskulýðsins hefði verið betra og siðferðiskröfurnar meiri, og ekki verið látnar dynja á þjóðinni jafnsvívirðilegar bókmenntir eins og virðist hafa verið kappkostað að halda að fólkinu til að lesa nú upp á síðkastið, hygg ég, að það væri ekki eins illa farið í þessu efni og raun ber vitni um. ...Dálkur 1152 Ræðunr. 1532 Guðrún Lárusdóttir: Ég vil með örfáum orðum svara hv. 2. þm. S.-M. Ég sé ekki ástæðu til þess að halda langa ræðu, enda væri það þýðingarlaust. - Hv. þm. telur undirbúning frv. góðan, en mér finnst það ekki vera svo undirbúið sem æskilegt hefði verið. Hv. þm. vill nú halda fast við niðurlagsákvæði 9. gr., og virðist honum hafa snúizt hugur um þetta atriði frá því ég fyrir nokkru átti tal við hann um þetta. Mér er það ljóst, að félagslegar ástæður koma ekki til greina sem aðalástæður, en ég vil ekki einu sinni, að þær séu hafðar sem aukaástæður. Ég tel, að með því sé læknunum lögð of mikil ábyrgð á herðar, leiddir í of mikinn vanda, og vil, að sjúkdómsástæður einar verði lagðar til grundvallar. Hv. 2. þm. S.-M. var að tala um Mæðrastyrksnefndina. Mæðrastyrksnefndin er ekki félag.

Stendur ekki eitthvað af kvenþjóðinni bak við hana?

. Hún er þannig til komin, að upphafsmaður hennar, Laufey Valdimarsdóttir, sem vildi hefja undirbúning að því, að mæður fengju styrki, kvaddi til fundar, þar sem kvenfélögin kusu aðila í nefndina. Ég hygg því, að nefndin líti ekki á sig sem félag. Um kvenfélögin er það að segja, að þar eru skoðanirnar mjög skiptar, en trúlegt þykir mér, að ef til athugunar kæmi, yrðu fleiri konur með mér en móti í þessu máli. Viðvíkjandi því, að ég skoði mig sem fulltrúa kvenna í þessu máli, þá geri ég það í þessu máli sem öðrum, því að ég lít á mig fyrst og fremst sem fulltrúa kvenna hér í þinginu í öllum málum, sem varða á sérstakan hátt málefni kvenna. Ég vil mótmæla því, sem fram hefir komið, að ég sé mótfallin því, að frv. nái fram að ganga. Ég hefi list yfir því, að ég er fylgjandi frv. í aðalatriðum, enda þótt ég beri fram brtt. við þau atriði þess, er mér þykja horfa til hins verra. Ég mun sýna þessa afstöðu mína við atkvgr. Þá vil ég víkja að hæstv.atvmrh. Það er að vísu leiðinlegt að tala yfir tómum ráðherrastólum, þó maður verði oft að sætta sig við það í seinni tíð. - Hæstv. ráðh. byrjaði á því sama og hv. 2. þm. S.-M., að ég hefði mótmælt frv. Ég hefi áður vikið að því, hvað hæft er í þessu. Þá sagði hæstv. ráðh., að þetta frv. yki rétt konunnar, bætti aðstöðu hennar og gæfi henni rétt til þess að ákveða sjálf, hvort hún yrði móðir eða eigi. Ég held, að hún hafi nú ætíð átt þann rétt, svo að eigi þurfi að lögfesta hann. En kannske hefi ég misskilið hæstv. ráðh. og hann hefir átt við, að konan fengi rétt til þess að ákveða, hvort hún vildi láta sterilisera sig eða ekki. Ég held nú, að þetta sé frjálst núna, eða er það kannske bannað í lögum? Vildi ég spyrja hv. sessunaut minn, 1. þm. Skagf., hvort nokkur lagabókstafur sé til þessu viðvíkjandi.

Það er bannað

. Ég fæ þær upplýsingar hjá hv. 1. þm. Skagf., að þetta sé bannað með l. En það atriði ætti að ræðast á sérstökum vettvangi og gefa út um það sérstaka löggjöf. Ég hefi eigi fárast yfir því, þótt fólk leitaði sér upplýsinga hjá læknum. Hinsvegar tel ég það varhugavert að demba yfir á læknana þeirri skyldu, er í frv. felst samkv. niðurlagi 9. gr., og sé þá hættu, sem því er samfara. Hæstv. ráðh. gerði ekkert úr hættunum, hvorki heilbrigðislegum né siðferðislegum, en sagði, að fávizkan um slík efni væri mjög hættuleg. Mér hefir ekki virzt skorta fræðsluna um þessa hluti. Fyrirlestrar hafa verið haldnir og bækur gefnar út, já, meira að segja í útvarpinu hafa verið haldnir fyrirlestrar um þessi mál. Og hver er útkoman? Kynsjúkdómar og fóstureyðingar hafa aukizt, svo að til vandræða horfir. Hæstv. ráðh. taldi það óþarfa að blanda karlmönnunum inn í þessi mál, en till. mín fer aðeins fram á, að læknar séu skyldir til að taka karlmanninn tali og vara hann við hættunni, þegar kona hans eða barnsmóðir á hlut að máli. Mér er það fullljóst, að það er nauðsynlegt, að læknirinn tali við konuna líka, en ég sé ekki, hvað því er til fyrirstöðu, að manninum séu einnig gefnar viðeigandi leiðbeiningar. Hæstv. ráðh. sagði í þessu sambandi, að það væru konurnar, sem ættu börn. Ég hefi nú heyrt þetta fyrr, en hitt hefi ég einnig heyrt, að þær ættu ekki börnin með sjálfum sér. Hæstv. ráðh. taldi fóstureyðingar böl. Þess vegna ber ég fram þessa brtt. við þá gr. frv., er mér finnst gera brautina breiðasta. Ég átti fyrir skömmu tal um þetta við gamlan og reyndan lækni, sem fengizt hefir við lækningar í 30 ár. Hann taldi, að eigi mætti koma aðrar ástæður til greina en sjúkdómsástæður, því að ef hér væri fleiru blandað saman, þá væri læknirinn teygður út á þá braut, er eigi væri gott að segja um, hvert kynni að leiða. Það má vel vera, að ég hafi komizt harkalega að orði, en þó mun ég ekki biðja forláts á því. Ég get ekki talað með neinni lotningu um þá ósvinnu, sem um er rætt og lýst í grg. þessa frv. Og ég verð að halda fast við þá skoðun mína, að ef það á að leyfast með þessum lögum, að tekið verði tillit til annars en sjúkdómsástæðna við fóstureyðing, þá tel ég, að með þeirri ákvörðun sé ráðizt gegn ófæddum börnum. Slík fyrirmæli geta jafnvel orðið misnotuð, svo að þau leiði til óeðlilegrar fækkunar á komandi kynslóðum. Þess vegna lít ég svo á, að það sé mjög varhugavert að samþ. síðustu málsgr. 9. gr. frv., og að þessi lög nái þá fyrst sínum raunverulega tilgangi, ef þau geta að mestu leyti komið í veg fyrir, að þessar aðgerðir eigi sér stað, eða gerðar svo sjaldan sem mögulegt er. Ég tók það fram í ræðu minni í gær, við fyrri hluta þessarar umr., að þegar þungaðar konur ættu við bágar heimilisástæður að búa, þá gæti verið um margar leiðir að ræða til úrbótar aðrar en þá, að koma í veg fyrir barnafæðingar. Og ég hafði einmitt frekar búizt við því frá þessum hæstv. ráðh., sem er þekktur að því að vera mannúðlegur og góður drengur, að hann mundi leita annara ráða til aðstoðar fátækum ómagaheimilum, ekki sízt þar sem hann er líka jafnaðarmaður og mundi, geri ég ráð fyrir, samkv. sinni stefnuskrá láta ókjör hinna fátæku heimila til sín taka og bæta úr þeim á annan hátt en ætlazt er til eftir 9. gr. frv., og það vil ég segja, að ég hefði verið fús til að taka þátt í því með hæstv. ráðh. Mér finnst, að þessar fátæku barnamæður eigi svo mikið inni hjá þjóðfélaginu fyrir sitt strit við að fæða og ala upp börnin, að þær eigi skilið að fá opinbera aðstoð til þess að geta risið undir því, án þess að þær þurfi að misbjóða heilsu sinni og þreki. Ég vil ennfremur benda á eina ástæðu gegn þessu ákvæði í 9. gr. frv., þó að einhverjum kunni að þykja hún brosleg. Þegar það er komið inn í lögin, að taka beri tillit til þess, ef konan á við að búa mjög bágar heimilisástæður vegna ómegðar, mundi þá ekki hugsanlegt, að harðsvíraðar sveitarstjórnir notuðu sér þessar heimilisástæður til að ýta undir það, að þær aðgerðir verði látnar fara fram á fátækum barnamæðrum, sem frv. veitir heimild til? Vil ég þó engan veginn væna neinar sérstakar sveitarstjórnir um þetta að óreyndu. Hæstv. ráðh. talaði fallega máli hinna veikluðu og þreyttu mæðra, þegar hann var að mæla fyrir því, að óhjákvæmilegt væri að heimila fóstureyðingar vegna bágra heimilisástæðna. Þetta er flutt undir því yfirskini að veita þreyttum mæðrum heilsuvernd. En hvað segja skýrslurnar um þessi mál? Þær skýrslur, sem ég hefi rekizt á og hefi hér í höndum, þar á meðal t. d. skýrslur frá Osló í Noregi, sýna það, að af þeim mörgu konum, sem leita þar til lækna í þeim tilgangi að losna við fóstur, eru engar þreyttar barnamæður, það eru allt konur á bezta aldri í góðum kringumstæðum. Enda geri ég ekki ráð fyrir, að það verði fyrst og fremst fátæka fólkið, sem hefir ráð á fé til þessa. Hæstv. atvmrh. sagði hér í ræðu sinni í gær eina átakanlega sögu, eftir ljósmóður hér í bænum, um konu, sem sökum veiklunar missti tveggja mánaða gamalt barn sitt. En hann sagði ekki alla söguna; sögulokin komu ekki. Ef hann hefði skýrt frá þeim, þá hefði sagan stutt minn málstað. Ég kann þessa sögu og skal segja hana til enda. Þessi veiklaða kona hafði 29% blóð, en ekki 20%, eins og hæstv. ráðh. sagði. Segjum, að hún hefði haft 20% blóð, og svo verið lögð undir skurð til að eyða fóstrinu. Hvernig hefði það tekizt? Ég hygg, að hvorki ég eða hæstv. ráðh. né aðrir hér viðstaddir séu færir að dæma um það, hvort þessi kona hefði þolað betur, uppskurðinn eða eðlilega barnsfæðingu við góða aðhlynningu. Ég varpa þessari spurningu fram, ekki til þess að henni verði svarað, því það er enginn fær um, heldur aðeins til íhugunar fyrir hv.þdm. Þessi kona, sem sagan getur um, ól barnið, en fékk svo blóðaukandi meðul og kom til góðrar heilsu aftur eftir barnsburðinn. Tveimur árum síðar ól hún annað barn og hafði þá nægilega mikið blóð. Barnið var hraust og móðirin líka, svo að sagan endaði vel. Þessi saga styður rækilega mitt mál, að það sé ekki alltaf ráðlegast að þjóta til og framkvæma þær aðgerðir, sem frv. heimilar, þó að heilsufar móðurinnar þá stundina væri erfitt og aðrar ástæður slæmar. Það eru til fleiri sögur svipaðar þessari, og get ég sagt aðra, sem styður mitt mál. Tvær vanfærar konur voru á sama heimili, báðar fátækar barnamæður. Báðar voru þær þjakaðar af of mikilli áreynslu. Önnur þeirra vildi óvæg losna við fóstrið, en hin konan dró úr því á allan hátt og reyndi að telja henni hughvarf. En þrátt fyrir það fékk hún vilja sínum fullnægt, og eftir þá aðgerð á sjúkrahúsi kom hún heim aftur liðið lík. - Hin konan ól litla barnið sitt, það dafnaði vel og varð sólargeisli á fátæklega heimilinu hennar. Ég vil láta þess getið, að því fer mjög fjarri, að fátæku konurnar séu að jafnaði lakari mæður en hinar, - þvert á móti. Hæstv. ráðh. þótti ég ekki tala af næmum skilningi eða samúð með bágstöddum konum um aðgerðir lækna í þessum efnum, en ég held, að það skipti ekki miklu máli, hvort kona, sem tvísýnt þykir að þoli barnsburð, deyr á skurðarborðinu hjá lækninum eða á heimili sínu vegna afleiðinga viðgerðarinnar. Ég get ekki verið að fetta fingur út í það, þó að hæstv. ráðh. víki tvisvar að því í ræðu sinni, að ég talaði með svo miklum helgisvip um þessi efni. Mér hefir helzt dottið í hug út af þessu, að hæstv. ráðh. mundi vera skyggn, þar sem hann þykist sjá helgisvipi hér í þd. í sambandi við þessar misfellur í þjóðfélaginu, sem hér eru til umræðu. Annars veit ég ekki, hvað svona setningar eiga að þýða í umr. um alvarlega hluti, því það er ekki hægt að brosa að þeim. Ég veit það fullkomlega og engu síður en hæstv. ráðh., að hér er um stórfelldar misfellur í þjóðfélaginu að ræða, sem frv. er ætlað að ráða bót á. Ég vil tala við hann um möguleikana til þess, af því ég veit, að honum er áhugamál að færa þessar misfellur til betri vegar. Hæstv. ráðh. fannst það barnalegt af mér og næstum skoplegt, að gera ráð fyrir, að sakleysi ungra stúlkna hér á landi yrði meiri hætta búin eftir að þetta frv. væri orðið að lögum. Það kann að vera svo, að það þyki barnalegt af mér að gera ráð fyrir, að lögin geti fremur orðið þeim að fótakefli í því efni. Um það ræði ég ekki frekar nú, en ég álít það skyldu mína að vara við þessu. Það er náttúrlega fallega sagt af hæstv. ráðh., að konur eigi að ráða því sjálfar, hvort þær vilja verða mæður; en það sjálfræði verður bara oft og tíðum lítils virði. Þá minntist hæstv. ráðh. á hinn skæða óvin mannkynsins, áfengið, og játaði, að það mundi valda miklu, ef til vill mestu, um að auka á siðspillinguna. Enda skiptir þá vitanlega mestu máli, að fullkomnar varúðarreglur séu viðhafðar. En það vitum við öll fullkomlega, að fólk, sem er drukkið, er ekki líklegast til að taka slíkum leiðbeiningum. Svo að hæstv. ráðh. hefði getað sparað sér þann kafla ræðu sinnar. Þá vék hæstv. ráðh. að undirbúningi frv. og sagði, eins og hv.frsm.n., að ég hefði talið það illa undirbúið. Ég átti aðallega við það, að málefnið sjálft væri ekki orðið nægilega rætt eða kunnugt almenningi hér á landi. Og ég gat um í því sambandi, að samskonar mál hefði verið rætt og gerðar um það ályktanir á opinberum umræðufundi í Noregi. Hæstv. ráðh. talaði um, að borgarafundir væru ekki líklegir til þess að vinna að undirbúningi lagafrumvarpa. Það veit ég vel, að borgarafundir semja ekki frumvörp. En það er altítt að boða til borgarafunda, þegar þýðingarmikil mál eru á dagskrá, mál, sem varða almenning yfirleitt, og þetta er eðlilegt. Á þann hátt er venjulega hafinn undirbúningur mála, enda sé ég ekkert á móti því, að borgarafundir sendi Alþingi ályktanir um þetta mál, eins og t. d. um bindindismálið. Fólkið vill hugleiða málin og ræða þau frjálslega og láta skoðanir sínar í ljós þannig að þingmenn kynnist þeim og taki þær til athugunar. Sá fundur, sem ég gat um, að hefði verið haldinn um þetta mál í Noregi, var reyndar ekki venjulegur borgarafundur, heldur var það kallað Landsstævne, landsfundur, þar sem mættir voru kjörnir fulltrúar frá ýmsum félögum. Fundurinn skoraði á þjóð og þing að vera vel á verði gegn fóstureyðingum. Ég var áður búin að svara hv.frsm., 2. þm. S.-M. Hann talaði mjög vel fyrir minni ljósmæðranna, eins og þær eiga skilið, og er gott, að sú ræða birtist þeim í þingtíðindunum. Ljósmæðurnar hafa jafnan verið leiðbeinendur og ráðgjafar íslenzkum mæðrum í þessum efnum, og unnið dyggilega hin vandasömu störf sín, oft við lítil þægindi. Og það er sannfæring mín, að okkar lærði landlæknir hefði haft gott af að leita upplýsinga hjá þeim, þegar hann var að undirbúa þetta frv. Þó að ég bendi á þetta, tel ég, að ekkert sé á hann hallað með því. Ég hefi þá lýst minni afstöðu til þessa frv. Það er misskilningur, að ég vilji fella frv., því að út af fyrir sig er nauðsynlegt að setja lög um þetta efni, og reglur þær, sem settar eru í 11. gr. um fóstureyðingar, eru góðar. En ég er því mótfallin, að þessar aðgerðir séu leyfðar, nema í þeim tilfellum, þar sem líf og heilsa konunnar er í veði. Mun ég greiða atkv. samkv. þessu. 3. umr. Dálkur 1161 Ræðunr. 1537 Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti. Ég á örfáar brtt. við þetta frv., sem ég þarf að segja fáein orð um. Ég hefi áður látið í ljós skoðun mína á málinu og gert grein fyrir því, sem ég hefi við það að athuga, og ætla því ekki að lengja mikið umr. í þetta sinn, en geri aðeins stuttlega grein fyrir því, á hverju brtt. mínar eru byggðar. Fyrsta brtt. mín er við 2. málsgr. 1. gr., þar sem læknum er ætlað það skyldustarf að veita konum yfir höfuð þá læknisaðgerð, sem þar um ræðir. Mér finnst það vera í samræmi við anda og tilgang frv., að bæta inn í gr. orðunum „sjúk eða veikluð“. Þetta ber ég fram samkv. því áliti mínu á málinu, að konur eigi ekki að leita læknis í þessum tilgangi, nema þær séu sjúkar eða veiklaðar. Önnur brtt. mín, við 2. gr., er sama eðlis, að læknum skuli aðeins heimilt að framkvæma þær aðgerðir, sem þar er um rætt, ef um sjúkdómshættu eða lífshættu er að ræða fyrir konuna. Ég álít þetta svo alvarlegt mál og mikilsvert, að fóstureyðing megi ekki koma til greina, nema um alvarlega sjúkdómshættu sé að ræða fyrir konuna, og því vil ég fella þessi orð úr gr., sem brtt. tiltekur. Mér finnst, að þetta hvorttveggja megi missa sig úr frv. að skaðlausu. Þriðja brtt., á þskj. 516, er mjög smávægileg, hún er við 3. gr. Mér finnst, að þetta orð í frv.gr. - „framkalla“ (fæðingu) sé ef til vill óíslenzkulegt, enda þótt það sé almennt notað, og datt mér því í hug að bera fram brtt. um að nota orðið „valda“ (fæðingu) í þess stað. Önnur brtt. hefir komið fram um þetta, frá hv. 2. þm. Rang., að í stað orðsins „framkalla“, komi „vekja“ (fæðingu), og er það ef til vill viðfelldnara, ég geri lítinn greinarmun á því. Þá kem ég að 9. gr. frv., sem mestum ágreiningi hefir valdið og deilum í umr. um frv. Ég flyt brtt. við hana á þskj. 504, um að fella nokkur orð úr greininni, síðustu málsgr. og bæta við hana nokkrum setningum. Ég hefi áður tekið skýrt fram skoðun mína á því, að erfiðar heimilisástæður þungaðra kvenna og annað því um líkt, sem þjóðfélagið getur bætt úr á annan hátt, megi ekki koma til greina sem tilefni þeirra læknisaðgerða, er frv. gerir ráð fyrir. Þess vegna hefi ég lagt það til, að sá hluti 9. gr., sem fjallar um þessar heimilisástæður, verði sérstök málsgr., svo sem sjá má á þskj. 504, og breytt efnislega, þannig, að við mat á því, hverskonar ástæður þungaðra kvenna geti gefið tilefni til fóstureyðinga, þá skuli þær einungis vera miðaðar við heilsufar konunnar, og ef of skammt er liðið frá síðasta barnsburði. Þetta tel ég lögmætar ástæður, en álít hinsvegar, að það megi ekki hafa hliðsjón af bágbornum heimilisástæðum konunnar í þessu augnamiði, heldur legg ég það til í brtt. minni, að í slíkum tilfellum skuli lækni vera skylt að tilkynna það viðkomandi fátækrastjórn, sem tafarlaust taki umkvörtun hans til greina og bæti kjör konunnar á viðeigandi hátt. Ég vona, að hv.þdm. þyki þessi brtt. í alla staði réttmæt og sýnist eins og mér, að það sé fullkomin ástæða til þess, að fátækar konur hugsi til þess með kvíða, ef þjóðfélagið býður þeim ekki önnur úrræði til að bæta úr hörmungum þeirra en þær læknisaðgerðir, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég vona. að hv.þdm. sjái við nánari athugun, að samkv. brtt. minni er tekið ólíkt mannúðlegar í strenginn. Og ég fæ ekki séð, að sú ákvörðun, sem felst í brtt., raski á nokkurn hátt aðaltilgangi frv. - Þvert á móti. Þá á ég aðeins eftir að minnast á lítilsháttar brtt. við 10. gr., þess efnis, að á eftir orðunum „tveggja lækna“ í 2. tölul. komi: og umsögn lögskipaðrar ljósmóður. Ég lít svo á, að í mörgum kringumstæðum hafi ljósmæður verið barnamæðrum ráðhollastar í erfiðleikum þeirra, og ef til vill þeirra eina traust. Og með því að ég álít, að ljósmæður geti enn, eins og áður, verið heppilegustu ráðunautar heimilanna í mörgum tilfellum, þá finnst mér ekki úr vegi, að þær séu nefndar ásamt læknunum í sambandi við þetta mál. ...Dálkur 1170 Ræðunr. 1549 Guðrún Lárusdóttir: Mér finnst nú, að ég megi vel við una að heyra 2 hv.þdm. standa upp og láta í ljós sömu skoðun og ég fyrst þegar málið kom fyrir þessa hv. d., að frv. sé ekki nægilega undirbúið. Það er ekki frv. sjálft, sem ég er á móti, heldur tel ég undirbúninginn ekki nægan. Málinu er dembt óundirbúnu hér inn á þingið, án þess nokkur kostur hafi gefizt til þess að kynna sér, hvernig það samrýmist hugsunarhætti fólksins. Hv. þm. S.-Þ. talaði um þá miklu sálrænu þýðingu, sem þetta gæti haft á hugsun fólksins, og það er sú hlið málsins, sem ég tel þýðingarmesta. Ég hefi ekki alls fyrir löngu lesið bók, sem að vísu er ekki ný, eftir þekktan höf., ameriskan kvenlækni, sem hefir kynt sér ýmsa sjúkdóma sálarlegs eðlis. Þar segir, að það hafi mjög alvarleg og djúptæk áhrif á sálarlíf konunnar, hafi hún látið leiðast til þess að eyða fóstri. Enda þarf ekki langt að leita til þess að finna dæmi þess, að það hefir valdið sturlun og æfilangri hugarkvöl. En þó að þetta gangi ekki svo langt, að valda fullkominni sturlun, getur það hvílt sem skuggi á sál konunnar alla æfi. Ég hefi - gegnum aðra - kynnzt konu, sem átti 2–3 heilbrigð og efnileg börn, en sagðist aldrei hafa getað horft í augu þeirra vegna blygðunar yfir því, að hafa eitt sinn leiðzt til þess að láta eyða fóstri. Og þó hún leiddist út í það ung og óþroskuð, að undirlagi barnsföður, sem stóð á bak við, þá skoðaði hún sig sem morðingja og gat því aldrei horft með djörfung og gleði í augu barnanna sinna. Ég held, að ég verði að fara nokkrum orðum um þær brtt., sem fyrir liggja, þó langt sé liðið síðan þær voru lagðar fram. Brtt. mín um að fella niður 2. gr. frv. byggist á því, að ég vil ekki skylda læknana til þess að gefa þær leiðbeiningar, sem þar er ætlazt til. Hv. frsm. sagði með nokkrum sanni að tilgangurinn væri sá sami og ég lagði áherzlu á. Í öðru tilfellinu kemur kona til læknis, og hann telur, að henni stafi heilsutjón eða lífshætta af að ala barn, og gefur hann þá hispurslaust allar leiðbeiningar til þess að koma í veg fyrir það. Í hinu tilfellinu heilbrigð kona, og í staðinn fyrir, að frv. ætlast til, að henni séu veittar allar leiðbeiningar umsvifalaust, þá ætlast ég til með till., að konan sé rækilega skoðuð, og sé hún álitin svo hraust, að henni sé ekki ofraun að ala barn, þá séu henni engar upplýsingar gefnar um varnir gegn því að verða barnshafandi. Þá eru nokkrar orðabreytingar, og fer það vitanlega eftir smekk hvers eins, hvaða orð menn vilja helzt nota. Ég á hér brtt. um að nota orðið að „framkalla“, og fannst mér hv.þm. lá mér að bera fram brtt. við mína eigin till., en nú sé ég, að það er orðið alsiða. En mér gekk ekki annað til en að finna hentugt orð og vanda málið eftir föngum. Þá kem ég að 9. gr., sem er mergurinn málsins og mest hefir verið deilt um. Ég get alls ekki fellt mig við annað en að heilsutjón eitt eða lífshætta komi þar til greina. Hvorki fátækt eða aðrar þjóðfélagslegar ástæður eiga að koma til mála hvað þetta snertir.

Það gerir það ekki

. Jú, þetta er rangt hjá hv. 4. þm. Reykv. Það er beint ráðgert í 9. gr. frv. En í stað þess að láta örðugar ástæður heima fyrir ráða hinu minnsta í þessu efni, á fátækrastjórnin að grípa inn í og bæta úr vandræðunum án þess að það skoðist sveitarstyrkur, heldur frjálst framlag til þess að koma í veg fyrir, að konan þurfi vegna fátæktar að ganga inn á þessa braut. Hv. 2. þm. S.-M. sagði, að það gæti oft orðið um seinan að leita til fátækrastjórnar, en ég held, að ástæðulaust sé að óttast það, með þeim samgöngum, sem við höfum nú orðið auk símans. Ég held því, að það liggi beint fyrir að samþ. ákvörðun um að fátækrastjórn komi til skjótrar og góðrar hjálpar, án þess að styrkur, veittur á þennan hátt, skoðist sveitarstyrkur. Það er eins og allir geta skilið, að þar sem fátækt er og mörg börn, er viðurhlutamikið að taka móðurina frá heimilinu, og hefir enda oft kostað móðurina lífið. Þar sem þannig stendur á, verður sveitarstjórn oft að koma til skjalanna hvort sem er, og tel ég miklu betra að byrgja brunninn áður en það verður um seinan. Mér fannst hv.frsm. vera ósanngjarn í garð ljósmæðranna. Ég vil ekki láta því ómótmælt, að þær hafi ekki þekkingu á þessum málum. Það er of mikið vantraust á þeirri stétt kvenna, sem öðrum fremur hefir sýnt hyggindi, ósérplægni og dugnað í störfum sínum. Starf ljósmæðra krefur og þekkingar og fræðslu. Núv. landlæknir hefir gert sér mikið far um að auka menntun þeirra. Þungaðar konur munu alloftast leita ráða hjá ljósmóður, henni verður það fyrst fyrir, að segja ljósmóðurinni sem gerst frá ástandi sínu í hvívetna. Ég tel það því hagræði fyrir lækninn, þegar hann er tilkvaddur, að geta fengið ýmsar vísbendingar um heilsufar konunnar hjá ljósmóðurinni og haft hana í ráðum með sér. Annars ætla ég ekki að fjölyrða meira um þetta mál. Ég hefi getað tafið það svo, að því hefir ekki verið hraðað eins gegnum Ed. eins og Nd., en málið er svo mikilsvarðandi, að það verður að athugast vel og rækilega. Ég get vel fellt mig við dagskrána, sem fram er komin; ég tel það gott að fá umhugsunarfrest til næsta þings. Lagafrumvörp samþykkt. Útvarpsrekstur ríkisins (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1934 B Dálkur 1828 Ræðunr. 2622 Guðrún Lárusdóttir: Eins og menn sjá, hefi ég skrifað undir nál. með fyrirvara. Fyrirvari minn táknar það fyrst og fremst, að ég hygg, að það muni ekki vera til bóta, að tilhögun við ráðningu manna í útvarpsráð verði breytt á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég held, að þjóðin sé ánægð með það fyrirkomulag, sem nú er, og ennfremur, að hún líti svo á, að útvarpið sé almenningseign og sú menntastofnun, sem allur almenningur á aðgang að. Og þess vegna held ég, að þjóðinni þyki það viðeigandi, að þessir menn, sem mætti kalla kennara þjóðarinnar, séu skipaðir af þeim aðilum, sem hingað til hafa haft það mál með höndum, til þess að þær menntastofnanir og andlegar stofnanir, sem má segja um, að valdi mestu um þá andlegu strauma, sem um landið fljóta, ráði miklu um starfsemi og dagskrá útvarpsins. Ég held, að það sé mjög misráðið að fá Alþingi þetta í hendur. Ég veit, að hv.þdm. er kunnugt um, að það, sem sérstaklega hefir verið fundið að starfsemi útvarpsins, er hinn mikli pólitíski blær, sem mönnum hefir fundizt bera á við útvarpið. Þetta hefir maður heyrt, og ekki sízt á síðastl. vetri, þegar rætt var um þetta í útvarpinu sjálfu dag eftir dag. Ég hygg, að yfirleitt sé þjóðin að verða leið á öllu þessu pólitíska rausi og þrasi og krefjist þess fyrir sitt leyti, og þessari mestu og beztu menntastofnun landsins barna verði haldið sem mest utan við stjórnmál. Það er tæplega hægt að halda því fram, að svo geti orðið, ef Alþ. á að skipta sér af þessu og kjósa þessa menn. Ég legg mikla áherzlu á það, að menn athugi þetta mál vel, áður en þeir greiða atkv. með því, að þessu verði breytt frá því, sem áður var. Hitt atriðið get ég aftur á móti vel fallizt á, að útvarpsnotendur fái að kjósa fyrir sitt leyti 2 menn í útvarpsráð, og tel ég það til bóta. Það annað, sem ég hafði í huga, þegar ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, var ákvæðið um laun útvarpsstjóra, sem eru ákveðin 7500 kr., auk dýrtíðaruppbótar. Mér virðist það ekki réttlátt gagnvart þeim embættismönnum, sem lengi hafa starfað í þjónustu ríkisins, að nýir embættismenn ríkisins fái miklu hærri laun en hinir, sem lengur hafa starfað hjá ríkinu, og það samtímis því, þegar talað er um að fella niður dýrtíðaruppbót þeirra embættismanna, sem komnir eru að vissu hámarki, sem þó er að krónutali miklu lægri en byrjunarlaun þeirra, sem síðar koma. En aðaláherzluna legg ég á það, að þessi menntastofnun landsins verði varðveitt frá því, að pólitíkin fái að smeygja sér þar inn, því að það teldi ég til mikils tjóns fyrir þjóðina í heild sinni. Lagafrumvörp samþykkt. Áfengislög (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1934 B * Dálkur 2171 Ræðunr. 3315 Guðrún Lárusdóttir: Þegar leitað var þjóðaratkvæða um afnám bannlaganna, var málið þannig lagt fyrir þjóðina, að mönnum gafst aðeins tækifæri til að segja annaðhvort já eða nei. Ég býst við, að margir hefðu óskað að geta gert nánari grein fyrir skoðun sinni á ýmsum hliðum málsins. Það er kunnugt, að mjög margir eru óánægðir með ástandið eins og það er nú, bruggið, lögbrotin og allt það fargan, sem af þeim leiðir. Margir eru óánægðir með hin ströngu refsiákvæði, sem valda því, að ýmsir kinoka sér við að vinna að því, að lögunum sé beitt, vegna þeirrar harðleikni, sem hinir brotlegu verða fyrir. Ég býst við, að ef mönnum hefði verið gefinn kostur á að segja meira en já og nei við atkvæðagreiðsluna, þá hefðu margir 1átið í ljós þá skoðun, að órétt væri að beita mjög ómannúðlegum refsingum. Og ég hygg, að allmargir, sem hlynntir eru þó bannhugmyndinni, fordæmi bannlögin m. a. vegna þessara hörðu refsiákvæða. Það vill oft verða svo, að gríðarlega harðar refsingar hafi neikvæð áhrif. Heilbrigðar leiðbeiningar og réttlát umvöndun reynist oft sigursælli til þess að skýra hugmyndir manna um mismun góðs og ills og styrkja löngun manna til þess að breyta vel og skynsamlega. Þetta er nú almennt viðurkennt, og heilbrigt almenningsálit styðst fyrst og fremst við réttlætistilfinningu einstaklinganna. Hæstv. forsrh. vék að þessu áðan, og mynd sú, sem hann dró upp af ástandinu, var ekki fögur. Það er sjálfsagt að horfast í augu við hlutina eins og þeir eru, því að jafnan er betra að vita rétt en hyggja rangt. En þó að hæstv.forsrh. vildi sanna, að bannlögin hefðu ekki orðið til neins góðs, sannaði það ekki, hvernig ástandið verður, þegar numin væru úr gildi þau slitur bannlaganna, sem enn eru eftir. Það er óreynt, hvort sú breyting verður til hins verra eða betra. Mér er það ljóst, að þessi lög eru borin fram í þeim tilgangi að bæta úr því ástandi, sem nú er, og er ekki nema gott um það að segja. Hann komst inn á það, að þegar gerðar væru of háar kröfur til óþroskaðrar þjóðar, þá hefði það illt eitt í för með sér, og hann nefndi í því sambandi hinn heiðna sið að bera út börn, sem eigi var úr lögum numinn þegar kristni var lögtekin í landinu. En sú saga ber vott um, að þeir, sem báru fram kristna trú á Alþingi, hafa þekkt og haft trú á hinum umskapandi mætti þessa nýja síðar og því lagi það á vald landsmanna sjálfra, hvort þeir vildu halda þessu hryllilega ákvæði um útburð barna. Þeir hafa gert það með það fyrir augum, að siðbótin yrði þess megnug að uppræta úr hugum manna réttmæti slíks verknaðar. Og sagan hefir sannað, að þeir fóru ekki villir vegar. Smám saman mildaðist hugsunarhátturinn og barnaútburður hvarf síðan úr löggjöfinni af sjálfu sér. Nú er svo komið fyrir löngu, að útburður barna er álitinn hryllilegur glæpur af öllum almenningi. Hér hefir því verið farin sú rétta leið til betrunar og fullkomnara uppeldis meðal þjóðarinnar. Saga bindindismálsins er nú orðin gömul hér á landi, talsvert eldri en Goodtemplarareglan, þó að hún hafi marka dýpst spor á meðal þjóðarinnar og mestu komið til leiðar. Goodtemplarareglan hafði andbyr í upphafi, en nú er svo komið, að allir hugsandi menn þjóðarinnar viðurkenna hennar þarflega starf, og hefir það verið viðurkennt af Alþingi með því að úthluta henni meiri og meiri styrk til bindindisstarfsemi í landinu. Hún hefir barizt fyrir heilbrigðis- og siðgæðismálum, og takmarkið mun hafa verið að útrýma öllu áfengi úr landinu, enda þótt sú krafa kæmi ekki fram í upphafi og ekki fyrr en á síðari árum. En þegar starfsemi reglunnar óx fiskur um hrygg, var eðlilegt, að þessi krafa væri borin fram, enda var hún studd af mörgum ötulum bindindismönnum; má þar t. d. nefna Guðm. Björnson landlækni, sem barðist ötullega fyrir því á Alþingi, að komið væri á vínbanni. Ég ætla ekki að fara að rekja sögu málsins, því að hún er öllum kunn. Það var eðlilegt, að þeir, sem fremstir stóðu í baráttunni gegn áfengisbölinu, vildu ganga sem lengst í þessu efni. Þeir höfðu manna bezt kynnt sér það böl, sem áfengið hafði leitt yfir þjóðina í heild og einstaklinga hennar. Það var því engin furða, þó að þeir vildu taka djúpt í árinni. Svo var bannið lögleitt, og ég held, að mér sé óhætt að segja, að allt hafi gengið sæmilega meðan bannið var meira en nafnið tómt. Þá heyrðist ekkert talað um brugg og smygl, sem síðan hefir dunið yfir þjóðina. Síðan fór sem fór, fyrir ástæður, sem margir þekkja, og loks kom að því, að þjóðin var látin kveða upp úr með það, hvort hún vildi afnema bannið eða ekki. En þá fór svo, að mikill hluti þjóðarinnar greiddi atkv. með lögunum og margir sátu hjá. Það virðist nú bera vott um lítinn áhuga að sitja hjá og skipta sér ekkert af úrslitunum, en vera má, að ástæðan hafi verið sú, að bannlögin hafi orðið mörgum vonbrigði, sem þó voru hugmyndinni hlynntir, og er það sorglegur þáttur í sögu bindindismálsins, að svo skyldi takast til. Hæstv. forsrh. minntist 5 skaðsemi tóbaksins. Ég vil taka undir það, því að ég álít, að hinir meinleysislegu vindlingar í silfuröskjunum séu oft upphaf að öðru verra. Það er vissulega rétt, að börn og ungar stúlkur, sem fara að reykja, svipta sig miklu af því, sem þarf til uppbyggingar líkama og sálar, og að tóbakið hefir skaðleg áhrif á taugakerfið, heilann og hin fíngerðari líffæri. Það eru ekki nema fáir dagar síðan kona ein lét í ljós við mig undrun sína yfir því, að því skyldi aldrei hreyft á Alþ., hve tóbak væri skaðlegt og hve neyzla þess færi ískyggilega mikið í vöxt. En það er nú svo komið, að varla er hægt að fá sér kaffibolla á kaffihúsi fyrir reykjarsvælu unga fólksins, og ég álít, að þessar reykingar séu upphaf margra óheilla miklu meir en menn almennt gera sér grein fyrir. Ég veit, að þetta frv. er borið fram til þess að ráða bót á því böli, sem stafar af bruggi og smygli, einkum brugginu, og ég mundi manna fyrst greiða atkv. með því, ef ég hefði trú á, að það kæmi að tilætluðu gagni og yrði til þess að útrýma brugginu og öllum þeim óheillum, sem því fylgja. En ég verð að segja, að ég er vonlaus um þetta, og það hefir ekki neitt komið fram hér, sem vakið hefir þá von hjá mér, að slíkt mætti verða. Ég sé ekki neina skynsamlega ástæðu til að ætla, að það geti komið í veg fyrir brugg, þó að inn sé flutt meira vín og sterkara en verið hefir. Eina leiðin væri víst sú, að selja vínið svo ódýrt, að bruggið stæðist ekki samkeppnina. En þá kemur til greina annað alvarlegt atriði, og það er aukinn drykkjuskapur í landinu. Það hefir verið játað, að allmikið væri um drykkjuskap á meðal þjóðarinnar, og má sízt á það bæta. Það er óþarfi að ræða hér um það böl, sem allajafna leiðir af áfengisnautninni, því að það er öllum kunnugt, að þar er um að ræða hina alvarlegustu hluti. Það hefir verið bent á, að það kæmi illa heim á þeim neyðartímum, sem nú standa yfir vegna atvinnuleysis og vandræða, að löggjöfin færi að rýmka um vínnautnarmöguleika manna í stað þess að takmarka þá. Það hefir réttilega verið bent á óheill þá, sem leitt hefir af innflutningi Spánarvínanna, hvernig þau hafi kennt unga fólkinu að drekka. Ég vissi um margar mæður, sem báru ugg í brjósti, þegar þessi sæti og girnilegi drykkur var leyfður til sölu, og það er ekkert leyndarmál, að þessi sakleysislegi drykkur hefir leitt bæði sonu og dætur margra hinna áhyggjufullu mæðra til áfengisnautnar. Það er talað um, að nú orðið sé varla hægt að halda dansskemmtun án þess að vín sé haft um hönd, og það þykir ekki lengur tiltökumál, þó að ungar stúlkur flækist þar fullar innan um piltana meira og minna ölvaða. Reynslan er oftast sú, að þó að byrjað sé í smáum stíl, fer löngunin í nautnina vaxandi. Það ætlar sér enginn í byrjun að verða ofdrykkjumaður. En hvernig fer? Er það ekki litla glasið með sæta vökvanum, sem oft og tíðum veldur því, að neytandi þess verður þræll þeirrar ástríðu, sem veldur svo ósegjanlegri óhamingju? Ég get því ekki með neinu móti greitt atkv. með neinni rýmkun á innflutningi og sölu áfengis. Hinsvegar mundi ég fúslega veita stuðning sérhverri viðleitni til að koma í veg fyrir bruggið í landinu, en ég hygg, að þetta frv. komi þar ekki að gagni eins og það er nú borið fram. Ég mun því a. m. k. ekki geta fylgt því óbreyttu. Og þó að ég kunni að standa hér ein míns liðs, veit ég, að ég styðst við mikinn hluta minna kjósenda, sem líta eins á málið. Ég veit, að allir hv.þdm. eru mér sammála um, að þeirri reglu verður að fylgja, enda þótt menn geti greint á um leiðirnar, sem fara má. Ég vona svo að lokum, að þessu máli verði tryggð þau úrslit, sem verða þjóð vorri til blessunar, en ekki bölvunar. 3. umr. * Dálkur 2219 Ræðunr. 3350 Guðrún Lárusdóttir: Ætíð þegar verið er að tala um áfengislöggjöfina, dettur mér í hug saga um fátæka verkamannskonu, sem fór til dómara til þess að biðjast vægðar fyrir mann sinn, en hann hafði verið dæmdur fyrir glæp, sem hann drýgði í ölæði. Hún stóð þarna fyrir framan þennan volduga fulltrúa réttvísinnar, sem hafði hneppt manninn hennar í æfilangt fangelsi fyrir að hafa drepið meðbróður sinn undir áhrifum þeirrar vöru, sem þjóðfélagið leyfir sölu á. Hún gerði grein fyrir því, hvernig heimilislíf þeirra hefði verið og sagði, að maðurinn sinn hefði verið sá bezti maður, sem hægt var að hugsa sér, utan víns, en sá aumasti og argasti fantur þegar hann hafði drukkið sig fullan. Hann hefði að vísu ekki langað til þess að drekka sig fullan, en það væru margir menn, sem freistuðu slíkra manna, þegar þeir vissu, að þeim þætti sopinn góður, og hann hefði oft fallið fyrir þeirri freistingu. Og svo spurði konan að lokum: Hvernig stendur á því, að lög landsins skuli leyfa sölu og neyzlu á slíku eitri, sem svona getur farið með jafngóðan mann eins og maðurinn minn er? Dómaranum varð svarafátt, og hefir hann sjálfsagt fundið sem góður drengur, að hér var löggjöfinni nokkuð um að kenna. - Ég verð að segja, að það er erfitt að fást við málefni eins og þetta, þar sem annarsvegar varan er leyfð, og meira að segja ætlazt til þess, að landslýður noti hana, því margir gera sér miklar tekjuvonir af henni, en hinsvegar verið að reisa sem rammastar skorður við því, að þjóðinni verði skaði af þessari vöru. Það er erfitt að draga hreinar línur í slíku máli. Þessi löggjöf, sem hér liggur fyrir framan okkur, ber þess ljósan vott, að þrátt fyrir það, þó sumir vilji láta rýmka til um áfengið og veita því sem víðast, þá álíta þó hinir sömu menn, að nauðsynlegt sé að setja sem öflugastar og beztar skorður, og ég verð að segja það, að það hefir tekizt vonum framar með þessu frv., enda þótt aðalatriði frv. standi mér og öðrum áhugasömum bindindismönnum þvert um geð. Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. við 7. gr. frv., sem gengur í þá átt, að ríkissjóður taki við sektarfénu, en ekki Menningarsjóður. Þetta er nú að vísu lítið atriði, en mér finnst enginn menningarbragur á því að láta Menningarsjóð, sem á að standa undir listum og vísindum landsins, græða á þeim glæpum, sem framdir eru í þjóðfélaginu. Mér finnst því sjálfsagt að skipta um og láta ríkissjóð taka við þessu fé, en hann láti svo renna í Menningarsjóð sem svarar þeirri upphæð, sem áður hefir komið af þessum sektum. Og því fremur er ástæða til að breyta til, þar sem gera má ráð fyrir, að þessi l. verði þýdd á öll menningarmál álfunnar, svo það kemst út um allan heim, að við látum Menningarsjóð þjóðarinnar lifa á þessum stærstu glæpum, sem drýgðir eru í íslenzku þjóðlífi. Þess vegna hefi ég borið þetta fram, og ég vona, að hv.Ed. sé svo smekkleg, að hún samþ. þetta. Þá kem ég að 2. brtt. minni, sem er við 9. gr. frv. Þar er talað um heimild fyrir ríkisstj. til þess að setja á stofn útsölustaði áfengis, ef fengizt hefir samþykki hlutaðeigandi sýslu- eða bæjarfélags. En ef fellt hefir verið að setja útsölu á stofn, er gert ráð fyrir því, að atkvgr. skuli fara fram á ný að tveim árum liðnum, til þess að leitast fyrir um, hvort ekki muni nú fást leyfi til þess að setja á stofn útsölu. Mér fyndist samræmi í þessu, ef þar sem útsala hefir einu sinni verið leyfð skuli endurtaka atkvgr. á þriggja ára fresti. Þetta mundi gefa þeim, sem eru í andstöðu, kost á að ráða þessu, og fyndist mér þá báðum aðilum gert jafnt undir höfði. Ennfremur gæti þetta orðið hvöt fyrir bindindismenn til þess að starfa vel og rækilega að bindindismálum á þessum stöðum, og fyrir mér vakir það náttúrlega að hefta sem mest nautn áfengra drykkja, og þess vegna hefi ég borið þessa brtt. fram. Næsta brtt. mín er aðeins orðabreyting. Við 2. umr. málsins voru felld niður eftir till.allshn. nokkur orð úr 13. gr., sem hefir valdið því, að niður hefir fallið orðið „áfengi“, því þar stendur aðeins: „bannað er að selja þeim manni áfengi, er sekur hefir gerzt um óleyfilega sölu“, en ekkert tekið fram á hvaða vöru. Þess vegna þótt mér rétt að bæta við orðunum: „eða bruggun áfengis“. Í brtt. er smá-prentvilla, þar sem stendur „og“ en á að vera „eða“. Ég hefi þá rætt mínar brtt., því 4. brtt. er samskonar og sú fyrsta, eins og allir sjá. Ég ætla mér ekki að tala neitt um annara manna brtt. að þessu sinni, en vil aðeins segja það við hv. 2. þm. Rang., að við erum á svo öndverðum meið í grundvallarskoðunum, að það er varla hægt fyrir okkur að tala saman um þetta, því hann vill rýmka sem mest fyrir áfenginu og gera sem hægasta aðstöðuna til að selja það, en ég vil takmarka það sem allra mest, að þessar eiturtegundir komist til fólksins. Það er mín skoðun, að hér sé um að ræða stórhættulega vörutegund, sem verði undir flestum tilfellum til meira böls heldur en við getum gert okkur í hugarlund, og ég hefi enga trú á því, að þessi rýmkun verði til þess að koma í veg fyrir heimabruggið. En hitt skal ég játa, að frá skynsamlegu sjónarmiði getur verið, að þetta veika öl næði bezt þeim tilgangi að útrýma heimabrugginu. En verður ekki erfitt að hafa eftirlit með slíku bruggi? Ég óttast það. - Ég hefi áður tekið það fram við umr. þessa máls, að mér þætti vænt um allar þær uppástungur, sem gætu orðið til þess að draga úr heimabrugginu og yfirleitt þeirri skaðsemi, sem áfengir drykkir allajafna hafa í för með sér, og þegar hv. 2. þm. Rang. hefir komið með óræka sönnun fyrir þeirri skoðun, að þessi leið sé heppileg, mun ég ekki láta á mér standa að greiða atkv. með henni. ...Dálkur 2230 Ræðunr. 3356 Guðrún Lárusdóttir [óyfirl.]: Ég vil svara nokkrum atriðum, sem fram komu í síðustu ræðu hv.þm. S.-Þ. Hann taldi, að brtt. mín um, að fyrir Menningarsjóð komi ríkissjóður, væri byggð á misskilningi og þekkingarskorti á þessum málum. Ég hefi áður minnzt á það, að ríkissjóður ætti að vera milliliður, sem skammtaði nákvæmlega sömu upphæð til þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli, og fæst nú sem sektarfé. Þetta tók ég greinilega fram í þessari hv. deild, en hv.þm. S.-Þ. hefir víst ekki verið viðstaddur í það skiptið, eins og oft ber við, og því ekki heyrt mál mitt. Svipað kom í ljós hjá hv.frsm.fjhn. Ræða hans gaf ótvírætt í skyn, að hann áliti, að ég ætlist til þess, að styrkurinn til Menningarsjóðs falli alveg niður. Þetta hefi ég aldrei sagt. Ég sagði aðeins, að mér þætti ósæmilegt, að sjóður, sem styður listir og vísindi landsmanna, væri byggður upp á glæpafé og sektum fyrir slæmt framferði. Ég sé því ekkert til fyrirstöðu, að þetta sektarfé renni í ríkissjóð, og hann miðli svo Menningarsjóði sömu upphæð, sem undanfarið hefir gengið til hans. En þar sem í ráði er að þýða þessi lög á dönsku, þýzku, ensku og frönsku, þá er þetta ákvæði laganna, sem ég hefi lagt til, að breytt yrði, varla til þess að efla menningarbrag íslenzku þjóðarinnar með erlendum þjóðum. Hitt tek ég alls ekki til mín, að ég sé að sparka í menningu landsins, þótt ég beri fram þessar brtt. Hv. frsm.fjhn. fór nokkrum orðum um brtt. mínar, sem ég vil leyfa mér að minnast lítilsháttar á. Hann sagði, að það ætti ekki við, að atkvgr. væri endurtekin nema því aðeins, að fram kæmi ósk um það. Nú er það svo, að í 9. gr. þessara laga er talað um það, hvernig til skuli haga, þegar atkvgr. um stofnun útsölu hefir verið felld á einhverjum stað. Þá kemur ekki til óska íbúanna. Þá er gert ráð fyrir, að atkvgr. geti ekki farið fram fyrr en 2 árum seinna, þar sem gert er ráð fyrir atkvgr. Mér þykir réttmætara, að móti þessu komi það, að þeir staðir, sem hafa leyft vín, fái eingöngu tækifæri til þess að endurtaka þessa atkvgr. Það hefir ef til vill verið yfirsjón mín, að taka þetta ekki fram í brtt. minni, en mér fannst þetta svo augljóst mál, að ég taldi þess ekki þörf. Þá vil ég fara nokkrum orðum um 3. brtt. mína, við 13. gr. frv., um það, að orðin „og bruggun áfengis“, bætist við. Hv. frsm.fjhn. taldi rangt að samþ. þessa brtt., vegna þess að hún hefði verið felld við 2. umr. málsins. Ég held, að það sé misskilningur hjá hv.þm., vegna þess að við 2. umr. voru einungis felld burt orðin „eða ólögleg meðferð áfengis“. Nú stóð aðeins, eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, eftir í frv. „ólöglega sölu“. Hv. þm. sagði, að till. geri ekki grein fyrir, hvaða sölu átt sé við. Þess vegna fannst mér vanta í þessa setningu, að það, sem undir bjó, kæmi fram. Þess vegna bætti ég þessum orðum við. Ég gleymdi áðan að minnast á skrifl. brtt., sem ég hefi borið fram við 3. gr. frv., þar sem talað er um, að fram skuli fara fræðsla við þá skóla landsins, sem opinbers styrks njóta, um skaðleg áhrif áfengis; í brtt. er bætt við orðunum „og tóbaksnautnar“, þar sem kunnugt er, að tóbaksnautnin fer mjög í vöxt hér á landi, svo að til vandræða horfir. Ég hefi oft rekið mig á tiltölulega ung börn reykjandi. Kennarar við barnaskólana hafa kvartað undan því, hvað reykingar hafi skaðleg áhrif á andlega og líkamlega heilsu barnanna. Og það eru margir, sem telja, að vindlingurinn sé fyrsta sporið í áttina til áfengisnautnar. Reykingar hafa mjög skaðvænleg áhrif á taugakerfi barnanna og þar af leiðandi á mótstöðukraft þeirra yfirleitt. Af því, sem nú var nefnt, sýnist mér ekki úr vegi, að fræðslu um skaðsemi tóbaksnautnarinnar sé bætt við. ...Dálkur 2246-2-2862 ATH. vantaði ræðunúmer Guðrún Lárusdóttir [óyfirl.]: Mér finnst ekki þurfa að hafa samvizku af því að hafa tafið fyrir deildinni með masi; það hefir einhver gert frekar en ég. En ég skal lofa forseta því að brjóta ekki góða siði né lengja umr. Ég vil þá aðeins víkja að því, sem hv.frsm.fjhn. sagði um brtt. mína við 13. gr. Hann sagði, að deildin væri þegar búin að samþ. það, sem ég vil láta niður falla. Ef deildin vill taka aftur úr brtt., að orðin „eða bruggun“ falli niður, þá má það fyrir mér; það skiptir ekki svo miklu máli, en mér finnst, að þarna þurfi að koma ákvæði um ólöglega sölu. Út af brtt. við 3. gr. um fræðslu í skólum landsins, þar sem ég vil bæta inn í ákvæði um fræðslu á skaðsemi tóbaksnautnar, sagði hv.frsm., að þetta frv. væri um áfengi og ekkert annað. Ég skal játa, að þetta er nokkuð annað mál, en er þó skylt, og mér kom til hugar, að þetta mætti vera þarna með. Annars hafði ég ætlað mér að flytja þáltill. í þessu máli, og það gleður mig stórlega, ef hv. 1. þm. Eyf. vill vera meðflm., því þá hefi ég betri von um, að þál. komist í gegn hér í deildinni. Ég get þá tekið mína brtt. aftur, en segi hv.þm. það, að þá „tek ég hann á orðinu“ um að vera meðflm. að þáltill.

Já, það er óhætt

. En ég get ekki stillt mig um að geta þess, að hann sagði, að tóbakið væri ekki einungis jafnskaðlegt og vínið, heldur verra en vínið. Því er ég ekki sammála, og það má ekki koma fram í þáltill., því ég álít það ekki sambærilegt. Ég hefi aldrei heyrt, að menn yrðu brjálaðir eða alveg bandvitlausir af að reykja, taka í nefið eða tyggja, en það geta menn orðið af óhóflegri vínnautn. Lagafrumvörp ekki útrædd. Fávitahæli (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1934 C Dálkur 10514 Ræðunr. 4859 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég tel óþarft að fjölyrða um það, hver vöntun er hér á fávitahælum. Hún er orðin að aðkallandi nauðsyn, sem er ekki einungis mannúðarmál, heldur og menningarmál. Það segir sig sjálft, að í landi, sem hefir bæði fræðslulög og heilbrigðislög, fer afarilla á því, að þau börn þjóðarinnar, sem ef til vill hafa mesta þörf á skjóli laganna, fari þess svo mjög á mis sem raun er á með fávitana. Með hina brýnu þörf fyrir augum hefi ég hvað eftir annað talað máli þeirra hér á þingi, þó að málið hafi ekki fyrr verið borið fram í frv.formi. 1. gr. ber það með sér, að ekki er ætlazt til, að þetta hafi í för með sér mikil útgjöld fyrir ríkissjóð nú þegar, því að þar er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi ekki fram byggingarkostnað fyrr en efni leyfa. En þó að það kunni því miður að dragast eitthvað, er það álit mitt, að hagkvæmt og sjálfsagt sé, að þjóðin eignist lög um fávitahæli, þar sem grundvallað sé það starf, sem ríkinu ber skylda til að takast á hendur fyrr eða síðar. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er þannig samið, að enda þótt ríkissjóður sjái sér ekki fært að leggja fram stofnkostnað í bili, getur hann samt orðið fávitunum að liði með því að hagnýta einkastofnanir eða stofnanir bæjarfélaga, þegar völ er á, og gefi með þeim þangað eftir gjaldskrá, sem ráðuneytið samþ. sjálft. Nú sem stendur er ekki nema um eina slíka stofnun að ræða, sem sé fávitahælið Sólheima, og það er ekki stærra en svo, að það rúmar aðeins 25. En hugazt gæti, að einstakir menn kynnu að finna hjá sér hvöt til að koma upp slíkum stofnunum, og til að koma ákveðnu skipulagi á slíkar framkvæmdir og styrkja þær af þeim, sem af viti eru gerðar og fullnægja kröfum mannúðar og menningar, er það nauðsynlegt, að þess sé gætt þegar frá upphafi, að slík hæli vinni ekki hvert á móti öðru, og þessari starfsemi verði hagað þannig, að hún komi að sem mestum notum fyrir þá, sem helzt þurfa hennar að njóta. Þess vegna tel ég það brýna þörf, að ákveðið verði með l., hvernig skuli hagað starfsháttum þeirra stofnana, sem þannig kynnu að koma upp í landinu, ríkisstj. hefði þar hönd í bagga með allt eftirlit og sjái um, að l. um fávitahæli yrði fylgt út í yztu æstar. Á meðan landið sjálft getur ekki komið upp hæli fyrir fávita, er það óhæfilegt, að aumingjarnir, sem eiga manna bágast, verði að gjalda þess, þar sem önnur olnbogabörn þjóðfélagsins, svo sem geðveikir menn og mállausir, njóta mikilla hlunninda og styrks frá því opinbera. Það skal játað, að þessum málum er ekki fullskipað fyrr en landið á sjálft slík hæli sem frv. gerir ráð fyrir, og að því ber auðvitað að stefna. En hvað getum vér látið fávitana og heimili þeirra, sem oftast verða hart úti vegna þeirra, bíða lengi án þess að nokkuð sé aðhafzt? Og slíkar stofnanir, sem hér um ræðir, koma ekki að tilætluðum notum nema með verulegum fjárstyrk ríkisins. Þjóðirnar, sem lengst eru komnar áleiðis í þessum málum, hafa skipað þeim á svipaðan hátt í aðaldráttum eins og segir í þessu frv., nema hvað þar er ennþá meiri aðgreining á fávitunum, þar sem mestur er fjöldinn. Það er því fengin marga ára reynsla fyrir þessu. Vitanlega var byrjunin oft erfið og í smáum stíl. Oftast voru það einstaklingar, sem hófu starfið. Stundum voru það konur, stundum efnalitlar (t. d. í Svíþjóð), sem sáu aumur á fávitunum og hófu starfið af mannkærleika. Með árunum og reynslunni greindist svo starfið í ákveðnar deildir, hver með sitt hlutverk, með tilstyrk ríkisins, eða alveg kostuð af ríkinu, eins og t. d. í Danmörk. Það er unun að sjá, hversu vel þessum málum er komið t. d. hjá Dönum og Svíum, sem einna mest hafa lagt í sölurnar fyrir fávitana og lengst starfað að þeim málum, Danir í rúma hálfa öld. Nú getum vér Íslendingar haft dæmi og reynslu frændþjóðanna fyrir augum og lært af þeim. Og þótt efnahagur vor leyfi oss ekki neitt svipað því, sem þar gerist, - enda eru ástæður vorar að mörgu leyti ólíkar þeirra ástæðum -, þá getum vér þó reynt að feta í þeirra fótspor, eftir því sem efnin leyfa. Það, sem hér hefir áunnizt í þessum efnum, er að vísu smátt, en sporið er þó stigið í rétta átt með þeim styrk, sem ríkið hefir lagt til fávitahælisins í Sólheimum og meðgjafar með 5 fávitabörnum, sem hefir orðið ákaflega mikils virði fyrir þá, er þess hafa notið. Mér er þetta spor meira en lítið gleðiefni, og ég vona, að fleiri svipuð fari á eftir, unz málefnum hinna fátækustu er komið í það horf, að sérhvert foreldri, sem á við það böl að búa að eiga slíkt barn, geti öruggt og ókvíðið kvatt þennan heim án allrar áhyggju um aumingjann sinn. Ég ætla svo ekki að lengja frekar umr. um þetta mál. Ég veit, að allir hv.þdm. eru mér sammála um það, að hér sé um verulegt nauðsynjamál að ræða. Ég læt hvern og einn um það, hvort rétt sé að samþ. þetta frv., en benda vil ég á það, að það getur aldrei skaðað málið, heldur þvert á móti. Og ég vona, að ekki líði á löngu áður en ríkið verður það efnum búið, að það sjái sér fært að hrinda þessu mikla nauðsynjamáli í framkvæmd, svo að ekkert foreldri þurfi að kveðja þennan heim í ótta við það, að auminginn þess verði á klakanum. Ég vona, að hv.þm. komi saman um það, hvað sem allri flokkapólitík líður, að það er ömurleg tilhugsun, að slíkir aumingjar sem fávitar eru eigi sér hvergi varanlegt hæli, þar sem séð er fyrir þörfum þeirra, þegar foreldra og annara vandamanna missir við. Lagafrumvörp ekki útrædd. Hússtjórnar- og vinnuskóli kvenna í Reykjavík (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1934 C * Dálkur 10522 Ræðunr. 4880 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Á fyrstu síðu þessa frv. er yfirlit yfir þau störf, sem heimtuð eru af húsmæðrum landsins, þar sem tekið er fram allt það, sem húsmæður þurfa að leysa af hendi í starfi sínu á heimilunum. Það er ekkert smáræði, eins og allir sjá, og þar af leiðandi er það ekki svo lítið, sem þær þurfa að geta og kunna til þess að leysa þetta allt vel af hendi. Nú er það svo, að húsmæðrafræðsla hefir aukizt mikið í landinu síðustu áratugi; er nú farið að leggja mikla áherzlu á það, sem áður þekktist ekki, að kenna konum að þekkja efnasamsetningu þess, sem í matinn er haft, frá vísindalegu sjónarmiði, svo fólkið viti, hvað það leggur sér til munns. Ennfremur er þeim kennt margt annað, sem vaxandi kröfur menningarinnar krefjast. Konur verða líka skilyrðistaust að fá slíka þekkingu. Þetta hefir verið viðurkennt með því að starfrækja skóla, þar sem slík fræðsla er á boðstólum. Hv. þdm. er kunnugt um, hvar slíkir skólar hafa verið starfræktir og hvar þeir hafa ekki verið starfræktir, og þeim er líka kunnugt um það, að í Reykjavík, þar sem fólkið er flest og unga fólkið leitar sér menntunar, er enginn starfandi húsmæðraskóli sem stendur, að vísu fer hér fram töluverð kennsla í þessum efnum. Ber þar fyrst og fremst að telja hússtjórnardeild Kvennaskólans; sú kennsla er þó í mjög smáum stíl, samanborið við þann mannfjölda, sem hér er, þar sem deildin tekur aðeins 12 stúlkur, og svo er þetta þar að auki heimavistarskóli, og þess vegna ekki eins heppilegur bæjarstúlkum. Þá hefir bærinn líka styrkt námskeið, sem frk. Kristín Thoroddsen hefir haldið undanfarna vetur. Að síðustu ber svo að telja þá fræðslu, sem barnaskólarnir veita í þessum efnum, en í efstu bekkjum þeirra er stúlkunum kennd matreiðsla og ýmislegt, sem að henni lýtur. Þetta er nú allt gott og gagnlegt, en þetta er samt ekki viðunanlegt fyrir höfuðstað landsins, heldur verður hann að eignast myndarlegan húsmæðraskóla, og eins og það er orðað hér, húsmæðraskóla og vinnuskóla. Menn sjá, að bak við þetta frv. stendur allsterkur vilji kvenþjóðarinnar yfir höfuð að tala, þar sem margar mætar konur hafa komið saman á fund til þess að ræða þetta mál og hafa ritað það, sem hér má lesa á fskj. Ennfremur get ég upplýst það, að á Bandalagsfundi kvenna, þar sem fulltrúar voru mættir frá 7 kvenfélögum hér í Rvík, var einróma samþ. að skora á Alþ. að samþ. frv. það, sem hér liggur fyrir. Það er engum blöðum um það að fletta, að það er einróma vilji okkar kvenna, að slíkur skóli sem þessi verði settur á stofn hér, og þegar litið er til þess, að aðrir landshlutar hafa sumir jafnvel 2 slíka skóla, en Suðurlandsundirlendi ásamt Rvík engan, þá virðist það ekki vera ofmælt, þó að sagt sé, að tímabært sé að leysa úr þessu á þann hátt, að hér verði stofnaður og starfræktur myndarlegur hússtjórnar- og vinnuskóli. Menn munu kannske spyrja, hvað sé meint með vinnuskóla. Það, sem vakti fyrir þeim, sem að frv. standa, var það, að ungum stúlkum yrði gefinn kostur á að læra og æfa alla þá vinnu og öll þau störf, sem heimilin þurfa með, og að þeim yrði kennt að vinna þau á hagkvæman hátt. Það er sorglegur sannleikur, að mörg konan og stúlkan gengur afarilla undirbúin að sínum störfum, hvort heldur hún tekur við stjórn heimilis eða á að starfa á heimilinu undir annara stjórn, og það er satt að segja eðlilegt, eftir því fyrirkomulagi, sem við höfum átt við að búa að mörgu leyti, að svo sé. Til þess að ráða bót á þessu og fá sem fullkomnasta krafta á þessu sviði, þar sem heimili landsins eru annarsvegar, þá hefir þetta frv. orðið til og verið borið hér fram. Ég skal svo ekki orðlengja þetta meira að sinni, en vil mælast til, að frv. verði vísað til hv.menntmn. að lokinni umr. 2. umr. Dálkur 10523 Ræðunr. 4888 Guðrún Lárusdóttir: Það er að vísu langt síðan þetta mál var borið fram, og hefir því gefizt nægur tími til að ræða um það, en ég sé, að ef afgreiðsla málsins fer á þann veg, að dagskráin, sem því fylgir, verður samþ., þá er það þar með úr sögunni. En þrátt fyrir það vonast ég til, að málið komi til umræðu, annaðhvort nú eða seinna. ...Dálkur 10524 Ræðunr. 4891 Frsm. minni hl. (Guðrún Lárusdóttir): Eins og þskj. 626 ber með sér, gat ég ekki orðið samferða meiri hl. n. í þessu máli. Hefi ég gert grein fyrir því í nál. mínu. Að breyta kvennaskólanum í hússtjórnarskóla væri sama og að leggja hann niður sem þá sérstöku stofnun, er hann hefir verið. Nýlega var 60 ára afmæli skólans, og má í nýútkominni skólaskýrslu sjá yfirlit yfir starfsemi skólans á þessu tímabili. Ber skýrslan með sér, hve mikið það starf er og hve margar íslenzkar konur hafa sótt þangað menntun sína. Eins og hv.frsm. meiri hl. tók fram, eru nú aðrar ástæður fyrir konur um menntun en áður var. En samt eru margar stúlkur og foreldrar í landinu, sem kjósa heldur menntun í kvennaskóla en samskólum, þó margt gott megi segja um þá síðarnefndu. Kvennaskólinn í Rvík hefir lagt mikla stund á að undirbúa stúlkur undir framhaldsnám. Hann hefir leitazt við að kenna ekki aðeins bókleg fræði, heldur jafnframt að manna stúlkurnar. Ég hefði gaman af að lesa, með leyfi hæstv. forseta, nokkur orð úr riti því, sem ég minntist á, ritað af forstöðukonu skólans. Mér þykir það hlýða, þegar annarsvegar er verið að bollaleggja að leggja niður Kvennaskólann. Hún segir svo: „Þann 14. maí 1934 lauk skólinn 60. starfsári sínu. Öll þessi ár hefir skólinn aldrei brugðið frá þeirri stefnu, er honum í upphafi var mörkuð sem skóla, er veitti ungum stúlkum staðgóða fræðslu til munns og handa. Skólinn hóf starf sitt í mjög smáum stíl og með litlum föngum, en hefir vaxið jöfnum vexti hægt og hægt, enda aldrei lagt aðaláherzluna á að gerast æðifjölmennur skóli, en frekar lagt stund á hitt, að nemendur þeir, er hann sóttu, fengju þar þá fræðslu, sem gæti orðið þeim gott vegarnesti, þá er út í alvöru lífsins kæmi. Þegar litið er til baka yfir hina löngu æfi skólans, dylst engum, að hann hefir átt því láni að fagna, að nemendur hans hafa reynzt góðar og nýtar konur og hæfar um að leysa af hendi þau störf, er þær hafa haft aðgang að, og er það von mín og ósk skólanum til handa, að svo verði og um ókomin ár“. Ég les ekki lengra. Þetta nægir til að gefa þeim, sem þingtíðindin lesa, hugmynd um, hve miklu máli það skiptir, að skólinn fái að vinna í friði sitt göfuga starf. Hér um bil 3000 konur hafa sótt þangað menntun sína undanfarin 60 ár. Nú liggur hér annarsvegar fyrir uppástunga þess efnis, að sérstakur hússtjórnarskóli verði stofnaður fyrir Rvík. Þó er líklega til lítils að ræða það mál nú, og munu örlög þess vera fyrirfram ákveðin með hinni rökst. dagskrá hv. meiri hl. n. Meiri hl. viðurkennir að vísu þessa þörf, en skilur hana þó ekki betur en svo, að hann vill leggja niður Kvennaskólann. En þetta getur varla komið til mála af þeirri ástæðu, að Kvennaskólinn er ekki ríkisstofnun, enda þótt hann hafi nokkurn ríkisstyrk. Væri það hugsanlegt, að ríkið kippti að sér hendinni um styrkveitingar til skólans? Því get ég varla trúað. Sú skólastofnun, sem vakir fyrir konum í þessum bæ, er slík, sem lesa má um á þskj. 324. Má reyndar segja, að ekki séu miklir fjárhagsmöguleikar fyrir stofnun slíks skóla nú. En það ætti þó ekki að standa í vegi fyrir löggjöf í þessu efni. Við höfum nú l., samþ. 1917, um stofnun hússtjórnarskóla á Norðurlandi, þó að þau 1ög séu ekki komin til framkvæmda ennþá. Því lengra sem líður verða gerðar meiri kröfur til kunnáttu kvenna í heimilisstörfum. Mikið er kvartað undan því, að konur, sem vinna að heimilisstörfum, séu ekki nægilega vel að sér til þess að sinna störfunum. Þetta er engan veginn vandalítið starf. - Sú hugmynd, að við þennan hússtjórnarskóla verði deild til að undirbúa stúlkur, svo að þær geti verið sem þjónustustúlkur á heimilum, á að létta lífið, bæði þeim sjálfum og húsmæðrum þeirra. Að vinna á góðum heimilum, undir stjórn nærgætinna húsmæðra, mun svo oft verða heilladrjúgur undirbúningur undir það að stjórna sjálf heimili. Það hefir verið gert ráð fyrir því að veita fátækum stúlkum, sem vinna fyrir sér t. d. í formiðdagsvist, möguleika til að mennta sig á þessum skóla í húsmæðra- og heimilisstörfum. Að þetta sé þarft, þarf ekki að efa. Og menn geta athugað, hvort námsgreinar þær, sem þarna eru taldar, tilheyra ekki verkahring kvenfólksins í þarfir heimilanna. En það er raunar ekki til annars en eyða tíma deildarinnar að fjölyrða um þetta mál frekar nú, því að það á ekki fram að ganga hvort sem er. En þeir, sem láta sér annt um fræðslu kvenna, ættu að geta séð aðra leið til þess en þá, að leggja niður okkar gamla og góða Kvennaskóla. Þingsályktanir afgreiddar til ríkisstjórnarinnar. Vistarskóli fyrir vanheil börn og unglinga (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1934 D Dálkur 20015 Ræðunr. 5034 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég hefi borið fram þessa till. með þörf þeirra fyrir augum, sem hér er um að ræða. Ég ætla í stuttu máli að leyfa mér að telja upp það, sem hefir verið gert af hálfu hins opinbera fyrir daufdumba, blinda, fatlaða og málhalta. Síðan árið 1872 hefir heyrnar- og málleysingjum verið séð fyrir kennslu og þeir verið kostaðir í skóla, sem ríkið rekur. Í yfirstandandi fjárlögum eru ætlaðar 35 þús. kr. til skólans. Skóla þennan sækja árlega 24–25 menn, og er það ekki óverulegur styrkur, sem þessu fólki er ætlaður. Er auðvitað gott til þess að vita, að því sé sem bezt borgið. Til Blindravinafélags Íslands eru áætlaðar 3500 kr. í fjárlögunum, og auk þess eru lánuð 10 viðtæki handa blindum fátæklingum. Blindravinafélagið er ungt félag, stofnað 24. jan. árið 1932, og varð til með þeim hætti, er nú skal greina: Haustið 1931 var haldinn presta- og sóknarnefndafundur, en þeir fundir hafa verið haldnir hér árlega á hverju hausti hin næstu undanfarandi ár. Inn á þennan fund kom maður úr fjarlægu héraði ásamt syni sínum, 9 vetra gömlum dreng, blindum. Maður þessi var í lækniserindum fyrir drenginn, en fékk þann dóm hjá augnlækni, að ekki væri hægt að hjálpa honum. Eitt af verkefnum fundarins var að ræða um blindrahjálp. Þótti það því eftirtektarvert, er leitt var inn í fundarsalinn blint barn, og munu allmargir fundarmenn hafa litið á það sem sérstaka áminningu um að ganga í lið með þeim mönnum, sem höfðu áhuga fyrir málefnum blindra. Það verður sjálfsagt mörgum minnisstæð þessi stund í hátíðarsal Elliheimilisins, en þar stóð fundurinn; og fyrir utan ríflega fjárgjöf til blinda drengsins þarna á fundinum bundust fundarmenn þá þegar samtökum. Var kosin n. til þess að undirbúa blindramálin yfirleitt. Og á tillögum og áliti þessarar n. byggðist stofnun Blindravinafélagsins. Alþ. hefir sýnt það í verkinu, að það vill einnig styðja málefni blindra. Þótt fjárhæðin til félagsins sé ekki há, er hún samt sýnilegur vottur þess. Um tölu blindra í landinu verður ekki sagt með vissu, sízt barnanna. Í skýrslum frá 1932 (Heilbrigðisskýrslum) er þeirra ekki minnzt sérstaklega, enda vantar skýrslur úr stórum héruðum. En við blindraskólann eru nú 4 börn, auk einnar ungrar stúlku, sem áður hefir stundað nám ytra. Þar að auki er forstöðumanni blindraskólans kunnugt um stöku menn blinda, sem eru á hálfgerðu hjarni eins og stendur. Er það til áminningar um, hve bjargarvana hinir blindu eru og hjálparþurfa. Kennslan, sem þeir njóta við blindraskólann, bæði bókleg og verkleg, kemur þeim vitanlega að góðu gagni, en svo bezt þó, að fyrir þeim sé séð um vinnu og aðhlynningu, er af skólanum kemur. Þorsteinn Bjarnason, form. skólans, hefir sýnt lofsverðan áhuga fyrir málefnum blindra, og er enginn maður hérlendis kunnugri háttum þeirra og kjörum. En hann hefir getið um það við mig, að áfram verði að halda ótrauðlega, ef málefnum blindra eigi að verða komið í það horf, sem æskilegt er. Og hann telur brýna þörf á því, að ríkisstj. taki að sér málstað hinna blindu, svo sem þessi till. til þál. gerir ráð fyrir. Fyrir fatlaða menn hefir það verið gert, að um nokkur ár - frá 1928 að ég hygg - hefir ríkissjóður veitt fjárstyrk til útvegunar gervilima. Hefir Halldór Arnórsson gervilimasmiður sagt mér, að þann styrk hafi notað fjölmennur hópur og að sú hjálp hafi orðið til þess, að mörgum manninum, sem ella hefði orðið ófært að bjarga sér, hafi tekizt að sjá sér og sínum farborða. Í öllum menningarlöndum er lögð áherzla á það, að fatlaðir menn læri einhverja handiðn, til þess að geta með því haft ofan af fyrir sér. Lömunarveikin, sem geisað hefir ekki alls fyrir löngu í Danmörku og Svíþjóð, hefir ýtt mjög undir þessa starfsemi í þeim löndum. Og í stríðslöndunum, þar sem fólkið varð að horfa á hermennina koma margvíslega fatlaða úr ófriðnum mikla, komust menn fljótt á þá skoðun, að ekki væri nægilegt að veita þeim mánaðarlegan styrk, heldur skyldi reynt að hjálpa þeim til einhverrar vinnu. Við erum svo lánsöm hér á Íslandi, að þurfa aldrei að taka á móti sonum þjóðarinnar sundurflakandi úr ógnum ófriðarins, en þó er hér talsvert fatlaðra manna, sem mál er komið til að gert sé eitthvað fyrir. Þessi fötlun er ýmist meðfædd eða afleiðing af sjúkdómi eða slysum. En hvernig sem hún er til komin, er alltaf brýn þörf á hjálp. Því er það, að ég ber þessa þáltill. fram, um skólaheimili handa slíku fólki, og gert er ráð fyrir, að þar verði búið svo í haginn fyrir það, að þegar skólatíminn sé úti, geti það unnið fyrir sér að einhverju leyti. Við þekkjum víst öll einhver ungmenni, sem laskazt hafa svo, að þau hafa enga möguleika til þess að bjarga sér. Í flestum tilfellum biður þeirra ekkert annað en spítala- eða hælisvist. Ég vil vekja athygli hv. dm. á því, að stöku sinnum hefir Reykjavíkurbær kostað unglinga, sem svo var ástatt fyrir, til náms, og hefir það alltaf gefizt vel. Nú er meiningin með þessari þáltill. minni að fela stj. að undirbúa fyrir næsta þing löggjöf um þessi mál. Það var mjög gleðilegt að heyra hæstv.atvmrh. lýsa því yfir, að þegar væri hafinn undirbúningur að slíkri löggjöf, og gæti mönnum virzt till. mín óþörf eftir þá yfirlýsingu. En ég get ekki séð, að samþ. hennar væri til annars en góðs eins og styddi aðeins fyrirætlun stj. um það, að leysa þessi mál á næsta þingi. Með því að samþ.till. mína leggja hv.þdm. sitt lóð á vogarskálina til þess að svo geti orðið. ...Dálkur 20018 Ræðunr. 5042 Guðrún Lárusdóttir: Ég skal játa, að hv. allshn. hefir sýnt málum þessum mikinn skilning, eins og sjá má á dagskrártill. hennar á þskj. 585, þar sem hún vill láta rannsaka þau. Hinsvegar virðist mér ekki hægt að blanda saman þessum tveimur óskyldu málum, þáltill. um vistarskóla fyrir vanheil börn og unglinga og frv. um fávitahæli. Þar, sem þessum málum er lengst komið, hefir ekki verið byrjað á því að semja um þau löggjöf, heldur hafa einstaklingar hafizt handa um að koma slíkum hælum upp, en svo hafa ríkin aftur tekið að sér að styrkja þau. Í Danmörku eru þessi mál komin svo langt, að nær öll slík hæli eru rekin á ríkisins kostnað. Það er ekki fyrr en þessi mál eru komin á slíkan rekspöl hér, að tækilegt er að fara að semja um þau heildarlöggjöf. Það er lítið, sem gert hefir verið fyrir fávita hér á landi. Þó skal þess getið, sem gert er. Þáltill. minni í þinglok 1933 var vísað til stj., og bar þann árangur, að stj. gaf með 5 fávitum, 40 kr. með hverjum, í 8–10 mán. Þessir fávitar dvöldu að Sólheimum í Grímsnesi, eina fávitahælinu, sem ennþá er til hér á landi. Þessi styrkur kom sér vel, án hans hefðu þessi 5 börn ekki notið hælisvistar, sem þeim er þó öllum brýn þörf á. Í frv. mínu um stofnun fávitahælis, sem ég ber nú fram, er ráðgert, að með lögum sé tryggður slíkur styrkur til fávita á viðurkennd fávitahæli. Verði frv. ekki samþ., er engin heimild til, sem tryggi fávitum dvalarkostnað á hælum, hversu brýn sem þörfin er, og hún er oft æðibrýn. Það kæmi sér því mjög illa, ef þessi styrkur félli niður, og hann fellur niður, ef ekki eru gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að taka hann upp aftur. Nú er ég ekki að halda því fram, að það sé hægt efnanna vegna að rjúka til og byggja svo og svo stórt hæli fyrir fávita, heldur, eins og skýrt er tekið fram í frv., eftir því sem efni leyfa. En viðvíkjandi þessari þáltill., sem ég verð að halda mér við, að sé fyrst og fremst um vistarskóla fyrir vanheil börn og unglinga, þá álít ég, að það sé rannsóknarefni, að hve miklu leyti unnt sé að sameina þessa skóla fyrir þennan flokk barna, en samt verð ég að segja það, að reynslan ein muni bezt leiða það í ljós. Reynslu höfum við enga ennþá, en þau blindu börn, sem eru að nokkru leyti á vegum ríkissjóðs, kosta mikið fé, og hygg ég því, að praktiskast sé að sameina þetta að miklu leyti, blátt áfram barnanna vegna. Ég sem sagt felli mig vel við þetta og greiði því atkv. mitt, en ég áskil mér rétt til þess að bera fram brtt. við till.n., sem sé þá, að þessari rannsókn sé flýtt, með því að taka fram, að árangurinn verði lagður fyrir næsta þing. - Það má enginn taka þessi orð mín þannig, að ég mæli á móti því, að undirbúin verði löggjöf um forsjá fávita, en ég fæ ekki séð, hvernig það getur komið í staðinn fyrir að samþ. frv. um stofnun hælisins. Ég held, að þó þetta frv. mitt um byggingu fávitahælis verði samþ. eins og það liggur fyrir, þá hafi það enga hættu í för með sér, því það er skýrt tekið fram í frv., að það skuli vera gert eftir því sem efni leyfa. - Ég ætla þá að biðja hæstv. forseta að taka við þessari brtt. minni, sem hljóðar svo, að við till.n. bætist orðin: og leggja árangur þeirra rannsókna fyrir næsta Alþ. Nú kann sumum að þykja það stuttur tími til 15. marz, er næsta Alþ. kemur saman, en ég ætla, að það sé nægur tími, þar sem þetta ætti ekki að vera mjög seinlegt verk. Við höfum þegar dálitla reynslu í þessum efnum hvað snertir daufdumb og blind börn. Gagnvart fötluðum og málhöltum börnum er dálítið öðru máli að gegna, vegna þess að litlar skýrslur eru til um þau. En ég hygg þó, að það þyrfti ekki að tefja málið, ef af kappi væri að því gengið. Það þyrfti ekki annað en að landlæknir fengi héraðslæknum í hendur, hverjum í sínu héraði, að rannsaka fólk í þessu ástandi og gefa um það skýrslur. - Viðvíkjandi fatlaða fólkinu vildi ég sérstaklega benda á það, að æskilegt væri, að eitthvað væri gert fyrir það, því margt af þessu fólki er alveg heilbrigt til sálarinnar og gæti ýmislegt lært, en getur ekki sökum líkamsvanburða sinna gengið að venjulegri vinnu. Og þegar ég bar fram þessa þáltill., hafði ég sérstaklega þetta fólk í huga, sem er margt til í landinu. Maður sér þess sorglegar afleiðingar á fullorðnu fötluðu fólki, hversu lítil rækt hefir verið lögð við það í uppvextinum; því hefir ekkert verið kennt, sem það hefði getað haft ofan af fyrir sér með, og þeirra einasta athvarf verður oftast nær að þiggja af sveit, sem það tekur sér oft mjög nærri. Þetta er því málefni, sem þarf sérstaklega að taka til athugunar. Mér þykir vænt um, að n. lítur á þetta sömu augum og ég, og vona, að d. sjái sér fært að samþ. þessa viðbótartill. mína, sem einungis miðar í þá átt að reka dálítið á eftir þessu máli. Sendi Ingva þessa meldingu 6. maí 2015: 48. þing Það virðist vanta allt í eftirfarandi hefti inn í málaskrána: D_0001_0132 ***Spurning hvort eigi að bíða eftir nýjum númerum – Ingvi hafði ekki tíma til að tala við mig. Ég vistaði fyrstu ræðuna en ákvað að bíða með hinar. ***...Dálkur 20020 Ræðunr. Vantar í ræðuskrá – vistaði undir: 048_umraedur_D_0020_4 Guðrún Lárusdóttir: Það kann að vera, að ég hafi misskilið hv.frsm., vegna þess, að ég heyrði ekki nema lítið af því, sem hann sagði, þar sem svo mikill ys og þys var í d. Það gleður mig, að n. skuli líta þannig á málið, og ég skil því, að frv. til l. um fávitahæli hafi fullan rétt á sér enn til þess að takast til umr. hér í d. En mér skildist af því, sem ég heyrði hjá hv.frsm., að þessi undirbúningur löggjafar um forsjá fávita ætti að koma í staðinn fyrir frv. Vegna þess að ég skildi hv.frsm. svona, hagaði ég orðum mínum á þann veg, sem ég gerði. Ég vil undirstrika þetta, að úr því að form. n. hefir lýst því yfir, að hér sé ekki um það að ræða að afgr. þessi 2 mál með þessari brtt., þá skilst mér, að frv. til l. um fávitahæli sé enn í fullu gildi og megi koma til umr. hér í d. Þingsályktunartillögur ekki útræddar. Friðunarsvæði Þingvalla (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1934 D ***Vantar dálkanúmer og ræðunúmer Vantar í ræðuskrá – vistaði undir: 048_umraedur_D_0101 Guðrún Lárusdóttir: Alþingi hefir lagt mikið af mörkum til að friða og fegra Þingvelli. Hefir þetta verið gert af því að Þingvellir eru hjartastaður þjóðarinnar, sem allir óspilltir menn hugsa með ást og lotningu til. Minnist ég heldur ekki á þetta af því, að ég vilji hafa á móti því, að slíkum stað sé allur sómi sýndur, heldur vil ég í þessu sambandi vekja athygli á misræmi í meðferð Þingvallamálanna. Þær minningar, sem þjóðin tengir við ást sína á Þingvöllum, eru fyrst og fremst tvær: Stofnun Alþingis árið 930 og kristnitakan árið 1000. Líta margir menn í landinu einnig svo á, að ekki megi gera upp á milli þessara atburða í minningu þjóðarinnar, en svo sýnist þó mörgum, sem gengið sé framhjá öðrum þessara atburða, þegar það er látið viðgangast, að fyrsta og elzta prestssetur landsins er lagt niður. Hefir enda verið mikil óánægja meðal landsmanna út af þessari ráðstöfun, a. m. k. í þeirra hóp allra, sem leggja eitthvað upp úr atburði eins og kristnitökunni. - Á reglulega þinginu 1933 bar ég fram þáltill. um veitingu Þingvallaprestakalls. Sú till. fór eins og hún fór og þeir muna, er þá sátu á Alþ., og studdist hún þó við einróma óskir og álit safnaðarins á Þingvöllum. Svo varð þó úr að lokum, að kirkjumálaráðh. auglýsti brauðið - og nú vil ég einmitt nota þetta tækifæri til að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. núv. kirkjumálaráðh., af hverju þessi auglýsing hefir verið afturkölluð. Mér er kunnugt um það, að vel metinn og einkar vel menntaður guðfræðingur í Vesturheimi hafði skrifað hingað heim og beðið um að sækja fyrir sig um prestakallið. En það var einmitt álit margra, að í Þingvallaprestakalli ætti að sitja einhver vel metinn menntamaður, sem gæti verið fulltrúi íslenzku þjóðarinnar og íslenzku kirkjunnar, þegar að garði bæri á Þingvöllum erlenda menntamenn og aðra menn, er hingað koma gestir til lands. Ég vil fá að vita það, af hverju hæstv. núv. kirkjumálaráðh. hefir gert að engu gerðir fyrirrennara síns í þessu máli og afturkallað auglýsinguna um að brauðið verði veitt. Og ég vænti þess að fá skýr svör við þessari fyrirspurn minni, því að hér er um mál að ræða, sem ekki aðeins snertir Þingvelli, heldur og einnig þjóðina alla í heild sinni. ***Vantar dálkanúmer og ræðunúmer eftir 20053 Vantar í ræðuskrá – vistaði undir: 048_umraedur_D_108_2 Guðrún Lárusdóttir: Þetta er hreinn misskilningur hjá hæstv.forsrh. Prestakallið á Þingvöllum hefir alls ekki verið numið úr l.  Hv. þm. S.-Þ. virðist bera mikla umhyggju fyrir Þingvöllum, en það er stórt bil á milli okkar í því máli. Hann vill ekkert gera til þess að friða hinar andlegu minningar, sem þjóðin á þar, minningu kristnitökunnar, þó hann þykist vilja friða landið. Mér sýnist, að minning hins aláhrifamesta viðburðar í lífi íslenzku þjóðarinnar, kristnitökunnar, sé ekki heiðruð eins og vera ber fyrr en þar er aftur settur prestur, fyrirmyndarprestur, og búið er að reisa þar veglega og fallega kirkju, og það þarf að gera jafnskjótt og auðið verður. Af því hefði hv.þm. haft meiri sóma en mörgu öðru, sem hann hefir látið gera á Þingvöllum. ***Vantar dálkanúmer og ræðunúmer eftir 20053 Vantar í ræðuskrá – vistaði undir: 048_umraedur_D_109_2 Guðrún Lárusdóttir: Út af síðustu ræðu hæstv. ráðh. má segja, að það þýði lítið að vera að deila um keisarans skegg. Það vita allir, að þarna er gamalt prestsembætti, sem staðið hefir frá því að kristni var lögtekin, þó það hafi verið fellt niður í eitt eða tvö ár. Þess vegna held ég því fram, að það sé óforsvaranlegt að leggja niður þetta embætti á þessum stað. Ég er hæstv. ráðh. ekkert þakklát fyrir þá áminningu, sem hann var að gefa mér um útúrsnúning í málinu; ég kannast sem sé alls ekki við að hafa snúið út úr orðum hans. Löggjafarþing 49 Lagafrumvörp samþykkt. Fjárlög 1936 (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 B Dálkur 354 Ræðunr. 0353 Guðrún Lárusdóttir: Ég get orðið við þeim tilmælum hæstv. forseta, að vera ekki margorð um till. mínar, enda eru þær hvorki margar né stórvægilegar. Ég hefi leyft mér að bera fram 2 brtt. á þskj. 890. Á þessum erfiðu tímum, þegar allt verður að draga saman og ríkissjóður verður að reyna að draga úr útgjöldum sem mest, þá finnst mér ekki úr vegi, að risnufé ráðh., sem er áætlað 6000 kr., sé lækkað lítið eitt. Það sýnist vera alveg óþarft að hafa það þetta hátt á svona erfiðum tímum, og ætti hæstv.ríkisstj. ekki að vera það óljúft, þegar klípa verður af svo mörgu, sem teljast má nauðsynlegt. Ég legg því til, að risnufé ráðh. sé lækkað niður í 5500 kr. Og það, sem ég vil láta gera við þessar 500 kr., sést á sama þskj. undir rómv. 36., en þar legg ég til, að Guðrúnu Björnsdóttur séu veittar 1000 kr. í staðinn fyrir 500 kr. Guðrún Björnsdóttir er prestsekkja. Hún missti mann sinn fyrir mörgum árum. Hann var aðstoðarprestur, og vegna þess fékk hún lengi vel ekkert úr lífeyrissjóði presta. En svo leiðrétti Alþ. þetta, og nú um nokkur ár hefir hún haft nokkra upphæð á hverju ári. En vegna þess, hvað hún varð að vinna mikið til þess að sjá fyrir sér og börnum sínum á meðan hún varð einskis styrks aðnjótandi, þá er hún nú orðin útslitin og heilsulítil, og getur því ekki unnið eins og áður. Það væri því mjög vel viðeigandi, að Alþ. bætti nú fyrir þau rangindi, sem hún varð fyrir í því að fá lengi vel ekkert úr lífeyrissjóði presta, og veitti henni nú þessa uppbót, sem ég legg til, að henni sé veitt. Ég vænti þess, að hv.alþm. sýni till. mínum þá vinsemd, að þeir samþ. þær, enda er það mjög sanngjarnt, sem þar er farið fram á. Lagafrumvörp samþykkt. Bráðabirgðabreyting nokkurra laga (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 B Dálkur 430 Ræðunr. 0506 Guðrún Lárusdóttir: Ég veit ekki, hvort þetta mál er rætt hér í gamni eða alvöru, en hitt veit ég, að á Alþingi er hvorki staður né stund til þess að henda gaman að jafnalvarlegu efni og hér er til umræðu. Hv. þm. S.-Þ. var mjög áægður yfir brtt. sínum og sagði, að almenn ánægja væri yfir þeim í landinu. Ég veit ekki, hverja hann umgengst, en ég þekki einnig allmargt fólk, og ég þori af þeirri kynningu að fullyrða, að til er fólk, og það fjöldi fólks, sem finnur vel, hvílíkt hnefahögg þessi fyrrv. kirkjumálaráðherra reiðir með þessari till. sinni í garð elztu mennta- og siðgæðisstofnunar landsins og elztu embættismannastéttarinnar í landinu. Ég er af alhug fylgjandi ræktun landsins, en sú ræktun verður að bíða, ef ekki er hægt að framkvæma hana nema á kostnað uppbyggingarstarfsemi prestanna. Ef engin önnur ráð eru til jarðabótanna en að klípa af launum lægst launuðu embættismanna í landinu, þá er það sú fyllsta vandræða- og gjaldþrotayfirlýsing, sem hægt er að koma með. Nýja dagblaðið, málgagn hv.þm. S.-Þ., var að tala um það á dögunum, að hv.þm. S.-Þ. hefði sett hv. 10. landsk. í gapastokkinn með þessum till. sínum. Nú hefir hv. 10. landsk. komið með brtt. til þess að gefa hv.þm. S.-Þ. kost á að fórna hugsjónum sínum nokkru af þeim launum, sem honum ber sem þingmanni. Ég tel engan vafa á því, að sá munur sé á efnahag þingmanna og presta yfirleitt, að réttara sé að klípa eitthvað af ágóða þeirra en hinum vesölu tekjum presta. Hv. þm. S.-Þ. sagði prestana óþarfa. Mér er kunnugt um það, að launamálanefnd leggur til að fækka þeim stórkostlega. Hv. þm. S.-Þ. sagði, að þær tillögur væru í samræmi við vilja þjóðarinnar. Hvaðan kemur honum heimild til að segja slíkt? Ég ítreka þessa spurningu og óska, að hann svari henni, ef hann getur. Það má vitanlega þræta um það, hvort meta eigi meira safnþrær eða menningar- og uppeldisstarf presta, þótt slíkt sé ekki sambærilegt. Ég óska eftir glöggum svörum frá hv.þm. um það, hvernig hann viti það, að landsmenn vilji fækkun presta fyrr en þjóðaratkvæði hefir farið fram um það. Það má líka benda honum á, að launamálanefnd leggur til, að svo verði gert, enda verður að telja það sjálfsagt, áður en það spor verður stigið, að þurrka út þá stétt, sem mest og lengst hefir unnið fyrir siðgæði og menntun í landinu. ...Dálkur 432 Ræðunr. 0508 Guðrún Lárusdóttir: Hv. þm. S.-Þ. gleymdi alveg að svara fyrirspurnum mínum  Mér þótti annars leitt, að hv.þm. skyldi ekki svara fyrirspurnum mínum.

Ég sagði aðeins mína persónulegu skoðun

. Nei, hv.þm. bar fyrir sig meiri hl. þjóðarinnar. Annars býst ég við, að hv.þm. sjálfur vildi helzt enga presta hafa. Okkur mun því ekki þýða að deila um þetta mál öllu lengur. Hann vill enga presta, en ég vil hafa þá sem flesta og sem bezta. Lagafrumvörp samþykkt. Sala og meðferð íslenzkra afurða (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 B Dálkur 619 Ræðunr. 0919 Guðrún Lárusdóttir: Það er ræða hv. 4. landsk., sem kemur mér til að standa upp og segja hér nokkur orð. Hann hélt því fram, að húsmæður Rvíkur hefðu í blindni lagt út í mjólkurverkfall með það eitt fyrir augum að knýja niður verð á mjólkinni.

Ég sagði það ekki

. En okkur húsmæðrunum var það ljóst frá byrjun, að verðið getur ekki lækkað, meðan það fyrirkomulag helzt, sem nú er á mjólkursölunni. Það var óánægjan út af þessu fyrirkomulagi og óþægindin, sem það bakaði heimilum okkar, sem gerði það að verkum, að við gátum ekki verzlað við samsöluna, sem ekki heldur virtist vilja skipta við okkur. Það voru þessi óþægindi, sem knúðu okkur til að gera kröfur um breytingar á samsölunni. Hv. þm. veit, hvaða kröfur þetta voru. Það, sem við báðum um, var ekki þess eðlis, að ekki hefði verið hægt að láta það eftir, og þá hefðu mjólkurlögin, það þori ég að fullyrða, gengið greiðara fram. Við báðum ekki um annað en betri mjólk og frjálsari sölu. Þetta voru hóflegar kröfur og alls ekki ósanngjarnar frá stórum hópi neytenda. Ég vildi leiðrétta það, sem hv.þm. bar fram, að við höfum viljað knýja niður verð mjólkurinnar. Við vissum, að það var ekki hægt með því skipulagi, sem á sölu hennar er. En hinsvegar er það von okkar, að þær komi stundir, að hægt sé að lækka verð hennar. Það er annars bágt að skilja þá verzlunaraðferð eða þá hagsbót, sem í því ætti að felast í viðskiptum, að ýta kaupendum frá sér í stað þess að laða þá að sér. Hv. þm. hældist um, að mjólkurverkfallið væri að dvína, það yrði ekki úr því nema bóla, sem hjaðnaði niður. Ég er ekki viss um, að þm. viti vel um það, sem hann er að segja. Óánægjan með mjólkursöluna er mikil, og hún verður ekki minni, þar til lögun fæst á þessu máli. Það er alvörumál húsmæðranna að fá söluna lagaða, og það ætti ekki síður að vera alvörumál fyrir þá, sem eiga að sjá um söluna fyrir bændur. Því að þessum aðiljum, neytendum og bændum, getur ekki orðið gagn að viðskiptunum hvorir við annan, nema þeir séu sáttir. Og ég vona, að þessir tveir aðilar geti komið á sáttum með sér. Ég vil að síðustu undirstrika það, að það var ekki mjólkurverðið, heldur óþægindin, sem leiddu af fyrirkomulagi mjólkursölunnar, sem fékk okkur húsmæðurnar í Rvík til að hefjast handa í þessu máli. ...Dálkur 631 Ræðunr. 0924 Guðrún Lárusdóttir: Ég verð að biðja hv. d. afsökunar, að ég verð að fara nokkrum orðum um mál, sem er ekki hér á dagskrá, en um það kenni ég hv. 4. landsk. Hann innleiddi þetta með því að tala um húsmæðurnar í bænum og gera lítið úr þeim.

Nei

. Hann virtist vera undrandi yfir því, að húsmæðrafélagið skyldi ekki fyrst og fremst bindast samtökum til að fá lægra verð. Það er eðlilegt, að hann hugsi einna helzt um verðlækkun, vegna þess að hans flokksmenn og hans höfuðmálgagn lofaði því hátíðlega í haust, að mjólkin skyldi lækka ofan í 35 aura undir eins og Samsalan væri tekin við. Það er því eðlilegt, að hann furði sig á því, að húsmæðurnar í Rvík skuli ekki ganga hér eftir gefnu loforði hans manna. Ég get sagt honum það, sem hann skilur ekkert síður en ég, að einmitt þessi loforð vöktu miklar vonir hjá mörgum, sem stynja undir dýrleika mjólkurinnar. En hvað verður svo úr þessum efndum? Það verður það, að margir, sem áður gáfu fyrir mjólkina 35 aura, verða nú að gera svo vel að gefa fyrir hana 40 aura. Eigi að síður voru húsmæðurnar í húsmæðrafélaginu svo hagsýnar, eins og hv.þm. sagði áðan, að þær sáu fram á, að með þeim gífurlega kostnaði, sem féll á mjólkurframleiðsluna, gat ekki komið til mála að lækka verðið eins og sakir stóðu. Ég ætla ekki að fara út í þetta mál, af því að það er ekki á dagskrá hér nú, en það kemur kannske hingað síðar meir, og gefst þá tækifæri til að ræða það. Það, sem við báðum um, var meiri mjólk en hann gerði gys að því og þótti það ástæðulaust, þar sem nóg mjólk hefði verið á boðstólum. Það er satt, að það var til nóg af gerilsneyddri mjólk. En það er til flokkur neytenda, sem verður að fá ógerilsneydda mjólk. Að vísu hefir sá flokkur ekki mikinn rétt á sér í augum hv. 4. landsk., því að þeir eru ekki komnir í kjósendatölu. Það eru nefnilega ungbörnin. Þegar tekið var að miklu leyti fyrir sölu nýmjólkur beina leið, svo að menn urðu í staðinn að kaupa gerilsneydda mjólk, þá skeði það, sem hv.þm. vill kannske ekki trúa, að smábörnin urðu veik hrönnum saman, af því að þau voru óvön þessari mjólk og þau þoldu hana ekki. Þess vegna var það, að húsmæðurnar töldu Samsölunni skylt að hafa nýmjólk alla jafna á markaðnum. Með það erindi fór n. á fund mjólkursölun. og hún sagðist mundu athuga, hvernig þetta væri framkvæmanlegt í framtíðinni. Lét n. sér það vel líka. Annað erindi n. á þennan fund var að vita, hvort Samsalan vildi ekki hlutast til um það, að mjólk væri sérmerkt og mjólkurvörur frá einu búi nærlendis, sem þóttu sérstaklega góðar að dómi allra húsmæðra, sem höfðu skipt við það bú. Undir þetta var líka tekið fremur liðlega. Svo leið nú og beið, og síðan komu svörin. Þau voru þessi, að sérmerktu mjólkinni var blandað saman við hina mjólkina og hætt að selja hana undir sérmerki. Og nýmjólkin, sem n. hafði góð orð um, að koma skyldi á markaðinn, var að vísu auglýst, að hún væri fáanleg, en aðeins gegn læknisvottorði! Ég verð að segja, að þetta kemur einkennilega við á sama tíma sem brennivínið er látið ganga vottorðalaust hér um landið. Þetta var það, sem húsmæðurnar báðu um, að fá nýmjólk, sem við kölluðum svo, en ekki samhellta mjólk, sem sumir kalla samsull. Það var þetta, sem átt var við, þegar farið var fram á að fá meiri mjólk. Hv. þm. minntist á brauðin og brauðsöluna Já, hvernig var það þá með brauðin? Var það ekki þannig, að Alþýðubrauðgerðin ein fékk búðir Samsölunnar til að selja brauð sín í? Var þá um annað að gera en að kaupa í þessum búðum, ef menn vildu ekki fara lengri eða skemmri aukakrók? Þetta kemur aðallega niður á einyrkja húsmæðrum, og þess vegna var farið fram á það, að brauðasalan væri gefin frjáls. Hann sagði, að við vildum eyðileggja Samsöluna. Það hefir hann engan rétt til að segja. Við höfum enga tilraun til þess gert, þó að við höfum gert tilraunir til að fá ýmsar leiðréttingar á málum okkar. Og ég fullyrði, að ef þær hefðu verið teknar til greina, þá væri þessu máli að mörgu leyti betur komið en nú er. Hann sagði líka, að við vildum hafa fyrirkomulagið þannig, að hver sem vildi gæti sett upp mjólkursölubúð. Þetta er nú bara fjarstæða, sem hann meinar ekkert með. Þá var það með lánstraustið. Við fórum fram á það, að meðan fólkið væri að venjast þessu nýja fyrirkomulagi, væri fátæku en þó áreiðanlegu fólki lánuð mjólkin til viku í senn. Fátæklingar eru oftast eins áreiðanlegir í viðskiptum eins og þeir, sem efnaðri eru. Og þá gæfist fátæku fólki kostur á að fá reikning við mjólkurbúðirnar. Flokksbróðir hv.þm. gekk inn á þetta við mig, og sagði hann mér, að þeir hefðu sagt stúlkunum í búðunum, að þær mættu lána fólki þegar svo bæri undir. En svo segir hv.þm., að við séum að berjast fyrir lánum handa efnaða fólkinu. Hann þekkir lítið til okkar starfs, ef hann heldur, að við höfum ekki frekar haft í huga þá fátæku en þá efnuðu. Guðmundur Oddsson hefir gengið inn á það, að þetta væri óþægilegt fyrir fátæklingana. Margir drógu af þessum ástæðum við sig mjólkurkaup, og fyrstu dagana gátu sumir alls ekki fengið neina mjólk. Séra Sveinbjörn Högnason spurði mig, hvort ekki myndi vera praktiskt að borga mjólkina fyrirfram, þannig, að keyptir yrðu miðar, sem mjólk yrði svo tekin út á. Jú, ég svaraði, að það gæti verið heppilegt fyrir þá, sem peningana hafa, en fyrir verkamenn, sem lítið hafa handa á milli, væri þetta lítil hjálp. - Þetta allt kemur því til leiðar, að fólk dregur inn kaup sín og hættir að skipta við þær verzlanir, sem eru jafn staurslegar í viðskiptum og Samsalan. Þá sagði hv.þm., að enginn árangur hefði orðið af samtökum húsmæðranna. Ég bjóst nú ekki við, að hann færi að hæla þeim. En þá vil ég spyrja hann, hvers vegna samsalan fór að lögsækja húsmæðurnar úr því starf þeirra var öldungis gagnslaust, eins og hv.þm. sagði. Annars vil ég ekki vera að þreyta hv. d. með því að ræða um mál, sem ekki er á dagskrá, og get því látið máli mínu lokið. ...Dálkur 645 Ræðunr. 0935 Guðrún Lárusdóttir: Hv. frsm. sagði svo margt skemmtilegt í ræðu sinni í gær, að mér finnst ekki rétt að láta „komplimentum“ hans í garð okkar húsmæðranna alveg ósvarað. Hann talaði um brigðmælgi og svik í sambandi við mjólkursöluna og kenndi Sjálfstfl. um, og virtist hann þar einkum eiga við húsmæðrasamtökin. Þessi ummæli skjóta nú dálítið skökku við þær staðhæfingar stjórnarblaðanna, að húsmæðrasamtökin hafi reynzt með öllu áhrifalaus. Hann talaði um húsmæðurnar eins og börn, sem ekki þyrfti annað en að segja við: Verið þið góð, annars flengi ég ykkur, - því hann sagði, að þær hefðu átt fyrir því að fá ofanígjöf fyrir þetta tiltæki. En annars var að heyra á hans orðum, að hér væri enginn skaði skeður, því mjólkursalan gengi þrátt fyrir allt upp á það bezta. Samsalan fengi sitt og nægileg nýmjólk væri til í bænum, og þess vegna væri ekki til neins að vera að rífast út af þessu, sem við höfum lagt mesta áherzluna á, að ógerilsneydd mjólk fengist í frjálsari meðferð heldur en nú er. En það eru nú einmitt mikil vandkvæði á þessu. Ég veit um heimili, sem hefir látið fara búð úr búð með læknisvottorð upp á vasann og orðið frá að hverfa án þess að fá einn einasta dropa af þessari nýmjólk, sem á að vera svo mikið til af í bænum. Ég held, að þetta sé því ekki rétt hjá hv.þm., að til sé svona mikil nýmjólk eins og hann vill vera láta. En það er einmitt það, sem við í húsmæðrafélaginu höfum óskað mest eftir, því það er mjög tilfinnanlegt, sérstaklega fyrir barnaheimili, að geta ekki fengið þá vöru refjalaust og vottorðalaust. Annars þykir mér leiðinlegt að hafa orðið að tala um þetta mál, sem ekki er á dagskránni, og ætla ég mér því ekki að hafa þetta lengra. Lagafrumvörp samþykkt. Fávitahæli (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 B Dálkur 1390 Ræðunr. 2278 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Þetta mál er ekki nýr gestur hér. Það er búið að tala um það oft áður, og því óþarft að flytja um það langt mál nú. Mér er það fullljóst, að eins og sakir standa með efnahag ríkissjóðs, þá er ekki heillavænlegt að bera fram frv., sem kosta ríkissjóð útgjöld. Það er að vísu svo, að frv. gerir ráð fyrir fjárframlögum á sínum tíma, en ákvæði eru í 2. gr., sem stemmir stigu fyrir því að leggja í slíkan kostnað strax. Hinsvegar eru í frv. önnur ákvæði, sem ég tel mjög mikils virði að verði að l. nú þegar, og munu þau koma fávitum til góða þegar í stað á því hæli, sem er til í landinu. Og með það fyrir augum legg ég mikla áherzlu á, að frv. verði samþ. Að öðru leyti þarf ég ekki að ræða um nauðsyn þessa máls, því hún er sízt minni en áður, og ég tel ekki hægt fyrir Alþ. að skjóta sér undan þeirri nauðsyn. Það berast daglega raddir um nauðsyn þessa, raddir aðþrengdra foreldra og vandamanna eða aðþrengdra heimila, sem eru í standandi vandræðum með veslinga þá, er venjulega eru kallaðir fábjánar. Það hafa ekki ósjaldan borizt Alþ. beiðnir um að kosta fávita á hæli erlendis. Nú eigum við hæli, sem er álitið gott, og ef frv. verður að l., þá verður skipuð þriggja manna eftirlitsnefnd með heimilum eða hælum fávita. Ég vonast til þess, að við umr. þær og skýringar, sem fram hafa komið í málinu, hafi menn sannfærzt um það, að það er meir en mál komið til þess að sinna málefnum fávita. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um málið við þessa umr. Frv. var í allshn. á síðasta þingi, og legg ég til, að það fari sömu leiðina nú, um leið og ég læt þá ósk í ljós, að hv.n. greiði fyrir því eftir beztu getu. 2. umr. Dálkur 1391 Ræðunr. 2282 Guðrún Lárusdóttir: Ég vil byrja á því að þakka hv.allshn. fyrir góð skil á frv. og fyrir góðan skilning á þessu mannúðar- og menningarmáli. Ég vil yfirleitt þakka öllum þeim, sem hafa stutt að þessu máli. Þakka ég þeim fyrir mína eigin hönd, því þetta hefir verið mitt áhugamál, og þá þakka ég ekki síður fyrir hönd þeirra aumingja, sem hér ræðir um og hér eiga af að njóta. Það hefði verið vel viðeigandi, að nú hefðu verið til skjalfestar skýrslur um tölu og ástand fávita hér á landi, en því miður eru þær skýrslur ekki til af öllu landinu, og hefir þó verið reynt að afla þeirra. Barnaverndarráð Íslands skrifaði í fyrra til allra framfærslusveita landsins, en þær eru 208; og óskaði sem beztra upplýsinga um þetta efni. Nú eru komin svör frá 114 sveitum. 87 af þeim telja sig ekki hafa neina fávita. En frá 27 fræðsluhéruðum komu svör, sem til samans telja, að um 50 slík börn séu í héruðum þeirra, þar af 13 fávitar og hitt vangæf börn, andlega sljó og siðferðislega gölluð. - Frá 94 fræðsluhéruðum hafa ekki komið svör ennþá. Þessi svör eru yfirleitt úr sveitum. Það eru aðeins 2 kaupstaðir í þessum hóp, Akureyri og Siglufjörður. En þess skal getið, að í Reykjavík voru teknar svona skýrslur í fyrra, að tilhlutun barnaverndarráðs. Framkvæmdamaður þess var barnakennari hér í bænum. Ég hefi því miður ekki séð þessar skýrslur, og líklega er ekki farið að vinna úr þeim ennþá. En hagstofustjóri hefir tjáð mér, að eftir þessum skýrslum séu taldir vera um 24 fávitar hér í Reykjavík, á ýmsum aldri. Þessar skýrslur, sem ég gat um utan af landi, eru mjög ýtarlegar. Þar er tilgreindur aldur barnanna, ástand, heimilisbragur á heimilum þeirra og aðrar ástæður, og framfærendur, hvort séu foreldrar, vandalausir eða hreppsfélag. Svo og kynferði. Þarna er aðallega um að ræða tvo flokka, andlega sljó börn, sem kannske er hægt að kenna, og svo örvita börn, sem ekki er von um, að neitt verði kennt. En þess ber að gæta, að hér er aðeins um að ræða börnin, með því að barnaverndarráð sneri sér að því að safna skýrslum um, hve mörg börn á landinu mundu þurfa á þessari hjálp að halda. Aftur á móti er í nýjustu heilbrigðisskýrslum, frá 1933, gefin upp tala á öllum fávitum á landinu, sem taldir hafa verið til fávita á manntalsskýrslum. Voru þeir þá taldir 128. Það einkennilega við þá talningu er, að þar eru fávitarnir taldir flestir vera komnir nokkuð til aldurs. Á þessum heilbrigðisskýrslum eru aðeins örfá börn talin innan við 10–15 ára aldur. Þetta bendir til þess, að þegar manntal er tekið, þá séu foreldrar yfirleitt ófúsir til að telja á slíkri skráningu börn sín vera fábjána, eins og þessir aumingjar eru oft kallaðir manna á milli. En þegar barnaverndarnefnd kynnir sér þetta, þá kemur upp úr dúrnum, að þessi vesalings börn eru æðimörg. Skýrslur þessar utan af landi, sem ég minntist á, eru náttúrlega hvergi nærri tæmandi vegna þess, frá hve mörgum héruðum vantar skýrslur. Skýrslur vantar t. d., auk þess, sem fram er tekið um Reykjavík, frá Óslafsvík, Blönduósi, Ólafsfirði og Norðfirði. En þrátt fyrir það, þó skýrslusöfnun þessi hafi ekki gengið svo sem ákjósanlegt hefði verið, þá er þó bert orðið, að þörfin er brýn á því, að gert verði eitthvað hér til hjálpar þessum vesalings börnum. Það er því full ástæða fyrir þing og stjórn til að sinna málinu hið allra bráðasta. Það, að ekki er farið fram á meiri fjárframlög viðvíkjandi þessu máli, er af því, að vitað er, að efni okkar eru af skornum skammti til framkvæmda nú. En þó að ekki sé öðruvísi að orði kveðið í frv. en gert er, þá tel ég samt sem áður, að heillavænlegt spor verði stigið, ef frv. verður samþ. Og vonandi er, að áður en langt líður verði þjóðin svo vel á vegi stödd, að hún geti litið í náð til þessara aumingja frekar en verið hefir. Eins og við vitum, var nú fyrir nokkrum árum byggt fávitahæli hér á landi. Það er einstaklingsframtak og sýnir áhuga og dugnað ungrar stúlku, sem kynnzt hefir ástandi fávita í öðrum löndum og hvað þar er gert þeim til líknar. Langaði hana til að gera eitthvað fyrir sína eigin þjóð í þessu efni. Ýmsir hv.þm. hafa séð hælið, sem unga stúlkan hefir komið upp, og sjálfsagt eru þeir mér samdóma um, að það sé vel nothæft á meðan ekki er annað stærra og fullkomnara fyrir hendi. Eins og stendur eru þar 14 fávitar, sem auðvitað eru ekki taldir í skýrslum þeim, sem ég hefi nefnt. Þessir fávitar eru á aldrinum 2–30 ára, 9 stúlkur og 5 drengir. Elzti drengurinn er 13 ára og elzta stúlkan 30 ára. Þetta hæli getur ekki tekið nema börn og kvenfólk, alls ekki eldri pilta en 16 ára. En það getur rúmað 25 eða fleiri fávita, þegar búið er að innrétta það til fulls. Húsið er þrílyft. Búið er að innrétta 2 hæðirnar, en sú þriðja er óinnréttuð. Það, sem ég hygg, að sérstaklega sé því til fyrirstöðu, að fávitar geti notið vistar á þessu heimili, er fátækt manna. Þó að ekki sé fleira fólk á hælinu en þetta, þá á það útistandandi talsvert mikið fé fyrir veru þessa fólks þar. Þrátt fyrir það, þótt ríkið hafi nú upp á síðkastið lagt nokkurt fé fram með einstökum mönnum þar, þá á hælið nú útistandandi 4500 kr. fyrir fávita víðsvegar af landinu. Það skal þó tekið fram, að Reykjavík hefir alltaf borgað að fullu og Akureyri því sem næst. Þetta sýnir alls ekki það, að menn vilji ekki standa í skilum, heldur að menn geta það ekki. Og þetta sýnir þá einnig þörfina, sem á því er, að hið opinbera hlaupi undir baggann. Því að í þessu heimili eru saman komnir almestu aumingjar, sem ég get hugsað mér, að til séu. Það eru sem sé örvitar allt, sem eiginlega er ekki hægt að kenna neitt, sem að gagni getur komið. En þrátt fyrir það, þó svona sé ástand þessara barna, þá er þó gleðilegur vottur þess, hverju þolinmæði og nákvæmni fær til vegar komið, einmitt við svona menn, sú breyting, sem orðið hefir á þessum börnum síðan þau komu í hælið. Þangað kom barn fyrir rúmlega 2 árum, blint, mállaust og máttlaust. Það hafði ekki lært að ganga né tala, en hafði þó nokkra heyrn. Þessu barni var sýnd mikil nákvæmni af því fólki, sem þarna starfaði. Þýzk hjúkrunarkona, sem starfað hefir á hælinu, hefir lagt sig fram til að hlynna að þessu barni. Barnið er nú dálítið farið að ganga. Það var svo máttlaust í kjálkunum, að það gat varla haldið fæðunni uppi í sér, þó það væri 7–8 ára. Nú hefir það fengið þann styrk við ýmsar æfingar, sem það er látið gera, að það getur borðað nokkurnveginn og gert sig skiljanlegt fyrir þeim, sem umgangast það. Annar fáviti er þarna, sem hefir verið þar síðan hælið var byggt. Sá fáviti er gersneyddur allri skynsemi, hefir engan skilning. En þrátt fyrir það virðist þó hafa lifnað yfir þessum aumingja, þannig að þegar þýzki uppeldisfræðingurinn, sem síðastl. ár hefir dvalið á hælinu til þess að kenna þeim fávitum, sem einhverja ögn geta lært, þegar hann tekur fiðluna og fer að spila, þá færist bros yfir andlit þessa aumingja barns, sem ber vott um, að einhver leið sé þó til inn að hinum lokuðu sálarfylgsnum þess. Þýzki uppeldisfræðingurinn notar sérstaklega mikið sönglistina til þess að glæða, ef eitthvað er hægt að glæða í sálarlífi þessara barna. Hann segir, að tónarnir virðist hafa eitthvert töfravald í sér fólgið, sem geti e. t. v. bezt af öllu glætt á þessu sviði. Ég tek þetta fram til þess að benda á, að úr því þeir, sem eru allra lakast settir í þessu tilliti, geta þó fengið einhverja ofurlitla andlega skímu við alúð og nákvæma viðleitni, þá eru miklar líkur til, að þeim fávitum, sem hafa talsvert af skynsemi til að bera, enda þótt einhæf sé og óþroskuð, verði hjálpað til muna. Enda er það takmarkið, sem keppt er að alstaðar í þeim löndum, þar sem þessum málum er sýnd rækt, að hjálpa hverjum einstökum fávita, sem hjálpað verður. Að svo mæltu vil ég þakka hv.þdm. þá samúð og skilning, sem þeir hafa sýnt þessu máli bæði á þessu þingi og á undanförnum þingum, þegar ég hefi rætt það. Ég get fallizt á allar brtt.hv.n. Þær raska í engu efni frv., en færa málið til betri vegar sumstaðar í frv. Kann ég n. beztu þakkir fyrir frammistöðu hennar í málinu. Og þá er komið til kasta hv.þdm. Vil ég bera það traust til hv.þd., að hún afgreiði frv. frá sér og það fái að halda áfram ferð sinni gegnum þingið, þjóðinni okkar til sóma og einstökum heimilum og fávitum til björgunar og líknar. Frv. tekið til einnar umr. Dálkur 1395 Ræðunr. 2295 Guðrún Lárusdóttir: Ég finn mér skylt að þakka hv.Nd. fyrir góða meðferð á þessu máli, og geri ég það bæði í mínu nafni og eigi síður í nafni þeirra, sem eiga að njóta góðs af þessari stofnun. Þetta frv. hefir tekið lítilsháttar breyt. í hv.Nd., og er sú breyt. í bráðabirgðaákvæði, sem er aftan við 9. gr. og er um það, að á meðan ekki eru samþ. lög um framfærslu sjúkra manna og örkumla, þá greiði ríkissjóður lítilsháttar meir en gert var ráð fyrir í frv. Þetta skiptir í raun og veru ekki miklu máli, en er þó í samræmi við frv. það, sem er á ferðinni um framfærslu sjúkra manna og örkumla. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum. Ég vil aðeins endurtaka það, að mér þykir vænt um, að málið er komið svona langt, og ég vænti þess, að hv.Ed. vilji enn sýna því velvilja og samþ. það eins og það liggur hér fyrir. Lagafrumvörp samþykkt. Skipun barnakennara (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 B Dálkur 1434 Ræðunr. 2377 Guðrún Lárusdóttir: Það er eingöngu vegna þess, að ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, að ég ætla að segja nokkur orð. Þessi fyrirvari þýðir ekki það, að ég sé á móti frv. því, sem hér liggur fyrir. Ég skil það vel, að kennarastéttin í heild vilji varðveita réttindi sín og ganga svo frá þessum málum, að girt sé fyrir það, að þeir fáist við barnakennslu, sem ekki eru til þess hæfir. En það, sem gerði það að verkum, að ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, var það, að mér virtist í fljótu bragði, að dálítið væri þjappað að því fólki, sem hefir með höndum smábarnakennslu. Eins og allir vita, þá eru það ýmsir, einkum einstæðingskvenfólk, sem hafa unnið fyrir sér á þann hátt, að hafa smábarnaskóla. Margt af þessu fólki hefir ekki þá menntun, sem áskilin er samkv. frv. því, er hér ræðir um, til þess að kenna börnum, en hefir þó rækt þetta starf vel, enda finnst mér, að ekki þurfi beinlínis að ganga í kennaraskólann til þess að kenna krakka að stafa eða draga til stafs. En það er ekki annað en þetta, sem smábarnaskólarnir hafa með höndum. Mér hefir virzt dálítið takmarkað leyfi þessa fólks. En ég sé nú, að í 2. gr. frv. er fræðslumálastjórninni heimilt að veita undanþágu fólki, sem fullnægir skilyrðum þeim, sem þar eru sett, svo að þetta er ef til vill ástæðulaus ótti. Ennfremur verð ég að segja, að mér finnst það dálítið einkennilegt að setja þeim mönnum, sem tekið hafa stúdentspróf, það skilyrði, að þeir gangi á kennaraskólann einn vetur, ef þeir ætla að hafa ofan af fyrir sér með barnakennslu um tíma. Ég hygg þó, að þeir, sem tekið hafa stúdentspróf, hafi sambærilega menntun við þá, sem setið hafa 3 vetur í kennaraskólanum. En ég þykist sjá, að tilgangur kennaranna með þessu sé sá, að herða á rétti sínum og girða fyrir það, að fleiri fari inn á þetta svið en þeir sjálfir vilja vera láta. Ég tel mig þá hafa gert nægilega grein fyrir fyrirvara mínum, og læt því útrætt um þetta mál. Lagafrumvörp samþykkt. Iðnaðarnám (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 B Dálkur 1701 Ræðunr. 2662 Guðrún Lárusdóttir: Það eru tvær brtt., sem ég hefi leyft mér að bera fram við frv. viðvíkjandi fyrri brtt., við 10. gr. frv., þá legg ég þar til, að felld verði niður orðin „þar með talinn pappír, bækur og teikniáhöld, og annað það, sem námið óhjákvæmilega útheimtir“. Lærimeistarinn á þannig bæði að kosta nemandann í skóla og leggja honum til áhöld og annað til námsins. Um þetta má segja, að það er yfirleitt ekki siður, að þessir hlutir séu látnir ókeypis í skólum landsins. Nemendur kosta þetta alstaðar sjálfir, eða aðstandendur þeirra, og virðist því einkennilegt og óeðlilegt að gera þessa breytingu við þennan eina skóla, og einkanlega, þegar tekið er tillit til þess, að þeir, sem stunda nám við þennan skóla, hafa kaup, misjafnlega mikið kaup að vísu, sem fer eftir því, hvað langt er liðið af námstímanum. Um þetta urðu allmiklar umr. í n., og að vilja meistaranna, sem mest áttu tal við n., flyt ég þessa brtt. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr grg. þeirra í bréfi, er þeir sendu til iðnn.: „Sú hefir verið venja, að lærimeistari greiði kennslukostnað, þ. e. skólagjald, fyrir nemanda, en að nemandi beri sjálfur kostnað við kaup námstækja, svo sem bóka, teikniáhalda o. s. frv. Kostnaður við öflun og viðhald námstækja getur verið mjög breytilegur, og fer það að miklu leyti eftir því, hve hirðusamur nemandi er um viðhald og varðveizlu þessara hluta. Eðlilegast er, að nemandinn eigi námstækin sjálfur, því það skapar honum heilbrigt aðhald um hirðusemi og nýtni, en eigi hann lögum samkvæmt aðgang að meistara sínum um ný tæki í stað þeirra, sem fara forgörðum fyrir illa meðferð, þá mundi það hafa spillandi áhrif á uppeldi hans, skapa lærimeistaranum óþarfa útgjöld og vera opin leið til misnotkunar“. Þannig er grg. þeirra manna, sem óskað hafa eftir því, að brtt. á þskj. 847 væru teknar upp í frv. Ég hygg, að í þessu felist mikill sannleikur. Auk þess hefi ég talað við fleiri menn, m. a. skólastjóra iðnskólans, og borið málið undir hann. Hefir þeim öllum borið saman um, að betra væri, að nemendurnir ættu bækurnar og áhöldin sjálfir, heldur en taka við gömlum áhöldum af öðrum. Mér þykir það því þess vert að taka þetta til greina. Þá flyt ég brtt. við 12. gr. frv. Mér sýnist það muni vera skynsamlegri og eðlilegri leið, að binda þetta ákvæði í tryggingarlögum heldur en hafa það í frv., er lýtur að námi. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um brtt.; hv. d. ræður, hvað hún gerir við þar, en að öllu athuguðu sá ég ekki annað fært en að líta á hag þeirra manna, sem kostnaðinn eiga að bera, engu síður en hinna, sem réttindanna eiga að njóta. Lagafrumvörp samþykkt. Lýðskóli með skylduvinnu nemenda (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 B Dálkur 1702 Ræðunr. 2664 Guðrún Lárusdóttir: Ég skal ekki tefja fyrir hv. d. með karpi um málið. Það liggur ljóst fyrir, viðvíkjandi áhöldum og bókum vil ég segja það, að öll sanngirni virðist mæla með því, að nemendur kosti það sjálfir, jafnt í iðnskóla sem í öðrum skólum. Mér er sagt, að í iðnskólanum séu um 200 nemendur, og að bækur og áhöld muni kosta um 40–50 kr. handa hverjum þeirra. Þegar þessum útgjöldum er bætt á fáa, verða þau tilfinnanleg, sem þau eru ekki, ef hver einstakur greiðir fyrir sig. Þess vegna álít ég það rétta leið, sem meistarar vilja fara. ...Dálkur 1732 Ræðunr. 2704 Frsm. meiri hl. (Guðrún Lárusdóttir): Það er nokkuð langt síðan þetta frv. kom fyrst fram. Það hefir nú legið fyrir menntamn. þessarar hv. d., og hún hefir skilað áliti á því, að nokkru leyti í tvennu lagi, þar sem minni hl. er með brtt. Mér fannst samt, þegar n. sat á fundi um þetta mál, að það væri sameiginlegt álit nm., að hugmynd sú, sem fólgin er í frv., ætti mikinn rétt á sér. Með því að gert er ráð fyrir, að ungir menn taki að sér störf fyrir sýslu- eða bæjarfélag sitt kauplaust, en eiga svo að uppskera launin á sínum tíma með því að fá ókeypis skólavist, þá má segja, að dálítil kvöð sé lögð á þá. En við mennirnir erum nú einu sinni svo gerðir, að okkur þykir vænna um þá hluti, sem við höfum eitthvað fyrir, heldur en þá, sem koma svo að segja upp í hendurnar á okkur fyrirhafnarlaust eða fyrirhafnarlítið. Sérstaklega á þetta við um ungt fólk og duglegt. Það er ekki lítilsvirði, ef hugmynd frv., þegar hún kemur í framkvæmd, gæti orðið til þess að efla hjá ungu, íslenzku fólki rækt til átthaga sinna eða sveitar þeirrar, sem það er borið og barnfætt í. Ég hygg að ræktin til átthaganna myndi vaxa, þegar ungu fólki gefst kostur á að starfa gegn skólaréttindum að þeim störfum, sem að dómi héraðsbúa eru þörf og nauðsynleg fyrir héraðið. Ég held, að það megi til sanns vegar færa, að það, sem Íslendingar þurfa að hlúa einna mest að, þar sem alltaf er verið að kvarta um los á fólkinu og þann fólksstraum, sem átt hefir sér stað til kaupstaðanna, er að festa huga fólksins við eitthvað, sem bundið gæti einstaklinga við átthaga sína. Ég held, að sá, sem búinn er að vinna eitthvað fyrir sveit sína, sé tengdur henni sterkari böndum en sá, sem ekkert hefir fyrir hana gert. Mér finnst, að þessi hugmynd felist á bak við frv., og hún er alltaf þess virði, að henni sé hlynnt. Aftur hafa heyrzt einstaka raddir um það, að þetta fyrirkomulag hefði í för með sér nokkurskonar þvingunarráðstafanir, sem ungt fólk muni ekki vilja gangast undir. En þegar þetta er borið saman við frv., þá sé ég ekki, að það þurfi að óttast þetta mikið, þar sem aðeins er um heimild að ræða í frv. fyrir sýslu- og bæjarfélög til þess að taka þetta skólafyrirkomulag upp, og sú heimild takmarkast af atkvgr. þeirra, sem eiga við fyrirkomulagið að búa, og það verður aldrei reynt nema mikill hluti kjósenda komi sér saman um það. Ég held því, að út frá þessu sjónarmiði sé það alveg hættulaust að samþ. þetta frv. En frá hinu sjónarmiðinu er það fullkomlega þess virði, að það sé reynt. Setjum svo, að þetta fyrirkomulag gæti skapað þann hugsunarhátt hjá ungu fólki, að það yndi betur hag sínum heima í sveit sinni, þá er það heillavænlegt spor, sem stígið er með því að samþ. frv. Það er mörgum áhyggjuefni, að svo virðist, sem kjarni þjóðarinnar, sem talið hefir verið, að sé í sveitunum, sé nú að flytja sig úr stað, af því að hann uni ekki hlutskipti sínu og kringumstæðum. Þetta verður að teljast skaðlegt, ef það hefir verið réttmæli - en það álíta margir -, að sveitafólkið sé kjarni þjóðarinnar. Ég ætla svo ekki að fjölyrða meira um frv. að sinni, heldur heyra fyrst, hvað hv.þm. S.-Þ. hefir að segja um brtt. sínar. Ég vona hinsvegar, að hv. d. verði mér sammála um, að það sé engin hætta á ferðum, þó að frv. verði samþ. eins og það liggur nú fyrir, sem annarsvegar er aðeins um heimild að ræða, sem hinsvegar er takmörkuð af atkvgr. þeirra, sem eiga í hlut. Það má vel vera, að þrátt fyrir það, þó að aðrir skólar séu frjálsari, þá séu margir svo settir eða þannig gerðir, að þeir vilji heldur fara þessa leið en hinar venjulegu leiðir. Ég hygg því, að þeir muni verða margir, sem vilji fara þessa leið. Ég hefi orðið þess vör, að með vaxandi ungmennafélagastarfsemi hefir viðhorfið í þessu efni dálitið breytzt. Ég hygg, að ungmennafélögin séu líkleg til þess að taka upp svona mál. Ég ætla svo ekki að ræða það meira að sinni, en sjá til, hvað hv.þm. S.-Þ. hefir að segja. ...Dálkur 1736 Ræðunr. 2706 Frsm. meiri hl. (Guðrún Lárusdóttir): Það eru aðeins örfá orð til hv.þm. S.-Þ., frsm. minni hl., sem ég ætla að segja. Hann var að spyrja um það, hvað stúlkurnar ættu að starfa. Ég skal svara því, að þær þurfa ekki endilega að moka mold. Það er kvartað yfir kvenfólksleysi í öllum sveitum. Það er ekki endilega bundið við það, að þær vinni í opinberri vinnu, heldur gætu þær unnið bara venjuleg heimaverk.

Á að leigja þær út?

. Það er algengt, að stúlkur vinni hjá öðrum, þó það sé ekki algengt að kalla, að þær séu leigðar. Ég sé ekkert á móti því, þó þær vinni þörf störf á heimilum og taki fyrir það út sína skólaveru. Svo var hv.þm. að tala um ógurlegan kostnað fyrir ríkissjóð. Ég skal benda honum á það, sem stendur í þriðju línu í 3. gr., að fé skuli veitt úr ríkissjóði til bygginga þessara aðeins í fjárl. Nú sem stendur er þessi hv.þm. sjálfur form. fjvn., og ég býst við, að hann hugsi sér að verða það framvegis. Ég býst því við, að hann reyni að passa dyrnar á ríkissjóðnum. En hvort sem hann eða aðrir verða í þessu sæti í framtíðinni, þá þarf þó alltaf samþykki Alþingis, svo ég fæ ekki séð, að hér sé sérleg hætta á ferðum. Þá var hv.þm. að spyrja um, hvað ríkissjóður ætti að gera, þegar búið væri að byggja skóla og enginn vildi í hann fara.

Já, ef

. Já, ef, - þá á héraðið að endurgreiða ríkissjóði á vissu árabili það, sem ríkissjóður hefir lagt fram. Ég sé því ekki, að hér sé um stóra hættu að ræða. Mér skildist á hv.þm., að hann héldi, að hér ætti að lögbjóða þessa skóla í kaupstöðum og héruðum, en það þarf miklu meira til. Mikill meiri hl. í héruðunum þarf að samþ. þetta, svo hér er ekkert að óttast. Mér finnst broslegt að vera að binda þessi lög við eitt sýslufélag. Því ekki, ef þetta er þarft og gott mál, að leyfa fleiri héruðum að reyna það, og þó ekki hafi komið óskir um þetta nema úr einni sýslu, þá sannar það ekkert. Lagafrumvörp samþykkt. Bráðabirgðatekjuöflun til ríkissjóðs (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 B Dálkur 1815 Ræðunr. 2795 Guðrún Lárusdóttir: Ég hefi borið fram nokkrar brtt. við frv., og vona ég, að menn fallist á, að þær séu ekki óþarfar. Fyrst eru allskonar búsáhöld og eldhúsáhöld. Finnst mér óþarfi að vera að auka tolla á þessum hlutum. Það má reyndar segja, að nokkuð af þessu megi smíða hérlendis, en þó að svo væri, myndi hár tollur verða til þess að halda uppi verðinu innanlands. Hér er um vörur að ræða, sem menn eru komnir upp á að nota og geta ekki verið án, og er eftir litlu að seilast, ef fara á að hækka tolla á þeim. Þá eru nefndar greiður, og býst ég við, að átt sé við hárgreiður. Enda þótt kvenfólk sé nú farið að klippa af sér hárið og margir karlar séu sköllóttir, held ég, að greiður verði að teljast með nauðsynlegum hlutum. Þá kem ég að kaffinu. Ég skil ekki, hvernig mönnum dettur í hug að fara að auka tollinn á þessari vöru, sem fólk getur alls ekki án verið nú á tímum. Það er ekki til neins að segja, að mjólk geti komið í staðinn fyrir kaffi a. m. k. ekki í kaupstöðunum. Til þess er mjólkin þar allt of dýr vara. Kaffið er nú orðið einskonar þjóðardrykkur hjá okkur Íslendingum, og nærri því það eina, sem heimilin hafa sér til hátíðabrigðis og hressingar. Þá held ég, að ennþá beri að telja olíulampa til nauðsynja. Ef rafmagn væri orðið svo algengt hér á landi, að olíulampar væru óþarfir, þá væri ekkert við nessum tolli að segja. En svo er ekki. Reyndar má segja, að þessi tollur sé ekki ýkjahár, en betra væri þó að hafa hann engan, og óviðfelldið að auka verð á jafnnauðsynlegum varningi. Þá er stívelsið. Ég veit ekki, hvort efnagerðir hér framleiða það. En það er varningur til iðnaðar. Hafa allmargar stúlkur atvinnu af því að stífa og sterkja lín, og þær þurfa á þessum varningi að halda. Þetta er auk þess dýrt efni. Straukonur segja mér, að þær þurfi að nota allmikið af þessari vöru. Sama er að segja um straujárn. Þó að sumstaðar sé hægt að nota rafmagnsjárn, verða menn samt víða enn að notast við tungujárnin gömlu, eða þá pönnujárn. Því sting ég upp á, að þessir hlutir verði ekki tollaðir meira en orðið er. Þá held ég, að telja verði sykur svo mikla nauðsynjavöru, að óhætt sé að segja, að ekkert heimili geti án þeirrar vöru verið. Um tauvindu er sama að segja og um straujárn, að allar þvottakonur þurfa á þeim að halda. Auk þess gera vindurnar mikið gagn með því að spara slit á þvottinum. Það, sem undið er í tauvindu, slitnar ekki eins illa og það, sem undir er í höndunum. En það er ekki von, að karlmenn viti þetta almennt. Svipað er að segja um þvottabretti og þvottaefni. Þetta eru allt nauðsynjar til daglegrar iðju og hreinlætisnota. Hér í bæ er stétt kvenna, sem lífir á því að þvo þvotta, og finnst mér ekki rétt að seilast eftir lífsviðurværi þeirra, með því móti að auka verð vörunnar, er þær þurfa svo mjög að nota til starfa sinna. Þá er hér talið tau og tvinni, band og garn. Ég skil ekki, hví mönnum er svo uppsigað við tvinnann. Hann er sem sé nefndur tvisvar í frv. En það er um tvinnann að segja, að án hans kemst ekkert heimili af, hvort heldur það er efnað eða efnalaust. Sú tíð kemur ekki aftur, að konur spinni saumþráð, enda væri ekki hægt að nota slíkan þráð á saumavélar. Annars get ég hryggzt yfir því, að hætt skuli vera að spinna þráð; það var veruleg list. En eins og nú er komið, er tvinninn orðinn okkur ómissandi til að viðhalda fötum og sauma föt. Ég býst ekki við, að hv.þdm. viti, að eitt tvinnakefli kostar 25–30 aura, svo lítið sem á því er (150–200 yards). Þetta munar þar að auki svo litlu fyrir ríkissjóðinn, en fátækar konur munar mikið um það, þegar allt hækkar í verði. Ég geri það því að till. minni, að tollur falli niður á öllu þessu. Það má segja, að band og garn sé framleitt í landinu. Þó freistast menn oft til að kaupa heldur það erlenda, því bæði þykir það fallegra í lykkju, og eins er það sterkara. Ég vonast til þess, að íslenzkar verksmiðjur geti bráðum framleitt eins gott garn. En þangað til er ekki rétt að leggja svo mikið á það útlenda, að fólk geti yfirleitt ekki veitt sér það. Það mætti e. t. v. segja, að við gætum verið án þriggja vörutegunda, sem nefndar eru í 3. tölul., en það er kakó, kryddvörur og sagó. Þó þykir mér undarlegt að reynt skuli vera að ásælast toll af þessum vörum. Sagó er sjúklingafæða og smábarna. Kryddvörur eru til bragðbætis, og þykir öllum þær góðar í munni, og sama er að segja um kakó, sem þar að auki er heilnæmur drykkur og handhægur. Þá legg ég áherzlu á, að ekki verði bætt við toll á skófatnaði, sem verður að teljast til lífsnauðsynja allrar þjóðarinnar. Hér þýðir ekkert að segja eins og konan, sem kom í skóbúðina á dögunum. Þar fengust ekki skór, og búðarstúlka kenndi yfirvöldunum um, að skórnir fengjust ekki innfluttir. Konan sagði, að þá væri ekki annað en að sauma sér íslenzka skó. Þetta er hægt að segja, en síður hægt að framkvæma, og hrædd er ég um, að okkur brygði við, ef við þyrftum að fara að gera okkur á fæturna að gömlu lagi. Skófatnaðurinn er þegar mikið tollaður. Skófatnaðarkaup eru með stærstu útgjöldum margra fjölskyldna. Þá eru buxnatölur, krókapör, smellur, leggingar, snúrur og teygjubönd. Sumt af þessu þyrfti kannske ekki að vera til, frá sjónarmiði karlmanna. En sú saumakona verður vandfundin, sem ekki telur þetta nauðsynjar. Mestum tolli gerir þó frv. ráð fyrir á grænmeti, sem sé 25%. Nú er lögð mikil áherzla á bætiefni í fæðu manna. Virðist því vera nokkuð úr vegi fyrir löggjöfina að fara að tolla þessar vörur svo mjög, að það verður ofurefli annara en efnaða fólksins að kaupa þær. Hefir mikið verið talað um, að auka beri grænmetis- og kartöflurækt hér á landi. Það er gott og blessað. En hér eru stutt sumur, og getur oft farið svo, að lítið verði til af innlendu grænmeti eftir sumarið. Hvað eiga menn þá að gera, ef ekkert er hægt að fá af því tægi annað en uppskrúfaða ávexti, sem fáir geta keypt? Þá eru þurrkuðu ávextirnir. Þeir eru að vísu ekki eins hollir og þeir nýju, en þó er gott að geta gripið til þeirra, þegar annað fæst ekki. Þeir eru nú þegar orðnir fulldýrir, svo að fæstir geta lagt sér þá til munns. T. t. sveskjupundið komið upp í kr. 1.50. Trúi ég því ekki öðru en að hv.þdm. sjái sér fært að fella niður með öllu þennan toll. Loks hefi ég lagt til, að tollur falli niður af hljóðfærum og músíkvörum. Mér er reyndar ekki ljóst, við hvað átt er með músíkvörum, en líklega er það helzt grammófónar, nótnabækur og þess háttar. Músík er einhver fegursta list, sem menn geta notið og er leiðinlegt að torvelda mönnum með lögum að njóta þeirrar listar. Ég legg brtt. þessar hér fram og vona, að einhver af þeim fái að lifa, en legg sérstaka áherzlu á ávextina. Margt er það, sem er nytsamt, en fátt þó nauðsynlegra en það að geta keypt ávexti handa ungum og gömlum, og lítið gagn að því, að þeir séu til í búðum, ef þeir eru svo dýrir, að fólk geti ekki keypt þá. ...Dálkur 1825 Ræðunr. 2806 Guðrún Lárusdóttir: Hæstv. fjmrh. fór mjög hógværum orðum um brtt. mínar, þó hann vildi þær flestar feigar, eins og ég gat búizt við. En mér fannst, að það byggi í orðum hans hlýr hugur til þeirra og að hann hefði ekkert góða samvizku af aukatollinum, sem nú á að demba á, á þessum vandræðatímum. Hann sagði, að lítið væri keypt af hreinlætisvörum, en ég vil ekki samþ. það, og allra sízt, að lítið sé keypt af útlendum hreinlætisvörum, því þær bera ómótmælanlega mikið af þeim innlendu, og allir vilja kaupa þá vöru, sem þeir álíta bezta. Það er slæmt, ef beztu vörurnar hækka svo í verði, að fólk getur ekki keypt þær. Hann sagði, að innlend fæðuefni gætu komið í staðinn fyrir kaffi og sykur. Ég gleðst af því, ef hann gerir mjólkina, með sínum sykurefnum, svo ódýra, að almenningur geti veitt sér hana. Því miður hagar svo til hér í Reykjavík, að mjólk er allt of dýr til þess að fólk geti almennt veitt sér hana í stað kaffis og vafalaust verður þess langt að bíða, að svo verði. Ráðh. var þá ekki heldur alveg á því að rýmka til um tollinn á fatnaðinum. Það skal játað, að það er leitt að íslenzka þjóðin skuli ekki geta unnið í og saumað sjálf þann fatnað, sem hún þarf að nota. En nú í áratugi hefir verið fluttur inn fatnaður til notkunar innst sem yzt, og hinn létti, mjúki útlendi nærfatnaður hefir náð þeim vinsældum, að yngri kynslóðin er orðin alveg afvön prjónafötunum, og mun eflaust eiga mjög erfitt með að sætta sig við þau. Auk þess má benda á það, að útlendi nærfatnaðurinn er helmingi ódýrari en hinn innlendi, sem ég skal þó játa, að er miklu vænni. Það væri æskilegt, að okkur tækist að gera þessa vöru samkeppnisfæra, en eins og stendur er hún allt of dýr, jafnvel þótt fólk sætti sig við hana að öðru leyti. Um skófatnaðinn sagði hæstv. ráðh., að fátæka fólkið notaði nær eingöngu gúmmískó. Þetta er hin mesta fjarstæða, sem betur fer, því að gúmmískófatnaður er af öllum viðurkenndur að vera óhollastur af öllum skófatnaði. Seinast í dag kom kona til mín, sem sagði mér, að barnið sitt þyldi ekki að ganga á gúmmískóm og þyrfti að fá aðra tegund skófatnaðar. Læknar viðurkenna allir óhollustu þessa skófatnaðar, og sumir halda því jafnvel fram, að notkun hans spilli sjóninni. Þótt slíkur skófatnaður geti verið góður á votengjum, er hættuleg fjarstæða að ætla að þröngva honum upp á fólk til daglegrar notkunar. Þegar að ávöxtunum kom, sagði hæstv. ráðh., að við hefðum nóga ávexti. Ja, hvaða ávextir eru það nú eiginlega? Hvað ræktum við t. d. af eplum? Epli eru af læknum talin einhver hinn allra hollasti ávöxtur, og þeir ráðleggja foreldrum að láta börn sín borða sem allra mest af honum.

Ég hugsa, nú að flestir verði nú samt að vera án þess

. Já, en af hverju? Af því, að eplin eru alltof dýr. Enskur læknir frægur hefir sagt, að börnin fengju sólskin úr eplunum, og margar mæður hafa sagt mér, að kirtlaveik börn þeirra hafi tekið miklum stakkaskiptum eftir að þau fóru að borða epli. Við þurfum að fá nóg af góðum og ódýrum ávöxtum. Við getum ekki framleitt þá ennþá, en þegar það verður, skal ég greiða atkv. með tolli þeim, sem hæstv. fjmrh. vill leggja á aðflutta ávexti. frv. tekið til einnar umr. Dálkur 1992 Ræðunr. 2908 Guðrún Lárusdóttir: Þegar þetta frv. var hér á ferðinni um daginn, bar ég fram brtt. um að undanskilja nokkrar nauðsynlegar vörutegundir tollinum, þar á meðal ávexti, nýja og þurrkaða, og grænmeti. D. sá ekki ástæðu til að sinna þessari till. og gerði út af við hana fljótt og rækilega. Þó komst inn í frv. í Nd. heimild fyrir fjmrh. til þess að undanskilja þennan nauðsynlega varning 25% tollinum, sem ráðgert var að leggja á hann. Ég vildi nú ávarpa hæstv. fjmrh. í heyranda hljóði til þess að brýna fyrir honum að nota þessa heimild.

Ég er búinn að lýsa yfir, að ég muni ekki nota hana

. Maður heyrir það dregið í efa, að sá ungi og óreyndi ráðh., sem þetta heyrir undir, hafi sett sig inn í það eins og vera þyrfti, hvað hollt og nauðsynlegt það er ungum og gömlum, og ekki þó sízt sjúklingum, að hafa þessar vörutegundir á borðum sínum. Ég held því, að hæstv. fjmrh. ætti ekki að gaspra mikið um, að hann ætli ekki að nota þessa heimild, heldur ætti hann að sjá sig um hönd og nota hana. Svo var það hæstv.forsrh., er sá ástæðu til að blanda hér dálitlu af mjólk saman við benzínið, sem verið var að ræða um. Hann var að tæpa á því, að nokkrar konur hér í Rvík hefðu verið látnar hefja mjólkurverkfall í fyrra vetur. Manni getur ekki dulizt, að í þessu átti að felast sú aðdróttun til þeirra kvenna, sem létu óánægju sína í ljós með því að koma sér saman um að takmarka mjólkurkaup sín meðan hið ógurlega ólag var á mjólkursölunni, að þær hefðu eigi gert það af eigin hvötum. Þessi aðdróttun hæstv.forsrh. er með öllu tilhæfulaus. Það voru konurnar sjálfar, og þær einar, sem af eigin vilja og áhuga fyrir sínum málum gengust fyrir því hver með annari að takmarka mjólkurkaup sín, enda var fyrirkomulag sölunnar þannig, að mjólkurnotkunin takmarkaðist af sjálfu sér. Annars var ekkert óvenjulegt að heyra þetta í fyrra vetur, að pólitískur undirróður stæði á bak við samtök kvennanna, þar sem blöð hæstv. ráðh. voru alltaf með hálfgerðar svívirðingar um þær konur, sem voru svo sjálfstæðar í skoðunum, að þær létu ekki bjóða sér önnur eins þrælatök sem þær voru beittar. Undir þessum umr. gall við rödd utan úr horni - ég hygg það hafi verið hv.þm. S.-Þ., hann sést sjaldan í sæti sínu, en er oft einhversstaðar í hornunum - og spurði, hvað húsmæðurnar hefðu haft upp úr þessu. Ég get nefnt það til dæmis, að kaldhreinsaða mjólkin kom á markaðinn, einmitt sú mjólkin, sem mörg heimili vildu helzt fá. Mjólkurreseptin frægu frá Kleppi hurfu úr sögunni og meira frjálsræði fékkst yfirleitt í þessum viðskiptum. Þetta var það, sem konurnar óskuðu eftir. Sjálfur man hæstv. ráðh. vafalaust eftir því, þegar konurnar heimsóttu hann í stjórnarráðið. Ég get sagt honum það til hróss, að hann tók þeim vel og kurteislega, þótt lengi þætti þeim standa á framkvæmdunum. - Þessu vildi ég koma hér að, úr því hæstv. ráðh. fór að hreyfa við mjólkurmálinu að fyrra bragði; annars hefði mér vitanlega ekki dottið í hug að minnast á það. Lagafrumvörp samþykkt. Framfærslulög (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 B Dálkur 2086 Ræðunr. 3019 Guðrún Lárusdóttir: Það eru aðeins örfá atriði viðvíkjandi þessum lögum sem mig langar til að minnast á. - Ég verð að harma það, eins og aðrir hv.þdm., hve lítill tími er gefinn til þess að athuga þetta stórmál, en eigi að síður er rétt að leita upplýsinga um þau atriði, sem vafi leikur á, benda á galla þá, sem á frv. eru og bera fram aths. Ég vil vekja athygli á 13. gr., þar sem talað er um, hvar menn öðlist framfærslurétt og hvar ekki. Það er tekið fram í þessum framfærslul. og er líka í gömlu fátækral., að menn öðlist ekki framfærslurétt í annari sveit með dvöl sinni þar í skóla eða á sjúkrahúsi. En því er við bætt í þessum l., að menn öðlist þegar framfærslurétt í þeirri sveit, er þeir taka sér bólfestu í, að dvölinni lokinni. Þetta ákvæði virðist mér varhugavert fyrir þá staði, þar sem sjúkrahús eru. Þangað kemur fólkið og dvelur á sjúkrahúsi, á meðan því er brýn þörf á því, en hverfur aftur af sjúkrahúsunum, eftir að læknir telur ekki brýna þörf fyrir það að dvelja þar lengur sem sjúklingar. En þó að sjúklingur geti komizt af án sjúkrahúss vegna þess, að læknir telur honum ekki nauðsynlegt að dveljast þar, verður hann þó í mörgum tilfellum sjúklingur eftir sem áður og óvinnufær. Og vitanlega getur hann dvalið í sveitinni eða kaupstaðnum áfram, þar sem sjúkrahúsið er, þegar hann kemur af sjúkrahúsinu. Verður hann því þeirri sveit eða þeim kaupstað í mörgum tilfellum til þyngsla. Og hvað sem sjúklingum líður, þá er enginn hlutur eðlilegri en það, að þegar svo er komið, að hver maður á þegar framfærslurétt í þeirri sveit, sem hann dvelur í, þá fari menn að hafa vakandi auga á því, vegna síns sveitar- eða bæjarfélags, hvers konar fólk það er, sem sezt að á hverjum stað, hvort það er fólk, sem kemur til með að bjarga sér, eða hvort það er fólk, sem líkur eru til, að geti þá og þegar orðið þurfalingar. Álít ég nauðsynlegt að gefa þessu atriði laganna nákvæmar gætur, því ósanngjarnt virðist, að það eitt, að sjúkrahús sé á staðnum verði til stóraukinna sveitarþyngsla fyrir viðkomandi hrepps- eða bæjarfélag. Þá vil ég minnast á 26. gr. frv. og er hún þannig: „Nú giftist ekkja, sem meðlög fær með börnum sínum samkvæmt fyrirmælum þessara laga, og falla þá meðlagsúrskurðirnir sjálfkrafa úr gildi“. Það er þetta orð: „sjálfkrafa“ sem ég vil gera aths. við. Nú er það oft svo, að kona, sem missir mann sinn og á börn í ómegð, er efnalega illa stödd. Hin nýju l. létta að vísu undir með slíkum ekkjum, samkvæmt lagagreininni um meðlög með börnum ekkna. En giftist ekkjan svo af nýju, þá fellur úrskurðurinn um meðlag með börnum hennar niður, með öðrum orðum hún tapar af meðlaginu með börnum sínum við það að giftast aftur. Hins vegar er ekkert því til fyrirstöðu, að maður, sem hún mundi ganga að eiga, ef l. væru ekki þannig úr garði gerð, gæti flutzt inn á heimili hennar og búið með henni utan hjónanbands. Þannig gæti þá þetta ákvæði 26. gr. þessa frv. orðið til þess, að ekkja, sem er kannske á bezta aldri og gæti fengið góðan ráðahag, giftist ekki, heldur byggi ógift með manni, til þess að missa ekki af þeim fríðindum, sem framfærslulög þessi veita henni. Ég vil vekja athygli á því, að hér er raunverulega með þessu ákvæði 26. gr. verið beinlínis að stuðla að því, að ekkjur búi með karlmönnum, án þess þó að giftast þeim. Ef stjórnarvöldin vilja virða hjónabandið, þá er þetta ákvæði a. m. k. allóviðkunnanlegt. 53. gr. frv. er um það, að setja megi framfærsluþurfa í fangelsi fyrir þær sakir, sem upp eru taldar í þeirri gr., og er síðasta mgr. þessarar 53. gr. frv. um það, að kostnaður við fangelsisvist eftir gr. þessari greiðist af ríkissjóði. - Nú vil ég spyrja: Er hér ekki átt við neinn annan kostnað en þann, sem leiðir af dvöl fangans persónulega vegna fangavistar hans? Eða er hér einnig átt við það, að ríkissjóður greiði þann óbeina kostnað, sem leiðir af fangavistinni, ef fanginn þarf fyrir fjölskyldu að sjá, og fjölskylda hans verður að fá hjálp vegna vinnutaps heimilisföðurins á meðan hann er fangi? Það er mjög algengt hér í Reykjavík, að menn, sem brotlegir verða, eru hafðir í fangelsi, en samtímis því verður heimilisfólk þeirra að fara á sveitina og fá frá bænum það, sem það þarf til framfæris. Þetta síðartalda tel ég aðalkostnað við fangelsisvist slíkra manna. Vera má, að það sé undirskilið, að þessi framfærslukostnaður eigi líka að greiðast af ríkissjóði sem „kostnaður við fangelsisvist“, sem hann og er í raun og veru, en ég vildi fá það upplýst hjá þeim, sem fróðir eru. - Í 66. gr. frv. er talið upp, hvað taka skuli til athugunar, ef maður þarfnast framfærslustyrks, áður en 4 mánuðir eru liðnir frá því hann fluttist til þess sveitarfélags, er hann á heima í. Hv. 1. þm. Skagf. hefir bent á það við þessa umr., að sízt mundi verða minna málarex út úr þessum l. heldur en þeim l., sem við búum nú við um framfærslu þurfalinga. Ég hygg, að þessi gr. gæti stuðlað mjög til þess. Það gæti verið, að um það þyrfti að grennslast, hvort sveitarstjórn eða aðrir í þeirri sveit, sem framfærsluþurfi er nýlega fluttur úr, hafi hvatt hann til þess að skipta um bústað. Og ekki get ég hugsað mér að slíkt sé til þess fallið að treysta góða samvinnu á milli hreppa. - Ég hefði gaman af að bera saman þær spurningar, sem gert er ráð fyrir í þessari gr. og upp eru taldar þar, við spurningar, sem lagðar hafa verið fyrir framfærsluþurfa og ég hefi hér á skýrslu, sem ég er með. Á þessari skýrslu eru allt aðrar spurningar en þær, sem hér í 66. gr. eru taldar upp. Spurningar, sem á þessari skýrslu eru, eru um aldur, barnafjölda, hvort viðkomandi er giftur eða ógiftur, hvernig heilsufarið er, hvaða atvinnu hann hafi, hvað hann eigi, hvort hann hafi notið styrks, hvernig framtíðarhorfur styrkþurfa séu um atvinnu, hvaða matarbirgðir hann hafi og annað þessu líkt. Sem sagt, allt persónulegar spurningar um hagi hans sjálfs. En í þeim spurningum, sem í frv. getur, er farið mjög út fyrir þennan ramma, því að þar er talað um aðra menn, sem alls ekki eru viðstaddir og geta því ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Ég get hugsað mér, að slíkar spurningar geti orðið tilefni til óskemmtilegs málaflutnings og jafnvel málaferla. Því að 68. gr. frv. gerir ráð fyrir, að ef uppvíst verður, að sveitarstjórn hafi á einhvern hátt stuðlað að flutningi manna til annars sveitarfélags í því augnamiði að komast hjá að framfæra hann, skuli fyrrverandi heimilissveit styrkþegans borga svo sem til er tekið í þessari gr., og getur það orðið allmikið fé. Það getur vel komið til mála, að einhver maður spyrjist fyrir um, hvar gott sé að búa, hvort gott sé að vera á þessum eða hinum staðnum. Honum er svo ráðlagt af mestu góðgirni að flytja sig á einhvern vissan stað. Harðvítug sveitarstjórn gæti hártogað þetta. Og ég óttast, að t. d. í svona tilfellum gæti orðið út af þessum ákvæðum leiðinleg rekistefna. Ég ætla nú ekki að gera aths. við fleiri gr. frv. Yfirleitt er ég frv. hlynnt, þó ég hinsvegar sjái, að margt í því mætti lagfæra og er bráðnauðsynlegt að lagfæra, ef tími væri til þess. Og það er leiðinlegt, að ekki skuli vera hægt að koma við þeim lagfæringum, áður en frv. verður gert að l. Hér er um vandamál að ræða, sem getur varðað allmikið mikinn hluta þjóðarinnar og snertir alla þjóðina að meira eða minna leyti. En um galla frv. mun ekki vera til neins að fást, að svo komnu. Lagafrumvörp samþykkt. Bráðabirgðabreyting nokkurra laga (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 B Dálkur 2142 Ræðunr. 3103 Guðrún Lárusdóttir: Ég vil segja fáein orð út af því, sem hv.þm. S.-Þ. sagði hér áðan. Hann hélt því fram, að kvennaskóli Reykjavíkur væri ekki sérmenntunarskóli fyrir konur. Hann vildi gera lítið úr hannyrðakennslu þeirri, sem væri í skólanum, og sagði, að þar hefði verið kennd lítils háttar handavinna. En hvernig stendur á því, að þessi hv.þm. heldur þessu fram, þegar hann veit, að í þessum skóla hefir frá byrjun verið lögð aðaláherzla á hannyrðir og fatasaum, svo að þótt hv.þm. S.-Þ. telji, að handavinnukennsla þar sé lítilsháttar, þá legg ég ekki mikið upp úr því. Hann sagði líka, að kvennaskóli Reykjavíkur væri unglingaskóli fyrir Reykjavíkurbúa. Hvernig á að skilja þetta? Þessi skóli, sem æfinlega, árs árlega, hefir tekið á móti fjöldamörgum sveitastúlkum. Hér liggur fyrir skýrsla um skólann ettir 60 ára starf, og á þeim tíma hafa 4 þúsund stúlkur notið menntunar í skólanum, og mikill hluti þeirra hefir verið úr sveit.

Hve mikill hluti er það?

. Nú stunda 130 stúlkur nám við skólann, og af þeim eru 50 úr sveit. Af 24 stúlkum, sem eru í húsmæðradeild skólans, eru 21 úr sveit. Ef hv.þm. S.-Þ. efast um, að þetta sé rétt hermt, þá er hægt fyrir hann að hringja upp fyrrv. kollega sinn hér á þingi, fröken Ingibjörgu H. Bjarnason og athuga, hvort ég fer ekki rétt með. Hann sagði ennfremur, að skólinn væri forngripur frá réttleysistímum kvenna. Þessi skóli hefir nú starfað í 60 ár og hann hefir staðið vel í stöðu sinni, undirbúið fjöldamargar konur vel fyrir lífsstöður þeirra og fylgzt vel með öllum nýjungum á sviði menntanna. Og ég spyr hv.þm. S.-Þ., hvort hann hyggur, að aðrir skólar hafi staðið öllu betur í stöðu sinni heldur en einmitt kvennaskólinn, sem hann kallar forngrip frá réttleysistímum kvenna. Viðvíkjandi því, að lítið er gert úr handavinnukennslu skólans, þá vil ég láta það koma fram og fá það skjalfest í Þingtíðindunum, að þegar haldin var hér sýning á handavinnu frá ýmsum skólum, þá sóttu sýninguna allmargir útlendingar, og sú handavinna, sem mesta athygli vakti, var frá nemendum í kvennaskóla Reykjavíkur, og vildu ýmsir hinna útlendu gesta fá að kynnast betur þeirri stofnun, sem kenndi þeim nemendum, er höfðu til sýnis jafnfagra handavinnu og vel unna muni eins og voru á þessari sýningu. Þetta bendir á, að það sé enganveginn lítilsháttar kennsla í handavinnu í kvennaskóla Reykjavíkur, enda er sannleikurinn sá, að kennsla í handavinnu er meiri en í bóklegum fræðum; t. d. í 2. bekk eru litlar bóklegar námsgreinar. En hver skyldi annars lasta það, þótt kennslan sé líka bókleg? Er það ekki beinlínis lofsvert að gefa nemendunum kost á að læra sem flest og búa stúlkuna undir það að geta tekið að sér sem flest af þeim störfum, sem snerta daglegt líf? Í kvennaskóla Reykjavíkur er nú kennd bókfærsla og vélritun; í húsmæðradeildinni er kennt að halda búreikninga; þar er og kennt ýmislegt, er að hjúkrun lýtur, svo sem meðferð á ungbörnum o. fl. Til þess að kenna það hefir verið fengin hæf hjúkrunarkona. Kennaraval skólans er yfir höfuð mjög vandað. Ég þykist nú hafa sýnt fram á það með þessum fáu orðum, að það er ekki rétt, að kvennaskóli Reykjavíkur sé ekki sérfræðiskóli fyrir konur. Það er ekki heldur rétt, að hann sé aðeins unglingaskóli fyrir Reykjavíkurbúa eða að hann sé forngripur frá réttleysistímum kvenna. Hann er lífræn stofnun, sem stendur fyllilega sporði hvaða öðrum skóla í þessu landi sem er, að þeim öllum ólöstuðum. Hv. 4. þm. Reykv. lét svo um mælt, að skólinn væri skóli efnaðra borgara. Ég held, að þetta sé alls ekki rétt hjá honum. Ég held, að þær stúlkur, sem sækja skólann, séu yfirleitt ekki sérstaklega ríkar. Það mun vera alveg upp og ofan. Skólagjaldið er ekki heldur hátt, 100 kr. fyrir allan veturinn, og ég veit til þess, að það eru ekki fá dæmi þess, að sveitastúlkur hafa setið fyrir þeim styrk, sem skólinn hefir yfir að ráða. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meira. Ég kvaddi mér hljóðs til þess eins að leiðrétta þessi ranghermi hjá hv.þm. S.-Þ., og í sambandi við það vil ég svo ljúka þessum fáu orðum mínum með því að segja það, að ekki er of mikið gert fyrir sérfræði kvenna og húsmæðraefnin í landinu, þótt ekki sé farið að skera niður þann styrk, sem kvennaskóli Reykjavíkur hefir notið, því ef það er gert, hlýtur skólinn að draga mikið úr starfi sínu og getur ekki komið að jafnmiklum notum og áður. Mér virðist, að ríkið ætti heldur að spara á öðrum sviðum. Þeir peningar, sem lagðir eru til uppeldismála - og ekki sízt þeir, sem lagðir eru til sérmenntunar kvenna -, eru peningar, sem þjóðin tekur inn aftur á öðrum sviðum. Ég hygg, að þær konur, sem menntunar njóta í kvennaskóla Reykjavíkur, komi til með að vinna þjóðinni það gagn, að ekki verði séð eftir nokkrum þúsundum, sem fara til þess að undirbúa þær undir lífsstarf þeirra. ***Það vantar dálka og ræðunúmer fyrir C og D þing 49 - bíð með að gefa ræðunum númer Lagafrumvörp felld. Ríkisútgáfa námsbóka (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 C ***vantar ræðunúmer – vistað undir: 049_umraedur_C_0009_2 Frsm. minni hl. (Guðrún Lárusdóttir): Ég þarf ekki að tala langt mál. Þegar þetta frv. var á sínum tíma til meðferðar í menntmn., þá lét ég lítillega í ljós skoðun mína á því með dagskrártill., sem ég lagði hér fram í d. á þskj. 176. En ég skal játa, að málið horfir nú talsvert öðruvísi við, þar sem segja má, að nú liggi frv. fyrir í nýrri mynd, fyrir þær víðtæku brtt., sem við það hafa verið gerðar. Ég hafði þá skoðun áður - og hún er í raun og veru enn sú sama -, að ég kann illa við, að ríkisvaldið sé að skipta sér af útgáfu skólabóka. Mér finnst, að við slíka meðferð á málinu hljóti það að verða pólitískt litað. Þetta er einungis mín skoðun. En þrátt fyrir það er ýmislegt í þessum brtt., sem getur verið nógu gott að gera tilraunir með. Við vitum það öll, að kaup á námsbókum eru stór útgjaldaliður fyrir skólabörnin og heimilin. Og þar sem hér er boðið upp á ódýrari skólabækur, þá lít ég svo á, að það sé þess vert að taka til athugunar og reyna þessa leið, þó að það hefði vitanlega verið miklu æskilegra, að einhver annar en ríkisstj. hefði útgáfu bókanna á valdi sínu. Ég get fylgt þessum till. að svo miklu leyti sem þær snerta aðeins námsbækur barna. En brtt.hv. meiri hl. menntmn. ganga þar nokkru lengra, og þeim get ég ekki fylgt. Það er náttúrlega mjög æskilegt að geta fengið sem ódýrastar námsbækur fyrir sem flesta í landinu. En meðan ekki er fengin nein reynsla fyrir því, hvernig takast muni um þennan fyrsta lið, útgáfu barnanámsbóka, þá er ekki vert að ganga lengra. Ef það gengur vel, þá er hægara að bæta við síðar, og sjálfsagt að gera það. Þetta er mín afstaða til málsins. - Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, og tek dagskrártill. mína aftur til 3. umr. Þingsályktanir afgreiddar til ríkisstjórnarinnar. Drykkjumannahæli (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 D ***vantar ræðunúmer – vistað undir: 049_umraedur_D_0129_1 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Það hefir oft verið minnzt á drykkjumannahæli og þörfina fyrir það. Hafa sumir litið svo á, að það væri mál reglunnar, eða þess félagsskapar, sem mest og bezt hefir unnið að bindindismálunum. Mér er vel kunnugt um, að þetta mál hefir verið rætt innan G.T.-reglunnar, og það hefir verið skipuð nefnd í málið. Þó ekki hafi verið ráðizt í framkvæmdir, vegna féleysis og annara ástæðna, eru allir templarar sammála um nauðsyn þessa máls. Vitanlega er það, sem vakir fyrir reglunni, að útrýma drykkjuskapnum úr landinu, en það verður sjálfsagt - því miður - langt þangað til því marki er náð. Og drykkjumannahæli er svo nauðsynleg og sjálfsögð stofnun, að við megum ekki lengur framhjá því ganga hugsunar- og aðgerðalaus. Ekki hefir ástandið hér batnað síðan áfengislöggjöfin var rýmkuð. Um það eru næg dæmi fyrir hendi. Þar, sem drykkjumannahæli eru stofnuð og rekin erlendis, t. d. í Noregi, eru þau rekin á kostnað bæjanna, og þar er drykkjumönnum skipt í flokka eftir stigum; 1. og 2. flokkur eru þeir, sem eru að byrja drykkjuskap, en drekka sér til tjóns, og ef ekki kemur hjálp, mundu drekka sig veika og til dómsáfellis. 3. flokkur eru þeir menn, sem eru orðnir sjúklingar, þ. e. „kroniskir alkoholistar“ sem kallað er. Mætti alveg eins vel kalla verustað þeirra spítala eins og hæli. En það er sjaldan langt þangað til 2. stigs drykkjumaður er orðinn sjúklingur og kominn á 3. stig, nema honum sé rétt hjálparhönd. Á það þó sérstaklega við um miðaldra menn. E. t. v. er þetta ekki nákvæmlega eins hér á Íslandi. Þó hefi ég heyrt geðveikralækni segja það, að nokkuð sé til af slíkum mönnum. Mjög er erfitt að hjálpa þessum mönnum, en þó má það takast með því að láta þá lifa reglubundnu lífi í heilnæmu umhverfi, þar sem fátt er til truflunar, sem örvað getur fýsn þeirra. Við höfum enga reynslu um drykkjumannahæli, en erlendis hefir mörgum manninum verið bjargað, sem annars mundi hafa sokkið í fen áfengisnautnarinnar. Víða erlendis er því hagað svo af bæjar- og hreppsfélögum, að þau eiga og reka smá hæli í sambandi við geðveikraspítala, og líta þá spítalalæknar eftir hælum þessum, en allajafna fer fram greining á sjúklingum þessum, sem þykir nauðsynleg. Alstaðar þar, sem mál þessi eru í góðu lagi, eru hæli þessi ekki í kaupstað, heldur í sveit, út af fyrir sig, þar sem sjúklingar geta notið næðis. Það er nú svo vor á meðal, eða hefir verið hingað til, að almennt er litið á drykkjumanninn öðrum augum en sem sjúkling; hér er hann kallaður ræfill. Þó ég vilji sízt verða til að afsaka breytni slíkra manna, þá held ég, að slíkir dómar verði þeim sízt til bjargar. Ég held, að það væri betra að líta á þá sem sjúklinga, er þurfi að lækna á skynsamlegan hátt og með vísindalegum aðferðum. En það er ekki hægt, nema til sé stofnun, þar sem þess háttar hjálp getur farið fram. Fari svo, sem ég vona, að ekki líði á löngu þar til stofnuð verði með þjóð vorri slík hæli, þá er nauðsynlegt að eiga löggjöf um stofnun og starfrækslu þeirra stofnana. Þessir menn mundu víst ekki allir kannast við sjúkdóm sinn eða viðurkenna, að þeir þyrftu hælisvist, fremur en ýmsir geðveikir menn. En það eru aðrir aðilar, sem munu finna til þess, t. d. konur þeirra, börn og aðrir nánir aðstandendur. Og mér finnst þessir aðilar vissulega eiga að hafa ákvörðunarrétt um, hvort þeir skuli fara á slík hæli, í samráði við lækni sinn. Meðal menningarþjóða álfunnar eru mál þessi tekin á þennan hátt. Ég hefi lesið það einhversstaðar, að árið 1936 eigi að halda alþjóðalæknamót, þar sem beztu læknar og sérfræðingar leiða saman hesta sína til að gera till. um, á hvern hátt skuli meðhöndla þessa menn, og sýnir þetta, að sannar menningarþjóðir vilja sannarlega gera allt til að afstýra ósóma þessum. Því verður ekki mótmælt, að þetta er mjög þýðingarmikið mál, hvernig fara skuli með sjúklinga þessa, og við Íslendingar erum hvorki svo auðug né fjölmenn þjóð, að við megum horfa á fleiri og færri menn farast af völdum ofdrykkjunnar, án þess að leitast við að stemma stigu fyrir því. Þó æskilegast væri að koma í veg fyrir, að nokkur maður drykki eða yrði drykkjumaður, og að koma inn þeim hugsunarhætti hjá almenningi, að það sé minnkun að drekka, þá er ég bara hrædd um, að það eigi svo langt í land, að sá hugsunarháttur verði almennur, svo öllu sé óhætt. Þess vegna flyt ég hér till. til þál. um undirbúning og athugun þessa máls af hálfu ríkisstj., ef hægt væri að gera eitthvað, sem allir geta sætt sig við og að gagni má koma. Það er raunalegt að sjá æskumenn tortímast vegna áfengisnautnar, án þess að nokkuð sé aðhafzt, og við getum ekki afsakað okkur með orðum Kains: „Á ég að gæta bróður míns?“ Við, sem erum kjörnir fulltrúar þjóðarinnar og eigum að sjá þjóðinni borgið, getum ekki fallizt á þau orð. Það, sem felst í þessari þáltill., er ekki annað en að skora á hæstv. stj. að hefja undirbúning undir slíka löggjöf, og er þá stigið fyrsta sporið í þá átt, sem okkur ber að stefna að. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta, en treysti hv.þdm. til að samþ.þáltill. þessa, og treysti hæstv.ríkisstj. til að gera sitt ýtrasta til. að þessi þál., ef samþ. verður, verði annað og meira en nafnið tómt. Guðrún Lárusdóttir: Ég vil þakka allshn. fyrir till. hennar í þessu máli. Það kemur daglega betur og betur í ljós, hvílík þörf er á slíkum hælum sem þessu. Drykkjuskapurinn hefir aukizt síðan sterku drykkirnir voru fluttir til landsins. Í útvarpinu var nýlega lesin upp skýrsla um þessa aukningu, og er hryllilegt, að þjóðin okkar skuli hegða sér þannig, að auka þá nautnina, sem öllum er til bölvunar og svo mörgum verður að fótakefli. Nú liggur það í hlutarins eðli, að ríkið, sem hefir einkasölu á þessum drykk og leyfir að byrla þannig eitur þegnum sínum og skapa þeim eitthvert hið mesta böl, sjái þegnunum þá einnig fyrir þeirri líkn í þraut - sem þeir hafa orðið fyrir af völdum áfengisverzlunar ríkisins - að reisa þeim hæli. Að þessi till. um drykkjumannahæli er borin fram í þáltill.-formi, en ekki lagafrv.-formi, kemur m. a. til af því, að ég ber fullt traust í þessu máli til stj., sérstaklega hæstv.atvmrh., sem er þekktur áhugamaður í bindindismálum, og ég vil skjóta því inn í, að einhver kröftugasta bindindisræða, sem ég hefi heyrt, var flutt af föður hans, og ég treysti því, að sonurinn hafi erft þann bindindisáhuga, sem ég varð vör við í þeirri ræðu. Ég vona, að hv. d. sjái sér fært að samþ. þessa till. til þál., stíga þetta fyrsta spor í undirbúningi að stofnun drykkjumannahælis, og hrindi svo málinu í framkvæmd, því það er hin brýnasta þörf. Upp á síðkastið hafa komið fram margar raddir um nauðsyn málsins. Það ber að skoða þáltill. sem eina slíka ráðstöfun. Mér virðist, að stj. hafi góða aðstöðu til að hrinda málinu fram, þar sem hún hefir aðstoð áfengismálaráðunauta, sem áfengislögin frá síðasta þingi ákveða til aðstoðar henni í þessu máli. Við Íslendingar eigum engar skýrslur, ekkert til að fóta okkur á í þessu efni, nema þörfina, sem alltaf vex, eftir því sem menn komast lengra og lengra niður í flöskuna. Það er vandi að stíga þetta fyrsta spor, en ég óska og vona, að það megi vel takast hjá velunnurum málsins. Það væri í rauninni mikils virði að víkja að reynslu nágrannaþjóðanna í þessu efni, um rekstur drykkjumannahæla. Ég vil drepa á, að 1910 sá læknafélag Noregs ástæðu til að hefja slíka starfsemi með því að reisa lækningadeild til að lækna drykkjumenn. Ríkisstyrkur var veittur og starf var hafið 7. júlí 1910. En fyrstu árin var ekki fundinn verulega fastur grundvöllur fyrir starfsemina. Staðurinn var ekki vel valinn, nálægt fjölmennum kaupstað; menn voru hvikulli en skyldi. Íbúar þorpsins kvörtuðu og vildu leggja hælið niður. Norska ríkið tók síðan hælið í sínar hendur 1920, og 1930 voru hælin sett í fastar skorður, innleidd vinnuskylda og strangar reglur á flestum sviðum, og varð það til þess, að þessi hæli eða „kursted“ urðu til mikils gagns. Hv. form. allshn. drap á, að eina úrræðið með drykkjumenn væri að koma þeim á Klepp. Þetta hefir stundum orðið að gagni, og hefði getað orðið að góðu gagni, ef þeir hefðu mátt vera þar lengri tíma. En Kleppur er ekki drykkjumannahæli; það eru aðrir, sem eiga þar forgangsrétt, og því verður tíminn of stuttur vegna plássleysis. Næsta ráðið, sem gripið hefir verið til, er að setja þessa menn í hegningarhúsið. Þar hafa þeir verið 1–2 nætur, eða 3–4, en þetta er auðvitað engin lausn, og gerir oft illt verra. Þeir þrjózkast og verða reiðir yfir meðferðinni, og halda áfram eftir sem áður. Í þriðja lagi hefir verið gripið til þess örþrifaráðs að setja þessa menn á vinnuhæli, án dóms og laga. Drykkjumenn eru ekki sama og glæpamenn, en þetta hefir verið gert af því að þjóðin á ekki til stofnun handa þeim, er taki þá að sér og hjálpi þeim. Það, sem sérstök áherzla er lögð á með norsku hælin, eins og kemur fram í bréfi, sem formaður eins þeirra hefir sent barnaverndarráði Íslands, er, að hælin séu afskekkt, ekki nálægt kaupstað, hafi landrými til ræktunar og hægt sé að halda þar skepnur. En sérstaklega tekur forstöðumaðurinn það fram, að ef þessi hjálp við drykkjumenn eigi að koma að gagni, þá verði að sjá þeim fyrir vinnu og aftur vinnu, auk fullkomnustu reglu á heimilunum. Auk þess segir forstöðumaðurinn, að verði að vera, þegar byrjað er á slíkri starfsemi, friður fyrir óviðkomandi mönnum, ekki of miklar heimsóknir, meðan verið er að komast yfir þessa hörðu freistingarbaráttu. Menntaþjóðirnar í kringum okkur hafa þannig komizt að þeirri niðurstöðu, að ráðið sé að reisa lækningahæli fyrir þá menn, sem illa eru komnir at völdum drykkjuskapar, og er sjálfsagt hér að gera slíkt hið sama. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa fá orð úr bréfi forstöðumanns drykkjumannahælisins norska. Þar segir svo m. a.: „Flestir eru sjúklingarnir (þ. e. drykkjumennirnir), sem hingað koma, mjög aumlega á sig komnir, og verða helzt, a. m. k. um tíma, að hafa hreyfingu úti við, - vinna að útivinnu. Þar að auki eru margir þeirra vanir útivinnu og mega helzt ekki án hennar vera.“ Því að eftir að lögin um bindindisnefndirnar gengu í gildi 1. júlí 1933, var oft sótt um upptöku fyrir verkamenn á þessi hæli; þeir máttu ekki við því, að setjast í helgan stein. Og enn segir í bréfinu: „Án vinnunnar væri hælisvistin gagnslaus, eftir reynslu okkar hér, á andstöðu hinna mörgu erfiðu sjúklinga, sem leita hingað á Orjehæli“, en það er eina hælið í Noregi, sem ríkið rekur fyrir „fríviljuga sjúklinga“. Alstaðar í skýrslum, frá öllum þjóðum, eru þessir menn kallaðir sjúklingar, er þurfa lækningar við. Það er ekki hugsað um að hegna þeim fyrir brot, sem þeir hafi framið, heldur reisa þá á fætur. Hér er aðalatriðið, að sjúklingarnir nái andlegri heilbrigði, og til þess er fyrsta skilyrðið að glæða hjá þeim vinnugleði og skyldurækni. Ég legg mikla áherzlu á, eins og ég sagði áðan, að vel sé athuguð öll landfræðileg aðstaða, svo sem gæði jarðarinnar, samgöngur o. fl. Einnig legg ég ríka áherzlu á, að slík stofnun sé ekki sett of nærri kaupstað. Það er rétt, sem hæstv.dómsmrh. minntist á, að þessi starfsemi hefir eflzt mjög í Danmörku á síðustu árum, einkum eftir að „Blái krossinn“ hóf þar starfsemi sína. Einnig fór þá ríkisstj. að veita málinu stuðning. Ég skal geta þess til fróðleiks, að „Blái krossinn“, sem nú starfar á Norðurlöndum, er upprunninn frá Genúa, eins og „Rauði krossinn“. Hélt hann 40 ára starfsafmæli síðastl. vetur. Lækning þessara sjúklinga er í raun og veru tvennskonar: andleg og líkamleg. Er hún framkvæmd á ýmsan hátt, en einkum er lögð rækt við andlegu hliðina. Reynslan hefir sýnt, að takist að endurreisa þeirra innri mann, er tiltölulega auðvelt að lækna þann ytri. Þá hefir reynslan einnig sýnt, að dvalartími á hælunum má ekki minni vera en eitt ár, svo hægt sé að ætlast til, að þessir menn nái nokkurnveginn fullri heilbrigði. Getum við þá séð, hvaða gagn muni vera að því að senda drykkjumenn til 2–3 mánaða dvalar að Kleppi, þegar reynslan hefir sýnt, að tíminn má alls ekki vera styttri en eitt ár. Ég hefi séð vottorð frá mörgum mönnum, sem dvalið hafa á þessum stofnunum. Hafa margir þeirra, sem áður voru yfirfallnir drykkjumenn, orðið heilbrigðir og reglusamir menn. Er gleðilegt að vita, hvað nágrannaþjóðirnar gera til þess að koma drykkjumönnunum á réttan kjöl. Ég ætla svo að ljúka máli mínu með því að láta í ljós ósk mína um, að þáltill. verði samþ. og hæstv ríkisstj. hrindi málinu sem lengst áleiðis. Þingsályktanir afgreiddar til ríkisstjórnarinnar. Uppeldisstofnun fyrir vangæf börn og unglinga (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 D Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Það eru nokkur ár síðan ég var á ferð í Danmörku og Svíþjóð. Eitt af því, sem ég varði tímanum þá til á því ferðalagi, var að heimsækja ýmiskonar barnaheimili. Þá var barnavinafélagið „Sumargjöf“ nýlega tekið til starfa, og hafði það beðið mig að skoða slík heimili, ekki sízt heimili fyrir vangæf börn. Og það gerði ég eftir föngum. Þá fannst mér, að ekki væri bein þörf fyrir slík heimili hér á landi, og þótti mér vænt um það, því að ástæðan var vitanlega sú, að þannig var komið fyrir veslings börnunum, sem þarna áttu hlut að máli, að gera varð sérstakar ráðstafanir til að bjarga þeim, með því að flytja þau burt frá heimilum sínum, undir öruggara eftirlit og strangari aga. Það er mikið lán fyrir þjóðfélagið að eiga slík hæli fyrir vangæf börn frá vangæfum heimilum, uppeldisstofnanir, þar sem mannúð og siðgæði situr í öndvegi, og þau heimili, er ég sá, báru öll þau merki. Sérstaklega man ég eftir einu heimili, sem ég vil segja hv.þdm. frá, þó að það taki mig kannske 2–3 mínútur. Þetta var heimili fyrir drengi 14–18 ára. Það var kallað Sólheimar, og bar það fullkomlega nafn með réttu, því þar skein sól kærleikans í heiði. Roskin hjón höfðu tekið verkefnið að sér, að bjarga frá þjóðfélagslegri glötun drengjum á þessu reki. Þau byrjuðu með tvær hendur tómar, en ríkið hljóp fljótt undir bagga og hjálpaði þeim, svo að þau voru búin að koma þarna upp myndarlegu heimili, sem gat tekið 25 drengi í einu. Þegar maður leit yfir þennan hóp, þá hefði enginn getað séð þess merki, að drengirnir hefðu fyrir fáum vikum - því að sumir voru nýkomnir - komið úr allra versta umhverfi og allra versta félagsskap, sem til var í Kaupmannahöfn. Þeir voru hrifnir beina leið úr spillingarfeninu, kippt burt af glæpabrautinni, er þeir voru flestir komnir lengra og skemmra inn á. En það varð ekki séð á þeim í þessum hóp, því þar voru þeir í foreldrahöndum og systkinahóp í hinu ástúðlegasta sambandi. Þar sögðu allir „pabbi“ og „mamma“, frá því þeir komu og þar til er þeir fóru, og það var aðdáanlegt að sjá hið innilega kærleikssamband, sem ríkti milli allra á heimilinu. Ég spurði húsbændurna, hvort ekki þyrfti að passa vel upp á, að drengirnir hnupluðu engu. En svarið var: „Nei, hér þarf ekkert að passa, engu að læsa, hér má tortryggnin ekki komast að. Við treystum drengjunum okkar, og þeir bregðast okkur ekki.“ Ef svo færi, sem ég vona úr því sem komið er, að við eignumst heimili fyrir vangæf börn, þá vildi ég vona og óska, að slíkur andi sem þessi mætti þar ríkja. Nú er svo komið með þjóð vorri, að óumflýjanlegt er að stofnsetja uppeldisstofnun fyrir vangæf börn. Hingað til hefir það verið eina úrlausnin með þessháttar börn, að senda þau á góð heimili uppi í sveit, og hefir það oft gefizt mjög vel. Ég þekki þess dæmi og mun ávallt minnast þeirra með gleði og þakklæti til þeirra góðu húsbænda, sem þar hafa átt hlut að máli. En svo komu önnur dæmi, þar sem þetta ráð dugði ekki, þar sem unglingurinn kom jafnnær og hann fór og sökkti sér brátt ofan í sömu vandræðin, þegar í fjölmennið kom. Og eftir því sem þeim börnum fjölgar, sem þannig fara afvega, því örðugra verður að fá þeim góða dvalarstaði í sveitum. Þá er og fólksleysi í sveitum mikil tálmun hér. Húsmæðurnar geta ekki bætt við sig þeim þjónustubrögðum og önnum, sem það hefir í för með sér að bæta drengjum eins og þeim, er hér um ræðir, á heimilin. Húsmæður, sem oft eru einyrkjar við heimilisstörfin, eru svo önnum hlaðnar, að þær sjá ekki út yfir það, sem þær hafa að starfa. Hér er ein ranghverfan í tilverunni hjá okkur. Í kaupstöðunum flækist fólkið hvað fyrir öðru iðjulaust, en í sveitum er fólkið svo fátt, að varla er unnt að koma af nauðsynlegustu störfum. Nú fer þeim fjölgandi, barnaaumingjunum, sem yfirsést og komast undir manna hendur, og munu allir viðurkenna, hve ískyggilegt það er og að svo búið má ekki standa. Úr öllum áttum berast fregnir um börn, sem brotleg verða við lög og siðu. Ef einhver kynni að halda, að það væri einungis í Reykjavík, sem á þessu bryddir, þá er það misskilningur; það er ekkert betra annarsstaðar. Það væri fyllsta þörf á uppeldisstofnunum í öllum fjórðungum landsins, því að umkvartanir koma fram hvaðanæva af landinu. Það er ekki vert að fela sannleikann fyrir sjálfum sér í þessu efni. Ástandið er orðið alvarlegra en margan grunar. Þegar Danir hófu sína viðurkenndu starfsemi fyrir vanrækt börn - það var um 1885 -, þá var það þannig, að börnin voru farin að leiðast svo mikið út í allra handa glæpaverk, að þau voru sett í fangelsi eins og hverjir aðrir óbótamenn. Fangavörðunum kom saman um það, að það átakanlegasta af öllu, sem þeir heyrðu í fangelsunum, hafi verið það, þegar börnin voru að hrópa á mömmu sína, þegar þau höfðu verið lokuð inni fyrir óknytti. Þeir beittu sér því fyrir samtökum til að koma í veg fyrir þetta. Þannig hófst þessi stórkostlega barnaverndarstarfsemi Dana, sem ég hygg, að beri af á Norðurlöndum. Upp úr þessu varð það, að mannvinir gengu fram fyrir skjöldu og stofnuðu heimili víða um landið. Slíkt hið sama þyrfti að verða hér, stofna heimili fyrir börn, sem eru þannig, að þau eru óviðráðanleg á heimilum sínum. Um önnur börn er vitanlega ekki að ræða hér. Barnaverndarlög okkar eru fyrsta sporið, sem stigið var í þessa átt af hálfu þess opinbera. Einmitt fyrir starf þessarar n. víðsvegar um landið hefir okkur gefizt kostur þess fremur en ella að kynnast því, hvernig ástandið er í þessum málum á hverjum tíma. Ég hefi nú því miður ekki skýrslu barnaverndarnefndar fyrir árið sem leið, en hún ber það með sér, hvað hér hefir verið gert. Hún sýnir m. a., að tala þeirra barna, sem leiðast þannig út á glapstigu, fer hækkandi. Þetta getur ekki lagazt nema rækilega sé tekið í taumana og sett á stofn hæli, þar sem þessi börn geta fengið gott uppeldi undir þeim skilyrðum. sem þarf. T. d. er það nú svo hér í Reykjavík, að þau börn, sem reynast óviðráðanleg í skóla, og það eru helzt drengir, fyrir þau er stofnuð sérstök skóladeild í allt öðru húsi. Þetta virðist vera gott, en þessir drengir eru óprúttnir með að láta vera að sækja tíma. Þeir fara heiman frá sér, þykjast ætla í skólann, en koma þar ekki. Þetta getur gengið dögum saman. Svo fara kennararnir vitanlega að athuga þetta, en þá finnast drengirnir ekki. Sollurinn og fjölmennið er þeim of þung freisting. Það, sem hér þarf því að gera, er að útvega þeim góð heimili í góðu umhverfi undir góðri stjórn góðra manna. Ég þarf ekki að tala fleira um þetta mál til að sannfæra hv.þdm. um það, að hér er nauðsynjamál á ferðinni. Það hlýtur hver maður að sjá. Ég þykist samt hafa aðstöðu til að vera þessu máli dálítið kunnugri en a. m. k. þeir, sem eru utan af landi. Þess vegna hefi ég farið svo mörgum orðum um málið. Og í trausti þess, að hv.þdm. sjái sér fært að samþ. þessa þáltill., þar sem eingöngu er farið fram á að undirbúa slíka stofnun,sem hér um ræðir, vil ég ljúka máli mínu. Guðrún Lárusdóttir: Ég skal strax svara hæstv.forsrh., að ég er honum samdóma um það, að beztu staðirnir fyrir börnin séu góð heimili, og að heppilegra sé að hafa svona barnahæli ekki stór, enda er stefnt að því í Danmörku, þar sem ég þekki bezt til. Mér þótti vænt um að heyra, að hæstv.forsrh. er till. fylgjandi, því fyrst er að hugsa um málið og ræða það, og ekki annað, sem liggur fyrir nú. Ég minnist þess, að þegar hæstv.forsrh. var hér lögreglustjóri, kom hér fyrir mjög leiðinlegt barnamál. Var þá haldinn stór borgarafundur, þar sem töluðu margir mætir menn, svo sem Guðmundur próf. Hannesson, Maggi Júl. Magnús, Ólafía Jóhannsdóttir o. fl., og voru allir sammála um, að þörf væri á að koma upp hæli eins og þessi þáltill. fer fram á. Eftir þær umr. komu barnaverndarlögin, og átti hæstv.forsrh. mikinn þátt í undirbúningi þeirra. Eins er um þessa till., að hún á að vera fyrsta sporið til að koma málinu á stað, svo að það verði athugað og undirbúið, í þeirri von, að upp af því geti svo sprottið framkv. þegar ástæður leyfa. Sem fátækrafulltrúi þekki ég dálítið til þess, hve erfitt er að útvega þessum börnum samastað. Þurfa að fylgja þeim ýms vottorð um hegðun og annað. Eiga börnin á hættu að verða fyrir ýmiskonar tortryggni, e. t. v. óverðskuldaðri. Á þessu væri minni hætta, ef við þeim tæki stofnun, sem teldi þau eins og velkomna gesti á heimilið. Ég get aldrei gleymt einni heimsókn á eitt svona barnaheimili í Danmörku. Þar voru nokkrir drengir, og þeir ekki álitnir af betri tegundinni. Auk þeirra var fólk ekki annað en roskin hjón, sem stjórnuðu heimilinu. Þar var ekki verið með tortryggni í garð barnanna. Þarna stóð allt opið og drengirnir fengu að ganga um allt eftir eigin vild. Og einmitt þetta, að sýna börnunum traust, sannar reynslan, að hefir mest áhrif á þau, einkum ef þau eru vön að mæta tortryggni um, að þau skrökvi, steli o. s. frv. - Ég ætla ekki að vanþakka sveitaheimilunum það, sem þau hafa gert fyrir þessi börn og þeirra aðstandendur. Þau hafa mörg tekið börnunum afburða vel. En eins og nú er komið, er það mjög erfitt vegna fólksleysis, og má því ekki líða á löngu þar til það opinbera tekur í taumana. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara frekar út í málið, einkum þar sem allir virðast sammála um, að þáltill. gangi fram. Einnig ber ég fullt traust til hæstv.ríkisstj. um að greiða fyrir málinu, einkum vegna þess. að hæstv.forsrh. hefir verið hér lögreglustjóri og þekkir, hve mikið hér er af óknyttabörnum og hversu erfitt er að fá fyrir þau samastað. Þingsályktunartillögur ekki útræddar. Áfengismál (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1935 D Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti! Mig langar til að leggja nokkur orð í belg, þegar rætt er um þetta mál. Það er ekki svo að skilja, að ég búist við að koma með neitt nýtt eða það, sem menn hafa ekki heyrt áður, reynt eða séð. Maður er búinn að hlusta á skýrslur, sem áttu að sanna það, að áfengisnautnin hafi ekki vaxið, heldur jafnvel minnkað við komu sterku drykkjanna inn í landið. Ég skal ekki bera brigður á, að þessar skýrslur séu réttar. En sú skýrsla, sem skýrust stendur mér fyrir hugarsjónum, er skýrsla hins daglega lífs. Það er sú reynsla, sem ég fæ að sjá svo að segja daglega, eða mjög oft, í þeim verkahring, sem ég hefi á hendi, og ég verð að segja, að samanborið við það, sem var áður en sterku vínin komu hingað til landsins, þá hefir ástandið á þeim svæðum, sem ég sérstaklega tala um, versnað til mikilla muna. Ég hefði haft tilhneigingu til þess að færa nokkur dæmi máli mínu til sönnunar, en ég veit ekki, hvort það á við, og ég veit ekki heldur, hvort hv.þm. endast til þess að sitja öllu lengur undir umr., - klukkan er nú að verða 7, og ætla ég því að stikla á stóru. Það hefir amerískur prófessor einn og bindindismaður sagt: Drykkjuskapurinn er verri en hin voðalegasta styrjöld. Og vel metinn læknir, dr. Rush, sagði: „Sú þjóð, sem saurguð er af áfengum drykkjum, getur eigi haldið áfram að vera sjálfstæð og frjáls þjóð.“ Ég er viss um, að enginn mótmælir slíkum orðum og að það er heldur enginn hér inni, sem mundi vilja bera brigður á það, sem hann horfir sjálfur á dags daglega. Það er því miður, í skemmstu máli sagt, eftir því sem ég hefi komizt næst, þá stynja heimilin, mörg heimili bæði hér og annarsstaðar, undan byrðum áfengisbölsins. Konurnar koma til mín í hópatali og hvísla að mér raunasögum sínum, og öllum ber þeim saman um, að það hafi einmitt versnað fyrir alvöru, áfengisbölið, eftir að sterku drykkirnir komu aftur inn í landið. Ég skal ekki leggja dóm á það, hvort sú ályktun þeirra er rétt, en þegar ég virði fyrir mér konurnar sjálfar og geng inn á heimili þeirra og sé skortinn, sem þar hefir haldið innreið sína, efast ég ekki um, að þær hafa ástæðu til að kvarta og að böl þeirra er sárara en tárum taki. Orsökina rekja þær til áfengisverzlunarinnar, þar sem „svarti dauðinn“ fæst, og er jafnlöglegur og réttmætur varningur eins og hvaða nauðsynjavara, sem vera skal. Það eru annars ömurlegar andstæður í þessu öllu saman. Annarsvegar er verið að byrla mönnum þessa drykki, en hinsvegar er verið að gera allskonar varúðarreglur, sem miða að því að forða mönnum frá vörutegund, sem boðin er fram af ríkisvaldinu sjálfu. Þáltill. hv.þm. Borgf. ber það fyrst og fremst með sér, sem allir vita, að þessi hv.þm. hefir manna mestan áhuga fyrir bindindismálinu. Hann hefir sjálfur mjög greinilega rætt þessar till., rakið þær til mergjar og fært fyrir þeim skýr rök. Ég ætla ekki að endurtaka það, sem hann sagði. En í sambandi við þessar tvær fyrri till., um að það þurfi að takmarka vínsöluna við styttri tíma á dag og fækka vínsöludögunum, þá vil ég segja það, að því meira, sem þetta yrði gert, því frekar þarf að hafa vakandi auga á þeirri verzlun, sem vitað er, að fer fram hér í bænum, sem sé leynisölunni. Þetta þarf að haldast í hendur. Það er satt, sem hæstv.forsrh. sagði áðan um þá hættu, sem stafaði af leynisölunni. Það er hægurinn hjá að aka víni í bílum um göturnar, fela það og selja svo þegar kvöldar, þegar vínverzluninni er lokað. Þetta er gert, og það í allstórum stíl. Þær eru ekki svo fáar drykkjumannakonurnar, sem hafa rekið sig á leynisalana og bölvunina, sem „atvinna“ þeirra veldur. Hér er atriði, sem þarf að athuga gaumgæfilega. Það virðist ekki til of mikils mælzt fyrir hönd þjóðarinnar, þó að þess sé beiðzt, að gjaldeyrir landsmanna yrði heldur notaður fyrir nauðsynjar heldur en fyrir sterka drykki, brennivín, whisky og þess háttar, því að allir vita, hvaða afleiðingar notkun slíkra drykkja hefir. En reynslan hefir sýnt, að nauðsynjavörur eru látnar sitja á hakanum fyrir áfenginu. Þetta er hörmulegt ástand. Víðsvegar úti um land er sagt að sé allmikill vöruskortur, að fólkinu sé skammtað úr hnefa nauðsynjar eins og t. d. hveiti, sykur og sitthvað fleira, en það talar enginn um, að hörgull sé á víni. Það er alstaðar nóg til af því. Þá kem ég að þriðju till., sem ég vil sérstaklega undirstrika í sambandi við skemmtanir, sem orð fer af, að fari illa fram og ósæmilega sökum vínnautnar. Ég er ekki á móti því, að fólkið skemmti sér og geri sér glaðan dag, en ég tel það raunalegt, ef ungt fólk getur ekki glatt sig í sinn hóp, nema með því að hafa vín um hönd og verða sér til minnkunar. Það væri vel, ef úr þessu drægi, eins og mér heyrðist á ræðu hæstv.forsrh., svo að það hefði t. d. verið eitthvað skárra 1. desember„ballið“ í ár heldur en endranær. Ég veit það ekki, en nýársfagnaðurinn er eftir, og það mætti hafa einhvern við hendina til þess að gefa mönnum upplýsingar um, hvernig hann færi fram, en ekki er ég trúuð á að það sé góðs að vænta, ef Bakkus verður dýrkaður þar jafnrækilega og áður. Það væri óskandi, að bindindisstarfsemin í landinu yrði sem mest efld, og mér þótti vænt um að heyra, að hæstv.forsrh. fór um það þeim orðum, að það mundi ekki á honum standa að styrkja þá starfsemi. Það er hvöt fyrir þá, sem lægra eru settir í þjóðfélaginu, að liggja ekki á liði sínu, þegar þeir vita, að forráðamennirnir, sem mest eiga undir sér, ganga á undan með góðu eftirdæmi, hvetja en ekki letja til slíkrar starfsemi. En það má halda vel áfram á því sviði, ef að gagni á að verða, og það því fremur er kvenfólkið er farið að verða ískyggilega „mikið með“, - farið að drekka. Af því fer nú orðið talsvert orð, og því miður of mikið satt af því, sem þar er sagt. Ég þarf tæplega að lýsa því, hvernig ástatt er á því heimili, þar sem konan leggst í drykkjuskap, en það hefir hríðversnað hér í bæ síðan sterku vínin komu. Byrjaði með Spánarvínunum, sællar minningar, og ein syndin býður annari heim. Ég þekki ýms raunaleg dæmi, sem mætti nefna í þessu sambandi, en ég hirði ekki um að tilgreina þau. Ég veit aðeins, að ástandið hefir versnað síðan sterku drykkirnir komu; svo mikið er víst, hvað sem skýrslurnar segja. Skýrslurnar herma ekki skipbrot hvers einstaklings. Hér er alvörumál, sem krefst úrlausnar. Ég tala ekki um það fyrst og fremst í mínu eigin nafni, heldur í umboði og í nafni þeirra, sem líða og þjást daga og nætur út af því mikla böli, sem áfengisnautnin hefir í för með sér. Komið þið með mér, hv.þm., einhverja kvöldstund inn á heimili, sem ofdrykkjan hefir lagt í rústir. Þar blasir við oss eymd og áþján, sem orð fá ekki lýst. Er það ekki ömurlegt, að með löggjöf landsins sé þeirri eymd haldið við? Ég hygg þá drengi vera innan þessara veggja, að þeir hrærðust til meðaumkunar, ef þeir sæju slíka hluti, sem ég hefi oftlega séð á heimilum þeirra, sem mest kaupa af áfenginu hér í bænum, mestu eyða frá heimilum sínum í óreglu og svall. Og þegar svo konan, húsmóðirin, lætur leiðast út í sama fenið, ja, - hvernig er umhorfs á því heimili? Húsmóðirin lifir venjulega fyrst og fremst fyrir heimili sitt og ver börnin sín fyrir hverskonar voða á meðan hún getur, en þegar hún sjálf er hnigin fyrir freistingunni, þá er öll vörn úti. Lítill drengur var eitt sinn spurður, hvað bindindi væri. Hvað haldið þið, að hann hafi sagt? Bindindi er brauð og smjör. Það var brosað að þessu svari, en barnið sagði: Jú, þegar pabbi drekkur ekki, fæ ég bæði brauð og smjör, en þegar hann drekkur, fæ ég hvorugt. - Það er mikill sannleikur í þessu svari, eins og oft er í svörum barna. Ég vona, að hvaða skoðanir sem við, sem hér erum inni, höfum í stjórnmálum, þá getum við verið á einu máli um það, að áfengisnautnin sé böl, sem þarf að útrýma, hvað sem öðru líður. Sumir segja, að áfengið færi svo mikla peninga í ríkissjóðinn og hann megi ekki missa það fé. En hvaða varningur er það, sem við fáum í staðinn? Við fáum margfaldlega aukið ómagaframfæri, heilsubilun, siðspillingu hverskonar og kynspillingu, aukna þörf fyrir löggæzlu og margt fleira, sem beinlínis kostar stórfé, auk hinna örlagaþrungnu siðferðislegu afleiðinga, sem ekki verða með tölum taldar. Þess vegna er það mín skoðun, að okkur beri að samþ. allt, sem miðar í þá átt að sporna við eiturnautn áfengisins. Ég mun því hiklaust greiða þáltill.hv.þm. Borgf. atkv. mitt, svo sem heiðarlegri og gagnlegri tilraun í þá átt að stemma stigu fyrir eymd, spilling og niðurlægingu, sem þjóð vorri er búin af völdum hinnar síauknu áfengisnautnar. Löggjafarþing 50 Lagafrumvörp samþykkt. Fjárlög 1937 (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1936 B Dálkur 221 Ræðunr. 0085 Guðrún Lárusdóttir: Ég vil taka undir það, sem hv.þm. V.-Sk. sagði, að það er erfitt að standa hér upp og tala fyrir áhugamálum sínum yfir tómum stólunum. Og það er því miður oft, sem það einkennir þessa samkomu, hve fáir sitja. Ég vil ámæla því framferði, hávaða og látum, sem því miður of oft einkennir þingið. Ég hefi leyft mér að bera fram nokkrar brtt. við frv. það til fjárl., sem hér liggur fyrir. Þær hníga allar svo að segja að því að styðja og styrkja menningar- og mannúðarmál í landinu. Það eru ekki nema nokkrir dagar síðan hér í þinginu var borið fram frv. til l. um drykkjumannahæli. Af því að 1. brtt. er um það, þá ætla ég að mæla fyrir henni fyrst. Því frv. fylgir ýtarleg grg. og sundurliðun á því ástandi, sem nú ríkir með þjóð vorri í þessu efni. Það hlýtur að vera lýðum ljóst, að ástandið í þeim málum er nú orðið svo, að varla verður lengur við unað án þess að eitthvað verði aðhafzt til hjálpar mönnum, sem eru að farast í áfengisflóðinu. Ég hefi óskað eftir, að lagðar yrðu af mörkum í þessu skyni 20000 kr. Það kann að þykja nokkuð há upphæð, en þegar þess er gætt, til hvers hún á að fara og til hve mikils góðs hún getur orðið þá er hún ekki há. Ég ætla því að vona, að hv.þm. sjái sér fært að verða við þessari fjárbeiðni. Næsta brtt. er við 12. gr., tölul. l6. c. Það er viðvíkjandi styrk til fávita. Á fjárl. eru ætlaðar 5000 kr. í þessu skyni. Það er náttúrlega betra en ekki neitt, en mjög er það lítið og fremur illa skammtað til styrktar þeim mörgu, sem eru fávitar, og þeim mörgu heimilum, sem bera þá þungu byrði að hafa fávita innan sinna vébanda. Eins og hv.þm. er kunnugt, voru á síðasta þingi sett lög um fávitaheimili. Samkv. bráðabirgðaákvæðum þessara laga er tekið skýrt fram að meðan ríkið ekki eignist sjálft slík heimili skuli þó greiddur með þeim viss hluti fjár til þeirra heimila, sem við yrði samið og heilbrigðisstjórnin álítur sæmileg. Þegar þetta var orðið að l. héldu margir, að nú væri nóg aðgert og það mundi koma af sjálfu sér, að þetta fé yrði greitt, og hrepparnir, sem höfðu fávita á þessu eina heimili, sem til er, Sólheimum, drógu að sér höndina og hættu að borga nema þann hluta, sem þeim var gert að greiða eftir l. Það sama munu þeir fáu einstaklingar hafa gert, sem þarna höfðu fávita. Þetta hlýtur óhjákvæmilega að leiða til þess, að hið eina heimili, sem ætlað er fávitum, verður blátt áfram að loka og hætta starfi. Til þess að reyna að ráða einhverja bót á þessu hefi ég borið fram þessa till. um hækkaðan styrk til fávitameðlags úr 5000 kr. upp í 15000 kr. Ég veit, að hv.þm. eru yfirleitt svo sanngjarnir, að þeir sjá, að við svo búið má ekki lengur standa. Ég sé, að hæstv. fjmrh. er nú kominn, - ég vil segja loksins kominn og ætla ég því að snúa máli mínu til hans. Hæstv. ráðh. minnist þess, að ekki alls fyrir löngu átti ég tal um þetta við hann. Þá bar hann því við, að það hefði ekki verið sett í fjárl. samtímis því, sem l. voru sett. Þá bar hann því einnig við, að ekki hefði verið samið við neina sérstaka staði um að taka fávita. Hvað því viðvíkur, að það hafi ekki verið sett í fjárlög, þá vil ég segja það, að það hefði áreiðanlega verið hægt um vik að gera það, að setja það í aukafjárlög. Það er áreiðanlegt, að margt annað óþarfara hefir þjóðin greitt heldur en þó hún greiddi meðlag með nokkrum vesalingum, sem enga eiga að, því hér eiga oft í hlut mjög fátæk heimili og bágstödd. Ég ætla að láta þessi fáu orð nægja í bili um tillöguna, en ég vil treysta á sanngirni hv.þm. og fjmrh., að þeir sjái sóma sinn í því að veita hjálpina þar, sem hennar er mest þörf. Þá kem ég að till. við 17. gr. 3., nýr liður, til barnaverndar. Fyrir fjvn. mun hafa legið umsókn um 20000 kr. styrk frá barnaverndarráði Íslands. Ég get bent á ýmsa, sem hafa gert heiðarlegar tilraunir til þess að vinna að barnaverndarmálum vor á meðal, t. d. Oddfellowregluna, sem hefir undirbúið framtíð margra barna með góðum árangri. Þá eru og ýmsir fleiri, sem nefna ber, t. d. Afmælisfélagið. Þetta félag hefir reist sæmilegt hús til að hafa sumarbústað í fyrir börn gegn lágu gjaldi. Það hefir stuðzt fjárhagslega að nokkru leyti við það, að á sínum tíma samdi félagið við sænskt eldspýtnafirma og fékk til umráða mikið af eldspýtum og gat selt þær með góðum hagnaði, vegna hagstæðra samninga, en þegar eldspýtna einokunin eða einkasalan kom hér, þá var úti um þann ágóða. Þetta átti ekki svo lítinn þátt í, að afmælisfélagið lokaði heimili sínu. Ég tek þetta hér fram til að sýna, að það getur haft allvíðtæka þýðingu, þegar ríkisvaldið er að seilast inn á atvinnusvið einstaklinganna. Hér er ofurlítið dæmi um, hvað það getur komið hatramlega niður á þjóðinni og hennar viðkvæmustu efnum. Það má taka fleira fram í þessu sambandi, t. d. kvenfélögin úti um land, sem hafa verið að reyna að koma sér upp dagheimilum, en hafa oftast orðið að hætta vegna féleysis. Dagheimili, sem rekið er í Hafnarfirði, hefir því verið svo sérstaklega heppið að fá styrk frá ríkinu, en við hlið þess starfar dagheimili hér í Rvík, sem engan styrk fær, en ég ætla nú að vona, að fjvn. geri eitthvað til þess að greiða fyrir því. Ef Alþingi sér sér fært að láta þá upphæð, sem ég fer fram á í þessu skyni, eða 20000 kr., þá fullyrði ég að málefnum barnanna verði mikið betur komið á næstunni en nú er, og veitir sízt af því. Till. mína viðvíkjandi elliheimilinu Grund ætla ég að taka aftur til 3. umr. Svo er brtt. við 18. gr., sem fer fram á að bæta í hóp annara ljósmæðra einni nýrri ljósmóður, sem aldrei hefir fengið nein eftirlaun fyrir 20 ára starf. Þessi kona sótti í fyrra til þingsins um lítilsháttar eftirlaun, en beiðni hennar kom aldrei fram. Síðan hefi ég kynnzt konunni nokkuð, högum hennar og heilsufari. Ég veit, að hún er makleg að fá þessa viðurkenningu, og ég ætla að vona, að ríkissjóður láti sig ekki muna um þessa litlu viðbót á því, sem hann gerir fyrir ljósmæðurnar í landinu. ...Dálkur 238 Ræðunr. 0096 Guðrún Lárusdóttir: Mér heyrðist á hv. frsm. fjvn., að till. mín um framlag til drykkjumannahælis væri ekki tímabær nú, vegna þess að ekkert drykkjumannahæli er til í landinu. Það er rétt, að það er ekki búið að stofna drykkjumannahæli, en þess vegna einmitt fer ég fram á framlag til stofnunar drykkjumannahælis, að það er ekki til ennþá, en þarf þó að vera til. Ég álít, að fyrsta sporið málinu til framdráttar sé það, að lagt sé fé til stofnkostnaðar. Fyrir þinginu liggur frv. til l. um drykkjumannahæli. Það kom seint fram, svo líkindi eru til, að það nái ekki afgreiðslu í þetta sinn. En hversvegna kom það seint fram? Af því að ég beið eftir því, að hæstv.ríkisstj. gerði eitthvað í þessu máli. Og ég hafði fyllstu ástæðu til að ætla, að hún mundi eitthvað gera, sökum þess að á síðasta þingi var samþ. þáltill. í Ed., sem fól ríkisstj. á hendur að undirbúa og leggja síðan fyrir þingið frv. um þetta efni, eða a. m. k. sjá um þann undirbúning, sem þyrfti þessu máli til framkvæmdar. Ég beið eftir því, og það bíða margir eftir því að hæstv.ríkisstj. léti eitthvað til sín heyra, en það bar engan árangur, svo ég bar fram frv., og um leið flutti ég brtt. við fjárlögin um, að ætlað væri fé á næsta ári til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd, eða undirbúa það sem bezt undir frekari framkvæmdir. Mér finnst það því ekki frambærileg ástæða hjá hv.frsm., að þessi till. geti ekki staðizt, af því drykkjumannahæli sé ekki til. Um hina till. mína sem er um styrk til fávitahælis, er það að segja, að ég tek hana aftur til 3. umr., af því ég geri mér vonir um eftir orðum hv.frsm., að hv.fjvn. hrindi því máli í þá átt, sem ég get við unað. Er ég hv.n. þakklát. ef hún verður því málefni til gagns. - ...Dálkur 240 Ræðunr. 0098 Guðrún Lárusdóttir: Ég vil aðeins lýsa því yfir, að ég verð við tilmælum hv.frsm. síðari kafla um að taka aftur til 3. umr.till. þá, er hann greindi. 3. umr. Dálkur 276 Ræðunr.0119 Guðrún Lárusdóttir: Það eru aðeins örfáar brtt., sem ég hefi leyft mér að bera fram við fjárlfrv. Ég get verið stuttorð um þær, því að þær eru mjög svo augljósar, og hafa enda sumar legið hér fyrir þinginu áður. Fyrsta till. er við 17. gr. 5., um að við 5. lið bætist nýr liður: Til annara dagheimila og til að ráðstafa vangæfum börnum, eftir till. barnaverndarnefnda, gegn að minnsta kosti jafnháu framlagi annarsstaðar að. Það er nú svo, að það hefir hingað til verið fremur hljótt um þá starfsemi hér á voru landi. En ég sé, að nú hafa verið bornar fram till., sem ganga í svipaða átt og mín till., þar sem eru till. næst á undan þessari, og svo önnur frá fjvn. Mér hefði fundizt það vera „praktiskt“, hefði verið hægt að sameina sig um þessar till. og bera fram eina heildarupphæð, og hækka hana þá dálítið, til þess að öll dagheimilin og þeir aðiljar, sem hér er átt við, geti allir notið góðs af. En nú er þetta borið fram í þrennu lagi, og þykir mér líklegt, að eins og málinu er nú komið, mundi ekki verða nema einn, sem yrði þessa styrks aðnjótandi, og býst ég helzt við, að Hafnarfjarðar-dagheimilið mundi verða fyrir valinu. Ég verð að segja, að mér þætti það ófullnægjandi lausn á málinu. Í þeirri von, að hægt verði nú á fundinum að ná samkomulagi við fjvn. og hv.þm. V.-Ísf. um að sameinast um þessar till., þannig að enginn verði útundan, þá ætla ég ekki að sinni að mæla fleiri orð fyrir þessum till., en snúa mér að næstu brtt. minni. Það er mjög eðlilegt spor, sem ég stíg þar, frá æsku til elli, því að næsta brtt. mín, sem er við 17. gr. 33, fer fram á lítilsháttar fjárveitingu til elzta elliheimilisins, sem hér á landi starfar. Það er nú einn sinni þannig, að við, sem hér sitjum, eigum ef til vill eftir að glíma við gömlu elli og líklegast bera lægra hlut. Mér þykir það því ekkert óeðlilegt, þó við beinum hugum okkar að þessari till. og gerum upp við okkur, hvort við sjáum okkur ekki fært að greiða henni atkv. Grund hefir um 13 ára bil hýst fjölda gamalla manna. Þar hefir verið tekið á móti gömlu örvasa fólki, sem ekki hefir átt í annað skjól að venda. Ég þyrði vel að bjóða öllum hv.þm. að koma og sjá, hvenær sem er, fráganginn og meðferðina á þessu gamla fólki. Ég þori að segja það, að það þolir vel samanburð við beztu gamalmennahæli í þeim löndum, sem slík starfsemi hefir verið rekin í öldum saman, Og ég verð að segja það, að ég skil ekki, hvernig á því getur staðið, að Alþingi eða fjvn. hefir ekki séð sér fært að leggja til, að þetta heimili fái lítilsháttar styrk til starfsemi sinnar. Það er vitað, að þetta gamalmennahæli naut styrks þingsins áður fyrr, en það var svipt honum fyrir 2 árum. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur með það, að það er ekki síður erfitt fyrir stofnanir að komast af en einstaklinga nú á þessum krepputímum, og elliheimilið Grund hefir ekki farið varhluta af fjárhagsörðugleikum. Ég held, að enginn hv.þm. þurfi að hafa samvizku af því, þó að hann rétti slíkri stofnun hjálparhönd. - Það hafa verið sett inn í fjárl. 2 önnur elliheimili, og skal ég sízt hafa á móti fjárveitingu til þeirra, en ég vil ekki láta ganga á snið við það þriðja, sem er þeirra elzt og stærst, og hefir þar af leiðandi unnið þjóðinni mest gagn. Ég hygg, að það sé óþarfi að lýsa starfsemi þessarar stofnunar; til þess er hún of kunn. Það er öllum velkomið að koma þangað og sjá það, sem þeir vilja, og þangað hafa líka margir lagt leið sína, bæði útlendir menn og innlendir, og ég held, að allir séu samdóma um, að það fari vel um fólkið og því líði vel. Ég ætla þá að víkja frá þessu og tala um annað málefni, sem er mér einnig hjartfólgið. Ég á hér brtt. við 22. gr., um 10 þús. kr. framlag til stofnunar drykkjumannahælis. Ég bar fram till. við 2. umr. um að leggja fram 20 þús. kr. til þess að undirbúa stofnun slíks hælis. Ég hefi bæði heyrt og séð átakanleg dæmi um þessa þörf, og ég veit, að það er líklega fátt í þessu þjóðfélagi, sem raunverulega er meira aðkallandi heldur en að eiga gott skjól og hæli fyrir drykkjumenn. Ég hafði gert mér von um, að þessari till. yrði tekið vel hér á þingi, enda þótt fjárhæðin væri svona há. Það kom mér því öldungis á óvart, þegar ég sá þá menn, sem ég bezt treysti og veit, að eru sannir bindindismenn og hafa árum saman talið sig það, greiða atkv. á móti þessari till. Ég ætla ekki að fara að vekja neinar deilur, en ég get ekki stillt mig um að segja: Hvar er bindindisáhugi þessara manna, ef hann kemur ekki í ljós, þegar um slíkt mál er að ræða? Ég ætla nú að reyna að bera till. fram í þessu formi, og til þess að skýra, af hverju ég geri það, ætla ég að segja hv.þm. dálitla smásögu, sem er sönn. Ef til vill hafa einhverjir heyrt hana, en sannleikurinn þolist oftar en einusinni. Það var listamaður, sem ætlaði sér að verða frægur, og til þess hugsaði hann sér að mála mynd, sem átti að gera nafn hans ódauðlegt meðal mannanna. Myndin átti að vera mannsmynd, sem táknaði allt hið fegursta og fullkomnasta í manninum. Hann einsetti sér að mála Kristmynd. Lengi leitaði hann að nógu fallegu andliti, og loks fann hann þetta andlit. Það var æskumaður í blóma lífsins, saklaus og hreinn. Þennan mann fékk hann til þess að sitja fyrir, og allir, sem sáu mynd hans, dáðust að henni. En málarinn hugsaði sem svo, að til þess að mynd unga mannsins nyti sín til fulls, yrði hann að mála aðra mynd, sem átti að tákna allt það ljótasta og andstyggilegasta, sem til er. Hann varð nú aftur að fara og leita og leita; loks fann hann í djúpum fangaklefa fjötraðan mann í synd og spillingu, og hann fékk leyfi til að mála hann. Þegar hann var að mála hann, varð hann ekki lítið forviða, er hann varð þess vísari, að þetta var einmitt sami maðurinn, sem hann hafði málað áður, þegar hann málaði Kristsmyndina. Þegar málarinn spurði fangann, hvað hefði valdið breytingunni, svaraði hann engu öðru en því, að það hefðu verið áfengir drykkir, sem hefðu komið þessu til leiðar. - Til þess að koma í veg fyrir, að slíkar myndir verði til í hinu íslenzka þjóðfélagi, ber ég fram till. mína um stofnun drykkjumannahælis. Ég hefi hugsað mér þetta drykkjumannahæli þannig, að það verði fyrst og fremst lækningastofnun fyrir þá menn, sem falla í hendur ræningjans Bakkusar. Það vakir fyrir mér, að ríkið kaupi til þess á sínum tíma jörð á hentugum stað til þess að byggja þar hús, sem notað yrði til hælis og lækningar fyrir þá menn, sem þjást undir oki áfengisins. Ég leyfi mér að stinga upp á því, að nokkur hluti þess fjár, sem gert er ráð fyrir í till. minni að verði veitt í þessu efni, mætti nota til þess að senda mann til útlanda til þess að kynna sér rekstur drykkjumannahæla þar. Ég held, að það fyrsta og bezta, sem við getum gert hér til þess að hrinda þessu máli af stað, sé að senda áhugasaman bindindismann, sem veit, hvað gera ber í þessu efni, og láta hann kynna sér hvað gert er í nágrannalöndunum. Þegar hann svo væri kominn heim, mundi hann leggja á ráðin um, hvað við ættum að taka til bragðs. Ég ætla ekki að vantreysta neinum af þeim hv.þm., sem hér eiga sæti. Ég vona, að þeir séu svo víðsýnir að sjá, hvar sem þeir standa í pólitík, að áfengisbölið er alþjóðarböl, sem við verðum að verja okkur fyrir. Ég á þá aðeins eftir að minnast á smábrtt., sem ég á á þskj. 547, um fjárveitingu til landsfundar kvenna. Það hafa verið haldnir hér landsfundir kvenna tvisvar sinnum, og er í ráði að halda landsfund að ári. Til þessara fundarhalda þarf talsvert fé. Það getur enginn mælt því gegn, að konur, ekki síður en karlar, hafa þörf á því að lyfta sér upp, koma saman og ræða áhugamál sín. Konur úr ýmsum félagsskap víðsvegar að af landinu koma saman á einn stað og ræða þau áhugamálin, sem þær bera fyrir brjósti. Mér virðist þetta vera þörf starfsemi og ég hygg, að hv.þm. sjái ekki ástæðu til að sporna við þessari smáu fjárveitingu, eða 1500 kr., í þessu skyni. Ég get svo látið máli mínu lokið að svo komnu, en vildi mikillega mælast til við fjvn. og flm.brtt., sem er á undan minni, um barnaverndarstyrk, hvort við gætum ekki talað um þetta og komið því saman í eina till. dálítið myndarlega. ...Dálkur 324 Ræðunr. 0159 Guðrún Lárusdóttir: Ég ætla ekki að tala langt mál, enda er orðið framorðið og umr. senn lokið. En það voru fáein orð í næstsíðustu ræðu hv.frsm., sem gáfu mér tilefni til þess að bæta við það ofurlitlu. Hann var að átelja það, að nokkrir menn í þinginu hefðu verið að krukka í þann rithöfund, sem stundum berst hér í tal, sem sé Halldór Kiljan Laxness. Þar sem ég er ein af þeim þm., sem hafa verið að krukka í þennan heiðursmann, þá vildi ég gera grein fyrir því frá minni hendi, hverskonar krukk það hefir verið. Það má vitanlega kalla það svo, að krukkað sé í þann rithöfund, sem maður gagnrýnir eitthvað, en það hefi ég leyft mér að gera hér á þingi. Mér hefði ekki þótt taka að minnast á þetta, ef ekki væri svo ástatt, að einmitt þessum manni hefir verið hossað hátt, og það hærra en nokkrum öðrum íslenzkum rithöfundi. Ég þori að fullyrða, að hann er kominn á fjárlög með þau hæstu rithöfundalaun, sem nokkru sinni hafa verið úti látin á okkar fátæka landi. Hann hefir verzlað við menntamálaráð, selt handrit sín og fengið að lesa sögur sínar í útvarpið. Hann hefir sem sagt komizt á þær allrahæstu nótur hvað þetta snertir. Til slíks manns hlýtur maður að gera meiri kröfur, miklu meiri en til þeirra, sem ekkert hefir verið látið með. Það er líka það eina, sem ég hefi gert, bæði fyrir mína hönd og annara. Ég skal játa, að mér hefir fundizt, að þessi rithöfundur hafi heldur bætt ráð sitt í seinni tíð, og ég get hugsað mér, að það hafi átt sinn þátt í því, þetta„krukk“, sem hann hefir orðið fyrir hér á þingi bæði frá mér og fleirum. Það er nú einu sinni svo að menn hafa stundum betra af „krukkinu“ heldur en af kjassinu. Það hefir líka verið haft orð á því hér í kvöld, að svo mundi vera í hinu hjartnæma þakkarávarpi, sem einn hv.þm. flutti til annars hv.þm. fyrir lofræðu sem hann hélt hér fyrir minni Laxness, svo að ég er ekki ein um þá skoðun, að rithöfundurinn hafi eitthvað lagazt, enda var vissulega þörf á því. En þrátt fyrir þetta eru þessi ritverk, sem lofræðan var haldin um hér, - lofræða, sem minnti mig ofurlítið á líkræður, en þær eru löngum annálaðar fyrir lofið - þannig úr garði gerð, að í þeim eru slíkar smekkleysur og ýkjur, að fullyrða má, að í íslenzkum sögum og ritum yfirleitt fyrirfinnist ekki annað eins. Sumt af því er þannig vaxið, að það er ekki frambærilegt til umtals á löggjafarþingi þjóðarinnar, því þar ægir saman hinum furðulegustu lýsingum á ljótu máli, svo ekki sé sagt annað meira, og óþverra orðbragði, sem þætti óprýða hvers manns dagfar og breytni. Af þessum sökum þykir mér það undur mikil, að sjálfur fræðslumálastjóri landsins skuli standa hér upp og kalla svona rithátt listaverk(!) Það má kannske segja, að það sé ekki meira, þótt hann dáist að ritum Laxness heldur en ýmsir aðrir, en ég er nú svo kröfuhörð, að ég geri meiri kröfur til þeirra, sem framarlega standa í fylkingu, heldur en hinna, sem á eftir drattast. Til sönnunar því, sem ég hefi sagt, mætti t. d. nefna margar smekkleysur í sögunni „Sjálfstætt fólk.“ Ég ætla þó aðeins að nefna eitt dæmi. - Gamalt guðhrætt fólk kenndi börnunum að signa sig, og mun svo hafa verið gert almennt hér á landi, þótt hætt sé því nú. Siður þessi var í rauninni fagur og átti að auka lotningu barnsins fyrir helgi hins þríeina Guðs. En þegar Halldór Laxness fer höndum um þessa æfagömlu þjóðlegu venju, virðist hann gera það til að draga sem mest úr þeirri lotningu - því annars mundi hann tæpast láta Bjart, sjálfstæða bóndann í Sumarhúsum, hafa signinguna um hönd - á setunum! Ég veit, að fjöldi fólks hefir mestu skömm á svona lýsingum, og þær eru til þess eins að vekja gremju og andstyggð allra nokkurnveginn siðaðra manna. Ég tel, að þetta dæmi og önnur svipuð úr ritverkum Halldórs séu til vanvirðu í íslenzkum bókmenntum, og verði aldrei fegrað, enda þótt þjóðin sé látin gjalda gull fyrir. Lagafrumvörp samþykkt. Ríkisútgáfa námsbóka (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1936 B Dálkur 366 Ræðunr. 0295 Guðrún Lárusdóttir: Ég legg til, að þessu máli sé vísað til fjhn. ...Dálkur 367 Ræðunr. 0298 Guðrún Lárusdóttir: Ég ætla ekki að fara að ræða um frv. sjálft, með því að ég gerði grein fyrir áliti mínu á frv. um sama efni á síðasta þingi. En viðvíkjandi uppástungu minni um að vísa málinu frekar til fjhn. heldur en menntmn. vil ég segja það, að mér virðist frv. fyllilega hafa í sér fólgið skattamál, því það gerir ráð fyrir nýjum almennum útgjöldum, eða réttara sagt útgjöldum í nýjum búningi, og þar sem þau eru allumfangsmikil og snerta ekki svo lítið hvert heimili í landinu á annan hátt en verið hefir, þá virðist mér, að fjhn. eigi í rauninni að íhuga málið. Það var einungis þetta, sem vakti fyrir mér, er ég stakk upp á, að fjhn. fengi málið til meðferðar. 2. umr. Dálkur 369 Ræðunr. 0302 Guðrún Lárusdóttir: Ég hefi borið fram nokkrar brtt. við frv. þetta. - Ég verð nú að segja, að ég hefi ekki haft mikla trú á ágæti þessa frv. Ég hefi ekki verið trúuð á, að þessi útreikningur geti staðizt. Þó veit ég, að útgjöld til kaupa á skólabókum eru þungur baggi á mörgu heimili. Ef hér væri um að ræða leið til að laga þetta, væri sjálfsagt að gera þessa tilraun. Ég hefi því bundið mitt atkv. við brtt., sem ég hefi borið fram á þskj. 201. Þá vil ég geta þess, að fallið hefir niður athugasemd í sambandi við 1. brtt. mína á þskj. 201. Vil ég því afhenda hæstv. forseta hana sem skriflega brtt., svo að hann geti komið henni á framfæri. Þetta frv. fer alllangt út fyrir það svið, sem ég tel heppilegt. Ég hefi áður sagt, að ef til vill væri rétt að gera þessa tilraun að því er snertir barnaskóla eingöngu. Og upphaflega mun frv. hafa verið svo hugsað. En síðan var því breytt í þá átt, að það skyldi ná til allra skóla á landinu, og ekki aðeins snerta bækur, heldur og allan varning til skóla, sem pappírsverzlanir selja nú, og er ég því alveg mótfallin, að þannig sé seilzt inn á atvinnugreinar einstaklinga. Ég sé ekki ástæðu til, að ríkið sé þannig að keppa við þegnana um atvinnumöguleika, og finnst mér það heldur eiga að hlynna að atvinnu þeirra. Fyrir mér vakir, að frv. sé bundið við barnaskólana eina. Þegar svo reynsla væri fengin að því er þá snertir, væri í lófa lagið að bæta við eða draga frá, eftir því hvað þætti heppilegra. Af frv. er og svo að sjá, sem það sé einhver tilraunastarfsemi, sem hér á að hefja. Annarsvegar er ráðgert, að bókagjöldin muni ekki hrökkva fyrir kostnaðinum, og á þá ráðh. að taka lán, en annarsstaðar í frv. er gert ráð fyrir, að afgangur verði, og á þá að færa út kvíarnar. Þá hefi ég í samræmi við skoðun mína á þessu máli gert þær brtt., að niður falli allar gr. frv. sem lengra ganga en það, sem ég hefi bent hér á. Loks ber ég fram brtt. viðvíkjandi aðiljum þeim, er skipa eiga menn í ritstjórn námsbókanna. Legg ég til, að í staðinn fyrir félag kennara við héraðsskóla og gagnfræðaskóla komi synodus. Ég sé ekki, að kennarar við héraðsskólana séu hér nauðsynlegir aðiljar. Hinsvegar virðist mér prestarnir, sem manna mest hafa fyrr og síðar skipt sér af fræðslu barna og unglinga hingað til, ættu að hafa rétt til að velja mann í nefnd, sem á að sjá um, hverjar námsbækur börnum eru fengnar. Prestarnir eru þeir menn, sem kynnast heimilunum bezt og hljóta samkvæmt stöðu sinni að hafa mestan áhuga á því, að valið á barnabókum takist sem bezt. Ég býst líka við, að fólkið í landinu álíti það bezta tryggingu fyrir því, að vel verði til bókanna vandað, ef prestur er í þessari n. Ég held því fast fram þessari brtt. og bind mitt atkv. við hana. Ég hefi svo ekki meira um þetta mál að segja, en vona, að ég hafi komið svo orðum að hugsun minni, að hún misskiljist ekki. ...Dálkur 371 Ræðunr. 0305 Guðrún Lárusdóttir: Ég sé ekki annað en það sé vel viðeigandi og í alla staði réttmætt, að prestastéttin hafi afskipti af þessum málum, þar sem þeir hafa betri aðstöðu til að kynnast heildinni heldur en nokkrir aðrir embættismenn. Hv. þm. S.-Þ. sagði, að skólar og kirkja færi hvort sína leið. Mér finnst, að skólar og kirkja ættu að eiga samleið, og þótt prestar séu yfirleitt ekki skólakennarar, þá eru það þeir, sem á vissu aldursskeiði barnanna hafa mest afskipti af þeim og nánust sambönd við heimilin, ef þeir rækja vel skyldur sínar, t. d. með húsvitjunum. Ég álít þess vegna alls ekki rétt að ganga framhjá prestastéttinni og allra sízt þar sem ég lít svo á, að þetta eigi sérstaklega að snerta barnafræðsluna. Ég álít, að hér sé um mjög þýðingarmikið atriði að ræða. - Fræðslan er undirstaða lífsins, og þess vegna ber að vanda til hennar eftir föngum. Ég er ekki með þessari uppástungu minni um að blanda synodus í málið að kasta neinni rýrð á kennarastéttina, enda þótt hægt sé að segja, að kennarar séu ekki alltaf heppnir í vali um bækur, sem þeir gefa út, og getur það t. d. átt við um bók eina, sem nýlega er gefin út og heitir Dýrin tala. Hafa hv.þdm. sjálfsagt lesið þann ritdóm, sem Árni Friðriksson hefir skrifað um hana, og vita þá, hve vel það bókarval hefir tekizt. Ég er ekki heldur með þessum orðum að kasta rýrð á kennarastéttina, heldur aðeins að sýna það, að öllum getur mistekizt, og það er engin allsherjartrygging fyrir góðu bókavali, að kennarar einir fjalli um þetta mál, og ég held, að prestar gætu gert það fullt eins vel. Lagafrumvörp samþykkt. Menningarsjóður (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1936 B Dálkur 585 Ræðunr. 0806 Guðrún Lárusdóttir: Ég hefi áður hreyft því hér í d., að óviðfelldið sé, að menningarsjóður eigi tilveru sína undir því, að menn brjóti l. landsins. Ég fagna því þeirri brtt., að ríkissjóður greiði til hans beint af óskiptu þá upphæð, sem um er að ræða. Ég tel það mikla afturför, ef menningarsjóður leggst niður, enda þótt allmargir hafi látið í ljós óánægju yfir sumum bókunum, sem hann hefir gefið út. En það var þó annað, sem kom mér til að standa upp, sem sé orð hv. 1. þm. Eyf. Hann tók það skýrt fram, að minna væri nú drukkið í landinu en áður en nýju áfengisl. voru sett. Mér þætti gaman að vita, á hverju hann byggir það. Á síðastl. hausti var flutt hér í útvarpið grg. um áfengismálin, samanburður á ástandinu fyrr og nú. Þar kom það greinilega fram, að drykkjuskapur hefir ekki minnkað, heldur stórvaxið. Væri raunar óskandi, að hitt væri satt, en því fer fjarri, að svo sé. Ég vildi óska, að hv.þm. kynnti sér þetta mál rækilega, áður en hann fullyrðir aftur, að vínnautn hafi minnkað. Lagafrumvörp samþykkt. Vélfræðikennsla (1. umr.) – í Alþingistíðindum 1936 B Dálkur 590 Ræðunr. 0826 Guðrún Lárusdóttir: Það var aðeins fyrirspurn til hv.n., hvort hún hefði nokkuð leitað álits Jessens, skólastjóra vélstjóraskólans, um þetta frv. Ég tel rétt, að það væri gert, að ekki væri gengið framhjá þeim manni, sem forstöðu veitir þeim skóla, er frv. snertir svo mjög, og manni, sem alkunnugt er, að stendur mjög vel í stöðu sinni. Lagafrumvörp samþykkt. Ríkisframfærsla sjúkra manna og örkumla (1. umr.) – í Alþingistíðindum 1936 B Dálkur 641 Ræðunr. 0931 Guðrún Lárusdóttir: Eins og hæstv.atvmrh. drap á í ræðu sinni, voru samþ.l. á síðasta þingi um fávitahæli, með því bráðabirgðaákvæði, að meðan ríkið ætti ekki slíkt hæli, skyldi það greiða ? hluta kostnaðar á hælum eða öðrum forsvaranlegum stöðum fyrir fávita. Nú er liðinn alllangur tími síðan þetta var samþ., og ég veit ekki, hvort greitt hefir verið með fávitum fram yfir það, sem var. Ég vildi því í sambandi við þetta frv. gera þá fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort þetta bráðabirgðaákvæði, sem þegar er samþ., gildir ekki þar til þetta frv. verður að gildandi lögum. Það hefir reynzt mjög bagalegt fyrir þetta eina hæli, sem hér er, að hrepparnir hafa neitað að greiða nema ? hluta kostnaðar. Þetta getur vitanlega ekki viðgengizt, vegna þess að eigandi þessa hælis býr við fátækt, svo sem kunnugt er, og getur alls ekki annazt framfærslu fávitanna svo að segja meðgjafarlaust. Nú eru áætlaðar í fjárl. 5 þús. kr. með fávitum, en það hrekkur hvergi nærri til. Ég vil benda á, að Rvíkurbær hefir 4 fávita á fávitahælinu í Sólheimum og hefir greitt 100 kr. á mánuði með hverjum, en síðan um áramót hefir bærinn ekki greitt nema 20 kr. með hverjum, og svo mun vera með öll hreppsfélög, sem hlut eiga hér að máli, vegna þess að þau telja sér ekki skylt að greiða nema ?, og styðja það álit sitt eingöngu við hin samþykktu bráðabirgðaákvæði, er ég hefi minnzt hér á. Ég vildi gjarnan heyra álit hv. d. og þá sérstaklega hæstv.atvmrh. um þetta atriði. Ég hefi heyrt, að hæstv. fjmrh. - sem því miður er ekki viðstaddur - hafi neitað að greiða, fyrr en til þess yrði veitt fé á fjárlögum. Ég treysti hæstv.atvmrh. manna bezt í þessu máli - ég get gjarnan sagt það hér í heyranda hljóði -, og því langar mig til að heyra hans álit og fá upplýsingar um, hvernig í þessu liggur. ...Dálkur 642 Ræðunr. 0933 Guðrún Lárusdóttir: Ég þakka hæstv.atvmrh. fyrir svör hans. Ég má þá ef til vill skilja þetta svo, að ef of margar umsóknir koma um þennan styrk, þannig að upphæðin hrökkvi ekki til, þá muni ríkið greiða það, sem á vantar. Viðvíkjandi 100 kr. kostnaðinum af dvöl á hælinu er það að segja, að mér þykir líklegt, ef hælið væri fullskipað, að komast mætti að samningum um lægri meðgjöf. Hælið getur tekið 25 manns fullskipað, en nú eru þar 14. Þó væri það mikil bót, ef ríkið tæki að sér að greiða það, sem á kynni að vanta, en bindi sig ekki við þessar 5000 kr. Lagafrumvörp samþykkt. Sveitarstjórnarkosningar (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1936 B Dálkur 788 Ræðunr. 1152 Guðrún Lárusdóttir: Það eru aðeins fáein orð út af 4. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir, að kosningar í bæjar- og sveitarstjórnir eigi að fara fram á sunnudegi. Í Rvík hafa bæjarstjórnarkosningar aldrei farið fram á sunnudögum, heldur laugardögum. Ég held, að mörgum mundi þykja það miður, ef það á nú að lögfesta það að hafa sunnudag sem almennan kosningadag. Við vitum, að kosningar eru æfinlega mjög mikið hitamál, og þeir dagar, sem varið er til kosninga, a. m. k. hér í Rvík, eru ekki rólegir dagar. Allar siðaðar þjóðir friða helgidaga sína, og furðast það í lengstu lög að lögbjóða hávaðasama kosningafundi á slíkum dögum. Það var aðeins þetta, sem ég vildi minnast á hér, áður en málið heldur lengra áleiðis, og vil skjóta því til hv.allshn., hvort ekki sé ástæða til að gera breyt. á þessu atriði frv. 3. umr. Dálkur 791 Ræðunr. 1159 Guðrún Lárusdóttir: Ég hreyfði því hér í gær, að mér þætti óviðkunnanlegt, að það yrði leitt í lög, að sunnudagur skyldi vera kosningadagur. Ég heyrði ekki hæstv. forseta lesa dagskrána, og gerði mér líka von um, að hv.allshn. mundi taka til greina þau orð, sem ég mælti hér í gær, ella hefði ég gert brtt. um þetta atriði. Hér er verið að skerða helgihald sunnudagsins, a. m. k. í fjölmennari stöðunum. Vel má vera, að kosningar fari svo rólega fram í sveitum, að þessa gæti ekki mikið, en hitt vitum við öll, að t. d. hér í Rvík er ekki sá blær yfir kosningadögum, sem á að vera yfir helgi- eða hvíldardögum. Í því trausti, að fleiri séu hér í hv. d., sem líta þetta sömu augum og ég, þá hefi ég leyft mér að bera hér fram skrifl. brtt. um, að í stað orðanna „síðasta sunnudag í júnímánuði“ komi: síðasta dag í júnímánuði. Nú getur stundum komið fyrir, að það sé sunnudagur, en um það er öðru máli að gegna, því þar ræður hending, og tel ég það ekki skipta jafnmiklu máli eins og að lögfesta það, að kosningarnar fari fram á sunnudegi. Lagafrumvörp samþykkt. Forgangsréttur til embætta (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1936 B Dálkur 842 Ræðunr. 1242 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Það er óþarfi að halda hér langa ræðu. Þetta mál hefir fengið afgreiðslu í menntmn. og var samþ. þar ágreiningslaust. - Tildrögin til þessa frv. eru þau, að stúdentar við háskólann skrifuðu háskólaráðinu bréf og fóru fram á það, að kandídötum og meisturum frá heimspekideild háskólans væri veittur forgangsréttur til kennslu í íslenzkri tungu, bókmenntasögu og sögu við alla skóla ríkisins. - Það virðist ekki nema eðlilegt, að þessir menn leggi þetta til. Því að til hvers væru þeir að leggja mikið í kostnað og leggja áherzlu á að mennta sig, ef þeir hefðu svo ekki neina von um það, að þeir gætu að námi loknu látið ljós sitt skína öðrum til gagns? Við lifum á þeim tímum, að það má segja, að varla sé það svið til í þjóðfélaginu, sem ekki er á einhvern hátt bundið sérréttindum. Þá finnst mér það mjög eðlilegt, að þeir menn, sem hér er um að ræða, fái líka sérréttindi. Ég get bætt því við, að menntmn. lagði það einhuga til, að þetta mál væri samþ. óbreytt eins og það kom frá hv.Nd. ...Dálkur 842 Ræðunr.1244 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Hér mun aðeins átt við hinar æðri menntastofnanir ríkisins, sem ríkið kostar að öllu leyti. Barnaskólar koma þá ekki til greina. Lagafrumvörp samþykkt. Fræðsla barna (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1936 B Dálkur 1043 Ræðunr. 1590 Guðrún Lárusdóttir: Það mun ekki vera til siðs við 1. umr. að ræða mikið um einstök atriði mála, og er það ef til vill óþarfi. En þó eru það nokkur atriði í sambandi við þetta frv., sem mig langar til að drepa á áður en málið fer til n. - Eins og til hagar í þessu landi, þá geri ég ráð fyrir, að það reynist erfitt að koma barnafræðslunni í gott horf, sérstaklega í sveitunum, þ. e. a. s., ef gengið er framhjá sjálfum heimilunum, eins og mér virðist, að gert sé ráð fyrir í þessu frv., þar sem talað er um að reisa þar skólaheimili til langdvalar fyrir börn á skólaskyldualdri, sem á svo að safna saman af stórum svæðum. Heimilin í sveitunum eru ríki út af fyrir sig, ríki, sem hingað til hafa séð börnunum fyrir fræðslu og annazt uppeldi þeirra. Ég hygg, að góð heimili veiti jafnan drýgsta og bezta undirstöðuna undir líf og framtíð barnsins, og þess vegna er ég, ásamt fleiri mæðrum, dálítið smeyk við þær breyt., sem þetta frv. stofnar til. Að vísu er það lítið annað en stórfelldar ráðagerðir fyrir framtíðina, enda mun fjárskortur hamla því, að ráðizt verði til framkvæmda bráðlega í stórum stíl. Einnig er í frv. gert ráð fyrir undanþágum fyrir börn frá því að fara í heimavistarskóla í sveitunum eins snemma og í kaupstöðunum. Ég hygg, að það sé ekki ofmælt, að heimilunum yfirleitt muni hrjósa hugur við að afhenda börn sín vandalausum kennurum til undirbúnings undir lífið, og afhenda þeim þá einnig að miklu leyti umráðaréttinn yfir börnunum. Og hvað snertir börnin sjálf, þá verður að taka til greina tilfinningar þeirra. Það eru mörg börn, sem fremur kjósa að vera heima hjá föður og móður og fá þar kennslu heldur en í heimavistarskóla. Þegar verið er að undirbúa löggjöf um fræðslu barna, þá verður að athuga þetta. Ég veit það af viðtali mínu við foreldra um burtför barna af heimilum þeirra, að þeim er það í flestum tilfellum mjög mikið áhyggjuefni. Þau segja sem svo, að þau geti ekki fengið af sér að leggja dýrmætustu eign sína, börnin, í hendur annara kennara en þeirra, er þau treysti fullkomlega til þess að fræða barnið og æfa það í öllu góðu og fögru. Það er næsta eðlilegt, að foreldrar, a. m. k. allir alvarlega hugsandi foreldrar, séu ekki áhyggjulausir í þessu efni, og þeim hrjósi hugur við að afhenda ungt barn sitt í hendur ókunnugum manni, kannske langa leið í burtu, þar sem öllu daglegu sambandi þeirra við barnið er slitið um langan tíma ársins. Samkv. þessu er það ekkert undarlegt, þó að foreldrar vilji sjálfir velja börnum sínum kennara, og ef þau verða óánægð með kennarann, hafa rétt til að geta losnað við hann. En á þessu frv. er svo að sjá, að barnakennarar eigi að vera ráðnir upp á lífstíð, þannig að ómögulegt sé að víkja þeim frá. Ef þetta er misskilningur minn og aðrir hv.þm. hafa lesið þetta á annan hátt, þá verður þetta leiðrétt af þeim, sem betur vita. Þá er það eitt vandamálið í þessum efnum, sem þörf væri á að leysa úr, en það er, að kennarar, foreldrar og skólanefndir geti haft meiri samvinnu sín á milli um uppeldi og kennslu barnanna en nú á sér stað. Og í því sambandi vil ég spyrja: Hvernig eiga þeir barnakennarar, sem eru bundnir við kennslu í heimavistarskólum allan daginn, að hafa lífræn sambönd við heimili barnanna? Þetta þykir mér stór galli á frv., og það gerir mér erfitt um að fylgja því. Hér er að vísu nokkuð öðru máli að gegna um kaupstaðabörnin, breyt. verður ekki eins mikil þar, þó að skólaskylda barnanna verði lengd og jafnframt kennslutími þeirra. Vormánuðirnir eru sérstaklega góðir til útivistar og námsiðkana úti í náttúrunni fyrir kaupstaðabörnin, og útiíþróttir eru mikil nauðsyn fyrir þau, enda mun þessi fyrirhugaða framlenging barnakennslunnar fram á vorið sérstaklega við það miðuð, þar sem börnin hafa annars ekkert fyrir stafni. - En hér er um allt aðrar ástæður að ræða í sveitunum. Þar hafa börnin svo mikið að gera á vorin úti við, sjálfum sér til hressingar og heimilunum til gagns. Og þau störf eru þeim svo holl og eiga svo vel við börnin, að ekkert skólanám fær jafnazt á við það. Mér finnst, að í frv. þessu séu einkaskólarnir allt of mikið settir hjá. Þó má búast við, að mörg heimili óski heldur að láta börn sín í þá, þar sem foreldrarnir fá að ráða meira um, hvernig þeim er kennt, og kennslan er jafnvel betur af hendi leyst en í opinberum skólum. En frv. gerir ráð fyrir, að þessir skólar verði sviptir öllum styrk. Það er dálítið hart fyrir fátæka foreldra, sem ekki geta sent börn sín í einkaskóla fátæktar vegna. Það eru gerðar sömu kröfur til þessara skóla, bæði hvað fræðslu og próf snertir, og ég sé því ekki ástæðu til þess að taka svo strangt til orða, að þeir séu sviptir ríkisstyrk með öllu. Þá vil ég að lokum fara örfáum orðum um kennarana sjálfa, sem eru þriðji aðili þessa máls. Til þess að geta treyst kennurunum þá þurfa foreldrarnir helzt að þekkja þá og hljóta að gera til þeirra allmiklar kröfur, ef þeir eiga öruggir að afhenda þeim börn sín í hendur. Kennararnir eru áhrifamestu menn þjóðfélagsins í uppeldismálunum. Áhrif þeirra fylgja börnunum svo að segja frá vöggu til grafar. Það veltur því ekki lítið á því, hvernig þessir menn eru. Allir góðir foreldrar hljóta að leggja áherzlu á, að þessir menn séu vænir og vandaðir. Það eru þrjár kröfur, sem ég hygg, að maður komist varla hjá að gera til barnakennara. Fyrsta krafan er sú, að kennarinn sé alger bindindismaður, bæði á áfengi og tóbak. Það er fyrirskipuð fræðsla í barnaskólunum um skaðsemi slíkra nautna, og ég hygg, að ef sú fræðsla á að ná tilgangi sínum og verða til þess gagns, sem ætlazt er til, þá verði sá maður, sem fræðir barnið um þetta, að sýna það sjálfur í verkinu, að honum sé alvara með fræðsluna, hvort sem hún er um vín eða tóbak. Það er annað atriði í þessu máli, sem er núna mjög tímabært, og það er, að kennari, sem tekur barn til fræðslu, sé hlutlaus í pólitík. Þess er krafizt af dómara, að hann hafi ekki pólitísk störf með höndum og sé hlutlaus, en ég hygg, að barnafræðslustarfið sé ekki síður vandasamt en dómarastarfið. Ég veit, að það þykir mörgum leitt að heyra börn vera að þrátta um stjórnmál, og koma þá með setningar úr skólanum, og hafa þær jafnvel eftir kennara sínum. Kennarinn má vitanlega hafa þá skoðun á stjórnmálum, sem hann vill, en hins verður að krefjast af kennaranum, ekki sízt barnakennaranum, að hann haldi ekki fram stjórnmálaskoðunum sínum í áheyrn nemendanna. Þetta á að sjálfsögðu við um alla tíma, hvaða stjórnmál sem eru efst á baugi og hverskonar stjórn sem situr að völdum; fræðsla kennarans má ekki bera hinn minnsta blæ af þeirri pólitísku stefnu, sem hann aðhyllist. Þá er ein krafa, sem ég vil gera til allra kennara, a. m. k. þeirra, sem kenna börnunum kristin fræði, að þeir trúi því sjálfir, sem þeir eru að kenna. Ég get tekið dæmi. Hvernig halda menn, að söngkennsla gengi, ef maður, sem kann ekkert í söngfræði, tekur að sér að kenna börnum að syngja, eða maður, sem kynni ekkert í leikfimi, tæki að sér að kenna leikfimi? Hér er um það að ræða, sem er miklu meira virði fyrir sál barnsins en bæði söngur og leikfimi. Þetta er því ein af þeim kröfum, sem foreldrarnir hljóta að gera til kennarans, eða þeir foreldrar a. m. k., sem vilja hlúa að hjartagróðri barnanna. Þetta eru ekki nema sundurlausir þankar um frv., framkomnir af því, að hér liggur fyrir það mál, sem einna mesta þýðingu hefir fyrir framtíð þjóðarinnar og það, hvort vegur hennar liggur til gæfu og gengis. Það er því mikið undir því komið, að mál þetta sé athugað með gætni og nákvæmni. 2. umr. Dálkur 1046 Ræðunr. 1602 Guðrún Lárusdóttir: Ég er hissa á þeim ákafa, sem fram kemur um afgreiðslu þessa máls. Það eru ekki nema fáir dagar síðan menntmn. fékk málið, og eins og hv. form. menntmn. sagði, þá hefir n. ekki enn unnizt tími til að afgr. það. Ég vil í þessu sambandi minna á annað mál, frv. til l. um heimili fyrir vangæf börn. Mér skilst, að það snerti alls ekki svo lítið þetta skólafrv., og ég vil beina þeirri fyrirspurn til hv. form. allshn., hvernig standi á því, að málið hefir legið í n. og hún ekkert orð látið frá sér fara um málið. Meinar n., að þetta sé svo smávægilegt og lítilfjörlegt mál, að það eigi ekki skilið að fá að koma hér til umr.? Ég óska að fá svar við þessu. ...Dálkur 1047 Ræðunr. 1604 Guðrún Lárusdóttir: Það má heita góðra gjalda vert að fá að vita þetta. En ég vil spyrja: Hvaða aðstöðu hefir landlæknir frekar öðrum mönnum til að leggja fram álit, sem n. þótti svo mikil ástæða til að bíða eftir, að hún stöðvað afgreiðslu frv. úr nefndinni fyrir það? Viðvíkjandi fjárframlögum í því skyni að stofna heimili fyrir vangæfa unglinga er það að segja, að ég bar fram brtt. um nokkurra þús. kr. framlag til þess að kosta dvöl vangæfra barna, þar til ríkið hefði stofnsett heimili fyrir þau. Ég tók þessa brtt. aftur til 3. umr. samkv. beiðni hv.frsm., og bið ég nú átekta til þess að sjá, hvað gert verður í því efni. Og þó að fjvn. fallist á að veita umbeðna upphæð, þá er það aðeins bráðabirgðaúrlausn, sem fellur fullkomlega saman við þetta frv. Hvað sem landlæknir segir, þá sé ég ekki, að það sé nein ástæða til þess að hamla því, að eitthvað sé gert í þessum málum, því við komumst ekki heldur hjá því öllu lengur að áætla fjárframlög til slíkra stofnana, svo aðkallandi er nauðsynin á að hefjast handa um þessi mál. ...Dálkur 1058 Ræðunr. 1615 *Guðrún Lárusdóttir: Við 1. umr. þessa máls hreyfði ég nokkrum atriðum, sem ég gerði mig ekki ánægða með. Þau atriði voru aðallega viðvíkjandi heimavistarskólunum í sveitum. Ég er þeirrar skoðunar, að ef til þess kæmi, að börn almennt í sveitum færu að vera í heimavistarskólum, gæti það komið til með að hafa talsvert alvarlegar afleiðingar. Ég sé þá hættu t. d., að börn, sem á þann hátt fara frá heimilum sínum, mundu ef til vill slitna úr sambandi við heimilið. Og það gæti orðið til þess að ýta undir los og flótta úr sveitunum. Því að það, sem við fyrst og fremst verðum að leggja stund á, ef við ætlum að varðveita sveitamenninguna, það er að hlynna að heimilunum. Og ég sé ekki annað en að það, að sópa börnunum burt af heimilunum vetur eftir vetur, hafi þær afleiðingar, sem ég drap á. Ég tel varhugavert að slíta það samband, sem ég tel helgasta sambandið, sem til er - sambandið milli foreldra og barna. Ég tel, að það samband þurfi að vera gott og að það sé aðalundirstaðan undir góðu uppeldi. Það er þetta, sem gerir mig dálítið myrkfælna við þessa hugmynd, að sanka saman börnum úr fjarlægum héruðum. Þetta á sérstaklega við þar, sem um góð heimili er að ræða, og sem betur fer á íslenzka þjóðin ennþá úr að velja góðum heimilum. Mér virðist þess vegna vera full ástæða til, að fólkið sjálft fái að ráða, hvenær og hvort þetta skuli gert. Ég sé, að hv.þm.N.-Ísf. hefir borið fram brtt., sem styrkir þessa mína skoðun. Ég verð að segja það, að yfirleitt finnst mér í þessu frv. fulllítið tillit tekið til þeirra aðiljanna, sem mest tillit ætti að taka til, sem eru börnin á heimili þeirra. - Það eru nokkur fleiri atriði, sem ég tel ábótavant í þessu frv. Í 3. gr. er talað um börn, sem skólanefnd gæti varnað skólavistar. Hvað á að gera við þessi börn? Þarna eiga hlut að máli börn, sem að dómi skólalæknis, skólastjóra eða kennara eru svo vangæf, að þau eru óhæf talin til að sitja með öðrum börnum í skóla. Og hinsvegar eru börn, sem að dómi þessara aðilja eru svo sljó, að þau eiga erfitt með að fylgjast með hinum börnunum. Frvgr. segir aðeins, að þessum börnum skuli varnað skólavistar. Eftir frv. á ekkert annað við þau að gera. Í frv. upphaflega var svo gert ráð fyrir, að ætla þessum börnum, a. m. k. erfiðu börnunum, dvöl á heimilum, sem ætti að stofna í þessu skyni, en þetta hefir verið fellt þaðan burtu og ekkert verið látið koma í staðinn. Meðan ekki blæs byrlegar fyrir þessu máli en í frv. gerir, þá sé ég ekki, að unnt sé að samþykkja þetta svona eins og það liggur fyrir, því að vissulega verður að sjá þessum börnum fyrir forsvaranlegu uppeldi og áhrifum, sem ætla mætti, að yrði þeim til bjargar og gerðu þau hæf til þess að lifa og verða menn með mönnum í okkar þjóðfélagi. Í 20. gr. er að vísu talað um, að þegar barn er orðið 14 ára og það kemur upp, að það hefir ekki náð þeirri kunnáttu, sem krafizt er, þá eigi skólanefnd að sjá því fyrir fræðslu, sem telja má nægilega til, að barnið geti tekið fullnaðarpróf. Ég vil bera þetta saman við það, sem stendur í núgildandi fræðslulögum. Þar segir í 19. gr.: „Reynist barn, sem er yngra en 14 ára, svo vankunnandi, að sterkar líkur séu til, að það nái eigi lögskipaðri kunnáttu, áður en það er 14 ára, ber skólanefnd að gera ráðstafanir til, að lögð sé við það meiri rækt en áður ...“ Hér er mjög ólíkt að orði komizt. Í núgildandi l. er gert ráð fyrir því, að barnið sé tekið sérstaklega til undirbúnings, áður en það er 11 ára, en í frv. er talað um að taka það ekki fyrr en það er orðið 14 ára. Þá fyrst á að lappa upp á það. Nú sé ég ekki annað en að kennara, sem búinn er að vera kennari barnsins kannske í nokkur ár, ætti að vera það innan handar að sjá, að barnið geti ekki fylgzt með hinum, og ætti hann þá að geta tekið það til hliðar, en ef það er ekki nokkur leið, þá sé ég ekki annað en að fræðslumálastjórnin verði að sjá slíkum börnum fyrir sérstakri kennslu. Ég vil segja það, að það er sízt ofmælt, sem hv. form. menntmn. sagði um fátæklegan árangur reikningskennslunnar. Kennari, sem hefir stundað reikningskennslu í 35 ár og kennt á þriðja þús. ungs fólks á aldrinum frá 16 til 25 ára, hefir sagt mér, að það sé hreinasta undantekning með fólk á þessum aldri, sem ekki hefir notið annars skólanáms en í barnaskólunum, að það skilji nokkra vitund í t. d. almennum brotum og deilingu tugabrota. Þó eru það vel flestir, sem geta reiknað samlagning og frádrátt almennra brota, þegar dæmi eru sett upp, en hvorki margföldun né deilingu. Þessi maður, sem hefir mikla reynslu í þessu efni og getur vel gert sér grein fyrir, hvað hér er um að vera, segir, að reikningskunnáttunni hafi enganveginn farið fram á þeim tíma, sem af er þessari öld, og oftast virðist sér hún lökust úr þeim skólum, sem fjölsóttastir eru. Setur hann það í samband við það, að of háar kröfur séu gerðar til barnanna. Þau missa kjarkinn og eru búin að fá vantraust á sjálfum sér og álíta, að þau geti alls ekki lært þetta fag. Það er einkennilegt, að í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að börnum séu kennd almenn brot á undan tugabrotum. Tugabrotin eru nær hinu daglega lífi, og ætti því frekar að hafa þau á undan heldur en á eftir. Ég hefi farið hér fljótt yfir sögu, og þeir gallar, sem á frv. eru, gera það að verkum, að ég get ekki fylgt því óbreyttu. Ég hjó eftir því í dag, að hæstv. ráðh. talaði um það, að undirbúningsmenntun barnanna, áður en þau kæmu í skólann, væri vanrækt, þannig að þegar þau kæmu í skólann, færi svo langur tími í að undirbúa þau, svo að þau gætu tekið þátt í skólanáminu. Þetta kann vel að vera, en mjög er það sorglegt, og ég á erfitt með að trúa því, að ekki sé hægt að ráða bót á þessu. Hvaða gagn er af skólamenntuninni, sem svo mikið er gumað af hér á landi? Unga fólkið fer til héraðsskólanna einkum af sveitaheimilunum. Getum við ekki vænzt þess, að þetta unga fólk, þegar það kemur af héraðsskólunum, veki almennan áhuga fyrir þekkingu á öllum sviðum og það af sjálfsdáðum reyni að undirbúa yngri systkinin undir að ganga þessa sömu braut? Maður man þá tíð, að það þótti hreinasta hneisa, ef börnin voru ekki orðin læs eða stautandi 6 til 7 ára gömul, og voru ekki allir sprenglærðir kennarar, sem þeim kenndu. Það var kannske gömul amma eða gamall afi, sem kenndu þeim að stafa. Þetta blessaðist vel, og það voru ekki mörg börn á mínum æskuárum, sem ekki voru læs á þessum aldri, sem ég tiltók. Við getum líka hugsað okkur, að börnunum hafi ekki þótt neinn heiður að því að standa frammi fyrir sóknarprestinum, þegar hann kom til þess að láta þau lesa, og geta ekki stautað neitt. Ég býst við að geta fylgt öllum brtt.hv.þm.N.-Ísf., því að þær ganga einmitt í þá átt, sem ég vildi, að frv. væri, ef að lögum yrði. En mér sýnist, að þetta frv. hefði þurft að vera í tvennu lagi. Önnur löggjöf fyrir sveitirnar og önnur fyrir kaupstaðina. Það er svo ólík aðstaða í sveitum og kaupstöðum í þessu efni. Kaupstaðabörnin koma úr skólunum á vorin og hafa lítið að gera annað en að ólmast látlaust á götum bæjarins, því að enn sem komið er er allt of lítið til af leikvöllum. Mikill hluti af þessum tíma barnanna fer því í að ólmast á götunum, og oft hefi ég heyrt foreldra kvarta yfir því, að börnin vantaði starf. Þess vegna sýnist mér mjög ákjósanlegt, ef hægt væri að koma því í það horf í kaupstöðunum, að börnin ættu kost á áframhaldandi námi eftir því, sem íbúarnir óskuðu og þörf væri á. Í sveitunum er engin þörf fyrir slíkt. Börnin taka sinn barnslega þátt í störfum heimilanna og er á þann hátt forðað frá öllum þeim hættum, sem skólabörn kaupstaðanna geta ekki komizt hjá. Með tilliti til þessa hefir okkur í meiri hl. menntmn. hugkvæmzt að ráða nokkrar bætur á þessu með því á sínum tíma að bera undir þingið þáltill., sem á að undirbúa og gera þetta tvennt, sem hvorttveggja er nauðsynlegt, að tryggja börnunum dálítið lengra nám og sjá kennurunum fyrir nokkru aukastarfi og nota ennfremur nokkru lengur hin dýru skólahús, sem víða eru komin í kaupstöðum landsins. Ég hefi þá lýst viðhorfi mínu til frv. Ég harma það, að líklega er ekki hægt að fá þær breyt. inn í frv., sem ég hefði helzt kosið. Þess vegna hefi ég skrifað undir till. um það að fresta þessu máli eða víkja því frá í bili, ef það gæti komið fram á næsta þingi í því formi, sem ég gæti fellt mig betur við, og sem ég veit, að gæti orðið meir að skapi hinna mörgu foreldra, sem allajafna verður að meta mikils, þegar um slíkt mál er að ræða sem þetta. 3. umr. Dálkur 1062 Ræðunr. 1621 Guðrún Lárusdóttir: Ég hefi leyft mér að bera fram nokkrar brtt. við frv. Við 2. umr. lét ég í ljós, að ég væri ekki allskostar ánægð með ýms ákvæði frv. Tíminn hefir nú verið heldur skammur til þess að fara vandlega í gegnum svona stórt frv. En brtt. mínar miða að því að bæta úr þeim göllum frv., sem ég tel mest knýjandi þörf á að bæta úr. Í 3. gr. frv. er svo ráð fyrir gert, að skólanefndir geti bægt burt frá skóladvöl þeim börnum, sem eiga örðugt um nám, vegna andlegs eða siðferðislegs vanþroska, nefnilega börnum, sem eru annaðhvort ódæl eða treggáfuð. Það er í sjálfu sér sjálfsagt, að slík börn séu höfð annarsstaðar við nám en með öðrum börnum, sem eru betur gefin. En það er nokkuð kaldranalegt af hendi hins opinbera að gera engar ráðstafanir til að sýna þeim þá linkind að gera ráð fyrir, hvað um þau verði. Hér er ekkert annað ákvæði um þau heldur en það, að halda þeim frá skólavist með öðrum börnum. Þess vegna ber ég fram till. um, að skólanefnd í samráði við forráðamenn barnanna sjái slíkum börnum fyrir dvalarstað um lengri eða skemmri tíma, eftir því sem þurfa þykir, þar sem það er nokkurn veginn tryggt, að þau verði fyrir góðum áhrifum og séu látin læra það, sem þau eru fær um. Vangæf börn þurfa ekki endilega að vera neitt sérstaklega illa gefin til lærdóms. Þeim getur verið þannig farið, að þau með góðum aga og atlæti verði nýtar manneskjur. Mér þykir rétt að taka það fram, að það er í þessu frv. gengið nokkuð mikið framhjá forráðamönnum barnanna, sem oftast eru foreldrarnir. En ég hygg, að flestir menn séu svo skapi farnir, að þeir vilji yfir höfuð ráða töluverðu um dvalarstað barna sinna. Þess vegna finnst mér það alveg sjálfsögð krafa, að forráðamenn barnanna séu hafðir með í ráðum um þetta atriði. Að ég hefi hnýtt hér við barnaverndarnefnd, er að sjálfsögðu af því, að í kaupstöðum eru skipaðar barnaverndarnefndir samkv. l. Þær hafa með höndum fyrst og fremst að vinna að því, að börn þau, sem hér er um að ræða, geti orðið sæmilegir og nýtir menn í þjóðfélaginu. En því miður hafa barnaverndarnefndir haft fulllítil tök á að inna þetta starf af höndum, en eigi að síður ber að því að stefna, að þær fái sem bezta aðstöðu til þess. Þessi uppástunga mín hlýtur því að teljast í hæsta lagi sanngjörn krafa og skynsamleg, þar sem oft er til þessara nefnda leitað, vegna þess að þær eru kunnugri ýmsu um kjör og heimili margra barna heldur en flestir aðrir. Er því mjög æskilegt fyrir skólanefndir að geta leitað til þeirra um ýmsar upplýsingar o. fl. Þá kem ég að hinum barnahópnum, sem einnig er talað um í 3. gr. frv., þau veslings börn, sem ekki hafa þegið svo miklar gáfur í vöggugjöf, að þau geti fylgzt með öðrum börnum við nám, treggáfuðu börnin, tornæmu börnin, sem ekki geta fylgzt með betur gefnum börnum við nám. Það er sama um þau að segja, að það er ákaflega hart að þeim gengið, er þeim með lögum er bægt burt frá skólavist með öðrum börnum, án þess að sjá þeim fyrir nokkurri fræðslu, en það er alls ekki gert í frv., eins og það er nú. Það má náttúrlega alltaf segja sem svo, að foreldrarnir og skólanefndir muni sjá þeim fyrir fræðslu. En þesskonar ágizkanir afsaka engan veginn þá vanrækslu, sem löggjöfin ber vott um í þeirra garð, verði engu breytt frá því, sem frv. fer fram á. Þess vegna vil ég, að skólanefnd í samráði við forráðamenn barnanna og hlutaðeigandi barnaverndarnefnd sjái þessum börnum fyrir sérstakri fræðslu við þeirra hæfi, þar sem hentugt þykir. Svo er smábreyt., sem ég fer fram á, sem ekki skiptir mjög miklu máli, en mér þykir þó betur fara. Í frv. er talað um, að börn skuli kunna nokkur íslenzk kvæði. Mér virðist það mjög vel við eigandi, að börnin viti þá dálítið um höfunda kvæðanna, þekki aðalæfiatriði þeirra og kunni skil á helztu skáldum þjóðarinnar. Við 13. gr. ber ég fram nokkrar brtt., þar sem ég fer fram á, að við 2. málsgr. 13. gr. bætist: „Skólanefnd skal varast að mæla með öðrum kennurum en þeim, sem þekktir eru að reglusemi í hvívetna og eru ekki bendlaðir við stjórnmálaáróður.“ Það kann af sumum að þykja einkennilegt að bera slíkt fram sem till. til lagafyrirmælis. En ég vil leyfa mér að halda því fram, að þetta sé í mesta máta orð í tíma talað á vorum tímum, a. m. k. hvað snertir stjórnmálaagitationir. Og það, að skólanefndir varist að mæla með öðrum kennurum heldur en þeim, sem þekktir eru að reglusemi, er ákvæði í reglugerð, sem nýlega er komin frá kennslumálaráðuneytinu. Að lögbinda þetta virðist mér praktiskt, enda þótt reglugerðin sé til. Sem betur fer hygg ég, að kennarastéttin sé reglusöm stétt eins og stendur. Og mönnum þykir kannske þess vegna ekki ástæða til að taka þetta ákvæði fram í l. En ekki veldur sá, er varar. Um hitt ákvæðið, að kennarar skuli ekki vera bendlaðir við stjórnmálaáróður, vil ég segja, að margir foreldrar mundu óska eftir því. Ég álít varhugavert fyrir foreldra að afhenda börn sín í hendur kennurum, sem eru æstir í pólitík. Er þess skemmst að minnast, að í einu kauptúni landsins hefir kennari gengið berserksgang á móti sínum eigin skólabörnum vegna pólitískra æsinga. Mér finnst, að það minnsta, sem hægt er að krefjast af kennurum, sé, að þeir láti sem minnst bera á stjórnmálaskoðunum sínum. Ég sé svo ekki ástæðu til að taka fleira fram um mínar brtt. En hér er brtt. á þskj. nr. 495 frá hv.þm.N.-Ísf., sem ég vil örlítið minnast á. Það er brtt. við 10. gr. frv., þar sem talað er um, hvernig skipa skuli fræðsluhéruðum. Er í frvgr. sagt, að þó skuli sameina hrepp eða hluta úr hreppi fræðsluhéraði annarar sýslu, ef slíkt hentar betur vegna staðhátta, þegar fræðslumálastjórn mælir svo fyrir. Hv. þm.N.-Ísf. vill, að á eftir orðunum „vegna staðhátta“ komi: „og viðkomendur óska þess“. Ég tel þessa viðbót mjög réttmæta. Þegar þetta mál var til 2. umr., sagði ég að mér þætti of lítið tillit tekið til vilja viðkomandi fólks í þessu efni, fólksins, sem á börnin, með því að láta það hafa svo sem ekkert um þetta mál yfirleitt að segja, heldur láta það eingöngu hlíta úrskurði fræðslumálastjóra um þetta. Með því að samþ. þetta ákvæði eins og það er í frv. væri gengið spor aftur á bak frá því, sem ákveðið er í gildandi l., þar sem í l. er ráð fyrir gert, að þegar slík sameining fari fram, þá skuli hún ekki framkvæmd, fyrr en viðkomandi hreppsbúar hafa greitt um það atkv., þannig að slík sameining byggist fyrst og fremst á vilja fólksins, sem málið kemur mest við. Ég hefði borið fram brtt. við þessa 10. gr. frv., ef þessi brtt.hv.þm.N.-Ísf. hefði ekki verið komin fram á þskj. 495, og mæli ég að sjálfsögðu eindregið með henni. Um aðrar brtt. á þessu þskj. ætla ég ekki að fjölyrða. Það er mikið talað hér um skólaskyldualdurinn. Mér þykir fullsnemmt að hneppa börn í skóla aðeins 7 ára að aldri. Barnæskan er ekki lengi að líða, en öll hin löngu fullorðinsár bera þó menjar hennar. Og allt of strembið nám og skólasetur geta vissulega átt sinn drjúga þátt í því að lama andlegan þroska barnsins. Allt verður það að vera í hófi. Hygg ég, að mörgum muni þykja nóg um 7 ára skólaskyldualdurinn. ...Dálkur 1083 Ræðunr. 1631 Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti! Ég skal ekki gera tilraun til að lengja umr. um málið, en vil þó segja fáein orð út af þeirri aths., sem hæstv.atvmrh. gerði við brtt. mínar. Hann sagði um fyrstu brtt. mína, að ekki væri gott að segja, nema hún bindi því opinbera kostnaðarbagga, en ég get ekki séð, að till. geri neitt í þá átt, og það því síður, þar sem ráðgert er, að forráðamenn barns og hlutaðeigandi barnaverndarnefnd ásamt skólanefnd ráðgist um það, á hvern hátt þessum málum sé fyrir komið, og þá sýnist mér mega við því búast, að frá hendi þessara aðilja verði gætt hins fyllsta hófs hvað kostnað snertir. Það liggur í hlutarins eðli, að vangæf börn verða aðstandendum sínum kostnaðarsöm. En ég vil spyrja: Ef það ætti að vera einhver óskapa kostnaður að sjá þessum börnum farborða á þann hátt, sem er óhjákvæmilegt, hvað kostar það þá þjóðina að gera ekkert fyrir þau? Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að þessi ákvæði þyrftu að vera í sérstakri löggjöf. Ég tek undir það, og þess vegna hefi ég borið fram frv. um sérstakt heimili fyrir þessi börn. En ég geri mér svo litlar vonur um, að það frv. nái fram að ganga, og þess vegna kom ég með þessa till. til að reyna að koma því til leiðar, að eitthvað yrði unnið að heill hinna vangæfu barna. Sama er að segja um treggáfuðu börnin. Hæstv. ráðh. segir, að það geti verið reglugerðarákvæði um þau, og þá tel ég, að hæstv. ráðh. standi næst að búa til slíka reglugerð, og þætti mér vænt um, að till. mín yrði til þess, því að hún er nauðsynleg; í öllum skólum landsins eru börn, sem erfitt eiga með að fylgjast með námi. Ég ætla því að vona, að þótt till. mínar verði dauðadæmdar, þá geti enginn mælt því í gegn, að þær séu þarfar, eða eigi á sér fullan rétt. Þá er brtt. mín um það, að skólanefndir skuli varast að mæla með mönnum, sem séu bendlaðir við pólitískar agitationir. Hæstv. ráðh. segir, að það mætti þá alveg eins varast að mæla með þeim, sem væru ofsatrúarmenn. Ég er ekki á móti því, væri því að skipta. En ég hugsa, að hæstv. ráðh. verði að játa það, að yfirleitt séu menn rólyndari í trúarefnum heldur en í stjórnmálum og þess vegna er minni hætta á æsingum úr þeirri áttinni, enda hefir þess aldrei verið getið; hitt hefir heyrzt, að börn í barnaskólum skiptist í ákveðna flokka og jagist um stjórnmál, eins og fullorðna fólkið, og beri stundum orð kennara sinna um stjórnmál fyrir sig. Þetta sjá allir, að getur verið skaðlegt, auk þess að það er harla óviðfelldið og sízt vænlegt til góðs samkomulags á milli kennara og heimilanna, sem ef til vill eru á allt annari skoðun í stjórnmálum. Lagafrumvörp ekki útrædd. Tekjur bæjar- og sveitarfélaga (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1936 C Dálkur 525 Ræðunr. 2532 *Guðrún Lárusdóttir: Það eru aðeins örfá orð í sambandi við 4. gr. frv., þar sem talin eru upp þau mannvirki og stofnanir, sem undanþegin skulu vera fasteignaskatti. Ég sakna þess, að þar eru ekki talin barnaheimili, sem við vitum, að er orðinn fastur liður á dagskrá þjóðarinnar, og búast má við, að reist verði fleiri í nánustu framtíð, bæði af einstaklingum og félögum. Virðist að öllu leyti réttlátt, að þessi starfsemi sé undanþegin skatti eins og aðrar þær stofnanir, sem upp eru taldar í 4. gr. frv. Langar mig til að afhenda hæstv. forseta skrifl. brtt. um þetta atriði með ósk um, að hann leggi hana fyrir hv. d., sem ég vænti, að sjái sér fært að leggja henni lið og samþykki sitt. Lagafrumvörp ekki útrædd. Uppeldisheimili fyrir vangæf börn og unglinga (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1936 C Dálkur 582 Ræðunr. 2935 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Það má segja, að raunalegt sé að þurfa að bera fram slíkt frv. sem þetta. En það þýðir ekki að leyna fyrir sér sannleikanum í þessu efni, og ekki heldur að skjóta sér undan þeim skyldum, sem þjóðfélagið hefir í þessum efnum. Það hafa vitanlega á öllum tímum verið til vandræðabörn, og nú er komið sem komið er, og grg. frv. ber það ljóslega með sér, að frv. er ekki að ófyrirsynju fram borið. Ég ætla ekki að fara að rifja það upp hér, sem í grg. stendur. Það er óþarft, því hv.þdm. munu hafa lesið grg., og það sést fljótt, að þessu er nú þann veg komið, að fyllilega er komið mál til þess að þjóðfélagið hefjist handa og komi til hjálpar þeim heimilum, sem erfitt eiga í þessum efnum, og þeim börnum, sem komin eru út á hálan og veikan ís, sem fyrr eða síðar hlýtur að bresta undan fótum þeirra, ef ekki er að gert til að beina þeim á betri leið. En sjálfsagt væri hægt að afstýra mörgum slysum, ef einhver stofnun væri til hjálpar í þessum efnum. Það er raunalegt að hugsa til þess, að svo skuli vera ástatt, að nú skuli sitja hér í fangelsi ungir menn - menn á bezta skeiði -, ef til vill mest vegna þess, að þeir hlutu ekki í barnæsku sinni þá meðferð og það uppeldi, sem þeir þurftu til þess að geta komizt klaklaust framhjá skerjunum. Nú fyrir stuttu hitti ég konu utan af landi og átti tal við hana um þetta mál, og sagði hún mér, að þar, sem hún ætti heima, í allfjölmennu kauptúni, sé það orðið til mikilla vandræða, að ekki er til neinn staður, sem hægt sé að ráðstafa í slíkum börnum. Þessi þörf væri sí og æ að verða meira og meira aðkallandi og ýms heimili væru að gefast upp við uppeldi barnanna, vegna þess að börnin gerðust æ ódælli og erfiðari viðfangs. Til þessa hefir þannig hagað til hjá okkur, að þegar um erfið börn hefir verið að ræða eða börn, sem hafa brotið landslög, þá hefir það oftast verið eina úrræðið að hlaupa í að útvega fyrir þau dvalarstað í sveit. Fram að þessum tíma hefir það verið eini bjargarvegurinn; en eftir því sem tímar líða og börnum fjölgar, verður þetta æ erfiðara. Í því sambandi ber einnig að líta á fólksekluna í sveitunum og að kvennafæð er víða svo mikil í sveitum, að húsmæður geta enga hjálp fengið; en ekki er von, að einyrkja konur í sveitum geti bætt við sig börnum, sem þurfa mikla umönnun. Út af fyrir sig er það mikið alvörumál og áhyggjuefni, hve fátt fólkið er í sveitunum og hve mikið það sækir í kaupstaðina, þar sem heita má ofhleðsla af fólki og fólkið flækist hvað fyrir öðru án þess að hafa þar nokkra atvinnu eða atvinnuvon. En það kemur þessu máli ekki við, nema að því leyti, að sí og æ verður erfiðara að útvega dvalarstaði fyrir þessi börn. Sveitaheimilin geta ekki bætt á sig börnum, og hér í Reykjavík - og í fleiri kaupstöðum - er mikið af börnum, sem þurfa sérstaks eftirlits og umhugsunar. Hér hefir oft verið komið til barnavinafélagsins með hóp af börnum, sem hefir þurft að útvega dvalarstaði fyrir, og tekur það oft langan tíma, en það er mjög bagalegt, því meðan börnin eru á heimilum sínum, halda þau uppteknum hætti. Það, sem hér ríður á, er að hefjast handa um að koma upp heimilum, sem hafa aðstöðu til að taka á móti þeim börnum, sem þannig er ástatt um, og veita þeim gott og heilnæmt uppeldi. Í grg. frv. er bent á það, hve aðrar þjóðir, og sérstaklega Danir, eru langt á undan okkur í þessu efni. Það er leiðinlegt að vera alltaf eftirbátur annara, en í þessu sem fleiru verðum við nú að sætta okkur við að vera eftirbátur annara menningarþjóða. En það er sýnt, að þetta er eitt af mestu þarfamálum þjóðfélagsins, þegar þessi barnaheimili eru rekin á réttan hátt og verða til þess að börnin verða að nýtum borgurum, þjóðfélaginu til gagns og sæmdar. Ég tek það fram í frv., að heimilin verði reist í sveit. Það getur verið, að menn greini á um það atriði, en mín skoðun er sú, að slíkar stofnanir eigi hreint og beint að vera í sveit, en ekki í kaupstöðum. Sveitalífið hefir góð og heilbrigð áhrif á börnin, og það, að börnin fái tækifæri til að sjá fagra náttúru og landslag, tel ég ekki hvað minnst virði. Við vitum öll, að börnin eru næm fyrir fegurð og að allt umhverfi hjálpar til að móta barnssálirnar, og ég legg ekki hvað minnsta áherzlu á það, þegar þessi heimili verða stofnuð, að þá verði sótzt eftir sem fegurstum stöðum. Það getur verið, að einhverjum þyki það varhugavert að stefna mörgum vangæfum börnum saman á einn stað, og vitanlega er allt undir því komið, að stjórn heimilanna sé góð og heimilisblærinn sé í alla staði góður. Ég held, að fá börn séu svo harðsnúin, ef þeim er sýnd alúð og farið að þeim með nauðsynlegri lagni, að þá tækist ekki að laga þá bresti í fari þeirra, sem mundu ella þroskast, ef ekki væri að gert í tíma. Þá er annað, sem ég vil minnast á í sambandi við dvöl í sveit, og það er hið heilnæma starf og mikil útivera, - ræktun jurta og blóma og svo að kynnast dýrunum, þessum góðu vinum mannanna. Ég held, að sú uppfræðsla, sem börnin fengju á þann hátt, yrði þeim til mestu blessunar. Þannig fengi sá kærleiksneisti, sem er í barnshjartanu, útrás og þróun við það að hlynna að blómum og dýrum, og yrði það bæði til þess að glæða fegurðartilfinningu barnanna og tendra hjá þeim ást til alls, sem lifir. Til að benda nokkuð á þá reynslu, sem hér er fengin á því að safna mörgum börnum saman á einn stað, vil ég minna á heimili Oddfellowreglunnar við Silungapoll, þar sem æðimörg börn hafa dvalið saman. Síðastl. sumar voru þar um 60 börn frá misjöfnum heimilum, misjöfn að upplagi og vön misjöfnum siðum og misjafnri umönnun. Við þessum börnum hefir verið tekið af vandalausum stúlkum, og nú mætti kannske hugsa sér, að börnin yrðu erfiðari viðfangs, þegar þau koma þannig öll saman á eitt heimili, sitt úr hverri áttinni. Ég hefi innt eftir því, hvernig börnin hafi hegðað sér þarna - með það fyrir augum að komast að því, hvernig það gefist að safna þannig saman mörgum börnum á einn stað -, og ég hefi ekki fengið nema það eina svar, að börnin hegði sér prýðilega. En þess ber að gæta, að þarna er afbragðs vel búið að börnunum. Oft hefi ég óskað þess, þegar ég hefi verið við Silungapoll, að hin íslenzka þjóð mætti bera gæfu til þess að eiga slík heimili fyrir þau börn, sem erfiðust þykja og bágast eiga, - heimili, þar sem mikið er um náttúrufegurð og hægt er að benda börnunum til lestrar í hinni miklu bók náttúrunnar, sem þar er opin undir þaki háhvelfds himins. Þar mundi minna bera á illum tilhneigingum barna heldur en í skarkala og glaumi kaupstaðanna. - Ég hefi dvalið við sumarfegurð sveitanna og kosti sveitalífsins, af því að ég legg ríka áherzlu á það, að þessi heimili, hvenær sem þau verða stofnuð, verði höfð í sveit, og einmitt þar, sem náttúrufegurð er mikil. Það er engin leið til þess að ætla á þann kostnað, sem þetta kann að hafa í för með sér. Hann hlýtur að verða mikill, en við megum ekki horfa í það. Við getum alveg eins vel spurt, hvað þau mannsefni kosti, sem tapast vegna aðgerðaleysis þjóðfélagsins í þessu mikla nauðsynjamáli. - Nú hefir barnaverndarráð farið fram á það, að veittar verði úr ríkissjóði 20 þús. kr. til barnaverndarheimila í landinu, sérstaklega til þess að reka dagheimili fyrir börn og unglinga. Það er fyrir fjárskort og getuleysi þeirra félaga, sem hafa áhuga fyrir þessu máli, að ekki eru fleiri slík heimili starfrækt hér á landi. Hefi ég komizt að raun um það fyrir nána athugun á því máli. Fyrir nokkrum árum tóku ýmsar konur á Siglufirði sig saman um að stofna þar dagheimill fyrir börn; þar er þörfin ákaflega mikil fyrir slík heimili, einkum um sumarmánuðina. Heimilið starfaði í 2 ár; en svo höfðu konurnar ekki bolmagn til þess að halda því lengur áfram, vegna fjárskorts. Sama er að segja um Akureyri. Þar hefir verið notaður skúr til bráðabirgða í þessum tilgangi, og mjög af vanefnum gerður vegna fjárskorts, en þar þarf að koma upp húsi fyrir barnaheimili fyrr eða síðar. Það, sem vakir fyrir barnaverndarráði, er að fá heimild fyrir 20 þús. kr. fjárveitingu úr ríkissjóði í þessu augnamiði. Mætti þá sameina þetta tvennt, það, sem farið er fram á í þessu frv., og hitt, sem fyrir barnaverndarráði vakir. Það, sem nú er mest aðkallandi, er að fá fé til þess að styrkja fátæka foreldra til að koma börnum sínum fyrir á góðum stöðum í sveitum, sérstaklega þeim börnum, sem fyrir misheppnað uppeldi er hætt við hrösunum. Það verður að bjarga þeim í tæka tíð upp úr soranum. - Mér dettur í hug í þessu sambandi það, sem haft er eftir Matthildi Wrede, sem kölluð hefir verið vinur fanganna. Hún sagði: „Þegar ég fer inn í fangelsin til að tala við fangana, þá finnst mér ég vera að fara niður í námu til þess að leita að gulli og hreinsa það frá soranum.“ - Þegar við erum að leitast við að bjarga börnunum frá ófarnaði, þá erum við að forða því, að gullið týnist í soranum. Með þessum orðum leyfi ég mér að leggja frv. fram fyrir hv.þd., og legg ég til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn. Lagafrumvörp ekki útrædd. Drykkjumannahæli (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1936 C Dálkur 586 Ræðunr. 2939 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Það þarf ekki langa ræðu um þetta mál. Það munu allir vera á sömu skoðun um það, að það sé nauðsynlegt, að stofnað sé hæli fyrir drykkjumenn. Áfengisbölið er alþekkt böl, og allar þess hörmulegu afleiðingar, svo að menn þurfa ekki að ganga í neinar grafgötur um það. En hitt er það, að margt kemur til greina í þessum efnum, sem þarf nánari athugunar við heldur en tækifæri gefst til á þessu þingi, því það er orðið svo áliðið þingtímans. En mér þykir vænt um, að frv. er komið fyrir hv. d., og ég geri mér vonir um, að það komist til n. og að hún geti fjallað um það og skilað áliti sínu um það. - Hér er um mál að ræða, sem þarf að tala um og taka afstöðu til. Við höfum enga reynslu af slíkum hælum hér. Þau hafa ekki verið til, en aðrar þjóðir hafa mikla reynslu í þessum efnum, og má þar fyrst og fremst nefna Dani, sem hafa meira en 30 ára reynslu, og hefir sú reynsla leitt í ljós, að það hefir oft verið hægt að bjarga mannsefnum, sem ella hefðu tortímzt vegna drykkjuskapar, og þar með hefir heimilum þessara manna einnig verið bjargað, hvort sem í hlut hafa átt giftir eða ógiftir menn, því allir eiga þessir menn einhverja aðstandendur. Og þegar um það er að ræða, að bjarga einstaklingnum í hverju tilfelli, þá má segja, að verið sé að hugsa um heildina. Þess vegna held ég, að ef við Íslendingar gætum eignazt gott hæli fyrir drykkjumenn, þá mundi reynslan verða sú hin sama hér hjá okkur. Í Noregi er svipað ástatt. Það hefir verið lítið talað um þetta hér. Þó var í fyrra samþ.þál. um það, að skora á stj. að undirbúa löggjöf um drykkjumannahæli og hefjast handa í þessu efni, en það hefir ekki verið gert. Ég ætla nú ekki að endurtaka neitt af því, sem þá var sagt. Ég vil aðeins minna á það, að í Noregi byrjaði starfsemin þannig, að læknafélögin létu þetta mál til sín taka og reyndu að ráða bót á böli ofdrykkjunnar. Það hefir gefizt vel og margir hafa haft gott af starfinu. En af því að aðstaðan til þessa starfs var ekki sem heppilegust, þá fór það á annan veg en við var búizt. En smám saman tók ríkið málið í sínar hendur, og síðan hafa verið starfrækt víðsvegar í Noregi drykkjumannaheimili, og hefir slíkt hvarvetna gefizt hið bezta. - Sem stendur eru starfandi í Danmörku þrjú hæli, sem rekin eru af bindindisfélagi, sem kallast „Blái krossinn“. Það rekur öll þau hæli, sem Danir hafa nú, en það er gert með ríkisstyrk, annaðhvort á þann hátt, að gefið er með einstökum mönnum eða þá að ríkið leggur fram vissa upphæð til hvers hælis. Ég hefi lesið um rekstur þessara hæla og veit, að þau hafa gengið í bezta lagi. Þar er lögð áherzla á að manna þessa menn og hafa á þá siðbætandi áhrif, og svo hinsvegar að styrkja líkamlega heilsu þeirra, en á hvorutveggja er mikil þörf. Ástandið í þessum efnum hjá okkur er mjög hörmulegt. Það þarf ekki annað en einn ofbeldissaman drykkjumann til þess að sundra heilu heimili, því það getur ekkert við slíkan mann ráðið eða gert. Það hefir stundum verið gripið til þess að setja þá í „steininn“ meðan er að renna af þeim mesti móðurinn, eða þeim hefir verið komið fyrir á Kleppi, þegar bezt lætur. Hvorttveggja þetta eru vandræðaráðstafanir, sem ekki eru til frambúðar, og í sumum tilfellum er síðari villan verri hinni fyrri, ekki sízt þegar þessum vesalingum er stungið inn í „steininn“. Það hefir þó verið dálítil hjálp, þegar Kleppur hefir tekið að sér mann og mann, og hafa þeir þá dálítið lagazt um tíma, en vanalega hefir brátt sótt í sama horfið, og þetta því ekki verið hjálp til frambúðar, heldur aðeins bráðabirgðaúrlausn. Það má vitanlega segja, að á þessum erfiðu tímum, þegar fátæktin sverfur að þjóðinni, séu ekki tímar til þess að tala mikið um stofnanir af þessu tægi eða öðru. - En mér finnst samt, að ríkið, sem græðir tvær milljónir á ári á vínsölunni, ætti að geta látið af hendi þær sárabætur við öllu því böli, sem fylgir víndrykkjunni, sem í því eru fólgnar að stofna drykkjumannahæli, og er þá enginn að tala um að byrja í stórum stíl. Það getur gefizt vel, þó að byrjað sé í smáum stíl og án þess að kosta mjög miklu til. Það, sem vakað hefir fyrir mér með stofnun slíks hælis, er ekki það, að byrjað sé á því að reisa stórbyggingu né kosta miklu til, heldur að þeir, sem um þetta mál fjölluðu, hefðu það í huga að taka til notkunar í þessu skyni til að byrja með eitthvað af því jarðnæði, sem ríkið hefir þegar til umráða. Mér finnst, að það sé heppilegast að hafa þetta starf með höndum uppi í sveit, þar sem nóg skilyrði eru til vinnu fyrir þessa menn yfir allt árið. Það mun vera undantekningarlaust hjá þeim þjóðum, sem komið hafa upp slíkum hælum, að fyrir valinu hafa orðið afskekkt sveitahéruð. Ég hefi lesið umsögn merks læknis í Noregi, þar sem hann kvartar mikið undan því, að hæli læknafélagsins sé svo mjög í þjóðbraut, að drykkjumennirnir hafi alltaf haft mörg tækifæri til þess að hafa mök við sína fyrri félaga. Til þess eru vítin að varast þau, og til þess minni ég á þetta, að það sé haft í huga í sambandi við málið, því það er vinnufriðurinn og rósemin, sem umfram allt er nauðsynlegt fyrir menn, sem illa eru komnir af völdum vínsins. Og vitanlegt er, að það er mikið hægt að draga úr kostnaðinum með því að hafa bújörð til afnota í þessu skyni, því þá kemur af sjálfu sér ýms arðberandi vinna, sem gæti orðið heimilinu til hagsbóta. Ég hefi í þessu frv. bundið það við vissan tíma hvenær þetta hæli skuli stofnað, og tiltekið, að það skuli vera stofnað í síðasta lagi fyrir árslok 1937. Með því að tiltaka þetta er ég að reyna að tryggja það, að eitthvað verði gert, og sýnist mér, að það geti ekki verið neitt álitamál, að nauðsyn sé á því, að byrjað verði sem allra fyrst á framkvæmd í þessu máli. - Ég minnist á það í grg. frv., að ég telji heppilegt, að nafnið drykkjumannahæli verði ekki fest við þetta hæli. Það væri heppilegra, ef hægt væri að nefna það einhverju þægilegu nafni, sem gæfi til kynna, hver tilgangurinn væri, án þess að minna of mikið á aðalrót bölsins, drykkjuskapinn. Mér hefir dottið ýmislegt í hug í þessu sambandi, og mun ég biðja n., sem fær málið til meðferðar, að íhuga, hvað henni finnist t. d. um að kalla það bjargstöð. Ef bújörð í sveit yrði fyrir valinu, þá mundi hælið auðvitað fyrst til að byrja með bera bæjarheiti jarðar þeirrar, sem fyrir valinu yrði. Við getum auðvitað aldrei gengið framhjá þeirri sorglegu staðreynd, sem er ástæðan fyrir þessu hæli, en það er mannúðlegt og skynsamlegt að binda ekki um of orsök bölsins við heiti slíkrar stofnunar, sem menn þessir eru sendir í til að fá hjálp og lækningu. Ég hefi svo ekki öllu fleira við þetta að bæta. Ég veit, að úti um allt land er fjöldi fólks, sem æskir einskis frekar en að eignast hæli fyrir þessa menn. Það má kannske segja með tilliti til eldri mannanna, að það sé of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í, þó það sé aldrei of seint að byrja á umbótastarfi. Og gagnvart yngri mönnunum, þá er það nauðsynlegt að kippa þeim burtu af braut, sem til glötunar liggur, áður en þeir sökkva svo djúpt, að þeir eiga varla afturkvæmt. Ég legg svo þetta frv. fyrir hv. d., og óska ég, að hv.allshn. verði látin fjalla um það. Löggjafarþing 51 Lagafrumvörp samþykkt. Leiga á mjólkurvinnslustöð (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 B fyrra þing Guðrún Lárusdóttir: Ég hefi hlustað á þessar umr. og þar með á lýsingu hæstv. ráðh. á þeirri mjólk, sem við Reykvíkingar höfum verið að kaupa og nota. Mér þótti lýsingin á búrinu heldur sóðaleg, og slíkt búr hefði ekki þótt nein fyrirmynd á sveitaheimili eða bera húsfreyjunni gott orð. Eftir því sem mér skildist koma fram í ræðu hæstv. ráðh., þá vildi hann binda óánægjuna og kvartanirnar, sem svo mjög bar á, eftir hans sögn, við fráganginn á mjólkinni hjá mjólkurhreinsunarstöð þeirra Kjalnesinga. Að þessu vildi ég víkja örfáum orðum, og spyrja hæstv. ráðh., hvort ekki hafi orðið vart við neina óánægju og engar kvartanir komið fram, áður en vinnslustöðin komst í eign þessa títt um talaða samlags bændanna. Sannleikurinn er sá, að óánægjan er jafngömul mjólkursamsölunni sjálfri. En mig furðar þó, að annar eins sóðaskapur og slík óreiða, sem ráðh. lýsti hér áðan, skuli hafa getað átt sér stað undir yfirstjórn hinnar máttugu mjólkursölunefndar, sem vissulega var að líta eftir þessu, með aðstoð sjálfs ráðherrans. Þegar samsalan tók við, urðu miklar breytingar á mjólkurviðskiptum hér í bæ. Við vitum öll, hvernig þessu var háttað áður. Mjólkurfélag Reykjavíkur hafði ætíð á boðstólum hina beztu mjólk og mjólkurvörur. Það hafði líka góð skilyrði til að flokka mjólkina, vegna þess að því barst aldrei meiri mjólk en svo, að vel var hægt að ráða við hana. Ennfremur starfaði hér mjólkurbú, sem framleiddi hina ágætustu mjólk, sem hægt er að fá, Korpúlfsstaðabúið. Þá má benda á, að menn keyptu mjólk frá bændunum í kringum Reykjavík og fengu mjólkina beint úr kýrspenunum, öldungis ómengaða að öllu leyti. Þessi mjólk var því ágæt. En þegar samsalan kom til skjalanna, breyttist þetta mikið. Þá var mjólkinni allri hellt saman og hún gerilsneydd í heild. Við það versnaði mjólkin til mikilla muna, og kom þá strax fram óánægja, því heimilunum brá mikið við. Fyrir utan þetta allt stöfuðu mikil óþægindi af þeirri óreiðu, sem var á fyrirkomulagi samsölunnar fyrst í stað, en um það er ekki vert að sakast svo mjög, því á því var nokkurnveginn ráðin bót smátt og smátt. Þá olli það mikillar óánægju, er Hvanneyrarskyrið hvarf alveg af markaðinum, því það var vara, sem almenningi geðjaðist vel. Ég vil geta þess um leið, að Mjólkurfélag Reykjavíkur bjó einnig til ágætt skyr, en það hvarf einnig, svo ekki var heldur hægt að fá það skyr. Ennfremur var mikil óánægja út af rjómanum og er enn í dag. Ofan á þetta allt bættist svo það, að um tíma fékkst ekki nema gerilsneydd mjólk, mjólkursölunefnd lét að vísu gefa út mjólkurvottorðin frægu, upp á Kleppsmjólkina, sem margir muna. En illa og ógreiðlega gekk að ná í þá mjólk, og mætti segja af því margar bæði skringilegar og hörmulegar sögur, þó ég ekki geri það hér. Ég skal að vísu játa, að þegar sullað er saman mjólk úr öllum áttum, verður vart hjá því komizt að gerilsneyða hana. En svo mikið er víst, að mönnum þóttu skiptin slæm. Eins og menn muna, þá hófust húsmæður hér í Reykjavík handa til þess að reyna að fá ráðna bót á þessu. Þær báðu um að fá kaldhreinsaða mjólk, eins og áður, og að mjólkin fengist í flöskum í brauðbúðunum. Voru það sérstaklega einyrkjahúsmæður, sem óskuðu eftir þessu, því þegar samsalan tók við, var mjólkurbúðunum fækkað mjög mikið, og var því víða langt að sækja mjólk. Og meðan heimsendingarnar gengu ekki betur en fyrst í stað hjá samsölunni, þá leið svo margur dagurinn, að engin kom mjólkin. Ennfremur báðu húsmæður um, að mjólkin væri seld á ½ lítra flöskum, til þæginda fyrir þá, sem ekki keyptu nema lítið af mjólk. Þá var beðið um, að Hvanneyrarskyrið kæmi aftur á markaðinn og að rjóminn yrði bættur. Og ein krafan var það, að mjólkurflöskurnar væru dagsettar, því það kom oft upp úr kafinu, að mjólkin var orðin gömul og skemmd. En engum af þessum kröfum fékkst framgengt. Það voru haldnir fundir og send nefnd til mjólkursamsölunnar og rætt um þetta í fullu bróðerni, það var farið til dómsmrh. og rætt um þetta við hann. En þrátt fyrir allar þessar tilraunir fékkst engin bót að sinni. Og þá var gripið til þess, sem kallað hefir verið mjólkurverkfall. Þegar það þótti sýnt, að húsmæðurnar, sem gengu fram fyrir skjöldu í þessu máli, fengju engum umbótum áorkað, hvernig áttu þær þá að fá sig til að kaupa þessa slæmu vöru? Og var þá um annað að gera en takmarka mjólkurkaupin? Var hægt að knýja húsmæður til að kaupa skemmda mjólk til heimilisnota? Og þó að vissir menn og blöð hér í bæ létu ekki af því að fara um þetta hinum hörðustu orðum, þá var það ekki annað, sem gerðist, en það, að húsmæðurnar takmörkuðu við sig mjólkina, af því að þeim var engin sanngirni sýnd í þessum málum. Því hefir verið haldið fram, að þetta hafi verið gert til þess að eyðileggja skipulagið eða samsöluna. Nei, það var ekki gert til þess, heldur til þess að knýja fram kröfur um umbætur í þessum efnum. Vitanlega dró mikið úr mjólkurneyzlunni, enda þótt Alþýðublaðið héldi því fram um þessar mundir, að mjólkurneyzlan hefði aukizt í bænum. En svo kemur rúsínan í pylsuendanum. Þegar hér er komið, kemur prestvígður maður úr mjólkursölun. og stefnir nokkrum konum fyrir afskipti þeirra af þessum málum, afskiptunum, sem ég hefi lýst hér og sagt rétt frá. Það var tekið miklu harðar á þessu verkfalli en nokkru öðru verkfalli, sem hefir gerzt í þessum bæ. Ódæðið, sem húsmæðurnar drýgðu, er, að þær berjast fyrir því að fá góða vöru, og um leið berjast þær líka fyrir því, að samsölunni vegni vel. Ég þori ,að fullyrða, að ef húsmæðurnar hefðu fengið kröfum sínum framgengt þá þegar, hefðu mjólkurkaupin aukizt til stórra muna, bændum til stórgagns. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að það voru fleiri en húsmæðurnar, sem gerðu mjólkurverkfall. Kommúnistar gerðu líka verkfall. En ekki vegna þess, hvað mjólkin var vond, heldur af því, hvað hún var dýr. Það var búið að lofa að lækka mjólkina, en það loforð brást. En ekki var þeim stefnt kommúnistunum, og ekki voru þeir leiddir fyrir rétt, a. m. k. hefi ég ekki orðið vör við það. Ég vil leyfa mér að kalla þetta hlutdrægni, að þegar um flokk manna er að ræða, þá er sumum stefnt eins og um ódæðisverk væri að ræða, en við öðrum, sem aðhafzt hafa nákvæmlega hið sama, er ekki hreyft hið minnsta. Hvernig ætli á þessu standi? Því hefir ekki verið svarað til þessa. Og ekki nóg með það, að húsmæðrunum væri stefnt, heldur var farið í mál við þær út af þessu, og það fór svo, að þær voru dæmdar til að greiða skaðabætur fyrir það eitt, að þær vildu ekki kaupa vöru, sem þær voru óánægðar með. Ég veit ekki, hvort mönnum kann að finnast þetta réttmætt. Ég læt menn alveg um það. Nú mætti. e. t. v. segja, að, þetta sé allt liðið og um garð gengið. En hvernig er þá ástandið nú, eftir að hæstv. ráðh. hefir tekið þessa stöð leigunámi, sem var svo svívirðileg í meðferð sinni á mjólkinni? Ég skal ekki dæma um það. En það veit ég, að komið hefir fyrir, að orðið hefir að skila mjólkinni aftur, af því að hún var svo bragðvond. Það má nú segja, að eitt skipti sé ekkert skipti, og að það ætti því ekki að leggja of mikla áherzlu á það. En þar sem hér hefir verið talað um, að óánægjan út af mjólkinni eigi rót sína að rekja til meðferðarinnar á mjólkinni hjá mjólkurstöðinni, áður en ráðh. tók hana leigunámi, þá finnst mér ástæða til að taka það fram, að það hefir komið fyrir, eftir að stöðin var tekin, að mjólkin hefir reynzt illa, verið súr og bragðslæm og því endursend stöðinni af þeim ástæðum. Nei, óánægjan og kvartanirnar yfir mjólkinni eru ekki nýjar. Þær eru jafngamlar samsölunni sjálfri. Og þær kröfur, sem húsmæðurnar báru fram, voru á sterkum rökum reistar. Ég hefi hér fyrir framan mig fyrirlestur, sem Jón Þorláksson flutti um þetta mál. Færir hann þar nokkurnveginn þau sömu rök fyrir máli sínu og ég hefi fært hér. Og er það ekki nema eðlilegt, að mjólk versni eftir þá meðferð, sem hún fær, og er það með öllu ómótmælanlegt, að svo er. En hér hefir svo við brugðið, að hegning hefir legið við, ef kvartað var, og sízt jók það vinsældir þessara viðskipta, sem lengi munu í minnum höfð. Eitt þykir mér, þó kostulegast við þetta allt saman, og það er það, að um sama leyti og kvartanirnar dynja yfir hæstv. ráðh. og landlækni vegna sóðaskapar í stöðinni, eru húsmæðurnar leiddar fyrir rétt, til þess að staðfesta vottorð um sama efni. Mér finnst þetta mjög kátbroslegt, og get því ekki stillt mig um að nefna það í þessu sambandi. Lagafrumvörp felld. Skemmtanaskattur til sveitarsjóða (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 C fyrra þing Dálkur 10090 Ræðunr. 1339 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Herra forseti Það virðist ekki þurfa að orðlengja um þetta mál, því frv. fylgir ýtarleg grg. frá formanni Ungmennasambands Borgarfjarðar, og skilgreinir hann þar vel, hvaða starf þetta samband hefir með höndum. Má t. d. benda á, að þegar héraðsskólinn í Reykholti var byggður, tók það að sér 20 þús. kr. af byggingarkostnaðinum. Sambandið hefir einnig með höndum ýmiskonar starfsemi, sem miðar að þrifum þjóðfélagsins og menningu. Ég álít því, að það sé sanngjarnt að verða við tilmælum félagsins og að það sé losað undan þeim skatti, sem viðkomandi hreppsnefnd er leyfilegt að leggja á skemmtanir þess. Á ég þar fyrst og fremst við héraðsmótið, því upp úr því mun hafa verið mest að hafa. Ég hygg, að menntmn. sé öll sammála um að leggja til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. ...Dálkur 10091 Ræðunr. 1343 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Út af brtt.hv. 4. landsk. vil ég taka það fram, að ég teldi æskilegt, að hún yrði tekin til meðferðar í menntmn., áður en fram fer um hana atkvgr. Það geta komið svo mörg félög önnur til greina en þessi. Það má taka öll félög á landinu, því það munu vera fá af þeim, sem ekki halda starfsemi sinni að meira eða minna leyti uppi á skemmtunum. Mér finnst þetta dálítið annars eðlis, þar sem um ungmennafélögin er að ræða. Allir vita, að þau hafa tekizt á hendur allmikið starf í þágu menningarmálanna. Þau eru ekki eingöngu skemmtifélög. Mér er ekki persónulega kunnugt þetta Ungmennasamband Borgarfjarðar, en ég sé í grg., að það hefir innt mikið og þarft starf að hendi. Ég ætla ekki að rýra eða lasta verkalýðsfélögin á neinn hátt. Ég álít, að þau hafi fyllsta rétt til fríðinda á við hvern annan. En ég get þó ekki borið þetta saman. Ég veit ekki til, að verkalýðsfélögin hér í Reykjavík hafi gengizt fyrir samskonar eða neitt svipaðri starfsemi og ungmennafélögin. Þau hafa barizt fyrir bindindisstarfsemi, fyrir skógrækt og yfirleitt fyrir menningu og menntun yngstu kynslóðarinnar. Og mér finnst því, að þetta Ungmennasamband Borgarfjarðar, sem fer fram á þessa tilslökun á skemmtanaskattinum, eigi fullkomlega skilið, að fá þessu framgengt. Ég vil svo mælast til þess við hæstv. forseta, að till. 4. landsk. verði vísað til menntmn. áður en greidd verða um hana atkv. hér. ...Dálkur 10092 Ræðunr. 1345 Frsm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég vona, að hv. 4. landsk. hafi ekki skilið orð mín svo, að ég væri að ráðast á verkalýðsfélögin, enda þótt ég ekki í fljótu bragði sæi, að þessi félagsskapur hefði haft menningarstarfsemi með höndum. En hv.þm. hefir nú leitt rök að því, að þessi félagsskapur hafi orðið til menningar í hópi verkamanna, og ég hefi ekki gert tilraun til að rýra það. En hitt segi ég og því held ég fast fram, að ungmennafélagsskapurinn hefir haft með höndum mjög merkilega starfsemi, og það, sem fyrir mér vakir, er að verja þann rétt, sem þeir, er að þessum félagsskap standa, ætla að nota honum til eflingar. En viðvíkjandi brtt.hv. 4. landsk. vil ég benda á það, að hér gætu mörg félög komið til greina. Þegar opnaðar eru dyrnar, þá vilja margir fara inn. Það mætti benda á mörg félög með sama rétti og hv.þm. bendir á verkalýðsfélögin. Lagafrumvörp ekki útrædd. Drykkjumannahæli (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 C fyrra þing Dálkur 717 Ræðunr. 2045 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Herra forseti! Ég þarf ekki að orðlengja um þetta frv. Það er kunnugt hér í hv. d. Það hefir legið hér fyrir áður og því fylgir ýtarleg grg. til viðbótar þeirri vilneskju, sem ég hygg, að flestir hafi af því ástandi, sem nú er orðið með þjóð vorri í þessu efni. Ég lít á þetta sem einskonar björgunarráðstöfun, og sé lítið til þess árangurs, sem orðið hefir af samskonar björgunaráðstöfunum hjá öðrum þjóðum, t. d. Dönum, þá finnst mér ekki óaðgengilegt að reyna að feta sömu braut með íslenzka drykkjumenn. Ég hygg, að þetta frv. hafi tvennskonar þýðingu. Í fyrsta lagi þau beinu áhrif, sem það kemur til með að hafa á einstaka mann, sem ráðstafað verður á slíkt hæli, og í öðru lagi þau óbeinu áhrif til viðvörunar, sem það kann að hafa á aðra, sem máske ekki eru enn sem komið er illa farnir sökum vínhneigðar. Frv. er að mestu leyti sniðið eftir samskonar löggjöf hjá Dönum, en þess er að gæta, að drykkjumannahæli Dana eru flest stofnuð af einstökum mönnum og félögum, en þrátt fyrir það hafa Danir orðið að setja í fátækralöggjöf sína ákvæði um meðferð drykkjumanna á þessum hælum. - Ég hygg, að enginn neiti því, að þörf sé fyrir þessa starfsemi, því að við stöndum hér andspænis erfiðleikum, sem okkur er skylt að leysa. Hvort þetta frv. er leið til þess að leysa málið, skal ég ekki segja, en ég vona, að það sé þó spor í rétta átt, ef frv. verður athugað af mönnum, sem með sannsýni vilja taka á málinu, og ef það fær góða meðferð á þinginu. - Ætla ég svo ekki að orðlengja frekar um þetta, en óska. að frv. verði að aflokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og allshn. ...Dálkur 720 Ræðunr.2048 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Herra forseti! Þegar lítið er á það, að við höfum enga reynslu og ekki eftir neinu að fara með svona mál, þá er afsakanlegt, þó að fram kunni að koma einhverjir agnúar, sem menn reka sig á, en ég vænti þess, að hér séu þeir ekki meiri en svo, að hægt sé að sníða þá af með góðum vilja og viðleitni. Ég vil aðeins víkja örfáum orðum að því, sem hæstv.forsrh. sagði um framfærslun., að þær séu of miklir aðiljar í þessu máli. Það er öðru máli að gegna með þetta heldur en venjuleg lögreglumál, því að hér er ekki um neinar sakir að ræða aðrar en þær, að vera sjúkur af ástríðu, sem hefir í för með sér bjargræðisleysi og ýmiskonar böl, bæði fyrir sjálfan sjúklinginn og aðra. Oftar munu þeir menn koma upp í hendur þeirra, sem með framfærslumálin fara, leita styrktar heimilum sínum, eða aðrir fyrir þeirra hönd, auk margskonar annara vandræða, sem ávallt bitna á heimilum drykkjumanna. Það var með þetta fyrir augum, að ég samdi þessa frvgr., og þessari sömu reglu fylgja aðrar þjóðir, sem hafa drykkjumannahæli. Þær blanda ekki dómsvaldinu inn í málið, heldur láta framfærslun. hafa afskipti af málunum að mestu leyti. Annars tel ég þýðingarlaust að eltast við einstakar greinar frv. við þessa umr. og hefi beztu von um, að hv. nefnd, sem fær frv. til meðferðar, vinni að því með vandvirkni og samvizkusemi, eins og málið verðskuldar. 2. umr. Dálkur 10721 Ræðunr. 2055*** dálkur 721 í C – er kallað flutningsræða í ræðuskrá (skil það ekki) Guðrún Lárusdóttir: Þann 3. marz, eða fyrir meira en mánuði síðan, var borið hér fram frv. um drykkjumannahæli og því vísað til nefndar. Þetta mál hefir ekki komið frá nefndinni ennþá, og því vil ég leyfa mér að spyrja formann n., hvað líði þessu mikla nauðsynjamáli. ...Dálkur 10721 Ræðunr. 2051 Guðrún Lárusdóttir: Ég hefi heyrt svar hv. form. nefndarinnar og get að sumu leyti tekið ástæður hans til greina. Þó get ég bent á það sem dæmi, að skólinn á Laugalandi var afgreiddur hér án þess að fyrir lægi nokkur fjárveiting í fjárlögum. Ég tel því rétt, að n. láti uppi álit sitt, og geri þá þessar aths. um leið. Þá liggur og fyrir nefndinni annað merkilegt mál, stofnun heimilis fyrir vangæf börn. Ég vil ennfremur mælast til þess, að n. láti ekki undir höfuð leggjast að skila áliti um það. Lagafrumvörp ekki útrædd. Uppeldisheimili fyrir vangæf börn og unglinga (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 C fyrra þing Dálkur 10721 Ræðunr.2053 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Herra forseti! Öldin, sem við lifum á, hefir verið kölluð öld barnanna, af því að aldrei hefir verið starfað meira fyrir börnin en á þessari öld. Það má sjá þess víða vott, þótt ekki beri mikið á því hjá okkur enn. Eitt ljóst dæmi þess var afarfjölmennt barnaverndarþing, sem haldið var í Kaupmannahöfn síðastl. sumar, í síðustu viku júnímánaðar. Þangað komu á annað þúsund fulltrúar frá öllum Norðurlöndum. Ég vil geta þess, að Danir álitu það hreint og beint þjóðarsóma að gera mótið sem bezt úr garði. Félagsmálaráðherra Dana opnaði mótið, og má taka það fram, að ríkisstj. bauð öllum þeim fulltrúum, sem komnir voru til þess að tala máli barnanna, til veglegrar veizlu, og danska þjóðin lánaði sitt veglegasta hús, ríkisdagshúsið, til þessara fundarhalda. Ég hefi með mér dagskrá þessa þings, og hún ber það með sér, að málefni barnanna eru mörg, og þau eiga sér góða talsmenn í nágrannalöndunum. Á fyrsta fundinum var byrjað á því að tala um meðferð á vangæfum börnum. Erindi um það flutti menntakona frá Stokkhólmi, og talaði hún af miklum skilningi. Tók hún það skýrt fram, að það, sem hver þjóð þyrfti að gera, sé að komast að raun um, hvaða börn væru vangæf börn og hvað væri hægt að gera fyrir þau. Hún leit svo á, að það bezta, sem hægt væri að gera fyrir þau, væri einmitt það, sem ég tala um í þessu frv., að hafa fyrir þau sérstaka uppeldisstofnun, þar sem þeim eru gefnar góðar gætur af sérfróðum mönnum og þeim veitt heilbrigt uppeldi við vinnu og nám. Annað atriðið á dagskránni var atvinnuleysið og æskulýðurinn. Það er brennandi spurning hjá nágrönnum okkar, ekki síður en hjá okkur. Erindið flutti form. fátækramálanna í Bergen. Það var mjög athyglisvert, sem maðurinn sagði, en ég ætla þó ekki að rekja það hér. Mér þykir ekki illa við eiga að minna á þetta hér, þar sem fyrir þinginu liggja mál um atvinnuleysið og unglingana hjá okkur. Ennfremur var talað um eftirlit með uppeldisheimilum einstakra manna eða félaga. Þá var talað um barnaverndarráðstafanir ýmsar og aðstöðu barnanna gagnvart dómsvaldinu í landinu. Haldinn var fyrirlestur um skipulag á mataræði og meðferð ungbarna, og allt það, sem manni getur hugkvæmzt, að barninu geti komið vel. Að þinginu loknu var öllum þátttakendunum boðið í ferð um Danmörku til þess að skoða hæli Dana. Ég get sagt fyrir mig, að í þeirri ferð leit ég sérstaklega eftir þeim hælum, sem þar eru fyrir vangæf börn. Þetta var nú dálítill útúrdúr frá aðalumtalsefninu, en ég vona, að hv.þm. misvirði það ekki. En því minntist ég þessa, að ég vil undirstrika, hvað málefni barnanna - og þá ekki síður vangæfu barnanna - eru áríðandi, og nauðsynlegt að sinna þeim engu síður hér en annarsstaðar. Barnaverndarþingið bar það með sér, að nágrannaþjóðunum er þetta ljóst. Og það er alls ekki vansalaust fyrir okkur, ef við látum skeika að sköpuðu með vangæfu börnin okkar, sem því miður fer óðum fjölgandi. Þá finnst mér, að beri að líta á það, sem gert hefir verið hér. Það eru nokkur barnaheimili, sem við eigum, og er Vorblómið þeirra elzt. Þá er barnavinafélagið Sumargjöf, og hefir bað haft með höndum dagheimilisstarfsemi undanfarin 12 ár. Þessi starfsemi hefir gefizt vel, og þar hafa verið allmörg börn. Ég held, að ekki sé hægt að segja annað en börnunum hafi yfirleitt farið þar fram, bæði andlega og líkamlega. En starfstíminn hefir verið helzt til stuttur, aðeins 2–3 mánuði ársins. Mér þykir vænt um, að þingið er farið að styrkja þessa starfsemi, því að hún á það skilið. Þá eru ekki síður til gagns dagheimili þau, sem oddfellowar hafa í nágrenni Rvíkur. Það er aðeins stór ágalli, að þau standa allt of stutt. En fyrirmynd eru þau, og eins og allar meyjar vildu með Ingólfi ganga, eins vilja allir foreldrar, sem hafa haft börn sín þar, fá að hafa þau þar áfram. Börnin verða fyrir ágætum áhrifum hjá þeim fyrirmyndarkonum, sem þar hafa starfað. Barnaheimilið Sólheima í Grímsnesi vil ég einnig nefna og dagheimili í Hafnarfirði, á Akureyri og Siglufirði, sem kvenfélögin hafa stuðlað að. Alstaðar eru menn í mestu vandræðum með elztu börnin, sem eru búin með skólann og lítið eða ekkert hafa að starfa. Ég vil nefna hér starfsemi á meðal barna, sem ég hygg, að fólki sé ekki mikið kunnugi um. Mér þykir rétt að geta þessarar starfsemi, þannig að hún komist í Alþt. þjóðarinnar. Hún sýnir okkur, hvað einn einstakur maður getur gert, þegar góður vilji og löngun til að gera gott er fyrir hendi. Maður er nefndur Jón Pálsson. Ég veit, að allir hv.þm. kannast við hann. Fyrir 3 árum kallaði hann á sinn fund 7 smádrengi. Þetta voru drengir upp og ofan, hvorki betri né verri. Þessi maður er form. barnaverndarnefndar, og hann komst á snoðir um, að litlum drengjum væri töluvert hætt hér í bæ. Hann vildi reyna að ráða bætur á þessu og vildi ráðfæra sig við drengina, og tel ég, að það hafi verið heppilegt. Hann skírskotaði til dómgreindar þeirra og sagðist vilja gera þá að félögum sínum í starfsemi, sem hann vildi fela þeim á hendur, en það var að taka að sér að varðveita og líta eftir litlu fuglunum á tjörninni. Við vitum, að flest börn eru þannig af guði gerð, að þau elska dýrin og vilja vera góð við þau. Ég held, að Jón Pálsson hafi hér hitt naglann á höfuðið. Þetta félag, sem hann stofnaði, fékk strax kjörorð, og eru þau þessi: 1. Hugsaðu gott. 2. Talaðu satt. 3. Gerðu rétt. 4. Bragðaðu aldrei áfengi. Þetta eru í raun og veru lög félagsins, sem kallar sig fuglavinafélagið Fönix. Ég held það eigi 3 ára afmæli næsta mánudag. Nú eru félagsmenn orðnir 50. Ég held, að hv.þm. gæfist á að líta, ef þeir kæmu í Oddfellowhöllina og sæju þessa drengi, en þar safnast þeir saman til þess að tala um málefni sín. Oddfellowar hafa veitt þeim þar ókeypis húsnæði til þess að halda fundi sína. Ég hefi nú dvalið við það, sem mér í fljótu bragði dettur í hug af því, sem gert hefir verið fyrir börnin hér. Sú starfsemi, sem ég hefi nefnt, fer fram fyrir þau börn, sem ekki eru sérstaklega kölluð vangæf börn. Ég vil geta þess í sambandi við fuglavinafélagið Fönix, að meiri hl. þar eru ágætir drengir, en form. hefir sagt mér, að hann hafi blandað saman drengjum, sem voru ágætir, og öðrum, sem voru lakari, svo að þeir betri hefðu góð áhrif á hina lakari. Þetta hefir gengið prýðilega, þar sem þeim hefir verið stjórnað af ágætum manni. En hvað hefir þá verið gert fyrir vangæfu börnin? Venjan hefir verið að reyna að koma þeim upp í sveit, og það hefir oft gefizt vel. En upp á síðkastið hefir það verið vandkvæðum bundið að fá nógu mörg góð heimili, sem vilja taka þessi börn. Það er ekki neinn leikur að taka barn, sem hefir orðið uppvíst að óknyttum, inn á heimili, þar sem er kannske barnahópur fyrir. Það eru færri foreldrar, sem óska eftir að fá slíkan félagsskap fyrir börn sín, enda er farið að kreppa svo að þessari leið, að barnaverndarnefnd á oft fullt í fangi með að útvega heimili. Óknyttir hafa magnazt svo upp á síðkastið, að síðan um nýár hafa n. borizt kringum 30 þjófnaðarkærur á smádrengi. Þetta er alvarlegur hlutur, og það er ekki hægt að loka augunum fyrir þessu. Það verður að ráða bætur á slíku, hvernig sem mönnum kemur nú saman um að haga því. Það mætti spyrja, hvað valdi þessum ósköpum. Þetta er að verða svo illkynjað og áberandi átumein hjá þjóðinni, að slíks hafa ekki verið dæmi áður. Það má sjálfsagt kenna ýmsu um, en ég ætla ekki að tala mikið um það. Þó get ég ekki stillt mig um að minnast á eitt atriði, sem ég held, að eigi talsverða sök á þessu. Það er hið ljóta og viðbjóðslega lesmál, sem börnum er boðið upp á, og miður góðar kvikmyndir. Þá vil ég líka benda á kærulaust skraf og hjal fullorðna fólksins gagnvart börnunum. Ég vil benda á, að það vaða uppi í þessu landi stefnur og kenningar, sem eru með óhróður um þá, sem eitthvað eiga, og það er jafnvel gefið í skyn, að þetta sé í raun og veru stolið frá hinum, sem ekkert eiga. Ég hefi tilhneigingu til þess að lesa smápistil úr grein, sem nýlega kom út í blaði einu hér í bæ. Það getur vel verið, að hv.þm. beri ekki mikla virðingu fyrir Þjóðviljanum okkar nýja. En börnin lesa þetta engu síður en fullorðna fólkið, og það, sem börnin lesa, muna þau oft. Greinin heitir „Stórþjófar og smáþjófar“. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa svolítið upp úr þessari grein, enda þótt mér finnist ekki til koma að festa slíkt bull og þvaður í Alþt. þjóðarinnar. Þegar greinarhöfundur, sem kallar sig Göngu-Hrólf, er búinn að lýsa löggjöfunum, og í raun og veru búinn að setja þá á bekk með stórþjófum og bófum, þá segir hann: „Það eru mennirnir, sem hafa stolið öllu þessu landi, hafa stolið bönkum þess, fólkinu sjálfu og lífsmöguleikum þess og neytt það til að fremja smáþjófnað í ýtrustu neyð.“ Er það í ýtrustu neyð, að smádrengir stela hlutum, sem þeir geta ekkert gagn haft af? Áframhaldið er í sama anda: „Börnin vita líka, að þetta fólk hefir ekki unnið fyrir þessum peningum; þeir eru stolnir. Þetta eru peningarnir okkar, og við tökum þá bara þar, sem við náum þeim.“ Svo mörg eru þessi orð. Þau sýna, að sá andi er uppi hér í landinu, sem ekki gerir mikið úr eignarréttinum, - og hvernig ættu börnin að gera það, þegar fullorðna fólkið og blöðin hafa þetta fyrir þeim? Það verður aldrei of mikið brýnt fyrir þeim, sem umgangast börn, að vanda sig. Það kemur seinna að skuldadögunum fyrir þessu fólki, en það er sannarlega átakanlegt að sjá ávextina þegar koma fram í mynd stórþjófnaðar smábarna. Við getum ekki komizt hjá því að gera björgunartilraunir; það má ekki dragast lengur. Það eru ekki nema fáeinir dagar síðan hér í salnum heyrðist áskorun frá barnaverndarnefndinni á Ísafirði um, að Alþingi hefjist handa um að koma til hjálpar, og bréf berast manni mjög oft um þessi efni, og ennfremur er oft á þetta vandamál minnzt í blaðagreinum og viðtali við menn, sem hafa með þessi mál að gera, og nú nýlega birtist samtal við Svein lögregluþjón Sæmundsson, og hefi ég að nokkru leyti tekið það viðtal í grg. þessa frv. Allt þetta sýnir okkur, að hér er á ferðinni rammasta alvara, sem við verðum að hafa hug til þess að horfast í augu við og hefjast handa til umbóta, áður en það er um seinan. Við erum þegar búin að tapa of miklu. Maður getur bent á fjölda marga meðal fullorðna fólksins, sem farið hafa villir vegar, mest vegna þess, að þeim gafst ekki kostur á því uppeldi, sem nauðsynlegt var. Ég gæti dregið fram úr minni mínu ógurlegar æfisögur, en ég ætla ekki að gera það, því að ég veit, að hv.þm. hljóta að hafa heyrt margar slíkar sögur um börn, sem flæktust manna á milli og enginn vildi hafa; alstaðar voru þau óvelkomin. Þau lærðu að fela og stela. Þau urðu með tímanum vandræðagripir þjóðfélagsins, sem þjóðfélagið þurfti að kosta upp á með fangelsum og ýmiskonar meðferð. Árlega er bætt við lögregluna, meðfram af því, hversu óknyttir hafa farið í vöxt. Um framkvæmd frv. geta orðið deildar meiningar, og ég segi um þetta mál, eins og ég sagði um daginn um frv. til l. um drykkjumannahæli, að mér finnst málefnið sjálft fyrir öllu, og ég er fús til samvinnu við þá, sem vilja koma þessu í heppilegt og gott horf. Aðalatriðið er, að vangæfu börnin eignist einhverja stofnun, sem getur orðið heimili þeirra, og að sú stofnun fái hæfa stjórn, sem hefir fullan skilning á sálarlífi barnanna, því að fá börn eru viðkvæmari en einmitt vangæfu börnin, sem eru vön að fá hnútur og hnýfilyrði, en fá eru orðin svo a. m. k. á yngra skeiði, að kærleikurinn geti ekki bjargað þeim. Þetta er fyrsta boðorð slíks hælis. Ég minnist með mikilli gleði þeirra hæla fyrir vangæf börn, sem ég heimsótti í Danmörku; það var ánægjulegt að sjá alla þá alúð, sem stjórnarnefndirnar lögðu fram, enda tókst það allajafna að gera úr þessum börnum væna og dugandi menn. Auðvitað má búast við, að slík uppeldisheimili kosti töluvert fé, en ég sé ekki eftir þeim peningum, og ég held, að ekki sé hægt að verja fé öllu betur en til þess að bjarga þjóðarinnar eigin börnum. - Samkv. 3. gr. frv. er ætlunin, að sett verði reglugerð um allt fyrirkomulag þessarar stofnunar, svo og um það, að hve miklu leyti aðstandendur barnanna gefi með þeim og að hve miklu leyti ríkið geri það. Í Danmörku er það svo, að aðstandendur barnanna greiða venjulega fæðiskostnaðinn, ef þeir geta; hitt lætur barnaheimilið af hendi. Ég spurði t. d. einu sinni, hvernig það væri um fatnaðinn, og mér var sagt, að barnaheimilið sæi fyrir því, svo að það gæti ráðið klæðnaði barnanna. Börnunum fyndist leiðinlegt að vera öðruvísi til fara en hin börnin, t. d. gæti einhver haft betri ráð og sent stúlkunni sinni fallegan kjól, en svo eru önnur fátæk og fá engan kjól; slíkt vekti óánægju meðal barnanna, sem ekki mætti eiga sér stað, þar sem þetta væri systkinahópur í einni fjölskyldu. Þannig þarf þetta að vera; annars kemur það ekki að fullum notum. Ég geri ráð fyrir, að þeir, sem geta, borgi sjálfir eitthvað með börnum sínum, og svo geri ég ráð fyrir, að framfærslunefndir og sveitarstjórnir borgi með þeim börnum, sem foreldrar geta ekki greitt með. Við höfum barnaverndarlöggjöf, sem leggur þá skyldu á herðar barnaverndarnefnd, að skipta sér af börnum, sem eitthvað verður að í þessum efnum. Foreldrarnir hafa leyfi til að snúa sér til slíkra nefnda, þegar þeir eru í vandræðum með börn sín. Í smærri tilfellum geri ég ráð fyrir, að barnaverndarnefnd mundi koma þessum börnum fyrir, en annars lögreglustjóri; en hvernig sem börnunum er komið inn á hælin, þá þarf sú hugmynd alstaðar að vera ríkjandi, að hér sé um að ræða kærleiksheimili, sem tekur á móti börnunum eins og sínum eigin börnum og skilar þeim aftur sem góðum og nýtum borgurum. Ég vil svo óska, að frv. verði lagt í hendur hv.allshn. að lokinni þessari umr. ...Dálkur 10728 Ræðunr. 2057 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég má vel við una, að hæstv.atvmrh. hefir lýst því yfir, að hann sé málinu fylgjandi, og það er mér fyrir öllu í rauninni, því að bæði hefir hann aðstöðu og alla getu til að vinna fyrir málið, svo að nú rofi til í þessu efni. Mér þykir náttúrlega vænt um bjartsýni þessa góða manns, sem fram kemur í því, að hann telur ekki, að ástandið sé neitt lakara en það hefir verið; en þegar ég horfi á tölurnar og skýrslurnar, sem fyrir liggja um þessi efni, getur mér ekki sýnzt þær sérlega bjartar yfirlitum. Samkv. þeim fer stighækkandi fjöldi þeirra barna, sem lenda í allskonar vandræðum, þannig að árið 1932 eru slík börn 50 talsins, 1934 58, 1935 76 og 1936 eru þau orðin 102. Og þegar formaður barnaverndarráðs segir mér, að barnaverndarnefnd hafi borizt síðan um áramót 30 kærur út af þjófnaði smádrengja, þá sýnist mér þetta vera talandi tölur, sem sýna einmitt það, sem ég sagði, að ástandið fer versnandi; hinu dettur mér ekki í hug að neita, að á öllum tímum hafa verið misstigin spor, bæði af eldri og yngri, en ekki get ég munað til þess, að áður hafi verið eins mikið um óknytti meðal barna og nú á sér stað. Satt er það, að þá voru að vísu ekki til skýrslur um slík efni, en þá var líka miklu minni þörf á þeim, því að fólkið var svo miklu færra en nú. Ég vil að vísu ekki gera of mikið úr hinu versnandi ástandi, þó ég bendi á þá staðreynd, sem fyrir hendi er um hið alvarlega ástand, og þá þýðir ekki heldur að hugga sig eða afsaka sig með því, að svona hafi þetta alltaf verið. Ég á ekki við, að hæstv.atvmrh. hugsi þannig, en ég býst við, að til séu þeir menn, sem þannig hugsa. Það er því réttara að kannast við ástandið eins og það er, en vera ekki að bera það saman við það, sem var. Hæstv. ráðh. virtist ekki vera sem ánægðastur með upplestur minn hér áðan, ekki fyrir það, að hann tæki svari Þjóðviljans, heldur af því, að honum þótti orsakanna annarsstaðar að leita en í blaðagreinum. En af því læra börnin, sem á bæjum er títt, og það er ég viss um, hvað sem hæstv. ráðh. segir um það, að lesmálið, sem íslenzku þjóðinni hefir verið boðið upp á á seinni tímum - ég sný ekki aftur með það -, hefir oft verið stórspillandi og til smánar landi og lýð. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að ástæðan fyrir hinu ömurlega ástandi í barnauppeldi okkar væri mismunandi efnahagur fólks. Efnahagurinn er sjálfsagt mjög mismunandi, en það er ekki fátækt fólksins, sem gerir börnin að óknyttabörnum. Heiðarleiki og fátækt eru oft samferða, já mjög oft, enda stafa fæstir eða kannske engir þjófnaðir af vöntun á fæði eða klæði. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að varhugavert væri að láta bera mikið á því, að börn væru sett á stofnanir fyrir vangæf börn. Þetta er bergmál af mínum eigin orðum, því að ég vil ekkert gera, sem getur orðið til þess að særa þessar viðkvæmu sálir, en þegar litið er á reynsluna, þar sem hún hefir fengizt, þá veit ég ekki, hvort það er svo mikil ástæða til að óttast þetta, því að allt er undir því komið, að stjórn stofnana sé góð og heimilið leiði börnin á rétta braut. Undirbúningslaust hefir mér ekki dottið í hug, að hægt væri að ráða þessu máli til lykta. Því bar ég fram þáltill. í fyrra, sem samþ. var hér í deild, um að hæstv. stj. undirbyggi málið. Ég vil því segja, að hæstv. stj. eigi hér talsverða sök á, hvað seint gengur. Hún gat verið búin að gera það, sem þáltill. fól henni, undirbúa málið, m. a. með því, sem hæstv. ráðh. einmitt nefndi, að láta rannsaka börnin, flokka þau niður og kynna sér ástand þeirra. Ef þetta hefði verið gert, væri málið nú komið lengra áleiðis en það er, og við vitum ekki nema þá hefði verið hægt að afstýra einhverju af því böli, sem orðið er. En í stað þess að gera skyldu sína í þessu efni, hefir hæstv. stj. svæft málið í fullkomnu aðgerðaleysi. Það gleður mig, að hæstv.atvmrh. hefir nú lýst því yfir í heyranda hljóði, að hann sé þessu máli fylgjandi. Ég veit, að hann gerir þá það, sem hann getur, til þess að koma málinu áleiðis, þótt mér leiðist, að hann getur ekki að öllu leyti fallizt á það, sem ég hefi sagt um málið. Viðvíkjandi 3. gr. frv. get ég sagt það, að mér finnst ekkert á móti því, þótt þeir, sem geta, séu látnir borga með börnum sínum og að þar, sem foreldrana þrýtur, taki sveitar- eða bæjarfélagið við. Nú verða framfærslusveitir að annast meðlag með slíkum börnum, ef foreldrarnir geta ekki séð fyrir þeim, og það ætti ekki að vera verra, þótt þeim sé komið fyrir á hæli, sem ríkið kemur á fót. Þetta er atriði, sem ákveða verður af þeim, sem um framkvæmd málsins ráða. Ég vil benda á það í sambandi við það, er hæstv. ráðh. var að tala um, að flokka þyrfti óknyttabörnin, að þótt eitt barn sé vangæft að einhverju leyti, er ekki þar með sagt, að það sé óknyttabarn; það getur verið erfitt viðfangs á heimili, óþægt í skóla o. s. frv., en algerlega saklaust af hnupli og öðrum slíkum óknyttum. Lagafrumvörp ekki útrædd. Verðlag á almennum nauðsynjavörum (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 C fyrra þing Dálkur 10851 Ræðunr. 2225 Guðrún Lárusdóttir: Ég er ein af þeim, sem tel ávextina nauðsynjavöru, sérstaklega eplin. Og ég álít, að við hér í okkar langa skammdegi höfum fulla þörf fyrir að fá meira af þessari vöru. Eins og menn muna, þá fluttust epli hingað til landsins í vetur, en verðið á þeim var óhæfilega hátt; þau kostuðu þá 3 kr. kg. Ástæðan til þessa óhæfilega verðs á eplunum er 25% tollurinn, sem á þeim er. Eins og hv.þm. muna, þá bar ég hér fram í d. till. um að heimila fjmrh. að fella niður þennan toll, og var þetta samþ. Fjmrh. hafði því fulla heimild til að fella niður þennan 25% toll, en hann var ófáanlegur til þess. Það var send n. kvenna á fund hæstv. ráðh. nokkru fyrir jólin. N. fór fram á, að ráðh. felldi niður tollinn, sem álitið var, að hann hefði þingleyfi til, en þar var þvert nei. Hann vann ekki svo mikið til, að íslenzku börnin fengju að smakka epli um jólin, því að það er undantekning, ef menn hafa ráð á að kaupa epli fyrir 3 kr. kg. Þegar maður ber þetta saman við þær ráðstafanir, sem sænska stj. gerði í svipuðu máli í haust sem leið og sagt var frá í ríkisútvarpinu, ekki alls fyrir löngu, þá sést, að þar var farið að dálítið öðruvísi en hér. Sænska stjórnin lét flytja mörg vagnhlöss af eplum norður til Lapplands til þess að láta börnin þar nyrðra njóta hinna hollu sumarávaxta. Sem ástæða var það borið fram, að þar væri svo sólskinslaust vetrarmánuðina, að börnin þyrftu að fá þá næringu, sem helzt gæti komið í stað sólskinsins. Ég vildi láta þessa getið hér í d., ef það gæti orðið til þess, að þetta mál væri athugað nokkru nánar en gert hefir verið hingað til, ef vera kynni, að þessi rangláti tollur yrði felldur niður. Löggjafarþing 52 Lagafrumvörp samþykkt. Fjárlög (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 B síðara þing Dálkur 85 Ræðunr. 0049 Guðrún Lárusdóttir: Sökum þessara tilmæla hv. form. fjvn. vil ég taka aftur til 3. umr.brtt. mína, sem ég á hér við 17. gr. 3. umr. Dálkur 142 Ræðunr. 0085 Guðrún Lárusdóttir: Ég á ekki nema eina brtt. við þetta fjárlfrv. Í sambandi við þá brtt., sem hljóðar um það, að veita hjúkrunar- og elliheimilinu Grund nokkurn styrk, get ég ekki komizt hjá að skýra frá starfssögu þessarar starfsgreinar, sem er tiltölulega ung í landi vorn, sem sé starfið fyrir stofnun heimila handa gamla fólkinu. Ég hygg, að fyrsta sporið til stofnunar elliheimila hafi verið stigið árið 1921 eða þar um kring, og voru þá stofnuð svo að segja samtímis elliheimili hér í Reykjavík og á Ísafirði. Á Ísafirði hefir bærinn rekið þessa starfsemi, fyrstu árin undir umsjá Hjálpræðishersins, en síðar undir eigin forsjá. Heimili þetta hefir 23 gamalmenni, og fer starfsemin fram í gamla sjúkrahúsinu, sem notað var áður en spítalinn var byggður. Á þessu heimili er forstöðukona, ein starfsstúlka og ein hjúkrunarkona, að vísu ekki lærð, en æfð í hjúkrunarstarfi. Elliheimili þetta er einungis fyrir Ísafjarðarkaupstað og rekið á kostnað bæjarins. Á Seyðisfirði kom kvenfélagið Kvik upp elliheimili fyrir átta árum. Þar dvelja nú 13 gamalmenni; af þeim eru aðeins 4, sem hafa fótavist. Meðgjöf á mánuði er 75 krónur. Kvenfélagið ber kostnaðinn, sem umfram er tekjur heimilisins. Seyðisfjarðarbær styrkir stofnunina ekkert og hefir kvenfélagið, sem rekur þessa líknarstofnun, engan styrk nema þann litla 1000 kr. styrk, sem því er veittur af Alþ. Á þessu elliheimili dvelja gamalmenni annarsstaðar frá en úr Seyðisfirði einum. Í Hafnarfirði starfar 3. elliheimilið hér á landi. Bærinn rekur það á sinn kostnað. Vistmenn munu vera þar 22. Bærinn leigir húsnæði hjá Hjálpræðishernum. Forstöðukona og 3–4 starfsstúlkur auk hjúkrunarkonu bæjarins, sem veitir aðstoð á heimilinu, ef þurfa þykir, starfa þar. Stofnunin er nú á 3. aldursári. Fjórða elliheimilið er hér í Reykjavík og nefnist nú hjúkrunar- og elliheimilið Grund. Allra fyrstu upptök þessa heimilis verða rakin til ársins 1921. Nefnd manna, sem hafði starfað hér í bænum að nokkru leyti að tilhlutun umdæmisstúkunnar nr. 1 og staðið fyrir matgjöfum handa fátæku fólki, steig fyrsta sporið að stofnun þessa elliheimilis. Í gegnum starf sitt við „Samverjann“ - en þannig nefndist hjálparstarfsemi nefndarinnar - höfðu nefndarmenn orðið þess mjög áskynja, hvílík þörf var hér í bæ fyrir elliheimili, hvíldarstað gömlu og lúnu fólki, sem fyrst og fremst þarfnaðist næðis og nærgætinnar aðhlynningar. Starf nefndarinnar var borið uppi af frjálsum gjöfum bæjarbúa, og við kynningu manna af starfsháttum og starfsrekstri forgöngumanna Samverjans áunnu þeir sér traust bæjarbúa og fengu þeir því góðar undirtektir, er þeir hreyfðu elliheimilishugmynd sinni, svo góða, að þeir höfðu ráð á að festa kaup á húseign og dálítilli túnspildu vestan við bæinn. Var þá stigið fyrsta sporið, fleiri komu á eftir, eins og allir vita, sem fylgzt hafa með þróun og rekstri elliheimilisins. Húsið, sem keypt var, Grund, rúmaði um 22 menn auk starfsfólks og kostaði 36 þús. kr. Féð, sem lagt var í húskaupin, var sem fyrr er sagt mestmegnis gjafir, og nokkuð safnaðist þó við skemmtanir, sem bæjarbúar kannast við undir nafninu gamalmennaskemmtanir. Allra fyrsta gamalmennaskemmtunin, sem haldin var hér í bæ, fór fram í ágúst 1921. Það var útiskemmtun, haldin á túnunum í kringum Ás og Hof í Vesturbænum, í blíðskaparveðri á sunnudegi. Safnaðist þarna saman mannfjöldi mikill, en ekki voru allir sérlega fráir á fæti, sem þar komu; haltir og hrumir gestir stauluðust áfram, en bros var á hverju andliti, því að þarna var gamla fólkið heiðursgestir og viðburður dagsins. Næsta sumar var aftur haldin svipuð skemmtun. Að kvöldi voru þá 400 kr. lagðar í sjóð. Það voru gjafir frá góðum mönnum, sem skildu málefnið og vildu styrkja það, og svo ágóði af kaffi, sem selt var á staðnum, öllum nema sextugu fólki; það fékk þá og fær enn ókeypis kaffi á gamalmennaskemmtunum. Það má segja, að þessar 400 kr. hafi verið stofnfé elliheimilisins, því við þær bættust svo gjafir og áheit mjög margra. Um haustið í október var hælið vígt að viðstöddu margmenni. Þótti mörgum þetta ærið dirfskufullt fyrirtæki af fáeinum efnalausum mönnum, sem þar að auki höfðu engan tíma afgangs frá störfum sínum til að sinna slíku heimili, og ómótmælanlega er slíkt framtak þess virði, að í minnum sé haft. Fyrir því ætla ég að nefna hér nöfn forgöngumannanna, svo að þau geymist í þingtíðindum íslenzku þjóðarinnar. Vera má, að eitt sinn verði skráð sú saga, er geymist um afrek einstaklinga, er þeir sjálfir eru brautu gengnir og niðjar njóta starfs þeirra. Nöfnin eru þessi: Flosi Sigurðsson trésmíðameistari, Haraldur Sigurðsson verzlunarmaður, Júlíus Árnason verzlunarmaður, Páll Jónsson, sem var ritari nefndarinnar, og Sigurbjörn Gíslason cand. theol., sem var formaður þessarar nefndar. Fyrsta ráðskonan á elliheimilinu varð María Pétursdóttir, sem vel og lengi hafði starfað að matgjöfum Samverjans. Þótti það vel við eiga, að hún tæki að sér forstöðu elliheimilisins, enda var hún hin ágætasta kona í hvívetna. Brátt kom þar, að húsrúm brast að Grund fyrir þau hin mörgu gamalmenni, sem þangað sóttu, og var nú farið að svipast um eftir stærra húsrúmi, og var þá ráðizt í það þrekvirki að koma upp stórhýsinu við Hringbraut 150. Bærinn lagði til lóðina, og þess ber vissulega að geta, að Reykjavíkurbær hefir frá öndverðu veitt fyrirtæki þessu hinn bezta stuðning. Upphaflega var ekki ætlað að byggja allt húsið í einu, heldur bæta við bygginguna eftir hendi og efnum. En þá var væntanlegur í heimsókn frá Vesturheimi fjöldi íslenzkra gesta til þess að vera við þjóðhátíðina hér 1930, og sökum þess, að útlit var fyrir þrengsli í bænum, bauð ríkisstjórnin stjórn elliheimilisins 50 þús. kr. lán til þess að fullgera húsið og geta svo hýst Vestur-Íslendingana. Lánstilboðið varð til þess, að húsið fullgerðist, en það batt stjórn elliheimilisins vitanlega jafnframt allþunga fjárhagslega ábyrgð, sem hún ella hefði komizt hjá. Þess skal getið hér, að þær 50 þús. kr., sem ríkisstjórnin lánaði, voru greiddar að fullu á sama ári. Óneitanlega hefði stjórn elliheimilisins verið það fyrirhafnarminna að leita eftirgjafar á láni þessu, eins og margur gerir nú á dögum. Það, að húsið fullgerðist í einu, en ekki smátt og smátt,eins og áætlað var, dró þann dilk á eftir sér, að óhemju kostnaður hlóðst á fyrirtækið og allt varð í helmingi stærra stíl en ella hefði orðið. Rentur af lánum eru árlega um og yfir 30 þús. kr. Segir það sig sjálft, að erfitt er að róa jafnþungum bát, og er þar við bætast vanhöld á meðgjöfum frá ýmsum illa stæðum hreppum og sveitarfélögum, er auðsætt, að hér er um erfiðismuni að ræða, sem of lítill gaumur hefir verið gefinn hér af háttv. Alþingi, þar sem heimilið var svipt styrk, er það þó hlaut um 3 ára bil, fyrst 5 þús. og síðan 4 þús. kr. Hér er þó fyrst og fremst um þjóðnýtt starf að ræða, starf, sem sjá má m. a. af styrk þeim, sem Alþ. veitir 3 öðrum elliheimilum, að fjárveitingavald þingsins telur styrkhæft og verðugt viðurkenningar. Ef einhver skyldi láta sér detta í hug, að forgöngumenn elliheimilisins eigi heimilið eða taki laun fyrir störf sín við stjórn þess nú um 15 ára skeið, þá er það hvorttveggja fjarri öllum sanni. Elliheimilið Grund er sjálfseignarstofnun og forstöðunefndin hefir aldrei tekið eina krónu í þóknun, og er það meira en sagt verður um allflestar stofnanir hér á landi. Eins og þegar er sagt, er elliheimilið bæði hjúkrunar- og elliheimili, en þrátt fyrir nafnið nýtur það ekki sjúkrahússréttinda, þrátt fyrir góðar sjúkrastofur, 3 lærðar hjúkrunarkonur og sérstakan heimilislækni. Það hefir verið sótt um þessi réttindi, en ekki fengizt, hvað sem því veldur. Húsrúm er á elliheimilinu fyrir 150 vistmenn, en flestir hafa dvalið þar í einu 142. Ég hefi dvalið alllengi við umtalsefni mitt í sambandi við brtt. mína, og reynt til að sýna, að öll sanngirni mælir með henni. Fjarri væri það mér að amast við styrk til elliheimilanna utan Reykjavíkur, enda þótt ég telji styrkinn, sem ánafnaður er 2 þeirra, fremur styrk til bæjarfélaga en stofnananna sjálfra, en misrétti tel ég það og illa sæmandi löggjafarþingi hverrar þjóðar sem er, að mismuna þannig stofnunum, sem allar inna samskonar starf af hendi í þágu og þarfir alþjóðar, og harla einkennilegt, ef sú stofnunin, sem stærst er og fullkomnust að öllum útbúnaði, sé beinlínis látin gjalda þess hjá þeim, sem með fjárveitingu fara. Ég held það auki ekki hróður þjóðarinnar, og það er ekki beinlínis hvatning fyrir duglega, framtakssama menn, sem vilja ráðast í framkvæmdir slíkar sem þessar eða aðrar henni líkar, þegar einu launin, sem þeir fá frá þeim, sem með völdin fara, er mótspyrna gegn sanngjörnum styrkbeiðnum, fullkomin lítilsvirðing á fyrirhöfn og striti í þjóðarþarfir. Ég leyfi mér að óska og vænta, að þótt hv.fjvn. hafi ekki tekið þessa till. upp - ég álasa henni ekkert fyrir það - að hv.Alþ. greiði atkv. með till. eða varatill. Ef gera ætti samanburð á elliheimilinu Grund og þeim fjórum elliheimilum, sem fá sínar þúsund kr. hvert, og veita því styrk hlutfallslega miðað við tekjur þess og hinna heimilanna, þá ætti það að fá eitthvað í kringum 7 þúsund kr. Ég læt svo lokið orðum mínum um þetta mál; ég hefi áður staðið í sömu sporum á sama stað og mælt fyrir till. um þetta efni, sem þá var felld. Hvað hv.Alþ. gerir nú, veit ég ekki, en ég veit, að það er fullkomin þörf fyrir þessa stofnun að fá styrk. Ég sé ekki betur en að margar aðrar stofnanir hafi fengið slíka viðurkenningu, sem síður hafa átt hana skilið. Ég ætla þá að snúa mér ofurlítið að öðru máli í sambandi við fjárhagsáætlun þessa árs. Ég varð þess áskynja, að hv.fjvn. hafði enga fjárveitingu ætlað til að koma á fót einhverskonar hjálparstöð fyrir drykkjumenn. Fyrir hv.Ed. lá frv., sem ég hefi flutt þing eftir þing um hæli handa drykkjumönnum, enda virðist full þörf á því hér í þessu landi, þar sem viðurkennt er, að mjög mikið er drukkið, og ég veit, að fjöldi manna staðfestir, að frv. sé réttmætt. Þetta frv. var afgr. frá hv.Ed. með rökstuddri dagskrá, með þeim tilmælum, að hv.fjvn. veitti styrk að upphæð 15–25 þús. kr. í þessu skyni. Lengi vonaði ég, að þetta mundi komast í kring á einhvern hátt, en nú sé ég, að þær vonir mínar hafa brugðizt. Ég sé hvergi styrk til þessa í brtt.fjvn. eða í fjárlagafrv. eins og það kom frá n. Ég tel þetta illa farið. Ástandið hjá oss nú er þannig, að ekki er hægt að komast hjá því að hafa einhvern samastað handa þeim vesalings mönnum, sem illa eru farnir af nautn áfengra drykkja. Þar við bætist, að rúm er svo takmarkað á Kleppi, að þar er allt yfirfullt, svo að þótt menn vilji bjarga sér með því að fá rúm fyrir einn og einn mann skamman tíma í senn, þá er útilokað, að það fáist. Vegna alls þessa vonaði ég, að hv.fjvn. mundi sjá sér fært að veita einhverja fjárhæð í þessu skyni, til að bæta úr mestu þörfinni fyrir þessa menn, sem hvergi eiga höfði sínu að halla, og engu siður aðstandendum þeirra til hjálpar, sem venjulega eru í mjög miklum vandræðum með þá. Í ræðu hæstv. fjmrh. í gærkvöldi kom hann inn á það, sem dæmi þess, hvað við sjálfstæðismenn bærum fram miklar hækkunartill. við fjárl., að frv. um drykkjumannahæli, sem fram hefði verið borið af sjálfstæðismönnum, myndi ekki kosta minna en 100 þús. kr. Mér hnykkti við þegar ég heyrði hæstv. fjmrh. nefna þessa upphæð. Ég hélt, að hann væri það hygginn maður í peningamálum, að hann skildi, að slíka upphæð hafði ég aldrei hugsað mér og að vel má bæta úr brýnustu þörfinni um að koma þessari stofnun upp fyrir miklu minna fé. En það vill verða svo, að þegar komið er í eldhúsið og búið að taka skörunginn og farið að skara í eldinn, að þá er margt sagt, sem ekki er gott að standa við síðar meir. Ef hv.þm. vissu um öll þau voðalegu vandræði, sem hvíla á einstöku heimilum og einstöku mönnum vegna drykkjuskapar, mundu þeir hugsa sig tvisvar um áður en þeir réttu upp hendina til að greiða atkv. á móti þessu máli. Ég skal ekki taka upp meiri tíma. En ég vil taka það fram, hvort hv.fjvn. sér sér ekki fært að taka upp fjárveitingu til þessarar starfsemi. Formaður fjvn. er sjálfur mikill bindindismaður og hefir oft talað fagurlega um það hér í hv.Alþ., hvað gera ætti til að létta áfengisbölinu af þjóðinni. Vænti ég þess því, að hann neyti aðstöðu sinnar til þess að styðja málefnið einnig í verki. Lagafrumvörp samþykkt. Þurrmjólk í brauð o.fl. (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 B síðara þing Dálkur 468 Ræðunr. 0697 Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti! Það er aðeins lítil fyrirspurn til hv.frsm. þessa máls um það, hvað hægt sé að gera ráð fyrir, að brauðin hækki í verði við slík fyrirmæli sem þessi. Mér finnst, að það sé spurning, sem þarf að taka til athugunar jafnframt og það er ákveðið að lögfesta þetta. Um leið og ákveðið er að lögfesta þetta, þá sýnist mér, að afleiðingin hljóti að verða sú, að brauðin komi til að hækka í verði. En ég álít að almenningur megi ekki við því, að gerð sé nein tilraun til þess að hækka þessa vöru, sem hér um ræðir, enda þótt hún kunni að verða eitthvað betri við blöndunina. Ég vil taka undir það, sem hv. 9. landsk. sagði áðan. Eins og frv. nú liggur fyrir, þá lítur í raun og veru út fyrir, að það eigi að blanda mjólk í allt brauð, sem framleitt er í brauðgerðarhúsum, og spurningin verður þá, hvað við, sem lifum svo mikið á brauði, eigum að gefa fyrir þennan viðbæti. Lagafrumvörp samþykkt. Mjólkursala og rjóma o.fl. (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 B síðara þing Dálkur 582 Ræðunr. 0834 Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti! Það fer eins og fyrri daginn þegar mjólkin kemur til tals, að umræðurnar teygja tímann, og skal ég ekki miklu bæta við þau mörgu orð, sem sögð hafa verið. Þó langar mig að staldra ofurlítið við einstök atriði. Yfirleitt miðar frv. að því að tryggja betur hag framleiðenda, og er kveðið skýrt að orði í 1. gr. frv., t. d. að allir mjólkurframleiðendur á verðjöfnunarsvæðinu fái sama verð fyrir mjólk sína, komna á sölustað verðjöfnunarsvæðisins. Nú er það vitað, að sú mjólk, sem flutt er til sölu, t. d. til Reykjavíkur, frá fjarlægum stöðum hins feikistóra verðjöfnunarsvæðis, getur engan veginn verið jafngóð. Því að það eitt út af fyrir sig að flytja mjólkina langa leið á slíkum farartækjum, sem um er að gera, og á hinum ójöfnu vegum, með öllum þeim hraða og hristingi, sem fylgir, hlýtur að hálfeyðileggja mjólkina. Að vísu er skýrt tekið fram í 13. gr. mjólkurl. að flokka skuli mjólkina eftir fitumagni og gerla. En þegar eru athugaðar allar aðstæður á hinu feikistóra svæði um meðferð á þessari vöru áður en hún kemst í hendur neytenda, þá get ég ekki séð, að þeim aðilja, sem vitanlega er engu minna verður en sá aðilinn, sem framleiðir - sé tryggt að fá ætíð góða vöru. Fyrir því tel ég, að brtt.hv. 1. þm. Reykv. undir stafl. e, þar sem hann vill skýrt taka fram, að sama verð fyrir mjólk komna á sama stað þýði einnig „fyrir jafngóða mjólk“, eigi fullan rétt á sér. Þessi breyt. lagar frv. til mikilla muna. Það er nú einu sinni svo, að fólk í kaupstöðum vill gjarnan, eins og aðrir, fá góða vöru fyrir peninga sína, og ekki sízt þegar varan er alldýr, og við vitum, að mjólkin er talsverður útgjaldaliður á hverju heimili. Þess vegna er það skylda þeirra, sem að þessu máli vinna, að reyna til að sjá svo um, að þessi vara sé sem bezt að gæðum. Þá hefi ég hugsað mér að minnast á annað atriði þessa frv., síðustu málsgr. 3. gr., þar sem talað er um, að framleiðanda, sem nýtur undanþágu frá verðjöfnunargjaldi, sé heimilt að undanskilja til heimilisþarfa ½ lítra á dag á hvern heimilismanna sinna. Ég vil nú segja það, að úr því að farið er að skammta svona vöru til eigenda hennar, þá þykir mér skammturinn í minnsta lagi, já, svo lítill, að ég tel hann algerlega ófullnægjandi. Það má gera ráð fyrir, að á heimilum upp og ofan séu fleiri eða færri börn. Og halda hv.þdm., að ½ lítri af mjólk á dag nægi handa barni á fyrsta ári til dæmis? Og ef á að fara að skammta mjólkina þannig úr hnefa, þá veit ég ekki hvað langt við gætum komizt í að spilla heilsufari barnanna. Þegar þess er þar að auki gætt hvað fæði margra barna er einhæft, þá sé ég því síður ástæðu til að láta slíkt standa í löggjöf landsins. Þá má einnig benda á, að á sveitabæjunum er oft mjög gestkvæmt, og þykir húsmæðrunum gott að geta gefið gestum sínum mjólk að drekka, - og hvað endist hálfpotturinn þá, er gesti ber að garði? En það er nú tekið skýrt og skorinort fram í l. að undanskilja ½ lítra á hvern heimilismann og síðan skilgreint hverjir teljist heimilismenn, þ. e. þeir, er framleiðandi hefir á framfæri, svo og hjú hans. En það allra merkilegasta er, að það eru ekki nefnd nein börn, ekki gert ráð fyrir þeim. Þess vegna hefði ég viljað láta standa þarna „hvern fullorðinn heimilismann hans“, en láta börnin njóta þeirrar mjólkur, sem þau þurfa, án þess að setja lagareglur um, hvað smábarn megi drekka af mjólk á dag. Mun ég bera fram brtt. um þetta. Þá kem ég að síðustu gr., 4. gr., þar sem talað er um, að ef mjólk, rjómi eða skyr er flutt inn á sölusvæði einhvers verðjöfnunarsvæðis af öðrum en þeim, sem sérleyfi hafa, þá skuli varan gerð upptæk með miklu brauki og bramli. Nú getur maður tekið til dæmis, að á þessu sölusvæði sé einhver kona í sveit, sem á góða kunningjakonu í kaupstað á sama sölusvæði, og langar hana til að gefa vinkonu sinni rjómaflösku eða nýmjólkursopa, og klipi nú af þessum hálfa potti til þess, - þá spyr ég: Er það meiningin, að hrifsa eigi þetta af henni og gera upptækt og fara þar að öllu eftir bókstaf þessara laga? Mér hefði fundizt réttara, að í staðinn fyrir „í heimildarleysi“ kæmi: „í ábata- eða hagnaðarskyni“, því að það er vitanlega það, sem andi laganna ætti að miða að, að menn flyttu ekki vöruna inn á verðjöfnunarsvæði leyfislaust í hagnaðarskyni. Sumum kann að virðast þetta smátt atriði, en mér sýnist það óprýði á l., og mættu þau sízt við meiri óprýði en á þeim er nú þegar. 3. umr. Dálkur 587 Ræðunr. 0840 Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti! Það má búast við því, að allar brtt. stórar og smáar, verði felldar, eftir því, sem fram kom við 2. umr., svo maður á ekki von á góðu, þó maður reyni að bera fram brtt., sem manni virðist mundi gera frv. ofurlítið frjálslegra en það er. Það eru 2 smáar brtt., sem ég flyt við 3. og 4. gr. frv. Sú fyrri miðar að því að auka ofurlítið þann mjólkurskammt, sem á að fara að skammta bændunum. Úr því að gengið er inn á þá braut á annað borð, að tiltaka, hvað mikla mjólk framleiðandi megi hafa til heimilisnota sinna án þess að borga af því verðjöfnunargjald, þá ætti að hafa skammtinn ögn ríflegri og ekki skera hann svo við neglur sér eins og gert er með því að gera ráð fyrir ½ lítra á dag á hvern heimilismann, án tillits til þess, hvort á heimilinu eru ungbörn, sjúklingar eða gamalmenni, sem verða að fá mikla mjólk, ef vel á að vera. Mér finnst blátt áfram ósæmilegt að láta annað eins standa í löggjöf þjóðarinnar, og þó segja megi, að hægt sé að veita undanþágur frá þessu, þá eru lög alltaf lög, og lögunum er gert fulllágt undir höfði með því að ákveða þennan ½ lítra á heimilismann hjá bændum, mönnunum, sem framleiða mjólkina sjálfir. Ég hefi því lagt til, að þetta sé hækkað upp í 1 lítra handa hverjum heimilismanni. Ég treysti því, að fleiri en ég líti með sanngirni á þetta atriði og þyki mjólkurskammturinn æði nánasarlegur, sem frv. ætlar framleiðendum sjálfum. Hin brtt. er við 4. gr., en sú gr. fjallar um það, að mjólk, rjómi eða skyr, sem flutt er inn á sölusvæði einhvers verðjöfnunarsvæðis af öðrum en þeim, sem sérleyfi hafa þar til sölu á vörunni, sé gerð upptæk og með þessar vörur farið eins og verstu tegund bannvöru, þótt ekki sé hér um annað að ræða en meinlausan mjólkurpott eða skyrspón. Til þess að liðka þetta til, þá datt mér í hug að bera fram brtt. um það, að í stað orðanna „í heimildarleysi“ komi „í hagnaðarskyni“ svo að ef það þætti sannað, að þessi vara væri flutt inn á sölusvæði í því skyni að hafa upp úr henni peninga, þá sé hún gerð upptæk. En mér þykir það dálítið strangt ákvæði að hegna fyrir það, þó menn vilji að gamni sínu koma með góðgæti eins og rjóma, skyr eða mjólk úr sveitinni til kaupstaðarins til þess að gleðja með því vini sína. En það er komið í veg fyrir, að hegnt sé fyrir slíkt, með því að breyta orðalaginu og segja „í hagnaðarskyni“ í stað orðanna „í heimildarleysi“. Menn sjá, að þetta er gert til þess að gefa frv. ofurlítið frjálslegri blæ og reyna að losa um þær óþægilegu skorður, sem maður er satt að segja búinn að fá meira en nóg af upp á síðkastið. ... Dálkur 591 Ræðunr. 0844 Guðrún Lárusdóttir: Hv. 1. þm.N.-M. sagði, að það væri réttarbót fyrir bændur að fá að undanskilja ½ mjólkurlítra á dag handa hverjum heimilismanni. Það er raunar einkennilegt að tala um réttarbætur í þessu sambandi, þar sem skammta á bændum þeirra eigin vöru og svipta þá þannig að nokkru umráðarétti yfir vöru sinni, en það er þó óneitanlega meiri réttarbót að fá heilan lítra til daglegra umráða heimafyrir heldur en hálfan lítra, og get ég því hugsað mér, að hv.þm. vilji fallast á þá breytingu, einmitt með málstað bændanna fyrir augum. Lagafrumvörp samþykkt. Lestrarfélög og kennslukvikmyndir (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 B síðara þing Dálkur 601 Ræðunr. 0880 Guðrún Lárusdóttir: Ég ætla nú ekki að gera mikinn ágreining, þó að ég beri þessa brtt. fram. - Í frv. eins og það var upphaflega, var gert ráð fyrir 10% viðbót við skemmtanaskattinn, til þess að stofna sjóði fyrir lestrarfélög. Þá hafa komið fram tvær brtt., sem önnur gerir ráð fyrir 12%, en hin 15% skatti, og hefir sú till. verið samþ. í Nd. Nú ber ég fram till. um að lækka nokkuð þennan skatt. Það er oft svo um skemmtanir, að þær eru haldnar í góðgerðaskyni eða til að styrkja gott málefni. Má því segja, að hér sé verið að taka úr vasa eins, sem vinnur að góðu málefni og láta í vasa annars, sem líka vinnur að góðu málefni. En ég legg þó til, að þessi skattur sé lækkaður úr 15% niður í 10%. Lagafrumvörp samþykkt. Bændaskólar (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 B síðara þing Dálkur 657 Ræðunr. 0950 Guðrún Lárusdóttir: Á þinginu 1932 eða 1933 bar ég fram í þessari hv. d. brtt. við fjárl. um það, að nokkrum þúsundum kr. af fé, sem veitt er til atvinnubóta í kaupstöðum landsins, yrði varið til þess að styrkja nokkra atvinnulausa, fátæka kaupstaðapilta til náms við bændaskóla. Þá var þannig ástatt, að orð fór af því, að bændaskólarnir væru ekki vel sóttir, og þess vegna mundi hafa verið pláss í þeim fyrir nokkra pilta úr kaupstöðum. Það, sem fyrst og fremst vakti fyrir mér, þegar ég flutti þessa brtt., var það, sem komið hefir fram í umræðum um þessa gr., sem hefir sérstaklega vakið umtal hér í hv. d., sá háski, sem ungum mönnum í kaupstöðum er búinn af iðjuleysi. Iðjuleysið er undirót alls ills og það eru mörg sorgleg dæmi þess, hversu ungir efnispiltar leiðast afvega einungis vegna iðjuleysis. Ennfremur vakti það fyrir mér með þessari till. minni, að mér fannst það tímabært að gera ofurlitla tilraun til þess að leiða hug ungra kaupstaðamanna að þeim verkefnum, sem sveitirnar hafa upp á að bjóða. En þessi till. fann ekki náð fyrir augum allra hv.þdm. og m. a. man ég vel, að hv. 10. landsk. greiddi ákveðið atkv. á móti, og furðaði mig á því þá. En nú er mér það gleðiefni, að hann skuli vera kominn á sömu skoðun og ég um, að það sé ástæða til þess að greiða fyrir því, að ungir kaupstaðapiltar komist í sveit. Það, sem hann þá fann að uppástungu minni, var það, að peningana átti að taka af atvinnubótafénu. Það kann að hafa mátt haga þessu eitthvað á annan veg, en þegar þess er ennfremur gætt, hvílíkur flótti á sér stað nú á tímum úr sveitunum til kaupstaðanna, þá er ekki ótímabært að nota hvert tækifærið, sem gefst, til þess að ráða einhverja bót á þessu, og mér sýnist hv.þm. með till. sinni vilja reyna til þess að gera það, jafnvel þótt það sé í smáum stíl. Viðvíkjandi þeim tveimur till., sem fyrir liggja frá hv. 10. landsk. og hv. landbn., má náttúrlega segja, að munurinn á þeim sé í fljótu bragði séð ekki geysimikill, en þó er hann sá frá mínum bæjardyrum séð, að það er eins og það sé verið að amast við því, að kaupstaðadrengir gangi í þessa skóla, því að, eins og hv. 10. landsk. tók fram, er það að sjálfsögðu meðfæddur réttur, sem sveitapilturinn hefir til bændaskóla fram yfir kaupstaðapiltinn, og ég felli mig betur við, að þetta ákvæði, sem hér um ræðir, sé látið falla burt; það er ekki fyrir þær sakir, að ég tortryggi, að skólastjórnir leyfðu undanþágur, heldur af því, að ég kann illa við að lögfesta skýlaust ákvæði um það, að kaupstaðadrengjum sé meinað að komast í bændaskólana öðruvísi en með sérstakri undanþágu. Ég mun því fylgja brtt.hv. 10. landsk. um þetta mál. Ég tel rétt, að þeir unglingar landsins, sem á annað borð hafa áhuga fyrir því að kynna sér málefni bændaskólanna, hafi jafna aðstöðu til þess að njóta þeirra, og ég tel ekki hættu á því, að það sæki aðrir um upptöku í skólana en þeir, sem hafa sérstakan áhuga á málefninu. Ég er ánægð yfir því, að sú hugmynd mín, sem ég talaði um í sambandi við brtt. mína, á áðurgreindu þingi, hefir í rauninni komizt í framkvæmd, því að ég veit, að undanfarin ár hafa ungir menn héðan úr Reykjavík - mér er ekki kunnugt um aðra kaupstaði landsins í því sambandi - sótt bændaskólana með lítilsháttar styrk frá bæjarfélaginu og það hefir yfir höfuð gefizt vel. Því miður er mér ekki fullkunnugt um, hve margir þeir eru, en ég veit, að unglingar, sem notið hafa tilsagnar á Hólum og Hvanneyri, hafa haft gott af veru sinni þar. Þeim hefir fundizt sjóndeildarhringurinn stækka og viðhorfið breytast við að kynnast lifnaðarháttum sveitanna og starfsháttum, sem óneitanlega eru yfirleitt ólíkar því, sem kaupstaðapilturinn á að venjast. Fyrir því tel ég heppilegt hvert það spor, sem stigið er í þá átt að örva unga kaupstaðapilta til þess að sækja nám sitt og menntun sína, að því leyti sem til menntunar kemur í þessum efnum, einmitt í sveitir landsins. Við vitum, að úr sveitunum er mergur þjóðarinnar runninn, og þó að nokkur breyting sé orðin á því frá því, sem áður var, þá er það svo sem allir vita, að lengi býr að fyrstu gerð, og eins og kjarni íslenzku þjóðarinnar hefir verið úr sveitalífinu, eins býst ég við, að það verði, ef að því lífi er hlúð svo sem skyldi. Þess vegna tel ég líka hyggilegt að vera vakandi yfir öllu, sem getur gert það að verkum, að það megi takast, að ungum mönnum úr kaupstöðum sé hjálpað til að leita fyrir sér með nám og verustað í sveitum. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri, og hefi ég þá gert grein fyrir, hvers vegna ég fylgi þessari till.hv. 10. landsk. Lagafrumvörp samþykkt. Tekjur bæjar- og sveitarfélaga (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 B síðara þing Dálkur 698 Ræðunr. 1038 Guðrún Lárusdóttir: Það er út af 4. gr. þessa frv. Ég sakna þess í þeirri gr., að það vantar í hana ýmislegt af því, sem ég tel, að þar ætti að standa, þar sem verið er að telja upp, hvað undan skuli þiggja skattinum. Í gr. eru taldar upp ýmsar mannúðarstofnanir, svo sem öll hæli og sjúkrahús, en þar þykir mér vanta í barnahæli. Barnahæli starfa nú hér á landi allan ársins hring, og sæmdi sízt að leggja í slík heimili aukaskatta. En það er fleira í gr., sem mér þykir vanta, t. d. finnst mér, að undanþiggja ætti skatti ýms félög, sem koma sér upp húsum til þess að hafa í fundi og uppbyggilegar samkomur til almenningsheilla. Þessi félög, sem oftast standa að slíkum húsum, reisa þau ekki í gróðaskyni fyrir sjálf félögin, heldur til þess að láta þjóðina græða á þeim. Mætti í því sambandi minnast á íþróttahúsin. Það er nú mál manna, að íþróttir séu ein helzta lyftistöngin undir menningu hverrar þjóðar. Okkar íþróttastarfsemi er ung, en hér er samt sem áður góður vísir til slíkrar starfsemi. Mér þykir því óeðlilegt, að farið verið að leggja skatta á þessa starfsemi og hefi ég því lagt til að undanþiggja hana þeim skatti, sem hér á að heimila. Ég afhendi hæstv. forseta hér með þessar brtt. og vænti þess, að hann leiti afbrigða fyrir þær. Lagafrumvörp samþykkt. Bráðabirgðatekjuöflun ríkissjóðs og jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 B síðara þing Dálkur 1012 Ræðunr. 1364 Guðrún Lárusdóttir: Ég á hér fáeinar brtt., fyrst við stafl. a, um kol og steinolíu. Hún er tekin aftur, en ég sé, að hún er komin fram á öðru þskj. Þó að ég máske geri mér ekki miklar vonir um, að brtt. mínar finni náð fyrir augum meiri hl. hv.þd., þá flyt ég þær samt, sökum þess að ég tel í raun og veru skyldu mína að hreyfa þó ekki sé nema lítils háttar mótmælum gegn hinni stóru íþyngingu, sem stöðugt er verið að fara fram á á þessu þingi. Og ég geri það með sérstöku tilliti til þeirra mörgu húsmæðra, sem ég fyrst og fremst tel mig fulltrúa fyrir hér á þingi. Þær vörur, sem ég hefi tilgreint og lagt til að lina toll á, eru einmitt vörur, sem engin einasta húsmóðir eða nokkurt heimili í öllu landinu getur án verið. Það er ekki hægt að segja annað, þegar litið er yfir þetta frv., en að það er sannkölluð hryggðarmynd af ástandi íslenzku þjóðarinnar, að það skuli æ ofan í æ vera íþyngt þeim fátæka almenningi, þeim atvinnulausa almenningi landsins, með sífelldum nýjum sköttum og tollum. Og nú á að fara að hlaða tolli á hvern einasta þráðarspotta og hvern einasta metra af fataefni, sem til landsins flyzt og menn þurfa sér til daglegs klæðnaðar. Ég skil ekki, hvað er lengi hægt að höggva í sama knérunn með slíku háttalagi. Ég hefi með þessum till. reynt að gera lítils háttar tilraun til að benda á, hve hættulegt það er að íþyngja mönnum svona. Það kann að þykja lítilfjörlegt að minnast á kaffi, en ein brtt. mín fer fram á það að hækka ekki toll á kaffi. Sumir halda því fram, að kaffi sé enginn hollustudrykkur, en hvað sem líður skiptum skoðunum um það, þá er hitt vitað, að kaffið er nokkurskonar alþjóðadrykkur, og einnig okkar Íslendinga. Og ég fyrir mitt leyti tel fólkinu í landinu ekkert of gott að eiga þennan hressandi drykk nokkurn veginn með því verði, sem viðráðanlegt er að kaupa hann fyrir. Auðvitað er það margt fleira, sem mig langar til að fara fram á að létta tolli á. En það þýðir ekki neitt. Ég vildi þó leggja áherzlu á þetta, að því er snertir skófatnað og vefnaðarvörur allskonar. Það er talað um það í frv. að stimpla með 15% tolli allan skófatnað nema gúmmískófatnað. Ég veit ekki, hvað heppilegt það er að undanþiggja aðeins slíkan skófatnað. Það er viðurkennt, að gúmmískófatnaður er með óhollari skófatnaði, sem fólk notar, enda þótt það verði fegið að grípa til hans, af því hann er ódýrari. Ég heyri glöggt og eftirtektarsamt fólk halda fram, að skófatnaður sá haldi raka að fætinum, og geti áhrif af slíku til langs tíma haft áhrif á sjónina til skemmda. Hvað hæft er í þessu, get ég ekki persónulega dæmt um, en ég hygg það eigi við einhver rök að styðjast. Um vefnaðarvörur og allskonar vefnað er það að segja, að þær vörur eru svo dýrar hér í verzlunum, að lengra verður tæplega gengið. Auðvitað má segja, að við Íslendingar gætum komizt af án þess að kaupa eins mikið af erlendum vefnaðarvörum og við gerum, sökum þess að íslenzkar verksmiðjur eru farnar að framleiða allgóða vöru, og úr íslenzkri ull mætti t. d. búa til góð nærföt, prjónaföt, en þar er sá galli á gjöf Njarðar, að íslenzka varan er svo geysilega dýr að fátækt fólk á óhægt með að kaupa hana. Ég hugsa að verðmunurinn t. d. á erlendum nærfötum og innlendum prjónanærfötum geti jafnvel verið ? í mörgum tilfellum. Atvinnulitlir og fátækir menn, sem berjast í bökkum, kjósa heldur að kaupa það, sem er ódýrara, til þess að bæta úr brýnustu þörfinni í svipinn, heldur en að leggja í hitt, sem þeim er ókleift að kaupa, enda þótt ég skuli játa, að íslenzku prjónavörurnar séu miklu endingarbetri heldur en útlendu prjónafötin, sem hægt hefir verið að fá hér miklum mun ódýrari. Hv. þm. Hafnf. hefir nú talað um, hver vandræði það eru að fá ekki ávexti til almennrar neyzlu. Hann er læknir og getur miklu betur en ég skilgreint hollustuhætti þessarar vörutegundar, en svo mikið er mér ljóst, og það vita allir, sem eitthvað hugsa um þessi mál, að ávextir eru einhver sú næringarbezta og hollasta neyzluvara, sem menn yfirleitt leggja sér til munns. Ég vil geta þess hv.þdm. til fróðleiks, að á hinni norrænu barnaverndarráðstefnu, sem haldin var í Kaupmannahöfn í fyrra sumar, þar sem mættir voru fulltrúar frá öllum norðurlöndum, var mikið rætt um næringarefni bæði fyrir börn og fullorðna, sérstaklega þó börnin, og þar létu danskir og sænskir læknar í ljós álit og umsögn um það, á hverju ætti fyrst og fremst að næra börn, og tilnefndu epli sérstaklega sem bezta næringarefni handa börnum, og lögðu mikla áherzlu á að börn á öllum aldri væru látin borða epli, og nóg af eplum. Hvað gerum við Íslendingar nú fyrir börnin okkar í þessu efni? Og hvað getum við gert? Fyrst og fremst hefir verið svo torvelt að fá epli og aðra ávexti, að þeir hafa oft verið ófáanlegir, en þegar þeir hafa fengizt, þá hafa þeir verið svo gífurlega dýrir, að það hefir ekki verið nokkur leið fyrir fátækan almenning að kaupa þá. Fyrir fáum dögum gekk ég fyrir búðarglugga. Þar var skál, full af fallegum rauðum eplum. Það var verðmiði á skálinni, og á honum stóð 3 kr. kg. Hvað halda hv.þm., að verkamenn bæjarins t. d. og aðrir, sem lítil auraráð hafa, geti veitt börnum sínum mikið af þessu hnossgæti, sem þeirra börn ekki síður en önnur börn hafa gott af að borða? Á sama tíma sem epli voru annaðhvort ófáanleg eða ókaupandi sökum þess, hvað þau voru dýr, t. d. í október í haust, þá er búið að eyða í þessu landi svo tugum þúsunda skiptir fyrir tóbak og áfengi. Það eru engar hömlur á því, en ávextir, sem ættu að vera á hvers manns borði, eru á einskis manns borði, nema þá hjá þeim, sem afla sér þeirra á einhvern þann hátt, sem allur almenningur hefir ekki ráð á, því að það hefir svo sem flogið fyrir, að einstakir menn gætu fengið undanþágu á eplum inn í landið fyrir sinn reikning, kassa og kassa í einu. Hvað hæft er í því, veit ég ekki, en eitthvað mun vera til í því. Og víst er um það, að almenningur fær ekkert af þessu góðgæti. Sama er að segja um grænmetið. Við lifum í landi, þar sem ekki er hlaupið að því að rækta grænmeti, og þó að við getum á okkar stutta sumri framleitt nokkuð af ýmsu grænmeti, þá eigum við svo erfitt með að geyma það, því að svo tekur við langur, sólarlaus vetur, skammdegi og myrkur, og þá er ekki um annað að ræða en kartöflur og rófur, sem auðvitað er gott til næringar og heilnæmt, þegar það er ekki skemmt, eins og oft vill verða, og t. d. nú, þegar skemmd er í kartöflum mjög víða. Fæða okkar Íslendinga er ekki svo margbreytileg, að okkur veiti af að flytja inn í landið nokkurnveginn kvaðalaust og við viðráðanlegu verði ávexti og grænmeti almenningi til matar. Ég vil benda á tvær tegundir ávaxta, sem allar húsmæður telja eins nauðsynlega og brauð og smjör, en það eru sveskjur og rúsínur. Hvað er langt síðan húsmæður Reykjavíkur hafa bætt sér og heimilisfólki sínu í munni með þessari ágætu vöru? Þeir munu tæplega hafa fengizt nokkursstaðar á þessu ári, og er það illa farið, því að auk þess sem rúsínur eru með allra ljúffengustu ávöxtum, þá er hér um að ræða hreinasta heilsulyf. Sveskjur hafa þau efni inni að halda, að sjúklingar geta alls ekki komizt af án þeirra. Sjúkrahús hafa að vísu fengið þessa ávexti að einhverju leyti á árinu, en almenningur alls ekki, og þó er það með almennings hag fyrir augum, sem Alþ. á fyrst og fremst að starfa. Hvað sem um brtt. mínar verður, sem ég tel nauðsynlegt, að verði samþ., þá vil ég samt leggja aðaláherzluna á síðustu brtt., sem er um það, að hinn geysilegi tollur, sem á ávöxtum er, mætti niður falla og að hægt væri að fá meiri gjaldeyri en fengizt hefir fyrir þessar vörur, sökum þess að þetta er stórnauðsynlegt frá heilbrigðislegu sjónarmiði, og ég vil segja, að það sé engu síður stórnauðsyn frá menningarlegu sjónarmiði, því að ég veit, að það þykir einkennilegt afspurnar, þegar það berst út til annara þjóða, að fólkinu á Íslandi sé bannað að neyta ávaxta, neyzluvöru, sem er á hvers manns borði, þegar komið er út fyrir pollinn. Ég skil ekki heldur, að það velti svo þungu hlassi í þjóðarbúskapnum, þó að þessi vörutegund fengist flutt til landsins með nokkuð hægara móti en verið hefir og við því verði, sem almenningur getur ráðið við. Hv. þdm. mega vera þess fullvissir, að hér mæli ég fyrir munn allra húsmæðra í landinu, og ef þeim er nokkuð annt um, hvað húsmæður leggja til málanna, og virða starf þeirra nokkurs, þá vil ég skora á þá að samþ. þessa till., því að hún á fyllsta rétt á sér. ...Dálkur 1031 Ræðunr. 1378 Guðrún Lárusdóttir: Ég gæti fallið frá orðinu, vegna þess, að hv.þm. Hafnf. tók allt það fram, sem ég hafði hugsað mér að segja um þetta mál. Þó var eitt atriði í ræðu hæstv.forsrh., sem ég vildi drepa lítið eitt á. Mér heyrðist á hæstv.forsrh., að hann eins og hálfvegis drótta því að mér, að ég væri að fara með róg um einstaka menn hér í þessari hv. d. Tilefnið til þessara ummæla hæstv. ráðh. mun hafa verið það, að ég mun hafa komizt þannig að orði í ræðu minni áðan, þegar ég var að benda á, hversu óheppileg höftin á innflutningi ávaxta væru, að ég áliti miklu eðlilegra, að slík vara fengist í frjálsri verzlun heldur en einstaka menn neyddust til þess að fá undanþágu og flytja inn kassa og kassa. Þegar hæstv. ráðh. fór að tala um þetta, þá fyrst flaug mér í hug saga, sönn eða login, sem flaug um bæinn um vissan mann og vissan kassa, en fyrr ekki, svo grandalaus var ég í þessum málum. Hitt er mér kunnugt um, að það eru ýmsir menn, sem hafa reynt að fá slíkt leyfi - og jafnvel fengið. Og ég er ekki að víta það. Það er ofur eðlilegt, þegar menn telja sig þurfa að fá slíka vöru, að þeir leiti fyrir sér um það. Hvað viðvíkur dósakassanum, sem hæstv. ráðh. fékk að gjöf frá Danmörku, þá hefi ég ekki heyrt á hann minnzt, svo að í orðum mínum fólust engar aðdróttanir í þessu efni. Mér þótti leitt að heyra það í ræðu hæstv. ráðh., að það hefði verið eytt ½ millj. kr. í skemmd epli eða að miklu leyti ónýt. En ég vildi í því sambandi spyrja, hvernig ástatt er með þau epli, sem nú er verið að flytja inn í landið. Þau koma frá Portúgal og eru uppskorin í júlí, fyrir allt að hálfu ári síðan. Það er því ekki nema eðlilegt, að þau séu farin að skemmast, þegar þau eru komin til Íslands. Kaupmenn hafa sagt mér, að það megi ganga út frá því sem gefnu, að mikill hluti eplanna í hverjum kassa sé skemmdur. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. var að segja, að þegar miklu er dyngt saman af þessum ávöxtum, vilja þeir skemmast. Þetta þekkjum við bezt húsmæðurnar, ef við viljum geyma eitthvað slíkt og höfum ekki því betri geymslu. Svo þetta er það, sem er að gerast enn þann dag í dag, þó að lítið sé innflutt. Viðvíkjandi verðinu, sem var lögð mikil áherzla á hér við umr. að væri hátt, - og sannarlega þræti ég ekki fyrir það -, þá er það að segja, að kaupfélagið, sem áður hefir verið talað svo um hér, að væri hin mesta bjargarráðstöfun fyrir Reykjavík, hefir ekki heldur getað selt epli fyrir minna verð en 3 kr. kg. Annars ætla ég ekki að fara að deila um þetta. Eins og ég sagði áðan, þá hefir læknirinn, sem hér á sæti í d., sýnt mjög vel fram á þá hollustuhætti, sem ávextir hafa að geyma fram yfir ýmsa aðra vöru, t. d. okkar ágæta sveitamat, sem mörg okkar hafa alizt upp á, en mjög margir, a. m. k. kaupstaðafólkið, hafa tæplega ráð á að veita sér, sökum þess hve hann er dýr. Annars er sagt, að fæðið í sveitinni sé ekki orðið nærri eins kjarngott og það var fyrr á árum, síðan nýmjólkin er seld að mestu leyti frá heimilunum, smjörið hverfur þá um leið, og smjörlíkið kemur í staðinn, og bezta kjötið fer í kaupstaðinn. Þegar svo er komið, virðist ekki allur munur á fæði sveitafólksins og okkar kaupstaðabúa, svo að þörfin fyrir bætiefni ávaxtanna og grænmetis verður alstaðar jafnbrýn. Ég mun svo ekki orðlengja meira um þetta efni, og læt máli mínu lokið. Lagafrumvörp afgreidd með rökstuddri dagskrá. Drykkjumannahæli (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 C síðara þing Dálkur 10001 Ræðunr. 1717 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Þetta frv. er öllum hv.þdm. kunnugt, því að það hefir verið á ferð hér áður í ýmsum myndum, bæði sem þáltill. og frv. Það er því óþarfi að tala mikið um það, en ég vil þó fylgja því úr hlaði með nokkrum orðum. Kröfur almennings í þessum efnum hafa verið háværar. Á bindindisþinginu á Þingvöllum í sumar, þar sem mættir voru fulltrúar úr öllum héruðum landsins, var það einróma álit allra fundarmanna, að þessi stofnun, hæli handa drykkjumönnum, væri óumflýjanleg nauðsyn. Grg. frv. ber það með sér, að ástandið í þessum efnum er orðið ískyggilegt hér á landi, en hún lýsir þó ekki öllum þeim hörmungum, skorti og heilsuleysi, sem steðja að heimilum þeirra manna, sem eru ofurseldir áfengisnautninni. Og hún segir ekki frá því, hvernig drykkjumönnunum sjálfum líður, þegar þeir ranka við sér, sjúkir á sál og líkama. Nei, það, sem í grg. stendur, eru aðeins óljósar myndir af því ástandi, sem einstaklingar og fjölskyldur eiga við að búa, þegar áfengisnautnin er búin að leggja að velli alla velsæmd. Til skamms tíma var litið á ofdrykkjumanninn eins og nokkurskonar glæpamann. Að vísu má segja, að áfengisnautnin leiði oft á glæpabrautir, og má benda á mörg dæmi þess. Fangelsisstjórar, lögreglustjórar og dómarar um víða veröld hafa marga sorgarsöguna af því að segja, en nú er álit manna á ofdrykkjumanninum að breytast. Nú hneigjast menn að þeirri skoðun, að þeir séu aumkunarverðir sjúklingar, sem fyrst og fremst þurfi lækningar og hælis við. Á Þingvöllum flutti dr. Helgi Tómasson í sumar einkar fróðlegt erindi um þennan sjúkdóm og meðferð hans. Eftir því, sem dr. Helga sagðist frá, er engum blöðum um það að fletta, að ofdrykkjumenn, sem neyta lengi slíkra lyfja, komast í tölu allra-aumustu sjúklinga. Þá er eina vörnin gegn þessu mikla böli að veita þeim aðstöðu til þess að njóta lækningar og meðhöndla þá eins og sjúka menn. Það mundi einnig verða beitt vopn í bindindisbaráttunni. Menn færu að hugsa sig um, hvort ekki bæri að forðast þau eiturlyf, sem gætu þannig komið þeim á kné. Nágrannaþjóðir okkar á Norðurlöndum hafa komið á stofn slíkum hælum með miklum árangri. Í Danmörku eru þau elztu um 30 ára gömul. Það er talið, að fullur helmingur þessara sjúklinga læknist, vinni þar algerlega bug á drykkjuskaparástríðunni og geti gefið sig óskiptir að starfi sínu. Fjórði hluti þeirra fær sæmilegan bata og getur nokkurn veginn séð sér og sínum farborða, en fjórði hluti þeirra fer sömu leiðina aftur, þegar hælinu sleppir. Þeir hafa þá líklega ekki verið þar nógu lengi; eitt ár er lágmarkstími. Þessar niðurstöður geta gefið oss góðar vonir um bærilegan árangur hér. A. m. k. er ekki horfandi í að gera tilraun í þessa átt, ekki einungis vegna drykkjumannanna sjálfra, heldur vegna eiginkvenna, barna, mæðra og allra aðstandenda þessara ógæfusömu manna. Viðvíkjandi kostnaðinum vil ég benda á, að oftast verða þessir óreglumenn þjóðfélaginu til mikillar byrði hvort sem er. Framfærsluskylda þeirra leggst á annara herðar. Oftast er ekki annað fyrir hendi en að hið opinbera hlaupi undir bagga með heimilum þeirra. Mér er kunnugt um ýms slík heimili, sem eru svo aðframkomin af skorti vegna drykkjuskapar húsbóndans, að það þarf ekki lítið fé til þess að sjá þeim fyrir nauðsynlegustu þörfum. Hér er ofdrykkjumönnum annaðhvort komið í „steininn“ eða þeir eru látnir sigla sinn sjó. En að setja þá á heilsuhæli, venja þá af ástríðunni og gefa þeim aftur trúna á starfið og lífið, það er bjargráð, sem mikið er gefandi fyrir. Í stað lítt sjálfbjarga manns fáum við reglumann, sem getur séð sér og sínum farborða. Hvers virði það er fyrir þjóðfélagið, verður ekki á vog vegið né með tölum talið. Þá vil ég minna á þær upphæðir, sem þjóð vor hefir ráð á að borga fyrir áfengi. Tollur á áfengi er áætlaður 1 millj. kr., og ágóði af áfengisverzluninni 1300000 kr. Þetta eru engir smáræðis peningar. Sölugróði á dag getur orðið ca. 6300 kr. Tíu dagar kosta þá 63 þús. kr., og það eru ekki full 3% af áfengissölugróðanum. En það mundi nægja fullkomlega til þess að standa straum af slíku hæli. Það mun vera almennt álitið, að það sé siðferðisleg skylda ríkisvaldsins, sem heldur áfengi að þegnum sínum, að sjá fórnardýrum þessarar nautnar fyrir heilsubót og reyna að sporna við því, að ísl. þjóðin verði að burðast með fjölda vesalinga, sem áfengið hefir orðið að fótakefli. Það er því ekki óeðlilegt, að einhver hluti af ágóðanum af sölu áfengis sé einmitt notaður til þess að hjálpa þeim, sem harðast verða fyrir barðinu á því. En langheppilegasta lausnin á því máli er einmitt heilsuhæli. Ennfremur má benda á aðra fjárfúlgu, sem ekki væri nema sanngjarnt, að nota mætti að einhverju leyti í þessu skyni, og það er fjárfúlga sú, sem ætluð er á fjárlögum til sjúklinga samkv. bráðabirgðalögum nr. 78 frá 1936, um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. Þar eru drykkjumenn teknir til sem ein tegund manna, sem undir þessa löggjöf koma, og þar er um að ræða 83000 kr. afgang, sem heilbrigðismálaráðuneytið hefir ráðstafað til geðveikisjúklinga. Mér finnst ekki úr vegi að athuga þessar leiðir, því að þessi sjúkdómur tilheyrir vissulega geðveiki, og fyrst ríkið telur sér skylt að sjá geðveikum mönnum fyrir hæli, því skyldu þá þessir geðveiku menn eiga að vera útundan og mega ekki njóta hælisvistar eins og aðrir geðveikir menn? Þó að um það mætti deila, hvers vegna þeir eru geðveikir, þá er það fremur lítil huggun fyrir sjúkling, sem kemur að leita sér lækninga, að honum sé sagt, að sýki hans sé sjálfskapað víti og því sé það mátulegt handa honum. Slík svör hæfðu ekki vænum manni, en þessu líkt er svarið frá hendi hins opinbera, ef ekkert er gert til þess að bjarga mönnum, sem illa eru farnir af þessum illa sjúkdómi. Mér sýnist ríkisvaldið hafa sömu skyldu að gegna við þessa tegund sjúklinga og aðra, og þess vegna hika ég ekki við að leggja þetta frv. fyrir hv. d. í því trausti, að það mæti skilningi og samúð hv. Alþingis. Ég ætla svo ekki að orðlengja frekar um málið. Frv. ber með sér, við hvað er átt, en þó vil ég sérstaklega benda á tvö meginatriði, sem í frv. felast. Í fyrsta lagi, að það gefur hinum sjúku mönnum bætta aðstöðu til þess að leita sér hælis og lækninga, og í öðru lagi gefur það fjölskyldunum, eiginkonum og nánustu ættingjum, betri aðstöðu til þess að hlutast til um að útvega nauðsynlega hjálp, sem sjúklingurnir sjálfir koma ekki auga á, að þeir þurfi á að halda veikinda sinna vegna. Ég vil svo að lokum leggja til, að málinu verði vísað til hv.allshn. að umr. lokinni. ...Dálkur 10004 Ræðunr. 1719 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég skil þessa aths. hv. 1. þm.N.-M. mjög vel. Mig langar alls ekkert til að stimpla nokkurn mann, ekki heldur drykkjumann, sem úrhrak annara manna, enda þykist ég hafa tekið það skýrt fram, að drykkjumenn séu fyrst og fremst sjúklingar, sem þurfa á sjúklingameðferð að halda, og ég sé ekki, að það sé neinn stimpill á þeim. Hinu verður ekki neitað, að menn þessir stimpla sig oftast sjálfir með hegðun sinni, og einmitt vegna þess má það teljast bezt og heppilegast fyrir þá sjálfa að vera sem mest út af fyrir sig, enda hætt við, að ástand þeirra sé oft þannig, að öðrum sjúklingum væri lítil gleði að samvistum við þá. Annars er ég fús til samvinnu við alla, sem þessu máli vilja sinna, og hlýði með athygli á tillögur annara, ef ég sé, að þær miða í rétta átt. Það er mér fyrir öllu, að málið fái afgreiðslu frá hv. Alþingi, þjóðinni til blessunar. 2. umr. Dálkur 10006 Ræðunr. 1722 Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti! Allshn. hefir nú skilað áliti sínu í þessu máli. Ég verð nú að segja, að ég varð fyrir dálitlum vonbrigðum yfir því, að n. skyldi komast að þeirri niðurstöðu, að réttara væri að leggja frv. algerlega að velli með dagskrártill. heldur en að mæla með því, enda þótt n. sæi kannske ástæðu til að breyta því að einhverju leyti. Eigi að síður kann ég n. þakkir fyrir það, að hún hefir tvímælalaust látið í ljós það álit sitt, að ég hefði á réttu að standa um nauðsyn þessa máls, og er óneitanlega nokkurrar hjálpar að vænta með fjárveitingartill. þeirri, sem í hinni rökst. dagskrá felst, ef hún verður samþ. En þrátt fyrir þetta virðist mér, þegar ég ber saman frv. sjálft, með þeim ráðstöfunum, sem þar er gert ráð fyrir í sambandi við drykkjumenn og hælisvist þeirra, og dagskrártill., sem ekki gerir ráð fyrir neinu slíku, að munurinn sé nokkuð mikill. Auk þess sem frv. gerir ráð fyrir stofnun hælis í þeim ákveðna tilgangi að hjálpa þessum mönnum, þá felur það einnig í sér ákveðna till. um ráðstafanir og meðferð þessara manna, á hvern hátt þeim verði komið í hæli og hvernig frá þessu öllu sé gengið. Slíkar reglur eru vitanlega nauðsynlegar í þessu sambandi. Annarsstaðar, þar sem slík hæli, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, hafa verið rekin, eru ákveðin l. um þetta efni, og þykja þau eins ómissandi eins og hver önnur löggjöf. Og er þetta frv. eiginlega algerlega sniðið eftir samskonar löggjöf Dana, með nokkurri hliðsjón af sænskum l. Eins og margir vita, er bindindisstarfsemi hjá Svíum með miklum blóma, og löggjöf um þetta efni ber vitanlega blæ af því. Löggjöf Dana um þessi mál tekur afardjúpt í árinni, svo djúpt, að hún kveður jafnvel svo á, að maður, sem settur er í drykkjumannahæli sökum óreglu og vanrækslu á skyldum sínum, er dæmdur til að missa atkvæðisrétt sinn, þangað til hann fer burt af hælinu. Ég geri nú hvorki að mæla með þessu né móti. En ég tek þetta sem dæmi til þess að sýna, hvað Danir taka alvarlega á þessu máli. Það má líka finna svipað ákvæði í löggjöf Svía, en hjá hvorugri þessara þjóða er einu orði að því vikið, að svipta þurfi menn lögræði til þess að koma þeim á hæli, því að það er álitið, að menn, sem vegna áfengisnautnar vanrækja skyldur sínar við heimili sín og þjóðfélagið, hafi sjálfkrafa misst þann ákvörðunarrétt, sem aðrir frjálsbornir menn hafa yfir að ráða. Þessi ákvörðunarréttur verður lagður í hendur tveggja manna, sem standa nærri þessum málum, þar sem þeir fara með framfærslumálin í héraðinu. Í Svíþjóð er þessi ráðstöfunarréttur lagður í hendur áfengisvarnanefndunum, og þar sem slíkar nefndir eru ekki til, þá fara framfærslunefndirnar með hann. Þessi aðili ráðstafar svo drykkjumönnunum á drykkjumannahæli eða aðra staði fyrir slíka menn. Frv. gerir ráð fyrir þrennskonar drykkjumönnum, eða þremur flokkum drykkjumanna. Í 3. gr. er um þá að ræða, sem fúslega viðurkenna, að þeir séu sjúkir. Við þá er enginn vandi að fást. Sú hjálp, sem gert er ráð fyrir í dagskrártill., getur komið þessum mönnum að gagni. - Í 4. gr. er talað um ódæla sjúklinga, menn, sem hegða sér illa, sýna af sér þvermóðsku og vilja ekki fara í hæli. Við þessa menn er ekki hægt að eiga, nema sett verði ströng lagafyrirmæli um meðferð þeirra. Eins og nú stendur er ákaflega erfitt að fást við þessi mál. Þeir, sem vinna að fátækramálum hér í Rvík, komast oft að raun um það. Hér eru heimili, þar sem kvartað er yfir misþyrmingum af hendi drykkjumanna, konan hefir verið barin og farið illa með börnin, og það er sífelldur ófriður á heimilunum. Eins og nú er, höfum við ekkert vald til þess að taka manninn og flytja hann burt af heimilinu. Ómetanleg stoð væri þá í því, að til væru ákveðin lagafyrirmæli, ákveðnar reglur, sem hægt væri að fara eftir. Í 5. gr. frv. er minnzt á þriðju tegund drykkjumanna, en það eru þurfamenn, sem geta ekki staðið straum af heimili sínu, og ætla má, að fátækt þeirra eigi rót sína að rekja til drykkjuskaparins. - Hv. dm. munu vera mér sammála um það, að slíkum mönnum þarf að ráðstafa á tryggilegan hátt, t. d. eitthvað líkt og gert er ráð fyrir í frv. En það er enginn hægðarleikur, ef engin lagafyrirmæli eru til um meðferð þeirra. Ég held, að það yrði allt of umsvifamikið, ef ætti í hvert skipti að dæma af þessum mönnum sjálfræði; það tekur tíma, og er auk þess allharkaleg ráðstöfun. Þessir menn eru sjúklingar, þó að segja megi, að böl þeirra sé sjálfskapurviti. Þeir eiga raunalega æfi, og er varla á það bætandi. Ef til vill má segja, að ráðstöfunarréttur, eins og frv. gerir ráð fyrir honum, sé í rauninni svipting á sjálfræði manna þessara. En eiginlega er það sama og að leggja sjúkling í sjúkrahús. Drykkjumaðurinn er ósjálfbjarga eins og hver annar sjúklingur meðan á volæði hans stendur. Þess vegna þykir mér of hart að honum gengið með lögræðissviptingu. Í hinni rökst. dagskrá kemst n. að þeirri niðurstöðu, að ekki sé rétt að reisa drykkjumannahæli að svo stöddu. Hv. n. vill fara hægt og rólega að öllu. Það er sjálfsagt gott og blessað, aðeins að það verði ekki sá seinagangur í málinu, sem stingur því svefnþorn, svo að ekkert verði aðhafzt og við megum enn um langa hríð standa ráðþrota í viðureign okkar við sjúklinga þessa og sjúkdóm þeirra. Ég þykist vita, að örlög frv. séu þar með ákveðin, því að mér þykir sennilegt, að rökst. dagskráin verði samþ. Og hefi ég þá ekki annað að gera en að sætta mig við þá afgreiðslu. Ég geri það samt í þeirri von, að hér sé aðeins um að ræða eitt spor af mörgum. Reynslan á eftir að leiða í ljós, að þá fyrst er þessu máli ráðið til lykta, er hæli er stofnað. Það þarf ekki að verða neitt óskapa bákn; við erum fámenn þjóð. En við þurfum að eignast slíkt hæli á afskekktum, rólegum stað, þar sem drykkjumenn geta fundið griðastað, þegar öll önnur sund eru lokuð. Enda þótt skoða megi þessa meðferð málsins, ef úr verður, svo sem hælisstofnun í smáum stíl, þá hefði það verið ólíkt heppilegra að samþ. frv. sjálft, eins og það liggur fyrir. Í umræðunum hefir verið bent á það, að mál þetta þyrfti undirbúnings með. Ég benti á það í hitteðfyrra, að þörf væri á slíkum undirbúningi, og flutti brtt. við fjárlögin um að verja nokkru fé í þessu skyni, sem sé að styrkja hæfan mann til að dvelja eitt ár á drykkjumannahæli erlendis, til þess að kynna sér fyrirkomulag slíkra hæla. Þessi till. var ekki samþ. Tel ég það miður, því að hefði orðið úr slíkri framkvæmd, ættum við nú kost á reyndum starfskröftum til þess að hefja starfið. Ég geri nú ráð fyrir, að umr. um þetta frv. fari að verða lokið að sinni. Ég hefi þing eftir þing borið þetta mál fram, af því að ég hefi séð á því brýna þörf, og mig hefir langað til, að eitthvað yrði gert til að bæta úr þessu mikla böli. Ég verð enn að bíða átekta, en samt vona ég, að innan skamms eignist Íslendingar afdrep fyrir eyðimerkurfarana, sem falla í hendur ræningjanum Bakkusi. Fólkið mænir á aðgerðir Alþingis í þessu máli. Og ég bið góðan Guð að gefa það, að sú úrlausn, sem Alþingi kann að finna í þessu máli, verði öllum slíkum til blessunar. Það er þeirra vegna, sem ég hefi borið þetta frv. fram þing eftir þing. Ég geri ekki ráð fyrir, að ég þurfi að segja meira, og vil að lokum þakka nefndinni fyrir þann skilning sem hún hefir sýnt á þessu vandamáli, enda þótt hún gæti ekki aðhyllzt að fullu þá afgreiðslu á málinu, sem ég verð að telja hina langsamlega affarasælustu, sem er að samþ. frv. sjálft. ...Dálkur 10010 Ræðunr. 1727 Guðrún Lárusdóttir: Það þurfa ekki að vera nema örfá orð. Ég vil aðeins leiðrétta það, sem hv. sessunautur minn sagði um, að ég væri ánægð með þessa breyt. Það er ég ekki. Það er ekki alveg sama að vera ánægður og geta sætt sig við eitthvað. Ég get eftir atvikum sætt mig við þessa afgreiðslu á frv., en hitt er mér fullljóst, að það nær ekki að tryggja þann tilgang, sem ég ætlaði frv. mínu að gera. Ég álít, að þjóð, sem verður fyrir miklum skakkaföllum af völdum áfengisins, eigi rétt til fullkominnar löggjafar um ráðstafanir til að varna skaða, sem af því leiðir. Það skal skýrt fram tekið, að þau hörkulegu ákvæði, sem eru í 4. gr., eiga auðvitað ekki við nema þá drykkjumenn, sem stendur beinn háski af fyrir bæði þá sjálfa og aðra. Féleysi er um kennt, máli þessu til fyrirstöðu. Ég skal játa, að við erum ekki rík þjóð, Íslendingar. En höfum við þá ráð á að kaupa ógæfu yfir þjóð vora, með síaukinni áfengisnautn. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Þetta hefir verið mitt hjartans mál, og ég vona, að allshn. beri gæfu til þess að geta útvegað þá fjárhæð, sem með þarf, svo að þessi litli vísir geti orðið undirstaða annars meira. ...Dálkur 10013 Ræðunr. 1730 Guðrún Lárusdóttir: Ég vil segja fáein orð út af ræðu hv. 3. landsk. Ég tek það fram, að það er mjög fjarri mér að vilja væna hvorki hann eða aðra í hv.allshn. um nokkur undanbrögð í þessu máli. Ég veit, að n. hefir bæði í fyrra og núna unnið fyrir málið eftir beztu getu, og gruna hana alls ekki um neina græsku, enda held ég ekki, að ég hafi hagað orðum mínum svo, að slíkt mætti af þeim ráða. En þar sem hv.þm. sagði, að til þess þurfi engin lög að byggja þetta hæli, er ég honum mjög ósammála. Ég held það sé fyrst og fremst þörf á l. um byggingu hælisins, og það mjög greinilegri löggjöf. Hann sagði, að þetta væri aðeins framkvæmdaatriði fyrir ríkisstj., en ég verð að segja það, að ég hefi ekki trú á því, að sú ríkisstj., sem ekki einu sinni hefir sýnt lit á að framkvæma þál. frá þinginu 1935, þar sem fyrir stj. var lagt að undirbúa löggjöf um þetta efni, geri mikið fyrir málið yfirleitt. Það má hver lá mér það, sem vill, þó ég ekki treysti ríkisstj. mikið í þessu máli, svo greinilega hundsaði hún þál. mína og hefir hvorki hreyft hönd né fót málinu til framdráttar. Og ríkisstj. hvorki getur eða vill stofna þetta hæli, ef ekki eru bein lagafyrirmæli um stofnun þess, svo þar held ég hv.þm. hafi ekki á réttu að standa. Þá heyrðist mér hv.þm. eitthvað vera að minnast á atkvgr. mína um bindindismál hér í hv. d., þar sem ég hafði átt að greiða atkv. gegn bindindi, að mér skildist. Þetta hlýtur að vera einhver misskilningur, því ég hefi frá því fyrsta að ég man eftir mér unnað bindindismálinu, og mun svo gera á meðan ég lifi. Ég vildi því gjarnan fá skýringu á því, hvenær ég hefi hér í þessari hv. d. greitt atkv. gegn bindindi. Lagafrumvörp ekki útrædd. Uppeldisheimili fyrir vangæf börn og unglinga (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 C síðara þing Dálkur 10373 Ræðunr. 2144 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Ég get byrjað líkt á þessu máli og því næsta á undan (frv. um drykkjumannahæli). Það er ekki í fyrsta skipti sem ég stend hér á Alþingi með frv. þetta. Á síðasta þingi flutti ég frv., sem var samhljóða þessu, svo að það er óþarft að fara mörgum orðum um málið að þessu sinni. En ég veit, að það er mörgum áhyggjuefni, hve tala þeirra barna fer vaxandi, sem talað er um í 1. gr. frv., og barnaverndarnefnd, sem starfar að þessum málum, rekur sig oft á þá vöntun, sem á sér stað á hæfilegum stöðum, þar sem hægt sé að ráðstafa þessum börnum, og þeim Íslendingum, sem fara utan til að kynna sér barnaverndarstarfsemi annara þjóða, finnst æðiömurlegt ástandið í þessum efnum hér heima og erfitt að starfa, þegar starfstækin eru jafnfá og lítil eins og þau eru hér hjá okkur, því að fyrir vangæf börn er hér enginn samastaður til nema heimili einstaklinga, sem eru vitanlega misjöfn, og í mörgum tilfellum er eina ráðið að koma börnunum fyrir á sveitaheimilum. Þetta gefst oft vel, en stundum líka illa. Afleiðingarnar eru og slíkar, að ég tel óhjákvæmilegt að stofna heimili eða verustað, þar sem þessum börnum væri séð fyrir uppeldi undir umsjá sérfróðra manna. Við Íslendingar erum eftirbátar annara þjóða í þessu efni eins og svo mörgum öðrum, og það er býsna sárt fyrir þá, sem áhuga hafa fyrir málefnum barnanna, að verða að játa það fyrir sjálfum sér og öðrum, hve ófullnægjandi sú hjálp er, sem þjóð vor lætur í té börnum þessum til handa, einmitt á sama tíma og allar menntaþjóðir heims keppast við að koma upp fullkomnum uppeldisheimilum fyrir hin vangæfu börn sín. Engin slík stofnun er til hér á landi. Við verðum nú í dag að nota gamla lagið, að koma börnunum fyrir hjá hinum og þessum eftir því sem bezt gengur, stundum með raunalegum afleiðingum, sem ýms dæmi sanna. Vangæf börn hafa alltaf verið til, en meðferðin á þeim hefir oft farið í hreinustu handaskolum, og það mætti benda á menn, sem nú eru komnir til ára sinna, sem myndu vafalaust hafa siglt framhjá mörgu vandræðaskeri, sem þeir strönduðu á, ef þeir hefðu verið teknir réttum tökum, þegar þeir voru börn, og þeim séð fyrir góðu uppeldi. Ég gæti nefnt mörg dæmi um þetta. Í huga mínum er t. d. mynd af ungum dreng, sem var svo efnilegur og gáfaður, að kennari hans sagði, að það væri gaman að kenna honum hvað sem var, þó hann væri sérstaklega hneigður fyrir náttúrufræði og stærðfræði. Allt, sem laut að vélfræði, lá drengnum í augum uppi. En svo var drengurinn baldinn, að á heimili hans réði enginn maður við hann. Hann varð fljótt ofurefli foreldra sinna, faðir hans gat lítil afskipti af honum haft, og móðir hans hafði mörgum innanhússtörfum að sinna, í stórum barnahóp. Faðir hans var mestan ársins hring úti á sjó, og uppeldi drengsins varð mjög ábótavant. Hann ól aldur sinn með jafnöldrum sínum á götunni, og hin góða greind hans kom ekki að verulegum notum, af því að hann hafði ekki hlotið nægilega gott uppeldi á heimili sínu. Kennari hans varð síðar að horfa upp á það, að hann var lokaður inni í fangelsi árum saman vegna síendurtekins þjófnaðar. Kennarinn hefir sagt mér, að ef þessi gáfaði drengur hefði strax verið tekinn föstum tökum og settur á stofnun undir eftirliti sérfróðra manna, þegar fór að bera á óknyttum hans og strákapörum, þá hefði hann aldrei komizt í tölu glæpamanna. Hvað kostar nú annað eins og þetta af fé, af raun og sársauka? Það verður ekki með tölum talið frekar en annað af þessu tægi, en hitt fullyrði ég, að Íslendingar hafa ekki efni á, að efnilegir unglingar fari svona illa, og þó að þeir fari kannske ekki margir alveg svona illa, þá getur ólánið og mæðan orðið nógu átakanlegt fyrir því. Í grg. þessa frv. sjáum við, hvað reynslan í þessu efni segir. Við skulum mæta þessum raunveruleika með djörfung og karlmennsku og mæta þessu á þann heppilegasta hátt, sem hægt er, með því að sjá börnunum fyrir hæfilegri stofnun. Ég hefi átt tal um þetta við marga menn og konur, og ég hefi staðið í bréfaskiptum við ýmsar konur landsins, svo að ég stend ekki ein að þessu málefni, heldur stendur vilji almennings á bak við mig. Áhugasamir menn, sem bezt vita í uppeldismálum og hafa kynnt sér þessi mál erlendis, eru mér samdóma um þetta alvörumál, og ég hygg, að hv.þm. í Ed. gerðu ekki annað réttara en ljá því fylgi sitt og taka það til rækilegrar athugunar og greiða gang þess, eftir því sem unnt er. Aðrar þjóðir horfa ekki í kostnaðinn, þegar þessi mál eru annarsvegar. Ég vil ekki bera okkur saman við aðrar þjóðir að því er snertir þetta eða annað, en í einu vil ég þó bera okkur saman við aðrar þjóðir, og það er það, að við hljótum að viðurkenna, að börnin eru framtíð þjóðanna, þau eru bezta eign hverrar þjóðar, dýrmætasta eignin, og okkur er skylt að gera fyrir þau það, sem mögulegt er. Barnaverndarlög annara þjóða eru miklu eldri en okkar. Ég tek það fram til fróðleiks, að barnaverndarlög Svía voru sett árið 1902 og endurskoðuð 1924, og þá voru einmitt sett í lögin sérstök fyrirmæli um meðferð vangæfra barna. Nú er það tekið fram í lögum Svía, að slíkum börnum skuli ráðstafað á sérstakar stofnanir undir sérstakri stjórn manna, sem eru viðurkenndir að áhuga á uppeldismálum, nákvæmni og dugnaði. Símon Ágústsson uppeldisfræðingur hefir sagt við mig út af þessu frv., að honum hefði þótt heppilegra að binda aldurinn við 18 ár, en ekki 16. Því er til að svara, að í öðrum löndum er yfirleitt miðað við 16 ára aldur að því er barnaverndarmálefni snertir, og svo er líka hitt, að ég veit ekki, hversu heppilegt það væri að hafa stálpaða drengi innan um yngri drengi, og ennfremur tel ég, að úr því að 16 ára drengir eru búnir að venjast bæði góðum siðum og læra eitthvað meira en þeir hefðu gert, ef enginn hefði skipt sér af þeim, þá sé hægt að útvega þessum drengjum góðan dvalarstað á góðum heimilum eftir dvöl á uppeldisstofnun, því að sú dvöl ætti að vera trygging fyrir því, að drengirnir væru orðnir það vel uppaldir, að það væri hægt að hafa þá á hvaða heimili sem væri. Ég tel persónulega, að það sé nauðsynlegt að færa aldurstakmarkið upp, þegar um þá unglinga er að ræða, sem barnaverndarnefnd á að hafa afskipti af. Í barnaverndarlögunum er gert ráð fyrir, að nefndin hafi börnin undir hendi til 16 ára aldurs, en ég held, að heppilegast væri, og barnaverndarnefnd hefir látið í ljós það álit, að það veitti ekki af, að þetta eftirlit næði til 18 ára aldurs. Við vitum, að aldurinn frá 16–18 ára eru hættulegustu árin að mörgu leyti, og oft er 16 ára barn að mörgu leyti ekki betur sett en 18 ára unglingur. Hjá frændþjóðum okkar eru slík börn af mjög mismunandi tægi. Ég hefi sjálf átt þess kost að sjá mörg af þeim. Okkur mundi ekki lítast á sum þeirra í verstu hverfum stórborganna, en undir sérstakri og alúðlegri umsjá ágæts fólks er aðdáanlegt að sjá, hversu þessi vesalings börn geta orðið myndarlegar og mætar manneskjur. Af þessu hlýtur vitanlega að leiða kostnað, en við megum ekki horfa í hann. Við höfum sízt af öllu ráð á því að gera ekkert fyrir börnin, sem þurfa mestrar hjálpar við. Þetta mál verður að athuga rækilega áður en verr fer en þegar er orðið. Það er oft talað um fátækt Íslendinga, og satt er það að vísu, að við erum ekki auðug að sama skapi og sumar aðrar þjóðir, en undarlegt má það þó heita, ef við höfum frekar efni á því að drekka áfengi og reykja tóbak fyrir milljónir króna á ári hverju heldur en til þess að búa sæmilega að vangæfum börnum þjóðarinnar, og þann veg forða þjóðinni frá alls kyns eymd og vandræðum. Hin knýjandi neyð barnanna hrópar á hjálp, óumflýjanleg nauðsyn er fyrir hendi. Horfum ekki lengur aðgerðarlaus á það, að æskulýður vor hrynji til grunna. Ég vil svo leggja til, að málinu verði, að lokinni umr., vísað til menntmn. Þingsályktanir afgreiddar til ríkisstjórnarinnar. Sjúkrahúsrúm fyrir geðveika menn (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1937 D síðara þing Dálkur 20066 Ræðunr. 2311 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Það er óþarfi að hafa langa ræðu um þessa þáltill.Grg. hennar gerir málinu nokkurn veginn full skil, - þau skil, að mjög nauðsynlegt er að ráða bót á þessu ástandi, sem nú á sér stað. Það er skýrt tekið fram í grg., hve mikil þrengsli eru í geðveikrahælunum og hvert húsrúm geðveikum sjúklingum er ætlað. Ennfremur er skýrt frá þeim umbótum, sem gerðar hafa verið til þess að ráða bót á húsnæðisleysinu á Kleppi, sem sé með því að bæta nokkrum rúmum við sig á Laugarnesspítalanum. Teknar voru tvær allstórar stofur þar, og hafa verið settir þar 10 geðveikir menn, síðan bætt tveimur við í þessar stofur, þannig að nú er þar fullskipað. Það eru svokallaðir „króniskir“ sjúklingar, sem þar eru, sem ekki er gert ráð fyrir bata hjá, en liggja ósjálfbjarga og vita tæplega um sig eða umhverfi sitt. Hafa þeir verið teknir þarna sökum þess, að tiltækilegra þykir að hafa þá en aðra sjúklinga, sem mikið heyrist til. Eins og menn vita, er Laugarnesspítalinn timburhús, og því er þar mjög hljóðbært. Er því illmögulegt að hafa þar annarskonar sjúklinga en þessa. Ef maður vildi fara út í að lýsa því, hvernig ástatt verður í hvert sinn, sem það kemur fyrir - og það er býsna oft -, að maður verður skyndilega brjálaður á heimili, eins og þau gerast upp og ofan, þá yrði þar ömurlegur kafli í þingtíðindunum, og ég ætla að losa hv.þdm. við að hlusta á það. En hins ætlazt ég til, að þeir fullkomlega skilji og setji sig inn í, að það eru þau vandræði, sem af slíkum tilfellum hljótast, að öllum ber skylda til að gera sitt til að bæta úr því. Þáltill. þessi er borin fram í því skyni að hreyfa málinu og skora á ríkisstj., hinn rétta aðilja í þessu máli, að athuga möguleika fyrir auknu húsrúmi fyrir þessa vesalings menn, og ekki síður vegna hinna mjög svo bágstöddu aðstandenda slíkra manna. Ég vonast til þess, að hv. deild sjái ekki ástæðu til að bregða fæti fyrir þessa till., heldur treysti ég því fastlega, að þdm. séu mér öldungis sammála um það, að hér sé um að ræða það ástand, sem ekki verður við unað og eitthvað verði að taka til bragðs til að bæta úr. Því að fyrir utan ógurleg óþægindi, sem orð fá ekki lýst, þegar skyndilegt brjálæði ber að garði, þá leggst í hverju tilfelli á svo geysilegur kostnaður, að ómögulegt er fyrir einstaklinga að rísa undir og illmögulegt fyrir bæjar- og sveitarfélög. Hér þarf því skjótrar bjargar við og að málið sé tekið fyrir af alvöru, jafnvel meiri alvöru en hingað til hefir verið gert. ...Dálkur 2067 Ræðunr. 2316 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Þetta er ósköp einfalt mál, og þurfa menn því ekki langan tíma til þess að átta sig á því. Og það mun ekki taka lengri tíma að afgreiða það á venjulegan hátt en vísa því lauslega til stj. Og væru menn kunnugir málavöxtum og því hræðilega ástandi, sem stafar af því, hvað rúmleysið er orðið tilfinnanlegt á Kleppi, mundu þeir samþ.till. eins og hún liggur fyrir. ...Dálkur 2069 Ræðunr. 2322 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Mér finnst þetta vera líkt og að togast á um keisarans skegg. Ég botna ekkert í því, að hv. 1. þm.N.-M. skuli ekki skilja jafneinfalt mál og þetta. Hann spurði, hvað þörfin væri mikil fyrir aukið húsnæði. Hv. þm. getur lesið það í grg.þáltill., hversu þörfin er mikil, og þó megum við gera ráð fyrir því að hún sé miklu meiri en þar kemur fram. Ætlast ég til, að það verði athugað nánar, eins og þáltill. ber með sér. Við sjáum, að húsin, sem eru byggð yfir tiltekinn hóp sjúklinga, eru nú þanin yfir miklu fleiri menn en upphaflega var ætlazt til. Ennfremur segir í grg.þáltill., að daglega berist fyrirspurnir um sjúkrahúsvist á Kleppi fyrir geðveika menn hvaðanæfa af landinu, sem verði að neita, af því að húsrúmið vantar. Ég hugsa, að það þurfi ekki að leita lengi að þessu, og hv.þm. getur ekki afsakað sig með því, þótt hann langi til að koma þessari till. fyrir kattarnef með því að vísa henni til stj. Það er eitt af ráðunum, þegar á að eyða einhverju máli og koma því fyrir á kurteislegan hátt, að vísa því til stj. Á ég þar ekki sérstaklega við hæstv.ríkisstj., heldur er þetta siður í venjulegum félagsskap manna. Ég vil þakka þeim, sem hafa tekið vel í þessa till. Annars er hér um að ræða óhjákvæmilega nauðsyn, sem hvert þjóðfélag er skyldugt til að bæta úr, hvernig sem að því er farið. Og hér er ekki farið harðar í sakirnar en það, að það er skorað á stj. að athuga möguleikana fyrir því að bæta úr þessum vandræðum. Ég vona, hvernig sem með þessa till. fer, og byggi ég þá von mína á orðum hæstv. ráðh. áðan, þó að þau væru fá, að stj. muni ekki skorast undan því að athuga málið. Ég er fús til að segja hv. 1. þm.N.-M. greinilega frá því, hve slæmt ástandið er á þessu sviði, en ég vildi frekar kjósa einhvern annan vettvang til þess en þessa hv. d., þar sem ég veit, að hún hefir nógum störfum að gegna. Og ég myndi geta sannfært hv.þm. um það, að þörfin er knýjandi og að óhjákvæmilegt er, að úr þessu verði bætt. Hefi ég haft góðar ástæður til að kynna mér þetta við starf mitt að framfærslumálum hér í Reykjavík. Ég ætla svo ekki að misnota aths.leyfi hæstv. forseta og læt útrætt um málið. Löggjafarþing 53 Lagafrumvörp samþykkt. Fjárlög 1939 (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1938 B Dálkur 118 Ræðunr. 0065 *Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti! Ég á hér við þessa umr. 2 brtt., við fjárlfrv., sem mig langar til að fara um örfáum orðum. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 425,XXIX, við 16. gr. 39., nýr liður. Þar er farið fram á að styrkja konu hér í bænum til þess að undirbúa matreiðslubók, til leiðbeiningar um meðferð og matreiðslu íslenzkra jurta. Starfsemi þessarar konu, Helgu Thorlacius, er löngu þekkt og viðurkennd, þar sem Alþ. hefir áður verðlaunað hana að nokkru. Á ríkisreikningnum fyrir árið 1936 getur að líta nokkur hundruð krónur til hennar sem viðurkenning fyrir hennar nýta starf að því að kynna íslenzkum húsmæðrum meðferð og matreiðslu þeirra jurta, sem vaxa á okkar eigin jörð, svo að segja fyrir fótum okkar. Það má vænta mikils fróðleiks og gagns af matreiðslubók frá þessari konu. Hún hefir til þessa ekki gefið út neinn leiðarvísi í þessum efnum, en starfsemi hennar hefir verið háttað á þann veg, eins og flestir hér munu vita, að hún hefir haldið námskeið víðsvegar um landið. Hér í Reykjavík hefir hún haldið hvert námskeiðið á fætur öðru og kennt þessa íþrótt, sem er tiltölulega ný á voru landi. Það hefir til skamms tíma ekki verið mikið að því gert að notfæra sér íslenzkar jurtir. Ég tel því, að hér sé um mikið framfaraspor að ræða, sem sé þess virði, að það sé styrkt. Ég held líka, að þessi kona hafi aflað sér svo staðgóðrar þekkingar á þessum málum, að tryggt sé, að ráðleggingar hennar komi að miklum notum, og að Alþ. muni gera þjóð sinni greiða með því að styrkja starfsemi þessarar konu. Nú hafa að vísu verið gefnar út smámatreiðslubækur um meðferð íslenzkra jurta, þar á meðal „150 jurtaréttir“, eftir Helgu Sigurðardóttur, sem er ágæt bók í alla staði. En sú bók, sem Helga Thorlacius hefir í undirbúningi, kemur ennþá víðar við og er á allan hátt öðruvísi, og ég held, að enda þótt bók Helgu Sigurðardóttur sé til fyrir, þá sé ekki ofgert að bæta þar við. Nú er það svo með þessa konu, Helgu Thorlacius, að hún er algerlega eignalaus manneskja, svo að af eigin rammleik er henni ókleift að inna þetta starf af hendi, og þessar 500 kr. eru vitanlega ekki nægar til þess, að kosta útgáfu bókarinnar, þótt lítil sé, þar sem slíkt er afardýrt nú á dögum. En til undirbúnings þessa starfs, svo að hún geti dregið að sér það, sem hana vantar til að geta fullgert handritið, tel ég, að þessar 500 kr. geti komið í góðar þarfir fyrir hana. Ég vænti sem sagt, að Alþ. sjái ástæðu til þess að sinna þessari smáupphæð, því að ég hygg, að hún endurgreiðist nokkurnveginn gegnum aukna þekkingu og bætt fæði og meiri notkun á því, sem fyrir er í okkar eigin landi. Nú keppast þjóðirnar um að búa sem mest að sínu og gera það sem notadrýgst heima fyrir, og okkur Íslendingum veitir sannarlega ekki af því að nota þær jurtir, sem í kringum okkur vaxa, enda hefir maður verið hvattur til þess nú á síðari árum, með þeim árangri, að garðrækt hefir farið mjög í vöxt, þótt ekki sé þar komið eins vel á veg og vera þyrfti. Ég ætla svo ekki að orðlengja frekar um þessa till. Ég afhendi hana til dóms og úrslita Alþ., í þeirri von, að það líti með skilningi á það, sem þessi aldraða merkiskona er að reyna að koma í framkvæmd á sínum efri árum. Hin brtt. mín er á sama þskj.,XII, við 22. gr. XVII, um það, að þar komi nýr liður, á þá leið, að ríkisstj. sé heimilt að verja a. m. k. 30 þús. kr. af tekjum áfengisverzlunarinnar til stofnunar sjúkrahælis handa áfengissjúklingum. - Eins og hv.þm. vita, þá hefi ég þing eftir þing borið hér fram frv. til laga um stofnun drykkjumannahælis, en ég hefi ekki átt því láni að fagna, að það frv. næði fram að ganga. Ég hefi einnig borið fram þáltill. um samskonar efni, en hún hefir ekki heldur náð afgreiðslu. Þá hefi ég einnig við fjárl.umr. borið fram till. um það, að veittar yrðu 10 þús. kr. úr ríkissjóði til þess að undirbúa stofnun drykkjumannahælis, og benti ég þá jafnframt á það, að nauðsynlegt væri að senda mann út úr landinu til þess að kynna sér erlendis starfrækslu og fyrirkomulag slíkra stofnana. En till. var felld, og frv. um þetta efni hefir dagað uppi þing eftir þing. En á síðasta Alþ. skilaði allshn.Ed. áliti sínu um málið og lagði til, að það yrði afgr. með dagskrártill., en undir umr. hét frsm. því f. h. n., að hún skyldi bera fram fjárbeiðni til fjvn.Alþ. um nokkurn styrk, 25–30 þús. kr., til þess að koma á fót heilsuhæli handa drykkjumönnum í sambandi við sjúkrahús og samráði við lækna. Mér vitanlega hefir þessi umsókn aldrei verið rituð, og veldur þar líklega eitthvað um, að frsm.n., Magnús heitinn Guðmundsson, veiktist um það leyti og dó. Nú veit ég það, að enginn, hvorki utan þings né innan, mun hreyfa mótmælum gegn því, að þörf sé fyrir slíkt hæli, sem hér er um að ræða. Til eru tölur, sem sanna hina óhóflegu áfengisnautn hér í landinn. Má t. d. benda á grg. þá, sem nýlega var lesin upp í útvarpinu og síðan útbýtt hér á Alþingi, um hið ægilega ástand í áfengismálum, sem ríkir meðal þjóðarinnar. Ástandið er orðið svo geigvænlegt, að ekki er lengur hægt á það að horfa án þess að grípa til varnarráðstafana. Það eru að vísu til tölur, er sýna þetta, en engar skýrslur eru þó til um áhrif áfengisbölsins á hinn einstaka mann og hið einstaka heimili. En þó þekkjum við þetta öll að meira eða minna leyti. Og ef við íhugum, að við erum hingað kosin til að koma í veg fyrir hverskonar böl, er steðjar að þessari þjóð, sem við elskum eflaust öll mjög heitt, þá hljótum við að spyrja: Hvað getum við gert í þessu efni? Og frá þessu sjónarmiði séð væri það ekki mikið, þó að nokkuð væri tekið af þeirri fjárfúlgu, sem áfengisflóðið nemur, til að leggja lítinn plástur á það böl, sem þjóðin verður fyrir af viðskiptunum við Bakkus og áfengisverzlunina. Hér er nú borin fram till. um 30 þús. kr. tillag til að reisa hæli handa þessum vesalings mönnum. Þetta er lítil upphæð, samanborið við þær milljónir, sem ríkissjóður fær árlega fyrir þetta eitur. Það er ekki nema 2½% af hinum hreina áfengisgróða. Ég tel, að ég eigi hér tal við ábyrgðarríka og hugsandi menn, þó að þeir sitji ekki margir í stólunum þessa stundina. Ég vona, að ég þurfi ekki að skýra það, hver sé skylda hv.þm., þegar þeir standa andspænis því versta böli, sem þekkist. Þá vil ég fara nokkrum orðum um brtt.hv. 3. landsk. og hv.þm. Seyðf. Af því að ég tel mig kunnuga þeirri starfsemi, sem hér er um að ræða, er mér ánægja að verða við tilmælum form. n. og greina frá starfsemi þessari. Starfsemi mæðrastyrksn. í Hveragerði hefir verið hin nýtasta. Í hitteðfyrra tók n. á leigu húsið í Hveragerði, sem afmælisfélagið notaði á sínum tíma sem sumarheimili fyrir veikluð börn. Undanfarin 2 sumur hefir stór hópur mæðra og barna notið þarna hressingar. 1936 dvöldu þarna 120 manns, sem skipt var niður í hópa. Hver hópur var þarna 3 vikur. Var ráðin ráðskona að heimilinu, mæðurnar skiptust á um uppþvott, hreingerningar og hirðingu fatnaðar, 3 og 4 í senn. En mest af tímanum fór til útiveru og til hvíldar. Var vel vandað til fæðisins, börnin fengu mikla mjólk og íslenzkt smjör. 1937 var haft sama fyrirkomulag, en þá voru þó fleiri í vist í Hveragerði, eða um 200 manns, mæður og börn. Varð því að bæta við húsrúmi, og var það gert þannig, að höfð voru 16 tjöld. Og það er einkennilegt, að litlu tjaldbúunum fór ekki síður fram en þeim, sem í húsinn voru. Svona starf kostar auðvitað talsvert fé, og styrkurinn, sem starfseminni hefir hlotnazt, hefir ekki hrokkið til, svo að notuð hafa verið ýms önnur ráð til að afla fjár. Bifreiðastöðvar hafa oft gefið flutninga, matvörukaupmenn hafa gefið matvöru o. fl. Starfið nýtur því mikils trausts, en þeir, sem fyrir því standa, hafa hinsvegar ekki viljað níðast á því opinbera meira en þörf gerðist. Þá má minnast á það, að hvert brauð hefir verið bakað þarna við hverahitann, og hefir það sparað marga krónuna. Þarna hafa fengið ókeypis máltíðir dvalargestir, sem óska. Ég nefni líka, að um helgar hafa margir heimilisfeður komið austur í heimsókn til fjölskyldna sinna, og hafa þeir að vísu greitt nokkuð fyrir greiða, er þeir hafa hlotið. Og þegar um hefir verið að ræða óreglumenn, hefir kaup þeirra þann tímann ekki farið í það að kaupa „sprútt“, heldur til að njóta frísins þarna á fallegum stað. Kostnaður fyrir mann var um 2 kr. á dag. Húsaleiga var nokkuð há, um 70 kr. yfir tímabilið. Nú hafa konurnar orðið að leggja sér til rúmföt, þær sem gátu, en það var ekki alltaf, svo að n. hefir stundum orðið að sjá fyrir því. Ég hefi þá stuttlega drepið á aðalatriði þessa starfs. Áformað er að reyna líka að halda uppi nokkru fræðslustarfi fyrir börnin. En þetta er byrjunarstarf, sem aðeins hefir staðið í tvö sumur. Framhaldið fer eftir því, hvernig til tekst um fjárhaginn. Og ég vænti þess, að hv.þm. sjái, að ábyrgðarhluti er að hjálpa ekki til þess, að starfið geti haldið áfram, og hvar í málum, sem menn standa, ættu allir að vera sammála um, að þetta beri að styrkja. Hv. 5. þm. Reykv. fór nokkrum orðum um brtt. á þskj. 400, frá hv.fjhn. Sú brtt. er um barnaheimili, og eru þar sameinaðir tveir liðir á fjárhagsáætluninni, og báðir um barnavernd. Hv. þm. fór um þetta velvildarorðum og taldi nauðsyn á að styrkja þessa starfsemi í kaupstöðum landsins. Ég er fyllilega á hans máli um það. En í því sambandi vil ég minna á frv. til l., er nú liggur fyrir hv.Ed. um uppeldisstofnun fyrir vangæf börn og unglinga, en þeim fer nú fjölgandi með þjóðinni. Verður sífellt örðugra að ráðstafa þeim, ekki aðeins að því er snertir fæði og klæði, heldur og hitt, að þannig sé að þeim hlúð, að þau geti orðið að nýtum mönnum. Vil ég beina því til hæstv. ráðh., sem fær væntanlega þessa peninga til umráða, þó að upphæðin sé lág, að hann leggi sérstaka rækt við þessi börn. En það er kunnugt, að erfiðara er að ráðstafa þessum börnum, sem enginn vill hafa, en öðrum. Ættu þau verulegt heimili, væru þau betur farin. Ég vík aðeins að þessu, því að þetta er mál, sem ég tel, að varði þjóðfélagið miklu, enda er það eitt þeirra, sem verið hafa mín hugar og hjartans mál á þingi. Í sambandi við brtt.hv.fjvn. legg ég til, að tekin séu til athugunar nokkur atriði. Er hér um að ræða nokkra nýja liði, sem hv.frsm.n. talaði fyrir um daginn. Ég verð að segja, að mér þótti hv.frsm. fara nokkuð fljótt yfir sögu. Að vísu þykir mörgum óskemmtilegt að sitja og hlusta á langar skýringar á þessum málum. En þau varða þó þjóðina miklu, og það er skylda hv.þm. að hlusta á það, sem um þau er rætt, ekki síður en annað. En ég sakna þess sérstaklega, að hv.frsm. gerði grein fyrir einum nýjum lið, en það er 2000 kr. byggingarstyrkur til Höskuldar Björnss. málara. Það er reyndar vorkunnar mál, þó að menn trénist upp á að tala hér fyrir sínum till. yfir tómum stólum, í klið og hávaða stundum. Ég verð að segja, að mér finnst vera losaralegri bragur á frágangi og meðferð fjárl. síðan Sþ. tók við þeim málum. Og sérstaklega verð ég að víkja að þeim losarabrag, sem mér virðist yfirleitt vera ríkjandi á þessu þingi. Það verður sízt til að auka hróður Alþingis, þó að rápið aukist og tómu stólunum fjölgi, þó að ysinn og þysinn fari vaxandi. Ég tel, að það hljóti að verða til að varpa rýrð á þessa stofnun, sem á að halda uppi hróðri íslenzku þjóðarinnar og sitja á sínum stað, meðan mál eru afgreidd. Þá vil ég víkja að nokkru ósamræmi í fjárveitingum til einstakra manna, sem ég hefi veitt eftirtekt. Hv. fjvn. hefir lagt til, að hækkaður verði styrkurinn til eins af yngstu skáldum þjóðarinnar, Jóhannesar úr Kötlum, úr 1000 kr. upp í 2000 kr. Ég sé enga ástæðu til að rjúka nú í að hækka þennan styrk, nema ef vera skyldi til að launa honum kvæðið um hvítu rollurnar, sem kom í Iðunni nýlega. Það er að vísu gott kvæði, þó að það sé kannske ekki 1000 kr. virði. En ég vil benda á það í þessu sambandi, að við eigum líka annan mann, sem unnið hefir þjóðinni ómetanlegt gagn með sinni óviðjafnanlegu kirkjumúsík, en það er séra Bjarni Þorsteinsson. Hann er enn með 800 kr. styrk. Ég er ekki að segja, að hann þurfi á hækkun að halda. En mér fyndist það ekki óviðeigandi, þegar verið er að hækka við þessa unglinga, að jafnframt væri munað eftir þessum öldungi, sem setið hefir með hörpuna og knúið hana, svo að hljómarnir hafa borizt um víðan heim. Ég vil ekki eyða fleiri orðum að þessum málum og læt því hér staðar numið. Lagafrumvörp samþykkt. Fjárlög 1939 (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1938 B Dálkur 164 Ræðunr. 0089 *Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti! Það eru aðeins örfá orð í sambandi við brtt. á þskj. 460 frá hv.þm. Vestm., um endurgreiðslu á innflutningsgjaldi og álagningu grænmetisverzlunar ríkisins á kartöflur. Ég tel þessa brtt. svo mikils virði og svo sanngjarna, að ég vænti þess, að hún verði samþ., því að ef fólki á yfirleitt að vera kleift að rækta kartöflur til matar, verður að sjá svo um, að útsæðið sé ekki selt óhæfilega dýrt. Þetta er önnur hlið þessa máls, en ég vil einnig benda á hina hliðina; sem sé þá, að um það verði séð, að grænmetisverzlun ríkisins sæi jafnan um, að ætíð væri til nægilegt útsæði handa því fólki, sem þarf á slíkri vöru að halda. Nú hefir það flogið fyrir, hvort sem ástæða er fyrir því eða ekki, að grænmetisverzlunin sé alveg kartöflulaus, svo að það fólk, sem ekki hefir nú þegar getað aflað sér útsæðiskartaflna, geti ekkert fengið. Það er vitanlegt, að nú stendur yfir sá tími, sem þarf að koma útsæðina ofan í jörðina. Það er því meira en lítið bagalegt, ef fólk getur ekki fengið þessa vöru, sem því er ómögulegt að komast af án. Það var meining mín með þessum orðum að spyrja, hvort hæstv.atvmrh. gæti ekki gefið mér upplýsingar um, hvort þetta muni vera tilfellið, að grænmetisverzlunin sé gersneydd því að eiga kartöflur til útsæðis eða til matar. Að vísu hefir flogið fyrir, að von sé á kartöflum með einhverju skipi, en verðið yrði svo gífurlega hátt - 23 kr. tunnan -, að fátækur almenningur gæti ekki lagt sér slíkt til munns. Ég vek máls á þessu, af því að ég tel þörf á, að þeir, sem að grænmetisverzluninni standa, sjái svo um, að fólk verði ekki í vandræðum vegna þessara hluta, og greiði fyrir því, að þessar kartöflur gangi sem jafnast yfir. Mér er líka sagt, að einstakir menn hafi getað haft út talsvert mikið af þessu, en svo hafi aðrir ekkert. Það þarf að jafna þessu svo vel niður, að enginn, sem þessa vöru þarf að fá, verði alveg afskiptur. Ég ætla svo ekki að hafa fleiri orð um þetta, en vona fastlega, að hv.þm. sjái um, að slíkt komi ekki fyrir, að þegar fólk á að fara að setja ofan í garðana, þá sé ekki hægt að fá útsæði. Það má ekki koma fyrir, svo framarlega sem um nokkra kartöfluræktun á að vera að ræða í framtíðinni. Að lokum vil ég þakka þeim hv.þm., sem hafa látið falla stuðningsorð með brtt. minni um styrk til sjúkrahælis fyrir áfengissjúklinga og þar með sýnt skilning sinn á þessu máli, og ég vil fyllilega treysta því, að aðrir hv.þm. eigi eftir að sýna sama skilning og velvilja á málinu við atkvgr. Lagafrumvörp samþykkt. Húsmæðrafræðsla í sveitum (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1938 B Dálkur 547 Ræðunr. 0654 Guðrún Lárusdóttir: Ég vil láta í ljós gleði mína yfir því, að húsmæðrafræðslunni í sveitum landsins er svo komið sem frv. þetta gefur til kynna, því einmitt fræðsla húsmæðranna í sveitunum er undirstaða fyrir frekari fræðslu margra ungra stúlkna, bæði þeirra, sem koma til kaupstaða frá sveitunum, og þeirra, sem eftir eru í sveitunum. Tel ég þetta stórt spor í framfaraátt. Það er ekki vegna þess, að ég sé óánægð með frv., að ég ber fram tvær lítilfjörlegar brtt., en ég tel það frv. til bóta, og því áleit ég rétt að bera þær fram. Hv. form. menntmn. hefir skýrt allgreinilega afstöðu okkar beggja til þessa máls, og tek ég því aðeins stærstu atriðin. Það er fyrri brtt. við 11. gr. frv., þar sem talað er um, að heimilt sé að taka af námsmeyjum húsaleigugjald, allt að 40 kr. yfir skólaárið. Þegar frv. kom upphaflega frá hv.flm. var þetta ákvæði ekki í því, né heldur skylda til að greiða skólagjald. Þessi viðbót komst inn í frv. í hv.Nd. Ég var viðstödd þegar málið var rætt þar, og voru menn ekki á einni skoðun um, hvort taka ætti gjald af námsmeyjunum, sem verða á þessum skólum. Ég hygg, að þær séu flestar félitlar og munu ekki hafa upp á annað að hlaupa en sumarkaup sitt eða þá stuðning foreldra sinna eða annara aðstandenda. Þótt svo megi segja, að 40 kr. gjald muni ekki miklu, þá álít ég, að óhægt geti orðið fyrir efnalitlar stúlkur að greiða það, enda hygg ég, að það hafi aldrei verið meining hv.flm. að leggja þetta gjald á stúlkurnar. Hin brtt. við 13. gr. fjallar um húsmæðrakennaraskólann. Eins og hv. form. n. drap á, lágu fyrir n. 2 frv. um húsmæðrafræðslu; annað var það, sem hér er á dagskrá í dag, hitt er um húsmæðrakennaraskóla Íslands og húsmæðraskóla í Reykjavík. Það frv. var lagt til hliðar í bili, en n.samþ. að leggja fram till. til þál., sem hv. form. menntmn. hefir skýrt frá. Er þar óskað, að gert verði ráð fyrir, að stofnaður verði kennaraskóli í sambandi við stærsta skólann á landinu. Því þótti mér til hlýða, að það kæmi fram í því frv., sem hér er í uppsiglingu, að þessi skólastofnun yrði ekki fast bundin við einn stað á landinu, heldur væri það aðeins bráðabirgðastofnun, þar til öðruvísi verður skipað. Þess vegna bar ég fram þessa brtt., sem ekki haggar frv. neitt, en heldur áfram þeirri stefnu, sem gert er ráð fyrir í 13. gr., á þann hátt, að þessi skóli verði starfræktur þar til húsmæðrakennaraskóli Íslands verður stofnaður, hvar sem það svo verður. Eins og ég sagði áðan, er það ekki meining mín að tefja fyrir frv., en taldi mér bera að koma fram með þessar brtt., þar sem ég áleit, að hv.Nd. hafi ekki öll verið sammála um, að taka ætti húsaleigugjald af námsmeyjunum. Ég læt nægja að gera grein fyrir, hvað fyrir mér vakti með því að bera fram brtt., og skal ekki tefja frekar fyrir hv. d. ...Dálkur 549 Ræðunr. 0657 Guðrún Lárusdóttir: Það er aðeins út af því, sem hv.frsm. sagði um brtt. mínar. Hann kom einmitt sjálfur með sönnun fyrir réttmæti þessarar brtt., þar sem hann var að tala um mismun á kaupi karla og kvenna. Annars get ég í sambandi við brtt. mína tekið það fram, að ég vildi gjarnan sýna þá tilhliðrunarsemi að taka brtt. mína aftur til 3. umr. og fá hana rædda nánar í n. En viðvíkjandi síðari brtt., þá verður það sjálfsagt alltaf álitamál, sem tæplega verður útkljáð á einum þingfundi, hvar slíkur skóli eigi að standa. Ég held því fram, að það væri heppilegri staður fyrir hann hér í Reykjavík heldur en upp í sveit. Það má t. d. benda á, að ef skólinn yrði upp í sveit, þá legðist ekki lítill kostnaður á allt það, sem flytja þyrfti til skólans, og það er hreint ekki svo lítið, sem flytja þarf til slíks skóla. Þetta er kannske ekkert atriði, en það er annað, sem ég álít vera til stuðnings því, að skólinn verði hafður í Reykjavík, og það eru þau skilyrði, sem hér eru fyrir hendi. Á ég þar við ýmsar stofnanir, eins og t. d. rannsóknarstofu háskólans o. m. fl. Ég geri ráð fyrir, að í þessum skóla yrði kennd efnafræði, og væri þá mjög þægilegt að vera í námunda við slíka rannsóknarstofu, svo að eitt dæmi sé tekið. Lagafrumvörp samþykkt. Skemmtanaskattur til sveitarsjóða (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1938 B Dálkur 561 Ræðunr. 0688 *Frsm. meiri hl. (Guðrún Lárusdóttir): Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er komið frá hv.Nd. og er flutt eftir beiðni stjórnar Ungmennasambands Borgarfjarðar. Efni frv. er hér nokkuð kunnugt mál, þar sem það hefir legið fyrir þinginu a. m. k. tvisvar sinnum áður, en hefir ekki náð afgreiðslu. En saga ungmennafélaganna yfirleitt er í raun og veru þess virði að hún verði varðveitt í þingtíðindum þjóðarinnar, því að þar er um að ræða töluvert merkilegar tilraunir til menningarstarfsemi, og eftir þennan félagsskap liggur býsna mikið starf. - Sagan hefst í raun og veru á því, að ungir og áhugasamir menn leita út fyrir landsteinana, kynnast framförum annara þjóða og fyllast löngun til þess að flytja heim í land sitt þá menningu, sem þeir hafa kynnzt, og berjast fyrir ýmsum nýjungum, þegar heim kemur. Það var laust eftir aldamótin, að ungmennafélagsskapurinn hér á landi var stofnaður. Fyrir honum gengust menn, sem ég hirði ekki um að nafngreina, enda þótt maður þekki ýmsa þeirra persónulega. Það, sem þeir fyrst og fremst lögðu stund á, voru alls konar þjóðræknismál, svo sem fegrun móðurmálsins, endurvakning gömlu íslenzku glímunnar, ýmsar íþróttir, sund og skíðaíþrótt, og hitt og annað, sem þeir vildu vekja menn til að hefjast handa um. En auk þess hafði þessi félagsskapur eitt mikilsvarðandi siðgæðismál þjóðarinnar á dagskrá sinni, sem sé bindindismálið. Og enda þótt eitthvað hafi máske breytzt með sumar fyrirætlanir þessa félagsskapar frá því í fyrstu, þá hygg ég, að talsvert af því, sem hann ætlaðist fyrir um, hafi komizt í framkvæmd, og ýmislegu hefir hann bætt við sig, svo sem sjá má af fskj. því, sem fylgir þessu frv., sem hér liggur fyrir til umr. Og vildi ég sanna mál mitt með því að lesa upp úr því fáeinar setningar, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir m. a. svo: „Þegar héraðsskóli Borgfirðinga var byggður í Reykholti, færðist ungmennasambandið það þrekvirki í fang að taka að sér 20 þús. kr. greiðslu af áföllnum kostnaði“. Ennfremur segir, að meðal þeirra mála, sem nú séu á döfinni í Ungmennasambandi Borgarfjarðar, sé „bygging húsmæðraskóla fyrir héraðið og bygging borgfirzks æskulýðsheimilis. Mun hvorttveggja að líkindum eiga nokkuð langt í land, einkum vegna þess, hve fjármagn er lítið“. Þá segir ennfremur: „Auk þessa, sem að framan er skráð, hefir í Ungmennasamband Borgarfjarðar frá fyrstu tíð haft fjölda mála til meðferðar, sem ýmist hafa miðað til aukinnar borgfirzkrar menningar eða alþjóðlegra heilla. Þarf ekki annað en minnast á fé það, er það veitti til viðgerðar á Snorralaug, og margt fleira“. - Hér er aðeins tekið fram þrennt af því, sem talað er um í fskj. En af miklu meiru er að taka, en þetta þrennt nægir til þess að sýna, að hér er félagsskapur, sem ætlast mikið fyrir. Þess vegna, segir í þessu sama fskj., ef þetta félag getur ekki eignazt það fjármagn, sem það þarf til þess að standa undir þeim kostnaði, sem af öllum þessum framkvæmdum leiðir, þá vitanlega kippir það úr framkvæmdum þess. Ég get ekki stillt mig um að benda á enn eitt, sem þetta ungmennafélag og sjálfsagt fleiri ungmennafélög á landinu hafa til brunns að bera. Það er það, sem talað er um hér í fskj., þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: .,Hinsvegar er það vitanlegt, að víða á landinu hafa ungmennafélögin verið ekki veigalítill þáttur til viðhalds sveitanna. Þeim er það m. a. að þakka, að æskan hefir ekki með öllu horfið úr sveitunum“. Ef menn nú hugsuðu eins alvarlega um þetta og vert er, ef þessi félagsskapur hefir m. a. orðið til þess, að æskan hefir ekki horfið úr sveitum landsins eins og annars hefði orðið, þá á hann þakkir skilið fyrir það starf. Mér virðist, að þeir menn, sem vinna á móti straum unga fólksins úr sveitunum til kaupstaðanna, eigi skilið að fá viðurkenningu Alþ. á hvern þann hátt sem þeim kemur bezt. Ég skal nú ekki dæma um, hve mikil sannindi eru í þessum orðum, sem ég tilfærði áðan úr fskj. frv. En ekki tel ég þó, að þetta hefði verið ritað og borið fram hér á Alþ., ef það hefði ekki við einhver rök að styðjast. Það er með þetta og fleira í huga, sem ég mæli með samþykkt þessa frv. Helzta tekjuleiðin, sem þessi félög byggja starfsemi sína á, eru þessi árlegu héraðsmót. Ef lagðar eru miklar hömlur á þetta mót, svo sem með háum skemmtanaskatti, þá hljóta framkvæmdir þeirra að takmarkast mjög mikið við það. Það væri tjón, ekki fyrst og fremst fyrir þennan félagsskap, heldur fyrir sýslufélögin, sem eiga kost á hinum góðu starfskröftum þessara félaga. Frv. þetta hefir verið hér á ferðinni áður. Í annað skipti, þegar það lá fyrir þessari hv. d., mun það hafa strandað á allmörgum brtt., sem bornar voru fram við það. Það má kannske segja um þetta, að sætt sé sameiginlegt skipbrot og að þessi félagsskapur eigi ekki meiri rétt á að fá undanþágu um skemmtanaskatt en hver annar félagsskapur, sem beitir sér fyrir góðu málefni. Ég ætla ekki að deila um það. En ég tel illa farið ef þessum æskulýðssamtökum er neitað um ívilnun þá, sem hér er farið fram á og þau þarfnast svo mjög að fá. Ég held, að þeir hv.þdm., sem yfirleitt vilja viðurkenna gagnsemi þessa félagsskapar, ættu að greiða atkv. með því, að frv. þetta verði samþ. eins og það kemur fyrir óbreytt því að brtt. við það, ef samþ. væru, gætu orðið því að fjörtjóni. Og það væri skaði, ef málið yrði að stranda á því. Mér fyndist það mjög viðeigandi sumarkveðja frá hæstv.Alþ. til þessa félagsskapar að samþ. þetta frv. breytingalaust, og ég teldi það jafnvel góðs vita fyrir Alþ. Því að „ef æskan vill rétta þér örvandi hönd, þá ertu á framtíðarvegi“, segir skáldið. Ef Alþ. hefir opin augu fyrir starfsemi þessa félagsskapar, sem vill starfa til gagns fyrir land og þjóð, þá ber því að samþ. þessa ívilnun, sem þennan félagsskap munar nokkru að fá. ... Dálkur 567 Ræðunr. 0694 *Frsm. meiri hl. (Guðrún Lárusdóttir): Það er sjálfsagt, að menntamn. athugi tilmæli þessara tveggja þm., hv.þm. Vestm. og hv.þm. Hafnf. Það er orðin brýn nauðsyn að taka allt skemmtanaskattsmálið til athugunar, einkum með tilliti til mismunandi tilgangs þeirra félaga, sem skemmtanir halda, og það er sjálfsögð skylda n. að hugsa það mál vandlega. Annars þarf ég engu að bæta við ræðu mína áðan. Formaður n. hefir þegar svarað hv. 3. landsk. Það, sem fyrir liggur, er aðeins að samþ. undanþágu um sérstaka tegund skemmtana, nefnilega héraðsmót ungmennafélaga. Hitt er sjálfsagt, að taka til athugunar önnur félög, sem standa líkt að vígi. ...Dálkur 568 Ræðunr. 0696 *Frsm. meiri hl. (Guðrún Lárusdóttir): Ég vil ekki mæla bót hinum háa skemmtanaskatti, en hér er um að ræða ívilnun fyrir ungmennafélagasambönd, sem er tæplega hægt að neita þeim um. Hv. 3. landsk. sagði allt rétt um erfiðleikana á að halda félagsskemmtanir vegna skattsins. En vill þá ekki hv. 3. landsk. bera fram nýtt frv. um breyt. á skemmtanaskatti? Ég mundi greiða atkv. með slíku frv. Hv. þm. sagði raunalegar sögur af því, hvað erfitt væri fyrir fátæk félög að berjast fyrir menningarmálum. En ég á bágt með að trúa því, að jólatrésskemmtanir verkalýðsfélaga séu skattlagðar. Ég veit, að félag, sem ég stend nærri, fær ávallt undanþágu frá skatti, þegar það leitar til yfirvaldanna. Enda gengur það nokkuð langt, að skattleggja skemmtanir, sem aðeins eru haldnar innanfélags. Það er ekki til neins að lengja umr. Atkvgr. mun sýna, hvað menn vilja í þessu efni. En þó að brtt. verði felldar, er það ekki vottur þess, að þdm. meti ekki að fullu starf þeirra félaga, sem nefnd hafa verið. Lagafrumvörp samþykkt. Byggingar- og landnámssjóður (3. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1938 B Dálkur 767 Ræðunr. 1201 *Guðrún Lárusdóttir: Ég hefi leyft mér að bera fram 2 brtt. við frv. þetta. Hin fyrri er við 42. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að haldið sé uppi teiknistofu, sem eigi að hjálpa mönnum til þess að eignast smekklega hluti í hýbýli sín. Um þetta er vitanlega ekki nema allt það bezta að segja, en ég vil aðeins benda á, að í þessu tilfelli verða það mest konurnar, sem láta sig skipta þetta mál, því að það eru jafnan þær, sem mestu ráða um húsgögn og aðra hluti, sem til hýbýlaprýði teljast. Mér hefir því dottið í hug, að bætt verði inn í 42. gr., þar sem taldir eru upp þeir aðiljar utan stofnunarinnar, sem teiknistofunni er heimilt að leita aðstoðar til um gerð húsgagna: viðurkenndum hannyrða konum. - Ég fæ ekki annað séð en að þetta eigi vel við og sé í raun og veru sjálfsagt, því að konur geta oft verið listamenn á sínu sviði, þó að þær séu kannske ekki kallaðar listamenn í venjulegri merkingu þess orðs. Þá hefi ég og lagt til, að við 43. gr. verði gerð sú breyt., að á eftir orðinu „bændaskóla“ komi: húsmæðraskóla. Er þessi breyt. gerð til þess, að húsmæðraskólarnir falli einnig undir þá skóla, sem hugsanlegt er, að komið verði upp verkstæðum við til þess að annast smíði á húsgögnum, hentugum fyrir alþýðu manna. Og í framhaldi af því leyfi ég mér að leggja til, að upp í gr. verði einnig tekið fleira, sem að húsgagnagerð lýtur, en þar er nefnt, og teiknistofan skuli veita nauðsynlega aðstoð við, svo sem vefnaður á húsgagnafóðri og gluggatjöldum. Það er nfl. vitanlegt, að við húsmæðraskólana er kenndur vefnaður, sem notaður er til þess að yfirklæða húsgögn með, og við þekkjum öll, hvernig sá vefnaður er, að hann er hreinasta prýði, sem allir geta verið stoltir af að hafa í hýbýlum sínum. Það myndi því geta orðið til mikils menningarauka fyrir almenning, ef þessum iðnaði okkar yrði meiri sómi sýndur en verið hefir. Í brtt. minni hefi ég aðeins nefnt vefnað á húsgagnafóðri og gluggatjöldum, en það hefði mátt nefna fleira, þó að þetta sé það algengasta, sem kennt er. Það hefði t. d. líka mátt nefna gólfábreiður, veggteppi o. fl. Síðasta brtt. mín er afleiðing hinna. Það kann ef til vill að þykja óviðeigandi að tala um húsgagnagerð í sambandi við húsmæðraskóla, en við það finnst mér ekkert að athuga, þar sem dæmi eru t. d. fyrir því, að stúlkur stundi smíðar. Ég hefi t. d. komið í skóla erlendis, þar sem stúlkurnar höfðu smíðað húsgögnin að mestu leyti sjálfar, höfðu aðeins fengið hjálp til þess að renna borðfætur og þess háttar. Ég vænti nú, að hv. dm. fallist á þessar brtt. mínar og samþ. þær, því að þær raska ekkert við frv. sjálfu, rýmka það aðeins og gera það um leið sanngjarnara og meira fyrir alþýðu manna en það er nú. ...Dálkur 770 Ræðunr. 1204 *Guðrún Lárusdóttir: Ég er hrædd um, að hv. 1. þm.N.-M. hafi misskilið mig áðan. Mér virtist í ræðu hans koma í ljós, að brtt. mín yrði til þess að koma á stað einhverjum býsnum, og það yrði að bæta svo við starfsemina á teiknistofunni, að hún yrði langt of mikil. Það vakti ekki fyrir mér, heldur hitt, eins og ég ætlaði að taka fram, og eins og ég held, að ég hafi gert, að teiknistofan notaði sér þá starfskrafta, sem fyrir hendi eru, í þessu tilfelli hannyrðakvenna, þegar til þess kemur að velja uppdrætti á húsgagnafóður og ýmislegt, sem að húsgögnum lýtur. Mér er kunnugt um, að hér eru konur, sem hafa kynnt sér slíka uppdrætti á Norðurlöndum og setið á söfnum í Svíþjóð og víðar, þar sem viðurkennt er, að falleg „munstur“ séu. Mér finnst það óþarfa eyðsla, að láta slík verðmæti verða að engu fyrir notkunarleysi. Þegar um það er að ræða að koma upp teiknistofu, sem leiðbeini almenningi um þessi mál, þá er það í raun og veru sjálfsagt að nota slíka krafta, úr því að þeir eru til. Það getur ekki undir neinum kringumstæðum gert teiknistofunni sérstaklega erfitt fyrir eða aukið mikið kostnaðinn, þótt leitað sé aðstoðar þessara kvenna, engu síður en hinna, sem upp eru taldir. Ég fæ því ekki séð, að það geti út af fyrir sig gert málinu neinn óleik. Mér sýnist það þvert á móti bæta heldur fyrir, og ég myndi beinlínis sakna þess, ef það kæmist ekki inn í frv. Hér er um töluverð verðmæti að ræða, sem ekki mega glatast. En það er hætt við, að það fyrnist smátt og smátt yfir allt, sem liggur ónotað. Hér er um að ræða konur, sem hafa orðið að sigla til annara landa til að kynna sér slíka hluti, og hér er á sérstakan hátt tækifæri til þess að notfæra sér þá þekkingu, sem þær hafa aflað sér. - Hvað snertir áframhaldið af því, sem ég hefi hér sagt, þá er það ekki nema sjálfsagt, að ef verkstæðum er komið fyrir á bændaskólunum, þá sé verkstæðum einnig komið fyrir á húsmæðraskólunum, enda er það komið að nokkru leyti, þar sem vefstólarnir eru. Þá njóta húsmæðraskólarnir sömu hlunninda og bændaskólarnir um tilsögn og aðstoð frá teiknistofunni. Og um annað er ekki að ræða í brtt. minni. Þetta er svo einfalt mál, og ekki svo fyrirferðarmikið, svo að hv.þm. þarf ekkert að óttast, og er honum alveg óhætt að greiða atkv. með brtt. minni. Lagafrumvörp samþykkt. Laun embættismanna (2. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1938 B Dálkur 1076 Ræðunr. 1561 Guðrún Lárusdóttir: Þá er búið að undirbúa þetta mál. Hv. Nd. hefir haft það til meðferðar, og það er komið frá þeirri deild hingað, og á auðsjáanlega að ganga fram, sem betur fer. Annars er alleinkennilegt að heyra prófasts- og prestssoninn hér í deildinni beita sér svo eindregið móti svona frv. Ég hugsa til þess, er ég sat í Hólakirkju og hlustaði á ágætismanninn síra Zóphónías Halldórsson í Viðvík, þar sem hann talaði af sinni hreinu trú og sálargöfgi, og mundi mig þá ekki hafa dreymt fyrir því, að sonur hans ætti eftir að standa upp hér á Alþingi til að ráðast á jafnsjálfsagt mál og það að láta þá embættismenn þjóðarinnar, sem þjóðin getur sízt án verið, fá þau laun, sem þeim ber, því að sannarlega er ekki farið fram á neitt annað í frv. Það er farið fram á, að í prestaköllum, sem eru afskekkt og hafa erfiða staðhætti, megi borga prestinum full laun strax, en hann sé ekki dreginn á launahækkun lengi, þangað til einhver sérstakur tími er kominn. Hv. þm. sagði, að þjóðin væri allt of fátæk til að takast slíka útgjaldaaukningu á hendur, sem frv. mundi leiða af sér, og að margt annað væri þarfara. Það verður nú sjálfsagt alltaf álitamál, hver þarfasta verkið vinnur í einu þjóðfélagi. Og því er stundum þannig háttað, að störf verða hvorki með tölum metin né á vogar vegin. En ekki veit ég, hvort í fljótu bragði er hægt að benda á þarfari starfsmenn en læknana og prestana. Og ég hygg, að þessar tvær tegundir embættismanna séu þær stéttir, sem frá öndverðu hafa mest og bezt þolað súrt og sætt með íslenzku þjóðinni. Eða vill hv.þm. mótmæla því, að það sé prestastéttin íslenzka, sem lengst og bezt hefir staðið með alþýðufólkinu í sveit og bezt stutt að menningu þess og menntun? Stefnu hans um það að vilja láta menn vinna sig upp í fulla launahæð, skal ég ekki hreyfa við; það er aukaatriði fyrir mér. En stefna hans að verulegri prestafækkun gegnir öðru máli. Ég held, að hv.þm. mundi yfirleitt ekki gera íslenzku þjóðinni neinn sérstakan greiða með því að beita sér fyrir því sem fulltrúi hennar að fækka þessum embættismönnum til muna, eins og hann segist helzt vilja. Ennfremur segir hann, að kröfur fólksins hafi breytzt í þessu efni, og skildist mér hann eiga við, að kröfur fólksins um að fá að hafa presta yfirleitt færu minnkandi. Fólkið kærði sig ekki lengur um þessa embættismenn. Það er nú ekki afskaplega langt síðan fyrir þinginu lá frv. um verulega prestafækkun. Það var ekki samþ., en sent til umsagnar safnaðanna úti um landið. Það komu svör víðsvegar að. Og þau svör bentu yfirleitt ekki á, að fólkið hér í landinu óskaði eftir, að prestum fækkaði. Að vísu sagði hv.þm., að það væri ýmislegt annað en prestsþjónustan, sem fólkið seildist eftir, þegar það vildi hafa prest, - prestsþjónustuna stæði því á sama um, skildist mér. En er hann nú svo öldungis viss um það, þessi hv.þm., að það séu ekki æðimargir í byggðum landsins, sem einmitt meta prestsþjónustuna, starf prestsins sem prests, slíks, að þeir vilja alls ekki missa hann? Prestarnir hafa lengst af verið í raun og veru einu menntuðu mennirnir í hverri sveit, og þess vegna hafa þeir oft og einatt með ráðum og dáð staðið bezt að því, sem krafizt hefir þekkingar. Ég játa, að þetta er nú töluvert breytt, því að menntun manna hefir aukizt almennt, og við eigum meiri kost á þekkingarmönnum til ýmissa starfa heldur en fyrir hálfum mannsaldri. En þetta út af fyrir sig sannar ekki það hjá þm., að það sé prestsþjónustan, sem fólkið hirðir ekki um. Ég vil leyfa mér að kalla það sleggjudóm, þegar hann segir, að fólkinu sé sama um þetta. Við skyldum koma norður í Hjaltadal og kynna okkur það fólk, sem var ungt á þeim dögum, þegar það naut prestsþjónustu hins ágæta föður þessa þm. Við skyldum spyrja þetta fólk, það sem enn er ernt og hefir ósljóvgaða hugsun, hvort það hefði kosið það á þeim tíma, að séra Zóphónías hefði farið burt. Hv. þm. getur sagt, að þetta sé liðin tíð, þetta hafi verið sérstakur maður og sérstakt fólk. En þannig er það bara á öllum tímum. Ég er alveg viss um, að það er ekki einn einasti söfnuður á Íslandi, þar sem það fólkið er ekki fleira, sem óskar eftir prestsþjónustu, heldur en hitt, sem ekki óskar þess. - Ég ætla ekki að lengja umr. um þetta mál, en ég vildi láta þessa skoðun mína koma hér fram. Þá sagði hv.þm. eitt, sem mér fannst ekki bera vott um mikla lýðræðisstefnu, sem sí og æ er þó verið að klífa á nú á dögum. Hann vill sameina prestaköll án þess að ráðfæra sig nokkuð við söfnuðina. M. ö. o., hann vill svipta söfnuðina því að geta sagt álit sitt um málið. Lagafrumvörp ekki útrædd. Uppeldisheimili fyrir vangæf börn og unglinga (1. umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1938 C Dálkur 285 Ræðunr. 2676 Flm. (Guðrún Lárusdóttir): Herra forseti! Þetta frv. um uppeldisheimili fyrir vangæf börn og unglinga er ekki nýmæli í þessari hv. d., þar sem það er nú flutt í þriðja skipti. Óþarft er að fara mörgum orðum um tilgang frv., því að hv.þdm. er öllum vel kunnugt um, hvernig ástandið er orðið í landinu, og þá einnig um hina miklu þörf, sem betur og betur kemur í ljós á slíkum heimilum. Ég hefi hér í höndum skýrslu frá barnaverndarnefndinni hér í Reykjavík, þar sem greint er frá starfsemi nefndarinnar og sömuleiðis niðurstöðum hennar og yfirleitt því ástandi, sem fyrir hendi er á þessu sviði. Það má segja, að slík skýrsla, sem nær aðeins yfir Reykjavík, sé ekki einhlít, enda þótt Reykjavík geymi flesta íbúa landsins. Ég hefi því miður ekki með höndum aðrar skýrslur, en þó veit ég, að þær hafa komið til barnaverndarráðs, og formaður þess hefir tjáð mér, að ástandið sé víðar slæmt en hér í bænum. Mér hefir því miður ekki gefizt kostur á að kynna mér skýrslur þessar að svo komnu, en mun gera það og leggja niðurstöðuna fyrir hv. d. undir meðferð málsins, en svo mikið er víst, að það er ekki hægt að afsaka sig neitt með því, að Reykjavík ein eigi hér hlut að máli, því að það er síður en svo. Að vísu hafa barnaverndarnefnd og barnaverndarráði ekki borizt skýrslur alstaðar af landinu. Sumstaðar hafa barnaverndarnefndir og skólanefndir ekki skilað skýrslum fyrir árið, sem leið, en það sannar ekki, að það sé ekki full þörf á að hraða athugun á þessu máli fyrir því. Það er aðeins tómlæti viðkomandi nefnda að kenna, að þær hafa ekki staðið skil á þessum skýrslum; það er mjög áríðandi að fylgjast vel með á þessu sviði, þegar uppeldismálum þjóðarinnar er stefnt í voða með aðgerðaleysi. Það, sem frv. fer fram á, er, að stofnað sé uppeldisheimili fyrir vangæf börn og unglinga, og er í 1. gr. frv. skýrgreint, hvað átt er við með þessum orðum. Ég veit, að allir hv.þdm. þekkja eitthvað af slíkum börnum og hve erfitt er fyrir aðstandendurna að sjá um þau. Ég tel sjálfsagt, að enginn hv.þdm. muni mæla því í gegn, að slík heimili séu til mikilla þjóðþrifa, þar sem þeim er vel stjórnað. Eins og við vitum, hefir sú verið venjan fram á þennan dag þegar um slík börn hefir verið að ræða, að þeim hefir verið komið fyrir hingað og þangað eftir beztu getu og vilja þeirra, sem með hafa átt að fara. Það má vel vera, að þetta hafi getað gengið svona allt fram að þessu, en nú eru komnir þeir tímar, að ekki er hægt að halda lengur áfram þannig. Um það ber órækan vott skýrsla barnaverndarnefndarinnar í Rvík, sem hefir mjög góða aðstöðu til þess að athuga þessi mál rækilega, þar sem hún hefir staðið í bréfaviðskiptum við fjölda heimila úti um land og ráðið til sín dr. Símon Jóh. Ágústsson, sérfræðing í uppeldismálum. Hann hefir við náin kynni af málum þessum komizt að þeirri niðurstöðu, að það verði alltaf örðugra og örðugra að útvega hæf heimili í þessum tilgangi. Það hefir sýnt sig aftur og aftur, að það hefir orðið að skipta um verustað, jafnvel oft á ári, fyrir börn, einkum þó drengi, sem baldnir eru og mjög erfitt að fást við og nauðsynlegt hefir verið að koma burt úr kaupstöðum. Er slíkt með öllu óhæft, því að með þessu festir barnið hvergi rætur, fær ekki ræktarsemi í sig til neins; það verður eins og rótlaus jurt, sem alltaf er verið að færa úr stað, og við vitum úr náttúrunnar ríki, hvaða þýðingu það hefir fyrir veikgerða jurt að fá aldrei að vera í friði og festa rætur. Í skýrslu nefndarinnar segir svo um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefir orðið að skipta um staði fyrir suma afbrotadrengi oft á árinu, þar eð viðkomandi heimili treystust ekki til að halda þá til langframa“. Þetta skýrir sig sjálft, og svo framarlega sem okkur er það alvara að koma algerlega í veg fyrir, að þessi blessuð börn verði að vandræðamönnum fyrir þjóðina, verður áreiðanlega að taka eitthvað betra til ráða í þessum efnum. Hér liggur þá fyrir þessi skýrsla um ástandið eins og það er, og hefi ég þá í huga ástandið á öllu landinu í þessum efnum, enda þótt ekki séu skjalfestar tölur fyrir hendi um það. Það er hægt að fá þær áður en langt um líður. Um þá starfsemi nefndarinnar að koma börnum fyrir, segir nefndin ennfremur, með leyfi hæstv. forseta: „Þessi þáttur í starfsemi nefndarinnar hefir kostað hana mikla vinnu og fyrirhöfn. Er alveg orðinn ógerningur að finna nógu mörg góð sveitaheimili, sem vilja taka afbrota- og vandræðabörn til langdvala, og vöntun á uppeldi fyrir þau er mjög tilfinnanleg. Af þessum ástæðum verða margir afbrotadrengir að leika lausum hala hér í bænum. Nefndin hefir gert allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að bæta úr þessu ástandi, bæði með því að beita sér fyrir því, að uppeldisheimili verði reist fyrir afbrotabörn, og eins með því að leita uppi þau heimili, sem kynnu að vilja taka þetta hlutverk að sér. Í þeim tilgangi hefir ráðunautur nefndarinnur skrifað formönnum skólanefnda í flestum sveitum og beðið þá að útvega heimili, sem tekið gætu atbrotabörn og umkomulaus og vanhirt börn í fóstur um lengri eða skemmri tíma. Svör hafa þegar allmörg borizt, en flestir neita að því er tekur til afbrotabarna, og er nefndin því í sömu vandræðunum og áður um dvalarstaði handa þessum börnum“. Það er nokkuð annað að taka slík börn til langdvalar heldur en í nokkrar vikur t. d. að sumrinu, og þá kemur að þessu, sem ég var að tala um áðan, að það kemst flækingur á barnið, það festir hvergi yndi og verður að hálfgerðum flækingi eða flóttamanni. Við höfum ekki ráð á að ala upp slíka flóttamenn, og við verðum að fyrirbyggja það, að nokkurt mannsefni fari forgörðum af þeim ástæðum, að því hafi ekki gefizt kostur á nógu góðu eða hæfilegu uppeldi. Skýrslan, sem hér liggur fyrir, sannar, að í fyrra voru 88 börn, sem gerðust brotleg hér, en í ár eru þau orðin 172. Þetta er ógurleg tala. Þessi börn hafa orðið uppvís að 526 brotum, og svo fylgir tafla, sem skilgreinir pilta og stúlkur í þessu efni, og einnig í hverju afbrotið liggur, hvar hættan er mest, og að lokum er svo heildaryfirlit yfir fjölda afbrotabarna og hinna ýmsu afbrota. Við sjáum, að ástandið fer ekki batnandi, og í raun og veru er það slíkt, að það hrópar hátt til löggjafarþings þjóðarinnar, sem málið er borið fram fyrir enn á ný, um að bæta úr ástandinu eða að gera a. m. k. tilraun til þess að koma í veg fyrir, að börnin okkar verði að aumingjum, en á því eru miklar horfur eins og sakir standa nú, sé ekkert að gert. Þó að ekki sé lengra farið en til Svíþjóðar, Danmerkur og Noregs, þá sjáum við, að svo að segja fyrsta boðorð þjóðanna er að athuga uppeldismálin og taka þau til rækilegrar meðferðar og koma í veg fyrir, að slík ósköp eigi sér stað, að börnin, bezta eign þjóðarinnar, fari forgörðum fyrir hirðuleysi þeirra, sem eiga að ráða úr vandamálum hverrar þjóðar. Ég hefi nú, svo oft sem þetta frv. hefir legið fyrir hv.þd., lesið upp þessar raunatölur, og ég tel tilgangslaust að gera það aftur, því að það er engum blöðum um að fletta, að þetta er nauðsynjamál, sem krefst skjótrar úrlausnar. Það hefir verið talað um kostnaðinn í sambandi við málið, og ég geng þess ekki dulin, að það hefir kostnað í för með sér að stofna slík heimili, en mér liggur við að segja, að það verði að gera það hvað sem það kostar, því að hitt kostar miklu meira, að láta reka á reiðanum og hafast ekkert að, þó að við sjáum börnin sökkva niður í eymd og volæði. Það verður enginn vandi að reikna út þann kostnað, sem leiðir af stofnun slíkra heimila eins og hér um ræðir, því að það hefir löggjafinn í hendi sér, en kostnaðurinn fer vitanlega eftir því, hve sparsamlega og viturlega er á haldið. En hinn kostnaðinn, sem leiðir af vanrækslu og aðgerðaleysi í þessum efnum, er ekki auðvelt að reikna út með tölum, enda kemur hann inn á þá gjaldaliði þjóðfélagsins, sem erfitt verður að telja á venjulegan mælikvarða, því að hér er meira í húfi en nokkrar krónur. Framtíð þjóðarinnar er hér í húfi, þegar börn þau, sem gerast brotleg, skipta hundruðum ár hvert, og talan tvöfaldast frá ári til árs. Þá er talsverð alvara á ferðum, og þá þýðir lítið að berja höfðinu við steininn og segja: Við getum komið krökkunum fyrir á sveitaheimilum, - þegar sannað er, að þessi heimili eru ekki til, og þegar sannað er, að börn, sem á slíkum heimilum hafa verið, batna ekkert við dvölina þar, en koma aftur eins og þau fóru. Það, sem ég held, að verði hér helzt til hjálpar, er það, sem stungið er upp á í frv., að ríkið stofni uppeldisheimili, sem það hefir undir sinni hendi og hefir eftirlit með og ræður til hæfilega starfskrafta. - Á þessu stigi málsins er í rauninni óþarft að fara fleiri orðum um það. Ég vil að lokum mælast til þess, að þetta frv. verði falið hv.allshn. til meðferðar, að þessari 1. umr. lokinni. 2. umr. Dálkur 288 Ræðunr. 2678 Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti! Mér finnst vera nokkuð langt liðið frá því að ég bar hér fram frv. um uppeldisheimili fyrir vangæf börn og unglinga. Ég vildi því bera fram þá fyrirspurn til allshn., hvort hún hafi ekki séð ástæðu til þess að kynna sér málið. Ég spyr um þetta af því, að ég álít, að þetta sé svo þýðingarmikið mál, að athugavert sé fyrir n. að skila engu áliti um það. Þingsályktanir afgreiddar til ríkisstjórnarinnar. Húsmæðrafræðsla í kaupstöðum (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1938 D Dálkur 20005 Ræðunr. 2751 *Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti! Ég sé ástæðu til þess að bæta örfáum orðum við það, sem hv.frsm.n. hefir sagt hér. - Eins og menn muna, lágu fyrir menntmn. tvö frv., annað um húsmæðrafræðslu í sveitum og hitt um húsmæðrafræðslu í Reykjavík. Ég verð að játa, að frá persónulegu sjónarmiði hefði ég fremur kosið, að frv. um húsmæðrakennaraskóla Íslands og húsmæðraskóla í Reykjavík eða nágrenni hefði náð samþykki á þingi, en þegar ég sá fram á, að í rauninni var vonlaust um framgang þess máls, en búið er að vinna töluvert að undirbúningi undir rækilegri húsmæðrafræðslu í sveitum heldur en verið hefir, en lítið hefir aftur á móti verið athuguð þörf kaupstaðanna í þessu efni, þá taldi ég rétt að snúa mér að því að fylgja þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, því að mér fannst, eins og fram hefir komið í umr. um þetta mál, að hér væri um svo stórt atriði að ræða, að það væri eins og að taka þetta úr samhengi að fara að kljúfa n. út af þessu máli, þar sem ég var mjög sammála öðrum hv.nm. um, að það bæri að taka til athugunar þessa þörf kaupstaðastúlknanna ekki síður en sveitastúlknanna. En ég vil taka það skýrt fram, að ég fylgi þessari till. í því fulla trausti, að hæstv.ríkisstj. geri allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að búa þessa löggjöf sem bezt úr garði og undirbúa frv. sem allra ýtarlegast. Ég tek þetta fram vegna þess, að ég hefi persónulega rekið mig á vanrækslu hæstv.ríkisstj. í sambandi við þáltill., og þó að það komi ekki þessu máli við, ætla ég að leyfa mér að minna á meðferð hæstv.ríkisstj. á lítilli þáltill., sem samþ. var í þessari hv. d. á síðasta þingi, um að athuga möguleikana á auknu húsrými fyrir geðveika menn. Þessari till. hefir hæstv.ríkisstj. ekkert sinnt, og ekki einu sinni svarað fyrirspurn minni um meðferð þessa máls. Í sambandi við þessa þáltill., sem hér liggur fyrir og nú á að vísa til þessarar sömu hæstv.ríkisstj., leyfi ég mér því að leggja áherzlu einmitt á þetta. Út af ráðagerðum hv. meðnm. míns og frsm.n. í sambandi við þetta mál ætla ég ekkert að segja að öðru leyti en því, sem hann drap á eina tegund handavinnu fyrir stúlkur á þessum skólum, „balderingar“. Ég teldi það afturför, ef afnema ætti fína handavinnu úr kvennaskólunum. Hitt er ég á sama máli um og hv.frsm., að það sé kannske ekki heppilegt að hafa þetta skyldunámsgrein, því að það er misjafnt, hvað stúlkur eru handlagnar og hvað þær langar til að læra. En mér finnst ekki koma til mála annað en að þær stúlkur, sem langar til að læra þessa undurfögru saumaíþrótt, sem „balderingin“ er, eigi þess kost. Annað var það ekki, sem ég vildi segja út af því, sem hv.frsm. minntist á, og þar sem hann hefir verið talinn frjálslyndur skólamaður, þykir mér líklegt, að hann samþ. þessa till. mína. ...Dálkur 20007 Ræðunr. 2754 *Guðrún Lárusdóttir: Það er vitanlega sjálfsagt, að kröfurnar fara vaxandi eftir því sem menningin eykst, og allt, sem hæstv.forsrh. talaði um, er nú orðið brennandi spursmál dagsins. En það var ekki þetta, sem ég spurði um, heldur annað. Það er þó eitt atriði, sem ég tel sérstaklega nauðsynlegt. Það er að bæta við húsrými fyrir geðveika menn, því að eins og nú er ástatt, kostar gæzla margra slíkra sjúklinga of fjár, bæði fyrir einstaklinga sveitarfélög og ríkið. Það gæti vafalaust orðið sparnaður fyrir ríkisstj., ef slíkt hæli kæmist upp, og sjálfsagt er að athuga, hvort ekki mætti koma þessum málum öðruvísi fyrir. Úr því að hæstv.forsrh. minntist á drykkjumannahæli, þá vil ég segja það, að enn sem komið er hefir ekki verið eytt miklum peningum frá ríkinu til þess að byggja slíkt hæli. Frv. um það hefir legið fyrir tveim síðustu þingum, en í bæði skiptin hefir það verið svæft, og ríkissjóður hefir hingað til enga viðleitni sýnt til þess að reyna að hjálpa í þessum erfiðu málum. En hitt vildi ég segja, að það er hreint og beint skylda ríkissjóðs að sjá þeim mönnum farborða, sem eru í raun og veru mestu viðskiptamenn ríkissjóðs og kaupa áfengi, sem nemur millj. kr. á ári. En þessum mönnum er svo fleygt burtu, þegar þeir eru búnir að fara með heilsu sína og fé, og aðrir geta tekið við að færa fórnir á sama Móloks altarið. Eins og hæstv.forsrh. tók fram, var það annar ráðh., sem átti að ráða fram úr þál., þótt hún væri stíluð til allrar ríkisstj., en ekki einstakra ráðh. Þingsályktanir afgreiddar til ríkisstjórnarinnar. Sýslumannabústaðir (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1938 D Dálkur 20036 Ræðunr. 2801 Guðrún Lárusdóttir: Ég stend ekki upp til þess að mæla móti þessari þáltill. Ég hefi lesið grg. mér til ánægju, því hún er skemmtilega skrifuð. En eitt ætla ég að fetta fingur út í. Ég kann ekki við, hvorki hér né annarsstaðar, að verið sé að höggva til dáinna manna. Í grg. er nefndur maður og tilfærður sem dæmi um menn, sem ekki eru færir um að standa í stöðu sinni. Þetta getur vel hafa verið svo, en það er samt sem áður óviðkunnanlegt að setja slíkt í grg. fyrir till. á Alþingi. Að vísu verður grg. ekki gerð að l., en hún geymist í þingskjalasafninu og verður þar talandi vottur um óhæfni þessa manns. Það er aðeins þetta sem ég vildi gera aths. við, þótt því verði ekki breytt. Þingsályktanir afgreiddar til ríkisstjórnarinnar. Uppeldisheimili fyrir vangæf börn og unglinga (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1938 D Dálkur 20040 Ræðunr.2811 Guðrún Lárusdóttir: Ég mun ekki segja margt um þessa till. Ég hefi svo oft talað um málið hér í deildinni. Ég hygg, að mönnum geti ekki blandazt hugur um, að uppeldið er sá grundvöllur, sem þjóðarvelferðin hvílir á. Þjóðin getur ekki látið sig slík mál litlu skipta, og þá ekki heldur uppeldi vangæfra barna og unglinga, sem oft eru ekki meðfæri foreldranna, eða geta ekki notið viðunandi uppfósturs á heimilunum og þurfa þess vegna nauðsynlega að komast í sérstök heimili undir umsjón þeirra, sem sérstaka kunnáttu hafa í þeim efnum. Það hefir komið í ljós, að allshn. í heild lítur svipað á þetta og ég. Aðeins verð ég að segja, að n. hefir treinzt það furðanlega að komast að þessari niðurstöðu, og hér hefir verið farið óþarflega mörgum orðum um sum önnur mál, meðan þessu hefir lítið verið skeytt. Ég hygg, að það hefði aldrei orðið þingi né þjóð til ógagns, þó að nokkru lengri tíma hefði verið eytt til að ræða mál eins og þetta. Nú ber þáltill. það með sér, að meiningin muni vera að róa nokkuð í áttina, þó að seint gangi. Ekki skal ég gerast óþolinmóð. Ég veit, að Róm var ekki reist á einum degi. - Ég vonast eftir, að íslenzka þjóðin eigi eftir að eignast þá stofnun, sem orðið geti til þjóðþrifa og bjargað mörgum unglingi í náinni framtíð. Það verður að treysta því, að hæstv.ríkisstj. láti ekki undir höfuð leggjast að undirbúa málið og taki það föstum tökum í framkvæmdinni, fyrst og fremst í þeirri rannsókn, sem þáltill. fer fram á. Í grg. frv. hefi ég nokkuð farið út í það, hvernig framkvæmdum mætti hátta. Og í grg.till. er bent á ýmislegt, eins og að athuga þurfi sem fyrst um stað fyrir heimilið, um skilyrðin fyrir samstarfi bæjar- og sveitarfélaga og ríkisins, um stofnun og rekstur heimilins og um undirbúning starfskrafta. Það þarf að leita fyrir sér meðal kennara, sérstaklega í sveitum, hvort þeir fást ekki til að helga sig slíku hlutverki. Erlendis eru það einkum konur með kennaramenntun og menn úr kennarastétt, sem til þess veljast. Þá kæmi til mála að verja nokkru af því fé, sem veitt hefir verið til barnaverndar, til að styrkja efnilega menn til að kynna sér erlendis slíka uppeldisstarfsemi. Kennarar, sem árlega fara utan fleiri eða færri, ættu áreiðanlega greiðan aðgang að slíkum stofnunum í Danmörku, Svíþjóð og Noregi. Ég veit af eigin reynd, að það er svo í Danmörku. Ég kom þar t. d. á eitt slíkt heimili og átti tal við formann barnaverndarnefndarmálanna í Danmörku. Hann fór mjög hlýlegum orðum um að veita Íslendingi aðgang að námi á einhverju slíku heimili, til þess að kynna sér starf og rekstur þess háttar stofnana, og ég skildi hann svo, að dvölin yrði ekki kostnaðarsöm. Ég vænti þess, að þegar ég sé enn á ný fram á, að þetta hugsjónamál mitt og heitt áhugamál nái ekki fram að ganga, þá verði öllum skiljanlegt, að sársaukalaust er mér það ekki, þar sem ég veit, að svo margir unglingar eru í hættu staddir vegna þess að þjóðin vanrækir skyldur sínar við þá, - já, fara beinlínis illa fyrir hreina og beina handvömm þjóðarinnar. Mér svíður aðgerðaleysið og ég mun aldrei geta sætt mig við það, ef þing og stjórn taka nú ekki málið föstum tökum og hrinda því fram strax og fært þykir. Hér liggur fyrir d. í dag annað alvörumál, frv. um varnir gegn þeirri fjárpest, sem nú ógnar miklum hluta þjóðarinnar. Engum dettur annað í hug en að gera allt, sem hugsanlegt er til að stöðva þann vágest. En þegar við lítum á óknyttapestina, sem er að grípa um sig hjá æskulýðnum okkar, ætti Alþingi að hafa skilning á því, að hún er sízt hættuminni fyrir þjóðina. Ég skal ekki fara út í það, hvað við tekur, ef ekkert er gert til varnar; það fá þeir að reyna, sem við það verða að glíma á sínum tíma. Ég þakka samt sem áður hv.frsm. og hv. allshn. fyrir þann skilning, sem fram hefir komið á málefninu frá þeirra hendi, þó ég harmi það mjög, að frv. skuli ekki hafa fundið fulla náð fyrir augum þeirra. Ég sagði þó n., að hún hefði samþykki mitt til hverskonar breytinga á frv., aðeins ef meginmál þess mætti standa óhaggað, því málefnið sjálft er mér fyrir öllu, af því ég er sannfærð um, að í frv. er farin rétt leið til hjálpar vangæfum börnum þjóðarinnar. Þingsályktunartillögur, vísað til ríkisstjórnarinnar. Mjólkurverð (til einnar umr. í Ed.) – í Alþingistíðindum 1938 D Dálkur 20146 Ræðunr. 2893