Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Á þskj. 378 er nál. fjh.- og viðskn. varðandi frv. til laga um breyting á lögum um vísitölu byggingarkostnaðar, en þar er um að ræða að tekið verði upp nýtt bráðabirgðaákvæði sem verði bráðabirgðaákvæði II í lögunum. Það er svohljóðandi: ,,Eftir upptöku virðisaukaskatts hinn 1. janúar 1990 skal Hagstofa Íslands við útreikning vísitölu byggingarkostnaðar frá og með janúar 1990 taka tillit til endurgreiðslna virðisaukaskatts af byggingu íbúðarhúsnæðis vegna vinnu á byggingarstað, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988, með áorðnum breytingum, þannig að endurgreiddur virðisaukaskattur sé dreginn frá byggingarkostnaði reiknuðum með fullum virðisaukaskatti.`` Þetta frv. er flutt að beiðni hagstofustjóra til að taka af vafa um útreikning og notkun vísitölu byggingarkostnaðar eftir upptöku virðisaukaskatts og endurgreiðslu hans til íbúðarbyggjenda vegna vinnu á byggingarstað. Nefndin var einhuga um afgreiðslu þessa frv. og nefndarmenn skrifuðu allir upp á þetta nál. og standa að því og leggja til að frv. verði samþ.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Á þskj. 379 liggur fyrir nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. varðandi þetta mál, en meiri hl. leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Að nál. standa Friðrik Sophusson, Jón Sæmundur Sigurjónsson, Matthías Bjarnason, Þórður Skúlason, Guðmundur G. Þórarinsson og sá sem hér talar. Hér er um að ræða frv. sem leiðir af breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga þannig að starfsmenn eru ekki knúðir til að hafa félagaskipti. Minni hl. nefndarinnar skipar Þórhildur Þorleifsdóttir.

Frsm. minni hl. fjh.- og viðskn. (Þórhildur Þorleifsdóttir): Virðulegur forseti. Þetta frv. sem hér er til umræðu lætur lítið yfir sér en innihald þess er fyrst og fremst hvorum meginn hryggjar opinberir starfsmenn eigi að liggja eftir breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Sá er þó hængur á að ekki virðist hafa verið staðið nægilega vel að undirbúningi þessa máls og ekki höfð þau samráð við viðkomandi stéttarfélög sem eðlilegt og nauðsynlegt væri í þessu máli. Í frv. er lagt til að fólk geti valið um hvort það óski eftir því að vera í hlutaðeigandi bæjarstarfsmannafélagi eða hvort það óski að tilheyra því félagi ríkisstarfsmanna sem hefur samningsumboð fyrir viðkomandi starfsmenn. Það er eðlilegt að þessi háttur sé hafður á í byrjun en vafamál hvort festa á í lögum að sá háttur verði hafður á áfram og einungis nægi að ár hvert sé tilkynnt fyrir 15. jan. hverjum starfsmenn kjósa að framselja sinn samningsrétt. BHMR hefur sent frá sér bréf í tilefni þessa og vill undirstrika að við frágang kjarasamninga 18. maí sl. hafi verið gerð svohljóðandi bókun: ,,Samningsréttarlögin verði endurskoðuð í samvinnu við öll samtök opinberra starfsmanna. Stefnt verði að því að breytingar þær sem aðilar verða sammála um verði lagðar fram á haustþingi 1989.`` Það er ljóst að við þetta hefur ekki verið staðið. Í fyrsta lagi er það auðvitað alvarlegt mál að heil stéttarfélög skuli ekki geta treyst því þegar slíkar bókanir eru gerðar við kjarasamninga að við þær sé staðið. En hér er ekki einungis um það að ræða að ekki hafi verið rætt við BHMR heldur átti að ræða við öll samtök opinberra starfsmanna og verður ekki séð að það hafi í rauninni verið hugsað til enda hvernig ástand skapast ef ekki verður sest niður og þessi mál gaumgæfð áður en fest verða í lögum þau ákvæði sem hér er lagt til. Því hefur Kvennalistinn flutt brtt. þess efnis að sá háttur sem er lagður til í frv. verði hafður á þetta ár en að lögin gildi aðeins í eitt ár og sá tími verði notaður til þeirra hluta sem þegar hafði verið kveðið á um með þessari bókun í kjarasamningi.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Þetta frv. sem hér er lagt fram er miklu stærra mál en í fljótu bragði virðist vera. Það er því ekki gott þegar svona frv. er lagt fram svo seint, í hájólaönnum og á að ræða það með þeim hætti sem hér hefur farið fram. Hér er verið að breyta lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna í þá veru að þeir starfsmenn sem áður hafa verið í starfsmannafélögum bæjarfélaga geta nú verið þar áfram að undangenginni tilkynningarskyldu, þó með þeim hætti að bæjarstarfsmannafélögin hafi samningsumboð fyrir þá þó aðeins að þeir tilkynni það í tíma. Hér er verið að breyta grundvallargerð um starfsmenn ríkisins. Hér er verið að mismuna starfsmönnum ríkisins allverulega. Ef þetta frv. verður samþykkt þá má gera ráð fyrir því að menn vinni hlið við hlið sömu störf á mismunandi launum. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef munu margir af þeim starfsmönnum sem eru að fara frá bæjarfélögum yfir til ríkisins vera á um 20% hærri launum en ríkisstarfsmenn í sams konar störfum. Ég tel að það sé ekki rétt að fara svona að. Það kemur í ljós við þessi lög eins og nokkur önnur lög að með breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga á Alþingi, sem hér var lamin í gegn með miklum látum og mátti ekki breyta einu eða neinu, þá hefði þetta verið eitt af þeim málum sem hefði þurft að taka hér til rækilegrar skoðunar áður en þau lög voru samþykkt. Þessi lög þýða það jafnframt að það verður enn þá erfiðara fyrir ríkið að semja við sína starfsmenn. Ég þykist einnig sjá það að þegar hæstv. fjmrh. gengur til næstu samninga þá verði hann að semja fyrst við fjölmörg félög bæjarstarfsmanna, síðan við ASÍ, svo við BSRB og í þriðja lagi við BHM. Þetta er náttúrlega alveg ótækt fyrirkomulag miðað við það fyrirkomulag sem við höfum búið við og vekur þá spurningu hvort starfsmenn ríkisins eigi bara ekki rétt á því að stofna sín eigin félög utan BSRB, þó aðrir starfsemnn í sömu grein séu aðilar að BSRB. Ég held að þessi lög segi það í rauninni að ef einhver hópur innan einhverrar ákveðinnar stofnunar telur hag sínum betur borgið með því að stofna nýtt félag þá eigi hann rétt á því. Ég vil ekki láta þessi lög fara hér fram hjá okkur án þess að koma þessu að. Ég get tekið undir það sem hv. 18. þm. Reykv. segir í nál., að það sé ámælisvert að efni frv. skuli ekki hafa verið rækilega kynnt fyrir samtökum launafólks. Ég held að þessi mál séu miklu stærri og flóknari en menn vilja vera láta og hefði talið að þau hefðu þurft miklu rækilegri umfjöllun hér og betri en þetta frv. hefur fengið því það hefur farið í gegnum nefndir á ótrúlega skömmum tíma. Ég undrast það einnig að forustumenn verkalýðshreyfingarinnar hér á þingi, sem eru allnokkrir bæði í efri deild og neðri, hafa nánast ekkert fjallað um þetta.

Geir H. Haarde Herra forseti. Ég tel að fjmrh. og ríkisstjórn hafi orðið nokkuð á í messunni við undirbúning þessa máls og að ekki hafi verið haft eðlilegt samráð við alla hlutaðeigandi aðila, ekki nú frekar en á síðasta vori þegar lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga voru samþykkt án samráðs við starfsmannafélögin. Hér er verið að reyna að leiðrétta mistök sem þá urðu. Ég tel að þetta mál sé ekki nægilega vel undirbúið. Ég tel að tillaga Kvennalistans sé þó skárri og segi já.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Eins og kom fram í ræðu minni áðan tel ég þetta mál illa undirbúið og hefði átt að leggja það fram strax í haust. Þetta er eitt af þeim málum sem ekki hefur verið gengið frá varðandi verkaskiptinguna. Ég tel að tillaga Kvennalistans sé þó til bóta og segi já.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegur forseti. Ég vil aðeins undirstrika hversu alvarlegt það er ef Alþingi ætlar með þeim hætti sem hér er boðað að ganga á rétt launþegahreyfingarinnar. Ef ekki er hægt að treysta því að staðið sé við bókanir sem gerðar eru í kjarasamningum er hætta á alvarlegum trúnaðarbresti í samskiptum ríkisins og samtaka opinberra starfsmanna. Þetta er ekki stórfelld breyting sem hér er lögð til, aðeins að lögin gildi bara í eitt ár og ætti þá að gefast kostur á að hafa eðlileg samráð og samvinnu við öll samtök opinberra starfsmanna eins og lofað var. Ég segi já.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Á þskj. 387 liggur fyrir álit meiri hl. fjh.- og viðskn. ,,Nefndin hefur fjallað um frv. og komu eftirtaldir til viðræðna við nefndina: Hallgrímur Snorrason hagstofustjóri, Georg Ólafsson verðlagsstjóri, Ásmundur Stefánsson og Ari Skúlason frá ASÍ, Björn Arnórsson og Sigurður Jóhannesson frá BSRB, Birgir Björn Sigurjónsson frá BHMR, Vilhjálmur Egilsson frá Verslunarráði, Ólafur Davíðsson frá Félagi íslenskra iðnrekenda, Árni Reynisson frá Félagi íslenskra stórkaupmanna, Þórarinn V. Þórarinsson frá VSÍ, Sveinn Hjörtur Hjartarson frá LÍÚ, Þórleifur Jónsson og Guðlaugur Stefánsson frá Landssambandi iðnaðarmanna, Gunnar S. Björnsson frá Meistara- og verktakasambandi byggingarmanna, Ágúst H. Elíasson frá Samtökum fiskvinnslustöðva, Erna Hauksdóttir frá Sambandi veitinga- og gistihúsa, Sigurgeir Sigurðsson, Magnús E. Guðjónsson og Eggert Jónsson frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, María Jóna Gunnarsdóttir frá Sambandi íslenskra hitaveitna, Eiríkur Þorbjörnsson frá Sambandi íslenskra rafveitna, Pálmi Kristinsson og Gunnar Birgisson frá Verktakasambandi Íslands, Gunnlaugur Júlíusson og Hákon Sigurgrímsson frá Stéttarsambandi bænda, Guðrún Zoega, Pétur Stefánsson og Ólafur Erlingsson frá Félagi ráðgjafarverkfræðinga, Gestur Jónsson frá Lögmannafélagi Íslands, Árni Tómasson frá Félagi löggiltra endurskoðenda, Heiðar Ástvaldsson frá Dansráði Íslands, Valur Þorvaldsson frá Svínaræktunarfélagi Íslands, Bjarni Á. Jónsson frá Félagi kjúklingabænda, Stefán Þorbergsson og Rögnvaldur Hilmarsson frá flugskólanum Vesturflug. Gestirnir greindu frá viðhorfi sínu til málsins, lögðu fram gögn og svöruðu spurningum nefndarmanna. Nefndinni til ráðuneytis voru Garðar Valdimarsson ríkisskattstjóri, Jón Guðmundsson frá embætti ríkisskattstjóra og Snorri Olsen, Bolli Þór Bollason Maríanna Jónasdóttir og Guðrún Ásta Sigurðardóttir frá fjmrn. Nefndin varð sammála um að gera nokkrar breytingar á frv. og eru tillögur um slíkt fluttar á sérstöku þskj. Hins vegar varð nefndin ekki sammála um afgreiðslu málsins í heild. Meiri hl. leggur til að frv. verði samþykkt með brtt. nefndarinnar. Brtt. nefndarinnar eru eftirfarandi: 1. Við 1. gr. Lagt er til að flugnám verði undanþegið virðisaukaskatti á sama hátt og ökunám. Þá verði dansnám einnig undanþegið. 2. Við 6. gr. Þar sem nú er komið í frv. almennt ákvæði er undanþiggur tímarit virðisaukaskatti er ekki þörf á sérstökum lið um skattmeðferð erlendra tímarita. 3. Á 13. gr. eru tvær breytingar: a. Lagt er til að endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu manna á byggingarstað fari fram eigi sjaldnar en á tveggja mánaða fresti. b. Lagt er til að sú regla, er heimilar endurgreiðslur til sveitarfélaga, verði einnig látin gilda um ríkisfyrirtæki og ríkisstofnanir til að unnt sé að tryggja samkeppnisstöðu þjónustugreina. Nefndarmenn fjölluðu ítarlega um gjaldfrest í tolli og er meiri hl. nefndarinnar ljóst mikilvægi þess að sporna við hækkun verðlags og vaxta. Ákveðið hefur verið að gjaldfrestur á virðisaukaskatti verði veittur við innflutning á hráefni til innlendrar iðnaðarframleiðslu. Meiri hl. telur mikilvægt að fjmrn. kanni kosti þess að veita víðtækari gjaldfrest á innflutningi í því skyni að koma í veg fyrir verðlagshækkanir. Þá fjallaði nefndin nokkuð um frekari undanþágur á virðisaukaskatti vegna sölu á heitu vatni. Nefndin telur ekki ástæðu til að hafa undanþáguna víðtækari en efri deild féllst á. Nefndin vill í þessu sambandi benda á að eftir breytingu efri deildar er undanþáguákvæðið svipað og verið hefur í söluskattslögunum. Núgildandi söluskattslög hafa t.d. verið túlkuð þannig að undanþága næði til snjóbræðslu. Nefndin ræddi áhrif virðisaukaskatts á starfsemi sveitarfélaganna. Í frv. er lagt til að fjmrh. verði heimilt að ákveða með reglugerð að endurgreiða sveitarfélögunum virðisaukaskatt sem þau hafa greitt af kaupum á skattskyldri vöru eða þjónustu atvinnufyrirtækja. Meiri hl. vill vekja sérstaka athygli á yfirlýsingu fjmrh. við 1. umr. í neðri deild, en hann sagði þar m.a.: ,,Samkvæmt gildandi lögum um virðisaukaskatt var ætlunin að sveitarfélögin greiddu neysluskatt af mun breiðari stofni en í dag vegna þess að vinna manna á byggingarstað verður skattskyld eftir áramót. Hins vegar hefur verið ákveðið af hálfu ríkisstjórnarinnar, í fyrsta lagi að beita sér fyrir því að virðisaukaskattur sveitarfélaga verði endurgreiddur. Í öðru lagi hefur fjmrn. nú þegar tilgreint ákveðna þætti þar sem endurgreiðslan mun gilda. Í bréfi fjmrn. til sveitarstjórna sem og á fundi sem ég átti með forráðamönnum Sambands ísl. sveitarfélaga lýsti ég því yfir að það sé ekki ætlun ríkisstjórnarinnar að hafa framkvæmdir sveitarfélaga að sérstakri tekjulind í þessum efnum og bauð forsvarsmönnum sveitarfélaga upp á nána samvinnu við fjmrn. til að fylgjast með hvernig virðisaukaskatturinn kemur út gagnvart sveitarfélögum og aðlaga framkvæmdina þeirri reynslu. Það hefur tekið nokkurn tíma í ýmsum löndum þar sem virðisaukaskattur hefur verið við lýði að finna honum eðlilegt form varðandi sveitarfélögin. Það er einnig mikilvægt að tryggja að það gildi jafnræði milli sveitarfélaganna í þessum efnum vegna þess að það er ljóst að virðisaukaskatturinn mun koma nokkuð misjafnt við sveitarfélögin.`` Meiri hl. fagnar þessari yfirlýsingu fjmrh. og væntir þess að heimild skv. 3. mgr. 42. gr. verði nýtt.`` Undir þetta rita Guðmundur G. Þórarinsson, með fyrirvara, Þórður Skúlason, með fyrirvara og Jón Sæmundur Sigurjónsson og Páll Pétursson. Það er rétt að vekja sérstaka athygli á því að fjmrh. hefur gefið yfirlýsingu um að hann muni setja á stofn samstarfsnefnd ríkis og sveitarfélaga til þess að fjalla um framkvæmd virðisaukaskatts hvað sveitarfélögin varðar.

Frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. (Friðrik Sophusson): Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 393, en það er nál. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. Í þeim minni hl. eru sá sem hér stendur og hv. 1. þm. Vestf. Matthías Bjarnason. Að gefnu tilefni um það að við sjálfstæðismenn hefðum ætlað að hindra afgreiðslu þessa máls fyrir jól vil ég taka fram eftirfarandi. 1. Frv. þetta kom mjög seint fram þar sem hæstv. ríkisstjórn átti í erfiðleikum að ákveða hvaða efnisatriði ættu að koma fram í frv. 2. Málið var tekið fyrir í hv. fjh.- og viðskn. áður en 1. umr. fór fram. 36 gestir komu þá á fund nefndarinnar auk þeirra sex starfsmanna ríkisins er sátu fundi hennar. Ég held að það sé einsdæmi og jaðri reyndar við að vera óþinglegt að nefnd fari ofan í mál með þessum hætti áður en málið hefur verið sent viðkomandi þingnefnd. 3. 1. umr. málsins var mjög stutt og talaði aðeins einn þm. frá hverjum stjórnarandstöðuflokki. 4. Látið var átölulaust að mestu að hæstv. ráðherra var ekki við nema hluta af 1. umr. málsins þar sem hann var á sama tíma að mæla fyrir öðru máli í hv. Ed. 5. Nefndin lauk störfum innan við sólarhring eftir að málið fór til hennar. 6. Málinu var lokið í nefndinni áður en allar upplýsingar lágu fyrir um mikilvæg atriði og enn á hæstv. ríkisstjórn eftir að taka ákvarðanir sem snerta veigamikil atriði í frv. 7. Nefndarfundir voru a.m.k. tvívegis haldnir á meðan fundir stóðu yfir í Sþ. Það er því ljóst, virðulegi forseti, að 1. minni hl. hefur ásamt með öðrum nefnarmönnum í hv. fjh.- og viðskn. greitt fyrir því að þetta mál fái óvenjuhraða afgreiðslu í hv. deild til að hægt sé að afgreiða það nú fyrir jól. Það frv. sem hér er til umræðu er frv. til breytinga á lögum sem samþykkt voru á sínum tíma um virðisaukaskatt, en upptaka slíks skatts er stór liður í að aðlaga íslenskt skattkerfi að því skattkerfi sem ríkjandi er í okkar helstu nágranna- og viðskiptalöndum, svo sem öllum Vestur-Evrópuríkjum. Verði frv. sem hér er til umræðu að lögum er ljóst að Ísland verður í hópi þeirra þjóða sem hafa hvað hæstan virðisaukaskatt. Aðeins tvær þjóðir hafa hærra skatthlutfall og báðar þjóðirnar eru með virðisaukaskatt í nokkrum þrepum. Það eru annars vegar Svíar og hins vegar Írar. Það er jafnframt ljóst að með því að hækka skatthlutfallið úr 22% í 24,5% er um verulega skattahækkun að ræða og séu tekjur ríkissjóðs bornar saman annars vegar að óbreyttu söluskattskerfi og hins vegar með þeirri breytingu sem hér er lögð til er giskað á að kerfisbreytingin færi ríkissjóði a.m.k. 1 1 / 2 milljarð í auknar tekjur og bætast þær við þann tekjuauka sem fæst vegna breytinga sem nú er áætlað að verði um áramótin í tekjuskattskerfinu. Þannig geta þessar tvær breytingar orsakað þriggja milljarða tekjuauka í ríkissjóð, en þess ber að geta að til frádráttar verður að telja að aðrir skattar lækka, t.d. eignarskatturinn, ef áform ríkisstjórnarinnar ná fram að ganga. Það er mikilvægt, virðulegur forseti, að það komi fram hér við 2. umr. að það virðist ekki skipta máli þótt hæstv. ríkisstjórn auki þannig skattheimtuna. Útgjöld ríkissjóðs vaxa jafnharðan og nú er svo komið að ríkisútgjöld, mæld sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, hafa aldrei verið hærri hér á landi, nálgast það að vera 29% sem er Íslandsmet. Það lýsir þessu best að á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir 5 milljarða halla á ríkissjóði og á næsta ári má gera ráð fyrir samsvarandi halla og sumir þeir svartsýnu spá enn þá meiri halla á næsta ári þrátt fyrir aukna skattheimtu hæstv. ríkisstjórnar. Í yfirlýsingu sem hæstv. ríkisstjórn gaf við lok kjarasamninga á sl. vori, nánar tiltekið hinn 30. apríl 1989, lofaði ríkisstjórnin með skriflegum hætti og undirrituðum af hæstv. forsrh. að jöfnunargjald yrði fellt niður þegar virðisaukaskattur kæmi til framkvæmda. Nú er ljóst að hæstv. ríkisstjórn ætlar að gera orð hæstv. forsrh. ómerk með því að halda áfram að leggja á jöfnunargjald. Þess skal getið að jöfnunargjaldið var sett á á sínum tíma til þess að hægt væri að endurgreiða fyrirtækjum sem stunda útflutning uppsafnaðan söluskatt. Nú er því hlutverki jöfnunargjaldsins lokið og jöfnunargjaldið þess vegna orðinn hreinn verndartollur. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1990 er gert ráð fyrir að jöfnunargjaldið skili í ríkissjóð 500 millj. kr. Jöfnunargjaldið hefur verið frá sl. vori 5% og ef það hlutfall er reiknað til heils árs hefði jöfnunargjaldið gefið ríkissjóði 1 milljarð. Það er því ljóst að breytingar hljóta að verða á álagningu jöfnunargjalds. Þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir í nefndinni hafa ekki fengist svör við því hvort hæstv. fjmrh. ætlar að hætta við álagningu gjaldsins á miðju ári eða hvort hlutfallið fer stiglækkandi, og er þetta eitt þeirra atriða sem hv. Alþingi hlýtur að ganga eftir svörum við. Það var upplýst í hv. nefnd að ætlun hæstv. ríkisstjórnar væri að greiða útflutningsgreinunum 390 millj. kr. upp í uppsafnaðan söluskatt vegna framleiðslu á árinu 1989. Ekki fengust upplýsingar um það hvort þessi upphæð dygði né heldur hvernig hún skiptist á einstakar útflutningsgreinar. Þó kom fram hjá einum hv. nefndarmanni að líklega þyrfti um 200 millj. kr. eingöngu til fiskeldis. Sjá þá allir að lítið verður til skiptanna fyrir sjávarútveginn að öðru leyti og iðnaðinn, en þess ber að geta að það er lagaskylda að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt í iðnaði. Þegar hæstv. utanrrh. var fjmrh. í tíð síðustu ríkisstjórnar var lagafrv. um virðisaukaskatt breytt og tekin inn í 34. gr. frv. heimild til þess að veita greiðslufrest á virðisaukaskatti við innflutning. Það var skilningur allra þeirra sem að því máli stóðu að hæstv. ríkisstjórn mundi beita þessari heimild. Nú hefur hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn, kannski vegna fjarveru hæstv. utanrrh., gert hæstv. utanrrh. ómerkan sinna orða og svikið þá samninga sem ég tel að gerðir hafi verið á sínum tíma, einkum og sér í lagi annars vegar við iðnaðinn og hins vegar við verslunina. Á móti kemur að hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir að hann ætli að veita sérstakan greiðslufrest á hráefni og rekstrarvörum iðnaðarins og verður sá greiðslufrestur veittur eftir geðþótta fjmrh. Það er nauðsynlegt, virðulegur forseti, að það komi skýrt fram að fulltrúar iðnaðarins sem heimsóttu nefndina voru á þeirri skoðun að nota ætti heimildina í 34. gr. til almenns greiðslufrests. Verði sú niðurstaðan, sem ég vona að verði ekki, að leið hæstv. fjmrh. verði valin þýðir þetta það að áliti allra þeirra sem reiknað hafa út áhrif slíkrar ákvörðunar að almennt verðlag á vörum sem fluttar eru inn mun hækka a.m.k. um 1%, aðrir segja 2% og jafnvel hærri tölur eru nefndar, en varlega áætlað má telja að hækkunin verði a.m.k. 1--2%. Það ber einnig að leggja áherslu á það að sú fjárbinding sem verslunin verður fyrir af þessum sökum hlýtur að bitna fyrst og fremst á landsbyggðarversluninni sem nú á undir högg að sækja, enda er veltuhraði landsbyggðarverslunarinnar talsvert minni en hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég deili þess vegna og við í minni hl. áhyggjum okkar með því sem fram kom í nál. meiri hl. nefndarinnar og teljum fyllstu ástæðu til þess að skora á hv. meiri hl. nefndarinnar að beita sér fyrir því á milli 2. og 3. umr. að ná fram skýrari yfirlýsingu hæstv. fjmrh. þess efnis að staðið verði við þann samning sem við teljum að gerður hafi verið á milli atvinnurekenda og hæstv. utanrrh. þegar hann á sínum tíma gegndi störfum fjmrh. Mér er kunnugt um áhuga sumra hv. meirihlutamanna á þessu máli og ég hvet þá til þess að kanna þetta mál ofan í kjölinn. Hæstv. ráðherra hefur notað þau rök í þessu máli að í raun skipti þetta verslunina litlu máli því að hún hagnist á upptöku virðisaukaskattsins og þess vegna þurfi ekki greiðslufresturinn til að koma. Þetta er auðvitað út í hött því að ljóst er að verslunin hagnast jafnmikið og ríkissjóður tapar í þeim skilningi að greiðsluflæðið verður hægara til að byrja með og hlýtur það að þýða að minni tekjur koma inn í ríkissjóð fyrstu mánuðina en síðan mun það að sjálfsögðu jafna sig þegar kemur fram á árið 1991. Þá vil ég geta þess, virðulegur forseti, að ef frv. breytist ekki og þar með lögin um virðisaukaskatt má gera ráð fyrir að sveitarfélögin þurfi að greiða sem nemur 900 millj. kr. vegna skattkerfisbreytingarinnar. Þessi áætlaða tala er fundin þannig út að reynt er að áætla greiðslur sveitarfélaganna vegna virðisaukaskattsins og síðan er dregin frá sú tala sem sveitarfélögin hefðu hvort sem er orðið að borga í söluskatt. Hér er um verulegar upphæðir að ræða og ég fagna því að hæstv. fjmrh. hefur sýnt skilning á þessu máli og lýst því yfir, eins og kemur fram í nál. meiri hl. og framkallaðist þegar ég spurði hann við 1. umr. málsins, að slíkt sé óverjandi. Hins vegar hefur hæstv. ráðherra ekki fengist til þess að leita lausna á þessu máli með því að flytja brtt. sem nægði fyrir sveitarfélögin í landinu. Nefndarmenn fengu upplýsingar um það að í Danmörku þar sem virðisaukaskatturinn er undanþágulaus, en Danmörk er eitt fárra landa í Vestur-Evrópu þar sem virðisaukaskatturinn er undanþágulaus, njóti sveitarfélögin fríðinda á þessu sviði og virðisaukaskatturinn sé endurgreiddur með ákveðnu kerfi. Er það í þeim anda sem vitað er að gerist víðast hvar að sveitarfélög sem eru skylduð samkvæmt lögum til þess að halda úti ákveðinni þjónustu og að framkvæma vissa hluti eiga auðvitað ekki að verða tekjulind eða féþúfa ríkissjóðs. Ég vil þess vegna nú þegar ljóst er að þetta mál á eftir að fara til 3. umr. og jafnframt til Ed. skora á hv. meiri hl. nefndarinnar að kanna það hvort ekki sé nú þegar hægt að finna lausn á þessu máli sem báðir aðilar geta sætt sig við, en af því er slæm reynsla í öðrum löndum að slíkt sé dregið og vitna ég þá enn til Danmerkur í því sambandi en lögunum þar var breytt árið 1985 til þess að koma í veg fyrir sífellda árekstra á milli annars vegar ríkisvaldsins og hins vegar sveitarfélaganna. Það er ljóst, virðulegur forseti, að verði þetta frv. samþykkt með þeim endurgreiðslureglum að greiða eigi til baka á heildsölustigi ákveðnar matvörur muni vissar matvörur hækka meira en sýnist samkvæmt frv. Það er viðurkennt af fjmrn. að um það bil 1000 millj. þurfi að ganga til endurgreiðslna á hluta af virðisaukaskattinum vegna matvörunnar sem á að njóta þessa afsláttar. Jafnframt er viðurkennt að það vanti 500 millj. kr. á niðurgreiðslufé ríkisins til þess að verðlag á dilkakjöti og mjólkurafurðum breytist ekki umfram annað verðlag í landinu. Öll vitum við að verðlagsforsendur fjárlagafrv. eru reistar á veikum grunni. Gert er ráð fyrir því að nánast engar kauphækkanir eigi sér stað á næsta ári og verðlag breytist þannig að frá meðaltali þessa árs til meðaltals næsta árs verði breytingin 16,5% samkvæmt splunkunýjum tölum frá Þjóðhagsstofnun. Vissulega er hægt að draga í efa þessa spá Þjóðhagsstofnunar. Samkvæmt reynslu hafa spár Þjóðhagsstofnunar ekki reynst sannar í raun, enda eru þær spádómur. Gangi það eftir að spár Þjóðhagsstofnunar verði jafnraunhæfar og á umliðnum árum dregur enn í sundur og þá er hægt að halda því fram að í raun lækki dilkakjötsverð og mjólkurafurðaverð ekki vegna þess að það skortir fé úr ríkissjóði til þess að standa við þær niðurgreiðslur sem hafa verið við lýði á þessu ári. Upphæðin í fjárlögum miðast við það að greiða aðeins út sömu peningaupphæð og þess vegna má segja að áhrif endurgreiðslunnar á hluta virðisaukaskattsins til lækkunar á verði dilkakjöts og mjólkur muni verða hverfandi þegar líða tekur á næsta ár. Virðulegi forseti. 1. minni hl. nefndarinnar styður að sjálfsögðu brtt. sem koma frá nefndinni og stendur að þeim brtt. en 1. minni hl. leyfir sér að flytja nokkrar brtt. á þskj. 394 og mun ég nú í örstuttu máli gera grein fyrir þeim helstu. 1. brtt. er ætlað að koma til móts við sjónarmið sveitarfélaganna en hún er orðrétt sú hugmynd sem Samband ísl. sveitarfélaga lagði nefndinni til. 2. brtt. fjallar um það að hafa virðisaukaskattinn í tveimur þrepum eins og Sjálfstfl. hefur lagt til. 3. brtt. fjallar um það að undanþiggja eldsneyti í innanlandsförum og veiðarfæri og brennsluolíu fyrir fiskiskip. Það fyrrnefnda mun hækka kostnað fyrir flugfélögin á innanlandsmarkaði og þar með fyrir farþega, en síðari liðurinn getur valdið vandræðum fyrir útgerðina. Í 4. brtt. leggjum við til að lögfræðiþjónusta verði undanþegin, ekki síst í ljósi þeirra upplýsinga sem komu fram í nefndinni, að virðisaukaskattur á lögfræðiþjónustu lenti eingöngu á þeim sem verst væru settir því að fyrirtæki, stofnanir og félög gætu varpað af sér virðisaukaskattinum vegna þess að hann er nettóskattur. Í 5. brtt. er lagt til að byggingarkostnaður gistihúsa verði undanþeginn skattinum, enda er um útflutningsstarfsemi að ræða. Í 6. brtt. er fjallað um tveggja þrepa skattinn og enn fremur í þeirri sjöundu, en báðar þessar tillögur eru afleiðing af því að Sjálfstfl. leggur til að virðisaukaskatturinn sé í tveimur þrepum. Sömu sögu er að segja um 8. og 9. tillöguna, en í 10. tillögu gerum við ráð fyrir að aðeins verði heimilt að skuldajafna við útgreiðslu skattsins til þeirra fyrirtækja sem skulda önnur opinber gjöld. Slíkt geti aðeins gerst við reglulegt uppgjör og aðeins þegar viðkomandi fyrirtæki eigi ekki á sama tíma kröfur á ríkissjóð fyrir seldar vörur og þjónustu. Fulltrúar Kvennalistans flytja tillögu sama efnis og munum við styðja hana til vara því að það er einn efnislegur munur á þeim tveim tillögum þar sem við gerum ráð fyrir því að setja inn orðalagið ,,við reglulegt uppgjör``. Í 11. brtt. leggjum við til að 11. gr. frv. falli brott en í henni eru tvöfölduð þau viðurlög sem voru og eru í gildandi lögum. Við teljum varasamt, nú þegar kerfisbreytingin á sér stað og mjög margir nýir gjaldendur koma til skjalanna, að auka refsiviðurlögin með þessum hætti og teljum að það þurfi að fara varlega af stað þó að við höfum að sjálfsögðu fullan skilning á því að eftir því verður að ganga að fyrirtækin standi skil á virðisaukaskattinum. 12. brtt. er fyrst og fremst tillaga sem snýr að ríkisskattstjóra og kærum og enn fremur sú 13. sem gerir ráð fyrir að málsmeðferð geti verið flýtt og mál eigi greiðari aðgang í gegnum kerfið en nú er. 14. brtt. er ákaflega mikilvæg því að í henni er fjallað um greiðslufrest í tolli og þar herðum við á því heimildarákvæði sem nú er í lögunum. 15. brtt. fjallar um tveggja þrepa skattinn, í fyrsta lagi. Í öðru lagi gerum við ráð fyrir að hönnunarkostnaður vegna byggingarframkvæmda verði endurgreiðanlegur og í þriðja lagi gerum við ráð fyrir því í brtt. okkar að endurgreiðsla vegna virðisaukaskatts af endurbótum íbúðarhúsnæðis nái enn fremur til meiri háttar viðhalds og að viðmiðunartalan verði 4% af fasteignamati en ekki 7% eins og segir í frumvarpsgreininni. Í 16. brtt. leggjum við til að gildistöku virðisaukaskatts verði frestað til 1. júlí 1990 og í 17. brtt. leggjum við til að virðisaukaskattur af bókum samkvæmt skilgreiningu frv. falli niður 1. sept. en ekki 16. nóv. eins og frumvarpsgreinin gerir ráð fyrir. Til vara munum við styðja tillögu Kvennalistans sem leggur til að 16. sept. komi í staðinn fyrir 16. nóv. Það væri vissulega ástæða til að fara mörgum fleiri orðum um frv. og þessa kerfisbreytingu og fyrirliggjandi brtt. Ég kemst ekki hjá því, virðulegur forseti, að minna á að á þskj. 385 eru brtt. frá Inga Birni Albertssyni og Hreggviði Jónssyni, hv. þm. Frjálslynda hægriflokksins. Ýmsar þær brtt. eru með svipuðum hætti og brtt. 1. minni hl. Aðrar eru annars efnis og án þess að lýsa þeim sérstaklega, enda er það annarra að gera það, get ég sagt að a.m.k. frá mínum sjónarhóli er eðlilegt að 1. minni hl. styðji einstakar greinar af þeim sem er að finna á því þingskjali. Virðulegur forseti. Ég hef þá lokið að gera grein fyrir nál. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. um frv. til laga um virðisaukaskatt með áorðnum breytingum.

Frsm. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. (Þórhildur Þorleifsdóttir): Virðulegi forseti. Við 1. umr. þessa máls lýsti ég því víst yfir að ég mundi verða stuttorð í það skipti um frv. það sem hér er til umfjöllunar en þeim mun langorðari við 2. umr. Nú hafa mál skipast þannig að hver mínúta er dýrmæt og best að þær mínútur sem eftir eru nýtist allar vel. Því mun ég reyna að stytta mál mitt að mun og ekki fara um víðan völl varðandi frv. heldur reyna að einskorða mig við þær brtt. sem við kvennalistakonur leggjum fram við þetta frv. auk fáeinna almennra orða um frv. Ég vil geta þess strax í upphafi að við munum að sjálfsögðu styðja þær brtt. sem fjh.- og viðskn. stendur öll að en mun koma að brtt. Kvennalistans seinna. Við kvennalistakonur vorum aldrei þeirrar skoðunar að kostir virðisaukaskatts væru stærri en gallar hans og greiddum þess vegna atkvæði gegn honum. Engar nýjar forsendur hafa að okkar mati komið fram til að breyta þeirri afstöðu. Þvert á móti hefur flest það komið fram sem Kvennalistinn spáði í umræðum um virðisaukaskattinn á sínum tíma. Helstu rök fyrir upptöku hans eru brostin. Undanþágum átti að fækka, en þeim fjölgar ört svo að nú er útlit fyrir að þær undanþágur sem nú eru frá söluskatti rati flestar inn í virðisaukaskattslögin. Kostnaður við upptöku þessa skattkerfis er mikill, það viðurkenna allir, bæði hjá skattyfirvöldum og fyrirtækjum. Það var haft á orði þegar virðisaukaskattslögin sjálf voru til umræðu að það þyrfti a.m.k. 70 ný störf við skattinnheimtu til þess að anna innheimtu þessa skatts og vafalaust mun eitthvað svipað gerast hjá fyrirtækjum því að þau eru mörg hver mjög vanbúin að mæta þessum breytingum. Þetta kerfi er flóknara, kostar þar af leiðandi meiri skriffinnsku, meiri mannafla og verður því óhjákvæmilega dýrara en það sem nú er í gildi. Frestun á gildistöku laganna hefur ekki verið notuð sem skyldi til undirbúnings en þau voru rökin fyrir frestuninni. Um þetta ber öllum saman sem til viðtals komu við fjh.- og viðskn. auk þess sem við höfum fengið að fylgjast með því hér á Alþingi að reglugerðir hafa verið seint á ferðinni og sumar enn ókomnar. Það var upplýst í meðförum nefndarinnar á frv. að nú yrði tekin upp öflug fræðslustarfsemi fyrir fyrirtæki. Hvað er öflugt er eflaust afstætt orð en ég hef það fyrir satt að um 20 manns muni nú fara á yfirreið til þess að hjálpa fyrirtækjum yfir byrjunarörðugleika í framkvæmd þessa skattkerfis. Það má í raun segja að eini árangur frestunarinnar sé sá að ráðrúm gafst til þess að breyta skatthlutfalli og hækka það frá því sem ákveðið var þegar lögin um virðisaukaskatt voru samþykkt hér á Alþingi. Það þarf náttúrlega engum að koma á óvart þegar svo virðist vera að í hvert skipti sem einhver tekjuöflunarfrumvörp eru til umræðu á þingi hafi skatthlutföll hækkað í þeim sömu frv. og virðist 2% eða þar um bil vera að verða sígild tala í þeim efnum. Þrátt fyrir það að við höfum aldrei verið fylgjandi upptöku þessa skatts og vildum helst að menn sæju að sér í tíma og hættu við gildistöku þessara laga freistum við þess nú að flytja nokkrar brtt. í þeirri von að enn sé ráðrúm til að færa eitthvað til betri vegar. Það hefði verið hægt að flytja fjölmargar brtt. við frv. sem hér er til umræðu. Við völdum þá aðferð að hafa þær fáar og leggja þar með áherslu á mikilvægi þeirra. Ég mun fyrst taka 2. brtt. sem er við 10. gr. og inniber að ríkið geti ekki með yfirgangi gengið þannig til innheimtu að hægt sé að nota skuldir til skuldajöfnunar. Það er í rauninni ekki líðandi að ríkið geti í krafti styrks síns viðhaft aðferðir í innheimtu sem það ekki leyfir öðrum. Við leggjum því til að greinin orðist svo: ,,Kröfu um vangoldin opinber gjöld og skatta til ríkissjóðs ásamt verðbótum, álagi og dráttarvöxtum er heimilt að skuldajafna á móti endurgreiðslu enda eigi fyrirtæki ekki á sama tíma kröfu á ríkissjóð fyrir seldar vörur eða þjónustu.`` Brtt. nr. 3 varðar skattlagningu á bókum. Þegar er í frv. að finna brtt. þar sem bækur á íslensku, hvort sem þær eru frumsamdar eða þýddar, eru undanþegnar virðisaukaskatti og er það vel og í samræmi við þá brtt. sem Kvennalistinn flutti við virðisaukaskattsfrv. hér um árið. Þó er sá galli á að þessari undanþágu er ekki ætlað að taka gildi fyrr en 16. nóv. 1990. Ég gerði það að umtalsefni í 1. umr. þessa máls hversu illa þetta kæmi niður á námsmönnum sem mundu flestir hverjir þurfa að verða sér úti um námsbækur áður en til undanþágu kæmi. Því væri óréttlátt að miða við þessa dagsetningu og það yrðu eflaust þeir sem ekki þyrftu að horfa í aurinn sem gætu keypt námsbækur, aðrir yrðu að bíða og standa þar með hallari fæti en þeir sem efnameiri væru. Við leggjum til að undanþágan taki gildi 16. sept. í stað 16. nóv. og miðum þá við uppgjörstímabil. Þriðja brtt., sem reyndar er nr. 1 á þskj. 397, er auðvitað sú sem mestu máli skiptir, er þess vegna nr. 1 á þingskjalinu, en ég tek hana síðast í máli mínu til þess að undirstrika mikilvægi hennar. Í frv. er aðeins lagt til að gerðar verði mjög takmarkaðar breytingar á skattlagningu matvæla. Lagt er til að endurgreiða skuli hluta virðisaukaskatts af nokkrum tegundum matvæla, af neyslumjólk, dilkakjöti, neyslufiski og fersku innlendu grænmeti þannig að verð á þeim verði álíka og ef skatthlutfallið af þessum matvörum væri 14% í stað 24,5%. Endurgreiðslu stendur svo til að fjármagna með um það bil 900 millj. kr. á næsta ári. Enn hefur því ekki verið svarað og kannski veit enginn enn þá hversu mikið fé þarf í raun. Það er einmitt ein sú reglugerð sem enn er ókomin, þ.e. hvernig standa skal að þessum endurgreiðslum. Jafnvel þótt ígildi 14% virðisaukaskatts sé á matvörum í stað 24,5% er ljóst að þarna er samt verið að skattleggja matvörur meira en gengur og gerist annars staðar. Flestar þjóðir virðast hafa hliðrað sér hjá því að leggja svo þungan skatt á nauðþurftir fólks. Það er erfitt að koma auga á hvers vegna þetta skatthlutfall er valið og einnig rök fyrir því um hvaða neysluvörur það gildir. Það er ekki möguleiki að sjá nein rök fyrir því hvers vegna þessir fjórir flokkar eru valdir. Ég vil ítreka að það er ekki í samræmi við þá neyslustefnu sem samþykkt var á síðasta þingi og það mismunar líka innlendri matvælaframleiðslu þannig að helst dettur manni í hug að skýringin sé að reynt hafi verið að sleppa með eins fáa flokka og hugsanlegt væri. Það er óvíst að þessi endurgreiðsla muni í raun, þegar til lengdar lætur, skila sér í lækkuðu verði á matvælum. Þegar er vitað að talsverðar fúlgur vantar til að standa straum af niðurgreiðslum á landbúnaðarvörum næsta ár og hætt er við að verð fari því hækkandi eftir því sem líður á árið þrátt fyrir boðaðar endurgreiðslur. Mönnum er e.t.v. í fersku minni að þegar söluskattur var lagður á matvæli átti m.a. að niðurgreiða söluskatt af fiski til þess að létta þessa nýju álögu eitthvað en þær niðurgreiðslur héldust ekki að raunvirði og mér segir svo hugur um að flestir hafi nú gleymt þeim. Það er mikil óvissa um heildaráhrif virðisaukaskatts á verðlag og því hvort, eins og ég sagði, boðaðar endurgreiðslur verði í raun til vörulækkunar, en þess verður líka að geta að það eru ýmis önnur atriði sem vafalaust leiða til hækkunar. Ég nefndi áðan aukin umsvif og kostnað við framkvæmd skattsins og því er t.d. spáð að aukin fjárbinding fyrirtækja í verslun og iðnaði vegna skorts á gjaldfresti við innflutning muni leiða til hærra vöruverðs. Talað er um u.þ.b. 2%. Það fer ekki á milli mála að alvarlegasti og stærsti og óréttlátasti galli þessara laga um virðisaukaskatt er matarskatturinn illræmdi og hann er enn til staðar þótt smávægilegar breytingar hafi verið gerðar til að milda hann. 2. minni hl. telur það hættulegt fyrir afkomu hinna tekjuminni í þjóðfélaginu hve margir virðast hafa sætt sig við þessa óréttlátu skattheimtu af nauðþurftum. Þó að samtök launþega lýsi sig sum hver enn andvíg matarskatti er eins og flestir hafi sætt sig við þá sárabót sem boðið er upp á, þ.e. endurgreiðslurnar. Í raun má halda því fram með nokkrum rökum að þegar ekkert virðist eftir standa af því sem talið var virðisaukaskattinum til kosta í upphafi séu engar ástæður fyrir upptöku hans aðrar en einhver óskiljanleg og blind aðdáun á kerfisbreytingum, að geta gumað af því að hafa staðið að einum umfangsmestu kerfisbreytingum sem gerðar hafa verið í skattheimtu. Ég er hrædd um að langlífari verði þau eftirmæli sem af þessari skattheimtu muni hljótast, þ.e. dómur sem hlýtur að falla um óréttmæti þess að skattleggja lífsnauðsynjar fólks. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á það í lokin að það er athygli vert hve menn hafa breytt um afstöðu hér inni á Alþingi til þessa skatts. Þeir sem hvað háværastir voru í andstöðu við skattinn hafa nú þagnað, aðrir hafa breytt um áherslur. Það eru kvennalistakonur einar sem aldrei hafa hvikað frá andstöðu sinni við þessa skattheimtuleið. Við viljum því mótmæla henni og munum ekki samþykkja frv. sem hér er til umræðu nema því aðeins að brtt. okkar nái fram að ganga.

Þórður Skúlason Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í nál. meiri hl. hv. fjh.- og viðskn. þessarar deildar var fjöldi fólks og sérfræðinga kallaður til viðtals við nefndina sem fjallaði um það mál sem hér er til umræðu, virðisaukaskattinn, og það er athyglisvert að enginn viðmælenda lagðist gegn skattkerfisbreytingunni þó að ýmsir hafi hins vegar gert athugasemdir og lýst áhyggjum vegna framkvæmdarinnar og ýmissa atriða er hana varða. Í aðalatriðum er þetta mál gott og það leiðir til úrbóta frá því kerfi sem við búum við í dag að því er söluskattinn varðar. Ávinningurinn er stærstur fyrir atvinnureksturinn og mestur fyrir framleiðslugreinarnar þar sem uppsöfnunaráhrif af söluskattinum hafa vegið þyngst. Eftir upptöku skattsins er enginn vafi á að framleiðslugreinarnar standa betur að vígi, sérstaklega þó útflutningsgreinarnar. Þótt endurgreiðslukerfi vegna uppsafnaðs söluskatts hafi verið við lýði hefur það verið stirt og óskilvirkt og fjármunir til endurgreiðslna hafa á vissum tímum verið takmarkaðir. Virðisaukaskatturinn leysir það kerfi af hólmi og leiðir til jákvæðra og hagstæðra áhrifa í útflutnings- og samkeppnisgreinum, á því er enginn vafi. Hér er því ekki eingöngu um kerfisbreytingu að ræða og málið er ekki lagt fram eingöngu til þess að skipta um kerfi, heldur er það auðvitað lagt fram í því skyni að ná fram jákvæðum áhrifum og þá sérstaklega hvað þessi atriði varðar, útflutningsgreinarnar og samkeppnisgreinarnar. Í nefndinni er uppi ágreiningur um áhrif þess ákvæðis virðisaukaskattsins er lýtur að greiðslu hans við tollútskrift. Þetta atriði hefur verið ítarlega rætt í nefndinni. Meiri hl. nefndarinnar, og þeim er hér stendur, er fyllilega ljós nauðsyn þess að spornað sé við verðhækkunum og hækkun vaxta við upptöku virðisaukaskattsins. Gjaldfrestur á skatti af aðföngum til iðnaðarframleiðslu er af hinu góða, en það er full ástæða til að hvetja fjmrn. og fjmrh. til að kanna kosti þess að veita frekari gjaldfrest í tolli til að sporna við verðhækkunum. Einnig er ástæða til að vara við því að skattkerfisbreytingin verði notuð sem skálkaskjól til verðhækkana og í því sambandi verður að gera sérstakar ráðstafanir til að herða og efla verðlagseftirlit. Það er óhæft að verslunin, og þá sérstaklega heildverslunin, sem mjög hefur gagnrýnt álagningu skattsins í tolli, noti kerfisbreytinguna til að hrifsa til sín stærri hlut og kenna síðan skattkerfisbreytingunni um. Vandlega þarf að gæta að því að nýjar verðhækkanir dembist ekki yfir á grundvelli þess og á grundvelli þess verði skattkerfið gert óvinsælt og tortryggilegt. Þessi skattkerfisbreyting ætti raunverulega frekar að geta leitt til lækkaðs vöruverðs en til þess að það mundi hækka. Margir þeir er til nefndarinnar komu lýstu áhyggjum vegna ónógs undirbúnings málsins og að í ýmsum atriðum væri framkvæmdin óglögg. Og víst má taka undir þetta atriði, að flestu leyti, að æskilegra hefði verið að undirbúningurinn hefði verið markvissari og fyrr á ferðinni. Ég held hins vegar að það sé algjörlega óraunhæft að fresta málinu og engin raunveruleg ástæða til þess. Í frv. felast verulegar breytingar á þeim lögum sem samþykkt voru á árinu 1988. Efnismesta breytingin og jafnframt sú ánægjulegasta felst í XIII. kaflanum um endurgreiðslu virðisaukaskattsins af dilkakjöti, mjólk, fiski og grænmeti. Að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskattsins af þessum mikilvægu neysluvörum lækkar ígildi skattsins á þeim úr 24,5% í 14%. Endurgreiðsla skattsins er áfangi að því marki að lækka matarskattinn illræmda sem lögleiddur var af ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar. Ég legg áherslu á að hér er einungis um áfanga að ræða í því máli og áfram verður að vinna að því að koma á tveimur þrepum í virðisaukaskattinum og fella fleiri algengustu matvörur heimilanna inn í lægra þrepið. Það er skynsamlegt markmið sem verður að vinna að til að ná fram lækkun á verði matvæla í landinu. Verð á brýnustu matvælum hér á landi er allt of hátt, bæði miðað við kaupgetu almennings og verð í nálægum löndum. Stjórnvöld verða að leita leiða til lækkunar matarverðs. Í frv. er markaður fyrsti áfangi þeirrar leiðar með umræddri endurgreiðslu. Hvað skatthlutfallið varðar er það vitaskuld mjög hátt miðað við það sem gerist í nálægum löndum og auðvelt að gagnrýna það út frá því sjónarmiði. Ábyrgir stjórnmálamenn verða þó að líta á það atriði málsins í samhengi við aðra tekjuöflun ríkissjóðs og stöðu hans um þessar mundir. Það er óábyrg afstaða að gagnrýna skatthlutfallið án þess að gera ákveðnar tillögur um að aðrar tekjur verði hækkaðar á móti og krefjast þess jafnframt, eins og í sumum tilfellum virðist vera gert, að ríkissjóður leggi út aukin framlög til hinna ýmsu málaflokka á sama tíma. Varðandi aðrar breytingar sem frv. felur í sér frá gildandi lögum má benda á verulegar undanþágur. Ber þar helst að nefna ýmsa lista-, mennta- og menningarstarfsemi sem nú hefur verið ákveðið að undanþiggja virðisaukaskattinum. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að sveitarfélögunum sérstaklega og upptöku virðisaukaskattsins hvað þau varðar. Ég gat þess að ég hefði ritað undir þetta nál. með fyrirvara og sá fyrirvari lýtur fyrst og fremst að þessu atriði frv., þ.e. álagningu virðisaukaskatts á starfsemi sveitarfélaga. Í gildandi lögum um virðisaukaskatt frá árinu 1988, sem sett voru í stjórnartíð Þorsteins Pálssonar, er gert ráð fyrir að sveitarfélögin greiði virðisaukaskatt af allri starfsemi sinni. Þar er ekki að finna nein undanþáguákvæði eða endurgreiðsluákvæði að því er sveitarfélögin varðar. Á grundvelli laganna hefur þegar verið gefin út reglugerð um greiðslu virðisaukaskatts af skattskyldri starfsemi sveitarfélaga og hún er þar talin upp í allmörgum liðum. Þar er lagt til grundvallar að starfsemi sveitarfélaganna sé skattskyld sé hún rekin í samkeppni við atvinnufyrirtæki eða þegar viðkomandi vara eða þjónusta er almennt í boði hjá atvinnufyrirtækjum. Auðvitað er það misjafnt hvernig þessu er háttað í sveitarfélögum landsins og það er ekki algengt að sveitarfélög á landsbyggðinni stundi samkeppni í sambandi við atvinnurekstur, og jafnvel kannski ekki framkvæmdir heldur, við atvinnufyrirtæki sem til eru á stöðunum. Það er hins vegar nýtt í frv. sem kemur fram í síðustu mgr. 42. gr. að fjmrh. geti ákveðið í reglugerð að endurgreiða sveitarfélögum virðisaukaskatt sem þau hafa greitt vegna kaupa á skattskyldri vöru eða þjónustu frá atvinnufyrirtækjum. Þetta er mikilvæg breyting og gagnleg fyrir sveitarfélögin. Það hefur verið upplýst af ríkisskattstjóra í viðtölum við fjh.- og viðskn. þessarar deildar, og það er mjög mikilvægt að það komi fram hér, að verði undanþágur veittar frá skattgreiðslunni vegna einstakra rekstrar- eða framkvæmdaþátta á grundvelli þessarar greinar þurfi sveitarfélög ekki að reikna eða greiða virðisaukaskatt af eigin starfsemi er lýtur að hinu sama. Það er mjög mikilvægt að þessi túlkun liggi skýrt og afdráttarlaust fyrir. Fjmrh. hefur ritað bréf til sveitarfélaga þar sem hann greinir frá því að hann hyggist nota þessa heimild í frv., ef samþykkt verður, til að undanþiggja nokkra verkþætti sveitarfélaganna frá greiðslu á virðisaukaskattinum. Þar er að nefna sorphreinsun, ræstingu og aðkeypta sérfræðiþjónustu. Miðað við skilgreiningu ríkisskattstjóra á ákvæði þeirrar greinar sem ég vitnaði til hér áðan þurfa sveitarfélög ekki að reikna eða greiða skatt af þessari starfsemi þó að þau hafi hana á hendi sjálf. Hins vegar er á það að líta í sambandi við þetta endurgreiðsluákvæði að sveitarfélögin hafa ekki af því góða reynslu. Þetta hefur verið í gildi t.d. í sambandi við snjómokstur, að því er söluskattinn varðar. Þar hafa verið ákvæði um það að sveitarfélögin ættu að fá þann söluskatt sem fellur til vegna vélavinnu við snjómokstur endurgreiddan en þeir fjármunir hafa verið það naumt skammtaðir að undanförnu að endurgreiðslan hefur ekki numið nema um 30% af þeim hluta sem sveitarfélögin hefðu átt að fá endurgreiddan. Af því að ég ræði hér um snjómoksturinn er kannski ástæða til að vara við því að þessi skattur, þegar hann verður lagður á, verði gerður að landsbyggðarskatti, en á því væri vissulega nokkur hætta, t.d. hvað þetta atriði varðar vegna þess að það er misjafnt í þessu landi með hvaða hætti úrkoman fellur. Og ég vil greina hérna frá því að á fyrstu fimm mánuðum þessa árs hefur t.d. Siglufjarðarbær eytt í snjómokstur liðlega 8 millj. kr. Ef hefði átt að greiða virðisaukaskatt af þessari upphæð hefði sú upphæð ein, vegna snjómokstursins á Siglufirði, numið 1,6 millj. kr. Í samanburði milli sveitarfélaga, hvort sem um er að ræða samanburð á tekjum eða útgjöldum, er þetta gjarnan yfirfært á íbúa, kostnað á íbúa, og ef t.d. snjómokstur hér í Reykjavík væri sama hlutfall og á Siglufirði, miðað við íbúa, hefði kostnaður við snjómokstur hér á þessu sama tímabili numið tæplega 400 millj. kr. og virðisaukaskatturinn sem hefði þurft að greiða af þessum kostnaði við snjómoksturinn hefði verið tæpar 80 millj. kr. Ef það væri í raun þannig, sem ég vil nú reyndar ekki trúa, að ríkissjóður ætli að innheimta virðisaukaskatt t.d. af snjómokstri, þá er auðvitað mjög bagalegt fyrir ríkissjóð að úrkoma hér í þessum landshluta skuli ekki falla sem snjór heldur einungis sem rigningarvatn. Sveitarfélög hafa reynt að áætla þann kostnaðarauka sem þau yrðu fyrir við upptöku virðisaukaskatts og það kemur í ljós í því reikningsdæmi að hér er um að ræða um 800--900 millj. kr. Í þeirri tölu er ekki gert ráð fyrir þeirri undanþágu sem fjmrh. hefur nú boðað í umræddu bréfi til sveitarfélaganna þess efnis að það þurfi ekki að greiða virðisaukaskatt af sorphreinsun, ræstingu eða sérfræðiþjónustu. Það er heldur ekki gert ráð fyrir því í þessum tölum að hitunarkostnaður vegna húsnæðis sveitarfélaga beri virðisaukaskatt, þannig að strax við þá breytingu sem boðuð er að þessu leyti og við meðferð þessa máls hér í þinginu, þar sem hætt er við að leggja virðisaukaskatt á hitunarkostnað og við þá ákvörðun sem fjmrh. hefur tekið, að undanþiggja sorphreinsun, ræstingu og sérfræðiþjónustu, þá lækkar þessi upphæð nokkuð. Hins vegar er það alveg ljóst að ef virðisaukaskatturinn leggst á með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir, þá hefur hann veruleg áhrif á rekstur og framkvæmdir sveitarfélaganna og ef hann verður tekinn upp með þessum hætti er hætt við að verulegur hluti þess fjárhagslega ábata sem sveitarfélögin njóta af verkaskiptingunni gengi til baka. Það er auðvitað mjög óeðlilegt ef ríkissjóður fer nú að skattleggja framkvæmdir sveitarfélaga sem sveitarfélögin taka til sín við verkaskiptinguna, eins og byggingar á skólum og dagvistarheimilum. Það er mjög óeðlilegt að á sama tíma og þessi verkefni eru að færast alfarið til sveitarfélaganna verði þau gerð að sérstökum skattstofni fyrir ríkið. Í þessu sambandi er rétt að nefna það að í athugun er hjá sérstakri nefnd á vegum félmrn. fjárhagsstaða sveitarfélaganna og það er alveg ljóst að hún er mjög bágborin um þessar mundir þó með misjöfnum hætti sé. Ég tel að það séu engin efni til þess að leggja nú nýjar álögur á sveitarfélögin með þeim hætti sem vissulega væri hægt að gera með þessu frv. eins og það liggur hér fyrir. Hins vegar er ástæða til þess að fagna þeirri yfirlýsingu sem fjmrh. hefur gefið í umræðum um þetta mál og prentuð er í nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. þessarar deildar, en þar segir m.a. að það sé ekki ætlun ríkisstjórnarinnar að hafa framkvæmdir sveitarfélaga að sérstakri tekjulind. Það er ástæða til að fagna þessu og ítreka að það verði ekki gert. Ég skrifaði undir þetta nál. með fyrirvara, fyrst og fremst vegna þess að mér fannst ekki koma nægilega skýrt fram í lagatextanum að sveitarfélögin ættu ekki að þurfa að bera jafnmikinn kostnað af virðisaukaskattinum eins og málum virðist vera háttað og ætlaði svona að sjá til hvort ekki fengist einhver lagfæring á því á milli umræðna um málið. Hins vegar hefur komið fram ný yfirlýsing í málinu þess efnis að fjmrh. ætli að beita sér fyrir því að skipuð verði nefnd með fulltrúum fjmrn. væntanlega, jafnvel félmrn., og Sambands ísl. sveitarfélaga til þess að fylgjast með framkvæmd álagningar virðisaukaskatts á sveitarfélögin. Og út af fyrir sig tel ég miðað við málsástæður að það sé ásættanleg leið að svo verði gert. Ég lít raunar þannig á að þessi nefnd þurfi að skoða þetta mál mjög gaumgæfilega og m.a. að athuga hvernig skattlagningu virðisaukaskatts á sveitarfélög er háttað í nágrannalöndum, t.d. í Danmörku þar sem sveitarfélögin virðast vera algjörlega undanþegin greiðslu á virðisaukaskatti að því er varðar lögbundin verkefni. Ég tel að þessi nefnd hljóti að skoða það mál mjög gaumgæfilega. Með sérstakri vísun til þess að það á að koma þessari nefnd á og þeirra yfirlýsinga sem fjmrh. hefur gefið hér í þessu máli tel ég það vera nokkuð ásættanlegt fyrir sveitarfélögin og að starf nefndarinnar muni leiða til þess að þau verði í reynd undanþegin virðisaukaskatti, þá mundi ég treysta mér til þess að mæla með því að þetta frv. yrði samþykkt hér í þinginu.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Góðir fundarmenn. Ég hlýt að hefja mál mitt á því að vekja athygli ræðuritunar, þó ekki væri annarra, á því hversu fjölmennt hér er í þingsal. Þessa stundina er akkúrat enginn þingmaður viðstaddur og er þó verið að ræða eitt af stærri málum þingsins þessa dagana. Þegar hv. síðasti ræðumaður flutti sína ræðu, þá voru einn til tveir þingmenn í salnum sem hlýddu á hans mál og inni í þeirri tölu er hv. þm. Friðrik Sophusson. Hinn þingmaðurinn var sá sem hér talar. Það er nefnilega afar merkilegt að verða vitni að því hvað áhugaleysi þingmanna fyrir þessu máli er augljóst í ljósi þeirra miklu yfirlýsinga sem þingmenn láta frá sér fara á tyllidögum og úti í bæ og í fjölmiðlum í baráttu sinni við matarskatt og skattpíningu ríkisstjórnarinnar yfirleitt. Það eru greinilega innantóm orð, meiningarlaus með öllu, og aðeins sögð til þess að slá um sig eða slá pólitískar keilur eins og hæstv. utanrrh. mundi orða það. En talandi um matarskatt þá er það einsýnt að stjórnarliðar hafa gefist upp í þeirri baráttu. Þeir hafa gert sér grein fyrir því að það verður að finna aðrar leiðir til þess að minnka matarkostnað heimilanna og því til vitnis hefur nú verið dreift hér í deildinni hugmyndum að aðferð fyrir almenning til þess að skera matarinnkaup við nögl, til þess að neyta minni matar --- sem er reyndar afar athyglisvert og er þá væntanlega verið að fylgja stefnu hæstv. forsrh. sem boðar mjög gjarnan hina svokölluðu sultarólastefnu. Í ræðu minni hér við 1. umr. var ég með fjölmargar spurningar til hæstv. fjmrh. og reyndar annarra ráðherra, þar á meðal hæstv. landbrh. Eins og ég hef áður getið eru þeir ekki hér viðstaddir nú en ég veit til þess að hæstv. fjmrh. kemur hér innan stundar og mun þá svara þeim fyrirspurnum sem fyrir hann verða lagðar þannig að ég ætla að leyfa mér í upphafi máls míns að gera grein fyrir þeim brtt. sem Frjálslyndi hægriflokkurinn leggur fram við þetta frv. og birtast á þskj. 385. Fyrsta brtt. orðast svo: ,,C-liður 1. gr. orðist svo: Rekstur skóla og menntastofnana, þar með talin starfsemi sérskóla og námskeiðahald, svo og ökukennsla.`` Hér er verið að taka inn í sérskóla og námskeiðahald þar sem öll önnur kennsla virðist vera komin inn. Fyrir utan þessa tvo þætti þykir okkur rétt að beita sanngirnissjónarmiðum og taka allan þáttinn, allt sviðið því að okkur þykir einsýnt að að öðrum kosti verði órói á þessum markaði og menn muni bera sig illa þannig að við tókum þarna inn sérskóla og námskeiðahald. Það er reyndar þegar búið að koma þarna inn dansskólum þannig að okkur þykir einsýnt að til þess að fyllstu sanngirni sé gætt þá verði þetta svona orðað. Önnur brtt. sem við gerum er við 6. gr. og orðast svo: ,,Við c-lið bætist: svo og íslenskar hljómplötur, snældur og geisladiskar.`` Þarna er má segja sama hugsunin að baki, þ.e. flestir menningarliðir eru komnir inn í frv. með undanþágur, tímarit, bækur, landsmála-, héraðs- og fréttablöð, afnotagjöld útvarps- og sjónvarpsstöðva, en út af borðinu stendur enn þá íslensk tónlist og þess vegna gerum við tillögu um það að hún njóti sömu undanþágu og aðrir menningarþættir og væntum þess að menn geti tekið undir þá tillögu. Í þriðja lagi erum við með brtt. við 7. gr. sem hljóðar svo: ,,Við bætist nýr liður, a-liður, er orðist svo: Skattskyld velta á hverju uppgjörstímabili, sbr. 24. gr., telst heildarskattverð allra greiddra vara sem afhentar hafa verið, svo og heildarskattverð allrar skattskyldrar vinnu og þjónustu sem greidd hefur verið á tímabilinu.`` Hérna er að mínu mati um mjög veigamikla breytingu að ræða þar sem þarna er farið fram á að ekki verði farið eftir hinni svokölluðu reikningsaðferð heldur eftir greiðsluaðferð sem þýðir það að virðisaukaskatt ber ekki að greiða nema af greiddum reikningum og sömuleiðis af greiddri vinnu og þjónustu. Í dag er það svo í söluskattskerfinu að það er reikningskerfið sem farið er eftir sem þýðir það að strax og gerður hefur verið reikningur þarf að greiða af honum söluskatt á tilteknum tíma hvort sem varan hefur verið greidd eða ekki þannig að seljanda er gert að greiða ríkissjóði í söluskattskerfinu 25% söluskatt sem ríkissjóður á í raun hjá þriðja aðila. Eins má benda á að í mörgum tilfellum hafa verið gerðir reikningar, vara seld og send af stað, henni síðan skilað eftir einhvern tiltekinn tíma, en þrátt fyrir það þarf seljandi að skila söluskatti. Þá má einnig benda á það að mikið er selt nú orðið í póstkröfu. Póstkröfur eru mjög oft ekki leystar inn, ekki greiddar, þar af leiðandi endursendar eftir einhvern tiltekinn tíma og nákvæmlega það sama skeður. Seljanda er gert að greiða ríkissjóði söluskatt sem ríkissjóður á í raun enga heimtingu á. Sömu rök eru fyrir vinnu og þjónustu. Menn fara í vinnu eða þjónusta einhverja fyrir tiltekna reikningsupphæð. Hún liggur síðan í vanskilum í fleiri, fleiri mánuði, en engu að síður er mönnum gert að gera ríkissjóði skil á söluskatti sem ríkissjóður á hjá þriðja aðila. Þetta finnst mér persónulega alls óviðunandi, hef reyndar persónulega reynslu af slíkum viðskiptum og tel að þessu verði að breyta og er reyndar fullviss um að einhvern daginn komist hér til valda ríkisstjórn sem tekur þetta mál upp og breytir. Ég geri mér hins vegar engar grillur um það að sú ríkisstjórn sem nú situr og sá meiri hluti sem henni fylgir muni rétta upp hægri höndina þegar þessi brtt. verður borin upp í hv. deild. Engu að síður ítreka ég það óréttlæti sem hér kemur fram, að mönnum skuli vera gert að greiða ríkissjóði fjármagn sem ríkissjóður á inni hjá þriðja aðila. Í fjórða lagi erum við með brtt. við 8. gr. um að greinin orðist svo: ,,Virðisaukaskattur skal lagður á með tveimur skattþrepum og skulu þau ákveðin í fjárlögum ár hvert. Hið lægra virðisaukaskattsþrep, sem ekki má vera hærra en 6%, skal notað við álagningu á matvæli og aðrar helstu nauðsynjavörur heimilanna samkvæmt nánari skilgreiningu í reglugerð. Allar aðrar vörur og þjónusta, svo og annað sem er virðisaukaskattsskylt samkvæmt lögum þessum, skal bera skatt samkvæmt hærra þrepinu sem ekki má vera hærra en 24,5%.`` Þannig hljóðar fjórða brtt. og eins og hv. þm. heyra er hér verið að gera tilraun til að ráðast til atlögu við hinn margfræga matarskatt og reyna að lina þær þjáningar sem hann hefur valdið. Um þetta er náttúrlega hægt að hafa langt mál sem ég ætla mér ekki að gera. Ég vil hins vegar benda á það að á síðasta þingi flutti ég þessa sömu tillögu, reyndar með hærra skatthlutfallinu sem var 22% þá eins og gert er ráð fyrir í lögunum. Meðflm. og stuðningsmenn að því frv. voru þingmenn Borgfl. og reyndar fluttu hv. þm. Júlíus Sólnes og hv. þm. Guðmundur Ágústsson þessa tillögu einnig í Ed. Nú er það svo að þessi hv. flokkur hefur ekkert viljað tjá sig um þetta frv. sem þó tekur á því sem hann segist í orði vera að berjast gegn, matarskattinum, og væri afar fróðlegt að fá einhvern flokksmann þeirra til þess að tjá sig um málið og hvort þeir séu sáttir við þá niðurstöðu sem fengist hefur sem er nákvæmlega sú sama og lá fyrir þegar sá flokkur gekk til liðs við þessa ríkisstjórn. Sama má segja um hv. þm. Alþb. Þeir stóðu að tillögu sem þessari. Ég man nú ekki hvort það var nákvæmlega sama prósentutalan en hygg þó að það hafi verið allnærri lagi. Ég vitnaði hér í orð hæstv. landbrh. varðandi matarskattinn í umræðunni í fyrra þar sem hann hafði uppi mörg stór og þung orð um þá skattlagningu og óskaði ég þess í fyrri umræðunni að hæstv. landbrh. tjáði sig um það hvaða forsendur hefðu breyst svo mikið að hann gæti nú sætt sig við þennan skatt sem hann sagði þá að alþýðubandalagsmenn mundu aldrei fella sig við og gætu aldrei staðið að slíkri skattlagningu. Þar hefur sem sagt orðið veruleg hugarfarsbreyting á. Nú standa þessir hv. þm. Alþb. að matarskattsfrv. og það meira að segja undir forustu fjmrh. þess flokks. Hins vegar ætla ég ekki að gera kröfu um það að hæstv. landbrh. komi hér og geri grein fyrir stefnubreytingu Alþb. varðandi fólkið í landinu. Hún er augljós öllum og það þarf ekkert að fá hann hér upp til þess að útskýra það neitt nánar.

Ákveðið hafði verið að gera hlé á fundarhöldum í deildinni kl. 7 og vill forseti endilega standa við það og spyr því hv. ræðumann hvort hann sé tilbúinn að gera hlé á ræðu sinni og fresta henni til fundar sem hefst kl. 9 í kvöld.

Hæstv. forseti. Ég þekki ekki forseta að öðru en að standa við orð sín og vil ekki verða þess valdur að hann geri það ekki hér í kvöld og því fresta ég ræðu minni.

Ég þakka hv. þm. fyrir.

Ingi Björn Albertsson (frh.) : Hæstv. forseti. Þegar ég gerði hlé á ræðu minni var ég að gera grein fyrir þeim brtt. sem Frjálslyndi hægriflokkurinn stendur að við virðisaukaskattsfrv. og birtast á þskj. 385. Ég mun þá halda áfram því verki og gera grein fyrir fimmtu brtt. sem við leggjum til að verði gerð á frv. Sú brtt. orðast svo: ,,Við 9. gr. bætist: Orðin ,,fyrir fram`` í 3. málsl. 1. mgr. 20. gr. laganna falli brott.`` Hér er um að ræða þá kvöð að hafa reikninga í fyrir fram tölusettri röð og koma þar með í veg fyrir að hægt sé að nýta sér tæknina í dag sem tölvubúnaðir bjóða upp á. Ég vil rifja það upp sem ég sagði um þennan þátt í umræðunni hér fyrir nokkru en þá sagði ég að það væri næsta hlálegt að á tímum tölvutækni sé aðilum meinað að notfæra sér þá möguleika sem sú tækni býður upp á. Ef ég hef skilið rök fjmrn. rétt, að þetta sé nauðsynlegt vegna þess að hægt sé að svindla í tölvusettri númeraröð og þeir sjái svindlara í hverju horni, þá bendi ég hæstv. fjmrh. á það --- hann er ekki í þingsalnum, jú, hann er kominn í betra sæti --- að það er örugglega enginn vandi að finna prentsmiðjur sem mundu prenta út eitt og eitt aukanúmer inn í hina svokölluðu samfelldu töluröð ef menn kjósa á annað borð að svindla. Ég nefndi dæmi þessu til staðfestingar sem var á þá leið að við gætum hugsað okkur stærra fyrirtæki sem hefur e.t.v. 20 prentara til að skrifa reikninga og fyrirtækinu ber skylda til að geyma eitt eintak af hverjum reikningi ef skattayfirvöldum dytti nú í hug að koma í heimsókn og skoða bókhaldið. Ef um tölvusetta númeraröð væri að ræða lægju allar upplýsingar fyrir í réttri og samfelldri númeraröð. En þar sem þetta sama fyrirtæki þarf, ef frv. verður óbreytt, nú að vera með fyrir fram tölusetta reikninga og þeir eru dreifðir í ýmsum númerum, í ýmsum númeraflokkum, á hina ýmsu prentara í hinum ýmsu deildum, þá verður að byrja á því að sannreyna fyrst hvaða númer eru óprentuð til að finna út hvort eitthvert númer vantar inn í númeraröðina. Ef einhver númer vantar þarf að fara í allar deildir, jafnvel á milli húsa og bæjarhverfa til að sannreyna að þessi númer liggi nú einhvers staðar óprentuð í einhverri deild. Þetta kallaði ég þá að væri eins og að lemja hausnum við stein og streitast á móti tækninni. Því er þessi brtt. borin upp að fyrirtækjum sé gert það kleift að nýta sér tæknina sem býðst í dag, tölvutæknina, og það geta fyrirtækin með því að fella þessi tvö orð út. Sjötta brtt. er við 11. gr. og er svohljóðandi: ,,Við 11. gr. Greinin orðist svo: Á eftir 7. mgr. 27. gr. laganna komi ný mgr. er orðist svo: Heimilt er hverjum skattskyldum aðila að greiða fyrir fram áætlaðan virðisaukaskatt einu sinni á ári. Fullnaðaruppgjör þess tímabils skal gert upp með uppgjöri næsta tímabils. Sé fyrirframgreiðsla vanáætluð umfram 5% er heimilt að leggja á álag skv. 2. mgr. 27. gr. af vangreiddum skatti.`` Hér er verið að hugsa um þann fjölda einyrkja sem nú falla undir þetta kerfi. Það verða nú 25 þúsund aðilar sem verða skattskyldir í kerfinu og fjöldinn allur af þeim eru einyrkjar. Viðurkennt orlof í dag eru 5--6 vikur og er því einfalt að stilla dæminu þannig upp að viðkomandi aðili vildi leyfa sér þann munað að fara í frí og það stæði þannig á að hann færi viku fyrir gjalddaga skattsins og kæmi ekki heim fyrr en fimm vikum seinna. Þá á hann þess ekki kost samkvæmt frv. í dag að fá að fyrirframgreiða skattinn. Þar sem aðeins vika lifir eftir af gjaldatímabilinu á að vera nokkuð einfalt að áætla upphæð skattsins og þess vegna er sett þak á þetta --- já, við skulum kalla það þak --- um 5%. Menn ættu að geta komist það nærri því og þetta kemur þá í veg fyrir menn misnoti slíkt ákvæði. Fari menn hins vegar umfram þessi 5% þá er gert ráð fyrir að það megi leggja álag á þá samkvæmt 27. gr. sem er í lögunum í dag, 1% á dag upp í hámark 10%, en samkvæmt þeim hugmyndum að breytingum á lögunum sem nú standa til, þá fer það upp í 2% og hámark 20%, sem er í sjálfu sér hrein svívirða. En þetta er fyrst og fremst ástæðan fyrir þessari brtt. Einnig er gert ráð fyrir því að aðili geti aðeins nýtt sér þessa heimild einu sinni á ári og er það einnig varnagli við því að hún sé misnotuð. Sjöunda brtt. sem við leggjum til orðast svo: ,,Við 13. gr., a-lið (ný 42. gr.). a. 3. málsl. 2. mgr. orðist svo: Jafnframt skal endurgreiða eigendum íbúðarhúsnæðis virðisaukaskatt sem þeir hafa greitt af vinnu manna við viðhald og/eða endurbætur þess, enda sé heildarkostnaður a.m.k. 3% af fasteignamati húseignarinnar í ársbyrjun.`` Ástæðan fyrir þessari brtt. er augljós, hygg ég. Eins og gert er ráð fyrir núna í hugmyndum ríkisstjórnarinnar þá er þarna um 7% af fasteignamati húseignar að ræða sem er allt of hátt hlutfall og gerir mönnum nánast ókleift að nýta sér þessa heimild eins og reyndar hefur verið bent á af fjölmörgum aðilum í byggingariðnaði og reyndar víðar. Á það hefur verið bent, og undir það tek ég, að þetta mun leiða af sér mikla aukningu í hinni svokölluðu svörtu vinnu. Þá er líka ljóður á frv. hvað þetta snertir að þetta er bundið við almanaksár sem þýðir það að aðilar sem þurfa að leggja í mikið viðhald geta strangt tekið ekki farið út í það seinni hluta árs því þeir ná ekki að uppfylla ákvæðin um endurgreiðsluskilyrðin. Ég vildi spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann hafi gert á því könnun hversu margir gætu í raun nýtt sér þessa heimild, standi hún óbreytt þessi 7% heimild sem hér er um að ræða. Við höfum grun um að það verði ansi fáir sem ráði við það, sérstaklega með tilliti til þess að þetta skuli vera innan almanaksárs. Því leggjum við til að þetta verði nú sett niður á mannlegra plan og fært niður í 3% af fasteignamati húseignar. Við þessa grein höfum við líka b-lið, svohljóðandi: ,,b. Við bætist ný málsgrein svohljóðandi: Fjmrh. getur ákveðið með reglugerð að fella niður virðisaukaskatt af tækjum og búnaði til íþróttafélaga, hjálpar- og björgunarsveita.`` Ég tel að það þurfi tæplega að rökstyðja þessa brtt. mikið. Ég tel sjálfsagt að íþróttafélög fái þessa undanþágu eins og fjölmargir aðrir, að ég minnist nú ekki á allar menningarundanþágurnar. Það má nefna íþróttafélag eins og Íþróttafélag fatlaðra og eins er með hjálpar- og björgunarsveitir. Mér þykir reyndar fáránlegt ef ég þarf að rökstyðja þá brtt. Ég held að allir þingmenn hljóti að gera sér grein fyrir ástæðu þess að hún er sett fram. Úr því að ég sé, hæstv. forseti, að hæstv. landbrh. er í salnum, þá var ég nú aðeins að hnýta í hann hér í fyrri umræðunni og kannski ég noti tækifærið og geri það aftur, þar sem hæstv. landbrh. var fjarstaddur þá umræðu og gat ekki svarað fyrir sig. Þar var ég að rifja upp nokkur af þeim ummælum sem hæstv. samg.- og landbrh. viðhafði í umræðunni í fyrra en þá var hæstv. ráðherra óbreyttur þingmaður eins og sá sem hér stendur og hafði mjög sterkar meiningar um virðisaukaskattsfrv. Samkvæmt þeim orðum sem þá féllu virðast þær meiningar nú vera foknar út í veður og vind og þetta frv. og þetta skattkerfi orðið hið besta, sennilega í manna minnum. En hann sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Það er enginn vafi á því að upptaka söluskatts á matvæli og í framhaldinu upptaka virðisaukaskatts er mesta áfall sem íslenskur landbúnaður hefur fengið á sig um áratuga skeið og eru þá vondar ríkisstjórnir og harðindi og kalár ekki undanskilin.`` Þetta sagði hæstv. núv. landbrh. og bar þá hag landbúnaðarins mjög fyrir brjósti. Seinna í sömu umræðu talaði hann um að matarskattur á Íslandi væri mun verri ráðstöfun en hann er víðast hvar annars staðar og sagði þá að af þeirri ástæðu einni og þó ekkert annað hefði komið til greina hefði það aldrei komið til greina af hálfu Alþb. að standa að slíkri skattheimtu og sagði að þetta væru mikil mistök og í raun og veru forkastanleg vinnubrögð. Lagði hann þá fram brtt. þess eðlis að sala á matvöru yrði undanþegin virðisaukaskatti. Nú hlýt ég að spyrja: Hvað skyldi nú hafa breytt skoðun hæstv. landbrh. frá því fyrir aðeins einu ári síðan þegar hann sá fjandann í hverju horni í virðisaukaskattskerfinu? Ég vitnaði reyndar í ýmislegt annað sem hæstv. landbrh. sagði þá en hirði ekki að endurtaka það hér en teldi alveg nauðsynlegt að fá að heyra hvað hefur breyst svona mikið í þjóðfélaginu að hann getur nú allt í einu staðið að slíkri skattlagningu sem var algjörlega óhugsandi fyrir Alþb. fyrir ári síðan. Ég óskaði eftir skýringu á því sem kemur fram í nál. meiri hl. í Ed. og vænti þess að hæstv. fjmrh. geti útskýrt það en þar kemur fram að boðað sé hert verðlagseftirlit. Það sem ég vildi vita var það hvort hér væri verið að stíga skref til að koma í veg fyrir hina frjálsu verðmyndun, hvort hér væri verið að boða í nánustu framtíð verðlagshöft að nýju eins og voru hér fyrir ekki allmörgum árum síðan. Ég innti hæstv. ráðherra einnig eftir því hverju það næmi í krónum og aurum að færa undanþágu á bækur til áramóta þannig að sú undanþága tæki gildi á sama tíma og undanþága fyrir blöð og tímarit í staðinn fyrir 16. nóv. eins og gert er ráð fyrir. Ég innti líka eftir því hver væri í raun ástæðan, ef hún er önnur en tekjur fyrir ríkissjóð, fyrir því að hann leggur slíkan skatt á og þá bara tímabundið. Í nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. Nd. er fjallað um hina svokölluðu tollkrít. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Nefndarmenn fjölluðu ítarlega um gjaldfrest í tolli og er meiri hl. nefndarinnar ljóst mikilvægi þess að sporna við hækkun verðlags og vaxta. ... Meiri hl. telur mikilvægt að fjmrn. kanni kosti þess að veita víðtækari gjaldfrest af innflutningi í því skyni að koma í veg fyrir verðlagshækkanir.`` Í framhaldi af þessu veit ég að það er mikill áhugi innan stjórnarliðsins að taka á þessum þætti og veita gjaldfrest við innflutning á vörum. Hins vegar hefur nefndin ekki haft kjark í sér til að leggja fram þá breytingu við frv. Það hefur hins vegar 1. minni hl. fjh.- og viðskn. gert, þeir hv. þm. Friðrik Sophusson og Matthías Bjarnason, og ég lýsi að sjálfsögðu stuðningi við þá tillögu þó að ég sé ekki fyllilega sáttur við hana eins og hún kemur fyrir þar sem sagt er að innheimta skv. 1. mgr. skuli framkvæmd með þeim hætti að innflytjandi eigi kost á greiðslufresti til loka næsta mánaðar eftir innflutningsmánuð. Þetta tel ég of skammt. Ég tel að innflytjandi eigi að hafa tvo mánuði alveg eins og greiðslutímabil annarra er þó að það geti náttúrlega ekki fallið á sömu daga og hinir föstu gjalddagar virðisaukaskattsins eru. Ég sýndi hins vegar fram á það í ræðu minni hér um daginn hvað það skiptir miklu máli fyrir innflutningsverslunina að fá þennan greiðslufrest. Ég sýndi einnig fram á það að þetta mundi valda verulegri hækkun á verðlagi og innti hæstv. ráðherra eftir því, og ég inni hann eftir því nú, eftir að hafa skoðað nál. meiri hl., hvort það sé raunverulegur vilji af hans hálfu að fara að vilja nefndarinnar og veita þennan gjaldfrest í ríkara mæli en gert er ráð fyrir. Og að sjálfsögðu fer ég fram á það að öll innflutningsverslun fái að sitja við sama borð og tollkrít verði ríkjandi. Það er einfalt að benda á það að verðlag hækkar til að mynda vegna þess að innflutningsverslunin hlýtur að verða að velta þessum kostnaði áfram út í verðlagið. Svo þröngt er nú að henni sniðið í dag að hún getur ekki borið þetta sjálf. En það þýðir einnig að pantanir verða smærri, þær verða óhagstæðari og þetta þýðir líka það að erfiðara verður að gera hagkvæma samninga við erlenda seljendur. Allt þetta mun verða til þess að verðlag hækkar í landinu og það hækkar meira en t.d. Verslunarráð gefur út, um 1--2% að þeirra mati. Það er reyndar fullyrt af hálfu að ég hygg Kaupmannasamtakanna og kom fram í viðtali við framkvæmdastjóra samtakanna, Magnús Finnsson, í Dagblaðinu laugardaginn 16. des., eins og segir í fyrirsögn, með leyfi forseta: ,,Þetta eru hrein og klár svik ráðherra.`` Í viðtalinu segir framkvæmdastjórinn Magnús Finnsson að versluninni hafi verið lofað að tollkrít yrði tekin upp með upptöku virðisaukaskatts. Hins vegar stefnir allt í það nú að það loforð verði svikið og ætti svo sem ekki að koma neinum neitt sérstaklega á óvart. Ég hvet ráðherra hins vegar til að endurskoða hug sinn hvað þetta varðar og fara að vilja, eftir því sem mér sýnist, mikils meiri hluta alþingismanna. Ég sagði það á sínum tíma að ég gæti stutt þetta frv. með einu skilyrði eins og það var þá lagt fram. Það skilyrði var að það yrðu tvö þrep í virðisaukaskattskerfinu, annað lægra fyrir matvæli og hitt hærra fyrir það sem þá stæði út af borðinu. Við þetta skilyrði stend ég fyllilega og hef reyndar gert grein fyrir brtt. þess eðlis þar sem gert er ráð fyrir að lægra skattþrepið verði ekki hærra en 6%, en hærra skattþrepið 24,5%. Enda eru því miður meginkostir þessa frv. eins og það lítur út í dag, eða eins og það leit út, núna fyrir bí. Það er búið að skemma þetta frv. Það er farið að mismuna atvinnugreinum illilega eins og ég hef einnig sýnt fram á fyrr í ræðu minni og var það þó einn af meginkostum þessa kerfis að þær sætu við sama borð. Þegar kerfið var kynnt var talað um einfalt kerfi, réttlátt kerfi, skilvirkt kerfi og undanþágulaust kerfi. Allt þetta fernt er farið. Kerfið er ekki einfalt lengur. Það er orðið flókið og nánast ekki nokkur maður skilur það og það á eftir að valda hér miklum usla og miklum erfiðleikum í atvinnulífinu. Skilvirkt verður það ekki því að það er ljóst að það er hvetjandi til undanskots. Réttlátt þurfum við ekki að eyða mörgum orðum á og undanþágulaust þaðan af síður. Undanþágulausa kerfið er morandi í undanþágum. Það er því alveg ljóst að kerfið er ónýtt. Það er búið að skemma það. Enda segir í meirihlutaáliti fjh.- og viðskn. Ed., með leyfi forseta: ,,Samkvæmt þeim gögnum, sem lágu fyrir við samþykkt laganna, átti virðisaukaskattur að leiða til einföldunar í skattlagningu, réttlátari skattheimtu og skilvirkari innheimtu. Átti skatturinn ekki að mismuna atvinnugreinum þar sem virðisaukaskattur er hreinn neysluskattur sem leggst með sama hætti á alla kaupendur vöru og þjónustu --- ríki, sveitarfélög og almenning. Þá var gert ráð fyrir að allt skatteftirlit yrði auðveldara ...`` Í mínum huga viðurkennir meiri hl. í fjh.- og viðskn. Ed. það að allir meginkostir þessa skattkerfis séu fyrir bí. Það átti að leiða til einföldunar en gerir það væntanlega ekki. Það átti ekki að mismuna atvinnugreinum en gerir það væntanlega og það var gert ráð fyrir að skatteftirlit yrði auðveldara en það verður það ekki. Þannig staðfestir meiri hl. fjh.- og viðskn. Ed. að kerfið sem slíkt er hrunið. Hæstv. forseti. Ég hef lítillega skoðað brtt. Sjálfstfl. og Kvennalista og get lýst því yfir hér að við munum greiða þeim velflestum atkvæði okkar. Ég ætla ekki að fara neitt nánar út í það að öðru leyti en því að lýsa fullum stuðningi við til að mynda 17. brtt. frá 1. minni hl. um breytingu við 17. gr. þar sem fyrir 16. nóv. komi 1. sept. Er þá eins og allir vita átt við bækurnar og verið að reyna að bjarga námsmönnum undan klóm ríkisvaldsins. Ég vil í lokin, hæstv. forseti, rifja upp þá kynnisauglýsingu sem fjmrn. sendi frá sér með fyrirsögninni ,,Hvað, hvernig`` um virðisaukaskatt, en þar kemur hugur ráðuneytisins og væntanlega hæstv. fjmrh. til innflutningsverslunarinnar og heildsala mjög skýrt í ljós. Það er nefnilega alveg óþekkt eftir því sem ég best veit að heildsalar hafi 100% hærri álagningu heldur en smásalar. Það hefur alla tíð verið á hinn veginn. Heildsali hefur haft lága álagningu en matvöruverslun eða smásalan töluvert mikið hærri, ég ætla ekki að nefna hvað mikið hærri en töluvert mikið hærri, enda var það staðfest þegar verðlagshöft voru hér og Verðlagsstofnun gaf út ákveðnar álagningarprósentur að þá var heildsalan alltaf í öllum tilfellum allverulega lægri en smásalan. En hæstv. fjmrh. leyfir sér að auglýsa hér hvernig skuli standa að virðisaukaskatti, hvernig virðisaukaskattur er innheimtur og tekur þar dæmi um innflutt heimilistæki og stillir því þá þannig upp að heildsalinn er með 70% álagningu á meðan smásöluverslunin er með 35% álagningu. Þetta kalla ég hreinan atvinnuróg. Þetta er hrein rangfærsla og ég bað ráðherra við 1. umr. hér um daginn að gefa mér hreint og skýrt dæmi um hvar slíkt fer fram. Ég þekki ekki svona og ef ráðherra getur ekki rökstutt slík dæmi eins og send eru út frá hans ráðuneyti, þá krefst ég þess einfaldlega að hæstv. ráðherra biðji þessa stétt manna afsökunar, en það virðist nú vera orðið títt hér um þá alþýðubandalagsmenn að það þarf að vera að biðja þá að biðja hina og þessa afsökunar á hinum og þessum gjörðum sínum, nánast daglega, eins og þingmenn muna væntanlega síðan í gærkvöldi. En ég tel að þessi atvinnugrein manna eigi afsökun inni hjá hæstv. fjmrh. fyrir það sem ég vil kalla atvinnuróg því hér er því stillt upp að heildsalar séu hinir verstu okrarar í dæmi sem slíku. Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég hef hins vegar lagt nokkrar spurningar fyrir hæstv. fjmrh. Ég óska þess að hann reyni eftir bestu getu að svara þeim. Fari svo að hann gleymi einhverjum af þeim, þá er ég alveg reiðubúinn að endurtaka þær við 3. umr.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Mér þykir full ástæða til að ítreka hér og fara aðeins yfir brtt. okkar Inga Björns Albertssonar, hv. 5. þm. Vesturl., vegna þess að þær miða annars vegar að því að samræma þær undanþágur sem þegar hafa verið gerðar og hins vegar að því að vera hreint og beint réttlætismál. Eins og fram hefur komið er í raun búið að eyðileggja þetta kerfi nú þegar. Í staðinn fyrir að hafa tvö prósentustig, eins og við höfum lagt til og hafa engar undanþágur, lágt prósentustig fyrir þær greinar sem við teljum að þurfi að búa við það og síðan hærra stig fyrir aðrar vörur, þá er búið að eyðileggja þetta frv. með þessum hætti. Ég minni hér á fyrsta liðinn, þ.e. ,,Rekstur skóla- og menntastofnana, þar með talin starfsemi sérskóla og námskeiðahald, svo og ökukennslu.`` Við teljum að slíkt eigi að vera án virðisaukaskatts vegna þess að þegar hafa verið gerðar undanþágur á ýmsum öðrum greinum þannig að við teljum að það eigi að vera samræmi í þessu. Í öðru lagi viljum við bæta inn við 6. gr. ,,svo og íslenskar hljómplötur, snældur og geisladiskar`` og teljum að það sé ekkert minni menning heldur en bókmenntir vegna þess að plötur, snældur og geisladiskar eru orðinn stór þáttur í menningu þjóðarinnar og reyndar allra þjóða þannig að við teljum að það væri aðeins samræming á því. Í þriðja lagi teljum við að skattskyld velta á hverju uppgjörstímabili eigi að teljast aðeins heildarskattverð allra greiddra vara sem afhentar hafa verið, svo og heildarskattverð allrar skattskyldrar vinnu og þjónustu sem greidd hefur verið á tímabilinu. Við teljum ekki rétt að það sé verið að láta menn greiða virðisaukaskatt af reikningum sem ekki eru greiddir og kannski aldrei verða greiddir. Í fjórða lagi höfum við lagt til að virðisaukaskatturinn verði með tveimur skattþrepum, annað þeirra væri 6% í hæsta lagi á matvæli og hitt verði 24,5% í hæsta lagi fyrir aðrar vörur. Við viljum benda á þetta og leggjum þá til það sem við höfum haldið hér allan tímann fram í okkar málflutningi síðan við komum á Alþingi að við ættum að reyna að stuðla að lágu matvælaverði og með þessum hætti er það hægt. Í fimmta lagi vil ég ítreka hér það sem við leggjum til við 9. gr.. þ.e. að stór hluti fyrirtækja í dag vinnur þannig að reikningar eru keyrðir út í tölvukerfum og það er ekki hægt að númera þá reikninga fyrir fram. Það er stórkostlegur kostnaður og oft vanvit að gera það. Þetta er bara samræming í takt við nútímann. Það er engin meiri trygging fyrir því að númeruðum reikningum, sem eru prentaðir áður, sé ekki hægt að skjóta undan frekar en þessu kerfi og þar sem ég þekki til er þetta mun öruggara ef eitthvað er heldur en prentaðir númeraðir reikningar. Í sjötta lagi leggjum við til að atvinnurekendum verði gert kleift að eiga sitt sumarfrí eða vetrarfrí og geti farið einu sinni á ári, ef þannig stendur á, eða í öðrum erindagerðum án þess að vera búnir að gera endanlega upp virðisaukaskattinn. Jafnframt er með þessari grein tryggt að ríkið fær sitt því að menn verða að greiða virðisaukann fyrir fram með vanáætlun upp á 5%. Það þýðir það að atvinnurekendur og þeir sem greiða virðisaukaskatt, sérstaklega einyrkjar, hafa möguleika á að taka sitt eigið sumarfrí án þess að lenda í sektum fyrir að vera ekki búnir að gera upp virðisaukaskattinn fullnægjandi. Ég held að við verðum að vekja sérstaka athygli á þessu ef það á að vera svo að atvinnurekendur og sérstaklega þá einyrkjar í atvinnurekstri sem eru virðisaukaskattsskyldir eiga að vera einir stétta á Íslandi sem ekki hafa möguleika á að taka sumarfrí eða sitt frí þegar þeim hentar með sinni fjölskyldu. Ég tel að menn verði aðeins að hugsa um þetta ef allar aðrar stéttir eiga að geta farið í sumarfrí nánast þegar það hentar þeim en ekki atvinnurekendur. Þetta er réttlætismál, þetta er hinn mannlegi þáttur og ég mundi óska eftir því að hv. fjh.- og viðskn. tæki þetta upp á milli umræðna og hæstv. fjmrh. ætti að hafa dug í sér til þess að koma þessu inn í lögin. Þá er það í sjöunda lagi að endurgreiða eigendum íbúðarhúsnæðis virðisaukaskatt sem þeir hafa greitt af vinnu manna við viðhald og endurbætur þess, enda sé heildarkostnaður a.m.k. 3% af fasteignamati húseignar í ársbyrjun. Ég held að þetta sé stórt réttlætismál þegar við lítum til þess að breytingar og viðhald á húsnæði fer vaxandi. Það er dýrt og kostar mikið og oft og tíðum ekki minna en að byggja nýtt húsnæði. Það hlýtur að eiga við eldra íbúðarhúsnæði sem þegar er búið að greiða 3% eignarskatt af og ættu eigendur þess a.m.k. að hafa möguleika á því að fá virðisaukaskatt af endurnýjun þessa húsnæðis frádreginn enda fær fjmrh. væntanlega meiri peninga í kassann fyrir vikið. Við höfum bætt við nýrri mgr. í sömu grein og þetta er í, að fjmrh. geti ákveðið með reglugerð að fella niður virðisaukaskatt af tækjum og búnaði til íþróttafélaga, hjálpar- og björgunarsveita. Í gegnum fjölda ára hefur söluskattur verið felldur niður af til að mynda skíðalyftum, snjótroðurum, snjóbílum til björgunarsveita og ýmiss konar búnaði af þessu tagi. Það má segja að þessi tæki hefðu aldrei komið inn í landið og orðið þjóðinni til gagns, ánægjuauka og oft til hjálpar ef þessi möguleiki hefði ekki verið fyrir hendi. Ég vil sérstaklega benda á það núna þegar áramót fara í hönd að hjálpar- og björgunarsveitir reyna að afla fjár til síns mikla starfs með ýmsum hætti, m.a. jólakortasölu og flugeldasölu. Endar ná oft ekki saman hjá þessum félögum öðruvísi en með hjálp frá því opinbera. Og má segja að þetta sé sú hjálp sem hafi reynst æðivel. Í raun er ekki tekið fé frá neinum. Ég tek sem dæmi að minnsta gerð af snjóbíl kostar nú sennilega í kringum 6 millj. kr. Ríkið mundi í þessu tilfelli sennilega taka í kringum 1,5 millj. kr. til sín. Þetta er náttúrlega alger fásinna. Og sama er með skíðalyftur og troðara fyrir skíðin sem félög hafa keypt fyrir sjálfsaflafé og reynt og koma upp. Íþróttasjóður ríkisins á að borga 40% á móti félögunum en rauntölur hafa orðið þær að ríkissjóður hefur, eftir því sem við höfum reiknað, greitt til skíðamannvirkja og skíðamanna svona í kringum 5--7% að meðaltali í stað 40% vegna þess að greiðslur hafa komið bæði seint og illa og étist upp í verðbólgunni því þetta er óverðtryggt. Þá vil ég minna á ýmiss konar framkvæmdir hjá félögum svo sem íþróttavallagerð og byggingu íþróttahúsa. Ef þessi félög nytu þess að vera undir 12. gr. væri allt í lagi, þau væru án þess að hafa innskatt og án þess að hafa útskatt. En nú eru þau sett undir 2. gr. þannig að það er aðeins útskattur sem þau losna við. Mörg þessara félaga hafa engar tekjur sem útskattur leggst á. Oft og tíðum eru engar tekjur af t.d. íþróttavöllum. Oft eru engar tekjur af ýmiss konar mannvirkjum og nýtist þá ekki niðurfelling á útskatti þessum félögum. Og ég minni á hina miklu uppbyggingu á golfvöllum um allt land sem er til mikillar ánægju fyrir fjölda manna og kvenna. Ég ætla ekki að öðru leyti að hafa frekari orð um þetta. Ég vona að hæstv. fjmrh. geti hér á eftir tekið undir eitthvað af þessum brtt. því ég tel þær allar til bóta miðað við það sem búið er að ákveða og muni lýsa yfir að hann styðji þær allar.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Hv. þm. Ingi Björn Albertsson varpaði til mín fimm spurningum sem ég mun leitast við að svara í stuttu máli. Í fyrsta lagi var spurt hvort framkvæmd hefði verið athugun á því hve margir kynnu að nýta sér þá heimild sem felst í þessu frv. að endurbætur yfir ákveðnu hámarki, 7%, yrðu gjaldgengar til endurgreiðslu á virðisaukaskatti af vinnu við endurbæturnar. Slík athugun hefur ekki farið fram. Hins vegar er þetta mark valið með hliðsjón af sams konar marki sem verið hefur í öðrum skattalögum og enn fremur með hliðsjón af því lánakerfi til endurbóta á eldra húsnæði sem Húsnæðisstofnun ríkisins hefur veitt um nokkurra ára skeið. Mikill fjöldi fólks hefur hagnýtt sér þær lánveitingar og ég er sannfærður um að mjög margir munu nýta sér þennan rétt. Staðreyndin er sú að húsakostur landsmanna er mjög tekinn að eldast af eðlilegum ástæðum. Við höfum á undanförnum áratugum verið að byggja upp húsakost Íslendinga og margir leggja þess vegna ríka áherslu á að halda hýbýlum sínum við og gera það með reglubundnum hætti eða taka þá marga þætti í gegn. Áður fyrr voru menn oft að dunda við lítinn þátt í slíkri endurnýjun en með breyttum lífsháttum, eldra húsakosti, öðruvísi skipulagi á vinnu og tómstundum fjölskyldna, þörfinni á að afla sér sérhæfðs vinnuafls til að framkvæma þessar endurbætur, þá tel ég alveg augljóst að mjög margir muni hagnýta sér þennan möguleika. Hins vegar verður reynslan að skera úr um þetta atriði. Ef það kemur í ljós að þessi mörk eru of há til að allur þorri fólks, sem er sannanlega að ráðast í umtalsverðar endurbætur, nýti sér þennan rétt tel ég alveg sjálfsagt að endurskoða þetta ákvæði. Talan er ekki sett til þess að koma í veg fyrir að menn nýti sér þennan rétt, þvert á móti er hún sett inn til þess að tryggja að hann verði notaður og valin svipuð mörk og reynst hafa vel á öðrum vettvangi þar sem menn hafa orðið að ákveða viðmiðunartölur í sama tilgangi. Ég tel hins vegar að það sé sjálfsagt mál að athuga það að loknu fyrsta eða öðru ári virðisaukaskattsins hvernig nýtingin á þessari heimild hefur verið og taka hana síðan til skoðunar í ljósi þess. Í öðru lagi var spurt að því hvort stefnt væri að verðlagseftirliti á fyrstu mánuðum virðisaukaskatts sem fæli í sér hindranir á frjálsri verðmyndun. Það er ekki ætlun ríkisstjórnarinnar að setja á verðstöðvun eða með öðrum hætti hindra það sem ræðumaður kallaði frjálsa verðmyndun. Hins vegar er ljóst að fyrir ýmsa kann það að vera einhver freisting að hagnýta sér breytinguna eina til að réttlæta gagnvart viðskiptavinum sínum sem ekki hafa nægilega þekkingu á eðli virðisaukaskatts einhverja verðhækkun þó hún eigi sér á engan hátt stoð í skattkerfisbreytingunni. Þess vegna hefur verið um það rætt að reyna að nýta bæði almennar upplýsingar, kynningarstarfsemi og starfsemi verðlagsskrifstofunnar til að tryggja með mildum en árangursríkum aðferðum að hvert verðhækkunartilefni þurfi að réttlæta sérstaklega til að tryggilega sé gengið úr skugga um að ekki sé verið að misnota kerfisbreytinguna til að sækja sér tilefni til verðhækkana. Þriðja spurningin var hvers vegna ekki væri gerð tillaga um að virðisaukaskattur væri felldur niður af bókum frá næstu áramótum. Skýringin liggur í því að þegar gerð var tillaga um að bækur á íslensku yrðu undanþegnar virðisaukaskatti var ekki talið kleift að raska með þeirri tillögu tekjuforsendum fjárlaga. Þessi breyting hefur á ársgrundvelli í för með sér tekjutap fyrir ríkissjóð um 400--500 millj. kr. Væri breytingin látin taka gildi um næstu áramót mundi ríkissjóður tapa umtalsverðum upphæðum á næsta ári. Auðvitað má alltaf um það deila hvort ríkissjóður eigi að gera það eða ekki, en þegar tillaga var gerð um ýmsar breytingar á gildandi lögum um virðisaukaskatt töldu menn ekki kleift að gera breytingar sem röskuðu tekjuforsendum fjárlagafrv. á næsta ári á umtalsverðan hátt. Þess vegna var ákveðið að bíða með þessa breytingu þar til síðasta tímabil virðisaukaskattsins á næsta ári hæfist, en það kemur ekki til reikningsfærslu fyrr en á fjárlagaári ársins 1991. Þess vegna verður gerð áætlun og ráðstafanir til að mæta þessu tekjutapi í fjárlagafrv. fyrir árið 1991. Fjórða spurningin snerti gjaldfrest á virðisaukaskatti í tolli. Rökin fyrir því að veita gjaldfrest á virðisaukaskatti í tolli eru einkum þau að koma í veg fyrir að fjárbinding verslunarfyrirtækja leiði til verðhækkana. Ég tel rétt, áður en ég vík að þessu sérstaklega, að vekja athygli á því að með tilkomu virðisaukaskatts verður margvísleg fjárlosun í verslunarstarfsemi. Fjárhagsstaða verslunarinnar styrkist, sérstaklega smásöluverslunarinnar og einkum smásöluverslunarinnar út um land. Skýringin liggur í því, sem oft er ekki nefnt þegar menn ræða gjaldfrestinn, að verslunarfyrirtæki greiða nú söluskatt af margvíslegum aðföngum og þjónustu. Þegar virðisaukaskatturinn tekur gildi fellur þessi söluskattur niður. Hann verður í reynd innskattur sem fyrirtækin fá greiddan eða metinn á móti virðisaukaskatti sem þau greiða. Útreikningar hafa verið lagðir fram, m.a. á fundi sem Félag ísl. stórkaupmanna og Verslunarráðið efndu til fyrir nokkrum vikum síðan, sem sýna að þessi breyting ein kemur til með að styrkja fjárhagsstöðu smásöluverslunarinnar í landinu allverulega. Rétt er að hafa í huga að þessi breyting gefur versluninni tilefni til verðlækkunar ein út af fyrir sig vegna þess að fjárhagsstaða hennar styrkist. Á móti þessari fjárstyrkingu hafa menn svo teflt fjárbindingunni við það að ekki verði veittur gjaldfrestur í tolli. Sú fjárbinding kemur fyrst og fremst fram í heildversluninni. Þó er rétt að hafa það einnig í huga að heildverslunarfyrirtæki munu ekki þurfa að greiða söluskatt af ýmsu sem þau greiða söluskatt af í dag og fá virðisaukaskatt af þessum sömu þáttum frádreginn sem innskatt. Þannig að á móti kemur einnig nokkur fjárlosun hjá heildversluninni. Engu að síður verður hún minni og kemur út með öðrum hætti en hjá smásöluversluninni. Matið sem framkvæmt hefur verið þegar þessum tveimur þáttum hefur verið stillt saman, sem verður auðvitað að gera til þess að fá mynd af áhrifunum á verðlagið, það er ekki nóg að skoða heildverslunina eina út af fyrir sig, það verður að skoða smásöluverslunina líka til þess að geta fengið heildarmynd af áhrifunum á verðlagninguna til neytandans, sú rannsókn sem framkvæmd hefur verið á þessu atriði sýnir að áhrifin eru tengd því hve langan gjaldfrest heildverslunin veitir smásölufyrirtækjunum. Ef gjaldfresturinn sem heildverslunin veitir smásöluversluninni er innan við 45 dagar verða engin neikvæð áhrif sem leitt gætu til verðhækkunartilefnis hjá versluninni, hvorki heildversluninni né smásölunni, hvað snertir endanlegt verð til neytandans. Það er þá aðeins þegar gjaldfresturinn er kominn yfir 45 daga frá heildversluninni til smásöluverslunarinnar að neikvæðu áhrifin fara að koma fram. Samanlögð munu þau skv. þessu mati þó ekki nema meira en 0,5% til rúmlega 1%. Þess vegna er ekki hægt að slá því föstu að það að veita ekki gjaldfrest í tolli muni í sjálfu sér leiða til verðhækkana. Menn verða að hafa heildarmynd af því sem gerist við upptöku virðisaukaskattsins og meta einnig inn í dæmið þá breytingu sem felst í því að söluskattur sem verslunarfyrirtæki greiða í dag kemur til frádráttar í formi virðisaukaskatts sem birtist sem innskattur. Einnig er rétt að hafa í huga þann tíma sem heildverslunin veitir smásöluversluninni í viðskiptum þeirra innbyrðis. Þess vegna liggur það ekki fyrir með jafnskýrum hætti og stundum kemur fram í málflutningi einstakra þingmanna og hagsmunaaðila að alveg augljóst sé að það að veita ekki gjaldfrest í tolli muni leiða til verðhækkana til neytenda. Hitt er svo kannski aðalatriðið að það kann að vera að ef gjaldfrestur verður ekki veittur í tolli muni verslunarfyrirtæki nýta sér þá staðreynd til þess að sækja sér verðhækkunartilefni umfram það sem ella væri ástæða til eða búa sér til verðhækkunartilefni þegar þau eru ekki fyrir hendi vegna skattsins sjálfs. Af þessum ástæðum hef ég þegar ákveðið að nýta þá heimild sem er í lögunum til að veita gjaldfrest af hráefnum til iðnaðar og af olíu. Það er alveg ljóst að sú ákvörðun kemur til með að styrkja samkeppnisstöðu íslensks iðnaðar og auka möguleika íslenskra iðnfyrirtækja til þess að vaxa á næstu árum. Ég hef hins vegar, eins og ég lýsti yfir í efri deild í dag, haldið áfram athugun á því máli hvort eigi að veita víðtækari gjaldfrest skv. þessari heimild hvað snertir innflutning á öðrum vörum. Ég hef átt viðræður við hagsmunaaðila síðustu daga um þetta atriði og í fjmrn. er þessa dagana unnið að því að skoða með hvaða hætti mætti veita gjaldfrest við upptöku virðisaukaskatts af innfluttri vöru til að koma í veg fyrir að við upptöku virðisaukaskattsins sæki menn sér tilefni, raunveruleg eða óraunveruleg, til verðhækkana vegna þess að gjaldfresturinn hafi ekki verið veittur. Það er hins vegar nauðsynlegt í þessari athugun að huga einnig að greiðslustöðu ríkissjóðs í heild yfir árið og reyna að stilla þannig saman þessi tvö markmið. Annars vegar að koma í veg fyrir verðhækkunartilefni við upptöku virðisaukaskattsins og hins vegar að draga úr neikvæðum áhrifum þegar á heildina er litið á greiðslustöðu ríkissjóðs. Ég mun leitast við að tryggja að við upptöku virðisaukaskattsins geti verslunarfyrirtæki ekki sótt verðhækkunartilefni til þessarar skattkerfisbreytingar þegar hún gengur í garð. Ég tel að nú þegar hafi verið gerðar ýmsar ráðstafanir í þeim efnum. Og við erum þessa dagana að skoða með hvaða hætti megi ákveða víðtækari gjaldfrest við upptöku virðisaukaskattsins hvað snertir virðisaukaskatt í tolli svo ljóst verði öllum að þegar virðisaukaskattur gengur í garð hafi ekki orðið um viðbótarfjárbindingu fyrir neinn þátt í versluninni að ræða, hvorki í heildverslun né smásöluverslun. Ég get hins vegar ekki á þessu stigi lýst alveg nákvæmlega með hvaða hætti þetta geti orðið. Það er unnið að því máli þessa dagana í fjmrn., bæði af embættismönnum ráðuneytisins og eins í viðræðum við ýmsa hagsmunaaðila. Ég hef trú á því að okkur takist á næstu dögum að ná niðurstöðu sem geti tryggt að víðtækari gjaldfrestur verði veittur en þegar hefur verið ákveðinn. Með þeim hætti verði virðisaukaskatturinn við upphaf þessara skattkerfisbreytinga framkvæmdur á þann veg að ekkert verslunarfyrirtæki geti sótt sér þá röksemd að í honum felist viðbótarverðbinding vegna þess að innheimtukerfið leggi slíkar byrðar á fyrirtækin. Ég vona að þetta varpi nokkru ljósi á þetta mál og lýsi þeim markmiðum sem við erum að vinna að. Þau eru annars vegar að koma í veg fyrir verðhækkunartilefni af völdum þessarar kerfisbreytingar og hins vegar að tryggja að kerfisbreytingin sem slík hafi, þegar á árið í heild er litið, ekki neikvæð áhrif á greiðslustöðu ríkissjóðs. Ég vænti þess og tel reyndar af þeim samtölum sem ég hef átt við hagsmunaaðila síðustu sólarhringa að um þetta geti tekist góð samvinna þó að ég treysti mér ekki á þessu stigi til að lýsa endanlegri niðurstöðu í þessu máli. Fimmta spurningin snerti ákvæði um stærð bíla sem notaðir eru af fyrirtækjum í rekstri og þau mörk sem eru dregin varðandi einkabíla og fyrirtækjabifreiðar. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að það hefur farið í vöxt á síðari árum að fyrirtæki noti smærri bifreiðar með margvíslegum hætti í þágu atvinnustarfseminnar. Ég tel sjálfsagt að skoða það mál mjög rækilega hvar eigi að draga þessi mörk. Ekki er ætlunin að mismuna fyrirtækjum með þessum hætti. Það verður hins vegar líka að koma í veg fyrir að menn skrái einkabifreiðar sínar á fyrirtækin og reyni þannig að hagnýta sér skattkerfið til þess að fá frádrátt vegna einkanota af bifreiðum. Ég hef þegar rætt við embættismenn skattkerfisins um að skoða rækilega reglurnar um stærð og tegundir bifreiða í þessum efnum svo tryggt sé að jafnræði ríki milli fyrirtækja í rekstri, hvort heldur reksturinn krefst þess að fyrirtækin noti stærri bifreiðar eða þau geta komist vel af með að nota smærri og hagkvæmari bifreiðar.

Matthías Bjarnason Herra forseti. Það veltur á miklu hvernig tekst til með framkvæmd laganna um virðisaukaskatt þegar hann kemur til framkvæmda á áramótum. Ég fullyrði að hér er um veigamikla skattkerfisbreytingu að ræða sem er vafalaust mjög skynsamleg og því veltur á miklu að þannig sé búið um framkvæmdina að hún eyði þeim ágreiningi og þeirri vantrú sem sumir hafa á þessari skattkerfisbreytingu. Það er fyrir öllu að hún takist og að þjóðin skilji að hér hafi verið mjög vel vandað til þessarar kerfisbreytingar. Ég harma hins vegar hversu þetta mál er seint á ferðinni sem gerir það að verkum að enn þá eru fjölmörg nauðsynleg atriði í raun og veru óafgreidd og liggja ekki ljós fyrir í sambandi við framkvæmd þessara laga þegar þau taka gildi. Ég harma það jafnframt sem kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. að þetta og hitt sé enn til athugunar. Það hefði verið nauðsyn á því og er að einmitt slíkar athuganir væru um garð gengnar og ákvarðanir um á hvern hátt ætti að framkvæma lögin lægju fyrir. Ég get ómögulega skilið að smásöluverslun, eins og úti á landi, standi eitthvað betur að vígi eftir að lög um virðisaukaskatt taka gildi. Smásöluverslun úti á landi er núna hörmulega á vegi stödd og ég minni einu sinni enn á að í málefnasamningi ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar frá því í september 1988 er sagt að stórátak eigi að gera til þess að rétta hag strjálbýlisverslunarinnar. Ég hef ekki séð nokkuð í þá átt að rétta hag strjálbýlisverslunar. Ef hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjmrh. telur að það sé að rétta hag hennar að leggja að nýju skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði, þá fer hann alveg villur vegar. Nefndin sem viðskrh. skipaði og hefur lokið sínum störfum og sent frá sér tillögur sínar bendir þar á veigamikil atriði en ekkert kemur fram í þeim efnum hvað ríkisstjórnin ætlar að gera. Það er ekki nóg að hafa áhugann í orði ef hann er ekki á borði. Ég er þeirrar skoðunar að greiðslufrestur eigi að vera í tolli á öllum innflutningi eins og til var ætlast og ákveðið var í upphafi en ekki mismuna hinum ýmsu greinum viðskipta- og atvinnulífs með þeim hætti sem nú er ætlað þó að talað sé núna nokkuð frjálslega í þeim efnum. Hæstv. fjmrh. talaði um þetta og hitt ef innflutningsverslunin gæfi greiðslufrest í allt að 45 daga o.s.frv., þá væri þetta svona og svona. Sjálfur rekur hann eina stærstu verslun landsins, bæði innflutningsverslun og smásölu. Ég hef aldrei heyrt nokkurn mann ætlast til þess að fá greiðslufrest af þeim vörum sem hæstv. fjmrh. er að selja. Ekki eru kortaviðskiptin þar þó þau séu í öðrum búðum og ekki er opið á laugardögum þar eins og í flestum búðum, ekki einu sinni 23. desember. Það eru margar auglýsingar á ferðinni um að það sé lokað hjá Ólafi Ragnari Grímssyni allan daginn þann 23.  Við verðum líka að hugsa um það að eftir því sem við íþyngjum versluninni meira erum við að færa verslunina meira úr landinu. Ef við erum að íþyngja íslenskum verslunarfyrirtækjum fer fólkið að kaupa meira í Glasgow og þeim borgum sem fólk hefur keypt mest í og mest frá á undanförnum árum. En þá er ríkið að tapa tekjum og ríkið þarf líka að hugsa um það. Það er ekki alltaf nóg að þrengja að atvinnurekstrinum ef það kostar líka að þrengja hag sjálfs ríkisins. Samtök fiskvinnslustöðva hafa áhyggjur vegna breytinga sem upptaka virðisaukaskatts hefur í för með sér. Um næstu áramót þarf að gera ráð fyrir endurgreiðslu uppsafnaðs söluskatts af birgðum sem verða til staðar hjá öllum fiskvinnslufyrirtækjum um næstu áramót. Útflytjendur létu nýlega kanna hvað birgðir mundu verða miklar um næstu áramót. Samkvæmt upplýsingum þessara samtaka er talið að birgðir muni nema 5,5--6 milljörðum kr. miðað við það endurgreiðsluhlutfall sem hefur gilt frá sl. nóvember. Þá telja þeir að líklegt sé að um 100 millj. kr. þurfi til að endurgreiða fiskvinnslufyrirtækjum söluskatt sem þau hafa greitt af aðföngum vegna framleiðslu þeirra birgða sem verða í landinu á næstu áramótum. Í frv. til fjárlaga eins og það var afgreitt hér við 2. umr. á hv. Alþingi er ekki fjárveiting til að mæta þessum óhjákvæmilegu útgjöldum. Og í frv. til fjáraukalaga sem hér var til umræðu í gær var gert ráð fyrir að mæta útgjöldum vegna uppsafnaðs söluskatts á útflutningi til loka þessa árs. En til þess þarf fjárveitingin að ganga óskipt til fiskvinnslunnar einnar. Mikill útflutningur sjávarafurða í ár ásamt minnkun birgða hafa kallað á hærri endurgreiðslur vegna uppsafnaðs söluskatts við kaup á aðföngum til fiskvinnslunnar og því er nauðsynlegt að fjárveiting verði á fjárlögum fyrir næsta ár til að mæta þeirri uppsöfnun söluskatts sem fiskvinnslufyrirtækin hafa lagt út í í núverandi söluskattskerfi. Ég tek heils hugar undir þessar athugasemdir og ábendingar og beiðni samtaka fiskvinnslunnar í landinu og vænti þess að hæstv. fjmrh. sjái að ekki er hægt að ganga fram hjá jafnsjálfsagðri beiðni sem er byggð á sanngirni og því að atvinnuvegunum sé sýnt fyllsta réttlæti. Ég gat þess í upphafi máls míns að ég teldi að hér væri um merka og mikilvæga kerfisbreytingu að ræða í skattamálum sem væri nauðsynlegt að framfylgja með þeim hætti að hún mæti ekki andstöðu meðal þjóðarinnar heldur finni þjóðin fljótlega að hér sé á ferðinni góð og skynsamleg kerfisbreyting. Það hefur mikið verið talað um að sundrung og óeining sé hér á Alþingi og víst fer ekki á milli mála að svo hefur verið þó upp úr hafi soðið í gærkvöldi. Þá verður mönnum gjarnan á að kenna einhverjum um því alltaf þarf að hengja einhvern fyrir sakirnar. Þá hefur það verið sagt að stjórnarandstaða, þó einkum Sjálfstfl., hafi staðið í vegi fyrir því að greiða fyrir málum. Ég vil út af þessu og fleiru benda á að yfirleitt tíðkast ekki að nefndir taki til að vinna að frv. sem liggja fyrir Alþingi fyrr en þeim er formlega vísað til nefndarinnar. Undantekning frá þessu hefur verið fjárlagafrv. hverju sinni og hefur verið gert svo lengi sem elstu menn muna. En í þessu tilfelli fannst okkur sjálfstæðismönnum nauðsynlegt að hefja vinnu við virðisaukaskattsfrv. áður en því væri formlega vísað til nefndarinnar. Við ákváðum að bjóða fram samvinnu og samstarf um það um leið og við sáum brtt. bæði meiri hl. og minni hl. fjh.- og viðskn. Ed. Þessi vinnuaðferð var viðhöfð og gengið rösklega að verki og rætt við nokkra tugi manna á tiltölulega skömmum tíma sl. mánudag. Seinni part þessa sama dags fór fram 1. umr. í þessari hv. þingdeild. Þá var búið að ræða við allan þennan fjölda af mönnum og það er eftirtektarvert í stórmáli, og það mjög flóknu máli sem þessu, að nál. meiri hl. nefndarinnar er dagsett daginn eftir að málinu er vísað til nefndarinnar. Og ég spyr: Þekkja hv. þingdeildarmenn mörg dæmi þess að stjórnarandstaða hafi á þennan hátt greitt jafn vel fyrir máli sem stjórnarandstaðan gerði í þessu máli? Það má gjarnan halda þessu á lofti en ekki alltaf því sem miður fer og allt að því koma því inn hjá fjölmiðlum og öðrum að í þessari stofnun, sem á að vera virðulegasta stofnun þjóðarinnar, sé alltaf eldur og ekkert annað en eldur. Hér hefur verið reynt að vinna á málefnalegan og drengilegan hátt en til þess að svo megi verða verða allir aðilar að sýna í verki að þeir vilji vinna á þennan sama hátt, að vera drengilegir í samstarfi.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Herra forseti. Ég vil byrja á því að leyfa mér að taka undir orð hv. 1. þm. Vestf. sem hér talaði áðan og mælti góð orð um það að því er kannski of sjaldan til haga haldið sem unnið er hér með málefnalegum hætti í þinginu og vel er gert. Ég spái því að þau orð sem hann lét hér falla um nefndarstarfið og þá samstöðu sem þar hefur verið um að greiða fyrir þessu máli nái nú litlum eyrum fjölmiðla sem hér eru staddir, a.m.k. borið saman við þá veislu sem þeim hefur verið gjörð hér á þinginu undanfarið. Ég vil líka taka undir það með hv. 1. þm. Vestf. að mjög miklu máli skiptir þegar svona viðamikil breyting á okkar skattkerfi er til meðferðar og kemur til framkvæmda að það takist vel. Og mönnum ber, hvaða pólitískar áherslur sem þeir kunna að hafa lagt í tengslum við þá afgreiðslu, að sameinast um að reyna að gera slíkt þegar á annað borð er orðið ákveðið og ljóst að slík kerfisbreyting er að koma til framkvæmda. En erindi mitt hingað var að verða við, með mikilli ánægju, óskum um að svara einni eða tveimur spurningum frá hv. 5. þm. Vesturl. sem gerði mér þá ánægju og þann sóma og heiður að rifja upp úr verkum mínum hér fyrr úr þingsögunni nokkur orð og vék að því sem við ræddum hér á löngum fundum fyrir nokkru síðan, u.þ.b. tveimur árum reyndar, þegar skattkerfisbreytingar sem þá voru til meðferðar og síðar þetta mál um virðisaukaskatt komu til meðferðar hér í hv. Alþingi. Hv. þm. minnti á að ég hefði verið í hópi þeirra þingmanna sem þá töldu það bestan kost að alls ekki kæmi til óbein skattheimta á matvæli af því tagi sem virðisaukaskatturinn er. Það er rétt munað hjá hv. þm., þetta var mín afstaða og er mín afstaða. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að koma á því skattkerfi hjá okkur að við drögum úr og helst afnemum óbeina skattheimtu á brýnustu lífsnauðsynjum og færa, eftir því sem ríkissjóður þarf á að halda teknanna vegna, þá skattbyrði yfir í aðra stofna. Ég vil sérstaklega nefna tekjutengda eða eignatengda skatta, sem ég tel að séu of lágir að hlutfalli hér á Íslandi, og þá aðra skattstofna sem koma þar niður sem bestar eru aðstæður til að mæta þeim. Þessi afstaða mín er óbreytt. Ég minni líka á að ég hélt því fram þegar virðisaukaskattsfrv. var til umræðu hér áður en það var lögfest að væru hins vegar ekki aðstæður til að afnema með öllu þessa skattheimtu eða hafa hana alls ekki á matvælum eða jafnvel öðrum brýnum lífsnauðsynjum, þá væri ótvírætt skynsamlegra að hafa þá skattheimtu á öðru og lægra þrepi en hin almenna skattheimta væri. Þetta er enn fremur óbreytt afstaða mín. Ég hef verið talsmaður þess innan ríkisstjórnarinnar að við reyndum að taka upp það kerfi og að því verður reyndar unnið eða það verður í skoðun nú á fyrstu mánuðum næsta árs. Ákveðin útfærsla á tveggja þrepa kerfi felst í þessari afgreiðslu á virðisaukaskattinum nú eins og ég veit að hv. þm. er kunnugt um og gerir mér léttbærara en ella að styðja þá útgáfu sem hér er til meðferðar.

Vill ekki hæstv. ráðherra skýra hvað hann kallar tveggja þrepa skatt núna?

Ég hygg það þurfi nú allra síst að skýra það út fyrir hv. 1. þm. Reykv. sem er mikill sérfræðingur á þessu sviði og kann þetta manna best. Hv. þm. veit að það er gert með ákveðnum endurgreiðslum á hluta af skattinum inn á tiltekið stig vöruviðskiptanna. Hér á ég við nokkrar mikilvægar innlendar matvælategundir sem óþarft er að þreyta hv. þdm. á að telja upp. Þetta er allt saman mjög vel kunnugt og í því felst að þessar vörur bera mun lægri skatt en aðrar þó þetta sé kannski ekki sú útfærsla á tveggja þrepa virðisaukaskatti sem ég vil helst sjá komast til framkvæmda, þ.e. að um eiginleg tvö þrep á endanlegu sölustigi vörunnar verði að ræða. Það tel ég vera skilvirkastu og varanlegustu útfærslu á þessu máli. Herra forseti. Erindi mínu er þá lokið. Það var ekki annað en að verða við sjálfsögðum óskum hv. 5. þm. Vesturl. um að segja hér nokkur orð. Ég skildi af máli hv. þm. að hann hefði af því áhyggjur og efasemdir uppi um að hjá mér hefðu orðið einhver sérstök sinnaskipti í þessu máli. Svo er ekki. Ég hef nú útskýrt hvernig í þessu liggur og ég vona að það fullnægi hv. þm. og geri hann ánægðan.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls hér aftur en sé fulla ástæðu til þess. Ástæðan er sú að fram er komin í Ed. breyting við lánsfjárlög frá fjh.- og viðskn. og hún hljóðar svona, með leyfi forseta: ,,Á eftir 37. gr. komi ný grein í III. kafla er orðast svo: Þrátt fyrir ákvæði 2. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, er fjmrh. heimilt að fella niður eða endurgreiða virðisaukaskatt af gjöfum til björgunarsveita, svo og til mannúðar- og líknarstarfsemi.`` Hæstv. forseti. Ég fer fram á það hér við hv. formann fjh.- og viðskn. Nd. að hann taki upp á milli umræðna brtt. frá okkur hv. 5. þm. Vesturl. Inga Birni Albertssyni, breytingu nr. 7, b-lið, þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Fjmrh. getur ákveðið með reglugerð að fella niður virðisaukaskatt af tækjum og búnaði til íþróttafélaga, hjálpar- og björgunarsveita.`` Ég óska eftir því að hv. formaður fjh.- og viðskn. taki þetta mál upp sérstaklega í nefndinni, hafi samband við sína menn í Ed. og sjái til þess að hv. Ed. sé ekki að flytja breytingar um virðisaukaskatt við lánsfjárlög. Ég tel það brýnt að það sem tilheyrir virðisaukaskattinum sé í þeim lögum en ekki einhverjum ,,þrátt fyrir`` ákvæðum um lánsfjárlög sem ég tel líka vafasamt að sé þingleg meðferð. Ég vil beina því hér til hv. 1. þm. Norðurl. v. að hann taki þetta upp og geri tillögu okkar hv. þm. Inga Björns Albertssonar að sinni með þeim breytingum sem hér eru lagðar til í Ed. þannig að þetta komi í heildarlögunum en sé ekki gert með þeim hætti sem hér hefur orðið.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég skal ekki tefja þessa umræðu mikið. Ég ætti kannski reyndar að byrja á því að þakka hæstv. fjmrh. fyrir hans svör. Það var athyglisvert, eins og hv. þm. Matthías Bjarnason kom aðeins inn á, að í svörum ráðherrans kom staðfesting á því sem við höfum sagt, að allur undirbúningur við gerð þessa frv. er í molum og hefur verið ónógur þrátt fyrir verulegan og góðan tíma til að standa að því verki. Í stuttri ræðu hæstv. fjmrh. þar sem hann svaraði fimm af mínum spurningum kom fram að verið væri að skoða mál, verið væri að kanna mál, verið væri að vinna í og verið væri að endurskoða. Það þarfnast nú varla skýringar og þetta styður náttúrlega þá skoðun sem fram hefur komið hjá nokkrum stjórnarandstæðingum að frv. þetta er ekki nógu vel undirbúið eins og það liggur hér fyrir. Ef ég fer í sömu röð yfir svörin og þau bárust frá hæstv. ráðherra er það athyglisvert varðandi viðhald eða endurbætur á húsnæði að engin könnun hefur farið fram á því hvort þessi 7% viðmiðun af fasteignamati húseignar sé raunhæf eða ekki. Hæstv. fjmrh. virtist álíta að svo væri en lýsti því þó yfir að hann væri tilbúinn að endurskoða þetta eftir svona 1--2 ár í ljósi reynslunnar. Í sjálfu sér ber að fagna því að ráðherra sé tilbúinn að endurskoða þennan þátt sem ég hygg að falli í skaut annars aðila ef á að bíða í 1--2 ár eftir því. Hæstv. ráðherra svaraði því ekki hvort skynsamlegt væri að binda þetta við almanaksár eins og það er núna í staðinn fyrir að binda það við 12 mánaða tímabil. Ég útskýrði hér áðan að ef aðilar ætluðu í framkvæmdir til að ná þessu tiltekna viðmiðunarmarki væri það ógerningur seint á ári því þeir hreinlega næðu ekki að uppfylla skilyrði á svo skömmum tíma. Þess vegna hefur verið lögð fram brtt. þess eðlis að miða við 12 mánaða tímabil. Ég er nú ekki klár á því hvað er meðalverð á íbúðum t.d. í Reykjavík. Ég gæti vel ímyndað mér að það væri í kringum 6 millj. eða eitthvað slíkt. Hæstv. ráðherra veit kannski betur í því efni. En sé það nærri lagi þarf viðkomandi aðili að kosta til 420 þús. kr. til að uppfylla þessi skilyrði. Hver heilvita maður sér að það eru ekki margir sem ráða við slíkar endurbætur. Þess vegna er það alveg nauðsynlegt að mínu viti að lækka prósentuna úr 7%. Við leggjum til 3%. Ég er ekkert endilega að segja að það sé hin eina sanna og rétta prósentutala en mér þykir alveg einsýnt að viðmiðunin er of há og hana þurfi að lækka. Varðandi bókaþáttinn kom fram að það þýddi verulegt tekjutap fyrir ríkissjóð ef undanþágurnar tækju gildi strax við áramót. Það eru ákveðin rök út af fyrir sig og ég get í sjálfu sér skilið þau og ætla ekkert að gagnrýna þau. Ég hefði öllu frekar átt að spyrja hvað það mundi valda miklu tekjutapi fyrir ríkissjóðs að hefja undanþágur 1. sept. þannig að komið væri í veg fyrir að þetta íþyngdi námsmönnum eins og mikið hefur verið komið inn á í þessari umræðu í báðum deildum. Ég legg til að ráðherra skoði það milli 2. og 3. umr. hvort ekki megi taka undir þá brtt. sem hefur komið fram hjá stjórnarandstöðunni, ég hygg bæði frá Kvennalista og Sjálfstfl., að færa þessa dagsetningu til. Annars vegar hygg ég að það sé 16. sept. sem farið er fram á, hins vegar 1. sept. Varðandi verðlagseftirlit fannst mér það blandast svolítið inn í umræðuna um tollkrít. Hæstv. ráðherra sagði að hann vildi passa upp á að fyrirtæki gætu ekki sótt sér verðhækkanatilefni til virðisaukaskattsins. Ég hlýt að inna eftir því hvernig á að koma í veg fyrir slíkt. Ég geri mér grein fyrir því að hægt er að hafa neytendakannanir og kanna vöruverð í hinum ýmsu verslunum og birta það til leiðbeininga fyrir neytendur. En í frjálsri álagningu getur ráðherra aldrei komið í veg fyrir að verslunin veiti þessari hækkun út í verðlagið. Það er ekki nokkur einasta leið. Það er annaðhvort frjáls álagning eða ekki og meðan hún er þá getur ráðherra ekki komið til innflutningsverslunar og krafið hana svara við því hvers vegna hún hækkar sínar vörur. Henni er í lófa lagið að gera það. Hins vegar er það bara eðli markaðarins að menn verða að halda sig við samkeppnisaðilana. Ekki þýðir að hækka sínar vörur upp úr öllu valdi. Að sjálfsögðu þarf að skoða þetta í heildarmynd og það hef ég gert að ég hygg. Það er að mörgu leyti rangt og að sumu leyti rétt hjá hæstv. ráðherra að þetta sé til bóta fyrir dreifbýlisverslunina. Í flestum tilfellum er þetta til lítilla bóta einfaldlega vegna þess að dreifbýlisverslun í dag fær vörurnar á sama verði og verslunin í Reykjavík frá öllum stærstu innflytjendum. Það er sama verð þannig að þessi þáttur, söluskattur á flutningskostnað, er ekkert inni í því verði í dag. Þessi rök falla að mestu leyti um sjálf sig en ekki í þeim tilfellum þegar dreifbýlisverslunin á viðskipti við smærri aðila. Það kom ekki fram í máli ráðherra hvað það þýddi í krónum og aurum fyrir ríkissjóð að veita þessa heimild. Hins vegar sagði hæstv. ráðherra að verið væri að vinna í þessu og athuga hversu mikið mætti breikka þessa undanþáguheimild. Það er mín skoðun að eitt eigi yfir alla að ganga í innflutningi og ekki eigi að vera að sigta út og mismuna atvinnugreinum þannig að ég get engan veginn sætt mig við það ásigkomulag og þá stefnu sem boðuð er í frv. í dag. Auðvitað njóta heildsalar, eins og aðrir, einhvers hags af því að draga innskatt frá hinum ýmsu þáttum rekstrar síns en það er ekki málið í þessu dæmi. Það er alveg ljóst að verði ekki veitt tollkrít leiðir það til hækkunar vöruverðs í landinu. Þá gildir einu hvort heildsali verslar með 45 daga víxil eða ekki. Það skiptir nákvæmlega engu máli og eru engin rök í þessu dæmi. Varðandi fyrirtækjabifreiðar. Með þessu frv. er komið í veg fyrir að lítil fyrirtæki og einyrkjar sem verða svo þúsundum skiptir í þessu kerfi geti notfært sér litlar bifreiðar, stationbifreiðar. Nú verða þeir, ef þeir vilja fá að skrá bifreið á fyrirtækið, að vera með 9 manna bifreið eða stærri. Hæstv. ráðherra lýsti því yfir að þetta væri eitt af því sem væri verið að skoða og taldi að fara þyrfti yfir skráð fyrirtæki og meta í hverju tilfelli fyrir sig hvað fyrirtækið þyrfti á stórri bifreið að halda. Þetta er náttúrlega gersamlega óvinnandi verk. Hins vegar fannst mér það skína í gegnum mál hans að fjöldinn væri látinn líða fyrir nokkra svindlara sem hann er hræddur um að séu að notfæra sér glufur í þessu kerfi. Fjöldinn á ekki að þurfa að líða fyrir það þó að einhverjir örfáir einstaklingar slæðist inn og misnoti þessa heimild. Það á ekki að koma í veg fyrir að allur fjöldinn geti nýtt sér þetta. Það var einn liður sem hæstv. ráðherra svaraði ekki og ég hygg að það hafi verið með vilja. Það var sú auglýsing sem ég minntist hér á. Ég ætla ekki að rifja upp allt það sem ég sagði um þá auglýsingu annað en það að ég tel innflutningsverslun og heildsölu mjög misboðið með því dæmi sem þar er sett upp. Fólk er leitt út á hálan ís, látið trúa því að þarna sé um raunhæft dæmi að ræða sem sýni að heildsalar séu í raun hinir mestu okrarar. Dæmið sýnir fram á það að heildsali notar 70% álagningu en smásali 35% álagningu. Hver einasti maður sem þekkir eitthvað til verslunar veit að þetta er alrangt. Ég segi að þessu dæmi hafi verið stillt svona upp af annarlegum hvötum. Meðan það er ekki leiðrétt hlýtur það að teljast rétt skoðun hjá mér. Hæstv. forseti. Það var ánægjulegt að geta glatt hæstv. landbrh. Honum fannst það ánægja og heiður að fá að koma hér í ræðustólinn og segja örfá orð svona eins og hann væri í afmælisboði einhvers staðar. En vörn hans var afar veik. Fyrir tveim árum lýsti hæstv. landbrh. því yfir, og ég fór yfir það hér, að Alþb. gæti aldrei fallist á þá skattlagningu sem matarskattur héti. Ég veit ekki betur en matarskattur sé enn til staðar og ég veit ekki betur en alþýðubandalagsráðherrar standi að því að leggja þetta frv. fram í dag. Því fannst mér vörn ráðherra ansi veik. Auðvitað er það rétt hjá hæstv. ráðherra að stefnan ætti að vera tvö þrep og hún er tvö þrep. Ég tel að það hafi komið fram í máli hæstv. fjmrh. þegar þessi umræða var hér fyrst í deildinni. En í dag er bara eitt þrep. Tveggja þrepa skattur er ekki til, ekkert innan gæsalappa eins og hæstv. landbrh. vildi láta að liggja í sínu máli. Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég ítreka hins vegar að verðlagshöft mega ekki hefja innreið sína aftur á Íslandi. Mér fannst það liggja í orðum hæstv. fjmrh. að það væri í deiglunni og gripið yrði til aðgerða ef hann sæi fram á hækkandi verðlag með tilkomu virðisaukaskatts. Það er hins vegar alveg ljóst að virðisaukaskattur mun leiða til hækkandi vöruverðs á allri innfluttri vöru.

Frsm. sjútvn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegi forseti. Sjútvn. hefur fjallað um frv. og leggur til að það verði samþykkt óbreytt eins og það kemur frá Ed. Alexander Stefánsson og Hreggviður Jónsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nál. skrifa Geir Gunnarsson, Matthías Bjarnason, Guðni Ágústsson, Kristinn Pétursson og Jón Sæmundur Sigurjónsson.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 91/1989. Í frv. eru lagðar til nokkrar tæknilegar breytingar á lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Breytingarnar á 1. og 2. gr. eru eftir ósk Fasteignamats ríkisins. Þar er lagt til að einfalda meðferð ágreiningsmála er varða gjaldstofn fasteignaskatts með því að fela Fasteignamati ríkisins að úrskurða í slíkum málum á fyrsta stigi í stað yfirfasteignamatsnefndar eins og nú er. Breytingin sem lögð er til í 3. gr. varðar útsvör barna sem misst hafa annað eða bæði foreldri. Breytingarnar sem lagðar eru til í 4. og 7. gr. eru á aðstöðugjaldskafla laganna. Markmiðið með þeim er að koma í veg fyrir ágreining við framkvæmd laganna. Í 8. og 9. gr. og ákvæði til bráðabirgða eru gildistökuákvæði. Í 1. gr. er lagt til að í stað orðsins ,,matsverð`` komi orðið álagningarstofn. Breyting þessi er talin eðlileg með hliðsjón af ákvæðum 3. gr. laganna þar sem er að finna nýmæli um stofn til álagningar fasteignaskatts á húsum og öðrum mannvirkjum um allt land. Í 2. gr. er lögð til sú breyting frá gildandi lögum að fela Fasteignamati ríkisins að úrskurða í ágreiningsmálum sem varða gjaldstofn skv. 3. gr. þeirra. Ætlunin með þessu er sú að einfalda meðferð slíkra ágreiningsmála. Úrskurðum þessum megi þó ætíð skjóta til yfirfasteignamatsnefndar. Breytingin sem lögð er til í 3. gr. er til samræmingar við fyrirhugaða breytingu á lögum um tekju- og eignarskatt, en þessi breyting var gerð í meðferð málsins í Ed. Í henni felst breyting varðandi útsvarsálagningu barna sem misst hafa annað eða bæði foreldri. Lagt er til að heimilt verði eftir umsókn að skattleggja slíkar tekjur hjá börnunum sjálfum í stað þess fyrirkomulags sem nú er að skattleggja þær með tekjum þess aðila sem nýtur barnabóta vegna barnsins. Í 4. gr. er lagt til að tekið verði upp skýrara og ákveðnara orðalag 34. gr. til þess að koma í veg fyrir ágreining við framkvæmd. Í 5. gr. er einnig lögð til smábreyting á 34. gr. laganna til að eyða öllum vafa um það hverjir eru undanþegnir aðstöðugjaldsskyldu. Í 6. gr. er lagt til nákvæmara orðalag en er í núgildandi ákvæði. Í 7. gr. er í raun verið að leiðrétta prentvillu sem hefur verið í tekjustofnalögunum allt frá 1980 en allir úrskurðir varðandi þetta atriði hafa að sjálfsögðu verið felldir á grundvelli upphaflega lagatextans. Breytingin í 8. gr. er til skýringa og til að taka af allan vafa varðandi gildistöku laganna. 9. gr. þarfnast ekki skýringa en breytingin sem lögð er til í bráðabirgðaákvæði er til að tryggja að ákvæðin í 3. gr. varðandi útsvarsálagningu barna gildi við útsvarsálagninguna strax á árinu 1990 vegna tekna þeirra á árinu 1989. Efni 1., 2., 4., 6., 7. og 9. gr. voru í upphaflegri gerð frv. en 3., 5. og 8. gr. var ásamt bráðabirgðaákvæði bætt við í meðförum félmn. Ed. í samráði við félmrn. Haft hefur verið samráð við embætti ríkisskattstjóra um þessar breytingar. Virðulegi forseti. Þótt hér sé nánast aðeins um tæknilegar breytingar að ræða er mikilvægt að þær nái fram að ganga og taki gildi um næstu áramót til að auðvelda framkvæmd laganna um tekjustofna sveitarfélaga. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Frsm. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Á þskj. 409 er prentað frv. til laga um breytingu á lögum nr. 39/1988, um bifreiðagjald. Frv. er flutt af fjh.- og viðskn. og flutt vegna þess að frv. með sama heiti verður ekki afgreitt hér fyrir áramótin. Hér er um að ræða að færa gjalddaga bifreiðagjalds frá 1. jan. samkvæmt því sem segir í gildandi lögum til 1. mars 1990. Þetta er samkomulagsmál flutt af nefnd og geri ég því ekki tillögu um að því verði vísað til nefndar en að sjálfsögðu til 2. umr.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Það er rétt sem kom fram hjá frsm. nefndarinnar að hér er um samkomulagsmál að ræða. Þar sem frestað hefur verið afgreiðslu á fyrirliggjandi máli þótti eðlilegt að minni hl. nefndarinnar stæði að flutningi þessa máls. Með því er ekki verið að lýsa yfir stuðningi við það frv. sem bíður nema síður sé.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Vegna þess að mér gafst ekki tækifæri við lok 2. umr. til að víkja örfáum orðum að tveimur atriðum sem komu fram í ræðu hv. þm. Inga Björns Albertssonar í lok umræðunnar vil ég í fyrsta lagi taka fram að það er ekki með ráðnum huga gert að í auglýsingu á vegum ríkisskattstjóraembættisins um útreikninga í virðisaukaskatti sé sérstaklega verið að gefa til kynna að álagning í heildverslun sé óeðlilega mikil. Það dæmi sem þarna er tekið er eingöngu byggt upp af reikningslegum ástæðum. Sjálfsagt hefði mátt taka annað dæmi með öðrum tölum en ég get fullvissað hv. alþm. um að í þessari auglýsingu er ekki verið að koma áleiðis þeim boðskap að álagning í heildverslun sé þetta há og þessum mun hærri hjá heildsöluverslun en smásöluverslun eins og tölurnar gefa til kynna. Mér láðist að svara þessari spurningu hv. þm. eins og hann benti á hér við lok 2. umr. en ég vildi ekki ljúka þessari umræðu án þess að koma þessu á framfæri alveg skýrt. Í öðru lagi vil ég ítreka það sem ég lét koma fram hér áður að ég hef undanfarið átt í viðræðum við hagsmunaaðila um upptöku virðisaukaskatts. Og eins og fram kom í máli mínu hér áðan hafa m.a. aðilar vinnumarkaðarins í þeim viðræðum lagt mikla áherslu á að ríkisstjórnin beiti áhrifum sínum til að stemma stigu við verðhækkunum við upptöku virðisaukaskatts. Í kjölfar þessara viðræðna tel ég nauðsynlegt að undirbúa ákvörðun eins og ég gat um áðan að greiðslufrestur verði veittur við innflutning á vörum þannig að hindrað verði að upptaka virðisaukaskatts verði tilefni til almennra verðhækkana nú um áramótin. Ég vildi láta þetta koma fram vegna þess að hv. þm. taldi nauðsynlegt að fá nánari útskýringar á því sem ég sagði hér áðan. Ég vænti þess að þessi orð fullnægi þeim óskum.

Frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. (Friðrik Sophusson): Virðulegur forseti. Minni hl. fjh.- og viðskn. hefur leyft sér að flytja brtt. á þskj. 431. Þessi brtt. var kölluð aftur við atkvæðagreiðslu við 2. umr. þessa máls og er hér til umræðu og afgreiðslu. Þessi tillaga gerir ráð fyrir að hæstv. ráðherra sé skylt að framkvæma greiðslufrest á virðisaukaskatti í tolli með ákveðnum hætti. Í lögum um virðisaukaskatt segir svo í 3. mgr. 34. gr., með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. getur fjmrh. ákveðið að ákvæði 109. gr. tollalaga, nr. 55/1987, um greiðslufrest aðflutningsgjalda af innfluttum vörum, skuli gilda með sama hætti um greiðslu virðisaukaskatts við innflutning. Gjalddagi skal eigi vera síðar en á gjalddaga virðisaukaskatts þess tímabils þegar tollafgreiðsla fer fram.`` Í nefndarstörfum hefur komið fram, ekki eingöngu af hálfu fulltrúa verslunarinnar heldur eru það einnig skoðanir opinberra aðila, þeirra sem komu til nefndarinnar á vegum fjmrn., að verði ekki um slíkan greiðslufrest að ræða geti það og muni að öllum líkindum leiða til þess að verðlag muni hækka nokkuð. Hugmyndir manna um hve verðlag muni hækka mikið eru mismunandi. Lægst hefur verið nefnt 0,5% en aðrir hafa farið upp fyrir 2%. Nú rétt í þessu gaf hæstv. ráðherra yfirlýsingu sem ég leyfi mér að skilja svo að hann muni beita 3. mgr. 34. gr. laganna um virðisaukaskatt í svo miklum mæli að ekki þurfi að koma til hækkunar á almennu verðlagi vegna þess að heimildin sé ekki nýtt. Ég skildi orð hans á þann veg og í trausti þess að framkvæmdin verði með þeim hætti að heimildin verði nýtt og verð hækki ekki af þeim sökum tel ég eðlilegt að við flm. brtt. á þskj. 431 köllum þá tillögu aftur og væntum þess að hæstv. ráðherra framfylgi yfirlýsingu sinni á þann veg að fullt samkomulag geti orðið þar um milli hans og hæstv. ríkisstjórnar annars vegar og verslunarinnar og annarra þeirra sem hagsmuna hafa af því að þessu ákvæði í 3. mgr. 34. gr. verði beitt hins vegar.

Guðmundur G. Þórarinsson Virðulegi forseti. Ég stend hér upp til að taka undir orð hæstv. fjmrh. þegar hann svaraði hv. þm. Inga Birni Albertssyni áðan. Ég er einn af þeim sem hafa haft af því nokkrar áhyggjur að virðisaukaskattur við innflutning á vörum gæti valdið talsverðum verðhækkunum þó menn greini reyndar á um hversu miklar þær geti orðið. Ég hef líka óttast að sú fjárbinding sem virðisaukaskattur á innfluttar vörur gæti valdið mundi kalla á þenslu á lánsfjármarkaði og jafnvel á hækkun á vöxtum. Áhrif á lánskjaravísitölu mundi þýða hækkun lána o.s.frv., fyrir utan það að við sem að þessari skattbreytingu vinnum höfum eðlilega óttast að ef virðisaukaskattur á innfluttar vörur kæmi til með að valda verðhækkunum mundi það valda mjög neikvæðum áhrifum og viðbrögðum almennings. Þess vegna vil ég sérstaklega taka undir með fjmrh. sem að undanförnu hefur unnið að því, og ríkisstjórnin reyndar öll, að koma í veg fyrir verðhækkanir fram undan. Orð hans um að undirbúa ákvörðun um að greiðslufrestur verði veittur við innflutning á vörum þannig að ekki komi til almennra verðhækkana af þeim völdum nú um áramótin eiga mikinn rétt á sér og ég vil ítreka að ég tek sérstaklega undir þessi orð fjmrh.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég kem eingöngu hér í ræðustól til að fagna þeirri yfirlýsingu sem hæstv. fjmrh. gaf út hér rétt í þessu og tel hana mjög skynsamlega og vona að þar fylgi hugur máli. Ég vil aðeins segja í lokin að hér hefur verið dreift allsérstöku plaggi á þinginu sem heitir ,,Það er allt hægt, vinur`` og geri þau að mínum lokaorðum.

Jón Sæmundur Sigurjónsson Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á þeim málsliðum í nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. sem lúta að því umræðuefni sem við fjöllum hér um. Þar er sagt að nefndarmenn hafi fjallað ítarlega um gjaldfrest í tolli og að meiri hl. nefndarinnar sé ljóst mikilvægi þess að sporna við hækkun verðlags og vaxta. Meiri hl. bendir á að ákveðið hafi verið að gjaldfrestur á virðisaukaskatti verði veittur við innflutning á hráefni til innlendrar iðnaðarframleiðslu og síðan segir: ,,Meiri hlutinn telur mikilvægt að fjmrn. kanni kosti þess að veita víðtækari gjaldfrest á innflutningi í því skyni að koma í veg fyrir verðlagshækkanir.`` Ég veit ekki hvort þessi könnun hefur þegar farið fram en eftir yfirlýsingu fjmrh. veit ég að þessi könnun verður a.m.k. gerð með því jákvæða hugarfari að gripið verði til þeirra aðgerða að ekki komi til verðlagshækkana af þessum sökum. Því fagna ég yfirlýsingu fjmrh. eindregið.

Frsm. iðnn. (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Iðnn. hefur fjallað um málið og álit hennar er að finna á þskj. 432 svohljóðandi: ,,Nefndin hefur fjallað um frumvarpið og leggur til að það verði samþykkt. Nefndin leggur jafnframt áherslu á að vegna undirbúnings frekari framkvæmda á vegum Kísiliðjunnar hf. og reksturs annarra fyrirtækja er hún kynni að standa að í Mývatnssveit verði fyllsta aðgát höfð varðandi áhrif á umhverfi og lífríki svo að ekki hljótist af skaðleg röskun.`` Páll Pétursson var fjarstaddur við afgreiðslu málsins. Aðrir nefndarmenn standa að þessu áliti.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Í ljósi þess að tíminn er nú nokkuð liðinn og miðnætti hefur gengið í garð ætla ég að stytta mjög mál mitt í framsögu fyrir þessu frv. Í framsöguræðu minni í hv. Ed. var hins vegar að finna ítarlega greinargerð fyrir öllum helstu efnisþáttum þessa frv. Það birtist hv. Nd. að mestu leyti í óbreyttum búningi. Þær breytingar sem gerðar hafa verið taka að mestu mið af niðurstöðum fjárlagafrv. við 3. umr. sem kynntar verða hér á morgun. Það frv. til lánsfjárlaga sem ég mæli hér fyrir mótast fyrst og fremst af því að þenslumyndandi áhrif ríkissjóðs og opinberra lánastofnana á lánsfjár- og peningamörkuðum á árinu 1990 verða hverfandi og munu lækka um 8 milljarða kr. frá því sem verið hefur í ár. Hrein innlend lánsfjáröflun ríkissjóðs og opinberra lánastofnana mun lækka í kringum 4 milljarða á árinu 1990 og eru góðar horfur á að hægt verði að ná henni án þess það hafi áhrif á vaxtastigið í landinu. Það er rétt að vekja athygli á því að þetta frv. til lánsfjárlaga er miðað við að innlendi lánamarkaðurinn hefur þróast í átt til aukins jafnvægis á árinu 1989. Það hefur dregið úr eftirspurn eftir lánsfé og betra jafnvægi komist á milli aukningar inn- og útlána innlánsstofnana. Gætir þar áhrifa af samdrætti í einkaneyslu og fjárfestingu auk þess sem birgðir útflutningsvara eru með allra minnsta móti um þessar mundir. Í kjölfar þessa hafa raunvextir lækkað og lausafjárstaða innlánsstofnana hefur farið batnandi. Útlit er fyrir að hún batni um tæpa 6,3 milljarða kr. á árinu 1989. Helstu niðurstöður peningamálaáætlunar vegna ársins 1990 benda til lítils háttar rýrnunar lausafjárstöðu innlánsstofnana og horfur eru á að lán og endurlán innlánsstofnana aukist um 15%. Samkvæmt lánsfjáráætlun og því frv. sem hér er mælt fyrir er reiknað með að heildarlántökur opinberra aðila, opinberra fjárfestingarlánasjóða og atvinnufyrirtækja, nemi í kringum 40 milljörðum kr. Eins og nú er ástatt í þjóðarbúskapnum er ekki talið ráðlegt að ríkissjóður greiði á næsta ári niður erlendar skuldir sínar, en jafnframt er leitast við að móta þá stefnu að erlendar skuldir verði ekki auknar. Ríkissjóður mun því taka ný erlend lán á árinu 1990 fyrir því sem nemur afborgunum af eldri lánum og hugsanlegum greiðslum ríkissjóðs til Seðlabanka á þeim lánum sem hann þarf að standa skil á þar frá fyrri árum. Verulega mun draga úr innlausn spariskírteina á næsta ári. Áætlað er að innlausn á árinu 1990 verði 2 milljarðar en áætlun um innlausn á árinu 1989 var 3,8 milljarðar kr. Hrein lánsfjáröflun í formi spariskírteina á næsta ári er því áætluð um 4 milljarðar kr. samanborið við 2,2 milljarða kr. á árinu 1989. Eins og hv. alþm. er kunnugt á stærsti hluti innlenda fjármagnsins uppruna sinn að rekja til lífeyrissjóðanna. Áætlað er að ráðstöfunarfé þeirra verði um 24 milljarðar kr. á áætluðu meðalverðlagi næsta árs og aukist að raungildi um 18% frá því sem það er áætlað á yfirstandandi ári. Sú aukning skýrist einkum af tvennu: Lokaáfanga í breikkun iðgjaldsstofns lífeyrissjóðanna sem kemur til framkvæmda í byrjun næsta árs og stækkun eignastofns lífeyrissjóðanna sem leiðir til mjög vaxandi vaxtatekna og afborgana. Reiknað er með að lífeyrissjóðirnir kaupi skuldabréf af byggingarsjóðunum fyrir 45% af ráðstöfunarfé sínu, þ.e. fyrir 10,8 milljarða kr., og er þá miðað við að kauphlutfallið lækki úr 55% í 45% af ráðstöfunarfé. Í þjóðhagsáætlun fyrir 1990 er reiknað með að viðskiptahallinn verði um 10 milljarðar kr. eða um 3% af áætlaðri landsframleiðslu sem er svipað og reiknað var með í ár. Verður slíkt að teljast nokkur árangur í ljósi þess að næsta ár mun verða þriðja samdráttarárið í röð og samdráttur útflutningstekna verður umtalsverður. Þessi árangur verður enn meiri ef haft er í huga að flugvélakaup Flugleiða munu nema tæpum 8 milljörðum kr. á næsta ári. Erlendar lántökur til lengri tíma eru áætlaðar rúmur 21 milljarður kr. og greiðslur þjóðarbúsins af löngum erlendum lánum eru áætlaðar tæpir 25 milljarðar kr. á árinu 1990, þar af afborganir um 10 1 / 2 milljarður og vextir 14 milljarðar. Greiðslubyrði erlendra lána mun aukast á yfirstandandi ári og því næsta og eru ástæður þess auknar erlendar skuldir og einnig hækkun á meðalvöxtum af erlendum lánum í um 8,5%. Ég vil, virðulegi forseti, einnig vekja athygli á því að á allra síðustu árum hafa innlendar stofnanir með ríkisábyrgð leitað á erlendan lánamarkað í vaxandi mæli í stað þess að taka erlend lán fyrir milligöngu ríkissjóðs, Framkvæmdasjóðs Íslands eða annarra. Allar þessar stofnanir taka lán í skjóli ríkisábyrgðar og eru kynntar sem slíkar á alþjóðamarkaði. Hins vegar hefur í mjög takmörkuðum mæli verið fylgst með lántökustarfsemi þeirra enda þótt miklir hagsmunir séu í húfi fyrir ríkissjóð og mikilvægt sé að samræmi sé á milli þeirra lánskjara og skilmála sem stofnanir með ríkisábyrgðir og ríkissjóður sjálfur njóta á alþjóðlegum lánamörkuðum. Því er tekið upp það nýmæli hér í frv. að gera lánasjóðum og öðrum aðilum sem njóta ríkisábyrgðar á skuldbindingum sínum skylt að kynna Seðlabanka Íslands í umboði fjmrn. fyrir fram um áform sín um erlendar lántökur og leita eftir samþykki hans á þeim kjörum og skilmálum sem í boði eru hverju sinni. Þetta ákvæði er tekið upp til að tryggja að samræmi sé á milli þeirra lánskjara sem stofnanir með ríkisábyrgð og ríkissjóður sjálfur njóta á alþjóðlegum mörkuðum. Að dómi kunnáttumanna á þessu sviði er talið mikilvægt að þetta ákvæði nái fram að ganga vegna þess að það getur tryggt hagkvæmari lántökur Íslendinga á erlendum lánamörkuðum. Virðulegi forseti. Fjárfestingarlánasjóðirnir gegna þýðingarmiklu hlutverki í fjármögnun fjárfestinga á Íslandi, ekki hvað síst sökum þess hvað áhættufjármagn í atvinnurekstri er óverulegt í okkar landi. Í lánsfjáráætlun fyrir 1990 eru ný útlán fjárfestingarsjóðanna áætluð um 20 milljarðar kr. Er það svipuð fjárhæð og áætluð var fyrir þetta ár. Endurskoðuð áætlun fyrir yfirstandandi ár felur í sér að útlánin verði nálægt 25,7 milljarðar kr. Ný útlán fyrir 1990 verða því um fjórðungi lægri en á yfirstandandi ári. Stafar þessi lækkun fyrst og fremst af minnkandi umsvifum Atvinnutryggingarsjóðs og Framkvæmdasjóðs. Fjármögnun fjárfestingarlánasjóða, sem útlánastarfsemi þeirra byggist á, gerist sem kunnugt er með þrennum hætti. Í fyrsta lagi eigin fjármögnun, að fé losnar úr rekstri. Í öðru lagi með framlögum frá hinu opinbera og skatttekjum eins og lög ákveða og í þriðja lagi með lánsfé eins og ákveðið er í lánsfjárlögum. Til að standa undir framangreindum heildarútgjöldum þurfa sjóðirnir að taka að láni um það bil tæpa 17 milljarða kr. Framlög og skatttekjur nema tæpum 3 milljörðum og eigið ráðstöfunarfé nemur aðeins um 1 / 2 milljarði kr. eða 2,4% af heildarútlánum. Virðulegi forseti. Í frv. er með hefðbundnum hætti einnig gerð grein fyrir ýmsum skerðingarákvæðum sem og fjármögnun byggingarsjóðanna og enn fremur lántöku vegna ýmiss konar framkvæmdaáforma á næsta ári. Ég tel hins vegar óþarfa hér við þessa 1. umr. með tilliti til þess hver tíminn er að rekja þessi atriði nánar, en tækifæri mun gefast til að víkja að þeim við 2. umr. eftir að fjh.- og viðskn. og aðrir deildarþingmenn hafa haft tækifæri til að kynna sér málið nánar. Ég mælist þess vegna til þess, virðulegi forseti, að að lokinni 1. umr. verði þessu frv. vísað til hv. fjh.- og viðskn. og 2. umr.

Friðrik Sophusson Virðulegi forseti. Ég get því miður ekki tekið undir þá bjartsýni sem fram kom í ræðu hæstv. fjmrh. þegar hann mælti fyrir frv. til lánsfjárlaga. Ég er ekki sammála honum um að jafnvægi hafi náðst og tel að til marks um það sé sú útgjaldastefna sem hæstv. ríkisstjórn hefur fylgt á þessu ári og mun fylgja á næsta ári. Nú er ljóst að halli á ríkissjóði verður um það bil 5 milljarðar á yfirstandandi ári og gera má ráð fyrir því að hallinn á næsta ári verði ámóta mikill. Það eru allar líkur á því að lánsfjáröflun í ár muni ganga tregar en gert var ráð fyrir og ríkissjóður verði þess vegna að brúa bilið með erlendri lántöku í byrjun næsta árs eða með láni frá Seðlabankanum. Í raun er gert ráð fyrir því eins og fram kom í umræðum fyrr á þessu þingi þegar rætt var um aukalánsfjárlögin. Ýmsar líkur benda til þess að enn horfi verr á næsta ári. Ríkissjóður áformar að stórauka sölu spariskírteina umfram innlausn og velta síðan áfram 3,8 milljörðum í ríkisvíxlum. Þetta á að gerast á sama tíma og þjóðhagsáætlun felur í sér minni sparnað. Ofan á þetta bætist að horfur eru á því að halli á ríkissjóði verði meiri en fjárlagafrv. gerði ráð fyrir eins og ég hef fyrr sagt og að ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna sé ofmetið. Ég hefði talið að hæstv. ríkisstjórn hefði átt að beita sér fyrir því að opna heimildir fyrir lífeyrissjóðina til að styrkja eiginfjárstöðu fyrirtækjanna í stað þess að róa fyrst og fremst á þessi mið. Það er álit okkar sjálfstæðismanna að þær áætlanir sem liggja að baki frv. séu ekki raunhæfar. Við teljum að annaðhvort verði raunvextir hér á landi áfram jafnháir og hingað til hefur verið, þeir hækki jafnvel vegna ásóknar ríkissjóðs á innlenda fjármagnsmarkaðinn, eða að ríkissjóður verði að sækjast eftir erlendu láni með þeim afleiðingum sem allir þekkja og framkallar verðbólgu. Sumir álíta að niðurstaðan verði sú að á næsta ári megi sjá einhverja blöndu af þessu tvennu. Það er ekki ætlun mín að hefja hér langa ræðu um efnisatriði frv. Við sjálfstæðismenn viljum að þetta frv. verði afgreitt nú fyrir áramótin og teljum að frv. eigi að fylgja fjárlögum. Ég bendi hins vegar á að efrideildarnefndin kallaði til sín hvorki meira né minna en 46 aðila þegar fjallað var um málið þar og ýmsar breytingar voru gerðar í meðferð deildarinnar á þessu frv. Við erum tilbúnir til að greiða fyrir því að málið verði afgreitt sem allra fyrst en munum fara fram á að ýmsir aðilar verði kallaðir til fundar við nefndina og vonandi gefst tími til þess í önnum nú á síðustu dögum þingsins að efna til slíkra fundahalda. Virðulegi forseti. Þar sem klukkan er nú að verða hálfeitt og væntanlega á enn eftir að setja nýjan fund tel ég ekki ástæðu til þess, þar sem þingstörf hafa nokkuð tafist að undanförnu, á undanförnum klukkutímum, að hafa þessa ræðu lengri. Ég mun gera frekari grein fyrir afstöðu Sjálfstfl. við 2. umr. málsins.

Frsm. sjútvn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegi forseti. Sjútvn. hefur rætt þetta frv. Til viðræðna við nefndina voru kallaðir Arthur Bogason og Örn Pálsson frá Landssambandi smábátaeigenda, Helgi Laxdal frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Kristján Ragnarsson frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Óskar Vigfússon og Hólmgeir Jónsson frá Sjómannasambandi Íslands og Árni Kolbeinsson, ráðuneytisstjóri í sjútvrn. Nefndin telur rétt að gera eftirfarandi breytingar á frv.: Í frv. er gert ráð fyrir því að veiðieftirlitsgjald standi að öllu leyti straum af kostnaði við veiðieftirlit. Nefndin leggur til að ríkissjóður beri þennan kostnað að hálfu fyrst um sinn og eru breytingar á 1. og 2. gr. til samræmis við þetta. Í því felst að heimild fjmrn. til gjaldtöku í þessu sambandi fellur niður. Í öðru lagi telur nefndin rétt að breyta orðalagi 3. gr. frv. þannig að vegna fasts gjalds smábáta frá 6--10 brl. komi tilvísun til gjaldbreytinga í 2. gr. frv. Í þriðja lagi leggur nefndin til að 4. gr. frv. falli niður og efni hennar verði athugað nánar í tengslum við heildarendurskoðun á lögum um stjórn fiskveiða. Í fjórða lagi leggur nefndin til að lögin taki gildi hinn 1. jan. 1990. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þskj. Þórhildur Þorleifsdóttir var viðstödd afgreiðslu málsins og er samþykk henni. Undir þetta nál. skrifa Hreggviður Jónsson, Alexander Stefánsson, Matthías Bjarnason, Guðni Ágústsson, Kristinn Pétursson, Geir Gunnarsson og Jón Sæmundur Sigurjónsson.

Frsm. heilbr.- og trn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson): Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. hefur á örstuttum fundi fjallað um þetta frv. og leggur til að það verði samþykkt eins og það kemur frá Ed. Undir þetta nál. skrifa Anna Ólafsdóttir Björnsson, Geir H. Haarde, Guðmundur G. Þórarinsson, Ragnhildur Helgadóttir, Geir Gunnarsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir og Jón Sæmundur Sigurjónssson.

Frsm. meiri hl. heilbr.- og trn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson): Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. hefur fjallað um þetta frv. og sent það til umsagnar endurskoðunarnefndar almannatryggingalaganna. Til viðræðna við nefndina komu Þorgrímur Jónsson tryggingalæknir, Magnús L. Gíslason og Ingimar Sigurðsson frá heilbr.- og trmrn., Börkur Thoroddsen frá Tannlæknafélagi Íslands og Teitur Jónsson frá Tannréttingafélaginu. Í því frv. sem hér er til afgreiðslu er gert ráð fyrir að nýtt fyrirkomulag verði tekið upp í tannréttingum, sérstaklega varðandi sérhæfða þjónustu við börn og unglinga á aldrinum 6--18 ára. Meiri hl. nefndarinnar bindur vonir við að forgreining og flokkun sem stefnt er að í frv. varðandi tannréttingar stuðli að betri tannþjónustu við börn og unglinga um leið og það dregur úr kostnaði við þessa þjónustu. Meiri hl. leggur sérstaka áherslu á að skipuleg innköllun barna til þessarar þjónustu virðist munu stuðla að betri tannheilsu. Þær hugmyndir, sem beinast að kostnaðarþátttöku ríkisins að 90%, bæði fyrir börn á aldrinum 5 ára eða yngri og börn og unglinga á aldrinum 6--15 ára, telur meiri hl. nefndarinnar mjög athyglisverðar og beinir þeim tilmælum til endurskoðunarnefndar almannatryggingalaga að þessi kostnaðarskipting verði athuguð sérstaklega. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að eftirtaldar breytingar verði gerðar á frv.: Fyrsta breyting sem meiri hl. nefndarinnar leggur til fjallar um brottfall tilvísunarskyldu en í b-lið 43. gr., sem fjallar um greiðsluskyldu sjúkratrygginga, segir í frumvarpstextanum: ,,Nauðsynlegar rannsóknir og aðgerðir hjá sérfræðingum og stofnunum sem Tryggingastofnun ríkisins hefur samning við``, að sjúkratryggingar greiði fyrir slíkt, en fyrir gamla tilvísunarformið komi sérstakt reikningsform sem Tryggingastofnun ríkisins lætur útbúa sérstaklega í því sambandi, þ.e. sérstök eyðublöð og þá í samráði við samningsaðila með það að markmiði að tryggja fagleg samskipti milli sérfræðinga innbyrðis og milli sérfræðinga og heimilislækna og/eða heilsugæslulækna. Önnur brtt. er í samræmi við samkomulag ríkisstjórnarinnar við sveitarfélög. Við uppgjör kostnaðar milli ríkis og sveitarfélaga við yfirtöku ríkisins á tannlæknakostnaði hefur komið fram að ekki var tekið inn í útreikningana þátttaka sveitarfélaganna í kostnaði við tannlækningar fyrir aldurshópinn 6--15 ára, sbr. nánar 2. tölul. 2. mgr. núgildandi 44. gr. almannatryggingalaga. Er hér um að ræða 346 millj. kr. Þar sem ekki var gert ráð fyrir þessum kostnaði við áðurnefnt uppgjör telur ríkisstjórnin eðlilegt að sveitarfélög taki að sér greiðslu hluta þessa kostnaðar. Hefur orðið að samkomulagi að þau taki að sér greiðslu eins þriðja hluta kostnaðar fyrir aldurshópinn 6--15 ára. Með þessu er ekki verið að leggja til neinar breytingar á sjálfri framkvæmdinni. Loks er lagt til að ekki verði skírskotað til 16. gr. laga nr. 87/1989, um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, þar sem sú grein fjallar eingöngu um tannlækningar en með þeim breytingum, sem hér eru lagðar til, tekur frv. á fleiri þáttum. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þskj. Undir þetta nál. skrifa Guðmundur G. Þórarinsson, Geir Gunnarsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir og Jón Sæmundur Sigurjónsson.

Frsm. 1. minni hl. heilbr.- og trn. (Geir H. Haarde): Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls gerði ég nokkrar athugasemdir við þær reikningslegu forsendur sem liggja að baki þessu frv. Hér er um að ræða frv. sem hefur það að markmiði að ná fram ákveðnum sparnaði í útgjöldum ríkisins vegna almannatrygginga á sviði tannlækninga. Ég tel að í nefndarstarfinu hafi verið leitt í ljós að þær aðfinnslur sem ég hafði hér uppi við 1. umr. hafi haft við rök að styðjast og að allur hinn reikningslegi grunnur, þær reikningslegu forsendur sem hér liggja að baki séu byggðar á sandi. Þannig hefur komið fram í nefndarstarfinu að allur kostnaður ríkisins á árinu 1988 vegna tannréttinga var rúmar 62 millj. kr. Samt á að spara 60 millj. á næsta ári á þessum eina lið. Og harla þykir mér það ólíklegt, herra forseti, að það takist þrátt fyrir mikla verðbólgu og þrátt fyrir einhverja magnaukningu á þessu sviði. Ég tel þess vegna, og það er álit 1. minni hl. nefndarinnar, að öll þessi áform séu því miður á brauðfótum. Ég segi, því miður, vegna þess að það er fyllsta ástæða til þess að leita sparnaðar á þessum sviðum almannatrygginganna eins og annars staðar í ríkiskerfinu. Fyrsti minni hl. nefndarinnar hefur þess vegna ekki treyst sér til þess að standa að meirihlutaáliti sem gengur út á það að mæla með samþykkt frv. Fyrsti minni hl. nefndarinnar styður hins vegar þær brtt. frá nefndinni sem lúta að öðrum þáttum sem gerð var grein fyrir hér af frsm. meiri hl. nefndarinnar. Fyrsta minni hl. var hins vegar nokkur vandi á höndum vegna þess að hér er lýst andstöðu við öll meginefni þess frv. sem upphaflega var lagt fram en hins vegar stuðningi við þær brtt. sem raunverulega gera þetta frv. að nýju þingmáli. Og í stað þess að leggja til að hinu upphaflega frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar, eins og var nú ráðgert og hefði verið eðlilegt vegna þess að það er verið að vinna að þessum málum á vegum ríkisstjórnarinnar í heild sinni í sérstakri nefnd, þá hefur 1. minni hl. tekið þá afstöðu að vel athuguðu máli að leggja til að 1.--3. gr. frv. falli brott --- þær greinar frv. sem gera ráð fyrir þessum sparnaði sem ég hef vikið að og sem er óraunhæfur --- en lýsir stuðningi við þær brtt. sem formaður nefndarinnar gerði grein fyrir hér áðan. Með þessum hætti er þinglega komið til skila þeim athugasemdum sem 1. minni hl. nefndarinnar hefur við þetta mál, en hann skipa auk mín hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir og við höfum á þskj. 440 gert nákvæmari og nánari grein fyrir okkar afstöðu til þessa máls og leyfi ég mér að vísa til þess.

Frsm. 2. minni hl. heilbr.- og trn. (Anna Ólafsdóttir Björnsson): Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 441 frá 2. minni hl. heilbr.- og trn. Frv. það sem hér er til afgreiðslu var upphaflega lagt fram með það að meginmarkmiði að ná fram sparnaði í útgjöldum ríkisins vegna tannlæknakostnaðar eins og fram kemur í athugasemdum við frv. Á fund nefndarinnar komu fulltrúar frá Tannlæknafélagi Íslands, Tannréttingafélagi Íslands og heilbr.- og trmrn. Að fengnum ábendingum frá þeim telur 2. minni hl. að ná megi markmiðum frv. betur á annan hátt en lagður er til þar. Nefndin hefði þurft að fá tækifæri til að taka afstöðu til þessara hugmynda en til þess gafst ekki tími. Jafnframt komu fram efasemdir fulltrúa Tannlæknafélags Íslands og Tannréttingafélags Íslands um að frv. mundi leiða til sparnaðar. Tölur þær, sem lagðar eru til grundvallar í áætlun um sparnað samkvæmt frv., hafa og verið dregnar í efa í umræðum innan nefndarinnar. Annar minni hl. telur að margt hefði mátt færa til betri vegar með nánari umfjöllun innan nefndarinnar. Annar minni hl. telur þá flokkun tannréttinga sem lögð er til í frv. hins vegar mjög til bóta. Brtt. þær, sem fram komu í lok nefndarstarfa, eru að mörgu leyti óviðkomandi efni upphaflega frv. Þær eru byggðar á samkomulagi þeirra aðila sem málið varðar. Því mun 2. minni hl. styðja þær en að öðru leyti sitja hjá við afgreiðslu málsins vegna þeirra hnökra sem orðið hafa og þess flýtis sem lýst er. Og undir þetta ritar Anna Ólafsdóttir Björnsson.