Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á s.l. sumri var talið, að landhelgisgæzlan íslenzka væri um 40 ára gömul, og þess nokkuð minnzt á opinberum vettvangi. Það er þannig vaxið, að íslenzk löggjöf er ekki mjög fjölskrúðug um landhelgisgæzluna, þessa réttargæzlu íslenzka ríkisins á hafinu. Þótti viðeigandi m.a. af framangreindu tilefni að undirbúa í dómsmrn. frv. til l. um Landhelgisgæzlu Íslands, og það er það frv., sem hér liggur nú fyrir til umr. Með þessu frv. er settur rammi í löggjöfinni um landhelgisgæzluna, hvers konar stofnun hún er og hvers konar skyldum í aðalatriðum hún hefur að gegna og réttindum. Það má segja, að það séu ekki nein stór nýmæli í þessu frv., en engu að síður held ég, að með því sé skapaður viðunandi rammi í löggjöfinni um þessa þýðingarmiklu stjórnsýslu landsins, sem er að sjálfsögðu ein hin þýðingarmesta hjá íslenzka ríkinu, og út á við mun jafnan litið á landhelgisgæzluna sem þátt fullveldis og sjálfstæðis þjóðar okkar. Í 1. gr. frv. er meginefni þessa frv., þess efnis, að landhelgisgæzlan sé ríkisstofnun með varnarþingi í Reykjavík og síðan lýst markmiði hennar. Markmið hennar er talið upp í 7 liðum. Þar eru að mestu leyti mótuð nánar þau viðfangsefni og verksvið, sem landhelgisgæzlan hefur á undanförnum árum unnið að í meira eða minna ríkum mæli, og menn sjá, að það eru nokkuð blönduð viðfangsefni og sennilega nokkuð blandaðri en almenningur almennt gerir sér grein fyrir, því að fyrir utan aðalverkefníð, sem er löggæzla á hafinu umhverfis Ísland, jafnt innan sem utan landhelginnar, kemur ýmislegt annað til greina og þá í annarri röð björgunarstarfsemi landhelgisgæzlunnar, að hjálpa við björgun manna úr sjávarháska eða á landi, svo og að annast aðkallandi sjúkraflutninga, ýmist á eigin spýtur eða í samvinnu við Slysavarnafélag Íslands eða aðra aðila, sem að björgunarstörfum vinna. En milli landhelgisgæzlunnar og Slysavarnafélags Íslands og ýmissa annarra björgunaraðila hefur jafnan verið mjög náin og góð samvinna. Þriðji liðurinn er svo um að aðstoða og bjarga bátum eða skipum, sem kunna að vera strönduð eða eiga í erfiðleikum á sjó við Ísland, ef þess er óskað, og hafa skip landhelgisgæzlunnar ævinlega, eftir því sem föng hafa verið á á hverjum tíma, verið við það miðuð að vera vel hæf til að sinna þessu hlutverki. Síðan er fjórði liðurinn að veita afskekktum stöðum eða byggðarlögum nauðsynlega hjálp eða aðstoð, þegar eðlilegar samgöngur bregðast af ófyrirsjáanlegum orsökum, svo sem vegna hafíss, snjóalaga, ofviðra og annarra náttúruhamfara. Þessi liður er nokkuð í samræmi m.a. við frv., sem felur í sér breytingu á almannavarnalögunum og er nú til meðferðar í hv. Ed. En þegar hafís lagðist hér að fyrir 2–3 árum, unnu varðskip landhelgisgæzlunnar verulega að því að aðstoða afskekkt byggðarlög. Það sýndi sig, að þau höfðu töluvert mikið bolmagn til þess að brjótast í gegnum þau ísalög, sem um var að ræða, þegar önnur skip áttu erfiðara um. Að vísu urðu skipin fyrir töluverðum skemmdum af þessum völdum og þurfti að gera við þau síðar, enda þótt þau í upphafi væru nokkuð miðuð við að hafa aukinn styrkleika vegna hafíss. En síðan hafa farið fram viðgerðir, sem einmitt eru við þetta sérstaka tilvik miðaðar, að styrkja skipin í siglingum, þegar um hafís er að ræða. Þá eru sjómælingar, að taka þátt í hafrannsóknum, fiskirannsóknum, botnrannsóknum, svo og öðrum vísindastörfum, eftir því sem ákveðið kann að verða hverju sinni. Skip landhelgisgæzlunnar hafa oft og tíðum og áhafnir verið að þessum verkum. Eins og nú er kunnugt, eru Íslendingar að láta byggja hafrannsóknarskip, sem er sérstaklega útbúið í þessu skyni, en á fyrri árum hafa af hálfu landhelgisgæzlunnar verið unnin hér, eftir því sem hægt hefur verið á hverjum tíma, margvísleg og gagnleg störf. Síðan hefur það verið í verkahringnum að fjarlægja eða gera skaðlaus reköld, tundurdufl, sprengjur eða aðra hluti, sem sjófarendum eða almenningi getur stafað hætta af. Og loks eru svo bein ákvæði tekin um, að það sé verkefni landhelgisgæzlunnar að aðstoða við framkvæmd almannavarna, en ekki aðeins almannavarna, heldur ýmiss konar aðra þjónustustarfsemi ríkisins, eins og almenna löggæzlu, lækna-, tolla- og viðskiptaþjónustu, eftir því sem aðstæður leyfa eða ákveðið kann að verða sérstaklega. Ég hygg, að með þessu sé í stórum dráttum mótað verksvið landhelgisgæzlunnar í raun og veru, eins og það hefur mótazt og hefur verið í mótun. Síðan eru aðrir kaflar um stjórn landhelgisgæzlunnar, starfsmenn, launakjör, um áhöld, varðskip, gæzluflugvélar og útbúnað og svo loks um landhelgissjóð, sem ég skal víkja að síðar. En ég vil aðeins leyfa mér nú að víkja nokkrum orðum almennt að viðfangsefnum og verksviðum landhelgisgæzlunnar. Ég vil sérstaklega vekja athygli hv. þm. á fskj. I. sem er skýrsla til dómsmrh. í ágúst 1966 frá forstjóra landhelgisgæzlunnar, Pétri Sigurðssyni. Aðalverkefni þessarar skýrslu er að gera grein fyrir nauðsyn og smíði hins nýja varðskips, sem nú hefur verið samið um, en hún felur þó í sér í allverulega ríkum mæli yfirlit um þróunarsögu landhelgisgæzlunnar, þó að hún sé engan veginn tæmandi, en bæði að því er snertir þau gæzlusvið, sem henni hefur verið fyrst og fremst ætlað að gæta, og þau tæki og áhöld, sem hún hefur haft til gæzlunnar. Það er mjög eftirtektarvert, að nágrannar okkar, Norðmenn, þurfa að gæta fiskveiðitakmarka, sem eru um 1360 sjómílur á lengd, og til þess hafa þeir haft 21 skip með 212 manna áhöfn, en þar af 7 stór skip og svo 14 þeirra minni skip, leiguskip og minni bátar. En þess er getið, að Norðmenn hafa svo eðlilega sinn flota, bæði sín herskip og sínar flugvélar, til aðstoðar þessari sérstöku deild flotans, sem nú er og annast varðgæzlu landhelginnar. Íslenzka landhelgisgæzlan þarf að gæta landhelgi, sem er rúmar 1000 sjómílur að lengd, en til þessa hefur það verið svo, að við höfum haft 7 varðskip, 3 þeirra stór og 4 lítil, sem eru nánast bátar, auk einnar flugvélar, og með samtals 97 manns, eins og fram kemur í álitsgerðinni. Og þó er þess að gæta, að 1–2 af þessum skipum voru langdvölum bundin við ýmiss konar rannsóknarstörf, bæði hafrannsóknir og önnur vísindastörf á hafinu. Þetta er ekki stór floti, sem við höfum, skipa eða flugvéla, en hann þarf að gæta mikilla hafsvæða, og það kemur fram, að árið 1964 er talið, að brezkir og þýzkir togarar hafi farið 804 veiðiferðir samtals á miðin við strendur Noregs, Svalbarða og Bjarnareyjar og 3096 eða næstum 4 sinnum fleiri á miðin við Ísland samkv. upplýsingum Fiskifélags Íslands. Á landhelgisgæzlunni eða skipum hennar og öðrum útbúnaði hefur orðið allveruleg breyting á undanförnum árum. Það hefur miðað að því, að minni skipin eða bátarnir, sem við getum kallað svo, hafi ekki orðið lengur virkir til að sinna gæzlustörfum og verið fækkað og verið seldir, en stefnt að því að eignast traustari og stærri skip og þá færri skip og jafnframt að auka fluggæzluna. Við höfum á síðari árum öðlazt allvíðtæka reynslu og góða reynslu af starfsemi gæzluflugvéla. Það var upphaflega gæzluflugvélin Rán, síðan gæzluflugvélin Sif, sem er fjögurra hreyfla Skymastervél, stór og ágæt vél, sem tókst að festa kaup á með hagkvæmum kjörum fyrir allmörgum árum. Og svo hefur landhelgisgæzlan nú upp á síðkastið öðlazt dálitla reynslu af notkun lítillar þyrilvængju, sem hún keypti í samvinnu við Slysavarnafélag Íslands, en landhelgisgæzlan annast rekstur þessarar þyrlu sjálf. Þegar ég minntist áðan á ásóknina á miðin hér og miðað við ásóknina á togurum t.d. á norsku landhelgina, kemur það annars staðar fram í grg. þessa máls eða fskj., að það er talið, að það séu hér að jafnaði yfir 100 togarar að veiðum daglega allan ársins hring. Það gefur þess vegna auga leið, að hér er mjög þýðingarmiklum og erfiðum viðfangsefnum að sinna. Nú hefur þann 12. ágúst í sumar verið undirritaður samningur um smíði nýs varðskips, sem er á borð við Óðin, og hv. alþm. er kunnugt um stærð og gerð þess skips, lítið eitt stærri og lítið eitt lengri og kannske með einnar sjómílu meiri ganghraða. Þetta skip á að verða tilbúið til afhendingar 18 mánuðum eftir að undirritaður var smíðasamningur. Þetta skip var boðið út og fast tilboð, en samkv. tilboðinu er verð þess rúmar 80 millj. kr. eða liðlega 83 millj. kr. Miðað við íslenzka togara er nýja skipið áformað með nær því alveg sömu lengd og togarinn Maí, en einu feti mjórra. Innan landhelgisgæzlunnar hafa nú staðið yfir töluverðar athuganir fyrir forgöngu forstjórans um vissar skipulagsbreytingar á starfsemi gæzlunnar, sem í stórum dráttum mundu miða að því að stefna að því að hafa nokkur stór skip, e.t.v. ekki fleiri en tvö, ef það mætti teljast nóg við fengna reynslu og aukna fluggæzlu, en minnka aftur á móti minni skipin, sem eru ákaflega tilkostnaðarsöm. Þau hafa að vísu haft þann ágæta tilgang, sem þau hafa gert mikið gagn í, að vera til aðstoðar bátum og við björgun, en á því sviði hefur líka orðið mikil breyting á síðari árum, því að tryggingafélögin hafa tekið höndum saman um að gera út aðstoðar- og björgunarskip, tvö nú upp á síðkastið, og auk þess er bátaflotinn okkar orðinn miklu stærri og hvert skip út af fyrir sig þess vegna öflugra til þess að veita aðstoð við björgun, og einnig hafa sum byggðarlög eignazt skip, sem veita mikilvæga aðstoð í þessu sambandi, eins og t.d. Lóðsinn, hafnarbáturinn í Vestmannaeyjum, sem hefur veitt verulega og þýðingarmikla aðstoð í sambandi við veiðar í kringum eyjar. Það er of snemmt að gera grein fyrir því, hvernig þessi nýskipan mála mundi reynast, en verður gert á sínum tíma, þegar forstjóra landhelgisgæzlunnar hefur gefizt tóm til þess að leggja fyrir till. um það, bæði kostnaðaráætlanir í sambandi við stofnkostnað, sem þarf að efna til, hvað er hægt að spara af þeim tækjum, sem nú eru fyrir hendi, og hvernig rekstrarkostnaður í heild mundi koma út og þá hvernig ætla mætti, að hæfni slíks gæzluflota á sjó og landi mundi verða. En það, eins og ég sagði yrði byggt á samvinnu stórra og hraðskreiðra skipa og fluggæzlu, fluggæzlu e.t.v. í nokkuð öðru formi en nú er, og þá er sérstaklega til athugunar að ganga lengra á þeirri braut að fá þyrilvængju, fyrst og fremst sterka og volduga þyrilvængju, til gæzlunnar. Þyrilvængjur af þessari gerð hafa töluvert verið notaðar til slíkra starfa í nágrannalöndum okkar og hafa miklu meira bolmagn heldur en sú litla þyrilvængja, sem landhelgisgæzlan á nú, og geta auðveldlega verið að störfum 150-200 mílur á hafi úti, þó að vetur sé misjafnt, og einnig sinnt ýmsum rannsóknarstörfum um leið og venjulegum gæzlustörfum. Þessar þyrilvængjur væru þess eðlis, að þær mundu hafa bolmagn til þess sjálfar að færa togara til hafnar. En hugsunin með að hafa fyrst og fremst á hafinu alltaf tvö stór og hraðskreið skip í kringum landið er, að þau séu viðbúin að veita aðstoð slíkri flugþjónustu, ef hún þarf á að halda, fyrir utan þá beinu gæzlu, sem frá þeim mætti vænta. Ég geri ráð fyrir því, að síðar á þessum vetri liggi fyrir áætlanir um breytingar í þessu sambandi, og mun að sjálfsögðu þm. eða þn. verða gerð grein fyrir þessum hugmyndum og ráðagerðum ríkisstj. í því efni, eftir því sem ástæða þykir til. Allt miðar það að sama marki, sem ég hygg, að sé alveg óhætt að slá föstu, að við viljum allir vinna að, að gera landhelgisgæzluna sem öruggasta, en jafnframt hagkvæmasta, en hæfa til þess að sinna sínu mikilvæga hlutverki. Ég vil vekja athygli á, að í 5. gr. þessa frv. er í 2. mgr. ákvæðið: „Heimilt er að skrá áhafnir á varðskip til landhelgisgæzlunnar eftir reglum, sem ráðh. setur.“ Þetta atriði þarf e.t.v. að athugast nánar, en það, sem fyrir mér vakti í þessu sambandi, var, að landhelgisgæzlan gæti haft skráðar áhafnir hjá sér, sem hún umsvifalaust gæti skipt á milli skipa, og höfuðtilgangurinn væri sá, að þegar við ættum stærri og voldugri skip, væru þau miklu meira í gæzlu á hafinu, miklu fleiri daga á ári á hafi úti, en það mundi kannske þýða, að tvö stór skip þyrftu að hafa um það bil þrjár áhafnir til afnota vegna orlofa og fría, sem mennirnir þurfa að hafa. En skipin þurfa eðlilega ekki að hafa þessi frí, ef þau að öðru leyti eru í góðu lagi. Þetta kemur að sjálfsögðu til nánari athugunar undir meðferð málsins í nefnd. Þá eru í þessu frv. tekin inn ákvæði í síðasta kaflanum um Landhelgissjóð Íslands, en frv. um Landhelgissjóð Íslands er frá 1913, og 1. flm. þess máls var séra Sigurður Stefánsson frá Vigur, þm. Ísfirðinga, og í því frv. var sami tilgangurinn og nú er, að mynda landhelgissjóð af sektarfé landhelgisbrjóta til þess að byggja upp landhelgisgæzlu fyrir Íslendinga. Danir höfðu þá með höndum landhelgisgæzluna. Ýmsum Íslendingum þótti hún þá slælega rekin, og hugur manna stefndi að því, að við sjálfir eignuðumst okkar varðskip til þess að verja fiskveíðilandhelgina. Þegar þessi sjóðshugmynd kom fram, var gert ráð fyrir því, að 2/3 af sektarfénu rynnu í landhelgissjóð, en samkv. l. frá 1901 rann 1/3 í fiskveiðasjóð Íslands, ef ég man rétt, eða til a.m.k. sömu þarfa og fiskveiðasjóður síðan var ætlaður. Þessu var svo breytt með l. um bann gegn botnvörpuveiðum í landhelgi 1920. Þá var ákveðið, að allt sektarféð skyldi renna í landhelgissjóð. 1913 mun hafa verið í landhelgissjóði sektarfé frá aldamótum upp að 233 þús. kr. Ég segi þetta til fróðleiks, því að auðvitað eru þetta ekki sambærilegar krónur við þær krónur, sem við nú erum að tala um. En vegna breytinga, sem síðan hafa orðið á landhelgissjóðnum, 1920, þótti eðlilegt, að ákvæðin um hann kæmu inn í þetta frv. um Landhelgisgæzlu Íslands og mundu þá mynda heilsteyptari ramma um sjálfa landhelgisgæzluna. Sjóður þessi er orðinn verulegur og áskotnast verulega miklar tekjur, og það má segja, að skip landhelgisgæzlunnar og gæzluflugvélar hafi á undanförnum árum að verulegu leyti verið keyptar fyrir fjármuni landhelgissjóðsins. Síðan er auðvitað rekstrarkostnaður við landhelgisgæzluna, sem greiddur hefur verið úr ríkissjóði, og alltaf töluverður kostnaður af henni, beinn kostnaður, eins og hv. þm. er kunnugt af fjárlögum. Ég vil aðeins til fróðleiks fyrir hv. þm. gefa hér stutt yfirlit yfir tekjur landhelgissjóðs síðari ár, frá 1958–1964. Árið 1958 eru tekjur landhelgissjóðs 3 millj. 396 þús., en meginhlutinn er framlag vegna björgunarskútusjóðs Norðurlands, 1 millj., og sektir fyrir landhelgisbrot, rúmar 2 millj. þetta ár. 1959 eru heildartekjurnar 2 millj. 653 þús., þá sektir fyrir landhelgisbrot þar af 1 millj. 268 þús. og björgunarlaun 1 millj. 355 þús. 1960 eru tekjurnar 874 þús. Þá voru sektir fyrir landhelgisbrot 600 þús. og björgunarlaun 197 þús., en þessir tveir liðir eru aðalliðirnir í tekjunum hverju sinni, annars koma vextir og smærri hlutir til álita. 1961 voru heildartekjurnar 2 millj. 904 þús. kr., þar af sektir fyrir landhelgisbrot 2 millj. 220 þús. og björgunarlaun 607 þús. Árið 1962 eru 4 millj. 893 þús. Þá voru sektir fyrir landhelgisbrot 3 millj. 728 þús. og björgunarlaun rúm millj. Árið 1963 eru tekjurnar 3 millj. 161 þús., sektir fyrir landhelgisbrot 2 millj. 122 þús. og björgunarlaun rúm millj. 1964 voru heildartekjurnar 7 millj. 615 þús. Þá voru sektir fyrir landhelgisbrot 5 millj. 345 þús. og björgunarlaun 2 millj. 111 þús. 1965 voru heildartekjurnar 8 millj. 750 þús. Þá voru sektir fyrir landhelgisbrot 5 millj. 470 þús. og björgunarlaun tæpar 3 millj. kr. Það er einnig svo, eins og fram kom í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh., að nú, þegar við ráðumst í að kaupa þetta nýja varðskip, - varðskip, sem kosta mun nærri 100 millj. kr. eða 83 millj. tilbúið, þarf ekki fyrst í stað að ætla fé á fjárl. til þess, vegna þess að fé, sem er fyrir hendi í landhelgissjóðnum, getur staðið undir fyrstu greiðslum og afborgunum, og svo kemur mjög fljótt að því nú úr þessu, að búið sé að greiða Óðin að fullu, og þá verður landhelgissjóðurinn þeim mun færari að standa undir vöxtum og afborgunum af láni, sem veitt verður til þessa nýja skips. En það er, held ég, algerlega tímabært, að við eignumst þetta nýja skip, því að þegar það á að koma í gagnið um áramótin 1966–1967, verður Þór orðinn um 17 ára gamall, og Óðinn kom hér í byrjun ársins 1960, líka nokkuð farinn að eldast, en er þó ungt skip og mjög traust skip, og reynslan, sem fengizt hefur af því skipi, er ákaflega góð og hefur gefið mikla vísbendingu um, hversu miklu voldugra slíkt skip er, miðað við hlutföll í rekstrarkostnaði og hverju öðru, heldur en minni bátarnir. Þetta skip tapar varla nokkurn tíma sínum ganghraða, þótt í vondum veðrum sé við landið, en minni skipin verða alveg afllaus, ef nokkuð bjátar á. En reynsla undanfarinna ára sýnir það, að næstum því allir togarar, sem teknir eru, eða veiðiþjófar innan landhelginnar eru teknir í mjög vondu veðri og þegar vont er í sjó og dimmviðri eru, og það sýnir einnig, hversu mikil nauðsyn er á styrkleika skipanna. En auðvitað hefur þetta líka aukið gildi þeirra gífurlega mikið í sambandi við björgunarhlutverk landhelgisgæzlunnar. Ég þykist vita, að það muni ekki verða mikill ágreiningur í hv. þingi um afgreiðslu þessa máls. Landhelgin er einn dýrmætasti hluti landsins, eins og okkur er kunnugt um og við höfum allir sagt og forfeður okkar fyrr og síðar. Eins og fram kemur á korti, fskj. IX, er stærð íslenzku landhelginnar verulega mikil. Hún er talin vera 103 þús. ferkm. og strandlína 4971 km, stærð Íslands þetta og strandlínan þetta. Fiskveiðilandhelgin er talin hins vegar vera að stærð 78874 ferkm. og lengd línu 1867 km eða rúmar 1000 sjómílur, 1008 sjómílur, eins og ég sagði áður. Ég hygg svo, herra forseti, að ég þurfi ekki að hafa fleiri orð til þess að gera grein fyrir þessu frv., en vil leyfa mér að leggja til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að bera fram fsp. og tilmæli til hæstv. menntmrh. út af atburði, sem gerzt hefur í Háskóla Íslands. Svo er mál með vexti, að Stúdentafélag háskólans hafði farið fram á að fá 1. kennslustofu háskólans til þess að sænska skáldkonan Sara Lidman mætti halda þar erindi og vararektor háskólans hefur neitað Stúdentafélaginu um þetta. Nú er það svo, að stúdentar háskólans hafa ekki sjálfir umráð yfir neinu félagsheimili eða slíku og háskólayfirvöld hafa fram að þessu verið, hvað á maður að segja, furðu frjálslynd í því að lána jafnvel félögum, sem eru algerlega utan háskólans meira að segja sjálfan háskólasalinn til fyrirlestrahalds og fundahalda. Stúdentafélag háskólans er nú endurvakið og ef það tekst að gera það að því, sem stúdentafélög háskóla eiga að vera, þannig að þar sé mjög frjáls ræðustóll fyrir allar mögulegar skoðanir, þarf að koma því inn frá upphafi í háskólayfirvöldin, að þau sýni frjálslyndi í slíkum málum og veiti stúdentum aðgang ýmist að sal háskólans sjálfum eða fyrirlestrasal, til þess að hægt sé að ræða slík mál. Ég álít þess vegna mjög illa farið, ef háskólayfirvöld, og þar á ég fyrst og fremst við vararektor háskólans, hafa ekki kjark í sér til þess að sýna slíka gestrisni og slíkt frjálslyndi. Hæstv. forsrh. hefur nýlega verið á ferð í Svíþjóð og mætt þar allri gestrisni, og hér kemur nú ein frægasta skáldkona Svíþjóðar, og þá eru þetta móttökurnar frá okkar æðstu menntastofnun. Ég vildi beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh., hvort hann hafi nokkuð um þetta vitað eða nokkurt samráð hafi verið við hann haft. Og satt að segja hef ég ekki trú á, að slíkt hafi verið gert, og komi það í ljós, vil ég bera fram þau tilmæli til hæstv. menntmrh., að hann beiti sínum áhrifum við viðkomandi háskólayfirvöld, svo að þau breyti þarna um stefnu og sýni það frjálslyndi, sem þarna á að eiga heima, og leyfi Stúdentafélaginu að halda þann fund, þann fyrirlestur og þau erindi, sem Stúdentafélagið hafði beðið sænsku skáldkonuna Söru Lidman um.



Herra forseti. Mér var ekki kunnugt um þetta mál fyrr en ég las um það í blöðum í morgun. Ég tel mig hvorki hafa rétt né skyldu til afskipta af því, hvernig háskólaráð eða háskólarektor ráðstafa húsnæði háskólans. Þess vegna er það í fullu samræmi við fyrri venju um þetta, að um þetta mál voru engin samráð höfð við mig. Það hefur heldur ekki átt sér stað áður, þegar húsnæði háskólans hefur verið ráðstafað eða lánað aðilum utan háskólans. Ég tel hins vegar sjálfsagt, að háskólinn fylgi föstum reglum eða einhverri fastri reglu varðandi það, hvaða aðilum og undir hvaða kringumstæðum háskólayfirvöld leyfa öðrum aðilum eða aðilum innan háskólans afnot af húsnæði hans. En vegna þessarar fsp. skal ég með ánægju ræða þetta mál við vararektor, skýra honum frá þessari fsp. og ræða málið almennt við hann.



Herra forseti. Þegar ég tók við embætti dómsmrh. um miðjan nóv. 1963, lá fyrir þinginu frv. til l. um breyt. á áfengislögum, sem undirbúið hafði verið í dómsmrn. og þáv. dómsmrh., núv. hæstv. forsrh., flutti fyrir hönd ríkisstj. Frv. það var samið, eins og ég sagði, á vegum dómsmrn., en á grundvelli till., sem fram komu í álitsgerð nefndar, sem skipuð var af menntmrh. í júnímánuði það ár, 1963, í samráði við dómsmrn. í tilefni atburðar, sem gerðist í sambandi við ferðir æskufólks í Þjórsárdal um hvítasunnuhelgina 1963. Undir meðferð málsins varð nokkur ágreiningur um þetta stjfrv., og n., sem hafði málið til meðferðar, gerði á því nokkrar breytingar. En eins og fram kom í því, sem ég sagði áðan, stefndi þetta frv. aðallega að breytingum á áfengisl. í sambandi við æskufólk, rétt þess til þess að kaupa áfengi, fara með áfengi og neyta áfengis á opinberum veitingastöðum. Ég held, að ég muni það rétt, að sumir hafa viljað lækka aldurinn til kaupa á áfengi í n. og til aðgangs að veitingastöðum, þar sem vínveitingar eru hafðar um hönd, en hvað sem því líður, varð niðurstaða málsins á þingi sú, að þetta frv. hlaut aldrei afgreiðslu, en hins vegar gerði sameinað Alþingi ályktun, sem gerð er grein fyrir í aths. þessa frv. hér, ályktun um það að kjósa nefnd 7 alþm. til þess að rannsaka svo sem verða má ástandið í áfengismálum þjóðarinnar og eðli og orsakir þessa mikla vandamáls. Skal n. jafnframt kynna sér framkvæmd áfengisvarna, starfsemi bindindissamtaka og endurskoða eftir þörfum gildandi löggjöf um áfengismál. Að loknum athugunum sínum skal n. gera rökstuddar till. um þær úrbætur, er hún telur nauðsynlegar og framkvæmanlegar. Áfengismálanefndin, þessi sem kosin var á þinginu, lauk störfum á s.l. sumri og sendi dómsmrn. skýrslu um starf sitt með bréfi, dags 28. júní s.l. Hún skilaði einnig frv. til l. um breyt. á gildandi áfengisl., og eftir að þær till. n. höfðu verið til athugunar í dómsmrn., tók ríkisstj. þá ákvörðun að leggja þessar till. n., sem hún hafði skilað í frv.-formi, óbreyttar fyrir Alþ., og þær felast í því frv. til l. um breyt. á áfengisl., sem hér liggur nú fyrir til umr. Ég hef séð það sums staðar á prenti, að það þyki ekki mikið bragð að þessum till. n. til breytinga á áfengisl. En ég tel þetta töluvert á misskilningi byggt og n. hafi ekki að þessu leyti notið fyllilega sannmælis, vegna þess að hún hafði ýmis önnur verkefni, og það var að safna margs konar fróðleik og skýrslum um ástand áfengismála hér á landi og gera till. til úrbóta, jafnvel sem ekki þyrfti breytingar á lögum til. Okkur er öllum ljóst, að hér er um mikið vandamál að ræða, og skiptir miklu máli, bæði að þingi og öðrum aðilum, sem að þessu máli vinna fyrst og fremst, takist og þjóðinni í heild að koma betri skipan á þessi mál og ráða betur við, ef ég má svo að orði komast, vandamál áfengisnautnar í landinu heldur en raun ber vitni um fram til þessa. Ég vil af þessu tilefni alveg sérstaklega vekja athygli á till. áfengismálan., sem fylgir í hennar ýtarlegu álitsgerð á bls. 31, því að þar koma fram ýmsar ábendingar n. til úrbóta í áfengismálunum, sem ekki snerta breytingar á áfengislöggjöfinni sjálfri, og ég tel, að margar af þeim séu ekkert síður þýðingarmiklar en þær brtt., sem gerðar eru á sjálfum áfengisl. M. a. gefur n. ábendingar um, að efna þurfi til viðtækra vísindalegra áfengismálarannsókna hér á landi, bæði félagslegra og læknisfræðilegra, og kanna möguleika á samvinnu við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina um slíkar rannsóknir, og n. telur rétt, að komið verði á fót sérstakri rannsóknastofnun í áfengismálum og verði nú þegar valdir sérfróðir menn til þess að gera till. um skipulag slíkrar stofnunar. Það hefur ekki unnizt af minni hálfu sérstakur tími til að vinna að þessu máli, en um þetta eins og aðrar ábendingar mun dómsmrn. að sjálfsögðu vera reiðubúið til samstarfs við alla þá aðila, sem hér eiga hlut að máli, eins og áfengisvarnaráðið, samtök, sem vinna gegn áfengisneyzlu í landinu, Stórstúkuna og aðra aðila. Nefndin vekur athygli á nauðsyn þess að auka almenna fræðslu um áfengismál, að efla beri eftir megni alla æskulýðsstarfsemi, sem miðar að hollri tómstundaiðju og áfengislausu skemmtanalífi æskulýðsins, með fjárframlögum hins opinbera og á annan gagnlegan hátt og setja lög um það efni, og leggja beri áherzlu á hófsemi í vínveitingum í opinberum móttökum og veizlum og takmarka veizlur og móttökur, þar sem áfengi er veitt, að efla þurfi löggæzlu á samkomum, stórauka tolleftirlit um allt land, rannsaka til hlítar allar áfengiskærur og hraða dómsmeðferð, framfylgja af festu refsiviðurlögum við áfengislagabrotum, smáum og stórum, ekki sízt þegar ungmenni eiga í hlut. Um þetta atriði vil ég segja það, að löggæzla hefur á undanförnum árum verið efld verulega, einmitt eins og lagt er til hérna, en það segir ekki það, að það þurfi ekki að efla hana í stórum mæli. Og ég hygg einmitt, að það sé eitt af verkefnunum fram undan að hafa meira hreyfanlega löggæzlu, þá væntanlega af hálfu ríkisins, t.d. vegna erfiðleika, sem koma upp á síldarstöðvunum og vertíðunum, sem mönnum er kunnugt um, en tækni nýrra tíma gerir mögulegt að hafa miklu meira á takteinum en verið hefur fram til þessa. Tolleftirlitið hefur verið stóraukið og breytingar orðið á í þeim efnum, eins og hv. þm. er, hygg ég, fullkunnugt um. Að rannsaka til hlítar allar áfengiskærur og hraða dómsmeðferð, - um það vil ég segja aðeins nú, að ég mun innan mjög skamms tíma leggja fyrir þingið ýtarlega skýrslu um afgreiðslu og meðferð dómsmála í landinu, sem nær yfir 5 ára tímabil, frá 1961–1965. Þar kemur fram mjög ýtarlegt yfirlit um þessi mál dómsmálanna, meðferð áfengismálanna einnig, og það hafa þegar verið gerðar ráðstafanir til þess að flýta meðferð dómsmálanna og afgreiðslu á sviði áfengismálanna, eins og ég mun þá nánar gera, gera grein fyrir. Þá bendir n. á, að menntmrn. beiti sér fyrir samtökum eigenda félagsheimila um skipulega notkun þeirra í þágu menningar- og félagsstarfsemi, ásamt viðhlítandi ráðstöfunum til þess að koma í veg fyrir áfengisneyzlu í félagsheimilum, svo sem fyrir er mælt í reglum um styrkveitingar til þeirra. Þetta mál hygg ég, að hafi verið til athugunar í menntmrn., en sé alveg tímabær ábending. Svo er 7. liðurinn, sem bent er á, að gera þurfi ráðstafanir til að draga úr drykkjuskap og óreglu á síldarhöfnum og öðrum verstöðvum. Að því vék ég nokkuð áðan. Það er sennilega fyrst og fremst aukin löggæzla og mikið aukin löggæzla, sem þar þyrfti að koma til greina. Vinna þarf að sem víðtækastri læknisþjónustu vegna ofdrykkju á grundvelli laga um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Þá hefur áfengismálanefnd orðið sammála um að leggja til, að tilteknar breytingar verði gerðar á nokkrum greinum áfengisl., og það eru einmitt þær breytingar, sem felast í þessu frv. Ég hef viljað vekja sérstaka athygli á þessu, til þess að það fari ekki á milli mála, að það var margt annað verkefni áfengismálanefndarinnar heldur en gera aðeins till. um breytingar á áfengisl., og ég tel margar ábendingar hennar mjög athyglisverðar og geta leitt til úrbóta á þessu máli og beri að leggja fullt kapp á að sinna þeim. Ég fyrir mitt leyti og það rn., sem ég hef til umráða í því sambandi, mun ekki draga af mér eða mínu rn. og vil heita fullum stuðningi þeim aðilum, sem hér eiga hlut að máli, til þess að vinna að framgangi þeirra mála. Svo koma fram margvíslegar þýðingarmiklar ábendingar í álitsgerðinni, umsagnir færustu manna, sem hafa með höndum forustu á sviði fræðslumála, og það eru skólastjóraumsagnirnar allar, sem getið hefur verið um víða í blöðum og þm. hafa haft fyrir sér, og ég ætla ekki að fara að rekja þær, en ég tel, að þær hafi sína þýðingu, einnig umsagnir sérfræðinga og lækna og t.d. till. og ábendingar frá Stórstúku Íslands, sem getið er á bls. 61 í skýrslunni. Þar eru fjórir höfuðliðir. Stórstúka Íslands telur, að áfengissala og áfengisveitingar eigi engar að vera í landinu, en gerir sér hins vegar ljóst, að skilyrði til þess, að svo megi verða, eru ekki fyrir hendi sem stendur. Ég tel þetta þýðingarmikla yfirlýsingu frá Stórstúku Íslands. Það er enginn vafi á því, að fyrir þeim mönnum, sem að Stórstúkunni standa, vakir öllum tvímælalaust það, sem sagt er í upphafi, að þeir telja, að áfengissala og áfengisveitingar eigi engar að vera í landinu, þar af leiðandi ætti að vera bann, ekkert áfengi á boðstólum og ekkert áfengi flutt inn. Um þetta hefur verið deilt um áratugaskeið með litlum árangri, og ég tel Stórstúkuna að þessu leyti hafa sýnt skarpskyggni og vera lífræna í skoðunum sínum að viðurkenna, að skilyrði til þess, að svo megi verða, eru ekki fyrir hendi sem stendur. Þetta dregur á engan hátt, að mínum dómi, úr vilja eða ásetningi Stórstúkunnar að vinna að sínu höfuðmarkmiði, en hún vilji stefna að því á raunhæfari hátt en stundum hefur verið haldið að hægt væri með því bara að setja á bann. Svo segir hún í framhaldi af þessu, að leggja beri áherzlu á, að allar aðgerðir hins opinbera í áfengismálum miði að því að draga úr áfengisþjóðarinnar, ekki sízt æskulýðsins. Í öðru lagi segir hún, að ljóst sé, að heilbrigt fordæmi fær miklu áorkað til bóta í þessum efnum. Hið opinbera verður þess vegna að hætta öllum vínveitingum í veizlum sínum eða boðum. Jafnframt á að vinna að því við félög og samtakahópa, að þeir veiti ekki vín á árshátíðum eða öðrum samkomum sínum. Í þriðja lagi sé nauðsynlegt að efla bindindissemi með þjóðinni og þann hugsunarhátt, sem er undirstaða sannrar bindindissemi. Til þess þarf m. a. að efla bindindisboðun og bindindisfræðslu innan skóla og utan og hefja af opinberri hálfu sterkan áróður gegn hvers konar áfengisneyzlu. Þyrfti þá að styrkja starfsemi þeirra félaga, er vinna að bindindismálum, og koma upp föstum erindrekstri. Það opinbera hefur á undanförnum árum veitt aukið fé á fjárl., bæði fyrr og nú, til aukinnar bindindisstarfsemi í landinu. Og í fjórða lagi segir: Það mun verða til mikilla bóta frá því, sem nú er, ef núgildandi áfengislöggjöf væri túlkuð og framkvæmd fastar og nákvæmar og í meira samræmi við tilgang sinn að takmarka og draga úr neyzlu áfengra drykkja. Þetta eru fjórir höfuðþættir, sem Stórstúka Íslands bendir á, en síðan telur hún upp í 22 liðum ýmsar ábendingar, sem hún telur nauðsynlegt að vinna að til þess að sporna gegn hinum alvarlegu áhrifum og vandamáli áfengisnautnar í landinu. Ég tel ekki ástæðu til að telja það upp hér, enda hafa hv. þm. þann langa lista fyrir sér í álitsgerð frá Stórstúkunni. Ég skal svo aðeins víkja lauslega að nokkrum atriðum sjálfs frv. Það er í stórum dráttum svipað og frv. það, sem ríkisstj. lagði fyrir þingið 1963, og aldurstakmarkið er það sama, það er ekki fært niður úr 21 árs aldri. Það er nýmæli, sem kemur fram í 1. gr. b-lið, að hvert vínveitingahús, er vínveitingaleyfi hefur, skal halda uppi fullkominni þjónustu án vínveitinga a. m. k. eitt laugardagskvöld af hverjum 4 eftir kl. 8 síðdegis samkv. reglum, sem ráðh. setur að fengnum till. áfengisvarnaráðs. Það er kunnugt, að það hefur verið mikið vandamál á undanförnum árum fyrir æskufólk landsins og ekki sízt í margmenninu að hafa aðgang að samkomustöðum, dansstöðum, þar sem vínveitingar eru ekki hafðar um hönd. Það hafa verið gerðar um þetta tilraunir með einstök veitingahús hér í höfuðborginni, en gefizt upp við þær. Nú leggur áfengismálan. til, að þetta sé tekið inn í lög, að hverjum sem fær heimild til þess að hafa vínveitingar í veitingahúsi sé skylt fjórða hvern laugardag að hafa og reka þar veitingastarfsemi án áfengisveitinga. Ég skal ekki kveða upp neinn dóm um það, hvort þetta sé atriði, sem muni í reyndinni verða verulega til bóta eða ekki, en ég hef þó, eins og ríkisstj. í heild, tekið upp þessar till. n. alveg óbreyttar. Ég tel hins vegar, eins og annars staðar er bent á í nál. áfengismálanefndarinnar, að eitt veigamesta atriðið, sem við getum gert, sé að vinna að aukinni hófsemi og bindindi æskufólksins og skapa því aðstöðu til heilbrigðra skemmtana, þar sem áfengi er ekki haft um hönd. Fyrir mitt leyti held ég, að við verðum að stíga miklu stærra og ákveðnara spor í þessu sambandi heldur en gert hefur verið fram til þessa. Það var gerð tilraun með rekstur Lídós fyrir æskulýðinn hér í Reykjavík, eins og mönnum er kunnugt um, en ég hygg, að ríki og á fyrsta stigi Reykjavíkurbær, stærsta borgin, ættu að stefna að því að koma upp góðum dansstað fyrir æskulýðinn, og hann verður sjálfsagt að vera með allri nýtízkugerð, því að æskulýðurinn er nýtízkulegur, og miðað sé við mismunandi aldur æskulýðsins, annars vegar innan við 16 ára aldur, yngra fólkið, og síðan fólkið, sem er fyrir ofan 16 ára aldur og upp til myndugsaldurs. Það er enginn vafi á því, að ef þetta á að vera gert á nýtízkulegan hátt og þannig, að æskan meti það og þakki, fer í þetta stórkostlega mikið fé, og þá verðum við hér á Alþ. að vera reiðubúnir til þess að leggja þetta fé fram alveg sérstaklega og tengja þetta ekkert við félagsheimilasjóð eða neitt slíkt og þá láta reyna á það, að höfuðborgin af sinni hálfu vilji líka leggja fram stórfé í þessu skyni. En ef við getum afhent æskunni svona danshús og skemmtanastað, eigum við að gera þá kröfu til hennar og samtaka hennar, að hún geti rekið þetta, þegar hún þarf ekki að standa undir neinum stofnkostnaði. Er mín skoðun, að stefna eigi að þessu á þessu sviði og til þess þurfi stórátök, bæði af hálfu þings og sveitarfélaga, og það væri eðlilegt, að slík tilraun væri athuguð fyrst af ríkinu og höfuðborginni. Það getur vel verið, að mér missýnist í þessum efnum, og það eru margir góðir menn, sem geta lagt á betri ráð, en í meginatriðum held ég, að við ættum að sýna þann myndarskap að afhenda æskunni húsnæði, sem hún metur að verðleikum, og gera þá sterkar kröfur til hennar, að hún standi sig um myndarlegan rekstur á slíku húsnæði, og enda þótt við leggjum í þetta gífurlega mikið fé, mun þjóðin fá það margfalt endurgoldið. Ég skal svo ekki fylgja þessu máli úr hlaði með fleiri orðum, en leyfi mér að leggja til, herra forseti, að þessu máli verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari 1. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. hefur hér mælt mjög ýtarlega fyrir þessu máli og skýrt mjög réttilega meginatriði þess, og get ég á allan hátt tekið undir allt það, sem hann sagði. Ástæðan til þess, að ég taldi rétt að standa hér upp og segja nokkur orð, er hins vegar sú, að n. sú, sem þetta mál hefur haft með höndum, var skipuð með nokkuð sérstökum hætti, þ.e.a.s. það var ákveðið, að í n. skyldu eingöngu kosnir alþm., og var svo gert. Og það var beinlínis gert með það í huga, að n. yrði í sérstökum tengslum við Alþ. og þingflokka, með það sjónarmið fyrir augum, að athugun málsins og síðari meðferð þess gæti átt sér formælendur í öllum flokkum og málið þar af leiðandi orðið skoðað á breiðari grundvelli en ella mundi verða. Það féll í minn hlut á sínum tíma að vera formaður þessarar n., og með hliðsjón af því, hversu n. er til komin, þó að það sé að sjálfsögðu óeðlilegt, að af hálfu n. sé farið að ræða mál, sem flutt er sérstaklega af ríkisstj., tel ég þó rétt að segja aðeins nokkur orð til þess að skýra þau meginsjónarmið, sem réðu í starfi nefndarinnar. Hugmyndin með tilkomu þessarar n. og það, sem síðar varð leiðarljós hennar, var að reyna að kanna þessi mál með öðrum hætti en gert hefur verið, reyna að kanna þau algerlega hlutlaust og á breiðum grundvelli og reyna að komast, eftir því, sem mögulegt væri, að niðurstöðu um það, hverjar orsakir væru til þeirrar miklu áfengisneyzlu, sem óneitanlega er hér á landi. Hingað til hafa komið fram að sjálfsögðu margar till. um lausn áfengisvandamálsins. Það hefur verið reynt margt af þessum till. Við höfum haft áfengisbann, við höfum haft áfengisskömmtun, og við höfum yfirleitt haft alla hugsanlega skipan þessara mála. En það hefur jafnan endað með því, að mönnum hefur þótt ástandið í rauninni versna, eða a. m. k. ekki verða nein bót á því, þannig að frá öllum þessum úrræðum hefur verið horfið, og okkur langaði því mjög til þess í þessari n. að athuga, hvort hægt væri að kanna þessi mál til hlítar. Af þessum sökum tók starf n. æðilangan tíma, um tveggja ára skeið, og þótti sumum nóg um, að hún skyldi ekki fyrr ljúka störfum, ekki sízt þegar á daginn kom, að frá henni kom ekki lengra eða veigameira frv. en hér er um að ræða. En á það vil ég leggja áherzlu og taka undir það með hæstv. dómsmrh., að frv. er í rauninni ekki aðalatriði málsins hjá n. Því var vísað til hennar á sínum tíma, eftir að Alþ. hafði frestað afgreiðslu málsins, og n. taldi sér að sjálfsögðu skylt að taka það til meðferðar og athuga, hvort um það gæti orðið samstaða í einhverju formi. Um það var deila hér á Alþ., fyrst og fremst út af aldursmarki, sem þá var í frv., en hér er í rauninni um takmarkað vandamál að ræða að reyna að girða fyrir áfengisneyzlu unglinga, einkum með því að leggja þyngri skyldur á þá fullorðnu varðandi þeirra viðskipti við unglinga í sambandi við áfengi, og að öðru leyti að reyna að benda á úrræði til þess, að ungt fólk geti skemmt sér á þeim beztu skemmtistöðum, sem tiltækir eru, og þá fyrst og fremst í Reykjavík, sem ekki hefur verið hægt hingað til vegna áfengisveitinga þar. En þetta er auðvitað ekki nema einn þáttur málsins. Höfuðvandamálið, sem við er að glíma, ekki aðeins hér á Íslandi, heldur í flestum öðrum löndum og raunar öllum, þar sem við áfengisvandamál er að glíma, er að gera sér grein fyrir því, hvers vegna menn neyta áfengis og hvaða orsakir liggja því til grundvallar, að einn maður verður áfengi að bráð og annar ekki. Það er vitanlegt, að það eru sumir menn þegar frá upphafi dæmdir til að verða áfengissjúklingar, ef þeir neyta áfengis, en aðrir geta gert það sér að skaðlitlu langa ævi. Það er einnig ljóst, að áfengisneyzla er mjög mismunandi mikil eftir ýmsum aðstæðum. Hún eykst á vissum tíma, minnkar jafnvel á öðrum, og það er alveg ljóst, að hér koma til greina margvísleg félagsleg og sálræn viðfangsefni. Í þetta hefur verið lagt mikið fé í mörgum löndum, þó að það hafi ekki verið gert hér á landi, til að rannsaka þetta vísindalega. Það hefur að vísu einn merkur vísindamaður hér á landi gert nokkra athugun á þessu máli, prófessor Tómas Helgason, og n. átti við hann rækilegar viðræður, og álitsgerð frá honum fylgir með nál., og einmitt í framhaldi af þeim viðræðum og athugunum lagði n. til, og ég tel það í rauninni veigamest hennar tillagna, að hér verði hafizt handa um vísindalegar rannsóknir á áfengisvandamálinu. Það er skoðun okkar, að það sé kannske auðveldara að gera þetta en í flestum öðrum löndum og það geti verið grundvöllur fyrir því, að það væri hægt að fá alþjóðlega samvinnu um það að velja Ísland, sem er lítið þjóðfélag, en á við flest þau félagslegu og þjóðfélagslegu vandamál að glíma, sem aðrar miklu stærri þjóðir eiga einnig við að glíma í dag, er velmegunarþjóðfélag og getur fyllilega verið nokkurs konar módelþjóðfélag, ef svo má segja, sem vel væri hægt að taka sem, ef svo má segja, heiminn í hnotskurn, til þess að rannsaka þessi mál. Og þess vegna er á það bent, hvort ekki væri rétt og mögulegt að fá aðstoð Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar til þess að gera um þetta athuganir hér á landi. Það kom í ljós við allt starf n., að skýrslugerð í þessu efni er ákaflega takmörkuð, og þess vegna er það vissulega svo, að það er margt, sem í þetta álit áfengismálanefndarinnar vantar. Við höfum haft löngun að kynna okkur miklu betur áhrif áfengis á afbrot og samhengi þar á milli og ótalmörg önnur atriði slík, svo sem áhrif áfengis á ýmis félagsleg atriði í samlífi fólks, sem reynt er sums staðar að víkja að, en eru alls staðar áætlanir um, vegna þess að um þetta skortir allar tölulegar upplýsingar. En þetta er viðfangsefni, sem n. hefur aflað sér þeirra upplýsinga um, sem tiltækar eru í þjóðfélaginu. Um þetta vantar, eins og ég sagði, alla nauðsynlega skýrslugerð, og þetta er viðfangsefni, sem er áreiðanlega hin mesta nauðsyn, ef á að vera hægt að kanna þetta til hlítar. Ég mundi því álíta, að þetta væri hvað brýnast til þess að þoka þessu máli áleiðis, að reyna að taka þetta mál alveg frá rótum hleypidómalaust. Það er ekki þar með sagt, að það sé nein auðveld lausn á þessu og kannske engin lausn á því. Það kann vel svo að vera, að við þetta verði ekki ráðið, og þær ábendingar, sem við gefum varðandi það frv., sem fylgir með okkar till., það er auðvitað ómögulegt að fullyrða, hvort það er nákvæmlega rétt eða hvort eitthvað annað ætti að gera. En það er auðvitað ekki hægt að skjóta öllu á frest í skjóli þess, að þetta sé svo víðtækt vandamál og eigi eftir að rannsaka svo mikið, að þar af leiðandi sé ekki hægt að hafa nógu fast land undir fótum. Það er engum efa bundið, að áfengisvandamálið er mesta félagslega vandamál þjóðarinnar í dag, og það er á ótal sviðum, sem þar eru djúp sár, sem erfitt er að græða, en vissulega hin mesta þjóðfélagsnauðsyn, að hægt sé fyrst og fremst að koma í veg fyrir og að öðru leyti að græða, þar sem þau eru þegar komin. Ég vil aðeins að lokum á það leggja ríka áherzlu, sem ég sagði í upphafi míns máls. Til n. þessarar var stofnað í því skyni að reyna að fá sem breiðasta þátttöku í að hugsa um þetta mál og reyna að gera sér grein fyrir því hleypidómalaust, og það er rétt, sem hæstv. dómsmrh. sagði: Meginkjarninn í till. n. liggur ekki í því frv., sem hér liggur fyrir, heldur í þeim ábendingum, sem er að finna í nál. hennar og við erum sammála um að séu þess eðlis, að mikil nauðsyn sé að þoka áleiðis. Þar þarf vissulega samstöðu og samstarf margra aðila, eins og hæstv. dómsmrh. benti á, og það er mikils um vert, að það fái sem breiðastan og víðtækastan skilning og samhug hér á hinu háa Alþingi, því að hér er vissulega um hið mikilvægasta vandamál og viðfangsefni að ræða.



Herra forseti. Það er ekki ástæða fyrir mig að fjölyrða um þetta frv. á þessu stigi, en ég vil þó taka það fram vegna þeirra, sem telja, að í frv. felist ekki merkar till., að það varð samkomulag innan n., áfengismálanefndar, að koma ekki með aðrar till. til breyt. á sjálfum áfengislögunum en þær, sem allir nm. voru sammála um. Allir þeir 7 þm., sem þar áttu sæti, voru sammála um það, og þetta var í þeim tilgangi gert, að þær till., sem þá kæmu fram, hefðu meiri möguleika til að ná samþykki Alþingis heldur en ef n. yrði að einhverju eða miklu leyti klofin um einstök atriði frv. Ég held, að það hafi verið hyggilegt að gera þetta. En þetta þýðir líka það, að þarna vantar náttúrlega í margt, sem einstakir nm. vildu hafa í frv. Það er rétt, sem hér hefur verið tekið fram, að í skýrslu áfengismálanefndarinnar eru margháttaðar till., sem eru í sjálfu sér merkari en till. um lagabreyt. En það hefur gengið hægt hingað til að fá breyt., að fá umbætur, þó að bollalagt sé um þær í n. og jafnvel á Alþingi, og þurfa því að koma einhverjar lagabreyt. til skjalanna. Þess vegna álít ég, að till. til lagabreyt. séu á þessu stigi að því leyti markverðari, að það er þá von um, að þær nái fram að ganga sem löggjöf, en hitt er framtíðarmál, sem við auðvitað verðum að vinna að, en tekur sinn tíma. Í þessu frv. verða þyngdar nokkuð allar refsingar frá því, sem áður var, enda má segja með fullum sanni, að refsingar fyrir brot á áfengislöggjöfinni hafi farið eins og brot á öðrum lögum sílækkandi vegna þess, hversu mjög breytist gildi peninganna. En nú er reynt með þessari breyt. að færa það nokkuð í samræmi við það peningagildi, sem nú er. Vakið hefur athygli ein till. sérstaklega í þessu frv., og hæstv. dómsmrh. minntist hér á hana án þess að kveða upp nokkurn dóm um þá till., en það er ákvæðið um, að vínveitingastaðir skuli hafa fullkomna þjónustu án vínveitinga eitt laugardagskvöld af hverjum fjórum. Hæstv. ráðh. gat þess alveg réttilega, hver væri tilgangurinn með þessu. Hann er svo sem auðsær. Eins og nú er ástatt í þjóðfélaginu, hefur æskufólk hvergi höfði sínu að að halla til skemmtunar, að ekki sé flæðandi áfengi, að undanteknum samkomum góðtemplara sjálfra. Þetta er gersamlega óviðunandi ástand í þjóðfélaginu og hefur leitt yfir þjóðina geysilegt tjón í sívaxandi áfengisneyzlu æskufólks. En um leið og æskufólkið venur sig á slíka áfengisneyzlu, er þjóðin að gera það öll, því að það er æskufólkið, sem síðan tekur við af hinum, og hætt við, að það leggi ekki alveg niður siðina, þegar þetta fólk er orðið fullorðið. Það er einmitt vegna þessa ástands, sem þessi till. er fram komin. Ég vil ekki segja, að enn þá bóli á því, að menn vilji ekki fallast á þessa till. eða þessa hugmynd, eins og nú standa sakir. Nú er ekki um neina skemmtistaði að ræða, sem eru boðlegir æskufólki, og þess vegna er þetta bót, að þessi venjulegu vínveitingahús séu þó opin æskufólki sem öðrum eitt kvöld af hverjum þrjátíu, - eitt kvöld af hverjum þrjátíu, það er nú allt og sumt, sem farið er fram á. Ég ætla að vænta þess, að Alþingi sé nú ekki svo samansett, að það telji þetta einhverja ofrausn við æskufólkið í landinu. Ef þetta ákvæði nær fram að ganga, þýðir það, að hér í Reykjavík t.d. mundu verða þrjú vinveitingahús opin hvert laugardagskvöld með fullkominni þjónustu, án allra vinveitinga. Þetta er bót frá því, sem nú er, og hún mikil. Ég legg á það áherzlu, að þetta ákvæði frv. nái fram að ganga, því að ef það yrði ekki, legg ég ekki ákaflega mikla áherzlu á, að frv. sjálft gangi fram.



Herra forseti. Þetta litla frv. á þskj. 40 er flutt af mér og hv. varaþm. Ragnari Jónssyni. Það er um það að veita ríkisstj. heimild til þess að selja Gísla Högnasyni bónda á Læk í Hraungerðishreppi eyðijörðina Vola. Þessi jörð er hjáleiga, ein af mörgum, sem liggja undir prestssetrið Hraungerði, og er eign kirkjujarðasjóðs. Þarna hefur ekki verið búið s.l. 50 ár. Áður fyrr var þarna búskapur, ef búskap skyldi telja, því að býlið var ekki fært um það að veita sómasamlegt lífsuppeldi þeim, sem þar störfuðu, vegna þess, hversu það er landlítið og lélegir landkostir. Land þessa býlis liggur að mörkum jarðarinnar Læks, og bóndinn þar, sem er myndarlegur og dugandi bóndi, hefur óskað eftir að fá þetta keypt, því að landið hjá honum er helzt til lítið, og að auki er sá galli á, að þar er erfitt til uppþurrkunar, en hins vegar eru möguleikar allgóðir til uppþurrkunar landsins í Vola. Þess vegna hefur þessi ósk komið fram frá þessum bónda, en hann hefur s.l. 14 ár haft ábúð á þessu koti. Hér er prentuð sem fskj. með frv. umsögn hreppsnefndarinnar í Hraungerðishreppi, sem mælir einróma með því, að sala þessa eyðibýlis fari fram til Gísla Högnasonar. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en vil leyfa mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.