Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég óska eftir, að þessu máli verði vísað til hv.allshn., en sé ekki ástæðu til að hafa neina framsögu um málið, því að það skýrir sig að mestu leyti sjálft.

*Pétur Magnússon: Það er sjálfsagt nauðsynlegt að gera þessa lagfæringu á tilsk. um fjárforráð ómyndugra, frá 1847, sem gerð hefir verið með bráðabirgðalögum, en ég vil skjóta því til þeirrar hv.n., sem fær málið til meðferðar, hvort hún vildi ekki fara yfir þessa tilsk. og vita, hvort ekki væru fleiri ákvæði í henni, sem þörf eða jafnvel nauðsyn væri á að breyta. Án þess að ég hafi athugað þetta sérstaklega, tel ég víst, að það sé fleira í tilsk., sem sé beinlínis nauðsynlegt að breyta, og úr því að hreyfing er komin á málið, fyndist mér æskilegt, að hv.n. tæki málið til rækilegrar athugunar.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Með frv. þessu er leitað staðfestingar á bráðabirgðalögum, sem út voru gefin 12. maí síðastl., eða skömmu eftir þingslit í vor. Tilefni þeirra l. var það, að tveir af fimm stjórnarnefndarmönnum í stj. síldarbræðslna ríkisins óskuðu að leggja niður starf sitt. Þá þegar var ekki hægt að skipa menn í þeirra stað samkv. l., sem fyrir voru, þar sem gert var ráð fyrir, að þingkosnir menn væru í þessari stjórnarnefnd. Þess vegna voru sett um skipun þessarar stj. ákvæði með bráðabirgðal. En samtímis var sú breyt. gerð að fækka stjórnendunum úr 5 í 3. Liggja til þeirrar ráðstöfunar ýmsar ástæður; fyrst sú, að með því að hafa 5 manna stjórn voru allmiklir örðugleikar á að ná stj. saman á fundi, sem hefir verið léttara síðan, og á ýmsan hátt hefir samvinna í stj. verið betri. Ég vil taka það fram, að ég kynnti mér það áður en l. voru gefin út, að nægur þingmeirihl. var fyrir því, að l. voru gefin út eins og þau voru gefin út af ríkisstj. hálfu. Vil ég svo gera það að till. minni, að frv. þessu verið vísað til sjútvn. að umr. lokinni.

*Ólafur Thors: Ég tel ekki rétt, að frv. þetta fari umræðulaust til n. Eins og hæstv. ráðh. sagði, fer það fram á staðfestingu bráðabirgðalaga, sem út voru gefin 13. maí síðastl., eða 2 dögum eftir að síðasta Alþingi sleit. Þetta mál vakti þá þegar allmiklar deilur og var af hendi okkar sjálfstæðismanna gert að árásarefni á hæstv.atvmrh., og reyndar á stj. alla, og að minni hyggju mjög að verðleikum, því að ég held, að það sé ekki of sterkt að orði kveðið, þó að sagt sé, að með útgáfu þeirra bráðabirgðal. hafi verið haft í frammi allmikið gerræði og þingræðinu sýnt með því hin mesta fyrirlitning. Ég er ekki fjarri því, að færa megi allgild rök að því, að slík notkun 23. gr.stjskr. sé umfram það, sem stjórnarskrárgjafi hafi nokkurntíma ætlazt til. Ég minnist þess, að á öndverðu síðasta þingi barst mér til eyrna, að það hefði komið til mála milli stjórnarflokkanna að reka frá störfum alla stj. síldarverksmiðjanna, sem var skipuð 5 mönnum, og setja ný fyrirmæli um skipun þeirrar stj., þannig að í staðinn fyrir 5 menn: 4 kjörna af Alþ. og 1 af ráðh., sem væri formaður stj., í stað þess skyldi stj. vera skipuð 3 mönnum, sem allir væru skipaðir af atvmrh. Þegar ég heyrði þetta, þótti mér ekki líklegt, að hæstv.ríkisstj. teldi ástæðu til þess að breyta þá og þegar þessum l., sem höfðu verið sett þá nýverið, á haustþinginu 1934, og öðluðust gildi 19. jan. 1935. Og mér þótti ákaflega ólíklegt, að hæstv.ríkisstj. teldi sér fært - ég nota það orð - að svipta Sjálfstæðisfl. öllum möguleikum til áhrifa á það, hvernig þessi stj. yrði skipuð, - stj. þess fyrirtækis í landinu, sem útvegsmenn og sjómenn eiga meira undir en nokkru öðru fyrirtæki, nema þá fiskimálan. Mér þótti ennfremur ólíklegt, að ríkisstj. mundi, eins og þá fylgdi sögunni, láta það henda að sinni að skipta um stj. verksmiðjanna þannig, að hún léti alla gömlu stjórnarnefndarmennina fara frá störfum. Ég lagði þess vegna varla trúnað á þetta. Svo var það 30. marz síðastl., að mér var tjáð, að þetta væri fastmælum bundið. En þrátt fyrir það, að mér sagði þetta maður, sem í alla staði er trúverðugur maður, lagði ég enn ekki trúnað á þetta, enda fór svo, að um þetta heyrðist svo ekki meira á meðan þingið stóð, og staðfestist ég í trúnni á það, að innan stjórnarflokkanna væru svo margir varfærnir og sanngjarnir menn, að þeir sæju sér ekki fært að gera svo gagngerða breyt. á skipun þessara mála. En svo kom síðasti dagur Alþingis, sem vakti hjá mér nýjan grun um, að einhver fótur væri fyrir þessari fregn. Sá atburður varð við kosningu endurskoðunarmanna landsreikningsins, að vikið var frá því starfi þeim manni, sem af hendi Alþfl. hafði gegnt því. Enda þótt sá maður hafi haft til þess mjög takmarkaða hæfileika, þá veit ég ekki, hvort menn hafi álitið það sérstaklega ráðlegt að víkja honum frá starfinu. En menn festu fyrst og fremst hugann við hitt, að alþýðuflokksmaðurinn Páll Þorbjörnsson var þá kjörinn endurskoðandi. Þetta þótti þá þegar staðfesta þann grun, að Páll Þorbjörnsson, sem átt hafði sæti í stj. síldarverksmiðjanna, mundi eiga með þessum hætti, - svona til uppbótar og því til öryggis, að hann þyrfti ekki að naga hausa og bein í Vestmannaeyjum - að víkja úr stj. síldarverksmiðjanna og fá svo endurskoðun landsreikninganna til að hugga sig við. En samt verð ég að viðurkenna, að þó að þetta virtust vera nokkrar líkur, þá veigraði ég mér samt við að festa trúnað á, að hæstv.ríkisstj. hefði það í hyggju, sem þetta virtist þó geta bent til, vegna þess að mér fannst gerræðið svo mikið, að mér þótti ólíklegt, að hæstv.atvmrh. vildi lána nafn sitt til þess. Því að það hafa allir viðurkennt, að svo viðurhlutamikið sem það er og málefnislega örlagaríkt að svipta Sjálfstaðisfl. öllum áhrifum á stjórn þessa fyrirtækis og taka úr höndum Alþingis allt áhrifavald á stjórn þess og fá það í hendur einum manni, nefnilega atvmrh., þá er það, að gera þetta, út af fyrir sig svipur hjá sjón, ef þetta er gert á lögformlegan hátt á Alþ., hjá því sem að gera það eins og það var gert, með bráðabirgðal., rétt eftir að Alþ. sleit. Ég vænti þess vegna, að allir virði mér það til vorkunnar, þó að ég veigraði mér við að festa trúnað á þetta. En ég fékk ekki lengi að lifa í sælli oftrú á hæstv.atvmrh., því að 2 dögum eftir þinglokin komu út þessi bráðabirgðal., sem nú á að staðfesta með frv. því, sem hér liggur fyrir. Með þessum bráðabirgðal. var þá Alþ. svipt öllu því valdi, sem það hafði yfir þessum málum, og það fengið í hendur ráðh. Að svipta Alþ. þessu valdi og fá það ráðh. í hendur, er eins og ég hefi sagt, mjög viðurhlutamikil ráðstöfun. En að gera það með bráðabirgðal. verður að teljast gerræði. Og að gera það með bráðabirgðal. 2 dögum eftir að Alþ. hefir lokið störfum, er að mínu viti verknaður, sem fullkomlega sýnir fyrirlitningu þeirrar stj., sem það gerir, fyrir Alþingi. Hæstv. atvmrh. sagði, vitanlega sér til afsökunar, að sér hafi verið nauðugur einn kostur að skipa þessu máli með bráðabirgðal., vegna þess að 2 af 5 stjórnarnefndarmönnunum hafi sagt af sér og komið stj. í óvæntan bobba. Ja, ég vildi nú gjarnan mega leggja trúnað á þessi orð hæstv. ráðh. En mér er það ekki hægt. Ef ráðh. hefði ekki verið búinn, áður en þingi lauk, að láta Páli Þorbjörnssyni í té borgun fyrir þennan „óvænta bobba“, sem hann ætlaði að koma stj. í, þá teldi ég, að leggja mætti trúnað á þessi orð hæstv. ráðh. En af því búið var að kjósa þennan stjórnarnefndarmann síldarverksmiðja ríkisins í endurskoðun landsreikninganna, meðan Alþingi stóð, þá held ég, að maður verði af því að álykta, og hafi fulla ástæðu til þess, að þessi ráð hafi öll verið ráðin, áður en þingi lauk. Ég verð þess vegna að láta megnustu óánægju í ljós yfir því, að þessi bráðabirgðalög hafa verið gefin út. Hæstv. ráðh. sagði, að auðvitað hefði hann, áður en hann gaf bráðabirgðalögin út, kynnt sér vilja Alþingis og tryggt sér meirihlutafylgi til þessarar ráðstöfunar. Ég vil spyrja hann, þar sem öllum er vitanlegt, að þetta var ráðið, áður en þingi var slitið, hvers vegna hann notaði ekki þennan meiri hluta til þess að samþykkja efni bráðabirgðalaganna á lögformlegan hátt. Á hinn bóginn vil ég leiða athygli að því, að Alþingi, eins og það er skipað nú, var búið að fjalla um þetta mál. Frv. um stjórn síldarbræðslu ríkisins og önnur atriði henni viðkomandi var borið fram á þingi 1934, og þá í því formi, að stj. skyldi skipuð þremur mönnum, sem ráðh. tilnefndi, eins og hæstv. ráðh. hefir nú lögfest með bráðabirgðalögunum. Þetta fyrirkomulag neitaði Alþingi að sætta sig við, og gerði þá breyt. á frv., að stj. skyldi skipuð 5 mönnum, en ekki 3, og ekki samkvæmt vali atvmrh., heldur skyldi Alþingi velja 4 stjórnarnefndarmennina og ráðh. skipa aðeins einn. Þessi breyt. var gerð í Nd., m. a. með stuðningi hv.þm. V.-Ísf., hv.þm. V.-Húnv. og Magnúsar Torfasonar. Þannig fór málið til Ed., og var reynt að koma því þar aftur í það form, sem hæstv. ráðh. hefir nú lögfest, en það tókst ekki. Hæstv. ráðh. hefir því með bráðabirgðalögum, útgefnum 2 dögum eftir þingslit, breytt þessum lögum úr því formi, sem Alþingi hafði samþ., yfir í það form, sem báðar deildir þingsins höfðu beinlínis neitað að samþykkja. Ég veit, að hæstv. ráðh. skilur mætavel, að það er eðlilegt, að stjórnarandstaðan eigi erfitt með að sætta sig við slíka misbeitingu á heimild 23. gr.stjskr. til útgáfu bráðabirgðalaga. Ég er ekki í vafa um, að hann finnur, að þessar aðfinnslur mínar eru á fullum rökum byggðar. Ég veit hinsvegar, að það er rétt, að hæstv.atvmrh. hefir ekki ráðið í þessu máli, - að það var eitt af hinum örðugustu deilumálum milli stjórnarflokkanna. Það höfðu staðið harðar deilur, bæði út af Jóni Gunnarssyni framkvæmdarstjóra og ýmsu öðru í sambandi við síldarverksmiðjur ríkisins og stjórn þeirra. Ég hefi hér aðallega beint aðfinnslum mínum til hæstv.atvmrh., sökum þess að hann ber formlega ábyrgð á þessum bráðabirgðalögum. En ég hygg, að það megi með fullu réttlæti gera alla ríkisstj. ábyrga fyrir þessari ráðstöfun, því að ég efast ekki um, að hæstv.atvmrh. hefir gefið bráðabirgðal. út með fullu samþykki hinna ráðherranna. Það getur verið, að hæstv. ráðh. færi fram þá afsökun, ef honum finnst það vera afsökun, að samkomulagið innan verksmiðjustjórnarinnar hafi ekki verið eins og ákjósanlegt hefði verið. En ég held samt, að það verði ekki undir neinum kringumstæðum hægt að telja heimilt að grípa til þessara ráða til þess að lagfæra það, sem miður kann að hafa farið í þessu efni. Ég vil svo aðeins, vegna þess að í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir, að 3 menn séu í stjórn síldarverksmiðjanna, og aðrir 3 til vara, bera fram þá fyrirspurn til hæstv. ráðh., hverjir séu varamenn í þessari stjórn. Mér hefir ekki tekist að komast að því ennþá, þótt það væntanlega eigi ekki að vera neitt leyndarmál.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég sé ekki minnstu ástæðu til þess að ræða um það við hv.þm., hvað hann hefir heyrt af sögum eftir trúverðugum mönnum, né hverju hann trúir af þeim og hverju ekki; það verður hann að gera upp við sjálfan sig. Það er ekki heldur minnsta ástæða til að greina honum frá því, hvernig samkomulag hafi verið milli stjórnarflokkanna á síðasta þingi. Hinsvegar þykir mér rétt að víkja að nokkrum öðrum atriðum í ræðu hans, þótt mest snerist hún um þetta tvennt, sem ég hefi drepið á. Hv. þm. fullyrðir, að það sé fullkomið gerræði, sem beri vitni um fyrirlitningu fyrir þingræðinu, að setja bráðabirgðalög svo skömmu eftir þinglok. Ég hygg þetta hina mestu fjarstæðu. Það er á engan hátt hægt að miða nauðsyn bráðabirgðalaga við það, hvort langt eða skammt er liðið frá þinglokum. Sé á annað borð nauðsynlegt að nota heimildina til að setja bráðabirgðalög, skiptir engu, hvort langt eða skammt er liðið frá þinglokum, og slíka nauðsyn getur jafnt borið að, þótt skammt sé liðið frá þingi, eins og síðar. Mér skildist hv.þm. vilja telja vafasamt, hvort 23. gr.stjskr. heimilaði að gefa út bráðabirgðalög svona skömmu eftir þing. Að þeirri skoðun liggja engin rök, og er því raunar ekki ástæða til að svara henni. Það er augljóst, að það dregur ekkert úr heimild gr., þótt skammt sé liðið frá þinglokum. Hv. þm. spurði, hvernig stæði á því, að ekki hefði verið flutt um þetta frv. á síðasta þingi og afgr. á venjulegan hátt, í stað þess að gefa út um það bráðabirgðalög. Ég svara því einu til um þetta efni, að sú aðstaða, sem myndaðist við það, að 2 stjórnarnefndarmenn verksmiðjanna sögðu af sér störfum, var ekki til fyrr en eftir þinglok. Ég hefi hinsvegar ekkert um það sagt - ég get gert hv.þm. það til geðs að segja það - hvort þetta kom mér mjög á óvart. Hitt liggur fyrir, að stjórn verksmiðjanna var fullskipuð, þegar þingi lauk, og þetta mál kom því ekki til úrlausnar fyrr en eftir þinglausnir. Þó vannst mér tími til að ganga úr skugga um, eins og ég sagði áðan, að þingvilji væri fyrir þeirri lausn, sem í bráðabirgðalögunum felst, og það er í þessu sambandi aðalatriðið. Hv. þm. spurði, hverjir væru varamenn núverandi stjórnarnefndarmanna síldarverksmiðjanna. Ég skal játa, að ég man það ekki, en ég skal fá það upplýst fyrir framhaldsumr. þessa máls hér í d. Ég sé svo ekki, að ræða hv.þm. gefi mér tilefni til að segja fleira, og get því látið þetta nægja að svo stöddu.

*Ólafur Thors: Ræða hæstv. ráðh. gefur mér ekki tilefni til mikilla andsvara, og þarf ég því ekki margt að taka fram umfram það, sem ég er búinn að segja. Ég hygg hann hafi misskilið mig, þar sem ég nefndi gerræði og fyrirlitningu fyrir þingræðinu í sambandi við þessi bráðabirgðalög. En hugsun mín var sú, að það yrði að álítast óforsvaranlegt virðingarleysi fyrir þingræðinu að gefa út bráðabirgðalög 2 dögum eftir þingslit, þegar aðstaðan er í raun og veru óbreytt. Ég get ekki sætt mig við þá skoðun hæstv. ráðh., að alltaf sé leyfilegt að gefa út bráðabirgðalög, ef vitað er um þingvilja fyrir þeim; hún getur leitt út í svo miklar öfgar, þótt hæstv. ráðh. hafi e. t. v. nokkuð til síns máls. Með þeim hætti mætti þá eins hætta öllu þinghaldi, sem margur mundi sennilega lofa guð fyrir, a. m. k. þeir, sem eiga að greiða kostnaðinn, þótt við lýðræðismennirnir teljum, að ekki sé hægt að komast af án þess, þar sem á annan hátt er ekki tryggt, að hinn eiginlegi vilji þjóðarinnar komi fram. Ef stj. veit, að hún hefir sína flokka á bak við sig, er nægilegt samkvæmt þessari kenningu, að hún kalli saman stuðningsmenn sína við og við eða hafi samband við þá á annan hátt til að ganga úr skugga um fylgi þeirra við þær ráðstafanir, sem hún vill gera. Ég verð að líta svo á, að þessi ástæða hæstv. ráðh., að útgáfa bráðabirgðalaga sé ávallt vítalaus, ef vitað er um samþykki meiri hl. þings, sé ákaflega mikið í einræðisáttina frá eðlilegu þingræði. Hæstv. ráðh. sagðist enga játningu ætla að gera um það, að sér hefði verið kunnugt um það, þegar þingi lauk, að 2 stjórnarnefndarmenn síldarverksmiðjanna ætluðu að segja af sér, en hann vildi ekki neita því heldur. Og þegar ég legg orð hans nú við það, sem ég áður vissi um þetta efni, hygg ég, að megi skoða þetta sem fulla yfirlýsingu. Hafi þetta í raun og sannleika verið svo, sem ekki er vafa bundið, að hæstv. ráðh. hafi vitað þegar þingi lauk um þessa breyt., sem verða átti á verksmiðjustjórninni eftir þing, þá var ótækt af honum að fresta ekki heldur þingslitum um einn dag, ef með þurfti, heldur en að grípa til heimildar 23. gr.stjskr. um útgáfu bráðabirgðalaga. Ég er ekki í vafa um, að hæstv. ráðh. finnur, að það leiðir menn út í margskonar öfgar og lítilsvirðingu fyrir þingræðinu, ef farið er inn á þá braut að stytta sér leið með því að spyrja sína fylgismenn í krókum og skúmaskotum um afstöðu þeirra og byggja svo þar á útgáfu bráðabirgðalaga, í stað þess að leggja málin hreinlega fyrir Alþingi. Ég vil ekki vefengja hæstv. ráðh. um það, að hann hafi haft meiri hl. þings á bak við sig, en hæstv. ráðh. skilur það, að við stjórnarandstæðingar hljótum að gera ráð fyrir, að meiri hl. þings sé á móti þessari ráðstöfun, sem sami þingmeirihluti var búinn að lýsa sig andvígan fyrir skömmu. Aðalatriðið er það, að með bráðabirgðalögum er lögfest 2 dögum eftir þingslit það, sem Alþingi, eins skipað eins og það er enn, var búið að tjá sig andvígt. Það er ekki nóg með það, að lögfest væru ákvæði, sem Alþingi var búið að fjalla um, heldur voru það ákvæði, sem það var búið að neita að fallast á. Ég vil leyfa mér að beina einni fyrirspurn til hæstv.forsrh., sem ég sé, að er staddur hér í d., í sambandi við þetta mál. Í 1. gr. þeirra bráðabirgðalaga, sem hér er farið fram á, að staðfest verði, segir, að stjórn síldarverksmiðjanna skuli skipuð 3 mönnum, sem atvmrh. tilnefni til 3 ára í senn. En flokksþing Framsfl., sem nú er nýafstaðið, gerði um þetta mál samþykkt, þar sem segir m. a., að þess verði að krefjast, að „allir aðalstjórnmálaflokkar Alþingis hafi jöfn ítök í stjórn síldarverksmiðja ríkisins“. Ég vil nú spyrja hæstv.forsrh. í tilefni af þessu, hvort hans flokkur vill afgreiða þessi lög þannig, að stjórn síldarverksmiðjanna verði aftur þingkjörin. Mér skilst helzt, að í samþykkt flokksþingsins sé átt við, að þessir flokkar, sem sæti eiga á Alþingi, fái sinn mann hver í verksmiðjustjórninni, nema svo sé, að Bændafl. sé ekki talinn með „aðalflokkunum“. Þessari fyrirspurn vona ég, að hæstv.forsrh. svari. Mér er að vísu nægilegt, að hann svari þessu fyrir sitt leyti, því að ég veit, að hann getur ráðið því, sem hann vill ráða, í sínum flokki, svo að ef hann er þessu samþykkur, mun ég sjá um að Sjálfstfl. taki einnig undir þessa samþ. Framsfl., og þá ætti að vera hægt að breyta lögunum í viðunandi form.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Það er ánægjulegt að heyra, hvað hv.þm. ber lýðræðið og þingræðið mjög fyrir brjósti. Vona ég, að það sýni sig í framtíðinni, að þetta hafi verið af heilindum mælt. Skal ég hjálpa honum eftir minni litlu getu til að vinna að því, að lýðræðið verði í heiðri haft. Hvað snertir annað, er hann hélt fram í ræðu sinni, þá er það alveg rangt hjá honum, að það sé aðalatriðið í þessu máli, hvað bráðabirgðalögin voru sett skömmu eftir þingslit. Aðalatriðið er hitt, að 12. maí var stjórn verksmiðjanna ekki fullskipuð, og það var ekki hægt að fá hana fullskipaða samkv. gildandi lögum. Eins og sakir stóðu, var því ekki hægt að leysa málið á annan hátt heldur en með bráðabirgðalögum. Það var skylda þess ráðh., sem þetta heyrði undir, að finna lausn á málinu, og það var tryggt, að þingvilji var fyrir þeirri lausn, sem gerð var. Annað hefi ég ekki um þetta að segja.

*Sigurður Kristjánsson: Ég kvaddi mér ekki hljóðs vegna þess, að ég byggist ekki við, að það gæfist ekki tækifæri síðar til að ræða þetta mál, því að það fer sjálfsagt til n. og sennilega þeirrar n., sem ég á sæti í. Ekki kvaddi ég mér heldur hljóðs vegna þess, að við sjálfstæðismenn ráðum svo miklu um það, hver úrslit mála verða hér á Alþingi, né heldur kvaddi ég mér hljóðs sökum þeirrar drýldni, sem mér fannst koma fram hjá hæstv.atvmrh. í sambandi við útgáfu þessara bráðabirgðalaga, sem mér virðist hann vilja telja í alla staði réttmæta, nauðsynlega og fyllilega lögmæta. En það, sem kom mér til að kveðja mér hljóðs, var það, að ég vildi ekki láta það nær því umræðulaust, þegar hæstv.atvmrh. er að halda því fram, að þessi útgáfa bráðabirgðalaga sé yfirhöfuð í góðu samræmi við tilgang stjórnarskipunarlaga landsins og alveg nauðsynleg. Það er náttúrlega í þessu sambandi aukaatriði, að hæstv.atvmrh. er að reyna að finna allskonar smugur, sem auðvitað allar eru of þröngar fyrir þá miklu fyrirferð, sem hlýtur að vera á misfellunum í meðferð hans á þessu máli. Það er t. d. alveg vonlaust fyrir hann að komast í gegnum þá smugu, að það ástand hafi verið eftir þing í vor, sem gerði óhjákvæmilegt að setja bráðabirgðalög eins og þau, sem hér er leitað samþ. fyrir. Hafi vantað í gildandi löggjöf ákvæði um, að varamenn tækju sæti fyrir þá menn, er sögðu sig úr verksmiðjustjórninni, gat stj. vitanlega bætt úr því á þann hátt að bæta við mönnum aftur í þeirra stað með bráðabirgðalögum, í stað þess að skipa alla stj. af nýju og fækka stjórnarnefndarmönnunum. Það þýðir ekki að vera að reyna að breiða yfir það, að tilgangurinn með þessum bráðabirgðalögum var allt annar en sá, að fá stjórn verksmiðjanna fullskipaða. Tilgangurinn var sá, að koma burtu þeim mönnum, sem ekki sögðu sig úr stjórninni; það var höfuðatriðið. En þrátt fyrir það, að við sjálfstæðismenn ráðum litlu um löggjöfina hér á þingi, og að það er tiltölulega fámennur hópur innan stjórnarflokkanna, sem getur ráðið og í flestum tilfellum ræður, hvað verður að lögum, þá finnst mér, að hæstv.ríkisstj. ætti að fara dálítið hægar í að traðka fyrir allra augum þeim formum, sem sett hafa verið og í heiðri höfð, eins og t. d., að það er þingið, sem gefur út lög fyrst og fremst. Það er í flestra minni, með þvílíkum hávaða hæstv. stj. kom til valda. Hún átti að koma með fullt fangið af hugsjónum og baráttumálum til þess að koma í framkvæmd. En svo datt golan úr henni heldur snögglega. Fyrir síðasta þing lagði stj. aðeins 8 frv., þar af fjárlög, fjáraukalög, 4 skattalög og 1 einokunarlög. Þetta stafaði af því, að sá þáttur, sem ríkisstj. á að eiga í löggjöfinni, var kominn úr höndum þessarar stj. og í hendur n., sem allir kannast við og nefnd er Rauðka. Hún er nú að vísu dáin, að því er sagt er, þótt ekki sé uppi endinn á kostnaðinum, því að ég ætla, að það kosti eitthvað, að halda við leiðinu, og aðstandendur hinnar látnu munu yfirleitt komnir á framfæri. En nú er kominn fram nýr þáttur í löggjafarstarfsemi hæstv. stj. Hér liggur fyrir framan mig bunki af frv., þar á meðal 21 stjfrv., en þar af eru 9 bráðabirgðalög, sem lögð eru fram til samþykktar. Þannig hefir þeirri stj., sem fyrir síðasta þing lagði aðeins 8 stjfrv., tekizt að unga út 9 bráðabirgðalögum á þeim stutta tíma, sem liðinn er frá síðasta þingi. Ég ætla ekki að efast um, að nauðsyn hafi borið til að gefa sum þeirra út. En ef hæstv. stj. er þeirrar skoðunar, að þetta sé sómasamlegt framferði í löggjafarstarfseminni, þá er ekkert við því að gera. Menn verða að þola það eins og aðrar afleiðingar þess, að sú tegund manna er komin í stjórnarsessinn, sem lítt er viðunandi.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég ætla ekki að blanda mér inn í þessar umr., þótt ástæða gæti verið til þess að sumu leyti. Það er verið að tala um þessi bráðabirgðalög, sem rignt hafi yfir frá núverandi ríkisstj. Ég vil benda á, að það er á margan hátt eðlilegt, að á tímum eins og nú sé þörf fyrir að gefa út bráðabirgðalög oft meir aðkallandi heldur en á venjulegum tímum. Ég verð því að segja, að þau bráðabirgðalög, sem gefin hafa verið út, hafa verið óumflýjanleg. Það má kannske segja, að það hafi verið vont, að grípa varð til þess að gefa út bráðabirgðalög um breyt. á réttarfarslöggjöfinni, rétt eftir að sú löggjöf var sett, en slíkt var óumflýjanlegt, til þess að hægt væri að halda uppi réttarfari í landinu. Að bráðabirgðalögin, sem gefin voru út á milli þinganna, séu 9 talsins, er eflaust rétt, en hitt er víst, að þau eru sum ekki fyrirferðarmikil. Samþykkt sú, sem hv.þm. G.-K. las upp og gerð var á flokksþingi Framsfl., var án efa rétt upp lesin hjá hv.þm. En út af fyrirspurn hv.þm. í sambandi við hana vil ég taka það fram, að það hefir jafnan verið vilji Framsfl., að aðalflokkar þingsins ráði stj. síldarverksmiðjanna. Samþykkt sú, sem flokksþingið gerði, er því aðeins árétting á þeim vilja flokksins, að 3 aðalflokkar þingsins hafi íhlutun um stjórn þeirra.

*Ólafur Thors: Ég vildi þakka hæstv.forsrh. fyrir svar hans. Sé það vilji Framsfl., að aðalflokkar þingsins fari með stjórn verksmiðjanna, þá vænti ég þess, að hæstv.forsrh. sé svo mikill manndómsmaður, að hann þegar til kastanna kemur fari eftir vilja sjálfs sín og flokks síns. en ekki eftir duttlungum annara. Mun ég því beita mér fyrir því, að sjálfstæðismenn í sjútvn. leiti samvinnu við meðnm. sína úr Framsfl. um að fella frv. þetta, eða endurbæta það svo, að við það verði unandi. Geri ég þetta í trausti þess, að hæstv. ráðh. hafi í svari sínu ekki aðeins átt við vilja flokksþingsins í þessu máli, heldur og einnig vilja þingflokksins. Ræðu hæstv.atvmrh. læt ég liggja á milli hluta að öðru leyti en því, að ég vil minna hann á, að það, sem lá fyrir 12. maí og hann telur tilefni bráðabirgðalaganna, var honum kunnugt um, áður en þingi sleit. Bar honum því að leita til þingsins með málið, og hefði hann gert það, hefði hann enga vanvirðu af því hlotið.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Vegna ummæla, sem féllu á síðasta fundi hér í hv. d. í sambandi við umr. um frv. um breyt. á l. um bann gegn dragnótaveiði í landhelgi, og vegna frétta, sem eru í blöðunum í dag eftir útvarpsfrétt í gærkvöldi um það, að friðun Faxaflóa verði tekin fyrir á Lundúnafundi 17. marz næstk., vildi ég, með leyfi hæstv. forseta, gera grein fyrir því, hvernig þetta mál stendur. Eins og drepið mun hafa verið á í umr. hér á síðasta deildarfundi, var haldinn fundur í London 23. nóv. síðastl. haust, til þess að ræða um lágmarksstærð möskva í botnvörpum og nokkrum fleiri veiðarfærum, svo og um lágmarksstærð nytjafiska, sem veiða mætti til sölu. Upphaflega var svo til ætlazt, að þessi fundur fjallaði eingöngu um veiðar í Norðursjónum og á þar næst liggjandi svæðum. En á fyrsta eða öðrum degi fundarins var samþ. með yfirgnæfandi meiri hl. fundarins, að ákvæðin um þetta efni næðu norður á 64. breiddargráðu. Og þá var á fundinum samþ. um leið að bjóða Íslendingum þátttöku í þessum fundi. Þessi boð fengum við á þriðja degi fundarins. Við tilkynntum sendiherra okkar í Kaupmannahöfn, að við óskuðum, að hann færi á fundinn, þótt sýnt væri, að ekki fengizt talað á fundinum um friðun Faxaflóa. En vegna þess, hvernig á ferðum stóð, var ekki unnt fyrir sendiherrann að koma á fundinn fyrr en seinni partinn á föstudag, en fundinum átti að ljúka á laugardag, eða daginn eftir. Sýndist því þýðingarlítið, að hann færi á þennan fund. Ég vil geta þess, að ástæðan til, að okkur var ekki boðið á þennan fund, var sú, að upphaflega var ætlazt til þess af brezku stjórninni, sem boðaði til fundarins, að á honum yrði einungis fjallað um fiskveiðar í Norðursjónum og í grennd við hann. En eins og tekið hefir verið fram, var það fyrst á fundinum sjálfum, sem það var samþ. að láta ákvæði þau, sem fundurinn svo samþ., ná norður á 64. gráðu norðurbreiddar. Þó að svona færi um þátttöku Íslendinga í Lundúnafundinum í haust, gerðum við samt ráðstafanir til þess, að ef slíkur fundur sem þessi yrði haldinn síðar, þá yrði okkur tilkynnt um það svo snemma, að við gætum sent mann á þann fund, og það verður gert framvegis. Nú sé ég í blöðunum í dag, eftir útvarpsfrétt, að sagt er, að friðun Faxaflóa verði tekin fyrir á fundinum, sem halda á í London 17. marz. En þetta hlýtur að vera á misskilningi byggt, því að fyrir liggur alger synjun á því, að það mál fáist tekið fyrir á fundinum, sem halda á þar 17. marz. Sá fundur á aðeins að fjalla um tillögur og uppástungur, sem gengið var frá á fundinum 23. nóvember í haust og getið hefir verið, um möskvastærð og lágmarksstærð nytjafiska, sem veiða mætti til sölu. Hinsvegar telur stjórnin leið til þess að taka málið upp á fundi alþjóðahafrannsóknarnefndar, sem haldinn verður nú innan skamms. En jafnframt telur ríkisstj., að sjálfsagt sé að nota tækifærið á fundinum 17. marz til þess að ræða við þá menn, sem á þeim fundi mæta, um friðun Faxaflóa og þýðingu þeirrar friðunar fyrir fiskistofninn hér við land, enda þótt ekki fáist að taka þetta mál fyrir sem sérstakt fundarmál. Herra fiskifræðingur Árni Friðriksson, Bjarni Sæmundsson og Kristján Bergsson hafa samið ýtarlega greinargerð um þetta mál, til þess að senda til sendiherra okkar í Kaupmannahöfn, sem mæta á á fundinum í London 17. marz í vetur. Fyrir hann verður lagt að leita eftir að ná viðræðum við þá fundarmenn, sem þar mæta, um friðun Faxaflóa á þeim grundvelli, sem lagður er í greinargerðinni. Ég mun afhenda greinargerð þessa hv. sjútvn. þessarar d. til athugunar.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég mun verða stuttorður um þetta mál, þó ekki vegna þess, að hér sé ekki um merkilegt mál að ræða, heldur sakir þess, að svo glögg grg. fylgir því, að þar er litlu við að bæta. Þess eins vil ég þó geta, að ég hefi heyrt ýmsa, sem málinu eru fylgjandi, halda því fram, að hér sé svo skammt gengið, að lítið verði bætt úr frá því, sem er. Þetta tel ég ekki allskostar rétt, og mér finnst, að þegar um slíkt nýmæli er að ræða sem þetta, þá sé réttara að ganga fyrst frekar of skammt en of langt. Frv. er samið af landlækni, og hefir verið borið undir Læknafélag Íslands, sem ekkert hefir tjáð sig hafa við það að athuga. Jafnframt hefir það, vegna hinnar formlegu hliðar, verið borið undir einn lögfræðiprófessorinn, sem einnig hefir talið það í bezta lagi hvað þá hlið snertir. - Að öðru leyti en þessu vísa ég til grg. þeirrar, sem frv. fylgir, og vænti þess, að n. sú, sem málið fær til meðferðar, leiti til landlæknis áður en hún afgreiðir það frá sér.

*Flm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Eins og grg. frv. ber með sér, þá teljum við flm. þess, að nú þegar á fyrsta ári alþýðutryggingarlaganna sé það fullkomlega komið í ljós, að almenningur sé óánægður með þau. Það út af fyrir sig mun engum koma á óvart, þar sem lögunum var hraðað svo mjög í gegnum þingið í fyrra, eins og menn muna. Þessi mikli lagabálkur var lagður fyrir þingið 1935, og eins og menn muna, ekki fyrr en komið var langt fram á þingið, sem ekki var háð fyrr en seint á árinu. Þm. gafst því ekki kostur á að athuga málið sem skyldi, hvað þá að hægt væri að leita álits almennings um það. Einn flokkur þingsins, jafnaðarmannaflokkurinn, hafði leitað álits verkalýðsfélaga úti um land um málið, en sá galli var á, að lagabálkurinn sjálfur var aldrei sendur, heldur voru félögin aðeins spurð um álit þeirra á málinu yfirleitt. Svör þeirra munu hafa verið á ýmsan hátt, en þó munu þau yfirleitt hafa talið málið nauðsynjamál og tjáð sig stefnunni fylgjandi. En að sjálfsögðu gátu þau ekki áttað sig á, hvernig lögin myndu verka fyrir almenning, þegar þau fengu ekki að sjá sjálfan lagabálkinn. Þessari sömu aðferð hefir Alþfl. beitt með annað mál, sem síðar á eftir að koma honum í koll. Þegar svo mál þetta kom til meðferðar í þinginu, var ekki við það komandi, að spyrja mætti fólkið í landinu um málið. Þannig var felld hér í d. rökstudd dagskrá um að vísa því til kjósenda til frekari athugunar. Var þó á það bent í rökstuðningi fyrir dagskrártill., að málið hefði komið frá mþn. svo seint á þinginu, að þm. hefðu ekki einu sinni haft tíma eða tækifæri til þess að athuga þennan stóra og margþætta lagabálk, hvað þá heldur fólk úti á landi. Virtist þetta ekki ósanngjörn krafa, þar sem hér var um mál að ræða, sem ekki aðeins snerti hvert heimili á landinu, heldur og hvert mannsbarn í landinu. Að óreyndu hefði maður haldið, að þeir flokkar, sem telja sig lýðræðisflokka, hefðu viljað gefa almenningi - þeim almenningi, sem íþyngja átti - tækifæri til þess að athuga, hvað hér væri á ferðinni. Nei, engu slíku var sinnt. Þvert á móti var málið knúð áfram með hinni mestu hörku, - þeirri sömu hörku, sem oft er beitt hér af núv. stjórnarflokkum, þegar þeir eru að knýja fram vafasöm mál. Sumir kaflar þessa mikla lagabálks voru jafnvel knúðir fram með sérstökum þrælatökum, og á ég þar við kaflann um atvinnuleysistryggingar, sem annar stjórnarflokkurinn var í raun og veru búinn að lýsa sig á móti, og enda þótt hann yrði að greiða atkv. með honum, þá dugði það jafnvel ekki. Til þess að koma honum í gegn, voru því ýms brögð viðhöfð. Eins og ég tók fram í upphafi máls míns, þá hefir óánægjan gegn lögum þessum stöðugt magnazt, og það jafnt meðal manna úr öllum flokkum. Menn hafa komizt að raun um, að mikið af því, sem lögunum var talið til gildis, var blekking ein. Það er ekki hægt að rísa undir þeim byrðum, sem á almenning eru lagðar. Að heimta breyt. á þessum lögum er því eitt af því, sem samþ. hefir verið á nær hverjum einasta þingmálafundi, alveg án pólitískrar flokkaskiptingar. Þó að frv. það, sem hér er til umræðu, um breyting á alþýðutryggingarlögunum, sé borið fram af stjórnarandstæðingum, er langt frá, að það geti talizt flokksmál. Og hvað mig snertir, þá flyt ég það fyrir hönd héraðs míns, sem krefst þess mjög ákveðið, að fá breyt. á þessum margumræddu tryggingarlögum. Eins og sjá má af grg., þá höfum við sleppt hér að sinni að gera breytingar á III. kafla laganna, sjúkratryggingunum. Kemur það til af því, að við, sem erum úr héruðum utan kaupstaðanna, teljum, að till. til breytingar á honum eigi að koma frá fulltrúum kaupstaðanna, þar sem kaflinn snertir nær eingöngu kaupstaðina. Eins og sjá má á frv., þá teljum við flm. þess ekki ástæðu til að hafa í l. þann kafla alþýðutryggingarl., sem ég taldi, að þvingað hefði verið í gegnum þingið með þrælatökum, kaflann um atvinnuleysistryggingar, því að það hljóta allir að vera á einu máli um það, að þau lagaákvæði, sem þar standa, séu ekki til bóta eins og þau eru a. m. k. Enda hefir það sýnt sig, að þeir, sem þvinguðu kafla þennan inn í lögin, hafa ekki treyst sér til að láta ákvæði hans koma til framkvæmda. Hvað snertir okkur stjórnarandstæðinga, þá teljum við ekki tímabært að leiða í lög slík ákvæði sem þar eru. Mótmæli þau, sem við bárum fram gegn þessu á síðasta þingi, voru ekki hrakin þá, og skal ég því ekki fara að endurtaka þau hér nú. Annars þykist ég vita, að stj. hefði reynt að framkvæma þennan kafla l., eins og annað, ef hún hefði treyst sér. Mig rekur minni til þess, að undir umr. um þetta í fyrra léti hæstv.atvmrh. orð falla um það, að ákvæði þessa kafla væru ekki eins góð og hann og Alþfl. hefði óskað. Þetta þýðir ekkert annað en það, en að þau séu þó ekki eins fáránleg eins og vænta hefði mátt úr þeim herbúðum. En frv. leggur til, að V. kafla sé algerlega sleppt úr löggjöfinni. Það efni, sem sá kafli fjallar um, var með öllu óundirbúið til þess, að hægt væri að setja um það löggjöf, enda hefir stj., sem þó hefir sjálf knúið fram þessa löggjöf, ekki séð sér fært að framkvæma ákvæði þessa kafla. Án þess ég ætli mér að fara að skýra einstök atriði frv., því um þau vísa ég til grg., þá vil ég geta þess um þær endurbætur, sem frv. felur í sér og bornar eru fram eftir óskum almennings, jafnt úr öllum flokkum, að tilgangur þeirra er, að létta þær þungu byrðar, sem lögin leggja á allan almenning í landinu, og í annan stað, að gera aðgengilegri hlunnindi þau, sem lögin eiga að veita fyrir þá, sem þeirra eiga að njóta. - Hvað snertir bráðabirgðaákvæði VI. kafla er einnig með till. frv. leitazt við að bæta hlut gamalmenna frá 60 til 67 ára og jafnframt að leiðrétta það ranglæti, sem bæjar- og sveitarfélögunum er gert með l., þar sem þau eru beinlínis rænd vöxtunum af sínum ellistyrktarsjóðum, sem enginn efar þó, að séu þeirra óskoruð eign. Frv. lætur haldast það form l., að sjóðir þessir séu reikningsfærðir og geymdir hjá lífeyrissjóði Íslands, þ. e. a. s. höfuðstóll þeirra, en það má ekki minna vera en að bæjar- og sveitarfélögin fái að njóta þessara sjóða sinna sem eignar óáreitt, þar sem líka vextir sjóðanna eiga eingöngu að ganga til lífeyrissjóðs eftir sem áður, en einungis sem tillag frá sveitarsjóðunum, eins og vera ber. Annars eru lögin eins og þau nú eru dálítið tvístíg. Á 82. gr. er helzt að skilja, að vextirnir eigi að koma upp í tillög hreppanna, því að þar er sagt, að sveitarstjórnir eigi að gefa skýrslur um, hve mikill hluti vextirnir séu af tillögum hreppanna, en á 79. gr. má aftur á móti skilja, að vextir ellistyktarsjóðanna eigi að reiknast með í tillagi lífeyrissjóðs Íslands. Eftir þessum ákvæðum 79. gr. hefir tryggingarstjóri úrskurðað, að vextirnir eigi að teljast með í tillagi lífeyrissjóðs. Það er þó ekki svo að skilja, að ellistyrktarsjóðirnir séu sama og sveitarsjóðir. Þessum sjóðum hefir verið haldið algerlega aðskildum frá fjárhag sveitarfélaganna og eingöngu notaðir í sínum ákveðna tilgangi, enda er það almennt álit um allt land, hvað sem reikningshaldi þessara sjóða líður, hvort það er hjá lífeyrissjóði eða ekki, því að það skiptir ekki miklu máli, að þessi vaxtataka lífeyrissjóðs sé beinlínis rán frá hreppunum. Þær breyt., sem frv. fer fram á í þessu efni, eru því krafa alþjóðar. Á því þingi, sem lögin voru samþ., lofaði hæstv.atvmrh. við umr. í hv.Ed. að taka til athugunar, hvort ekki fengist samkomulag um að breyta þessum ákvæðum, en þrátt fyrir þessi ummæli hæstv. ráðh. var það látið niður falla að breyta þeim, og síðan lögin voru samþ., hefir liðið eitt þing án þess þessu væri kippt í lag. En betra er seint en aldrei, og væri vel, ef nú fengist samkomulag um að endurbæta l. Að öðru leyti gengur frv. út á það, að létta á gjöldum almennings til lífeyrissjóðs. Um það fjallar 5. gr. frv., en þessi gjöld hafa orðið almenningi hinn mesti ásteytingarsteinn og ánauð, sem hann hefir kraumað undir. Menn sjá ekki fram á, að l. veiti þeim það í aðra hönd, sem réttlæti þessar þungu álögur og þeim hefir verið lofað. Fólkinu í verkalýðsfélögunum gengur illa að átta sig á því, að tilgangurinn sé sá, að rýja það inn að skyrtunni, og að ekkert sé látið í móti koma í fyrirsjáanlegri framtíð. Þessi gjöld eru svo há á öllum almenningi í landinu, að önnur opinber gjöld, sem innheimt eru samtímis, hverfa svo að segja í mörgum tilfellum samanborið við þessi. Er því ekki nema eðlilegt, að menn spyrji, hvað og hvers vegna. Þá er einnig í frv. lagt til, að ýmsum ákvæðum l. sé breytt og þau gerð auðveldari í framkvæmd og réttlátari, eins og t. d. aldurstakmark gamalmenna, sem styrks eiga að njóta, en verða nokkuð hart úti gagnvart l. eins og þau eru. Að lokum vil ég geta þess, að frv. gerir ráð fyrir nokkrum lagfæringum á slysatryggingarkaflanum, sem eru nauðsynlegar og réttlátar, um dánarbætur eftirlifandi ekkils eða ekkju, sem misst hefir maka sinn af slysum, og eins um bætur til eftirlifandi foreldra eða foreldris fyrir barn sitt á sama hátt, ef þau eða það hefir framfært barnið og systkyni þess í ómegð. Eins og lögin eru úr garði gerð, gera þau ekki ráð fyrir slíkum sárabótum, þótt foreldrar missi stuðning við fráfall barns á þennan hátt, og þótt vitað sé, að barnið hafi haldið uppi heimili foreldra sinna og yngri systkyna, þrátt fyrir það þótt heimilið væri rekið á nafni foreldranna. Þessi ákvæði frv. eiga að leiðrétta það hróplega ranglæti, sem l. hafa hér gert á eldra og betra fyrirkomulagi, með því að ræna það þeim rétti, er það áður hafði. Vænti ég, að samkomulag geti um þetta orðið hér á hv. Alþingi. og eins um það, að lagfært verði á einhvern hátt það, sem miður hefir farið í þessum efnum á því eina ári, sem lögin hafa gilt. Það er vitað mál, að menn úr öllum flokkum eru sammála um, að breyta þurfi l. þessum, og vænti ég því, að takast megi að fá samkomulag um frv. þetta. Óska ég svo, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv.allshn.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég mun ekki svara ýtarlega þessari ræðu hv.flm., en vil aðeins geta þess, að ríkisstj. hefir lagt drög að því, að lagt verði fyrir þetta þing frv., til breytinga á tryggingarlöggjöfinni. Forstjóri tryggingarstofnunar ríkisins hefir unnið að því nú um skeið, að undirbúa og semja þetta frv., og er það væntanlegt eftir nokkra daga. Hefir verið beðið eftir endanlegum niðurstöðum af starfsemi tryggingarstofnunarinnar á liðnu ári, sem sjálfsagt þótti að byggja endurskoðun á. Ég tók það fram á síðasta þingi, að mér væri þá þegar ljóst, að allmikilla breyt. væri þörf á þessari löggjöf, í fyrsta lagi af því, að hér væri um algert nýmæli að ræða hér á landi, og í öðru lagi af því, að ég taldi, að þessa tryggingarlöggjöf bæri frekast að skoða sem grundvallarlöggjöf undir annari löggjöf, er síðar þyrfti að koma, jafnóðum og reynslan segði til. Nú hefir verið lagt fram hér í hv. d. frv. til breyt. nokkurra á tryggingarlöggjöfinni, en ég vona, að það verði tekið aftur, er hitt kemur fram, eða einstök atriði úr þessu frv. kannske felld inn í hitt, ef ástæða þykir til. Ég vil því biðja þá n., sem væntanlega fær frv. til athugunar, að afgreiða ekki þetta frv., fyrr en hitt er komið fram, svo að athuga megi bæði frv. í sameiningu. Annars gaf ræða hv.frsm. fullkomið tilefni til andsvara. Hann talaði mikið um almenna óánægju yfir því, að ekki skyldi vera samþ.till. þeirra Sjálfstæðismanna á þingi 1935, um að fresta framkvæmd l. Ég held, að hér sé gert meira úr en efni standa til. Enda þótt framkvæmd l. hefði verið frestað um eitt ár eftir þeirri till., þá hefði ekki hjá því farið, að ýmsir agnúar hefðu komið fram við reynsluna fyrst í stað. Hvað viðvíkur hinni miklu óánægju, sem hv.þm. taldi vera í sínu kjördæmi yfir gjaldahækkun vegna tryggingarlaganna, þá hygg ég, að það hljóti einnig að vera nokkuð orðum aukið. Mér er ekki kunnugt um aðra hækkun á gjöldum í sveitum en lífeyrissjóðsgjaldið, sem vera mun 3 til 5 kr. á mann! Ég á því bágt með að trúa sögum hv.þm. um þá logandi óánægju, sem var á honum að skilja, að ríkti í hans kjördæmi. Ég sé, að í frv. þessu er lagt til, að iðgjöld til lífeyrissjóðs verði lækkuð. Um þá till. er ekki nema gott að segja út af fyrir sig, ef bent væri á eitthvert betra ráð til tekjuöflunar fyrir lífeyrissjóð, en þar sem það er ekki gert, er öldungis víst, að lækkun iðgjaldanna hlyti að leiða til minnkandi hlunninda fyrir þá, sem tryggðir eru, en út í hin einstöku atriði frv. ætla ég ekki að fara að þessu sinni. Ég get á það fallizt, að frv. þessu verði vísað til hv.allshn., en ég vil endurtaka þá ósk mína til n., að hún afgreiði ekki frv. fyrr en hún fær það frv. til meðferðar, sem ég hefi getið um.

*Flm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Ég gat ekki um það í flutningsræðu minni, að vera mundi í undirbúningi hjá ríkisstjórninni eða á vegum hennar frv. til breytinga á tryggingalöggjöfinni, enda þótt ég ætti þess nokkra von, að svo mundi vera, og vildi ég mega vona, að það gengi í líka átt og frv. það, er hér liggur fyrir. Það er nú komið í ljós, þótt ekki sé langt liðið á þingið, að fulllangur dráttur ætli að verða á þessu máli frá hendi stjórnarinnar eða tryggingarstjóra. Það virðist ætla að verða eins með þessa stofnun og sumar aðrar þessar nýju ríkisstofnanir, að þó þar sýnist vera nógur mannskapur að starfi, þá ganga verkin ekki vel að sama skapi. Ennþá er ekki farið að greiða úr lífeyrissjóði það fé, sem greiða ber eftir þeim skýrslum, sem sveitarstjórnir hafa verið krafðar um og þær sendu stofnuninni síðastliðið haust. Hvað veldur? Hvað dvelur tillögin frá lífeyrissjóði? Hvers vegna fær almenningur ekki þau hlunnindi, sem hann á heimtingu á? Sveitastjórnirnar hafa lagt fram þær skýrslur, sem þær voru krafðar um, og þær hafa tilkynnt greiðslur hreppanna, sem tillög lífeyrissjóðs á að leggjast á móti, en ekki á að útborgast til gamalmennanna, fyrr en tillagið úr lífeyrissjóði er komið í hvern hrepp. Þetta verða þó hrepparnir að gera, því að fólkið getur ekki beðið, og svo er enn óvíst, hvort tillag lífeyrissjóðs verður jafnhátt tillögum hreppanna, því að ekkert kemur frá lífeyrissjóði, hvað sem veldur. Það er að sjá, að hér fylgist fyllilega að form og framkvæmd. Hæstv. ráðh. hefir ekkert fram að bera í þessu máli nema einhverjar till. frá tryggingarstofnuninni. Það er að heyra svo, að hann sé ekki mikið inni í málinu; hann segir, að l. hafi ekki haft í för með sér neina gjaldahækkun úti um sveitirnar. Það er dálítið hart, að hæstv. ráðh. skuli ekki fylgjast betur með í þessu efni. Það væri í sjálfu sér ekki svo alvarlegt, þótt óánægja ríkti í einu kjördæmi út af þessum l., en hún er miklu almennari. Óánægjan er um allt land. Það mætti spyrja hvern af hv.þm. sem er; allir hafa sömu sögu að segja úr sínum kjördæmum. Ef þeir vildu segja satt, þá gætu þeir ekki annað en viðurkennt það, að almenningur stynur undir þessum gjöldum, sem hæstv. ráðh. heldur, að ekkert hafi hækkað. Og þó eru þau nú 5 kr. á hverja einustu manneskju, en voru áður 3 kr. fyrir karla og 1,50 kr. fyrir konur. Þetta er gífurleg hækkun, og það er ekki óþekkt fyrirbrigði, eins og ég tók áðan fram, að gjöld þessi yfirgnæfi sumsstaðar alla aðra skatta, og verði jafnvel margföld við þá. En hæstv. ráðh. hefir sýnilega ekki kynnt sér þetta atriði og ber ekki sérlega mikla umhyggju fyrir þessari alþýðu, sem hann þykist vera ráðh. fyrir, ef hann heldur, að það sé í hæsta lagi óánægja með þessi lög í einu kjördæmi. En úr því hæstv. ráðh. vefengir þetta, vil ég benda honum á að fara um landið og kynna sér þetta, og hann mun komast að raun um, að þetta er svona, og það er síður en svo, að það sé flokksmál. Það er nú svo, að þegar komið er að þröskuldi hvers manns og hann krafinn um að borga fyrir einhver hlunnindi, sem hann sér, að ekki eru nein hlunnindi, eða koma a. m. k. ekki í bráð, þá er eðlilegt, að menn kveinki sér undan slíku. En það er þetta, sem þeir vara sig ekki á, að þótt takist að leggja á tolla, sem alþýðuflokksmenn telja svívirðileg gjöld, þá kveinkar alþýðan sér, þegar komið er við hana eins og með þessum lögum. Ég hefi alltaf gengið út frá því sem gefnu, að við það, að gjöldin til ellitrygginganna lækka, þá rýrni þær tekjur, sem tryggingarnar hafa. Þegar svo hæstv. ráðh. spyr, hvar eigi að taka fé til þess að mæta þeirri rýrnun, þá er tvennt til, hvorutveggja getur komið til greina. Þegar menn vilja og geta ekki staðizt slíkar álögur, þá verða tekjurnar að rýrna, og það, sem koma átti á móti, verður að rýrna líka. Ég þori að fullyrða, að almenningur kýs það heldur. En hitt er, að til þess að mæta þessari rýrnun komi tillag frá ríkissjóði. Ég sé nú þrátt fyrir allt, að hæstv. ráðh. er í svo miklum vanda í þessu máli, að hann hefir fengið tvo samherja sína til þess að tala við út af þessu máli. En upp úr þessum „conference“ mætti ætla, að hann gæti svarað einhverju af þeim rökstuddu fullyrðingum, sem ég hefi borið fram.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. þm. V.-Sk. kvað mig hafa sagt rangt frá þeirri gjaldahækkun, sem orðið hefði á almenningi vegna alþýðutryggingalaganna. - Ég sagði, að hækkun á gjöldum karlmanna hefði orðið úr 3 kr. upp í kr. 5,00, en gjöld kvenna voru lægri; það vissu allir hv.þm., og þurfti því ekki að taka það fram. Hinsvegar kemur mér ókunnuglega fyrir sjónir það, sem hv.þm. sagði, að stj. bæri að álasa fyrir það, að ekkert væri búið að greiða út af tillagi lífeyrissjóðs í ár. Þetta er fjarri öllum sanni. Hvert einasta hrepps- og bæjarfélag, sem óskaði eftir að fá greitt fé úr sjóðnum, fékk það eftir þeim skýrslum, sem fyrir lágu, og áhættulaust þótti að greiða út. En skýrslur um heildarframlag voru ekki komnar fyrr en um miðjan febrúar, svo að ekki var hægt að ákveða hlutfallslega greiðslu úr lífeyrissjóði á móti hreppunum. Þess vegna var ekki hægt að ákveða heildarframlag úr lífeyrissjóði á móti framlagi bæjar- og sveitasjóðanna. En eftir upplýsingum frá tryggingarstjórn lætur nærri, að hlutfallið verði um 75% á móti því, sem sveitar- og bæjarfélögin hafa lagt fram. Meira hefir verið lagt fram til ellilauna af hálfu bæjar- og sveitarfélaga heldur en nemur framlagi lífeyrissjóðs, og er ekki nema gott um það að segja. Hinsvegar hafa orðið mjög leiðinleg mistök á framkvæmd þessara laga, þar sem borið hefir á tilhneigingu hjá sveitar- og bæjarfélögum til að létta af sér fátækraframfærslunni, sem ekki snertir það efni, sem lögin fjalla um, með því að fá styrk úr lífeyrissjóði á móts við það, sem kallað er fátækraframfærsla. Um innheimtu lífeyrissjóðsgjaldanna er ekki hægt að segja með fullri vissu ennþá, en það er enginn vafi, að það, sem lífeyrissjóði hefir borið að greiða, hefir verið greitt, þegar um hefir verið beðið og fullnægjandi skýrslur hafa legið fyrir hendi.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Enda þótt ég geri ráð fyrir, að ég fái sem mn. í allshn. að fjalla um þetta mál, þá finnst mér, að ég verði að gefnu tilefni, bæði í framsöguræðu hv.þm. Sk. og í grg. frv., að láta nokkur almenn orð fylgja þessu máli, áður en það fer til n. Það er uppistaðan í grg. og ræðu hv.þm. V.-Sk., að þessi lög hafi strax í upphafi orðið svo illræmd, að slíks séu fádæmi um nokkra aðra lagasetningu, og að þau í annan stað hefðu verið svo illa undirbúin, að með eindæmum væri. Hvorutveggja þetta er gripið úr lausu lofti. Ég þykist þess fullviss af nokkurri kynningu, sem ég hefi haft af þessu máli, að lögin séu síður en svo óvinsæl, jafnvel þótt menn finni á þeim ýmsa galla. Ég hefi átt kost á að hlusta á umr. um þetta mál milli fulltrúa verkamanna alstaðar að af landinu, sem voru á alþýðusambandsþinginu á síðastl. hausti. Þeir voru allir á einu máli um, að það hefði verið eitthvert mesta framfarasporið, sem stigið hefði verið með lagasetningu, þegar lögin um alþýðutryggingarnar voru sett. En hitt kom og í ljós í þessum umr., að margir fulltrúarnir höfðu sitt hvað út á lögin að setja, og töldu ýms ákvæði laganna þess eðlis, að þau þyrftu endurbóta við. En eins og hæstv.atvmrh. drap á áðan, þá var engum það betur ljóst en þeim, sem stóðu að þessari lagasetningu, að það mundi þurfa að breyta l., áður en langt liði. Það kom til af þeirri ástæðu, að hér var ráðizt inn á ný svið, sem voru óþekkt í íslenzkri löggjöf. Það var því gefið, að hvenær sem þessi lög vóru sett, og hversu mikill undirbúningur sem viðhafður hefði verið um setningu þeirra, þá hlaut reynslan að leiða það í ljós, að á þeim þyrfti að gera ýmsar breytingar. Það er nú svo um löggjafana og jafnvel hv.þm. V.-Sk., þó að hann sé fjölfróður og margvitur, þá á lífið fleiri tilbrigði til en hann og við, sem fáumst við löggjafarmálin, erum færir um að sjá á hverjum tíma, og ekki hvað sízt, þegar farið er inn á ný og óþekkt svið, eins og með þessi lög. Ég vil því mótmæla fyrir mitt leyti þessum fullyrðingum um óvinsældir laganna og slæman undirbúning. Að öðru leyti þykir mér rétt í því sambandi að benda á það, að þegar að því er fundið, að alþýðutryggingalögin hafi verið lítið undirbúin, þá koma flm. þessa frv. fram með breytingar, sem voru þess eðlis, að það var sýnilegt, að þeir gerðu sér enga grein fyrir þeim afleiðingum, sem þær hefðu haft í för með sér. Ellitryggingaþátturinn í alþýðutryggingalögunum var byggður á útreikningum tryggingafræðingsins Brynjólfs Stefánssonar. Ellitryggingasjóðsgreiðslan og aldurstakmarkið var miðað við að koma á fullkomnum tryggingum, þegar stundir líða fram. Ellitryggingarnar voru byggðar á fræðimannlegri athugun þess manns, sem hafði sérþekkingu til að bera í þessu máli. En flm. þessa frv. gerbreyta út í loftið þeim grundvelli, sem lagður var með alþýðutryggingalögunum að því er snertir ellitryggingar. Þeir leggja sem sé til, að nefskatturinn verði lækkaður úr 7 kr. í 5 kr. og úr 5 kr. í 3 kr., og í öðru lagi, að gjald af skattskyldum tekjum greiðist aðeins ½% í staðinn fyrir 1%. Í þriðja lagi er lagt til, að iðgjaldagreiðsla á aldrinum 60–67 ára falli niður. Þetta er stórmikill tekjumissir fyrir ellitryggingarnar. En þar við er ekki látið sitja, því að lagt er til, að aldurstakmarkið til að fá ellilaun, verði fært úr 67 árum ofan í 65. Nú vil ég ekki segja, að þetta sé ekki æskilegt, - en því ekki að gera sér grein fyrir, hvernig það mundi verka, hvort hægt væri að framkvæma nokkrar ellitryggingar, ef þessu yrði breytt? Það er meginveilan hjá flm., sem eflaust hafa góðan vilja á því, að breyta lögunum í réttlátara horf frá þeirra sjónarmiði. Þeir gæta þess ekki, að ellitryggingarnar eru byggðar á fræðilegum grundvelli, sem þeir hugsa sér að breyta með nokkrum pennastrikum án þess að gera sér grein fyrir þeirri röskun, sem það mundi valda. Þess vegna kemur það illa við að segja, að alþýðutryggingarnar hafi verið illa undirbúnar, þegar þessir sömu menn koma með breytingar, sem sýnilega eru fluttar út í bláinn, svo að ekki sé sterkara að orði komizt. Annars furðar mig á því, úr því að hv.flm. þessa frv. fóru að flytja breyt. við alþýðutryggingarlögin, að þeir skyldu ekki koma inn á það atriði, sem var höfuðágreiningsatriðið milli alþýðuflokksmanna og framsóknarmanna annarsvegar og fulltrúa Sjálfstfl. hinsvegar, sem var sjúkratryggingarnar. Fulltrúar Sjálfstfl., hv.þm. Snæf. og hv. 8. landsk., voru okkur sammála mn nauðsyn á setningu ellitryggingalaganna, en þeir vildu ekki koma á sjúkratryggingum og lögðu til, að þeim hl. laganna yrði frestað. En við sjúkratryggingunum hrófla ekki hv.flm. þessa frv., jafnvel þótt ástæða væri til að ætla af þeirri reynslu, sem fengin er, að þær þyrftu ekki hvað minnstrar athugunar við. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi málsins að fara út í einstök atriði frv., en vildi ekki láta það fara í gegnum þessa umr. án þess að benda á þessi atriði. Hinsvegar mun það verða athugað í allshn. og þó að ég álíti, að frv., eins og það er, nái ekki nokkurri átt, mun ég samt greiða atkv. með því til 2. umr. Til allshn. munu koma fleiri breyt. við alþýðutryggingalögin og mun þá þetta frv., sem hér liggur fyrir, verða athugað í því sambandi.

*Flm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Ég get verið fáorður um flest af því, sem fram hefir komið. Ég vil aðeins bæta við það, sem ég hafði að athuga við mál hæstv. ráðh., þar sem hann talaði um, að við flm., og yfirleitt okkar flokkur, værum að hamra á því, að hér væri um brot á þingræði og lýðræði að ræða. Það er vorkunnarlaust að hafa rétt eftir það, sem prentað er í grg. frv., og eins það, sem prentað er í hinni rökstuddu dagskrá, sem við fluttum á þinginu 1935, og í hvorugu tilfellinu er talað um brot á lýðræði og þingræði, heldur beinlínis sagt, að það, að vilja ekki bera þetta mál undir þá aðilja, sem það kemur niður á, sé ekki samkv. réttum lýðræðisreglum. Ef hæstv. ráðh. hefir aðrar reglur um lýðræði heldur en þær, að láta fólk vita um - og greiða atkvæði um í vissum tilfellum - það, sem er að gerast í mikilvægum málum þjóðarinnar, þá væri gott að fá að heyra þær reglur. En að öðru leyti er eðlilegt, að hæstv. ráðh. vilji tala um lýðræði á sérstakan hátt, því að hans flokkur er kominn út á nokkuð hála braut í því efni. Þá vil ég víkja máli mínu til hv. síðasta ræðumanns, hv. 1. landsk. Þó að hann þættist ekki ætla að tala um málið sérstaklega, þá hnigu hans orð nokkuð að einstökum atriðum málsins. Hann talaði um fullyrðingar í grg. og líka í ræðu minni, að þessi löggjöf hefði þegar í upphafi orðið alræmd. Það hefi ég ekki sagt, en að vissu leyti má segja, að hún hafi orðið illa þokkuð eins og hún var borin fram á þingi, sérstaklega vegna þess, að það varð þegar bert, að hamra átti hana í gegn. Að því er það snertir, sem hæstv. ráðh. sagði, að málið hefði fengið nægan undirbúning, þá er það að segja, að það fékk ekki heldur nægan undirbúning af hálfu þeirrar n., sem átti að fjalla um málið, og á þinginu gafst ekki heldur kostur á að athuga það sem skyldi. Þetta mál hefir og fleiri hliðar heldur en hina fræðilegu útreikningshlið, og þá kem ég að því atriði í ræðu hv.þm., þar sem hann vildi halda fram, að við bærum hér fram frv. út í bláinn og á sandi byggt. Ég gat þess í tilsvari til hæstv ráðh., að við hefðum eðlilega gengið út frá því, að vegna lækkunar á gjaldinu hlyti jafnframt að rýrna það, sem á móti kæmi. En almenningur, sem rís undir þessum byrðum, telur eðlilegt, að rýrnunin verði síðar bætt með greiðslu úr allsherjarstofnun landsmanna, sem sé ríkissjóði. En hér kemur ekki til greina neinn nýr útreikningur. Það er einfalt mál, að rýrnunin kemur fram á sínum tíma hlutfallslega við það, sem tekjurnar eru rýrðar, og í skrá, sem fylgir þessu máli, er það gefið, hvernig þetta verkar. Þá skildi hv.þm. sízt í því, að við skyldum koma með breyt. á ellitryggingalögunum, en ekki sjúkratryggingalögunum. En hann verður kannske fyrstur til að koma með breyt. til þess að milda þau gjöld, sem af sjúkratryggingunum leiða. En ég tók það nægilega fram, að við, sem flytjum þetta frv., tækjum einkum þau atriði, sem snertu fólk út um land, en ætluðum kaupstaðafulltrúunum að bera fram breytingar við þau atriði, sem snertu fólk í kaupstöðum landsins. Nú er hv.þm. svo framarlega settur í þessum bæ og yfirleitt í málum landsins, að hann hefði, í staðinn fyrir að ávíta okkur fyrir að koma ekki með nægilegar breyt. í þessu efni átt að koma með breyt. sjálfur, þar sem hann sagði, að öllum forgöngumönnum þessa máls hefði verið ljóst, að þessum lögum þyrfti bráðlega að breyta, Og að sjálfsögðu erum við fúsir til að styðja hverjar þær breyt., sem við sjáum, að eru til bóta. - En hinu trúi ég mátulega, að hann hafi glöggar fregnir frá alþýðunni, verkamönnunum, að allir séu ánægðir og lofi þessi lög. Að vísu játaði hann í öðru orðinu, að þó hefðu komið fram óánægjuraddir, og tel ég það trúlegt.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Ég þarf litlu að svara hv. 1. flm. þessa frv. út af þeim orðum, sem hann beindi til mín. Þó vil ég taka fram nokkur atriði. Mér skildist sem hv.þm. vildi draga úr sínum miklu fullyrðingum um óvinsældir laganna.

Enganveginn

. Úr því að hv.þm. vill ekki við það kannast, þarf ekki að draga úr því, sem ég sagði, að þær fullyrðingar hefðu verið miklar um óvinsældir laganna, enda þarf ekki annað en lesa upphaf grg., úr því að við það er staðið, sem þar er sagt. Ég leyfi mér enn á ný að segja, að þetta sé gersamlega órökstudd fullyrðing, sem ég þykist hafa alveg eins mikla ástæðu til þess að dæma um eins og þessi hv.þm., einmitt að gefnu því tilefni, sem ég lýsti yfir í fyrri ræðu minni, því að fulltrúar frá verkalýðsfélögunum í landinu hafa hér í haust látið í ljós einróma skoðun á því, að það hafi verið framfaraspor í íslenzkri löggjöf, þegar alþýðutryggingalöggjöfin var sett. Þetta er hægt að sanna með vitnisburði þeirra fulltrúa, er þingið sátu. Þessi hv.þm. hélt því fram, að frá öndverðu hefði ekki mátt nefna, að nein breyt. yrði gerð á þessari löggjöf. Þetta er rangt. Því var lýst yfir af fleirum en mér, sem ræddu um þetta mál, þegar löggjöfin var samþ., að það væri alveg gefið mál, að af þeirri reynslu, sem fljótlega skapaðist við beitingu laganna, hlyti að koma í ljós, að það þyrfti að gera breyt. á þeim, og þær breyt. hefði þurft að gera að fenginni reynslu, þó að dagskrártill. hv. andstæðinga hefði verið samþ. og frestað hefði verið að setja lögin í þinginu 1935, eins og gert var, því að hversu miklar hugleiðingar og vangaveltur, sem átt hefðu hér stað í sambandi við setningu þessara laga, þá hefði ekki verið auðið að sjá fyrirfram, hvað reynslan hefði leitt í ljós, þegar farið var að framkvæma lögin. Að því er snertir það, sem hv.þm. sagði um sjúkratryggingarnar, þá nægir mér að vísa til þess, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, að mig undraði, að engin breyt. á þeim skuli vera fram komin, fyrst farið var að hrófla við lögunum á annað borð, fyrir þá sök, að hv. fulltrúar Sjálfstfl. í þessari hv. deild virtust hafa mest að athuga við setningu sjúkratryggingalaganna og atvinnuleysistryggingakaflans í alþýðutryggingunum, en lýstu sig hinsvegar fylgjandi setningu ellitryggingalaganna.

*Thor Thors: Ég þarf ekki að þessu sinni að blanda mér mikið inn í umr., þess mun síðar gefast kostur. En vegna þess að hv. 1. landsk. hefir tvisvar í ræðum sínum vikið að afstöðu okkar fulltrúa Sjálfstfl. í hv.allshn. til tryggingamálsins, hefi ég kvatt mér hljóðs. Það er rétt hjá honum, að við vorum sammála hv. andstæðingum okkar um nauðsyn og réttmæti ellitrygginga út af fyrir sig, en við sáum þó nokkra galla á frv. og áttum þátt í því í allshn., að leiðréttir voru ýmsir þeir gallar, sem upphaflega voru á frv. Við höfum nú orðið þess vísari, frá því að lögin komu til framkvæmda, að ýms ákvæði á sviði ellitrygginganna hafa mjög orðið til þess að ala á óánægju almennings. Við höfum fengið þær fregnir víða af landinu, og ég fyrir mitt leyti ekki aðeins úr mínu kjördæmi, heldur einnig ýmsum öðrum, að þau gjöld, sem lögð eru á einstaklingana til þessara trygginga, eru of há, eins og nú árar yfirleitt hjá fólkinu í landinu. Við vitum, að þetta fólk á mjög örðugt með að inna þessi gjöld af hendi. - Það er of sterkt til orða tekið hjá hv. 1. landsk., að brtt. raski að öllu grundvelli ellitrygginganna og sé flutt út í bláinn. Hér er vitanlega ekki um annað að ræða en það, hvernig eigi að fylla það skarð, sem þarna hefir skapazt, - hvernig eigi að ná inn því fé, sem þarna vantar, ef þessar till. ná fram að ganga, til þess að hin upphaflegu hlunnindi ellitrygginganna nái fram að ganga. Hv. 1. landsk. þarf ekki að undra svo mjög afstaða okkar sjálfstæðismanna gagnvart sjúkratryggingunum, sem sættu miklum andmælum upphaflega frá sjálfstæðismönnum í allshn. Við afgreiðslu alþýðutryggingalaganna var afstaða okkar sjálfstæðismanna í allshn. upphaflega sú, að eins og nú væri komið hag almennings í kaupstöðunum, þá væri þetta óvinsælt mál, þar sem gjöldin til sjúkrasamlaganna væru ofvaxin almenningi. Það kom á daginn, að þetta var rétt, enda neitar því enginn, að sjúkratryggingarnar hafa upphaflega orðið óvinsælar einmitt vegna þess, að gjöldin til þeirra voru hærri en almenningur átt kost á að inna af höndum. Það hafa borizt fregnir um þetta víða af landinu, og þeir, sem kunnugir eru í Rvík, vita, að almenningur kvartar undan þessum háa nefskatti, og ekki sízt ættu þeir, sem standa framarlega í Alþfl., eins og hv. 1. landsk. að hafa fundið greinilega til þess. En ástæðan til þess, að brtt. við sjúkratryggingarnar eru ekki fram bornar með þessu frv., er sú, eins og að nokkru leyti kom fram í ræðu hv.þm. V.-Sk., að þetta mál er nú til endanlegrar athugunar hjá þeim mönnum innan okkar flokks, sem kunnugastir eru framkvæmd sjúkratrygginga hér í bæ. Þær brtt. munu koma fram síðar á þinginu, og þegar þær eru fram komnar og eins þær aðrar breyt., sem væntanlegar eru frá tryggingastofnun ríkisins, þá fyrst liggur þetta þannig fyrir, að við getum rætt lið fyrir lið út í æsar.

*Pétur Ottesen: Það er þakklætisvert, að nú skuli koma fram viðurkenning þeirra manna, sem fastast stóðu á móti því, að komið yrði fram leiðréttingartillögum á alþýðutryggingalögunum, þegar þau lágu hér fyrir til umræðu á síðasta þingi, á málstað okkar, sem breyt. vildum gera, því að því fer svo fjarri, að þeir undrist, að nú koma fram breyt. á þessari löggjöf, að þeir blátt áfram furða sig á því, hve litlar breyt. koma fram, því að hv. 1. landsk, er hissa á því, að í þessum breyt., sem hér liggja fyrir, eru ekki neinar breyt. á sjúkratryggingunum. Ég skal aðeins minnast á þetta lítilsháttar, því að þótt óánægjan hafi að sjálfsögðu fyrst og fremst komið fram í kaupstöðunum, þar sem lögin fólu í sér beina fyrirskipun um það, að þessar tryggingar skyldu þegar teknar upp þar, þá hefir líka komið fram óánægja í kauptúnunum út af ákvæðum sjúkratryggingalöggjafarinnar. Þannig er t. d. á Akranesi. Þar var þegar látin fara fram atkvgr. meðal kauptúnsbúa um það, hvort ganga ætti undir þessar tryggingar. Við atkvgr. var þetta fellt, og var þess vegna ekkert við því að gera, þar sem yfirlýsing manna fekkst um það, að þeir vildu ekki undir þetta ganga. Nú er það svo, að á Akranesi hefir nú um áratug verið starfandi sjúkrasamlag, sem byggist á þeirri löggjöf, sem gilti, þangað til þessi lög voru sett. Nú var það vitanlega ekki meining kauptúnsbúa, að falla frá því að hafa sjúkrasamlag, heldur óskuðu þeir eftir að starfa áfram á sama sjúkrasamlagsgrundvelli í stað þess að ganga undir nýju ákvæðin. Þess vegna var það, að þeir fólu mér að fara þess á leit við ríkisstj., að þeir fengju að halda nokkrum styrk úr ríkissjóði til sinnar sjúkrasamlagsstarfsemi. Ég skrifaði svo ríkisstj. fyrir þeirra hönd og fekk blákalda neitun um það, að þeir fengju nokkurn styrk, nema því aðeins að þeir gengjust undir nýju lögin. Þeir hafa nú samt frekar kosið að starfa með sitt sjúkrasamlag með sínu eigin fjárafli án styrks úr ríkissjóði, en vitanlega er þeim mjög nauðsynlegt að fá breytt þessum kafla löggjafarinnar, þannig að þeim verði heimilaður nokkur styrkur úr ríkissjóði, án þess þó að þeir þurfi að ganga undir ákvæði þessara laga. Að ég hefi ekki þegar komið með breyt. í þessa átt, stafar af því, að ég hefi heyrt óánægjuraddir um framkvæmd laganna og bjóst því við, að það mundi koma fram sérstök breyt. á þessum kafla l. Þess vegna var það, að ég flutti ekki brtt. um þetta efni, og hefir þetta skýrt komið fram hjá hv. 1. flm. þessa frv., þar sem þess er fyrst og fremst getið í grg., og auk þess hefir hann tekið það fram, að borin verði fram brtt. um þetta efni. Það hefir verið reynt að hrekja það, sem fram kom hjá hv. 1. flm., að það væri mikil óánægja úti um sveitir landsins út af þeim kafla alþýðutrygginganna, sem fjallar um ellitryggingarnar. Ég held, að það sé ekki ómaksins vert fyrir hv. 1. landsk. eða hæstv.atvmrh., að vera að reyna að mótmæla því, að þessi kafli laganna hefir líka valdið mikilli óánægju, enda kom það fljótt í ljós, þegar farið var að „praktisera“ þessa löggjöf þannig, að þann hluta ellitryggingasjóðsins, sem var alveg skýlaus eign hreppanna, átti að taka af þeim, og í stað þess, að þeir höfðu notið óskorað vaxtanna af þessum hluta sjóðsins, þá áttu þeir að kaupa vextina af þessum eigin sjóðum sínum með því að leggja fram ekki aðeins helming, heldur eftir því, sem nú er komið á daginn, allmiklu meira en helming á móti því, sem þeir áttu að fá. Við meðferð þessa máls hér á þingi leit ég alls ekki svo á, að löggjöfin fæli þetta í sér. Orðalagið um þetta er alls ekki ákveðið, en þessi merking hefir nú verið lögð í það, bæði af hæstv.ríkisstj. og stjórn tryggingamálanna, svo að það er ekki um það að villast, hvernig búa á að einstökum sveitarfélögum, að því er þetta atriði snertir. Það hefir líka valdið óánægju, að ellistyrktarsjóðsgjaldið hefir verið hækkað. Það mátti heyra á hv. 1. landsk., að honum fannst það smámunasemi hjá mönnum, að vera að gera veður út af þessari hækkun, en ég er hræddur um, að hann þekki ekki hinar erfiðu kringumstæður manna, sem ekki hafa annað sér til lífsviðurværis en það sem þeir geta aflað sér með sínum atvinnurekstri, en það er náttúrlega vorkunnarmál af hálfu þeirra manna, sem lifa kóngalífi af náð hæstv.ríkisstj., þótt þeir eigi ekki gott með að átta sig á því, hversu þröngt er í búi hjá bændum. - Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta, enda hefir hv. 1. flm. gert hreint fyrir sínum dyrum, að því er snertir tilgang okkar flm. með því að bera þetta frv. fram.

*Jónas Guðmundsson: Það er nú orðið fámennt hér í d. og ekki helmingur af hv.flm. frv. viðstaddur, svo að það er í rauninni þýðingarlítið að ræða þetta, en í ræðu hv.þm. Borgf. og hv.þm. V.-Sk. kom fram eitt atriði, sem ég held, að ekki hafi verið minnzt á, hvorki af hæstv.atvmrh. né hv. 1. landsk., en það var um eignarrétt sveitarfélaganna yfir gjöldum ellistyrktasjóðanna og það, að hreppsnefndirnar skuli ekki fá úthlutað úr þeim sjóðum áfram eins og verið hefir, Þetta er ofureinfalt mál, því að í l. stendur, að sveitar- og bæjarstjórnir skuli auglýsa úthlutun til þeirra, sem eru 67 ára og eldri, og þeirra, sem sækja um örorkubætur. Ef slík umsókn kemur, þá verður styrk úthlutað, og þá gengur kannske allt það fé, sem þessi sjóður á, til þessarar úthlutunar, en berist engin slík umsókn, - til hvers er þá umráðarétturinn yfir þessum sjóðum? Þegar umsókn liggur fyrir, þá er það skylda sveitarstjórnanna að leggja fé fram, en komi hinsvegar engin umsókn, þá þarf ekkert fé, og þá kemur ekki til úthlutunar. Ég vil leyfa mér að leggja spurningu fyrir hv.þm. V.-Sk. Hvað ætlar hann að gera við þetta fé, ef engin umsókn kemur? Hvað ætlar hann að gera við vexti af sjóðunum í þeim hreppum í hans sýslu, þar sem engin umsókn kemur, eða ef vextirnir eru meiri en það fé, sem úthluta þarf handa þessum mönnum? Nú vita allir, að í öllum hreppum landsins eru gamalmenni, sem þurfa á þessum styrkveitingum að halda, og þar af leiðandi kemur hluti gömlu ellistyrktarsjóðanna beinlínis heim í hreppana á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í l. Ég vil biðja hv.þm. að svara greinilega, hvað hann ætlar að gera við peningana, ef engin umsókn berst. Ætlar hann að leggja þá við höfuðstól eða nota þá öðruvísi í þarfir sveitafélagsins? Komi umsókn, þá þarf peninga til úthlutunar, en liggi engin umsókn fyrir, þá þarf enga úthlutun.

*Flm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Að gefnu tilefni verð ég að segja nokkur orð, ekki sízt þar sem beint hefir verið til mín fyrirspurn, en áður en ég svara henni vil ég geta þess, sem mér láðist áðan, viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. sagði um fátækraframfærið, þar sem hann var hissa og taldi ekki rétt, að sveitarstjórn léti fátækraframfærið nokkuð koma við sögu við úthlutun til einstakra gamalmenna. Undrun hæstv. ráðh. á þessu er því einkennilegri, sem sjálf lögin taka það beinlínis fram, að það sé einn aðalkostur þeirra, að sveitarstjórnirnar ættu með þessu að losna sem mest við fátækraframfærið. Nú kemur hæstv. ráðh. fram, sem er ótrúlega illa að sér í því, sem löggjöfin hljóðar um, og flaskar mjög verulega á þessu atriði. Það væri gaman að sjá hann gefa út auglýsingu um, að nú mætti enginn, sem er á fátækraframfæri, koma til greina, og sjá, hvernig honum tækist að verja það eftir ákvæðum laganna og fullyrðingum þeirra, sem lögunum fylgja. Það er sjálfsagt, að þeir, sem eru á þessum aldri, og þó þeir séu á fátækraframfæri, eiga samkv. ákvæðum laganna að fá styrk, og það er það, sem gerir það að verkum, að menn sætta sig að sumu leyti betur við lögin en ella. Þá vil ég spyrja hv. 1. landsk., hvers vegna forsprakkar Alþfl. og verkalýðsfélaganna hafa ekki í ýmsum kauptúnum látið ganga til atkv. um sjúkratryggingarnar. Það er bókstaflega hægt að sýna fram á það sumstaðar á landinu, að þeir hafa ekki þorað það, enda er það svo í einu stærsta kauptúninu hér sunnanlands, að það hefir verið fellt að ganga að lögunum. Þá kem ég að fyrirspurn hv. 6. landsk. Mig furðar á því, að hann skuli koma fram á síðustu stundu alveg eins og álfur úr hól, þótt merkilegt megi virðast, sérstaklega þar sem hann hefir áður verið nokkuð með í sveitarstjórn þar, sem hann áður átti heima. Það undrar mig, að hann skuli ekki vita, hvernig reglurnar um úthlutun ellistyrktarsjóða eru. Hann spyr, hvað ég eða aðrir mundu gera, ef engin umsókn kæmi. Að engin umsókn komi, er svo sjaldgæft, að segja mætti, að það gæti komið eins og einu sinni fyrir á 10 árum í einum hreppi. Þar sem þetta er nú svona sjaldgæft tilfelli, þrátt fyrir allt það, sem gert er til þess af hálfu flokksbræðra hv.þm., að fá fólkið til að sækja um opinbera hjálp, þá tæki það engu tali, að gera fyrirspurn á Alþingi um það, hvað gera ætti í slíku tilfelli. Komi engin umsókn, þá verður vitanlega ekkert fé veitt, og það ætti ekki að vera nein goðgá. Vilji fólkið ekki fá þennan styrk, sem að lögum á að úthluta, þá er ekkert við því að segja, þá er féð ekki veitt, og það er engin goðgá, því að féð leggst við sinn sjóð, og svo seinna, þegar umsóknir koma, verður fé úthlutað. Þannig hefir það t. d. verið í þau 18 ár, sem ég hefi verið sýslumaður, að það hafa aðeins komið fyrir 1–2 tilfelli, því að annað var tekið aftur, og það var með ráði gert, því að þá voru ekki í þeim hreppi gamalmenni, sem töldu sjálfa sig þurfa styrk, en næsta ár komu í þeim hreppi því fleiri óskir um, að það yrði úthlutað, og það vakti enga sérstaka eftirtekt, og sízt að það þyrfti að breyta löggjöfinni vegna þess. Þetta er ofur einfalt. Nú skal ég fræða hv.þm. á því, sem hann og fleiri virðast ekki skilja, að í raun og veru er það svo samkvæmt þessum l., að það er ekki skylt að veita styrk úr sveitarsjóði, nema því aðeins að sveitarstjórn telji, að styrksins sé þörf. Sumir telja, að öll gamalmenni, sem komin eru yfir vissan aldur, eigi rétt á ellistyrk, en 81. gr.l. sker úr um þetta. Þar segir, að sveitarstjórnir úthluti þeim gamalmennum styrk, svo fremi að hún telji, að þau hafi þörf fyrir hann. Þar sem þessir gallar hafa komið fram á l., þá höfum við leyft okkur að leggja til, að þetta verði lagfært.