Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 94 til hæstv. samgmrh., svo hljóðandi: „Hvenær er fyrirhugað að byggja Hofsárbrú í Vopnafirði, sem 1958 var ákveðið að byggja skyldi fyrir fé úr brúasjóði?“ Árið 1958 skrifaði þáv. samgmrh. svo hljóðandi bréf til vegamálastjóra, sem ég ætla hér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Í framhaldi af viðræðum við yður, herra vegamálastjóri, hefur rn. ákveðið, að næst á eftir þeim þrem brúm. sem þegar hefur verið ákveðið að byggja fyrir fé brúasjóðs á næstu árum, verði byggð brú á Hofsá í Vopnafirði nálægt Hofi og til þess varið fé úr brúasjóði, að svo miklu leyti sem ekki verður til þessa verks veitt sérstök fjárveiting á fjárlögum. Þetta tilkynnist yður hér með. Hermann Jónasson, Brynjólfur Ingólfsson.“ Þær þrjár brýr, sem í bréfi ráðh. er vikið að, voru brú yfir Hornafjarðarfljót, byggingu lokið 1961, brú yfir Mjósund, byggingu lokið 1960, og brú yfir Ytri-Rangá, byggingu lokið 1960, nema eftir var þá að setja handrið á brúna og eitthvað fleira smávegis að gera. Í tilvitnuðu bréfi þáv. samgmrh. er vikið að fjárveitingu til Hofsár, en á fjárlögum 1957 og 1958 höfðu samtals verið veittar til brúarbyggingarinnar 480 þús. kr. Gert var ráð fyrir, að hægt væri að ljúka brúarbyggingunni 1960–1961, en ákveðið var að fara strax að undirbúa og vinna að verkinu og nota til þess þær 480 þús., sem handbærar voru samkv. fjárveitingum. 1959 var svo brúarstæðið ákveðið og trjáviður til brúarbyggingarinnar fluttur til Vopnafjarðar og einnig stöplastæði rannsökuð, og var ekki annað vitað en verkið yrði hafið það sumar eða í síðasta lagið sumarið 1960, og gat brúarbyggingunni þá auðveldlega verið lokið 1961. En í stað þessa var ekkert frekar aðhafzt og það byggingarefni, sem búið var að flytja til staðarins, var flutt burt. Að sjálfsögðu voru þetta sár vonbrigði fyrir Vopnfirðinga, og því meira hefur óánægjan vaxið sem árin hafa liðið og þeir ekki einu sinni fengið svar frá núv. hæstv. samgmrh. um það, hvenær mætti búast við, að brúin yrði byggð. Þótt slíkt ætti ekki að þurfa, þar sem staðreynd er, að ríkið hefur skuldbundið sig til þess að vera nú þegar búið að byggja Hofsárbrú, þá ætla ég að fullvissa hæstv. samgmrh. um það, að hér e; um stórkostlegt hagsmunamál fyrir Vopnafjarðarhérað að ræða og á þeim grundvelli tók þáv. samgmrh. þá ákvörðun, að brúin skyldi að mestu leyti byggð fyrir fé úr brúasjóði. Hofsá er stór á, sem á upptök sín inni á öræfum og hefur mikið vatnasvæði frá upptökum til sjávar. Hún skiptir Hofsárdal. blómlegustu og þéttbýlustu byggð Vopnafjarðarhéraðs, að endilöngu og í það, sem kallað er Suður- og Norðurbyggð, og aðeins er ein brú yfir ána úti við sjó við fjarðarbotn. Hin fyrirhugaða brú innan við prestssetrið á Hofi, nánar tiltekið undan bænum Þorbrandsstöðum, er því ákaflega mikilvæg samgöngubót. Má t.d. nefna, að frá innstu bæjum Hofsárdals sunnan ár, t.d. frá Sunnudal, ef menn hafa erindi þaðan og þurfa á innri bæi Hofsárdals norðan ár, t.d. að býlinu Teigi, þá þurfa þeir að fara vegalengd, sem er röskir 60 km, en leiðin frá Sunnudal að Teigi, ef brúin væri komin, er 5 km. En fleira kemur til greina en samgöngubót í þessu efni. Fyrir 1958 var fyrirhugað að byggja í Vopnafjarðarkauptúni mjólkurvinnslustöð, og var þá sýnt, að brú undan Þorbrandsstöðum var ákaflega mikilvægur liður í sambandi við þá framkvæmd, rekstur mjólkurstöðvar. í trú á það, að samgmrn. virti ekki að vettugi skuldbindingar um að byggja Hofsárbrú, þá hefur nú verið byggt þetta mjóikurbú, og tók það til starfa á s.l. hausti. Það er öllum vitanlegt. að það er ekki, eins og dýrtíðinni er nú háttað, hrist fram úr erminni að byggja margra millj. kr. fyrirtæki eins og mjólkurvinnslustöð, fullkomna mjólkurvinnslustöð samkv. þeim kröfum, sem nú eru gerðar til þeirra hluta. En það auðveldar auðvitað ekki rekstur slíkrar stöðvar, þegar ofan á það bætist, að fjárhagsleg fyrirgreiðsla í stofnsetningu slíkrar stöðvar er sáralítil og stopul, þá skuli skapast óvæntir erfiðleikar í sambandi við reksturinn, þ.e. aðdrátt framleiðsluvaranna að búinu. Þegar á það er líka litið, að Vopnafjarðarvegir hafa á undanförnum árum drabbazt niður vegna fjárskorts, bæði hvað snertir uppbyggingu og viðhald, þá er það í raun og veru til þess að kóróna allt þetta ástand að hafa ekki staðið við að byggja Hofsárbrú. Eins og sakir standa, þarf tvo mjólkurbila til þess að safna mjólkinni úr Hofsárdal að mjólkurbúinu, annan sunnan ár og hinn norðan. Og þessir bilar. sem kosta meira en 700 þús. kr. samtals, Þurfa að aka yfir eða um 70 km leið til að ná þessari mjólk til þúsins, í staðinn fyrir, að ef brúin væri komin á Hofsá nálægt Þorbrandsstöðum, væri ekki þörf á nema einum mjólkurflutningabil, sem þyrfti samtals að aka um 30 km. Vopnfirðingar vænta því þess, að hæstv. samgmrh. gefi nú yfirlýsingu um það, að umrædd brú skuli verða byggð á næsta sumri.



Herra forseti. Það er ekkert óeðlilegt, þótt hv. þm. spyrjist fyrir um það, hvenær brú á Hofsá verður gerð, Því að vitanlega er það rétt, sem hann sagði hér áðan, að það er þörf á þessu mannvirki. Og ég skal viðurkenna það, að eftir að mjólkurbúið hefur verið byggt í Vopnafirði, pá kallar vitanlega brúin enn meira eftir en áður. En það eru margar brýr í landinu, sem þörf er á að byggja og ekki sízt sem þörf er á að endurbyggja á aðalvegum, þar sem umferðin er mest, og nú vita allir hv. þm., að það hefur verið takmarkað fé til brúargerða að undanförnu og pá matsatriði hverju sinni, hvað lá mest á að framkvæma. Í tilefni þessarar fsp. hef ég rifjað þetta mál upp með aðstoð vegamálastjóra og lagt fyrir hann nokkrar spurningar í tilefni af þessu, rifjað upp, hvað hefur verið gert síðustu árin, og þegar það kemur í ljós, ætla ég, að hv. þm. verði sammála um, að það er ekki vegna þess, að samgmrh. hafi ekki viljað byggja brúna á Hofsá, heldur eingöngu vegna þess, að það var annað, sem kallaði enn pá meira að, var enn þá nauðsynlegra en brúin á Hofsá. Í fyrsta lagi spurði ég vegamálastjóra, hvaða brýr það voru árið 1958, sem samþykkt var að byggja fyrir fé úr brúasjóðnum. Og svarið er: „Með bréfi rn., dags. 1. júlí 1958, var ákveðið, að á næstu þrem árum skyldu byggðar brýr á Hornafjarðarfljót, Mjósund í Eyrarsveit og Ytri-Rangá hjá Hellu. Enn fremur var með bréfi rn., dags. 20. des. 1958, ákveðið, að þegar lokið væri byggingu þeirra þriggja brúa, sem um getur í bréfi frá 1. júlí 1958, skyldi byggð brú á Hofsá hjá Hofi í Vopnafirði og kostnaður við brúargerðina greiddur úr brúasjóði, að svo miklu leyti sem fjárveitingar til brúarinnar í fjárlögum hrykkju ekki til: Þá er spurt að því, hver áætlaður kostnaður sé við brúargerð á Hofsá, og samkv, kostnaðaráætlun, sem hefur verið gerð í haust, er áætlað, að brúin muni kosta 3,2 millj., og er þá miðað við 72,5 m langa brú. Brúin á í geymslufé 480 þús. kr. frá fjárveitingum 1957 og 1958. Þá er þriðja spurning: Hvaða brýr hafa verið byggðar árlega fyrir fé brúasjóðs árið 1959 og síðar? Til þess að hv. þm. geti þá metið það í huganum, hvort ekki hefur verið þörf á að byggja þær brýr, er eðlilegt, að það sé rifjað upp og lesið upp hér. Það hefur verið lokið við brúna á Hornafjarðarfljóti samkv. áætlun og fyrirmælum, brúna á Ytri-Rangá og brúna á Mjósundi. Þá hefur og verið lokið við að byggja brú á Fjallsá á Breiðamerkursandi, sem mikið var kallað eftir og örugglega er talin mjög nauðsynleg af öllum hv. þm., sem til þekkja. Brúará á Laugardalsvegi hefur einnig verið byggð, og ekki er að efast um, að Það var einnig nauðsyn. Þá hefur verið lokið við að gera uppfyllingu við brúna við Ölfusá, sem hafði beðið í nokkur ár, en enginn efast um, að nauðsynlegt var að gera, mjög nauðsynlegt. Þá hefur verið endurbyggð brúin á Klifanda í Mýrdal á Suðurlandsvegi, þ.e. járnbitabrú, en þeir, sem um þá brú fóru, sáu, að hún var í hlykkjum og búizt við, að hún mundi einn góðan veðurdag fljóta burt, ef hún ekki væri endurbyggð. Var hún á aðalvegi. Brúará í Laugardal, Það er bara 0.1 millj., sem varið var 1962, þ.e. að ljúka við hana. Gljúfurá í Borgarfirði og Blanda hjá Blönduósi, ekkert er nú að efast um það, að nauðsyn bar til að endurbyggja þessar brýr. Þá eru það Steinavötn í Suðursveit, sem byrjað er á að brúa, og hafa Skaftfellingar sótt mikið á, að því verði lokið, helzt átti að ljúka því á þessu ári, en verður væntanlega lokið næsta sumar. Brú á Hólmsá hjá Skaftártungu, sem var svo þröng, að stærri bílar komust þar ekki yfir, var endurbyggð á s.1. sumri. Þverá á Suðurlandsvegi, sem var timburbrú frá 1932 og talið var að gæti farið niður undan hinum bungu bílum og að áliti vegamálastjóra var ekki fært að bíða lengur með. Það er rétt að rifja upp í einu lagi, hvaða brýr hafa verið byggðar á þessum árum, siðan fyrirmælin um að byggja brú á Hofsá voru gefin. Það er í fyrsta lagi Hornafjarðarfljót, Ytri-Rangá, Mjósund, Fjallsá á Breiðamerkursandi, Brúará í Laugardal, vegfylling við Ölfusá, Þverá á Suðurlandsvegi, Klifandi á Suðurlandsvegi, Hólmsá í Skaftártungu, Gljúfurá í Borgarfirði, Blanda hjá Blönduósi. Og þá er rétt að gera sér grein fyrir því, hvaða verkefni bíða úrlausnar á árinu 1964 og næstu árum. Vegamálastjóri hefur rifjað þetta upp og gert sér grein fyrir því, hvað það er, sem kallar mest að. Hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Með bréfi til rn., dags. 26. sept. 1961, var gerð till. um framkvæmdaáætlun fyrir brúasjóð fyrir árin 1962–1964. í áætlun þessari var tilgreindur kostnaður við þær brýr, sem lagt var til að byggðar yrðu 1962 og 1963, miðað við lauslegar kostnaðaráætlanir, sem fyrir hendi voru, en engar slíkar áætlanir voru fyrir hendi um þær brýr, sem lagt var til að byggðar yrðu 1964. Téða framkvæmdaáætlun samþykkti rn. síðan með bréfi, dags. 29. sept. 1961, með þeirri breytingu, að í stað brúar á Hofsá í Vopnafirði, sem var lagt til að byggð yr$i 1962, skyldi byggð brú á Gljúfurá í Borgarfirði.“ M.ö.o.: í staðinn fyrir brúna á Hofsá í Vopnafirði var lagt til, að byggð yrði brú á Gljúfurá í Borgarfirði, sem áætlað var að byggja 1963, en í stað Gljúfurárbrúar skyldi 1963 byggð brú á Tungufljót í Biskupstungum. Það má e.t.v. segja, að það hafi verið matsatriði, hvort skyldi frekar byggja brú á Hofsá eða endurbyggja Gljúfurárbrúna. En síðan ég fór að fara um Norðurlandsveginn, hefur alltaf verið talað um, að gamla brúin á Gljúfurá væri mjög hættuleg á þessum fjölfarna vegi, og margir höfðu undrazt, hversu lengi það hafði dregizt að endurbyggja þá brú. Framangreindri áætlun hefur síðan verið fylgt með téðri breytingu rn. Þau verkefni, sem bíða úrlausnar í brúamálum á vegum brúasjóðs á árinu 1964 og síðar miðað við téða framkvæmdaáætlun frá 1961, eru þessi: Miðfjarðará á Norðurlandsvegi, brú á Steinavötn í Suðursveit, brú á Tungufljót og Brúará á Biskupstungnabraut, brú á Hofsá í Vopnafirði, brú á Fnjóská á Norðurlandsvegi, brú á Skjálfandafljót á Norðurlandsvegi, brú á Laxá hjá Búðardal á Vesturlandsvegi, brú á Norðurá hjá Haugum í Borgarfirði. Þetta eru 8 brýr, sem þarf að byggja á næsta ári og 1965, en þessar 8 brýr munu kosta sennilega nær 30 millj. heldur en 20, og þarf því ekki að reikna með, að því verði öllu lokið á næsta ári, jafnvel þótt við fáum ný vegalög og aukið fjármagn. Það hefur ekki verið ákveðið enn, í hvaða röð þessar brýr verða teknar, en fullyrða má þó, að brýrnar á Fnjóská og Miðfjarðará mega ekki bíða lengur og brú á Steinavötn, Það má segja, að það liggi fyrir loforð um að gera þá brú á næsta ári. En örugglega verður nú gert eitthvað meira en þetta á næsta ári, og ég get upplýst hv. fyrirspyrjanda um það, að ég tel brúna á Hofsá vel koma til greina á næsta ári, þótt ekki verði unnt að ljúka öllu þessu, sem hér er talið, og ég tel, að sú brú kalli meira eftir nú en áður, vegna þess að mjólkurstöðin er komin, og það er rétt, sem hv. þm. sagði, á meðan ekki er brú upp frá hjá Hofi, verður að nota tvo bíla til flutninganna í staðinn fyrir einn, ef brúin væri komin. Þetta finnst mér vega allþungt, þegar um það er að ræða, í hvaða röð Hofsárbrúin eigi að koma. Þegar þessar 8 brýr eru taldar, er talað um þær brýr, sem voru með í framkvæmdaáætluninni frá 1961, og þess má geta, að það eru margar fleiri brýr, sem eru mjög aðkallandi. Það er Hverfisfljót í Fljótshverfi, Eldvatn hjá Stórahvammi á Suðurlandsvegi Eystri-Rangá á Suðurlandsvegi, Hvítá í Borgarfirði, Langá á Stykkishólmsvegi, Haffjarðará á Stykkishólmsvegi, Hvítá á Norðurlandsvegi, Djúpadalsá í Skagafirði, Jökulsá á Breiðamerkursandi. Margar fleiri brýr mætti nefna, en þessi upptalning ætti að nægja til þess að sýna, hversu verkefnin eru mörg, sem fram undan eru, og þörfin á auknu fjármagni til þessara framkvæmda er mikil. Sem svar við spurningu hv. fyrirspyrjanda vil ég segja það, að brúin á Hofsá er á framkvæmdaáætlun, sem gerð var 1961, brúin er aðkallandi að mínu áliti og miklu frekar nú, eftir að mjólkurstöðin er komin, en það hefur ekki enn verið tekin endanleg ákvörðun um það, hvaða brýr verði teknar á næsta ári af þessum 8, sem ég nefndi, og ekki enn vitað, hversu margar af þessum 8 er unnt að taka. En Hofsárbrúin kallar að að mínu áliti, sérstaklega vegna mjólkurbúsins.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir, að hann svaraði. Það er fyrsta svarið, sem Vopnfirðingar hafa fengið um þetta mál, og það ber að þakka. En ég er leiður yfir því, að ég get ekki alls kostar þakkað hans undirtektir, þó að þær væru út af fyrir sig á marga lund brúarbyggingunni í vil. En þessi yfirlýsing hans og svar ber vott um, að hæstv. ráðh. hefur ekki haft enn þá tíma eða tækifæri til að ákveða það, hvenær Hofsárbrú skyldi vera byggð. Ég tel það í raun og veru utan við þetta málefni að fara að telja upp allar þær þýðingarmiklu brýr, sem bæði hafa verið byggðar og þurfa að byggjast. Hér er í raun og veru ekki fyrst og fremst um að ræða mat á milli brúa, heldur að hæstv. ráðh. virði þá skuldbindingu, sem hann tekur við; Þegar hann sezt í ráðherrastólinn. Það er fyrst og fremst þess vegna, sem mig undrar, að það skuli ekki enn þá fást alveg jákvætt svar frá hæstv. ráðh. í þessu efni. Það er staðreynd, að þær brýr, sem áttu að ganga á undan brúarbyggingunni á Hofsá, eru byggðar, lokið við að byggja þær á árunum 1960-1961. Það er líka staðreynd, að 1959 var byrjað að undirbúa þessa brúarbyggingu í krafti þeirrar skuldbindingar, sem ríkið var í sínum tíma búið að binda sig í um byggingu þessarar brúar, og efnið, sem komið var á staðinn, var meira að segja flutt burt, og svo sýna verkin merkin, að það hefur ekkert verið gert enn þá. Ég ætla ekki að þreyta neinar orðræður við hæstv. ráðh. í þessu efni. Ég vil bara undirstrika það, að þetta svar hans er ekki fullnægjandi, og ég vænti þess, að fljótlega taki hann þá ákvörðun, að nú loksins verði staðið við skuldbindinguna frá 1958 og brúin byggð á næsta sumri. Og það má geta þess, eins og ég gat um og hæstv. ráðh. minntist á, að það er þó nokkur fjárfúlga til frá fjárveitingum 1957 og 1958 til brúarbyggingar, þótt þær hrökkvi nú minna en mundi hafa hrokkið, ef brúin hefði verið byggð á þeim tíma, sem ástæða var til að ætla, en þá var brúin áætluð 1.8 millj. Nú er hún áætluð 3.2. Þetta er þróunin í sambandi við kostnað við brúarbyggingar yfirleitt. Ég efa það ekki, að ráðh., m.a. vegna þess, hversu margar brýr kalla á byggingu, sem eðlilegt er, að brúasjóður standi straum af, hann hraði því að koma þessari brú a.m.k. frá, áður en verðbólgan vex enn meir.



Herra forseti. Það er nú ekki um að villast af þeim upplýsingum. sem hér hafa verið gefnar, að ekki hefur verið staðið við þau loforð, sem gefin voru í nafni ríkisstj. á sínum tíma um byggingu á brú á Hofsá í Vopnafirði. Það fer ekkert á milli mála að því hafði verið lofað af þáv. hæstv. ráðh., að byggð skyldi brú á Hofsá í Vopnafirði næst á eftir þremur brúabyggingum, sem þá voru fyrirhugaðar. Þær brýr hafa allar verið byggðar og síðan hafa verið byggðar allmargar aðrar brýr, sem síðar var lofað að byggja, en hlaupið frá því að efna loforðið, sem gefið var um byggingu á brú á Hofsá í Vopnafirði. Þá hefur hæstv. samgmrh. nú skýrt frá því, að á árinu 1961 hafi vegamálastjóri gert till. að nýju um brúabyggingar fyrir fé úr brúasjóði og þá aftur gert að sjálfsögðu till. um, að brúin á Hofsá yrði með í næstu áætlun. En enn á ný, þrátt fyrir fyrri loforð, tekur hæstv. samgmrh. Þessa brú eina út úr áætluninni, fellir hana niður, en tekur aðra inn, þrátt fyrir það þótt áður væri búið að bregðast gefnu loforði í málinu. Ég veit, að það er létt verk að telja upp margar brýr hér og þar í landinu eða óbrúuð vatnsföll og benda á það, hve mikil nauðsyn sé á því, að slík vatnsfölt séu brúuð. Það er létt verk. Það yrði eflaust hægt að halda áfram slíkum afsökunum næsta áratuginn, ef samgmrh. vill viðhafa slíkt. En hitt er atriði í málinu, að ákveðið loforð hafði verið gefið í þessum efnum, að byggja þessa brú, og á því leikur heldur enginn vafi, að það er brýn nauðsyn á að byggja brúna og hefur verið allan þennan tíma. Mér þykir mjög leitt að heyra, að hæstv. samgmrh. skuli ekki enn vera búinn að taka ákvörðun um það eftir allt það, sem gert er í þessu máli, að standa við þau loforð, sem gefin hafa verið, og hann hafi enn í huga að draga það að byggja þessa brú. Enn heyrði ég hann hér telja upp nokkrar brýr, sem byggja þyrfti og hann væri a.m.k. ákveðinn að gengju fyrir brúarbyggingunni á Hofsá. Ég vil nú aðeins leyfa mér, um leið og ég kvarta yfir því, hvernig staðið hefur verið að framkvæmdum í þessu máli, að skora á hæstv. samgmrh. að endurskoða nú áætlanir sínar í þessum efnum og kynna sér betur af eigin raun þær þarfir, sem liggja að baki kröfu heimamanna um, að þessi brú verði byggð, því að ég trúi því ekki, ef hann kynnir sér málið til hlítar, að þá fallist hann ekki á réttmæti þess, að þessi brú verði ein sú fyrsta, sem byggð verði hér eftir fyrir fé úr brúasjóði, með tilliti til þess, hvernig þetta mái allt hefur gengið.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Austf. taldi, að það væri ekki ástæða til að rifja upp, hvaða brýr hafi verið byggðar, síðan fyrirmælin komu um byggingu Hofsárbrúar. Ég tel, að það sé mikið atriði, ef upplýsist, að þótt Hofsárbrúin sé nauðsynleg, þá hafi þær brýr, sem voru byggðar, verið enn nauðsynlegri, - endurbygging gamalla brúa á aðalvegum, sem voru að hrynja. Og víst hefur allt fé brúasjóðs verið notað, og það mun enginn hv. þm. segja, að það hafi ekki verið notað vel, til hinna nauðsynlegustu framkvæmda. Ég tel ekki nokkurn vafa á því, að brúin á Fjallsá var enn nauðsynlegri en brúin á Hofsá. Ég tel einnig, að brúin á Steinavötn hafi verið enn nauðsynlegri en brúin á Hofsá. Allar þessar brýr eru í sama kjördæminu. En það skal viðurkennt, að síðan mjólkurbúið kom í Vopnafirði, en það er stutt síðan, þá hefur viðhorfið breytzt, og brúin á Hofsá kallar meira eftir síðan. Þegar við ræðum þetta rólega og yfirvegum staðreyndir, þá held ég, að við verðum allir sammála um, að það sé ekki tilefni til brigzlyrða um, að það hafi ekki verið staðið við loforð. Framkvæmdaáætluninni hefur verið fylgt að öllu öðru leyti en þessu, og það er áreiðanlegt, að þegar ákvörðun hefur verið tekin um brúarbyggingar, þá hefur ekkert annað ráðið en það, hvað verður að ganga fyrir, til þess að samgöngur teppist ekki algerlega, og hvað það er, sem getur beðið, enda Þótt það sé nauðsynlegt. Og viðhorf mitt til brúarbyggingarinnar á Hofsá hefur breytzt við tilkomu mjólkurbúsins og mjólkurflutninganna.



Herra forseti. Ég hef leyft mér, ásamt tveimur hv. þm., 1. landsk. þm. (SI) og 7. landsk. þm. (SvJ), að flytja á þskj. 54 till. til þál. um staðsetningu og lagningu tvöfaldrar akbrautar milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Tillagan er þannig: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta, svo fljótt sem auðið er, hefjast handa um undirbúning að staðsetningu og lagningu tvöfaldrar akbrautar frá Reykjavík um Kópavog og Garðahrepp til Hafnarfjarðar.“ Þessi till. var flutt á síðasta þingi, en var þá ekki útrædd og ekki afgreidd. Henni fylgdi sú greinargerð, sem einnig fylgir þessari till., og ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um till. hér. í greinargerðinni kemur það skýrt fram, hversu rík ástæða er til þess, að þær framkvæmdir, sem hér er farið fram á að Alþ. álykti um, verði gerðar. Ég legg til, að umr. verði frestað og málinu verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur fyrir til umr., er fram borin í því tilefni, að hæstv. ríkisstj. hefur í hyggju að gera samning við Atlantshafsbandalagið um mannvirkjagerð í Hvalfirði. Þetta mál hefur tvívegis komið til umr. utan dagskrár í Sþ., og liggur nú ljóst fyrir, að aðalatriði málsins eru fyrst og fremst þessi: 1) Hefur hæstv. ríkisstj. leyfi til að gera þennan samning, án þess að samþykki Alþingis liggi fyrir? Við þm. Alþb. segjum hiklaust nei og vitnum til stjórnarskrárinnar. Hæstv. utanrrh. segir já. 2) Að hverju er verið að stefna í Hvalfirði með framkvæmdum Atlantshafsbandalagsins þar? Er aðeins verið að endurnýja nokkra olíugeyma, leggja nokkrum legufærum og smíða litla bryggju, eins og hæstv. utanrrh. vill vera láta? Eða er nú stefnt að því með markvíssum vinnubrögðum að koma upp í Hvalfirði stórfelldum hernaðarmannvirkjum, flotastöð fyrir Atlantshafsbandalagið og jafnvel kafbátastöð? Ég vil fyrst snúa mér að lagalegri hlið þessa máls. Hefur hæstv. ríkisstj. leyfi til að gera samning við NATO um að byggja í Hvalfirði átta olíugeyma, bryggju, legufæri og múrninga á hafsbotni til afnota fyrir Atlantshafsbandalagið, án þess að samþykki Alþingis liggi fyrir? Hæstv. utanrrh. svarar játandi og styður mál sitt með þeim rökum, sem fram komu í ræðu hans 16. okt. s.l., með leyfi hæstv. forseta: „Varnarliðið hefur verið hér í full 10 ár og haft hér stórkostlegar verklegar framkvæmdir. Allar hafa þessar framkvæmdir, eins og ég sagði í upphafi, verið bornar undir ríkisstj. og leyfðar án samráðs við Alþingi, enda ekki þingmál. Í samkomulaginu, sem gert verður, ef til kemur, um framkvæmdir í Hvalfirði, verður samið um þær sem hluta varnarliðsframkvæmda samkvæmt varnarsamningnum. Þessar framkvæmdir fara fram á vegum Bandaríkjanna, og gagnvart Íslandi virðist ekki breyta máli, hvaðan féð kemur.“ Þessi röksemdafærsla hæstv. ráðherra er í algerri mótsögn við skýlaus ákvæði stjskr., þar sem segir í 21. gr., með leyfi forseta: „Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki. Þó getur hann enga slíka samninga gert, ef þeir hafa í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi eða ef þeir horfa til breytinga á stjórnarhögum ríkisins, nema samþykki Alþingis komi til.“ Hæstv. ráðh. segist mega hunza þetta afdráttarlausa ákvæði stjskr. En með hvaða rökum getur hæstv. ráðh. komizt hjá því að virða þetta ákvæði? Í fyrsta lagi: Getur hæstv. ráðh, skotið sér á bak við þá skýringu, að hér sé ekki um að ræða samning við önnur ríki, eins og stjórnarskráin nefnir? Ég vil þá minna á, að í fjöldamörgum ummælum hæstv. utanrrh. hefur hann talað um samningsgerð við Atlantshafsbandalagið um Hvalfjörð. Í viðtali, sem fulltrúar Alþb. áttu við hæstv. ráðh. í sumar, kom það einnig fram, að ráðh. telur, að samningur þessi geti gilt áfram, enda þótt varnarsamningurinn frá 1951 falli úr gildi. Hér er því greinilega um að ræða nýjan samning við erlend ríki, Atlantshafsbandalagið og Bandaríkjamenn. Í öðru lagi: Er ekki mannvirkjagerð Atlantshafsbandalagsins í Hvalfirði kvaðir á landi, eins og stjórnarskráin tilgreinir? Ég vil - með leyfi hæstv. forseta - vitna til orða hæstv. núv. forsrh.. Bjarna Benediktssonar, frá því er hann var prófessor í lögum við Háskóla Íslands. Prófessor Bjarni samdi þá ágrip af íslenzkri stjórnlagafræði með hliðsjón af ritum prófessors Einars Arnórssonar. Hæstv. forsrh. lýsir þessu ákvæði stjskr. um kvaðir á landi, og er álit hans samhljóða skoðunum Einars Arnórssonar. Prófessor Bjarni segir: „Hér er átt við svonefndar „ríkisréttarlegar servitutir“. Þær eru að sínu leyti svipaðar ítökum, kvöðum og ískyldum í landi einstakra manna. Heimila þær annaðhvort öðrum ríkjum yfirráð eða notkunarrétt á landi eða landhelgi og per analogium lofti, sem þeim væri ella óheimilt, t.d. er bannað að efna til heræfinga í landi, lofti eða sjóhelgi, eða landið sjálft er takmörkum háð um notkun einhvers hluta landsins eða ef á því hvíldi skylda til ákveðinnar meðferðar á landi: Vitna mætti til ummæla fleiri lagaprófessora um þetta atriði, t.d. skrifa hv. 3. þm. Norðurl. v., prófessors Ólafs Jóhannessonar, sem túlkar ákvæðið á sama veg. Prófessor Bjarni nefnir í bók sinni, að heræfingar danskra manna á Íslandi væru kvaðir á landi. Varla getur neinum dulizt, að mannvirki í Hvalfirði, sem NATO reisir og fær afnotarétt af, eru mjög hliðstæðar kvaðir. Mannvirkjagerð Atlantshafsbandalagsins eru kvaðir á landi, því að NATO kemst ekki hjá því, ef af samningum verður, að hljóta þar notkunar- og yfirráðarétt, sem hæstv. forsrh. hefur kallað kvaðir á landi. Atlantshafsbandalagið mun t.d. öðlast afnotarétt af væntanlegum mannvirkjum, sem ekki verður af þeim tekinn með einhliða ráðstöfunum, nema samningnum sé riftað. Sú kvöð mun óhjákvæmilega hvíla á þessum mannvirkjum, að íslenzk stjórnvöld geta ekki ráðskazt með þau að eigin geðþótta. Yfirráð Íslendinga verða takmörkuð og þannig lagðar kvaðir á land. Í þriðja lagi ber að nefna þá röksemd hæstv. utanrrh., að samið verði um væntanlegar framkvæmdir í Hvalfirði sem hluta varnarliðsframkvæmda samkv. varnarsamningnum. Hæstv. utanrrh. virðist þannig álíta, að hann geti sniðgengið ákvæði stjskr. með því einu að vísa til samningsgerðar við Bandaríkjamenn, sem hlaut lagagildi árið 1951. Fram að þessu hafa Íslendingar verið sammála um, að ákvæði stjórnarskrárinnar skuli sett ofar venjulegum lagaákvæðum. Engum nema hæstv. utanrrh. hefur áður dottið í hug, að íslenzk ríkisstj. geti samið um það við erlent ríki, að framvegis verði skýlaust ákvæði stjskr. sniðgengið í ákveðnu máli. Í þessu tilviki tekur 21. gr. stjskr. af allan vafa. Venjulegur milliríkjasamningur, sem hlotið hefur lagagildi, verður aldrei tekinn fram yfir ákvæði stjskr. Alþingi gat ekki árið 1951 og mun aldrei geta með einfaldri lagasamþykkt afsalað sér þeim rétti fyrir fullt og allt, sem gefinn er með ótvíræðum orðum í stjórnarskrá lýðveldisins. Samningurinn við Bandaríkjamenn, sem gerður var af ríkisstj. vorið 1951 og staðfestur af Alþingi um haustið, veitti heimild til þeirra framkvæmda, sem þá voru fyrirhugaðar, og á þeim landssvæðum, sem Bandaríkjamenn fengu þá að nota. En samþykki Alþingis þarf aftur að koma til, ef gerður er samningur um nýjar framkvæmdir. Í hvert skipti, sem erlent ríki öðlast nýjan notkunarrétt á íslenzku landi, þarf að leita samþykkis Alþingis. Hvað sem hæstv. utanrrh. lætur sig dreyma um, liggur það ljóst fyrir, að í því máli, sem hér um ræðir, er allt bundið á einn þráð, nýr samningur, nýr yfirráðaréttur, nýjar kvaðir á landi og nýtt samþykki Alþingis. Í fjórða lagi ber að nefna þá röksemd hæstv. utanrrh., að skapazt hafi fordæmi. Ráðh. segir, að Bandaríkjaher hafi áður fengið leyfi til framkvæmda hér á landi, án þess að leitað væri eftir samþykki Alþingis, og hefur hæstv. ráðh. sérstaklega tilnefnt lóranstöðina á Snæfellsnesi. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að ill fordæmi hafa verið gefin. Alþingi hefur áður verið sniðgengið og stjórnarskráin verið þverbrotin. En ráðh. þarf ekki að imynda sér, að fyrri afglöp réttlæti það, sem nú á að gera. Glæpur er engu minni, þótt áður hafi verið framinn. Auk þess er rétt að minna á, hver gerði samninginn við NATO í marz 1959 um lóranstöð á Snæfellsnesi. Það var enginn annar en núv. hæstv. utanrrh. Hæstv. ráðh. þarf víssulega ekki að imynda sér, að hann geti stungið stjórnarskrá lýðveldisins undir stól fyrir fullt og allt og um alla framtíð, þó að hann hafi einu sinni áður komizt upp með það. Hver er svo skýringin á því, að hæstv. utanrrh. tókst árið 1959 að gera samning við Atlantshafsbandalagið um mannvirkjagerð á Snæfellsnesi, án þess að fram kæmi krafa um, að Alþingi fjallaði um málið? Ekki get ég svarað þessari spurningu til fulls, en e.t.v. er skýringin sú, að hæstv. utanrrh. lét starfsmenn sína gefa villandi upplýsingar um þessa samningsgerð á sínum tíma, bæði þjóð og þing var blekkt. Hinn 19. marz 1959 gaf deildarstjóri í utanrrn. blöðunum upplýsingar um væntanlega samninga, og var þá alls ekki minnzt á, að samningurinn væri við Atlantshafsbandalagið, eins og síðar kom á daginn og eins og utanrrh. hefur núna upplýst. Hins vegar var það gefið í skyn, að stöðin yrði reist á vegum póst- og símamálastjórnarinnar. Upplýsingar utanrrn. voru slíkar, að engan gat grunað, að fáum árum síðar yrði risið á Snæfellsnesi hæsta mannvirki í Evrópu, sérstaklega útbúið til þess að auðvelda kafbátum miðanir. Það er satt að segja ótrúleg ósvífni af hæstv. utanrrh. að ætla að réttlæta athæfi sitt nú með því að vitna í NATO-framkvæmdir, sem hann sjálfur laumaði inn á þjóðina fyrir nokkrum árum. Það mun fáum koma á óvart, að fyrirætlanir ríkisstj. um framkvæmdir í Hvalfirði skuli framkvæmdar með lævísi og brögðum, og engan þarf víst að undra, að vart verði við tilhneigingar til að brjóta sjálfa stjórnarskrána. Saga hernámsins á Íslandi er saga um svik á svik ofan. Ferill hernámsstefnunnar er markaður af sviknum loforðum og beinum lögbrotum. Keflavíkursamningurinn 1946 var samþykktur þvert ofan í loforð flokkanna í kosningunum þá um sumarið, og eins var um NATO-samninginn 1949. Herstöðvasamningurinn 1951 var ekki aðeins herfileg svik á gefnum loforðum, heldur og hreint stjórnarskrárbrot, því að Alþingi var ekki kvatt til ráða fyrr en hálfu ári eftir að herinn var kominn til landsins. Siðan hefur sömu ólögunum verið beitt og milliríkjasamningar gerðir í trássi við lög og rétt og án samráðs við æðstu stofnun landsins. Það er sannarlega tími til kominn, að þessum myrkraverkum ljúki og hæstv. utanrrh. sé skyldaður til að fara með utanríkismálin eins og þau séu mál þjóðarinnar, en ekki einkamál hans sjálfs. Ég hef nú rætt um lagalega hlið þessa máls með það fyrir augum að sýna fram á, að ríkisstj. hefur enga heimild til þess að gera samninga við Atlantshafsbandalagið um framkvæmdir í Hvalfirði, nema samþykki Alþingis komi til, jafnvel þó að sú mannvirkjagerð sé aðeins fólgin í byggingu 8 olíugeyma, hafskipabryggju og múrningu á hafsbotni og aldrei verði meira gert í Hvalfirði. Næst liggur fyrir að ræða þá spurningu, að hverju er raunverulega stefnt. Þetta mál er einmitt svo örlagaríkt fyrir Íslendinga vegna þess, að þær framkvæmdir, sem nú er talað um, eru aðeins fyrsta litla skrefið til miklu voldugri og háskalegri framkvæmda, byggingar flota- og kafbátastöðvar i Hvalfirði. Það skal fúslega játað, að ekki er unnt að leggja hér fram beinar sannanir fyrir því, að ríkisstj. hafi þegar leyft byggingu flotastöðvar í Hvalfirði eða hafi það í undirbúningi. En unnt er að færa að því svo sterkar líkur, að þær taka af allan vafa. Við skulum fyrst athuga sögu þessa máls. Það liggur nú fyrir sem skjalföst staðreynd, að Bandaríkjamenn hafa lengi haft hug á að koma slíkum stöðvum upp á Íslandi. Hvalfjörður var í seinasta stríði ein helzta flotastöð Bandaríkjanna á Norður-Atlantshafi, og flestar skipalestir á leið um norðanvert hafið höfðu viðkomu í firðinum. Þegar eftir að landið var hernumið öðru sinni árið 1951, var farið að ræða um nýja flotastöð í Hvalfirði. Bandaríska flotamálaráðuneytið lét teikna og gera áætlanir um sprengingu kafbátalægis inn í Þyrli, og átti þetta risavaxna neðansjávarbyrgi að þola loftárás með sterkustu kjarnorkuvopnum þeirra tíma. Síðar var þessum ráðagerðum breytt og 1955 var gerð hjá Atlantshafsbandalaginu ný áætlun um miklar hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði. Um þessar ráðagerðir komst hæstv. utanrrh. svo að orði á þingfundi 16. okt. s.l., með leyfi forseta: „Snemma á árinu 1955 komu fram till. frá NATO um, að komið skyldi á fjarskiptasambandi milli Bretlands og Íslands á vegum NATO og á kostnað Infrastructur-sjóðsins. Einnig komu fram á sama tíma till. um, að gera skyldi í Hvalfirði geymslur fyrir olíu og sprengiefni ásamt aðstöðu fyrir skipalægi samkv. Infrastructur-áætlun NATO.“ Síðar í sömu umr. sagði hæstv. ráðh , með leyfi forseta: „Árið 1955 koma tilmæli til utanrrh. Framsfl. um stórfelldar hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði.“ Í upplýsingum hæstv. utanrrh. kom það skýrt fram, að hinar stórfelldu hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði voru stöðvaðar með samþykkt Alþ. 28. marz 1956. Andstaða almennings gegn herstöðvunum og hræðsla hernámsflokkanna við kjósendur kom að þessu sinni í veg fyrir, að Hvalfirði yrði breytt í flota- og kafbátastöð. Næstu árin eru engar ákvarðanir teknar, Hvalfjarðarmálið liggur i salti. En á sama tíma verður úti i heimi mjög þýðingarmikil breyting á hernaðartækninni. Herbúnaður Atlantshafsbandalagsins breytist og forustumenn þess leggja vaxandi áherzlu á notkun kafbáta i hugsanlegri styrjöld, sérstaklega svonefnda Pólaris-kafbáta, sem skotið geta kjarnorkuhlöðnum eldflaugum. Bandaríkjamenn hafa smíðað sér flota af slíkum kafbátum, en þeim hefur gengið erfiðlega að fá fyrir þá hentuga aðsetursstaði. Það er opinber staðreynd, að Bandaríkjamenn hafa hvað eftir annað leitað til Norðmanna og farið fram á að fá að reisa kafbátastöðvar í norskum fjörðum, en þessum tilmælum hefur ævinlega verið vísað á bug. Aðalbækistöð slíkra kafbáta á Norður-Atlantshafi hefur að undanförnu verið í Clyde-firði i Skotlandi, en Bandaríkjamenn óttast nú mjög að verða að hverfa úr bækistöðvum sínum þar, enda er brezki Verkamannaflokkurinn i mikilli sókn og mjög líklegt, að hann komist senn til valda. Með hliðsjón af þessum nýju viðhorfum þarf enginn að furða sig á, að Bandaríkjamenn renni íslenzka firði hýru auga og þá sérstaklega Hvalfjörð, þar sem aðstæður eru taldar mjög heppilegar frá landfræðilegu og hernaðarlegu sjónarmiði. Fjörðurinn er þröngur og djúpur, girtur háum fjöllum, en byggð er þar óveruleg og fjarlægðin frá herstöð Bandaríkjamanna á Miðnesheiði er tiltölulega litil. Enda þótt hernaðarframkvæmdir Bandaríkjamanna á Íslandi legðust niður á miðju ári 1956, er mjög ólíklegt, að hershöfðingjar þeirra hafi nokkurn tíma misst áhugann á Hvalfirði. Þeir biðu færis og tækifærið kom í ársbyrjun 1959. Þetta tækifæri gafst, þegar núv. og þáv. hæstv. utanrrh., Guðmundur I. Guðmundsson, hóf ásamt flokksbræðrum sínum að vinna með Sjálfstfl. Þá eru áformin um stórfelldar hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði tekin upp að nýju, enda þótt nú sé ákveðið að fara hægt í sakirnar og fikra sig að markinu skref fyrir skref. Þrjú skref hafa þegar verið stigin. Fyrsta sporið var stigið í marz 1959, þegar hæstv. utanrrh. gerði upp á sitt eindæmi samning við Atlantshafsbandalagið um byggingu lóranstöðvar á Snæfellsnesi. Þessi miðunarstöð er nú orðin hæsta mannvirki í Evrópu, og getur það engum dulizt lengur, að staðurinn var fyrst og fremst valinn með hliðsjón af væntanlegri mannvirkjagerð i Hvalfirði. Næst var Keflavíkurflugvöllur gerður að stjórnarmiðstöð fyrir kafbátaflotann á norðanverðu Atlantshafi, og flotinn tók við yfirstjórn bandaríska herliðsins á Íslandi af landhernum. Ísland átti fyrst og fremst að verða flotastöð, og þess vegna varð landher og flugher að víkja fyrir flotanum. Í þriðja lagi fengu Bandaríkjamenn leyfi íslenzku ríkisstj. til að mæla upp og kortleggja botn Faxaflóa og rannsaka nákvæmlega umhverfi Hvalfjarðar. Þessu verki er nú lokið og munu Bandaríkjamenn óviða eiga jafnnákvæm kort um kafbátaleiðir í landhelgi annarra ríkja. Hæstv. ráðh. hefur þegar stigið þrjú skref, og nú er komið að Því fjórða. Í þetta sinn eiga Bandaríkjamenn að fá leyfi til að hefjast handa í sjálfum Hvalfirði. Enn einu sinni á að sniðganga Alþ. og laumast til verkanna, svo að lítið beri á. Aðeins 8 olíugeyma, hafskipabryggju og nokkur legufæri, það er allt og sumt, segir hæstv. ráðh., og hann er bæði hneykslaður og sár, þegar minnzt er á flota- og kafbátastöð. Það er engin ástæða fyrir ráðh. að gera sig að viðundri frammi fyrir Alþ., og hann getur sannarlega sparað sér englasvipinn að þessu sinni. Fyrir nokkrum vikum viðurkenndi hann hér á Alþ., að Bandaríkjamenn hefðu áformað stórfelldar hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði. Eftir þær upplýsingar mun enginn efast um, að þessi áform eru enn hin sömu. Hæstv. ráðh. mun ekki fá nokkurn Íslending til að trúa hinu gagnstæða, ekki einu sinni hv. þm. Sjálfst.- og Alþfl., og eru þeir þó ýmsu vanir um dagana. Eins og kunnugt er, eru friðarhorfur í heiminum betri nú en verið hefur um árabil. Hin nýju múgmorðstæki, eldflaugin og vetnissprengjan, hafa breytt öllum fyrri viðhorfum í varnarmálum. Engin vörn er lengur til í nútímastríði, en kjarnorkudauðinn bíður okkar allra á næsta leiti. Stórveldin hafa skynjað háskann, sem vofir yfir mannkyni, og leitast nú við að semja um deilumál sín. Stjórnmálafréttariturum ber saman um, að undirritun Moskvusáttmálans í sumar um takmarkað tilraunabann sé mikilvægasta sporið í friðarátt, sem stigið hafi verið frá stríðslokum. Stórveldin eru nú í óðaönn að breyta herbúnaði sínum með hliðsjón af breyttum viðhorfum og endurskoða herstöðvastefnuna. Herstöðvum er fækkað og þær fáu, sem eftir verða, eru stækkaðar. Stórveldin vilja annaðhvort volduga herstöð eða enga herstöð, og smáþjóðir, er lánað hafa land sitt undir herstöðvar, sem nú eru að verða úreltar, verða að velja annaðhvort volduga herstöð eða enga herstöð. Áform hæstv. ríkisstj. um framkvæmdir í Hvalfirði tákna örlagarík tímamót fyrir Íslendinga. Í dag eiga þeir um tvær leiðir að velja. En ríkisstj, virðist þegar hafa valið fyrir þeirra hönd. Hún hefur valið volduga herstöð. Hún hefur valið þann kostinn að breyta fjölbýlasta hluta landsins í hernámsfylki, geysistóra atómstöð. Við aðalsamgönguæðina til Norðurlands á að risa bandarísk flotastöð, og höfuðborgin verður umkringd hernaðarmannvirkjum á báðar hliðar. Á sama tíma og friðarhorfur fara batnandi og þjóðir heims leita eftir leiðum til afvopnunar, eru íslenzkir ráðamenn önnum kafnir við stríðsundirbúning, og þetta gerist með þeirri þjóð, sem engan óvin á og aldrei hefur vopnazt í þúsund ára sögu sinni. Herra forseti. Ísland þarf nýja utanríkisstefnu. Ef nokkuð er satt, þá er það þetta: Ísland þarf nýja utanríkisstefnu. Það er tími til kominn, að íslenzk utanríkismál verði vakin af dásvefni kalda stríðsins. Við lifum nýja tíma, viðhorfin eru breytt, en enn þá eru umræður íslenzkra ráðamanna um varnarmál 20 árum á eftir tímanum. Eldflaugin og vetnissprengjan virðast engu hafa breytt í þeirra augum. Það er einkenni hins nýja tíma, að blómaskeið hinna miklu herbandalaga er liðið. Smáþjóðir heimsins láta ekki lengur draga sig í tvo andstæða dilka, og þriðjungur mannkynsins, íbúar yfir 40 þjóða, halda sig utan við herbandalög og undirbúning kjarnorkustríðs, Það er lærdómsríkt, að engin nýfrjáls þjóð hefur á seinustu árum látið draga sig í aðra hvora hernaðarblökkina. Hlutlausar smáþjóðir hafa ekki kosið að híma undir pilsfaldi stórveldanna, þær hafa valið sér það hlutverk að miðla málum í heiminum, lægja öldurnar og bera sáttarorð á milli tveggja stríðandi afla. Friðarstefna smáþjóðanna er köllun þeirra á kjarnorkuöld. Íslendingar eiga nú um tvær leiðir að velja: stríðsstefnu stórveldanna eða friðarstefnu smáþjóðanna. Úrslit Hvalfjarðarmálsins marka afgerandi spor í aðra hvora þessa átt. Ég hef áður lagt á það áherzlu, að Alþ. hefur skýlausan rétt til að fjalla um þetta mál. Ég vil að lokum brýna fyrir hv. Alþ., að jafnframt er Það skylda þess að gripa nú í taumana og marka nýja utanríkisstefnu, sem stuðlar að friði og sáttum með þjóðum mannkynsins. Ég legg til, að málinu verði vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Hv. 1. flm. till. á þskj. 22 tók það alveg réttilega fram í upphafi ræðu sinnar, að við þær tvær umr., sem farið hafa fram um málið á þessu hausti, hafa öll meginatriði þess komið fram og verið rædd hér á hv. Alþ. Það var því naumast við því að búast, að í ræðu hans kæmi nokkuð nýtt fram. Enda fór það svo, að allt það, sem hann sagði um málið, hefur hann og flokksmenn hans margsagt áður hér á hv. Alþ., og jafnoft og það hefur verið sagt, hefur það einnig verið hrakið. Ég ætla ekki að fara ýtarlega út í einstök atriði málsins, en vil þó víkja nokkrum orðum að þeim tveimur atriðum, sem hv. 1. flm. till. gerði að uppistöðu í ræðu sinni. Hann hélt því i fyrsta lagi fram, að ríkisstj. væri óheimilt að gera samning um byggingu eldsneytisgeymslna í Hvalfirði, án þess að fá samþykki Alþ. til þess áður, og hann hélt því einnig fram, að verið væri að undirbúa í Hvalfirði flota- og kafbátastöðvar á vegum Atlantshafsbandalagsins. Þessi voru tvö meginatriði máls hans, og skal ég víkja nokkuð að þeim málum. Vil ég þá fyrst koma að fyrra málinu, fullyrðingu um það, að ríkisstj. sé óheimilt að semja við Bandaríkin á vegum Atlantshafsbandalagsins um byggingu geymanna i Hvalfirði án samþykkis Alþ. Hv. þm. vildi halda því fram, að hér væri um algerlega nýjan samning að ræða og að ríkisstj. væri með öllu óheimilt að afhenda varnarliðinu eða Atlantshafsbandalaginu nokkurt landssvæði á Íslandi til afnota, án þess að hafa áður hverju sinni fengið til þess samþykki Alþ. Sérstaklega gat ræðumaður þess, að í varnarsamningnum fælist engin heimild fyrir ríkisstj. til þess að leyfa nein afnot sérstakra landssvæða á Íslandi án sérstaks samþykkis Alþ. hverju sinni. Hér kennir mikils misskilnings hjá þessum hv. þm., og skal ég ekkert um það fullyrða, hvort sá misskilningur stafar af því, að hann veit ekki betur, eða hann vill ekki vita betur, annaðhvort hlýtur það að vera. Ég vil vekja athygli á því, að varnarsamningurinn var gerður af ríkisstjórn Íslands annars vegar og hins vegar af ríkisstjórn Bandaríkjanna í umboði Norður-Atlantshafsbandalagsins. Samkvæmt þessum samningi taka Bandaríkin að sér fyrir hönd Norður-Atlantshafsbandalagsins að annast varnir Íslands. Ríkisstjórn Íslands skuldbindur sig hins vegar til þess að afhenda Bandaríkjunum á vegum Norður-Atlantshafsbandalagsins þá aðstöðu á Íslandi, sem nauðsynleg er til þess að framkvæma þessar varnir og báðir aðilar verða ásáttir um. Í samningnum er ekkert sagt um það, hver þessi aðstaða skuli vera, hvaða landssvæði þeir skuli fá hér eða annað, það er lagt á vald ríkisstjórnanna að meta þetta. Samningurinn var lagður fyrir Alþ., og þar var hann lögfestur, og þar með fékk Alþ. ríkisstj. það vald, sem nauðsynlegt var að mati ríkisstj. til þess að framkvæma samninginn, þ. á m. vald til að veita varnarliðinu þá aðstöðu á Íslandi, sem nauðsynleg var. Eitt af því fyrsta, sem þurfti að gera í þann mund, sem varnarliðið var að koma til Íslands, var að fá því einhvern aðsetursstað í landinu. Varnarsamningurinn sagði ekkert um það, hvar varnarliðið skyldi vera eða hvar það skyldi fá landssvæði til dvalar. Það var sérstakt samningsatriði á milli ríkisstjórnanna. Um þetta var samið, án þess að það væri með nokkrum hætti borið undir Alþ. eða Alþ. um það spurt, hvaða landssvæði varnarliðið skyldi fá til afnota. Það kom engum til hugar þá, að um þetta atriði þyrfti að spyrja Alþ., enda þótt ekkert væri fram tekið um það í samningnum, um hvaða landssvæði skyldi vera að ræða. Allir voru þá á einu máli um það, að ríkisstj. hefði ein fullkomið vald til að semja um þetta. I upphafi var samið um Keflavíkurflugvöll, en seinna voru einnig önnur landssvæði afhent varnarliðinu til afnota, varnarsvæði í Hornafirði, á Langanesi og á Vestfjörðum og enn síðar á Snæfellsnesi. Það hefur aldrei heyrzt fyrr en nú, að hv. 1. flm. þessarar till, fer að halda því fram, að það hefði þurft að bera það undir Alþ. hverju sinni, hvort þessi landssvæði mætti afhenda eða ekki. Slík fjarstæða hefur auðvitað engum til hugar komið, og nákvæmlega sama gildir einnig nú, þegar verið er að ræða um landssvæði í Hvalfirði til að byggja þar geymslur undir eldsneyti. Ríkisstj. hefur í varnarsamningnum fullkomna heimild til að afhenda þessa aðstöðu og þarf ekki að bera slíkt undir Alþ. Ég hygg, að ég þurfi ekki að fara fleiri orðum um þessa fráleitu kenningu þessa hv. þm. Hún er bersýnilega svo fráleit, að hún hrekur sig sjálf, enda hefur engum, eins og ég sagði áðan, komið til hugar að halda slíkri fjarstæðu sem þessari fram í meira en 10 ár, sem varnarliðið hefur verið hér og hefur alltaf verið að fá smálandssvæði til afnota, eftir því sem nauðsynlegt hefur verið talið og um hefur samizt hverju sinni. Hv. þm. vildi láta í það skína, að hér væri um ráðstöfun að ræða, sem væri nokkurs annars eðlis en önnur landaafhending til varnarliðsins, vegna þess að hér kæmi Atlantshafsbandalagið sjálft til sögunnar. Þetta er alrangt, m.a. vegna þess, að allar aðgerðir Bandaríkjamanna á Íslandi og öll vera þeirra hér fer fram á vegum og í umboði Atlantshafsbandalagsins, og þegar Íslendingar eru að fá Bandaríkjamönnum einhverja aðstöðu á Íslandi, hvort sem það er landssvæði eða eitthvað annað, afhenda þeir Bandaríkjamönnum þetta landssvæði sem umboðsmanni Atlantshafsbandalagsins, jafnt i það skiptið, sem hér um ræðir, eins og í önnur skipti. Þá vildi hv. þm. halda því fram, að með samningunum um geymana í Hvalfirði væri verið að stofna flota- og kafbátastöðvar á Íslandi til afnota fyrir Bandaríkjamenn og Atlantshafsbandalagið. Þessi fullyrðing er alröng og hefur ekki við nein rök að styðjast. Hér er í rauninni ekki verið að gera nokkurn skapaðan hlut, sem ekki hefur verið gert þegar fyrir löngu, og hér er ekki efnislega verið að breyta neinu því ástandi, sem hér hefur áður ríkt, að því er aðstöðu í landinu varðar. Eina breytingin, sem verður, er sú, að geymarnir, sem verið er að byggja, eru eign annars aðila en áður var. Ég hef áður skýrt frá því, að fyrir um það bil 20 árum voru byggðir nokkrir tugir geyma í Hvalfirði, þar sem geymt var benzín og olía. Þessir geymar voru byggðir á styrjaldarárunum af herliðinu, sem hér var þá. Eins og títt var um framkvæmdir, sem gerðar voru á þeim tíma, var illa til þessara mannvirkja vandað í upphafi og alls ekki til þess ætlazt, að þau entust lengur en í örfá ár. Sá tími, sem ætlazt var til og búizt var við að geymarnir mundu endast, er nú fyrir löngu liðinn, enda geymarnir orðnir mjög úr sér gengnir, og við liggur, að þeir geti meira og minna bilað hvenær sem er. Það var á árinu 1942, að byggðir voru þarna upp frá 29 geymar. Þessir 29 geymar eru orðnir nú svo mjög úr sér gengnir, að talið er, að nauðsynlegt sé að endurnýja þá að verulegu leyti og að öllu leyti áður en mjög langt um líður. Það hafa að vísu verið gerðar ráðstafanir til þess að halda þeim við, en slíkar ráðstafanir eru með öllu taldar ófullnægjandi. Á árinu 1943 eru enn byggðir 8 mjög stórir geymar uppi í Hvalfirði. Þeir geymar eru sumir hverjir orðnir ónýtir og búið að endurnýja þá að einhverju leyti og talið óhjákvæmilegt að endurnýja aðra mjög fljótlega, enda hafa þeir, sem nú eiga þessa geyma, sýnt á því nokkurn lit og mikla viðurkenningu, að sú endurnýjun væri óhjákvæmileg. Þegar stríðinu lauk, voru þessir geymar afhentir íslenzku olíufélagi. Í upphafi voru þeir notaðir til að geyma eldsneyti fyrir íslenzk skip, en áður en langt um leið, tók olíufélagið, sem átti geymana, að sér að geyma á þeim olíu fyrir varnarliðið, og hefur svo verið nú um mörg ár. Geymarnir hafa eingöngu verið notaðir til þess að geyma varabirgðir, en ekki til þess að fylla á skip til venjulegra afnota. Þeir eru fylltir á margra ára fresti, og þegar talið er, að eldsneytið sé búið að vera á þeim of lengi, er skipt um og komið með annað nýtt í staðinn. T.d. er mjög verulegur hluti af því, sem geymt er í tönkunum núna í Hvalfirði, búið að vera þar síðan 1957, en aðrar birgðir hafa verið þar síðan 1961. Í sambandi við þessa geyma eru engar skipaferðir aðrar en þær, að hér koma olíuskip til að fylla geymana, og síðan, þegar skipt er á þeim, koma önnur til þess að taka eldsneytið í burtu. Um herskipaferðir er þarna ekki að ræða. Það eina, sem áformað er að gera núna, er að endurnýja þessa gömlu og úr sér gengnu geyma og byggja aðra nýja og geyma þar eldsneyti með nákvæmlega sama hætti og verið hefur um fjöldamörg ár. Þangað munu koma flutningaskip og fylla á geymana, og þar verður eldsneytið geymt. Þegar talið er, að það sé orðið svo gamalt, að það megi ekki vera þar lengur, verður skipt um og annað sett á, en engin áform eru um að nota geymana til þess að fylla á herskip eða önnur skip, sem sjálf eiga að brenna því eldsneyti, sem þarna er. Hér er því ekki um neina breytingu að ræða frá því ástandi, sem verið hefur, aðra en þá, að í stað þess, að olíufélagið, sem á þessa geyma og rekur þá, endurnýi geymana sjálft, eru þeir endurnýjaðir af Bandaríkjamönnum, að nokkru leyti á kostnað Atlantshafsbandalagsins. Í sambandi við þessa geymabyggingu verður komið þarna fyrir bryggju á nákvæmlega sama hátt og er við geymana, sem fyrir eru, og þarna verður komið fyrir sennilega tveimur legufærum, sem þó verður ekki sökkt í hafið, nema þegar nota Þarf. Ég hygg, að allir, sem vilja hugsa með sanngirni um þetta mál, geti séð, að i þessum aðgerðum feist engin byrjun á neinni flota- eða kafbátastöð. Ef túlka ætti þær aðgerðir, sem þarna eru undirbúnar, sem stofnun á flota- eða kafbátastöð, mætti nákvæmlega með sama hætti segja, að um fjöldamörg ár hafi verið flota- og kafbátastöð í Hvalfirði, vegna þess eins, að þarna hefur verið geymt eldsneyti á geymum, sem eingöngu hefur átt að nota sem varabirgðir. Ég hef orðið þess mjög var, að af hálfu Sameiningarflokks alþýðu hefur því verið haldið á loft, að ríkisstj. væri að stofna þarna til flota og kafbátastöðvar og jafnvel atómstöðvar. Þetta kemur ekki aðeins fram í grg. þeirrar till., sem hér liggur fyrir. Þetta kom fram í ræðu hv. 1. flm. till., þetta hefur iðulega komið fram i blöðum Sósfl., og nú nýlega var einn af þm. þess flokks að rita ýtarlega afmælisgrein um Sameiningarflokkinn, sem birt var í Pravda austur í Moskvu, og þar voru Rússar fræddir á því, að íslenzka ríkisstj. væri nú að koma upp í Hvalfirði flota- og kafbáta- og jafnvel atómstöð, sem þeir sósíalistar heima á Íslandi væru að berjast gegn. Ég þykist vita, að þó að þeir sósíalistar tali á þennan veg, sé þeim engu að síður ákaflega vel ljóst, að hér eru engar þær ráðstafanir á ferðinni, sem hægt sé að nefna þeim nöfnum, sem þeir vilja nefna þær. Þeir hljóta að sjá það sjálfir, ef þeir vilja kynna sér málið og hugleiða það, að hér er ríkisstj. ekki að leyfa neinar þær aðgerðir eða framkvæmdir í landinu, sem í raun og veru hafa ekki verið til þar í mör g ár. Hér er ekki verið að stofna til neins nýs að því er varnir landsins varðar. Þetta hljóta þeir sósíalistar að vita ákaflega vel, en þeim ætti líka að vera ljóst, að þó að það sé kannske meinlaust fyrir þá að vera að hafa uppi fullyrðingar eins og þeir gera hér innanlands, er það meira en lítið vafasamur málflutningur af þeirra hálfu að snúa sér til erlends stórveldis og skýra því frá því, að ríkisstjórnin á Íslandi sé með mjög alvarlegan hernaðarundirbúning, og hika ekki við að gefa í skyn, að sá undirbúningur beinist gegn því stórveldi, sem frásögnin er birt hjá. Ég verð mjög að átelja þennan ósæmilega málflutning af hálfu þess stjórnmálaflokks, sem að honum stendur, og ég veit, að allir íslendingar, sem um þetta mál vilja hugsa af fullkominni alvöru, telja, að þó að menn geti leyft sér ýmislegt í stjórnmálum innanlands, eins og þeir sósíalistar gjarnan gera, getur það ekki talizt sæmilegur málflutningur að snúa sér til erlends herveldis til þess að túlka Þar fyrir mönnum, fyrir alþjóð, að ríkisstj. Íslands sé með hernaðarundirbúning gegn viðkomandi stórveldi, sem allir i landinu, sósialistar jafnt sem aðrir, ættu nú að vita, að eru rakatausar fullyrðingar með öllu. Þá minntist hv. 1. flm. till. á, að nú horfði svo friðvænlega í heiminum, að með öllu væri ástæðulaust og ósæmilegt að vera að leyfa nokkrar aðgerðir í landinu, sem efldu eða styrktu varnir þess. Mér varð nú á að hugsa, Þegar ég hlýddi á þessi orð þessa hv. þm. Skyldi hann gera sér nokkra grein fyrir því, hvers vegna friðvænlegar horfir nú í heiminum en áður gerði, ef það er tilfeilið, að friðvænlegar horfi en áður var? Hver skyldi vera ástæðan fyrir því, að vonir manna eru bjartari nú en kannske áður, að því er friðarhorfur varðar? Við minnumst þess, að mörg ár fyrir heimsstyrjöldina horfði ekki friðvænlega í heiminum. Nazisminn þýzki og fasisminn ítalski óð yfir hvert varnarlaust landið á fætur öðru og kúgaði það undir sinn járnhæl. En hvers vegna var þetta? Hver var ástæðan fyrir þessu? Hún var sú fyrst og fremst, að lýðræðisþjóðirnar báru ekki gæfu til að hafa með sér nein varnarsamtök eða standa saman gegn einræðis- og ofbeldisöflunum. Það var þetta sundurlyndi og þessi skortur á varnarsamtökum lýðræðisþjóða, sem leiddi til heimsstyrjaldarinnar 1939 m.a. Við minnumst þess líka, að á fyrstu árum eftir stríðið, á meðan engin varnarsamtök voru til hjá frjálsum lýðræðisþjóðum, lagði hinn alþjóðlegi kommúnismi með ofbeldi og hernaðaraðgerðum hvert frjálsa landið undir járnhæl sinn á fætur öðru. Þegar svo loks vestrænar lýðræðisþjóðir sáu, að þetta gat ekki lengur gengið, og mynduðu með sér sín varnarsamtök, leiddi það til þess, að hinn alþjóðlegi kommúnismi hætti yfirtroðslu sinni í Vestur-Evrópu. Það voru varnarsamtök hinna vestrænu Þjóða, sem stöðvuðu þær ofbeldisaðgerðir. Og ég er ekki í nokkrum vafa um, að það voru ekki aðeins þessi varnarsamtök, sem stöðvuðu þessa uppivöðslu á sínum tíma. Það er einnig sú staðreynd, að þessi varnarsamtök eru til í dag og að hinn alþjóðlegi kommúnismi veit, að þessi varnarsamtök munu verja frelsi sitt og sjálfstæði, ef á þau verður ráðizt, - það er einnig þessi staðreynd, sem hefur ýtt undir það og gerir hinum alþjóðlega kommúnisma það ljóst, að það þýðir ekki að beita ofbeldi og hann verður að setjast við samningaborðið. Ég hygg, að m.a. það samkomulag, sem tókst í haust, sé árangurinn af þessum varnarsamtökum, og ég ætla svo vissulega að vona, að fleiri og þýðingarmeiri slík samkomulög eigi eftir að koma í kjölfarið. Vestrænar þjóðir eiga að sjálfsögðu að stilla undirbúningi sínum og aðgerðum í hóf. En þær mega þó aldrei missa vöku sína, og þær verða að jafnaði að vera viðbúnar að mæta þeirri hættu, sem á vegi þeirra kann að verða. Það þarf ekki að koma neinum á óvart, þó að sósialistar beiti sér gegn varnarsamtökum vestrænna þjóða. Og það þarf engum að koma á óvart, þó að sósíalistar vilji hafa varnir Íslands sem veikastar og sporni við þeim á allan hátt, þ. á m. þeim aðgerðum, sem á ferðinni eru í Hvalfirði. Sósíalistar vilja ryðja hinum alþjóðlega kommúnisma braut vestur á bóginn og inn í löndin, eins og þeir geta. Þeir vita, að það verður bezt gert með þeim hætti, að sem minnstar varnir og viðbúnaður sé af hálfu vestrænna frjálsra þjóða. En við hinir, sem á hinn veg hugsum, viljum hafa varnir okkar það traustar og öflugar sem ástandið á hverjum tíma kallar á, og við viljum freista að leggja okkar af mörkum, eftir því sem til þarf, í því skyni, og einmitt þær aðgerðir, sem áformaðar eru nú í Hvalfirði, eru byggðar á því einu að veikja ekki varnir landsins og Norður-Atlantshafsins frá því, sem verið hefur. Þær eru byggðar á því, að varnirnar haldist jafnsterkar og þær hafa verið, en þær eru ekki aðgerðir til þess að undirbúa neitt nýtt og sízt af öllu nokkuð, sem getur kallazt árás eða ógnun við aðrar þjóðir.



Herra forseti. Enda þótt afstaða Framsfl. í þessu máli sé vel kunn og hafi komið skýrt fram í umr. á þessu hv. Alþ. við önnur tækifæri, þykir mér rétt að rifja hana upp í aðeins örfáum orðum í sambandi við þessa þáltill. og lýsa um leið afstöðunni til þáltill. sjálfrar. Þegar vart varð við það í sumar samkv. fréttatilkynningu frá hæstv. ríkisstj. og upplýsingum, sem fengust hjá hæstv. utanrrh., að ætlunin væri að semja um nýjar framkvæmdir eða leyfa nýjar framkvæmdir af hálfu NATO í Hvalfirði, tók framkvæmdastjórn Framsfl. í fjarveru þingflokksins afstöðu til málsins og gerði heyrinkunna, m.a. hæstv. ríkisstj., og þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Lýsir Framsfl. sig andvígan því, að aukinn verði herbúnaður í Hvalfirði með byggingu nýrra flotamannvirkja eða á annan hátt, og skorar á ríkisstj. að ljá ekki máls á samningum um slíkt “ Þetta var sú afstaða, sem tekin var í tilefni af þessum upplýsingum og þessum samningaumleitunum, sem sagt var að yfir stæðu, og þessi afstaða er enn hin sama og hún var þá, og hefur verið áður greint frá því hér á hv. Alþingi. Ég vil færa rök fyrir þessari afstöðu í fáeinum setningum, en ég skal viðurkenna, að það verður ekki margt nýtt í því, sem ég segi um þetta, því að það hefur áður verið tekið fram hér á hv. Alþingi af minni hálfu. Við álítum, að menn verði að gera það upp við sig nú sem fyrr, hvort það eigi að ljá máls á því, að í Hvalfirði komi flotastöð. Við vitum, að það hefur hvað eftir annað verið farið fram á að gera ýmsar framkvæmdir í Hvalfirði, sem hlutu að teljast vera hugsaðar í sambandi við að koma þar upp flotastöð, en þessar framkvæmdir, eins og allir vita, hafa ekki verið samþykktar. Nú teljum við, að það sé ríkari ástæða til en nokkru sinni fyrr að standa gegn því, að slíkar framkvæmdir eigi sér stað í Hvalfirði, þar sem friðvænlegra er nú í heiminum en lengi hefur verið áður, og skal ég ekkert draga úr því, að Atlantshafsbandalaginu sé það að verulegu leyti að þakka. Það er annað mál, ég skal ekkert draga úr því, að það geti verið rétt. En við teljum alveg sjálfsagt að ljá nú ekki máls á neinum nýjum hernaðarframkvæmdum í Hvalfirði fremur en áður. Við álítum, að þessi framkvæmd, sem nú kemur til greina, að NATO byggi þarna nýja stöð, hljóti að teljast undir nýjar hernaðarframkvæmdir. Nú er sagt, að vísu eigi ekki að vera nema 8 geymar fyrst, en þar með fylgja nýjar bryggjur og bólverk og svo legufæri, sem er nokkuð óljóst, hvort eigi að setja strax niður í sjálfan fjörðinn eða hvort eigi að vera þar til taks. Ég held, að það geti engum blandazt hugur um, að þessar framkvæmdir hljóti að vera hugsaðar sem byrjun að öðru meiru, ef svo vill verkast, og með tilliti til þess, sem áður hefur komið fram um óskir varðandi Hvalfjörð, er mjög líklegt, að það geti einmitt orðið sótt á að koma upp þarna raunverulegri flotastöð í áföngum, - í staðinn fyrir, að áður hefur verið farið fram á meira og því hefur verið illa tekið, þá sé farið fram á minna með það fyrir augum að koma þarna upp flotastöð í áföngum. Við teljum þess vegna, að það sé lífsnauðsyn að taka þessa línu hreina og leyfa ekki neinar nýjar framkvæmdir í Hvalfirði af þessu tagi og leyfa ekki Atlantshafsbandalaginu að setja þarna upp nýja stöð. Þetta er okkar afstaða, og þetta er okkar hugsun. Við teljum, að það væri mjög illa farið, ef það væri farið að færa út hernaðarframkvæmdir í landinu, eins og nú standa sakir, og koma upp nýjum stöðvum. Og við bendum á, og ég benti á það um daginn líka, og ég bendi á það enn, að það er ekkert ólíklegt, að ef léð er nú máls á því að setja þarna upp stöð á vegum NATO, þá kæmu, áður en langt um líður, óskir um að setja varnarlið í þá stöð, og gæti þá, áður en menn vissu, verið þannig komið, að þarna yrði flota- og hernaðarstöð á aðalþjóðleiðinni umhverfis landið. Við viljum ekki eiga þátt í þessu, og við viljum skora á hæstv. ríkisstj. að gera ekki samning um að byggja þessa nýju stöð í Hvalfirði á vegum NATO og ljá ekki máls á þessum framkvæmdum. Ég vil benda á, eins og ég hef áður gert, að þótt Íslendingar séu aðilar að Atlantshafsbandalaginu, ber þeim engin skylda til að leyfa framkvæmdir eins og þessar, og það er algerlega á okkar valdi sjálfra, hvaða framkvæmdir við leyfum í sambandi við varnarundirbúning í landinu. Það hvílir ekki á okkur nein samningsskylda í þessu efni og heldur engin siðferðileg eða mórölsk skylda, vegna þess að þegar Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið, var það greinilega tekið fram af þeim, sem töluðu fyrir ríkisstj. og Alþingi, að það væri ekki gert ráð fyrir því, að hér yrði erlent varnarlið á friðartímum í landinu. Og það var margtekið fram af þeim, sem ræddu við íslenzka ráðamenn á þeim tímum um afstöðu Íslands og annarra landa til Atlantshafsbandalagsins, að það væri stórfelldur ávinningur að því fyrir bandalagið, ef Ísland vildi vera með, þó að hér yrði ekki leyfður neinn her á friðartímum, og við töldum það, sem stóðum að þeirri framkvæmd, einnig ávinning fyrir Ísland, vegna þess að í Atlantshafsbandalaginu eru gagnkvæmar yfirlýsingar og skuldbindingar um, að árás á einn er skoðuð sem árás á annan og í þessu væri fólgin mikil vernd fyrir Ísland, og ég er enn sömu skoðunar um þetta og ég var þá. Nú hefur verið hér varnarlið í landinu ærið lengi, og það hefur verið byggt á því, hversu ófriðvænlegt hefur verið í heiminum, og þegar tillit er tekið til þess, er það alveg augljóst mál, að íslendingar hafa a.m.k. uppfyllt það, sem þeir létu skína í, að þeir gætu lagt fram til þessara mála, þegar þeir gerðust aðilar að NATO, - uppfyllt það alveg fullkomlega og vel það, sem þá var látið skína í að kæmi til greina, þannig að um siðferðislega skyldu vegna verunnar í Atlantshafsbandalaginu til að leyfa að koma upp nýrri hernaðarstöð í Hvalfirði er alls ekki að ræða. Að okkar áliti verður, eins og ég sagði áðan, að taka hér hreina stefnu og leyfa ekki þarna neinar nýjar hernaðarframkvæmdir á vegum Atlantshafsbandalagsins. Þá vil ég segja það varðandi sjálfa þáltill., sem fyrir liggur, að það er okkar skoðun, að hér sé um stórfellt mál að ræða, hér sé um stefnumál að ræða, hvort eigi að ganga út á þá braut að veita þarna leyfi fyrir hernaðarmannvirkjum. Það skiptir ekki ákaflega miklu máli í því sambandi, hvort þau mannvirki, sem byrjað er að leyfa þarna á vegum NATO, eru stór eða smá, heldur er hitt „prinsip"-atriði, hvort á að fara að leyfa NATO að byggja hernaðarmannvirki í Hvalfirði. Við álítum því, að það sé algerlega rangt og eigi ekki að koma til mála að afgreiða nokkuð slíkt, án þess að um það sé fjallað á Alþingi eða samþykki Alþingis komi hreinlega til. Og í því sambandi skipta lagakrókar engu máll. Hér er um stóra ákvörðun að ræða, hér er um verulegt stefnumál að ræða, hvort það eigi að ganga inn á þessa braut eða ekki, og af þeim ástæðum álitum við, að það sé ekki viðeigandi af hæstv. ríkisstj. og hún sé ámælisverð fyrir, ef hún ætlar sér að gera slíkan samning, án þess að hafa fyrir því fullt samþykki Alþingis. Af þessu leiðir, að við munum standa með þeirri þáltill., sem hér er borin fram, því að hún einskorðar sig við það að lýsa yfir, að það sé skoðun Alþingis, að óheimilt sé að gera nokkra samninga við Atlantshafsbandalagið um framkvæmdir i Hvalfirði, nema samþykki Alþingis komi til. Og sé þessi þáltill., samþ., er það alveg augljóst mál, að stjórnin hefur ekki neina heimild til að gera þetta. Ég lýsi því fylgi við þessa þátill,. eins og hún liggur fyrir.



Herra forseti. Ég ætla mér nú ekki að tala hér langt mál i kvöld. Það er þó ekki vegna þess, að hér sé um neitt smámál að ræða. Hér er vissulega stórmál á ferðinni, vafalaust eitt hinna stærri, ef ekki hinna stærstu, sem fyrir Alþingi liggja. En ástæðan til þess, að ég tel mig ekki þurfa að vera langorðan, er sú, að frsm. þeirrar till., sem hér er til umr., hv. 5, landsk. þm. (RA), reifaði málið svo vel í tæpitungulausri og rökfastri ræðu hér í dag, að ég tel þar ekki þörf miklu við að bæta. Hæstv. utanrrh. hefur gert nokkra tilraun til að hrekja sumar röksemdir frsm., en ég verð að segja, að þær tilraunir hafa ekki tekizt. Þrátt fyrir alkunna leikni þessa hæstv. ráðh., leikni hans við að verja erfiðan og stundum heldur vondan málstað með ísmeygilegum orðaleppum og stundum með nokkuð frjálslegri meðferð á staðreyndum, þá held ég, að honum hafi varla tekizt í þessu máli að slá ryki í augu nokkurs manns, sem á annað borð vill sjá sannleikann, sjá kjarna málsins. Það er rétt hjá hæstv. utanrrh., að það eru tvö mikilvæg atriði í þessu máli. Í fyrsta lagi það, hvort hæstv. ríkisstj. sé heimilt að gera slíkan samning um Hvalfjörð við NATO, sem hér er um að ræða, án þess að spyrja Alþingi. Og það er í öðru lagi um það að ræða, og um það deilt, hvers konar mannvirkjagerð sé eða geti orðið um að ræða í Hvalfirði. Þessi tvö atriði vil ég því ræða hér örlítið nánar í tilefni af ræðu hæstv. ráðh. Um fyrra atriðið, um heimild ríkisstj. til einhliða samningagerðar, vil ég fyrst og fremst segja þetta: Hæstv. ráðh. reynir að verja afstöðu sina, Þá, að hann hafi heimild til samningagerðarinnar einhliða, með því að vitna í varnarsamninginn svonefnda við Bandaríki Norður-Ameríku, á grundvelli hans sé heimilt að semja nú einhliða um Hvalfjörð við NATO. En hér er víssulega nokkuð málum blandað hjá hæstv. ráðh. Herstöðvasamningurinn var skýlaust gerður við Bandaríki Norður-Ameríku og ekki við aðra þjóð. Bandaríkin og Atlantshafsbandalagið eru engan veginn sami aðili, þótt náin samvinna sé á milli, og þetta veit hæstv. utanrrh, mætavel. Hér er heldur alls ekki um það að ræða að gera samkomulag um Hvalfjörð við Bandaríkin á grundvelli herstöðvasamningsins. Það er því þarflaust að ræða um það hér, hversu viðtækt samkomulag ríkisstj. gæti gert við Bandaríkin um herstöðvar, um bækistöðvar og aðstöðu á grundvelli hins margumtalaða herstöðvasamnings. Þarna er, eins og þegar er viðurkennt, um Það að ræða að gera samning við annan aðila, við NATO, við hernaðarsamtök margra Evrópuríkja. Það er því alveg skýlaust, að samningur við Atlantshafsbandalagið um Hvalfjörð verður ekki gerður á grundveili herstöðvasamningsins við Bandaríkin, enda er ekki ætlunin að gera það. Þess vegna stendur það alveg óhrakið, að hæstv. ríkisstj. skortir algerlega lagaheimild til að gera samning um íslenzk landsréttindi við NATO. Slík samningagerð bryti alveg ótvírætt í bág við skýlaus ákvæði stjórnarskrárinnar. Gagnstæðar staðhæfingar hæstv. utanrrh. breyta þessum staðreyndum í engu. Hann og hæstv. ríkisstj. virðast vera staðráðin í að taka sér þarna vald, sem þessir aðilar hafa ekki. Ég held, að þetta liggi alveg ljóst fyrir, og það er þetta, sem Alþingi ber tvímælalaust skylda til að hindra, og Alþingi gerir það bezt með því að samþykkja þá till., sem hér liggur fyrir. Það er svo algerlega rétt athugað hjá hv. síðasta ræðumanni, 1. þm. Austf. (EystJ), að lagahlið þessa máls er engan veginn aðalatriðið, engan veginn þungamiðjan, heldur hitt, að bessi samningagerð fyrirhugaða um Hvalfjörð er slíkt stórmál, að það væri alger óhæfa að ganga fram hjá Alþingi, meðan það situr, og gera samninga um slíkt mál bak við það. Ég kem þá að hinu síðara atriði þessa máls, hvort hér sé um að ræða upphaf að hernaðarframkvæmdum í Hvalfirði eða ekki, og sé um upphaf slíkra framkvæmda að ræða, þá hversu alvarlegs eðlis þetta mál er eða kann að verða. Hæstv. ráðh. gerði hér í ræðu sinni og hefur gert áður sem minnst úr þessu öllu, allri þessari samningagerð, og staðhæfir hvað eftir annað, að hér sé ekki um neina samninga varðandi hernaðarmannvirki eða hernaðarframkvæmdir að ræða og sízt af öllu neitt, sem gæti snert atómvopn. En ef við lítum aðeins á það, hver er forsaga þessara mála, getur verið, að maður efist um það, að hér sé í þessum staðhæfingum hæstv. ráðh. öll sagan sögð nákvæmlega rétt og ekkert undan dregið. Það hafa nefnilega áður komið fram kröfur um stórfellda bækistöð fyrir herflota í Hvalfirði. Þetta er alveg ómótmælanlegt, og ég held, að nú upp á síðkastið hafi því jafnvel ekki verið mótmælt. Þessari alkunnu staðreynd þýðir ekkert að reyna að neita. Og nú vaknar óneitanlega sú spurning í hugum manna: Er ekki núna ætlunin, er það ekki meining þeirra, sem þarna standa öðrum megin að þessari samningagerð, að reyna nú að ná því í áföngum, sem áður var farið fram á að fá í einu lagi? Ég held, að það sé engan veginn ástæðulaust, Þó að menn spyrji, því að hver hefur reynslan verið hjá okkur i sambandi við ýmis viðkvæm og mikilvæg utanríkismál, sum hin stærstu mál, sem komið hafa til okkar kasta á síðustu 25–30 árum? Ég held, að það megi segja, að Það hafi komið fyrir oftar en einu sinni og oftar en tvisvar, að íslenzka þjóðin frétti um það, sem í vændum var, sem verið var að semja um, fyrst frá erlendum aðilum, ýmist úr erlendum blöðum, eftir erlendum fréttastofum eða á annan hátt frá útiöndum. Þannig hefur þetta því miður gengið til, þannig hefur hreinskilnin stundum verið í sambandi við íslenzk utanríkismál, og þess vegna er von, að menn spyrji: Er e.t.v. verið að leika sama leikinn enn? Það var fyrr á þessu ári, sem um það var töluvert mikið rætt í erlendum blöðum, sérstaklega er mér um það kunnugt, að það var mikið rætt í norskum blöðum, að nú væru að fara fram mjög mikilvægar breytingar á svonefndum varnarmálum Atlantshafsbandalagsins. Þá var það til umr. til að mynda í norsku blöðunum Orientering og Dagbladet, að norskir firðir kynnu e.t.v. að hafa mikla þýðingu í sambandi við þessar breytingar, í sambandi við þessa fyrirhuguðu uppbyggingu nýrrar varnarkeðju við Norður Atlantshaf, eins og það var kallað, uppbyggingu kerfis, sem fyrst og fremst væri byggt á Pólaris-kafbátum, kafbátum, sem flutt geta atómvopn, og að einhverju leyti einnig á ofansjávarskipum. Þessi norsku blöð skýrðu frá því og fjölluðu um það, að norskir ráðamenn, bæði Lange utanrrh. og landvarnamálaráðh., hafi að vísu neitað því hvað eftir annað, að til mála kæmi, að norsk landssvæði verði léð undir atómstöðvar af neinu tagi. Frá því var einnig sagt, að þessir norsku ráðh. hefðu neitað því, að nein tilmæli hefðu enn komið fram til norskra stjórnarvalda um, að slík aðstaða yrði veitt við Noreg. En þessi norsku blöð, sem ég vitna hér til, lögðu hins vegar á það áherzlu, að hvenær sem væri gætu slík tilmæli borizt. Og þau töldu jafnvel ekki útilokað, að eitthvað slíkt hefði þegar komið til umr., hvað sem formlegri beiðni um slíkt kynni að liða. Og þau drógu þetta af því, blöðin, að nýskipan þessara varnarmála Atlantshafsbandalagsins væri alveg tvímælalaust á döfinni, það væri verið að byrja að framkvæma hana og í því sambandi væri algerlega upplýst, að þýðing hafdjúpsins á norðurhveli jarðar og ýmissa stöðva á því svæði yrði mjög mikilvæg, hafi farið mjög vaxandi, einkum með tilkomu þessara Pólaris-kafbáta, og blöðin sögðu, að það mætti telja líklegt, að ráðamenn í þessum efnum hefðu þegar augastað á ströndum Grænlands, Íslands og e.t.v. Noregs í þessu sambandi. Í hinum sömu heimildum sagði einnig, að sérfræðingar Atlantshafsbandalagsins varðandi þessa atómkafbáta telji hvergi betri aðstöðu fyrir kafbátabækistöð en í Hvalfirði á Íslandi, enda mundi hafa verið um það rætt í þeim herbúðum, að höfuðstöðvar þessara kafbáta við norðanvert Atlantshaf ættu að vera þar. Hæstv. utanrrh. neitar þessu öllu saman. Hann neitar því, að neitt, sem talizt geti hernaðarmannvirki, sé í bígerð í sambandi við þessa samninga um Hvalfjörð. Þetta sé allt saman ákaflega sakleysislegt, hér sé um að ræða endurnýjun benzínbirgðastöðva, það eigi að setja niður eða það eigi að koma hingað með einhverjar múrningar, eins og hann orðaði það einu sinni, sem alls ekki virðist eiga að nota, kannske eigi bara að liggja uppi á landi. Og hann vili telja mönnum trú um það, að Atlantshafsbandalagið af sérstakri umhyggju fyrir Íslendingum, að því er virðist, sé að endurnýja þar og koma upp nýjum geymum til þess að hafa þar varabirgðir af benzíni fyrir Íslendinga og varnarliðið. En eins og ég áðan sagði, er það nú svo þrátt fyrir þessar staðhæfingar hæstv. ráðh., að reynslan, reynsla okkar Íslendinga i sambandi við viðkvæm utanríkismál, hvetur óneitanlega til varfærni, hún hvetur til þess, að menn séu á verði. Reynslan sýnir, að hátíðlegar yfirlýsingar núv. hæstv. utanrrh. i stórmálum, jafnvei gefnar hv. Alþingi og íslenzku þjóðinni héðan úr þessum ræðustól, hafa áður reynzt heldur lítils virði, því miður. Þess vegna er það ekki undarlegt, þó að menn séu dálítið tortryggnir og þó að þeir leitist þess vegna við að draga ályktanir af líkum, reyni að átta sig á því sjálfir, hvað um er að vera og hv að í vændum kynni að vera. Og í því sambandi liggur tvennt sérstaklega ljóst fyrir, sem ástæða er til að vekja athygli á. Í fyrsta lagi, að tiltölulega nýlega hefur verið lagt á það mikið kapp að byggja svonefnda lóranstöð á Snæfellsnesi. Það er vitað, að einmitt slík stöð er talin afar mikilvæg í sambandi við Pólaris-kafbáta. Hún er talin sérstaklega vel til þess fallin að auðvelda staðarákvarðanir slíkra neðansjávarskipa. Og í öðru lagi hefur Atlantshafsbandalagið farið þess á leit að gera við íslenzk stjórnarvöld samning um mannvirkjagerð í Hvalfirði, þeim stað, þar sem áður hefur verið krafizt stórfelldra hernaðarmannvirkja. Það er reynt að gera sem minnst úr því, hvað í þessum tilmælum felst. Þó er játað, að hér er ekki aðeins til umr. endurnýjun og aukning benzíngeyma, heldur er hér einnig þegar í þessari samningagerð um bryggjugerð og lagningu legufæra skipa af einhverju tagi að ræða. Frsm. þessarar till. sýndi fram á það með ljósum rökum í frumræðu sinni hér í dag, að hæstv. ríkisstj. hefur enga lagaheimild til að gera slíkan samning sem hér er um að ræða, og ég vil leggja á það áherzlu, að enn þá síður hefur hún siðferðilega heimild til að gera slíkt að Alþingi forspurðu, meðan það situr að störfum. Og ég vil að lokum segja aðeins þetta, að sómi Alþingis er undir því kominn, að það haldi stjórnarskrá ríkisins í heiðri, að það skjóti sér ekki undan þeirri ábyrgð, sem stjórnarskráin leggur því á herðar. Þess vegna ber hv. Alþingi að afgreiða þá till., sem hér liggur fyrir, afgreiða hana fljótt, afgreiða hana á jákvæðan hátt.



Herra forseti. í framsöguræðu minni í dag benti ég á það, að á þessu máli væru fyrst og fremst tvær hliðar, þ.e.a.s. hin lagalega hlið málsins og í öðru lagi sú hlið, sem snýr að þeirri spurningu, hvað raunverulega sé á seyði í Hvalfirði og hvað raunverulega sé ætlunin að gera þar. Ég er sammála tveimur seinustu ræðumönnum um það, að lagalega hlið málsins skiptir ekki mestu máli. En á hitt vil ég benda, að það hlýtur að varða hv. Alþingi töluvert miklu, hvort stjórnarskrá íslenzka lýðveldisins er þverbrotin frammi fyrir allri þjóðinni, og þar af leiðandi hljótum við að reyna að brjóta það mál til mergjar, hvort svo sé, ef af samningum verður og án þess að Alþingi sé spurt. Hin lagalega hlið málsins rís upp af þeirri staðreynd, að í stjórnarskrá lýðveldisins, 21. gr. nánar tiltekið, segir, að ríkisstj. megi enga samninga gera við erlend ríki, sem hafi í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi, nema samþykki Alþingis komi til. Hæstv, utanrrh. gerði nokkra tilraun hér áðan til að sýna fram á, að þetta væri ekki stjórnarskrárbrot og að ríkisstj. hefði fullkomna lagaheimild til að gera þetta. Hann mótmælti því ekki, að hér er um að ræða samning við erlent ríki, eins og á er kveðið í stjórnarskránni. Hann mótmælti því ekki heldur, að hér er um að ræða kvaðir á landi. Hann reyndi ekki að styðja mál sitt þeim rökum, að skapað hefði verið fordæmi, sem leyfði þessa sérstöku málsmeðferð. Það merkilega var, að hæstv. utanrrh. gerði ekki hina minnstu tilraun til þess að svara þeirri ásökun, sem ég bar hér fram í dag, þegar ég skýrði frá því og benti á það, að þegar samningur um lóranstöð á Snæfellsnesi var gerður í marz 1959, var hann gerður á röngum forsendum, þjóð og þing var blekkt og það var rangt skýrt frá aðalatriðum málsins. Ég fullyrti þá, að hæstv. utanrrh. hefði laumað þeim framkvæmdum inn á þjóðina, svo að litið bar á, og benti á, að aldrei hefði komið fram, að sá samningur væri gerður við Atlantshafsbandalagið, heldur þvert á móti voru þar tilgreindir aðrir aðilar. En núna, þegar hæstv. utanrrh. ræðir þessi mál, kemur það skýrt fram, að sá samningur var einmitt gerður við Atlantshafsbandalagið. Hæstv. utanrrh. gerði enga tilraun til að útskýra þetta, og vil ég vekja sérstaka athygli á því. Allur málflutningur hæstv. utanrrh. byggðist á því, að ríkisstj. væri heimilt að gera þennan samning upp á sitt eindæmi á grundvelli varnarsamningsins, eins og hann hefur svo oftlega komizt að orði. Hann ætlar að reyna að komast fram hjá stjórnarskrárákvæðinu á þeim forsendum, að í samningnum frá 1951 við Bandaríkjamenn er ekkert um það rætt, hvað framkvæmt skuli eða hvar í landinu það skuli gert. Hann virðist sem sagt álfta, að á grundvelli þessa samnings geti ríkisstj. gert hvað eina, sem hún vill, hún geti haldið áfram um alla framtíð, komandi ríkisstj. geti byggt á þessum samningi, sem gerður var fyrir 12 árum, og þær geti leyft sér að halda áfram að byggja upp herstöðvar allt í kringum landið að vild og án þess að spyrja Alþingi nokkurn tíma leyfis. Ég vil ítreka það, sem ég sagði hér í dag, það er aldeilis útilokað, að ríkisstj. geti sniðgengið það ákvæði stjskr., sem ég nefndi hér áðan, með því að vísa til samningsgerðar, sem aðeins hefur lagagildi. Hingað til hafa lög ekki verið sett ofar stjórnarskránni. Það er útilokað, að í eitt skipti sé hægt að semja um það við erlent ríki,að um alla framtíð skuli stjórnarskráin sniðgengin. Varðandi þá spurningu, hvað gera skuli, þar sem ekkert standi í samningnum um það, hvaða framkvæmdir séu leyfðar eða ekki, liggur í augum uppi, að það verður ekki túlkað á annan veg en þann, að með samningnum hafi verið leyfðar þær framkvæmdir, sem þá voru fyrirhugaðar og þá var hafizt handa um, og á þeim landssvæðum, sem Bandaríkjamenn fengu þá að nota, en þegar til frekari framkvæmda kemur, er nauðsynlegt að gera sérstakan samning hverju sinni og bera þann samning undir Alþ., eins og stjskr. segir mjög greinilega frá. Sem sagt, eins og ég sagði í dag, hér hlýtur allt að fylgjast að. Sé gerður nýr samningur, sem hefur í sér fólginn nýjan yfirráðarétt erlends ríkis á íslenzku landi og hafi þar með í sér fólgnar nýjar kvaðir á íslenzku landi, verður að koma til nýtt samþykki Alþingis. Hin hlið málsins er sú spurning, sem ég gat um áðan, að hverju raunverulega er stefnt með framkvæmdum í Hvalfirði. Ég færði að því allsterkar líkur hér í dag, að það væri með þessum framkvæmdum, sem nú standa til, ekki aðeins verið að koma upp nokkrum olíubirgðum i Hvalfirði, heldur þvert á móti, að verið væri að byggja flotastöð þar í áföngum. Þessu hefur hæstv. utanrrh. mótmælt. Að sjálfsögðu verður ekki endanlega úr þessu skorið, eins og málin standa í dag, úr því að hæstv. utanrrh. mótmælir. En hitt hlýtur að liggja í augum uppi, að hver og einn skynsamur maður i landinu getur metið líkurnar, og ég vil enn einu sinni nefna þessar sterku líkur. Í fyrsta lagi er það hinn augljósi áhugi Bandaríkjamanna í fjöldamörg ár á því að koma upp flotastöð í Hvalfirði. Í því sambandi er nærtækast að vitna í orð hæstv. utanrrh., sem hann lét frá sér fara hér fyrir nokkrum vikum, þar sem hann sagði það alveg skýrt og greinilega með þessum nákvæmu orðum, að 1955 hefðu komið tilmæli til Framsfl, um stórfelldar hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði. Ég hef hins vegar haldið því fram hér, að það sé alveg augljóst mál, að Bandaríkjamenn stefni enn að þessu sama marki, og það sé engin ástæða til þess að efast um það. Við flm. þessarar till. höfum bent á ásókn Bandaríkjamanna í kafbátastöðvar víða í nágrannalöndunum. Við höfum greint frá því, að þeir hafi fengið neikvæðar viðtökur í Noregi, og við höfum bent á það, sem flestum mönnum mun ljóst, sem fylgjast með erlendum stjórnmálum, að líkurnar fyrir því, að Bandaríkjamenn haldi sínum kafbátastöðvum í Bretlandi, fara minnkandi, um leið og sigurlíkur Verkamannaflokksins fara vaxandi. Á það hefur líka verið bent, að Hvalfjörður er talinn mjög heppilegur staður fyrir slíka kafbátastóð og hentar til slíks brúks. Loks hefur á það verið bent, að ríkisstj. hefur að undanförnu tekið hvert skrefið af öðru í þessa átt, og það er ekkert, sem skyggir á það og mælir á móti því, að það sé einmitt verið að stíga þetta skref í áföngum. Í fyrsta lagi hefur bandaríski flotinn nýverið tekið við yfirstjórn kafbátaflotans á norðanverðu Atlantshafi og tekið við herstöðvunum hér á landi. Flotinn er sem sagt réttilega kominn í stað landhersins, og á því þurfti að sjálfsögðu að halda, ef gera átti mjög þýðingarmikla flotastöð á Íslandi. Á þetta hefur hæstv. utanrrh. ekki enn þá þorað að minnast. Í öðru lagi höfum við bent á þá furðulegu staðreynd, að erlent ríki hefur fengið réttindi til að mæla og kortleggja botn innan íslenzkrar lögsögu, þ.e.a.s. einmitt botn Faxaflóa, allt nágrenni Hvalfjarðar. Ekki hefur hæstv. utanrrh. minnzt á bessa staðreynd. Í þriðja lagi höfum við bent á, að lóranstöðin á Snæfellsnesi og staðsetning hennar er augljóslega miðuð við að geta orðið heppileg miðunarstöð fyrir kafbáta, og nú bætist fjórða atriðið við, þar sem eru þessar framkvæmdir í Hvalfirði. Eins og ég sagði áðan, hafa verið færðar sterkar líkur að okkar máli. Utanrrh. neitar. Og það er vissulega rétt að minna á það, að þegar slík mál hafa verið á döfinni, hafa þessir herrar alltaf neitað. Þeir hafa aldrei viljað viðurkenna nokkurn skapaðan hlut, fyrr en allt var um garð gengið. Það er rétt að minna á einn mjög hliðstæðan atburð fyrir um það bil 17 árum, þ.e.a.s. 1946. Hvað gerðist þá um haustið? Jú, þá stóð til að gera nýjan samning við Bandaríkjamenn um aðstöðu í Keflavík. Þá sögðu andstæðingar þess samnings. að enda þótt hann kynni kannske að líta sakleysislega út á yfirborðinu, væri hann vissulega fyrirboði þess, sem koma mundi. En forsvarsmenn samningsins, þ.e.a.s. Alþfl., Sjálfstfl. og helmingurinn af Framsfl., sögðu: Þetta er ósköp saklaust fyrirbæri, sem hér er á seyði. þetta er aðeins lendingarleyfi fyrir bandaríska flugherinn. - Og það er rétt í því sambandi að rifja upp, hverjar voru fyrirsagnir blaðanna á þessum tíma. Þegar þessi samningur var gerður, 20. sept., sagði Morgunblaðið, með leyfi forseta: „Herstöðvamálið er niður fallið. Bandaríkjamenn flytja brott allan her sinn frá Íslandi. Flugvöllurinn við Keflavík afhentur Íslendingum. Herstöðvamálið er úr sögunni. Bandaríkin hafa nú algerlega látið niður falla óskir sínar um herstöðvar á Íslandi. Er það vissulega lofsvert, að þetta volduga lýðræðisríki hefur nú skilið tilfinningar íslenzku þjóðarinnar í þessum viðkvæmu málum og tekið fullt tillit til þeirra. Þessi samningur felur í sér uppfyllingu þeirra óska. sem íslenzka þjóðin hefur skýrt og skorinort látið í ljós.“ Þetta sögðu þessir sömu herrar, um leið og Keflavíkursamningurinn var gerður. Og þarf ég annað en minna á, hvað síðan hefur gerzt og hvert var framhald þessara mála, til þess að sýna fram á, hvað þetta mál og málið 1946 eru nauðalík? Ég vil aðeins bæta því við, hvað málgagn hæstv. utanrrh. sagði á þessum sama tíma. þegar það átti að líta svo út, að herinn væri að fara, en þá var hann einmitt að koma. Þá sagði Alþýðublaðið 20. sept., með leyfi hæstv. forseta: „Herstöðvamálið er úr sögunni. Bandaríkin vilja fella niður herverndarsamninginn, afhenda Keflavíkurflugvöll og flytja allt lið héðan, en vilja fá afnotarétt af flugvellinum undir íslenzkri stjórn til uppfyllingar skuldbindingum sínum um hernám Þýzkalands. Má öllum vera ljóst, að Bandaríkin hafa með þessu tilboði fallið frá öllum tilmælum um leigu á herstóð hér á landi, hvort heldur til lengri eða skemmri tíma, m.ö.o.: að herstöðvamálið er með öllu úr sögunni" Þar fengu menn að heyra það. Og þetta gerðist nákvæmlega sömu dagana, þegar herstöðvamálið var að byrja. Skyldi það ekki vera sama sagan, sem er að gerast í dag?



Herra forseti. Það hefur farið svo um þessar umr., að svo til allt, sem sagt hefur verið hér í kvöld, er áður fram komið í málinu, og ekkert nýtt hefur bætzt við. Þeir, sem talað hafa fyrir þeirri till., sem hér liggur fyrir til umr., hafa talið upp öll sín fyrri rök, sem áður er margsinnis búið að hrekja. Ég vék að þeim nokkuð í minni fyrri ræðu og ætla þess vegna ekki að gera það með mörgum orðum nú. Það virðist alveg ljóst með hv. 1. flm. þessarar till., að hann gerir sér ekki hina allra minnstu grein fyrir því, hvert er efni og eðli varnarsamningsins frá 1951. Hann endurtók í ræðu sinni hér áðan þá fyrri fullyrðingu, að ef varnarliðið þyrfti á einhverri aðstöðu að halda á Íslandi, einhverju landssvæði, eftir að varnarsamningurinn var gerður, bæri ríkisstj. skilyrðislaust að leggja allt slíkt fyrir Alþingi, áður en nokkur ákvörðun yrði tekin, ella væru samningar um slíka hluti með öllu óheimilir, lögleysa og stjórnarskrárbrot. Hann tók það líka fram enn á ný, að þegar verið væri að ræða um geymana í Hvalfirði nú, væri verið að semja við allt annan aðila en áður hefði verið samið, hér væri nýr aðili á ferðinni. Ég benti þessum hv. þm. á í ræðu minni áðan, að allar eru bessar fullyrðingar rangar, og ef hann aðeins hefði viljað hafa svo lítið fyrir að líta á sjálfan varnarsamninginn og lesa hann, getur hann séð, að allt, sem hann heldur fram um þetta, eru helberar firrur. Varnarsamningurinn tekur það sjálfur fram berum orðum, að það er ríkisstj. Íslands, sem er aðili annars vegar, en hins vegar er það ríkisstj. Bandaríkjanna sem umboðsaðili Norður-Atlantshafsbandalagsins. Bandaríkin taka að sér fyrir hönd Norður-Atlantshafsbandalagsins að annast varnir Íslands. Þau koma með varnarliðið hingað á vegum og í umboði Atlantshafsbandalagsins, og allt, sem Bandaríkjamenn gera hér, gera þeir fyrir hönd bandalagsins. Ríkisstj. Íslands hins vegar skuldbindur sig til að afhenda Bandaríkjunum sem umboðsaðila Atlantshafsbandalagsins þá aðstöðu á Íslandi, sem nauðsynleg er til framkvæmdar varnanna og báðir aðilar eru ásáttir um. Þessi samningur var lagður fyrir Alþingi og lögfestur þar. Þar með var ríkisstj. í eitt skipti fyrir öll gefið nauðsynlegt umboð til þess að láta varnarliðið fá þá aðstöðu á Íslandi, sem báðar ríkisstj. yrðu sammála um. Um þetta er ekki nokkur leið að deila. Í krafti þessa ákvæðis hefur síðan varnarliðið fengið öll þau landssvæði og þá aðstöðu, sem það hefur haft á Íslandi, frá því að það fyrst kom hingað. í krafti þessa ákvæðis var Keflavíkurflugvöllur afhentur varnarliðinu til afnota. Það út af fyrir sig var aldrei lagt fyrir Alþingi og aldrei borið undir Alþingi, og engum kom til hugar, að þess þyrfti. Skömmu síðar fær varnarliðið landssvæði í Hornafirði til að byggja þar radarstöð og fer þangað með varnarlið. Ríkisstj. afhenti varnarliðinu þetta land. Engum kom til hugar að bera það undir Alþingi. Í annað skipti fékk varnarliðið landssvæði á Langanesi og fer þangað með varnarlið. Ríkisstj. afhenti varnarliðinu þetta land. Engum kom til hugar að ætla að bera það undir Alþ., enda var slíkt fjarstæða. Í þriðja sinn kemur síðan radarstöðin á Vesturlandi, sem er afhent nákvæmlega á sama hátt. Þarna höfum við Keflavíkurflugvöll og land undir þrjár radarstöðvar, sem er afhent varnarliðinu með samkomulagi við ríkisstj., án þess að nokkurt þessara atriða sé borið undir Alþ., og þetta er allt byggt á því ákvæði varnarsamningsins, sem ég hef vitnað til. Sama skeður síðar í sambandi við stöðina á Snæfellsnesi. Það er því alveg furðanleg óskammfeilni hjá hv. 1. flm. þáltill. að vera enn, eftir að búið er að benda á allar þessar staðreyndir, að þrástagast á því, að það sé stjórnarskrárbrot af hálfu ríkisstj., ef hún ber það ekki undir Alþ., í hvert skipti sem hún fær varnarliðinu einhverja aðstöðu á Íslandi, hvort sem það er landssvæði eða annað. Og svo segir þessi hv. þm. enn þá, að nú sé verið að semja við annan aðila en varnarsamningurinn var gerður við. Varnarsamningurinn var gerður við Bandaríkin í umboði Atlantshafsbandalagsins. Það samkomulag, sem ríkisstj. er að gera innan marka varnarsamningsins, er ekki sjálfstæður eða sérstakur samningur. Það er framkvæmdarsamningur við varnarsamninginn, hann er gerður við Bandaríkin í umboði og með samþykki Atlantshafsbandalagsins. Atlantshafsbandalagið leggur fram féð að mestu, Bandaríkin að nokkru og Bandaríkin annast framkvæmdina. En vegna þess að Atlantshafsbandalagið leggur þarna fram fé að nokkru, kemur það einnig fram sem beinn samningsaðili. Hér er því ekkert nýtt á ferðinni og hér kemur enginn nýr aðili til sögunnar. Hv. 1. þm. Austf. sagði, að Bandaríkin og NATO ættu að fara að byggja nýja olíustöð í Hvalfirði, væri þar um nýjar hernaðarframkvæmdir að ræða, þetta væri slíkt stórmál, að Framsfl. vildi ekki á það fallast, og m.a. gæti þetta leitt til þess, að einhverjir hermenn yrðu til varnar þessum olíustöðvum í Hvalfirði. Sérstaklega lýsti þessi hv. þm. því yfir, að slíkt stórmál sem þetta yrði að leggjast fyrir hv. Alþ., áður en hægt væri að afgreiða það. Undir þetta tóku svo að sjálfsögðu þeir þm., sem hér hafa talað af hálfu Alþb. og samherja þess, hvað sem þeir nú kalla sig. Ég vil nú minna þessa þm. og ekki hvað sízt hv. 1. þm. Austf. á, að fyrir nokkrum árum hafði varnarliðið enga aðstöðu í Hvalfirði. Það voru þar olíugeymar, en þar var geymt eldsneyti fyrir íslenzk fiskiskip. Svo skeður það einn dag, að olíufélagið, sem á þessa geyma, losar alla olíuna og allt eldsneytið, sem skipunum var ætlað, af geymunum og semur við varnarliðið um, að geymarnir skuli hér eftir notaðir til þess að geyma eldsneyti fyrir varnarliðið. Með þessum samningum byrja afnot varnarliðsins af Hvalfirði. Það var olíufélagið, sem innleiddi þessi afnot varnarliðsins af Hvalfirði með þessum samningum. Ekki sáu þeir, sem að þessum samningum stóðu, og eru þeir nokkuð nákomnir hv. 1. þm. Austf., að því er mér er kunnugt, ástæðu til að spyrja ríkisstj. um þetta, og ekki þótti ástæða til þess, að Alþingi skipti sér neitt af því, þó að olíufélagið í Hvalfirði væri að taka um 40 olíugeyma þar í þjónustu varnarliðsins. Og það gerðist svolítið meira. Nokkurn veginn um það leyti, sem farið var að dæla fyrstu olíudropunum á geymana, kom hópur varnarliðsmanna, sem settist að í Hvalfirði, til þess að gæta olíunnar þar í samráði og með samþykki olíufélagsins, sem hafði tekið að sér geymsluna á eldsneytinu. Þeir, sem lögðu þar með grundvöllinn að því, að Hvalfjörður varð að nokkru leyti herstöð, sáu ekki ástæðu til þess að blanda ríkisstj. inn í þetta, og mér er ekki kunnugt um, og ég held, að það sé áreiðanlega rétt með farið hjá mér, að sú ríkisstj., sem var, þegar allt þetta gerðist, þegar geymarnir i Hvalfirði voru teknir í þjónustu varnarliðsins og þegar herinn var staðsettur í Hvalfirði, - sú ríkisstj., sem þá sat hér, hafði ekkert um þetta mál við Alþingi að tala, hún bar það aldrei undir þingið og hún spurði þingið ekkert um það. En núna, þegar þessir geymar eru orðnir svo úreltir, að eigendur geymanna eru farnir að endurnýja þá að verulegu leyti og kosta til þess stórfé og í raun og veru miklu, miklu meira fé en þeir hafa efni á og þeir eiga sjálfir, og þegar bersýnilegt er, að þeir, sem eiga þessa geyma og reka þá, geta ekki haldið þeim við, þannig að við því má búast, að þeir fari að springa hver á fætur öðrum og olían renni í sjóinn, og gengið er í það, að þeir, sem annast varnir landsins, taki að sér á eigin kostnað að vinna þetta verk fyrir okkur, þá er málið allt í einu orðið svo alvarlegt, að það má til að bera það undir Alþingi, áður en nokkuð gerist í því. Það má ekki endurnýja geymana, sem olíufélagið á sínum tíma gerði að varnarstöð í Hvalfirði, án þess að bera það undir Alþ., þó að stofnun stöðvarinnar og innleiðsla herliðsins í Hvalfirði hafi ekki verið borin undir Alþingi. Ég verð að segja, að í mínum augum er enginn annar munur á því ástandi, sem ríkt hefur í Hvalfirði, og því ástandi, sem er fram undan í Hvalfirði, en sá, að á undanförnum árum hefur íslenzkt olíufélag leigt varnarliðinu geymana og þegið nokkra umbun fyrir, en þeir geymar, sem hér eftir verða byggðir, eru eign þeirra, sem byggja þá, en ekki olíufélagsins, og þá kemur að sjálfsögðu ekki leiga eftir geymana. Það er leigan ein, sem mér finnst gera hér muninn. Fullyrðingar hv. síðasta ræðumanns og 1. flm. till. og flokksbræðra hans, sem hér hafa talað, um það, að verið sé að breyta Hvalfirði í flota- og kafbátastöð, eru svo margendurteknar og marghraktar, að ég sé ekki ástæðu til að víkja að þeim sérstaklega. Hann minntist á nokkur atriði, sem hann sagði að væru máli sínu til stuðnings. Ég sé nú sannast að segja heldur lítinn stuðning í þeim atriðum, sem hann taldi fram, sérstaklega þegar gætt er þeirra upplýsinga, sem liggja fyrir i málinu, og vitað er, hvað er að gerast. Þessi hv. þm. fullyrti, að Bandaríkin hefðu haft áhuga á að fá miklu frekari aðstöðu í Hvalfirði en bar væri eingöngu geymt eldsneyti. Þetta er alveg rétt. Það hefur enginn neitað þessu. En því hefur bara verið hafnað. Það eina, sem er að gerast, er, að það er verið að leyfa að endurbyggja, það er verið að leyfa að endurnýja geymana, sem fyrir eru. Þessi hv. þm. segir líka, að sennilega séu að verða stjórnarskipti í Bretlandi og Bandaríkjamenn séu að missa aðstöðu í Skotlandi fyrir flota sinn. Ég ætla ekki að fara að spá neinu um, hvað er að gerast í brezkum stjórnmálum, þaðan af síður ætla ég að spá neinu um það, hvernig framtíðaraðstaða Bandaríkjanna verður þar. Um þá hluti veit ég ekki nokkurn skapaðan hlut. En það liggur ljóst fyrir, að eins og ástandið hefur verið að undanförnu, er ekki um það að ræða, að nein aðstaða skapist hér til þess að flytja þann flota, sem er í Skotlandi, eða neinn hluta hans hingað til Íslands. Þá sagði hv. þm., að vegna þess að flotinn hefði tekið við rekstri herstöðvanna á Íslandi af flughernum, væru líkur fyrir því, að herskipafloti mundi í nánustu framtíð fá aðsetur hér á Íslandi. Þetta er eins og hver önnur fjarstæða. og ef þessi hv. þm. hefur eitthvað fylgzt með, á að hann að vita bað. Því var lýst yfir, þegar flotinn tók við stjórn varnarmálanna á Íslandi af flughernum, að þar væri eingöngu um að ræða mannabreytingar í landi, en ekki kæmi til mála að breyta aðstöðu á neinn hátt og flotanum væri með þessu ekki sköpuð hér nein aðstaða. Þessu var lýst yfir bæði af ríkisstj. Íslands og ríkisstj. Bandaríkianna, og á þessu hefur engin breyting orðið, hvorki í orði né í verki. Þá sagði hv. þm., að það, að Hvalfjörður hefði verið mældur af Bandaríkjamönnum, væri einhver sönnun fyrir því, að hér væri að koma floti, sem ætti að hafa hér aðsetur. Einnig þetta er fjarstæða. Bandaríkjamenn hafa verið að mæla hér á landi í mörg ár. Þeir hafa verið að mæla í kringum Ísland líka, og um leið og varnarsamningurinn var gerður 1951, var gert ráð fyrir því og þeim heimilað að gera hér nauðsynlegar mælingar. Þessi heimild hefur verið til og Bandaríkjamenn hafa haft aðstöðu og leyfi til þess að gera þetta allar götur síðan 1951. Það hefur ekki leitt til þess, að neinn floti hafi fengið hér neina aðstöðu. Þá sagði þessi hv, þm. einnig, að ég hefði farið að einhverju leyti með ósatt í sambandi við stofnun stóðvarinnar á Snæfellsnesi. Hann fer hér algerlega með rangt mál, - gersamlega. Ég vil bara benda þessum hv. þm. á að koma með þær yfirlýsingar, sem ég hef um þetta mál gefið, og ég skal sýna honum. að það er nákvæmlega satt og rétt, sem í þeim stendur samkv. því samkomulagi, sem gert var, og þeim rekstri, sem þarna hefur átt sér stað. Ég verð að segja, að þau rök, sem verið hafa hér á ferðinni í þessum umr. í kvöld, eru tvíþætt, eins og fram hefur komið, annars vegar hvort ríkisstj. hefði heimild til þess að gera það samkomulag, sem í ráði er að gera, án þess að bera það undir Alþingi, og hins vegar, hvort með þessu væri verið að stofna flotastöð. Eftir þær umr. og þau rök, sem fram hafa komið, þar sem sýnt hefur verið fram á, að ríkisstj. hefur fullkomna heimild til þessa samkomulags í varnarsamningnum og ekki er hinn minnsti fótur fyrir því, að hér sé verið að gera nokkra breytingu á því ástandi, sem ríkt hefur að undanförnu, þá furðar mig á því, að formælendur till., sem hér liggur fyrir, skuli vera að endurtaka það, sem þeir kalla rök fyrir sínu máli.



Herra forseti. Það er greinilegt, að því oftar og því meir sem hæstv. utanrrh. talar í þessu máli, því hættulegra verður það ástand, sem við búum við og því örlagaríkari verður afgreiðsla þessa máls. Það gengur eins og rauður þráður í gegnum alla hans ræðu þetta: Ég get gert allt, ég hef heimild til hvers sem ég vil, en ég ætla ekki að gera það núna. -- Og það er þetta, sem gerir það að verkum, að þessi þáltill.. sem hér liggur fyrir, verður enn þá miklu þýðingarmeiri en við raunverulega gengum út frá, flm., þegar við fluttum hana. Hæstv. utanrrh. segir: Með hernámssamningnum 1951 er því í eitt skipti fyrir öll slegið föstu, að ríkisstj. Íslands og fyrst og fremst utanrrh. Íslands hefur heimild til þess að gera það, sem hann álitur nauðsynlegt á hverjum tíma í samningum við Bandaríkin, án þess að spyrja Alþingi að. - Og ég ætla alveg sérstaklega að vekja eftirtekt hv. þm. á þessum endurteknu yfirlýsingum hæstv. utanrrh., því að þetta eru stórhættulegar yfirlýsingar. Þetta eru yfirlýsingar, sem hægt er að hagnýta sér á svo vægðarlausan hátt. að þjóðinni stendur voði af. Við munum það áður, þegar talað hefur verið um möguleikann á því að geyma kjarnorkuhlaðnar skotflaugar á Keflavíkurflugvelli, um þann hugsanlega möguleika, og þegar hæstv. utanrrh. var spurður að því, af því að bað upplýstist, að flugvélar, sem gætu skotið slíkum flaugum, mundu getað verið þar staðsettar, og hann var spurður að því, hvort hann vildi heita því, að slíkar flaugar yrðu ekki settar þangað til geymslu, nema ráðgast við Alþingi áður, og hann tók greinilega fram, að hann vildi engu lofa um það að ráðgast við Alþingi áður. M.ö.o.: það, sem hæstv. utanrrh, er að fara fram á, er, að með því, að þessi þáltill. sé ekki samþ., hafi hann algera heimild, algert alræði til að gera hvað sem er og hvaða utanrrh. sem kynni að taka við af honum á grundvelli varnarsamningsins svokallaða frá 1951, þannig að Alþ. má alvarlega vara sig, þegar svona er komið. Nú mundi maður náttúrlega segja, ef það væri eins mikið mark takandi á talinu um lýðræðið og það er oft notað, næstum því eins og þegar aðrir leggja guðs nafn við hégóma, þá ætti svo sem einn svona voðalega lýðræðíslegur ráðh. að segja alveg þveröfugt við Alþingi Íslendinga, hann ætti að segja: Jú, sem harðvítugur lögfræðingur mundi ég máske líta svo á, að ég hefði leyfi til þess að gera þetta og þetta, en af því að ég elska svo heitt bæði lýðræðið og þingræðið, dytti mér aldrei nokkurn tíma í hug að gera slíkt, án þess að tala við Alþingi. - Það mundi vera lýðræðislega mælt og þingræðislega mælt. En hér er nú farið alveg þveröfugt að. Hér er sagt við þá 60 þm., sem hér sitja: Þið hafið ekkert um þetta að segja, ég tek mér vald til að gera hvað sem mér þóknast í sambandi við þessa hluti. - Hæstv. utanrrh. er sem sé búinn að lýsa því yfir, að hann álíti, að hann geti leyft flotastöð í Hvalfirði, að hann geti jafnvel leyft að bora þar undir fyrir Pólaris-kafbáta, til þess að gera Þyrilinn kjarnorkuheldan, til að gera byrgi þar undir kjarnorkuhelt. Mér skilst, að hann meini, að ef farið væri fram á Seyðisfjörð hinn daginn sem flotastöð, og hann áliti það nauðsynlegt til verndar lýðræðinu, þá segðist hann hafa rétt til að fara eins að með Seyðisfjörð, eða hinn daginn kæmi tillaga um Eyjafjörð, t.d. Akureyri, þá þættist hann út frá samningnum 1951 hafa sama rétt. Ég tala nú ekki um, hvað snertir okkur hérna í Reykjavík. 1945 var krafizt þess að fá Skerjafjörð að lendingarstöð og flugvöllinn hérna fyrir sjóflugvélar. Máske utanrrh. álíti líka, að hann hefði heimild til þess að semja um það á morgun, ef hann áliti það nauðsynlegt til verndar lýðræðinu? Ég held því, að það sé nauðsynlegt, að menn fari nú að athuga nokkuð vel, til hvers hæstv. utanrrh. þykist hafa heimild, því að fyrir þá okkar, sem áttu enn sæti á Alþingi 1951, eftir að búið var að gera þennan samning áður og varast að kalla Alþingi saman og búið að koma með hermenn inn í þetta land, þannig að Alþingi stóð frammi fyrir her, erlendum innrásarher í landinu, - þegar Alþingi átti að taka afstöðu til málsins, þá sagði ekki einn einasti maður af þeim, sem fyrir þessu töluðu: Utanrrh. Íslands skal héðan af hafa heimild í eitt skipti fyrir öll til þess að semja við Bandaríkjastjórn um herstöðvar á Íslandi í sambandi við þennan samning, eins og honum þóknast. Það er bezt fyrir hæstv. utanrrh. að fara að athuga það, sem talað hefur verið. Það er ekki í ötlum milliríkjaviðskiptum aðeins farið eftir því, hvað harðsvíraðir lögfræðingar og einhverjir útfarnir lagasnápar kunna að reyna að finna út úr einhverri orðanna hljóðan. Í samningum á milli ríkja er talað um, hvað hafi verið hin rökrétta forsenda, hvað rætt hafi verið um, hverju gengið hafi verið út frá, a.m.k. að svo miklu leyti sem snýr að þjóðþingi því, sem utanrrh. er fulltrúi fyrir. Það má vel vera, að Bandaríkin í sambandi við þann samning, sem þau hafa gert, stundum á vegum NATO, stundum á vegum sjálfs sín, reyni að hafa sem útfarnasta lagasnápa í sinni þjónustu og túlka hvert einasta atriði sem allra frekast, og það þekkjum við. Við vitum, hvernig Bandaríkin túlkuðu ákvæðin í samningnum frá 1941. Við munum það enn, að þau túlkuðu þann samning öðruvísi en íslenzka ríkisstj. gerði. Þau túlkuðu þann samning þannig, að þau mættu hafa herinn áfram í landinu, eftir að stríðinu var hætt. En íslenzka ríkisstj. leit svo á með réttu, að til þess hefðu Bandaríkin ekki heimild, og ein af forsendunum fyrir Keflavíkursamningnum af hálfu þáv. hæstv. forsrh. var sú, að með því að gera hann, fengjust Bandaríkin til þess að fallast á að fara með herinn burt, sem þau álitu sig ekki þurfa að gera eftir samningnum frá 1941. M.ö.o.: við erum því vanir í viðskiptum við Bandaríkin, að þau túlki freklega og af ósvífni, með ágangi og ásælni á okkar land þann samning, sem við höfum gert við þau. En við höfum hingað til gengið út frá því, að sá, sem væri utanrrh. Íslands, væri ekki umboðsmaður Bandaríkjanna, heldur ætti hann að vera umboðsmaður Íslands og hann ætti að reyna að túlka þá samninga, sem Ísland gerir, eins og er Íslandi sem hentugast. En hæstv. utanrrh. virðist hafa tilhneigingu til að vilja túlka slíkan samning eins og Bandaríkjunum er hentugast og segja síðan, að þetta sé lýðræðislega hentugast, til að breiða einhverja fallega gæru yfir það. Hæstv. utanrrh., hver sem hann er á hverjum tíma, verður að gera svo vel að gæta orða sinna. Hann er ekki bara að tala sem einhver og einhver lögfræðingur, þó að hann sé það að mennt, hann er að tala sem utanrrh. Íslands. Og hvert orð, sem hann segir af öðru eins ábyrgðarleysi og hæstv. utanrrh. hefur talað nú, verður notað á móti Íslandi seinna meir, þegar aðrir utanrrh. eru hér, sem lita öðruvísi á þetta mál og vilja túlka þann samning, sem Ísland hefur illu heilli gert, út frá hagsmunasjónarmiðum Íslands. Þess vegna á hver utanrrh. að tala gætilega í þessum málum. Hann á ekki að tala eins og hann væri einhver flokksmaður, þótt hann eðlilega sé það og tali út frá því pólitíska sjónarmiði, sem hann fylgir. Hann verður að gera svo vel að tala sem embættismaður þjóðarinnar, sem fulltrúi þjóðarinnar, og gæta þess, að þau orð, sem hann segir, eru ekki einhver orð, sem einhver t.d. Guðmundur f. Guðmundsson hefur sagt einhvern tíma, heldur orð, sem utanrrh. Íslands hefur sagt. Ég segi þetta vegna þess, að það má ekki fara með þessi mál eins og við værum bara að rífast hér innbyrðis í pólitískum deilum. Það verður að fara með þessi mál sem utanríkismál, sem hvert íslenzkt Alþingi og hver íslenzk ríkisstj. verður að geta byggt á, þegar Alþ. væri máske allt öðruvísi skipað en nú. Þess vegna má ekki með svona yfirlýsingum vera að gefa undir fótinn með, hvað hægt sé að gera. Að vísu er rétt náttúrlega að taka það fram, svo að maður sé fullkomlega sanngjarn, að frá sjónarmiði hæstv. utanrrh. mundi þetta þýða, sem hann hefur sagt, að væri utanrrh., sem hugsaði öðruvísi en hann um þessi mál, þá hefði sá hinn sami utanrrh. rétt, án þess að ræða við Alþingi, að láta Bandaríkin fara úr öllum þeim herstöðvum, sem þau væru hér í, vegna þess að það væri einvörðungu utanrrh., sem það hefði gert. En ég álít sem sagt, að hvorugt sé heppilegt. Af hverju verðum við að vera gætin i þessum málum? Við verðum að vera gætin vegna þess, að við eigum hér í langri baráttu, sem getur tekið enn þá áratugi fyrir okkur. Og við þurfum í þeirri baráttu að læra af forfeðrum okkar, sem kunnu það í okkar aldalöngu sjálfstæðisbaráttu, sem þeir háðu, þar sem þeir öldum saman stóðu á gömlum sáttmála, sem alltaf hafði verið brotinn öld eftir öld á þeim og þeir féllust aldrei á að búið væri að eyðileggja, heldur byggðu allar sjálfstæðis- og frelsiskröfur sínar á því, að Þessi sáttmáli væri enn í gildi. Einmitt við, sem höfum ekki annað að byggja á en rétt okkar, okkar túlkun á samningum okkar, verðum að vera gætnari með túlkun á samningum en nokkur önnur þjóð í heiminum. Aðrar þjóðir geta beitt valdinu, þær geta komið og sagt við þessa og þessa þjóð: Nú rís ég upp á móti þessu, og far þú burt með allt þitt hafurtask, - og rekið þá burt. Við getum það ekki. Við höfum ekkert nema réttinn að byggja á í þessu, eins og við höfðum áður, þegar við áttum í baráttu okkar við Dani. Við erum búnir að standa núna meira en 20 ár í þessari baráttu við Bandaríkin, og við skulum alveg gera okkur það ljóst, að þetta er barátta fyrst og fremst við Bandaríki Norður-Ameríku. Það voru Bandaríki Norður-Ameríku sem slík, sem fóru fram á það og ætluðu sannarlega að koma því í gegn að fá hér herstöðvar til 99 ára, og Það voru ekki aðeins herstöðvar, sem þau fóru fram á, Það var að fá vissa hluta úr Íslandi afhenta undir ameríska lögsögn, afhenta sem algerlega amerískt yfirráðasvæði, sem engir Íslendingar mættu koma inn á nema með leyfi Bandaríkjanna og íslenzk yfirvöld hefðu ekkert með að gera og hefðu ekkert yfir að segja. Hæstv. utanrrh. minntist á Sósfl. hér áðan. Það, að Sósfl. átti sæti í þeirri ríkisstj., sem tók við þessum kröfum, Það, að kosningar voru fram undan á næsta ári og við höfðum með sameiginlegu átaki þjóðarinnar stofnað lýðveldi árinu áður, Það gerði það að verkum, að þessum kröfum var hafnað, og það eru enn til skýrslurnar um það, hvað fram fór á þeim fundum. Það var greinilegt, að hefði Sósfl. ekki notið við í ríkisstj., sem fyrst og fremst var vinsæl fyrir hans framkomu Þá, hefði verið fallizt á svo og svo mikið af þeim kröfum. Þá var það Keflavíkurflugvöllur, Skerjafjörðurinn og Hvalfjörður, sem áttu að fara undir ameríska lögsögn til 99 ára, - Hvalfjörðurinn undir ameríska lögsögn sem flotastöð til 99 ára, afgirtur, þannig að Íslendingar hefðu þar ekkert að segja, réðu engu, hvað gert væri, þyrftu ekki einu sinni að spyrja um múrningu, ekkí einu sinni utanrrh., hvað Þá ef Þeir hefðu viljað byggja þar einhver skotheld byrgi. Sósfl. fyrst og fremst og sú Þjóðernishreyfing, sem þá var á Íslandi, kom í veg fyrir, að þetta væri gert, og það er eitt af því bezta, sem sá flokkur hefur getað áorkað á Íslandi. Hann hefur síðan staðið Þessi 20 ár og rúm þó í baráttunni við þetta vald, það vald, sem ásælist okkur nú harðar og hættulegar en Danir ásældust land okkar nokkru sinni, á meðan þeir réðu því, - ég undirstrika sérstaklega: hættulegar. Og Sósfl. hefur staðið flokka fremst í þessari baráttu allan tímann, og það er barnaskapur af hæstv. utanrrh. að tala um það, ef þess er minnzt í sambandi við 25 ára afmæli Sósfl. og maður skrifar um það í erlent blað. eins þó að það sé blað kommúnistaflokks Sovétríkjanna, að þessa baráttu hafi Sósfl. háð og það hafi verið góð barátta. Og til allrar hamingju hafa Bandaríkjamenn ekki komizt lengra en þeir eru komnir, þrátt fyrir sína fyrirætlun 1945, einmitt vegna þess, að hér hefur verið staðið á verði. Það hefði ekki þurft að heyja neitt af þessari baráttu með neinni von um árangur, ef áhlaupið 1945 hefði heppnazt. Þá væri ameríska flotastöðin hérna enn þá til 77 ára eða eitthvað þar í kring, og hvað sem við berðumst, hefðum við litla möguleika til að koma þeim burt. Það stendur þó svo í dag, að við þurfum ekki nema hálft annað ár til þess að segja þessum samningi upp. Þegar við ræðum þessi mál, verðum við þess vegna fyrst og fremst að ræða þau út frá sjónarmiði Íslands, út frá sjónarmiði þess, að Ísland er að verjast ásælni Bandaríkjanna í þessum efnum. Hæstv. utanrrh. hefur viljað reyna að leiða alþjóðastjórnmál og baráttuna milli sósíalismans og kapitalismans í heiminum inn í þessi mál. Það er vissulega alltaf fróðlegt að ræða þau mál, en það er ekki fyrst og fremst út frá Því sjónarmiði, sem við eigum að ræða þessi mál. Hæstv. utanrrh. vildi hugga sig með því, að Atlantshafsbandalagið hefði reynzt svo framúrskarandi gott bandalag, að eftir að það hefði komið til, hefði nú ekki aldeilis þýtt fyrir alþýðuna í heiminum að vera að berjast miklu meira á móti auðvaldinu. Sósíalisminn og Þjóðfrelsishreyfingin hefðu nú verið stöðvaðar, eftir að NATO hefði verið stofnað. Það er eins og hann gleymi því, að sama árið sem NATO var stofnað vann sósíalisminn einn sinn mesta sigur, sem hann hefur unnið í heiminum, Þegar byltingin sigraði í Kína og 1/4 hluti mannkynsins hóf að leggja grundvöll að því að reyna að byggja þar upp í því fjölmenna ríki sósíalístískt þjóðfélag. Og það er eins og hann gleymi því líka, þegar hann er að tala um, að það hafi ekki orðið neitt stórkostlegt um að vera í VesturEvrópu, nema kommúnistaflokkarnir séu að vinna á í löndum eins og Ítalíu og slíkum, að rétt við bæjardyrnar hjá aðalveldi Atlantshafsbandalagsins er nú risið upp eitt sósíalistískt ríki á Kúbu. Og fyrir utan allt þetta hefur á þessu sama skeiði, sem Atlantshafsbandalagið hefur verið og sumir menn eru að hreykja sér af þessu veldi, þá hefur allt það nýlenduveldi, sem einmitt Atlantshafsbandalagsríkin, auðveldin í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku, hafa verið að stæra sig af, verið að hrynja í rústir fyrir Þjóðfrelsisbyltingu í Afríku, Asíu og ólgunni, sem nú er að verða í Suður-Ameríku. M.ö.o.: Það sama Atlantshafsbandalag, sem var stofnað til þess að vernda auðmannastéttirnar í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku, sér tók þessara auðmannastétta í öllum heiminum vera að hrynja. Meira að segja nýlendur, sem sérstaklega var fram tekið að skyldu tilheyra Atlantshafsbandalaginu og vörnum þess, eins og Alsír, og Atlantshafsbandalagið árum saman barðist þar, hjálpaði Frökkum óbeint og beint, meira að segja þar hefur nú Þjóðfrelsisbyltingin sigrað á móti franska imperíalismanum og NATO. Ég vil aðeins minna á þetta, fyrst hæstv. utanrrh. var að fara út í alþjóðastjórnmálin í sambandi við þetta. Hann segir, að við viljum hafa varnir Íslands sem veikastar. Við viljum hafa varnir Íslands mjög sterkar, og við höfum reynt að verja Ísland allan þennan tíma á móti þeim aðila, sem Íslandi hefur stafað hætta af. Sá aðili einn saman, eftir að Bretar réðust á okkur í tvígang, fyrst hertóku okkur 1940, síðan réðust á okkur í sambandi við landhelgismálið, - sá eini aðili, sem hefur sýnt okkur ásælni og ágang, er Bandaríkin, og hafa rofið á okkur samninga, hótað okkur i skjóli herveldis, sem þau hafa haft hérna i skjóli rofinna samninga, og þvingað þannig fram hvað eftir annað þau fríðindi, sem hafa gert það að verkum, að þau sitja nú hér með her sinn og reyna í sífellu og ætla auðsjáanlega að nota til þess aðstoð þeirra utanrrh., sem vilja túlka þá samninga, sem þau gera, eins og þessi hæstv. utanrrh. hefur túlkað, - ætla auðsjáanlega að reyna að dreifa vígstöðvum sínum smátt og smátt um allt landið, í hvert skipti sem þau finna til þess nógu þæga menn í utanrríkisráðherrastól. Hæstv. utanrrh. Þarf ekki að halda, að her Bandaríkjanna á Íslandi sé einhver vörn á móti sósíalismanum í heiminum. Ef Það eru einhverjir, sem halda það, er það alger misskilningur. Sósíalisminn getur jafnt sigrað hér á Íslandi og verið kallaður heimskommúnismi, eða hvað sem menn vilja kalla hann, ef menn vitja ekki kalla hann sínu nafni, þó að hér sé amerískur her. Sósíalisminn hefur þegar sigrað á Kúbu, þó að þar sé amerískur her, og almenningsálitið í heiminum er sterkara en nokkur amerískur her sem stendur. Hvenær sem sósialisminn fær fylgi meiri hluta Íslendinga, verður byrjað að byggja hér upp sósíalistískt ríki, jafnvel þó að hér væri enn amerískur her. Og ég ber það miklu meiri virðingu fyrir afstöðu amerískrar ríkisstj. til lýðræðis og þingræðis, að ég held, að hún mundi ekki beita þeim her á móti Íslandi, þó að hún hefði hann hér, meira að segja þó að hún sæi fram á, að e.t.v. yrði hann ekki miklu lengur hérna þar á eftir. Það má hins vegar vel vera, að hæstv. utanrrh. líti öðruvísi á, hann vilji líta á amerískan her á Íslandi sem sérstaka vörn fyrir t.d. auðvaldsskipulag á Íslandi, fyrir Reykjavíkurauðvaldið, fyrir heildsalana hérna, og svo framarlega sem hér ætti t.d. að fara að þjóðnýta olíuhringana, mundi jafnvel vera talið, að nú væri heimskommúnisminn að ryðja sér til rúms á Íslandi, ég tala nú ekki um, ef væri farið að þjóðnýta hér utanríkisverzlunina. Okkur greinir þarna máske dálítið á um lýðræði, vald, rétt og fullveldi einnar þjóðar, og máske höfum við einhverjar mismunandi hugmyndir meira að segja um afstöðu Bandaríkjastjórnar til laga og réttar. Ég held þess vegna, þegar menn eru að ræða mál eins og þessi íslenzku utanríkismál, að þá sé vert að halda sér við það, sem fyrir liggur, og reyna að kryfja til mergjar, hvað frá sjónarmiði Íslands sé bezt að gera í þeim. Sovétríkin hafa aldrei ógnað Íslandi. Þau hafa ekki allan þann tíma, sem við höfum verið sjálfstætt lýðveldi, sýnt okkur neitt annað en vinsemd. Eini aðilinn, sem við auk Bretlands höfum eitthvað haft að óttast í þessum efnum, hefur troðið á okkar samningum, brotið á okkur samninga, rofið á okkur samninga, það eru Bandaríkin. Mér finnst það dálitið óhugnanlegt þess vegna, að það skuli koma fram í þessum umræðum hjá hæstv. utanrrh. tvennt svona alveg gagnólikt, að annars vegar skuli hann segja: Utanrrh. Íslands hefur rétt samkv. samningnum 1951 til að gera svo að segja allt, setja herstöð á hvaða stað á Íslandi sem hann kærir sig um að semja um við Bandaríkin og án Þess að spyrja Alþ., en segja svo um leið: Þetta er ekki neitt, sem víð erum að gera. Ég má allt, en ég er ekki að gera neitt. - Þetta virðist vera höfuðinntakið, og þetta er hættulegt. Og af hverju er þetta hættulegt? Af því að þetta er búið í 20 ár að vera það, sem alltaf hefur verið sagt við okkur, það, sem alltaf hefur verið reynt að blekkja okkur með. Hvað var sagt við okkur 1941, þegar Alþ., eftir að amerískur her var genginn á land tveimur dögum áður, eftir að þáv. ríkisstj. höfðu verið settir 24 stunda úrslitakostir að fallast á samning, þar sem stóð, að hún féllist á hann af frjálsum vitja, - en hún féllst á hann með byssustingina á sér, ef svo má segja, - hvað var sagt við okkur þá um þann samning? Jú, hann væri bara meðan stríðið stæði. Svo var hann af Bandaríkjastjórn túlkaður allt öðruvísi, eftir að stríðið var búið, túlkaður þannig, að þeir eru ekki farnir burt af landinu enn, dulklæddu um tíma hermennina, en eru ekki farnir burt af landinu enn. Sá ólöglegi samningur, sem gerður var 1941, var rangtúlkaður af þeim, hann er enn þá grundvöllurinn að því, að þeir eru hérna. 1946 var sagt við okkur: Þetta, sem við erum að gera, það er alveg jákvætt, við erum að láta herinn fara, við erum að gera samning um að láta herinn fara. - Það var reynt alltaf að gera sem minnst úr þessu öllu saman: Við þurfum að gera þetta, við þurfum að gera þennan Keflavíkursamning til þess að losna við herinn, af því að Bandaríkjamenn rangtúlka samninginn frá 1941. M.ö.o.: Bandaríkin sögðu: Við höldum hernum hér, hvernig sem þið lítið á samninginn, ef þið fallizt ekki á Keflavíkursamninginn. Þeir sögðu: Ég er hér með hermennina og byssustingina, og ég fer ekki, nema þið fallizt á þennan samning. - Það var sagt við okkur: Þetta er óttalega saklaust, þetta er bara „civil“-flug, bara flutningar til Þýzkalands. - Og svo var sagt við okkur 1949, - ég held, að ég muni það orðrétt, sem sjálfur hæstv. forsrh. þá sagði, þá flokksforingi hæstv. utanrrh.: „Ef hér væri verið að ræða um það að setja herstöð á Íslandi, þá þyrftum við ekki að tala um þennan samning.“ Það held ég, að Stefán Jóh. Stefánsson hafi sagt þá, - þá þyrftum við ekki að tala um þennan samning, enda var það vel rökstutt þá, það var meira að segja uppáskrift sjálfs utanrrh. Bandartkjanna um, að fram á slíkt yrði ekki farið, því að þetta var svo ósköp lítið, sem verið var að gera, það var bara smáhernaðarbandalag af ást á lýðræðinu, gera bara smáhernaðarbandalag, en við ætluðum ekki að fara í neina herstöð hérna, - þá mundum við alls ekki gera þennan samning, sagði sjálfur forsrh. Og 1951, - jú, það voru einhverjir með eitthvert smásamvizkubit, meira að segja svo mikið, að Morgunblaðið kom sér ekki að því 9. ágúst 1951 að minnast slita þjóðfundarins á 100 ára afmælinu, þeir kunnu ekki við að minnast á, að það hefði verið mótmælt gerræði, sem umboðsmaður konungsins hefði framið, það var enn þá ofur lítil samvizka lifandi víða þá. En 1951, Þegar búið var að hleypa hernum inn, þá var sagt: Þetta er nú bara vegna Kóreustríðsins. Sameinuðu þjóðirnar eiga í stríði, og við erum í Sameinuðu þjóðunum, og við verðum að gera þetta fyrir blessaðar Sameinuðu þjóðirnar. Það er Kóreustríð, þar sem þær eru allar að slást við Kóreu - og ég veit ekki hvað og hvað. Þetta er nú bara meðan allt ófriðarástandið er í heiminum. - Og svona hefur alltaf verið sagt við okkur, þetta hafa alltaf verið aðfarirnar. Og nú segir hæstv. utanrrh.: Nei, þetta er nú ekki neitt, þetta gerir ekki nokkurn skapaðan hlut, þetta eru einir einustu átta geymar af olíu, og olían lekur þarna út hjá þeim alveg hreint, þetta streymir út í Hvalfjörðinn. Það er ekki um nefna flotahættu að ræða, nei, nei, nei, en ég hef rétt til að semja um hana þegar ég vil, hvenær sem ég vil. Nei, ég er bara að hleypa hérna inn 8 geymum, en ef ég vil, get ég samið við Bandaríkin um flotastöð í Hvalfirði og þarf ekki að tala neitt við Alþ. um það. - Það er þetta, sem mér líkar ekki. Ég held, að hæstv. utanrrh. sé með ræðum sínum hérna búinn að gefa till. okkar beztu meðmæli, sem hún gat fengið. Hann segir: Ég - og hver sem hefði mitt vald - get samið, ef ég vil, í eitt skipti fyrir öll á grundvelli samningsins frá 1951 um flotastöð í Hvalfirði, flotastöð á Seyðisfirði, flotastöð á Akureyri, flugvelli enn þá víðar á Íslandi, ef vill, ég tala nú ekki um radarstöðvar, ef þyrfti enn meira, - það er víst komið nóg, - ég get þetta allt. Þetta þýðir m.ö.o.: Höfum við verið andvaralausir fram að þessu, er eftir þessar yfirlýsingar óleyfilegt að vera það lengur. Hæstv. utanrrh. er búinn að segja Alþ. það, að þessa þáltill. verði það að samþykkja, ef Það ætlar ekki að gefa einum manni, sem situr í utanrrh: stólnum, alræði til þess að gera Ísland að algeru vopnahreiðri, án þess að minnast á það við Alþ.

Flm. (halldór E. Sigurósson): Herra forseti. Á þskj. 51 flytjum við þm. Vesturl. till. til þál. um jarðhitarannsóknir og jarðhitaleit í Borgarfjarðarhéraði og enn fremur, að athugað verði um hitaveitu fyrir Borgarnes. Í sambandi við þessa till., um leið og ég geri grein fyrir henni, langar mig að víkja nokkrum orðum að þeirri auðlind, sem jarðhitinn er okkur íslendingum. Jarðhitann notum við í tvennum tilgangi og höfum gert um alllangt skeið. Allt frá því 1924 hefur gróðurhúsarækt verið stunduð hér, Þar sem jarðhitinn hefur verið aflgjafinn, og var fyrsta gróðurhúsið reist að Reykjum í Mosfellssveit það ár af Bjarna Asgeirssyni, fyrrv. alþm. Sama ár hóf Carl Olsen gróðurhúsarækt á Laugalæk hér í Reykjavík. Á þessum árum, sem liðin eru síðan, hartnær 40 árum, hefur þróun í þessum málum orðið veruleg, svo að gróðurhúsaræktin getur nú talizt atvinnugrein. Hér á landi munu nú vera um 120 gróðurhúsastöðvar, og um 10 ha. lands munu vera undir gleri. Framleiðslumagn í þessum gróðurhúsum var um 340 smálestir af tómötum á s.l. ári, og heildarverðmæti í gróðurhúsum landsins mun það ár hafa verið um 23-24 millj. kr. Jafnhliða því, sem jarðhitinn hefur verið notaður til gróðurhúsaræktunar, höfum við þó í enn þá ríkara mæli notað hann sem hitaveitu vegna upphitunar íbúðarhúsa. Það var á þriðja tug þessarar aldar, sem farið var að nota jarðhitann til upphitunar húsa. Það var m.a., þegar byrjað var að reisa hér héraðsskólana, þá var það eitt af baráttumálum, að þeir skyldu vera reistir á heitum stað. Það var á þessum áratug, milli 1920 og 1930, sem héraðsskólinn að Laugum í Þingeyjarsýslu var reistur á heitum stað og um 1930 að Laugarvatni, 1931 í Reykholti. Á þessum sömu árum var farið að vinna að því að koma á hitaveitu fyrir Reykjavíkurborg. Árið 1927 mun fyrst hafa verið unnið að þessu máli, og 1928 voru hafnar jarðboranir hér í Reykjavik vegna væntanlegrar hitaveitu. 1930 mun hins vegar hafa verið byrjað að veita heitu vatni i hús hér í Reykjavík út frá Laugunum, sem svo voru kallaðar, en það var upphaf að hitaveitu Reykjavíkur. Eins og kunnugt er, er þetta fyrirtæki nú orðið mikið risafyrirtæki, og munu um 5000 íbúðarhús hér í bænum nú vera hituð upp með hitaveituvatni. Tugir milljóna króna eru sparaðir árlega vegna notkunar jarðhitans til upphitunar húsa, því að engin orka nýtist betur til upphitunar en einmitt heita vatnið. Nú munu vera hér á landi 5 bæir og kauptún, sem eru hitaðir upp með hitaveitum úr iðrum jarðar, höfuðborg landsins, Reykjavík, Ólafsfjarðarkaupstaður, Sauðárkrókskaupstaður, Selfoss og Hveragerði. - Þetta vildi ég segja um jarðhitann og notkun hans hér á landi. Það, sem við förum fram á með till. okkar, þm. Vesturl., er að fá rannsakaðan jarðhitann í Borgarfjarðarhéraði, þann sem þekktur er, og leitað verði eftir nýjum jarðhitasvæðum. Með l. frá 1961, um jarðhitasjóð, er gert ráð fyrir því í 2. gr. þeirra 1., að sjóðurinn rannsaki eðli og uppruna jarðhitans og leiti að jarðhitanum, enn fremur, að hann geri tilraunir með vinnslu úr jarðhita. Till. okkar er því í fyllsta samræmi við það, að jarðhitasjóðurinn taki að sér þetta hlutverk. Ástæðan til þess, að við bendum á Borgarfjörð öðrum fremur, er sú, að Borgarfjörður er eitt mesta vatnshvera- og laugasvæði þessa lands. Ekki er enn vitað um það, hve mikið heitt vatn er þar, það hefur ekki verið nóg rannsakað enn þá, hve mikið rennur af heitu vatni undir yfirborði jarðarinnar, en fullvíst er það, að þar mun vera um verulegt vatnsmagn að ræða. Þær rannsóknir, sem fram hafa farið í Borgarfirði á jarðhitasvæðunum þar, hafa gefið góða raun, vakið áhuga kunnáttumanna um að halda þeim áfram. Það er hugsun okkar flm. þessarar þáltill., að þau svæði, sem fyrst verði rannsökuð í Borgarfirði, séu jarðhitasvæðin í Reykholtsdal og Bæjarsveit. Það, sem þarf, er í fyrsta lagi jarðfræðileg rannsókn, sem þarf að gera á þessu svæði, og svo þarf að leita eftir heitu vatni, þar sem það er ekki sjáanlegt, enn fremur að bora á jarðhitasvæðunum til þess að auka við Það vatnsmagn, sem fyrir er eða rennur þar undir jarðskorpunni. Jarðhitaleitin, sem síðar þarf að gera, þarf að byggjast á þeim undirstöðuatriðum, sem jarðeðlisfræðirannsóknin gefur. Jafnframt því, sem þarf að leita að nýjum jarðhita út frá þessu, þarf einnig að gera það með tilliti til þess, hvaða möguleikar eru til að hagnýta sér jarðhita. Í því sambandi bendum við á, að athugaðir séu möguleikar á því, að komið verði upp hitaveitu fyrir Borgarnes. Borgarnes er ört vaxandi staður, og væri það mikill fengur fyrir kauptúnið, ef jarðhiti fyndist í grennd við það, svo sem nokkrar ástæður eru til að ætla. Í sambandi við jarðhitaleitina viljum við benda á það, að líkur eru til þess, að samband sé á milli jarðhitasvæðisins í Borgarfjarðarhéraði annars vegar og jarðhitasvæðisins á Snæfellsnesi hins vegar. Komið hefur upp jarðhiti í Akraós í Hraunhreppi, í flæðarmálinu. Mun sá hiti, sem mældur hefur verið þar, vera milli 50 og 60 gráður. Þessi uppspretta af heitu vatni, sem þarna kemur fram, bendir til þess, að nokkurt samband sé á milli jarðhitasvæða Borgarfjarðarhéraðs og sunnanverðs Snæfellsness. Af þeirri ástæðu er nokkur von til þess, að jarðhiti muni einnig finnast í kringum Borgarnes. Í upphafi máls míns skýrði ég frá þeim verðmætum, sem fólgin eru í jarðhitanum. Ekki er nokkur vafi á því, að notkun jarðhitans er eitt af meiri háttar málum framtíðarinnar. Þess vegna treysti ég því, að hv. þm. ljái þessu máli lið og till. verði afgreidd á þessu þingi og með þessari rannsókn, sem gera á í Borgarfirði, verði hafin skipuleg leit að jarðhita og rannsókn á jarðhitasvæðum hér á landi. Herra forseti. Ég legg svo til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., sem prentuð er á þskj. 94. Fsp. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hvaða niðurstöður liggja fyrir varðandi þær rannsóknir, sem gerðar voru s.l. sumar á hafnargerð við Dyrhólaey?“ Þetta er fyrri liður fsp. Hinn síðari hljóðar svo: „Hvað líður rannsóknum á tilflutningi jarðefna annars staðar við suðurströnd landsins, t.d. í Þykkvabæ?“ Í ágústmánuði s.l. barst mér bréf frá sýslumanni Skaftfellinga, sem hefur inni að halda ályktun frá sýslufundi V-Skaftafellssýslu, er haldinn var í Vík 2.-5. júlí s.l. Bréf þetta hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sýslufundur V-Skaftafellssýslu, haldinn í Vík 2.-5. júlí 1963, skorar fastlega á þm. Suðurlandskjördæmis að beita sér fyrir því allir sameiginlega, að á næsta Alþ. verði veitt nóg fé til fullkominna rannsókna á hafnargerð við Dyrhólaey, og jafnframt sameiginlega að ganga ríkt eftir því, ef fé fæst til þessara hluta, að fullnaðarrannsókn á umræddri hafnargerð verði framkvæmd tafarlaust. Um notagildi hafnar við Dyrhólaey fyrir Suðurlandsundirlendið og landið í heild er þm. kjördæmisins kunnugt sem öðrum, er til staðhátta þekkja. Ályktun þessi sendist öllum þm. kjördæmisins ásamt fyrstu varamönnum þess. F.h. sýslunefndar V-Skaftafellssýslu. Einar Oddsson.“ Það hefur ríkt þögn um þetta mál nú um nokkra mánuði a.m.k., en Þetta hafnargerðarmál við Dyrhólaey er ekki nýtt mál. Það var skömmu eftir síðustu aldamót, sem Bretar buðust til þess að byggja höfn við Dyrhólaey. En sá böggull fylgdi skammrifi, sem Alþ. treysti sér ekki að samþykkja, og var það mál þar með úr sögunni. En þetta hefur alltaf verið vakið upp annað kastið síðan og aldrei sofnað að fullu, þó að lítið hafi þokazt í áttina. Það er engum ljósara en mér, að hér er um stórmál að ræða, sem ekki verður leyst á stuttum tíma. Það hlýtur að krefjast mikils undirbúnings og margháttaðra rannsókna, áður en hægt er að hefjast handa um framkvæmdir. Árið 1955 flutti Jón Kjartansson, þáv. þm. V: Skaftfellinga, till, um rannsóknir á hafnargerð við Dyrhólaey, og var hún samþykkt. Hafði hann sumarið áður fengið þýzka verkfræðinga frá firmanu Hochtief í Essen til þess að koma austur í Mýrdal og líta á aðstæður. Menn þessir voru þá á vegum Gísla Sigurbjörnssonar forstjóra hér á landi. Þeir komu snögga ferð austur í Mýrdal, og eftir þá ferð tjáðu þeir sig fúsa til að gera víðtækari athuganir. Sumarið eftir voru þessir verkfræðingar að störfum á Akranesi, og hugðist þá Jón Kjartansson fá þá austur að Dyrhólaey og hefja þær rannsóknir, sem um hafði verið rætt og Alþ. hafði samþykkt að gerðar yrðu, en þá brá svo við, að þáv. fjmrh. neitaði að leggja fram fé til þessara rannsókna, þó að Alþ. hefði heitið einróma að veita það. En hið þýzka verkfræðifirma Hochtief var þá búið að skrifa sýslumanni Skaftfellinga og tjá sig reiðubúið til þess að inna af hendi nauðsynlegar mælingar og rannsóknir fyrir 30 þús. vesturþýzk mörk. En þar sem fjmrh. sá sér ekki fært að inna þessa greiðslu af hendi, Þá varð ekkert af framkvæmdum að því sinni. Síðan hafa að vísu farið fram nokkrar rannsóknir á vegum vita- og hafnarmálaskrifstofunnar, og síðast í fyrra var þetta mál til umr. hér á hv. Alþ. og kom fram fsp. um Það frá Karli Guðjónssyni, þáv. hv. 6. þm. Suðurlandskjördæmis, og á síðasta sumri kom hingað til lands sérfræðingur frá Bandaríkjunum, sem talinn er mjög fær í því, sem lýtur að sandburði og tilfærslu jarðefna með ströndum fram. Hann mun hafa komið austur í Mýrdal og athugað aðstæður við Dyrhólaey og einnig víðar með suðurströnd landsins, svo sem í Þykkvabæ. En ekki hefur heyrzt um árangur af þeim athugunum, og því ber ég fram þá fsp., sem hér er til umr. Það er ekki að ástæðulausu, að þessi fsp. er fram komin. Á leiðinni frá Höfn í Hornafirði og til Þorlákshafnar er algerlega hafnlaust. Um langt skeið urðu menn að brjótast í því að flytja nauðsynjar sínar í land úr skipum á smábátum og afurðirnar sömuleiðis um borð í skipin. Þetta átti sér stað undir Eyjafjöllum, í Vík í Mýrdal, við Skaftárós, Hvalsíki og í Öræfum. En þetta var gert aðeins vegna þess. að engar aðrar leiðir voru færar. Og erfiðleikunum, sem í sambandi við þetta voru, þarf ekki að lýsa fyrir mönnum, sem þekkja suðurströndina. En þegar bílarnir komu til sögunnar, breyttist þetta, vegir voru byggðir og brýr. En þessir löngu flutningar með bílum hljóta alltaf að verða dýrir. Öll aðstaða til þúskapar í þeim héruðum, sem verða að flytja allar vörur með bílum um langa vegu, hlýtur því að verða miklum mun erfiðari en þar sem hægara er að ná til markaðanna. Það er því ekki óeðlilegt, þó að fólkið, sem þarna býr, í þessum blómlegu sveitum við hafnlausa ströndina, spyrji hvort hægt sé að byggja höfn. Og við þessari spurningu vill það fá svar og það svo fljótt sem verða má. Ég átti heima í Mýrdalnum á annan áratug, og ég horfði oft á fiskiskipin á kvöldin eins og borg fyrir utan, þar sem þau mokuðu upp fiskinum örstutt undan landi, sérstaklega framan af vertíð, en Mýrdælingar gátu ekkert aðhafzt, vegna þess að þeir komust ekki út vegna brims. Vestmannaeyjabátarnir fiska venjulega framan af vertíð með ströndinni vestan undan Eyjafjöllum og allt austur í Meðallandsbugt. Og það er líka vitað mál, að þarna fram undan er oft mjög mikil síld. Það er mikið talað um jafnvægi í byggð landsins. En unglingarnir, sem alast upp á þessum stöðum, eins og í Mýrdalnum og viðar á Suðurlandi, verða að fara að heiman, um leið og þeir geta farið að bjarga sér, vegna þess að ekki er athafnasvið fyrir þá heima fyrir. Á stríðsárunum voru Bandaríkjamenn búnir að teikna höfn og gera mælingar í Þykkvabæ. En þegar styrjöldinni lauk, var þetta vitanlega úr sögunni af eðlilegum ástæðum. En fólkið, sem býr á þessum stöðum, í Rangárvalla- og V-Skaftafellssýslu, er ekki búið að gefa upp alla von um, að á öðrum hvorum þessum stað og jafnvel báðum sé mögulegt að byggja höfn. Ég get vel gert mér í hugarlund, hvaða byltingu slíkt mundi valda, en ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða um það hér. En það má gjarnan minnast á það í þessu sambandi, að á þessu svæði eru einhverjar frjósömustu og þúsældarlegustu sveitir, sem til eru á Íslandi, og fram undan ströndinni auðugustu fiskimiðin. Það hlýtur því að verða krafa, að fullnaðarrannsóknir varðandi hafnargerðir á þessum stöðum verði látnar fara fram og þeim lokið á eins skömmum tíma og unnt er, og ég treysti því, að hæstv. ríkisstj. geri allt, sem í hennar valdi stendur til þess að hraða þessu nauðsynjamáli.



Herra forseti. Þessi fyrirspurn á þskj. 94 hefur verið send vitamálastjóra til umsagnar, og ég tel, að henni sé bezt svarað með því að lesa upp hans svar, en það er svo, með leyfi hæstv. forseta, hann segir: „Spurt er, hvaða niðurstöður liggja fyrir varðandi Þær rannsóknir, sem gerðar voru s.l. sumar á hafnargerð í Dyrhólaey. Og í öðru lagi: Hvað líður rannsóknum á tilflutningi jarðefna annars staðar við suðurströnd Íslands, t.d. í Þykkvabæ. Svo sem áður er fram komið á Alþ., þá hafa á undanförnum árum verið gerðar athuganir á mögulegum hafnarstæðum við suðurströnd Íslands, og hefur þá fyrst og fremst verið litið til Dyrhólaeyjar í því sambandi. Hafa verið gerðar þar nokkrar mælingar og athuganir, er orðið gætu grundvöllur frekari og ýtarlegri rannsókna og jafnframt sá grundvöllur, er hægt væri að nota til samanburðar síðar, ef ástæða væri talin til að gera fullnaðaráætlanir um hafnargerð á þessu svæði. Þegar það var ákveðið á s.l. vori, að hingað til lands kæmi á vegum háskólans og Fullbrightstofnunarinnar í Bandaríkjunum prófessor Per Bruun frá Flórída til fyrirlestrahalds við háskólann og til að vera til aðstoðar ísl. stofnunum, þá taldi ég mjög mikilsvert að fá prófessorinn til að gera yfirlit yfir athugun á hafnarstæðum og sandflutningi á suðurströndinni. Prófessor Bruun tók mjög vel í þá málaleitun, og var síðan undirbúningur hafinn og nokkrar athuganir gerðar. Haft var samráð við prófessor Trausta Einarsson, er áður hafði gert allmiklar athuganir á sandflutningi með suðurströndinni. Þá voru og gerðar dýptarmælingar að nýju á svæðinu út af Dyrhólaey og þar tekin sýnishorn af botnefnum. Þá var og safnað öllum tiltækum gögnum varðandi málið og nýjar loftmyndir teknar af allri suðurströndinni. Undirbúningur var og hafinn að bylgjuathugun og straumaathugun á Dyrhólaeyjarsvæðinu. Hafði próf. Bruun lagt á ráðin um, hvað gera skyldi, og var ákveðið að fara að hans tillögum í þeim efnum. Starf próf. Bruuns endaði með því, að hann í ágústmánuði gerði stutta bráðabirgðaskýrslu um athuganir og Það, hvað gera skyldi. An þess að um nokkra endanlega niðurstöðu sé að ræða, þá má segja, að í höfuðdráttum séu niðurstöður próf. Bruuns þær, að sandflutningur með suðurströndinni geri hafnarframkvæmd mjög erfiða á öllu svæðinu frá Þjórsá austur í Hornafjörð. Þá er og bylgjuhreyfing og sjávargangur það mikill á þessu svæði og það langt út á það dýpi, er telja verður að hafnarmynni verði að vera staðsett á, svo að skip geti sæmilega örugglega tekið hafnirnar, að mannvirki, hvar sem er á svæðinu, yrðu mjög dýr. Á svæðinu út af Þykkvabæ telur próf. um 1600-1800 m frá ströndinni út á 16 m dýpi, sem telja má hæfilegt dýpi fyrir hafnarmynni á þessum stað. Við Dyrhólaey er um það bil helmingi skemmra út á 16 m dýptarlínu og tilsvarandi ódýrara að byggja höfn þar. Fleira virðist þó benda til þess, að hafnargerð í Dyrhólaey sé framkvæmanlegri en annars staðar á ströndinni, svo sem lega dýptarlína og straumur, er ætti að hindra, að sandur bærist í hafnarmynnið. Niðurstöður af frumathugun prófessors Bruuns eru því í stuttu máli þær, að sé hugsað til hafnargerðar á suðurströndinni, verði að gera ráð fyrir mjög dýru mannvirki og að álitlegasti staðurinn sé við Dyrhólaey og sé því rétt að leggja megináherzlu á rannsóknir á því svæði. Mjög margt er órannsakað enn þá og þarf að vinna að frekari rannsóknum á margan hátt. Fyrst og fremst þarf að gera straum- og bylgjumælingar við Dyrhólaey. Þá þarf að rannsaka möguleika á efnistöku í nágrenni eyjarinnar og gera verkfræðilegar athuganir á gerð hafnargarða og hafnarsvæðis, áður en hægt er að slá neinu föstu um væntanlegan byggingarkostnað við höfn í Dyrhólaey. Jafnframt þessum athugunum þá mundi ég telja rétt, að gerðar væru rannsóknir á hafnarþörf svæðis þess, er Dyrhólaeyjarhöfn mundi þjóna, og þá um leið, hversu stóra og hvers konar höfn þar væri eðlilegt að byggja með tilliti til væntanlegrar notkunar.“ Þetta eru orð vitamálastjóra, sem hefur fylgzt með og unnið að þeirri rannsókn, sem gerð hefur verið í sumar, og hefur gert sér grein fyrir áframhaldandi rannsókn á svæðinu. Til viðbótar þessu vil ég aðeins segja það, að það er engin tala nefnd um hugsanlegan kostnað við hafnargerð á þessum stað, sem eðlilegt er, vegna þess að rannsóknirnar eru ekki það fullkomnar, að hægt sé að fara nákvæmlega út í kostnaðaráætlun að svo stöddu. En vitamálastjóri hefur leyft mér að hafa það eftir sér, að það sé sameiginlegt álit sitt og prófessor Bruuns, að sá kostnaður. sem hér sé um að ræða, verði ekki reiknaður í millj., heldur í hundruðum millj. kr., og þess vegna ekki óeðlilegt, að ýtarlegar rannsóknir þurfi að fara fram, áður en ákvörðun er tekin.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. sjútvmrh. fyrir svar hans. Það kom mér ekki á óvart, að það mundi verða kostnaðarsamt mannvirki að byggja höfn við Dyrhólaey, og ég tók það hér fram áðan, að mér væri fyllilega ljóst, að þetta væri svo stórt mál, að það hlyti að þurfa mikinn og langan undirbúning. En ég vil vænta þess, að þær rannsóknir, sem þegar eru hafnar, verði ekki látnar niður falla, heldur verði þeim fram haldið, þangað til endanlegar og ákveðnar niðurstöður liggja fyrir, og ég vil treysta því, að hæstv, ríkisstj. geri það, sem í hennar valdi stendur, til þess að styðja þetta mikla nauðsynjamál. En ég er í engum vafa um það, að einhvern tíma og það kannske ekki svo langt framundan verður byggð höfn við Dyrhólaey, svo framarlega sem rannsóknir segja ekki, að það sé ómögulegt.



Herra forseti. Fsp. sú, sem ég hef leyft mér að bera hér fram til samgmrh., er á þskj. 94, og hún er á þessa leið: „Hvað líður athugunum þeim á flóabátaferðum og endurskoðun á rekstri Skipaútgerðar ríkisins, er ráðh. boðaði í umr. í Sþ. 19. apríl s.l. um till. til þál. um samgöngur á sjó við Vestfirði.“ Ég vil leyfa mér að rifja aðeins upp í stuttu máli aðdraganda þessa máls og tilefni þessarar fsp., en á síðasta Alþingi lágu fyrir nokkrar þáltill. um sjósamgöngur við Vestfirði og sérstakt skip fyrir Austurland, auk þess sem einnig komu fram frv., sem hnigu í sömu eða svipaða átt. En það var nokkuð liðið á þing, þegar þessi mál voru tekin þar fyrir. Þáltill. tvær, sem ég gat hér um, voru teknar fyrir í hv. allshn. Sú nefnd varð ekki einhuga um afgreiðslu þeirra, og í þinglok komu fram álit frá meiri og minni hl. n., og við umr. Í þinglokin lýsti Gísli Jónsson, hv. 1. Þm. Vestf., skoðun meiri hl., en hann hafði framsögu af hálfu meiri hl. n. og komst þá þannig að orði m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ég vildi því vænta þess, að ef of miklar umr. yrðu hér um þetta mál.“ - og átti hann þá við, að þá var alveg liðið að þinglokum og þess vegna ekki hægt að verja miklum tíma í umr., -„að hæstv. ráðh, vildi, ef hann treysti sér til þess, lýsa því yfir, að hann léti skipa nefnd til þess að athuga þessi mál á þann hátt, sem meiri hl. leggur til, ef málið fær ekki þinglega afgreiðslu.“ Sú till., sem meiri hl. n. flutti, en það var brtt. við þær tvær till., sem fyrir n. lágu, var þannig, með leyfi hæstv, forseta: „ Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd til þess að athuga allan rekstur Skipaútgerðar ríkisins. Að lokinni Þeirri rannsókn skal n. gera till. um fyrirkomulag á rekstri strandferða, sem miði að betur skipulagðri og hagnýtari strandferðaþjónustu fyrir landsmenn alla. Skal n. hafa aðgang að öllum gögnum, sem að rekstri þessum lúta, svo og till., sem fyrir kunna að liggja frá öðrum aðilum. Skal verki þessu lokið svo fljótt sem verða má og niðurstöður allar og till. Þá kunngjörðar Alþingi. Fyrirsögn orðist svo: Till. til þál. um skipun nefndar til að rannsaka og gera till. um rekstur strandferða." Eins og ég hef áður rakið, óskaði frsm. eftir yfirlýsingu hæstv. samgmrh., ef ekki ynnist tími til að afgreiða þessa till. Og ég vil þá enn fremur leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að vitna hér í þau ummæli ráðh., sem þessi fsp. er byggð á, en þau voru á þessa leið: „ Hv. 1. Þm. Vestf. beindi þeim tilmælum til mín, að ég gæfi þá yfirlýsingu hér, að þessi mál skyldu verða tekin til athugunar, hvað sem þinglegri afgreiðslu þeirra liði. Og ég get með ánægju gert það.“ Enn fremur sagði hæstv. ráðh.: „Það eru líka till. um athugun á flóabátaferðum, og ekki sízt eru þær nauðsynlegar." Og að lokum: „Sem sagt, ég vil svara hv. 1. þm. Vestf. því, að athugunum verði haldið áfram, hvað sem afgreiðslu þessa máls líður hér.“ Flóabátarnir hafa fléttazt þarna inn í, án þess að þær þáltill., sem ég hef verið hér að vitna í, hnigu beinlínis að því, að ferðir þeirra væru teknar sérstaklega til athugunar. En í samvinnunefnd samgöngumála hafði líka á s.1. vetri verið rætt allmikið um þessar flóabátaferðir og nauðsynina á því að taka þær einnig til endurskoðunar og einmitt sérstaklega í sambandi við mál Skipaútgerðarinnar. En í nál. samvn. samgm. frá 15. des. 1962 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundi n. 15. þ.m.,“ þ.e. 15. desember, „var enn rætt um nauðsyn þess að leggja fram till. til þál. um skipun nefndar til að endurskoða og gera till. um framtíðarskipun þessara samgöngumála, þannig að fjármagn það, sem ríkissjóður leggur fram árlega til þessarar þjónustu, megi koma þeim mörgu aðilum, sem þjónustunnar njóta, að sem beztum notum. Það er sameiginlegt álit n. að vinna að því, er Alþingi kemur saman eftir áramótin, að till. til þál. varðandi þessi samgöngumál verði lögð fram af n. í sameinuðu þingi: Af þessu varð þó ekki á síðasta Alþingi, en ég hef leyft mér að rekja þessi atriði hér til þess að sýna, hversu mikil ítök þessi mál hafa átt á Alþingi, og þá um leið, hversu mikið nauðsynjamál hér er um að ræða. Og enn hafa á þessu þingi komið fram bæði þáltill. og frv. um þessi strandferðamál. Austurland á þarna hvað mestra hagsmuna að gæta, ef svo mætti segja, eða það er, eins og fram kom í þáltill. s.l. ár, hvað mest þörfin í þessum tveimur landshlutum, Austfjörðum og Vestfjörðum. En fyrir mér lítur málið þannig út, að það er nauðsynlegt að reyna að taka það í heild til úrlausnar, og vegna þess að hæstv. samgmrh. tók svo vel í við lokaumr. hér á síðasta þingi að halda áfram þeirri ranasókn, sem staðið hefur yfir, þá vildi ég, áður en maður gerir sér grein fyrir framhaldi málsins, óska eftir þeim upplýsingum, sem fram á er farið í þessari fsp. um það, á hvaða stigi málið stendur nú og hversu langt er komið athugunum á rekstri Skipaútgerðarinnar og strandferðaþjónustunnar í heild ásamt með þeirri þjónustu, sem flóabátarnir halda uppi.



Herra forseti. Spurt er, hvað líði athugunum þeim á flóabátaferðum og endurskoðun á rekstri Skipaútgerðar ríkisins, er ráðh. boðaði í umr. í sameinuðu þingi 19. apríl s.l. um till. til þál. um samgöngur á sjó við Vestfirði. Hv. fyrirspyrjandi las upp hér part af þeirri yfirlýsingu, sem ég hafði gefið í sambandi við umr. Í vor um þessi mál, og ég skal nú aðeins endurtaka einn kafla úr henni, því að hann sýnir alveg, hvernig þetta mál var hugsað. Þar sagði ég í þessum umr.: „ Hv. 1. þm. Vestf. beindi þeim tilmælum til mín, að ég gæfi þá yfirlýsingu hér, að þessi mál skyldu verða tekin til athugunar, hvað sem þinglegri afgreiðslu þeirra liði. Og ég get með ánægju gert það, vegna þess fyrst og fremst, að þessi mál eru og hafa verið þegar í allmikilli athugun: Þar átti ég við það, að hér hafa starfað að undanförnu um alllangan tíma norskir sérfræðingar um þessi mál, kynnt sér rekstur Skipaútgerðar ríkisins og margt þar að lútandi. Og það, sem ég átti við með þessu, var það, að þeim athugunum yrði haldið áfram með fullum krafti, þar til yfir lyki með þær, og síðar yrði þá farið í framhaldsrannsóknir, sem þessar frumrannsóknir gæfu tilefni til. Þessir norsku sérfræðingar hafa nú skilað sínu áliti. Það er dagsett frá þeirra hendi 12. júní s.l. Síðan hefur það verið til nokkurrar athugunar hjá mönnum, sem ég fékk mér til leiðbeiningar og gagnkunnugir eru þessum málum, og álit frá þeim fékk ég 12. sept. s.l. En því miður verður það að segjast, að álit þeirra manna, sem ég hef fengið til þess að athuga þessar norsku till., stangast að nokkru leyti og má segja í grundvallaratriðum við till. Norðmannanna. Úr þessum ágreiningi verður ekki skorið nema með tilraunum, sem verður að gera og gera á næstunni. Þegar hér var komið málum s.l. haust, frétti ég um það, að hér væri verið að athuga án míns tilverknaðar um samgöngumál landsins í heild sinni, bæði vegakerfi, bílaflutninga og flug, auk þess sem þar fléttuðust náttúrlega inn í strandferðirnar og þeir flutningar, sem við þær eru bundnir. Þetta var maður, sem hingað kom á vegum Efnahagssamvinnustofnunarinnar og á hennar kostnað og gerði þessar athuganir. Ég vildi þá láta koma í ljós, hvað hann hefði að segja, og hef nú fengið frásögn af till. hans og athugunum, en þessar niðurstöður hans eru fyrst í mínar hendur komnar um mánaðamótin síðustu eða aðeins fyrir nokkrum dögum, þannig að ég hef ekki haft tækifæri til að gera mér fulla grein fyrir þeim enn. En efnislega held ég að ég megi fullyrða, að í meginatriðum sé hann sömu skoðunar og hinn norski sérfræðingur var, sem hefur í alllangan tíma kynnt sér rekstur Skipaútgerðarinnar. Það, sem helzt hefur valdið ágreiningi af þessum till. Norðmannanna, er það, að þeir gera ráð fyrir því, að það sé nauðsynlegt, til þess að komast að hagkvæmum rekstri, að nákvæmt tímaplan sé sett um ferðir allra skipanna, þannig að ekki aðeins komudagur, heldur komutími og burtfarartími verði þar ákveðinn, svo að menn geti gengið að þessu vísu, alveg eins vísu og menn ganga að komutíma og brottfarartíma t.d. áætlunarbíla eða flugvéla eða einhverju þess háttar. Enn annað mál, sem þeir leggja ákaflega mikið upp úr, er það, að afgreiðslutækni Skipaútgerðarinnar verði tekin til rækilegrar endurskoðunar og gerbreytt. Þetta er sem sagt komið á það stig, að nú liggja fyrir endanlegar till. frá þeim sérfræðingum, sem um málið hafa fjallað, bæði innlendum og erlendum, og geri ég þá ráð fyrir í fyrsta lagi, að tilraunir verði gerðar til þess að fá úr því skorið, hvernig þessar till. reynast í framkvæmd, og yfirleitt, hvort þær eru framkvæmanlegar, og síðar verði skipuð nefnd, sem fái öll þessi plögg til athugunar.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. samgmrh. fyrir svörin. En það liggur nú fyrir, að það muni vera enn allmikið starf óunnið, áður en ætla má, að verulegar umbætur komist á í þessum málum, og ég vil nú strax sérstaklega bein~a þeim eindregnu tilmælum og áskorunum til hæstv. ráðh., að hann geri sitt til að hraða þessu máli eftir föngum. En ég vil aðeins vekja athygli á því, að það er vitanlega mikils virði að njóta leiðbeininga og álits erlendra sérfræðinga í málum okkar á flestum sviðum. En það ber þó að hafa í huga, að að lokum verða það þeir, sem hafa mesta þekkingu og reynslu, staðbundna þekkingu og reynslu af veðurfari og öðru, sem þessi mál snertir, flutningaþörf og samgönguþörf o.s.frv., sem koma til með að verða að leggja úrslitaorðíð á um þessi mál. Ég gert ráð fyrir því, að það sé alveg rétt, sem hæstv. ráðh. benti hér á að kæmi fram í áliti þessara sérfræðinga, að breyta þyrfti mjög til batnaðar um afgreiðslutækni víðs vegar um land hjá Skipaútgerðinni, en ég vil ekki síður vekja athygli á því, að ég hygg, að breyting á skipakostinum sé þó mesta eða stærsta atriðið, og í mínum huga er sá mikli rekstrarhalli, sem er á Skipaútgerð ríkisins nú, og þeir örðugleikar, sem eru á rekstri hennar, ekki sízt því að kenna, að sá skipakostur, sem hún hefur yfir að ráða, hentar ekki lengur því verkefni, sem á að leysa af hendi. Þessi skip eru byggð fyrir allmörgum árum, áður en vegakerfi var komið í það horf, sem það er nú, og áður en flugsamgöngur hófust að nokkru verulegu ráði, en hvort tveggja þetta hefur hatt ákaflega mikla breytingu í för með sér á þeirri þörf, sem er fyrir sjósamgöngurnar, auk þess sem stóraukin framleiðsla hefur svo kallað á miklu meiri vöruflutningaþörf en áður var. Ég vil þess vegna að lokum einmitt sérstaklega leggja áherzlu á þetta atriði við athugun málsins, að ég hygg, að breyting á skipakostinum sé það, sem muni vera einna þýðingarmest til þess að koma fram endurbótum á strandferðaþjónustunni.



Herra forseti. Það er enginn vafi á því, að menn víðs vegar um landið verða nú orðið fyrir stórtjóni, ekki sízt í atvinnurekstri, vegna þess að strandferðaþjónustan er orðin ófullnægjandi, getur ekki komið út um land t.d. þeim vörum, sem þarf. Veldur þetta stórfelldum vandræðum á marga vegu. Það er því full ástæða til að endurskoða þessi mál, eins og raddir hafa verið uppi um á síðustu þingum og ýtt hefur verið á hér á hv. Alþingi. Það hefur áreiðanlega ekki verið of mikið gert úr heim vanda, sem orðinn er í þessu efni. Hér hefur komið fram hjá hæstv. ráðh., að erlendir menn hafi verið fengnir til að skoða þessi mál, og það mun sönnu næst, að erlendir hagsýslufræðingar, ef svo mætti kalla þá, norskir, hafi verið hér að verki árum saman að líta á strandferðamálin og eftir því sem ég bezt veit gefið út mörg álit um þau efni, sem jafnharðan hafa svo farið til skoðunar hjá íslenzkum mönnum, sem hafa þá aftur verið á annarri skoðun en hinir norsku, eins og raunar hæstv. ráðh. kom inn á, m.a. um það, hvað hægt væri að gera í tæknilegum efnum í þessu sambandi. Enn fremur kom það fram hjá hæstv. ráðh., að hann hefði nýlega frétt, og mér þótti það dálítið einkennilegt orðalag, af því að hann fer nú með þýðingarmikinn þátt samgöngumálanna, að hann sagðist hafa nýlega frétt, að maður hefði verið hér á vegum Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu til að athuga samgöngumálin í heild, og þá sennilega, að ráðh. hafi ekki fengið aðstöðu til að fylgjast með starfi þessa manns, sem hann sagði, að því er mér skildist, að væri lokið og hann hefði einnig gefið bendingar um tæknileg efni og ýmislegt fleira í sambandi við strandferðirnar. Allt þetta, sem hér hefur verið tekið fram, og það, sem hæstv. ráðh. upplýsti um þetta sýnir, að nú er orðið tímabært - og hefði átt að vera búið að gera það fyrr - að skipa nefnd til að endurskoða strandferðamálin, enda voru till. uppi um það hér á hv. Alþingi. Og því vil ég, og ég stóð upp til þess fyrst og fremst, leggja áherzlu á, að það verði mþn. kosin af Alþingi, sem fjallaði um þessi mál. Það er á allan hátt alveg eðlileg málsmeðferð. Það er mjög slæmt, að það hefur minna verið gert að því nú í nokkur ár að kjósa mþn. á Alþingi í svona löguð mál en áður var og farið að skipa þær nefndir öðruvísi. Það koma færri sjónarmið til greina með því að hafa nefndirnar þannig og er á allan hátt, t.d. varðandi mái eins og samgöngumál, að mínu viti ótilhlýðilegra. Eðlilegra er, að Alþingi kjósi slíkar nefndir og það séu mþn. Ég vil skora á hæstv. ráðh., þar sem hann er á þeirri skoðun, að það þurfi einmitt að skipa sérstaka nefnd innlendra manna til að íhuga þessi efni, að beita sér einmitt fyrir því, að það verði mþn., sem verður kosin í þetta mál núna. Það er ekkert nema gott um það að segja að fá erlenda menn til að líta á þessi efni, sérstaklega frá tæknilegu sjónarmiði, því að þeir geta áreiðanlega margt bent á tæknilega, sem mönnum hér er ekki jafnvel kunnugt. En á hinn bóginn er augljóst, að erlendum mönnum, sem koma og dveljast hér stutta stund, verður algerlega um megn að gera heildartill. um samgöngumál þjóðarinnar. Það er auðvitað alveg sjálfsagt, að þeim verður það um megn, þá skortir öll skilyrði til að gera slíkt. En samt sem áður ætti að vera hægt að hafa gagn af þessum álitum tæknilega séð, og ég vil endurtaka áskorun mína til hæstv. ráðh. um að velja nú þann kostinn að hafa það mþn., sem fjallar um strandferðamálin.



Herra forseti. Ég hygg, að tilvitnun sú, sem hér hefur verið rakin í ræðu hæstv. samgmrh. á síðasta þingi, eða það, sem hæstv. ráðh. sagði, eins og þessi tilvitnun ber með sér, hafi verið sagt í umr. í tilefni af því, að fyrir lágu till. um það, að ráðizt yrði í kaup á nýjum strandferðaskipum, bæði fyrir Vestfjarðasamgöngur og Austfjarðasamgöngur. Ég held, að það sé heldur enginn vafi á því, að það hefur komið í ljós, að það er orðin brýn þörf á því að endurnýja þann skipakost, sem Skipaútgerð ríkisins ræður yfir til þessara strandferða, og það þurfi að bæta hér nokkru við. Ég vil því í tilefni af þeim umr., sem hér hafa farið fram, spyrja hæstv. ráðherra um það, hvort ekki hafi farið fram athugun á þessu atriði, annaðhvort á vegum hinna erlendu sérfræðinga eða hinna innlendu sérfræðinga, sem hafa fjallað um málið, hvort ekki muni vera þörf á því, eins og nú er komið, að endurnýja skipakost Skipaútgerðar ríkisins eða bæta þar við nýjum skipum. Ég álít, að þetta sé alveg aðalatriði málsins. Í þessu efni vil ég einnig benda á, að nú liggja fyrir upplýsingar um, að á næsta ári verður annað af aðalstrandferðaskipunum, af stærri skipum Skipaútgerðar ríkisins, ýmist í skyldubundnum viðgerðum, flokkunarviðgerðum eða þá í siglingum erlendis, sem gert er ráð fyrir. Það verður þannig tekið út úr strandferðaþjónustunni í um 8 mánuði af árinu. Auk þess mun svo þurfa að fara fram allmikil viðgerð a.m.k. á öðru af minni skipunum, svo að það er alveg augljóst mál, að á næsta ári verður sá skipakostur, sem Skipaútgerð ríkisins ræður yfir, með allra minnsta móti og hefur þó yfirleitt þótt vera allt of lítill á undanförnum árum. Till., sem hafa komið fram á Alþingi, voru fyrst og fremst um það, að ráðizt yrði í kaup á nýjum skipum, að skipakosturinn yrði aukinn. En ég hygg hins vegar, að athuganir hinna erlendu sérfræðinga hafi fyrst og fremst beinzt að því, hvernig mætti draga úr taprekstrinum, sem færður er hjá Skipaútgerð ríkisins, m.a. á þann hátt að skipta þar að nokkru um vinnubrögð í ýmsum efnum. Mér fannst á þeim upplýsingum, sem hér komu fram, að hæstv. ráðh. teldi sig orðinn í allmiklum vanda, því að álit sérfræðinganna félli svo illa saman og líklega yrði að gera einhverjar tilraunir á því, hver þeirra hefði réttast fyrir sér. Ég vil því taka undir það, sem hér hefur komið fram, að það verði gerðar ráðstafanir til þess, að sett verði sérstök nefnd, helzt af öllu kosin af þinginu, til þess að skoða þessi mál í heild, ef hæstv. ráðh. treystir sér ekki til að taka ákvörðun út frá þeim till., sem fyrir liggja, og kveða upp dóm í málinu, þannig að eitthvað verði aðhafzt. Ég vil svo einnig beina því til hæstv. ráðh., hvort hann telji ekki vera tök á því, eins og nú er komið þessum samgöngumálum, að Skipaútgerð ríkisins verði heimilað að taka á leigu nú á næsta ári skip, a.m.k. til bráðabirgða, því að það er alveg augljóst mál, að þessi mál eru að komast í algert öngþveiti. Eru ekki tök á því, fyrst svona hefur farið með allan undirbúning á því að gera ráðstafanir til að kaupa ný skip, að það verði þó a.m.k. til bráðabirgða tekið á leigu skip, eitt eða fleiri, til strandferðaþjónustu nú á næsta sumri? Ég vænti þess, að hæstv, ráðh. sjái sér fært að svara þessum atriðum í sambandi við umr. um þetta mál.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Austf., spurði um tvennt: Hvort þeir, sem hafa fengizt við þessa athugun á rekstri Skipaútgerðarinnar, sem ég lýsti, hefðu athugað skipastólinn, og það hafa þeir vissulega gert. En ég vil undirstrika það, sem hann líka tók fram í sínu máli, að rannsókn þeirra beindist að eðlilegum hætti að því, hvernig takmarka mætti hinn gífurlega rekstrarhalla, sem á Skipaútgerðinni hefur verið undanfarin ár. Og það var einmitt með hliðsjón af því, sem þeir hafa verið með þær till., sem ég nefndi áðan, til þess að koma fyrir hagrænni vinnubrögðum en enn þá hafa tíðkazt. En vissulega hafa þeir haft skipastólinn í huga líka og gert um hann tillögur. Þá taldi hv. þm., að athuga þyrfti, hvort ekki væri nauðsynlegt að taka á leigu skip til strandferðanna, vegna þess að sá skipakostur, sem nú er til, fullnægi ekki þeim kröfum, sem til útgerðarinnar eru gerðar. Ég tel sjálfsagt, að þetta verði athugað, ef nauðsyn ber til. Annars verður að taka til greina þá þróun, sem í þessum málum öllum hefur orðið á undanförnum árum. Það er mikill munur á núna, t.d. þeim persónuflutningum, sem Skipaútgerðin þarf að annast í kringum landið og áður var, þegar heita mátti, að allir mannflutningar kringum landið færu fram á sjó. Nú, þegar bæði flugvélar eru komnar til og bílar fara um allar jarðir, fer megnið af mannflutningunum með þessum farartækjum. Jafnvel vöruflutningarnir líka fara að verulegu leyti fram með bifreiðum, bæði til Norðurlands og jafnvel til Austurlands einnig. Á þessu hefur orðið geipibreyting á undanförnum árum. Menn telja sér að sumu leyti heppilegra að senda vörurnar þannig heldur en að senda þær með skipum, vegna þess að þá fá þeir afgreiðslu beint frá Þeim stað, sem varan á að flytjast frá, og til þess staðar, sem hún á að flytjast til. Þetta verður náttúrlega að taka til athugunar í þeim úrræðum, sem ákveðin verða um framtíðarskipunina. Þá hafa bæði þessi hv. þm. og hv. 1. þm. Austf. minnzt á, að eðlilegt væri að skipa n. til að ganga frá þessum málum, og það var einmitt það, sem ég minntist á í mínu svari við fyrirspurninni, að ég teldi, að nú væri kominn tími til þess, að n. starfaði, með þeim upplýsingum og með þeim rannsóknum, sem farið hafa fram, því að vissulega hafa útlendu sérfræðingarnir og þá alveg sérstaklega þeir, sem hafa athugað hag og rekstur Skipaútgerðarinnar, haft uppi mjög mikilsverðar rannsóknir, sem gefa væntanlegri n., sem málið fær til athugunar, mjög verðmætt og þýðingarmikið efni, sem n. getur þá unnið úr. Ég er því síður en svo á móti því, að n. verði skipuð nú til þess að halda málinu áfram. Ég tel afar mikið unnið með þeim rannsóknum, sem gerðar hafa verið, og n. hafi nú gögn og skilyrði til þess að meta ýmsa hluti, sem voru ekki fyrir hendi áður.



Herra forseti. Það hefur borið hér á góma í þessum umr., að óskir hafi verið uppi um það, að endurskoðað yrði skipulag flóabátaferðanna í landinu. Þetta er rétt. Þessar óskir hafa verið uppi a.m.k. 2 undanfarin ár, og ég held ég muni það rétt, að í samvn. samgm. hafi allir verið sammála um, að þetta bæri að gera. En það strandaði á því, að fylgismenn ríkisstj. vildu ómögulega fallast á, að endurskoðunarnefndin væri þingkjörin n., og fyrir bragðið varð ekki neitt úr neinu. Á síðasta þingi bar svo meiri hl. samvn. samgm. fram till. í þessa átt. Maður skyldi ætla, að meiri hl. n. hefði getað fengið hana samþykkta, en það var ekki einu sinni svo, að till. kæmist til umr. Þá fluttum við brtt. við hana, nokkrir framsóknarmenn ásamt einum þm. Alþb., að n. skyldi verða þingkjörin, og þá strandaði allt. Það hefur verið alveg óskiljanleg andúð gegn því í stjórnarflokkunum, að þingið kysi slíka n. Ekkert annað hefur borið á milli. En nú fagna ég því, sem hæstv. samgmrh. segir, að hann er því samþykkur og lýsir vilja sínum yfir um það, að slík n. verði nú kosin. Og er það gott, að þá kemst málið á rekspöl. Hitt get ég tekið undir með honum, að það er vafalaust bót að þeim athugunum, sem þegar hafa farið fram af erlendum og innlendum mönnum í þessum efnum. Þessi mál snerta næstum því hvert einasta heimili í landinu, hvernig samgöngunum er hagað. Það er því fyllilega eðlilegt, að allir þingflokkar eigi fulltrúa við þessa endurskoðun, og ég endurtek þakklæti mitt til hæstv. ráðh. um það, að hann fellst á þá skipan. Um strandferðir Skipaútgerðarinnar vildi ég segja það, að það er alkunna og þarf ekki að hafa um það mörg orð, að þær eru langt frá því að fullnægja þörfum fólksins, - mjög langt frá því. Hvað snertir Vestfirði hafa um margra ára skeið verið uppi kröfur um að fá sérstakt Vestfjarðaskip, og um það hafa verið fluttar till. hér á Alþingi hvað eftir annað. Síðast bar það mál á góma á fjórðungsþingi Vestfirðinga nú í haust, og þar var samþykkt ályktun með öllum atkv. á þeim fundi, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Fjórðungsþing Vestfjarða skorar á alþm. Vestfjarða að vinna að því, að tryggðar verði vikulegar ferðir á sjó milli Vestfjarða og Reykjavíkur með sérstöku Vestfjarðaskipi, eða á annan hátt, ef hentugra þykir.“ Hæstv. ráðh. drap á það í þessu sambandi, að hér væri orðin mikil breyting á frá því, sem áður var, að flugvélar og bifreiðar hafa leyst af hólmi að einhverju leyti skipaferðir. Ég neita því ekki, að það er mikil bót að bifreiðaferðum og flugvélaferðum. En á hitt er að líta hvað Vestfirði snertir, og ég býst við, að það sé eitthvað svipað um Austfirði, að allt þetta hérað er innilokað allan veturinn, og verður, hvað sem liður vegabótum. Þetta hérað er ekki í neinu sambandi á landi við Suðurland, Reykjavík eða aðra hluta landsins vegna náttúruskilyrða, svo að þörfin fyrir strandferðirnar er engu minni en hún hefur verið áður hvað þetta snertir, á þessum tíma árs. Hvað snertir flugsamgöngurnar, þá hafa þær batnað víða á landinu, en þær hafa þó lítið batnað hjá Vestfirðingum, og þeir flytja ekki vörur með flugvélum, ekki einu sinni fólk nema að litlu leyti. Þetta er af þeirri einföldu ástæðu, að flugsamgöngur féllu niður þegar sjóflugvélarmar duttu úr sögunni, en eru nú að þokast af stað aftur vegna endurbóta á flugvöllum, þ.e.a.s. notaðar eru litlar flugvélar, sem flytja 4, 6 menn eða kannske eitthvað meira, en ekki stærri en það, að undanteknu flugi til Ísafjarðar. Þannig er ástandið. En þetta er að þokast í rétta átt, og hæstv. ríkisstj. hefur sýnt í verki vilja á því að halda því áfram að bæta þessar samgöngur. En þetta er aðeins til þess að fullnægja allra brýnustu þörfum manna, aðallega vegna sjúkraflugs og þess háttar. Flug og bifreiðaflutningar geta ekki leyst af hólmi strandferðir hvað Vestfirði snertir.