Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur rætt frv. þetta og fengið á sinn fund hagstofustjóra, Klemenz Tryggvason, sem var einn þeirra þriggja nefndarmanna, er sömdu frv. Það atriði, hvort sú ákveðna skylda ætti að vera í frv., að ljósmynd fylgdi nafnskírteini, var sérstaklega rætt, en nm. gátu ekki orðið sammála um nauðsyn þess, og er það ástæðan fyrir hinum almenna fyrirvara, sem fram kemur í nál. á þskj. 340. Allir nm. voru sammála um það meginefni frv., að öllum landsmönnum, 12 ára og eldri, sé skylt að hafa nafnskírteini, sem mundi m.a. auðvelda alla löggæzlu í landinu og framkvæmd hinna fjölmörgu ákvæða um réttindi og skyldur, sem nú eru miðaðar við ákveðinn aldur manna, t.d. skyldusparnað, og ef að því yrði horfið, sem lengi hefur verið rætt um, að greiða opinber gjöld jafnóðum af launum, auk þess sem útgáfa nafnskírteina ætti að geta leiðrétt ýmsar rangfærslur, sem í dag eru t.d. á launagreiðslumiðum starfsfólks, um fæðingardaga og ár. Höfuðástæðan til þess, að nm. gátu ekki orðið sammála um að hafa þá skyldukvöð í frv., að ljósmynd skyldi undantekningarlaust fylgja nafnskírteini, var nánast sú, að stór fjöldi manna, t.d. allt eldra fólk, þyrfti ef til vill aldrei að framvísa slíku nafnskírteini og því óþarft að leggja þessa kvöð á það. Hins vegar bar öllum nm. saman um, að meiri heimild væri í slíku nafnskírteini með ljósmynd, og er gert ráð fyrir, að með sérstöku rúmi á skírteini þessu sé hægt að hafa ljósmynd. Um frekari útskýringar á megintilgangi frv. fjölyrði ég ekki, en vísa til mjög ýtarlegrar grg., sem frv. fylgir, og framsöguræðu hæstv. fjmrh. í málinu við 1. umr. þess. Nefndin leggur til, eins og fram kemur á þskj. 340, að frv. verði samþykkt, en einstakir nm. hafa fyrirvara um að flytja eða fylgja brtt.



Herra forseti. Í þessu frv. felast breytingar á l. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, og eru þessar breytingar fólgnar í því að lengja orlof ríkisstarfsmanna. Þessu frv. var visað til heilbr.- og félmn. N. sendi þetta frv. til umsagnar til Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, og barst umsögnin frá bandalaginu í bréfi, dags. 8. marz s.l. , og vil ég - með leyfi hæstv. forseta - lesa hér kafla úr þessari umsögn, en þar segir svo: „Áður en stjórnarfrv. þetta var lagt fram, fóru fram viðræður fulltrúa BSRB við fjmrh., og var honum tjáð, að bandalagið mundi fallast á breytingu, sem í frv. felst, en jafnframt óskað eftir, að orlof þeirra, sem hafa 20 ára starfstíma eða lengri, yrði 30 virkir dagar. Jafnframt því sem stjórn BSRB staðfestir stuðning sinn við nefnt lagafrv., vill hún, að tilgreint sjónarmið komi fram.“ Samkv. núgildandi l. er orlof ríkisstarfsmanna að lágmarki 18 virkir dagar á ári, en fyrir þá, sem hafa starfað frá 10-15 ár í þjónustu ríkisins, er það 21 dagur, en fyrir þá, sem hafa starfað yfir 15 ár, eru það 27 dagar. Ég vil undirstrika það, að orlof opinberra starfsmanna er ákveðið með l., en er ekki eitt þeirra atriða, sem samið er um við bandalagið samkv. l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Eftir þessu frv. eru þær breytingar á orlofsrétti opinberra starfsmanna, að þeir, sem hafa 18 daga orlof, fengju 21 virkan dag, þeir, sem hafa 21 dag, þ.e.a.s. þeir, sem hafa verið 10-15 ár í þjónustu ríkisins, fengju 24 daga, en hins vegar þeir, sem hafa orlof 27 daga, standi í stað. Hvað orlofsrétt þeirra snertir, felst ekki nein breyting í þessu frv. Áður en þetta frv. var samið, lét fjmrn. fara fram ýtarlega könnun á því, hvaða breytingar hefðu orðið á orlofsreglum í sambandi við júnísamkomulagið á s.l. ári og þær kjarabreytingar, sem fylgdu í kjölfar þess, hjá ýmsum stéttarfélögum, og niðurstaðan af þeirri könnun varð einmitt sú, að þeir starfshópar, sem höfðu mestan orlofsrétt hjá hinum einstöku stéttarfélögum, fengju í mörgum tilfellum enga breytingu eða hækkun á orlofi. Þetta frv. er því alveg í samræmi við þær breytingar, sem urðu á s.l. sumri á orlofsrétti hjá stéttarfélögunum, og gengur alveg fyllilega jafnlangt. Aftur á móti þegar efni þessa frv. var rætt við bandalagið, hefur það borið fram þá ósk, að þeir, sem hafa unnið sjá ríkinu í 20 ár eða lengur, fengju 30 virkra daga orlof. Það er í raun og veru ný regla, því að eins og gat um áðan, fá þeir hámarksorlof eftir 15 ár, og mér hefur skilizt á þessu bréfi bandalagsins, að það hafi við þessar viðræður sett fram þessa ósk, en samþykkt þessa niðurstöðu, þó að sú ósk væri ekki tekin til greina. Bandalagið var aðeins að korna þessu sjónarmiði sínu á framfæri, þó að það hafi sætt sig við frv. eins og það er. Eins og ég gat um í upphafi, var þessu frv. vísað til heilbr.- og félmn., og nefndin var sammála um að leggja til, að frv. yrði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Allshn. hefur athugað þetta frv. og mælir einróma með því, að það verði samþ. óbreytt. Frv. að efni til miðar að því að setja heildarákvæði um störf hreppstjóra, sem ekki hafa áður verið í l., heldur dreifð ákvæði annars vegar um laun hreppstjóra og hins vegar gamalt reglugerðarákvæði um störf hreppstjóra. Það þykir eðlilegt, að þetta verði sameinað í ein lög, þar sem saman eru dregin öll þau meginatriði, sem máli skipta varðandi hlutverk og störf hreppstjóra og jafnframt laun þeirra, og er í lögunum gert ráð fyrir töluverðri launahækkun til hreppstjóra, enda miðað við þau störf, sem þeir víða hafa, þú eru launin orðin í fullu ósamræmi við þau verkefni, sem þeir þurfa að sinna. Ég sé ekki ústæðu til þess að ræða frv. að öðru leyti efnislega. Hæstv. dómsmrh. gerði grein fyrir því, þegar það var lagt fyrir. En ég vildi leyfa mér, herra forseti, að mæla um leið fyrir næsta frv. á dagskrá, sem er um skipti á dánarbúum og félagsbúum, þar sem það er í framhaldi af þessu frv. um hreppstjóra, því að það atriði hefur áður verið í l. um laun hreppstjóra og aukatekjur, sem eru felld úr gildi með frv. um hreppstjóra, og er því þetta frv. efnislega um það eitt, að ákvæði um þóknun til hreppstjóra fyrir skipti á dánarbúum og félagsbúum verði tekin inn í þá löggjöf. Það er hin eina efnisbreyting í því sambandi, þar sem hin lögin eru úr gildi felld. Og n. mælir jafnframt með því, að það frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir nál. um hreppstjóra með fyrirvara og vildi aðeins gera grein fyrir því, af hvaða ástæðum það er. Raunar kom það nokkuð fram við 1. umr. þessa máls, og ég gæti alveg eins skírskotað til þess. En í þessu frv. er fyrst og fremst um að ræða launabætur til hreppstjóra. Ég álít þær nauðsynlegar. Hins vegar hefði ég talið æskilegra, að í frv. væru fleiri efnisreglur um hreppstjóra en þar er að finna, úr því að verið er að endurskoða löggjöfina um þá. Það er minn fyrirvari. Það eru hins vegar ekki tök á því eða aðstaða til að koma þeim breytingum inn í meðförum þingsins eða a. m, k. ekki nema með því að tefja eitthvað fyrir málinu, en það vil ég ekki gera, og þess vegna hef ég mælt með frv., eins og það nú liggur fyrir, en þó með fyrirvara þessum, sem ég hef minnzt á.



Herra forseti. Frv. þetta til hjúkrunarlaga kemur frá Nd. og hefur farið gegnum þá d. svo til óbreytt. Þó hefur verið gerð smábreyt. á 2. gr., þar sem felld hefur verið niður 3. málsgr. þeirrar gr., eins og var í upphaflega frv., en það skiptir ekki efnislega máli í þessu sambandi. Þetta frv. er endurskoðun á hjúkrunarkvennalögunum, nr. 27 19. júní 1933 og er að efni til almenn endurskoðun og endurbót á ýmsum ákvæðum þeirra. En jafnframt er frv. fram borið vegna þess, hversu hjúkrunarkvennaskortur hefur verið mikill og inn í þetta frv. fellt eitt ákvæði, sem ætla mætti að gæti unnið að því að bæta nokkuð úr þeim skorti, en það er að þjálfa aðstoðarfólk til hjúkrunar á sérstökum námskeiðum og fjallar 8. gr. um það atriði, þar sem segir, að heimilt sé að þjálfa konur og karla til aðstoðar við hjúkrunarstarf og skal starfsheiti þeirra, námstilhögun, starfsréttindi og skyldur ákveðið í reglugerð. Það hefur verið gert ráð fyrir því, að þetta hjúkrunarfólk yrði þjálfað í samvinnu við Rauða kross Íslands og standa nokkrar vonir til þess, að það geti að einhverju leyti, eins og ég sagði áðan, bætt úr hinum alvarlega skorti hjúkrunarkvenna. Að öðru leyti er gerð grein fyrir því í aths. frv., hvernig málið er til komið. Það er undirbúið af landlækni og borgarlækni í samráði við hjúkrunarkvennasamtökin í landinu, stjórn Hjúkrunarkvennaskóla Íslands og fleiri aðila. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa um þetta fleiri orð. Hinar einstöku gr., að svo miklu leyti sem nýmæli eru, sem eru sáralítil umfram það, sem ég hef nú sagt, þá eru þau skýrð í aths. Ég vil leyfa mér að leggja til, að máli þessu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og til hv. heilbr.– og félmn.



Herra forseti. Allshn. hefur athugað frv. það, sem hér liggur fyrir og mælir með því, að það verði samþykkt. Ég vil geta þess, að hún hafði sent það til umsagnar bæði dómarafélagsins og lagadeildarinnar og hafa báðir þessir aðilar mælt einróma með samþykkt þess. Efni þessa frv. er, eins og menn vita, fyrst og fremst það að breyta þeirri skipan, sem á er um greiðslu meðdómaralauna og ferðakostnaðar dómara í landamerkjamálum. Eftir frv. eiga launin að greiðast úr ríkissjóði eins og í dómsmálum endranær, sem samkv. gildandi lagaákvæðum eiga aðilar að greiða hann. Allshn. mælir sem sagt einróma með samþykkt frv.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá hv. Nd. Var hv. menntmn. Nd. sammála um að mæla með samþykkt þess, eftir að hún hafði gert við það allmargar brtt., sem samþ. voru shlj. Hv. Nd. afgreiddi síðan frv. við 3. umr. fyrir nokkrum dögum og var það samþ. þar með öllum greiddum atkv. gegn einu. Um þetta mál náðist því mjög víðtæk samstaða í hv. Nd. og vona ég, að svo verði einnig hér í hv. Ed., enda er hér tvímælalaust um mjög merka lagasetningu að ræða. Núgildandi lög um barnavernd og ungmenna voru sett árið 1947 og eru því orðin nær 18 ára gömul. Lögin, sem í gildi voru fyrir 1947, voru frá árinu 1932. Voru það fyrstu lögin um barnavernd hér á landi. Urðu Íslendingar verulega á eftir hinum Norðurlandaþjóðunum varðandi setningu allsherjarlaga um barnavernd, en í Noregi, Svíþjóð og Danmörku höfðu slík lög verið sett um síðustu aldamót. Þótt lögin frá 1947 hafi verið vönduð lagasetning á sínum tíma, er þó tvímælalaust orðið tímabært að endurskoða þau og setja ný lög um þessi efni. Á þeim næstum tveim áratugum, sem liðnir eru, frá því að lögin voru sett, hafa orðið svo gagngerar breytingar á þjóðfélagsháttum hér á landi, að á ýmsum málum barna og ungmenna þarf nú að taka með öðrum hætti, en eðlilegt var og skynsamlegt fyrir 15–20 árum. Fólksfjölgun hefur orðið mikil og mjög ör þróun frá dreifbýli til þéttbýlis. Hefur þetta í för með sér ýmis félagsleg vandamál, sem nauðsynlegt er að hið opinbera láti til sín taka. Mér þykir þó rétt að láta þess getið hér, að í kjölfar vaxandi þéttbýlis hér á landi virðist ekki hafa orðið hliðstæð aukning lausungar og lögbrota og átt hefur sér stað í ýmsum nágrannalandanna. Kemur þetta fram í opinberum skýrslum barnaverndarnefnda undanfarna áratugi, svo og skýrslum um lögbrot barna og unglinga. Í síðustu skýrslum barnaverndarnefndar Reykjavíkur segir t.d., að hún hafi haft afskipti af færri heimilum, en á árinu áður vegna ófullnægjandi aðbúnaðar barna. Skýrslur um lögbrot barna síðustu áratugi sýna ekki heldur neina aukningu slíkra afbrota að ráði og raunar hlutfallslega fækkun þeirra, ef tekið er tillit til fjölgunar fólks á því aldursskeiði, sem um er að ræða. Tala stúlkna, sem barnaverndarnefndir hafa haft afskipti af, hefur þó farið nokkuð hækkandi, en þó ekki hlutfallslega, þ.e. ef miðað er við fjölda telpna á því aldursskeiði, sem barnaverndarnefndir hafa afskipti af. Þegar barnaverndarnefndir hafa afskipti af telpum, er það vegna útivistar, flakks og stundum lauslætis. Um brot gegn hegningarlögunum er það hins vegar að segja, að þeim hefur fækkað hlutfallslega tvo síðustu áratugina og eru nú færri hlutfallslega, en síðustu árin fyrir stríð. Skýrslur um börn, sem hafa orðið uppvís að lögbrotum tvivegis eða oftar sýna, að hundraðstala þeirra barna, sem tvívegis hafa orðið uppvís að brotum, er nálega sama nú og á fjórða áratug aldarinnar, en hundraðstala þeirra, sem oftar, en tvívegis hafa orðið sek um brot, hefur hins vegar farið verulega lækkandi. Þetta, sem nú var sagt, á við skýrslur úr Reykjavík, en skýrslur úr hinum kaupstöðunum sýna svipaða þróun. Þó að ástand í þessum efnum sé sem betur fer áreiðanlega ekki eins slæmt og ýmsir virðast stundum álíta og hefur ekki heldur farið versnandi, er engu að síður hafið yfir allan efa, að aukinna aðgerða í þessum efnum er þörf frá því, sem verið hefur og brýn nauðsyn á átaki til þess að bæta starfsaðstöðu barnaverndarnefnda, svo og að koma á fót ýmsum stofnunum í þágu barnaverndar og starfrækja þær. Næstum tveggja áratuga gömul löggjöf um þessi mikilvægu efni hlýtur að vera orðin úrelt að ýmsu leyti. Það var þess vegna, að ég á árinu 1961 skipaði n. manna til að endurskoða gildandi lög um vernd barna og ungmenna. Í n. áttu sæti Sveinbjörn Jónsson hrl., formaður barnaverndarráðs og var hann skipaður formaður n., Ármann Snævarr háskólarektor, Guðmundur Vignir Jósefsson hdl., þáverandi formaður barnaverndarnefndar Reykjavíkur, séra Gunnar Árnason barnaverndarráðsmaður, dr. Gunnlaugur Þórðarson varaformaður barnaverndarráðs, Magnús Sigurðsson skólastjóri og barnaverndarráðsmaður og dr. Símon Jóh. Ágústsson sérfræðingur barnaverndarráðs. Varð n. að mestu sammála um frv., eins og það var lagt fyrir hv. Nd., en aðalatriði frv. og þau, sem n. lagði sérstaka áherzlu á, voru fyrst og fremst þessi: Í fyrsta lagi taldi n., að bæta þyrfti starfsaðstöðu barnaverndarnefnda og barnaverndarráðs, sérstaklega að því er snerti húsnæði og sérmenntað starfslið. Í öðru lagi: Í gildandi l. er ákvæði um, að koma skuli upp ýmsum stofnunum í þágu barnaverndaryfirvalda, svo sem athugunarstöð og vistheimilum fyrir drengi og stúlkur. Eina athugunarstöðin, sem til er, er gersamlega ófullnægjandi að dómi n. Vistheimili, sem starfrækt er í Breiðuvík fyrir drengi, fullnægir ekki þörfinni, þótt n. hafi talið, að þar hafi verið unnið nytsamlegt og þakkarvert starf. Hliðstætt heimili fyrir stúlkur hefur hins vegar ekki verið stofnsett enn. Í þriðja lagi: N. undirstrikaði sérstaklega nauðsyn þess, að barnaverndarnefndir hefðu í þjónustu sinni sérmenntað fólk, einkum og sér í lagi í stærri kaupstöðum. Taldi n. þurfa að hefjast handa um að styrkja fólk til að sérmenntast á þessu sviði og benti á, að efna þyrfti til nokkurrar kennslu í þessum fræðum hér á landi, t.d. í tengslum við háskólann, kennaraskólann eða fóstruskólann. Í fjórða lagi: N. benti einnig á, að barnaverndarráð þurfi mjög á fleiri sérmenntuðum starfsmönnum og ráðunautum að halda. Í fimmta lagi: Meiri hl. n. taldi rétt að fjölga meðlimum barnaverndarráðs um tvo og tryggja það, að þar ættu ávallt sæti sálfræðingur, læknir, lögfræðingur, auk prests og kennara. Í sjötta lagi: N. benti á, að svo mikið vald sé lagt í hendur barnaverndaryfirvalda, að nauðsyn sé að tryggja betur, en nú er gert, vandaðri meðferð mála og rökstuddar úrlausnir og treysta með öðrum hætti réttaröryggi á þessu mikilvæga sviði. Í sjöunda lagi: N. tók til sérstakrar athugunar ýmis atriði í starfsháttum barnaverndarnefnda og tengslum þeirra við barnaverndarráð sem og löggæzlu og dómsvald. Í áttunda lagi: N. gerði till. um breytingar á ákvæðum gildandi l. um fóstruskóla. Í níunda lagi: N. endurskoðaði gildandi lagaákvæði um vinnuvernd barna og unglinga og kvikmyndaeftirlit, jafnframt því sem hún gerir till. um nýmæli varðandi vegabréf unglinga. Í tíunda og síðasta lagi: N. benti á, að í nágrannalöndum sé fjallað um barnaverndarmál í félmrn., en ekki menntmrn., eins og hér sé gert, en gerði þó ekki till. um breytingu í því efni hér. Þetta voru aðalatriðin, sem n. miðaði starf sitt við og byggði tillögugerð sína í frv. á. Ég sé ekki ástæðu til að rekja hér í einstökum atriðum þær breytingar á gildandi lögum, sem fólust í frv. n. Um eitt atriðið vildi ég þó fara nokkrum orðum, þ.e. ákvæðin um vinnuvernd barna og unglinga, enda voru þau ákvæði einna mest rædd í hv. Nd. Í gildandi l. eru nokkur ákvæði um vinnuvernd barna og unglinga. Annars staðar eru þó slík ákvæði ekki í barnaverndarlögum, heldur í heildarlögum um vinnuvernd. Hér á landi hefur ekki enn verið sett heildarlöggjöf um vinnuvernd. Þess vegna taldi n., sem þetta frv. samdi, eðlilegt að halda ákvæðinu um vinnuvernd barna og ungmenna í barnaverndarlögum, þótt hún telji barnaverndarnefndina að vísu hafa örðuga aðstöðu til þess að fylgjast með því, að farið sé eftir slíkum ákvæðum. N. taldi og ráðlegt og raunar ógerlegt að setja víðtækt ákvæði um þetta í sjálfan lagatextann. Hún taldi hyggilegra að hafa almenn ákvæði í lögunum og setja síðan reglugerð til fyllingar þessum ákvæðum. Ýmsar breytingar lagði hún þó til á gildandi lagaákvæðum. Í fyrsta lagi er nú gert ráð fyrir, að heimilað sé að leggja bann við því, að börn og unglingar vinni með tækjum eða umgangist tæki, sem slysahætta stafar af. Sama gildir um vinnu, sem hefur á annan hátt slysahættu í för með sér. Taldi n., að þau hörmulegu slys, sem orðið hafa á síðustu árum fyrir það, að börn eða ungmenni hafi unnið með tækjum, sem sérstök slysahætta stafar af, gerðu það mjög brýnt að setja bannákvæði sem þessi. Í öðru lagi lagði n. til, að reglugerðarheimildin væri einnig látin ná til ákvæða, sem sporni við eftirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu barna og ungmenna og kveði á um, að læknisskoðun fari eftir atvikum fram til úrlausnar um það fyrir fram, að vinna sé ekki barni eða ungmenni um megn. Í þriðja lagi lagði nefndin til, að sett verði ákvæði um heimild til setningar reglugerðar um störf, sem siðferði barna geti stafað hætta af. Þá gerði hún og till. um nokkrar breytingar á gildandi ákvæðum um ráðningu ungmenna til starfa á skipum og að bannað sé að ráða karlmenn yngri en 15 ára og konur yngri en 18 ára til starfa í loftfari. Þá skal ég með nokkrum orðum gera grein fyrir þeim breytingum, sem hv. Nd. gerði á frv. skv. einróma till. hv. menntmn. Í frv. var gert ráð fyrir því, að barnaverndarnefnd skuli vera í hverjum kaupstað og hverjum hreppi landsins. Þessu var breytt þannig, að hafa megi sameiginlegar barnaverndarnefndir fyrir fleiri en einn hrepp, þar sem þeir eru fámennir. Í frv. var ákvæði um, að ekki megi kjósa í barnaverndarnefnd eldra fólk en 66 ára gamalt. Þetta ákvæði hefur verið fellt úr frv. Allmikil breyting var gerð á frv. varðandi skipun barnaverndarráðs. Hingað til hefur barnaverndarráð verið skipað skv. tilnefningu nokkurra samtaka: Prestafélags Íslands, Sambands íslenzkra barnakennara, Læknafélags Íslands o.s.frv. Menntmn. Nd. lagði til, að ráðh. skipaði barnaverndarráð án tilnefningar nokkurra samtaka. Hins vegar var því haldið í frv., að formaður ráðsins skuli vera embættisgengur lögfræðingur og virðist það vera eðlilegt vegna þess, að barnaverndarráð er að ýmsu leyti dómstóll og þarf að taka ákvarðanir, sem hafa mjög alvarleg áhrif á líf og örlög þeirra barna og þeirra fjölskyldna, sem hlut eiga að máli. Í frv. var gert ráð fyrir því, að kostnaður af kennslu þeirra unglinga, sem lokið hafa skyldunámi, en eru á vegum barnaverndarnefndar, skuli greiðast hlutfallslega af ríkissjóði og sveitarsjóði skv. fræðslulögum. Sagði í frv., að þetta ætti við, ef foreldrar eða framfærendur væru ekki aflögufærir. Þessi setning hefur verið felld niður og er því frv. nú þannig, að unglingur eigi sama rétt á, að ríki og sveitarfélag kosti fræðslu hans, hvernig svo sem efnahag foreldranna er háttað. Þá er bætt inn í frv. ákvæði um, að ríkisstj. skuli setja á stofn og reka heimili og skólastofnanir, er annist uppeldi og fræðslu ungmenna og barna, sem eru frá heimilum, sem vanrækja svo mjög uppeldishlutverk sitt, að varhugavert er fyrir börnin að dveljast þar, gáfnasljórra barna, andlega vanþroska barna og ungmenna, barna, sem ekki sækja skóla á viðunandi hátt, barna, sem að dómi kennara og skólastjóra spilla góðri reglu í skólunum og eru miður heppilegt fordæmi öðrum börnum, barna, sem að dómi kennara og skólastjóra og skólalæknis hafa eigi heilsu eða önnur líkamleg skilyrði til að stunda venjulegt barnaskólanám og skuli skipta kostnaði samkv. fræðslulögum. Þessi breyting var tekin inn í frv. samkv. tillögu kennarasamtakanna. Í frv. var gert ráð fyrir því varðandi meðlög með þeim börnum, sem barnaverndarnefndir þurfa af einhverjum ástæðum að koma fyrir á öðrum heimilum í fóstur, að sveitarstjórn og viðkomandi aðilar skuli semja um greiðslur með þessum börnum. Þessu var breytt þannig, að Tryggingastofnun ríkisins greiðir hreinlega með börnunum og upphæðirnar verða ákveðnar í lögum. Börn innan 7 ára aldurs skulu fá þrefaldan barnalifeyri, en eldri en 7 ára tvöfaldan barnalifeyri. Þá gerði hv. Nd. nokkrar breytingar á ákvæðum frv. um vinnuvernd barna og unglinga. Hingað til hefur staðið í lögum og stendur í gildandi lögum, að börn innan 15 ára megi ekki vinna í verksmiðjum og hlýtur þetta að þýða það, að þau megi ekki vinna t.d. í frystihúsum, en þetta ákvæði hefur verið og er þverbrotið um land allt. Menntmn. Nd. gerði ekki till. að skilgreina þetta nánar í frv., en hún lagði til, að því yrði bætt í frv., að ekki megi ráða börn innan 15 ára til uppskipuna- og útskipunarvinnu eða byggingarvinnu. Þá eru tekin í frv. ákvæði um, að hámarksvinnutími barna undir 14 ára aldri skuli vera hálf áratala aldurs þeirra, þ.e. fyrir 14 ára barn 7 stundir á dag, fyrir 13 ára barn 61/2 stund á dag og fyrir 12 ára barn 6 stundir á dag o.s.frv. Þar sem unnið sé 8 stunda vinnutímabil, skuli jafnan koma tveir vinnuhópar barna á móti einum vinnuhóp fullorðinna, þannig að þá vinni 4–5 stundir hvor barnahópur. Þá er ákvæði um það, að alger hámarksvinnutími barna 14–16 ára skuli vera 8 stundir án undantekningar. Loks var bætt inn þessu ákvæði: „Stefna skal að því, að börn stundi ekki vinnu frá því að þau hefja skólagöngu að hausti og þar til skólagöngu lýkur að vori.“ Varðandi kvikmyndaeftirlitið var sú breyting gerð á frv., að barn, sem er á þeim aldri, að það má ekki horfa á kvikmynd skv. úrskurði kvikmyndaeftirlits, skuli ekki heldur mega horfa á myndina, þó að það komi til kvikmyndahússins í fylgd með foreldrum eða öðrum fullorðnum. Ég hef þá, herra forseti, gert grein fyrir helztu brtt., sem gerðar voru á frv. í hv. Nd. samkv. einróma till. hv. menntmn. Með hliðsjón af því, að svo að segja alger samstaða náðist um afgreiðslu málsins í hv. Nd., leyfi ég mér að lokum að vænta þess, að eins fari hér í hv. Ed., svo að málið nái fram að ganga á þessu þingi.



Herra forseti. Mig langar til þess að fara nokkrum orðum um þetta mál, sérstaklega af því að hæstv. menntmrh. (GÞG) er staddur í þessari hv. deild. Mér skildist á hæstv. ráðh., að hann teldi að vísu ekki ástandið í barnaverndarmálum hér á landi sérlega gott eða til fyrirmyndar, en þó hins vegar ekki sem allra verst. Hér get ég ekki verið hæstv. ráðh. sammála. Ég held, að ástand barnaverndarmála hér á landi sé hér um bil eins slæmt og það getur orðið. Annað mál er svo hitt, hverju er um að kenna. Ég tel, að ástandið sé og hafi árum saman, ef ekki alltaf, verið eins bágborið og frekast má verða og ég vil telja, að í þessum málum hafi hjá okkur til þessa dags gengið allt á tréfótum. Barnaverndarnefndirnar hafa verið látnar vinna til þessa dags við mjög frumstæð og ófullkomin skilyrði. Tilfinnanlegur skortur hefur verið á hvers konar uppeldisheimilum og öðrum barnahælum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, ekki hvað sízt nú síðustu árin, að íslenzk börn eru vinnuþrælkuð úr hófi fram og ég vil bæta því við, að sennilega er börnum á skólaskyldualdri yfirleitt, a.m.k. í Reykjavík, íþyngt um of með skólanámi. Það er talið, að áfengisneyzla barna og ungmenna fari vaxandi á síðari árum. Í skýrslum barnaverndarnefnda má lesa um það, að börn, - ég veit ekki, hve mörg, - hætti skyldunámi á hverju ári í ótíma eða svo gott sem, þegar þeim býður við að horfa og hverfi þannig úr skóla furðulega fákunnandi og jafnvel ólæs. Menn standa ráðþrota gagnvart börnum og ungmennum, sem fremja afbrot eða leggjast í flakk, lauslæti og óreglu. Menn hafa engin tök eða tæki til þess að hjálpa þessum börnum. Það er jafnvel ekki einsdæmi í okkar þjóðfélagi nú á dögum, að börn séu fangelsuð. Það sýnir bezt öngþveitið í þessum málum. Þannig er þá ástandið í barnaverndarmálum okkar í dag. Nú mætti kannske segja, að þetta væri málað of dökkum litum eða ýkt og ég skal mjög stuttlega rökstyðja þessar fullyrðingar mínar, eftir því sem tök eru á í stuttu máli. Ég hef hér fyrir framan mig skýrslu um störf barnaverndarnefndar Reykjavíkur árið 1963. Í þessari skýrslu segir m.a., með leyfi hæstv. forseta, - það er talað um brot barna, sérstaklega lauslætisbrot stúlkna og síðan segir orðrétt í þessari skýrslu: „Samfara brotunum eru oft ýmis önnur vandræði, sem ekki er að jafnaði getið í skýrslum nefndarinnar. Má hér t.d. nefna fjarvistir barna úr skólum. Mörg börn á fræðsluskyldualdri hætta að sækja skóla án lögmætra ástæðna og án þess að rönd verði við reist við núverandi aðstæður. Flest eru börn þessi á tveim síðustu árum fræðsluskyldunnar, en önnur hafa ekki lokið barnaprófi, er skólavist þeirra lýkur. Eru sum þeirra mjög fákunnandi, jafnvel ólæs. Er hér um vanda að ræða, sem nauðsyn ber til að taka föstum tökum." Á þessa leið segir í skýrslunni um þetta efni. En það er fleira fróðlegt í þessari ársskýrslu barnaverndarnefndar Reykjavíkur 1963 og ég vil lesa örstuttan kafla til viðbótar til þess að skýra mínar fyrri fullyrðingar, með leyfi hæstv. forseta, - í skýrslunni segir m.a. svo: „Þau vandamál, sem barnaverndarnefnd Reykjavíkur fæst við, eru ærin og vaxandi. Barnaverndarstarf er hér hins vegar ungt að árum og frumbýlingslegt miðað við það, sem bezt gerist erlendis. Til samanburðar má geta þess, að á þessu ári voru um 270 manns starfandi hjá barnaverndarnefnd Kaupmannahafnar eða milli 6 og 7 sinnum fleiri, en í Reykjavík, miðað við íbúatölu þessara borga. Mestur þrándur í götu, er þó skortur á hvers kyns barnaheimilum og uppeldisstofnunum. Þessi skortur veldur því. að nefndin getur lítið sem ekkert gert til að bjarga hluta þeirra barna og unglinga, sem til hennar er vísað og þarfnast hjálpar.“ Þá er talað í þessari skýrslu um mestu og erfiðustu viðfangsefni nefndarinnar, sem eru vandræðaungmenni, sem þarf að koma fyrir á uppeldisheimilum. Það er sagt frá, að til sé í landinu eitt heimili slíkt fyrir drengi, heimilið í Breiðuvík, þörf sé orðin mikil á, að annað drengjaheimili verði sett upp og síðan heldur áfram orðrétt: „Verst er þó ástandið að því er varðar unglingsstúlkur, sem lent hafa í brotum. Fyrir þær höfum við, sem kunnugt er, engan samastað. Þess er áður getið, að kvenlögreglan hafði á árinu afskipti af 43 stúlkum, 16 ára og yngri, vegna ýmiss konar brota, mest lauslætis og óreglu. Nokkrar þessara stúlkna hafa verið til lækninga vegna kynsjúkdóma og aðrar hafa eignazt börn. Nokkrar hafa einnig lent í þjófnaðarbrotum. Ein þessara stúlkna hefur orðið uppvís að 15 þjófnuðum á einu ári. Nemur verðmæti þess, sem hún hefur tekið, um 45 þús. kr. Fárra úrræða er völ til hjálpar þessum stúlkum. Fáeinum hefur á undanförnum árum verið ráðstafað á uppeldisheimili í Danmörku. Fáum öðrum hefur verið komið fyrir á einkaheimilum úti á landi, með misjöfnum og þó oftar litlum árangri. Flestar lifa þó lífi sínu áfram, án þess að barnaverndarnefnd eða aðrir fái rönd við reist. Þær, sem verst eru staddar, eru á vergangi milli stofnana eins og upptökuheimilisins að Elliðavatni, Farsóttahússins og Kleppsspítalans: Þetta segir í skýrslu barnaverndarnefndar Reykjavíkur um þau efnisatriði nokkur, sem ég minntist á hér í upphafi míns máls. Ég minntist á, að alkunn væri vinnuþrælkun íslenzkra barna. Nýlega var hér í Reykjavik gerð athugun á atvinnu skólabarna í Reykjavík sumarið 1962. Athugunin náði til 3.94 barna á aldrinum 12, 13 og 14 ára og það eru um 90% allra barna á þeim aldri á þessu ári. Niðurstaða þessarar athugunar var að mínum dómi mjög sorgleg. Ég skal aðeins geta nokkurra atriði í þeirri niðurstöðu. Aðeins 2.3% barnanna 12, 13 og 14 ára stunduðu engin reglubundin störf sumarið 1962. En yfirleitt hófu börnin vinnu strax að skóla loknum að vorinu og hættu ekki fyrr en í septembermánuði. Vinnudagurinn hjá þessum ungu börnum var þá 8 klst. eða meira hjá 67% barnanna. Og loks má bæta því við, þó að það komi þessu máli kannske ekki sérstaklega við, að áberandi var, hversu laun þessara barna voru lág, t.d. höfðu 1300 börn undir 2500 kr. yfir sumarið. Ég get ekki látið hjá líða í þessu sambandi að geta þess til skilningsauka á þessu þjóðfélagslega vandamáli, að yfirvöld Reykjavíkur voru siður en svo hneyksluð á þessari niðurstöðu. Þau voru svo hrifin af þessari niðurstöðu, barnavinnunni, að það var gerð sérstök samþykkt í borgarstjórn Reykjavikur þess efnis að benda samtökum iðnrekenda og annarra greina atvinnulífsins á þá miklu möguleika, sem felast í vinnuafli barna. En það er kannske önnur saga. Varðandi vinnuþrælkun barna vil ég aðeins minna á eitt, sem er harla lærdómsríkt. Það var í júní mánuði 1963, að annað stjórnarblaðið, Morgunblaðið, birti fagnandi frásögn fréttamanna um heimsókn þeirra í eitt af frystihúsum landsins. Fögnuðurinn var einkum fólginn í því, að þar reyndust vera 34 börn að vinnu og þau yngstu 8 ára gömul. Fréttamennirnir töluðu við tvö af þessum 8 ára börnum, dreng og stúlku, og spurðu þau ýmislegs varðandi vinnuna og kaupið og hvað þau ætluðu að gera við kaupið. En aðdáun fréttamannanna á þessu fyrirbæri var ótvíræð. En meðan fréttamaðurinn var að tala við börnin, kom verkstjórinn þar að og áminnti börnin um að láta ekki fréttasnápa vera að tefja sig, þau skyldu halda áfram að vinna. Hitt kemur svo oft fyrir og blöð skýra frá því, að börn verði fyrir alvarlegum slysum á vinnustöðum og þar með alvarlegum slysum í sambandi við verksmiðjuvinnu. Allt þetta hefur gerzt og gerist enn í okkar þjóðfélagi og hefur farið í vöxt vafalaust á síðari árum. Ég gat þess lauslega í upphafi míns máls, að ég hefði grun um, að börnum væri íþyngt um of við skólanám, a.m.k. í Reykjavík. Máli mínu til stuðnings get ég nefnt það, að árið 1949 athuguðu skólalæknar í Reykjavík lengd námstíma barna og heimavinnu. Og þá kom í ljós, að flest börnin höfðu mjög langan vinnudag. T.d. var niðurstaðan sú, að 12 ára börn og eldri hefðu lengri vinnudag en almennt gerðist um fullorðna við svipuð, en þó léttari störf. Skýrsla skólalæknanna sýndi m.a., að 12 ára drengir höfðu þá allt að 44 klst. vinnu á viku, 12 ára stúlkur 52 klst. vinnuviku, 13 ára drengir 46 klst. og 13 ára stúlkur 51 klst. á viku. Þetta gefur mér tilefni til að hafa ákveðinn grun um, að börnum sé ekki aðeins íþyngt um of við sumaratvinnu, heldur sé þeim íþyngt um of með störfum allan ársins hring. Ég skal svo ekki hafa þessa upptalningu miklu lengri, en aðeins minna á, af því að ég minntist á fangelsun barna, að í des. 1963, að ég hygg, skýrðu blöð frá því, að 14 ára dreng úr fátækrahverfi Reykjavíkur hefði verið stungið inn í tukthúsið við Skólavörðustíg. Eitt blaðið hafði tal af formanni barnaverndarnefndar Reykjavíkur, og sagði hann, að pilturinn væri í fangelsinu á hennar vegum. Þessum dreng höfðu orðið á ýmiss konar alvarlegir hlutir eða alvarlegri hlutir, en vanalegt er um bernskubrek og því var talið nauðsynlegt að koma honum í tímabundna gæzlu og til yfirheyrslu, en aðbúnaður barnaverndarnefndar væri með þeim eindæmum, að hún teldi sig í þessu tilfelli ekki eiga í annað hús að venda með drenginn, en hegningarhúsið við Skólavörðustíg. Og það kom fram í viðtalinu við formann barnaverndarnefndar Reykjavíkur, að þetta væri ekki einsdæmi, að skjólstæðingi barnaverndarnefndar væri stungið þarna inn, að vísu hefði það þó aðeins komið fyrir örsjaldan. Ég hef þá lýst nokkuð og gert grein fyrir því öngþveitisástandi, sem er í barnaverndarmálum hér á landi nú. Þá vildi ég aðeins með örfáum orðum koma að því, hver er orsök þessa vandræðaástands. Hver er orsök öngþveitisins? Er þetta ástand að kenna úreltum lögum eða er orsökina að finna annars staðar? Gildandi lög um barnaverndarnefndir voru sett árið 1947. Þau eru því orðin 18 ára gömul. Ég er algjörlega sammála því, sem kemur fram í grg. með þessu frv., að þessi lög eru mjög vönduð að gerð og ég vil hiklaust neita því, að úrelt lög eigi sök á þessu ófremdarástandi. Ég vil meina, að innan ramma gildandi laga um barnavernd hefði verið hægt að gera og mætti gera allt, sem nauðsynlegt er í þessum efnum til úrbóta. Gildandi lög eiga sannarlega ekki sökina á þessu, svo mikið er vist. Hitt mun vera sönnu nær, að framkvæmd laganna hafi frá upphafi og sé enn í dag í megnasta ólestri. Og þar hygg ég, að hundurinn liggi grafinn. Það er ekki úreltum lögum um að kenna, heldur slælegri framkvæmd ákvæða þessara laga. Þeir, sem hafa farið með yfirstjórn þessara mála í 18 ár, síðan lögin voru sett, - og mér þykir leitt að þurfa að benda á, að núv. hæstv. menntmrh. hefur farið með þessi mál helming þessa tíma, - það eru þeir, sem hafa vanrækt skyldur sínar umfram alla aðra í þessum efnum. Þeir hafa ekki skeytt um, þótt barnaverndarnefndir mættu heita óstarfhæfar vegna aðstöðuerfiðleika og skorts á starfsfólki. Ekki meinuðu gildandi lög þeim að bæta aðstöðu barnaverndarnefnda í þessum efnum. Þeir hafa einnig vanrækt að framkvæma - blátt áfram vanrækt að framkvæma sumt af því, sem lögin buðu þeim að gera, skylduðu þá til að gera. Og þeir hafa ekki hirt um að notfæra sér heimildir, sem lögin veittu þeim eða veita þeim til bættrar þjónustu á sviði barnaverndar. Þetta er sannleikurinn í þessu máli. Hann er sá, að lögin frá 1947 hafa ekki komið til framkvæmda enn í dag í veigamiklum atriðum. Ég skal nefna örfá dæmi þessa. Samkvæmt lögunum er ríkisstj. skylt að setja á stofn hæli, þar sem vistuð skuli börn og ungmenni, er framið hafa lögbrot eða eru á annan hátt á glapstigum. Í lögunum segir, að þessi hæli skuli vera a.m.k. tvö, annað handa stúlkum, en hitt handa piltum. Stúlknahælíð er ókomið enn, eins og fram kom í skýrslu barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Þó er það ekki hvað sízt í þessum efnum, sem skórinn kreppir að og hefur lengi gert. Þörfin er auðsæ, enda hefur oft verið þrýst á um þetta stúlknahæli, m.a. á hinu háa Alþingi, en alltaf fyrir daufum eyrum þeirra, sem þessum málum stjórna. Ráðherra hefur allt til þessa dags, þrátt fyrir ótvíræða nauðsyn, enn ekki hirt um að setja reglugerðir, er taki yfir landið í heild, þar sem nánar sé kveðið á um aldur barna til vinnu í tiltekinni starfsgrein, hvíld barna, vinnutíma, orlof og önnur vinnuskilyrði. Í lögunum er ráðh. veitt heimild til þessa og um þörf á beitingu þeirrar heimildar þarf ég ekki að fjölyrða. Þá er ríkisstj. skylt samkv. gildandi lögum að reisa og reka athugunarstöð eða stöðvar handa börnum, sem framið hafa lögbrot eða eru á annan hátt á siðferðilegum glapstigum. Eitt slíkt hæli er að vísu rekið, hælið í Elliðahvammi, en það er með þeim myndarbrag, að barnaverndarnefnd Reykjavíkur hefur stundum þótt skárra að leita með börnin á náðir fangahússins við Skólavörðustíg, heldur en á þetta hæli. Svo lélegt kvað það vera að öllum húsbúnaði. Það má loks telja til vanrækslusynda þeirra, sem með stjórn þessara mála hafa farið á umliðnum árum, að enda þótt lögin um barnavernd séu æ ofan í æ fótum troðin og það í stórum stíl, þannig að blöðin birti af þessu frásagnir undir stórum fyrirsögnum, þá hreyfa yfirvöld hvorki legg né lið til þess að kippa í lag, til þess að draga sökudólga fyrir rétt og láta þá standa ábyrga sinna gerða. Ég hef a.m.k. ekki heyrt þess getið, að ríkisvaldið hafi látið til skarar skríða gegn lögbrotum eins og verksmiðjuvinnu barna 8 ára gamalla eða fangelsun drengsins, sem ég nefndi áðan. Ég held, að það hafi allt saman verið látið heita gott og gilt og jafnvel nánast ágætur fréttamatur blaða og annað ekki. Nei, það er enginn efi á því, að gildandi lög eiga ekki hér sökina, heldur er það sök þeirra, sem með völdin fara, hvernig umhorfs er á þessu sviði. Ég skal ekki ræða frv. hér neitt ýtarlega. Það segir í athugasemdum, að menntmrh. hafi á árinu 1961 skipað nefnd manna til að endurskoða lög um vernd barna og ungmenna. Þetta er að vissu leyti þakkarvert framtak hjá hæstv. ráðherra og ber ekki að lasta það. Endurskoðun gamalla laga er nauðsynleg og á alltaf rétt á sér og raunar er það tilfellið um ýmis önnur lög frekar en þau, sem hér er um að ræða. Mér finnst orka tvímælis, hvort heillavænlegra sé nú að framkvæma gildandi lög eða semja ný lög. Það má segja, ef til vill, að það gildi einu, hvor leiðin farin sé, ef áframhaldið á að vera eins og hlutirnir hafa gengið hingað til fyrir sig. Ég lasta hæstv. ráðherra ekki fyrir að skipa þessa nefnd og láta endurskoða þessi lög, þó að ég teldi þau vera góð og í fullu gildi enn. En ég hefði talið miklu lofsverðara, ef hæstv. ráðherra hefði á árinu 1961 tekið sig til og farið að ganga eftir framkvæmd gildandi laga um barnavernd, kippa í lag því, sem aflaga fór, og framkvæma þá hluta laganna, sem aldrei hafa verið framkvæmdir. Ef til vill er skipun þessarar nefndar 1961 til þess að endurskoða lög um barnavernd eins konar vottur um slæma samvizku og það gæti ég a.m.k. vel skilið. Þá ætti þetta frv. að vera friðþæging fyrir það, sem vanrækt hefur verið á liðnum árum í þessum efnum. Og síðan á að benda á þessi nýju og fullkomnu lög og halda svo áfram að sofa á verðinum værum svefni. Eins og hæstv. ráðherra tók fram í sinni ræðu, felast í þessu frv. margar breytingar og ég vil telja þær yfirleitt til bóta. En örfáar kunna að orka tvímælis. En öllum þeim breytingum, sem um er að ræða frá gildandi lögum, er það sameiginlegt, að þær eru ekki stórvægilegar. Það eru smávægilegar breytingar til útfyllingar eða uppfyllingar í gildandi lög og breyta ekki miklu í sjálfu sér. Nokkrar af breytingum þeim, sem n. gerði í frv., fengu góða afgreiðslu í hv. Nd., og ég tel ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum á þessu stigi málsins. Eitt hefði verið ástæða til fyrir þessa n. að endurskoða og athuga. Það er sjálfur kjarni málsins í lögunum, um skipun barnaverndarnefnda. Það tíðkast að kjósa barnaverndarnefndir pólitískt. Í þessum nefndum eru að jafnaði leikmenn, sem hafa ekki neina sérþekkingu á þessum málum og barnaverndarnefndir hafa því einatt með fullum rétti verið gagnrýndar fyrir sín störf. En nefndin, sem endurskoðaði l., hefur ekki séð ástæðu til að hrófla neitt við því, enda er það í sjálfu sér ekki auðvelt hér í okkar strjálbýla landi. Þó vildi ég aðeins benda á, að hér í Reykjavík eða þéttbýlinu hefði mjög komið til álíta að fela þessi störf stofnun sérfræðinga, eins og t.d. Heilsuverndarstöð Reykjavíkur, þannig að hún hefði algerlega farið með þau mál fyrir höfuðborgina. Þessi tilhögun um skipun pólitískrar nefndar, sem hafi yfirstjórn þessara mála eða umsjón barnaverndar, er ekki aðeins þekkt hér á landi, heldur líka í nágrannalöndum okkar, en hvarvetna er hún frekar óvinsæl og sérstaklega nú á síðari árum og mjög gagnrýnd. Ég ætla, eins og ég hef tekið fram, ekki að lengja þessar umr. miklu frekar og sízt af öllu með því að tala um einstök atriði frv. Þó langar mig að lokum til að minnast aðeins lítillega á tvö atriði. Fyrra atriðið snertir yfirstjórn þessara mála. Menntmrn, hefur og á framvegis að hafa yfirstjórn barnaverndarmála með höndum. Þetta er kannske ekki alveg óeðlilegt, eins og horft hefur við nú að undanförnu hér á landi, þar sem skólanefndir í stórum stíl hafa farið með barnaverndarmál í sínum umdæmum. En nú á sú tilhögun að verða samkv. þessu frv., að barnaverndarnefndir skulu skipaðar í öllum hreppsfélögum. Úr því tel ég, að það fari að verða mjög óeðlilegt, að þessi mál, barnaverndin, heyri undir menntmrn. Ég held, að réttara sé að láta þessi mál heyra undir félmrn., eins og ótvírætt kemur fram í aths. við frv. Ég vil þess vegna kasta þeirri uppástungu fram nú þegar, hvort ekki sé rétt að gera þá breytingu á frv., að félmrn. fari með yfirstjórn þessara mála í stað menntmrn. Með leyfi hæstv. forseta, langar mig til þess að lesa örstuttan kafla úr grg. frv. Hann er á bls. 18 og fjallar um 2. gr. Þar segir m.a. svo: „Í öllum norrænu löndunum utan Íslands hefur félmrn. yfirstjórn barnaverndarmála, en ekki menntmrn., svo sem hér er. Eru ýmis rök, sem mæla með því, að mál þessi lúti yfirstjórn félmrn. Barnaverndarnefndir eru kjörnar af sveitarstjórnum og um kosningar þeirra fer eftir sveitarstjórnarlögum, sveitarstjórnir standa fjárhagslega straum af starfsemi þeirra, náin tengsl eru milli framfærslumála og barnaverndar, þ. á m. þarf ráðuneyti stundum að skera úr ágreiningi um fjárhæð meðlags eða framfærslueyris, sem rót sína á að rekja til ákvarðana barnaverndarnefnda, sbr. t.d. 38. gr. frv. Þau tengsl eru milli barnaverndar og menntmála eftir gildandil 1., að í hreppum eru yfirleitt ekki kosnar barnaverndarnefndir, heldur gegna skólanefndir þar störfum barnaverndarnefnda og sérstaklega hitt, að almenn viðhorf í barnaverndarstörfum og markmið þeirra eru nátengd ýmissi þeirri starfsemi sem fram fer undir yfirstjórn menntmrn. Samkv. 4. gr. frv. er gert ráð fyrir, að það skipulag, að skólanefndir utan kaupstaða séu einnig barnaverndarnefndir, verði fellt úr gildi. Ætla má, að þátttaka okkar í norrænni samvinnu á sviði barnaverndar verði örðugri vegna þess, að sambærilegt ráðuneyti fer ekki með yfirstjórn þessara mála hér á landi sem annars staðar á Norðurlöndum. N. vekur athygli á þessum sjónarmiðum, en leggur ekki til að svo stöddu, að sú breyting verði á gerð, að félmrn. fari með yfirstjórn þessara mála.“ Hér eru svo skýrt og skilmerkilega færð rök fyrir því, að þessi mál heyri að réttu lagi undir félmrn., að ég þarf engu hér við að bæta. Hitt atriðið, sem ég vildi að lokum aðeins minnast á í sambandi við frv., er það, að í 56. gr. þess segir, að enga kvikmynd megi sýna börnum innan 16 ára aldurs nema að undangenginni athugun, sem framkvæmd sé af þar til hæfum mönnum. Í sömu grein segir enn fremur orðrétt: „Skoðunarmenn skulu meta, hvort mynd geti haft skaðsamleg áhrif á siðferði eða sálarlíf barna eða á annan hátt.“ Í þessu sambandi er mér sérstaklega spurn: Verður þetta ákvæði um kvikmyndaeftirlit látið ná til þeirra kvikmynda, sem ameríska hermannasjónvarpið sýnir á þúsundum íslenzkra heimila um þessar mundir? En á þær myndir horfa daglega líklega nokkrar tugþúsundir barna, bæði innan 12 ára aldurs og 12–16 ára. Á þessar kvikmyndir hermannasjónvarpsins horfa mjög ung börn meðal annarra og miklu yngri börn, en venja komur sínar í kvikmyndahúsin. Mig langar til þess að beina þeirri fsp. í þessu sambandi til hæstv. menntmrh., hvort rætt hafi verið um eða gert ráð fyrir nokkru eftirliti með þessum kvikmyndum í sambandi við kvikmyndaeftirlitið í landinu. Ef ekki er unnt að hafa eftirlit með þessum kvikmyndum, kvikmyndum hermannasjónvarpsins, er að mínum dómi álit kvikmyndaeftirlit í landinu unnið fyrir gýg. Ef ekki reynist unnt að hafa eftirlit með þeim kvikmyndum, sem troðið er inn á þúsundir heimila í landinu, er kvikmyndaeftirlitið í landinu yfirleitt ekkert annað en kák að mínum dómi. Ég læt svo máli mínu lokið, en ég vil leggja til, að þessu frv. verði vísað til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Hv. 9. þm. Reykv. lýsti þeirri skoðun sinni í þeirri ræðu, sem hann var að ljúka við að flytja, að ástand barnaverndarmála hér á Íslandi væri bágborið og varð ræða hans eða niðurstaða hans ekki skilin á annan hátt en þann, að það, sem aflaga færi, væri ekki afleiðing ófullkominnar lagasetningar, heldur ófullkominnar framkvæmdar á ákvæðum gildandi laga og urðu ummæli hans ekki skilin á annan veg en þann, að þar væri fyrst og fremst við ríkisvaldið að sakast. En þessi niðurstaða, þessi ályktun gengur alveg fram hjá grundvallaratriði gildandi lagasetningar um vernd barna og ungmenna, - grundvallaratriði, sem engar brtt. hafa verið gerðar um á undanförnum áratugum og ekki eru enn gerðar neinar brtt. um, þ.e. því grundvallaratriði gildandi skipunar á barnavernd og unglinga, að ríkið hafi þar víssu, takmörkuðu hlutverki að gegna, en sveitarfélög öðru hlutverki að gegna, þ.e. ábyrgð á framkvæmdum og vernd barna og ungmenna hefur í gildandi l. frá upphafi hér eins og annars staðar verið skipt eftir vissum reglum milli ríkisvaldsins og hlutaðeigandi sveitarstjórna. Ég vil segja, að grundvallaratriði gildandi lagasetningar um þetta efni er, að meginvandinn varðandi framkvæmd barnaverndarmála er í gildandi löggjöf lagður á sveitarstjórnirnar, en ekki á ríkisvaldið. Eins og raunar kom fram í öðru sambandi í hans ræðu, er barnaverndarnefndum fyrst og fremst falið að hafa með höndum framkvæmd hinna almennu laga um vernd barna og ungmenna. Barnaverndarnefndir eru kosnar af sveitarstjórnum og starfa á ábyrgð og kostnað hlutaðeigandi sveitarstjórna. Ef hv. þm. telur, að framkvæmd þessara mála sé fyrst og fremst ábótavant, hefði hann átt að segja það alveg skýrt, að hans ádeila í þessum efnum beindist að sveitarstjórnunum, en ekki að ríkisvaldinu, en þannig varð þó ekki komizt hjá að skilja ummæli hans. Sú skylda, sem á ríkisvaldinu hvílir, er að hafa almennt eftirlit með því, að gildandi lagaákvæðum sé fylgt og á vegum ríkisvaldsins starfar barnaverndarráð. Það hefur frá upphafi notið verulegra starfskrafta eins helzta sérfræðings okkar í uppeldismálum. Auk þess hvílir sú skylda á ríkisvaldinu að reka heimili, dvalarheimili fyrir unglinga, sem lent hafa á glapstigum, að því er segir í lögunum, a.m.k. eitt fyrir drengi og eitt fyrir stúlkur. Eins og ég gat um áðan, hefur starfað um allmargra ára skeið uppeldisheimili fyrir pilta, þar sem hægt er að vista milli 15 og 20 pilta, en uppeldisheimili fyrir stúlkur hefur ekki verið stofnað enn. Hv. þm. gagnrýndi mjög, að uppeldisheimili fyrir stúlkur hefði ekki verið komið á fót enn. Það stafar að sjálfsögðu af því, að fjárveitingavaldið hefur ekki verið reiðubúið til að veita þær fjárhæðir í þessu skyni, sem nauðsynlegar hefðu verið, til þess að unnt væri að hrinda þessum málum í framkvæmd. Hv. þm. gat þess, að ég hefði næstum helming þess tíma, sem gildandi lög hefðu verið í gildi, farið með yfirstjórn þessara mála og lætur nærri, að það sé rétt. Ákvörðun um stofnun drengjaheimilisins hafði verið tekin skömmu áður en ég tók við yfirstjórn þessara mála, en fjárveitingar til heimilisins höfðu þó verið allsendis ófullnægjandi og þær voru enn allsendis ófullnægjandi fyrstu árin, sem ég fór með stjórn þessara mála. En þá vildi einmitt svo til, að hv. síðasti ræðumaður og ég vorum stuðningsmenn þeirrar samsteypustjórnar, sem sat að völdum, stjórnar Hermanns Jónassonar. En einmitt á valdatíma þeirrar stjórnar var mjög erfitt að fá samkomulag innan ríkisstj. og milli stjórnarflokkanna um að veita nauðsynlegt fé til fullbyggingar og rekstrar drengjaheimilis á Breiðuvík. Það var ekki fyrr, en eftir að sú stjórn var farin frá völdum, sem algerlega nauðsynlegar fjárveitingar fengust til þess að ljúka byggingu drengjaheimilisins í Breiðuvik, sem þó er skylt lögum samkv. að reisa, eins og hv. þm. sagði. Meðan við hv. 9. þm. Reykv. vorum sameiginlegir stuðningsmenn ríkisstj., fékkst ekki einu eyrir á fjárl. til að reisa heimili fyrir stúlkur á glapstigum. Sú litla fjárveiting, sem verið hefur á fjárl. undanfarin ár, fékkst ekkí í fjárl., fyrr en sú stjórn, sem við studdum sameiginlega á árunum 1956–1958, var farin frá völdum. Raunar er það svo, að það þarf að leiðrétta, ef menn draga þá ályktun af ummælum hv. þm., að ríkisvaldið hafi ekkert gert til þess að sinna málefnum stúlkna, sem lent hafa á glapstigum. Fjárveitingar hafa að vísu ekki verið nægilegar til að reisa stúlknaheimili. Það, sem ríkisvaldið hefur gert í mörg undanfarin ár, er að vista slíkar stúlkur á dvalarheimilum erlendis. Það eru þegar nokkur ár síðan menntmrh. tókst að koma á samstarfi við hlutaðeigandi yfirvöld í Danmörku um að taka víð ákveðnum fjölda stúlkna árlega til dvalar á dvalarheimilum þar í landi. Samkv. þessu samkomulagi hafa stúlkur verið vistaðar til dvalar í Danmörku og mér er ekki kunnugt um, að nokkur barnaverndarnefnd eða barnaverndarráð hafi óskað eftir að vista stúlkur í Danmörku, en verið synjað um það sökum skorts á vistplássi þar í landi. Þvert á móti hefur það mörg árin verið þannig og ég veit ekki betur en svo sé nú, að Ísland eigi kost á plássi fyrir stúlkur á glapstigum í Danmörku samkv. gildandi samkomulagi, en noti sér það ekki, a.m.k. ekki að fullu. Það er því áreiðanlega ofmælt, að sú vanræksla, sem um hefur verið að ræða, ég mundi segja fyrst og fremst af hálfu fjárveitingavaldsins, um það að veita nægilegt fé til að koma á fót vistheimili fyrir stúlkur, hafi valdið sérstöku vandamáli hér innanlands, vegna þess að við höfum haft samkomulag um ráðstöfun á plássi annars staðar og a.m.k. sum árin ekki notað það pláss, sem við höfum átt kost á. Hitt er svo annað mál, að nú eru í undirbúningi framkvæmdir í þessum efnum, sem vonandi munu bæta úr brýnni þörf í þessu efni. Velferðarsamtök hér í Reykjavik hafa í hyggju að reisa vistheimili fyrir stúlkur á glapstigum, sem sumpart er gert ráð fyrir að verði skólastofnun, og hefur hið opinbera veitt vissa aðstoð í þeim efnum. Sú reynsla, sem á þann rekstur fæst, á eflaust eftir að geta orðið mjög mikilvæg í sambandi við framkvæmdir hins opinbera í þessum efnum síðar. En ég tel sjálfsagt að halda áfram að vinna að því, að gildandi lagaákvæðum sé fullnægt, þannig að nægilegt pláss sé á vistheimilum hér innanlands bæði fyrir drengi þá og stúlkur, sem á glapstigum lenda. Þá sagði hv. þm., að menntmrn. hefði ekki gefið út reglugerðir, sem það hefði heimild til að gefa út til að takmarka vinnu barna og unglinga. Samkv. gildandi reglum er það svo, að vald til að gefa út reglugerðir um barna- og unglingavinnu er í höndum sveitarstjórna, en þær séu staðfestar af menntmrn. Ég hygg, að mér sé óhætt að fullyrða, að menntmrn. hafi aldrei, a.m.k. ekki síðan ég tók við forstöðu þess, nokkru sinni neitað að staðfesta reglugerð, sem sveitarstjórn hefur óskað eftir að fá staðfesta varðandi vinnu barna og ungmenna. Að síðustu vil ég svo segja þetta í tilefni af fsp., sem hv. þm. beindi til mín í lok ræðu sinnar varðandi kvikmyndaeftirlit með Keflavíkursjónvarpinu. Sjónvarpið í Keflavík heyrir ekki undir menntmrn. á sama hátt og ríkisútvarpið heyrir undir menntmrn. eða kvikmyndasýningar heyra undir menntmrn. Keflavíkursjónvarpið heyrir undir utanrrn., og sú löggjöf, sem um það mundi fjalla, er varnarsamningurinn og reglugerðir settar á grundvelli laga til staðfestingar á varnarsamningnum. Hitt er annað mál, að ég tel það alveg tvímælalaust vera á valdi íslenzkra stjórnvalda að hafa fullkomið eftirlit með þeim kvikmyndum, sem birtast í Keflavíkursjónvarpinu. Ég tel það tvímælalaust vera rétt íslenzkra stjórnvalda að hafa fullkomið eftirlit með þeim kvikmyndum, sem birtast í Keflavíkursjónvarpinu Mér hefur aldrei verið greint frá því og kvikmyndaeftirlitsmönnum ekki heldur, að í Keflavíkursjónvarpinu hafi verið sýndar kvikmyndir, sem íslenzkt kvikmyndaeftirlit mundi hafa bannað, og þangað til ég hef fregnir eða kvikmyndaeftirlitsmenn hafa fregnir af slíku, hef ég ekki talið og tel ekki ástæðu til neinna afskipta af minni hálfu um þetta efni. En jafnskjótt og ég fæ um það áreiðanlegar fregnir sem yfirmaður íslenzka kvikmyndaeftirlitsins, að sýndar séu í bandaríska sjónvarpinu kvikmyndir, sem íslenzka kvikmyndaeftirlitið hefði bannað eða mundi vilja banna, mun ég taka það mál til þeirrar athugunar og þeirra afskipta, sem ég tel rétt og heimilt.