Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Guðmundsson Jeg á hjer örfáar brtt., sem jeg ætla að fara fáeinum orðum um. Það er þá fyrst brtt. XVII á þskj. 353, um 2000 kr. framlag úr ríkissjóði upp í kostnað við Steinstaðalaug í Skagafirði, sem við þm. Skagf. flytjum saman. Ástæðan til þess, að við berum fram þessa brtt. er sú, að nú má telja víst, að hækkað verði framlag ríkissjóðs til sundlauga úti um land úr 1/5 upp í helming kostnaðar, í samræmi við þá upphæð, sem þetta þing mun samþykkja til sundhallar hjer í Reykjavík. Það stendur svo á um þessa sundlaug, að hún var endurbygð á síðastl. sumri, og mun því vera svo að segja einasta sundlaugin á landinu, sem bygð er á þessum tímamótum, þegar hlutfallinu er breytt úr 1/5 í helming kostnaðar. Jeg veit ekki betur en að þessi endurbygging laugarinnar hafi kostað 16–17 þús. kr., svo að þótt veittar væru 4 þús. kr., yrðu þeir, sem þann kostnað bera, ver úti en þeir, sem hjer eftir vilja byggja sundlaugar. Jeg vona því, að hv. dm. virðist þetta sanngjörn krafa. Þá eru tvær brtt. við 18. gr. Önnur er um lífeyri eða eftirlaun til Guðjóns Guðlaugssonar. Hann er nú kominn á áttræðisaldur og er fluttur hingað til Reykjavíkur fyrir nokkrum árum, en var, eins og kunnugt er, um langt skeið einhver mesti atkvæðabóndi þessa lands. Hann átti sæti hjer á þingi um nokkur ár, og var þá talinn bæði af andstæðingum sínum og samherjum einhver mikilhæfasti þingmaður. Hann hefir verið einhver mesti brautryðjandi úr bændastjett. En hjer þarf jeg ekki að nefna verk hans; þau eru hv.þm. svo kunn. En jeg get aðeins bent á stofnun ræktunarsjóðsins, sem hann átti mikinn þátt í, og gaddavírsmálið. Hann hefir nú keypt sjer býli hjer í nánd við Reykjavík, og hann er enn svo mikill ræktunarmaður, að hann getur ekki látið vera að leggja alt, sem hann getur, til ræktunartilrauna. Jeg vona því, að hv.þdm. sjái ekki eftir þessum styrk til hans. Þá er brtt. XXIII á þskj. 353, um 300 kr. styrk til Önnu Bjarnadóttur, ekkju Hjálmars Lárussonar. Hann er nú dáinn fyrir nokkrum mánuðum, en þar sem þingið fann ástæðu til þess að styrkja hann vegna langvarandi heilsuleysis, þá finst mjer líklegt, að þingið vilji nú styrkja ekkju hans, sem lifir hann með 6 eða 7 börnum, sumum kornungum.

Magnús Jónsson Jeg ætla stuttlega að gera grein fyrir brtt. þeim, sem jeg flyt á þskj. 353. Það er þá fyrst 9. brtt. á því þskj. Hún er orðuð svo, að ekki er von, að menn geri sjer í fljótu bragði grein fyrir, hvað í henni felst. Þar stendur aðeins: „Til kenslu í söng 1200 kr.“ Þetta er svo til komið, að stúdentar í guðfræðideild háskólans hafa farið fram á það, að söngkennara einum hjer í bænum væri veittur þessi styrkur til þess að hann geti kent þeim söng. Í guðfræðideild háskólans hefir farið fram kensla í tóni og sálmasöng. Stúdentar hafa lært tónlögin og iðkað sálmasöng. Þeirri kenslu hefir verið misjafnlega uppi haldið, því að það er í raun og veru ekki svo mikið, sem menn þurfa að læra í þessu til þess að geta rækt starf sitt. En það, sem þessi brtt. fer fram á, er fólgið í því að kenna mönnum að beita röddinni rjett og gera hana sem hljómmesta og fegursta. Nú stendur svo á, að völ er á ágætum söngkennara, Sigurði Birkis, til þess að kenna þetta. Hann hefir notið ágætrar kenslu í söng og hefir orð á sjer fyrir að vera fyrirtaks söngkennari. Þegar litið er á það, hvernig starf prestanna er metið, að bæði er litið á það, hvernig þeir eru í stól og hvernig þeir eru fyrir altari, þá er eðlilegt, að mikið sje leggjandi upp úr því, að þeir hafi lært alt, sem til hvorstveggja þarf. Nú miðar nálega öll guðfræðikenslan að öðrum þessum þætti í starfi prestsins í kirkjunni, en þá virðist ekki fjarstæða að fara fram á nokkurn styrk til þess að rækja einnig kenslu í hinu atriðinu. Þess vegna er söngkenslan í guðfræðideildinni mjög áríðandi þáttur í undirbúningi stúdentanna undir prestsstarfið. Auðvitað gerir sú kensla engan ósöngvinn og raddlausan mann að góðum söngmanni, en fyrir hina, sem geta sungið, er hún mjög æskileg. Það er naumast fyr en nú, þegar Sigurður Birkis settist að hjer í bænum, að völ er á góðum söngkennara. Nú hafa nokkrir stúdentar úr guðfræðideild brotist í því að kaupa sjer tímakenslu í söng hjá þessum kennara. Og það er þeirra reynsla frá þessum söngtímum, sem verður til þess, að farið er fram á, að Alþingi veiti þennan styrk. Jeg vil nú mæla með þessari beiðni, því að hún er stúdentunum í guðfræðideild til stórhagræðis og er í raun rjettri námsstyrkur til þeirra. Söngkennarinn, Sigurður Birkis, hefir boðist til þess, ef hann fær þennan styrk, að láta þá hafa kenslu í söng fyrir miklu vægara verð en hann tekur annars fyrir tíma, bæði af því að hann hefir áhuga fyrir þessari kenslu og af því að þetta eru að nokkru leyti fastar tekjur fyrir hann. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þessa brtt., en vona, að hv.fjvn. leggist ekki á móti henni svo fast, að hv.þdm. treystist ekki til að greiða henni atkv. Þá á jeg og 22. brtt. á sama þskj., um 3000 kr. byrjunarstyrk til þess að rita og styðja að útgáfu ítarlegrar Sögu Íslands. Jeg skal geta þess þegar, til þess að villa engan, að þetta er aðeins fyrsta fjárveiting af mörgum, sem vafalaust mundu fylgja á eftir í þessu sama skyni. Það er dálítið undarlegt, að ekki skuli vera til nein sæmilega fullkomin Íslandssaga. Það eru að vísu til tvö mikil sögurit, kirkjusaga Finns biskups Jónssonar, rituð á latínu, og Árbækur Espólíns. En bæði þessi rit eru nú úrelt og enda ófáanleg í bókaverslunum fyrir löngu. En frá síðari tímum eru ekki til nein sögurit, nema annarsvegar stuttar og ófullkomnar kenslubækur fyrir alþýðuskóla og hinsvegar nokkur vísindarit um einstök tímabil, sem hafa að bjóða ítarlegri og sjerstakari fróðleik og eru líka dýrari en svo, að almenningur geti notið þeirra. Jeg ætla nú ekki að fara út í skraddaraþanka um nauðsyn þess að eiga sögu okkar skráða, en jeg held, að flestum muni finnast það varla vansalaust fyrir okkur, sjálfa söguþjóðina, að hún skuli engin til vera. Við getum litið til frændþjóða okkar í þessu efni. Norðmenn hafa fyrir löngu skráð sína sögu, og Danir eiga mjög gott og skilmerkilegt rit, „Danmarks Riges Historie“, og eru nú víst að gefa út 2 Danmerkursögur stórar. Menn kunna ef til vill að segja, að okkar saga sje slík eymdarsaga, að þess vegna sje ekki ástæða til að halda henni á lofti. Jeg vil segja, að okkar saga sje svo stórmerkileg, að það sje full ástæða til að halda henni á lofti. Hún er að vísu engin landvinninga saga, því að Íslendingar hafa yfirleitt gert lítið að því að leggja undir sig lönd og bý og brytja niður blámenn og berserki. En sagan um það, hvernig þjóðin hefir nú samt hjarað hjer á hala veraldar og geymt menningu sína gegnum allar eymdir og basl, sú saga held jeg, að sje ekki ómerkileg. Það hefir og verið sagt, að Íslendingar hafi gaman af sögum og sögnum, svo að þeim ætti þá ekki að þykja leiðinlegt að lesa sína eigin sögu. Enda ættum við Íslendingar síst að amast við sagnaritun, því að það er einmitt hún, sem við erum frægir fyrir um allan heim - og ekkert annað. - Jeg veit, að það muni aðallega verða tvenskonar örðugleikar á þessu verki. Annarsvegar eru örðugleikarnir á því að fá söguna vel ritaða, og hinsvegar á því að fá hana gefna út í svo ódýrri útgáfu, að allur almenningur geti eignast hana. Því að jeg vil leggja áherslu á það, að bókin verður að vera við alþýðu hæfi, um leið og hún er ítarlegt fræðirit. Jeg hygg, að vel sje hægt að fá bókina sómasamlega skrifaða, með því að skifta niður verkinu milli þeirra manna, sem lærðir eru í sögunni, og þá má fá nóga menn, sem prýðilega rita. Hitt atriðið, hvernig hægt er að koma slíku verki út svo ódýru, að allur almenningur geti eignast það, er mjög einfalt mál. Það þarf að styrkja útgáfuna með fje, og því ríflegar sem það er gert, því ódýrari verður bókin. Það hefir verið ráðgert, að bókin verði 10 bindi og hvert bindi 25–30 arkir; verður því farið fram á 10 sinnum þessa fjárupphæð í þau tíu ár, sem bókin er að koma út. Ef þessi styrkur, sem hjer er farið fram á, væri veittur, mætti vænta þess, að sáttmálasjóður háskólans sæi sjer fært að leggja eitthvað á móti, og ætti þá að vera hægt að selja hvert bindi á 10 krónur í ljereftsbandi, svo að allir þeir, sem vilja og óska, geti eignast bókina. Þeim, sem hugsa, að það sje óþarfi að hafa þessa Íslandssögu svona stóra, get jeg sagt það, að því fer svo fjarri, að hjer sje um langa Íslandssögu að ræða, í samanburði við efnið, sem um er ritað, en ritið verður bæði miklu gagnlegra og skemtilegra með því að hafa frásögnina lausa við allan flaustursbrag, en á hinn bóginn verður líka að sneiða hjá því skeri að gera hana óaðgengilega sakir of mikillar lengdar. Menn geta sannfærst, að saga þessi er ekki ýkjalöng, ef þeir athuga, að hinn mikla ritverki Páls Eggerts Ólasonar, sem er í fjórum stórum bindum, verður hjer þjappað saman í eitt bindi, ekki stórt. Af þessu sjest, að ekki á að teygja lopann, en orðið hefi jeg var við vantrú á því, að hægt yrði að skrifa bókina vísindalega, þar sem plássið yrði ekki meira en þetta. Ef ritið hinsvegar yrði haft styttra, yrði það vart annað en þurt registur viðburða og ártala. Náttúrlega má segja, að ekki sje tímabært að veita þetta fje, á meðan ekkert fjelag er myndað í þessum tilgangi; en það er varla von, að slíkt fjelag sje myndað fyrr en fjeð er fengið. Og ef þessi fjárveiting verður samþykt, má ganga að því vísu, að nokkrir áhugamenn taki höndum saman og kjósi framkvæmdarnefnd til að hrinda þessu áfram, en kenslumálaráðuneytið ætti að hafa umsjón með styrknum og greiða einungis styrk fyrir þau bindi, sem út eru komin. Enda er ekki að því komið, að þessi fjárveiting sje handbært fje, þar sem þessi fjárlög eru fyrir árið 1929. Jeg hefi gert ráð fyrir, að sáttmálasjóður sæi sjer fært að veita t. d. 2000 kr. fyrir hvert bindi, svo að styrkurinn yrði 5000 kr. alls á hvert bindi, og færi fyrir ritlaun, landsuppdrætti, myndir og annan aukakostnað, svo að útgefendur þyrftu aðeins að sjá fyrir prentun, pappír og öðrum vanalegum kostnaði. Jeg vil ekki þreyta með því að fjölyrða meir um þetta, en jeg er þess fullviss, að verði þetta gert, mun bæði Alþingi og Sáttmálasjóður hafa sóma af. Slíkt rit sem þetta verður lesið upp til agna af 1–11/2 kynslóð, enda kemur það til með að bera af hinum mörgu ómerkilegu bókum, sem nú eru gefnar út, og standa út úr eins og áður gerðu Árbækur Espólíns og kirkjusaga Finns biskups. Þá er enn brtt. frá mjer. Hún er í þrem liðum og eru tveir hinir fyrri út af orðabók Sigfúsar Blöndals. Fjvn. hefir bætt við þriðja liðnum út af orðabókinni og gert grein fyrir honum í nál., en hann gengur út á, að veittur verði 4000 kr. styrkur til orðabókarinnar, að því áskildu, að Danir greiði 8000 kr. Styrkurinn er greiðsla til orðabókarsjóðsins á láni, sem veitt var úr honum til þess að hægt væri að greiða til fulls kostnað við útgáfu bókarinnar samkvæmt fyrirfram gerðum samningi. En ríkjunum báðum ber siðferðileg skylda til að greiða þessar upphæðir. Mínar brtt. eru í raun og veru náskyldar till.fjvn., munurinn aðeins sá, að fjvn. leggur til, að borgað verði úr ríkissjóði það, sem beinlínis hefir staðið í samningum, en jeg legg til, að borgað verði það, sem sjálfsagt og sanngjarnt er að borga, nefnilega uppbót til Gutenbergprentsmiðju fyrir aukakostnað við prentunina og Jóns Ófeigssonar fyrir vinnu við bókina. Saga málsins er á þá leið, að þegar farið var að prenta orðabókina, voru gerðir samningar við Gutenberg um prentunina, eins rýmilegir og prentsmiðjan sá sjer fært, og við Jón Ófeigsson um prófarkalestur. Samningarnir voru gerðir út í bláinn og engin vissa, hve bókin yrði stór eða dýr, en þeir voru gerðir í því trausti, að ríkin tvö stæðu á bak við og myndu ekki þröngva kosti þeirra, er að bókinni ynnu. Það, sem skifti máli fyrir Gutenberg, var það, að í samningunum var ekki gert ráð fyrir neinni aukaþóknun fyrir breytingar á próförkum, svo sem þó er venja til. Það var gert ráð fyrir, að breytingarnar yrðu ekki miklar, en svo fór, að þegar fyrsta próförk var sett, var hún send til ýmissa fræðimanna, er gerðu sínar tillögur, sem svo Jón Ófeigsson vann úr og færði inn á prófarkirnar. Varð þetta til þess, að próförkunum var með öllu umsteypt, og hafði það geipilegan aukakostnað í för með sjer fyrir prentsmiðjuna. Hjer við bættist svo það, að laun prentara hækkuðu á tímabilinu, svo að prentsmiðjan beið mikinn halla, sem hún reiknar sjer miklu meiri en þeirri uppbót nemur, er hjer er farið fram á.

33 þús. kr.

. Já, það stendur heima. Í minni till. er gert ráð fyrir 20 þús. kr. uppbót. Jeg vildi ekki fara lægra og finst þetta sanngjörn krafa, þó að ekki sje hún lagar leg. Það er kunnugt, að prentsmiðjan leysti verk sitt snildarlega af hendi, svo að hliðstætt prentþrekvirki er ekki hjá okkur, að Guðbrandsbiblíu undantekinni, sem var snildarverk á sínum tíma. satt að segja bjóst jeg ekki við, að hægt væri að prenta bókina hjer heima með svo góðum frágangi. Auk þess, sem nú er talið, situr prentsmiðjan með mikið eftir af letri; það varð að hafa einar átta arkir undir í einu, og er varla hægt að hugsa sjer slíka leturmergð, auk þess sem erfitt er að taka „typurnar“ sundur aftur, og mun jafnvel ekki lokið enn. Samningurinn, sem Jón Ófeigsson gerði, var miðaður við 4 kr. á klukkustund. Er sú borgun miðuð við tímakenslukaup, og er það sannarlega ekki ofborgun fyrir annað eins verk. Nú reyndist vinna sú, er Jón Ófeigsson leysti af hendi, meiri en við var búist, svo að hann fjekk ekki nema sem svarar 2 kr. fyrir tímann, og fer hann því fram á, að sjer verði veitt uppbót, sem nemi því, að hann hefði fengið 3 kr. fyrir klukkustundina. Mín tillaga gengur út á, að hann fái 10000 króna uppbót, sem skiftist í fjórar greiðslur, en uppbótin til Gutenbergs skiftist niður í fjórar greiðslur, sem hver sje 5000 kr., eða 20 þús. kr. alls. Er þetta gert, svo að það sje aðgengilegra fyrir ríkissjóð. Jeg vildi óska, að Alþingi væri svo víðsýnt og svo stórmannlegt að borga þetta möglunarlaust, og jeg er viss um, að orðabókin verður einn af stærstu bautasteinunum, sem síðari kynslóðir sjá yfir moldum okkar kynslóðar. Það eru tvö slík mál, sem jeg hefði viljað styðja af alefli; hitt voru landmælingar Generalstabens, er því miður fjellu niður og voru mikið menningarmál. Um 3. lið þessarar seinni till. minnar, sem fjallar um styrk til Barða Guðmundssonar, hefi jeg lítið að segja annað en mæla hið besta með henni. Jeg býst við, að allir kannist við nafnið, og jeg segi það hiklaust, að maðurinn er að mínu viti frábær í þessari grein og hefir mikla og góða hæfileika til sagnfræðiþekkingar. Jeg kyntist Barða í mentaskólanum, og var það óvenjulegt um hann, að hann hafði ekki aðeins lagt stund á Sögurit þau, sem kend eru þar í skólanum, heldur hafði hann einnig lesið mörg stór sagnfræðirit, t. d. Fornbrjefasafnið, Munk, Keyser, Maurer o. fl., enda hefi jeg aldrei þekt annað eins „fenomen“ í sögu. Jeg skal ekki spá neinu um það, hvað úr hæfileikum Barða verður, þegar hann hefir lokið prófi, en hann fer þá illa með góðar gáfur, ef ekki verður mikið úr honum. Barði er svo einhæfur, að honum ætlaði að ganga erfiðlega að ljúka stúdentsprófi vegna áhugaleysis á stærðfræði, en það eru oft einhæfustu mennirnir, sem skapa stærstu verkin og merkilegustu. Faðir Barða mun vera sæmilega efnaður maður, enda hefir hann styrkt son sinn mikið. Sjálfur er Barði kvæntur og á við erfiðan hag að búa. Hann er nú að lesa undir próf og jafnframt að semja ritgerð um tímatal til forna; mun hann hugsa til þess að hljóta doktorsnafnbót samtímis því að hann lýkur embættisprófi. Barði hefir sent mjer ritgerð eftir sig um kafla úr sögu Svíþjóðar, og er þar sumt svo skarplega ritað og rökfast, að vart mun það haggast, þó að á ný sje það rannsakað. Jeg spái engu um það, hvort þessar 1200 kr. koma að gagni, en hæfileikar Barða eru svo ótvíræðir, að sjálfsagt virðist að veita styrkinn. Jeg hefði ef til vill viljað drepa á fleiri till., en úr því að svo mjög hefir teygst úr þessu fyrir mjer, vil jeg ekki tefja aðra þm. með því að tala lengur.

Pjetur Ottesen Jeg og hv. 2. þm. Skagf. (JS) höfum komið með 4 brtt. við þennan kafla fjárlaganna. Þrjár af þeim eru um að fella niður liði, sem nema 17000 kr., en sú fjórða um að setja ákvæði um ráðstöfun á sjerstakri fjárveitingu. Vil jeg gera grein fyrir þessu með nokkrum orðum. Er það þá fyrst till. um að fella niður styrkinn til húsmæðrafræðslu við alþýðuskóla Þingeyinga. Á síðasta þingi kom fram till. um að veita 11000 kr. byggingarstyrk fyrir húsmæðraskóla á Laugum í sambandi við unglingaskólann þar. Till. var feld, en kemur nú aftur í sömu mynd, nema hvað fjvn. hefir lagt til, að styrkurinn til unglingaskóla miðist við ½ byggingarkostnaðar í stað 2/5 áður, og er því hlutfalli og fylgt hjer, en það hefir þau áhrif, að styrkurinn hækkar úr 11000 kr. upp í 13000 kr. Um húsmæðrafræðsluna er ekki nema alt gott að segja, ef hún er rekin „praktiskt“ og lögð áhersla á að kenna efnasamsetningu fæðutegundanna og hagnýtingu þeirra. Jeg er og henni meðmæltur og skal ekki neita, að mikið verk er að vinna á þessu sviði. En það er með þessa skóla sem aðra, að mikið kostar að koma þeim upp og reka þá, og því ríður á, að alt sje vel íhugað áður en ráðist er í framkvæmdir. Kostnaðurinn til skólahalds í landinu vex með ári hverju og er orðinn hár útgjaldaliður. Til skólabygginga er varið miklu fje, en meira ró til rekstrar skólunum, eftir að þeir eru komnir upp. Því fanst mjer og háttv. 2. þm. Skagf., að nauðsynlegt væri áður en veitt er fje til byggingar húsmæðraskólans á Laugum, að athugað yrði, hvað gerlegt væri að reisa marga slíka skóla, og það því fremur, sem fram hafa komið till. um að hækka styrkinn frá ríkinu, en því fleiri skólar, sem reistir eru, því meiri verður auðvitað rekstrarkostnaðurinn, ef á að halda þeim í sæmilegu horfi, og varla getur þingið verið þekt fyrir að kippa að sjer hendinni þá, því að það er sama og að leggja skólana niður. Það bar á góma í fjvn., að ekki væru nein lög til um fyrirkomulag alþýðuskólanna. Þess er þó að gæta, að till. allar miðast við þá skipun, sem er á þessum skólum nú, og sömuleiðis allar framkvæmdir á byggingum nýrra alþýðuskóla, svo að það virðist komið fast skipulag á það, hvernig alþýðuskólunum skuli haga, þó að ekki sje til nein löggjöf um þetta efni. Um húsmæðraskólana gegnir alt öðru máli, þar er alt á meira reiki. Svo vil jeg benda á það, að auk þeirra skóla, sem nú hafa húsmæðrakenslu á hendi, var samþ. á þingi 1917 frv. til laga um húsmæðraskóla á Norðurlandi, sem fyrirhugað var að reisa í Eyjafirði. Jeg býst við, að hæstv. núverandi fjmrh. hafi átt þátt í flutningi þess frv. - Á því þingi var gert ráð fyrir, að byggingarstyrkur yrði veittur til skólans strax og dýrtíðinni ljetti. Það hefir ekki verið gert enn, og hafa þó komið fjárbænir úr Eyjafirði á undanfarandi þingum í þessu augnamiði. Önnur framkvæmd í þessu efni er sú, að koma á stofn húsmæðrafræðslu í sambandi við skólann á Laugum. Í þriðja lagi er till, um húsmæðraskóla á Hallormsstað. Hjer er því um að ræða 3 skóla með ekki miklu millibili. Okkur virðist því vakna sú spurning, hvort gerlegt sje kostnaðar vegna að reisa svo marga slíka skóla og hvar sje heppilegt að reisa þá til þess að vænta megi góðs árangurs. Og jafnframt ber á það að líta, hvað ríkissjóður treystist til að leggja fram á móti viðkomandi hjeruðum og hve mikils fjár er hægt að afla þeim til rekstrar, eftir að þeir eru teknir til starfa. Því að það leiðir af sjálfu sjer, að skólana verður að styrkja með allverulegum fjárframlögum. Öðruvísi geta þeir ekki náð tilgangi sínum. Þetta er nauðsynlegur grundvöllur, sem við þurfum að leggja fyrst, áður en ráðist er í einstakar framkvæmdir. Það verður að koma á þessi húsmæðrafræðslumál föstu skipulagi. Með því að ekkert liggur fyrir í því efni, leggjum við hv. 2. þm. Skagf. til að fella þessa styrkveitingu niður nú að þessu sinni. Önnur brtt., sem jeg þarf að minnast á, er við 15. gr., XX. brtt. á þskj. 353, styrkur til hljómsveitar Reykjavíkur. Þessi hljómsveit nýtur nú samkvæmt gildandi fjárlögum 1800 kr. styrks, en er tekin upp í fjárlagafrv. hæstv. stjórnar með 2200 kr. hækkun, eða 4000 kr. styrk. Við flm.brtt. getum ekki sjeð ástæðu til að hækka þennan styrk svo mjög. Till. okkar er á þá leið, að hann verði lækkaður aftur niður í 2000 kr., og er hann þó 200 kr. hærri en í núgildandi fjárlögum. Þriðja brtt. okkar er einnig við 15. gr. og fer fram á það að fella niður styrk til Björns Jakobssonar, 4 þús. kr. til íþróttakenslu. Árið 1926 var á þingi borin fram till. um að veita þessum sama manni 6 þús. kr. styrk til þess að halda íþróttaskóla í Þingeyjarsýslu. Nú er að vísu farið fram á lægri fjárupphæð, en hinsvegar er styrkurinn áætlaður til íþróttakenslu, en ótiltekið hvar. Og ekkert er tekið fram um það, hvernig henni skuli haga. Það er ekkert minst á þessa fjárveiting í aths. við fjárlagafrv. nje gerð önnur grein fyrir þessu. Þessi maður er, svo sem kunnugt er, kennari við mentaskólann og starfar að leikfimikenslu þar. Jeg geri ráð fyrir, að ekki sje meiningin, að hann haldi því embætti og fái þennan styrk að auki, heldur sje svo til ætlast, að hann láti af embætti og gefi sig óskiftan við þessari íþróttakenslu. Þar sem ekkert er um þetta sagt neinstaðar, enda vitað, að þetta er sett óhugsað og út í loftið, þá sjáum við ekki ástæðu til að veita þennan styrk, og það því síður, sem styrkur til ungmennafjelaganna hefir verið hækkaður til eflingar íþróttum. Fjórða brtt. er við 16. gr. Upp í 16. gr. hefir hæstv. stjórn tekið nýjan lið um 4000 kr. til steinsteypukenslu. Jeg get vel fallist á, að æskilegt sje, að almenningur fái leikni í því að steypa steina í hús, það því fremur, sem framtíðarlausnin á vandamálum okkar í byggingum hlýtur að verða sú, að alment verði farið að byggja úr steini. Mikil vanþekking hefir til þessa ríkt í þessu efni meðal manna og hafa landsmenn beðið af því mikið tjón. En það er ekki gerð nein grein fyrir því í frv., hvernig þessari kenslu skuli haga. Því höfum við, jeg og hv. 2. þm. Skagf., gert till. um, að þessi kensla fari fram við bændaskólana og unglingaskólana, þar sem því verður við komið. Við bændaskólana mun altaf hægt að fá menn, sem geti haft þessa kenslu á hendi, og í sumum tilfellum einnig við unglingaskólana. Jeg hefi þá stuttlega gert grein fyrir þessum 4 brtt. okkar hv. 2. þm. Skagf. Það hefði verið ástæða til þess að vísu að minnast á fleiri liði, en bæði fer til þess tími og þó öllu frekar hitt, að ekki er til að dreifa svo mikilli athygli hjer í þessari háttv. deild nú sem stendur fyrir því, sem menn hafa fram að bera, að eyðandi sje tíma og fyrirhöfn í það. Þó eru 2 eða 3 brtt. frá fjvn., sem jeg get ekki látið hjá líða að minnast á. Fjvn. fer fram á hækkun á styrk til Stórstúku Íslands úr 10 þús. kr. upp í 12 þús. kr. Háttv. frsm. hefir þegar gert grein fyrir þessu, og þarf jeg því ekki að bæta nema örlitlu við. Stórstúkunni hefir undanfarið mikið orðið ágengt í útbreiðslu bindindis, og tala þeirra, sem gengist hafa undir merki goodtemplarareglunnar, hefir ár frá ári aukist stórkostlega. Til dæmis skal jeg lesa upp fjelagatölu reglunnar 4 síðustu árin: Árið 1925 voru meðlimir reglunnar samtals 6467, árið 1926 7000, árið 1927 8586 og loks árið 1928 10685. Þetta er engin smáræðis viðbót á svo skömmum tíma. Það er gleðilegt, að þeim mönnum fjölgar, sem vilja helga því starfi krafta sína að útrýma drykkjubölinu hjer á landi. Á það hefir verið bent, hve útsala Spánarvína hafi minkað síðastl. 3 ár bæði hjer í Reykjavík og Vestmannaeyjum. Yfirlit yfir þann samdrátt vínsölunnar er á þá leið, að í Reykjavík var selt árið 1925 fyrir 1 milj. kr., árið 1926 fyrir 816 þús. kr. og árið 1927 fyrir 582 þús. kr. Þetta er næstum því helmings lækkun. En í Vestmannaeyjum er lækkunin hraðstígari, sem sjá má af því, að árið 1925 er selt fyrir 196 þús. kr., árið 1926 fyrir 146 þús. kr. og loks árið 1927 aðeins fyrir 62 þús. kr. Vínsalan hefir með öðrum orðum minkað þar um 2/3. Það er bersýnilegt, að hjer eru margir og mikilvirkir kraftar að starfi. Eftir því sem starfið er meira og grípur yfir stærra svæði, því meira fje útheimtist til þess. Mjer finst, að sú minsta viðurkenning frá Alþingi til stórstúkunnar fyrir vel unnið verk, sem hún mun og halda áfram að auka og endurbæta, sje það, að hækka styrkinn til hennar upp í 12 þús. kr. Enn er brtt. við 22. gr., um að heimila stjórninni að lána úr viðlagasjóði mjólkurfjelaginu Mjöll í Borgarfirði 30 þús. kr. til þess að koma fyrir sig fótum um mjólkurniðursuðu. Jeg hefi litlu við að bæta það, sem stendur í glöggri greinargerð með nál.fjvn., enda hefir og hv.frsm. (BÁ) prýðilega gert grein fyrir nauðsyn þessa máls. Þetta mun vera eina fjelagið í landinu, enn sem komið er, sem bygt er á þeim grundvelli eða hefir með höndum niðursuðu á mjólk og byrgir þannig upp aðra hluta landsins með innlendri mjólkurframleiðslu, er ekki eiga kost á að framleiða næga mjólk sjálfir. Eins og nú er komið ræktun landsins, er hægt að sjá öllum landsmönnum fyrir nægri mjólk með þessu móti. En þetta er einasta leiðin til þess, að því verði komið í verk, því að með niðursuðu má geyma mjólkina óskemda um lengri tíma og senda hvert á land sem vill. Þetta er ekki aðeins hagsmunamál fyrir landið í heild, það er auk þess metnaðarmál og það er sjálfstæðismál. Jeg vil aðeins benda á að lokum, að komnar eru fram 3 brtt. um endurgreiðslu á fje, sem lagt hefir verið til vegagerða. Þetta á rót sína að rekja til þess, að tekin var upp í fjárlagafrv. hæstv. stjórnar eftirgjöf á láni, sem veitt var til Flóavegar í Árnessýslu. Jeg á þátt í einni þessara brtt., á þskj. 353,XXXVI, sem er um það að endurgreiða Borgarfjarðar- og Mýrasýslu fjárframlag sýslnanna til Borgarfjarðarbrautar. Jeg þarf ekki að mæla með þeirri brtt., því að háttv. aðalflm. (BÁ) mun gera grein fyrir henni, þegar hann tekur næst til máls.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vildi segja fáein orð, bæði til skýringar einstökum liðum í fjárlagafrv. og til þess að svara ræðu hv.þm. Borgf. (PO). Það vill svo til, að hann mintist á tvö eða þrjú atriði, sem jeg átti þátt í að koma inn í stjfrv. Jeg kem þá fyrst að húsmæðrafræðslunni. Það er öllum kunnugt, að mjög lítið hefir verið gert til þess að efla hana til þessa. Dálítil byrjun í þá átt er hinn litli skóli á Staðarfelli, sem settur var af stað í fyrra. Jeg geri ráð fyrir, að hann haldi áfram með líku sniði og nú, ekki mjög stór. Jeg býst við, að forstöðukonan álíti nóg áskipað að hafa þar 15–20 námsmeyjar. Það segir ekki mikið fyrir heilan fjórðung. Blönduósskólinn má kallast hafa verið ríflega styrktur, og tel jeg það ekki eftir. Sá skóli er að vísu með nokkuð öðru sniði en reglulegur húsmæðraskóli, því að hann er bóklegur að miklu leyti. Jeg hefi átt talsverðan þátt í að breyta hlutfallinu, sem hv.þm. (PO) mintist á. Jeg álít, að á næstu árum þurfi að koma á stofn húsmæðrafræðslu í sambandi við unglingaskóla í sveitum og koma upp skólaeldhúsum í kaupstöðunum. Þó að hjer í Reykjavík geti 24 stúlkur á vetri - þar af margar utan af landi - fengið húsmæðrafræðslu, þá hefir það nauðalítið að segja fyrir bæinn. Eftir því sem áhugi og skilningur vex í þessum efnum, hlýtur að draga nær því, að Reykjavík fái sína vinnustofu í matargerð, án heimavistar, eins og nú er. Jeg hugsa mjer þetta stórt skólaeldhús, þar sem 100–150 stúlkur nytu kenslu á vetri í matreiðslu og hreinlæti. Þannig yrði það í stærri kaupstöðunum. Það er þegar komin byrjun til þessa á Ísafirði. Í sveitum er auðvitað ekki að tala um annað en heimavistarskóla. En það segja mjer konur, sem best vit hafa á þeim málum, að ekki sje æskilegt, að heimavistarskólar í hússtjórn sjeu mjög stórir. Því verður ekki neitað, að þessi tilraun á Staðarfelli sje tiltölulega mjög ódýr fyrir landið. Þessi 3000 kr. styrkur til Staðarfellsskólans er ekki stór. Jeg er sannfærður um, að hann þyrfti að vera 4000 kr. Borinn saman við hann er Blönduósskólinn miklu kröfuhærri. Mín meining er sú, að vinna að því að koma upp 2–3 mismunandi stórum skólum. Húsmæðradeildin á Laugum verður mjög lítil, áætlað að hún taki aðeins 14–15 nemendur. Í öðru lagi á að leggja fram ofurlítinn styrk til þess að ef]a dálítinn vísi til húsmæðrafræðslu á Austurlandi. Þriðji staðurinn er í Eyjafirði. Það mál stendur á gömlum merg og verður væntanlega leyst á næstu 2–3 árum. Jeg vil skjóta því til hv.þm. Borgf., að það er síst of mikið gert fyrir húsmæðrafræðsluna í þessu landi. Á Suðurlandi rís sennilega upp alþýðuskóli, hvort sem það nú verður eftir eitt eða fleiri ár; og alþýðuskólinn í Borgarfirði á að taka miklum stakkaskiftum á næstunni. Það stendur sem sje til að auka og bæta Hvítárbakkaskólann og helst flytja hann á einhvern „heitan stað“ í hjeraðinu. Jeg vil spyrja háttv.þm. Borgf., hvort hann haldi, að það verði of mikið, ef t. d. við Borgarfjarðarskólann starfi sjerstök húsmæðradeild með svo sem 15 námsmeyjum. Mín trú er sú, að ekki veiti af því. Þetta kemur hægt og hægt og þörfin verður meiri og meiri og augu manna uppljúkast fyrir því æ betur. Það er óreiknanlegt það tjón, sem þjóðfjelagið hefir beðið fyrir vankunnáttu á þessu sviði. Og til þessa hefir verið mjög lítið gert af þjóðfjelagsins hálfu til þess að hjálpa til að koma í veg fyrir, að þjóðin bíði fjárhagslegan skaða og heilsuspilli af því, að húsmæður eiga ekki völ á nægilega góðri fræðslu, áður en þær takast á hendur sitt vandasama verk á heimilunum. Þær hafa ekki haft aðra möguleika en þann, er jeg hefi þegar um getið í Reykjavík. Mjer finst ekki lítið í það varið, að nú er verið að byrja nýja leið í þessum uppeldismálum kvenna. Það er nægilega erfitt fyrir hjeruðin, ef þau eiga að leggja fram helming kostnaðar til ungmenna- og húsmæðraskóla. Engum ætti að vera um. það kunnara en einmitt háttv.þm. Borgf., hve erfitt hefir verið að halda Hvítárbakkaskólanum uppi og hve mikið einstakir menn í hjeraðinu hafa á sig lagt í peningalegu tilliti til þess að standa straum af honum. Af því ætti hann að geta ráðið, hve miklum erfiðleikum þetta líka er bundið annarsstaðar. Jeg lít svo á, að unglingaskólarnir sjeu nær því að hæfa þörfum þjóðarinnar heldur en búnaðarskólarnir. Þar er verið að leita eftir fyrirkomulagi, sem við megi una, en hjer hefir þjóðin reynslu, sem hún vill byggja á. Á næstu 3–4 árum ætti að vera hægt að reisa skóla á 4 stöðum í landinu. Mest er þörfin á skóla á Suðurlandsundirlendinu. Ef Borgfirðingar og Mýramenn hallast að því að selja Hvítárbakka og flytja skólann upp í hjeraðið að einhverjum hvernum, væri þar annar skólinn. Og svo eru Núpsskólinn og Laugaskólinn, fyrir utan Eiða, sem nú standa föstum fótum. Jeg hugsa ekki hærra en þetta, að hægt væri að grípa inn á þessum 4 stöðum. Jeg legg alveg að jöfnu húsmæðrafræðsluna og unglingafræðsluna. Húsmæðrafræðsla er aðeins dálítil nauðsynleg viðbót við unglingafræðsluna. Verkleg kensla ætti að vera meiri við unglingaskólana, smíðar o. s. frv. Háttv. þm. (PO) var ekki ánægður með steinsteypukensluna, eða öllu heldur, að ekkert er tekið fram í frv. um það, hvernig henni skuli haga eða hvar hún skuli fram fara. Jeg ætla að nota tækifærið til þess að skýra það mál. Halldór skólastjóri á Hvanneyri hefir um nokkurt skeið verið að hugsa um að koma á hjá sjer við skólann kenslu í steinsteypu. Hefir hann verið að ráðgast við þá Guðmund prófessor Hannesson og Guðjón húsameistara Samúelsson, en ekkert hefir enn orðið úr framkvæmdum. Jeg hefi líka haft mikla trú á nytsemi slíkrar kenslu og ljet gera tilraun á Laugum í vetur. Aðstaðan er þar yfirleitt góð, og ljet skólastjórinn þar byggja torfhús, sem er hitað upp með hveravatni. Þarna steypa piltarnir daglega, og verða það alls yfir veturinn um 2000 steinar. Jeg lofaði skólastjóranum, að ríkissjóður skyldi leggja til sementið, komið í næsta kaupstað. Þetta hefir gengið ágætlega, og ef vel gengur næsta vetur, ættu þeir að geta komið sjer upp leikfimihúsi úr steinum, er nemendur steypa sjálfir. Með þessu er fundin upp ný leið til þess að byggja upp alþýðuskólana hjer á landi, og á þennan hátt geta skólarnir sjálfir smátt og smátt aukið nauðsynleg húsakynni sín, og jeg get sagt háttv.þm. Borgf. það, að jeg er þess fullviss, að ef Borgfirðingar flytja skóla sinn á einhverja hverajörð, þá muni þeir nota þetta ráð til þess að koma sjer upp skóla smátt og smátt, landinu að kostnaðarlitlu. Þannig ættu skólarnir að geta risið upp ár frá ári, eins og klaustrin áður fyr, sem munkarnir bygðu að mestu leyti sjálfir. En nú ætti það að verða svo, að nemendurnir reistu skólana. Og sú reynsla, sem þegar er fengin, sýnir, að þetta er meira en draumsýn, því hún bendir einmitt eindregið í þá átt, að þetta muni auðveldlega takast. Jeg hefi þegar rætt um þetta á fjölmennum fundi á Akureyri og sömuleiðis á fundum, sem haldnir voru í stúdentafjelagi Reykjavíkur í haust og sem aðallega snerust um uppeldismál. Á báðum þessum stöðum fjekk þetta mál góðar undirtektir, og sjerstaklega. var því vel tekið af hinum háskólagengnu mönnum. Eins og jeg hefi áður tekið fram, er það ætlun mín, að sem flestir skólar verði bygðir þannig upp og stækkaðir, svo sem búnaðarskólar, Eiðaskólinn, Hvítárbakkaskólinn, Suðurlandsskólinn væntanlegi og gagnfræðaskólinn í Reykjavík, og jeg er að því leyti mótfallinn brtt.háttv.þm. Borgf., að jeg álít það ávinning fyrir þetta mál, að þessi verklega kensla fari sem víðast fram og komi þannig að mestum notum. Og þá fyrst álít jeg þetta komið í gott horf, þegar steinsteypa og trjesmíðar eru orðnar nokkurskonar heimilisiðnaður. Þá kem jeg að brtt. þeirri, er 3 hv.þm. Alþýðuflokksins bera fram, þess efnis, að Slysavarnafjelagi Íslands verði veittar 10 þús. krónur. Um þetta er í sjálfu sjer ekkert nema gott að segja, en jeg vil aðeins taka það fram, að við væntanlega byggingu nýs strandvarnarskips mun verða lagt töluvert í kostnað við björgunartæki, sem á því eiga að verða, því þau skip, sem við höfum nú, eru ekki þannig úr garði gerð, að þægilegt sje að koma fyrir fullkomnum björgunartækjum á þeim. Og hvað Slysavarnafjelag Íslands snertir, þá er það ungt og óreynt, og því ekki vert að fara sjer að neinu óðslega með fjárveitingar til þess, fyr en það hefir sýnt í verkinu, hvað það megnar. Þá hafa þeir háttv.þm. Borgf. og háttv. 2. þm. Skagf. lagt til, að lækkaður yrði um helming styrkur til Hljómsveitar Reykjavíkur. Það er nú að vísu svo, að hinn venjulegi styrkur til hennar er í raun og veru nægilegur. En vegna hátíðarinnar 1930 stendur dálítið sjerstaklega á með þetta, og það er fyrir eindregin tilmæli Þingvallanefndarinnar, að stjórnin hefir hækkað þennan styrk, og jeg geri ráð fyrir, að hann verði fljótlega lækkaður aftur, þá er hátíðin er um garð gengin. Háttv. þm. V.-Ísf. hefir mælt með styrk til dr. Bjargar Þorláksdóttur, til þess að vinna að framhaldi sálfræðirannsókna sinna. Um þetta er ekki nema gott eitt að segja og jeg lít svoleiðis á þetta mál, að hjer sje aðallega að ræða um viðurkenningu til þessarar konu fyrir dugnað hennar, en geri ekki ráð fyrir, að það hafi mikil áhrif á andlegt líf hjer á landi, hvort þetta áframhald af doktorsritgerðinni kemur út eða ekki. En þessi kona hefir sýnt svo mikinn dugnað með því að leysa þetta af hendi, auk þess að hafa verið í hjónabandi í 20 ár og orðið að gegna þeim störfum, sem af því leiða, að mjer finst ekki nema sanngjarnt, að hún njóti þessa styrks í viðurkenningarskyni í 2 ár til þess að ljúka við þessa bók. Loks kem jeg að liðnum um íþróttakensluna, sem háttv.þm. Borgf. getur ekki verið mjer sammála um, og vil jeg því segja fáein orð um þetta mál. Það kom til umræðu hjer í þessari hv. deild fyrir 2 árum, en var þá felt með litlum atkvæðamun. Síðan hefir þessi leikfimikennari unnið sjer og landi sínu slíkan orðstír, að slíkt hefir varla komið fyrir síðan í fornöld. Jeg á þar við för hans með leikfimiflokka sína til Noregs og Svíþjóðar. Jeg býst við, að mörgum sje ókunnugt um það, að Björn Jakobsson hefir með elju og ástundun fundið upp nýtt leikfimikerfi, sem þykir bera af þeim kerfum, sem áður hafa verið notuð, og æft flokka sína svo vel, að þeir, sjerstaklega kvenflokkurinn, þykja bera af leikfimiflokkum annara landa. Nú finst mjer, að háttv.þm. Borgf. ætti að meta slíka afburði að verðleikum og síst lasta það, er þessi maður vill yfirgefa rólegt og vel launað embætti hjer í Reykjavík og setja á stofn íþróttaheimili uppi í sveit í sambandi við einhvern alþýðuskólann, því það þarf ekki frekar að vera við Laugaskólann en einhvern annan skóla. Háttv. þm. ætti og að vera það umhugað um sveitirnar, að hann ætti ekki að hindra þær í því að njóta þeirra hollu áhrifa, sem íþróttir hafa á heilbrigði manna, en öllum, sem vit hafa á því, ber saman um það, að þær sjeu mjög til þess að auka heilbrigði. T. d. sagði Guðmundur Björnson landlæknir í ræðu nýlega, að eitt af því meinlegasta fyrir Íslendinga væri það, að hjer væri enginn íþróttaskóli til. Jeg býst nú ekki við, að þessi skóli yrði mjög stór. Sennilega tæki hann 12–14 nemendur, en þangað mundu þeir fara, sem læra vildu íþróttir til fullnustu og sem hingað til hefðu orðið að leita til annara landa. En fyrir íþróttalíf í landinu mundi það hafa ákaflega mikla þýðingu að hafa slíkt höfuðsetur, þar sem hægt væri að fá fullkomna mentun í þeim greinum, enda má segja, að ekki veiti af því, því það er bæði skömm og skaði, hvað t. d. margir menn í snjóahjeruðum kunna illa á skíðum, eins og það getur þó verið nauðsynleg íþrótt, jafnframt og hún er skemtileg. Úr þessu mundi íþróttaskóli bæta. Og það er víst, að heilsufar mundi alment fara mjög batnandi, ef unglingarnir lærðu strax að leggja meiri rækt við vetraríþróttirnar. Að síðustu vil jeg geta þess, í tilefni af ræðu háttv.þm. Borgf., að sveitunum er ekki með nokkru meiri óleikur gerður en með þeim hugsunarhætti, sem kemur fram í tillögum þessa hv.þm., sem sje að klípa, naga, spara, svelta og skera alt við neglur sjer, sem kemur við andlegri vinnu þar. Það er ekki með þessum hugsunarhætti, sem hægt er að byggja upp sveitirnar.

Gunnar Sigurðsson Jeg á eina smábrtt. við 16. gr. og þarf því ekki að vera langorður. Bóndi nokkur að nafni Kristján Jónsson býr í Auraseli. Sá bær er svo settur, að hann stendur á dálítilli grænni flöt milli stórvatnanna tveggja Þverár og Affalls, en þessi vötn eru, eins og mörgum er kunnugt, mjög oft ill yfirferðar. Með miklum dugnaði reisti hann sjer bú þarna á eyðijörð, en hefir ætíð síðan varið mjög miklum tíma í að fylgja mönnum yfir þessi slæmu vötn, er liggja þarna beggja megin, og sjaldnast tekið borgun fyrir, þó fátækur væri. Nú er þessi maður orðinn 70 ára og hefir nú haft þessa leiðsögu yfir vötnin um 30 ár, og finst mjer því sjálfsagt að sýna honum þennan viðurkenningarvott, og vona jeg fastlega, að háttv. deild verði svo höfðinglynd, að hún samþ. þetta, enda er hjer ekki um mikla upphæð að ræða. Þá kem jeg að annari brtt., er jeg á við 23. gr., sem fer í þá átt, að Rangárvallasýslu verði endurgreiddur 1/3 kostnaðar við byggingu Holtavegarins, er fór fram árin 1922–'24, að upphæð kr. 40811.61. Eins og allir vita, þá hefir sýslan svo sem engar samgöngur á sjó og hefir því orðið að kosta miklu til þjóðvegarins og viðhalds á honum, auk þess sem hún hefir meira að segja orðið að leggja fje til vega í Árnessýslu og að halda við fjallabaksveginum austur í Skaftártungu. Í þetta hefir hún orðið að leggja svo mikið fje, að öll önnur vegamál hafa. orðið útundan og eru nú í hinni mestu óreiðu. Eftir langa mæðu fengust loks úr ríkissjóði 2/3, hlutar þess fjár, er þurfti til að byggja upp þennan vegarspotta, en í raun og veru ætti ríkið alveg að byggja hann, því það eru svo miklu fleiri en sýslubúar, sem um hann fara. T. d. er hann mjög mikið notaður af Reykvíkingum. Má varla minna vera en að þessi vegur sje bygður og haldið við sem þjóðvegi, og það því fremur, sem vegurinn er á mjög slæmri undirstöðu, mýrum og votlendi, og örðugt mjög með aðflutning á ofaníburði. Með því nú að stjórnin hefir tekið samskonar beiðni frá Árnesingum inn í fjárlagafrv., vona jeg, að hv. deild sjái sjer fært að verða við þessari beiðni, svo Rangárvallasýsla geti nú komið öðrum vegamálum sínum í viðunanlegt horf. T. d. er nauðsynlegt að fá góðan veg til Safamýrar, sem er einhver frjósamasti bletturinn á þessu landi, en sökum þess, hve ilt er að komast þangað, deyr þar árlega út gulstararengi, sem ekki er slegið, svo tugum þúsunda hesta skiftir. En eins og jeg hefi áður tekið fram, vona jeg, að háttv. deild sjái sjer fært að samþykkja þetta.

Magnús Torfason Jeg hafði nú hugsað mjer að taka ekki til máls núna, en forlögin hafa hagað því svo, að jeg kemst ekki hjá því. En úr því að jeg stend upp, þá er það ein brtt., sem jeg vildi mæla á móti, enda þótt jeg sje ekki vanur að spilla fyrir þeim till. annara, sem til bóta mættu horfa. Þessi brtt. er sú 22. á þskj. 353, og er þess efnis, að veittar verði 3000 kr. til að rita og styðja útgáfu ítarlegrar sögu Íslands. Jeg vil strax lýsa því yfir, að saga hefir alla tíð verið mitt yndi og eftirlæti, og það er ekki af því, að jeg sje í sjálfu sjer á móti þessari hugmynd, að jeg mæli á móti brtt., því jeg hefi ætíð vonast eftir því, að við fengjum góða Íslandssögu og býst við, að fáir þm. gleddust meira við það en jeg. En það fæst ekki með þessari tillögu. Sú kynslóð, sem hefir verið uppi á undan okkur, hefir aðallega haft það með höndum að draga fram frumefni og frumrit sögunnar, en það er fyrsta skilyrðið fyrir því, að við getum fengið góða sögu, að þau sjeu vel kunn. Margir okkar bestu manna hafa slitið sjer út á þessu. Menn, sem hafa verið svo ritfærir og skrifað svo skemtilega, að þeir hefðu verið kjörnir til þess að rita almenna sögu. Þessar rannsóknir hafa að mestu leyti kæft hina hlið þessa máls, og erum við ekki enn komnir af þessu stigi. Það er svo margt órannsakað ennþá og mikið af frumritum, sem ennþá eru ekki komin í ljós. Nú hefir gæfa þessa lands gefið okkur mann, sem heldur áfram starfi hinna gömlu garpa og sem vinnur svo mikið, að slíks eru fá dæmi, en þó hann verði öllum sínum kröftum til að draga fram í dagsbirtuna það, sem enn er órannsakað, mundi hann alls ekki komast yfir það. Það hefir lítið verið gert að því að rita sögu landsins í hinum ýmsu greinum, og höfum við þó haft launuð embætti til þess, en þetta held jeg stafi af því, að gögnin hafa ekki verið fyrir hendi. T. d. hefir hv.þm. haft það embætti, sem sjerstaklega er ætlað til að skrifa kirkjusögu. En eins og við vitum, hefir furðu lítið komið í ljós frá honum. Hann hefir ritað laglegar ritgerðir, en svo er það ekki meira. Nú vita allir, að hv. 1. þm. Reykv. er hinn ritfærasti maður og er mjög ljett um að rita, en samt er árangurinn ekki meiri. Tel jeg það sanna mál mitt. Jeg ætla ekki að fara að gerast neinn hæstarjettardómari í máli þessu, því að þótt jeg hafi kynt mjer nokkuð sögu landsins, tel jeg mig ekki hafa rjett á að dæma hjer um. En jeg hefi leitað álits bestu manna í þessu efni, og þeir eru mjer mjög sammála. Þess vegna geri jeg þessa athugasemd. Mjer er svo ant um, að hin almenna saga, sem hjer um ræðir, verði svo vel úr garði gerð og svo myndarlega til hennar stofnað, að jeg vildi síst, að flanað væri að útgáfu hennar. Það mál þarf fullkominn undirbúning. Mjer er að vísu kunnugt um, að nokkrir menn hafa skrifað á pappírsblað og skorað á Alþingi að veita fje til þessa verks, en það er langt frá fullkomlega undirbúið fyrir því. Og þegar okkar besti sagnaritari hefir ekki fengist til að vera með á þessu áskorunarskjali, þá virðist mjer það einmitt benda til þess, að honum hafi ekki fundist vera nógu vel athugað, hvað ætti að gera í þessu efni. Það minsta, sem jeg gæti hugsað mjer, væri að stofna fjelag með sjerstakri stjórn, sem beitti sjer fyrir þessu verki. - En um þetta verk á engin ritnefnd að fjalla, og enginn á að hafa neitt um það að segja, nema ef vera kynni, að hæstv.dómsmrh. ætti að gera það, þótt það verði ekki sjeð á till., að hann eigi að hafa neinn rjett til slíks. Nú vil jeg spyrja, –hvað líður vísindafjelaginu íslenska, sem stofnað var hjer á árunum og lítið hefir heyrst til, og hvers vegna tekur það ekki verk þetta sjer fyrir hendur? Þetta er þó vísindaverk og mundi auka stórum orðstír þess, ef vel tækist. Jeg held, að till. þessi sje of fljótt fram komin; jeg held það hefði verið betra að geyma hana þangað til að minsta kosti eitt af handritunum væri fram komið, svo sýnt væri, að það væri að minsta kosti byrjað á verkinu. Nú er auðvitað gott til þess að vita, að okkar ungu sögumenn treysta sjer til slíks vandaverks, en jeg álít, að það væri þó miklu betra, ef það sæist, að byrjað væri á því. Það er eitt leiðinlegt við þetta fyrirtæki; það virðist kenna dálítils bitlingakeims af því. En það veit jeg, að hv.flm. (MJ) væri ekkert meiri andstygð en það, að annað eins verk og þetta bæri blæ bitlingasýkinnar. Þá hafa þeir hv.þm. Borgf., hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm. Rang. borið fram till. um endurgreiðslu á fje, sem lagt hefir verið til vega í þeirra kjördæmum. Mjer er kunnugt, að hv.þm. Borgf. hóf fyrstur máls á þessu, að minsta kosti í mín eyru, og setti það einmitt í samband við eftirgjöf á láni til endurbyggingar Flóaveginum, sem stjórnin hefir sett í fjárlagafrv. Þess vegna stend jeg upp, að þessi till., sem hv.þm. Borgf. og hv.þm. Mýr. standa að, er ekki í neinu samræmi við þá eftirgjöf, sem stjórnin hefir tekið upp í frv., og skal jeg sanna það með nokkrum orðum. Endurbygging Flóavegarins komst fyrst í fjárlög 1919, fyrir 1920–'21. Þá voru veittar til þessa 25 þús. kr. hvort árið, og átti sýslan að greiða þá fjárhæð að þriðja hluta. Þetta kom þá ekki fram sem beiðni frá sýslunni, heldur sem hreint og beint valdboð frá Alþingi. - Jeg er ekki að segja þetta Alþingi til ámælið, en ástæðan til þessa hefir verið sú, að það hefir verið gert „fyrir óumflýjanlega nauðsyn alls Suðurlandsundirlendisins“, og kom þá þetta valdboð, er dýrtíðin stóð sem allrahæst. Þegar svo var komið, var sýnilegt, að sýslan gat ekki, fjárhags síns vegna, risið undir viðhaldi og endurbyggingu þessa vegar. Hvað var þá annað rjettara en að ljetta viðhaldinu af sýslunni þá þegar? Það var hreint og beint rökrjett afleiðing af því, að umferðin var svo afarmikil, að viðhald vegarins var miklu meira en á nokkrum öðrum vegi landsins. Ennfremur voru bifreiðarnar þá komnar til sögunnar og þurfti að byggja vegina alt öðruvísi og miklu betur en áður. Afleiðingunum af þessu átti auðvitað að taka strax 1919, en það var dregið þangað til 1924. Með öðrum orðum, þessi sýsla, svo og Rangárvallasýsla, verða að endurbyggja sína vegi sem bifreiðavegi; hinar sýslurnar allar sleppa við það. Því stendur þarna alt öðruvísi á um viðhald vegarins en um aðra vegi landsins. Hitt er það, að þessar 160 þús. kr., sem lagðar voru fram, dugðu ekki til að byggja þennan veg, enda er því ekki lokið enn í dag. Landssjóður hefir ekki enn þann dag í dag haft orku til þess að endurbyggja þennan veg, og þetta var þó þessari sýslu ætlað að gera. Þó tekur út yfir allan þjófabálk, að einir 5 hreppar í Árnessýslu nota þennan veg, en Rangæingar allir, svo og Skaftfellingar og Reykvíkingar nota þennan veg líka. Það náði því ekki nokkurri átt, að þetta væri gert. Nú skal jeg skýra frá því, að það eru alt að tvö ár síðan jeg hafði hugsað mjer að bera fram till. um, að lánið yrði eftir gefið. Vissi jeg, að stóð líkt á fyrir austan ána, þótt ekki væri það að öllu leyti, því að Holtabrautina nota fáir aðrir en Rangæingar, en hinsvegar nota allir Flóaveginn, sem þurfa að fara yfir Árnessýslu austur á Rangárvelli eða lengra. Jeg sneri mjer þá til oddvitans, en hann sagði í svari sínu, að sýslunefnd væri ekki samþykk þessu, enda væri hann ekki áfram um að fá slíka eftirgjöf. Jeg veit ekki, hvort þessi skoðun er rjett, en jeg sje, að hv.þm. Rang. eru ekki á sömu skoðun og sýsluoddvitinn, enda held jeg, að þeirra skoðun sje miklu rjettari. En það er annað við þeirra till. að athuga eins og hún er nú; hún er ekki samþ. af sýslunefnd og þar af leiðandi ekki þær skýrslur fyrir hendi, sem þyrftu að vera í þessu máli. Hvað Flóaveginn snertir, hefir Árnessýsla borgað 4000 kr. af þeirri upphæð, sem farið er fram á að gefa eftir, svo ef þetta ætti að vera sambærilegt, þyrfti að draga eitthvað frá till. þeirra Rangæinga. En aftur á móti hvað Mýramenn og Borgfirðinga snertir, þá er þeirra till. að engu leyti sambærileg. Ef þeir eiga að fá eftirgjöf, þá eigum við Árnesingar líka að fá eftirgefnar þær kr. 21491,13, sem jeg hefi farið fram á á þskj. 374, og skal jeg nú reyna að færa þeim orðum mínum nokkurn stað. Það er þá frá því að segja, að á árunum 1912–1923 var varið úr sýslusjóði Árnessýslu kr. 30357,26 til viðhalds Flóavegarins. Á sama tíma, eða frá 1910–1923, er varið til viðhalds Eyrarbakkabrautinni kr. 38790,00. Samtals nema þessar tvær upphæðir kr. 69147,26. Til samræmis við till.hv.þm. Mýr. og hv.þm. Borgf. hefði jeg átt að fara fram á uppgjöf á helmingi þessarar upphæðar, en jeg hefi ekki gert það. Jeg hefi látið nægja að taka árin 1919–'23. Á þeim árum eru til viðhalds Flóavegarins veittar kr. 13887,26 og til Eyrarbakkabrautarinnar kr. 29095,00. Samtals nema þessar upphæðir kr. 42982,26, og þar af er óskað eftir, að helmingurinn verði endurgreiddur, eða kr. 21491,13. Að jeg takmarka mig við þessi ár frá 1919–'23, er vegna þess, að þá er dýrtíðin svo langmest og verður þá að verja svo miklu fje til viðhalds á veginum, jafnframt því sem afar miklu er varið til endurbyggingar vegarins. Af þessu vona jeg, að sjeð verði, að þessi krafa mín er miklu eðlilegri og sanngjarnari en krafa hv.þm. Borgf. og hv.þm. Mýr. - Jeg segi þetta án þess að jeg sje að mótmæla því, að þeirra krafa verði tekin til greina, en jeg vænti þess, að þeir sjái, að þeir verða að greiða þessari till. minni atkv. sitt. En það er líka önnur ástæða til þess, að jeg tel kröfu Árnesinga svo miklu sanngjarnari, og hún er sú, að það er ekki langt frá því, að varið sje 35 þús. kr. árlega til Borgarnesbátsins.

Það er flutningur á norðan- og vestanpósti

. Já, við höfum nú austanpóst líka, en fáum ekki slíkan styrk. Og ætli Borgfirðingar og Mýramenn njóti ekki góðs af Borgarnesbátnum líka? Hv. þm. Borgf. má eiga það, að hann dregur fram hlut síns kjördæmis manna best, og nú fer hann fram á, að varið verði ærnu fje í að gera akfæran veg um Borgarfjörð, með ferju yfir Hvalfjörð til viðbótar.

Það er til þess að auka samband Akureyrar og Reykjavíkur

. Í þessum sýslum munu menn þó betur staddir með samgöngur, því að bæði Borgfirðingar og Mýramenn fá sínar nauðsynjar með mótorbátnum alveg heim að túnum sínum. Það þætti okkur Árnesingum matur, ef við gætum farið þannig að. Jeg er ekki að segja þetta til þess að spilla fyrir till.þm. Borgf. og Mýr., heldur aðeins til að sýna, að krafa Árnesinga er svo miklum mun sanngjarnari en krafa Borgfirðinga, svo og til þess að sjáist, að jeg vil ekki láta brenna við hlut Árnesinga í þessu efni. En svo má líka líta dálítið almennari augum á þetta en hjer hefir verið gert. Eins og menn vita, er Borgarfjarðar- og Mýrasýsla vel á vegi stödd; þar er búsæld mikil og eru þar einhver blómlegustu hjeruð landsins. Fyrir það eiga þeir mikið lof skilið. En um Árnessýslu er öðru máli að gegna. Hún var áður ein af blómlegustu sýslum þessa lands, en nú er af sem áður var, því að nú er sýslan sokkin í skuldir. Menn kunna að segja, að það sje Árnesingum sjálfum að kenna, en hvernig sem á er litið, þá eru hvergi til vinnusamari menn en í Árnessýslu, enda hafa þeir jafnan staðið framarlega í öllum framförum. Þessi óáran getur því ekki verið fólkinu að kenna, heldur utan að komandi ástæðum. Í einu orði sagt, Árnessýsla er sokkin niður í framfaraskuldir. Við þessu væri ekkert að segja, ef framfarirnar væru að sama skapi gagnlegar og til var stofnað og samsvöruðu því verði, sem fyrir þær hefir verið gefið. En það er ekki því að heilsa. Það er ekki nema eðlilegt, að þessi verkfræðingastjett í landinu sje ekki eins örugg og menn höfðu gert sjer vonir um. Hitt kann að vera, að hún sje eins og við mátti búast. Það er til gamalt máltæki, sem segir: „Ung er ný tínan“, og þessi stjett er svo ung, að það væri merkilegt, ef eitthvað færi ekki aflaga hjá henni, meðal annars af því, að hún hefir ekki aflað sjer þekkingar á íslenskum staðháttum, til þess að áætlanir hennar væru eins ábyggilegar og þyrfti að vera. Það er alkunnugt, að í Árnessýslu hefir verið ráðist í þrjú hin stærstu mannvirki til þrifnaðar landbúnaði hjer á landi, Flóaáveituna, Skeiðaáveituna og Miklavatnsmýraráveituna. Allar þessar áveitur hafa kostað of fjár, en þó ekki orðið að því gagni, sem búist var við og til var ætlast. Mistök verkfræðinganna hafa komið þar harðar niður en nokkursstaðar annarsstaðar, svo að beinlínis má svo að orði kveða, að sýslan hafi verið notuð sem tilraunadýr í þessum efnum. Jeg ætla að lofa háttv. deild að sjá til sannindamerkis eina af máttarstoðum Miklavatnsmýrarstíflunnar, sem var fyrsta mannvirkið. Stíflan var bygð á Sandi í bókstaflegum skilningi þess orðs, en til styrktar höfðu verið reknar nokkrar máttarstoðir eins og þessi hjerna. (Hjer sýndi þm. fjöl eina, h. u. b. 3 fóta langa, 6 þuml. breiða og þumlungsþykka, oddhvassa í annan enda). Þessa spýtu hefir rekið upp úr ánni og er hún til minja um fráganginn á stíflunni. Verður manni að ætla, að eigi hafi það komið að minna haldi, er Ögmundur heitinn í Auraseli skar fresskettina í Þverá, en mannvirki, sem gerð eru af slíkum efnum.

Þetta er brotinn girðingarstólpi

. Þessi spýta er tekin með vottum úr ánni. Vona jeg, að menn sjái, að það er fullkomin sanngirniskrafa, að fram nái að ganga eftirgjöf sú, er hæstv. stjórn hefir tekið upp í fjárlagafrv. á láninu til Flóavegarins, og að sú krafa sje ekki sambærileg við kröfu Mýramanna og Borgfirðinga.

Haraldur Guðmundsson Jeg verð nú að biðja hv. deild velvirðingar á því, að jeg get ekki lagt fram jafnáþreifanleg sönnunargögn og sá hv.þm., er seinast talaði, heldur verð jeg að bjargast við orðin ein. Þótt jeg hafi skrifað undir álit fjvn., gat jeg þess þegar í nefndinni, að jeg teldi mig hafa óbundnar hendur, bæði um fjárlagafrv. stjórnarinnar og brtt. einstakra þm., og mun það koma í ljós við atkvgr. um einstaka liði, og hefir þegar gert. Vil jeg þá fyrst minnast nokkuð á 27. brtt.fjvn., við XIII. lið 14. gr. B., þar sem nefndin leggur til, að feldur sje niður 1500 kr. styrkur til útgáfu kenslubóka fyrir barnaskóla. Jeg er nefndinni hjer með öllu ósammála. Fjárveiting þessi mun hafa verið tekin upp í fjárlagafrv. eftir tillögum fræðslumálastjóra, og er með öllu óverjandi að fella hana niður, ekki síst nú, er skipuð verður sjerstök fræðslumálanefnd, því að vitanlega kemur starf hennar að sáralitlu gagni, nema hún hafi yfir einhverju fje að ráða. Nauðsyn á að styrkja þessar útgáfur er afarmikil, því að mörgum fjölskylduföður er erfitt eða jafnvel ókleift að sjá börnum sínum fyrir nægum kenslubókum, svo dýrar sem þær nú eru. Jeg get því ekki orðið samferða nefndinni í þessu máli. Þá á jeg 5 brtt. á þskj. 353. Þótt mjer þyki leiðinlegt að bera meðnefndarmönnum mínum illa söguna, verð jeg að játa, að þær fundu ekki náð fyrir augum þeirra. Mun það þó fremur stafa af umhyggju fyrir þröngum fjárhag ríkissjóðsins en af því, að þeir hafi ekki kunnað að meta nauðsyn till. minna. Vona jeg nú, að hv. deild reynist nefndarbetrungur. 1. till. mín, sem er XII. brtt. á þskj. 353, er í tveim liðum og fer fram á að styrkja tvo menn, Hannibal Valdimarsson og Andrjes J. Straumland, til að kynna sjer starfshætti og kenslufyrirkomulag í enskum alþýðuskólum. Þekki jeg báða þessa menn að góðu. Hannibal Valdimarsson hefir lokið ágætu prófi við kennaraskóla í Danmörku. Hann hefir mikinn áhuga á barna- og alþýðufræðslu og vill nú kynna sjer kenslustarfsemi í hinum svonefndu frjálsu skólum í Englandi, þar sem meiri áhersla er lögð á að kenna börnunum að hugsa og starfa sjálfstætt en að láta þau læra námsgreinarnar utan að í belg og biðu. Hygg jeg, að oss væri ekki vanþörf á að kynnast kensluaðferð þeirri. Andrjes J. Straumland hefir fengist við barnakenslu í 8 ár og gerir ráð fyrir að gera hana að lífsstarfi sínu. Þessir menn eru báðir svo vel að sjer alment, og í enskri tungu sjerstaklega, að þeir geta áreiðanlega haft full not kenslunnar strax í upphafi. Þar sem fræðslumálunum hefir tiltölulega nýlega verið komið í fast horf, er hin fyllsta þörf á því, að menn kynnist nýjum aðferðum og skoðunum, er þau mál varða. Í fjárlagafrv. stjórnarinnar eru ætlaðar 3 þús. kr. til utanferða barnakennara. Geri jeg ráð fyrir, að sú fjárveiting sje tekin upp eftir till. fræðslumálastjóra. Jeg hygg, að upphæð þessi nemi h. u. b. 1% af því fje, sem veitt er til barnafræðslunnar, og verður því ekki sagt, að of ríflega sje skamtað. Öll sanngirni mælir með því, að bætt sje við þessa upphæð, og það er best gert á þann hátt að styrkja þessa tvo menn, sem jeg hefi getið um. Þeir eru báðir snauðir menn, annar giftur, en hinn hefir fyrir móður að sjá. Þótt hærri upphæðin, 2000 kr., yrði samþ., myndu báðir verða að leggja fram fje úr eigin vasa, og það fje yrðu þeir að taka til láns. Eru þó laun barnakennara ekki svo rífleg, að þeir geti staðið straum af háum lánum. En þótt hv. deild geti ekki fallist á hærri upphæðina, vona jeg, að lægri upphæðin, 1200 kr., nái samþ. hennar. Það er sami styrkur og stúdentum hefir verið veittur til náms erlendis. Þótt það sje gott og nauðsynlegt, er ekki síður þörf á því, að þeir, sem starfa að alþýðufræðslu, hljóti sem bestan undirbúning. Þá á jeg XIV. till. á þskj. 353, um hækkun á styrk til kvenfjelagsins „óskar“ á Ísafirði úr 4000 kr. upp í 8000 kr. Því verður ekki neitað, að Vestfirðir hafa yfirleitt verið allmjög afskiftir um fje úr ríkissjóði, eins og jeg drap á í umr. um gagnfræðaskólann á Ísafirði. Kvenfjelag þetta hefir haldið uppi húsmæðrakenslu undanfarið í allstórum stíl. Hefir húsmæðraskóli þess verið hinn eini á Ísafirði og sóttur af öllum Vestfjörðum. Hafa verið haldin tvö námsskeið, í 4 mánuði hvort, á vetri. Síðasta ár voru þar 24 námsmeyjar. Þrátt fyrir það, að sparlega var á haldið, varð kostnaður við skólahaldið 1926–'27 15060 kr. Af þeirri upphæð nam tillag ríkissjóðs 3500 kr., tillag Ísafjarðarsýslu- og kaupstaðar 1000 kr., skólagjöld 8000 kr., en úr sjóði kvenfjelagsins voru lagðar 2560 kr. Auk þess greiddi fjelagið halla frá fyrra ári að upphæð 3500 kr. Það liggur í hlutarins eðli, að fátæku kvenfjelagi er um megn að leggja fram slíkar upphæðir. Hinsvegar er ilt fyrir Ísafjörð og Vestfirði í heild, ef skólinn yrði að leggjast niður. Vænti jeg því, að háttv. deild geti fallist á að styðja þessa till. mína, ekki síst þar sem jeg sje, að bæði hæstv. stjórn og fjvn. hafa opin augun fyrir ágæti húsmæðrafræðslunnar á öðrum stöðum. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 11 þús. kr. til húsmæðraskóla í Þingeyjarsýslu, og fjvn. tekur svo vel í þetta, að hún hækkar styrkinn upp í 13 þús. kr., eða úr 2/5 í helming kostnaðar. Þess má og geta, að skóli þessi á Ísafirði er tiltölulega ódýr; skólagjaldið mun nú vera 75 kr. á mánuði og þar í falið húsnæði, fæði og kenslugjald. Þá er XVIII. brtt. á þskj. 353, um að hækka styrkinn til leikfjelagsins á Ísafirði úr 600 kr. upp í 1000 kr. Þarf jeg ekki langan formála fyrir þeirri brtt. Nægir að benda á, að leikfjelagi Akureyrar eru ætlaðar 1000 kr. Get jeg ekki sjeð, hvaða ástæða er til að gera því hærra undir höfði en leikfjelagi Ísafjarðar; aðstaða þeirra beggja er jöfn, og sama má segja um gagnsemi þeirra fyrir andlegt líf kaupstaðanna. Það myndi vera leikfjelaginu á Ísafirði hin mesta hvöt til að spjara sig, ef það fengi jafnháan styrk og leikfjelagið á Akureyri. Hjer er um svo litla upphæð að ræða, að jeg trúi ekki, að hv. deild neiti um þetta lítilræði. Þá kem jeg að XXI. brtt., sem fer fram á, að Gunnari Hallgrímssyni sje veittur styrkur til utanfarar til að bíta sig undir kenslu í fiðluleik og stjórn hljómsveitar. Þessi maður hefir haldið uppi lúðrasveit á Ísafirði um nokkur ár og lagt stund á og kent fiðluleik. Ef hans nyti ekki við, myndi Ísfirðingum ókleift að afla sjer hinnar fyrstu mentunar í fræðum þessum, nema að kaupa rándýra kenslu í Reykjavík. En það er tilfinnanleg vöntun í lífi bæjarins, ef hljómleikar þurfa að leggjast niður með öllu, en svo fer, ef þessa manns nýtur ekki við. En þessi maður er svo skapi farinn, að hann vill afla sjer meiri fræðslu, ef hann á að halda áfram að kenna öðrum. Hann hefir notið kenslu hjá kennurum í Reykjavík með ærnum kostnaði og hefir ágæta vitnisburði frá þeim. Verður honum ekki sýnd makleg viðurkenning fyrir það, sem hann hefir á sig lagt, á annan betri hátt en þann, að veita honum tækifæri til að menta sig enn betur. Er þó sá styrkur, sem hjer er farið fram á, aðeins lítill hluti af kostnaði þeim, sem af utanförinni leiðir. Þessi maður hefir meðmæli frá leikfjelaginu á Ísafirði, sem telur, sem rjett er, að mikið skorti á leiksýningar, ef hljóðfærasláttur verður að leggjast niður. Einnig hefir hann meðmæli lúðrasveitarinnar og organleikarans á Ísafirði, Jónasar Tómassonar, sem er einn okkar álitlegustu söngstjóra og sönglagasmiða. Þetta er lítil upphæð og það hefir áður komið í ljós, að fjvn. kann vel að meta gildi hljómlistar, þar sem hún hefir hækkað tillag til hljómsveitar Reykjavíkur. Þá kom og fram brtt. frá einstökum þm. um fjárveitingu til Páls Ísólfssonar, sem jeg skal játa, að er alls góðs maklegur. En ef svo ljós nauðsyn er á að styrkja list þessa hjer í Reykjavík, þá hlýtur sú sama nauðsyn að gilda um Ísafjörð. Gunnar þessi er, eins og aðrir þeir, sem jeg ber hjer fyrir brjósti, alveg efnalaus og myndi þurfa að fá fje að láni til viðbótar, þótt hann fengi þennan litla styrk, en fái hann ekki styrkinn, er honum ókleift með öllu að komast utan og afla sjer þeirrar aukinnar kunnáttu í list sinni, sem honum er nauðsynleg og bæjarfjelaginu líka. Jeg mun láta þetta nægja að sinni og ekki tefja tímann lengur.

Ólafur Thors Jeg hefi leyft mjer að bera fram, ásamt tveim öðrum þdm., eina brtt. við þennan hluta fjárlagafrv. Hún er um 2000 kr. árlegan styrk til frú Guðrúnar Egilson, og auk þess 100 kr. með hverju barni hennar í ómegð. Jeg þarf ekki að hafa mörg orð um þessa brtt. Aðeins skal jeg skýra hv. deild frá því, að efnahagur þessarar konu er mjög þröngur og hún á 5 börn í ómegð, og einnig tvær dætur 16–17 ára. Þörf hennar er því mjög brýn. Hún er ekkja Gunnars Egilsonar erindreka, manns, sem fyrir vitsmuna sakir skaraði fram úr flestum öðrum Íslendingum. Ekkja hans er þess mjög verðug, að ríkissjóður greiði henni þessa upphæð árlega fyrir margt það, er hann hefir gert fyrir landið. - Jeg vona, að hv.þdm. sjái hina ríku þörf og sjái sjer fært að greiða brtt.atkv., þótt farið sje fram á nokkru hærri upphæð en venja er til, þegar líkt stendur á. Þó eru til fordæmi fyrir slíkri fjárveitingu sem þessari, síðast frá Alþingi í fyrra. Jeg ætla ekki að rökstyðja till. frekar, en reiði mig á góðvild hv.þdm.

Einar Jónsson * (* Ræðuhandr. óyfirlesið.) Það er ekki vegna þess, að jeg sje í hjarta mínu svo ánægður með alla liði fjárlagafrv., að jeg er að þessu sinni ekki viðriðinn nema eina brtt. Venjulega sárnar mjer, þegar jeg sje Alþingi skera mjög við neglur sjer framlög til vega, brúa, síma og annara verklegra framkvæmda. Því hefi jeg reynt að fá nokkra lagfæringu á því, sem allra erfiðast er Rangárvallasýslu, vegunum, ásamt hv. samþm. mínum (GunnS) . Berum við fram brtt. á þskj. 353, XXXV, við 23. gr. II, um að endurgreiða Rangárvallasýslu 1/3 kostnaðar við endurbyggingu Holtavegarins, sem gerð var á árunum 1922–'24, að upphæð kr. 40811,61. Það hvatti okkur til að fara þessa á leit, að sjá það, sem komið er inn í fjárlagafrv. frá Árnesinga hálfu. Þetta er svo hliðstætt, að ef Árnessýsla á nokkurt tilkall til að fá uppgjöf á því, sem hún á vangreitt til endurbyggingar Flóavegarins, þá á Rangárvallasýsla sannarlega kröfu til að fá hluta af kostnaðinum við endurbyggingu Holtavegarins endurgreiddan. Ef nokkur er munur á aðstöðunni, þá eiga Rangæingar betra skilið fyrir það, að þeir hafa lagt að sjer að greiða þann kostnað, sem Árnesingar hafa ekki greitt af hendi ennþá. Það, sem Rangæingar eru búnir að borga, eru meira en 40 þús. kr., því að kostnaðurinn af endurbyggingu vegarins var alls meira en 120 þús. kr., og tillag Rangæinga nákvæmlega 1/3 hluti. En allur kostnaður af endurbyggingu Flóabrautarinnar var ekki mikið meiri en þessi 1/3 hluti Holtavegarins. - Það hvatti okkur ennfremur til að bera fram þessa brtt., að vegamálastjóri áleit þetta svo hliðstætt, að ef samþykkja ætti eftirgjöfina til Árnesinga, - sem jeg hefi ekki neitt á móti -, þá hlyti hið sama að ganga yfir Rangæinga. Og þess er að gæta, að þessir vegir, þó einkum Holtavegurinn, voru á sínum tíma afhentir sýslufjelögunum í mjög ljelegu standi. Því varð að endurbyggja þessa vegi miklu fyr en ella hefði orðið, ef þeir hefðu verið forsvaranlega afhentir. Jeg skal ekki fullyrða, hvort það er af því, að Rangæingar hafi meiri löngun til að standa í skilum en Árnesingar, að þeir hafa gert það í þessu máli. Jeg býst heldur við, að það sje af því, að þeir hafa farið aðra leið. Þeir hafa sem sje stofnað hjá sjer sýsluvegasjóð, sem hefir gert þeim greiðslurnar hægari. Það hefir Árnessýsla ekki gert, og yfirleitt altof fáar sýslur. Þó að peningarnir hafist gegnum sýslusjóðslög, sem samþykt eru heima í sýslunni, þá eru það í raun og veru sömu útgjöld frá bændanna hálfu, hvort sem þeir fást á þann hátt eða einhvern annan. En jeg vil samt segja, að sýsluvegasjóðurinn hefir orðið til þess, að Rangæingar hafa nú fram að þessu reynt það, sem mögulegt er að láta sjer takast að standa í skilum. Og frá vegamálastjóra hálfu er þeim hrósað fyrir skilsemi. Jeg ætla nú að vænta þess, að hv.þdm. verði það sanngjarnir, að þeir sjái, að krafa okkar þingmanna Rangæinga á fullan rjett til að verða tekin til greina, svo framarlega sem það atriði sitji kyrt í fjárlögunum, sem Árnesingum er að þessu leyti til góðs. Jeg er ekki að fara nákvæmlega út í afstöðu Rangæinga að þessu sinni, en vænti þess fastlega, að hv.þdm. þyki sjálfsagt að samþ.till.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg á litla brtt. við 14. gr. B. XVIII. 2. um það, að laun Ólafs Pálssonar sundkennara hækki úr 1500 krónum í 3 þús. Styrkur til þessarar sundkenslu er bundinn því skilyrði í fjárlögum, að kenslan fari fram tvo mánuði að vorinu og einn að haustinu og að lærisveinar ríkisskólanna og skóla fyrir unglinga og fullorðna, sem styrktir eru af ríkisfje, njóti kenslunnar ókeypis. Kenslan stendur nú alt árið, og eru það tveir menn, sem hafa hana á hendi, synir sundgarpsins mikla, Páls Erlingssonar, þeir Ólafur og Jón. Þeir eru um það bil hálfþrítugir báðir og hafa um langan tíma stundað þessa kenslu fyrir mjög lítið kaup. Þeir hafa á sumrin byrjað kl. 7 á morgnana og skiftst á þangað til kl. 11 á kvöldin, en verið þarna myrkranna á milli á veturna, og hafa því auðsjáanlega ekki getað stundað annað starf en þetta. Bærinn hefir lagt nokkurt fje til þessarar sundkenslu og nú á síðustu fjárhagsáætlun var tillagið hækkað upp í 3600 kr. Þessi till. mín er um það, að ríkið hækki tilsvarandi tillag sitt til sundkenslunnar úr 1500 kr. upp í 3000; þá mundu árslaun hvors þessara manna verða 3300 kr. Er ekki hægt að kalla það mikil árslaun hjer í Reykjavík fyrir sjerfróða menn, eins og sundkennarar verða að vera. Þess skal getið, að annar þessara bræðra fór nýlega til útlanda til þess að kynna sjer nánar sundkenslu, og var mjög vel látið af honum þar, sem hann kom; enda er nokkurnveginn víst, að þeir kunna allar þær sundgreinir, sem til eru. Til dæmis um það, hve mikið hjer sje um sundkenslu í sundlaugunum, ætla jeg að taka fram, eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, að þar eru rúmir 200 sundnemendur á hverju ári úr ríkisskólunum einum; úr mentaskó]anum 80–90, sjómannaskólanum 50–60, úr kennaraskólanum um 20, og samvinnuskólanum, sem líka nýtur ríkisstyrks, 30–40. Þar að auki allmargir úr verslunarskólanum, sem einnig nýtur ríkisstyrks. Allir þessir nemendur fá ókeypis kenslu. Auk þess er kent um 200 karlmönnum og kvenmönnum öðrum og 100 börnum, svo að fullnuma verða á ári hverju fyrir tilstuðlan þessara sundkennara um 500 manns. Af þessum fjölda eru minst 100 manns utanbæjarmenn, sem læra sund meðan þeir dvelja hjer um stundarsakir. Þeir, sem eru ekki í ríkisskólum, eiga að vísu að borga 4–5 kr. fyrir kenslu, en það gjald gefur sama sem engar tekjur til þessara manna. Og jeg hygg, að þessar tölur, sem jeg hefi sýnt, sanni nægilega, að það verk, sem á þessum sundkennurum hvílir, er mikið, og væri ekki ofborgað þótt ríkissjóðsstyrkur hækkaði upp í 3000 kr. Til dæmis um aðsóknina að laugunum má geta þess, að í sumar sóttu hana daglega um 300–400 manns. Kenslan gæti raunar verið ennþá meiri en hún er nú, því að rúmið er nokkuð takmarkað. Þegar sundhöllin kemur upp, mun hægt að kenna enn fleirum. En mjer fyndist það heppilegt, að á þessu sama þingi, sem ákvörðun er tekin um að koma upp sundhöll, þá væri rjettur hlutur þessara manna. En það hefir legið við - og liggur enn við - að þeir fari af landi burt, ef þeir fá ekki þau laun, að þeir geti á þeim lifað, einhleypir og á besta aldri.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg á hjerna till. á þskj. 353, 10. till. Hún er viðvíkjandi tveimur stúdentum, sem áður hafa haft styrk til háskólanáms erlendis. Eins og jeg hefi sagt tvisvar áður í þessari hv. deild, þá má ganga út frá því sem sjálfsögðu, að þeir stúdentar, sem fá styrk á þessum lið, eigi að halda honum í fjögur ár. Og það má skoða það sem algerð svik, ef sá styrkur, sem einu sinni er kominn inn, er feldur niður innan fjögurra ára. Af þessari ástæðu ber jeg fram tvo menn, sem áður hafa hlotið þennan styrk; en vegna samkomulags við fjvn. og frekara umtals við nokkra þm., mun jeg að þessu sinni taka till. aftur, en bera hana á ný fram við 3. umr. málsins. Þá á jeg ásamt þremur öðrum hv.þm. 19. brtt. á sama þskj. Hún er um það að styrkja Pál Ísólfsson orgelleikara til þess að veita kirkjuorgelleikurum utan Reykjavíkur ókeypis kenslu í orgelleik, hljómfræði og söngstjórn í kirkjum og barnaskólum. Það er öllum kunnugt, að mjög er ábótavant í þessum efnum og skortir mjög tilsögn. Og það verður vart meira nauðsynjaverk unnið í þeim greinum en að öllum orgelleikurum og barnakennurum, sem hingað koma árlega til bæjarins til söngnáms, verði gefinn kostur á að sækja ókeypis kenslustundir til hins ágætasta listamanns. Það er áreiðanlegt, að hjer er mikið starf að vinna, og ef á að leggja fulla alúð við það, þá er það svo mikið, að þessi ágæti listamaður getur ekki annast það án þess að fá sjerstakan styrk frá hinu opinbera. Ennfremur munu flestir orgelleikarar og barnakennarar utan af landi vera svo illa efnum búnir, að ekki er hægt að búast við, að þeir sæki tíma hjá góðum orgelleikurum, nema þeim sje gefinn kostur á þeirri kenslu fyrir lítið verð - eða ókeypis, eins og hjer er farið fram á. Auk þess, sem hjer er unnið mikið nauðsynjaverk gagnvart nemendunum, þá hygg jeg, að Alþingi megi vera ánægt yfir að fá hjer tækifæri til þess að styrkja ágætan listamann, þannig að honum verði lífið bærilegt í þessum bæ. Þá er jeg og aðalflm. till. um það, að dr. Björgu Þorláksdóttur verði veittur styrkur til þess að vinna að framhaldi sálfræðirannsókna sinna, 2 þús. kr. í tvö ár, fyrri veiting nú á næsta ári. Hún telur, að það muni taka um tvö ár að ljúka við hið mikla ritverk, sem hún byrjaði á, er hún varð doktor, og að það sje tvöfalt meira verk nú eftir en það, sem hún lauk í upphafi. Það munu allir dást að dugnaði þessarar íslensku sveitastúlku, sem kemur fyrst til Kaupmannahafnar og lýkur stúdentsprófi, dvelur þar alllangan tíma, en verður að lokum doktor við einn frægasta og elsta háskóla álfunnar, háskólann í Sorbonne. Þó að ekki væri fyrir annað en þennan dugnað, sem hefir leitt af sjer doktorsnafnbót við Sorbonne-háskóla, þá ætti þessi kona skilið að fá styrk til þess að ljúka því verki, sem byrjaði svo glæsilega. Jeg býst við, að dugnaður þessarar konu yfirleitt sje svo viðurkendur, að hv.þdm. muni verða till. hlyntir. Það er ekki einungis doktorsritgerðin eða það áframhaldandi starf, sem hún ætlar nú að vinna, sem ætti að styðja að þessari fjárveitingu, heldur engu síður hitt, að hún hefir um 20 ára skeið unnið engu síður en maður hennar að hinni miklu íslensk-dönsku orðabók, sem öllum landsmönnum er nú kunn. Þetta mikla verk, sem unnið var fyrir litla sem enga borgun, það ætti að gefa henni fullan rjett til þessa tveggja ára styrks, sem hjer er fram borinn. Þá á jeg till. á þskj. 374, um rafveitulán til Flateyrarhrepps. En þá till. mun jeg af sjerstökum ástæðum taka aftur við þessa umræðu og bera fram aftur við 3. umræðu. Áður en jeg sest niður, vil jeg minnast nokkrum orðum á till.fjvn. um að fella niður kenslubókastyrk, sem stjórnin tók upp í sitt frv. Hún tók í frv. tvær fjárveitingar til barnafræðslunnar, sem nú hafa legið niðri um nokkurt skeið; annað var utanfararstyrkur til barnakennara, 3 þús. kr., sem sennilega mun verða veittur þremur mönnum árlega, 1 þús. hverjum, með vissum skilyrðum. Auk þess tók hæstv. stjórn þennan kenslubókastyrk upp aftur, sem einnig hafði legið niðri um skeið. Það er mikil þörf á þessum kenslubókastyrk, og jeg vildi óska þess, að hv. deild legði ekki sitt lið þeirri till. að fella hann niður. Eins og kunnugt er, þá er ástandið ekki gott um kenslubókakost í barnaskólunum. Eitt af þeim frv., sem nú hafa hlotið samþykki þingsins, er frv. um fræðslumálanefndir. En þær eiga að hafa það fyrir sitt annað höfuðstarf að styðja að því, að bókakostur í barnaskólum verði betri en nú er. Þær eiga að hafa á hendi löggilding kenslubóka; en löggilding kenslubóka fylgir og hitt, að nefndin geri það, sem í hennar valdi stendur, til þess að fá góðar kenslubækur, þar sem þær vantar, en það er mjög víða í okkar barnafræðslu. En til þess að útvega nýjar, góðar bækur hefir fræðslumálanefndin ekki annað vald en þetta, ef hún fengi umráð yfir nokkrum kenslubókastyrk. Jeg vil þess vegna segja það hjer síðastra orða, að jeg óska þess eindregið, að þessi till. nefndarinnar verði feld.

Sveinn Ólafsson Jeg mun vinna mjer fremur ljett verk í þetta skifti og ekki fara í liðsbón. Jeg þykist ekki þurfa þess, af því að jeg að þessu sinni á ekki neinar brtt., sem lúta að fjárbeiðnum eða auknum útgjöldum. Að vísu er nafn mitt tengt við eina brtt. í þeim kafla fjárlaganna, sem liggur fyrir, 34. till. á þskj. 353, en þar er aðeins um að ræða ábyrgð á láni, sem Búðahreppur ætlar að taka og hefir lengi áformað að taka vegna rafveitu þeirrar, sem til stendur að koma þar á. Tvisvar sinnum áður hefir þessi ábyrgðarheimild v erið veitt, 1920 og 1923, en í hvorugt skiftið notuð, vegna þess að bygging var þá of dýr og alt, sem til þurfti, með því ókjaraverði, að hreppurinn sá sjer ekki fært að nota hana. Nú er verðlagið á þessum hlutum, eins og líka að nokkru leyti á vinnu, það fallið, að tiltækilegt getur verið að ráðast í þetta. Vatnsfallið, sem nota á, er nærri og tiltölulega vel lagað til notkunar. Jeg ætla þó ekki að þessu sinni að óska eftir atkvæðum um þessa till.; jeg ætla af sjerstökum ástæðum að taka hana aftur til 3. umr. Mjer þykir tilefni til, áður en til atkv. er gengið um till. þær, sem fyrir liggja, að taka fram, að jeg mun í þetta skifti styðja þær till. einar, sem ekki lúta að mjög freklega aukinni eyðslu á ríkisfje. Og það geri jeg vegna þess, að þótt jeg viðurkenni margar af þeim frambærilegar, þá vil jeg fyrst sjá hilla undir afgreiðslu einhverra tekjuaukafrv. Jeg vildi taka það fram um 26. till. á þskj. 353, að mjer hefði þótt betur við eiga, að hún hefði verið tekin aftur til 3. umr. Jeg vil sem sje ekki viðurkenna að fullu kröfur þær, sem komið hafa fram, hvorki frá prentsmiðjunni, sem orðabókina prentaði, nje heldur frá manni þeim, sem prófarkirnar las, - kröfur um aukna greiðslu fram yfir það, sem um var samið; - jeg vil ekki viðurkenna þær á þann hátt, sem gert er í brtt., en jeg vil hinsvegar leggja lið mitt til, að einhver uppbót verði veitt. Mjer þykir meira en verðugt að veita útgefendum bókarinnar einhverja viðurkenningu. Um 23. till. á þskj. 353 vil jeg taka undir þau orð, sem fjellu nýlega hjá hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Mjer finst það makleg viðurkenning fyrir þessa konu, að hún fái þennan styrk. En á þessu sama þskj. eru tvær tillögur, sem jeg finn sjerstaka ástæðu til að vara við; það er 35. og 36. till. Af sama toga er spunnin ein till. á þskj. 374. Það eru eftirgjafir á lánum eða uppbót á kostnaði, sem hlutaðeigandi sýslufjelög hafa lagt í á sínum tíma vegna vegagerðar. Jeg sje ekki betur en að það muni hver á fætur öðrum koma með þvílíkar kröfur, ef þetta verður samþ., og að hvert einasta sýslufjelag á landinu hafi hliðstæðan rjett við það sýslufjelag, sem hjer á hlut að máli. Þær till. tel jeg mjer því ekki fært að styðja. Mjer mundi vera mjög óljúft að koma með slíkar till. fyrir mitt hjerað, en jeg veit vel, að það hefir engu minni rjett til þessara eftirgjafa. Þetta var það helsta, sem jeg vildi segja í þessu efni; að öðru leyti mun jeg við atkvgr. sýna, hvernig jeg lít á þær einstöku till.

Sigurjón Á. Ólafsson Fyrir 25. brtt. á þskj. 353 er jeg skráður ásamt hv. 2. þm. Reykv. (HjV). Það er utanfararstyrkur til Björns Björnssonar gullsmiðs, til þess að kynna sjer myndlist, teiknilist og listiðnað nágrannaþjóðanna, 2500 kr. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. hafa lesið umsóknina, sem liggur fyrir frá þessum manni, en jeg get þá í fáum dráttum skýrt frá, hvað hjer er um að ræða. Björn hefir sótt um styrk til þess að kynna sjer þær listgreinir, sem jeg nefndi. Hann hefir verið kennari við iðnskólann hjer í Reykjavík, einnig kent við kennaraskólann; þar að auki hefir hann starfað mikið fyrir heimilisiðnaðarfjelag Íslands. Hann hefir kent listteikningu sjerstaklega. Þessi maður er að dómi þeirra manna, sem þekkja hann best og gefa honum vottorð, sjerlega listhneigður maður og hefir lagt sig mjög eftir þeim fræðum, er jeg áður nefndi, svo að hann er orðinn afburða vel hæfur í þeim efnum. En nú er það svo, að hann mun þurfa að fá sjer frekari fræðslu í þessum efnum heldur en kostur er á hjer, og því hefir hann hugsað sjer að ferðast til útlanda, til þess að kynna sjer allar nýjungar á þesau sviði, sem sjá má af vottorði þeirra, sem mæla með honum; en það eru alt mikils metnir menn, þeir dr. Páll Eggert Ólason, Einar Jónsson myndhöggvari, Gísli Guðmundsson gerlafræðingur, Helgi Eiríksson skólastjóri iðnskólans og Lúðvík Guðmundsson skólastjóri á Hvítárbakka. Þessir menn gefa þau vottorð, að Björn sje frábærum hæfileikum gæddur á þessu sviði og mæla mjög fastlega með nefndum styrk honum til handa. Björn hygst að ferðast til Parísar og Þýskalands, og sjerstaklega tekur hann það fram, að hann vilji kynnast öllum þjóðlegum listiðnaði á Norðurlöndum. Er enginn vafi, að slíkt ferðalag mundi bera mikinn ávöxt; því að eins og kunnugt er, er mikill áhugi hjá Heimilisiðnaðarfjelagi Íslands um að beita sjer fyrir því, að hjer gæti myndast þjóðlegur iðnaður. En til þess að nám í þessum efnum komi að notum, þarf einhver að vera til að kenna; og teikning er þá sem frumatriði þeirrar kenslu. Við iðnskólann er það svo, að þar læra menn úr öllum stjettum, menn sem alls ekki eiga samleið í þeim fræðigreinum, sem þar eru kendar. Einn vill læra þetta og hinn hitt. Þess vegna þarf maður sá, sem kensluna hefir á hendi, að vera svo fjölhæfur, að hann geti kent hverjum nemanda það, sem er við hans hæfi og honum best hentar. Maður sá, sem hjer er um að ræða, er fátækur, og eina leiðin til þess, að hann geti komist þessa ferð, er sú, að Alþingi samþykki þennan ferðastyrk handa honum. Fjölyrði jeg svo ekki frekar um þessa tillögu. Þá er jeg, ásamt fleirum flokksmönnum mínum, flutningsmaður að brtt. XXIX á þskj. 353. Er þar farið fram á 10 þús. kr. fjárveitingu til Slysavarnafjelags Íslands. Jeg verð að byrja á því að biðja hv. dm. afsökunar, þó að jeg geri fyllri greinargerð fyrir till. þessari en venja er til um slíkar tillögur. Liggur þar tvent til, fyrst það, að upphæð þessi er nokkuð há, og í öðru lagi, að fjelag þetta er ekki ennþá orðið svo kunnugt almenningi sem skyldi, en mikil nauðsyn er, að till. nái fram að ganga. Jeg hefi nú átt tal um till. þessa við ýmsa þingmenn, og hafa sumir tekið henni vel, en aðrir virðast ekki skilja nauðsyn hennar til hlítar. Er jeg því ráðinn í að láta hana ekki koma til atkvæða við þessa umræðu, til þess að hv.þm. gefist kostur á að kynna sjer hana betur. En eigi að síður vil jeg leyfa mjer að skýra tilgang hennar nú við þessa umræðu. Eins og mörgum hv.þm. mun eflaust kunnugt, var í síðastliðnum jantíarmánuði stofnað hjer fjelag, sem heitir Slysavarnafjelag Íslands. Var þörfin fyrir að hefjast handa í þeim málum orðin svo brýn, að ekki mátti lengur dragast. Af öllum þeim, sem farast af slysum hjer á landi, drukna í sjó 4/5. Til samanburðar má geta þess, að í Svíþjóð er það ekki nema 1/3 af þeim, sem af slysum farast, sem drukna í sjó, og í Noregi ½. Eru því tiltölulega flestar druknanir hjá okkur af Norðurlandaþjóðunum. Þetta hefir lengi verið mikið áhyggjuefni margra hugsandi manna, og þess vegna bundust ýmsir menn hjer í bæ, sem áhuga hafa á því að reyna að draga úr þessum tíðu slysum, fjelagsskap í því augnamiði að vinna að umbótum á þessum sviðum. Þeir menn, sem tekið hafa forystu þessa fjelagsskapar, eru allir þjóðkunnir menn og fullir áhuga á því að láta eitthvað gott af sjer leiða í þessum málum. En hjer strandar á því sama skeri, sem ýmsar framkvæmdir vilja stranda á; það er peningaleysið, því að það er hjer sem annarsstaðar, að peningarnir eru afl þeirra hluta, sem gera skal, að allmiklu leyti. Iðgjöld til Slysavarnafjelagsins eru ekki nema 2 kr. fyrir mann á ári. Þau mega til að vera svo lág, til þess að hægt sje að fá allan þorra fólks, karla og konur, í fjelagið. Fyrir iðgjöldin er því ekki mikið hægt að gera. Það er því einróma álit fjelagsstjórnarinnar, að svo framarlega sem fjelagið eigi eitthvað að geta gert þessum miklu nauðsynjamálum til framgangs, þá þurfi Alþingi að leggja því til eitthvert fje. Menn munu nú kannske margir spyrja: - hvað á fjelag sem þetta að gera með fje? Því er fljótsvarað. Fjelagið þarf að hafa fastan starfsmann, mann, sem hefir sjerþekkingu á þessum sviðum, því að verkefnin eru mörg, og slíkan mann hefir fjelagið einmitt trygt sjer. Starf hans verður fyrst fólgið í því að kynna sjer staðhætti kringum land. Er það því fyrst til að byrja með rannsóknarstarf. Og þegar ákveðnar tillögur liggja fyrir, koma framkvæmdirnar. Ennfremur mun þeim sama manni falið að ferðast um landið að stofna fjelagsdeildir og fræða fólkið um þessi mál. Þá vil jeg geta þess, að fjelag þetta hefir þegar gert ráðstafanir til þess að fá línubyssu frá útlöndum; ennfremur hefir það skrifað út og gert ráðstafanir til að fá fataefni, sem svo er gert, að það ver menn fyrir kulda í sjó, og getur því í sumum tilfellum forðað mönnum frá druknun. Þetta kann nú að þykja lítils virði, en þess ber þá að gæta, að þetta eru aðeins byrjunartilraunir. Það fyrsta, sem fjelag þetta þarf að hefjast handa með, er að fá hingað björgunarbát. Og jeg vænti, að þeir atburðir, sem hjer hafa nýlega orðið, megi verða til þess, að það verði ekki látið líða á löngu, þangað til það verður framkvæmt að fá hingað góðan björgunarbát; enda er þegar hafinn undirbúningur frá fjelagsins hálfu um það mál. Verkefnin, sem fyrir liggja á þessu sviði, eru óneitanlega mörg, og má í því efni benda til nefndarálits frá nefnd þeirri, sem skipuð var af fiskiþinginu 1925 til þess að gera till. um þessi mál. Er nefndarálit þetta prentað í Ægi og er í 12 liðum. Er þar fyrst bent á, að hafa þurfi eftirlit með skipasmíðum hjer á landi. Ennfremur þurfi að hafa eftirlit með kaupum erlendra skipa, sem hingað eru fengin. Þá þurfi og að hafa eftirlit með útbúnaði skipa, svo sem björgunartækjum o. fl. Einnig þurfi að taka til athugunar vita, veðurspár, útvarp og miðunarstöðvar. Alt þetta er í áttina til þess að varna slysum, og jeg lít svo á, að það eigi að vera sameiginlegt áhugamál allrar þjóðarinnar að vinna að framgangi þessara mála, ekki aðeins með því að leggja fram fje, heldur líka með því að koma með góð og viturleg ráð, sem mættu verða til þess að draga eitthvað úr því mikla mannfalli, sem við svo að segja árlega verðum fyrir. Það er mín persónulega skoðun, að það sje íslenska ríkið, sem fyrst og fremst eigi að starfa að þessum málum. Hjá öðrum þjóðum er það svo, að björgunarstarfsemin er beinlínis rekin af ríkjunum sjálfum, eða þá styrkt af þeim. Englendingar voru í þessum málum, sem mörgum öðrum, brautryðjendurnir. Þeir stofnuðu líknarfjelag í þessu skyni 1824. Næstir þeim voru Hollendingar; þeir stofnuðu sama ár tvö „prívat“ fjelög í sama tilgangi. Í Belgíu er fjelag frá 1832, sem kostað er af ríkinu. Þá hafa Bandaríkin kostað alla björgunarstarfsemi hjá sjer alt frá því 1848. Í Danmörku hefir það líka verið gert frá 1852, og nú eru útgjöld danska ríkisins til þessara mála hartnær 1 milj. króna. Hjá Norðmönnum byrjaði þessi starfsemi 1854, og nú er þar björgunarstarfsemi rekin af fjelagi, sem nær yfir alt landið, og styrkt af ríkinu með allríflegri fjárupphæð. Í Svíþjóð er björgunarfjelag frá 1855, kostað af ríkinu, og sömuleiðis fjelag frá 1907, sem tekið hefir upp björgunarstarfsemi. Í Frakklandi eru tvö fjelög og bæði styrkt af ríkinu. Annað stofnað 1873. Í Þýskalandi er fjelag frá 1865. Á Spáni er fjelag frá 1880, styrkt af ríkinu. Og sömuleiðis í Japan, Portúgal og Lettlandi. Jeg hefi talið þetta upp hjer til þess að sýna fram á, að við Íslendingar virðumst vera mjög aftarlega í þessum menningar- og mannúðarmálum. Við höfum hafið þessa starfsemi nú, og má ekki seinna vera. Vænti jeg því, að hv.þm. sjái, að hjer er ekkert smámál á ferðinni, heldur þvert á móti, eins og landlæknir okkar telur, eitt hið mesta vandamál, sem við eigum nú við að stríða. Jeg verð því að vona, að Alþingi sýni því velvild og skilning. Mjer þykir leitt, að hæstv.dómsmrh. skuli ekki vera staddur hjer í deildinni, því að honum verð jeg að víkja nokkrum orðum. Jeg skal þá fyrst þakka honum fyrir undirtektir hans um það, að nýja varðskipið skuli vera útbúið með nýtísku björgunaráhöldum, sem hægt er að koma við á slíku skipi, enda þótt jeg búist við, að hjá því geti björgunarstarfsemin ekki orðið nema aukastarf, því að ekki er hægt að ætlast til þess, að það geti altaf verið til taks, þegar slys ber að höndum. Erlendis er björgunarstarfsemin aðallega með tvennu móti. Fyrst og fremst með skipum, og í öðru lagi frá stöðvum í landi. Er slík björgunarstarfsemi öllu almennari. Gæti því verið gott að fá þetta nýja varðskip sem hjálp í viðlögum, því annað getur það í raun og veru ekki orðið. Jeg þykist nú hafa sýnt fram á, að fjelag þetta hefir ærið að starfa, ef það hefir fje og kraft til þess að vinna að þessum málum, og þó að jeg hafi talað hjer aðallega um sjóslys, þá mun það líka taka til athugunar slys, sem verða í vötnum og ám og hverskonar slys, sem fyrir kunna að koma, og varnir gegn þeim. Það er því ekki aðeins fjelag, sem starfar við sjávarsíðuna, heldur einnig jafnt til sjávar og sveita. Það verður því líka fjelag bændanna og yfirleitt allra landsmanna. Læt jeg svo úttalað um þetta mál að sinni, og eins og jeg tók fram í byrjun ræðu minnar, tek jeg XXIX. till. á þskj. 353 aftur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um till. þær, sem hjer liggja fyrir, hvorki þær, sem komið hafa frá einstökum þingmönnum, eða nefndinni. En jeg verð að segja það, að á meðan ekki er viss von um, að tekjuaukafrv. þau, sem fyrir þinginu liggja, verði samþykt, tel jeg rjett að greiða atkvæði á móti þeim öllum, sem einstakir þm. flytja. Um 44. brtt.hv.fjvn. vil jeg taka það fram, sjerstaklega þó að því er snertir a.-liðinn, til brimbrjóts í Bolungarvík, að í stjórnarráðinu liggja fyrir nýjar upplýsingar um þessi mál. Vil jeg því beina þeirri ósk til nefndarinnar, að hún taki tillöguna aftur til 3. umr., svo hægt verði að athuga þessar nýju upplýsingar, áður en gengið verður til atkvæða um hana. Þá á jeg sjálfur brtt. á þskj. 353, VIII. Jeg hefi borið slíka till. fram fyr, og hefir hún þá náð fram að ganga. Þessi starfsemi hefir verið mjög vinsæl úti um land, og vænti jeg því, að till. verði samþykt. Þá er 35. og 36. brtt. á þskj. 353, um endurgreiðslur upp í vegagerðarkostnað. Um þessar till. hefir nefndin leitað álits vegamálastjóra, og hefi jeg engu við það að bæta, sem hann segir.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Þegar umræðurnar hófust um þetta mál hjer í gær, gerði jeg grein fyrir því, hvernig jeg teldi rjettast að snúast við því, eins og nú standa sakir, og að því er snerti störf fjvn., þá gæti jeg fallist á, að þau væru í flestum tilfellum vel af hendi leyst, enda þótt jeg sje mótfallinn sumum till. hennar. Til þess nú að flýta fyrir og tefja ekki tímann um of, hefi jeg hugsað mjer að fara ekki að ræða einstakar till. eða svara einstökum þm., enda þótt jeg hafi skrifað hjá mjer kjarnann úr ræðum þeirra. Í þess stað ætla jeg aðeins að benda á, hverjum till. jeg hefði greitt atkv., ef jeg hefði átt atkvæðisrjett í deildinni, og hverjum jeg hefði lagst á móti. Af till.fjvn. eru fáar, sem jeg tel miður fara. Þó tel jeg vafasamt, að styrkurinn til hafnabóta komi a$ tilætluðum notum. Þá hjelt jeg, að búið væri að ganga frá styrknum til orðabókarstarfseminnar, og því væri ekki ástæða til þess að koma með þ.essa till. nú. Þetta eru þær till.hv.fjvn., sem jeg álít ekki heppilegar. Þá hefði jeg fremur kosið, að styrkurinn til Hydrographic Bureau hefði fengið að standa. En undarlegast finst mjer, að nefndin skyldi finna ástæðu til að leggja til, að styrkurinn til útgáfu kenslubóka fyrir barnaskóla skuli falla niður. En af þeim brtt. einstakra hv.þm., sem jeg tel rjett, að nái samþ., skal jeg nefna fáeinar. Jeg býst ekki við að þurfa að geta um efni þeirra, þar sem hv.þdm. hafa þskj. fyrir framan sig og geta því fylgst með röðinni. Það verður þá fyrst fyrir mjer XVI. brtt. á þskj. 353, sem jeg álít, að fylsta sanngirni mæli með, að verði samþ. Þá er það XIX. brtt. á sama þskj., um styrk til Páls Ísólfssonar, og mundi jeg telja það miður farið, ef hún yrði ekki samþ. Ennfremur vil jeg benda á XXIII. brtt., sem er í raun og veru lítilsháttar viðurkenning til þess rithöfundar, sem þar getur, enda geri jeg fastlega ráð fyrir, að hún verði samþ. Sama er og um XXVI. brtt. að segja, að jeg álít, að mikil sanngirni mæli með því að samþykkja hana, að minsta kosti að því er snertir stafliðina b. og c. Þá vil jeg benda á XXXI. brtt., og þó að segja megi, að það kunni að vera varhugaverð stefna, sem upp sje tekin með henni, þá sje jeg ekki, að hjá því verði komist að veita viðkomandi ekkju einhvern styrk. Að lokum er það XXXIII. brtt., sem jeg tel sjálfsagt að samþ., enda er þar um litla upphæð að ræða. Þá eru þær upptaldar, brtt. einstakra hv.þdm., sem jeg mundi hafa ljeð liðsinni, hefði jeg átt atkvæðisrjett í þessari hv. deild. Af þessu má sjá, að það eru æðimargar brtt., sem jeg get ekki á neinn hátt gefið meðmæli mín, og sjerstaklega á jeg þó við þær till., sem fara fram á eftirgjöf ýmsra lána. Jeg get búist við, að slíkar till. sjeu fram komnar meðfram vegna þess, að í fjárlagafrv. stjórnarinnar var tekin upp eftirgjöf á láni Árnessýslu til Flóavegarins. En þó öll sanngirni mæli með, að Árnessýslu verði gefið eftir þetta vegalán, þá finst mjer, að varla geti komið til mála að samþ. nú að þessu sinni tvær síðustu brtt. á þskj. 353, og sama er að segja um báðar till. á þskj. 374. Það hljóta allir að sjá þann mikla mismun, sem er á þessum till. og þeirri lánseftirgjöf, sem í frv. stjórnarinnar stendur, þegar borin er saman notkun veganna og viðhaldskostnaður þeirra. Þá verður og að líta á það, að þegar samþ. voru lögin um, að sýslur tækju að sjer viðhald akbrauta, óraði engan fyrir hinni miklu umferð bíla, sem eykst nú með hverju árinu og gerir Árnessýslu erfitt um viðhaldskostnaðinn. Jeg býst nú við, að hv. tillögumenn þessara eftirgjafa muni halda því fram, að líkt sje ástatt um þá vegakafla, sem þeir bera fyrir brjósti, og Flóaveginn. En svo er þó ekki, því að Flóavegurinn er langfjölfarnastur allra vega austanfjalls.

Þetta er gersamlega rangt!

. Að minsta kosti er áreiðanlega ekki eins mikil umferð bíla um Rangárvallasýsluveginn eins og þann, sem Árnessýsla hefir staðið straum af. En þó svo væri, að umferðin væri jafnmikil austan Þjórsár eins og utan hennar, þá vil jeg benda þeim hv.þm. Rang., sem að XXXV. brtt. á þskj. 353 standa, að það er talsvert öðru máli að gegna fyrir stjórnina, þegar lagt er fyrir hana mál vel undirbúið af viðkomandi hjeraðsbúum, heldur en þegar þm. bera fram í metnaðarskyni till. á Alþingi, af því að þeir sjá, að aðrir hafa fengið einhver hlunnindi. Þess vegna vildi jeg leyfa mjer að beina því til þessara hv.þm., að þeir legðu ekki mikið kapp á till. sína nú að þessu sinni. Enn er málið ekki nægilega undirbúið fyrir hv.þdm. til þess að átta sig á því. Þess vegna hygg jeg, að öllum væri fyrir bestu, að málið biði næsta þings og þá tekið upp, er komin væru fram þau rök, er hjeraðsbúar gætu fært fyrir því, að sanngjarnt væri að endurgreiða sýslunni þennan vegakostnað. Sama hygg jeg, að gæti átt við XXXVI. brtt. Jeg geri sem sje ráð fyrir, að hv.þdm. þyki ekki þessar till. nægilega undirbúnar eða rökstuddar til þess að þeir sjái sjer fært að leggja þeim liðsinni með atkv. sínu. Enda gæti jeg búist við, ef svona lítið undirbúnar till. fengju áheyrn, að samskonar óskir víðsvegar frá mundu streyma inn í þingið. Annars kæmi mjer ekki á óvart, að út af þessum ummælum mínum og því, að jeg hefi ekki tekið liðlegar í þessar till., hefjist umr. um þær að nýju. En þó að ekki verði hjá þeim komist, verða þær þó ekki til þess að breyta skoðun minni á málinu, sem þegar er ákveðin, og heldur ekki vænti jeg, að þær umr. breyti svo skoðun hv.þdm., að meginþorri þeirra sjái sjer fært að ljá till. þessum fylgi. Að svo mæltu sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið. En hins vænti jeg, að meginþorri háttv.þdm. sje svo sanngjarn og láti sjer skiljast, að það sje ekki mikil ástæða til að taka liðlega undir útgjaldatill. á meðan ekki er sjeð fyrir um, hver afdrif bíða hinna ýmsu tekjuaukafrv. Og það því síður, þar sem fram er komin yfirlýsing frá hv. minni hluta fjhn.Ed. og formanni Íhaldsflokksins, að ekki sje þörf á neinum tekjuauka. Eftir þessu að dæma virðist hann og flokkur hans ekki þess fýsandi, að ríkissjóður fái þær tekjur, sem hann óhjákvæmilega þarf til þess að fyrirbyggja halla á þjóðarbúinu. Þessi skoðun formanns Íhaldsflokksins hefir smámsaman verið að gera vart við sig, þegar þessi tekjuaukafrumvörp hafa komið til umræðu. En samt sem áður hefði maður nú síst búist við andstöðu úr þessari átt, af því að ástandið á þessu ári, sem hann sleppir fjármálastjórninni, er ekki í neinu sjerstöku himnalagi, þar sem skýrt hefir verið frá, að mikið vanti til, að tekjur og gjöld standist á og margar kröfur og óskir komið fram um aukin fjárframlög til þess að atvinnuvegirnir geti blómgast og verði reknir eftirleiðis án tekjuhalla. Annars furðar mig á þeirri andúð, sem bólað hefir á gegn nauðsynlegum tekjuauka handa ríkissjóði, því jeg lít svo á, að það eigi að vera helgasta skylda hvers einasta þm. að fara mjög varlega í að stofna til aukinna útgjalda án þess að sjá ríkissjóði jafnhliða fyrir tilsvarandi tekjuauka.

Gunnar Sigurðsson Það er aðeins stutt aths. út af ummælum hæstv. fjmrh. (MK) um Holtaveginn. Jeg skil vel, að þeir hv.þdm., sem ekki eru kunnugir austanfjalls eða aðstöðu vegamálanna þar, geti verið í vafa um rjettmæti brtt. okkar þingmanna Rangæinga um endurgreiðslu á nokkrum hluta af kostnaði við að endurbyggja Holtaveginn. En eins og jeg hefi áður tekið fram, er Rangárvallasýsla miklu ver komin en Árnessýsla, einkum þó að því leyti, að Holtavegurinn hefir orðið að tiltölu margfalt dýrari en Flóavegurinn, sem stafar meðfram af því, að sækja verður ofaníburð langar leiðir að með ærnum kostnaði, og undirstaða vegarins er hin versta, foræðismýrar og flóar, en undir öllum Flóaveginum er hraun og ofaníburður svo að segja við hendina. Auk þess er umferð bifreiða austur um Rangárvallasýslu orðin svo mikil og eykst með hverju árinu, en af þeim flýtur aftur gífurlegur viðhaldskostnaður á hverju ári á sýsluvegum Rangárvallasýslu, sem eru langir og viðhaldsfrekir, svo sem t. d. Fljótshlíðarvegurinn og Fjallabaksvegurinn, eða öðru nafni Landvegurinn. Hjer er því um fylstu sanngirniskröfu að ræða, og þó að ekki hafi verið um þetta sótt af sýslunefndinni, þá hefir það ekkert að segja. Það geta allir líka getið sjer þess til, hvort sýslunefndin samþykki ekki slíkar kröfur, sem hjer er farið fram á. Sannleikurinn er sá, að Rangárvallasýsla hefir ekki verið eins ágangsfrek í kröfum sínum gagnvart ríkissjóði eins og Árnessýsla. Við höfum reynt að standa í skilum um framlög til vegagerða, en það hefir Árnessýsla ekki gert. Hjer stendur því eins á að öðru leyti en því, að Rangárvallasýsla hefir að fullu staðið í skilum, en Árnessýsla ekki. Það er því prófsteinn í atkvgr. um þetta mál á hv. deild, hvort hún vill ganga inn á þá braut að verðlauna vanskil með forgangsfríðindum. Jeg fyrir mitt leyti tek ekki tillöguna aftur og læt skeika að sköpuðu, hvernig um hana fer. Ef hún fellur nú, mun hún borin fram á næsta þingi. Og hún verður borin fram, þangað til hún sigrar - þangað til menn sjá og skilja, hverri rangsleitni er hjer verið að beita, sem jeg reyndar vona, að menn skilji þegar á þessu þingi.

Einar Jónsson * (* Ræðuhandr. óyfirlesið.) Hv. samþm. minn (GunnS) hefir að nokkru leyti leyst mig frá því að tala langt mál. Þó kemst jeg ekki hjá því að svara þeim tveim hv.þm., sem orðið hafa til þess að andmæla því, að Rangárvallasýslu yrði endurgreiddur dálítill hluti af þeim kostnaði, sem hún lagði út til endurbyggingar Holtavegarins. En þeir, sem mælt hafa á móti þessu, voru þeir hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og nú að lokum hæstv. fjmrh., og furðar mig, satt að segja, að þessir menn, sem jafnan hafa kynt sig að samviskusemi og rjettdæmi, skuli hafa orðið til þess. Enda grunar mig fastlega, ef hv. 1. þm. S.-M. vildi gera sjer það ljóst, við hvílíka einangrun í samgöngum Rangæingar hafa að búa, þar sem vitanlegt er, að sýslan hefir aldrei nein not af strandferðum eða öðrum skipaferðum, að hann sje svo sanngjarn maður að viðurkenna, að Rangárvallasýsla eigi ekki að verða útundan, heldur beri að styrkja hana á þann eina hátt, sem hægt er, en það er að ljetta undir með vegagerðum hennar. Og þó að hann beiti sjer mjög fyrir bættum samgöngum á sjó, bæði í sínu kjördæmi og víðar, þá ætti það ekki að hindra hann í að styðja þær sýslur í samgöngubótum á landi, sem engin not hafa af strandferðum. Enda finst mjer, að samskonar kröfur - um bættar samgöngur landsmanna –eigi að vera jafnrjettháar frá öllum sýslum landsins. Jeg býst líka við, að hægt sje að fullyrða og færa sönnur fyrir, að hvergi muni meiri bílaumferð en á vegum Rangárvallasýslu, og þó einkum á Holtaveginum. En þessi mikla umferð verður til þess að spilla vegunum, svo að viðhaldskostnaður eykst með hverju ári. Á þessum vegum er ekki aðeins að ræða um umferð bíla í þarfir hjeraðsbúa, heldur þeysir þarna um fjöldi fólks, sem er að skemta sjer, ekki aðeins við að skoða fagra og merkilega staði, eins og Heklu, Fljótshlíð og Þórsmörk, heldur til að skoða hjeraðið yfir höfuð. Og þessar bílaumferðir eru orðnar ótakmarkaðar og margfaldast með hverju árinu. Hjer er ólíku saman að jafna og strandferðum. Skipin, sem sigla fram með ströndum Austfjarða, spilla ekki þeim vegum, er þau fara um. Sjórinn er altaf hinn sami, en vegir okkar Sunnlendinga vaðast út og verða á stundum lítt færir, þegar bílaumferðin er sem mest. Þessi krafa Rangárvallasýslu, sem borin er fram í XXXV. brtt. á þskj. 353, er því mjög sanngjörn, enda trúi jeg ekki fyr en jeg tek á, að hv.þdm. fallist ekki á hana. Jeg veit ekki, hvort jeg ætti að tefja tímann með að minnast lítillega á sýsluvegi Rangæinga, sem eflaust eru þyngri byrði þessari sýslu en sýsluvegir í öðrum sýslum landsins. En eins og landið kostar miklu fje til strandferða í ýmsum landshlutum, þá hljóta þeir, sem engin not hafa slíkra samgöngubóta, að eiga heimting á, að komið sje upp hjá þeim nothæfum póstvegum. En það tekur ekki langan tíma, þó að jeg minnist á þá löngu sýsluvegi, er Rangárvallasýsla verður að standa straum af. Það er þá fyrst Fjallabaksvegur, sem liggur frá miðjum Holtaveginum upp í Landsveit, og þaðan austur að fjallabaki og niður í Skaftártungu. Þetta er langur sýsluvegur, ófullkominn á köflum, veðst út í vætutíð og er þá mjög spilt af bílaumferðinni. Þá er það Fljótshlíðarvegur, sem verður einna harðast úti vegna hinnar miklu umferðar austur í Fljótshlíð og Þórsmörk; þá er Þrasabraut, vestarlega í Holtunum. Allir þessir vegir verða sýslunni mjög kostnaðarsamir, vegna þess að þeir eru svo ófullkomnir og þola ekki hina stanslausu umferð bílanna. Þá er það Árbaugsvegur fram í Þykkvabæ, Oddhólsbraut á Rangárvöllum og Affallsvegur fram í Landeyjar, auk allra hreppaveganna, sem margir eru langir og erfiðir. Allir þessir vegir eiga sammerkt um það, að alstaðar er erfitt um ofaníburð og bygging þeirra og viðhald því ærið þungur baggi á sýslunni og hjeraðsbúum. Það var rjettilega tekið fram af hv. samþm. mínum, að það er mikill munur að bera ofan í Holtaveginn eða Flóaveginn, þar sem hraun er undir honum öllum og ofaníburður víðast hvar nærtækur. Að lokum vil jeg taka það fram, að jeg tel sanngjarnt, að Árnessýsla fái sínum kröfum framgengt, og svo munu fleiri álíta. En þá get jeg ekki skilið, að hæstv. fjmrh. skuli standa á móti því, að Rangárvallasýsla verði sömu ívilnunar aðnjótandi. Aðstöðumunur sýslnanna er aðeins sá, að Rangárvallasýsla hefir reynt að standa við sínar skuldbindingar, en það hefir Árnessýsla ekki gert. Hún hefir reynt að skulda alt, sem hún átti að leggja fram. Og ef það verður nú ofan á að sleppa henni við að greiða skuldir sínar, en ívilna Rangárvallasýslu ekki í neinu, þá verður ekki annað sjeð en að þingið með því gangi inn á þá braut að ala upp í mönnum óskilsemi og að virða að vettugi skuldbindingar sínar. - Báðar sýslurnar hljóta að hafa rjett til þessarar ívilnunar, og Rangárvallasýsla þó ekki síður. Og þó að hæstv. fjmrh. telji kröfu Rangárvallasýslu rjettlægri af því að engar óskir liggja fyrir um þetta frá sýslunefnd eða hjeraðsbúum, þá skiftir það engu máli. Krafan er jafnrjetthá og sanngjörn fyrir því, enda væri ekkert hægra en að síma strax austur, og mundi þá fljótt fást samþ. allra Rangæinga til þessa.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Háttv. þm. eru nú búnir að gera grein fyrir brtt. sínum við fjárlagafrv., og á þar við hið fornkveðna, að hverjum þykir sinn fugl fagur. En þar sem það hefir orðið niðurstaða nefndarinnar að skjóta þá fugla alla í sama skotinu, þá get jeg verið stuttorður, og það því fremur, sem þessar brtt. eru flestar gamlir kunningjar frá nefndinni og áður hefir verið um þá rætt þar. Jeg ætla þá að fara nokkrum orðum um afstöðu nefndarinnar til hinna einstöku liða, og ætla að byrja á brtt., sem eru á þskj. 353. Það er þá fyrst brtt. VIII, frá hæstv.forsrh. (TrÞ). Meiri hl. nefndarinnar hefir ekki getað fallist á þessa till. og leggur því til, að hún sje feld. Nefndin er þó ekki óskift um það, og hefir því óbundnar hendur, er til atkvgr. kemur. Þá er brtt. X, sem flm., hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), hefir tekið aftur. Um IX. brtt. hefir nefndin klofnað, og hefir því óbundnar hendur, þegar til atkvgr. kemur um hana. Þá er XI. brtt., frá háttv. 2. þm. Reykv. og fleirum, um skólagjöld. Leggur nefndin til, að hún sje feld. Þá er XII. brtt. Nefndin er öll á móti henni, nema hv.þm. Ísaf. (HG), sem á sjálfur sæti í nefndinni. Nefndin viðurkennir að vísu þörfina á því, að barnakennarar fari utan, enda er gert nokkuð til þess að fullnægja þeirri þörf, þar sem ætluð er í fjárl. upphæð til þessa. En þar sem þessi fjárveiting er ákveðin, þá álítur nefndin sjálfsagt, að menn snúi sjer beint til hæstv. kenslumálaráðherra og fræðslumálastjóra, sem er ráðgjafi hans um þau mál; því að ef þingið á í hverju einstöku tilfelli að úrskurða, hverjir skuli njóta þessa styrks, þá er hætt við, að úrskurður þess geti orðið nokkuð af handahófi vegna ókunnugleika þess á verðleikum umsækjenda. Það er hætt við, að þar komi fram sami tvískinnungurinn og nú á sjer stað um námsstyrkinn til stúdenta erlendis. Til þeirra er veitt ákveðin upphæð, en menn leita samt unnvörpum til þingsins um meira. Og það fer oft svo, að slíkar fjárveitingar eru samþ. annað árið, en feldar hitt. Þetta álít jeg, að sje stúdentum meir til tjóns en góðs, því að með þessu leiðast menn, sem vonlegt er, til þess að byrja ákveðið nám, en verða svo að hætta, er þeir standa uppi með tvær hendur tómar og hafa verið sviftir styrknum. Þá er brtt. XIII, frá háttv. 2. þm. Reykv. og fleirum, um skólagjöldin. Hún sætir auðvitað sömu forlögum og hin fyrri. Þá er brtt. XIV, frá hv.þm. Ísaf., um hækkun styrks til kvenfjelags á Ísafirði. Þótt nefndin hafi nokkra tilhneigingu til að hækka slíka styrki, þá þykir henni hjer alt of langt gengið, og leggur því til, að brtt. þessi sje feld. Þá er XV. brtt., frá hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf., sem báðir eiga sæti í nefndinni. Leggur nefndin til, að hún sje feld, en hefir þó óbundnar hendur við atkvgr. að því leyti, sem þessir tveir háttv.þm. hafa þar sjerstöðu. Jeg leyfi mjer annars að vísa til þess, sem hæstv. kenslumrh. (JJ) sagði um þetta mál, þar eð það fellur mjög saman við álit meiri hlutans. Þá er XVI. brtt., frá háttv. 2. þm. Reykv., um hækkun styrks til Ólafs og Jóns sundkennara Pálssona. Þótt nefndin viðurkenni að vísu, að starf þessara manna sje þarft og gott, en laun þeirra hinsvegar lág, þá álítur hún, að það sje meir fyrir Reykjavík en landið í heild, og ætti því styrkur frekar að koma frá Reykjavíkurbæ en Alþingi. Nefndin leggur því til, að þessi brtt. verði feld. Þá er XVII. brtt. á sama þskj., frá hv.þm. Skagf. báðum, til Sundlaugar að Steinsstöðum í Skagafirði. Um þessa brtt. hefir nefndin klofnað, og hefir því óbundnar hendur, er til atkvgr. kemur. Mjer finst ekki ástæðulaust, að þingið ljeti rannsaka, hve margir teldu sig hafa rjett til samskonar veitinga, ef þessi yrði samþykt áður en það er ákveðið; því að vitanlega eru takmörk fyrir því, hve langt megi ganga í slíkum samþyktum, er þannig verka aftur fyrir sig. Þá er XVIII. brtt., frá hv.þm. Ísaf., og legst öll nefndin á móti henni nema hv.flm. Þá er XIX. brtt., frá mörgum hv.þm., um styrk til Páls Ísólfssonar. Um hana hefir nefndin klofnað, og hefir því óbundnar hendur, er til atkvgr. kemur. Þá er brtt. XX, um að lækka styrkinn til hljómsveitar Reykjavíkur um helming, úr 4000 kr. niður í 2000 kr. Sú brtt. er frá hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf. Um hana er það að segja, að nefndin hefir að vísu óbundnar hendur við atkvgr., en allir nefndarmenn, að undanteknum þessum 2 hv.flm., eru á móti henni. Líta þeir svo á, að þessi hljómsveit sje nauðsynlegur liður í þeim undirbúningi, sem verður að gera undir árið 1930, og vilja halda fast við hærri upphæðina. Þá er brtt. XXI, frá hv.þm. Ísaf. Er nefndin öll á móti henni, nema hv.flm. sjálfur. Rök hv.flm. í ræðu hans fyrir þessar í fjárveitingu, þar sem hann bar þennan styrk saman við styrkinn til Páls Ísólfssonar og hljómsveitarinnar, eru alls ekki frambærileg. Það er fyrst og fremst hjeraðsmál Ísafjarðarkaupstaðar, að þar verði komið upp smáhljómsveit, og það er alls ekki sambærilegt við þá nauðsyn, sem landinu er á því að eiga góða hljómsveit 1930, og sem liggur til grundvallar fyrir styrkveitingunni til hljómsveitar Reykjavíkur. Ekki fæ jeg heldur skilið, að þessi maður sje sambærilegur við Pál Ísólfsson. Það er þess að gæta um þann mann, að hann er maður, sem hefði verið innan handar að setjast að erlendis og vinna sjer þar fje og frama, en sest í þess stað að hjer á landi og helgar landinu krafta sína. Hann er sá maður, sem langfærastur er um að auka og efla hljómlistarmenningu hjer á landi, og því ber landinu sjerstök skylda til að sjá um, að hann geti notið krafta sinna og lifað hjer sómasamlega. Þá er brtt. XXII, frá háttv. 1. þm. Reykv. (MJ), um styrk til útgáfu nýrrar Íslandssögu. Meiri hl. nefndarinnar leggur á móti þessari brtt. - Nefndin viðurkennir auðvitað þörfina á þessu verki, en flestir nefndarmenn álíta, að enn sje fullmikið á reiki um framkvæmd þess, svo að tæpast sje rjett að taka afstöðu til þess nú og ákveða að leggja út í það. Annars get jeg vísað til ræðu hv. 2. þm. Árn. (MT) í þessu efni, því að hann talaði mjög frá brjósti þeirra manna í nefndinni, sem harðast mæla á móti þessari veitingu. Þá er brtt. XXIII, frá nokkrum hv.þm., um 2000 kr. styrk til dr. Bjargar C. Þorláksdóttur. Meiri hl. nefndarinnar er á móti þessari veitingu, en nefndin hefir þó að nokkru leyti óbundnar hendur um hana. Þá er XXIV. brtt., um að fella niður styrkinn til Björns Jakobssonar, frá hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf. Um þessa till. hefir nefndin óbundnar hendur, en jeg get vísað til þess, sem hæstv. kenslumálaráðherra (JJ) sagði um þessa veitingu í dag. Um brtt. XXV hefir nefndin óbundnar hendur, er til atkvgr. kemur. Þá kem jeg að brtt. XXVI á þessu sama þskj. Hún er frá háttv. 1. þm. Reykv., og eru tveir fyrstu liðir hennar um uppbótargreiðslur fyrir vinnu að íslensk-dönsku orðabókinni sælu. Eins og jeg gat um í framsöguræðu minni í gær, hefir nefndin tekið upp nokkurn hluta þess styrks, sem farið var fram á. Eins og jeg áleit það sjálfsagt, eins er jeg algerlega á móti því, að meira sje greitt. Jeg vil engan veginn mótmæla því, að prentsmiðjan hafi skaðast, en jeg fæ ekki sjeð, að ríkið verði krafið þeirrar fjárhæðar, sem hjer er farið fram á. Það er prentsmiðjunnar að gera ekki samninga út í bláinn, og ef hún hefir gert það, þá verður hún að reka sig á það, að það er hægra sagt en gert að fá bætur fyrir það eftir á, alveg jafnt hjá ríkinu og einstökum mönnum. Um upphæð þá, sem farið er fram á til Jóns Ófeigssonar kennara, verður að segja eitthvað svipað. Jeg veit það vel, að ekki þarf lengi að leita til þess að finna mörg verk, sem eru betur borguð en það mikla starf, sem hann hefir sjálfsagt unnið við orðabókina. En það er nú yfirleitt svo um bókmentastörf hjer á landi, að þau eru fremur unnin til frægðar en fjár. Það er svo um flest stórvirki, sem unnin hafa verið í bókmentastarfsemi allra þjóða, að það er áhugi manna, sem hefir hrundið þeim fram, en ekki það, að menn geti vonast eftir, að þau geti nokkurntíma orðið þeim, sem vinna þau, fjeþúfa eða gullnáma. Þetta er að vísu raunalegt, en það verður svo að vera. Jeg get um þetta vitnað til þess mikla þrekvirkis, sem þau Björg Þorláksdóttir og Sigfús Blöndal hafa leyst af hendi með samningu þessarar orðabókar, fyrir svo litla borgun, að það skýtur ekki skökku við, þótt aðrir, sem unnið hafa að bókinni, fái ekki meira en þeir höfðu samið um við þau fyrir sína vinnu. Það er að vísu leiðinlegt, að Alþingi skuli ekki geta orðið við beiðni þessara manna, en það er ómögulegt að búast við að fá slík verk sem þessi eins vel launuð og þau verk önnur, sem arðvænleg þykja. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að ríkissjóður hefði tekið að sjer að greiða kostnað við útgáfuna. Jeg vil benda hv.þm. á það, að ríkissjóður hefir aldrei gert það, og jeg vil fullyrða, eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið um málið, að ríkissjóður hefir fullnægt því, sem hann tókst á hendur í þessu máli. Annars var það svo, að ríkissjóður Dana tók að sjer 5/8 útgáfukostnaðar og ríkissjóður Íslands 3/8, en hjer er farið fram á, að allar eftirstöðvar útgáfukostnaðarins greiðist úr ríkissjóði Íslands. Þá er það c-liður brtt. XXVI, um 1200 kr. lokastyrk til sögunáms handa Barða Guðmundssyni. Um þessa brtt. er nefndin skift, og hefir því óbundnar hendur, er til atkvgr. kemur. Þá kemur brtt. XXVII á sama þskj., athugasemd um steinsteypukenslu, frá hv. 2. þm. Skagf. og hv.þm. Borgf. Um það hefir nefndin líka óbundnar hendur að því leyti sem þessa hv.þm. snertir. Skal jeg ekki ræða um það, með því líka að hæstv. kenslumálaráðherra hefir gert grein fyrir því. Þá er brtt. frá hv. 2. þm. Rang. á sama þskj., XXVIII. liður, sem nefndin hefir klofnað um og hefir því óbundin atkvæði. Þá er brtt. á sama þskj., XXIX. liður, sem hefir verið tekin aftur, og get jeg því leitt hjá mjer að ræða hana. Þá er brtt. XXXI á sama þskj., frá þrem hv.þm.: „Til Guðrúnar Egilson, 2000 kr., auk 100 kr. með hverju barni hennar í ómegð, 2500 kr.“. Meiri hl. nefndarinnar legst á móti þessari tillögu, þar sem henni þykir, að hjer sje farið fram á of háa upphæð, sem geti skapað bæði örðugt og hættulegt fordæmi. Þá er sama að segja um brtt. XXXII, frá hv. 1. þm. Skagf. (MG) og 2. þm. G.-K. (ÓTh); um hana hefir nefndin óbundnar hendur. Jeg skal segja það fyrir mitt leyti, að jeg hefi tilhneigingu til að vera með þessari fjárveitingu, en hefi ekki leyfi til að segja neitt ákveðið um það frá nefndarinnar hendi. Þá er brtt. XXXIII, frá hv.1. þm. Skagf., „til Önnu Bjarnadóttur, ekkju Hjálmars Lárussonar, 300 kr.“. Nefndin hefir lagst á móti þessari till., eða að minsta kosti meiri hl. hennar. Þó að okkur detti ekki í hug að efast um það, að ekkja þessa manns hafi fulla þörf fyrir þennan styrk, þá verður maður því miður að segja það sama um margar ekkjur, bæði hjer á landi og annarsstaðar, og þótt svo vilji til, að menn, fyrir meira og minna hæpnar ástæður, komist inn í fjárlög, þá getur Alþingi þó ekki gengið inn á þá braut að taka ekkjur þeirra inn í fjárlögin að þeim látnum. Þá er brtt. XXXIV, sem hefir verið tekin aftur, og get jeg því leitt hjá mjer að ræða hana. Þá kem jeg að lokum að brtt. á sama þskj., XXXV og XXXVI, og brtt. II á þskj. 374. Jeg ætla að taka þessar brtt. og ræða þær í einu lagi. Nefndin hefir óbundnar hendur um þessar brtt., og það, sem jeg ætla að segja um þær, segi jeg frá sjálfum mjer. Jeg verð að líta þannig á, að allar þessar brtt., sem hjer liggja fyrir, sjeu að meira eða minna leyti hliðstæðar við tillögu, sem komist hefir inn í 22. gr. fjárlagafrv., um eftirgjöf á láni til Flóavegarins. Því hefir verið haldið fram af ýmsum hjer, að um nokkuð ólíkar ástæður væri að ræða með tilliti til þessara vega, en jeg sje ekki annað en að það sje algerlega rjett, sem hv.þm. Rang. hafa haldið fram um Holta- og Flóaveginn, og að Rangæingar hafi staðið við það, sem þeim bar, en Árnesingar ekki, og jeg sje enga ástæðu til að fara að hegna mönnum fyrir það, að þeir standa í skilum. Um brtt. okkar hv.þm. Borgf. verð jeg að segja það, að jeg lít mjög svipað á hana. Á öðrum staðnum er talað um endurbyggingu, en á hinum um viðhald, og jeg sje ekki betur en að þetta falli svo saman, að erfitt sje að kveða á um það, hvort um endurbygging vegar eða viðhald sje að ræða. Það kemur oft fyrir, að þarf að endurbyggja vegi, og hvað Flóaveginn snertir, þá stafar endurbygging hans af því, að það var trassað að halda honum við, og ef trassað verður í mörg ár að halda Borgarfjarðarbrautinni við, þyrfti að endurbyggja hana líka. Þess vegna efast jeg um, hvort það er rjett að gera svo mikinn mun á því, hvort um viðhald eða endurbyggingu er að ræða. Jeg skal segja það strax, að jeg ber þessa brtt. fram af ásettu ráði, ásamt hv.þm. Borgf., af því að jeg þóttist sjá, hvaða dilk það mundi draga á eftir sjer, ef farið verður að samþykkja annað eins og farið er fram á í 22. gr. fjárlaganna. Fjöldi hjeraða kemur þá á eftir með sama rjetti, og þess vegna er best, að hv.þm. sjái það strax, á hverju þeir mega eiga von, ef þetta verður samþykt, svo að þeir geti stemt á að ósi. Mjer þykir leitt, að háttv. 2. þm. Árn. (MT) er hjer ekki við, af því að jeg vildi svara honum ofurlítið ýmsu því, sem hann nefndi til samanburðar Borgarfjarðarbrautinni og afstöðu þeirra og Árnesinga til þessa máls. Jeg sje ekki annað en að hjer sje um hliðstæður að ræða. Jeg hefi hjer minst á, hve líkt getur verið um endurbyggingu og viðhald, eftir því, hvernig á stendur. Hv. þm. (MT) talaði um, að á þessum vegi væri svo mikil umferð, því að þar væru ekki aðeins Rangvellingar á ferðinni, heldur líka Skaftfellingar og fjöldi af Reykvíkingum og margt manna úr öðrum hjeruðum. Sama er að segja um Borgarfjarðarbrautina, þar eru ekki aðeins innansveitarmenn á ferðinni, heldur líka fjöldi af Norðlendingum og mesti sægur Reykvíkinga, og jeg verð að segja það, að jeg hefi farið um báða þessa vegi og aldrei sjeð slíkan mannfjölda á austurvegunum eins og á Borgarfjarðarbrautinni, svo að jeg álít, að þessar tvær sýslur hafi fyllilega eins mikinn rjett eins og Árnessýsla. Jeg get ekki fært fram tölur um það, hve miklu er búið að verja til viðhalds á þessum vegi, en ef farið væri út í það, þá væri það áreiðanlega ekkert smáræði. Þá var hv.þm. (MT) að minnast á styrkinn til Borgarfjarðarbátsins, sem sýslan fengi fram yfir Árnessýslu. En jeg skal minna hv.þm. á það, að Árnessýsla á líka sinn Borgarfjarðarbát, þar sem er Hellisheiði, sem varið er mörgum tugum þúsunda til, bæði með snjóplóginum, sem hefir verið keyptur eingöngu með tilliti til þessa vegar, og sífeldum snjómokstri; jeg er ekki viss um, að það sje minni tilkostnaður heldur en til Borgarfjarðarbátsins. Annars sagði hv.þm., að Árnessýsla væri að sökkva í framfaraskuldir, og býst jeg við, að rjett væri fyrir hv.þm. að minnast þessa, ef síðar meir yrði farið fram á styrk til frekari framkvæmda í þessari sýslu, úr því að framkvæmdirnar virðast ætla að verða steinn um háls henni, sem dragi hana lengra og lengra niður í skuldafenið. Annars virðast mjer röksemdir hv.þm. í þessu máli ekki ósvipaðar höfuðröksemd hans hjer í dag - sem var götótt spýta úr Miklavatnsmýraráveitunni. Þá er ein brtt.fjvn., á þskj. 294, það er 44. brtt., a-liður, til brimbrjóts í Bolungarvík. Hæstv. atvmrh. hefir óskað eftir, að hessi brtt. yrði tekin aftur til 3. umr., vegna upplýsinga, sem hann óskaði eftir að gefa nefndinni viðvíkjandi því máli. Þetta hefir verið borið undir nefndina, og hefir hún orðið ásátt um að verða við þessari beiðni hæstv. ráðh. Man jeg svo ekki eftir að þurfa að tala meira um það, sem hjer er til umr., að sinni.

Magnús Jónsson Jeg skal reyna að vera ekki heldur mjög langorður. En jeg gleymdi því áðan, þegar jeg talaði, að minnast á eina brtt., sem jeg hefi flutt, sem sje að veita Þorleifi Jónssyni póstmeistara nokkru hærri uppbót á lífeyri heldur en nefndin mælir með. Jeg get að vísu vísað til. nál. og framsöguræðu hv.frsm. (BÁ), því að ástæðurnar eru alveg þær sömu, aðeins á nú að bera það undir hv. deild, hvort ekki sje ástæða til að veita nokkru ríflegri styrk. Þess er að gæta, að þessi maður starfaði um alllangt skeið við posthúsið hjer með mjög litlum launum. Það liggur fyrir skýrsla um það, að hann hafi fyrstu fimm árin starfað með 1500 kr. launum og síðan með 2000 króna launum á ári. Hann hafði altaf ákaflega mikla fjárhagsábyrgð, þar sem hann annaðist allar póstávísanir án þess að hafa nokkurt mistalningarfje. Jeg vil líka geta þess, að þótt hann um tíma væri ekki talinn með fátækustu mönnum, en ríkur var hann aldrei, þá hafa efni hans gengið mjög til þurðar síðustu árin: Að vísu á hann hjer eina húseign, en á henni kvað hvíla mikil skuld. Jeg vildi því skjóta því til hv. nefndar, hvort henni þætti það of mikið að bæta þennan 1000 kr. lífeyri upp með 2400 kr. Jeg hygg, að það mundi ekki mælast illa fyrir eða verða eftir talið. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) var heldur að mælast til, að jeg tæki aftur brtt. mína út af uppbót á greiðslu fyrir prentun orðabókar Sigfúsar Blöndals, af því að hann kvaðst ef til vill geta fylgt minni upphæð, en ekki þessari allri. Jeg sje ekki ástæðu til þess. Hv. þingdeild greiðir atkv. um þessa upphæð, og þá tapast ekkert við það að bera fram lægri upphæð til 3. umr., ef þessi þykir of há. Jeg vil þó geta þess, hvers vegna upphæðin er svona há. Það er vegna þess, að hvor aðilinn telur sig þurfa að fá miklu meira til þess að geta heitið skaðlaus. Gutenberg fór fram á að fá 30000 kr. og Jón Ófeigsson 15000 kr., svo að það getur ekki talist nein ósvífni að fara fram á þetta hjer. Jeg vil í þessu sambandi þakka hæstv. fjmrh., sem lagði heldur gott til með þessu máli, að minsta kosti a- og b-liðum tillögunnar. Hv. nefnd hefir tekið frekar vingjarnlega í þessa brtt. mína, og jeg viðurkenni þau rök, sem hv.frsm. (BÁ) hefir borið fram, svo sem það, að prentsmiðjan og Jón Ófeigsson hefðu ekki átt að gera samninginn, nema með því að vera viss um að geta staðið við hann. En hjer var um svo mikla óvissu að ræða, að enginn maður gat gert um þetta samning af nokkru viti, og það var meira af áhuga fyrir því að koma verkinu áfram, að það var ekki alveg stöðvað. En að því er snertir uppbótina til Jóns Ófeigssonar, þá vil jeg benda á það, að honum var hægt að fá a]la sína vinnu greidda, ef hann hefði aðeins unnið þá umsömdu fjóra tíma á dag, en þá hefði staðið miklu lengur á prentuninni, og þá hefði hann líka fengið sína fjóra tíma borgaða miklu lengur. En hann hafði svo mikinn áhuga á starfinu, að hann vildi ekki tefja það. Það er sorglegur sannleikur, sem hv.frsm. sagði, að menn, sem vinna hjer að slíkum störfum, verða að gefa mikið af sínu verki. Jeg býst ekki við, að nein þjóð á Norðurlöndum kunni að meta slík störf nema Svíar; þeir greiða prófessorum sínum eins há laun og bankastjórum, þeir meta andlegu störfin eins hátt og hin, en án þess þó að kasta nokkurri rýrð á þau, sem meira eru verkleg. Það voru ummæli hv. 2. þm. Árn. (MT), sem eiginlega komu því til leiðar, að jeg stóð upp að þessu sinni. Hv. þm. fann ástæðu til að leggjast allþunglega á móti tillögu minni um styrk til þess að styðja að útgáfu ítarlegrar sögu Íslands. Mjer virtist koma fram svo merkilega mikill áhugi hjá hv.þm. á móti þessari tillögu minni, sem annars er nú ekki neitt sjerlegt stórmál, að hv.þm. skyldi fara að þykja nokkur nauðsyn á að standa upp til þess að berjast á móti henni, alveg eins og það væri einhver sjerlegur voði þarna á ferðinni. Hann taldi þá ástæðu helst til þess, að ekki væri enn hægt að rita hina ís]ensku sögu, að ennþá væri verið að draga fram í dagsljósið heimildir, og fyr væri ekki hægt að fara að rita en því væri lokið. En það er, eins og gefur að skilja, óendanlegt verk að prenta allar heimildir. Dr. Jón Þorkelsson vann sjerstaklega að því að safna ýmsu slíku, því að það var miklu fremur hans upplag að safna og gefa út heldur en að rita. Það væri í sjálfu sjer nauðsynlegt að koma út heimildarritunum, en við getum vel þurft að bíða eftir því í ein 100 ár, því að heimildarritin eru svo mikil, að það má heita gersamlega ófært verk að koma þeim öllum út, og ef maður ætlar að vinna þetta verk, þá er ómögulegt að bíða eftir þv í, að allar heimildirnar komi á prent, enda óþarft. Það er t. d. að segja um frændþjóð okkar Norðmenn, að þeir eru vitaskuld langt frá því að vera búnir að draga fram í dagsljósið allar sínar heimildir. En þeir hafa ekki sjeð ástæðu til að fresta sagnaritun fyrir því. Þeir, sem síðar koma, geta þá bætt um verkið, ef þá eru fram komnar nýjar heimildir. Margir hafa skrifað ágæt verk frá þeim árum, sem engar heimildir eru prentaðar frá; það er aðeins meira verk að leggjast í söfnin og plægja í gegnum þau heldur en að fara eftir prentuðum heimildum. Það dettur víst heldur engum í hug að halda því fram, að þessi Íslandssaga eigi að vera slíkt verk, sem hægt væri að búa að um aldur og æfi, og einmitt þess vegna hefir verið hugsað að láta fleiri menn skrifa, fela hverjum einstökum manni stutt tímabil, og jeg ljæ því ekki eyru, að ekki verði hægt að rita þessa sögu vel sómasamlega, einkum ef margir menn vinna verkið. Dr. Páll E. Ólason skrifaði Menn og mentir siðaskiftaaldarinnar, Jón heitinn Aðils prófessor skrifaði sögu Skúla Magnússonar og sögu einokunarverslunarinnar. Þetta eru svo góð verk, að vel er viðunandi, enda þótt ekki væri búið að draga fram heimildirnar áður. Það, sem hjer er um að ræða, er það, að settur sje kraftur á verkið, þannig, að menn gangi saman að því að skrifa söguna, svo að þeir menn, sem fróðleik unna, geti beinlínis slegið upp því, sem þeir óska, og fengið að vita um það, sem hjer hefir gerst. Hv. 2. þm. Árn. kvaðst hafa leitað álits bestu manna um þetta, en jeg veit aðeins ekki, hverjir þessir bestu menn eru. Það voru 17 áhugamenn um íslenska sögu, sem skrifuðu undir þessa áskorun, og jeg veit ekki, hve margir menn eru hjer í Reykjavík, fyrir utan þessa 17, sem hafa sjerstakan áhuga á því máli. Jeg býst því helst við, að það sje sá eini, sem ekki vildi vera með okkur, dr. Páll E. Ólason, sem hv.þm. (MT) hefir sótt vísdóm sinn í, því að jeg veit ekki um neinn annan sagnfræðing, sem jeg gæti hugsað mjer, að væri á móti þessu máli. Líka taldi hv.þm. það vera heldur til andstöðu við þetta mál, að ekki væri búið að stofna sjerstakan fjelagsskap um þetta, og taldi Vísindafjelagið íslenska eiga að hafa forgöngu. Þetta er góð og þörf uppástunga, en það er nægur tími til að lagfæra það, því að þetta gildir fyrst fyrir árið 1929, og þá er nægur tími til stefnu. En það er gott að taka þessa bendingu til greina. Það væri sjálfsagt gott, að Vísindafjelagið gengist fyrir þessari söguritun og útgáfu. Hv. þm. sagði, að sjer fyndist einhver bitlingakeimur að þessari brtt. Jeg veit ekki, hvað hv.þm. á við með því. Jeg vil ekki binda þetta verk við neina bitlinga, og að minsta kosti er jeg ekki með þessari tillögu að mælast til neins bitlings handa mjer sjálfum. Auðvitað færi það eftir því, sem nefndin rjeði menn til starfsins, hvort jeg kæmi þar nálægt eða ekki. Annars býst jeg varla við, að jeg hefði tíma til þess, svo hlaðinn störfum sem jeg hefi verið undanfarið. Mun jeg svo ekki eyða meira af tíma þingsins til að mæla með þessari till. Þá vildi jeg mæla hið besta með utanfararstyrknum til Björns Björnssonar. Jeg þekki þennan mann og veit, hve listfengur hann er, og tel víst, að styrkur þessi kæmi að miklu gagni. Jeg vil mæla á móti því, að styrkur verði lækkaður til Hljómsveitar Reykjavíkur. Verður að gera svo vel við hana, að hún geti komið sómasamlega fram 1930, svo að vjer þurfum ekki að sækja slíka sveit til annara þjóða, oss til minkunar. Ein brtt. er það, sem jeg er ekki sammála nefndinni um. Það er 31. brtt., um að hækka styrk til sundlauga og sundskýla úr 1/5 upp í. Þetta er ekki í samræmi við lögin um sundhöllina í Reykjavík, því að þar er um yfirbygða sundlaug að ræða, en hjer aðeins sundlaugar með sundskýlum. Munurinn er sá, að yfirbygðu laugina er hægt að nota alt árið í kring, en hinar ekki nema nokkurn hluta árs. Vil jeg beina því til hv. nefndar, að hún lagi brtt. sína þannig, að styrkur eftir þessum hlutföllum verði aðeins veittur til byggingar yfirbygðra sundlauga.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vildi svara hv.frsm. (BÁ) nokkrum orðum út af sundkennurunum í Reykjavík. Hann bar þá einu ástæðu fram gegn brtt. minni, að búast mætti við, að bæjarstjórn Reykjavíkur sæi um þetta. Ef litið er til liðsins um sundkennara í XVIII. lið í 14. gr., þá eru þessi rök ekki góð fyrir háttv. framsögumann. Þar eru ætlaðar 1500 krónur til sundkenslu við opinbera skóla í Reykjavík. Er ætlast til, að sundið sje kent tvo mánuði á ári aðeins, vor og haust, en reynslan hefir orðið sú, að tveir kennarar hafa kent sund alt árið í kring, og því gert miklu meira en fjárlögin krefjast. Það myndi því síst of langt gengið, þótt greiddar væru úr ríkissjóði 3000 kr. í stað 1500 kr., eins og till. mín fer fram á. Reykjavík er sundmiðstöð alls landsins; þar eru flestir opinberir skólar og þangað leita allir, sem læra vilja sund til hlítar. Er því mikils um vert fyrir allan landslýð, að sundkensla sje í besta lagi í Reykjavík. En úr því að fjvn. vill ekki ljá þessu máli fylgi sitt, skora jeg á hv. deild að bregðast svo vel við, að þessir ágætu kennarar þurfi ekki að hröklast af landi brott.

Jón Auðunn Jónsson Mjer heyrðist hæstv.forsrh. (Trh) óska þess, að fjárveitinganefnd tæki til athugunar fjárveitinguna til brimbrjótsins í Bolungarvík. Kom mjer þetta á óvart, vegna þess, að Alþingi veitti í fyrra 17500 kr. til brimbrjótsins, og hefði að sjálfsögðu ekki verið byrjað á neinum framkvæmdum, ef ekki hefði verið búist við ríkisstyrk til að ljúka verkinu. Mjer heyrðist á hv.frsm., að nefndin væri hlynt þeirri uppástungu hæstv.forsrh. að fresta að taka ákvörðun um þessa fjárveitingu. Jeg treysti því þó, að nefndin fari ekki að bregða loforðum síðasta þings og sjái fram á nauðsyn málsins. En ef nefndin treystir sjer ekki til að mæla með fjárveitingunni, mun jeg síðar taka upp till. nefndarinnar, ef hún mót von minni gugnar og hættir við að bera tillöguna fram.

Pjetur Ottesen Jeg vil svara hæstv.dómsmrh. nokkrum orðum út af ræðu hans í dag, þar sem hann mintist á húsmæðrafræðsluna við Laugaskólann. Kom hann þó lítið inn á aðalrök mín á móti málinu eins og það liggur fyrir, nefnilega þau, að nauðsyn sje á að komast niður á heildarskipulag í þessum efnum. Virtist hann skilja mig svo, að jeg væri á móti því að hækka hlutfallið úr 2/5 upp í ½. Það er ekki rjett. En um leið og þetta er gert. verður þingið að athuga, hve mikið fjármagn er unt að láta af hendi í þessu skyni, því að ekki dugir eingöngu að líta á það, að málefnið er gott, heldur einnig fjárhag ríkissjóðs. Jeg get fallist á, að heppilegt sje, að komið sje upp slíkum húsmæðraskólum við alþýðuskólana. En komið hafa fram fleiri till. um húsmæðraskóla, t. d. í Eyjafirði og víðar. Það, sem gera þarf, er að koma heildarskipulagi þessara skóla á fastan grundvöll. Árangurinn af starfi skólanna fer eftir því, hve vel er hægt að tryggja fjárhagslega afkomu þeirra, og það verður auðvitað því erfiðara, sem þeir eru fleiri. Jeg er nokkuð kunnugur því frá Hvítárbakkaskólanum, hve erfitt það hefir reynst. Þá er það steinsteypukenslan. Eftir því, sem hæstv. ráðherra lýsti hugsun sinni í því máli, fjellu skoðanir hans mjög saman við skoðanir mínar og hv. 2. þm. Skagf. Hann talaði í þessu sambandi um gagnfræðaskólana, bændaskólana og alþýðuskólana. En samt sem áður lýsti hann sig andvígan till., og furðaði mig stórum á því. Jeg dreg það ekki í efa, að hæstv.dómsmrh. hafi lýst Birni Jakobssyni og kennarahæfileikum hans rjett. Það kom fram, að hann ætlaði að nota þessa fjárveitingu, sem hjer um ræðir, til að stofna íþróttaskóla á Laugum, eins og tilætlunin var 1926. Mjer dettur ekki í hug að efast um, að gott myndi leiða af starfi hans þar. En það gagn yrði fyrst og fremst fyrir nemendur skólans, eins og skiljanlegt er. Hæstv. ráðh. sagði, að veljast myndu úrvalsmenn af öllu landinu á íþróttaskólann. En ólíklegt þykir mjer, að menn sæki skóla á svo afskektum stað vegna íþróttanámsins eingöngu. Um skíðaferðir er það að segja, að þær eru alltíðar í snjóahjeruðum og menn hafa þar leikni á skíðum til „praktiskra“ nota. Hinu skal jeg ekki bera á móti, að þeir gætu öðlast meiri leikni við góða kenslu. Hitt leiðir af sjálfu sjer, að ef ríkissjóður tekur að sjer að kosta íþróttakensluna á Laugum, eða hvar sem væri í einstökum unglingaskóla, þá verður það til þess, að fram koma kröfur um samskonar stuðning frá öðrum skólum. Hæstv. ráðherra sagði það óheillahugsunarhátt hjá okkur að vilja fella niður þessa fjárveitingu. Jeg hefi þegar gert grein fyrir því, að það, sem fyrir okkur vakir, er ekki annað en fjárhagsleg öryggisráðstöfun. Þá sagði hæstv. ráðherra, að því stærra sem hugsað væri, því meiri yrði ávinningurinn. Talaði hann um, að stórhugur Thor Jensens og sona hans ætti erindi upp í sveitirnar. Stórhugur er vitanlega altaf góður, og jeg er ekki viss um, að það sje hann, sem bændur vantar yfirleitt. En þeir verða yfirleitt að slá af stórhug sínum til að samræma hann fjárhagslegri afkomu sinni, og þeim einum kemur stórhugurinn að notum, sem kunna þá list. Þar er rótin að öryggi landbúnaðarins. Hv. 2. þm. Árn. (MT) hjelt langa ræðu um eftirgjöf á fjárveitingu til Flóavegarins og kom með ýms gögn máli sínu til sönnunar. En með því að hv.þm. hefir að mestu haldið sig utan gátta síðan, mun jeg geyma aths. við ræðu hans til 3. umr.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vildi víkja nokkrum orðum að ræðu hv.þm. Borgf. (PO). Jeg tel það alveg vafalaust, að margir menn úr ungmennafjelögum landsins myndu sækja íþróttaskóla að Laugum, sem starfaði 8–9 mánuði ársins. Ungmennafjelögin hafa undanfarin ár sent menn á íþróttaæfingar í Reykjavík, sem nú hafa lagst niður fyrir aðstoðarleysi frá bænum. Til skýringar skal jeg taka það fram, að gert er þarna ráð fyrir fullkominni íþróttastofnun, en ekki einungis leikfimikenslu við Laugaskóla, þótt hún sje höfð í sambandi við hann einungis af „praktiskum“ ástæðum. En aðstaðan á Laugum er í raun og veru engu betri fyrir slíka stofnun heldur en á hverri annari hverajörð, t. d. í Borgarfirði eða á Suðurlandi, nema ef til vill að því leyti, að þar eru meiri snjóalög að vetri til. Það er ekki gert ráð fyrir, að skólinn verði mjög stór, búist við, að 12–14 menn myndu taka námskeið á vetri. Nú er það svo, að flestir okkar leikfimikennarar hafa stundað nám sitt í Danmörku, en með tíð og tíma myndu þeir geta stundað nám sitt þarna. Ennfremur, vil jeg skýra það, að sparast mundi dálítið, þótt ekki muni það miklu, ef Björn færi frá mentaskólanum. Hann hefir nú full kennaralaun, en ef maður yrði ráðinn í hans stað, myndi mega komast af með tímakennara. Þó ætla jeg ekki að fara að mæla sjerstaklega með þessu vegna sparnaðarins.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Jeg þarf lítillega að svara þrem hv.þm. Hv. 2. þm. Reykv. mintist á sundkensluna í Reykjavík. Þar hefi jeg ekki getað orðið sannfærður um, að upphæð sú, er Alþingi veitir til hennar, sje hlutfallslega of lág á móti því, sem bærinn veitir. Jeg verð því að halda fast við það, að bærinn borgi launauppbót þá, sem þeir bræður fara fram á. Þá var það hv.l.þm. Reykv., sem kom með aths. um sundlaugarnar. Vildi hann gera það að skilyrði fyrir styrk, að sundlaugarnar væru yfirbygðar. Nefndin hefir komið með brtt. við þann lið um, að á eftir „sundlaugar“ komi: og sundskýli. Fann nefndin ekki ástæðu til að taka þetta nánar fram, en átti við, að gera mætti skýli yfir laugarnar.

Ekki hús við laugarnar?

. Nei, en nefndin fann ekki ástæðu til að greina á milli Reykjavíkur og sveitanna og lækka styrkhlutfallið, þótt þær gætu ekki komið sjer upp jafnfullkomnum laugum og Reykjavík. Flestir sveitamenn verða að láta sjer nægja að gera lægri kröfur til eins og annars heldur en Reykvíkingar, og svo verður um þetta, og er ekki rjett að láta þá gjalda þess, heldur styrkja þá hlutfallslega jafnt. Þá er það hv.þm.N.-Ísf. Hann fann að því, að nefndin skyldi taka aftur til 3. umr.till. um brimbrjót í Bolungarvík. En nefndin bíður einungis eftir frekari upplýsingum. Vil jeg því ekki ræða það mál frekar nú. Hann hafði við orð að taka till. upp, nema nefndin óskaði, að hann gerði það ekki. Um það hefir nefndin engar óskir, en það hlýtur hann að skilja, að hann gerir málinu ekkert gagn með því að fara að taka hana upp við þessa umr. í trássi við nefndina.

Hannes Jónsson Jeg hefi ekki borið fram neinar brtt. við þessa umr., og það fer nokkuð eftir atkvgr. um brtt. nefndarinnar, hvort jeg kem með brtt. við 3. umr. Jeg skal ekki fjölyrða um brtt., en vildi víkja nokkrum orðum til hv.fjvn. út af brtt. á þskj. 353, XXXV. og XXXVI. lið, og á þskj. 374, II. lið. Jeg er dálítið hissa á þeim hv. nefndarmönnum, sem koma með þessar. brtt., því mjer skilst, að þeim sje ekki fylsta alvara með að fylgja þeim fram. Ástæðan til þess, að þessar brtt. hafa komið fram, mun vera 22. gr. 5. liður í frv., sem þeir vilja feigan. En þá hefði verið hreinlegra miklu af nefndinni að flytja brtt. við þann lið og leggja til, að hann verði lækkaður eða feldur niður. En það er augljóst, að ef þær brtt., sem þeir hafa stutt, ná fram að ganga, þá koma aðrir á eftir og krefjast þess sama fyrir sín hjeruð. Jeg mun því greiða atkv. á móti þessum brtt. Enda hygg jeg þær ekki á rökum bygðar. Að vísu hefi jeg ekki enn sett mig inn í það, hvort ákvæði 22. gr. 5. í frv. hefir við rök að styðjast. En þó hygg jeg, að þar sje öðru máli að gegna en með brtt. Jeg get búist við, að hinar örðugu ástæður Árnesinga rjettlæti það að halda henni, en fella þó brtt. En það er fráleitt að fara inn á þá braut að endurgreiða landshlutum vegakostnað, hvar sem vera skal. En hafi þeir hugsað sjer að koma á samræmi með þessu, þá lá nær að fella aftan af 22. gr. En nú stendur gr. óhögguð, ef brtt. verða feldar. Háttv. flm. kunna að hafa hugsað, að það gerði ekkert til, þótt brtt. kæmu til atkv. við þessa umr., og vilja sjálfsagt fá þær samþ. En þetta er nokkuð mikil ljettúð. Svo gæti farið, að fram kæmu fleiri brtt. sem þessar um margfalt hærri upphæðir, nákvæmlega jafnrjettmætar. Væri ekki hægt að fella þær, er þessar væru samþyktar.

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Frv. það, sem hjer liggur fyrir á þskj. 304, er í upphafi borið fram sem stjfrv. á þskj. 27, en hefir orðið fyrir allmiklum breytingum í hv.Nd., sem jeg fyrir mitt leyti verð að telja til mikilla bóta. Í stjfrv. á þskj. 27 var talað um að bæta undirbúningsdeild við bændaskólana, þar sem veitt yrði almenn lýðskólafræðsla. En þetta var felt niður í hv.Nd., sem betur fór, því annars hygg jeg það hefði getað orðið til þess að draga úr búnaðarkenslunni, og einkum þó verklega náminu, sem allir eru sammála um, að þurfi að auka. Að vísu var það tekið fram í stjfrv. á þskj. 27, að auka bæri kröfurnar til verklegs náms, en það atriðið var í frv. sett skör lægra en unglingafræðslan, sem skipað var efsta sætið. Annars vil jeg taka það fram sem mína skoðun og fjölda annara, sem til þekkja, að það var illu heilli gert að breyta fyrirkomulagi bændaskólanna þannig, að verklega fræðslan var minkuð til stórra muna, en munnlega fræðslan eða bóknámið aukið að sama skapi. Þetta varð skólunum til svo mikils tjóns, að þeir hafa borið menjar þess síðan og ekki komið að þeim notum, sem menn gerðu sjer vonir um í öndverðu. Því miður er það orðin tíska í þessu landi, eins og raunar víðar, að ekkert er talið mentun nema það, sem bóklegt er. Menn líta smáum augum á verklega námið og telja það ekki eins mentandi. Þó mun óvíða meiri þörf á verklegri fræðslu en einmitt í okkar landi, þar sem alt er svo að segja óunnið og verkefnin bíða hvert sem litið er. Þess vegna verður að leggja aðaláhersluna á verklega námið, svo að ungum mönnum lærist í tíma að meta gildi slíkrar fræðslu. Eins og kunnugt er, var annað frv. á ferðinni í hv.Nd., sem þeir báru fram hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm. Skagf., og fór það fram á að auka enn meira verklega námið við búnaðarskólana. Þessir hv.flm. vildu lögfesta 8 vikna verklegt nám sem skilyrði fyrir upptöku í efri bekk skólans. En þessu var breytt á þann hátt, að inn í stjfrv. var tekið ákvæði um, að þeir, sem stundað hafa 8 vikna verklegt nám, ganga fyrir öðrum um upptöku í efri deild skólans, og verð jeg að telja þá breytingu til hins verra. Annars þarf jeg ekki að hafa þessi orð fleiri, því eins og nál. á þskj. 354 ber með sjer, leggur landbn. til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. landbn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu þessa máls. Það er vel farið og æskilegt, að breytingar þessar komist á, og það sem fyrst, af því að ráðstafa þarf skólabúinu þegar í vor og skólastjórastarfinu fyrir næsta haust. En jafnframt því að þakka hv. nefnd fyrir skjóta afgreiðslu málsins vildi jeg víkja fáeinum orðum að ræðu hv.frsm. Hann mintist á, að í frv. eins og stj. lagði það fyrir hefði verið heimild til að setja á stofn lýðskóladeild við skólann, en hjelt því hinsvegar fram, að það mundi hafa orðið til þess að draga úr hinni almennu bændamentun. En því var yfirlýst af mjer í hv.Nd., að það hefði alls ekki verið meiningin. Þessa heimild vildi stj. setja með það fyrir augum, að lítil aðsókn hefir verið að skólanum undanfarið, en taldi ekki fullvíst, að aðsóknin ykist, þótt skólanum yrði breytt í þetta horf. Hinsvegar þótti stj. rjett, af því að þarna er nóg húsrúm og góðir kenslukraftar, að gefa ungu fólki kost á aukinni fræðslu með lýðskólasniði. En jeg hefi ekki gert þetta að neinu kappsmáli, vegna þess að jeg lít á þessa breytingu sem bráðabirgðaráðstöfun, eins og milliþinganefndin í landbúnaðarmálum gerir einnig ráð fyrir. Þá mintist hv.frsm. á þá breytingu, sem gerð var á búnaðarskólunum fyrir rúmum 20 árum, og sagði, að þá hefði illu heilli verið horfið frá verklegu námi, en bóklegt tekið upp í staðinn. Jeg býst nú við, að sá sje dómur manna nú, en áður var það alment álitið, að þörf væri á þessari breytingu, og því var hún upp tekin. Jeg hefi farið í gegnum sögu þessa máls í þinginu, og er það eftirtektarvert, hvað menn eru einróma um það á Alþingi 1905 að breyta skólunum í þetta horf. sjerstaklega var það þó sr. Sigurður heitinn Stefánsson, frsm. þessa máls í hv.Ed., sem rakti nauðsyn þess og taldi sjálfsagt að taka meira bóknám upp við skólana en verið hafði þá um langt skeið. Aftur á móti dróst það inn í umr. í hv.Nd., að þeir tveir hv.þm., sem frv. fluttu þar, vildu nú stíga sporið alveg öfugt við það, sem gert var 1905. Þeir og ýmsir fleiri vildu skipa báðum skólunum í það horf, sem þeir voru fyrir 20 árum. En á móti því lagðist jeg og vildi ekki stíga sporið fult að þessu sinni, heldur taldi jeg heppilegra að gera aðeins tilraun um verklegt nám við annan skólann. Þá vjek hv.frsm. að atriði, sem talsverðar deilur urðu um í hv.Nd., till. þeirra hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm. Skagf. um átta vikna verklegt nám sem skilyrði til þess að fá upptöku í eldri deild skólans. Það er rjett, að þessu var breytt þann veg, að slíkir nemendur skyldu sitja fyrir öðrum. Jeg benti einmitt á, að þetta ákvæði mætti ekki vera of þröngt, ekki einskorða við þetta átta vikna verklegt nám, því að þá gæti svo farið, ef aðsókn væri lítil, að sætin í eldri deild stæðu auð, en það má helst ekki eiga sjer stað, ef kostur er, og því er betra að slaka á inntökuskilyrðunum. Annars er hjer ekki um löggjöf að ræða, sem standa á lengi. Hjer er verið að tjalda aðeins til einnar nætur, því að á næsta þingi má gera ráð fyrir, að lögin verði endurskoðuð.

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Út af því, sem hæstv.atvmrh. sagði um aðsóknina að Hólaskóla, að hún hefði verið afarlítil síðastliðið haust, þá vildi jeg aðeins benda á, að eftir því millibilsástandi, sem skólinn hefir verið í síðan hann brann, þarf engan að furða, þó að aðsóknin hafi minkað, hví vísa hefir orðið piltum á burt vegna þess að húsrúm skorti. En úr þessu væntum við, að rakni, þegar skólahúsið er fullgert, og aðsóknin að skólanum vaxi þá aftur.

Forseti (GÓ): Umr. er lokið. En eins og hv.þdm. hafa sjeð, hefir verið útbýtt á fundinum brtt. frá hæstv.dómsmrh., sem hann ætlar þó að geyma til 3. umr.

Flm. (Páll Hermannsson) Á síðasta þingi var í Nd. samþykt þingsályktun, svohljóðandi: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á stjórnina að láta rannsaka, að hve miklu leyti unt muni vera að sameina rekstur síma og pósts.“ Mjer er kunnugt um það, að ríkisstjórnin hefir leitað um þessa þingsályktun álits aðalpóstmeistarans í Reykjavík, svo og álits hins setta landssímastjóra. Jeg hefi sjeð svör þessara manna, og mjer er kunnugt um, að þau liggja nú hjá fjhn.Nd. til umsagnar. Að öðru leyti er mjer ekki kunnugt um, hvað stjórnin hefir fleira gert til rannsóknar þessum málum, og mjer er heldur ekki kunnugt um, hvað fjhn.Nd., sem nú hefir þessi mál til umsagnar hjá sjer, leggur til málanna. En með hliðsjón af því, að sú rannsókn, sem þegar hefir verið gerð, og með tilliti til þeirra athugana, sem þingnefndir, máske í báðum deildum, kunna að gera, fanst okkur flm., að vel gæti leitt til þess, að þinginu, sem nú situr, kynni að þykja rjett að setja lög um þessi efni. Því hefi jeg leyft mjer, ásamt hv. 1. þm. Eyf., að bera fram það lagafrv., sem hjer ræðir um. Jeg vil geta þess hjer, að aðalpóstmeistari og landssímastjóri eru að sumu leyti sammála í þeim skjölum, sem þeir hafa sent stjórninni í sambandi við þá þingsályktun, sem jeg nefndi í byrjun. Þeir eru sammála um að sameina eigi að nokkru leyti nú þegar, og síðan smátt og smátt, síma og póst víðsvegar um land. En ósammála eru þeir að því leyti, að yfirpóstmeistari leggur til, að sameining síma og pósts fari fram alstaðar á landinu, en settur landssímastjóri vill þar undanskilja sex kaupstaði, Reykjavík, Akureyri, Ísafjörð, Seyðisfjörð, Vestmannaeyjar og Hafnarfjörð, og þá um leið yfirstjórn allra síma- og póstmála í landinu. Alstaðar annarsstaðar á landinu leggur landssímastjóri til, að sameining fari fram. Mjer virðist það ljóst, að þótt ekki yrði sameinað víðar en þar, sem þeir landssímastjóri og yfirpóstmeistari eru sammála um sameininguna, þá sje það nauðsynlegt, að yfirstjórn þessara mála verði og sameiginleg. Auðskilið er, að þegar velja þarf menn til að gegna störfum þessum, þá er það óhentugt, að ráðin liggi í höndum margra. Geta hagsmunir þar auðveldlega rekist á, og er vel skiljanlegt; að ef t. d. póstmeistari vildi einungis taka tillit til þess, sem póstmálunum væri fyrir bestu, í vali sínu á starfsmanni, að samkomulag fengist ekki, og erfitt yrði að velja manninn. Líka mundi eftirlit í sambandi við fjármálin reynast erfitt, ef yfirstjórn væri ekki sameiginleg. Við flm. lítum því svo á, að ef farið verður að sameina stjórn og starfrækslu þessara mála - og nú þegar hefir talsvert verið að þessu gert - þá verði nauðsynlegt að sameina það að öllu leyti. Geta má þess, sem reyndar flestir hv.þdm. munu vita, að í allflestum löndum álfunnar munu póstmál og símar lúta sameiginlegri yfirstjórn. Munu önnur lönd ekki vera þar undantekin en Noregur, Svíþjóð og Sviss. Sumstaðar hefir sú sameining komist á að undanförnu af sparnaðarástæðum, en annarsstaðar hefir hún all-lengi átt sjer stað. Jeg geri ekki ráð fyrir að fjölyrða um mál þetta nú við 1., umr.; vona, að hv. deild leyfi því til 2. umr. og nefndar. - Það mun álít margra, að nauðsynlegt sje að sameina störf þessi úti um land, meðal annars til þess að hægt sje að veita mönnum þeim, er að þessu starfa, lífvænlegri stöðu, ef báðar greinarnar eru í höndum sama manns. En margt af því, sem mælir með sameiningu þessari út um land, mælir og með sameiningu þessara mála í heild. Að svo mæltu leyfi jeg mjer að leggja til, að máli þessu verði vísað til fjhn.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Reglur þær, sem nú gilda um innflutningsbann á vörum vegna gin- og klaufaveiki, eru bygðar á lögum um innflutningsbann á dýrum o. fl. frá 15. júní 1926. Ríkisstj. hefir litið svo á, að þessi lög væru óhentug í framkvæmd og gætu tæpast gefið það öryggi, sem nauðsynlegt er í þessu efni. Þess vegna hefir hún nú lagt fyrir þingið frv. um breytta skipun um innflutningsbann vegna gin- og klaufaveiki. Þetta frv. hefir landbn. nú haft til meðferðar, en ekki getað orðið ásátt um afgreiðslu þess. Lögin frá 1926 heimila atvmrh. að banna innflutning á sóttnæmum vörum frá þeim löndum, er næmir húsdýrasjúkdómar geisa í. En í reyndinni mun framkvæmdin á þessu verða sú, að vörurnar verða aðallega bannaðar frá þeim löndum, sem næst okkur eru og við skiftum mest við. Vegna þess að það má næstum telja ókleift að telja upp öll þau lönd eða hjeruð, sem hætta getur stafað frá, þá getur afleiðingin orðið sú, að við getum átt á hættu að fá vörur frá langtum hættulegri löndum en þeim, sem bannið hvílir á. Eins og nú er ástatt, er hægt að flytja hingað vörur frá Eystrasalti og Rússlandi og öllum austur- og suðurhluta Evrópu, en þar er gin- og klaufaveikin í algleymingi. Af því að svo er ástatt, felst meiri hl. landbn. á, að rjett sje að gera nýja skipun um þetta. Hefir hann lagt stjfrv. til grundvallar, en gert á því nokkrar breytingar, sem þó að miklu leyti eru formsbreytingar. Dálítill ágreiningur er innan meiri hl. um einstakar vörutegundir. Hefi jeg því borið fram sjerstakar brtt. í 4 stafliðum á þskj. 314. En jeg tek það fram, að jeg skil hv. meðnefndarmann minn í meiri hl., hv. 5. landsk. (JBald), svo, að hann sje mjer sammála um þá stefnu, sem kemur fram í brtt., og jafnvel 3 fyrstu stafliðina. Ágreiningurinn milli okkar er um vörurnar í d-lið. Vill hann ekki banna innflutning á sumum þeim vörum, sem þar eru taldar, svo sem kartöflum, mjólkurafurðum og eggjum. Það vakir ekki fyrir mjer, að beinlínis verði tekið fyrir innflutning á þessum vörum algerlega. En jeg vil gera lögin svo úr garði, að þó að stjórnin geti annarsvegar veitt undanþágu um innflutning frá sumum löndum, sje hægt að koma í veg fyrir hann frá öðrum án þess að gera sjerstakar ráðstafanir. Stjórninni er innan handar samkv. till. mínum að leyfa innflutning frá löndum, sem ekki eru hættuleg. Jeg vil t. d. algerlega útiloka það, að hingað flytjist egg frá Rússlandi, kartöflur frá Póllandi o. s. frv. Hinsvegar játa jeg, að minni hætta stafar af þessum vörum frá Danmörku en ýmsum öðrum löndum. En sjeu þessar áðurnefndu 4 vörutegundir feldar út úr tillögum mínum, verður ekki komið í veg fyrir, að þær flytjist hingað frá þeim löndum, sem eru miklu hættulegri en nágrannalöndin. Jeg sje ekki ástæðu til að fara nákvæmlega út í hvern einstakan staflið í brtt. mínum. Í a-lið eru taldar vörur, sem ekki má veita neina undanþágu um. Í b- og c-lið eru vörur, sem veita má undanþágu um, ef ákveðin skilyrði eru fyrir hendi, annaðhvort að þær hafi verið sótthreinsaðar eða sjeu framleiddar með þeim hætti, að sótthætta sje útilokuð. Hv. deild hefir auðvitað á sínu valdi, hvernig hún afgreiðir þetta mál. Jeg skal taka það fram, að þó að brtt. á þskj. 315 verði samþykt, mun jeg sætta mig við það og greiða atkv. með frv. eftir sem áður. En auðvitað teldi jeg heppilegra, að brtt. mínar næðu óbreyttar fram að ganga.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Jeg þykist þurfa að gera grein fyrir afstöðu minni til frv. Hún er alveg sú sama og á síðasta þingi, nefnilega sú, að jeg álít málið best komið í höndum stjórnarinnar. Jeg held satt að segja, að aldrei verði samin svo lög um það efni, sem frv. fjallar um, að ekki verði á þeim nægilega stór göt til þess, að eins smáir sýklar og hjer er um að ræða komist í gegnum þau. Það mun því affarasælast, að stj. ráði og breyti eftir bestu vitund. f þessu máli geta komið fyrir svo mörg tilfelli, að óhugsandi er, að þau verði öll tekin fram í lögum. Mundi því heppilegast, að stjórn, sem hefir áhuga á málinu og góðan vilja til framkvæmda, skæri úr í hvert sinn, hversu fara skyldi að. Við stjfrv. sjálft hefi jeg margt að athuga. Þar er t. d. gert ráð fyrir undanþágu um innflutning dýra. Þetta er að mínum dómi ákaflega varhugavert. Eins og dýralæknir segir, getur veikin legið niðri jafnvel heilt ár og dýr gengið með hana allan þann tíma án þess að þess verði vart. Gæti t. d. svo farið, að dýr hefði sýkst nokkrum dögum áður en það var flutt hingað, en veikin brytist ekki fram fyr en eftir missiri eða heilt ár. Þá er þess að gæta, að dýr geta, eins og menn, verið sýkilberar. Með taugaveiki og mænusótt geta menn t. d. gengið árum saman án þess að þeir sjeu veikir sjálfir. En aðra geta þeir sýkt. Klaufaveikinni er að öllum líkindum eins farið og þessum sjúkdómum, og geta menn af því sjeð, hvílík voðahætta getur stafað af innflutningi dýra. Um þetta atriði var Magnús heitinn Einarson dýralæknir strangastur, og mun hann eiga mestar þakkir fyrir það, að veikin er ekki enn hingað komin. Í frv. er gert ráð fyrir, að stjórnin ráðfæri sig við dýralækni. Það ákvæði mun ekki hafa verið í frv. í fyrra; þá þótti það óþarft, eða jafnvel varhugavert. Þá þykir mjer einkennilegt, að í frv. er talinn fjöldi vara, sem eingöngu eru notaðar til manneldis. Mjer virðist aðallega bannaður innflutningur þeirra vörutegunda, sem menn eiga að eta, en síður þeirra, sem dýrum er ætlað til fóðurs. Það er rjett eins og menn sjeu orðnir að kúm, en kýrnar að mönnum. T. d. er ekki bannað að flytja inn þá vöru, sem einna mest hætta getur stafað af, fóðurkökur. Þær geta þó verið komnar frá Póllandi og Rússlandi, og dæmi eru til, að borist hafi með fóðurkökum miltisbrandur þaðan að austan. Aftur á móti er ýmislegt bannað, sem vjer Íslendingar getum ekki með nokkru móti verið án, t. d. kálmeti og kartöflur.  (Forsrh. TrÞ: Kartöflur eru ekki bannaðar í stjfrv.)  . Jæja, það hefði nú samt verið ástæða til að banna innflutning þeirra t. d. frá Póllandi, en aftur á móti síður frá Danmörku. Danir eru svo „civiliseruð“ þjóð, að minni hætta stafar af vörum þeirra en margra annara þjóða, vegna þess að þeir verjast eftir megni útbreiðslu veikinnar og viðhafa alla mögulega varúð. Þá er þess að gæta, að innflutningsbannið veldur nágrannaþjóðunum tjóni. Er ekki ástæða að baka Sambandsþjóð vorri tjón að raunalausu. Þarf því vel að athuga, frá hvaða stöðum þarf að banna innflutning og hvaðan má leyfa hann. Þetta getur verið nokkuð breytilegt, og ætti stjórnin að skera úr því í hvert sinn. Að vísu heimilar frv. stjórninni að gera ýmsar undanþágur. En því fylgir minni ábyrgð en ef hún ætti að hafa varnirnar algerlega í sinni hendi. Og stjórnin þarf umfram alt að finna greinilega til þeirrar ábyrgðar, sem á henni hvílir í þessu máli. Annars getur hún sagt, ef veikin berst til landsins: „Mjer er ekki um að kenna; jeg hlýddi lögunum“. En hún þarf að hafa miklu meiri skyldur í þessu efni en að hlýða afmörkuðum lagaákvæðum. Ef lög ættu að koma að haldi í þessu máli, þyrftu þau að ná yfir öll möguleg tilfelli. En það gera þau aldrei. Og því á stjórnin að geta gert það, sem hún álítur best og hagkvæmast til þess að verjast veikinni. Eins og jeg tók fram í upphafi, hefir aðstaða mín ekkert breytst síðan í fyrra, enda fæ jeg ekki sjeð, að neitt nýtt hafi fram komið, sem gæfi ástæðu til þess. Vona jeg, að mjer hafi tekist að tala svo ljóst, að hv.þdm. hafi skilið aðstöðu mína og andstöðu gegn frv.

Jón Baldvinsson Það er rjett hjá hv.frsm. meiri hl., að við vorum sammála um stefnuna í brtt. hans, þó að ekki yrðum við alveg ásáttir um upptalninguna. Jeg álít rjett, að lögin telji upp þær vörur, sem á að banna, og geri sem flestar ráðstafanir til varna. Hitt er annað mál, að ef við ættum að vera alveg öruggir, yrði að banna allar samgöngur milli Íslands og annara landa. Þetta er eina örugga ráðið, og vænti jeg, að það mundi reynast óbrigðult. Raunar er af sumum talið, að veikin berist með fuglum loftsins, en jeg held, að hún kæmist varla á þann hátt yfir hina djúpu Íslands ála. En þetta er nú ekki hægt, og því finst mjer ekki ástæða til að ganga eins langt í upptalningu bannvara og hv.frsm. gerir. Það er varla hugsanlegt að banna innflutning á kartöflum. Sama er að segja um smjör, egg og osta. Slíkt kæmi ákaflega þungt niður á fólki í kaupstöðum. Án eggja er ekki hægt að vera vegna sjúklinga; framleiðsla á þeim er ekki svo mikil hjá okkur. Upptalningin er heldur ekki tæmandi. Ætti hún að vera það, yrði sá listi óendanlegur. En komi upp skaðræðispest í einhverju landi, hefir stjórnin heimild til að banna allar vörur þaðan, þó að ekki sjeu upp taldar í lögum. Annars vænti jeg, að því megi treysta, að veikin muni ekki berast hingað frá löndum, þar sem haft er sæmilegt eftirlit með framleiðslu þeirra vara, sem um ræðir í brtt. minni. En þessar vörur fáum við mest frá Norðurlandaþjóðunum, og hvergi er eftirlitið eða hreinlæti betra. Í þessu sambandi má geta þess, að ef til vill væri rjett að taka upp mat á kartöflum, svo að við þyrftum ekki að taka við hverju því, sem hingað er sent. Hefir þessu áður verið hreyft í þinginu. Líka er sjálfsagt að krefjast þess, að þær sjeu fluttar í nýjum umbúðum. Fleira hefi jeg ekki að taka fram. En jeg tel freklega nærri mönnum gengið, ef d-liður brtt. á þskj. 314 yrði samþ. Jeg skal geta þess, að jeg hafði tilhneigingu til að nema burt fleiri vörur en jeg gerði í brtt. minni, en jeg vildi fara varlega og ljetta banni aðeins af þeim vörum, sem mjer fanst mest nauðsyn á.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. landbn. hefir haft þetta mál helst til lengi til meðferðar og átt erfitt með að komast að niðurstöðu í því, því að svo má segja, að hún sje þríklofin. Hinsvegar má játa það, að málið er erfitt viðfangs og því ástæða til að vanda til afgreiðslu þess. Það er rjett, sem hv. 6. landsk. tók fram, að innflutningsbann varðar ekki eingöngu okkar þjóð, heldur og aðrar þjóðir, sem við höfum verslunarviðskifti við. Gæti það bakað þeim nokkurt óhagræði. Hinsvegar er þetta svo alvarlegt mál, að það er ekkert álitamál að gera allar þær ráðstafanir, sem að haldi mættu koma í baráttunni við hinn mikla vágest, gin- og klaufaveikina. Og jeg sem atvinnumálaráðh., sem fyrst og fremst ber ábyrgð á, hversu fer um þetta efni, mun fyrir mitt leyti telja það mína fyrstu og sjálfsögðustu skyldu að nota til hins ítrasta hverja heimild, sem þingið gefur til þess að stemma stigu fyrir veikinni. Mun jeg þar, sem sjálfsagt er, haga mjer samkv. áliti hinna færustu vísindamanna um útbreiðslu möguleika hennar. Jeg vil segja það, að brtt. þær, sem hv. 1. þm. Eyf. ber fram á þskj. 314, fari í rjetta átt, enda munu þær vera gerðar með ráði dýralæknisins í Rvík og samkvæmt upplýsingum frá þeim manni, sem rannsakað hefir klaufaveikina meir en nokkur annar maður á Norðurlöndum, C. O. Jensen í Kaupmannahöfn. Háttv. 5. landsk. vill undanþiggja mjólkurafurðir og egg. Vísindin telja þó alls ekki útilokað, heldur beinlínis sennilegt, að veikin geti borist með þeim vörum. Hinsvegar er talið, að hægt sje að ganga svo vel frá þeim, að girt sje fyrir smitunarhættu. Með tilliti til þess mun ákvæðið í brtt.hv. 1. þm. Eyf., um heimild til að undanþiggja einstök lönd eða landshluta, vera samið. Jeg vil, sem sá ráðherra, er ábyrgð á að bera á framkv. þessara laga, mæla með því, að brtt.hv. 1. þm. Eyf. verði samþyktar. Þykist jeg, er jeg ber fram þau tilmæli, standa á þeim grundvelli, er vísindin hafa traustastan lagt í þessu máli. En hinsvegar verð jeg alvarlega að mæla á móti brtt. frá hv. 5. landsk. Hv. frsm. minni hl. leggur til, að frv. verði afgreitt með rökst. dagskrá og málinu vísað til stj. Jeg vil eindregið mælast undan því, að sú dagskrá verði samþykt. Frv. er borið fram í samráði við dýralækni og menn úr Búnaðarfjelagi Íslands. Það er ósk mín, að það nái fram að ganga, því að í frv. eru settar ýmsar nánari reglur en nú eru til að halda sjer að, og yfirleitt tekið miklu fastari tökum á málinu. En jeg tek að vísu með þökkum því trausti, sem hv. 6. landsk. ber til mín um framkvæmd þessa máls. Þá vjek hv.þm. að 1. gr. frv., um undanþágu við innflutning dýra. Jeg hefi enga tilhneigingu til að halda þessu. Jeg skal geta þess, að nýlega lá fyrir umsókn um innflutning hreindýra. Dýralæknir neitaði ekki algerlega og ekki heldur aðrir, sem um þetta áttu að segja. En jeg neitaði um innflutningsleyfið. Hv. þm. þótti undarleg sú uppástunga í 2. gr., að sleppa ýmsu, sem skepnur jeta, en halda því, sem menn borða. Það fyrsta, sem nefnt er, er hey. En það var álit dýralæknis og meining frv., að það bæri að vera aðalregla, að banna annarsvegar það, sem hætta væri á, að bærist til skepnanna, og hinsvegar afurðir skepnanna utanlands frá. Þetta kemur greinilega fram í brtt.háttv. 1. þm. Eyf. á þskj. 314. Háttv. minni hl. landbn. hjelt því fram, að erfitt væri að setja lög um þetta, af því að mismunandi mikil hætta stafaði frá hinum ýmsu löndum. Það er alveg rjett. Frá þeim löndum, þar sem allur landbúnaður er rekinn með „moderne“ sniði, eins og í ýmsum nágrannalöndum okkar, til dæmis á Norðurlöndum og í Hollandi, er áreiðanlega minni ástæða til að hræðast smitun en til dæmis frá Eystrasaltslöndunum. Ríkið heldur þar uppi stöðugri baráttu gegn gin- og klaufaveiki. En mjer finst þetta ekki vera ástæða til að vera á móti brtt. á þskj. 314, því að þar er einmitt gert ráð fyrir heimild til að veita undanþágu fyrir ýms lönd og landshluta. Það nær að vísu aðeins til d-liðs í brtt., en það mætti athuga til 3. umr., hvort ekki má breyta því þannig, að það nái yfir allar þær vörur, sem frv. tiltekur, og þó vil jeg ekki að svo stöddu fallast á það. Hv. 5. landsk. vitnaði í það, að gin- og klaufaveiki hefði ekki komið hingað enn, og djúpir væru Íslands álar. En því má ekki treysta. Háttv. þm. minnist þess, að fyrir mörg hundruð árum gekk veiki um alla Evrópu, sem strádrap fólkið, og þó liðu tugir ára, áður en hún barst til Íslands. Þá hafa eflaust margir verið farnir að hugsa, að djúpir væru Íslands álar. En eftir 40–50 ár barst þessi veiki hingað og drap hjer fleira fólk en nokkur önnur pest fyr eða síðar. Jeg vil láta þessa getið, til þess að sýna, að hjer er um mikið alvörumál að ræða. Jeg mæli með brtt.hv. 1. þm. Eyf. Hún fer eins langt og við megum fara á grundvelli vísindanna.

Halldór Steinsson Jeg er ekki alveg sömu skoðunar og hæstv.forsrh. um, að hjer sje beinlínis um mikið alvörumál að ræða. Jeg verð að segja, að jeg tel þetta frv. fremur þýðingarlítið. Það er alkunnugt, að gin- og klaufaveiki hefir gengið svo árum skiftir í nágrannalöndunum, án þess að nokkrar ráðstafanir hafi verið gerðar hjer á landi til varnar henni, og enn hefir það ekki orðið að sök. Við höfum því ástæðu til að vona, að það komi ekki heldur að sök í framtíðinni, þó að ekki verði gerðar sjerstakar ráðstafanir. Í öðru lagi er ómögulegt að setja með lögum svo tæmandi ákvæði til varnar veikinni, að örugt sje, nema með því að banna innflutning á vörutegundum, sem hreint og beint koma í bága við það mataræði, sem landsmönnum er hentugt og nauðsynlegt. Það er að nokkru leyti gert í þessu frv. Jeg mun samt ekki leggja fast á móti frv., en mjer finst d-liður brtt.hv. 1. þm. Eyf. alveg ótækur. Þar er farið fram á að banna innflutning á fóðurkökum, rófum, kartöflum, káli og öðru hraðvöxnu grænmeti, mjólkurafurðum og eggjum. Jeg vil beiðast skýringar á því, hvað átt er við með hraðvöxnu grænmeti. Það mætti ef til vill komast af án þeirra tveggja tegunda, sem fyrst eru taldar. En um allar hinar er það að segja., að það nær engri átt að banna innflutning á þeim. Það hefir verið bent á, að kartöflur væru ein af þeim fæðutegundum, sem nauðsynlegar eru til manneldis. En kartöflur eru alls ekki ræktaðar hjer á landi í nógu stórum stíl til þess að fullnægja þörfum allra landsbúa, þó að það væri auðvitað ekki nema æskilegt. En meðan svo er ekki, nær engri átt að banna innflutning á jafnnauðsynlegri og hollri fæðu. Sama er að segja um niðursoðna mjólk og egg. Þó að talsvert sje til af þessum fæðutegundum, fullnægir það ekki þörfum landsbúa, svo að ekki kemur til mála að banna innflutning á þeim. Þá kem jeg að káli og öðru hraðvöxnu grænmeti. Jeg stóð aðallega upp til þess að mótmæla ákvæði d-liðs að því er snertir þær fæðutegundir, af því að brtt.háttv. 5. landsk. (JBald), sem ganga í þá átt, að upphefja bann á ýmsum þeim fæðutegundum, sem getur um í brtt.hv. 1. þm. Eyf., ná ekki yfir kál og annað grænmeti. Það er þó vitanlegt, að ýmsar tegundir af káli eru mjög holl fæða, sem fæst víða í kauptúnum landsins, og auk þess nauðsynleg fyrir marga sjúklinga. Jeg vil mælast til, að hv. 3. hluti nefndarinnar, sem jeg ber best traust til í þessu máli, vildi til 3. umr. styðja brtt. þess efnis, að leyfa innflutning á káli og öðru grænmeti.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Það hefir undir umr. verið vakin athygli mín á því, að það kynni að vera, að undanþáguheimild sú, sem gert er ráð fyrir í d-lið brtt. minnar, ætti víð meira en þann lið. Jeg vil lýsa yfir því, að hún á aðeins við d-lið eftir minni skoðun. En ef þetta þætti ekki nógu skýrt, mætti breyta því við 3. umr. Hv. frsm. minni hl. hafði allmargt við þetta frv. að athuga. En sumt af því, sem hann hafði fram að færa, á í raun og veru við gildandi lög, þar sem hv.þm. var að fordæma það, að hugsanlegt væri að veita undanþágu til þess að flytja lifandi dýr inn í landið. Í gildandi lögum er það ekki útilokað. En af ummælum hv.þm. skildist mjer, að hann væri því alveg mótfallinn, að nokkurntíma yrðu lifandi dýr flutt inn í landið. Nú getur maður ekki hugsað sjer, að í náinni framtíð hverfi ýmsir hættulegir búfjársjúkdómar, sem ganga í nágránnalöndum okkar. Á þá að skilja hv.þm. minni hl. svo, að um aldur og æfi sjeum við útilokaðir frá að flytja lifandi dýr inn í landið? Sú skoðun finst mjer vera alt of einstrengingsleg. Það ætti vel að geta komið til mála, að við flyttum til dæmis inn sauðfje okkur til hagsmuna. Jeg verð að hryggja hv.frsm. minni hl. með því að segja honum, að jeg býst við, að við tækifæri muni jeg flytja tillögu um það. Það er eitt af okkar þýðingarmestu viðfangsefnum, að gera búpening okkar sem arðmestan, en allir vita, að með kynblöndun má gera það. Allar líkur eru til þess, að við getum bætt búpening okkar með því að flytja inn fjenað frá öðrum löndum. Hv. frsm. hafði ennfremur það að athuga við frv., að þar væri talað um að banna innflutning á ýmsum nauðsynlegum mannamat. Jeg verð nú að segja, að flestar þær vörutegundir, sem taldar eru upp í frv., eru ekki líklegar til þess að vera mannamatur. Hv. þm. Snæf. þótti fráleitt að samþykkja d-lið tillögu minnar, þar sem bannaður er innflutningur á fóðurkökum, rófum, kartöflum, káli og öðru hraðvöxnu grænmeti, mjólkurafurðum og eggjum. Því er þó ekki hægt að neita, að allar þessar vörur geta flutt smitun inn í landið. Hv. þm. Snæf. sagði, að við gætum ekki komist af án þess að flytja inn kartöflur. Fyrst er þó á það að líta, að kartöflur eru mjög hættulegar. Þær vaxa í jarðvegi, sem borinn er á áburður úr veikum skepnum. En það er ekki þetta eitt, sem fyrir mjer vakir, heldur vildi jeg reyna að koma því svo fyrir, að við gætum ráðið því, hvaðan við flytjum inn þessar vörur. Ef við flytjum þær inn frá Danmörku, er hættan ekki nærri því eins mikil eins og t. d. frá Rússlandi og Eystrasaltslöndunum yfirleitt. En ef d-liður er feldur, er alveg eins opið að flytja þær vörur, sem þar eru taldar, frá Rússlandi eins og t. d. frá Danmörku. Jeg hefi enga trú á, að það sje mikill fengur að flytja inn kartöflur frá Rússlandi, því að jeg get hugsað, að þær verði ekki orðnar sjerlega merkilegur varningur, þegar búið er að flytja þær svo langa leið. Hv. þm. sagði, að ekki væri hægt að fá hjer nóga niðursoðna mjólk. Jeg get ekki fullyrt, hvort það er hægt núna sem stendur eða ekki. En það er víst, að í landinu er framleidd nóg mjólk handa öllum landsbúum. Markaðurinn tekur bara ekki á móti niðursoðinni mjólk, vegna útlendu mjólkurinnar. Það er vitanlegt, að margir Íslendingar fordæma það, sem framleitt er í landinu sjálfu, þó að það sje með öllu ástæðulaust. En það eru hrein vandræði að koma út allri þeirri mjólk, sem hægt er að framleiða. Annars vakir fyrir mjer það sama með mjólkina og kartöflurnar, að jeg vil, að við getum ráðið því sjálfir, hvaðan við flytjum inn þessar vörur. Um eggin vil jeg leyfa mjer að halda því fram, að við gætum vel þrifist, þó að ekki eitt einasta væri flutt inn í landið. Hv. þm. bað um skýringu á því, hvað jeg meinti með „hraðvöxnu grænmeti“. Það er grænmeti, sem vex upp á stuttum tíma og er þess vegna hættulegra en þær fæðutegundir, sem þurfa langan vaxtartíma. Hv. þm. sagði, að kál væri nauðsynleg sjúkrafæða. Jeg skal ekki neita því, en það er eins um kál og aðrar vörutegundir, sem taldar eru upp í d-lið, að fyrir mjer vakir aðeins það, að við ráðum, hvaðan við fáum það.

Jón Baldvinsson Um athugasemdir hæstv.forsrh. viðvíkjandi brtt. minni vil jeg segja honum það, að þótt hann þykist standa á vísindanna grundvelli, vitum við allir, að hættan getur verið samt, og veikin getur borist, af því að við höfum ekki vald til að banna það, sem er allra skaðvænlegast í ressu máli - rotturnar, sem alstaðar leika lausum hala. Vísindin segja, að þær sjeu allra hættulegastar. En við ráðum ekki við þær, svo að við verðum að skáka svolítið út af grundvelli vísindanna og fara eftir því, sem heilbrigð skynsemi segir okkur. Við megum ekki banna innflutning á þeim vörutegundunum, sem eru bráðnauðsynlegar fyrir okkur, eins og til dæmis kartöflur. Þá mundi brátt koma upp munn- og klaufaveiki í mannfólkinu; og það væri að fara úr öskunni í eldinn. Þeir hv.þm., sem talað hafa í þessu máli, hafa flestir gert mikið úr þeirri hættu, sem okkur stafi frá fjarlægari löndum. Það kann að vera rjettmætt. En við verslum nær eingöngu við nágrannalöndin, eins og við höfum altaf gert. Hættan er því ekki meiri nú en verið hefir, en hinsvegar gæti veikin vel borist til landsins, þó að bannaður sje innflutningur á öllu því, sem hjer hefir verið talið upp. Við erum aldrei öruggir, þó að við viljum gera það, sem í okkar valdi stendur, til þess að varna smitun. En jeg held, að við gerum okkur sjálfum mest óþægindi með því að banna innflutning á kartöflum og mjólkurafurðum. Jeg er alveg sammála hv.þm. Snæf. í því efni, og hann er víst ekki í vafa um mína skoðun, því að jeg er búinn að segja hana áður hjer í hv. deild, þó að jeg hafi ekki komið fram með tillögu þar að lútandi. Það er víst alveg rjett hjá hv.frsm. meiri hl., að aths. á eftir d-lið á aðeins við þann lið einan. En vera má, að það sje ekki nógu skýrt fram tekið.

Jón Þorláksson Út af ummælum hv. 1. þm. Eyf. um síðustu málsgreinina í brtt. við 2. gr. og þá skýringu, sem hann gaf, vil jeg taka það fram, að jeg held ekki, að brtt. hans megi verða að lögum með þeirri skýringu. Eftir henni yrði engin heimild fyrir stj. til að veita undanþágu um þær vörur, sem nefndar eru í a-lið, þó að sannanlegt sje, að engin; gin- og klaufaveiki gangi í þeim löndum, sem þær koma frá. Þetta hygg jeg, að geti ekki staðið í lögum vegna verslunarsamninga og alþjóðlegrar venju. Jeg get tekið sem dæmi, að naumast myndi þykja hæfa að banna að flytja inn hey frá þeim löndum, þar sem sannanlega væri ekki um gin- og klaufaveiki að ræða og ef ábyggilegt upprunavottorð fylgdi. Þetta mætti nú laga til 3. umr., og jeg hefði jafnvel getað fallist á, að þessi heimild lægi fyrir í frv., ef háttv.frsm. meiri hl. hefði ekki gefið gagnstæða skýringu.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Hæstv. atvmrh. kvaðst vilja nota sjer vísindin til aðstoðar í þessu máli. En það getur hann eins, þó að málinu verði vísað til stj. eins og þó þetta frv. verði samþ. En jeg hefi bent á það áður, að ef þetta frv. verði að lögum, þá sje hætta á því, að stj. treysti þeim of vel og gæti síður nauðsynlegrar varúðar um, að veikin geti borist til landsins. Í fyrra mátti varla minnast á vísindalega aðstoð um þessi mál, en það er gott, að í því efni er þó breytt til batnaðar. Hæstv. ráðh. mintist á veiki, er hefði lengi verið búin að geisa í nágrannalöndunum áður en hún hefði flutst hingað. Mun hann þar hafa átt við svartadauða. Er það rjett. En þetta má ekki svæfa stj., einkum þar sem enn er ekki uppgötvað, hvernig veiki þessi berst. Slíkt var einnig óupplýst með svartadauða til skamms tíma, en nú vita menn, að hann berst með dýrum, aðallega með flóm, sem lifa sem sníkjudýr á rottum. Það er út í bláinn, sem hv.frsm. meiri hl. Segir, að hjer sje verið að gera framtíðarskipun á þessum málum. Við vitum, að flestum lögum er sífelt verið að breyta. Þá hjelt sami hv.þm., að minni hætta stafaði af því, sem flutt væri langa leið. En þetta er ekki rjett. Þó vörur væru sendar 2–3 sinnum kringum hnöttinn, þá væri ekki hætta af þeim útilokuð með núverandi samgöngum, þar sem menn vita ekki, hve lengi sóttkveikjan lifir. Aðalatriðið er því, hvaðan vörurnar koma, og þarf að bæta ákvæði um það í frv., svo hægt sje að banna innflutning frá þeim löndum, sem hættan er mest í. Þá sagði hv.frsm. meiri hl., að hægt væri að lifa góðu lífi hjer á landi, þó heftur væri innflutningur á grænmeti, eggjum o. fl. En satt að segja er fæði mjög fábreytt í kauptúnunum, svo að ef banna ætti kálmeti, kartöflur o. fl., þá væri hætt við, að fólkið fengi ginveiki - skyrbjúg, sem oft hefir borið á, einkum í kauptúnum á Norðurlandi í ísaárum, þegar ekki hefir náðst í grænmeti. - Yfir höfuð hafa engin rök verið færð fyrir því, að þetta væri betur trygt með lögum með undanþágum heldur en ef stj. væri á verði um þetta mál.

2408Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer finst skoðun hv.frsm. minni hl. dálítið tvískift í þessu máli. Annarsvegar leggur hann á móti því, að frv. þetta verði samþykt. En að hinu leyti virðist hann hafa heilbrigða skoðun á þessu máli og óskar meðal annars, að strangara eftirlit sje haft með innflutningi dýra og vill láta athuga það til 3. umr. Einnig um það, hvaða vörur sjeu hættulegastar, og vill jafnvel láta endurskoða lögin í heild sinni. En hann heldur, að það muni svæfa athygli stj., að gera lögin um þetta betur úr garði. En slíkt er fjarstæða, að hugsa svo. Hitt er sanni nær, að bæði þurfa lögin að vera fullkomin og stj. vel vakandi.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Mjer skildist á hv.frsm. minni hl., að best væri að láta stj. bera sem mesta ábyrgð á þessu máli. En jeg held, að þó frv. og brtt. mín verði samþ., þá hafi stj. nóga ábyrgð að bera fyrir því, því vafalítið má það telja, að freklega verði leitað á stj. um innflutningsleyfi frá ýmsum löndum, en um leið og stj. veitir þau innflutningsleyfi, þá tekur hún á sig ábyrgð. Þá sagði hv.þm., að innflutningur á vörum, sem fluttar hefðu verið oft í kringum hnöttinn, með öðrum orðum komnar langan veg, væri eins hættulegur eins og á þeim vörum, sem væru komnar stutt að. En, eins og reyndar kom fram hjá hv.þm., þá er það óupplýst, hve lengi sóttkveikjurnar geta lifað á þeim vörum, er þær flytjast með. Við getum því hvorugur um þetta atriði dæmt. En dýralæknirinn hjer í Reykjavík telur hættuna því meiri, sem styttra er liðið frá því að snerting vörunnar við sóttkveikjuna átti sjer stað. Mjer þótti hv. 3. landsk. taka nokkuð djúpt í árinni, er hann ljet í ljós það álit, að eftir þeim skilningi um undanþágur við 2. gr. Samkv. brtt. 314, sem jeg hjelt fram, þá gæti frv. ekki orðið að lögum, þar sem það bryti í bága við verslunarsamninga og alþjóðavenjur. Ef hv.þm. telur brtt. mína svona hættulega, þá var honum opin leið að koma með brtt. við hana, og það getur hann gert enn. Mjer skildist hv.þm. vera í vafa um það, hvort þessi brtt. mín felur í sjer undanþágu um a-lið till. Jeg skal því taka það skýrt fram, að í minni brtt. felst engin undanþága um a-liðinn.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Jeg vil aðeins beina þeirri fyrirspurn til hæstv.atvmrh., hvort stj. telji sig ekki hafa næga stoð í núgildandi lögum til að banna allan þann innflutning, sem hætta getur stafað af. - Tilgangur minn með dagskrártill. er aðeins sá, að skerpa ábyrgðartilfinningu stj. í þessu máli, og þar með draga úr hættu á, að gin- og klaufaveiki berist til landsins.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Svarið við þessari spurningu hv.frsm. minni hl. liggur hjer einmitt fyrir. Að stj., eftir samráði við Búnaðarfjelag Íslands og dýralækninn hjer í Reykjavík, lagði þetta frv. fram, er af þeirri ástæðu, að hún áleit sig ekki hafa eins góða aðstoð í lögum og þörf væri á.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Nefndin hefir ekki getað orðið sammála um þetta frv. Meiri hl. nefndarinnar vill samþ. frv. óbreytt, en minni hl. fella það. Allshn. leitaði umsagnar og álits lagadeildar háskólans um þetta mál, og fylgir það prentað með áliti minni hlutans. En þó að álit lagaprófessoranna sje það, að þetta frv. sje óþarft, þá áleit meiri hl. allshn. rjett, að frv. þetta gengi áfram. Í vitund almennings er því svo háttað, að hann telur, að ýms fjelög og opinber fyrirtæki njóti ekki sömu lagaverndar og einstakir menn. Og jeg er viss um, að ef þetta verður samþ., þá verður, hvað sem áliti prófessoranna líður, litið öðruvísi en áður á þetta. Ein ástæða stjórnarinnar fyrir frv. er sú, að svo hafi virst, sem sumir dómarar litu á samvinnukaupfjelögin sem opinberar stofnanir, er stæðu undir almennri „kritik“ og hefðu því ekki sömu lögvernd og einstakir menn. Viðvíkjandi formi frv. taldi nefndin ekki neitt að athuga. Þar sem talað er um prentað mál í frv., þá taldi nefndin, að það gilti og um vjelritað mál. Að minsta kosti er ekki gerður greinarmunur á þessu tvennu hjer á Alþingi, því í þingsköpunum stendur, að dagskrárnar skuli vera prentaðar, en þær eru nú jafnan vjelritaðar. Læt jeg svo þetta nægja og mun ekki taka aftur til máls, nema jeg þykist knúður til þess.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg skal ekki heldur eyða mörgum orðum að þessu frv. Á þskj. 336 er álit lagadeildar háskólans prentað, og telja prófessorarnir, að frv. þetta geri enga breytingu á gildandi lögum um þetta efni og sje þessi lagasetning því óþörf. Jeg hefi samkvæmt því áliti lagt til, að frv. verði felt. Þarf jeg varla að færa frekari rök fyrir því en gert er á þskj. 336. Það er ekki venja að vera að taka kafla út úr gildandi lögum og gefa þá út sem ný lög. Út af ummælum hv.frsm. meiri hl. vil jeg segja það, að eigendur fyrirtækjanna hafa yfir höfuð rýmri rjett til að tala um rekstur þeirra en aðrir, og þegar um opinber fyrirtæki er að ræða, eru eigendurnir auðvitað allur almenningur. Það er samskonar rjettur og landsmenn hafa yfirleitt til að segja meiningu sína um opinber mál.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af því skjali, sem hv. 3. landsk. mintist á og lagði fram í málinu sem gagn, vil jeg benda á, að reynslan sýnir alt annað. Í frv. er skýrt tekið fram, að kaupfjelög, samlagsfjelög o. s. frv. eigi að njóta sömu rjettarverndar og einstakir menn. Nú segir hv. 3. landsk., að það verði að leyfa harðari „kritik“ um opinber fyrirtæki, sem sjeu almenningseign, og eigendurnir hafi því leyfi til að tala um þau. - Nú skulum við gera ráð fyrir, að landið reki verslun með byggingarefni í frjálsri samkepni við aðra og að fram komi órjettmæt ummæli um hana. Þá ætlast hv.þm. til, að gagnrýnin megi vera harðari á þessu fyrirtæki, af því að það sje eign landsins, en ef einstakur maður ætti það, og er þá auðvelt fyrir keppinautana að spilla fyrir því. Að því er kemur til samvinnufjelaganna er öðru máli að gegna en um fyrirtæki landsins, því að þau eru alveg takmarkaður einkafjelagsskapur, sem starfar aðeins fyrir þá, sem í þau ganga, og ekki aðra. Nú verða þau bótalaust að þola harðari gagnrýni en kaupmenn, - eða reynslan hefir orðið sú. Ef það er t. d. sagt á prenti um fyrirtæki einstakra manna, að þau sjeu illa stæð eða þeim glæpsamlega stjórnað, þá fara eigendur þeirra í mál og fá sjer dæmdar skaðabætur. Háttv. 3. landsk. heldur því fram, að samvinnufjelögin eigi að þola meiri gagnrýni en einkafyrirtæki, af því að þau sjeu almenningseign. En sannleikurinn er samt sá, að mál samvinnufjelaganna koma engum við öðrum en þeim, sem í þeim eru, að minsta kosti ekki sú tegund gagnrýni, sem hjer er um að ræða. Nú viðurkennir háskólinn í niðurlagi álits síns, að um þrjár leiðir sjé að ræða. Í fyrsta lagi að dæma bætur ávalt, er ummælum er svo háttað, að þau gætu hafa valdið tjóni. Í öðru lagi að dæma bætur aðeins fyrir tjón, sem sannað er, og í þriðja lagi að dæma skaðabætur eftir líkum. Það er nú fyrst og fremst alveg furðulegt, að lagadeildin skuli leyfa sjer að halda því fram í einu, að enginn vafi sje á um þetta og jafnframt, að um þrjár leiðir sje að velja. Ennfremur er þess að gæta um þessa ágætu menn, sem undir þetta álit hafa ritað, að þeir hafa allir verið riðnir við dóma, sem snerta deilumál það, sem hjer er um að ræða. Það er á allra vitorði, að prófessor Einar Arnórsson vann að undirrjettardómunum í skaðabótamálum sambandsins gegn Birni Kristjánssyni og Garðars Gíslasonar gegn ritstjóra Tímans, núverandi hæstv.forsrh. Þó að þetta sje ekki sannanlegt, þá er það vitað, að hann undirbjó þessa dóma, enda mundi prófessorinn varla neita þessu opinberlega. Þessi prófessor taldi þá rjett að dæma ritstjóra Tímans í 25 þús. kr. skaðabætur, þó að gangi beint fram af málsskjölunum, að ekkert tjón hafi orðið af ummælum blaðsins fyrir G. G., heldur þvert á móti hið gagnstæða, ef nokkuð var. Þessum dómi breytti svo hæstirjettur á þá leið, að hann lækkar bæturnar úr 25 þús. niður í 5 þús., með þeim forsendum, að tjón hefði getað orðið af gagnrýninni. En það var sannað, að um slíkt var ekki að ræða. Hinir tveir prófessorarnir voru varadómarar í hæstarjetti og dæmdu þar í máli „Sambands íslenskra samvinnufjelaga“ gegn hv. 1. þm. G.-K., sem öllum er kunnugt. Þessir háskólakennarar, hversu góðir, sem þeir annars kunna að vera, eru því allir úr leik í þessu máli, vegna aðstöðu sinnar til þeirra tveggja dóma, sem mestur ágreiningur hefir orðið um og ósamræmi rjettarfarsins mest áberandi. Það er þetta, sem veldur því, að þeirra dómur verður að litlu hafður í þetta sinn. Þeir eru hjer að dæma í máli, þar sem þeir eiga fortíð sína að verja. Það er því furða, að þeir skuli leyfa sjer að koma fram í þessu máli og ætlast til þess, að þingið fari eftir áliti þeirra. - Það er einnig ljóst, að hæstirjettur hefir breytt um stefnu. Í öðru tilfellinu eru dæmdar bætur af því, að tjón hefði getað orðið, en í hinu engar, af því að ekki sje sannað, að nokkurt tjón hafi átt sjer stað. Og hvar er þá rjettaröryggið í landinu? Þá getur svo farið, ef rjettarvenjan er ekki ákveðin og sjálfri sjer samkvæm, að almenningur fari að hugsa sem svo, að dæmt sje eftir því, hver í hlut á. Við samningu þessa frv. gat stjórnin valið hverja af þeim þrem leiðum, sem lagadeildin getur um, en hún kaus helst að fara þá leiðina, sem einföldust er, til að hindra í framtíðinni ósamrýmanlega dóma út af órjettmætri gagnrýni. Með því að samþykkja þetta frv. er rjettarvenjan ákveðin í þessu efni og um leið allar getsakir um hlutdrægni útilokaðar. Jeg hefi nú sýnt fram á nauðsyn þessa máls og ennfremur það, að álit lagadeildarinnar verður að engu haft í þessu máli, vegna aðstöðu prófessoranna. Reynslan hefir verið óglæsileg í þessu efni. Með því að samþykkja þetta frv. er bætt úr þessu og það hindrað, að hægt verði að leika sjer með þessi mál, eins og virðist hafa verið gert í sumum undangengnum tilfellum.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hæstv. dómsmrh. var að vanda mikið niðri fyrir. Hann fór að tala um byggingarefnaverslun ríkisins, sem aldrei hefir verið til, og að taka dæmi af slíku er sama sem að vísa í reynslu, sem aldrei hefir átt sjer stað. Jeg verð nú að segja, að jeg veit ekki neitt teljandi um þessa tvo dóma, sem hæstv. ráðh. talaði um. Jeg veit heldur ekki til, að það liggi fyrir hjer að setja lög um dæmda dóma. Hæstv. ráðh. virtist vera mjög óánægður með þessa dóma, ekki sem dómsmrh., heldur vegna fyrri aðstöðu sinnar gagnvart umræddu atvinnufyrirtæki. Það er nú í sjálfu sjer ekki neitt óalgengt, að menn sjeu óánægðir með dóma. Það er altaf svo um þá, sem kallað er, að verði undir, að þeir eru meira og minna óánægðir með úrslitin. En það haggar ekki neitt því trausti, sem almenningur ber til rjettdæmis dómstólanna. Það er aðeins hugarburður hans sjálfs, að almenningur hugsi nokkuð slíkt. Þá vildi hæstv. ráðh. gera lítið úr áliti lagadeildar háskólans, af því að allir prófessorarnir hafi verið riðnir við dóma um mál, sem mundu heyra undir þetta frv. Jeg fæ nú ekki sjeð, að þessir menn hafi verri aðstöðu til að geta gefið þingnefnd skýrslu um mál af þeirri ástæðu, að þeir hafa haft tækifæri til að kynna sjer það alveg sjerstaklega vel. Mjer sýnist þetta einmitt meiri trygging fyrir því, að svarið geti verið vel grundað. Þá skildist mjer hæstv. ráðh. greina á við prófessorana um það, hvað felist í orðum frv. um það, að bætur skuli miðast við það tjón, sem færðar eru sönnur á, að orðið hafi. Mjer skildist hæstv. ráðh. álíta, að þetta ætti að merkja sama og að tjónið væri sannað, en það meina prófessorarnir ekki. Þeir segja: „„Að færa sönnur á“ mundi væntanlega um þessi efni verða skilið svo af dómstólunum, að líkur nægðu, og greinin því engar breytingar gera á gildandi lögum“. Það getur vel verið, að hæstv.dómsmrh. hafi einnig hugsað sjer það, að tjónið skyldi vera sannað, og jeg skýt því til hans í vinsemd, að hann taki þá svo mikið tillit til orða prófessoranna, að hann beri fram brtt. við 3. umr. um þetta atriði, svo að hans hugsun sje ljós. En ef hann er ánægður með að frv. fari í gegnum þingið með þeirri skýringu prófessoranna, sem hjer liggur fyrir, þá verð jeg að álíta það rjett, að það geri enga breytingu á gildandi lögum. Það sýnist ekki standa mjer næst að halda hjer uppi vörn fyrir hæstarjett, en jeg vil skjóta því til flokksbræðra hæstv.dómsmrh., hvort þeim finnist ekki óviðfeldið og særandi að heyra æðsta dómstóli vorum brugðið um ranglæti og hlutdrægni úr sæti dómsmálaráðherrans.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg hafði ekki ætlað mjer að fara í neinar deilur við hæstv.dómsmrh. út úr þessu nauðaómerkilega frv., en það verður þó ekki komist hjá því að minna hann á, að það er dálítið undarleg rökfærsla, sem hann notar. Hann er að tala um dóm, sem gengið hafi í skaðabótamáli, sem einstaklingur höfðaði gegn ritstjóra vegna atvinnuspillandi blaðaskrifa, en jeg held, að þessu frv. sje ekki einu sinni ætlað að gera neina breytingu á aðstöðu einstaklinga um þetta. Mjer hefir skilist, að meining hæstv.dómsmrh. sje - og það kemur eiginlega fram sá skilningur hjá hv.frsm. meiri hl. nefndarinnar - að tryggja það, að fjelög og fyrirtæki fái sömu eða betri aðstöðu um þetta eins og einstaklingar hafa nú.  (Dómsmrh. JJ: Greinarnar eru tvær í frv.)  . Já, þær eru tvær, en þetta hefir áður af hæstv.dómsmrh. og hv.frsm. meiri hl. verið talinn tilgangur frv., og þetta er það eina, sem þeir hafa haldið fram, að verið væri að gera til breytingar á núverandi ástandi, svo að jeg varð þess vegna ákaflega hissa á þessu tali hæstv. ráðh. um dóma, sem hafa ekki snúist um fjelög eða stofnanir, heldur um skaðabótakröfur einstaklinga. Jeg geri ráð fyrir, hvað snertir þennan dóm um skaðabótakröfu Garðars Gíslasonar heildsala, sem hæstv. ráðh. nefndi og sagði langa sögu af, að þá hafi það verið talsvert einhliða framsetning. Mjer heyrðist hæstv. ráðherra tala líkast því, sem maður mundi hafa heyrt óánægðan málaflutningsmann tala, þegar hann hefir fengið dómstólinn á móti sjer; en jeg tek þetta aðeins fram af því, að jeg hefi engan kunnugleika á þessu máli, til þess að geta leiðrjett neinar getsakir, sem hæstv.dómsmrh. kann að hafa sett hjer fram, nje fylt í eyður, sem hann kann að hafa skilið eftir og þörf er á að útfylla, til að fá rjettan skilning á málinu. Og þótt hæstv. ráðh. komi svo einhverntíma seinna og segi, að jeg hafi orðið að þegja við þessu eða hafi samþykt það með þögninni, þá hefi jeg nú gefið skýringu á því. Hæstv. dómsmrh. hafði það mjög rangt eftir, sem jeg sagði viðvíkjandi ummælum úr dómsmálaráðherrasætinu. Hæstv. ráðh. hafði það eftir mjer, að jeg hefði sagt, að það kæmi sjer illa fyrir hæstarjett, að dómar hans væru vjefengdir, en jeg sagði, að það væri kannske til þess að veikja virðingu þjóðfjelagsins, þegar það getur átt sjer stað, að dómsmrh. leyfir sjer, og það úr ráðherrasæti sínu á þingi, að gefa yfirlýsingu um það, að hann saki hæstarjett landsins um hlutdrægni og rangdæmi, og það aðeins af því, að þessi hæstirjettur hefir áður fyr dæmt einhvern dóm, sem þessum manni, sem nú er dómsmrh., þá mislíkaði, vegna þess að hann var að einhverju leyti aðili.  (Dómsmrh. JJ: Jeg sannaði ósamræmið)  . Já, málafærslumenn sanna altaf mál sitt, en þeir, sem standa fyrir utan, vita, að sönnunin er ekki rjett nema hjá öðrum, og það, sem hæstv. ráðh. kom með, var náttúrlega ein af þessum sönnunum, sem menn eru vanir að sjá málsaðilja og málaflutningsmenn bera fram og dómstólarnir verða að meta, venjulega þannig, að þeir fallast á annan helminginn, en hafna hinum. Í hvorum hluta sannleikur hæstv. ráðh. liggur, það er ekki hans að dæma um, því að hann var þarna að tala um mál, sem hann sjálfur hefir að nokkru verið aðili í. Hæstv. ráðh. á nú svo erfitt með að komast að því í sínum mörgu og löngu ræðum, hvaða skilning hann sjálfur vill leggja í ákvæði frv., að jeg er ekki ennþá öldungis viss um, hvort tilgangur hans er sá, að innleiða í íslenska löggjöf strangari sannanir fyrir kröfum til skaðabóta en verið hefir áður.  (Dómsmrh. JJ: Er ekki hv.þm. læs?)  . Jú, hann er að vísu læs, en hæstv.dómsmrh. er ekki gefið að geta orðað hugsanir sínar, þegar hann er að semja lagagreinar, svo að ekki sje alt tvírætt. Og hæstv. ráðh. hefir sjálfur fyrir sjer dæmið um það, að lagadeildin hefir skilið hann svo, og gefið yfirlýsingu um það, að dómstólarnir muni skilja hans orðalag alveg gagnstætt því, sem hann virðist meina.  (Dómsmrh. JJ: Jeg hefi sagt, hvers vegna lagadeildin hefir flaskað á þessu)  . Nei, hæstv. ráðh. hefir ekki þá einlægni að segja það, sem satt er, að honum sjálfum mistókst að finna þau rjettu orð fyrir sína hugsun; honum tókst ekki að segja það, sem hann meinti.

Jóhannes Jóhannesson Jeg hefi ekki tekið og ætla mjer ekki að taka neinn þátt í stælum um þetta mál, en vil aðeins upplýsa dálítið viðvíkjandi þeim tveim dómum, sem hæstv. ráðh. nefndi. Í öðrum dóminum var að ræða um gagnrýningu á fjelagsskap, sem allur almenningur hafði aðgang að, og því talið rjettmætt að benda á þá galla, sem því fyrirkomulagi væru samfara. En í hinu málinu var ráðist allhart á verslunaraðferð eins ákveðins fjesýslumanns og álitið, að með þeim ummælum hefði honum verið bakað tjón, eða að hann hefði beðið hnekki í sinni atvinnu, ekki beinlínis hrossaversluninni, heldur í kaupskan sínum alment. Ágreiningurinn, sem var á milli hjeraðsdómarans og hæstarjéttar í því máli. var aðeins um það, hvort stefndur í málinu hefði mótmælt nægilega skýrt upphæð skaðabóta þeirra, sem stefnandi krafðist. Hjeraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu, að mótmælin hefðu ekki verið nægilega ákveðin, og þess vegna yrði að binda sig við þá upphæð sem krafist var. Hæstirjettur áleit hinsvegar, að mótmælin væru nægilega ákveðin og þess vegna, væri rjett, að dómstóllinn metti það tjón sem stefnandi hefði beðið, en legði ekki sögusögn stefnanda til grundvallar. Það er engin ákveðin regla um það í lögum. hve ákveðin og einskorðuð mótmæli gegn einhverri kröfu eigi að vera. Það getur altaf verið álitamál um það, og er því engin furða, þótt á það sje litið mismunandi augum.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg gat nú ekki orða bundist þegar hv.þm. Seyðf. tók til máls og talaði eins og hann gerði, því jeg vil benda á þessi ummæli hv.þm. og þann tón, sem þau voru töluð í, og eftir því gerir hann mun á því, hvort um er að ræða fjelagsskap. eins og kaupfjelög, eða einstakan kaupmann. Þykist jeg því sjá enn betur en áður, að mikil nauðsyn sje, að þessi lög komist á, því að eftir orðum hv.þm. finst mjer það, að hann vilji ekki láta þann fjelagsskap, kaupfjelögin, eiga lagavernd eins og einstaklinga. Hv. frsm. minni hl. og hæstv.dómsmrh. hafa verið að deila um það, hvað háskólaprófessorarnir segi um þetta mál, og það er, jeg skal játa það, dálítið undarlegt, þegar prófessorarnir segja, að það, að færa sönnur á eitthvað, sje að færa líkur fyrir einhverju. Það er dálítið undarlegt fyrir leikmann að heyra það, en það má vel vera, að fyrir lagamann þýði það hið sama. En fyrir öllum leikmönnum er það svo, að þeir telja, að það, að færa líkur fyrir einhverju, sje ekki sama og að færa sönnur á eitthvað. Mjer finst þessar fullyrðihgar lagaprófessoranna líkjast því, þegar Sæmundur hinn fróði sannaði fjandanum það, að „fór nú“ væri latína, sem þó allir vita, að er góð og gild íslenska.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg býst ekki við, að hjer verði langar deilur milli okkar hv. 3. landsk. Þar sem hann játar, að hann hafi litla eða enga þekkingu á þessum umræddu dómum, skal jeg með fáum orðum skýra málin nokkuð. - Svo stóð á, að kaupmaður hjer í Reykjavík keypti hross að vetrarlagi í Norðurlandi og ljet reka þau suður um Holtavörðuheiði og skipa þeim út hjer. Þá varð einn af ráðunautum Búnaðarfjelags Íslands, sem líka er einlægur dýravinur, til þess að átelja þetta og skrifaði um það greinar í „Tímann“. Út af þessu spanst svo hörð deila, aðallega milli ráðunautsins og starfsmanna kaupmannsins. Ritstjóri Tímans mun sjálfur alls ekkert hafa sagt um þetta, en tók nokkrar greinar um málið, einkum frá kaupfjelagsstjórum og bændum. Síðan stefnir kaupmaðurinn blaðinu út af þessu og undirrjetturinn dæmdi, fyrir munn Einars Arnórssonar, en á ábyrgð bæjarfógetans í Reykjavík, ritstjórann, núverandi hæstv.forsrh., til að greiða kaupmanninum 25 þús. kr. skaðabætur. Þessu máli lauk svo fyrir hæstarjetti á þann hátt, að skaðabæturnar voru færðar niður í 5 þús. kr. Nú er það auðsætt, að ekki geta báðir dómarnir verið rjettir, sambandsdómurinn og hrossadómur Garðars Gíslasonar. Það sannaðist fyrir hæstarjetti, að allir útflytjendur höfðu skaðast á hrossaversluninni það ár, og sömuleiðis að verslun kaupmannsins með hross hafði ekki minkað meira en annara. Þar var þá tvent sannað: Að verslunin með hross hafði yfirleitt minkað þetta ár og að skaði varð á hverju hrossi. Því var mestur hagur í að fá sem fæst hross þetta ár. En verslun kaupmannsins hafði ekki minkað tiltölulega meira en annara. Þetta viðurkendi hæstirjettur, en fjelst þó á skaðabótakröfuna með þeim forsendum, að ummælin hefðu getað skaðað atvinnurekstur kaupmannsins, þó að engar sannanir væru fyrir því. Ef það er nokkuð, sem er vel fallið til þess að koma inn þeirri trú hjá borgurum landsins, að dómstólarnir sjeu ekki óskeikulir, þá eru það svona dómar, sem ganga hver ofan í annan, og þess vegna furðar mig á því, að það skuli vera nokkur sá málsmetandi maður í landinu, sem ekki finnist það betra að fá öruggan rjettargrundvöll, til þess að losna við þessa óvissu. Það er áreiðanlegt, að ef þetta frv. verður að lögum, þá fellur niður uggur um rjettleysi í þessu efni. Og í því máli, sem jeg nefndi áðan, hefði ekki verið um annað að ræða en að dæma eftir sönnuðum skaða, og hann var ekki til. Nú vill hv.þm. ekki neita því, að um tvo af þessum prófessorum er það skjallega vitað, að þeir voru varadómarar í hæstarjetti og að þriðji maðurinn bjó til hina tvo gagnstæðu dóma.  Best sannast þetta ef til vill á því, sem háttv. 3. landsk. var að reyna að gera sjer mat úr, að prófessorarnir hefðu sagt, að þegar ætti að fara að meta fjárhagstjón, þá yrði að miða við það tjón, sem væri bakað áður en málssókn væri hafin. Þeir koma með þá ágiskun, að þetta myndi væntanlega verða skilið svona. En það er alveg víst, að þetta verður ekki skilið svo, því ef þetta frv. verður samþykt sem stjfrv. frá núverandi dómsmrh., þá mun enginn íslenskur dómstóll leyfa sjer að dæma um þessi mál eftir skýringu prófessoranna, því að hv.þm. hlýtur að vita, að það er ákaflega mikið farið eftir þeim skýringum, sem fylgja frv. frá þeim, sem bera þau fram. Þetta frv. verður alveg til að slá niður gerræðisfulla dóma eftir líkum eða ofan í líkur, eftir því sem á stendur. Glundroðinn sjest á því, þegar einn dómarinn ákveður 25 þús. kr. bætur í máli, sem annar dómstóll metur á 5 þús. kr., og þar sem almenningsdómurinn hefir fyrir löngu lýst yfir fullkominni sýknu verjanda. Þá sagði háttv. 3. landsk., að það kæmi sjer kannske illa fyrir hæstarjett, ef það kæmi fram „kritik“ á dómum hans.  Nú er það beinlínis í þessu tilfelli alveg sannað, að hæstarjettardómurinn í máli Sambands íslenskra samvinnufjelaga gegn Birni Kristjánssyni og hæstarjettardómurinn í málinu Garðar Gíslason gegn ritstjóra Tímans voru svo gersamlega hvor á móti öðrum, að það er ekki nokkur brú á milli þeirra, og það er ennfremur játað, að hæstirjettur hafi skift um skoðun, og menn segja líklega, að hann hafi nú endanlega skift um skoðun og að nú verði aldrei dæmdir dómar eins og sá út af verslunarólaginu. En þjóðin vill hafa rjettaröryggi, og þess vegna er það, ef þetta frv. verður samþykt, að þá leyfa lögin engar þrjár leiðir, sem dómarar geti valið um í þessu efni. Vilji þjóðarinnar er að gera glöggar leiðir og fyrirbyggja allan efa um rjettlæti dómstólanna í þessu efni. Hin leiðin er að gera ráð fyrir því, að það geti verið þrjár leiðir opnar samtímis, - og hver getur þá sagt um það, að ekki verði farið eftir því, hver í hlut á? Jeg segi það, að jeg sem dómsmrh. álít það skyldu mína að vinna að þeim umbótum á rjettarfarinu, að ólíkir dómar um sama málstað verði ekki dæmdir til tjóns fyrir land og lýð.

Jóhannes Jóhannesson Jeg man það ekki fyrir víst eftir svo langan tíma, en það getur vel verið, að Einar Arnórsson hafi þá aðstoðað mig í þessum málum, en jeg ber auðvitað alla ábyrgð á þeim dómum.

Á deildafundum 3. mars skýrðu forsetar frá, að vegna óvenjulega langra þingfunda og þar af leiðandi annríkis innanþingsskrifara hefðu verið ráðnir til viðbótar tveir þingskrifarar, þeir Ragnar Jónsson og Hákon Guðmundsson, er báðir hefðu staðist þingskrifarapróf.

wÁ deildafundum 3. mars skýrðu forsetar frá, að vegna óvenjulega langra þingfunda og þar af leiðandi annríkis innanþingsskrifara hefðu verið ráðnir til viðbótar tveir þingskrifarar, þeir Ragnar Jónsson og Hákon Guðmundsson, er báðir hefðu staðist þingskrifarapróf.