Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Jónsson Við 2. umr. ljet jeg þess getið, að jeg mundi flytja brtt., eða öllu heldur viðaukatill., við 3. umr. Þetta hefi jeg nú gert. Er viðaukatill. á þskj. 108 og hljóðar um það, að Leirhöfn á Melrakkasljettu verði löggiltur verslunarstaður. En þar sem jeg geri ráð fyrir, að hv.þdm. sjeu lítt kunnir staðháttum norður þar, þykir mjer hlýða að segja nokkuð ger frá, hversu þar til hagar. Leirhöfn er vestur á Melrakkasljettu, dálítið norðar en Kópasker. Hún hefir verið til fárra ára lítt kunn og örsjaldan heimsótt af skipum, sem aðallega mun hafa verið vegna þess, að hún er ómæld. En í sumar fengu eigendurnir, sem eru dugandi framkvæmdamenn, forstöðumann Fiskifjelagsins, er var þar á ferð, til þess að athuga höfnina, auk þess sem skipstjórinn á vitabátnum framkvæmdi þar einhverjar mælingar. Forstöðumaður Fiskifjelagsins leyfði mjer að hafa eftir sjer, að honum litist vel á Leirhöfn sem bátahöfn í framtíðinni og þætti ekki ósennilegt, að útvegur tækist þar upp. Dýpi væri þar nokkuð, eða svo mikið, að t. d. skip eins og „Þór“ gætu legið þar án nokkurrar viðgerðar, og þar af leiðandi mundi dýpið nóg fyrir öll minni veiðiskip. Það, sem Leirhöfn hefir fram yfir Raufarhöfn, sem að mörgu leyti er góð, er víðáttumikið undirlendi, einkar nothæft til ræktunar, en alt kringum Raufarhöfn er hrjóstrugt land og lítil von um, að þar verði nokkru sinni ræktað svo nokkru nemi. Hinsvegar má telja heppilegt, ef sjávarþorp myndast í Leirhöfn, að þar eru ágæt skilyrði til aukinnar ræktunar og nóg undanfæri, þó að þorpið vaxi. Þetta læt jeg mjer nægja. Aðeins vil jeg láta þau orð fylgja að endingu, að jeg hygg, að margar hafnir hafi verið löggiltar, sem síður skyldi en þessi. Því skal jeg bæta við, að þeir, sem þarna eiga hlut að máli, hafa fengið fyrirheit um, að höfnin skuli mæld og kortlögð undir eins og tími vinst til þess eftir að hún hefir náð löggildingu.

Forsætisráðherra (JM): Jeg stend ekki upp til þess að leggjast sjerstaklega á móti því, að þessar þrjár hafnir, sem um er að ræða, verði löggiltar. En mig langar að nota tækifærið til þess að vekja eftirtekt á þessari venju, sem hefir tíðkast nú um hríð, að kastað sje inn í þingið frv. og brtt. í þessa átt og þm. tæplega gefinn frestur til þess að kynnast allra nauðsynlegustu málavöxtum. Það hefir sem sje verið venja, að svona frv. færu nefndarlaust, og stundum alveg umræðulaust líka, í gegnum báðar deildir, en jeg verð að telja það mjög óheppilegt, að þm. gefist ekki kostur á að rannsaka í hvert sinn, hvaða rök mæli með því, að þessi og þessi höfnin verði löggilt. Eins og þessu hefir haldið fram um stund, finst mjer eins hefði mátt setja ein lög, sem mæltu svo fyrir, að allar hafnir á Íslandi skuli vera löggiltar. Eða þá að gefa stjórninni heimild til þess að löggilda hafnir jafnóðum og þess er óskað. Nú er vitanlegt, að fjöldamargar hafnir hafa á síðustu árum verið löggiltar, og engin verslun risið þar upp enn. - En, sem sagt, þessar löggildingar hafa gengið svo greiðlega, að jeg held, að það væri masminst að ákveða bara eitt skifti fyrir öll, að alt Ísland - utan kaupstaðanna - skuli vera einn löggiltur verslunarstaður.

Guðmundur Ólafsson Jeg man svo langt, að fyrir tveimur árum, þegar samskonar frv. var hjer á ferðinni, en skift hafði um nafn við hverja umr. í hv.Nd., og jeg stakk upp á, að því yrði vísað til nefndar, að það þótti hreinasta goðgá og olli jafnvel hneyksli. Svo sjálfsagt þótti, að frv. fengi fram að ganga athugunarlaust, og svona gengur það enn. En að fara að breyta stefnu í þessum málum nú, held jeg að sje um seinan, enda skil jeg ekki í öðru en að því sje komið, að hver vík og vogur kringum landið sje nú löggilt, eins og þingið hefir verið greiðugt á þessi fríðindi undanfarið.  (Forsrh. JM: Það er nú kannske ofmælt)  . Jæja, það getur nú verið, að einhver víkin sje eftir, og þá kannske ekki ósennilegt, að henni verði hnýtt aftan í frv. niðri í hv.Nd. og okkur svo sent það. Því ekki dettur mjer annað í hug en að eitthvað hlaðist utan í það á leiðinni svona milli föðurhúsanna.

Flm. (Jónas Jónsson) Það voru á síðasta þingi tvö mál til umr., sem áttu sammerkt í því, að bæði vöktu mikla eftirtekt, og um þau stóð sá styr, sem hverju stóru nýmæli fylgir, en bæði dagaði uppi að lokum. Að öðru þessu máli, ríkislögreglunni, stóð hæstv.forsrh. (JM), en hitt flutti jeg, og vildi jeg með því auka ræktun landsins til stórra muna og fjölga nýbýlum. Jeg held, að það sje ekki ofmælt, að við flm. höfum með þessum frv. vakið meira umtal um þau tvö mál en venja hefir verið um önnur mál, sem borin hafa verið fram á Alþingi, þó óskyld væru að efni og ekki lægi annað fyrir þeim en að sofna í nefnd. Bæði þessi mál hafa vakið mikla eftirtekt út um land, en sú athygli er ekki sama eðlis. Alþingi hafa nú í vetur borist ákveðnari mótmæli gegn ríkislögreglu víðsvegar að af landinu en dæmi eru til um nokkurt annað mál, sem fyrir því hefir legið. Hitt frv., sem jeg flutti, um ræktun landsins og fjölgun býla, hefir að vísu ekki hlotið mikil opinber meðmæli, svo kunnugt sje, en hins vegar hefir mjer borist fjöldi áskorana úr öllum kjördæmum landsins og einróma óskir um, að það fái fram að ganga. Hæstv. forsrh. (JM) hefir ekki borið sitt stóra frv. um ríkislögreglu fram í vetur, enda mun hann ekki treysta sjer til að blása lífi í það. Það er því að líkindum dauðadæmt um tíma og eilífð. Hinsvegar geri jeg ráð fyrir að koma með frv. í líka átt og í fyrra einu sinni á ári, á meðan jeg á sæti á Alþingi, ef það gengur ekki fram áður. Og það geri jeg vegna þess, að mjer er ljóst, að hjer liggur á bak við svo merkileg hugsjón, að hún á það skilið að vera borin fram til sigurs. Þó að ýmsir vilji, af vanmætti þó, vekja ótrú á þessu máli, játar þó allur fjöldinn, að hjer sje um þá nauðsyn að ræða, sem framtíð sveitanna og landsins yfir höfuð byggist á. - Jeg skal t. d. geta þess, að áhrifamikill embættismaður, sem er andstæðingur minn í landsmálum, sagði í haust, að það yrði að kaupa fólkið til þess að vera kyrt í sveitunum, eða koma þangað heim aftur nokkru af þeim fjölda, sem útgerðin hefir sogað til sín og gengur nú atvinnulaus á mölinni. Sú skoðun ryður sjer meir og meir til rúms, að framtíð landsins velti á ræktun sveitanna. Þessvegna verður þjóðfjelagið að hlynna að því, að sveitirnar verði vistlegri og byggilegri. Eins og hv.þdm. rekur minni til, var frv. mitt í fyrra í dálítið öðru formi. Nú hef jeg ráðist í að bera það fram í tveim frv., og er þetta sá hlutinn, sem fjallar um, hversu fjár ber að afla til byggingar- og landnámssjóðsins. Á þskj. 101 er gerð grein fyrir tilgangi þessa frv. og lagt til, að tekinn sje upp hátekjuskattur og eignaskattur, í líkingu við það, sem Englendingar kalla „Supertax“. Það, sem aðallega vakti mótbyr í fyrra hjer í hv. deild, var, að þeir, sem greiða áttu skatt af tekjum sínum og eignum og með því bera kostnaðinn af ræktun landsins, urðu að greiða skattinn af höndum, hvort sem áraði fyrir þeim vel eða illa. Jeg færði þá fram sem rök fyrir þessari skoðun minni, að eins og skattamálum landsins er nú háttað, þá er gengið jafnhart eftir sköttum hjá almenningi, án nokkurs tillits til þess, hvernig áraði. T. d. þektist engin ívilnun um tollana, allir yrðu jafnt að greiða þá, þó afkoma almennings væri á öllum svið- um mjög slæm. En til þess nú að mæta þessum mótbárum, sem búast mátti við, að stinga mundu aftur upp höfðinu, sá jeg, að heppilegra mundi vera að breyta þessu á þá leið að gera úr því hreinan og beinan gróðaskatt (Supertax), þ. e. m. ö. o., að þeir, sem hafa tekjur yfir eitthvert ákveðið lágmark, greiða ákveðið hundraðsgjald í sjóðinn, sömuleiðis þeir, sem eiga eignir, sem virtar eru yfir ákveðna lágmarksupphæð. Með þessu er ekki hægt að segja, að skatturinn komi hart niður í vondu ári, því hann greiðist því aðeins, að um raunverulegar tekjur og eignir sje að ræða. Hinsvegar má vel vera, að finna megi heppilegri skattstiga, en þann, sem jeg hefi komið með í 3. gr. frv. Annars virðist mjer ekki úr vegi að benda hv.þdm. á það, að þó að við tækjum upp gróðaskatt, þá er það ekkert einsdæmi. Í því atriði þykir mjer hlýða að nefna fáein atriði úr síðustu fjárlögum Englendinga. Árið 1925 námu tollar og óbeinir skattar um 240 milj. £, beinu skattarnir 430 milj., tekjuskattur 262 milj. og gróðaskattur eða „Supertax“ um 63 miljónum sterlingspunda. Nú eru að vísu ólíkar ástæður okkar og Englendinga og tölurnar að því leyti ekki sambærilegar. En þó að efnamismunurinn sje mikill, sýnir þetta þó, að þessi mikla fjármálaþjóð hefir gróðaskatt. Stóreignamenn á Englandi greiða þannig ekki aðeins venjulegan tekjuskatt, heldur einnig hátekjuskatt. Og ef hæstv. stjórn teldi sjer skylt að vera á móti þessu frv. um gróðaskatt, af því að hún er íhaldsstjórn, þá skal jeg benda henni á það, að henni mundi sæma fullvel að fara að dæmi Englendinga í þessu efni. En það var einmitt Íhaldsstjórnin á Englandi, sem stóð að fjárlögum þar 1925. Þá vil jeg minna á það, að áður fyr á stríðsárunum var hjer settur gróðaskattur, sem fjell niður, þegar tekjuskattslögin voru sett 1921. En við umræður þess máls, á þingi 1921, kom það í ljós, að þau lög eru mjög væg á hærri tekjum, og er enda alment álit, að svo hafi líka verið. Að síðustu skal jeg víkja að því atriði, hversvegna mjer finst einmitt þessi tegund skatta eiga að mæta þeirri tegund eyðslu, sem hjer er til ætlast. Það er kunnugt, að eftir síðustu kosningar voru lögð fyrir þingið og samþykt með nærri einróma samþykki allra þingmanna nokkur skattalög, sem gengu æði nærri pyngju því nær allra landsmanna, þar á meðal lögin um verðtoll og lög um 25% gengisviðauka á tollum. Þessi skattur hefir dregið ríkissjóði drjúgt og átt mestan þátt í því að rjetta fjárhag hans, en jafnframt er gengið mjög nærri öllum þorra gjaldenda, svo sjálfur fjrh. (JÞ) talar nú um, að slaka verði á klónni, þegar talað er um ný útgjöld. Jeg álít, að í hvert skifti sem efnt er til nýrra útgjalda, eins og t. d. berklavarnalagannna, þá verði um leið að sjá fyrir nýjum tekjum. Því það er ekki nóg að sýna fram á þörf fyrir eyðslu, það verður jafnframt að sjá fyrir tekjum til þess að mæta eyðslunni. Jeg hefi nú gert það sennilegt, að ekki muni auðvelt að koma á nýjum sköttum samskonar og verðtollinum 1924. Sú leið hefir nú verið reynd til þrautar. En þar sem nú megnið af tekjum ríkissjóðs er fengið með sköttum, sem nálega hvíla jafnþungt á öllum, án tillits til efna og ástæðna, þá er auðsjeð, að þeir menn sleppa tiltölulega vel, sem miklar tekjur hafa. Og þar sem nú er farið að reka höfuðatvinnuveginn, útgerðina, í stærri og stærri stíl ár frá ári, þá hefir löggjafinn tæplega við að fylgja þeirri þróun eftir. Þegar hjer voru fyrst sett lög um tekjuskatt 1877, þá voru þeir menn svo fáir, sem miklar tekjur höfðu, að ekki þótti taka því að hafa skattstigann hækkandi, svo að um munaði. Nú hefir stóreignamönnum fjölgað, og sömuleiðis hafa risið hjer upp stóratvinnufyrirtæki, sem rekin eru af útlendum mönnum að sumu leyti. Jeg er ekki í vafa um það, að t. d. síldarverksmiðjurnar, sem sumar hafa rakað saman miklu fje, borga nú minna en vera ætti. En eftir þessu frv. koma þær til með að greiða allmikið af þessum nauðsynlegu útgjöldum. Hjer er ekki um annað að gera en að styðja býlafjölgun og ræktun landsins með fje frá þeim mönnum og fyrirtækjum, sem mestar hafa tekjur og meiri eignir eiga en allur fjöldinn af landsmönnum, og nú sleppa að margra áliti óþarflega ljett við skatta til ríkisins. Ennfremur álít jeg, að eðlilegt samband sje á milli ræktunar og hátekjuskatts. Því það, sem nú er að gerast í þjóðfjelaginu, er þetta: Stórfyrirtæki, eins og t. d. síldarverksmiðjur, bjóða fólkinu með hverju ári meira og meira kaup og hafa á þann hátt dregið til sín fólkið úr sveitunum, og með vinnu þess fólks safna þær nú gróða sínum. Það virðist því eðlilegt, að stórfyrirtækjum, sem bygð eru að miklu leyti á vinnu þessa fólks, sem fátæk sveitabýlin hafa alið upp, gefist nú kostur á því að gjalda þá skuld. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara um málið fleiri orðum, en geri það loks að till. minni, að frv. verði, að þessari umr. lokinni, vísað til fjhn.

Fjármálaráðherra (JÞ): Út af þessu frv., sem hjer liggur fyrir á þskj. 101, um gróðaskatt, skal jeg taka það fram, að jeg tel það alls ekki tímabært nú, að ætla að auka með nýjum skattaálögum tekjur ríkissjóðs. Þegar af þeirri ástæðu er jeg á móti þessu frv. Og þar sem sú ástæða ein er nógu gild, þá finn jeg ekki ástæðu til þess að gera grein fyrir því, sem jeg kann að hafa á móti frv. í einstökum atriðum, ef á annað borð gæti verið um það að ræða að lögleiða nýja skatta. En það álít jeg, að ekki geti legið fyrir eins og nú er ástatt, og það hygg jeg líka, að hv.þdm. sje ljóst. Sje jeg því ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um frv. þetta.

Flm. (Jónas Jónsson) Það þarf ekki langt mál til þess að svara ræðu hæstv. fjrh. (JÞ). Hann lýsti yfir þeirri persónulegu skoðun sinni, að það ætti ekki að leggja nú á aukna skatta. Jeg tók það fram áður, þótt það hafi farið fram hjá hæstv. fjrh. (JÞ), að þó þetta frv. yrði samþykt, þá getur ekki komið til mála, að neinn maður, sem er lítið fjáður, borgi þennan skatt. Hann fellur ekki á aðra en þá, sem breitt bak hafa fjárhagslega. Jeg tek það svo, er hæstv. fjrh. (JÞ) gengur út og vill ekki heyra svar mitt, að hann viðurkenni, að hann telji ekki málstað sinn neitt bættan með frekari umræðu um málið. En jeg vil benda á það, að hæstv. fjrh. (JÞ) var með því að leggja á þjóðina þunga skatta 1924, þó þá væri hið ískyggilegasta útlit, og fylgdu honum flokksmenn hans þá. Þetta sama þing hefir því átt þátt í því að leggja þungan skatt á efnalitla gjaldendur, þegar þess þurfti. En sá skattur, sem hjer ræðir um, kemur niður æðimikið betur en hinir fyrri skattar, sem þetta þing hefir samþykt. Jeg vil enn fremur benda á það, að líkur eru til, að hæstv. fjrh. (JÞ), eða einhver af hans hvötum, leggi fyrir þingið frv. um járnbrautarlagningu austur í sveitir. Jeg get vissulega ekki annað en lýst ánægju minni yfir þessu, og ef hæstv. fjrh. (JÞ) væri hjer viðstaddur, mundi jeg lýsa samúð minni með þessari viðleitni að bæta samgöngur við austursveitirnar. En ef hæstv. fjrh. (JÞ) þorir að leggja fje ríkisins í það að leggja járnbraut austur á suðurláglendið, en er hinsvegar á móti því, að býlum sje fjölgað í sveitunum, þá er það ljóst, að hann botnar í raun og veru ekkert í járnbrautarmálinu. því það er áreiðanlegt, að við höfum ekki ráð á að leggja járnbraut handa þeim einum, sem nú búa á suðurláglendinu. En við, sem trúum á breytingu á því ástandi, sem nú er, getum af þeirri ástæðu ekki annað en litið járnbrautarhugmyndina sem einn lið í þeirri þróun búnaðarins í þessum sveitum, sem við trúum, að geti orðið í nálægri framtíð, ef rjett er að farið. En á undan járnbrautinni þarf að koma fjölgun fólks á þessum stöðvum, en til þess þarf aukna ræktun og bygging landsins. Jeg get ekki annað en látið í ljósi mína djúpu hrygð yfir því, að hæstv. fjrh. (JÞ) skuli ekki skilja aðallínurnar í þýðingarmesta umbótamáli samtíðarinnar.