Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það var 12. október, að frv., sem ég flutti um fiskimálanefnd og útflutning, var vísað til hv. sjútvn. Og 17. okt. var einnig öðru frv., sem ég flutti um bann gegn botnvörpu veiðum í Faxaflóa, vísað til þessarar sömu n: Nú er, eins og hv. þdm. sjá, liðinn æði langur tími síðan hv. sjútvn. var falin meðferð þessara mála, og þykir mér nú ekki lengur við það hlítandi að bera mig ekki upp við hæstv. forseta í því efni, að hann beiti áhrifum sínum gagnvart sjútvn., þannig að hún skili þessum málum frá sér. Ef svo fer, að þessu þingi verði lokið fyrir jól, þá er orðinn mjög naumur tími til stefnu til afgreiðslu mála, og þess vegna full þörf á, að tekin sé úr sú stífla, sem orðið hefur í vegi þessara frv. í sjútvn. - Vil ég þess vegna mælast til þess við hæstv. forseta, að hann beiti áhrifum sínum í þá átt, að n. skili nú fljótlega þessum málum frá sér.



Út af fyrirspurn hv. þm. Borgf. get ég skýrt frá því, að frv. hans um störf fiskimálanefndar og annað frv. um sama efni frá hv. 2. þm. S.-M. hafa verið til meðferðar jafnhliða í sjútvn., því að þau eru um svipað efni. Og þau frv. voru send nú um mánaðamótin bæði til ýmissa aðila til umsagnar og þar með til Fiskifélagsins og Sambands ísl. frystihúsaeigenda og fiskimálanefndar og Sambands ísl. fiskframleiðenda. Það hefur nú ekki komið umsögn um frv., nema frá Fiskifélaginu, og eftir það hefur n. á tveimur fundum haft til meðferðar frv. hv. 2. þm. S.-M. En það er vitanlegt, að ef þingið gerir eitthvað í því máli, sem þessi frv. bæði eru um, þá verða þau að vera til meðferðar sameiginlega, því að þau fjalla um sama efni. Sjútvn. er búin að ganga frá því, að hún getur ekki fallizt á frv. hv. 2. þm. S.-M. óbreytt, en ákvörðun hefur ekki verið tekin um frv. hv. þm. Borgf. um þetta efni. Annað, sem hv. þm. Borgf. spurði um, var viðvíkjandi frv, um bann gegn botnvörpuveiði í Faxaflóa. Þetta frv. sendum við í sjútvn. fyrir h. u. b. mánuði síðan til ýmissa aðila, og þar á meðal til fiskideildar háskólans, því að þetta er náttúrlega mál, sem þarf að fá úrslit, sem styðst við vísindi og reynsluþekkingu. Og við sendum þetta þess vegna til tveggja aðila, annars vegar til fiskideildarinnar, eins og ég gat um, og ætluðumst til þess að fá umsögn Árna Friðrikssonar fiskifræðings um það. Og við sendum frv. líka til Landssambands útvegsmanna. Um þetta frv. hafa, því miður, ekki fengizt neinar umsagnir. En hitt er satt, að eftir umsögnum er ekki hægt að bíða endalaust, og n. verður að taka ákvörðun um þetta mál, án þess að fá þessar umsagnir, ef þær koma ekki, umsagnir, sem þó var æskilegt og alveg nauðsynlegt að fá.



Eins og hv. form. sjútvn. reyndar tók fram, er það engan veginn gild ástæða til þess að hefta framgang mála í n., þótt einhverjir aðilar, sem leitað hefur verið umsagnar frá, vanræki eða hirði ekki um að gefa þá umsögn, og það er vitanlega alveg óframbærilegt að bera slíkt fyrir sig, enda viðurkenndi hv. form. sjútvn., að svo væri. Ég vil segja það viðvíkjandi frv. um fiskimálan., markaðsleit o. fl., að það virðist hafa dregizt nokkuð lengi hjá n. að senda þetta frv. til umsagnar þeirra aðila, sem hv. form. sjútvn. minntist á, þar sem hann segir, að það hafi verið um mánaðamótin okt. og nóv., en frv. var vísað til n. 12. okt. Þegar n. taka ákvarðanir um að senda mál til umsagnar, er venjulega talið sjálfsagt að gera það á fyrsta stigi mála í n., en ekki að láta það dragast svo lengi sem hér hefur átt sér stað, og sérstaklega þegar það er notað sem ástæða fyrir langri meðferð n. á máli, að ekki hafi borizt umsagnir um mál frá þeim aðilum, sem það hafi verið sent til umsagnar. - Nú hefur hv. form. sjútvn. lofað skjótri afgreiðslu þessara mála frá n., og verður við það að sitja, þó að illt sé, hve dregizt hefur um afgreiðslu þessara mála í n.



Herra forseti. Ég hef náttúrlega ekki neinu verulegu við að bæta það, sem ég sagði áðan. Það er sjálfsagt, að n. verður að láta þessi mál fá afgreiðslu. En ég vil geta þess, án þess að það sé umkvörtun, að það er hlaðið svo miklum störfum á suma sjávarútvegsnefndarmenn, að það hefur gengið stórkostlega illa að fá þá saman til starfa í n., og í dag mætti aðeins einn maður á fundi í n., og ég veit, að hinum nefndarmönnunum var ætlað af þinginu annað verk á sama tíma og þannig fleira en eitt verk í einu. En viðkomandi frv. um fiskimálan. er það að segja, að það er kannske ekki eins auðhlaupið að afgreiðslu þess og hv. þm. Borgf. heldur, því að þetta mál var hjá milliþn. í sjávarútvegsmálum í næstum tvö ár, og það var mikill ágreiningur um málið, og við erum í mjög miklum vanda staddir um lausn þess. Og í sjútvn. eru einmitt þrír sömu menn og voru í milliþn. í sjávarútvegsmálum.

Frsm. (Jón Sigurðsson) : Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess, að landbn. hefur flutt hér brtt. í tilefni af þeim umr., sem urðu hér við þessa umr. áður en henni var frestað. Vænti ég, að þessi till. sé svo orðuð, að menn geti sætt sig við fyrri brtt. n. eins og hún verður með þessari breyt.



Herra forseti. Mig langar til að fá upplýsingar hjá hv. frsm. landbn. um það, hvað hann eða hv. landbn. á við með orðunum: „umfram heimilisþarfir“ í brtt. á þskj. 234, þar sem talað er um vatns- og jarðhitaréttindi. Það eru nú orðin til nokkur býli hér á landi, þar sem lifað er eingöngu á jarðrækt í sambandi við heitt vatn. Og þessir staðir þurfa mikið vatn, og sumir þeirra hafa mjög mikið vatn. Sumir þeirra hafa meira en hektara undir gleri og hitalögnum. - Ég get hugsað mér, að það geti orðið talsvert umdeilt mál, hver hitaþörfin er fyrir heimili, þegar um það er að ræða, hvað miða skuli hér við í sölunni. Og þó að þetta sé álitið ljóst, þá er það þó ekki svo ljóst til tekið hér, að að gagni komi, þegar til framkvæmda kemur í lífinu.

Frsm. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Frv. þessi um skólamál voru flutt í öndverðu af meiri hl. menntmn. Eftir 1. umr. hefur n. svo rætt frv. þessi ýtarlega, og nú liggur fyrir nál. um eitt þeirra, þ. e. frv. um skólakerfið sjálft og fræðsluskylduna, og er nál. á þskj. 223 og eru þar þrjár brtt., sem n. flytur. Auk þess liggja fyrir brtt. við frv. á þskj. 230 frá hv. þm. A.-Sk., og mun ég ekki ræða þær fyrr en hann hefur gert grein fyrir þeim hér. Um efni þessa frv. get ég verið fáorður. Það var skýrt svo ýtarlega af hv. frsm. n. við 1. umr., að þar er litlu við að bæta. Í fám orðum sagt er ætlazt til þess, að skólakerfi landsins skiptist í fjögur stig, barnafræðslu, gagnfræðastig, menntaskóla- og sérskólastig og svo háskólastig. Og einn meginkostur þessa frv. og annarra frv., sem frá mþn. í skólamálum hafa komið, er sá að samræma skólakerfið í landinu, en á því hefur verið mikill misbrestur að undanförnu. - Önnur meginbreyt. með þessu frv. er sú að lengja fræðsluskyldualdurinn um eitt ár. Nú er barnafræðsluskyldan frá 7 ára aldri til 14 ára aldurs, og er ætlazt til þess, að barnafræðslan styttist um eitt ár að ofan og verði frá 7 til 13 ára aldurs, en svo bætist við tveggja ára skólaskylda sem nám í unglingaskóla, miðskóla eða gagnfræðaskóla. Raunverulega skólaskyldan lengist því um eitt ár með þessari tilhögun. Það er eðlilegt, að mönnum verði á að spyrja, hvern aukinn kostnað mundi leiða af lögfestingu þessara nýju fræðslulaga. Meginkostnaðurinn mundi náttúrlega koma af þeim auknu unglinga- og fræðsluskólum, sem upp risu samkv. þeim. Í frv. eða grg. um gagnfræðanám er leitazt við að gera því nokkur skil, hver aukning á kennaraliði og skólastofum yrði nauðsynleg með þessari breyt. Þar er gert ráð fyrir, að eftir þessum breyt. yrði vegna stóraukins nemendafjölda, nemendafjöldinn mundi aukast um þrjú þús. nemendur, sbr. bls. 12 í því þskj., þörf á 120 kennurum í viðbót og 100 kennslustofum í skólunum. Þegar reiknað er með núverandi kaupi kennara, eins og það er lögfest í launal., og byggingarkostnaði við skólahús, þá er bert, að kostnaðurinn mundi verða ákaflega mikill af þessari tilhögun. En eftir því, sem fræðslumálastjóri hefur upplýst menntmn. um, hefur sú breyt. orðið á síðan mþn. í skólamálum samdi þessi frv. og gerði þessa grg., að ég ætla, að kostnaðaraukinn muni nú ekki vera nema líklega um 40% af því, sem þar var gert ráð fyrir. Sú hefur nefnilega orðið, raunin á, eins og gert var ráð fyrir af mþn. og bent var á hér í framsögu, að frv. þessi væru fyrst og fremst lögfesting á þróun, og jafnvel þó að þau væru ekki samþ., mundi þróunin leiða til þess, að flestallir unglingar í landinu leituðu sér framhaldsmenntunar. M. ö. o., þessi kostnaður, sem af breyt. á fræðslul. stafaði, mundi koma hvort sem væri. Eftir upplýsingum fræðslumálastjóra er reynslan orðin þessi, að nemendaaukningin í þessum framhaldsskólum hefur aukizt svo, að nú er ekki talan 3000, eins og gert var ráð fyrir, að nemendaaukningin mundi verða, heldur 1800. Þarna frá vill svo fræðslumálastjóri draga um 600 nemendur í sveit og smærri þorpum, sem mundu fá skyldunám sitt á vegum barnaskólanna án verulegs aukakostnaðar, þannig að raunverulega mundi ekki þurfa að reikna með nemendafjölgun meiri en 1200 og sennilega 40 til 48 fleiri kennurum. Það er náttúrlega nokkrum erfiðleikum bundið að gera sér glögga grein fyrir því, hver kostnaður yrði af þessu. En ég vil þó benda á, að ef miðað er við 48 nýja kennara með 4 þús. kr. grunnlaun hver, þá mundi það ásamt verðlagsuppbót, eins og hún nú er, verða rúmlega 1.200.000 kr. á ári. Það má svo gera ráð fyrir öðrum rekstrarkostnaði en kennaralaunum um helmingi þeirrar upphæðar, eða rúml. 600 þús. kr., og samtals yrði það þá 1800000 kr. á ári, kennaralaunin og annar kostnaður, miðað við þessar nýju upplýsingar frá fræðslumálastjóra. Ég vil nú benda á það, að það er almennt litið svo á, að þessi aukna unglingafræðsla mundi koma smám saman og það jafnvel á næstu árum, þróun tímanna virðist vera í þá átt. Ég vildi rétt aðeins, af því að ég hef heyrt á ýmsum, að þeim blöskraði kostnaðurinn við þetta, leggja fram hér þessar upplýsingar, þó að það sé ákaflega erfitt að gera sér nokkra nákvæma áætlun um kostnað við framkvæmd þessa nýja skólakerfis. Ég skal þá víkja að brtt., sem fyrir liggja. Fyrsta brtt. er við 4. gr. frv., 4. málsgr. Þar er í frv. sett fram sú regla, að gagnfræðaskólar séu 4 ára skólar, en að fræðslumálastjóra sé heimilt að leyfa gagnfræðaskólum í sveit að veita aðeins tveggja ára fræðslu að loknu unglingaprófi. Svo er það hugsað, að unglingafræðslan í sveit verði í sambandi við barnaskólana án verulegs aukins kostnaðar, en að héraðsskólar, sem nú eru, og aðrir hliðstæðir skólar, sem upp koma þar, veittu gagnfræðakennslu, svo að það þyrfti ekki að lögfesta nema skóla til þess að veita unglingakennslu. N. þótti rétt að snúa þessu við, þannig að meginreglan í sveit væri sú að hafa aðeins tveggja ára gagnfræðaskóla, en þó heimild til þess að veita undanþágu frá þessu, ef forráðamenn gagnfræðaskóla óska þess, þannig að þá yrðu gagnfræðaskólar í sveit þriggja til fjögurra ára skólar. 2. brtt. n. er við niðurlag 4. gr. frv., þar sem rætt er um réttindi, sem gagnfræðapróf veitir, og er tekið fram í frv., að það sé „til náms í þeim sérskólum, er þess prófs krefjast, og til starfs við ýmsar opinberar stofnanir.“ Þetta þótti nokkuð óákveðið orðalag, og leggur n. til, að því verði breytt þannig, að í stað orðanna „til starfs við ýmsar opinberar stofnanir“ komi: „til starfs við opinberar stofnanir, eftir því sem lög og reglugerðir ákveða.“ Og er æskilegt, að að því verði stefnt, að við opinberar stofnanir verði það sett að skilyrði til ýmissa starfa, að menn hafi lokið gagnfræðaprófi. Þetta er hins vegar ómögulegt á þessu stigi að útlista nánar í frv., en verður að koma í l. um einstakar stofnanir eða reglugerðum, sem forráðamenn stofnananna mundu setja. Loks er í brtt. n. gert ráð fyrir þeirri breyt., að á eftir 10 gr. komi ný 11. gr., um það, hvenær l. komi til framkvæmda. Í frv. er nú ekkert ákvæði um þetta. Hins vegar er gert ráð fyrir því í frv. um gagnfræðanám, að þau l., ef það frv. verður samþ., skuli verða komin til fullra framkvæmda eigi síðar en 1950. Nefndinni þótti réttara að taka þetta gildistökuákvæði inn í sjálft frv. um skólakerfið, en þótti jafnframt rétt að ætla nokkru lengri tíma til þess að þetta nýja skólakerfi kæmist til framkvæmda, og er efni þessarar brtt., 2. liður, það, að 1. öðlist þegar gildi og skuli koma til framkvæmda á árunum 1946 til 1952, eftir því, sem fræðslumálastjórn ákveður í samráði við hlutaðeigandi fræðsluráð. Nú er bersýnilegt, að ekki er hægt að fyrirskipa, að öll þessi l. komi til framkvæmda þegar í stað, því að e. t. v. verður hörgull á nægu kennaraliði og hörgull á nægum skólahúsum. Sums staðar vilja menn kannske fá lengri frest til þess að koma á skólaskyldu eftir þessum frv. Og þetta er ætlazt til, að fræðslumálastjórnin hafi í hendi sinni og eftir atvikum í samráði við fræðsluráð í hverju héraði. Eru þannig ætluð sjö ár til þessa. Sé ég ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta mál að sinni. Ég vænti þess, að brtt. menntmn. verði samþ.



Herra forseti. Eins og fram er tekið í nál., sem prentað er á þskj. 223, hef ég áskilið mér rétt til þess að fylgja og flytja frekari brtt. við þetta mál en n. öll stendur að og prentaðar eru á nefndu þskj. Í samræmi við þetta hef ég leyft mér að bera fram sérstaka brtt. á þskj. 230. Það er efni þeirrar brtt., að öll börn og unglingar séu fræðsluskyld á aldrinum 7–15 ára, en þó geti fræðsluráð ákveðið, að fræðsluskylda í einu eða fleiri skólahverfum innan fræðsluhéraðsins skuli aðeins ná til 14 ára aldurs, ef hlutaðeigandi skólanefnd óskar þess. Það er nú öllum ljóst, sem um þetta mál hafa fjallað, og verður það æ ljósara, því meira sem um það er hugsað, að það er ómögulegt að ætlast til þess að hrundið verði í framkvæmd á næstunni eða allra næstu árum að fullu því, sem gert er ráð fyrir í þessum till., sem mþn. hefur samið. Það eru margar hindranir á þeirri leið. Það vantar skólahús á mörgum stöðum. Það vantar kennara, a. m. k. sérkennara í ýmsum greinum, og fleira getur jafnvel komið til álita í því sambandi. Þess vegna er það öllum ljóst, að það verður að veita nokkra undanþágu frá því, a. m. k. fyrsta kastið, að framkvæma þetta skólakerfi til fullrar hlítar. Og það felst í þessari brtt. minni og er að þessu leyti í samræmi við það, sem öll n. hefur staðið að og fram kemur m. a. í 2. tölul. þeirra brtt., sem n. flytur óskipt. En svo er annað, sem kemur til greina í þessu en skortur á kennurum og á skólahúsum. Í þessu frv. og þeim frv., sem fylgja í kjölfar þess, er gert ráð fyrir því, að kennslu sé skipt í tvo meginþætti, þegar barnaprófi er lokið, þ. e. bóknámsdeild og verknámsdeild. Og ég hef það í huga, að það séu allmikil líkindi til þess, jafnvel þó að húsnæði fyrir allan nemendafjöldann verði til staðar, í ýmsum skólahverfum, að það muni enn um stund skorta mjög á, að fullnægjandi tæki og fullnægjandi skilyrði verði fyrir hendi til þess að veita unglingum mögulegt að stunda verknám. Það mun verða miklu erfiðara um vik, a. m. k. til sveita, að fullnægja því ákvæði um allan aðbúnað en þó að geta tekið unglingana til náms. Þetta þurfum við líka að hafa í huga við afgreiðslu þessa máls. Mitt álit er, að við þurfum að ganga svo frá málum, að meðan þessi skilyrði eru ekki fyrir hendi, þó að húsnæði sé fyrir hendi, þá séu ekki allir unglingar, sem ekki hafa löngun til bóknáms, hnepptir í skyldufræðslu og verði að ljúka bókfræðinámi vegna skorts á tækjum til verknámsdeildar. Vegna þessa vildi ég hafa undanþáguheimildina nokkuð rýmri en n. stendur öll saman um, þar sem til er tekinn viss árafjöldi, þangað til þetta á að koma til framkvæmda að fullu. Þriðja atriðið í þessu, sem felst í brtt. minni, er það, að þar sem fólkið sjálft, sem að skólunum stendur, hefur ekki áhuga á því að bæta við skyldunámi fyrir unglingana að svo miklum mun sem frv. að öðru leyti gerir ráð fyrir, þá þykir mér eðlilegt, að löggjafinn gangi nú svo frá þessu a. m. k. nú, þegar hann er að lögleiða þetta, að það liggi fyrir, að það sé nokkur heimild í l. til undanþágu frá þessu, sem tekið er fram í frv. um skólaskyldualdurinn, ef eindreginn vilji væri fyrir því í einhverjum skólahverfum að láta ekki skyldunám ná nema til 14 ára aldurs. Mér finnst eðlilegt, að skólanefndir og fræðsluráð, sem eru eins konar menntamálan. héraðanna, hafi úrskurðarvald um þetta. Þær eru fulltrúar fólksins í þessum málum, þær bera ábyrgð gagnvart fólkinu sjálfu. Þá finnst mér sú ákvörðun, sem þessar n. taka sem fulltrúar fólksins í sveitunum um þetta atriði, eigi að vera byggð á þeim vilja, sem fyrir hendi er á hverjum stað. Þó að þetta yrði lögfest og brtt. mín samþ., þá er engin hindrun lögð í veg þess, að allir unglingar, sem þess óska, geti átt kost á þessari fræðslu heima fyrir og skólarnir taki á móti hverjum þeim, sem vill halda áfram námi þar, heldur er aðeins verið að fyrirbyggja það, að nemendur séu nú þegar skuldbundnir svo, að þeim sé engrar undankomu auðið, hvernig svo sem viðhorf fólksins sjálfs er heima í héruðunum. Nú kynnu ýmsir að segja, að með þessu stefni ég að því, að engar framfarir verði í raun og veru, engu verði við bætt frá því, sem nú er um fræðsluna, þar sem skólaskylda sé nú lögbundin til 14 ára aldurs. En þegar vel er að gáð, er víst, að þessu er ekki svo farið. Það er vitanlegt, að sú hugsun hefur vakað á bak við lögfestingu þessa frv., að svipaðar kröfur verði gerðar um barnapróf og nú er, þó að það sé ekki beint fram tekið í frv. Sú hugsun, sem þarna er á bak við, er það, að sú námsskrá, sem fræðslumálastjórnin setur, verði svipuð um barnaprófin, sem nú eiga að fara fram um 13 ára aldur, eins og nú er við 14 ára aldur samkv. eldri l. Þó kemur þarna til viðbótar nokkurt framhaldsnám. Þessi till. mín brýtur því ekki í bága við þá meginstefnu, sem mörkuð er með þessu frv. og mþn. hefur gengið frá. Og meira að segja hefur mþn. talið æskilegt, að lögboðin yrði námsskylda til 16 ára aldurs, en jafnframt tekur n. fram, að hún vilji ekki standa að því að gera skýlausa kröfu um það nú þegar, heldur telur hún eðlilegt, að þetta yrði framkvæmt smátt og smátt í samræmi við þá þróun, sem yrði í þessum málum. Mþn. segir m. a. á einum stað í grg., að það sé aðgæzluvert að fylgja slíkri þróun og sé það heillavænlegra en að eingöngu sé um valdboð að ræða: „Lífið sjálft á að prjóna sér haminn.“ Það er einmitt þetta, sem ég hef í huga með brtt. minni, að lífið sjálft prjóni sér haminn, að Alþ. gangi ekki lengra en þar er til tekið um að ákveða skyldunám nú þegar. Hitt fyndist mér mjög geta komið til álita, og ég vænti, að sú framkvæmd verði á höfð, að þetta verði athugað t. d. að nokkrum árum liðnum. Í rauninni er það líka tæplega rétt fyrir löggjafann að ákveða vissar skyldur, áður en ríkisvaldið treystir sér til að hafa þau skilyrði fyrir hendi, að hægt sé að fylgja þeim skyldum í framkvæmd. Með þessum orðum vildi ég aðeins skýra það, að í brtt. minni felst ekki frávikning frá þeirri stefnu, sem mörkuð er í þessum málum, heldur aðeins nokkuð rýmri heimild til undanþágu en veitt er í sameiginlegri till. menntmn.

Frsm. (Gunnar Thoroddsen) : Hv. þm. A.-Sk. flutti í menntmn. fyrst till. um það, að skólaskyldualdur yrði óbreyttur frá því, sem nú er, 7–14 ár, en þó yrði, eins og í frv., gert ráð fyrir heimild fyrir sveitarfélög, með samþykki fræðslumálastjóra, til að ákveða skólaskyldualdur til 15–16 ára. Meiri hl. menntmn. gat ekki fallizt á þetta, og flutti þá hv. þm. A.-Sk. till. þá, sem fyrir liggur, um að ákveða að vísu fræðsluskyldu til 15 ára, en heimila þó fræðsluráði að ákveða, að fræðsluskylda nái aðeins til 14 ára aldurs, ef hlutaðeigandi skólanefnd óskar þess. Meiri hl. n. hefur ekki getað fallizt á þessa röksemd, og vildi ég með nokkrum orðum skýra, hvernig á því stendur. Ég held, að það hafi verið einróma álit mþn. og meiri hl. menntmn. þessarar d., að stefna bæri að því að styðja betur unglingafræðsluna en nú er gert og tryggja það þar með, að hver og einn unglingur í landinu fengi betri menntun en verið hefur að undanförnu, og af þeim ástæðum var farið út á þessa braut, að hækka fræðsluskyldualdurinn um eitt ár. Ef hins vegar farið yrði út á þá braut að gera þetta aðeins að heimild, þá er allsendis óvíst, hvernig það yrði í framkvæmd í ýmsum héruðum. Að vísu vil ég taka það fram, eins og ég benti á í fyrri ræðu minni, að þróunin virðist benda í þá átt, að allur meginþorri unglinga njóti framhaldsnáms án þess að lagaboð komi til, en við teljum, að hitt sé þó öruggara, að til þess að geta veitt almenningi meiri og öruggari menntun sé þetta gert að skyldu. Hv. þm. vildi benda á, að það væri rétt að byggja þetta á þeim vilja, sem fyrir hendi væri á hverjum stað, og láta því yfirstjórn skólamála á hverjum stað ráða þessu. Þetta er einmitt það, sem löggjafinn hefur ekki viljað fallast á áður. Löggjafinn hefur einmitt ákveðið skólaskylduna um allt land án tillits til þess, hvort ein einstök skólanefnd teldi þörf á skólaskyldu í miklu smærri mæli en nú er, og það er auðvitað vegna þess, að löggjafinn hefur litið svo á, að menntun þjóðarinnar væri svo stórkostlegt mál, að það yrði að lögbjóða sérstakt lágmark, sem hver maður ætti að hljóta að menntun, það gæti ekki farið eftir vilja einstakra skólanefnda eða fræðsluráða. Nú er í frv., eins og er í gildandi l., undanþáguheimild fyrir sveitirnar til að ákveða, að skólaskyldan hefjist ekki fyrr en um 10 ára aldur, það er í frv. um fræðslu barna. En til þess að veita þá undanþágu er skilyrðislaust nauðsynlegt að fræðslumálastjórnin samþ. það, þ. e. 3. gr. frv. um fræðslu barna, en alls ekki ætlazt til þess, að skólan. hafi það á sínu valdi að samþ. það. Ef ætti að ganga inn á þá hugsun, sem vakir fyrir hv. þm. A.-Sk., væri nær að veita undanþáguheimild um unglinga á síðasta aldursári með samþykki fræðslumálastjórnar. Hitt er ógerlegt, að láta það í hendur skólan. og fræðsluráðs á hverjum stað. Ég vil benda á það, að mþn. í skólamálum leitaði sér upplýsinga og álits hjá kennurum, skólastjórum og skólanefndum um land allt bæði um það, á hvaða aldursári þeir teldu, að skólaskyldualdurinn ætti að byrja, og einnig hvar ætti að enda. Þetta álit liggur nú fyrir í grg. fyrir þessu frv., sem hér er til umr., og þar kemur það fram, að meginþorrinn af öllum þessum skólastjórum og skólan. hefur lagt til, að fræðsluskyldan yrði ekki lægri en til 15–16 ára. Það eru aðeins örfáir, sem vildu binda skólaskyldualdurinn til 14–15 ára, og enginn við 14 ára aldur. Sumir lögðu til, að miðað væri við 15 ára aldur, aðrir 15–16 og 16 ára. Þeir, sem lögðu eitthvað af þessu til, eru 112 af 126 kennurum, en að því er skólan. snertir, 632/3 af 74. Hér virðist farið eftir vilja fólksins. Þar hefur yfirgnæfandi meiri hl. þessara manna óskað eftir því, að skólaskylda yrði ekki miðuð við lægri aldur en 15 ára. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta öllu frekar, en vildi aðeins láta fram koma þær ástæður, sem legið hafa til grundvallar því, að ekki var hægt að ganga inn á till. hv. þm. A.-Sk. í nefndinni.

Páll Þorsteinsson. Mér finnst sú tilvitnun, sem hv. þm. Snæf. bar fram úr grg. mþn., um vilja hennar fyrir því að hækka skólaskyldualdurinn nú þegar, sýna einmitt það, að það er síður en svo ástæða til að amast við till. minni, því að ef þessi vilji er fyrir hendi heima í héraði, þá verður skólaskyldan vitanlega framkvæmd ekkert síður þó að till. mín verði samþ. Í öðru lagi vildi ég leiða athygli hv. frsm. og annarra hv. þm. að því, að það er ekki fordæmalaust í löggjöfinni, að það sé veitt undanþága frá því að fullnægja til hlítar skólaskyldu alls staðar á landinu. Vildi ég í því efni benda á það, sem raunar kom fram hjá hv. þm. Snæf., hvernig þetta hefur verið framkvæmt um skólaskyldu frá 7–10 ára aldri skólaskyldra smábarna. Þegar fræðslulögin voru sett 1907, var ákveðin skólaskylda frá 10–14 ára aldri fyrir öll börn í landinu. Þá var gert ráð fyrir því, að heimilin önnuðust smábarnakennsluna frá 7–10 ára. Þróunin hefur orðið sú, að löggjafinn hefur smáfikrað sig áfram með þessa framkvæmd skólaskyldunnar fyrir þessa aldursflokka nemenda. Með l. frá 1926 mun hafa verið gefin heimild fyrir kaupstaði til að koma á skyldufræðslu fyrir þessa aldursflokka nemenda, en þegar l. voru endurskoðuð 1936, þá mun þetta fyrst hafa verið fært inn sem skylda, en þá með þeirri undantekningu, að heimilt sé að veita skólahverfum í sveitum undanþágu frá því. Þannig hefur löggjafinn tekið á þessum málum hingað til, og þannig hefur þróunin verið um ákvörðun skólaskyldunnar ofan frá. Þá verð ég að benda hv. frsm. á það, að hann fór beinlínis rangt með eitt atriði, sem hann vitnaði í, og mun hann sannfærast um það, ef hann kynnir sér það betur. Undanþáguheimildin, sem er í gildandi l. um það, að börn frá 7–10 ára aldri þurfi ekki skilyrðislaust að sækja skóla í sveitum, var og er í höndum fræðsluráðanna í þeim l., sem nú gilda, og skólan. eiga að gera till. um það, en fræðsluráð að ákveða, svo að það kemur ekki í hendur fræðslumálastjórnar. Þannig er till. mín einmitt í samræmi við þetta. Þá vildi ég aðeins benda á það, þó að það sé ekki alls kostar sambærilegt við þetta mál, að í ýmsum stórmálum, sem veita fólkinu mikil réttindi, hefur löggjafanum þótt eðlilegt að fylgja svipuðum leiðum og ég legg til í brtt. minni. Er þá skemmst að minnast á þingið 1943. Þá ákvað löggjafinn að koma á ákvæðum um sjúkrasamlög með þeim hætti, að fólk í sveitum skyldi beinlínis greiða atkv. um það, hvort það vildi stofna sjúkrasamlög. Þetta er ekki alls kostar sambærilegt, en ég bendi á þetta sem dæmi, undanþágan var færð út þar eftir vilja fólksins um þau réttindi, sem verið er að skapa því til handa og það á að búa við. Ég man svo ekki eftir neinu sérstöku í sambandi við þetta smávægilega atriði, sem ég þarf að taka fram að svo stöddu.



Það eru aðeins nokkur orð út af þeim ummælum hv. þm. A.-Sk., að valdið til þess að veita undanþágu frá núgildandi fræðslul. sé í höndum fræðsluráðanna. Það er í rauninni rétt, en hitt er þó engu síður rétt að fræðslumálastjórnin hefur haft vald til að grípa fram í og fyrirskipa fræðsluskyldu, ef það kemur í ljós, að börn í skólahverfinu hafa ekki fengið þá uppfræðslu, sem sæmileg er talin. Varðandi það meginágreiningsmál, sem hér er á ferðinni, langar mig til að undirstrika nokkuð frekar en gert hefur verið, að mþn. í skólamálum hefur kynnt sér ákaflega rækilega hug þeirra manna, sem hafa hugsað og hugsa um skólamálin í landinu. N. hefur sent öllum kennurum landsins og öllum skólan. fyrirspurnir út af frv. og m. a. spurt sérstaklega greinilega um það atriði, hvar þessir aðilar telji, að fræðsluskyldan ætti að enda. Ég vil benda hv. þm. á að athuga vel þá skýrslu, sem er að finna á bls. 17 í þessari grg. Þar kemur í ljós, að af 712/9 skólan., sem svara, eru aðeins 8, sem vilja nefna lægri fræðsluskyldualdur en 15 ára. Síðan koma 22, sem nefna ákveðið 15 ár, 13, sem segja 15–16 ára, 282/3, sem segja 16 ára. Með öðrum orðum, 632/3 eru ofan við þennan aldur. Hér var því farin sú leið af mþn. að taka það lágmark, sem fullt samkomulag virtist um, að þetta ætti að ná til. En eigi að síður er gefin heimild til þess að ganga inn á þá braut, sem mjög verulegur hluti skólans vill, að lengja skólaskyldualdurinn til 16 ára. Þetta virðist mér vera að taka fullt tillit til þeirrar þróunar, sem hefur verið að gerast í landinu og að nokkru leyti orðin er. Hitt er svo rétt hjá hv. þm. A.-Sk. að það eru ýmis vandkvæði á að framkvæma þessi l. í skjótri svipan, og fyrir því er gert í þeirri brtt., sem menntmn. er sammála um, að gera ráð fyrir, að l. komi til framkvæmda á árunum 1946–1952, eftir því sem fræðslumálastjórnin ákveður í samráði við hlutaðeigandi fræðsluráð. Slík ákvörðun er ekki tekin fyrr en ríkið er tilbúið að fullnægja skyldum sínum á hverjum stað. Er svo ekki ástæða til að orðlengja meira um þennan ágreining, sem var innan menntmn. N. er öll sammála um að vilja stuðla að framgangi frv. og framgangi brtt., sem fyrir liggja, þó að einn nm. vilji ganga þetta lengra í brtt.

Frsm. (Gunnar Thoroddsen) : Það er aðeins eitt atriði, sem ég vildi svara hv. þm. A.-Sk. Hann vildi halda því fram, að ég hefði farið rangt með. Ég taldi, að þó að skólaskylda væri nú miðuð við 7 ára aldur, væri heimilt að veita undanþágu allt upp í 10 ára aldur bæði samkv. gildandi l. og einnig samkv. 3. gr. frv. um fræðslu barna. Þar segir svo: „Nú sækir skólan. í sveit um, að skólaskylda hefjist ekki í skólahverfi hennar fyrr en við 8, 9 eða 10 ára aldur, og getur fræðslumálastjórn þá veitt undanþágu að fengnum meðmælum námsstjóra.“ En ummæli hans um þetta virðast byggð á misskilningi. Hins vegar er það rétt, eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram, að í gildandi l. er ætlazt til, að fræðsluráð veiti þetta leyfi, en fræðsluráð gefur ekki fullnaðarúrskurð, - fræðslumálastjóri getur hvenær sem er tekið fram fyrir hendur þess bæði samkv. frv. og gildandi l., þannig að því er slegið föstu, að fræðslumálastjórnin ákveði þessa undanþágu. En samkv. till. hv. þm. er ætlazt til, að fræðsluráð ásamt skólan. gefi fullnaðarúrskurð um þetta atriði.



Út af þeirri brtt., sem fyrir liggur á þskj. 230, frá hv. þm. A.-Sk., hafa tveir aðrir nm. í menntmn., hv. þm. Snæf. og hv. 8. þm. Reykv., látið orð falla um það í ræðum sínum, að ákvæði frv. um fræðsluskyldu væru sett, að því er mér skildist, m. a. eftir till. frá miklum meiri hl. skólan. í landinu, þeirra er svöruðu fyrirspurnum um málið. Það kom hins vegar ekki fram, hvað margar skólan. hefðu svarað spurningunni um þetta og hvað margar hefðu látið málið afskiptalaust. En ég sé ekki, að það út af fyrir sig séu nein rök á móti því, að samþ. sé brtt. á þskj. 230, því að ef þetta er þannig, að fleiri skólan. í landinu vilji heldur hafa ákvæðin eins og þau eru í frv., þá má gera ráð fyrir því, að það yrði ekki mikið um þessar undanþágur eða takmarkanir á fræðsluskyldu, sem gert er ráð fyrir í brtt. á þskj. 230. En þrátt fyrir það, þó að þetta sé þannig, að það yrði ekki eftir þessu farið nema á nokkrum stöðum, þá finnst mér öll sanngirni mæla með því, að það sé hægt fyrir þau fræðsluráð, sem það vilja, að haga þessu svo sem lagt er til í þessari brtt. Það er nú ýmislegt fleira í sambandi við þetta frv., sem ástæða væri til að víkja að, en eitt atriði er það þó einkum, sem ég vildi minnast á. Í 4. gr. frv. er talað um unglingaskóla, miðskóla og gagnfræðaskóla, og þar er fram tekið að því er miðskólana snertir, að aðeins próf úr bóknámsdeild þeirra veiti rétt til inngöngu í menntaskóla og aðra sambærilega skóla. Það er gert ráð fyrir, að þessum skólum sé skipt í tvær deildir, bóknámsdeild og verknámsdeild, eftir því á hvort námið er lögð meiri áherzla. Út af fyrir sig er ekkert um það að segja, þó að það sé fram tekið um þann rétt, sem próf úr þessum skólum veitir. En ekkert ákvæði er hér um þau réttindi, sem próf úr verknámsdeild veita. Hér er aðeins minnzt á þau réttindi, sem próf úr bóknámsdeild veita til framhaldsnáms, en hvergi getið um réttindi þeirra, sem taka próf í verknámsdeild, eða a. m. k. hef ég ekki komið auga á það, en sé svo, þá vildi ég óska upplýsinga um það frá hv. frsm.



Herra forseti. Eins og kemur fram í grg. með þessu frv., þá er það flutt samkv. beiðni hreppsnefndaroddvitans í Öxarfjarðarhreppi. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um það. Þetta er ekkert stórmál, en getur þó verið dálítið þýðingarmikið fyrir suma hreppa á landinu, þar sem mikið er af hreppavegum. Og í Öxarfjarðarhreppi er mikið af þeim. Það gjald, sem nú er greitt af hverjum verkfærum karlmanni í sveit til endurbóta á hreppavegum, er nú heimilt að hafa hæst 5 kr. á mann, en var fyrst 2 kr. Þetta fyrirkomulag er orðið mjög úrelt. Upphaflega var þetta vinnukvöð, þannig að hver verkfær karlmaður skyldi vinna einn dag kauplaust að endurbótum á hreppavegum á ári. Síðar var þessu breytt þannig, að menn gátu leyst sig frá þessari kvöð með því að borga 2 kr. gjald, sem síðar var hækkað í 5 kr., og þetta mun hafa verið venjulegt dagkaup, fyrst 2 kr. og síðar 5 kr. En eins og allir sjá, er þetta eftir núgildandi peningaverði orðið svo lágt gjald, að það skiptir í raun og veru ákaflega litlu, hvort gjaldið er greitt eða ekki. En þó svo færi, - sem ég þó vona, að ekki verði, - að hv. þm. samþ. ekki þetta frv., þá held ég, að það væri réttara að fella gjaldið alveg niður, því að það borgar sig varla að innheimta gjald, sem af hverjum manni nemur ekki nema 45–50 mínútna vinnu. Það verður lítið unnið fyrir það. Þetta er ákaflega einfalt mál, og ég vona, að hv. þm. fallist á að heimila hreppsn. að ákveða hreppavegagjaldið fyrir eitt ár í senn, samkv. því, sem lagt er til í þessu frv., þar sem það á við. Það eru að vísu til hreppar á landinu, þar sem engir hreppavegir eru og þess vegna er þetta haft í heimildarformi, en ekki ákveðið þannig, að það sé skyldugreiðsla, því að ekki er miðað við, að þetta verði skylda annars staðar en þar, sem hreppsn. sjá ástæðu til þess að leggja þetta gjald á. Ég veit t. d. um einn hrepp í Mýrasýslu, þar sem enginn hreppavegur er til, og það væri ósanngjarnt að ákveða, að hreppsbúar þar borguðu hátt hreppavegagjald. Þess vegna er þetta í heimildarformi. - Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta, en óska þess, að þessu máli verði að lokinni umr. vísað til hv. samgmn.