Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 10. þm. Norðaust., Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur, um að hún verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu, María Hjálmarsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Borist hafa bréf frá eftirtöldum ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá félags- og barnamálaráðherra við fyrirspurn á þskj. 1074, um þá sem búa ekki í húsnæði skráðu í fasteignaskrá, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur; á þskj. 1136, um aðgerðaáætlun byggðaáætlunar, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur. Frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra við fyrirspurn á þskj. 1163, um samninga samkvæmt lögum um opinber fjármál, frá Birni Leví Gunnarssyni. Loks frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra við fyrirspurnum á þskj. 710, um birtingu alþjóðasamninga, frá Andrési Inga Jónssyni, og á þskj. 1142, um aðgerðaáætlun byggðaáætlunar, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur.

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, ef þörf krefur, og að um það sé samkomulag.

Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, félags- og barnamálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.

Forseti. Komið hefur fram að Atlantshafsbandalagið sé reiðubúið að leggja 12–18 milljarða kr. í uppbyggingu innviða á Suðurnesjum og að um sé að ræða borgaralega innviði sem munu nýtast samfélögunum þar mjög umtalsvert. Það hefur líka komið fram að Vinstrihreyfingin – grænt framboð standi í vegi fyrir því að af þessu verði, sem hljómar ákaflega sérkennilega í ljósi þess að við erum aðilar að NATO og greiðum þangað peninga á hverju ári. Hvers vegna vill Vinstrihreyfingin – grænt framboð ekki fá fjármagn til baka? Ég tala nú ekki um núna þegar atvinnuleysi er eins og það er á Suðurnesjum, nærri 30% í Reykjanesbæ. Hvernig getur Vinstrihreyfingin – grænt framboð leyft sér að koma í veg fyrir þann viðsnúning sem myndi fylgja svona verkefni sem skapa mun hundruð starfa? Hvers vegna hefur VG þessa afstöðu í ljósi þess að Ísland er aðili að NATO? Leyfir flokkurinn sér að láta pólitísk innanflokksviðhorf til Atlantshafsbandalagsins ráða hér för og fórna með því hundruðum starfa á Suðurnesjum? Í öðru lagi spyr ég: Hvernig gerist þetta? Hvernig kom Vinstrihreyfingin – grænt framboð eða hæstv. forsætisráðherra í veg fyrir að af þessu yrði? Ég sá haft eftir hæstv. ráðherra í Morgunblaðinu að ekki hefði verið neinn sérstakur þrýstingur á þetta mál umfram önnur. Hvernig ber að skilja það? Er sem sagt mikill þrýstingur í öllum málum eða var enginn sérstakur þrýstingur í þessu máli? Hvers vegna þá þessi niðurstaða? Spurningarnar eru: Hvers vegna, á hvaða forsendum og hvernig gerði hæstv. forsætisráðherra þetta?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn sem er mikilvægt að komi fram í þinginu í dag, einmitt sökum þeirra frétta sem fluttar hafa verið af þessu máli. Í fyrsta lagi hefur því verið haldið fram að Vinstrihreyfingin – grænt framboð standi gegn þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Ég hef ekki séð nein rök færð fyrir þeirri staðhæfingu og minni þar á að í kjölfar yfirlýsingar sem íslensk stjórnvöld undirrituðu með bandarískum stjórnvöldum árið 2016, þar sem boðuð var ákveðin uppbygging á Keflavíkurvelli og í kjölfar hennar sameiginlegur skilningur stjórnvalda á árinu 2017 um það hvað sú uppbygging skyldi snúast um, hefur staðið yfir á Keflavíkurvelli uppbygging fyrir 12 milljarða kr. Sýnir það ekki að Vinstrihreyfingin – grænt framboð stendur við þær ákvarðanir sem teknar eru og byggjast á mati á varnarhagsmunum sem fram fór í kjölfar þeirrar yfirlýsingar sem gefin var út 2016? Það sem hér er rætt um eru hugmyndir um viðbótarframkvæmdir á þessu svæði. Engar formlegar viðræður hafa átt sér stað milli íslenskra stjórnvalda og Atlantshafsbandalagsins um þær framkvæmdir. Þetta eru hugmyndir sem hæstv. utanríkisráðherra lagði fram til umræðu í tengslum við fjáraukalög sem unnin voru með miklu hraði. Þá segi ég og ítreka það sem ég hef áður sagt: Ákvörðunum um utanríkispólitík og varnarhagsmuni ber ekki að rugla saman við efnahagsaðgerðir þegar Íslendingar standa í efnahagsþrengingum sem ég hefði talið að hv. þingmaður væri mér sammála um að við værum í öllum færum um að geta staðist algjörlega án utanaðkomandi aðstoðar á borð við þessa. Svona ákvörðun hlýtur alltaf að teljast utanríkispólitísk og byggjast á sameiginlegu mati aðila á varnarhagsmunum.

Herra forseti. Mér þykir sérkennileg þessi tilraun hæstv. forsætisráðherra til að gera lítið úr þessu máli og nánast kalla þetta einhverja hugaróra hæstv. utanríkisráðherra eða einhverjar hugmyndir hans og vangaveltur í tengslum við viðbrögð við efnahagsástandinu. Ég og fjölmargir aðrir þingmenn vorum löngu búnir að heyra af þessum áformum, þessum áhuga Atlantshafsbandalagsins áður en hæstv. utanríkisráðherra setti þetta inn í þá vinnu sem hæstv. forsætisráðherra nefndi. Sá áhugi hefur legið fyrir, vilji til að koma hér í stórfellda uppbyggingu sem myndi skila hundruðum starfa á Suðurnesjum sem er sannarlega þörf á núna og því spyr ég: Má skilja hæstv. ráðherra sem svo að ef þetta gerist nógu formlega eða með réttum leiðum fyrir ráðherrann þá muni hæstv. forsætisráðherra ekki standa í vegi fyrir verkefninu, ekki koma í veg fyrir að ríkisstjórnin afgreiði það, eða með hvaða hætti hefur hæstv. forsætisráðherra komið í veg fyrir að málið fengi framgang til þessa? 

Herra forseti. Hér kem ég og svara mjög skýrt fyrirspurn hv. þingmanns og segi það sem satt er, að engin formleg samtöl hafa átt sér stað milli íslenskra stjórnvalda og Atlantshafsbandalagsins um þessa uppbyggingu. Er ég að gera lítið úr spurningu hv. þingmanns? Nei. Ég er hins vegar ekki sammála þeirri nálgun að utanríkispólitískar ákvarðanir eigi að taka út frá sjónarmiðum um efnahagsuppbyggingu og atvinnuuppbyggingu. Mér finnst ekki góður bragur á því þegar við Íslendingar ræðum hagsmuni okkar í varnarsamstarfi við önnur ríki. Við fylgjum þeirri þjóðaröryggisstefnu sem Alþingi hefur samþykkt eins og ég fór yfir í fyrra svari. Ég bendi hv. þingmanni á að áhættumat er í undirbúningi fyrir Ísland sem mér finnst mikilvægt að við byggjum allar ákvarðanir okkar í þeim efnum á. Það áhættumat mun liggja fyrir þinginu í haust og er unnið af undirbúningshópi þjóðaröryggisráðs. Við þurfum að vanda okkur þegar um er að ræða jafn mikilvæg mál og þjóðaröryggi Íslendinga.

Herra forseti. Ég er á svipuðum slóðum og var rætt hér á undan. Ég ætla þá að taka hæstv. ráðherra einmitt á orðinu og ekki blanda saman í þetta sinn efnahagslegum ávinningi og varnarhagsmunum. Ég hef margspurt hæstv. ráðherra vitandi það að Vinstri græn eru algjörlega á móti vestrænni samvinnu og á móti veru Íslands í NATO en ég hef verið fullvissuð um það, m.a. hér í þessum þingsal, að þrátt fyrir það muni forsætisráðherra, sem formaður þjóðaröryggisráðs, beita sér fyrir því að fylgja eftir þjóðaröryggisstefnu okkar, muni fylgja því eftir að þjóðaröryggisstefnunni sé framfylgt. Samkvæmt lögum á þjóðaröryggisráðið einmitt að hafa eftirlit með framkvæmd varnarstefnunnar. Jafnframt á ráðið að meta ástand og horfur í öryggis- og varnarmálum. Hæstv. ráðherra upplýsti hér að hæstv. utanríkisráðherra hefði komið með þessa hugmynd inn á borð ríkisfjármálanefndar. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra, formann þjóðaröryggisráðs okkar Íslendinga, sem hefur ákveðnum skyldum að gegna, hvort forsætisráðherra hafi ekki alveg örugglega tekið þessa hugmynd inn í þjóðaröryggisráðið og fengið það til þess að meta einmitt horfur og ástand í öryggis- og varnarmálum og það hvort þessar hugsanlegu uppbyggingarframkvæmdir í Helguvík myndu ekki undirstrika og byggja undir varnarhagsmuni Íslands. Tók hæstv. forsætisráðherra sem formaður þjóðaröryggisráðs þessa hugmynd utanríkisráðherra í þá veru að fara í uppbyggingu á hafnarmannvirkjum í Helguvík, sem getur vissulega stutt betur við okkar varnarhagsmuni, lengra sem formaður þjóðaröryggisráðs?

Herra forseti. Nú er það svo, eins og fram kom í máli mínu, að sú tillaga sem hér um ræðir eða hugmynd var til umræðu í tengslum við fjáraukalög sem unnin voru í miklu hraði. Eins og kom mjög skýrt fram í svari mínu við fyrirspurn hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar er þetta ekki ákvörðun sem er tekin með þeim hætti. Svona ákvarðanir ber að ígrunda vel. Hæstv. utanríkisráðherra óskaði ekki eftir því að þetta yrði tekið til skoðunar í þjóðaröryggisráði en ef áfram verður unnið að slíkum hugmyndum þá munu þær að sjálfsögðu verða teknar þar og metnar í samhengi við þjóðaröryggisstefnu okkar og áhættumat. Ég hef lagt á það mikla áherslu sem formaður þjóðaröryggisráðs að við séum að vinna samkvæmt þjóðaröryggisstefnu. Þess vegna er verið að undirbúa áhættumat sem raunar var tekið til endurskoðunar vegna heimsfaraldursins sem núna gengur yfir og er svo sannarlega öryggisógn á kannski stærri skala en við höfum séð áður, í langa tíð. Við þurfum að meta hvernig til að mynda varnir okkar eru gagnvart slíkri öryggisógn. Það er nefnilega þannig, og það veit hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir mjög vel, að áhættumat fyrir Ísland snýst ekki eingöngu um uppbyggingu hernaðarmannvirkja heldur snýst það um að meta raunverulegar ógnir í samtíma. Í þjóðaröryggisstefnunni er reynt að fara yfir þessar mismunandi ógnir og áhættumatinu er ætlað að leggja mat á það hver raunveruleg áhætta fyrir Ísland sé og við hljótum að taka ákvarðanir út frá því mati. Hv. þingmaður heldur því fram að Vinstrihreyfingin – grænt framboð sé á móti vestrænni samvinnu en ég átta mig ekki alveg á því hvað hún á við. Ef hún er að vísa til Atlantshafsbandalagsins er það rétt en við leggjumst svo sannarlega ekki gegn samvinnu við önnur vestræn ríki. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt 

Virðulegur forseti. Það er ekkert launungarmál lengur að að mínu mati er núna vegið að vestrænni varnarsamvinnu. Við sjáum að innanbúðarmál stjórnarflokkanna koma m.a. í veg fyrir að þjóðaröryggisráð fjalli um þá hagsmuni sem tengjast uppbyggingu hafnarmannvirkja í Helguvík. Það hlýtur að leiða til þess að við ályktum að stjórnarsáttmálinn sjálfur hindri lögbundna framkvæmd þjóðaröryggisráðs. Það er ekki hægt að álykta neitt annað þannig að ég er bara orðin mjög vantrúuð á öll þau orð sem voru sögð hér í salnum um að forsætisráðherra myndi fylgja eftir þjóðaröryggisstefnunni. Það er verið að grafa undan grundvellinum að vestrænu varnarsamstarfi, það er ekki talað skýrt og ríkisstjórnin með Sjálfstæðisflokkinn innan borðs talar ekki skýrt í þessum efnum. Það er áhyggjuefni, ekki bara fyrir Suðurnesjamenn sem þurfa skýr svör frá ríkisstjórninni heldur landsmenn alla 

Herra forseti. Ég ætla að líta svo á að ályktunarhæfni hv. þingmanns sé fremur á borði hinna skapandi greina. Það að segja hér að ég komi í veg fyrir að mál séu tekin til umfjöllunar í þjóðaröryggisráði vegna einhvers konar innanflokkshagsmuna eru mjög alvarleg orð - og ekki sönn. Það er einfaldlega þannig. Að sjálfsögðu ef til einhverra slíkra framkvæmda kemur - ef - því að eins og ég hef ítrekað sagt hafa engar formlegar viðræður átt sér stað um það, eru þær að sjálfsögðu ræddar á vettvangi þjóðaröryggisráðs. Sú umræða byggist á því áhættumati sem þjóðaröryggisráð er að láta vinna. Ég hefði haldið að hv. þingmaður væri mér sammála um að við ættum að vanda vinnubrögð okkar í þessum málum, að við ættum ekki að horfa á þau út frá efnahagslegum forsendum heldur einmitt út frá hinni víðtæku þjóðaröryggisstefnu sem Alþingi samþykkti á sínum tíma.

Virðulegur forseti. Ég ætla samt að tala um varnarmál, bara önnur varnarmál. Ég ætla að taka til varnar fyrir eldri borgara og öryrkja sem því miður eru í þeirri dæmalausu stöðu í dag að þegar þeir þurfa að leysa út lyf þurfa þeir að borga fyrir þau með raðgreiðslum með tilheyrandi kostnaði eða smálánum. Er boðlegt að leyfa svona hlutum að ganga? Hvers vegna er staðan svona slæm? Vegna þess að við erum búin að búa til stórfurðulegt kerfi. Við erum búin að búa til kerfi þar sem er verðtrygging á lán íbúða en á sama tíma búum við til styrki í almannatryggingakerfinu sem eru gjörsamlega óverðtryggðir. Tilteknar tölur eru settar inn og frá 2009 til dagsins í dag hefðu bifreiðastyrkir til mikið fatlaðra einstaklinga í hjólastólum hækkað, eða átt að hækka, um 426.000 kr., 40%. Það er rýrnunin. Það kostar að fyrir einstaklinginn sem þarf nauðsynlega bifreið, er búinn að selja sína bifreið, er búinn að kaupa sér aðra og bíður eftir því að leysa hana út, hækkaði viðkomandi bifreið vegna gengislækkunar um 1,5 milljónir. Ef þessi styrkur hefði verið verðtryggður væri hann búinn að hækka um 2 milljónir á þessu tímabili þannig að afgangur væri 500.000 kr. Ég spyr hæstv. félags- og barnamálaráðherra: Er einhver stefna hjá ríkisstjórninni að segja við fólk: Við ætlum að styrkja ykkur um lyf, bifreiðar og rekstur bifreiða en við ætlum að setja ákveðna krónutölu inn í þetta og leyfa henni að rýrna svo þannig að ekkert verði úr henni? Þá getur fólk ekki nýtt sér þennan styrk. Verða einhverjar breytingar þarna á?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er alveg hárrétt sem þingmaðurinn bendir á, greiðslur úr almannatryggingum vegna framfærslu, örorkulífeyrir og lífeyrir til eldri borgara, eru bundnar vísitölu og hækka ár hvert en þeir fjármunir sem renna til annarra þátta hafa ekki verið bundnir vísitölu neysluverðs eða almennum verðlagshækkunum. Það hefur verið föst krónutala í frumvarpi til fjárlaga ár hvert og hún hefur ekki verið vísitölutengd. Ég veit ekki hversu lengi þetta hefur verið svona en ég get upplýst þingmanninn um að við erum í samtali við hagsmunasamtök fatlaðs fólks um styrki til kaupa á bifreiðum. Það er aðeins breytingum háð, sumir styrkir hafa hækkað fyrir einhverju síðan en það er lengra síðan aðrir hafa hækkað, einkum á stærri bílum. Við erum að skoða þetta. Upplýsingar voru teknar saman fyrir mig í framhaldi af fundi sem ég átti með hagsmunasamtökum fatlaðs fólks til að ræða þetta og hvort ekki sé ástæða til að bregðast við með einhverjum hætti. Þetta er svarið við þeirri spurningu. Varðandi það hvort það sé stefna ríkisstjórnarinnar að þessir liðir séu almennt ekki vísitölutengdir er það fjármagn sem við ákvörðum í fjárlögum ár hvert bundið ákveðinni krónutölu. Við höfum hins vegar ákveðið, og það er jákvætt, að það sem rennur inn í gegnum almannatryggingakerfið, m.a. í formi örorkulífeyris, er bundið vísitölu. Hins vegar þyrfti að taka umræðu um hvort jafnframt væri skynsamlegt að binda aðra þætti vísitölu. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um það að svo stöddu. Þess vegna erum við með sértækum hætti að skoða bifreiðastyrkina sem þingmaðurinn nefndi í fyrirspurn sinni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en samt svarar þetta ekki því vegna þess að við vitum nú þegar að fullt af bótum og styrkjum, eins og lyfjastyrkir, rekstur bifreiða og annað, hækkar ekki neitt, þar af leiðandi lækka þeir. Hækkun í krónutölum er ekki sett inn á hverju ári sem er gífurlega ósanngjarnt. Ég er búinn að sjá dæmi frá 2009. Þetta er búið að vera í ríkisstjórn eftir ríkisstjórn. Þið horfið á þetta eins og þetta sé náttúrulögmál. Þetta er það ekki. Þarna er verið að klekkja á fólki. Það er auðvitað ömurlegt, það er ekki til neitt ömurlegra. Þetta eru eldri borgarar og öryrkjar sem eru að leysa út lyfin sín út og þurfa að borga á raðgreiðslum eða jafnvel taka smálán. Þetta getur ekki gengið upp og það er okkur til háborinnar skammar að við skulum láta þetta viðgangast, ekki bara í ár heldur undanfarin ár.

Virðulegur forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, þetta er ekki vísitölutengt og tekur þar af leiðandi ekki verðlagsbreytingum. Það er hins vegar mjög jákvætt að lífeyririnn sjálfur sé vísitölutengdur og taki sjálfkrafa breytingum ár hvert. Þess vegna sagði ég í fyrra svari mínu að við værum að skoða m.a. bifreiðastyrkina hvað þetta snertir. Við höfum átt í viðræðum við bæði ÖBÍ og Sjálfsbjörg um það og það er til skoðunar í samstarfi ráðuneytisins við Tryggingastofnun.

Herra forseti. Sveitarfélögin hafa ekki farið varhluta af heimsfaraldri Covid-19 frekar en aðrir í samfélaginu. Það er ljóst að þau eru misvel í stakk búin til að takast á við þetta áfall sem þar að auki bitnar mishart á þeim. Mig langar til að benda sérstaklega á stöðu þeirra fjölmörgu námsmanna sem hvorki fá störf í sumar né eiga rétt á atvinnuleysisbótum, einnig þá einstaklinga sem hafa verið í málamyndaverktöku og eiga því ekki rétt á atvinnuleysisbótum. Það er því viðbúið að ásókn í fjárhagsaðstoð sveitarfélaga snaraukist. Margir uppfylla ekki skilyrði fyrir önnur úrræði og geta því ekki annað en leitað á náðir sveitarfélaganna. Of margir passa ekki í kassann. Fjárhags- og fjárfestingaráætlanir margra sveitarfélaga eru því í uppnámi og ekki víst að þau geti sinnt nauðsynlegri grunnþjónustu, tryggt framfærslu íbúa sinna, hvað þá lagst í miklar framkvæmdir til að styðja við atvinnustig og efnahagsumsvif í nærumhverfinu. Sem dæmi var atvinnuleysi í apríl um 28% á Suðurnesjum. Það er búist við að atvinnuleysi fari upp í 50% í Vík í Mýrdal og að ástandið verði litlu skárra í Skaftárhreppi. Sveitarstjórinn í Bláskógabyggð hefur lýst grafalvarlegri stöðu þar og svipuð staða er uppi víða á Suðurlandi. Atvinnuleysi mældist 27% í apríl á Höfn í Hornafirði sem tekur á sig hrun ferðamannaþjónustu ofan á loðnubrest og lélegt ástand á humri. Skútustaðahreppur er í vandræðum og svona mætti fara hringinn í kringum landið. Hæstv. sveitarstjórnarráðherra hlýtur að finna til ábyrgðar, bæði gagnvart bókhaldi sveitarfélaga en ekki síður íbúum þeirra sem lenda óhjákvæmilega í framfærsluvanda. Mig langar því að spyrja hann: Hvernig hyggst hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra styrkja og styðja sveitarfélögin til að mæta þessu áfalli?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina um stöðu sveitarfélaganna. Ég bað Byggðastofnun um að greina sérstaklega áhrif ferðaþjónustunnar á atvinnustigið og þar með tekjustreymi þessara sveitarfélaga allra. Níu sveitarfélög komu langverst út þessari greiningu sem var birt nýlega og var til umfjöllunar um helgina. Það eru fimm sveitarfélög á Suðurlandi, þrjú á Suðurnesjum og eitt í Norðausturkjördæmi og hv. þingmaður nefndi þau. Þau eru mjög háð ferðaþjónustunni. Ég hef átt samtöl við þó nokkur þessara sveitarfélaga og við vorum í svo ágætri stöðu að vera í sérstöku verkefni með Suðurnes. Það var reyndar sprottið upp frá annarri sviðsmynd, vaxtarverkjunum vegna þess að þessi svæði hafa vaxið umtalsvert á síðustu árum. Á sama tíma höfum við hafið samtal við Samband íslenskra sveitarfélaga til að greina stöðuna núna og þróun næstu mánaða. Staðan er einfaldlega þannig að m.a. vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar til þessa er staða einstaklinganna betri en ella væri. Sveitarfélögin hafa áhyggjur af haustinu eða inn í veturinn og ég deili þeim áhyggjum. Það er mikilvægt að við verðum þá með lausnir. Við höfum fengið inn óháðan aðila til að stýra vinnu ríkisvaldsins með sambandinu, Gunnar Haraldsson, og niðurstaða þeirrar vinnu mun liggja fyrir eftir fjórar, fimm vikur. Þá verður komið líkan um það hvernig staðan er mismunandi. Hún er gríðarlega mismunandi eftir sveitarfélögum. Það er rétt hjá hv. þingmanni að einhver þeirra sveitarfélaga sem hún nefndi munu ekki komast í gegnum þetta nema með sértækum stuðningi 

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir svörin. Það er gott og ég veit að þessi samtöl eru í gangi og þessi greiningarvinna er í gangi. En ég fékk kannski ekki svar við spurningunni um stuðnings- og fyrirhugaðar aðgerðir, verða þær sértækar? Mér heyrðist það á ráðherra. Hvort þetta verði þá sértækar aðgerðir í þágu einstakra sveitarfélaga sem virkilega þurfa þess með eða hvort þetta verði almennar aðgerðir fyrir sveitarfélögin öll í landinu. Ég veit að námsmenn hafa gríðarlegar áhyggjur, þau störf sem þegar hefur verið úthlutað til námsmanna um allt land í gegnum sveitarfélögin eru ekki næg og hef ég áhyggjur af því vegna þess að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er mjög naum. Ég held að framfærsluvanda íbúa á þeim svæðum sé kannski ekki nægilegt að laga með haustinu heldur þurfi það að koma til strax.

Virðulegur forseti. Ég ætla að svara skýrar einmitt með aðgerðirnar. Mér finnst skipta mestu máli að við náum núna niðurstöðunni um greininguna og stöðuna og m.a. í samtali við þessi sveitarfélög þær leiðir sem eru skynsamlegastar á hverjum stað áður en við förum að greina frá þeim aðgerðum. Ég sé fyrir mér að þær geti verið almennar vegna þess að það eru jú öll sveitarfélög sem glíma við þennan vanda, það eru hins vegar tiltekin sveitarfélög sem glíma við miklu stærri vanda en önnur og við sjáum líka fyrir okkur sveitarfélög sem hafa skilað umtalsverðum afgangi á liðnum árum og munu, bara alveg eins og ríkisvaldið, komast í gegnum þetta með því að taka lán og verða svo á sama stað eftir tvö ár. Slík samfélög eru til og það er ekki hægt að ætlast til þess að ríkissjóður eða framtíðarsamfélagið haldi uppi öllum eins og ekkert hafi gerst. Það verða allir að takast á við þennan vanda en sumir geta það ekki án þess að fá sérstaka aðstoð og mér finnst alveg koma til greina í tilviki þessara sveitarfélaga að þau fái einhvers konar sértæka aðstoð  
            

Herra forseti. Fyrir þinginu liggur frumvarp um breytingu á lögum um pakkaferðir, endurgreiðslur með inneignarnótu. Fleiri lönd hafa lagt drög að svipaðri leið en eru nú frá að hverfa í meira og minna mæli. Þetta er stórt og fordæmisgefandi mál, stenst jafnvel ekki stjórnarskrá. Nú hafa a.m.k. tveir viðskiptabankar lagt orð í belg og telja þetta óráð. Framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar segir hins vegar að þetta sé fín leið hjá ráðherra og að það sé afleitt ef þetta mál fuðri upp í pólitískum smjörklípuslag eins og hann kallar það. Málið er hins vegar ekki svona einfalt, virðulegur forseti. Þetta er líka neytendamál og lýtur að því að verja hagsmuni og rétt einstaklinga og fjölskyldna, frjáls viðskipti og félagslegan rétt. Hver eru áformin hjá ríkisstjórninni í þessu máli? Á að verja fjölskyldur og heimili, sem dæmi hópa eldri borgara og ungmenna sem búa sig undir útskriftarferð, afmælisferðir og hvaðeina, venjulegt fólk? Þessir hópar hafa lagt mikið undir. Lætur ríkisstjórnin það gott heita að ferðaskrifstofur haldi bótalaust eftir peningum viðskiptavina í þeirri viðleitni að skapa sér viðunandi lausafjárstöðu? Ég geri alls ekki lítið úr því. Hvaða tryggingu hafa viðskiptavinir með inneignarnótu í höndunum fyrir því að staða ferðaskrifstofa verði eitthvað burðugri eftir nokkra mánuði? Má ekki ganga út frá því sem vísu að fjárskuldbindingar þeirra verði ærnar eftir sem áður, þ.e. þeirra sem enn verða starfandi? Sjö hafa þegar lagt upp laupana. Herra forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra neytendamála hvort ásetningurinn sé að halda frumvarpi þessu til streitu eða leita annarra leiða eins og dæmi eru um í kringum okkur. Ég spyr líka: Hversu miklar eru þessar fjárhæðir sem viðskiptavinum ferðaskrifstofa er ætlað að lána vaxta- og verðbótalaust í allt að eitt ár? Hversu miklir peningar liggja þarna inni? Er eingöngu um íslenska ferðamenn að ræða eða ná skuldbindingar ferðaskipuleggjenda einnig að einhverju leyti til erlendra ferðamanna? Hvert er þá umfang þess?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Í fyrsta lagi tek ég undir með hv. þingmanni að málið er alls ekki einfalt. Ég vil líka að það komi fram að hér er vitnað til þess að að baki kröfum eru að sjálfsögðu fjölskyldur og heimili þeirra. Aðdragandi málsins er sá að við á þinginu höfum þegar innleitt þessa tilskipun frá Evrópusambandinu og ég held því fram, og held að erfitt sé að mótmæla því, að forsendur þeirrar tilskipunar séu brostnar. Enginn hefði skrifað tilskipunina eins og gert var ef fólk hefði getað gert sér í hugarlund að hægt væri að slökkva á allri atvinnugreininni í allri álfunni og alls staðar í kring á einu bretti. Það breytir ekki því að það eru gildandi lög og réttur neytenda er mjög ríkur í gildandi löggjöf. Við erum með fyrirtæki sem eru alls konar. Þau eru mjög misstór. Fyrirtæki sem hafa leyfi til að selja pakkaferðir eru tæplega 300. Þar að baki eru líka stundum bara fjölskyldur. Við gerum kröfu um að þau séu með tryggingar bundnar og þær tryggingar eru stundum í formi reiðufjár, stundum í formi veða og þau veð eru stundum einfaldlega í heimili þess fólks. Við vitum því að ef ekkert verður að gert, sem getur verið að verði niðurstaðan, munu margar fjölskyldur og mörg heimili líka lenda í vandræðum. Ég hef sagt frá fyrsta degi að málið er ekki einfalt. Það er ekki svart eða hvítt. Ég átta mig mjög vel á því að það að ganga inn í löggjöf sem breytir réttindum neytenda er umdeilt. Við stóðum einfaldlega frammi fyrir því að vera með þessa löggjöf í þessum aðstæðum, að horfa framan í fjöldamörg gjaldþrot, og þá þurfti að leita leiða, margra leiða. Við höfum legið yfir því. Mörg lönd hafa farið mismunandi leiðir. Við gátum ekki farið sömu leið og Danir vegna þess að við erum ekki með einn sameiginlegan sjóð heldur erum við með jafn margar tryggingar og fyrirtækin eru mörg. En ég heyri umræðuna. Það liggja um 8 milljarðar í þessum tryggingum. Það eru hins vegar alls konar 

Virðulegur forseti. Ætlar hæstv. ráðherra að standa við þetta frumvarp? Hvað liggja miklir peningar almennings þarna inni vaxta- og verðtryggingarlausir? Í greinargerðinni segir að ferðaskrifstofurnar séu mjög mikilvægar í samfélaginu og í ljósi þess spyr ég: Ef hæstv. ráðherra ætlar að halda þessu frumvarpi til streitu, er ekki eðlilegt að tekist verði á við verkefnið með miklu meiri vernd fyrir neytendur í huga og að þessi þáttur verði hreinlega hluti af stóra aðgerðapakkanum, að neytendur fái fulla tryggingu fyrir endurgreiðslu strax, inneignarnótur verði innleysanlegar strax fyrir atbeina stjórnvalda með ákveðinni útfærslu, að ríkissjóður taki áhættuna þarna en ekki fjölskyldurnar og óvissu þar með eytt? Þannig yrði ávinningur beggja vegna. Samkvæmt frumvarpinu er engin vörutrygging, engir vextir, engin verðtrygging. Þarna virðist í lagi að verðmætin fuðri upp. Hér er tækifæri en að óbreyttu virðist augljóst að hagsmunir fyrirtækja verða settir ofar hagsmunum almennings í landinu.

Herra forseti. Ferðaskrifstofur eru mjög mikilvægur hlekkur í þessari virðiskeðju. Þær eru mjög mikilvægur hlekkur í íslenskri ferðaþjónustu. Frá því að við hófum vinnu við þetta frumvarp hafa stjórnvöld lagt fram margs konar aðgerðir sem vissulega gagnast þessum fyrirtækjum eins og öðrum fyrirtækjum. Það er þó þannig að brúarlánin virðast ekki virka vel fyrir þessi fyrirtæki vegna launahlutfalls og annars. Stuðningslánin geta ekki nýst í einhverjar endurgreiðslur heldur fara þau í reksturinn og sum fyrirtæki falla á milli og geta illa nýtt sér úrræðin. Við vitum af slíkum jaðartilvikum. Það er þó ekki þannig að inneignarnótur í þessum fyrirtækjum séu einskis virði vegna þess að ólíkt því sem almennt er eru tryggingar þarna að baki. Í þessari flóru er líka fullt af fyrirtækjum sem selja nánast eingöngu ferðir til erlendra ferðamanna. Sá hópur er líka þarna inni og við getum ekki mismunað þar á milli, látið eitthvað annað gilda um íslenska neytendur en þá erlendu. Eins og ég segi heyri ég umræðuna, ég heyri áhyggjurnar 

Forseti. Mig langaði að ræða aðeins við hæstv. ráðherra ferðamála. Það kemur kannski ekki á óvart að okkur er mörgum ferðaþjónustan hugleikin. Við höfum fylgst með henni springa út síðustu ár og áratugi frá því að vera „eitthvað annað“, sem við sem börðumst gegn virkjunaráformum á sínum tíma héldum á lofti og stundum var hlegið að, yfir í að verða mikilvægasta útflutningsgrein landsmanna. Íslensk stjórnvöld hafa kannski aldrei tekið almennilega utan um það. Geirinn kallaði eftir stefnu og reglum um sig sjálfan mjög lengi, svo annað eins hefur varla sést, að grein hafi kallað svo mikið eftir því, en stóð undir gríðarlega mikilli verðmætasköpun sem og undir því hlutverki sem greininni var falið, að taka á móti öllum þeim ferðamönnum sem komu til landsins. Nú er staðan eins og hún er og við sjáum mörg fyrirtæki berjast í bökkum, allt frá stórum ferðaþjónustufyrirtækjum sem hafa meira borð fyrir báru yfir í lítil fjölskyldufyrirtæki, jafnvel rekin á eigin kennitölu þar sem framfærsla allra í sömu fjölskyldu veltur á því fyrirtæki. Við höfum rætt um að hér verði að viðhalda ferðaþjónustu af því að ferðaþjónustan verður viðspyrna okkar út úr vandanum. Við höfum farið yfir efnahagslegar stuðningsaðgerðir við ferðaþjónustuna sem mörgum hverjum hefur verið tekið mjög vel innan greinarinnar og er mjög gott að séu komnar, en hvernig sjáum við þá ferðaþjónustu fyrir okkur sem kemur út úr þessu ástandi? Munum við stuðla að því að byggja upp umhverfisvænni og græna ferðaþjónustu? Hvernig sér ráðherra sem er líka ráðherra nýsköpunarmála fyrir sér samtengingu þar á milli?

Herra forseti. Við sjáum að íslensk ferðaþjónusta skiptir gríðarlegu máli fyrir íslenskt samfélag, ekki bara ríkissjóð eða íslenskt atvinnulíf og verðmætasköpun heldur líka bara það sem snýr að lífsgæðum okkar, ekki einungis lífskjörum heldur líka lífsgæðum. Uppbygging ferðaþjónustunnar hefur verið sjálfsprottin byggðaaðgerð og það er líklega það fallegasta sem mönnum finnst við uppbyggingu þessarar atvinnugreinar, hin sjálfsprottna byggðaaðgerð. Erlendir ferðamenn eyddu um 284 milljörðum árið 2019, sá ég í því sem Hagstofan var að birta. Í veitinga- og gistiþjónustu eru 109 milljarðar. Við getum ímyndað okkur öll þessi afleiddu áhrif þegar kemur t.d. að innlendri matvælaframleiðslu ef 50 milljarðar fara í veitingar bara hjá erlendum ferðamönnum. Við lögðum mikla áherslu á að fara í stefnumótun fyrir greinina og ég er mjög stolt af því hvernig til tókst, hvernig sú vinna var unnin, afurðunum sem komu út úr því að vinna þetta með sveitarstjórnarstiginu, með atvinnugreininni, og horfa til langs tíma. Það er ágætisprófsteinn að horfa núna á þennan stefnuramma. Hann stendur algjörlega á eins styrkum stoðum og við unnum hann. Þetta er algjört lykilatriði. Við erum ekki að fara að breyta um neinn kúrs þegar kemur að stefnuramma og leiðarljósi íslenskrar ferðaþjónustu til ársins 2030. Það sem er kannski áhugavert að hugsa til er að okkur tókst á nokkrum árum að fara úr 500.000 ferðamönnum í 2 milljónir ferðamanna. Það tókst ágætlega þrátt fyrir allt sem við höfum þurft að laga til o.s.frv. Núna er líka tíminn til að spyrja: Hvað lærðum við af því? Hvað viljum við gera betur núna? Á hverju viljum við byggja? Hvað viljum við mögulega gera öðruvísi? Allar aðrar aðgerðir stjórnvalda, til að mynda aukinn stuðningur við rannsóknir og þróun, 

Forseti. Sú sjálfsprottna byggðastefna sem hæstv. ráðherra talar um er einmitt svo mikilvæg, eins og við ræddum áðan, þar sem hafa sprottið upp lítil fjölskyldufyrirtæki og gert búsetu víða um land að allt öðrum kosti en kannski áður var. Slík ferðaþjónusta er oft og tíðum sú umhverfisvænasta sem við komumst í kynni við. Það er gríðarlega mikilvægt að hafa það í huga og einmitt nýsköpun í ferðaþjónustunni. Þess vegna er ég mjög ánægður með að heyra á hæstv. ráðherra hversu mikla áherslu hún leggur á að nýta tímann núna til að velta fyrir okkur hvert ferðaþjónustan eigi að stefna og hvert við sem land eigum að stefna varðandi ferðaþjónustuna. Þar byggjum við á þeirri góðu vinnu sem unnin var í ferðastefnunni. Það er gríðarlega mikilvægt að horfa til þess að við höldum utan um það og hugsum eftir þessum grænu nýsköpunarleiðum um hvert við stefnum.

Herra forseti. Í stefnurammanum erum við til að mynda að tala um aukna framleiðni, verðmætasköpun, samkeppnishæfni um allt land, ábyrga ferðaþjónustu sem nýtir tækni, nýsköpun og vöruþróun. Við höfum lagt áherslu á það að fjöldi ferðamanna er ekki það sem skiptir máli heldur hvað við fáum út úr greininni, bæði í formi lífskjara og lífsgæða, upplifun ferðamanna, fagmennska, gæði og öryggi. Auðvitað sjáum við að þeir þættir sem við hefðum viljað marka okkur sérstöðu á verða, trúi ég, enn meiri sérstaða eftir allt það sem hefur gengið á, að við getum enn frekar byggt á því sem skiptir okkur máli, það sem við höfum fram að færa, sem er til að mynda náttúran, hreinleikinn, að við keyrum áfram orkuskipti, að það sé sérstök upplifun fyrir ferðamenn að koma hingað og upplifa það sem Ísland hefur upp á að bjóða. Við getum algjörlega verið framúrskarandi í því og ég finn ekki fyrir öðru en að það sé mikil samstaða um þetta. Þess vegna finnst mér gott, þrátt fyrir að við séum á erfiðum tímum núna, að það eru allir sammála um að byggja ferðaþjónustuna upp að nýju og við erum með leiðarljósin þannig að nú höfum við tækifæri til að hreyfa okkur jafnvel hraðar í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Frumvarpið er á þskj. 1424 og málsnúmerið er 811. Frumvarpið er liður í aðgerðum sem ríkisstjórnin kynnti 28. apríl sl. og felur í sér að veittur verði fjárstuðningur úr ríkissjóði til greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Markmiðið með aðgerðinni er að tryggja réttindi launafólks og draga úr líkum á fjöldagjaldþrotum fyrirtækja. Frumvarpið er lagt fram samhliða frumvarpi félags- og barnamálaráðherra um framlengingu á hinni svokölluðu hlutastarfaleið og frumvarpi dómsmálaráðherra um tímabundnar heimildir til fjárhagslegrar endurskipulagningar atvinnufyrirtækja. Þær aðgerðir voru kynntar á sama tíma og sú sem felst í þessu frumvarpi og er þeim öllum ætlað að vinna saman að fyrrnefndum markmiðum. Ég vil láta þess getið hér að annars staðar á Norðurlöndunum er einatt beitt sérstakri útfærslu til að gera fyrirtækjum kleift að draga úr starfsemi sinni ef tilefni er til án þess að það hafi áhrif á gjaldfærni þeirra og ráðningarsamband við starfsfólk. Það er önnur útfærsla en hér er lögð til. Ég er að vísa til dæma sem má finna í kjarasamningum, t.d. í Noregi og Danmörku, en þar hafa fyrirtæki heimild til að setja starfsfólk í tímabundið launalaust leyfi og fær það starfsfólk atvinnuleysisbætur á meðan leyfið varir. Starfsfólk sem fer í launalaust leyfi á þessum forsendum heldur ráðningarsambandi við fyrirtækið og á rétt til áframhaldandi starfa að leyfinu loknu. Sú tímabundna aðgerð sem hefur falist í hlutastarfaleiðinni er meira í ætt við norrænu úrræðin og eiga þau það sameiginlegt að gert er ráð fyrir að launafólk snúi til baka í störf sín eftir að tímabundnum rekstrarörðugleikum lýkur. Við þær aðstæður sem nú eru uppi þarf að gera ráð fyrir að fyrirtæki gangi í gegnum endurskipulagningu og er við því brugðist, m.a. með því frumvarpi sem ég mæli hér fyrir. Það þarf auðvitað ekki að láta þess getið að úrræðin á Norðurlöndum, eins og á við reyndar í þessu frumvarpi, eru fyrir fyrirtæki sem hafa orðið fyrir verulegum skelli. Í þessu frumvarpi gerum við ráð fyrir því að úrræðin standi þeim til boða sem hafa orðið fyrir a.m.k. 75% tekjufalli og í frumvarpinu er kveðið á um viðmiðunartímabil í því efni. Það gefur augaleið að fyrirtæki sem hefur litlar sem engar tekjur mun eiga verulega erfitt með að geta staðið í skilum með laun, að ekki sé talað um að greiða fullan uppsagnarfrest fyrir alla starfsmenn eins og getur átt við um sum tilvikin. Í síðustu viku sáum við meira að segja Borgarleikhúsið sjálft eiga í vandræðum með að greiða laun, það hefur væntanlega ekki getað notið góðs af ýmsum úrræðum sem stjórnvöld hafa teflt fram að undanförnu. Það er ekki að efa að án þeirra úrræða sem stjórnvöld hafa fengið samþykkt á Alþingi og við á þinginu tekið saman ákvörðun um væri fjöldinn allur af fyrirtækjum, sem sérstaklega er verið að hugsa um í þessu frumvarpi, í miklum erfiðleikum með að standa skil á launagreiðslum. Úrræðið sem hér er til umfjöllunar tekur til einstaklinga og lögaðila sem stunda atvinnurekstur og hófu starfsemi fyrir 1. desember 2019. Það er hugsað fyrir fyrirtæki sem bera ótakmarkaða skattskyldu hér á landi. Það gildir ekki um stofnanir, byggðasamlög eða fyrirtæki í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Þau skilyrði sem atvinnurekandi þarf að uppfylla til að geta fengið stuðning eru eftirfarandi: Uppsögn launamanns sem ráðinn hafði verið fyrir 1. maí 2020 þarf að vera vegna aðstæðna sem sköpuðust vegna faraldurs kórónuveiru. Meðaltal mánaðartekna atvinnurekanda verður að hafa dregist saman um 75%, eins og ég nefndi áður, frá 1. mars 2020 til uppsagnardags launamanns, samanborið við fyrri tímabil. Ég vísa til frumvarpsins um það efni. Það er aðeins sveigjanlegt með tímabilin. Atvinnurekandi skal ekki frá 15. mars 2020 hafa ákveðið að greiða út arð, lækka hlutafé, greiða óumsamda kaupauka, kaupa eigin bréf eða ráðast í sambærilegar aðgerðir. Hér má spyrja af hverju 15. mars hafi verið valinn. Ég verð að segja að í hinum ýmsu ólíku úrræðum sem við höfum farið með í gegnum þingið að undanförnu og gert að lögum hefur ýmist verið litið til 15. mars og stundum 1. mars en hér er miðað við 15. mars, m.a. vegna þess að þá var nýbúið að taka ákvörðun um samkomubann í fyrsta skipti og alveg hægt að fullyrða að mönnum átti að vera orðið ljóst hversu mikil efnahagsleg áhrif þessi faraldur myndi hafa. Þótt það kunni að hljóma furðulega núna vegna alls þess sem gerst hefur frá því að fyrsta smitið kom upp 29. febrúar held ég að með nokkurri sanngirni sé hægt að segja að 1. mars hafi dálítið önnur staða verið uppi en 15. mars þannig að þegar maður er að festa niður dagsetningar í þessu efni finnst mér 15. mars vera sanngjörn dagsetning. Atvinnurekandi skal ekki vera í vanskilum með opinber gjöld, skatta og skattsektir sem komnar voru á eindaga fyrir lok árs 2019 og álagðir skattar og gjöld skulu ekki byggjast á áætlunum. Þá skal hann hafa staðið skil á skattframtölum og fylgigögnum og öðrum skýrslum og skilagreinum, þar með talið CFC-skýrslum, til Skattsins síðustu þrjú árin áður en umsókn barst. Jafnframt skal hann hafa staðið skil á ársreikningum og upplýst um raunverulega eigendur. Bú atvinnurekanda skal hvorki hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta né slita. Að auki er sett það skilyrði fyrir útgreiðslu á stuðningi að atvinnurekandi hafi staðið skil á staðgreiðslu skatts af launum fyrir sama mánuð. Ég vík aðeins nánar að stuðningnum. Samkvæmt frumvarpinu nemur hann að hámarki 85% af launakostnaði starfsmanns á uppsagnarfresti, þó að hámarki 633.000 kr. á mánuði vegna launa og að hámarki 85.455 kr. á mánuði vegna lífeyrissjóðsiðgjaldshluta atvinnurekanda. Að auki greiðist stuðningur að hámarki 1.014.000 kr. vegna orlofslauna sem launamaður kann að eiga rétt á fyrir fullt starf og hlutfallslega fyrir hlutastarf. Stuðningurinn er veittur á samningsbundnum uppsagnarfresti starfsmanns, þó aldrei lengur en í þrjá mánuði. Til að styrkja réttindi launamanna skulu þeir launamenn sem sagt er upp störfum og atvinnurekandi nýtur stuðnings vegna hafa forgang að sambærilegu starfi hjá fyrirtækinu skyldi hagur þess vænkast innan ákveðins tíma. Við slíka ráðningu myndu launamenn áfram njóta þeirra réttinda sem þeir höfðu safnað sér í starfi áður en til uppsagnar kom. Lagt er til að Skatturinn sjá um framkvæmd úrræðisins og að umsóknarferlið verði rafrænt. Gert er ráð fyrir að ákvarðanir Skattsins verði endanlegar á stjórnsýslustigi en að á grundvelli stjórnsýslulaga verði unnt að fá ákvörðun endurupptekna ef hún reynist ekki byggð á réttum forsendum. Samkvæmt frumvarpinu skal tekjufæra stuðningsfjárhæðina í skattskilum atvinnurekenda. Hún verður þannig nýtt til jöfnunar taps á því ári sem stuðningur fæst og til jöfnunar yfirfæranlegs rekstrartaps fyrri ára eftir því sem við á. Þetta finnst mér sjálfsagt, að þeir sem eiga yfirfæranlegt eldra skattatap sem þeir hugðust taka með sér inn í framtíðina til að jafna á móti greiðslu skatta verði að sjá á eftir slíkri kröfu í raun og veru á ríkið um lægri skattgreiðslur í framtíðinni fyrir það að fá stuðning. Frumvarpið er sett þannig saman að tekjufærslan mun sem sagt nema því sem telst vera samanlagt yfirfæranlegt rekstrartap fyrri ára og tap þess árs þegar stuðningurinn fæst árið 2020 en að öðru leyti verður ekki tekjufærsla á þessu ári. Það sem er umfram verður fært í sérstakan sjóð meðal eigin fjár sem tekjufærður verður á næstu sex rekstrarárum. Þá koma tekjufærslurnar á móti í rekstrinum, 10% ár hvert fyrstu tvö árin og 20% á ári næstu fjögur ár þar á eftir. Gert er ráð fyrir því skilyrði fjárstuðnings að atvinnurekandi skuldbindi sig til að gera ekki tilteknar ráðstafanir er lúta að útgreiðslu fjár, svo sem í formi arðgreiðslu, fyrr en stuðningurinn hefur að fullu verði tekjufærður. Lagt er til að atvinnurekandi geti leyst sig undan þeirri skuldbindingu með því að endurgreiða með verðbótum og vöxtum þann hluta fjárstuðnings sem þá er ótekjufærður. Í frumvarpinu er lagt til að Skattinum verði heimilt að birta nöfn þeirra atvinnurekenda sem hefur verið ákvarðaður stuðningur á grundvelli laganna. Komi til þess að kallað verði eftir nánari upplýsingum um stuðninginn munu almenn lög gilda um þær upplýsingabeiðnir. Uppsögn er viðurhlutamikil en með þessari aðstoð á uppsagnarfresti er leitast við að draga úr óvissu og drætti á heimtum launa fyrir launþega vegna tekjufalls vinnuveitanda. Eins og hér hefur áður komið fram er einnig verið að draga úr líkum á því að vinnuveitandinn verði hreinlega gjaldþrota. Þetta eru fyrirtæki sem hafa orðið fyrir tekjuhruni sem við erum hér að ræða um. Við trúum því að með því að gera þessar ráðstafanir tryggjum við í fyrsta lagi að öll launatengd réttindi verði virt við launamann og að fyrirtækið fái þá tækifæri með þessu til þess að fá visst skjól, leggjast í híði til að geta gripið tækifærið þegar aðstæður batna, að þegar hagur vænkast á ný muni þessi færri gjaldþrot og meiri sveigjanleiki gagnvart fyrirtækjunum leiða til þess að spyrnan frá botninum verði kraftmeiri og öflugri. Þannig verði þetta ástand eins stutt og kostur er og störfum fjölgi hratt á ný. Það er gríðarlega erfitt að leggja mat á líkurnar á árangri í þessu fyrir fram. Eins og ég vék að held ég að það sé engum vafa undirorpið að margur launþeginn væri kominn í mjög þrönga stöðu og gríðarlega mikla óvissu ef ekki væri fyrir þær stuðningsaðgerðir sem við höfum þegar gripið til, t.d. í formi stuðningslánanna sem eru nú í lok mánaðar að renna sitt skeið í því formi sem við höfum þekkt það. Þá taka við þessar tvær leiðir, annars vegar sú sem hér er verið að kynna og hins vegar það úrræði sem félagsmálaráðherra mælir fyrir um varðandi framhald á hlutabótaleiðinni með hertum skilyrðum, auk þeirra mála sem dómsmálaráðherra kynnir fyrir þinginu og ég hef sömuleiðis vikið að. Það er sem sagt engin spurning í mínum huga að við höfum skapað skjól fyrir heimilin með þessum úrræðum. Það þarf sérstakt úrræði fyrir þau fyrirtæki sem ekki munu ráða við skilyrðin í hlutabótaleiðinni. Mörg hver munu eiga erfitt með að standa skil á 25% launa áfram og þegar skilyrðin herðast í júlí upp í 50% skyldu vinnuveitanda til að greiða laun verður enn skýrara að mörg þeirra munu ekki heldur ráða við það. Hér er sömuleiðis, eins og rakið er í greinargerð með frumvarpinu, tekið tillit til þess að án aðgerða yrði til félagslegur vandi með því að laun væru ekki greidd út. Gjaldþrotin myndu sömuleiðis valda mjög mörgum sjálfstæðu tjóni þannig að þegar við erum að meta bæði kostnaðinn við þetta úrræði og möguleg áhrif eru mikil áhrif á heimilislíf hjá fjöldamörgu fólki. Það er líka verið að horfa á efnahagslegu áhrifin. Ég trúi því að við getum með samspili þeirra úrræða sem stjórnvöld hafa verið að kynna náð því markmiði að langtímaatvinnuleysi á Íslandi verði minna og efnahagslægðin sömuleiðis grynnri. Þetta eru gríðarlega mikilvægar aðgerðir í þessu tilliti. En að spá fyrir um það nákvæmlega hvernig það muni leggjast út í milljörðum kostnaðar eða í prósentum landsframleiðslu er mjög flókið verkefni. Það þarf einfaldlega að taka ákvörðun. Það er þannig talsverð óvissa um það hversu mikill kostnaður mun falla á ríkissjóð vegna þess frumvarps sem hér er mælt fyrir. Augljóslega mun endanlegur kostnaður m.a. ráðast af fjölda þeirra sem koma til með að nýta sér úrræðið og hins vegar því hversu háar greiðslur verða fyrir hvern launþega en í áhrifamati með frumvarpinu er farin sú leið að gefa sér ákveðnar forsendur. Þar er áætlað að brúttókostnaður vegna greiðslu á hluta af launakostnaði fyrirtækja geti numið í heildina 27 milljörðum kr., án tillits til allra frádráttarliða sem gætu komið til sögunnar. Ein leið til að horfa á þetta mál er sú að sjá fyrir sér öll þau fyrirtæki í landinu sem hafa orðið fyrir 75% tekjufalli, og mörg hver sjá kannski fram á litlar tekjur næstu mánuðina, standa frammi fyrir 27 milljarða kr. reikningi frá fólkinu sem vinnur hjá þeim og þá má spyrja hvort tekjulaus fyrirtækin muni geta staðið undir þessum 27 milljarða reikningi. Það er ein leið til að nálgast þetta. Með þessum 27 milljörðum er verið að miða við að 90% þeirra launþega sem starfa í ferðaþjónustu og tengdum greinum og hafa nýtt hlutastarfaleiðina í samstarfi við launagreiðendur muni fá greiðslur úr ríkissjóði á uppsagnarfresti, alls um 12.500 manns. Það gerist þá óbeint í gegnum fyrirtækin, að sjálfsögðu. Við erum sem sagt að tala um þær forsendur að 90% þeirra launþega sem eru í ferðaþjónustu og tengdum greinum hafa verið að nýta hlutastarfaleiðina. Við tökum ferðaþjónustuna sérstaklega út vegna þess að hún er einkennandi fyrir þá sem eru með meira en 75% tekjufall. Þeir starfsmenn fá í raun og veru uppsögn og stuðningur kemur til þeirra fyrirtækja. Þetta eru um 12.500 manns af þeim 36.000 í heildina sem hafa verið á hlutastarfaleiðinni. Ef menn skoða frumvarp félagsmálaráðherra má sjá þar tölur sömuleiðis um áætlaðan kostnað þar sem gert er ráð fyrir 20.000–25.000 manns í framhaldi hlutastarfaleiðar. Ef við tökum þessar tvær stærðir og leggjum þær saman fáum við u.þ.b. þann fjölda sem hefur verið á hlutastarfaleið. Það er rétt að taka fram að í þessu kostnaðarmati upp á 27 milljarða hefur ekki verið tekið tillit til þess kostnaðar sem ríkissjóður hefði mögulega þurft að axla að verulegu leyti, t.d. með greiðslum úr Ábyrgðasjóði launa, kæmi til gjaldþrota. Það er mjög erfitt að segja til um það hversu mörg fyrirtæki hefðu farið í þrot án aðgerða og að hvaða marki þau hefðu getað greitt hluta launakostnaðar. Ég hef hér verið að færa rök fyrir því að minni hluti þeirra hefði átt möguleika á því. Það held ég að sé mjög raunsætt mat. Við sjáum það af því hversu margir nýttu hlutastarfaleiðina og það liggur í hlutarins eðli að fyrirtæki sem eru að koma inn í sumarið við þær aðstæður sem eru núna uppi í ferðaþjónustu verða tekjulaus um margra mánaða skeið og þau hefðu án aðgerða lent í verulegum vanda. Hér verður einnig að líta til þess að atvinnurekendur sem njóta stuðningsins skulu tekjufæra hann þannig að fyrir utan þann kostnað sem að öllum líkindum hefði fallið á ríkissjóð í gegnum Ábyrgðasjóð launa er það tekjufærslan og skattur sem ríkissjóður hefur væntingar til í framtíðinni vegna þess. Við getum hugsað okkur að fyrirtæki sem sér á eftir skattalegu tapi fyrri ára og yfirstandandi árs, mögulega næsta árs líka, mun þá fyrr greiða tekjuskatt ef það kemst í gegnum þessa erfiðleika. Skattar munu skila sér fyrr en ella hefði verið, sem er jákvætt, jafnvel þótt stuðningurinn sem slíkur, eins og kostnaðarmatið er hér, sé augljóslega hærri en væntar skatttekjur. Þá eru hinir þættirnir sem ég hef hér verið að nefna, skaðinn fyrir heimilin, að við værum síður í stakk búin til þess að fá kraftmikla viðspyrnu þegar aftur fer að birta til sem er þá rökstuðningurinn fyrir því að lögfesta þetta úrræði. Ég hef hér verið að rekja þetta með tekjufærsluna, eftir atvikum til jöfnunar taps á því ári sem stuðningurinn er veittur og yfirfæranlegs taps fyrri ára. Það sem eftir stendur er fært í sjóð meðal eigin fjár sem er tekjufærður á næstu sex árum, eins og ég rakti áðan. Áhrif þessa fyrirkomulags á skatttekjur munu ráðast að mestu af rekstrarárangri næstu ára stærri fyrirtækja sem eru líklegri til að greiða hærri skattana. Á meðan sjóðurinn er óuppleystur er atvinnurekanda óheimilt að greiða út arð, óumsamda kaupauka og kaupa eigin bréf, eins og ég rakti í upphafi máls míns. Hins vegar er valkostur að greiða til baka óuppleystan sjóð sem er sjálfsagt að nefna vegna þess að ekki er útilokað að ríkissjóður endurheimti einhvern hluta af kostnaðinum fyrr en ella yrði ef þessi valkostur væri ekki til staðar. Við vitum um fyrirtæki sem hefur gengið einstaklega vel á undanförnum árum en eru núna komin í mikinn vanda. Ef birtir til getur verið að þau verði komin í mjög góðan rekstur áður en langt um líður þannig að það kann að eiga við í einhverjum tilvikum að menn muni vilja greiða niður þessa skuldbindingu með því að tekjufæra hana hraðar og það muni leiða til þess að skattar verði fyrr greiddir til ríkisins. Svo má auðvitað velta fyrir sér hvernig frumvarp félagsmálaráðherra liti út ef við værum ekki með þetta frumvarp í þinginu. Væru þröskuldarnir jafn háir? Væri úrræðið ekki aðeins víðtækara? Gerðum við ekki ráð fyrir því að það fólk sem mun njóta góðs af þessari leið hefði þurft að treysta á það úrræði og að kostnaðarmatið vegna þess máls hefði þá verið umfangsmeira? Ég vil halda því fram að án þessarar leiðar hefðum við neyðst til að hafa framlengingu hlutabótaúrræðisins með lægri þröskuldum. Það verður að horfa á kostnaðarmatið í þessu máli í ákveðnu samhengi við frumvarp félagsmálaráðherra. Þegar ég hef talið þetta saman, sérstaklega það sem snýr að tekjufærslunni og því sem hefði fallið á ríkissjóð án aðgerða, er í frumvarpinu að finna gróft mat um að áhrif þessara atriða á afkomu ríkissjóðs gætu numið um 12 milljörðum. Þannig er hægt að reikna sig niður á um 15 milljarða kostnaðartölu, þ.e. að 27 milljarðarnir lækki niður í 15 milljarða, en ég verð að ítreka í allri þessari umræðu hversu ofboðsleg óvissan er. Það verður mjög erfitt að komast að niðurstöðu um það á einhverjum tímapunkti hvað hefði orðið ef við hefðum ekki gert þetta en gert eitthvað annað öðruvísi. Virðulegi forseti. Ég vil undir lok máls míns ítreka að með því úrræði sem kveðið er á um í frumvarpinu er ætlunin að tryggja réttindi launþega og draga úr líkum á fjöldagjaldþrotum fyrirtækja og þeim kostnaði sem efnahagslífið gæti orðið fyrir vegna þeirra. Fjöldagjaldþrot fyrirtækja við þær aðstæður sem nú eru uppi gætu dregið enn frekar úr eftirspurn í hagkerfinu, ógreidd laun munu hafa keðjuverkandi áhrif og allt getur þetta leitt til tapaðrar þekkingar og fjárfestingar og raskað stöðugleika í samfélaginu. Þess vegna er þetta frumvarp mjög mikilvægur hlekkur í þeirri keðju aðgerða sem nú hafa borist þinginu til meðferðar. Ég tel þess vegna sérstaklega mikilvægt að frumvarpið nái fram að ganga og legg til að því verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.

Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um launakostnað og uppsagnarfrest. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Miðað við það sem á undan er gengið, í þeim frumvörpum sem hafa verið lögð fram og þessum björgunarleiðöngrum, þ.e. að þeir sem alls ekki hafa þurft á því að halda hafa verið að nýta sér þetta - mjög stöndug fyrirtæki og jafnvel nýbúin að greiða tugi milljarða út í arð - spyr ég hvort honum finnist ekki eðlilegt að í ráðuneytinu væri t.d. settur upp svona hnappur þar sem almenningur gæti - við erum búin að samþykkja frumvarp um vernd uppljóstrara - haft eftirlit með því, fylgst með því, að þessi leið sé ekki misnotuð? 

Virðulegi forseti. Aðeins fyrst varðandi það að við höfum horft upp á marga vera að misnota fyrri úrræði. Ég verð að vekja athygli á því að greiðslur úr ríkissjóði vegna hlutabótaleiðar hafa aldrei farið til fyrirtækja. Þær hafa eingöngu borist beint frá Vinnumálastofnun til launþega. Vinnuveitandi sem hefur gert slíkan samning sér á eftir starfskröftum viðkomandi starfsmanns. Fyrirtækið hefur hvorki fengið að njóta starfskrafta þeirra launþega sem hafa verið á úrræðinu né fengið eina einustu krónu úr ríkissjóði. Þetta er mjög mikilvægt að hafa í huga. Ég tel að með því meginskilyrði sem er að finna í þessu frumvarpi, um að þeir einir sem hafa orðið fyrir 75% tekjufalli geti átt rétt á því, fyrir utan önnur skilyrði, að sækja úrræðið, þá sé alveg ljóst að það er hæpið að einhver fyrirtæki muni geta misnotað það, eða erum við ekki örugglega sammála um að þau fyrirtæki 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Fyrirtæki sem hafa grætt á tá og fingri undanfarið og eru mjög vel stöndug geta nýtt sér þetta. Þau geta hreinlega hugsað með sér: Við borgum bara ekki arð næstu árin, ekki upp fyrir það sem við eigum og förum í þetta. Síðan er annað í þessu: Erum við, ríkið, ekki bara að aðstoða fyrirtæki við segja upp 12.500 manns og setja á atvinnuleysisskrá?

Virðulegur forseti. Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. þingmanni að við myndum við venjulegar kringumstæður ekki vera að velta því fyrir okkur hér að veita fyrirtækjum sem eru mjög vel stæð, með mjög mikið eigið fé, mjög mikið laust fé, einhvers konar stuðning. En hér erum við komin í alveg einstakar aðstæður, mjög sérstakar, ekki bara hér á landi heldur víða um lönd. Ég sé ekki fyrir mér hvernig fyrirtæki sem hv. þingmaður vísar til eiga að fara að því að nýta úrræðið og greiða sér arð. Það er alveg skýrt í frumvarpinu að það gengur ekki upp. Reyndar eru við því mjög alvarleg viðurlög ef menn brjóta lögin. Varðandi síðustu spurninguna, um að hér sé verið að aðstoða fyrirtæki í uppsögn, vísa ég til minna fyrri orða um þá stöðu sem væri uppi. Það væri margt fyrirtækið borgarleikhúsið í dag ef ekki væri fyrir 

Herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort ekki sé rétt skilið hjá mér að það eina í 4. lið 4. gr. frumvarpsins, sem leitt getur til þess að umsækjanda yrði hafnað á efnislegum forsendum, er skilyrði um að vera ekki í vanskilum með opinber gjöld. Önnur skilyrði kveði eingöngu á um að tilteknum lögbundnum gögnum hafi verið skilað. Ekkert er sagt um það hvort og þá hvernig efni þeirra gæti leitt til synjunar. Engin heimild virðist vera til þess. Íslenskt félag sem er í eigu erlends félags eða einstaklings og hefur skilað tilskildum gögnum, þar á meðal upplýsingum um hinn raunverulega erlenda eiganda, mun þannig falla undir styrkheimild laganna. Þetta félag fellur ekki undir CFC-reglur þar sem það er ekki eigandi að erlendu félagi en getur greitt eiganda sínum eða félagi í hans eigu á lágskattasvæði allan hagnað sinn í formi vaxta, þjónustugreiðslna, afnotaréttar og fleira 

Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg viss um að ég treysti mér til að svara jafn nákvæmri spurningu og hér var borin upp. En ég heyri það sem hv. þingmaður er að segja, hún virðist hafa áhyggjur af því að einhver erlend fyrirtæki með starfsemi á Íslandi, í gegnum íslenskan lögaðila væntanlega, vegna þess að þeir einir geta sótt í úrræðið sem hafa fulla ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi, geti nýtt úrræðið. Ég átta mig ekki alveg á fyrirspurninni, á því hvað það er sem hv. þingmaður telur að vanti í frumvarpið. En ég vil byrja á því að benda á að við erum að ræða um fyrirtæki sem eru með starfsemi á Íslandi og hafa orðið fyrir 75% tekjufalli eða meira.

Herra forseti. Þar sem hæstv. ráðherra virðist ekki alveg átta sig á því hvað ég er að spyrja um vil ég nefna annað dæmi. Nokkur fjöldi íslenskra ríkisborgara hefur á undanförnum árum haft skattalega heimilisfesti erlendis, einkum í London vegna sérstakra skattareglna þar um tekjur frá öðrum löndum. Grunnur tekjuöflunar þeirra er oft eignarhald á íslenskum félögum. Meðal þeirra eru þeir sem talið er að hafi flutt eignir úr landi í aðdraganda hrunsins og eins er talið að einhverjir þeirra hafi eignast hlut í íslenskum félögum með nýtingu fjárfestingarleiðar Seðlabanka Íslands. Það kom einnig fram í Namibíu- og Kýpurmáli Samherja að fé úr þeirri félagaflækju var með þeirri leið notað til að mynda eignarhald í íslenskum félögum. Er það rétt að félög þessara aðila geti verið örugg um að fá styrk úr ríkissjóði samkvæmt þessu frumvarpi?

Virðulegi forseti. Ég verð að játa að mér finnst fyrirspurnin ansi ruglingsleg. Vísað er almennt til þess að margir íslenskir aðilar séu búsettir í London sem hafi einhverja atvinnustarfsemi á Íslandi og njóti skattareglna þar enda eru þeir væntanlega með skattalegt lögfesti þar sem einstaklingar. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður vill að íslensk stjórnvöld fari í einhverjar ráðstafanir til að koma í veg fyrir slíkt. En það sem stendur upp úr hér er að fyrirtækin sjálf á Íslandi, íslensku lögaðilarnir sem eru með skattfesti hér, hafa efnahagslega þýðingu á Íslandi og eru með starfsfólk í vinnu hjá sér og hafa orðið fyrir tekjuhruni. Við höfum áhyggjur af launþegunum og erum að tryggja að laun, lífeyrisréttindi og orlof verði greidd allan þann tíma sem kjarasamningar kveða á um, upp að þremur mánuðum. Án þess úrræðis væri staða þeirra launþega mjög slæm. Ef hv. þingmaður 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og vildi koma aðeins inn á það sem hann sagði. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu að erfitt væri að leggja mat á líkurnar á árangri hvað þessa leið varðar og ég vil taka undir það. En mig langar aðeins að beina sjónum að þeim fyrirtækjum sem hafa verið að íhuga aðra leið en uppsagnarleiðina. Það hefur komið gagnrýni úr þeirri átt um að í raun sé verið að hvetja til uppsagna með þessari leið og þegar hún var tilkynnt á einum af blaðamannafundunum varð hrina af uppsögnum í kjölfarið. Það eru fyrirtæki sem vilja reyna að halda í starfsfólk sitt og myndi gagnast betur að vera með hlutabótaleiðin áfram og halda þannig ráðningarsambandi við starfsmenn sína. Er búið að greina eitthvað, hæstv. ráðherra, hvað það eru mörg fyrirtæki sem gætu hugsanlega viljað halda áfram með hlutabótaleiðina og vilja sjá hana framlengda, jafnvel fram að áramótum, 

Virðulegi forseti. Það sem ég myndi vilja segja fyrst er að á þeim tíma sem við ákváðum að fara hlutastarfaleiðina, hlutabótaleiðina, þá treystum við okkur ekki til að ákvarða hana nema tvo og hálfan mánuð fram í tímann vegna óvissunnar. Það sem hefur skýrst í millitíðinni er að efnahagslegu áhrifin af þessum faraldri eru einhver þau mestu sem sést hafa í heila öld, ekki bara á Íslandi heldur á alþjóðavísu. Við þær aðstæður er ljóst að við þurfum að grípa til óvenjulegra ráðstafana. Það verður erfitt að meta þetta upp á hár en við gerum ráð fyrir því hér að þeir sem geti staðið við launagreiðslur fari áfram á hlutabótaleiðina. Hún hækki hins vegar í lok júnímánaðar upp í 50%. Það er alveg öruggt að þau fyrirtæki sem eru einkennandi fyrir þau sem við erum að hugsa í þessu máli munu ekki bara eiga mjög erfitt með að standa við 25% af laununum heldur er alveg útilokað 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og skil alveg hvað hann er að fara. Það eru fyrirtæki sem ráða ekki við að segja starfsmönnum upp og við erum að reyna að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot. Ég tek heils hugar undir að það er mikilvægt vegna þess að það tapast náttúrlega dýrmæt reynsla og annað slíkt og getur orðið mjög kostnaðarsamt ef það verða fjöldagjaldþrot í greininni. Engu að síður finnst mér vanta, t.d. innan vinnu fjárlaganefndar - við erum að tala um háar fjárhæðir sem fara í þetta, 27 milljarða held ég að hæstv. ráðherra hafi sagt áðan - að sjá ekki hvað það eru mörg fyrirtæki sem eru orðin svo illa stödd að þau muni ekki ráða við hlutabótaleiðin áfram, sem dæmi, og muni hreinlega fara í gjaldþrot. Þessar tölur hef ég alla vega ekki séð innan nefndarinnar og reyndar búinn að óska eftir minnisblaði um það. En ég hefði talið að það væri nauðsynlegt að fá einhvers konar yfirlit, ef það er hægt, yfir hversu mörg fyrirtæki það eru sem standa verulega illa.

Virðulegi forseti. Við höfum vísbendingar úr könnunum sem Samtök atvinnulífsins hafa gert og við sjáum auðvitað líka á tölum Hagstofunnar ýmsar vísbendingar. Ég rakti það áðan í framsöguræðu að við værum að gera ráð fyrir því að 90% þeirra fyrirtækja sem starfa í ferðaþjónustu og tengdum greinum og hafa verið á hlutastarfaleiðinni muni nýta sér þetta úrræði. Þegar menn leggja saman frumvarp félagsmálaráðherra og þetta frumvarp sjá menn gróft hvernig við erum að meta þetta. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að það væri ekki slæmt að hafa enn nánari og skýrari mynd af því sem er líklegt að gerist, en stundum þurfum við að taka ákvarðanir án þess að búa við þann lúxus. Ég legg bara áherslu á það að greiðsluskjólið sem frumvarp dómsmálaráðherra getur veitt mun vera úrræði sem gagnast mörgum og jafnvel fyrirtækjum 

Herra forseti. Það ber að fagna því að þessi frumvörp sem við erum að ræða í dag hafi litið dagsins ljós. Þau eru að mörgu leyti flókin og ég ætla ekki að fara langt inn í þau á þessum stutta tíma hér en mig langaði til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra varðandi birtingu upplýsinga. Ég tek eftir því að í frumvarpinu núna er sérstök grein um það að heimilt sé að birta upplýsingar um þá sem njóta stuðnings ríkisins með þessum hætti. Mig langar til að spyrja í fyrsta lagi: Af hverju er valin sú leið að birta einungis nöfn en ekki fjárhæðir og láta um það gilda almenn ákvæði upplýsingalaga? Er ekki réttast að stjórnvöld hafi frumkvæði að því að upplýsa þetta að fullu? Og loks, vegna þess að það er ákveðið að setja þetta með beinum hætti inn í lögin og reyndar frumvarp félagsmálaráðherra líka, 

Virðulegi forseti. Það er rétt að við vildum taka af skarið með þetta atriði um birtingu upplýsinga um þau fyrirtæki sem nýta sér þetta úrræði. Mér finnst ástæða til að vekja aðeins á því athygli að það er sá munur á þessu úrræði og hlutabótaleiðinni að fjármunir fara eftir ólíkum leiðslum. Í hlutabótaleiðinni er greiðsla beint úr Vinnumálastofnun til launþega á meðan hér er gert ráð fyrir að fyrirtækið þurfi að hafa gert upp við launþegann þær greiðslur sem sótt er um stuðning vegna og svo sé það endurgreitt til fyrirtækisins. Það er m.a. vegna þess að um sum af fjárhagsmálefnum atvinnufyrirtækja hefur Alþingi áður sagt að þurfi að gilda sérstakar reglur. Með það til hliðsjónar þótti rétt að ganga ekki lengra í þessu frumvarpi en að segja að fyrirtækin verði á listanum 

Herra forseti. Ég vil þá beina athyglinni að öðru og það er að verið er að setja ýmis skilyrði, eðlilega, fyrir því að fyrirtæki og/eða launþegar eða hvernig það nákvæmlega liggur geti notið þessa stuðnings. Ég sé að það er búið að samræma þessi skilyrði nokkuð en ég verð þó að fá að spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í frumvarp samráðherra hans sem er flutt núna á sama tíma en þar er komið skilyrði um það að æðstu stjórnendur fyrirtækja sem njóta fyrirgreiðslu megi ekki hafa meira en 3 milljónir í laun á mánuði væntanlega. Og ég spyr: Er ekki rétt að skilyrði séu samræmd á milli þessara úrræða? Hvað finnst hæstv. fjármálaráðherra almennt um að verið sé að setja skilyrði um það hvað einstaklingar innan fyrirtækjanna hafa í laun? Er hann sammála þeirri aðferðafræði?

Virðulegi forseti. Varðandi launagreiðslur til stjórnenda í stórum fyrirtækjum er ég almennt þeirrar skoðunar að það eigi ekki að setja reglur um þau efni hér á þinginu. Hins vegar er vel hægt að taka undir með þeim sem segja að það skjóti skökku við, að þeir sem samið hafa um verulega háar launagreiðslur til sín, en lenda svo í þeirri stöðu að þurfa að sækja í sjóði almennings til þess að standa við skuldbindingar sínar, þurfi ekki að hugsa sig tvisvar um. Í því frumvarpi sem hv. þingmaður vísar til eru engin bein inngrip en mönnum er gefinn kostur á að bæta ráð sitt, myndi ég segja. Það stendur alveg fyrir sínu. Það var ekki hluti af þeirri vinnu sem fór í þetta frumvarp að setja slíkar reglur.

Herra forseti. Það dylst engum að umræðan hér er vegna alvarlegrar efnahagskreppu sem við, eins og aðrar þjóðir, höfum orðið fyrir barðinu á vegna veirubaráttunnar. Hér er þó hætta á að lægðin gæti jafnvel orðið enn dýpri en í mörgum öðrum löndum vegna þess að atvinnulíf okkar er ekki nógu fjölbreytt og ferðaþjónustan, sem verður fyrir mestu höggi, er töluvert stærri hluti af tekjum okkar en þekkist í nágrannalöndum okkar. Nú þegar eru tugþúsundir orðnar atvinnulausar eða á hlutabótum og þúsundir fyrirtækja vita ekkert hvort þau lifa eða deyja. Frumvarpið sem við ræðum var fyrst kynnt á blaðamannafundi fyrir þremur vikum. Það er hugsað til þess að mæta vanda þeirra fyrirtækja sem hafa orðið fyrir tekjutapi vegna faraldursins og sérstaklega í ferðaþjónustunni. Það er mjög gott að ríkisstjórnin vandi sig við að undirbúa slík frumvörp en þrjár vikur eru langur tími, sérstaklega þar sem fólk hefur réttmætar væntingar á þeim tíma sem þetta var kynnt á blaðamannafundum. En látum það nú vera. Ég vil byrja á að taka það fram að ég skil tilganginn með frumvarpinu og er jákvæður gagnvart þörfinni á mörgu sem í því er, og það er alveg rétt hjá hæstv. fjármálaráðherra að það er nauðsynlegt að fyrirtæki geti endurskipulagt sig og skalað jafnvel niður þannig að þau eigi mikla viðspyrnu og geti hrokkið í gang með viðráðanlegum rekstrarkostnaði þegar kófinu lýkur. Það eru þó nokkur atriði sem við í Samfylkingunni viljum setja spurningarmerki við. Í fyrsta lagi finnst mér ótækt að bjóða upp á þessa leið núna án þess að ríkisstjórnin kynni samhliða stórtátak til þess að skapa ný störf. Íslendingar eru vinnusamir og það vill enginn sitja heima og fá borgað fyrir að gera ekki neitt. Við þurfum að hafa hraðari hendur, skapa ný og fjölbreytt störf sem koma í staðinn fyrir þau sem eru að tapast vegna þess að þau verða ekki öll til aftur í bráð, því miður. Þetta verður að gilda jafnt um einkafyrirtæki og fyrirtæki hjá hinu opinbera. Við verðum a.m.k. að sjá eitthvert plan. Við í Samfylkingunni höfum verið með ýmsar tillögur og aðrir stjórnarandstöðuflokkar og einnig aðilar vinnumarkaðarins og hagsmunasamtök. Það eru einfaldlega þannig aðstæður í samfélaginu núna að það ætti ekki að skipta máli hvaðan góðar hugmyndir koma. Ég vil því nota tækifærið til að hvetja ríkisstjórnina til að sýna göfuglyndi og þiggja samráð við alla þessa aðila. Ráðherra verður tíðrætt um að verið sé að tryggja rétt launþega. Í því samhengi verður náttúrlega að gera þá kröfu að verið sé að tryggja hag launþega lengur en í þá þrjá mánuði sem þetta úrræði nær til. Þess vegna er brýnt atvinnuátak mjög mikilvægt. Í því ljósi og í öðru lagi er mér algerlega fyrirmunað að skilja þegar beinlínis á að hjálpa fyrirtækjum að segja upp fólki í hrönnum, að engar aðgerðir séu kynntar til að mæta tekjufalli þessara sömu einstaklinga og heimila sem uppsagnirnar munu hafa áhrif á eftir þrjá mánuði. Hámark tekjutengdra atvinnuleysisbóta er í dag 456.000 kr. og vara aðeins í þrjá mánuði þangað til fólk í atvinnuleit dettur á strípaðar bætur. Um er að ræða 289.000 kr. á mánuði fyrir skatt. Þá er ég hræddur um að það verði býsna alvarleg staða á mörgum heimilum. Ég hef áhyggjur af því fólki. Þess vegna er það mjög alvarlegt að meiri hlutinn hafi fellt breytingartillögu Samfylkingarinnar um hóflegar hækkanir atvinnuleysisbóta. Ég held að með því hafi stjórnarþingmenn því miður dæmt margar fjölskyldur í landinu til mikilla erfiðleika og meiri erfiðleika en ella á næstu mánuðum. Ef við horfum fram á 10–15% langtímaatvinnuleysi eru það 20.000–30.000 manns. Mér fannst eiginlega furðulegt að heyra mjálm stjórnarliða sem komu hér upp í atkvæðaskýringu og voru að tala um að aðgerðirnar og hækkun atvinnuleysisbóta væru ekki tímabærar, ekki nauðsynlegar á þessu stigi. Þeir ættu kannski að tala við fólkið sem er að missa vinnuna með tilheyrandi tekjufalli en er með fastan kostnað á ýmsum sviðum, og velta því fyrir sér hvernig það borgar reikninga sína, borgar af húsinu sínu, bílnum sínum, tómstundir fyrir börnin og annað á næstu mánuðum. Í þessu samhengi, fyrir utan efnahagslegar afleiðingar sem þetta fólk mun verða fyrir, óttast ég líka um andlega líðan fólks, það sem mætir þessari óvissu. Þó svo að það fólk sem nú er á uppsagnarfresti detti ekki þar inn í haust - og það er kannski það sem stjórnarþingmenn meina með því að tala um að það sé ekki tímabært - myndu þessi skilaboð a.m.k. róa aðeins það fólk sem mun horfast í augu við mjög erfiða tíma í haust, ég tala nú ekki um í nóvember sem verður rosalega erfiða mánuður. Að lokum verður náttúrlega líka, í samhengi við þessa umræðu um atvinnu, að ræða um nagandi óvissu allra námsmanna. Neyðin er komin núna, sagði talsmaður stúdenta, Jóna Þórey Pétursdóttir, í Silfrinu um helgina. Þá var hún auðvitað að meina að vorönnin væri búin en enn á eftir að auglýsa þessar þúsundir starfa. Og fjölmargir námsmenn, sem sumir þurfa að standa á eigin fótum, jafnvel ala upp börn og reka heimili, hafa ekki hugmynd um hvernig þeir eiga að framfleyta sér í sumar, hvað þá að koma sér í nám aftur. Herra forseti. Við í Samfylkingunni skiljum sem sagt vel þörfina fyrir róttækar aðgerðir og munum styðja aðgerðir í þágu kröftugs atvinnulífs til að hraða viðspyrnu fyrirtækja, en okkur virðist aftur á móti að ráðherra ríkisstjórnarinnar skorti algerlega skilning á hvaða skref þurfi að stíga til að tryggja velferð almennings í landinu. Við skulum halda fyrirtækjunum eins góðum og eins rekstrarhæfum og hægt er. Það er fyrirsjáanlegt að meiri hluti fyrirtækja í ferðaþjónustu þurfi a.m.k. að skala sig niður. En við hefðum viljað sjá meira fé í nýsköpun og við höfum líka bent á kosti þess að fullmanna núna opinbera þjónustu, sem ekki er vanþörf á til þess að gefa fólki sem er nú að fara á uppsagnarfrest fyrirheit um að það geti fengið vinnu í haust. En samkvæmt tölum frá BSRB hefur fjölgun opinberra starfsmanna numið rúmlega 600 stöðugildum á tíu ára tímabili. Það er 1,5%. En á sama tíma hefur landsmönnum fjölgað um 10,5%. Það er sem sagt eftir öllum kokkabókum hlutfallsleg lækkun. Í dag eru t.d. færri lögreglumenn en voru fyrir tíu árum. Það þekkja allir undirmönnun á mjög mörgum, mikilvægum heilbrigðisstofnunum. Ég er ekkert að halda því fram að fjölgun opinberra starfsmanna eða hátt hlutfall þeirra á atvinnumarkaði sé markmið í sjálfu sér. En það er augljóst, þegar horft er yfir sviðið, að hægt er að nýta þetta til að skapa vinnu fyrir fólk og það er ekki síður gott til að kítta upp í sprungurnar sem myndast hafa í velferðarkerfi okkar. Það eru einmitt þær stofnanir sem við höfum verið að hrósa, hver einasti þingmaður í öllum ræðum og viðtölum sem við höfum farið í, fyrir að hafa staðið sig frábærlega; sjúkrahúsin, öldrunarheimilin, skólarnir. Hvernig væri þá að búa þessum stofnunum þann umbúnað sem þeim ber fyrir okkur, til að skapa okkur öryggi frá vöggu til grafar? Það er a.m.k. ekki sóun umfram það sem ég held að flest okkar séu sammála um. Fram hefur komið í mörgum ræðum flestra þingmanna eiginlega allra stjórnmálaflokkanna að víða er pottur brotinn. Notum tækifærið núna, endilega. Það kostar nefnilega að verja velferðina, hæstv. ráðherra, ekki síður en að það kostar að verja atvinnulífið í landinu. Talað er um að þetta frumvarp kosti ríkissjóð um 30 milljarða. Ég held að það sé sennilega hóflega reiknað. Hins vegar er samtímis verið að verja broti af því í velferðarþjónustu sem er svo sannarlega líka fjárfesting og nauðsyn. Herra forseti. Við verðum bara að biðja ríkisstjórnina um að vanda betur til verka og horfa víðar og taka enn djarfari ákvarðanir. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra sem sagði, held ég, á fyrsta degi Covid-kreppunnar: Það þarf að gera meira en minna. Og í þessu tilfelli þarf að víkka sjóndeildarhringinn. Í þriðja lagi finnst mér ríkisstjórnin gera allt of litlar kröfur um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja. Samkvæmt þessu frumvarpi mega forstjórar að vera á ofurlaunum. Samkvæmt frumvarpi hæstv. félagsmálaráðherra mega þeir það ekki. Ég spyr hvar samfellan sé á milli þessara frumvarpa og því svaraði ráðherra að einhverju leyti áðan þó að ég sé ekki sammála honum. En við horfum líka á að fyrirtæki með ríkisaðstoð til uppsagna hafa mögulega heimildir til að nýta sér glufur sem finnast í kerfi okkar til að skila ekki öllum þeim peningum hingað til lands sem þau ættu að gera. Það er kannski alvarlegast þegar fyrirtæki nýta sér aflandsfélög, þegar aðilar sem greiða skatta erlendis eiga í fyrirtækjum hér og nýta sér ýmsar leiðir. Þegar menn lágmarka með öðrum orðum skattgreiðslur sínar hér á landi, þá er spurningin: Eiga þeir þá að njóta þessa stuðnings? Þótt ég hafi heyrt orð hæstv. ráðherra um að þetta væri fyrst og fremst fyrir launþega. Þá er þetta auðvitað líka fyrir fyrirtækin og til að verja hluthafana. Hér er ég ekki eingöngu að tala um bein lögbrot, herra forseti, eins og sumir þingmenn stjórnarliða hafa ítrekað nefnt til að afvegaleiða þessa umræðu. Fyrirtæki geta nefnilega nýtt sér aðferðir með fullkomlega löglegum leiðum til að minnka skattgreiðslur hér á landi. En það sem er löglegt getur verið siðlaust, eins og Vilmundur Gylfason sagði á sínum tíma. Við vitum öll vel af því að það eru milljarðar króna í skattaskjólum, á lágskattasvæðum og ferðast eftir öðrum leiðum til að hindra að þeir komi allir í ríkiskassann, sem þarf svo nauðsynlega á því að halda. Þessir peningar hefðu væntanlega farið í að fjármagna það sem ég talaði um áðan; skólakerfið okkar, heilbrigðisþjónustuna og annað sem lýtur að vellíðan okkar og öryggi í gegnum ævina. Og núna þegar við horfum upp á stærstu efnahagskreppu í 100 ár finnst mér ekki að við eigum að nota þá takmörkuðu fjármuni sem við búum yfir til að styrkja aðila sem ekki sýna fulla samfélagslega ábyrgð og hugsa kannski meira um eigið veski. Ég hlýt að spyrja aftur, af því að hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson spurði að því áðan: Hvernig stendur á því að það eru ekki sömu skilyrði á milli þessara tveggja leiða? Mér fannst ekki koma fullgilt svar við því. Ég velti fyrir mér hvort það eigi að vera þannig að frumvörpin komi ófullburða í þingið og svo nái nefndirnar að lagfæra þau eitthvað. Svo taka þau gildi og síðan þarf alltaf aðra og þriðju umferð vegna þess að það er augljóst að nýja hlutabótaleiðin og skilyrðin þar eru viðbrögð við þeirri umræðu sem átt hefur sér stað núna í einn mánuð þar sem fólki ofbýður. Herra forseti. Að lokum: Við erum búin að standa í þessum stormi í tvo til þrjá mánuði og þótt margt hafi verið ágætlega gert, sérstaklega þau verkefni sem verið hafa á höndum heilbrigðisyfirvalda, en látum það nú eiga sig, hafa hin pólitísku viðbrögð verið fálmkennd. Ég skal líka sjá í gegnum fingur mér varðandi það að ekki komi alltaf rétta svarið þegar á þarf að halda við algjörlega fordæmalausar aðstæður. En núna þegar við erum farin að átta okkur á þessu og sjá út úr kófinu hlýtur maður að kalla eftir meiri yfirsýn, skýrari aðgerðaáætlun og a.m.k. drögum að einhvers konar framtíðarstefnu sem lagt gæti grunninn að sanngjarnara, heilbrigðara og skynsamlegra samfélagi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ágæta ræðu. Hann kom inn á margt en undir lokin kom hann inn á það eða kvartaði undan því að stjórnin eða stjórnarflokkarnir væru að koma með ófullbúin mál inn í þingið og síðan yrði það að taka til í þeim. En er það ekki einmitt hlutverk okkar? Er ekki þingmaðurinn sammála mér að í því sýni þingið að vissu leyti styrk sinn, að taka við málum frá ríkisstjórninni? Í því ástandi sem nú hefur verið er einmitt kannski enn þá minna skrýtið að síðan þurfi að bregðast við á leiðinni að niðurstöðu. Mig langar að vita hvort þingmaðurinn er ekki sammála mér í því að þinginu hafi einmitt oft og tíðum tekist ágætlega til í þessu. Ég veit að hv. þingmaður er mér ekki sammála í því að þingið hefði kannski mátt að hans mati samþykkja fleiri breytingartillögur stjórnarandstöðunnar, það kann vel að vera sjónarmið þingmannsins. En á hitt er að benda að margar tillögur sem hafa orðið til í þingnefndunum hafa komið út úr samtali á milli stjórnarþingmanna og stjórnarandstöðuþingmanna og einmitt bætt málin og mig langar að heyra þingmanninn reifa það hvort það er ekki einmitt hlutverk okkar hér að að vinna þessa vinnu.

Herra forseti. Jú, guð minn almáttugur, það er einmitt hlutverk okkar hér og okkur hefur tekist það ágætlega að einhverju marki. Þó hefur mér fundist stjórnarliðar býsna lítið trúir sínum fyrri stjórnmálaskoðunum og stefnu þegar þeir hafa lagst á sveif með hægri öflunum og tek það fram að aðeins ein breytingartillaga frá stjórnarandstöðunni hefur verið samþykkt. Við höfum greitt atkvæði með öllum tillögum ríkisstjórnarinnar vegna þess að þó að þær séu ekki allar góðar þá eru þær betri en ekkert. Þær eru góðar en ég segi: Þær eru ekki nógu góðar. En ég vil grípa á lofti orðalag sem hv. þingmaður sagði áðan, „í því ástandi sem nú ríkir“. Í því ástandi sem nú ríkir hefði ríkisstjórnin auðvitað átt að nýta sér framrétta hönd stjórnarandstöðunnar og kalla okkur að borðinu við undirbúning lagafrumvarpa sem hér eru svo lögð fram, eins og hefur verið tíðkað á þjóðþingum í nokkrum löndum í kringum okkur. Það hefði a.m.k. minnkað tafir á þeirri vinnu sem unnin hefur verið og hefði örugglega líka skilað sér í því að frumvörpin hefðu orðið betri. Ég er næstum því handviss um það. Það sem ég á svo við er að í kjölfarið núna með seinni hlutabótaleiðinni er farið að taka inn skilyrði sem ekki var vilji fyrir í nefndunum, m.a. að setja þak á laun forstjóra og annað sem var ábyggilega nefnt á nefndarfundum. Það er hins vegar ekki gengið nógu langt. En jú, þingið skiptir miklu máli en það hefði þurft að vera meiri þátttakandi í þessu verkefni, sem voru bara sjálf frumvarpsdrögin.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þingmaðurinn nefndi einmitt að aðeins ein tillaga stjórnarandstöðunnar hefði verið samþykkt og eins og þingheimur þekkir var sú tillaga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, afar góð tillaga frá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur sem þingmenn þekkja vel. Þingmaðurinn kom líka aftur inn á það sem hann kallaði samráðsleysi og mér er kunnugt um það alveg eins og þingmanninum að formenn stjórnmálaflokkanna og hæstv. forsætisráðherra hafa átt nokkra fundi þar sem þeim hafa verið kynnt þau mál sem eru í bígerð og hvað er um að vera. Nú sit ég náttúrlega ekki þá fundi en hv. þingmaður gerir það. Hann getur kannski upplýst þingheim að einhverju leyti um það hvað þar fer fram. En svo langt sem það nær sem samráð þá held ég að það sé nokkurn veginn á pari við það sem gerist á öðrum Norðurlöndum. Á hitt ber að líta að við erum náttúrlega, eins og við þreytumst ekki á að segja, í nokkuð fordæmalausum aðstæðum og sumt þarf að vinna mjög hratt. Eðli málsins samkvæmt, eins og ég og þingmaðurinn erum greinilega sammála um, koma mál ekki alltaf fullbúin inn í þingið. En varðandi það sem þingmaðurinn sagði um þau skilmerki sem nú er verið að setja í hlutabótaleiðina, sem við erum reyndar ekki að ræða hér, man ég ekki til þess að það hafi komið fram hér í þingsal einhverjar háværar raddir um frekari skilyrði þegar það frumvarp var sett. Þær umræður voru sannarlega 

Herra forseti. Jú, þær raddir heyrðust sannarlega, a.m.k. hér í þingsal. En af því að hv. þingmaður vitnar í samráðið sem ríkisstjórnin hefur átt við formenn stjórnarandstöðuflokkanna þá verð ég því miður að upplýsa hv. þingmann um að formaður flokks hans hefur þá ekki sagt honum satt um það samráð, nema það sé talið samráð að kalla saman formenn stjórnarandstöðuflokkanna einum og hálfum til tveimur klukkutímum fyrir blaðamannafundi til að segja okkur það sama og við getum séð í sjónvarpinu tveimur tímum seinna. Það er ekki samráð, hv. þingmaður. Og ef hæstv. forsætisráðherra hefur haldið einhverju öðru fram við þingflokk sinn þá er það bara mjög alvarlegur hlutur. Ég held að hún hafi sagt í Víglínunni fyrir hálfum mánuði þegar ég var með henni þar, að hún hafi skrifað í minnisbækur sínar sex fundi. Þá skal ég bara upplýsa hv. þingmann um að það voru engir samráðsfundir, það voru upplýsingafundir. Eða hverjar telur þingmaðurinn líkurnar á að ríkisstjórnin hefði brugðist við ábendingum okkar þar þegar vitað var að ríkisstjórnin var að fara beint eftir fundinn í Hörpu til að tilkynna um aðgerðirnar? Það er sýndarsamráð. Það er ekkert samráð. Varðandi breytingartillögur okkar er um þær að segja að þær voru tilraunir til að stíga stærri og nauðsynleg skref til að takast á við þessa kreppu. Og þingmenn stjórnarmeirihlutans tóku orð hæstv. fjármálaráðherra um að það ætti að gera meira en minna, og gerðu minna en meira.

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Ég verð að segja eins og er að bara fyrirsögn frumvarpsins er alveg stórfurðuleg, að greiða hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Þetta er hálfgerð niðurgreiðsla launa í uppsagnarfresti. Maður nær þessu ekki. En því miður, það eru bara stórfurðulegir tímar. Helstu rökin fyrir hlutabótaleiðinni voru þau að það þyrfti að varðveita ráðningarsamninga milli launþega og vinnuveitenda. Hér er hins vegar verið að stíga skref í öfuga átt og stórauka líkurnar á uppsögnum fjölda fólks, 12.500 manns. Í greinargerð með frumvarpinu segir að áætlað sé að ríkið muni greiða laun í uppsagnarfresti hjá 12.500 manns. Þetta eru sláandi tölur og er eiginlega stórfurðulegt. Í frumvarpinu er það gert að skilyrði að viðkomandi hafi ekki greitt út arð eða keypt eigin hlut eða gert aðrar sambærilegar ráðstafanir frá 15. mars sl., en þeir sem eru forríkir hafa greitt út arð áður, milljarða. Það er staðreynd. Raunin er sú að fjöldi fyrirtækja hefur greitt út ríkulegan arð á liðnum áratug. Þessi fyrirtæki munu geta nýtt sér niðurgreiðslu launa í uppsagnarfresti, en það ætti ekki að eiga sér stað. Við eigum að gera auknar kröfur til eigenda fyrirtækja um að þeir fjárfesti ekki í eigin fyrirtækjum og eigendur arðbærra fyrirtækja eiga ekki að njóta niðurgreiðslna frá ríkissjóði án þess að þurfa að taka áhættu sjálfir. En þarna er hreinlega, finnst mér, verið að setja ákveðin fyrirtæki í samfesting með bæði axlabönd og belti til að tryggja að þau þurfi ekki að standa við eigin skuldbindingar. Við eigum að krefja þá eigendur um endurfjárfestingar áður en við krefjum skattgreiðendur um að niðurgreiða uppsagnir, sem er absúrd að skuli yfir höfuð verið að gera. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar eiga að miða að því að tryggja störf, ekki að leggja þau niður. Hér er ekki verið að tryggja hagsmuni launþega, enda eru laun þeirra í uppsagnarfresti þegar tryggð í Ábyrgðasjóði launa. Hér er aðeins verið að auðvelda fyrirtækjum að segja upp fólki. Í frumvarpinu er lagt bann við ákveðnum ráðstöfunum þar til niðurgreiðslur hafa verið tekjufærðar eða endurgreiddar. Þar segir: „Atvinnurekandi hefur eftir 15. mars 2020 ekki ákvarðað úthlutun arðs, lækkað hlutafé með greiðslu til hluthafa, keypt eigin hluti, innt af hendi aðra greiðslu til eiganda á grundvelli eignaraðildar hans, greitt óumsaminn kaupauka, greitt af víkjandi láni fyrir gjalddaga eða veitt eiganda eða aðila nákomnum eiganda lán eða annað fjárframlag sem ekki varðar öflun, tryggingu eða viðhald rekstrartekna. Jafnframt skuldbindur hann sig til að gera enga framangreinda ráðstöfun fyrr en fjárstuðningurinn hefur að fullu verið tekjufærður samkvæmt 8. gr. eða endurgreiddur samkvæmt 9. gr.“ Eftir að búið er að tekjufæra niðurgreiðslurnar getur fyrirtækið gripið til þessara ráðstafana. Í frumvarpi um áframhaldandi hlutabótaleið komu einnig fram skilyrði fyrir ríkisaðstoð. Þau skilyrði eru orðuð á annan veg. Það vekur furðu að sambærilegar ráðstafanir séu ekki með sambærileg skilyrði. Er ríkisstjórnin ekki með samræmdar aðgerðir í svo skyldum málum? Það virðist ekki vera. Í frumvarpinu um áframhaldandi hlutabótaleið koma fram fleiri skilyrði gagnvart fyrirtækjum sem nýta hlutabótaleiðina en hins vegar er orðalagið í nýrri 7. mgr. bráðabirgðaákvæðis XIII ekki nógu skýrt. Það segir í greinargerð um ákvæðið, með leyfi forseta: „Þá er gert ráð fyrir að vinnuveitandi staðfesti að hann hafi á tímabilinu 1. júní 2020 til 31. maí 2023 ekki í hyggju að greiða út arð, lækka hlutafé með greiðslu til hluthafa, greiða óumsamda kaupauka, kaupa eigin hlutabréf, inna af hendi aðra greiðslu til eigenda á grundvelli eignaraðildar þeirra, greiða af víkjandi láni fyrir gjalddaga, veita eigendum eða nákomnum aðilum lán eða annað fjárframlag sem ekki varðar öflun, tryggingu eða viðhald rekstrartekna eða greiða eigendum sínum eða æðstu stjórnendum mánaðarlaun sem nema hærri fjárhæð en 3.000.000 kr. til hvers og eins, eftir því sem við á.“ 3 milljónir í mánaðarlaun. Þetta er eiginlega með ólíkindum. Aðeins er lögð sú skylda á vinnuveitenda að staðfesta á því augnabliki þegar hann sækir um hlutabætur að hann hafi ekki í hyggju að framkvæma eitthvað af upptalningunni hér að ofan. Ekki er lögð skylda á hann að gera ekkert af þessu á tímabilinu. Þarna þyrfti að standa að á tímabilinu skuli vinnuveitandanum vera óheimilt að gera eftirfarandi á tímabilinu. Eins og ég benti á fyrr í þessari umræðu eru alltaf einhverjir sem finna leiðir til þess að svindla á svona kerfi. Fyrir nokkrum árum fór sú umræða á flot að fólk væri að svindla sig inn á örorkukerfið í stórum stíl, þarna væri milljarðar undir. Það var brugðist við með skjótum hætti, settur upp svikahnappur og það mátti senda inn tilkynningar um svikara nafnlaust og eiginlega gefið skotleyfi á öryrkja á þeim tíma. Við vitum að einhverjir svindla sér alltaf inn og þeir sem voru kannski að svindla sig inn á örorkubótakerfið voru fárveikir einstaklingar sem áttu alveg fullan rétt á að vera þar inni vegna þess að ég held að öðrum myndi ekki detta í hug að reyna að svindla sér þangað inn. En hér erum við að tala um margfalt hærri upphæðir og engin spurning um að það væri örugglega freistandi fyrir einhverja að svindla sér inn á þetta kerfi. Ekki margir, ég myndi segja að 99% væru heiðarleg en það getur alltaf verið 1% manna sem er tilbúið að svíkja. Þess vegna sagði ég að það væri tilvalið að setja upp hnapp á heimasíðu fjármálaráðuneytisins, hjá fjármálaráðherra þess vegna, þar sem væri hægt að benda á þá aðila, ef einhverjir áttuðu sig á því að það væri verið að svíkja almannafé úr ríkissjóði. Það er mun betra og auðveldara að gera þetta núna vegna þess að við erum búin að vera að fjalla um lög um vernd uppljóstrara og eins og lögum er háttað þá ber almenningi, ef hann verður var við það, að upplýsa um stórfellt svindl. Við vitum líka að það eru fyrirtæki sem eru í þeirri aðstöðu að geta svindlað á kerfinu og hafa sýnt það á undanförnum árum. Þau geta komið peningum undan, sloppið við að borga skatt, sloppið við að borga fjármagnstekjuskatt, komið fjármunum fyrir í aflandsfélögum. Þetta eru ekki einstök fyrirtæki, fjöldi fyrirtækja hefur nýtt sér þessar leiðir. Við vitum líka að þau eiga möguleika á að nýta sér þá leið sem við fjöllum um hér, sem er auðvitað ömurlegt og verður að sjá til þess með öllum tiltækum ráðum að þau geti það ekki. Það er annað sem við hljótum líka að horfa á í þessu samhengi og það eru tölurnar sem eru gefnar hérna upp. Það eru rúmar 600.000 kr. í hámarksgreiðslu launa og jafnvel 85.000 kr. sem varða lífeyrissjóð og launatengd gjöld, þannig að þetta eru um 700.000 kr. Og við erum með að hámarkslaun fari ekki yfir 3 milljónir. Þarna er sennilega um 30 milljarða að ræða. Við getum sett það í samhengi við það að hér var felld tillaga í meðferð þingsins þar sem við í stjórnarandstöðunni báðum um 100.000 kr. eingreiðslu fyrir almannatryggingaþega, öryrkja og eldri borgara, og í það samhengi að það eina sem öryrkjar hafa fengið er 20.000 kr. eingreiðsla sem kemur um næstu mánaðamót, skattlaus. En við höfum ekki séð eitt einasta orð um það hvað eigi að gera fyrir eldri borgara. Þetta er dæmalaust í því ástandi sem er í dag. Ég hef fengið upplýsingar um og mér hefur verið bent á að fólk er að taka út lyf á raðgreiðslum, jafnvel að reyna að ná sér í smálán til þess að geta staðið undir kostnaði við lyf eða mat. Það er ömurlegt til þess að vita að það virðast vera til ótakmarkaðir fjármunir, ekki 30 milljarðar heldur allt að 300 milljarðar, í allt nema félagslega kerfið, almannatryggingakerfið. Menn voru að hæla sér af 8 milljörðum sem hafa verið settir inn í það, sem dreifast á mjög stór og víðfeðm mál og skila þar af leiðandi litlu í sjálfu sér. Því er alveg með ólíkindum að sú staða skuli vera uppi að það virðast vera til peningar í ríkissjóði fyrir launakostnaði í uppsagnarfresti, en það eru ekki til peningar í ríkissjóði fyrir lyfjum eða mat handa þeim sem þurfa virkilega á því að halda. Við verðum líka að spyrja okkur að því að ef þetta fer eins og útlit er fyrir, kostnaður upp á 200–300 milljarða í þessum Covid-málum, hvernig verður þá ástandið eftir Covid? Hvernig verður ástandið á næsta ári? Hvar verða þá breiðu bökin fundin? Eins og það hefur hingað til verið, hjá ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, mun þessi ríkisstjórn finna breiðu bökin hjá eldri borgurum, öryrkjum, láglaunafólki, atvinnulausum og námsmönnum. Þar er sú furðulega staða uppi að á sama tíma og maður horfir á greiðslur vegna launakostnaðar í uppsagnarfresti hafa námsmenn sem hafa jafnvel verið í 80% vinnu engan rétt á atvinnuleysisbótum. Samt eru þeir búnir að borga í sjóðinn og ættu samkvæmt því að eiga allan rétt á að fá atvinnuleysisbætur. Nei. En launakostnaður í uppsagnarfresti, já, borgum það. Það er nóg til af peningum í það, en ekki króna handa þeim sem hafa þegar borgað í Atvinnuleysistryggingasjóð. Þetta er alveg stórfurðulegt. Það verður því miður að segjast alveg eins og er að málið er illa ígrundað og ekki sanngjarnt.

Herra forseti. Frumvarp það sem við ræðum hér er hluti af þriðja aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins og áhrifa hans á efnahagslífið eins og við öll þekkjum. Það er nokkuð ljóst að ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin er að bæta við aðgerðapökkum er sú að forsendur fyrri pakka hafa byggst á vanmati. Við í Miðflokknum höfum áður gagnrýnt þetta. Ríkisstjórnin kemur fram með efnahagsaðgerðir vegna veirufaraldursins í smáskömmtum sem hafa augljóslega ekki dugað og það er nú bara þannig að smáskammtalækningar hafa almennt aldrei dugað nægilega vel. Við í Miðflokknum höfum margsinnis bent á það í þessari umræðu og í tengslum við aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar að það átti strax í upphafi að koma með stórar og almennar aðgerðir, annars væri hætta á því að dýrmætur tími tapaðist og fyrirtæki gæfust upp og fjöldi starfa tapaðist þar með. Það liggja gríðarleg verðmæti í því starfsfólki sem er í þessum fyrirtækjum eins og í ferðaþjónustugeiranum sem þetta kemur hvað harðast niður á, hver dagur er dýrmætur í þessum efnum, að sú staða komi ekki upp að fyrirtækin þurfi að gefast upp. Þess vegna er mikilvægt að öll úrræði séu tiltæk og almenn og komi til bjargar þegar á þeim þarf að halda. Allur dráttur í þessum efnum er afar slæmur. Auk þess höfum við reglulega bent á að aðgerðirnar þurfi að vera einfaldar og komast hratt til framkvæmda. Á það hefur skort hjá ríkisstjórninni. Við höfum séð það, t.d. hve illa gekk að koma brúarlánaaðgerðunum til framkvæmda. Ég held að það séu örfá fyrirtæki farin að ræða þá leið við fjármálastofnanir. Ég held að þetta hafi farið af stað bara í síðustu viku, rúmum mánuði eftir að málið var samþykkt hér. Þetta sýnir að það er ekki nógu vel haldið á framkvæmdaþættinum af hálfu ríkisstjórnarinnar. Nú á sem sagt að fara að koma stuðningslánunum til framkvæmda og maður óttast að sömu tafirnar verði þar. Þetta getur allt valdið miklum skaða. Það er ljóst að væntingar um skjótan efnahagsbata hafa ekki gengið eftir, því miður. Að sjálfsögðu vonuðumst við til þess að þetta gengi hratt yfir og ferðamenn færu að koma. Málin hafa því miður ekki þróast í þá veru. En það er alveg ljóst að nær allar útflutningsgreinar hafa orðið fyrir miklum skelli. Samdrátturinn í hagkerfinu á meðan samkomubannið hefur staðið yfir hefur komið hvað harðast niður á ferðaþjónustunni en auk þess í miklum samdrætti í eftirspurn á fjölmörgum öðrum sviðum efnahagslífsins. Við þekkjum það, ýmsar lokanir þjónustufyrirtækja hafa valdið því. En sú hætta er líka fyrir hendi að innlend neysla og eftirspurn taki hægar við sér en menn áætluðu og voru að vonast til. Þar hefur mikið atvinnuleysi að sjálfsögðu áhrif. Ferðaþjónustan birti nýlega skýrslu frá KPMG, sem hún lét vinna fyrir sig. Þar er minnt á að ferðaþjónustan skuldar 300 milljarða kr. og hún er nánast tekjulaus. Þetta er grein sem er nánast tekjulaus núna sem skuldar 300 milljarða. Það þarf náttúrlega að greiða af þessum lánum þannig að greinin er á mjög erfiðum stað um þessar mundir og hún hefur skapað um 40% af gjaldeyristekjum og um 20.000 manns hafa haft vinnu í greininni. Vandinn er því mjög mikill og þess vegna er mjög mikilvægt, eins og ég segi, að þessar aðgerðir komi að gagni. Ég vildi minnast aðeins á það hér, vegna þess að ég talaði um að skuldir ferðaþjónustunnar væru um 300 milljarðar, að við verðum líka að horfa til banka og fjármálastofnana í þeim efnum. Þar eru náttúrlega lán, bæði á vegum fasteignafélaga og þessi óbeinu lán sem eru hjá ferðaþjónustunni og síðan bein lán. Samtals gerir þetta um 300 milljarða. Síðan eru fjárfestingar lífeyrissjóða og annarra í gegnum sjóði o.s.frv., skráð félög, sem eru þarna líka á bak við. Höfum í huga að bókfært eigið fé bankanna var í árslok 2018 u.þ.b. 630 milljarðar kr. Versta sviðsmyndin ef kæmi til fjöldagjaldþrota í greininni - við erum náttúrlega öll sammála um það og erum að reyna að vinna að því að það muni ekki gerast og þetta frumvarp lýtur að því, og ég kem nánar að því hér á eftir - gæti verið sú að 50% af eigin fé bankanna myndi tapast af lánum til ferðaþjónustufyrirtækjanna. Þá er spurningin hvaða áhrif það hefur á fjármálafyrirtækin. Verða þau lán afskrifuð o.s.frv.? Síðan er óhjákvæmilegt að einhver þeirra fari í þrot. Staðan er mjög alvarleg og þess vegna er mjög mikilvægt að þær aðgerðir sem lagt er upp með í frumvarpinu, að greiða uppsagnarfrestinn, skili tilætluðum árangri. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi það í framsöguræðu sinni að ekki væri hægt að segja til um það hvaða árangri þetta skilaði. Ég tek undir það með honum að það er erfitt. En það vantar hins vegar ákveðnar greiningar á fjölda fyrirtækja að mínum dómi. Alla vega höfum við ekki fengið að sjá það og rétt að nefna aðeins í þessu sambandi, af því að ég nefndi að 25.000 manns starfi í greininni, að ef við tökum Suðurnesin sérstaklega út þar sem staðan er mjög alvarleg, atvinnuleysið að nálgast 30%, þá störfuðu sumarið 2017 um 6.000 manns bara á Keflavíkurflugvelli. Þá eru ótalin afleidd störf á svæðinu. Þetta sýnir náttúrlega náin tengsl á milli umsvifa á Keflavíkurflugvelli og svo tekna sveitarfélaganna á svæðinu. Þetta spilar allt saman og þess vegna er afar brýnt að við náum að koma með aðgerðir í tíma sem geta þá lágmarkað það tjón sem við stöndum frammi fyrir. Það er alveg ljóst að ferðaþjónustan verður að fá nauðsynlega lánafyrirgreiðslu til að geta dregið andann, ef svo má segja, og til að geta tekið við ferðamönnum þegar þeir koma aftur sem verður ekki langt í, við vonum það. Annar aðgerðapakki sem samþykktur var í síðustu viku olli hins vegar vonbrigðum. Umfang hans er að sögn ráðamanna um 60 milljarðar kr. Uppistaðan í því var fyrirgreiðsla í formi stuðningslána og frestunar á skattgreiðslum af hagnaði sem gagnast litlum fyrirtækjum, mjög litlum með litla veltu, sumir kalla þetta örfyrirtæki. Stuðningslánin tóku reyndar mikilvægum breytingum í meðförum nefndarinnar og rétt að halda því til haga. En mörg þessara fyrirtækja standa frammi fyrir alvarlegum lausafjárvanda og geta jafnvel ekki greitt starfsfólki hluta launanna um nokkurra mánaða skeið. Af þeim sömu orsökum er ljóst að fyrirtækin ráða ekki við að greiða uppsagnarfrest og það er hugmyndin að baki frumvarpinu eins og við þekkjum. Ég hafði á fyrri stigum ákveðnar efasemdir varðandi þessa leið og maður hefur heyrt af því, þegar maður hefur talað við forsvarsmenn þeirra fyrirtækja sem hafa viljað fara aðra leið, að verið sé að hvetja til uppsagna, þ.e. að ríkið sé að hvetja fyrirtæki til að segja fólki upp. Við sáum að það kom ákveðin bylgja uppsagna í kjölfar þess að stjórnvöld tilkynntu að þau ætluðu að greiða uppsagnarfrest. Það eru ákveðin fyrirtæki sem hefðu viljað fara aðra leið sem hafa gagnrýnt þetta. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi síðan einnig í ræðunni að það séu fyrirtæki sem ráða ekki við skilyrði hlutabótaleiðarinnar og auðvitað þarf að fara nánar yfir það. Ég hefði talið að við hefðum þurft að hafa einhver gögn hjá okkur þess efnis hver fjöldi þeirra fyrirtækja er sem hefði viljað fara aðra leið, viljað fara hlutabótaleiðina og hefði viljað sjá hana framlengda versus þau fyrirtæki sem hreinlega ráða ekki við þetta og þurfa nauðsynlega á þessum aðgerðapakka halda, þ.e. greiðslu á uppsagnarfrestinum. Þetta eru nauðsynleg gögn sem þarf að hafa við hendina þegar við förum yfir þetta og ég hef kallað eftir sérstöku minnisblaði frá fjármálaráðuneytinu til fjárlaganefndar hvað þetta varðar. Það er ákveðinn fjöldi fyrirtækja sem vill halda í sitt starfsfólk og myndi gagnast betur að vera áfram á hlutabótaleiðinni en nú á að fara að breyta henni. Hún er vissulega framlengd en með nýjum skilyrðum. Mér finnst, í tengslum við þetta mál, nauðsynlegt að fá greiningu í þessu samhengi, þ.e. hversu mörgum fyrirtækjum myndi gagnast betur að halda áfram á hlutabótaleiðinni og hversu mörg fyrirtæki geta ekki greitt uppsagnarfrestinn. Ég hef hins vegar fullan skilning á því að það er mikilvægt að forða þessum fyrirtækjum frá fjöldagjaldþrotum og greininni almennt. Eins og gefur að skilja er mikil hætta á að ekki aðeins fjárhagsleg verðmæti fari forgörðum heldur jafnframt mikilvæg þekking og reynsla sem er augljós framtíðarávinningur ef vel er á málum haldið. Það er nú bara þannig að fjöldagjaldþrot í greininni er engin lausn og almenn gjaldþrot ferðaþjónustufyrirtækja munu hamla verulega uppbyggingu í greininni á ný og jafnvel um árabil. Það er því til mikils að vinna í þeim efnum. Miðflokkurinn styður þetta frumvarp og við höfum stutt öll frumvörp af hálfu ríkisstjórnarinnar sem hafa miðað í þá átt að bæta stöðuna gagnvart fyrirtækjum og heimilum í þessu erfiða árferði og í þessum erfiðu aðstæðum. Við sýnum þar með ábyrgð í þeim efnum. Við höfum komið með fjölmargar tillögur og ég hef áður sagt frá því hér. Við höfum komið með breytingartillögur við fjáraukalagafrumvörpin sem hér hafa verið flutt og samþykkt og við höfum komið með tillögur í fjölmiðlum. Við höfum sent forsætisráðherra tillögur. Því miður hefur ekkert verið hlustað á tillögur okkar og breytingartillögur við fjáraukann verið felldar. Það er að sjálfsögðu dapurlegt. Það virðist vera þannig af hálfu ríkisstjórnarinnar, eins og hv. þm. Logi Einarsson nefndi í sinni ræðu, að það virðist ekki vera sama hvaðan tillögurnar koma. Ríkisstjórnarflokkarnir eru að biðja um samráð og tillögur en það virðist vera hálfgerð sýndarmennska í því. Sem betur fer hafa breytingar þó náð fram í nefndarvinnunni að hluta til og þar nefni ég t.d. stuðningslánin sem tóku mikilvægum breytingum í meðförum nefndarinnar. Sjálfsagt hefur stjórnarandstaðan eitthvað komið að því. En það er svolítið áberandi, finnst mér, af hálfu ríkisstjórnarinnar að hún skuli alltaf fella allt það sem kemur fram frá stjórnarandstöðunni hvað þetta varðar. Við erum öll saman í þessari vinnu, að reyna að koma okkur út úr þessum efnahagslegu erfiðleikum og menn eiga ekkert að hugsa hvaðan tillögurnar koma. Ef útfærslan er mönnum kannski ekki alveg að skapi þá eiga þeir bara að segja það og vinna þá með stjórnarandstöðunni í því. Við í Miðflokknum höfum viljað sjá frekari aðgerðir er lúta sérstaklega að ferðaþjónustunni. Við hefðum viljað sjá að öll innlend lán ferðaþjónustunnar yrðu fryst til loka árs 2021. Það er mjög mikilvæg aðgerð. Auk þess verði greiðslur fasteignagjalda sem lúta að þessum fyrirtækjum frystar í 24 mánuði vaxtalaust. Það er mjög mikilvægt til að reyna að halda þessum fyrirtækjum gangandi og reyna þá að halda í ráðningarsambandið en ekki hvetja til uppsagna sem virðist svolítið vera gert með þessu frumvarpi þó að það sé að mörgu leyti mikilvægt og við styðjum það.

Virðulegur forseti. Það er víst þannig að það er oft auðveldara að vera vitur eftir á og þau mál sem við ræðum í dag sýna okkur að hlutabótaleiðin, eins og lagt var upp með hana á sínum tíma, var mögulega ekki rétta verkfærið, einfaldlega vegna þess að bilið sem henni var ætlað að brúa var miklu breiðara en búist var við. Hlutabótaleiðin hentar kannski ágætlega fyrir lítil fyrirtæki sem var gert með lagaboði að loka í einn til tvo mánuði en fyrir fyrirtæki sem sjá fram á að vera tekjulaus, jafnvel fram á haust, er meira en að segja það að halda áfram að greiða fjórðung af launum starfsfólks. Þess vegna erum við hér í dag að ræða frumvarp sem ber með sér þau nöpru tíðindi að reiknað sé með að 90% þess fólks sem hefur nýtt sér hlutabætur í ferðaþjónustu muni að þessu frumvarpi samþykktu verða sagt upp og ríkið stíga inn og greiða því fólki laun á uppsagnarfresti. 90% er stór tala en það er fjöldi einstaklinganna líka. Þetta eru 12.000 manns sem er nokkuð mikið miðað við það að nú í apríllok voru 16.000 manns á atvinnuleysisskrá. Mig langar aðeins að ræða hérna, vegna þess að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvatti okkur til að skoða málin í samhengi, annars vegar þetta frumvarp og hins vegar sérstaklega frumvarp hæstv. félags- og barnamálaráðherra um framlengingu á hlutabótaleiðinni vegna þess að þegar við skoðum þetta í samhengi er verið að búa til nokkuð mikinn fjárhagslegan hvata til uppsagnanna. Fyrirtækin standa mörg tæpt og væntanlega kæmi til uppsagna hvað sem allri frumvarpssmíð líður. Fyrirtæki sem á í dag erfitt með að greiða fjórðung af launum starfsmanna sinna mun fljótlega með uppfærðri hlutabótaleið þurfa að greiða helming launa en fær í staðinn aðeins það vinnuframlag frá viðkomandi starfsmönnum sem samsvarar launagreiðslunum, 25% í dag og bráðum 50%. Ef fyrirtækið velur hins vegar að fara hér leið uppsagnastyrkja frá ríkinu, þá fellur kostnaðurinn niður í 0 en vinnuframlagið getur verið 100%. Þetta virðast sum fyrirtæki hafa nýtt sér, að halda starfsemi gangandi yfir sumarið en að sú starfsemi sé borin uppi af fólki á uppsagnarfresti. Það þarf að skoða hvort þetta sé eðlilegt. Venjulega er það þannig að launamaður vinnur út uppsagnarfrest nema um annað semjist á milli viðkomandi og atvinnurekanda. En þetta eru aðrar aðstæður. Þetta er annað verkfæri og ég vona að hv. efnahags- og viðskiptanefnd skoði þetta vandlega. Ég ætla ekki að ganga jafnlangt og Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR, sem sagði að það væri siðlaust af fyrirtækjum að krefjast vinnuframlags frá starfsfólki á uppsagnarfresti í þessum aðstæðum. En það er ekki heldur að leggjast í híði eins og hæstv. ráðherra sagði í flutningsræðu sinni. Ef fyrirtæki nýta sér uppsagnastyrki til þess að keyra upp starfsemina þá er það svo sannarlega ekki að leggjast í híði. Þá vil ég nefna hér eitt atriði sem leiðir kannski af því hvað við erum að sigla í mikilli þoku og vitum ekki alveg hvað er fram undan. Það er mikilvægi þess að tryggður sé réttur launafólksins sem fer í gegnum uppsögn á þessum forsendum þegar kemur að mögulegri endurráðningu til fyrirtækja og þá sérstaklega að atvinnurekandi fái ekki einhvers konar hreint borð, að launafólkið missi ekki þau áunnu réttindi sem það hefur, við það að fara í gegnum uppsagnarferlið. En annað sem þarf líka að hugsa, eða spurningin sem þarf að spyrja, er: Hversu mörg eiga yfir höfuð von á því að vera endurráðin? Sú greining, sú sviðsmynd, kemur ekki fram í greinargerð frumvarpsins. En þetta er eitthvað sem við þurfum að hugsa vegna þess að sá hópur sem gæti orðið stór hluti af þeim sem verður sagt upp nú á næstu vikum, sá hópur sem ekki fær endurráðningu hjá viðkomandi fyrirtæki að þremur mánuðum loknum þarf að leita sér annarra starfa. Þá komum við að því sem heitir gjarnan í glærum ríkisstjórnarinnar viðspyrna, vegna þess að þessu fólki þarf t.d. að tryggja endurmenntunarúrræði til að það geti fundið sér nýjan vettvang. Það er verkefni sem við getum farið að prufukeyra fyrir þau umfangsmiklu umskipti sem við megum eiga von á þegar efnahagskerfi heimsins breytist til þess að við getum tekist á við loftslagsbreytingar. Hluti af sanngjörnum umskiptum er að gera launafólki kleift að skipta um starfsvettvang með því að sækja sér nýja þekkingu. Síðan þurfum við að fara að horfa kannski lengra fram á veginn og þá er ég ekki endilega að tala langt inn í framtíðina heldur bara inn í haustið. Hér hefur umræðan verið mikið um sumarstörf handa fólki sem ekki fær vinnu eins og venjulega í sumar, en fyrir þann hóp sem ekki verður endurráðinn, eftir að hafa verið sagt upp á uppsagnastyrk, þá þurfum við að líta í verkfærakistuna sem við þekkjum frá því eftir hrun þar sem ráðist var í ýmiss konar átaksstörf þar sem ýtt var á ýmis nýsköpunarverkefni á vinnumarkaði til þess að fólkið sem ekki verður endurráðið geti fundið sér nýjan starfsvettvang. Örstutt að samhenginu við frumvarp hæstv. félags- og barnamálaráðherra. Ég held að ég taki heils hugar undir með hæstv. fjármálaráðherra að samhengi þessara tveggja frumvarpa verði að skoða vel vegna þess að það er svo mikill hvati, fjárhagslegur og annars konar, í þessum tveimur málum til að sópa fólki í raun af hlutabótaleiðinni í uppsagnir, að við mættum jafnvel velta upp þeirri spurningu hvort í raun sé verið að leggja hlutabótaleiðina til hliðar, hvort uppsagnaleiðin verði þegar upp er staðið sú leið sem meginþorri fyrirtækja velur. Þetta var um efni málsins, herra forseti, og nú er ég með eina spurningu er varðar form sem mig langar að bera upp við forseta. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði í flutningsræðu sinni, með leyfi forseta: „Það verður að horfa á kostnaðarmatið í þessu máli í ákveðnu samhengi við frumvarp félagsmálaráðherra.“ Mig langar að spyrja virðulegan forseta hvað það þýði nákvæmlega formlega séð þegar annað málið fer í efnahags- og viðskiptanefnd en hitt í velferðarnefnd. Hvernig verður tryggt að þessi tvö mál verði skoðuð í því samhengi sem hæstv. ráðherra kallaði sjálfur eftir ef þau eru hvort í sinni nefndinni? Þetta er eitthvað sem ég leita ásjár virðulegs forseta með.

Forseti mun leita upplýsinga til að svara spurningu hv. þingmanns.

Herra forseti. Við ræðum hér þingmál sem mörg okkar hefðu ekki talið líklegt að við ættum einhvern tímann eftir að ræða en það er kannski til marks um það hvað þeir tímar sem við lifum eru sérstakir, þ.e. að fara að greiða hluta launakostnaðar í uppsagnarfresti. Margir þingmenn hafa varpað fram þeim vangaveltum í dag, sem eru algerlega réttlætanlegar, hvernig þetta spili saman við hlutabótaleiðina. Ég er einn af þeim sem hafa velt því fyrir sér og er kannski eini þingmaðurinn sem er svo heppinn að vera bæði í hv. velferðarnefnd og hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Það þýðir þó ekki að ég ætli mér þá dul að geta svarað vangaveltum hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar áðan en ég mun a.m.k. fyrir mitt leyti hafa tækifæri til þess að fylgjast náið með báðum málunum, sem ég tel einmitt mjög mikilvægt að við höfum tækifæri til. Þetta mál er að vissu leyti hluti af heildarúrræðunum og verður svolítið að skoðast í því samhengi, það er samhengi á milli allra þessara þátta. Þegar menn fóru fyrst fram með hlutabótaleiðina held ég að fá okkar hafi trúað því að þörf yrði á því að framlengja það úrræði fram undir haust. Mörg okkar trúðu því að það myndi örugglega verða framlengt til júníloka en eftir á að hyggja var það kannski skynsamlegt sem var gert, og er skynsamlegt, held ég, að taka þetta í þessum skrefum. Núna vitum við að þau vandræði og erfiðleikar í hagkerfinu sem hljótast af þessum heimsfaraldri verða langvinnari en menn trúðu að þau gætu orðið í upphafi og þá kemur þetta úrræði inn. Það sem það mun að einhverju leyti gera er vafalítið að forða einhverjum fyrirtækjum frá því að fara alveg í þrot og þar með forða því að sá hluti kostnaðar lendi á Ábyrgðasjóði launa, en það er rétt að hafa í huga að upphæðirnar sem um er að ræða eru sambærilegar við þær upphæðir sem Ábyrgðasjóður launa gæti þurft að greiða í slíkum tilvikum. Það er miðað við sömu tölur í þessum lögum og í reglugerð um Ábyrgðasjóð launa, sem ég tel að skýri líka ákveðið samhengi. Mér finnst þess hafa gætt mjög í umræðunni að menn tali um að ekkert hafi verið hlustað, ekkert verið tekið tillit o.s.frv. í öllum þessum málum. Ég vil í því sambandi benda á að ekkert af Covid-málunum hefur farið út úr þinginu, þ.e. sem samþykkt lög, í nákvæmlega sama formi eða á sama hátt og það kom til þingsins. Þingið hefur gert umtalsverðar breytingar á öllum málunum. Ég held að það sé engin tilviljun, herra forseti. Ég held að það sé einmitt vegna þess að við erum í svo breytilegu ástandi og ég alla vega leyfi mér að trúa að þau sem sjá málin í þinginu sjái málin ekki nákvæmlega sömu augum og þau sem eru í Stjórnarráðinu og hafa þess vegna náð að bæta öll málin í meðförum þingsins. Þetta held ég að sé mjög mikilvægt að við munum. Aðeins sértækt að þessu frumvarpi. Það eru í 4. gr. frumvarpsins sett skilmerki fyrir því hvað þurfi að koma til. Það er m.a. lagt til að það sé 75% samdráttur í tekjum fyrirtækis og fleiri atriði sem margir hv. þingmenn hafa komið inn á, t.d. um arðgreiðslur, skatta og skyldur o.s.frv. Mér þykir einsýnt að þetta muni verða rýnt mjög gaumgæfilega í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, skilyrðin sem þarna eru. Ég velti því fyrir mér hvort það sem kemur fram í 2. tölulið skilyrðanna, að það séu margar leiðir til þess að komast inn í úrræðið eftir því hvernig tekjufallið hefur orðið, þurfi að rýna gaumgæfilega, hvort það sé endilega heppilegt að nánast leyfa fyrirtækjunum að velja sér mismunandi aðferðir við að hoppa inn í úrræðið. Þetta er eitt af því sem ég mun rýna sérstaklega. Það er mikilvægt að mínu mati, sem kemur fram í 5. gr. frumvarpsins, að í öllum tilfellum er gert ráð fyrir því að fyrirtækin beri hluta kostnaðarins. Fyrirtækin munu ekki labba frá þessu úrræði án þess að hafa borið nokkurn hlut, þau munu bera 15% af kostnaðinum en stuðningurinn er líka að hámarki 633.000 kr. á mánuði, eins og ég kom inn á áðan. Þetta er mikilvægt að hafa í huga. Þá eru það annars vegar 8. gr. um tekjufærslu og hins vegar 9. gr. um endurgreiðslu. Ég held að þetta séu mjög mikilvægar greinar vegna þess að það er mikilvægt að fyrirtæki þurfi að tekjufæra þennan stuðning. Þar með myndar stuðningurinn hluta af skattstofni þess fyrirtækis fyrir það ár og það er afar mikilvægt. Á sama hátt er mikilvægt það sem kemur fram í 9. gr., að það eru leiðir til þess að komast „út úr“ úrræðinu áður en því lýkur og út úr þeim skilmerkjum sem ég rakti lauslega áðan, en þá aðeins með þeim hætti að stuðningurinn sé endurgreiddur. Mér finnst það skipta töluvert miklu máli. Mér finnst ákvæði 11. gr. einnig skipta máli varðandi réttindi launafólks sem er sagt upp á grundvelli þessara laga þegar fyrirtæki nýtur stuðnings á grundvelli sömu laga. Tiltekið er að viðkomandi launamaður hafi forgang að starfi verði það til aftur á næstu 12 mánuðum eftir að uppsögn á sér stað. Þá er einnig mikilvægt, og ég mun reifa það í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á áðan varðandi það hvort eðlilegt væri að fyrirtæki fengju vinnuframlag frá starfsmanni sem væri inni í þessu úrræði meðan á úrræðinu stæði. Við þurfum að skoða þetta mjög gaumgæfilega vegna þess að það kann að orka tvímælis að það sé a.m.k. hægt að setja upp þá stöðu sem þingmaðurinn kom inn á, að fyrirtækið væri hreinlega að nota úrræðið til að fleyta sér eða halda rekstri gangandi með sömu starfsemi og þar með í raun hlunnfara ríkissjóð eða misfara með úrræðið eins og það er hugsað. Á hitt er að líta að skilmerkin um 75% tekjufall eru kannski það há hvort eð er að ekki er líklegt að það gerist, en mér finnst að við í nefndinni þurfum að skoða þetta sérstaklega og meta hvort ástæða sé til að þétta skilmerki hvað það varðar eða skoða með hvaða hætti hægt er að taka betur utan um þessar áhyggjur. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni, herra forseti, en vona að hv. nefnd nái að taka á þeim álitaefnum sem ég velti upp hér.

Forseti. Mig langaði að nýta mér að hv. þingmaður er bæði í velferðarnefnd og efnahags- og viðskiptanefnd, en þangað fer þetta frumvarp, og bæta mögulegum hugleiðingum í sarpinn, sérstaklega út frá umræðunni um hvort rétt sé að starfsfólk vinni uppsagnarfrestinn. Mig langar að velta upp einni spurningu, ég veit að hún á ekki heima í vinnunni við þetta frumvarp í sjálfu sér, en er hluti af stóru myndinni í ljósi þess hversu margir eru núna að detta inn á atvinnuleysisbætur. Mjög líklega mun þetta frumvarp hafa þau áhrif að mun fleiri munu bætast við þar. Ég hef alla vega áhyggjur af því að svo verði, að það verði hópuppsagnir í mun meiri mæli. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort tímabært sé að hugsa núna til þess að afnema skilyrði um atvinnuleysisbætur, þ.e. gera þær skilyrðislausar í einhvern tíma. Væri það ekki til bóta fyrir hagkerfið að þótt einstaklingar væru með það öryggisnet sem atvinnuleysisbætur eru, væri þeim frjálst að hoppa t.d. á verkefni, prófa sig áfram með ný verkefni og nýja hluti án þess að missa atvinnuleysisbæturnar eða öryggisnet sitt? Væri það ekki hagkerfinu og samfélaginu til góðs að binda ekki hendur fólks með þeim skilyrðum sem eru um atvinnuleysisbætur? Bara upp á frumkvöðlastarfsemi og nýsköpun á þessum mikilvæga tíma, þar sem við viljum virkja fólk og gefa því tækifæri til að prófa sig áfram í nýjum greinum og nýrri hugsun.

Herra forseti. Þetta eru athyglisverðar vangaveltur hjá hv. þm. Halldóru Mogensen. Ég ætla ekki að halda því fram að mér hafi dottið þetta í hug áður. Ég hef ekki velt þessu sérstaklega fyrir mér. Hins vegar má segja að að vissu leyti hafi svipað verið prófað áður, eftir hrun. Við reyndum það, ég man ekki nákvæmlega hversu lengi það varði, þar sem menn gátu farið til starfa og ríkið hélt í rauninni áfram að borga hluta af launum viðkomandi starfsmanns. Það má segja að það hafi verið ein útgáfa af hlutabótaleiðinni. Það er til. Ég veit ekki hvort ástæða sé til að afnema eða taka tímabundið burtu skilyrði fyrir atvinnuleysisbótum. En ég er sannfærður um að í þessu ferli öllu, frá því að þessi heimsfaraldur byrjaði og þar til að við teljum að hagkerfi okkar sé að ná viðspyrnu aftur, munum við þurfa að horfa til þess hvernig atvinnuleysiskerfið okkar virkar og hvernig atvinnuleysistryggingar virka. Það má segja að við höfum stigið fyrsta skrefið í þá átt að þétta það kerfi í seinasta pakka með samþykktri tillögu hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur. Sannarlega lítið skref, en þó skref í þá átt að reyna að bregðast við. Og ég ítreka að það kann að vera að við þurfum að taka fleiri skref í þá veru.

Forseti. Þá er hér enn ein vangaveltan, sem á kannski betur við það frumvarp sem við ræðum akkúrat núna. Ég hef verið að hugsa um fyrirtæki sem nýtir sér þetta úrræði en sér svo seinna meir ekki fram á að geta ráðið starfsfólkið aftur til sín og fer í þrot. Þá kemur að því að selja eignir og annað. Ég gæti ímyndað mér að hjá flestum fyrirtækjum færi það að einhverju leyti upp í að greiða skuldir. Ég velti fyrir mér hvort ekki væri eðlilegt að ríkið væri þá kröfuhafi í þrotabú fyrirtækisins. Ég er ekki búinn að lúslesa frumvarpið, hv. þingmaður leiðréttir mig ef tekið er á því þar, ég gat ekki séð það, en fyrir vinnuna er fram undan í nefndinni velti ég fyrir mér hvort þetta væri eitthvað sem væri þess virði að skoða. Það væri þá hægt að setja einhver skilyrði um að það væri mögulega minnsti forgangur, en að ríkissjóður hefði einhvern kröfurétt í þrotabú fyrirtækisins ef það hefur nýtt sér þetta úrræði.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Þingmaðurinn spurði hvort ástæða væri til að ríkið yrði kröfuhafi í þeim fyrirtækjum sem fara í þrot og hafa þegið stuðning. Ábyrgðasjóður launa verður kröfuhafi við að greiða út laun til launamanna hjá gjaldþrota fyrirtækjum. Þar með verður ríkissjóður í raun kröfuhafi í þeim fyrirtækjum. Ég veit ekki hvort hægt er að ganga lengra en það. Ég ímynda mér að þingmaðurinn eigi við að krafan sem ríkissjóður gæti mögulega átt samsvaraði allri upphæðinni, líka frá því áður en fyrirtækið þurfti að fara í þrot, ekki bara seinni hluta tímans. Það kann vel að vera að setja þurfi einhver slík skilmerki inn í lagatextann, að sömu skilmerki gildi um þennan stuðning, enda má fyrirtækinu sem farið er á hausinn í sjálfu sér að vera nokk sama um hver það er, og ætti kannski að vera fagnaðarefni fyrir fyrirtækið að ríkið ætti stærri kröfur en einhverjir aðrir. En þetta er áhugaverð vangavelta og verður áhugavert að skoða í hv. nefnd.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. En ég velti fyrir mér hvort það séu ekki ákveðin vonbrigði fyrir hv. þingmann og flokksfélaga hans að ekki skuli vera skilyrði í þessu frumvarpi eða öðrum um að þeir sem nýta sér skattaskjól fái ekki stuðning úr okkar sameiginlega sjóði sem við hin höfum samviskusamlega greitt skatta til. Þingmenn Vinstri grænna hafa komið í þennan ræðustól og sagt að það sé fullur vilji hjá ríkisstjórninni til að greiða fyrir slíku, það eigi að útiloka þá sem nýta sér skattaskjól. Við vitum alveg hvernig aflandsvæðing atvinnulífsins var hér fyrir hrun og engin ástæða til að ætla annað en að hún sé einhver í það minnsta, og raunveruleg dæmi þess efnis eru þekkt úr fjölmiðlum. Hins vegar er í 4. lið 4. gr. ekkert nema skilyrði um að einhverjum skýrslum skuli skilað. En ekki er hægt að synja á neinum efnislegum forsendum þeim sem nýta sér skattaskjól, sem setja upp alls konar fléttur og græja og gera til þess að komast hjá því að greiða í ríkissjóð og láta okkur hin bera sinn hlut í velferðarkerfinu. Þeir geta fengið góðan ríkisstuðning með þessu úrræði og reyndar öðrum sem búið er að samþykkja hér á þingi. En þetta er svolítið öðruvísi úrræði vegna þess að það snýr meira að fyrirtækjunum en launþegunum, þannig að það væri kannski enn mikilvægara að setja slíkar skorður. Hvað vill hv. þingmaður segja um þetta?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur spurninguna. Þingmaðurinn spyr hvort það séu vonbrigði að ekki sé tekið á því að fyrirtæki séu í skattaskjólum. Ég vil nú meina að verið sé að bregðast við því eins og hægt er. Þrátt fyrir allt er ekki ólöglegt á Íslandi að eiga fjármuni erlendis. Það eina sem er ólöglegt í því, og þingmaðurinn veit það jafn vel og ég, er þegar fyrirtæki eða einstaklingar gefa ekki upp tekjur. Það höfum við svo sem rætt áður, ég og þingmaðurinn, þ.e. skattalega heimilisfesti. Eins og þingmaðurinn hefur rakið er sjálfsagt hægt að sjá fyrir sér eða ímynda sér leiðir fyrir fyrirtæki til að komast fram hjá þessum úrræðum og sækja sér einhvern stuðning úr ríkissjóði. En það þurfa þá að vera fyrirtæki sem eru með einhverja starfsemi á Íslandi. Starfsemi þeirra þarf að hafa dregist saman um 75% og þau þurfa þá að hafa uppfyllt öll þau skilyrði sem eru þarna tekin fram. Það er kannski rétt að minna á að bæði ríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri hafa bent hv. efnahags- og viðskiptanefnd á að það sé kannski fræðilegur möguleiki á að fyrirtæki geti notfært sér þetta, en hins vegar hafa báðir þessir aðilar bent á að þeir sjái ekki að mikil líkindi séu til þess að það verði hægt vegna þess hversu þröng skilyrðin eru.

Herra forseti. Nú er ég aldeilis hissa að hlusta hér á hv. þm. Vinstri grænna tala með þessum hætti. Er hv. þingmaður að segja að við getum ekki sett skilyrði um að þeir sem hafa nýtt sér skattaskjól eða aflandsfélög með einhverjum hætti, með alls konar fléttum, sem við vitum að margir gera, við þekkjum meira að segja sum fyrirtæki sem gera það - að ekki sé hægt að setja þau skilyrði sem við vitum bæði að sérfræðingar hafa sagt að sé hægt að gera? Tillaga Samfylkingarinnar, sem hv. þingmaður ákvað að samþykkja ekki, hefði einmitt útilokað þessa aðila. Það er nefnilega ekki nóg að skila einhverjum skýrslum um CFC. Þá þarf maður að vera Íslendingur sem á aflandsfélög. Hinir sem eiga heima t.d. í London, eiga aflandsfélög á Tortóla en reka samt fyrirtæki hér þurfa ekki að skila neinum CFC-skýrslum. Ég veit að þetta er tæknilegt, herra forseti, en það eru einhvern veginn svona flækjur sem menn setja upp og segja síðan háheilagir í framan að það sé bara því miður ekki hægt að setja þessi skilyrði vegna þess að ekki sé ólöglegt að vera með skattaskjól. En er ólöglegt að greiða út arð? Nei, það er ekki ólöglegt að greiða út arð. Samt getum við sett skilyrði um arð. Er ólöglegt að hafa ekki tapað miklum tekjum í þeim vandræðum sem við erum nú í? Nei, en samt setjum við skilyrði um það. Við getum sett þau skilyrði sem okkur sýnist og við eigum að setja þau skilyrði sem eru réttlát þegar við erum að taka tugi milljarða úr ríkissjóði, í þessu tilviki til þess að verja eigendur fyrirtækja og hlutafé þeirra.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og vil byrja á að taka fram að það voru ekki mín orð að það væri ekki ólöglegt að vera með fé í skattaskjólum. Þingmaðurinn veit að það er ekki eitthvað sem má. Það sem ég sagði hins vegar var að það væri ekki ólöglegt að eiga fé erlendis svo framarlega sem maður gefur það upp og borgar af því skatta. Það er líka rétt hjá þingmanninum að við getum þrengt öll þau úrræði sem við leggjum fram eins og okkur sýnist. Við getum sett skilmerki og skilyrði á öll þau úrræði sem við leggjum fram. En við skulum samt ekki gleyma því að við megum ekki þrengja þau það mikið að það verði til þess að fleiri tapi störfum en þyrftu, eða alla vega ekki í hundraða- eða þúsundavís. Þess vegna er að mínu viti mjög mikilvægt að gaumgæfa með hvaða hætti þessar takmarkanir eru settar. Ég er algjörlega til í að ræða það ásamt hv. þingmanni í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, og fara yfir það eina ferðina enn, hvort með einhverjum hætti eigi að girða frekar fyrir að menn komi sér undan skattgreiðslum eða reyni að komast inn í úrræðin sem ekki þurfa á þeim að halda, það er sjálfsagt að ræða það. En við skulum ekki gleyma því að það eru fjölmörg fyrirtæki á Íslandi með fullkomlega löglega starfsemi sem eiga fyrirtæki og fé og í fyrirtækjum á svokölluðum lágskattasvæðum. Við nefnum Holland.

Holland er ekki lágskattasvæði.

Holland er skilgreint sem lágskattasvæði í mjög 

Þú verður að lesa þér betur til.

Írland er í sumum tilvikum skilgreint sem lágskattasvæði, 

Í kjölfar fyrirspurnar hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar um hvernig fara megi með mál sem hafa snertifleti, t.d. fjárhagslega, en hafa ratað í ólíkar nefndir, hefur forseti fengið þær upplýsingar, þann ótæmandi lista, að tvennt sé hægt að gera: Nefndir geta annars vegar fundað sameiginlega og hins vegar getur ein nefnd einnig óskað álits annarrar. Listinn er ekki tæmandi en forseti beinir hv. þingmanni til forstöðumanns nefndasviðs til frekari fyrirspurna um þetta áhugaverða efni.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um tímabundnar heimildir til fjárhagslegrar endurskipulagningar á fyrirtækjum. Frumvarpið er hluti af fleiri aðgerðum ríkisstjórnarinnar til aðstoðar fyrirtækjum. Með frumvarpinu er lagt til að komið verði á fót úrræði sem felur í sér nýja leið fyrir atvinnufyrirtæki til að endurskipuleggja fjárhag sinn. Er frumvarpið lagt fram til að aðstoða þau fyrirtæki sem lent hafa í fjárhagsvanda vegna þeirra aðstæðna sem skapast hafa vegna Covid-19 farsóttarinnar, en úrræðið er tímabundið þar sem það er sett fram í ljósi hinna sérstöku aðstæðna. Skal sækja um úrræðið fyrir 1. janúar 2021. Hið nýja úrræði felur í sér að fyrirtækið, sem er í frumvarpinu kallað skuldari, getur samkvæmt ákvörðun dómara og að uppfylltum nánar tilteknum skilyrðum, fengið greiðsluskjól til að byrja með í þrjá mánuði en það getur verið framlengt í allt að 12 mánuði. Á þeim tíma getur skuldarinn unnið að endurskipulagningu á fjárhag sínum með stuðningi aðstoðarmanns og náð frjálsum samningum við kröfuhafa sína eða nauðasamningum. Við meðferð dómara á beiðni um framlengingu á úrræðinu er kröfuhöfum gefinn kostur á að koma fram sínum sjónarmiðum. Frumvarpið er í stórum dráttum byggt á núverandi framkvæmd við greiðslustöðvun og nauðasamninga. Þó voru lögð til veigamikil frávik frá þeim reglum til einföldunar á framkvæmd og má þar helst nefna að í frumvarpinu er lögð til ný og einfaldari leið til að ná nauðasamningum. Þá er jafnframt lögð til breyting á þeim kafla gjaldþrotaskiptalaga sem fjallar um nauðasamninga, að nauðasamningur geti náð til veðkrafna að ákveðnu leyti og er lagt til að það ákvæði verði varanlegt. Úrræðið er hugsað fyrir þau atvinnufyrirtæki sem uppfylla skilyrði; um að eiga undir lögsögu dómstóla hér á landi, að atvinnustarfsemi hafi ekki byrjað síðar en 1. desember 2019, að fyrirtækið hafi greitt fleiri en einum manni lágmarkslaun fyrir fullt starf í desember 2019 og í janúar og febrúar 2020, að mánaðarlegar heildartekjur af starfseminni hafi frá 1. mars 2020 dregist saman um meira en 75% í samanburði við meðaltal þriggja mánaða þar á undan eða að mánaðarlegar tekjur síðustu þriggja mánaða áður en sótt er um úrræðið hafi dregist saman um a.m.k. 75% í samanburði við sömu mánuði árið 2019, eða að fyrirsjáanlegt sé að heildartekjur af starfseminni á næstu þremur mánuðum verði 75% minni í samanburði við sama tíma á síðasta ári. Jafnframt er skilyrði um að skuldir og rekstrarkostnaður sem falla á gjalddaga á næstu tveimur árum séu samanlagt meiri en heildarfjárhæð andvirðis peningaeignar eða krafna á hendur öðrum. Frá þeim tíma sem héraðsdómi berst beiðni um heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar kemst fyrirtækið í greiðsluskjól. Það er mikilvægt atriði og ólíkt því sem almennt gildir um greiðslustöðvun, sem gildir frá því að heimild til greiðslustöðvunar er veitt. Þá er einnig verulega slakað á þeim skilyrðum sem gerð eru til þeirra upplýsinga sem fram eiga að koma í beiðni um greiðsluskjól miðað við þær upplýsingar sem leggja þarf fram við beiðni um greiðslustöðvun. Í frumvarpinu er aðaláherslan lögð á að stöðu skuldara megi rekja til þeirra aðstæðna sem skapast hafa vegna farsóttarinnar en ekki er gerð rík krafa um að nákvæmar upplýsingar um hvernig skuldari hyggst leysa úr vanda sínum liggi fyrir. Er skuldara þannig veitt ráðrúm til að meta þá kosti sem eru í stöðunni með aðstoðarmanni sínum eftir að hann kemst í greiðsluskjól. Meðan á greiðsluskjóli stendur er ekki heimilt að taka bú skuldara til gjaldþrotaskipta, gera fjárnám í eignum hans eða selja nauðungarsölu eða bera hann út úr húsnæðinu. Þannig veitir greiðsluskjólið mikilvæga vernd gegn öllum innheimtu- og þvingunarúrræðum á meðan á því stendur. Á meðan á greiðsluskjólinu stendur er skuldara óheimilt að ráðstafa eignum sínum, stofna til skuldbindinga og greiða skuldir sínar án samþykkis aðstoðarmannsins og samkvæmt sérstökum heimildum í lögum. Þá er rétt að vekja athygli á að í þessu felst að skylda skuldara samkvæmt 2. mgr. 64 gr. gjaldþrotaskiptalaga er gerð óvirk. Skuldara sem sækir um greiðsluskjól er því ekki skylt, að viðlagðri ábyrgð stjórnenda fyrirtækisins, að fara fram á gjaldþrotaskipti á búinu, eins og kveðið er á um í tilvitnaðri grein. Á meðan á greiðsluskjóli stendur gefst skuldara ráðrúm til að fara yfir stöðu sína með aðstoðarmanni. Greiðsluskjóli getur lokið með því að tími þess renni út þar sem starfsemi skuldara er komin án frekari aðgerða í rétt horf en skuldari getur einnig hafa náð frjálsum samningum við kröfuhafa. Það getur einnig orðið niðurstaðan að rétt sé að reyna að ná nauðasamningum við kröfuhafa. En í frumvarpinu er lögð til sú nýjung að unnt verði að koma á nauðasamningi með einfaldari aðgerð en hefðbundið er. Slíkur nauðasamningur getur tekið til þess að felldir verði niður vextir, innheimtukostnaður og eftirstæðar kröfur eða að lán verði framlengd, þar með talið þau sem tryggð eru með veði. Er það nýjung því að nauðasamningar taka ekki til krafna sem tryggðar eru með veði. Þá er einungis nauðsynlegt að umsjónarmaður samþykki nauðasamninginn og héraðsdómur staðfesti hann. Ekki þarf að fara í atkvæðagreiðslu meðal kröfuhafa. Kjósi skuldari að leita hefðbundins nauðasamnings án undanfarandi gjaldþrotaskipta samkvæmt ákvæðum gjaldþrotaskiptalaga er honum það heimilt með samþykki umsjónarmanns síns. Er hér um einföldun á ferlinu að ræða frá því sem gildir um hefðbundna nauðasamninga þar sem ekki þarf sérstaka ákvörðun dómara til að hefja nauðasamningsumleitanir. Þá er það nýjung í frumvarpinu, eins og áður hefur verið nefnt, að slíkur hefðbundinn nauðasamningur getur einnig tekið til krafna sem tryggðar eru með veði. Þannig megi í nauðasamningi kveða á um breytingu á greiðsluskilmálum samningsveðkröfu og þar á meðal að lengja lánstíma eða fresta greiðslum í allt að þrjú ár. Í upphafi ferlisins er skuldara heimilt að fá sér til aðstoðar lögmann eða endurskoðanda sem hann ræður sjálfur. Fari skuldari hins vegar í nauðasamninga, hvort sem það er hinn einfaldari nauðasamningur eða hefðbundinn, ber honum að snúa sér til héraðsdóms og fá sér skipaðan umsjónarmann sem skal vera lögmaður. Nauðasamningar eru annars eðlis en frjálsir samningar við kröfuhafa og byggja á ákveðnum reglum um hvernig fara skuli með. Er því nauðsynlegt að gera þá kröfu til slíks umsjónarmanns að hann hafi lögfræðilega þekkingu á ferlinu. Ef lögmaður hefur í upphafi aðstoðarmann skuldara má skipa hann áfram sem umsjónarmann. En ef annar maður kemur í stað aðstoðarmannsins ber hinn fyrri ábyrgð á því sem framkvæmt hefur verið áður en nýr umsjónarmaður tekur við. Þá eru í frumvarpinu lagðar til nokkrar breytingar á lögum um gjaldþrotaskipti og fleira. Eins og áður hefur verið nefnt er lagt til að nauðasamningur, hvort sem um einfaldari gerð hans eða hefðbunda er að ræða, geti tekið til krafna sem tryggðar eru með samningsveði. Er lagt til að sú breyting á gjaldþrotaskiptalögum sé varanleg og í þessu skyni er lagt til að sett verði ný grein í lögin þar sem kveðið er um þessar heimildir. Aðrar breytingar á gjaldþrotaskiptalögum eru aðlögun að þessari nýju grein. Hæstv. forseti. Ég hef nú farið yfir helstu atriði frumvarpsins sem miða öll að því að reyna að létta undir með fyrirtækjum og gefa þeim skjól á meðan ráðrúm gefst um hvernig staðan verður og hvernig framhaldið verður og hvað blasir við fyrirtækinu. Þetta er mjög mikilvægt úrræði og ég vona að það nýtist sem flestum vel til að geta hafið endurreisn síns fyrirtækis fljótt og örugglega og komist aftur á réttan kjöl þegar birta fer til í efnahagslífinu. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hér er á ferðinni mjög mikilvægt mál og Miðflokkurinn hefur talað fyrir því alveg frá því að þessar fordæmalausu aðstæður skullu á okkur, þ.e. veirufaraldurinn, að horft yrði til þess að útvíkka ákvæðið um greiðslustöðvun í gjaldþrotalögum og ég hef átt þá umræðu hér við hæstv. ráðherra og þar kom einmitt fram að málið væri í skoðun vegna þess að eins og lögin eru í dag er mjög erfitt fyrir fyrirtæki að nýta sér úrræði um greiðslustöðvun sem er mjög gott úrræði þegar fyrirtæki lenda í vanda. Þar hefur helst staðið í vegi fyrir þeirri fjárhagslegu endurskipulagningu sem fyrirtækin þurfa þá að fara í. Það hefur verið álitamál hvort veirufaraldurinn félli undir skilyrðin um fjárhagslega endurskipulagningu eins og hún kemur fyrir í gjaldþrotalögunum. Þannig að ég fagna þessu frumvarpi og verð að segja að það er ítarlegra en ég átti von á og það er bara gott mál. Við fyrstu sýn virðist vera þannig að það sé verið að vega að, ef svo má segja, rétti kröfuhafa til að hjálpa fyrirtækjum án þess að fyrirtækin þurfi að fara í greiðslustöðvun o.s.frv., þ.e. þetta kallast væntanlega greiðsluskjól og varir að mér sýnist í 12 mánuði ef rétt er. En það er sem sagt verið að búa til nýtt frumvarp og ég vildi kannski spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi verið niðurstaðan að þetta yrði skilvirkara með þessum hætti eða hvort það hefði verið hægt að fara hina leiðina fyrr í ferlinu, þ.e. fella þessar fordæmalausu aðstæður, veirufaraldurinn, undir skilyrðin hvað greiðslustöðvun varðar, hvort það hafi einnig verið skoðað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa fyrirspurn. Það er rétt hjá honum, það var að sjálfsögðu einnig skoðað, en miðað var við að fara ekki í varanlegar breytingar á úrræðinu eða lögunum vegna faraldursins heldur að sjá hvernig þetta reyndist og geta þá nýtt það í vinnu sem við þurfum að fara í varðandi gjaldþrotalögin til frambúðar en ekki að búa að því vegna þeirrar sérstöku stöðu sem við erum í. Þá var einnig skoðað hvort breyta ætti ákvæðinu eins og það er í dag og hvort það væri nægjanlegt. Það var talið of flókið og að mun betra væri fyrir fyrirtæki að koma með nýtt úrræði sem bæri þetta nafn, fjárhagsleg endurskipulagning. Það gæfi betra skjól, hægt væri að hafa skilyrðin mun takmarkaðri og skilgreininguna víðtækari um hverjir féllu undir þetta. Hægt væri að létta á allri málsmeðferð í kringum það, veita það fyrr o.s.frv. Þarna held ég að við séum komin með mjög góða niðurstöðu til að svara því kalli að bjóða upp á skjól sem hentar vegna þess ástands sem uppi er í þjóðfélaginu í dag. Við erum að einfalda allt ferlið frá A til Ö. Það er mjög mikilvægt að maður geti komist fyrr í skjól þegar maður kemur með beiðni til héraðsdóms og að maður komist út úr leiðinni með mismunandi hætti eftir því hvernig gengur vegna þeirrar óvissu sem uppi er. Það rétt hjá hv. þingmanni að þetta eru allt að 12 mánuðir. Maður fær skjólið fyrst í þrjá mánuði og síðan er hægt að framlengja það þannig að heildartíminn gæti verið 12 mánuðir. Það verður væntanlega mjög misjafnt hvað fyrirtæki þurfa á þessu að halda, það fer eftir því hvernig árar hér og hversu hratt efnahagslífið tekur við sér. Ég held að þetta sé mjög ásættanlegur tímarammi en ég þakka hv. þingmanni fyrir.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góð svör og fyrir að leggja málið fram vegna þess að það er mjög mikilvægt. Ég vil hrósa hæstv. ráðherra fyrir að hafa komið fram með það hér vegna þess að málið er ítarlegt og við fyrstu sýn vel unnið. Það kemur til með að gagnast mörgum og eins og staðan er í dag er nánast ógerlegt fyrir fyrirtæki og einstaklinga að tilgreina raunhæfar aðgerðir til að fá samþykkta greiðslustöðvun eins og lögin kveða á um. Skilyrðin eru mjög þröng og var ekki búist við aðstæðum eins og nú eru og þessari óvissu. Ég vil ítreka að við styðjum frumvarpið og það skiptir verulegu máli í þessum aðstæðum. Ég þakka ráðherra fyrir að koma fram með það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að fara yfir þetta frumvarp sem ég er ekki búin að lesa, svo ég viðurkenni það bara áður en ég ber upp spurningu mína. En við í Samfylkingunni höfum margoft talað um það í þessu ástandi að það sé afskaplega mikilvægt að fyrirtæki séu ekki keyrð í þrot og það eigi við um heimili líka, að hvorki fyrirtæki né heimili séu keyrð í þrot í þessari stöðu. Í því sambandi fengu líka bankarnir slaka á kröfum þannig að þeir hefðu laust fé til að lána og fresta greiðslum. Ég velti fyrir mér hvort það sé farið að bera á því að kröfuhafar séu farnir að ganga að fyrirtækjum, hvort bankar séu ekki enn að boða þann sveigjanleika sem þeir skrifuðu undir að þeir ætluðu að gera. Hversu mikilvægt finnst hæstv. ráðherra að þetta frumvarp nái fram að ganga? Er komið að ögurstund hjá mörgum fyrirtækjum hvað þetta varðar þannig að nauðsynlega þurfi að flýta þessu máli hér í gegn?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég veit að frumvarpið er ansi þétt, eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á, þannig að það er talsverð lesning í því. Varðandi það hvort bankarnir séu að ganga þvert á það sem þeir hafa haldið fram um ákveðinn sveigjanleika vegna ástandsins höfum við ekki orðið vör við það. Varðandi frumvarpið sérstaklega þá höfum við lagt miklu vinnu í það svo að úrræðið geti hentað sem flestum fyrirtækjum til þess að ná sér á strik aftur, sem er afar mikilvægt fyrir alla launamenn sem þar hafa unnið. Við sjáum að það eru mörg fyrirtæki farin svolítið að bíða eftir því. Það er kannski ekki endilega komið að ögurstundu í fyrirtækjunum en það eru mun meiri líkur á því að þau nái að efla sig aftur og koma sér á strik ef þau komast fljótt í ákveðið skjól. Ég held að mjög mikilvægt sé að þingið taki frumvarpið til ítarlegrar meðferðar en samt sem áður eins hratt og mögulegt er af því að hérna erum við að bjóða upp á skjól sem er bæði mun einfaldara en það skjól sem er í boði í dag og undir það falla mun fleiri fyrirtæki, sérstaklega þau sem hafa lent erfiðleikum vegna þess ástands sem uppi er. Það er líka kostnaðarminna, sem hentar þá betur litlum og meðalstórum fyrirtækjum, og kemur fyrirtækjum fyrr í skjól en það úrræði gerir sem er í lögunum í dag. Við sjáum að staðan verður alvarlegri í raun með hverri viku. Þegar við ræddum hér saman fyrir að verða einum og hálfum mánuði síðan áttuðum við okkur kannski minna á hversu alvarleg staðan yrði fyrir mörg fyrirtæki og hversu lengi það myndi vara. Mitt mat og þeirra sem ég hef ráðfært mig við og átt samráð við vegna þessa frumvarps er að það myndi skipta miklu máli og m.a. einhver fyrirtæki gætu nýtt þetta í sumar og þá myndu þrír mánuðir duga ýmsum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Auðvitað stöndum við frammi fyrir stórum vanda, ekki þarf að tíunda það hér, og alls konar fyrirtæki eru í miklum erfiðleikum. Ferðaþjónustan er náttúrlega stór hluti af vinnumarkaðnum og svo margir starfsmenn sem hafa starfað hjá slíkum fyrirtækjum og þau eru flest pínulítil og við vitum ekkert hvenær ferðamenn fara aftur að koma. Samkvæmt þessu frumvarpi á dómari að kanna hvort greiðsluvandi fyrirtækisins eigi rót að rekja til efnahagslegra afleiðinga Covid-19 en ekki er gert ráð fyrir að fram fari rannsókn á því hvort líklegt sé að skuldara takist að ráða fram úr fjárhagslegri endurskipulagningu. Það er afskaplega mikilvægt að keyra ekki fyrirtæki í þrot í þessu ástandi af því að það er svo mikil óvissa. Ég tek undir með hæstv. ráðherra þegar hún segir mikilvægt að þegar markaðir fari að opnast aftur verði snörp viðspyrna hjá fyrirtækjunum. En gæti þetta ekki líka orðið til þess að draga lausn vandans á langinn? Ég velti því fyrir mér af því að það eru engar skorður eins og ég skil frumvarpið, þótt ég eigi sannarlega eftir að kynna mér það betur, enginn sem metur hvort fyrirtækið hafi möguleika á að eiga einhverja viðspyrnu í raun, jafnvel þó að markaðir hafi opnast.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Þetta eru einmitt spurningar sem við verðum að spyrja okkur. Varðandi það að hér sé ekki úrræði um að héraðsdómur þurfi sérstaklega að meta hvort fyrirtæki sé líklegt til að hafa burði til þess að komast í gegnum fjárhagslega endurskipulagningu þá er það vegna þess að við viljum að fyrirtækin geti komist hratt í skjól til að flýta fjárhagslegri endurskipulagningu. Fyrirtækið á að ráðgast við aðstoðarmann sinn á þeim þremur mánuðum sem það fær fyrst og síðan verður það metið að þeim tíma liðnum hversu líklegt fyrirtækið er til að ná árangri og þá hægt að meta betur hvað eigi að gera. Fyrirtækið verður þá að nýta þessa þrjá mánuði vel og ef það vill framlengingu eftir þrjá mánuði getur lánardrottinn komið með athugasemdir sínar á þeim tímapunkti. Ég bind vonir við að það verði niðurstaðan að þetta flýti frekar fyrir fjárhagslegri endurskipulagningu og flýti fyrir því að fyrirtæki verði stöndug. Sum fyrirtæki munu geta nýtt þessa þrjá mánuði ansi vel til að átta sig á stöðu sinni og sjá horfur. Önnur fyrirtæki geta líka nýtt þá mánuði vel en þurfa þó einhverja framlengingu til að sjá hvernig eigi að hátta þessu áfram og þurfa á eitthvað lengra skjóli að halda en í bara þessa þrjá mánuði. En með því að matið fari fram þar er bæði verið að reyna að flýta fyrir endurskipulagningunni og einfalda ferlið svo fyrirtæki komist fyrr í skjól og matið hjá héraðsdómi er svo einungis á því hvort afleiðingar Covid hafi haft áhrif á stöðu fyrirtækisins.

Forseti. Þetta er gríðarlega mikilvægt frumvarp sem við erum að ræða. Ég fagna því mjög að það sé komið fram því að það mun nýtast fjölda fyrirtækja til að halda starfseminni gangandi og þar með talið starfsfólki, launafólki í vinnu. Ég ætla vissulega að lengja þessa umræðu en afskaplega lítið. Mig langar að draga fram einn punkt hvað varðar þetta mál sem ég tel gríðarlega mikilvægt að huga að hvort ekki sé nægilega vel um búið og hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða það. Ég vona að vel sé hugað að því en ég vildi draga þetta fram. Þar er ég að vísa til þeirra fyrirtækja sem leigja starfsemi sína og eiga kannski í erfiðleikum með að greiða leigu, þ.e. þegar kröfuhafinn er ekki lánastofnun og þarf ekki að borga af láni heldur þegar um er að ræða leigu fyrir atvinnuhúsnæði. Það á náttúrlega við hvort sem er í einstaka samningum eða í samningum við fasteignafélög sem eiga kannski mikið húsnæði sem þau leigja út. Það þarf að huga að því að þetta nái upp alla keðjuna, að fyrirtæki sem missa tekjur sínar njóti skilnings hjá leigusalanum um að ekki sé hægt að greiða leigu. Það þarf að tryggja að það sé sama greiðsluskjólið hvað það varðar, að ekki sé hægt að ganga að eignum og rekstri fyrirtækja sem ekki geta staðið undir leigugreiðslum vegna tekjufalls sem Covid-19 hefur skapað. Eins og ég segi þá fagna ég þessu frumvarpi. Vel má vera að hugað sé að því að úrræðið um greiðsluskjól nýtist þeim hópi sem ég nefndi líka. Ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða það þannig að þetta úrræði standi þeim sem leigja til boða því að ekki viljum við að það verði meiri samþjöppun og yfirtaka á rekstri hjá þeim sem þurfa að leigja húsnæði sitt en öðrum. Við viljum halda þessum fjölbreytta rekstri gangandi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti. Markmið frumvarpsins er að sporna gegn kennitöluflakki og misnotkun hlutafélagaformsins. Frumvarpið grundvallast á sáttmála ríkisstjórnarflokkanna frá nóvember 2017 en þar er meðal annars að finna umfjöllun um stefnu ríkisstjórnarinnar í vinnumarkaðsmálum og er kennitöluflakk þar sérstaklega tilgreint. Að sama skapi er frumvarpið hluti af stuðningi ríkisstjórnarinnar við lífskjarasamninga aðila vinnumarkaðarins frá árinu 2019. Í þessu sambandi er rétt að rifja upp að á vorþingi 2019 voru gerðar breytingar á 262. gr. almennra hegningarlaga þannig að með dómi í sakamáli megi banna þeim sem gerist brotlegur gegn ákvæðinu að stofna félag með takmarkaðri ábyrgð félagsmanna, sitja í stjórn, starfa sem framkvæmdastjóri eða koma með öðrum hætti að stjórnun eða fara með meiri hluta atkvæðisréttar í slíku félagi í allt að þrjú ár. Við undirbúning þeirrar löggjafar varð ljóst að sú breyting næði ekki að fullu því markmiði að vernda kröfuhafa og samfélagið í heild fyrir hættu á tapi sem væri líklegt að hlytist af misnotkun á hlutafélagaforminu enda ekki sjálfgefið að öll mál af því tagi komi til kasta dómstóla í formi sakamáls. Töluverðar líkur eru enda á því að flest þau tilvik sem alvarlegust eru, og líklegust til að valda samfélaginu tjóni, verði í tengslum við greiðsluþrot og síðar gjaldþrot félaga. Með þessu frumvarpi er því lagt til að mögulegt verði að úrskurða þann sem ekki telst hæfur til að stýra hlutafélagi vegna skaðlegra eða óverjandi viðskiptahátta í atvinnurekstrarbann og eru þær breytingar nauðsynleg viðbót til fyllingar þeim breytingum sem gerðar voru á almennum hegningarlögum á síðasta ári. Frumvarpið var unnið í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið, Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins. Þá var frumvarpið til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda. Ein umsögn barst um frumvarpið, sameiginleg umsögn Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins, þar sem efni frumvarpsins er fagnað og þeirri afstöðu lýst að það feli í sér mikilvæga réttarbót. Í tilviki atvinnurekstrarbanns er nánar tiltekið lagt til það nýmæli að dómara verði heimilt að kröfu skiptastjóra og í sérstöku máli að úrskurða þann sem ekki telst hæfur til að stýra hlutafélagi, einkahlutafélagi og í vissum tilvikum samlagshlutafélagi í atvinnurekstrarbann sem að meginreglu vari í þrjú ár. Í slíku banni felst nánar tiltekið að þeim sem því sætir er óheimilt að stjórna félagi sem rekið er með takmarkaðri ábyrgð, þ.e. félagi þar sem enginn félagsmanna ber persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingum félagsins, og fara með prókúru eða annað umboð slíks félags. Rétt er að geta þess að lagt er til að atvinnurekstrarbann geti verið lagt á þann sem „komið hefur að stjórnun félagsins“ en undir það geta fallið svonefndir skuggastjórnendur. Með því er átt við aðila sem starfar í raun sem stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri félags í skilningi laga án þess að vera formlega skráður sem slíkur. Það er algjört grundvallaratriði að tilgangur atvinnurekstrarbanns er ekki refsing heldur að vernda almenning og samfélagið í heild fyrir misnotkun á hlutafélagaforminu. Með öðrum orðum þá eru ákvæði frumvarpsins samin með undirliggjandi almannahagsmuni að leiðarljósi. Engu að síður er ljóst að atvinnurekstrarbann er íþyngjandi úrræði og því mikilvægt að því verði ekki beitt nema ástæða sé til og að ákvörðun þar að lútandi byggist á heildarmati á öllum aðstæðum. Í því sambandi sérstaklega er mikilvægt að árétta að einungis er ráðgert að atvinnurekstrarbanni verði beitt vegna alvarlegri tilvika og að ekki sé þrengt að frumkvöðlastarfsemi eða dregið úr hvata einstaklinga til þess að taka þátt í atvinnurekstri. Er rétt að hafa í huga að flest félög með takmarkaðri ábyrgð eru rekin í góðri trú og tekin til gjaldþrotaskipta af ástæðum sem ekki verður við ráðið. Í slíkum tilvikum stendur ekki ásetningur stjórnenda og annarra þeirra sem hafa stýrt félagi til annars en að standa við lagalegar skuldbindingar eins og hægt er og ráðstafa eignum eða andvirði þeirra til greiðslu skulda eftir reglum gjaldþrotaskiptalaga. Þegar kennitöluflakk á sér stað gegnir öðru máli. Annars vegar getur sá ásetningur verið fyrir hendi frá upphafi að fara á svig við eða gegn lagareglum. Þá eru gjarnan litlar eða engar eignir í félagi frá upphafi og tilgangur fyrst og fremst að misnota hlutafélagaformið. Þetta er alvarlegasta tegund kennitöluflakks. Hins vegar getur verið um það að ræða að félag í greiðsluerfiðleikum sé rekið í þrot og eignir færðar að hluta eða að öllu leyti í nýtt félag á undirverði eða án endurgjalds, en um það finnast dæmi úr íslenskri réttarframkvæmd. Hið nýstofnaða félag er þá gjarnan starfrækt undir sama nafni og eldra félagið líkt og engin breyting hafi orðið. Þannig heldur reksturinn áfram í nýju félagi með sama eða svipuðu nafni, en skuldir eldra félagsins eru skildar eftir í eldra félaginu sem síðar er tekið til gjaldþrotaskipta og kröfuhafar sitja uppi með tjónið. Það eru síðastnefndu tilvikin sem nauðsynlegt er að tryggja almannahagsmuni fyrir og miða ákvæði frumvarpsins að því. Skilyrði þess að úrskurða megi einstakling í atvinnurekstrarbann er að viðkomandi einstaklingur teljist ekki hæfur til að stýra hlutafélagi vegna skaðlegra eða óverjandi viðskiptahátta við stjórnun félags. Um matskennd skilyrði er að ræða en sem dæmi um háttsemi sem undir það gæti fallið eru umfangsmikil vörukaup án þess að líkur séu á greiðslu, viðvarandi brot gegn bókhaldslögum eða tilfærsla eigna úr hinu gjaldþrota félagi á undirverði eða án endurgjalds. Þá er jafnframt rétt að líta til þess hvaða hlutverki viðkomandi gegndi við stjórnun félags en líta verður svo á að því meiri ábyrgð sem viðkomandi bar við stjórnun félags þeim mun meiri ástæða kunni að vera til að úrskurða hann til að sæta atvinnurekstrarbanni. Þá er rétt að líta til þess hvort viðkomandi hafi gripið til ráðstafana til að varna tjóni, svo sem með því að semja um vanskil eða grípa til annarra aðgerða í því augnamiði að koma rekstri félagsins á réttan kjöl. Slíkt kann að mæla gegn því að atvinnurekstrarbann verði lagt á. Með öðrum orðum verður mat á því hvort atvinnurekstrarbann verður lagt á sem fyrr segir að grundvallast á heildarmati á öllum aðstæðum og vera til þess fallið að ná markmiði sínu, og líkt og fyrr segir aðeins beitt vegna alvarlegri tilvika. Hæstv. forseti. Ég hef hér vikið að mikilvægustu efnisatriðum frumvarpsins en önnur ákvæði þess fjalla að mestu málsmeðferð fyrir dómi en miðað er að því að hún gangi sem greiðast og hraðast fyrir sig. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta frumvarp. Ég held að það séu margir búnir að bíða eftir því. Ég vona að það fái góða umfjöllun í nefndinni og ef einhverjir agnúar eru á þessu sem þarf að laga þá verði þeir lagaðir. Hér er á ferðinni mjög mikilvægt mál. Við þekkjum það að kennitöluflakk er meinsemd í íslensku efnahagslífi. Ég vil fagna því sérstaklega að í frumvarpinu er rætt um samráð og það hafi verið haft samband við m.a. Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins. Það er náttúrlega mjög mikilvægt að hafa samráð við hagsmunaaðila hvað þetta varðar. Í kennitöluflakki, sem svo er kallað, er í raun og veru fólgin misnotkun á reglunni um takmarkaða ábyrgð hluthafa. Það eru líkur á því að íslenskt samfélag verði af tugum milljarða kr. á ári vegna háttsemi sem telst til kennitöluflakks. Flestallir eru sammála um að vandamálið sé til staðar og að ekki hafi náðst viðunandi árangur. Þess vegna fagna ég sérstaklega þessu frumvarpi. Á undanförnum árum hafa ekki átt sér stað neinar meiri háttar breytingar á lögum til að sporna við kennitöluflakki, sem er svolítið sérstakt vegna þess að það er margoft búið að tala um þessa meinsemd. Kennitöluflakki er hægt að lýsa þannig að viðkomandi félag deyr í raun og veru en rekstur þess lifir af og heldur áfram í gegnum annað félag á nýrri kennitölu. Þá er það skilyrði kennitöluflakks, ef svo má að orði komast, að markmiðið með því sé m.a. að komast hjá einhverjum eða öllum lagalegum skyldum félagsins. Almenningur og aðrir sem eru ekki að skoða kennitölur félaga þegar þeir eiga viðskipti við þau verða því oft á tíðum ekki varir við þessa breytingu, meira að segja hið opinbera, t.d. sveitarfélögin. Það er í raun verið að eiga viðskipti við fyrirtæki sem hefur síðan kannski skipt um kennitölu o.s.frv. og ekki staðið í skilum á launum og þar fram eftir götunum. Nýja félagið rís úr ösku þess gamla og heldur áfram með rekstur eldra félagsins og sú háttsemi er ámælisverð og ólögmæt. Birtingarmynd kennitöluflakks getur verið með ýmsum hætti og í grundvallaratriðum er hægt að flokka kennitöluflakk í tvo hópa eftir því hvort upprunalegur tilgangur félagsins eigi að vera að standa við allar lagalegar skuldbindingar sínar eða ekki. Sú birtingarmynd kennitöluflakks sem líklega kemur fyrst upp í huga margra er þegar félag sem sér fram á að geta ekki efnt skuldbindingar sínar við kröfuhafa er látið fara í þrot, en áður en það er gert er stofnað nýtt félag af stjórnendum eldra félagsins sem flytur til sín hluta eða allar eignir eldra félagsins á undirverði eða jafnvel án þess að borga nokkurn skapaðan hlut fyrir. Nýja félagið er oft starfrækt undir sama viðskiptanafni og hið eldra og heldur þannig viðskiptavildinni og rekstur getur því haldið áfram í nýja félaginu, en skuldir eldra félagsins eru hreinsaðar. Að sjálfsögðu skekkir þetta mjög samkeppnisaðstöðu þeirra sem eru heiðarlegir í sínum rekstri og eru búnir að starfa í mörg ár en verða síðan undir í samkeppninni þegar kemur að útboðum o.s.frv., þar sem fyrirtækin komast jafnvel að sem hafa farið þessa ólögmætu leið. Hægt er að skilgreina kennitöluflakk sem vísvitandi og oft á tíðum kerfisbundið gjaldþrot félaga sem á sér stað með sviksamlegum eða ólögmætum hætti eða ásetningi til þess að komast hjá sköttum og öðrum lagalegum skuldbindingum, m.a. gagnvart starfsmönnum, og halda áfram starfsemi arðvænlega hluta rekstrarins í gegnum nýtt félag eins og ég rakti. Kennitöluflakk getur einnig falið í sér að starfseminni sé haldið áfram undir sama nafni og stjórnendur nýja félagsins séu þeir sömu og í eldra félaginu eða nákomnir þeim og starfsmenn eldra félagsins haldi áfram að vinna hjá nýja félaginu og/eða gjaldþrot á sér stað í einu félagi í samstæðu. Brotið er gegn samningsbundnum eða lagalegum skuldbindingum sem geta sætt einkaréttarlegum eða refsiverðum afleiðingum. Ég veit ekki til þess að teknar hafi verið saman tölur um umfang kennitöluflakks eða upplýsingar um hvert hlutfall kennitöluflakks sé af heildarfjölda gjaldþrota. Það væri mjög fróðlegt að fá að vita það. Starfshópur á vegum ríkisskattstjóra áætlaði á sínum tíma að skatttekjur væru ríflega 80 milljörðum lægri á ársgrundvelli en umsvif þjóðfélagsins gáfu vísbendingu um að þær ættu að vera, þ.e. það gætu hugsanlega verið verulegar fjárhæðir í spilinu. Það er fróðlegt í þessu samhengi, af því að minnst er á samráð við Alþýðusamband Íslands í þessu frumvarpi, að Alþýðusambandið sendi frá sér skýrslu í október 2013 þar sem lagt var mat á samfélagslegt tjón af völdum kennitöluflakks. Þetta er mjög áhugavert og ég hvet þingmenn til að kynna sér það. Sambandið kom síðan fram með tillögur um aðgerðir gegn kennitöluflakki. Þarna kemur fram, reyndar gamlar tölur, að frá 1. mars 2012 fram í janúar 2013 voru lýstar kröfur í þrotabú félaganna þar sem uppgjöri var lokið tæpir 166 milljarða kr. og einungis 5,2 milljarðar kr. innheimtust upp í þær kröfur, sem er 3,1%. Það var ótrúlega lágt hlutfall. Við sjáum að samfélagið verður þarna af gríðarlegum verðmætum. Þá má einnig geta þess að í rannsókn sem gerð var á vegum nemenda við viðskiptafræðideild Háskólans í Reykjavík frá árinu 2005 kemur fram að stjórnendur rúmlega 73% fyrirtækja sem voru tekin fyrir í rannsókninni telja sig hafa orðið fyrir tjóni af völdum kennitöluflakks. Þar af taldi ríflega þriðjungur stjórnendanna fyrirtæki sín hafa orðið fyrir tjóni vegna kennitöluflakks oftar en sex sinnum. Könnunin náði til 600 fyrirtækja. Þessi niðurstaða gefur sterka vísbendingu um að umfang kennitöluflakks hér á Íslandi sé umtalsvert og þess vegna er þetta mál afar mikilvægt. Ég vona, eins og ég sagði áðan, að það fái góða umfjöllun í nefndinni og vandlega verði farið yfir það og hlustað á umsagnaraðila sem koma þar að, hvort það sé eitthvað fleira sem þurfi að bæta inn í þetta. Það er nokkuð ljóst að hér á Íslandi eru kjöraðstæður fyrir kennitöluflakk. Á grundvelli veikrar löggjafar sem er beitt af lítilli eða ekki nægjanlegri festu hafa sumir óprúttnir aðilar séð sér leik á borði með því að hafa af kröfuhöfum fé með ólögmætri háttsemi sem telst til kennitöluflakks. Það eru sterkar líkur á því að íslenskt samfélag verði árlega af tugum milljarða vegna kennitöluflakks. Þeir sem verða fyrir tjóni vegna þessa eru kröfur viðkomandi félags sem geta einkum verið fyrirtæki, ríkissjóður, stéttarfélög og lífeyrissjóðir og hinn almenni launamaður í landinu. En kennitöluflakk getur haft keðjuverkandi áhrif og leitt til tjóns fyrir aðra en þá sem eiga kröfur á hendur félaginu. Þá njóta þeir aðilar sem stunda kennitöluflakk ótvíræðs samkeppnisréttarlegs forskots, sem ég kom inn á áðan, sem er náttúrlega ótrúlega ósanngjarnt ef menn hugsa út í það og sjá veruleikann í því hvað það getur verið ósanngjarnt og haft slæm áhrif, t.d. þegar kemur að útboði og öðru slíku. Síðan má nefna að tjónið í þessu tilfelli lendir að lokum á almenningi. Almenningur þarf að bera þetta tjón í formi skatta, minni þjónustu og hækkaðs vöruverðs. Það er bara staðreynd. Þetta kemur m.a. fram í meistaraprófsritgerð í lögfræði eftir Guðmund Heiðar Guðmundsson sem er athyglisvert að lesa í þessu samhengi. Miðflokkurinn lagði til breytingartillögu við fjárlagafrumvarp fyrir árið 2019 þess efnis að settar yrðu um 120 millj. kr. í baráttuna gegn kennitöluflakki. Við lögðum áherslu á að setja fjármuni til ríkisskattstjóra og til skattrannsóknarstjóra vegna þess að þetta er meinsemd í samfélaginu sem þarf að uppræta. Það er nú bara þannig að þessa góðu tillögu felldu ríkisstjórnarflokkarnir eins og margar aðrar sem koma frá stjórnarandstöðunni, sjálfsagt vegna þess að þeir áttu ekki hugmyndina sjálfir. En í þessu, eins og svo mörgu öðru, erum við í Miðflokknum langt á undan ríkisstjórnarflokkunum þegar kemur að mikilvægum tillögum til hagsbóta fyrir land og þjóð. Að sjálfsögðu styðjum við þetta mál og færum nefndinni góðar óskir í vinnslu þess. En það hefði verið ánægjulegt ef ríkisstjórnarflokkarnir hefðu samþykkt tillögu okkar á sínum tíma. Vonandi er einhver hugarfarsbreyting hvað þetta varðar hjá ríkisstjórnarflokkunum og við fáum kannski að sjá núna, í þeim aðgerðapökkum sem fram undan eru, að menn hlusti aðeins á stjórnarandstöðuna og þær tillögur sem hún hefur fram að færa. En þetta er mál sem er afar brýnt eins og ég hef rakið og er mikil meinsemd í okkar samfélagi. Ég held að þetta sé nánast séríslenskt fyrirbæri, a.m.k. virðast aðstæðurnar á Íslandi vera alveg kjörnar fyrir það að stunda þessa háttsemi. Þetta frumvarp mun vonandi taka á því og þessi gjörningur, þessi ólöglega háttsemi, heyra sögunni til. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan þarf að fara vandlega yfir málið í nefndinni og bæta einhverju við ef svo ber undir. Það er líka mikilvægt að þetta sé tiltölulega einfalt og að allar þær girðingar haldi sem verða settar upp. Þeir sem stunda háttsemi eins og kennitöluflakk reyna að finna hina ýmsu smugur til að komast hjá reglum og halda áfram sinni háttsemi. Það þarf að tryggja það í nefndarvinnunni að engar glufur séu í frumvarpinu sem geta gert það að verkum að menn geti haldið áfram að skipta um kennitölu og valda með því tjóni gagnvart launamönnum og fyrirtækjum og öðrum sem eru í samkeppni við viðkomandi fyrirtæki o.s.frv. Það skekkir náttúrlega verulega samkeppnisaðstöðuna að menn geti hreinlega ýtt frá sér öllum skuldum og stofnað bara nýja kennitölu og haldið áfram sömu starfsemi og þeir voru í á meðan hinir, sem hafa verið heiðarlegir í sinni starfsemi, þurfa að standa skil á öllum gjöldum og sköttum o.s.frv. Það sjá allir hversu ósanngjarnt það er. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að það er dapurlegt að við skulum ekki hafa tekið á þessu máli fyrr. Það er margbúið að tala um þetta, búið að sýna fjölmörg dæmi og það eru dæmi um að opinberir aðilar hafi ráðið fyrirtæki í vinnu sem hafa orðið uppvís að kennitöluflakki. Slíkt er eins forkastanlegt og frekast getur orðið. Við vonum að þetta mál verði til þess að kennitöluflakk heyri sögunni til og ég óska nefndinni alls hins besta í þessu. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að koma fram með þetta frumvarp. Vonandi mun hún heyra sögunni til þessi kennitölumeinsemd sem ríkt hefur í íslensku samfélagi allt of lengi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um Ábyrgðasjóð launa. Frumvarpið er lagt fram þar sem tímabundnar þrengingar á vinnumarkaði vegna útbreiðslu kórónuveiru sem veldur Covid-19 sjúkdómnum og sóttvarnaráðstafana vegna útbreiðslu sjúkdómsins hafa orðið umfangsmeiri og kunna að vara í lengri tíma en gert var ráð fyrir þegar lög um hina svokölluðu hlutabótaleið voru samþykkt hér á Alþingi 20. mars sl. Í ljósi þess er í frumvarpinu lagt til að gildistími úrræðisins verði framlengdur frá 1. júní til og með 31. ágúst 2020, en að óbreyttu fellur úrræðið úr gildi 31. maí nk. Markmið frumvarpsins er líkt og áður að stuðla að því að vinnuveitendur haldi ráðningarsambandi við starfsmenn sína eins og frekast er unnt, enda þótt það kunni að vera nauðsynlegt að minnka starfshlutfall þeirra að einhverju leyti vegna samdráttar í starfsemi. Lagt er til að við útreikning á fjárhæð atvinnuleysisbóta verði áfram miðað við meðaltal heildarlauna síðustu þriggja mánaða áður en launamaður missti starf sitt að hluta. Hins vegar er lögð til sú breyting á úrræðinu frá því sem nú er að launamanni verði heimilt að óska eftir að miðað verði við meðaltal heildarlauna í hverjum mánuði tekjuárið 2019. Enn fremur er lagt til að við útreikning á fjárhæð atvinnuleysisbóta verði heimilt að líta til annarra tímabila hafi launamaður verið í fæðingar- og foreldraorlofi á viðmiðunartímabili. Auk þess er lagt til að launamaður haldi að lágmarki 50% starfshlutfalli frá og með 1. júlí 2020 í stað 25% eins og nú er. Þá er gert ráð fyrir að framlengd verði heimild til greiðslu tekjutengdra atvinnuleysisbóta til sjálfstætt starfandi einstaklinga sem hafa nýtt rétt sinn til atvinnuleysisbóta frá því að lögin um hlutabótaleið voru sett í mars sl. vegna verulegs samdráttar í rekstri. Er þetta lagt til þar sem mikilvægt þykir að þessir einstaklingar haldi tekjutengdum bótum út það tímabil sem úrræðinu er ætlað að gilda, en almennt eru greiddar tekjutengdar atvinnuleysisbætur í þrjá mánuði samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar. Virðulegi forseti. Sennilega hefur ekki farið fram hjá mörgum fjölmiðlaumræða undanfarinna daga um stöndug fyrirtæki sem sagt hafa starfsfólki sínu upp að hluta sem í kjölfarið hafa nýtt sér rétt sinn til atvinnuleysisbóta í gegnum hlutabótaleiðina. Vissulega var lögunum frá því í mars ætlað að koma í veg fyrir holskeflu uppsagna á vinnumarkaði en þeim var ætlað að gera fyrirtækjum sem urðu illa úti við upphaf kórónuveirufaraldursins kleift að halda ráðningarsambandi við fólkið sitt þrátt fyrir tímabundna erfiðleika. Að mínu mati tókst það ætlunarverk okkar og tala tölur um nýtingu úrræðisins þar sínu máli. Hins vegar verð ég að segja að það kom á óvart að sjá að fyrirtæki sem standa vel fjárhagslega, og jafnvel afar vel, völdu að segja starfsmönnum sínum upp að hluta og eðlilega nýttu umræddir starfsmenn síðan rétt sinn til atvinnuleysisbóta í kjölfarið. Í ljósi þess er óhjákvæmilegt að sett verði tiltekin skilyrði þannig að ekki komi til þess að fyrirtæki sem vel eru í stakk búin fjárhagslega til að halda ráðningarsambandi við fólkið sitt þrátt fyrir tímabundnar þrengingar í rekstri geri það. Í frumvarpinu er því lagt til að aukin skilyrði verði sett hvað varðar starfsemi vinnuveitenda launamanna sem sækja um hlutabætur samhliða minnkuðu starfshlutfalli. Sem dæmi má nefna að í frumvarpinu er lagt til að vinnuveitandanum beri að staðfesta að starfsemin hafi dregist saman um 25%, að viðkomandi skuldi ekki opinber gjöld og launatengd gjöld, að hann beri ótakmarkaða skattskyldu hér á landi og hafi staðið skil á skýrslu um eignarhald á félögum í skattaskjóli ef það á við, að hann hafi á tímabilinu 1. júní 2020 til 31. maí 2023 ekki í hyggju að greiða út arð, lækka hlutafé með greiðslu til hluthafa, greiða óumsamda kaupauka, kaupa eigin hlutabréf, inna af hendi aðra greiðslu til eigenda á grundvelli eignaraðildar þeirra, greiða af víkjandi láni fyrir gjalddaga, veita eigendum eða nákomnum aðilum lán eða annað fjárframlag sem ekki varðar öflun, tryggingu eða viðhald rekstrartekna eða greiða eigendum sínum eða æðstu stjórnendum mánaðarlaun sem nema hærri fjárhæð en 3 millj. kr. Þetta eru vissulega ströng skilyrði sem geta haft lakari réttindi í för með sér fyrir launafólk uppfylli vinnuveitandi ekki framangreind skilyrði en ég tel þó að ekki verði hjá þessu komist eins og dæmin sanna, því miður. Í frumvarpinu er jafnframt gert ráð fyrir auknum heimildum Vinnumálastofnunar til að afla gagna um starfsemi vinnuveitenda og að stofnuninni verði heimilt að endurkrefja vinnuveitanda um þær bætur sem starfsfólk hans hefur fengið greiddar á tímabilinu 1. júní til 31. ágúst 2020 að viðbættu 15% álagi komi í ljós að skilyrði fyrir greiðslu bótanna, hvað varðar starfsemi viðkomandi vinnuveitanda, hafa ekki verið uppfyllt. Þá er lagt til að stofnuninni verði heimilt að birta opinberlega lista yfir vinnuveitendur launafólks sem fær greiddar hlutabætur á móti minnkuðu starfshlutfalli. Virðulegi forseti. Líkt og að framan greinir hafa þrengingar á vinnumarkaði vegna útbreiðslu kórónuveirunnar sem veldur Covid-19 sjúkdómnum og sóttvarnaráðstafana vegna útbreiðslu sjúkdómsins orðið umfangsmeiri og varað lengur en gert var ráð fyrir þegar lög um hina svokölluðu hlutabótaleið voru samþykkt á Alþingi þann 20. mars sl. Þar sem úrræðið hefur almennt gefist afar vel tel ég mikilvægt að framlengja umrædda hlutabótaleið fram til 31. ágúst á þessu ári og legg það til með frumvarpi því sem hér um ræðir. Í ljósi þess að gildistími úrræðisins rennur að öllu óbreyttu út um næstu mánaðamót legg ég jafnframt áherslu á að frumvarpið verði samþykkt á Alþingi sem fyrst. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina og ætla að vinda mér í spurningarnar enda lítill tími. Fyrst vil ég spyrja út í það skilyrði að fyrirtæki greiði ekki eigendum eða æðstu stjórnendum mánaðarlaun sem nemi hærri fjárhæð en 3 milljónum til hvers og eins. Er um að ræða laun eingöngu eða laun og hlunnindi? Hvað með kaupauka, hvað með dagpeninga og hvers konar eftirlit er með þessu öllu saman? Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í eftirlit sem Vinnumálastofnun hefur, sem er jú eftir á. Það kann að vera að það hafi verið nauðsynlegt fyrir fyrirtæki að setja fólk í hlutastarf um tíma en svo sjái fyrirtækið eftir einhvern tíma að það sé ekki lengur þarft. Ef hagur vænkast svo næstu þrjú árin hjá fyrirtækinu að það getur mögulega borgað inn á lán eða annað, finnst hæstv. ráðherra ekki kannski fullmikið í lagt að ætla að krefja 

Virðulegi forseti. Varðandi það ákvæði að þeir sem nýti sér leiðina greiði sér ekki hærri laun en sem nemur 3 milljónum kr. þá er upphæðin u.þ.b. rúmlega fjórföld meðalmánaðarlaun í landinu. Alþýðusambandið kynnti nýlega tillögur og vildi ganga út frá þreföldum meðalmánaðarlaunum. Inni í því er þá hugsunin að þarna sé allt undir. Hugsunin er ekki að menn geti þá greitt sér þessi mánaðarlaun með einhverjum kaupaukum eða öðru slíku heldur sé allt innifalið. Ég hefði talið fyllilega eðlilegt að slíkt ákvæði væri sett inn vegna þess að þegar fyrirtæki eru að nýta sér úrræði stjórnvalda þá er fullkomlega eðlilegt að stjórnvöld segi: Þetta er ekki eðlilegt. Fyrirtækið er orðið hálfopinbert fyrirtæki á meðan það gerir þetta, þarf að nýta skattfé almennings til að brúa rekstrarlegt bil.  Ég myndi svara svo seinni 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og hlakka til að heyra seinna svar af því að það varðar einmitt tímabilið í viðurlögunum ef svo má segja. Það eru viðurlög þegar 15% álag leggst ofan á endurkröfurnar. Þetta er það langur tími, þrjú ár, frá 1. júní 2020 til 31. maí 2023, að maður veltir fyrir sér hvort fyrirtæki muni sleppa því að fara þessa leið og reyna mögulega eitthvað annað á meðan þau eru að brúa bil í skamman tíma. Við getum séð fyrir okkur tvær eða þrjár vikur til viðbótar meðan ástandið varir o.s.frv. Mig langar að spyrja í lokin aðeins út í skattaskjól af því að í ákvæðinu er bara talað um þá sem eru með viðurkennda eignaraðild í fyrirtækjum á lágskattasvæði sem hafa gefið upp að þeir eigi þau fyrirtæki. Hvað með fyrirtækin sem eru raunverulega með eignir í skattaskjólum 

Virðulegur forseti. Ég held að það gildi bara almennt að þegar fyrirtæki nýta sér úrræði stjórnvalda sé eðlilegt að það sé endurkrafa í einhvern tíma. Ráðherrann leggst ekki gegn því að velferðarnefnd skoði tímalengd og álag til baka en almennt er ég þeirrar skoðunar að þegar fyrirtæki leita á náðir almennings til þess að brúa rekstrarlegt bil þá skuli gilda um það ákveðin sjónarmið og þau eru einfaldlega reifuð almennt í fyrirvörum með skilyrðunum og þetta er þar undir. Varðandi skattaskjól og lágskattasvæði þá voru þau ákvæði sem eru inni í báðum frumvörpum unnin í samráði. Það gildir það sama þar að fróðlegt væri ef velferðarnefnd færi ofan í það. Skilyrðin voru ekki í leiðinni í upphafi og ég held að þau sem þarna eru sett tryggi, líkt og önnur skilyrði 

Forseti. Mig langaði að spyrja út í samspil úrræða ríkisstjórnarinnar, þ.e. hlutabótaleiðarinnar sem við ræðum núna og ríkisstuðningsins vegna uppsagna sem var ræddur áðan. Eins og hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni var hlutabótaleiðinni upphaflega ætlað að koma í veg fyrir holskeflu uppsagna og nú virðumst við vera komin á stað þar sem við horfum fram á einhvers konar holskeflu uppsagna og þar af leiðandi er ríkisstjórnin að bregðast við á þann hátt að aðstoða fyrirtæki við uppsagnir. Mig langar að spyrja hvort eitthvert samráð hafi verið milli ráðuneyta þegar þessi frumvörp voru unnin, settar fram einhvers konar sviðsmyndir og greining á áhrifum sem þessi tvö úrræði hafa hvort á annað, hvernig þau spila saman og hversu margar uppsagnir eru áætlaðar. Það hlýtur að hafa verið skoðað 

Forseti minnir á tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta. Frumvörpin voru unnin í samráði á milli ráðuneytanna, það var óformlegur samstarfshópur á milli fjármálaráðuneytis, dómsmálaráðuneytis og félagsmálaráðuneytis sem vann þessi frumvörp en engu að síður var það svo að hvert og eitt ráðuneyti vann síðan sitt frumvarp og svo var samspil úrræðanna skoðað og rætt á sameiginlegum fundum. Þegar við skoðum hlutabótaleiðina eru auðvitað margir að fara af henni núna vegna þess að samfélagið er að komast aftur í gang innan lands, verið að opna verslanir o.s.frv. Það er því ekki svo að reikna megi með því að allir sem séu á hlutabótaleiðinni séu á leiðinni í uppsögn. Það er líka verið að draga úr hlutabótaleiðinni vegna þess að innlenda hagkerfið er að komast af stað. Síðan varðandi aðra þætti má reikna með uppsögnum þar en það er mjög erfitt að ákvarða hvernig 

Forseti. Ég skil það þá sem svo að það hafi ekki beint verið greindar einhverjar sviðsmyndir og ekki hafi verið áætlað á neinn hátt hvort uppsögnum myndi fjölga eða fækka út frá þessu samspili úrræða en kannski að hæstv. ráðherra geti leiðrétt mig ef ég hef misskilið svarið hans. Mér finnst nokkuð ljóst að ríkisstuðningur vegna uppsagna muni fjölga eða alla vega auðvelda fyrirtækjum að segja upp starfsfólki sínu. Ég vil spyrja hvort ráðherra sé opinn fyrir því að skoða möguleikann á því, á meðan við erum í þennan stutta tíma með svo mikinn fjölda fólks á atvinnuleysisbótum og því fer að fjölga, að afnema skilyrði í kringum atvinnuleysisbætur, þ.e. að auka sveigjanleika fólks til að vinna tilfallandi verkefni eða taka að sér einhvers konar hlutastörf án þess að þurfa að falla út úr 

Virðulegi forseti. Aðeins varðandi sviðsmyndirnar til að enda það. Það er auðvitað mjög erfitt að greina hversu mörgum verður sagt upp eða hversu mörgum ekki vegna þess að utanaðkomandi atriði stýra því en ekki nákvæmlega það hvernig þessi frumvörp eru. Munum við t.d. fara að sjá einhverja ferðaþjónustu komast af stað hér? Hvernig verður ferðaþjónustusumarið varðandi innanlandsmarkaðinn? Það hefur áhrif til lengri tíma á það hvaða samspil verður á milli þeirra þátta og erfitt að vinna nákvæmar rekstrargreiningar vegna þess að við vitum ekki nákvæmlega hvernig hegðun heimsins verður næstu vikur og mánuði. Varðandi það að skoða möguleikann á því að afnema skilyrði fyrir atvinnuleysisbótum þá er það svo í dag að fyrirtækjum er heimilt að ráða til sín starfsfólk 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og lýsi ánægju minni með að verið sé að herða skilyrðin í hlutabótaleiðinni, sem er algerlega nauðsynlegt. Við höfum orðið vitni að því, sem og öll þjóðin, hvernig stöndug fyrirtæki hafa verið að nýta sér þetta úrræði sem hafa ekki þurft á því að halda. Ég vil koma inn á það við hæstv. ráðherra í þessu sambandi, vegna þess að það er nauðsynlegt, hvort hann þekki hversu mörg fyrirtæki hafa misnotað þessa leið og um hvaða fjárhæðir er að tefla í þeim efnum. Það er nauðsynlegt að fá það fram. Er ekki rétt skilið hjá mér, hæstv. ráðherra, að við fáum að sjá lista yfir þau fyrirtæki sem hafa nýtt sér þessa leið? Það er mikilvægt að framlengja hana, ég tek undir það. En það er líka mikilvægt að koma í veg fyrir alla misnotkun eins og hægt er vegna þess að ríkisstjórnarflokkarnir hlustuðu ekki á það í upphafi. Varað var við því, m.a. í nefndarvinnunni, og bent á að fylgjast þyrfti mjög vel með þessu og setja ákveðin skilyrði.

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi hvort við höfum tölur yfir þá sem hafa verið að misnota leiðina: Nei, auðvitað hafa sum fyrirtæki verið að greiða til baka á undanförnum dögum. Þetta gerist hratt, þetta eru lög sem voru samþykkt hér 20. mars sl., þannig að þau eru nú ekki ýkja gömul. Það sem mun gerast í framhaldinu er að Vinnumálastofnun mun senda út bréf til fyrirtækja, hún er að undirbúa það núna, og kalla eftir rekstrarupplýsingum og nýta heimildir sem hún hefur. Verið að skerpa á því í þessu frumvarpi, bæði heimildum þeirra og þeim skilyrðum sem stofnunin vinnur eftir, gera þau hnitmiðaðri og tölusettari. Varðandi lista yfir fyrirtækin: Já, ég hef verið nokkuð skýr í samtölum mínum við forstjóra Vinnumálastofnunar en það er auðvitað Vinnumálastofnun sem heldur á þessum lista og ég veit ekki annað en að hún sé að vinna í að undirbúa einhvers konar birtingu á honum, hún hefur verið að kalla eftir því út úr tölvukerfum sínum. Eins og ég skil það er það ekki þannig að menn geti bara ýtt á prentun og þá prentist listinn út, heldur sé verið að búa listann til, þ.e. verið að framkalla hann úr tölvukerfunum sem notast er við.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ágætissvar. Við þurfum kannski að víkja aðeins að öðru. Ég átti orðaskipti við hæstv. fjármálaráðherra hér fyrr í dag þegar hann mælti fyrir frumvarpinu um að ríkið taki þátt í uppsagnarfresti fyrirtækja og greiðslum í uppsagnarfresti. Það er þetta samspil, eins og komið var inn á áðan, hvort fyrir liggi greining á því - nú eru fyrirtæki sem gjarnan vildu nýta sér þessa leið áfram til að komast hjá uppsögnum - hve mörg fyrirtæki telja sig betur sett með að hlutabótaleiðin verði framlengd, og jafnvel fram að áramótum, frekar en að vera að setja fjármuni í að greiða uppsagnarfrest sem í raun hljómar eins og verið sé að hvetja til uppsagna 

Enn minnir forseti á tímamörk.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan er erfitt að vinna nákvæma greiningu á því hvernig hlutum er háttað vegna þess að þú veist ekki hvernig fyrirtækin bregðast við. Við sjáum núna fyrstu vikurnar í maí, fyrstu tvær vikurnar, að fólk er að byrja að koma aftur inn á vinnumarkað af hlutabótaleiðinni. Við munum sjá það gerast áfram. Við sjáum að í dag var verið að opna sundlaugar og líkamsræktarstöðvar fara væntanlega að opna. Margt af þessu fólki er á hlutabótaleiðinni. Við höfum hins vegar ekki nákvæmt yfirlit yfir hversu margir munu færa sig af hlutabótaleiðinni í uppsögn eða af hlutabótaleið í fullt starf aftur, eða nýta sér þetta. Það sem við erum hins vegar að gera er að skapa þarna valmöguleika og valkost. Ég held hins vegar að fyrirtæki sem ekki þurfa lengri tíma en til 1. september, að þá sé skynsamlegra að til verði uppsögn. 

Forseti vill minna á að ein mínúta er 60 sekúndur.

Herra forseti. Í boltanum í gamla daga veitti þjálfarinn ýmis góð ráð. Eitt sem gjarnan var kallað inn á völlinn þegar honum þótti þurfa að þétta glufurnar í vörninni var að menn þyrftu að tala saman þar. Þetta kom svolítið upp í hugann eftir að ég hafði varið morgninum á fundi velferðarnefndar þar sem farið var yfir hlutabótamálið af hálfu ráðuneytisins. Ég kem síðan hingað í þingsal og hlusta á fjármálaráðherra fara yfir hitt tengda málið og eins og hæstv. félagsmálaráðherra hefur einnig farið yfir tengjast málin verulega. Einhvern veginn upplifði ég það við að hlusta á hæstv. fjármálaráðherra fara yfir sitt mál hér í dag - sett til höfuðs er nú kannski fullmikið sagt, en þarna er verið að höfða svolítið til sömu fyrirtækja, sama fólks að einhverju leyti og þetta er óneitanlega töluvert ruglingslegt. Það er klárt að kostnaðarmat í hvoru máli fyrir sig mun fyrst og fremst taka mið af því hve margir nýta sér hitt úrræðið sem er í boði. Við erum síðan að tala um tvö mál sem eru ansi flókin og þarf að vinna hratt og vel en fara eftir því sem mér skilst hvort inn í sína nefnd. Ég held að ég fari rétt með það að fyrra málinu var vísað í efnahags- og skiptanefnd og þetta mál fer inn í velferðarnefnd þannig að ég ætla að vona að þessar tvær nefndir nái einhvern veginn að vinna þetta saman. Við erum ekki að tala um málið í fyrsta skipti og fyrst og fremst er um að ræða ákveðna framlengingu og síðan herðingu á skilyrðum, bæði og, vegna þess að 25% tekjufall á tímabili A, B, C eða D gerir raunverulega að verkum, því miður, miðað við þær aðstæður sem við lifum núna, að ansi mörg fyrirtæki geta nýtt sér þetta. Það er bara þannig. Ég ætla ekki segja að þau geti það öll en ansi mörg geta fundið sér tímabil af þessum valmöguleikum þar sem þau hafa orðið fyrir 25% tekjufalli. Það hefur komið í ljós að þetta úrræði er betra fyrir launafólk en almenna kerfið. Greiðslur eru tímabundnar og hærri. Það er betra fyrir launafólk og við erum alltaf að tala um hag þess. Það er verið að gera það, rétt og gott að halda því til haga, og það er því ágætt að sem flestir komist inn í þetta úrræði af þeim sem eru í boði fyrir launafólk. Þá komum við að hinu. Þegar fyrirtæki hafa uppfyllt þetta skilyrði, sem er tiltölulega, því miður, á þeim tímum sem við lifum núna, auðvelt að uppfylla, þá koma mjög hörð skilyrði eftirfylgninnar. Það er þetta með, eins og hefur verið rakið hér, bæði í ágætri framsöguræðu ráðherra og í þeim andsvörum sem verið hafa, skilyrði um að sett verði þak á laun forstjóra og annarra forsvarsmanna fyrirtækis, ekki greiddur arður og ekki greitt fyrir fram upp í víkjandi lán, ekki keypt í eigin hlutabréfum og svona. Það er allt sannarlega rétt og gott vegna þess að við viljum síst af öllu haga málum þannig í þessu kapphlaupi að það sé búið svo um hnútana að fyrirtæki geti misnotað þessi úrræði. Við þurfum líka að huga að því að misnota er stórt orð og þau fyrirtæki sem hlupu fram úr sér í hinu fyrra úrræði gerðu það af því að lögin buðu upp á það. Fyrir það er verið að girða núna með skilyrðunum. Eins og gjarnan er þegar menn ætla að loka einhverri glufu sem óvart eða tilfallandi var skilin eftir opin þá fara menn svolítið bratt og mér þykir svolítið bratt að fara alla leið til ársins 2023, t.d. með arðgreiðslur, vegna þess að rétt eins og fyrirtæki sjá ekki fyrir sér þetta högg þegar það kemur, lenda í óvæntum og mjög snöggum vanda, þá getur gerst, án þess að menn sjái það fyrir, að við vinnum okkur hratt og vel upp úr þessu og það er ekkert óeðlilegt við það að innan þriggja ára héðan í frá greiði fyrirtæki sér arð. Þess vegna myndi ég telja vænlegra, ef við viljum að fyrirtæki nýti sér þetta, að þau geti komið sjálf og skilað án þess að vera að borga þetta 15% álag en í orðanna hljóðan felst að þau hafi ætlað sér að svindla. Ég tel að þorri íslenskra fyrirtækja ætli sér ekki að gera það, ekki heldur þau sem nýta sér þetta úrræði og ekki heldur þau sem nýta sér þetta úrræði og skila síðan hagnaði innan þriggja, fjögurra ára. Þannig að ég vildi óska og mun fara fram á það að velferðarnefnd skoði hvort hægt sé að líta til þess að þetta 15% álag verði ekki notað nema brotavilji komi sannanlega í ljós við eftirlit. En þetta er sem sagt raunverulega þannig og menn hafa talað um að það hafi komið fram á fundum að með þessum stífu skilyrðum sé ekki ólíklegt að einhver fyrirtæki nýti sér þetta ekki vegna þess að þau sjái fram á eða vonist til þess að betur gangi innan tíðar og vilji þá nýta sér einhver önnur úrræði, m.a. það sem var kynnt fyrr í dag. En þá er launamaðurinn verr settur þannig að málið er ekki alveg einfalt og það einfaldar það heldur ekki að það skuli vera unnið hvort í sinni nefnd. Þessar vangaveltur sit ég uppi með, ég sé enga ástæðu til að vera að þylja upp það sem þegar hefur komið fram um tiltekin úrræði og annað slíkt. Það er kannski bara það að við gætum þess hverra hagsmuna við erum að gæta í þessu máli og höfum það í huga. Mögulega væri ráðið í málinu núna að flýta sér hægt og vanda þannig til að við séum mjög sátt við það hvernig málið kemur til afgreiðslu inni í nefnd á lokasprettinum og að þær nefndir sem eru að fjalla um þessi tvö mál, þ.e. atvinnuleysisbæturnar og síðan þetta hlutabótamál, vinni það saman þannig að við einföldum málið fyrir þá sem við erum að aðstoða en flækjum það ekki. Það er að mínu mati flækjustigið sem getur gert það að verkum að einhverjir, sem ekki ættu, nota sér þær leiðir sem hér er verið að bjóða upp á, miklu frekar en einbeittur brotavilji af hálfu íslenskra fyrirtækja. Ég hef enga ástæðu til að ætla að svo sé. Og það er okkar sem hér stöndum að búa svo um hnútana að við gætum hagsmuna launþega, að við aðstoðum fyrirtækin eins og við getum og gætum hagsmuna ríkissjóðs, skattgreiðenda, allt á sama tíma. Það er alveg hægt. En þá verðum við að gera það saman og hafa heildarmyndina á hreinu.

Herra forseti. Nú erum við komin með framlengingu hlutabótaleiðar, sérlega spennandi verkefni sem hv. velferðarnefnd fær að vinna í næstu tvær vikur. Um er að ræða nokkurs konar bútasaum, enda hefur ýmislegt gengið á síðan fyrsta frumvarpið var samþykkt í mars sl. Það var fyrsta Covid-málið sem kom hingað í þingið og unnið í miklum flýti, bæði í ráðuneyti og í þinginu, þannig að við blasti að það myndi þurfa að bregðast einhvern veginn við þeim agnúum sem stóðu út af. Það er margt gott í þessu frumvarpi, sumt beinlínis nauðsynlegt, annað ansi óljóst. Endurkröfuheimild Vinnumálastofnunar á hendur þeim sem sækja vísvitandi í sameiginlega sjóði okkar án þess að þörf krefji er algjörlega nauðsynleg og hefði farið betur ef stjórnarliðar hefðu samþykkt slíkt úrræði í síðustu viku, af því að þá væri það orðin virk heimild. En ekki skal gráta Björn bónda, ég ætla ekki að standa hér og grenja yfir því heldur greiða leið þessarar endurkröfuheimildar. Hins vegar er það úrræði ansi vítt sem sett er í þetta frumvarp. Ef starfsmenn í einhverju fyrirtæki hafa nýtt hlutabótaleið að hluta til í einhvern tíma, allt frá einum degi upp í þrjá mánuði, á tímabilinu 1. júní til 31. ágúst, og starfsemi fyrirtækisins kann að breytast á næstu þremur árum og hagur þess vænkast - sem við skulum nú vona að gerist, við skulum vona að hér verði allt komið í blússandi siglingu seinni hluta þessa árs, alla vega löngu fyrir 31. maí 2023 - þá má það fyrirtæki í rauninni lítið gera, ætli fyrirtækið ekki að verða fyrir refsingu af hálfu hins opinbera. Þetta er mjög íþyngjandi ákvæði og ég tel algjörlega að við verðum að skoða það af því að um er að ræða langt tímabil. Mér finnst mjög eðlilegt að fyrirtæki greiði til baka. Það er fullkomlega eðlilegt að farið sé með þetta á einhvern hátt eins og lán. Það er í góðu lagi. Ef fyrirtæki þarf ekki á þessu að halda, ef hagurinn vænkast svo mikið að það getur bjargað sér einhvern tímann á næstu þremur árum, er eðlilegt að gera einhverja kröfu á það. En það er ekki gott að ætla að fara að leggja 15% álag á fyrirtæki fyrir hafa nýtt sér nauðsynlegt úrræði, af því að fjöldi fyrirtækja hefur orðið fyrir mjög miklu áfalli. Við skulum alveg hafa það á hreinu að fyrirtækið þarf að sýna fram á talsverðan samdrátt til að geta nýtt úrræðið, við verðum að gefa því fyrirtæki tækifæri til að vaxa og dafna og nýta sér lögleg úrræði. Það er ekkert ólöglegt við það að greiða út arð. Það er ekkert ólöglegt að borga út einhverja hluti. Það er svo margt þarna sem er í fullu samræmi við lög. Það er ekki ólöglegt að greiða út kaupauka. Ef fyrirtæki hefur fengið umtalsverðan ríkisstuðning er fullkomlega eðlilegt að sama fyrirtæki greiði sér ekki á sama tíma út arð eða greiði himinhá laun. En í þessu frumvarpi finnst mér við vera að taka svörtu sauðina og yfirfæra þá á öll þau fyrirtæki sem eru mjög skynsamlega og vel rekin. Við ætlum að búa til einhvers konar letjandi áhrif, letjandi lagasetningu. Það held ég að sé ekki tilgangur okkar eða hlutverk hér. Fyrirtæki þurfa að uppfylla skilyrði, að reksturinn hafi dregist saman um a.m.k. 25%, en svo kemur það til samanburðar við eitt af eftirtöldum tímabilum: Samanburður við sama tímabil ársins 2019; að reksturinn hafi dregist saman um 25% að meðaltali á tímabilinu frá 1. mars til nútímans, frá því sem hann var í blússandi bransa síðasta sumar, þ.e. frá 1. júní 2019 til 31. ágúst 2019; 25% samdráttur frá 1. desember 2019 til loka febrúar; eða meðaltal mánaðartekna frá 1. mars 2019 til 29. febrúar 2020. Það er eiginlega ómögulegt að finna ekki einhverja daga á þessu tímabili þar sem ekki er einhver samdráttur, sé maður í einhverju af þeim fyrirtækjum og þeim rekstri sem verða fyrir einhverjum áhrifum núna af faraldrinum. Það er mjög jákvætt að tekið sé í frumvarpinu tillit til þeirra sem eru í fæðingarorlofi. Við höfum fengið yfir okkur urmul af tölvupóstum og ábendingum um að það sé mjög óréttlátt að miða við tekjur í fæðingarorlofi, sem algengt er í dag. Fólk teygir meira að segja fæðingarorlof yfir lengri tímabil og fær þá enn þá lægri mánaðarlegar greiðslur. En eftir þetta er hægt að miða við þær tekjur sem Fæðingarorlofssjóður miðaði fæðingarorlofsgreiðslur við, þannig að það er mjög jákvætt að það sé tekið inn. Ég hef nokkrar áhyggjur af skilningi stjórnarmeirihlutans á því hvað það þýðir að vera með eignir í skattaskjólum. Ég held að einhverjir viti mögulega ekki betur, en ég held samt að mörg okkar hér inni viti betur. Það finnst mér eiginlega verra af því að það er kjánalegt að halda því fram að fyrirtæki geti ekki átt eignir í skattaskjólum ef fyrirtæki er með ótakmarkaða skattskyldu hér á landi. Það eru eiginlega kjánalegt að halda því fram af því að til þess að geta verið í miklum rekstri hér á landi, verið hér með fólk á launaskrá og talist eiga eignir í skattaskjólum þurfi sá að vera með ótakmarkaða skattskyldu hér á landi, af því að gerð er sú krafa að hann sé hér, sé með innlent fyrirtæki. Að hafa staðið skil á skýrslu um eignarhald á CFC-félagi er engin vörn heldur af því að þeir sem vilja leyna eignum sínum í skattaskjólum opinbera ekki eignir sínar sem þeir vilja halda leyndum fyrir skattyfirvöldum á Íslandi. Það liggur alveg í hlutarins eðli. CFC-skýrslum er skilað til ríkisskattstjóra um að viðkomandi félag eigi eignir á lágskattasvæði og borgi af því skatta hér á landi. Þeir sem geyma hins vegar eignir sínar í skattaskjólum reyna að komast hjá því að borga skatta hér á landi þannig að það hljóta allir að sjá að það er einhver misskilningur í gangi hvað þetta varðar. Þetta er engin vörn. Ég held að við hljótum að verða að kalla til okkar allra færasta fólk, viljum við á annað borð koma í veg fyrir að fyrirtæki njóti stuðnings sem komast hjá því að greiða til samneyslunnar, sem komast hjá því að taka þátt í öllum þeim björgunaraðgerðum sem við erum í núna. Ef við viljum að þau fyrirtæki sem ekki ætla að taka þátt í þeim fái samt að njóta stuðnings okkar þá skulum við endilega hafa þetta svona. Ég hef þrátt fyrir þetta allt saman áhyggjur af sjálfstætt starfandi einstaklingum og námsmönnum. Þegar við fjölluðum um fyrra málið, sem við erum aðeins að laga núna, var okkur mjög umhugað um að grípa sjálfstætt starfandi einstaklinga og koma þeim líka inn á hlutabótaleiðina, af því að það eru allir sammála um að fólk fær meiri réttindi af því að vera á hlutabótum en ef það fer inn í almenna kerfið. Það er aukinn réttur. Það eru hærri fjárhæðir í hlutabótaleiðinni af því að þetta er tímabundið úrræði. Það var sérstaklega ákveðið að hafa það þannig af því að við litum á þetta sem mjög tímabundið úrræði. Við vildum að sjálfstætt starfandi einstaklingar, sem eru mögulega með tekjur úr ýmsum áttum, gætu nýtt sér það úrræði. Við getum séð fyrir okkur tæknimann, hljóðmann, sem er í 75% starfi við að annast tónleikahald, ráðstefnuhald, fundi og þess háttar en starfar 25% hjá Ríkisútvarpinu eða einhverju öðru fyrirtæki sem tæknimaður. Þessi einstaklingur er búinn að missa 75% af sínu, heldur 25%, þannig að viðkomandi uppfyllir öll skilyrði hlutabótaleiðar. Hins vegar hefur það orðið þannig að Vinnumálastofnun hefur ákveðið að afgreiða alla sjálfstætt starfandi á þá leið að setja þá inn í almenna kerfið. Það var bara einhver framkvæmd þrátt fyrir að löggjafinn hefði viljað setja sjálfstætt starfandi einstaklinga í nákvæmlega sömu stöðu og launamenn varðandi hlutabótaleiðina. Ég átta mig ekki á því hvers vegna þetta gerðist þannig, af því að það sem gerist líka er að námsmenn sem eru sjálfstætt starfandi detta út. Aldursmörkin sem við vildum passa upp á detta út, þ.e. við vildum tryggja að þeir sem væru undir 18 ár og yfir 70 ára gætu nýtt sér þetta tímabundna úrræði - ég endurtek: þetta tímabundna úrræði - en þeir detta líka út hafi þeir verið sjálfstætt starfandi. Leikari í Borgarleikhúsinu sem var verkefnaráðinn í eina sýningu getur ekki farið í þetta úrræði þetta af því að hann er yfir 70 ára aldri. Hann getur auðvitað ekki farið á atvinnuleysisbætur heldur. Hann getur hvorki nýtt sér hlutabótaleiðina né atvinnuleysisbótaleiðina. Það eru agnúar sem ég held að við verðum að laga. Að lokum vil ég enn einu sinni árétta að við verðum að grípa námsmenn. Námsmenn sem framfleyta sér með vinnu með námi eru margir hverjir búnir að vera atvinnulausir frá því í mars. Námsmenn eru alls konar fólk, bæði fjölskyldufólk og ekki. Margir hverjir eiga ekki rétt á námslánum, geta ekki sótt um námslán á miðri önn, eiga ekki í djúpa vasa foreldra sinna að sækja og eiga engan rétt annan en að leita á náðir sveitarfélaga með þá agnarlitlu framfærslu sem þar er að finna. Þær bætur sem koma frá sveitarfélögum duga ekki til reksturs heimilis og fjölskyldu, bara alls ekki. Þegar við tökum ákvörðun á Alþingi um að útiloka þann hóp sem missti vinnuna í mars eða lauk námi sínu í byrjun maí erum við að taka ákvörðun um að útiloka ákveðinn hóp frá því að geta framfleytt fjölskyldunni sinni. Það þykir mér miður.

Herra forseti. Mig langar að blanda mér aðeins í umræðuna þegar mælt er fyrir þessu fína frumvarpi sem framlengir svokallaða hlutabótaleið sem hefur heilt yfir tekist mjög vel. Vissulega var unnið mjög hratt að því að koma henni í gagnið í mars og var hún lögfest 20. mars sl. og hefur gagnast fjölda launafólks í landinu til að hafa möguleika á að halda ráðningarsambandi við fyrirtæki sitt, sem skiptir auðvitað mjög miklu máli. Hún gerir það að verkum að þegar þessir erfiðleikar ganga yfir í þjóðfélaginu hjá viðkomandi fyrirtækjum eru meiri líkur til þess að viðkomandi haldi vinnu áfram og verði ekki sagt upp en ef viðkomandi hefði strax verið sagt upp og engin vissa hefði verið fyrir því að hann fengi vinnu hjá sínum fyrri vinnuveitanda aftur eða yfir höfuð að hann fengi vinnu. Nú er verið að fara yfir það sem talið er að skilyrða hefði mátt betur, miðað við fengna reynslu, varðandi það að fara í þetta úrræði. Það er líka mjög gott. Það er ekki hægt að sjá alla hluti fyrir við þessar aðstæður. Ég tel að það sé mjög gott að í nýjustu umferð hlutabótaleiðarinnar sé horft til þess að trappa úrræðið niður að ákveðnu marki varðandi það hlutfall sem launamaður fær greitt frá atvinnurekanda sínum og Atvinnuleysistryggingasjóði, í 50% eftir 30. júní, út þessa tvo mánuði fram til 31. ágúst, og eins það að skilyrða úrræðið enn frekar gagnvart þeim fyrirtækjum sem ætla sér að nýta það með launafólki sínu. Tíundað er í greinargerð með frumvarpinu hvaða skilyrði það eru. Það hefur verið mikið rætt nú og áður að verið sé að hygla fyrirtækjum sem hafa fé sitt í skattaskjóli. Ekki hefur fengist nægilega góð skilgreining á því hvað skattaskjól eru nákvæmlega. Eru það lágskattasvæði eða eru skattaskjól þar sem menn ætla sér ekki að standa skil á sköttum til viðkomandi lands þar sem þeir reka fyrirtæki sín og þar sem þau hafa lögfestu? Það hefur verið skýrt að það sé ekkert ólöglegt við það, hvorki gagnvart einstaklingum eða fyrirtækjum, að eiga fé í fjármálastofnun erlendis ef viðkomandi gefur það upp til skatts á Íslandi og greiðir það sem honum ber. Þá er ekkert ólöglegt við það. En þau skilyrði sem sett eru af hálfu ríkisins og Vinnumálastofnun framfylgir finnast mér vera alveg kýrskýr, þ.e. að fyrirtæki sem ekki geta sýnt fram á CFC-skýrslu, að standa skil á sköttum til ríkisins gagnvart íslenskum lögum, hafa engan aðgang að þessum úrræðum. Það er ekki flóknara en það. Þau fyrirtæki sem eru með svarta samvisku og reyna að komast hjá því að greiða skatta til ríkisins hafa þá ekki neina möguleika á að nýta sér þetta úrræði. Vinnumálastofnun mun kalla eftir gögnum um eignarhald og fyrirtækin verða að hafa staðið skil á skýrslu um eignarhald á CFC-félagi og skattlagningu vegna eignarhalds í lögaðilum á lágskattasvæðum síðastliðin þrjú ár eftir því sem við á. Mér finnst það vera eins skýrt og hægt er að hafa þetta og fer fram á að ekki verði látið að því liggja að verið sé að bjóða upp á fé úr krana úr almannasjóðum til stuðnings fyrirtækjum og launþegum í þessu sambandi, það er bara ekki í boði. Ég tel því gott að fá enn frekari staðfestingu á því í nefndinni frá til þess bærum aðilum, bæði frá ríkisskattstjóra og fjármálaráðuneytinu, að ef þarna er eitthvað óljóst eða ef setja þarf undir einhvern leka í því sambandi þá liggi viljinn skýr fyrir hjá ríkisstjórninni og viðkomandi ráðherra og okkur öllum, held ég. Þá fáum við það fram ef herða þarf skilyrðin eða skýra með enn frekari hætti. Einnig hefur verið talað um 15% álag ef fyrirtæki misnota þetta úrræði með einhverjum hætti. Mig minnir að einnig hafi verið talað um álag í frumvarpinu sem formaður velferðarnefndar hafði til kynningar í velferðarnefnd af sinni hálfu á dögunum. Formaður leiðréttir mig ef það var ekki líka lagt til að álag yrði sett á endurgreiðslur ef fyrirtæki misnotuðu þetta úrræði. Hér er verið að tala um þetta álag og mér finnst það mjög nauðsynlegt og gott. Við erum að fara í sjóði skattgreiðenda, almannafé, og það er sjálfsagður hlutur að ef einhver misnotkun kemur í ljós á úrræðinu verði viðkomandi fyrirtæki að bera ábyrgð á því að hafa misnotað það og greiða það til baka með álagi. Menn hafa spurt sig hvort þrjú ár séu of langur tími. Það má alltaf deila um hvar puttinn er settur niður í þeim efnum. En verið er að ívilna fyrirtækjum og hjálpa þeim við að komast í gegnum þessar þrengingar og er ekkert óeðlilegt við að fyrirtækin þurfi líka að horfa til þess varðandi arðgreiðslur í framhaldinu, hvort sem það eru þrjú ár eða tvö eða fjögur ár. Ég trúi því ekki að flokkar eins og Samfylkingin séu á móti því að skilyrða slíka hluti. Ég hefði frekar haldið að það væri á hinn veginn. En stundum snýst allt á hvolf í umræðunni og maður veit ekki hvað snýr upp og hvað snýr niður. Ég held að við séum með þetta mál á hárréttum tíma. Við vissum að það þyrfti að endurskoða þetta miðað við hvernig hlutirnir þróuðust, hvort atvinnulífið væri að taka við sér aftur, hversu snemma það gerðist og hvernig allt liti út í ljósi Covid-19 á Íslandi. Miðað við að við séum að fara með frekar jákvæðum hætti út úr þessu ástandi tel ég að frumvarpið leiði okkur í gegnum næstu þrjá mánuði. Það veit enginn hvað við þurfum hugsanlega að gera eftir einn eða tvo mánuði. Það getur enginn svarað því. Eflaust getum við eftir tvo mánuði séð að eitthvað í því hefði hugsanlega mátt gera öðruvísi. En mér finnst aðalmálið vera að menn miði við þær upplýsingar sem liggja fyrir hverju sinni í þessu ástandi og að reynt sé að gera það besta miðað við þær staðreyndir og upplýsingar sem liggja fyrir. Að við vinnum okkur út úr þessu saman með fyrirtækjum og launamönnum og hinu opinbera. Þá mætum við þessu ástandi með réttum ákvörðunum og sækjum fram, það er sókn og hugur í okkur að komast sem best út úr þessu efnahagslega áfalli og heilbrigðisáfalli. Ég veit að það getur örugglega enginn hv. þingmaður spáð fyrir um hvort gera hefði mátt eitthvað betur eða öðruvísi í því ástandi sem nú er. En allir eru að reyna að vinna heiðarlega og gera sitt besta við þessar aðstæður.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er nefnilega svo að við í Samfylkingunni viljum að skilyrðin sem við setjum í lög virki. Þess vegna höfum við mikið verið að tala fyrir því að við setjum inn ákvæði sem virka. Það að setja inn kröfu um ótakmarkaða skattskyldu hefur ekkert að segja af því að það er grundvöllur þess að fyrirtæki geti flutt út peninga héðan að það sé með ótakmarkaða skattskyldu hér. Þegar það er með ótakmarkaða skattskyldu úti í heimi getur það ekki flutt út peninga, af því að þá er það ekki hér. Það kom fram í máli hv. þingmanns að fyrirtæki sem ekki getur skilað CFC-skýrslu geti ekki nýtt sér þetta úrræði. Fyrirtæki sem er að reyna að fela eignarhald sitt í skattaskjóli skilar ekki inn CFC-skýrslu af því það er að reyna að fela eignarhald. Og hvernig er það gert? Það er t.d. gert með því að flytja út peninga sem aflað er hér á landi og fela þá á aflandseyjum í formi greiðslu fyrir stjórnarsetu, í formi milliverðlagningar á afurðum, það þekkist t.d. í útvegsgeiranum, í formi alls konar tækniaðstoðar eða hvað sem er. Það er þannig sem þetta er gert og þetta verða þingmenn sem eru að fást við þessi mál núna að skilja og þeir verða að átta sig á því hvernig þetta er praktíserað. Ef þú skilar inn CFC-skýrslu er það eins og að skila inn skattframtali á Íslandi, svo að ég reyni að einfalda þetta mál fyrir þeim sem halda að CFC-skýrsla sé einhver vörn. 

Enn mælist forseti til þess að þingmenn virði tímamörk.

Herra forseti. Ég reikna með að nokkrir lögfræðingar og skattasérfræðingar á þessu sviði hafi farið yfir málið í ráðuneytinu áður en það kom hingað, að búið sé að rýna það ansi vel. En ég skil það líka þannig, eins og hv. þingmaður talar, að hún sjái fram á að fyrirtæki sem skila ekki þessari CFC-skýrslu hafi samt aðgang að þessu úrræði. Ég gagnspyr hv. þingmann: Telur hv. þingmaður að þau fyrirtæki sem skila ekki þessari skýrslu geti samt komist inn í þetta úrræði? Það er fyrsta spurningin. Í öðru lagi að fyrirtæki sem skila þessari skýrslu séu mögulega að fela fé í skattaskjóli og borgi ekki tilheyrandi skatt af fjármunum þar; ef svo er þá eru menn að brjóta landslög og við höfum ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra í fullu starfi við að elta slíka aðila uppi, burt séð frá þessari hlutabótaleið og eru auðvitað í því að reyna að ná utan um slíka ólöglega starfsemi. Það heldur áfram, burt séð frá þessari hlutabótaleið. Það er ekki liðið að menn séu að brjóta lög, hvort sem það er í samhengi við hlutabótaleiðina eða eitthvað annað. 

Herra forseti. Já, þetta andsvar er að breytast í annað andsvar þar sem sú sem spyr fær spurningu. Það er kannski rétt að upplýsa hv. þingmann um að það skila ekki öll félög inn CFC-skýrslum.  Varðandi 15% álagið þá var það á í því máli sem lagt var fram á sínum tíma. Munurinn á því máli og þessu máli er að nú er verið að beita viðurlögum sem eru að mínu mati mögulega langt umfram það sem eðlilegt er. Við erum auðvitað að vonast til þess að fyrirtæki þurfi að nota þessi úrræði í mjög stuttan tíma. Við erum að vonast til þess að hagur þeirra vænkist mjög þannig að þau geti farið að stunda eðlilegan rekstur innan þriggja ára. Við skulum vona það af því við erum jú bjartsýn, við erum öflug þjóð þegar við stöndum saman. Ég spyr hvort hv. þingmaður telji eðlilegt að beita viðurlögum þrjú ár fram í tímann.

Herra forseti. Mér þykir í sjálfu sér ekkert óeðlilegt við það að fyrirtæki sem nýta sér þetta úrræði greiði sjálfum sér ekki arð næstu þrjú árin og ég hefði haldið að Samfylkingin væri á svipuðum nótum, fyrirtæki sem fá þennan stuðning úr opinberum sjóðum. Mér finnst bara alveg eðlilegt að þau greiði ekki arð næstu þrjú árin. Við þurfum öll að taka á þessu saman og menn geta haldið að sér höndum í þeim efnum og rekið sín fyrirtæki áfram fyrir því. En varðandi skattaskjól og þá umræðu þá eru þau fyrirtæki sem eru með fé á svokölluðum lágskattasvæðum ekki gjaldgeng nema þau skili þessum skýrslum. Hv. þingmaður vísar þá í fyrirtæki sem láta eins og þau séu ekki á lágskattasvæðum en misnoti þetta hugsanlega og séu í einhverju braski og komi fé eftir öðrum leiðum sem á ekki að komast upp í skattaskjól. Stofnanirnar okkar eru að glíma við þessi fyrirtæki á hverjum einasta degi og hefur sem betur fer gengið ágætlega, burt séð frá þessu frumvarpi. Það er stöðugt verið að reyna að ná utan um það í okkar samfélagi. Það hljóta allir að vera sammála um að halda eigi því áfram af fullum krafti. Það yrði ekki gott fyrir viðkomandi fyrirtæki ef upp kæmist að það hefði verið að misnota þetta úrræði og verið með ólöglega starfsemi, að þurfa að fara fyrir dómstóla og annað. Hvað yrði um það fyrirtæki, það er að brjóta lög? En ætlast hv. þingmaður virkilega til þess að við fáum skattrannsókn á hvert einasta fyrirtæki sem ætlar inn í þetta úrræði? 

Forseti kann að meta það að þingmönnum liggi mikið á hjarta en þeir verða engu að síður að virða tímamörk.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ég hlustaði á hana af athygli. Hv. þingmaður er einn af þeim þingmönnum Vinstri grænna sem halda því fram að það séu einhver sérstök skilyrði við öll þessi úrræði sem beinast að þeim sem nýta sér skattaskjól. Það eru ekki allir þingmenn Vinstri grænna sem halda því fram, t.d. var ég hér í andsvari við hv. þingmann sem er fulltrúi Vinstri grænna í efnahags- og viðskiptanefnd og hann hélt því ekki fram að þessi skilyrði héldu að öllu leyti. Enda er það svo að þau gera það ekki. Talin eru upp skilyrði þess efnis að safna eigi saman upplýsingum sem nú þegar er skylt að veita samkvæmt lögum. Það eru ársskýrslur, það eru upplýsingar um raunverulega eigendur og það eru CFC-skýrslur frá þeim Íslendingum sem eiga félög í skattaskjólum. Þegar Panama-skjölin láku hér öll út og allur þessi fjöldi, hundruð manna, kom í ljós sem átti félög á lágskattasvæðum kom í ljós að megnið af þeim félögum höfðu ekki skilað CFC-skýrslum. Það eina sem ég sé jákvætt við þetta skilyrði í þeim úrræðum sem við ræðum hér, og hafa verið samþykkt, er að það séu einhverjar viðvörunarbjöllur til fyrirtækja sem eiga rætur á aflandssvæðum, hafa ekki skilað inn CFC-skýrslum, að hugsanlega yrði eitthvað 

Forseti minnir enn á tímamörk.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vildi óska þess að Samfylkingin gæti komið með tillögu hér á Alþingi um hvernig hægt væri að koma í veg fyrir að fyrirtæki sem hafa einbeittan brotavilja fari með fé sitt í skattaskjól, að hægt væri að ná utan um það með lögum. Þau fyrirtæki sem hafa einbeittan brotavilja í þessum efnum eru undir yfirborðinu og það er verið að reyna eftir öllum leiðum, hjá ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra að ná til þeirra. Hvernig eigum við að fá þessi fyrirtæki og starfsemi þeirra upp á yfirborðið? Ef við vissum það hefðum við líklega náð utan um fleiri slík fyrirtæki en okkur hefur tekist. Okkur hefur samt tekist að ná utan um þó nokkur fyrirtæki og fá fé til baka. En þetta er því miður ljóður á starfsemi fyrirtækja, hvort sem er hér á Íslandi eða í öðrum löndum. Það er alþjóðlegt vandamál að fyrirtæki fari með fé sitt inn í svokölluð skattaskjól og ætli sér aldrei að greiða neitt til samfélaganna. Við þekkjum það, ég og hv. þingmaður, að alþjóðasamfélagið er að reyna að glíma við þennan veruleika og koma í veg fyrir þetta með samstarfi milli þjóða og menn gera hvað þeir geta. Ég skil það þannig að ríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri hafi komið fyrir efnahags- og viðskiptanefnd og einmitt sagt að þetta mál héldi vel en það væru auðvitað teorískir möguleikar fyrir hendi. Eru þeir ekki alltaf í öllu? Mér finnst mjög einkennilegt ef það á að reyna að sverta þetta mál í ljósi þess að verið sé að greiða aðgang fyrirtækja í skattaskjólum til að komast í þetta úrræði. Það er bara fráleitt.

Herra forseti. Það er svo stórkostlegur misskilningur á ferðinni hjá hv. þingmanni Vinstri grænna, og reyndar fleirum í hennar flokki, á tekjuskattslögunum, og þetta er svo himinhrópandi að það er eiginlega vandræðalegt að forystumenn stjórnarflokkanna skuli halda þvílíku bulli fram. Það er sorglegt. Það má vera að einhverjum hafi tekist frábærlega vel að blekkja og slá ryki í augu hv. þingmanna en ekkert af skilyrðunum sem sett eru fram í þeim frumvörpum sem við höfum rætt hér í dag, hvað þá hinum sem við afgreiddum fyrir helgi, halda gagnvart skattaskjólum. Ekki þarf annað en að skoða 57. gr. a í tekjuskattslögunum og reglugerðina sem ráðherra hefur gert, sem fylgir þeirri grein, til að skoða skilgreininguna á þessu. Það sem við vildum gera í Samfylkingunni var að vísa í íslensk tekjuskattslög og útiloka þá frá stuðningi ríkisins sem féllu undir þá skilgreiningu. Þá hefðum við náð þessu fólki. Það má vera að einhver hefði sloppið í gegn en við hefðum þetta þó í lögunum og eftir á hefðum við getað rannsakað og skoðað hvort menn hafi reynt að brjóta þessi lög. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þetta er alþjóðlegt vandamál og Evrópusambandið er með skýr viðmið um það hvernig þeirra ríki glíma við skattaskjólin. Danir settu upp þau viðmið og þeir gerðu líka annað, þeir fjórfölduðu refsinguna við að reyna að nota úrræði vegna Covid 

Forseti biður þingmenn að hafa taumhald á verstu tilfinningum sínum og einnig að virða tímamörk enn einu sinni.

Herra forseti. Það er stórmerkilegt þegar þingmenn telja sig þess umkomna að kalla það sem kemur frá þingmönnum Vinstri grænna bull og misskilning og telja sig og meðþingmenn sína í Samfylkingunni einhvern veginn með hinn eina sannleika í sínu brjósti. Það er nú varla þannig að enginn hafi vitað af þessum málum nema Samfylkingin. Ég treysti því að Samfylkingin komi þá bara með sínar tillögur í þessum málum og þær verði ræddar, hvernig hægt er að koma í veg fyrir það 110% að hugsanlega fari eitthvert fyrirtæki, sem er með fé sitt í skattaskjóli og greiðir ekki skatta til ríkisins, inn í þessa hlutabótaleið. Mér fannst ágætt að heyra það hjá hv. þingmanni að viðurlög ættu að vera við þessu. Þess vegna fannst mér mjög undarlegt þegar fram kom hjá formanni velferðarnefndar að verið væri að býsnast yfir því að skilyrði séu hert og fyrirtæki megi ekki greiða sér arð næstu þrjú árin. Mér finnst þetta stangast á. Annaðhvort eru úrræðin allt of þröng og verið að herða svo að fyrirtækjum að þau geti ekki greitt sér arð en á hinn veginn er verið að tala um að það sé svo mikill losarabragur á þessu að fyrirtæki geti verið með fé í skattaskjóli og farið inn í þessa leið. Ég held að Samfylkingin ætti að ákveða hvorum megin hún vill vera í þessu máli en ekki bara þar sem hentar hverju sinni til að gera lítið úr því sem verið er að gera af hálfu ríkisstjórnarinnar til að mæta þeirri erfiðu stöðu sem launþegar og fyrirtæki standa frammi fyrir. Það er heiðarlegt fólk sem vinnur á Alþingi, burt séð frá því í hvaða flokki það er.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar sem ætlað er að stuðla að skilvirkari framkvæmd laganna. Frá setningu laga um atvinnuleysistryggingar árið 2006 hafa orðið nokkrar breytingar á innlendum vinnumarkaði en m.a. í ljósi þess stendur til að lögin verði endurskoðuð í heild sinni í samráði við samtök aðila vinnumarkaðar. Þær breytingar sem mælt er fyrir um í þessu frumvarpi eru aftur á móti þess eðlis að ekki þykir rétt að bíða með þær þar til slíkri heildarendurskoðun lýkur. Á það ekki síst við í ljósi þeirra aðstæðna sem í dag ríkja á vinnumarkaði vegna heimsfaraldurs kórónuveiru þegar skráð atvinnuleysi er í sögulegu hámarki og heildarfjöldi þeirra sem þiggja þjónustu Vinnumálastofnunar vegna atvinnuleysistrygginga hefur aldrei verið meiri. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem þykja brýnar og nauðsynlegar með það að markmiði að framkvæmd laga um atvinnuleysistryggingar verði skilvirkari en nú er. Lagt er til að bætt verði við almenn skilyrði fyrir atvinnuleysistryggingum að umsækjandi sé með skráð lögheimili á Íslandi, auk þess sem dregið verði úr vægi vottorða frá fyrrverandi vinnuveitendum þegar launamenn sækja um atvinnuleysisbætur. Einnig er lagt til að lögreglu verði bætt í hóp þeirra stjórnvalda sem skulu láta Vinnumálastofnun í té upplýsingar sem stofnunin telur nauðsynlegar við framkvæmd laganna. Með frumvarpinu eru jafnframt lagðar til breytingar á viðurlagakafla laganna í kjölfar dómaframkvæmdar en mikilvægt þykir að skýrt verði kveðið á um hvaða viðurlög eigi við þegar tryggður aðili hefur verið skráður án atvinnu hjá Vinnumálastofnun í fjórar vikur eða lengur og verður uppvís að því að starfa á innlendum vinnumarkaði á sama tíma og hann fær greiddar atvinnuleysisbætur án þess að hafa tilkynnt Vinnumálastofnun um tilfallandi vinnu eða að atvinnuleit sé hætt. Enn fremur er lagt til að skýrt verði kveðið á um í lögunum að Vinnumálastofnun sé heimilt að greiða launamanni gjaldþrota félags atvinnuleysisbætur frá þeim degi sem félagið er úrskurðað gjaldþrota en samkvæmt gildandi lögum er miðað við þann dag sem uppsagnarfrestur hefst eða næsta mánuð eftir að uppsögn hefur átt sér stað. Virðulegi forseti. Markmið stjórnvalda vegna heimsfaraldurs kórónuveiru hafa m.a. verið að afstýra efnahagslegu tjóni og stuðla að öflugri viðspyrnu efnahagslífs en á sama tíma að standa vörð um réttindi launafólks. Því miður er ljóst að alvarlegt tekjutap blasir við fjölda fyrirtækja sem mun eflaust leiða mörg þeirra til endurskipulagningar á fjárhag sínum. Ég vona sannarlega að slíkri endurskipulagningu muni fylgja sem allra fæstar uppsagnir á launafólki og að sem flestum fyrirtækjum verði forðað frá gjaldþroti. Því miður verður þó sennilega ekki unnt að komast hjá því að áhrif þessa heimsfaraldurs á vinnumarkaðinn leiði til þess að einhverjum fyrirtækjum fatist flugið og að þau verði gjaldþrota. Staða launafólks í slíkum aðstæðum er afar viðkvæm og þykir því brýnt að Vinnumálastofnun verði heimilt að greiða atvinnuleysisbætur strax frá þeim degi er félag er úrskurðað gjaldþrota. Líkt og ítrekað hefur komið fram er staðan sem komin er upp án fordæma og nauðsynlegt að bregðast við í samræmi við það. Ég tel alveg ljóst að á komandi misserum muni áfram reyna mikið á atvinnuleysistryggingakerfið í heild sinni sem og á starfsfólk og innviði Vinnumálastofnunar. Er þetta frumvarp liður í því að bregðast við þeim aðstæðum með því að einfalda og skýra leikreglur, bæði fyrir stofnunina sem og fyrir umsækjendur um atvinnuleysistryggingar, og auka þar með skilvirkni við framkvæmd laganna. Frumvarpið var unnið í samvinnu allra hlutaðeigandi aðila á vinnumarkaði, bæði atvinnurekenda og samtaka launafólks. Ég legg áherslu á að frumvarpið verði samþykkt á Alþingi sem allra fyrst og legg til að því verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina á þessu stutta frumvarpi. „Skilvirk“ hefur margslungna merkingu hér, stundum til bóta og stundum ekki. Í þessu tilviki vona ég að meðferð mála og greiðsla atvinnuleysisbóta verði skilvirkari. Ég kom hingað upp til að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í upplýsingaöflun Vinnumálastofnunar, þ.e. að stofnunin geti aflað upplýsinga frá Tryggingastofnun, Sjúkratryggingum Íslands, Innheimtustofnun sveitarfélaga, lánasjóðnum og fleirum, sem og lögreglu. Lögreglu verði jafnframt skylt að láta Vinnumálastofnun í té þær upplýsingar sem stofnunin telur nauðsynlegar við framkvæmd laganna. Þarna er verið að veita víðtæka heimild til að afla upplýsinga og því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta frumvarp hafi verið greint með tilliti til persónuverndarlaga og hvort Persónuvernd hafi komið að því að þetta frumvarp var samið.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki annað en að þetta frumvarp sé unnið í góðri sátt milli aðila vinnumarkaðar, beggja vegna borðsins þar. Ég ætla að játa það hér að ég er ekki með það á takteinum hvort Persónuvernd hafi komið að vinnslu frumvarpsins en ég skal afla þeirra upplýsinga og koma þeim til formanns velferðarnefndar og nefndarinnar, enda er það algerlega sjálfsagt.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, það hefur borið mjög á því varðandi lagafrumvörp sem nú er verið að keyra í gegnum þingið. Hv. þm. Halldóra Mogensen hefur verið óþreytandi að benda á þá annmarka hjá hæstv. ríkisstjórn að gleyma þessum mikla lagabálki sem við samþykktum á Alþingi í fyrra, þ.e. persónuverndarlögunum. Það á að rýna öll frumvörp með þessum gleraugum, sérstaklega þegar um er að ræða viðkvæmar persónulegar upplýsingar. Því miður þá virðist persónuverndarrýnari ríkisstjórnarinnar a.m.k. ekki ná að anna öllum þeim fjölda frumvarpa sem koma frá þeim hæstv. ráðherrum sem eru á málefnasviði hv. velferðarnefndar. Þetta virðist vera gegnumgangandi annmarki á frumvörpum sem koma frá hæstv. félags- og barnamálaráðherra annars vegar og hæstv. heilbrigðisráðherra hins vegar, þ.e. þau hafa ekki verið skoðuð með tilliti til persónuverndarsjónarmiða. Þegar um er að ræða svona upplýsingaöflun, eins og verið er að veita Vinnumálastofnun, þá held ég að við hljótum að gera þá lágmarkskröfu að Persónuvernd sé spurð hvort þetta sé eðlilegt. Ég vil kannski spyrja hæstv. ráðherra: Finnst honum það koma til álita að sett verði þau skilyrði að umsækjandi veiti upplýst samþykki fyrir slíkri gagnaöflun?

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan, og sagði í framsöguræðu minni þá erum við að setja af stað vinnu við að endurskoða heildarlögin um atvinnuleysistryggingar. Þau atriði sem eru í frumvarpinu eru atriði sem báðar hliðar vinnumarkaðar töldu mjög mikilvægt að kæmust til framkvæmda nú vegna ástandsins sem uppi er í samfélaginu. Ég verð nú bara að segja varðandi þessar vangaveltur hv. formanns velferðarnefndar að ég gæti aflað þeirra upplýsinga og komið þeim til nefndarinnar, hversu mikið persónuverndarsjónarmiðin voru höfð til hliðsjónar við smíði frumvarpsins. Ég ætla bara að játa að ég er ekki með það hér á hraðbergi, eins og ég sagði áðan, og ég held að við myndum bara skoða það í framhaldi af því.

Forseti. Ég tek undir með hv. formanni velferðarnefndar í fyrirspurn til hæstv. ráðherra. Ég hvet ráðherra, út af því að við höfum talað mikið um þetta í nefndinni, til að tryggja að áhrifin á persónuvernd séu metin við vinnslu allra þeirra mála innan ráðuneytisins sem koma eitthvað að persónuvernd. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli, þetta eru orðin lög og við verðum að fara að framfylgja þessu. Það er dálítið leiðinlegt að vera ítrekað að fá sömu athugasemdir á borðið til okkar í velferðarnefnd um að það þurfi að gera þetta. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða í persónuverndarmálum framvegis. Mig langar kannski til að nýta tækifærið til að spyrja: Ég er bara rétt búin að renna yfir frumvarpið og þegar talað er um skilvirkari framkvæmd hefur maður alltaf smááhyggjur af því að fókusinn sé þá væntanlega, sýnist mér, á að verið sé að passa upp á að fólk sem fer á atvinnuleysisbætur sé ekki að misnota þær á einhvern hátt. Ég sé að verið er að girða fyrir það á ýmsum stöðum. Ég átti smásamtal áðan við ráðherra um hlutabótaleiðina varðandi framtíðaráform þegar kemur að atvinnuleysisbótum, hvort við þurfum ekki einmitt að auka sveigjanleika fólks á þessum mjög svo viðkvæma og erfiða tíma. Ég spyr þá hvort þörfin á því að lengja atvinnuleysistímabilið hafi eitthvað komið til tals, að fólk geti verið á atvinnuleysisbótum í lengri tíma, að lengja tekjutengda tímabilið eða hækka bæturnar á einhvern hátt til að koma til móts við fólk og líka til að slaka á þessum skilyrðum, til að auka sveigjanleika fólks og getu til að prufa sig áfram á mjög svo breyttum vinnumarkaði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hvatninguna og brýninguna varðandi persónuverndarmálin, ráðherrann tekur það til sín. Hvað varðar helstu atriði frumvarpsins þá er í ákveðnum þáttum verið að ná utan um eftirlitshlutverk Vinnumálastofnunar. Það snýr ekki bara að fyrirtækjum í hlutabótaleiðinni heldur líka að einstaklingum sem eru á bótum og sannarlega vegna þess að þeir þurfa þess, ekki vegna þess að þeir séu í vinnu til hliðar. Það er því eðlilegt að við þessar kringumstæður sé sá hluti gerður skilvirkari líka. En stóra málið í frumvarpinu, og það sem mér finnst skipta mestu máli, er þetta ákvæði um að færa stöðu einstaklingsins framar þegar um gjaldþrot fyrirtækja er að ræða. Það er í raun stóra atriðið, það sem mér finnst vera hryggjarstykkið í þessu frumvarpi - það getur verið að við þingmaðurinn séum ósammála hvað það snertir - að með þessu gerum við að verkum að greiðslur geta hafist fyrr þegar um gjaldþrotaferli fyrirtækis er að ræða, þ.e. að einstaklingurinn fái atvinnuleysisbætur fyrr en er í lögunum eins og þau eru í dag. Varðandi vangaveltur hv. þingmanns, um lengingu bótatímabilsins og að slaka á skilyrðum, þá erum við bara að skoða það. Ég held að ég hafi svarað því fyrir ekki svo löngu hér í þinginu að það væri eitt af því sem við værum að skoða, með hvaða hætti við sæjum fyrir okkur næstu skref hvað það snertir. Það er líka verið að skoða möguleika á því að hvetja fólk til virkni á vinnumarkaði og þá varðandi skilyrði. Hins vegar má það aldrei vera svo að skilyrði séu á kostnað þeirra sem þurfa raunverulega á atvinnuleysisbótakerfinu að halda vegna þess að þetta er hugsað fyrir fólk sem er án atvinnu, sem því miður eru allt of margir nú um stundir.

Forseti. Ég þakka svörin. Ég átta mig á tilgangi atvinnuleysisbóta en ég bara velti því á sama tíma fyrir mér hvort við séum ekki að horfa á svo gjörbreyttar aðstæður að við þurfum að endurhugsa og skoða hvort núverandi skilyrði fyrir atvinnuleysisbótum séu dálítið að binda hendur fólks og hefta okkur í framförum. Við horfum hugsanlega fram á gjörbreyttan vinnumarkað sem gæti staðið að mun fleiri hlutastörfum eða tilfallandi verkefnum, Gigg-hagkerfið og allt þetta, að við séum ekki að binda hendur fólks of mikið til að það geti prufað sig áfram á þessum breytta vinnumarkaði. En nóg um það í bili. Ég fagna því að einhver vinna sé í gangi, að verið sé að skoða þessi mál, og ég ætla bara að spyrja hvort við megum ekki vera með í þeirri vinnu á einhvern hátt. Þá er ég að spyrja ráðherra hvort hann sé opinn fyrir því að hleypa fleiri röddum að þeirri vinnu og kannski hafa okkur aðeins með í ráðum. Það þarf ekkert að vera neitt hættulegt, það gæti eitthvað jákvætt komið út úr því, það gætu verið fullt af góðum hugmyndum hjá okkur í velferðarnefnd og eflaust myndi það bara hjálpa. Í ljósi þess að ríkisstjórnin hefur ekkert verið neitt ofboðslega opin fyrir því að hleypa okkur að spyr ég hæstv. ráðherra, ég veit að hann hefur verið mjög duglegur að upplýsa okkur um þá vinnu sem er í gangi í ráðuneytinu, hvort hann sé opinn fyrir því að hafa okkur hreinlega aðeins með í þessari mikilvægu vinnu.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður veltir fyrir sér sveigjanleika og skilyrðum og að við sjáum fram á gjörbreyttan vinnumarkað. Já, við sjáum gjörbreyttan vinnumarkað en ég vil nú trúa því að það sé til skamms tíma. Eðlilega er vinnumarkaður framtíðarinnar líka að breytast. Bara til að hryggja hv. þingmann þá hefur sá sem hér stendur ekki enn sannfærst um gildi borgaralauna og hugsunin á bak við atvinnuleysisbótakerfið er ekki sú að það verði einhvers konar borgaralaun, alla vega ekki í mínum huga. Hins vegar er mikilvægt að sveigjanleikinn geri það að verkum að einstaklingar sem eru á atvinnuleysisbótum geti sótt sér vinnu og þær séu hvati í þá veruna, bæði sveigjanleiki gagnvart viðkomandi einstaklingi og eins gagnvart atvinnurekendum sem sjá fyrir sér að bæta í, geta byggt upp vinnu, að kerfið styðji við það fyrir viðkomandi einstakling og fyrir fyrirtækið. Það er það sem við erum að skoða en ekki að skoða sveigjanleika sem lýtur að því að þetta breytist yfir í einhvers konar borgaralaun til lengri tíma litið. Ég held að allar raddir séu góðar, og tek bara við þeirri hvatningu sem þingmaðurinn er með. Ég hef lagt áherslu á að ég er boðinn og búinn til að funda með velferðarnefnd hvenær sem hún óskar þess eða kallar eftir gögnum eða upplýsingum eða öðru slíku. Ég er samt ekki endilega viss um að það yrði skilvirkasta leiðin til að setja saman lagafrumvarp að allir flokkarnir yrðu settir saman til að ræða það. En ég geri mér þó grein fyrir því að þingmaðurinn er kannski ekki að kalla beint eftir því heldur bara auknu samráði og samtali um næstu skref. Jú, það er vel. Við erum að byrja að skoða bótatímabilin og síðan vinnumarkaðsúrræðin í framhaldinu. Við höfum hugsað okkur að klára frumvarpið og síðan munum við fara á fullt inn í þá vinnu.