Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



20. brtill. háttv. nefndar fer fram á að lækka styrkinn til bátsferða á Breiðafirði um 2000 kr. H. frsm. sagði, að nefndin hefði ekki sjeð ástæðu til þess að hækka styrkinn frá því sem nú er. En ástæðan til þess, að farið hefur verið fram á hækkun, er sú, að hingað til hefur reynzt örðugt að fá aðra en kaupmenn til þess að taka að sjer ferðirnar. Þetta eru menn óánægðir með, því að kaupmennirnir hafa mjög hagað ferðum eftir þörfum verzlana sinna. Menn búast við, að geta kipt þessu í betra horf, ef styrkurinn verður hækkaður, og skal. jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta atriði, því að öllum má vera kunnugt, hvílík þörf er á bátsferðum um Breiðafjörð, þar sem millilandaskipin ekki fara þangað inn.Þá hefur nefndin lagt til, að styrkurinn til mótorbáts upp í Hvalfjörð falli niður, og skildist mjer, að það væri af þeirri ástæðu, að nefndin vildi ekki skapa gufubátnum „Ingólfi“ keppinaut. Jeg skal því taka það fram, að herra málaflutningsmaður Oddur Gíslason, sem má vera fullkunnugt um þetta mál, lýsti því yfir í gær, að það gæti ekki komið til tals, að þessi mótorbátur yrði að neinu leyti keppinautur „Ingólfs“. „Ingólfur“ er einmitt ófús á að fara þær ferðir, sem þessi bátur á að fara, en hins vegar mundu margar sveitir hafa gagn af þeim, Jeg vil því vona, að háttv. deild samþyki þessa styrkveitingu. - 5. brtill. nefndarinnar gengur í þá átt, að færa styrkinn til heilsuhælisins á Vífilsstöðum niður. Jeg er hræddur um, að nefndin fái óvíða þakklæti fyrir þessa br.till., enda ber hún vott um helzt til mikið skilningsleysi á þörfum og kröfum tímans. Það eru einmitt fátæklingarnir í landinu, sem þurfa einna mest á hælinu að halda, og því er það skylda þingsins, að hafahann sem ríflegastan. Þá vil jeg minnast á brtill. mína um 18 þús kr. fjárveitingu til brúargerðar á Jökulsá á Sólheimasandi. Jeg hafði satt að segja ekki búizt við að þurfa að verja þá brtill., því að jeg hjelt, að nefndin mundi taka öðruvísi í málið, en hún hefur gert, enda er jeg viss um, að hún hefði lítið öðrum augum á þessa fjárveitingu, hefði henni verið kunnugt um alla málavexti. Jeg þykist hafa gilda ástæðu til að vona, að deildin muni taka vel í þetta mál, vegna þess að á þinginu 1911 voru samþykt lög um að þessa á skyldi brúa, þegar fje yrði veitt til hennar á fjárlögunum, og því fremur þykist jeg mega vona þetta, þar sem nú eiga ýmsir hinir sömu menn sæti í fjárlaganefndinni, sem tóku þátt í að samþykkja þessi lög árið 1911. Það má að vísu segja, að þótt lögin kveði svo á að þessa á skuli brúa, þegar fje verði veitt til hennar á fjárlögunum, þá þarfi það ekki að þýða sama og að leggja skuli fje til hennar á næsta fjárhagstímabili eftir að lögin koma í gildi, en að sumir hafi þó skilið það á þann veg, það sýna ummæli h. formanns fjárlaganefndarinnar, sem sjá má í þingtíðindunum 1911, og vil jeg leyfa mjer að lesa þau upp með leyfi forseta. „Það er reynsla með þessar brýr, að þegar búið er að sam þykkja lög um þær, þá er það skoðað sem loforð frá landssjóðs hálfu um, að hún skuli koma upp á næsta fjárhags tímabili“. Hjer er ekki með öllu víst, að lögin hljóti að þýða það, að brú þessi skuli bygð fyrst allra stórbrúa á landinu. Ef lögin ekki þýddu þetta, þá væru þau með öllu þýðingarlaus, og engum manni mun detta í hug, að alþingi sje að gefa lög, sem ekkert eigi að þýða. Þar sem h. frsm. fjárlaganefndarinnar sagði, að ef veitt yrði fje til þessarar brúar, þá yrði líka að taka aðra brú upp á fjárlögin, nefnilega brú á Eyjafjarðará, þá skal jeg ekki dæma um hve mikil þörf sje á þeirri brú, en jeg hygg, að allir sjeu sammála um, að meiri þörf sje á að brúa Jökulsá á Sólheimasandi, og við það bætist sá sjálfsagði skilningur á brúarlögunum, sem jeg benti á áðan. Og þetta vona jeg að allir fallist á, jafnvel þeir, sem eru allra viðkvæmastir fyrir brú á Eyjafjarðará. Jeg þykist ekki þurfa að eyða mörgum orðum til þess að lýsa þessari á. Hún kemur undan Mýrdalsjökli, eins og mönnum er kunnugt, er afarstraumhörð og ill í botninn, og því ill yfirferðar. Það er áætlað að brúin muni kosta um 78 þús. kr., og jeg þykist vita, að sú áætlun sje full há, því að landsverkfræðingurinn er mjög gætinn í áætlunum sínum, og get jeg hugsað, að hann hafi varla athugað nægilega, hve ódýrt er að flytja efni að brúnni. Það er sem sje hægt að lenda við Jökulsárós, og þaðan er örstutt leið að brúarstæðinu. Jeg ætla ekki að fara að lýsa brúnni; hjer liggur frammi teikning yfir hana, sem jeg býst við að þingmenn hafi athugað. En þá kem jeg að mótbárum þeim, sem færðar hafa verið fram á móti brúnni, og er aðalmótbáran sú, að henni muni hætta búin af vaxtavöxtum og geti skemzt eða jafnvel farið alveg forgörðum, þegar minst vonum varir. Þar til er því að svara, að verkfræðingurinn segir, að brúnni muni ekki hætta búin af þeim vöxtum, sem vanalega koma í ána. Þau hlaup, sem koma í hana eru ekki samskonar og þau, sem koma í Skeiðará, heldur er það smávöxtur í ánni með dálitlum jakaburði. Þessi hlaup stafa af því, að í jöklinum er dálítil skál, og þegar hún fyllist af vatni, koma hlaupin. Hinsvegar hefur verkfræðingurinn tekið það fram, að hann vilji ekki ábyrgjast, að brúin standi, ef samskonar hlaup kæmi í ána eins og einu sinni, þegar Katla gaus og mundi brúin þó eigi hafa farið í því hlaupi, þótt hún hefði þá verið komin. En sú hætta, sem brúnni stafar af þesskonar hlaupum, er ekki meiri en t. d. sú hætta, sem brúnum á Þjórsá og Ölfusá stafar af jarðskjálftum, því að svo miklir jarðskjálftar gætu komið, að þær hryndu. Eldgos og jarðskjálftar eru náttúruviðburðir, sem aldrei er hægt að sjá við. Jafnvel þetta pólitíska hús, sem vjer nú stöndum í, gæti hrunið, ef jörðin færi að hrista sig. Ástæður þær, sem mæla með brúnni, eru svo margar, að jeg veit ekki, hvar jeg á að byrja Þegar jeg lít til forsetastólsins, minnist jeg þess, sem h. forseti sagði, meðan hann var á þingbekkjunum, að hvergi sæi hann landið í allri sinni dýrð eins og í Skaftafellssýslum, og jeg get tekið undir þetta með honum, því að hvergi hef jeg sjeð fegurri sveitir en í þeim sýslum. Ferðamannastraumurinn mundi því að líkindum aukast mjög mikið til þessara sveita, ef þröskuldi þessum yrði burtrýmt, en það tel jeg mikilsvirði fyrir oss, að útlendingar sjái landið þar sem það er mikilfenglegt og fegurst, og í þessum hjeruðum hygg jeg margt megi sjá, sem örðugt sje að gleyma. En ef þetta væri eina ástæðan, mundi mjer þó ekki detta í hug að biðja um fje til brúarinnar. Nei, ástæðurnar eru margar og miklar, og er ein þeirra sú, að áin rennur um mitt læknishjerað, svo að oft er ekki hægt að ná í lækni í marga daga samfleytt. Þegar jeg var á leið til þings, kom jeg að bæ, þar sem kona lá í barnsnauð. Sent var eftir lækni. Það náðist í hann, en 1/2 tíma eftir að hann var kominn yfir ána, varð áin ófær í 2 daga. Hefði verið farið dálítið seinna eftir lækninum, þá hefði ekki náðst í hann, og konan hefði þá dáið. Jeg er viss um, að h. 6. kgk., sem hugsar svo mikið um öll læknamál landsins, hlýtur að sjá, hve mikill óhappagestur þessi á er í miðju læknishjeraði, því að hún veldur dauða miklu fleiri manna en sem í henni drukna. Þá má og geta þess, að 2 hreppar í Rangárvallasýslu sækja verzlun sína til Víkur, og þótt eigi sje tekið tillit til hættunnar. sem af þeim ferðum stafar, þá sjest, hve gott það er að fá vörur sínar blautar og skemdar, þegar heim er komið. Það hefur verið sagt, að Skaftfellingar fari ekki mikið yfir ána, en þetta er rangt, því að ferðir til Reykjavíkur eru mjög að aukast. Á haustin eru jafnan reknir miklir fjárrekstrar suður til Reykjavíkur. Síðasta haust biðu menn í marga daga við ána með stóra fjárrekstra. Má geta nærri, hvílíkt ógnartjón hefur stafað af þessu, ekki aðeins kostnaður við dvöl margra manna og kostnaður við að kaupa haga handa fjenu, heldur aðallega sá mikli kostnaður, sem stafar af rýrnun fjárins. Þá sækja og Mýrdælingar fiskiróðra yfir ána, og ber oft svo við, að þeir komast ekki yfir hana þótt gott sje veður, og verða svo af róðrum og góðum afla. Ef brúin væri gerð, mundu samgöngur í þessu hjeraði batna mjög mikið; þá mundi og koma akvegur, svo menn gætu komið afurðum sínum hingað til Reykjavikur; og mundi þá smjörbúum og hverskonar framförum í búnaði verða markað stærra svið. Í þessum sveitum, er eins og menn vita, hafnleysi mikið, og það er hart. þar sem svo miklir örðugleikar eru á því, að fá bættar samgöngur á sjó, að þessi mikla, þessi stórþýðingarmikla samgöngubót skuli ekki fást alveg orðalaust. Það munu nú ef til vill einhverjir segja, að þeir, sem búa austan árinnar, sjeu ekki þess verðir, að svo mikið fje, eins og hjer er um að ræða, sje lagt þeim. Þeir standi svo aftarlega í öllum framförum, að ekki tjái að skamta þeim svo ríflega úr landssjóði. En hvað segja þeir, sem um hjeraðið fara? Háttv. sessunautur minn, sem ferðast hefur þar austur, sem landbúnaðarráðunautur, segir að framfarir sjeu þar mjög miklar í búnaði og hvergi meiri áhugi á þeim málum en þar. Háttv. landlæknir segir, að alt sje þar í framför, og fræðslumálastjórinn dáist að áhuga manna þar á fræðslumálum, og það er undarlegt, ef alþingi daufheyrist lengi við rjettmætum kröfum manna, sem þar búa, sem standa í ótal efnum framar flestum sveitum landsins, þrátt fyrir örðugleika þá, sem standa í kringum þá á alla vegu. Jeg þykist nú hafa talið svo margar og mikilvægar ástæður fyrir brúargerð þessari, að nægar mættu þykja til þess, að Iöggjafarvaldið dragi ekki lengur að framkvæma loforð sín í þessu efni, og þó er ótalin stærsta ástæðan. Sú ástæða, að þetta vatn er mesta manndrápsvatn á öllu Íslandi, og er talið, að í því hafi druknað 40 manns. Þarf nú fleiri lík til þess að rökstyðja þetta mál. Skilja menn ekki enn, hvílík nauðsyn er á því að brúa þetta vatnsfall ? Skilja menn ekki þann beig, sem öllum stendur af vætti þessum ? Skilja menn ekki hræðsluna á bæjunum, þegar mennirnir leggja út í ófæru þessa. Oft hef jeg sjeð bregða fölum blæ yfir margt ódeigt konuandlit, þegar mennirnir hafa haldið út í ána til þess að fylgja mjer eða öðrum. Og þó menn skilji ekki alt þetta, skilja menn þá ekki, að hvert mannslif er mikils virði. Háttv. landlæknir segir, að það sje 20 þús, kr. virði: Er það þá hagspeki að spara 78 þús., þegar svo margar 20 þúsundir eru í veði? Hvað lengi ætla löggjafarnir að daufheyrast við rjettmætum kröfum manna, þeirra er eiga að búa við óvætt þennan, hvað lengi á þessi gröf að standa opin? Jeg fullvissa yður um það, að hver sem greiðir atkvæði gegn brúargerð þessari, hann getur fyr en varir átt mannslif á samvizkunni. Og enginn veit hver fer næstur í ána.



Jeg á hjer brtill. á þgskj. 686, sem hv. fram, hefur tekið til athugunar, og er jeg honum þakklátur fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið henni viðvíkjandi. Þessi brtill. er við 12. gr. 2. lið, og fer fram á, að sami styrkur verði veittur Bæjarhreppi í Strandasýslu eins og Árneshreppi, til þess að vitja læknis. H. frsm. sagði, að það mundi ekki eins miklir erfiðleikar á því að vitja læknis í þessum hreppi eins og í Árneshreppi, en jeg veit ekki, hvort þetta er bygt á góðum rökum, og jeg fyrir mitt leyti hygg, að vegalengdirnar sjeu eins miklar í Bæjarhreppi. Jeg veit, að frá fjarlægasta bænum þar eru um 70–80 kílóm. til læknis, og það er auk þess yfir á að fara og fyrir fjörð, og þótt áin yrði brúuð, þá vegur þar á móti, að leiðin lengist um 5–10 kílóm. Jeg býst ekki við, að jeg þurfi að skýra þessa brtill. mína frekar, en vil aðeins geta þess, að styrkurinn hefur komið að miklum notum í Árneshreppi. Hreppsnefndin þar hefur borgað út af þessum styrk til hreppsbúa hlutfallslega eftir því, sem þeir hafa kostað til að vitja læknis. Jeg vissi í fyrra, að það kostaði einn mann á annað hundrað kr. að vitja læknis, og var þó læknirinn heima, en að öðrum kosti mundi það hafa kostað enn meira, en sá maður mun þó ekki hafa fengið neitt af þessum styrk, því hann var vel efnaður. En þótt svo væri í það skifti, þá geta fátæklingar eins orðið fyrir slíku, og þessi styrkur getur þá komið þeim að miklu liði, ef hann fær fram að ganga. Hann gæti þá ennfremur orðið til þess, að þeir sættu sig betur við læknaleysi en ella, enda þótt þetta sje als eigi fullnægjandi. En ef þessi og aðrar fleiri breytingar komast á, t. d, ef Bæjarhreppur yrði lagður undir Dalahjerað, og ef þar kæmi góður læknir, og ef sími væri lagður til Hrútafjarðar, þá yrðu fjarlægðirnar miklu styttri og hreppsbúar væru mikið betur staddir, en þeir eru nú. Jeg vona því, að deildin taki vel í þetta mál, eins og fjármálanefndin hefur tekið því vel. Þegar jeg lít á brtill. þær, er liggja hjer fyrir framan mig, þá rekst jeg fyrst á brtill. á þgskj. 710 frá h. þm. Barð., og fer hún fram á að fella burt þá persónulaunaviðbót, sem landsverkfræðingnum er ætluð. Jeg vil geta þess, að jeg get með engu móti verið með þeirri brtill., því sá maður, sem hjer er um að ræða, á svo mikið gott skilið, verk hans er svo þýðingarmikið, og hann hefur leyst það ágætlega af hendi. Jeg vona því, að þessi brtill, verði feld. Þá á jeg brtill. á þgskj. 687 við 13. gr. B, III. 10, um að fje það, sem ætlað er til annara vegabóta og viðhalds þjóðvega, verði hækkað úr 29,000 kr. í 30,000 kr. Þessi tillaga mín fer alveg í öfuga átt við tillögur nefndarinnar, sem vill lækka þennan lið niður í 27,000 kr. Jeg skal játa það, að jeg ber virðingu fyrir tilgangi nefndarinnar með að spara útgjöldin, en jeg er ekki viss um, að þessi tillaga hennar sje heppileg, því að þetta er eina fjeð, sem menn hafa til viðhalds þjóðvega, til þess að byggja upp aftur brýr, sem orðnar eru fúnar og ónýtar, og efast jeg því um, að gott sje að skerða þennan lið. Tilgangur minn var sá, að tryggja fje til þjóðvegar um Krossárdal, og hefði jeg því helzt viljað hækka liðinn um 3000 kr., því að jeg held að verkfræðingurinn geti ekki mist mikið af þessum 29 þús. kr., sem ætlaðar eru til viðhalds vega, en þegar jeg sá, að nefndin hafði farið fram á að lækka liðinn. vildi jeg miðla málum, og fór því ekki fram á nema 1 þús. kr. hækkun. En nú hefur frsm. skýrt frá því, að nefndin muni ganga að þeirri miðlun, að láta upphæðina standa í 29 þús. kr., og þegar reynt er svo lipurlega að mæta manni á miðri leið, mun jeg vinna það til samkomulags, að taka brtill. mína aftur, það er að segja fyrri lið hennar. Þá er liðurinn; háttv. frsm. fór fram á, að jeg tæki þann lið aftur. En síðari liðinn vil jeg ekki taka aftur. Hv. frsm. (Stgr. J.) sagði, að nefndin vildi láta veita fje, ef hægt væri, og taldi, að það væri eins tryggilegt, þótt það stæði aðeins í framsögunni. Jeg veit það og viðurkenni, að framsaga getur haft mikið að segja, en ef framsagan kemur í beinan bága við nefndarálitið, þá efa jeg gildi hennar. Að segja eins og frsm. gerði, að hann vilji láta vinna þarna að vegagerð fyrir 3000 kr., ef hægt sje, en hinsvegar vilja láta fella tillögu mína, er ekki sem bezt samkvæmni, og þá ekki hægt að vita, hvort á að meta meira. Jeg vildi óska þess, að h. fjárlaganefnd sýndi mjer allan lipurleik og vildi ekki greiða atkvæði á móti þessari brtill. Jeg vildi þá til samkomulags við 3. umr. láta orða liðinn svo, að verja skyldi „alt að“ 3000 kr. Og væri þá sýnt, að landsverkfræðingurinn væri ekki kúgaður til að nota fjeð þar, ef að verulega brýn nauðsyn krefði, að það væri notað á öðrum stöðum. En þegar um þessa liði er að ræða, þá ætti það að vera nokkurnveginn sjálfsagður hlutur, að hverri stjórn væri leyfilegt að nota nokkru meira fje, ef svo stendur á, en veitt er, og gæti þá borið þá fjárveiting fram á fjáraukalögum, eins og áður átti sjer stað. Þetta getur verið beinlínis nauðsynlegt til þess að ljúka við vegakafla er t. d. enda í foræðisflóa. Vegur, sem endar svo, er ófær fyrir alla og gersamlega gagnslaus, og það getur staðið svo á, að það vanti aðeins stuttan bút, nokkra kílómetra, til þess að vegurinn geti orðið notfær. Það sjá allir, að slík fjárveiting kemur ekki að neinu gagni, það væri eins og peningunum væri kastað í opna gröf. Og svo ber á það að líta líka, að allir vegir, hversu vel sem þeir eru gerðir, ganga úr sjer, og það jafnvel þótt þeir sjeu ekkert notaðir. Í skjali því, er lagt hefur verið fram á lestrarsal þingsins, hefur verið lýst veginum í Krossárdal og eins í Eyrarhlíð. Jeg hef nú með öllu slept veginum í Eyrarhlíð. Sá vegar liggur með fram sjó, og er sifeldur grjótáburður á veginum, svo það er gagnslaust að kosta nokkru verulegu til hans, þar sem hann er, nema ef hann væri ruddur eitthvað lítilsháttar, en þar hagar svo til, að uppi á hlíðinni er gott brúarstæði, og þar ætti að leggja veginn, er fram í sækir. En hinn vegurinn er í Krossárdal. Það er nú búið að eyða nokkru fje til þess að gera við veginn frá Hrútafjarðarbotni til Gilsfjarðarbotns, og vegurinn er nú kominn nokkuð fram fyrir bæinn Einfætlingsgil í Bitru á leið til Kleifa í Gilsfirði. Fyrir framan Einfætlingsgil er sljettlendi í dalbotninum og miklar og ágætar slægjur. En þetta sljettlendi er foræðismýrar, og í þeim endar vegurinn nú. Það sjá nú allir, að meðan svo er, er vegabót þessi lítilsnýt; það þarf nauðsynlega að koma veginum svo langt, að hann komist á grjót, og hægt sje með góðu móti að komast af veginum og á hann, og jeg hygg, að til þess þurfi um 3000 kr. (Stgr. J. Hvað er búið að verja miklu?) Það veit jeg ekki. því jeg hef ekki haft tal af landsverkfræðingnum um þetta efni, en jeg býst við því, að hann hafi varið til vegarins eftir því sem föng hafa leyft; auk þess var veitt til hans fje á alþingi 1911. En því fje var mestu varið til að gera veginn út með Hrútafirði, enda liggur hann eftir endilangri mjög fjölmennri og vel setinni sveit í alla staði og kemur því að miklum notum. Hjer er því um nauðsyn að ræða. Og þessi vegur er eiginlega eini vegurinn, sem tengir. saman Norður- og Vesturland, þó það vitanlega megi fara suður Holtavörðuheiði og svo yfir Bröttubrekku, þá er það miklu lengri leið, og naumast hægt að nefna hana í þessu sambandi. Og um þessa leið fer pósturinn á milli Austfirðingafjórðungs og Norðurlandsfjórðungs, og á hina hliðina Vestfirðingafjórðungs (Ísafjarðar). Svo það sýnir, að leiðin er allfjölfarin. Jeg vildi óska, að h. nefnd vildi ekki beita sjer á móti þessu að sinni, en vildi samþykkja tillöguna til 3. umr., og mætti þá bæta inn í orðunum „alt að“, ef mönnum sýndist svo. Mjer þykir sárt að geta ekki greitt atkvæði með brtill. á þgskj. 707, en jeg treysti mjer ekki til þess, eins og fjárhagur landssjóðs er nú. Og því get jeg ekki verið með því, þótt h. þm. V.-Sk.  (S. E.l lýsti mjög átakanlega, hversu mikil þörf væri á þessu, og hversu mikinn rjett hjer aðið ætti á því. Og þótt jeg áliti, að að sje að öllu leyti rjett hjá h. þm., bæði um þörfina og rjett hjeraðsins, þá get jeg ekki greitt atkv. mitt með að setja 70–80 þús. kr. í voða, því mjer hafa ekki verið færðar neinar verulegar líkur fyrir því, að brúin geti staðizt nema stuttan tíma (S. F.: Misskilningur!)  , og það væri alveg undir hælinn lagt, hvort hún stæði lengi, vita ekki, nema straumurinn frá jöklunum beri hana burtu. Það skal jeg játa, að þegar búið er að segja A, þá verði menn að segja B, en það getum við þó ekki sagt, fyr en fjárhagurinn er góður. Og það er líka sárt fyrir sveitina að sjá brúna setta upp, og síðan að horfa á jökulstrauminn bera hana í burt og ána jafn óbrúaða eftir sem áður.



Jeg á eina brtill. við 12. gr. og er jeg þakklátur fyrir undirtektir h. frsm. (Stgr. J.) undir hana, hvað efni hennar snertir. Eins og kunnugt er, þá er Hróarstunguhjerað óveitt, og hefur verið það nokkurn tíma, en hinsvegar hefur læknirinn í FIjótsdalshjeraði verið settur til að þjóna því. Orsökin til þess, að læknar hafa ekki verið þar lengi, er sú, að þótt þeim hafi verið ákveðnar jarðir til bústaðar, og þeir getað fengið þær, þá hefur þar vantað nægileg húsakynni. Jarðirnar hafa ekki verið húsaðar svo, að læknarnir vildu við það una, en hinsvegar ekki viljað húsa þær sjálfir. Það hefur verið reynt til að koma á samtökum milli hreppanna, um að byggja lækninum sæmilegt hús, og flestir hlutaðeiganda hreppa viljað sinna því í fullri alvöru, en það hefur strandað á því, að Borgfirðingum hefur þótt hinn ákveðni bústaður oflangt frá sjer upp í hjeraðinu, og því ekki viljað styrkja byggingnna, meðan svo væri. Nú er hjeraðinu, sem sagt, þjónað af lækninum í Fljótsdalshjeraði, og er þá svo langt að sækja lækni sumstaðar að, alt að 14 tímar að sumardegi úr Borgarfirði sumstaðar, að það má heita ógerningur, einkum að vetri til, þegar eitthvað er að veðri og slæm færð. Læknirinn í Fljótsdalshjeraði fær hálf laun, Í50 kr., fyrir að þjóna hjeraðinu, og því græðir landssjóður í raun rjettri 150 kr. á ári á því, að hjeraðið er óveitt. Og af þessum 150 kr., er hann sparar, er það, að jeg fer fram á, að 500 kr. sje varið til þess að styrkja hjeraðsbúa að sækja lækni. Jeg hafði í fyrstu aðeins hugsað mjer að bera fram styrk til Borgfirðinga, þar eð þar var brýnust þörfin á styrk, og jeg bjóst varla við, að geta fengið svo háan styrk, sem hjer er farið fram á, en það var í samráði við landlækni, að jeg breytti því svo, að styrkur þessi yrði líka til hjálpar hjeraðinu að ofan að nokkru leyti, eins og brtill. sýnir. Brtill. fer fram á tvent. Í fyrsta lagi að ljetta Borgfirðingum eða einstöku mönnum þar, að sækja lækni, og hitt, að styrkja lækninn til þess að fara yfir aðalhjeraðið í læknisferð niður í Borgarfjörð. Ef hann færi slíkar ferðir, og auglýsti þær fyrirfram, þá gætu þær orðið að miklu gagni, bæði fyrir hjeraðsbúa og Borgfirðinga. Jeg vildi því helzt, að brtill. mín yrði samþykt, og vil því að svo stöddu ekki taka hana aftur, að minsta kosti ekki fyr en við atkvæðagreiðsluna. Jeg vildi gjarnan fá að heyra undirtektir landlæknis, h. 6. kgk. þm (G. Bj.), og vona jeg, að hann styðji hana. En ef brtill. mín nær ekki fram að ganga, þá þakka jeg tillögu hv. frsm. (Stgr. J.), sem hann talaði um, og vænti, að h. fjármálanefnd beri hana fram við 3. umr.

Það er líklega nauðsyn á tillögu háttv. nefndar um utanför Rögnvalds Ólafssonar. En jeg vil spyrja: er ekki margt, er þarf að gera, og ekki er hægt fjárskorts vegna að koma í framkvæmd? Rögnvaldur Ólafsson hefur gert teikningu af Vífilsstaðahælinu, og sýnist mjer það svo vel gert, að það sje honum til hins mesta sóma, og að hann þurfi ekki að sækja frekari fræðslu til útlanda. Og jeg hygg hann vera eins færan um að gera þessa áætlun eins og hina. Háttv. frsm. (Stgr. J.) mintist á brtill. mína á þgskj. 710, og lagði til, að hún yrði feld. Þessi brtill. er um, að persónuleg launaviðbót landsverkfræðingsins sje feld niður, og kemur mjer ekki á óvart, þótt h. 3. kgk. þm. (Steingr. J.) sje því mótmæltur. Hann virðist vilja hlaða undir þennan mann sem allra mestu, hafa hann sjerstaklega verðlaunaðan, en mjer finst, að 3600 kr. árslaun vera sómasamlegt, auk dagpeninga þeirra, er hann reiknar sjer á ferðum, og mun því halda tillögunni fram, enda þótt jeg búist við, að hún verði feld, því hjer í hv. deild eru svo margir, er álíta, að nauðsyn beri til, að láta þennan embættismann ekki fara synjandi. Það er einkennilegt að sama þing, sem telur sig ekki geta fallizt á tillögur stjórnarinnar, er fóru í þá átt, að hækka laun þessa manns ásamt fleiri embættismönnum, skuli fara að taka launahækkun til þeirra upp á fjárlögin. Háttv. þm. Strand. (G. G.) tók í sama strenginn sem framsm. (Stgr. J.) og sagði, að þessi maður hefði ábyrgðarmikið starf. Jeg kannast við, að hjer muni vera um ágætismann að ræða, og að hann eigi gott skilið. sömuleiðis það, að staða hans sje ábyrgðarmikil; en mjer sýnist þjóðfjelagið launa honum svo vel, að hann megi við una, þótt ekki sje við hann bætt. Mig furðar að vísu ekki, þótt háttv. þm. Strand. (G. G.) sje móti brtill., því hann er svo heppinn, að vera þannig settur, að mjer finst hann hljóti að eiga að vera á móti henni !



Sjálfur á jeg hjer enga brtill., en vil þó minnast á fáein atriði í þessum kafla fjárlaganna. Jeg er þakklátur háttv. fjárlaganefnd fyrir það, að hún tók til greina tilmæli mín við hana um að hækka styrkinn til að koma upp sjúkraskýlum á föstum læknasetrum (12. gr. 10. b.), og utanfararstyrk hjeraðslækna (12. gr.10 b.). Hins vegar verð jeg að segja, að jeg er háttv. nefnd ekki þakklátur fyrir brtill. hennar um styrkinn til heilsuhælisins á Vífilsstöðum. Mjer kom brtill. þessi nokkuð á óvart. Mjer hafði satt að segja aldrei dottið í hug, að háttv. nefnd mundi breyta þar til, allra sízt að hún mundi færa niður styrkinn til hælisins, án þess að hafa tal af mjer. Jeg ásaka hina háttv. nefnd þó ekki þunglega fyrir þetta, því að hún hefur þær málsbætur, sem við allir þekkjum, að hún hefur átt fjarska annríkt. En jeg get ekki látið ummæli hennar í nefndarálitinu með öllu óumtöluð. Í orðum hennar liggja nfl. allþungar ásakanir á stjórn heilsuhælisfjelagsins. Jeg get að vísu látið mjer á sama standa um það, sem að mjer er beint af ámælunum, en verð, hvað sem mjer sjálfum líður, að taka málstað þeirra annara manna, sem mest eiga hlut að máli, en það eru þeir Klemenz Jónsson landritari, sem er formaður fjelagsins, og gjaldkeri þess, bankastjóri Sighvatur Bjarnason. Háttv. nefnd „vonast eftir, að stjórn heilsuhælisfjelagsins geri sitt ítrasta til að spara“. Með þessu er gefið í skyn, að við höfum ekki haft nægan áhuga á að spara. Hjer er þá að líta á merkin, þau sýna verkin. Heilsuhælið á Vífilsstöðum er vafalaust vandaðasta húsið okkar. Þeir, sem vit hafa á, eru þess fulltrúa, að það muni geta staðið 1000 ár, ef engin alveg óvenjuleg atvik bera að höndum. Hjer á landi er húsagerð dýrari en víðast annarsstaðar. Ukkur var nú frá upphafi ljóst, að áríðandi var, að spara sem mest byggingarfjeð. Hitt var okkur jafn ljóst, að vandað þurfti húsið að vera. Nú er komið á daginn, að hvorttveggja þetta hefur tekizt vonum betur, og er það ekki sízt því að þakka, að við áttum ágætan mann að við húsgerðina. þar sem var Rögnvaldur Ólafsson byggingameistari. Útkoman er sú, að okkar hæli er ódýrara en jafnstór heilsuhæli annarsstaðar á Norðurlöndum, og þó eitt af þeim allra vönduðustu. Þá er að líta á reksturskostnaðinn - en að honum munu ummæli nefndarinnar einkum lúta, - og athuga, hvort þar hefði ekki mátt spara. Hælið tók til starfa 1. september 1910. Vjer reyndum að gera oss sem glegsta grein fyrir reksturskostnaðinum, og sömdum síðan nákvæma áætlun. Á henni var það bygt, að sótt var til þingsins 1911 um 25000 kr. styrk á ári, en það var það minsta, sem líkindi þóttu til að heilsuhælið kæmist af með. En þá fór svo, að þingið veitti ekki nema 18000 kr. Afleiðingin af þeirri sparsemi þingsins varð sú, að hælið komst í mestu fjárkröggur og er í þeim enn í dag. Vandkvæðin byrjuðu á því, að eigi var unt að fá lán utanlands, þrátt fyrir það, þótt þingið 1911 heimilaði landssjóðsábyrgð á því. Allir þóttust þá vera í fjárþröng, jafnt utanlands sem innan. En nú segja þeir í nefndarálitinu, að við höfum ekki sparað. Við ekki sparað ! við sem höfum orðið að skera alla skapaða hluti við neglur. Við höfum orðið að hafa of fáar hjúkrunurkonur, svo að þær hafa haft alt of mikið að gera. Svo vantar okkur aðstoðarlækni. Það er jafnan hætt einu auganu, nema vel fari; þarf eigi annað en heilsuhælislæknirinn fatlist frá alt í einu að óvörum, þá horfir strax til stórvandræða. Það getur ekki hver og einn læknir komið í hans stað, til þess þarf mann með sjermentun. Af þessu meðal annars er aðstoðarlæknir nauðsynlegur, og verður ekki án hans verið til lengdar. Við höfum ekki einu sinni haft efni á að kaupa sótthreinsunarofn, og höfum orðið að senda út í Laugarnes allan fatnað, sem sótthreinsa hefur þurft. Sjá víst allir, hvílík fyrirhöfn það er. Þá er siður en svo, að við höfum verið þess megnugir, að koma upp fjósi og hlöðu, en það mundi verða til stórsparnaðar fyrir hælið, ef þar væri haft kúabú. Við höfum reynslu fyrir því á Kleppi. Ennfremur vantar aflvjelar - rafgönguvjelar - í þvottahús og eldhús; en þær mundu spara fólkshald, ef fengnar væru. Okkur hefur jafnvel skort fje til þess að geta málað húsið, og ekki er svo mikið um, að Rögnvaldi Ólafssyni hafi enn orðið að fullu goldin aðstoð hans við byggingu heilsuhælisins, ög var það þó óvenjulítið, sem hann setti upp fyrir sitt mikla og vel unna verk. Honum hefur verið kunnugt um fjárþröngina, og hann hefur jafnan sagt okkur, að við skyldum láta sig sitja á hakanum, og það höfum við við hingað til orðið að gera. Það bætir ekki um, að innheimtan hefur gengið mjög tregt, og útistandandi skuldir farið sívaxandi. Margur á erfitt með að borga. En verstu skuldunautarnir eru þó hreppsnefndirnar. Eitt er það þó, sem við höfum ekki sparað, og aldrei kemur til orða að spara. Við höfum látið það sitja fyrir öllu, að vel færi um sjúklingana, og að þeir fengju allan þann sama viðurgerning, sem tíðkast í öðrum löndum í heilsuhælum þar. Það mátti sannarlega búast við því, að reksturskostnaðurinn yrði hjer nokkru meiri en annarsstaðar. Ýms matvæli eru dýr hjer, að jeg ekki tali um kolin, þau eru bæði dýr, og eðlilega þarf mikið af þeim í þessu kalda landi. En reynslan er sú, að kostnaðurinn hefur ekki orðið meiri á mann hjer en í alþýðuhælum erlendis, meira að segja: hann hefur orðið minni en í mörgum útlendum hælum af sömu gerð. Það sannast hjer sem oftar, að hægra er um að tala en í að komast. Það sannast á fjárlaganefndinni. Jeg veit það ekki, en jeg efast um, að öðrum sje það meira áhugamál, að spara fje landsins en okkur, sem nú stjórnum Heilsuhælisfjelaginu. Jeg læt mjer á litlu standa, hvað sagt er í minn garð; jeg ætlast ekki til, að minn starfsreikninnur sje gerður upp, fyr en æfi mín er á enda. En mjer stendur ekki á sama, hvað sagt er um samverkamenn mína hjer á þessum stað, þar sem þeir eiga ekki kost á að bera hönd fyrir höfuð sjer. Einkum tel jeg þetta álas koma mjög ómaklega niður á hr. bankastjóra Sighvati Bjarnasyni. Hann hefur frá upphafi verið gjaldkeri Heilsuhælisfjelagsins og haft með höndum alla reikninga þess; hann hefur annast alla byggingarreikninga hælisins og alla rekstursreikninga þess. Þeir, sem vit hafa á reikningshaldi, skilja eflaust, hve geysimikil fyrirhöfn það hefur verið; og alt þetta vandaverk hefur hann unnið með sífeldum lifandi áhuga, ráðdeild og sparnaði. Hvað hefur hann svo fengið að launum? Ekki einn eyri. Jú, nú er farið að bóla á laununum. Og hver eru þau? Ámæli! ámæli fyrir það, að hafa ekki unnið af nógu miklu kappi, ekki hugsað nóg um sparnaðinn ! Ef hann hefði verið skáld, og ort læsileg ljóð í frístundum sínum, þá mundi hann, eins og gengur, hafa öðlazt lof og laun hjá þingi og þjóð. Nú hefur hann - í stað þess að yrkja - unnið árum saman, öldungis kauplaust af einskærri föðurlandsást að einu mesta nauðsynjamáli þjóðarinnar. En þakkirnar þá? Ámæli fyrir það, að hafa ekki unnið nógu mikið ! - Það eru þakkirnar. Þá er stjórn Heilsuhælisfjelagsins sökuð um það af fjárlaganefndinni, að ekki sje lagt alt kapp á að afla hælinu fjár með samskotum, fjelagsgjöldum og sjerstaklega með minningargjöfum. Má jeg spyrja? Hvenær hefur áður tekizt að afla svo mikils fjár til líknarverka hjer á landi? Aldrei ! Það er satt, að tillögin fækka. En hvað vitið þið um alt það strit stjórnarinnar, um alt það, sem unnið hefur verið í kyrþey til að afla hælinu fjár. 1912 voru tillög . . . kr. 6307,73 gjafir . . . . . . . . .... - 7496,48 Sumt af gjöfunum var vísu ekki ætlað til eyðslu. Árstíðaskrár gáfu ... - 4214,25 Þetta varð samtals kr. 18018,56 Það er svo, að tillögin þverra; en gjafirnar haldast. Söm er reynslan í Danmörku. Og þótt styrkur til hælisins frá þjóðinni sje ónógur, þá eru þó hlutfallslega öllu meiri frjáls tillög hjer á landi en í Danmörku til heilsuhæla þar. Ef við berum okkur saman við Danmörku, þar sem unnið er svo kappsamlega að þessu máli, þá er hjer lagt fram meira að tiltölu við fólksfjölda til heilsuhælis, af frjálsum vilja, en þar. Þá er að minnast á minningargjafirnar. Stjórnin er sjerstaklega sökuð um það, að hún hafi vanrækt að bera sig eftir þeim gjöfum. Nú er mjer spurn: Eru menn vissir um, að árstíðaskráin hefði lánast svo vel sem raun er á orðin, hver svo sem á hefði haldið ? Sleppum því. Ef menn vinna að einhverju af fremsta megni og verður vel ágengt, þá eru þakkirnar hjer á landi vanalega þannig orðaðar: „Þú ert ónýtur, þú hefur trassað þetta, þú hefðir getað gert það miklu betur“. Annars er þingheimi frjálst að fá að vita, hvað gert hefur til þess að afla minningargjafa. Það hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir til þess. í fyrsta lagi hafa verið fengnir trúnaðarmenn í öllum kaupstöðum og þrem öðrum kauptúnum. Í öðru lagi hefur öllum prestum verið skrifað og þeim sendir minningarskildir og eyðublöð, og þeir beðnir liðs. En örfáir hafa svarað. Að vísu hef jeg rekið mig á það, að stundum koma ekki fram slík skrif, þótt með póstum sjeu send; en þó hlýtur meiri hluti þeirra að hafa komið til skila, þótt árangurinn hafi því miður enn orðið alt of lítill. Við höfðum borið góðar vonir til prestanna og þeir hafa líka margir reynzt okkur beztu menn, og jeg er þess fullviss, að svo muni enn verða. Alt þetta hefði háttv. nefnd fengið að vita, ef henni hefði þóknazt að hafa tal af mjer. Það hefur oft verið vakið máls á því, að landssjóður ætti að taka að sjer heilsuhælið. Haldið þið, að það yrði ódýrara? Nei, og aftur nei. Jeg, segi ykkur satt, það yrði miklu dýrara. Jeg hef meiri kynni af sjúkrahúsum landsins en nokkur annar hjer í deild, og veit með vissu, að jeg fer hjer með satt mál. En jeg segi það, og segi það í fullri alvöru, að ef alþingi skilur þetta ekki, þá veit jeg ekki, hvernig fer, veit ekki hversu margir fást til að stjórna hælinu, fórna sjer, taka að sjer erfiði og áhyggjur í vanþökk þingsins. Þó má ekki skilja orð mín svo, að jeg ætli mjer að hætta að hafa afskifti af hælinu; það geri jeg ekki, fyr en öll sund eru lokuð, og lokast skulu þau ekki á meðan jeg hef mátt til að varna því ! Þá segir háttv. nefnd, að beri hælið sig ekki, þá „geti komið til mála“, að hækka meðgjöf sjúklinganna. Þetta hefur líka oft komið til mála. Stjórn hælisins hefur hvað eftir annað verið að velta því fyrir sjer. Hjer á þingi klingir sú bjalla iðnlega, að ekki megi auka skattana eða leggja á nýja skatta, þjóðin þoli það ekki. En hvaða skattur ætli sje þyngstur á alþýðu manna? Það veit hver læknir. Enginn skattur er á við veikindaskattinn. Hvert vinnuhjú og hver lausamaður getur borið 3–4 kr. skatt á ári og jafnvel 810 kr., en 300 kr. á einu ári, það getur þorrinn af þessu fólki ekki risið undir. Vistartíminn á heilsuhælinu er hjer, eins og annarsstaðar, til jafnaðar hálft ár. Kostnaðurinn yfir þann tíma með því gjaldi, sem nú er tekið, er þá sem næst um 300 kr.  (Stgr. J.: Ekki fyrir hálft ár)  . Jú, ef meðgjöfin er 1 kr. 40 au. á dag, og þar við bætt ferðakostnaði og fataútbúnaði til hælisvistarinnar, þá er það suðsjeð, að kostnaðurinn fer fljótlega upp í 300 kr. Þetta er sá skattur, sem öllum þorra manna hjer á landi er um megn. Þegar þessa miklu hættu, brjóstveikina, ber að höndum, þá á alþýðumaðurinn -og enda fleiri - oft um tvent að velja; láta lífsvonina eða láta sjálfstæði sitt. Þá verður hann að leysa úr þeirri spurningu: hvort á meira að meta lífið eða frelsið? Jeg hef ekki svo sjaldan orðið þess vís, hvílíkt stríð það kostar margan mann að ráða úr þeirri spurningu. En reyndin er þó sú yfirleitt, að menn elska lífið yfir alla hluti fram og leggja flest í sölurnar til að halda því, og þess vegna er það svo algengt, að menn offra sjálfstæði sínu, fara á sveitina, til að bjarga lífinu; en hart er þetta aðgöngu fyrir margan mann sem vonlegt er. Mjer hefur ávalt sárnað að vita til þess. Jeg hef þessvegna frá upphafi haldið því fram, að í hælinu þyrftu að vera mörg ókeypis rúm, og önnur ódýr, svo að efnalitlu fólki væri ekki um megn. Með öðrum orðum. Það eru mestu vandræði að þurfa að hækka meðgjöf sjúklinga á Vífilsstöðum, það þyrfti miklu fremur að lækka hana. Þetta úrræði að hækka meðgjöfina, hefur sannarlega oft komið til tals milli okkar forstöðumannanna, þegar hælið hefur verið í fjárþröng - og það er það sifelt - en við höfum aldrei getað fengið okkur til þess. Síðast núna í vor sem leið var um þetta talað, þá vorum við í mestu vandræðum með að borga vexti af erlenda láninu, og um sömu mundir þurfti að borga háan kolareikning. Þá var eins og oftar full ástæða til að segja: „Þetta gengur ekki, það verður að hækka meðgjöfina. En það fór sem oft áður, að við gátum þó ekki fengið það af okkur; og jeg skai ségja ykkur hvað við gerðum: við tókum 6000 kr, víxillán upp á eigin persónulega ábyrgð okkar. Þetta lán verðum við að borga strax í haust, ef ekki fæst framlenging á því, og að því getur rekið, að við verðum að borga lánið sjálfir að einhverju leyti eða öllu, ekki sízt ef þingið færir niður styrkinn til hælisins; þá höfum við þó á endanum fengið einhver laun, sem um munar, haft eitthvað upp úr öllu stritinu. Þetta er nú sannfróðleikurinn nm heilsuhælið. Ef háttv. nefnd og aðrir háttv. deildarmenn trúa mjer ekki, þá nær það ekki lengra. En ef menn trúa orðum mínum, þá veit jeg, að háttv. nefnd muni taka brtill. sína aftur, og allir háttv. deildarmenn munu fúsir að íhuga til 3. umr., hvort ekki sje ástæða til að hækka styrkinn, veita það sem um var beðið, 30000 kr. hvort árið.



Jeg á dálitla brtill. á þgskj. 712, en þarf ekki að eyða mörgum orðum um hana, sökum þess, hve fjárlaganefndin hefur tekið henni vel, og er jeg henni þakklátur fyrir. Hún er ekki stórvægileg, og það sem í henni felst, er það, að í aths. 5 í fjárlögunum við 13. gr. B. I. 2, orðist á þann hátt, sem segir í till., en hún er samkvæm því, sem fram kom á Búnaðarþinginu. Þar var farið fram á, að vatnsveitufróður maður væri fenginn, þó að ekki væri búizt við, að það væri unt í bili; því að það kostar mikið fje að fá slíkan mann, og var þá ætlazt til, að verkfræðingur landsins eða aðstoðarmaður hans hefði þetta starf á hendi. Það vakti fyrir Búnaðarþinginu, að mikil nauðsyn væri á, að maður með sjerþekkingu hefði starf þetta á hendi. í framtíðinni verður vonandi meira um áveitur en hingað til, og til þess að þær sjeu vel af hendi leystar, er ómögulegt að komast hjá, að hafa sem bezt hæfan mann, til þess að þessu mikla framtíðarmáli sje sem bezt borgið. Nú sem stendur er enginn, sem hefur lagt fyrir sig þetta starf. Það er bæði dýrt og langt nám, og slikir menn þurfa bæði að sjá mikið og fá sem mestaverklega reynslu. Vona jeg að háttv. deild taki þessa brtill. til greina. Aðrar brtill. hef jeg ekki, en það eru tvær brtill. sem jeg vildi minnast á. Það er brtill. á þgskj. 706 um hækkun á styrk til bátaferða milli Vestmannaeyja. Víkur, Stokkseyrar og Eyrarbakka. Samgöngumálanefndin lagði til, að veittar væru 6000 kr. til þessa, en Nd. lækkaði það niður í 4800 kr., og er nú farið fram á, að þetta sje hækkað aftur í hina fyrnefndu upphæð. Ástæðurnar fyrir lækkuninni taldi frmsm. þær, að engar áætlanir væri til um, hvað ferðir þessar kostuðu, og væri því eigi ástæða til að hækka þennan lið að sinni. Nú eru þessi hjeruð þar eystra olnbogabörn að því er samgöngur snertir, og eiga þessar bátaferðir einmitt að vera til að bæta upp strandferðirnar, með því að taka upp vöruflutninga milli lands og Eyja, þar eð strandferðaskipin geta oft eigi afgreitt sig, þótt þau komi. Á þingi í fyrra kom fram uppástunga um sjerstakan bát. Hvora leiðina er heppilegast að fara, er erfitt að segja, en vel má segja, að sú fjárveiting, sem hjer er farið fram á, sje í því skyni að gera tilraun í þessa átt. Og það er vitanlegt, að ferðir milli þeirra hafna, sem hjer ræðir um, eru þeim erfiðleikum bundnar, að enginn mundi fást til að gera tilraunina fyrir minna fje en þetta. Þar að auki er enn ósjeð, hvernig fer með strandferðir á þessum höfnum næsta ár, og ætli það útaf fyrir sig að vera nægileg ástæða fyrir þessari fjárveitingu. Eins og jeg gat um áðan, eru þessi hjeruð olnbogabörn, að því er samgöngur snertir, samanborið við ýmsa aðra staði á landinu og er fróðlegt að líta á nefndarálit samgöngumálanefndarinnar í sambandi við þetta. Þar kemur í Ijós, að Eyrarbakka og Stokkseyri, sem höfðu yfir 2000 smálesta vörumagn, voru ætlaðar aðeins 3 ferðir á síðustu strandferðaáætlun, en ýmsum öðrum stöðum, sem aðeins höfðu um 500 smálestir, ætlaðar 26 viðkomur. Til þess að gera þessa umræddu tilraun er víst eigi unt að komast af með minna fje, og ekki hægt að fara fram á minna, og vona jeg, að háttv. d. fallist á till. samgöngumálanefndarinnar, þótt ekki liggi fyrir ákveðin áætlun. Þá vil jeg minnast örfáum orðum á brtill. á þgskj. 707. Það er brtill., sem nemur allmikilli fjárhæð, og er því eðlilegt, að skiftar verði skoðanir um hana, einkum þar sem svo horfir, að tekjuhalli allmikill verði á fjárlögunum. Það hefur verið talað um hina brýnu nauðsyn á að brúa þessa á, Jökulsá, og þar allir á einu máli, að hún sje bæði mikil og brýn. Jeg hef átt kost á að sjá, hvílíkur óhappaþröskuldur hún er, ekki einungis hve hættuleg hún er lífi ferðamanna, heldur líka hver tímaþjófur hún er. Jeg get ekki gert mikið úr þeirri hættu, að áin geti brotið brúna, og met því að engu þær mótbárur gegn þessu fyrirtæki, sem þar á eru bygðar. Því síðan sögur fara af, hefur einungis komið eitt hlaup svo mikið í ána, að skemt hefði getað brúna, og geta slíkir viðburðir allsstaðar fyrirkomið. Eina alvarlegasta ástæðan, sem færð er gegn þessari brú, er tekjuhallinn. En það getur oft farið svo, að setja verði nauðsynjafyrirtæki á hakann á síðustu stundu vegna tekjuhalla, og það sje hending ein, sem ræður, að þau komast ekki inn fyr en hann er orðinn svo mikill, sem nú er útlit á; en svo kann aftur á móti ýmislegt að komast inn á fjárlögin, sem minna er nauðsynlegt, og einmitt af því jeg býst við, að svo kynni aftur að fara sem nú var um þetta, mun jeg greiða atkvæði með þessari fjárveitingu þrátt fyrir tekjuhallann. Játa að vísu, að jeg hefði jafnframt viljað geta lagt til einhverjar lækkanir í staðinn, en sje engin tök á því eins og nú er áliðið fjárlögunum. Jeg sje enga ástæðu til að tala um aðrar brtill., hvorki einstakra manna eða fjárlaganefndarinnar, en mun greiða um þær atkvæði eftir því, sem mjer sýnist, sannsýni mæla með. Þó vil jeg minnast á heilsuhælið. Álit jeg, að eigi sje mögulegt að hækka dvalarpeninga sjúklinga þar og hygg, að vonir almennings stefni heldur í þá átt, að þeir verði lækkaðir. Þessi litla fjárhæð til hælisins, sem nefndin vill draga af því, munar landið lítið, en miklu meira fyrir hælið, og mun jeg greiða atkvæði móti þeirri brtill, háttv. fjárlaganefndar, að lækkað verði tillagið til hælisins. Þá get jeg ekki fallizt á þá tillögu háttv. fjárl.n. að brúin á Bleikdalsá sje feld burtu. Á þessi er ill yfirferðar á vetrum, og því talsverð nauðsyn á, að hún verði brúuð, og þar að auki er oft búið að biðja um þessa brú á undanfarandi þingum. Mjer er kunnugt um, hvílík nauðsyn er á brú þessari, og veit þess mörg dæmi. að menn hafa orðið að snúa frá ánni í læknisvitjun og er þó slíkt eigi gert fyr en í fulla hnefana, er svo stendur á.

Steingrímur Jónsson, framsögumaður: Jeg vil aðallega gera nokkrar athugasemdir við það, sem sagt hefur verið síðan jeg talaði. Hv. þm. V. Skf. minntist á Breiðafjarðarbátinn og auðvitað tók háttv. þm. Barðstrendinga í sama strenginn. Jeg get viðurkent það, að styrkurinn sje of lítill, ef sýslubúar þar vestra ætla sjálfir að gera út bát Það er galli, hve skamt þetta mál er á veg komið, en að fara að veita 9000 kr. til Varangersútgerðarinnar, álít jeg ekki rétt. Háttv. þm. Barðstr. sagði, að jeg hefði sagt, að báturinn gengi einungis um Breiðafjörð; jeg sagði einungis, að upphæðin væri veitt til „bátaferða á Breiðafirði“. Mjer er það kunnugt, að hann gengur til Ísafjarðar og jafnvel stundum til Reykjavíkur, en það eru hagsmunir útgerðarinnar, sem ráða því, hvernig áætluninni er hagað. En landstjórnin mundi hafa litið alt öðruvísi á, ef Breiðfirðingar hefðu farið að fordæmi Eyfirðinga um bátaferðir sínar. Viðvíkjandi Hvalfjarðarbátnum hef jeg ekkert að segja, því jeg hef engar þær upplýsingar fengið, að jeg geti álitið nauðsynlegt að veita þessa upphæð. Háttv. þm. V.Skfs. færði margar og sennilegar ástæður fyrir því, að veita ætti fje til Jökulsárbrúarinnar, og mun jeg ekki rengja þær. En þar sem hann talaði um orð mín og annars þm. hjer í deildinni um þetta mál á síðasta þingi, og taldi þau sem loforð fyrir því, að fje þetta yrði veitt nú, þá er þetta ekki rjett; jeg sagði einmitt, að þetta mætti ekki skoða sem loforð á næstu fjárlögum. Í ræðu minni var einungis sagt, að þingið mundi veita fje til þessarar brúargerðar, er það sæi sjer það fært, en jeg álít, að svo sje ekki enn sem komið er. Og enn eitt dregur úr nauðsyninni, að 1914 verða Víkverjar og Mýrdælir búnir að fá síma,  (Sig. Eggerz: Ekki fara þeir yfir ána á símanum)  . Satt er það, að þeir fara ekki yfir ána á símanum, en hann tengir band milli Víkur- og Vestm.eyja, sem er mikilsvert. Það þarf sjerstaka knýjandi ástæðu til að fara að íþyngja landssjóði með þessari brú, en nú er einmitt minni þörf en 1911. Nú liggja einnig fyrir þessu þingi lög um hafnargerð í Vestm.eyjum, og má benda á, að höfn þessi er ekki eingöngu fyrir Eyjarnar heldur hefur Skaftafs. líka gagn þar af, og þessi hafnargerð eykur mjög útgjöld landssjóðs. Það væri gaman að geta brúað ána líka, en jeg sje eigi, að það se fært að þessu sinni. En það er fleira en þessi brúargerð, sem menn þar eystra hafa gagn af að gert sje. Eitt af því, sem hafði áhrif á nefndina, var álit Iandsverkfræðingsins, og skjöl þau, sem lágu fyrir þinginu 1911, bera það með sjer, að hann hefur aldrei lagt til, að á þessi yrði brúað, en aðeins áætlað, að, ef það yrði gert, mundi sú brú kosta 78 þús. kr. Smáhlaup áleit hann að ekki mundu granda henni, en ef stórhlaup kæmi, eins og 1860, þá gæti henni verið hætta búin. Þó hefur landsverkfræðingurinn látið það álit sitt í ljósi, að sá möguleiki væri líka, að brúin stæði en áin færi, því hjerna megin er árfarvegur, sem hún ef til vill getur lagzt yfir í. Og þykist jeg nú hafa sýnt það nægilega, að frá þinginu 1911 hafi alls ekki legið fyrir loforð um fje til þessarar brúargerðar nú á þessu fjárlagafrumvarpi. 2. aðalástæða hv. þm. V.-Sk. (S..E.) var sú, að áin væri hið mests manndrápsvatn. Jeg lái hv. þm. eigi, þó að hann legði áherzlu á þetta, enda var ræða hans um þetta mjög átakanleg. En jeg hef heyrt fleiri sagnir um þetta. Þá er jeg fór fyrst yfir Blönduá á svokölluðu Móvaði, var mjer sagt, að hún hefði drepið 19 manns þar á vaðinu, og að hún yrði ekki brúuð, fyr en 20 manns hefðu farizt þar. Það eru ekki alt af verstu árnar, sem mannskæðastar eru, og bana flestum mönnum. Jeg hygg t. d., að Jökulsá í Öxarfirði sje ekki síður mannskæð en aðrar ár. En af því að hún er hvergi reið, á milli fjalls og fjöru, hafa fáir druknað í henni. H. þm. Strand. (G. G.) tók aftur fyrri brtill. sína á þgskj. 687, en ekki þá síðari. Jeg viðurkenni, að brtill. verður aðgengilegri ef bætt er inn í orðinu „alt að“, en jeg sje ekki, að hún sje nauðsynleg, því það verður lagt fje til vegarins, ef það er ekki óhjákvæmilega nauðsynlegt til annara vegagerða. Og það er ekki rjett, að þessi vegur gangi á undan öðrum vegum, sem óhjákvæmilega nauðsynlegt er að gera við. Því væri viðkunnanlegra, að h. þm. (G. G.) tæki brtill. aftur Jeg hlýt að minsta kosti að vera henni mótfallinn. H. þm. N.-Múl. (E. J.) talaði um lækninn í Hróarstunguhjeraði. Hann hafði það að ástæðu, að læknirinn hefði ekki húsnæði, en slíkt tel jeg litla ástæðu. Jeg þekki vandræðin með bústaði læknanna vel úr Þingeyjarsýslu, en þar hefur lækna aldrei vantað hús, ef jörð hefur fengizt til að láta það standa á. Hjálpar sýslan ekki hjer?  (E. J.: Hún hefur boðizt til þess)  . Jæja. Þá ætti líka að verða bætt úr þessum læknavandræðum. Nefndin hefur ekki viljað veita styrk til að sækja lækni frá Fljótsdal og niður að sjáfarsandi. Aftur viðurkennir nefndin, að rjett sje, að Borg6rðingum verði veittur styrkur, eins og Árnesshrepp í Strandasýslu. Hún er því ófús á að hækka þennan lið. Viðvíkjandi ummælum háttv. þm. Barð. (H. Kr.) um Breiðafjarðarbátinn, þá hef jeg svarað honum, er jeg svaraði háttv. þm. V.-Skf. (S. E.). Háttv. sami þm. mintist á styrkinn til Rögnv. Ólafssonar. Þar er jeg honum ekki sammála. Jeg rengi það ekki, að hann sje fær maður - og jeg er dálítið kunnugur honum. Það er enginn vafi á því að hann er vel að sjer í allri húsagerð, og að hann hefur reist sjer traustan minnisvarða með Vífilsstaðahælinu. En þessi utanför er ráðin í sjerstöku skyni til að kynnast gerð á geðveikrahælum. En nefndin vonar, að hann geri meira, að hann kynnist yfirleitt seinustu húsagerðanýungum hins síðaða heims. Hún vonar, að það lifni og hýrni yfir hug hans, er hann sjer allar framfarirnar, er gerzt hafa í list hans erlendis seinasta áratuginn. Það trjenast allir dálítið upp hjer heima. Eins og jeg bjóst við, talaði h. 6. krk. þm. (G. B.) um Vífilsstaðahælið og átaldi nefndina fyrir niðurfærslu hennar; tók það mjög óstint upp fyrir henni, og það, að hún hefði ekki ráðgazt um þetta við sig. Til þess sáum við enga ástæðu, að bera málið undir hann að þessa sinni. Við höfðum fyrir okkur reikningana og áætlanirnar. Og það var óþarfa tímaeyðsla að boða heilsuhælisstjórnina á fund. Það hefði ekki breytt afstöðu og tillögum nefndarinnar. H. 6. kgk. þm , sagði ennfremur, að í nefndarálitinu lægju allþungar ásakanir í garð stjórnar þessa fjelags. Ef hann hefði lesið álitið nákvæmlega, þá hefði hann sjeð, að þetta er ekki rjettur skilningur. Um tillög til fyrirtækja tölum við víðar, og sparnað prjedikum við seint og snemma, t. d. í athugasemdum um póstmálábálkinn og víðar. Það þarf því ekki að skilja þetta svo, sem þessi athugasemd feli í sjer nokkra ákúru til stjórnar heilsuhælisfjelagsins. Við þóttumst ekki geta komizt hjá að gera athugasemd um þetta efni; það eru ýmsir liðir í reikningnum hælisins, er okkur þótti fullháir. Þótt húsið sje gott, fer þó fullmikið til viðhalds o. fl. mætti nefna. Þessu verður alls ekki neitað. En í þessu sambandi vil jeg taka fram, að jeg sje ekki eftir þeim peningum sem varið hefur verið til þessa veglega húss. Þetta er ekki mælt af þeirri ástæðu. Í sambandi við þetta vildi jeg minnast á útistandandi skuldir. Það má vel vera, að hjer sje við erfiðleika að stríða, að hagur þeirra, er hjer eiga hlut að máli, sje mjög bágborinn. En vafalaust gætu fleiri borgað en gera, ef hart væri aðgengið. Það er alls ekki rjett hjá h. 6. kgk. þm., að jeg, eða nefndin, hafi gefið það í skyn, að stjórnin stæði illa í stöðu sinni, eða við vildum hnýta í hana. Því fer fjarri. Nefndin segist einmitt vonast eftir, að stjórn heilsuhælisfjelagsins geri hið ítrasta til að spara og afla hælinu tekna. Hjer er traust til stjórnarinnar látið í Ijósi  (G. B.: Það hafa allir skilið það öðru vísi)  . Sá skilningur er alls ekki í samræmi við hljóðan orðanna, og hann er beinlínis rangur eftir tilætlun þeirra  (G, B.: Það gleður mig)  . Ef þessi ummæli hafa alment verið skilin svo, þá er það af því, að mönnum er gjarnt að snúa orðum um náungann á sem verstan veg. Það er rjett, að nefndin bendir á leiðir til að afla hælinu fjár. Hún vill, að menn sjeu uppörfaðir til fjárframlaga, og hún gat varla gert það hógværlegar en hún gerði, eftir afstöðu sinni. Það er kunnugt, að undirtektirnar undir málið voru mjög góðar 1906. Það er sízt að undra, þótt nokkuð hafi dregið úr þeim áhuga og hita, er þá logaði. Stjórn hælisins hefur unnið mikið verk og þarft fyrir hælið. Þá er tillög til þess minkuðu, voru árstíðaskrárnar fundnar upp. Og það er nú ekki nema eðlilegt, að bent sje á þessa leið til að reyna að ná meiru. Mjer er það ekki kunnugt, hvort stjórnin hefur snúið sjer með þær til allra presta landsins, en það hefur að minsta kosti ekki verið gengið vel eftir hjer. Þetta er áreiðanlega vegur til að afla fjár. Mjer virtist háttv. 6. kgk. þm. spyrja, hvort nefndin vildi, að landsjóður tæki að sjer hælið, eða hvort það yrði ódýrara með því móti. Þetta er óþarfa spurning, þar sem það er bæði tekið fram í nefndarálitinn, og jeg sagði það ótvíræðlega í framsögu minni, að það gæti ekki talizt heppilegt, og að bezt væri, að alt væri óbreytt að þessu leyti. Nefndinni er það einmitt áhugamál, að þessi fagra og mikilfenglega hugsjón, er hófst 1906, lifi, en deyi ekki, að starfið haldi áfram í þeim fagra anda, er til var stofnað. En það er ekki orðið mikið enn úr hugsjóninni 1906, ef landssjóður á nú að leggja til mestan hlutann af rekturskostnaði hælisins. Allir, er minnzt hafa á brtl. nefndarinnar, hafa talið hana rangláta og tekið í sama streng og háttv. 6. kgk. þm. Jeg var svo heppinn eða óheppinn að sitja hjer á þingi 1909 og talaði þá allmikið við forgöngumenn fyrirtækisins; þori jeg að fullyrða, að hugmyndir þeirra um fjárframlög úr Iandssjóði til Vífilsstaðahælisins, voru aðrar þá en nú. Mjer eru það mikil vonbrigði, er 24 þús. kr. nú þykir oflítið og jafnvel vanvirða að bjóða ekki meira. Jeg sagði þá, að það væri rangt, að setja gjaldið eins lágt og gert var. því að hvað var það, sem við vorum að gera ? Hjer var verið að gera tilraun til að lækna þennan voðasjúkdóm og frelsa mannslíf hjer á landi. En áður var slíkt ómögulegt í sjálfu landinu. Erlendis kostaði vera á heilsuhæli 4–8 kr. á dag, og alls kostaði för út og dvöl ytra svo sem hálft ár í því skyni, að fá lækning á berklaveiki, 1200–1800 kr., svo að hjer var sparnaðurinn ekki lítill fyrir íslenzka sjúklinga, þó að gjaldið væri ekki eins afskaplega lágt og það var sett.  (Guðm. Björnssson: En hverir gátu fengið sjer þessar dýru lækningar ytra)  . Nú þykir mönnum ómögulegt að greiða 250 kr. fyrir 1/2 árs dvöl á heilsuhælinu. En stór væri umbótin, þó að menn hefðu þurft eða þyrftu að gjalda 300 kr., þar sem áður var alls ekki hægt að kaupa frelsi lífi sínu frá þessum sjúkdómi hjer á landi. Það er ekki gott að halda því fram, að umbótin í þessu efni sje ekki stór, þó að sjúklingur sleppi t. d. ekki með minna gjald en 2 kr. á dag. Það var því ekki rjett, er háttv. þm. V. Skf. (S. E.) slöngvaði framan í andlit okkar nefndarmanna, að við hefðum mannslíf á samvizkunni með þessum tillögum, er hjer ræðir um.  (Sig. Eggerz: Jeg sagði það í sambandi við brúna)  . Margir tóku undir það. (a. E. Mannslífin eru einskis virði hjá nefndinni, er ræða er um brúna). Jeg held, að það sje ekki ástæða til að fjölyrða meir um þetta atriði. Jeg færði framsögumanni gild rök fyrir þessari niðurfærslu. En jeg skal taka það fram, að niðurfærslan er í sjálfu sér ekki aðalatriðið, heldur hitt, að setja einhver takmörk fyrir styrkhækkuninni;  (Guðm. Björnsson: Á stjórn hælisins þá sjálf að borga hallann?)  Þá koma dagar og þá koma ráð. Hvernig sem það fer, ræðst eitthvað fram úr því. Það vili svo vel til, að jeg er meðlimur þessa fjelags, og jeg veit, að hælið er ekki gróðafyrirtæki, þótt það sje vitanlega prívatfyrirtæki. Það er ekki ástæða til að svara háttv.þm. Árn. (J. J.) miklu. Hann viðurkendi, að engin áætlun væri til um þessar bátaferðir, og fyrst svo er, þá er sjálfsagt að vera varkár, er þetta er hálfvegis út í loftið.  (J. Jónat.: Jeg sagði tilraun. Þetta útí loftið er rangfærsla)  . Þegar verið er að gera tilraunir, má spilla þeim með ofmiklu fjárframlagi til þeirra. „Sjaldan launa kálfar ofeldi“. Það getur verið, að eigi verði farið sparlega með fjeð, ef það er mikið. Jeg fullyrði raunar ekki, að svo verði gert, en það er meiri hætta á þessu, ef það er mikið fje, heldur en, ef fremur er haldið í fjeð af hálfu þingsins. En það eru engin gögn komin fram,. er sanni, að hærra styrks þurfi, en hjer er lagt til. Ef mjer væri sýnt fram á slíkt, er sjálfsagt, að jeg væri samþykkur hærri styrk.

Hákon Kristoffersson Háttv. framsögum. (Stgr. J.) rangfærði orð mín. Jeg er ekki farinn að sannfærast um þetta, er hann sagði.  (Stgr. Jónsson: Jeg trúi því vel)  . En jeg legg misskilning hans ekki illa út. Jeg áleit, að hann væri ekki sprottinn af slæmri rót. Það hefur vakað fyrir mönnum, að fyrirkomulagið á bátaferðum yrði nokkuð öðru vísi en á undanförnum þingum, þannig að einn maður rjeði ekki öllu yfir þeim, heldur að sýslufjelagið tæki þær að sjer. Þá mintist háttv. framsögum. á styrkinn til Rögnvalds Ólafssonar. Jeg er samþykkur því, að margt gott geti leitt af utanförinni. En hjer vantar fje nálega til alls, er gera þarf; hjer þarf alstaðar að spara, eftir því, sem háttv. fjárlaganefnd segir. Hjer vantar fje til stórnauðsynjafyrirtækis sem Jökulsárbrúar, að sögn fjárlaganefndar. Og svo að jeg víki nú að henni, og sje t. d. að velja um höfn í Vestmannaeyjum eða brúna, þá skoða jeg ekki lengi huga minn um, hvort fyrir eigi að ganga. Jeg veit, að þeir hafa mikið til síns máls, er halda því fram, að við höfum ekki efni á, að reisa Jökulsárbrúna nú. En jeg sje ekki, að sóma þingsins sje gætt viðunanlega, nema lofað sje nú að veita fje til hennar á næsta fjárhagstímabili; það gleður mig líka að heyra, að háttv. þingm. Ísafjarðarkaupstaðar og fleiri hjer í háttv. deild, telja það sjálfsagt, eftir því, sem jeg heyri á samtali þeirra nú.



Að því er snertir Breiðafjarðarbátinn, vil jeg leyfa mjer að taka það fram, að af þessum 9000 kr., sem farið er fram á að veita, er ætlazt til að 1000 kr. gangi til mótorbáts, og yrði því upphæðin, sem gengi til Breiðafjarðarbátsins sjálfs ekki nema 8000 kr. Ef nú brtill. nefndarinnar yrði samþykt, þá mundi báturinn ekki fá nema 6000 kr., og er það minna en veitt var á síðasta fjárhagstímabili. Jeg vil endurtaka það, sem jeg gat um í dag, að aðalástæðan til þess, að farið er fram á, að þessi styrkur verði hækkaður, er sú, að Breiðfirðingar vilja sjálfir fá umráð yfir bátsferðunum, svo að kaupmenn hagi þeim ekki eftir eigin þörfum. Þar að auki má minna á það, að útlit er nú verra með strandferðir, en nokkru sinni áður, og er því ennþá minni ástæða til þess að fara að rýra þessa styrkveitingu. - Um styrkveitinguna til heilsuhælisins þarf jeg ekki að vera langorður, því að háttv. 6. kgkj. hefur þegar flutt langt og skilmerkilegt erindi um það mál. Jeg vona, að flestum hafi skilizt af ræðu hans, að það væri fremur ástæða til að hækka styrkinn en til að lækka hann. Það var sjerstaklega eitt atriði í ræðu hins háttv. þm., sem mjer virtist mjög svo eftirtektavert. Það var það sem háttv. þm. sagði um fátæklingana, sem eiga í stríði við sjálfa sig um, hvort þeir eigi að meta meira sjálfstæði sitt eða lífið. Jeg veit, að þetta er satt, margur fátækur maður er svo skapi farinn, að hann vill heldur leggja líf sitt í hættu en komast á sveitina. - Þá er ein brtill., sem jeg gleymdi að minnast á seinast, það er tillagan um styrk til bátaferða frá Vík til Vestmanneyja og Stokkseyrar. Háttv. framsm. sagði, að hjer væri um mótorbátastyrk að ræða. Það getur verið, að svo fari, en það er þó meining mín og margra annara, að reyna ætti að útvega stærri bát, ef hægt væri. Jeg vil í þessu sambandi leyfa mjer að benda á, að samgöngumálanefndirnar hafa ekki sjeð sjer fært að gera neina tillögu til þess að bæta úr hinum tilfinnanlega samgöngu í skorti á suðurströnd landsins. Samgöngurnar við Vík eru mjög slæmar, og er það þeim mun óþægilegra, sem þar eru 3 eða 4 stórar verzlanir, sem hafa mikil viðskifti, bæði í Skaftafellssýslum og í Rangárvallasýslu. Jeg vona því, að háttv. deild sjái, að hjer er ekki farið fram á of mikið. Jeg skildi svo orð hins háttv. framsm. að hann vildi halda því fram, að jeg færi rangt með það, að 2 háttv. þm, í þessari deild hefðu mælt fram með brúnni á Jökulsá á Sólheimasandi á þinginu 1911. Jeg gat þess í ræðu minni, að annar þeirra hefði sagt, að með því að samþykkja brúarlögin, skuldbindi alþingi sig til þess að veita fje til brúarinnar. Og að hinn, - háttv. núverandi framsm. fjárlaganefndarinnar, - hefði sagt, að sjálfsagt væri, að brúin yrði gerð sem fyrst. Háttv. framsm, getur ekki hnekt því, að þetta er rjett hermt. En nú er annað fjárhagstímabilið að byrja frá því er lögin voru samþykt, og er því tími til kominn að binda enda á þetta loforð. Í fyrra voru samþykt hjer á þinginu tillög, sem veita landssjóði mjög miklar tekjur og hafa því menn þar eystra gert sjer góðar vonir um, að nú mundi ekkert því til fyrirstöðu, að þeir gætu fengið brúna. Mig minnir, að háttv. framsm. hafi einhvern tíma sagt, að alþingi ætti að hafa þá meginreglu að brúa eina stórá á hverju fjárhagstímabili. Stjórnin hefur nú lagt til, að Eyjafjarðará yrði brúuð, en jeg hygg, að allir sanngjarnir menn hljóti að vera samdóma um, að meiri nauðsyn beri til þess að brúa Jökulsá á Sólheimasandi. Jeg get ekki skilið, að það sje ástæða á móti brúnni, þótt Vík nú loksins eigi að komast í símasamband. Hitt er meiri furða, hvað síminn kemur seint þangað austur. Og ekki get jeg heldur sjeð, að það sje gild ástæða á móti brúnni, þótt Vestmannaeyingar fái fyrirheiti um höfn! Háttv. framsm. sagði, að fjárlagur landssjóðs væri svo örðugur, að nefndin sæi sjer ekki fært að leggja það til, að ráðizt væri í þetta fyrirtæki að sinni. En mjer skilst, að það sje hlutverk fjárlaganefndar, þegar svo stendur á, að vinsa úr þau fyrirtæki, sem nauðsynleg eru, en láta hin bíða. Og því getur enginn neitað, sem satt vill segja, að hjer er um eitt hið mesta nauðsynjafyrirtæki að ræða. Jeg veit ekki, hvað landsverkfræðingurinn kann að segja við menn einslega, en hitt veit jeg, að hann hefur lýst því yfir í brjefi til stjórnarráðsins, að hægt væri að gera brúna, og læt jeg mjer nægja að vísa til þeirrar umsagnar hans. Jeg get ekki sjeð, að landsverkfræðingnum komi neitt við í þessu máli, nema hvort mögulegt er að reisa brúna eða ekki. Alt annað ákveður alþingi. Landsverkfræðingurinn hefur sagt, að brúnni stæði ekki hætta af neinu öðru en Kötlu. En nú hefur Katla aldrei komið að vestanverðu, nema aðeins einu sinni. Hjer er því ekki um neina sjerstaka hættu að ræða, að minsta kosti er ekki meiri ástæða til þess að halda, að Kötluhlaup grandi þessari brú, heldur en að brýrnar á Ölfusá og Þjórsá hrynji í jarðskjálftum. Framsm. kastaði því fram, að vel gæti svo farið, að áin hlypi burtu, en brúin stæði eftir. Þetta er alveg rangt, Jökulsá á Sólheimasandi rennur altaf í föstum farveg. Þá sagði háttv. framsm., að það druknuðu ekki flestir menn í verstu vatnsföllunum. En jeg er nú svo heimskur, að jeg held, að það sjeu verstu vatnsföllin, sem flestir drukkna í! - Háttv. þm. Barðstr. talaði í þá átt, að brúin væri nauðsynleg, en vegna erfiðra kringumstæðna landssjóðs taldi hann þó tormerki á að leggja út í fyrirtækið á þessu fjárhagstímabili. Jeg vona samt sem áður, að hann styðji að því, að það verði gert, því að jeg skil ekki annað, en að mjer hafi tekizt að færa bæði honum og öðrum heim sanninn um, að hjer er um bráðnauðsynlega samgöngubót að ræða, sem alþingi ekki má láta dragast að koma í verk. Jeg get nú látið útrætt um þetta mál. En áður en jeg sezt niður, vil jeg minnast á atvik, sem einu sinni kom fyrir mig. Jeg var fyrir nokkrum árum á ferð í Mýrdalnum og mætti jeg þá manni. sem var að flytja heim á vagni líkið af manni, sem hafði farið í Jökulsá. Sá sem þar lá lík, hafði átt fyrir stórri fjölskyldu að sjá og verið mesti nytsemdarmaður. Jeg hjet því þá með sjálfum mjer, að jeg skyldi gera það lítið sem í mínu valdi stæði, til þess að Jökulsá yrði brúnð. Og jeg vil ljúka máli mínu með þeirri áskorun til háttv. deildarmanna, að þeir reyni að setja sjer fyrir hugskotssjónir alla þá harma og alt það tjón, sem þetta vatnsfall hefur valdið. Ef þeir aðeins gera það, þá er jeg ekki í vafa um, hvernig þeir muni greiða atkvæði um þetta mál.



Jeg mun taka aftur br.tillögu mína á þgskj. 729, samkv. því loforði frsm., að nefndin muni koma með brtill. í sömu átt, eða um, að veita Borgarfjarðarhreppi 300 kr. til þess að ljetta kostnað við læknishjálp. Þá er þó greitt til muna fyrir þeim, sem verst eiga aðstöðu í læknishjeraðinu, og margir aðrir hjeraðsbúar geta haft not af ferðum læknis til Borgarfjarðar, ef þeir fá að vita um þær. En í sambandi við þetta vil jeg leyfa mjer að benda á, að í raun og veru er hjer ekki um nein ný útgjöld á fjárlögunum fyrir landssjóð að ræða, því að í 1. lið 12. gr. eru tilfærð öll lögákveðnu launin til læknishjeraðanna, hvort sem nokkur læknir er í þeim eða ekki. Þessi styrkveiting er því í raun rjettri ekki nema einn hluti þeirra gjalda, sem talin eru undir 1. lið 12. gr. Þá vil jeg með örfáum orðum minnast á brúna á Jökulsá á Sólheimasandi. Enginn mun neita því, að mikil þörf er á henni og að æskilegt væri, að hún yrði gerð sem fyrst. En þess er að gæta, að hjer er önnur stór fjárveiting á döfinni, nefnilega hjer um bil 65,000 kr. til hafnargerðar í Vestmannaeyjum. Mjer virðist varla kleyft að veita tvær svona stórar fjárhæðir í einn til sama fjórðungsins, og ef um tvö fyrirtæki er að ræða, þó virðist Vestmanneyjahöfnin óneitanlega enn þá nauðsynlegri, þó að hvorttveggja sje nauðsynlegt. Jeg get því ekki greitt atkvæði með fjárveitingunni til brúarinnar að svo stöddu, þó að jeg feginn vildi. Hjer hefur mikið verið talað um, að þessi brú mundi verða í mikilli hættu fyrir vatnsflóðum, en mjer skilst, að henni geti ekki staðið nein verulegri hætta af öðru en Kötluhlaupum. Háttv. þm. V,-Skf. sagði, að hlaup hefði ekki komið úr Kötlu nema einusinni á þessum stað, en úr því að það hefur komið einusinni, þá getur það komið aftur. Og jeg skal ekki neita því, að það gerir mig talsvert ragari í þessu máli, að landsverkfræðingurinn álítur, að talsverð hætta sje með hana í slíkum hlaupum, og teflt sje á tvær hættur með brúna. Nú er langt síðan, að Katla hefur hlaupið, 53 ár, og er því hætt við, að hún hlaupi áður en langt liður, ef hún hagar sjer líkt og undanfarnar aldir. Væri ilt, ef þá væri nýbúið að brúa ána, því að ekki er ólíklegt að hún hlaupi sömu leið næst, eins og síðast.

Steingr. Jónsson, framsögumaður: Jeg ætla að minnast á nokkur orð í ræðu h. þm. V.-Skf. Hann mintist á, að jeg hefði áður hjer á þingi sagt, að vel færi á því, að á hverju fjárhagstímabili væri brúuð ein af stórám landsins. Á þessu þingi er nú veitt fje til þess að gera brú á Eystri-Rangá, þótt tillagið til þeirrar brúar sje varla svo hátt að þetta geti kallast stórbrú, þar sem einungis eru veittar til hennar 18000 kr. En þar sem lagt er til, að á komandi fjárhagstímabili verði samtals veittar um 60 þús. kr. til ýmissa brúargerða, þá má líta svo á, að þetta samsvari því, að fje hefði verið veitt til að brúa eina af stórám landsins. Ef nú væri hægt að kippa öllum þessum fjárveitingum út af fjárlögunum, mundi málið horfa nokkuð öðruvísi við, en slíkt er alsendis ómögulegt, því að flestar þessar fjárveitingar hafa verið samþyktar í Nd. með miklum atkvæðamun. Annað, sem jeg gleymdi í ræðu minni áðan, var það, að landsverkfræðingurinn skýrði okkur nefndarmönnum frá því að hann áliti ógerning að gera brú á Jökulsá á Sólheimasandi árið 1914, vegna þess að við brúargerðina yrði að hafa not símans austur. Þessu hefur hann skýrt frá bæði í brjefi frá því í janúar 1911, og eins hefur hann sagt okkur frá því munnlega í embættisnafni, og hann er ekki svo gerður, að hann fari með neinn flysjungsskap á nokkurn hátt. Jeg veit það vel, að druknanir í ám hafa mikil áhrif á menn, en þrátt fyrir það er oft ekki hægt að koma í veg fyrir að slíkt geti komið fyrir. Jeg held, að ekki hafi verið ástæða til þess að taka orð mín um vötnin á þann hátt, sem h. þm. V.-Skf. gerði. Þegar jeg talaði um verstu vötnin, átti jeg við þau, sem verst eru yfirferðar, bæði illa reið, og ilt að ferja þau, en það er oft, að ekki drukna eins margir menn í þeim, eins og í sumum öðrum vötnum, sem eigi eru erfið yfirferðar.



Það er eitt atriði í tillögum háttv. fjárlaganefndar, sem jeg vildi minnast á, það er 22. brtill. á þgskj. á65 viðvíkjandi mótorbátsferðum á Hvalfirði. Hjer er að eins að ræða um 400 kr., svo að þetta er ekki stór upphæð, og mjer skilst, að engin önnur mótbára muni hafa komið fram á móti þessum styrk, en sú, að þetta kæmi í bága við hagsmuni Ingólfs, bátsins, sem gengur hjer um Faxaflóa. En þetta er misskilningur, því að þessi bátur, sem hjer er um að ræða, fer á alt aðrar stöðvar en Ingólfur. Þessi bátur á eingöngu að ganga til Hvalfjarðar, en þangað fer Ingólfur sjaldan, nema þá helzt til skemtiferða. En þetta mundi helzt hafa þýðingu fyrir Kjósina og Leirársveit, en þær sveitir munu hafa nær engin not af Ingólfi. Jeg vil taka það fram, að þjóðvegir í kring um Hvalfjörð eru mjög illir yfirferðar, og fara menn því eigi landveg suður til aðdrátta, heldur flytja það, sem þeir sækja suður nær því alt sjóveg. Þegar þessu er nú svo háttað, að þessir vegir eru svo illir yfirferðar, og þar við bætist, að ilt er að bæta þá, þá sýnist ástæða til þess að ljetta undir með þessum mónnum og gera þeim hægra að ná í vörur sínar sjóveg, því að viðgerð á þjóðvegunum verður miklu kostnaðarsamari, en þótt þessi litli styrkur, sem hjer er farið fram á, sje veittur.

Steingrímur Jónsson, framsögumaður: Jeg ætla að eins að geta þess, út af því, sem háttv.2. kgk. sagði, að nefndin tekur aftur 22, brtill. sína á þgskj. 665 um að fella burtu styrkinn til Hvalfjarðarbátsins.



Menn vita, að jeg hef skrifað undir álit nefndarinnar með fyrirvara nm nokkra liði, sem fara fram á útgjaldahækkun. Í því felst, að jeg get ekki bundið mig algerlega við tillögur nefndarinnar, þótt jeg að vísu muni fylgja henni að málum í flestum greinum, og jeg hefði kosið, að fleiri útgjaldaliðir hefðu verið feldir burtu en rann hefur á orðið, og að færri nýir liðir hefðu verið teknir upp, og skal jeg nú gera grein fyrir ástæðunum fyrir þessari skoðun minni með nokkrum orðum. Það er þá fyrst, að þegar um það er að ræða, að veita fje úr landssjóði, virðist mjer sjálfsagt að gæta að því, hvort nokkurt fje er fyrir hendi, sem hægt sje að veita. Það hefur nú sýnt sig, að tekjuhallinn á fjárlögunum verður að líkindum um 309 þús. kr., þegar fjárlögin fara frá þinginu, og virðist mjer svo mikill tekjuhalli vera mjög ísjárverður, því þótt svo hafi reynzt oft fyr, að tekjurnar hafi farið talsvert fram úr áætlun, þá er ekki hægt að treysta því, að svo verði ávalt. Og í þetta skifti hefur nú Nd. áætlað tekjurnar 128 þús. kr. hærri, en stjórnin hefur gert, og eru því fremur litlar líkur til, að þær muni fara mikið fram úr áætlun. Mjer finst þessi aðferð, að veita fje úr landssjóði, þótt maður viti ekki, hvort nokkurt fje verði þar til, bæði óhyggileg og varla samboðin fulltrúum þjóðarinnar. Mjer virðist það líkt því, að ef maður, sem oft hefur strandað á sama skerinu nærri landi, og ávalt hefði skolað á land, gerði það að gamni sínu að sigla .enn einusinni á skerið, en þá gæti vel farið svo, að hann druknaði, enda þótt honum hefði ávalt fleytt á land áður. Og eins getur farið hjer. Það getur vel farið svo, að tekjurnar verði tæplega það, sem þær hafa verið áætlaðar. En jeg lít á fleira en tekjuhallann á fjárlögunum. Hjer á þingi er nú á ferðinni frumvarp, sem að líkindum verður að lögum og sem fer fram á að kaupa hluti fyrir 400 þús. kr. í Eimskipafjelagi Íslands. Annað frumv. er einnig á ferðinni, sem meiri hluti nefndarinnar í því máli leggur til að verði samþykt, og sem fer fram á, að veita 200 þús. kr. á fjárhagstímabilinu til landsbankans. Þá eru komnar 600 þús. kr. Enn er frumvarp til hafnarlaga fyrir Vestmannaeyjar, sem líka getur orðið að lögum, og fer það fram á um 70 þús. kr. tillag úr landssjóði. Enn eru ýms frv. önnur en þessi, sem hafa aukin útgjöld fyrir landssjóðinn í för með sjer, ef þau ná fram að ganga, og eru líkur til, að þetta alt muni nema um 3/4 miljón kr. Jeg lít því svo á, að ný lántaka verði óumflýjanleg, og þótt, gott sje að geta fengið lán, ef það fæst með góðum kjörum, þá þarf þó einhverntíma að borga það aftur. Jeg vil því, að við förum skamt í fjárveitingum í þetta skifti, og ef jeg hefði verið utan við nefndina, mundi jeg hafa greitt atkvæði á móti miklu fleiri útgjaldahækkunum og farið fram á að færa niður miklu fleiri liði, en af því að jeg á sæti í nefndinni, mun jeg fylgja henni í flestu, en mun þó greiða atkvæði á móti henni um nokkur atriði. Jeg býst nú við, að það muni ef til vill verða sagt, að þetta komi til af því, að jeg sje svo íhaldssamur að náttúrufari. En ástæðan er alls ekki sú, því ef nóg fje væri til, skyldi jeg vera manna fúsastur til þess, að veita fje til allra framkvæmda. Jeg mundi þá vilja leggja til, að gerð væri brú 3 Jökulsá, enda þótt jeg vissi, að hún mundi fara daginn eftir. Þó skyldi jeg leggja til, að Eyjafjarðará væri brúuð og akvegir lagðir um alt Iandið, járnbraut lögð austur og jafnvel norður um land og yfirleitt veitt fje til allra nauðsynjamála. En þegar fjeð er ekki til, þá verður maður að sníða sjer stakk eftir vexti, og af þeim ástæðum verður að fresta mörgum framkvæmdum, sem annars væru sjálfsagðar. Af því að jeg stóð upp, ætla jeg að minnast með örfáum orðum á Vífilsstaðahælið. Jeg skal játa, að það var jeg, sem átti frumkvæðið að því að færa styrkinn til þess niður, og það, sem vakti fyrir mjer með því, var það, að jeg vildi gefa stjórn hælisins hvöt og aðhald til þess að reyna að safna meiru fje með frjálsum samskotum, en gert hefur verið hingað til, og þótt jeg skuli játa það, að stjórnin hefur sýnt mikinn dugnað, þá efast jeg ekki um, að hún hefði getað sýnt meiri dugnað í þessum efnum. Það er vikið að því í nefndarálitinu, að gerðar verði ráðstafanir til þess, að prestar landsins verði látnir hafa minningarskildi hælisins til sölu. Jeg hef sjálfur dálitla reynslu fyrir mjer í þessu efni. Mjer var fyrir nokkru síðan sendur einn minningarskjöldur til þess að hafa til sýnis og 5 eyðublöð. Þetta auglýsti jeg, en menn leituðu lítið til mín, og það safnaðist lítið fje, og jafnvel ekkert. Þegar jeg var hjer í fyrra, óskaði jeg eftir að fá að hafa talsvert af minningarskjöldum með mjer austur, vegna þess, að jeg vissi, að það sem gerði, hve lítið menn sintu þessu, var, að menn vildu ekki bíða eftir því, að skildirnir væru sendir þeim að sunnan. Þetta hafði þær afleiðingar, að á einu ári safnaðist á 6. hundrað krónur, sem jeg gat sent suður til heilsuhælisins. Það er erfitt að uppræta þann ósið hjá mönnum, að vera að kaupa kransa, og það er ekki til neins, þótt prestar hafi einn minningarskjöld til sýnis, þeir verða að hafa þá til sölu. Annað atriði er það, hvort ekki mætti hafa dýrari vistina á hælinu fyrir þá, sem efnaðri eru, enda þótt gjaldið væri ekki hækkað fyrir fátæklinga. Jeg heyri svo sagt, að heilsuhælið hjer sje fult eins vel úr garði gert, eins og heilsuhæli gerast ytra. Þar kostar vistin 5–7 krónur á dag, en hjer kostar hún ekki nema kr. 2–50 daglega á einmenningsstofum. Mjer finst, að vel megi heimta eins hátt gjald af efnaðri mönnum hjer, eins og gerist á heilsuhælum ytra, og mundi það muna allmiklu fyrir heilsuhælið. Mig minnir, að þegar verið var að stofna heilsuhælið, væri það viðkvæðið, að það ætti ekki að þurfa að vera komið upp á landssjóð, en nú er þetta orðið svo breytt, að mikið af útgjöldum þess lendir nú á landssjóði. Jeg hygg, að þingið eigi að vinna á móti þessu, og beri því eigi að veita eins mikið fje til hælisins eins og á vantar, til þess að tekjur þess hrökkvi fyrir útgjöldunum, til þess að stjórn hælisins hafi sem mest aðhald við að safna fje með frjálsum samskotum. Af þessum ástæðum hef jeg lagt það til, að tillag landssjóðs til hælisins verði fært niður, eins og farið er fram á í nefndarálitinu.



Jeg ætla einungis að segja nokkur orð út af því, sem h. 5, kgk. þm. sagði um heilsuhælið. Hann mintist á það, sem drepið er á í nefndarálitinu, að stjórn heilsuhælisins hafi ekki gert eins mikið til þess að safna fje handa því, eins og hún hefði átt að gera. Einkum talaði hann um minningarskildi hælisins, og það getur vel verið, að meira hefði mátt gera til þess að koma þessum skjöldum út, en gert hefur verið. En við höfum þó skrifað öllum prestum landsins um þetta og beðizt svars þeirra um það, hvort þeir vildu taka að sjer að selja þessa skildi, en við höfum aðeins fengið svar frá fáum. Jeg býst við því, að eitthvað muni hafa misfarizt af þeim brjefum, sem við sendum prestunum, því jeg hef oft rekið mig á, að afprentuðu máli, sem sent er með póstum, er eigi alllítið, sem aldrei kemst til skila, og það er gott, að h. ráðherra er hjer viðstaddur og getur fengið vitneskju um þetta. Í öðru lagi mintist h. 5. kgk. á það, að ekkert væri því til fyrirstöðu að taka hærri meðgjöf af efnuðu fólki, en nú er gert. Það var líka tilætlun heilsuhælisstjórnarinnar að taka hærri meðgjöf af þeim efnaðri en hinum fátækari, því búizt var við, að þeir mundu einkum nota einbýlisstofurnar, en reynslan hefur orðið sú. að nálega allir, sem leitað hafa á heilsuhælið, hafa verið svo efnalitlir, að þeir hafa ekki getað greitt meira en heimtað er á sambýlisstofunum, og það geta liðið svo heil ár, að enginn sjúklingur komi, sem getur greitt það, sem heimtað er á einbýlisstofunum. Því höfum við orðið að taka þær fyrir hina sjúklingana og hafa þar 2 rúm. En það þýðir ekkert, þótt jeg reyni að sýna fram á, að við, sem erum í heilsuhælisstjórninni, höfum gert það, sem okkur hefur verið unt að gera í þessu máli. Við verðum að liggja undir ámæli nefndarinnar þrátt fyrir það. En jeg vona samt, að ýmsir vilji gæta að því, að allir, sem í stjórninni eru, hafa haft mörgum öðrum störfum að gegna, og hafa því orðið að hafa þetta starf í hjáverkum. Jeg veit, að það, sem jeg hef unnið að þessu og öðrum vandamálum þjóðarinnar, hefur mest verið unnið á næturþeli eftir skylduverkin á daginn, en það getur vel verið, að jeg hefði getað lagt á mig meiri nætur vökur, en jeg hef gert.

Steingr. Jónsson, framsögumaður: Fyrst og fremst vil jeg geta þess um 14. gr.. að h. Nd. hefur flutt í hana bændaskólana og aðrar kenslustofnanir, er áður voru í 16, gr. Ennfremur hafa gjöldin að öðru leyti hækkað í h. Nd. um nálægt 51 þús. kr. Nefndin hefur gert allmiklar breytingar við þessa grein, 28 talsins. Nefndin leggur til, að aftan við A. b 5. liðinn, komi tveir nýir liðir, álag til tveggja kirkna, Þönglabakkakirkju og Viðvíkurkirkju frá 1861. Hin síðari ár hefur verið unnið að því af biskupi, að söfnuðurinn taki að sjer ljenskirkjur, og það hefur komið fyrir, að landssjóður hefur í þeim tilfellum lagt fram álag á þær. Fram til þessa hefur landssjóður greitt álag á 4 ljenskirkjur, sem sje til kirknanna í Garps. dal og Rafnseyri á fjárlögunum 1911 og á fjáraukalögunum voru 2 kirkjur,Staðarstaðar og Ásólfsskála, og svo bætist hjer við, 5. kirkjan, Þönglabakkakirkja. Biskup hefur upplýst nefndina nm það, að af þeim 42 eða 43 ljenskirkjnm, sem eru á landinu, munu ekki þurfa að greiða álag á nema í hæsta lagi 10 þeirra, og ef álagið þar yrði eins og á Þönglabakkakirkju, þá næmi öll upphæðin ekki nema 10 þús. kr. Kirkjan á Þönglabakka er mjög fátæk og hrörleg, á engar eignir, og söfnuðurinn er fámennur, svo hann á mjög örðugt með að halda þar við sæmilegu guðshúsi, en með þessu álagi eru líkindi fyrir því, að kirkja geti haldizt þar við. Það var árið 1861, að það var samþykt að makaskifta Hjaltastöðum og Viðvík, og var þá við úttekt í júní 1862 metið 200 rdl. álag á Viðvíkurkirkju, en þetta álag var aldrei greitt. Nú gerir söfnuðurinn kröfu til þess, að álagið verði greitt vaxtalaust, og nefndinni leizt svo, að úr því að farið væri að greiða álög á ljens kirkjurnar úr landssjóði, þá væri líka rjett að greiða þetta álag. Þá er 28. brtill. á þgskj. 665 um Reykjavíkurdómkirkju. Nefndin viðurkennir, að það sje sjálfsagt að gera svo við þetta mikla hús, að það ekki niðist niður, og hún telur, eftir upplýsingum þeim, er fengizt hafa, að 20 þús. kr. muni ekki gera mikið betur en nægja til þess. En nefndin lítur svo á, að kirkjan geti sjálf greitt þessar aðgerðir af tekjum sínum smátt og smátt. Og þessi kirkja á miklu fremur en fátækar sveitakirkjur að geta greitt kostnaðinn, þótt mikill sje. Nefndin hefur yfirfarið reikninga kirkjunnar fyrir nokkuð mörg ár, og voru tekjurnar fyrst um 3000 kr. en fóru svo smáhækkandi upp í um 6000 kr. En svo lækkuðu þær 1909, er breytingin var gerð á sóknar- og kirkjugjöldum, en eru nú aftur hækkaðar og orðnar á 5. þús. kr. Nefndin leggur því til, að þessi liður falli niður, en leggur aftur til, að jafnhá lánsupphæð verði heimiluð í 21. gr., og að það verði fyrsta lánsheimildin þar. Fjárlaganefndin hefur borið fram þingsályktunartillögu um dómkirkjuna, og hefur tillögu þeirri verið útbýtt hjer í háttv. deild í dag, og verður þá nánar rætt um dómkirkjuna, þegar þingsál.till. kemur til umræðu. Þá er háskólinn. Nefndin leggur til, að námsstyrkurinn við hann sje lækkaður úr 8500 kr. niður í 7200 kr, Á þinginn 1911 var námsstyrkurinn ákveðinn 5400 kr., og var hann þá hækkaður mikið frá því, sem hann var við 3 skólana, lagaskólann. læknaskólann og prestaskólann, og nam sú hækkun um 1400 kr., að jeg held. Það var búizt við því þá, að það þyrfti að hækka þennan styrk, að minsta kosti man jeg það, að fjárlaganefnd Ed. bjóst við því. En menn bjuggust þó ekki við því, að það gengi svo hröðum skrefum, að það yrði á næsta þingi óskað að hækka styrkinn úr 5400 kr. upp í 8500 kr. Ástæðan til þessarar hækkunar mun vera sú, að menn vilji keppa við Kaupmannahafnarháskóla með styrknum, Nefndin viðurkennir, að það gæti verið rjett, og að það sje ekki gott, að námsmenn sigli þangað til þess að nema þar þær námsgreinar, sem eru kendar hjer við háskólann. En hún sjer ekki, að það muni verulega hefta för stúdentanna til Hafnár, þótt styrkurinn verði hækkaður svona gífurlega mikið, og hún vill því fara meir með löndum og ekki hækka styrkinn meira en upp í 7200 kr. Finst það vera mjög sómasamleg hækkun, þar sem styrkurinn er nú 5400 kr. Nefndinni þykir það heldur ekki rjett, að allir stúdentar fái hæsta styrk eða sem næst því, og fyrir mjer er það mjög stórt spursmál, hvort það sje heppilegt fyrir háskólann. Í sambandi við þetta hefur nefndin lagt til, að orðið „venjulegast“ falli burt úr athugasemdinni, þannig, að styrkur þessi, húsaleigustyrkurinn, sje alls eigi veittur nema utanbæjarmönnum, og sömu tillögu hefur nefndin gert við mentaskólann. Af þessum ástæðum sjer nefndin ekki ástæðu til, að hafa húsaleigustyrkinn hærri en 3600 kr. í stað 4000 kr. í frumv., eins og það kom frá háttv, Nd. Þá eru kenslubækur háskólans. Nefndin telur, að þar muni nægja 2000 kr., því aðallega mun það vera lagadeildin, er notar þennan styrk, og því fremur ætti þessi upphæð að nægja, þar sem nefndin leggur til, að veittar sjeu 500 kr. á ári til þess að undirbúa útgáfu á skrá yfir íslenzk lög að fornu og nýju, einskonar „Lovlexikou“, eins og það er kallað. Nefndin lítur svo á, að þetta verk geti komið að mjög miklum notum við vísindalega starfsemi á háskólanum, við kensluna þar, og síðast en ekki sízt, að það komi að mjög miklum notum fyrir löggjafarvaldið. Í ítarlegu erindi, er nefndinni hefur borizt frá háskólaráðinu, þar sem sýnt er fram á þörfina á þessu verki, er ráðgert, að það muni verða um 40 arkir og að kostnaðurinn við undirbúning að því muni verða 4000–5000 kr. Hjer er því aðeins um undirbúning og byrjun að ræða, og getur þá næsta þing veitt meiri upphæð í þessu skyni, svo að ekki þurfi að bíða í 8 ár eftir verkinu. Þá er lítilsháttar brtill, á þgskj. 665 um laun kennaranna við mentaskólann; það er farið fram á, að þau sjeu hækkuð um 200 kr., er eiga að vera persónuleg launaviðbót við yfirkennara Geir Zoëga, sem viðurkenning fyrir störf hans í þarfir skólans og vísindanna. Næst kem jeg að 36. brtill. á þgskj. 665 um bændaskólann á Hólum; um hann hafa nefndinni borizt tvö erindi frá landstjórninni. Annað erindið er um það, að óhjákvæmilegt sje, að gera við gamla skólahúsið; því að eins muni vera unt að nota það eins og að undanförnu sem bústað fyrir nemendur, kennara og að nokkru leyti bústjórann. Árið 1911–1912 var gert nokkuð við húsið og kostað þá til þess á fjórða þúsund krónur. Þessi viðgerð var ekki nema hálfverk og til engrar frambúðar. Nú hefur verið gerð ítarleg áætlun um, hvað það muni kosta, að gera svo við húsið, að alllengi dygði, og hefur húsameistari Rögnvaldur Ólafsson gert áætlun um, að ef kostað væri 4000 kr. til aðgerðar, mundi vera hægt að gera húsið svo gott, að ekki mundi þurfa neina verulega aðgerð á því næstu 15–20 ár. Nefndinni þótti hálfsúrt, að þurfa að leggja til, að fje þetta væri veitt, en sá, að ekki var um annað að gera, því að öðrum kosti væri húsið í veði. Í þessu sama erindi var og farið fram á, að veitt væri fje til að byggju geymsluskúr við húsið. Eftir þeim upplýsingum, sem fyrir lágu, og kunnugleik nefndarinnar á málinu, áleit nefndin nauðsynlegt, að veita til þessa þær 1150 kr., sem fram á er farið. Þriðja atriðið í áðurnefndu brjefi var um, að veita þyrfti fje til að kaupa fyrir ofn í leikfimishús skólans. Húsið er úr steinsteypu, en svo rakt á vetrum, að ekki er hægt að nota það í frostum, og er því nauðsynlegt, að geta iljað það upp. Nefndin er því meðmælt, að veitt sje fje til ofnkaupanna. Ennfremur hefur nefndinni borizt erindi frá stjórnarráðinu um fjárveiting til að reisa peningshús á Hólum: fjós, hlöðu og haugshús. Áætlun hefur verið gerð um, að þetta mundi kosta alt að 12000 kr., ef vera ætti við hæfi slíkrar jarðar, sem Hólar eru. Það er gert ráð fyrir, að bygt verði 20 kúa fjós, er einnig taki nokkur svín og kálfa. Nefndin álítur, að þetta fje verði að veita. Ástæður fyrir því eru þessar: Það er talið nauðsynlegt, að skólastjórinn taki við búi á Hólum. Menn hafa ekki verið ánægðir með búskapinn þar að undanförnu, hann eigi talinn til fyrirmyndar, og varla búizt við, að gott lag komist á, nema skólastjóri taki við. Það mundi bæta kensluna, ef hægt væri að benda þar á fyrirmyndarbúskap, og þá mundi hægt fyrir ýmsa að fá notið þar verklegrar kenslu, og það telur nefndin mikilsvert. Eigi skal því neitað, að nefndinni fanst mikið til um, að þurfa að leggja svo mikið fje til Hóla, alls 17450 kr., en jeg held, það sje ekki hægt að komast hjá því. Aðsókn að skólanum er mikil, og þar verður að vera gott pláss, meðal annars vegna bændanámsskeiðanna, sem hafa verið mjög fjölsótt, og sjálfsagt má telja næsta þýðingarmikil. Þá hefur nefndin lagt það til, að hækka lítið eitt styrkinn til matreiðsluskólans á Ísafirði. Honum hafa áður verið veittar 1000 kr. á ári skilyrðislaust. Nú leggur nefndin til, að honum sjeu veittar 1200 kr. úr landssjóði gegn að minsta kosti 400 kr. framlagi annarsstaðar að. Nefndin ætlast til, að kvennaskólinn í Reykjavík njóti 1675 kr. styrks annarsstaðar að, en ekki 1500 kr. eins og er í frv. Þessi breyting er gerð til þess, að styrkurinn verði 1/4 móts við landssjóðsstyrkinn. Styrkinn til kvennaskólans á Blönduósi vill nefndin hækka um 600 kr., en bindur það því skilyrði, að framlögin annarsstaðar að, en úr landssjóði, sjeu hækkuð úr 750 kr. upp í 900 kr. Á þessum stað er nýtt skólahús, og má hafa þar 40–50 heimavistir; aðsókn að skólanum er mikil, og eftir þeim skilríkjum, sem fyrir liggja, sýnist alt fara þar hið bezta fram. Af húsbyggingunni leiðir það, að þungar skuldir hvíla á stofnuninni. og fjárhagurinn er þröngur. Þessi hækkun ætti að geta gert henni mun hægra fyrir að standast útgjöld sín. Þá er að víkja að barnafræðslunni. Fræðslumálastjórnin hefur bent nefndinni á, að í 14. gr. XII. 1.–2. sje í athugasemdunum ákvæði um það, að styrkurinn úr landssjóði sje bundinn því skilyrði, að svo og svo mikið sje lagt fram annarsstaðar að. Þetta telur hann ekki heppilegt ákvæði, kveður það hafa valdið misrjetti, með því að ýmislegt geti verið talið með á einum staðnum, sem slept sje á hinum, svo sem gjafir, fæði kennaranna o.fl. Hann leggur því til, að athugasemdinni sje breytt þannig, að í henni standi: „úr bæjarsjóði, hreppssjóði eða fræðslusjóði“. Þetta álítur hann miklu rjettara, og það því fremur, sem styrkurinn úr landssjóði er svo lágur í samanburði við það, sem öll barnafræðslan kostar, ekki nema 50000 kr. af 174000 kr. alls. Ef einhver vill gefa til barnafræðslu, þá getur hann gefið það í fræðslusjóð, þar sem hann er til; jeg þekki tvo slíka, og líklegt, að þeir eigi fyrir sjer að fjölga, - eða þá beint í sveitarsjóð. Með þessu ákvæði er síður hætta á, að reikningar yfir styrk annarsstaðar að yrði miður ábyggilegir. Þá taldi og fræðslumálastjóri ákvæðið um, að skólinn hefði fyrirskipuð kensluáhöld, sem skilyrði fyrir styrkveitingu úr landssjóði, Óþarft í fjárlögunum, með því að sama ákvæði stæði í 22. gr. fræðslulaganna; og felst nefndin á það. Þá kem jeg að 15 gr. Eins og vant er, þá hefur hún hækkað nokkuð við meðferð háttv. Nd. frá því, sem var í frumv. stjórnarinnar. Nefndin ræður til nokkurra breytinga á henni, þó hafa þær ekki verulega fjárhagsþýðingu. Í háttv. Nd. voru laun 1. bókavarðar við landsbókasafnið hækkuð úr 1500 kr. upp í 2000 krónur. Nefndinni hefur nú borizt erindi frá 2. bókaverði. og fer hann þar fram á, að laun sín verði hækkuð um 500 kr. Hann hefur að launum fyrir bókavarðarstarfið 1000 krónur, en auk þess eftirlaun 1440 kr., eða alls 2440 kr. Af þessu þarf hann þó að borga nokkuð í ekknasjóð. Nefndin litur svo á, að sanngirni mæli með því, að þessi maður fái líka launaviðbót. Starfstími hans er langur, um 7 tímar á dag, 6 tímar sem safnið er opið, og svo má óhætt gera ráð fyrir, að um klukkutími gangi til að koma bókum fyrir eftir að lokað er. Nefndinni þótti það og óviðkunnanlegt, að helmings munur væri á launum 1. og 2. bókavarðar, og varð niðurstaðan sú, að nefndin leggur til, að laun 2. bókavarðar sjeu hækkuð um 200 kr. Eftir tilmælum landsbókavarðar leggur nefndin til, að fjeð til ýmislegra útgjalda við landsbókasafnið sje hækkað um 150 kr., úr 250 kr. upp í 400 kr. Þessi hækkun er miðuð við það, að bókavörður geti leigt 1–2 herbergi utan safnhússins og flutt þangað bækur, sem lítt eru notaðar. Bókavörður skýrði frá því, að safnið vaxi svo ört - miklu örara en við var búizt - og verði því mjög bráðlega að byggja út þjóðmenjasafninu eða náttúrngripasafninu, ef ekki sje til þessa ráðs gripið. Nú vill svo til, að hægt mun vera að fá á leigu eldtraust herbergi, rjett hjá safnhúsinu í húsi bæjarfógetans. Nefndin hefur fallizt á, að rjett væri að nota þetta tækifæri, svo að ekki þurfi í bráðina að reka þessi tvö söfn út á klakann, enda mundi það horfa til hinna mestu vandræða. Bókavörðurinn taldi, að 150 kr. mundu nægja í húsaleiguna, og við það er hækkunin miðuð. Þá kem jeg að skáldunum. Eins og kunnugt er, þá var styrkveitingunni til þeirra breytt þannig í háttv. Nd., að allur styrkurinn var settur á fyrra árið og um leið lækkaður hjá sumum þeirra. Ástæðan fyrir þessu virðist hjá háttv. Nd. hafa verið sú, að hún með breytingunni vildi gefa til kynna, að ekki væri meiningin, að þessir menn hjeldu styrknum að sjálfsögðu áfram um óákveðinn tíma, en að hann væri veittur í þetta sinn eins og háttvirt nefnd í Nd. komst að orði, sem viðurkenning fyrir unnin störf. Nefndin hjer í deild er ekki samþykk háttv. Nd. um þetta, að minsta kosti er hún ekki sammála henni um þá menn, sem gera ritstörf að aðalstarfi sínu. Nefndin lítur svo á, að þeir hafi ástæðu til að fulltreysta því, að þeir fái að halda styrknum áfram, meðan þeir brjóta hann eigi af sjer, alveg eins og embættismennirnir mega treysta því að halda embættislaunum sínum meðan þeir brjóta ekki af sjer embættið. Nefndin áleit því rjett, að skifta styrknum niður á bæði árin, en meiri hluti hennar var á því, að breyta ekki upphæð styrksins. Þetta, sem jeg hef nú sagt, gildir um þá rithöfunda, sem nú hafa ritstörf að aðalstarfi, nfl. þá Einar Hjörleifsson, Guðmund Guðmundsson, Guðmund Magnússon og Þorstein Erlingsson. Háttv. Nd. feldi niður styrkinn til Einars Jónssonar myndhöggvara, en heimilaði stjórninni aftur nokkurt fje til að kaupa fyrir listaverk. Nefndin viðurkennir, að það sje vel til fallið,. að stjórnin hafi nokkurt fje til umráða í þessu skyni, en með því er þó ekki bætt úr þörf Einars Jónssonar. Fjeð er lítið og stjórnin ekki bundin við að kaupa einungis listaverk eftir Einar Jónsson, enda mun það rjettast. Þessi listamaður er viðurkendur fyrir gáfur sínar og einkennileik í list sinni, þótt enn sje hann ekki kominn svo langt, að hann geti selt það, sem hann þarf til að hafa ofan af fyrir sjer. Hann hefur nú fyrirliggjandi óselt allmikið listagripasafn. sem hann hefur boðið landinu til kaups eða að gjöf. Nefndin vill ekki, að gengið sje að þessu boði, en leggur til, að hann fái 1200 kr. styrk á ári. Þá kem jeg að brtill. nefndarinnar á 30. lið 14. gr. Nefndinni finst það fremur óviðkunnanlegt, að hinn ríflegi styrkur til Jóns rithöfundar Ólafssonar sje ekki bundinn neinu öðru skilyrði en því, að hann láti af öllum öðrum launuðum störfum en orðabókarsamningunni. Eftir þeim upplýsingum, sem nefndin hefur fengið, virðist orðabókarsamningin vera komin töluvert áleiðis; og mun það því ekki vera erfiðleikum bundið fyrir orðabókarhöfundinn að ljúka við 40 arkir á ári, enda kemur það heim við áætlun h. Nd., þar sem hún gerir ráð fyrir, að hann muni ljúka við verkið á 7–8 árum. Nefndin vill því. að það sje gert að skilyrði fyrir styrknum, að hann skili árlega af handritinu fullgerðu, sem svarar 40 prentuðum örkum, Líka álítur nefndin það óþarft og óviðeigandi að tala um 1. og 2. afborgun af 8 ára styrk, og leggur til, að því sje slept. Þá kem jeg að 54. brtill. nefndarinnar á þgskj. 665, styrknum til Hannesar Þorsteinssonar. Þegar sá styrkur var veittur á síðasta þingi, hafði þessi rithöfundur ekki nein launuð störf á höndum fyrir landssjóð. Styrkurinn var miðaður við það, að hann mundi nægja þessum rithöfundi til að lifa á, einkum þar sem hann var talinn hafa nokkur efni. En nú hefur hann fengið starf fyrir landið, sem launað er með 960 kr. á ári. Þessu starfi er þannig varið, að það mun ekki tefja hann mikið frá vísindaiðkunum, jafnvel gerir honum að sumu leyti hægra fyrir með þær. Nefndin álítur; að 2000 kr. styrkur muni nægja, og hefði þá rithöfundurinn, Hannes Þorsteinsson, alls tæp 3000 kr. á ári. Nefndin hefur lagt það til, að styrkurinn til Dr. Helga Pjeturss sje lækkaður ofan í 1200 kr. á ári. Upphaflega var 2000 kr. styrkurinn veittur með það fyrir augum, að nokkuð af honum mundi ganga til ferðalaga um landið við jarðfræðisrannsóknir. En nefndin telur litlar líkur til, að mikið geti orðið um þessar rannsóknir á næstu tveim árum. 56. brtill. á þgskj. 665 er um það, að styrkurinn til Eggerts og Þórarins Guðmundssona, til að fullkomna sig í hljóðfæraslætti og hljómfræði, sje látinn falla niður. Það eru ýmsir aðrir, sem sótt hafa um svipaða styrki þessum, og nefndin sjer ekki ástæðu til að taka þá fram yfir alla hina. Loks hefur nefndin lagt það til, að aftan við greinina væri bætt tveim nýjum liðum. Fyrri liðurinn er, að taflfjelagi Reykjavíkur sjeu veittar 400 kr., til að senda mann á skákþing Norðurlanda 1914. Nefndin leit svo á, að það gæti verið til sóma fyrir landið og til að vekja eftirtekt á því, ef hægt væri að senda hjeðan mann, sem nokkuð bæri á á því þingi, og hún vonar, að taflfjelagið sje fært um að senda slíkan mann. Það er og fordæmi fyrir því, að þingið hefur veitt fje í svipuðum tilgangi. Annar liðurinn er um, að Samúel Eggertssyni sjeu veittar 1000 kr., til að gera hlutfallsuppdrátt af sögu Íslands. Samkv. umsókn Samúels býst hann við að geta gert uppdráttinn þannig, að hann geri líkt gagn við sögukenslu eins og landabrjefið við landafræðiskenslu. Nefndin getur að vísu ekki fyllilega dæmt um, hvort honum muni takast að gera handhægan uppdrátt, en það er henni ljóst, að hepnist það, þá er mikill stuðningur að slíkum uppdrætti við sögukenslu, og því leggur hún til, að fje sje veitt til að gera tilraun þessa. Þá er ekki meira um breytingar á 15. gr. að ræða. Breytingarnar eru engar stórvægilegar, og upphæðin svipuð nú og var, þegar frv. kom frá hv. Nd. Þá kem jeg að 16. gr.; hún er sú af greinum frv., sem hefur hækkað tiltölulega mest í h. Nd., þegar tekið er tillit til þess, sem flutt hefur verið yfir í 14. gr. Um þetta er þó ekki mikið að segja, þar sem þetta fje er lagt fram til verklegra fyrirtækja. Þá komum vjer að brtill. 58. Þar leggur nefndin til, að veittar verði alt að kr. 1000 til að hefta vatnságang á nokkrar þjóðjarðir í Álftaveri gegn jafnmiklu úr annari átt. Fje þetta er ætlað til fyrirhleðslu við ána Skálm, og hefur ráðunautur Búnaðarfjelags Íslands gert áætlun um kostnaðinn. Hann áætlar, að garðurinn muni kosta um 2000 kr. og að ennfremur muni þurfa að hlaða annan síðar, sem þó ekki liggi eins mikið á, og muni hann kosta um 1800 kr. Til þess, að þessi garður verði bygður, stingur nefndin upp á, að veittur verði alt að 1000 kr. móti annari eins upphæð annarstaðar frá, nefnilega Landbúnaðarfjelaginu og ábúendum jarðanna. Þá leggur nefndin til, að 7, liður 16. gr. falli burtu. Hann er um að ryðja vör við Ingólfshöfða og leggja veg upp höfðann, og vill h. Nd. verja til þess 4000 kr. Það liggur engin áætlun fyrir um kostnað við þetta fyrirtæki, og nefndin hefur enga hugmund um, hvað mikið er unnið við, að það komist í framkvæmd. Það virðist þó liggja í augum uppi, að vör þessi verði ekki mikið notuð, því staðurinn muni vera nokkuð langt frá bygðum, og ræður nefndin því frá, að veita , þetta fje, þar til áætlun liggur fyrir. Þá sjer nefndin enga ástæðu til að hækka styrkinn til iðnaðarnáms erlendis frá því sem er á núgildandi fjárlögum, og vill því láta færa hann niður aftur úr 3000 kr. í 2500 kr. Það er 60. brtill., við 16. lið 16. gr. 61. brtill. er einungis orðabreyting, svo að 16. gr. 22 a verði í samræmi við hin nýju lög um skoðun á síld. 62. brtill. er um, að 24. liður 16. gr. falli burtu. Fjárlaganefnd h. Nd. setti inn nýja liði, 23. og 24. lið, til að Iauna erindreka erlendis. Að því, er fyrri liðinn snertir, hefur verið starfað mikið að undirbúningi þessa máls. Kaupfjelögin norðanlands hafa alt frá 1902 unnið að því, að fá sjer umboðsmenn erlendis, en eru skamt á veg komin, nema að fjelögin hafa stöku sinnum til þessa annast ýmislegt fyrir hönd fjelaganna, t. d. umsjón með sauðförmum, og til að gera lítilfjörleg vöruinnkaup. Mál þetta hefur verið rætt á sambandsþingum Kaupfjelaganna norðanlands, og rætt um það við stjórn Sláturfjelag Suðurlands, og hefur niðurstaðan orðið sú, að farið er fram á fjárstyrk til að launa erindreka erlendis, alt að helmingi, Að því er 24. liðinn snertir, þá hefur enginn undirbúningur verið gerður, svo vitanlegt sje, og vill nefndin því fella hann burtu, en vill jafnframt láta þá skoðun í ljósi, að þegar það mál er nægilega undirbúið, muni alþingi ekki láta á sjer standa að styrkja það á sama hátt. 63. brtill. er um, að 33. liður 16. gr. falli burtu. Það hafa legið fyrir margar umsóknir um styrk til bifreiðatilrauna, og þær eru þegar byrjaðar af ein um prívatmanni. Nefndin lítur svo á, að gott sje, að þessar tilraunir sjeu gerðar; en nú getur svo farið, að niðurstaðan verði ekki eins góð og eftir er vænzt, og sje því ekki rjett, að ginna marga út í slíkar tilraunir með fjárframlögum, og vill því einungis láta gera þær á einum stað, og virðist því eðlilegast, að það sje út frá Reykjavík. Vill nefndin því, að þessi umræddi liður falli burtu. Þá hefur nefndinni borizt umsókn um styrk fyrir Eggert Briem til rafmagns- og vjelfræðisnáms í Mittweida á Þýzkalandi Piltur þessi hefur ágæt meðmæli og umsagnir um, að hann sje hið bezta fallinn til þessa náms. Faðir hans er fremur efnalítill, og meiri hluti nefndarinnar er því meðmæltur, að styrkja piltinn til náms þessa með 600 kr. á ári, og er það ekki nema lítilfjörlegur styrkur, því nám þarna er dýrt, um 1500 kr. á ári. Og þess skal þar að auki getið, að til að taka fullkomið nám við þennan skóla þarf 5–6 ár. 65. brtill. er við 16 gr. 38. lið, um brimbrjót í Bolungarvík. Enginn efast um, að nauðsyn er mikil á þessu fyrirtæki og að mikið er gefandi fyrir trygga mátorbátalendingu á þessum stað. Það er engin greinileg áætlun til um þetta fyrirtæki, en gizkað á, að það muni kosta um 80 þús. kr., og hefur þegar verið varið til þess ca. 1500 kr. Nefndin vill styrkja þetta fyrirtæki, og vill meiri hluti hennar láta veita til þess 1/3 af kostnaðinum, með því skilyrði, að 2/3 komi annarstaðar frá; þannig hefur verið haft með ýms verkleg fyrirtæki hjer, t. d. Blönduósbrúna, sem veitt var til 1/3 af kostnaði, bryggjuna í Stykkishólmi, sem styrkt var að 1/4, til bryggju á Húsavík, sem kostaði 10–11 þús., voru veittar 3 þús. og síðast til hafnargerðar í Reykjavík 1/4, og veit jeg, að flestum mun minnisstætt, að farið var fram á miklu hærra fjárframlag. Þetta er aðalástæða nefndarinnar til þessarar breytingar, að hún vill fá þeirri meginreglu slegið fastri, að eigi skuli varið meiru fje til styrktar verklegum fyrirtækjum líkum þessu, en sem nemur þriðjungi af kostnaðinum, og nú heyri jeg sagt, að í frv. um höfn í Vestmannaeyjum, sem er á döfinni, sje gert ráð fyrir að landssjóður styrki hana að 1/4. Nefndin leggur því til, að tillagið til brimbrjótsins sje fært niður í 7000 kr. á ári um fjárhagstímabilið, eða alls 15000 kr., og að sýslan eða Bolungarvík leggi því á sama tíma fram þá 2/3, sem þá vanta eða allt að 30,000 kr. En af því að nefndin viðurkennir erfiðleikana fyrir Bolungarvík að leggja þetta fje fram, þá leggur hún til, að það fje, sem þegar hefur verið varið til brimbrjótsins, verði talið með í tillagi sýslunnar og Bolungarvikur og mundi það tillag nema um 26 þúsund kr. á næsta fjárhagstímabili. Nefndin viðurkennir þörfina á þessa fyrirtæki, þar sem um jafnstóra verstöð er að ræða, og álítur, að hlynna beri að henni með þessari fjárveitingu. Þá leggur nefndin til í næstu brtill. sinni, að veittar verði 1000 kr. til að koma upp bátauppsátri við bryggjuna á Blönduósi. Eftir þeim upplýsingum, sem nefndin hefur fengið, er ómögulegt, eða lítt. mögulegt að koma upp bátum við bryggjuna, þar eð steinlímdur veggur er fyrir, framan í brattri brekku, og er því lítt. mögulegt að nota bryggjuna, ef vont er í sjóinn, nema að eiga á hættu að brjóta þar bátinn. Það hefur verið gerð þar lansleg áætlun um, að kosta muni um 3000 kr. að gera þar uppsátur. Sýslan ætlar að leggja til þess 1/3 og kaupfjelag, sem er þar á staðnum, 1/3, og virðist þá. ekki nema sanngjart, að landssjóður styrki. þetta að 1/3, eins og viðbót við bryggjuna sem hann styrkti eftir sama hlutfalli. Þá hefur nefndin gert þá brtill. við 18. gr., að feld sjeu burtu eftirlaunaviðbót ekkjufrúar Kristínar Sveinbjörnsdóttur. Ástæða nefndarinnar er sú, að ef þessari ekkju er veitt eftirlaunaviðbót, þá gæti, eftir því, sem nefndin veit um ástæður hennar, allur fjöldi prestsekkna hjer á landi vænst launaviðbótar, því laun þeirra flestra eru lág, og mundi því með þessu vera gefið hættulegt fordæmi. Þá kemur 19. gr. frv., og hefur nefndin gert við hana 5 brtill. Að því, er fyrri brtill. snertir, hefur nefndinni borizt erindi frá nokkrum mönnum á Langanesi, um endurgreiðslu úr landssjóði á kostnaði við björgun, flutning og greftrun 15 líka frá norsku skipi, sem strandaði við Langanes. Skip þetta kom frá Jan Mayn, rakst á Langanestá 9. okt. 1907 og brotnaði í spón. skipverjar druknuðu allir nema 1, sem skolaðist upp í brúkið, komst síðan til bæja, var hjúkrað og sendur utan, er hann var orðinn ferðafær. Menn álitu nú skyldu sína, að leita að líkunum og bjarga því, sem upp ræki. Skipið hafði horfið gersamlega, en 15 lík höfðu borizt upp undir björgin, og voru þau tekin, flutt til kirkju og jarðsungin, og varð kostnaður við það altsaman 1600 kr. Mennirnir sendu mjer reikninginn, og báðu mig að koma honum á framfæri, og jeg sendi hann til konsúlsins, þar eð jeg áleit það greiðasta veginn, til að fá kröfu þessa borgaða. Eftir langan drátt voru mjer loks sendar frá Noregi upp í greftrunarkostnaðinn rúmar 750. kr. Sennilega er enginn lagarjettur að heimta þetta af ríkissjóði Norðmanna eða landssjóði, en sanngirni virðist mæla með því, að þeir fái þetta greitt á þennan hátt. Ef til vill gæti það verið hreppsnefndarinnar í Sauðaneshreppi að greiða þetta. Aðstandendur hinna látnu upplýsist ekki um. Síðari brtill. við þessa gr. er um það, að síðari partur greinarinnar falli burtu. En það er klausa um, að eigi megi greiða ferðakostnað embættsmanna eða embættismannaefna, er þeir taka við embættum sínum, af upphæð þeirri, er þessi grein ætlar til óvissra útgjalda. Þetta ákvæði var sett inn 1883, og var það fyrir þá sök, að greitt hafði verið úr landssjóði flutningskostnaður embættismanns og þótti nokkuð hár. Þar eð engin líkindi eru til, að slíkt komi fyrir aftur, álítur nefndin rjettara, að fella þetta ákvæði burtu. Jeg hef minzt á það við stjórnina, og hún álitur enga þörf á þessu ákvæði. Á lánið til Reykjavíkurdómkirkju þarf jeg ekki að minnast, því um það hef jeg talað áður. En um lánið til Rangárvallasýslu til jarðarkaupa er það að segja, að nefndin álítur það óforsvaranlegt, að lána á þessu þingi mikið fje úr landssjóði, eða meira en inn kemur af viðlagasjóðslánunum: Nd. hefur lagt til, að lánað væri 159,000 kr. og eru það 43,000 fram yfir það, sem inn kemur. Það er alls eigi rjett, að binda fje þannig, þegar það er ekki til í landssjóði, og þótt reikningarnir sýni ekki beinan halla, þá er langt frá, að nokkurt fje sje til í árslok. Og ef fara ætti að kaupa jarðir til embættisbústaðar, þá væru opnaðar víðar dyr. Það mundi ekki verða þessi eina sýsla, sem þyrfti aðstoðar í þessu efni, heldur mundi svo verða um land alt. Og þegar búið væri að kaupa jörð fyrir 14,000 kr., þá mundi þurfa að byggja fyrir aðrar 14,000 kr. Þetta mundi því hættuleg byrjun og ilt fordæmi. Jeg hef heyrt sagt, að það mælti með þessu, að þetta sje verðmæt eign og sýslan græði á kaupunum, en landssjóður á ekki að fara að stuðla að slíkri „spekulation“. Og ef fara ætti að kaupa jarðir til embættisbústaðar, mundu smábýli heppilegri til slíks. Nú eru aðeins eftir 2 brtill. 72 og 73 um breytingu á lánskjörum á lánum til raflýsinga. Nefndin lítur svo á, að engin meining sje í, að landssjóður láni út fje fyrir lægri vexti en hann borgar sjálfur, og biði við það beint peningatap, og enn fremur virðist afborgunartíminn nógu langur, 20 ár. Jeg hygg jeg hafi nú minzt á allar brtill. nefndarinuar, og ætla að geyma mjer brtill. einstakra manna, þar til að þeim kemur í umræðunum.



Það lá við, að umræðunum yrði lokið, svo að jeg vildi aðeins segja nokkur orð. Fyrst vildi jeg minnast á nokkur atriði í ræðu háttv. framsm, (Stgr. J.). Hann mintist á laun 2. bókavarðar við landsbókasafnið. Hann hefur 1400 kr. í eftirlaun, 1000 kr. í laun, og þar sem hækkað hefur verið við 1. bókavörð, áleit hann sanngjart, að hækka við annan bókavörð. En nú vill svo til, að 2. bókavörður hefur meiri tekjur en 1., svo að jeg sje ekki annað en þessi hækkun sje með öllu óþörf. Þá kvað hann nefndinni ekki litast ráðlegt, að landið þægi safn Einars Jónssonar að gjöf eða keypti það. Hvernig hugsaði nefndin þetta, er hún sá sjer ekki fært að taka þessari málaleitun vel? Þá talaði háttv. framsm. (Stgr. J.) um Hannes Þorsteinsson. Hann kvað styrkinn hafa verið settan svo háan til þess að hann gæti lifað af honum. Jeg vildi óska, að mjer hefði misheyrzt þetta. Ef það er meginregla, að veita mönnum styrk til þess, að þeir geti lifað, en ekki til þess að þeir vinni, þá vildi jeg í þessu sambandi spyrja um Helga Pjetursson, hví nefndin vill lækka við hann. Þarf hann ekki að lifa ? Með þetta og fleira fyrir sugum, get jeg ekki verið þessari tillögu samþykkur. Dr. Helgi er merkur vísindamaður, og þó að hann hafi komizt á óheppilegar brautir og gert sumt, er betur var látið ógert, þá var honum það ekki viðráðanlegt. Um Hannes Þorsteinsson er mjer sagt,. að hann sje mesti starfsmaður og sje vel kominn að þessum styrk, er hann nýtur. Um bifreiðina vildi jeg gera stutta athugasemd; hún þarf ekki að vera löng, því að annar maður hefur talað um þennan lið. Jeg vildi aðeins segja það, að mjer lízt varhugavert, að eyða mörg þús. kr. í það fyrirtæki; eftir þeirri reynslu, sem fengin er í sumar, þá bendir fátt á það, að þetta verði framtíðarftutningatæki hjá okkur, enda flutningsgjald óhæfilega hátt sett, eftir því sem ráð er fyrir gert, 3 aurar undir hvert 1/2 kg. Þá vildi jeg minnast á þessar 700 kr. til manna á Langanesi fyrir að bjarga líkum frá sjó og grafa þau. Reikningur fyrir þetta nam upphaflega 1600 kr. Meðan jeg vissi ekki annað, en hann hefði. alt af verið 700 kr., þá taldi jeg sjálfsagt, að landssjóður hlypi hjer undir bagga. En er jeg heyri, að hann hafi verið 1600 kr., þá fer jeg að líta í kringum mig. Jeg veit það, að jarðarfarir kosta ekki svo mikið. Jeg er þessu svo kunnugur, að jeg get fullyrt, að það er hægt að jarða fyrir minna verð en þetta, og þá er þess er gætt, að jarðarfarirnar voru í sveit, sjest enn betur, hvílíka ósanngirni hjer er farið fram á. Og enn eitt; úr því að einn maður komst af, hefði að líkindum verið hægt að fá að vita, hverir voru aðstandendur þessara líka. Og líklega hefur rekið. meira en þessi 15 lík, eitthvað fjemætt rekið með, sem hægt átti að vera að selja upp í kostnaðinn, mjer þykir það undarlegt, að koma með slíkar fjárbænir fyrir alþing. Jeg á hjer nokkrar brtill., en þær eru svo rjettmætar, að þess gerist engin þörf að tala fyrir þeim. En ef þær mæta andróðri, reyni jeg að svara. Þá er brimbrjóturinn í Bolungarvík.. Nefndin hefur ekki getað aðhylzt tillögu fjármálanefndar Nd. Jeg er þar á nokkuð annari skoðun en nefndin. Og jeg skal geta þess þegar í stað, til að spara mönnum allar getgátur, að jeg hef engar persónulegar hvatir til að vera með einu fremur en öðru. Hjer er að ræða um fjárframlag til afar nauðsynlegs fyrirtækis, sem getur orðið þessum atvinnuveg að stórmiklu gagni. Háttv. framsm. (Stgr. J.) færði þau rök fyrir þessu, að farið væri fram á meiri upphæð í fjárlagafrv., en venja væri til að veita til bryggjugerða. En það er munur, hvort í hlut eiga sjóþorp eða höfuðstaðir. í höfuðstöðum kemur gjaldþunginn á fleiri og verður því ljettari en í sjóþorpunum. Jeg vona, að mjer verði ekki brugðið um, að jeg vilji fleygja fje landsins að óþörfu, en jeg vil styðja atvinnuvegina. Og það er ekki nema eðlilegt, að sjómannastjettin gefi rjettlæti þingsins ilt auga, ef hún er svo látin sitja á hakanum. Í flestu öðru get jeg verið háttv. nefnd samferða og samþykkur. Hún hefur haft vandasamt og óvinsælt starf með höndum. Og jeg kalla, að hún hafi yfirleitt leyst það vel af hendi.



Jeg hef að þessu sinni verið dálítið óheppinn í fárlaganefnd. Það er ekki af því, að þeir, er skipuðu nefndina með mjer, væru ekki góðir og samvinnuþýðir menn, heldur af því, að jeg bar ekki gæfu til samþykk is við þá um 84. lið á atkvæðaskrá, brim brjótinn í Bolungarvík. Það er eina von in, að hann var samþyktur með 19 samhlj. atkv. í Nd. Þó að þessum styrk verði breytt hjer, eru litlar líkur til, að sú breyting standi lengi. Um 30 ár hef jeg nú verið búsettur þar ekki langt frá og lengst af haft útgerð í Bolungarvík. Dagleg dæmi hafa fært mjer heim sanninn um nauðsyn á lendingarumbótum þar. Frá því á land námstíð hefur Bolungarvik verið ein aða veiðistöð landsins. Jeg vona, að menn muni frásögnina í Landnámu af göfugri konu frá Hálogalandi, er nam land í Bolungarvík, Þuríði Sundafylli. Í hallæri á Hálogalandi seiddi hún hvert sund fult af fiski í harðæri. Hún setti Kvíarmið í Ísafjarðardjúpi og skyldi hver bóndi á Ísafirði gjalda fyrir á grákollótta; er það upphaf vertollanna í Bolungarvik. Síðan hefur Bolungarvik verið fiskisælasta veiðistöð landsins. En hún hefur ekki verið það vegna lendingar góðrar. Öðru nær. Þótt hún sje hin versta, sem jeg mun bráðum sýna, er meira framleitt þar af fiski en nokkursstaðar annarsstaðar af jafnmörgum mönnum, enda er hún miðstöð alls bátaútvegsins í Þorskafjarðarþingi. Þangað sækja menn til fiskifanga úr Barðastrandar-Dala-, Stranda-, og Snæfellsnesssýslum. Þangað koma menn, ekki einungis úr öllum fjórðungum landsins, heldur úr öllum sýslum landsins. Á vetrar- og vorvertíðinni ganga þar að meðaltali 75–80 skip; 5 menn eru til uppjafnaðar á hverju skipi. Þar stunda því 375–400 manns sjó hvern dag, er á sjó gefur. En auk þess koma þangað margir, er atvinnu hafa af fiskverkun og öðrum störfum, sem standa í sambandi við fiskiveiðarnar, svo að þaðan fara á hverju ári mörg hundruð manns, jeg vil ekki segja með fullar hendur fjár, en með fje, sem er þeim ærið til góðs stuðnings fyrir heimili þeirra. Mjer er nú spurn: Hvar á Íslandi getur slíka veiðistöð? Jeg skal geta þess, að svo hefur tjáð mjer glöggur maður, sem verið hefur formaður og útvegsbóndi í Bolungarvik, og nú er þar kaupmaður, að telja mætti meðal-aflaupphæð í Bolungarvík með meðal-fiskverði í peningum nærri 6500 kr. virði. Það er auðvitað öll upphæðin, en kostnaður ekki dreginn frá. 80 skip afla þar þá að meðaltali fisk, sem nemur 1/2 milj. kr. Í beztu árum má fullyrða, að aflinn sje þar heila miljón kr. virði: Jeg efast um, að í nokkurri veiðistöð á landinu sje svo mikið aflað af ekki fleiri mönnum, að undantekinni hinni nýju botnvörpuútgerð. En eins örðugt og það er, að benda á nokkra veiðistöð landsins, þar sem eins mikið er aflað, eins erfitt er að benda á stöð. þar sem sjór er sóttur með jafn súrum sveita og jafn miklum sí yfirvofandi lífsháska og atvinnu- og eignatjóni eins og í Bolungarvík, og stafar það eingöngu af lendingarleysinu. Lendingin liggur nær því fyrir opnu Norðurishafinu. Fjaran er sem stórgrýtisurð, með sjóbörðu, brimsorfnu stórgrýti. Og svo afskaplegt er brimið og öldugangurinn, að það veltir fram, eins og ægisandur væri, heljarbjörgum. Eftir hvert slíkt brim, þá er hverju skipi ófæra að komast á flot eða lenda, nema með mikilli hættu fyrir eignir og líf manna, en Bolvíkingar hafa frá öndverðu gert alt, er í þeirra valdi stendur, til að bæta lendinguna, en bæturnar hafa verið næsta ófullkomnar, og sifelt strit og stríð við þetta heljarafl náttúrunnar. Eftir hvert stórbrim ganga allir sjómennirnir að því afar erfiða verki, að ryðja varir í gegnum stórgrýtið; er þá stórgrýtinu varpað í háa hryggi milli varanna; eru varir þessar til mikilla bóta, en ekkert má þó út af bera í lendingunni, til þess að skipin svifi í briminu upp á vararveggina og þá eru þau óðar en varir brotin í spón og stór hætta á lífi skipshafnanna. En hvað kostar nú þessi lendingarbót, er menn frá alda öðli hafa glimt við að gera, kynslóð eftir kynslóð, þessi eina litla, ljelega lendingarbót, er kostur hefur verið á að gera? Það er óhætt að segja, að eftir hvert stórbrim fara 300 dagsverk í að ryðja þessar varir, og jafnan ganga til þess beztu sjóveðursdagarnir næst eftir hvern sjógarð, og auk þess eru þessir dagar hinir aflavænlegustu, því eftir hvern sjógarð er aflavon talin mest við Ísafjarðardjúp. En hjer er meira blóð í kúnni. Þótt að aumingja sjómennirnir leggist þreyttir til hvíldar eftir þetta strit frá dögun til dagseturs, og glaðir að því leyti, að þeir vonast eftir að geta farið á sjóinn næsta dag, þá vakna þeir oft næsta morgun við þann vonda draum, að komið er stórbrim, sem á lítilli stundu hefur farið svo með lendinguna, að ekki sjer örmöl eftir af vararuðningunni, og svona getur það gengið dag frá degi og enda mánuð eftir mánuð. Þessi greindi maður, sem jeg vitnaði til áðan, kvaðst ekki geta gert ábyggilega áætlun um þann kostnað og það aflatjón, er af þessu stafi, en sjálfsagt megi telja, að 3000 dagsverk gangi í þessar vararuðningar yfir vetrar- og vorvertíðina og aflatjónið skifti oft tugum þúsunda króna. Og þá má heldur ekki gleyma eignatjóninu, því að fleiri og færri bátar brotna oft í brimganginum, og það tjón, sem þannig hlýzt má reikna í þúsundum króna í vetrar- og vorvertiðinni, og síðan vjelabátarnir voru teknir, verður þetta tjón en átakanlegra, þar sem þeir eru svo miklu dýrari en segæringar voru áður. En þessi breyting á bátaútvegnum í Bolungarvík getur ekki orðið nema hálfverk og kák, meðan svo búið stendur. Bátarnir mega ekki vera stærri en svo, að menn geti sett þá upp og ofan og þessvegna geta mann ekki sótt sjóinn svo vel, sem skyldi. Mest munu tíðkast þar bátar með vjelum, sem hafa 4–6 hesta kraft; aðrir bátar eru of stórir, meðan engin bót fæst á lendingunni. Jeg gat þess áðan, að slysin væru tíðust við ofansetning bátanna. Í síðustu 5 ár hefur farið mannslíf næstum því á hverju ári; jeg má segja, að það eru 4 menn, sem bana hafa beðið á þeim tíma. Sumir af þessum mönnum dóu þegar í stað, aðrir lifðu nokkurn tíma við hinar mestu þjáningar og harmkvæli. Og svo eru ótaldir allir þeir, sem á sama tíma hafa orðið fyrir stórmeiðslum og limlestingum. Hvað lítið, sem út af ber, þegar verið er að setja bátana, þá er líf og limir í veði. Ef báturinn t. d. fer á hliðina í stórgrýtinu, þá þarf mikið snarræði og vaskleik til þess að verða ekki undir honum. Skip tapar í lendingu hafa ekki orðið stórkostlegir í Bolungarvík síðan 1905. En það ár fórust 2 bátar með allri áhöfn í lendingu, og þau 30 ár, sem jeg hef dvalið þar vestra, hafa margir tugir manna farið þar í sjóinn. Það var sagt hjer í dag, að hvert mannslíf mundi vera um 20 þús. kr. virði, ef það væri metið til peninga. Samkvæmt því hefur þá um 80 þús. kr. verið kastað í fjörugrjótið í Bolungarvík á síðustu 5 árum  (Sig. Egg.: Í Jökulsá á Sólheimasandi hafa farið 800 þús. kr!)  . Jeg ætla mjer ekki að fara að gera áætlun um, hvað margir menn hafa farizt í þessari veiðistöð frá því í land námstíð, en jeg hygg, að þeir skifti þúsundum. Verri torfæra, en lendingin í Boluugarvík, er ekki til á öllu Íslandi. Þótt alt gangi vel á sjónum, geta sjómennirnir í Bolungarvík átt von á bæði lífs- og eignatjóni, er að landi kemur. Það mun ekki vera neitt það manndrápsvatn á Íslandi, sem hefur verið eins mannskætt eins og þessi lending, og það fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að yfir ekkert vatnsfall fara 3–400 manns einusinni og tvisvar á dag um mestan tíma ársins, en svo er umferðin yfir þessa torfæru. Þessi torfæra er að vísu ekki á flutningabraut eða þjóðvegi, en samt sem áður má kalla, að hún sje á þjóðleið, meira að segja á einni hinni fjölförnustu þjóðleið landsins. Jeg hugsa, að það verði ekki hrakið, að landssjóður hafi oft hlaupið undir bagga, þar sem síður skyldi. Landssjóður hefur látið gera bryggjur, en ekki ein einasta hefur bætt úr eins brýnni þörf, og hjer er fyrir hendi. Landssjóður hefur látið brúa vatnsföll, sem ekki meira en einn maður fer yfir móts við hverja hundrað, sem þurfa að sækja yfir torfæruna í Bolungarvík! - Jeg þykist ekki hafa verið sóunsamur á fje landssjóðs; mjer hefur altaf verið óljúft, að kasta út landsfje til óþarfa eða óvissra fyrirtækja. En hitt tjáir ekki heldur að stara sig blindan á einhver princip, sem maður hefur sett sjer. Það getur stundum verið heilög skylda að fara lengra en ströngustu meginreglur leyfa. Jeg hef hingað til aðallega talað um þann háska fyrir líf manna og limu, sem stafar af þessari torfæru. En ekki er atvinnutjónið, sem hún bakar mönnum, síður átakanlegt, eins og jeg hef bent á, en svo er eitt enn: Þótt menn fari á sjó í ládeyðu að morgni, þá er oft ekki lendandi að kvöldi, og er þá ekki annað fyrir hendi, en að hleypa frá lendingunni. Afleiðingin verður svo sú. að þótt bezta veður sje daginn eftir, þá geta sjómenn ekki notað það, vegna þess að þeir hafa ekki getað beitt lóðir sínar, af því að þeir komust ekki heim til sín daginn áður. Það mundi verða alltorvelt að meta það tjón til fjár, sem sjómenn í Bolungarvík hafa orðið fyrir á þennan hátt. Jeg vil nú með fáeinum orðum víkja að sögu málsins. Bolvíkingar hafa lengi fundið til þess, að svo búið mætti ekki standa, en þó fólk sje þar duglegt og ósjerhlífið til sjósóknar, þá hefur mannrænan og framtakssemin til almennra fyrirtækja verið minni en skyldi. Sigurður Thoroddsen verkfræðingur var fenginu fyrir nokkrum árum til þess að skoða lendinguna. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að kostnaðurinn við að gera höfn þar, mundi verða um 250 þús. kr. Þá fjell Bolvíkingum allur ketill í eld og þorðu þeir ekki einu sinni að snúa sjer til þingsins með neina málaleitun í þá átt, að fá fje til þess fyrirtækis. Seinna hefur Þorvaldur Krabbe tvisvar sinnum athugað lendinguna. í fyrra skiftið kom hann fram með uppástungu, sem sjómönnum leizt ekki á. En í seinna skiftið komst hann að annari niðurstöðu, sem mönnum hefur getizt betur að. Hann lýsir í brjefi til stjórnarráðsins, dags. 7. jan. 1911, skoðun sinni á því, hvað gera þurfi, á þessa leið: „Áður hefur komið til tals að gera reglulega höfn þar, og væri það auðvitað hið æskilegasta, en því miður verður slík höfn svo kostnaðarsöm, að engin ráð eru til þess að koma henni í framkvæmd sem stendur, Hitt er það, hvort ekki er hægt að útbúa lendinguna þannig, að varirnar eyðileggist ekki í brimi, og það er aðallega það, sem jeg hef athugað.“ Leiðin mun að minni hyggju vera sú, að reyna að hefta það, að brimið nái lendingunni, og er sú tilætlun með garði þessum, eða brimbrjót, sem þegar var byrjað á 1911 í samráði við verkfræðing Krabbe. 30 metrar eru nú bygðir af þessum brimbrjót, og þótt hann nái ekki algerlega fram að stórstraumsfjörumáli gerir hann mikið gagn.- Krabbe hefur ekki gert ákveðna áætlun um, hvað bygging brimbrjótsins mundi kosta, ef hún einhverntíma yrði fullgerð, en aðeins látið það álit í ljósi, að hún mundi að líkindum komast upp í 80 þús. kr. En hann bætir því við, að hver viðbót við garðinn sje mikilsverð, og komi að miklu haldi. Í brjefi til alþm. Skúla Thoroddsens, dags. 16. júlí s. á. farast honum svo orð: „Viðvíkjandi hinni fyrirhuguðu hafnargerð í Bolungarvík, skal þess getið, að eftir mínu áliti er það með þeim beztu fyrirtækjum, sem unnið er að hjer á landi sem stendur, og vildi jeg mæla með að það fái sem mestan styrk úr landssjóði“. Hjer má því ekki við svo búið standa. Ef fult gagn á að verða að fyrirtækinu, verður að framlengja garðinn. Um sama leyti, sem byrjað var á garðinum, lögðu sjómenn í Bolungarvik einnar krónu skatt á hvern hlut, til þess að styrkja fyrirtækið, og nam sá skattur um 1000 kr. yfir vertíðina, og er lögfull samþykt Um það ger. Í fyrra var þetta tillag hækkað upp í 2 kr. á hlut, svo að nú leggja þeir til 2000 kr. á hverju ári. Fyrir þessa peninga og dálítinn styrk úr landssjóði, hafa þeir gert þennan 30 metra garð, sem þegar er hlaðinn. Ágreiningsefnið milli mín og hv. meðnefndarmanna minna í þessu máli er það, að jeg vil láta fjárveitingu hv. Nd. til þessa fyrirtækis standa óbreytta, og þykist þar ekki mælast til mikils, heldur helzt til lítils, en þeir vilja færa hana niður um 9500 hvort árið og binda hana því skilyrði, að tveir þriðju hlutar kostnaðarins verði lagðir fram annarsstaðar að. Þetta skilyrði er auðvitað sett til þess að brjóta ekki bág við mikilsverða meginreglu, en jeg þykist nokkuð hafa sýnt fram á, hvílík nauðsyn er hjer fyrir hendi, og nauðsyn brýtur oft bæði Iög og reglur. Þótt fjárveitingin fái að standa, eins og Nd. hefur gengið frá henni, þá verður alt af tími til þess að breyta skilyrðum seinna meir, ef mönnum svo sýnist. Mjer finst, að menn verði að taka nokkurt tillit til þess, að sjómenn í Bolungarvík hafa sýnt óvenjulegan áhuga á þessu máli. Jeg man ekki til, að nein viðlíka framlög hafi átt sjer stað til brúagerða þeirra, sem landssjóður hefur lagt fje til. Og þó þessar brýr hafi verið nauðsynlegar, þá mun það þó einmælt af öllum, sem til þekkja, að enn þá ríkari nauðsyn kalli hjer að. Jeg hygg því, að Ed. geti í þetta skifti forsvarað þessa litlu frávikningu frá þessari meginreglu. Jeg skal játa, að það getur vel verið, að ódugnaði mínum sje um að kenna, að jeg hef ekki getað sannfært h. meðnefndar menn mína í þessu máli. En tíminn, sem nefndin hafði til starfa, var mjög af skornum skamti, og því vildi jeg, sem formaður hennar, ekki tefja fyrir henni með miklum málalengingum um þetta fyrirtæki. Og þar að auki var jeg ekki heill heilsu þá dagana, En nú vona jeg, að jeg hafi lýst öllum málavöxtum svo greinilega, að h. deild hiki ekki við að greiða atkvæði með fjárveitingunni eins og hún kom frá Nd. - Ef til vill kunna sumir að halda, að jeg hafi notað alt of svarta liti, að jeg hafi hjer verið að mála fjandann á veginn. En jeg vil þá taka það fram, að Bolungarvík er ekki í mínu kjördæmi. Mjer er það áhugamál, að þessu fyrirtæki verði hrundið nokkuð áleiðis, eingöngu vegna þess, að jeg hef árum saman orðið að horfa á alt það tjón og allar þær hörmungar, sem þessi lending hefur valdið. Og það vill svo vel til, að jeg get skotið því undir dóm tveggja h. þingdm., hvort lýsing mín sje ekki rjett. H. þm. Strand. og h. þm. Árn. hafa báðir róið í Bolungungarvík, og hygg jeg, að þeir muni geta staðfest alt það, sem jeg nú hef sagt. Loks vil jeg geta þess, að það er ekki hægt að segja, að Ísfirðingar hafi hingað til verið frekir til fjár landssjóðs. Úr þeirri sýslu hefur þó jafnan dropið drjúgt í landssjóð. Það mun eingöngu vera Reykjavík, sem meira hefur lagt af mörkum, og nú á síðari tímum ef til vill Eyjafjarðarsýsla. En þó hefur venjulegast borið einna minst á Ísafjarðarsýslu í gjaldadálkum fjárlaganna. Jeg ætla mjer ekki að fara að þylja hjer neinar eftirtölur fyrir hönd Ísfirðinga, en mjer finst, þegar þeir loks leita til landssjóðs í slíku nauðsynjamáli og þessu, þá ætti ekki alþingi að brynja sig hinum ströngustu meginreglum, áður en það svarar þeim. Ef fjárveiting Nd. fær að standa óhögguð, þá verður hægt að vinna fullan helming verksins næstu 2 ár, og væri það til ómetanlegs gagns. Jeg vil enda mál mitt með því, að láta þá ósk í ljósi, að menn hugsi sig um, áður en þeir greiða atkvæði móti þessum fjárstyrk. Hjer getur alþingi gert sitt til að afstýra manntjóni og eignatjóni og atvinnutjóni. Jeg vona, að h. Ed. sitji sig ekki úr færi um að vinna slíkt nytsemdarverk.



Jeg hef komið með brtill. á þgsk. 728 og 731 við 15. gr. viðvíkjandi Landsbókasafninu og Landsskjalasafninu. í frv. hafa verið ætlaðar 1500 kr. hvort árið til þess að semja skrá yfir handritasafn Landsbókasafnsins og til þess að halda áfram samningu spjaldskrár. núgildandi fjárlögum hafa verið veittar 1500 kr. hvort árið til spjaldskrársamningar einnar. Nú á því að vinna fyrir sömu upphæð bæði að spjaldskránni og handritaskránni. En það er of lítið fje að veita til þess aðeins 1500 kr. Nú er búið að semja spjaldskrá yfir útlendar bækur safnsins, en íslenzka safnið er enn eftir alt, og þar að auki þarf að skrásetja þær bækur, sem árlega bætast við, og það er mikið. Þessu starfi þarf nauðsynlega að halda áfram, og flýta því svo, að því verði lokið sem fyrst. Yfir íslenzka handritasafnið hefur enn engin aðgengileg skrá verið samin. Að vísu hefur verið rituð skrá yfir handritin, hver þau eru, og mun þó ekki vera nákvæm, og eru það eitthvað 7–8 bindi í 40. En þeim er ekki ráðað til neins verulegs gagns í þeirri skrá. Er því auðsætt, hversu erfitt er að finna eitthvert handrit, ef leita skal gegnum öll þau bindi eftir því. Það hefur verið byrjað á að raða handritunum eftir efni, og voru komin þrjú bindi af því safni, er því var hætt, og er það fyrst og fremst ófullkomið, og auk þess langt of skamt á veg komið. En það vita allir, sem til þekkja, að það er með öllu ótækt, að eiga ekki til reglulega, handhæga skrá yfir safnið, svo að hver maður geti fljótt fundið það rit, sem hann ætlar að nota. Þessvegna hef jeg lagt til, að þessi styrkur verði hækkaður úr 1500 kr. upp í 2000 kr. til þess að hægt verði að vinna að því, að gera skrá yfir handritasafnið og halda áfram spjaldskrársamningunni. Þetta fje má eigi minna vera en það, sem jeg fer fram á, svo að verkinu verði lokið sem fyrst. Önnur brtill. mín er viðvíkjandi Landsskjalasafninu, og fer hún fram á, að veittar verði 1000 kr. hvort árið til þess að skrifa og ljósmynda skjöl í ríkisskjalasafni Dana og öðrum útlendum skjalasöfnum. Eins og menn vita, er nú verið að gefa út fornbrjefasafnið, og er það nú komið ofan að 1538. Í Höfn og viðar ytra er fjöldi af skjölum, sem þarf að fá í þetta safn. Það hefur hingað til verið hægt að fá þau að láni hingað, en nú er svo komið, að ekki er hægt að fá þau lánuð framvegis, nema sjerstakar afskriftir. Það stendur einnig svo á, að margt af þeim skjólum, sem þarf að fá, er í innbundnum bókum hjer og þar innanum önnur skjöl í ríkisskjalasafni Dana, og er ekki von, að hægt verði að fá þær bækur lánaðar hingað. Einn viðburðaríkasti tíminn í sögu landsins byrjar einmitt um sama leyti, sem nú er komið fornbrjefasafninu, nefnilega siðbótatímabilið, og eru mörg skjöl ytra, sem snerta þann tíma, og sem eigi er hægt að fá hingað lánuð. Fornbrjefasafnið er, eins og jeg gat um áðan, komið til 1538, og vantar þá einmitt dóma og önnur merk skjöl, er snerta mál þeirra Ögmundar biskups og Diðriks von Minden og svo viðburði þá, sem þar fara á eftir. Eru til ytra margir dómar og skjöl frá þeim tíma, og þá er nauðsynlegt að fá. Landsbókasafnið þarf einnig að fá ýmsar afskriftir frá Höfn, og ákveður frv., að lagðar verði 1000 kr. hvort árið til að vinna að þeim afskriftum. Kynni að mega nota þessar fjárveitingar saman. Jeg get ekki betur sjeð, en að það þurfi að hafa mann ytra, til þess að rita skjöl og bækur fyrir bæði söfnin, og sami maðurinn gæti einmitt mjög vel gert það. Það er að vísu mikið verk, sem vinna þarf, bæði að afrita merk skjöl og bækur og að ganga í gegnum ríkisskjalasafnið og tína úr því það, sem við á, og til þess þarf færan mann. En ef hann hefði 2000 kr. á ári, þá gæti það þó verið bjargvænlegt. Jeg vil geta þess, að í fjárlagafrumvarpinu eru veittar 600 kr. í öðrum stað til þess að afrita skjöl og bækur handa Landsskjalasafninu, en með því er aðeins átt við skjöl og bækur hjer á landi. Það eru mörg skjöl og bækur hjer á landi, sem þarf að afrita, til þess að menn geti haft not af þeim, og upphæðin 600 kr. snertir þau handrit; en mín tillaga á við útlend skjöl. Ýmsar afskriftir þær, sem nú vantar, mega engan veginn bíða, því að nú er einmitt svo ástatt, að útgefandi fornbrjefasafnsins er staddur í miðju bindi og getur eigi haldið áfram, fyr en þær afskriftir koma, sem jeg hef nefnt. Vona jeg því, að deildin sjái, að hjer er um nauðsynjamál að ræða, og samþykki tillögu mína. Enn hef jeg komið fram með brtill. um að taka upp aftur styrk til Guðmundar Finnbogasonar til ritstarfa um heimspekileg efni, 600 kr. hvort árið. Þessi styrkur stóð í stjórnarfrv., en var feldur burtu í Nd. Að vísu voru laun hans hækkuð um 500 kr., en þar sem þessu var kipt burtu, voru laun hans í rauninni lækkuð um 100 kr. Ef nú þingið tekur af honum þennan styrk, þá sýnist það gefa með því vottorð um, að það áliti ritstörf hans lítils virði, en jeg hygg, að rit hans þyki þó þeim, sem um kunna að dæma, mjög vel af hendi leyst, og álit. jeg því, að þingið ætti ekki að fella þennan styrk niður. Það er vitanlegt og viðurkent á þinginu, að 2000 kr. eru lítil laun, og má telja þess ýms dæmi. Það er nýbúið að samþykkja hjer í deildinni, að aðstoðarmaður við hagstofuna skuli: hafa 2500 kr. í laun, og yfirleitt má segja, að eigi þyki byrjandi á störfum fyrir landssjóðinn með minna en 2000 kr. í laun. Þessi maður hefði að vísu 2600 kr. á ári, ef mín tillaga næði fram að ganga,. en þess er líka að gæta, að hann verður þá að inna ritstörf af hendi, að minsta kosti 12 arkir, til þess að geta eignast þessar 600 kr. og það þarf ekki litla vinnu til þess. Mjer finst ekki rjett að vera að klípa af þessari upphæð, því að launin eru ekki of há, þótt þau nemi þessu, í samanburði við aðra starfsmenn þjóðarinnar. Síðasta þing hefur álitið með Hannes Þorsteinsson, að hæfilegt væri að láta hann fá 2500 kr. fyrir sinn starfa, og er því þetta einnig í samræmi við það. Nú hefur háttv. nefnd stungið upp á því, að færa greiðsluna til Hannesar niður í 2000 kr., vegna þess að hann hefur nú fengið starfa, sem hann fær 900 kr. fyrir á ári. Það hefur oft verið sagt, að þingið eigi að borga vel það starf, sem vel er unnið, og það vita allir, að þessi maður vinnur trúlega og með mesta dugnaði að sínu verki, og ætti að borga eftir því, sem unnið er, væri eflaust rjett, að hann hjeldi styrk sínum óskertum. Jeg vil því leggja til, að liðurinn haldist óbreyttur. Það verður víst ekki fenginn færari maður til þess starfa, sem hann hefur á hendi, enda mun hann vera með afkastamestu starfsmönnum okkar. Þá vil jeg minnast með nokkrum orðum á dr. Helga Pjeturss. Nefndin hefur lagt það til, að styrkur hans væri lækkaður úr 2000 kr. niður í 1200 kr. Jeg skal nú að vísu játa, að það er nokkur ástæða til þessa, en mjer finst, að það mundi ekki koma vel við, því eins og menn vita, hefur hann verið veikur undanfarandi, en er nú á batavegi. En hugsazt gæti, að það hefði slæm áhrif á heilsufar hans, ef styrkurinn væri lækkaður. Það efast enginn um, að hann hafi mjög góða hæfileika til síns starfa, og á meðan ekki er útsjeð um, að hann verði heilbrigður aftur, finst mjer ekki rjett að særa hann með því að lækka styrkinn. Þá hefur ennfremur verið lagt til, að styrkurinn til Eggerts og Þórarins Guðmundssona falli niður. En þótt ýmislegt mæli með því. þá þykir mjer þó leitt, að fella styrkinn alveg niður, því að þeir eru komnir vel á veg með nám sitt og eru vafalaust efnilegir menn í sinni grein. Það má að vísu segja, að um eins efnilegan mann sje að ræða, þar sem er Reynir Gíslason, sem sagður er mjög efnilegur maður í sömu list, og væri því eins rjett að veita honum námsstyrk, og kynni að vera eins rjett, að veita þeim öllum nokkurn styrk, þó að hann væri þá minni til hvers þeirra. Finst mjer öll sanngirni mæla með því, að þeim yrði að nokkru sint. Ætla jeg svo ekki að lengja umræðurnar frekar að sinni, á meðan engin mótmæli koma fram á móti tillögum mínum, og vona jeg, að háttv. deild vilji samþykkja þær. Um aðrar fjárveitingar mun jeg sýna skoðun mína með atkvæði mínu.



Jeg hef beðið mjer hljóðs til þess að minnast á fáeinar af brtill. nefndarinnar og verður þá fyrst fyrir mjer 31. og 35. brtill. á þgskj. 665, og eru þær um styrk nemenda við mentaskólann og háskólann. Háttv. fjárlaganefnd hefur lagt það til, að úr athugasemdinni við húsaleigustyrkinn verði felt orðið venjulega, þannig, að framvegis megi aldrei veita innanbæjarmönnum þennan styrk. Jeg hef nú haft náin kynni af þessu máli í 17 ár, sem jeg hef kent við læknaskólann, og veit, að þessi breyting mundi koma sjer mjög illa. Það ber oft við, að ýmsir skólasveinar eiga heima hjer í bænum, en eru algerlega einstæðingar og eiga því mjög erfitt með að komast áfram, og er eins mikil ástæða til þess að veita þeim húsaleigustyrk eins og hinum, sem heima eiga utanbæjar. Til dæmis skal jeg geta þess, að nýlega útskrifaðist úr læknadeildinni piltur, sem var einstæðingur, átti engan að og vann sjálfur fyrir sjer á sumrum. Þeir sem eru kunnugir í læknadeild háskólans vita, að nú er þar einn piltur, sem líka er einstæðingur og er meira að segja kvongaður. Þessi piltur er einhver allra duglegasti pilturinn í skólanum og mjög gott læknisefni, og er hann því alls góðs maklegur, og jeg veit, að kennurum hans þætti mjög leitt, ef ekki væri hægt að veita honum þennan styrk. Jeg get því alls ekki fallizt á þessa brtill. og vil óska, að hún verði ekki samþykt. Þá er 52. og 53. brtill. nefndarinnar við 15. gr. 30. lið. Þar eru Jóni Ólafssyni í frv., eins,og það kom hingað, ætlaðar 2000 kr. á ári í 8 ár, til þess að semja og búa undir prentun íslenzka orðabók, með því skilyrði, að hann hætti öðrum launuðum störfum. Fjárlaganefndin vill nú breyta þessu þannig, að lofa þessum launum einungis í 2 ár og gera það að skilyrði, að hann skili 4.0 örkum á ári. Hjer er nú á það að líta, að annaðhvort er Jóni Ólafssyni ekki trúandi fyrir þessu starfi, og þá er yfirleitt ekki tilvinnandi að veita honum laun fyrir að vinna þetta verk; setti þá hreint og beint að nema burtu þessa fjárveitingu. En ef menn líta svo á, að hjer sje um verðmæta vinnu að ræða - móðurmáli okkar til gagns og sóma - þá megum við ekki fara svona að, eins og nefndin leggur til. Þessi maður er orðinn aldurhniginn og engin sanngirni að ætlast til þess, að hann sleppi öllum störfum fyrir þetta, en eiga ekki vist að halda því, nema um tveggja ára tíma; geta þá búizt við að missa styrkinn og verða að hætta við verkið. Jeg vil því annaðhvort fella þessa fjárveitingu burtu eða taka skrefið að fullu og heita manninum launum fyrir alt verkið. Fyrir mjer er því um tvent að gera, veita Jóni Ólafssyni alls ekkert, eða þá að ráða hann til 8 ára, eins og Nd. hefur viljað gera. Jeg veit, að það eru mjög deildar meiningar um þessa orðabók, sumir segja, að hún sje einskis virði, aðrir að hún sje mjög mikils virði, og einn þeirra manna er Sigfús Blöndal; sem hefur mjög mikla þekkingu á þessu efni; hefur hann látið í ljósi, að hann harmaði mjög, ef hætt væri við verkið á miðri leið. Jeg er ekki íslenzkur málfræðingur, en jeg er þó Íslendingur og móðurmálið er mesta yndi mitt, og þetta hefur leitt til þess, að jeg hef kynt mjer talsvert allar íslenzkar orðabækur og á þær allar. Við höfum einusinni áður eignazt orðabók, sviplíka þessari nýju. Það var á 18. öld. Einn ágætur mentamaður þeirrar aldar, sjera Björn Halldórsson (1724 -1787) samdi orðabók, vann að því verki í tómstundum sínum í 15 ár. Hann safnaði úr bókum, eins og venja er til. En hann safnaði líka úr alþýðumálinu. Tók alt sem hann náði í. Það er oft eins og öllum sje dulið, að í alþýðumálinu er urmull orða, sem hvergi sjást í bókum. Þessi orð eru eins og hulinn fjársjóður. Jeg hef sjálfur hent á lofti mörg ágæt orð úr alþýðumálinu; jeg er viss um, að þau skifta hundruðum, og þá efa jeg ekki, að maður jafnfær og fróður og Jón Ólafsson er, hafi hent á lofti ágæt alþýðuorð svo þúsundum skiftir. Og þessi orð eru oft gimsteinar, tárhrein íslenzka, og sum svo formleg, að það er bersýnilegt, að þau. ern eldri en íslenzka þjóðin. Fyrir það er orðabók sjera Björns Halldórssonar svo dýrmæt, að í henni er svo mikið af alþýðuorðum átjándu aldar. Fyrir það er sú bók talin dýrgripur í bókmentum okkar Íslendinga. En haldið ekki fyrir því, að hún sje gallalaus - nei, nei, þar eru margir og miklir gallar auðsæir, í hana vantar fjölda orða, sem við vitum að þá voru í málinu, og eins er þar margt rangt og bókin yfirleitt mjög ófullkomin, en samt er hún dýrgripur. En dýrgripir geta verið gallaðir. Í sambandi við þetta dettur mjer í hug, er jeg kom inn í hinn alkunna stóra listasal í Louvre í París. Þar eru fjöldamörg marmaralíki af ástargyðjunni, en eitt ber langt af öllum hinum - það er Venus frá Miló - og eru brotnir af báðir handleggirnir. Margir dýrgripir eru skemdir, og þó stórmikils virði, og aðrir eru gallaðir frá upphafi. Sjáum nú til: Alt það er jeg hef sagt um orðabók sjera Björns Halldórssonar, það má líka segja um orðabók Jóns Ólafssonar. Jón Ólafsson tekur líka saman gamalt og nýtt, heldur sjer ekki við bækur eins og flestir orðabókarhöfundar, heldur tekur líka eins og sjera Björn Halldórsson mjög mikið úr alþýðumálinu. Jeg efast ekki um, að bók hans hafi marga galla, en hitt er jafnvíst, að kosirnir eru margir og miklir, og þetta er aðalkosturinn. Jeg er sannfærður um það, að komist bók hans út, þá verður hún á 21. öldinni mikill dýrgripur, eins og orðabók sr. Björns Halldórssonar er mesti dýrgripur fyrir okkur. Og þetta þori jeg að fyllyrða, og það þótt jeg viti, að mörg orð muni vanta í Jónsbók, og að þar verði margir gallar. Jeg get ekki stilt mig um í þessu sambandi að benda á orðasafn Jóns heitins rektors Þorkelssonar. Þessi ágæti og vandvirkni höfundur safnaði lengi til íslenzkrar orðabókar, og gerði það mjög vandlega. Hann gerði það þannig, að hann tók bækur, las þær vandlega og tíndi úr þeim öll orð, sem hann fann ekki í orðabókum. Jeg stóð nú lengi í þeirri trú, að hann, jafn samvizkusamur maður, hefði gersópað þær bækur, sem hann leitaði i, en jeg hef smásaman rekið mig á, að honum hefur sjezt yfir mjög mörg orð í þeim bókum, sem hann tíndi úr. Þetta er svo vandasamt verk, að jafnvel eins samvizkusamir menn og Jón heit. Þorkelsson var, geta ekki gert það gallalaust. Jeg efa ekki, að hver, sem til þekkir, líti svo á, að orðabók Jóns Ólafssonar verði enn þá meira virði en orðabók sjera Björns Halldórssonar var á sinni tíð, og það að miklum mun; hún verður margfalt meiri fengur fyrir íslenzkar bókmentir. Hversu margir, sem gallarnir verða, þá er víst, að bókin verður stórmikils virði fyrir vöxt og viðgang móðurmálsins. Af þessum ástæðum vil jeg ekki greiða atkvæði með 31. brtill. nefndarinnar. Jeg vil, að okkur farist þetta drengilega. Hitt er annað mál, er um ræðir í 32. brtill. nefndarinnar um að setja honum það skilyrði, að hann eigi að skila 40 örkum á ári. Jeg tel sjálfsagt, að skilyrði sje sett um eftirlit. En mjer er ekki fyllilega ljóst, hvað nefndin meinar með þessari brtill. sinni. Er það meiningin, að það eigi ekki að greiða höfundinum laun nema jafnóðum og hann afhendir handrit, ekki borga honum þau mánaðarlega, eins og venja er til? Ef svo er, þá vil jeg benda á, að það er ófært. Gætum nú að: Maður, sem semur orðabók, lýkur ekki jafnt og þjett við örk eftir örk. Hann lýkur við heilan bókstaf í einu, eða margar arkir í einu. Nú hefur höf. lokið við bókstafinn A, og það er komið út, og er 25 arkir. Þess vegna getur það farið svo, að eitt ár lúkist ekki nema 25 arkir, en svo næsta ár verði fullgerðar 55 arkir. Hjer ætti því að standa 40 arkir til uppjafnaðar á ári. Þá vil jeg minnast á 71. brtill. á þgskj. 665. Í frv. er heimilað að lána Rangárvallasýslu 14 þús. kr. til þess að kaupa jörðina Stórólfshvol fyrir læknissetur og sjúkraskýli, en þetta vill nefndin fella, og verð jeg að segja, að mjer, stöðu minnar vegna, kemur það mjög illa. Því er svo farið, að sveitahjeruðum er stöðugt að fækka; jeg kalla það sveitahjeruð, þar sem læknirinn er búsettur í sveit. Þau eru ekki orðin nema 9 af 47 læknishjeruðum í landinu; hinir læknarnir búa í kauptúnum. Og jeg hef fengið reynslu fyrir því, að það er erfiðast - langerfiðast - að fá lækna í þessi sveitahjeruð, og það mest vegna bústaðaleysis, þessvegna eru nú mörg þessi hjeruð læknislaus. Jeg hef oft vakið máls á því, að það væri brýn nauðsyn á að fá alstaðar jörð fyrir fast læknissetur, og alstaðar hafa: mjer borizt tilmæli um það, að landssjóður leggi til jörðina. Jeg hef þá svarað, að eigi landssjóður hæfa jörð, þá getur það komið til mála. En því miður er nú komið svo fyrir þjóðjarðasöluna, að landssjóður á víða ekki til jarðir, sem hægt er að nota, og þessvegna hef jeg sagt þessum hjeruðum, að þau muni sjálf verða að koma upp læknissetri, kaupa jörð, og það vilja nú Rangvellingar gera. Þetta er lofsvert í mínum augum. Jeg þekki þarna vel til, og jeg veit, að þar hafa verið sífeld vandræði undanfarið með læknissetur, og að læknarnir hafa verið þar á sífeldum hrakningi afturábak og áfram. Stórólfshvoll er ágæt jörð og á bezta stað; í miðju hjeraði. Jörðin er því hin æskilegasta eign fyrir sýsluna í heild sinni; þar ætti að vera læknissetur og sjúkraskýli, og þar gæti auk þess verið unglingaskóli. Og það er víst, að jörðin er mjög verðmæt og ágæt trygging fyrir þessari upphæð. Og það er óhætt að segja, að mörg lánin úr viðlagasjóði eru ver trygð en þetta mundi. Þessvegna mæli jeg með þessari lánsheimild, og held að það væri betra, að einhver önnur lánsheimild í frv. væri feld niður. H. þm. Barð. (H. K.) mintist á greftrun 15 líka á Langanesi. Þessi lík voru flutt langa leið til greftrunar, og varð kostnaðurinn um 100 kr. fyrir hverja jarðarför; það er afarlítið. Hjer víkur svo við, að jeg hef gert ítarlegar rannsóknir um greftunarkostnað hjer á landi. Jeg hef bæði aflað mjer upplýsinga um það hjer í bænum, og eins skrifað út um sveitir til kunnmanna minna, til þess að fá skýrslur um kostnaðinn þar. Og samkvæmt þessum skýrslum, þá kostar sómasamleg, en viðhafnarlaus jarðarför hjer á landi frá 70–100 kr. Mjer er því fullkomlega ljóst, að þessi reikningur er mjög sanngjarn. Örfá orð vildi jeg segja um brimbrjótinn í Bolungarvik. Það sem mjer skilst að um sje deilt, er þetta, að fjármálanefndin segir, að hjer sje brotin sú venja, að veita aðeins 1/3 kostnaðar til slíkra mannvirkja. Hjer er sem sje farið fram á helming. En jeg held, að menn verði að líta öðrum augum á þetta, en venjuleg hafnarvirki; við verðum að gera okkur það ljóst, að flest þau hafnarvirki, sem hjer hafa verið gerð, hafa verið gerð fyrir samgöngur og verzlun. En hjer er að ræða um fiskibátahöfn, það er að ræða um annan aðalatvinnveg þjóðarinnar –fiskiveiðarnar. Við erum enn ekki farnir að hugsa nógu vel um það, hversu það er mikilsvert fyrir fiskiveiðar vorar, að hafa góðar hafnir. Og þó að það sje góð regla, að veita ekki nema þriðjung kostnaðar, þegar um höfn fyrir siglingar og verzlun er að ræða, þá hika jeg ekki við að segja, að við eigum að veita helming kostnaðar, þegar um hafnir fyrir fiskiver er að ræða. Jeg hef meir en margur annar kynt mjer mannskaða hjer á landi, og þá hef jeg aftur og aftur rekizt á nafnið Bolungarvík, og þá sagt: „Hann druknaði í lendingu“. „Þeir druknuðu í lendingu“. Það er einlægt verið að tala um, að það megi ekki leggja neina nýja skatta á þjóðina, og þegar jeg bar Hallærissjóðinn hjer fram, þá var mjer álasað mjög fyrir, að jeg vildi leggja nýjar álögur á landsmenn. En þrátt fyrir þetta tal, þá heyrast engar raddir um það að minka álögurnar á þjóðinni, það sjer þó enginn sjer fært. Og þó er það fært. Þei eru margir skattarnir, sem hvíla á okkur. En jeg hef þó ekki orðið var við neinn skatt, sem er eins tilfinnanlegur og sár og skatturinn sá, er við greiðum í sjóinn. Jeg hef gert upp þennan reikning, en jeg ætla mjer ekki að tala um hann hjer, jeg býst við að gera það nánar síðar á þinginu. En að eins vil jeg taka það fram, að árið sem leið, þá druknuðu hjer 96 manneskjur. Vitanlega eins og vant er nærfelt eingöngu - 94 - karlmenn, og vitanlega, eins og vant er, fór mest alt í sjóinn. Nú er það rjett, er háttv. þm. V.-Sk. (Sig. Eggerz) tók fram í dag, að það má meta líf fullvinnandi hrausts manns á meðalaldri 20000 kr. virði fyrir þjóðfjelagið. En þó við slæum helming af því og segðum 10000 kr., þá hafa þó farið þar í sjóinn 960,000 kr. eða tæp miljón kr. Þið munið það, að það var harmað um allan heim, er Titanic fór í sjóinn, þar voru 1600 manns. En hvað var þetta fyrir hinn brezka heim; það var minna en þegar ein skúta með 26 manns ferst hjer hjá okkur. Ef Englendingar ættu að missa eftir fólksfjölda á móts við okkur í menn sína í sjóinn, þá ættu að farast þar ! árlega um 50000 manns. Þetta er þungur skattur og þennan skatt má eflaust minka. Og þessvegna margborgar þetta sig í Bolungarvík. En það er ekki nóg. Við þurfum að gera meira. Það er lífsnauðsyn að rannsaka þetta mannskaðamál. Jeg mun síðar víkja að því.



Það eru fáeinar brtill., er jeg vildi minnast á með nokkrum orðum. Hið fyrsta er jeg hef rekizt á í þessum kafla er brtill. nefndarinnar 51, 52 og 53 á þgskj. 665. Mjer er ekki vel ljóst, að hve miklu leyti þessar breytingar eru til bóta. Mjer er ekki vel ljóst, hvað unnið er við það, að kippa burtu athugasemdinni um, hvaða kensluáhöld skuli höfð í farskólunum. Mjer finst það að kippa burt athugasemdinni sje hið sama og að gefa skólunum undir fótinn með að vera áhaldalausir. En jeg tel ekki farskóla fullkominn, nema að þar sjeu höfð þau áhöld, er við nú þekkjum og þar eru tíðkuð. Svo skildi jeg ekki röksemdir háttv. framsm. (Stgr. J.), þótt jeg heyrði þær um að eigi mætti reikna framlög annarsstaðar frá en úr hreppssjóði við úthlutun styrksins. Það getur verið, að þetta gangi nokkuð langt nú, en það tel jeg verk fræðslumálastjóra að sjá um, að svo sje ekki, og ef einhverjir menn leggja eitthvað verulega fram, þá sje jeg ekki, því ekki megi eins telja það tillag úr hreppssjóði. Ef t. d. maður leggur til gott hús, ofn og hita handa skólanum, þá finst mjer hart, að hann megi ekki hafa það að Iaunum, að sveitarsjóður hans fái að njóta góðs af þessu, með því að fá hærri styrk. jeg sje ekki, að hverju þetta er lakara, en þó að hreppurinn kostaði húsnæðið úr sveitarsjóði. Og svo finst mjer vera einkar hægt að fara í kringum þetta. Maðurinn, er gefur húsnæðið, getur skrifað reikning yfir það, kvittað hann og gefið hreppnum, svo að það verður talið tekjumegin í hreppsreikningnum sem gjöf og svo reikningurinn gjaldameginn. Og hvað næst þá? tillagið úr landssjóði verður það. sama. Þetta kom mjer svo fyrir sjónir, að þessar brtill, undir 51.–53. lið á atkvæðaskránni, sjeu ekki á fullum rökum bygðar, nje til bóta. Sjerstaklega vildi jeg minnast á 2. liðinn af þessum þrem, sent jeg nefndi. Þar stendur svo: Til farskóla alt að 200 kr. til hvers, og til eftirlits með heima fræðslu, alt að 100 kr.. til hvers hrepps. Við þennan hluta liðsins er engin brtill. frá h. nefnd, og mundi þó eigi síður hafa verið ástæða til að gera breytingu á honum en á síðari hlutanum. Jeg veit, að þetta eftirlit er bygt á fræðslulögunum, og að þar er gert ráð fyrir, að það geti átt sjer stað. Jeg gef ekki mikið fyrir þetta eftirlit, það getur varla orðið annað en auðvirðilegt yfirdrepskák, sem notað er til að komast hjá að halda uppi góðri og fullkominni kenslu. Það hefur tíðkazt, að þar sem þessi svo kallaða eftirlitskensla hefur verið, að einhver og einhver hefur verið látinn ferðast um sveitina og húsvitja þar, og dvalið í hæsta lagi dagstund á heimili. Jeg veit ekki, hvað er til niðurdreps góðri fræðslu, ef þetta er það ekki. Mjög merkur prestur á Vesturlandi skýrði mjer frá því í fyrra að í sinni sveit hefðu kent tveir kennarar útskrifaðir úr kennaraskólanum í Reykjavík með góðum vitnisburði; jeg þekki annan þeirra, og veit að það er efnilegur og duglegur maður, og eins mun hinn vera. Í þessari sveit voru tvenn fullkomin kensluáhöld. Í næstu sveit var aftur á móti ráðinn bóndi einn til að ferðast um sveitina og húsvitja. Sá hreppurinn, sem hjelt tvo kennarana fjekk 120 kr. styrk úr Iandssjóði. En hinn hreppurinn, sem ráðið hafði manninn til að ferðast um sveitina - líkt og gert er ráð fyrir um forðagæzlumennina - til að líta eftir andlegum forða sveitarinnar, og goldið honum 60 kr. fyrir, hann fjekk úr landssjóði 100 kr., og græddi þannig 40 kr. á hagsýni sinni. Presturinn kvaðst aldrei hafa ímyndað sjer, að unglingafræðslan gæti orðið beinn peningahagnaður fyrir sveitirnar, og sama verð jeg að segja; en þarna var óhrekjanlegt dæmi þess, að svo getur orðið, ef búmannlega er á haldið. Jeg skil ekki, í hverju þessar eftirlitsferðir geta verið betri en húsvitjanir prestanna. Kennararnir geta varla verið betur til þess fallnir en prestarnir, og það er bein afturför, að taka lítt mentaða menn til þess að starfa í stað vel mentaðra. Jeg vildi helzt óska, að þessi liður um eftirlit með heimilisfræðslu væri með öllu strykaður út, eða að minsta kosti stórum færð niður upphæðin, sem til þess er ætluð. Þá rek jeg mig hjer á einn lið, sem jeg get ekki orðið h. nefnd samdóma um. Það er styrkurinn til Hannesar Þorsteinssonar til að semja æfisögu lærðra manna íslenzkra á síðari öldum. Þennan styrk vill h. nefnd færa úr 2500 kr. niður í 2000 kr. Mjer finst ekki gild ástæða til þessarar niðurfærslu, þótt hann hafi annarstaðar að 960 kr. á ári. Þetta verður alls rúmar 3400 kr. á ári, og er það ekki svo hátt, að blöskra þurfi. Þess er að gæta, að hjer á hlut að máli hinn mesti eljumaður, sem er vakinn og sofinn við starfið, og einkar vel til þess fallinn. Styrkur þessi er veittur til þess að efla söguþekking vora á þeim öldum, sem mest er þörfin á henni aukinni, síðari öldunum; og mun jeg greiða atkvæði með frv., en móti brtill. h. nefndar. Það getur verið að jeg kunni ekki að meta hana eins og vert er, en mín skoðun er nú þetta. Þá er enn einn liður, sem jeg hef sett kross við, liður, sem h. þm Barð. (H. K.) vill færa niður, launin til forstöðumanns efnarannsóknarstofunnar í Reykjavík. Þetta er einstæð stofnun hjá okkur, og mjer finst hún vera þess verð, að hlynt sje að henni, og að maðurinn, sem henni veitir forstöðu, sje sæmilega launaður. Jeg veit það, að laun þau, sem hann hafði áður, eru ekki færð niður með brtill., en jeg veit líka, að 2000 kr. laun eru nú orðin sultarlaun hjer í Reykjavík, og það er þingi og þjóð til skammar og skaða, að svelta starfsmenn landsins. H. þm. (H. Kr.) hefur líklega rekið augun í þessa 25 % af brúttó tekjum efnarannsóknarstofunnar. Jeg játa það, að jeg veit ekki, hvað miklu það nemur, en jeg hygg, að það sje mjög lítil upphæð. Forstöðumaðurinn er góðs maklegur; hann er vel hæfur til starfsins, sem hann hefur kostað miklu til að búa sig undir með efnafræðisnámi og ferðalögum, og síðan hefur hann brotið ísinn með að koma stofnuninni á fót. Hann var maður fátækur og hefur sjálfsagt safnað skuldum við hið kostnaðarsama nám sitt og ferðalög; og er nú maklegt, að hann fái að njóta sæmilegra launa. Þá á jeg brtill. undir i9, lið á atkv: skránni við 32. lið 16. gr. frv., um að sá liður falli niður. H. nefnd fer fram á, að næsti liður á eftir í frv. falli burtu. Þessir tveir liðir eru samkynja, og því eðlilegast, að þeir sjeu látnir fylgjast að. Nefndin leggur til, að styrkurinnn til sjálfrennings um Fagradal sje feldur niður. Jeg er henni sammála um það; en þá sje jeg ekki ástæðu til að veita 5000 kr. styrk til samskonar fyrirtækis hjer á Suðurlandi. Ef um tvent væri að ræða, mundi jeg þó heldur veita styrk til sjálfrennings um Fagradal, en bifreiðar á Suðurlandi. Mjer finst eiga að hlaða alt of miklu hverju ofan á annað hjer á Suðurlandi. Nú er verið að hugsa um að leggja járnbraut, og svo á að bæta við þessum sjálfrenningsstyrk. Jeg trúi ekki öðru, en hann beri sig styrklaust, ef nokkurt lið er í honum, og að þarflaust sje að leggja þetta fje fram. H. frsm. (Stgr. J.) segir, að þessi styrkur sje veittur eitt skifti fyrir öll, en ætli að það geti ekki farið um hann eins og skáldastyrkinn, að hann verði fastur styrkur, þótt ekki sje til þess ætlazt frá upphafi. Jeg segi það, að geti þessar ferðir ekki borið sig styrklaust, þá er ekki vert að vera að reyna að halda í þeim líftórunni. Næst kem jeg að brtill. h. þm. Barð. (H. Kr.) við 36. lið 16. gr. frv. Hann vill láta þann lið falla niður. Þegar jeg sá þessa brtill., datt mjer í hug, að þar heggur sá, sem hlífa skyldi. Jeg hjelt að hann mundi að minnsta kosti styðja það mál þó hann væri ekki svo heppinn, að verða fyrstur til að bera það fram, þar sem h. Nd. varð fyrri til þess. H. Nd. hefur suðsjáanlega viljað sýna lit á því, að bæta þeim Guðmundi sýslumanni Björnssyni og Snæbirni hreppstjóra Kristjánssyni að nokkru hrakninga þá og tjón, er þeir urðu fyrir af enska botnvörpungnuar. Þetta hafði jeg talið sjálfsagt að h. þm. (H. Kr.) mundi vilja styðja eftir mætti, en eigi standa á móti því. Það, sem mjer finst helzt að, er, að fjárhæðin sje tiltekin of lág, en það má athuga það síðar. Það er augljóst, hvílikt tjón það hefur verið fyrir bóndann, Snæbjörn Kristjánsson, að lenda í hrakningum þessum. Hið sama má að nokkru leyti segja um sýslumann, því þótt hann hjeldi embættislaunum sínum eins á meðan hann var burtu, þá getur ekki hjá því farið, að hann hafi haft margskonar óhagræði og jafnvel tjón af fjarveru sinni frá embætti sínu. Þó get jeg hugsað mjer, að ekki hafi það verið aðaltilgangur þeirra með málaleitan sinni til þingsins, að reyna að krækja sjer í nokkrar krónur; heldur hafi þeir borið málið fram af því, að þeim hafi fundizt hjer vera um rjettlætiskröfu að ræða. Hrakningar þeirra fjelaga orsökuðust af skyldurækni þeirra, af því að þeir lögðu sig í lífsháska, til þess að afstýra ráni og gripdeildum útlendinga, og til þess að ná Iögmætum tekjum í landssjóð. Jeg get trúað því, að þeir hafi viljað gefa þinginu kost á að dæma um, hvort það teldi frammistöðu þeirra launaverða eða eigi. H. Nd. hefur nú kveðið upp dóm sinn í málinu; fyndist mjer það lítt sama þessari deild, að ónýta þann dóm og fella fjárveitinguna niður. Mjer kæmi það ekki á óvart, þótt þeir fjelagar ætluðu sjer ekki að stinga þessu fje í sinn vasa, heldur mundu verja því til einhverra hjeraðsbóta. Þó er þetta ekki annað en draumur minn, en stundum er jeg berdreyminn. Væri þessa rjett til getið hjá mjer, sæti það enn ver á h. þm. (H. Kr.) að vera að stritast við að fá þennan lið feldan. Þá er að minnast á fjárveitinguna til framhalds brimbrjótnum í Bolungarvík. H. þm. Ísaf. (S. St.) gerði mjer þann heiður, að benda á mig sem sannsöglan mann og kunnugan þessu máli. Jeg játa það, að jeg varð þess ekki var, að hann segði eitt ósatt orð í lýsingu sinni á lendingunni í Bolungarvík. Jeg get hjer talað af eigin reynslu og þekkingu á staðháttum. Hann sagði, að Bolungarvík væri ein af fiskisælustu verstöðum landsins. Jeg fór þangað til róðra vorið 1882, þegar alt ætlaði út af að deyja í mínu kjördæmi; aflaði jeg þar þá á 2 dögum nær 80 kr. hlut. Þetta er eitt dæmi af ótal mörgum upp á fiskisældina þar. Eins er það rjett, sem h. þm. (S. St.) sagði um skemdir á vörunum; um það get jeg borið af eigin reynd; jeg hef orðið bognu baki að bisa brimsorfnum hnullungunum upp úr vörinni minni, og sjá hana svo morguninn eftir vera aftur orðna fulla af stórgrýti. eins og ekkert hefði verið við hana gert. Jeg hef líka reynt það, að verða að snúa frá lendingu fyrir óveður og brim, rjett fyrir, framan klettanef það, er Ófæra heitir. Í því braski rakst skipið á klett. og brotnaði síðan. Jeg vil segja, að þessi staður á rjett á ríflegu fjárframlagi; það er honum lífsskilyrði; Og hann á rjett á því, ekki einungis sjálfs sín vegna, heldur líka vegna hinna mörgu, sem þangað sækja lífsbjörg sína, bæði frá Ísafjarðardjúpi, og úr fjarlægari hjeruðum. Hann á rjett á því, að þessi fjölfarna þjóðbraut sje gerð fær yfirferðar; hann á rjett á því, að viðleitni sje höfð á því, að spara eitthvað af hinum mörgu mannslífum, sem þar eru lögð í sölurnar við sjósóknir. Og sjómennirnir eiga rjett á því, að landssjóður geri sitt til, að firra þá þreytu og tímatjóni við að standa í grjótverki á gæftadögum; þá hafa þeir nóg annað að gera. Þessi staður á rjett á ríflegu fjárframlagi af því, að Ísafjarðarsýsla hefur gefið mestar tekjur í landssjóð allra sýslna á meðan hvalveiðar voru þar stundaðar, og gefur með þeim mestu enn. Þá byggist rjetturinn ennfremur á því, að um þessar slóðir er nálega ekkert fje úr landssjóði lagt til vegagerða eða annara samgöngubóta. Að vísu er nokkurt fje lagt fram til Djúpbátsins, en hann flytur líka póst, sem landssjóður á að kosta. H. nefnd vill að landssjóður leggi aðeins 1/3 af kostnaðinum við brimbrjótinn, í stað þess, sem frv. gerið ráð fyrir 1/2. Ef það verður ofan á, að það þyki nauðsynleg og ófrávíkjanleg grundvallarregla, að landssjóður leggi aldrei fram meira en 1/3 kostnaðar við slík mannvirki sem þessi, þá verður svo að vera; en þá ætti þó að lofa frv. upphæðinni að standa, og helzt óskaði jeg, að alt hjeldist óbreytt til 3. umræðu. þeim tíma má athuga málið betur, þó jeg fyrir mitt leyti telji, að enga breytingu eigi að gera á frv. Það er auðsætt, að þetta er hið mesta nauðsynja- og nytsemdarfyrirtæki. Hin litla byrjun, sem gerð hefur verið, hefur gert ótrúlega mikið gagn, og hún sýnir áþreifanlega, að hver framlenging brimbrjótsins er til stórkostlegra framfara fyrir þessa góðu veiðistöð.



Jeg ætla að minnast á eina ofurlitla brtill. h. nefndar. Það hafa að vísu engin mótmæli komið fram gegn henni, en af því jeg er nokkuð kunnugur málavöxtum, þá vil jeg skýra frá þeim. Tillaga þessi er um, að Viðvíkursöfnuði sje greitt álag á Viðvíkurkirkju. Jeg var unglingur, þegar jeg heyrði fyrst talað um kirkju þessa, og var hún ein af konungskirkjunum svo kölluðu. Sumstaðar var tekjum kirkna þessara safnað í sjerstakan sjóð, svo sem tekjum Möðruvallaklausturskirkju. Á öðrum stöðum voru tekjurnar borgaðar inn í jarðarbókasjóðinn; svo var það um tekjur kirknanna í Skaftafellssýslu. Þegar makaskifti voru höfð á jörðunum Viðvík og Hjaltastöðum í Skagafirði, var við úttekt í júní 1862 metið álag á Viðvikurkirkju 200 rd. Þetta álag var aldrei greitt, og söfnuðurinn, sem nú hefur tekið við kirkjunni, hefur farið fram á, að landssjóður greiddi álagið. Með stöðulögunum var svo útkljáð um öll skuldaskifti Íslands og Danmerkur, og sýnist mjer full ástæða til, að þetta umrædda álag sje látið fylgja kirkjunni, fyrst söfnuðurinn tók við henni, og að það verði honum greitt af landssjóði. Þá hafði jeg ætlað að minnast nokkrum orðum á þær brtill. nefndarinnar, sem snerta styrkveitinguna til Jóns Ólafssonar! til að semja orðabók, en háttv. 6. kgk. hefur gert rækilega athugssemd því viðvíkjandi. Jeg fæ ekki sjeð, hvers vegna fyrirheitið um framhaldandi styrk ekki má standa í greininni, því auðvitað er meiningarlaust að styrkja til þessa í fyrstu, ei svo á að hætta því. Og jeg sje ekki annað, en þetta starf sje svo borgað, að hann þurfi ekki að leita sjer atvinnu utan hjá. Síðari brtill. nefndarinnar er mjög svo athugaverð, um að hann eigi að skila árlega sem svarar 40 fullprentuðum örkum. Nú stendur svo á, að fjelag hefur verið myndað til að gefa út þessa orðabók Jóns Ólafssonar, og þegar gert er ráð fyrir, að gefnar sjeu út 50 arkir á ári, í tveim heftum, þá er afarmikið verk við prófarkalestur, og getur þá orðið erfitt að fullnægja þessu skilyrði um 40 arkirnar. Svo er líka athugavert við þetta ákvæði, að hann skili árlega 40 örkum, hvort það á að skiljast þannig, að styrkurinn eigi að borgast út í heild eftir á, því þá getur verið mjög tilfinnanlegt fyrir efnalítinn mann að bíða eftir því. Honum er yndi að vinna að þessu verki, og mun ekki á því standa, að hann getur til uppjafnaðar fullnægt þeirri kröfu, sem hjer er gerð, þótt framan af geti komið fyrir, meðan undirbúningsstarfið er meira, að hann geti það ekki; þá vinst tiltölulega fljótar að því síðasta.



Það var sjerstaklega ein brtill., sem jeg ætlaði að tala um, en áður en jeg kem að henni, ætla jeg að minnast á 2 brtill. nefndarinnar. Hin fyrri er sú, er snertir Hólaskóla. Jeg er er mjög hlyntur þeirri tillögu háttv. nefndar og vil styðja hana. Það er mjög æskilegt, að núverandi skólastjóri taki að sjer búskapinn á skólajörðinni, og er öllum ljóst, að mikils er um vert, að ekki vanti verklega fyrirmynd, og að búskapurinn sje rekinn í sambandi við búnaðarkensluna. Það vita allir, hvert gagn er að því hjer syðra, nefnilega á Hvanneyri, en það virðist enn meira varið í að vita, hvernig gengur nyrðra, á Hólum, þar sem staðhættir eru alt aðrir. Þar má reka stórt bú, og þar þarf að vera myndarlegur búskapur, sem verið geti til fyrirmyndar. Þar er alt í niðurníðslu, og því er þessi fjárveiting til peningshúsa bráðnauðsynleg. Síðari brtill. er um hækkun á styrk til kvennaskólans á Blönduósi. Jeg fæ ekki sjeð, á hverju þessi hækkun er bygð, og jeg verð að fá upplýsingar um það, ef jeg á að geta greitt henni atkvæði mitt. Þá skal jeg snúa mjer að minni eigin brtill., sem er náskyld þeirri, sem fram kom í dag, og í fullu samræmi við hana. Jeg veit, að fjárlaganefndin hefur kynt sjer þær óskir, sem fram hafa komið um, að fá vatnsveitufróðan mann, en meðan hann er ekki fenginn, má nokkuð gera með þessari fjárveitingu til aðstoðar landsverkfræðingi. En með þeirri fjárveitingu er hitt ekki gert, að styrkja einhvern vel Hæfan mann til slíks náms, ef einhver vildi takast á hendur að undirbúa sig til þessa starfs. Jeg veit, að háttv. deild muni samþykkja þessa brtill. mína, þar eð henni er ljóst, hver nauðsyn er á að fá vatnsveitufróðan mann. Hjer liggja fyrir svo mörg og mikil vatnsveitufyrirtæki, er aldrei verða framkvæmd, nema vatnsveitufróðir menn fáist til að rannsaka þau og standa fyrir verkinu, eðs leita þarf út fyrir landssteinana, líklega þá til Danmerkur. En það er ekki nóg að fá mann með sjerþekkingu, hann þarf líka að hafa staðþekkingu hjer. Erlendir fagmenn eru ókunnugir landi voru, en óhjákvæmilegt, að sá maður, sem slík framkvæmd væri falin, þekti hjer alla staðhætti. Nám þetta er dýrt. Það þarf víða að fara til að kynna sjer verklegar framfarir, og fer brtill. mín fram á, að veittar sjeu 800 kr. síðara árið eftir tillögu Búnaðarfjelags Íslands, og er þessi tillaga fram komin til þess, að fje sje til taks, ef á þarf að halda, ef búnaðarfjelagið finnur mann, sem hæfur er til að takast á hendur starfann. Jeg þykist vita, að allir muni sammála um, hve mikil nauðsyn er á, að þessi fyrirtæki verði rannsókuð; fyr vita menn ekki, hvaða möguleikar eru fyrir hendi hjer á landi til vatnsveitu fyrirtækja. Vjer vitum að vísu um mörg slík fyrirtæki, sem komið hefur til tals um, en þau geta verið fleiri. Og nauðsynlegt er að fá að vita, hvernig þau verða gerð kostnaðarminst. Að því er þessa styrkveiting snertir, þá er hún ekki mikil, sjerstaklega er það er haft fyrir augum, að ferðast þarf um og sjá sem mest. Líklega mun ekki heppilegt að nema þetta í Danmörku, þar eð flest mannvirki þar í þessa átt eru í smærri stíl, en hjer getur verið um að ræða, og mun Svíþjóð heppilegri, og þar landshættir líkari því, sem hjer er. Landsverkfræðingurinn hefur bent á að takmarka farveg Markarfljóts og vinna þannig aftur alt það land. sem það hefur spilt. Slíkt fyrirtæki og þetta þekkja menn naumast á norðurlöndum, en landsverkfræðingurinn telur ekki ólíklegt, að þetta sje mögulegt. Sumum kann að virðast, að þetta sje svo langt uppi í loftinu, að of fljótt sje að hugsa um slíkt, en er ekki vitað, fyr en fagmaður er fenginn. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þessa brtill. Öllum er ljóst, að eftir því sem menningin vex, þarf fjölbreyttari krafta, og þörfin verður meiri og meiri á reglulegri sjerþekkingu og ekki nóg að hafa alment verkfræðispróf til þessa. En jeg vil, áður jeg lýk máli mínu, minnast á brtill. nefndarinnar um, að 24. liður 15. gr. falli burtu. Jeg get ekki felt mig við, að þessi fjárveiting til erindreka sjávarafurða sje feld burtu, og virðist kenna misrjettis, ef það er gert, milli landbúnaðarins og sjávarútvegsins. Það er rjett, að ekki hefur verið gerður að þessu neinn verulegur undirbúningur, en þó getur hann verið nokkur, þótt oss sje ekki kunnugt um. Það er gott, að fje þetta sje fyrir hendi; hjer er ekki um stóra upphæð að ræða, og það kemur ekki til mála að nota það, nema hæfur maður fáist og með fullu samþykki stjórnarráðsins. Get jeg því ekki greitt atkvæði með þessari brtill. háttv. nefndar. Jeg gæti sagt ýmislegt um ýmsar af þeim brtill., sem fram hafa komið, en vil ekki eyða miklum tíma, þar eð komið er langt fram á nótt. En jeg vil minnast á eitt, sem engin brtill. hefur komið um. Það eru útgjöldin til skógræktar. Víða, þar sem um útgjöld er að ræða, er sýnd! varfærni af fjárlaganefnd og hugsað um að vel sje farið með fjeð, sem veitt er. En nú er spurningin, hvort skógræktin hjá okkur sje á rjettri leið, en meðan ekki er full vissa fyrir því, að svo sje, er ekki rjett að hækka tillagið. Það vita allir, að byrjað var á þessu máli á þann hátt, sem Jónas Hallgrímsson kallaði að „tyggja upp á dönsku“. Þegar Norðmenu byrjuðu á sinni skógrækt, höfðu þeir þýzka menn sjer til aðstoðar og byrjuðu tilraunirnar með þýzkum plöntum. Kostnaðurinn varð mikill og árangurinn lítill, þar til innlendir menn fóru að starfa að skógræktinni með innlendum plöntum; þá fóru að koma framfarir. En hjer var ekki farið eftir þessari dýrkeyptu reynslu. þeirra. Vjer höfum ekki ráð á að verja til þessa verks nema litlu, og það skiftir mestu í þessu máli, að því fje sje þá vel. varið og skynsamlega, því ef ekki getum vjer mist trúna á, að nokkuð sje hægt að gera í þessu máli. Það er víst engin fjárveiting, sem eins augljóst er um, hve illa er ráðstafað, eins og þessi. Það er byrjað á að verja 10–11 þús. kr. til skógræktar, en þar af fara 7–8 þús. kr. til launa og ráðstafana á þeim 3 þús. kr., sem þá eru eftir og veittar eru alveg út í loftið. Jeg vona, að háttv. deildarmenn hafi kynt sjer ítarlega ritgerð um skógræktina, sem hjer var útbýtt, eftir Guðmund G. Bárðarson á Kjörseyri. Málið er þar sýnt og rætt frá nýrri hlið. Jeg skil ekki annað, en hún komi hiki á menn um, hvort rjett sje að halda áfram eða ekki. Ritgerðin heitir „Skógræktin og loftslagið“. Samkvæmt henni er það mikið vafamál, hvort vjer erum á rjettri braut í skógræktarmálinu. Það sýnist svo, sem vjer höfum gert okkur tálvonir um skógræktina. Hún sannar ekki, að hjer sje ekki hægt að gera neitt, en hún sýnir, að hjer sje við erfiðleika að stríða. En til þess að halda við skógunum og girða þá, þurfum við ekki þetta mikla skógræktarstjórnar- og skóggæzlubákn. Þessi útlendi maður, sem er fyrir þessu bákni, hefur víst brent sig á að fylgja útlendri reynslu og útlendri venju hugsunarlaust. Jeg sje eigi, að tilraunir í þessum efnum hafi gefizt svo vel, að vert sje að halda áfram að verja miklu fje til skógræktar, nema breytt sje til um meðferð þessa fjár. Það ber alt að sama brunni um það, að við sjeum komnir á villigötur í þessu máli. Við þurfum að fá að vita meira, áður en við höldum lengra áfram, og veitum meira fje til þessa. Það dugar ekki að halda þessu fálmi áfram hugsunarlaust. Á þessu vildi jeg vekja athygli, áður en lengra er farið og fjárveitingin til þessa hækkuð. Jeg hef ekki sjeð neina skýrslu eða reikninga um, hvernig þessu skógræktarfje hefur verið varið. Annars býst jeg við að víkja nánara að þessu við 3. umr., og skal því ekki fjölyrða meira um þetta atriði nú. Jeg vildi aðeins rjett drepa á brimbrjótinn í Bolungarvík, af því að jeg er kunnugur þessum stað frá yngri árum. Jeg er samdóma háttv. þm. Ísaf (S. St.) um, að hjer sje um hið mesta nauðsynjamál að ræða. Jeg fylgi honum hjer hiklaust að máli. Hann lýsti ástandinu skýrt og skorinort, satt og rjett, og jeg hef engu við það að bæta. Tek að eins undir það sem hann sagði um það. Þá er einn liður hjer seint á atkvæðaskránni. Nefndin leggur til, að fella burtu lánið til Rangæinga til að kaupa Stórólfshvol fyrir læknissetur. Jeg játa og sje, að það getur verið hættulegt vegna fordæmisins. En eftir skýrslu háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) eru nú ekki nema 9 læknis- hjeruð, þar sem læknir býr í sveit hinir allir í kaupstað. Hjer virðist því ekki mikil hætta á ferðum að þessu leyti, en hinsvegar ei þess að gæta, að þetta skiftir afar miklu fyrir hjeraðið, sem hjer á hlut að máli, því það er óvíst, að Rangæingar fái haldið þeim lækni, er þar er nú, og vel er látinn, og mikilsmetinn þar í hjeraði, ef ekki verður úr þessum kaupum, og það tel jeg illa farið. Jeg greiði; því atkvæði móti tillögu nefndarinnar.

Steingrímur Jónsson, framsögumaður: Það er ekki laust við, að fjárlaganefndin hafi fengið nokkrar bakslettur. Jeg skal nú svara því, enda þótt það sje tekið að gerast harla framorðið. Háttv. þm. Barðstr. (H. Kr.) mintist á myndasafn Einars Jónssonar og spurði, hví nefndin vildi ekki þiggja það. Jeg skal svara því fyrir sjálfan mig og jeg hygg, að mín skoðun sje ekki fjarri skoðun nefndarinnar. Það er ekki rjett, hvorki frá sjónarmiði landsins nje listarinnar að þiggja þetta tilboð. Það gat verið mikið í ráðist að taka á móti safninu og kostaði að líkindum að byggja yfir það. Við höfum hjer eitt fordæmi. Það eru Danir, er þeir fengu safn Thorvaldsens, en þar stóð nokkuð öðruvísi á. En jeg hygg og, að það hefði ekki verið rjett gagnvart list Einars Jónssonar. Það er ekki rjett, að jeg hygg, að kaupa safnið og taka þannig nokkurskonar einkarjett á list hans. Hann berst nú fyrir list sinni og viðurkenning á henni, og við vonum, að honum að síðustu takist að komast á heimsmarkaðinn. Því neitar enginn, að það sje æskilegt, að við getum keypt af honum, en það væri ennþá æskilegra, að aðrar þjóðir keyptu 3–4 listaverk hans, jafnframt því sem við keyptum 1–2. Þá mintist háttv. sami þm. á þessar 700 kr. til nokkurra manna á Langanesi fyrir greftrun á líkum frá strandi norsks gufuskips 1907 og vildi fá að vita nánar um það. Rjettarspurningin hjer er nokkuð flókin. Þessi maður, er lifandi komst af, gat að vísu gefið nokkra vitneskju, er þar mátti koma að gagni. Á skipinu voru um 20 manns, en ekki nema 15 lík rak, en það varð ekki vitað, hverra lík það voru. Við þetta allt var mikill kostnaður, ekki við sjálfa jarðarförina. Fyrst varð að fá bjargmenn. Þeir urðu að síga ofan í hengiflug með svo miklum háska og þrekraunum, að ótrúlegt mun þykja. Svo varð að flytja líkin 5 mílur til kirkju yfir hinar mestu torfærur. Við þetta bætist svo sjálfsagður jarðarfararkostnaður. Jeg held, að það verði ekki annað sagt, en reikningar fyrir þetta sjeu sanngjarnir, og að það sje sanngjarnt, að þeir Langnesingar fái þetta goldið og þurfi ekki að þola kostnað þann, er þetta hefur bakað þeim. Jeg vildi skýra frá þessu eftir áskorun háttv. þm. Barðstr. (H. Kr.). Þá kem jeg að háttv. þm. Ísaf. (S. St.). Þótt undarlegt megi virðast, gat þessi ræða hans, svo vel sem hún var bygð hún var í rauninni dálítið listaverk - ekki sannfært mig. Það hefur víst stafað af því, að jeg var áður orðinn sannfærður um nauðsyn brimbrjótsins, og að það beri að styrkja þetta fyrirtæki. Hún staðfesti eða styrkti meira að segja þá skoðun mína, að það bæri að setja takmörk fyrir þessum styrk. Við höfum ekki ótakmarkað fje yfir að ráða, og það veit enginn betur en háttv. þm. Ísaf. (S. St.). En hvar á að setja takmörkin? Jeg gat þess, að styrkurinn mætti, að minni skoðun, ekki fara yfir 1/3 alls kostnaðarins. Jeg gat þess og, að það mætti hugsa sjer, að svo stæði á, að rjett væri að víkja frá þessari. meginreglu, t. d. ef um lífsnauðsyn er að ræða, þörfin afar brýn, og einhver af þessum átakanlegu ástæðum, sem háttv. þm. Ísaf. (S. St.) lýsti með svo miklum krafti, er fyrir hendi, og ágóðinn hins vegar mjög óvís og getan litil. Þá gæti verið ástæða til að hlaupa meira undir bagga, en þessi meginregla heimilar. En hjer er þess að gæta, að efnamenn eiga í hlut. Að sögn háttv. þm. Ísaf (S. St.) afla þeir frá 1/2–1 milj. á ári. Það sjest á þessu, að Bolvíkingar hafa nokkurt bolmagn, og að þeir mega við því, að nokkrir skattar sjeu lagðir á slíkar tekjur. Þeir hafa sýnt það síðustu árin, er þeir hafa fyrst lagt á sig 1 kr. skatt (á hvern hlut), svo hækkað hann upp í 2 kr., og jeg býst við, að þeim vaxi innan skamms svo þroski og menning, að þeir leggi á sig 3 kr. skatt. Hjer er ekki að ræða um hjálp til neinna þurfamanna. Þessi brimbrjótur á að kosta 80 þús. kr. eftir ágizkun Krabbes. Með því að byggja þennan brimbrjót spara þeir sejr 3000 dagsverk á ári, eftir því sem háttv. þm. (S. St.) segir, og beztu dagarnir gefa um 40 kr. kr. í hlut. Hjer sjest því ekki knýjandi nauðsyn til þess, að landssjóður gangi lengra en í öðrum tilfellum. Þá er sagt, að Ísfirðingar fái svo lítið úr landssjóði, þar sem þeir leggja svo mikið til hans. Eg get ekki sjeð, að þetta sje á rökum byggt, að minsta kosti hefur það ekki átt sjer stað síðan jeg kom á þing, að þingið hafi haldið í við þá, og það hlýtur háttv. þm. Ísaf. (S. St.) að viðurkenna. Háttv. þm. Ísat. (S. St.) kvað djarft að breyta þessu, þar sem þessi fjárveiting hefði verið samþykt með svo miklum meiri hluta í Nd. En Ed. má ekki láta slíkum brotum á meginreglum við þess konar fjárveitingar ómótmælt. Hjer er í sjálfu sjer ekki greitt atkvæði um upphæðina. Það er skilyrðið, sem er aðalatriðið, að minsta kosti fyrir mjer. Jeg væri ekki mótfallinn þessum 10,000 kr., ef styrkveitingin væri bundin venjulegu skilyrði. Háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) tók í sama streng og háttv. þm. Ísaf. (S. St.) um brimbrjótinn. Hann kvað verða að gera greinarmun á því, er um hafnargerðir eða þess háttar mannvirki væri að ræða, hvort það væri aðallega verzlunarstaður eða fiskiveiðistöð, sem í hlut ætli. En hvaða verzlunarstaður er ekki aðallega fiskiveiðistöð. Það er ekki gott að greina þar á milli. Er höfnin á Vestmannaeyjum ekki í veiðistöð og verzlunarstað, þó aðallega veiðistöð? Og höfnin í Reykjavík, - þar eru bæði verzlun og mikil veiði stunduð. Á Blönduósi er reynt að bæta höfn vegna verzlunarinnar, og af því þar er verið að reyna að bjarga lífi manna; þar í ósnum hafa margir druknað. Háttv. 6. kgk. (G. Bj.) sagði, að sjódruknanir væru þyngsti skatturinn, er á þjóðinni hvíldi. Þetta eru mikil sannindi. Það hefur verið svo, að kalla frá alda öðli. En af þessum sannindum leiðir ekki, að við eigum að fleygja fje frá okkur takmarkalaust og skilmálalaust. Ef fjeð væri nóg, væri ekkert talið því til foráttu að byggja alla höfnina og byggja hana þegar í stað. En af því að fjeð, er við ráðum yfir, er af skornum skamti, verðum við hjer sem annarsstaðar að halda sparlega á, og láta okkur nægja, að leggja sómasamlega til fyrirtækisins sem hjer er gert. Hef jeg svo fullrætt um þetta mál, og hygg, að jeg hafi hjer að mestu talað fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar. Háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) mintist á orðabók Jóns Ólafssonar og ávítti tillögur nefndarinnar um það efni. Jeg skal undir eins taka það fram, að mjer nje nefndinni er ekki kappsmál um fyrri lið brtill. En það er í raun og veru óviðfeldið, að styrkurinn standi, eins og hann stendur í fjárlögunum, alveg skilyrðislaust. Því verður ekki neitað, og eins er þetta; „og 2. greiðsla“ óviðfeldið. Og ef nefndarálitið er lesið gaumgæfilega, sjest, hvert stefnt er, við hvað er átt. Það er sagt um skáldin, að þeir hafi rjett til að treysta því, að þeir haldi áfram að njóta árlegs styrks úr landssjóði, meðan þeir hafa ritstörf fyrir aðalatvinnu, og meðan þeir með öðrum orðum brjóta hann ekki af sjer, og sama er að segja um Jón Ólafsson. Nefndin er ekki í vafa um, að upphæðin verður að haldast meðan hann brýtur hana ekki af sjer, og því er endirinn á fyrri málsgrein orðabókarliðsins óviðeigandi. Það er með öllu ónauðsynlegt, að þessi. orð „1. og 2. greiðsla af 8 ára styrk“ standi þar. Jeg veit raunar, að lík skilyrði tíðkast í fjárlögum annara landa, en það er helzt í verklegum efnum. Þá skal jeg minnast á skilyrðið um arkafjöldann. Höfundurinn á nú svo mikið til af óprentuðu handriti, að honum veitir varla erfitt að fullnægja þessu skilyrði. En hann þarf ekki að hafa það prentað eða í prentsmiðjunni. Það þarf að eins að skila á ári, sem samsvarar 40 prentuðum örkum, og stjórnarráðið hefur eftirlit með því. Annars felst jeg að líkindum á þá brtill., er háttv. 6. kgk. (G. B.) boðaði til 3. umr., að bætt verði inn í orðunum „til uppjafnaðar“. Þá eru Stórólfshvolskaupin. Nefndin fær ekki sjeð, að það sje viturlegt að styðja sýslufjelögin til kaupa á jarðeignum eins og þessari, enda þótt það geti verið góð „speculation“ fyrir sýslurnar. Slíkt gæti dregið slæman dilk á eftir sjer. Jeg skil ekki, að það sjeu ekki fleiri læknishjeruð, þar sem læknirinn situr í sveit, heldur en 9. Jeg veit að minsta kosti, að í minu kjördæmi hafa 3 læknar sveitabústaði. - H. þm. Strand. mintist á athugasemd nefndarinnar við fræðslustyrkinn, og sýndist misskilja hana. Það stendur í 22. gr. fræðslulaganna sem ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir landssjóðsstyrk, að sveitafjelögin leggi til lögskipuð kensluáhöld. Það er því ekki nema til málalengingar að vera að taka þetta ákvæði upp í fjárlögin. Viðvíkjandi hinni brtill. er þess að geta, að fræðslumálastjórinn: hefur gefið þá upplýsingu, að stundum bærust honum grunsamlegir fræðslukostnaðarreikningar, sem torvelt væri að átta sig á. En þar sem landssjóðsstyrkurinn er ekki nema tæpur þriðjungur af öllum fræðslukostnaði sveitanna, þá getur það ekki komið nema örsjaldan fyrir, að þetta ákvæði komi hart niður. Vitaskuld getur það orðið í einstökum tilfellum, en nefndin vonar, að þau verði fá. Þar að auki geta menn myndað fræðslusjóði, þar sem þeir þegar eru ekki til, og geta þá þeir gefið í þá, sem eitthvað vilja láta af hendi rakna til kenslumála í sveit sinni. Þá mintist h. þm. á eftirlitið með heimafræðslunni og Ijet lítt yfir því. Jeg þekki þó sveitir norðanlands, þar sem það hefur gefizt vel, en vera má, að sú sjé ekki reynsla manna alstaðar. - Þá mintist h. þm, á niðurfærslu styrksins til Hannesar Þorsteinssonar. Jeg skal játa, að margt mælir með því, sem hann og h. þm. N.-Múl. hafa haldið fram, að ekki beri að nema þann styrk við neglur sjer. En þess verður að gæta, að síðan alþingi síðast veitti þennan styrk, hefur Hannes Þorsteinsson fengið annað launað starf, sem samrýmist vel við það verk, sem hann á að vinna fyrir styrkinn. Þótt brtill. nefndarinnar væri samþykt, mundi hann hata um 3000 kr., og verður það að álítast fullsómasamlegt. - Viðvíkjandi bifreiðunum eða sjálfrenningunum hef jeg áður tekið það fram, að það sem fyrir nefndinni vakti, var aðeins að gera tilraun með þessi samgöngufæri. Þó að menn sjeu nú farnir að hugsa um járnbraut austur um sveitir, þá er alt eins mikil ástæða til þess að gera tilraunir með bifreiðarnar fyrir það, því að það mun alstaðar vera reynsla, að þær dafna ágætlega við hliðina á járnbrautunum. Þessu næst vil jeg minnast á þær brtill., sem komið hafa frá einstökum þingmönnum. Háttv. þm. N -Múl. á brtill. á þgskj. 728 um að hækka styrkinn til þess að semja skrá yfir handritasafn Landsbókasafnsins og halda áfram spjaldskrá safnsins upp í 2000 kr. Jeg get fyrir hönd nefndarinnar lýst því yfir, að hún er meðmælt þessari brtill. Sami hv. þm. flytur brtill. um styrk til dr. Guðmundar Finnbogasonar til ritstarfa. Nefndin hefur ekki tekið neina ákvörðun um afstöðu sína til þessarar brtill., en jeg vil lýsa því yfir fyrir mitt leyti, að jeg er henni hlyntur. Þá er brtill. frá sama h. þm. á þgskj. 731, um að veita. Landskjalasafninu 1000 kr. hvort árið til þess að láta afrita og ljósmynda handrit Íslandi viðvíkjandi í erlendum söfnum. Þessi fjárbeiðni hafði borizt nefndinni, en nefndarmenn voru ósammála um hana, og jeg fyrir mitt leyti er henni mótfallinn. - Þá er brtill. frá háttv. þm. Barð. um að færa styrkinn til Guðm. Guðmundssonar skálds upp í 1000 kr. hvort árið. Nefndin er mótfallin þessari tillögu; vill yfir höfuð ekki hækka skáldastyrkina frá því, sem hún hefur gert ráð fyrir í brtill. sínum. - Þá er brtill. frá h. þm. Árn. um 800 kr. styrk síðara árið handa einhverjum efnilegum manni, ef fengist, til þess að leggja stund á vatnsvirkjafræði. Nefndin lítur svo á, að það hafi verið samkomulag milli nefndarinnar í Nd. og stjórnarinnar, að fyrst um sinn væri látið sitja við það, að landsverkfræðingnum væri skipaður aðstoðarmaður, og skyldi svo landsverkfræðingurinn hafa umsjón með vatnsveitufyrirtækjum. Það, sem menn kunna að vilja gera frekar í þessu máli, verður að bíða betri tíma, og rjettast er að vísa því til stjórnarinnar og búnaðarfjelagsins. Ef einar 800 kr. eru nægilegur styrkur, þá ætti búnaðarfjelagið að geta hlaupið undir bagga. - H. þm. Barð. á brtill. á þgskj. 709 um að láta laun Ásgeirs efnafræðings Torfasonar sitja við það, sem nú er. Nefndin hefur að vísu ekki tekið afstöðu til þessarar brtill., en jeg býst við, að meiri hluti hennar sje brtill. mótfallinn. Jeg álít, að efnafræðingur landsins eigi að vera svo vel launaður, að hann geti komizt sæmilega af. - Sá maður, sem nú skipar þetta embætti, er fjölskyldumaður, og það er víst bezt að gera ekki ofmikið úr þeim tekjum, sem hann hefur af vinnu rannsóknarstofunnar fyrir prívat menn, því að þær munu ekki fara fram úr 150 kr. - Þá er brtill. frá sama h. þm. um, að bifreiðin eigi að flytja ókeypis póst austur, ef fje verður veitt til hennar. Sú brtill. álit jeg að geti Ekki staðizt, því ferðirnar verða ekki reglulegar, þar sem hjer er aðeins um tilraun að ræða. Þá er brtill. frá sama h. þm. á þgskj. 709. H. þm. Strand. hefur þegar minzt á þessa brtill., og er jeg honum fyllilega sammála. Það væri neyðarlega illa farið, ef þessir menn gætu ekki fengið neinar skaðabætur fyrir hrakninga sína, þar sem landstjórnin hafði ekki bolmagn til að rjetta hlut þeirra fyrir enskum dómstólum. Úr því svo illa tókst til, má ekki minna vera, en að alþingi sinni þessari hóflegu beiðni þeirra. Jeg hef heyrt sagt, að þeir hafi þurft að borga 400 kr. beinlínis úr sínum eigin vasa á leiðinni. Loks er brtill. frá h. þm. Strand. og hv. þm. Árn., að styrkurinn til Sveins Oddssonar til þess að halda uppi bifreiðarferðum austur um fjall falli burtu. Nefndin vill halda því fram, að rjett sje að gera þessa tilraun, til þess að vita, hvernig vagnarnir gefast hjer, hvað langan tíma árs hægt sje að nota þá o. s. frv. Jeg held jeg hafi þá minzt á allar brtill. og svarað flestum mótbárum, sem fram hafa komið gegn tillögum nefndarinnar. En áður en jeg sezt niður, vil jeg minnast á nakkur atriði í ræðu h. 2. þm. Árn. Hann mintist nokkuð á verzlunarerindrekann fyrir sjávarafurðir. Út af því, sem hann sagði, vil jeg taka það fram, að það gegnir alt öðru máli um þennan erindreka, heldur en um erindrekann fyrir íslenzkar landafurðir. Það hefur lengi verið undirbúið, að fá erindreka fyrir landafurðirnar, og kostað miklu til, og þar að auki ætla samvinnufjelögin að greiða eigi minna en helming launa hans. En það sem hjer er farið fram á, er í raun og veru ekkert annað en viðbótarstyrkur til Fiskifjelags Íslands, þannig, að það fái 16,500 kr. í staðinn fyrir 12,500 kr. Fjelagið er ungt; og styrkurinn, sem því nú er ætlaður, er svo ríflegur, að ekki virðist þörf á að bæta við hann. Gamall þingmaður hefur bent mjer á, að það hafi liðið þó nokkur ár frá stofnun búnaðarfjelagsins, þangað til það fjekk jafnmikinn styrk. - Þá mintist hinn sami h. þm. nokkuð á skógræktina og fje það, sem til hennar er veitt. Nefndin hafði ekki tíma til að kynna sjer öll þau mörgu skjöl, sem fyrir lágu um það mál, en ljet sjer nægja, að athuga nefndarálit Nd. og gömlu fjárlögin. Meiningin er, að 4000 kr. gangi fyrra árið til þess að girða skóglendi á Suðurlandi, líkt og áður hefur verið gert á Norðurlandi. Fyrirkomulag skógræktarinnar er annars ákveðið með lögum, og er svo fyrirskipað, að einn skuli vera skógræktarstjóri og fjórir aðstoðarmenn hans, og eru laun þeirra alls 7000 kr. á ári. - Annars skal jeg ekki deila við hinn h. þm. um þetta mál, því hann hefur betra vit á því en jeg. En það verð jeg að telja mikilsvert, að einhverjir þeir menn alist upp, sem þekkingu hafa á skógrækt, og þó að þeir kunni að byrja með útlendum og skökkum skoðunum, þá treysti jeg því, að þeir verði sannfróðir af reynslunni. Síðan skógræktin komst á laggirnar, hefur skógum farið mikið fram, að minsta kosti í Þingeyjarsýslu. Í skógræktinni verður að reikna með mannsöldrum, en ekki árum. Hjer er aðeins um litla byrjun að ræða, en vonandi sjá barnabörn vor ávextina af henni.



Mjer sýnast sumir menn vera orðnir nokkuð syfjaðir, og skal jeg því vera stuttorður. Jeg hef lengi verið að leita að einhverju, sem jeg gæti þakkað h. fjárlaganefnd fyrir, og hef jeg loksins fundið 71. brtill. hennar, um hleðslu fyrir ána Skálm. Með því að veita fje til þessarar fyrirhleðslu, verndar landssjóður sína eigin eign, því að meðfram Skálm eru margar þjóðjarðir. Má segja með fullum rjetti, að alt Álptaver er í voða, ef á þessari verður látið haldast uppi að gera spell þau hin miklu, sem hún hingað til hefur gert. Sigurður Sigurðsson ráðunautur hefur gert áætlun um, að talsvert mætti gera fyrir 2000 kr. af verki þessu, en alt verkið kostar 3600 kr. samkvæmt áætlun, og virtist eðlilegast að taka það alt í einu. Þá er 74. brtill. nefndarinnar. Fyrir hana er jeg alls ekki þakklátur. Nefndin leggur þar til, að 4000 kr. til þess að ryðja vör við Ingólfshöfða falli burtu. Háttv. framsm. (Stgr. J.) sagðist ekki vera viss um, hvaða gagn gæti að þessu orðið, og skal jeg þá skýra það fyrir honum. Hjerað það, sem hjer er um að ræða, er Öræfin, er liggja milli tveggja eyðisanda, Skeiðarársands og Breiðamerkursands. Allir flutningar á landi eru því mjög erfiðir. En meiningin með þessu er sú, ef hægt væri, að fá skip til þess að koma við á Ingólfshöfða og eins að styðja að því, að menn geti sótt þaðan sjóróðra. Það er því mjög illa farið, ef deildin fellir þennan lið niður og treysti jeg henni til þess að gera það ekki. Þá er enn eitt atriði, sem snertir háskólann. Það er satt, að það er ákaflega gott að spara, en þó er ekki öll sparsemi góð. Hún er sem sje ekki góð, nema hagsýni fylgi henni. Jeg vil álíta það skyldu þingsins, að hlynna að háskólanum, en það kalla jeg ekki að hlynna að honum, að láta styrkinn vera af svo skornum skamti, að menn sækja fyrir þá sök til Hafnarháskólans. Jeg lít svo á, að rjettara sje að auka styrkinn, til þess að menn leiti síður utan til náms, því að það er dýrt að nema ytra, og flestir munu koma þaðan aftur skuldugir. Jeg vona því, að þessi breyting verði ekki samþykt, enda er hjer að eins smá upphæð, sem nefndin hefur skorið af. Að því, er snertir þá tillögu, að binda húsaleigustyrkinn því skilyrði, að menn eigi heima utan bæjar, þá verð jeg að segja, að það er hin mesta skammsýni og fjarstæða, því að það geta verið þeir menn hjer í bæ. sem eins þurfa styrks við, eins og hinir, sem eru utan af landi, og þeir, sem eru verðugastir styrksins, eiga að njóta hans. En það vil jeg kalla ósparsemi, að veita þær upphæðir, sem engin þörf er á að veita, og á jeg þar við 200 kr. launaviðbót til Geirs yfir kennara Zoöga. Þessi styrkur er svo lítill, að það munar ekkert um hann, og maður sá, sem hjer er um að ræða, er efnaður og hefur góð laun. En ef þetta á að skoðast sem heiðurslaun, þá eru þau svo smásálarlega tiltekin hjá fjárlaganefndinni, að engu tali tekur. Mjer þykir vera nokkuð mikið af Blönduós hjer í tillögum nefndarinnar. Jeg vil ekki ætla, að það komi til af því, að nefndin er svo norðlenzk, það eru 3 af nefndarmönnum í að norðan. Þá er enn persónuleg launaviðbót til 2. bókavarðar við Landsbókasafnið. Jeg get ekki neitað því, að mjer finst vera nokkuð mikið af þessum persónulegu launaviðbótum, svo að það mætti jafnvel ætla, að eitthvað væri persónulegt við það hjá fjárlaganefndinni. Þá er einn liður, sem jeg skil ekki hvað háttv. fjárlaganefnd meinar með; það eru 1000 kr. handa. Samúel Eggertssyni til þess að gera hlut fallsuppdrátt yfir sögu Íslands. Þetta held jeg að sje hlutfallslega vitlaus fjárveiting, og get jeg ekki skilið, hversvegna hún hefur verið tekin upp. Þá er enn eitt dæmi upp á sparsemi nefndarinnar. Það er tillaga hennar um að lækka utanfararstyrkinn til iðnaðarnema úr 3000 kr. niður í 2500 kr. Jeg sje ekki, hver ástæða getur verið til þessa. Það hafa margir notið þessa styrks, og hann hefur orðið þeim til mikils gagns. Þá kem jeg loks að Bolungarvík. Það gladdi mig að heyra, hve mikil áherzla var lögð á, hve mikils virði mannslífið væri þar. Þá voru allir á einu máli um, að það væri 20000 kr. virði, en þegar jeg var að tala um þetta mál, þá var daufara í mönnum hljóðið. Jeg er nú þessu, sem sagt hefur verið um Bolungarvík, algerlega sammáta, og er því málinu hlyntur, og jeg treysti því, að háttv. þm. Ísaf. (S. St.) átti sig á því, að mannslífið er líka 20,000 kr. virði, þótt það sje fyrir utan það kjördæmi. Háttv. framsm. (Stgr. J.) sagði, að það væri princip sitt og fjárlaganefndarinnar að leggja eigi fram meira en 1/3, þegar þannig stendur á. En jeg get ekki skilið, að hann þurfi að binda sig við þessa meginreglu. því mjer finst hann mjög fús á að breyta öllum sínum meginreglum. Áður var það meginregla hans að brúa eina stórá á hverju fjárhagstímabili, en nú er nóg að brúa margar smáár. Þá er tillaga um að greiða nokkrum mönnum á Langanesi 700 kr. fyrir greftrun á líkum. Það getur nú vel verið vit í þessu, en mjer finst. að þess háttar tillögur eigi að koma frá stjórninni. Ef þetta verður samþykt, mun jeg við 3. umr. koma fram með brtill. um að greiða mínum kæru Skaftfellingum ýmislegan kostnað, sem þeir hafa ekki fengið goldinn ennþá. Þeir hafa orðið að leggja margt á sig við strönd þar eystra, orðið að vaka marga sólarhringa og leggja líf sín og heilsu í hættu, en launin hafa oft verið nokkuð litil á eftir. Verði þessi fjárveiting samþykt, mun jeg biðja um nokkrar þúsundir til þess að endurgreiða Skaftfellingum ýmsan kostnað, sem þeim enn hefur eigi verið goldinn. Þá kemur lánveitingin til dómkirkjunnar. Jeg skal játa, að það er betra að lána þetta fje en að veita það að fullu. En það er spurning, hvort ekki er betra, að byggja nýja dómkirkju, því hún er orðin svo lítil, að það lendir í slagsmálum við dyrnar milli þeirra, sem vilja komast inn. Og því getur söfnuðurinn ekki sjálfur bygt sjer kirkju ? Þá er brtill. um að fella niður styrkinn til ekkju sjera Kjartans heitins prófasts. Jeg mun greiða atkvæði á móti tillögu þessari.



Jeg vildi helzt falla frá því að tala í þetta skifti, því að það, sem jeg segi, það tala jeg að mestu leyti upp úr svefni. En ástæðan til þess, að jeg tek nú til máls, er sú, að jeg vil skýra fyrir háttv. deildarmönnum tvær fjárveitingar, sem fjárlaganefndin hefur tekið upp, aðra til aukningar styrks Blönduósskóla og hina til bátauppsáturs við Blönduósbryggju. Geri jeg þetta útaf fyrirspurnum 2 háttv. þingmanna, þm. V.-Sk. (S. E.) og 2. þm. Arn. (J. Jónat.). Einkum þó hins síðarnefnda; geri jeg þetta ekki af því, þó þeir áliti mikið hrökkva til mín, kjördæmis, heldur er mjer ljúft að upplýsa um þetta nokkru frekar, en háttv. framsögumaður gerði. Vænti jeg að geta orðið stuttorður um þetta. Jeg ætla þá fyrst að minnast á kvennaskólann, og vil jeg þá sjerstaklega taka nokkuð fram um: 1. Skólanauðsynina. 2. Kenslukrafta skólans, 3. Fjárhag skólans. Hann hefur nú staðið um 30 ár og var fyrst borinn uppi af Húnavatns- og Skagafjarðarsýslum, en nú um langt árabil af Húnavatnssýslu einni. Jeg skal geta þess, að nú eru einungis 2 kvennaskólar á landinn. sem styrktir eru af landssjóði, skólinn í Reykjavík og skólinn á Blönduósi og svo matreiðsluskóli á Ísafirði, eitthvað lítið eitt. Jeg verð að líta svo á, að skólinn á Blönduósi sje mjög nauðsynlegur. einkum þegar litið er til þess, hvað kostar að sækja skólann hjer í Reykjavík, því það má kallast nærri ókleyft. Menn, sem hafa sent dætur sínar í Reykjavíkurskólann. hafa sagt mjer, að það hafi kostað um 4–500 kr. yfir veturinn, en að sækja skólann á Blönduósi kostar einungis 135 kr. yfir veturinn. Skólann í Reykjavík geta því ekki aðrar stúlkur notað en þær, sem þar eiga heima, og svo efnaðar stúlkur utan af landi, en þær, sem efnaminni eru, geta það ekki, og þurfa þær þó að nema eins og hinar, því líklega vill enginn halda því fram, að hinar fátækari stúlkur í landinu þurfi ekki að búa sig undir að verða húsmæður eins og hinar, og það því fremur, sem renna má getum til þess, að þær vanalega fái lakara uppeldi. Þörfin á Blönduósskólanum er því mjög mikil, enda hefur til þessa verið mikil aðsókn að honum, verið sóttur úr öllum hjeruðum landsins, og ætið fullur af nemendum. Þá er kenslan í skólanum. Forstöðukonan fyrir skólanum, frú Elín Jónsson er alkunn að því, að hafa mjög gott vit á kenslu og kenslufyrirkomulagi, jafnt þeim konum, sem það hafa bezt hjer á landi, og hefur hún lengi veitt skólanum forstöðu, og óska jeg og vona, að hann megi njóta hennar enn sem lengst. Aðrar kenslukonur hafa mentað sig bæði hjer á landi og erlendis, og má því segja, að kenslukraftar skólans sjeu í bezta lagi. Skólahúsið á Blönduósi er mjög vandað og gefur ekkert eftir skólahúsinu hjer. Svo vil jeg þá drepa lítið eitt á fjárhag skólans, sem mun helzt sannfæra menn um, að hann þurfi á styrk að halda. Fjárhagnum er þannig varið, að eftir þeim reikningi, sem hjer liggur fyrir, er allur kostnaður við rekstur skólans 5478 kr. 78 aurar, og þegar þar við bætast rentur og afborganir af lánum, 11 þús. kr. láni úr viðlagasjóði, í þús. kr. láni úr landsbankanum og 2 þús. króna skuldum annarsstaðar, eru öll útgjöld skólans kringum 7500 kr. Fæðisgjald námsmeyja og styrkur frá landssjóði og sýslusjóði er samtals 5972 kr. og er tekjuhallinn því nálægt 1500 kr. Sýslan hefur lagt skólanum til um 800 kr. árlega og nú er þess krafizt, að hún leggi fram 900 kr. árlega gegn þessari hækkun. Af því, sem jeg hjer hef sagt, vona jég, að þingmenn sjái, að skólinn þarf nauðsynlega á styrk úr landssjóði að halda. Fyrirkomulag skólans var upprunalega á þann hátt, að áður var þar mestmegnis realskólakensla,. en nú hefur þessu verið breytt þannig, að verkleg kensla hefur mjög verið aukin, en mjög dregið úr realkenslunni. Hefur sýslunefnd Húnavatnssýslu álitið rjett að færa kensluna í þetta praktíska horf, til þess skólinn gæti því fremur orðið húsmæðraskóli. Er alt til þess gert, að nemendur læri þar aðallega það, sem mest þörf er á í hinu daglega lífi, til þess að nemendur geti orðið góðar húsmæður og mæður. Verður unnið að því að færa skólann í þetta horf, eins og kostur verður á. Svo held jeg að ekki þýði að fjölyrða frekar um þennan skóla, og vil jeg því snúa mjer að bátauppsátrinu á Blönduósi. Blönduós hefur haft ilt orð á sjer fyrir það, að lending er þar mjög vond og hefur það verið mjög bagalegt fyrir sýsluna, og jafnvel fyrir alt landið, því að skip hafa oft orðið að bíða þar dögum saman og oft verið með marga farþega, sem auðvitað hafa líka orðið að bíða. Vissi jeg til þess einusinni, að skip með fjölda farþega varð að bíða þar um viku eftir afgreiðslu. Síðan bryggjan kom hefur þetta breyzt mikið, en þó eigi nægilega, því að við hana er ekki hægt að vernda báta ef ilt er í sjó. Þegar fært er inn í ósinn, er þeim lagt inn í Blönduárós, eða dregnir upp á sandinn að sunnanverðu, en stundum er þetta eigi hægt, ef brim er, og verður þá að setja bátana upp í fjöruna að norðanverðu. En þar hagar svo til, að framanundir flutningabrautinni, sem liggur frá bryggjunni, er steyptur kantur sem ómögulegt er að setja báta upp á, en fjöruborðið fyrir neðan svo mjótt, að engum bát er óhætt. Þessi vandræði með bátana eru mjög tilfinnanleg og urðu þau nýlega til þess, að bátur kaupfjelagsins brotnaði. Af þeim ástæðum, sem jeg nú hef talið, er farið fram á, að veitt verði fje til þessa bátauppsáturs. Geir Zoega verkfræðingur hefur áætlað, að þetta muni kosta um 3000 kr., og fjárlaganefndin hefur haldið fram því principi sínu, að veita ekki meira en þriðjung til slíkra framkvæmda, og hefur því verið fylgi hjer. Af þessu, sem fram er tekið, hef jeg getað sannfært háttv. fjárlaganefnd um, að hjer væri þörf fyrir hendi. Þetta eru nauðsynjamál. Og á Blönduósi er stórt kaupfjelag, er vill hjálpa til að koma bryggjunni í verk, og sýslunefnd AusturHúnavatnssýslu samþykti á fundi sínum í vetur, að leggja fram 600 kr. til undirbúnings þessu máli. Jeg vona, að háttv. þm. geri hjer alt með rólegri yfirvegun og skynsemi, en ekki hlaupi eftir tilfinningum eða æsingi, er mjer finst að hjer hafi um of verið gjört. Of mikið talað til tilfinninga manna til þess að reyna að láta hana ráða úrslitum. Það hefur verið talað um árnar sem opnar grafir o. fl. því um líkt. Jeg vil ekki vera að hefja slíkar ræður, þó að mjer væri það hinsvegar hægt, því það er skamt síðan, að 4 lík skoluðust upp á Blönduóssand og fórust mennirnir allir milli skips og lands. Jcg gæti því talað með sama rjetti og háttv. þm. Ísaf. (S. St.) um dauða menn, lífsháska og annað það, sem máli manna á að gefa áherzlu. En jeg vil fremur tala um þörf hinna lifandi og sleppa þeim dauðu. Jeg hef ennfremur heyrt nokkra segja, að þarna ætti ekkert að gera, þarna væri engin höfn. En þar til er því að svara, að fyrst og fremst er höfnin ekki eins slæm og af er látið, eins og jeg hef áður sýnt fram á. Og í öðru lagi væri þeim mun meiri ástæða að bæta höfnina, sem hún er verri. Jeg skal svo ekki lengja umræðurnar frekar. Jeg ætlaði í öndverðu alveg að sneiða mig hjá þeim.

Einar Jónsson Háttv. fjárlaganefnd hefur lagt til, að styrkurinn til sjálfrenningsins á Fagradal yrði feldur niður, en hins vegar vill nefndin láta halda styrknum til Sveins Oddssonar. Mjer finst þetta ekki vera rjett. Þegar á að gera tilraun með þetta flutningstæki, þá finst. mjer betra að halda styrknum til sjálfrenningsins á Fagradal, og reyna hann þar, því að sjer í lagi ríður á, að fá vitneskju um, hvort vöruflutningum verður við komið með þessum samgöngufærum. Í sumar hafa verið gerðar tilraunir með mannflutninga hjer syðra, en aftur hafa engar tilraunir verið gerðar með vöruflutninga til muna; eystra mundi sjálfrenningurinn eingöngu verða notaður til vöruflutninga, eða sem næst því. En auðvitað má líka fá reynslu um vöruflutningana hjer syðra, en benda má á það, að nú liggur fyrir þinginu frumv. til laga um járnbrautarlagningu hjer austur, og þó að það nái líklega ekkí nú framgangi, þá má búast við því, að járnbrautin komist þar á, áður en mjög langt líður. En þá má aftur búast við því, að þessir vagnar, sem hjer ræðir um, yrðu margfalt minna notaðir hjer, en aftur mundu þeir lengi notaðir eystra, því að þess mun langt að bíða, að þar komi járnbraut. Þá má ennfremur líta á það, að eystra á að veita til þessa að eins 1200 kr. hvort árið eða alls 2400 kr. á fjárhagstímabilinu, en hjer syðra 5000 kr., eða 2600 kr. spöruðust með þessu. Ennfremur ber að líta á það, að mjer er sagt, að flutningsgjaldið austur eigi að verða 3 aurar á pd., og er það mjög hátt, en eystra er ekki hægt að ákveða flutningsgjaldið nema með samþykki stjórnarráðsins, og er þar með fengin vissa fyrir því, að það verði ekki óhæfilega hátt. Jeg vildi því óska þess, að sá liður yrði látinn standa, ef þeir væru þá ekki látnir standa báðir. Þá vil jeg minnast á brtill. við 18. gr. hún er að eins ein. – Þar fer nefndin fram á, að fella burtu 300 kr. eftirlaunastyrk handa ekkjufrú Kristínu Sveinbjarnardóttur frá Holti undir Eyjafjöllum. Maður hennar, sjera Kjartan heit. Einarsson prófastur, var ekki kominn undir nýju Iögin og verða því eftirlaun hennar ekki nema um 170 kr. og eftir því, sem mjer hefur verið sagt, þá hefur hún lítið annað til að lifa á, en hefur hinsvegar að sjá fyrir tengdamóður sinni, fósturdóttur þeirra hjónanna og sonarbarni manns hennar. Nú er ætlazt til þess eftir nýju prestslaunalögunum, að eftirlaun prestsekkju sjeu minst 300 kr., og er það ekki há upphæð. Sje jeg ekki annað, en það væri rjett og sanngjarnt í alla staði, að þessi prestsekkja fengi að minsta kosti svo há eftirlaun, eða fengi að minsta kosti 130 kr. í viðbót við eftirlaun sín. En þó að hún hefði þær 300 kr., sem nú á að fella burtu, er það ekki nema í samræmi við aðrar fjárveitingar í þessari grein. Þar stendur meðal annars til prestsekkju Bjargar Einarsdóttur 300 kr. og til prestsekkju Guðrúnar Björnsdóttur 300 kr. Hin fyrri mun auk þess hafa eftirlaun, en hin hygg jeg að engin hafi, en báðar munu þær ekki hafa neina ómaga. Og hjer síðar í greininni sje jeg til prestsekkju Guðrúnar Pjetursdóttur 300 kr. og hún hefur þó auk þess eftirlaun, svo samræmis vegna getur það fullkomlega staðizt, að Kristín ekkjufrú Sveinbjarnardóttir fái þessar 300 kr. Og svo finst mjer það ætti einnig að vera. Þá vildi ég minnast nokkurum orðum á eftirlitskensluna, er háttv. þm. Strand. (G. Guðl.) var að tala um, og taldi „andstyggilegt yfirdrepskák“. Jeg held, að ummæli hans sje langt of hörð. og vil því mótmæla þeim. Jeg er á þeirri skoðun, að eftirlitskensla geti komið að miklu liði. Setjum svo, að maður sá, er sjer um eftirlitskensluna, ferðist um og gæti að því, hvernig kent er og kenni sjálfur jafnframt í nokkra daga á bæ hverjum, og segði svo fyrir um kensluna þar, áður en hann færi á burt; kæmi svo aftur nokkuru seinna til að prófa, hvernig sjer hefði verið hlýtt, og kendi þá enn að nýju þar 2–3 daga og setti síðan aftur fyrir þangað til hann kæmi næst. Ef hann færi þannig að, og færi á þann hátt bæ frá bæ, þá held jeg, að mjög gott gæti af því leitt, einkum ef svæði það, er hann hefði yfir að fara, væri ekki mjög stórt, svo að það væri ekki kröftum hans ofvaxið. Og jeg held, að með þessu eftirliti kæmi kenslan að betra gagni, þar sem hún yrði til þess að auka umhugsun heimilanna um ungmennafræðsluna. Annars er altof lítið hert að heimakenslunni, og jeg tel hana miklu betri en farskólakensluna, ef hún er annars góð. Mjer finst það vera auðsætt mál, að ef lögð er rækt við heimakensluna allan veturinn, þá hljóti hún að bera meiri og betri ávöxt, en farskólakenslan, þar sem aðeins er kent í nokkrar vikur. Sex mánaða heimakensla hlýtur að gefa meiri ávöxt en tveggja mánaða farskólakensla. Það hagar svo til mjög viða, að það er ekki hægt að hafa farskólakenslu lengri fyrir hvert barn á vetri. Það er víða ekki hægt að fá nógu stórt húsrúm til að safna mörgum börnum saman, og verður þá að skifta kenslunni niður, svo hún verður því styttri. aðeins mánuði eða skemmri tíma, og þá fer málið að verða augljóst. Jeg tel heimakensluna alt af betri, ef hún er í lagi, og því vil jeg ekki, að höfð sjeu eins hörð ummæli um hana, eins og háttv. þm. Str. (G. Guðl.) hafði.



Jeg á hjer nokkrar brt., og það er mest vegna þeirra að jeg vildi segja nokkur orð. Um brtl. á þgskj. 708 vil jeg taka það fram, að jeg flyt hana vegna þess, að mjer finnst þar eigi að eiga sjer meiri jöfnuður stað en verið hefur undanfarið. En langt er frá því að mjer sje hún kappsmál, og legg jeg hana alveg á vald háttv. deildar. Í sambandi við hana vil jeg sjerstaklega benda á styrkinn til Þorst. Erlingssonar. Ef jeg verð sannfærður um það, að meira andlegt ljós hafi skinið frá Þorsteini Erlingssyni hin síðari ár, en frá Guðm. Guðmundssyni, þá væri jeg jafnvel fús á, að taka brtill. aftur. Þá er brtill. um efnafræðinginn. Hún hefur mætt misjöfnum dómum. En jeg hef borið hana fram, af því jeg hygg, að þessi maður hafi all sæmilegt kaup, og að jeg hinsvegar tel ekki fjárhagsástæður landssjóðs góðar. Eftir því, er jeg hef fengið upplýst, þá hefur hann í kaup: við efnafræðisstofuna . . . . 2000 kr. - iðnskólann . . . . . . . . . . . 500 - - háskólann . . . . . . . . . . . . 600 - -og 25% af brúttotekjum efnafræðisstofunnar, sem nemur eftir upplýsingum frms. fjárlaganefndarinnnar (Stgr. J.) um . . . . . . . . . . . . . . 150 - . . . . . . . . . . . . .. . Alls um 3250 kr., og get jeg ekki sjeð annað, en þetta sje fullsæmilegt kaup, og jeg hafi að fullu sýnt réttmæti brtl. En jeg viðurkenni, að Ásgeir Torfason muni vera mesti heiðursmaður. En þó hann sje heiðursmaður, þá hefur hann ekki þar fyrir rjett til launahækkunar. En jeg kem ekki með brtill., eftir því hvort mjer er vel eða illa við þá, er hlut eiga að máli. Í tilefni af ummælum mínum um líkin á Langanesi gaf háttv. frmsm. (Stgr. J.) upplýsingar, og læt jeg mjer þær nægja að öllu leyti og hef því ekki frekar um það að segja. Þá er síðasta brtl. á þskj. 709. Hún virðist hafa vakið sárastar og viðkvæmastar tilfinningar sumra hjer. Það er brtl. um að fella niður greiðslu til þeirra Guðm. sýslum. Björnssonar og Snæbjarnar hreppstjóra Kristjánssonar. Háttv. þm. Strand. (Guðjón Guðl.) sagði, að þar hyggi sá, er hlífa skyldi, en það vil jeg ekki kannast við, að jeg hafi borið vopn að þessum heiðursmönnum, en sízt vildi jeg vega að þeim hvorki í orði nje verki, þegar þeir eru ekki viðstaddir. Reikningur sá, er þeir gáfu, nam alls um 10500 kr. Hvaða rök færir háttv. fjárlaganefnd fyrir því, að ekki sje rjett að borga nema 1000 kr. Jeg hef ekki fengið neinar upplýsingar um, hversu mikið fje þeir urðu að leggja út, en vera má, að háttv. framsm. (Steingr. J.) eða háttv. þm. Strand. G. G.) hafi fengið þær. Það hefur verið skírskotað til þess, hversu þeir hafi verið duglegir. Það má vel vera, jeg var þar ekki á vettvangi og veit því ekki um. það. En í sambandi við það vil jeg minnast tveggja annara sýslumanna, er hafa sýnt mikinn dugnað í þessu efni. Það eru þeir Hannes Hafstein, þáverandi sýslumaður Ísfirðinga, nú ráðherra, og Steingrímur Jónsson, sýslumaður Þingeyinga. Báðir þessir menn hafa sýnt sömu rögg af sjer, og báðir lögðu þeir sig í hættu ef til vill. En hvaða viðurkenningu hafa þeir fengið ? Og það er trú mín, að þeir hafi háðir borið sig skynsamlegar að en Guðmundur sýslumaður Björnsson. Háttv. þm. Strand. (G. G.) var að tala um það, að þeir ætluðu ekki sjálfir að hafa fje þetta, heldur ætluðu þeir að gefa það sýslunni til einhverrar líknarstarfsemi, en hvað leiddi þá af því, að þessi brtill. mín yrði samþykt annað en það, að þessi líknarstarfsemi yrði að bíða þetta fjárhagstímabil. En eigi að greiða þeim skaðabætur, þá finst mjer að þeim beri að fá meira en að eins freka 11 hluta af reikningi sínum, en út í reikning þeirra vil jeg ekkert fara, með því að hvorugur þeirra er hjer við. Það hefur verið sagt við mig, að þetta stjórnaðist af pólitík hjá mjer. En það er langt frá því. Mjer er vel við báða mennina, en vil ekki, að þingið fari að gera sjer mannamun, því jeg efa stórlega, að svo hefði verið gert sem hjer, ef einhverjir smábændur hefðu átt hlut að máli. Þeir hefðu ekkert fengið, ekki einn pening. Í förinni voru þeir í 16 daga, svo þeir fá þá vel borgaða, en það á víst að skoðast sem greiðsla fyrir frelsisránið? Ef þeim væri greitt með svipaðri verðskrá og þingmönnum, hefðu það átt að vera 300 krónur. Jeg er ekki svo grunnhygginn, að jeg búist við því, að þessi brtill. verði samþykt. Forlög Kartagóborgar eru augsýn fyrirfram. En jeg vildi þar fyrir gera skyldu mína, hvað svo sem aðrir gerðu. Og þar sem fjárhagur landssjóðs er þröngur, og það svo, að lagt er til að fella niður 300 kr. greiðslu til fátækrar prestsekkju, þá finst mjer, að þessi greiðsla eigi og að falla niður. Og svo finst mjer þetta vera skammarboð til þessara manna, að greiða þeim að eins 1000 kr. af 10500 kr. reikningi. Úr því að á að borga hann, því þá ekki að greiða reikninginn með fullri upphæð. Því hefði jeg getað verið með, þó jeg sæi mjer ekki fært að bera það fram, og jeg er alveg hissa á háttv. þm. Strand. (G. G.), er fór um þetta mjög hjartnæmum orðum, er lýstu góðu hjarta og góðu innræti, að hann skuli ekki vera svo sjálfum sjer samkvæmur í framkvæmdinni að bera þá tillögu fram. Það mundi sóma sjer vel fyrir jafn brjóstheilan mann ! Annars liggja engar sannanir fyrir um kostnað fararinnar, og ekki hefur hún verið mjög leiðinleg, því annar þeirra sagðist, eftir því, sem jeg hef heyrt, ekkert hafa á móti því að fara slíka för aftur. Ef menn efa það, munu þeir geta lesið það í enskum blöðum frá þeim tíma. Jeg vil að endingu skjóta því til hinnar háttv. fjárlaganefndar, hvort hún sjer sjer ekki fært að hækka upphæðina til þessara heiðursmanna, svo að þeir mættu vera nokkurnveginn ánægðir, því að veita þeim rúman 11. part af kröfu þeirra, það virðist nær því fjarstæða. Með það fyrir augum, að ummæli háttv. þm. Strand. (G. G.), viðkomandi því, að fje þetta eigi að fara til einhvers líknarfyrirtækis, þá sýnist því fje vel varið, er fengið væri í hendur þessara heiðursmanna, er voru hjer á árunum teknir ránshendi.

Steingrímur Jónsson, framsm: Jeg verð að segja örfá orð um það, sem h. þm. V.-Sk. (S. E.) bar mér á brýn, að jeg bryti mínar eigin grnndvallarreglur. Jeg mundi ekki hafa svarað neinu, ef þessum ásökunum væri beint að mjer einum, en af því þeim er beint að allri fjárlaganefndinni, að minnsta kosti 4 úr henni, þá finst mjer það sje bein skylda mín, að mótmæla þessu harðlega. Jeg gat þess áður, að h. nd. hafði samþykt, að 6 brýr skyldi byggja á næsta fjárhagstímabili, og mega sumar af þeim heita stórbrýr, að minsta kosti þegar miðað er við það, hvað stórbrýr voru kallaðar fyrir nokkrum árum, þannig er áætlað, að brúin á Eystri-Rangá kosti 18000 kr., en brúin á Skjálfandafljót kostaði ekki nema 20000 kr., svo munurinn er ekki mikill. Hver, sem vill lita á þetta, sjer, að hjer er um ekkert grundvallarreglubrot að ræða; hjer er bæði veitt fje til að byg;,ja allstórar brýr, og þegar talið er saman alt fjeð, sem í fjárlögunum er ætlað til brúagerða þá má það heita stórfje, og nægilegt til að byggja fyrir eina stórbrú. Þetta hafði jeg tekið fram áður, en af því h. þm. (S. E.) hefur engan gaum gefið því, tek jeg það upp aftur, um leið og jeg vísa á bug öllum ákúrum til mín og nefndarinnar fyrir það, að vjer sjeum að leika okkur að því að brjóta grundvallarreglur, sem við þykjumst fylgja. Annað atriði mun jeg og minnast á. Nefndin hefur lagt til, að felt væri burtu orðið „venjulega“ úr skilyrðunum fyrir veitingu húsaleigustyrks til nemenda háskólans og mentaskólans. Nefndinni fanst þörf á, að gera skarpan man á utanbæjarnemendum og innanbæjar; en verið getur, að stöku sinnum geti það komið hart niður, að útiloka innanbæjarnemendur með öllu frá húsaleigustyrk, og mun jeg, og jeg hygg, fleiri samnefndamenn mínir, fús á að koma með breytingartillögu, er geri það unt, að veita þeim innanbæjarnemendum húsaleigustyrk, sem líkt stendur á með og utanbæjarnemendum. Þá er að minnast nokkuð á kostnaðinn við greftrun líkanna, sem við Langanes ráku. Hjer er ekki um venjulegt skipsstrand að ræða, skipið hvarf með öllu, en líkin ráku í land. Málið gat því ekki gengið þá leið, sem strandmál ganga: Jeg þarf ekki að svara mörgu því, sem talað var um dómkyrkjuna í Reykjavík. Það liggur í augum uppi, hve miklu dýrara það yrði að byggja nýja kyrkju, en að kosta viðgerð þá, sem hjer er gert, ráð fyrir. Út af því, sem h. þm. Barðstrendinga (H. Kr.) var að tala um borgunina til þeirra Guðmundar sýslumanns Björnssonar og Snæbjarnar hreppstjóra Kristjánssonar, þá verður hún ekki öðruvísi en lítilfjörleg viðurkenning þingsins fyrir því, að þeir hafi orðið fyrir órjetti, sem þeir ættu skilið að fá bætur fyrir. Jeg segi það satt, að ef jeg hefði orðið fyrir sama órjetti hjer á árunum í viðureign minni við enska. botnvörpunginn, sem sýslumaður Barðstrendinga varð, þá mundi jeg sleitulaust hafa leitað rjettar míns, og viljað fá rækilegar skaðabætur.

Steingr. Jónsson, framsögumaður: Þegar gera á grein fyrir starfi fjárlaganefndarinnar, get jeg ekki látið hjá líða að byrja með að minnast á, hve naumur tími nefndinni hefur verið leifður. Þegar litið er á frv. sjálft og allan þann grúa af skjölum, sem nefndin hefur haft með höndum í sambandi við það, þá hljóta allir að sjá, að það er ofverk hverri nefnd, að kynna sjer það alt og ganga vel í gegnum það á einni viku, en það er allur sá tími, sem nefndin hefur haft, eða frá þriðjudegi til þriðjudags. Jeg hygg þó, að nefndin hafi leyst þetta verk svo vel af hendi, sem kostur var á, á þessum skamma tíma. Hún hjelt 12 fundi, og jeg get sagt það, að innan nefndarinnar var gott samkomulag um aðalstefnuna, þótt ekki gætu allir verið alveg sammála um allar brtill. á þgskj. 665, sem eru 73 að tölu. En annars var samkomulagið gott, og vil jeg geta þess, að þótt hv. 5. kgk. hafi skrifað undir með fyrirvara, þá er það eiginlega ekki sökum ósamkomulags, heldur vegna þess, að honum þótti nefndin fara of stutt í sparnaðartal. sínum. Einstakar brtill. mun jeg minnast á sjerstaklega. Það sem fjell bæði nefndinni og öðrum fyrst í augu, voru hinar afarháu tölur, sem bæði koma fram í 1. og 7. gr. Þessar tölur segja ekki mikið um það, hvernig fjárhagurinn er. Hann getur verið góður fyrir því. En eigi er hægt að verjast þeirri hugsun, að við sjeum að nálgast þá upphæð, að takmarka beri útgjöldin dálítið. Það lætur nærri, að umsetningin nemi 4 milj., en fyrir tæpum 10 árum var hún 2 milj., og þá var æpt um alt land, og þingið nefnt „miljónaþing“. Til samanburðar má geta þess, að 1910–11 voru tekjurnar áætlaðar 2,930,530 kr. en gjöldin 2,994,440 á næsta þingi, eða fyrir fjárlagatímabilið 1912–13, er áfengistollurinn úr sögunni, og vörutollurinn ókominn, og eru þá tekjurnar áætlaðar 2,887,400 kr. en gjöldin 3,333,667 Nú eru í frv. stjórnarinnar tekjur áætlaðar 3,706,470 kr. en gjöldin 3,630,833 En hv. Nd. hækkar þau um 352,830 kr., svo útgjaldaliðurinn verður 3,983,713 kr. og áætlar tekjuliðinn 3,718,470 svo tekjuhallinn á fjárl., eins og þau koma frá hv. Nd. nemur meiru en 265 þús. kr. Það er auðsjeð, að stjórnin hefur verið mjög varkár, er hún samdi fjárlaga frv., og að hækkun Nd. á tekjunum er aðeins formbreyting. Nd. hefur verið svo óvarkár að hækka gjöldin um 352 þús. kr. þrátt fyrir það, að hún hefur felt úr frv. fjárframlag til stórbrúar, er nemur 70 þús. kr., svo hækkunin verður í raun og veru meiri. Það má segja, að það sje að nokkru leyti eðlilegt, að gjöldin hafi verið hækkuð, og flestar hækkanirnar sjeu til fyrirtækja, sem vert sje að styðja, og skal jeg játa, að svo er, en slíkt má gera um of, og fara út í öfgar, og takmarkið er þó alt af að halda jafnvægi á tekjum og gjöldum, eftir því sem unt er. Og þegar gjöldin eru komin alt að 4 milj., þá virðist mjer komið að hámarkinu. Þetta er mjög athugavert, og nefndin hefur öll verið á einu máli um það, að nauðsynlegt sje að lækka tekjuhallann, eða að minsta kosti hamla því, að hann aukist úr þeim 265 þús., sem hann nam, er fjárlögin komu frá Nd. Nefndin hefur því komið fram með 73 brtill., sem að vísu eigi miða allar að því að lækka, en tilgangurinn er sá yfirleitt. Nema þessar lækkunartillögur samtals kr. 81,100. Nefndin gat ekki komizt hjá að taka til greina nokkrar tillögur um gjaldhækkun, sjerstaklega frá stjórninni, og nema þær brtill. 47150 kr., og verður þá niðurfærslan um 34 þús. eða nákvæmlega 33950 kr. Eftir þessi inngangsorð vil jeg minnast á brtill. nefndarinnar og aðrar brtill. við 1.–13. gr. Viðvíkjandi tekjukaflanum vil jeg geta þess, að nefndin hefur engar brtill. gert, og lítur svo á breytingar h. Nd. á áætluninni, að þær sjeu ekki hættulegar. En hitt vill hún benda á, að nú má eigi búast við, að tekjurnar á næsta fjárhagstímabili fari eins mikið fram úr áætlun, eins og við höfum átt að venjast undanfarið. Að því er 8. gr. snertir, þá eru ætlaðar 250 þús. kr. til afborgunar á lánum landssjóðs og 200 þús. til vaxtagreiðslu,, eða alls 450 þús. kr., og er gott, að þau færast ofurlítið niður. Þá leggur nefndin til í 1. brtill. sinni, að orðin „alt að“ í 9. gr. 5 falli burtu, Nefndin álitur, að stjórnin verði að hafa nægilegt fje til skrifstofu- og aðstoðarkostnaðar, svo ekki sje hætta á, að hún verði að hætta útborgunum, og þegar gætt er að vörutollinum, virðast þessar 18 þús. kr. ekki of há upphæð. Brtill. 2. e er við 11. grein B. 6 og fer fram á, að tillagið til eftirlits með veiðum útlendinga á landi sje fært niður í kr. 4500 úr kr. 10,000 hvort árið. Samkvæmt gildandi fjárlögum er veitt til þessa 1500 kr. á ári. Þessi upphæð reyndist of lág, og var þá tekin upp á fjáraukaIög 500 kr. viðbót. Þó nú nefndinni þyki ástæða til að hækka þennan lið að nokkru, þá þykir henni ekki ástæða til að hækka hann svo mikið, sem háttv. Nd. fer fram á. Það er engin áætlun til um, hvernig þessu eftirliti eigi að verða hagað, og því síður um kostnað við það. Virðist nefndinni því varhugavert að veita til þessa stórfje. Leggur hún því til, að veittar verði 4500 kr. hvort árið, og hyggur, að með því fje megi styrkja 3 mótorbáta til móts við jafnmikinn styrk annarsstaðar að. Að því er snertir ferðalag augnlæknis, þá getur nefndin ekki sjeð, að mikið sje unnið við ákvæðið um, að hann dvelji á sama stað hálfan mánuð. Það getur verið ókleyft fyrir marga að vitja hans þangað, sem hefðu getað það, ef hann hefði viðdvöl á tveim stöðum, viku í stað, og leggur því til, að athugasemdin orðist eins. og tekið er fram í 3. brtill. við 12. 4 b. Athugasemdinni um ókeypis lækningar sjerfræðinganna hjer í Reykjavík var breytt í Nd. á þann hátt, að það getur valdið misskilningi. Nefndinni hefur virzt rjett að bæta úr þessu á þá leið, að skylda þá til að veita fátæklingum ókeypis læknishjálp á tilteknum stað. Þá kem jeg að þeirri brtill., er jeg veit, að mælast muni misjafnlega fyrir. Hún er um Vífilsstaðahælið og styrkinn til þess. Styrkurinn til hælisins var stórum hækkaður í stjórnarfrv., um 7000 kr., úr 18 þús. kr. upp í 25000 kr. hvort árið. Nd. breytti þessu á þá leið, að hún veitti hælinu í viðbót 5000 kr. fyrra árið til að kaupa Röntgensáhöld fyrir. Nefndin leit svo á, sem hjer væri of ört farið í styrkhækkunina. Heilsuhælið er prívatstofnun, og það stendur ekki á nokkurn hátt undir umsjón landstjórnarinnar, og hún getur engin áhrif haft á fjárhagsstjórn þess. Nefndin lítur svo á, að það sje æskilegt, að þeirri stefnu verði haldið áfram, að þessari stofnun verði haldið uppi af prívatfjelagi með styrk og stuðningi landssjóðs, en að þessu megi ekki snúa við þannig, að landssjóður standi straum af hælinu, með stuðningi prívatfjelags. Og þetta vill nefndin undirstrika með brtill. sinni. Hún vill segja með þessu: Hingað og ekki lengra. Það verður að stöðva þessa hækkun. Við það verður nú að sitja, sem komið er. Jeg játa auðvitað, að eigi megi koma til þess, að hælið visi sjúklingum á burt, En nefndin getur ekki sjeð, að hætta sje á því; það þarf að leita fyrir sjer um það, eins og líka er drepið á í nefndarálitinu, hvort ekki sje hægt að fá meira fje til hælisins með frjálsum samskotum, áheitum, tillögum og dánarminningargjöfum. Það hefur dregið mjög úr áhuganum og viðleitninni í þessu efni síðan 1906. Nefndin lítur svo á, að meiri tekna væri hægt að afla hælinu, ef gengið væri rösklega fram í að safna dánarminningargjöfum til þess, og ef minningjarspjöldin væru höfð víðar til sölu, en nú er. Þetta er önnur leiðin, er fara má til þess að láta hælið bera sig sæmilega, án þess að framlagið úr landssjóði sje hækkað ótakmarkað. Hin leiðin er sú, að hækka dálítið gjald það, er sjúklingarnir greiða nú. Þetta gjald er lægra en á sumum spítölum og sjúkrahúsum út um land. Það var víða áður kr. 1,10 á dag, nú er það sumstaðar kr. 1,50, eftir því sem jeg bezt veit, ef til vill hærra. Á Vífilsstöðum er það kr. 1,40. Það virðist því vel geta komið til mála að hækka gjald sjúklinganna nokkuð. Aðstandendur sjúklinga og sveitarsjóðir standa eins nærri því að styrkja hælið með gjaldi til þess og landssjóður. Þá kemur brtill. við lið 10 a, og fer fram á lítilsháttar hækkun á styrk til sjúkrahúsa og sjúkraskýla. Tilefnið en ekki beinlinis ástæðan til þessarar tillögu, er að nefndinni hefur borizt erindi frá hjeraðslækninum í Keflavík, þar sem hann sækir um styrk til að leigja herbergi eða part úr húsi handa sjúklingum. Nefndin lítur svo á, að oft sje heppilegra að leigja húsnæði handa sjúklingum en byggja sjúkraskýli, sem oft vilja verða dýr. Hins vegar verður því ekki neitað, að þörfin á þesskonar húsrúmi er mikil. Hún telur og vist, að þessi styrkur verði veittur eftir sömu reglum og styrkurinn til sjúkrahúsa. Þá er 7. brtill. nefndarinnar, við 12. gr. 10 b. Hún fer fram á, að styrkurinn til að koma upp sjúkraskýlum á föstum læknissetrum hækki fyrir hverja 1000 menn í læknishjeraðinu. Landlæknir kvartaði um það, fyrir fjárlaganefndinni, hve lágur hann væri, og hjelt því fram við hana, að hann næmi enganveginn nálægt því 1/3 af byggingarkostnaðinum. Nefndin athugaði málið og komst að því, að þetta væri rjett athugað, og kemur því fram með brtill. um að hækka þennan lið úr 2000 kr. upp í 3000. Þá er 8. brtill. við 10. f. í sömu grein. Hún fer fram á hækkun á utanfararstyrk til lækna. Nefndin lítur svo á, sem mikið gagn hafi orðið að þessum styrk, og að þessar utanferðið lækna sjeu nauðsynlegar. En styrkurinn er heldur lágur. Því vill hún hækka þennan lið um 300 kr. úr 600 upp í 900 kr., þannig að veita megi alt að 150 kr. fyrir hvern mánuð ferðarinnar. Styrkurinn til sjúkrasamlaga sýnist lágur. Eftir því sem jeg veit bezt, er nú meðlimatala þeirra hátt á 5. hundrað. Og það má búast við því, að þau fjölgi mikið. Þessi áætlaða upphæð er því of lág. því er lagt til að hækka hana úr 200 kr. upp í 600 kr. Þá er ein brtill. eftir við 12. gr. Þar er lagt til, að Rögnvaldi Ólafssyni húsameistara verði veittur 1200 kr. styrkur til utanfarar. Ástæðan til þessa er sú, að það er með öllu óhjákvæmilegt að stækka geðveikrahælið á Kleppi. Það var í fyrstu ætlað 40–50 sjúklingum, en nú eru þar miklu fleiri. Og út um landið eru margir sjúklingar, sem komast ekki þangað vegna rúmleysis. Og það verður að telja það rjett, sem landlæknir heldur fram, að það sje ekki gerlegt, að ráðast í þetta fyrirtæki, nema oss sjeu áður kunnar nýjustu samskonar byggingar ytra, og nýjustu framfarir í þessari grein húsagarðar, svo að hælið geti sem mest samsvarað kröfum tímans. Nefndin vill taka vel í þessar málaleitanir landlæknis, og hún gerir sjer von um, að þessi styrkveiting komi að miklu gagni. Rögnvaldur er mætur maður, sem unnið hefur gott verk og þarft verk sem ráðunautur landsstjórnarinnar í því, er að húsagerð lýtur. Nefndin væntir þess og, að ferðin komi honum að gagni, í fleiru en kynningu á geðveikrahælum. Meiri hluti nefndarinnar áleit, að 1200 krónur mundu nægja til þessarar farar. Þá kemur 13. gr. frv. Þetta er stærsta grein þess. Samkv. frv., eins og Nd. hefur gengið frá því, hækka gjöldin til samgöngumála um 172,800 kr. frá því, sem þau eru í gildandi fjárlögum. Og þó var felt úr frv. stjórnarinnar stórbrú, sem átti að kosta 70 þús. kr. Þess skal getið, að nefndin er samþykk stefnu stjórnarinnar í, að bæta kjör póstafgreiðslumanna. Hjer eru gerðar meiri umbætur en nokkru sinni áður á fjárlögunum, að því, er þetta snertir. Auk þess eru 8 nýjar póstafgreiðslur teknar upp. Alls nemur gjaldaukningin 8 þús. og 600 kr. En nefndin vonar, að póststjórnin láti nú staðar numið um sinn með þessar hækkanir, því ella stefnir hjer til ógengdar. Þá koma akbrautirnar. Í fjárlögunum 1912–13 voru veittar 135,500 kr. til þeirra, og þá er Rangárbrúin ekki talin með, en eftir frv. Nd. eru nú ætlaðar 147 þús kr. En þá verður líka lokið við 3 brautir: Borgarfjarðar-, Eyjafjarðar-, og Reykjadalsbraut. Þá eru eftir 3 brautir: SkagfirðingaHúnvetninga og Grímsnesbraut. Þá er þessu er öllu lokið, er mikilli kvöð Ijett af landssjóði, eftir því, sem ákveðið var í vegalögunum 1894 og lögunum 1907,þar sem ákvæði laganna frá 1894 voru skerpt og endurtekin. Þá koma þjóðvegirnir. Þar fer nefndin fram á nokkrar lækkanir. Í stjórnarfrv. var ein stórbrú, en í þessu er engin, en þar á móti nokkrar smábrýr. Þó er þessi kafli hærri, en hann er í gildandi fjárlögum, og þótti hann þó allhár þar. Tillögur nefndarinnar um þennan bálk spretta af sparnaðarástæðum. Landsverkfræðingur fer fram á, að brýr á Ljá og Fáskrúð verði bygðar sama árið. því kemur nefndin fram með brtill. um það. Eftir frv., eins og það er nú, átti aðeins að byggja brúna á Fáskrúð fyrra árið. Þá leggur nefndin til, að Bleikdalsárbrúin falli burt. Til þess gengur henni sparnaðarhugsun. Nefndin gat ekki sjeð, að bráða nauðsyn bæri til þessa, svo að það þyrfti að ganga á undan öðru. Það verða ekki allar ár landsins brúaður í einu. Til þess brestur fje og til þess brestur vinnukraft. Sama má segja um ástæður nefndarinnar til brtill. um þjóðveginn í Austur-Skaftafellssýslu, að sá liður falli burtu. Sjálfur er jeg að vísu ekki kunnugur veginum þar eystra, en mjer er sagt af kunnugum mönnum, að þeir sjeu með betri vegum landsins. Það vantar og vitneskju um, hvort þetta eigi að vera akfserir vegir. Ef til vill mætti leggja eitthvað af því, sem ætlað er alment til vegagerða, til vega í Austur-Skaftafellssýslu. Á 15. breyttill. nefndarinnar minnist jeg ekki í þessu sambandi, en geri það seinna. Þá er 16. brtill. Hún fer fram á, að Eskifjarðarvegurinn falli burt. Nefndin hefur átt tal við landsverkfræðinginn um hann, og komizt að þeirri niðurstöðu, að ekkert vit væri í að byrja á þeirri vegagerð nú. Hann á að vera milli Eskifjarðar og Reyðarfjarðar, og kostar sá vegur allur milli 40–50 þús. kr. um það, er honum er lokið. Vegalengdin verður 15 kílóm. Þess er að gæta, að þar er ágæt sjávarleið. Vegurinn liggur fyrir ofan fjöruna, ef farið er á landi, en fyrir utan hana, ef farið er sjóleiðis. Þar eru og nógir mótorbátar til mannflutninga. Vegurinn yrði mest skemtivegur og fyrir gangandi fólk. Nefndin telur þessa vegagerð með öllu ófæra, ekki sízt þar sem henni hefur verið bent á, að þörf væri á góðum vegi á Völlunum, er tengdi veginn þar við Fagradalsbrautina. Brtill. um dragferjuna á Blöndu stafar af því, að hún er á sýsluvegi, en ekki þjóðvegi, og því á hún að færast aftur í þennan lið greinarinnar. Loks vill nefndin fella burt brúna á Þverá í Eyjafirði. Styrkurinn er raunar ekki nema 700 kr., og fjárhæðin ekki athugaverð frá því sjórnarmiði. Hitt er ísjárverðara, að hún er á hreppavegi. Þar vill nefndin fara varlega. Landssjóður hefur styrkt sýsluvegi, þar sem engir þjóðvegir eru, og er það eðlilegt, en það hefur þó dregið mikinn dilk á eftir sjer. Það væri þó enn þá hættulegra, að fara að styrkja hreppavegi. Það var að vísu gert við akveg í Svarfaðardal, en til þess voru alveg sjerstakar ástæður. Hreppurinn tók afarþunga byrði sjer á herðar. Hver verkfær maður skuldbatt sig til að vinna 3 dagsverk árl. í nokkur ár, svo að styrkurinn var veittur sem verðlaun fyrir dugnað. Þá er e-liðurinn. Eftir frv. Nd. nemur hann 261,800 kr. Hækkunin frá því, sem hann er á gildandi fjárlögum, nemur um 50,000 kr. Aðalhækkunin er vitanlega fólgin í styrknum til Eimskipafjelags Íslands. Nefndin fer fram á dálitla lækkun á þessum lið. Nefndin hefur ekki sjeð neina gilda ástæðu til, að hækka styrkinn til Breiðafjarðarbátsins frá því, sem var á síðustu fjárlögum. Það er kunnugt, að útlendur kaupmaður var fenginn til að láta gufubát ganga um fjörðinn, og hefur fengið til þess 7000 kr. styrk. Lengra eru Breiðfirðingar ekki á veg komnir í þessu efni. Stjórnin leit svo á, sem eigi væri ástæða til að veita nema 4000 kr. Nefndinni þótti rjett að halda sjer við þessar 7000 kr., sem eru á þessum núgildandi fjárlögum. Jeg skal taka það fram, að nefndinni þætti málið horfa nokkuð öðruvísi við, ef Breiðfirðingar keyptu sjálfir laglegan bát, og hjeldu honum út á sinn kostnað. Ef þeir gerðu það, væri aðstaða þeirra öll önnur en nú, og þá væri sjálfsagt, að sjá það við þá á þinginu 1915. Það mætti jafnvel veita þeim styrk til þess á fjáraukalögum. Þá er brtill. um Hvítárbátinn, að færa styrkinn úr 800 kr. niður í 600 kr. Nefndin hefur ekki sjeð neina ástæðu til að hækka þennan styrk frá því, sem var í frv. stjórnarinnar. Þá vill nefndin fella burt styrkinn til mótorbátsferða til Hvalfjarðar. Hún er á þeirri skoðun, að þessi bátur sje aðallega til að keppa við Ingólf, og slíkt telur nefndin rangt og þykir það óheppileg aðferð, að styrkja þennan bát til að keppa við bát, er mikill styrkur er veittur úr landssjóði. Nefndin hefur heyrt utan að sjer, að mikið umtal hafi orðið um þessa tillögu. Ef það kemur í ljós, að hlutverk bátsins er annað en það, sem jeg sagði, þá má lagfæra þetta við 3. umr., ef till. nefndarinnar yrði samþykt nú. Þá hefur nefndinni borizt beiðni frá 53 alþingiskjósendum í Rauðasandshreppi um styrk til mótorbátsferða frá Patreksfirði til Rauðasands. Sveit þessi er mjög afskekt, og samgöngur stirðar og erfiðar og þótti nefndinni því sanngjarnt, að verða við þessari beiðni og veita 300 kr. styrk hvort árið. - Þá er brtill. nr. 10 á þgskj. 665, viðvíkjandi athugasemdinni, sem tengd er við styrkinn til Eimskipafjelags Íslands. Nefndin,- eða að minsta kosti 4 okkar –er sammála um, að rjett sje að binda styrkinn því skilyrði, að fjelagið tæki að sjer strandferðirnar frá 1916. Það er mín skoðun og jeg hugsa flestra annara, að erfitt verði í fyrir alþingi, að verja svo stóra fjárveitingu, nema eitthvað sje hugsað fyrir strandferðunum um leið. Nefndin hefur þá föstu trú, að strandferðirnar muni ekki stofna fjelaginu í voða, og þess ættu menn einnig að gæta, að fjelagið mundi verða miklu vinsælla, ef það tækist þessa skuldbindingu á hendur. Fátæklingarnir, bæði til sjávar og sveita, hafa verið miklu örari til framlaga við þetta fjelag, heldur en kaupmennirnir, þótt ótrúlegt megi virðast, og margir þeirra hafa áreiðanlega lagt fram sinn skerf í þeirri von, að fjelagið mundi fyr eða síðar taka strandferðirnar í sína hönd. Þetta hlýtur líka að verða hlutverk fjelagsins, og ef því tekst að leysa það vel af hendi, er jeg ekkert hræddur um, að það fái ekki yfirhönd yfir keppinautum sínum. Því má ennfremur bæta við, að litlar líkur eru til, að við munum framvegis komast að samningum við Sameinaða fjelagið um strandferðirnar. Nefndin vill því mæla fastlega fram með, að athugasemdin verði samþykt, eins og hún er orðuð í 19. brtill. nefndarinnar. Þá er að minnast á símamálin. Á gildandi fjárlögum eru tilfærðar fjárveitingar til símalagninga, en samkv. símalögunum frá 1912 eru þau fjárframlög nú eigi talin í fjárlagafrv. Nefndin hefur hjer gert þá brtill., að fella burt launahækkunina til símaverkfræðings P. Smith og Gísla Ólafssonar stöðvarstjóra, því að þeir virðast nú hafa sæmilega há laun, þar sem annar hefur 2600 kr., en hinn 2400. Það þarf ekki annað en benda á launakjör póstafgreiðslumanna í Reykjavík - 1 póstafgreiðslumaður hefur 2440 kr., 2 þeir næstu fyrir neðan hann 1800 kr. hvor - til þess að sjá, að þessi launahækkun er ekki á rökum bygð. - Þá hefur nefndin skotið lítilsháttar athugasemd inn í þennan kafla um, að símasendlarnir á Akureyri, Seyðisfirði og Ísafirði beri símskeyti um allan kaupstaðinn, Yfir því hefur sem sje verið kvartað, að símasendlarnir utan Reykjavíkur beri ekki símskeyti út um alla bæina, og þótti því nefndinni rjett, að bæta þessari athugasemd inn í fjárlögin. - Ein brtill. nefndarinnar símamálunum viðkomandi fer fram á útgjaldahækkun, en það er brtill. um að heimila stjórninni alt að 14,000 kr. fyrra árið til þess að kaupa húsið, sem símastöðin á Akureyri nú er í. Um þetta atriði vil jeg leyfa mjer að Vísa til nefndarálitsins. Landsímastjórinn vill helzt flytja stöðina og byggja nýtt stöðvarhús fyrir fje landsjóðs. En stjórnarráðið álítur ekki ástæðu til þess, og nefndin getur ekki sjeð, að brýn ástæða sje fyrir hendi, að ráðast í hinn kostnaðarsama flutning stöðvarinnar. Ennfremur verður nefndin að álíta, að það sje eftir málavöxtum sanngjarnt, að landstjórnin kaupi húsið af eigenda þess, ef ekki ber brýna nauðsyn til flutningsins. Landsímastjórnin gerði samning við húseigandann 1910 um kaup á húsinu, ef alþingi vildi veita fje til þess. En af einhverjum ástæðum bar stjórnin þetta mál ekki upp fyrir alþingi 1911 og hefur því síðan ekki verið hreyft fyr en nú, að eigandinn hefur snúið sjer til stjórn ar og þings. Stjórnin hefur ekki sint málaleitun hans, en nefndin álítur, að sanngirni mæli með því, að taka hana til greina. Þá vil jeg minnast á þær brtill. við þessa kafla, sem komið hafa fram frá einstökum mönnum. Fyrst vil jeg þá geta um brtill. frá h. þm. Strand. á þgskj. 686, sem fer fram á, að styrkur verði veittur hreppsbúum í Bæjar- og Árnesshreppum í Strandasýslu til þess að vitja læknis, 300 kr. til hvors. Nefndin áIítur þessa fjárbeiðni á nokkrum rökum bygða og er henni hlynt. Samskonar styrk fer brtill. á þgskj. 729 frá háttv. þm. N.- M fram á að veittur veri Hróarstunguhjeraði, aðeins er þar beðin um nokkru meiri styrk. Nefndin mun verða fús á að leggja til, að Borgarfjarðarhreppi verði veittur sami styrkur sem Árneshreppi, og vonar því að h. þm. taki brtill. aftur. - Þá er brtill. á þgskj. 710 frá h. þm. Barð., um að feld sje burt hin persónulega launaviðbót til landsverkfræðingsins.. Þessi launahækkun var samþykt andmælalaust í Nd., og nefndin lítur svo á, að þessi maður hafi svo vandasamt starf á höndum, að ekki tjái að skera laun hans við neglur sjer. - Nefndin er meðmælt brtill. á þgskj. 712 frá h. 2. þm. Árn. - Þá er brtill. á þgskj. 707 frá h. þm, V.- Skf. um, að veittar verði 78 þús. kr. til að brúa Jökulsá á Sólheimasandi. Jeg hef áður tekið fram, af hverjum ástæðum nefndin er þessari brtill. mótfallin. Það væri mjög óviðurkvæmilegt að fara nú að auka útgjöldin um 80,000 kr., eins og fjárhagur landssjóðs er. Og ef þessi fjárveiting er tekin inn á fjárlögim þá get jeg ekki betur sjeð, en að örðugt verði að neita um brúna á Eyjafjarðará. Vitaskuld eru þan vatnsföll, sem hjer er um að ræða, ekki sambærileg, en þess er að gæta, að Eyjafjarðará er á einni hinni fjölförnustu þjóðbraut á landinu. Nefndin hlýtur því að vera þessari brtill. mótfallin. – Brtill. á þgskj. 687 frá h. þm. Strand. stendur í nánu sambandi við 15. brtill. nefndarinnar á þgskj. 665. Nefndin vill lýsa því yfir, að hún er fús á að taka brtill. sína aftur, ef hinn h. þm. vill gera sömu skil, og halda svo þeirri fjárhæð, sem er í frv. En ef h. þm. ekki vill taka brtill. sína aftur, þá mun nefndin verða henni mótfallin. Þá hygg jeg, að jeg þurfi ekki fleiri athugasemdir að gera við þenna kafla fjár laganna.