Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Að loknum atkvæðagreiðslum fer fram utandagskrárumræða um heimahjúkrun á höfuðborgarsvæðinu. Málshefjandi er hv. þm. Þuríður Backman. Hæstv. heilbrrh. Jón Kristjánsson verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Dómarafélagið hefur vakið athygli á því að huga þurfi að réttaröryggi almennings vegna fjárhagserfiðleika dómstólanna og kemur engum á óvart sem var við fjárlagaumfjöllun í haust. Hæstv. dómsmrh. hefur hins vegar svarað með áburði og svívirðingum um ábyrgðarleysi og ólíkindi dómara og er ráðherra minnkun að ofstopa hans gagnvart dómendum í málinu, en þeir hafa sýnt langlundargeð og hófsemi. Sama dag tilkynnir svo hæstv. dómsmrh., staurblankur, um verulega eflingu sérsveitar ríkislögreglustjóra, tugmilljónaútgjöld þegar í ár og á næstu árum allt að 250 millj. kr. á ári í þetta gamla gæluverkefni og bernskudraum Björns Bjarnasonar. Spyrja verður hvaða fjárlagaheimildir séu fyrir þeim útgjöldum í fjárlögum yfirstandandi árs því þar er ríkislögreglustjóraembættið skorið niður um 6 millj. Og í ljósi þess að ekki er gert ráð fyrir þessum verkefnum í fjögurra ára áætlun ríkisstjórnarinnar hvernig eigi þá í ljósi fyrirhugaðra skattalækkana að fjármagna þennan leiðangur. Enn fremur hvort sérsveit þessi eigi að taka við einhverjum af verkefnum bandaríska hersins og þá hvaða verkefnum og hvers vegna. Enn fremur hvort yfirlýsingar dómsmrh. um að fjárhagsgrunnur dómstólanna sé tryggður þýði að ekkert eigi að gera í fjárhagsefnum þeirra, og hvort dómsmrh. telji ekki að hinar harkalegu deilur hans við dómendur séu óheppilegar og sýni að öðruvísi þurfi að standa að fjárveitingum til dómstóla og tryggja sjálfstæði þeirra. Loks verður að spyrja Framsfl. hvort þessi sérsveitarleiðangur sé með vitund og vilja þess flokks og hvernig á því standi að þeir sem hafa vilja fólk í fyrirrúmi skuli ævinlega finna fé í sjóðum ríkisins í sérsveitir og sendiráð en síður í sjúkrahús og samfélagsþjónustu.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að ræða þetta efnislega hér, enda tel ég að það falli ekki undir þennan lið. Þannig er að hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur beðið um umræðu um sérsveitarmál og lögreglumál og hún fer fram utan dagskrár á fimmtudaginn kemur og gefst þá þingheimi tækifæri til að taka þátt í þeim umræðum á réttum forsendum. Varðandi fjármál dómstólanna er unnið að þeim málum á vegum dómsmrn. í samvinnu við dómstólaráð að því er ég hef talið. Það sem ég taldi ábyrgðarleysi af hálfu dómenda var að lýsa yfir því að réttaröryggi borgaranna væri stefnt í voða, sem ég tel alrangt.

Frú forseti. Það er athyglisvert hvernig hæstv. dómsmrh. skautar fram hjá því að ræða það mál sem hér er vakin athygli á. Það eru auðvitað fleiri vinklar sem vekja athygli vegna þess að nýlega hefur verið fjallað um það í austfirskum fjölmiðli að ófremdarástand sé í raun og veru á Kárahnjúkasvæðinu hvað varðar fíkniefnamál. Hæstv. dómsmrh. hefur hins vegar á heimasíðu sinni og í fjölmiðlum gefið þau svör að hann hafi kynnt sér málið og þetta sé önnur mynd en hæstv. ráðherra hafi fengið. Það er því afar sérkennilegt að heyra áherslur hæstv. dómsmrh. á því hvernig skipta beri fjármagni innan verkahrings hans. Það hlýtur að vera eðlilegt að við spyrjum þeirrar spurningar, vegna þess að við sem stóðum að baki þeirri ákvörðun að reisa Kárahnjúkavirkjun og treystum því að stjórnvöld meintu það að þau ætluðu að standa vel að málum, hvort þá séu örugglega lögreglumál höfð í því samhengi líka þannig að tryggt sé að þau embætti sem eiga að sinna löggæslumálum á því svæði fái fjármagn til þess og þann vinnukraft sem til þarf. Það er því sérkennilegt að heyra frá hæstv. dómsmrh. að það sem sé efst í huga sé að vopnvæða lögreglu á ákveðnum svæðum á landinu en ekki að sinna þeim verkefnum sem flestir telja að séu brýn nú til dags. Spurningin hlýtur að vera sú, frú forseti: Er þetta það sem koma skal í dómsmrn., að verið sé að bregðast við væntanlegri brottför hersins með því að efla sérsveit lögreglunnar og láta aðra þætti sem undir dómsmrn. heyra líða fyrir slíkt?

Virðulegi forseti. Ég harma að hv. þm. skuli ekki hafa kynnt sér þær tillögur sem komu til framkvæmda í gær, sem m.a. gera sérsveit lögreglunnar kleift að láta að sér kveða við Kárahnjúka ef þörf krefur með mun skipulegri og auðveldari hætti en áður hefur verið. Að því er varðar löggæslu við Kárahnjúka þá liggur fyrir, virðulegi forseti, fyrirspurn frá hv. þm. Atla Gíslasyni um það mál og henni verður að sjálfsögðu svarað. Ég segi því enn, virðulegi forseti, að ég sé ekki hvaða upphlaup þetta er hjá samfylkingarþingmönnum að taka hér mál sem er hvort eð er búið að boða á dagskrá þingsins.

Hæstv. forseti. Það er brýnt að ræða löggæslumálin, enda hefur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs óskað eftir utandagskrárumræðu um það efni eins og komið hefur fram. Í dag er hins vegar neyðarástand í heimahjúkrun á höfuðborgarsvæðinu og ég skil ekki hvers vegna menn eru að tefja fyrir að það mál komist á dagskrá. Hér eru fullir áheyrendapallar sem bíða eftir umræðunni um mál málanna í dag sem er neyðarástand í heimahjúkrun, og ég legg til að við tökum þegar til við að ræða það mál.

Hæstv. forseti. Komið hefur fram að ríkisstjórnin telur mjög mikilvægt að dómarar fari að fjárlögum og að heilsugæslan í Reykjavík fari að fjárlögum. Hér er þess vegna spurt út af yfirlýsingum dómsmrh. frá því í gær um að hann 1. mars sl. hafi efnt til útgjalda á yfirstandandi ári upp á 60 millj. kr., sem okkur í fjárln. er ekki kunnugt um að neinar heimildir séu fyrir, til að sinna gömlu gæluverkefni sínu sem er íslenskur her hér í landi. Spurt er hvaðan ráðherranum koma heimildir til að lýsa yfir allt að 250 millj. kr. útgjöldum á ári á næstu árum og hvort samstaða sé um það í ríkisstjórninni og hvernig á því standi að hér séu til peningar í verkefni af þessu tagi sem engar heimildir virðast fyrir í fjárlögum og hvort ráðherrann sé að ganga á svig við fjárlög og fara fram úr fjárlögum, og hvort það sé rétt hjá Dómarafélaginu sem það lýsir yfir í gær og er afar mikilvægt, brýnt og aðkallandi verkefni ef réttaröryggi borgaranna er í hættu, og hlýtur að koma til umræðu undir liðnum störf þingsins. Ég hvet hæstv. dómsmrh. til að gera grein fyrir því hvaða heimildir hann hefur í fjárlögum yfirstandandi árs til að ráðast í þau 60 millj. kr. útgjöld sem boðað er að efnt hafi verið til með aðgerðunum 1. mars sl. og hvort sömu lög gildi ekki um hann og um heilsugæsluna í Reykjavík eða dómstólana í landinu.

Forseti vill að gefnu tilefni taka fram að hæstv. dómsmrh. hefur talað tvisvar í umræðunni og þingsköp leyfa ekki að hann komi oftar í ræðustól. Hins vegar hefur verið bent á að nk. fimmtudag fer fram utandagskrárumræða um málefni lögreglunnar í landinu.

Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram urðu miklar deilur um þetta mál. Hv. þm. Ögmundur Jónasson beitti sér mikið í málinu og ég vildi af því tilefni taka fram að ég tel að hv. þm. Ögmundur Jónasson sé alls ekki vanhæfur til að taka þátt í því þrátt fyrir að hann sé starfsmaður í hlutastarfi hjá hinu opinbera. En það verður að segjast eins og er að það kom mér nokkuð á óvart að sjá engar athugasemdir frá þingmönnum Samfylkingarinnar þar sem hv. þm. er væntanlega í sömu stöðu og hv. þm. Pétur Blöndal í öðru máli sem við þekkjum vel. Ég styð ekki þessa brtt. og segi nei.

Hæstv. forseti. Þeir sem greiða atkvæði með þessari tillögu vilja tryggja að allt hlutavinnustarfsfólk á Íslandi hvar sem það starfar, á almennum vinnumarkaði, hjá hinu opinbera, hjá ríki eða sveitarfélögum, fái notið þeirra réttarbóta sem felast í frv. Þeir sem greiða atkvæði gegn brtt., og nú horfi ég til ráðherrabekkjarins og stjórnarmeirihlutans á Alþingi, eru að hafa þessi réttindi af mörg hundruð manns, starfsmönnum ríkis og sveitarfélaga sem eru í tímavinnu, hlutavinnufólki. Þegar menn hafa réttindi af fólki hljóta þeir að hafa rök fyrir því. Þau rök hafa ekki komið fram við umræðu á Alþingi en ég vona að menn hafi grandskoðað málið hver og einn og séu sáttir við sína samvisku.

Virðulegi forseti. Ekki veit ég hvort það var viljandi hjá hv. þm. en hann ruglaði saman hugtökunum ,,hlutavinnufólk`` og ,,tímavinnufólk``. Ef þessi brtt. sem hann flytur verður samþykkt þá yrðu sett í uppnám starfskjör og umhverfi þess fjölda fólks sem vinnur sem tímavinnufólk, hvort sem það eru ellilífeyrisþegar í tímavinnu eða t.d. fólk við stundakennslu í hinum fjölmörgu skólum hins opinbera. Markmiðið með þessum lögum er að jafna réttindi milli tiltekinna ráðningarforma, hlutastarfa og fullra starfa. Það er ekki markmiðið með þessu lagafrv. að raska því sem hér hefur tíðkast á Íslandi í sambandi við tímavinnu. Síðan bendi ég á, virðulegi forseti, að í frv. er ákvæði um endurskoðun á þessu máli innan tveggja ára hvað þetta tiltekna atriði varðar. Vonandi verða menn þá komnir lengra áleiðis í að semja um þetta milli samningsaðila. Af minni hálfu stendur ekkert í vegi fyrir því að hefja þá vinnu eins fljótt og hægt er.

Þið eruð að hafa réttindi af fólki.

Það er rangt. Ég segi nei við brtt.

Hæstv. forseti. Ástæða þessarar utandagskrárumræðu er sú alvarlega staða sem komin er upp í heimahjúkrunarþjónustu í Reykjavík og Kópavogi nú þegar ljóst er að meiri hluti hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða hafa hætt störfum vegna kjaradeilu um fyrirkomulag aksturs. Heimahjúkrun er orðin einn af hornsteinum heilbrigðiskerfisins. Mikilvægi heimahjúkrunar hefur aukist og mun halda áfram að aukast, bæði vegna kröfu um aukin afköst sjúkrahúsa og þar með styttri legutíma sjúklinga og eins vegna breyttra viðhorfa til stofnanaþjónustu. Hið fyrrnefnda á sérstaklega við um Landspítala -- háskólasjúkrahús, sem stendur nú í miklum hagræðingar- og skipulagsaðgerðum til að halda sig innan ramma fjárlaga. Sjúklingar eru því útskrifaðir mun veikari en áður og þurfa oft mikla og flókna umönnun. Í mörgum tilfellum þurfa þeir sólarhringsþjónustu. Sátt hefur verið um að draga úr allri stofnanavistun, hvort sem í hlut eiga aldraðir, fatlaðir eða langveikir einstaklingar. Mikið fatlaðir og langveikir, sem fyrir nokkrum árum hefðu verið inni á stofnun eða sjúkrahúsi, geta búið heima ef til staðar er örugg heimahjúkrun. Heimahjúkrun er ódýr og manneskjuleg þjónusta og algjör forsenda þess að hægt sé að draga úr annarri og dýrari þjónustu. Því ætti að leggja enn frekari áherslu á slíka þjónustu í framtíðinni. Framganga forustu heilsugæslunnar í þessu máli er beinlínis andstæð þeirri stefnu að efla og tryggja viðunandi heimaþjónustu. Skerðing á heimahjúkrun í Reykjavík og Kópavogi bitnar ekki eingöngu á þeim sjúklingum og aðstandendum þeirra sem fá þjónustu í dag heldur mun skerðingin strax valda mikilli röskun á starfsemi Landspítala -- háskólasjúkrahúss og annarra sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu. Það verður hvorki hægt að útskrifa sjúklinga eins fljótt né eins mikla umönnunarsjúklinga og áður. Það er staðreynd sem þegar er komin í ljós. Eins má búast við ótímabærum innlögnum vegna manneklu í heimahjúkrun. Þeir sem njóta þjónustu heimahjúkrunar þurfa margir mikla og persónulega aðstoð og hjúkrun. Það að vera öðrum háður og opna heimili sitt fyrir vandalausum er sérstök staða og erfitt hlutskipti fyrir marga. Því skiptir máli að þeir starfsmenn sem sinna þessu mikilvæga hlutverki myndi góð og persónuleg tengsl við skjólstæðinga sína. Reynsla, traust og áreiðanleiki er grunnur að góðri hjúkrun inni á heimilum fólks. Stöðugleiki í mannahaldi er því mjög mikilvægur. Fram hefur komið sú staðhæfing að fyrrverandi aksturs\-kerfi hafi í sjálfu sér verið afkastahvetjandi, þ.e. hvatt til fleiri en styttri vitjana sem hafi komið fram í hærri akstursgreiðslum og verri þjónustu. Þetta er óréttmæt fullyrðing. Hið rétta í þessu sambandi er að starfsmenn heimahjúkrunar fara eftir vinnuskema þar sem settar eru niður vitjanir á hverja vakt á tímaplani og eftir hjúkrunarþyngd. Ábyrgð á fjölda vitjana liggur því hjá hverfisstjórum en ekki sjálfum starfsmönnunum. Frú forseti. Það að heilsugæslan nýtti sér ekki lögbundinn rétt til að framlengja ráðningu starfsmanna um sex mánuði þegar ljóst var að samningar mundu ekki nást fyrir 1. mars segir okkur að eitthvað annað og meira hljóti að búa að baki en eingöngu breyting á aksturslið kjarasamninga, sérstaklega þegar tillit er tekið til þess að starfsmenn höfðu komið til móts við kröfur heilsugæslunnar og lítið virðist hafa borið á milli samningsaðila þegar upp úr slitnaði. Frú forseti. Hjúkrunarforstjóri heimahjúkrunar lýsti því yfir að gripið yrði til neyðarráðstafana til að halda uppi lágmarksþjónustu og að hjúkrunarfræðingar frá Alhjúkrun, einkarekinni hjúkrunarþjónustu, yrðu ráðnir til brýnna starfa. Þessu mótmæltu fyrrverandi starfsmenn og hefur þessari ráðstöfun verið ýtt til hliðar, að sinni a.m.k. Enda hljótum við að spyrja: Hvað réttlætir uppsögn þjálfaðs og reynsluríks fagfólks vegna deilna um tiltölulega lágar upphæðir og ráðningu utanaðkomandi starfsmanna á hærri launum í staðinn? Hvaða sparnaður verður í rekstri heimahjúkrunar ef taka á upp samninga við einkarekna hjúkrunarþjónustu? Er ekki verið að ganga inn í launadeilu með óviðurkvæmilegum hætti í þeim tilgangi að koma á kerfisbreytingum? Er eingöngu verið að semja um kerfisbreytingu í akstri eða er einnig verið að koma á einkarekinni heimahjúkrun í heilsugæslunni, líkt og verið hefur á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi? Ég spyr því hæstv. heilbrrh.: Var gerð krafa um sparnað á aksturslið heimahjúkrunar á þessu ári? Hvað munar miklu í rekstri á þessum tveimur kerfum, þ.e. akstri á einkabílum samkvæmt tilboði starfsmanna og notkun rekstrarleyfisbíla? Ef um einhvern sparnað er að ræða, er hann þá þess virði að setja alla þjónustu heimahjúkrunar í uppnám? Hvað mun ráðherra gera til að leysa úr núverandi ástandi og tryggja heimahjúkrun til lengri tíma?

Virðulegi forseti. Hv. 10. þm. Norðaust. beinir til mín þremur spurningum vegna þeirrar stöðu heimahjúkrunar í Reykjavík sem upp er komin eftir að á fjórða tug starfsmanna hætti störfum á þessum vettvangi. Í fyrsta lagi er spurt hvort gerð hafi verið krafa af hálfu ráðuneytisins um sparnað í heimahjúkrun í Reykjavík. Svarið við því er nei. Hv. þm. spyr um fjárhagslegan ávinning af því fyrir heilsugæsluna að breyta því akstursgreiðslukerfi með einkabílum starfsmanna sem viðgengist hefur. Það er í raun ekki verið að breyta greiðslufyrirkomulaginu fyrir akstur til að ná fram fjárhagslegum sparnaði í heild. Það sem vakir fyrir stjórnendum heilsugæslunnar er að byggja upp öflugra kerfi heimahjúkrunar til lengri tíma litið. Heilsugæslan er að reyna að bæta þjónustuna við skjólstæðingana svo sem margsinnis hefur komið fram hjá forsvarsmönnum hennar. Afar erfitt er, virðulegi forseti, að bera saman núverandi kerfi og það sem tekur við vegna þess að þar er borin saman áætlun eða spá annars vegar og raunveruleikinn hins vegar. Fyrir starfsmann sem fer í tíu vitjanir á dag nema akstursgreiðslurnar hins vegar um 100 þús. kr. á mánuði brúttó. Á móti kemur svo útlagður kostnaður starfsmannsins við rekstur á bíl. Tilboð heilsugæslunnar um akstursgreiðslur fyrir not á eigin bíl felur í sér um 50 þús. kr. greiðslu á mánuði. Velji starfsmaður að nota bíl frá heilsugæslunni ber hann engan kostnað af rekstri bílsins en kostnaður heilsugæslunnar er þá 45--50 þús. kr. á mánuði. Þrisvar hefur heilsugæslan gert tilraun til að breyta akstursgreiðslufyrirkomulaginu af þeirri einföldu ástæðu að forsvarsmenn hennar telja að þetta kerfi hamli frekari framþróun á því mikilvæga sviði sem heimahjúkrun er. Þeir starfsmenn sem sjá sér hag í kerfinu hafa ávallt sett sig á móti breytingum á því. Rétt er að taka fram að það eru alls ekki allir starfsmenn heimahjúkrunar sem njóta þessa gamla akstursgreiðslukerfis sem vissulega er barn síns tíma og átti að vera búið að endurskoða fyrir allmörgum árum. Því er haldið fram að heilsugæslan komi fram af mikilli óbilgirni í þessu máli. Í því sambandi er rétt að fram komi að heilsugæslan hefur teygt sig langt til að koma til móts við starfsmennina. Í fyrsta lagi hefur verið boðið upp á bíl og tveggja launaflokka hækkun til allra til að koma til móts við þá sem bera skarðan hlut frá borði. Þessi tveggja launaflokka hækkun virðist mér nokkuð gott boð miðað við þá launahækkun sem rætt er um í samningaviðræðum sem nú standa sem hæst á almennum markaði. Í öðru lagi er starfsmönnum áfram boðið að nota eigin bíl og fá tveggja launaflokka hækkun, færa akstursdagbók og fá greitt í samræmi við ekna kílómetra auk þess að fá greidda 1.300 km á ári fyrir akstur, sé starfsmaðurinn í fullu starfi. Það eru því öfugmæli að kalla þessi tilboð óbilgirni af hálfu heilsugæslunnar. Tilboð sem felur í sér það eitt að fá svigrúm til að skipuleggja þjónustuna við skjólstæðingana þannig að hún batni enn frá því sem nú er. Það er líka rétt að draga fram að engin skrifleg tilboð eða gagntilboð hafa komið fram af hálfu stéttarfélaganna í þessu máli. Í þeim viðræðum sem fram fóru, áður en starfsmennirnir hættu störfum, hafa aðeins komið fram munnlegar kröfur um sólarlagsákvæði í fimm ár auk kröfu um þriggja eða fjögurra launaflokka hækkun. Virðulegi forseti. Deilan snýst um að velja aksturskerfi fremur en taka tilboði um beinar launahækkanir sem næðu til allra starfsmanna. Menn mega ekki gleyma því að fjárhagslegur ávinningur heilsugæslunnar af þessari kerfisbreytingu er ekki fyrir hendi. Menn mega ekki gleyma því að akstursgreiðslukerfi af því tagi sem er í Reykjavík er verulega frábrugðið því sem tíðkast annars staðar. Menn verða að svara því af hverju þessir starfsmenn ríkisins skyldu ekki færa akstursdagbækur eins og aðrir þurfa að gera. Það er rétt að taka fram að akstursgreiðslusamningunum var sagt upp með fullkomlega löglegum hætti og með lögbundnum fyrirvara. Það voru starfsmennirnir sjálfir sem tóku ákvörðun um að segja upp og hætta. Það er eðlilegra að greiða fyrir því sem næst raunverulega ekna kílómetra. Það er eðlilegra að bæta hugsanlegt tap starfsmannanna með launahækkun, eins og boðið hefur verið. Ég skora á þá starfsmenn sem hættu störfum að snúa aftur og setjast niður með forsvarsmönnum heilsugæslunnar og taka upp samninga um nýtt fyrirkomulag þannig að við getum byggt upp þá mikilvægu þjónustu sem heimahjúkrunin er til langrar framtíðar. Það er alveg rétt sem fram hefur komið, að á því er mikil þörf. Þetta er mikilvæg og ómissandi þjónusta í heilbrigðiskerfinu.

Frú forseti. Þingflokkur Samf. hefur lýst miklum áhyggjum af þeirri óvissu sem nú ríkir um heimahjúkrun. Þessi deila, ásamt ýmsum öðrum aðgerðum í heilbrigðisþjónustunni undanfarna mánuði, endurspeglar bæði óraunhæfar hugmyndir um fjárþörf í grunnþjónustu og skort á pólitískri forgangsröðun. Að sjálfsögðu þurfa aðilar máls að vera opnir fyrir nýjum leiðum til að hagræða og bæta þjónustuna svo fremi sem kjör þeirra séu tryggð. Þessi deila snýst hins vegar að stærstum hluta um áhugaleysi íslenskra stjórnvalda um vanda heilbrigðisþjónustunnar. Deilan snýst einnig um skort á framtíðarsýn. Slík sýn fyrirfinnst einfaldlega ekki hjá ríkisstjórnarflokkunum. Það er alveg með ólíkindum að núverandi ríkisstjórn sé svo treg til að beita úrræðum sem eru bæði ódýrari og hentugri fyrir alla aðila. Þessi tregða á við heimahjúkrun, uppbyggingu hjúkrunarheimila og eflingu heilsugæslunnar. Við stöndum langt að baki nágrannaþjóðum okkar í heimahjúkrun og í Reykjavík eru allt að 20 þús. manns án heilsugæslu. Nú liggja á annað hundrað einstaklingar á rándýru hátæknisjúkrahúsi sem vel gætu nýtt sér önnur úrræði, svo sem heimahjúkrun eða hjúkrunarheimili, stæðu þau til boða. Svo er hins vegar ekki. Það á að vera pólitískt markmið að fólk geti forðast sjúkrahúsvist en notað þess í stað önnur úrræði heilbrigðiskerfis. Við eigum að efla heimahjúkrun og gera fólki kleift að vera eins lengi heima hjá sér og það getur. Það er bæði ódýrara og betra. Hver króna sem er varið í heimahjúkrun skilar sér margfalt til baka. Heimahjúkrun leiðir af sér sparnað í heilbrigðiskerfinu og hagfræðin hér að baki er mjög einföld. Slík hugmyndafræði finnst hins vegar ekki hjá ríkisstjórninni og því miður virðist hinn pólitíski vilji alls ekki vera til staðar hjá ríkisstjórninni til að leysa þetta mál farsællega eða taka á öðrum vanda heilbrigðiskerfisins. Á meðan opnast sár hér og þar í kerfinu sem sýking á greiða leið að.

Virðulegi forseti. Deilan sem hér er til umræðu á sér nokkra forsögu. Við flutning heilsugæslunnar frá sveitarfélögum til ríkisins um áramótin 1990--1991 kom í ljós að akstursgreiðslur í heimahjúkrun og ungbarnaeftirliti á vegum sveitarfélaga voru nokkru hærri en hjá ríkinu. Það varð að samkomulagi milli viðkomandi stéttarfélaga og fjmrn. að starfsmönnum yrði bættur þessi munur þannig að starfsmaðurinn ,,verði að fullu eins settur og hann var áður`` eins og segir í yfirlýsingu þar um. Þannig varð til sú viðmiðun að greiddir voru 8 km vegna aksturs í hverja heimavitjun. Þess má geta að þar til nýlega þurfti starfsmaður að leggja með sér bíl í heimavitjun í heilsugæslu. Hann hafði ekki þar val um. Þessum greiðslum var sagt upp fyrir þrem mánuðum og um það snýst deilan. Frá upphafi hefur verið viðurkennt að greiðslurnar eru launauppbót enda hafa starfsmönnum nú verið boðnar launaflokkahækkanir í stað akstursgreiðslna. Þetta fyrirkomulag hefur einnig verið notað sem afkastahvetjandi kerfi án þess að það komi niður á gæðum þjónustunnar. Uppsagnir akstursgreiðslna eru ekki gerðar í sparnaðarskyni eins og kom fram hjá hæstv. heilbrrh. Önnur sjónarmið liggja þar að baki. Lítið virðist bera í milli fulltrúa stéttarfélaga og yfirstjórnar heilsugæslunnar í Reykjavík um lausn málsins, svo lítið að það er ekki réttlætanlegt að halda sjúklingum í heimahúsum í óvissu. Heimahjúkrun er einn mikilvægasti þáttur í grunnþjónustu samfélagsins. Hún skiptir sköpum fyrir hundruð manna og gerir þeim kleift að búa heima þrátt fyrir skerta getu til sjálfsbjargar. Margur þyrfti að öðrum kosti að leggjast inn á stofnun með miklu meiri tilkostnaði. Ég hvet aðila málsins til þess að binda enda á þetta ófremdarástand og ljúka samningum strax. Aðilar þurfa að sýna lipurð og sveigjanleika til að losa gamalt fólk, fatlaða og sjúklinga í heimahúsum undan óvissu. Margir þeirra finna fyrir kvíða og óöryggi og fjölskyldur þeirra eru í uppnámi vegna þessarar deilu. Deilunni verður að ljúka og það strax.

Hæstv. forseti. Hinar sérstæðu deilur um fyrirkomulag akstursmála þeirra starfsmanna sem sinnt hafa heimahjúkrun í Reykjavík og Kópavogi valda því nú að réttur sjúkra, þ.e. skjólstæðinga heimahjúkrunar, er fyrir borð borinn. Alvarlegt ástand hefur skapast vegna deilunnar og heilbrrh. getur ekki setið hjá og látið deiluna stigmagnast án þess að koma að málinu. Heimahjúkrun er nauðsyn og jafnframt ódýr þjónusta við sjúka. Það er ómaklegt að saka þá hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða sem starfað hafa við heimahjúkrun um að þeir sinni ekki almennilega starfi sínu þó að deila sé uppi um starfskjör. Akstursgreiðslur eru allt frá árinu 1990 hluti af samkomulagi milli fjmrh. og BSRB um greiðslur fyrir akstur starfsmanna heimahjúkrunar. Það eru hverfisstjórar sem skipuleggja ferðir starfsmanna en ekki þeir sjálfir. Fyrirséð er að útskriftir af spítölum verði ekki eins og áður meðan málið er í hnút þar sem heimahjúkrun getur ekki tekið við þeim sem þurfa þjónustu. Ástandið mun því aðeins versna að óbreyttu, bæði fyrir núverandi skjólstæðinga og aðra sem gætu útskrifast. Kostnaður mun aukast og fyrirséð virðist að ekkert sparast eins og ætlað var. Allt stefnir í að lagalegur réttur sjúkra til bestu heilbrigðisþjónustu sem veita má á hverjum tíma verði sniðgenginn á meðan þeim er ekki veitt sú hjúkrun og aðstoð sem þeir þurfa til verndar almennu heilbrigði sínu. Heilbrrh. ber að sjá til þess að lögum um heilbrigðisþjónustu sé framfylgt eins og þau mæla fyrir um en þar er réttur sjúkra settur í forgang. Heilbrrh. telur að góð tilboð liggi þegar fyrir frá vinnuveitendum til lausnar á deilunni og er í raun undrandi á að ekki skuli hafa tekist samkomulag. Væri ekki rétt að hæstv. ráðherra ræddi við hjúkrunarfólkið og beitti sér fyrir lausn á þessari einkennilegu deilu?

Hæstv. forseti. Ræða hæstv. heilbrrh. kom mér sannast sagna mjög á óvart. Ég hélt að hér mundi birtast hinn sanngjarni ábyrgi maður sem vildi leysa þessa deilu. Það gerðist ekki. Mér fannst anda köldu frá hæstv. ráðherra í garð starfsfólks heimahjúkrunar og skjólstæðinga hennar. Hann talar um kjarabætur og kröfur um kjarabætur. Það er enginn að tala um kjarabætur. Það er verið að koma í veg fyrir kjaraskerðingu og þegar talað er um að þetta sé gert til að byggja upp heimahjúkrun spyr ég: Er það gert með því að brjóta starfsfólkið niður? Árið 1990 var gert samkomulag um yfirfærslu heimahjúkrunar frá sveitarfélögum til ríkis. Þá munaði nokkuð um hve lakar ríkið bjó að starfsfólki varðandi greiðslur fyrir akstur en tíðkaðist hjá sveitarfélögunum. Þá var gert samkomulag þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Bifreiðakostnaður verður greiddur samkvæmt reglugerð en það sem á kann að vanta að sú greiðsla sé sambærileg við núverandi greiðslur skal bætt með greiðslu sérstaks launaliðar og skal þá tekið tillit til þess að starfsmaðurinn verði að fullu eins settur og hann áður var.`` Nú gerist það að þessum samningi er einhliða sagt upp. Það er brot á samningi, það er gróft brot á samningi. Það sem meira er að við þetta er fyrirsjáanlegt að kjör margra starfsmanna muni skerðast stórlega. Þeir líta á það sem uppsögn, þessa grófu kjaraskerðingu. Þegar svo var komið var sest að samningaborði og reynt að ná samkomulagi. Ég fullyrði að samkomulag væri í sjónmáli ef til þess væri vilji. Sá vilji er hvorki fyrir hendi hjá atvinnurekendahliðinni né hjá hæstv. heilbrrh. og fólkið hefur þurft að sæta ásökunum um vinnusvik og að standa sig ekki í starfi, grófum ásökunum, og meðan menn sitja við samningaborð er reynt að hafa störfin af fólkinu fyrir fullt og allt með því að auglýsa þau laus til umsóknar og fá síðan íhlaupafólk á miklu hærri launum, málaliðamarkaði, til að ganga í þessi störf. Hvar er vilji hæstv. ráðherra? Hvers vegna kemur hann ekki á ábyrgan hátt fram í þessu máli og leysir úr því neyðarástandi sem skapast hefur í heimahjúkrun á höfuðborgarsvæðinu? [Klapp frá þingpöllum.]

Forseti biður áheyrendur um að hafa þögn í salnum meðan umræðan fer fram. Að vísu fékk hv. þm. ansi rúman ræðutíma. Það var yfirsjón forseta.

Virðulegi forseti. Leitt er að horfa upp á þá stöðu sem nú er komin upp varðandi heimahjúkrunina. Stefna stjórnvalda og heilbrigðisáætlunin sem samþykkt var á hv. Alþingi gengur út á að efla til muna heimaþjónustu og þá sérstaklega við aldraða með það að markmiði að þeir geti dvalist sem lengst á eigin vegum utan stofnana. Var því ákveðið að veita 50 millj. kr. fjárveitingu á ári næstu þrjú árin til að uppfylla þetta markmið. Einnig gerðu heilbrrn. og Reykjavíkurborg með sér samkomulag um samtvinnun félagslegrar heimaþjónustu og heimahjúkrunar í Reykjavík. Allt ber þetta vott um framtíðarsýn stjórnvalda og metnaðarfulla áætlun, áætlun sem nú gæti verið í uppnámi vegna uppsagna 37 starfsmanna miðstöðvar heimahjúkrunar. Nauðsynlegt er að taka fram að áfram starfa 46 einstaklingar, jafnvel einstaklingar sem vinna sömu vinnuna en njóta ekki sömu kjara. Heilsugæslan hefur lagt fram tilboð um fyrirkomulag aksturs og hvernig hagræðing í akstursmálum verði nýtt til launahækkunar. Heilsugæslan telur að með tilboðum þeirra sé hún að ráðstafa allri hagræðingu þessa árs og geti ekki gengið lengra. Krafa okkar hlýtur að vera að deiluaðilar setjist við samningaborðið og semji, enda er ábyrgð beggja aðila gríðarleg gagnvart skjólstæðingum heimahjúkrunar, skjólstæðingum sem margir hverjir eiga allt sitt undir þeirri góðu heimahjúkrun sem innt er af hendi. Ég vil að lokum segja að mér finnst afar ómaklegt að hv. 9. þm. Reykv. s., Ögmundur Jónasson, skuli segja að það andi köldu frá hæstv. heilbrrh. til skjólstæðinga heimahjúkrunar. Það hefur hann ekki gert sig sekan um.

Hæstv. forseti. Það er hreint óskiljanlegt hvað stjórnvöld ganga fram af mikilli óbilgirni gagnvart starfsfólki í heimahjúkrun þegar starfsfólkið er ekki að fara fram á neinar nýjar kjarabætur, heldur stendur einungis í varnarbaráttu fyrir þeim kjörum sem það þegar hefur. Það er nauðsynlegt að því sé haldið til haga að aksturssamningar voru vísvitandi notaðir til að bæta starfsfólki heimahjúkrunar upp þann mismun sem Reykjavíkurborg hafði borgað þeim umfram það sem ríkið vildi bjóða þegar það tók við heimahjúkrun á árinu 1991. Það er því ekkert annað en hýrudráttur þegar rýra á kjör þorra þessa fólks um 300--400 þús. kr. á ári en bjóða því á móti tveggja flokka launahækkun, þ.e. um 60 þús. kr. á ári. Það er grundvallaratriði ef breyta á fyrirkomulagi akstursmála hjá heimahjúkrun og taka upp samninga um rekstrarleigubíla að starfsfólkið sem nú starfar hjá heimahjúkrun fái ígildi þeirrar kjaraskerðingar bætt með öðrum hætti. Og ég spyr hæstv. ráðherra: Er ráðherrann reiðubúinn til þess, nú þegar hann skorar á starfsfólk úr þessum ræðustól að snúa aftur? Nei. Harkan og óbilgirnin af hálfu heilbrigðisyfirvalda er svo mikil að meira að segja er hafnað sanngjörnum óskum starfsfólksins sem einungis fer fram á að hluti kjaraskerðingarinnar verði bættur. Þó munaði heilbrigðisyfirvöldin ekkert um að bjóða einkaaðilum 2.400 kr. á tímann fyrir að ganga inn í störf þessa fólks sem fær um 1.300 kr. á tímann með launatengdum gjöldum. Ég skora á hæstv. heilbrrh. að skapa þau skilyrði að hægt sé að aflétta því neyðarástandi sem sjúkir búa nú við og semja við starfsfólk heimahjúkrunar með viðunandi hætti, og það strax. Starfsfólk heimahjúkrunar sparar skattgreiðendum á hverjum degi stórfé með því að gera langveiku fólki kleift að búa eins lengi og kostur er heima, fremur en að vistast á stofnunum sem er líka margfalt dýrara fyrir samfélagið.

Virðulegi forseti. Allt er þetta mál sérstakt þegar litið er til aprílmánaðar 2003. Þá er þessi deila í algleymingi en lausnardagur þá 29. apríl. Þá er viðtal við forstjóra heilsugæslunnar í Reykjavík sem segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Okkar áætlanir gerðu ráð fyrir að um 15 milljónir spöruðust á þessu ári með þessum aðgerðum en við höfðum hvort eð er ætlað okkur að beina þeim að mestu leyti til hækkana á launum þeirra sem starfa við þetta. Við reiknuðum ekki með að standa beinlínis eftir með mikinn sparnað í rekstrinum en hins vegar var það skoðun okkar að þetta hefði leitt til betri þjónustu.`` Nákvæmlega sama texta má lesa í Fréttablaðinu í dag þar sem Þórunn Ólafsdóttir, hjúkrunarforstjóri heilsugæslunnar, segir að kostnaður við samninga um nýtt aksturskerfi sem heilsugæslan hefði boðið væri svipaður og verið hefði í því kerfi sem heilsugæslan væri nú að leggja niður. Hvert er þá deiluefnið? Um hvað snýst þessi deila? Snýst hún um að bæta gæði þjónustunnar með því að taka bíla á rekstrarleigu til þess að afnema þessar greiðslur til þessara heiðurskvenna sem eiga allt gott skilið og stunda óeigingjarnt starf í þágu lands og þjóðar? Ég verð að segja að þegar líka kemur hljóð frá embættismönnum sem segja: Ja, við ætlum ekki að láta gera okkur afturreka í þriðja sinn, segir það manni að það er ekki allt sem sýnist í þessu máli. Virðulegi heilbrrh.: Hvers vegna er þessi deila upp komin nú enn einu sinni? Efnið er nákvæmlega eins og það var fyrir ári síðan. Það hefur ekkert breyst, bara að bæta gæði þjónustunnar með því að taka bíla á rekstrarleigu. Þvílík vitleysa. 
            

Hæstv. forseti. Starfsemi heimahjúkrunar er ákaflega mikilvægur þáttur heilbrigðisþjónustu sem gerir stórum hópi sjúklinga kleift að búa sjálfstætt þrátt fyrir að þurfa nauðsynlega á þjónustunni að halda. Þetta er mjög persónuleg þjónusta, byggð á trausti milli sjúklinga og þeirra sem annast þá. Öll óvissa í þessum málum er af hinu illa, bæði fyrir sjúklinga og aðstandendur þeirra. Kjaradeilur skapa nú alvarlega óvissu í heimahjúkrun og þessi kjaradeila er óþörf. Ekki er hægt að segja að tilefnið sé stórt, deilt er um akstur bifreiða. Hefur virkilega verið reynt til þrautar að ná samkomulagi? Hvers vegna hafa stjórnvöld, með hæstv. heilbrrh. í fararbroddi, ekki gripið inn í deiluna áður en allt fór í óefni? Það er ekki erfitt að trúa því að neyðarástand blasi við þegar manni er tjáð að 40 starfsmenn af 67 sem fara í vitjanir til sjúklinga í heimahúsum í Reykjavík hafa lagt niður störf. Þingmenn Frjálsl. hafa lýst því viðhorfi að þótt þeir séu hlynntir aðhaldi og góðri nýtingu á þeim fjármunum sem fara í heilbrigðismál styðji þeir ekki að nauðsynleg þjónusta við sjúka, aldraða og öryrkja verði skert. Þurfi auknar tekjur til að viðhalda góðri þjónustu við áðurnefnda þjóðfélagsþegna veljum við hiklaust aukna tekjuöflun ríkisins. Heilbrigðiskerfi okkar stenst alþjóðlegan samanburð í mjög mörgu þó ýmislegt megi laga. Ég trúi ekki öðru en almenningur hljóti að gera þá sjálfsögðu kröfu að deilan verði leyst fljótlega. Hæstv. heilbrrh. ber hreinlega skylda til að leysa málið snarlega og þótt fyrr hefði verið.

Frú forseti. Hér er rætt um afar brýna og mikilvæga heilsugæslu og eins og oft áður er byrjað á öfugum enda, með kerfisbreytingu. Bílar eru teknir á leigu og síðan á að semja. Bílar í rekstrarleigu eru afar dýrir, þeir eru miklu dýrari en ef maður kaupir bíl sjálfur. Það má færa sterk rök fyrir því að sparnaðurinn sé enginn og til þessa hefur ríkið talið ódýrara að borga kílómetragjald fyrir notkun bíla starfsmanna frekar en að það eigi þá sjálft. Maður spyr: Hvað gengur ríkinu til að stefna afar brýnni, viðkvæmri og persónulegri þjónustu í hættu? Bara það að vinna traust sjúklingsins tekur langan tíma. Þessi sparnaðartillaga, þessi hagræðing er undir dulnefninu --- eins og svo oft áður --- aukin þjónusta. Eins og bílarnir skipti einhverju máli við sjúkrarúmin. Ef hér er ekki verið að skera niður þá er um að ræða uppskurð þar sem mikilvægustu innri líffæri kerfisins eru numin í burtu. Enn á ný upplifir maður að þessar aðgerðir beinast fyrst og fremst gegn konum, konum sem sinna umönnun sjúkra og aldraðra. Enn og aftur er höggvið að kjörum þeirra. Þetta er kvenfjandsamleg stefna. Var ekki launamisréttið nægilegt fyrir? Það er nýbúið að dreifa hér skýrslu frá forsrh. um efnahagsleg völd kvenna sem sýnir það glöggt. Er ekki mál að hinni kvenfjandsamlegu stefnu linni, hæstv. heilbrrh.?

Hæstv. forseti. Nú er uppi afleit staða varðandi heimahjúkrun í Reykjavík. Fjöldi starfsfólks hefur hætt störfum og það snertir mjög hagsmuni þeirra fjölmörgu sem þurfa á slíkri þjónustu að halda. Sú deila sem nú er uppi er fyrst og fremst tilkomin vegna ágreinings um akstursgreiðslur sem starfsmenn hafa notið. Við skoðun á því hvernig greiðslurnar hafa verið framkvæmdar virðist mér að þar sé á ferðinni óeðlilegt fyrirkomulag sem er ekki í samræmi við það sem almennt gerist hjá opinberum starfsmönnum. Starfsmenn hafa fengið greitt fyrir tiltekna fasta vegalengd fyrir hverja vitjun, óháð raunverulegri aksturslengd. Skattyfirvöld hafa í langan tíma gert alls kyns athugasemdir við meðferð akstursgreiðslna og fjmrn. hefur beitt sér fyrir því að koma þessum málum almennt í eðlilegt horf hjá opinberum starfsmönnum. Sama hlýtur að eiga við í því máli sem hér er til umræðu. Sú almenna regla er í gildi að greiðslur fyrir akstur eru samkvæmt akstursskýrslum þar sem fram kemur hve mikill raunverulegur akstur er hverju sinni.  Þess má geta að heilsugæslan hefur sætt ámæli fjmrn. vegna þess fyrirkomulags sem verið hefur í gildi og nú hafa verið gerðar ráðstafanir til lausnar. Um það stendur hins vegar deila málsaðila, m.a. hvernig komið verður til móts við starfsmenn að breyttu fyrirkomulagi. Þegar tveir deila hafa yfirleitt báðir aðilar eitthvað til síns máls, hæstv. forseti. Ég ætla ekki að gerast dómari í málinu eins og sumir hv. þm. hafa gerst í umræðunni. Hitt er augljóst að niðurstaða verður að nást sem allra fyrst svo Heilsugæslan í Reykjavík geti mannað þau störf sem hér um ræðir til að hinir fjölmörgu skjólstæðingar heimahjúkrunar fái notið þeirrar þjónustu sem stjórnvöld vilja að þeir njóti. Aukið fjármagn hefur verið veitt til þess að efla heimahjúkrun og lýsir það m.a. þeirri áherslu sem lögð er á þessa þjónustu. Ég vil enda mál mitt á því að hvetja aðila málsins til að finna lausn á málinu sem allra fyrst.

Hæstv. forseti. Ræða hæstv. heilbrrh. olli mér miklum vonbrigðum. Það kom fram í svari hans að það var ekki gerð krafa um sparnað á þessum rekstrarlið og það er ekki verið að leita eftir sparnaði, en aftur á móti á það að leiða til aukinnar og betri þjónustu að aka um á kauprekstrarbílum í stað eigin bíla. Það kom ekkert fram í máli hæstv. ráðherra um hvernig hann ætlaði að grípa inn í þessa kjaradeilu eins og hann lýsti í grein sem birtist í Fréttablaðinu um helgina. ,,Grípa verður til aðgerða``, segir ráðherra ,,ef deilan leysist ekki.`` Ljóst er að ef hæstv. heilbrrh. grípur ekki þegar til aðgerða mun fljótlega ríkja algert neyðarástand hjá stórum hluta skjólstæðinga heimahjúkrunar og fjölskyldum þeirra. Starfsemi sjúkrahúsanna mun raskast það mikið að sparnaðaraðgerðir geta ekki gengið eftir. Skerðing heimahjúkrunar hefur þegar haft þau áhrif að Landspítalinn -- háskólasjúkrahús hefur ekki getað útskrifað sjúklinga í heimahús, eins og fram kom í fréttum í dag. Þetta er kjaradeila sem stéttarfélögin hafa komið að og sýnt fulla ábyrgð og reynt að ná sáttum og óásættanlegt að deila sem þessi um akstursfyrirkomulag skuli bitna á þeim sem síst skyldi. Heilbrrh. hefur viljað bíða átekta en það verður ekki lengur beðið. Stjórnvöld bera fulla ábyrgð í þessu máli. Heimahjúkrun er ódýr heilbrigðisþjónusta sem á að byggja upp og auka um land allt. Ef heimahjúkrunin er ekki til staðar eiga skjólstæðingar heimahjúkrunar oft engan annan kost en að dveljast á stofnun eða binda fjölskylduna í umönnunarstörf. Þar með erum við komin áratugi aftur í þjónustustigi og nútímaheilbrigðisþjónustu. Frú forseti. Ástand heimahjúkrunar í tveimur fjölmennustu sveitarfélögum landsins er því ekki hægt að lýsa sem skerðingu á þjónustu. Nær væri að lýsa því sem neyðarástandi þegar meiri hluti hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða hefur hætt störfum.

Virðulegi forseti. Ég vísa því algjörlega á bug að það andi köldu milli mín og þeirra hjúkrunarfræðinga sem hafa sagt upp störfum. Ég hef í þeim orðum sem ég hef haft um málið hvatt menn til að ná samkomulagi, hvatt menn til að setjast niður, fara yfir málið upp á nýtt og leita leiða til að leysa það. Það er nauðsynlegt vegna þess að hér er um bráðnauðsynlega þjónustu að ræða. Varðandi þá sem hafa lagst í söguskýringar á málinu, samstarfsmenn mínir í ríkisstjórn, vil ég minna á að til er nokkurra ára gamalt bréf frá fjmrn. þar sem þess er krafist að kerfið sé lagt af. Þess vegna er verið að taka þetta upp. Menn skulu bara kannast við það hér að þess vegna er verið að tala um að leggja þetta kerfi af. Þess vegna er verið að bjóða launahækkanir í staðinn fyrir þetta kerfi, og deilan snýst um það.  Ég vísa öllum ásökunum á bug um að það andi köldu frá mér. Ég endurtek að þetta mál þarf að leysa.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. á þskj. 921, sem er jafnframt 613. mál, en um er að ræða frv. til laga um breytingu á lögum nr. 58/2000, um yrkisrétt, með síðari breytingum. Frumvarp þetta er lagt fram í þeim tilgangi að lögleiða þann hluta tilskipunar 98/44 Evrópuþingsins og ráðsins frá 6. júlí 1998, um lögvernd uppfinninga í líftækni sem fjallar um plöntuyrki og nánar tiltekið þau ákvæði reglugerðar nr. 2100/94 hjá Evrópusambandinu sem vísað er til í tilskipuninni. Einnig er um að ræða nokkrar breytingar sem eru nauðsynlegar vegna umsóknar Íslands um aðild að alþjóðasamningi um vernd nýrra yrkja, UPOV-samningnum, sem síðar verður gerð grein fyrir. Á fundi sameiginlegu EES-nefndarinnar 31. janúar 2003 var tekin ákvörðun nr. 20/2003 um að breyta XVII. viðauka við EES-samninginn og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 98/44, um lögvernd uppfinninga í líftækni. Samkvæmt stjórnskipun okkar Íslendinga þarf samþykki Alþingis til að staðfesta ákvörðun þessa sem kallar á viðeigandi lagabreytingar hér á landi. Tillaga til þingsályktunar um staðfestingu á fyrrgreindri ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar var lögð fyrir Alþingi á 128. löggjafarþingi 2002--2003. Var þingsályktunin samþykkt. Tilskipunina ber í meginatriðum samkvæmt efni sínu að lögleiða með breytingum á einkaleyfalögum nr. 17/1991. Plöntuyrki eða plöntuafbrigði eru hins vegar undanþegin ákvæðum einkaleyfalaga nr. 17/1991 en njóta annars konar verndar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/2000, um yrkisrétt. Er því miðað við að meginefni tilskipunarinnar verði lögfest með breytingum á einkaleyfalögum, en að sá hluti tilskipunarinnar sem fjallar um plöntuyrki verði lögfestur með frv. þessu. Í þeim ákvæðum tilskipunar 98/44 sem fjalla um plöntuyrki er í flestum tilvikum vísað um efnisatriði til reglugerðar ráðsins nr. 2100/94EB um vernd plöntuafbrigða. Sú reglugerð er þó ekki hluti af EES-samningnum en vegna þess að önnur ákvæði tilskipunarinnar byggja í nokkrum atriðum á þeim skilgreiningum og efnisákvæðum sem þar koma fram er óhjákvæmilegt við lögleiðingu á þessum ákvæðum tilskipunarinnar að taka upp í íslenska löggjöf þau ákvæði reglugerðar nr. 2100/1990EB um plöntuyrki sem tilskipunin vísar til. Á yfirstandandi þingi, 130. löggjafarþingi Alþingis, hefur iðnrh. nú þegar lagt fram frv. til laga um breytingu á einkaleyfalögum, nr. 17/1991, í samræmi við ákvæði fyrrgreindrar tilskipunar 98/44. Í frv. iðnrh. er um þau ákvæði tilskipunarinnar sem fjalla um plöntuyrki vísað til þess frv. sem ég mæli nú fyrir. Jafnframt er í frv. að finna nokkrar breytingar sem eru tilkomnar vegna umsóknar Íslands um aðild að alþjóðasamningi um vernd nýrra yrkja frá 2. desember 1961 með breytingum sem gerðar voru í Genf á árunum 1972, 1978 og 1991, en með þeim er ætlunin að samræma betur ákvæði laganna og samningsins. Umsókn Íslands um aðild að UPOV-samningnum er nú til meðferðar hjá alþjóðlegri stofnun um framkvæmd samningsins en forsenda þess að umsóknin verði samþykkt er að ákvæði íslenskrar löggjafar um yrkisrétt sé í samræmi við samninginn. Í frv. þessu eru því lagðar til nokkrar breytingar á lögum nr. 58/2000 sem nauðsynlegar eru til að samræma ákvæði laganna um samninginn. Frumvarpið felur ekki í sér miklar efnislegar breytingar. Fremur er um að ræða að ákvæði verði skýrari og ítarlegri. Helstu efnisákvæði frv. eru þessi: 1. Gildissvið laganna og hugtakið yrki er skilgreint en lögin gilda um allar ættkvíslir og tegundir plantna, þar með talið blendinga ættkvísla og tegunda, svo og plöntuhópa samkvæmt nákvæmustu þekktu flokkun grasafræðinnar með nánar tilgreindum skilyrðum. Í 2. gr. frv. er að finna skilgreiningar á hugtökum sem byggt er á víða í tilskipun 98/44 og er því nauðsynlegt að lögfesta þau m.a. til að tryggja að fullt samræmi sé á milli ákvæða einkaleyfalaga nr. 17/1991 annars vegar og laga nr. 58/2000, um yrkisrétt, hins vegar. 2. Sérstakt ákvæði er um undanþágu frá rétti yrkishafa sem gildir eingöngu um bændur og uppskeru af tilteknum tegundum fjölgunarefnis sem þeir hafa ræktað sjálfir á eigin landi sem hefur takmarkaða ræktunargetu og er háð öðrum skilyrðum. 3. Sérstakt ákvæði er um víðtækan rétt til nauðungarleyfis að því er varðar réttindi yrkishafa og gagnkvæm réttindi yrkishafa og einkaleyfishafa að þessu leyti. Svonefnd nauðungarleyfi eru sambærileg og gagnkvæm ákvæði eru í áðurnefndu frv. iðnrh. um breytingu á einkaleyfalögum. 4. Önnur ákvæði frv. fela í sér minni háttar breytingar á orðalagi og lagfæringar á einstökum ákvæðum laganna til þess að frv. samræmist betur ákvæðum tilskipunar 98/44 og UPOV-samningsins. Í fylgiskjali með frv. er að finna kostnaðarumsögn fjmrn. um frv. og læt ég nægja að vísa þangað. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar sem fylgir frv. Hæstv. forseti. Með frv. þessu er einungis verið að gera nauðsynlegar breytingar á lögum nr. 58/2000, um yrkisrétt, til þess að efna samningsskuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum eða þann hluta tilskipunar 98/44 sem varðar plöntuyrki og réttindi til þeirra, svo og að gera nauðsynlegar breytingar á lögum til að Ísland geti orðið aðili að UPOV-samningnum. Ísland hefur nú þegar sótt um slíka aðild en umsókn Íslands verður ekki afgreidd fyrr en viðhlítandi breytingar hafa verið gerðar á lögunum. Í ljósi þessara staðreynda tel ég ljóst að óhjákvæmilegt sé að það frv. sem hér liggur fyrir verði að lögum. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla frekar um tilurð og efni frv. eða hafa mál mitt lengra að svo stöddu. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Frú forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. landbrh. fjallar frv. sem hér liggur fyrir um uppfinningar í líftækni, þ.e. um einkaleyfisrétt á uppfinningum í líftækni og vernd þeirra. Þegar frv. er lesið yfir virkar það óneitanlega, a.m.k. á mig, æðiframandlegt að mörgu leyti, bæði hvað varðar efni og orðaforða sem notaður er í því og jafnframt íslensk orð sem notuð eru í skrýtnu samhengi. Ég ætla því að nýta mér tækifærið til að fá útskýringar hæstv. ráðherra á vangaveltum mínum um frv. Í fyrsta lagi er augljóst að verið er að yfirfæra frv. frá Evrópu yfir á Ísland. Lögin eiga að taka til yrkja allra ættkvísla og tegunda plantna og þar með talið blendinga ættkvísla og tegunda. Í greinargerð með frv. stendur að markmiðið með því sé að gera það ítarlegra og skýrara en fyrri lög sem í gildi eru. Með tilliti til þess er sérstaklega umhugsunarvert að lesa þurfi hverja og eina grein mörgum sinnum yfir til þess að fá einhvern botn í það hvað í raun og veru verið er að tala um og standa eftir sem áður oft uppi án þess að skilja fyllilega hvað um er rætt eða vera viss um að skilningurinn sem maður heldur að maður hafi sé réttur. Ef ég tek t.d. 4. gr. stendur þar, með leyfi forseta: ,,Við 1. mgr. 14. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: að yrkisréttur hefur verið veittur þeim sem ekki á rétt til hans nema hann sé yfirfærður til þess sem á slíkan rétt.`` Í skýringum við 4. gr. stendur með leyfi hæstv. forseta: ,,Ákvæði þetta er sett til þess að tryggja að ákvæði 14. gr. laganna sé í fullu samræmi við 21. gr. UPOV-samningsins en þennan c-lið vantar í 14. gr. laganna til þess að greinin sé að öllu leyti í samræmi við 21. gr. UPOV-samningsins. Ákvæðið þarfnast að öðru leyti ekki skýringa.`` Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að þetta er ekki nóg skýring fyrir mig og mig langar að biðja hæstv. landbrh. að segja mér á eftir um hvað verið er að ræða í þessari grein. Í 5. gr. laganna kemur tilvik þar sem mér finnst notkun á íslensku máli afar framandleg en í skýringunum við greinina er talað um andlag yrkisréttar. Ég kannast vel við andlag og frumlag en mig langar að biðja ráðherrann að skýra fyrir mér hvað andlag yrkisréttar er. Hann hlýtur að skilja það alveg upp á punkt og prik. Mér finnst þetta eins og ég sagði áðan mjög mikilvægt þar sem þetta á að vera skýrt og skilmerkilegt frv. og auðvitað öllum ljóst hvað þetta þýðir. Í 5. gr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Yrkisréttur nær til þess yrkis sem skráð er samkvæmt lögum þessum. Yrkisréttur gildir einnig um: a. yrki sem eru í öllum aðalatriðum komin af vernduðu yrki, enda sé hið verndaða yrki ekki sjálft komið af öðru í öllum aðalatriðum.`` Þetta er mjög einfalt, ekki satt? Síðar í sömu grein stendur: ,,Yrki telst í skilningi a-liðar 1. mgr. komið af öðru yrki í öllum aðalatriðum þegar: a. það er mestmegnis komið af upphafsyrkinu, eða af yrki sem sjálft er mestmegnis komið af upphafsyrkinu og heldur þeim megineinkennum sem ráðast af arfgerð eða samsetningu arfgerða upphafsyrkisins.`` Enn bið ég ráðherrann að skýra fyrir mér hvað þetta þýðir. Í 6. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Yrkisréttur felur í sér að aðrir en yrkishafi mega ekki án hans samþykkis nýta stofnþætti yrkis eða uppskeru af hinu verndaða yrki með eftirfarandi hætti: a. framleiða eða fjölga, b. undirbúa til fjölgunar. Og síðan koma fleiri liðir. En í þessu dæmi dettur mér í hug að spyrja ráðherra: Hvað t.d. með kartöflur? Hvernig á þessi grein við um kartöflurækt? Síðan er í þessari grein reyndar fjallað um bændur sem geti í sérstökum tilvikum fengið undanþágu til þess að nota yrki við framleiðslu á eigin landi og reyndar er fjallað nánar um það í 9. gr. Þar eru líka orð sem mig langar að biðja ráðherrann að skýra fyrir mér. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Til að vernda landbúnaðarframleiðslu er bændum heimilt, þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 17. gr., að nota uppskeru af eigin landi til ræktunar á yrkjum af tilgreindum tegundum á eigin landi enda sé ekki um að ræða blendingsyrki eða samsett yrki.`` Hvað eru blendingsyrki og samþykkt yrki og hvernig eru þau frábrugðin þeim umræddu yrkjum sem verið er að sækja um einkaleyfi á og eru umfjöllunarefni í þessu lagafrv. Síðar í sömu grein segir, með leyfi forseta: ,,Óheimilt er að krefja bændur um nytjaleyfisgjald fyrir nýtingu yrkis skv. 1. mgr. ef framleiðsla þeirra á nytjajurtum skv. 2. mgr. fer fram á landi sem ekki getur gefið af sér meira en 92 tonna uppskeru af korntegundum en magn annarra nytjajurta miðast við sömu stærð lands.`` Mér finnst athyglisvert að mælistikan sem notuð er þarna er korn en vitað er að á Íslandi er ekki hægt að rækta korn nema á tilteknum svæðum og reyndar ekkert á mjög mörgum svæðum. Þetta finnst mér vera dæmi um það þegar verið er að yfirfæra erlendar lagagreinar yfir á Ísland og mér hefði þótt eðlilegra að taka annað viðmið en korn, viðmið sem getur átt við alls staðar á Íslandi. Í 10. gr. laganna finnst mér líka koma fram athyglisvert umhugsunarefni. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Hafi yrkishafi ekki tryggt nægilegt framboð af efniviði til fjölgunar verndaðs yrkis hér á landi á sanngjörnum kjörum og í þeim mæli og með þeim hætti sem nauðsynlegt er til að tryggja matvælaframleiðslu í landinu og aðra mikilvæga almannahagsmuni getur sá sem vill hagnýta yrkið farið fram á nauðungarleyfi, fyrir dómstólum, svo framarlega sem ekki eru haldbær rök fyrir vanrækslu yrkishafa.`` Þarna er bara verið að tala um matvælaframleiðslu og aðra framleiðslu mikilvæga almannahagsmunum. En samkvæmt því sem segir fyrst í lagafrv. taka þessi lög til yrkja allra ættkvísla og tegunda plantna, þar með talið blendinga ættkvísla og tegunda. Mér er því spurn hvað t.d. um rósarækt sem er einmitt umtalsverð í kjördæmi hæstv. ráðherra eða tré, verður það þá að falla undir mikilvæga almannahagsmuni ef viðkomandi einstaklingur á að geta nýtt sér þetta atriði í frv.? Ég tel að um mikilvæga einstaklingshagsmuni geti verið að ræða án þess að um sé að ræða mikilvæga almannahagsmuni og að taka þurfi tillit til þess í frv. Ég legg áherslu á það að lokum að ég vonast eftir því að fá skýringar frá ráðherranum, en í athugasemdum við lagafrv. stendur að því sé ætlað að gera ákvæðin skýrari og ítarlegri en ákvæði fyrra frv. Ég bíð því spennt eftir að heyra skýringar ráðherra þannig að hægt verði að fara með þær í landbn. til umræðu.

Hæstv. forseti. Ég útskýrði nokkuð greinilega og í þokkalegu máli hvers vegna málið er flutt, í stuttri en ítarlegri ræðu. Ég get tekið undir með hv. þm. að margt er göldrótt í textanum og flókið að virðist við fyrstu sýn, en ég held að öllum sé ljóst sem á mál mitt hlýddu að þetta snýr að samningi sem við höfum gert, EES-samningnum, og umsókn sem send hefur verið þannig að við viljum gerast aðilar að samningi UPOV. Ég vona að ræða mín hafi skýrt þetta nokkuð. Hvað flókin orð varðar þá eru einkaleyfi alltaf flókin, hafa verið það og eru kannski enn þá flóknari annars staðar í Evrópu en hér. Hv. þm. á sæti í landbn. og sérfræðingar mínir í ráðuneytinu, sem unnu málið og gjörþekkja það, munu koma til fundar við nefndina og fara yfir þingmálið þar. Þó að ég þekki hluta málsins ætla ég því ekki að fara út í flækjur hér að útskýra andlag yrkisréttar. Ég held að þetta sé, eins og hv. þm. veit, mikilvægt gagnvart þeim samningi sem við gerðumst aðilar að og að Íslendingar haldi frumkvæði sínu og réttindum sínum og einkaleyfum í sinni náttúru. Að því snýr málið. Það kann vel að vera að landbn. lagi orðalagið og textann og eitthvað hljóði það á eftir á skagfirska vísu. Ekki ætla ég að útiloka að málið megi bæta bæði að málfari og gera það skýrara. Ég viðurkenni að margt í texta frv. er mér sem venjulegum manni flókið. Frumvarpið er samið af sérfræðingum á þessu sviði og lagt fram sem slíkt samkvæmt alþjóðasamningi, þannig ber ég það fram til þingsins og fel síðan hv. landbn. að fullvinna málið og kalla til þá aðila sem þar ber að koma að, bæði til að fara yfir þýðingu málsins og texta þess og gera það sem best úr garði svo að það geti orðið að lögum.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég varð fyrir vonbrigðum með ræðu hæstv. ráðherra því að ég hefði talið að honum væri sómi að því að geta skýrt og sýnt það í ræðustól Alþingis að hann skilji alveg fullkomlega frv. sem hann er að leggja fram. Mér sýnist því miður ekkert benda til þess. Ég skil og veit af hverju frv. er lagt fram. Það er eitt af því sem er alveg skýrt í textanum og skýringunum við frv. Hins vegar er ekki aðalatriðið hvers vegna það er lagt fram, heldur að efni þess sé skýrt og að það sé viðeigandi fyrir íslenskar aðstæður. Ég var m.a. að reyna að benda á það í ræðu minni áðan að það er það ekki að mínum dómi. Auðvitað koma sérfræðingar til okkar frá ráðuneytinu til að fjalla um þessi mál en ég verð að segja það aftur, frú forseti, að mér hefði þótt ánægjulegra að fá einhverjar skýringar á efni frv. eða við þeim spurningum sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Þegar ég flutti ræðu mína áðan var töluvert skvaldur í salnum og menn voru að ganga hér út. Ég býst við að hv. þm. hafi ekki lagt mikið á sig til að hlusta á ræðuna, hún var nokkuð afdráttarlaus og skýr og ég held á sæmilegu mannamáli. Ég get farið yfir ræðuna aftur og flutt hana á nýjan leik fyrir hv. þm. eða afhent henni hana á eftir. Málið er mjög augljóst. Það er út af samningi sem við höfum gert á alþjóðavísu og snýr að gildissviði laga og hugtakið ,,yrki`` er skilgreint, það þarf að skilgreina það í þinginu. Það gildir um allar ættkvíslir og tegundir plantna. Ég hygg að helstu efnisákvæði frv. sem ég rakti í lokaorðum mínum hafi bara verið mjög skýr. Ég fer ekki að láta toga út úr mér tunguna og útskýra einhver flókin lagaorð í textanum sem þarf kannski að sumu leyti, eins og hv. þm. sagði, að fara yfir og velta þeim fyrir sér varðandi íslenskar aðstæður o.s.frv. Ég treysti hv. landbn. fullkomlega til þess. Mínir menn, sem þekkja frv. vel, munu koma, eins og ég sagði, til fundar við nefndina og fara yfir það þannig að ég held að þingið þurfi ekki að taka meiri tíma í þetta mál á þessu stigi.

Frú forseti. Ég get fullvissað hæstv. landbrh. um það að ég hlustaði á ræðu hans af athygli. Í henni komu fram ágætar skýringar á því hvers vegna frv. er lagt fram, enda kemur það líka mjög skýrt fram í skýringum við frv. En mín skoðun er sú að þingmönnum beri að skilja það sem þeir eru að samþykkja. Þess vegna legg ég fram þessar spurningar mínar fyrir ráðherrann.

Hæstv. forseti. Ekki get ég tekið að mér að láta 63 þingmenn skilja allt sem ég segi. Svo ólíkur er hugarheimur þess fólks að ég ræð aldrei við það í einni ræðu og þarf þá að tala hér oftar og meira en ég vil. 
            

Hæstv. forseti. Málið snýst ekki um hvort eingöngu 63 þingmenn skilji þegar búið er að samþykkja frv. og það er gert að lögum. Það snýst um að þeir sem eiga að vinna eftir lögunum og að allur almenningur í landinu eigi greiðan aðgang að því að skilja það sem við samþykkjum. Ég vil fyrir það fyrsta ítreka, af því að ég las frv., spurningu hv. þm. Önnu Kristínar Gunnarsdóttur, þ.e. hvort ýmsar tegundir blóma og grænmetis sem verið er að framleiða í dag falla undir þetta sérkennilega frv. Þar á meðal, eins og hv. þm. nefndi sérstaklega, rósaræktina. Mér sýnist, eins og 1. gr. segir, að: ,,Plöntuhópar samanstanda af heilum plöntum eða plöntuhlutum ef með hlutunum má rækta heilar plöntur, hvort tveggja í lögum þessum nefnt stofnþættir yrkis.`` Það segir mér að fjölgun rósa á stilkum er stofnþáttur yrkis. Mér sýnist á athugasemdum við lagafrumvarpið að við séum ekki orðin aðilar að samningnum sem hæstv. ráðherra sagði að við værum orðin, heldur hafi verið sótt um 2. des. 1996, það sé því enn þá í skoðun. Ég spyr hæstv. ráðherra: Eru einhverjar plöntur eða einhverjir plöntuhópar sem nú þegar eru á válista gagnvart ákvæðum frv. þar sem framleiðslan er í höndum eins aðila og hefur í raun og veru ekki verið fjölfölduð annars staðar og einkaréttur til staðar en framleiðsla mjög lítil? Það á kannski við blómabændur og aðra. Eru einhverjar plöntur á válista samkvæmt frv.?

Hæstv. forseti. Ég þekki ekki hvort einhverjar plöntur eru á válista samkvæmt frv. Ég hef reynt að skýra að þetta er framhald af EES-samningunum sem ég rakti í ræðu minni og er vel rakið í frv. Hæstv. forseti. Ef þingheimur vill get ég flutt frv. á nýjan leik og lesið skýringargreinar við það, ef menn eru það tornæmir og treysta sér ekki til að senda málið til nefndar. Frumvarpið er ekki orðið að lögum, verið er að leggja það fram til umfjöllunar í þinginu og vísa því til nefndar til að þar fari fram sú fagvinna sem við þekkjum og er gjarnan vel unnin í þinginu. Þetta er, eins og ég sagði áðan, flókið mál og sértækt en snýr að íslenskum aðstæðum og að við höfum þar okkar stöðu eins og aðrar þjóðir sem aðilar eru að þeim samningi. Ég sagði áðan að við hefðum sótt um aðild að samningi en værum ekki orðin aðilar. Frumvarpið er lagt fram sem frv. til vinnslu og þannig legg ég það fram og tel að margt sé auðskiljanlegt í því og ekkert voðalega flókið þegar menn fara að skoða það eins og ég rakti áðan í ræðu minni.

Hæstv. forseti. Hér er ekki um að ræða að þingmenn séu eitthvað tornæmir á það sem í frv. stendur. Málið á frv. er afar erfitt aðgöngu, maður þarf að lesa það mjög nákvæmlega og einnig skýringarnar. Hæstv. ráðherra þarf ekki að lesa skýringarnar aftur vegna þess að ræða hans voru athugasemdirnar við frv., ég hlustaði nefnilega gaumgæfilega á ræðuna. Setjum nú svo að bóndi sem á að vinna eftir þessu, garðyrkjubóndi, fái 5. gr. á þennan hátt. Í athugasemdum við 5. gr. kemur fram að í 2. mgr. sé tekið fram að ákvæði greinarinnar gildi einnig um yrki sem eru að einhverju leyti frábrugðin vernduðu yrki, þ.e. yrki getur verið verndað samkvæmt yrkisrétti þótt það sé frábrugðið vernduðu yrki í einhverjum atriðum ef það er komið af verndaða yrkinu í öllum aðalatriðum. Í 3. mgr. er jafnframt skilgreint hvenær yrki telst komið af öðru yrki í öllum aðalatriðum. Þegar svona texti er settur í frv. --- og það er auðvitað ekki sök hæstv. ráðherra --- er það ábending til þingsins um að slík vinnubrögð séu ekki viðhöfð. Það verður að vanda lagasetningu meira en hefur verið gert. Það er ekki hægt að ætla þingmönnum að fara í gegnum 1. umr., hæstv. forseti, með plagg eins og þetta, þó svo að lesnar séu útskýringarnar allar og athugasemdir við einstakar greinar, og vel að merkja, þetta sem ég las upp, hæstv. forseti, er athugasemd, það er ekki 5. gr. eins og hún kemur fram í frv. heldur útskýring. Þetta er ekki hægt. Þetta eru ekki góð vinnubrögð.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða smávægilega breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Frumvarpinu er ætlað að bregðast við þeirri niðurstöðu Eftirlitsstofnunar EFTA að 3. og 4. mgr. 13. gr. laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna, nr. 21/1992, brjóti gegn skuldbindingum Íslands samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Stofnunin skoðaði ákvæði laganna sérstaklega vegna álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 3042/2000 varðandi rétt námsmanns frá Finnlandi til láns úr Lánasjóði íslenskra námsmanna, en viðkomandi hafði upphaflega verið synjað um námslán úr sjóðnum þrátt fyrir að hann hefði verið búsettur hér á landi frá árinu 1993. Með hliðsjón af niðurstöðu Eftirlitsstofnunar EFTA er því lagt til í frv. að réttur íslenskra ríkisborgara og annarra íbúa á Evrópska efnahagssvæðinu til námslána verði samræmdur. Gert er ráð fyrir að texti 3. mgr. 13. gr. gildandi laga verði felldur brott, en í honum er að finna eftirtalin skilyrði fyrir námslánarétti sem ekki samrýmast skuldbindingum Íslands samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið: 1. ríkisborgari EES-ríkis skuli hafa starfað í fimm ár á Evrópska efnahagssvæðinu, 2. slíkur ríkisborgari EES-ríkis skuli vera launamaður, þ.e. ekki sjálfstætt starfandi, 3. slíkur ríkisborgari EES-ríkis skuli fortakslaust stunda starfstengt nám, 4. maki slíks ríkisborgara EES-ríkis skuli stunda starfstengt nám, 5. börn slíks ríkisborgara EES-ríkis skuli fortakslaust vera yngri en 21 árs, 6. börn slíks ríkisborgara EES-ríkis skuli stunda starfstengt nám. Þess í stað er lagt til að lögfest verði málsgrein með tilvísun í aðrar réttarheimildir er tæma réttarstöðu ríkisborgara EES-ríkja er starfa hérlendis hvað varðar námslánarétt. Jafnframt er það gert að skilyrði samkvæmt frumvarpinu að lánþegi, hvort sem hann er íslenskur eða ríkisborgari annars ríkis á Evrópska efnahagssvæðinu, hafi haft fasta búsetu á Íslandi í tvö ár samfellt eða haft fasta búsetu hér á landi í þrjú ár af síðustu tíu árum fyrir upphaf þess tímabils sem sótt er um námslán fyrir og ákvæði gildandi laga sem áskilur lögheimili um eins árs skeið áður en nám hefst fellt brott. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir þetta skrifa Gunnar Birgisson frsm., Björgvin G. Sigurðsson, Dagný Jónsdóttir, Kjartan Ólafsson, Atli Gíslason, Sigurður Kári Kristjánsson og Hjálmar Árnason.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti og brtt. um frv. til laga um breytingu á lögum um sjóntækjafræðinga. Með frumvarpinu er lagt til að ráðherra geti í reglugerð heimilað sjóntækjafræðingum að mæla sjón og fullvinna gleraugu og snertilinsur með ákveðnum skilyrðum. Í gildandi lögum er sjóntækjafræðingum því aðeins heimilt að fullvinna og selja sjónhjálpartæki, þ.e. gleraugu og snertilinsur, að fyrir liggi tilvísun og/eða forskrift læknis. Í greinargerð landlæknis, sem er fylgiskjal með frumvarpinu, kemur fram að talið er að margir, sennilega flestir, starfandi íslenskir sjóntækjafræðingar hafi menntun sem nægi til þess að þeir fengju leyfi til sjónmælinga annars staðar á Norðurlöndum. Jafnframt kemur fram að þar eru reglur almennt þannig að sjóntækjafræðingar mega mæla sjón að því undanskildu að þeir mega ekki sjónmæla börn undir ákveðnum aldri og einstaklinga sem taldir eru í áhættu vegna augnsjúkdóma. Telur landlæknir að eðlilegast sé að takmarkanir sjóntækjafræðinga til sjónmælinga verði sem líkastar þeim sem nú gilda annars staðar á Norðurlöndum og að á meðan sjóntækjafræðingar uppfylla ekki allir menntunarskilyrði verði þeim skipt í þrjá tilgreinda hópa eftir menntun. Er nefndin sammála því. Augnlæknafélag Íslands varar við því að sjóntækjafræðingar fái heimild til að sjónmæla. Af hálfu félagsins er talið að tíðni glákublindu muni aukast þar sem gláka greinist þá mun seinna en ella. Sama megi segja um aðra sjúkdóma eins og sykursýki, hækkaðan blóðþrýsting og skjaldkirtilssjúkdóma því að oft verða augnlæknar fyrstir lækna til að greina þessa sjúkdóma. Vegna þessa ítrekar nefndin mikilvægi þess að faglega sé staðið að því að veita sjóntækjafræðingum heimild til sjónmælinga og þess gætt að þeir hafi tilskilda menntun. Að mati nefndarinnar er eðlilegt að landsmenn fái sjálfir að ráða því hvernig heilsuvernd þeirra er háttað hvað þetta varðar eins og á við um aðrar sérgreinar læknisfræðinnar og fyrirbyggjandi eftirlit. Bendir nefndin á að í þessu sem öðru sé sjálfsagt að heilbrigðisyfirvöld veki fólk til vitundar um mikilvægi þess að láta augnlækna fylgjast vel með sjón sinni og fara í reglulegt eftirlit. Telur nefndin einnig mikilvægt að gott samstarf sé milli augnlækna og sjóntækjafræðinga. Í greinargerð landlæknis kemur fram að hann telur tímabært að breyta gildandi lögum um sjóntækjafræðinga þannig að þeir fái með vissum skilyrðum að ávísa sjónhjálpartækjum. Nefndin tekur undir það og leggur til að gerðar verði breytingar á frumvarpinu en þar er kveðið á um að sjóntækjafræðingar fullvinni sjónhjálpartæki samkvæmt tilvísun og/eða forskrift augnlæknis en ráðherra geti heimilað sjóntækjafræðingum, sem uppfylla nánar tilgreind skilyrði um menntun, að mæla sjón og fullvinna sjónhjálpartæki fyrir nánar tilgreinda hópa. Augnlæknar hafa einkarétt á sjónmælingum samkvæmt gildandi fyrirkomulagi en með breytingunni sem nefndin leggur til verður sjóntækjafræðingum, að uppfylltum skilyrðum um menntun sem ráðherra skal setja í reglugerð, heimilt að mæla sjón samhliða augnlæknum. Jafnframt leggur nefndin til að ráðherra sé heimilt með setningu reglugerðar að takmarka heimildir sjóntækjafræðinga til augnmælinga. Ein takmörkunin sem landlæknir leggur til í greinargerð sinni er að sjóntækjafræðingar megi ekki mæla sjón hjá einstaklingum 55 ára og eldri. Nefndin telur ekki rétt að miða við ákveðið aldurshámark en slíkar takmarkanir þekkjast ekki annars staðar á Norðurlöndunum. Landlæknir leggur einnig til að sjóntækjafræðingum verði ekki heimilt að mæla sjón hjá þeim einstaklingum sem aldrei hafa farið til augnlæknis. Nefndin bendir á að með slíku reglugerðarákvæði er tryggt að allir landsmenn sem þarfnast sjónglerja fara a.m.k. einu sinni til skoðunar hjá augnlækni auk þess sem öll börn fara í hefðbundna skólaskoðun. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með þeim breytingum sem ég hef þegar gert grein fyrir. Heilbr.- og trn. er einróma í áliti sínu en hv. þm. Þuríður Backman skrifar undir nefndarálitið með fyrirvara.

Frú forseti. Ég er að mörgu leyti sammála þeim breytingum sem nú er verið að gera á heimild sjóntækjafræðinga til að mæla sjón og er því samþykk þessum breytingum sem hér eru gerðar. Ég tel að rétt sé að heimild þeirra sé alveg skýr. Eins er ég mjög meðmælt því að settur verði ákveðinn rammi bæði hvað varðar aldursdreifingu þeirra einstaklinga sem þeir mega sinna og eins um ákvæði um menntun. Fyrirvari minn við frv. snertir aðkomu landlæknisembættisins sem á að hafa eftirlit með því að sjóntækjafræðingar vinni samkvæmt þessum lögum eða breyttu starfsumhverfi. Ég tel, miðað við fjármagn og mannafla landlæknisembættisins, að huga þurfi að því að styrkja embættið til að geta fylgt þessu eftir. Ekki er endalaust hægt að bæta verkefnum á landlæknisembættið öðruvísi en fylgja því eftir með meira fjármagni svo að hægt sé að ráða fleiri starfsmenn til þess að sinna auknum verkefnum. Starfsemi sjóntækjafræðinga fellur undir eftirlit landlæknisembættisins og annarra heilbrigðisstétta. En það er alveg ljóst að embættið hefur í dag varla möguleika til þess að sinna eftirlitshlutverki sínu eins og skyldi. Því tel ég ótækt að bæta svo viðamiklu hlutverki við embættið án þess að styrkja það. Annað vil ég nefna sem varðar öryggið. Augnlæknar hafa áhyggjur af því að augnheilsu þjóðarinnar hraki í framtíðinni er fleiri muni leita til sjóntækjafræðinga til að fá sér gleraugu en fari ekki jafnhliða til augnlæknis og þar af leiðandi muni sjúkdómar, sem augnlæknar mundu sjá en sjóntækjafræðingar hafa ekki menntun til að greina, fá að þróast um lengri tíma en við núverandi fyrirkomulag sem er það að allir fara til augnlæknis til að fá gleraugu. Því tel ég mikilvægt að landlæknisembættið hafi bolmagn til þess að auglýsa og hvetja almenning til að leita augnlæknis vegna tiltekinna sjúkdóma og áhættu af tilteknum sjúkdómum, t.d. gláku á fullorðinsaldri, og láta fylgjast með sjóninni vegna sykursýki o.fl. Einnig tel ég mikilvægt að embættið hafi möguleika á því að styrkja þjónustu augnlækna til skimunar ákveðinna sjúkdóma. Ég tel að það eigi að gera til að halda augnheilsu þjóðarinnar jafngóðri og nú. En það kostar peninga. Ég tel að hægt sé að koma á góðri þjónustu og samvinnu sjóntækjafræðinga og augnlækna og bæta þjónustuna frá því sem er í dag. En á sama tíma tel ég að við eigum að vera á varðbergi og skerða ekki þjónustuna, þ.e. öryggið sem fæst við að þurfa að fara til augnlæknis til þess að fá gleraugu en í mörgum tilfellum sjá augnlæknar sjúkdóma á byrjunarstigi sem einstaklingurinn verður ekki var við, t.d. breytingar á augum vegna sykursýki og fleiri sjúkdóma sem koma fram í augnbotnum og sjón því þá væri hægt að grípa inn fyrr en ella. Augnlæknar verða oft fyrstir til að sjá dulda sjúkdóma. Frú forseti. Þetta var það sem ég vildi nefna, þ.e. að landlæknisembættinu verði gert kleift að sinna lögboðnu eftirliti, að það hafi möguleika á að halda áróðri í gangi og vera með skimunarþjónustu um allt land. Þá tel ég að við ættum að geta náð góðri sátt og betri þjónustu hvað varðar afgreiðslu á sjóntækjum, þ.e. gleraugum og linsum.

Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég ætla rétt að lýsa yfir eindregnum stuðningi við þetta ágæta frv. og lýsa ánægju með störf heilbr.- og trn. í þessu. Þetta minnir óneitanlega á lítið mál sem varð reyndar afskaplega stórt á síðasta kjörtímabili. Það kom til hv. iðnn. og snerti tannsmiði. Þessi mál eru algjörlega sambærileg. Það frv., þar sem var verið að lögvernda starfsheitið tannsmiður og veita tannsmiðum heimild til að mæla fyrir tönnum í munnholi fólks, kallaði á mikinn slag. Margir hverjir, hagsmunaaðilar getum við sagt, voru afskaplega ósáttir við það og höfðu uppi stór orð og svipaðar röksemdir. Kannski var þar á ferð sami ótti og hjá t.d. augnlæknum hvað varðar þetta frv. Það segir sig sjálft að með frv. er ekki verið að stuðla að því að skerða sjón þjóðarinnar eða draga úr heilsu hennar á nokkurn hátt, ekkert frekar en með því að heimila tannsmiðum að sinna sínu starfi, að sjálfsögðu í nánu samstarfi við tannlækna. Með sama hætti munu sjóntækjafræðingar á grundvelli menntunar sinnar sinna sjónmælingum með afskaplega fullkomnum tækjum eins og kunnugt er. En þeir hafa að sjálfsögðu samráð og samstarf við augnlækna ef á þarf að halda. Ég veit ekki til þess að tannheilsu þjóðarinnar hafi hrakað þó að tannsmiðir hafi fengið þessa heimild og með sama hætti hygg ég að sjón þjóðarinnar muni ekki hraka, eins og hv. síðasti ræðumaður ýjaði að, þó að sjóntækjafræðingar fái heimild til að mæla sjón með afskaplega fullkomnum tækjum. Ég held að þvert á móti muni aðgengi almennings að sjónmælingum fara batnandi. Fólki er að sjálfsögðu afskaplega annt um sjón sína og mun þess vegna leita sér aðstoðar, mælingar. Rétt er að draga það fram, frú forseti, að gerðar eru ákveðnar menntunarkröfur til sjóntækjafræðinga. Gerð er ákveðin ábyrgðarkrafa til þeirra þar sem þeir eru m.a. þjálfaðir í að glöggva sig á einkennum sjúkdóma og ef minnsti vafi leikur á að einhver sjúkdómur kunni að leynast vísa þeir viðskiptavinum sínum eða skjólstæðingum til augnlækna. Líka má benda á að málið er ekki endilega svo flókið að það sé eingöngu bundið við augnlækna í dag ef fólk vill fá sér brillur. Fólk getur gengið út í næstu bensínsjoppu og keypt sér gleraugu og þar eru hvorki sjóntækjafræðingar, augnlæknar né aðrir. Þar standa gleraugu á standi og fólk velur sér bara eftir smag og behag. Ég tel að með þessu sé verið að rjúfa ákveðna einokun. Verið er að færa ástandið í sambærilegt horf og tíðkast í nágrannalöndum okkar þar sem gerð er ákveðin menntunarkrafa, ákveðin ábyrgðarkrafa til þeirra sem munu sinna þessu mikilvæga starfi. Ég tel enga ástæðu til þess að óttast frv. enda er það þannig úr garði gert að ábyrgð þeirra og skyldur eru afskaplega skýrar. Þvert á móti mun þetta gera almenningi auðveldara að láta mæla í sér sjónina og fara í fyrstu könnun með hana. Þar af leiðandi ætti þetta að vera öllum til hagsbóta. Hér er sem sagt verið að færa þetta í svipað horf og er á Norðurlöndum. Það er verið að rjúfa ákveðna einokun, fela öðrum eftir tilteknum kröfum að sinna þessu mikilvæga hlutverki. Ég vil lýsa eindregnum stuðningi við þetta ágæta frv.

Hæstv. forseti. Ég vil taka fram, af því að undir nál. skrifar aðeins einn hv. þm. Samf., Guðrún Ögmundsdóttir, að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson og ég vorum fjarverandi við afgreiðslu þessa máls. Við komum hins vegar að vinnslu þess og fylgdumst með vinnu nefndarinnar. Við styðjum frv. eindregið með þeim breytingum sem lagt er til að verði gerðar. Menn ættu orðið að þekkja málið nokkuð vel. Það er ekki að koma inn á Alþingi í fyrsta skipti. Landlæknir hefur mælt með því að það verði samþykkt með ákveðnum breytingum. Breytingartillögur nefndarinnar miða að því að taka til greina flestar ábendingar sem frá landlækni komu. Reiknað er með því að við setningu reglugerðar ráðherra, sem heimili sjóntækjafræðingum að mæla sjón og fullvinna gleraugu og snertilinsur, verði farið vel yfir þær athugasemdir sem bárust. Við hvetjum til þess að vandað verði til verka við setningu reglugerðarinnar. En ég vildi aðeins láta koma fram að við hv. þm. Samf., Ágúst Ólafur Ágústsson og sú sem hér stendur, styðjum frv. með breytingum.

Virðulegi forseti. Ég fagna frv. þessu sem mun án efa koma neytendum til góða. Ég vildi sérstaklega taka fram, vegna orða hv. 10. þm. Norðaust., Þuríðar Backman, og fyrirvara hennar við frv. þar sem hún lýsir áhyggjum af sjón landsmanna, að landlæknir leggur til að sjóntækjafræðingum verði ekki heimilt að mæla sjón hjá þeim einstaklingum sem aldrei hafa farið til augnlæknis. Ég held að með slíku reglugerðarákvæði tryggjum við að allir landsmenn sem þarfnast sjónglerja þurfi a.m.k. að fara einu sinni til skoðunar hjá augnlækni. Einnig er mikilvægt að huga að því að öll börn fari í hefðbundna skólaskoðun. Við megum ekki gleyma því að landsmenn verða sjálfir að fá að bera ábyrgð á því hvernig heilsuvernd þeirra er háttað. Það á við um þessa sérgrein læknisfræðinnar eins og aðrar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um vexti og þjónustugjöld bankastofnana. Tillagan var flutt áður á 128. þingi. Hún komst ekki til umræðu þá og er nú flutt að mestu óbreytt að undanskildu því að tölur eru uppfærðar og sá samanburður sem fram kemur í tillögunni. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Margrét Frímannsdóttir, Rannveig Guðmundsdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Guðrún Ögmundsdóttir, Ásgeir Friðgeirsson, Guðmundur Árni Stefánsson og Ásta R. Jóhannesdóttir. Með tillögunni er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að afla upplýsinga um tekjur banka af vaxtamun og þjónustugjöldum sem hlutfall af meðalstöðu efnahagsreiknings síðastliðin tíu ár og bera þær saman við sams konar tekjur banka annars staðar á Norðurlöndum og í Evrópusambandslöndum. Með hugtakinu ,,meðalstaða efnahagsreiknings`` er vísað til stöðu efnahagsreiknings fyrir árið í heild. Þannig er hægt að nálgast árið í heild í stað þess að kanna aðeins stöðuna á ákveðnum tímapunkti. Í kjölfar upplýsingaöflunar er gert ráð fyrir að ríkisstjórnin láti rannsaka og greina þær ástæður sem liggja að baki mismunandi tekjum bankastofnana af vaxtamun og þjónustugjöldum eftir löndum. Sérstaklega er gert ráð fyrir að könnuð verði áhrif evrunnar eða réttara sagt evruleysis á þróun vaxtamunar í þeim löndum sem ekki hafa tekið hana upp. Virðulegi forseti. Dregið hefur verið í efa að virk samkeppni ríki á íslenskum bankamarkaði og er því lagt til að það verði kannað sérstaklega. Jafnframt er lagt til að könnuð verði þau áhrif sem það hefur á vaxtamun íslenskra banka að hlutfallslega ódýr lán húsbréfakerfisins standa fyrir utan lánakerfi bankanna og enn fremur hvaða áhrif verðtrygging hafi haft á þróun vaxtamunar á framangreindu tímabili. Frá því að tillagan var fyrst lögð fram hafa ýmsar hræringar átt sér stað á íslenskum bankamarkaði. Hagnaður bankanna á síðasta ári var gríðarlegur og segja má að þeir hafi betur búið sig undir útrás og alþjóðlega samkeppni en áður var. Einkavæðing ríkisbankanna hefur þannig náð fram markmiðum sínum að hluta en því miður er ein mikilvæg undantekning þar á. Eitt af markmiðunum var að sala hlutabréfa í ríkisbönkunum ætti að leiða til aukins sparnaðar almennings, það átti að ná fram hagræðingu á fjármagnsmarkaði en tryggja um leið virka samkeppni á markaðnum til að ná fram ódýrari þjónustu. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um einkavæðingu ríkisfyrirtækja sem kom út nýverið segir um þetta atriði, með leyfi forseta: ,,Íslenski fjármálamarkaðurinn er nú samkeppnishæfari, sterkari til útrásar og skilvirkari en hann var 1998. Nú hafa t.d. nokkur fjármálafyrirtæki burði til að sækja fram á erlendum mörkuðum. Þrátt fyrir sterkari fjármálastofnanir eru fáar vísbendingar um að þjónustugjöld viðskiptabankanna hafi lækkað verulega.`` Með öðrum orðum: Hagur almennings hefur ekki vænkast eins og stefnt var að í kjölfar þessara breytinga. Hagnaður bankanna var gríðarlegur á síðasta ári og er það vel. En það er líka eðlilegt að neytendur spyrji í kjölfar slíkra tíðinda: Hvenær er komið að okkur að njóta ávaxtanna? Í fréttum hefur nýverið verið fjallað um samanburð sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja létu gera um þjónustugjöld banka hér og á Norðurlöndum. Samkvæmt þeirri könnun var samanburðurinn hagstæður fyrir íslenska banka og mætti halda að einhverjar breytingar væru að eiga sér stað að þessu leyti fyrir íslenska neytendur. Við höfum líka könnun sem Samtök iðnaðarins létu gera árið 2001 þar sem niðurstaðan er þvert á móti sú að íslenska bankakerfið sé dýrt og óhagkvæmt. Einnig má nefna könnun sem Samtök bankastarfsmanna létu gera sem segja má að sé í nokkru samræmi við nýjustu könnunina sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja létu gera. Við höfum nokkrar misvísandi kannanir sem hafa verið gerðar af hinum og þessum aðilum á þessu kerfi. Slíkar kannanir eru gott innlegg í umræðuna en hins vegar er engan veginn hægt að fullyrða neitt um hver þróunin er í raun og veru í kjölfar slíkra kannana. Ef við tökum t.d. könnun Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja á þjónustugjöldum þá eru t.d. bornar saman 27 tegundir þjónustugjalda meðan til eru margfalt fleiri tegundir slíkra gjalda. Þjónustugjöld eru í mismunandi gerðum sem skipta fleiri tugum, 70--80 eða eitthvað slíkt. Það gefur augaleið að við, íslenskir neytendur, höfum ekki svigrúm til að meta á hvern hátt þessi samanburður er marktækur. Reyndar eru Neytendasamtökin að skoða og rýna í þessa könnun og athuga á hvern hátt hún er marktæk. Það verður forvitnilegt að sjá hvað kemur út úr þeirri skoðun. Hver sem niðurstaðan verður bendir sá ágreiningur sem uppi hefur verið á milli ýmissa aðila um íslenska bankakerfið til þess að þörf sé á raunhæfum og ítarlegum samanburði sem unninn sé af hlutlausum aðila. Það, hæstv. forseti, er einmitt lagt til að gert verði í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir. Hér er gert ráð fyrir að Alþingi feli ríkisstjórninni að standa fyrir slíkum samanburði og taki tillit til ýmissa þátta sem gætu haft áhrif í þessum efnum. Það er trú mín, hæstv. forseti, að nú sé meiri skilningur en oft áður á því að vinna að slíkum samanburði, ef marka má umfjöllun upp á síðkastið. Ég bind ekki síst vonir við að hæstv. utanrrh., sem brátt mun leiða ríkisstjórnina ef að líkum lætur, muni taka vel í samþykkt tillögunnar. Það ræð ég m.a. af orðum hans á ársfundi Viðskipta- og hagfræðideildar Háskóla Íslands nýverið þar sem hann ræddi um þetta efni. Hann sagðist vilja sjá vexti til neytenda og þjónustugjöld lækka meira hjá bönkunum í framtíðinni í stað geysilegs hagnaðar bankanna. Hin nýja íslenska stefna er ekki dýrkun gróðans, sagði hæstv. utanrrh. og taldi þurfa að setja nýfengnu frelsi umgjörð. Ég get tekið undir þau orð, hæstv. forseti. Hagnaður og góð afkoma fyrirtækja er sannarlega undirstaða framfara en neytendur eiga að njóta ávaxtanna. Í grein sem Ólafur Klemensson hagfræðingur ritaði í Vísbendingu nýverið, 23. janúar sl., segir, með leyfi forseta: ,,Í bankakerfinu er veitt þjónusta og afurðir seldar til að mæta fjármálaþörf fyrirtækja, stofnana, einstaklinga og heimila í landinu. Þannig gegnir bankakerfið mjög mikilvægu lykilhlutverki í efnahagslífinu. Þýðingarmikið er að þessi þjónusta sé veitt á sem hagkvæmastan hátt, að virk samkeppni ríki á bankamarkaði, að fjármálastofnanir séu samkeppnishæfar við erlendar fjármálastofnanir og að viðskiptamenn þurfi ekki að greiða bankaþjónustu hærra verði en annars staðar gerist. Allt eru þetta nauðsynlegar forsendur fyrir því að íslenska efnahagslífið fái þrifist og dafnað og sé samkeppnishæft á alþjóðlega vísu. Þá er ekki síður mikilvægt að fjármálakerfið sé öflugt og bankar og sparisjóðir séu fjárhagslega traustar stofnanir og skili eigendum sínum hæfilegri arðsemi að teknu tilliti til rekstrarfyrirkomulags og almennrar arðbærni fyrirtækja í hagkerfinu. Af mörgu má vera ljóst að íslenskt bankakerfi fullnægir ekki nema hluta ofangreindra þátta.`` Ég get tekið undir hvert orð Ólafs Klemenssonar hagfræðings í þessari ágætu grein í Vísbendingu. En hvers vegna hafa íslenskir neytendur ekki notið hins mikla hagnaðar bankanna í meiri mæli en raun ber vitni? Hvers vegna er íslenska bankakerfið jafndýrt og raun ber vitni? Bent hefur verið á að orsakirnar kunni að felast í óhagkvæmni smæðar hins íslenska markaðar, eins og Ólafur Klemensson veltir reyndar fyrir sér í fyrrnefndri grein. Þéttleiki byggðar, landfræðilegar ástæður og efnahagslegar ástæður eru allt þættir sem skipta máli. Eignarhald og rekstrarfyrirkomulag hafa líka sín áhrif og íslensku bankarnir skera sig úr í erlendum samanburði þegar það er skoðað. En eignarhald tveggja viðskiptabankanna var í höndum ríkisins þar til fyrir skömmu. Auk þess búa sparisjóðirnir við sérstakt fyrirkomulag og eignarhald. Það má því leiða að því líkur að hér á landi hafi forsendur fyrir virkri samkeppni ekki verið til staðar fyrr en í seinni tíð. Það kann að vera áhrifavaldur. Eitt af því sem lagt er til í tillögunni sem hér er til umræðu er að skoðað verði samkeppnisumhverfi á bankamarkaðnum, eða öllu heldur þær vísbendingar sem fyrir hendi eru um að þar ríki í raun fákeppni og að staða neytenda sé veik. Í nýlegri skýrslu norrænu ráðherranefndarinnar sem nefnist á íslensku ,,Bankaþjónusta -- á hvaða kjörum?`` er sett fram ýmis hörð gagnrýni á bankaþjónustu á Íslandi. Þar er m.a. gangrýnt að viðskiptamenn bankanna hafi litla eða enga möguleika til að hafa áhrif á samningsskilmála útlána. Skilmálarnir eru samdir einhliða af bönkunum og taka þar af leiðandi einkum mið af sjónarmiðum og hagsmunum bankanna. Til að mynda má benda á að réttur banka til að breyta vöxtum, kostnaði og öðrum þjónustugjöldum er mjög takmarkaður annars staðar á Norðurlöndum. Á Íslandi taka bankar sér hins vegar þann rétt að gera breytingar án fyrirvara og án þess að viðskiptamenn eigi raunverulega möguleika á því að bregðast við. Getur verið að hér sé komin ein skýringin á þeim háu vöxtum sem viðgangast í útlánastarfsemi íslensku bankanna? Það er a.m.k. ljóst að aðhald viðskiptamanna er lítið sem ekkert og skapar það vissulega hættu á að bankarnir seilist of langt í töku vaxta og þjónustugjalda. Það er þekkt staðreynd í allri markaðsstarfsemi að hafi aðili yfirburðastöðu í viðskiptum hefur hann tilhneigingu til að vernda hagsmuni sína eins vel og honum er unnt á kostnað hins aðilans, sem í þessu tilviki er almenningur þessa lands. Það er ekki nóg með að samningsskilmálar bankanna séu samdir einhliða af bönkunum hér á landi. Þeir eru meira og minna samhljóða milli bankastofnana í öllum helstu atriðum. Í þessu er fólgin eins konar samtrygging íslenskra bankastofnana. Viðskiptamaður hefur í fá hús að vernda sé hann ósáttur. Bankarnir geta því í raun farið sínu fram án þess að eiga raunverulega á hættu að tapa miklum viðskiptum. Hæstv. forseti. Með tillögunni fylgir samanburður á ýmsum kjörum sem bankar hér á landi bjóða yfir tiltekið tímabil. Þar kemur í ljós svo ekki verður um villst að það er harla lítill ávinningur af því fyrir neytendur í íslensku bankakerfi að færa sig á milli stofnana, ef þeir vilja skipta um þjónustustofnun. Enda kemur í ljós þegar hreyfanleiki er skoðaður í bankakerfinu að hann er afar lítill þrátt fyrir að litlar hömlur séu í raun og veru á hreyfanleika viðskiptamanna á Íslandi. Þegar tillagan er samin er hann ekki meira en um 5%. Ástæðan er einföld, það hefur lítið upp á sig að hreyfa sig á milli bankastofnana á Íslandi eins og umhverfið hefur verið hingað til. Virðulegi forseti. Í athugasemdum með tillögunni er ýmislegt rakið því til stuðnings og mikilvægi þess að slík úttekt sé gerð sem hér er lögð til. Við þurfum ekki að hafa mörg orð um þá gríðarlegu skuldabyrði sem fjölskyldurnar í landinu búa við og fyrirtækin. Það er því augljóst að hvert vaxtastig hefur gríðarlega mikið að segja í því samhengi. Það er líka mikilvægt að við skoðum kosti og galla þá sem fylgja því að hafa sjálfstæðan gjaldmiðil, að við brjótum það til mergjar hvaða fórnarkostnað það hefur í för með sér að halda úti íslensku krónunni og vega og meta líka kostina sem vissulega eru samfara því að hafa sjálfstæðan gjaldmiðil. Lagt er til að verðtryggingin sé skoðuð líka, dregin inn í þennan samanburð, og eins sá veruleiki sem við búum við að hafa hlutfallslega ódýr lán íbúðalánasjóðskerfisins fyrir utan bankakerfið, sem bankarnir hafa margir hverjir bent á að geti verið áhrifavaldur í þessum efnum. Virðulegi forseti. Gert er ráð fyrir að þeirri vinnu sem tillagan mælir fyrir um verði lokið innan hálfs árs frá því að tillagan verður samþykkt af Alþingi. Lækkun vaxta er eitt brýnasta hagsmunamál neytenda hér á landi, fólksins í landinu og fyrirtækjanna, ásamt lækkun matvælaverðs, en eins og við vitum hefur Alþingi samþykkt að gerður verði samanburður á matvælaverði hér á landi og í Evrópulöndunum. Segja má að sú tillaga sem hér er lögð fram sé í anda þeirrar tillögu sem var samþykkt á hinu háa Alþingi. Þessir hagsmunir krefjast þess einfaldlega að gengið sé rösklega til verks og sá skammi tími sem ætlaður er í verkefnið endurspeglar það. Hæstv. forseti. Ég bind miklar vonir við að það ríki skilningur fyrir málinu á hinu háa Alþingi. Ég legg líka áherslu á það í lokin að hér er verið að leggja til að gerður verði hlutlaus samanburður í stað þess að hagsmunaaðilar beggja megin borðs í þessu kerfi geri sínar eigin kannanir sem einungis hafa orðið til þess að gera neytendur á íslenskum bankamarkaði enn þá ráðvilltari en áður þar sem kannanirnar vísa hver gegn annarri. Hver er hæfari en einmitt ríkisstjórn Alþingis í kjölfar slíkrar samþykktar að gera slíkan hlutlausan samanburð?

Hæstv. forseti. Ég á sæti í efh.- og viðskn. sem fær þessa þáltill. til meðferðar og þarf því kannski ekki að tjá mig mjög mikið um hana hér. Ég vil samt segja nokkur orð við þessa 1. umr. um málið. Ég er sammála í öllum megindráttum því sem fram kemur í tillgr., en ég get ekki alveg tekið undir með 1. flm. að ríkisstjórninni sé endilega treystandi til að gera hlutlausa úttekt  Engu að síður tala tölurnar sem við höfum varðandi vaxtamuninn í bankakerfinu sínu máli og ekki síst þjónustutekjurnar. Ég er alveg sannfærð um að þá minnkun sem við höfum þó verið að sjá á vaxtamun á síðustu missirum hafa bankarnir verið að bæta sér upp með auknum þjónustutekjum. Það er engu líkara, hæstv. forseti, en bankarnir valsi raunverulega um eins og ríki í ríkinu. Það getur auðvitað ekki gengið að gífurlegur hagnaður þeirra renni bara í vasa eigenda meðan lántakendur eru blóðmjólkaðir, enda sjáum við að auknar skuldir heimilanna á síðustu árum og missirum má ekki síst rekja til mikils vaxtakostnaðar og hárra þjónustugjalda. Hæstv. forseti. Það er ekkert betra orð til yfir það sem við erum að sjá á fjármálamarkaðnum núna en græðgisvæðing sem tröllríður fjármálamarkaðnum og er hálfóhugnanleg og hefur ásamt fleiru leitt til mikillar gliðnunar í þjóðfélaginu. Við erum að sjá háar tölur sem bankarnir raka inn fyrir eigendur sína í hagnaði og ástæða til að fara ofan í það, t.d. hve þóknanatekjurnar hafa vaxið. Ég er með fyrir framan mig frá Landsbanka Íslands samanburð á þjónustutekjum 1999 og fyrir árið 2003. Við sjáum að á árinu 1999 var hlutfall þóknanatekna af launakostnaði 66,67%, en á árinu 2003 er það yfir 100%. Með öðrum orðum borguðu þóknanatekjurnar 66% af launakostnaði Landsbankans árið 1999 en eru farnar að greiða að fullu launakostnaðinn á árinu 2003. Þóknanatekjurnar standa því undir laununum. Við sjáum það líka af þeim hagnaði sem kemur fram eins og hjá Íslandsbanka nýverið, að arðsemi eigin fjár upp á rúmlega 30% er að verulegu leyti fengin með gífurlega háum þjónustutekjum og allt of háu vöxtum. Það er raunverulega orðið svo í öllum bönkunum að þóknanatekjurnar standa alfarið undir launakostnaði. Því verður, þegar menn eru að berja sér á brjóst í bankakerfinu og tala um minni vaxtamun, að skoða málið í samhengi við þóknanatekjurnar. Ég tel ástæðu til að vitna í það sem fram kom nýlega um afskriftir í bönkunum. Þar kom fram hjá Tryggva Þór Herbertssyni, forstöðumanni Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands, að íslenskir bankar afskrifa fjórum sinnum meira en bankar á Norðurlöndum og ef bankarnir mundu velja betur hverjum þeir lána hefðu þeir meira svigrúm til að lækka vexti. Hann segir að það sé ábyrgðarmannakerfið sem haldi uppi vöxtunum. Ég tel ástæðu til að minna á í því sambandi, hæstv. forseti, að þingflokkur Samf. undir forustu Lúðvíks Bergvinssonar hefur ár eftir ár flutt tillögu um að ábyrgðarmannakerfið yrði endurskoðað. Tryggvi Þór segir í grein sinni að að meðaltali hafi afskriftir norrænna banka verið 0,13% af heildareignum árið 2002, en hér á landi er hlutfall afskriftanna tæplega fimm sinnum hærra. Síðan er vitnað til þess að það stefni í metár í fjölda gjaldþrota hér á landi, þ.e. á sl. ári. Hann telur að ef tekið yrði upp ábyrgðarmannakerfi og byggt meira á viðskiptasögu hvers og eins mundi það draga úr afskriftum og þar með mynda svigrúm til að lækka vexti. Ég hef lagt fsp. fyrir hæstv. viðskrh. sem hann hefur ekki enn svarað um afskriftir viðskiptabankanna samanborið við afskriftir norrænna banka og hvað megi ætla að vaxtamunur inn- og útlána geti minnkað mikið ef afskriftir hér á landi væru sambærilegar við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum að meðaltali. Ég tel ástæðu til að vekja athygli á því hér. Maður verður að vona að hæstv. viðskrh. fari að sjá að sér og geri gangskör að því að setjast yfir það, með þar til bærum aðilum, að skoða hvort ekki sé hægt að breyta ábyrgðarmannakerfinu. Ég vil minna á í því sambandi að Neytendasamtökin hafa kallað mjög eftir því að ábyrgðarmannakerfið yrði endurskoðað. Fjöldi heimila hefur farið mjög illa á þessu ábyrgðarmannakerfi og misst aleigu sína með því að skrifa undir hjá börnum sínum, vinum eða venslamönnum. Í þeirri leið sem við viljum taka upp með því að leggja af ábyrgðarmannakerfið yrði komið í veg fyrir harmsögur fjölda fjölskyldna í landinu vegna þeirrar ábyrgðar sem fólk þarf nú að gangast undir ef það tekur lán. Ég sé að tími minn er að verða búinn. Ég fagna mjög þessari tillögu og þakka hv. 1. flm. fyrir að hafa haft forgöngu um að flytja málið inn á þing og vænti þess að hv. efh.- og viðskn. afgreiði það fljótt og vel á þessu vorþingi.

Frú forseti. Með samþykki á framlagðri þáltill. hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur væri stigið mikið framfaraspor. Efni þáltill. snýst í raun um upplýsingaöflun á mjög mikilvægum upplýsingum og gögnum. Það getur varla verið þjóð og þingi í óhag að fá slíkar upplýsingar. Þess vegna sé ég enga ástæðu fyrir því að þingheimur allur geti ekki komið sér saman um að samþykkja þáltill. Tillagan til þingsályktunar snýst m.a. um að afla upplýsinga um vaxtamun og þjónustugjöld bankanna og bera þær saman við upplýsingar erlendis frá. Nú liggja fyrir a.m.k. tvær kannanir um þjónustugjöld banka, ein frá Neytendasamtökunum og ein frá Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja sem virðast vera í mótsögn hvor við aðra. Því er mikilvægt að stjórnvöld fari ofan í kjölinn á jafnmikilvægu hagsmunamáli almennings og þjónustugjöld og vextir eru. Þáltill. fjallar einnig um mat á áhrifum vegna hugsanlegrar upptöku á evrunni á stýrivexti. Þessi hluti þáltill. er einnig gríðarlega mikilvægur. Þó að mér sé fullkomlega ljóst að einn helsti kostur við aðild Íslands að Evrópusambandinu sé upptaka evrunnar eru enn til raddir í þjóðfélaginu sem eru á annarri skoðun. Því er mikilvægt að einfaldlega sé lagt mat á þau áhrif sem upptaka evrunnar mundi hafa á vaxtastig í landinu. Það er öllum í hag, bæði andstæðingum og fylgismönnum aðildar að Myntbandalaginu, að fá ítarlegar upplýsingar um jafnstórt mál og hugsanleg upptaka evrunnar er. Í ljósi þeirra hagsmuna sem íslenskt atvinnulíf og íslensk fyrirtæki hafa af aðild Íslands að Evrópusambandinu er furðulegt að atvinnulífið láti ekki meira í sér heyra varðandi hagsmuni þess af Evrópusambandsaðild. Það eru ekki síst fyrirtækin í landinu sem munu hagnast á upptökunni á evru. Reynslan frá Svíþjóð sýnir að það voru ekki stjórnmálaflokkarnir sem komu landinu inn í Evrópusambandið heldur fyrirtækin og verkalýðshreyfingin þar í landi. Ég held að það sama þurfi að gerast hér. Verkalýðshreyfingin hefur þó nálgast þetta mál af mikilli fagmennsku og víðsýni. Sama má segja um Samtök iðnaðarins. Einstök stórfyrirtæki og samtök þeirra hafa hins vegar verið furðu hljóð í umræðunni um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu og um leið að Myntbandalaginu. Hugsanlega breytist það 15. september nk. En framlögð þáltill. er einungis um mat á áhrifum af upptöku evrunnar á vaxtamun stýrivaxta hér á landi. Því er þessi ályktun sárasaklaus og þeir hv. þm. sem sjá iðulega rautt þegar minnst er á ESB og evru ættu að geta stutt þáltill. með góðri samvisku. Mig langar einnig til að minnast á einn þátt í tillögunni sem lýtur að rannsókn á hvort rekja megi vaxtamun hér á landi til lítillar samkeppni milli bankastofnana. Eitt það mikilvægasta sem hægt er að gera fyrir íslenskan almenning er að tryggja að á helstu mörkuðum hérlendis ríki virk samkeppni. Ef við lítum á umfang bankamarkaðarins hérlendis þurfum við að vera sérstaklega á varðbergi í ljósi þeirra hagsmuna sem íslenskur almenningur hefur af þeim markaði. Fyrir utan hina títtnefndu sparisjóði eru einungis þrír bankar til á Íslandi en fjöldi fyrirtækja á markaði þarf ekki að segja neitt um stöðu samkeppni á markaðnum þó að hann geti verið vísbending um hana. Aðgangur nýrra aðila að markaðnum er oft mun betri mælikvarði á virkni samkeppninnar á tilteknum markaði. Í þessu ljósi er áhugavert að Ísland er líklega eina Evrópulandið þar sem ekki fyrirfinnst erlendur banki. Það verður að teljast skringilegt í hagkerfi sem þrátt fyrir smæð sína er ekki svo miklu minna en hagkerfi Búlgaríu sem er átta milljón manna samfélag. Sumir hafa bent á að íslenska krónan sé þessi aðgangshindrun sem nægi til að halda erlendum bankastofnunum frá markaðnum. Það útskýrir kannski þögn bankasamfélagsins í Evrópuumræðunni. Íslenska bankakerfið þarf þó að hafa tök á því að hagræða en í dag er fjöldi útibúa á hvern íbúa með því mesta sem gerist í Evrópu. Við megum því ekki fordæma allar sameiningarhugmyndir í bankaheiminum umræðulaust. Á móti verðum við að vera á varðbergi og við þurfum að huga að aðstæðum Samkeppnisstofnunar með þeim hætti að sómi sé að. Nú býr þessi stofnun, sem er ein sú mikilvægasta sem ríkisvaldið rekur, við fjársvelti og ónógan mannskap. Það er pólitísk ákvörðun sem stjórnarflokkarnir verða að réttlæta. Það eru ekki liðnar margar vikur síðan allir þingmenn Sjálfstfl. og Framsfl. kusu gegn viðbótarfjárveitingu Samf. til Samkeppnisstofnunar upp á 30 millj. sem er nota bene talsvert minna en bókin um forsætisráðherrana kostar. Í ljósi þeirrar staðreyndar að til eru hv. þm. sem vilja hreinlega engin samkeppnislög er rétt að fara örlítið í fræðin um samkeppnina og nauðsyn á samkeppnislögum og öflugum samkeppnisyfirvöldum. Almennt séð boða hagfræðikenningar að bæði nýting og dreifing á framleiðsluþáttum verði hagkvæmari með samkeppni en án hennar. Reynslan sýnir einnig að framleiðni framleiðsluþátta er minni án samkeppni. Hagfræðingar telja því virka samkeppni æskilega en ekki vegna þess að verð til neytenda eigi það til að lækka í samkeppni eða að gæðin aukist, heldur vegna þess að nýtingin á framleiðsluháttunum verður verri sé samkeppni ekki til staðar og það valdi óhagkvæmni í hagkerfinu. Hins vegar er það ljóst að þar sem samkeppni er í raun keppni fyrirtækja um viðskiptavini myndast hvati til nýjunga, endurbóta, aukinna afkasta og stöðugs framboðs ásamt því að verðið helst sem næst framleiðslukostnaði. Ágóðinn af samkeppni á því að leiða til lægra verðs, betri vöru, meira úrvals og meiri skilvirkni, sem síðan leiðir til meiri hagsældar. Við einokun og fákeppnisaðstæður vantar þennan innbyggða hvata samkeppninnar til að halda kostnaði niðri. Samkeppnisreglur eru í raun almennar leikreglur á markaði sem gera í flestum tilvikum inngrip ríkisvaldsins óþarft. Samkeppnisreglur koma þannig í veg fyrir að ríkisvaldið ákvarði verð, magn, gæði og framleiðsluhætti. Ríkisvaldið taki því aðeins fram fyrir hina ósýnilegu hönd markaðarins ef samkeppnin mistekst með einhverjum hætti. En hagfræðin kennir að það sé ætíð skortur á framleiðsluþáttum, þ.e. að þarfirnar séu í reynd óendanlegar. Markaðshagkerfið gerir ráð fyrir að framboð og eftirspurn mætist í jafnvægi í frjálsum viðskiptum. Flestir hagfræðingar viðurkenna þó tilvist svokallaðra markaðsbresta. Þessir markaðsbrestir geta t.d. verið ytri áhrif, svo sem mengun eða fákeppni og einokun. Það er þess vegna sem við þurfum að hafa öflug samkeppnisyfirvöld og það er þess vegna sem stjórnmálamenn verða að vera á varðbergi þegar kemur að hugsanlegum sameiningum stórra aðila á markaði, svo sem í bankaheiminum. Tilgangur framlagðrar þáltill. er m.a. sá að afla upplýsinga um hvort þann vaxtamun sem við búum við megi að einhverju leyti rekja til þess samkeppnisumhverfis sem ríkir á íslenska bankamarkaðnum. Þess vegna væri það mikið gæfuspor ef hv. þm., hvar í flokki sem þeir standa, mundu samþykkja þáltill. svo hægt sé að greina og átta sig á einu mesta hagsmunamáli íslenskra heimila og fyrirtækja. Að lokum langar mig að minnast á merkilega reglugerð Evrópusambandsins sem lögð hefur verið fyrir þingið, þingmál nr. 611, og tengist bankaumhverfinu með beinum hætti. Það hefur farið furðu hljótt um þessa reglugerð hér á landi en hún snýst í stuttu máli um að kostnaður við greiðslur í evrum á milli landa skuli vera sá sami og kostnaður við greiðslur í evrum innan lands. Sem sagt, reglugerðin kveður á um að gjöld banka fyrir miðlun evra yfir landamæri upp að ákveðnu hámarki skuli vera þau sömu og gjöld banka vegna sams konar miðlunar innan aðildarríkisins. Utanrmn. bárust einmitt fregnir um að bæði Norðmenn og Svíar ætluðu að láta þessi efnisatriði reglugerðarinnar ná til sinna gjaldmiðla og því er merkilegt að sjá hver viðbrögð íslenskra stjórnvalda verða í þessu máli.

Frú forseti. Hér er hreyft ansi stóru máli. Ég hygg að um það sé ekki mikill ágreiningur að undirstaða allra stjórnmála sé efnahagsmál. Það er kannski hin alltumvefjandi breyta. En undir þeirri breytu eru síðan aðrar minni breytur sem falla allar undir þetta yfirgripsmikla hugtak efnahagsmál sem menn geta svo nálgast með ólíkum hætti. Ein af þeim breytum er auðvitað stöðugleiki, stöðugleiki í atvinnulífi, efnahagslífi og þar fram eftir götunum. Stöðugleiki er ákveðið skilyrði til að atvinnulíf geti blómstrað, og heimilin. Önnur breyta er síðan traust atvinnustig. Um það er væntanlega ekki mikill ágreiningur að atvinnuleysi er böl og menn vilja útrýma því. Ein breytan enn er síðan ríkisútgjöld, hvar eigi að draga mörk ríkisútgjalda, og leiðir þá hugann einmitt að öðrum þætti sem er hlutfallið á milli samneyslu og einkaneyslu. Verðmætasköpun er undirstaða alls og síðan kemur í framhaldi af því hvernig á að skipta kökunni. Þetta eru þær helstu breytur sem pólitík fjallar um. Síðan geta menn haft, og hafa, ólíkar skoðanir á einstökum þáttum, hvaða leiðir menn vilja fara að einstökum markmiðum, en allt fellur þetta undir efnahagsmál. Ein breytan í þessu öllu er síðan ónefnd, bankar, starfsemi þeirra og þau kjör sem bankar bjóða atvinnulífi og einstaklingum. Eins og fram hefur komið, m.a. hjá hv. frummælanda, eru heimili skuldsett. Það er ákveðinn lífsmáti sem Íslendingar hafa tileinkað sér í meira mæli en t.d. Þjóðverjar sem nurla fyrir hlutum áður en þeir kaupa, en íslensk heimili eru jú skuldsett. Sama má segja um fyrirtæki. Þess vegna skiptir umhverfi bankanna og þau kjör sem bankar eru að bjóða afskaplega miklu máli, ekki bara fyrir atvinnulífið okkar, heldur ekki síður fyrir heimilin í landinu. Eins og fram kemur í ágætri greinargerð með þáltill. þýðir 3--4% lækkun á vöxtum hér á landi frá 175 þús. og upp í 237 þús. kr. tekjuaukningu fyrir heimilin í landinu sem eru svo skuldsett. Ráðstöfunartekjur heimila gætu aukist í kringum 200 þús. kr. við það eitt að vaxtastig lækkaði. Það eru sambærilegar upphæðir og verið er að eyða löngum tíma í að semja um, kjör í viðræðum atvinnurekenda og launþegahreyfingar þar sem um síðir, jafnvel eftir verkföll, er samið um upphæðir sem eru lægri en þessar. Ég dreg þetta fram, frú forseti, til að leggja áherslu á það, sem er nú útgangspunkturinn í þáltill., að bankar og þau kjör sem þeir bjóða skipta höfuðmáli fyrir efnahagslíf okkar, fyrir heimilin og atvinnulífið. Þá kemur grundvallarspurningin: Eru kjör þeirra lakari hérlendis en í samkeppnislöndum okkar? Ekki þarf annað en að fylgjast með umræðum, skrifum í fjölmiðlum og umræðuþáttum síðustu mánuði og missiri þar sem upphrópanir stangast allverulega á, þar sem bankarnir telja sig vera samkeppnisfæra, vera á svipuðum kjörum, meðan aðrir fullyrða hið gagnstæða. Þess vegna er afskaplega mikilvægt að réttar upplýsingar liggi fyrir, ef hægt er að tala um réttar upplýsingar, fengnar á hlutlægan hátt þannig að hægt sé að leggja það fyrir hið háa Alþingi hverjar staðreyndir málsins eru. Á grundvelli þeirra staðreynda getum við síðan hafið hina pólitísku umræðu: Eru kjör banka hér á landi lakari en gengur og gerist í nágrannalöndunum? Ef svo er, til hvaða ráðstafana ætlum við að grípa? En áður en við förum í einhverja slíka umræðu þurfum við að hafa hinar réttu upplýsingar, hinar hlutlausu upplýsingar, fyrir framan okkur. Þess vegna get ég ekki stillt mig um að koma hér upp og lýsa yfir stuðningi við þáltill. því að ég les hana þannig að verið sé að mælast til þess að ná í þessar hlutlægu upplýsingar þannig að við getum í kjölfarið á því hafið pólitíska umræðu sem byggir á staðreyndum en ekki hrópum og köllum eins og því miður hefur of oft verið í þessu mikla hitamáli. Ég er ekki alveg sammála því sem hv. frsm. nefndi hér, að hagur almennings hafi ekki batnað. Allar hagtölur segja að kaupmáttur á Íslandi hafi batnað verulega, m.a. vegna þess að hjól atvinnulífsins hafa snúist nokkuð þokkalega síðustu 10 árin eða svo. Það hefur hins vegar leitt til þess að hagur bankanna hefur vænkast allverulega og spurningin er hvort þeir hafi látið viðskiptavini sína njóta þess með sér. Það er það sem við munum væntanlega fá fram verði þessi þáltill. samþykkt og upplýsingarnar liggja fyrir. Umgjörðin í kringum bankana hefur batnað líka. Við höfum mjög öflugt fjármálaeftirlit sem hefur sýnt og sannað að það stendur sig í stykkinu. Samkeppnisstofnun hefur aldeilis fengið aukin skotfæri eins og nýleg dæmi um starfsemi Samkeppnisstofnunar sýna. Meðan þessara svara er leitað þurfum við að fá að vita hvaða áhrif fyrirkomulag með ábyrgðarmenn hafi á bankakerfi okkar eins og hér hefur verið gert að umtalsefni. Nú hefur verið talað um að stöðugleiki hafi aukist. Ábyrgðarmannakerfinu var komið á meðan við vorum í óðaverðbólgu og stöðugleikinn lítill. Nú höfum við til allrar hamingju þennan stöðugleika. Er grundvöllur kominn til þess að láta ábyrgðarmannakerfið falla niður sem sumir bankar eru vissulega byrjaðir að þreifa sig inn á? Við þurfum að geta svarað því hvaða áhrif það hefur og fá skýr svör frá bönkunum. Við þurfum að fá svör við því hvaða áhrif það hefur á kostnað bankanna hvað við erum fá og dreifð í stóru landi, þ.e. hin landfræðilega dreifing, og við þurfum að fá svör við því af hverju erlendir bankar koma ekki hingað inn. Hvers vegna sýna þeir því ekki áhuga í frjálsu flæði fólks og fjármagns þegar þeir gætu opnað hér útibú? Hvers vegna koma þeir ekki? Hvaða áhrif hefur verðtryggingin? Hvaða áhrif hefur útrás íslensku bankanna sem hlýtur að vera fagnaðarefni? Mun hún hafa jákvæð áhrif á starfskjörin og þau kjör sem innlendum aðilum eru boðin? Gengismálin, samkeppnin versus samráð og þar fram eftir götunum. Þetta eru allt stór álitamál og mjög mikilvægt er að hafa sannar upplýsingar, réttar hlutlægar upplýsingar, þegar við tökum hina pólitísku umræðu. Þegar þessar upplýsingar liggja fyrir er kannski lag til að ná því markmiði sem við öll látum okkur dreyma um, að sjá hér minni vaxtamun og lægri þjónustugjöld, og í stjórnmálunum kann það að leiða til heitrar umræðu. Ég fagna því að þessi þáltill. skuli fram komin og vonast til þess að fá að sjá þessar upplýsingar og hlakka til pólitískrar umræðu um þetta mikilvæga mál.

Hæstv. forseti. Það er ástæða til að lýsa yfir stuðningi við þessa tillögu. Benda má á umræðu í vetur um kjör bankanna, um þjónustugjöld og kannanir sem gerðar hafa verið að undanförnu og verið birtar. Auk þess hafa verið gefnar yfirlýsingar um að birtar verði á næstunni niðurstöður sem hafi aðra vigt en þær kannanir sem bankarnir létu gera fyrir stuttu. Þetta eru misvísandi skilaboð um hvaða þjónustugjöld er í raun boðið upp á í bönkunum. Auðvitað er mjög mikilvægt, að menn sjái nákvæmlega hvernig öll þessi mál liggja svo að umræðan byggist á raunverulegri vitneskju. Við höfum lifað mikla breytingatíma. Ríkisbankarnir hafa verið seldir og þó að þeir hafi ekki verið allt fjármálakerfið í landinu þá voru þeir það stór hluti fjármálakerfisins að þeir höfðu veruleg áhrif á það hvernig aðrir hlutar kerfisins unnu. Ríkisbankarnir voru ekki reknir með það í huga að hafa hagnað af fjármálastarfseminni eins og bankakerfið er rekið núna. Aðhald ríkisbankanna að öðrum fjármálastofnunum er ekki lengur fyrir hendi. Ég tel mikilvægt að menn hafi það í huga vegna þess að í staðinn fyrir þetta aðhald átti að koma samkeppni á markaðnum. Á þá samkeppni hefur verulega skort fram að þessu. Að vísu hafa komið fram digrar yfirlýsingar KB-banka um það að nú skuli þetta breytast. Menn munu vonandi finna fyrir samkeppninni í framhaldinu og vonandi að menn standi þar við stóru orðin og sýni það að þeir séu tilbúnir í þessa samkeppni og séu tilbúnir að leggja eitthvað á sig til að hér verði svipað fjármálaumhverfi og er í löndunum í kring. Það kemur auðvitað í ljós á næstu missirum hvort eitthvað er að marka slíkar yfirlýsingar. En umræðan um þjónustugjöldin segir okkur dálítið líka, að menn eru ekki alveg samkvæmir sjálfum sér. Að mínu viti eiga þjónustugjöld bankanna ekki að bera fullkomlega uppi kostnað af bankastarfsemi eins og gefið er í skyn að þau eigi að gera í þessari umræðu. Önnur starfsemi bankanna er auðvitað orðin til vegna þeirra krafta sem bankarnir fá með því að hafa undir höndum þá fjármuni sem almenningur og fyrirtæki leggja þar inn. Fjármálastarfsemin sem bankarnir stunda er auðvitað líka stunduð með peninga fólksins og fyrirtækjanna að bakhjarli. Þess vegna er sú umræða sem farið hefur fram í vetur að hluta til á villigötum. Því hefur nánast verið haldið fram að það þurfi að vera hægt að reka bankana á þjónustugjöldum. Á sama tíma og bankarnir hafa ekki getað lánað út alla þá fjármuni til almennrar lánastarfsemi sem þeir hafa haft undir höndum hafa þeir valið þá leið að nota afl sitt í fjárfestingastarfsemi. Það eru röng skilaboð í því fólgin að nota slík tímabil til þess að gefa til kynna að ekki sé nógur arður af bankastarfseminni, að þjónustugjöld, aðrir slíkir póstar og vaxtamunur dugi ekki til að reka bankana þegar menn eru á kafi í að nota kraft bankanna í annað. Ég vildi koma þessu á framfæri við þessa umræðu. Mér hefur fundist á það skorta að menn töluðu um þetta í þeirri umræðu sem fram hefur farið. Auðvitað þarf líka að ræða um siðferði í þessum rekstri. Þá kem ég aftur að þessu sama, að banki og fjármálafyrirtæki stunda ekki bara lánastarfsemi. Þetta er ekki bara sparisjóður. Þetta er fjárfestingarstarfsemi. Þar fer fram kaupskapur með verðbréf og alla mögulega pappíra sem notaðir eru í viðskiptum í landinu. Þar er unnið að umbreytingu fyrirtækja. Þetta er það sem stundum hefur verið kallað brask. Allt þetta er í höndum fjármálafyrirtækja sem kalla sig banka. Það er umhugsunarefni hvernig bankarnir geta verið allt í kringum, undir og yfir borðinu í öllum viðskiptum, bjóðandi þjónustu við fólkið. Mér finnst að dæmið sem kom upp fyrir tveimur árum eða tæplega það, hálfu öðru ári, þegar KB-banki, sem hét þá Kaupþing -- Búnaðarbanki, verðlaunaði einn aðalforstjóra sinn um 60--70 millj. kr. fyrir góðan árangur bankans á sama tíma og hann sendi viðskiptavinum bankans reikninga sem sögðu: Því miður við töpuðum á því að ávaxta fjármuni þína í bankanum. Á sama tíma og þeir tóku vitlausar ákvarðanir til að ávaxta fjármuni viðskiptavinanna voru frammámenn bankans verðlaunaðir fyrir að hafa náð þessum gífurlega hagnaði til handa þeim sem áttu hlutabréf í bankanum. Að mínu viti á slíkt siðferði ekki heima í fjármálastofnunum. Ef menn eiga skilið verðlaun fyrir að stjórna slíkri fjármálastofnun eiga þau verðlaun að byggjast á því að vel sé gert, ekki bara við hluthafa bankans heldur líka viðskiptavini bankans. Það á ekki að vega meira og ætti a.m.k. að vega jafnþungt að fólkið og fyrirtækin sem eiga að vera grundvöllur fyrir starfsemi bankans njóti þess að menn hafi gert vel. Það er verið að snúa hlutunum á hvolf þegar svona er staðið að og þá er siðferðið ekki í lagi. Ég vildi koma þessu að í umræðunni. Ég vona sannarlega að niðurstaðan verði sú að þessi tillaga verði samþykkt. Menn fá þá kannski betri upplýsingar til að byggja á í þeirri umræðu sem hlýtur að vera fram undan. Á því er vissulega þörf vegna þess að í hinu nýja umhverfi fjármálastarfseminnar í landinu þurfa menn að gæta sín og sjá til að bættur hagur fyrirtækjanna verði til hagsbóta fyrir fólkið í landinu, en verði ekki notaður til fjárplógsstarfsemi af því tagi sem við höfum stundum séð.

Frú forseti. Þessi till. til þál. um vexti og þjónustugjöld bankastofnana er að mörgu leyti góðra gjalda verð. Mér finnst sjálfsagt að skoða ítarlega, bæði samsetningu og forsendur vaxta og þjónustugjalda hjá fjármálastofnunum. Þetta hefur komið til umræðu á síðustu mánuðum, þ.e. hvort bankarnir sæki sér óhóflegar tekjur og rekstrarfé með háum þjónustugjöldum. Ég vil taka undir þau orð sem eru í greinargerð um stöðu bankanna gagnvart viðskiptaaðilunum. Þar er nánast um einstefnu að ræða hvað varðar framkomu bankanna gagnvart viðskiptaaðilum. Ég hef áður vakið athygli á þessu í ræðum á Alþingi, m.a. í utandagskrárumræðu um stöðu bankanna. Þeir taka sér rétt til þess að kaupa og selja fyrirtæki og skammta sér þar alla viðskiptaskilmála einhliða. Sömu stöðu hafa þeir gagnvart viðskiptavinunum. Við þekkjum öll þau bréf sem koma frá bönkunum. Orðalagið í þeim bréfum sýnir þessa stöðu viðskiptavinanna, þar er allt í boðvaldi eða boðhætti. Bankinn tilkynnir, setur fresti og setur alla skilmála í viðskiptum sem annars eru tvíhliða. Annars vegar er bankinn og hins vegar viðskiptaaðilinn. Viðskiptaaðilinn er réttlaus í þessum viðskiptum og verður að taka þeim boðum sem bankinn eða fjármálastofnunin býður og við þekkjum greinilega úr orðalagi þeirra bréfa, tilkynninga frá bönkunum. Þessi bréf af hálfu bankastofnananna sýna einmitt í hnotskurn stöðu þeirra og kannski oft á tíðum virðingu þeirra fyrir viðskiptavininum. Ég vil vekja athygli á nokkrum atriðum í þáltill. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin láti enn fremur rannsaka sérstaklega hvaða áhrif upptaka evrunnar hefði á vaxtamun stýrivaxta hér á landi.`` Þar er, eins og við þekkjum úr málflutningi fulltrúa Samf., unnið í einhverjum óskhætti. Verið er að tala um hvaða áhrif það hefði á vaxtagjöld og annan fjármálamarkað ef búið væri að taka upp evruna. Í barnaskap sínum virðast þingmenn Samf. ekki átta sig á að upptaka evrunnar er einn hluti af því að ganga í Evrópusambandið. Því er útilokað að ætla að reikna eða kanna áhrif evrunnar einnar sér á fjármálamarkaðinn. Að kanna áhrif þeirra aðgerða einna og sér er út í hött. Það yrði að gerast með inngöngu í Evrópusambandið með öllum þeim kostum og göllum sem við yrðum að axla við inngöngu í Evrópusambandið. Þessi fáránleiki eða þessi óraunveruleiki einkennir því miður málflutning þingmanna Samf. og skemmir að mínu mati oft fyrir góðum málum hjá þeim, að vilja láta kanna þetta og hitt út frá forsendum sem ekki eru fyrir hendi. Þetta kemur ítrekað fyrir í þessari þáltill., að kannað verði hver staðan væri ef búið væri að taka upp evruna á þessum og hinum sviðum. Þetta sýnir því miður þann fáránleika sem spillir oft málum þeirra. Hér er jafnframt lagt til að kannað verði hvaða áhrif það hafi á vaxtamun íslenskra banka í alþjóðlegum samanburði að hlutfallslega ódýr lán húsbréfakerfisins standi fyrir utan lánakerfi bankanna. Ég tel að það hafi verið mjög farsælt að húsbréfakerfið eða íbúðalánakerfið sé rekið á sjálfstæðan hátt og með félagslegri ábyrgð. Ég er því alfarið á móti því að verið sé að gæla við að fella það inn í almennt lánakerfi banka. Hins vegar hafa menn velt vöngum yfir því hvort vaxtastigið á húsbréfalánunum sé of hátt, bankar og fjármálastofnanir séu að taka lán erlendis á 2% vöxtum til þess að fjárfesta í húsbréfalánum á yfir 5% vöxtum þannig að þegar lán eru bæði með ríkisábyrgð og verðtryggingu sé spurning hvort vextirnir séu í rauninni of háir á slíkum lánum. Það má í sjálfu sér velta því fyrir sér án þess að ég ætli að fara neitt ítarlega í það. Því er líka velt fyrir sér hvort rekja megi vaxtamun hér á landi til lítillar samkeppni á milli bankastofnana og þá vil ég bara vekja athygli á þeirri umræðu og þeim breytingum sem hafa orðið á fjármálamarkaði á undanförnum árum þegar ákveðið var að einkavæða og selja báða ríkisbanknana í einu og taka þá áhættu sem því fylgdi að einkavæða allan íslenskan fjármálamarkað á einu bretti. Ég tel að það hafi verið misráðið og við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs vöruðum við því sem síðan hefur reynst raunin að hér hefur vaxið upp, menn hafa orðað það, græðgisframferði á íslenskum fjármálamarkaði í kjölfar þeirrar miklu einkavæðingar sem þar varð. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs lögðum það einmitt til að öðrum ríkisbankanum yrði haldið og hann yrði í eigu ríkisins a.m.k. fyrst um sinn meðan verið væri að þróa íslenskan fjármálamarkað. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að gera annað að miklu umtalsefni. Ýmis markmið í þáltill. eru ágæt þó svo að þarna slái út í fyrir hv. flutningsmönnum að taka eigi upp evru og kanna áhrif upptöku evru á íslenskan fjármálamarkað. Vaxtastig erlendis, hvort sem það er í Evrópulöndum eða í Japan eða Bandaríkjunum sem eru aðalviðskiptaaðilar okkar, hefur að sjálfsögðu áhrif á vexti á fjármálamarkaði hér á landi og með opnun á frjálsu fjárstreymi inn og út úr landinu og að Seðlabankinn hefur sem markmið verðbólgumarkmið en ekki gengismarkmið þá er þetta svo sem fylgifiskur sem búast mátti við.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason talaði um fáránleika umræðunnar um evruna. Það er eins og hv. þm. lifi ekki í þessu þjóðfélagi, eins og hv. þm. hafi ekki fylgst með því að íslenska krónan er komin að fótum fram, að íslensk fyrirtæki, meira að segja íslensk heimili taka meira og minna alla daga lán í erlendum gjaldmiðlum, að íslenski fjármálamarkaðurinn er meira og minna að verða rekinn á erlendum fjármunum og að í íslensku krónunni er fólgin kannski einhver mesta hætta sem nú er á ferðinni fyrir íslenskt efnahagslíf. Hv. þm. hefur ásamt félögum sínum gagnrýnt verulega hvað gæti gerst hér þegar krónan hækkar í verði og ruðningsáhrifin koma fram vegna þeirra framkvæmda sem eru í gangi fyrir austan. Við höfum séð það á undanförnum árum hvernig slíkir hlutir hafa farið með iðnaðinn í landinu og samkeppnisfyrirtækin sem eru að keppa við innflutning. Allt hefur þetta verið að versna meira og meira á undanförnum árum og samt talar hv. þm. um fáránleika þess að velta því fyrir sér hvort hægt sé að komast út úr þessu hættuástandi. Það veit enginn hvað er fram undan í íslensku efnahagslífi eins og sakir standa vegna þess að enginn veit hvað verður um krónuna. Það eitt er ljóst að hún er að úreldast og er komin að fótum fram. Sú tilraun sem við höfum verið að gera á undanförnum árum, að opna það örhagkerfi sem hér er fyrir fjármagnsstreymi út og inn í hagkerfum í kringum okkur sem eru gríðarlega stór á okkar mælikvarða, hefur ekki enn þá tekið enda.

Virðulegi forseti. Hv. þm. svaraði spurningu sinni í megindráttum sjálfur með því að segja að það að taka upp evru væri fyrst mögulegt eftir að gengið hefði verið í Evrópusambandið. Mörg ríki hafa reyndar valið að ganga í Evrópusambandið án þess að taka upp evruna þannig að þetta er í sjálfu sér fjölþætt umræða. En það er fullkomlega ljóst að ætla að tala um áhrif þess að taka upp evru hér á landi án þess að ganga í Evrópusambandið er gjörsamlega fjarlægt. Varðandi stöðu íslensku krónunnar hafa íslensk stjórnvöld hvenær sem er möguleika til þess að grípa inn í stöðu hennar á íslenskum fjármálamarkaði ef þeir svo kjósa, en eins og staðan er nú er frjálst flæði með fjármagn inn og út úr landinu. Það gildir jafnt gagnvart evru, dollara og japönskum jenum. Staða þessara gjaldmiðla og vextir í þessum löndum hefur því að sjálfsögðu áhrif á efnahagslíf hér. Ef staðan væri sú að við værum að tala um dollara og vildum taka upp dollara yrðum við sjálfsagt að verða hluti af ríkjasambandi Bandaríkjanna. Það að ætla að hlaupa eftir einstakri mynt með þessum hætti og ímynda sér að maður geti tekið hana upp bara sisvona er fáránlegt.

Hæstv. forseti. Enginn hefur verið að halda því fram að hér ætti að taka upp evruna án þess að ganga í Evrópusambandið. Það hefur verið hluti af umræðunni um að skoða bæri þá hluti einnig. Hins vegar er íslenska hagkerfið að taka upp evruna framar öðrum gjaldmiðlum alla daga. Íslendingar eru að auka skuldir sínar í þeim gjaldmiðli og hafa gert ótæpilega á undanförnum missirum og niðurstaðan virðist vera sú að evran hafi þar yfirhöndina. Það mun því að öllum líkindum ekki verða okkar val hvort hér verði evrusvæði heldur með hvaða hætti því verði fyrir komið. Það að íslenska krónan verði á einhvern hátt notuð til þess að borga út íslenskum launamönnum og í einhverjum viðskiptum smærri fyrirtækja í landinu en annar gjaldmiðill notaður meira og minna í öðrum viðskiptum og öllum grunnfjárfestingum fyrirtækja í landinu, er framtíð sem er býsna erfitt að átta sig á að geti gengið. Því þarf þessi umræða að komast áfram og menn þurfa að skilgreina fyrir sér hvaða möguleikar eru á því að leysa þessi vandamál og þeir möguleikar sem menn sjá einfaldasta í því efni er auðvitað að ganga í Evrópusambandið. Hins vegar er engin ástæða til að útiloka aðra möguleika. Hv. þm. bendir á að það geti vel verið að við vildum taka upp einhverja aðra mynt en evruna, ekki mun ég kasta því frá að það megi skoða líka. Hv. þm. vill greinilega frekar að við skoðum dollarann eða pundið eða jenið, hann nefndi það líka, það mætti skoða þetta allt saman að mínu viti. Það sem ekki má er að skoða þetta ekki.

Virðulegi forseti. Það var ekki ætlun mín að fara í einhverjar efnislegar umræður um alþjóðlega fjármálamarkaði. Það sem ég var fyrst og fremst að vekja athygli á varðandi þáltill. sem hér er til umfjöllunar var að ég hefði talið að tillagan hefði verið betri ef talað hefði verið um stöðu og gengi og vexti á fjármálamörkuðum erlendis því staða dollarans, vextir og kjör í viðskiptum í Bandaríkjunum hefur líka áhrif hér og þess vegna staða pundsins eða staða jensins eftir því hvernig það er. Tillagan hefði að mínu viti verið betri ef horft hefði verið til stöðu þeirra mynta erlendis sem hafa svo sannarlega áhrif á vexti, fjármagn og fjármagnskostnað hér og það sem tillagan fjallar um, þ.e. um vexti og þjónustugjöld bankastofnana hér á landi. Því hefði passað illa að troða því inn sem meginmarkmiði í tillögunni að kanna kosti þess að taka upp evruna. Ég ítreka það, virðulegi forseti, að tillagan hefði að mínu viti verið betri ef hún hefði verið opnari og að talað hefði verið um áhrif annarra gjaldmiðla og stöðu þeirra á alþjóðamörkuðum á þessa þætti í íslensku fjármálalífi.

Frú forseti. Ég tel hér um gott mál að ræða, þ.e. að aflað verði nánari upplýsinga um tekjur bankanna af vaxtamun og þjónustugjöldum hér á landi. Ég tel mjög mikilvægt að bera það saman, að opinberir aðilar beri það saman við tekjur banka annars staðar á Norðurlöndunum og í Evrópu. Ég tel það einfaldlega allri umræðu um þennan málaflokk til framdráttar. Það er greinilegt að menn eru ekki sammála um hver raunkostnaðurinn er og þess vegna verður að fara ofan í þessa liði. Frú forseti. Það sem ég tel athugavert og verði að skoða sérstaklega í tillögunni er hvaða áhrif upptaka evrunnar hefði á vaxtamun hér á landi. Ég hef alltaf staðið í þeirri meiningu að við gætum ekki tekið upp evruna nema að ganga í Evrópusambandið. Það væri fróðlegt að fá að heyra nánar um það hjá flutningsmönnum tillögunnar hvort ekki séu einhver vandkvæði á því að taka upp evruna, hvort við verðum þá ekki að ganga í Evrópusambandið eða að gera sérstakan samning við seðlabanka Evrópu um það mál --- ég veit t.d. að Danir hafa tengt sína krónu við evruna og þeir gerðu þá sérstakan samning eftir því sem ég veit best --- og hvort það gangi bara einhliða að taka upp evruna. Það væri fróðlegt að fá að heyra það hjá flutningsmönnum tillögunnar. Við höfum dæmi um að menn hafi tekið upp mynt einhliða eins og í Argentínu og það fór nú ekki vel þar. Athyglisvert væri að vita hvernig flutningsmenn sjá þetta fyrir sér, hvort eigi að skoða þetta í framhaldi af því að vera komin inn í Evópusambandið eða hvort menn geti fengið slíkan samning án þess að vera í Evrópusambandinu vegna þess að við erum þá aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Engu að síður tel ég þarna um mjög gott mál að ræða og sérstaklega það að skoða náið vaxtamun bankanna og að í þeirri úttekt verði sérstaklega farið yfir annars vegar vexti sem stærri fyrirtæki njóta, en þau hafa aðgang að erlendu lánsfé og lægri vöxtum í útlöndum þannig að bankastofnanir hér á landi eru í ákveðinni samkeppni beint við útlönd. Það hefur komið fram að vaxtamunur hefur lækkað og þess vegna tel ég nauðsynlegt að fara yfir það hvort einstaklingar og minni fyrirtæki sem hafa ekki jafngreiðan aðgang að erlendu fé, njóti minni vaxtamunar. Varðandi þjónustugjöldin tel ég eins og áður segir mjög nauðsynlegt að fara náið yfir þau vegna þess að bankana og Neytendasamtökin greinir á um hvort þjónustugjöld séu hærri hér en erlendis. Neytendasamtökin telja þau vera mun hærri en bankarnir svipuð eða jafnvel lægri. Bankarnir héldu því fram að stórir liðir í þjónustugjöldum bankanna væru vegna sérfræðiaðstoðar og ekki einungis vegna hækkunar á frumskógi þjónustugjalda bankanna. Ég tel að gera þurfi þennan samanburð einfaldari svo neytendur geti í rauninni séð hver þjónustugjöldin eru og borið þau saman á milli banka. Menn beri saman sambærilega hluti þannig að raunveruleg samkeppni komist á og menn geti þá valið þann banka sem býður raunverulega lægri þjónustugjöld og geti þannig auðveldað neytendum að velja þann banka sem býður betri kjör. Að lokum vil ég ítreka að ég tel þetta mjög góða tillögu og nauðsynlegt að opinberir aðilar fari yfir þennan ágreining sem virðist vera og að menn geti ekki borið saman á milli bankanna, menn greinir á um það hver raunveruleg þjónustugjöld eru.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg fleiri orð um þá tillögu sem hér liggur fyrir en vil kannski fyrst og síðast þakka þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni og einnig góðar undirtektir sem tillagan hefur fengið. Flestir þeir sem hér hafa talað hafa lýst yfir stuðningi við það að sá samanburður sem hér er lagt til að verði gerður verði unninn. Og það er það sem skiptir mestu máli í mínum huga. Satt best að segja hafði ég það mjög í huga við samningu þessarar tillögu að setja hana þannig fram að möguleiki væri á því að ná um það samstöðu að gera þennan samanburð. Ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt. Ef maður horfir á efni tillögunnar, hæstv. forseti, held ég að við getum öll verið sammála um að þennan samanburð þurfi að gera, það sé orðið mjög brýnt. Samanburðinn vantar og það er lagt til að hann verði gerður af hlutlausum aðila. Hér kom athugasemd frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um að hún efaðist um að ríkisstjórnin væri sá hlutlausi aðili sem við þyrftum til þess að gera þennan samanburð. Ég held hins vegar að í raun og veru sé ekki hægt að sjá fyrir sér neitt eðlilegra ferli í þessum efnum en það sem hér er lagt til, að Alþingi feli ríkisstjórninni að gera samanburðinn, rannsaka og grafast fyrir um ástæður munarins og leggja það síðan fyrir Alþingi. Þá getum við tekið hina pólitísku umræðu um hvað beri að gera. Hér gerðu hv. þm. Jón Bjarnason og Sigurjón Þórðarson athugasemdir um evruna og lögðu spurningar fyrir mig um það hvort ég sæi fyrir mér, eða við sem þessa tillögu leggjum fram, að hægt yrði að taka upp evru án þess að ganga inn í Evrópusambandið. Ég held að það sé ekki raunhæfur kostur. Og ég held að það yrði heldur ekki til heilla í sjálfu sér fyrir íslenskt efnahagslíf að taka upp evruna án þess að ganga inn í Evrópusambandið og fylgja þá með inn í það aðhald og það kerfi sem á henni byggir. Hins vegar, eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson benti á, er íslenskt fjármálalíf að miklu leyti að gera þetta núna. Þetta er sá gjaldmiðill sem fólk velur sér í stórum stíl og þess vegna er mjög eðlilegt að þetta sé tekið inn í samanburðinn. Það má gera með ýmsum hætti, m.a. með því að kanna hvað hafi gerst hjá öðrum þjóðum sem hafa tekið upp evruna. Það má líka kanna hvaða áhrif það hefur haft hér á landi að verið sé að taka hana upp án þess að gengið sé inn í Evrópusambandið og farið inn í það kerfi sem henni fylgir. Það er engin afstaða í þessari tillögu tekin til aðildar að Evrópusambandinu og þess vegna held ég að a.m.k. allir þeir hv. þm. sem hér hafa talað ættu að geta sofið rólega yfir þeim þætti tillögunnar. Við teljum hins vegar mikilvægt að taka þennan lið inn í sem einn af þeim stóru þáttum sem á að skoða. Ég nefni líka í tillögugreininni að skoða beri hvaða áhrif það hafi að hlutfallslega ódýr lán húsbréfakerfisins standa fyrir utan lánakerfi bankanna. Ég er ekki að lýsa neinni afstöðu í tillögugreininni til þess hvort ég telji að taka eigi þetta inn í bankastofnanirnar. Ég er ekki tilbúin að taka afstöðu til þess vegna þess að ég tel að ýmsar upplýsingar vanti um það mál svo hægt sé að taka til þess einhverja afstöðu sem væri byggð á skynsamlegum grunni. Og svona mætti áfram telja. Það er líka fjallað um verðtrygginguna. Í greinargerð er talað sérstaklega um ábyrgðarmannakerfið sem er liður í íslenska bankakerfinu og sem veitir því mikla sérstöðu miðað við bankakerfi annarra landa. Allt þetta þarf að skoða. Ég held að ég verði bara að segja það við hv. þm. Jón Bjarnason sem segir að tillagan hefði verið betri ef ekki hefði verið talað um evruna í henni --- sennilega hefði hún verið betri ef ekkert E-orð hefði verið í tillögunni að hans mati --- að ég held að við getum verið sammála um að skoða málið. Ég vil benda hv. þingmanni á að ekki er tekin nein afstaða til Evrópusambandsaðildar í þessari tillögugrein. Ég geri mér vonir um það, hæstv. forseti, að tillagan verði samþykkt á hinu háa Alþingi. Ég ræð það m.a. af umræðunum. Hér hafa talað fulltrúar allra flokka sem sitja á þingi, nema reyndar Sjálfstfl. Miðað við þá umræðu sem átt hefur sér stað í þjóðfélaginu upp á síðkastið um það sem er að gerast í efnahagslífinu held ég að forustumenn stjórnarflokkanna geti verið sammála um það sem hæstv. utanrrh. nefnir svo að hin nýja íslenska stefna sé ekki dýrkun gróðans. Miðað við umræðuna hér held ég að menn geti verið sammála um tillöguna og þess vegna bind ég við það vonir, hæstv. forseti, að hún verði samþykkt og að menn geti fallist á að fara í þessa skoðun. Auðvitað er ég líka nokkuð viss um að það eigi eftir að vera skiptar skoðanir um hvaða leið beri að fara og hvað beri að gera í framhaldinu. Samanburðinn vantar. Skoðunina þarf að framkvæma. Það hafa átt sér stað mjög mikil umskipti í íslensku efnahagslífi, íslensku fjármálalífi, á undanförnum árum og það er ekkert eðlilegra en að stjórnmálamenn skoði hvaða áhrif þau hafa haft og hvað sé að gerast hér á landi í samanburði við önnur lönd, sérstaklega í ljósi þess hversu margar misvísandi kannanir hafa verið gerðar um þennan þátt sem hafa gert íslenska neytendur enn ráðvilltari. Auk þess höfum við sem setjum rammann hér á hinu háa Alþingi legið undir ámæli fyrir það að vera að opna á frelsið án þess að setja því eðlilegan ramma. Ég held, hæstv. forseti, að við getum öll verið sammála um það hér á Alþingi að þennan ramma beri að setja og ekki seinna vænna en að við förum að afla gagna til þess að geta myndað okkur raunhæfa skoðun á því. Að lokum legg ég til að þessari tillögu verði vísað til hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um úttekt á skipulagi sjóbjörgunarmála. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og Einar Már Sigurðarson. Tillögugreinin hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera úttekt á skipulagi sjóbjörgunarmála með það að markmiði að auðvelda og hraða björgunaraðgerðum þegar slys hafa orðið.`` Þessi þáltill. var lögð fram á 127. og 128. löggjafarþingi en varð ekki útrædd og er nú lögð fram óbreytt. Á Íslandi er samstaða um að allt skuli gert sem mögulegt er til að tryggja öryggi sjófarenda. Björgunarsveitir og stjórnvöld þurfa þess vegna að vera stöðugt á varðbergi til að nýta nýjustu tækni og nýja möguleika til að auka öryggi á sjó og flýta björgunaraðgerðum þegar slys hafa orðið. Flutningsmenn telja rétt að stjórnvöld fari vandlega yfir skyldur sínar hvað þessi mál varðar en í samráði við aðra sem annast framkvæmd þeirra í því skyni að bæta enn frekar það öryggiskerfi sem fyrir er. Minna má á að ýmsar breytingar hafa orðið á skipulagi björgunarmála á undanförnum árum og af þeim ástæðum er nauðsynlegt að stjórnvöld skoði hvort hlutverkum sé þar skipt með skilvirkum og öruggum hætti eða hvort gera þurfi breytingar á lögunum í því skyni. Sjóslys geta orðið hvar sem er á miðunum umhverfis landið og við ströndina en þó hefur reynslan sýnt að sumir staðir við strendur landsins eru mun hættulegri en aðrir. Sem dæmi má nefna Snæfellsnes og Reykjanes. Á sumum þessara staða er afar erfitt að koma við björgun frá landi og um algerar vegleysur er þar að fara. Þó að notkun þyrlna hafi aukið möguleika á björgun úr lofti mun aðstoðar frá landi alltaf verða þörf. Á suma af þessum stöðum mætti gera akfæra slóða sem mundu nýtast björgunarmönnum þegar slys yrðu. Gerð slíkra slóða, glögg merking þeirra og annarra slóða sem nýta má til að nálgast slysstað og við leit með ströndum fram getur flýtt fyrir því að hjálp berist. Einnig ber að skoða hvort staðsetning einhvers konar búnaðar eða aðstöðu á þessum sérstöku hættustöðum væri skynsamleg. Fyrrnefndar aðgerðir geta nýst björgunar- og leitarmönnum og einnig aukið öryggi þeirra sjálfra við mjög erfiðar aðstæður sem víða eru á þessum hættulegu strandsvæðum. Flutningsmenn leggja til að skoðað verði hvar þörf er framkvæmda af þessu tagi og að stjórnvöld tryggi fjármuni til slíkra verkefna strax og aðgerðaáætlun liggur fyrir á einstökum svæðum. Þó að betri skip og margs konar öryggisbúnaður þeirra hafi aukið öryggi á sjó eru sjóslys enn algeng við strendur landsins. Ný tækni við staðsetningu skipa og björgun hefur gert kleift að koma til hjálpar í neyðartilvikum miklu oftar og fyrr en áður var hægt. Kosti þeirrar tækni sem til er hefur þó ekki tekist að nýta til fulls. Búnaður til staðsetningar skipa gerir til dæmis mögulegt að hefja björgunaraðgerðir fáeinum mínútum eftir að skip lendir í nauðum þótt ekki hafi borist frá því neyðarkall. Öryggi boðsendinga frá þessum tækjum hefur þó ekki verið nægilegt og þessi tækni hefur því ekki nýst sem skyldi. Úrbóta er þörf bæði hvað varðar boðsendingar frá staðsetningartækjum og móttöku þeirra. Bæta þarf búnað í skipum og tryggja með endurvarpsstöðvum öryggi sendinga frá þeim. Reglur um tilkynningarskyldu þarf að endurskoða eigi að tryggja að boð um slys berist strax þó að ekki berist neyðarkall frá skipi. Flutningsmönnum er ljóst að þeir sem annast björgunarmál eru að endurskoða þessi málefni, ævinlega, og er þessari tillögu ekki ætlað að trufla þá málefnavinnu. Stjórnvöld bera hins vegar ábyrgð á því skipulagi sem ríkir og á því að fjármunir fáist til nauðsynlegra úrbóta. Þess vegna er tillagan flutt, hæstv. forseti, og ég tel ástæðu til að minna á að fyrir stuttu varð líklega mannbjörg einmitt vegna þess að búnaður af því tagi sem hér er nefndur virkaði. Þó að ekki bærist boð, neyðarkall, frá viðkomandi bát virkaði þessi búnaður og það tókst að bjarga manninum. Þess vegna þurfa menn auðvitað að fara yfir það hvort nægilegt öryggi sé í þessu. Önnur slys hafa orðið hér fyrir ekki löngu síðan þar sem þessi búnaður dugði ekki. Ég ætla svo að minna á það aftur í lokin sem ég sagði í greinargerðinni áðan að það eru mjög erfiðar aðstæður á stöðum þar sem slys hafa orðið ítrekað á undanförnum árum, aðstæður sem björgunarsveitir þurfa að glíma við þegar slys hafa orðið og vel mætti gera auðveldari aðgangs fyrir björgunarsveitir. Á slíkum stöðum ætti líka að vera einhver lágmarksbúnaður sem björgunarsveitir þyrftu þá ekki að hafa með sér þegar slys hafa orðið. Hæstv. forseti. Ég vonast til þess að þetta mál fái framgang núna og trúi því að þarna sé á ferðinni málefni sem skipti máli að sé ævinlega í endurskoðun. Ég er ekki með ræðu minni hér eða þessum tillöguflutningi að kasta neinni rýrð á það sem gert hefur verið og ekki á þá endurskoðun sem fór fram hér síðast, heldur einungis að benda á að sumir hlutir eru þar eftir enn og að aldrei munum við komast í það mark að við teljum að hér hafi verið að fullu unnið það sem til þarf.

Herra forseti. Þetta mál er um margt gott. Vissulega þurfum við ávallt að halda vöku okkar í sambandi við skipulag á sjóbjörgunarmálum, svo mörg slys sem orðið hafa. Annað vildi ég geta hér um, það mun líklega hafa verið fyrir tveimur árum að ég sem formaður samgn. boðaði þá til samgn. alla þá aðila sem að sjóbjörgunarmálum komu, og koma. Það var af þeirri ástæðu að slys hafði orðið rétt fyrir utan Vestmannaeyjar og eitthvað misfórst eftirlit með því skipi af hálfu tilkynningarskyldunnar sem auðvitað alltaf getur komið upp. Síðan hefur mikið gerst og mikið breyst í málefnum sjóbjörgunarmála, og er svo komið að nánast er að komast á koppinn ein björgunarstöð eins og ég þykist vita að hv. flm. þessarar tillögu, Jóhann Ársælsson, viti um. Er auðvitað mjög vel að svo sé. Nú stefnir í að síðasti aðili sem að sjóbjörgunarmálum kemur, Landhelgisgæslan, muni fara undir þetta sama þak og þá má segja að öll mál sem lúta að björgun á lofti, láði og legi séu komin á sama stað. Er það auðvitað mjög til hins betra, og sjálfsagt, og hefði átt að gerast fyrir lifandis löngu þegar til þess er litið að þjóðin er ekki stór en býr hins vegar í hrjóstrugu og stóru landi. Víðátta hafsins er, svo sem segir í íslenskri lögsögu, 758.000 ferkílómetrar þannig að það er mikið hafsvæði sem t.d. Landhelgisgæslan þarf að hafa eftirlit með. Auk þess er Landhelgisgæslan aðili að alþjóðlegri björgunarstarfsemi sem nær náttúrlega langt út fyrir þessar raðir og þá bætist enn frekar við svæði sem Landhelgisgæslan á að sinna, þ.e. fyrir utan 200 mílna lögsöguna. Þáltill. gengur út á að gera úttekt á skipulaginu. Í sjálfu sér er skipulagið að myndast núna með þessari samræmdu björgunarstöð sem verið er að setja upp í Öskjuhlíðinni. Hún er þegar farin að sýna gildi sitt og sanna. Ég tel að ekki sé úr vegi að þáltill. komi til nefndar til frekari skoðunar og þá til ítrekunar þeirra aðila sem sjá um sjóbjörgunarmál, til frekari áherslu. Ég tel að það sé bara af hinu góða þegar Alþingi sýnir slíku máli áhuga, ýtir á og er með ábendingar til þeirra aðila sem að sjóbjörgunarmálum standa. Þess vegna, virðulegi forseti, er ég stuðningsmaður þáltill. því allt það sem getur gott af sér leitt í öryggis- og björgunarmálum þjóðarinnar er bara af hinu góða.

Hæstv. forseti. Örfá orð í viðbót. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni undirtektirnar við málið. Þessi björgunarstöð er orðin til og er að mótast til lokaskipulags. Kannski mætti skoða hana betur hvað varðar þessa tillögu en hún var auðvitað margþættari en bara að fara yfir það mál. Ég held hins vegar að það sé gott og nauðsynlegt fyrir einmitt Alþingi og sérstaklega þá nefnd Alþingis sem með þessi mál fer að kynna sér nákvæmlega hvernig málin standa núna eftir þessar miklu skipulagsbreytingar. Síðan er hitt sem var hvatinn að því að ég fór að undirbúa þessa tillögu á sínum tíma, að ekkert hefur verið gert hvað varðar þessa hættulega staði sem ég nefndi í framsöguræðunni, þar sem sjóslys hafa orðið ítrekað í gegnum tíðina og við, því miður, vitum að munu verða í framtíðinni. Það verður áfram þörf á því að bjarga skipum og mönnum frá þessum svæðum. Þar hefur ekki, a.m.k. svo ég viti til, fram að þessu verið farið í framkvæmdir sem gætu auðveldað björgunarmönnum aðgang og þar með björgun þegar á þarf að halda. Þess vegna ákvað ég að flytja þessa tillögu í hið þriðja sinnið og reyna að þrýsta á að þar kæmi frumkvæði frá Alþingi. Fjármunir til þess þurfa að koma af fjárlögum ef á að verða af framkvæmdum sem hér er lagt til að verði farið í, þ.e. fyrir vegslóða og að koma upp aðstöðu á þessum stöðum. Það yrði þá tekið út nákvæmlega hverjir þeir ættu helst að vera og hvar menn ættu að setja forgang hvað varðaði slíka hættulega staði. Þá þurfa að koma fjármunir á fjárlögum. Þess vegna, hæstv. forseti, flutti ég tillöguna í hið þriðja sinnið en tel reyndar að alþingismenn og Alþingi hafi mjög gott af því að fara yfir það nákvæmlega hvernig staðan er núna eftir breytingarnar sem hafa orðið.

Frú forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um nýja skýrslu um stjórnunar- og eignatengsl í viðskiptalífinu. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela viðskiptaráðherra að sjá um að endurnýjuð og uppfærð verði skýrsla um stjórnunar- og eignatengsl í íslensku atvinnulífi. Í skýrslunni skal gera grein fyrir helstu breytingum sem orðið hafa á stjórnunar- og eignatengslum frá því fyrri skýrslur, sem út komu árin 1994 og 2001, voru unnar. Leitast skal við að greina hvort gæti einkenna aukinnar hringa- eða blokkamyndunar og kortleggja helstu svið þar sem markaðseinokun eða vaxandi fákeppni ríkir. Í heild skal skýrslan gefa eins skýra mynd og kostur er af þróun íslensks viðskiptalífs og samkeppnisskilyrðum á öllum helstu sviðum atvinnulífs og viðskipta. Viðbótarkostnaður sem Samkeppnisstofnun eða aðrir aðilar bera af gerð skýrslunnar greiðist úr ríkissjóði. Viðskiptaráðherra skal að lokinni gerð skýrslunnar leggja hana fyrir Alþingi.`` Þegar ný samkeppnislög voru sett á Alþingi á fyrri hluta árs 1993 mörkuðu þau tímamót með ýmsum hætti. Lögin leystu af hólmi eldri lög um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti sem á ýmsan hátt voru orðin úr takti við tímann. Ágæt samstaða tókst um afgreiðslu málsins á Alþingi enda lagði efh.- og viðskn., sem hafði málið lengi til umfjöllunar, mikla vinnu í það verk og frv. tók talsverðum breytingum í meðförum þingsins. Hluti af samkomulagi sem lá til grundvallar afgreiðslu málsins fólst í því að mæla fyrir um viðamikla úttekt á stjórnunar- og eignatengslum milli fyrirtækja á íslenskum markaði. Þessi ráðstöfun endurspeglaði skilning þáverandi þingnefndar sem tillöguna flutti á því að sökum smæðar og skammrar þroskasögu samkeppnismarkaðar á mörgum sviðum viðskipta hér væri ástæða til að vera vel á verði gagnvart einkennum fákeppni og hringamyndunar. Í nefndinni var einnig ítarlega rætt um það hvaða útfærslu eða leiðir ætti að velja í sambandi við bannákvæði eða eftir atvikum heimildir til inngripa ef samkeppnisskilyrði væru ekki uppfyllt og ástæða gæti verið til að ætla að hlutur neytenda eða viðskiptavina væri fyrir borð borinn af þeim sökum. Markaðsráðandi staða er ekki bönnuð samkvæmt lögunum en misbeiting hennar er það og samkeppnisyfirvöldum er sömuleiðis heimilt að beita sér, t.d. með því að stöðva samruna fyrirtækja eða yfirtöku eins fyrirtækis á öðrum ef ástæða er til að ætla að það hafi verulega neikvæð áhrif á samkeppni. Um þessi ákvæði var að sjálfsögðu mikið rætt í nefndinni. Eitt af því sem kom aftur og aftur upp var að ástæða væri til að fylgjast mjög grannt með því hvernig aukið frelsi í viðskiptum og ný löggjöf, ný umgjörð um viðskipti og samkeppni, reyndist og hver þróunin yrði. Niðurstaða af þeirri umræðu allri varð svo m.a. samkomulag um að leggja til við Alþingi að bráðabirgðaákvæði yrði sett í samkeppnislög nr. 8/1993, sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Samkeppnisráð skal á árunum 1993 og 1994 gera úttekt á stjórnunar- og eignatengslum milli fyrirtækja er starfa á íslenskum markaði. Skal þetta gert í því skyni að kanna hvort í íslensku viðskiptalífi sé að finna alvarleg einkenni hringamyndunar, óæskilegra tengsla eða valdasamþjöppunar sem takmarkað geti samkeppni eða hindrað frjálsa þróun viðskipta og skapi þar með hættu á brotum á lögum þessum. Samkeppnisráð skal skila niðurstöðum sínum til viðskiptaráðherra er síðan leggi þær fyrir Alþingi í skýrslu.`` Þessi brtt. efh.- og viðskn. við frv. var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum gegn einu ef minni mitt svíkur ekki og ég held að ég muni þetta alveg örugglega rétt því þetta var nokkuð söguleg afgreiðsla og vakti athygli, ekki síst hið eina mótatkvæði. Í beinu framhaldi af þessu var sem sagt það gert sem Alþingi fól samkeppnisyfirvöldum að gera og út kom skýrsla í desember 1994 um stjórnunar- og eignatengsl í íslensku atvinnulífi. Sú skýrsla markaði tímamót, það er enginn vafi á því. Rétt eins og lögin sjálf markaði þessi viðamikla kortlagning á viðskiptalífinu og stjórnunar- og eignatengslum í því veruleg tímamót. Slíkt hafði ekki áður verið gert með jafnskipulögðum og -yfirgripsmiklum hætti. Niðurstöðurnar voru áhugaverðar um margt. Það er mjög áhugavert fyrir menn í dag að lesa þessa skýrslu og helstu niðurstöður hennar og skoða af hverju menn höfðu áhyggjur á þessum árum og hverju ekki. Það er ýmislegt breytt síðan þetta var, á þessum tíu árum. Þannig býst ég við að mönnum yrði ekki eins tíðrætt um þær blokkir sem þá voru mjög til umræðu, kenndar við ýmis kvikindi í sjónum. Hlutur ríkisins var auðvitað umfangsmeiri á þeim árum en hann er í dag í atvinnulífinu, sérstaklega í fjármálageiranum. Þannig mætti áfram telja. Á þeim tíma sátu stjórnendur fjármálafyrirtækja, oft bankastjórar, í stjórnum margra undirfyrirtækja, sjóða og stofnana. Þó að einhver brögð kunni að vera að slíku enn hygg ég að mönnum þætti athyglisvert að rifja upp hvernig staðan var á þessum tíma og hversu víða þræðirnir lágu í viðskiptalífinu. Að ósk þingmanna Samf. var svo aftur unnin skýrsla með mjög svipuðu sniði sem kom út á vormánuðum 2001. Mig minnir að það hafi verið hv. fyrrv. þm., Sighvatur Björgvinsson, fyrrv. viðskrh., sem beitti sér fyrir þeim tillöguflutningi. Sú skýrsla er sömuleiðis viðamikið plagg og það varð strax fróðlegt að bera þessar tvær skýrslur saman. Þó nokkuð hafði breyst á þessum tíma, þessum sex eða sjö árum sem liðu á milli skýrslnanna, þó að sú fyrri hafi auðvitað á ýmsan hátt markað meiri tímamót, enda var þar um brautryðjendastarf að ræða. Gögnum í skýrsluna sem út kom 2001 var safnað á árinu 2000 þannig að stuðst var aðallega við ársreikninga fyrirtækja og upplýsingar um stjórnir frá árinu 1999. Þar er því orðið um fimm, sex ára gamlar upplýsingar að ræða sem lágu til grundvallar niðurstöðum skýrslu númer tvö. Þó ekki kæmi annað til væri auðvitað þegar orðin ástæða til að fara yfir það hvort ekki væri kominn tími á þriðju úttektina af þessu tagi en svo bætist auðvitað við, sem ég geri ráð fyrir að hv. þingmönnum sé vel kunnugt, að gríðarlegar breytingar hafa orðið í viðskiptaumhverfinu á þessum tíma. Landslagið má heita gjörbreytt hvað varðar eignarhald og stjórnun á heilum sviðum viðskipta og er auðvitað á fleygiferð enn þann dag í dag, en það er þó enginn minnsti vafi á því að mjög fróðlegt væri að sjá nýja kortlagningu á þessu. Það sem ekki síst vekur spurningar og hefur orðið mikil umræða um í þjóðfélaginu er sú samþjöppun eða sú mikla breyting sem orðið hefur á mörgum sviðum viðskipta þar sem fjöldi smærri aðila með dreifða eða litla markaðshlutdeild var áður við lýði en tveir eða fáeinir markaðsráðandi risar sitja núna að markaðnum. Til viðbótar þeirri klassísku fákeppni sem mönnum er vel kunnug frá fyrri tíð, að vísu eitthvað misgömul eins og á sviðum vátryggingastarfsemi, í olíuverslun, sjóflutningum og fleiru, hafa nú bæst heil svið viðskipta svo sem eins og flutningar á landi, matvöruverslun, lyfjadreifing, jafnvel fjármálastarfsemi og nú síðast fjölmiðlarekstur þar sem mönnum hefur orðið mjög tíðrætt um mikla uppstokkun og í mörgum tilvikum óumdeilanlega stóraukna fákeppni. Því það verður tæpast kallað annað að t.d. í stað nokkurra tuga sjálfstætt starfandi aðila, misstórra, allt frá einyrkjum og upp í allstór fyrirtæki sem önnuðust um flutninga á landi þangað til fyrir fáum árum, oft bundin við byggðarlög eða landshluta, ráða núna tvær keðjur lögum og lofum og eru nánast einráðar í flutningum á landi en tengdar stærra flutninganeti til útlanda í sjósamgöngum eða öðru. Þróunin í sjávarútvegi hefur sömuleiðis verið mikið til skoðunar. Þó að ákvæði í lögum um stjórn fiskveiða, svonefnt kvótaþak, setji því nokkrar skorður hversu hratt sjávarútvegsfyrirtæki geta stækkað eða hve miklu þau sópa til sín, hefur samt vakið mikla athygli hversu mjög hlutur t.d. tíu stærstu aðilanna á því sviði hefur aukist. Í stað þess að hafa kannski um þriðjung veiðiheimilda á sinni hendi fyrir ekkert mjög löngu síðan hafa þau nú um helming eða eitthvað nálægt því, ef ég man rétt. Það ætti, frú forseti, ekki að vera ástæða til í sjálfu sér að rökstyðja þetta miklu nánar. Ég hygg að bæði fordæmin frá tveimur fyrri skýrslum og öll umræða sem orðið hefur í þessum efnum á undanförnum mánuðum mæli náttúrlega sterklega í þessa átt. Sömuleiðis þær breytingar sem nú liggja fyrir og hlýtur að vera ákaflega fróðlegt fyrir menn að skoða og bera saman við það sem áður var. Og sú hefð sem þar með er smátt og smátt að skapast að á kannski u.þ.b. fimm ára fresti fari fram víðtæk úttekt og kortlagning á viðskiptaumhverfinu þar sem menn hafa sérstaklega í huga að beina sjónum að því, eins og lagt var upp með í upphafi 1993, að fylgjast með því hvort sýnileg merki séu um varhugaverða hringamyndun eða blokkamyndun, fákeppni sem skaðleg geti verið heilbrigðri samkeppni á markaði. Ég ætla svo sem ekki að fara yfir í umræður sem líka mætti tína til sögunnar hvað varðar breytta starfshætti, breytt andrúmsloft, jafnvel breytt viðskiptasiðferði eins og sumir vilja meina. Það má líka velta því fyrir sér hvort slík úttekt geti á einhvern hátt tekið til þess þótt það sé kannski erfitt að mæla eða kortleggja þegar um mjög huglæg atriði er að ræða. En ef menn vilja gera úttekt sem feli í sér einhvers konar heilbrigðisskoðun á viðskiptaumhverfinu á hverjum tíma verður auðvitað einnig að reyna að líta til þeirra þátta sem snúa meira að hugarfari eða siðferði. En þó að það séu ekki nema hinar borðleggjandi staðreyndir sem hægt er að taka saman í skýrslum af þessu tagi, þ.e. markaðshlutdeild einstakra fyrirtækja, hvernig eignarhaldi er háttað, hver tengsl þess eru við önnur fyrirtæki innan sama sviðs viðskipta eða á óskyldum sviðum, hvernig stjórnunartengsl eru í viðskiptalífinu o.s.frv., held ég það hljóti að teljast gagnlegar og áhugaverðar upplýsingar, að þær liggi fyrir og yfir slíkt sé farið með reglubundnum hætti. Áhugamönnum um þessi efni hlýtur að vera fengur að fá slíkt til samanburðar með reglubundnu millibili og eigi sú hefð að haldast að slíkar skýrslur liggi fyrir eða slík vinna sé unnin á u.þ.b. fimm ára fresti er ekki seinna vænna að leggja drög að þeirri þriðju í röðinni. Ég leyfi mér einnig að vitna til þess, frú forseti, að hæstv. viðskrh. var inntur álits á tillögu þessari skömmu eftir að henni var dreift á Alþingi og ég held ég fari rétt með að hæstv. ráðherra tók ekki ólíklega í það að tímabært gæti verið að fara í uppfærslu á umræddum skýrslum með þeim hætti sem tillagan gerir ráð fyrir, eða eitthvað í þeim dúr hygg ég að ummæli hæstv. ráðherra hafi verið. Ég vona þar af leiðandi að hv. þingnefnd, efh.- og viðskn. sem ég legg til að fái tillöguna til umfjöllunar að lokinni síðari umræðu, taki málið til vinsamlegrar skoðunar og að botn fáist í það á næstu vikum. Þetta er í sjálfu sér ekki mál sem á að þurfa að hanga lengi yfir, annaðhvort er Alþingi áfram þeirrar skoðunar, eins og það hefur í tvígang reynst vera, að það sé gagnlegt að fá svona plagg í hendur, eða ekki og á það væri í öllu falli mjög æskilegt að láta reyna fyrir vorið.

Hæstv. forseti. Ég ætla í sjálfu sér ekki við þetta tækifæri að fara í mikla efnislega umræðu við hv. 5. þm. Norðaust. um þetta málefni. Við munum fara yfir tillöguna í efh.- og viðskn. og velta henni fyrir okkur. Hins vegar er eitt atriði sem mig langaði kannski til að kalla eftir hjá hv. þm. við fyrri umræðu. Það varðar í rauninni það hversu mikla gagnsemi hann telur að skýrsluskrif af þessu tagi skili við núverandi aðstæður. Nú er ljóst eins og hv. þm. rakti í framsöguræðu sinni að viðskiptalífið hefur breyst mjög mikið á þeim árum sem liðin eru frá setningu samkeppnislaga 1993, m.a. með því að hraðinn í viðskiptum hefur aukist til mikilla muna, stærri upphæðir og stærri eignarhlutar í fyrirtækjum skipta nú hraðar um hendur en var á þeim tíma. Því veltir maður því óhjákvæmilega fyrir sér hvort slík skýrsluskrif í því formi sem hann vísar hér til feli ekki meira í sér sagnfræðilega vinnu frekar en að það skili raunverulega gagnlegum upplýsingum inn í það umhverfi sem við stöndum frammi fyrir. Ég vil líka vekja athygli á í þessu sambandi að öll umfjöllun um viðskiptalíf og málefni viðskiptalífsins er orðin miklu meiri og miklu opnari en þegar samkeppnislögin voru sett á sínum tíma. Upplýsingar um fyrirtæki eru nú aðgengilegri en áður var og fjölmiðlar gera almennt betur grein fyrir því sem gerist á vettvangi fyrirtækjanna heldur en var. Ég vísa þar í nýlega úttekt Morgunblaðsins á sjö blokkum í viðskiptalífinu sem tekur kannski einmitt á þeim þáttum sem hv. tillöguflytjandi vísar til. Þannig að ég velti því fyrir mér hvort skýrsluskrif af þessu tagi séu ekki fyrst og fremst sagnfræðiritun sem hjálpar okkur lítið frá degi til dags.

Frú forseti. Ég held að þetta sé nú miklu meira en það. Það er út af fyrir sig gagnlegt og gott og getur fullkomlega réttlætt það að lagt sé í nokkurn kostnað og nokkra fyrirhöfn að hlutir hafi sagnfræðilegt gildi og skiptir máli t.d. þegar menn meta þróun þó að einhverju leyti sé eftir á og í ljósi þess hvernig hlutirnir hafi gengið fyrir sig. En ég hugsa þetta ekki síður, og tillagan er ekki síður hugsuð gagnvart núinu og framtíðinni, að við höfum á hverjum tíma með reglubundnu millibili í höndum greinargóðar og nýjar upplýsingar, staðreyndir um hluti í viðskiptalífinu sem löggjafinn, Alþingi, hlýtur að vilja vera upplýst um. Það er Alþingi sem setur lögin, setur lögin um samkeppnisreglurnar og leikreglurnar. Það er Alþingi sem setur lögin um eftirlitsstofnanirnar. Og það er Alþingi sem hefur eftirlit og aðhaldshlutverki að gegna hvað það varðar að hlutirnir gangi eðlilega fyrir sig. Allt þetta skiptir máli þegar Alþingi er að beita sér í þessum efnum. Svo má kannski segja að þetta hafi einnig í för með sér nokkurt aðhaldsgildi. Þetta eru ákveðin skilaboð um það að Alþingi vill vera vel með á nótunum hvað er að gerast í viðskiptalífinu að þessu leyti. Eru forsendur heilbrigðrar samkeppni uppfylltar? Og ef menn telja að svo sé er ekkert að óttast. Þá staðfesta skýrslurnar það og þá verða allir glaðir. En ef þarna eru hættumerki á ferð er líka rétt að Alþingi viti af því og sé meðvitað um það. Samkeppnisyfirvöld hafa auðvitað sterkari stöðu til að gera slíka hluti en fjölmiðlar, með fullri virðingu fyrir þeim. Samkeppnisyfirvöld geta kallað eftir þessum upplýsingum og eftir atvikum sótt þær og þurfa ekki neitt nema sína eigin starfsemi til að réttlæta það og rökstyðja. Þannig að með fullri virðingu fyrir aðhaldshlutverki fjölmiðla gegnir nokkuð öðru máli um samkeppnisyfirvöld og stofnanir.

Hæstv. forseti. Ég vil taka fram að ég er ekki á þessu stigi að lýsa yfir andstöðu við tillögu hv. 5. þm. Norðaust. Ég velti þessu hins vegar fyrir mér í ljósi þess að þær hröðu breytingar sem eiga sér stað í viðskiptalífinu eru kannski einmitt það hraðar að það getur verið harla lítið gagn af upplýsingum sem eftir atvikum eru orðnar nokkurra mánaða eða ára gamlar. Til viðbótar við það sem ég nefndi áðan með fjölmiðlana má geta þess að sú breyting hefur átt sér stað frá 1993 að í fyrsta lagi er komin skýrari hefð á starfsemi samkeppnisyfirvalda sjálfra. Það eru tilkomnar nýjar eftirlitsstofnanir eins og Fjármálaeftirlitið sem hafa viðamiklu eftirlitshlutverki að gegna varðandi fjármálamarkaðinn. Fjármálafyrirtækin eru mikill gerandi í mörgum þeirra viðskipta sem snerta það svið sem hv. þm. fjallar um í tillögu sinni. Þar að auki höfum við nýja löggjöf á mörgum sviðum eins og um starfsemi fjármálafyrirtækja, um Kauphöll og á fjölmörgum öðrum sviðum sem gerir eftirlit í rauninni virkara en var á þeim tíma þegar upphaflega hugmyndin um skýrsluskrif Samkeppnisstofnunar kom fram árið 1993. Ég vildi vekja athygli á þessu og eins finnst mér rétt að fram komi að viðskrh. hefur skipað nefnd til að fara yfir þessi mál í ljósi þess að fram hafa komið sjónarmið um að það gæti hringamyndunar með óæskilegum afleiðingum á ákveðnum sviðum viðskiptalífsins. Sú nefnd er að störfum og á eftir atvikum, eftir því sem mér er kunnugt um, að skila niðurstöðu fyrir haustið. Og ég held að nefndarstarf af því tagi og vinna af því tagi sem er í sjálfu sér ekki með sama sagnfræðilega sniðinu og þessi tillaga gerir ráð fyrir sé miklu gagnlegri leið til að takast á við þessi mál.

Frú forseti. Það gleður mig að hv. þm. er ekki að boða andstöðu þó viss úrtöluhljómur sé í rödd hv. þm. Ég vona að hann fari ekki að fylgja fordæmi núverandi hæstv. dómsmrh. Björns Bjarnasonar sem aleinn greiddi atkvæði gegn því á sínum tíma að skýrslan hin fyrsta yrði unnin. Þá voru tillögumenn að því ekki ómerkari menn en sá sem hér talar og fyrrverandi hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, sem mun einhvern tímann hafa verið vinnuveitandi hv. þm. Ég veit að það hljóta að teljast veruleg meðmæli með málinu að það er að upphafi framborið af jafnmætum manni og m.a. fyrrverandi hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni, núverandi ráðuneytisstjóra í sjávarútvegsráðuneytinu, ef ég veit rétt. Það er að sönnu rétt að hraði í viðskiptalífinu er mikill, en einhverjir kynnu að segja að sá hraði gæti verið býsna varhugaverður. Eftirlitsstofnanirnar, jú, það er gott og blessað, þær eru á sínum stað. Við skulum segja að samkeppnisyfirvöld, Samkeppnisstofnun, sé þroskaðri en hún var í árdaga og Fjármálaeftirlitið er komið til sögunnar. Það fer að vísu það orð á, ekki síst í ljósi hraða viðskiptanna og hluta sem hafa verið að gerast undanfarna mánuði, að svolítið beri á því að þessar stofnanir, Kauphöllin, Fjármálaeftirlitið og jafnvel samkeppnisyfirvöld séu fyrst og fremst í því að setja reglur eiginlega eftir á í ljósi hluta sem orðið hafa á markaði, þó ég geri ekki lítið úr því að þar er þó verið að reyna, eins og t.d. viðleitni einmitt núna síðustu sólarhringa hvað varðar ónefnd viðskipti ber með sér. En Alþingi sjálft hlýtur líka að taka hlutverk sitt alvarlega í þessum efnum hvað sem líður eftirlitsstofnunum, nefndum á vegum einstakra ráðuneyta eða aðhaldshlutverki fjölmiðla. Við verðum að passa okkur á því sem hér sitjum, hvort sem við höfum verið hér lengur eða skemur, hv. þm., að gera sjálfum okkur ekki of lágt undir höfði. Ég er ekki síst að leggja það til að Alþingi sýni ákveðið frumkvæði, sendi skýr skilaboð út í þjóðfélagið um að það vill vera með á nótunum hvað þarna er að gerast. Þær upplýsingar sem í aðalatriðum eiga að liggja fyrir eða vera aðgengilegar fyrir viðkomandi stofnanir, sérstaklega Samkeppnisstofnun, á ekki að kosta mikið að draga saman í skýrslu.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé rétt hugsun að menn hafi aðgang að þeim upplýsingum sem hér er verið að tala um. Hins vegar er líka rétt að þessar upplýsingar úreldast hratt. Ég er á þeirri skoðun að nútíminn krefjist þess að menn fari eitthvað öðruvísi að en hefur verið gert og það ætti að vera auðvelt. Ég tel að upplýsingar af því tagi sem eru í þeim skýrslum sem hafa verið búnar til, og hefur verið farið ágætlega yfir af hv. frsm., ætti að uppfæra jafnóðum og aðgangur að þeim ætti að vera á einhvers konar heimasíðu á netinu. Við höfum Íslendingabók og því skyldum við ekki hafa bók þar sem hægt væri að skoða fyrirtækin í landinu, eignatengslin í þeim og að þau yrðu færð inn nokkurn veginn jafnóðum. Það ætti ekki að kosta meira en að búa til bækur á fimm ára fresti. Með því kæmust menn í þá stöðu að geta fylgst með atvinnulífinu og hið lýðræðislega aðhald, sem skortir á vegna þess að upplýsingar vantar, væri aukið og menn tækju til umræðu þær breytingar sem menn sæju að væru óæskilegar og reyndu að hafa áhrif á hlutina áður en einhver vandamál hafa grafið um sig. Við höfum t.d. séð að eini fyrirtækjahópurinn sem menn hafa haft virkilega góðan aðgang og möguleika á að fylgjast með, er sá hópur sem hefur verið skráður í Kauphöllina. Þeim fyrirtækjum hefur verið að fækka. Menn hafa verið að draga þau fyrirtæki úr Kauphöllinni, en sem aldrei fyrr hafa verið breytingar á eignarhaldi fyrirtækja og mjög erfitt að fylgjast með í raun og veru. Menn geta reynt að gera það í gegnum fjölmiðla. Þar koma einstakar fréttir. En margt gerist án þess að almenningur, jafnvel þó menn reyni að fylgjast með, hafi þær upplýsingar í höndum. Aðgangur að þessum upplýsingum væri ómetanlegur til að gera sér grein fyrir því hvað er að gerast í þjóðfélaginu á hverjum tíma hvað þetta varðar. Innlegg mitt í þessa umræðu er fyrst og fremst það að í hv. nefnd fari menn yfir hvort ekki sé rétt að hoppa inn í nútímann með þennan hlut og gera upplýsingar aðgengilegar þannig að allar þær breytingar sem máli skipta séu til staðar og menn viti nokkurn veginn hvar þeir standa, en séu ekki komnir í þau spor eftir árið að það taki því ekki að líta í bókina vegna þess að hún sé orðin of gömul. Þá er til lítils að vinna upp svona mál ef menn treysta ekki upplýsingunum sem þar eru nema í fáeina mánuði eftir að bókin er komin út. Þetta var það sem ég vildi, hæstv. forseti, leggja inn í umræðuna. Ekki geri ég lítið úr málinu og tel fulla ástæðu til að menn fari yfir þetta, en vona að hægt sé að gera þetta með þeim hætti sem ég var að lýsa og um það geti orðið samstaða.

Frú forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Ég skal ekki lengja hana, enda ekki tilefni til. Ég vil segja vegna athugasemda hv. þm. Jóhanns Ársælssonar að það er að sjálfsögðu rétt og skylt að fara yfir það á hverjum tíma hvaða framsetning mála gagnast best og er í takt við tímann og þá möguleika og þá tækni sem menn hafa. Það er mér algerlega að meinalausu þó niðurstaðan kynni að verða sú að menn færðu formið í aðalatriðum í hinn rafræna heim og skýrslan væri fyrst og fremst aðgengileg á netinu. Ekki væri lakara að hún væri opin og gæti orðið til uppfærslu, jafnvel árlega. Ég held þó að það verði líka að hafa í huga að það getur haft gildi að framkvæma það sem kalla mætti stöðumat, afmarkað í tíma og rúmi, á gangi mála í viðskiptalífinu sem jafnvel lægi fyrir í einhvers konar prentaðri eða lokaðri útgáfu til að skoða og bera saman við það sem á undan er gengið og það sem síðar kann að verða. Ég veit ekki hvað öðrum finnst um það, en ég er a.m.k. ófeiminn við að viðurkenna að ég er það gamaldags að ég hef ekkert á móti því af og til að blaða í bókum og skýrslum. Ég hef haft mjög gaman af því, einmitt í ljósi umræðna síðustu vikna, að taka fram þessar tvær skýrslur frá 1994 og 2001, blaða í gegnum þær og velta fyrir mér þeim miklu breytingum sem orðið hafa í landslagi viðskipta og samkeppnismála í landinu. Ég er ekkert viss um nema ýmsir fleiri gætu haft bæði gagn og gaman af því að gera það. Ef menn fara í það verk á annað borð að gera dálítið viðamikla úttekt og kortlagningu, kviknar oft hjá mönnum áhugi í slíkri vinnu að skoða ákveðna þætti nánar. Það er nákvæmlega það sem gerðist t.d. á árinu 2000 þegar Samkeppnisstofnun, í framhaldi af bréfi viðskrh. sem aftur var í framhaldi af tillögu á Alþingi, var falið að uppfæra skýrslu eða gera nýja úttekt á stjórnunar- og eignartengslum. Samkeppnisstofnun skoðaði sérstaklega, bæði í ljósi breytinga sem orðnar voru frá 1994 og í ljósi nýrra hluta á markaðnum hvað væri áhugavert að fara sérstaklega í. Í formála þeirrar skýrslu segir m.a., með leyfi forseta: ,,Við gerð úttektarinnar að þessu sinni hefur í ríkari mæli verið leitast við að skilgreina markaði út frá samkeppnissjónarmiðum. Í því felst að fyrirtæki á markaði sem um ræðir hverju sinni séu raunverulegir keppinautar.`` Síðar segir: ,,Frá því fyrri úttektin var gerð árið 1994 hafa nýjar atvinnugreinar komið til sögunnar og öðrum hefur vaxið fiskur um hrygg. Eðli ýmissa markaða hefur breyst og þeir orðið flóknari. Sem dæmi má nefna upplýsingaiðnaðinn, fjármálamarkaðinn og fjarskiptamarkaðinn.`` Með öðrum orðum, vinnan fór inn á það spor að áhugavert væri að skoða ýmsa þætti sérstaklega og nánar og kannski aðra en menn höfðu sérstaklega beint sjónum að fimm eða sex árum áður. Ég er alveg sannfærður um að svipað yrði upp á teningunum nú ef samkeppnisyfirvöld fengju það hlutverk frá Alþingi að uppfæra skýrsluna. Þá mundi örugglega verða áhugavert frá þeirra bæjardyrum séð, og það held ég að sé best að setja þeim í sjálfsvald, að kortleggja sérstaklega og skoða hluti sem hafa tekið breytingum þar sem nýjar aðstæður hafa skapast, eftir atvikum alveg ný svið viðskiptastofna o.s.frv. Það má t.d. hugsa sér, svo maður haldi áfram að, ég vil ekki segja fabúlera í ræðustólnum, láta hugann reika eða gamminn geisa að það gæti verið áhugavert að skoða fyrirtæki sem eru orðin mjög blönduð hvað það snertir að hluti umsvifa þeirra er hér á landi og hluti þeirra erlendis, jafnvel fyrirtæki sem eru mjög sterk á ákveðnum sviðum viðskipta hér á heimamarkaði, eru komin með meiri hluta veltu sinnar erlendis og eru þar af leiðandi þannig sett að þau geta, ef út í það er farið, gert hluti vegna stöðu sinnar á heimamarkaði sem vegur ekki þungt í heildarrekstri þeirra. Um þetta mætti hafa ýmis orð. Tískuorðið ,,útrás`` lofsyngja flestir mjög. Við skulum vona að það gangi allt vel. Þó er hætt við að reynslan muni sýna okkur að ekki verði allar ferðir til fjár í þessu tilviki frekar en öðrum og ýmis áhrif geta orðið af því, t.d. er umhverfi margra fyrirtækja orðið mjög breytt að þessu leyti frá því sem var fyrir um 5--10 árum, og samþættingu, sem er orðin meiri á vissum sviðum nú en áður var, væri fróðlegt að skoða. Umsvif banka og fjármálastofnana beint í rekstri á mörgum sviðum. Talsvert hefur það verið til umræðu o.s.frv. Ég held því að það muni ekki skorta að upp komi ýmsir áhugaverðir fletir í því hvað væri skynsamlegt að skoða og gæti verið áhugavert og gagnlegt að fá úttekt á. Það er alveg hárrétt að vissir hlutar svona vinnu úreldast tiltölulega hratt. Þeir hafa þó gildi á því augnabliki sem þeir birtast og taka ekki snöggum breytingum nema á ársgrundvelli eða svo. Þá á ég t.d. við helstu stjórnunartengsl í viðskiptalífinu sem oftast taka fyrst og fremst breytingum á árlegum aðalfundum fyrirtækja sem eru á svipuðum tíma árs hjá þeim flestum. Þær upplýsingar geta menn því haft og skoðað og þær geta verið nokkurn veginn nýjar og réttar í eitt ár a.m.k. Það er því svolítið misjafnt eftir því hvað á í hlut hversu hratt hlutirnir breytast. Síðan er ekki endilega víst að menn eigi að gefa sér, og skal það sagt að lokum, að það verði allt á jafnmikilli fleygiferð í viðskiptalífinu íslenska eins og það hefur verið undanfarna mánuði. Ég ætla að leyfa mér að segja: Ég vona ekki. Ég held að það sé erfitt að færa sannfærandi rök fyrir því að það sé beinlínis hollt fyrir efnahags- og atvinnulíf einnar þjóðar að þar sé allt á syngjandi ferð þannig að menn viti yfirleitt ekki stundinni lengur hver á hvað, að starfsfólk sitji og bíði dögum og vikum, stundum mánuðum og missirum saman eftir niðurstöðu í því hvað verði með eignarhald á þeirra fyrirtæki, hvað verði með ákvarðanatöku, hvað verði með langtímastefnumótun. Það er hlutur sem mér virðist æðioft gleymast í umræðum um þessi mál þegar ýmsir nýjungagjarnir menn verða til að lofsyngja allt sem gerist mjög áður en þeir velta því fyrir sér hvort það sé af hinu góða eða ekki, bara ef það er nýtt og það eru breytingar, verður ýmsum það fyrir að sjálfgefið sé að fagna því. Oft er gott að hrist sé upp í hlutunum og menn vaktir af værum blundi, en það má líka of mikið af öllu gera. Ég þykist finna það í mjög vaxandi mæli meðal ýmissa í atvinnulífinu að sú óvissa og það umrót sem hefur skapast og gengið yfir og er sums staðar uppi enn hefur sínar mjög svo neikvæðu hliðar líka sem varðar sérstaklega þetta, að það eru ekki þær stöðugu og traustu aðstæður til staðar í fyrirtækjunum til að byggja upp langtímamarkmið, langtímastefnumótun, til að taka stærri ákvarðanir um fjárfestingar og annað í þeim dúr sem menn verða auðvitað að geta gert á einhverjum sæmilega tryggum grunni. Allt er best í hófi og þar á meðal líka það, held ég, að eignarhald í fyrirtækjum sé á stanslausri fleygiferð fram og til baka í þjóðfélaginu, fyrir utan ýmislegt annað sem því tengist og hefur verið til umfjöllunar núna, eins og það að inn í eignabreytingar hefur verið sogað mikið erlent fjármagn, mikið erlent lánsfé sem hefur sínar efnahagslegu afleiðingar. Erlendar skuldir eru alveg eins og aðrar skuldir, að það vill fara svo að það þurfi að borga þær og til þess þarf peninga og gjaldeyristekjur í því tilviki sem lánin eru tekin erlendis. Það mætti því ýmislegt um það segja og ekki væri svo sem neitt að því þó samkeppnisyfirvöld og síðan Alþingi veltu þeim hlutum fyrir sér í og með í tengslum við úttekt á heilbrigðisástandi viðskiptalífsins sem tillaga þessi gengur í raun og veru út á að verði framkvæmd.

Herra forseti. Ég flyt hér till. til þál. um útsendingar sjónvarps og hljóðvarps um gervitungl. Við erum 14 flm., hv. þingmenn, að þessari þáltill. en auk mín eru hv. þm. Halldór Blöndal, Drífa Hjartardóttir, Einar K. Guðfinnsson, Guðjón Hjörleifsson, Hjálmar Árnason, Birkir J. Jónsson, Kjartan Ólafsson, Bjarni Benediktsson, Ásta R. Jóhannesdóttir, Mörður Árnason, Jón Gunnarsson, Jón Bjarnason og Grétar Mar Jónsson. Í tillögugreininni segir svo: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að láta gera á vegum Ríkisútvarpsins áætlun um árlegan kostnað við að senda dagskrár hljóðvarps og sjónvarps um gervitungl, svo og kostnað við búnað til að taka á móti þessum sendingum. Einnig komi fram áætlaður stofnkostnaður jarðstöðvar til að senda dagskrár til gervitungls og árlegur rekstrarkostnaður hennar.`` Herra forseti. Þessi þáltill. er ekki flutt hér í fyrsta sinn, hún hefur verið flutt á umliðnum árum og hefur þá hv. fyrrv. þm. Guðjón Guðmundsson verið 1. flm. að henni. Málið er það gott að ég tók ákvörðun um að endurflytja það nú ásamt 13 öðrum þingmönnum, eins og ég gat hér um áðan. Í greinargerð segir: Mörg þúsund Íslendingar búa við þau skilyrði að hafa lélegan eða engan aðgang að útsendingum Ríkisútvarpsins, sjónvarps og hljóðvarps. Það á við um fólk í dreifðum byggðum víða um land, þar sem móttökuskilyrði eru slæm, og Íslendinga erlendis, en stærsti hópurinn er sjómenn á farskipum og fiskiskipum. Dreifikerfi Ríkisútvarpsins hefur verið byggt upp til að ná til byggðra bóla, til fólks með fasta búsetu árið um kring, og með lágmarkstilkostnaði. Talið er að á um 70 sveitabæjum séu léleg eða engin skilyrði til móttöku sjónvarpsins. Móttökuskilyrði sjónvarps hafa verið mjög misjöfn á hafinu umhverfis landið. Þau hafa verið allgóð frá Faxaflóa austur að Ingólfshöfða, afleit út af Austurlandi og gloppótt fyrir Norðurlandi, Vestfjörðum og suður fyrir Snæfellsjökul. Skilyrðin eru skárri þegar háþrýstisvæði er yfir landinu. Sjómenn segja að móttökuskilyrðin hafi versnað á undanförnum árum. Móttökuskilyrði hljóðvarps eru einnig misjöfn en bötnuðu mjög á hafinu með tilkomu langbylgjusendinga frá Gufuskálum og Eiðum, en um sendana þar er útvarpað blandaðri dagskrá Rásar 1 og Rásar 2. Þessar sendingar nást allt til Færeyja, eða u.þ.b. 500 sjómílur. Í sparnaðarskyni hafa þó langbylgjusendingar nýlega verið skertar. Það er mikið öryggismál að bæta sendingar ljósvakamiðlanna til fiskimiða og farskipaleiða, t.d. til að fylgjast með aðvörunum um hættu, svo sem fárviðrisspám og tilkynningum um ís. Bent hefur verið á að engin veðurspá er gerð nema á Íslandi fyrir siglingaleiðina Bandaríkin-Nýfundnaland-Ísland. Kunnugt er að Ríkisútvarpið hefur undanfarin ár átt í viðræðum við innlend og erlend fyrirtæki um sjónvarps- og útvarpssendingar um gervitungl. Einnig hefur Ríkisútvarpið staðið fyrir tilraunasendingum um gervitungl. Fyrstu tilraunasendingarnar hófust í október 2002 með efni frá kynningarmyndbandi en beinar sendingar fóru fram í tengslum við alþingiskosningarnar í maí 2003. Tilraunasendingarnar voru opnar en reglubundnar útsendingar á dagskrá sjónvarpsins þurfa að vera lokaðar af rétthafaástæðum og mun þá þurfa lykilkort til opnunar, auk hefðbundins búnaðar til móttöku gervitunglasendinga. Tilraunasendingarnar sýndu að tæknilega er ekkert því til fyrirstöðu að senda dagskrá sjónvarps, og þar með útvarps, um gervitungl og ná þar með til hópa Íslendinga sem eru utan dreifikerfisins á Íslandi. Þó er ljóst að ekki nást þær sendingar alls staðar á landinu þar sem gervitunglin eru á jarðstöðubraut í um 36 þúsund km hæð yfir miðbaug og eru því ekki hátt á lofti séð frá Íslandi. Sjónlínu þarf frá móttökustað í gervitunglið og hæðir, fjöll og byggingar geta því skyggt á. Viðbrögð við tilraunasendingunum voru skjót, jákvæð og gríðarmikil og svo aftur vonbrigði með að ekki væri um reglubundnar útsendingar að ræða. Talið er að hundruð sjómanna hafi fylgst með útsendingunum og að fjöldi Íslendinga erlendis hafi skipt þúsundum. Einnig heyrðist frá fólki á Íslandi sem hefur gervitungladisk en býr utan þess svæðis sem dreifikerfið nær til. Dagskrá tengd alþingiskosningunum ýtti verulega undir áhuga á tilraunasendingunum. Af framansögðu er ljóst að gervitunglasendingar munu stórauka og bæta dreifingu Ríkisútvarpsins og ná til flestra þeirra sem nú fá lélega eða enga þjónustu. Þar má nefna íbúa afskekktra býla, sjómenn á hafi úti, sumarbústaðaeigendur og Íslendinga erlendis. Meðan ríkið stendur fyrir rekstri sjónvarps og hljóðvarps verður að leita allra leiða til að koma sendingum þessara fjölmiðla til sem flestra Íslendinga. Virðulegi forseti. Eftir að þáltill. var lögð fram hafði ég samband við starfsmenn Ríkisútvarpsins sem höfðu skoðað þetta mál að nokkru leyti og sendu mér eftirfarandi texta, sem ég ætla, með leyfi forseta, að lesa hér upp: ,,Útreikningar eftir lista Ríkisútvarpsins með 120 sveitabæjum sem eru flokkaðir með engin, léleg eða slæm móttökuskilyrði sjónvarps sýna að sendingar frá gervitunglum nái til um 90--110 þeirra, háð vali á gervitungli. Ýmsir þessara bæja hafa fengið sértækar úrbætur á liðnum árum en eru engu að síður utan megindreifikerfis sjónvarpsins. Útreikningar eftir skrám yfir jarðir í ábúð, eyðibýli og önnur hús sýna að sömu sendingar ná til um 80--95% þeirra. Þar er um að ræða u.þ.b. 4.200 lögbýli í ábúð, 2.200 lögbýli í eyði og u.þ.b. 600 ýmis önnur hús, sumarhús o.fl. Útreikningarnir eru flokkaðir eftir landsvæðum og eru niðurstöður háðar landslagi sem myndar skuggasvæði frá gervitunglunum. Af þessum um 7.000 húsum í dreifbýli ná þá sendingarnar ekki til um 300--1.450 húsa, háð vali á gervitungli. Nauðsynlegt er að geta þess að niðurstöður útreikninganna þarf að taka með fyrirvara um skekkjur vegna ónákvæmni í hæðarlíkani og hnitum.`` Virðulegi forseti. Frá því að fyrst var farið að ræða um möguleika á sendingu útvarps og sjónvarps um gervitungl hafa allar kostnaðartölur breyst mjög. Fyrst var um milljarða að ræða og síðan hafa þessar tölur hlaupið á milljónum og virðist sem þær fari enn lækkandi. Þetta er mjög áhugavert mál og vissulega væri það af hinu góða ef hið háa Alþingi samþykkti þáltill. og mundi ýta þessu verki úr hlaði eftir nánari athugun, að sjálfsögðu, á hver hinn raunverulegi kostnaður væri á slíku verki. En það er eðlilegt og rétt, eins og ég gat um í niðurlagi greinargerðarinnar með þáltill., að á meðan Ríkisútvarpið stendur fyrir útsendingum útvarps og sjónvarps og skylduaðild landsmanna er að þessum gagnmerka fjölmiðli sé allt lagt í sölurnar til þess að allir Íslendingar, sjómenn á hafi umhverfis Ísland, og þegar mikið liggur við, eins og t.d. í alþingiskosningum eða sveitarstjórnarkosningum, sé a.m.k. hægt að senda útvarp og sjónvarp til þessara aðila sem víðast um heiminn. En auðvitað hlýtur að koma að því fyrr en síðar að ávallt verði stanslausar sendingar frá fjölmiðlum á Íslandi. Eins og kom fram í greinargerðinni hefur Ríkisútvarpið verið í samstarfi við aðra fjölmiðla um þessar fyrirhuguðu sendingar sem er auðvitað mjög af hinu góða. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þáltill. vísað til hv. menntmn.

Frú forseti. Þessi till. til þál. um útsendingar sjónvarps og hljóðvarps um gervitungl er enn ein tilraunin af hálfu Alþingis til að skora á framkvæmdarvaldið sem hefur þetta hlutverk með höndum að koma á þeim skilyrðum að sjónvarp og hljóðvarp náist með eðlilegum hætti um allt land. Ég er meðflutningsmaður að þeirri tillögu sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson mælti fyrir og vona að hún fái meiri hljómgrunn og öflugri framvindu núna, bæði verði hún samþykkt af hálfu þingsins og verði bein skilaboð til framkvæmdarvaldsins um að sjá til þess að svo verði sem þáltill. kveður á um. Ég segi þetta vegna þess að ég held að flest ár síðan ég kom á þing hafi verið flutt tillaga um hliðstætt efni án þess að það hafi nokkuð hert á framkvæmdum. Árið 1999--2000 var flutt hér svona tillaga. Þá var 1. flm. þáv. þm. Hjálmar Jónsson og meðflutningsmenn úr öllum stjórnmálaflokkum sem þá áttu sæti á Alþingi. Þá var till. til þál. þess efnis að Alþingi ályktaði að fela ríkisstjórninni að láta gera framkvæmdaáætlun um uppbyggingu dreifikerfis Ríkisútvarpsins þannig að öll heimili í landinu næðu sjónvarpsútsendingum fyrir árslok 2000. Í umræðunni þá kom fram að nær 80 heimili í landinu hefðu ekki aðgang að sjónvarpsútsendingum og að áætlaður kostnaður við að koma því í lag eftir þeim leiðum sem þá voru kunnar gæti legið einhvers staðar á bilinu 200--300 millj. kr. Virðulegi forseti. Nú eru það einmitt þessir þættir sem gera okkur að einni þjóð, þ.e. fjarskiptin og tengslin í gegnum Ríkisútvarpið, útvarp og sjónvarp. Það var gríðarlegt metnaðarmál á sínum tíma þegar ákveðið var að ráðast bæði í að leggja síma um landið og eins að koma á útvarpi eða möguleikum á að taka á móti sendingum útvarps um allt land. Þá var lögð gríðarleg áhersla á að það næði til allra íbúa landsins óháð búsetu og öðru sem hugsanlega gat mismunað fólki. Gríðarleg áhersla var lögð á þetta og litið var á þetta sem lið í að efla íslenskt þjóðfélag, styrkja innviði íslensks samfélags og jafnframt að mynda grunn hinnar öflugu framsóknar íslensks þjóðfélags á undanförnum áratugum á sviði menningar og atvinnulífs. Ég tek því undir áherslur framsöguræðu hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar um að það er enn svo að einmitt tenging gegnum síma, útvarp og sjónvarp er einn aðalgrundvöllur þess að við erum eitt samfélag, einn þjóð. Ég verð því að harma hvað illa hefur tekist til á undanförnum árum, í nærri áratug, við uppbyggingu fjarskiptakerfisins og við það að bæta útvarps- og sjónvarpsskilyrði. Þar hefur tíminn nánast staðið í stað. Við höfum staðið frammi fyrir þessu í fjarskiptum og í því að útrás GSM-símþjónustunnar um land allt hefur stöðvast. Hið sama virðist nú vera að gerast hvað útvarpsskilyrðin varðar. Það er ekki aðeins svo að ekkert virðist gerast hjá þeim sem ekki hafa notið þessara möguleika heldur hefur einnig sáralítið eða ekkert gerst í að bæta útvarpsskilyrði hinna dreifðu byggða, þ.e. í að auka möguleika á að ná rásum Ríkisútvarpsins. Heilu landshlutarnir ná ekki Rás 1 eða Rás 2 með eðlilegum hætti. Þeir mega búa við það að allt í einu er skipt á milli þannig að þeir sem eru að hlusta á Rás 1 fá bara allt í einu Rás 2 inn á Rás 1. Svo háttar til í mörgum landshlutum og er þetta náttúrlega algjörlega óviðunandi þjónusta. Á þessari þjónustu ber ríkið ábyrgð og ég vil líka að ríkið beri ábyrgð á henni, þ.e. að við berum samfélagslega ábyrgð á þessu. Sé hægt að auka, efla og styrkja þessa samfélagsþjónustu gegnum gervitungl þá finnst mér alveg sjálfsagt að skoða það, en tillaga þessi hljóðar upp á það. Jafnframt vil ég ítreka að alla þessa sendi- eða móttökuþjónustu um allt land verður að skoða, efla og styrkja. Þess vegna tek ég undir það með hv. frsm. að þetta er hið brýnasta mál sem við hér eigum að láta koma til framkvæmda. Við megum ekki hengja þetta á fjárhag Ríkisútvarpsins þó svo að það sé gert í lögum því að við hér eða Alþingi hefur að tilhlutan framkvæmdarvaldsins skert fjárframlög til Ríkisútvarpsins og gert starfsvettvang þess og möguleika mjög þrönga. Því finnst mér að við eigum að taka þessi verkefni, þ.e. sjónvarps- og útvarpsskilyrði, út fyrir rekstrarsvið Ríkisútvarpsins og taka beint á því ef við treystum okkur ekki til þess að gera það í gegnum Ríkisútvarpið, en við höfum einmitt verið að skerða möguleika þess til þeirra verka. Ég ítreka það, virðulegi forseti, að eitt af grunnatriðum samfélagsþjónustu á Íslandi er möguleikinn á því að allir landsmenn og sjófarendur á miðunum í kringum landið eigi möguleika á því að njóta eðlilegra útvarps- og sjónvarpssendinga. Ég vil þess vegna árétta það að ég tel að á meðan ríkið stendur fyrir þessu ... 

Frú forseti. Hér er tekin til fyrri umræðu till. til þál. um útsendingar sjónvarps og hljóðvarps um gervitungl þar sem Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að láta gera á vegum Ríkisútvarpsins áætlun um kostnað og tæknilega útfærslu á því að senda dagskrár hljóðvarps og sjónvarps um gervitungl, svo og kostnað við búnað til að taka á móti þessum sendingum. Einnig komi fram áætlaður stofnkostnaður jarðstöðvar til að senda dagskrár til gervitungls og árlegur rekstrarkostnaður hennar. Fjöldi Íslendinga býr við þau skilyrði að hafa lélegan eða engan aðgang að útsendingum Ríkisútvarpsins, einkum sjónvarpsins, en einnig í nokkrum mæli útvarpsins. Þar á ég við um fólk í dreifðum byggðum landsins þar sem móttökuskilyrði eru slæm svo og Íslendinga erlendis, en stór hópur er sjómenn á farskipum og fiskiskipum. Móttökuskilyrði sjónvarps hafa verið mjög misjöfn á hafinu umhverfis landið en sjómennirnir okkar eiga betra skilið. Það er skoðun mín að á meðan ríkið stendur fyrir rekstri sjónvarps og útvarps og skyldar landsmenn til að greiða afnotagjöld þá verði leitað allra leiða til að koma sendingum þessara fjölmiðla til sem flestra Íslendinga. Fyrir fáum árum kom það fram í svari hæstv. menntmrh. að gjörbylting hefði orðið í tæknibúnaði á þessu sviði á árunum 1995--1999 og að þær kostnaðartölur sem fram komu í svari hans og þær hugmyndir sem menn hefðu um hlutverk gervitungla við miðlun á sjónvarpsefni væru þess eðlis að þennan kost bæri að skoða af fullri alvöru. Auk þess væri ljóst að kostnaður við slíkar sendingar mundi frekar lækka en hækka. Í greinargerð Boga Ágústssonar til útvarpsstjóra frá 20. nóv. 1998 kemur fram að heppilegustu gervitungl til sendinga til Íslands og miða umhverfis landið væru Intelsat 707 eða Thor II, en bæði þessi gervitungl eru rekin af norska símafyrirtækinu Telenor. Þar kemur einnig fram að sendingar frá þessum gervitunglum næðu til allra fiskimiða umhverfis Ísland, en mundu ekki gagnast á fjarlægari miðum, svo sem í Smugunni, því hún liggur utan geisla fyrrnefndra gervitungla. Þá segir í greinargerð Boga Ágústssonar að slíkar sendingar mundu jafnframt nýtast Ríkisútvarpinu að nokkru leyti til stofndreifingar innan lands og að einstöku bæir sem ekki njóta útsendingar Ríkisútvarpsins mundu geta tekið við útsendingum beint frá gervitungli. Um síðustu alþingiskosningar voru tilraunaútsendingar um gervitungl. Þar var einmitt leitað eftir tilboðum frá Telenor og ákveðið að ganga að þeim. Var ákveðið að senda út tvö kvöld og hefja sendingar á fréttum og senda lokaumræður leiðtoga kvöldið fyrir kjördag svo og sjálfa kosningavökuna. Frú forseti. Í kjölfarið hafði SES ASTRA fyrirtækið samband við Ríkisútvarpið með milligöngu Engis ehf. sem er í íslenskri eigu og bauðst til að senda dagskrá sjónvarpsins og Stöðvar 2 án endurgjalds um tvö gervitungl í eigu fyrirtækisins Astra 2D og Astra 1H. Samningar um tilraunaútsendingar ASTRA voru undirritaðir og sendingar hófust með formlegri athöfn á Hótel Nordica. Tilgangur þessara útsendinga var að kanna viðbrögð Íslendinga á hafi úti og erlendis á afgerandi hátt með raunverulegri dagskrá. Undirbúningur sendinganna var í höndum starfshóps fagmanna sem útvarpsstjóri fól að athuga möguleika á stafrænni dreifingu Ríkisútvarpsins um gervitungl. Auk sjómanna á hafi úti, sem náðu þessum sendingum, búa rúmlega 20 þúsund Íslendingar á þeim svæðum þar sem sendingar frá þessu gervitunglum sjást. Engi ehf. bauð fyrir hönd SES ASTRA að halda tilraunaútsendingum áfram í viku eftir kosningar og þáðu bæði Ríkisútvarpið og Stöð 2 það. Viðbrögðin við þessum tilraunaútsendingum voru mjög jákvæð og gríðarlega mikil og létu ekki á sér standa. Mikill áhugi er meðal þeirra sem gátu nýtt sér þessar útsendingar og ósk er um áframhald. Það er ljóst að fjöldi íslenskra áhorfenda hefur skipt þúsundum. Jafnframt höfðu útlendingar samband við starfshópinn og lýstu ánægju sinni með þessar útsendingar. Niðurstöður starfshópsins eru afgerandi þar sem viðbrögð og áhorf var mjög gott og voru viðbrögð langt umfram það sem reiknað var með. Þessar útsendingar eru einnig félagslega góðar bæði fyrir sjómenn og Íslendinga erlendis en þeir komu saman á nokkrum stöðum til þess að fylgjast með umræðuþætti stjórnmálaleiðtoganna svo og kosningavöku sjónvarpsins. Frú forseti. Tæknilega er ekkert því til fyrirstöðu að senda frá Íslandi um gervitungl en skoða þarf hvort hægt sé að auka tekjur Ríkisútvarpsins með einhverjum hætti í sambandi við slíkar útsendingar. Það kom jafnframt fram hjá nokkrum aðilum er búa erlendis að ekkert óeðlilegt væri að þeir greiddu einhverja hundraðkalla mánaðarlega til þess að koma til móts við rekstrarkostnað. Það er fljótt að safnast saman til móts við rekstrarkostnað ef 5--7 þús. aðilar eru tilbúnir að fara í áskrift erlendis. Ég vil samt sem áður taka það fram að sjómenn eiga ekkert að greiða að mínu mati. Þeir greiða afnotagjald sitt hér á Íslandi þó svo að þeir geti ekki nýtt sér það sem skyldi vegna fjarveru sinnar frá heimili og þeir skila sannarlega sínu til samfélagsins í formi skattgreiðslna. Þetta mál hefur oft verið tekið upp á Alþingi en nú þurfum við að sjá fyrir endann á því og vonandi verður það að veruleika á kjörtímabilinu. Það er gaman að lesa yfir þær kveðjur sem nefndinni bárust og þau jákvæðu viðbrögð og þær miklu væntingar þeim fylgdu. Ég læt í lokin fylgja með vísu er barst frá áhöfninni á Höfrungi III AK, sem var send 11. maí 2003 kl. 6:35. Það var í lok kosningavöku og kominn galsi í menn. Hún er svona, með leyfi forseta: ,,Samfylkingarstjarna skær vanist hefur mörgu. Skyldi Össur vera fær að stjórna Ingibjörgu.``

Hæstv. forseti. Ég ætla svo sem ekki að hafa mjög langt mál um þessa ágætu þáltill. Ég vil bara lýsa því yfir að ég fagna henni og hlakka til að sjá hver niðurstaðan verður. Ég vona að þáltill. fljúgi í gegn. Sjö þingmenn frá Sjálfstfl., tveir frá Framsfl., þrír frá Samfylkingu, einn frá Vinstri grænum og einn frá Frjálsl. eru flutningsmenn þáltill. Frú forseti. Það verður mjög áhugavert að sjá hver niðurstaðan verður, hver árlegur kostnaður er við það að senda sjónvarpsefni gegnum gervihnött og hvað það kostar að stofna jarðstöð til að sjá um þetta. Það er nú einu sinni svo að fjarskiptatækni hefur fleygt mjög hratt fram á undanförnum árum. Margir geta tekið á móti gervihnattasendingum í dag, t.d. fólk sem býr erlendis og svo líka skulum við ekki gleyma fiskiskipaflotanum. Þar hefur mikil tæknivæðing átt sér stað á undanförnum missirum, sérstaklega um borð í þeim skipum sem stunda úthafsveiðar langt frá landi á fjarlægum miðum oft og tíðum. Langflest þessara skipa, leyfi ég mér að fullyrða, eru nú komin með búnað til að taka á móti sjónvarpsefni í gegnum gervihnött. Þarna vinna fleiri hundruð manns á hverju einasta ári langt frá heimilum sínum og vilja svo sannarlega fá að fylgjast með því sem gerist heima á Íslandi. Hvað varðar Íslendinga erlendis sem ég tel líka vera mjög mikilvægan hóp ættum við alls ekki að gleyma. Þeir eru mjög margir, mörg þúsund, stendur í greinargerð með þessari þáltill. Við ættum heldur ekki að gleyma þeim. Þeir hafa eflaust áhuga á því að geta fylgst með fréttum og öðru efni. Við skulum heldur ekki gleyma því að þetta fólk á börn. Mörg þúsund íslensk börn alast upp erlendis. Uppeldisgildi þess að þau börn geti fengið að horfa á íslenskt sjónvarpsefni, horfa á sjónvarpsefni á íslenskri tungu, er að ég tel mjög mikilvægt. Við værum svo sannarlega að fjárfesta í framtíðinni með því að leggja það sem við getum af mörkum til að þessi börn læri móðurmál sitt. Ég veit það sjálfur af eigin reynslu að börn sem búa langdvölum erlendis geta oft átt hálferfitt með að læra íslenskuna og ruglast kannski oft í ríminu, sérstaklega þegar þau eldast. Þetta gæti sem sagt, frú forseti, stuðlað mjög að því að bæta úr þessu. Eins og ég sagði áðan í upphafi máls míns finnst mér þetta mjög jákvætt í það heila og ég er nokkuð viss um að það er mjög góður stuðningur við þetta í mínum flokki. Ég vona svo sannarlega að þáltill. fái jákvæða umfjöllun hjá menntmn. og fljúgi síðan hreinlega í gegnum þingið. Það er löngu kominn tími til að gerð verði gangskör að þessu máli og við fáum að vita hverjar tölurnar eru þannig að við getum haldið áfram fram á veginn í þessum efnum sem ég tel mikið þjóðþrifamál.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem tóku til máls og lýstu yfir stuðningi við þáltill. Það var athyglisvert atriði sem hv. síðasti ræðumaður kom inn á sem kannski ekki nógu mikill gaumur hefur verið gefinn að, þ.e. uppeldisleg áhrif á íslensk börn sem erlendis búa. Þetta hefur auðvitað mikið að segja hvað það áhrærir. Á árum áður þegar ég var formaður Sjómannafélags Reykjavíkur fór ég í nokkur ár til sjós og ég minnist þess hve íþróttaáhugi meðal sjómanna var með ólíkindum. Þetta mun auðvitað færa þá nær íþróttunum eins og áhuginn er þar mikill og auðvitað er eðlilegt og sjálfsagt að koma til sjómanna á hafi úti fram með Íslandsströndum margvíslegu öðru sjónvarpsefni. Þetta er allt hið besta mál. Ég tek undir það sem allir hv. þm. komu hér inn á, að fróm ósk hefur komið fram um það að þessi þáltill. fái farsælan endi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Birgir Ármannsson, Bjarni Benediktsson og Sigurður Kári Kristjánsson. Málið er einfalt. Það felst í að gjöld fyrir skráningu félaga verði lækkuð sem og gjald fyrir skráningu loftfars til atvinnuflugs. Lækkun yrði mismikil eftir tegund þeirra félaga sem um ræðir en mest yrði hún fyrir skráningu hlutafélaga og samvinnufélaga. Þar mundi gjaldið lækka úr 150 þús. kr. í 40 þús. kr. Lækkun gjalda fyrir skráningu annarra félaga yrði minni. Skráningargjöld félaga eftir breytinguna yrðu þó aldrei hærri en 40 þús. kr. Þá mundi skráningargjald fyrir loftfar til atvinnuflugs lækka úr 60 þús. kr. í 40 þús. kr. Alþjóðabankinn gefur út samanburð á því hversu mikla fyrirhöfn og fjármuni þarf til að stofna fyrirtæki eftir löndum. Þegar bornar eru saman aðstæður til stofnunar fyrirtækja í ýmsum nágranna- og samkeppnislöndum Íslands kemur í ljós að hér á landi er framkvæmdin nokkuð skilvirk og einföld. Hins vegar liggur fyrir að kostnaðurinn hér er hár í samanburði við þessi lönd. Nemur kostnaður við stofnun einkahlutafélags hér á landi um 3,7% af vergri landsframleiðslu á mann en er enginn í Danmörku svo dæmi sé tekið. Í Finnlandi telst kostnaðurinn vera 1,1%, í Svíþjóð 0,7% og 0,6% í Bandaríkjunum. Fyrir skráningu hlutafélags og samvinnufélags hefur verið tekið gjald sem nemur 150 þús. kr. Fyrir skráningu einkahlutafélags er þessi fjárhæð 75 þús. kr. Gjald fyrir aðrar skráningar hefur verið allt að 75 þús. kr. Þá hefur umskráning einkahlutafélags í hlutafélag kostað 75 þús. kr. Framangreind gjöld eru bein skattheimta og varða ekki sjálfa skráninguna. Kostnaði af skráningum fyrirtækja er mætt með skráningargjaldi sem kveðið er á um í reglugerð nr. 474/2003, um útgáfu kennitölu við skráningu í fyrirtækjaskrá, með stoð í lögum nr. 17/2003, um fyrirtækjaskrá. Ástæðan fyrir því að þetta mál er fram komið er í stuttu máli einfaldlega sú að engin ástæða er fyrir því að þessi gjöld séu sérstakur tekjustofn fyrir ríkissjóð. Hér er ekki um að ræða háar upphæðir, hvorki skráningargjöldin sem slík eða tekjur ríkissjóðs. Þær muna hins vegar miklu fyrir þá aðila, sérstaklega ungt fólk, sem fara út í fyrirtækjarekstur. Það munar um þessi gjöld og þetta mál er fyrst og fremst fram komið til að auðvelda nýsköpun og auðvelda ungu fólki að fara í fyrirtækjarekstur. Eins og ég hef sagt getum við verið ánægð á Íslandi með hversu framarlega við stöndum að því leyti að kerfið er einfalt og skilvirkt. Ef við lítum á samanburð við önnur lönd þá erum við með mun fleiri frumkvöðla og fleiri aðila sem stofna fyrirtæki en þekkist í öðrum löndum. Það breytir því ekki að við eigum alltaf að stefna að því að gera betur. Það er engin ástæða til að nota þetta sem sérstakan tekjustofn fyrir ríkissjóð. Við ættum að hafa í huga að reyna að efla frumkvöðlastarfsemi og nýsköpun eins og mögulegt er. Þá aðila, sérstaklega ungt fólk sem hefur ekki mikið fjármagn milli handanna, munar virkilega um þessa fjármuni. Stærri fyrirtæki, sem stundum fara eðli málsins samkvæmt í stofnun fyrirtækja og hlutafélaga, munar ekki um þetta en þau minni munar um þetta. Hér er í raun um að ræða lagafrv. til að auðvelda þeim sem eru að stíga sín fyrstu skref í fyrirtækjarekstri og hafa ekki mikið fjármagn milli handanna að fara út í atvinnustarfsemi. Ég vonast til að þingið taki vel á þessu máli. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. efh.- og viðskn. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég tel það frv. allrar athygli vert sem þeir hv. þm. Sjálfstfl. flytja hér og varðar það að lækka nokkuð gjaldtöku sem fer samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Þessi gjöld voru lögð á með reglugerðarákvæðum á árum áður, sem þótti ekki góð latína, en hafa verið færð inn í lög sem er eðlilegt. Auðvitað er svona gjaldtaka alltaf umdeilanleg og álitamál, hvort á hana ber að líta sem þjónustugjöld í hreinum skilningi þess orðs eða hvort um er að ræða að einhverju leyti tekjustofn fyrir ríkissjóð. Sennilega gildir hvort tveggja í þessu tilviki, einhver kostnaður er auðvitað samfara því sem snýr að opinberum aðilum í þessu sambandi en ekki endilega sá sem gjaldtakan felur í sér samkvæmt lögum. Ég er að mörgu leyti sammála hugsun háttvirtra flutningsmanna, að það ber að halda kostnaði samfara stofnun nýrra fyrirtækja í lágmarki og hafa hann eins lágan og nokkur kostur er ef menn vilja yfir höfuð taka gjöld fyrir slíkt. Í sjálfu sér væri ekkert að því að opinberir aðilar bæru af því einhvern kostnað að skrá ný fyrirtæki þó að endurgjalds fyrir þann kostnað yrði ekki krafist. Það mætti líta á það sem stuðning við nýsköpun og þróun í atvinnumálum. Það er mjög nálægt hugsun minni í þessum efnum, að hið opinbera eigi einmitt að leggja sitt af mörkum, m.a. með því. Ég tel miklu æskilegra að þeir fjármunir sem menn hafa handa á milli renni til þess að byggja upp eigið fé fyrirtækjanna. Það sé þá frekar haft í huga, þegar lágmarks hlutafjárframlag í nýju hlutafélagi eða einkahlutafélagi, sem oftast er, er ákvarðað, að önnur gjaldtaka eða annar kostnaður sé hverfandi. Það litla fé sem menn kunna að hafa handa á milli, auðvitað er æskilegt að menn hafi eitthvað þegar þeir leggja af stað með nýja atvinnustarfsemi, gagnist við uppbyggingu fyrirtækisins sjálfs en fari ekki strax í gjöld og kostnað við stofnun fyrirtækisins. Ég minni í þessu sambandi, herra forseti, á að fyrir þessu þingi liggur og er reyndar til umfjöllunar í iðnn. tillaga frá þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Í þeirri tillögu er sérstaklega vikið að stofnun nýrra fyrirtækja og nýsköpun í atvinnulífinu. Liður í tillögunni er að farið verði yfir það hver þessi kostnaður sé og skoðaðar aðgerðir til þess að draga úr honum eða hafa hann í lágmarki. Það er í raun nákvæmlega það sem þetta frv. kemur inn á. Einn þáttur þessa máls er skráningarkostnaðurinn eða stofnkostnaðurinn við nýskráningu fyrirtækja. Hér eru ekki stórir fjármunir á ferð í þeim skilningi að það komi mikið við afkomu ríkissjóðs að þessi gjöld verði eitthvað lækkuð. Ég er því að mörgu leyti mjög hallur undir það að breytingar af þessu tagi verði gerðar. Ég þekki málið vel af eigin raun og hef í nokkrum tilvikum komið að því að aðstoða fólk sem er að koma á fót fyrirtækjum, er að reyna fyrir sér í atvinnurekstri eða með nýsköpun í atvinnumálum. Það munar um hverja krónu í þessum efnum, þegar menn með tvær hendur tómar eða því sem næst, reyna að komast af stað með atvinnurekstur sem oftast er utan um þeirra hugmynd eða hugmyndir í viðskiptalífinu. Þeim krónum sem menn þá hafa í höndunum er miklu betur varið í verkefnið sjálft en í kostnað af þessu tagi. Það er aðeins einn ágalli á þessu frv. Hann er sá að það er svolítið seint fram komið. Þessar tillögur hefðu hv. þingmenn auðvitað þurft að flytja í aðdraganda fjárlagaafgreiðslunnar. Tekjur af þessum gjöldum eru komnar inn í fjárlög yfirstandandi árs, stilltar af eins og forsendur fjárlagafrv. gera ráð fyrir. Að sjálfsögðu er mönnum frjálst að leggja til að þessu sé breytt. Það mætti þá í öllu falli hugsa sér, ef ekki er stuðningur við að taka upp forsendur fjárlaga yfirstandandi árs að þessu leyti, að gildistaka frv. sé miðuð við næstu áramót á eftir. Þetta kæmi þá inn í fjárlagagerðina á þessu ári, að tekjur af þessum sökum verði kannski eitthvað minni á árinu 2005. Ég leyfi mér að nefna þetta hér, ekki til að drepa málinu eitthvað á dreif eða að vera með stríðni í garð flutningsmanna, sem að vísu eru stjórnarþingmenn og stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar og bera ábyrgð á afgreiðslu fjárlagafrv. En ég býst við því að hæstv. fjmrh. gæti, væri hann viðstaddur, bent á að það sé a.m.k. búið að ganga frá þessu máli fyrir yfirstandandi ár. Ég tek eindregið undir þá hugsun sem á bak við frv. er og er meira en tilbúinn að leggja því lið fyrir mitt leyti. Ég mæli þar ugglaust fyrir hönd þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, að skoða breytingar af því tagi sem frv. gengur út á.

Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en þakkað hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir stuðninginn. Það má kannski segja að stundum fái maður stuðning úr óvæntri átt en hann er ekki verri fyrir það, alls ekki. Þótt þeir stjórnmálaflokkar sem við erum í séu alla jafna hugmyndafræðilega hvor á sínum pólnum í afstöðu sinni á Alþingi Íslendinga þá eru samt mörg mál sem menn geta verið sammála um. Ég heyri ekki betur en að hér sé eitt slíkt á ferðinni. Í ágætri tölu hv. þm. um frv. fann hann þann eina ágalla á því að málið væri tiltölulega seint fram komið. Bæði ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon erum ungir menn og munum alveg þola smábið þangað til þetta ágæta frv. kemst til framkvæmda. Að öllu gamni slepptu hefði í sjálfu sér verið betra ef frv. væri þegar orðið að lögum, ef því væri að skipta. En nú hefur málið verið flutt og ég heyri að það er góður stuðningur hjá þingmanninum og vonandi öðrum á Alþingi Íslendinga við málið. Ég sé ekki annað en að við ættum að geta náð góðri samstöðu um það. Ég vil nota tækifærið enn og aftur og þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni kærlega fyrir stuðninginn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um sjálfstæði og eflingu Fjármálaeftirlitsins. Flutningsmaður auk mín er hv. þm. Ögmundur Jónasson. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd sem geri úttekt á starfsskilyrðum Fjármálaeftirlitsins og stöðu þess gagnvart ráðherra, ríkisstjórn og aðilum á fjármálamarkaði. Nefndin geri tillögur um hvernig sjálfstæði Fjármálaeftirlitsins verði best tryggt og starfsemi þess efld. Í því skyni skoði nefndin m.a. stjórnsýslulega stöðu þess og hvort vænlegt sé, sem liður í að styrkja óháða stöðu Fjármálaeftirlitsins, að það heyri undir Alþingi.`` Með tillgr. er síðan grg. sem ég ætla að leyfa mér að fara yfir. Fjármálaeftirlitið er ríkisstofnun með sérstaka stjórn en heyrir undir viðskrh. Þessa þriggja manna stjórn skipar viðskrh., reyndar einn samkvæmt tilnefningu Seðlabanka Íslands, en að öðru leyti eru þeir skipaðir af hálfu viðskrh. Stofnunin gegnir lykilhlutverki á íslenskum fjármálamarkaði. Henni er ætlað afar mikilvægt opinbert eftirlitshlutverk og getur með aðgerðum sínum haft stefnumarkandi áhrif á allar athafnir og þróun á fjármálamarkaði. Því er mikilvægt að sjálfstæði stofnunarinnar sé tryggt þannig að hún geti starfað óháð handhöfum framkvæmdarvaldsins og hagsmunaaðilum. Að sama skapi er ljóst að búa verður þannig að Fjármálaeftirlitinu að það geti sinnt sínum mikilvægu verkefnum af myndarskap og afgreitt þau mál sem því berast eða það tekur upp að eigin frumkvæði fljótt og vel. Þess vegna gerir tillagan jafnframt ráð fyrir að nefndarstarfið miði að því að skoða hvernig efla megi starfsemi Fjármálaeftirlitsins. Í ljósi mikilla og umdeildra hræringa á íslenskum fjármálamarkaði er brýnt að vinnu nefndarinnar sé hraðað sem kostur er. Fjármálaeftirlitinu var komið á fót með lögum nr. 87/1998 og fer með þá starfsemi sem áður var á höndum bankaeftirlits Seðlabanka Íslands og Vátryggingaeftirlitsins. Þar var valin sú leið að setja stofnunina undir viðskiptaráðherra en það val verður að teljast hæpið, m.a. í ljósi þess að viðskiptaráðherra hefur verið einhver atkvæðamesti aðilinn með sölu banka á íslenskum fjármálamarkaði á síðustu árum. Það er breytilegt eftir löndum hvar ríkisstofnunum, sem fara með sambærilegt hlutverk og Fjármálaeftirlitið gerir, er skipað í stjórnsýslunni. Breyting á stjórnsýslulegri stöðu Fjármálaeftirlitsins, þannig að það verði fært undan viðskiptaráðherra, gæti styrkt stofnunina sem óháðan eftirlitsaðila og jafnframt eflt traust hennar og trú manna á íslenskum fjármálamarkaði. Sá möguleiki, sem gert er ráð fyrir að skoðaður verði samkvæmt tillögunni, að færa stofnunina undir Alþingi, gæti komið bæði Alþingi og Fjármálaeftirlitinu verulega til góða þar sem hvor aðilinn gæti styrkt hinn í eftirlitshlutverki þeirra. Það að færa mikilvægar eftirlitsstofnanir undir Alþingi er ekki ný hugmynd. Þingmennirnir Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson fluttu tillögu til þingsályktunar á 127. löggjafarþingi þar sem lagt var til að kannaðir yrðu kostir þess að færa Þjóðhagsstofnun undir Alþingi. Þar var bent á að breytingar á stöðu Ríkisendurskoðunar, sem var færð undir yfirstjórn Alþingis frá framkvæmdarvaldinu, urðu til þess að styrkja þá stofnun mjög sem sjálfstæðan, óháðan og faglegan eftirlitsaðila. Allt fram til ársins 1987 heyrði Ríkisendurskoðun undir fjármálaráðherra. Í tillögu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og Ögmundar Jónassonar var einnig bent á stöðu umboðsmanns Alþingis þó að ekki sé um efnislega sambærilega hluti að ræða. Þessum aðilum hefur reynst það vel að heyra undir Alþingi fremur en ráðherra og það hefur reynst þeim haldgóð trygging fyrir því að þeir njóti óskoraðs trausts og virðingar og að fagleg og hlutlæg vinnubrögð þeirra séu ekki dregin í efa vegna stöðu þeirra í stjórnsýslunni. Tillaga þessi gerir þó ekki ráð fyrir að aðeins sé kannaður sá kostur að færa Fjármálaeftirlitið undir Alþingi heldur skulu aðrir kostir skoðaðir og samanburður gerður á hvar sjálfstæði stofnunarinnar verður best tryggt. Flutningsmenn leggja áherslu á að allar breytingar sem gerðar kunna að verða á starfsemi og stöðu Fjármálaeftirlitsins séu yfirvegaðar og vandlega undirbúnar, í góðu samstarfi við starfsmenn og samtök þeirra. Virðulegi forseti. Verkefni Fjármálaeftirlitsins er gríðarlega víðtækt. Það hefur eftirlit og veitir starfsleyfi fjármálastofnana, það á að hafa eftirlit með því að starfsemi fjármálastofnana þjóni bæði almannahag og öryggis sé gætt í viðskiptaháttum, bæði innbyrðis og milli stofnana. Æ fleiri verkefnasvið eru orðin á sviði fjármála og heyra því með beinum eða óbeinum hætti undir Fjármálaeftirlitið. Þar má ekki aðeins tala um viðskiptabanka, banka og sparisjóði, heldur ýmsa verðbréfasjóði, tryggingafélög og alla þá aðila sem sýsla með fjármagn og hafa viðskipti með fjármagn með einum eða öðrum hætti. Á síðustu árum er það ekki hvað síst hið opinbera sem hefur verið afar atkvæðamikill aðili á fjármálamarkaði. Einkavæðing og sala beggja ríkisbankanna, bæði Landsbankans og Búnaðarbankans sáluga, var ríkisaðgerð sem var gerð samkvæmt ákveðinni og afdráttarlausri stefnumörkun af hálfu ríkisstjórnarinnar og hæstv. viðskrh. fór með það mál fyrir hönd framkvæmdarvaldsins. Fjármálaeftirlitið, sem átti að vera eftirlitsaðilinn og annast eftirlit varðandi sölu bankanna, meta hæfi kaupenda, verð og verðskilmála, meta sem sagt alla hina ytri umgjörð viðskiptanna, heyrði beint undir sama ráðherra og var að framkvæma þennan stjórnsýslulega gjörning, þ.e. að selja viðskiptabankana. Fáar aðgerðir hafa verið afdrifaríkari og haft meiri áhrif á breytingar á fjármálalífinu, fjármálastarfseminni hér í landi en einmitt þessi aðgerð sem stýrt var af hálfu hæstv. viðskrh. Fjármálaeftirlitið var því sett í mjög erfiða stöðu að mínu mati, að heyra undir sama ráðherra, vita hver hinn pólitíski vilji í málinu var og átti því nokkuð örðugt um vik að koma fram af fullum trúverðugleik. Enda þegar ég fletti blöðum frá þeim tíma þegar verið var að ganga frá og selja viðskiptabankana, ríkisbankana, og í miðju söluferlinu var skipt um kúrs og ákveðið að breyta útboðskröfum sem gerðar voru á bönkunum, stóð, eftir því sem mig minnir í blaði: ,,Salan hefur gengið fyrir sig en einungis er beðið eftir blessun Fjármálaeftirlitsins.`` Æ ofan í æ er því að mínu mati verið að lýsa vissu vantrausti á stöðu og starfsemi Fjármálaeftirlitsins, ekki hvað síst vegna þessara stjórnsýslulegu tengsla. Þó að ég treysti starfsmönnum þar á allan hátt til að vinna hlutlaust er mjög mikilvægt að Fjármálaeftirlitið geti starfað á sem hlutlausastan hátt og verið sem trúverðugast. Við höfum heyrt það á tali hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. á undanförnum dögum og vikum að trúnaður og traust á milli samfélagsins og margra fjármálastofnana hafi farið þverrandi og óæskilegt hvert stefni. Hæstv. forsrh. hefur meira að segja gripið til persónulegra aðgerða gegn einstaka fjármálafyrirtækjum til að láta í ljós vanþóknun sína og alið þar með á tortryggni og vantrausti samfélagsins gagnvart fjármálastofnunum. Nýverið höfum við fylgst með því sem er að gerast á bankamarkaði þar sem aðilar eru að kaupa ráðandi hluti í fjármálafyrirtækjum, en samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki ber þeim að sækja um það, tilkynna það og gera grein fyrir því fyrir fram hjá Fjármálaeftirlitinu. Við upplifum því að mínu viti á margan hátt að fjármálaheimurinn sýnir Fjármálaeftirlitinu allt of litla virðingu og allt of litla að því er virðist löghlýðni og elur þar með á tortryggni á þessum þjónustumarkaði. Það er afar slæmt því fátt er mikilvægara en að á fjármálamarkaði sé bæði trúnaður og traust á þeim aðilum sem þar starfa og þeim aðilum sem eiga líka að hafa eftirlit með að fylgt sé eðlilegum og réttum samkeppnisreglum og lögum og reglum. Auk þess tel ég að Fjármálaeftirlitið sé allt of veikt til að geta staðið undir þeirri ábyrgð og þeim kröfum sem til þess eru gerðar. Það var alveg ljóst að við einkavæðingu á bönkunum og sölu þeirra og þegar opnað var frjálst flæði fjármagns inn og út úr landinu hlaut það að gera gríðarlegar kröfur til Fjármálaeftirlitsins, því þó að við ætlum engum, hvorki í fjármálastarfseminni eða annarri starfsemi annað en að gera alla hluti af heiðarleika og bestu vitund, er það einmitt í meðferð með peninga sem þarf lítið til að ala á tortryggni. Einnig eru miklar freistingar að falla í þegar peningar eru annars vegar. Ég tel að Fjármálaeftirlitið hafi á engan hátt verið búið undir þær breytingar sem verið var að gera á fjármálamarkaðnum og þær kröfur sem hlutu að vera gerðar til eftirlitsstofnana hvað það varðaði. Þess vegna, virðulegi forseti, legg ég áherslu á að till. til þál. sem við flytjum, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, um sjálfstæði og eflingu Fjármálaeftirlitsins fái mjög skjóta og örugga meðferð hér þannig að við þurfum ekki einnig á sviði löggjafans stöðugt að vera að koma með ,,eftiráaðgerðir``. Við upplifum það hjá Kauphöllinni, við upplifum það hjá Fjármálaeftirlitinu að aðilar þar eru stöðugt að koma með eftiráaðgerðir, aðgerðir vegna þess sem búið er. En okkar er að tryggja að þessu sé búið traust og öruggt umhverfi. Því er tillaga okkar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að kanna starfsskilyrði Fjármálaeftirlitsins og kanna hvort það ætti ekki frekar að heyra beint undir Alþingi en að lúta framkvæmdarvaldinu, sem er í pólitískum aðgerðum sínum þátttakandi á þessum fjármálamarkaði.

Herra forseti. Ég vil með nokkrum orðum taka undir efni tillögunnar og setja það í svolítið sögulegt samhengi. Það er náttúrlega enginn vafi á því að Fjármálaeftirlitið hefur geysilega þýðingarmiklu hlutverki að gegna og kannski veigameira en nokkru sinni vegna ýmissa breytinga sem orðið hafa á fjármálamarkaði. Bæði má segja að einkavæðing ríkisviðskiptabankanna og tilurð færri og stærri fyrirtækja eða eininga í fjármálaþjónustu geri það að verkum að það er meira í húfi hjá hverri og einni hvernig til tekst. Sameining bæði vátryggingaeftirlits og bankaeftirlits í eina stofnun var sú leið sem var valin hér á landi og það má færa fyrir því ýmis rök að það hafi verið og sé hagkvæmt en sú er ekki alls staðar raunin að menn hafi farið þá leið og er ekkert sjálfgefið. Út af fyrir sig gæti sjálfstætt bankaeftirlit átt fullan rétt á sér en auðvitað rennur þessi starfsemi þó nokkuð saman og hefur gert það hér á landi eins og þróunin hefur orðið í viðskiptaumhverfinu hvað eignarhald eða samstarf fyrirtækja snertir þannig að því leyti til má segja að það liggi vel við að hafa þetta á einum stað. Það er líka afar mikilvægt að sú starfsemi sé sem allra mest yfir gagnrýni hafin, að eftirlitsstofnanirnar njóti virðingar, það sé óumdeilt að þar sé um sjálfstætt, óháð og faglegt eftirlit að ræða. Það er strax ágalli á í því sambandi að eftirlitið heyri undir viðskrn., fagráðuneyti sem jafnframt hefur haft veigamiklu hlutverki að gegna í sambandi við breytingar á fjármálamarkaðnum eins og hér kom fram í máli frsm. Það mætti þegar velta því fyrir sér hvort vistun eftirlitsins á öðrum stað, t.d. undir forsrn. væri ekki þrátt fyrir allt eðlilegri en að það sé hjá viðskrn. T.d. má nefna að Seðlabankinn er þar samkvæmt nýrri skipan og sú var tíðin að bankaeftirlitið var hluti af starfsemi Seðlabankans eins og kunnugt er. Tillagan gengur í raun og veru út á tvennt: Annars vegar að fram fari úttekt á stjórnskipulegri stöðu Fjármálaeftirlitsins og getur tekið til þess hvaða kostir séu vænlegastir í þeim efnum og það sé þá sérstaklega skoðað í leiðinni að Fjármálaeftirlitið heyri undir Alþingi. Í því sambandi er rétt að minnast þess eftirlitshlutverks sem Alþingi sjálft hefur með höndum og hvort ekki sé vænlegur kostur að styrkja hvort tveggja í senn, óháð faglegt eftirlit af tagi Fjármálaeftirlitsins með sama hætti og gert var þegar Ríkisendurskoðun var flutt frá framkvæmdarvaldinu og sett í skjól á Alþingi og í leiðinni Alþingi sjálft vegna þess að það leiðir af sjálfu að Alþingi hefur þá í skjóli við sig eða í nágrenni sínu stofnun sem hægt er að vísa verkefnum til og fela að gera úttektir og athuga hluti sem eru ekki eins bein leið þegar um er að ræða stofnun sem heyrir undir ráðuneyti sem aftur er sett undir aðhaldshlutverk Alþingis. Það er ekki neinn vafi á því að það hefur gefið góða raun að starfrækja Ríkisendurskoðun í skjóli Alþingis. Tilurð umboðsmanns Alþingis og tiltölulega óumdeilt hlutverk þess embættis á líka án nokkurs vafa talsvert að sækja til þess að umboðsmaður starfar í skjóli Alþingis. Þar með er tryggt að viðkomandi stofnanir séu tiltölulega ósnertanlegar af framkvæmdarvaldinu. Framkvæmdarvaldið getur ekki verið með puttana í starfi þeirra og þær starfa í því nauðsynlega skjóli og eins sjálfstæðar og óháðar sem vera þarf til þess að verkefni þeirra séu hafin yfir deilur eftir því sem kostur er. Það mætti vel hugleiða að taka þetta fyrirkomulag upp á fleiri sviðum sem lúta að eftirliti með fjármálastarfseminni. Þegar Þjóðhagsstofnun var lögð niður lögðum við það til nokkrir þingmenn, eins og fram kom áðan, að það yrði rækilega skoðað að sú stofnun eða einhver hluti starfsemi hennar eða jafnvel ný stofnun á hennar grunni yrði sett á fót í skjóli Alþingis. Sjálfstæð hagstofnun eða efnahagsstofnun væri því einnig til staðar í þjóðfélaginu og hefði þennan umbúnað að starfa óháð og sjálfstæð á vegum Alþingis. Ég tek eindregið undir það að ástæða er til að fara yfir þessi mál og vonandi getur hv. þingnefnd gefið sér tíma til að fara svolítið ofan í saumana á þessu. Fróðlegt væri í því sambandi að heyra, sem nefndin er tilvalin til að kalla fram, hvert álit og mat starfsmanna Fjármálaeftirlitsins væri, ef þeir gætu tjáð sig óþvingað og í trúnaði við þingnefnd um hvar þeir sæju fyrir sér að heppilegast væri að starfsmenn væru virkir. Það skyldi ekki vera svo, herra forseti, að býsna freistandi sé fyrir þá sem eiga að sinna þessum verkefnum að fá að komast í þær aðstæður að geta sem allra óháðast framkvæmdarvaldinu, svo ekki sé talað um hagsmunaðilum úti í þjóðfélaginu, sinnt sínu mikilvæga eftirlitshlutverki. Í því sambandi getur verið ástæða til að skoða fjármögnunarþáttinn, þ.e. hvernig viðkomandi starfsemi er fjármögnuð og þó að það kunni að hljóma eðlilegt og mönnum finnist jafnvel sjálfgefið að aðilarnir sem eftirlitið er haft með greiði kostnaðinn, eins og í þessu tilviki, er það ekki endilega svo þegar betur er að gáð. Ef til vill væri einmitt rétt til að tryggja sjálfstæða og óháða stöðu eftirlitsstarfsemi af þessu tagi að hún væri fjármögnuð af fjárlögum sem færi þá boðleið eins og gerist með aðrar stofnanir Alþingis, að Alþingi sjálft sjái um að starfsemi eins og Ríkisendurskoðun og þess vegna Fjármálaeftirlitið eða annað af þeim toga þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að þeim séu sköpuð sómasamleg starfsskilyrði, að menn séu ekki undir það settir að sækja um tilvist sína ár frá ári í þeim skilningi gegnum tillögur sem fara um ráðuneytin.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir gott og öflugt innlegg í umræðuna. Til að árétta hvað starfsemi Fjármálaeftirlitsins er víðtæk og hvernig við líkast til upplifum stöðu þess leyfi ég mér að vitna til laga um fjármálafyrirtæki en þar segir, með leyfi forseta, í 39. gr.: ,,Hyggist fjármálafyrirtæki kaupa eða fara með virkan eignarhlut í erlendu fjármálafyrirtæki skal það tilkynnt Fjármálaeftirlitinu fyrir fram. Fjármálaeftirlitið getur lagt bann við slíku ef það hefur réttmæta ástæðu til að ætla að upplýsingagjöf með starfseminni eða samstæðunni verði ekki nægilega traust og eftirlit með henni torveldað.`` Ég veit ekki að óreyndu, en í útrás fjármálafyrirtækja okkar á erlenda fjármálamarkaði, þar sem í einu vetfangi eru keyptir ráðandi hlutar í bönkum eða öðrum fjármálafyrirtækjum erlendis væri fróðlegt að vita hvort þessi grein væri alltaf uppfyllt, þ.e. hvort fjármálafyrirtækið sem hyggist kaupa eða fara með virtan eignarhlut í erlendu fjármálafyrirtæki tilkynni Fjármálaeftirlitinu það fyrir fram. Það sama gildir innan lands. Aðilar sem hyggjast eignast virkan eignarhlut í fjármálafyrirtæki skulu leita samþykkis Fjármálaeftirlitsins fyrir fram. Einhvern veginn hefur maður það á tilfinningunni að það sé ekki mjög hátíðlega farið með þessa lagagrein af hálfu þeirra sem þar er um að véla. Með virkum eignarhlut er átt við beina eða óbeina hlutdeild í fyrirtæki, ekki bara beina, virðulegi forseti, heldur líka óbeina, sem nemur 10% eða meira af eigin fé, stofnfé eða atkvæðisrétti. Þetta á líka við um atkvæðisréttinn eða aðra hlutdeild sem gerir kleift að hafa veruleg áhrif á stjórn viðkomandi fyrirtækis. Fjármálaeftirlitið á m.a. að hafa eftirlit með þessu og í þeim öru breytingum sem eru nú á eignarhaldi og eignarhlutum í fjármálafyrirtækjum, hygg ég að Fjármálaeftirlitið hafi ærinn starfa bara við að taka á móti tilkynningum ef þær skyldu berast fyrir fram og með löggiltum fyrirvara eins og lög kveða á um. Hvar sem borið er niður í þessu gríðarlega veigamikla verkefni sem Fjármálaeftirlitinu er ætlað vil ég ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu minni að ég tel fjarri því að Fjármálaeftirlitinu hafi verið ætlað nægilegt sjálfstæði, nægilegur trúverðugleiki og nægilegt fjármagn til að axla þá miklu ábyrgð sem því er falið í þessum ört breytta fjármálaheimi. Tillaga okkar miðar að því að svo sé gert og að vonum fyrr. Ég ítreka í lok míns máls hversu gríðarlega mikilvægt hlutverk eftirlitsaðilar og ráðgjafaaðilar eins og Fjármálaeftirlitið hefur, að halda trausti á fjármálamarkaðnum bæði innan fyrirtækja, milli fyrirtækja og milli fyrirtækja og almennings og milli fjármálafyrirtækja og þjónustuaðila. Hin ólíklegustu fyrirtæki eru að fara inn á hálfgerðan fjármálamarkað, t.d. Síminn sem nýverið fór með áhættufjármagn til Búlgaríu. Ekki datt mér í hug að Landssíminn okkar væri orðið eitthvert veðprangarafyrirtæki. Við munum eftir fréttunum þegar var farið með fjármagn og fjárfest í fyrirtækjum í Bandaríkjunum á sínum tíma fyrir nokkur hundruð millj. kr. sem allt fór á verri veg. Þá var Landssíminn gagnrýndur og forstjóri hans fyrir þau vinnubrögð. En nú er hann orðinn áfram í fjármálastarfsemi með fjárfestingum í Búlgaríu. Mér er spurn: Ætti þessi fjármálastarfsemi í landinu ekki að heyra undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins? Þetta er ekki lengur hin venjubundna starfsemi og svona má telja hvert fyrirtækið á fætur öðru sem er að fara út fyrir sína hefðbundnu starfsemi inn á fjármálamarkaðinn með beinum eða óbeinum hætti. Það hlýtur að kalla á öflugt fjármálaeftirlit og umfram allt hlutlaust og trúverðugt starf og er einmitt tillaga okkar að kannað verði hvort því sé ekki best fyrir komið beint undir Alþingi eða eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði í ræðu sinni, að kannað væri hvort það ætti að heyra undir forsrh. eins og Seðlabankinn. Sjálfur tel ég að það væri gríðarlegur styrkur fyrir Fjármálaeftirlitið ef það heyrði undir Alþingi og það færi með stjórn þess. Það væri gríðarleg trygging fyrir trúverðugleika starfsins í þessum ört breytta fjármálaheimi. Við tölum um græðgi og græðgisvæðingu, trúnað og vantrúnað o.s.frv., umræða sem ætti, ef staðan væri eðlileg og rétt, ekki að vera á þeim nótum í íslenskum fjármálaheimi. Virðulegi forseti. Ég ítreka það að ég óska eftir því að þáltill. um sjálfstæði og eflingu Fjármálaeftirlitsins í verki, störfum og möguleikum fái sem hraðasta meðferð í þinginu, góða og örugga meðferð. Að lokinni 1. umr. fer ég fram á að henni verði vísað til hv. efh.- og viðskn.