Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Það er stór stund að Alþingi hafi tekist að klára umræðu um rammaáætlun en það hefur ekki gerst síðan 13. janúar 2013. Þetta er því mjög stórt skref og eitt það mikilvægasta sem við erum að stíga núna og það er með mikilli ábyrgð sem við munum klára þetta ferli ef við samþykkjum málið hér á eftir. Það er mjög ábyrgt fyrir náttúruvernd, fyrir orkumálin í landinu og ekki síst fyrir það ferli sem rammaáætlun er, ferli til þess að mynda jafnvægi milli nýtingar og verndar og að það sé gert í sem bestri sátt. Það verður aldrei fullkomin sátt. Það er mikilvægt að hún sé sem best og faglegust. Með því að greiða atkvæði með þessari áætlun í dag erum við að tryggja þetta ferli í sessi.

Hæstv. forseti. Áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða er góð áætlun, gott verkfæri sem okkur ber að nota og því fögnum við því að 3. áfangi sé loks afgreiddur hér í dag. En hann er mjög dýru verði keyptur. Ég hélt að ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hefði verið stofnuð til að endurspegla breiddina í samfélaginu alla leið frá vinstri til hægri, alla leið frá vernd yfir í þaulnýtingu. Í dag kemur í ljós að það er ekki erindi þessarar ríkisstjórnar. Hún endurspeglar sinn innri bergmálshelli. Og þar heyrast köllin úr Skagafirðinum hæst; köllin frá þaulnýtingarsinnunum, köllin frá þeim sem vilja færa auðmönnum og stórfyrirtækjum náttúrugersemarnar okkar á silfurfati.  
            

Herra forseti. Það fær enginn þá rammaáætlun sem hann vill, var haft eftir forsætisráðherra í gær. Þetta er ekki alveg sannleikanum samkvæmt því að virkjunaraðilar fá þá rammaáætlun sem þeir vilja með breytingartillögum meiri hlutans. Landsvirkjun og Kaupfélag Skagfirðinga fá sínar virkjanir teknar úr verndarflokki og færðar einu skrefi nær nýtingarflokknum sem þessir aðilar hafa verið að berjast fyrir árum saman. Hagsmunaöflunum er þjónað í tillögum meiri hlutans. Það er gerð pólitísk málamiðlun án faglegra og málefnalegra röksemda í þágu gjörnýtingarsinnanna. Og hver líður fyrir? Náttúra Íslands í boði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, gjörið svo vel,

Virðulegi forseti. Ég held að við séum í botn og grunn öll sammála því hér í þessum sal að þetta er mikilvægt stjórntæki og ég fagna því að við séum komin á þann stað að geta afgreitt það, loksins, eftir allan þennan tíma. Ég vil bara draga fram í þessari umræðu og benda á að með stærri biðflokki, sem þó er jú minni því að það var líka hreinsað töluvert innan úr honum, þá erum við einungis að leggja til að hlutir séu skoðaðir betur, enda langur tími liðinn í einhverjum tilfellum þar sem þarf að meta hlutina betur og það er ekkert því til fyrirstöðu að gera það í þágu náttúruverndar á Íslandi.

Herra forseti. Kyrrstaða hefur ríkt yfir raforkumálum þjóðarinnar undanfarin ár. Við höfum m.a. séð hana í tengslum við rammaáætlun. Við höfum einnig séð hana í tengslum við uppbyggingu flutningskerfis raforku síðastliðin 15–20 ár. Það er háspennta kerfið sem við þekkjum almennt best sem byggðalínuna. Það horfir nú til betri vegar og uppbygging hafin, sem mun a.m.k. taka áratug ef vel gengur. Það er jú einmitt byggðalínan sem er í lykilhlutverki í því hvernig við hámörkum nýtingu okkar grænu raforku sem allra best, samspil raforku sem framleidd er með jarðvarma, vatnsorku og vindorku þegar við tökumst á við krefjandi verkefni framtíðar. Ég fagna því sérstaklega að í nefndaráliti okkar í meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar sé lagt til að vindorkukosturinn Búrfellslundur sé settur í nýtingarflokk. Það er síðan mikilvægt í allri umræðu um orkumál okkar Íslendinga að þau endurspegli jafnvægi milli efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta til lengri tíma litið, séu byggð á sjálfbærnihugtakinu. Síðan grunar mig nú að við förum að huga að því í sambandi við sjálfbærnihugtakið að ræða loftslagsmálin með einhverjum skýrari hætti. Það er ákveðinn munur á umhverfis- og loftslagsmálum.

Herra forseti. Kjalölduveita og jökulárnar í Skagafirði eiga heima í verndarflokki rammaáætlunar. Það er að mínu mati svartur blettur á rammaáætlun að víkja frá mati verkefnisstjórnar án sannfærandi rökstuðnings nýrra gagna og fullnægjandi umræðu um málið. Þess vegna greiði ég atkvæði með breytingartillögu við tillögu um áframhaldandi vernd þeirra. Þingmenn sem greiða atkvæði með því að færa hluta Þjórsárvera og jökulsárnar í Skagafirði úr vernd munu ekki koma vel út í ljósi sögunnar. Og ég verð að segja, herra forseti, að ræða hæstv. umhverfisráðherra hér í gær á stórum degi náttúruverndar, hvar náttúruperlur um allt land liggja undir, var smá. Svo smá að hann nýtti hana til þess að sparka í Samfylkinguna í Reykjavík í staðinn fyrir að hefja sig upp og tala af virðingu og víðsýni um þær náttúruperlur sem hér liggja undir, en ekki að sparka í Samfylkinguna í Reykjavík. Þetta er rörsýn hæstv. umhverfisráðherra en 

Herra forseti. Í umfjöllun um vindorku segir í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Í fyrirliggjandi tillögu er í fyrsta sinn að finna virkjunarkosti í vindorku. Í lögunum er hvergi vikið berum orðum að þessari tegund orkuöflunar og hefur verið ágreiningur um það hvort lögin taki til vindorkunnar. Að mati meiri hlutans er alveg skýrt að virkjunarkostur sem felur í sér virkjun vindorku og er með uppsett rafafl 10 MW eða meira fellur undir gildissvið laganna.“ Hér kemur fram að það er alveg skýrt að vindurinn á heima í rammanum en samt þarf að skýra lagaumgjörðina. Hér vantar að mínum dómi rökstuðning. Þessi framsetning um að vindurinn eigi heima í rammanum byggir í raun á engu. Auk þess kemur ekkert fram um hvaða þýðingu þetta hefur fyrir þessa mikilvægu og umhverfisvænu orkuöflun framtíðarinnar. Herra forseti. Mér finnst þessi framsetning því miður vera óheppileg. En ég tek undir það sem sagt hefur verið hér að það er afrek að þetta mál skuli vera komið í þingsal til atkvæðagreiðslu.

Forseti. Það er ekkert ábyrgt fyrir náttúruvernd að færa náttúruperlur úr verndarflokki yfir í biðflokk á pólitískum forsendum, ekki á faglegum forsendum. Það er ekki til þess fallið að skapa sátt að vinna þannig. Niðurstaðan í þessari rammaáætlun er afleiðing þeirra hrossakaupa sem eiga sér stað þegar að flokkar eins og Vinstri grænir sitja í ríkisstjórn með virkjunarflokki. Það er það sem við horfum á í dag og það er ekki til þess fallið að skapa sátt. Við þurfum að standa vörð um náttúruna. Að standa vörð um náttúruna er að standa vörð um framtíðarkynslóðir. Það er ótrúlega sorglegt að sjá þetta eiga sér stað. Þetta hefði ég talið að væri okkar aðal „mandat“ hérna, að standa vörð um náttúru Íslands og passa upp á að framtíðarkynslóðir taki við þessu landi 

Forseti minnir á að ræðutími þegar þingmenn taka til máls um atkvæðagreiðslu er ein mínúta og biður þingmenn að virða það.

Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt skref sem við stígum núna þegar við afgreiðum áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, eða 3. áfanga rammaáætlunar. Sjálfbær orkuöflun í heiminum er eitt mikilvægasta mál samtímans samhliða náttúruvernd og loftslagsmálum. Afgreiðsla 3. áfanga með tillögu sem felur í sér frekari skoðun tiltekinna orkukosta er í senn mikilvæg fyrir almannaheill og náttúruvernd. Þá færir þessi afgreiðsla mér sannfæringu um að við getum nýtt verkfærið rammaáætlun áfram og við getum haldið áfram að bæta það verkfæri enn frekar.

Virðulegi forseti. Í dag mun ég greiða atkvæði með náttúrunni og ég mun greiða atkvæði um vernd. Það er kannski spurning hvort einhverjir stjórnarliðar hér hafi gleymt því hvað orðið vernd þýðir en það þýðir að setja eitthvað í skjól, að hlífa einhverju. Það þýðir ekki: Við skulum skoða þetta aðeins betur. Kannski getum við bara virkjað þarna og ekki eyðilagt allt saman. Þvílíkar afsakanir. Ég skora á okkur öll að fylgja sannfæringu okkar og greiða atkvæði með náttúrunni og greiða atkvæði um vernd.

Virðulegi forseti. Já, þetta er mikilvægur dagur fyrir okkur hér í þinginu. Þetta er risamál og ég fagna því að við skulum loks eftir þennan tíma fá tækifæri til þess að afgreiða 3. rammann héðan af okkar hálfu. Ég vil undirstrika það að á endanum er það pólitísk ákvörðun. Við erum með ákveðinn grunn og við erum með ákveðnar forsendur en síðan er það okkar þingmanna hér inni að taka sjálfstæða ákvörðun um það hvernig við viljum haga rammanum. Það vald verður ekki frá okkur tekið. Þá skiptir máli að við höfum það í huga hvernig við reynum að ná jafnvægi við nýtingu og náttúruvernd. En við þurfum líka að huga að hagsældinni, áframhaldandi hagsæld fyrir allt samfélagið okkar, en huga líka að loftslagsmálum. Þannig að þetta er snúið verkefni. Við þurfum að vanda okkur. Það sem hryggir mig hér er að mér finnst ekki hafa tekist að haga vinnubrögðum með þeim hætti að ferlið og ramminn sem við ræðum hér séu nægilega trúverðug þegar kemur til þeirra þátta sem ég gat hér um áðan. 

Forseti minnir aftur ræðutímann sem er takmarkaður í umræðum af þessu tagi.

Herra forseti. Ég er nú ein af fáum núverandi þingmönnum sem tók þátt í að samþykkja 2. áfanga rammaáætlunar 2013 og var þá sökuð um pólitísk hrossakaup eins og nú. Mér er mjög annt um þetta stjórntæki sem rammaáætlun er og nú hefur 3. áfangi verið lagður fjórum sinnum fram af fjórum ráðherrum og Alþingi ekki lánast að afgreiða málið. Það sem við erum að gera hér, það sem meiri hlutinn er að leggja til, er að stækka biðflokk rammaáætlunar. Nú skal ég upplýsa hv. þingmenn: Frá 2013 hafa ekki neinir kostir í biðflokki verið virkjaðir, ekki neinir, enda er það ekki hægt. Hér er talað eins og verið sé að færa ákveðnar virkjunarhugmyndir í nýtingarflokk sem í raun er verið að setja í biðflokk og ég vil minna hv. þingmann á að hér er líka verið að færa hugmyndir úr nýtingarflokki yfir í biðflokk, hugmyndir sem hafa svo sannarlega verið umdeildar, eins og hugmyndin um Skrokköldu inni á hálendinu þar sem við mörg viljum sjá þjóðgarð, hugmyndir um neðri hluta Þjórsár, 

Forseti minnir enn á ræðutímann.

Forseti. Þegar náttúran á að njóta vafans þá tökum við ekki kosti úr vernd og færum í biðflokk eða nýtingu. Það er einfaldlega þannig. Það er ekki að láta náttúruna njóta vafans. Það er búið að taka ákvörðun um að ákveðin svæði séu í vernd. Hvernig er þá hægt að breyta því ef náttúran á að njóta vafans? Ég skil ekki hvernig er verið að taka svoleiðis ákvörðun. Það er mjög skrýtið. Hérna er talað um bestu sannfæringuna, bestu sáttina þegar það er einmitt sannfæring þingmanna sem skiptir máli. Það verður mjög áhugavert í þessari atkvæðagreiðslu hérna á eftir að sjá í raun og veru hver sannfæring hvers einasta þingmanns er. Það er það sem við erum að fara að greiða atkvæði um. Það er það sem hver einasti þingmaður leggur á borðið fyrir landsmenn, 

Virðulegi forseti. Framkvæmdastjóri Landverndar, Auður Anna Magnúsdóttir, flutti ávarp hér á Austurvelli og ég ætla að leyfa mér að lesa upp, með leyfi forseta, úrdrátt úr þessu ávarpi hennar á Austurvelli í gær: „Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til að við köstum frá okkur margra ára rannsóknum á verðmæti náttúruperla Íslands. Hann vill ekki að það verðmætamat sem okkar helstu sérfræðingar hafa framkvæmt liggi til grundvallar ákvörðunum um vernd og orkunýtingu landsvæða heldur vill meiri hlutinn frekar þóknast virkjunaraðilum. Hann vill þóknast þeim sem selja raforkuna okkar til verstu umhverfissóða heimsins á spottprís og virðast aldrei getað fengið nóg.“ Þetta er það sem við erum að greiða atkvæði um í dag. Þetta er hagsmunamatið sem þingmenn verða að hafa í huga þegar þeir greiða atkvæði í dag. Hverjum erum þið að þjóna?

Virðulegi forseti. Niðurstaðan í þessu máli er áfangi á miklu lengri leið í náttúruvernd, áfangi þar sem Skrokköldu og neðri hluta Þjórsár er komið úr nýtingarflokki í biðflokk. Stóru fréttirnar eru samt auðvitað þær að tvö stór vatnasvið bætast við í verndarflokk, Skjálfandafljót og Skaftá. Þessara vatnasviða bíður nú að bætast við í flokk friðlýstra rammaáætlunarsvæða sem sá sem hér stendur gerði stórátak í að friðlýsa á síðasta kjörtímabili. Hvað Héraðsvötn og Kjalöldu áhrærir er mér auðvitað, líkt og öðrum náttúruverndarfólki, sárt að þurfa að leika þann biðleik sem hér er tefldur, en hér er einungis um frestun á ákvörðun að ræða en alls ekki dauðadóm yfir þessum svæðum, líkt og haldið hefur verið fram. Virkjunarmál eru eitt umdeildasta mál undanfarinna áratuga í samfélaginu og rammaáætlun er einfaldlega mál þar sem enginn verður fullkomlega sáttur. Mál sem velkst hefur um hér í meðförum Alþingis í sex ár 

Virðulegi forseti. Rammaáætlun snýst ekki bara um vernd, hún snýst líka um nýtingu auðlindanna. Hér erum við skólabókardæmi um pólun samfélagsins. Þessi atkvæðagreiðsla sem fer hér fram ætti eiginlega bara að vera kennd í félagsfræði uppi í háskóla um pólun samfélagsins, vegna þess að þeir sem ekki eru alfarið með öllum kostum til friðunar eru gjörnýtingarsinnar og þeir sem styðja meiri hlutann eru búnir að yfirgefa faglegt mat á niðurstöðunni. Þetta snýst um að vera faglegur eða pólitískur. Þetta snýst um gjörnýtingu eða náttúruvernd. Ég er ekki mættur hingað bara til að greiða atkvæði um vernd. Ég er mættur hingað eins og lög gera ráð fyrir til að greiða atkvæði um vernd, um bið og um nýtingu. Um það snýst þetta verkefni. Þeir sem láta sig einhverju varða að rammaáætlun lifi taka þátt í málamiðlun til að leiða fram niðurstöðu, alveg eins og við erum að gera hér með meirihlutaálitinu. Hinir eru að hugsa um eitthvað allt annað. Ég ætla að halda því fram að þeir séu flestir að hugsa um sjálfa sig og þeir eru ekki trúverðugir þegar þeir tala í hinu orðinu um það að þeim þyki mikilvægt að rammaáætlun lifi.

Virðulegi forseti. Ég hef verið þeirrar skoðunar að rammaáætlun sé mikilvægt stjórntæki og hef þess vegna haft talsverðar áhyggjur af því að svo langur tími hafi liðið frá því að við gátum afgreitt það síðast, eða í janúar 2013, með formlegum hætti við rammaáætlun 2. Ég vil biðja alla þá sem hafa komið hér upp og talað um pólitík og hrossakaup og eitthvað, að vera tilbúnir að skoða umræðuna sem var þá og líta jafnvel í eigin barm sinna flokka og rifja það upp hvernig það var, áður en við höldum áfram. En um hvað snýst rammaáætlun? Hún snýst um nýtingu, vernd og bið. Nýting þýðir auðvitað ekki að það verði virkjað. Hins vegar ef það fer í vernd þá erum við búnir að búa þannig um hnútana að það skuli vernda. Það að setja í bið er að segja að við hérna inni séum ekki tilbúin til að taka allar ákvarðanir fyrir hönd framtíðarinnar hér og nú í dag en að við séum tilbúin að skoða það betur og leyfa komandi kynslóðum að taka þátt í því. Ég er alla vega mjög tilbúinn til þess. Ég vil að lokum segja að þetta er mikilvægt stjórntæki. Ég vil þakka meiri hlutanum fyrir þetta stjórntæki. Rammaáætlun lifir með þessu. 

Virðulegi forseti. Ég vildi líka koma upp sem formaður umhverfis- og samgöngunefndar og hrósa nefndinni og þakka nefndinni fyrir gott starf í þessu máli, fyrir hreinskiptar umræður. Þær voru miklar og góðar og ég tel að þær umræður og það starf sem nefndin lagði á sig í þessu máli hafi þroskað málið í það sem það er orðið. Ég vil benda á að nánast allt sem þar kom fram kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans og er tekið tillit til. Því hryggir það mig töluvert að umræðan um rammaáætlunina hafi eingöngu snúist um pólitík en ekki um það faglega ferli sem fór fram í nefndinni og sem allir nefndarmenn 

Virðulegur forseti. Ég er bæði þakklát og stolt að geta loksins, loksins greitt atkvæði um rammann sem er mikilvægt stjórntæki. Ég ætla að greiða atkvæði með náttúrunni og komandi kynslóðum. Það er skynsamlegt að stækka biðflokkinn. Við erum hér að fjalla um okkar allra stærstu framtíðaráskorun sem eru loftslagsmálin. Ég ætla að þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir að hafa afgreitt þetta út og ég er ánægð að við fáum að greiða atkvæði um það í dag. Það er kominn tími til.

Forseti. Þeir sem láta sig varða að rammaáætlun lifi gera málamiðlun. Þetta voru orð hæstv. fjármálaráðherra og virðist vera lína ráðherra úr öllum flokkum í ríkisstjórninni. Gott og vel. Vandinn hér er að málamiðlunin á sér ekki stað á forsendum faglegra raka. Hún á sér stað á forsendum pólitíkurinnar. Það er bara augljóst. Þrír flokkar hafa komið sér saman um hverju þeir ætla að halda inni í verndarflokki og hvað fari í biðflokk og það hafa allir kannski haft þrjá möguleika: Ég ætla að fá þetta inn og þetta út og þetta inn. Þannig varð þessi niðurstaða. Það er augljóst. Hún er ekki á faglegum rökum byggð. Það er í hnotskurn allt það sem er að stjórnmálum. Það er í hnotskurn það sem er meinið við þessa ríkisstjórn. Jú, jú. Gott og vel, það er mikilvægt að ramminn nái fram að ganga en ekki rammi sem kemur frá þremur ólíkum flokkum með gjörsamlega ólíka sýn á framtíðina og virkjunaráætlanir og náttúru Íslands. 

Virðulegi forseti. Rammaáætlun í heild gekk seinast til atkvæða hér á grundvelli tillögu þeirrar sem hér stendur vorið 2013, eða fyrir níu árum. Aðdragandinn var langur, mikilvæg sýn og jafnvægi nýtingar og verndar, fjöldi vísindafólks, fagfólks, náttúruverndarfólks kom að málinu á ýmsum stigum. Þingið lauk svo afgreiðslunni á viðkvæmu jafnvægi, niðurstöðu sem hefur verið byggt á síðan. Og í dag er loksins komið að því að afgreiða tillögu hér þar sem varfærin skref eru stigin, þar sem biðflokkurinn er stækkaður, enn viðkvæmt jafnvægi en framlínu náttúruverndar gætt. Við Vinstri græn gætum að þeim sjónarmiðum, það er eitt af okkar brýnasta erindi í stjórnmálum hér eftir sem hingað til.  
            

Virðulegur forseti. Við erum hér að greiða atkvæði í fyrsta, öðru og þriðja lagi um náttúruna, náttúruvernd. Við eigum að standa með náttúrunni. Ég verð bara að segja eins og er að mín kynslóð er náttúrusóðar, hefur farið illa með náttúruna. Ég ætla að greiða atkvæði með mínum barnabörnum og barnabarnabörnum um að þau fái að halda sinni náttúru. Ég tel að í þessari rammaáætlun séu ákveðin atriði sem er alls ekki hætt að styðja. Við verðum að vanda okkur þegar við förum af stað í því og passa upp á það að finna þá leið sem hefur minnst áhrif á náttúruna. Það höfum við ekki gert í þessari rammaáætlun og þess vegna mun ég ekki styðja hana.

Hæstv. forseti. Það hafa tveir stjórnmálaflokkar, Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn, setið í ríkisstjórn óslitið frá árinu 2013 að undanskildu tæpu ári. Það eru þessir tveir flokkar sem hafa komið í veg fyrir það frá 2016 að 3. áfangi rammaáætlunar hafi verið afgreiddur hér á hinu háa Alþingi. Nú er komið í ljós hvers vegna. Það er vegna þess að þeir gátu ekki sætt sig við hið faglega mat verkefnisstjórnar að Héraðsvötnin og Kjalölduveitan ættu heima í verndarflokki. Það er þannig, og þannig er hugmyndafræði rammaáætlunar að það að taka úr verndinni af því bara stenst enga skoðun, hvorki faglega né pólitíska né þá lagalegu sem þessi rammaáætlun byggir á. Það er þetta sem við erum að mótmæla. Við erum ekki að mótmæla því að verið sé að færa til og leyfa náttúrunni að njóta vafans. Við erum að mótmæla þessu fúski.  
            

Virðulegur forseti. Já, rammaáætlunin er mjög mikilvægt stjórntæki og ég fagna því að fá að greiða atkvæði um hana í dag. En rétt eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sagði hafa tveir af þremur flokkum í ríkisstjórn Íslands þvælst fyrir því að þetta mikilvæga tæki hafi gengið til atkvæða í þingsal frá 2013. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði okkur þurfa að leika þann biðleik að setja Kjalölduveitu og Héraðsvötn í Skagafirði í biðflokk. Nei, hæstv. ráðherra. Við þurfum ekki að leika þann biðleik. Við getum staðið í lappirnar gagnvart náttúru Íslands og framtíðarkynslóðum. Við getum ákveðið að standa með faglegum sjónarmiðum verkefnisstjórnarinnar sem sagði einmitt að þetta ætti ekki að vera í biðflokki heldur verndarflokki. Að lokum vil ég spyrja: Hvar er hæstv. umhverfisráðherra?

Hæstv. umhverfisráðherra er með fjarvist í dag.

Virðulegi forseti. Já, það er stór dagur hér í dag þegar við göngum til atkvæðagreiðslu um rammaáætlun sem hefur í rauninni legið í frosti frá árinu 2013. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að það sé vilji til þess að afgreiða rammaáætlun 3 og það sé vilji til þess að stækka biðflokkinn í rammaáætlun. Tillögurnar sem hér liggja frammi fyrir okkur í dag frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar felast einmitt í því að stækka biðflokkinn. Það er verið að færa kosti úr nýtingu í bið og kosti úr vernd í bið. Eini kosturinn sem settur er í nýtingu og færður úr biðflokki er Búrfellslundur, vindorkukostur, sem er afar mikilvægt og gott og jákvætt skref fyrir okkur, fyrir ríkisstjórnina og okkur sem þjóð til að uppfylla þær skuldbindingar sem við höfum gert varðandi orkuskipti, sem mér skilst að allir hafi verið sammála um þvert á flokka hér á síðasta kjörtímabili. Og eins kolefnishlutleysi árið 2040 þar sem við ætlum að vera jarðefniseldsneytislaus. Við þurfum hreyfingu í þessum málum til að standast skuldbindingar okkar.

Forseti. Við fáum faglegt mat í hendurnar hingað til þingsins, faglegt mat sem byggir einmitt á því að náttúran skuli njóta vafans. Faglegt mat er að það eru ákveðnir kostir þarna sem eiga að fara í vernd. Það er alveg skynsamlegt að stækka biðflokkinn en þá gerum við það að sjálfsögðu úr verndarflokki í biðflokk, því að eins og hv. þm. Daði Már Kristófersson fór vel yfir í gær, hvernig matið á kostunum fer fram, þá þurfum við að taka dálítið heildstæða sýn á rammaáætlunina. Það getur valdið því að við förum varfærnu leiðina og þurfum að skoða betur þegar heildarsýnin kemur í ljós. En það er búið að fara í einstaka smáatriði varðandi þau atriði sem eiga að fara í vernd. Það breytist ekkert. Það er gjörsamlega tilgangslaust að færa eitthvað sem er búið að ákveða á faglegum forsendum að eigi að vera í vernd, að við þurfum eitthvað að vera með varúðarsjónarmið og segja: Nei, við ætlum að færa það í bið. Það er alger óþarfi. Ég skil því ekki þann málflutning 

Herra forseti. Innviðaráðherra hvatti okkur öll til að líta í eigin barm, en ég heyrði hann ekki nefna t.d. sinn þátt í því að 3. áfangi rammaáætlunar fór allt of seint af stað þegar hann var ráðherra. Hann sat á málinu í eitt og hálft ár. Hans fyrsta verk í ráðuneytinu var hins vegar að koma í veg fyrir stækkun friðlandsins í Þjórsárverum, sem gerir einmitt Landsvirkjun kleift að keyra þennan áróður fyrir Kjalölduveitu í gegnum þingið. Hver á að skoða sinn innri mann hér í salnum? Nú eða ríkisstjórnin 2017–2021 sem batt saman rammaáætlun, hálendisþjóðgarð og Þjóðgarðastofnun svo föstum böndum að þau fóru öll þrjú saman í tætarann. Það eru fjögur glötuð ár í þessu ferli á þeirra ábyrgð. Faglegu rökin fyrir því að færa þessi tvö svæði úr vernd í bið eru engin, við skulum hafa það alveg á hreinu. Með Kjalölduveitu er látið undan dylgjum Landsvirkjunar um að það hafi verið ólöglega staðið að flokkuninni. Ráðuneytið er búið að hrekja þær. Með Héraðsvötnin er verndargildið  
            

Forseti verður að minna á að ræðutíminn er afar takmarkaður þegar þingmönnum er gefinn kostur á að taka til máls um atkvæðagreiðslu og biður þingmenn að virða það. Það á jafnt við um alla.

Virðulegur forseti. Stjórnarliðar snúa öllu á haus. Þingflokksformaður Vinstri grænna talar eins og það að færa kosti úr verndarflokki yfir í biðflokk sé einhvern veginn gert í þágu umhverfisverndar. Ég gat ekki skilið hann öðruvísi. Þetta er auðvitað fjarstæðukennt og það sjá allir. Ráðherrar tala svo eins og hrossakaupin í umhverfis- og samgöngunefnd, þetta snubbótta og illa rökstudda meirihlutaálit sem er lagt hérna fram á lokadögum þingsins, afgreitt út á harðaspretti, sé einhvers konar lífsbjörg fyrir ferlið í heild, fyrir rammaáætlunina. En eins og hv. þm. Andrés Ingi kom inn á þá er þetta alveg ofboðslega afhjúpandi málflutningur. Það sem stjórnarliðar eru raunverulega að segja, það sem þau eru í rauninni að viðurkenna er að það er ásetningur freku kallanna, kannski ásetningur hörðustu virkjunarsinnanna, að drepa rammaáætlun, halda henni í gíslingu ef þeir fá ekki það sem þeir vilja. Ég hafna þessum málflutningi og mun að sjálfsögðu standa með faglegri nálgun, faglegum rökum hér í dag og eðlilegu jafnvægi milli verndar og nýtingar.

Herra forseti. Hér legg ég til að Hvammsvirkjun færist úr nýtingu í bið eins og hinar tvær virkjanirnar í neðri Þjórsá. Það er nefnilega þannig að allt tal meiri hlutans í nefndaráliti um að þessar þrjár virkjanir eigi að skoða sem eina heild er sýndarmennska ef því er ekki fylgt eftir með þeirri konkret ákvörðun að færa allar þrjár í bið. Og það er auðvitað engin tilviljun að það er akkúrat Hvammsvirkjun sem stjórnarliðar skilja eftir því að það er virkjunin sem er næst framkvæmd. Það er akkúrat virkjunin sem þarf að setja í bið til að skoða betur. En nei, með sömu rökum og tvær virkjanir eru færðar í bið af stjórnarmeirihlutanum eru þau ekki til í að færa þá þriðju. Það er vegna þess að það á ekki að raska neinum hagsmunum virkjunaraðila. Hvammsvirkjun er Landsvirkjun ekki til í að láta af hendi og stjórnarliðarnir hlýða.

Virðulegi forseti. Það hefur verið mikið í umræðunni um rammaáætlun að hún sé of umfangsmikil og við tökum of stórar ákvarðanir í einu og hafa meira að segja að margir innan minni hlutans, og almennt, talið rétt að rammaáætlun komi inn í minni áföngum. Ein af þeim ákvörðunum sem við tókum hér í þessu máli var að leggja til að hér eftir kæmi rammaáætlun í minni áföngum. Því var ákveðið líka í þessu ferli, til þess að ná utan um ferlið og ná að klára það, að við ætluðum ekki að fara að taka okkur í fang fyrri rammaáætlanir, það sem hefur samþykkt á Alþingi Íslendinga áður. Því var ákveðið að bæði Hvammsvirkjun og Hvalárvirkjun, sem er næsta tillaga sem verður hér, væru ekki til umfjöllunar núna, enda hefði Alþingi samþykkt það ferli áður. En ég vil þó geta þess að lög um verndar - og orkunýtingaráætlun gera ráð fyrir því að verkefnisstjórnin geti tekið aftur upp virkjunarkosti, sé til þess ástæða, og það er hnykkt á því í nefndaráliti okkar.

Virðulegur forseti. Það hryggir mig ef það er í raun og veru þannig að hér séu allir hv. þingmenn að greiða atkvæði samkvæmt sinni eigin sannfæringu vegna þess að það er ekki gott útlit á þessari atkvæðagreiðslutöflu gagnvart mikilvægum verndarsvæðum, gagnvart náttúrunni okkar. Mögulega er þetta einhver samningur sem fólk er til í að gera. En ég bið hv. þingmenn um að hugsa um hvers virði þeirra sannfæring er. Er hún virkilega þess virði að fórna henni fyrir þetta stjórnarsamstarf? Ég held ekki.

Herra forseti. Hér býð ég stjórnarliðum aftur að vera samkvæmir sjálfum sér. Hvalárvirkjun á heima í biðflokki með nákvæmlega sömu rökum og Skrokkalda, sem stjórnarliðar leggja til að færa úr nýtingu í bið. Nákvæmlega sömu rökum, eiginlega sterkari. Skrokkalda er á miðhálendinu, að vísu nálægt Sprengisandsleið, en víðernin þar í kring eru notuð sem röksemd hjá stjórnarliðum til að færa hana í bið. Hér legg ég til að færa Hvalárvirkjun sem er á hálendi Vestfjarða, það eru víðerni sem þarf að verja. Það sem bætist ofan á það, sem gerir það enn faglegri niðurstöðu að færa þessa virkjun, er sú staðreynd að frá því að hún var fyrst flokkuð í orkunýtingarflokk hefur komið fram umhverfismat sem var neikvætt. Það var mjög neikvætt gagnvart þessari virkjun, þannig að það hníga öll rök að því að færa þessa virkjun úr nýtingu í bið til endurmats, alla vega ef fólk ætlar að vera samkvæmt sjálfu sér.

Virðulegi forseti. Ég kýs með náttúrunni, ég kýs með náttúrunni á Vestfjörðum. Ég kýs með þeirri fegurð sem er á Ströndum.

Virðulegur forseti. Ég ætla svo sem ekki að fara ofan í allt það sem hv. formaður umhverfis- og samgöngunefndar útskýrði hér varðandi afgreiðslu á þessu en vil þó hnykkja á því að í nefndaráliti er komið inn á það sérstaklega að við endurskoðun laganna sé líka skerpt betur á þessu ferli, þ.e. þegar fyrir liggur ákvörðun Alþingis með hvaða hætti við getum tekið málið upp með öðrum hætti í verkefnisstjórninni og hvað þarf að koma til í því samhengi. Því hafna ég þessari tillögu en stend engu að síður með náttúrunni.

Herra forseti. Ég kýs með náttúrunni, sagði hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson. Mig grunar að mjög margir kjósendur hafi talið sig vera að greiða atkvæði með náttúrunni þegar þau kusu í síðustu kosningum og þarsíðustu alþingiskosningum. Ég ætla bara að vera einlæg. Ég skil það að í stjórnarsamstarfi þurfi að gera málamiðlanir. Ég skil það þó að stundum sé það erfitt og að þungar ákvarðanir geti verið teknar. Ég hef hins vegar alltaf skilið málamiðlun sem svo að þú komir til móts við gagnaðilann og fáir eitthvað í staðinn. Ég verð bara að segja að eftir síðasta kjörtímabil þá var margt sem ég skildi ekki við þetta stjórnarsamstarf. Ég skildi ekki hvers vegna Vinstri græn væru að yfirgefa öll sín prinsipp. Ég hugsaði með mér: Já, ókei, það hlýtur að vera fyrir umhverfismálin. Það hljóta að vera umhverfismálin.

Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á áðan þá á það sama hér við, við erum ekki að taka upp fyrri ákvarðanir Alþingis af því að ferlið, hið faglega ferli sem því á að tengjast, hefur ekki farið fram og við erum að hnykkja á því að það þurfi að skýra það betur. En ég vil líka benda á, og það kom skýrt fram fyrir nefndinni frá íbúum Vestfjarða og fulltrúum Vestfjarða og fleirum, að Alþingi hefur líka greitt áður atkvæði um það að orkumál og byggðaþróun á Vestfjörðum eigi að vera í forgangi og því er mikilvægt að við svörum því áður en við förum að breyta einhverju. Ég er ekki að segja að Hvalá sé lykillinn að því heldur gefur þetta okkur tíma til að skoða þau mál heildstætt og þá höfum við þessa endurskoðun á lögunum. Því stend ég með þeirri tillögu sem við höfum lagt fram hér og segi því nei við þessari og tel mig ekki þurfa að tilkynna það hér að ég standi með náttúrunni, sem ég geri að sjálfsögðu.

Forseti. Hér er um að ræða breytingartillögu sem felur í sér að Héraðsvötn og Kjalölduveita haldi stöðu sinni í verndarflokki. Það er auðvitað þannig að þingið ber pólitíska ábyrgð og á að axla hana en það verður að axla hana með sterkum rökum þegar er verið að færa virkjunarkosti úr verndarflokki í biðflokk og því miður hefur meiri hlutinn fallið á því prófi því að rökstuðningurinn fyrir þessum flutningi er svo sannarlega í skötulíki og heldur ekki vatni. Það er þannig að við verðum að fara mjög varlega í þessum efnum. Vissulega er ekki verið að taka ákvörðun um að virkja þarna en það er engu að síður verið að taka  
             - Þingmaðurinn segir já.

Virðulegur forseti. Hér eru fulltrúar Pírata, Samfylkingar og Viðreisnar í umhverfis- og samgöngunefnd að leggja til að snúa við þeirri ákvörðun stjórnarmeirihlutans í nefndinni að færa Héraðsvötn og Kjalölduveitu úr verndarflokki í biðflokk. Sú sátt sem rammaáætlunin var ætlað að skapa byggir á því að ákvarðanir séu teknar út frá faglegum forsendum. Því er ekki fyrir að fara í tilviki stjórnarflokkanna. Þeirra tillaga byggir ekki á faglegum rökum heldur pólitískum hrossakaupum. Ég hvet alla hv. þingmenn til að styðja þessa breytingartillögu. - Hv. þingmaður segir já.

Hæstv. forseti. Nú hafa hv. þingmenn tækifæri til að styðja þessa tillögu og tryggja það að Héraðsvötn og Kjalölduveita séu áfram í verndarflokki eins og lagt var til af verkefnisstjórn 3. áfanga rammaáætlunar. Ég heyri hér af ráðherrabekkjunum að fólk heldur að þetta snúist bara um einhverja flokkun og það sé ekki búið að ákveða neitt. Ég vara við þeim málflutningi. Hér er verið að senda mjög skýr pólitísk skilaboð verði þessi tillaga felld. Það eru skýr skilaboð um það að faglegu rökin skipti ekki máli, að verndargildi sé alltaf hægt að víkja til hliðar. Það viljum við ekki sem flytjum þessa tillögu og stuðningsmenn hennar og þess vegna segjum við já.  
            

Herra forseti. Hér bjóðum við þingheimi upp á að standa með þeirri faglegu, málefnalegu niðurstöðu sem kom út úr verkefnisstjórn rammaáætlunar varðandi tvö dýrmæt náttúrusvæði, annars vegar Þjórsárver, sem Kjalölduveita myndi skerða, og hins vegar virkjanir í Héraðsvötnunum. Það kom ekkert fram við umfjöllun umhverfis- og samgöngunefndar sem kastar rýrð á umhverfi og dýrmæti þessara svæða. Það eina sem kom fram voru dylgjur frá Landsvirkjun sem í hálfa öld hefur hjakkast á því að vilja eyðileggja Þjórsárver og þarf að fara að hætta því. Þetta ríkisorkufyrirtæki þarf að fara að hætta að vera í stríði við fólk á Suðurlandi og drekkja Þjórsárverum. Hins vegar komu fram rök frá virkjunaraðila í Skagafirði sem ríkisstjórnin gleypir auðvitað við. Það eru hins vegar engin fagleg rök með þessu. Þess vegna leggjum við í minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar til að staðið verði með niðurstöðu verkefnisstjórnar, að færa þessa kosti aftur í vernd. Þingmaðurinn segir já.

Herra forseti. Málamiðlanir, pólitísk hrossakaup. Ég held að það séu allir sammála um að það sé það sem er að gerast hérna. Mig langar svolítið til að spyrja hv. þingmenn Vinstri grænna: Fyrir hvað? Vegna þess að ég hef ekki séð það enn þá, ég átta mig ekki á því enn þá hvað þið fáið í staðinn, í alvöru talað, í einlægni. Ég hélt að þetta væri það sem þið fengjuð í staðinn fyrir það að skerða réttindi flóttafólks, hitt og þetta sem á að bæta réttarstöðu innflytjenda, á að bæta réttarstöðu hinsegin fólks og annað sem er algjörlega ófjármagnað og er bara upp á punt. Hvað fáið þið í staðinn? Mér þætti ákaflega gaman að heyra það.

Hv. þingmaður segir?

Hv. þingmaður segir já.

Ég segi já við þessari tillögu vegna þess að hérna fáum við í hendurnar faglegt mat sem við þurfum að skoða. Faglega matið snýr að því að þarna séu atriði á þessum svæðum sem beri að vernda. Þegar ég hugsa svo um að náttúran skuli njóta vafans þá er það mjög auðveld ákvörðun. Það er hins vegar erfiðari ákvörðun þegar faglega niðurstaðan segir að hérna megi virkja. Hvort það á síðan að virkja er önnur spurning, það er miklu erfiðara að svara þeirri spurningu. Það er mjög auðvelt að svara þessari spurningu. Niðurstaðan úr faglegu mati hefur verið að hérna séu mikilvæg svæði sem þarf að vernda. Ef fólk ætlar í alvörunni láta náttúruna njóta vafans þá er það ekki einu sinni valmöguleiki að segja eitthvað annað en já við þessari tillögu.

Hv. þingmaður segir?

Ég byrjaði á því.

Virðulegi forseti. Ég greiði atkvæði með náttúrunni. Ég stend vörð um náttúruperlurnar Þjórsárver og Héraðsvötn. Virðulegi forseti. Ég skil orðið vernd og ég legg til að þingmenn meiri hlutans fletti því upp í orðabók. Virðulegi forseti. Ég tek ákvarðanir á faglegum forsendum og ég greiði því atkvæði fyrir börn mín og barnabörn. Ég segi því hátt og skýrt: Já.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé mikilvægt að byrja á því að taka fram hér að Héraðsvötnin eru auðvitað í dag í núgildandi áætlun í biðflokki og hafa verið síðan 2013, þannig að í reynd er ekki um breytingu þar að ræða. En að kjarna málsins. Þegar við tölum um Héraðsvötnin, þegar við tölum um Þjórsárverin þá er engum blöðum um það að fletta að þar er um mikil náttúruverðmæti að ræða og þau náttúruverðmæti eru ekki að fara neitt. Þau náttúruverðmæti munu verða þar áfram. Það kemur síðan til kasta verkefnisstjórnarinnar að meta þau og gera tillögu að því hvernig þau muni flokkast. Það sem hér er verið að gera er að það er einfaldlega verið að stækka biðflokkinn, það er verið að fresta ákvörðun rétt eins og það er verið að fresta ákvörðun um að taka Skrokköldu og neðri hluta Þjórsár til ákvörðunar núna. Ég verð að lokum að hafna því að hér sé verið að drekkja Þjórsárverum. Þvílíkur pólitískur útúrsnúningur af hinni verstu gerð, lýðskrum sem ég á erfitt með að sitja undir hér. Hér er biðleikur í náttúruvernd.  
            

Þingmaðurinn segir?

Nei.

Forseti. Fagleg niðurstaða verkefnisstjórnar rammaáætlunar var að vernda Kjalölduveitu og Héraðsvötn. Þessi svokallaða málamiðlun ríkisstjórnarflokkanna snýr að því að hætta við þá ákvörðun, ekki á faglegum rökum heldur pólitískum, og taka þessar náttúruperlur úr vernd í biðflokk. Verðmætin, forseti, sem glatast - það er ekki hægt að sjá annað en að þetta sé bara fyrsta skrefið í átt að því að virkja meira. Það er hættan. Það eru áhyggjurnar af því þegar þú getur tekið úr vernd yfir í bið á þennan hátt án nokkurra faglegra raka. Auðvitað eru það áhyggjurnar. Verðmætin sem glatast við virkjunarframkvæmdir eru bara ómetanleg og breytingarnar og raskið sem verður á landsvæðinu eru óafturkræfar. Að forgangsraða hagnaði og hagsmunum stórfyrirtækja fram yfir hagsmuni náttúrunnar er stórkostlega mikil skammsýni. Það er það sem við erum að gera í dag. Ég segi já, auðvitað eigum við að vernda þessi landsvæði og auðvitað eigum við ekki að gera málamiðlanir í pólitískum hrossakaupum.

Þingmaðurinn segir?

Já.

Herra forseti. Ég greiði atkvæði með þessari breytingartillögu sem felur í sér að Kjalölduveita og Héraðsvötn í Skagafirði verði í verndarflokki eins og verkefnisstjórnin leggur til. Mig langar af því tilefni að rifja upp ummæli hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur í umræðum um rammann á Alþingi árið 2017, með leyfi forseta: „Að sjálfsögðu er margt gott í þeirri áætlun sem nú er lögð óbreytt fram frá fyrra þingi, þá sérstaklega hvað varðar verndarflokkinn, og kemur kannski ekki á óvart að ég fagni því sérstaklega. Ég horfi þá til að mynda til Skjálfandafljóts, Skaftár og fleiri þátta, og Norðlingaölduveitu sem hefur talsvert verið til umræðu í þessum sal á undanförnum árum. Og svo auðvitað jökulvötnin í Skagafirði.“ Ég hvet hæstv. forsætisráðherra til að fylgja afstöðu þingmannsins Katrínar Jakobsdóttur. Hún hafði margt til síns máls. Þetta er mikilvægt mál. Hér gefst tækifæri til að fylgja hennar ákvörðun, hennar sannfæringu árið 2017. Það er ekki svo langt síðan. Það er verið að leggja til mjög mikilvægar breytingar. Ég segi já og hvet alla til að gera það.

Herra forseti. Kjalölduveita og jökulárnar í Skagafirði eiga að vera í verndarflokki. Það var hin faglega tillaga verkefnisstjórnar, það var tillagan sem ráðherra lagði hér fyrir Alþingi og mér finnst ekki hafa verið færð fram nein sannfærandi rök fyrir öðru. Það má vera að Kaupfélag Skagfirðinga sé í sérstökum verndarflokki hjá þessari ríkisstjórn  
             - Já.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér leiðist oft nauðhyggjan sem er í gangi þegar við ræðum um þessi mál. Annaðhvort virðist fólk vera uppi á hálendi að gróðursetja eða þá uppi á hálendi með gröfu, einhvern veginn eins og það sé aldrei neinn millivegur þar á milli. Það liggur fyrir okkur hér að taka afstöðu til kosta og ef við ætlum að komast að einhverri niðurstöðu þá þurfum við að gera það með rökum. Ef menn ætla að spila einhverja biðleiki eins og hér er talað um þá þurfa menn að gera það með rökum. Rökin skortir. Þess vegna leika menn ekki biðleiki, það verða að vera rök á bak við biðleiki. Ég ætla að segja já við þessari tillögu vegna þess að hún er góð.

Herra forseti. Þessi tillaga meiri hluta spratt eiginlega eins og skrattinn úr sauðarleggnum hér fyrir viku eftir að við höfðum reynt að ráða í þokuna sem var í kringum stjórnarliða inni í umhverfis- og samgöngunefnd síðustu mánuði. Loksins komu þeir sér saman um málamiðlun og það er rétt að hafa í huga í hverju hún felst. Hún felst í því annars vegar að það er látið undan virkjunarsinnum með því að leyfa biðflokkun á tveimur svæðum, Héraðsvötnum og Kjalölduveitu, með falsrökum, með þeim rökum að þetta hafi verið eitthvað óljós flokkun í vernd. Þetta var bara fullkomlega góð flokkun. Hins vegar er einhver svona sýndardúsa upp í náttúruverndarsinna að færa Skrokköldu og tvær virkjanir í Þjórsá með sömu rökum og þau eru ekki til í að færa Hvalárvirkjun og virkjunina í Þjórsá, sem eru í mestri hættu. Ég ætla að vona að fólk sem ber hag Þjórsár sérstaklega fyrir brjósti fylgist með þessari afgreiðslu og átti sig á því að í því skjóli sem stjórnarliðar láta eins og sé verið að gefa Þjórsá með þessari tillögu er ekkert skjól. Þetta er bara plat.

Virðulegi forseti. Í dag greiddum við atkvæði um framtíð náttúru Íslands. Sá stjórnmálaflokkur sem kennt hefur sig við umhverfismál hefur endanlega sýnt okkur að það er hægt að selja sálu sína og hverfa frá öllum gildum bara til að halda í völd.

Virðulegi forseti. Ég vil undirstrika að það er mikilvægt að við afgreiðum rammaáætlun hér í dag og ég tel það vera gott skref. Við verðum samt að hafa í huga að þetta er málamiðlun á milli stjórnarflokkanna einna, ekki þvert yfir þingið. Ég tel mikilvægt að við þingmenn tökum líka pólitíska afstöðu á grunni þeirra gagna sem liggja fyrir um þetta jafnvægi á milli verndar og nýtingar, hvað það er sem við þurfum að nýta til að halda samfélaginu uppi og hagsældinni. Það sem gerðist hins vegar í nefndinni er að það birtist fullskapað nefndarálit. Það var engin umræða, ekkert svigrúm til að ná sátt þvert yfir þingsalinn, þvert yfir flokka. Það vantaði pólitíska hugrekkið til þess að ná þessari mikilvægu sátt um rammaáætlun sem er svo dýrmætt og mikilvægt skref. Sáttin var bara á milli stjórnarflokkanna til þess eins að halda lífinu í ríkisstjórninni. En þess vegna, út af mikilvægi þess 

Herra forseti. Í gær heimsóttu okkur náttúruverndarsinnar og gáfu okkur svona nælu, við erum sum með hana. Þetta er næla sem sýnir fossinn Dynk sem meiri hluti stjórnarflokkanna vill athuga hvort sé ekki bara allt í lagi að þurrka upp með Kjalölduveitu. Það er hin pólitíska málamiðlun sem ekki tengist neinum raunverulegum gögnum eða faglegum sjónarmiðum sem hafa komið fram í þinglegri meðferð. Þetta er þungur dagur fyrir fólkið sem við hittum í gær sem biðlaði til okkar að gera betur við afgreiðslu rammaáætlunar. Þetta er þungur dagur fyrir fólkið sem í hálfa öld hefur verið að berjast fyrir verndun Þjórsárvera gegn ofurefli og átti þó gjarnan vísan bakhjarl í stjórnmálahreyfingum sem tóku náttúruvernd upp á sína arma. 

Hæstv. forseti. Breytingarnar sem hér hafa verið samþykktar á 3. áfanga rammaáætlunar verða að vera á ábyrgð stjórnarflokkanna þriggja. Þess vegna sitja þingmenn Samfylkingarinnar hjá við þessa atkvæðagreiðslu. Það hefur komið skýrt fram í umhverfis- og samgöngunefnd, í umræðu um málið í þingsal, að við styðjum tækið, við stöndum vörð um rammaáætlun. Við styðjum þá aðferðafræði að flokka kosti í nýtingu, bið og vernd. Það er ekki sama hvernig það er gert og um það snýst málið. Þess vegna sitjum við hjá við þessa lokaafgreiðslu.

Virðulegur forseti. Það er hlutverk okkar hér í þessum sal, sem erum þjóðkjörin, að komast að niðurstöðu í málum. Í þessu máli sem rammaáætlunin er og í lögum um vernd og orkunýtingaráætlun er gert ráð fyrir að fram fari faglegt mat og fagleg vinna sem er svo tekin hingað inn til Alþingis þar sem alþingismenn eiga að leggja mat á aðra þætti sem geta haft áhrif á hina endanlegu niðurstöðu. Það er stefna stjórnvalda, opinberar skuldbindingar og svo bara staðan í heimsmálunum og fleira sem við þurfum að taka inn. Ég fagna þessu og það er stórt skref sem við erum að stíga núna með því að komast að þessari niðurstöðu. Við erum að sinna hlutverki okkar. Við erum að tryggja hér samþykkt rammaáætlunar sem er stórt skref áfram þannig að ég segi: Til hamingju, Ísland.

Virðulegi forseti. Til þess að lengja ekki umræðuna um atkvæðagreiðsluna þá vil ég bara fara yfir það að hér erum við að fara að greiða atkvæði um þrjú af mínum málum, um bláuggatúnfisk, um sæbjúgu og um öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni. Ég vil þakka nefndinni fyrir afar góða vinnu. Ég veit að það eru ýmis álitamál og ekki eru öll samstiga í lokin. En fyrst og fremst vann nefndin afar vel og ég vil þakka fyrir það, ég vænti mikils af samstarfinu við atvinnuveganefnd. Það samstarf fer vel af stað og ég þakka atvinnuveganefnd fyrir góða vinnu. Síðar hér á dagskrá fundarins er eitt frumvarp að auki til umræðu og þá mun ég, bara svona til þess að auka spennuna í salnum, líka gera grein fyrir afstöðu minni til málsins.

Forseti. Það er auðvitað mjög gleðilegt þegar nýsköpun í sjávarútvegi skapar ný tækifæri til að nýta auðlindir sjávar með sjálfbærum hætti. Reynsla okkar af núverandi fiskveiðistjórnarkerfi gerir það að verkum að það blasir við að þetta frumvarp ber að styðja. Mig langar samt til að benda á deilurnar sem hafa skapast um fiskveiðistjórnarkerfið og það ákall sem hefur verið í samfélaginu um breytingar og raunar er það vilji þessarar ríkisstjórnar, alla vega í orði kveðnu, að takast á við einhvers konar breytingar, eins og frumkvæði hæstv. matvælaráðherra sýnir, það er merki um vilja til að gera breytingar. Það er aldrei auðveldara að gera tilraunir með breytingar á fyrirkomulagi en þegar úthlutað er í nýjum tegundum þar sem ekki hefur verið úthlutað áður. Að sjálfsögðu verða ekki gerðar breytingar á þessu frumvarpi. Ég mun styðja þetta sem og Viðreisn öll en ég bendi hæstv. matvælaráðherra á að næst þegar slík tækifæri gefast ætti hún að nýta þau til að byrja að þróa einhvers konar langtímalausn sem meiri sátt er um.

Virðulegi forseti. Ég tel tvímælalaust rétt skref að fara heildstætt yfir hvernig við ætlum að meta skólakerfið og þau tækifæri sem við viljum að börnin okkar standi frammi fyrir. Hluti af því er síðan hvernig hið samræmda námsmat eigi að fara fram og það þarf vissulega að fara yfir það. Það sem mig langar að gera hér er einfaldlega að vekja athygli á því jákvæða í tengslum við þetta mál, m.a. að tveir ungir nemendur komu og settu fram sjálfstæða umsögn um málið. Mér finnst það vita á gott að unga fólkið okkar sé með þá samfélagsvitund að taka þátt í því hvernig þeirra framtíð er mótuð. Þeir styðja málið, Daníel Þröstur Pálsson og Ríkharður Flóki Bjarkason, og ég ætla að gera það líka. Mér finnst þetta vera til vitnis um að það er fullt að gerast þarna úti, m.a. í kollinum á krökkunum okkar; nýtum þann kraft sem þau hafa og hlustum svolítið á þau.

Virðulegi forseti. Ég vil sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar geta þess að hér er verið að fullinnleiða EES-tilskipun sem er nú þegar fullinnleidd hér á landi að undanskildum fjórum greinum. Nauðsynlegt er að ljúka þessari innleiðingu þannig að Ísland uppfylli skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum. Mér þykir vert að minnast á að Eftirlitsstofnun EFTA hefur hafið formlega málsmeðferð vegna tafa Íslands við innleiðingu tilskipunarinnar að fullu. Með samþykkt frumvarpsins verður innstæðudeild okkar meðal stöndugustu innstæðutryggingarsjóða á Evrópska efnahagssvæðinu og eignir deildarinnar rúmlega 49% af tryggðum innstæðum lánastofnana sem ekki teljast kerfislega mikilvægar.

Herra forseti. Ég er kannski ekki að segja þingheimi neinar fréttir af því að okkur hefur öllum borist neyðarkall frá fagfélögum þeirra sem starfa á sjó um það að í frumvarpi til laga um áhafnir skipa hafi ekki verið tekið tillit til eða komið nægjanlega til móts við sjónarmið þeirra samtaka. Því var einfaldlega ekki veitt áheyrn, fólkinu sem er að gæta hagsmuna þeirra sem þessi lög fjalla um. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar ákvað að afgreiða málið óbreytt daginn eftir sjómannadag - talandi um kaldar kveðjur til sjómanna. Okkur í minni hlutanum, sem stöndum að þessari frávísunartillögu, finnst þetta ótækt og leggjum þess vegna til að málið verði sent upp í ráðuneyti til að vera unnið almennilega, þannig að hægt sé að klára þetta í sátt við fólkið sem þessi lög fjalla um. Er það ekki algjört lágmark?

Herra forseti. Við ræðum hér stækkun virkjana í rekstri, um raforkulög. Við ræðum hér aflaukningu þriggja virkjana í Þjórsá. Aflaukning virkjana í Þjórsá er mikilvæg til að takast á við breytilega eftirspurn raforku. Það er verið að auka sveigjanleika í raforkukerfinu. Hér greiðum við atkvæði sem stuðlar að betri nýtingu raforkukerfis þjóðarinnar, sem í dag er verulega vannýtt. Í vinnu orkustefnunefndar á síðasta kjörtímabili kom fram að íslenska raforkukerfið væri verulega vannýtt. Nýtingin á kerfinu var einungis um 75%. Þetta frumvarp um raforkulög, þ.e. stækkun virkjana í rekstri, er áfangi í þá átt að nýta raforkukerfi þjóðarinnar betur; að okkar verðmæta græna orka sé nýtt með sem allra bestum hætti, að samspil öflugs flutningskerfis raforku, virkjun vatnsafls, jarðvarma og vindorku stuðli að því að við náum markmiðum okkar í tengslum við loftslagsmálin um kolefnishlutlaust samfélag fyrir árið 2040. Ég fagna þessu frumvarpi. Þetta er gott mál og hér er skynsamlega að verki staðið.

Virðulegur forseti. Hér er annað stórt skref sem við erum að stíga í dag varðandi orkumálin, náttúruverndina og leiðina að því að ná sem bestri sátt um hlutfallið á milli verndar og nýtingar, af því að hér er ekki bara verið að tala um stækkanir á virkjunum fyrir aukna orku heldur líka aukið afl, sem gerir það að verkum, eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson fór hér yfir, að nýtni þeirra virkjana sem við höfum nú þegar í gangi verður betri. Þar af leiðandi dregur það úr þörfinni á því að hafa aðrar stærri virkjanir. Því er þetta mjög gott skref fram á við og vonandi mun það skila okkur vel áfram veginn í þessum málum.

Herra forseti. Í grunninn er skynsamlegt og jákvætt að hægt sé að stækka núverandi virkjanir án þess að þvæla þeim í gegnum það ferli sem rammaáætlun er, sem er kannski of stórt og tafsamt fyrir litlar breytingar. Á síðustu dögum hefur hins vegar sett að mér nokkurn ugg ef við skoðum þetta mál í samhengi við afgreiðslu rammaáætlunarinnar. Nú er búið að láta undan þrýstingi og færa Kjalölduveitu í bið og þó að þær framkvæmdir sem hér um ræðir yrðu aldrei með beinum hætti tengdar Kjalölduveitu þá segir sig nánast sjálft að efnahagslegur og pólitískur þrýstingur á Kjalölduveitu mun aukast um leið og hægt verður að stækka virkjanir í Þjórsá eftir einhverri flýtileið. Því miður gafst okkur ekki tími til að skoða þetta nægjanlega vel í umhverfis- og samgöngunefnd og því mun ég sitja hjá við afgreiðslu þessa máls, sem við fyrstu sýn virkaði annars ósköp fínt.

Forseti. Hér er verið að gera einfalda lagfæringu á sveitarstjórnarlögum hvað varðar íbúakosningar. Í staðinn fyrir að heimila sveitarstjórnum að ákveða hærra hlutfall, hærri þátttökuþröskuld, bara hærri þátttökuþröskuld, þá sé verið að leyfa sveitarstjórnum að hafa annað hlutfall, líka lægri þröskuld. Þetta felur í sér meira svigrúm fyrir sveitarstjórnir til að ákveða fyrirkomulag íbúalýðræðis innan síns sveitarfélags. Við erum að færa völd frá okkur til sveitarstjórna. Þetta er mjög einfalt mál og því hvet ég hv. þingmenn að sjálfsögðu til að kjósa með því.

Virðulegur forseti. Hér er á ferðinni mikilvægt mál um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. 

Herra forseti. Við í þingflokki Miðflokksins munum styðja við þetta mál en ég vil nota tækifærið og vekja athygli á því sem fram kom hjá hv. formanni atvinnuveganefndar í tengslum við afgreiðslu þessa máls, að ákvörðun hafi verið tekin um það að líta á heildaráhrif þess að málið væri samþykkt með þeim hætti sem nú er gert, þannig að þótt málið kæmi fram með neikvæðum hætti á þeim tiltekna fjárlagalið sem stendur straum af kostnaði þessarar aðgerðar þá yrði horft til heildaráhrifanna. Þetta er nýbreytni. Það hefur ítrekað verið talað fyrir því að málefni sem snúa m.a. að heimild eldri borgara, lífeyrisþega, til að njóta hærra frítekjumarks lúti sömu sjónarmiðum, en ekki hefur verið vilji til þess. Ég vona að hér sé um að ræða stefnubreytingu af hendi ríkisstjórnarinnar sem við munum sjá raungerast á næsta þingi þar sem frítekjumark eldri borgara verður hækkað verulega.

Virðulegi forseti. Ég fagna því mjög að þetta mál sé komið fram og mér sýnist á öllu að gerðar hafi verið á því jákvæðar og góðar breytingar í nefnd sem ég styð heils hugar. Þá var þeim skilyrðum aðeins breytt sem þarf að uppfylla til að falla þarna undir. Ég er ekki í neinum vafa um það, þótt ég sé almennt þeirrar skoðunar að við þurfum að skoða vel ef við erum að veita einhvers konar ívilnanir til ákveðinna atvinnugreina, að sérstaða þessa máls sé með þeim hætti að við eigum að styðja það. Ég held að áhrif þessa máls verði gríðarlega jákvæð á hinar skapandi greinar hér á Íslandi, íslenska kvikmyndagerð og íslenska menningu. Við erum að samþætta íslenska menningu, íslenskt landslag og íslenska náttúru. Ég styð þetta heils hugar og vil líka vekja athygli á ágætri og jákvæðri hliðarafurð af þessu máli, sem er að þetta styrkir líka á sinn hátt stoðir íslenskra fjölmiðla.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. efnahags- og viðskiptanefnd fyrir þá vinnu sem hún hefur lagt í þetta mikilvæga frumvarp og þær breytingar sem hún leggur til á því. Það hefur sannast á örfáum mánuðum og árum hve mikilvægur stuðningur fyrri ríkisstjórnar á síðasta kjörtímabili hefur verið með þessu hvatakerfi í nýsköpunarumhverfinu. Fjölmörg dæmi hafa sýnt á síðustu mánuðum og árum hversu mikið þetta hefur borgað sig fyrir íslenskt efnahagslíf. Ekki þarf að leita langt yfir skammt til að finna slík dæmi og langar mig að nefna þrjú. Leikjafyrirtækið 1939 Games ákvað að vera á Íslandi í staðinn fyrir að færa sig erlendis eftir ákvarðanir stjórnvalda og hefur nú þegar margfaldað veltu sína og tvöfaldað starfsmannafjöldann. Annað dæmi er Nox Medical sem hefur hjálpað 10 milljónum manna um allan heim að njóta bættrar svefnheilsu. Störfum hefur fjölgað í miðjum heimsfaraldri um tæp 40% og fjárfesting í rannsóknum og þróun hefur tvöfaldast. Þessi auknu umsvif hafa skilað ríkissjóði skatttekjum sem nema margfaldri hækkun á endurgreiðslu ríkisins vegna fjárfestinga í rannsóknum og þróun. Þriðja dæmið er Running Tide, framúrskarandi kolefnisförgunarverkefni á heimsvísu sem hefur valið Ísland sem áfangastað síns verkefnis, m.a. vegna þeirra breytinga sem við höfum gert á nýsköpunarumhverfinu.  
             Þetta eru þrjú dæmi sem segja alla söguna.

Virðulegur forseti. Nú er ég komin upp í rétt mál. Ég vildi í fyrsta lagi lýsa því yfir að þingflokkur Pírata styður þetta mál og ég get tekið heils hugar undir með hæstv. ráðherra háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarmála, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, að þetta margborgar sig. Þess vegna er óskiljanlegt að ríkisstjórnin hafi ætlað sér að lækka endurgreiðsluhlutfallið þvert á gefin loforð í stjórnarsáttmála. Það er vel að meiri hlutinn í hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafi ákveðið að standa í lappirnar og standa við gefin loforð í stjórnarsáttmála og taka þar með inn breytingartillögu frá hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni um að viðhalda þessum hlutföllum óbreyttum eins og lofað var í stjórnarsáttmála. Ég vil hins vegar ítreka það sem ég sagði í gær, það hversu hratt og hversu viljug ríkisstjórnin var að ganga bak orða sinna í einu af þessum fáu skýru loforðum í stjórnarsáttmála gefur ekki góð fyrirheit um gildi stjórnarsáttmálans og virði hans í huga stjórnarliða, 

Forseti. Hér er verið að ræða um mikilvægan stuðning við nýsköpunargeirann á Íslandi. Ég lagði fram breytingartillögu eftir að 1. umr. lauk þar sem ég lagði til að þeim stuðningi sem verið hefur yrði viðhaldið. Það er mér mikil ánægja að hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafi tekið upp þær hugmyndir og því hef ég afturkallað mína breytingartillögu svo að tillaga meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar muni verða sú sem við greiðum hér atkvæði um. Ég veit að fyrir hönd nýsköpunargeirans á Íslandi er Alþingi þakkað fyrir að halda áfram með þennan mikilvæga stuðning.

Virðulegi forseti. Viðreisn styður þetta eindregið og við fögnum þeirri breytingu sem er að eiga sér stað. Við lögðum ítrekað fram á síðasta þingi þessa tillögu um að þetta yrði viðvarandi stuðningur. Þá felldi stjórnarmeirihlutinn þetta, sama stjórn, en núna er þetta blessunarlega komið inn og vil ég fagna því sérstaklega. Ég vil líka undirstrika að það er ánægjulegt að sjá hvernig nýsköpunarumhverfið hefur verið að þróast á gríðarlega jákvæðan og sterkan hátt, en ég vil líka minna á eina helstu ósk nýsköpunarfyrirtækja og forystufólks í nýsköpunarfyrirtækjum; 70% þeirra sem stýra nýsköpunarfyrirtækjunum benda á að helsta hindrunin sé íslenska krónan. Við verðum einhvern tímann að taka umræðu um þá hindrun og hvernig við komum henni úr vegi til að nýsköpunarfyrirtækin geti blómstrað enn frekar.

Virðulegur forseti. Við erum hér að leggja til að endurgreiðsluhámarkið haldist óbreytt frá því bráðabirgðaákvæði sem fyrir er í lögunum. Ég er þeirrar skoðunar að nýsköpunarfyrirtæki á íslenskum markaði hafi haft réttmætar væntingar til þess að þetta hámark héldist óbreytt. Því leggur 2. minni hluti fram þessa breytingu og hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir er með mér á þessari tillögu. Allsherjarendurskoðun á þessum málaflokki stendur fyrir dyrum. Það væri rétt að breyta þá en ekki áður en sú endurskoðun hefur átt sér stað, vegna þess að það sem allir umsagnaraðilar kölluðu eftir var stöðugleiki og að þessum stöðuga hringlandahætti með löggjöfina yrði hætt. Síðan vil ég minna á að þótt vissulega sé ágætt að verið sé að framlengja þetta um ár, þ.e. endurgreiðsluhlutfallið, þá er það bara eitt ár. Ég minni á það að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er talað um að endurgreiðsluhlutfallið verði gert varanlegt - það er ekki framlenging á bráðabirgðaákvæði, svona til að auka á lesskilning.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kom inn á það að við erum núna í úttekt á þessu kerfi, sem var auðvitað sérstaklega ákveðið á tímum heimsfaraldurs, og ekki er hægt að saka þessa ríkisstjórn um hringlandahátt í nýsköpunarumhverfinu þar sem allar óskir nýsköpunarumhverfisins, sem óskað var eftir fyrir nokkrum árum, hafa verið uppfylltar og gott betur. Úttektin stendur yfir hjá OECD sem mun skila drögum strax í haust og ég mun vinna úr þeim. Ég hlakka mikið til að sjá þá úttekt, hvar við stöndum í samkeppnisumhverfi annarra landa og hvar við getum gert betur. Ríkisstjórnin setti það skýrt fram í stjórnarsáttmála að halda þessu áfram og ríkur vilji er til þess. Ég hlakka til að fylgja því úr hlaði og koma hér með langvarandi tillögur ásamt hæstv. fjármálaráðherra.

Virðulegi forseti. Flokkur fólksins styður orkuskiptin en getur ekki með nokkru móti stutt frekari ívilnanir til þeirra sem hafa yfir nægu fé að ráða fyrir rafmagnsbifreiðum á meðan hægt væri að nýta þær tekjur sem annars renna í ríkissjóð til að styðja við þá hópa sem höllustum fæti standa í því ástandi sem nú varir. 5,5 milljarðar er meira en mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn verðbólgu fyrir lágtekjuhópa, sem kynntar voru með pompi og prakt fyrir skömmu, munu kosta. Verðmiðinn á aðgerðum fyrir lágtekjuhópa er 4,7–5,2 milljarðar. Þeir sem hafa efni á rafbílum fá 5,5 milljarða. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar fyrir þau heimili sem verst standa hafa verið í mýflugumynd en hér er, í nafni pólitískrar stefnu, verið að afhenda þeim sem standa það vel að geta keypt sér rafmagnsbíl fyrir um 5 milljónir, 5,5 milljarða. Þótt markmiðið sé gott er þessi forgangsröðun í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi eru algerlega kolröng. Flokkur fólksins mun því ekki styðja 2. gr. frumvarpsins.

Virðulegur forseti. Þingflokkur Pírata styður þetta mál en leggur til nokkrar breytingar á því sem ég ætla að gera grein fyrir hér. Í fyrsta lagi erum við að leggja það til að stíga skref í átt að réttlátari umskiptum í orkuskiptum með því að bæta metanbifreiðum inn í þá bifreiðaflokka sem njóta þessarar ívilnunar. Það er vegna þess að þetta eru ódýrari bifreiðar sem eru aðgengilegri lægri tekjutíundum. Við höfum séð, í þeim gögnum sem liggja fyrir í þessu máli, að það er helst ríkasta fólkið í landinu sem hefur efni á því að kaupa sér nýjan rafbíl og njóta þannig þessarar endurgreiðslu. Nýir metanbílar eru miklu ódýrari. Þar að auki erum við að leggja til skynsamlegri ráðstöfun þessa kvóta á endurgreiðslu með því að þrepaskipta þessu þannig að ef fjölskylda eða einstaklingur á einn bíl fyrir fái hann einungis hálfa endurgreiðslu. Ef fjölskylda eða einstaklingur á tvo eða fleiri bíla fyrir þá fái hann ekki endurgreiðslu. Við erum heldur ekki að styrkja það að fjölskyldur eða einstaklingar séu að kaupa sér jafnvel þriðja, fjórða eða fimmta bíl með afslætti frá ríkinu. 

Virðulegur forseti. Inn í þetta dæmi vantar líka tengiltvinnbílana. Það er alveg með ólíkindum að það skuli vera búið að taka þá út vegna þess að flestir sem eru á tengiltvinnbílum geta ekið um hér innan bæjar allt að 80–90% án þess að þurfa að nota jarðefnaeldsneyti. En það er annað í þessu máli sem gleymist alltaf. Það er að bílastyrkir til öryrkja hafa ekki hækkað árum saman. Það er alveg lágmark þegar verið er að ívilna að gefa fólki tækifæri til að kaupa sér rafmagnsbíla, að styrkir til þeirra sem þurfa virkilega á bifreiðum að halda, fatlað fólk sem kemst ekki leiðar sinnar án þess að hafa bifreið til umráða, séu hækkaðir þannig að þeir hafi þá alla vega möguleika á að kaupa sér þessar bifreiðar.

Forseti spyr: Hér er smálagaflækja. Þegar þetta mál var samþykkt upprunalega var gert ráð fyrir því að létt bifhjól í flokki II sem eru skráð í ökutækjaskrá myndu fá þennan afslátt sem öll önnur rafknúin farartæki fá. En svo var gerð breyting á umferðarlögum og þar var felld burt sú skylda að létt bifhjól í flokki II væru skráð í ökutækjaskrá og af því að heimild var fyrir því ef þau voru skráð í ökutækjaskrá að fá afsláttinn þá fengu þau hann allt í einu ekki lengur. Nú er verið að bæta því við og laga þennan galla sem var í rauninni afleiðing af því að umferðarlögunum var breytt þannig að nú mega létt bifhjól í flokki II aftur fá afslátt. Takk kærlega.

Virðulegi forseti. Mér finnst eðlilegt að styðja við niðurfellingu á virðisaukaskatti til björgunarsveita og studdi það. En mér finnst hins vegar ekki rétt að styðja við niðurfellingu á virðisaukaskatti á 5.000 hreinorkubílum á þessum tímapunkti. Ég hef ekki sannfæringu fyrir því að þetta sé rétt á þessum tímapunkti af mörgum ástæðum. Við erum í aðra röndina að tala um þenslu en í hina röndina að auka þenslu. Hér hefur verið nefnt að við ætlum að forgangsraða fjármunum og ég vil bara taka undir það. Mér finnst þetta ekki rétt forgangsröðun á þessum tímapunkti. Ég vil líka benda á umsögn Ungra umhverfissinna sem töldu að ekki væri verið að forgangsraða fjármunum rétt til þess að draga úr mengun.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða afar brýnt mál sem er m.a. ætlað að ljúka samræmingu lífeyrisréttinda á öllum vinnumarkaðnum og stuðla að sjálfbærni lífeyriskerfisins þannig að hver kynslóð standi undir eigin lífeyrisréttindum. Ég hef starfað innan lífeyrissjóðakerfisins, setið í stjórnum tveggja sjóða sem og starfað á vegum Landssamtaka lífeyrissjóða. Mig langar, kæru þingmenn, að fá að endurtaka orð mín frá umræðunni í gærkvöldi því að einhverra hluta vegna voru þið flest ekki þar. Mig langar að fá að endurtaka það að kerfið okkar er gott. Hér á Íslandi verður okkur ekki alltaf allt að gæfu. En það að okkur hafi tekist það fyrir 50 árum 

Virðulegur forseti. Tíminn til að kynna sér frumvarpið hefur verið mjög lítill og þessi mál eru vægast sagt flókin. 40% þingmanna eru nýir þingmenn og ég spyr þá: Vitið þið yfirleitt hvað þið eruð að greiða atkvæði um? Það er sagt að þetta frumvarp byggi á kjarasamningi frá 2016 en í honum stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Við endurskoðun kjarasamnings ASÍ og SA um lífeyrismál, sem ljúka skal fyrir lok maí 2016, verði einstaklingum heimilt að ráðstafa, að hluta eða fullu, 3,5% auknu framlagi launagreiðanda í bundinn séreignarsparnað í stað samtryggingar til að auðvelda launafólki starfslok og auka sveigjanleika.“ Ég vek athygli hv. þingmanna á því að einstaklingum verði heimilt að ráðstafa auknu framlagi launagreiðanda í bundinn séreignarsparnað. Samkvæmt frumvarpinu er búið að svipta launþega þessum rétti og setja hann í hendur lífeyrissjóðanna. 17 aðilar sendu inn umsagnir og þær skiptust þannig að fylgjandi frumvarpinu voru tveir og á móti því voru 12, þrír tóku ekki afgerandi afstöðu. 

Virðulegur forseti. Þetta mál kom mjög seint inn til þingsins og hefði þurft töluvert umfangsmeiri umfjöllun en það fékk í ljósi tímaskorts. Ég gerði ítarlega grein fyrir þeim athugasemdum sem ég hef við frumvarpið í ræðu minni seint í gærkvöldi og mun svo sem ekki geta endurtekið það allt hér. Það sem bar kannski hæst var að ég geri athugasemd við þá pólitík sem birtist í því að gera fólki kleift að ráðstafa ævisparnaði sínum í kaup á fyrstu fasteign. Það er stöðugt verið að dæla í eftirspurnarhliðina og alls ekki verið að gera nóg á framboðshliðinni. Við eigum ekki sífellt að vera að setja fólk í þá stöðu að þurfa að taka úr ævisparnaði sínum til að koma þaki yfir höfuðið. Við höfum betri verkfæri til þess að uppfylla þau grundvallarréttindi fólks að eiga þak yfir höfuðið. Það er alltaf verið að leyfa okkur að taka lán hjá okkur sjálfum og það er ekki endilega þakkarvert.

Virðulegur forseti. Öll mannanna verk eru umdeild og þetta er það svo sannarlega. Ég þekki þetta mál alveg frá 2016 þegar ég var einn af þeim sem undirrituðu kjarasamning sem fjallaði um þetta. Markmiðið með þessum kjarasamningi var fyrst og fremst það að jafna lífeyrisréttindi á milli markaða, fara úr 12% iðgjaldi í 15,5%, þannig að þeir sem væru að vinna á almennum markaði nytu sams konar lífeyrisréttinda og þeir sem væru í opinbera geiranum. Til að sætta sjónarmið á þeim tíma var búin til þessi svokallaða tilgreinda séreign, sem var ekkert markmiðið í sjálfu sér en vegna óeiningar í verkalýðshreyfingunni varð að búa til slíkt úrræði sem hefur komið við kaunin á opinberu aðilunum, og það er skiljanlegt. En þeir hafa bara þessa heimild til að ákveða hvort þeir hafi þessa tilgreindu séreign eða ekki. 

Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni styðjum eindregið þá hækkun lágmarksiðgjalds og lágmarkstryggingaverndar sem lögð er til í þessu frumvarpi. Við styðjum líka hið breytta samspil milli greiðslna almannatrygginga og lífeyrisgreiðslna úr lífeyrissjóðum. Við gjöldum hins vegar varhug við hvers kyns lagabreytingum sem eru til þess fallnar að veikja samtryggingarmátt lífeyrissjóðakerfisins og við teljum að ýmislegt í þessu frumvarpi hafi ekki fengið fullnægjandi umræðu og skoðun. Að öðru leyti er gerð grein fyrir okkar sjónarmiðum í nefndaráliti sem ég mælti hér fyrir í gær og við hv. þingmaður Pírata, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, stöndum að.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom áðan þá styðjum við í Samfylkingunni í prinsippinu og í grunninn hið breytta samspil á milli lífeyrisgreiðslna og greiðslna frá Tryggingastofnun sem verið er að leggja til í þessu frumvarpi. Við teljum hins vegar að skilin milli gamla skerðingarfyrirkomulagsins og þess nýja og lagaleg álitamál sem þessum skilum tengjast hefðu þurft að fá ítarlegri skoðun í nefndinni og munum því sitja hjá.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Nefndin hefur fjallað um málið að nýju milli 2. og 3. umr. og liggur álitið frammi. Nefndin fjallaði sérstaklega um það álitaefni hvort frumvarpið feli í sér að innleitt sé á ný ákvæði um bann við guðlasti. Meiri hluti nefndarinnar undirstrikar að það er ekki vilji löggjafans með þessu frumvarpi að kveða á um bann við guðlasti en ákvæði þess efnis var fellt brott úr almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með lögum nr. 43/2015. Meiri hlutinn vísar til þess að samkvæmt 1. gr. laga nr. 85/2018 gilda þau um jafna meðferð einstaklinga á öllum sviðum samfélagsins óháð tilgreindum mismununarþáttum. Meiri hluti nefndarinnar telur að með hliðsjón af gildissviði og markmiði laganna sé ljóst að ætlunin sé að allir einstaklingar hljóti jafna meðferð í samfélaginu og að einstaklingar verði ekki fyrir mismunun á grundvelli þeirra mismununarþátta sem tilgreindir eru. Meiri hlutinn áréttar sjónarmið sem koma fram í greinargerð með frumvarpinu þar sem segir: „Mikilvægt er að hafa í huga að ójöfn meðferð fólks á grundvelli framangreindra mismununarþátta þarf í einstaka tilfellum ekki að vera mismunun. Við mat á mismunun er áherslan lögð á samanburð við annan einstakling við sambærilegar aðstæður. Einstaklingar eiga ávallt að hljóta sambærilega meðferð við sambærilegar aðstæður. Að sama skapi á ekki að mismuna einstaklingum sem eru ekki í sambærilegum aðstæðum nema unnt sé að réttlæta slíka meðferð á málefnalegan hátt með lögmætu markmiði. Mismunandi meðferð á grundvelli þeirra mismununarþátta sem frumvarp þetta tekur til kann því að vera réttlætanleg við vissar aðstæður. Hvert tilvik þarf því að meta fyrir sig.“ Við mat á hverju tilviki þurfi jafnframt að huga að mörkum milli tjáningarfrelsis á grundvelli 73. gr. stjórnarskrárinnar og verndar einstaklings gegn mismunun. Það á ekki að geta talist mismunun í skilningi laganna að einstaklingar tilheyri tilteknum mismununarhópi, svo sem vegna kynhneigðar. Meiri hlutinn getur því ekki tekið undir sjónarmið þess efnis að það eitt og sér, að tilheyra hópi sem kunni að vera móðgandi fyrir annan hóp, geti talist áreitni í skilningi laganna. Það er grundvallaratriði að mannréttindi eins hóps geta ekki réttlætt að mannréttindi annars hóps séu skert. Meiri hlutinn bendir jafnframt á að fyrrum 125. gr. almennra hegningarlaga, sem gerði guðlast refsivert og hefur nú verið felld brott úr lögum, varðaði það að draga dár að eða smána trúarkenningar eða guðsdýrkun löglegs trúarbragðafélags opinberlega. Markmið laga um jafna stöðu utan vinnumarkaðar er aftur á móti að vernda einstaklinga gegn mismunun, svo sem vegna eigin trúar eða lífsskoðunar, þannig að tryggt sé að einstaklingar geti haft hvaða trú eða lífsskoðun sem þeir kjósa án þess að verða fyrir mismunun í samfélaginu eða hljóta lakari þjónustu á þeim grundvelli. Það er grundvallarréttur að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda samkvæmt 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Jafnframt er mikilvægt að lögfesta aukna réttarvernd fyrir fólk sem er líklegra til að verða fyrir mismunun á grundvelli þeirra þátta sem tilgreindir eru og stuðla þannig að auknu jafnrétti í samfélaginu. Að lokum áréttar meiri hlutinn þau sjónarmið sem komu fram við umfjöllun nefndarinnar fyrir 2. umr. málsins, m.a. hvað varðar mikilvægi samráðs. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti nefndarinnar til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Hilda Jana Gísladóttir og Kári Gautason. Áheyrnarfulltrúi í nefndinni, Sigmar Guðmundsson, er samþykkur áliti þessu.

Herra forseti. Ég hef ákveðið að taka ekki undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar í þessu máli heldur hef ég skilað inn minnihlutaáliti vegna ákveðinna áhyggna sem ég hef af áhrifum þessara breytinga. Eins og fram hefur komið er verið að fjölga mismununarþáttum í lögum sem eru afskaplega góð og gild, um bann við mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna. Það er verið að bæta inn ýmsum mismununarþáttum, þar á meðal trú og lífsskoðun. Eins og kemur fram í minnihlutaáliti mínu þá hef ég áhyggjur af því að raunveruleg virkni laganna eftir þessa breytingu verði sú m.a. að innleiða bann við guðlasti eins og það var túlkað í þágildandi hegningarlagaákvæði, 125. gr. hegningarlaga um bann við guðlasti, sem fellt hefur verið brott. Ég kann að meta þá umræðu sem hefur átt sér stað í nefndinni og virði það álit sem hefur komið fram af hálfu meiri hluta nefndarinnar og hefur líka komið fram í ræðum annarra hv. þingmanna um þetta mál, þ.e. að það sé alls ekki vilji löggjafans, og það sé áréttað, að það sé ekki vilji þeirra sem standa að frumvarpinu og ekki vilji meiri hlutans að innleiða slíkt bann. Það eru sannarlega góðar fréttir og gott og gilt eins langt og það nær. Vandinn er sá að við beitingu laga á Íslandi þá búum við við þannig kerfi að það er lagatextinn sem gildir. Ég hef séð það áður í umræðum, bæði hér á þingi og þegar vandamál hafa komið upp við túlkun laga sem Alþingi hefur sett, að fólk, gjarnan þingmenn, ofmetur vægi lögskýringargagna við túlkun laga. Lögskýringargögn er allt sem verður til í kringum lagasetninguna. Við erum með lög sem gilda og svo erum við með alls konar í kringum það, við erum með greinargerð, við erum með ræður og álit nefndar, minni hluta og meiri hluta, og annað. Þetta eru lögskýringargögn, ekki lög. Þegar túlkun lagaákvæðis kemur til kasta dómstóla og annarra úrskurðaraðila er stundum litið til lögskýringargagna þegar vafi er talinn leika á um það hver merking ákvæðisins er. Þar getur það sannarlega verið gagnlegt. Það er hins vegar ekki þannig að ummæli eða skýringar eða annað í lögskýringargögnum geti vikið til hliðar lagatextanum eða trompað hann einhvern veginn á annan hátt og gengið honum framar. Það er ekki þannig. Það sem vekur áhyggjur mínar varðandi þetta frumvarp er að eftir breytinguna á lögunum, og í sjálfu sér fyrir breytingunni þó að það sé annars eðlis, þá eru þau tiltölulega skýr að mörgu leyti. Líkt og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talaði um áðan þá snúast þessi lög um að koma í veg fyrir mismunun, banna mismunun af því að mismunun er slæm. Það er megintilgangurinn. Samkvæmt 7. gr. laganna er hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins, hvort heldur er bein eða óbein, ólögleg. Hún getur jafnvel verið refsiverð. Í lögunum segir að til mismununar teljist einnig áreitni þegar hún tengist þessum mismununarþáttum. Nú vil ég bara taka sem dæmi trú og lífsskoðun sem er eitt af því sem við erum að bæta inn í lögin. Áreitni er líka skilgreind í lögunum og skilgreiningin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hegðun sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif“ - takið eftir því, það er ekki skilyrði um ásetning - „að misbjóða virðingu viðkomandi, einkum þegar hegðunin leiðir til ógnandi, fjandsamlegra, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna.“ Þannig að ef einhver hagar sér í óþökk einhvers annars með þeim áhrifum, hvort sem það er ætlun hans eða ekki, að viðkomandi móðgast á grundvelli einhverra mismununarþáttanna, þá telst það mismunun samkvæmt lögunum. Ég ætla ekki að segja hér og dæma fyrir fram um að þetta verði túlkun dómstóla. Ég hef áhyggjur af þessu. Ég hef minni áhyggjur, kaldhæðnislega nokk, varðandi annað sem mér þykir miður við þessi lög en það er að ég held að þau muni ekki ná tilgangi sínum neitt sérstaklega vel í framkvæmd. Það byggi ég kannski að einhverju leyti á þeirri reynslu sem komin er á lögin nú þegar þar sem gildissvið þeirra er afmarkað við kynþátt og þjóðernisuppruna. Ég tel þau alls ekki hafa náð markmiði sínu enda hefur, eins og ég hef margoft sagt í þessum sal, aldrei reynt á lögin á þeim þremur til fjórum árum sem þau hafa verið í gildi. Ég trúi því ekki að það sé ekki nein mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna og því síður að það sé engin áreitni í þessu samfélagi á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna. En af einhverjum ástæðum er lögunum ekki beitt. Ég hef minni áhyggjur af því, en samt sem áður áhyggjur af því sjálfstætt, sem er í sjálfu sér önnur umræða. Ég ætla ekki að fjölyrða mikið um þetta mál þar sem ég hef í raun sagt allt sem ég tel þörf á að segja í minnihlutaáliti mínu. Ég bendi á það til nánari útskýringar á því sem ég er að segja hér. Ég tel ekki að yfirlýsingar meiri hluta nefndarinnar og annarra nefndarmanna sem fylgt hafa eftir á dragi á nokkurn hátt, því miður, úr þessum áhyggjum mínum, vegna þess sem ég var að segja hérna rétt áðan. Ef lagatextinn er álitinn skýr, ef dómstólar og dæmendur telja sig geta skorið úr um eitthvað á grundvelli þess sem kemur fram í lögunum, þá skiptir ekki máli hvað kemur fram í lögskýringargögnum. Þau ganga lögunum ekki framar og eru ekki hluti af lagatextanum. Það dugir ekki til, því miður. Ég vona sannarlega að samhliða þessum breytingum, og raunar óháð þessum breytingum, verði ráðist í einhverjar aðgerðir til þess að auka virkni þessara laga og þá ekki síst varðandi aðra mismununarþætti sem þarna eru tilgreindir og sannarlega allt sem lýtur að mismunun í þeim skilningi sem ég held að við myndum leggja í orðið í daglegu tali. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talaði um það hérna áðan. Það er þessi áreitniþáttur sem er skilgreindur á þennan hátt í lögunum sem ég hef áhyggjur af, ekki beinlínis af mismununinni sem mun leiða til þess að það verður ólöglegt, það er náttúrlega nú þegar, en þetta er til þess að árétta þessa mismununarþætti á grundvelli trúar og lífsskoðunar. Ég er sannarlega ekki hlynnt slíkri mismunun enda er þetta grundvallaratriði, en þegar áreitni er skilgreind jafn vítt og kemur þarna fyrir er hætt við því að það verði kannski svolítið óljóst hvaða háttsemi fellur þar undir. Ég tel það vera veikleika við þessi lög og mögulega eina af ástæðum þess að þeim hefur ekki verið meira beitt að þessu leyti af því að þessi skilgreining á áreitni á við um alveg gríðarlega margt. Við höfum séð háttsemi sem að mínu mati smellpassar við lögin eins og þau gilda og akkúrat þetta áreitniákvæði, sem sagt hegðun í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi, t.d. ef hegðunin leiðir til móðgandi aðstæðna. Þetta gerðist ekkert fyrir neitt sérstaklega löngu og þá var gerandinn í því máli hæstv. ráðherra. En það varð ekkert meira úr því þar sem það virðist vera nóg til að komast hjá afleiðingum á grundvelli þessara laga að biðjast einfaldlega afsökunar. Ég ætla ekkert að gera það mál að sérstöku umtalsefni mínu hér. En ég nefni það sem dæmi um háttsemi sem að mínu mati fellur bara mjög skýrt undir lögin. Ég er ekki alveg sannfærð um það, sérstaklega miðað við það hvernig stjórnvöld brugðust við þessari hegðun ráðherra, þar á meðal hæstv. ríkisstjórn, að raunverulegur hugur sé að baki þessum lögum, að baki þessum orðum og ákvæðum og enn síður að baki þessum breytingum, því miður. Engu að síður ákvað ég strax að standa ekki í vegi fyrir gildistöku þessa frumvarps. Ég hef lagt til að þessum lögum verði vísað til ríkisstjórnar og þau verði aðeins betur ígrunduð þar sem þau eru ákveðin aðlögun á Evrópureglum sem gilda um mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna en ekki hinum mismununarþáttunum. Ég hef á tilfinningunni að þetta sé einfaldlega ekki nógu úthugsað. En markmiðið er gott og markmiðið er jákvætt. Tilgangurinn er jákvæður. Ég vona að þessum lögum verði beitt þótt ég hafi áhyggjur af ákveðnum þáttum. Það verður áhugavert að sjá hvernig það verður, en þannig voru, því miður, líka svörin sem við fengum við ákveðnum áhyggjum af túlkun þessara laga. Það þarf kannski bara svolítið að koma í ljós. Það er líka áhyggjuefni, sérstaklega þegar við erum að tala um refsiheimildir, en í þessum lögum eru refsiheimildir, að það er önnur grundvallarregla sem við búum við í okkar réttarríki og það er um skýrleika refsiheimilda. Það er ekki hægt að refsa fólki fyrir að gera eitthvað sem það var ekki alveg með á hreinu að það mætti ekki gera. Það er af mörgum ástæðum sem ég hef áhyggjur af þessu og það snýr fyrst og fremst að þessum áreitniþætti eins og ég hef nefnt. Ég ætla ekki að hafa þetta mál mitt lengra en vildi bara koma þessu á framfæri varðandi það að því miður eru lögskýringargögn ekki það sama og lagatexti.

Herra forseti. Þetta er enn eitt frumvarpið í langri röð frumvarpa frá þessari ríkisstjórn sem virðist fyrst og fremst snúast um yfirbragð, yfirlýst markmið, fyrirsögnina, ýmsar jákvæðar, og jafnvel bara mjög jákvæðar, lýsingar í frumvarpinu sjálfu án þess að tekið sé tillit til raunverulegs innihalds, þ.e. þeirra breytinga sem frumvarpið hefur í för með sér og áhrifa þeirra. Margt af því sem ég hef áhyggjur af, flest líklega, var nefnt hér í mjög góðri ræðu hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Ég hafði einmitt hugsað mér að byrja á því að undirstrika það sem hv. þingmaður ræddi töluvert, að þótt framsögumaður málsins hér við 3. umr., og að því er mér heyrist að einhverju leyti umræður í nefndinni, hafi undirstrikað það að ætlunin væri ekki að ná fram ákveðnum áhrifum, með öðrum orðum að þeir sem tala fyrir frumvarpinu séu ekki sammála frumvarpinu sjálfu, séu ekki sammála orðanna hljóðan í frumvarpinu, að það eigi að túlka það öðruvísi en það sem stendur í frumvarpinu, þá hefur það því miður minna gildi en texti frumvarpsins þegar á reynir. Við höfum séð ýmis dæmi um þetta, bæði hér á landi en einnig í útlöndum. Til að mynda í Bretlandi hefur það mikið verið rætt undanfarin ár hvernig menn hafi kannski farið fram úr sér að einhverra mati við að framfylgja lögum sem þessum og lögreglu verið blandað í það ítrekað, mjög oft, ætli skiptin nemi ekki hundruðum í Bretlandi, og þurft að hlutast til um það þegar einhver hefur móðgast. Þá einmitt, eins og komið var inn á í ræðunni hér á undan, er bent á að það þurfi ekki endilega að sýna fram á ásetning vegna þess að þetta sé spurning um mat hvers og eins, hvort hann eða hún hafi móðgast yfir einhverjum yfirlýsingum eða jafnvel, eins og hér er nefnt sérstaklega í 8. gr. frumvarpsins, yfir auglýsingum. Í 8. gr. segir, með leyfi forseta: „Auglýsandi og sá sem hannar eða birtir auglýsingu skulu sjá til þess að auglýsingin sé ekki til minnkunar eða lítilsvirðingar þeim sem hafa ákveðna lífsskoðun eða trú […]“ Og þá er öllum þeim sem hafa þessa lífsskoðun eða trú, ákveðnar skoðanir á tilteknum málum, eftirlátið að meta það hvort þeir hafi móðgast. Fyrir vikið mætti vísa í þessi lög ef einhver auglýsandi tæki t.d. upp á því að nota 40–50 ára gamalt myndband úr Monty Python mynd til að auglýsa einhverja vöru og ætti þá á hættu að vera kærður fyrir vikið. Þetta er atriði sem má ekki líta fram hjá, að jafnvel þó að menn kysu að líta fram hjá lögunum og teldu þau kannski ekki sanngjörn þá skapar þetta ákveðna ógn. Þetta felur í sér sjálfsritskoðun þeirra sem munu vilja forðast að gagnrýna einhver viðhorf sem þeir óttast að móðgi einhvern og hugsanlega valda lagaflækjum fyrir sjálfa sig, fordæmingu. Það er því allt of margt í þessum lögum, þrátt fyrir yfirlýstan jákvæðan tilgang, sem er mjög varhugavert og veruleg hætta á að verði misnotað, hvað sem líður yfirlýsingum núna í lok umræðunnar frá flutningsmönnum málsins, um að það beri ekki að skilja lögin eins og þau eru skrifuð. Hvað varðar mismunun almennt á grundvelli persónueinkenna þá er hún nú þegar bönnuð, meira að segja í stjórnarskrá, þannig að á því sviði er ekki miklu bætt við. Það er bannað að mismuna fólki á grundvelli persónueinkenna, eðlilega, en skoðanir - hvað sem menn kalla það, og hér eru notuð ýmis orð yfir það, trú, lífsskoðun, skoðanir um ákveðin mál - það er meira að segja talað um þekkingarfræði sem Karl Marx var nú mjög mikill áhugamaður um og komst reyndar alltaf að þeirri niðurstöðu að þekking sem hann væri sammála væri jákvæð en önnur þekking og skoðanir ekki. Þetta frumvarp mælir fyrir um það að það megi ekki móðga, það er beinlínis sagt hér á fyrstu síðu frumvarpsins að það megi ekki móðga fólk á grundvelli skoðana þeirra. Þetta er fyrir vikið aldeilis ekki frjálslynt frumvarp og mjög varasamt, sérstaklega þegar það bætist við að ákveðnir aðilar geti misnotað það með því að ákveða að móðgast yfir gagnrýni sem ekkert tilefni var til að gera að lagamáli eða sakamáli en, eins og ég nefndi áðan, hefur engu að síður fengið þá meðferð í öðrum löndum og leitt til sjálfsritskoðunar. Þetta er mál sem vinnur gegn þeim grundvallarmannréttindum sem felast í tjáningarfrelsi og þeim grundvallarþætti lýðræðisins sem felst í gagnrýni og skoðanaskiptum. Þetta er því mjög varhugavert frumvarp, herra forseti, og ekki með nokkru móti hægt að styðja það og það vekur undrun mína að flokkar í þessari ríkisstjórn, sem einhvern tímann kenndu sig við frjálslyndi, skuli ýta þessu áfram og láta þetta ganga svona langt með þeim verulegu annmörkum og hættum sem frumvarpið felur í sér. Ég mun því styðja tillögu um að málinu verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hér hafa tjáð skoðun sína á þessu máli og vildi bara koma því á framfæri, sem ég fór reyndar yfir í ræðu minni eftir 2. umr., að það er auðvitað hægt að líta þannig á, við erum öll sammála um það, að mismunun sé þegar bönnuð samkvæmt stjórnarskrá. Það er auðvitað hægt að hafa þau sjónarmið að það eigi ekki að setja önnur sérlög sem tilgreini einhverja sérstaka mismununarþætti því að mismunun sé einfaldlega bönnuð. Ég hef oft tekið undir með þeim þingmönnum sem hafa talað með þeim hætti. Það breytir ekki þeirri staðreynd að við hófum þá vegferð að setja hér sérlög þar sem við setjum inn sérstaka mismununarþætti. Það eru líka ágætisrök fyrir því. Það sem við erum að gera hér er að aðlaga löggjöfina þannig að mismununarþættirnir séu þeir sömu í lögum um meðferð innan vinnumarkaðar og utan vinnumarkaðar. Ég held því að það sé einmitt mjög mikilvægt að þessi breyting eigi sér stað. Ég vil líka minna á að árið 2018 afgreiddi þingið breytingu á lögum og var þá með sérstakt bráðabirgðaákvæði í lögunum þar sem hæstv. forsætisráðherra var falið að koma með það frumvarp sem hér liggur fyrir, þ.e. að vera með þessa mismununarþætti skilgreinda í frumvarpinu. Það voru hrein skilaboð frá þinginu sem fengu atkvæði allflestra þingmanna. Varðandi umræðuna um áreiti, sem ég hef skilning á, þ.e. hvernig við0 skilgreinum áreiti, vil ég bara halda því til haga að hér erum við að notast við sömu skilgreiningu og er í öðrum lögum. Við erum að samræma skilgreiningu á áreiti, m.a. lög um kynferðisafbrot og kynferðislegt áreiti. Ég held því að það sé líka mikilvægt að þegar við erum með slíkt orð í lögum séum við með samræmda skilgreiningu. En svo má alveg velta fyrir sér hvort skilgreiningin eigi að vera önnur, hvort hún kunni að vera aðeins of víð þarna. En ég held að það sé mikilvægt að hún sé eins í öllum lagabálkum. Að því sögðu langar mig líka að segja að þetta er mál sem hefur fengið mjög mikla umræðu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég segi þetta nú kannski sérstaklega vegna þess að hér á eftir munum við afgreiða mál sem hafa því miður ekki fengið mikla umræðu í nefndinni. Ég vil bara árétta það, því að það er mikilvægt, að mál komi hér inn í þingið tímanlega og þau fái vandlega og góða umfjöllun í fagnefndum. Þetta er eitt af slíkum málum. Allir umsagnaraðilar í þessu máli hafa komið fyrir nefndina sem gestir og nefndin hefur óskað eftir fleiri gestum til að fara mjög vel og vandlega yfir málið. Ég held því að þetta mál sé mjög vel unnið og vel útbúið. En auðvitað er ekki þar með sagt að við þurfum öll að vera sammála um það. Það er bara eðlilegt. Til þess erum við hér í þessum sal. Ég ætla að ljúka þessu á því að segja að ég held að hér sé um gott mál að ræða. Þetta er réttarbót og ég held að það sé mikilvægt að tryggja að fólki sé ekki mismunað í þessu samfélagi. Við ræddum það ágætlega við 2. umr. Því miður erum við ekki í því samfélagi að hér eigi mismunun sér ekki stað, hún á sér stað hér á hverjum degi. Þess vegna er enn mikilvægara að við hér í þessum sal sendum skýr skilaboð um að það sé ekki ásættanlegt. Ég tek undir þá umræðu sem verið hefur á öðrum vettvangi, að við ættum einmitt að stíga fram og varpa þessari umræðu út í samfélagið og sjá til þess að við upprætum þá fordóma og fáfræði sem á sér stað þegar fólki er, af mismunandi ástæðum, mismunað í samfélaginu okkar.

Herra forseti. Enn heyrum við það sem einn helsta rökstuðning stjórnarliða, og þeirra sem standa að þessu frumvarpi, að það sé bara afleiðing af öðru frumvarpi, eins og það að ef menn hafi hugsanlega gert mistök í eitt skipti þá þurfi þeir að halda því áfram.  Hin rökin sem mikið eru nefnd, um samræmda skilgreiningu á áreitni, vekja líka ákveðnar áhyggjur. Bara til að vísa í dæmi sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi áðan þá finnst mér það áhyggjuefni ef menn ætla að setja í sama flokk raunverulega áreitni, kynferðislega áreitni eins og hv. þingmaður nefndi - leggja það að jöfnu við gagnrýni á skoðanir. Ég myndi þvert á móti telja að það væri afar mikilvægt að halda þessu aðskildu og að sjálfsögðu, eins og ég hef rakið í fyrri ræðum, ekki takmarka eðlilega gagnrýni á skoðanir fólks eða setja slíka gagnrýni í samhengi við alvarlega hluti. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefnir hér enn og aftur að mismunun eigi sér stað í samfélaginu, sem er án efa rétt. En þá þarf að bregðast við því með aðferðum sem eru til þess fallnar að bæta þar úr, ekki með frumvarpi eins og þessu sem getur valdið tjóni, bæði með því að vega að tjáningarfrelsi og eðlilegri gagnrýni og ég tala nú ekki um, eins og nefnt var í síðustu ræðu, að fara að blanda þarna saman alvarlegri áreitni og gagnrýni á skoðanir. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi líka að það þyrfti að bregðast við því að enn væri til mismunun í samfélaginu með því að senda skýr skilaboð og þetta ættu að vera þau skýru skilaboð sem þingið sendir frá sér í þeim efnum. En þau eru augljóslega ekki skýr. Ef maður les textann í frumvarpinu þá felur hann í sér eitthvað allt annað en talsmenn frumvarpsins hér reyna að telja okkur trú um að það eigi að áorka. Það virðist vera uppfullt af alls konar lýsingum um mikilvægi þess að uppræta mismunun og slíkt, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði hér áðan, og síðan af uppfyllingarefni eins og að taka sérstaklega fram að ekki aðeins sé mismunun ólögleg heldur fjölþætt mismunun líka. Þetta er í fyrsta skipti sem ég minnist þess að hafa séð það í frumvarpi að það væri ólöglegt að brjóta lög einu sinni en það væri líka ólöglegt að brjóta þau oftar. Eins og frumvarpið lítur út virðist það fyrst og fremst samið til þess að geta sagst vera að gera eitthvað í mikilvægu máli. Innihaldið er ekki til þess fallið að leysa þann vanda en felur hins vegar í sér mjög verulegar hættur sem vega að tjáningarfrelsi og gagnrýninni umræðu í lýðræðissamfélagi.

Herra forseti. Hér er þetta mál komið eina ferðina enn og nú í 3. umr., mál sem á það sameiginlegt með málinu sem við ræddum hér áðan að snúast um oft og tíðum, eins og rætt hefur verið um þetta mál, ákveðið dyggðamont, án þess að líta til raunverulegs innihalds og áhrifa frumvarpsins. En þetta frumvarp gengur gegn þróun og markmiðum ríkisstjórna flestra landa í kringum okkur. Hvaða markmið eru það? Jú, það eru markmiðin um að ná stjórn á hælisumsóknum og hverjir koma til landsins til þess að geta betur nýtt þau takmörkuðu fjárráð og úrræði sem hvert ríki hefur til að hjálpa þeim sem þurfa mest á hjálp að halda. Forsætisráðherra Danmerkur, Mette Frederiksen, forsætisráðherra sósíaldemókrata - dönsku Samfylkingarinnar, má kannski segja, en þó er nú greinilega orðinn mikill munur á þessum flokkum - lýsti því yfir að markmiðið með stefnu flokksins og nú ríkisstjórnarinnar þar í landi væri að enginn kæmi til Danmerkur til að leita hælis. Með því var forsætisráðherrann ekki að tala um að Danir ættu ekki að taka við flóttamönnum. Nei, þeir vildu sjálfir hafa stjórn á því hverjum væri boðið til landsins og beina fólki inn í hinn lögformlega, örugga farveg sem var þar lýst og koma í veg fyrir að meiri hluti þeirra sem kæmu til landsins og sæktu þar um hæli kæmi á vegum glæpagengja sem svífast einskis við það að selja fólki væntingar um betra líf annars staðar og leggja það í lífshættu eftir að hafa jafnvel tekið af því aleiguna, eða stundum meira en það, með kröfu um að viðkomandi verði í þrælavinnu til þess að borga skuld eftir að hafa fengið vist í einhverju landi, og forsætisráðherra Dana sagði: Danmörk má ekki verða söluvara fyrir þessa aðila. Önnur Norðurlönd hafa lagt upp með sambærilega stefnu, reyndar ólíka framkvæmd. Nú bætist það við að akkúrat þessa dagana eru bresk stjórnvöld að reyna að ná tökum á málaflokknum þar og hafa þar á meðal nýtt sér hugmynd sem var fyrst kynnt, að því er ég tel, af fyrrnefndum dönskum sósíaldemókrötum, um að senda þá sem kæmu til landsins annað til að vinna úr málum þar. Í báðum tilvikum, bæði í tilviki Danmerkur og Bretlands, var m.a. talað um Rúanda. Það er ekki gert vegna þess að ríkisstjórnir þessara landa búist við að það leiði til enn meiri fjölda og það þurfi að senda enn fleiri til baka til Rúanda. Nei, það er gert til þess að klekkja á glæpagengjum og gera þeim ókleift að selja ferðir til þessara landa og leggja fólk í lífshættu og fyrir vikið hvetja fólk, og þá sérstaklega það fólk sem á raunverulegan rétt á hæli, til að fara öruggari leiðir, því að raunin hefur orðið sú, eins og þetta kerfi hefur þróast hér á landi og víðar, að sífellt fleiri nýta kerfið til að sækja um hæli en eru í raun að leita að betri kjörum. Mjög stór hluti þeirra sem kom til að mynda til Norðurlandanna og Íslands og Bretlands er að koma í þeim tilgangi. Maður skilur að ef það opnast glufa eða tækifæri til að komast í betri kjör, og jafnvel umtalsvert betri kjör en menn búa við, þá vilji menn nýta það - hver myndi ekki gera það? - jafnvel nýta að því marki að menn séu tilbúnir að steypa sér í skuldir og leggja sig í lífshættu til að komast í slík kerfi. Þess vegna mega kerfin ekki vera til þess fallin að ýta undir slíkt en þannig hafa þau þróast. Nú eru bresk stjórnvöld lent í vandræðum með það að framfylgja stefnu sinni um að senda fólk sem hefur komið ólöglega til landsins til Rúanda, ekki vegna þess að það skorti pólitískan stuðning, ekki vegna þess að dómstólar þar í landi, þar með talið hæstiréttur landsins, hafi lagst gegn því, þvert á móti, dómstólarnir höfðu staðfest að þessi lög giltu, heldur vegna þess að einhver ónefndur aðili í Strassborg, dómari sem er ekki einu sinni sagt hvað heitir, tók ákvörðun um það utan vinnutíma að stöðva framkvæmdir án þess að hafa þá kveðið upp úr í málinu. Þannig eru stjórnvöld hér á landi og víðar jafnt og þétt að gera sér erfiðara fyrir að framfylgja stefnu sinni og lýðræðislegum vilja kjósenda. Það er stöðugt, eins og mér hefur orðið tíðrætt um, verið að færa vald til stofnana sem nýta þetta síaukna vald oft á tíðum til annarra hluta en kjósendur ætlast til. Það er eðlilegt að kjósendur hafi áhyggjur af þróun þessara mála og ekki hvað síst þeir kjósendur sem vilja flóttamannakerfi, hæliskerfi, sem er til þess fallið að hjálpa fólkinu sem er í mestri neyð. Og nú sjáum við þetta raungerast eftir að stríðið í Úkraínu hófst, eins og meira að segja hæstv. dómsmálaráðherra sagði, að þær ógöngur sem kerfið er lent í hér hafa gert það að verkum að það er erfiðara en ella að taka á móti öllu því fólki sem við vildum gjarnan taka á móti, sem er raunverulega að flýja sprengjur og stríð í Úkraínu, vegna þess að kerfið er að miklu leyti teppt af þeim sem hafa komið hingað til að bæta kjör sín, til að búa við betri aðstæður. Fjölgunin hefur verið mjög mikil á Íslandi hvað þetta varðar, alveg ótrúlega hröð, að því marki að nú sækja líklega hlutfallslega sjö eða átta sinnum fleiri um hæli hér á Íslandi en í Noregi og Danmörku. Það er afleiðing þeirra skilaboða sem stjórnvöld í hinum löndunum hafa sent frá sér sem hafa dregið úr álaginu þar, gert þeim betur kleift að takast á við vandann og hjálpa þeim sem eru í mestri neyð. Það er líka afleiðing þeirra skilaboða sem hafa komið héðan þar sem mál virðast oft á tíðum vera afgreidd með hliðsjón af því hvort einstaklingar komist í fréttir eða ekki og utanaðkomandi þrýstingi. Ef fram heldur sem horfir mun þessi munur bara aukast - sérstaklega á meðan Norðurlöndin leggja aukna áherslu á að ná aftur stjórn á landamærum sínum og samfélögum, en það er nú hluti af stefnu hjá dönsku jafnaðarmönnunum - og þá mun það enn auka togkraft Íslands í þessu samhengi. Bretland og öll nágrannalönd okkar eru að fara í þveröfuga átt miðað við það sem ríkisstjórnin boðar enn og aftur í þessu frumvarpi sem felur það í sér að allir eigi sama rétt, og sá réttur er víðtækur, og þeir sem boðið er hingað sérstaklega, valdir vegna þess að það er fólk í mikilli neyð, valdir og boðið að koma til Íslands og eiga rétt á talsverðum stuðningi, meiri kannski en í flestum öðrum löndum, en eru orðnir lítill hluti af þeim sem koma hingað í leit að hæli vegna þessarar fjölgunar sem ég nefndi áðan. Með þessari breytingu stendur til að lögfesta það að allir sem hingað koma og fá annaðhvort hæli eða dvalarleyfi eigi sama rétt og fólkið sem fór í flóttamannabúðir, sótti þar um að fá að komast til Íslands, fór í gegnum heilmikið ferli og beið og fékk jákvætt svar og var boðið hingað. Þeir sem kaupa frekar þjónustu smyglaragengjanna og leggja sig í lífsháska, steypa sér í skuldir við þessi gengi, eigi sama rétt á stuðningi íslenskra stjórnvalda og þeir sem sérstaklega er boðið hingað. Þetta gengur þvert gegn því sem dönsku kratarnir og dönsk stjórnvöld almennt og víðar á Norðurlöndum eru að vinna að, að draga úr hvötunum fyrir glæpamennina. Þetta býr til hvata. Það verður hægt að selja þetta. Á Íslandi er lagaleg trygging og það eru þessar og þessar glufur í kerfinu ef reynt verður að koma í veg fyrir að þú fáir þessa tryggingu. Þetta er hættulegt frumvarp og mun hafa miklu víðtækari áhrif en ríkisstjórnin virðist gera sér grein fyrir, enda er þetta enn eitt þessara frumvarpa sem ég nefndi í umræðu um annað mál sem snýst bara um yfirskriftina og áformin, um það hvernig hlutirnir ættu að þróast og hvað menn séu að gera góða hluti, eins og þeir lýsa því sjálfir í frumvarpinu, án tillits til hins raunverulega innihalds og hinna raunverulegu afleiðinga. Sérstaklega í ljósi þróunarinnar á öðrum Norðurlöndum er þetta mjög verulegt áhyggjuefni. Á sama tíma hefur hins vegar ráðherrum og þingmönnum Sjálfstæðisflokksins ekki enn tekist að koma í gegn skyldufrumvarpi um útlendingamál sem var kynnt hér fyrir nokkrum árum sem nauðsynleg viðbrögð til að reyna að laga móttökukerfið. Því er frestað aftur og aftur. Sjálfstæðismennirnir láta sig hafa það að lúta í gras fyrir samstarfsflokkunum með það mál en máli sem vinnur í þveröfuga átt er troðið í gegn á lokametrunum í þinginu. Þegar hælisleitendum og flóttafólki og förufólki fjölgaði mjög árið 2015, ekki hvað síst eftir stefnubreytingu í Þýskalandi en auðvitað fyrst og fremst vegna stríðsins í Sýrlandi, þá ferðaðist ég um nærsvæði stríðsátakanna og heimsótti flóttamannabúðir. Það var yfirleitt gegnumgangandi hjá þeim sem maður hitti þar að fólkið vildi helst geta fengið að snúa aftur heim til sín. En það var alveg sérstaklega áhugavert að ræða við það fólk sem starfaði við móttöku flóttamannanna eða til að mynda þá sem störfuðu við að sigla um Miðjarðarhafið og höfðu bjargað mörgum flóttamönnum úr háska þar og ekki náð að bjarga öllum. Skilaboðin frá þessu fólki, þegar það gat tjáð sig maður á mann, án þess að segja eitthvað sem það átti á hættu á að yrði snúið út úr og ráðist á það fyrir, voru alltaf: Þið megið ekki stöðugt vera að innleiða kerfi sem gagnast glæpahópunum og setur fólk í hættu. Það var t.d. sérstaklega nefnt: Eitt það hættulegasta sem þið gerið er að gera sérstakar undanþágur varðandi börn því að það mun enn ýta undir þá þróun að börn séu send af stað, í sumum tilvikum ein, í sumum tilvikum með mjög hættulegu fólki, og skili sér jafnvel ekki á áfangastað. Þetta var fólk sem var að vinna við þetta, að reyna að hjálpa fólki. Skilaboðin frá því voru aftur og aftur afdráttarlaust: Hættið að setja lög sem ýta undir þessa óheillaþróun, reynið frekar að hjálpa meira hér á nærsvæðunum. En hvernig hafa Vesturlönd staðið sig í því að hjálpa á nærsvæðunum, til að mynda í Líbanon þar sem sama fjármagn gæti hjálpað tífalt fleirum? Þar hefur verið sparað og Líbanon, hrjáð og fátækt land, þurft að taka við milljónum flóttamanna án þess að fá til þess nægan stuðning. En það er bara einfaldlega þægilegra, flottara finnst þeim kannski, fyrir stjórnmálamenn á Vesturlöndum að koma með frumvörp eins og þessi sem menn hafa ekki hugmynd um hvað muni kosta, ekki hugmynd, þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir þar um, en þá geta þeir sýnt að þeir séu góðir án þess að þurfa að líta til áhrifanna, án þess að líta á raunveruleg áhrif frumvarpsins. Raunveruleg áhrif þessa frumvarps geta verið mjög skaðleg og til þess fallin að ýta undir hættuför hundruða, jafnvel þúsunda, manna.

Virðulegur forseti. Ég vil við 3. umr. þessa máls, um breytingu á lögum um málefni innflytjenda, byrja á að koma inn á það sem gert var undir lok 2. umr. hér fyrir stuttu þar sem gert var samkomulag um það að lagðar yrðu fram tilteknar spurningar til að reyna að leiða fram upplýsingar í tengslum við það mál sem hér er til umræðu. Þær voru lagðar fram í gegnum velferðarnefnd sem fjallaði um málið og ég get sagt eins og er að ég var ekki alveg nógu sáttur með hvernig á því var á endanum haldið, en það er efni fyrir síðari umræðu. Það sem ég gerði miklar athugasemdir við hér við 1. og 2. umr. var það að ekki væri horft til afleiddra áhrifa vegna frumvarpsins, þessa svokallaða „pull factor“ á ensku sem ég tel líklegt að muni aukast að þessu frumvarpi samþykktu þar sem horft er til þess að það verði samræmd móttaka fyrir einstaklinga sem fá vernd, burt séð frá því hvernig þeir koma til landsins, þ.e. hvort sem þeir koma á eigin vegum eða á grundvelli flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna. Það er eitthvað sem veldur því að umsóknir um alþjóðlega vernd á Íslandi eru jafn margar og raunin er og í raun miklu fleiri en það sem við sjáum í löndunum í kringum okkur. Ef við horfum bara á tölur frá 2021 þá voru umsóknir um alþjóðlega vernd á hverja 10.000 íbúa 23 á Íslandi, 11 í Svíþjóð, fimm í Finnlandi, fjórar í Danmörku og þrjár í Noregi. Umsóknir um alþjóðlega vernd á Íslandi voru sem sagt jafn margar á hverja 10.000 íbúa og samanlagt umsóknir á 10.000 íbúa að jafnaði á öllum hinum Norðurlöndunum samanlagt. Ég tel að það sé alveg nauðsynlegt að við áttum okkur á hvað veldur. Ég hef stundum sagt í gríni að varla sé það veðrið en það er eitthvað sem orsakar það að sóknin er svona mikil hingað og ég held að við þurfum að komast á þann stað að þessi umræða verði meira byggð á staðreyndum. Auðvitað verða alltaf tilfinningar í þessari umræðu, undir eru einstaklingar sem eru að leita sér að betra lífi, en það breytir því ekki að við verðum að leggjast í þá vegferð að draga fram betri og fyllri upplýsingar sem auðvelda okkur sem um þetta fjöllum að glöggva okkur á raunverulegri stöðu, átta okkur til að mynda á því hvað orsakar það að það eru jafn margar umsóknir hlutfallslega til Íslands og allra hinna Norðurlandaþjóðanna samanlagt. Ef við horfum t.d. á tölurnar eins og þær lágu um miðjan maí, ég bara hef ekki yngri tölur hjá mér, þá eru komnar rúmlega 1.500 umsóknir, þar af tæplega 1.000 frá Úkraínu vegna þess sérstaka ástands sem þar er núna á meðan stríðsátök ríkja. En það eru rúmlega 500 á öðrum svæðum og það bendir til þess að við séum að horfa á hartnær 1.500 umsóknir án umsókna frá Úkraínu þetta árið. Ég held það blasi við flestum sem þekkja álag á hin ýmsu stoðkerfi og velferðarkerfi hér innan lands að kerfið ræður illa við slíkan fjölda. Við verðum að horfa á hlutina eins og þeir eru og ég held að við verðum að ganga í það verk að greina hvað íslenskt samfélag, íslensk stoðkerfi, ræður við hvað varðar heilbrigðisþjónustu, húsnæðismál, sálfræðiþjónustu, túlkaþjónustu og eitt og annað. Það hefur verið reynt að nálgast þetta á grundvelli samninga og þess samstarfs sem á sér stað við móttöku kvótaflóttamanna í gegnum sveitarfélög landsins en að öðru leyti held ég að það sé allt of lítil greining sem er þarna undirliggjandi. Ég held að við verðum að ganga í það verkefni til þess að geta tekið ákvarðanir á betur grunduðum forsendum en nú er. Ég held að það væri allra hluta vegna skynsamlegt að leggja vinnu í að tosa saman þessar upplýsingar sem til eru víða í kerfinu en mjög fáir hafa heildarsýn yfir til þess að umræðan verði ballanseraðri, afsakið slettuna, virðulegur forseti, þannig að umræðan verði meira í jafnvægi og að við komumst eitthvað áfram í stað þess að fara að kalla hvert annað nöfnum þegar mönnum mislíkar málflutningur mótaðilans. En aftur að þessari fyrirspurn sem fór til félags- og vinnumarkaðsráðherra í gegnum velferðarnefnd vegna málsins og til ráðuneytis hans. Þar var spurt nokkurra spurninga og mér þótti nú heimtur hvað svör varðar ekki vera ásættanlegar. En látum það liggja á milli hluta í bili. Það var þó eitt og annað áhugavert sem þar kom fram. Manni sýnist á öllu að raunverulega sé að miklu leyti verið að skjóta lagastoð undir framkvæmd sem hefur verið viðvarandi um nokkra hríð með því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Það skýrir kannski ýmsar athugasemdir ráðherra á fyrri stigum þegar málið hefur verið lagt fram þar sem því var efnislega haldið fram að það væri engin raunveruleg breyting að verða. Það má til sanns vegar færa með ákveðna þætti. Til dæmis kemur fram í svarinu að á grundvelli úrskurðarnefndar velferðarmála, nr. 43/2017, hafi frá þeim tíma þeir einstaklingar sem öðlast vernd komist hraðar inn á örorku en Íslendingar sem eru að koma heim erlendis frá. Þetta er atriði sem, samkvæmt því sem ég hef hlerað síðan þetta svar kom fram, virðist ekki vera almannavitneskja um. Auðvitað þekkja þeir þetta sem eru að vinna í þessum kerfum en það eru m.a. svona þættir sem ég held að við ættum að leggja vinnu í að draga fram til að umræðan verði byggð á staðreyndum frekar en á tilfinningum. Annað sem kom fram í þessu svari er hlutur sem snýr að kostnaði. Ég gagnrýndi mikið hér í 1. og 2. umr. að kostnaðarmat frumvarpsins eins og það liggur fyrir hafi verið upp á 40,8 milljónir. Það blasir við öllum að það kostnaðarmat er tóm vitleysa og það er gagnrýnisvert í sjálfu sér að menn láti það standa. En það er hægt að leiða út beinan kostnað sem af frumvarpinu hlýst og síðan væri auðvitað hægt að gera tilraun til að leggja mat á afleidda kostnaðinn. En horfum bara á beinan kostnað. Í þessu svari, sem er upp á sex blaðsíður og er aðgengilegt á vef Alþingis undir málinu, eru eftir töluverðar málalengingar hóparnir tveir eingöngu bornir saman vegna þess launakostnaðar sem sveitarfélög verða fyrir vegna þjónustu við fólk með vernd sem fellur ekki undir kvótaflóttamannakerfið. Kostnaðurinn við þennan mjög svo afmarkaða lið kom á daginn að er árlega 265% af heildarmati kostnaðarmatsins eins og það liggur fyrir í frumvarpinu. Bara þessi mjög svo afmarkaði liður er 265% af kostnaðarmati frumvarpsins eins og það liggur fyrir og þá er allt hitt eftir. Kostnaðarmat frumvarpsins er því algjör þvæla og það er ámælisvert að menn láti við svo búið sitja í frumvarpi sem þessu og reyni ekki einhvern veginn að ná utan um þetta. Það eru ýmsir aðrir þættir sem þarna eru undir sem kæmu til skoðunar og þá eigum við alveg eftir að skoða aðdráttaraflið, „pull factor“-inn. Það var ágætt hugtak sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson notað hér í ræðunni á undan,  Þessu til viðbótar langar mig áfram til að koma inn á svarið sem hér liggur fyrir, og var kallað eftir í nefnd milli 2. og 3. umr., þar sem segir í 1. mgr., með leyfi forseta: „Viðmiðunarreglur flóttamannanefndar verða lagðar niður og þess í stað stuðst við leiðbeinandi reglur um móttökuþjónustu sveitarfélaga og aðstoð við félagslega þátttöku flóttafólks sem gefnar voru út árið 2014 af þáverandi velferðarráðuneyti, nú félags- og vinnumarkaðsráðuneyti.“ Þetta er sem sagt hluti af því að svara á hvaða grundvelli réttindi til þjónustunnar eru til komin. Það er skemmst frá því að segja að þegar lagðar eru til hliðar viðmiðunarreglur flóttamannanefndar um móttöku og aðstoð við hópa flóttafólks - sem voru gefnar út í maí 2013 og taka m.a. á því í 15. gr. með hvaða hætti fjárhagsaðstoð, félagsleg ráðgjöf, húsnæði ásamt nauðsynlegu innbúi og síma, menntun, einkum íslenskukennsla, móðurmálskennsla og samfélagsfræðsla, leikskólakennsla, tómstundastarf, heilbrigðisþjónusta og tannlækningar, þjónusta túlka, aðstoð við atvinnuleit og önnur nauðsynleg þjónusta er römmuð inn - þá segir hér, eins og áður kom fram, að vikið verði frá þessum reglum og í staðinn innleiddar reglur sem voru gefnar út í maí árið 2014 af þáverandi velferðarráðherra sem nú er félags- og vinnumarkaðsráðherra. Síðan segir á bls. 4 í því plaggi, með leyfi forseta: Ekki er unnt að byggja rétt til þjónustu á reglunum. Félagsmálaráðuneytið og félagsmálaráðherra, sem leggja fram það frumvarp sem hér er til umræðu, segja í svari milli 2. og 3. umr. að hverfa eigi frá þeim reglum sem viðhafðar hafa verið og miða við aðrar þar sem segir beinlínis á bls. 4 að ekki sé unnt að byggja rétt til þjónustu á reglunum. Það er dálítið eins og þeir sem halda á þessu máli séu á flótta undan sjálfum sér. Mér þykir miður að málið sé núna augljóslega að klárast á þeim forsendum að svona augljósar neyðarreddingar, flótti frá efnisatriðum málsins sé í gangi. Það stenst auðvitað enga skoðun að verið sé að hverfa frá reglum sem hafa verið viðhafðar og í notkun í tæpan áratug og taka upp ári yngri reglur sem í stendur beinlínis að ekki sé hægt að byggja rétt á; ekki er unnt að byggja rétt til þjónustu á reglunum. Það að við séum að klára þetta mál með þeim afleiddu áhrifum sem ég held að flestum þyki blasa við og eru augljós - sérstaklega í ljósi þess þegar við horfum til þess, eins og ég sagði áðan, að hlutfallslega eru umsóknir jafn margar á Íslandi og hjá öllum hinum Norðurlandaþjóðunum samanlagt, 23 á Íslandi á hverja 10.000 íbúa, 11 í Svíþjóð, fimm í Finnlandi, fjórar í Danmörku og þrjár í Noregi. Það eru þrjár í Noregi og 23 á Íslandi á hverja 10.000 íbúa. Það er eitthvað þarna undirliggjandi sem við verðum að ná utan um til þess að við getum varið þeim peningum sem til þessa málaflokks fara til þeirra sem mest þurfa á þjónustunni að halda og eru í mestri neyð, því að þessi gagnrýni sem ég set hér fram snýst ekkert um það að vilja ekki taka á móti fólki í neyð, bara alls ekki, heldur verðum við að tala um hlutina eins og þeir eru, leggja mat á kostnað eins og hann liggur fyrir og blasir við. Við þurfum að greina hvað við getum gert svo að við gerum það sem við gerum almennilega en reynum ekki að gera allt fyrir alla því að það er vísasta leiðin til þess að gera hluti illa fyrir alla sem að þessu koma og þurfa á þjónustu að halda og það mun kosta ríkissjóð gríðarlega fjármuni. Ég held að við verðum sömuleiðis að skoða hvort það sé ekki í mörgum tilvikum betri nýtingu að fá út úr fjármunum sem til þessa málaflokks fara með því að veita þjónustuna á nærsvæðum fólks erlendis svo að fólk þurfi ekki að leggja á sig hættulegt ferðalag, oft undir hatti glæpamanna sem hafa gert sér neyð fólks að féþúfu. Við þurfum að koma þessu kerfi, sem ég leyfi mér að fullyrða að er eins og sakir standa hrunið, til betri vegar þannig að, eins og ég ítreka, við gerum vel við þá sem við tökum á móti, styðjum við aðlögun þeirra við íslenskt samfélag en reynum ekki að gera allt fyrir alla.

Forseti. Hv. þm. Bergþór Ólason kom aðeins inn á mál sem ég impraði á í fyrri ræðu en myndi vilja ræða aðeins nánar. Það er það hvernig frumvörp eru oft kynnt sem smámál, tæknilegar breytingar jafnvel og slíkt, frumvörp sem koma iðulega úr kerfinu, en um leið og búið er að samþykkja þau er farið að vinna eftir þeim og nýta þau til frekari valdaukningar fyrir kerfið og þá er útskýrt fyrir stjórnmálamönnum, eins og í Bretlandi nú, að þeir geti ekkert gert - sama hvað kjósendum finnist þá sé bara búið að gefa þetta vald eftir. Með þessu frumvarpi er verið að gera íslenskum stjórnvöldum samtímans og framtíðarríkisstjórnum, stjórnmálamönnum almennt, þingmönnum, erfiðara fyrir að takast á við það sem er líklega eitt stærsta úrlausnarefni samtímans, sem er flóttamannavandinn. Það er vandi sem öllum má vera ljóst að mun bara aukast eftir því sem fram líða stundir því eins og ég hef rakið í fyrri ræðu þá dugar það ekki einu sinni að kjör batni í þróunarlöndum. Það dregur ekki úr straumi hælisleitenda, það eykur hann. Það eykur hann umtalsvert og þess vegna koma mjög fáir, nánast engir frá allra fátækustu löndunum. Eftir því sem fólk hefur meiri efnahagslega burði til þá fjölgar umsóknum um að komast þá í enn betri kjör. Það er mjög stór þáttur í þessari þróun sem sér ekki fyrir endann á. Þess vegna verðum við, stjórnvöld hér á landi og víðar, að vera í stakk búin til að setja þær reglur sem best eru til þess fallnar að taka á vandanum og hjálpa þeim sem eru mest hjálparþurfi. En eins og með svo mörg mál, sérstaklega á þessu sviði, þá virðist þetta mál ekki snúast fyrst og fremst um að finna bestu leiðirnar til að gera sem mest gagn fyrir þá sem eru í mestri neyð. Það virðist fyrst og fremst snúast um fólkið sem leggur þetta fram og talar fyrir því, því að ella myndu menn fara aðrar leiðir, ella myndu menn vilja ná stjórn á ástandinu, samanber Norðurlöndin, samanber Bretland, til að geta betur nýtt tækifærin til að hjálpa þar sem neyðin er mest. Þetta færir okkur enn frekar frá því að geta gert það. Þróunin er hröð eins og hefur verið rakið hér með samanburði á fjölda hælisumsókna á Íslandi og öðrum Norðurlöndum. Þetta var allt öðruvísi. Ísland er fjarlægasti áfangastaðurinn. Til að komast hingað hafa menn jafnan þurft að fara í gegnum önnur lönd og Dyflinnarreglugerðin hefur gert ráð fyrir því að menn ættu að sækja um hæli í fyrsta landinu sem þeir koma til. Fyrir vikið var fjöldi umsókna á Íslandi langminnstur af Norðurlöndunum lengi vel, hlutfallslega langminnstur. Núna er hann langmestur eins og nefnt hefur verið í tölum og hlutfallið skekkist enn. Við sjáum líka í þessum nágrannalöndum að þangað leitar fólk jafnvel eftir að hafa fengið hæli í öðrum löndum. Hundruð manna koma á einhverjum kænum, einhverjum fleytum, frá Frakklandi til Bretlands dag eftir dag, jafnvel þrátt fyrir að hafa átt rétt á hæli í Frakklandi, eigi menn þann rétt yfir höfuð. Það er vegna þess að verið er að leita að þeim áfangastað sem er álitlegastur. Hér er verið að merkja Ísland sem einn álitlegasta staðinn fyrir þá sem skipuleggja þessa flutninga og það er hættulegt. Það er mjög hættulegt og verður erfitt að vinda ofan af því. Nú heyrum við meira að segja hv. þingmenn tala um að fólk megi ekki fara til ákveðinna Evrópusambandslanda, jafnvel þingmenn sem berjast ákaft fyrir því að Ísland fari í Evrópusambandið svoleiðis að það verði líft hér. En það má ekki senda fólk til Evrópusambandslanda sem þó hefur fengið þar hæli. Togkraftur Íslands heldur áfram að aukast með þessu frumvarpi og það gerir okkur erfiðara fyrir að gera raunverulegt gagn. Herra forseti. Ég sé að tíminn er runninn frá mér en það eru nokkur atriði sem ég á eftir að fara yfir og ég bið hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá nema umræðunni sé lokið og þá ekkert við því að gera.

Ræðumaður er allavega búinn með sinn ræðutíma.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti velferðarnefndar um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar í heilbrigðisþjónustu við aldraða til ársins 2030. Málið kom til nefndarinnar í seinni hluta marsmánaðar og var því í nokkurn tíma til umfjöllun þar. Með tillögunni er lagt til að mótuð verði stefna um heilbrigðisþjónustu við aldrað fólk sem verði grundvöllur aðgerðaáætlunar til ársins 2030. Tillagan er byggð á stefnudrögum sem heilbrigðisráðherra lét vinna vorið 2021 og framsetning tekur mið af áherslum í samþykktri heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Í þeirri heilbrigðisstefnu er lögð áhersla á sjö meginviðfangsefni sem endurspeglast í fyrirliggjandi tillögu en þá með áherslu á eldra fólk og heilbrigðisþjónustu við það. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi á þskj. 1246. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta að almenn ánægja er með tillöguna meðal umsagnaraðila en lögð er rík áherslu á gott og virkt samráð við notendur þjónustunnar, hagsmunaaðila og sérfræðinga við framkvæmd stefnunnar, gerð aðgerðaáætlunar í kjölfarið og framkvæmd aðgerða. Tekur nefndin undir mikilvægi virks og breiðs samráðs og samvinnu um verkefnið allt. Nefndin fjallaði sérstaklega um samþættingu þjónustu. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að nauðsynlegt væri að móta sameiginlega stefnu í heilbrigðis- og félagsþjónustu við aldraða og undir forystu þeirra ráðuneyta sem færu með málaflokkana. Nefndin tekur undir mikilvægi þess að horft sé á þjónustu við eldra fólk á breiðum grunni og þar á meðal til félagslegrar þjónustu. Slík áhersla er einnig í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Nefndin áréttar einnig að verkefnisstjórnin sem kveðið er á um í tillögunni og mælt er fyrir um í stjórnarsáttmálanum á einmitt að líta heildstætt á þjónustu við eldra fólk og að þar verði þessi samþætting því tekin til frekari umfjöllunar og skoðunar. Í rauninni vísar nefndin ítrekað til þess að umrædd verkefnisstjórn taki við þeim ábendingum sem bárust frá umsagnaraðilum við umfjöllun um þetta mál og komi þeim í réttan farveg. Þetta á einnig við um réttindi fatlaðs fólks sem nefndin fjallaði um. Nefndinni var bent á mikilvægi þess að við stefnumótun sem lýtur að heilbrigðisþjónustu við aldrað fólk yrði sérstaklega litið til þeirra skyldna sem hvíla á íslenska ríkinu samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Nefndin tekur undir mikilvægi þess og beinir því til framangreindrar verkefnisstjórnar að líta sérstaklega til málefna eldra fatlaðs fólks og þjónustu við það. Nefndin fjallaði að auki um greiðslu húsnæðiskostnaðar til hjúkrunarheimila þar sem bent var á að enn ríki ákveðin óvissa með greiðslur til þeirra. Bent var á þá sameiginlegu niðurstöðu vinnuhóps heilbrigðisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu að skoða þurfi húsnæðiskostnað hjúkrunarheimila sérstaklega. Nefndin bendir á að nú þegar hafa verið stigin skref í þá átt, að fylgja þessari niðurstöðu eftir, með yfirlýsingu sem heilbrigðisráðherra gaf út 1. mars í tengslum við nýjan samning um aukið fjármagn til hjúkrunarheimila og úrbætur til framtíðar. Þar kom fram að heilbrigðisráðherra myndi beita sér fyrir stofnun starfshóps um húsnæðismál hjúkrunarheimila sem fjármálaráðuneytið færi fyrir. Þá var fjallað um einstaklingsbundna þjónustuáætlun. Í tillögunni er lögð veruleg áhersla á einstaklingsmiðaða heilbrigðisþjónustu og að innleiða einstaklingsbundna þjónustuáætlun sem byggi á heildrænu öldrunarmati. Samband íslenskra sveitarfélaga lagði til að í stað þess að tala um einstaklingsbundna þjónustuáætlun yrði notað hugtakið persónumiðuð og samþætt þjónusta. Í 6. lið tillögunnar er m.a. vísað til þess að eitt af stefnumiðum til ársins 2030 sé stuðningsáætlun sem væri þá í samræmi við hugtakanotkun í lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna og raunar er hugtakið stuðningsáætlun víða notað. Nefndin telur að breytt orðanotkun gæti orðið til þess að skýra og samræma en tekur þó ekki afstöðu til þess á þann hátt að leggja til breytingar því að mikilvægt er að slík breyting sé gerð að undangenginni umræðu og í sátt við alla hagaðila. Þess vegna beinir nefndin því til umræddrar verkefnisstjórnar að taka þetta til skoðunar. Þar eru einmitt fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga sem gætu tekið málið upp á þeim vettvangi. Að lokum ræddi nefndin um mikilvægi nýsköpunar og rannsókna í framþróun heilbrigðisþjónustu við aldrað fólk og tekur undir áherslu tillögunnar á stóraukna notkun velferðartækni. Fyrir nefndinni var bent á tækifæri til að bæta þjónustu og mikilvægi þess að tengja markvissar rannsóknir við tilrauna- og þróunarverkefni sveitarfélaga og annarra þjónustuaðila sem eru stöðugt að leita leiða til að mæta áskorunum, hvort sem er á víðfeðmum dreifbýlum svæðum eða í þéttbýli þar sem tækifæri til samþættingar geta verið mjög ólík. Í umsögn Skútustaðahrepps og Þingeyjarsveitar er t.d. sagt frá þróunarverkefni þar sem fyrirhugað er að búa til ramma um þjónustuna þar sem litið verður til skipulags á samþættri félags- og heilbrigðisþjónustu sem veitt er eldra fólki, innleiðingu velferðartækni og fjarlausna og uppbyggingu akstursþjónustu vegna hæfingar, dagdvalar og félagsstarfs. Með vísan til efnis tillögunnar og þess sem þegar hefur komið fram um mikilvægi þess að samþætta heilbrigðis- og félagsþjónustu telur nefndin mikilvægt að verkefnisstjórnin líti til slíkra verkefna, stuðli að faglegu mati og úttekt á reynslu af þeim og hafi til hliðsjónar þá þekkingu sem þegar er til hjá ólíkum sveitarfélögum og mismunandi stofnunum og fyrirtækjum. Nefndin leggur til eina efnislega breytingu á þingsályktunartillögunni. Eitt af þeim verkefnum sem lagt er til að ráðist verði í til að skýra hlutverk og vinna að bættri þjónustu og samhæfingu í heilbrigðiskerfinu er að skipaður verði starfshópur vegna Áratugar heilbrigðrar öldrunar, þvert á ráðuneyti. Samband íslenskra sveitarfélaga lagði til að það fengi beinan fulltrúa inn í þá vinnu sem þarna á að eiga sér stað varðandi samþættingu og fleira. Nefndin tekur undir sjónarmið sambandsins og telur þátttöku fulltrúa sambandsins í verkefnisstjórn sérstaklega mikilvæga við leit að leiðum til frekari samþættingar þjónustu. Nefndin leggur til breytingu þessu til samræmis en áréttar líka að Samband íslenskra sveitarfélaga mun eiga tvo fulltrúa í þeirri verkefnisstjórn sem ítrekað er rætt um í nefndarálitinu og kveðið er á um í tillögunni. Þá leggur nefndin til smávægilegar orðlagsbreytingar sem hafa ekki efnisleg áhrif og þarfnast ekki skýringa. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðný Birna Guðmundsdóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Halldóra Mogensen, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir áliti um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Með tillögunni er lagt til að samþykkt verði stefna í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 sem leggur áherslu á grunngildi sem hvetja til einstaklingsmiðaðrar heilbrigðisþjónustu á félagslegum grunni og stuðning við heilsueflingu á öllum æviskeiðum. Það eru sameiginlegir hagsmunir á heimsvísu að auka áherslu á lýðheilsu, forvarnir og geðheilbrigðisþjónustu sem er í samræmi við stjórnarsáttmála um ríkisstjórnarsamstarf Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Þrátt fyrir að ýmislegt hafi áunnist á síðustu árum er ljóst að enn skortir heildstæða og samhæfða nálgun í geðheilbrigðismálum, allt frá geðrækt, forvörnum og snemmbærum úrræðum til geðheilbrigðisþjónustu á öllum stigum og á milli velferðarþjónustukerfa og við dómskerfi. Framsetning tillögunnar tekur þannig mið af því og er sett fram með hliðsjón af fjórum kjarnaþáttum og áherslum sem munu endurspeglast í þeim aðgerðum sem heilbrigðisráðuneytið mun móta. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti velferðarnefndar benda á að flestir umsagnaraðilar eru jákvæðir gagnvart tillögunni og leggja til að hún verði samþykkt. Meiri hlutinn vill þó sérstaklega árétta eftirfarandi: Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi snemmtækrar íhlutunar og bendir á að til staðar verði að vera úrræði til að veita þjónustu þeim börnum sem eiga við geðræn vandamál að stríða. Aukin þekking og reynsla hafa leitt af sér aukinn skilning á mikilvægi þessa tímabils í lífi einstaklinga Þá telur meiri hlutinn mikilvægt að litið verði til fyrstu þúsund daga barnsins hvað varðar geðheilsu og vellíðan, samanber skýrslu landlæknis um framtíðarsýn og tillögur að aðgerðum frá því í júní árið 2021. Þar koma fram aðgerðir sem brýnt er að ráðast í á næstu árum. Meiri hlutinn telur mikilvægt að skoða sóknarfæri til að efla geðheilsu í æsku og líta þar til verndandi þátta sem vega hvað þyngst hvað geðheilsu varðar er tengjast æskuárunum. Þar er vert að skoða hvort skólinn sé ákjósanlegasti vettvangurinn til að ná til barna og unglinga með geðrækt og forvörnum. Þá fjallaði nefndin um gagnreyndar og fyrirbyggjandi aðgerðir. Margir umsagnaraðilar bentu á mikilvægi slíkra aðgerða í bland við ábyrga lyfjameðferð. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi gagnreyndra og fjölbreyttra aðferða við meðferð geðraskana í ljósi bestu þekkingar sem fyrir hendi er hverju sinni og að lögð verði áhersla á þverfaglega mönnun og fjölgun fagstétta. Meiri hlutinn ítrekar það sem segir í greinargerð að heildræn geðheilbrigðisþjónusta verði samþætt og byggð á bestu mögulegu gagnreyndri meðferð og endurhæfingu. Umsagnaraðilar lýsa yfir áhyggjum af mikilli notkun geðlyfja hérlendis og ofuráherslu heilbrigðiskerfisins á sjúkdómsvæðingu geðsjúkdóma og þar með notkun lyfja. Meiri hlutinn tekur undir áhyggjur umsagnaraðila og leggur áherslu á að stuðlað verði að ábyrgri lyfjanotkun samhliða gagnreyndum og fyrirbyggjandi meðferðum. Nefndin fjallaði að auki um notendasamráð og mælaborð geðheilsu. Í tillögunni er gert ráð fyrir stofnun geðráðs þar sem stjórnvöld, fagfólk, notendur og aðstandendur koma saman og fjalla um málaflokkinn. Í umsögn Geðhjálpar kemur fram að samtökin hafi lengi talað fyrir stofnun slíks ráðs en lögð er áhersla á að samhliða stofnun þess verði tekið upp svokallað mælaborð geðheilsu. Meiri hlutinn tekur undir ábendingar Geðhjálpar og leggur áherslu á mikilvægi söfnunar tölfræðiupplýsinga og mikilvægi þess að árangursmæla gæði og þjónustuna sem er veitt. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu sem kom út í apríl 2022 er ein af sjö ábendingum að efla þurfi söfnun upplýsinga, greiningu og utanumhald. Til þess þarf að skoða hvaða kerfi er unnið með við skráningu upplýsinganna og árangur þeirra meðferða sem veittar eru og skoða það heildstætt með þeim hagaðilum sem munu vinna með kerfin. Meiri hlutinn bendir á að í geðráði komi saman allir helstu hagsmunaaðilar og ef öll gögn og tölfræði verða þar fyrir hendi ætti ekki að vera neitt því til fyrirstöðu að hægt sé að útbúa mælaborð geðheilsu. Fyrir er til staðar mælaborð lýðheilsu sem birtir tölulegar upplýsingar er varða lýðheilsu í landinu með gagnvirkum og myndrænum hætti. Slíkur gagnagrunnur er varðar geðheilsu væri til þess fallinn að auðvelda vinnslu og aðgengi að upplýsingum um geðheilbrigðismál og átta sig betur á hver staðan er hverju sinni. Meiri hluti velferðarnefndar leggur til eina breytingu á tillögunni sem snýr að upplýsingaskráningu. Til að tryggja góða yfirsýn og markvissa stefnumótun í geðheilbrigðismálum þarf að efla söfnun upplýsinga, meðferð gagna og bæta aðgengi að þeim. Að mati meiri hlutans er hægt að bregðast við ábendingum Ríkisendurskoðunar með þeim áhersluþáttum sem settir eru fram í geðheilbrigðisstefnunni en meiri hlutinn vill þó leggja áherslu á að fara þarf í vinnu við að efla söfnun upplýsinga, greiningu og utanumhald og leggur til breytingu þar að lútandi. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta velferðarnefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason. Virðulegi forseti. Hér er um mjög mikilvægt framfaraskref að ræða. Þegar við samþykkjum þessa stefnu í geðheilbrigðismálum erum við að senda ákveðin skilaboð, þau skilaboð að við ætlum að fjárfesta í geðheilsu fólks, fjárfesta í fólki og það skiptir máli að við tökum utan um þennan málaflokk af festu og með framtíðarsýn að leiðarljósi.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá 1. minni hluta um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Fyrsti minni hluti fagnar því að komin sé þingsályktunartillaga um stefnu í geðheilbrigðismálum til 2030 enda brýnt og aðkallandi að stjórnvöld leggi fram stefnu, aðgerðaáætlun og yfirsýn yfir þennan mikilvæga málaflokk. Við styðjum tillöguna en hefðum viljað sjá metnaðarfyllri stefnu sem gengi enn lengra. Við hefðum viljað sjá stefnuna vísa í skýrar aðgerðir sem ráðast þarf í. Þá er algjört grundvallaratriði að tryggt verði, í þeirri vinnu sem nú stendur yfir í heilbrigðisráðuneytinu, að áætluninni sé tryggt nægjanlegt fjármagn. Nýútkomin skýrsla Ríkisendurskoðunar, sem varðar geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi, varpar ljósi á alvarleg vandamál tengd geðheilbrigðismálum líkt og skert aðgengi að þjónustu, skort á ábyrgð á veittri þjónustu og vanfjármögnun, ásamt gráum svæðum sem einstaklingar með geðrænan vanda eiga til að lenda á. Af lestri skýrslunnar er ljóst að illa gengur að leysa fyrirliggjandi vandamál sem bitnar auðvitað verst á notendum þjónustunnar. Einnig kom fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að markmiðum aðgerðaáætlunar í geðheilbrigðismálum frá 2016–2020 var ekki náð og flest vandamál sem voru við lýði þegar hún var sett eru enn til staðar. Þegar nánar er rýnt í aðgerðaáætlunina má sjá að einu aðgerðirnar sem komust til framkvæmda voru þær sem voru fjármagnaðar frá byrjun. Því er ljóst að ófjármagnað þjóðarátak dugir ekki til, það þarf langtímasýn, fjármagnaðar og vel tímasettar aðgerðir og pólitískan vilja og úthald. Geðheilbrigðisþjónustan er líflína og grundvöllur heilbrigðis, en eins og kemur fram í skilgreiningu heilbrigðis hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni er heilbrigði skilgreint sem líkamleg, andleg og félagsleg vellíðan en ekki einungis það að vera laus við sjúkdóma eða örorku. Geðheilbrigði er nefnilega grundvöllur heilbrigðis en það vekur áhyggjur hversu stórt mein geðsjúkdómar eru orðnir í okkar samfélagi, hversu hamlandi þessir sjúkdómar eru og kostnaðarsamir. Við verðum að nýta geðheilbrigðisstefnuna til að taka faglega á málefninu og ber þar hæst að tryggja fjármögnun, efla aðgengi að þjónustunni, mennta fleira fagfólk í greininni og grípa til snemmtækra forvarna. Einnig væri einkar gagnlegt að horfa til lýðheilsuvísa landlæknis til að meta atriði líkt og andlega heilsu hjá fullorðnum, notkun þunglyndislyfja og heilsugæsluheimsóknir vegna geð- og atferlisraskana. Á nýútgefnum lýðheilsuvísum fyrir Suðurnesin fyrir árið 2022 má sjá að heilsugæsluheimsóknir vegna geð- og atferlisraskana voru 22,7 heimsóknir af hverjum 100, miðað við 18,9 heimsóknir á landinu öllu. Andleg heilsa fullorðinna sem metin var sæmileg eða léleg mældist 32,1% á Suðurnesjum miðað við 29,7% á landinu öllu. Í ljósi þessa má leiða að því líkur að efla þyrfti enn betur aðgengi og fjármagn til geðheilbrigðisþjónustu á Suðurnesjum. Brýnt er að grípa fyrr þá einstaklinga sem þurfa á geðheilbrigðisþjónustu að halda til að koma í veg fyrir stærri og flóknari vandamál síðar á lífsleiðinni, en flestar rannsóknir sýna að forvarnir eru gríðarlega mikilvægar þegar viðkemur andlegri heilsu. Fyrsti minni hluti telur framfaraskref að stefnt sé að því að geðrækt, forvarnir og snemmbær úrræði verði grundvöllur geðheilbrigðis einstaklinga og þarf því að setja geðrækt inn á öll skólastig frá unga aldri. Fyrsti minni hluti bendir á, líkt og gert er í áðurnefndri skýrslu ríkisendurskoðanda, að bæta þarf aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og útrýma gráum svæðum sem myndast hafa í kerfinu undanfarin ár. Varðandi skoðun á umræddum gráum svæðum í geðheilbrigðiskerfinu, þar sem skjólstæðingar fá ekki þjónustu við sitt hæfi, kemur í ljós að ábyrgðin er óljós innan heilbrigðisþjónustunnar milli ríkis og sveitarfélaga auk þess sem ágreiningur ríkir um ábyrgð á kostnaði. Þessi vandi kemur skýrt fram þegar þörf er á sértækri þjónustu sem enginn telur sig eiga að veita. Því er afar brýnt að skilgreina betur ábyrgðar- og hlutverkaskiptingu þjónustuaðila en einnig auka samvinnu, þverfagleg vinnubrögð og samfellu í þjónustunni. Eins og staðan er í dag sitjum við ekki öll við sama borð þegar kemur að aðgengi að geðheilbrigðiskerfinu og ákveðin kerfislæg mismunun virðist vera innbyggð í kerfinu. Það ræðst gjarnan af efnahag, tegund geðvanda og búsetu hvort einstaklingar fái þjónustu eða ekki. Þá á flóttafólk og annað fólk af erlendum uppruna sem ekki talar íslensku eða stendur félagslega verr að vígi enn erfiðara með aðgang að þjónustunni. Biðlistar eftir lífsnauðsynlegri þjónustu eru allt of langir um allt land. Ríkisendurskoðandi telur að helsta skýringin sé skortur á sérhæfðu starfsfólki og viðeigandi úrræðum og að hvati sé til staðar í kerfinu til að vísa erfiðum málum frá til að komast hjá kostnaði. Með leyfi forseta ætla ég að endurtaka þetta: Það er hvati í kerfinu okkar til að vísa erfiðum málum frá og komast þannig hjá kostnaði. Þetta er staðreyndin eins og hún liggur fyrir í dag, sem er mjög miður. Afar brýnt er að ráðast strax í aðgerðir til að sporna við þessari þróun og koma í veg fyrir langa biðlista. Löng bið eftir geðheilbrigðisþjónustu getur aukið vanda skjólstæðinga og aðstandenda þeirra og getur gert verkefni þjónustunnar mun flóknari, erfiðari og dýrari en ella hefði orðið. Í þessu samhengi er við hæfi að ítreka að þörf er á fyrirhyggju og langtímahugsun í þessum mikilvæga og vandasama málaflokki. Í stefnunni er að finna góð markmið sem 1. minni hluti styður en stefnan þarf að miða að nútímalegri útfærslu með sjónarmið notenda þjónustunnar að leiðarljósi. Samanburðarríki okkar eru komin mun lengra en við í þróun þjónustu við fólk með geðrænar áskoranir og þangað eigum við að stefna. Þannig náum við árangri og fækkum á endanum þeim einstaklingum sem þurfa á flóknari inngripum að halda. Virðulegi forseti. Fyrsti minni hluti beinir því til ríkisstjórnarinnar að tryggt verði að væntanleg aðgerðaáætlun verði fjármögnuð, verði ítarlegri en fyrri áætlun og taki m.a. á þeim atriðum sem fyrsti minni hluti hefur bent á sem og ríkisendurskoðandi í skýrslu sinni um geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi.

Forseti. Í mars 2022 kom út skýrsla Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi, nánar tiltekið varðandi stefnu, skipulag, kostnað og árangur. Í stuttu máli má segja að íslenska geðheilbrigðiskerfið hafi fengið falleinkunn. Fjölmargar brotalamir á núverandi geðheilbrigðiskerfi komu fram í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar. Þar segir: „Geta stjórnvalda til að tryggja þá þjónustu sem þörf er á er undir væntingum og bið eftir þjónustu almennt of löng og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Íslensk stjórnvöld skortir yfirsýn um stöðu geðheilbrigðismála en upplýsingar um tíðni og þróun geðsjúkdóma liggja ekki fyrir og ekki hefur farið fram greining á þjónustu- og mannaflaþörf Landspítala. Ekki er haldin miðlæg skrá um biðlista og upplýsingar um fjárþörf og raunkostnað geðheilbrigðisþjónustunnar liggja ekki á reiðum höndum. Tölur um óvænt eða alvarleg atvik við veitingu geðheilbrigðisþjónustu eru ekki með góðu móti aðgengilegar og á það einnig við um fjölda kvartana til embættis landlæknis. Þá er skráning á beitingu þvingunarúrræða ekki til staðar.“ Áréttuð er í skýrslu Ríkisendurskoðunar nauðsyn þess að bætt verði úr þessu. Sérstök stefna um geðheilbrigðismál var ekki sett hér á landi fyrr en með aðgerðaáætlun fyrir árin 2016–2020 sem hefur nú runnið sitt skeið án þess að ný hafi tekið gildi. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ný stefna í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 taki gildi. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er gott verkfæri til að rýna stefnuna og leggja mat á hvort hún sé til þess fallin að leysa úr vandamálum geðheilbrigðiskerfisins og stuðla þannig að bættri geðheilsu þjóðarinnar. Það sem skýrsla Ríkisendurskoðunar sýnir svo glöggt er að það er þörf á því að endurskoða málaflokkinn í heild. Íslenska geðheilbrigðiskerfið byggist að miklu leyti á úreltri nálgun á geðheilbrigði og geðheilsu og því miður þá ber stefnan ekki með sér að verið sé að endurskoða stoðir kerfisins heldur er miklu frekar verið að plástra núverandi kerfi. Það er rík þörf fyrir að grípa til nýrrar nálgunar í málaflokknum og telur 2. minni hluti miður að þetta tækifæri verði ekki nýtt til þess. Einn stærsti galli núverandi kerfis er skortur á heildrænni nálgun þar sem einstaklingum er mætt á þeirra forsendum, með þeirra hagsmuni að leiðarljósi. Kerfið er ekki hugsað út frá upplifun notenda heldur út frá skipulagningu þeirra sem veita heilbrigðisþjónustu. Afleiðingin er sú að geðheilbrigðisþjónusta er brotakennd, samskipti á milli mismunandi eininga eru takmörkuð og handahófskennd og kerfið er hugsað á grundvelli þess að sjúkdómsgreina og flokka notendur eftir því hvernig kerfið skilgreinir þá en ekki út frá þörfum hvers og eins. Kerfið, forseti, gengur út á að greina sjúkdóma í manneskju þegar við ættum mögulega frekar að vera að greina sjúkdóminn í samfélaginu. Staðreyndin er sú að flest fólk þarf á einhverjum tímapunkti aðstoð fagfólks í geðheilbrigðisþjónustu. Fólk lendir í alls konar áföllum í lífinu og margt býr við erfiðar félagslegar aðstæður, bæði á uppvaxtarárum og seinna á lífsleiðinni. Vandi margra gæti skilist sem mjög eðlileg viðbrögð líkamans við mjög óeðlilegum aðstæðum. Þetta finnst mér vera grundvallaratriði þegar kemur að nálgun á veikindum fólks, nálgun sem skortir í þeirri framtíðarsýn sem þessi stefna á að birta okkur. Með því að bjóða einstaklingsmiðaða þjónustu og það snemma, áður en vandinn verður þyngri og flóknari, má koma í veg fyrir mörg af þeim vandamálum sem núverandi kerfi reynir að leysa. En þá verður líka að horfa til þess að eftir því sem vandi viðkomandi eykst þá verður kerfið óskilvirkara. Einstaklingur sem þarf margþætta þjónustu er líklegri til að fá brotakennda þjónustu og að falla á milli kerfa og lenda á þeim mörgu gráu svæðum sem fjallað er um í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Eitt af stærstu púslunum sem vantar í allri umræðu um stefnu í geðheilbrigðismálum er hvaða áhrif félagslega kerfið hefur á geðheilsu. Aðalfókusinn ætti að vera á þetta. Mörg og jafnvel flest þeirra vandamála sem geðheilbrigðiskerfinu er ætlað að leysa eiga rætur sínar að rekja í félagslega kerfinu þar sem áhrifarík, snemmtæk íhlutun getur komið í veg fyrir mörg vandamál síðar meir. Það að setja stefnu sem tekur ekki mið af aðgerðum í félagslega kerfinu getur aldrei orðið heildstæð stefna sem er nauðsynleg forsenda þess að ná fram árangursríkum breytingum í geðheilbrigðiskerfinu. Forseti. Í stuttu máli þurfum við að breyta því hvernig við hugsum um geðheilsu. Við þurfum að breyta því hvernig við vinnum þegar við mætum þessum áskorunum og við verðum að flétta þessi kerfi saman þannig að þau spili saman og við getum horft á allan málaflokkinn á heildstæðari hátt. Þessi stefna, því miður, gengur bara ekki nægilega langt þegar kemur að því að skoða þetta á heildstæðan hátt. Ég get alveg tekið undir það að stefnan er að mörgu leyti góð, en það vantar bara þessa hugmyndafræðilegu grundvallarbreytingu á því hvernig við hugsum um þennan málaflokk. Ég vona svo innilega að við förum bráðum að nálgast þann stað að við sjáum mikilvægi þess að fara út úr þessari sjúkdómsvæðingu og lyfjanotkun sem lögð er aukin áhersla á í núverandi kerfi og inn í það að skoða rót vandans, hvað það er sem veldur þessum vandamálum hjá fólki. Er þennan sjúkdóm mögulega að finna í samfélaginu okkar, í samfélagsuppbyggingu, kerfunum okkar, í þeim aðstæðum sem við búum til fyrir marga í samfélaginu, því miður, sem búa við mjög slæmar aðstæður? Það eru börn sem alast upp í mikilli fátækt og miklum erfiðleikum og við hlúum ekki nægilega vel að þeim, sinnum því ekki nægilega vel að uppræta fátækt og þennan félagslega vanda sem svo margir eru að díla við.

Frú forseti. Við erum að ræða þingsályktunartillögu um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Ekki þarf að fara mörgum orðum um mikilvægi þess að mótuð sé stefna í þessum málum og ekki þarf að fara mörgum orðum um það hversu mikilvægt er, þegar verið er að móta stefnu í svona málum, að henni sé framfylgt og að stjórnvöld á hverjum tíma sem taka það í fangið að fara eftir einhverri stefnumótun veiti nægjanlegt fjármagn í málaflokkinn eða komi a.m.k. málum þannig fyrir að börn eða fullorðnir eða einhverjir sjúklingar eða hópar falli ekki á milli skips og bryggju. Við erum öll, held ég, ágætlega meðvituð um það að umfang geðvanda á Íslandi er alltaf að aukast. Við sjáum þetta í alls konar tölum. Það á sér kannski að einhverju leyti skýringar í betri greiningum og aukinni meðvitund um vandann. En við sjáum þetta líka bara í aukinni ásókn í ýmiss konar geðlyf og í aukinni ásókn í þjónustuna. Við sáum það, þegar rætt var um hvort samþykkja ætti að sálfræðiþjónusta yrði niðurgreidd, hvernig umræðan fór á flug um mikilvægi þess að hlúa vel að geðrækt. Og úr því að ég er nú að nefna það mál þá vil ég enn og aftur lýsa yfir vonbrigðum mínum með það að þrátt fyrir að þingið hafi samþykkt þetta fyrir fáeinum misserum þá skuli því ekki enn hafa verið hrundið í framkvæmd af nægilegum krafti. Það eitt og sér er meiri háttar geðheilbrigðismál og heldur betur stefnumótun til framtíðar, ef við getum orðað það þannig, stefnumótun í verki getum við kallað það. Við hljótum öll að vera meðvituð um það hversu viðkvæmir sjúklingar þetta eru. Þetta er margslunginn vandi og snertir mörg svið en þeir sem eru veikastir og í veikustu stöðu eru alveg gríðarlega viðkvæmir hópar. Það skiptir öllu máli að halda sérstaklega vel utan um mál og byggja kerfið okkar þannig upp að fólk falli ekki einhvern veginn á milli skips og bryggju. Það er mjög jákvætt að við séum að ræða um stefnu í geðheilbrigðismálum til 2030. En það er samt eiginlega ekki hægt að fara öðruvísi í gegnum þessa umræðu en að ræða það í samhengi við þá skýrslu Ríkisendurskoðunar sem fyrr hefur verið nefnd í þessari umræðu og við ræddum hér í þinginu fyrir fáeinum dögum og erum reyndar ekki búin að klára að ræða. Ríkisendurskoðandi fór yfir stöðuna í geðheilbrigðismálum og gaf út heldur betur svarta skýrslu sem ég treysti því og trúi að allir þingmenn hafi a.m.k. kynnt sér að meginefni til. Hún er alveg svakaleg lesning. Hún færir okkur í raun og veru heim sanninn um að það þarf að eiga sér stað talsvert mikil uppstokkun í þessum málaflokki vegna þess að það er svo margt kerfislægt þarna sem hindrar það að veikt fólk nái bata. Við sjáum það á mjög mörgum þáttum sem Ríkisendurskoðun snertir á í sinni skýrslu. Við komumst ekkert hjá því að ræða þetta samhliða vegna þess að eitt af því sem var verið að tala um í þessari skýrslu var einmitt nákvæmlega það að gengið hefði illa og skort mikið upp á eftirfylgni í gegnum tíðina, einmitt þegar menn eru að móta sér stefnu og reyna að búa til einhver plön til lengri tíma. Þar eru margir þættir undir hjá ríkisendurskoðanda. Það er ekkert minnst á þessa skýrslu í sjálfu sér í gögnum málsins eftir því sem ég sá, enda kemur þetta svo sem inn í þingið á mjög svipuðum tíma, en mér finnst full ástæða til þess að halda til haga ákveðnum þáttum úr þessari skýrslu þegar við erum að ræða þetta mál. Það má til að mynda benda á að á einum stað í skýrslunni er sagt, með leyfi forseta: „Stefna í geðheilbrigðismálum hefur einkum verið sett fram í almennri stefnu fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu og með sérstakri stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum tímabilið 2016–20. Var það í fyrsta sinn sem sérstök stefna var sett um geðheilbrigðismál á Íslandi. Áherslur voru einkum á eflingu grunnþjónustu í nærumhverfi, forvarnir og snemmtæka íhlutun. Heilbrigðisráðuneyti hefur ekki lagt formlegt mat á árangur aðgerðaáætlunarinnar og var eftirfylgni með framgangi hennar ekki markviss að mati Ríkisendurskoðunar. Þá skorti upp á samráð við skráða ábyrgðaraðila. Á heildina litið var árangur aðgerðaáætlunarinnar ófullnægjandi og eru flest vandamál sem voru til staðar þegar stefnan var sett enn við lýði.“ Þetta þýðir í raun og veru að þrátt fyrir fögur fyrirheit í mótaðri stefnu þá erum við nokkrum árum síðar á nákvæmlega sama stað. Mönnum gekk ekki að vinna eftir þessu fína plaggi. Það er reyndar tiltekið hér, svo ég haldi nú áfram lestrinum, með leyfi forseta: „Helst hefur náðst árangur í að bæta aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu í nærumhverfi fólks á heilsugæslum. Takmarkaður árangur náðist í sex af 18 aðgerðum en tólf aðgerðum er lokið að fullu eða eru vel á veg komnar.“ Þetta er eitthvað sem við þurfum að hafa með þegar við erum að framfylgja einhverri stefnu sem við mótum hér á Alþingi og á að gilda til ársins 2030. Eins og ég sagði áðan þá var þetta svört skýrsla, algjör falleinkunn. Og einmitt af því að við erum að tala um að móta stefnu til ársins 2030 þá skulum við hafa þetta í huga, með leyfi forseta: „Íslensk stjórnvöld skortir yfirsýn um stöðu geðheilbrigðismála en upplýsingar um tíðni og þróun geðsjúkdóma liggja ekki fyrir og ekki hefur farið fram greining á þjónustu- og mannaflaþörf Landspítala. Ekki er haldin miðlæg skrá um biðlista og upplýsingar um fjárþörf og raunkostnað geðheilbrigðisþjónustunnar liggja ekki á reiðum höndum.“ Hugsið ykkur t.d. það að upplýsingar um fjárþörf og raunkostnað geðheilbrigðisþjónustunnar liggja ekki á reiðum höndum. „Tölur um óvænt eða alvarleg atvik við veitingu geðheilbrigðisþjónustu eru ekki með góðu móti aðgengilegar og á það einnig við um fjölda kvartana til embættis landlæknis. Þá er skráning á beitingu þvingunarúrræða ekki til staðar. Ríkisendurskoðun telur brýnt að bætt verði úr þessu.“ Við getum tiltekið fleira, t.d. gráu svæðin sem nefnd voru í skýrslunni. Það er eitthvað sem er snert á að einhverju leyti. Þar er tiltekið að ekki liggi alveg fyrir hver beri ábyrgð á að veita tiltekna þjónustu og vegna þessa þá hafi veikt fólk lent í meiri háttar vandræðum við að fá úrlausn sinna mála eða hreinlega ekki fengið þjónustu. Það er auðvitað kerfi sem ég held að enginn hafi sest niður og ætlar sér að byggja upp. Ég vil taka það skýrt fram að við eigum sem betur fer öll sammerkt hérna í þessum sal að við erum hundrað prósent sammála um markmiðin. Við erum öll mjög velviljuð til þess að gera vel í þessum málaflokki og við finnum öll til með fólki sem glímir við geðrænan vanda og við finnum mjög mikið til með börnum sem þurfa á aðstoð að halda vegna geðræns vanda, það vantar ekkert upp á það. Það var ekkert gert í fyrndinni til þess að reyna að hanna kerfi sem virkar með þeim hætti sem það virkar í dag. Það er hins vegar samt staðan. Þess vegna verð ég að segja að mér finnst það svolítið írónískt þegar ég les greinargerðina með málinu sem við ræðum hér, og þetta segi ég með hliðsjón af því að ég er búinn að vera að rekja eitt og annað af því sem ríkisendurskoðandi segir að sé athugavert í geðheilbrigðismálum okkar. Það er sagt í greinargerðinni með málinu sem nú liggur fyrir: „Þrátt fyrir töluverðar framfarir í geðheilbrigðismálum á undanförnum árum eru vísbendingar um að Íslendingar standi frammi fyrir frekari áskorunum og hindrunum sem ryðja þurfi úr vegi til að ná árangursríkum framförum til framtíðar.“ Ég verð eiginlega bara að vekja athygli á þessu aftur. Við erum með þessa kolsvörtu skýrslu þar sem kerfið okkar fær því miður falleinkunn. Þrátt fyrir góðan vilja allra stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna, frábærs starfsfólks og allt það, þá hefur samt eitthvað farið úrskeiðis hjá okkur. Það hefur gerst á vakt þeirra flokka sem nú eru við völd. Það hefur gerst á margra áratuga vakt Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins og þá er þetta orðað með þessum hætti í greinargerðinni, að þrátt fyrir töluverðar framfarir í geðheilbrigðismálum á undanförnum árum séu vísbendingar um að Íslendingar standi frammi fyrir frekari áskorunum og hindrunum sem ryðja þurfi úr vegi. Ég held að þetta hljóti að vera einhvers konar heimsmet í því að gera lítið úr þeim vanda vegna þess að menn eru þá á sama tíma meðvitaðir um að þeir bera að einhverju leyti ábyrgð á honum. Þetta er miklu meira en áskoranir og hindranir sem bíða okkar. Það bíður okkar að stokka þetta kerfi upp af talsverðum krafti og gera miklar og markvissar breytingar til að bæta úr. Ég ætla bara rétt að vona að þegar við erum að ræða núna um stefnuna til ársins 2030 séum við öll á þeirri blaðsíðu að við þurfum að taka skýrslu Ríkisendurskoðunar inn í þá vinnu, fletta henni í gegn, lið fyrir lið, blaðsíðu fyrir blaðsíðu, og flétta inn í þá stefnumótun sem verður að eiga sér stað á hverjum tíma í heilbrigðismálum almennt og ekki síst geðheilbrigðismálum. Ég myndi líka vilja nefna hér fleiri þætti og af því að ég var að tala um gráu svæðin þá langar mig að vitna aftur beint í skýrsluna, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir að verkaskipting heilbrigðis- og félagsmálaráðuneytis (nú félags- og vinnumarkaðsráðuneyti) virðist í grunninn skýr þegar kemur að þjónustu við fólk með geðrænan vanda hafa myndast grá svæði þar sem óljóst er hver beri ábyrgð á að veita tiltekna þjónustu og bera kostnað af veitingu hennar. Á þetta ekki síst við um aðstæður þar sem um langvinnan vanda er að ræða og þegar einstaklingar þurfa á úrræðum heilbrigðis- og félagslega kerfisins að halda samtímis og þörf er á samhæfðari þjónustu …“ Þetta þýðir í raun og veru á mannamáli að þeir sem helst eru fórnarlömb hinna gráu svæða í kerfinu okkar eru kannski þeir sem einna mest þurfa á því að halda að öryggisnetið og þetta sameiginlega net okkar sé þéttriðið og grípi fólk með markvissum hætti. Síðan segir áfram : „Þetta er einn helsti veikleiki í stjórnsýslu málaflokksins. Vandinn er flestum kunnur en illa gengur að leysa hann.“ Þetta vil ég ávarpa sérstaklega með hliðsjón af því sem tiltekið er í þessari tillögu til þingsályktunar sem nú liggur fyrir. Það er ekki nóg að skrifa stefnuna. Við þurfum að taka undir það sem Ríkisendurskoðun er að segja um að það þurfi að innleiða hugmyndirnar og innleiða stefnuna af krafti og það þurfi að gera það markvisst, skref fyrir skref og gefa í raun og veru engan afslátt af því. Eins og ég sagði áðan þá er það eitt af áhyggjuefnum Ríkisendurskoðunar að ekki hafi verið farið eftir þeim áætlunum, stefnum og fyrirheitum sem gefin hafa verið af hálfu þeirra sem móta stefnu í málaflokknum. Það er auðvitað stórt og sjálfstætt áhyggjuefni. Við verðum að nefna fleiri þætti sem við þurfum að hafa í huga þegar við erum að fara yfir þessi mál. Það er kostnaðurinn, það sem snýr að beinum kostnaði vegna geðheilbrigðisþjónustu. Ríkisendurskoðun lagði áherslu á að finna út úr þessu og kom með tölur, og vísar þar í heilbrigðisráðuneytið, en heilbrigðisráðuneytið áætlar að beinn kostnaður vegna geðheilbrigðismála verði 13,8 milljarðar kr. árið 2021 en beinn kostnaður árið 2020 var um 12,9 milljarðar á verðlagi þess árs. Svo er nefnt að kostnaðarhlutdeild Sjúkratrygginga Íslands vegna geðlyfja hafi verið 2,3 milljarðar árið 2020. Greiðslur úr Tryggingastofnun ríkisins vegna örorku- og endurhæfingarlífeyris þeirra sem voru óvinnufærir vegna geðraskana voru 26,6 milljarðar kr. árið 2020. Á bak við þessa fjárhæð eru 8.300 einstaklingar sem teljast óvinnufærir að hluta eða öllu leyti vegna geðraskana, þetta eru 38% þeirra tæplega 22.000 manna sem fengu slíkar greiðslur það ár. Rúmlega 4.800 lífeyrisþegar til viðbótar eru einnig með geðraskanir þótt þær séu ekki meginástæðan fyrir óvinnufærni. Ég veit að samkvæmt þessari stefnu sem nú liggur fyrir er stefnt að því að taka á þessum málum með markvissum aðgerðum. En ég hef pínulitlar áhyggjur af því einmitt vegna þess hvernig til að mynda greinargerðin er orðuð og mér finnst í raun og veru ekki teiknuð upp sú raunsanna mynd sem ríkisendurskoðandi tiltekur í sinni skýrslu, þ.e. að það gæti verið að menn væru að vanmeta vandann og það er ekki gott veganesti inn í vinnuna fram undan. Síðan langar mig líka að nefna, sem ég hélt reyndar til haga þegar við vorum að ræða hér um skýrsluna sjálfa og ég vil draga upp þá mynd hérna núna, að ástæðan fyrir því að ég er líka að tiltaka þetta er að af öllu því sem við erum að fjalla um í vetur held ég að þetta hljóti að vera eitt mikilvægasta verkefnið sem bíður okkar að leysa á næstu árum, það er fullkomlega þannig. Ef kerfið sem heldur utan um geðheilbrigði þjóðarinnar er ekki betra en raun ber vitni þá er það eitthvað sem kveikir öll viðvörunarljós og við verðum að taka á. Á einum stað í skýrslunni segir: „Ákveðin mismunun er innbyggð í geðheilbrigðiskerfið á Íslandi og ljóst að ekki sitja allir við sama borð. Aðgengi að þjónustu ræðst gjarnan af efnahag, tegund geðvanda og búsetu.“ Við höfum margoft í þessum sal og alls staðar í samfélaginu rætt um það að búseta er stundum andlag þess að menn sitja ekki við sama borð þegar kemur að þjónustu. Það er hægt að fara í ýmsar aðgerðir til að bæta úr því en sjálfsagt verður það alltaf að einhverju leyti þannig að þjónustan er mest þar sem fólkið er flest. Kannski getum við sagt, og ég vona að þetta komi ekki vitlaust upp úr mér, að það geti verið þannig að það sé erfitt að koma algjörlega í veg fyrir mismunun út af búsetu fólks. En þegar aðgengi að þjónustu ræðst af efnahag, eins og segir í þessari skýrslu, þá hljótum við að staldra við og klóra okkur svolítið í kollinum og velta vöngum yfir því hvað við getum gert betur. Ég veit auðvitað að það er undir í þeirri vinnu sem verið er að leggja hér fyrir okkur og fá okkur til að samþykkja svo að við höfum einhverja stefnu til að vinna eftir til ársins 2030. En ég hef, og minn flokkur, alltaf talað fyrir jafnrétti og þá jafnrétti í víðum skilningi þess orðs, þ.e. við höfum öll jafnan rétt til alls og auðvitað er aðgengi að svona mikilvægum þætti eins og heilbrigðisþjónustan er þar undir. Síðan verðum við líka að nefna þetta orðalag, að ákveðin mismunun sé innbyggð í geðheilbrigðiskerfið. Þá er líka tegund geðvandans þar undir ásamt búsetu og efnahag. Þá erum við bara með kerfi sem er í raun og veru að tryggja mismunun. Það er ekki að tryggja jafnræði, það er að tryggja mismunun. Við getum ekki látið það líðast til lengri tíma hér á Íslandi. Ég sé það í tillögunni og þessari stefnumörkun að þar er verið að reyna að taka á þeim mikla vanda sem er sá að okkur gengur illa að manna stöður innan geðheilbrigðiskerfisins. Það vantar lækna, það vantar geðhjúkrunarfræðinga og þá vantar í tugatali hér og þar í kerfinu. Þá erum við komin að þeim mönnunarvanda sem oft er verið að tala um. Við verðum að átta okkur á því að hann er líka á ábyrgð stjórnvalda á hverjum tíma. Það er vandinn sem blasir við okkur í dag. Hann er afleiðing einhverrar stefnu sem hefur verið rekin í mörg ár og þar af leiðandi er þessi mönnunarvandi, sem stjórnarflokkarnir tala stundum um sem eitthvert náttúruafl sem hafi komið af himnum ofan, ekkert annað en afleiðing af þeirri stefnu sem þeir flokkar sem nú fara með völd, og ætla sér að innleiða hérna fína stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030, bera ábyrgð á, frá A til Ö. Ég ætla rétt að vona að mönnum takist að leysa þennan vanda og ég trúi því af því að ég veit að það er góður hugur hjá öllum til að gera það. Það er auðvitað þannig að við getum ekkert gert með fínar stefnur, við getum ekki byggt upp góð kerfi, manneskjuleg kerfi sem grípa veikt fólk, ef við höfum ekki vel menntað og öflugt starfsfólk til þess að grípa þetta fólk. Kerfið er ekkert án öflugs starfsfólks. Þetta er einn af alvarlegustu veikleikunum í kerfinu okkar í dag. Að því sögðu vil ég bara hvetja fólk til góðra verka í þessu efni. Við erum hér að móta þessa stefnu. Við erum algerlega sammála um markmiðin. Við erum fullkomlega sammála um að við viljum hafa þéttriðið net sem grípur fólk sem er með geðrænan vanda. Okkur getur greint á um leiðir en markmiðin okkar eru skýr og áfangastaðurinn er skýr þannig að ég vonast til þess að það gangi og að við fáum, ef þetta mál verður samþykkt, ekki aðra eins skýrslu og Ríkisendurskoðun gaf út á dögunum þar sem framfylgd þeirrar stefnumótunar sem áður hefur verið mörkuð fékk falleinkunn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2022–2036. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir líkt og greint er frá í nefndarálit sem liggur frammi. Nefndin fjallaði almennt um byggðaáætlun en samkvæmt lögum um byggðaáætlun og sóknaráætlanir skal áætlunin skal lýsa stefnu ríkisins í byggðamálum hverju sinni og samhæfingu við aðra stefnumótun og áætlanagerð hins opinbera. Meiri hlutinn telur jákvæðar breytingar hafa orðið á byggðaáætlun frá samþykkt laganna árið 2015, sem m.a. felast í auknu samráði og samhæfingu. Lögð er áhersla á að mæla árangur af áætluninni og eru í fyrirliggjandi tillögu í fyrsta sinn settir fram níu árangursmælikvarðar til að meta framgang þeirra þriggja markmiða stjórnvalda í byggðamálum sem kveðið er á um í lögum um byggðaáætlun og sóknaráætlanir. Auk þess eru sérstakir árangursmælikvarðar settir fram við einstakar aðgerðir. Í fyrsta sinn eru aðgerðir í byggðaáætlun tengdar við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna og eftir atvikum við aðrar opinberar stefnur og áætlanir. Telur meiri hlutinn þessar nýjungar auka skýrleika byggðaáætlunar og auðvelda eftirfylgni með henni. Líkt og fram kemur í greinargerð tillögunnar var samráð við gerð tillögunnar víðtækt, m.a. voru haldnir fundir með öllum ráðuneytum, fundað með öllum landshlutasamtökum sveitarfélaga og náið samráð viðhaft við Samband íslenskra sveitarfélaga. Þá var samráðsferli á vef Byggðastofnunar auk samráðs í samráðsgátt stjórnvalda. Gestir nefndarinnar lýstu almennt mikilli ánægju með samráðsferlið. Meiri hlutinn telur fyrirkomulag samráðs við gerð byggðaáætlunar hafa verið til fyrirmyndar en hvetur til að ný byggðaáætlun verði kynnt sérstaklega fyrir nýjum sveitarstjórnarfulltrúum hið fyrsta. Fram kom á fundi nefndarinnar með fulltrúum innviðaráðuneytis að slík kynning verður haldin í haust og kallað eftir sjónarmiðum heimamanna í öllum landshlutum. Nefndin fjallaði um fjármögnun byggðaáætlunar en á fundum nefndarinnar komu fram töluverðar áhyggjur af henni. Líkt og fram kemur í töflu með niðurbroti á ramma fjármálaáætlunar 2022–2026 fremst í tillögunni verða framlög til byggðaáætlunar tæpir 3,3 milljarðar kr. til þessara 36 aðgerða sem tiltekið fjármagn er ætlað til af byggðalið. Þess utan koma framlög til flutningsjöfnunarsjóðs olíuvara. Í greinargerðinni kemur jafnframt fram að flestar aðgerðirnar eru fjármagnaðar með framlagi úr öðrum málaflokkum og stuðningur byggðaáætlunar því aðeins hluti af heildarfjármögnuninni. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið þess efnis að mikilvægt sé að tryggja fulla fjármögnun byggðaáætlunar en bendir jafnframt á að bæta mætti upplýsingagjöf um heildarfjármögnun einstakra verkefna og áætlunarinnar í heild sinni. Nefndin fagnar sérstaklega aukinni samhæfingu byggðaáætlunar við loftslagsmál. Meiri hlutinn fagnar því að í tillögunni sé að finna beinar aðgerðir á sviði loftslagsmála. Má þar annars vegar nefna aðgerð sem hefur það að markmiði að móta heildræna nálgun á aðlögun sveitarfélaga að áhrifum loftslagsbreytinga og hins vegar aðgerð sem hefur það að markmiði að binding kolefnis verði aukin og dregið úr losun gróðurhúsalofttegunda frá landi með breyttri landnotkun. Auk þess fjallaði nefndin um jöfnun flutningskostnaðar og orkukostnaðar. Fram kom sú gagnrýni að ekki væri að finna sérstakar aðgerðir í áætluninni til jöfnunar flutningskostnaðar og ekki væri gert ráð fyrir auknum framlögum til málaflokksins samkvæmt fjármálaáætlun. Meiri hlutinn bendir á að um jöfnun flutningskostnaðar fer samkvæmt lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun, nr. 160/2011, og eru henni markaðir fjármunir í fjármálaáætlun. Tekur meiri hlutinn því undir það mat ráðuneytisins að ekki sé þörf á að hafa hana sem sérstaka aðgerð í byggðaáætlun. Gerðar voru athugasemdir við að ekki séu lagðar til markvissar aðgerðir í jöfnun orkukostnaðar í dreifbýli. Meiri hlutinn bendir á að í fyrirliggjandi áætlun er að finna áherslu um jöfnun orkukostnaðar heimila undir markmiði A, um jöfnun aðgengis að þjónustu. Þá er í aðgerðaáætlun tillögunnar í aðgerð A.2. kveðið á um jöfnun orkukostnaðar. Markmið þeirrar aðgerðar er að orkukostnaður í dreifbýli og þéttbýli verði jafnaður, bæði hvað varðar dreifingu á raforku og húshitunarkostnað. Þá fjallaði nefndin um heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Meiri hlutinn fagnar sérstaklega aðgerð A.3. um bráðaviðbragð neyðarþjónustu. Neyðarþjónusta verði bætt og öryggi aukið um land allt, m.a. með því að greina viðbragðstíma neyðarþjónustu og kortleggja stöðuna til að unnt verði að stytta tímann. Það sama á við um aðgerð A.6. um aðgengi að sérfræðiþjónustu á heilbrigðissviði. Markmið hennar er að jafna aðgengi að ýmiss konar sérfræðiþjónustu óháð búsetu. Meiri hlutinn áréttar að öruggur aðgangur allra landsmanna að heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi og forsenda búsetuöryggis. Meiri hlutinn leggur því áherslu á að við þá vinnu sem fram undan er, hvort sem er við framkvæmd byggðaáætlunar eða gerð þeirrar næstu, skuli leggja áherslu á að bæta gæði og aðgengi að heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til nokkrar breytingar á tillögunni: Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar eflingu rannsókna og vísindastarfsemi. Fram komu athugasemdir um að í tillögunni væri engin áhersla lögð á rannsókna og vísindastarfsemi en í gildandi byggðaáætlun væri að finna lið um eflingu rannsókna og vísindastarfsemi. Meiri hlutinn telur mikilvægt að efla slíka starfsemi á landsbyggðinni og leggur til að við markmið A. um að jafna aðgengi að þjónustu bætist nýr liður með áherslu þess efnis. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar landbúnað. Bent var á að ef raunverulega eigi að styðja við byggð sé nauðsynlegt að styðja við landbúnaðinn þar sem hann geti verið hryggjarstykki í samfélögum á landsbyggðinni. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi slíks stuðnings og leggur því til að við markmið C. um að stuðla að sjálfbærri þróun byggða um land allt bætist nýr liður um að stuðningur við landbúnað sem mikilvægan hluta af fæðuöryggi og grunnþátt í búsetumynstri í landinu verði efldur. Að lokum er lögð til breyting varðandi nýja aðgerð um græna iðngarða. Fram kom í umsögn Landsvirkjunar að aukin áhersla á loftslagsmál og sjálfbærni geti haft mikil og jákvæð áhrif á samkeppnisstöðu Íslands, t.d. þegar komi að starfsemi sem byggist á nýtingu endurnýjanlegra staðbundinna auðlinda. Það sé því mikilvægt að í byggðaáætlun sé horft heildrænt á þau tækifæri sem sú þróun leiði af sér, m.a. tækifæri til atvinnuþróunar sem styðji við byggðaþróun. Meiri hlutinn telur brýnt að styðja við og nýta betur tækifæri til uppbyggingar grænnar atvinnustarfsemi sem byggist á svæðisbundnum styrkleikum. Leggur meiri hlutinn því til áðurnefnda nýja aðgerð um græna iðngarða. Þá eru lagðar til minni háttar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Bjarni Jónsson, Helga Vala Helgadóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Orri Páll Jóhannsson og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir.

Frú forseti. Ég er ekki kominn hingað upp til að segja neitt efnislegt heldur bara til að benda á það sem eru örlítil mistök í skjalavinnslu. Ég heyrði hv. þingmann segja „meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar“, þá kviknaði á einhverjum perum hjá mér og ég fór að skoða nefndarálitið. Ég lýsti mig nefnilega í tölvupósti líka fylgjandi meirihlutaáliti. Þar með held ég að það verði álit allrar nefndarinnar, enda er þetta bara fínt mál. Í þessum töluðu orðum er starfsfólk þingsins í einhverju óðagoti að reyna að koma til móts við það að prenta skjalið upp fyrir mig. Ég veit ekki hvort þau hafi nokkurn tímann gert það þetta seint í ferlinu. Kannski er það of seint af því að flutningsræðunni er lokið en sjáum hvað setur, ef það tekst þá tekst það, ef ekki þá er ég alla vega búin að lýsa hér þeirri fyrirætlan minni sem var sú að vera með á þessu áliti, með restinni af nefndinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér þykir reyndar afskaplega leiðinlegt að heyra þetta því að það var mikil samvinna í nefndinni í kringum þetta verkefni og mikill samhljómur og ég vona svo sannarlega að skrifstofan nái að kippa þessu í liðinn og hv. þingmaður verði settur undir álitið.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að stefnumótandi byggðaáætlun til 15 ára og aðgerðaáætlun til 5 ára fari núna loksins fyrir þingið. Ég held að við flest höfum átt von á því að þær færu fyrir þingið fyrir síðustu alþingiskosningar, enda var frestur til að skila inn umsögn um hvítbókina til og með 31. mars 2021. Að því sögðu hafa verið lagðar fram hér jákvæðar breytingar varðandi eflingu rannsókna og vísindastarfsemi, stuðning við landbúnað og endurnýjanlega orku. Byggðaáætlun og aðgerðaáætlun hennar er líklega mikilvægasta leiðarljósið okkar í byggðamálum og á það við alla flokka stefnunnar, þ.e. að jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun um land allt. Það sem gerir hana jafn öfluga og raun ber vitni er í mínum huga það mikla og góða samráð og samstarf sem viðhaft er við gerð stefnunnar sem og við eftirfylgni hennar. Byggðaáætlun er nátengd starfi landshlutasamtaka sveitarfélaga en þess má geta að þau eru nefnd til sögunnar alls 39 sinnum í umræddri stefnu og meðfylgjandi aðgerðaáætlun. Þá eru stærstu einstöku verkefni aðgerðaáætlunarinnar, þ.e. sértæk verkefni sóknaráætlanasvæða og brothættar byggðir, að stórum hluta á borði landshlutasamtaka. Það vekur því sannarlega furðu að á sama tíma og landshlutasamtökunum er færð aukin ábyrgð og skyldur í stefnumótandi byggðaáætlun, auk þess sem þeim hafa verið færð verkefni í kjölfar niðurlagningar Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, lækki framlög ríkisvaldsins til landshlutasamtakanna og sóknaráætlana verulega. Það verður að teljast í hrópandi ósamræmi við stjórnarsáttmálann þar sem fram kemur að landshlutarnir verði efldir, m.a. í gegnum sóknaráætlanir landshluta. Vonandi stendur þó enn til að skýra lagalega stöðu landshlutasamtakanna gagnvart þeim verkefnum sem þau sinna. Það eru ómæld verðmæti fólgin í sértækum verkefnum sóknaráætlanasvæða, ekki aðeins það fjármagn sem sett er í verkefnin heldur felast líka mikil verðmæti í verklaginu sjálfu sem er valdeflandi fyrir fólk um land allt. Tilgangur þeirra er að færa heimafólki aukna ábyrgð á ráðstöfun fjármuna sem sóknaráætlanir eru tengdar við og hvetur það til aukins samstarfs og samráðs innan landshlutanna meðal ólíkra haghafa og heimafólk fær tækifæri til að leita leiða til að takast á við áskoranir samtímans og framtíðarinnar auk þess að horfa til lausnamiðaðrar sóknar. Ég tel sérstaklega ástæðu til að vekja athygli á lið C4 sem kallast borgarstefna, en markmið þeirrar aðgerðar er að stærstu þéttbýlissvæðin verði efld og samkeppnishæfni þeirra og hlutverk í byggðaþróun landsins verði styrkt. Með hliðsjón af vinnu starfshóps um mótun höfuðborgarstefnu og starfshóps um svæðisbundið hlutverk Akureyrar verði mótaðar stefnur sem annars vegar skilgreini hlutverk Reykjavíkur sem höfuðborgar og stuðli að aukinni alþjóðlegri samkeppnishæfni höfuðborgarsvæðisins og hins vegar hlutverk við uppbyggingu Akureyrar sem svæðisborgar sem geti boðið upp á aukna fjölbreytni í þjónustu, menningu og atvinnutækifærum. Ég bind miklar vonir við að það verði spýtt í lófana í þessari vinnu og að umræddar stefnur muni liggja fyrir fyrr en síðar. Þá fagna ég því að sjálfsögðu að nú komi fram í byggðaáætlun að skipan í opinberar stjórnir, ráð, nefndir og starfshópa endurspegli búsetudreifingu í landinu. Ég hef nú þegar óskað eftir og fengið svör ráðherra í flestum tilfellum um það hvernig þessu er háttað nú og eigum við því nú núllpunktagreiningu sem einfalt verður að nýta til að fylgjast með árangri. Að lokum vil ég nefna að ég tel að það séu aukin tækifæri til að nýta byggðaáætlun, sóknaráætlanir og landshlutasamtökin sérstaklega í jafnréttismálum. Líkt og fram kemur í stöðuskýrslu Stjórnarráðsins, Kortlagning kynjasjónarmiða, frá árinu 2021, er enn töluverður mismunur á stöðu kynjanna og má þar nefna í tengslum við byggðamál að rannsóknir sýna að brottflutningur kvenna sé eitt sterkasta einkenni samfélaga í vanda en utan höfuðborgarsvæðisins eru konur víðast hvar færri en karlar. Jafnréttismál og byggðamál eru því sannarlega samtvinnuð og að mínu mati ætti að leggja meiri áherslu á þá samtvinnun jafnréttis og byggðamála í byggðaáætlun. Að því sögðu er það gleðiefni að aðgerð um atvinnuþátttöku og tekjumun eftir búsetu sé að finna í aðgerðaáætlun og ekki síst mikilvægar aðgerðir í tengslum við atvinnu og byggðastefnu þar sem gera á greiningu á áhrifum kynskipts vinnumarkaðar á landsbyggðinni. Valdefling heimafólks í landshlutunum og verklagið sem stuðlar að samstarfi og samvinnu er í mínum huga eitt það verðmætasta við byggðaáætlun og aðgerðaáætlun hennar. Að því sögðu er það auðvitað miður að jafn margar aðgerðir og raun ber vitni séu ekki fjármagnaðar með skýrum hætti sem veikir að sjálfsögðu heildarverkfærin og minnkar líkurnar á árangri. Að því sögðu vil ég þó segja að ég hef trú á byggðaáætlun og ég tel að mikilvægt sé að halda áfram bæði vinnu við stefnumótunina og aðgerðirnar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Frumvarpið felur í sér annars vegar ítarlegar breytingar á lögum um meðferð sakamál og hins vegar breytingar á lögum um fullnustu refsinga, um miðlun upplýsinga til brotaþola. Frumvarpinu er ætlað að bæta réttarstöðu brotaþola, réttarstöðu fatlaðs fólks og réttarstöðu aðstandenda. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Virðulegur forseti. Það er í rauninni þríþættur tilgangur með þessu frumvarpi. Í fyrsta lagi er leitast við að bæta réttarstöðu brotaþola við meðferð sakamála hjá lögreglu og fyrir dómstólum. Í því sambandi er m.a. lagt til að aðgangur réttargæslumanns að gögnum á rannsóknarstigi verði í grundvallaratriðum sá sami og aðgangur verjanda, að brotaþola verði heimilt að vera viðstaddur lokað þinghald eftir að hann hefur gefið skýrslu, að réttargæslumanni verði milliliðalaust heimilað að beina spurningum til skýrslugjafa fyrir dómi, að brotaþola verði í ríkara mæli skipaður réttargæslumaður við meðferð áfrýjaðra mála og að unnt verði við meðferð máls á áfrýjunarstigi að krefjast ómerkingar á þeim þætti áfrýjaðs dóms sem lýtur að frávísun bótakröfu brotaþola þegar ákærði hefur verið sýknaður og bótakröfu af þeim sökum vísað frá dómi. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar í því augnamiði að bæta réttarstöðu fatlaðs fólks við meðferð sakamála hjá lögreglu og fyrir dómstólum. Í þeim efnum er m.a. lagt til að dómari geti ákveðið í vissum tilvikum að skýrsla af fötluðum brotaþola eða vitni verði tekin í sérútbúnu húsnæði sem og að dómari geti kvatt kunnáttumann sér til aðstoðar við skýrslutöku af fötluðu vitni. Loks er í þriðja lagi stefnt að því með frumvarpinu að bæta réttarstöðu aðstandenda látins einstaklings í þeim tilvikum þegar rannsókn lögreglu beinist að dánarorsök hans. Þannig verði aðstandanda heimilt að koma fram sem fyrirsvarsmaður hins látna undir rannsókn málsins hjá lögreglu og að í ákveðnum tilvikum verði unnt að tilnefna fyrirsvarsmanni réttargæslumann. ---- Nefndin hefur fjallað um þetta mál og kannski helst þau sjónarmið sem uppi hafa verið um að frumvarpið gangi mögulega ekki nógu langt. Meiri hlutinn telur þó þá leið sem farin er í frumvarpinu ákjósanlegt fyrsta skref og ekki tilefni að svo stöddu að ganga lengra eins og að veita brotaþola aðilastöðu eða aðilastöðu að hluta enda ekki ljóst að slíkt myndi bæta réttarstöðu brotaþola í reynd. Meiri hlutinn telur að þegar breytingar eru lagðar til á grónu regluverki þurfi að stíga varlega til jarðar og sýna aðgát svo unnt sé að tryggja að þær breytingar sem ætlað er að styrkja réttarstöðu brotaþola leiði ekki til þess í reynd að þær verði lakari, t.d. rýri trúverðugleika framburðar hans og auki um leið líkur á því að sekur maður komist hjá ábyrgð. Meiri hlutinn telur þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu afar mikilvægar og tímabærar og til þess fallnar að bæta réttarstöðu brotaþola til muna. Þá fjallaði nefndin um réttarstöðu fatlaðs fólks í tengslum við fyrirkomulag skýrslutöku. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að dómari geti ákveðið að skýrsla skuli tekin af brotaþola eða vitni með geðræna eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun, í sérútbúnu húsnæði. Meiri hlutinn áréttar að um er að ræða undantekningarheimild frá þeirri meginreglu að dómþing skulu haldin á föstum þingstöðum. Meiri hlutinn telur ekki rétt að gera það að skyldu að skýrslutaka fari fram í sérútbúnu húsnæði enda ekki ljóst að það þjóni hagsmunum hlutaðeigandi í öllum tilvikum og telur rétt að eftirláta dómara það mat í stað þess að löggjafinn setji fortakslausa reglu án svigrúms til mats. Meiri hlutinn áréttar þó að við mat dómara hverju sinni, um hvort skýrslutaka eigi að fara fram í sérútbúnu húsnæði, hafi dómari virkt samráð við hlutaðeigandi og þá sem gæta hagsmuna hans og meti hverju sinni hvort húsnæðið taki mið af þörfum hans. Meiri hlutinn beinir því til ráðherra að taka til sérstakrar skoðunar hvaða aðstaða sé heppilegust þegar fullorðið fatlað fólk á í hlut. Meiri hlutinn telur þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu afar mikilvægar og tímabærar og til þess fallnar að bæta réttarstöðu fatlaðs fólks til muna. Nefndin fjallaði að auki um réttarstöðu aðstandenda. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að aðstandendur fái aukin réttindi og vísar til þess að á grundvelli gildandi laga öðlast aðstandendur ekki formlega stöðu af neinu tagi gagnvart lögreglu og hafa að sama skapi ekki mörg úrræði til að fylgjast með framgangi lögreglurannsóknar. Meiri hlutinn telur því afar mikilvægt að bætt sé úr þessu enda hafi eftirlifandi aðstandendur hagsmuni af því að fá upplýsingar um framvindu rannsóknar. Meiri hlutinn telur þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu, um að aðstandandi geti komið fram sem fyrirsvarsmaður látins einstaklings gagnvart lögreglu og þá breytingu að heimilt verði að tilnefna fyrirsvarsmanni látins einstaklings réttargæslumann ef hann hefur að mati lögreglu þörf fyrir slíka aðstoð meðan á rannsókn málsins stendur, afar mikilvæga réttarbót fyrir aðstandendur. Meiri hlutinn beinir því til ráðherra að fylgjast vel með því að framangreindar breytingar nái markmiði sínu um að bæta réttarstöðu aðstandenda. Lagðar eru til minni háttar lagatæknilegar breytingar í nefndarálitinu sem við teljum að þarfnist ekki sérstakrar umfjöllunar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með minni háttar breytingum. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Hilda Jana Gísladóttir og Kári Gautason. Ég tel að hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir sé jafnframt samþykk áliti þessu samkvæmt upplýsingum sem ég fékk áðan en hún gat því miður ekki verið viðstödd þegar málið var tekið út úr nefndinni. Ég held að hér séum við með virkilega gott mál í höndunum. Það er reyndar svo að mál þetta var lagt fram 29. mars sl., en því miður náðist ekki að mæla fyrir málinu fyrr en 23. maí sem þýðir að málið hefur verið í stutta stund hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Ég leit því þannig á þegar ég tók við málinu fyrst að því miður yrði líklega þetta góða mál ekki að lögum hér í vor en ég er einstaklega þakklát hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem var tilbúin að leggja þá vinnu á sig að við gætum afgreitt þetta mál. Þannig tókum við á móti gestum þó að þeir hefðu örugglega mátt vera fleiri og fórum vel og vandlega yfir málið. Þetta mál er ekki glænýtt. Það var líka lagt fram líka á síðasta þingi en náði því miður ekki að verða að lögum þá, en það hefur tekið breytingum í samræmi við þær umsagnir sem bárust. Ég hef því ofboðslega góða tilfinningu fyrir því, virðulegur forseti, að hér séum við að stíga mikilvæg skref í því að bæta réttarstöðu brotaþola og ég vona svo innilega að við sameinumst um að gera þetta að lögum hér í nótt.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu frá hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála og lögum um fullnustu refsingar, bætt réttarstaða brotaþola, fatlaðs fólks og aðstandenda, frá minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Minni hlutinn telur mikilvægt að efla réttarstöðu brotaþola, fatlaðs fólks og aðstandenda. Frumvarp þetta er mikilvægur liður í þeirri vegferð. Við breytingar á lögum um meðferð sakamála ber ávallt að sýna varfærni og allar slíkar breytingar verður að skoða með hliðsjón af meginreglum réttarfars. Minni hlutinn tekur undir athugasemdir í umsögnum ríkissaksóknara og Ákærendafélags Íslands. Í umsögn ríkissaksóknara er bent á að tiltekið ákvæði frumvarpsins kunni að ganga gegn meginreglu sakamálaréttarfars um að sönnunarbyrðin hvíli á ákæruvaldinu, svo sem kveðið er á um 108. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Hér er um grundvallarreglu að ræða um forræði ákæruvalds á málsmeðferð er lýtur að ákæru og sönnun. Í ákvæðinu segir að sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, sem telja má honum í óhag, hvíli á ákæruvaldinu. Í 2. efnismgr. a-liðar 7. gr. frumvarpsins er fjallað um heimild réttargæslumanns til að leggja spurningar fyrir þá sem gefa skýrslu fyrir dómi um atriði sem varða annað en einkaréttarkröfur skjólstæðings hans. Að mati ríkissaksóknara er umrætt ákvæði til þess fallið að skapa ójafnræði gagnvart sakborningi, sem þurfi þá að verjast tveimur málsaðilum í dómsal. Minni hlutinn telur að nauðsynlegt hefði verið við meðferð málsins að kanna þetta álitaefni með hliðsjón af 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttinn til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar innan hæfilegs tíma fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli, sem einnig er tryggður í stjórnarskránni, og hvort reynt hefði á álitaefnið fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Mikilvægt er að hafa í huga að ójafnræði gagnvart sakborningi í sakamáli varðar réttinn til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Ákærendafélag Íslands fjallaði einnig um 2. efnismgr. a-liðar 7. gr. í umsögn sinni og segir að með ákvæðinu geti réttargæslumenn farið inn á verksvið ákæruvaldsins þvert á meginreglu 108. gr. laga um meðferð sakamála. Auk þess er vert að benda á að ósamræmi virðist vera á milli títtnefndrar 2. efnismgr. a-liðar 7. gr. og b-liðar 7. gr. þar sem fram kemur að réttargæslumaður geti ekki spurt um kröfur ákæruvalds að öðru leyti en varðar einkaréttarkröfur skjólstæðings hans. Minni hlutinn telur frumvarpið að meginstefnu jákvætt og fagnar því að með samþykkt þess verður stigið skref í átt að aukinni réttarvernd þolenda, aðstandenda og fatlaðs fólks. Minni hlutinn telur engu að síður rétt í ljósi framangreinds að staldra við athugasemdir ríkissaksóknara og Ákærendafélags Íslands. Því eru lagðar til breytingartillögur við frumvarpið til samræmis við umsagnir framangreindra aðila. Lagt er til að 2. efnismgr. a-liðar 7. gr., sem kveður á um heimild réttargæslumanns til að spyrja um önnur atriði en varða einkaréttarkröfur skjólstæðings hans falli brott. Einnig er lagt til að 12. gr. falli brott þar sem ákvæðið er til komið vegna fyrrgreindrar 2. efnismgr. a-liðar 7. gr. Minni hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. 2. efnismgr. a-liðar 7. gr. falli brott. 2. 12. gr. falli brott. Undir þetta skrifar hv. þm. Eyjólfur Ármannsson

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála og lögum um fullnustu refsinga. Ég tek undir með hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar að í grunninn er hérna um mjög gott mál að ræða, umbótamál sem snýr, eins og farið var vel yfir í ræðu hérna áðan, að tvenns konar breytingum; í fyrsta lagi bættri réttarstöðu brotaþola við meðferð sakamála hjá lögreglu og fyrir dómstólum; í öðru lagi breytingar til að bæta réttarstöðu fatlaðs fólks; og í þriðja lagi bæta réttarstöðu aðstandenda látins einstaklings. Ég ætla að fjalla aðallega um þennan 1. lið og ræða þau sjónarmið sem komu fram í umfjöllun nefndarinnar um sameiginlega umsögn frá Aflinu – samtökum gegn kynferðis- og heimilisofbeldi, Femínistafélagi Háskóla Íslands, Kvenfélagasambandi Íslands, Kvennaráðgjöfinni, Kvenréttindafélagi Íslands, Öfgum, Rótinni – félagi um velferð og lífsgæði kenna, Samtökum um kvennaathvarf, Stígamótum, UN Women á Íslandi og W.O.M.E.N. – samtökum kvenna af erlendum uppruna á Íslandi, Þau bentu á það að þó að þetta séu mikilvæg skref sé ekki verið að veita brotaþola fulla aðildarstöðu að málum. Og af hverju skiptir þetta sjónarmið miklu máli? Þau bentu á að þolendur kynferðisofbeldis og kynbundins ofbeldis upplifi það gjarnan að vera sett til hliðar í réttarkerfinu og að málsmeðferðin komi þeim hreinlega ekki við, eða það er upplifun þeirra af kerfinu. Um þetta er nokkuð fjallað í greinargerð frumvarpsins og þetta er dálítið heimspekileg og hugmyndafræðileg spurning. Í íslenskum rétti hefur það verið þannig að það er ríkisvaldið sem hefur það hlutverk að koma fram ábyrgt gagnvart þeim sem fremja afbrot og þannig má í rauninni segja að það sé verið að brjóta gegn ríkinu eða almannahagsmunum með brotum sem þó eru á milli einstaklinga. Þannig skynjar maður mjög sterkt í umræðunni að þetta er raunverulegt vandamál, að réttarkerfið nær ekki að bæta rétt brotaþola með nægilegum hætti. Nefndin fjallaði talsvert um þetta og þessi sjónarmið voru mikið rædd og það skiptir verulegu máli að þau séu rædd í þessum sal. Ég get persónulega tekið undir það hugmyndafræðilega sjónarmið að það skipti máli að það sé ekki bara ríkið að sækja einhvern til ábyrgðar gagnvart broti gegn öðrum einstaklingi heldur sé sá sem varð fyrir brotinu með í þessu ferli. Það sem mér finnst miklu máli skipta og kom fram í umfjöllun málsins og í greinargerðinni er að það eru tilteknir gallar við það að gera brotaþola að aðila og það sem hreyfir talsvert við mér er að við það myndi hann gefa skýrslu í sakamáli sem aðili en ekki sem vitni. Væri sú leið farin yrði trúverðugleiki framburðar brotaþola metinn minni af því að hann er aðili en ekki vitni. Þannig væri það í rauninni gegn hagsmunum brotaþolans þar sem framburður hans er oft og tíðum mikilvægasta sönnunargagnið í málinu. Ég vildi bara draga þetta fram aðeins betur af því að ég hygg að þetta sé mikilvægt atriði. Meiri hlutinn telur að það sé mjög gott fyrsta skref í þessa átt þó að veita brotaþola aðild með þeim hætti sem er gert í frumvarpinu og hún er tímabær. Hún er löngu tímabær í ljósi umræðu í samfélaginu um mál af þessum toga á síðustu árum og ef við lítum til Norðurlandanna þá hafa átt sér stað umbætur þar líka. Ég held að það færi vel á því að það yrði bara meiri umræða um þennan hugmyndafræðilega þátt í réttarkerfinu því að þetta snýst svolítið um að það voru að meginstofni karlar sem bjuggu til réttarkerfið í fyrndinni. Það er eins og það er uppbyggt ágætt og leysir ágætlega úr mörgum brotaflokkum en hins vegar eru þessir brotaflokkar, kynferðisofbeldi og kynbundið ofbeldi, ég held að það sé ekki ofmælt að segja að við getum gert mun betur þar. Við fengum að sjá býsna hrollvekjandi tölfræði í umfjöllun nefndarinnar um hversu lítill hluti brota er kærður og hversu stór hluti þeirra fellur niður og þess háttar. Til viðbótar við þessa upplifun sem er lýst er bara ferlið sem slíkt ekki til þess að fólk upplifi réttlæti í gegnum það. Þetta held ég að sé mikilvægt skref í þá átt að bæta þá upplifun því að það er sjálfstætt vandamál ef ferlið er þannig. Ég vona að það verði meira af frumvörpum af þessum toga frá dómsmálaráðherra því að þetta er ákaflega gott mál og umbótamál.

Frú forseti. Mig langar að segja nokkur orð um þetta mál sem hér er til meðferðar og búið að vera til meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála og lögum um fullnustu refsinga þar sem er verið að bæta réttarstöðu brotaþola fatlaðs fólks og aðstandenda. Þetta er auðvitað brýnt mál, mjög brýnt mál, og ég kann hæstv. ráðherra þakkir fyrir að koma með það inn í þingið. Ég er sömuleiðis mjög ánægður með það hvernig nefndin tók á því, þó kannski, eins og stundum er, í smá tímapressu. Við erum búin að vera að reyna að finna leiðir lengi til að bæta kerfið okkar og þá erum við að tala um allt frá broti til loka refsingar, að það sé allt mannúðlegt, þolendavænt sanngjarnt og skilvirkt án þess að það dragi úr eða varpi fyrir róða þeim mannréttindum sem sakborningar og dæmdir menn eiga að njóta. Ég vil nefna alla þessa þætti hérna því að þó að við séum núna að fjalla um meðferð mála hjá lögreglu og dómstólum þá skiptir auðvitað ekki síður máli að það sem tekur við fyrir þann sem er dæmdur sé rétt og sanngjarnt og mannúðlegt, því að það minnkar svo aftur líkur á að sami einstaklingur brjóti aftur af sér. Þetta getum við gert með því að gera fangelsin okkar mannúðlegri og leggja meiri áherslu á betrun. Ég vil reyndar halda því fram að það sé býsna skilvirk leið til þess að fækka brotaþolum í framtíðinni út af þessum vítahring endurtekinna brota sem við þekkjum vel. En þetta er kannski smá útúrdúr en mikilvægt að nefna þetta hér engu að síður. Ég, eins og margir aðrir, hef lengi klórað mér í kollinum yfir því að við séum með þetta kerfi hérna á Íslandi sem hefur í gegnum tíðina verið eins erfitt brotaþolum og raun ber vitni. Við höfum ekki þurft að vera að fylgjast lengi eða ítarlega með fjölmiðlum eða á samfélagsmiðlum til að sjá mörg dæmi um það frá fyrstu hendi. Við erum að fylgjast með frásögnum fólks sem fer í gegnum þetta kerfi og upplifir þá meðferð í raun og veru eins og annað brot. Með öðrum orðum, það verður einhver fyrir alvarlegu broti með tilheyrandi skaða og síðan er það oft einhvers konar viðbótarskaði sem virðist fylgja því að fara í gegnum þetta allt saman hjá lögreglu og dómstólum. Eftir þessum röddum hljótum við að hlusta, við hljótum að taka mark á þeim og reyna að gera allt sem í okkar valdi stendur til að bæta úr. Þess vegna fagna ég því auðvitað að við fáum tækifæri til þess að skoða þetta mál og fara í gegnum það. Það er auðvitað búið að gera talsvert til að bæta úr, enda hefur orðið gríðarleg hugarfarsbreyting í þessum málum eins og við þekkjum. Það hefur auðvitað ekki bara náð út á meðal fólks, það hefur auðvitað að einhverju leyti náð inn í löggæslu, saksókn og dómstóla, skárra væri það nú. En það er engu að síður þannig að fólki finnst þetta ganga of hægt og við erum enn að fá frásagnir þolenda sem benda okkur á að talsvert skorti enn upp á. Umsagnirnar sem bárust í þessu máli eru auðvitað einn vitnisburður um það. Við getum nefnt umsögn Aflsins, þar sem saman koma Femínistafélag Háskóla Íslands, Kvenfélagasamband Íslands, Kvennaráðgjöfin, Kvenréttindafélag Íslands, Öfgar, Rótin, Samtök um kvennaathvarf, Stígamót, UN Women á Íslandi og W.O.M.E.N. Í þeirri umsögn segir til að mynda: „Þolendur kynferðisofbeldis og kynbundins ofbeldis hafa lengi kallað eftir róttækum breytingum á réttarkerfinu. Iðulega upplifa þau sig sett til hliðar og að málsmeðferðin komi þeim einfaldlega ekki við. Hin formlega staða vitnis í málinu undirstrikar þessa upplifun brotaþola og í raun staðfestir hana. Mikilvægt er að brotaþoli fái aðilastöðu í málinu, ekki síður á grundvelli hugmyndafræði en vegna lagaréttinda. Þegar manneskja er beitt ofbeldi er tekið af henni allt vald yfir eigin líkama og afmennskunin er algjör. Að upplifa áframhaldandi útskúfun í réttarkerfinu, í stað þess að fá eitthvað af valdinu til baka, er alls ekki til þess fallið að færa brotaþola réttlæti.“ Þetta er auðvitað býsna kröftug umsögn. Annað verður ekki sagt. Það er auðvitað þannig að það eru margir sem myndu kannski vilja ganga lengra eða fara aðra leið en verið er að fara í þessu máli. Mig langar þó alla vega að gera grein fyrir þeim sjónarmiðum sem komu fram af því að ég skil þetta ákall alveg gríðarlega vel. Þar er verið að fjalla um, eins og ég vitnaði til, stöðu brotaþola í málinu, þ.e. aðilastöðuna, að vera ekki vitni í eigin máli heldur aðili máls. Það er allt saman skiljanlegt. En síðan kom líka fram fyrir nefndinni að það kallar yfir brotaþola miklu meiri skyldur og setur hann í aðra stöðu þegar vitnisburður hans eða skýrslugjöf er metin. Yfir þetta er farið í greinargerðinni og þar segir, með leyfi forseta: „Þegar rætt er um brotaþola sem aðila að sakamáli má greina á milli þess sem nefna má fullkomna aðilastöðu brotaþola að sakamáli annars vegar og aðild að hluta hins vegar. Í fullkominni aðilastöðu felst að brotaþoli fær ekki einungis mjög aukin réttindi heldur tekur jafnframt á sig margar af þeim skyldum sem hvíla á ríkisvaldinu, svo sem að ákveða hvort ákæra skuli gefin út eða standa að útgáfu ákæru með ákæruvaldinu, ábyrgð á málflutningsyfirlýsingum, sækja eða láta sækja fyrir sig öll þinghöld í máli, forræði á sakarefni ásamt ákæruvaldinu og bera ábyrgð á málatilbúnaði sakamáls að öðru leyti.“ Þannig að þessum auknu réttindum fylgja líka auknar skyldur. Það er í raun og veru það sem var verið að benda á. Þetta var mikið rætt í nefndinni, einfaldlega vegna þess að við höfum mikla samúð með þeim sem vilja gera brotaþola að aðilum máls. Maður skilur báðar hliðar í þessu. Þar er auðvitað hægt að vitna þar til Finnlands og Svíþjóðar, eins og fram hefur komið. Síðan er það með öðrum hætti í Noregi en þó er þar meiri aðkoma en hér og það er kannski sú leið sem er verið að reyna að fara núna. Það eru farnar nokkrar leiðir til þess að bæta stöðuna með þessu frumvarpi. Aðgengi að gögnum er aukið. Brotaþolinn má vera viðstaddur lokað þinghald eftir að hann hefur gefið skýrslu, lagt er til að réttargæslumanni verði heimilt að beina spurningum til skýrslugjafar fyrir dómi og svo eru auðvitað fleiri atriði þar. Í þessu máli er einnig verið að leggja til breytingar til að bæta réttarstöðu fatlaðs fólks við meðferð sakamála fyrir dómi og hjá lögreglu, ég tek undir það sem kemur fram um það, og einnig sú viðleitni að bæta réttarstöðu aðstandenda látinna einstaklinga þegar rannsókn lögreglu beinist að dánarorsök. Ég vil því bara segja að mér finnst þetta mál vera mikið framfaraskref og styð það. En ég vil líka segja það skýrt að ef þetta dugir ekki til, að gera brotaþola sáttari eftir málsmeðferð hjá lögreglu og dómstólum, ef við höldum áfram að upplifa þetta rosalega vantraust gagnvart kerfinu okkar, ef fólk telur sig áfram vera að fá einhvers konar viðbótarrefsingu við það eitt að fara í gegnum meðferð hjá lögreglu og dómi, þá hljótum við eftir þann tíma að spyrja okkur aftur hvort leiðin sem Finnar og Svíar fara sé jafnvel betri. Við þurfum auðvitað að halda vöku okkar áfram og vera tilbúin til þess að gera enn frekari breytingar ef það má verða til þess að bæta réttarstöðu þolenda fyrir dómi og hjá lögreglu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á hjúskaparlögum, nr. 31/1993. Frumvarpið felur í sér breytingar á hjúskaparlögum og er markmið þess annars vegar að styrkja stöðu þolenda heimilisofbeldis og tryggja rétt þeirra til að slíta hjúskap og hins vegar að einfalda skilnaðarferli fyrir hjón sem eru sammála um að enda hjúskap sinn. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust nokkrar umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar árétta sérstaklega: Nefndin fjallaði um þolendur heimilisofbeldis og áréttar mikilvægi þess að ávallt sé stutt við þolendur ofbeldis og telur að einföldun þess regluverks sem frumvarpið felur í sér geti verið einn þáttur þess stuðnings. Þá fjallaði nefndin um heildarendurskoðun á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum sem lúta að hjúskap og beinir meiri hlutinn því til ráðherra að taka til endurskoðunar hjúskaparlög. Einnig telur meiri hlutinn þörf á því að ákvæði reglugerðar um skilyrði gjafsóknar verði rýmkuð svo meðferð skilnaðarmála, fjárskipta eða forsjármála verði þolendum heimilisofbeldis ekki jafn íþyngjandi og hún er nú og að gerð verði greining á því hver sé mannafla- og fjármagnsþörf sýslumannsembætta til að tryggja í senn vandaða og skilvirka málsmeðferð skilnaðarmála og alls þess sem þeim tengist. Meiri hlutinn telur mikilvægt að framangreind endurskoðun fari fram sem fyrst. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting á b-lið 2. mgr. a-liðar 6. gr. frumvarpsins er varðar upplýsingar um útkall lögreglu vegna heimilisofbeldismála. Breytingin er lögð til svo hafið sé yfir vafa að lögreglunni sé ekki gert skylt að afhenda lögregluskýrslu í andstöðu við reglur um afhendingu gagna í sakamálum og leggur því til breytingu á ákvæðinu. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar meðferð skilnaðar vegna heimilisofbeldis í 6. og 7. gr. frumvarpsins. Annars vegar að maki geti krafist lögskilnaðar án undangengins skilnaðar að borði og sæng fyrir sýslumanni gangist maki við broti sínu eða hafi hlotið dóm fyrir það. Hins vegar að maki geti krafist lögskilnaðar án undangengins skilnaðar að borði og sæng fyrir dómi ef fyrir liggja upplýsingar frá lögreglu sem staðfesta útkall lögreglu vegna heimilisofbeldis eða önnur gögn á borð við áverkavottorð eða mat sálfræðings benda til þess að það hjóna er krefst skilnaðar, eða barn sem býr hjá þeim, hafi mátt þola ofbeldi af hálfu makans. Meiri hlutinn telur heppilegra að dómstólar hafi þetta hlutverk en ekki sýslumenn en mál séu rekin sem flýtimeðferðarmál fyrir dómi. Þá er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar sáttaumleitan. Meiri hlutinn telur rétt að gera breytingar á 8. gr. frumvarpsins þess efnis að fella brott breytingar á 42. gr. laganna aðrar en þær að sáttameðferðar sé ekki krafist þegar óskað er skilnaðar á grundvelli heimilisofbeldis, að heimilt sé að reyna sættir með hjónum hvoru í sínu lagi komi fram ósk um það og að sáttameðferð fyrir sýslumanni eða dómara sé meginregla en að hjónum sé heimilt að leita til trú- eða lífskoðunarfélags sé það vilji beggja. Að lokum er í fjórða lagi lögð til breyting er varðar gildistökuákvæði 10. gr. frumvarpsins þannig að henni verði frestað til 1. júlí 2023, til þess að framkvæmdaraðilar laganna, og þá einna helst sýslumenn, fái tækifæri til að aðlaga málsmeðferð sína að breyttri umgjörð, innleiða nýja verkferla og uppfæra leiðbeiningar sínar og starfskerfi. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um þessar breytingartillögur og aðrar í nefndarálitinu meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hlutans rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Eyjólfur Ármannsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Hilda Jana Gísladóttir og Kári Gautason. Virðulegur forseti. Mig langar að geta þess að hér er um meirihlutaálit ræða en málið er upphaflega flutt af hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, hún er fyrsti flutningsmaður málsins og það eru fleiri flutningsmenn, bæði frá þingflokki Viðreisnar og öðrum þingflokkum, held ég samt eingöngu í stjórnarandstöðu. En það breytir því ekki að hér er um mjög gott mál að ræða og við náðum góðri vinnu í því að betrumbæta málið enn frekar þannig að það þjónaði alveg örugglega tilgangi sínum og væri til þess fallið að bæta réttarstöðu þeirra sem búa við heimilisofbeldi. Virðulegur forseti. Eins og ég fór yfir hér í ræðu um ágætt mál áðan þá er þetta líka mál sem kannski hefði mátt fá dýpri og meiri vinnu innan nefndarinnar þó að það hafi verið mælt fyrir því tíma og það hafi legið inni í nefndinni í töluverðan tíma. Að þessu sögðu þá langar mig að nýta tækifærið og þakka sérstaklega starfsmönnum nefndasviðs, nefndarritara hv. allsherjar- og menntamálanefndar og ekki síst starfsmönnum þingflokks Sjálfstæðisflokks og þingflokks Viðreisnar sem lögðu það á sig alla helgina, í samstarfi við ráðuneytið og aðra sérfræðinga, að gera málið þannig úr garði gert að um það náðist djúp og mikil sátt. Ég held að þetta sýni bara ágætlega að hér á þingi getum við svo sannarlega unnið saman að góðum málum og ég vona að málið verði samþykkt eins og nefndin leggur til í áliti sínu.

Forseti. Sennilega er ofbeldi innan veggja heimilisins eitt algengasta ofbeldisbrotið sem framið er á Íslandi. Þessi brot eru alvarleg, ekki síst vegna þess að ofbeldinu er beitt í nánu sambandi sem er bundið saman með lögum. Núgildandi lög veita þeim sem búa við ofbeldi alls ekki nógu greiðar leiðir til að losna úr hjónabandi. Þetta á ekki síst við um þolendur andlegs og fjárhagslegs ofbeldis eða kúgunar í sambandi. Þessu frumvarpi er ætlað að takast á við þennan vanda og markmiðið er að styrkja stöðu þolenda ofbeldis og tryggja rétt þeirra til að slíta hjúskap. Hjúskapur er lögbundið og formlega staðfest samkomulag tveggja einstaklinga um að verja lífinu saman og deila ábyrgð á heimili og börnum ef þeim er til að dreifa. Hjúskap fylgja jafnframt skyldur til trúmennsku og framfærslu sem og réttur til erfða, falli annað hjóna frá. Grundvöllur hjúskapar er samkomulagið og getur fólk undirgengist og fallið frá því samkomulagi á eigin forsendum að lagalegum skilyrðum uppfylltum. Gildandi hjúskaparlög voru sett árið 1993 en ákvæði þeirra um hjónaskilnaði eru að mörgu leyti áþekk ákvæðum eldri laga um hjúskap frá 1972, sem einnig höfðu tekið takmörkuðum breytingum um það efni sem frumvarp þetta tekur til frá enn eldri lögum allar götur frá árinu 1921. Forseti. Það er auðvitað mikilvægt að gildandi hjúskaparlög spegli tíðaranda. Samfélagslegar áherslur hafa tekið miklum breytingum, m.a. þegar litið er til hlutverka og valdastöðu kynjanna á heimilinu og einstaklingsfrelsis auk stöðu og mikilvægis hjónabandsins sem grundvallareiningar í samfélaginu. En þrátt fyrir að hjónabandið sé mikilvæg eining í þessu samfélagi okkar hefur vægi þess minnkað með tilkomu fjölbreyttari sambúðarforma, auknum samfélagslegum stuðningi við einstæða foreldra og viðurkenningu samfélagsins á ólíku fjölskyldumynstri. Eru því ekki jafn sterk rök fyrir hinum löngu tímamörkum og víðtæku takmörkunum fyrir lögskilnaði og voru á fyrri tímum, sérstaklega þar sem tímamörkin og takmarkanirnar reynast þolendum ofbeldis í hjúskap afar íþyngjandi. Það er löngu úrelt viðhorf að halda eigi í hjónaband hvað sem tautar og raular. Einstaklingur er frjáls að því að ganga í hjónaband og hann á með sama hætti að vera frjáls að því að slíta hjónabandi. Eins og áður var vikið að er ofbeldi á heimilum eitt algengasta form ofbeldis á Íslandi. Sérstaða þess felst ekki síst í því hversu nátengdur þolandinn er gerandanum en það gerir þolanda auðvitað erfiðara en ella að slíta tengslum við gerandann og komast þar með undan ofbeldinu. Í umfjöllun Kvennaathvarfsins um heimilisofbeldi kemur fram að það geti verið af margvíslegum toga, til að mynda líkamlegt, andlegt, kynferðislegt, fjárhagslegt og stafrænt, auk ýmiss konar hegðunar sem felur í sér ógn, hótun, stjórnun og/eða þvinganir. Þá sé oft um fleiri en eina tegund ofbeldis að ræða og birtingarmyndir þess séu einnig margar á borð við niðurlægingu, tilfinningalega kúgun, höfnun, lítilsvirðingu, einangrun og fjárhagslega stjórnun en einnig barsmíðar, nauðganir og líkamsmeiðingar. Allt ætti þetta að geta talist fullt tilefni til hjúskaparslita sem er þó ekki raunin samkvæmt ákvæðum núgildandi hjúskaparlaga. Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að skilgreina heimilisofbeldi í lögum og reglum en eftir stendur að engin ein almenn skilgreining liggur fyrir. Leggja verður áherslu á að ofbeldi í nánum samböndum felur ekki einungis í sér samsafn einstakra tilvika heldur mætti virða slíka háttsemi sem eina heild. Þannig þarf að færa athyglina á það ógnar- og óttaástand sem getur skapast og jafnframt á þá viðvarandi andlegu þjáningu, kúgun og vanmátt sem þolandi upplifir við slíkar aðstæður. Forseti. Það gleður þann sem hér stendur að nú er útlit fyrir að frumvarp þetta verði að lögum en hann var fyrsti flutningsmaður sambærilegs frumvarps á 149. þingi, sem náðist ekki að mæla fyrir þá, og lagði það aftur fram á 150. þingi og gat þá mælt fyrir því í nóvember árið 2019. En þá dagaði það hins vegar uppi í nefnd. En núna á þessu þingi er gerð þriðja atlaga að málinu og er fyrsti flutningsmaður hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson ásamt fleiri hv. þingmönnum. Að þessu sinni er einnig bætt efnisatriðum í frumvarpið úr frumvarpi hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar sem einnig fjallaði um greiðari leiðir til skilnaðar. Við í Viðreisn höfum alla tíð lagt áherslu á jafnrétti, ekki síst að rétta hlut kvenna á ýmsum sviðum. Vil ég sérstaklega nefna jafnlaunavottunina, áherslur á að rétta hlut kvennastétta þegar kemur að kaupi og kjörum, innleiðingu samþykkisreglunnar í íslensk hegningarlög þegar nauðgun er skilgreind og nú að greiða leið kvenna og auðvitað fyrir öll þau sem eru í hjónabandi úr hjónabandi þar sem ofbeldi er beitt. Af þessum verkum er ég ákaflega stoltur. Forseti. Að lokum vil ég þakka allsherjar- og menntamálanefnd fyrir góða vinnu og ríkan vilja til að sigla þessu máli í farsæla höfn. Við skulum samt ekki gleyma því að við eigum talsvert verk að vinna í þessum efnum og í frumvarpinu, eins og það lítur núna út, eru gefin frekari fyrirheit um vinnu nái það fram að ganga. En í mínum huga leikur enginn vafi á því að hér er á ferðinni mikil og góð réttarbót fyrir þá sem búa við ofbeldi í hjónabandi og verða og þrá að losna úr því helsi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meirihluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 75/1998. Og ég vona að allir heyri hversu spennt ég er. Með frumvarpinu er lagt til að smærri áfengisframleiðendum verði heimilt að selja áfengt öl í smásölu á framleiðslustað að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Nefndin fjallaði um þau jákvæðu áhrif sem talið er að sala á framleiðslustað geti leitt af sér út frá m.a. atvinnu-, ferðaþjónustu-, framleiðslu- og byggðasjónarmiðum og hvernig það myndi styrkja rekstrargrundvöll handverksbrugghúsa um allt land. Fyrir nefndinni var jafnframt fjallað um mikilvægi þess að fram fari heildstæð endurskoðun á áfengislöggjöfinni í ljósi þeirra breytinga sem hafa átt sér stað í samfélaginu með hliðsjón af aukinni alþjóðavæðingu, tækniframförum og á grundvelli EES-samstarfsins en einnig út frá lýðheilsusjónarmiðum. Meiri hluti nefndarinnar telur að með frumvarpinu sé stigið varfærið skref varðandi að heimila sölu á framleiðslustað að uppfylltum tilgreindum skilyrðum sem sé þó ekki til þess fallið að hafa mikil áhrif á aukið aðgengi að áfengi almennt. Þá telur meiri hlutinn að tilefni sé til að endurskoða áfengislögin á grundvelli heildstæðrar stefnumótunar í málaflokknum. Þá fjallaði nefndin um forvarnir og áhrif frumvarpsins á áfengisneyslu, m.a. áfengis- og vímuefnavanda ungmenna og forvarnastarf vegna þess. Meiri hlutinn telur að frumvarpið feli í sér takmarkaðar heimildir á sölu áfengis, hún fari fram á afmörkuðu stöðum og hætta á aukinni neyslu og sýnileika áfengis sé ekki veruleg. Markmið þessara lagabreytinga sé hvorki að hrófla við hlutverki Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins né þeirri áfengisstefnu sem hingað til hefur verið við lýði. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi forvarna en til fjölda ára hefur takmörkun á aðgengi áfengis vegna lýðheilsusjónarmiða verið leiðarljós við sölu á áfengi hérlendis. Mikilvægt er að fram fari mat á áhrifum stjórnvaldsaðgerða á lýðheilsu og beinir meiri hlutinn því til ráðherra að embætti landlæknis verði falið að framkvæma lýðheilsumat á áhrifum breytinganna og farið verði í mótvægisaðgerðir er slíkt mat liggur fyrir. Þá telur meiri hlutinn eðlilegt að gætt verði samræmis varðandi afgreiðslutíma hjá smærri áfengisframleiðendum og afgreiðslutíma Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins í sveitarfélaginu. Þá fjallaði nefndin um þau skilyrði frumvarpsins sem þarf að uppfylla til að fá framleiðslusöluleyfi, þ.e. varðandi tiltekið framleiðslumagn, hámarksstyrkleika vínanda og hráefni. Rætt var um hvort skilyrðin væru of íþyngjandi, m.a. með hliðsjón af jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, og hvernig eftirliti með þeim yrði háttað. Einnig komu fram sjónarmið um hvort frumvarpið fæli í sér mismunun sem bryti í bága við EES-samninginn. Meiri hlutinn undirstrikar að samkvæmt frumvarpinu er um lítið sölumagn og skýrt afmarkaða heimild til sölu að ræða. Þá bendir meiri hlutinn á að í 3. gr. frumvarpsins er tilgreint að ráðherra geti m.a. kveðið nánar á um framkvæmd eftirlits með starfsemi leyfishafa í reglugerð. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar að ráðherra skuli setja reglugerð sem kveði á um hámarksmagn drykkja sem heimilt er að selja í smásölu á framleiðslustað hverju sinni. Telur meiri hlutinn eðlilegt að vísa til þess fyrirkomulags sem viðhaft er í fríhöfnum á Íslandi, sem takmarkar magn með reiknireglu sem byggist á áfengiseiningum. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt í ljósi þeirra lýðheilsusjónarmiða sem komu fram við umfjöllun nefndarinnar, m.a. frá embætti landlæknis, að magntakmarkanir séu þær sömu og finna má í 4. gr. reglugerðar nr. 630/2008. Í öðru lagi telur meiri hlutinn rétt að frumvarpið taki mið af hagsmunum allra smærri áfengisframleiðenda, þ.e. handverksframleiðenda, en sé ekki einungis bundið við sölu á áfengu öli. Því leggur meiri hluti nefndarinnar til breytingu á frumvarpinu þannig að heimilt verði að selja allar tegundir áfengis á framleiðslustað, að því gefnu að heildarframleiðsla leyfishafans sé undir tilteknu hámarki. Í tilviki áfengis sem er að rúmmáli meira en 12% af hreinum vínanda telur meiri hlutinn rétt að takmarka heildarframleiðslu leyfishafa við 100.000 lítra á ári. Rökin þar að baki eru þau að markmið frumvarpsins er að styðja við smærri áfengisframleiðendur og ekki er hægt að leggja sömu hámarksframleiðslu á almanaksári til grundvallar þegar leyfishafi framleiðir sterkara áfengi. Þá telur meiri hlutinn rétt að kveðið sé skýrlega á um í lögunum að söluheimild sé einungis bundin við framleiðslu leyfishafa á framleiðslustað. Aðrar breytingar sem meiri hlutinn leggur til eru tæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Birgir Þórarinsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Kári Gautason og Hildur Jana Gísladóttir, með fyrirvara. Sigmar Guðmundsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur álitinu. Eins og heyra mátti í upphafi ræðu minnar er ég, virðulegur forseti, einstaklega spennt því mér finnst líta út fyrir að núna í fyrsta skipti í mjög langan tíma séum við að ná saman um breytingar á áfengislöggjöfinni. Ég hef auðvitað lýst afstöðu minni til áfengislaganna í ræðum í gegnum tíðina frá því að ég tók sæti á þingi því að málið hefur nokkrum sinnum komið til umræðu. En í ljósi þess að við höfum ekki náð saman um að gera verulegar breytingar á áfengislöggjöfinni og fella niður einkasöluleyfi ÁTVR, eins og sú sem hér stendur myndi helst vilja, þá held ég að sú breyting sem hér um ræðir sé einstaklega ánægjuleg. Þetta er auðvitað bæði ákveðinn stuðningur og styrkur til þeirra sem eru í nýsköpun og framleiðslu á vöru sem er jú lögleg á Íslandi. Við höfum séð áhugaverða nýja tegund af ferðamennsku verða til á síðustu árum þar sem brugghús og framleiðendur á áfengum drykkjum hafa sprottið upp víða um land og eru að gera alveg ofboðslega flotta og góða hluti. Þessir aðilar hafa ítrekað komið fram og sagt að það hái þeim í þeirra starfsemi að geta ekki selt áfengi út heldur eingöngu fyrir þá sem koma inn á staðinn og neyta þar áfengis. Ég hef meira að segja heyrt sögur af því að ferðamenn komi til Vestmannaeyja, sem eru nú sögufrægar fyrir allt annað en að bruggun á bjór, til að heimsækja ölbrugghús og smakka bjór og ætli svo að kaupa bjór til að fara með heim sem minjagripi. Spyr svo í leiðinni: Er eitthvað annað merkilegt við þessa eyju? Það er sem sagt ekki eins og þeir hafi komið þarna vegna eldgoss eða allra náttúruperlnanna, nei, heldur vegna brugghúss. Við erum að tala um nýja tegund af ferðaþjónustu og að mörgu leyti nýja tegund af einhvers konar landbúnaðarframleiðslu. Ég er ofboðslega sátt við það að við í allsherjar- og menntamálanefnd höfum náð saman um þetta mál því að ég veit að sjónarmiðin eru að einhverju leyti ólík. Við höfum skipst á skoðunum og farið yfir hlutina. Mikilvæg breyting nefndarinnar á þessu frumvarpi er sú að við erum að útvíkka það frá því sem var í frumvarpi ráðherra þannig að allir þeir sem framleiða áfenga drykki geti selt frá framleiðslustað, ekki bara þeir sem framleiða bjór. Til að koma til móts við lýðheilsusjónarmið þá heimilum við ráðherra að setja í reglugerð hámark af því sem kaupa má. Ég átta mig alveg á því að fólk kunni að hafa skiptar skoðanir á því. En ég held að við séum með í höndunum ofboðslega gott mál og í ljósi þess að mál sem þetta hefur ekki hlotið afgreiðslu á þingi og ekki farið út úr nefnd þá fagna ég því mjög að við virðumst hafa náð saman og ég vona svo innilega að meiri hluti okkar í þingsalnum geti tekið undir með meiri hluta í allsherjar- og menntamálanefndar og ég legg áherslu á að það er víður meiri hluti. Það er ekki bara stjórnarmeirihlutinn heldur taka langflestir nefndarmenn í allsherjar- og menntamálanefnd undir þetta mál. Ég veit að það eru ekki alveg allir, það er minnihlutaálit. En það er einstaklega gaman að sjá svona breiða samstöðu verða til um mál eins og þetta.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með frávísunartillögu fyrir hv. þm. Eyjólf Ármannsson um frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 75/1998 (sala á framleiðslustað), frá minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Með frumvarpi þessu er lagt til að heimilt verði að selja áfengi á framleiðslustað með nánar tilgreindum skilyrðum. Verði frumvarpið að lögum mun það fela í sér frávik frá þeirri meginreglu að smásala áfengis sé einungis heimil Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins sem hefur einkaleyfi til smásölu áfengis, sbr. 10. gr. áfengislaga, nr. 75/1998. Hér er um grundvallaratriði að ræða í áfengissölu sem á sér sterk rök í lýðheilsusjónarmiðum. Einkaleyfi ríkisins á sölu áfengis er hundrað ára gamalt. Árið 1922 var veitt undanþága frá bannlögum vegna hótana Spánverja um að setja toll á íslenskan saltfisk, en þeir töldu bannið vera brot á fríverslunarsamningi milli danska ríkisins og þess spænska. Undanþágan fól í sér að ríkið tók að sér einkasölu á spænsku víni sem innihélt ekki meira en 21% af vínanda. Sama ár var Áfengisverslun ríkisins stofnsett í þeim tilgangi að sjá um sölu á spænsku víni og var það gert með lögum nr. 62/1921, um einkasölu á áfengi. Við umfjöllun nefndarinnar um málið vöknuðu ýmsar spurningar, einkum um lýðheilsuáhrif frumvarpsins og samspil þess við EES-reglur um frjálst flæði vara. Hvað lýðheilsu varðar telur minni hlutinn að ekki sé hægt að ráðast í þær breytingar sem boðaðar eru í frumvarpinu án þess að lýðheilsumat liggi fyrir um áhrif þess. Það hefur ekki farið fram og því ríkir óvissa um hvort það hafi í för með sér skaðleg áhrif á lýðheilsu þjóðarinnar þar sem um er að ræða aukið aðgengi að áfengi. Rannsóknir sýna að aukið aðgengi að áfengi hefur áhrif á lýðheilsu, nær undantekningarlaust til hins verra. Einnig ber að líta til hins gríðarlega góða árangurs sem hefur náðst að því er snertir áfengisneyslu ungmenna. Þar er Ísland orðið fyrirmynd annarra ríkja. Það sýnir að núverandi áfengislöggjöf skilar góðum og mikilvægum árangri sem mikilvægt er að raska ekki. Benda má á að í gögnum frá Krabbameinsfélagi Íslands var bent á sænska rannsókn þar sem fram kom að með því að leyfa smásölu áfengis í sérvöruverslunum myndi neysla aukast um 20% og áfengistengd dauðsföll vegna krabbameins kynnu að aukast um 18%. Árið 2018 var talið að áfengisneysla í Finnlandi væri völd að 4.000 dauðsföllum, 46.000 innlögnum á spítala, 2.800 tilvikum langtímaörorku og 235.000 glæpaverkum. Þetta kostaði finnskt samfélag 1,6 milljarða evra. Það samsvarar rúmlega 220 milljörðum kr. Færri takmarkanir á áfengissölu leiða til víðtækari dreifingar á áfengi til almennings og meiri skaða. Í umsögn embættis landlæknis kom fram að mikilvægt væri að meta áhrif frumvarpsins með tilliti til lýðheilsusjónarmiða og að mikilvægt væri að skoða það í samhengi við alþjóðlega stefnumörkun á sviði lýðheilsumála. Um þessar mundir deyr maður á tíu sekúndna fresti af völdum áfengis. Ný áætlun var samþykkt einróma á 75. heimsþingi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar í lok maí í ár til að hrinda í framkvæmd alþjóðlegri stefnu til að draga úr skaðlegri neyslu áfengis og yrði stefnan forgangsverkefni í lýðheilsumálum. Áætlunina á að framkvæma árin 2022–2030. Meðal markmiða hennar er 20% samdráttur í neyslu áfengis. Ísland stóð að samþykkt áætlunarinnar. Ef frumvarp þetta verður að lögum yrði aðgengi að áfengi auðveldara og gengi það í berhögg við þetta markmið. Í umfjöllun nefndarinnar kom fram að svipaðar breytingar í nágrannalöndum okkar hafa gert erlendum framleiðendum kleift að krefjast sams konar aðgangs, þ.e. undanþágu frá einkasölu og aðgengis að smásölu, og innlendir framleiðendur hljóta á grundvelli meginreglna EES-samningsins um jafnræði og frjálst flæði vöru. Kallað var eftir minnisblaði frá dómsmálaráðuneyti um þessi atriði og svörin þaðan valda áhyggjum. Í minnisblaðinu segir eftirfarandi: „Þá er vakin sérstök athygli á því að í ljósi þess skamma tíma sem ráðuneytið hefur til að bregðast við beiðni allsherjar- og menntamálanefndar er ekki unnt að leggja fullnægjandi mat á hvort þær breytingar sem til stendur að gera á frumvarpinu standist kröfur EES-regluverksins.“ Framangreind orð segja mikið og gefa til kynna að frumvarpið hefur ekki verið skoðað nægilega með tilliti til áhrifa EES-reglna. Við samningu frumvarpsins var litið til löggjafar í Finnlandi um sama efni. Var þá tekið til skoðunar hvort sú tilhögun að veita tilteknum hópi innlendra áfengisframleiðenda, þ.e. smærri brugghúsum, heimild til smásölu á áfengu öli á framleiðslustað kynni að fela í sér mismunun sem bryti í bága við 11. og 16. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, EES-samninginn. Samkvæmt 11. gr. hans eru magntakmarkanir á innflutningi bannaðar svo og allar ráðstafanir sem hafa samsvarandi áhrif. Í 16. gr. samningsins kemur fram að samningsaðilar skuli tryggja að breytingar á ríkiseinkasölu feli ekki í sér að gerður sé greinarmunur á ríkisborgurum Evrópusambandsins og EFTA-ríkja hvað varðar skilyrði til aðdrátta og markaðssetningar vara. Félag atvinnurekenda vísaði til þess í umsögn sinni að lagasetning í Finnlandi um sölu áfengs öls á framleiðslustað væri ekki gott fordæmi fyrir gerð þessa frumvarps, en þar hefði samhliða verið heimiluð sala áfengs öls í verslunum. Þannig hefði erlendum aðilum verið heimilað að koma vörum sínum á framfæri með sömu skilyrðum og finnskum brugghúsum en slíkt væri ekki gert í frumvarpi þessu og kynni það því að brjóta gegn jafnræðisreglu Evrópuréttar. Minni hlutinn tekur undir þessi sjónarmið. Ekki verður séð að leyfi til smásölu á áfengi á framleiðslustað standist grundvallarreglu EES-samningsins um jafnræði og ekki heldur meginregluna um frjálst flæði vöru. Frávik frá meginreglunni um einkasölu ríkisins á áfengi, sem heimilar sölu einkaaðila á áfengi en bindur hana við framleiðslustað, gengur gegn meginreglunni um jafnræði og frjálst flæði vöru innan EES. Aðrar takmarkanir á sölu á framleiðslustað ættu að ná til allra söluaðila innan EES, eins og t.d. takmarkanir á magni við slíka smásölu. Ekki er gert ráð fyrir þessum áhrifum í frumvarpinu. Ekki verður séð að hægt sé að banna erlendum aðilum að selja áfengi í smásölu með sömu takmörkunum og þeim sem binda smásölu við framleiðslustað. Þetta álitaefni er vanreifað í nefndaráliti meiri hlutans. Ef frumvarp þetta nær fram að ganga hefðu slík lög mjög líklega ýmsar afleiðingar vegna skuldbindinga okkar samkvæmt EES-samningnum sem ekki er fjallað um með fullnægjandi hætti. Líklegt er að erlendir aðilar eða sölufulltrúar þeirra hér á landi leituðu réttar síns með vísan til EES-samningsins. Hafa ber í huga að hér er verið að afnema einkasölu ríkisins á áfengi sem hefur verið við lýði í hundrað ár, skilað góðum árangri og bætt lýðheilsu. Að framangreindu virtu leggur minni hlutinn til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir þetta skrifar hv. þm. Eyjólfur Ármannsson.

Forseti. Ég, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, fagna mjög þessu frumvarpi og vona raunar að hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson hafi rétt fyrir sér í að þetta sé fyrsta gatið í einkaleyfi ríkisins til smásölu á áfengi. Ég hygg þó að svo sé ekki, svo hægt hefur gengið í frelsisátt í þessum málaflokki eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir vék að í kynningu sinni á málinu. Það verður með engu móti séð að þessi mikla ógn sem menn tengja við aðgengi að þessari vöru standist skoðun, sé þróun á Íslandi undanfarna áratugi skoðuð. Ég er ekki gamall en nógu gamall til að muna eftir Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins eins og hún var og það er ólíku saman að jafna í aðgengi að áfengi nú og var þá. Ég get hins vegar sagt að reynsla mín af eigin börnum og þeirra kunningjum sem og opinberum tölum sýnir að þrátt fyrir að aðgengi hafi batnað til mikilla muna á því tímabili hafi áfengismenning batnað til mikilla muna á sama tíma. Er ástæða til þess að vera með stífar reglur um aðgengi að vöru sem langsamlega stærstur hluti þjóðarinnar neytir án nokkurs sérstaks kostnaðar fyrir samfélagið sér til ánægju vegna þess að einhverjir eru haldnir sjúkdómi sem gerir það að verkum að þeir geta ekki stýrt sinni neyslu? Og nú vil ég taka fram að hér er á ferðinni sjúkdómur sem ég hef persónulega reynslu af hjá mér nákomnum. Hlýtur ekki alltaf að þurfa að takast á við það vandamál með öðrum hætti? Er það ekki heilbrigðismál? Erum við ekki á sömu villigötum raunar með viðbrögð okkar við fíkniefnavandanum? Hefur ekki tilgangslaus, kostnaðarsöm og á allan hátt vafasöm barátta í þeim málaflokki, sem ekki hefur viðurkennt vandamálið sem heilbrigðisvandamál frekar en aðgengisvandamál, verið uppspretta meiri vandamála en lausna? Ég fagna mjög þessu frumvarpi og eins og ég sagði áðan þá vona ég að hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson hafi rétt fyrir sér í að þetta sé fyrsta gatið á einkasölu ríkisins. Ég get í sjálfu sér tekið undir það sjónarmið sem í hans umfjöllun kom fram að auðvitað þarf að taka vandamálin tengd neyslu áfengis alvarlega. Þau verða hins vegar ekki leyst með því að takmarka aðgengið.

Virðulegi forseti. Ég er samþykk frumvarpinu í öllum efnisatriðum en geri hér grein fyrir þeim fyrirvara sem ég gerði við breytingartillöguna sem kom fram rétt skömmu áður en málið var afgreitt úr allsherjar- og menntamálanefnd. Upphaflegt markmið frumvarpsins var að heimila smærri áfengisframleiðandum að selja bjór í smásölu á framleiðslustað að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Fyrir nefndinni var bent á að það væri óæskilegt að binda undanþáguna við bjór og þar með undanskilja aðrar víntegundir. Því lagði meiri hluti nefndarinnar til að skilgreining í 4. gr. frumvarpsins yrði útvíkkuð til að ná utan um sölu fleiri tegunda áfengra drykkja. Þar með var upphaflegt markmið frumvarpsins útvíkkað töluvert án þess að umsagnaraðilar fengju tækifæri til að bregðast við breytingartillögunni. Af þeim sökum geri ég fyrirvara við þessa breytingartillögu þó að ég sé að öðru leyti sammála öllum efnisatriðum í frumvarpinu.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum þar sem við erum að gefa áfengisframleiðendum tækifæri á því að selja sína eigin vöru á framleiðslustað eða í nærliggjandi húsum. Þetta skiptir máli vegna þess að síðastliðin ár hefur framleiðendum á þessu sviði fjölgað og nýsköpun verið mikil og þetta er sérstaklega á landsbyggðinni. Innlendir áfengisframleiðendur hafa margir hverjir lagt mjög mikla vinnu í að byggja upp gæðavöru og unnið til verðlauna og viðurkenninga og í því felst ákveðin landkynning. Þessum aðilum er ekki kleift að selja sína eigin vöru, þeir fá ekki hillupláss því vegna smæðar hafa þeir ekki fengið færi á að selja vörur sínar hjá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, eða ÁTVR, nema í mjög takmörkuðu magni. Þessu frumvarpi er ætlað að gera þeim kleift að selja sína eigin vöru á framleiðslustað en það er þó háð takmörkunum. Þetta getur stuðlað að atvinnuvexti og frekari atvinnumöguleikum um allt land. Samt sem áður er það þannig að áfengi er ekki eins og hver önnur matvara og þetta frumvarp er takmörkunum háð vegna þess að við viljum takmarka aðgengi að áfengi vegna þeirra áhrifa sem það getur haft. Áfengi er skaðlegt vegna þess að það er vímuefni en það er löglegt vímuefni. Við erum með aldurstakmörk, sérstök vínveitingaleyfi og einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Það er til staðar vegna þess að við viljum hafa takmarkað aðgengi að áfengi. Þessu frumvarpi er ætlað að auka jafnræði milli áfengisframleiðenda á Íslandi. Það hefur nefnilega ríkt mjög mikið ójafnræði á þeim markaði. Upphaflega var gert ráð fyrir því í þessu frumvarpi að við værum einungis að heimila sölu á áfengu öli, gerjuðu úr möltuðu eða ómöltuðu korni, sem væri að rúmmáli ekki meira en 12% af hreinum vínanda. Við í nefndinni breyttum því þannig að þetta væri óháð tegund, það þyrfti sem sagt ekki vera sérstaklega úr korni, möltuðu eða ómöltuðu. Nú er möguleiki á því að hafa það mjöð en einnig er núna möguleiki fyrir þá sem framleiða gin, viskí eða vodka, en það er gert á nokkrum stöðum á Íslandi. Við vorum þannig ekki að auka á ójafnræðið í þessu. En þetta er, eins og ég sagði, takmörkunum háð. Ef varan er með meira en 12% þá er framleiðslumagnið 100.000 lítrar en ef það er minna en 12% þá er magnið 500.000 lítrar. Ég tel þetta vera góða breytingu frá frumvarpinu eins og það kom fram fyrst. En ég tel samt, óháð þessu frumvarpi, að það sé kominn tími til að endurskoða áfengislöggjöfina í heild. 

Virðulegi forseti. Mig langar til þess að nýta jómfrúrræðu mína hér á hinu háa Alþingi til að lýsa yfir stuðningi við þetta góða frumvarp og ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að leggja það fram. Þetta er frelsismál sem skiptir miklu máli, sérstaklega fyrir landsbyggðina og ferðaþjónustuna. Í mínum huga er það svo sjálfsagður hlutur og eðlilegur hluti af starfsemi brugghúsa að þau fái að selja vörur sínar í smásölu frá framleiðslustað en ekki aðeins inni á veitingastöðum í gegnum veitingaleyfi, ekki síst í því ljósi að þessir framleiðendur eru mikið til einyrkjar og fjölskyldufyrirtæki og eiga í miklum erfiðleikum með að fá vörur sínar seldar í ríkiseinokunarfyrirtækinu ÁTVR. Í dag eru 25 handverksbrugghús í samtökum handverksbrugghúsa og flest þeirra eru einmitt á landsbyggðinni. Þetta frumvarp er því til þess fallið að styrkja fjölbreytta atvinnustarfsemi um allt land. Þetta ýtir undir atvinnusköpun og stuðlar að nýsköpun og í sannleika sagt er þetta löngu tímabær breyting sem enginn mun skilja í framtíðinni að hafi nokkurn tíma verið pólitískt bitbein hér inni. Það er a.m.k. mín bjargfasta trú. Ég lýsi yfir sérstakri ánægju með breytinguna sem orðið hefur á frumvarpinu í meðförum þingsins þar sem innlendir smáframleiðendur að sterku áfengi og líkjörum sitja nú við sama borð og handverksbrugghúsin. En við þurfum að styðja enn betur við smáframleiðendur þessa lands og heimila netverslun með áfengi. Smáframleiðendur eiga erfitt með að tryggja nýjum vörum hillupláss í einokunarverslun ríkisins og það er skaðlegt fyrir starfsemi þeirra og það er skaðlegt fyrir samkeppnina. Áfengisframleiðsla brugghúsanna er alls ekki hátt hlutfall af heildaráfengisframleiðslu landsins. Frumvarpið mun fela í sér tiltölulega litla aukningu á seldu áfengi og það hróflar ekki við áfengisstefnu eða áherslum okkar í lýðheilsumálum. Við eigum að treysta fólki til að taka ákvarðanir fyrir sig sjálft um eigið líf og lífsstíl. Það þurfa að vera afar sérstök rök og mjög veigamikil fyrir því að skerða valfrelsi almennings í þessum málum sem og öðrum málum. Frumvarpið tryggir aukið jafnræði og er lyftistöng fyrir lítil samfélög. Það er fagnaðarefni fyrir ferðaþjónustuna. Það er fagnaðarefni fyrir landsbyggðina og að sjálfsögðu almennt fagnaðarefni fyrir alla neytendur í landinu.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum sem hefur oft verið tilefni til mikilla, langra og oft og tíðum góðra umræðna hér á þingi og það er sérstaklega ánægjulegt að geta tekið þátt í þessari umræðu. Einn af mínum uppáhaldsíhaldsmönnum, sem er að vísu ekki úr sama flokki og ég, sagði að það væri alltaf best að byrja á að skoða til hvers væri verið að breyta lögum. Þess vegna ætla ég aðeins að fara yfir það áður en ég fer í þær breytingar sem ég tel að nefndin hafi gert til batnaðar á málinu. Það kemur fram í greinargerð þessa frumvarps að frumvarpinu sé hvorki ætlað að hrófla við hlutverki Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins né þeirri áfengisstefnu sem hingað til hefur verið við lýði. Sú áfengisstefna sem hér er við lýði birtist m.a. í markmiðum áfengislaga sem er ekki að leysa þau vandamál sem leiða af áfengi í heild sinni heldur vinna gegn misnotkun og þar skiptir aðgengi máli. Það er svo hægt að diskútera fram og til baka hver stærð áhrifanna er sem er í rauninni frekar vísindaspurning en pólitísk og sitt sýnist hverjum í þeim efnum. Það er hins vegar óumdeilt að Ísland hefur náð miklum árangri á síðustu árum í að bæta áfengismenningu og ég tel, og held að það sé hægt að færa fyrir því gild rök, að aðgengi og hornsteinninn í áfengisstefnunni, ríkiseinkasala á áfengi, sé mikilsverð í þessu. Þá er einnig farið yfir það í þessum kafla greinargerðarinnar til hvers verið er að leggja þetta til. Það er bent á að síðasta áratuginn hefur verið mikil gróska í sérstaklega bjórbruggun í smærri brugghúsum víða um land, oft í dreifbýli. Bjóða þau upp á ákaflega bragðgóða vöru en hafa hins vegar lent í því að þau hafa getað boðið upp á kynnisferðir þar sem fólk getur komið og smakkað vöruna eða keypt á grundvelli vínveitingaleyfis en ekki keypt sér í smásölu til að taka með heim. Á það hefur verið bent, og það er mikilsvert, að smærri brugghús eiga oft og tíðum í meiri erfiðleikum með að komast í sölu hjá ÁTVR. Því er með þessu frumvarpi leitast við að jafna þá stöðu. Þessi sjónarmið tek ég heils hugar undir. Það hefur áður komið fram í umræðunni hérna að það magn af áfengi sem selt er í þessum litlu brugghúsum er ákaflega lítið hlutfall af heildinni og að af því megi draga þá ályktun að það muni ekki hafa mjög mikil áhrif á heildarneyslu áfengis, sem er það sem skiptir einna mestu máli, að gera þessar breytingar. Ég tek undir það en til þess að það sé betur tryggt að svo verði þá eru breytingartillögur frá meiri hluta nefndarinnar sem eru t.d. um það að ráðherra skuli setja reglugerð sem setji magntakmarkanir. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt í ljósi þeirra ríku lýðheilsusjónarmiða sem eru undirliggjandi í þessu máli að þær séu þær sömu og finna má í 4. gr. reglugerðar nr. 630/2008. Það er mjög góð reglugerð sem kveður á um tollinn sem er öllum Íslendingum góðkunnur, að reyna að finna út hvað megi taka af hverju í fríhöfninni. Þetta held ég að sé mjög skynsamleg nálgun því að þarna nærðu meginmarkmiðum frumvarpsins, þ.e. að þessir litlu aðilar sem eiga í erfiðleikum með að komast í smásölu hafi þarna möguleika en þeir séu ekki ótakmarkaðir því að það myndi vinna gegn því sem kemur fram í greinargerð frumvarpsins, að það sé ekki tilgangurinn að hrófla við þeirri áfengisstefnu sem er við lýði og þar er hlutverk ÁTVR ótvírætt. Þá er einnig verið að gera þá breytingu að horfa ekki bara til brugghúsa með öl heldur skipti ekki máli hvers konar áfengi sé framleitt. Það er, held ég, mjög góð breyting því að annað væri að mínu viti ómálefnaleg mismunun. Ég tel að það sé réttur farvegur þegar þetta mál hefur verið samþykkt að farið verði vandlega ofan í saumana á því hvernig til tekst og inn á það er komið í greinargerð í nefndarálitinu og stungið upp á því að embætti landlæknis geri lýðheilsumat á áhrifunum. Það þarf að gefa því tíma til að einfaldlega geta numið einhverja breytingu í neyslumynstri. Ég er nefnilega ekki á þeim stað að telja að það sé ástæða til að hringla neitt með þessi lög og það hefur verið bent á að það hafi ekki beinlínis verið neitt hringlað með þessi lög í gegnum árin. Það hafa orðið mjög litlar breytingar og þessi breyting er að mínu viti góð. Hún nær þarna jafnvægi milli sjónarmiða um frelsi einstaklingsins og lýðheilsusjónarmiða og það er virkilega ánægjulegt að geta tekið þátt í að ná einhverju jafnvægi þarna því að ég held að það sé mikilvægt. Að því sögðu held ég að hægt sé að fagna þessum málalyktum í málinu og verður gaman að greiða um það atkvæði hér síðar.

Frú forseti. Ég er samþykkur þessu máli og tek undir það sem fleiri hafa sagt hér, ég vona að þetta sé fyrsti naglinn í þessa líkkistu sem núverandi áfengislöggjöf Íslendinga er. Hún er úrelt. Hún er ekki í neinu samhengi við nútímann. Hún tekur ekki neitt mið af þeirri tækni sem við búum við í dag og það er nauðsynlegt að endurskoða hana frá grunni. Þetta mál og sú staðreynd að það náðist a.m.k. sátt um það í allsherjar- og menntamálanefnd, og þá vonandi í þingflokkunum hér í þingsal á eftir, færir manni þá von að menn geti farið að breyta þessu öllu saman í stærri myndinni. Þessi löggjöf er úrelt til að mynda þegar kemur að auglýsingum þar sem íslenskir og erlendir fjölmiðlar sitja ekki við sama borð gagnvart sama neytandanum. Við getum talað um vefverslanirnar og þann sirkus sem hefur verið í kringum þær og hversu auðvelt er að fara fram hjá núgildandi löggjöf án þess að brjóta hana með nákvæmlega sömu niðurstöðu. Í því samhengi langar mig að nefna að mér finnst það leitt að þingmannamál hv. þm. Hildar Sverrisdóttur hafi ekki náð fram að ganga á þessu þingi. Það hefði sömuleiðis verið mikil bót í þessum málaflokki, finnst mér. Þetta frumvarp snýst um að smávægileg sala á áfengi á framleiðslustað geti haft jákvæð áhrif á atvinnu, ferðaþjónustu, framleiðslu og byggðasjónarmið. Bent er á að það geti verið erfitt fyrir litla framleiðendur að koma vörum sínum að hjá ríkiseinokunarfyrirtækinu. Menn eru að nota alls konar rök fyrir því að geta fundið einhverja sátt í þessu máli. Mér finnst þetta hins vegar bara ofureinfaldlega snúast um frelsi. Mér finnst þetta snúast um skynsemi. Mér finnst þetta snúast um það að fullorðið fólk eigi að geta ráðið sér svolítið sjálft. Ef menn ætla að ná markmiðum sem þjóna einhverjum öðrum tilgangi, t.d. lýðheilsumarkmiðum, þá gera menn það með öðrum hætti heldur en því að vera endalaust að hafa vit fyrir fólki og reisa alls konar girðingar og múra úti um allt samfélag sem í raun og veru rjúfa ákveðinn sáttmála um að það eigi að vera sýnilegur tilgangur með reglunum. Svo er líka auðvelt að fara í kringum þetta allt saman og það er auðvitað gert miskunnarlaust. Þessi boð og bönn þjóna ekki tilgangi sínum og ná ekki því marki sem ætlast er til. Ég er hlynntur því að þetta mál nái fram að ganga. Það er verið að setja inn hámarksmagn sem selja má á þessum stöðum. Hvar ætlum við að setja mörkin í því? Menn fundu þessa lendingu, ég get alveg stutt hana. Það má alveg færa rök fyrir því að mörkin eigi að vera annars staðar en þetta er bara fínt í nafni sáttarinnar og vonandi mun reynslan af þessu sýna okkur að við þurfum að endurskoða áfengislöggjöfina í heild sinni. Ég hef talað fyrir því lengi og finnst það algerlega einboðið að við þurfum að skipta um kúrs almennt séð í þessum málum. Ríkisrekstur og ríkiseinokun er ekki trygging fyrir bættri lýðheilsu, mér finnst algerlega fráleitt að halda því fram og mér finnst allt í íslensku samfélagi benda til hins gagnstæða. Við getum líka séð þetta í nágrannalöndunum. Málum er skipað með ýmsum hætti í löndum Evrópu og heimsins og það er allur gangur á því hvernig áfengismenningin og áfengisneyslan er í viðkomandi löndum og það er ekki endilega samhengi þarna á milli vegna þess að það er fullt af öðrum þáttum sem spila mikið inn í lýðheilsusjónarmiðin heldur en bara aðgengi að áfengi. Mig langar líka að taka undir það sem hv. þm. Daði Már Kristófersson nefndi hér áðan, sem við þurfum svolítið að hafa í huga, að ef við spólum nokkra áratugi aftur í tímann og horfum á íslenskt umhverfi eins og það var þá, þá var drykkjumenning Íslendinga ömurleg. Það var drukkið óheyrilega mikið í einu, það var standandi fyllirí niðri í bæ, það var mikil ungmennadrykkja og drykkjusiðir landans voru þannig að erlendir fjölmiðlar gerðu sér stundum ferð hingað til að fjalla um þá. Þetta ástand ríkti þegar það voru miklu færri áfengisútsölustaðir heldur en nú er. Þessir áfengisútsölustaðir máttu hafa opið í skemmri tíma en nú er. Þeir máttu ekki hafa opið á laugardögum eins og nú er. Vínveitingastaðir voru miklu skertari hvað varðar opnun heldur en nú er, bara svo ég nefni það eitt. Í dag er opið á laugardögum sem var ekki þá. Það er verið að senda vín heim sem var ekki þá. Það er hægt að setjast inn á bar hér nánast allan sólarhringinn eða a.m.k. frá morgni til kvölds og fá sér bjór. Það var ekki hægt þá. Það var ekki hægt að fá sér bjór leyfilega. Samt var drykkjumynstrið og -menningin verri þá heldur en núna þegar aðgengi er miklu betra og allt annað. Mér finnst það segja ansi mikla sögu. Ég er ekki að gera lítið úr lýðheilsusjónarmiðum, ég tek undir lýðheilsusjónarmiðin. Ég vil að börnum og ungmennum sé haldið frá áfengi og ég vil auðvitað að við öll umgöngumst þessa vöru af varúð og virðingu. En ef það er svona beint samhengi á milli þessara lýðheilsusjónarmiða og aðgengisins þá finnst mér einboðið við komumst ekki fram hjá þeirri röksemd að það sé bara einfaldast að banna áfengi. Menn hljóta þá að geta tekið það skref í anda bættrar lýðheilsu en það dettur auðvitað engum í hug að fara þangað. Á sama tíma geta menn klórað sér í kollinum yfir þeirri furðulegu staðreynd að lögreglan var að haldleggja ævintýralegt magn af fíkniefnum sem eru bönnuð, ævintýralegt magn, þannig að við sjáum alveg að bann eitt og sér eða miklar aðgengishindranir skila ekkert endilega því sem við erum að reyna að ná. Við hljótum alltaf að velta fyrir okkur forvörnum og því að ná til fólks með skynsemi þegar við erum að reyna að hafa áhrif á neyslu þess. Forvarnir og fræðsla eru algjört lykilatriði í þessu og það er sú leið sem við fórum til að bæta þessa slæmu drykkjumenningu sem ríkti fyrir nokkrum áratugum og ég var að lýsa, á sama tíma og við jukum aðgengi að þessari neysluvöru. Það eru langflestir, eins og kom fram hér áðan, sem nota þessa vöru bara vel, nota hana af skynsemi og drekka sér ekki til óbóta eða í miklu óhófi. Þá verðum við að hafa það í huga að það er ákveðin prósenta landsmanna sem eru með sjúkdóm sem heitir alkóhólismi. Þetta er algjört lykilatriði. Þetta er sjúkdómur. Heilinn í þessu fólki er öðruvísi heldur en heilinn í öðru fólki. Mér finnst alltaf klént þegar þessi hópur, þessi sjúklingahópur, er notaður sem einhvers konar rök þegar kemur að aðgengismálum. Ég þekki sjálfur þennan sjúkdóm mætavel og ég get alveg fullvissað fólk um það að veikur alkóhólisti í þörf fyrir vímuefni eða áfenga drykki myndi skríða á milli landshluta eftir því. Einhverjar aðgangshindranir í opnunartíma eða takmarkanir á prómillum til og frá hér og þar breyta engu hvað varðar framgang þessa sjúkdóms. Það held ég að sé alveg hægt að slá út af borðinu. Það er heilbrigðisvandamál að vera með þennan sjúkdóm. Við eigum að tækla það sem heilbrigðisvandamál. Við eigum ekki að nota áfengislöggjöfina til þess að reyna að hafa áhrif á þennan sjúkdóm vegna þess að það er ofureinfaldlega ekki hægt. Við eigum að beita skynsemi og við eigum að leyfa þeim sem kunna fótum sínum forráð að búa við ákveðið frelsi í þessum málum. Þeir sem eru veikir fyrir áfengi og eru alkóhólistar þurfa að nota önnur bjargráð. Það er ekki hægt að halda þeim frá sínum sjúkdómi með einhverjum aðgangshindrunum eins og eru allt of víða í okkar samfélagi. Það er bara þannig. Það er mikil íhaldssemi í gangi í okkar samfélagi og hefur verið og við sjáum það bara á mjög mörgum málum og auðvitað á ákveðin íhaldssemi rétt á sér og hún er stundum mikilvæg og hún er oft skiljanleg. Ég skil að sumu leyti íhaldssemi þegar kemur að þessum málum. Það er mjög auðvelt að óttast breytingar og það er mjög auðvelt að setja í kollinum þetta samasemmerki á milli aðgengis og aukinnar neyslu. En þetta er hins vegar ekki svo einfalt eins og ég var að nefna áðan. Þess vegna segi ég: Samþykkjum þetta mál, vonumst til þess að það verði til þess að öðrum pörtum áfengislöggjafarinnar verði einnig breytt, að við umgöngumst þessa vöru sem neysluvöru sem flestir Íslendingar nota sér að skaðlausu. Við setjum upp girðingar gagnvart börnum og ungmennum á réttum stöðum. Við komum fram við fólk af virðingu sem er með sjúkdóm og kann fótum sínum ekki forráð þegar kemur að áfengi og nálgumst það með öðrum hætti; í gegnum heilbrigðiskerfið og með forvörnum og með því að fjölga úrræðum á þeim enda. Treystum fólki. Þetta er fínt mál og ég styð það heils hugar.

Frú forseti. Loksins, loksins, leyfi ég mér að segja. Málið ber kannski ekki mikið yfir sér en er samt fyrsta glufan sem við myndum lögfesta gegn undanþágu íslenska ríkisins frá EES-samningnum varðandi einokun ríkisins á smásölu með áfengi, fyrsta glufan og því ber að fagna. Það er fyrsta skrefið í átt að meira frelsi, meiri nútíma, aðeins meiri sveigjanleika og þrátt fyrir að frelsismálið eða frelsisangi þessa máls sé kannski ekki gríðarlega stór miðað við hversu afmarkað málið er þá skiptir það samt afskaplega miklu máli. Við í Sjálfstæðisflokknum höfum talað fyrir auknu frelsi varðandi áfengislöggjöfina í svo mörg ár og áratugi að við erum orðin hás en við höfum aldrei fengið að standa hér í þessum þingsal við þinglok með nefndarálit meiri hluta í höndunum, þverpólitíska samstöðu að mestu leyti, þannig að okkur batnar kannski í hálsinum á næstu vikum alla vega. Frelsinu fagna ég en þetta mál er miklu meira en bara það og málið hefur auðvitað í grunninn verið lengi unnið af hálfu Sjálfstæðisflokksins. Það var fyrst komið fram með það af hálfu þáverandi dómsmálaráðherra, Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, og núna aftur af hálfu dómsmálaráðherra, Jóns Gunnarssonar, og var það gott þegar það var lagt fram en svo batnaði það svona svakalega í meðförum þingsins. Það er svo gaman að upplifa það þegar þingheimur sjálfur tekur það upp hjá sjálfum sér að stíga frelsisskref, því að breyta málinu úr því að eiga bara við um bjórbrugghús yfir til allra íslenskra framleiðenda sem eru að framleiða áfengi á sínum afmörkuðum stöðum ber að fagna og mun skipta þessa aðila gríðarlega miklu máli. Í ákvæðinu er sem sagt ekki bara frelsi þó að ég sé upptekin af því. Eins og hefur verið komið inn á, m.a. í mjög fínni jómfrúrræðu Björgvins Jóhannessonar samflokksmanns míns, eru jákvæðu áhrifin miklu fleiri. Þau snúast um ferðaþjónustu, atvinnumál, framleiðslu og byggðasjónarmið, sérstaklega gagnvart þessum litlu aðilum sem frumvarpið gerir kröfu um að séu afmarkaðir, sem er vel. Þeir eiga ofboðslega erfitt í samkeppni við hina ríkisreknu vínverslun, það er bara þannig og það verður að vera haft í huga þannig að þetta er mikilvægt ferðaþjónustumál. Þetta er mikilvægt framleiðslumál fyrir þessa aðila varðandi þeirra rekstrargrundvöll. Að því nefndu langar mig að fá að nefna að ég hnaut um að í málinu ætti mögulega að afmarka opnunartímann í takt við opnunartíma ÁTVR. Mig langar að fá að nefna hér að ég myndi vilja að það yrði skoðað betur þegar stigin eru frekari skref varðandi þetta mál því að ég held að t.d. smærri aðilum úti á landi sem oft fá til sín hópa af ferðamönnum að kvöldi til þætti kannski - eða ég þykist vita að þeim þætti eflaust synd að geta ekki nýtt þessa heimild til að bjóða þeim að kippa með sér flösku eða tveimur eftir þá kynningu. Mér skilst að þetta sé eitt af þeim atriðum sem verða útfærð nánar í reglugerð þannig að ég fæ að nefna hér að ég vonast til þess að það verði skoðað betur með markmið laganna í huga um hvernig þetta er fyrst og fremst gert. Miðað við afmörkun málsins og smæð þess í rauninni þá held ég að við getum leyft okkur svona smá sveigjanleika án þess að hafa miklar áhyggjur af því að allt fari hér úr böndunum. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég tek undir flestallt sem hér hefur komið fram hjá þeim sem styðja málið ef ekki bara allt saman. Mig langaði að fá að nota tækifærið og segja að hér á þessum þingvetri voru tvö svokölluð áfengismál til umræðu. Annað þeirra var mál sem ég lagði fram um netverslun á áfengi sem náði því miður ekki fram að ganga í þessum þinglokasamningum. En ég vil fá að segja hér svo það sé algjörlega á kristaltæru að það að þetta mál sé komið hingað á þennan stað þykir mér mjög góð sárabót, þetta eru frábærar fréttir, en svo verðum við að halda áfram að stíga næstu skref. Við verðum að ná betur utan um stöðu áfengismála og fyrirkomulagið, það er bara verkefnið. En mikið ofboðslega er þetta góð byrjun.

Frú forseti. Ég væri ekki samkvæm sjálfri mér ef ég kæmi ekki upp undir þessu máli þó að ekki væri nema til að fagna því og klappa fyrir því. En ég veit að það er ekki viðeigandi í þessum sal. Ég iða hreinlega í skinninu eftir að fá að greiða atkvæði með þessu máli. Við höfum rætt það hér og það verður rætt hér í þessum sal hver þessi jákvæðu áhrif eru; það er þessi stækkandi atvinnugrein, ferðaþjónustan, byggðasjónarmiðin, allt þetta er jákvætt, en það er einkum frelsið, þetta er litla skref og hversu stórt í rauninni það er fyrir okkur frelsisþenkjandi fólkið. Það var tvennt sem mig langaði aðeins að koma inn á. Það var annars vegar varðandi forvarnirnar. Það er mikið fjallað um lýðheilsu í áliti nefndarinnar og ég skil það vel. Það er yfirleitt svona það sem við nefnum alltaf þegar við ræðum áfengismálin; þá förum við alltaf að tala um forvarnir og fræðsluna. Hvað varðar þann glæsta árangur sem við höfum náð í neyslu ungmenna á áfengi, hvað hún var orðin lítil, þá verð ég að segja að mér finnst ólíklegt að ungmennin muni fara að fjölmenna í íslensku handverksbrugghúsin á landsbyggðinni, ég ætla bara kasta því hérna út. Það verður eftir sem áður bannað að selja fólki undir tvítugu áfengi - ég segi fólki, ekki börnum, af því að börn eru yngri en 18 ára. Svo er einmitt líka áhugavert í álitinu þar sem talað er um opnunartíma ÁTVR og að það eigi að vera sambærilegur opnunartími hjá þessum brugghúsum á framleiðslustað. Það er eiginlega ofboðslega furðuleg pæling þegar staðirnir eru stundum ekki opnir um helgar úti á landi, jafnvel bara á milli tíu og tvö, þannig að þetta er eitthvað sem þarf að taka til skoðunar og skoða hvernig þetta geti raunverulega fúnkerað þar sem þessi brugghús eru. Svo langaði mig líka að setja spurningarmerki við hámarksframleiðslufjölda upp á 500.000 lítra á ári. Af hverju ekki milljón? Af hverju ekki meira? Af hverju göngum við ekki lengra? Af hverju að útiloka eitt brugghús af þessum 25 íslensku brugghúsum? Ég vildi að við hefðum tekið það skref að hafa það inni. En hins vegar er þetta lítið skref í átt að meira frelsi. Ég er sátt. Ég er mjög ánægð og mjög spennt að fá að greiða atkvæði með þessu máli. Það verður ekki einungis opinber starfsmaður sem þarf að selja manni bjórinn, sem er mjög gott. Og eins og hv. þm. Hildur Sverrisdóttir sagði áðan: Þetta er þessi glufa, það er ljósglæta í þessum málum. Okkur er að takast að opna þetta aðeins eftir 100 ára einokun.

Frú forseti. Mig langar að þakka hv. meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir að taka fyrsta skrefið í því að færa sölu áfengis hér á landi inn í 21. öldina

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, nr. 88/2005, um niðurfellingu tolla á vörur sem eru upprunnar í Úkraínu. Með frumvarpinu er lagt til að tollar af vörum sem fluttar eru inn á tollsvæði ríkisins og eru að öllu leyti upprunnar í Úkraínu falli niður til og með 31. maí 2023. Nefndin er einhuga um afgreiðslu málsins og vitnar, með leyfi forseta, til ávarps forseta Úkraínu á Alþingi í maí síðastliðnum: „Augljóst er að stríð Rússa gegn Úkraínu er ekki aðeins tilraun til að sölsa undir sig landið og að slökkva líf, það er árás á frelsið sjálft. Þess vegna er mikilvægt fyrir frjálsar þjóðir heims að Úkraína verði ekki skilin eftir á berangri og berjist þar ein og afskipt við Rússland. Það er mikilvægt að allar þjóðir leggi hönd á plóg. Ég er þakklátur fyrir þau skref sem þjóð ykkar hefur nú þegar stigið, sérstaklega með því að styðja viðskiptaþvinganir gegn Rússum. Ég þakka einnig fyrir margvíslegan stuðning sem þið hafið sýnt okkur og heiti á ykkur að láta ekki þar við sitja.“ Frumvarpið er mikilvægur og táknrænn stuðningur við Úkraínu. Heildartollverð innfluttra vara frá Úkraínu til Íslands nam 550 milljónum kr. árið 2021. Enginn innflutningur var á landbúnaðarvörum. Við látum ekki okkar eftir liggja og ég vitna aftur til ræðu forseta Úkraínu, með leyfi forseta: „Engu skiptir hvort um ræðir lítil ríki eða stór, þegar við berjumst fyrir frelsinu skiptir framlag allra máli.“ Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Ágúst Bjarni Garðarsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jóhann Páll Jóhannsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.

Forseti. Það er mjög ánægjulegt að fá að koma tvisvar sinnum í pontu til að styðja frelsismál sem hafa náð fram að ganga á Alþingi. Hér erum við náttúrlega, við mjög sérstök skilyrði, að styðja Úkraínumenn í sinni erfiðu aðstöðu með því sem skiptir kannski mestu máli á þrengingartímum, sem er að leggja okkar litla lóð á vogarskálarnar til að viðhalda gangi hjóla atvinnulífsins í Úkraínu. Viðskipti í alþjóðavæddum heimi skipta gríðarlega miklu máli og Úkraína, eins og flest ríki og eins og Ísland við sömu skilyrði, er opið hagkerfi. Úkraínumenn lifa á viðskiptum við aðrar þjóðir og eins og við gætum ekki hugsað okkur að búa við þrengingar á því sviði þá skiptir miklu máli að við sýnum í verki stuðning okkar við baráttu Úkraínumanna með því að hjálpa þeim með þeim hætti sem mestu máli skiptir, sem er að styðja við hjól atvinnulífsins þar við þau erfiðu skilyrði sem þau hljóta að búa við. Það er mikilvægt að þetta mál verði ekki stöðvað eða tafið vegna einhverra skammtímahagsmuna þröngra hópa í íslensku atvinnulífi. Jafnvel þó að hér hafi komið fram að innflutningur Íslands á landbúnaðarvörum frá Úkraínu hafi verið takmarkaður þá vil ég undirstrika að það er ekki frágangssök þótt slíkar vörur yrðu fluttar inn undir þessari heimild og raunar frekar líklegt vegna þess að Úkraína er fyrst og fremst framleiðandi og útflytjandi á landbúnaðarvörum. Við eigum ekki að láta eins og þetta sé í lagi bara vegna þess að það skerði hag einskis. Þetta væri í lagi jafnvel þótt það skerti hag einhvers vegna þess að með þessu erum við að styðja þá í þeirra erfiðu baráttu.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri samstöðu sem hefur náðst um þetta mál og ég vil þakka hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar fyrir sína góðu framsögu. Frumvarpið felur í sér tímabundna niðurfellingu tolla af vörum sem eru fluttar til Íslands og að öllu leyti upprunnar í Úkraínu. Í 1. gr. frumvarpsins segir að við ákvörðun um uppruna vöru skuli farið eftir ákvæðum fríverslunarsamnings milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu og Úkraínu sem tók gildi 1. júní 2012. Í þeim samningi er kveðið á um að vörur þurfi, með ákveðnum undantekningum, að hafa verið fluttar inn með beinum flutningi. Eins og við vitum fara langflestar þær vörur, ef ekki allar, sem eru fluttar inn til Íslands frá Úkraínu í gegnum nágrannaríki Íslands. Þetta er eitthvað sem Samtök verslunar og þjónustu benda á, að umfang vöruinnflutnings til Íslands sé að jafnaði svo takmarkað að beinn innflutningur komi sjaldnast til álita. Algengast er að vörurnar séu fluttar inn t.d. frá Hollandi, Bretlandi, Frakklandi og Eystrasaltsríkjunum, þannig að það er í rauninni kannski með öllu óljóst hvort þegar á hólminn er komið muni felast einhver raunveruleg tollfríðindi í þessu frumvarpi. Þetta er kannski eitthvað sem okkur er að verða betur og betur ljóst í nefndinni. Þetta er frumvarp sem kom seint inn og svoleiðis þannig að það er alveg hugsanlegt að það sé pínulítið villandi í greinargerð þegar talað er um að hér sé Ísland að sýna stuðning við Úkraínu í verki og greiða fyrir viðskiptum. Í rauninni hefur kannski ekki farið fram nein bein greining á því hvort þetta séu raunverulega einhver viðskipti sem við erum að greiða fyrir með þessum tilteknu aðgerðum. En það breytir því ekki að allar aðgerðir í þessa veru eru mikilvægar. Við þurfum þá bara að halda áfram og þetta verður þá í versta falli einungis táknrænn stuðningur, í besta falli eitthvað meira. Það kom umsögn frá Bændasamtökum Íslands sem ég ætla ekki að hafa nein orð um hér en ég ítreka bara að ég er ánægður með þá vinnu sem hefur átt sér stað með þetta frumvarp núna á þessum skamma tíma og þá viðleitni sem hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar hefur sýnt og ég vona að við getum haldið áfram að sýna svona samstöðu í málum eins og þessum.

Virðulegi forseti. Það var mælt fyrir þessari miklu fjármálainnleiðingu í gær, ef mig misminnir ekki. Þetta er gríðarlega stór innleiðing sem er liður í því að uppfylla kröfur sem Íslendingar hafa gengist undir vegna EES-samningsins. Við vitum nú þegar að EFTA-dómstóllinn hefur hafið undirbúning að málsókn gegn íslenska ríkinu vegna þess að við höfum ekki innleitt hér gerðir í íslenskan rétt hvað varðar fjármálamarkaðinn. Ég vil fyrir hönd nefndarinnar óska eftir því að málið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar voru til við frumvarpið. Að því sögðu vil ég þakka nefndarmönnum í efnahags- og viðskiptanefnd fyrir vinnu þeirra við frumvarpið og legg til að það verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti með frávísunartillögu um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu og húsaleigulögum, um aðgerðir til að sporna við áhrifum verðbólgu á húsnæðislán og húsaleigu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að vísitala sem reiknuð er og birt í nóvembermánaðar 2021 skuli gilda um verðtryggingu neytendalána og fasteignalána frá 1. janúar til 31. desember 2022. Við útreikning verðbóta í janúar 2023 verði miðað við breytingu á vísitölunni frá október til nóvember 2022, en síðan í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá októbermánuði til nóvembermánaðar 2022 og síðan í hlutfalli við breytingar á vísitölunni milli mánaða. Þá eru lagðar til breytingar þess efnis að óheimilt verði að hækka leigufjárhæð íbúðarhúsnæðis í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá 1. janúar til 31. desember 2022. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram ólík sjónarmið um áhrif vísitölufrystingar á verðtryggð húsnæðislán og verðtryggða leigusamninga. Meiri hlutinn bendir á að frysting vísitölunnar hefur víðtæk efnahagsleg áhrif sem geta gengið þvert á tilgang og markmið frumvarpsins. Meiri hlutinn telur þó rétt að haldið verði áfram að fylgjast með stöðu á húsnæðismarkaði og stöðu heimilanna í landinu. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið um mikilvægi þess að áfram verði unnið að því að draga úr vægi verðtryggingar, en ein forsenda þess er stöðugt verðlag. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og henni falið að gera úttekt á kostum og göllum aðgerðarinnar. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp sem gerir ráð fyrir frystingu á verðtryggingu neytendalána, fasteignalána og leigusamningum, ef við orðum það þannig til einföldunar. Nú fengum við auðvitað fjármálaráðuneytið á okkar fund við meðferð þessa máls. Fjármálaráðuneytið tók mjög afgerandi afstöðu hvað varðar þetta frumvarp og þá aðferðafræði sem lögð er til í því. Ég held að það sé kannski álit margra að í þessu frumvarpi felist afturvirk skerðing á eignarréttindum sem gæti hreinlega bakað ríkissjóði gríðarlega skaðabótaskyldu. Ég tek eftir því, og var nú á nefndarfundinum þar sem þetta var afgreitt út, að flutningsmaður frumvarpsins er ekki með á frávísunartillögunni. Mig langar bara að spyrja framsögumann þessarar tillögu og formann efnahags- og viðskiptanefndar hvers vegna meiri hluta nefndarinnar finnst svona mikilvægt að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar. Hvað vill meiri hluti nefndarinnar að ríkisstjórnin geri með þetta frumvarp? Telur meiri hluti nefndarinnar að þetta sé heppileg aðferðafræði eða að sú nálgun sem lagt er upp með í þessu frumvarpi eigi að vera einhvers konar leiðarljós í vinnu næstu vikna og mánaða þegar kemur að því að verja tekjulága og skuldsett heimili og leigjendur fyrir áhrifum verðbólgunnar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið. Ég vil taka fram að núverandi ríkisstjórn hefur lagt á það áherslu að stíga markviss skref til afnáms verðtryggingar á lánum. Það sést m.a. við stuðning ríkisstjórnarinnar við lífskjarasamninginn og aðila vinnumarkaðarins. Að mati meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar á markmið frumvarpsins rétt á sér. Á hitt verð ég samt að benda að þar sem við teljum það eiga rétt á sér þá teljum við eðlilegt að vísa því til ríkisstjórnarinnar, m.a. á grundvelli þess tímamarks sem tilgreint er í frumvarpinu og er á þessum tímapunkti til þess fallið að stríða gegn markmiði þessa frumvarps.

Virðulegur forseti. Ég hef frá því að ég byrjaði að fylgjast með pólitík litið á Sjálfstæðisflokkinn sem flokk sem stendur alla jafna með eignarréttinum og eignarréttindum með mjög afgerandi hætti. Þess vegna kemur það mér svolítið á óvart þessi nálgun meiri hlutans. Já, já, við getum verið sammála alls konar markmiðum, en það er oftast þannig með þau frumvörp sem verða að lögum á endanum og ríkisstjórninni er falið að vinna að, að þá hefur líka náðst einhvers konar samstaða um aðferðafræðina, a.m.k. í grófum dráttum. Hér eru komnar fram tillögur sem - ja, þetta eru mjög róttækar tillögur. Ég er ekki viss um að ég myndi treysta mér til að styðja svona tillögur í þingsal nema að undanfarinni mjög mikilli greiningu og ég held að lögfræðilegu rökin gegn þessari leið séu býsna skotheld. - Nú man ég ekkert að hverju ég ætlaði að spyrja hérna í seinna andsvari. En ef ríkisstjórnin er með augun á verðtryggingunni eða að draga úr vægi hennar, hvers vegna ætti þá líka að fara að vinna sérstaklega með þetta frumvarp? Hvers vegna er það áherslumál? Hefði ekki verið nær fyrir nefndina að afgreiða þá sameiginlega þingsályktunartillögu á einhverjum almennari nótum um það hvernig eigi að bregðast við ástandinu? Eða er Sjálfstæðisflokkurinn svolítið bara á þessari sömu línu og Flokkur fólksins þegar kemur að verðtryggingunni og öðru?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ég held að það verði kannski seint hægt að segja að Flokkur fólksins og Sjálfstæðisflokkurinn eigi fullkomlega samleið. En ég hef þá trú að kannski sé hægt að finna einhvern samnefnara í öllum flokkum. Samkvæmt þessu telur meiri hluti nefndarinnar ekki skynsamlegt að lögbinda þá vísitölu sem tilgreind er í frumvarpinu, sem var nýbirt þegar frumvarpið var lagt fram og er ekki sú sama í dag. Þetta gerir það að verkum að lögin gætu orðið úrelt mjög fljótt og mögulega skaðað þá einstaklinga sem frumvarpinu er ætlað að vera réttarbót fyrir. Þannig að tímamarkið er svo gott sem úrelt, ef hægt er að segja sem svo. Ég tek undir það sem hefur komið fram, að þau skref sem fólki finnst réttast að taka um afnám verðtryggingar þarf að taka að mjög vel ígrunduðu máli þannig að lögin standist tímans tönn og séu ekki miðuð við tímabundið efnahagsástand, sér í lagi þar sem það er rakið til kórónuveirufaraldursins samkvæmt greinargerð með frumvarpinu. Mig langar líka að fá að nefna það að Sjálfstæðisflokkurinn stendur alltaf vörð um frelsi einstaklingsins og eignarréttinn, hv. þingmaður. Það er ekki ólíklegt að ákvæði sem er að finna í frumvarpinu fari í bága við stjórnarskrá þar sem verið er að takmarka eignarrétt einstaklinga og ráðstöfunarrétt þeirra á fasteignum sínum. Það þarf að mati nefndarinnar að fara mjög varlega í slíkar hugmyndir.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti minni hluta um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu og húsaleigulögum (aðgerðir til að sporna við áhrifum verðbólgu á húsnæðislán og húsaleigu). Meðflutningsmenn mínir á frumvarpinu sem lagt var fram eru Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Frumvarpið var lagt fram í desember en mælt fyrir því í mars og það kemur nú til 2. umr. eftir umfjöllun efnahags- og viðskiptanefndar. Í nefndarálitinu kemur fram, með leyfi forseta: „Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu hefur heimsfaraldur kórónuveiru leitt til verulegs efnahagssamdráttar og síhækkandi verðbólgu.“ - Síðan hafa bæst við áhrif innrásar rússneska hersins í Úkraínu. - „Þrátt fyrir möguleika á endurfjármögnun með óverðtryggðum lánum geta fjölmargir ekki breytt skuldbindingum sínum með þeim hætti vegna íþyngjandi skilyrða eða kostnaðar. Þeir sem greiða af verðtryggðum lánum eða húsaleigu eru berskjaldaðir gagnvart þessu ástandi. Er því talið nauðsynlegt að vernda heimili landsins fyrir hörðustu áhrifum verðbólguskots. Minni hlutinn tekur undir þau sjónarmið og bendir á að frá því að frumvarpið var lagt fram hefur ársverðbólga hækkað úr 4,8% í 7,6% eða um 58,3% og hefur ekki mælst hærri síðan í apríl 2010 eða fyrir rúmum tólf árum síðan. Spár greiningaraðila gera ráð fyrir því að verðbólga haldist óbreytt eða fari jafnvel hækkandi til ársloka og mikil óvissa er um hvenær verðbólga gæti tekið að hjaðna eða hversu fljótt. Þörfin á aðgerðum til að stemma stigu við áhrifum þessa verðbólguskots á heimilin hefur því aðeins aukist og heldur áfram að gera það eftir því sem lengra líður. Minni hluti telur mikilvægt að draga þann lærdóm af bankahruninu árið 2008 og þeim efnahagslegu hörmungum sem það hafði í för með sér að ef ekki er brugðist við slíku ástandi strax með sambærilegum aðgerðum og þeim sem lagðar eru til í frumvarpinu geta afleiðingarnar af því orðið hræðilegar.“ Eins og segir í greinargerðinni teljum við í Flokki fólksins nauðsynlegt að verja heimilin fyrir hörðustu áhrifum verðbólguskots. Að okkar mati er tímabundin frysting alvarlegustu áhrifa verðbólgu það minnsta sem hægt er að gera fyrir heimilin. Með þessu frumvarpi er leitast við að hjálpa þeim sem verst standa með skjótvirkum, einföldum og skilvirkum hætti. Frá því að frumvarpið var samið síðasta haust með það í huga að takast á við vandann sem þá þegar blasti við og fyrirsjáanlegt var að myndi versna hefur það sem ég óttaðist mest raungerst. Verðbólgan er farin af stað. Staðan mun, ef fram fer sem horfir, versna enn frekar á næstu vikum og mánuðum. Áhrif Covid á stöðu heimilanna hefðu verið nógu slæm en þegar svo bætist við stríð í Evrópu er ekki von á góðu og eðlilega eykst verðbólgan. Með frumvarpinu er lagt til að við lög um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, og húsaleigulög, nr. 36/1994, bætist ný ákvæði til bráðabirgða sem fela í sér að verðtryggðar skuldbindingar neytenda vegna húsnæðislána og húsaleigu taki ekki breytingum til hækkunar í eitt ár frá því að frumvarpið tekur gildi. Hér er því ekki um neinar afturvirkar breytingar að ræða. Að því tímabili loknu rankar að nýju við sér samband vísitölu neysluverðs og verðtryggðra skuldbindinga, þó þannig að við útreikning verðbóta verði aðeins miðað við breytingu á vísitölu neysluverðs frá næstliðnum mánuði. Þarna er sem sagt ekki um neina uppsöfnun skulda að ræða. Með þessari einföldu aðgerð sem kostar ríkissjóð ekki eina einustu krónu er hægt að bjarga þeim heimilum sem verst standa frá miklum erfiðleikum og jafnvel hörmungum eins og heimilismissi. Það hlýtur að vera einhvers virði. Þegar við hjá Hagsmunasamtökum heimilanna kröfðumst varna fyrir heimilin í upphafi Covid sögðu bæði forsætisráðherra og fjármálaráðherra ítrekað að ef staðan myndi versna þá yrði gripið til aðgerða og heimilin varin. Staðan hefur svo sannarlega versnað og núna er tíminn til aðgerða. Á leigumarkaði er fólk í hvað verstri stöðu og leiga hefur hækkað alveg gríðarlega á undanförnum mánuðum og jafnvel bara á undanförnum dögum. Formaður VR tók dæmi úr raunveruleikanum þegar hann kom fyrir efnahags- og viðskiptanefnd í síðustu viku. Hann sagði frá sjötugri konu sem hann hefði verið í sambandi við. Hún var að endurnýja leigusamning og leigan hækkaði úr 198.000 kr. í 230.000. Um er að ræða samning til eins árs en ef þessi kona skrifar undir langtímasamning, sem mér skilst að henni standi vissulega til boða, verður hún að punga út 250.000 kr. í hverjum mánuði. Hún á þessa peninga ekki til. Ég veit ekki hvernig þetta mun enda, kannski tekst henni að bjarga sér í þetta skiptið en kannski ekki og hvað þá? Hvert fer þessi kona sem á að vera að njóta ævikvöldsins, ef hún ræður ekki við þetta? Takist henni að kljúfa þetta núna, kannski með því að neita sér um mat einhverja daga í viku sem og aðra hluti sem gefa lífinu smá lit, hvað gerist þá næst? Þessi kona leigir hjá einu af stóru leigufélögunum. Sumir vilja halda því fram að þarna sé um frjálsa samninga að ræða sem ekki megi grípa inn í henni til varnar. Er hægt að kalla þetta frjálsa samninga? Hvert er frelsi þessarar konu? Hverjir eru valkostirnir? Hún er ein af þúsundum á leigumarkaði sem horfast í augu við ómögulega afarkosti um þessar mundir. Í gær flutti varaþingmaður Flokks fólksins, Svanberg Hreinsson, jómfrúrræðu sína. Þar sagði hann: „Frá áramótum hefur húsaleiga mín hækkað um 10% en það þykir víst ekkert mikið og kannski bara ansi vel sloppið. Samt sem áður er þetta umtalsverð fjárhæð fyrir mig því að ég er öryrki og um síðustu mánaðamót þá greiddi ég 62% af ráðstöfunartekjum mínum í húsaleigu. Síðan greiddi ég 3,5% af mínum tekjum til lífsnauðsynlegra lyfjakaupa. Sem sagt, 65,5% í leigu og lyf. Þá á eftir að greiða fyrir hita og rafmagn og síma og ekki skal gleyma matarinnkaupunum.“ Svanberg er öryrki og treystir á lífeyri almannatrygginga. Sanngirni stjórnvalda. Það eru þúsundir í sömu stöðu og hann. Það verður að koma einhverjum böndum á þetta ástand. Að frysta verðtrygginguna á íbúðaleigu mun skipta miklu máli og er a.m.k. viðleitni til að koma böndum á það sem varla er hægt að kalla annað en græðgi stóru leigufélaganna. Víkjum nú að verðtryggðu lánunum. Þar munu verstu áhrifin koma síðar fram en í húsaleigusamningunum. Hv. þingmenn geta verið fullvissir um að verðbólgan mun gera atlögu að eignastöðu tugþúsunda fjölskyldna og þeim mun síðar sem gripið er í taumana þeim mun meiri verða hörmungarnar. Áhrifin á greiðslubyrði verðtryggðra lána koma strax fram en svo mun hækkun höfuðstólsins valda hærri greiðslubyrði en ella út allan lánstímann með þeim afleiðingum að fólk með verðtryggð lán mun borga fyrir verðbólgu þessa árs hver einustu mánaðamót um ókomna tíð. Ég ætla að nefna hérna nokkrar tölur sem segja sína sögu um verðtrygginguna. Tekið skal fram að þessar tölur miðast við þær forsendur að verðbólga og vextir haldist óbreyttir. En vel að merkja eru vextir verðtryggðra lána í sögulegu lágmarki þrátt fyrir vaxtahækkanir Seðlabankans og þeir gætu alveg átt eftir að hækka síðar. Ef miðað er við 30 millj. kr. verðtryggt lán til 40 ára með fyrstu afborgun 1. janúar 2017 þá stendur það núna, fimm og hálfu ári síðar, í tæpum 33,7 millj. kr. Lántaki hefur greitt tæpar 4,9 millj. kr. í vexti með verðbótum og 2,6 millj. kr. í afborganir með verðbótum á láninu, samtals 7,5 millj. kr. Samt hafa eftirstöðvarnar hækkað um 3,7 millj. kr. eða rúm 12% af upphaflegri lánsfjárhæð. Kostnaðaraukinn af 7,6% verðbólgu myndi á lánstímanum nema hátt í 14 millj. kr. eða rúmum 46% af upphaflegri lánsfjárhæð. Á undanförnum árum hefur fasteignaverð hækkað mikið og ef litið er til þeirra sem hafa nýverið keypt sér húsnæði væri nærtækara að miða við 50 millj. kr. lán. Þá kemur í ljós að eftirstöðvarnar hafa hækkað um 3,3 millj. kr. þrátt fyrir að lántakandi hafi greitt 1,3 millj. kr. í afborganir með verðbótum af láninu. Kostnaðaraukinn myndi á lánstímanum nema hátt í 28 millj. kr. eða 55,8% af upphaflegri lánsfjárhæð, bara út af þessu eina ári. Þetta er ekkert annað en lögverndað okur. Svo gríðarlegar kostnaðarhækkanir má fyrirbyggja með því að samþykkja þetta frumvarp. Það að verðtryggð lán séu yfirleitt í boði fyrir neytendur er til háborinnar skammar fyrir land og þjóð enda hefur engin önnur siðmenntuð þjóð látið sér detta í hug að bjóða neytendum upp á flókin afleiðulán. Í öðrum löndum eru slíkir fjármálagerningar eingöngu í boði fyrir fagfjárfesta enda flokkast verðtrygging undir áhættuviðskipti. Við verðum að afnema verðtryggingu lána til neytenda sem allra fyrst en það verður víst ekki gert í þessari atrennu. Nógu erfitt er að fá eitt ár í gegn. Núna snýst málið hreinlega um neyðaraðstoð við fólkið sem er annaðhvort á leigumarkaði eða fast í viðjum verðtryggðra lána. Ábyrgð okkar sem sitjum á Alþingi er gríðarlega mikil. Okkur ber skylda til að vera framsýn og þó að það sé stundum erfitt að vita hvað framtíðin ber í skauti sér þá liggur alveg fyrir hvað nú er í vændum. Hugsunin með frumvarpi mínu var að leggja til einfalda lausn sem hefði tilætluð áhrif á þá hópa sem verst standa. Ég tel þetta frumvarp uppfylla þau skilyrði. Auk þess gerði ég mér vonir um að þingheimur gæti náð saman um þetta frumvarp enda er kostnaðurinn fyrir ríkissjóð enginn. Nefndinni bárust umsagnir frá Alþýðusambandi Íslands, Hagsmunasamtökum heimilanna, Samtökum leigjenda á Íslandi, VR og Öryrkjabandalagi Íslands og gestir frá öllum þessum aðilum komu á fund nefndarinnar. - Forseti. Á ég ekki 20 mínútur?

Ég er að bæta við fjórum mínútum.

Samdóma álit gesta og umsagnaraðila var að frumvarpið væri mjög þarft og m.a. komu fram sjónarmið um að það gæti veitt ákveðna lausn á neyðarástandi sem er fyrirsjáanlegt og jafnvel þegar orðið á húsnæðismarkaði. Í umsögn Öryrkjabandalagsins kom fram að samkvæmt 11. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna ættu allir að hafa kost á fullnægjandi og öruggu húsnæði á viðráðanlegu verði. Tæp 30% öryrkja greiddu meira en 50% af ráðstöfunartekjum sínum í leigu samkvæmt könnun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar frá árinu 2021. Engar umsagnir bárust með andmælum eða athugasemdum við efni frumvarpsins en rétt áður en málið var afgreitt út úr nefnd komu fulltrúar fjármálaráðuneytisins á fund nefndarinnar. Þar kvað við allt annan tón. Ráðuneytið fann þessu allt til foráttu enda skyldi engan undra því ráðuneytið virðist yfirleitt vera í betri tengslum við fjármálafyrirtæki en raunveruleika þeirra sem hafa minna á milli handanna. Í málflutningi fjármálaráðuneytisins komu fram áhyggjur af inngripi í samninga. Því er til að svara að ríkið hefur margoft gripið inn í frjálsa samninga eins og t.d. eftir hrunið 2008, en gerir það yfirleitt bara með hagsmuni fjármálakerfisins í huga. Núna þarf hins vegar að huga að hagsmunum heimilanna. Að auki verður að teljast hæpið að kalla húsnæðissamninga frjálsa samninga. Jú, lánþeginn tekur ákvörðun um að taka húsnæðislán eða skrifa undir leigusamning en samningsstaða þeirra sem eru að koma þaki yfir sig eða fjölskyldu sína er ekkert sérstaklega sterk, einhvers staðar þarf fólk að búa. Bankinn eða leigusalinn eftir því sem við á er í allt annarri stöðu. Það er ekki jafnræði milli aðila í þessum samningum og eins og í dæminu sem ég nefndi áðan, um sjötugu konuna, er greinilegt að hún á enga kosti í stöðunni. Fjármálaráðuneytið taldi vafasamt hvort frumvarpið myndi ná til þeirra sem mest þyrftu á hjálp að halda. Það er staðreynd, sem fjármálaráðuneytinu ætti að vera vel kunnugt um, að á leigumarkaði eru þeir sem höllustum fæti standa í samfélaginu og frumvarpið myndi tryggja þeim umtalsvert meira fjárhagslegt öryggi. Auk þess hafa flestir sem vettlingi geta valdið flúið verðtryggðu lánin þannig að líkur eru á að þeir sem eftir sitja með verðtryggð lán hafi ekki sérstaklega mikið á milli handanna. Einnig vildu fulltrúar fjármálaráðuneytisins meina að þar sem fasteignamat hefði hækkað hefðu húsnæðiseigendur fengið mikinn ábata. Því er til að svara að það borgar enginn neitt með hærra fasteignamati, hvorki mat, nauðsynjar né lán. Fjármálaráðuneytið nefndi einnig að vanskil væru lítil í bankakerfinu. Því er til að svara að vanskil segja ekki allt. Fólk leitar allra ráða til að greiða af lánum og vanskil eru því ekki dæmi um yfirvofandi vanda heldur til vitnis um að allt sé þegar brunnið til kaldra kola. Fjármálaráðuneytið hélt því einnig fram að ríkið gæti orðið skaðabótaskylt vegna inngrips í samninga en gat ekki svarað því hvert yrði fjárhagslegt umfang slíkrar ábyrgðar. Mér þætti reyndar mjög gaman að sjá kröfu bankanna gagnvart ríkissjóði verði frumvarpið samþykkt. Það væri verulega áhugavert að sjá hversu mikinn framtíðarhagnað þeir gera ráð fyrir að fá vegna verðbólgu þessa eina árs. Einhvern veginn efast ég um að bankarnir myndu vilja opinbera þá tölu. Það er kominn tími til að heimilin séu varin. Fjármálafyrirtækin og leigufélögin eru aflögufær, heimilin eru það ekki. Það ríkir neyðarástand á mörgum heimilum og þeim mun fjölga ef svo fer sem horfir. Ef við leggjum þetta tvennt á vogarskálarnar, að annars vegar eigi bankar og stór leigufélög í yfirburðarstöðu að halda öllum þeim hvalreka sem þetta neyðarástand færir vel eða hins vegar hvort bjarga eigi þúsundum fjölskyldna frá þeirri neyð sem blasir við verði ekkert að gert, þá ætti ekki að þurfa að spyrja hvort vegur þyngra. 15.000 fjölskyldur misstu heimili sín í kjölfar síðasta hruns. Þetta eru önnur harðindi og aðstæður af öðrum toga. Ekki gera ekki neitt, segir í minnisstæðri auglýsingu. Ég vil beina þeim skilaboðum til ríkisstjórnarmeirihlutans. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar þannig að ekki verði greidd atkvæði um efni þess hér. Ég vil biðja ríkisstjórnina um að taka þetta mál til alvarlegrar athugunar með hagsmuni heimilanna í huga og leggja hagsmuni hinna sterku og fjársterkra banka og leigufélaga til hliðar í a.m.k. þetta eina skipti. Ég bið hana að tryggja fjölskyldum landsins öruggt húsaskjól, ekki láta reka á reiðanum með þeim afleiðingum að þúsundir fjölskyldna gjaldi fyrir andvaraleysi ykkar á næstu mánuðum og árum. Það er engin spurning í hvað stefnir. Þið sem sitjið í ríkisstjórnarmeirihluta getið núna með forvörnum komið í veg fyrir hörmungar dynji á síðar. Spyrjið ykkur hvert allt þetta fólk á að fara, missi það heimili sín. Er ekki betra að stöðva skriðuna áður en hún fellur og kæfir allt sem fyrir henni verður? Eða viljum við frekar fara að skipuleggja úrræði fyrir þær þúsundir sem missa heimili sín með tilheyrandi kostnaði fyrir ríkissjóð? Það felst ákveðin þversögn í því að vísa máli sem þessu til ríkisstjórnarinnar eða öllu heldur ómöguleiki því hér er um úrræði að ræða sem einungis verður komið á með lögum. Alþingi eitt getur verndað heimilin fyrir verðbólgunni. Ríkisstjórnin getur ekki breytt lögum til að frysta áhrif verðtryggingarinnar án þess að kalla Alþingi til. Mig langar að trúa því að ríkisstjórnin taki þetta frumvarp alvarlega og fjalli um það af alvöru með þarfir og framtíðarsýn heimilanna í huga í stað þess að einblína eins og yfirleitt áður á hagsmuni fjármálafyrirtækja og kalli svo Alþingi saman til að klára málið. Alþingi hefur verið kallað saman af minna tilefni en því neyðarástandi sem er að skapast hjá heimilum landsins sem er ekki útlit fyrir að lagist í bráð. Ég hef staðið í þeim sporum að vera við það að missa heimili mitt og að lokum missa það. Ég bið ríkisstjórnina þess lengstra orða að hlífa þúsundum heimila í viðbót við að ganga í gegnum skelfinguna sem því fylgir. Ég bið ríkisstjórnina að bjarga heimilunum.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og framlagið með þessu frumvarpi til umræðunnar um það hvernig sé best að taka á vanda tekjulágra og skuldugra hópa. Ég get tekið undir markmið frumvarpsins en hef ákveðnar efasemdir um að þetta sé endilega rétta aðferðafræðin og þær athugasemdir sem komu fram á fundinum með fjármálaráðuneytinu komu mér ekki á óvart. Ég stóðst ekki mátið að stríða aðeins meiri hluta nefndarinnar hérna áðan af því að einhvern veginn æxlaðist það þannig að meiri hluti nefndarinnar er á þessu áliti um að vísa þessu frumvarpi til ríkisstjórnarinnar. Auðvitað vita allir í þessum sal að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins og Vinstri grænna er ekki að fara að grípa til aðgerða sem væru neitt í líkingu við þær sem eru lagðar til í þessu frumvarpi. Auðvitað vitum við það öll. Þess vegna fannst mér pínu kjánalegt þegar þetta var afgreitt svona út úr nefndinni. Það hefði kannski bara verið heiðarlegra að greiða atkvæði um þetta mál hér í þingsal, með eða á móti, frekar en að afgreiða það með þessum hætti. En það verður auðvitað fróðlegt að sjá, og ég hugsa að við getum bara sameinast um það að fylgja því eftir í nefndinni, að ríkisstjórnin geri þá eitthvað með þetta. Það væri fróðlegt, eins og hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir nefndi hérna áðan, að fá t.d. kostnaðargreiningu vegna þessarar skaðabótaskyldu sem fjármálaráðuneytið telur að muni þarna bakast og kannski áhrifagreiningu almennt á inngripum af þessu tagi og kannski einhvers konar yfirferð yfir fordæmi um svona lagað, það væri auðvitað fróðlegt. En ég segi enn og aftur að mér hefði þótt einhvern veginn hreinlegra ef þetta frumvarp hefði bara komið til einfaldrar atkvæðagreiðslu hér í þingsal, já, nei eða sit hjá, um það hvort þetta yrði að lögum eða ekki. Þá hefði verið fróðlegt að sjá afstöðu flokka. Í þessu frumvarpi eru lagðar til ákveðnar aðgerðir fyrir leigjendur og við í Samfylkingunni höfum gagnrýnt harðlega algjört sinnuleysi gagnvart leigjendum. Ég vil kannski nota tækifærið hér í umræðu um þetta mál til að benda á það sem við höfum nú tönnlast svolítið á hérna í þingsal undanfarna mánuði, að það á enn eftir að uppfylla þau fyrirheit sem voru gefin við undirritun lífskjarasamninga 2019 af hálfu ríkisstjórnarinnar þá, sem var með umboð frá stjórnarmeirihluta sömu flokka og eru núna að stjórna landinu. Þar voru gefin mjög skýr fyrirheit um einhvers konar leigubremsu. Svoleiðis leigubremsa þarf auðvitað að vera útfærð eftir einhverjum fyrirsjáanlegum leikreglum og það þarf að greina vel hvernig best er að haga framkvæmdinni á henni. Í þessu frumvarpi er auðvitað lagt til eitthvað í þá áttina þannig að að því leyti er gagnlegt að fá þessa umræðu þarna inn. Eins og ég nefndi hefur ekkert bólað á leigubremsu sem í rauninni var lofað í lífskjarasamningunum. Það kom hér inn hins vegar frumvarp um breytingu á húsaleigulögum sem mætti líta á sem kannski undanfara einhverra meira afgerandi breytinga á húsaleigulögum sem gætu þá falið í sér einhvers konar leigubremsu. Þetta er frumvarp sem snýst bara um skráningarskyldu á leigusamningum og hækkun leigufjárhæðar í gagnagrunn hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Þetta er frumvarp sem gengur alveg ofboðslega skammt og er auðvitað ekkert í líkingu við þau í rauninni stóru loforð sem koma fram í viljayfirlýsingu ríkisstjórnarinnar vegna lífskjarasamninga. Það hefði engu að síður verið ágætt að ná að afgreiða það út á þessu þingi. Verkalýðshreyfingin hefur kallað mjög eftir því. Ég hélt satt best að segja það hefði náðst einhvers konar samstaða um að þetta væri eitt af þeim málum sem stjórnarmeirihlutinn ætlaði líka að reyna að koma í gegn fyrir þinglok. En nú veit ég ekki til þess að þetta mál sé komið út úr velferðarnefnd þannig að meira að segja þetta útvatnaða frumvarp kemst ekki út úr þinginu, heldur ekki auðvitað breytingarnar á starfskjaralögum sem fela í sér aðgerðir gegn launaþjófnaði sem var líka lofað þegar lífskjarasamningarnir voru undirritaðir. Mér finnst óttalega dapurlegt ef ríkisstjórnin ætlar meira að segja að drepa þessi litlu hænuskref sem geta orðið einhvers konar undanfari að frekari réttarbótum fyrir fólk sem er að hrekjast um á leigumarkaði. Að lokum, vegna þess að þessu frumvarpi er ætlað að taka á stöðu skuldsettra heimila, vil ég nefna að það þarf bæði að huga að þeim sem eru með verðtryggð og óverðtryggð lán. Ég saknaði þess alveg sérstaklega þegar ríkisstjórnin kynnti sínar mótvægisaðgerðir fyrir nokkrum vikum og þær voru samþykktar að þar var í rauninni ekki tekið með neinum hætti á stöðu tekjulágs ungs fólks, t.d. fyrstu kaupenda sem komust kannski inn á fasteignamarkaðinn við bara mjög óvenjulegar aðstæður þegar vextir voru sögulega lágir. Þetta fólk er núna í alveg gríðarlegum vandræðum vegna þess hvernig verðbólga hefur þróast og hvernig Seðlabankinn hefur brugðist við henni með mjög skörpum stýrivaxtahækkunum. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra í bili en ég þakka fyrir góða umræðu.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum er varða eignarráð og nýtingu fasteigna. Frumvarpið felur í sér breytingar á nokkrum lagabálkum en ekki þykir ástæða til að rekja allar þær breytingar hér í þessari ræðu. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust margar umsagnir. Greint er frá því nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri allsherjar- og menntamálanefndar árétta sérstaklega: Nefndin fjallaði um breytingar á lögum um menningarminjar sem eru nr. 80/2012, en með frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um forkaupsrétt ríkisins af landi þar sem eru friðlýstar menningarminjar. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að við framkvæmd ákvæðisins sé ávallt byggt á málefnalegum sjónarmiðum og höfð hliðsjón af eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá fjallaði nefndin um breytingar á jarðalögum, nr. 81/2004. Það getur verið flókið í framkvæmd þegar eignarhald jarða er orðið mjög dreift, ekki síst varðandi ákvarðanatöku þegar samþykki allra þarf að liggja fyrir. Meiri hlutinn telur að með frumvarpinu séu tekin mikilvæg skref í átt að því markmiði að skilgreina betur og setja regluverk varðandi samskipti sameigenda á óskiptri sameign á landi sem fellur undir gildissvið jarðalaga. Einnig fjallaði nefndin um breytingu á lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001. Ljóst er að landamerki kunna víða að vera óljós og því telur meiri hlutinn til bóta að bæta úr hvað þetta varðar með reglum um merki og skráningu fasteigna. Nefndin fjallaði að auki um breytingu á lögum um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, nr. 19/1966. Meiri hlutinn fjallaði um tilslakanir á skilyrðum um sterk tengsl við Ísland og telur þá leið sem farin er í frumvarpinu heppilega í þessu tilliti og m.a. sé komið til móts við mikilvægi erlendrar fjárfestingar. Meiri hlutinn fjallaði um leyfi vegna lögaðila undir yfirráðum annarra en EES-aðila og frekar um fjárfestingar erlendra aðila sem komið verður að í umfjöllun um breytingartillögur. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Lögð er til breyting þess efnis að veitt verði undanþága frá greiðslu þinglýsingargjalds samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um aukatekjur ríkissjóðs, í þeim tilvikum þar sem sýslumaður tilnefnir fyrirsvarsmann, ef ekki hefur verið tilkynnt um fyrirsvarsmann samkvæmt a-lið 2. gr. frumvarpsins. Það sé enda óraunhæft að standa að innheimtu þinglýsingargjalds í þeim tilvikum. Þá er lögð til breyting þess efnis að um forkaupsrétt sameigenda gildi ekki 1. töluliður 31. gr. jarðalaga. Er breytingin lögð til svo ekki sé unnið gegn því markmiði að sporna gegn óhóflegri fjölgun sameigenda, m.a. fyrir erfðir. Nefndin fjallaði sérstaklega um c-lið 11. gr. frumvarpsins en markmið ákvæðisins er að koma í veg fyrir að lögaðilar innan EES sem eru undir yfirráðum annarra en EES-aðila geti hagnýtt sér undanþágureglu laganna, t.d. með því að fjárfesta í fasteign hér á landi gegnum félag innan EES og sniðgengið þannig skilyrði laga nr. 19/1966 fyrir eignarhaldi erlendra aðila yfir fasteignum og fasteignaréttindum. Fyrir nefndinni var bent á að með breytingunni yrðu takmarkaðir verulega möguleikar erlendra ríkisfyrirtækja eða annarra opinberra aðila utan EES-svæðisins til að fjárfesta hér á landi, eins og m.a. er stefnt að með frumvarpinu. Vegna þess leggur meiri hlutinn til þá breytingu á frumvarpinu að c-liður 11. gr. frumvarpsins falli brott að svo stöddu. Meiri hlutinn telur þó mikilvægt að til staðar séu úrræði fyrir stjórnvöld til að takmarka erlenda eigu þegar undir eru almannahagsmunir, þar með talið yfirráð auðlinda, þjóðaröryggi eða allsherjarregla. Forsenda fyrir slíkum úrræðum er að fyrir liggi heildstæð löggjöf um rýni á erlendum fjárfestingum. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar er stefnt að framlagningu frumvarps um rýni fjárfestinga erlendra aðila á haustþingi. Meiri hlutinn telur mikilvægt að horfa til fyrirhugaðrar vinnu við rýni á erlendum fjárfestum, ekki síst varðandi erlenda opinbera aðila, áður en umrætt ákvæði c-liðar 11. gr. verður lögfest. Meiri hlutinn telur að í því frumvarpi þurfi að huga að þeim úrræðum og þeim álitaefnum sem vaknað hafa við umfjöllun nefndarinnar, m.a. þeirri óæskilegu stöðu að erlendum aðilum utan EES-svæðisins sé unnt að fara í kringum skilyrði laga nr. 19/1966 í gegnum millilið á EES-svæðinu, þar á meðal varðandi fjárfestingu erlendra opinberra aðila í 5. mgr. 1. gr. laganna. Jafnframt leggur meiri hlutinn áherslu á að haldið verði áfram að vinna almennt að umbótum á sviði jarðamála á grundvelli þeirrar heildstæðu stefnumótunar sem unnin hefur verið í forsætisráðuneytinu. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um þessar breytingartillögur og aðrar, bæði efnislegar og lagatæknilegar, í áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Logi Einarsson og Kári Gautason. Virðulegur forseti. Ég hef farið yfir þær helstu breytingar sem við gerum með þessu nefndaráliti. Ég vil taka það fram að nefndin hefur unnið vel og lengi að þessu máli. Við fengum umsagnir og gesti og óskuðum eftir fleiri gestum á fundi okkar. Það er verið að taka fyrir marga lagabálka og sumt af þessu eru kannski frekar svona lögfræðileg útfærsluatriði. Í mínum huga er það stórt og mjög mikilvægt atriði að innan ekki of langs tíma líti ljós lög hér Alþingi um rýni á erlendum fjárfestingum, enda vísum við sérstaklega til þess í nefndaráliti. Þá er ég sérstaklega að fjalla um þennan c-lið 11. gr., sem var kannski sá liður sem fékk mesta umræðu hjá okkur og þá sérstaklega á síðustu metrunum þegar okkur var bent á að það ákvæði gæti falið í sér óeðlilegar takmarkanir á fjárfestingum erlendra aðila hér í fyrirtækjum sem ættu fasteign. Ákvæðinu var ætlað, eins og lýst er í frumvarpinu, að koma í veg fyrir það að erlend ríki eða erlendir opinberir aðilar komist yfir auðlindir og land og annað hér á landi sem getur varðað þjóðaröryggi. Ég held að heimsmyndin sýni okkur það og nýlegir atburðir að nauðsynlegt hefði verið að vera með rýni á erlendum fjárfestingum fyrr, það er mjög mikilvægt að slík lög komi fram og við höfum í rauninni verið að bíða eftir slíkum lögum lengi og ég veit að það hefur verið unnið að þeim. Sú vinna sem átt hefur sér stað í forsætisráðuneytinu á síðustu misserum er til fyrirmyndar. Það hefur verið horft heildstætt á málaflokkinn og ég efast ekki um að sú vinna muni nýtast áfram. Ég efast ekki heldur um að við munum halda áfram að fjalla um breytingar á þessum lögum og við væntum þess að sjá eitthvert ákvæði, sambærilegt því sem liggur hér fyrir í lögunum, koma fram aftur í frumvarpi. En þá, eins og ég var að reyna að segja hér áðan á lagatæknilegu máli, er mikilvægt, ef slíkt ákvæði lítur dagsins ljós, að þar sé líka einhvers konar undanþáguheimild. Erum við þá að horfa til þess að erlendir aðilar, erlendir þjóðarsjóðir, gætu verið að fjárfesta hér, til að mynda í nýsköpunarfyrirtækjum sem eiga fasteign en ef ákvæðið hefði verið óbreytt hefðu verið hömlur á því. Það viljum við að sjálfsögðu ekki sjá því að við erum hlynnt erlendum fjárfestingum. En það er auðvitað sjálfsagt að þær séu rýndar og ekki sé um að ræða mikilvæga innviði eða auðlindir íslensku þjóðarinnar hvað varðar slíkar erlendar fjárfestingar.

Virðulegur forseti. Ég ætla að flytja hér ágrip úr nefndaráliti hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar í þessu máli sem fjallar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum er varða eignarráð og nýtingu fasteigna (óskipt sameign, landamerki og fleira), frá minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Verði frumvarp þetta að lögum er um slys í löggjafarstarfi að ræða. Minni hlutinn vill byrja á því að vísa til bókunar undirritaðs um málið á fundi allsherjar- og menntamálanefndar 26. apríl 2022, þar sem kemur m.a. fram að um er að ræða breytingar á mikilvægum lagabálkum, samanber fundargerð. Heiti frumvarpsins nær ekki til mikilvægustu ákvæði þess, 11. gr., sem lýtur að fjárfestingu erlendra aðila, þar sem reynt er að koma í veg fyrir sniðgöngu erlendra aðila með staðfestu á Evrópska efnahagssvæðinu við kaup á jörðum og fasteignum hér á landi. Heiti frumvarpsins er sagt „varða eignarráð og nýtingu fasteigna (óskipt sameign, landamerki o.fl.)“. Ekki er minnst einu orði á jarðakaup erlendra aðila í heiti frumvarpsins en gera má ráð fyrir að þetta grundvallarmál falli undir „o.fl.“ í heiti frumvarpsins. Með frumvarpinu er verið að tryggja ríkinu forkaupsrétt á jörðum, með breytingu á lögum um menningarminjar, nr. 80/2012. Einnig er verið að gera breytingar á lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, sem eru grundvöllur skattheimtu í landinu. Verið er að setja meira en 100 ára gömul lög um landamerki frá árinu 1919 inn í lög um fasteignamat, sem eru grundvöllur skattheimtu í landinu, eins og áður sagði. Önnur ákvæði kveða á um kvaðir á landeigendur. Ljóst er að við samningu frumvarpsins hefur friðhelgi eignarréttar landeigenda, sem varinn er í 72. gr. stjórnarskrárinnar, mætt afgangi og gott ef ekki hunsaður. Umfjöllun frumvarpsins um samspil þess og eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar er ótrúlega rýr. Landamerkjalög frá landnámi til ársins 1919. Frá landnámi hafa lög um landmerki og afmörkun lands verið ein af mikilvægustu lögum landsins. Ætíð hafa lögin gengið út frá því að landeigendur marki land sitt gagnvart hver öðrum. Samkvæmt lögum um skráningu og mat fasteigna fer Þjóðskrá Íslands með yfirstjórn fasteignaskráningar. Hér er því verið að gera grundvallarbreytingu á stöðu lagareglna um landamerki í landinu. Á fyrstu árum hins endurreista Alþingis – stofnað með konungstilskipun 1843 og kom fyrst saman 1845 – komu fram bænaskrár frá ýmsum héruðum til hins ráðgefandi Alþingis um að samdar yrðu glöggar landamerkjalýsingar jarða. Málið kom fyrst fyrir Alþingi 1847 en því var frestað. Árið 1849 var stjórnin beðin að leggja fram frumvarp en því var ekki sinnt. Málið lá í þagnargildi 28 ár, eða til 1877 er frumvarp til laga um landamerki og gjörðir í landaþrætumálum kom fyrir Alþingi. Þá var kosin nefnd um málið sem samdi nýtt frumvarp, en stjórnarskráin 1874 hafði þá veitt Alþingi takmarkað löggjafarvald með synjunarvaldi konungs sem hann beitti nokkrum sinnum. Málið kom aftur fyrir Alþingi 1879 en varð ekki útrætt vegna tímaskorts. Árið 1881 tók Alþingi frumvarpið fyrir og samþykkti það árið eftir sem lög eftir áratuga umfjöllun. Með landamerkjalögum 1882 er, líkt og áður sagði, fyrst berum orðum lögskipað að landeigendur skuli gera merki um lönd sín og halda þeim merkjum við, og að gerð skuli landamerkjaskrá fyrir hverja jörð sem afhent er sýslumanni. Með lögunum var veittur 5 ára frestur til að lýsa landamerkjum. Fresturinn var lengdur um 2 ár með lagabreytingu 1887. Ljóst er að setning landamerkjalaga árið 1882 var mikilvægur áfangi á vegferð Íslendinga til sjálfstæðis árið 1918. Fyrir þjóð sem var að vakna til sjálfstæðis var skýr afmörkun eignarhalds á landi mikilvæg fyrir landnýtingu og efnahag, enda eignarrétturinn undirstaða atvinnufrelsis og drifkraftur framtakssemi og velmegunar. Eignarréttur á landi er grundvallaratriði í inntaki mannréttindaverndar í landinu og mun vera um ókomna tíð. Í ljósi þessa er óskiljanlegt að verið sé að fella úr gildi 100 ára gömul sérlög um landamerki með því að setja lagaákvæði um landamerki inn í lög um fasteignamat. Þau lög eru grundvöllur skattheimtu í landinu og kveða á um mat fasteigna í þeim tilgangi. Lög um landamerki o.fl. frá árinu 1919 þarfnast endurskoðunar en það er sérverkefni og ber að gera með setningu nýrra laga um landamerki, ekki sem kafla í lögum um fasteignamat. Landeigendur hafa frá landnámi afmarkað land sitt sín á milli gagnvart aðliggjandi jörðum en ekki gagnvart stjórnvöldum og þá hvorki vegna skattheimtu né annarrar hagsmuna stjórnvalda. Friðhelgi eignarréttarins er tryggt í 72. gr. stjórnarskrárinnar. Frumvarpið skyldar alla landeigendur, séu þeir þrír eða fleiri, til að tilnefna fyrirsvarsmann. Slík skylda gengur lengra en nauðsyn krefur og gengur því gegn friðhelgi eignarréttar. Sameigendur jarða geta stofnað félag um sameign sína, heimildarákvæði því óþarft. Hvaða ákvarðanir teljast ekki venjulegar en hvorki taldar óvenjulegar eða meiri háttar verður ekki vitað, sbr. 3. mgr. 7. gr. c. Verði frumvarpið að lögum falla úr gildi lög um landamerki o.fl. frá 1919. Í staðinn kemur kafli um merki fasteigna í lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001. Þjóðskrá Íslands fer samkvæmt þeim lögum með yfirstjórn fasteignaskráningar. Landeigendur hafa frá upphafi afmarkað land sitt sín á milli gagnvart aðliggjandi jörðum en ekki gagnvart stjórnvöldum. Ekki er minnst á glögg merki milli jarða af náttúrunnar völdum sem hefur afmarkað jarðir í landinu frá landnámi og án þeirra er merkjaskylda, sbr. 1. gr. laga nr. 41/1919. Sérlög um eignarhald á landi eru mikilvæg og það eru mikil réttarspjöll ef þau verða felld inn sem kafli í lögum um fasteignamat, sem eru grundvöllur skattheimtu. Þrátt fyrir hina ýmsu vankanta á umræddu frumvarpi eru í því ákvæði sem hafa að geyma lagaúrbætur til hins betra. Þar á meðal er c-liður 11. gr. og því eru það mikil vonbrigði að mati minni hlutans að til standi að fella út þá reglu en á sama tíma halda til streitu þeim ákvæðum frumvarpsins sem kollvarpa aldalangri lagahefð. Undir þetta skrifar hv. þm. Eyjólfur Ármannsson.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði bara að koma hér örstutt til þess að fara yfir það að ég styð þetta frumvarp og er ánægð með nefndarálit allsherjar- og menntamálanefndar sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hefur gert hér grein fyrir. Ég vil hins vegar halda því til haga, eins og við 1. umr., að ég álít mikilvægt að skýra enn betur verklag við ákvarðanatöku ríkisins um nýtingu forkaupsréttar, hvort sem það er vegna náttúruverndar eða vegna minjaverndar, í framhaldi af samþykkt þessa frumvarps. Ég kem því hér til að fagna sérstaklega umfjöllun í nefndaráliti um að æskilegt sé að ríkið setji sér hlutlæga stefnumörkun hvað þetta varðar sem tryggi jafnræði og gagnsæi varðandi ákvarðanatöku um nýtingu forkaupsréttar vegna almannahagsmuna að minjavernd eða náttúruvernd. Þannig sé ég fyrir mér að í framhaldinu verði farið yfir verklagið af hálfu ríkisins og stefnumörkunin skýrð um þau sjónarmið sem litið verði til við nýtingu forkaupsréttar ríkisins. Það skiptir mjög miklu máli að skýrt liggi fyrir með hvaða hætti kaup ríkisins á tiltekinni jörð tryggja almannahagsmuni, hvaða vinna þarf að fara fram í kjölfar slíkra kaupa, hvort eða hvernig landið eða jörðin verði nytjuð áfram, hvort breyta þurfi skipulagi í framhaldinu og hvort í kaupunum felist áform um uppbyggingu eða jafnvel viðhald á óbreyttu ástandi á landinu. Með öðrum orðum, hvort eða hvernig tryggja eigi aðgengi, nýtingu og uppbyggingu innviða á slíkum svæðum, náttúruverndarsvæðum eða minjaverndarsvæðum, í almannaþágu. Virðulegi forseti. Ég ítreka ánægju mína með það að inn á þessi atriði skuli komið og fjallað í nefndaráliti.

Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um að renna styrkari lagastoð undir eftirlit Fiskistofu sem er afar mikilvægt að sækja og tryggja, að það sé öruggur lagagrunnur fyrir þessu mikilvæga eftirliti. Þarna er um að ræða mjög mikilvægan þátt í því að geta tryggt örugga og ábyrga umgengni við auðlindir sjávar. Ég vil enn og aftur þakka uppáhaldsnefndinni minni, sem heitir atvinnuveganefnd, fyrir mjög góða vinnu.

Hæstv. forseti. Þetta mál um geðheilbrigðisstefnu og það mál sem við samþykktum hér á undan, um stefnu í heilbrigðisþjónustu við aldraða, eiga það sammerkt að hér er mótuð stefna, sýn og markmið þar sem er lagður grunnur að vinnu við aðgerðaáætlun. Umfjöllun þingsins er auðvitað afar mikilvæg og ég met mikils þær ábendingar og áherslur sem fram hafa komið og munu nýtast vel við þá vinnu við aðgerðaáætlanir sem fram undan eru. Þá tek ég heils hugar undir þær breytingar sem lagðar eru til, m.a. við geðheilbrigðisstefnuna hér í þessu máli um skráningu upplýsinga og í takt við umrædda skýrslu ríkisendurskoðanda. Það var afar brýnt að klára þessi mál og ljúka á þessu þingi svo hægt verði að fylgja aðgerðaáætlunum eftir af fullum þunga og fyrir það vil ég þakka þinginu, virðulegur forseti, og hv. velferðarnefnd fyrir mjög gagnlega umfjöllun og góða vinnu.

Virðulegur forseti. Ég fagna því að það eigi að samþykkja þessa stefnu en ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til að ganga bónleiðina til hæstv. fjármálaráðherra og fá aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum fjármagnaða af því að annars verður sú aðgerðaáætlun orðin tóm. Það verða að fylgja peningar með þeim tillögum sem er verið að leggja til. Það er það eina sem ég vil segja, annars er þetta gott mál.

Virðulegi forseti. Þetta mál er mikilvægt og ég styð það. Ég vil samt minna á skýrslu ríkisendurskoðanda um heilbrigðismálin sem er í raun rassskelling. Hann bendir m.a. sérstaklega á að stjórnvöld hafa ekki verið að fylgja eftir fyrri stefnumótun. Nú erum við að leggja fram stefnumótun til næstu ára þannig að ég hvet stjórnvöld til að vera með puttann á púlsinum, augun á boltanum, til að fylgja þessu raunverulega eftir. Hluti af því að svo verði, að við tökum geðheilbrigðismál enn fastari tökum, er einmitt að fylgja eftir lögum sem allir þingflokkar samþykktu hér í þingsal. Því hefur ekki verið fylgt eftir að neinu ráði. Ég vil hvetja hæstv. ríkisstjórn og ekki síst heilbrigðisráðherra til að taka það mál, eins og ég segi, föstum tökum og fara í að niðurgreiða sálfræðiþjónustu fyrir alla. Það mun ekki síst skipta máli fyrir ungt fólk og efnalítið fólk. Þetta er gott skref en höldum áfram, göngum lengra.  
            

Herra forseti. Ég fagna að sjálfsögðu þessari stefnu og þessari áætlun. Það sem ég sakna þaðan og úr stefnu stjórnvalda yfir höfuð í þessum málum er að við stefnum að því, með hvaða hætti sem það er, að afnema beitingu nauðungar í geðheilbrigðismálum. Þetta er að mínu mati enn þá svartur blettur á því hvernig við erum að kljást við þessi mál. Við eigum að vera komin miklu lengra. Við erum komin með þekkinguna til að vera komin lengra og ég tel tímabært að setja það fast niður að það sé stefna okkar að hætta algerlega nauðung í geðheilbrigðismálum - ekki minka hana, hætta henni.

Virðulegur forseti. Ég vildi koma aðeins hingað upp og þakka fyrir skjóta afgreiðslu þingsins á þessari tillögu sem vissulega var lögð fyrir þingið fyrir einu ári en tók síðan breytingum vegna nýs stjórnarsáttmála og annarra breytinga sem hafa orðið. Hún er unnin í sama anda og núverandi byggðaáætlun sem hefur verið í gildi og hefur nokkuð vel verið tekið. Þetta snýst jú um að jafna aðgengi að þjónustu, að það sé jöfn grunnþjónusta um landið, að það séu jöfn tækifæri til þess að skapa sér vinnu hvar sem við búum og einnig að tryggja að það sé sjálfbær byggð. Það eru meginmarkmið þessarar byggðaáætlunar, þessi þrjú, og undir þeim fjölmargar greinar, 15 ára stefna, fimm ára aðgerðaáætlun og ég vil bara þakka þinginu fyrir skjót viðbrögð. Ég veit að eftir þessari áætlun er beðið víða til að hægt sé að fara að vinna eftir henni eins og þeirri sem er að renna sitt skeið.

Virðulegur forseti. Það var nokkuð ánægjulegt fyrir mig sem nýjan þingmann að verða vitni að vinnubrögðum Alþingis í þessu máli. Það var samhljómur meðal nefndarmanna allsherjar- og menntamálanefndar um að þetta frumvarp væri réttarbót fyrir fólk í viðkvæmri stöðu og hafi allir nefndarmenn þökk fyrir það. Ég kann formanni nefndarinnar sérstakar þakkir, hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, fyrir að vera lausnamiðuð þegar leysa þurfti hnúta og lagatæknileg atriði og vil svo sérstaklega þakka starfsmönnum þingflokka Viðreisnar og Sjálfstæðisflokks sem lögðu á sig talsvert erfiði þegar íslensk stjórnsýsla og embættismennska fór á óþarfa yfirsnúning að mínu mati, en það fannst lausn. Menn settust niður og fundu lausn sem allir gátu sætt sig við. Þetta er afbragðsgott mál og ég hvet þingheim til að samþykkja það.

Virðulegur forseti. Já, þetta er býsna gott mál og þetta er framfaraskref. Það virðist vera einhver meinvilla í kerfinu þess efnis að það eigi að reyna að ríghalda í hjónaband sem einkennist af ofbeldi og fautaskap. Ég er ekki viss um að það sé gæfulegt fyrir fólk að búa við slíkar aðstæður og ég held að við eigum að horfa núna á lagaumhverfið í heild sinni og reyna að búa svo um hnútana að fólk geti losnað úr slíkum festum frekar en hitt og að kerfið eigi ekki að þvælast fyrir í slíkum raunum. Nóg er nú samt. Ég styð þetta góða mál að sjálfsögðu.

Herra forseti. Ég ætla að halda áfram á svipuðum nótum og lýsa ánægju með þetta mál. Við þekkjum allt of mörg dæmi þess að ofbeldismaður beiti hjónabandinu sjálfu sem áframhaldandi ofbeldistæki gagnvart maka, neiti að sleppa maka úr sambandinu, noti allar þessar lagareglur sem hægt er að nota. Hér er verið að reyna að leysa þær krækjur. Það er ekkert einfalt, sem endurspeglast í því hversu nákvæmar breytingar nefndin þarf að gera á frumvarpinu til að ná utan um þennan vanda. En ég ætla ekkert að endurtaka Óskarsverðlaunaræðu hv. þm. Sigmars Guðmundssonar. Það kom margt fólk að þessu máli til að ná því á þetta stig og því ber öllu að þakka. Mig langar líka að þakka þingflokki Viðreisnar fyrir að leyfa mér að lauma með einni grein inn í þetta frumvarp úr frumvarpi sem ég lagði fram hér um árið. 9. gr. þessa frumvarps snýst nefnilega ekki um ofbeldissambönd heldur hið öfuga, sambönd þar sem fólk er bara hætt að vilja vera gift og það vill bara skilja.  
            

Forseti. Hér er um mjög jákvætt mál að ræða sem ég styð heils hugar. Ég var viðstaddur umræðu um það hér fyrr í dag og af orðum þingmanna Sjálfstæðisflokksins mætti ætla að hér væri um nokkuð umfangsmeiri breytingu að ræða en ég get lesið út úr frumvarpinu sem náðarsamlegast heimilar bruggurum að selja bjór í lokuðum flöskum þrátt fyrir að vera ekki starfsmenn ríkisins að því gefnu að styrkurinn á ölinu sé ekki of hár og það sé gert á skrifstofutíma hins opinbera. Ég vona að baráttumönnum frelsis gangi betur á næstu 40 árum að gera breytingar á þessu umhverfi en gengið hefur hingað til.

Virðulegur forseti. Það hafa verið gerðar tilraunir til að gera breytingar á áfengislögunum ansi oft í þessum sal og oft hafa umræður orðið langar og miklar hér. Allmörg frumvörp hafa jafnframt komið fram og dáið í nefnd. Þetta er komið út úr nefnd. Skrefin eru kannski ekki mjög stór en þetta er mikilvægt réttlætisskref fyrir þá sem framleiða áfenga drykki. Við erum að tala um litla framleiðendur, bæði á öli en líka á sterkari drykkjum. Á móti er komið til móts við ákveðin lýðheilsusjónarmið sem haldið var uppi í nefndinni. Já, þetta er málamiðlun, en þetta er gott mál.

Virðulegur forseti. Fyrr í kvöld flutti ég ræðu gegn þessu máli en ég er sammála þessu máli. 

Herra forseti. Ég ætla ekki að vera með svona yfirlýsingar um sinnaskipti en hér eru stigin varfærin skref til breytinga á áfengislögum og málið hefur tekið mjög jákvæðum breytingum í nefndinni. Nú er til að mynda kveðið á um að setja skuli reglugerð með magntakmörkunum. Það tel ég ákaflega mikilvægt. Sömuleiðis eru skilaboð í nefndarálitinu um lýðheilsumat og um hvers skuli horfa til varðandi opnunartíma o.fl. Því tel ég þetta vera ágæta málamiðlun og þakka fyrir samstarfið í nefndinni.

Herra forseti. Málið sem við greiðum nú atkvæði um er ekkert flókið. Það snýst um frelsi og að treysta fullorðnu, vitibornu fólki. Það snýst um að auka frelsi í áfengismálum í raun pínulítið. Það gengur út á þá heilbrigðu skynsemi að fullorðið fólk fari sér ekki að voða þótt það geti keypt fáeina bjóra og drykki uppi í sveit og að lýðheilsu þjóðarinnar sé ekki stefnt í voða þótt þessir hóflegu skammtar séu til afgreiðslu af starfsmanni sem er ekki á launaskrá íslenska ríkisins. Það er síðan alveg einstaklega séríslensk íhaldssemi að það náist ekki samkomulag meðal íhaldsflokka landsins um svona sjálfsagða breytingu nema með því að lauma inn ótengdum rökum um byggðasjónarmið, ferðaþjónustu og gott ef ekki þjóðlega framleiðsluhætti.  
            

Forseti. Þrátt fyrir orð hv. þm. Daða Más Kristóferssonar ætla ég að leyfa mér að standa hér og segja loksins, loksins, því að þrátt fyrir að málið láti ekki mikið yfir sér er þetta fyrsta glufan, allra fyrsta glufan, sem við myndum lögfesta hér gegn undanþágu íslenska ríkisins frá EES-samningnum um einokun á smásölu á áfengi. Bara sú glufa er merkileg og ber vonandi með sér að við ætlum að stíga fleiri skref á næstu misserum. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég held að af þessu tilefni ættum við að ákveða að 15. júní, eða jafnvel 16. júní eftir atvikum, verði haldinn hátíðlegur, eins og við höfum haldið upp á bjórdaginn frá 1. mars 1988, og kallaður brugghúsdagurinn.

Hæstv. forseti. Já, lítið mál, segja sumir, en margir segja líka að það sé mikilvægt að taka fílinn í nokkrum bitum. Og hér erum við að gera það. Áfengislöggjöfinni hefur ekki verið breytt síðan ég varð til. Það var áður en ég varð til sem lögum um bjór var breytt hér. Hér er lítið skref stigið í máli sem hefur komið tvisvar til þingsins núna og það er mjög ánægjulegt að þinginu lánaðist að afgreiða það. Í þessu máli felst auðvitað mikil nýsköpun varðandi íslenska framleiðslu víða um land og það er einstaklega gaman að heyra hve margir þingmenn, líka þingmenn úr fjölmörgum flokkum, styðja þetta frelsismál.

Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál eindregið. Það var talað um að þetta væri ákveðin glufa og ég tek undir það. En nákvæmlega þessi breytingartillaga minnkar glufuna, lokar henni ekki, en hún minnkar hana. Hún er að þrengja þessa agnarsmáu glufu sem við erum þó að reyna að opna. Nefndin sendir það frá sér að það á að þrengja þessar heimildir, það á að veita ráðherra í ljósi lýðheilsusjónarmiða reglugerðarheimild til að þrengja kaup þeirra sem vilja kaupa beint af smásölunum, af þeim sem eru að framleiða. Ég er mótfallin því. Ég tel einfaldlega að þeir sem eru að kaupa þurfi ekkert að hafa neina reglugerðarheimild frá ráðherra. Þeir eiga bara að fá að kaupa það sem þeir vilja. Það er óþarfi að koma upp einhverju tollígildi á þessum sölustöðum. Við eigum einfaldlega að leyfa þeim sem njóta þess að fara til þessara framleiðenda og kaupa það sem þeir þurfa. Ráðherra þarf ekki að takmarka það frelsi og minnka þessa glufu sem við erum þó að greiða atkvæði um hér í dag.

Hann notar alltaf glufu til að auka …


            

Virðulegi forseti. Ég styð þessa breytingu af því að það er verið að víkka út, það er verið að leyfa þeim sem eru að selja 100.000 lítra af áfengi á almanaksári og minna að selja líka gin og viskí og fleira sem fólk vill kaupa, eðlilega, íslensk framleiðsla. En ég hefði gjarnan viljað sjá hér að þetta gilti um allt heila klabbið, um alla þá sem eru að selja og fá leyfi núna til þess að selja framleiðslu á framleiðslustað, um alla þá sem eru með 500.000 lítra og minna, gefa þeim heimild til þess að selja bjór, viskí, gin eða hvað það er sem verið er að framleiða á þessum stöðum, ekki setja neinar takmarkanir heldur hafa þetta sem frjálsast. Þetta er engu að síður skref í ágæta átt. En ég hefði svo gjarnan viljað sjá meira frelsi í þessu tækifæri sem við höfum núna hér í þinginu, svona á lokametrunum á þessu þingi.

Virðulegur forseti. Við í þingflokki Samfylkingarinnar styðjum heils hugar þetta mál. Við sitjum hins vegar hjá við þessa litlu breytingu einfaldlega vegna þess að hún fékk enga umfjöllun í nefndinni. Það er verið að útvíkka þetta þannig að - jú, það kann að vera að margir styðji það og að mörgum finnist þetta algjörlega frábært. En þá er verið að gera grundvallarbreytingu frá því sem lagt var af stað með, þ.e. að leyfa sölu á bjór í brugghúsum. Nú er verið að leyfa sölu á mun sterkari drykkjum á framleiðslustað. Þessu var bara skutlað inn á lokametrunum og það er eingöngu þess vegna sem við erum á gula. Þetta fékk ekki nægilega umfjöllun.

Virðulegi forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um að hvort leggja eigi niður nefnd sem komið var á laggirnar árið 2020, held ég, til að kanna kosti þess og galla að færa áfengiskaupaaldurinn niður í 18 ár. Það er sem sagt verið að leggja þetta starf af, leggja nefndina niður, og ég hefði gjarnan kosið að við hefðum fengið einhverja niðurstöðu í þetta mál og að þingið gæti tekið síðan afstöðu hér í þingsal um hvaða leiðir við ættum að fara, hvort það eigi að lækka aldurstakmörk eða hafa áfengiskaupaaldurinn 20 ár. Mér finnst miður að þessi vinna hafi ekki verið unnin. Ég vil þess þá heldur hvetja ráðherra til þess að eiga frumkvæði að því að vega og meta kosti þess og galla að færa áfengiskaupaaldurinn niður í 18 ár. Það væri gott ef farið yrði faglega yfir það. En mér finnst miður að nefndin skuli, og þar með ríkisstjórnin, vera að leggja það til að hætta við þessa sjálfsögðu og eðlilegu skoðun.

Virðulegi forseti. Efnahags- og viðskiptanefnd var einhuga við afgreiðslu á þessum mikilvæga og táknræna stuðningi við Úkraínu. Öll hagsmunagæsla sem er haldið uppi í andstöðu við slíkan stuðning er í besta falli óviðeigandi og er aldrei hægt að skoða öðruvísi en í samhengi við þær fórnir sem úkraínska þjóðin hefur fært og færir áfram fyrir okkar gildi, fyrir okkar heimsmynd. Þetta stríð í Evrópu og aðdragandinn að því hefur sannarlega þjappað þjóðum saman en líka afhjúpað til að mynda hvernig sum forysturíki ESB hafa reynt að skorast undan framlagi og fórnum. Ég er stolt af samróma álit þingmanna um að Ísland eigi ekki að skorast undan sinni ábyrgð og greiði glöð atkvæði með þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vil taka eindregið undir með efnahags- og viðskiptanefnd um það að við eigum að afgreiða þetta mál. Það skiptir máli að senda skýr skilaboð, táknræn skilaboð. Þó að þetta mál í sjálfu sér hafi í rauninni engin áhrif og það muni væntanlega ekki mikið reyna á það þá skiptir máli að við í þessum málum tökum ótvíræða afstöðu með fólkinu í Úkraínu sem líður miklar hörmungar vegna ofríkis Rússa og grimmdarverka Rússa. Þetta er ein leið til þess og þess vegna styð ég þetta mál eindregið og segi já.

Virðulegi forseti. Í 2. umr. um þetta mál fyrr í dag þá verður að fyrirgefast að formaður efnahags- og viðskiptanefndar datt bara aðeins út. Ég tók til máls um málið en gleymdi að mæla fyrir breytingartillögu sem ég geri hér og nú. Ég mæli fyrir breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki og fleiri lögum (lánastofnanir og verðbréfafyrirtæki). Breytingartillagan er minni háttar og lagatæknilegs eðlis. Henni er ætlað að gera efni frumvarpsins skýrara og þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Ég legg til að breytingartillagan verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Við göngum hér til atkvæða um tímabundna frystingu verðtryggingar á lánum og leigu. Í tilefni af umræðu um þetta mál hér í þingsal fyrr í dag vil ég koma því á framfæri að með breytingartillögu í nefndaráliti mínu er lagt til að gildistaka frystingarinnar færist frá síðustu áramótum fram til 1. júlí nk. Með því er tryggt að ekki sé um neina afturvirkni að ræða. Við það vil ég bæta að staðan er grafalvarleg og mig langar að trúa því að ríkisstjórnin taki þetta frumvarp alvarlega og fjalli um það af alvöru með þarfir og framtíðarsýn heimilanna í huga í stað þess að einblína eins og yfirleitt áður á hagsmuni fjármálafyrirtækja og kalli svo Alþingi saman til að klára málið. Alþingi hefur verið kallað saman af minna tilefni en því neyðarástandi sem er að skapast hjá heimilum landsins sem er ekki útlit fyrir að lagist í bráð. Ég hef staðið í þeim sporum að vera við það að missa heimili mitt og að lokum missa það. Ég bið ríkisstjórnina þess lengstra orða að hlífa þúsundum heimila í viðbót við að ganga í gegnum skelfinguna sem því fylgir. Ég bið ríkisstjórnina að bjarga heimilunum.