Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Jens Pálsson) Eins og eg gat um við 1. umræðu, er tilgangurinn með þessum lögum sá, að útvega Hafnarfirði nauðsynleg lagaákvæði um nokkur atriði, sem hafa mikið gildi fyrir framþróun kaupstaðarins og alt félagslíf þar. Atriði þessi eru byggingarnefnd kaupstaðarins og verksvið hennar, hafnarnefnd og starfsvið hennar, og svo framkvæmd vatnsveitu, er bærinn býst við að þurfa að taka að sér og hafa með höndum bráðlega. Í undirbúningi málsins var kostað kapps um, að koma ákvæðum þessum fyrir í lagaformi á sem hagkvæmastan hátt, og í annan stað að laga þau sérstaklega eftir staðháttum og nauðsynjum kaupstaðarins. Eg skal rekja greinar frumvarpsins og gera grein fyrir, eftir hvaða fyrirmyndum var sérstaklega farið. Við samning 1. gr. var sérstaklega tekið tillit til og farið eftir lögum 16. nóv. 1907 fyrir Ísafjarðarkaupstað, lögum 13. sept. 1901 fyrir Reykjavík og lögum 6. nóv. 1897 fyrir Seyðisfjörð. Við hana er ekkert að athuga. 2. gr. er aðallega sniðin eftir nefndum lögum fyrir Ísafjörð og Reykjavík og hefir nefndin heldur ekki gert neinar breytingar á henni. gr. er sniðin eftir nefndum lögum fyrir Seyðisfjörð, og eftir tilsvarandi ákvæðum í byggingarnefndarlögum hinna kaupstaðanna. 3. gr. er sniðin eftir nefndum lögum fyrir Seyðisfjörð, og ákvæðum í byggingarsamþykt Reykjavíkur 7. sept. 1903. (5. og 32. gr.). Í henni eru hegningarákvæði, 4-200 kr. sektir, og eru þau sett þar eftir ákvæðum í brunamálalögunum 22. nóvbr. 1907, 12. gr. um tilsvarandi brot. Við 4. gr. er það að athuga, að nefndinni þótti vanta í hana eitt ákvæði. Þar er bannað hverjum einum að byrja á að byggja hús eða breyta, eða gera önnur mannvirki á lóð sinni, án þess að fá áður skrifleg ákvæði bæjarstjórnar eða byggingarnefndar um það, hvort hann megi byggja og á hvern hátt. En ekkert ákvæði er í greininni um það, hve lengi megi standa á leyfi eða samþykt bæjarstjórnar eða byggingarnefndar. Nefndin var sammála um það, að varhugavert væri að engin takmörk væru sett fyrir því, hve lengi megi draga að veita leyfið. Það kom til orða í nefndinni að tiltaka nokkurra, t. d. 5-8 daga frest, en þótti þó varhugavert, af því að komið getur fyrir að bæjarstjórnin eða byggingarnefndin þurfi lengri tíma til að gera út um málið, t. d. ef um stærri fyrirtæki, bryggjusmíði eða þessleiðis er að ræða, og ráðgast þarf við sérfróðan mann áður en byggingarleyfið verði gefið. Því þætti hentugra að áskilja í lögunum, að tekið verði upp í byggingarsamþykt kaupstaðarins ákvæði hér að lútandi, þá er það á valdi bæjarstjórnar og landstjórnar, er samþykkja á byggingarsamþyktina, að kveða hentuglega á um þetta. Í 5. gr. eru nauðsynleg ákvæði, sem tekin eru upp eftir nefndum lögum fyrir Seyðisfjörð og byggingarnefndarlögum kaupstaðanna yfir höfuð; þó er sú breyting gjörð frá þeim, að gert er ráð fyrir að byggingarnefndin í Hafnarfirði sé ekki sjálfstætt stjórnarvald, heldur starfi undir umsjón bæjarstjórnar, svo að hún sé það eiginlega byggingarvald. Nokkrar orðabreytingar leggur nefndin til að sé gjörðar á þessari grein; henni þótti orðalagið sumstaðar ekki sem hentugast. Þá vil eg taka þetta fram viðvíkjandi br.till. við 5. gr. í frv. stendur að eins að »breikka« stræti, en okkur þykir það ófullnægjandi, og þess vegna rétt að taka það einnig fram, þegar þarf að leggja stræti, og eins hitt þegar þyrfti að breyta stefnu strætis. Hinar br.till. við 5. gr. eru teknar upp úr eldri lögum samsvarandi, af því að það þótti sléttara og fallegra mál. Í 6. gr. kemur frumv. til hafnarinnar, hafnanefndar og hafnarmálefna kaupstaðarins, og hún er samhljóða gr. Í lögum um bæjarstjórn á Akureyri frá 10. nóv. 1895, og Ísafirði frá 16. nóv. 1907. Þar höfum við nefndarmenn orðið ásattir um að eðlilegra sé að breyta röð og setningaskipun síðari hluta greinarinnar, þannig að greinin endi á sektarákvæðunum, en ákvæðið um að gjaldið renni í hafnarsjóð, verði á undan. Skal eg geta þess, að hegningarákvæðin, sektir alt að 400 kr. fyrir brot á hafnarreglugerðinni og misbrúkun á höfninni, eru í samræmi við lög 10. nóv. 1905 og er þessvegna ekkert nýtt. 7. gr. er samin í samræmi við fyrnefnd lög fyrir Akureyri og Ísafjörð; þar þótti okkur viðfeldnara að sleppa úr »tveim« í næst síðustu línu greinarinnar, og álitum nægilegt að hafa að eins »dómkvöddum«, en láta hitt atriðið um hversu margir þeir væru, fara eftir því, sem réttarvenja er í það og það skiftið. Síðasta br.till. er til að laga prentvillu, sem hafði skotist inn og þarf því ekki að gera frekari grein fyrir henni. Eg ætla þá ekki að tala fleira að svo stöddu, en vona að frumv. sé svo úr garð gert, að ekki þurfi að bæta marga smíðisgalla á því, og fel því málið háttv. deild til beztu fyrirgreiðslu.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Nefnd sú, er skipuð var í þetta mál, hefir í framhaldsnefndaráliti (þingskj. 162) gert grein fyrir tillögum sínum. En breytingartillögurnar eru af því sprotnar, að óheppilegt þótti orðalagið, þar sem talað er um það, hvenær lögin öðlist gildi. Lögin geta ekki öðlast gildi, fyrr en þau hafa hlotið konungsstaðfestingu. Annars væntir nefndin, að málið fái góðan byr hjá háttv. þingdeild, og það því fremur, sem það, et hér byrjar vel getur á morgun orðið og verður afgreitt sem lög frá Ed.

Ráðherrann (H. H.) Hin háttv. nefnd hefir lagt það til, að gerð verði breyting á ákvæðunum um súran berjasafa. Mér virðist þetta mjög óheppilegt af nefndarinnar hálfu, því að þessi súri safi á í raun og veru ekki að vera áfengur; hitt er annað mál, að dæmi munu til þess að kaupmenn hafi blandað hann áfengi, og þannig misbrúkað hann. Það er þess vegna alls ekki rétt, að tolla þennan safa, sem áfengan drykk. Miklu réttara - eins og samþykt hefir verið áður bæði hér og í efri deild - að leggja toll á hann, sem sérstaka tollvöru. Mundi þá sízt fjarri, að hafa 30 aur. toll, miðað við aðra kolonial-vöru. Mér virðist blátt áfram, að tillögur nefndarinnar nái ekki nokkurri átt. »Súr berjasafi« er í rauninni ekki annað en safi úr berjum, sem ekki hefir verið látinn sykur í og ekki varinn lofti, svo að hann hefir þess vegna súrnað. En þessi vara er notuð og notandi í ódýrar súpur, sem almenningur neytir. Einnig má nota þennan safa saman við vatn til svaladrykkjar, eins og sýru. Að leggja geypi-toll á þessa vörutegund, er sama sem að fyrirmuna fátæku fólki að nota hana, og til þess virðist mér ekki ástæða, þó að einstöku angurgapar hafi misbrúkað hana til vörufalsana. Hér er ekki um áfengan drykk að ræða, nema fölsun komi til, þess vegna má ekki tolla þetta sem áfengisdrykk. Fyrir því álít eg sjálfsagt, að ákvæði þau, sem að gerð hafa verið áður um þetta efni, bæði hér og í efri deild, séu látin halda sér, og enginn ruglingur gerður þar á. Hitt er góðra gjalda vert, að nefndin hefir séð sig um hönd og komið fram með breyt.till. um það, hvenær lögin öðlist gildi, því að hinar fyrri tillögur komu að ýmsra hyggju vel nærri ákvæðum stjórnarskrárinnar, þar sem farið var fram á, að lögin öðluðust gildi, áður en konungsstaðfesting lægi fyrir. En þó verður ekki sagt, að breyt.till. sé heppileg, af því að ekki verður hjá því komist, að hún reki sig á ákvæðin í toll-lögunum, þau ákvæði, að tollurinn falli í gjalddaga jafnskjótt og skip það hafnar sig, er með tollvörurnar fer. Þá getur viðtakandi lögum samkvæmt fengið fullnaðarkvittun fyrir tollgreiðslunni. Á tímabilinu frá 12. marz og þangað til lögin öðlast gildi, getur hver og einn greitt hinn venjulega toll og fengið fullnaðarkvittun fyrir, af því að lögin (nýju) eru þá ekki í gildi. Það yrði að skoðast sem sérstakt skattgjald, en ekki aðflutningsgjald, sem að þannig væri lagt á vörurnar eftir á. Það er mitt álit, að alt of mikið sé gert úr þörfinni á undantekningarákvæðum um birgðir þær, sem komnar eru hingað áður en lögin öðlast gildi, og eg þykist viss um, að þær umræður, sem verið hafa nú um hríð hér á þinginu um þetta atriði, séu nægar til þess, að ná tilganginum, sem sé að hindra aðflutning yfir skör fram, því menn hafa ekki þorað að eiga undir því, að panta neitt til muna um fram hið vanalega, meðan óafgert var um þetta efni. Það er því líklegt, að mjög lítið áfengi sé á leið hingað til lands nú. Það virðist því vera næsta óþarft, að vera í þessu skyni, að reka sig á almenn lagafyrirmæli, og toll-lögin sérstaklega.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Eg vil leyfa mér, að gera nokkrar athugasemdir út af ummælum hæstv. ráðh. - Vil eg fyrst víkja máli mínu að því, er hann sagði um súra safann. Það er ekki rétt, að hann sé blandaður áfengi hér; eg hefi að minsta kosti aldrei heyrt þess getið. En hitt er áreiðanlegt, að töluvert áfengi er í þessum safa, og hann verður áfengur við geymsluna - við að liggja. Styrkleikinn getur orðið 7-8°, og því full ástæða til, að súr safi sé tekinn inn undir tollhækkunar-ákvæðin. Í annan stað verður víst naumast sagt með sanni, að hægt hafi verið, að fara mildilegar að þessu, ef safinn verður gerður tollskyldur á annað borð. Hitt mun rétt vera hjá hæstv. ráðh., að þessi ákvæði reki sig á tolllögin (að . . . falli í gjalddaga, þegar á land sé komið o. s. frv.), en jafn áreiðanlegt er þó það, að það er meira að segja algild regla, að hin eldri lögin verða að víkja fyrir hinum yngri þótt ekki sé berum orðum fram tekið, að þeim sé breytt. Það ber enga nauðsyn til að telja upp, hverjum eldri laga-ákvæðum sé breytt með nýjum lögum, þótt farið sé að tíðka það hin síðari ár; lögfræðingarnir geta ávalt séð það og dómstólarnir skorið úr því. - Mótbáran um greiðslu tollsins og fullnaðarkvittunina er heldur ekki réttmæt, enda var háttv. 1. þingm. Eyf. (H. H.) áður samþykkur ákvæðinu um tímann (24. febr.), og fæ eg ekki betur séð, en að ástæðan hafi verið jafn góð og gild, þá sem nú. Hæstv. ráðh. (H. H.) gat þess, að ef skip kæmi með tollskyldar vörur til einhvers manns, þá fengi hann þegar fullnaðarkvittun fyrir greiðslunni. En hér er öldungis eins ástatt: ef skip kemur á Hornafjörð daginn eftir að lögin hafa öðlast gildi, þá er heimtaður tollur eftir lögunum - og gefin fullnaðarkvittun fyrir. Munurinn er því ekki mikill. Þetta getur átt sér stað í mörgum kauptúnum, þar sem síma verður ekki við notið. Mér virðist ekki, að nægar ástæður hafi komið fram til þess, að deildin hafni tillögunum - og vona eg, að hæstv. ráðherra (H. H.) verði ekki mótfallinn staðfestingu þessara laga, enda þörfin brýn að auka tekjur landssjóðs. Þó að mér sem minni hluta manni mætti vera það flokkshnykkur að fá sem mest á þessu tímabili, þá vona eg samt, að enginn flokksbróðir minn meti minna hag landsins sjálfs eða láti aðrar ástæður verka á sig í þessu efni. Það má geta þess, að það var sagt við mig nýlega, að við værum ekki eigingjarnir minni hluta menn, að vera að búa í haginn fyrir hina komandi stjórn. Þetta er að vísu satt, enda lítum við að sjálfsögðu þar eingöngu á hag landsins. Nefndinni þótti og réttast, að láta tollhækkunina einnig ná til allra vörutegunda; en ekkert þurfti þó að búa undir eða vera bak við, þótt til áfengisins eins hefði komið. Reyktóbak þolir t. d. ekki geymslu og um vindla getur ekki verið að ræða í þessu efni. Hæstv. ráðh. (H. H.) gat þess og lagði mikla áherzlu á það atriði, að frumv. ræki sig á eldri lög. En eg veit ekki betur, en að það sé fremur nýr siður á þinginu, að telja upp, hvað falla skuli úr gildi af hinum eldri lögum, er víkja verða fyrir hinum nýrri. Árekstur þarf því enginn að verða.

Jón Magnússon Eg get tekið undir það með hæstv. ráðherra (H. H.), að töluverð bót hefir orðið af nefndarinnar hálfu, frá því sem áður var. Það er framför, að frumv. öðlast þá fyrst gildi, þegar það er afgreitt frá deildinni, og að tollhækkunin nái til allra vörutegunda. En það verður þó ekki varið, að orðalagið er mjög óheppilegt, og óhjákvæmilegt, eftir því sem bein orð liggja til, að frumv. reki sig á ákvæði hinna gildandi toll-laga. Ef greiða á eftir frumv. toll af vörum, sem koma á tímanum frá 12. marz, þangað til það öðlast lagagildi, þá getur verið að búið sé að greiða tollinn áður eftir núgildandi lögum, en samt á eftir hinum fyrirmælum frumvarpsins að greiða tollinn - án frádráttar - eftir þessu frumv., en það sjá allir, að slíkt er harla ósanngjarnt. Annars hefir verið mjög illa með þetta mál farið, og alt öðruvísi, en venja er til um toll-lög yfirleitt. Ef skynsamlega hefði verið að farið, þá hefði mátt afgreiða málið á 2 dögum, en í stað þess hefir tímanum verið eytt með því, að kasta því milli deildanna. Orsökin er sú, að sérstaklega hin hv. deild hefir farið hér eins á villigötu, og því hefir málið tafist.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Hvað viðvíkur meðferð þessara laga í þinginu, þá er seint að tala um það nú, því að ekki þýðir að sakast um orðinn hlut.

Ráðherrann (H. H.) Eg býst við að öllum sé kunnugt, hvernig stendur á þessu frv. Á seinasta þingi var sþ. við einhverja síðustu umr. prestalaunalaganna breyt.till., sem ákveður að sextugur prestur í prestakalli, sem breyting á að verða á eftir lögum, gæti fengið laun sín eftir hinum nýju prestalaunalögum, ef breytingin kemst ekki á fyrir þá sök eina, að hann vill ekki aðhyllast hana, en annar prestur sextugur, sem stendur eins á fyrir, getur ekki orðið aðnjótandi sömu hlunninda, af því að breytingin kemst ekki á fyrir sakir hindrana, sem honum eru ósjálfráðar. Það leynir sér ekki, að þetta er ærið ósanngjarnt og virðist liggja í augum uppi, að í ákvæðum þessum er ekkert samræmi, og því ekki nema sanngjarnt og sjálfsagt að prestar fái að velja um launakjörin í báðum tilfellum. Eg hefði ekki álitið þörf að taka þetta fram hér, ef það hefði ekki komið fram við umræður hér í deildinni, að þetta atriði var ekki ljóst fyrir öllum þm. - Eg vona að deildin taki málinu vel og lofi því að ganga til 3. umr.

Flutningsmaður (Jón Magnússon) Um þetta frumv. hefi eg það sama að segja og við 1. umr. Vona að því verði vísað til 3. umr.

Flutningsmaður (Jón Magnússon) Það er eftir tilmælum sýslunefndarinnar í Vestmannaeyjum, að eg flyt þetta frumv. um breyting á lögum 13. apríl 1894, sem veita Vestmanneyingum heimild til að búa til fuglaveiðasamþykt. Það hefir af ógáti verið sett í lög þessi, að atkv. um málið hefðu bændur og alþingiskjósendur, en, þegar þau lög voru samin, þá var þetta tvent hið sama, eða því sem nær, en nú eru jarðabændur, ?: þeir er rétt þann hafa, er samþykt á um að fjalla, - að eins lítill hluti (um ?) af öllum alþingiskjósendum á eyjunum. Hér er því nauðsynlegt og sjálfsagt að breyta, og eg efast ekki um, að hin háttv. deild leyfi þessu máli greiðlega að ganga fram.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Þessu máli var tekið ágætlega við 1. umr., og er því óþarft, að segja öllu meira um það nú, en að eins að óska þess, að því verði vísað til 3. umr.

Ráðherrann (H. H.) Mér finst, að orðalagið á einum stað í þessu frumv. hljóti að vera rangt. Eg á við orðið »sbr.« í 5. gr.; það á víst að vera og (í staðinn fyrir samanber), því hér er að ræða um skírskotun til tveggja lagaboða, en ekki skýring á einu lagaboði.  (Skúli Thoroddsen: Þessi athugasemd mun vera réttmæt)  .

Flutningsmaður (Sigurður Sigurðsson) Eg vil leyfa mér að geta þess strax, að frumv. þetta er flutt og komið fram eftir ósk skólastjórans við kennaraskólann. Ástæðan fyrir breytingu þeirri, sem frumv. fer fram á er sú, að á almennum nemendafundi, sem haldinn var í skólanum, var sú ósk borin fram, að skólatíminn yrði færður. Samkvæmt núgildandi lögum byrjar skólinn 1. okt. og endar 31. marz. - Ósk nemendanna fer í þá átt, að skólinn byrji 1. vetrardag og endi seinasta vetrardag. Þetta fyrirkomulag telja nemendur betra vegna atvinnu að haustinu, og er það vafalaust rétt, að því er sveitapilta snertir, því það er hægra fyrir þá að fá eitthvað að gera, og atvinnu sína borgaða yfir haustið en seinni part vetrar. Þegar námstíminn er bundinn við 1. október og 31. marz, eins og nú er ákveðið, verður þeim fremur lítið úr tímanum frá því skólinn endar og þar til vorvinna hefst. Hugsanlegt er þó, að ástæða gæti komið fram gegn því, að flytja tímann eins og hér er farið fram á. Í Flensborg endaði skólinn áður fyr með vertíðarkomu, og fóru piltar þá oft að námstímanum loknum í útver til róðra. En nú er þetta breytt, því þegar kennaraskólinn endar 31. marz er komið fram á vertíð, hvort heldur er að ræða um þilskip eða opna báta hér syðra, og allir hafa þá fullráðið. Eg lít því svo á, að eins og nú hagar til með þetta, þá verði nemendum kennaraskólans lítið úr þeim tíma af vetrinum, sem þá er eftir, en gætu betur notað haustið og fengið þá ýmislegt að starfa. Ennfremur er þetta þægilegra fyrir kennara, því þá er að eins hæfilega stuttur hvíldartími fyrir þá, þangað til framhaldsnámsskeið kennara byrjar um miðjan maí. Þessi breyting, sem hér er farið fram á í frumv., er því bæði til bóta fyrir kennara og nemendur, og vona eg því, af þessum ástæðum, sem eg hefi nefnt, að frumv. verði tekið vel, að það fái að ganga til 2. umræðu.

Flutningsmaður (Bjarni Jónsson) Eg hefi ekki annað að segja um þetta mál en hið fyrra. Þetta frumv. er almenn ósk frá Hvammsveitungum, af sömu ástæðum, sem eg taldi til stuðnings hinu fyrra frumv. Þeim er þetta jafnmikið áhugamál. Vil eg svo biðja háttv. deild að sýna þessu máli hina sömu velvild og hinu fyrra.

Jón Þorkelsson Það var hér fyrir deildinni í gær frv. til laga um sölu á jörðunum Lambhaga og Hólmi í Mosfellssveit. Sem ástæðu gegn því frv. var því haldið fram, að þetta væru dýrar jarðir og kynnu að verða enn dýrari í framtíðinni og ennfremur að þær lægju nálægt höfuðstaðnum og gæti því sala þeirra haft áhrif á verð jarða hér í grend og jafnvel á söluverð lóðarbletta í Reykjavík. Af þessum ástæðum var frv. styttur aldur. - Hafi þetta verið með rökum gert, og ef nokkur samkvæmni er í gerðum manna hér á þinginu, þá ætti frv. það, sem nú liggur fyrir þinginu, og samþ. hefir verið í Ed., ekki að eiga langan aldur, því það má með óhrekjandi sannindum einmitt færa sömu ástæðurnar gegn því, og þær, sem haldið var frammi gegn frv. í gær. Á þingmálafundi, sem haldinn var hér í Reykjavík, var samþykt með meginþorra atkvæða, að frv. þetta mætti ekki ná fram að ganga, vegna þess að ef landssjóður gengur á undan í því efni að lækka verð lóða sinna, þá muni allar lóðir falla mjög í Reykjavík, og það kemur öllum íbúum Reykjavíkur meira en lítið við, ekki einasta »lóðaspekúlöntum«, heldur öllum, sem hér eiga kofa yfir sig, því að flestum húsum hér er þannig háttað, að þeim fylgir stærri eða minni blettur, sem gæti verið hússtæði og sem margir hafa hugsað sér að selja og hafa hagnað af, og margur mun hafa treyst því, þegar hann réðist í byggingar eða húsakaup. Frv. þetta er því skaðræði fyrir þennan bæ. Ed. hefir að vísu fært verðið nokkuð upp frá því, sem stjórnarfrv. fór fram á, eða 2,50 kr. ? al., sem þar var minsta verð. Ed. hefir fundið að hér var of langt farið, og því fært það upp í 3 kr. ? al., en niðurfærslan er samt mjög mikil frá því er upphaflega var ákveðið að selja lóðir þessar fyrir (5 kr. ? al.), og þessu kjördæmi gert mesta óhagræði og háski með niðurfærslunni. Eg tel ómögulegt að samþ. frumv., og vonast til að það fái ekki langa æfi hér í deildinni.

Ráðherrann (H. H.) Eins og kunnugt er, þá var samþ. að byggja safnahúsið hér fyrir það verð, sem fengist fyrir fasteignir landssjóðs í Reykjavík, Arnarhól og Örfirisey, er hvorttveggja eru embættisjarðir, sem ekki gefa landssjóði beinan arð. Með því að selja þessar jarðir með hæfilegu verði mátti fá byggingarkostnað safnhússins greiddan og eftir því sem mönnum reiknaðist nálega 100 þús. kr. meira, sem svo átti að verja til að greiða kostnað við opinberar byggingar og hefir sumu af því fé verið eytt nú til aðgerðar á alþingishúsinu. Í heimildarlögum þeim, sem lögð voru fyrir þingið 1905, var lágmarkið sett 3 kr. fyrir ? al. Nd. setti verðið upp í 4 kr. og Ed. í 5 kr. ? al. Afleiðingin af þessu hefir verið sú, að engin alin hefir selst til þessa dags. Skylda mín er að leiða athygli þingsins að þessu, svo heimildarlögin geti orðið annað en pappírsgagn, og viðlagasjóður fái sitt fé. Stjórnarráðið áleit nauðsynlegt að færa lágmarkið niður í 2,50 kr. ? al., en Ed. hefir nú fært það upp í 3 kr. Það verður ekki mér heldur þinginu að kenna, ef fé ekki fæst inn til þess að borga safnabygginguna og lóðirnar liggja óseldar framvegis. Reyndar er mér þetta ekki kappsmál, hefi enga ástæðu til þess, en eg vil að eignum þessum sé varið samkvæmt því, sem ætlast var til upphaflega. Kenningu háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), um það, að lóðasala þessi sé eyðilegging fyrir bæinn, álít eg bábilju eina. Frá mínu sjónarmiði ætti það einmitt að vera hagur fyrir almenning, að lóðir fáist með hæfilegu verði, og því fer fjarri að lóðirnar í bænum alment falli í verði, þótt frv. þetta yrði samþ., því þær munu nú naumast seljanlegar fyrir það verð, sem í frv. er farið fram á að verði lágmarkið. Þess ber að gæta, að frumv. veitir stjórninni aðeins heimild, en leggur henni enga söluskyldu á herðar. Það er að eins leyft, að það megi selja þær fyrir þetta verð, en annars má í engu tilfelli selja ódýrar en dómkvaddir menn meta, og það eitt ætti að vera næg trygging fyrir því, að lóðirnar yrðu aldrei seldar of lágt. Þetta er því ekki annað en hræðsla hjá háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), og þótt hann segi, að allur fjöldi atkv. á þingmálafundinum hér í Reykjavík hafi verið greiddur móti frv. sannar það ekkert. Málið hefir þar verið skýrt frá einni hlið, og mér er nær að halda, að ef það væri skýrt fyrir mönnum hér frá fleiri hliðum, þar á meðal frá þjóðfélagslegu sjónarmiði, að þá mundi alþýða ekki slá hendinni móti því.

Magnús Blöndahl Eg skal ekki verða margorður í þessu máli, og því síður sem eg geng út frá því sem gefnu að deildin álíti frumv. þetta einungis til þess fallið að vera skorið niður. - Samþingismaður minn, háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) tók líka ljóslega fram og sýndi fram á galla frv., með ómótmælanlegum rökum; hann tók það rækilega fram, að ef frumv. yrði samþykt, þá mundi það hafa í för með sér verðfall á öllum lóðum hér í bæ, til stórvandræða fyrir almenning. Hæstv. ráðh. (H. H.) tókst ekki að hrekja þetta, sem heldur ekki er undarlegt, vegna þess að það er óhrekjanlegur sannleikur. Eg vil annars benda á, að það virðist undarleg aðferð hjá stjórninni, að koma fram með frumv. þetta einmitt nú, þegar hart er í ári; hví kom stjórnin ekki með þetta þegar betur blés og kringumstæðurnar voru ekki eins erfiðar og nú? Þá hefði það vafalaust haft minni áhrif á lóðarverðið og almenningur þolað það betur. Hæstv. ráðh. (H. H.) tók það fram, að ekkert hefði selst af lóðinni á Arnarhólstúninu. Þetta er mér vitanlega alveg rétt, en eg vil leyfa mér að spyrja, hvort það sé eingöngu verðinu að kenna. Eg held það sé ekki svo, heldur meira að kenna ýmsum skilyrðum, sem sett hafa verið. Það er víst t. d. almæli hér í bæ, og eg hefi fengið orð kunnugra manna fyrir því, að þar fengist ekki að byggja annað en skrauthýsi - stórhýsi, en það geta engir nema peningamenn. Ef þetta er rétt, þá undrar mig ekki þó ekkert hafi selst enn þá, því að fæstir munu svo peningum búnir, að þeir geti ráðist í svo kostnaðarsamar byggingar. Eg gæti farið lengra út í þetta mál, ef ástæða væri til, því að mér er kunnugt um, að lóðir hafa verið falaðar á þessum stað og ekki fengist, nema þá fyrir þrefalt verð við virðingarverðið. Annað atriði í þessu máli, sem einnig hindrar lóðasöluna, er það, að enn mun ekki búið að ákveða að fullu, hvar göturnar eigi að liggja um túnið. Enn fremur má nefna það, að sumar lóðirnar, eins og þeim nú hagar til, eru svo illa lagaðar, að öðrum en stórefnamönnum mun ekki fært að kaupa þær. Eg skal taka það fram, að í lögunum standa engin ákvæði um það, að stórhýsi skuli byggja á Arnarhólstúninu, en það er á vitund allra manna; það mundi víst ekki þykja sæmilegt eða glæsilegt, að sjá rísa upp smáborgarabýli á hlið við opinber stórhýsi, sem þar eiga að koma. Eg held mönnum þætti það ærið mislitt. Annars get eg ekki séð neina hættu á ferðum, þótt ekkert hafi selst af lóðunum enn þá; þær liggja svo vel, að engin hætta mun á ferðum með að þær seljist ekki, ef bærinn á framtíð fyrir höndum, en eg verð að álíta það mjög hættulegt fyrir þennan bæ, ef landssjóður færi að ganga á undan í því efni að færa lóðaverðið niður. Það eitt út af fyrir sig ætti að vera nægilegt til þess að greiða atkv. á móti frumv., og vonast eg því eftir, að háttv. þingdeild felli það.

Pétur Jónsson Eg skil ekki mál þetta til fulls og vildi því gjarna fá upplýsingar í því. Eitt virðist mér þó koma berlega fram í umræðunum, að verð lóðanna hefir verið of hátt til þess að þær væru seljanlegar, því landsstjórnin hefir haft umboð til þess að selja lóðirnar og þingið hefir ætlast til að þær væri seldar. En hið lögákveðna lágmark lóðaverðsins hefir hamlað því. Háttv. þm. Rvk. álíta hættulegt vegna lóðaverðs í bænum að leysa þetta sölubann, svo lóðir landssjóðs velti inn á lóðamarkaðinn. Eg get ekki dæmt um þetta. Mér finst þó það óeðlilegt, að meina landinu að gera verð úr eignum sínum, nema öðrum lóðaeigendum í bænum væri sett sömu takmörk, og eg vil leyfa mér að spyrja hina háttv.þm. um það, hvort nokkur sams konar ákvæði séu til hér í bæ, sem ná til prívat-lóða og ákveða lágmark og hámark á verði þeirra; ef svo væri, þá gæti eg betur felt mig við, að landssjóði væri sett þessi takmörk á að koma lóðum sínum í verð. Af þessum ástæðum, sem eg hefi bent á, vil eg leyfa mér að stinga upp á að nefnd sé skipuð í málið til að athuga það.

Ráðherrann (H. H.) Eins og eg hefi tekið fram, þá er mér ekkert kappsmál, hvað þingið gerir í þessu efni; eg hefi bent á það, sem eg álít að það eigi að gera; sökin verður ekki mín ef því er ekki sint, og hin nýja stjórn verður auðvitað að sjá um sig sjálf. Eg skil ekki, hvaðan háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) kemur sú vizka, að það eigi að byggja tóm skrauthýsi á Arnarhólstúninu. Ekki stendur það í lögunum og mér vitanlega hefir byggingarnefnd engin ákvæði sett um það. En það liggur í augum uppi, að þegar lóðin kostar 5 kr. ? al., þá hafa fáir efni á því að byggja þar smáhýsi, að eins til eigin nota, og að því leyti getur það verið rétt, sem þm. sagði. En það er þá ekki stjórninni heldur þinginu að kenna, sem hefir sett lóðaverðið svona hátt, og eg vona, að háttv.þm. skiljist það, að það er engum ákvæðum öðrum en sjálfu lóðaverðinu að kenna, ef byggja verður tóm stórhýsi. Eg held það sé bezt fyrir þm. að sleppa þeirri ástæðu, að verið sé að spyrna á móti þessu frumv. vegna fátæklinganna í bænum; það er bersýnilega gert vegna þess að lóðaeigendur eru hræddir við, að lóðir þeirra falli í verði, ef lóð verður í boði ódýrari en þær lóðir, sem þeir hafa keypt og sitja með. Háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) sagði, að stjórnin hefði átt að koma með frumv. þetta um lækkun á lágmarki lóðaverðsins á öðrum tíma og þegar betur léti í ári. Eg verð að játa, að eg skil ekki þennan hugsunargang. Hvers vegna ættu lóðirnar að verða ódýrari, þegar vel lætur í ári og eftirspurnin er mikil? Þær hljóta að fylgja sama lögmáli og annað, sem á boðstólum er, og væri þess vegna allra sízt tími til þess að stinga upp á verðlækkun, þegar verðið hefir skilyrði fyrir því að verða sem hæst. Það sem gæti legið á bak við, er það, að þeir sem eiga lóðir, séu hræddir við »konkurrance«. Frá sama sjónarmiði ætti ekki að selja þjóðjarðir, af því að það væri samkepni við aðra jarðeigendur, að minsta kosti þegar á selja þjóðjarðirnar fyrir lítið verð. Hv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) sagði, að stjórnin hefði átt að koma með þetta fyr, þegar vel lét í ári. En ástæðan til þess að stinga upp á lækkun er einmitt sú að koma þessum lóðum í samræmi við lóðarverðið yfirleitt - það væri lítil meining í því að stinga upp á því að lækka verðið - ef lóðir alment væri í hækkandi verði.

Jón Þorkelsson Hæstv. ráðh. (H. H.) talaði um það, að það mætti alveg með sama rétti taka fyrir þjóðjarðasölu, eins og að halda verðinu á Arnarhólslóð svona hátt. Því var haldið fram hér í deildinni af háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), að allar jarðir hefðu fallið í verði síðan þau lög gengu í gildi, sökum þess að borgunarskilmálar væru svo vægir, að ekki væri hægt að komast að betri kaupum. Er því umtalsmál, hvort þau séu svo holl eignum manna, að vert sé hér að vitna til þeirra. Annars er ekki gott að sjá, hvers vegna liggur svo mjög á að selja þennan sögulega merka stað, til þess að þar verði kanske reist ljót, lítil og kauðaleg hús eða kumbaldar og lagðar nýjar og leiðinlegar götur, því verði lóðin feld mjög í verði, verða varla bygð þar annað en lítil og ósjáleg hús. Hæstv. ráðh. (H. H.) hélt að háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) hefði á móti þessari niðurfærslu, af því það væri samkepni. Nú þetta er samkepni við einstaklinga bæjarins; því verður ekki neitað. Og hún er skaðleg úr þessari átt. Það mun, vænti eg, þykja ljótt að geta þess til, að stjórnin vildi selja þessa lóð svo ódýrt, af því einhvern skjólstæðing hennar langaði til að fá sér góða og ódýra lóð, til þess að reisa hús fyrir sjálfan sig. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) var að tala um það, hvort ekki væri hægt að setja einstökum mönnum reglur um það, hversu dýrt þeir mættu selja eigur sínar. En hvar á bygðu bóli eru dæmi til þess að heimild sé fyrir að setja skorður fyrir því, hvaða verð menn megi heimta fyrir löglega eign sína? Að minsta kosti mundi slíkt atferli hvergi þolast, þar sem samningafrelsi manna er lögmætt. Eða dettur háttv. sama þm. í hug, að það sé minna skaðræði fyrir bæinn, að selja Arnarhólslóðina lágu verði, en það var í gær fyrir landið að selja jarðirnar Lambhaga og Hólm? Það er sama skaðræðið fyrir þennan bæ, nema í enn þá stærri stíl sé. Hitt er hvortveggja, að í þessari dýrtíð, þegar ekki er hægt að selja nokkurn hlut með því verði, sem hann er verður, að það væri illa ráðið upp á meðferð á landsins fé, að lækka lóð þessa í verði, og að það er rangt gert gagnvart þessum bæ að gera verðfall á öllum fasteignum í bænum. Málið liggur svo ljóst fyrir, að eg legg til að það verði ekki sett í nefnd, heldur felt þegar í stað við þessa umr.

Pétur Jónsson Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) hefir ekki skilið mig rétt. Eg gerði fyrirspurn um það, hvort einstakir menn hér í bænum og bærinn sjálfur gæti ekki sett verð á sínum lóðum svo lágt, að það gæti orðið til skaða fyrir bæinn í heild sinni. Væri svo, virtist mér það hart fyrir löggjafarvaldið að leggja þau höft á sjálft sig, að það gæti ekki selt lóðir sínar, þegar það þarf á að halda. Hið opinbera þarf þess við að koma lóðum þessum í verð, og væri kátlegt, að þingið gerði landinu örðugra um söluna, en keppinautum þess. Þótt nú lágmarkið sé fært niður, fæ eg ekki betur séð, en að trygging sé í lögunum sjálfum fyrir því, að lóðirnar verði eigi seldar til skaða fyrir landssjóð. Þar eru samskonar tryggingar og í þjóðjarðasölulögunum: mat dómkvaddra manna. Eg sé ekki hvaða ástæða er til þess, fyrir hinn háttv. meiri hluta, að vantreysta tilvonandi stjórn í þessu efni, að hún selji lóðir þessar fyrir lægra en þær eru verðar. Lágmarkið er of hátt. Það sést bezt á því, að ekki er hægt að selja lóðirnar, nema það eigi að lögleiða alment söluhaft á lóðum hér í bænum. Það virðist því ekki veita af að athuga málið í nefnd.

Jón Magnússon Skal ekki tala mikið um málið sjálft, en að eins drepa á það, að hér er ekki verið að gefa lög um það, að lóðir þessar skuli seljast fyrir 3 kr. ? al., heldur fyrir það sem þær eru metnar af óvilhöllum mönnum, þó má ekki selja ? al. fyrir neðan 3 kr. Mér finst geti verið spursmál um það, hvort það frá fjárhagslegri hlið skoðað sé heppilegt fyrir landið að reyna ekki til að fá eitthvert verð fyrir þessar lóðir, heldur láta þær liggja árum saman gagnslausar. Álít heldur ekki vel sæmandi fyrir þessa háttv. deild að fella þetta frumv. þegar í stað - sem efri deild hefir samþykt; ætti að minsta kosti að vilja athuga málið.

Magnús Blöndahl Eg vil mæla á móti því, að vísa málinu til nefndar, engin þörf á slíku. Ef menn athuga í rólegheitum hvernig þessari lóð er háttað og bera það saman við aðrar lóðir, þá getur ekki nokkrum manni blandast hugur um það, að þessa lóð, sem hér er um að ræða, á ekki að selja undir 5 kr. ? al. Lóðir fyrir neðan læk hafa verið seldar fyrir 10 -12 kr. ? al., sem þó eru engu betri en Arnarhólslóð. Hvernig stendur þá á því, að ekki er hægt að selja Arnarhólslóðina fyrir 5 kr. ? al., sem þó er hjartað úr skákinni? Það er því ekki rétt, að verðið á þessari lóð hafi verið spent upp úr öllu valdi. Eg gat þess áður, að eg vissi til þess að maður hefði falað lóð á Arnarhólstúni, en fékk hana ekki, nema hann borgaði 15 krónur fyrir ? al. hverja,  (Ráðherrann H. H.: Þekki ekki það dæmi)  , gat ekki fengið keypt með öðru móti, en að greiða þrefalt gjald við það, sem þá var heimilt að selja fyrir. Hafi svipað tilfelli og þetta oft komið fyrir, er ekki að undra, þótt lítið hafi selst. Eg þarf ekki að svara háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), er hann spurði um, hvort lágmark væri sett á aðrar lóðir hér í bænum. Þessi fyrirspurn á ekki hér við. Einstakir menn ráða því, hvað þeir vilja selja sína eign, því getur enginn samanburður átt sér stað - þar er hér er að ræða um lóð landsins, er liggur um miðbik bæjarins. Mín sannfæring er það, að það sé hreinasta hneysa að selja Arnarhólslóðina fyrir minna en 5 kr. ? al., álít það svo lágt verð, að það taki ekki tali að selja hana fyrir minna, og eg er viss um, að það líða ekki mörg ár, þangað til búið verður að selja hana, þótt ekki verði hrapað að þessu. Eg vona að hin háttv. deild skipi ekki nefnd í þetta mál, heldur felli það þegar við þessa umr. Eg álít að þingið hafi annað að gera með sinn dýrmæta tíma, en að jagast um mál, sem ekki eru meira verð en þetta mál er, að minsta kosti í mínum augum.

Hálfdan Guðjónsson Mál þetta var nokkuð rætt við 1. umræðu og skal eg því að eins nú fara lítið eitt út í einstök atriði málsins. Hér er verðið ekki ákveðið vegna þess að þegar eg átti tal við eigendur þessarar jarðar vildu þeir ekki selja eða lofa að selja, ekki einu sinni að gefa landinu forkaupsrétt, enda hefði það ekki haft svo mikið að þýða, þar sem leiguliðar nú lögum samkvæmt hafa forkaupsrétt. Verðið var þess vegna ekki hægt að ákveða, því að jörðin var ekki föl. Enda þótt frv. að eins hljóði upp á þessa einu jörð væri þó ástæða til fyrir landið að kaupa fleiri, en Skálholt er þó næst Reykjavík og Þingvöllum merkilegast að sögu og ríkast af fornum menjum. Það er sárgrætilegt, já, hörmulegt, hve ræktarlausir vér erum við alt fornt og þjóðlegt, hve illa oss ferst með helgustu og endurminningarríkustu staði landsins, en þótt augu sumra Íslendinga séu ekki opin fyrir því, þá hafa útlendingar, sem hingað koma, oft rekið augun í það. Eg hefi t. d. bréf með höndum frá einum góðkunnum Þjóðverja, sem ferðast hefir hér á landi, Paul Hermann. Hann segir að hann »skammist sín niður fyrir allar hellur fyrir hvernig farið sé með Skálholt. Svona er nú þeim merkisstað komið, sem var hellubjarg íslenzkrar kristni um margar aldir. Mér rennur til rifja ræktarleysi lifandi kynslóða«. Já, sannarlega, svona er ástandið. Góðir menn fá skömm á oss. Því er leitt, ef þetta gæti eigi verið mörgum góðum Íslending til eftirþanka.

Jón Sigurðsson Mér finst ekki liggja svo mjög á þessu frv., þar sem jörðin er als ekki föl, auk þess sem mér virðist lagafrv. þetta fara í bága við önnur gildandi lög hér á landi t. d. lög um forkaupsrétt leiguliða eigi lög þessi að verða annað en tóm pappírslög, en að vera að semja lög, sem vitanlegt er fyrirfram, að ekki geta komist í framkvæmd, er eftir minni skoðun ekki heppilegt, og til þess eins að veikja virðingu þjóðarinnar fyrir lögum alþ. og auka skriffinskuna í landinu. Það kann mikið rétt að vera, að Skálholt sé ríkara af merkilegum fornmenjum en flestir aðrir staðir á landinu. Mér þykir meira að segja líklegt, að svo sé. En eg sé eigi betur en að heppilegra væri að koma fram með frv., er kæmi í veg fyrir að þær fornmenjar, sem þar væru, eyðilegðust eða skemdust. Þá næðist tilgangurinn betur og eg tel meiru skifta að fornmenjarnar verði varðveittar, en þótt landið eignist sjálfa jörðina. því jörðin verður ekki flutt burt af landinu, en fornmenjarnar má skemma, þó lög séu til um að landið kaupi jörðina einhverntíma.

Jón Þorkelsson Út af ummælum hins háttv.þm. Mýr. (J. S.) vil eg leyfa mér að spyrja hann, hvort hann þori að ábyrgjast það og hvort hann hafi nokkurt bréf og innsigli þar upp á, að jörðin verði ekki föl innan skams? Færi svo, að jörðin yrði bráðlega til kaups, þá er gott að hafa þessi lög, því að ekki er auðhlaupið að búa til lög milli þinga. Þá geta jarða»spekúlantarnir« á meðan komið í veg fyrir kaupin með því að verða fyrri til, og alt verið um garð gengið, þegar næsta þing kæmi saman.

Jón Sigurðsson Út af orðum hins háttv. 1. þm. Rvk (J. Þ.) vil eg leyfa mér að svara með fyrirspurn til hans sjálfs. Getur hann gefið út bréf um, að jörðin fáist keypt innan skams? Sé ekki svo, þá sýnist mér ekki svo mikil þörf á lögum þessum.

Ólafur Briem Breytingartill. þær, sem eg er riðinn við á þingskjali 150, eru þrjár. Hin fyrsta í staflið b. viðvíkjandi brú á Héraðsvötn. Þó undarlegt megi virðast er enn þá engin brú komin á það stór-vatnsfall nema aðra kvíslina austan Hegraness. Þar hafa að vísu oftar en einu sinni verið skoðuð brúarstæði, en áætlanirnar hafa verið mismunandi, svo að ekki mun af veita að gera nýjar rannsóknir, ef málinu á að verða nokkuð ágengt. Önnur viðaukatillaga mín í staflið d. er snertandi bryggjugerð og hafnarbót á Sauðárkrók; skal eg skýra það, að hugsunin er ekki sú að bæta skipaleguna sjálfa, það yrði alt of dýrt, heldur að eins lendinguna. Þar er eins og menn vita oft brimasamt, svo að torvelt er að komast að landi. Til dæmis þegar Ceres var seinast á ferðinni í vetur, var búið að fylla 4 uppskipunarbáta með vörum til flutnings í land, en þeir urðu allir að snúa við sökum brims við lendinguna og skila vörunum aftur í skipið. Þannig getur það oft og tíðum átt sér stað, að naumast sé unt að lenda eða koma vörum óskemdum á land, þótt vel sé hægt að athafna sig við skipshliðina, Til þess að bæta úr þessu hefir bæði verið stungið upp á því að lengja tangann, sem Gönguskarðsá hefir myndað norðanvert við skipaleguna, og í annan stað hefir verið stungið upp á því að búa til fasta bryggju, þar sem hentugast þætti til uppskipunar. Með því móti væri hugsanlegt að bæta mætti úr þessum annmörkum að miklu leyti. Þá er hér breytingartill. í staflið e. um vegalagningu yfir Gönguskörð, sem oftar en einu sinni hefir komið til orða á sýslufundum, en áður en farið væri að leggja út í kostnað við það, er nauðsynlegt að athuga það nákvæmlega. Síðan póstleiðinni í Húnavatnssýslu var breytt fyrir nokkrum árum og póstvegurinn lagður um Blönduós, hefir það komið til orða að leggja póstleiðina frá Blönduósi og til Sauðárkróks yfir Gönguskörð, en um kostnað við þá vegalagningu hefir engin áætlun verið gerð. Með því að hér er um þýðingarmikil mál að ræða, vonast eg til að hin h. deild samþ. þessar viðaukatillögur. -

Ráðherrann (H. H.) Eg verð að segja það eitt, að mér þykja þessar þingsályktanir að ófyrirsynju fram komnar. Hinir háttv. flutningsmenn ættu fyrst að hafa kynt sér, hvort ekki væri búið að gera þetta, sem í tillögunum stendur, áður en þeir fara að skora á stjórnina að gera það. - Viðvíkjandi vitanum á Grímsey í Steingrímsfirði, skal eg geta þess, að viti á þeim stað yrði mjög dýr, bæði að byggingu og starfrækslu, en gerði á hinn bóginn lítið gagn, enda er þar lítil skipaumferð, og ef byggja ætti vita vestanvert við Húnaflóa, þá væri vafalaust hægt að finna miklu nauðsynlegri vita stað heldur en Grímsey á Steingrímsfirði. Viðvíkjandi vitanum á Skagatá get eg upplýst um| það, að vitaverkfræðingur er búinn að gera áætlun um hann, og í álitsskjali sínu til stjórnarinnar leggur hann til, að sá viti verði einn af þeim, sem allra fyrst verði bygður, svo það stendur ekki á öðru en að fá fé til byggingarinnar á fjárlögunum, og svo er hægt að byrja á verkinu. - Viðvíkjandi brúarstæðum og vegum, er það auðvitað skylda stjórnarinnar að hafa slíkt til, og mér sýnist það eins og vantraust á verkfræðingi landsins, sem hann á þó á engan hátt skilið, að halda það, að hann hafi ekki við hendina með mjög litlum fyrirvara allar mælingar viðvíkjandi brúm og vegum, sem fyrirhugað er að byggja, og eg get fullvissað hinn háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) um það, að hann getur fengið allar þær mælingar, er hann óskar um vegi í Húnavatnssýslu og brúargerð á Héraðsvötn hjá verkfræðingi landsins. Þarf ekki annað en óska þess að fá að sjá þær. Eg álít því, að það sé engin hætta að fella þessar tillögur, því það má fá öllu því sama framgengt án þeirra.

Björn Kristjánsson Eg hefi leyft mér að koma fram með viðaukatillögu við tillöguna um að stjórnin láti rannsaka ýms brúarstæði og annað og að gera áætlun um það fyrir næsta þing. Fyrri tillaga mín er um, að athugað verði brúarstæði yfir Bleikdalsá á þjóðveginum upp Kjalarnes; hefir oft verið farið fram á, að sú brú yrði lögð. Svo er hinn liðurinn um símalagning frá Keflavík um Hafnir til Reykjaness. Það er almenn ósk sjómanna, að þessi sími sé lagður, með því að framan af vetrarvertíð halda fiskiskipin sig einkum í Hafnasjó og í kringum Reykjanes. Öll skip, sem fyrir Reykjanes fara, gætu sett sig í samband við símann með flöggum, einnig þau, sem fara til Vesturlands. Gætu þá Vestfirðingar vitað samdægurs, hvenær skip þeirra fara fyrir Reykjanes, ef þau fara að degi. Og mjög oft kæmi það sér vel fyrir skip og farþega, sem leggja út frá Reykjavík, að vita, hvernig viðrar við Reykjanes, því oft er þar alt annað veður en inni í flóanum. Og ef menn vissu það í Reykjavík, hvernig þar viðrar, þá mundu menn oft geta hliðrað sér hjá að lenda þar í ófæru veðri. Eg vona, að viðaukatillögunni verði vel tekið, og að kostnaðurinn við þetta yrði ransakaður, sé það ekki þegar búið, sem eg hefi ekki getað fengið vitneskju um.

Ráðherrann (H. H.) Mér er óskiljanlegt, hvers vegna er komið með þessa þingsályktunartillögu. Til rannsókna símalínum er veitt fé á fjárlögunum, það þarf ekki annað en að senda beiðni til stjórnarráðsins um slíkar rannsóknir, og eru slíkar beiðnir þegar bornar undir álit landsímastjórans, og framkvæmdar, ef tiltök eru. Yfirleitt eru allar þessar breyt.till. svo vaxnar, að engin ástæða var til að bera þær upp hér; nægilegt að snúa sér til stjórnarráðsins. Engin von, að hver einstakur þm. viti, hvað búið er að ransaka og hvað ekki, t. d. er þegar búið að ransaka brúarstæði á Miðfjarðará og fleira af því, sem nefnt hefir verið. Það er líkast því sem hinir háttv.þm. vilji gefa verkfræðingnum vantraustsyfirlýsingu.

Flutningsmaður (Björn Sigfússon) Hæstv. ráðherra (H. H.) gat þess, að ekki væri von, að hver einstakur þm. vissi, hvað ransakað hefir verið. - Það er að vísu satt, en svo er þess að gæta, að þó að eitthvað af þessu, sem hér er farið fram á að ransaka, hafi verið athugað áður, getur verið full ástæða að ransaka það betur, t. d. vitastæði og brúarstæði. Vel getur komið fyrir, að aðrir hentugri staðir finnist en þeir sem upphaflega voru hugsaðir. Grímsey eða vitastæði þar, mun ekki hafa verið rannsakað til hlítar; skipstjóra greinir mjög á, sumir telja þetta nauðsynlegt, aðrir ekki. Á Skaga hefir vitastæði verið ransakað, en staðurinn þykir illa valinn, sumir telja hentara að hafa vitann norðaustan á Skaganum, aftur vilja aðrir skipstjórar hafa hann vestan til og færa þeir allglögg rök fyrir sínu máli og þau hygg eg miklu réttari. En einmitt vitastæðið vestan á hefir ekki verið athugað enn. Þetta þarf að ransaka til hlítar og fram á það fer till. Eg veit það vel, að brúarstæði á Miðfjarðará hefir verið ransakað fram hjá Krókstaðamelum, en ekki annarsstaðar. Síðan hefir ýmsum mönnum í því héraði hugkvæmst að brúarstæði gæti verið norðar, alveg út við sjó. - Sé svo, að þar mætti brúa ána, mundi það verða miklu hagfeldara, bæði fyrir þá er verzlun sækja á Hvammstanga og sömuleiðis fyrir langferðamenn. Full þörf er því að ransaka þetta nánara. Þá ætla eg að leyfa mér að upplýsa það, að komið hafa fram margítrekaðar óskir frá sýslufundi Húnvetninga um það að fá skoðað svifferjustæði á Blöndu. Þetta hefir þó ekki enn í dag verið framkvæmt og sýnir það, að ekki er einhlítt, þótt slíkar óskir séu bornar fram fyrir stjórnina. Eg er þó ekki að ásaka hana fyrir þetta, hún hefir í mörgu að snúast og verkfræðingurinn ærið að starfa og vantar tíma. Væri þessu þó sint mætti slá fleiri flugur í einu höggi og vil eg leyfa mér að benda á, að um leið og verkfræðingurinn skoðaði brúarstæðið á Miðfjarðará, þá gæti hann litið eftir ferjustaðnum á Blöndu, skoðað veginn yfir Gönguskörðin og höfnina á Sauðárkrók. Ekki hefir mér dottið í hug að gefa verkfræðingnum vantraustsyfirlýsingu, fjarri fer því. Till. er að eins að skoða sem áminningar eða yfirlýsingar um það, hvers menn óska.

Eggert Pálsson Eg á breyt.till. á þskj. 171, og mun ekki vera svo óheppinn eða réttara sagt heppinn, að þegar sé búið að framkvæma það, sem þar er farið fram á, sein sé að ransaka brúarstæði á Þverá. Orsökin til þess, að eg ber upp breyt.till. er sú, að borist hefir áskorun til þingsins frá kjósendum í Landeyjahreppum þess efnis, að það léti ransaka brúarstæði á þessari á. Mér þótti því rétt að láta þessa breyt.till. verða samfara hinum tillögunum, sem þegar eru framkomnar, því að ekki hefir hún minna til síns máls en þær. En það skal eg taka fram, að frá minni hálfu er hún als engin vantraustsyfirlýsing til verkfræðingsins. Flestir kunnugir munu vera því samþykkir, að Þverá er slíkt vatnsfall, sem ætti að brúa, ef unt væri. Hún er hið mesta manndrápsvatn; segja gamlir menn, að hún hafi gleypt yfir 20 mannslíf, sem sögur fari af og má meira að segja undarlegt virðast, að hún skuli þó ekki hafa valdið fleiri slysum en raun hefir á orðið jafn ægileg og ill sem hún er yfirferðar. Eg hefi ekki nefnt neinn sérstakan stað, þar sem ransókn skyldi helzt fram fara, því það er ekki nema á sérfróðra manna færi að dæma um það, hvar helzt mundi tiltækilegt að brúa á þessa. Það gæti vel farið svo, að það yrði að vera langt úr þjóðleið, enda er áin ekki alt af farin á þjóðleið sem stendur af langferðamönnum, heldur er hér og þar farið yfir hana, eftir því sem tiltækilegast þykir í þann og þann svipinn, svo sem á sér stað með öll aur- og jökulvötn. Eg gæti ímyndað mér, að það gæti ef til vill komið til mála að veita ánni burt úr farveg sínum og yfir í Markarfljót. Mér er sagt, að verkfræðingur hafi sagt hér um árið, er áin brautst fram um Valalæk, að á að giska mundi slíkt kosta um 40 þús. kr. Slíkt er auðvitað ekki, að skoða öðru vísi en sem lauslega ágizkun. En það er vel þess vert, að það verði ransakað betur. Því auk þess sem það mundi hafa ómetanlegan hagnað í för með sér fyrir sveitirnar, sem að Þverá liggja, með tilliti til þeirra skemda, sem hún veldur, þá gæti þetta ef til vill leitt til þess, að tiltölulega hægar yrði að brúa öll vötnin í einu lagi í Markarfljótsfarveginum. Og væri það auðvitað það ákjósanlegasta. En alt slíkt er eins og gefur að skilja að eins verkfróðs manns að dæma um. Eg skal svo ekki fara frekari orðum um þetta, en vona, að þessari tillögu verði að minsta kosti gert jafnt undir höfði og hinum, sem fram hafa komið.

Sigurður Sigurðsson Eg tek undir með hæstv. ráðherra (H. H.) um það, að till. þær, sem hér eru til umræðu séu furðu einkennilegar og enda óþarfar. Það hefir sýnt sig, að búið er að skoða margt af því, sem farið er fram á, að sé skoðað og mælt, og hefði verið hægur nærri fyrir flytjendurna að fá sér upplýsingar um það, áður en þeir fóru á stað. Það er nærri því eins og þeim gangi fordild til. - Það er kunnugt, að landsstjórnin lætur sér ant um að ransaka vegastæði og símalínur, eftir því sem tími vinst til. Ef farið verður fram á frekari eða meiri ransóknir í þessu efni, heldur en þeir munu geta framkvæmt, sem nú eru í þjónustu landsins og þetta hafa með höndum, þá liggur næst að bæta fleiri mönnum við. En það hefir aukinn kostnað í för með sér, sem spara ætti að þessu sinni. Það er undarlegt að koma með br.till. eins og á þskj. 160, um ransókn brúarstæðis á Bleikdalsá, sem einnig er kölluð Ártúnsá, þegar verkfræðingurinn hefir þegar rannsakað það og gert teikningar af. Viðvíkjandi tillögu á þskj. 171 frá 1. þm. Rangv. (E. P.), um ransókn brúarstæðis á Þverá, þá er það rétt, sem sá háttv.þm. sagði, að það hefir ekki verið ransakað. Hann sagði einnig, að það gæti líka komið til mála að veita ánni í Markarfljót. En það er alveg bygt í lausu lofti, að auðið muni vera með því fé, sem vér höfum til umráða að framkvæma þetta verk. Og brúargerðin yrði ekki auðveldari með því móti, því að fljótið rennur á söndum, svo sem kunnugt er. Eg kysi því helzt, að tillögur þessar yrðu teknar aftur.

Hálfdan Guðjónsson Umræður um þessar tillögur sýnast fara að verða nokkuð einkennilegar. Eg get sagt hv.þd. það, að það sem fyrir okkur vakti flutningsmönnum, var hvorki fordild eins og háttv. 2. þm. Arn. (S. S.) gat til, né heldur vildum við bekkjast til við verkfræðinginn, svo sem hæstv. ráðherra (H. H.) vildi vera láta. Þessar getsakir eru gersamlega ástæðulausar. Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) hefir þegar sagt, að þessi mál séu áhugamál héraðsbúa og þar sem lítið er gert að því að hlynna að þeim, sýnist sanngjarnt að óska þess, að kröfurnar séu ransakaðar. Að minsta kosti mælir öll sanngirni með því, að nefnd sé sett í málið til að athuga, hvort taka beri kröfurnar til greina eða ekki.

Björn Kristjánsson Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) sagði, að búið væri að ransaka, hvað kostaði að brúa Bleikdalsá. Þetta getur vel verið, enginn veit um það. Skjölin því viðvíkjandi eða álitið er þá geymt hjá stjórninni eða verkfræðingum, enginn hefir séð það. Að minsta kosti hefir þessi brú ekki komist á fjárlögin. Það væri ekki úr vegi, að stjórnin léti liggja fyrir þinginu skrá yfir það, sem hún hefir látið verkfræðingana ransaka á hverju fjárhagstímabili, svo þingmenn ættu greiðan aðgang að því að geta vitað um það, hvað gert er og hvað er ógert. Það mundi fyrirbyggja, að þingmenn kæmu fram með óþarfa þingsályktunartillögur. Eg skal taka það fram, að þessi tillaga mín er engin vantraustsyfirlýsing til stjórnar né verkfræðings. En eg álít beina leið og bezta til þess að minna stjórnina á óskir kjördæmanna, að þessi leið sé farin.

Jón Ólafsson Eg vil leyfa mér, að beina þeirri spurningu til háttv. flutningsmanna þessara tillaga, hvort þeim sýnist ekki rétt að taka þær aftur. - Það er óviðkunnanlegt, að fella þær, en þýðingarlaust, að samþykkja þær, þegar flest af því, sem þær fara fram á, hefir þegar verið framkvæmt, og stjórnin hins vegar lýst yfir því, að hún sinni þannig löguðum óskum, þótt þær komi ekki fyrir hana, sem þingsályktun. Hvað snertir svifferjuna á Blöndu, þá man eg ekki eftir því, að beiðni um það mál hafi komið fyrir stjórnina eða þingið í seinustu 5 ár, og mér finst það rangt, að fara að lýsa vantrausti sínu fyrir fram á nýju stjórninni með því að samþykkja þannig lagaða þingsályktunartill.

Hálfdan Guðjónsson Það sem mér skildist háttv. 2. þingm. Húnv. (B. S.) segja, var það, að það var sýslufundurinn, en ekki alþingi, sem óskaði eftir, að ransakað yrði svifferjustæði á Blöndu. Annars vil eg leyfa mér að gera það að minni tillögu, að þessum málum sé vísað til samgöngumálanefndarinnar.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Nefndin í máli þessu hefir klofnað. Minni hlutinn vill ekki sinna þessu litla fjárframlagi, sem farið er fram á, hvorki til sérstaks aðstoðarmanns, né launahækkun til fornmenjasafnsvarðarins sjálfs. Minni hl. (háttv. 1. þm. Húnv. H. G.) sér ekki neina ástæðu til þess, að auka gæzlumönnum við safnið, og færir meðal annars, sem ástæðu fyrir máli sínu, að ef nokkur nauðsyn hefði verið á þessu, þá hefði stjórnin tekið það upp sjálf á fjárlagafrumvarp sitt. En þetta virðist vera bygt á því, að háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) er ekki nægilega kunnugur því, hvernig á hefir staðið. Mál þetta gat als ekki verið komið fram, þegar stjórnin bjó undir fjárlagafrumv. sitt. Safnið var þá enn ekki flutt í hið nýja húsnæði í safnahúsinu, og því enn óséð, hvers mundi við þurfa. En nú er það komið í ljós, að þar þarf miklu fleiri menn til gæzlu, en þurfti á gamla staðnum. Annars skal eg ekki eyða mörgum orðum til að sýna fram á þá þörf. Þjóðmenjasafnsvörðurinn hefir sýnt þingmönnum sjálfum húsrúmið, svo að þeir hafa sjálfir hlotið að sjá, hve afar örðugt - eða réttara sagt - ómögulegt það er, að einn maður hafi gát á öllu safninu, þegar það er sýnt. Eg hafði því upphaflega til ætlast, að þingið veitti 800 kr. til sérstaks aðstoðarmanns, og svo 1000 kr., sem launahækkun til safnvarðar, en til þess að ná þó einhverju samkomulagi, þá hef eg þó látið kröfuna um fastan aðstoðarmann falla. En því fastar held eg fram, að laun fornmenjasafnsvarðarins verði hækkuð um 1000 krónur. Hann þarf öðru hvoru að hafa fastan aðstoðarmann við safnið, og á verðinum liggur sú lagaskylda, samkvæmt fornmenjalögunum, að ferðast á sumrum um landið til að safna fornmenjum, skrásetja þær og friðlýsa þeim, en á þeim tíma er sem mest aðsókn að safninu, svo að safnið verður að vera opið að minsta kosti 2 stundir daglega. En til þess þarf mikla aðstoð og dýra, sem safnsvörður verður að borga. - Og þegar tekið er tillit til þessa, eru þessar 2800 kr., sem hann eftir þessu frumv. á að fá, sannarlega ekki of mikið. Annars þarf eg ekki að vera að mæla svo fast með þessu. - Eg vona, að hinir háttv. deildarmenn, sem eru málinu eins kunnir, verði því hlyntir.

Framsögumaður minni hlutans (Hálfdan Guðjónsson) Eins og háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) tók fram, gátum við ekki orðið sammála í nefndinni og þótt nefndarálit minni hlutans sé stutt, hygg eg þar þó teknar fram með allgildum rökum ástæður þær, sem eg tel á móti frumv: Annars hef eg ekki verið og verð aldrei með því að stofna ný og ný embætti, nema sérstakar ástæður knýi til þess, og enda þótt eg viðurkenni, að oss beri að sýna safni þessu og öðrum fornmenjum meiri rækt og athygli en oft hefir átt sér stað, þá getur þó svo farið, að vér fáum það of dýru verði keypt, að þessi fjárframlög verði of þung á fjárlögunum, og það er sannarlega meira en til þessa safns, sem gengur til fornmenja. Þannig er styrkur veittur til útgáfu Árbókar Fornleifafélagsins. Og undir þetta má að nokkru leyti heimfæra styrkinn til Brynjólfs á Minnanúpi til fornmenjarannsókna, og svo bætist við þessi nýja launaviðbót. Alt þetta gerir ekki svo lítið á fjárlögunum. Eg er líka á móti þessari launauppbót, þegar af þeirri ástæðu, að eg álít, að hún geri hvorki heilt né hálft. Eftir því sem sjálfur flutningsmaður þessa frumv. lét í ljós við 1. umr., verður ekki hægt að hafa nægilega gát á safninu fyrir það. Það kemur því ekki að tilætluðum notum, nær ekki tilgangi sínum. Eftir hans eigin dómi er mesta hætta á að gestirnir beri safnið burt í vösum sínum, þegar gæzlan ekki er meiri né betri. Betra ráð væri þá að breyta þessari gæzlu með því að loka t. d. niður þá muni, sem lauslegastir væru, svo að gestirnir gætu ekki hlaupið burt með þá í vösunum. Það væri líka ráð að stúka salnum í sundur og gæti vörðurinn þá haft með sér ákveðna tölu gesta og fylgt þeim frá einu herberginu í annað. Eg fæ því eigi séð, að nein nauðsyn sé á þessari fjárveitingu, enda lít eg svo á, að stjórnin hefði þá lagt til, að fá fé þetta veitt í fjárlögunum.

Einar Jónsson Þegar frumv. þetta kom fyrst fram, voru mjög deildar meiningar um það, og eg verð að játa, að eg stóð þá í tölu þeirra manna, sem álitu ógerlegt að auka fjárveitingar til þjóðmenjasafnsins, sumpart fyrir sparnaðar sakir, sumpart vegna þess, að brýna nauðsyn bæri eigi til. Nú hefi eg skoðað safnið og sá eg þá að um hina mestu nauðsyn er að ræða, en annars er eg á móti öllum nýjum embættum og hef því algerlega sett mig á móti 800 kr. til sérstaks aðstoðarmanns, en að hinu leytinu felt mig við litla hækkun á launum forngripasafnsvarðarins sjálfs, með því skilyrði, að hann hefði umsjón og ábyrgð safnsins að öllu leyti. Inn á það hefir háttv.frsm. gengið með mér. Það er sómi vor og metnaður að halda þessu safni vel varðveittu, að eg nú ekki tali um þá þýðingu, sem það frá þjóðmenningarlegu sjónarmiði getur haft fyrir oss Íslendinga. Eg vona því, að hin háttv. deild hugsi sig vel um, áður en hún synji þessari fjáruppbót, eins sanngjörn og hún er. Menn sjá vonandi, hve ósanngjarnt það er, að ætlast til að nokkur nýtur maður vilji offra sér fyrir stöðu sína og hafa einar 1800 kr. að launum, og verða þó af þeim að kaupa sér aðstoð og það hér í Reykjavík. Að komast hjá þessu með því að breyta húsrúminu álít eg heldur ekki fært, því að það mundi að eins vera hægt með ærnum kostnaði, jafn óhaganlegt og dimt sem það er, og ætti að breyta gluggum og öðru nauðsynlegu, mundi það ekki borga sig. Vona, að deildin unni svo vel voru kæra safni, að hún vilji styrkja það með þessari fjárveitingu.

Ráðherrann (H. H.) Eg vil taka það fram, að ekkert er hægt að byggja á, að stjórnin hefir ekki borið þetta mál fram og sett það á fjárlagafrumv. Það var ekki hægt þá. Safnið er nýlega flutt inn í það nýja húsrúm og fyr var ekki hægt að sjá, hve mikinn aukinn kostnað það hefði í för með sér. Eg get heldur ekki fallist á að plássið sé óhentugt, að minsta kosti er það mjög fagurt. Álít, að það fé, sem hér er farið fram á, sé svo lítið í samanburði við gagn það, sem af því leiðir, að sanngjarnt sé að lofa tillögunni fram að ganga.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Það er vonandi engin þörf að mæla meira með þessu frv., en eg vil að eins drepa á það, að fyrir þessu safni eru engar reglur eða lög til, svo að safnið sjálft er þá strangt tekið heldur ekki til, samkvæmt gömlum setningum. Það voru fáein orð í ræðu háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) sem mér komu undarlega fyrir. Hann sagði, að það væri bezta ráðið að loka það helzta af safni voru niður. Þá held eg að það verði lítið, sem vér höfum að sýna. Útlendingum sýnist vér víst vera nógu skrælingjalegir fyrir það, þó að vér lokum ekki menningu vora niður. 1. þm. Húnv. (H. G.) taldi alt það, sem veitt væri til fornmenja eða þjóðmenjasafnsins vera veitt til fornaldarinnar eða fornfræða. Það er ekki rétt. Á safninu eru ekki eingöngu fornir munir, heldur líka menningarmenjar frá nýjustu tímum. Þar eru ljáir, hrífur, koppar og kyrnur frá allra síðustu áratugum. Safnið er ekki eingöngu forngripasafn, heldur þjóðmenjasafn. Og ef menn vilja íhuga, hve mikla þýðingu þetta safn getur haft fyrir þjóðmenning vora og sögu, munu þeir varla horfa í þá lítilfjörlegu fjárupphæð, sem til þess gengur.

Framsögumaður minni hlutans (Hálfdan Guðjónsson) Eg vil að eins skjóta inn örfáum orðum. Háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) sagði, að ekki mundi svara kostnaði að breyta húsrúminu. Það yrði svo dýrt. En er ekki munur á að borga út eitt skifti fyrir öll, eða stofna nýtt embætti með nýjum, árlegum framlögum. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) hefir misskilið - eða ef til vill ekki viljað skilja - orð mín um að »loka niður« lauslegustu munina, til þess að ekki væri hætt við, að þeir yrðu bornir burt. Eg átti auðvitað ekki við, að þá skyldi loka niður í kistum með þykkum lokum, heldur að þeir væri hafðir á borðum eða í skápum með gleri fyrir, svo að hægt væri að sjá þá eigi að síður. Það er meira að segja orðið alvenja erlendis að búa þannig um lausa muni - já, þótt fornir séu. Þetta hugði eg að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) vissi, annar eins safnfræðingur, og það því heldur, sem slík aðferð hefir verið viðhöfð við náttúrugripasafnið hér í Rvk. og gefist þar vel.

Pétur Jónsson Við atkv.gr. þá, sem nú á fram að fara mun eg greiða atkv. mitt móti þessu frv., ekki af því að eg vilji ekki styrkja þetta safn með fjárframlagi, eins og með þarf, heldur af því að mér skilst á framsm. að þetta frumv. verði hvort sem er einungis bráðabirgða umbót. En bráðabirgðaumbætur er alveg eins hægt að gera með aukinni fjárveiting á fjárlögunum. -