Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Árni Jónsson) Svo sem sjá má á nál. á þskj. 478, leggur allshn. einróma til, að frv. þetta verði samþykt. Vænti jeg þess, að háttv. deild geti fallist á það, og þarf engu við nál. að bæta.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hlýddi á ræðu hæstv.forsrh. um þetta mál í gær og afstöðu hans til brtt minnar á að tryggja að ekki sje gálauslega veitt sjerleyfi í stórum stíl til atvinnurekstrar. Einnig kyntist jeg þá afstöðu hans til einstaka brtt. Hann mælti með því að 3. brtt. verði samþ. og geri jeg ráð fyrir, úti frá því, að ekki muni hægt að hafa samtök um að koma þessu máli í gegn á þeim grundvelli, sem það liggur nú fyrir. Jeg vil því athuga fyrir mitt leyti hvort ekki sje rjett að reyna að koma fleiru að, og út frá þessari nýju aflstöðu vil jeg mælast til að fá frest til þess að athuga, hvaða afstöðu nú eigi að taka til málsins. Jeg vil því fara fram á það við hæstv. forsteta, að atkvæðagreiðsla fari ekki fram fyr en eftir kaffihlje, svo að hv.þm. gefist tækifæri til þess að athuga þetta. Jeg gat þess, að ef ekki fengist samkomulag um málið svona eins og það liggur fyrir, þá hefði jeg tilhneigingu til þess að greiða atkvæði með einstökum brtt., og eftir að þetta er fram komið hjá hæstv. ráðh. mun jeg hníga að því ráði. Mun jeg þá víkja að mótbárum hæstv.forsrh. gegn till. mínum á þskj. 486. Hann er sjerstaklega mótfallinn því, að það ákvæði verði sett í stjórnarskrána, að ekki nægi samþykki eins þings til þess að velta vatnsorkusjerleyfi. Mjer skildist á hæstv. ráðh., að hann álíti það yfirleitt til bóta að veira slík sjerleyfi, en þar er mikill skoðanamunur hjá hæstv. ráðh. og mjer. Nú eru allmörg sjerleyfi á döfinni, og verði þeim sint, getur af því stafað mikil hætta fyrir þjóðfjelagið í heild sinni. Við erum þá komnir út á svo hálan ís, að erfitt mun að stöðva sig. Hæstv. ráðh. sagi, að það væru hagsmunir heildarinnar, sem sjerstaklega væru teknir til greina, þegar teknar væru ákvarðanir um jafnmikilsverð má. En að eru dæmi til þess, bæði frá þessu þingi og því síðasta, að hagsmunir einstaklinga hafa ráðið meiru, þegar sótt hefir verið um slík sjerleyfi. Frá sjónarmiði þeirra, sem líta á þetta eins og jeg, skiftir það miklu máli að fara gætilega þjóðernisins vegna að veita slík vatnsorkusjerleyfi, og því fyllilega ástæða til þess að tryggja með stjórnarskrárákvæði, að svo verði gert, einkum þegar þess er gætt, hve fast málið er sótt hjer af fulltrúum fjelaganna. Síðast gat hæstv.forsrh. þess, að ekki ætti að taka önnur ákvæði í stjórnarskrána en þau, sem snertu heildina. Þar er jeg honum sammála, en það er einmitt hægt að heimfæra til þessa atriðis. Að hleypa útlendu fjelagi inn í landið með 100 milj. kr. stofnfje, eða miklu meira en þjóðarbúskapurinn gefur af sjer árlega, og veita því undanþágu frá sköttum og annari löggjöf landsins, það er sannarlega atriði, sem snertir heildina. Og þjóðerni okkar, sem er það dýrmætasta, sem við eigum, stendur ekki jafnmikil hætta af neinu og einmitt þessu atriði, og það er því ekkert, sem snertir heildina meira en það. Jeg legg því mjög mikla áherslu á, að þessi brtt. verði samþykt.

Björn Líndal * Við 2. umr. Ljet jeg þau orð falla, að jeg teldi fækkun þinga kost, vegna þess að stjórnin yrði þá minna háð þinginu um dagleg störf. Háttv. 1. þm. Reykv. mintist á þetta í gær, og þar sem hann beindi orðum sínum aðallega til mín, get jeg ekki látið þeim ósvarað. Hann sagði, að sjer þætti það mjög undarlegt, ef um andstæðingastjórn væri að ræða, að jeg gæti þá haldið fram þessari skoðun minni. En jeg get sagt hv.þm. það, að þótt jafnvel væri um andstæðingastjórn að ræða, þá býst jeg ekki við, að svo slysalega tækist til um val hennar, að jeg gæti ekki treyst henni betur til þess að fara með völdin en flokknum, sem að henni stæði. Þess ber að geta, að ráðherra er ábyrgur gerða sinna og finnur yfirleitt til þeirrar ábyrgðar. Aftur á móti er þing ábyrgðarlítið og nær ábyrgðarlaust, eða að minsta kosti er ábyrgðartilfinning þess ekki á óþarflega háu stigi. Jeg álít, að landinu sje yfirleitt betur stjórnað, ef flokkurinn, sem styður stjórnina, ræður minna en ráðh. Fyrst og fremst felst það í þingræði, að þingið geti rekið stjórnina, ef því býður svo við að horfa, og álít jeg, að það sje fremur til tjóns en gagns, ef þingið getur blandað sjer í stjórnarfar landsins. Verst er það þó, þegar stjórnin styðst við tvo sundurleita flokka, sem eiga ekkert annað sameiginlegt en að vera á móti fyrverandi stjórn, því að þessir flokkar togast þá á um. stjórnina og ginna hana út á þá glapstigu, sem hún hefði eigi hætt sjer út á ella. Það bætir hvern góðan mann að hafa ábyrgð á orðum sínum og gerðum, eins og það gerir hvern mann verri að geta unnið verk sín ábyrgðar laust. Þetta er það, sem skilur milli þings og stjórnar að mínu áliti. Vona jeg nú, að hv.þm. skilji, hvað fyrir mjer vakir. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Magnús Torfason Jeg verð að segja, að jeg sakna hjer vinar í stað Þegar mál þetta var rætt hjer í gær, sást hæstv.forsrh. varla, heldur dvaldi hann í Ed. og hlustaði á lítilsverðar umræður um bitlinga til einstakra manna og fyrirtækja, þótt hann vissi, að ekki gat öðruvísi farið en flokkur hans og fjvn. þar vildi vera láta. Þetta er líka komið á daginn. Hann hafði því enga afsökun til þess að vera þar og svívirða stjórnarskrá landsins með því að vera ekki viðstaddur, þegar rætt var um breytingar á henni. Þarna birtist þá hæstv.forsrh., það er óneitanlega skemtilegt að fá að horfa á hann litla stund.

Þá dró niður í þingmanninum

. Framkoma hans er fyllilega samboðin frv. því, sem fram var borið. Eins og það var í upphafi, var það ekkert annað en afturhalds- og skemdafrv., ætlað til þess að afla flokki hans fríðinda, ef hægt væri. Hæstv. ráðh. hefir ekki álitið þetta merkilegra mál en svo, að því þyrfti ekki að sinna. Þá mun jeg víkja að brtt. mínum á þskj. 468. Jeg sje mjer til mikillar gleði, að aðrir þm. hafa síðar komið fram með allar þær till., sem jeg flutti í einu lagi, og með því, að jeg þykist vita, að muni nær að fá þær samþ. hverja fyrir sig en í einu lagi, tek jeg fúslega mínar brtt. aftur. Jeg gleymdi við 2. umr. að minnast á brtt. um að fella niður það stjórnarskrárákvæði, að þurfalingar missi kosningarrjett, ef þeir hafa þegið af sveit, hvernig sem ástæður þeirra eru. Jeg skal lýsa yfir því, að þessi till. er borin fram sem afleiðing þess, er gerst hefir á þingi í meðferð fátækralaganna. Var þá ekki hægt að koma því atriði að, að mönnum væri veittur styrkur án þess þeir mistu kosningarrjett, nema á talsvert ambögulegan hátt. Þess vegna lít jeg svo á, að sjálfsagt sje að breyta þessu á einhvern veg. Að öðru leyti eru þessar till. fram bornar til þess að sýna mína stefnu í málum þessum, nefnilega þá, að breytingar á stjórnarskránni eigi ekki að gera nema því aðeins, að þjóðin fái einhverjar rjettarbætur samfara þeim; en ekkert slíkt get jeg fundið í þessu frv. stjórnarinnar. Þá skal jeg ennfremur taka það fram, að við nánari og ítarlegri athugun get jeg ekki sjeð, að þessi sparnaðartill. um þinghald annaðhvert ár hafi við nein rök að styðjast. Jeg er þess alveg fullviss, að af því mundi alls engan sparnað leiða, eins og bæði jeg og hv. 1. þm. Reykv. (JakM) færðum rök fyrir í gær. Auk þess, sem tveggja ára fjárlög mundu óhjákvæmilega leiða af sjer mikil fjáraukalög, er enn eitt fyrirbrigði, sem mjög tíðkaðist í gamla daga, og það var það, að hægt var að bera sömu till. upp tvisvar í sömu þingdeild við fjárlögin, og varð það til að auka mjög útgjöldin. Ef það gekk ekki að fá hana samþ. við fyrra árið, þá var hún borin upp við seinna árið, o. s. frv. En það, sem eitt fyrir sig gerir frv. alveg ótækt í mínum augum, er það, að þinginu er ætlað að sjá 32 mánuði fram í tímann frá því að frv. kemur fyrir þingið, en stjórninni er ætlað að sjá ennþá lengra, eða full 3 ár fram í tímann, og það þegar okkar gjaldeyrir reikar á reiðiskjálfi - jeg hika ekki við að nota það orð - og ómögulegt er að sjá, hvernig fer í þeim efnum. Það er á einskis manns færi að sjá það. Jeg verð að segja það, að jeg get ekki trúað þeirri stjórn, sem nú situr, sem er og var svo óskaplega skammsýn í gengismálum okkar, til þess að sjá svo langt fram í tímann. Það stendur líka svo á, að það má búast við meiri breytingum á þjóðarhögum okkar á hverjum 3 árum nú, en áttu sjer stað á 10 árum fyrir stríðið mikla, og þessi breyting mundi þá jafngilda því að fjárlög hefðu verði sett til 10 ára í gamla daga. Að því er snertir 2. brtt. mína um að staðinn fyrir 35 í 30 gr. komi 30, þá hefi jeg ekki búist við, að hún verði samþ., en þó skal jeg taka það fram, að ef till. á þskj. 489. við 29. gr. um að færa kosningaaldurinn niður í 30 ár, verður samþ. þá er brtt. mína á þskj. 468 að skoða sem viðbót við hana að því leyti, að hver sem er 30 ára og hefir kosningarrjett hafi líka kjörgengi. sú till. er þannig aðeins viðbót. Hvað 3. till. mína á þskj. 468 snertir, þá er hún sett fram sem bending án þess að mjer hafi dottið í hug, að hún verði samþ. en hún er alveg rökrjett afleiðing af því, sem samþ. hefir verið, að hafa fjárlögin til tveggja ára, nauðsynleg til þess að stytta þann tíma, sem þingið og stjórnin þarf að spá fram í tímann. Hitt er annað mál, að jeg geng þess ekki dulinn, að þeir sem vilja hafa kjördaginn fyrsta vetrardag, verða á móti þessari færslu þingtímans, en þetta á að vera til þess að ráða bót á hinu langa fjárhagsári, og hefi jeg ekki heyrt að hæstv. ráðh. hafi gert ráð fyrir neinu í þá átt. Einn hv.þm. sagði um þessa till., að hún hlyti annaðhvort að vera fram borin af heimsku eða í spaugi. En það er hvorugt. Till. er fram borin í fullri alvöru, sem ábending til hæstv. stjórnar, en hvað hans till. snertir hv.þm. Ak. (BL), um að flytja þingið fram til 1. febrúar, sýnir hún átakanlega, að þm. býst við því að þingið verði lengra með þessu fyrirkomulagi en hingað til, og það bendir ljóslega til, að mikils sparnaðar er ekki að vænta. Það er til gamalt máltæki, sem aldrei verður of oft endurtekið sem segir: Það skal vel vanda, sem lengi á að standa. Jeg verð að segja það, að þetta á við um undirbúning þessa máls frá hendi hæstv. stjórnar. Jeg vil leyfa mjer að benda á það, að síðan ófriðnum mikla lauk hafa komið fram mýmörg stjórnarskipunarlög um allan heim, svo tugum skiftir og mjer finst, að áður en við förum að gera breytingará okkar stjórnarskrá, þá ætti stjórnin að fela góðum mönnum að athuga þær aðaltillögur til breytinga, sem fram hafa komið og uppi hafa verið með öðrum þjóðum og gefa út rit um þær. Það finst mjer að hefði verið það minsta, sem stjórnin gat gert til að kynna þjóðinni þær hugmyndir, sem helst eru taldar til bóta með öðrum þjóðum. Fyrst þegar þetta hefir verið gert, þá er ástæða til að bera fram í frv. til breytinga á stjórnarskránni. Það á alls ekki að káka við slíkar breytingar að nauðsynjalaus, en frv. stjórnarinnar sýnir greipilega, að engin nauðsyn var að bera það fram og einnig mjög óvandaðan undirbúning frá hendi hæstv. stjórnar. Jeg verð líka að kvarta undan því, að önnur eins lög eins og þessi skuli fyrst vera borin fram í Ed. Það er ábyggilegt, að ef slík lög eiga að ganga í gegn, þá eiga þau fyrst að koma til umræðu hjer í Nd. svo að hún hafi tíma til að athuga þau áður en annirnar eru orðnar alt of miklar undir þinglokin. Það er miklu hægra fyrir hv.Ed. að komast af með lítinn tíma. Annars get jeg vel hugsað mjer að hæstv. stjórn hafi haft sjerstaka ástæðu til að bera frv. fyrst fram í Ed. Ef til vill hefir ráðið sama ástæðan eins og árið 1885 þegar flengingarfrv. sæla var borði fram í Ed. en ekki í Nd. Það var vegna hinna konungskjörnu þm. þá og eins er nú ástatt í hv.Ed. að hæstv. stjórn þykist ráða þar lofum og lögum. - Eins og jeg gat um áðan, sást hæstv.forsrh. aðeins snöggvast í gær hjer í deildinni, og sýnir það virðingaleysi hans fyrir þessu máli. Og það sem hæstv. ráðh. gerði, þegar hann loks kom var ekki annað en það, að hann gat um þær brtt., sem fram hefðu komið, en rökræddi ekkert mótbárur sínar. Hann ljet sjer nægja að segja um brtt. eins og Oddur Sterki af Skaganum; Jeg er á móti honum. En þessar till. eru um rjettarbætur til handa þjóðinni, og ef þær verða samþ. þá getur þingið komist skammlaust frá þessu máli, en ekki ella, því að að segi jeg síðast orða að frv. eins og það kom frá hendi hæstv. stjórnar er ærulaust eins og ærulausu kýrnar hans Sigurðar á Selalæk.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. 1. þm. Árn. (MT) hefir fundið ástæðu til að sýna þessu máli þann heiður að nota tækifærið til þess að ausa út nokkru af þeim aur sem niðri fyrir er hjá honum og nokkrum hluta þess straums beindi þm. að mjer en hinu af frv. sjálfu. Nú ætla jeg ekki að hafa mikið fyrir því að þvo þennan óþverra af mjer, því að jeg hefi þekkingu og reynslu fyrir mjer í því að hann hrín ekki svo mjög við. Hv. þm. sagði , að jeg hefði svívirt stjórnarskrána með því að vera ekki viðstaddur umr. hjer í gær. En hv.þm. veit vel, að 2. umr. fjárlaganna stóð, yfir í gær í hv.Ed., þeirri þingdeild, er jeg á þingmannssæti í og fjárlögin eru mitt mál ekki síður en stjórnarskráin, og jeg átti að greiða um þau atkv. og gat því ekki verið hjer altaf. Þetta ætti í raun og veru að vera nóg skýring á því, að jeg gat ekki altaf verið hjer viðstaddur, en þó að jeg væri það ekki þá heyrði jeg þó mikið af þeim umr. sem hjer fóru framv. og að minsta kosti alt sem hv. 1. þm. Árn. sagði um sínar till.Hv. þm. beindi því að mjer að jeg hefði haft lítið við sínar brtt. og að eins lýst afstöðu minni til þeirra. En það stóð nú svo á, að þegar allir tillögumenn höfðu gert grein fyrir sínum till., gat jeg búist við að ekki væru nema 10 mínútur þangað til atkvgr. um fjárlögin í Ed. mundi hefjast og það reyndist líka svo. Þessi tími var mjer því afskamtaður og jeg notaði hana til þess að lýsa afstöðu minni til þeirra till. sem fyrir lágu. Jeg leit líka svo á, að það hefði ekki mikla þýðingu að færa fram mikil rök með því að allar till. eru um efni sem allir hv.þdm. eru þaulkunnug, og þeir sjá því rökin án þess að jeg bendi á þau. Ef svo hefði nú verið að till hv. 1. þm. Árn. hefði verið eitthvað sjerstaklega merkileg, þá skal jeg viðurkenna, að það hefði verið sjerstök ástæða til þess fyrir hann að firtast. En till. á þskj. 468 mun nú ekki þykja merkilegri, en svo, að jeg má miklu fremur sjá eftir því að hafa minst á hana heldur en hitt að ástæða væri til að eyða að henni mörgum orðum. Hv. þm. hefir nú tekið 1. og aðalbrtt. aftur og 3. brtt. hans hefir orðið til athlægis meðal allra hv.þdm., enda hefir nú þm. gefið þá skýringu, að hún væri flutt fremur til ábendingar en með þeirri tilætlun, að hún yrði samþ.Hv. þm. getur því tæplega með neinum rjetti legið mjer á hálsi fyrir það, að jeg ekki ræði sjerstaklega till., sem fær slíkan dóm í sínum föðurhúsum. Þá er eftir 2. brtt.hv.þm., sem hann sagðist ekki taka aftur að svo stöddu, en gerði þó ráð fyrir, að svo gæti farið, ef önnur brtt., sem hjer liggur fyrir, yrði samþ. - Að þessu athuguðu get jeg ekki sjeð, að hv.þm. hafi neina ástæðu til að kvarta yfir því, að jeg hafi ekki sýnt því fóstri, sem eftir hann liggur hjer á þskj., nóga sæmd. Þá beindi hv.þm. því, sem eftir var af sálarforða sínum, að frv. sjálfu, og fórust honum svo orð um það. að það væri afturhaldsfrv., skemdafrv. o. s. frv., að það ætti að afla hlunninda handa flokksmönnum stjórnarinnar, og í niðurlagi ræðu sinnar kom hann með þá smekklegu samlíkingu, að frv. væri ærulaust eins og kýr Sigurðar á Selalæk. Það verð jeg að segja, að þó að jeg hefði ekki vitað, hver talaði, en aðeins heyrt þessi orð þm., þá hefði jeg strax verið þess fullviss, að hjer gat ekki annar verið á ferðinni en hv. 1. þm. Árn.; þar kom hans innri maður svo ljóslega fram. Hv. þm. er nú mótfallinn höfuðbreytingu frumvarpsins, sem sje því að ákveða fjárlagaþing aðeins annaðhvert ár, í staðinn fyrir á hverju ári. - Jeg skil það vel og það er ekkert undarlegt, að hv.þm. langar til að fá að sitja hjer á hverju ári, ef hann kynni að ná endurkosningu, en þó að sjálfsögðu megi finna einhverjar skynsamlegar ástæður gegn því að breyta þessu, eða fyrir því að það væri varhugavert, þá tókst hv.þm. það ekki. Hv. þm. talaði um, að stjórnin þyrfti að sjá 3 ár fram í tímann, og hann kvaðst ekki treysta núverandi stjórn til þess, vegna þess að hún hefir verið svo lánsöm, að gengi íslenskra peninga hefir hækkað í hennar stjórnartíð. En hv.þm. gaf í skyn, að hann mundi geta treyst annari stjórn, sem bæri giftu til að sjá upp á það, að gildi peninganna hreyfðist niður á við. - Ef þetta væri nú svo, sem hv.þm. segir, þá þyrfti stjórnin á sama hátt að sjá 2 ár fram í tímann við samningu fjárlaganna eftir núgildandi tilhögun. En eins og jeg hefi lýst yfir, þá sjer stjórnin alls ekki 2 ár fram í tímann, heldur er samning fjárlaganna bygð á ágiskunum, sem aðeins styðjast við reynslu undanfarinna ára um afkomuna og útlitið yfirleitt, en geta ekki bygst á neinni spádómsgáfu stjórnarinnar. Á þessu verður engin breyting, þó tíminn lengist um eitt ár, þó fjárlögin eigi að semja til tveggja ára, í stað eins árs. Það verður jafnerfitt að byggja á útliti og horfum afkomuna á sjálfu fjárhagstímabilinu. En það eru þó líkur fyrir því, að það geti tekist betur, þegar samið er til tveggja ára heldur en eins, vegna þess að það eru altaf líkur til þess, að 2 ár bæti hvort annað upp. - Þetta vita allir, sem vanir eru að fást við að gera áætlanir, að þegar áætlunin má ná yfir mörg samskonar atriði, verður skekkjan minni í heildinni en ef áætlunin er gerð um hvert einstakt atriði út af fyrir sig. Það er því ómögulegt að færa þessar ástæður fram gegn því að halda fjárlagaþing aðeins annaðhvert ár. Ástæður þær, sem mæla með slíkri breytingu, hafa oft verið teknar fram áður. Þær eru í fyrsta lagi sparnaður á þinghaldskostnaði, sem jeg er sannfærður um, að mundi verða allverulegur. Í öðru lagi ætti stjórninni að gefast betri tími til að undirbúa löggjöfina undir þingið. Þriðja atriðið og það stærsta er það, að því sjaldnar sem þingið hefir fjárlög til meðferðar, því minna er eytt í miður nauðsynlega hluti. Hv. 1. þm. Árn. kallar þetta engar rjettarbætur. Jeg læt mjer það í ljettu rúmi liggja, meðan hann hrekur ekki ástæður mínar. Þá kem jeg að hinu höfuðatriðinu í stjfrv., viðvíkjandi landskjörinu. Nú er það svo, að stofna þarf til almennra kosninga að meðaltali annaðhvert ár. Önnur þessara kosninga er sjálfsögð, en hitt er alveg óviðunandi, að setja alla kjósendur landsins á hreyfingu til að kjósa 3 menn af 42. Allir sjá, að þetta er missmíði. Það er sjálfsagt, að landskjör sje framkvæmt um leið og kjördæmakosningar. Það kalla jeg hiklaust rjettarbót. Hjer við má bæta, að ef svo illa tekst til, að landsk.þm. og varamaður hans falla báðir frá, þarf að stofna til kosninga á ný um land alt eftir núverandi tilhögun, og er þetta einnig lagfært með frv. Hv. þm. sagði, að það hefði átt að byrja með því að fá mann til þess að kynna þjóðinni allar þær stjórnmálastefnur, sem uppi væru í öðrum löndum. Jeg skil vel, að sá segi þetta, sem engu vill breyta, en er ekki nógu hreinskilinn til að játa, að svo sje. Því að það starf tæki engan enda, og auk þess eru stefnurnar altaf að taka breytingum, svo að það væri ærið nóg fyrir einn mann að kynna sjer allar þær breytingar. - Einnig kvartaði hv.þm. undan því, að þetta frv. hefði verið borið fyrst fram í Ed., en ekki í Nd., og var að reyna að koma orðum að því, að það hefði verið haganlegra að því er snerti þingstörfin að bera það fram í Nd. Þarna skjátlast hv.þm. mikið. Stjórnarskráin mælir svo fyrir, að fjárlög skuli bera fram fyrst í Nd. Af þessu leiðir, að Nd., en þó einkum fjvn. þeirrar deildar, er svo störfum hlaðin fyrstu vikur þingtímans, að hún má ekki við neinni töf. Aftur á móti hefir Ed. fyrri hluta þingtímans ekkert hliðstætt starf með höndum, og var því alveg eðlileg hagsýni að fara þá leið, sem farin var, með þetta frv. Enda sje jeg ekki annað en að það hafi farið mjög vel. Það fjekk afgreiðslu í Ed. meðan á fjárlagaumræðunum stóð hjer, og nú er það til umræðu hjer, meðan Ed. hefir fjárlögin til meðferðar. Jeg skil ekki þá hagsýni, að rjettara hefði verið að láta stjórnarskrármálið verða samferða fjárlögunum hjer, og svo aftur í Ed. Hv. þm. mintist á eitthvert flengingarfrv., sem verið hefði til umr. í Ed. Það er alveg jafneðlilegt, að honum dytti í hug flengingarfrv. eins og þegar óþekkum strák dettur í hug vöndurinn.

Jón Guðnason Jeg ætla aðeins að segja nokkur orð út af aths. hæstv.forsrh. í gærkvöldi við brtt. mína á þskj. 489. Hæstv. ráðherra hafði á móti báðum þeim breytingum, sem jeg ber fram, og jeg verð að segja, að mjer kom það mjög á óvart. Fyrri breytingunni, að færa kosningarjettinn til landskjörs niður í 30 ár, hjelt jeg satt að segja að yrði ekki með nokkrum rjetti haft á móti. Þegar menn eru orðnir 30 ára, eru þeir búnir að fá þann þroska, sem þeir yfirleitt fá, og eru eins staðfastir og góðir kjósendur og þeir yfirleitt verða. Jeg ætla að sá hópur, sem við bættist, ef mín tillaga yrði að lögum, yrði síst lakari en sá, sem fyrir er, enda er það að vonum, þar sem sú kynslóð sem nú vex upp, hefir haft miklu betri aðstöðu til mentunar og þekkingar á landsmálum en undanfarandi kynslóðir. Í kringum 30 ára aldurinn eru líka flestir búnir að velja sjer fasta stöðu og komnir í þá aðstöðu í þjóðfjelaginu, að geta fundið til þeirrar ábyrgðar, sem kosningarrjettinum fylgir. Þó furðaði mig ennþá meira á því að heyra hæstv. ráðh. leggja á mót hinu atriðinu í brtt. minni ákvæðinu um skuld fyrir þeginn sveitastyrk. Það sem hvað mest hvatti mig til að bera fram þessa tillögu, var einmitt fátaækralagafrv. hæstv. stjórnar, sem nú liggur fyrir Alþingi, þar sem jeg hygg, að segja megi að verið sje að fara í kringum eða að minnsta kosti eins nærri stjórnarskránni og framast má gera. Þar sem hæstv. atvrh. (MG) hefir lagt fátækralagafrv. fyrir þingið, bjóst jeg ekki við, að ágreiningur væri innan stjórnarinna um þetta efni. Ef brtt. mín verður samþ. verður hægara að setja löggjöf um þetta efni, án þess að fara í kringum stjórnarskrána, sem ekki getur talist vel viðeigandi. Þar sem einmitt þetta ákvæði í fátækralögunum hefir fengið svo góðar undirtektir hjer í háttv. deild, vænti jeg þess að brtt. mín verði samþykt. Úr því að jeg stóð upp, vildi jeg í sambandi við frv. vekja athygli á einu atriði, sem snerti það, en að vísu óbeint. Ef stjórnarskrárfrv. verður samþykt á þessu þingi, ber samkvæmt stjórnarskránni að rjúfa þing og stofna til nýrra kosninga áður en tveir mánuðir eru liðnir frá þingrofi. Jeg veit, að stjórnin getur ráðið hvenær á þessum tíma kosningar fara fram, en jeg tel víst, að þm. þyki skifta ekki litlu máli að fá að vita nákvæmlega um tímann. Vitneskja um það efni gæti haft nokkra þýðingu fyrir afdrif málsins í þinginu, og vil jeg því beina því til hæstv. stjórnar, að hún skýri frá, hvenær kosningar færu fram, ef frv. yrði samþ. Jeg tel víst, að hún sje þegar búin að hugsa sjer, hvað gera skuli, og þar sem bráðum er lokið þingtímann, er hjer gott tækifæri fyrir hæstv. stjórn að geta þess, hvenær hún ætli að láta kosningar fara fram.

Magnús Torfason Það stóð svo á, að hæstv.forsrh. var ekki við, þegar jeg hjelt fyrri ræðu mína, svo að jeg verð að svara honum, þegar jeg er forseti taki það til greina og verði ekki mjög nískur á tímann. Hæstv. forsrh. byrjaði á því að segja, að jeg hefði ausið hann auri. Það gerði jeg ekki og það geri jeg aldrei jafnvel ekki ráðherra. Jeg hefi aðeins talað um hans stjórnarmennsku, sem er alt annað mál, og lýst skoðun minni á henni og frv. því sem hjer liggur fyrir. Hæstv. ráðh. vildi láta vera sem jeg hefði hálftekið aftur 2. till. mína á þskj. 468. Það er þvert á móti. Jeg vildi einmitt benda á að sú tillaga væri í samræmi við brtt. á þskj. 489 og henni til uppbótar. Hæstv. ráðh. var að tala um sparnað. Já, hann lítur auðvitað svo á, að þetta frv. sje sparnaðarfrv. en jeg tel sparnaðinn út af fyrir sig enga rjettarbót. Það mætti þá eins segja, að það væri rjettarbót fyrir kjósendurna, að kosningarjetturinn væri tekinn af þeim, því að óneitanlega væri það sparnaður að þurfa ekki að ómaka sig á kjörfundi. Jeg viðurkenni heldur ekki, að hjer sje um neinn sparnað að ræða. Jeg hafði vitaskuld í háttv.Ed. heyrt ráðh. segja að fjárlögin mundu betri, ef þau væru gerð fyrir 2 ár í einu, en jeg er alveg hissa á því, að hæstv. ráðh. skuli láta sjer detta í hug að koma með slíka fyrru. Það er svo sem álíka eins og ef hæstv. ráðh. teldi sig nú á fimtudegi geta betur spáð um veðrið á sunnudaginn kemur en á morgun. En til þess að taka dæmi úr reynslunni sjálfri, skal jeg vitna í það, að ef við í fyrra hefðum átt að búa til fjárlög fyrir árið 1928, hefðu þau áreiðanlega orðið miklu hærri en nú. Sparnaðarhugur þingsins hefir mikið aukist síðan í fyrra, sem von er, þar sem allir landshagir eru á hraðri leið niður á við. Þessu þýðir ekkert að mótmæla. Jeg er líka sannfærður um, að sparnaðar tillögur stjórnarskrárinnar verða aldrei framkvæmdar, að minsta kosti ekki fyr en gengið er í „pari“ eða búið er að stýfa. Hæstv. ráðh. þóttist hafa góðar og gildar ástæður til að vera ekki við, þar sem hann hefði endilega þurft að vera viðstaddur í Ed. En jeg hlýt að líta svo á, að í Ed. hafði verið miklu ómerkilegra mál á dagskrá en þetta er, og ef hæstv. ráðh. getur ekki verið við, er ekki annað fyrir hann að gera en að láta taka málið af dagskrá, þangað til hann getur sint því. Hæstv. ráðh. er að bera á mig, að mig langi til að sitja á hverju þingi. Þessu þarf jeg ekki að svara. Það er altaf hægt að koma með slíkar getsakir, og jeg er hissa á, að hæstv. ráðh. skuli leggjast svo lágt. Hann má vita það, að bæði jeg og aðrir þingmenn viljum gjarnan hafa þingin styttri en þau eru nú. Hæstv. ráðh. getur ekki brugðið mjer um, að jeg hafi á nokkurn hátt reynt að tefja þingið með mælgi eða öðru slíku, enda hefi jeg embætti að gegna, sem bíður tilkomu minnar. Þá vildi hæstv. ráðh. halda því fram, að það væru góð vinnubrögð að láta stjórnarskrármálið ekki koma hjer til meðferðar fyrir en þetta. Þessu verð jeg að mótmæla. Hjer í hv. deild var mjög lítið að gera framan af þingtímanum. Ef slík stórmál eiga að athugast vel, þá er altaf siður að bera þau fyrst fram í stærri deildinni, ef þau hafa ekki legið fyrir henni áður, eins og var t.d. um bankafrv. Tillaga mín var ekki lítilfjörlegri en svo, að komið hafa síðar fram samskonar tillögur frá öðrum þm. - Hæstv. ráðh. gat sparað sjer alt umtal um landskjörið í minn garð. Jeg hefi ekki nefnt það einu orði. Það er ekki stjórnarbót, miklu fremur fyrirkomulagsatriði, og mætti kalla það lögrjetting, en frekar ekki. - Hæstv. ráðh. endaði með því að líkja mjer við óþekkan strák, sem er hræddur við vöndinn. Það hlýtur að standa í sambandi við það, að hæstv. ráðh. hefir þóst hirta mig. Jeg á vitanlega ekki að dæma um, hvort það hefir tekist eða ekki, en jeg verð að segja, að úr því að honum þykir svona vænt um vöndinn, hlýtur honum að þykja vænt um embættið, sem fylgir honum, en ekki hygg jeg, að honum takist þó nokkurntíma að verða minn böðull.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg get ekki annað en verið ánægður með árangurinn af ádrepu minni í garð hv. 1. þm. Árn. Núna kvað við alt annan tón hjá þeim hv.þm. en áður. Hann gaf þá yfirlýsingu, hv.þm., að hann ysi aldrei neinn mann auri. Jeg skil það sem loforð um að strika út þau orð í Alþt., sem annars mundu gera hann ómerkan orða sinna. Hv. þm. hjelt því fram, að sparnaður væri ekki rjettarbót. En jeg held, að fyrir fátæka gjaldendur, sem miklar kröfur eru gerðar til, sem von er í landi, þar sem svo margt er ógert, sje besta rjettarbótin sú, að ljetta þeirra byrðar, án þess þó að draga úr því, sem raunveruleg nytsemd er í fyrir landsmenn. Um umræður okkar hjer á þingi má því miður segja, að þær sjeu að miklu leyti ekki raunveruleg rjettarbót fyrir landsmenn. Hitt, að fara að taka af mönnum kosningarrjett, það nær engri átt að tala um það í sambandi við þetta frv. eins og stjórnin lagði það fyrir þingið, því að sú eina breyting, sem nokkuð snerti kosningarrjett landsmanna í frv., hún var þó heldur í þá átt að gefa þeim frjálsari hendur um að nota hann heldur en þeir hafa nú; er þar átt við ákvæðið um, að þingrof er einnig látið ná til landskjörinna þingmanna. Og auðveldara er þeim gert að nota kosningarrjett sinn með því að þeir megi kjósa landskjörna þingmenn um leið og þeir koma á kjörstað til þess að kjósa kjördæmakosna þingmenn, svo að þessi orð hv.þm. (MT) eru gagnstæð sannleikanum. Út í veðurspárnar ætla jeg ekki að fara við hv.þm. og jeg er heldur ekki viss um, að hv.þm. hafi skilyrði til að geta skilið það, að það eru meiri líkur fyrir því, að það megi gera rjettari áætlanir, þegar áætlað er um fleiri hliðstæð atriði samtímis. En út af því, sem hv.þm. sagði, að ef við hefðum átt að setja fjárlög í fyrra fyrir árið 1928, þá hefðu útgjöldin orðið meiri, þá vil jeg undanþiggja stjórnina því, sem hv.þm. nefndi „við“, og vísa þar í stjfrv. til fjárlaga fyrir 1927 og fyrir 1928, útgjöldin eru í báðum áætluð tæplega 10400000 kr., og svo nálægt því bæði árin, að það munar ekki nema um 6000 krónum á árunum. Þetta stafar af því, að stjórninni var það ljóst í fyrra, að ástæðurnar myndu ekki verða neitt betri árið 1927 heldur en það, sem nú lítur út fyrir árið 1928, en það eru nokkrar vonir til þess nú, líklega af því að kosningar standa fyrir dyrum, að Alþingi muni ekki leyfa sjer það, sem það gerði við seinustu fjárlög, að hlaða um 700 þús. kr. útgjöldum ofan á þau útgjöld, sem stjórnin stakk upp á. Þá vildi hv.þm. láta mig ganga í það að fá forseta deildanna til þess að taka málin á víxl út af dagskrá, til þess að jeg gæti verið viðstaddur í deildunum, þegar þau væru til umr.; en jeg vil ekki gera það, þegar ýms stórmál eiga svo langt til úrslita sem nú er, og auk þess er það þýðingarlaust, því að það hefði ekki getað skift neinu fyrir framgang málsins, hvort jeg hefði getað verið svolítið meira við en jeg var í gær, og jeg er um þetta algerlega á annari skoðun en hv. 1. þm. Árn. Hv. þm. áleit, að það hefði verið lítið að gera í þessari hv. deild fyrstu vikur þingsins, af því að það hefðu ekki verið langir deildarfundir. En hv.þm. má vita það, að allir þdm. eiga sæti í einni eða fleirum fastanefndum, og að þessar nefndir hafa nóg að vinna fyrri hluta þingtímans, svo að hjer var nóg að gera, og miklu meira en í hv.Ed., þótt ekki væri það starf á deildarfundum. Jeg get látið mjer það vel lynda, að hv.þm. gerði þá yfirbót fyrir þau ummæli sín, sem hann hafði áður, um að engin rjettarbót væri í þessu frv., að hv.þm. hnýtti því við ræðu sína, að það væri lögrjetting innifalin í frv. Það eru lofleg ummæli, sem jeg get látið mjer vel líka, þegar þau koma frá þeim háttv.þm., sem helst virðist vilja leggjast á móti málinu.

Jeg er svo sanngjarn

. Ó, já, meðan áminningarnar eru í fersku minni. En svo mintist hv.þm. á það embætti, sem fylgdi vendinum; jeg hygg, að við þekkjum það flestir og ,er engin óvirðing í því, þar sem það er engin óvirðulegri en móðirin sjálf, sem venjulega hefir það starf hjer á landi að halda á vendinum, þó að það komi stundum fyrir, þegar móðurhandarinnar nýtur ekki við, að aðrir verða að hlaupa þar í skarðið.

Hjeðinn Valdimarsson Mjer finst, að ef hæstv. fjrh. hefði meint eins mikið með þeim sparnaðarbrtt., sem hann hefir komið með, og ætlast mætti til, þá hefði hæstv. ráðh. átt að spara þann hluta ræðu sinnar, sem átti við brtt. mínar, því að það er ekki hægt að sjá, að nein raunveruleg nytsemd væri í þeirri ræðu, og eftir kenningu hæstv. ráðh. eiga þm. ekki að tala nema raunveruleg nytsemd geti stafað af því. Hæstv. ráðh. hafði ekki annað að bera á móti brtt. mínum en að það ætti ekki að samþykkja þær, en hvaða rök væru fyrir því, gat hæstv. ráðh. ekki um. Hæstv. ráðh. gat þess um menn, sem hefðu náð 21 árs aldri, að þótt þeir væru fjárráða, þá hefðu þeir ekkert um þjóðmál að segja, en hæstv. ráðh. gat þess ekki, hvaða ástæða væri til, að þeir frekar hefðu þessi rjettindi, ef þeir væru orðnir 25 ára, eða tvöfalt meiri rjett til að ráða um þau mál, þegar þeir væru orðnir 35 ára. Þarna vantaði líka þá raunverulegu nytsemd hjá hæstv. ráðh. til að gera þessa ræðu skiljanlega, svo að hún gæti komið að gagni fyrir þá kjósendur þessa lands, sem fylgjast með ræðum á Alþingi. Jeg hygg, að það muni vera í fáum löndum nú orðið, sem kosningarrjettur er eins bundinn og hjer, svo að menn þurfi að vera 35 ára að aldri til þess að fá að kjósa töluverðan hluta af þingmönnum landsins. Þá mintist hæstv. ráðh. á kjördæmaskipunina og taldi rjett að halda þeirri kjördæmaskipun, sem nú er, þó að jeg segði, að hún væri mjög ranglát, eins og allir vita, að rjett er. En hvers vegna komu þá engin andmæli gegn því fram í ræðu hæstv. ráðh.? Þarna vantaði líka þær röksemdir, sem koma áttu á móti brtt. minni, og ef hæstv. ráðh. hefði viljað koma með röksemdir á móti ræðu minni, þá hefðu þær átt að vera á þá leið, hvers vegna það væri haldkvæmt að hafa kjördæmaskipunina eins og hún er nú, og hvort það væri rjettlátt, og ef það væri ekki, hvers vegna þá ætti að breyta á móti því rjettlæti. Annars mun hæstv. fjrh. og forsrh. til bráðabirgða vera orðinn nokkuð annarar skoðunar um skipun kosninga heldur en áður, þar sem hann hefir verið með því, að hlutfallskosningar væru notaðar miklu meira, svo að þessi skoðun eða skoðanabreyting virðist hafa komið eftir að hæstv. ráðh. hefir fengið þann háa sess, sem hann nú er kominn í. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri engin ástæða til, að menn hefðu kosningarrjett eftir að þeir hefðu þegið af sveit, en kom heldur ekki með ástæður fyrir því, að ekki væri jöfn ástæða til, að þeir menn hefðu kosningarrjett eins og aðrir. Það mun þó vera öllum kunnugt, að fáa menn varðar það meiru, hvernig opinberum málum er stjórnað heldur en þá menn, sem hafa orðið svo ógæfusamir að þurfa að leita hjálpar til sveitarsjóða, og það er alls ekki svo lítill hluti af tekjum landsins, sem kemur frá þeim mönnum, eftir þeim tolllögum, sem hæstv. ráðh. hefir látið samþykkja. Þegar fátækralögin voru hjer til umr. í þessari hv. deild fyrir skömmu, gat hæstv. atvrh. (MG) þess, að hann myndi sjá til þess, að fátækralagafrv. færi ekki fyr frá hv.Ed. en útsjeð væri um það, að menn mistu ekki kosningarrjett sinn, ef þeir hefðu þegið af sveit, og mátti ráða það af orðum hæstv. ráðh. (MG), að hann væri því fylgjandi, eins og fleiri af flokksmönnum hans. Nú sýnist vera orðinn klofningur innan flokksins um þetta, ef hæstv.forsrh. berst á móti þessu, en hæstv. atvrh. og fleiri flokksmenn þeirra með því; eða það er þá svo, að þeir menn, sem hafa talað svo vel um þetta mál, hafa ekki meint það, sem þeir sögðu, en það mun þá koma fram við atkvgr. og mun verða minnisstætt íslenskri alþýðu.

Magnús Torfason Jeg hefi ekki rjett til þess að fara að rökræða stjórnarskrármálið hjer eftir við hæstv.forsrh., en hvað hnúturnar snertir, þá lít jeg svo á, að hæstv. ráðh. „sitji með það síðasta“, svo að jeg get látið mjer það vel lynda. En út af því, að jeg hefi orðið var við það, að hæstv.forsrh. og aðrir hjer í þessari hv. deild hafa hneykslast á því, að jeg talaði hjer um ærulausu kýrnar hans Sigurðar á Selalæk, vil jeg skýra frá því, að þær voru kallaðar ærulausar af því að þær mjólkuðu svo illa; þær mjólkuðu ekki nema 1600 potta á ári og borguðu því ekki fóðrið sitt. Sá, sem sagði þetta, var Indriði Einarsson skrifstofustjóri. hið stakasta prúðmenni. Með þeim skilningi var það, að jeg taldi stjórnarskrárfrv., sem hæstv.forsrh. bar upphaflega fram í hv.Ed., ærulaust. Það er engin nyt í því.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það hafa verið bornar hjer fram tvær fyrirspurnir, sem jeg hefi ekki svarað ennþá. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) spurði um það í gær, hvort einhver saga væri sönn, sem hann hefði heyrt um það, að stjórnin ætlaði að rjúfa þing út af þeim tekjuhalla, sem væri á fjárlögunum, og kalla saman aukaþing til þess að setja ný fjárlög. Mjer heyrðist hv.þm. spyrja þannig.

Jeg spurði um þetta

. Eins og fjárlagafrv. er nú, eftir 2. umr. í hv.Ed., er það tekjuhallalaust, og getur því ekki legið fyrir nokkur átylla til að tala um þingrof í sambandi við það frv. eins og nú stendur. En náttúrlega gæti það komið fyrir, ef stjórninni sýndist þingið fara óhæfilega með fjárlögin, að hún ryfi þingið og óskaði að skjóta því til úrskurðar þjóðarinnar, hvort það væri hennar vilji að hafa fjárlögin svo úr garði gerð. En jeg held, að það sje augljóst eftir okkar stjórnarskrá, að það geti þó ekki haft nein áhrif á þau fjárlög, sem búið er að afgreiða, og jeg hygg, að aldrei muni vera lögð fjárlög til breytingar fyrir aukaþing. En þó að jeg hafi bent á þetta sem almennan möguleika um afstöðu milli stjórnar og þings, þá vil jeg ekki láta felast í því neina ábendingu um það, að núverandi stjórn hugsi sjer að gera þetta, eftir þeirri afgreiðslu, sem nú liggur fyrir á fjárlögunum. Þá spurði hv.þm. Dal. (JG), hvenær kosið yrði, ef stjórnarskrárbreyting yrði samþykt. Það verður farið eftir gildandi ákvæðum og stofnað til kosninga innan tveggja mánaða eftir að það þingrof hefir farið fram, sem fram á að fara eftir að stjórnarskrárbreyting hefir verið samþykt. Það verður gert svo fljótt, sem hægt er að koma því í kring, og geri jeg ráð fyrir, að það verði reynt til hins ítrasta að láta kosningar fara fram fyrir slátt, þó að það geti ef til vill haft það í för með sjer, að stytta þyrfti eitthvað lögmæltan framboðsfrest, því að jeg tel ekki heimilt að láta kosningar bíða svo lengi, að þær verði látnar fara fram eftir slátt.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Hæstv. forsrh. sagðist ætla að svara þeim fyrirspurnum, sem hjer voru bornar fram, og þá fyrst og fremst þeirri, sem jeg bar fram í gær. En mjer finst hæstv. ráðh. ekki hafa svarað henni. Jeg spurði, hvort stjórnin ætlaði að rjúfa þingið, ef fjárlögin yrðu afgreidd með viðlíka tekjuhalla og þau fóru með til hv.Ed. Jeg spurði um þetta vegna þess, að jeg gat ekki sjeð, að það væri nokkur meining í þessu tiltæki, annað en það, að hæstv. stjórn hefði ætlað sjer að neita að taka við fjárlögunum þannig afgreiddum; þá gat hún gert það og rofið þing til þess að bera það undir þjóðina, hvort hún óskaði, að afgreiðsla fjárlaganna væri þannig af hendi leyst. Annars var þetta meiningarlaust, þegar nýjar kosningar áttu hvort sem er að fara fram fyrir næsta þing, og þá hlaut það að verá meiningin að kalla saman aukaþing í haust, til þess að rjetta fjárlögin, því að annars hefði þetta verið alveg gersamlega meiningarlaust tiltæki. Nú sagði jeg það fyrir mitt leyti, að jeg tryði því ekki, að hæstv. stjórn hefði nokkurntíma dottið þetta í hug, vegna þess að ef nokkur meining ætti að vera í því, þá yrði það að vera svona, og þá yrði svo mikill kostnaðarauki að því. Í stuttu máli var fyrirspurnin þessi: Hafði það komið til orða, að stjórnin hefði í hyggju að rjúfa þing, ef það yrði viðlíka tekjuhalli á fjárlögunum að lokum eins og þegar þau voru afgreidd hjeðan til hv.Ed., og var það þá í þeim tilgangi að fá rjetting á fjárlögunum, eða var það aðeins út í loftið, úr því að það átti að kjósa nýtt þing fyrsta vetrardag? Jeg sje nefnilega ekki, hvaða rjettarbót það hefði verið, svo að maður haldi sjer við það, sem slegið var á hjer við umr., að láta kosningar til nýs þings fara fram tveim mánuðum áður en reglulegar kosningar áttu að fara fram. Jeg veit ekki, hvort á að skilja hæstv. ráðh. svo, að þetta hafi í raun og veru komið til mála, en ef það er, þá er það sú furðulegasta fluga, sem jeg get hugsað mjer.

Frsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg var eiginlega alveg búinn að svara fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv., en jeg get bætt því við, að úr því að hv.þm. hefir heyrt, að þetta stæði til, þá hefir það komið til mála hjá þeim, sem hafa talað um það, og þá meðal annars við hv. 1. þm. Reykv. En stjórnin hefir ekkert talað um þetta, og það er af þeirri ástæðu, að hún hafði alt aðrar fyrirætlanir að því er snerti fjárlagafrv. en þær, að láta það fara út úr þinginu með þeim tekjuhalla, sem það fór með úr hv.Nd., og þeim fyrirætlunum hefir stjórnin nokkurnveginn komið fram með þeirri rjettingu, sem fjárlögin hafa fengið við 2. umr. í hv.Ed., hvað sem síðar verður; en stjórnin mun leggja fram þá krafta, sem hún getur, til þess áð koma í veg fyrir, að það verði hlaðið útgjöldum á fjárlagafrv. og þar með skapaður tekjuhalli. Hins getur hv.þm. ómögulega vænst, að það sje farið að svara spurningum um það, hvað mundi koma, ef hitt og þetta kæmi fyrir. Náttúrlega getur meðferð þings á fjárlögum orðið til þess, að þing verði rofið, eins og hvert annað sundurþykki á milli þings og stjórnar. - Mjer skildist hv.þm. gera ráð fyrir því, að stjórnin segði af sjer og ryfi þing. Það getur naumast farið saman; ef slíkt sundurþykki kemur fyrir, þá gæti stjórnin valið um, hvort hún vildi gera, en hún getur ekki hvorttveggja í senn; og hitt hefi jeg aldrei heyrt, að slíkt aukaþing yrði kallað saman til þess að breyta þeim fjárlögum, sem reglulegt þing hefir gert. En jeg vil geta þess, að jeg gef þetta svar að órannsökuðu máli.

Tryggvi Þórhallsson Jeg get ekki látið hjá líða að blanda mjer ofurlítið í þau orðaskifti, sem fram hafa farið á milli hæstv.forsrh. og hv. 1. þm. Reykv. Það er enginn líklegri en hæstv.forsrh. til þess að telja það stórt atriði, að fjárlögin, sem betur fer, hafa fengið leiðrjettingu í hv.Ed., enda stóð það líka til að lagfæra frv. hjer, þegar það kæmi hingað aftur. Það er eins og hæstv.forsrh. vilji segja, að það hefði staðið mikið til, ef fjárlagafrv. fengi ekki þessa leiðrjettingu.  (Forsrh. JÞ: Það sagði hv. 1. þm. Reykv.)  . En það, sem hlýtur að vera efst í huga allra landsmanna, er það, hvernig fjárlög hæstv. stjórn hefir leyft sjer að bera fram ár eftir ár, og þrjú síðustu árin með 21/2 milj. króna hærri útgjöldum en áður voru, og að hún hefir lagt á landsmenn 4 milj. kr. hærri skatta en vant var áður. Að þessi sama stjórn hefir svo látið sjer detta það í hug út af örfáum tugum eða hundruðum þúsunda að rjúfa þing vegna afgreiðslu fjárlaganna, er blátt áfram hlægilegt, þegar um þá stjórn er að ræða, sem hefir slíkan syndabagga á bakinu.

Magnús Torfason Út af svari hæstv.forsrh. viðvíkjandi þingrofi, þar sem hæstv. ráðh. sagði, að hann yrði að líta svo á, ef stjórnarskrárbreyting yrði samþykt, að þá mætti ekki fresta kosningum til haustsins, vildi jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort hann lítur svo á, að þegar þing er rofið samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar, eftir að stjórnarskrárbreyting hefir náð samþykki beggja þingdeilda, og þegar á að rjúfa Alþingi, að þá eigi að fara eftir 20. gr. stjórnarskrárinnar, þegar konungur rýfur Alþingi.  (Atvrh. MG: Konungurinn gerir það altaf)  . Vitaskuld. En það er sjálft þingið, sem skipar fyrir um það, hvenær Alþingi skuli rofið, er það samþykkir stjórnarbót, og framkvæmdarvald konungs þá aðeins formlegt. En er konungur tekur það upp hjá sjálfum sjer að rjúfa þing, móti vilja þingsins, þá á hann að láta kosningar fara fram áður en tveir mánuðir eru liðnir. Þetta skiftir alt öðru máli. Jeg segi þetta af því, að í Danmörku og víðar var t. d. mikið deilt um það einu sinni, hvort takmarka ætti rjett konungs til þess að rjúfa þing og tryggja, að þingið kæmi sem fyrst saman aftur. En þessi ástæða kemur ekki til greina, ef þingið er rofið eftir 76. gr.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Út af spurningu hv. 1. þm. Árn. get jeg aðeins gefið það svar, að jeg hefi ekki fyr heyrt, að mismunur væri á skýringunum um ákvæðið viðvíkjandi þingrofi, eftir því hvort það fer fram að tilefni 76. gr. stjórnarskrárinnar eða að öðru tilefni. Jeg ætla ekki að fara neitt út í fjárhagsumr. þær, sem hv.þm. Str. gaf tilefni til. Jeg býst við, að það verði hægt, er fjárlagafrv. kemur hingað aftur frá hv.Ed. En jeg held, að þó að fjárlagafrv. núv. stjórnar hafi farið nær hinum raunverulegu útgjöldum, sem ber að áætla í fjárlögum, en þau frv., sem lögð hafa verið fyrir næstu þing þar á undan, þá verði ekki hægt að ámæla stjórninni fyrir það. Og jeg hygg, að rjettari mynd af útgjöldum ríkisins ætti ekki á nokkurn hátt að ýta undir þingin með að bæta við meiri fúlgu en hóflegt er. Það væri afsakanlegt, þó að þingin freistuðust til þess, ef frv. stjórnarinnar sýndu lægri útgjöld en þau raunverulega eru, eins og stundum hefir komið á daginn.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Eins og jeg sagði áðan, hafði jeg ekki trúað á þennan söguburð, en vildi þó fá umsögn hæstv. stjórnar um þetta, og meðfram af því, að mjer skildist, að þessi söguburður væri til kominn í þeim miður heppilega tilgangi að gera stjórnina mikla. Mjer finst nú söguburðurinn verka alveg öfugt, en það er nú kannske álitamál og fer eftir því, hvaðan hann hefir borist. Jeg tek svör hæstv.forsrh. svo, að stjórninni hafi ekki dottið þetta í hug og ekki viðhaft nein slík ummæli, sem hefðu getað gefið tilefni til þessa söguburðar. En hitt getur auðvitað komið til mála, að ágreiningur verði milli þings og stjórnar út af ýmsu. En að ætla að fara að grípa til þess að rjúfa þing rjett áður en kosningar eiga að fara fram, það finst mjer alveg tilgangslaust, nema þá að stjórnin neiti að taka við fjárlögunum, verði ekki breyting á þeim gerð. Jeg hefi bent á það, að það væri skoplegur sparnaður að ætla að stofna til aukaþings út af 300 þús. kr. tekjuhalla.