Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 12 hef ég leyft mér ásamt hv. 5. þm. Austur., Hjörleifi Guttormssyni, að flytja svo hljóðandi till. til þál.: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir því, að á árinu 1980 verði gert átak til að ráða bót á mengun frá fiskimjölsverksmiðjum og jafnframt verði gerð áætlun um varanlegar úrbætur í mengunarmálum slíkra fyrirtækja í samvinnu við hlutaðeigandi eigendur og samtök þeirra svo og heilbrigðis- og náttúruverndaryfirvöld. Áætlunin tæki m.a. mið af að lágmarkskröfum um mengunarvarnir allra starfandi fiskimjölsverksmiðja verði fullnægt innan tveggja ára og fjármagn sé tryggt til þeirra aðgerða. Verði í senn haft í huga ytra og innra umhverfi verksmiðjanna og athugaðir möguleikar á bættri nýtingu hráefnis og orkusparnaði samhliða viðhlítandi mengunarvörnum.“ Vissulega væri freistandi að ræða þetta mál miklu ítarlegar en að því leyti sem snertir fiskimjölsverksmiðjurnar einar, en þó skal við það eitt látið sitja nú, Í raun og veru þykir mér rétt að lesa hér fyrst og fremst þá grg. sem fylgir með till., sem segir í raun og veru allt sem segja þarf á þessu stigi málsins af hálfu okkar flm. Þar kemur skýrt fram hver aðalvandamálin eru, hvernig ástandið er og hverjar úrbætur þó hafa verið gerðar. Það kemur glögglega fram þar, að till. var upphaflega flutt á s.l. vori. En þó síðan hafi liðið u.þ.b. átta mánuðir má segja að allt sitji við það sama. Ýmsar frekari hræringar hafa orðið varðandi málið, einkum þó á Suðurnesjum, en allt situr þó við það sama í raun. Ályktanir koma þaðan á víxl og ákvarðanir eru teknar á víxl, en ekkert gerist. Nákvæmri könnun á hugsanlegum úrbótum varðandi Neskaupstað, sem vikið er að í grg., hefur verið haldið áfram. Menn hyggja þar á framkvæmdir til úrbóta, en það má segja að beðið sé vissra aðgerða, viss stuðnings til þess að úr megi bæta svo sem þörf er á. Í grg. segir svo, með leyft forseta: „Marggefin tilefni valda því, að rétt þykir nú og brýnt að flytja þáltill. um mengunarvarnir í fiskimjölsverksmiðjum. Meginatriði þess vanda, sem þar er komið inn á, kalla á skjóta og örugga úrlausn þar sem stjórnvöld hljóta að hafa alla forustu. Til þess að grg. með till. þessari mætti vera sem ítarlegust var leitað til fróðustu aðila um upplýsingar. Eyjólfur Sæmundsson, þá deildarverkfræðingur hjá Heilbrigðiseftirliti ríkisins og nú öryggismálastjóri, veitti þessar upplýsingar góðfúslega og færa flm. honum þakkir fyrir glöggar upplýsingar um eðli vandans og beinar tillögur til úrbóta. Meginmál þess, sem hér fer á eftir, er á þessu byggt. „Á nýafstaðinni loðnuvertíð“ - og þá er rétt að geta þess enn, að þetta er grg. sem fylgir till. frá því í fyrra og er hér óbreytt - „komu fram háværar kröfur frá íbúum ýmissa byggðarlaga um úrbætur í mengunarmálum fiskimjölsverksmiðja, og er þar skemmst að minnast kröfugöngu húsmæðra í Keflavík og Njarðvík vegna óþolandi loftmengunar frá verksmiðjunni í Njarðvík. Hér er um að ræða gamalt vandamál sem menn hafa átt við að stríða, og hafa oft áður komið fram mótmæli íbúa í byggðarlögum þar sem slíkrar mengunar gætir í verulegum mæli. Þannig barst þingmönnum Austurlandskjördæmis afrit af erindi til ríkisstj. frá heilbrigðisnefndum og heilbrigðisfulltrúum fimm þéttbýlisstaða á Austurlandi í nóv. 1978, þar sem heitið er á stjórnvöld að beita sér fyrir úrbótum á loft- og lagarmengun frá fiskimjölsverksmiðjum, sem valdi m.a. íbúum þessara staða verulegum óþægindum og jafnvel heilsutjóni. Einnig hafa farið fram undirskriftasafnanir, sem fjöldi fólks hefur tekið þátt í, t.d. á Akranesi og í Keflavík og Njarðvík. Mengun frá verksmiðjunum hefur hins vegar nú náð nýju hámarki vegna stóraukins aflamagns og aukinnar afkastagetu einstakra verksmiðja. Á landinu munu vera starfandi í dag 33 verksmiðjur, sem unnið geta úr feitum fiski (loðnuverksmiðjur) eða unnið gætu úr slíkum fiski með fremur litlum endurbótum, auk u.þ.b. 20 verksmiðja, sem einungis geta unnið úr fiskúrgangi. Verst hefur ástand loftmengunarmála að undanförnu verið í bæjunum við Faxaflóa utan Reykjavíkur og á Austfjörðum, en vandamálsins verður vart víðast hvar þar sem slíkar verksmiðjur eru reknar. Mengunarvandamál fiskimjölsverksmiðja eru ekki einungis takmörkuð við loftmengun. Víða hefur orðið vart við verulega sjávarmengun frá slíkum verksmiðjum, einkum á Austfjarðahöfnum og á Siglufirði þar sem grútur frá verksmiðjunum hefur lagst á fjörur. Var gerð athugun á vandamáli þessu s.l. haust“ - þ.e. haustið 1978 - „á vegum Heilbrigðiseftirlits ríkisins og niðurstöður ásamt tillögum um úrbætur birtar í skýrslu um málið. Ljóst er enn fremur að mikil verðmæti fara forgörðum hvert ár með frárennsli frá verksmiðjunum. Auk þessara vandamála má benda á að veruleg óþrif stafa víða af slæmri umgengni um athafnasvæði verksmiðjanna og ófullnægjandi frágangi hráefnisgeymslna. Starfsumhverfi er einnig víða verulega ábótavant, m.a. vegna ónógrar loftræstingar, óþrifa á vinnustöðum, heilsuspillandi hávaða og ófullnægjandi starfsmannaaðstöðu. Fram til 1969 voru opinber afskipti af þessum málum alfarið í höndum heilbrigðisnefnda viðkomandi sveitarfélaga. Með lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, nr. 12/1969. var sveitarfélögum áfram falið heilbrigðiseftirlit hverju í sínu umdæmi, en stofnað var Heilbrigðiseftirlit ríkisins, er hafa skyldi yfirumsjón með starfi heilbrigðisnefndanna. Með reglugerð nr. 164/1972, um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna, sem sett var skv. lögum nr. 85/1968, um eiturefni og hættuleg efni, var rekstur fiskimjölsverksmiðja, ásamt með rekstri annarra verksmiðja sem mengunarhætta fylgir, bundinn sérstöku starfsleyfi heilbrmrh. Reglugerðin nær jafnt til eldri fyrirtækja sem nýrra, og skulu umsóknir um starfsleyfi ásamt tilskildum gögnum sendar Heilbrigðiseftirliti ríkisins er gerir till. til ráðh. um afgreiðslu hvers leyfis. Auk heilbrigðisyfirvalda hefur Náttúruverndarráð látið þessi mál nokkuð til sín taka og þau hafa verið rædd sérstaklega á tveim síðustu náttúruverndarþingum. Almennt má segja að mjög treglega hafi gengið að fá framgengt kröfum heilbrigðisyfirvalda um úrbætur í mengunarmálum fiskimjölsverksmiðja. Hafa verksmiðjueigendur m.a. borið við fjármagnsskorti, skorti á opinberri fyrirgreiðslu og skorti á samræmingu krafna um úrbætur. Þær úrbætur, sem helst hafa verið gerðar fram til þessa gagngert til þess að draga úr óþef og loftmengun, eru sem hér segir: Reykjavík. Við þær þrjár verksmiðjur, sem starfræktar eru, hefur reykurinn verið hreinsaður í einföldum þétti og þvottaturnum, en slíkur búnaður fjarlægir einungis hluta lyktarefnanna. Auk þess var reistur 70 m hár reykháfur við verksmiðjuna að Kletti. Þorlákshöfn. Reistur var rúmlega 40 m hár reykháfur árið 1976 og er talið að hann hafi orðið að verulegu gegni, enda landfræðilegar aðstæður með þeim hætti að vænta má gagns af slíkri ráðstöfun. Grindavík. Við verksmiðjuna hefur verið reistur rúml. 30 m hár reykháfur, sem talinn er hafa dregið úr óþægindum, enda aðstæður svipaðar og í Þorlákshöfn. Akranes. Reistur var á s.l. ári“ - þ.e. 1978 - „43 m hár reykháfur við verksmiðjuna. Reykháfurinn mun hafa komið að verulegu gagni fyrir þá sem búa næst verksmiðjunni, en kvartanir hafa eftir sem áður borist frá íbúum sem fjær búa. Einungis er lítið á þessa ráðstöfun sem bráðabirgðaráðstöfun til fárra ára. Hafnarfjörður. Á s.l. ári var settur upp við verksmiðjuna hreinsibúnaður, sem Jón Þórðarson hefur hannað. Er útblástursloftið fyrst meðhöndlað í þétti- og þvottabúnaði, en síðan í hreinsitæki Jóns Þórðarsonar. Rekstur búnaðarins hefur gengið nokkuð erfiðlega vegna erfiðleika á öflun nægilega hreins sjávar fyrir þétti- og þvottabúnaðinn, auk bilana á tækjabúnaði. Einungis hafa verið gerðar takmarkaðar mælingar á hreinsihæfni búnaðarins, enda nauðsynlegur búnaður til slíkra mælinga ekki fyrir hendi í landinu eins og síðar mun frá greint. Þannig liggur ekki fyrir í dag hvort búnaður þessi muni geta leyst þann vanda sem honum er ætlað að leysa. Vissulega væri æskilegt að vandamál sem þessi yrðu leyst með íslensku hugviti og framleiðsla slíks búnaðar félli íslenskum iðnaði í skaut. Njarðvík. Hafist hefur verið handa um að endurnýja búnað verksmiðjunnar og taka upp gufuþurrkun í stað eldþurrkunar. Jafnframt er gert ráð fyrir að útblástursloft verði hreinsað í þétti- og þvottabúnaði, en síðan brennt undir gufukötlum verksmiðjunnar. Þessi aðferð hefur gefið góða raun í nágrannalöndunum, en þar hafa verið reistir sérstakir efnahreinsiturnar til viðbótar þessum búnaði til notkunar í þeim tilvikum þegar gufukatlar anna ekki brennslu útblásturslofts. Neskaupstaður. Við endurreisn verksmiðjunnar eftir snjóflóðin í des. 1974 var við hönnun mannvirkja gert ráð fyrir að hreinsibúnaður yrði settur upp við verksmiðjuna síðar. Kannanir hafa verið gerðar á hentugum búnaði og tilboða aflað, en af framkvæmdum hefur ekki orðið. Að því máli er nú hugað alveg sérstaklega og ákvörðun væntanleg innan tíðar um aðgerðir. Loftmengun, sem frá fiskimjölsverksmiðjunum stafar, er flókið vandamál og erfitt úrlausnar. Við rotnun og niðurbrot á fiski myndast fjöldi daunillra lofttegunda, sem losna úr læðingi, þegar unnið er úr hráefninu, og berast út í andrúmsloftið. Tækniþróun til lausnar þessa vandamáls hefur hins vegar verið ör á undanförnum árum. Við upphaflega afgreiðslu starfsleyfa samkv. reglugerð nr. 164/1972 á árunum 1972–1974 var þannig gengið út frá því, að vandamál þetta yrði ekki leyst nema með háum reykháfum. Í maí 1976 gaf Heilbrigðiseftirlit ríkisins hins vegar út ítarlega greinargerð um þessi mál sem byggð var á könnun á þróun þessara mála í nágrannalöndunum. Urðu niðurstöður stofnunarinnar þær, að eyða mætti lyktinni að mestu leyti og kæmu eftirtaldar þrjár leiðir helst til greina í því efni: 1. Tekinn verði upp þvottur útblásturslofts í svonefndum efnahreinsiturnum af viðurkenndri gerð. 2. Tekin verði upp brennsla útblásturslofts í eldhólfi þurrkara með svonefndri Hetland-aðferð. 3. Breytt verði um framleiðsluhætti og tekin upp gufuþurrkun samfara brennslu lyktarefna undir gufukötlum eða eyðingu þeirra í efnahreinsiturnum. Frá því grg. þessi var gefin út hefur orðið enn frekari þróun og menn fengið reynslu af þeim búnaði sem um ræðir. Fram hafa komið frá verksmiðjueigendum ábendingar um að setja verði staðlaðar kröfur um hæfni lykteyðingarbúnaðar við fiskimjölsverksmiðjur. Þetta er ýmsum erfiðleikum háð vegna þess, hve samsetning útblástursloftsins er flókin. Engu að síður hefur Heilbrigðiseftirlit ríkisins nú gert tillögu til heilbr.- og trmrn. um setningu fastmótaðra reglna í þessum efnum, bæði um lágmarkshæfni slíks búnaðar og framkvæmd mælinga og mats á hæfni búnaðarins. Til þess að nauðsynlegar mælingar geti farið fram skortir hins vegar fjármagn til kaupa á nauðsynlegum mælibúnaði og þjálfunar starfsmanna (líklegur kostnaður er 4–5 millj. kr. á núverandi gengi). Fyrr en slíkar mælingar hafa verið gerðar verður hins vegar ekki skorið úr um hæfni þess búnaðar, sem settur hefur verið upp í Hafnarfirði og unnið er að að koma upp við verksmiðjuna í Njarðvík, né heldur annars búnaðar, sem upp kann að verða settur í náinni framtíð. Ljóst er að Íslendingar hafa dregist langt aftur úr nágrannaþjóðunum í þessum málum, en þar eru nú starfræktar fjölmargar verksmiðjur sem leyst hafa sín mengunarvandamál að langmestu leyti, bæði hvað varðar loftmengun og sjávarmengun. Jafnframt eru þessar verksmiðjur betur búnar framleiðslutækjum og hafa að jafnaði náð betri nýtingu hráefnis en hér er algengast. Á allra síðustu árum hefur þó stórauknu fjármagni verið varið til fjárfestingar í íslenskum loðnuverksmiðjum, svo sem fram kemur í skýrslu áætlanadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins um loðnuverksmiðjur frá jan. 1979. Í skýrslu þessari er gerð grein fyrir framkvæmdum, sem unnið hefur verið að á undanförnum tveim árum, og þeim áætlunum um framkvæmdir, sem uppi eru. Fram kemur að á árinu 1977 var á vegum loðnuverksmiðjanna varið 1886.6 millj. kr. og á árinu 1978 2234.9 millj. kr. til framkvæmda, en á árinu 1979 er áætlað að verja 2976.8 millj. kr. Af þessum upphæðum er einungis óverulegum fjárhæðum varið til mengunarvarna. Gera þarf stórátak til úrbóta í mengunarmálum fiskimjölsverksmiðja hér á landi á næstu árum. Leggja ber á það höfuðáherslu að firra sem fyrst íbúa þeirra byggðarlaga, sem nú eru verst sett í þessum efnum, þeim óþægindum sem loftmengunin hefur valdið, jafnframt því að komið verði í veg fyrir alvarlega mengun sjávar af völdum frárennslis. Jafnframt þarf að samræma aðgerðir í mengunarmálum úrbótum á öðrum þáttum í rekstri verksmiðjanna. Þannig má í ýmsum tilvikum koma við aðgerðum til hagræðingar og framleiðniaukningar samhliða mengunarvörnum í stað þess að einungis verði um fjárfestingu í fjárhagslega óarðbærum mengunarvarnabúnaði að ræða. Sérstaklega ber að athuga í hverju tilviki hvort hagkvæmt sé að taka upp gufuþurrkun í stað eldþurrkunar, en með gufuþurrkun má auka gæði framleiðslunnar. Enn fremur þarf að taka tillit til sjónarmiða orkusparnaðar, en á undanförnum árum hafa m.a. komið fram hugmyndir um nýtingu þeirrar orku sem felst í útblásturslofti fiskimjölsverksmiðja. Ljóst má vera af framansögðu að nauðsynlegt er að efna til samstarfs þeirra aðila er vinna að málefnum fiskimjölsiðnaðarins. Virðist eðlilegast að gerð verði víðtæk áætlun um úrbætur í mengunarmálum fiskimjölsverksmiðja, þar sem einnig verði tekið tillit til framleiðni- og orkusparnaðarsjónarmiða. Slíkri áætlun væri heppilegast að skipta annars vegar í almennar lágmarkskröfur, sem allar verksmiðjur verða að uppfylla, og hins vegar frekari kröfur, sem einstakar verksmiðjur yrðu að uppfylla vegna sérstakrar stöðu sinnar, t.d. vegna óheppilegrar afstöðu til byggðar, mikilla afkasta eða langs vinnslutíma. Hinar almennu kröfur þurfa m.a. að ná til aðgerða í frárennslismálum, frumhreinsunar á útblásturslofti, loftræstingar á framleiðslubúnaði og vinnslusölum, frágangs hráefnisgeymslna, frágangs og umgengni um athafnasvæði o.fl. Hinar sérstöku kröfur þurfa hins vegar fyrst og fremst að beinast að frekari aðgerðum til lykteyðingar þar sem þeirra er þörf. Ljóst er að þær úrbætur, sem hér er um fjallað, munu kosta mikið fé og að árangur muni ekki nást nema til komi fyrirgreiðsla af hálfu hins opinbera. Sérstaklega ber að hafa í huga í þessu sambandi að verulegur hluti kostnaðar mun óhjákvæmilega verða fjárhagslega óarðbær fyrir verksmiðjurnar. Á fjárlögum fyrir árið 1979 er í fyrsta sinn veitt heimild til þess að fella niður aðflutningsgjöld af búnaði til mengunarvarna. Til þess að tryggja þá samræmingu aðgerða, sem rætt er um hér að framan, er hins vegar nauðsynlegt að aðflutningsgjöld verði einnig felld niður af meginframleiðslubúnaði fyrir fiskimjölsverksmiðjur, svo sem gufuþurrkurum, gufukötlum o.fl. Auk þessara aðgerða er ljóst að einnig verður að koma til stóraukin lánafyrirgreiðsla til verksmiðjanna þannig að dreifa megi kostnaði við mengunarvarnir yfirhæfilegt tímabil. Sérstaklega þarf að meta í þessu sambandi hvort heppilegt sé að leggja hluta af hráefnisverði verksmiðjanna í sérstakan sjóð til fjármögnunar á úrbótum í þessum málum.“ Hér lýkur grg. og litlu þarf við að bæta, enda ærinn lestur orðinn. Þegar bræðsla sumarloðnunnar kemur svo til einnig, þá verður vandamálið víða enn hrikalegra, svo sem vel kom í ljós s.l. sumar, þó að sumarið væri kalt, hvað þá ef við fengjum eðlileg heit sumur. Æ víðar er fólk að rísa upp og heimta aðgerðir, unir því hreinlega ekki að búa jafnvel mikinn hluta ársins í meiri og minni mekki frá verksmiðjunum, jafnvel svo að vart sést til sólar þegar hún er hæst á lofti. Þessu verður að mæta að sjálfsögðu. Hér er einnig um einn þýðingarmesta þáttinn að ræða í framleiðslu okkar sjávarafurða, og vonandi fer hann ekki rýrnandi, og því er skylda jafnt til þeirra, sem við framleiðsluna fást beint, og opinberra aðila, fjárveitingarvaldsins þó jafnvel enn frekar, að láta til sín taka í málinu. En málið er ekki auðleyst þó vandinn sé ótvíræður. Því dugir hér ekkert minna en heildarúrbætur, skipulegar og vel undirbúnar. Fjármagnsleiðin er svo veigamikil, að að henni þarf að hyggja alveg sérstaklega, svo sem hér er ráð fyrir gert. Í engu duga vettlingatök. Málið þolir enga bið. Það hefur þegar fengið margvíslegan undirbúning og rannsóknir og athuganir hafa verið framkvæmdar, ýmsar aðgerðir einnig. En fyrst og síðast mun fólkið, sem við þessa mengun býr, hvoft sem það vinnur í þessum verksmiðjum eða býr við hana að öðru leyti, hreinlega ekki una svo algjörlega óviðunandi aðstæðum, og æ víðar mun koma til beinna árekstra, eins og við höfum séð glögg dæmi um, - árekstra svo sem hugsanlegra stöðvana á dýrmætri framleiðslu, sem aftur bitna bæði á einstökum stöðum, þar sem þetta er veigamikill þáttur í atvinnulífinu, og að sjálfsögðu á þjóðarheildinni um leið. Því þarf hér inn í að grípa. Till. er flutt til enn frekari áherslu á nauðsyn aðgerða, og þess er að vænta, að Alþ. samþykki þessa till. í einhverju því formi, sem viðunandi mætti teljast og í kjölfar þess verði í alvöru að málinu unnið í heild svo að nauðsynleg úrlausn megi fást sem fyrst. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Í þessari till. til þál. um mengunarvarnir í fiskimjölsverksmiðjum er hreyft stóru máli, hvort heldur það er metið frá tæknilegum, fjárhagslegum eða heilbrigðisverndarlegum sjónarmiðum. Í sjálfu sér er ég algjörlega sammála því, að hefjast þurfi handa um ítarlega athugun þessa máls. Sú athugun hlýtur að verða fjölþætt. Í fyrsta lagi þarf að kanna hina tæknilegu og fjárhagslegu hlið mjög vandlega. Á markaðnum eru margar gerðir hreinsibúnaðar sem byggjast á töluvert mismunandi aðferðum og tæknilegum lausnum, og þróun á þessu sviði hefur verið nokkuð ör á síðari árum. Nauðsynlegt er að gera ítarlega athugun og samanburð á gerð og eiginleikum þessa búnaðar, hreinsihæfni hans við mismunandi þurrkunaraðferðir hráefnis, og orkunotkun, sem er mjög mikilvægt atriði, stofnkostnaði og rekstrarkostnaði miðað við afkastagetu, svo og tæknilegri og markaðslegri stöðu mismunandi lausna. Ég hef fengið í hendur skýrslu um hina tæknilegu hlið þessa máls, sem gerð var á vegum Iðntæknistofnunar Íslands og er dags. 30. des. s.l. Sú skýrsla er að vísu aðallega gerð til athugunar á markaðshæfni hreinsitækja sem framleidd eru af einu innlendu fyrirtæki, Lofthreinsun hf. Kópavogi, en almenn hæfni þessara tækja er þar þó borin saman við framleiðslu tveggja danskra og eins norsks fyrirtækis. Í niðurlagi skýrslunnar hvetur höfundur hennar til þess, að leitað verði ódýrra og traustra lausna, þar sem fjárhagsbyrðar verksmiðjanna af lykteyðingu verði sennilega afar þurrar. Rætt hefur verið um að kostnaður við fullkominn hreinsibúnað gæti numið allt að einum milljarði kr. fyrir stærstu verksmiðjurnar, en þær eru, eins og frsm. gat um, 33 talsins á landinu, auðvitað mjög mismunandi stórar. Ekki vil ég taka neina ábyrgð á þeirri áætlun eða þessari tölu, en hitt er ljóst, að hér er um gífurlegar fjárhæðir að tefla. Ég hygg að skýrsla sú, sem ég vitnaði til, sé mikilvægt innlegg í þetta mál og á henni verði unnt að byggja áframhaldandi athuganir. Hún er hins vegar engan veginn endanleg eða tæmandi, eins og höfundur hennar tekur sjálfur fram, og raunar alls ekki ætlað að vera það. Þá tel ég mikilvægt að eðli og skaðsemi þessarar mengunar verði betur rannsökuð en gert hefur verið. Enginn dregur óþægindin í efa, en mikilvægt er að afla frekari upplýsinga um skaðsemi hennar á heilsu fólks og umhverfi þess en nú liggja fyrir. Þegar þessum athugunum er lokið tel ég tímabært að settar verði fastmótaðar reglur um þær lágmarkskröfur sem fiskimjölsverksmiðjur þurfi að fullnægja. Það er misskilningur hjá flm., að Heilbrigðiseftirlit ríkisins hafi þegar gert til rn. till. um slíkar reglur. Að undirbúningi þeirra hefur verið unnið um nokkurt skeið af hálfu Heilbrigðiseftirlitsins og liggja þar nú fyrir drög að nýrri reglugerð um þetta efni. Hef ég séð þessi drög, en ekki fengið þau í hendur sem formlega tillögu Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Hins vega hef ég nýlega móttekið bréf, dags. 4. þ.m:, sem forstöðumenn Heilbrigðiseftirlits ríkisins og Iðntæknistofnunar Íslands rita sameiginlega. Þar segir m.a. svo, með leyfi forseta: „Eins og kunnugt er hefur margt verið rætt og ritað um mengun frá fiskimjölsverksmiðjum. Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur um nokkurt skeið unnið að reglugerðarsmíð um þetta efni. Ýmsir erfiðleikar hafa komið fram við ritun reglugerðarinnar, m.a. það að gera má ráð fyrir því, að allnokkur kostnaður muni verða því samfara að draga úr loft- og vatnsmengun frá fiskimjölsverksmiðjum. Heilbrigðiseftirlit ríkisins og Iðntæknistofnun Íslands eru sammála um að um nokkuð flókið verkefni er að ræða, þannig að taka verður tillit til margra aðila. Það er því sameiginleg till. beggja stofnananna, að heilbrmrn. skipi nefnd fulltrúa fiskimjölsframleiðenda, Heilbrigðiseftirlits ríkisins, Iðntæknistofnunar Íslands, Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og framleiðenda lofthreinsibúnaðar fyrir fiskimjölsverksmiðjur til þess að semja drög að reglugerð eða staðli um loft-, land- og vatnsmengun frá fiskimjölsverksmiðjum.“ Ég hef nú tilmæli bréfritara til athugunar. Mér virðist að fyrirliggjandi reglugerðardrög geti orðið ákjósanlegur grundvöllur að starfi slíkrar nefndar. Samkv. því, sem ég hef nú sagt, tel ég enn varla tímabært og raunar ekki framkvæmanlegt að láta gera þá áætlun sem þáltill. beinist að. Á málefninu hef ég hins vegar fullan skilning og velvilja og vil gjarnan stuðla að framgangi þess eins og aðstæður frekast leyfa.



Herra forseti. Með þessari till. til þál. er hreyft miklu vandamáli, - máli sem þarf að gefa gaum að og láta ekki langan tíma líða án þess að hafist sé handa í stærri stíl en hingað til hefur verið gert. Þetta mál snertir mengunarvarnir og umhverfisvernd, sem er víðtækara mál. Ég vil í því sambandi minna á að á árunum 1975–78 var unnið að því að undirbúa almenna löggjöf um umhverfisvernd. Það mun hafa verið vorið 1975 að skipuð var nefnd manna til að semja frv. að slíkri löggjöf, og var formaður þeirrar nefndar Gunnar G. Schram prófessor. Sú nefnd lagði fram mikla vinnu í þessu efni og skilaði frv. ári síðar. Var þá ákveðið að málið skyldi skoðað að nýju og leitað umsagna ýmissa aðila sem málið snerti verulega. Þetta frv. með grg. var þá sent til margra aðila og komu umsagnir frá 15 þeirra, og vil ég lesa hér upp frá hvaða aðilum þessar umsagnir komu, vegna þess að það gefur nokkra mynd af víðfeðmi málsins. Umsagnir bárust frá Ferðamálaráði Íslands, Heilbrigðiseftirliti ríkisins, Náttúruverndarráði, Hafrannsóknastofnuninni, Iðnþróunarstofnun Íslands, Landvernd, Rafmagnsveitum ríkisins, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Rannsóknastofnun iðnaðarins, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Sementsverksmiðju ríkisins, Skógrækt ríkisins, Skipulagsstjórn ríkisins og Vegagerð ríkisins. Þessi upptalning sýnir hversu víðtækt þetta mál er og hversu margvísleg sjónarmið þarf að hafa og mörg tillit að taka. Nefndin fjallaði svo um allar þessar umsagnir, athugaði frv. að nýju, og síðan lagði ég fram á Alþ. vorið 1978 sem félmrh. fyrir hönd þáv. ríkisstjórnar frv. til l. um umhverfisvernd. Það má segja, að meginefni þess hafi verið tvíþætt: annars vegar að samræma og setja ný ákvæði um umhverfis- og mengunarvarnir, og í öðru lagi um yfirstjórn þessara mála, en það hefur verið og er einn annmarki á framkvæmd þessara mála hér, undir hversu marga aðila þau falla. Niðurstaðan varð sú hjá nefndinni og ákveðið var í frv. að sérstök stjórnardeild í stjórnarráðinu skyldi fjalla um þetta mál. Það var rætt um það í nefndinni, hvort stofnað skyldi sérstakt rn. í þessu skyni. Þáv. ríkisstj. taldi ekki ástæðu til þess, heldur yrði sérstök deild innan einhvers þeirra rn., sem fyrir voru, sem fjallaði sérstaklega um þetta mál, sameinaði yfirstjórn þess og bæri ábyrgð á framkvæmd þessara mála. Í frv.sjálfu var ekki tekin bein afstaða til þess, hvaða rn. þetta skyldi vera. Það var haft þó í huga, að eðlilegast væri að það væri félmrn. sem yrði þessi sameiningaraðili. Þetta frv. var lagt fram vorið 1978 og vannst af eðlilegum ástæðum tímans vegna ekki tóm til að fjalla um það frekar eða afgreiða það. En við 1. umr. málsins hlaut frv. ágætar undirtektir, og m.a. eru minnisstæð ummæli hv. 4. þm. Norðurl. e., Stefáns Jónssonar, sem lauk ræðu sinni á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil aðeins í lokin segja það, að fyrir þá forsjón, sem kemur fram í þessu frv., og fyrir frumkvæði hæstv. ráðh. í þessu máli er ég reiðubúinn að fyrirgefa ýmislegt.“ Ég tel mjög æskilegt, að þetta frv. verði tekið upp og flutt að nýju, og ég vænti þess, að síðan þetta frv. var lagt fram - en tvenn stjórnarskipti hafa orðið síðan - hafi um frv. verið fjallað í viðkomandi ráðuneytum og vafalaust leitað frekari umsagna ýmissa aðila sem þar eiga hlut að máli. Ég tel brýna nauðsyn að við Íslendingar fáum sem fyrst almenna löggjöf um umhverfismál, m.a. um náttúruvernd og mengunarvarnir. Í sambandi við mengunarvarnir kemur einnig annað atriði upp og það er hlutur íslensks iðnaðar. Ljóst er að mengunarvarnir við ýmiss konar atvinnufyrirtæki, ekki síst fiski- og síldarmjölsverksmiðjur, hljóta að verða mjög kostnaðarsamar. Fyrir allmörgum árum hóf hinn kunni hugvitsmaður, Jón Þórðarson á Reykjalundi, smíði og tilraunir með tæki til mengunarvarna, sem á sínum tíma voru prófuð í Álverinu, í Kísiliðjunni og á mörgum stöðum öðrum og hafa m.a. verið sett upp í Hafnarfirði. Í sambandi við þetta mál, ekki aðeins mengunarvarnir almennt, heldur hversu hægt væri að efla hlut íslensks iðnaðar og nýta íslenskt hugvit og framtak í þessum efnum, var það 5. okt. 1977 sem iðnrn. efndi til fundar í því rn. til að ræða þessi mál. Þangað komu m.a. fulltrúar frá heilbr.- og trmrn. auk fulltrúa frá iðnrn., fulltrúar frá Áburðarverksmiðju ríkisins, Sementsverksmiðju ríkisins, Álverinu, Raunvísindastofnun háskólans og frá allmörgum síldar- og fiskimjölsverksmiðjum, svo sem í Vestmannaeyjum, Hafnarfirði, Akranesi og Keflavík. Auk þeirra, sem ég nú hef talið, voru ýmsir fleiri sérfræðingar á þessum fundi. Sá fulltrúi, sem iðnrn. og félmrn. höfðu á sínum tíma tilnefnt í þá nefnd, sem undirbjó frv. um umhverfisvernd, Edgar Guðmundsson verkfræðingur, gerði ítarlega grein fyrir þessu máli á þessum fundi, þar sem hann ræddi einkum möguleikana á hinni íslensku framleiðslu í þessu efni, þ.e. tilraunir Jóns Þórðarsonar, og hversu mætti nota þær í sambandi við mengunarvarnir. Ég skal ekki rekja þetta frekar, en bendi aðeins á að í októbermánuði 1977 var haldinn fundur með öllum helstu aðilum sem það mál snertir sem hér er hreyft. Um þessar mundir stofnaði svo hugvitsmaðurinn Jón Þórðarson fyrirtækið Lofthreinsun hf., sem hér hefur einnig verið gert að umtalsefni. Ég tek undir það eindregið, að hér er mikið verkefni fyrir höndum hjá okkur Íslendingum að efla mengunarvarnir í verksmiðjum. Ég legg áherslu einnig á að þess sé gætt að efla hér íslenskan iðnað, og þegar liggur fyrir að tæki, sem smíðuð hafa verið, og tilraunir, sem gerðar hafa verið, benda til þess, að hér sé um að ræða framleiðslu sem a.m.k. í mjög mörgum, jafnvel í flestum tilvikum stendur erlendri framleiðslu fyllilega á sporði. Ég vildi í sambandi við þetta athyglisverða mál, sem hv. 1. flm. gerði ítarlega grein fyrir, láta þessi atriði koma fram.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar flm. þessarar þáltill. þakka fyrir jákvæðar undirtektir sem hún hefur fengið hjá hæstv. heilbr.- og trmrh. og hv. þm. Gunnari Thoroddsen. Ég held að það blandist engum hugur um það, að nauðsynin á úrbótum í sambandi við mengunarvarnir í fiskimjölsverksmiðjum hérlendis er afar brýn, og ég vil í tilefni þess, sem hæstv. heilbr.- og trmrh. sagði um þetta, láta það koma fram, að ég tel að það sé ekki eftir miklu að bíða að hefja það átak, sem þáltill. gerir ráð fyrir, og vinna að þeirri áætlun, sem þar er gert ráð fyrir að gerð verði. Ég held að það geti vel fallið að undirbúningi þess máls, að aðilar, sem þetta mál snertir mest komi saman á vettvangi nefndar eða með öðrum hætti til þess að leggja fram viðhorf sín og tillögur varðandi slíka áætlunargerð. En mér finnst það liggja í orðum hæstv. ráðh., að ekki væri tímabært að hefja vinnu að áætlun af þessu tagi, um þessar mengunarvarnir, heldur þyrfti fyrst að fara fram eins konar frumkönnun á vettvangi nefndar og síðan þyrfti að athuga fjölmörg atriði, m.a. tæknilegar hliðar, búnað og annað þess háttar. Þetta viðhorf kann að stafa af nokkrum ókunnugleika á þessum málum - skal ég þó ekki um það dæma - en þessi mál eru ekki svo flókin, þó nokkuð flókin geti talist, að það þurfi sérstakar frumkannanir hérlendis að þessu leyti. Þetta er alþekkt vandamál í grannlöndum okkar, sem þar hefur verið sigrast á með myndarlegum hætti. Í Færeyjum, ekki þarf lengra að leita, held ég að loftmengun af því tagi, sem við megum búa við í okkar sjávarplássum víða um landið af völdum fiskimjölsverksmiðja, hafi verið útilokuð að verulegu leyti, og í Noregi og Danmörku hefur verið ráðin bót á þessum málum. Það hefur réttilega verið á það bent, að aðstæður hérlendis séu að því leyti ólíkar því sem sums staðar gerist í grannlöndum okkar, að starfstími þessara verksmiðja þar sé til muna lengri en hér gerist, og því sé að tiltölu kostnaðarsamara að koma upp mengunarvarnabúnaði við hérlendar verksmiðjur. Ég get alveg fallist á það, að þetta er réttmæt ábending. En hún vísar einnig til þess, sem ég tel nauðsynlegt, að það sé metið og raunar gerð áætlun um endurbyggingu á þessum verksmiðjukosti okkar hérlendis og þá með það í huga að ná fram betri nýtingu á verksmiðjunum en nú er, e.t.v. með sameiningu þeirra, þ.e. að fækka þeim að einhverju leyti, ef horft er til langs tíma, og reyna þannig að auka nýtingartímann. Slíkt er að sjálfsögðu alltaf viðkvæmt atriði, ef leggja á af fyrirtæki af þessu tagi í einhverju byggðarlagi. En á þessi mál verður að líta raunsætt, og það er hægt að skipta verkum þannig að menn geti við unað. Það þarf líka að hugsa um rekstrarafkomu þessara fyrirtækja hvað hinn almenna rekstur snertir og taka þar inn í, svo sem réttmætt er og nauðsynlegt, kostnað við viðunandi mengunarvarnir. Mér er það minnisstætt áður en ég kom á Alþ. - ég held að það hafi verið veturinn 1977–78 - að málefni fiskimjölsverksmiðja voru til umr. hér á hv. Alþ. og fjölmargir alþm. tóku þar til máls um þessi efni. Var einkum um það rætt, hvort auka ætti við verksmiðjukostinn, fjölga þeim, - mig minnir að það hafi verið aðalinntakið, - en ég man ekki eftir að mengunarvarnir eða sá þáttur hafi yfirleitt komið inn í þær umræður. Það hefur þó varla farið fram hjá mörgum hv. alþm., hversu mikill ami er að þeirri mengun, sem frá fiskimjölsverksmiðjunum stafar, og hversu afar brýnt er að þar verði ráðist í úrbætur. Eins og fram kemur í þessari till. okkar og hv. frummælandi hefur þegar komið hér á framfæri, gerum við ekki ráð fyrir að hægt verði að leysa þennan vanda á mjög skömmum tíma. En þeim mun brýnna er að í verkið sé ráðist myndarlega, þeim undirbúningi lokið, sem eftir er, og málin síðan tekin í réttri röð. Hæstv. ráðh. vék að tæknilegri hlið málsins og nauðsynlegri athugun á búnaði, og ég vil ekki gera lítið úr því að menn velji þar rétt. En ég tel ekki að það eigi að vera stjórnvöld, sem kveði upp dóma um hvers konar búnaður, af hvers konar gerð, eigi að vera valinn til mengunarvarna, heldur eigi stjórnvöld að setja almennan mælikvarða um það, hvaða kröfur slíkur búnaður eigi að uppfylla. Það er gott dæmi í þessu sambandi að benda á til hvers það getur leitt, ef stjórnvöld eru farin að skipa fyrir um þessi efni, og þar á ég við þær ábendingar eða fyrirmæli, sem komu frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins á árunum upp úr 1970, þar sem talið var rétta ráðið við þessum vanda að hækka skorsteina á viðkomandi verksmiðjum og ekki vísað á aðrar lausnir. Nokkur fyrirtæki lögðu í verulegan kostnað í þessu skyni. Sums staðar lukkaðist þetta, annars staðar ekki. Slík tiltölulega einföld en þó nokkuð dýr lausn getur skilað árangri við sérstakar aðstæður, landfræðilegar aðstæður, eins og t.d. í Þorlákshöfn, en það fer mjög eftir því hvernig háttar til og hversu víðlend sú byggð er sem um er að ræða. Hækkun reykháfa hefur t.d. sáralitla þýðingu í þröngum, luktum fjörðum eins og víða á Austfjörðum, þar sem reykmökkur frá verksmiðjunum fyllir firðina á kyrrum dögum og eyðileggur fyrir íbúum þessara byggðarlaga þá ánægju sem er að þessum góðviðrisdögum, einkum að sumarlagi, og það er alveg sérstaklega eftir að bræðsla hófst að nýju á loðnu að sumarlagi að mjög verulega hefur aukist þrýstingur frá íbúum þessara byggðarlaga og kvartanir yfir því angri og ama sem af þessari mengun stafar. Ég vil þess vegna vara við því út af fyrir sig, að stjórnvöld ætli sér að setjast í dómarasæti varðandi það, hvað sé nákvæmlega hinn tæknilega rétti búnaður, þó að eðlilegt sé að því sé gefið auga. Annað atriði er svo það, hvernig hægt er að auðvelda íslenskum iðnaði að taka þátt í að leysa þau verkefni sem liggja fyrir á þessu sviði eins og mörgum öðrum sviðum, þar sem um er að ræða framleiðslu á búnaði sem nota þarf hérlendis. Eru þá mengunarvarnartæki ekkert sérstakt mál út af fyrir sig, heldur þarf að horfa þar til sem flestra framleiðsluþátta, en einnig að sjálfsögðu til þessa. Og hv. þm. Gunnar Thoroddsen benti réttilega á það, að full ástæða væri til að leitast við að greiða götu innlendra iðnfyrirtækja sem ætla sér að ráðast í framleiðslu á búnaði af þessu tagi, sem byggður er á íslensku hugviti, starfi íslensks uppfinningamanns. En það er langt frá því að við búum þannig að okkar framleiðsluiðnaði að þessu leyti, að hann búi við nokkuð sem heitir svipuð, hvað þá sambærileg kjör og gerist í grannlöndum okkar með aðgang að fjármagni, ekki síst þegar um er að ræða þróunarstarfsemi þar sem reynir á rannsóknir frá grunni og þróun á framleiðslubúnaði frá grunni.Ég tel að Jón Þórðarson og þeir, sem með honum hafa unnið að þessu máli, og það fyrirtæki, sem vaxið hefur upp í kringum hans uppfinningu. Lofthreinsun heitir það, að mig minnir, hafi af ótrúlegri þrautseigju leitast við að vinna sínum málum brautargengi og þróa sinn búnað, og ég óska þess að sjálfsögðu að þeir nái árangri. En við þurfum að gæta þess, að það gerast ekki kraftaverk þarna, þó að ötullega sé unnið, nema sæmilega sé staðið að aðbúnaði þessa iðnaðar og hann hafi raunverulega samkeppnismöguleika við iðnað sem erlendis starfar. Það væri ástæða til að ræða mörg önnur mál í tengslum við þetta efni, en ég ætla ekki að taka langan tíma til þess. En vegna þess að hv. þm. Gunnar Thoroddsen vék að merku máli áðan vil ég þó fara nokkrum orðum um það efni sem hann kom aðallega að í sínu máli, en það er nauðsynin á endurbættri löggjöf varðandi umhverfismál hér hjá okkur. Þar hefur hann átt góðan hlut að með því frv., sem flutt var á Alþ. vorið 1978, um umhverfismál. Þó að ég sé ekki samþykkur því frv. efnislega um öll atriði og telji að þar séu vissir þættir sem þurfi lagfæringar við og þurfi að vera öðruvísi áður en löggjöf verði fullbúin og afgreidd, þá tel ég að að stofni til hafi þar verið um gott mál að ræða og það séu fyrst og fremst einstök atriði sem þurfi nánari skoðunar við og breytinga í sambandi við löggjöf. Við erum í þessum efnum mjög verulega á eftir þróun sem orðið hefur í grannlöndum okkar varðandi athugun þessara mála og löggjöf á þessu sviði. Í flestum Evrópulöndum ef ekki öllum utan Íslands, þ.e. í Vestur-Evrópu, hafa verið sett á fót sérstök umhverfismálarn., og þau hafa fengið býsna víðtækt verksvið, því að þessi málaflokkur er mjög víðtækur. Við getum mjög margt af grönnum okkar lært að þessu leyti. Nú er það auðvitað ekki meginmál að stofna sérstakt rn., heldur að sjálfsögðu að haga skipan þessara mála þannig að staðið sé að framkvæmd eins og best má verða. En ég held að öllum megi vera ljóst, að núverandi skipan þessara mála í okkar stjórnkerfi er allsendis ófullnægjandi og stendur verulega í vegi fyrir réttum og eðlilegum tökum þessara mála og eðlilegri þróun hér í umhverfismálum. Því er mjög brýnt að frv. af þessu tagi, sem fjalli um svipuð efni og geti byggt að verulegu leyti á því frv., sem hér var lagt fram vorið 1978, komi aftur fram á Alþingi. Ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar tók þetta mál upp í samstarfssáttmála sínum og gerði einmitt ráð fyrir að löggjöf af þessu tagi yrði hér sett. Þessu máli var hreyft í fyrravetur í ríkisstj. og um þetta rætt, og þáv. hæstv. félmrh. og heilbr.- og trmrh., Magnús H. Magnússon, sá er enn gegnir því starfi, hafði um það frumkvæði að sýna þetta mál í ríkisstj. Það komu fram ábendingar um æskilegar breytingar og var verið að vinna að þessum málum þegar ríkisstj. fór frá, og ég treysti því, að sú ríkisstj., sem væntanlega verður mynduð áður en allt of langt um tíður, taki myndarlega á þessum málum og gefi þeim verðugan gaum, þannig að ekki verði óhæfilegur dráttur á að við fáum hér nothæfa löggjöf, góða löggjöf á þessu sviði. Það gæti verið ástæða til þess, hv. þdm. til glöggvunar, að víkja að því, hvaða þættir það eru sem ættu að eiga heima í stjórnkerfinu og gætu fallið undir umhverfismálaflokkinn. Þar er að sjálfsögðu um að ræða almenna náttúruvernd, útivistarmál og með óbeinum hætti ferðamál - þó að ég sé ekki að leggja til að þau falli þar undir í heild sinni - mengunarvarnir hvers konar, skipulagsmál - og þá í endurbættri löggjöf, því það er afar brýnt að okkar skipulagslöggjöf verði tekin til endurskoðunar og verði endurbætt út frá því sjónarhorni að sá málaflokkur tengist í fyrsta lagi skipulagi landsins alls, en einnig að felldar verði saman áætlanir um landfræðilegt og hagrænt skipulag og raunar félagslegir þættir líka. Norðurlöndin hin hafa tekið þessi mál upp til endurskoðunar í löggjöf á undanförnum árum og þangað mætti leita eftir mjög gagnlegum fyrirmyndum að þessu leyti, þó að ég sé engan veginn að leggja til að við séum að herma þar allt eftir. Við höfum okkar sérstöðu sem taka þarf tillit til. Inn í þetta þurfa að koma auðlindamálin alveg sérstaklega, þ.e. athuganir á okkar auðlindagrunni og æskileg stýring og ábendingar til fagráðunauta varðandi meðferð okkar auðlinda. Norska umhverfisráðuneytið hefur sérstaka auðlindadeild, og þar hafa verið þróaðar aðferðir til eins konar auðlindafjárlaga, þ.e. tillögugerð, sem byggist á mjög víðtæku mati og rannsóknum, um norskar auðlindir. Þeir tóku sérstaklega fyrir orkulindir sínar og lífrænar auðlindir sjávar þegar þeir voru að prófa líkön varðandi þessi atriði. Og ég tel að meðferð okkar máta að þessu leyti þurfi að vera með ekki ósvipuðum hætti, þannig að það séu ekki einvörðungu viðkomandi fagráðuneyti, sem leggi mat á nýtinguna, heldur sé það aðili sem eigi alveg sérstaklega að gæta þess að um hóflega og skynsamlega nýtingu sé að ræða, horft til lengri tíma. Fagráðuneytin eru oft - og mjög eðlilega - undir verulegum þrýstingi frá viðkomandi hagsmunaaðilum þegar um nýtingu er að ræða. Það getur verið mjög gagnlegt að hafa aðila í stjórnkerfinu sem á lögum samkvæmt að horfa á þessi mál í heild sinni. Þessu skyld er landnýtingin og tengist að sjálfsögðu skipulagsmálunum, einnig málefni eins og skógrækt og landgræðsla sem nú heyra undir landbrn. Sjálfsagt yrði umdeilt hvort það ætti að færa undir umhverfismálaráðuneyti, þó að það sé gert t.d. í Danmörku. Þar eru skógræktarmál undir þeirra umhverfisráðuneyti. Þjóðminjavernd gæti vel átt heima í slíku rn. - Danir hafa t.d. tekið sína þjóðminjavernd undir umhverfisráðuneytið - að sjálfsögðu friðun plöntu- og dýrategunda og almenn dýraverndarmál, meðferð eiturefna og hættulegra efna, sem sérstök reglugerð gildir um og vísað er til í grg. með þessari þáltill., og svo að sjálfsögðu alþjóðasamningar um umhverfismál. Slíku rn. eða stjórnardeild mundu síðan tengjast fjölmargar stofnanir í okkar stjórnkerfi, sem nú heyra undir fjölmörg rn. Sum gætu með beinum hætti tengst umhverfisráðuneyti eða tengsl yrðu sköpuð með óbeinum hætti, sem einnig gæti átt við í mörgum tilfellum. Þetta segi ég hér aðeins til að vekja athygli á því, að hér er mikil nauðsyn á að taka þessi mál nýjum tökum og endurskoða löggjöf okkar að þessu leyti. Það var vakin athygli á þessum málum á náttúruverndarþingi vorið 1972 í till. sem ég átti raunar hlut að ásamt fleirum að þar varflutt, og síðan tók Náttúruverndarráð þetta mál upp sérstaklega og hreyfði því við stjórnvöld. Upp úr þessu óx það frv., sem getið var um áðan og margt gott má um segja. Ég vil svo að endingu vænta þess, að sú þáltill., sem hér er flutt um mengunarvarnir í fiskimjölsverksmiðjum, fái góðan framgang og stuðning hér í Sþ., þess verði ekki langt að bíða og við þurfum ekki að fara hér af þinginu án þess að samþykktir hafi verið gerðar í þá átt sem þessi till. vísar til. Mengunarmál hafa oft verið til umr. hér á Alþ. en þau hafa alveg sérstaklega verið í tengslum við orkufrekan iðnað og stóriðjuver sem reist hafa verið eða áformað hefur verið að reisa í landinu. Það hefur sannarlega ekki verið að ófyrirsynju að um þau mál hefur verið fjallað og lögð rík áhersla á að með aðgæslu væri farið og miklu til kostað til þess að tryggja að umhverfissjónarmiða sé gætt. En mér finnst oft að það gæti nokkurs ósamræmis í málflutningi varðandi þetta. Þegar litið er til fyrirtækja, sem eru af öðrum ástæðum kannski ekki umdeild hjá okkur, vill oft gleymast að endurbóta sé þörf og það brýnna endurbóta. Þetta á við okkar fiskimjölsverksmiðjur bæði að því er varðar loftmengun og einnig varðandi lagarmengun. Ég vil líka geta þess hér að endingu, að þó að kostnaður muni verða verulegur við úrbætur í þessum efnum, þá er ekki víst að hann sé jafnmikill og menn telja fljótt á lítið. M.a. hefur það komið fram, að við lausn á mengun sjávar frá fiskimjölsverksmiðjum hefur í rauninni verið um að ræða að auka nýtingu hráefnis stórlega með þeim úrbótum sem þar hefur verið við komið í sambandi við soðkjarnatæki og vinnslu úr þeim úrgangi sem áður streymdi í sjóinn, þannig að tækjabúnaður af þessu tagi hefur borgað sig upp á skömmum tíma. Og það er alls ekki útilokað, heldur þvert á móti líkur á því, að það megi draga mjög verulega úr tilkostnaði við lausn á loftmengun frá fiskimjölsverksmiðjum með aðferðum sem þróaðar hafa verið erlendis, sumpart t.d. í Noregi, þar sem orkan, sem streymir upp um reykháfa þessara verksmiðja, er tekin og tengd soðkjarnavinnslu og með því sparaður verulegur tilkostnaður í orkunotkun með þeim hætti. Ef vel er að staðið og gefinn gaumur að mögulegum orkusparnaði í sambandi við lausn loftmengunar frá fiskimjölsverksmiðjum, þá hygg ég að lausn þessa máls geti orðið auðveldari en margur hyggur og hagur verksmiðjanna verulegur. En hér verða stjórnvöld að koma inn í sem aðili sem stýrir þessum úrbótum, setur almennar reglur, en tryggir einnig að þessi þýðingarmikli rekstur ráði við þær úrbætur sem nauðsynlegar eru. Og það er auðvitað mjög eðlilegt að þetta sé tekið inn í rekstrardæmi fiskimjölsverksmiðjanna almennt séð og svo að öðru leyti hlúð að úrlausn mála, m.a. með tilliti til hagsmuna innlends iðnaðar á þessu sviði.



Herra forseti. Ég vil, eins og aðrir hv. þm. sem tekið hafa til máls á undan mér um þessa þáltill. um mengunarvarnir í fiskimjölsverksmiðjum, lýsa yfir fylgi mínu við málið. Að mínum dómi er óafsakanlegt hversu hefur verið látið dragast að gera ráðstafanir til að losa íbúa þéttbýlisstaðanna í grennd við fiskimjölsverksmiðjurnar við þau viðbjóðslegu óþægindi sem stafa af ólyktinni frá þessari starfsemi. Aftur á móti hlýt ég að vekja athygli á því, að þar sem ólykt er frá fiskimjölsverksmiðjunum, frá bræðslunum, þar er ólykt af sóðaskap sem haldið getur áfram þótt ólyktin sé fjarlægð. Það er mála sannast, að í ofurkappi okkar og dugnaði við nýtingu á gæðum sjávar höfum við ekki gefið okkur tóm til að ástunda hina fegurstu eða æskilegustu umgengni í meðferð hráefna. Sú saga er gömul, en því meir sem við höfum tekið úr sjónum af verðmætum okkar til framfærslu, því meir hefur úrkastið orðið, og því miður hefur sóðaskapurinn í meðferð sjávarafla aukist á liðnum áratugum. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson drap lauslega á það áðan, að mögulegt kynni að vera ekki aðeins að bæta hag fiskimjölsverksmiðjanna með því að hreinsa frárennslisvatnið í sambandi við framleiðslu soðkjarna í staðinn fyrir að láta grútinn með öllu saman fara í sjóinn, heldur gætum við einnig haft hag af því að hreinsa útblástursloftið eða nýta útblástursloftið frá verksmiðjunum, þannig að við losnuðum þá við hvort tveggja: hitaútstreymi á þann hátt sem við nú höfum og við lyktina. Það er hv. alþm. kunnara en svo að ég þurfi að fara að rekja það ítarlega hér, með hvaða hætti við sóum þeim hráefnum sem við tökum úr sjónum í kringum landið, samtímis því sem varla kveður sér hljóðs verkfræðingur eða hagfræðingur meðal vor nú svo að hann tali ekki um ofnýtingu á þessum auðlindum okkar. Það liggur á borðinu fyrir okkur, útreiknað af glöggum mönnum, að með því einu móti að hirða lifrina, sem við nú fleygjum í sjóinn, og slógið úr fiskafla okkar og nýta til bræðslu gætum við fengið upphæð sem nema mundi um 7 milljörðum kr., og sú upphæð þykir nú þess verð að minnast á hana þegar við ræðum um fjárhag ríkisins eða stöðu útflutningsatvinnuveganna. Þá fer það heldur ekkert á milli mála, eftir því sem sérfræðingar hafa sagt okkur fyrir löngu og ítrekað fyrir skemmstu, að með því að hreinsa frárennslisvatnið frá fiskvinnslustöðum okkar, bæði frystihúsunum og saltfiskverkuninni, og koma þannig í veg fyrir sóðaskap utanhúss, sem m.a. á sök á mikilli fjölgun flugvargs hér á landi, gætum við heimt verðmæti sem stæði miklu meira en undir kostnaðinum sem af hreinsibúnaðinum stafaði. Það er óþarfi í þessu sambandi að geta þess, sem að vísu var vikið að í framsöguræðu hv. þm. Helga Seljans, eða orðlengja hvernig ástatt er um framleiðslu okkar á fiskimjöli, hversu við í okkar ofurkappi höfum þó dregist aftur úr í framleiðslu á gæðamjöli samanborið við fiskimjölsframleiðsluna hjá frændum okkar Norðmönnum og Færeyingum. - Ég vil aðeins geta þess, vegna þess að hv. síðasti ræðumaður vék að því með hvaða hætti Færeyingar hefðu forðast ólykt frá fiskimjölsverksmiðjum sínum, að Færeyingar framleiða fiskimjöl með nútímatækni sem selst á miklu hærra verði en það fiskimjöl sem við seljum, en hafa valið fiskimjölsverksmiðjum sínum stað með tilliti til þéttbýlisins á stormasamri strönd í fjarlægð frá þéttbýli, þannig að þeir hafa ekki lagt í tiltölulega mikinn kostnað við hreinsibúnað í þeim verksmiðjum. En svo við víkjum enn að þeim agnúa sem mér finnst þrátt fyrir allt á því að leggja mjög mikið fé af mörkum til að losna við ólyktina eina saman, en huga ekki samhliða að þeim óþrifum og þeirri sóun sem ólyktin stafar af, get ég ekki stillt mig um að geta þess, að ef við tækjum okkur til og notuðum milljón tonn af loðnu, sem við brúkum núna til framleiðslu á fiskimjöli, annars flokks að gæðum, til svínafóðurs og svo náttúrlega til framleiðslu á fyrrgreindri ólykt, - ef við notuðum þessa loðnu til fiskeldis, til laxeldis, gætum við framleitt 250 þús. tonn af laxi með því að nota loðnuna á þann hátt. Ég sagði áðan að verðmætin, sem við köstuðum með slógi og lifur á sjó, næmu 7 milljörðum og það væri talsverður peningur. Svo ég noti sams konar hógværð í orðalagi mundu 250 þús. tonn af laxi, sem við breyttum loðnunni okkar í, nema 750 milljörðum ísl. kr. Það er enn þá meiri peningur. Þá á ég enn þá eftir að tíunda það sem við sóum á fiskiskipunum okkar með því að henda slóginu, með því að henda smáfiskinum, sem þar kemur um borð, og í allri umfjöllun okkar um sjávarafla. Nú má vel vera að menn drepi þar við fæti og hugsi sem svo, að það sé um langtímamarkmið að ræða þar sem hugað er að því að breyta þeim fiski, sem við förum þannig með, í svo dýrmæta vöru. Það er ekki rétt. Ef við tökum ákvörðun um að hefjast handa í sambandi við fiskræktina hér við land, hvort heldur við ælum fiskinn í þróm við landið, í söltum sjó eða stunduðum hafbeitina, sem kallað er, hef ég grun um að við gætum náð því marki að nýta loðnuna, smáfiskinn, vinnslufiskinn eða bræðslufiskinn fremur til þess háttar arðbærra hluta og við mundum ná því marki miklu fyrr en við munum ná því marki að útiloka algerlega ólykt frá fiskimjölsverksmiðjunum, ekki síst ef haldið verður áfram með sama semingi að vinna að því máli og gert hefur verið á liðnum árum. Það gladdi mig að hv. þm. Gunnar Thoroddsen skyldi rifja upp þakklæti mitt fyrir frv. sem hann flutti á vordögum 1978 um umhverfisvernd, - ummæli mín á þá lund að fyrir flutninginn á frv. og undirbúning þess gæti ég fyrirgefið honum margt. Það er ekki svo að skilja að ég geti fyrirgefið honum neitt meira fyrir það núna en ég gat þá, en vil aðeins vegna þess þingmáls, sem við ræðum hér, skilgreina þetta dálítið nánar. Eitt af því, sem ég þóttist geta fyrirgefið honum á þeirri stundu fyrir frv. um umhverfisvernd, var að þar voru lögð á ráðin um með hvaða hætti við gætum komið fram þrifnaði yfirleitt. Þrifnaðurinn var fyrst og fremst markmiðið, en ekki það fyrst og fremst, eins og í öðrum málum sem hv. þm. og þáv. iðnrh. hafði beitt sér fyrir, að fela reyk, ólykt og óhollustu sem stafaði af óþrifnaði í sambandi við framleiðslu. Ég er sömu skoðunar og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, að gera þurfi ýmsar breytingar á frv. því um umhverfisvernd sem hv. þm. Gunnar Thoroddsen stóð þá að og hv. þm. og þáv. ráðh. tók sjálfur fram, ef mig minnir rétt, í framsöguræðu sinni að í væru ýmis atriði sem þyrftu umfjöllunar og athugunar við. Ég er enn þá þeirrar skoðunar, að þetta frv. sé vel þess virði að dustað verði af því rykið og það lagt fram, e.t.v. með einhverjum breytingum, til umfjöllunar hið allra fyrsta. Það er rétt, að í grannlöndum okkar í Norðvestur-Evrópu hafa þau mál, sem lúta að umhverfisvernd, verið mjög á dagskrá síðasta áratuginn, misjafnlega þó eftir því hvernig ástatt var um umhverfi þeirra þjóða sem þar búa. Sumar þeirra stóðu orðið mjög illa að vígi vegna sóðaskapar í iðnaðaruppbyggingu liðinna kynslóða. Aðrar stóðu betur að vígi og þar hefur allri umræðu um umhverfisvernd og verndun lífríkis verið hagað á dálítið annan veg en þar sem mjög litlu þarf að kosta til að koma málefnum í rétt horf á skömmum tíma. Og þar, svo sem með grönnum okkar á Norðurlöndum, hafa þróast ný hugtök sem hafa veruleg áhrif á pólitíska hugsun í þessum löndum, jafnvel svo að þar er orðið rætt um „vistpólitík“ í salarkynnum löggjafanna. Þar er átt við að nauðsynlegt sé að marka stefnu stjórnvalda hverju sinni með tilliti til lífríkis og umhverfis og möguleika mannsins að halda áfram að lifa í því umhverfi og í sátt við lífríki sitt, ekki aðeins næstu 15 árin, eins og gjarnan er reiknað með þegar fjallað er um efnahagsmál verksmiðja, ekki síst orkufreks iðnaðar, hvort heldur er fiskimjölsverksmiðja eða málmblendiverksmiðja, heldur fyrst og fremst miðað að því, hvort menn geti lifað þar um ókomin ár, þó þúsundum skipti. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þáltill., en jafnframt vekja athygli á því, að fyrir okkur liggur miklu meira verk en fela ólykt af sóun og sóðaskap, heldur að ráðast gegn slíku, vegna þess að það er okkar hagur og ekki bara hagræði.



Herra forseti. Eins og fram kemur í grg. með þessari þáltill. er hún endurflutt frá síðasta þingi, en þar náði hún ekki fram að ganga og hafði ekki fengið afgreiðslu úr n., enda skammur tími til þingslita er hún var lögð fram. Markmiðið er margþætt, eins og fram kemur í þáltill., en megintilgangurinn er að ná fram allri þeirri yfirsýn og þekkingu sem við getum haft yfir að ráða og nauðsynleg er til að grundvalla á réttláta tekjuskiptingu og launakjör í landinu. Mikilvægi þess, að grundvallarbreytingar eigi sér stað í tekjuskiptingu og launakjörum, er orðið mjög knýjandi og ekki síður einföldun og samræming á launatöxtum og kjaraatriðum sem nú gilda í landinu, en forsenda þess að slíkt sé framkvæmanlegt er að slíkar kannanir fari fram sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir. Auðvitað hlýtur öllum að vera ljóst, að meðan slíkt óréttlæti viðgengst í tekjuskiptingunni sem nú á sér stað verður alltaf ólga á vinnumarkaðinum. Á því þarf að gera heildarúttekt og könnun, hvaða forsendur og réttlæti liggja að baki þeim geigvænlega mismun sem felst í því að þeir tekjulægstu séu e.t.v. sex - til sjöfalt minna launaðir en hátekjuhóparnir. Hverjar eru helstar orsakir þess, að þeir tekjulægstu eru verr í stakk búnir til að berjast fyrir bættum lífskjörum - hópar sem vinna að undirstöðuframleiðslugreinum þjóðfélagsins? Hvers vegna hafa þeir ekki öðlast þá hlutdeild í bættum þjóðarhag sem almennt getur talist réttmæt? Og hvers vegna hafa aðrir hópar náð fram óeðlilegri aðstöðu og notfært sér hana á óeðlilegan hátt til að knýja fram lífs- og launakjör sem eru í engu samræmi við vinnuframlag þeirra? Hvaða raunhæfir mælikvarðar liggja til grundvallar flokkaskipun og ákvörðun um skipan fólks í launaþrep? Eru hinir fjölbreyttu eðlisþættir vinnunnar metnir sem skyldi til að á sanngjarnan hátt sé hægt að ákveða kaup og kjör í landinu? Eru t.d. þættir erfiðis og óþrifnaðar, starfsaldurs, framlags vinnukrafts í framleiðsluskapandi atvinnugreinar þjóðarinnar metnir sem skyldi við ákvörðun launakjara í landinu? Hvers vegna hafa konur minni laun fyrir sömu störf en karlmenn þrátt fyrir lög um launajöfnuð karla og kvenna? Er um að ræða að uppbyggingu launataxta og annarra launakjara kalli fram mismun í kjörum karla og kvenna? Er um að ræða að slíkt launamisrétti sé falið í stöðuheitum og hversu ráðandi eru yfirborganir umfram taxta á vinnumarkaðinum og er það frekar notað til þess að hygla körlum en konum? Hvaða áhrif hefur skert starfsgeta eða starfsþrek í reynd á eðlilega tekjuskiptingu í landinu og í hve ríkum mæli er hún ákvarðandi um lífskjör þegar önnur atriði eru sambærileg, eins og t.d. menntun og starfsreynsla? Allt eru þetta veigamikil grundvallaratriði sem nauðsynlegt er að fá svör við ef byggja á upp sanngjarna launamálastefnu í landinu. Þekking á slíkum þáttum er nauðsynleg forsenda þess að efnahags- og kjaramálum sé stjórnað af skynsemi og sanngirni með einhverjum árangri og án alvarlegra árekstra, auk þess sem á grundvelli slíkra upplýsinga mætti einfalda og samræma þann frumskóg launataxta og kjaraatriða, sem almennt gilda, og koma á réttlátri tekjuskiptingu í landinu. Óhætt er að segja að fátt veldur meiri deilum og er jafnvandmeðfarið og launaskiptingin í þjóðfélaginu, enda eru uppi stöðugar kjaradeilur og ágreiningur í þeim málum. Þegar um svo veigamikinn undirstöðuþátt í þjóðfélaginu er að ræða, sem ræður afkomu heimilanna auk þess að vera snar þáttur í efnahagslífinu í heild, hlýtur að vera grundvallaratriði að þær ákvarðanir, sem teknar eru á því sviði, byggist á allri þeirri yfirsýn og þekkingu á þeim málum sem mögulegt er að við getum haft yfir að ráða. Án slíkrar þekkingar verða allar ákvarðanir í kjaramálum og tekjuskiptingu í þjóðfélaginu handahófskenndar og kannske ekki síður óréttlátar, þar sem raunsætt mat liggur oft ekki til grundvallar ákvarðanatöku í þeim málum, heldur miklu fremur að ýmsar óréttmætar kröfugerðir séu knúnar fram í skjóli aðstöðu, sérhagsmuna og eigin mats á verðleikum án rétts og hlutlauss mats á gildi og eðli vinnunnar. Við slíkar aðstæður bera þeir iðulega skarðan hlut frá borði sem síst skyldi, þeir sem skila mestum arði í þjóðarbúið með vinnu sinni við undirstöðuframleiðslugreinar í þjóðfélaginu. Mikill meiri hluti efnahagslegra ákvarðana, sem teknar eru á Alþingi og í ríkisstj., miða að því að bæta kjör þeirra sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Slík vinnubrögð eru og í fullu samræmi við álit mikils hluta þjóðarinnar um framkvæmd á grundvallarhugmyndum um þjóðfélagslegt réttlæti. Næg atvinna síðustu áratugi hefur útrýmt almennri fátækt. Stefnan í menntamálum hefur og valdið því, að alþýðufólk hefur með aukinni menntun náð fram aukinni verðmætasköpun og þannig aukið tekjur sínar og þjóðarinnar. Þá má og nefna breytingar sem gerðar hafa verið í skatta-, almannatrygginga- og félagsmálum og hafa haft áhrif í þá veru að bæta stöðu vinstri hópa í þjóðfélaginu, svo sem barnafjölskyldna, aldraðra og öryrkja. Margt bendir þó til þess, að ekki sé nóg að gert. Enn má finna hópa í þjóðfélaginu sem bæði hafa lág laun og litlar tekjur. Hið opinbera getur bætt hér úr með aðgerðum á sviði skatta-, félags- og atvinnumála. En til þess að slíkt verði gert á sem árangursríkastan hátt þarf að liggja fyrir hver vandinn er og hvers eðlis. Með könnunum og rannsóknum, eins og þessi þáltill. gerir ráð fyrir, ætti að skapast grundvöllur til raunhæfari umræðu og ákvarðana en nú á sér stað. Slíkar kannanir og rannsóknir hafa að einhverju leyti verið framkvæmdar, en í of litlum og sundurlausum mæli til að á þeim megi byggja. Varla er við því að búast að slíkar yfirgripsmiklar kannanir sé á færi aðila vinnumarkaðarins að framkvæma. Liggur því næst við að ætla að þær verði framkvæmdar á vegum stjórnvalda, enda má benda á að í svokölluðum Ólafslögum, í kaflanum um samráð stjórnvalda við samtök launafólks á sviði efnahagsmála, segir í 5. gr. að verkefni samráðs þessa skuli m.a. vera að fjalla um atriði sem horfa til framfara á sviði atvinnu-, verðlags-, kjara- og launamála og efnahagsmála almennt. Má því ætla að slíkar upplýsingar hljóti að verða mjög hagnýtar og nauðsynlegar við sameiginlega ákvarðanatöku, bæði stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins. Ljóst er að slíkar nákvæmar kannanir á launakjörum og tekjuskiptingu í þjóðfélaginu eru forsenda þess að hægt sé að koma á sanngjarnri tekjuskiptingu og hagkvæmari launafyrirkomulagi, auk þess sem kannanirnar skulu sérstaklega miðast við að gera grein fyrir hvort vissir hópar hafi ekki öðlast þá hlutdeild bætts þjóðarhags sem almennt geti talist réttmætt og, eins og segir í þáltill., skulu þannig unnar að á grundvelli þeirra megi ákveða hvaða aðferðum hægt sé að beita til að auka laun og tekjur þeirra einstaklinga eða hópa sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Óþarft er að fara hér mörgum orðum um einstaka liði till., þar sem þeim eru nákvæmlega gerð skil í sjálfri þáltill., auk ítarlegrar skýringar á hverjum lið í grg. Tilnefna má þó nokkur atriði sem undirstrika mikilvægi tillögunnar. Til þess að skipan kjaramála geti byggst á sanngirni og réttsýni hlýtur að vera mjög brýnt að rannsaka forsendur flokkaskipunar og annarra kjaraatriða hinna margvíslegu kjarasamninga, þ.e. að meta vægi hinna ýmsu eðlisþátta vinnunnar eða annarra áhrifaþátta með vinnurannsóknum, t.d. þætti eins og ábyrgð, áhættu, hæfni, próf, starfsaldur, starfsreynslu, erfiði og fleiri þætti. Aðalreglan hingað til er að flokkaröðun er ákveðin í aðalkjarasamningum eða öllu heldur sérkjarasamningum einstakra félaga af einhvers konar samstarfsnefndum um starfsmat, t.d. af kjaranefnd hjá starfsmönnum hins opinbera. Það, sem einnig hefur verið lagt til grundvallar, er, að því er næst verður komist, ábyrgð eða sjálfstæði í starfi, menntun, starfsaldur hjá sama aðila, en ekki endilega starfsreynsla sem slík, rökstuðningur stéttarfélags, oft og tíðum framboð og eftirspurn og ekki síst viðhorf til starfsins. Raunhæfir mælikvarðar byggðir á rannsóknum á eðli vinnunnar, þar sem gert er ráð fyrir að hinir fjölbreytilegu eðlisþættir hennar geti á einhvern hátt vegið upp hver á móti öðrum, hljóta að vera nauðsynlegir til að hægt sé á sanngjarnan hátt að ákveða kaup og kjör samkv. flokkaröðun eða á annan hátt. Þegar deilt er um kaup og kjör er oftast verið að deila um taxtakaupið, sem byggt er á flokkaröðuninni, og samanburður gerður á þeim grundvelli. En hjá sumum hópum er taxtakaupið ekki afgerandi þáttur heildartekna og hjá enn öðrum óverulegur þáttur. Samanburður verður því varla gerður nema öll launakerfin séu dregin inn í myndina. Því hlýtur að vera nauðsynlegt að upplýsa hlutfall hinna ýmsu launakerfa í launakjörum almennt, þannig að hægt sé að sjá hvaða þáttur launakjara sé mest ákvarðandi um launakjör hverrar starfssléttar, svo sem dagvinnutaxtar, yfirvinnutaxtar, afkastahvetjandi launataxtar, yfirborganir og aðrar duldar greiðslur eða kjaraþættir. Liður í heildarmyndinni í kjara- og launamálum hlýtur einnig að vera að meta heilsufræðileg, félagsleg og hagfræðileg áhrif hinna mismunandi launakerfa og vinnuaðstæðna og einnig hvort að skaðlausu mætti koma við víðar afkastahvetjandi launakerfum, t.d. hjá hinu opinbera. Óþrifalegar, heilsuspillandi og óaðlaðandi vinnuaðstæður hafa án efa veruleg áhrif á starfsgetu sem og vinnuframlag starfsfólks. Það getur því hvort tveggja í senn verið hagur vinnuveitenda sem launþega ef samanburðarkönnun á sambærilegum vinnustöðum leiddi í ljós marktækan mismun á vinnuframlagi betri vinnuaðstæðum í hag. Framkvæma þarf einnig tölfræðilegan samanburð á hvers konar kjaraatriðum, í hvaða formi sem þau eru látin í té, innan og á milli starfsgreina, fyrirtækja, stofnana, verkalýðsfélaga, atvinnuvega eða byggðarlaga. Samanburður sem slíkur hlýtur að teljast nauðsynlegur, því að þá opnast möguleiki til að framkvæma hlutlausan og raunhæfan samanburð á hvers konar kjaraatriðum sem að gagni gætu komið fyrir ríkisvaldið og aðila vinnumarkaðarins við gerð kjarasamninga eða við mótun launa- og tekjustefnu í landinu. Ef um marktækan mismun væri að ræða milli launakjara einstakra byggðarlaga og atvinnuvega, verkalýðsfélaga, starfsgreina eða ólíkra rekstrarforma í atvinnurekstri, þá gefur auga leið að leita þarf skýringa með könnunum eða á annan hátt ef æskilegt þykir þar um að bæta. Sennilega geta allir fallist á að þrátt fyrir ákvæði jafnréttislaganna frá 1976, þar sem segir að konum og körlum skuli greidd jöfn laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf, sé enn um töluvert launamisrétti að ræða. Staðreynd er að kynbundin starfsskipting er almennt ríkjandi í mörgum atvinnugreinum, þó óljóst sé í hve ríkum mæli karlmenn sitji í betur launuðum störfum en konur, einnig að konur veljast jafnan í láglaunastörf. Kannanir hafa leitt í ljós að launamunur karla og kvenna er einnig innan sömu starfsgreinar. Slíkar staðreyndir krefjast þess, að leitað sé skýringa á því, hvort uppbygging launataxta og annarra launakjara kalli fram mismun á kjörum karla og kvenna, og á því, hvers vegna þau störf, sem konur stunda, séu jafnan lægst launuð. Nauðsynlegt er einnig að upplýsa hvernig aldurs- og kynskipting sé eftir launatöxtum, yfirborgunum og starfsgreinum, en þar er átt við að upplýsa þurfi einfaldlega hlutfallsskiptingu karla og kvenna í einstökum launaflokkum hinna ýmsu kjarasamninga og hversu yfirborganir eru ráðandi og mismunandi í kjörum karla og kvenna, en það ætti að sýna á marktækan hátt hvor hópurinn er meiri láglaunahópur. Einnig má benda á, að ef í ljós kæmi við slíka könnun að yfirborganir réðu miklu um launakjör almennt hlyti samhliða að vera nauðsynlegt að upplýsa hvaða áhrif það hefur í reynd á verðlagsþróun í landinu, því varla getur talist eðlilegt að láglaunahópar, sem eingöngu taka laun samkv. kjarasamningum, beri kostnaðarhækkanir vöru og þjónustu sem af slíku leiðir. Mikilvægt atriði könnunarinnar er einnig að rannsaka hvort og hvers vegna sumir hópar eru verr í stakk búnir en aðrir til að ná fram bættum lífskjörum við almenna kjarasamninga, t.d. vegna aðstöðuleysis eða af öðrum ástæðum, og á sama hátt að rannsaka hvort aðrir hópar hafi notfært sér aðstöðu sína á óeðlilegan hátt til að knýja fram lífs- og launakjör sem eru í engu samræmi við vinnuframlag þeirra. Skert starfsgeta eða starfsþrek hefur vitaskuld áhrif á lífsafkomu og kjör margra hópa, bæði vegna andlegrar og líkamlegrar fötlunar og vegna aldurs, sjúkdóma og slysa. Slíkar breytingar á högum fólks koma oft fyrirvaralaust og hafa mikil áhrif á lífsafkomu og hagi þess. En í könnun sem þessari, þar sem leitast á við að gera grein fyrir hvers vegna vissir hópar hafa ekki öðlast þá hlutdeild bætts þjóðarhags, sem almennt geti talist réttmæt, og leita á leiða til að bæta hag þeirra, hlýtur að vera nauðsynlegt að kanna hvaða áhrif skert starfsgeta eða starfsþrek hefur í reynd á eðlilega tekjuskiptingu í þjóðfélaginu, þótt slíkt mat og könnun geti verið erfitt í framkvæmd. Með þessu ætti einnig að nást fram hvað skert starfsgeta er ákvarðandi þegar um er að ræða aðra sambærilega þætti, eins og t.d. menntun og starfsreynslu. Þau hagstjórnartæki, sem stjórnvöld hafa yfir að ráða til að bæta hag og afkomu hinna verst settu, eru m.a. skatta- og almannatryggingakerfi. Þeim hagstjórnartækjum hefur því eðlilega verið beitt til að bæta kjör þeirra sem verst eru settir vegna skertrar starfsgetu og annarra félagslegra ástæðna. Hér er um stóran hóp fólks að ræða, þar sem t.d. öryrkjar eru milli 7 og 8 þús. og fjöldi aldraðra einnig með skerta starfsgetu. Erfitt reynist því oft og tíðum fyrir það fólk að fá starf við sitt hæfi á vinnumarkaðnum, og á það því oft undir högg að sækja í starfsvali og launakjörum. Lífeyrir almannatrygginga og ákvarðanir stjórnvalda í skattamálum eru því mjög ákvarðandi um lífsafkomu og hagsmuni þessa fólks. Slíkir hópar hafa ekki verkalýðsfélög til að gæta réttar síns og eru því háðir ákvörðunum stjórnvalda á hverjum tíma um afkomu sína. Nauðsyn hlýtur því að vera að leita allra tiltækra leiða til að tryggja þessu fólki réttmæta og eðlilega hlutdeild í vaxandi þjóðartekjum. Herra forseti. Ég hef drepið á mörg mikilvæg atriði þessarar tillögu - atriði sem ég tel að ef framkvæmd yrðu hljóti að verða til þess, að af megi draga réttmætar og sanngjarnar ályktanir í kjaramálum sem á megi byggja við gerð kjarasamninga og almennt geti gefið rétta vísbendingu um hvert skuli stefna í að ná fram réttlæti í launamálum. Þróun launa- og kjaramála undanfarna mánuði og ár hlýtur að sýna okkur að hvorki aðilar vinnumarkaðarins né stjórnvöld hafa gengið rétta braut í þessum málum. Óréttlát tekjuskipting auk óhagkvæmrar og úreltrar uppbyggingar kjarakerfa og ósamræmis í öllu launakerfinu hlýtur að bera þess glöggt vitni. Því hlýtur að verða að brjóta í blað og gera heildaruppstokkun á öllu launakerfinu í landinu, einmitt á grundvelli slíkra upplýsinga. Forsendan fyrir því, að slíkt sé framkvæmanlegt, er þekking á þeim þáttum sem þáltill. gerir ráð fyrir. Á grundvelli þeirra væri hægt í samráði við aðila vinnumarkaðarins að samræma og einfalda hinn mikla frumskóg kjaraákvæða og launataxta er nú gilda í landinu. Slíkan aragrúa launataxta hlýtur að teljast hagkvæmt að einfalda og samræma því að flókið og margþætt kjarakerfi er kostnaðarsamt, torveldar, tefur og skapar ýmsa erfiðleika í allri samningsgerð, auk þess sem slíkt fyrirkomulag eykur líkur á misrétti og óréttlæti í tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Hér er því um hagsmunamál allra aðila að ræða, bæði aðila vinnumarkaðarins, ríkisvaldsins og þjóðarinnar í heild. Í þessari þáltill. er á engan hátt lögð nein höfuðáhersla á að ríkisvaldið hafi afskipti af slíkri samræmingu og einföldun á launatöxtum og kjaraþáttum, ef slíkt þætti ganga inn á frjálsan samningsrétt, þó e.t.v. mætti ætla að stjórnvöld hefðu forgöngu í svo yfirgripsmiklu máli og vandasömu verki. Aðalatriðið er að kannanirnar séu framkvæmdar svo að einföldun og samræming á launakerfum geti verið framkvæmanleg. Herra forseti. Ljóst er á því, sem ég hef hér rakið, að um æðiyfirgripsmikið og jafnvel kostnaðarsamt verkefni er að ræða. En í ljósi þess, hve mikilvægum áfanga væri hægt að ná fram ef slíkar upplýsingar lægju fyrir sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir - áfanga sem gæti skilað okkur þeim árangri að hægt sé að byggja upp heilbrigða kjaramála- og efnahagsstefnu í framtíðinni, hlýtur sú fyrirhöfn og sá kostnaður, sem af því leiðir, að geta skilað sér margfalt aftur í bættum skilyrðum til uppbyggingar heitbrigðs efnahagslífs og í betri og réttlátari kjörum fólksins í landinu. Ég vil svo að lokum vona að þessi þáltill. fái góðar undirtektir hjá hv. þdm., svo að fyrir liggi skýr viljayfirlýsing hv. Alþingis til að ná fram réttlæti og sanngirni í tekjuskiptingu í þjóðfélaginu í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins þannig að hægt sé að byggja upp heilbrigða og skynsamlega efnahags- og kjaramálastefnu í þjóðfélaginu. Slíkan boðskap hljóta allir stjórnmálaflokkar að hafa á stefnuskrá sinni. Það ætti því vart að vefjast fyrir hv. þm. að sameinast um þáltill., þannig að hún fái skjóta afgreiðslu á hv. Alþingi. Ég vil svo að lokum, herra forseti, óska eftir að málinu verði vísað til hv. allshn.