Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 43 flyt ég till. til þál., sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf er banni að geyma hvers konar kjarnorkuvopn hér á landi, sigla með þau eða fljúga með þau eða flytja þau með öðrum hætti um íslenskt yfirráðasvæði. Jafnframt verði kveðið á um eftirlit Íslendinga til að tryggja að þessi lög verði virt.“ Ég vek athygli hv. alþm. á því, að þarna er prentvilla, orðið „virk“ á að vera „virt“, og sams konar prentvilla er í grg., 3. línu a. n. Það munu nú um 3 ár síðan ég flutti till. um þetta efni áður á Alþ. ásamt Magnúsi Torfa Ólafssyni, sem þá átti sæti á þingi. Till. hlaut þá ekki afgreiðslu úr utanrmn. Till., sem ég flyt nú, er efnislega eins og sú fyrri, með þeirri viðbót þó, að bætt er við banni á flutningi kjarnorkuvopna með skipum. Er það gert samkv. ábendingu frá Benedikt Gröndal, núv. utanrrh., en hann benti réttilega á það í umr., sem áttu sér stað á Alþ. um fyrri till., að hætta á slíku væri ekki veigaminnst. Í umr. þá sagði hæstv. utanrrh., Benedikt Gröndal: „Hafnirnar eru enn nær íslensku þéttbýli, og erlend skip hafa verið hér t. d. á ytri höfninni í Reykjavík og lagst upp að bryggju, fjöldamörg skip frá ýmsum löndum sem vel gætu verið með þessi vopn innanborðs. Ég veit ekki til að það hafi nokkurn tíma verið um það spurt, þótt gengið sé út frá því að það sýni enginn þann dónaskap að sigla hingað með slík vopn innanborðs án þess að láta vita af því og spyrja um leyfi.“ Þetta var auðvitað sjálfsögð og fyllilega réttmæt ábending. Umr. um hugsanleg kjarnorkuvopn á Íslandi hafa farið fram á Alþ. þó nokkrum sinnum að gefnu tilefni. Í þessum umr. hefur komið fram, að það er stefna allra stjórnmálaflokka að hér skuli ekki geymd kjarnorkuvopn. Með þessari till. er því verið að leggja til að festa í lögum óumdeilda stefnu allra stjórnmálaflokka og stjórnvalda sem um þetta mál hafa fjallað. Hugmyndin að baki tillöguflutningnum er sá skilningur, að það sé skylda Alþ. gagnvart þeim Íslendingum, sem nú eru uppi, og gagnvart afkomendum okkar í þessu landi að gera allt sem í okkar valdi stendur til að bægja frá þeirri ógn sem af kjarnorkuvopnum stafar. Tilgangurinn er sem sé sá að tryggja framkvæmd þessarar stefnu með lagasetningu og eftirliti. Með till. er lagt til algjört bann við kjarnorkuvopnum á íslensku yfirráðasvæði - bann sem væri afdráttarlaust og almennt gagnvart hverjum sem er. Hitt dylst auðvitað engum, að nauðsyn á slíku banni er enn brýnni sakir þess að mesta kjarnorkuveldi heims hefur hér herstöð. Í fyrri umr. um kjarnorkuvopn á Íslandi hafa stjórnvöld vitnað til þess, að sérstakt samkomulag sé til milli íslenskra stjórnvalda og bandarískra um að hér skuli ekki vera kjarnorkuvopn. En til þess að slíkt samkomulag hafi nokkurt gildi fyrir Íslendinga verður að vera fyrir hendi í fyrsta lagi ótvíræð viðurkenning af hálfu beggja aðila um að slíkt samkomulag sé til og í öðru lagi full trygging fyrir okkur að það samkomulag sé haldið. Því fer fjarri að nægilega vel sé frá þessu gengið. Árið 1968 urðu umr. á Alþ. um kjarnorkuvopn á Íslandi. Tilefnið var að bandarísk flugvél hlaðin kjarnorkuvopnum fórst á Grænlandi. Ferð flugvélarinnar var skýlaust brot á samkomulagi milli Bandaríkjamanna og Dana. Í umr. þeim á Alþ., sem hér um ræðir, sagði þáv. utanrrh., Emil Jónsson, orðrétt, með leyfi forseta: Ég hef raunar ekki annað um þetta að seg)a en það, að það er fullt samkomulag á milli ríkisstj. Íslands og varnarliðsins, þeirra sem því stjórna, um það, að hér á Íslandi séu ekki kjarnorkusprengjur af neinu tagi.“ Og síðar í sömu ræðu sagði Emil Jónsson, að hann hefði heyrt viðtal í útvarpi við þáv, yfirmann varnarliðsins þar sem hann hefði einmitt ítrekað og undirstrikað að um þetta væri fullt samkomulag einnig af þeirra hálfu. Hér skýrir þáv. utanrrh. Íslands frá því, að yfirmaður varnarliðsins hafi lýst því yfir að samkomulag væri við íslensk stjórnvöld um að hér væru ekki kjarnorkuvopn. Ég vek á þessu athygli vegna þess að annað var upp á teningnum nokkrum árum síðar, á árunum 1975–1976. Þá urðu mikil hlaðaskrif erlendra manna, m. a. í fréttabréfi kjarnorkuvísindamanna og sérfræðiritum, og þar var fullyrt að flugvélar Bandaríkjahers á Keflavíkurflugvelli væru búnar djúpsprengjum með kjarnaoddi. Viðbrögð yfirmanna hersins og sendiherra Bandaríkjamanna á Íslandi við fyrirspurnum um þetta voru þá á annan veg en áður og hafði orðið nánast furðuleg breyting. Svör þeirra þá voru ekki önnur en þau, að Bandaríkjamenn segðu aldrei neitt um kjarnorkuvopn sín né hvar þeim væri búinn staður. Það væri stefna þeirra að játa hvorki né neita ef þeir væru spurðir slíks. Nú er full ástæða til að spyrja með hliðsjón af því sem á undan hafði gerst: Hvenær breytti Bandaríkjastjórn um stefnu gagnvart Íslendingum varðandi þetta mál? Áður höfðu þeir fullyrt að samkomulag væri í gildi. Af hverju mátti nú ekki kannast við slíkt samkomulag? Fullyrðingar Bandaríkjamanna um að þeir gæfu aldrei neitt upp varðandi kjarnorkuvopn sín stóðust ekki heldur, því einmitt um þessar sömu mundir var skýrt í fréttum frá samkomulagi milli Bandaríkjamanna og Spánverja um framtíð bandarísku herstöðvanna á Spáni og einn liður í því samkomulagi fjallaði einmitt um kjarnorkuknúna kafbáta sem skyldu fjarlægðir úr tiltekinni flotastöð þar í landi. Um þennan samning var fjallað í bandaríska þinginu og síður en svo að yfir honum hvíldi nokkur sú leynd sem var við brugðið þegar umr. urðu um kjarnorkuvopn hér á landi. Áður en ég flutti fyrri till. mína hér á Alþ. 1975 reyndi ég að grafast fyrir um hvenær þetta margumrædda samkomulag Bandaríkjamanna og Íslendinga varð til og hvar það væri að finna. Þær eftirgrennslanir mínar báru engan árangur. En þáv. utanrrh. Einar Ágústsson upplýsti að það hefði ætíð verið skoðun íslenskra ríkisstj. að túlka bæri 3. gr. varnarsamningsins á þann hátt, að ekki bæri að geyma kjarnorkuvopn á Íslandi án heimildar íslenskra stjórnvalda. 3. gr. hins svonefnda varnarsamnings hljóðar svo, með leyfi forseta: „Það skal háð samþykki Íslands, hverrar þjóðar menn eru í varnarliðinu, svo og með hverjum hætti það tekur við og hagnýtir þá aðstöðu á Íslandi, sem veitt er með samningi þessum.“ Ef þetta er rétt túlkun varðandi 3. gr. varnarsamningsins og kjarnorkuvopnin, þá þýðir það einfaldlega að íslensk stjórnvöld geta eða hafa heimild til að opna landið fyrir kjarnorkuvopnum Bandaríkjamanna, án þess að Alþ. sé spurt og án þess að Alþ. hafi hugmynd um. Einmitt þetta gerðist raunar í Noregi. Árin 1959–1960 voru reistar lóranstöðvar á Norður-Noregi og á Jan Mayen að tilmælum bandarískra stjórnvalda. Látið var í veðri vaka að þær þjónuðu borgaralegum samgöngum, en í reynd eru þær til aðstoðar kafbátum húnum atómvopnum. Um þetta voru harðar deilur í Noregi á síðustu árum, svo sem hv. alþm. er sjálfsagt kunnugt um, og því haldið fram að þessar stöðvar væru algert brot á stjórnarskrá Noregs og yfirlýstri stefnu Noregs í herstöðva- og kjarnorkumálum. Í öðru lagi vil ég benda á það, að 3. gr. varnarsamningsins gildir ekki um aðrar þjóðir sem ráða yfir kjarnorkuvopnum. Þær gætu hugsanlega siglt hér að landi með kjarnorkuvopn innanborðs eða flugvélar þeirra flogið yfir án þess að til væri stafkrókur á Íslandi sem bannaði slíkt, eins og núv. utanrrh. hefur raunar réttilega bent á. Íslensk stjórnvöld hafa ekki einu sinni gefið út opinbera yfirlýsingu um þá stefnu sína, að hér skuli ekki geymd kjarnorkuvopn. Sýnist það þó vera algert lágmark í þessum efnum. Till. þessi kveður einnig á um eftirlit Íslendinga sjálfra til að tryggja að þessi lög yrðu virt. Til þess að annast eftirlit það, sem gert er ráð fyrir í þessari till., þarf ekki neitt íslenskt herlið, heldur hóp sérmenntaðra manna sem hefðu í þessu skyni allan nauðsynlegan aðgang að herstöðinni. Mér er tjáð af sérfræðingi, sem ég hef haft samband við, að slíkir eftirlitsmenn yrðu að hafa séð og lært að þekkja kjarnorkuvopn. Slíkan lærdóm yrði að sækja til annarra landa þar sem þá þekkingu er að finna. Enn fremur væri höfuðnauðsyn að þeir hefðu algeran aðgang að herstöðinni í þessu skyni, þar sem mjög auðvelt væri að skerma af plútonium, sem væri líklega notað í hinum smærri sprengjum. Að lokum vil ég aðeins ítreka það sem ég hef sagt áður í þessum ræðustól, að það er skoðun mín að sjálfstæðri þjóð beri að tryggja öryggishagsmuni sína sjálf með þeim ráðum sem henni eru tiltæk. Hún á að hafa yfirsýn yfir það sem gerist í landi sínu. Hún tekur sjálf ákvarðanir og krefst þess að aðrir virði þær kröfur. Það væri að mínu viti spor í rétta átt, ef Alþ. samþykkti þá till. sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka undir það sem frsm. minnti á, að það er óumdeild stefna allra íslensku stjórnmálaflokkanna að hér á landi skuli ekki vera kjarnorkuvopn. Ég vil láta í ljós þá von mína, að það sé leit að nokkrum einstaklingi í landinu sem ekki er samþykkur þeirri stefnu. Eins og aðstæður hafa verið hér á landi undanfarna áratugi er engan veginn óeðlilegt að umr. verði um þetta mál á Alþ. öðru hverju og dvöl bandaríska varnarliðsins dragist inn í þær umr. Hingað til hefur niðurstaða þeirra ávallt orðið sú, að utanrrh., hverjir sem þeir hafa verið, hafa fullyrt að samkv, varnarsamningnum, eins og hann er skilinn, hafi Bandaríkjamenn ekki leyfi til að flytja hingað kjarnorkuvopn, þeir hafi aldrei farið fram á slíkt leyfi, það hafi aldrei verið veitt og frá því sjónarhorni sé ekki ástæða til að ætla að slík vopn hafi verið eða séu í landinu. Komið hefur til tals hvort til séu einhverjar viðráðanlegar og einfaldar aðferðir til þess að sannprófa hvort kjarnorkuvopn eru þarna, en ekki virðist liggja á lausu að slík tækni sé fyrir hendi. Hins vegar hafa þeir, sem spurðir hafa verið víða erlendis um þessi mál, yfirleitt bent á að meðferð kjarnorkuvopna af hvaða stærð sem er útheimti svo miklar öryggisráðstafanir að það sé með öllu óhugsandi að þær gætu átt sér stað á varnarstöð sem er jafnopin og Keflavíkurstöðin ávallt hefur verið og er, án þess að eftir því væri tekið. Ég hygg að þetta sé raunar mesta öryggisatriðið. Ég hygg að þetta sé raunar mesta öryggisatriðið. Ég efast ekki um að væri hér öryggisviðbúnaður sem nauðsynlegur er fyrir slík vopn, hefðu Sovétríkin séð hann með eftirlitsgeimförum sínum, en hæði risaveldin hafa náð ótrúlega langt með eftirliti úr geimförum, geta jafnvel talið fingur á hendi manns á jörðu niðri, að því er sagt er. Um það hefði því vafalaust verið formlega kvartað. En það hefur ekki verið gert. Mér er ekki kunnugt um, hvenær til kom sú fyrirskipun til allra bandarískra hermanna, að þeim væri með öllu bannað að svara játandi eða neitandi neinu um kjarnorkuvopn, jafnvel þó þeir sitji á einni slíkri sprengju, en þeirri reglu hafa varnarliðsmenn hér fylgt um alllangt skeið. Það, sem gerðist á Spáni, brýtur ekki í bága við þessa reglu vegna þess að það var opinbert mál af Spánverja hálfu að í flotastöð á Suður-Spáni voru kjarnorkukafbátar. Það var víðfrægt hneyksli þegar slys kom fyrir einn slíkan kafbát og mikil leit var að honum gerð. Var því ekki von að nein leynd væri í kringum það. Ég legg áherslu á að ég tel að stöðin á Keflavíkurflugvelli sé svo galopin hverjum þeim, sem vill skoða hana, að ekki ætti að geta farið leynt ef þar væri sá vígbúnaður sem óhjákvæmilegur er þar sem einhvers konar kjarnorkuvopn eru á ferð. Í umr. fyrir nokkrum árum um þessi mál var vísað til þess, að í tveimur til þremur tilfellum hefðu erlendir sérfræðingar fullyrt að hér væru bandarísk kjarnorkuvopn. Ein af þeim stofnunum, sem lét slíka fullyrðingu á prent, var sænska friðarstofnunin, SIPRI. Það vill svo til, að það er ekki langt síðan ég fékk tækifæri til að heimsækja þessa stofnun og kynnast því, hvernig hún starfar að upplýsingaöflun og úrvinnslu upplýsinga. Þá spurði ég að því, á hverju þeir byggðu þá fullyrðingu að kjarnorkuvopn væru á Íslandi. Þeir svöruðu: Við byggðum það á því einu, að á Íslandi eru flugvélar sem geta borið kjarnorkuvopn. - Þetta er óneitanlega heldur veikur rökstuðningur, af því að það hefur verið opinbert mál, rætt í þessum sal í 15–20 ár, að a. m. k. tvær tegundir flugvéla, sem aðallega eru á Keflavíkurflugvelli, gætu borið kjarnorkuvopn. En nú á dögum et leit að þeim tegundum flugvéla, sem ekki gætu það, því fjölbreytni í gerð kjarnorkuvopna er sögð vera orðin svo mikil. Ég ætlaði mér annars ekki að endurtaka frekar fyrri umr. um þessi atriði, heldur snúa mér að einu sem mér fannst vanta í málflutning hv. frsm. Fyrir rúmlega áratug var gerður alþjóðlegur samningur gegn dreifingu kjarnorkuvopna. Það voru risaveldin tvö, Bandaríkin og Sovétríkin, sem höfðu frumkvæði um að gera þennan samning og mikill fjöldi þjóða um allan heim gerðist aðilar að honum. Þó voru undantekningar frá því. Lönd eins og Kína, Indland, Ísrael og Egyptaland neituðu að skrifa undir samninginn, en það er á hvers manns vitorði að þessi ríki voru þá einmitt talin standa nærri því að geta orðið kjarnorkuveldi og eru sum hver orðin það síðan. Íslendingar gerðust aðilar að þessum samningi. Hann var undirskrifaður á löglegan hátt af þáv. ráðh. samkv. ákvörðun ríkisstj. og nokkru síðar var tilkynning birt um það í Stjórnartíðindum. Hann var fyrst birtur í Stjórnartíðindum í heild og nokkru síðar, þegar tiltekinn fjöldi ríkja hafði staðfest þennan samning, var birt tilkynning í Stjórnartíðindum um að hann hefði tekið gildi og hefði því sem alþjóðlegur samningur, gerður á löglegan hátt af íslenskum yfirvöldum, lagagildi á Íslandi. Í þessum samningi er afdráttarlaust sagt, að hvert ríki, sem undirskrifar hann og staðfestir, skuldbindi sig til þess að ekki verði flutt kjarnorkuvopn beint eða óbeint á neinn hátt eða þau framleidd á landssvæði og yfirráðasvæði viðkomandi ríkis. Þessi ákvæði eru ákaflega skýr og ljós. Af þessu leiðir að íslenska ríkið hefur í tæplega áratug verið skuldbundið til þess með aðild að alþjóðlegum samningi, ásamt tugum annarra ríkja, að hér skuli ekki vera kjarnorkuvopn og hingað megi ekki flytja kjarnorkuvopn. Þegar sagt er: „hvorki beint né óbeint“ - getum við túlkað það þannig: hvorki á okkar vegum né t. d. varnarliðsins. Þessi skuldbinding er þýðingarmikil og hún er algjörlega ótvíræð og greinileg yfirlýsing af hálfu íslenskra yfirvalda um það, að ekki sé ætlan þeirra að hér verði kjarnorkuvopn á meðan þessi skuldbinding helst og samningurinn er í gildi, sem er um óákveðinn tíma. Þar sem varnarlið Bandaríkjanna blandast í málið tel ég sérstaklega rétt að benda á að Bandaríkin voru ásamt Sovétríkjunum annað aðalhvataríkið að því að þessi samningur varð til. Ef Bandaríkjamenn flyttu til Íslands eða geymdu á Íslandi kjarnorkuvopn án þess að við vissum af því, - sem ég tel ólíklegt og erfitt, en engu að síður skulum við segja svo, - væru þeir að fremja mjög gróft brot á þessum mikilvæga samningi sem þeir sjálfir lögðu mikla áherslu á að fá ríki um allan heim til að gerast aðilar að. Þessi samningur var ekki lagður fyrir Alþ. af þeirri einföldu ástæðu, að samkv. stjórnarskránni er þess ekki þörf. Samkv. henni ber að leggja alla samninga, sem fela í sér hið minnsta afsal á landsréttindum, undir Alþ. Aðra samninga getur forseti Íslands gert, þ. e. ríkisstj., og með réttum staðfestingum og réttum auglýsingum hljóta þeir lagagildi hér á landi, eins og var um þennan samning. Ég ítreka því að íslenska ríkið er fullkomlega og á ótvíræðan hátt skuldbundið í þessum efnum og er búið að vera það í 8–10 ár. Með því að undirrita þennan samning, taka á sig þessa skuldbindingu, gaf íslenska lýðveldið út eins ljósa stefnuyfirlýsingu í þessu máli og hugsanlegt er. Þessi samningur er í fullu gildi og stendur því allt sem í honum er og hann snertir og með honum var gert. Kjarnorkumál hafa að sjálfsögðu verið feikimikið til umræðu á alþjóðlegum vettvangi, sérstaklega í sambandi við hugsanlega afvopnun. Á s. l. sumri efndu Sameinuðu þjóðirnar til sérstaks aukaþings um afvopnunarmál og þar mættu háttsettir þjóðarleiðtogar víðs vegar að úr heiminum. Var einna helst til tíðinda af ræðum þeirra á þessu aukaþingi, að æðstu menn, bæði Sovétríkjanna og Bandaríkjanna, gáfu loforð - að vísu með dálítið mismunandi orðalagi - um að þessi ríki skyldu aldrei beita kjarnorkuvopnum gegn neinu því ríki sem ekki býr yfir kjarnorkuvopnum sjálft, hvað þá ef það er skuldbundið með aðild að þessum samningi eða á svipaðan hátt. Þetta er yfirlýsing af því tagi að ég tel að hana beri að taka fullkomlega alvarlega og að hún geti orðið til aukins öryggis fyrir okkur eftir að við höfum gerst aðilar að samningnum gegn dreifingu kjarnorkuvopna. Við höfum í raun og veru vilyrði beggja þessara risavelda um að þau muni aldrei beita kjarnorkuvopnum gegn landi eins og okkar, þar sem engin kjarnorkuvopn eru og þar sem ríkið hefur skuldbundið sig á þann hátt sem við höfum gert með aðild að umræddum samningi. Þetta taldi ég rétt að kæmi fram. Ég tel að sjálfsögðu eðlilegt að málið gangi til utanrmn. og að n. kynni sér þetta allt nánar, svo að hægt verði að leggja nánari upplýsingar fram, t. d. samninginn í heild svo að hv. alþm. geti rifjað hann upp og athugað hann. Í því ljósi má síðan meta hvort sérstök ástæða er til frekari lagalegra aðgerða af okkar hálfu.



Herra forseti. Till. þessari mun verða vísað til utanrmn., eins og hæstv. utanrrh. tók fram, svo ekki er þörf á langri ræðu á þessu stigi mála. Hæstv. utanrrh. gat þess, að n. mundi kynna sér öll atriði sem þetta varða, og ég leyfi mér þá að vekja athygli á því, hvort ekki væri þarflegt að utanrmn. tæki sér einhvern tímann ferð á hendur suður á Keflavíkurflugvöll og liti á allar aðstæður. Ég segi fyrir mig, ég kem þar aldrei nema þegar ég er að fara utan eða koma heim aftur. Og ég hygg að við fulltrúar í utanrmn. vitum í sjálfu sér sáralítið um þann stað eða hvað þar fer fram. Till. þessi gerir ráð fyrir lagasetningu er banni að geyma hvers konar kjarnorkuvopn hér á landi, sigla með þau eða fljúga með þau eða flytja þau með öðrum hætti um íslenskt yfirráðasvæði. Í grg. gerir flm. ráð fyrir því, að enda þótt skoðanir séu skiptar um réttmæti erlendra herstöðva hér á landi, muni þó allir Íslendingar sammála um að hér skuli ekki vera kjarnorkuvopn. Skal einnig út frá gengið að sú sé almenn afstaða landsmanna, eða eins og hv. frsm. tók til orða: Stefna allra stjórnmálaflokka er að hér séu ekki geymd kjarnorkuvopn. Fyrst skal að því vikið, hvort ætla megi að sérstök löggjöf treysti hag okkar og aðstöðu að þessu leyti umfram þau samningsákvæði sem í gildi eru og snerta þessi mál og hér hefur þegar verið að vikið. Í því efni verður fyrst fyrir að benda á 3. gr. varnarsamningsins svokallaða, en hann hefur að sjálfsögðu lagagildi hér á landi, birtist í Stjórnartíðindum árið 1951, þ. e. a. s. auglýsing um varnarsamning milli Íslands og Bandaríkjanna á grundvelli Norður-Atlantshafssamningsins. Þar segir svo í 3. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Það skal vera háð samþykki Íslands, hverrar þjóðar menn eru í varnarliðinu, svo og með hverjum hætti það tekur við og hagnýtir þá aðstöðu á Íslandi, sem veitt er með samningi þessum.“ Þessi grein hefur ávallt verið skilin svo að Íslendingar hefðu þessa hluti í hendi sér að svo miklu leyti sem unnt er. Einnig gerði hæstv. utanrrh. nokkra grein fyrir samningi um bann við dreifingu kjarnorkuvopna, en sá samningur er frá 23. okt. 1969 og hefur einnig lagagildi hér á landi. Í 2. gr. hans segir, með leyfi hæstv. forseta: „Sérhvert kjarnavopnalaust ríki, sem er samningsaðili, skuldbindur sig til að taka ekki við frá neinum afhendingaraðila, hverjum sem er, hvorki beinlínis né óbeinlínis, kjarnavopnum eða öðrum kjarnasprengjutækjum eða yfirráðum yfir slíkum vopnum eða sprengjutækjum: að framleiða ekki eða útvega sér með öðrum hætti kjarnavopn eða önnur kjarnasprengjutæki; og að leita ekki eftir eða fá nokkra aðstoð við framleiðslu kjarnavopna eða annarra kjarnasprengjutækja.“ Því hefur verið slegið föstu og hvarvetna út frá því gengið, að ég ætla að Norðurlönd öll séu kjarnorkuvopnalaust svæði. Á því byggist eitt og annað í varnarkerfi þeirra og umr. um það, eins og t. d. hin svonefnda Kekkonen-áætlun. Hitt er svo annað mál, og má aðeins víkja að því, hvort þeim ríkjum, sem á annað borð hugsa eitthvað um landvarnir, þyki henta að ræða mikið um það opinberlega í hverju varnir þeirra séu fólgnar. Ég býst við því, að okkur sé flestum svo farið að ef við værum ákveðin í því að reyna að verjast einhverri meintri árás, hvort sem um væri að ræða einstaklinga eða þjóðina, dytti okkur síðast í hug að útskýra nákvæmlega fyrir meintum árásaraðila á hvern hátt við hefðum ákveðið að verja hendur okkar. Flestir mundu telja það harla óhyggilegt. Það mætti auðvitað nefna eitt og annað í þessu sambandi, svo sem Saltviðræður þær, sem fram hafa farið og ég ætla að séu í þann veginn að bera einhvern árangur, a. m. k. verður að binda nokkrar vonir við að svo sé. Ég er alveg sammála hv. flm. um það, að ef þurfa þætti að setja slíka löggjöf sem hér er vikið að, ofan á þau samningsákvæði sem lagagildi hafa og nefnd hafa verið, yrði jafnframt að tryggja að hún yrði ekki bara dauður bókstafur, verri en engin. Hvernig á að tryggja það? Það er nefnt í niðurlagi grg., að það yrði að koma á eftirliti Íslendinga sjálfra til þess að tryggja að slík löggjöf yrði virt meðan erlendur her og erlendar herstöðvar eru í landinu. Slíkt eftirlit þurfa að annast sérmenntaðir menn, segir þar, sem hefðu í því skyni allan nauðsynlegan aðgang að herstöðinni. Það er alveg rétt, að komið hafa fram um það raddir af og til hér á landi að setja þurfi á fót einhvern hóp sérmenntaðra manna sem gæti gert sér grein fyrir þessum málum. Sumir hafa jafnvel nefnt að stofna þyrfti innlendan her. Það hefur verið nefnt oftar en einu sinni. En hvað sem um það er að segja er ljóst að lítið þýddi að hafa eftirlit Íslendinga með þessum málum án þess að þar væri um sérmenntaða og nokkuð herfróða menn að ræða. Að því vék frsm. raunar í máli sínu. Vitanlega erum við Íslendingar ekki hernaðarlega sinnaðir - friðsöm þjóð frá aldaöðli, sem hefur jafnvel allt að því forðast að ræða utanríkismál, hvað þá heldur hermál. Ég kannast við það af reynslunni. Við höfum tekið þátt í samstarfi Þingmannasambands Atlantshafsríkjanna, en það er þingmannasamband sem byggt er upp með venjulegum hætti. Á þess vegum starfa nokkrar aðalnefndir. Ein þeirra nefnda er hin svokallaða hermálanefnd. Ég ætla að íslenskir fulltrúar á þeim fundum hafi naumast litið inn í það herbergi þar sem aðalstöðvar þessarar hermálanefndar eru, svo fjarlægir erum við því að vilja ræða eða setja okkur inn í þessi mál. En vel má vera að þetta sé ekki rétt. Við hefðum e. t. v. átt að gera meira að því, eins og vikið er að í grg., að búa okkur undir það að geta a. m. k. fylgst með hernaðarmálum að einhverju leyti.

Jón Sólnes á sæti í hernaðarnefnd.

Hann hefur einhvern tíma komið á þessa fundi. Ekki veit ég hvort hann hefur beinlínis gengið á fund þeirrar nefndar að vísu. - Það er deginum ljósara að við Íslendingar höfum ekki vanist vopnaburði um margar aldir og erum þeim málum algerlega afhuga. Geta má þess, að bann við dauðarefsingu var sett í lög hér, að vísu ekki fyrr en með lögum nr. 51/1928. Það voru lög um breytingu á hegningarlögum frá 1869. En þá hafði aftaka ekki farið fram í næstum því 100 ár. Við erum óvanir vopnaburði. Hér við land hefur ekki verið háð nema ein sjóorrusta sem nokkuð bragð er að: Flóabardagi árið 1244. Tveimur árum seinna var raunar háð hér á landi mannskæðasta orrusta í Íslandssögunni: Haugsnesbardagi í Skagafirði, 19. apríl 1246, að ég ætla. En hinu megum við ekki gleyma, að stjórnaskráin minnir okkur á, í 75. gr., að sérhver vopnfær maður er skyldur að taka sjálfur þátt í vörn landsins eftir því sem nákvæmar kann að verða fyrir mælt með lögum. Kannske yrði nánar að því vikið í væntanlegri lagasetningu sem hér er gert ráð fyrir. Svo er að lokum rétt að minnast á samstarfsyfirlýsingu núv. ríkisstj. V. kaflinn eða 5. greinin í því samkomulagi fjallar einmitt um að sett skuli á fót nefnd um athugun á öryggismálum - nefnd allra þingflokka. Þar er m. a. gert ráð fyrir því, að sú nefnd geri ítarlega úttekt á öryggismálum þjóðarinnar, stöðu landsins í heimsátökum, valkostum öryggisstefnu, núverandi skipan öryggismála, áhrifum á íslenskt þjóðlíf svo og framtíð herstöðvanna eftir að herliðið fer og varnir gegn hópum hryðjuverkamanna. Það er ágætt að núv. hæstv. ríkisstj. virðist ætla að taka þessi mál til rækilegrar athugunar. Væri ekki úr vegi að þessi nefnd, sem ég held að sé nú fullskipuð, liti m. a. á þá till. sem hér liggur frammi. En um allt þetta gefst væntanlega tækifæri til að ræða nánar á seinna stigi málsins.



Herra forseti. Þegar ég sá í morgun dagskrá þess fundar, sem nú stendur yfir, sýndist mér að hér mundi verða dagur utanríkismála öðrum fremur. Og ég vil byrja þessi fáu orð mín á því að lýsa nokkurri furðu á því að þáltill. til staðfestingar á samkomulagi milli Færeyja og Íslands, sem lengi hefur legið fyrir til síðari umr., skuli enn tekin af dagskrá, því ég tel nokkurt ósamræmi í því að leyfa framkvæmd hennar áður en Alþ. hefur veitt samþykki sitt fyrir henni. Ég ætla ekki að hefja gagnrýnisumr. um þetta. Ég vek hins vegar athygli á þessu: Utanrmn. fékk till. til afgreiðslu. Hún afgreiddi hana mjög fljótt og mjög jákvætt - svo jákvætt, að allir nm. skrifuðu einróma undir álitið. Og þó að síðar hafi komið fram brtt., sem e. t. v. leiðir til nokkurrar umr., tel ég að ekki beri að fresta málinu af þeim sökum. - Nóg um þetta í bili. Ég ætla ekki fremur en aðrir, sem hér hafa tekið til máls, að rifja mikið upp af því sem oft hefur verið sagt úr þessum ræðustól um það tiltekna mál, sem hér er til umr., þ. e. a. s. kjarnorkuvopn á Íslandi, hugsanlega tilvist þeirra og hvaða ráðstafanir gera beri til að koma í veg fyrir að þau geti hér verið. Ég man eftir nokkrum umr. um þessi mál, bæði um till. og af tilefni umr. utan dagskrár, og vísa að mestu leyti til þess sem ég hef áður sagt. Ég er viss um það, og það sýna allar staðreyndir, að sú yfirlýsing í grg. umræddrar till., að allir flokkar á Íslandi séu andvígir geymslu og meðferð kjarnorkuvopna hér á landi, sé rétt. Þetta hefur margsinnis verið staðfest og ég tel enga ástæðu til að draga eitt andartak í efa að muni vera vilji alls þorra Íslendinga og vonandi allra. Þess vegna og með hliðsjón af þeim ákvæðum, sem fyrir hendi eru, mætti kannske virðast sem lagasetningar í þessu tilviki væri ekki þörf. En mál geta breyst. Nýjar kynslóðir vaxa upp í landinu, og það er ekki alveg víst að allir afkomendur okkar og annarra Íslendinga séu eða verði um alla framtíð jafnsannfærðir um þetta mál og við og það fólk sem lifir á okkar tímum. Þess vegna tel ég nú ekkert fráleitt að leiða þessi ákvæði í lög. En þá vaknar auðvitað sú erfiða spurning, sem hér hefur raunar verið að vikið: Hvernig á að tryggja að eftir þessum lögum sé farið? Verða þau ekki bara viljayfirlýsing, eins og margsinnis hefur verið gefin út, eða höfum við ástæður til að tryggja að hér verði um raunhæfa lagasetningu að ræða sem verði farið eftir og þá væntanlega refsað fyrir ef brotin er? Ég vil ekki taka fyrir það, að þannig megi málum fyrir koma. En það kostar áreiðanlega verulegan undirbúning af okkar hendi. Ég er hræddur um og ég þykist raunar vita það, að við séum nokkuð varbúin að taka þetta hlutverk að okkur eins og sakir standa. Hér hefur verið rætt um það, sem af sjálfu leiðir, að till. sem slík gangi til utanrmn. Þar mun ég eins og aðrir nm. að sjálfsögðu hafa tækifæri til að kanna aðstæður, sem þetta mál varða, betur en ég enn hef gert. Þó að ég telji mig hafa nokkuð hugleitt þessi mál á undanförnum árum má alltaf betur gera. En hér hefur einnig verið minnst á það, að nú hefur nýverið verið sett á laggirnar nefnd sem hlotið hefur nafnið öryggismálanefnd manna á meðal. Það var gerð grein áðan fyrir verkefni þessarar nefndar. Ég vil nota þetta tækifæri fyrst til þess að upplýsa að þessi nefnd er nú þegar fullskipuð og að hún hefur þegar haldið fyrsta fund sinn og rætt að nokkru um það verkefni sem henni er ætlað og hvernig að því verði staðið. Ég tek þó fram, að nefndarinnar verk eru á algeru frumstigi, þannig að lítið hefur verið gert, en þó ákveðið að hefja störf nefndarinnar á því að leita eftir upplýsingum frá þeim aðilum annars staðar í veröldinni sem búa yfir vitneskju sem við e. t. v. eigum ekki yfir að ráða. Og nú hafa þegar verið lögð drög að því að skrifa til nokkurra stofnana og biðja um allar þær upplýsingar, sem þar er hægt að fá og á lausu liggja, um það hvernig þessi mál standi í heiminum í dag. Þær stofnanir, sem hér er um að tefla í fyrstu lotu, eru fimm. Þær eru: í Svíþjóð sú stofnun sem hæstv. utanrrh. nefndi áðan, tilsvarandi stofnun í Noregi, stofnun í Danmörku, að vísu minni í sniðum en þessar tvær, stofnun í Englandi og stofnun í Kanada. Ég vænti þess að áður en langt um líði fari að berast svör frá þessum stofnunum með upplýsingum sem nm. þá byrja á að kynna sér áður en lengra er haldið. Tilgangur þessarar nefndar, eins og ég skil hann, er öðru fremur sá að hefja umr. um utanríkismál, og á ég þá ekki bara við þessi eilífu varnarmál, heldur utanríkismál í miklu viðtækari skilningi, upp á nokkru hærra svið en þau hafa verið á nú um langt skeið og líklega alla tíð síðan sjálfstæðisbaráttan náði hámarki sínu. Við ætlum m. ö. o. að freista þess að gefa fólkinu í landinu tækifæri til þess að ræða þessi mál á grundvelli vitneskju og skilnings og raka í staðinn fyrir tilfinninganna einna, sem fram að þessu hafa ráðið ferðinni að mestu leyti. Um það, hvernig til tekst, er ekki gott að segja að svo stöddu. Og ljóst er auðvitað að ef þessi tilgangur á að nást, þó ekki væri nema að litlu leyti, þarf þessi nefnd að fá nokkra aðstöðu til þess að vinna, því það er ekki hægt að ætlast til þess að nm. bæti þessu öllu á sig til viðbótar við umsvifamikil þingstörf, sem við flest gegnum án þess að njóta til þess nokkurrar aðstoðar. Ég vænti þess að slík aðstoð muni fást, enda er í fjárl. að finna heimild fyrir ríkisstj. til að greiða þann kostnað sem af slíku starfi kann að leiða. Það kemur auðvitað ekki til á þessu stigi, að öryggismálanefnd fjalli um till. sem utanrmn. verður send, en hugsanlegt er, þegar tímar líða fram og ef öryggismálanefnd verður þess umkomin að láta í té einhverja aðstoð eða upplýsingar, að takist samstarf með þessum tveim n., enda er það þannig að nokkru leyti að sömu menn sitja í báðum nefndunum. Ég vil þess vegna vona að sú athugun, sem utanrmn. gerir á umræddri till., geti notið að einhverju góðs af því starfi sem hin nefndin vinnur í næstu framtíð. Það hefur oft verið spurt að því, hvenær Íslendingar hafi lýst yfir þeim afdráttarlausa vilja sínum að hér séu ekki geymd kjarnorkuvopn og þau komi ekki hingað til þessa lands. Þetta hefur oft verið gert. Það hefur verið minnt á milliríkjasamninginn, sem nú er að verða 10 ára gamall, og hann er auðvitað afdráttarlaus svo langt sem hann nær. Ég hef það fyrir satt, að sú túlkun utanrrh. sé rétt að ekki þurfi að leggja hann fyrir Alþ. þar eð hann afsali engum réttindum. Þó tel ég á því geta leikið nokkurn vafa, hvort ekki hefði átt að leggja hann fyrir Alþ., en ég fór eftir því sem mér var sagt í þessu efni meðan ég hafði tök á því að leggja samninginn hér fram. Ég vil geta þess, að í minni tíð sem ráðh. utanríkismála, tók ég það æðioft fram í NATO að við vildum ekki hafa slík vopn. Síðasta tækifærið, sem ég hafði til þess og notaði, var 8. des. 1977 á fundi í Brussel þar sem NATO þá þingaði. Mér er auðvitað fullkomlega heimilt að skýra frá þessu og hef raunar gert það áður, þar eð í samþykktum Atlantshafsbandalagsins eru skýr ákvæði um að hver þátttakandi geti vitnað í sjálfan sig og það sem hann hefur sagt, þó að ekki sé heimilt samkv. þeim samþykktum að vitna til þess sem aðrir hafa sagt. Ég tel það án efa einnig, að hæstv. núv. utanrrh., Benedikt Gröndal, hafi fengið tækifæri til þess að tjá þessa skoðun Íslendinga í sinni ráðherratíð, þar eð hann hefur sótt a. m. k. einn fund þessara samtaka svo ég viti. Það skjóta alltaf af og til upp kollinum ágiskanir um eitt og annað. Ég vil kalla það ágiskanir, sem hér var gert að umræðuefni fyrir u. þ. b. tveimur árum og byggt á útlendum blöðum, að hér hlytu að vera kjarnorkuvopn. Það voru ekki neinar sannanir í þessum greinum. Við ræddum þetta þá og ég tel ástæðulaust að við förum að endurtaka það, en við getum auðvitað flett upp þessum umr., ef okkur þykir ástæða til að hafa þær yfir að nýju.

Voru sannanir fyrir hinu gagnstæða?

Nei, það voru ekki sannanir fyrir því, og það er einmitt það sem ég var að víkja að í upphafi máls míns áðan, að e. t. v. gætum við með stofnun nýrrar nefndar og með auknu starfsliði gerst færir um að ganga úr skugga um hvort við getum afsannað þetta, herra þm. Af þessu tilefni vil ég gjarnan segja það, að það hefur oft komið upp í minn huga, hvort ekki ætti að fela þetta íslenskum mönnum. Við eigum nokkra sem gætu með tiltölulega litlu aukanámi, hygg ég, öðlast möguleika til þess. Það eru til hér sjóliðsforingjar. Ég ætla ekki að nefna hér nöfn, en þeir hafa komið upp í huga minn. Ég get t. d, nefnt einn mann, Gunnar Bergsteinsson, sem ég hygg að allir hv. þm. mundu treysta vel til þess að gerast þáttakandi í slíkri athugun og könnun. g viðurkenni það, og þýðir auðvitað ekki annað þar sem staðreyndir tala sínu máli, að úr þessu varð ekki hjá mér. Þess vegna vil ég nú fagna því, að hæstv. núv, ríkisstj. hefur ákveðið að setja á stofn þá nefnd sem ég hef gert hér lítillega að umtalsefni. Nú verð ég bara að setja fram þá von mína, að hæstv. ríkisstj. endist aldur til þess að nefndin fái starfsfrið.

Forseti (Gils Guðmundsson) Hv. 9. þm. Reykv. vék að því í upphafi ræðu sinnar, að hann furðaði sig á því að 1. dagskrármálið á þessum fundi, þ. e. a. s. fiskveiðiheimildir Íslendinga og Færeyinga, eða sá samningur sem gerður var þar um, skyldi vera tekið út af dagskrá. Af þessu tilefni vil ég aðeins segja, að ýmsar ástæður hafa því miður valdið því að undanförnu að þetta mál hefur líklega þrisvar ef ekki fjórum sinnum verið tekið út af dagskrá. Ég ætla ekki að fara að rekja ástæðurnar lið fyrir lið, en vil aðeins minna hv, þm. á að ástæðan til þess, að þetta mál, sem var eitt af hinum fyrstu á fundi Sþ. s. l. fimmtudag, var tekið út af dagskrá þá, var sú, að hv. frsm. utanrmn., hv. 9. þm. Reykv., var fjarstaddur. Ég vona að næst þegar þetta mál verður á dagskrá verði hægt að ljúka umr. um það.



Herra forseti. Ég er hingað kominn til þess að lýsa stuðningi mínum við þessa till. Ég tel að þetta sé sjálfsagt mál. Það kann m. a. s. að vera svo sjálfsagt að hér séu ekki kjarnorkuvopn, að ástæðulaust sé að álykta um það. Ég er þess reyndar fullviss, hvaða afstöðu sem menn hafa til veru Bandaríkjahers á Íslandi, að allur þorri Íslendinga óskar ekki eftir því að hér sé kjarnorkustöð. Við tökum að mínum dómi ægilega áhættu Íslendingar af veru Bandaríkjahers hér á landi, en það er önnur saga. Hæstv. utanrrh. stendur í þeirri meiningu, að ekki séu kjarnorkuvopn í Keflavík, og hann er sæll í sinni trú. Ég vildi gjarnan geta deilt þessari fullvissu með honum. En getgátur sitt á hvað um það efni eru ekki til þess fallnar að fullvissa mann um eitt eða neitt. Þó ekki væru geymd kjarnorkuvopn í Keflavík tekur þessi tillgr. út yfir það að sigla með þau eða fljúga um íslenskt yfirráðasvæði, og sá þáttur málsins er kannske ekkert síður mikilvægur, þó á því sé erfiðara að festa hönd. Starf hv. utanrmn. hefur borið nokkuð á góma. Ég er þeirrar skoðunar, eins og reyndar hefur sannast í umr., að hv. utanrmn.-menn séu fremur hugsjónafræðingar en herfræðingar. Þeir eru, sem betur fer, fremur friðarhöfðingjar en herkonungar. Okkur er nauðsyn þess að fá trúverðuga Íslendinga til þess að kynna sér málefni eins og þetta. Ég vil árétta ummæli hv. fyrrv. utanrrh., sem hann var að hafa yfir rétt áðan, um nauðsyn þess. Öryggismálanefnd sú, sem ríkisstj. hefur sett á fót, er skref í rétta átt. Hv. þm. Friðjón Þórðarson talaði um að hér væru menn að forðast að ræða utanríkismál. Ég er ekki sammála því. Ég held að það hafi ekki alltaf verið svo. Ég hygg að með því að rekja alþingistíðindi nokkuð aftur í tímann komist menn að raun um að hér hafa orðið á stundum miklar umr. um utanríkismál, t. d. um þann þátt utanríkismála sem lýtur að landhelgismálum o. s. frv. En e. t. v. er það þó svo, að einhverjir hér inni fyrirverði sig fyrir að ræða einhverja þætti utanríkismála og reyni að hliðra sér hjá því. Ég vona að utanrmn. sjái sér fært að afgreiða þetta mál fljótt og vel. Hæstv. utanrrh. vísaði réttilega til skuldbindinga sem við höfum tekið á okkur vegna aðildar að alþjóðlegum samningi um bann við útbreiðslu kjarnorkuvopna. Það er að vísu rétt svo langt sem það nær. Það er hugsanlegt líka, að við eignumst einhvern tíma utanrrh. sem ekki verða jafnóþreytandi og hæstv. fyrrv. utanrrh. að lýsa yfir þeim vilja Íslendinga að hér séu ekki geymd kjarnorkuvopn. Þá hygg ég að till. eins og þessi og lagasetning í framhaldi af því sé eðlileg árétting og raunar nauðsynleg árétting á vilja Alþingis og - með leyfi að segja - ég held íslensku þjóðarinnar.



Herra forseti. Hér er till. til umr. sem felur í sér að sett verði löggjöf er banni veru kjarnorkuvopna í landinu og umferð kjarnorkuvopna um íslenskt yfirráðasvæði. Einnig hafa blandast inn í þessar umr. þær getgátur, hvort kjarnorkuvopn séu nú þegar í landinu eða ekki. Þetta er raunverulega kjarnaspurningin og meginmálið og þurfa að fást skýr svör um það, hvort kjarnorkuvopn séu í landinu eða ekki. Það er dálítið furðulegt að eftir allar þær umr., sem hafa farið fram um það hvort kjarnorkuvopn séu í landinu eða ekki, hafi ekki verið gengið í það í eitt skipti fyrir öll, af fyrrv. hæstv. utanrrh. t. d., að ganga úr skugga um hvort kjarnorkuvopn séu í landinu eða ekki. Það er eins og þetta sé eitthvert feimnismál. Það verður að ganga hreint til verks, spyrja bandarísk yfirvöld að því, hvort hér séu kjarnorkuvopn, og láta fara fram sjálfstæða rannsókn. Þetta þarf að gera. Það er dálítið skrýtið að það skuli ekki hafa verið gert enn þá. En umr. um þessi mál stendur enn þá í sömu sporunum og þegar hún var hafin, ekkert nýtt hefur raunverulega komið fram, gömlu ræðurnar haldnar aftur og aftur og getgátum vex fylgi. Það er meginmálið. Ég hefði nú óskað þess að núv. hæstv. utanrrh. gæfi um það yfirlýsingu hér og nú að ganga fram í því að fá úr því skorið í eitt skipti fyrir öll hvort kjarnorkuvopn séu á Keflavíkurflugvelli eða ekki. Þess vegna spyr ég hæstv. utanrrh., hvort hann sé tilbúinn að gefa yfirlýsingu í þinginu í dag um að beita sér fyrir því af öllum mætti að ganga úr skugga um hvort þessi vopn séu á Keflavíkurflugvelli eða ekki. Það er löngu kominn tími til þess, að lagðar verði einhverjar sannanir á borðið um að kjarnorkuvopn séu ekki á Keflavíkurflugvelli. Það getur enginn ásakað okkur, sem höldum því fram að það geti e. t. v. verið kjarnorkuvopn á þessum stað, fyrir að halda fram þeirri skoðun á meðan ekki liggja fyrir sannindi um að ekki séu kjarnorkuvopn á Keflavíkurflugvelli. Hæstv. utanrrh. o. fl. tóku undir þá skoðun, að menn væru yfirleitt sammála um að ekki ættu að vera kjarnorkuvopn í landinu. En kann nú ekki að vera að þeir fyrirfinnist, jafnvel hér á hv. Alþ., sem ákafastir eru um áframhaldandi hersetu, að varnirnar séu sem öflugastar hverju sinni og að fullkomnasta herútbúnaði sé beitt til varnar, til eftirlits og til árásar, vegna þess að í vörnum felst líka ákveðið árásargildi? Það kann að vera að þessir menn fyrirfinnist utan þings sem innan, og það er ekkert óeðlilegt að ætla sem svo, að þeir menn, sem vilja áframhaldandi hersetu, leggi áherslu á að hersetan þjóni þeim tilgangi að varnirnar séu sem fullkomnastar og að vopnin, sem til þess þarf, séu sem fullkomnust. Er óeðlilegt að ætla að það sé krafa þeirra sem vilja fylgja öflugri áframhaldandi hersetu? Þess vegna held ég að ekki þurfi endilega allir að vera sammála um að ekki sé nauðsyn á kjarnorkuvopnum á Keflavíkurflugvelli, svo framarlega sem herstöðin á að fullnægja óskum þeirra manna, sem vilja áframhaldandi hersetu, um að standa sig miðað við þróun vopnabúnaðar í heiminum á undanförnum árum. Hæstv. utanrrh. ætlaði að reyna að sætta okkur hv. alþm. við þá skýringu, að kjarnorkuvopn væru svo erfið í meðförum, þyrftu á svo mikilli gæslu og eftirliti að halda, að það væri ekki hægt annað en verða kjarnorkuvopna vör á Keflavíkurflugvelli, miðað við hvað vallatsvæðið væri allt opið fyrir frjálsri umferð Íslendinga og annarra. Ekki skal ég segja um hversu mikillar gæslu kjarnorkuvopn krefjast. En eitt veit ég, að á Keflavíkurflugvelli eru svæði, sem er gætt mjög gaumgæfilega og engir Íslendingar fá tækifæri til að fara inn á. Og það vita menn einnig suður á velli, þeir sem þar vinna, að varningur, sem flugvélar hersins flytja, þarfnast mismunandi strangrar gæslu vegna meðferðar þess varnings sem flugvélarnar koma með hingað til landsins, og stundum er mjög strangrar gæslu krafist. Þessi rök um að almenn gæsla sé svo lítil á Keflavíkurflugvelli, en þurfi að vera ströng til þess að fullnægja reglum um eftirlit með kjarnorkuvopnum, þar sem þau eru, eru því léttvæg í eyrum okkar sem eitthvað þekkjum til suður á Keflavíkurflugvelli. Þannig held ég að sé ástæða til að ganga nú fram í því og upplýsa það í eitt skipti fyrir öll, hvort þessi vopn séu þarna eða ekki. Að síðustu vil ég benda á það, að hræðsla stjórnvalda við að ganga fram í málinu gefur getgátunum byr undir báða vængi. Það hlýtur vissulega að vera krafa þjóðarinnar hverju sinni að fá í megindráttum upplýsingar um það, hvað herstöð felur í sér og hvaða hættur og hvaða öryggisleysi þeir verða að þola sem í nálægð herstöðvarinnar búa. Þetta er sjálfsagt lýðræðismál, réttlætismál, ef við ætlum okkur að geta veitt eðlilega lýðræðisþjónustu í þessu landi. Þess vegna vil ég skora á hæstv. utanrrh. að gefa nú yfirlýsingu um það, að hann vilji ganga fram í því að upplýsa þetta mál, þannig að ekki þurfi í framtíðinni að gagnrýna stjórnvöld á sama hátt og áður fyrir feimni og hræðslu við að afla þeirra upplýsinga sem Alþ. og þjóðin öll á kröfu á að fá.



Herra forseti. Af þeim sökum get ég ekki tekið undir með hv. síðasta ræðumanni, Gunnlaugi Stefánssyni, sem flutti hér ágæta ræðu áðan, tekið undir áskorun hans á hæstv, utanrrh. að lýsa nú yfir því, að hann ætli að láta ganga úr skugga um hvort kjarnorkuvopn séu á Keflavíkurflugvelli, - af þeim sökum get ég nú ekki tekið undir þá áskorun, að yfirlýsing hæstv. utanrrh. Benedikts Gröndals þar að lútandi mundi ekki nægja mér, og vík ég að því aftur síðar hvers vegna ekki. Ég vil þakka hv. þm. Einari Ágústssyni, fyrrv. utanrrn., fyrir þá yfirlýsingu sem hann gaf áðan eða öllu heldur fyrirheit um það, með hvaða hætti hann hygðist stýra störfum öryggismálanefndar sem skipuð hefur verið, að hann miði að því að n. fái til þess aðstöðu að geta látið þegnum landsins í té raunverulegar, haldgóðar upplýsingar sem geti orðið grundvöllur að skynsamlegum umræðum um öryggismál landsins og þ. á m. þetta atriði sem við nú fjöllum um. Ég minnist umr. fyrir tveimur árum, sem hv. þm. rifjaði upp fyrir okkur, um þessi mál einmitt, þegar hann neyddist til, þó utanrrh. væri á þeim tíma, að játa að hann hefði því miður engin sönnunargögn um þetta mál, þau væru ekki fáanleg. Sjálfur hefði hann ekki orðið var við neitt það sem benti til að kjarnorkusprengjur væru á Keflavíkurflugvelli. Ég dreg ekki í efa að hæstv. utanrrh. hafi sagt okkur satt áðan frá viðræðum sínum við aðila úti í Svíþjóð og annars staðar, sem hnigu að því, að hann hefði getað dregið þær ályktanir í fyrsta lagi, að sænskir friðarsinnar hefðu engar sannanir fyrir því að hér væru kjarnorkuvopn, og í öðru lagi að því, að þess háttar umstang væri í kringum kjarnorkuvopnageymslur að þess hlytu Íslendingar að hafa orðið varir ef kjarnorkuvopn væru geymd á Keflavikurflugvelli. Þó hygg ég að þrátt fyrir þessa yfirlýsingu hæstv. utanrrh., sem er góðra gjalda verð, hljóti það að verða eitt af viðfangsefnum öryggismálanefndar og þeirrar stofnunar eða þeirra aðila, sem falið yrði skv. því þingmáli, sem hér um ræðir, að fjalla einmitt um þessi mál, - eitt af fyrstu verkum þessara aðila yrði að sannprófa einmitt þessi atriði í máli hæstv. utanrrh., kanna, hvort hann hefði dregið réttar ályktanir af þeim upplýsingum sem hann fékk, og eins það, hvort upplýsingar hans séu nógu haldgóðar. Hv. þm. Friðjón Þórðarson bar fram þá uppástungu áðan, að utanrmn. tæki sig nú til og færi út á Keflavíkurflugvöll til þess að athuga þessi mál, þangað hefði n. ekki komið í hans tíð í nefndinni og e. t. v. aldrei að athuga þar nokkurn skapaðan hlut. Þá vík ég að því sem ég í upphafi sagði um ástæðu mína til þess að trúa ekki bókstaflega öllu sem hæstv. utanrrh. segir hér í þingsölunum í viðurvist okkar Alþb.-manna. Nú vil ég varpa fram þeirri spurningu, - ég mun skýra það nánar síðar, - til hv. þm. Friðjóns Þórðarsonar öðrum fremur og síðan e. t. v. til utanrrh., hvort svo yrði hagað til að fulltrúar Alþb. yrðu með í slíkri för. Því ber ég fram þessa spurningu við hv. þm. Friðjón Þórðarson, en fyrst og fremst við hæstv. utanrrh., að eftir honum var haft í dagblaði fyrir skemmstu og því hefur hann ekki mótmælt, að hann héldi leyndum fyrir meðráðherrum sínum, ráðh. Alþb., öllum þeim skjölum og upplýsingum sem vörðuðu öryggismál Íslands og á hans borð kæmu eða í hans hendur og taki sér þar til fyrirmyndar Guðmund Í. Guðmundsson, sem frægur varð af því á sinni tíð að leggja niður störf utanrrmn. af því að Alþb, átti þar fulltrúa. Svo ætlast þessi hæstv. ráðh. til þess, að þm. Alþb. og ráðh. þess, sem hafa þó að baki sér nær fjórðung atkvæða íslenskra alþingiskjósenda, - taki mark á einu orði sem hann segir um öryggismál, - hann segi okkur satt um þau, hann haldi engu leyndu um þau hér í sölum Alþingis. Hvernig ætlast hæstv. utanrrh. til þess, að nokkur ærlegur maður, sem hugsar af alvöru um öryggismál Íslands eða utanríkismál, taki mark á fullyrðingum hans eftir þetta, nema því aðeins að hann beri þessi ummæli til baka, en þau viðhafði hann í hópi ungra sjálfstæðismanna hér í bæ þar sem hann mun hafa ætlað að þau féllu í nokkuð góðan jarðveg. Það er rétt, við verðum að ganga úr skugga um þetta atriði, hvort hér eru geymd kjarnorkuvopn eða ekki. Sjálfur tel ég okkur ekki ákaflega mikið öryggi í yfirlýsingum risaveldanna tveggja, Sovétríkjanna og Bandaríkjanna, um að þau skuldbinda sig til þess að beita ekki kjarnorkuvopnum gegn landi þar sem ekki eru geymd kjarnorkuvopn, - ekki fyrir okkur, vegna þess að við höfum sem þjóð ekki tekið við kjarnorkuvopnum úr hendi Bandaríkjamanna fremur en öðrum vopnum. Og þótt svo sé sem hv. þm. Friðjón Þórðarson sagði, að Norðurlöndin væru talin kjarnorkuvopnalaust svæði, þá er það svo með hin önnur Norðurlönd, að þar eru ekki heldur erlendar herstöðvar, en erlenda herstöð höfum við á Íslandi, og það leikur sannarlega vafi á því, hvort þar eru geymd kjarnorkuvopn, hvort þar koma og lenda og taka sig á loft herflugvélar með kjarnorkuvopn innanborðs. Að því leyti er sannarlega vert að rifja upp spænsku samningana varðandi kjarnorkukafbátana, að við höfum ástæðu til þess að óttast að einnig hér, þrátt fyrir yfirlýsingar, sennilega gefnar af frómum huga af hálfu íslenskra ráðamanna, um að hér geti ómögulega verið geymd kjarnorkuvopn, - þrátt fyrir slíkar yfirlýsingar erum við ekki ugglaus um að svo kunni að vera eigi að síður. Það er rétt sem hæstv. utanrrh. sagði, að mál þetta varð brýnt á Spáni þegar slys varð í sambandi við kjarnorkukafbáta. Þá varð þetta mál brýnt á Spáni og reginhneyksli. Slys, sem verða kynni samkynja vegna geymslu kjarnorkuvopna á Keflavíkurflugvelli, vegna þess að flugvél með slíkt vopn innanborðs hlekktist á, kynni að hafa þess háttar afleiðingar að það væri ekki öldungis víst hvort eftir yrði hér í Reykjavík eða á Suðvesturlandi nokkur ráðh. til þess að lýsa yfir því, að hann teldi slíkt hafa verið reginhneyksli. Umfang þess háttar óhapps gæti orðið slíkt. Og fari svo illa að til þess komi að kjarnorkuvopnum verði beitt í átökum stórveldanna, þá eigum við ekki griða að vænta, ef nokkur vafi leikur á um það hvort kjarnorkuvopn séu geymd á Keflavíkurflugvelli. Ég tel það ákaflega mikilvægt, án tillits til afstöðu Íslendinga til herstöðvarinnar sem slíkrar þar sem hún er, - og ekki leikur vafi á hver afstaða okkar Alþb. manna er til hennar sem slíkrar, - en án tillits til þeirrar heildarafstöðu tel ég ákaflega mikilvægt að úr því verði skorið svo ugglaust megi telja og allir góðir menn geti treyst, að ekki séu geymd kjarnorkuvopn á Keflavíkurflugvelli, engum flugvélum, sem beri slík vopn, sé leyft að lenda þar eða hefja sig til flugs og engu skipi, sem flytur slík vopn, verði leyft að koma inn í íslenska landhelgi, hvað þá að neinu slíku skipi sé veitt þjónusta í íslenskum höfnum.