Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg þarf ekki mikið að segja viðvíkjandi þessu frv. Nefndin hefir athugað það og borið saman við landsreikningana. Einnig hefir hún athugað breytingar þær, sem fram komu í hv.Nd., og telur þær rjettar vera. Viðvíkjandi þessum 8400 kr., sem fjáraukalögin voru hækkuð við þá breytingu. sá nefndin ekki annað en að sú upphæð væri á fullum rökum bygð. Hefi jeg svo ekki meira að segja, en geri ráð fyrir, að óhætt sje að samþykkja frv.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Viðvíkjandi samþykt landsreikninganna hefi jeg ekki annað að segja en það, sem í nál. stendur, og legg því til, að frv. verði samþykt.

Frsm. (Jónas Jónsson) Það er aðeins örlítil brtt. frá mjer og hv. 4. landsk. (IHB), sem fallið hafði úr við 2. umr. Lýtur hún að því, að skólarnir fái teikningar ókeypis frá landsstjórninni, sem sagt, að húsagerðarmeistari ríkisins teikni húsin fyrir þá, skólunum að kostnaðarlausu. Ástæðan fyrir þessari brtt. er sú, að húsagerðarmeistari ríkisins hefir haft svo mikið að gera, að hann hefir ekki getað annað öllum teikningum skólahúsa. Nú þarf t. d. að byggja skólahús í Hafnarfirði, og mun teikningin af því kosta um 10 þús. kr. Eru og fleiri kaupstaðir, sem þurfa að byggja. En til þess að skólarnir geti fengið teikningarnar ódýrari, þyrfti að auka skrifstofuhald húsagerðarmeistara, svo að ekki þyrfti að kaupa þær sjer í lagi. En þá mundi einnig vera trygt, að skólanefndirnar leituðu ekki til miður hæfra manna. Því að það getur hefnt sín síðar meir, ef viðvaningar eru látnir gera teikningarnar. Jeg hygg, að þessar tvær ástæður sjeu nægilegar. Einnig veit jeg, að að minsta kosti sumir í mentmn. Nd. eru þess fýsandi, að till. þessi komi fram.



Jeg á viðaukatill. á þskj. 510. En þar sem jeg náði ekki tali af meðnefndarmönnum mínum, greip jeg til þeirra úrræða að láta till. koma fram frá minni hl. mentmn. Það stendur nú svo á, að í nokkrum lögum, hliðstæðum frv. þessu, standa undanþáguákvæði, er heimila konum að skorast undan kosningu í opinberar trúnaðarstöður og nefndir. Undanþáguákvæði þau, er snerta konur sjerstaklega í lögum hliðstæðum frv. því, sem hjer liggur fyrir, standa þar í óþökk flestra kvenna, og enda þótt konur aðeins hjer í Reykjavík hafi opinberlega látið óánægju sína í ljós með áskorunum þeim, er Alþingi hafa borist á þessu þingi frá 6 fjölmennum kvenfjelögum hjer í borginni, þá hika jeg ekki við að lýsa því yfir, að langflestar hugsandi og þroskaðar konur skoða það sem móðgun og vantraust á konum yfirleitt að láta þessi undanþáguákvæði haldast í lögum. Jeg skal svo, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp áskoranir þær, sem Alþingi hafa borist nú og snerta áðurnefndar undanþágur frá skyldum að því er snertir konur sjerstaklega. Það er þá fyrst: „Stjórn og fulltrúaráð Bandalags kvenna skorar á Alþingi að nema úr öllum þeim lögum, er snerta kosningar í opinberar trúnaðarstöður, ákvæði um, að konum beri, frekar en körlum, rjettur til að skorast undan að taka við kosningu.“ 2. „Fjelagið Hvítabandið skorar á Alþingi að nema burt úr öllum þeim lögum, er snerta kosningar í opinberar trúnaðarstöður, ákvæði um, að konum beri, frekar en körlum, rjettur til að skorast undan kosningu.“ 3. „Áskorun til Alþingis frá Yngri deild Hvítabandsins um að nema úr lögum, er snerta kosningar í opinberar trúnaðarstöður, öll þau ákvæði, er gefa konum rjett til að skorast undan kosningu.“ 4. „Stjórn verkakvennafjelagsins Framsóknar skorar á Alþingi að nema úr lögum öll ákvæði, er heimila konum - fremur en körlum - að skorast undan að taka við kosningu í opinberar trúnaðarstöður.“ 5. „Kvenrjettindafjelag Íslands skorar á Alþingi að fella úr öllum þeim lögum, er snerta kosningar í opinberar trúnaðarstöður eða nefndir, þau ákvæði, að konum beri, fremur en körlum, rjettur til að skorast undan að taka við kosningu.“ 6. „Stjórn Thorvaldsensfjelagsins skorar á Alþingi að nema burt úr öllum þeim lögum, er snerta kosningar í opinberar trúnaðarstöður, ákvæði um, að konum beri, fremur en körlum, rjettur til að skorast undan kosningu.“ Meðlimir þessara fjelaga, sem eru lauslega talið um 2250 að tölu og hafa sent Alþingi áskoranir þessar, eru þess albúnir að taka afleiðingunum. Jeg vil ekki vera að hafa yfir aftur það, sem jeg sagði hjer við 3. umr. í öðru máli, frv. til laga um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða. Þá bar jeg fram till., sem fór í líka átt og áskoranir þær, er jeg las upp áðan, enda er það, eins og jeg þegar hefi tekið fram, í vanþökk kvenna, að undanþága þessi skuli enn vera í lögunum. Jeg vil undirstrika þetta enn betur í sambandi við frv. þetta, og því er það, að jeg ber fram þessa viðaukatill. á þskj. 510. Jeg vil, að deildin felli úrskurð um þetta atriði, sem till. hljóðar um: „Skylt er bæði konum og körlum, sjálfum sjer ráðandi, yngri en 60 ára og heilum og hraustum, að taka við kjöri í skólanefnd.“ Jeg álít, að þetta mál þurfi ekki skýringar við. En það fer illa á því, að sama samkundan, sem fyrir nokkrum árum veitti konum fullkomið jafnrjetti við karlmenn, skuli finna ástæðu til þess að halda í lögum dularklæddri vantraustsyfirlýsingu á kvenþjóðinni. Nei, kvenfólkið er þess albúið að taka á sig skyldurnar. Því að til hvers er rjetturinn, ef ekki fylgja neinar skyldur? Jeg skal taka það fram, að jeg hefi það mikið traust á karlmönnunum, að eins og þeir í öllum atriðum hafa verið fúsir til að veita konum rjett, þá muni þeir ekki vilja þröngva konunum frekar en körlum til þess að taka á sig slík störf sem þessi. Jeg tel það ómaklega aðdróttun í garð karlmanna, og trúi því ekki fyr en jeg tek á. En jeg skal taka það fram, að undanþágubeiðni getur alveg eins komið frá körlum eins og konum. Og ef frambærilegar ástæður koma fyrir henni, þá á vissulega að taka hana gilda. Það er því í öruggu trausti á skilningi manna á þessu og með vissu um, að konurnar eru sjer þess meðvitandi, að á þeim hvíla skyldur, sem að vísu geta verið erfiðar á stundum, að jeg ber þessa till. fram. Því að enginn veit, hvað hann getur, fyr en á reynir. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða um þetta, því að málið skýrir sig sjálft. Konur í Reykjavík hafa nú sent Alþingi áskoranir um að veita þeim þennan rjett, eða aukning rjettar, og jeg vona því, að hv. þdm. sýni skilning sinn á þessu máli og samþykki till. á þskj. 510.

Forsætisráðherra) (JM): Úr því að breytingar eru komnar á þessu frv. á annað borð, verð jeg að segja, að jeg hefi ekkert á móti því, að þessar brtt., sem nú eru fyrir hendi, verði samþ. Jeg get ekki hugsað mjer, að brtt.hv. 4. landsk. (IHB) geri það að verkum, að frv. fyrir því mæti verulegri mótspyrnu í hv.Nd. Jeg hefi ekkert á móti því, að húsagerðarmeistari láti skólum í tje teikningar. Eins og hv.frsm. veit, hefir það altaf verið gert, nema nú í þetta eina skifti, og stafaði það af annríki. En það safnast varla aftur fyrir svo mikið verk í einu, að bæta þurfi við manni í skrifstofuna. Nú stendur fyrir dyrum, að tveir kaupstaðir láti byggja skólahús, og ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu, að þeir gætu fengið teikningar hjá húsameistara.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins lýsa ánægju minni yfir því, að áskoranir eru komnar frá kvenfjelögunum, eins og hv. 4. landsk. (IHB) tók fram. Það var rangt að henda gaman að þessu máli og sjá ofsjónum yfir þeim tíma, sem eytt var í það. Jeg minnist þess, að við 1. umr. talaði jeg þrisvar sinnum, en þó tóku þær ræður ekki nema 10 mínútur alls, svo að óþarft er að vera að fárast yfir tímaeyðslunni. Það sjest, að hv. kvenkjósendur á þessu landi hafa skilið, hvað í því liggur að leggja ekki þessa skyldu á kvenkjósendur. Hv. landsk. sagði, að það væri greinilegt vantraust á hv. kvenkjósendur að undanskilja þær skyldunni, og er jeg þessu sammála.

Einar Árnason Þessi brtt. er svo ný, að jeg hefi ekki getað áttað mig á henni nje haft tóm til þess að bera hana saman við frv. En í fljótu bragði sje jeg ekki þörf á till., því að jeg hefi ekki fundið hjer nein ákvæði í frv., sem gefi konum rjett til þess að skorast undan kosningu í fræðslunefnd. Þó skal jeg ekki fullyrða, að það kunni ekki að standa í einhverjum öðrum lögum, sem þetta efni snerta. Þætti mjer vænt um, ef hæstv.forsrh. (JM) vildi skýra það fyrir hv. deild, hvort nokkuð slíkt felst í þessu frv.

Forsætisráðherra (JM): Það er rjett, að það finst engin undanþáguheimild í þessu frv. að þessu leyti, svo það mætti vel segja, að till. væri óþörf. En þar sem tilraun hefir verið gerð til þess að koma þessari undanþáguheimild að í öðrum lögum, þá er ekki óeðlilegt, þó þessi till. komi fram hjer, því hugsast gæti, að komið yrði síðar fram með þá lögskýring, að þar sem konum væri svo víða heimilað að skorast undan kosningu í svipuðum tilfellum, þá mætti skoða svo, að það gilti einnig hjer. En eins og frv. nú liggur fyrir, þá mun varla hætt við slíku.

Einar Árnason Jeg held, að ef ganga á svo frá þeim lögum, sem þessi atriði snerta, að það verði tekið sjerstaklega fram, hvenær konur megi skorast undan kosningu til opinberra starfa, svo sem gert var í lögum um kynbætur hrossa og í lögum um kosningar í sveitar- og bæjarmálum, þá hlýtur svo að vera, að þegar ekkert er tekið fram um þetta beinlínis, þá sje það óheimilt. Það er ekki þannig að skilja, að jeg sje á móti því, að konur noti sinn kjörgengisrjett. Það er langt frá því, að jeg hafi á móti því, að þær sitji t. d. í fræðslunefnd. En mjer virðist till. algerlega óþörf, sökum þess að í frv. stendur ekkert um það, að konur geti skorast undan kosningu. Það er því engin ástæða til að samþykkja þessa tillögu.

Guðmundur Ólafsson Út af ummælum hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) vil jeg taka það fram, að jeg veit ekki betur en að samkvæmt þeim sveitarstjórnarlögum, sem nú gilda, þá geti konur skorast undan kosningu. Og jeg veit ekki betur en að lögin um fræðslu barna sjeu líka skilin svo hvað þetta snertir, enda er rjett, að um slíkt fari eftir aðallögunum um kosningar í sveitarmálefnum. Jeg veit til þess í Húnavatnssýslu, að konur hafa skorast undan slíkri kosningu, og hefir verið litið svo á, að þeim væri það rjett. Mjer finst því, eins og þetta frv. liggur fyrir, þá sje það rjett hjá hv. 4. landsk. (IHB; að taka ákvæði um þetta inn í frv. Jeg held, að skilningur hv. 1. þm. Eyf. í þessum efnum hafi ruglast síðan frv. um hrossakynbætur var hjer á ferðinni. Því að það var ekkert meiri ástæða fyrir hann að koma þar með sjerstakar till. vegna kosningar í kynbótanefnd. með sjerstöku tilliti til kosningar kvenna í þá nefnd, eins og hv.þm. gerði þá, heldur en nú, þegar hann áfellist hv. 4. landsk. fyrir sína till. hjer.



Jeg vildi aðeins undirstrika það, að enda þótt í þessu frv. standi ekki neitt í þá átt að útiloka konur frá kosningu í fræðslunefnd með því að veita þeim rjett til að skorast undan kosningu, þá virðist mjer rjettara að taka það skýrt fram í sjálfum lögunum, að þær skuli ekki hafa þessa heimild. Ekki veldur sá, er varar. Það er leitt að eyða þingtímanum ár eftir ár í umræður um það, hvort konum sje rjett og leyfilegt að skorast undan kosningum. Það má því skoða þessa brtt. við 24. gr. frv., um að konum skuli skylt að taka við kosningu í skólanefnd, sem einskonar varnagla. Hjer er ekki að ræða um neina hlífð, heldur beina skyldu samfara auknum rjettindum.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Eins og háttv.þdm. er kunnugt, þá var þetta frv. lagt fyrst fram hjer og afgreitt hjeðan til hv.Nd., en er nú komið þaðan aftur með nokkrum breytingum. Eins og tekið er fram í nál. á þskj. 474, þá eru flestar þessar breytingar smávægilegar og gera frv. hvorki til nje frá. Skal jeg nú benda háttv. deild á, hverjar helstu breytingarnar eru. Þannig er bætt aftan við 4. gr., að úrskurði sýslunefndaroddvita og bæjarstjórnar skuli mega skjóta til stjórnarráðsins. Mun mega telja þetta frekar til bóta. Sama má segja um breytingu á 5. gr. Eftir henni er ætlast til þess, að helmingur bæjarstjórnar gangi úr á þriggja ára fresti, í stað 1/3 á tveggja ára fresti. Í 11. gr. var ákveðið, að kjörlistar til hlutbundinna kosninga skyldu komnir í hendur kjörstjórnar tveim sólarhringum fyrir kjördag. Nú er svo ákveðið, að þeir skuli fengnir í hendur kjörstjórn 14 dögum áður en kosning fari fram. Þetta eru aðalbreytingarnar, að undanskildri þeirri breytingu, sem vikið er að í nál. og borin fram brtt. við. Þegar frv. fór frá þessari háttv. deild, þá var svo frá því gengið, að konur væru jafnt skyldar og karlar til þess að taka við kosningu í bæjarstjórn og hreppsnefnd. Háttv. Nd. hefir nú felt þetta niður, svo það er nú eins og upphaflega stóð í frv. stjórnarinnar. Hvað þetta snertir, þá hefir meiri hluti þessarar háttv. deildar komist að þeirri niðurstöðu, að konur skuli vera skyldar að taka við kosningu í hreppsnefnd og einnig í fræðslunefnd, og sje jeg ekki ástæðu til að rökræða það frekar, því það yrði aðeins endurtekning á þeim umr., sem hjer hafa áður orðið um þetta mál. En jeg vænti þess, fyrst hv. meiri hl. þdm. var þessarar skoðunar fyrir fáum vikum, þá muni hann ekki hafa skift um skoðun síðan, og til þess bendir líka sú atkvgr., sem hjer fór fram áðan um till.hv. 4. landsk. um breyting á 24. gr. fræðslulaganna, um það, að konum skyldi ekki heimilt að skorast undan kosningu í skólanefnd. Annars virðist mjer stjórnin ekki hafa verið nægilega athugul hvað snertir þetta atriði í þeim lögum, er hún hefir lagt fyrir þingið og varða kosningar, er snerta málefni sveita og kaupstaða. Hún leggur t. d. til, að konur hafi þennan undanþágurjett í frv. um kosningar í sveitar- og bæjarmálefnum og í frv. um útsvör. Aftur er ekkert getið um slíkt í frv. til laga um fræðslu barna nje í frv. um hrossakynbótanefndir. Mjer virðist nú, ef það á ekki að nægja að skipa fyrir um þetta í aðallögunum um þessar kosningar yfirleitt, þá verði að taka það fram í öllum lögum, þar sem slíkt getur komið til greina, hvort konur skuli mega skorast undan kosningu eða ekki. Nú hefir deildin fallist á það, að konum skuli ekki rjett að skorast undan kosningu í skólanefnd. Jeg mun svo ekki þreyta háttv. deild með lengri ræðu. Jeg hefi satt að segja ekki mikla trú á mannkærleika manna yfirleitt, sem mæla á móti þessu, fram yfir okkur hina, og að hann ráði þeirra gerðum. En það er mín skoðun óbreytt, að sömu rjettindum eigi að fylgja sömu skyldur.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg var að vona satt að segja, að þetta frv. mundi ná að verða að lögum í dag, en það er líklega vafamál, að það geti orðið. En jeg verð að segja það, að mjer virðist það dálítið hart að hrekja málið milli deilda fyrir svo lítilfjörlegt atriði sem það, er hjer er um deilt. Um heimild kvenna til þess að skorast undan kosningu í málefnum sveita og bæja vil jeg benda á, að þetta ákvæði er í gildandi lögum, sem kunnugt er, og hefir það ekki sætt mótmælum fyr en á þessu þingi. Jeg get því ekki viðurkent það, að stjórnin sje ámælisverð, þótt hún hafi tekið upp gömul ákvæði í frv. sín, úr því þau hafa aldrei sætt mótmælum. Jeg býst við því, að jeg verði að sætta mig við það, sem hv. deild sýnist að gera í málinu. En það er samt óneitanlega lítil hagsýni í því að hrekja málin milli deilda síðustu daga þingsins. Er hætt við, að eitthvað verði óafgreitt af málum með því lagi, nema þingið verði lengt eitthvað frá því, sem nú er hugsað.

Einar Árnason Mjer er nærri óskiljanlegur þrái hv.þdm. að koma nú enn með þetta ákvæði. Eins og öllum er kunnugt, þá er nú ekki langt orðið eftir þingtímans. Og nú vil jeg spyrja: Hvað ætlast hv.allshn. fyrir með þessu? Það er fyrirsjáanlegt, að ef till. er samþykt, verður frv. að fara í sameinað þing, og til þess að geta náð samþykki þar þarf 2/3 atkv. Er það þá meiningin, ef þeir fá ekki þetta ákvæði inn í lögin, að þeir ætli þá að greiða atkvæði á móti málinu og fella það? - Hv. 4. landsk. (IHB) sagði áðan í ræðu sinni, að allar konur á landinu heimtuðu þetta. Þessu verð jeg að mótmæla. Jeg get hugsað, að þær sjeu nokkuð margar hjer í Reykjavík, sem heimta þetta, enda hefir það komið skýrt fram, að einhver kvenfjelög hafa sent áskoranir um þetta. En það sýnir ekki annað en það, að hægt er að láta talsverðan vind rísa út af hjegóma. Hitt veit jeg, að hjer eru til fjelög, sem eru þessu mótfallin. Jeg mun svo ekki fjölyrða meira um þetta, en mjer virðist, að ekki sitji vel á háttv.þdm. að stefna þessu máli í tvísýnu með óþörfu kappi.

Ingibjörg H. Bjarnason Hæstv. atvrh. (MG) ljet þess getið, að það væri hart að láta ákvæði eins og þetta valda því, að málið yrði hrakið milli deilda, og tefja þannig þingstörfin og tefla frv. í hættu. Jeg verð að mótmæla því, að þetta sje hjegómamál. Hafa konur fengið kosningarrjett eða ekki? Ef þessari spurningu er svarað hreinskilnislega, þá verða þeir, sem vilja gera þetta að hjegómamáli, að játa það, að svo sje ekki. Jeg hika því ekki við að tefja fyrir þinginu vegna þessa máls, ef svo vill verkast, því jeg veit, að fjöldi kvenna utan Reykjavíkur er því fylgjandi, enda þótt þinginu hafi ekki, sökum staðhátta hjer, borist áskoranir frá þeim eins og konum hjer í Reykjavík, sem hafa nú látið vilja sinn ótvírætt í ljós. Jeg vil láta það sjást, að kvenkjósendum sje ætlað að sýna það í verki, að þeir sjeu albúnir að taka á sig þær skyldur, sem rjettinum fylgja, því rjettindin eru lítils virði, ef aldrei reynir á skyldurnar. Jeg hika því ekki við það að halda þessu fram, þó það tefji eitthvað þingið, og jafnvel þótt málið fari þá í sameinað þing. Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) sagði, að áskoranir um þetta mál hefðu eingöngu komið úr Reykjavík. Við því er það að segja, að jeg hefi ekki gert neitt til þess að leita álits kvenna yfirleitt um þetta mál, nema hvers jeg hefi orðið vísari af samtali við konur hjer, sem hafa spurt mig, hvernig stæði á þessari óþörfu hlífð Alþingis í garð kvenna. En ef jeg hefði notað þingmannsrjettindi mín til þess að tala við kjósendur úti um land, þá mundi liggja hjer fyrir fjöldi áskorana frá ýmsum kvenfjelögum víðsvegar að. Jeg vænti því, að hv. þdm. sjeu enn á sömu skoðun og áður um þetta rjettindamál kvenna og geri sjer ljóst, að kröfur þeirra í þessu efni eru annað og meira en aðeins goluþytur. Jeg ætla í því trausti að leggja þetta mál fyrir skilning og velvilja hv. deildarmanna og vænti þess, að þeir verði við þessari kröfu kvenþjóðarinnar á þeim sama grundvelli, sem þeir hafa áður ótilknúðir veitt konum rjettindin.

Atvinnumálaráðherra (MG): Háttv. 1. landsk. (SE) var búinn að biðja um orðið. Mjer hefði þótt vænna um, ef hann hefði talað fyrst, því að hann hefði án efa komið mjer í „stemningu“ með „poetiskri“ ræðu. Jeg vildi aðeins með fyrri ræðu minni vekja athygli hv. deildar á afleiðingum þessarar brtt., ef hún yrði samþykt. Jeg taldi mig hafa fullan rjett til þess, engu síður en hv. 4. landsk. (IHB), sem segist ekki munu hika við að tefja fyrir málinu út af þessu smáatriði. Að alt kvenfólk sje brtt. samdóma, vel jeg leyfa mjer að efast um. Jeg hefi talað við margt kvenfólk, og það er svo langt frá því, að það sje alt samdóma um þetta atriði. Hjer er ekki verið að taka neinn rjett af kvenfólkinu, þótt það sje látið í veðri vaka, að verið sje að taka af því einhver rjettindi. Ef þær vilja sjálfar taka við kosningu og aðrir vilja kjósa þær, er gefinn hlutur, að þær komast að, en sá er munurinn, að ekki er hægt að þvinga þær til starfs, sem þær vilja ekki gegna.

Sigurður Eggerz Út af því, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði um að þetta væri smáatriði, vil jeg spyrja hæstv. atvrh.: Af hverju er hann þá að standa á móti því, að þetta smáatriði komist inn í löggjöfina? Hví er hann að halda í þetta smáatriði, sem getur orðið frv. að falli? Stjórnin er heldur ekki sammála um þetta. Hæstv. forsrh. er á móti hæstv. atvrh. Áskoranir þær, sem Alþingi hafa borist, ættu að vera næg sönnun fyrir því, að kvenkjósendur hjer fylgja þessu máli með áhuga. En um hvað talar hæstv. ráðherra (MG) við kvenfólk? Talar hann um mál eins og þetta? Hvernig halda hv. deildarmenn, að því yrði tekið, ef jeg kæmi fram með brtt. um, að karlmenn mættu skorast undan kosningu? Það yrði skoðuð hreinasta fjarstæða og jeg gerður að athlægi. Nei, það er gamla erfðakenningin um að maðurinn sje höfuð konunnar, sem hjerna stingur upp kollinum. Þetta er dularklædd vantraustsyfirlýsing, eins og hv. 4. landsk. rjettilega orðaði það. Hæstv. atvrh. sagði, að svona væri þetta í gildandi lögum, en til þess að gömlu erfðakenningarnar falli úr sögunni, þurfa ákvæði eins og þetta að ganga úr gildi. Við, sem erum frjálslyndir, viljum, að borgarar í þessu landi hafi engan rjettarlegan mismun og að allir gegni þeim skyldum, sem rjettindunum eru samfara. Þetta er framtíðarinnar stefna. Hjer er um stórt stefnuatriði að ræða, sem varðar meira en helming allra Íslendinga.

Atvinnumálaráðherra (MG): Því miður komst jeg ekki í „stemningu“ yfir ræðu háttv. 1. landsk. En annars er honum því að svara, að jeg vil halda í þetta smáatriði af því, að ef frv. tekur breytingu í þessu efni nú, er jeg hræddur um, að frv. muni daga uppi og ekki komast gegnum þingið. Og jeg vil vissulega ekki leggja alt frv. í hættu fyrir þetta smáatriði, sem um er deilt. Þessi er ástæðan til þess, að jeg legg á móti, að frv. sje breytt nú, en alls ekki sú, að jeg geti ekki sætt mig við, að gildandi lögum sje breytt. Þetta datt mjer í hug, að væri leyfilegt að segja hjer. Jeg get ekki sjeð eftir atkvæðagreiðslunni í hv.Nd., að mjer hafi verið mjög mislagðar hendur, því að enn er ósjeð, hvar meiri hlutinn liggur. Það er deila á milli deildanna, og jeg veit ekki, hvernig atkvgr. fer í Sþ., en mjer er sárara um frv. í heild sinni en þetta eina atriði. Hv. 1. landsk. spurði, um hvað jeg talaði við konur, en jeg harðneita að gefa honum nokkrar upplýsingar um það og finst það vera mjög nærgöngult af hv.þm. að spyrja um slíkt. En jeg hefi talað við konur um þetta umdeilda atriði, og þar eru þær alls ekki samdóma. Hv. l.landsk. sagði, að ef hann kæmi fram með brtt. um, að karlmenn mættu skorast undan kosningu, mundi hann ekki vera skoðaður með fullu viti. Rjett mun það, en sá mun ekki heldur talinn með rjettu ráði, sem ætlar kvenfólki öll sömu störf eða verk og karlmönnum. Hv. þm. vill vera með kvenfólkinu í þessu, af því að það kostar ekkert. En þegar kemur að kvennaskólunum, versnar vinskapurinn. Ef hv.þm. (SE) vill vera sjálfum sjer samkvæmur, hlýtur hann að koma með till. um að leggja niður sjerskóla ríkisins handa karlmönnum, fyrst hann er á móti slíkum skólum handa kvenfólki, en kveðst vilja halda dauðahaldi í samræmi í skyldum og rjettindum.

Eggert Pálsson Eins og nál. ber með sjer, hefir nefndarmenn greint á um þetta atriði. Eins og kunnugt er, stóð í frv., þegar það var upphaflega lagt fyrir af hæstv. stjórn, að konur hefðu rjett til að skorast undan kosningu, en allshn. breytti þessu á þá leið, að giftar konur hefðu þennan rjett. Og hv.þm. A.-Húnv. skrifaði undir nál. með þessari breytingu fyrirvaralaust, enda þótt vitanlegt væri, að hann hallaðist helst að því, að engar konur, hvorki giftar eða ógiftar, skyldu hafa þennan rjett frekar en karlmenn. En við litum svo á, hinir nefndarmennirnir, að þetta, að láta aðeins giftar konur hafa þennan rjett, væri nokkurskonar miðlunarvegur á milli okkar og hv.þm. A.-Húnv. Mjer fyrir mitt leyti var og er það ljóst, að víða er svo ástatt, að ekkert heimilisfólk er nema hjónin og börnin, og er þá hart, ef á að taka konuna frá börnunum og láta hana vinna að opinberum málum, því að karlmenn eru alment ekki færir um að taka að sjer kvenmannsverkin. Þess vegna er það mikilsvert fyrir giftar konur að geta skorast undan kosningu. Hv. 4. landsk. (IHB) vildi gera ráð fyrir þeirri sannsýni, að konum yrði ekki þröngvað til að taka við kosningu. Þetta finst mjer vera nokkuð bjart á litið, ef byggja á trygginguna eingöngu á því, þar sem allir vilja helst losna við að vera í hreppsnefnd, og þegar konur hafa með slíku kappi óskað eftir þessu, væri ósköp eðlilegt, að í sumum tilfellum mundu kjósendur ekki hika við að kjósa konur til þessa starfa, þótt þeim væri það nauðugt. Ímynda jeg mjer, að það gæti leitt til þess, að margar konur yrðu nauðugar reknar í hreppsnefnd. Jeg get ómögulega skilið, að í þessu felist neitt vantraust til kvenna. Ef þær hafa ástæður til að taka við kosningu og vilja það sjálfar, mundu þær kosnar, enda þótt þær hjeldu áfram þessum rjetti. Hv. 1. landsk. (SE) gat þess, að þetta væri algerlega einsdæmi um karlmenn. En jeg rek mig hjer strax, einmitt í þessari sömu grein, á það, að sextugur maður getur skorast undan kosningu. Af hverju er honum gefinn kostur á því? Af því að þá er heilsan og kraftarnir farnir að bila, og hjer er einmitt „analógía“ við það, að gert er ráð fyrir, að konur eigi stundum erfitt með að taka við kosningu. Það er ekki hægt að þvinga þær frekar en slíkan mann. Það, sem aðallega vakti fyrir okkur nú fyrir því að samþykkja frv. óbreytt, var það, að við vildum ekki stofna því í voða sakir þessa atriðis, því að með því að senda það svo til hv.Nd. er verið að stofna því í voða, þar, sem breytingin í frv. á þessu atriði var samþykt með helmingi fleiri atkvæðum en voru á móti. Það er því viðbúið, ef það fer til Nd., komi það í Sþ. Hvernig fara mundi í Sþ., skal ósagt látið. Annaðhvort verður að vera, að undanþágan stendur eða fellur þar. Yrði það ofan á, að breytingin yrði samþykt í Sþ., undanþágurjettur kvenna feldur, er svo komið, að sameinað Alþingi er búið að leggja þessa skyldu á konur. Og þá er jeg sannfærður um, að afleiðingin getur orðið sú, að konum verður fyrir þetta ofurkapp þeirra frekar en ella þrýst inn í hreppsnefndirnar.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg skal ekki lengja umr.Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) þótti koma fram þrái í mjer, að vera að halda þessu fram. Hann er jafnþrár á sinni skoðun. Hæstv. atvrh. sagði, að þetta smáatriði væri í gildandi lögum. Hv. 1. landsk. er búinn að tala um, hversu mikið smáatriði þetta er. Það varðar meira en helming þjóðarinnar. Hæstv. atvrh. hefir að mínu áliti breytt sumu í þessu frv., sem hefði ekki átt að vera lausara fyrir en þetta. Þá sagði hæstv. atvrh., og hv. 1. þm. Rang. (EP) tók í sama streng, að það væri athugavert fyrir deildina að tefja svona fyrir málinu. En svo koma skilaboð úr Nd., að við eigum ekki að vera að hugsa um þetta. Hvað vill Ed. vera að skifta sjer af þessu, ef Nd. er á móti? Það þreyta mig svona skilaboð.  (Atvrh. MG: Hver kom með þau skilaboð?)  . Hv. deildarmenn kannast við þetta. Það er heimska að halda því fram, að meira en helmingur þjóðarinnar þurfi ekki að hafa skyldur samfara rjettindunum, með öðrum forsendum en þeim, að hann sje ekki fær um að starfa. Mig varðar hreint ekkert um, hvað hæstv. atvrh. hefir talað við konur um þetta, nje hvað þær hafa sagt. Hæstv. atvrh. fer líklega klókindalega að, þegar hann talar við konur. En mig varðar ekkert um, hvað konur yfirleitt segja. Þær hafa rjettinn, og þá eiga þær að hafa skyldurnar líka. Hv. 1. þm. Rang. var að finna að því, að jeg hefði ekki skrifað undir nál. með fyrirvara. Það er rjett, en jeg fór ekki á bak við meðnefndarmenn mína með það, að jeg mundi ganga lengra, ef svo bæri undir, þegar til deildarinnar kæmi. Það var svo sem auðheyrt, að sá hv.þm. (EP) var kominn í stólinn, þegar hann var að tala um, að konur væru teknar frá börnunum og þau skilin eftir forsvarslaus. Hann talaði svo, sem hreppsnefndarstarfið yrði aðalstarf kvennanna. En mjer þótti það vanta á hjá prófastinum, að hann vorkendi ekki karlmönnunum. Þeir eru þó feður þeirra forsvarslausu. Ræðumaður (EP) fór um það hjartnæmum orðum, að konur yrðu reknar nauðugar í hreppsnefnd. Auðvitað kæmi það fyrir, að kona, sem vildi síður fara, yrði að gera það. Reynslan hefir orðið sú, að af því að konur hafa ekki verið skyldugar, hafa þær ekki viljað gefa kost á sjer, þótt þeim væri það annars ekkert nauðugt, af því að þeim hefir fundist það óviðkunnanlegt, og jafnvel sýna framhleypni. Það má geta nærri, hvort hæstv. atvrh. og hv. 1. þm. Rang. gæfu þeim ekki hornauga og hvort þeir myndu tala mikið við þær einslega, ef þær tækju það upp hjá sjer upp úr þurru að fara að gefa kost á sjer. Jeg tek það ekki nærri mjer og hefi enga samvisku út af því, hve langur tími hefir farið í þetta mál, og hika ekki við að fylgja brtt., hvernig svo sem með málið fer. Væri þó slæmt, ef það gæti ekki orðið að lögum nú, þó ósjeð sje um, hve mikið því liggur á, meðan frv. um útsvörin er ekki lengra komið.

Sigurður Eggerz Jeg hefi ekki miklu að svara. Hv. þm. reynast rakalitlir í baráttunni gegn jafnrjetti kvenna og karla. Hæstv. atvrh. vjek að því, að jeg hefði ekki viljað láta kvenþjóðina hafa sína sjerskóla. Jeg veit ekki betur en að hún hafi kvennaskólann. Jeg mótmæli því orðum hæstv. atvrh.  (Atvrh. MG: Jeg sagði, að hv. 1. landsk. vildi ekki hafa kvennaskólann kostaðan af ríkinu)  . Konur hafa sjerskóla; það var aðeins deilt um það „princip“, hvort skólinn ætti að vera einkaskóli eða ríkisskóli. Jeg vil ekki fara hjer út í þær umr. En jeg vil taka það fram, að enginn hefir gefið hv. 4. landsk. (IHB) betri traustsyfirlýsingu en jeg, enginn viðurkent betur en jeg starf hennar við einkaskólann, kvennaskólann í Reykjavík, og talið hann hafa verið prýðilega rekinn.  (Atvrh. MG: Ætli hann yrði ver rekinn sem ríkisskóli?)  . Það getur vel verið, að hann yrði ver rekinn sem ríkisskóli. Það eru til dæmi um það, að fyrirtæki hafa verið rekin ódýrar sem einkafyrirtæki en sem ríkisfyrirtæki. En í þessu máli ætlar hæstv. ráðh. sjer að vera einkar hollur kvenþjóðinni. Þetta eru svona smádúsur, sem hann stingur upp í hana, en ekki er víst, hvernig henni bragðast af þeim. Hv. 1. þm. Rang. (EP) færði sem dæmi sextuga karlmenn, sem mættu skorast undan kosningu. Af hverju? Af því að kraftarnir eru farnir að bila. Það getur vel verið. En ef í þessu er fólgin einhver „analogi“, þá telur hv.þm. kvenþjóðina svo lítilfjörlega, að hann lítur svo á, sem hún sje biluð að kröftum. Þarna kemur misrjettið látakanlegast fram. Ef það er rjett, sem hæstv. atvrh. heldur fram, að þetta sje smáatriði, þá fer svo í hv.Nd., að hún lítur á frv. sem rjettarbót og sleppir aukaatriðunum. Það kom fram eitt atriði í ræðu hv.þm. A.-Húnv., sem jeg vil leggja áherslu á. Var það skarplega og viturlega athugað af honum, að ef konur hafi rjett til að skorast undan kosningu, þá verði afleiðingin sú, að þær vilji ekki taka við kosningu. Þetta er einkar kænlegt til þess að koma í veg fyrir, að þær taki að sjer opinberar stöður.



Jeg var ekki viðstödd, þegar hv. 1. þm. Rang. (EP) byrjaði ræðu sína. En jeg heyrði, að aðalatriðið, sem hann dvaldi lengst við, var þetta: Hve illa það kæmi sjer fyrir eiginmann, heimili og börn, þegar einyrkja kona þyrfti að vera fjarverandi frá heimili sínu til þess að mæta sem fulltrúi í einhverri þeirra nefnda, sem hjer um ræðir. Jeg skal játa, að þetta er mannúðlega mælt, og það er rjett, að slíkt gæti komið fyrir. En það eru fleiri atriði, sem þessu eru hliðstæð og sem draga þyrfti fram í dagsljósið. Það mætti draga upp ýmsar myndir úr lífi kvenþjóðarinnar í þessu sambandi. Jeg vil benda á það, að sama hættan vofir yfir einyrkjaheimili, þegar eiginmaðurinn þarf að vera fjarstaddur vegna fundarhalda og annarar opinberrar starfsemi, því að þá þarf konan að gegna hans verkum, t. d. skepnuhirðingu o. s. frv. Þarf hún þá að bæta á sig allerfiðum störfum, en þetta hliðstæða dæmi, sem mun vera mjög algengt, láðist hv. þm. alveg að vorkenna einyrkjakonunni. Jeg er ekki með þessu að lýsa yfir því, að jeg vilji beinlínis hlífa karlmönnunum. En jeg vil gæta jafnrjettis. Þá kem jeg að öðru atriðinu, sem hv. þdm. hefir greint mjög á um, að með þessu ákvæði sje verið að þröngva konum í þessar nefndir. Það hefir nú verið tekið fram, að það kemur sjaldan fyrir, að karlmönnum sje þröngvað í þær, og því síður yrði það gert við konur, þar eð reynsla undanfarinna ára virðist frekar benda til þess, að karlmenn vilji sem mest útiloka konur frá opinberum störfum. Þá skildi hv. þm. ekki, hvaða vantraust felst í því fyrir konur að vera undanþegnar þessum skyldum. Hann getur hvorki nje vill skilja það, að það felast aukin rjettindi í hinu, að vera ekki undanþegnar þessum skyldum. Það, sem sjerstaklega virðist vaka fyrir hv. þm., er þetta: að hann vill ekki, að heimilisfaðirinn missi neitt af umhyggju þeirri og góðu atlæti, sem konur veita mönnum sínum og heimilisfólki. Þá sagði hv. 1. þm. Rang., að rjettmætt væri, að sextugir karlar væru undanþegnir opinberum störfum í þágu sveita og kaupstaða og að það væri vel sambærilegt, að konur, sem stæði illa á fyrir, væru líka undanþegnar þessari skyldukvöð. Mjer skilst nú, að þessi 60 ára undanþága nái eftir sem áður bæði til karla og kvenna, og sje því ekki heppilegt að taka það til samanburðar. Þessi „gríma“, sem hjer hefir verið sett upp, hefir nú verið tekin ofan með því að gefa í skyn, að konur yngri en sextugar sjeu og geti verið óhæfar. Jeg hefði þurft að undirstrika það enn betur, hvílíkt vantraust konum er sýnt með þessari undanþágu. Jeg vil taka undir það með hv. þm. A.Húnv., að mjer finst það óviðfeldið að fá það ítrekað hjer í þessari hv. deild, að vegna þess að þetta mál sje komið aftur frá hv. Nd. og hún sje ófús til breytinga á frv., þá megi engu breyta nú við þessa umr. hjer í deildinni. Jeg hefi áður þurft að mótmæla þessu athæfi hv. Nd. í svipuðu tilfelli sem þessu, og vil leyfa mjer að mótmæla því enn. Jeg veit ekki til hvers verið er að hafa tvær deildir, ef Ed. á svo ekki að hafa neinn íhlutunarrjett um málin. Þetta frv. getur orðið að lögum, þótt það taki þeim breytingum, sem farið er fram á, og fari þar af leiðandi til hv. Nd. Jeg sje ekki eftir þeim tíma, sem til þess hefir gengið, og þótt það hafi tafist hjer nokkuð, getur það enn vel náð samþykki Nd. Þá sagði hv. þm., að konur hefðu lagt ofurkapp á þetta mál. Jeg get vel tekið á mig ábyrgð á þessu ofurkappi og er þess albúin að taka við ámælum fyrir það. Jeg vil taka í sama streng og hv. þm. A.-Húnv. og segja það, að megi konur samkvæmt lögum skorast undan skyldustörfum þeim, sem hjer um ræðir, myndi það verða til þess, að einmitt hæfustu konurnar, sem best gætu orðið að liði, kynokuðu sjer við að bjóða fram starf sitt. En hefðu þær skyldur, myndu þær ekki gera það. Og það er ósjeð, hvort starf þeirra gæti ekki orðið alveg sambærilegt við störf karlmannanna, sem hafa tekið við þessum störfum af því, að þeim bar skylda til þess. Það hefir verið sagt, að þetta ákvæði, sem brtt. mín fer fram á að fella niður, sje í gildandi lögum. Það er rjett. Væri það ekki þar, væri ástæðulaust að standa hjer og vilja fella þetta ákvæði niður. - Ætla jeg svo ekki að fjölyrða meira um þetta.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. þm. A.-Húnv. talaði um skyldur og rjettindi og sagði, að það væri nauðsynlegt, að það hvorttveggja fylgdist að. En þetta er ekki rjett, og til þess að sýna þetta þarf ekki annað en að minna á t. d. heiðursfjelaga, heiðursborgara o. s. frv. Þeir hafa rjettindin, en ekki skyldurnar. Enginn mun nú halda því fram, að heiðursborgarar sjeu minna virtir en aðrir borgarar.  Annars er hv.þm. (GuðmÓ) ekki sem sterkastur á svellinu; hann hefir sjálfur komið með brtt. um, að giftar konur megi skorast undan kosningu. Og eftir því, sem honum nú farast orð, þá hefir hann framið ranglæti gagnvart öllum giftum konum landsins. Verður þá ekki mikill munur á því, sem hann hefir gengið inn á, og því, sem stendur í frv. Jeg sagði, að hv. 1. landsk. vildi ekki, að kvennaskólinn væri ríkisskóli, en jeg sagði ekkert um það, að hann vildi ekki, að kvenþjóðin hefði sína skóla.  Jeg get þakkað hv. 4. landsk. (IHB) fyrir það, að hún áleit, að frv. gæti orðið að lögum á þessu þingi, því að jeg skil það svo, að hún ætli að beygja sig fyrir atkvgr. þeirri, sem að lokum væntanlega fer fram um málið í Sþ., og greiða þá atkvæði með frv.

Sigurður Eggerz Jeg vil mega skjóta því í mestu vinsemd til hæstv. forseta og hv.allshn., að það er enn eitt stórmál hjer í nefnd, sem jeg vil fyrir mitt leyti leggja hina mestu áherslu á; það er frv. um hæstarjett. En þar sem jeg heyri, að þingtíminn er mjög farinn að styttast, vildi jeg leyfa mjer að koma með þau tilmæli til hæstv. forseta, að hann vildi beita áhrifum sínum í þá átt, að þetta stórmál kæmi úr nefnd, svo hægt yrði að taka það á dagskrá sem fyrst. Jeg veit, að margir leggja mjög mikla áherslu á, að þetta mál nái fram að ganga.

Jóhannes Jóhannesson Jeg skal leyfa mjer fyrir hönd allsherjarnefndar að geta þess, að hún hefir enn stórmál með höndum, sem komu til hennar miklu fyr en það mál, sem hv. 1. landsk. (SE) nefndi, og hefir hún álitið sjer skylt að láta þau ganga fyrir. Til dæmis má nefna frv. um útsvör, frv. um kosningar til sveita- og bæjarstjórna, sem komu frá Nd., og fleiri mál, eins og nál. frá allsherjarnefnd bera með sjer. Jeg get því ekki fyrir nefndarinnar hönd lofað neinu um það, hvenær þetta mál kemur. En jeg skal geta þess, að málið var svo seint borið fram, að það var að mínu áliti þá þegar fyrirsjáanlegt, að það gæti ekki komist gegnum þingið í ár.

Sigurður Eggerz Jeg lít svo á, að það sje nógur tími enn til þess að koma málinu í gegnum báðar deildir. Jeg er ekki að fara með neina ásökun á hendur nefndinni. Aðeins er jeg að mælast til þess við hæstv. forseta, að hann vildi mælast til, að nefndarálit yrði afgreitt bráðlega, þar sem þetta er eitt af þeim stóru málum, og hefir þýðingu fyrir alt rjettaröryggið í landinu. Mjer finst ekki til of mikils mælst um þetta, sjerstaklega þegar ekki er farið fram á neitt annað í frv. en að núverandi skipulag megi halda sjer.

Forseti (HSteins): Allar nefndir í þessari hv. deild hafa að minni hyggju starfað svo vel og samviskusamlega, að jeg hefi hingað til á þessu þingi ekki sjeð ástæðu til að minna þær á mál, sem þær hafa til meðferðar. Jeg þykist þess fullviss, að hv.allshn. vilji í þessu máli eins og öðrum sýna svo fljóta afgreiðslu sem henni er unt.

Sigurður Eggerz Jeg vildi aðeins mega leggja enn áherslu á, að hjer er um verulega stórt mál að ræða og þýðingarmikið fyrir alþjóð. Mjer finst eðlilegt og sjálfsagt, að nefndir geri upp á milli mála, þegar um önnur eins mál er að ræða. Rjettaröryggið í landinu fer eftir afgreiðslu þessa máls. Og virðing þjóðarinnar inn á við og út á við er misboðið, ef hún ekki reynir að tryggja öryggi hæstarjettar, dómstólsins með úrslitaorði í ágreiningsmálum borgaranna innbyrðis, og ágreiningsmálum borgaranna og erlendra borgara, og í málum, sem snerta æru og líf borgaranna.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil taka það fram, að hv.þm. hefði átt að athuga það í tíma, að koma með þetta mál nógu snemma á þingtímanum. Álít jeg því, að öll ábyrgðin hvíli á honum, en ekki allshn., á því, hvort málið nær framgangi á þessu þingi eða ekki.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg heyrði talað um það í dag undir umr. áðan, að ekki væri mikið gert fyrir kvenþjóðina, ekki mikið um ríkisskólana handa henni. Tek jeg því þessi orð frá hæstv. atvrh. (MG) sem vott um það, að eitthvað þurfi að gera fyrir raunverulega sjermentun kvenna. Jeg vil svo skýra þetta mál í fáum orðum og ætla að fara til þess aftur í tímann. Það stendur svo á á Austurlandi, að þar er einn staður, sem allir líta til sem einskonar helgistaðar fyrir alt Austurland, þótt þar sjeu til aðrir staðir, sem betur liggja við samgöngum. Jeg býst við því, að allir viti, að þessi staður, Hallormsstaður, liggur í Fljótsdal, einni af fegurstu sveitum landsins. Það þykir öllum Austfirðingum vænt um þennan stað. Þar er skógurinn mestur og náttúran yndisleg. Þegar verið var að endurbæta Eiðaskólann, vaknaði sú spurning, hvort ekki ætti að flytja skólann á þetta náttúrlega höfuðsetur Austurlands. Hefði það áreiðanlega verið gert, ef ekki hefðu verið til dýrar byggingar á Eiðum, því að á Hallormsstað leggur náttúran til nægan eldivið, og hefði ekki sjeð á skóginum. En það verður ekki snúið aftur með Eiða. Byggingar eru komnar þar, og Eiðaskóli heldur áfram að vera almennur skóli fyrir Austurland. En nú er vöknuð hreyfing þar eystra um að koma upp húsmæðraskóla. Á Hjeraði er merk kona, Sigrún Pálsdóttir Blöndal, kona Benedikts Blöndals kennara, og vill hún beitast fyrir þessu máli. Þau Blöndalshjón búa nú í Mjóanesi, næsta bæ við Hallormsstað, og er frúin systir skógvarðarins, sem þar er búsettur. Það, sem þeim hefir dottið í hug, sem vilja fá húsmæðraskóla á Hallormsstað, er að stofna þar húsmæðraskóla, er væri einkafyrirtæki, en hefði ríkisstyrk. Jeg hefi orðað till. svo, að í henni liggur ekki annað en að stjórninni er falið að undirbúa málið fyrir næsta þing. Það má gera ráð fyrir, að landið kaupi einhvern tíma síðar þær byggingar, sem Sigrún Blöndal kann að láta reisa þarna, og því verður að búa svo um, að landið geti fengið þær með sanngjörnu mati. Það vill svo vel til, að bróðir Sigrúnar, skógarvörðurinn á Hallormsstað, er staddur hjer í bænum núna, og hefi jeg spurt hann, hvort þessi skólahugmynd væri ekki fram komin með hans vilja og vitund. Sagði hann, að ekkert væri þessu til fyrirstöðu af sinni hálfu. Að því er viðvíkur stærð skólans, þá býst jeg við, að hann verði að miðast við hæfilegar þarfir hjeraðsins. Jeg geri ráð fyrir, að tveir þingmenn að minsta kosti í þessari deild styðji þetta mál. Hv. þm. Seyðf. (JóhJóh) þekkir víst vel til þessarar konu. Hann er gamall sýslumaður þessa hjeraðs og kunnugur staðháttum og mönnum. Jeg geri að sjálfsögðu ráð fyrir, að hv. 4. landsk. (IHB) veiti þessu máli eindreginn stuðning. Jeg þarf ekki að rökstyðja þetta frekar. Málið er hjer á fyrsta stigi, og getur vel verið, að við rannsókn komi einhverjir meinbugir í ljós, t. d. að samningar takist ekki milli þessarar merku konu og stjórnarinnar. En jeg hefi fulla sönnun fyrir því frá áhugasömum mönnum, að þessu máli muni verða vel tekið þar eystra. Hallormsstaður skipar það rúm í hugum manna þar, að engin afbrýðissemi kemst að um staðarvalið. Jeg tek þessu máli til inntekta orð hæstv. atvrh. (MG) í dag, að sjermentun kvenna hafi verið vanrækt og nauðsyn sje á að bæta úr því. Tel jeg ekki til of mikils mælst, þó 2–3 húsmæðraskólar væru starfandi á öllu landinu. Ef tekið er tillit til fólksfjölda í Múlasýslum, væri ekki of mikið, þó 10–12 stúlkur útskrifuðust þaðan á ári að minsta kosti. Það er nauðsynlegt að hafa vel bygt á Hallormsstað, því að ekki er ólíklegt, að hann verði síðar einn af þeim stöðum, sem notaðir verða til að taka móti gestum, ekki síst útlendum. Jeg vona ennfremur, að hv. deild átti sig á, að hjer er ekki ætlast til, að tekin sje ákvörðun um annað en að rannsaka málið.

Atvinnumálaráðherra (MG) : Hv. flm. segist hafa tekið til inntekta í þessu máli ummæli mín í dag um kvennaskólana. En hann má þá ekki leggja meira upp úr þeim en í þeim lá. Jeg tel miklu rjettara að hlynna að þeim skólum, sem fyrir eru, heldur en að setja nýja á stofn. Annars vil jeg um þessa till. segja það, að þó hún verði samþ., er ekki veitt neitt fje til umráða landsstjórninni. Það má búast við því, að konan, sem um er að ræða, telji sig gabbaða með till., ef ekkert má borga henni, því það er ómögulegt fyrir hana að svara þeim fyrirspurnum, sem gera þarf, án þess að leggja töluvert í kostnað. Frá þessu sjónarmiði gæti verið varhugavert að spyrja, ef ætlast væri til að fá bindandi svar. Annars finst mjer ekki viðkunnanlegt, að á eign ríkissjóðs sje bygt hús einstaks manns. Um þetta má ekki hafa nein undirmál við konuna, sem setur skólann á stofn. Vjer verðum að gera oss ljóst, að vjer getum ekki, sóma vors vegna, ef kona þessi reisir skólann að tilhlutun Alþingis, neitað um nægilegan styrk til skólans síðar, nema vjer kaupum húsið fyrir það verð, sem hún er skaðlaus af. Vjer verðum að gæta þess að gera henni ekki fjártjón. Jeg skal í þessu sambandi minna á, að til eru lög um húsmæðraskóla á Norðurlandi, sem ekki hefir verið framfylgt. Jeg hygg, að Norðlendingar myndu ekki taka því með neinum þökkum, ef farið væri að stofna skóla á Austurlandi og ekki framfylgt lögunum frá 1917. Annars hafa ekki verið þær ástæður hjá okkur undanfarið, að hægt hafi verið að leggja mikið fje í nýja skóla. Mjer finst liggja næst að taka fyrst þá skóla, sem Alþingi er búið að samþ. fyrir löngu. Það yrði þá a. m. k. að taka þessa tvo í einu. Annars skal jeg ekki blanda mjer inn í það, hvort hv. deild vill samþ. þessa till. En það má ekki á nokkurn hátt gabba þessa ágætu konu. Hún verður að eiga víst að fá greiddan kostnað, sem hún hlýtur að leggja í við að svara þeim spurningum, sem fyrir hana yrði að leggja, en till. felur ekki í sjer heimild til neinnar slíkrar fjárveitingar.

Sigurður Eggerz Jeg hefi áður sýnt, að jeg hefi viljað greiða fyrir skólum eins og þessum. Nægir að minna á Staðarfellsskólann. Mjer skilst af orðum hæstv. atvrh. (MG), að veita þurfi athygli skólanum fyrir norðan jafnframt þessum, og sting jeg því upp á, að málinu sje vísað til mentmn. Þó tími sje orðinn naumur, geri jeg ráð fyrir, að hún hafi tóm til að athuga málið, og svo geti það komið aftur fyrir deildina.

Ingvar Pálmason Mjer kemur það einkennilega fyrir, að hæstv. atvrh. (MG) leggur heldur á móti þessari till. og telur ýms vandkvæði á að sinna málinu. Jeg get búist við, að það stafi að einhverju leyti af því, að stjórnin álíti, að þessi hugmynd sje ný, að hún hafi sprottið upp núna hjer í þinginu. En hugmyndin er a. m. k. 30 ára gömul, og getur hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) staðfest það. Til er sjóður þar eystra, sem heitir kvennaskólasjóður. Jeg er honum að vísu ekki kunnugur, en aðalstuðningsmenn þess sjóðs munu hafa verið þeir Ari Brynjólfsson frá Þverhamri og Jónas Eiríksson á Eiðum. Um eitt skeið lögðu báðar Múlasýslur fje í þennan sjóð. Mjer finst, að viðeigandi hefði verið af stjórninni að taka vel í málið, kynna sjer það og athuga aðstöðu frú Sigrúnar Blöndal til málsins, afla sjer upplýsinga um sjóðinn o. s. frv. Jeg veit, að það eru engar ýkjur hjá hv. 3. landsk. (JJ), að Austfirðingar horfi til Hallormsstaðar sem fegursta bletts á Austfjörðum og beri þá þrá í brjósti, að þar megi rísa upp mentasetur fyrir Austurland. Mjer finst sanngjarnt að ætlast til þess af stjórninni, að hún tjái sig fúsa til þess að vinna fyrir þetta mál. Þessi kona, sem um er að ræða að reyna að leita samkomulags við, heldur nú uppi einkaskóla í Mjóanesi ásamt manni sínum, og hafa þau hjón bæði sýnt mikinn áhuga á að breiða út þekkingu meðal ungmenna umhverfis bústað sinn. Þingið hefir áður veitt og veitir enn þessari konu styrk til að halda uppi kenslu í handavinnu, og hafa legið fyrir þinginu skýrslur um, hvernig því fje hefir verið varið. Jeg vænti þess, að deildin taki þessari þáltill. vinsamlega, og stjórnin sjái sjer fært að verða við þeim tilmælum, sem í henni felast, en þar er ekki farið fram á annað en að hún kynni sjer horfurnar fyrir því, að komið verði upp einkaskóla á Hallormsstað. Jeg er samþ.till.hv. 1. landsk. (SE) um að vísa þessu máli til mentmn. Ætti að vera nægur tími til að athuga það þar. Jeg hefi svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Vildi aðeins gefa þessar upplýsingar, af því að mjer fanst kenna nokkurs ókunnugleika til þessa kvennaskólamáls hjá hæstv. atvrh. (MG).



Af því hv. 2. þm. S.-M. (IP) nefndi kvennaskóla, vildi jeg aðeins leyfa mjer að biðja um úrskurð á því, hvort hjer er að ræða um kvennaskóla eða húsmæðraskóla. Jeg skal nota tækifærið, fyrst jeg stóð upp, til þess að lýsa því yfir, að kona sú, sem hjer er um að ræða, frú Sigrún Blöndal, er mjer kunn að öllu góðu, og hefi jeg ekki meira álit á öðrum konum í þessu efni en henni. Jeg tel rjett, að málið fari í nefnd.

Flm. (Jónas Jónsson) Það er að nokkru leyti búið að skýra sumt, sem jeg hefði þurft að taka fram. Hæstv. atvrh. (MG) tók málinu að sumu leyti heldur treglega. Það er alveg óþarfi að kvíða fyrir skaðabótamáli. Hæstv. ráðh. hlýtur að sjá, að slíkt getur ekki komið til greina. Það er alt öðru máli að gegna, þó samþ. væri í Nd. að veita konu nokkrar bætur vegna Staðarfells, því þar var um samning að ræða og mjög ólík aðstaða. Jeg býst við, að hjer geti verið um ýmsa erfiðleika að ræða, en ef þing og stjórn vildi styðja málið á þann hátt, að frú Sigrún sæi sjer fært að ráðast í framkvæmdir, þá væri grundvöllurinn fenginn. Það ætti ekki að þurfa margbrotna samninga til þess að koma í veg fyrir ágreining, þó vegir skildu síðar. En jeg geri ráð fyrir, að þó þetta væri einkaskóli í byrjun, yrði hann með tímanum ríkisskóli. Hæstv. atvrh. mintist á lög frá 1917 um húsmæðraskóla á Akureyri. Því máli hefir ekki verið haldið mikið vakandi, hvorki af konum á Akureyri nje af Alþingi. Jeg gerði tilraun til að lífga það hjer á dögunum, en sú till. var drepin. Sú skólahreyfing virðist stönsuð í bili og getur því varla talist öðrum skólum til fyrirstöðu, meðan hún er ekki vakin upp aftur. Jeg held, að enginn meiningamunur sje á milli hv. 4. landsk. (IHB) og hv. 2. þm. S.-M. (IP) á þessu stigi málsins, sem geri neitt til. Jeg hugsa mjer þennan skóla sem húsmæðraskóla, er sje miðaður við þarfir þær, er konur hafa til sjermentunar. Auðvitað verður altaf að fylgja einhver almenn fræðsla, og hjer vill svo vel til, að maður frú Sigrúnar er ágætur kennari og gæti vafalaust styrkt skólann með því að kenna þar almennar fræðigreinir, og jafnvel sjergreinir, svo sem efnafræði. Það hefir verið tekið fram af öðrum, að þau hjón reka nú skóla í Mjóanesi, og er aðsókn að þeim skóla mikil, enda eru hjónin í miklu áliti. Það sýnir áhuga þeirra hjóna, að þau halda þessum skóla uppi án nokkurs styrks, og er sú fórnfýsi nálega einsdæmi hjer á landi. Það er áreiðanlegt, að hæstv. atvrh. þarf ekki að óttast skaðabótakröfur frá þessum hjónum. Verk þeirra sýna það. Jeg hefði getað felt mig við till.hv. 1. landsk. (SE), um að vísa málinu til nefndar, ef það hefði verið fyr á ferð. En jeg held, að ekki sje veruleg ástæða til þess, enda höfum við tveir úr mentmn., hv. 4. landsk. (IHB) og jeg, haft ástæðu til að lýsa góðu áliti á væntanlegri forstöðukonu, og það er full ástæða til að halda, að þriðji maðurinn í nefndinni (Jóh.Jóh) sje á sama máli.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg sagði ekkert um það, að jeg væri hræddur við skaðabótamál. Jeg sagði, að jeg væri hræddur við að gabba þessa konu á þann veg, að láta hana leggja í kostnað við að útvega upplýsingar til þess að geta svarað þessari spurningu, svo að nokkuð sje á að byggja. Það er auðsætt, að hún getur ekki svarað nema að leggja í kostnað og gera sjer töluvert ómak. Og þótt jeg óttist ekki skaðabótamál, þá er mjer það ljóst, að þing og stjórn getur ekki heimtað af þessari konu að leggja á sig talsvert erfiði og kostnað, án þess að fá það bætt. En till. gerir ekki ráð fyrir því. Það hlýtur þá að byggjast á því, að gengið sje út frá því sem gefnu, að það verði að samkomulagi síðar. Það þori jeg fyrir mitt leyti ekki að telja víst. Annars finst mjer ekkert undarlegt að detta í hug bætur einmitt út af því, sem gerst hefir á þessu þingi. Það þótti nauðsynlegt að bæta upp þeirri konu, sem hafði fengið fyrirheit um Staðarfellsskólann, í fjárlögum fyrir næsta ár. Hjer er ekki næsta mikill munur. Það var aldrei tekin ábyrgð á, að Staðarfell yrði laust í næstu fardögum. Hún samdi sjálf við ábúandann á Staðarfelli, að hann skyldi halda ábúðinni til fardaga 1927, án þess að stjórnin væri þar til kvödd. Svo að það reyndi aldrei á það, hvort Staðarfell gæti ekki fengist laust í fardögum næstk. En af því að það kemur ekki þessu máli við, kæri jeg mig ekki um að fara út í það. Hv. þm. (JJ) sagði, að húsmæðraskólinn á Norðurlandi væri dauður. Það er ekki satt. Hann sefur reyndar, en hann er ekki dauður. Það er áreiðanlegt, að hann vaknar upp fyr eða síðar. Og jeg er viss um, að Norðlendingar taka því ekki með neinum þökkum að verða að geyma þessi 9 eða 10 ára gömlu lög um skólann, meðan nýir skólar, sem engin lög eru til um, verða settir á stofn annarsstaðar. Það er auðvitað, að þeir geta ekki sætt sig við, að hjer sje stofnaður nýr skóli, ef þeirra er ekki stofnaður a. m. k. samtímis. Það er þess vegna alveg víst, að ef setja á þennan skóla á stofn þar fyrir austan, þá verður að stofna Norðurlandsskólann um leið. Það verða menn að gera sjer alveg ljóst. En fyrst þessi kona hefir nú skóla í Mjóanesi, sem er næsti bær við Hallormsstað, eftir því sem mjer er sagt, þá sýnist mjer vegur að halda áfram skólanum þar og veita einhvern styrk til hans. Jeg þekki reyndar ekki þá jörð, en geri þó ráð fyrir, að hún sje miklu minni en Hallormsstaður. Jeg veit ekki heldur, hvort ábúandinn á Hallormsstað vill sjá af landsnytjum. En ef setja á skóla þar, þá verður hann að sjá af talsvert miklu. Það er því ekki einungis Sigrún Blöndal, sem þarf að spyrja, heldur líka ábúandinn á Hallormsstað. En ef þessa fyrirspurn, sem hjer er um að ræða, á að gera, eins og mjer skildist á hv. 3. landsk. (JJ), þá getur hver og einn spurt, og hv. 3. landsk. líka, ef spurningin er gerð með þeim formála, að ekki megi gera sjer von um endurgjald á neinum kostnaði, sem gangi til þess að afla upplýsinga til þess að fá ábyggilegt svar. Jeg held í raun og veru, að ekki sje hægt að gefa neinar vonir um, hvenær þessi skóli verði settur á stofn. Og þá er það ekki meira virði að fá fyrirspurn frá stjórninni en hverjum öðrum.