Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, var lagt fyrir síðasta hv. Alþ., en náði þá ekki fram að ganga. Frv. er, eins og fram kemur í aths. við það, samið af n., sem samgmrh. skipaði hinn 5. ágúst 1965, en í þeirri n. áttu sæti Kristinn Gunnarsson fulltrúi í rn., sem er formaður n., Gunnar Í. Hafsteinsson fulltrúi, tilnefndur af Landssambandi ísl. útvegsmanna, Guðmundur H. Oddsson, tilnefndur af Farmannasambandinu, Hjörtur Magnússon fulltrúi og Jónas Sigurðsson, skólastjóri Stýrimannaskólans. Þetta frv. var flutt, eins og ég áðan sagði, á síðasta hv. Alþ., þá af n. og aftur nú af n. að ósk minni og er það gert m.a. til samræmís við þær breytingar, sem gerðar voru á ákvæðum um réttindi vélstjóra í frv. því, sem afgreitt var hér á síðasta þingi. Það fer vart á milli mála, að nauðsyn ber til þess, að endurskoðuð séu lagaákvæði um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna, þegar tillit er til þess tekið, að þau lög, sem í gildi eru, eru frá árinu 1946, en vart greinir okkur á um það, að stórkostlegar breytingar hafi á orðið í íslenzkum fiskiskipastól og sjávarútvegsmálum almennt á því tímabili, sem síðan er liðið. Þessu frv. er ætlað að ganga nokkuð verulega til móts við þær breyttu aðstæður, sem fyrir hendi eru nú. Um málið varð ekki fullkomin eining í hv. Ed. Hún gerði á því nokkrar breytingar, svo sem fram kemur á þskj. þar um, en ég mun ekki fara út í í einstökum atriðum. Ég legg áherzlu á það, að frv. fái afgreiðslu á þessu þingi, ef þess er nokkur kostur, því að ýmsar mikilvægar ráðstafanir er nauðsynlegt að gera til þess að geta mætt þeim nýju aðstæðum, sem fyrir hendi eru í íslenzkum sjávarútvegsmálum, þeim aðstæðum, sem eru gjörbreyttar frá því, sem var þegar hin fyrrgreindu lög voru sett. Þó að málið sé flutt af n., er það flutt að ósk rn. Þess vegna kvaddi ég mér hljóðs hér um það nú, en legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár út af atburði, sem í gær gerðist austur í Landssveit skammt frá bænum Stóra-Klofa, og af þessu tilefni vil ég leyfa mér að beina fsp. til hæstv. utanrrh. Hafa íslenzk stjórnarvöld gefið bandarísku herstjórninni einhver fyrirmæli um það að herþotur eins og þessi, sem eru á stöðugu flugi yfir Íslandi í æfingarskyni, að því er manni skilst, haldi sig fjarri mannabyggðum og flytji ekki með sér farm, sem íbúum landsins getur stafað sérstök hætta af, ef slys verða? Ef ekki hafa verið settar reglur um þetta, sýnist mér, að ekki væri vanþörf á að setja slíkar reglur. Hafi slíkar reglur hins vegar verið settar, má líka spyrja: Hvaða eftirlit hefur verið sett af Íslendinga hálfu með því, að þotuflugmenn fari eftir þeim reglum? Raunar virðist margt benda til þess, að slíkt eftirlit sé næsta slakt, ef það þá nokkurt er. Þess eru mörg dæmi, að herþotur fljúgi mjög lágt yfir byggðum, og í því sambandi má minna á, að hvað sem kann að líða reglum um herþotuflug, eru þó ákvæði skýr og greinileg í íslenzkum lögum um það, að flugmenn yfirleitt megi ekki stunda æfingar undir 1000 feta hæð. Ég hringdi í skrifstofu flugmálastjóra í morgun og fékk þetta staðfest, og vafalaust hafa margir Íslendingar séð þess dæmi, að bandarískir herþotuflugmenn hafa gerzt brotlegir við þau lagaákvæði a. m. k. Um hættuna, sem stafar af herþotuflugi yfir Íslandi, talar sá atburður, sem gerðist þar eystra í gær, sínu máli. Maður, sem staddur var í 1 km fjarlægð frá þeirri sprengingu, sem varð við slysið, lýsir þessu þannig, að hann hafi fundið loftþrýstinginn af þessu eins og titring á andliti sér og sér hafi fundizt eins og loftið hitnaði snögglega af þessu. Og í morgun hringdi ég til nágranna þessa manns, bóndans á Skarði, Guðna Kristinssonar, sem er hreppstjóri, og þá var þangað nýkominn hópur Bandaríkjamanna af Keflavíkurflugvelli, og bóndi sagði mér, að þeir væru að búa sig undir það að tína saman sprengjurnar, sem kastazt hefðu úr flugvélinni við slysið, eins og hann orðaði það. Og í hádegisfréttum útvarpsins áðan heyrðu menn, að brakið úr flugvélinni hafði kastazt um 200 m svæði. Þarna var líka staddur íslenzkur lögregluþjónn á Keflavíkurflugvelli, og ég náði tali af honum. Hann taldi að vísu, að hér væri ekki um sprengjur að ræða, heldur tiltölulega litlar eldflaugar, en það væri staðreynd, að flugvélin hefði haft eldflaugar innanborðs. Ég spurði hann, hvort hann teldi, að sú sprenging, sem varð við slysið, hefði stafað af eldflaugum. Hann taldi, að svo væri ekki, heldur sennilegast, að sprengingin hefði orðið af benzíninu í vélinni. En hvað um það, eldflaugar eru að sjálfsögðu í eðli sínu ekki annað en sérstök tegund af sprengjum, þannig að Guðni hreppstjóri fer síður en svo með rangt mál, þegar hann talar um sprengjur í þessu sambandi. Hugsum okkur nú, að atburður þessi hefði orðið í þéttbýli, t. d. Keflavík eða Grindavík, næsta nágrenni Keflavíkurflugvallar, þar sem þessar flugvélar hafa bækistöð. Umræddur lögregluþjónn sagði mér, að þotan hefði umturnað 400 metra kafla á þeim mel, þar sem hún kom til jarðar. Hún ruddist sem sé eða þaut 400 m leið eftir jörðinni, frá því að hún kom niður og þar til hún stöðvaðist loksins. Slíkur var sem sé hraðinn og krafturinn. Og segir sig sjálft, að ef hún hefði komið niður í þéttbýli, mundu eigi allfá hús hafa orðið illa leikin á eftir, bæði af árekstrinum og einnig af sprengingu eins og þeirri, sem varð þar eystra í gær, svo að maður tali nú ekki um hugsanlegt manntjón af þessum völdum. Og hafi slík sprenging, svo ógnarleg sem hún virðist þó hafa verið, aðeins stafað af benzíni, við hverju mætti þá ekki búast, ef slíkt slys yrði í þéttbýli og ylli því t.d., að eldflaugar eða sprengjur, sem viðkomandi þota hefði innanborðs, spryngju? M. ö. o., atburður sá, sem í gær gerðist þar eystra í Landssveit, er hastarleg áminning um hættuna, sem stafar af herþotuflugi yfir þessu landi okkar, sem bandaríska herstjórnin leyfir sér að nota að því er virðist að vild sinni sem eitt allsherjar æfingasvæði fyrir stríðsflugmenn sína. Og atburður þessi hlýtur einnig að vekja menn til umhugsunar um nauðsyn þess, að nákvæmt eftirlit sé haft með þessu flugi af hálfu Íslendinga, og flestir Íslendingar munu telja það algera lágmarkskröfu, af hálfu Íslendinga, að þeir fái að segja til um það, hvers konar farm þessar flugvélar fái að flytja með sér. Ég vil svo þakka hæstv. forseta fyrir það að hafa gefið mér orðið hér utan dagskrár. Ég þykist vita, að hann muni og þm. allir vera mér sammála um nauðsyn þess, að mál þessi séu rædd af alvöru í ljósi þess atburðar, sem í gær gerðist austur í Landssveit.



Herra forseti. Ég get nú ekki svarað þessu öðru en því, að íslenzka ríkisstj. hefur ekki gefið varnarliðina á Keflavíkurflugvelli neinar fyrirskipanir eða borið fram óskir um það, að þetta flug fari fram. Hins vegar er þessi hluti varnarliðsins, svo kallaður fighter squadron langsamlega áhrifamesti varnarhluti liðsins hér á landi. Það er hann, sem getur bezt tekið á móti árás, ef í það fer, og þess vegna er ekki unnt annað heldur en hann fái að æfa sig eins og hann telur þurfa, til þess að taka á móti slíku. Ég tel það alveg sjálfsagt, að á meðan varnarliðið er hér, megi það treysta sinn varnarmátt eins og þeir geta með æfingaflugi og öðru slíku. Það eina, sem við höfum gert kröfu um, er, að þessar þotur hafi ekki kjarnorkuvopn innanborðs, og það hef ég fengið staðfestingu á nú, að ekki var, því að hér eru engin kjarnorkuvopn og eiga ekki að vera. Hins vegar eru náttúrlega í þessum þotum eins og öðrum sprengjur og það getur náttúrlega valdið hættu, ef þær koma niður í þéttbýlið, eins og hv. þm. orðaði það. En nokkra áhættu verður af því að taka, á meðan við höfum þetta lið hér og til þeirra hluta, sem því er ætlað að starfa. Ég tel, að þetta óhapp, sem varð í gær, sé náttúrlega fyrir utan það venjulega flug, því að flugvélin bilaði og þurfti að fara að lenda á jörðu niðri, en venjulega fljúga þessar þotur miklu hærra heldur en íslenzk lög gera ráð fyrir, að þær geri, þannig að það er ekki um að ræða, að þær hafi viljandi farið niður úr því hámarki, sem hér er ætlað að sé fyrir flugi þessara þota. En það hefur eitthvað komið fyrir, eitthvað, sem við vitum ekki, hvað er, enn þá a. m. k., en þær sprengjur, sem í flugvélinni voru, verða gerðar óvirkar annað hvort á staðnum eða í nágrenni við staðinn. Það hef ég líka fengið staðfest. Venjulegast fljúga þær miklu hærra heldur en þarna hefur verið um að ræða, og þetta lága flug þeirra, sem um hefur verið talað, er eingöngu vegna þess, að þær þurftu að komast til jarðar vegna bilunar. Meira hef ég raunar ekki um þetta að segja. Þetta flug er ekki andstætt þeim reglum, sem við höfum gefið þeim um sitt flug, vegna þess að við teljum, að þessar herþotur þurfi að hafa möguleika til þess að kanna með stuttum fyrirvara, hvort þær séu viðbúnar því verkefni, sem þeim er ætlað að vinna. Meira get ég ekki sagt um þetta mál í bili.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör við fsp. minni. En það er eins og fyrri daginn, að í ljós kemur, að af hálfu okkar Íslendinga er ekki um að ræða neitt eftirlit með framferði Bandaríkjamanna hér á Íslandi. Hæstv. ráðh. komst svo að orði, að þessum flugmönnum sé frjálst að æfa sig eins og þeir þykjast þurfa, og sennilega þá að hafa með sér í flugvélunum það, sem þeim sýnist, að undanskildum þó kjarnorkusprengjum, sem er reyndar ekki heldur haft neitt eftirlit með. Ég vil nú enn ítreka þau tilmæli, sem hér hafa komið fram á Alþ. hvað eftir annað í vetur, að við förum að rétta svolítið úr okkur gagnvart Bandaríkjamönnum og förum að sýna meira sjálfstæði í afstöðu okkar til þeirra, m. a. með því að treysta þeim ekki endalaust í blindni. Það væri hin herfilegasta glópska. Og sú glópska, því miður, hefur ráðið helzt til miklu um utanríkisstefnu okkar á undanförnum árum, að treysta því í blindni, að annar aðilanna, þeirra, sem takast á um áhrif í veröldinni nú, sé engill, en hinum megin séu tómir djöflar. Það má í þessu sambandi, af því að ég minntist á hér áðan þau lagaákvæði, að flugmenn megi ekki æfa sig undir 1000 metra hæð, þá má í þessu sambandi minna á það, að í gær gerðist það einnig, eftir að þessi umræddi atburður var orðinn, að þota, sem var í fylgd með þeirri, sem slysið kom fyrir, flaug hvað eftir annað svo nærri bæjum þarna í nágrenninu, að bændur þar eystra lýstu því þannig, að menn og skepnur hefðu orðið dauðskelkaðar. Ástæðan til þessa kann að hafa verið sú, að flugmaðurinn var að fylgjast með því, hvað varð um félaga hans, en atburðir eins og þessi, að þotur fljúgi svona nærri mannabyggð og jafnvel svo, að fólk verði dauðskelkað af, eru ekkert einsdæmi, þannig að bandarískar herþotur og flugmenn í Keflavík hafa að sjálfsögðu hvað eftir annað gerzt brotlegir við umrædd lagaákvæði. Og ég vil sem sagt enn einu sinni ítreka þau tilmæli, að ríkisstj. fari að auka eftirlit með framferði Bandaríkjamanna hér á landi, og við förum að haga okkur í þessum efnum þannig, að það megi vera okkur til meiri sóma heldur en undanfarið.



Herra forseti. Mér þótti það heldur óskemmtilegt á að hlýða, að hæstv. utanrrh. kom hér fremur fram sem málsvari bandarískra stjórnarvalda en æðsti maður íslenzkra utanríkismála. Lýsing hans á flugi bandarískra flugvéla hér miðaðist öll við það, sem hann kallaði þörf þeirra á æfingum, en ekki við okkar eigið öryggi. Ef svo er ástatt, að Ísland er einn samfelldur æfingavöllur fyrir þessa bandarísku orrustuþotusveit, sem hér er, liggur það í augum uppi, að það er verið að kalla yfir okkur sjálfa ákaflega alvarlegar hættur, vegna þess að einmitt æfingaflug er hættulegast af öllu flugi. Og mér finnst, að hæstv. ríkisstj. ætti að reyna að beita eigin dómgreind til þess að vega það og meta, hvort slík notkun á Íslandi sem allsherjar æfingarstöð fyrir bandarískan flugher sé í samræmi við okkar eigin hagsmuni. Og mér fannst hæstv. ráðh. tala furðu gálauslega um verndina og öryggið af bandarískum flugsveitum. Ég geri ráð fyrir, að okkur sé öllum í fersku minni reynsla fjarlægrar þjóðar af vernd slíks flughers um þessar mundir. En ég kom ekki hingað til þess að ræða þessi mál almennt, það er ekki vettvangur til þess hér nú, en langaði aðeins að spyrja hæstv. ráðh. um nokkur atriði í viðbót, tengd þessu máli. Mig langaði að spyrja hann: Hvernig er háttað samskiptunum á milli íslenzku flugumferðarstjórnarinnar og bandaríska hersins? Fær flugumferðarstjórn okkar vitneskju um ferðir bandarískra flugvéla, hvenær þær hefjast til flugs, hvaða leiðir þær ætla að fara og í hvaða hæð þær fljúga? Hér er um að ræða mjög mikilsvert öryggisatriði. Mér er kunnugt um það af umr. í öðrum löndum, að það er talið ákaflega mikilvægt að samræma flug herja og almennt borgaralegt flug, vegna þess, að það er ekki hægt að leggja á ráðin um flugstjórn, ef menn vita ekki ferðir allra flugvéla. Því vænti ég þess, að hæstv. ráðh. greini frá því, hvort íslenzka flugumferðarstjórnin fær vitneskju um allar slíkar flugferðir. Í annan stað gilda hér á Íslandi alveg ákveðnar öryggisreglur í sambandi við flugferðir, víðtækar og næsta strangar öryggisreglur, sem eiga að gilda hér á Íslandi. Eru gerðar ráðstafanir til þess af hálfu hæstv. ráðh. og ríkisstj., að þetta æfingaflug Bandaríkjamanna sé innan þess ramma, sem settur er í þessum öryggisreglum? Er þetta flug í samræmi við öryggisreglur? Og í þriðja lagi. Ef flugslys verða, er það skylda íslenzkra yfirvalda á því sviði að rannsaka, hvernig á því stendur, að slysið varð, af hverju slysið stafar, ef hægt er. Verða íslenzkir sérfræðingar sendir til þess að athuga, af hverju þetta slys stafaði, eða lætur hæstv. ráðh. sér nægja að hlýða á það, sem bandarískir sérfræðingar kunna að segja honum?



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. taldi mig hafa komið hér fram sem beinan málsvara bandarískra stjórnvalda, en ekki vegna okkar eigin þarfa. Ég vil í því sambandi minna á, að nú fyrir nokkrum dögum var hér til umr., hvort varnarliðið væri þess megnugt að verja okkur, ef til átaka kæmi, og var það dregið mjög í vafa af þessum hv. þm., sem hér hafa talað. Til þess að þær séu færar um þetta eða þeir, varnarliðsmenn hér, hef ég haldið, að þessi þáttur varnanna, sem þessar þotur eiga að gegna, þyrfti að vera í fullkomnu lagi, og til þess að geta verið það, þurfa þær að æfa sig og vera tilbúnar með augnabliks fyrirvara til þess að fara á loft. Þetta er gert daglega að ég ætla, og allt gert sem í þeirra valdi stendur, til þess að þessir hlutir séu í sem beztu lagi. Ég held þess vegna, að þetta flug þessara bandarísku þota sé nauðsynlegt, til þess að þeir geti stundað það verkefni, sem þeim er falið að inna af hendi. Hv. þm. spurði síðan, hvort íslenzk flugmálastjórn hefði eftirlit með þessu flugi. Því er til að svara, að íslenzk flugmálastjórn hefur eingöngu eftirlit og tekur aðeins til þess flugs, sem er borgaralegt flug, en ekki til herflugsins, og hefur aldrei komið til mála, að þeir hefðu það. Þá spurði hann, hvort þetta flug væri í samræmi við reglur, og það hygg ég, að það sé. Þá spurði hann enn í þriðja lagi, hvort það hefði verið athugað, af hverju slysið hefði stafað. Það er í athugun, og við búumst við að fá skýrslu um það, þegar þetta hefur verið athugað af þeirra mönnum. Ég geri ekki ráð fyrir því, að Íslendingar verði þar, en hins vegar verði þar þeir menn, sem að þessu flugi standa.