Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jakob Möller) Jeg þarf ekki að vera margorður um þetta frv. Eins og getið er um í greinargerðinni og hv.þdm. muna, þá var það afgreitt frá þessari hv. deild í fyrra, eins og það liggur hjer fyrir, þó að ekki næði það fullnaðarsamþykki þingsins þá. Jeg get aðeins bent á það, að í rauninni er það alveg af sömu ástæðu, sem farið er fram á slíka heimild til samþykta um lokunartíma þeirra stofnana, er hjer um ræðir, og um samþykt um lokunartíma sölubúða. Í rauninni er munurinn enginn á þessu, því að lokunartíminn er fyrst og fremst ákveðinn vegna starfsfólksins, til þess að því sje ekki ofþyngt með vinnu, en alls ekki vegna starfseminnar, sem rekin er. Jeg hefi heyrt því hreyft til andmæla, að t. d. á rakarastofunum, mörgum hverjum, þá vinni aðeins sjálfir eigendurnir, og hjer sje farið fram á að hindra þá í að færa sjer í nyt starfstíma sinn. En alveg sama máli er að gegna um ýmsar verslanir, þar sem kaupmaðurinn afgreiðir og vinnur að öllu sjálfur. En þær eru ekki þar fyrir undanskildar ákvæðunum um lokunartíma sölubúða. Jeg vænti þess, að frv. fái að ganga jafnhljóðalaust í gegnum þessa hv.þd. nú eins og í fyrra, og jeg sje ekki ástæðu til að leggja til, að því verði vísað til nefndar, því að það var þá rækilega athugað í nefnd og afgreitt síðan með miklum meirihl. atkv. í þessari deild.

Flm. (Klemens Jónsson) Það er nú ekki af sömu ástæðum, að jeg kem fram með þetta frv. og hv.þm.N.-Ísf. lýsti með frv. sínu. Hann kvað vegalögin vera svo gloppótt, að úr yrði að bæta, enda hefði undirbúningur þeirra í fyrra ekki verið svo góður sem skyldi. Þessu get jeg ekki alveg slept að mótmæla. Jeg þykist þess fullviss, að vegamálastjóri, sem aðallega undirbjó þetta mál, hafi gert það mjög rækilega og síst vanhugsað. Ástæður mínar fyrir þessu frv. eru þær, að jeg þykist sjá, að nú sje að verða sú skoðun ríkjandi meðal þingmanna, að það sje skylda ríkisins að styðja eða jafnvel taka alveg að sjer fjölfarnar innanhjeraðsbrautir. En sje svo, þá ber síst að undanskilja þær tvær brautir, sem langfjölfarnastar eru á landi hjer, að því er snertir utanhjeraðsmenn og útlendinga. Mjer finst mikið mæla með þeirri skoðun, að ríkið kosti þessar brautir, og þær fremur en ýmsar aðrar, sem aðallega eru farnar af innanhjeraðsmönnum. Um hina fyrri er það að segja, að hún er nú mikið farin af Reykvíkingum og útlendingum, síðan það fór að tíðkast, að ganga upp á Heklu. Því þótt fara megi aðra leið, þá er þessi venjulega valin. En nú er hún í slæmu ástandi, eins og eðlilegt er, þar sem hrepparnir, eða öllu heldur eingöngu einn hreppur, Landmannahreppurinn, hefir orðið að kosta hana hingað til að mestu, því aðeins örfá ár eru síðan að hún var tekin upp í tölu sýsluvega, og er hún nú að hálfu hreppsvegur, en að hálfu sýsluvegur. Jeg viðurkenni, að með því að taka Holtaveginn upp í tölu þjóðvega, þá hefir mikilli byrði verið ljett af þessu sýslufjelagi. En þetta var fyrst gert fyrir ári síðan, og þá var sýslan djúpt sokkin í skuldir, einkum sakir kostnaðarins við þessa löngu braut, svo að lítils er enn að vænta, að hún geti lagt af mörkum til viðhalds þeirri braut, sem hjer um ræðir. Um hina brautina er það að segja, að það fer árlega í vöxt, að þeir Reykvíkingar, sem vilja njóta náttúrufegurðarinnar, leita austur í Fljótshlíð og á Þórsmörk. Um þetta þarf ekki að ræða. Allir vita, að fögur er Hlíðin og svipmikil og einkennileg kvað Mörkin vera, en þar hefi jeg ekki komið. En víst er um það, að fólkið streymir til þessara staða á hverju sumri, og nú er að vísu slarkfær bílvegur austur í Hlíð, og þó ekki meir en hálfa leið um hana sjálfa. Úr þessu þarf undir öllum kringumstæðum að bæta, svo að greiðfært sje fyrir þá Reykvíkinga og útlendinga, sem njóta vilja hinnar miklu náttúrufegurðar. Því held jeg, að það sje rjett, sem jeg bendi á í greinargerðinni, að það verði að telja sjálfsagðara að taka þessa vegi í þjóðvega tölu en flestar innanhjeraðsbrautir annarsstaðar, því þær eru fjölfarnastar og liggja til staða, sem fólkið á að fá að sjá. Fjölyrði jeg svo ekki meira, en leyfi mjer að leggja til, að frv. verði vísað til hv. samgmn.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Það mun nú engan undra, þótt nokkrar brtt. komi fram við vegalög þau, er samþykt voru á síðasta þingi, því undirbúningur þeirra var með þeim hætti, að brátt mátti búast við breytingum. Eins og jeg gat um á þinginu í fyrra, þá hefði verið eðlilegast, að vegalagafrv. hefði verið borið undir sýslunefndir og þær látnar segja álit sitt um það, áður en það fengi samþykki þingsins. Því var nú ekki að heilsa, og því er von, að víða komi að till. um að breyta og bæta. Jeg skal nú ekki fjölyrða um þær brtt., sem hjer eru bornar fram af okkur þm. Vestfirðinga, aðeins segja, að eins og kunnugt er, munu Vestur-Ísafjarðarsýsla og Barðastrandarsýsla hafa einna minst gagn af því vegakerfi eða vegalögum, er nú gilda, og þó hafa sýslurnar lítils eða einskis styrks notið frá ríkissjóði til að styðja að vegagerðum á landi, eða til þess að bæta samgöngur á sjó. Í Norður-Ísafjarðarsýslu er um enga þjóðvegi að ræða á landi. Sjórinn er þar þjóðbrautin, þó illa hafi gengið að koma háttv. deild í skilning um það í sambandi við styrk til Djúpbátsins. En hjer er um leiðina frá Ísafirði til Dýrafjarðar að ræða, og hún mun ein af fjölfarnari leiðum, svo ekki sje meira sagt. Þörfin er því brýn, að sá vegur sje sæmilega greiðfær En þess ber að gæta, að hjer er og um póstleið að ræða, og þar sem flestar póstleiðir voru næstum alveg þræddar upp í tölu þjóðvega í fyrra, þá er kynlegt, að þessari skyldi vera slept og ætlast til, að sýslufjelögin hjeldi henni við, án nokkurs styrks úr ríkissjóði. Jeg skal svo ekki orðlengja frekar um málið, en leyfi mjer að leggja til, að því, að lokinni umr., verði vísað til hv. samgmn.

Flm. (Jón Sigurðsson) Á síðustu árum hafa komið fram mjög eindregnar óskir um að sveitarstjórnarlögunum væri breytt í nokkrum atriðum og þau gerð aðgengilegri fyrir almenning. Tilgangur okkar flm. er því í fyrsta lagi sá, að gera þær breytingar, sem telja verður nauðsynlegar vegna þeirra laga, sem sett hafa verið, eða óumflýjanlegar eru af breyttum ástæðum, og í öðru lagi, að draga saman í eina heild þær breytingar, sem gerðar hafa verið á síðustu árum, svo að hver ólögfróður maður geti nokkurnvegin vitað, hvað gildandi lög eru um þetta. Helsta breytingin, sem gerð er í þessu frv., er sú, að ætlast er til, að niðurjöfnun útsvara fari fram á vorin. Þegar lögin um tekju- og eignaskatt voru sett 1921, þá voru afnumin lögin um lausafjártíund og þáverandi lög um eignaskatt. En þetta var einmitt það, sem hreppsnefndirnar höfðu stuðst við, er útsvar var á lagt. Þessvegna var nú ekki um annað að ræða en að fá til afnota skýrslurnar um tekju- og eignaskatt til þess að fara eftir. Þær hafa líka verið víða lagðar til grundvallar fyrir útsvörunum, og hverfa fleiri og fleiri hreppsnefndir að því ráði; það er meira að segja svo, að í sumum sýslum er þetta gert í öllum hreppum. En þessar skýrslur eru gerðar í febrúar, en niðurjöfnunin 8–9 mánuðum síðar. Þannig eru tekjurnar, sem bygt er á, aflaðar ári áður en álagningin er gerð. Allir hljóta að sjá, að þetta er óeðlilegt, og efnahagur og ástæður manna getur mikið breyst á þessum tíma. Því er það næstum einróma ósk allra hreppsnefnda, sem við þessar skýrslur styðjast, að niðurjöfnunin sje færð frá haustinu yfir á vorið. Þetta ákvæði höfum við því tekið upp í frv., með það fyrir augum, að hreppsnefndir gætu notið skýrslna um tekjur og eignir manna, strax eftir að þær eru fullgerðar. Og í samræmi við þetta leggjum við einnig til, að eindagi útsvarsgreiðslu verði færður til fram á haust, sem nú er, hvort eð er, orðinn langalgengasti greiðslutími, a. m. k. til sveita. Þann tíma nota menn nú orðið til nokkurskonar allsherjar „uppgjörs“, og er því ekki nema eðlilegt, að eindagi útsvarsgreiðslu verði fluttur til í samræmi við þessa venju. Sveitarstjórnarlögin ákveða, að lögð skuli á menn útsvör eftir efnum og ástæðum, en kveða svo ekkert nánar á um þetta ákvæði. Er því lagt á vald sveitastjórnanna, að leggja mælikvarða á efni manna og ástæður eftir eigin geðþótta. Er oft undir hælinn lagt, hvort þær leggja þar til grundvallar tekjur manna og skuldlausar eignir, eða hugboð eitt, eða jafnvel enn annan mælikvarða. Af þessu leiðir, að útsvör manna geta oft orðið mjög mismunandi hjá mönnum, sínum í hvorum hreppi, þótt ástæður mannanna og hreppanna sjeu hinar sömu. Gefur slíkt fyrirkomulag oft tilefni til mengrar óánægju innan hreppanna, sem vonlegt er. Til að ráða á þessu bót, höfum við lagt til, að sýslunefndum verði heimilað að setja nánari reglur um útsvarsálagningu, sjerstaklega að ákveða fastan mælikvarða, sem hreppsnefndir skuli fara eftir, þegar þær dæma um efni og ástæður manna. Að vísu mætti kanske setja nánari fyrirmæli um þetta atriði í sjálf sveitarstjórnarlögin, en það yrði þó talsverðum örðugleikum bundið, vegna þess, hve staðhættir og atvinnuvegir eru mismunandi í ýmsum hlutum landsins. Öðru máli er að gegna, að fela starf þetta sýslunefndunum. Þær hafa yfir minna landssvæði að segja, og staðhættir allir og atvinnuvegir oftast tiltölulega líkir innan takmarka þess. Auk þess eiga að jafnaði sæti í sýslunefnd menn, sem meira og minna eru og hafa verið riðnir við sveitarmálefni heima fyrir, og eru því venjulega vel kunnugir framkvæmd sveitarstjórnarlaganna. Má því ætla, að tillögur sýslunefndar í þessum efnum verði ávöxtur af margra ára athugunum og reynslu þeirra manna, sem þar eiga sæti, og að þær verði því vel viðunandi, enda engar líkur til þess, að þeir fari öðruvísi að ráði sínu en lög gera ráð fyrir. En þó að svo ólíklega kunni að fara, í einstaka tilfelli, að tillögur sýslunefndar brjóti í bág við grundvallarreglur laganna, þá getur stjórnarráðið altaf tekið í taumana og neitað reglugerð sýslunefndar um staðfestingu. Þá felst enn eitt nýmæli í frv. þessu, þar sem lagt er til, að húsbændum sje gert að skyldu að sjá um útsvarsgreiðslu fólks, sem dvelur hjá þeim aðeins lítinn og óákveðinn tíma, án þess að vera búsett í hreppnum. Það kemur æ betur og betur í ljós, hvílíkum örðugleikum það er oft bundið, að fá greidd útsvör slíks fólks, sem oft má kalla nokkurskonar farfugla og dvelur ekki nema skamma stund á hverjum stað. Og nauðsyn slíks ákvæðis verður stöðugt ríkari, eftir því sem það fer í vöxt, að fólk sje sífelt að flytja sig milli hreppa, sýslna eða jafnvel landsfjórðunga. Sjerstaklega mun þörf slíkra ráðstafana við sjávarsíðuna. Þá eru rýmkuð sum ákvæði sveitarstjórnarlaganna með frv. þessu, t. d. um greiðslu á launum hreppsnefndaroddvita. Störf oddvita eru orðin svo umfangsmikil, að engin von er til þess, að menn fáist til að gegna þeim lengur en lög bjóða fyrir t. d. 60 kr. þóknun á ári. Vinnukraftur er allur svo dýr orðinn og bændur auk þess flestir einyrkjar, að ómögulegt er að ætlast til, að þeir geti lagt á sig mikil aukastörf fyrir sama og enga borgun. En samkv. sveitarstjórnarlögunum er nú ekki heimilt að greiða oddvitum í minstu hreppunum meira en 60 kr. árlega, og hafa því sum sveitarfjelög orðið að fara í kringum þetta ákvæði laganna, til þess að verða ekki af góðum mönnum úr oddvitastöðunni. Okkur sýnist ástæðulaust að einskorða sig við þessa lágu þóknun, og höfum því lagt til, að heimilt sje að greiða oddvita hærri laun, ef meirihluti hreppsbúa samþykkir á hreppsfundi. Jeg skal geta þess, að upp í frv. þetta eru teknar breytingar, sem gerðar hafa verið á sveitarstjórnarlögunum síðan þau voru sett, þó að undanskildum viðauka við þau, sem settur var árið 1915 um leynilegar kosningar til hrepps- og sýslunefnda. Getur hann vel staðið sem sjerstök lög, og er vísað til þeirra í frv. Vegna breytingar þeirrar, sem gert er ráð fyrir að verði á niðurjöfnunartímanum, höfum við orðið að setja í frv. eitt bráðabirgðaákvæði. Það verður ekki hjá því komist, ef breytingar þær, sem í frv. felast, ná fram að ganga, að næsta reikningsár hreppanna verði nálægt 11/2 ár. Nú er varhugavert, að lengja svo reikningsárið, án þess að um leið verði gerðar ráðstafanir til að sveitarstjórnirnar geti aflað nauðsynlegra tekna, og er því hreppsnefndum í frv. gefið leyfi til að jafna niður nú í okt. Í haust fyrir nauðsynlegum útgjöldum, þar til aðalniðurjöfnun fer fram, að vori. Það má vel vera, að hv.allshn., sem jeg vænti að fái frv. þetta til meðferðar, finni einhverja heppilegri úrlausn, bæði að því er snertir þetta atriði frv. og önnur. Jeg vil ekki neita því fyrirfram, að einhverjir gallar kunni að vera á frv. Við flm. þess höfum, því miður, haft takmarkaðan tíma til undirbúnings því, vegna annara þingstarfa. En hinsvegar teljum við málið svo nauðsynlegt, að við vildum ekki draga það lengi fram eftir þingi, að frv. þetta kæmi fram. Að lokum vil jeg vona, að hv.allshn. vinni með alúð að frv. þessu og að henni megi takast að sníða af þá vankanta, sem á því kunna að vera, svo að allir megi vel við una.

Jón Baldvinsson Jeg geri ráð fyrir, að frv. þetta gangi til allshn., og af því að jeg á þar sæti, ætla jeg ekki nú að ræða neitt um stefnu þess. En það er eitt orð, sem hv.flm. nota í greinargerð frv., sem kemur mjer nú til að standa upp, og sem jeg vil telja vítavert af þeim að nota. Þar kalla þeir verkafólk, sem leitar sjer atvinnu hvar á landinu, sem hún býðst, yfirleitt „landshornafólk“. Það er alkunnugt, að þetta orð er aðeins notað í niðrandi merkingu, og er því allsendis óviðeigandi, að það skuli, í skjölum þingsins, sjást notað um verkafólkið í landinu.

Flm. (Jón Sigurðsson) Út af ummælum hv. 2. þm. Reykv. (JBald) vil jeg taka það fram, að við höfum leyft okkur að nota þetta orð, landshornafólk, eingöngu af því, að það er, að mínu viti, algengt að það sje notað nú orðið, án þess að í niðrandi merkingu þurfi að vera, þótt það að fornu fari kunni einkum að hafa verið notað í heldur niðrandi merkingu, svo sem eins og flækingar eða eitthvað þessháttar.