Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Framsögumaður nefndarinnar í þessu máli er ekki kominn inn, svo að jeg vildi skjóta því til forseta, hvort hann vildi ekki fresta því, og taka næsta mál fyrir á undan. Forseti varð við þeim tilmælum og frestaði málinu.

Jón Jónatansson, framsögumaður: Það er óþarfi að segja margt um þetta frv. nú. Því var hreyft við 2. umr., að ákvæði frv. um kúgildin gætu valdið vandræðum,. að því er snertir smjörafgjald af bændakirkjujörðum. Nefndin hefur ekki sjeð neina. ástæðu til að koma fram með neina brtill. um þetta efni; því að þótt þetta frv. verði samþykt, breytir það mjög lítið núgildandi lögum um þessi efni, Það getur verið samkomulagsatriði milli landsdrottins og leiguliða, hvort afgjaldið er greitt í smjöri eða á annan hátt. Það verður ekki sjeð, eins og jeg sagði, að þær breytingar á lögunum, er hjer er farið fram á, snertir neitt þessi efni; það er samningsatriði eftir sem áður. Jeg vona því, að frv. njóti sömu velvildar og áður hjer í deildinni,. og að það nái fram að ganga.



Mig langar til að segja örfá orð um þetta frv., áður en það fer út úr deildinni, og tel viðeigandi, að koma fram með þær athugasemdir, er jeg vil gera, nú við 3. umr. Jeg skal þá byrja mál mitt á, að jeg tel rjettarbót að þessu frumvarpi. Kostur þess er sá, að menn geti trygt sig gegn kornvöruskorti, ef ís og hallæri ber að höndum. Þetta tel jeg rjettmæta stefnu. Og jeg ætla, að það komi sjerstaklega að gagni í sveitum, er afskektar eru, þar sem erfitt er til vöruaðdrátta og alls afla. Í sambandi við þetta liggur beint við að vísa til þess, að kaupmannastjett landsins hefur ekki reynzt fær til að tryggja landinu nægar kornbirgðir. Síðan verzlunin varð frjáls 1854 hafa litlar eða engar umbætur orðið í þessu efni, er tryggi þjóðinni það, að nægilegur kornforði sje ætíð fyrir höndum, hvernig sem árar. Mjer þykir því vænt um hverja ráðstöfun, er miðar að því, að tryggja okkur þetta. Og þetta frv. er spor í þá átt. Það fælir mig ekki að neinu leyti frá frv., þó að sagt sje, að frv. stefni í einokunaráttina, sje að nokkru leyti spor í þá átt, að löggjafarvaldið taki að sjer að tryggja landinu alt af næga kornvöru og um leið að taka á hönd sjer öll kornvörnkaup. Jafnvel þó að jeg vissi, að þetta yrði afleiðingin af frv., mundi jeg ekki snúast gegn frv. fyrir því. Jeg tel slíkt ekki tap, heldur þvert á móti. Með því móti tel jeg fengna miklu meiri trygging fyrir því en nú, að kornvöru skorti ekki í landinu, og að kornverzlun öll batni. Sú stefna og skoðun hefur um alllangan tíma drotnað meðal margra menningarþjóða heimsins, að rjett væri að láta verzlunina sem mest fara ferða sinna, láta hana vera sem frjálsasta, svo að hún geti sem mest farið eftir lögunum um tilboð og eftirspurn. Þessi stefna er fyrst runnin frá þjóðmegunarfræðingnum Adam Smith. Og mjög margir ætla, að þessi meginstefna hans í verzlun og viðskiftum hafi gert Englendinga að voldugri og auðugri þjóð, og það er víst rjett. En hinu má heldur ekki gleyma, að hún hefur gert meira. Hún hefur skapað þann hinn mikla sæg hungraðra og volaðra þurfamanna, sem hið volduga brezka ríki skelfur nú fyrir. Það þarf ekki að lesa mikið í enskum tímaritum og blöðum til að sjá, að það er ekkert, sem stjórnmálamenn Breta og hugsandi menn óttast eins mikið og þetta ástand, eins og þessar miljónir hungraðra manna. Árangur þessarar stefnu frjálsu verzlunarinnar hefur því orðið sá, að hún hefur ekki komið á meiri jöfnuði á kjörum manna, heldur þvert á móti. Hún hefur einmitt orðið til þess að stækka muninn á ytri kjörum auðmanna og fátæklinga. Margt bendir og á, að stefna þessi sje smátt og smátt að hverfa, en ný að rísa í hennar stað; bezt menntuðu ríkin og þau sem bezt er stjórnað eru smámsaman að hefta atvinnufrelsi manna. Um þetta atriði þarf ekki að fjölyrða, einkum þar sem háttv. 6. kgk. þm. mintist á það við 2. umr. Það er altaf hrópað á einokunina gömlu, er eitthvað líkt og þetta frumvarp ber á góma. „Þetta er einokunin gamla“, segja menn, og við höfum reynsluna fyrir okkur, hvernig hún hefur gefizt. En hjer er um annarskonar einokun að ræða. Sú einokunarstefna, sem fylgt var hjer fyrrum, var almenn um þær mundir, og ríkti alllengi í Evrópu. Hún reyndist hjer illa. Og af hverju ? Af því að hún var fyrirskipuð af útlendum konungi, er enga hugmynd hafði um, hvernig tilhagaði hjer á landi. Og hún var fengin útlendum fjelögum í hendur, er öll höfðu það eitt fyrir markmið, að græða sem mest á henni. En slíkt er ekki í samræmi við einokunarstefnu nútímans nje anda hennar. Tilgangur hennar, mark og mið er að tryggja sem bezt öll verzlunarviðskifti og tryggja með því móti hag landsmanna.



Mjer fiinst það einkennilegt, að þegar jeg við 2. umræðu leyfði mjer að minnast á einokunarmálið, þá var jeg hringdur niður, en nú hefur hv. forseti leyft hv. 3. kgk. að halda fyrirlestur um einokun. Eru það eingöngu konungkjörnir, sem mega tala um þetta mál ?

Forseti: Jeg tók ekki orðið af hv. þm., fyr en hann hafði talað lengur en jeg hafði leyft honum, og meira að segja gekk jeg feti framar en heppilegt var, þegar jeg gaf honum orðið í 3. sinn til þess að gera stutta athugasemd, og jeg tek ekki á móti neinum ákúrum af hinum hv. þm. Umræðunni er því lokið, ef hann vill ekki tala um frv. sjálft.



Mig fýsir ekki að tala aftur í máli þessu; hef enga löngun til þess að láta forseta hringja mig niður aftur, en við því mætti jeg búast.

Forseti: Það er furðuleg ósanngirni, að hv. þm, skuli leyfa sjer að bera fram slíkar ávítur, þar sem jeg þó sýndi honum hina mestu tilhliðrunarsemi við síðustu umr., og það jafnvel um skör fram.

Guðm. Björnsson, framsögumaður: Eins og hv. deild mun kunnugt af nefndarálitinu, hefur nefndin ekki sjeð sjer annað fært, en að leggja það til, að þetta frv. verði felt. Frv. fer fram á það, að framvegis verði borgarstjóri Reykjavíkur kosinn af bæjarbúum, sem kosningarrjett hafa, í stað þess, að hann er nú kosinn af bæjarstjórninni. Að vísu er það kunnugt, að margir bæjarbúar óska, að þessi breyting verði gerð, en hinsvegar er engin vissa fyrir því, að meirihluti borgara í Reykjavik sje henni hlyntur. Óskin um breytingu mun vera sprottin af þeirri skoðun, að meiri trygging sje fyrir því, að hæfur maður verði valinn, ef kosningin er í höndum alla atkvæðisbærra borgara. En nefndin hyggur, að þessi skoðun sje bygð á misskilningi eða oflítilli íhugun. Menn verða að gæta þess, að meðan staðan er aðeins til 6 ára, þá hlýtur yfirleitt að verða erfitt að fá nýta menn í hana. Það er litt hugsandi, að nokkur sá maður, sem hefur góða atvinnu, vilji hlaupa frá henni í stöðu, sem hann ekki hefur vissu fyrir að geta haldið, nema um takmarkaðan tíma. Og enn þá erfiðara mundi þetta reynast, ef borgararnir, en ekki bæjarstjórnin, ættu að kjósa borgarstjórann. Bæjarstjórnin mundi oft geta fengið mann til þess, að gefa kost á sjer í embættið, sem ófáanlegur væri, ef allir borgarar ættu að kjósa. - Þá ætti ekki að þurfa að taka það fram, að ef borgarstjóri ætti að kjósast með almennum kosningum, þá mundi verða hin skæðasta flokkabarátta um kosninguna, engu síður en við alþingiskosningar. Gæti þá vel farið svo, að Iakasti maðurinn næði kosningu. Þessi hætta er minni, meðan. kosningin er í höndum bæjarstjórnarinnar. Og þar að auki ber þar hver einstakur meiri ábyrgð gerða sinna, því að allir vita, hverjir í bæjarstjórn sitja. Nefndin getur því ekki álitið þetta frv. til hagsmuna fyrir bæjarfjelagið, og væntir hún þess, aðallur meginþorri borgara í Reykjavík muni verða henni sammála um það, eftir nánari íhugun. Þess ber einnig að gæta, að borgarar kjósa bæjarfulltrúana, og eru því engu að síður öll ráðin í þeirra höndum. Bæjarstjórnin ræður líka svo mörgu fyrir hönd borgaranna, sem er fult eins mikilsvert og borgarstjórakosaingin. Þannig hefur bæjarstjórnin atráðið sum stórvirki, t. d. vatnsveituna, hafnargerðina og gasveituna, margfalt vandameiri mál, en borgarstjórakosningu. Hver einstaklingur þjóðfjelagsins eða bæjarfjelegsins getur ekki beinlínis tekið þátt í því, að ráða öllum málefnum almennings til lykta. Það eiga fulltrúasamkomurnar að gera. Við alþingismennirnir erum komnir hingað til þess að ráða fram úr vandamálum þjóðarinnar, og eins og við ráðum því, hver verður ráðherra, eins á bæjarstjórnin að ráða því, hver verður borgarstjóri.



Jeg vil leyfa mjer að gera grein fyrir atkvæði mínu með fáeinum orðum. Mjer virðist hv. nefnd hafa lagzt djúpt til þess að finna mótbárur gegn þessu frv. Kjósendur þessa bæjar hafa óskað, að þeir fengju sjálfir að ráða kosningu borgarstjórans; meiri hluti bæjarstjórnar hefur látið sömu ósk í ljós, og jeg verð að segja, að þessi almenna ósk er mjer næg ástæða til þess, að greiða frv. atkv. mitt. Hjer í höfuðstaðnum eiga margir þeir menn heima, sem mestu ráða í þjóðmálum, og er mikil ástæða til þess að halda, að þeir mundu beita áhrifum sínum til þess, að koma þeim mönnum einum í þetta embætti, sem væru hæfir til þess. Yfirstjettin hefur hingað til ráðið mestu hjá þjóðinni, og svo mun enn vera. Þurfa þeir því ekki að vera mjög hræddir um, að þeir komi ekki viti sínu hjer að. Jeg álit holt að leggja slíkt mál sem þetta í hendur borgaranna. Löggjafarvaldið á ekki að vera að reyna til að gera sig að fjárhaldsmanni þeirra. Hjer mætist hinn gamli og nýi tími. Þeir, sem gamla tímannm fylgja. vilja, að þeir haldi áfram að ráða, sem forsjónin hefur trúað fyrir völdunum hingað til. En hinir, sem fylgja nýja tímanum, vilja, að borgararnir ráði öllum sínum málum óskorað. Jeg get því ekki verið hv. nefnd samdóma. Jeg sje ekki, að hjer sje nein hætta á ferðum, enda er borgarstjórinn ekki einvaldur, bæjarstjórnin getur haft hönd í bagga með honum, þegar henni sýnist. Mjer virðist frv. í fullu samræmi við þá stefnu, sem nú er mestu ráðandi hjer í landi, að auka kosningarrjettinn. Og af því að bæjarfulltrúarnir eru kosnir af borgurunum, því mega þeir þá ekki kjósa borgarstjóra líka?



Jeg vil taka í sama streng sem háttvirtur þm. VesturSkaftafellssýslu (S. E.). Úr því að meiri hluti borgaranna og meiri hluti bæjarstjórnar og ennfremur meiri hluti háttv. Nd. hafa tjáð sig fylgjandi málinu, hvers vegna eiga menn þá að vera að veita því mótspyrnu hjer í deildinni? Mjer er sagt, að í bæjarstjórninni hafi einir tveir fulltrúar verið mótfallnir þessu nýmæli. Og hvaða hætta er hjer á ferðum ? Það hefur verið minzt á, að flokksæsingar mundu eiga sjer stað við borgarstjórakosningarnar. En slíkar æsingar hafa aldrei átt sjer stað við prestskosningar, og ætla jeg að hið sama mundi eiga sjer stað við borgarstjórakosningar. Jeg sje því ekki ástæðu til þess, að óttast neina hættu, þótt þetta frv. verði samþykt.



Jeg get ekki verið samdóma háttv. nefnd. Jeg held ekki, að hjer sje nein hætta á ferðinni, og get ekki álitið, að hættulegra sje að láta borgarana kjósa borgarstjóra, heldur en alþingismenn. Háttv. framsm. sagðist vera hræddur um, að illa gengi að fá nýta menn í embættið, ef kosningin væri lögð í hendur allra borgara. En sá ótti er ástæðulaus, því að engin reynsla er fengin í því efni. Bæjarbúar hljóta að vera eins vel færir um að velja borgarstjóra eins og bæjarstjórn. Það getur auðvitað hugsazt, að kosning borgarstjórans vekji nokkrar æsingar, en hjer er svo margt af góðum og mentuðum mönnum, að þeir ættu að geta haft hemil á fólkinu. Annars vil jeg geta þess, að einhverjar veigamestu röksemdir fyrir kosning borgarstjórans komu fram á alþingi 1907 og voru þá fluttar fram af háttv. núverandi 6. kgk. Jeg vil leyfa mjer að lesa upp dálítinn kafla úr ræðu hans með leyfi hv. forseta. Honum farast svo orð m. a.:1) Í þessum orðum felst svo gullvægur sannleikur, að jeg hef þar engu við að bæta. Jeg vona, að hv. 6. kgk. vilji standa við þá skoðun, sem hann þá hefur látið í ljósi, það hlýtur að vera af einhverju athuga leysi, að hann nokkurn tíma hefur hvarflað frá henni. Hjer er verið að leggjast á móti rjettlátu máli, og ef jeg væri borgari þessa bæjar, þá teldi jeg alþingi stórlega misbeita valdi sínu, ef það feldi þetta frv. Það er auðvitað ekkert við því að segja, ef menn eru mótfallnir frv. af rjettlætis-tilfinningu, hitt er verra, ef menn láta dutlunga stjórna sjer. Jeg vil því vona, að háttv. deild samþykki frv.; það mundi mælast mjög illa fyrir, ef það yrði felt. 1) Hin tilvitnðu orð vanta í umræðurnar.



því meira sem jeg hef hugsað um þetta mál, því meira hef jeg sannfærzt um, að ekki sje rjett, að láta það ganga fram á þessu þingi. Jeg hygg, að undirbúningur þess sje eigi svo góður sem skyldi. Þetta mál hefur að vísu verið borið upp á þingmálafundum, en vist nokkuð lauslega, og aldrei verið borið svo upp, að almenningur hafi fyrir fram vitað um, að það ætti að ræða. Atkvæði um það á fundunum er því ekki vel að marka. Það hefur að vísu einnig verið borið upp í bæjarstjórninni, en ekki þannig, að menn vissu fyrirfram, að það mundi koma fyrir, og svo voru þar eigi staddir nema 10 af 15 bæjarstjórnarmönnum, og að eins 7 af þeim samþyktu málið. Það er því heldur ekki hægt að segja, hvort meiri hluti bæjarstjórnarinnar sje með því eða ekki. Málið er svo þýðingarmikið, að jeg álít, að það þyrfti því betri undirbúning, til þess að fá að vita sannan vilja bæjarbúa. Jeg get getið þess, að jeg hef minzt á það við nokkra af helztu borgurum bæjarins, og það hefur einhvernveginn hitzt svo á, að þeir hafa allir verið mjög andvígir frv., nema að eins einn. Og þar sem jeg þar að auki tel mjög vafasamt, að borgarstjórakosningin sje betur komin í höndum bæjarbúa alment, en í höndum bæjarstjórnarinnar, þá get jeg ekki greitt frumv. atkvæði mitt.

Guðmundur Björnsson, framsögum: Jeg er þakklátur hv. þm. Barð. fyrir það, að hann minti mig á ummæli mín árið 1907, Mjer er það í ljósu minni. að jeg var þá þeirrar skoðunar, að bæjarbúar ættu sjálfir að kjósa borgarstjóra, og vakti þá aðallega fyrir mjer, að borgarstjóri mundi verða sjálfstæðari gagnvart bæjarstjórninni, ef sú aðferð yrði höfð. Mjer hafði þá ekki hugsazt, að örðugleikar kynnu að verða á því, að fá mann í stöðuna. Síðan eru liðin 6 ár, og ýmis reynsla hefur fengizt, sem hefur breytt skoðun minni. Það er nú svo, að það hefur mörgum sinnum komið fyrir mig, að jeg hef breytt skoðun minni, það eru fleiri mál en þetta, sem jeg nú lít öðruvísi á, en áður, meðan lífsreynsla mín var minni. Sumir telja þetta ókost, en það verður nú að segja hverja sögu sem hún gengur. Jeg er ekki svo lánsamur, að hafa óumbreytilegar skoðanir, og öfunda engan af því láni, því að satt að segja eiga engir skynsamir menn því láni að fagna. Ástæðurnar til skoðunarbreytingar minnar í þessu máli, geta menn sjeð í nefndarálitinu: Jeg hygg, að það verði örðugra, að fá nýtan mann í stöðuna, ef hann á að kjósast af öllum borgurum. Í öðru lagi má gera ráð fyrir, að samvinna verði betri milli bæjarstjórnar og borgarstjóra, ef bæjarstjórnin kýs hann. Þar að auki eru nú miklu meiri mannvirki unnin undir yfirstjórn borgarstjóra, en áður, og ef hann vill halda stöðu sinni, þá er stór freisting fyrir hann að gera verkamönnum bæjarins alt til geðs, og láta hagsmuni bæjarfjelagsins sitja á hakanum. Mjer dettur í hug eitt dæmi: Það var einusinni sem oftar á vetrardegi verið að grafa skurði í götur fyrir holræsum, en fjúk var á og varð ekkert úr verki; borgarstjóri bauð þá að hætta vinnunni, en verkamenn snjerust illa við, og endirinn varð sá, að þeir fengu að halda áfram, en gerðu ekki annað en moka snjó! jafnóðum og fenti að fótum þeirra. Ef borgarstjórinn er kosinn af almenningi, held jeg, að það muni vera mikil freisting fyrir hann, að reyna að koma sjer sem bezt við almenning, en að hann muni ekki eins hugsa um hagsmuni bæjarins, og er þetta eitt af því, sem hefur orðið því valdandi, að jeg hef breytt skoðun minni á þessu máli. Jeg ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta, en vil aðeins bæta því við, að jeg held, að við Reykvíkingar hljótum fyr eða síðar að komast að raun um það, að ókleyft verður að fá dugandi mann í borgarstjóræmbættið, á meðan það er aðeins veitt til 6 ára.

Steingr. Jónsson: Jeg ætla aðeins að segja örfá orð, út af því, sem hv. þm. Barð. sagði, að mótstöðumenn þessa frv. sökuðu kjósendur um ístöðuleysi og æsingar. Jeg skal nú ekkert segja um það, hvað mótstöðumenn þessa frv., öðrum en mjer, gengur til, nje hvað þeir kunna að hugsa um kjósendur. En mjer virðist að bak við þessi orð þm. liggi nokkur misskilningur, sem sje sá, að hann hjelt, að borgarstjórakosningin yrði að vera pólitískt mál, en þetta er ekki rjett álitið; því kosning borgarstjóra á einmitt að vera utan við alla pólitík. Sá maður þarf eingöngu að vera kosinn eftir verðleikum hans til þess að stjórna bænum, og því er áríðandi, að forða slíkri kosningu frá öllum pólitískum æsingum. Borgarstjórinn á að vera talsmaður bæjarstjórnarinnar, hann á að framkvæma fyrirskipanir hennar og sjá um fjármál bæjarins, og því er sjálfsagt að hann sje kosinn af bæjarstjórninni og engum öðrum. En sje það vilji bæjarstjórnarinnar og meiri hluta kjósenda, sem ekki er sannað, að borgarstjórinn verði framvegis kosinn af öllum kosningarbærum mönnum, þá hlýtur það að stafa af því, að reynslan hefur sýnt, að bæjarstjórnin sje svo illa skipuð, að hún sje ekki fær um, að inna af hendi þetta fyrsta og sjálfsagðasta verk sitt, að kjósa sjer borgarstjóra. Ef þetta er bygt á reynslunni, þá ætti það sannarlega ekki að leiða til þess, að borgarstjórinn yrði kosinn af almenningi, heldur til hins, að hann yrði skipaður af konungi. Af þeim ástæðum, sem jeg nú hef tekið fram, mun jeg greiða atkvæði mitt á móti þessu frv.



Jeg ætla að geta þess út af því, sem hv. 3. kgk. sagði, að þegar jeg talaði þessi örfáu orð áðan, átti jeg alls ekki við skoðun hans á málinu, því hún var mjer algerlega ókunn. Bæði hann og hv. frsm. vildu halda því fram, að borgarstjórinn mundi ekki láta sjer eins ant um málefni bæjarins, ef hann væri kosinn af bæjarbúum, eins og ef hann væri kosinn af bæjarstjórninni, en ei þetta er ekki misskilningur þeirra, þá hlýtur að haga alt öðruvísi til hjer, en annarsstaðar, því hversvegna mundi honum ekki vera eins ant um hag bæjarsjóðs þótt hann sje kosinn af almenningi. Hv. frsm. kvaðst vera mjer þakklátur fyrir, að jeg hafði minzt á skoðanir hans á þessu máli árið 1907. En hann kvaðst hafa skift um skoðun síðan. Jeg mundi. nú leggja trúnað á þessa sögusögn hans, ef hann hefði byrjað framsögu sína með því að minnast á fyrri skoðun sína, og siðan tekið fram, hvaða ástæður hefðu verið þess valdandi, að hún hefur breyzt. En þetta gerði hann ekki. Og það er mjög undarlegt, að jafnskýr maður og hv. kgk. hefur skift svo mjög um skoðun, að vilja nú endilega láta bæjarstjórnina kjósa borgarstjórann, því þetta er meira en smáræðisbreyting frá fyrri skoðunum hans; það er alveg að, hafa hausavíxl á. hlutunum. Hv. frsm. gat þess ennfremur, að það mundi vera meiri freisting fyrir borgarstjórann til þess að þóknast almenningi, ef hann væri kosinn af bæjarbúum, og það verð jeg miklu fremur að telja kost en löst, en hitt vil jeg ekki ætla honum, að hann láti velþóknun eða vanþóknun fárra manna hafa áhrif á gerðir sínar. Jeg vil ekki ætla, að þessi skoðanaskifti h. frsm. stafi af reynslu hans við kosningarnar árið 1908. En það lægi ekki fjær, að ætla það, en að halda, að borgarstjórnin mundi láta menn vinna til ónýtis fyrir bæinn, til þess að afla sjer lýðhylli. Og að því, er snertir það dæmi, sem hann nefndi, að borgarstjórinn hjer, hefði látið verkamenn bæjarins moka skafl til einskis, þá er það að segja, að þeir, sem eiga að sjá um vinnu, munu oft komast að raun um það eftir á, að þeir hafi látið verkamenn sína vinna til einskis. En þótt borgarstjórinn ljeti sjer annara um smærri borgara, ef hann væri kosinn af almenningi, þá verð jeg að álíta það mjög heppilegt, en auðvitað þykir mjer æskilegast, að samkomulagið sje sem bezt milli allra stjetta. Jeg verð að halda því fram, að seinni till. hv. frsm. hafi ekki hrakið þau góðu og skýru ummæli hans árið 1907, sem jeg gat um áðan, og með skýrskotun til þeirra og til óska bæjarbúa, verð jeg að leggja það til, að frv. þetta verði látið ganga óbreytt í gegn um deildina. Jeg vil óska, að vilji fjöldans fái að ráða í þessu máli, eins og hann ætti að gera í sem flestum öðrum málum, og mjer er kunnugt um það, að vilji fjöldans í þessu máli gengur í þá átt, að frv. verði samþykt. því tel jeg engan efa á, að ef h. 6. kgk. væri þm. Reykv. eins og hann óskaði eftir að verða 1908, að þá hefði hann haldið fast við þá skoðun sína á þessu máli, er hann hafði árið 1907.



Mjer finst, að þegar verið er að ræða um þetta mál, þá verðum við að taka tillit til þess, hvernig háttað er um samskonar stöður í öðrum sveitastjórnum, því að þessi maður er ekkert annað en oddviti stærstu sveitarstjórnarinnar á landinu, bæjarstjórnarinnar í Reykjavík. Fyrir skömmu síðan var hann valinn af stjórninni, síðan af bæjarstjórninni, og nú er farið fram á, að hann verði valinn af öllum atkvæðisbærum mönnum, og ef það verður samþykt, þá er gengið inn á nýja braut, sem fer fram úr öllu, sem þekst hefur hjer á landi, því enginn sveitarstjórnaroddviti hjer á landi er valinn á þennan hátt, og hvernig stendur á því, ef borgarstjórinn í Reykjavík á að hlíta alt öðrum reglum en aðrir oddvitvitar út um land. Hvernig er það með sýslunefndir, ekki er oddviti þeirra kosinn, heldur er hann skipaður af stjórninni, því að sýslumaður er sjálfkjörinn oddviti sýslunefndar. Hreppstjórar eru skipaðir á þann hátt, að sýslunefnd tilnefnir 3 menn og sýslumaður skipar svo einn af þessum þremur til starfans. Ekki einn einasti hreppstjóri á landinu er kosinn af almenningi, ekki einu sinni hreppstjórinn í Haga. Það er ekki verið að svifta borgarbúa neinum rjetti, þótt frv. þetta verði ekki samþykt, því að það eru nú einmitt borgarbúar, sem kjósa oddvitann. Kosningin er aðeins tvöföld, því fyrst kjósa borgarbúar bæjarstjórnina, og hún svo borgarstjórann, eins og hreppsbúar kjósa sinn oddvita á þann hátt, að þeir vita, að einhver þeirra, sem þeir kjósa í hreppsnefnd, verður oddviti. Hreppstjórar eru eiginlega kosnir með þreföldum kosningum, því að fyrst kjósa sýslubúar sýslunefndarmenn; þeir velja síðan 3 menn, og sýslumaður sker að lokum úr, hver verða skuli hreppstjóri. Jeg get ekki neitað því, að mjer finst þetta vera hjegómamál, en jeg er þó dálítið hræddur við það. Kosningu borgarstjóra þarf mjög að vanda, því það er verið að kjósa mann, sem hlýtur að vera lögfræðingur, og sem á að hafa há laun, 4500 kr. Hann er þar að auki ekki kosinn nema til 6 ára, og má, að þeim tíma liðnum, búast við, að verða að víkja fyrir straumnum, og því er hætt við, að erfitt verði að fá hæfan mann til þess að gefa sig fram til starfans. Þetta verð jeg að álíta mjög varhugavert. Hef jeg nú lýst skoðun minni á málinu og er hún ekki sprottin af neinum dutlungum, heldur af nákvæmri yfirvegun, en jeg er mjög hræddur um, að skoðun hv. þm. Barð. sje sprottin af einhverjum dutlungum, eða þá dutlungaleysi í svipinn af áhrifum annara.



Jeg stend einungis upp í tilefni af því, sem hv. þm. N-M. sagði. Mjer skildist hann halda því fram, að það mundi ekki vera almennur vilji kjósenda hjer í bænum, að frv. þetta gangi fram. Jeg hef leitazt við að afla mjer upplýsinga um þetta efni, og eptir þeim er mjer óhætt að fullyrða, að þessi skoðun hins h. þm. er röng. Árið 1911 var tillaga um þetta efni samþykt hjer á 4 fundum, og eftir því sem skilvísir menn hafa sagt mjer, munu samtals hafa verið greidd um 1000 atkv. með henni, en einungis örfá á móti. Þetta sýnir, að það er almenn ósk bæjarbúa, að þeir fái sjálfir að velja sjer borgarstjóra. Og mjer finst það mjög eðlilegt, að þeir vilji ráða þessu sjálfir, því að það er enginn af starfsmönnum bæjarins, sem eins ríður á að sje vel valinn, eins og einmitt borgarstjórinn. Að því er snertir vilja bæjarstjórnarinnar, þá er það rjett, sem h. 1. kgk. sagði, að margir af þeim bæjarfulltrúum. sem ekki voru á fundi, þegar atkvæðagreiðsla fór fram um þetta mál, munu vera málinu fylgjandi. Jeg verð að játa, að mjer finst þær mótbárur, sem hafa verið bornar fram á móti frv., ekki þungar á metunum. 1. mótbáran og aðal mótbáran var sú, að verra mundi, að fá góðan mann til þessa starfa, ef bæjarbúar eiga að ráða kosningunni. En þetta held jeg að sje ekki rjett, því jeg get vel hugsað mjer, að bæjarstjórnin kynni líka að hafa einhvern skjólstæðing, sem ekki væri neitt sjerlega vel hæfur til starfans, og gæti þá svo farið, að kosningin mishepnast hjá bæjarstjórninni, og það er að minsta kosti ekki ástæða til að ætla, að valið takist ver, þótt kjósendur sjálfir eigi að velja borgarstjórann. Jeg held að það hafi verið hv. frsm., sem hjelt því fram, að það mundi meiri ástæða til að ætla, að borgarstjórinn færi eftir dutlungum bæjarbúa, ef hann ætti stöðu sína undir fylgi þeirra, en jeg held, að það sje ekki svo mikil hætta á því. En hitt þykist jeg vita, að bæjarbúar muni vilja velja sjer þann borgarstjóra. sem líklegur er til þess, að sinna rjettmætum kröfum þeirra. En það er mjög óheppilegt að borgarstjbrinn hagi sjer ávalt eftir því, hvað líklegast er til þess, að halda hylli bæjarstjórnarinnar, eins og eigi er ólíklegt, að hann mundi gera, ef hann ætti stöðu sína undir velþóknun hennar. Að því er snertir samanburð þann, sem gerður var á milli hreppsnefnda og bæjarstjórnarinnar, þá er þess að gæta, að hreppsnefndin er öll og því einnig oddviti hennar, kosin af hreppslimum, því að hreppsnefndirnar mega ekki kjósa sjer oddvita fyrir utan sinn hring. Jeg lít svo, að í þessu máli mætist gamli og nýi tíminn, afturhaldið og framsóknin, skoðanir þeirra manna, sem vilja, að valdið sje í höndum fárra manna og hinna, sem vilja að fjöldinn ráði. Jeg hygg, að í þessu máli komi þessi stefnumunur skýrt fram. Og jeg ætla ekki að leiða neinum getum um það, hvernig þessi konungkjörna deild muni líta á málið, en jeg get hugsað mjer, að hún muni ef til vill hallast að gömlu stefnunni, en það mundi gleðja mig, og jeg vildi óska þess, að hún hallaðist heldur að nýju stefnunni og samþykti frv. þetta óbreytt.



Jeg ætla ekki að tefja málið lengi, en vil einungis minnast á það, sem talið var áreiðanlegt, að meiri hluti bæjarbúa væri þessu máli hlyntur. Um það vitum við ekkert með vissu, því að þetta mál hefur aldrei verið borið upp á kjósendafundi, sem kallaður hefur verið saman í því skyni, og á þeim fundum sem vitnað hefur verið til, voru auðvitað ekki nærri allir kjósendur viðstaddir. Um bæjarstjórnina er það að segja, að málinu var smeygt inn á fund, að öllum óvörum, og voru þá ekki nema 10 af 15 bæjarfulltrúum á fundi. í greiddu atkvæði með með því, 2 á móti, 1 greiddi ekki atkv., svo að þar er ekki hægt að tala um neinn meirihluta. Áður fyr heyrði jeg sagt, að hjer á þingi ættu menn að fara eftir sannfæringu sinni, en nú er því haldið fram, að að menn eigi bara að fara eftir skoðunum kjósendanna. En jeg er ófáanlegur að láta af gömlu venjunni, fara eftir sannfæringu minni, hvað sem aðrir þingmenn kunna að gera. Jeg vil taka það fram, viðvíkjandi kosningu borgarstjórans, að það er mjög áriðandi fyrir bæjarstjórnina, að hún takist vel; því ljettari verður vinnan fyrir hana; og ætti því engum að vera meira áhugamál en henni, að fá góðan borgarstjóra. Takist valið illa, þá kemur það henni sjálfri í koll. Það hefur verið sagt að í þessu máli mættist gamli og nýi tíminn, gamlar og nýjar skoðanir. Það er vafalaust snjallræði til þess að koma sjer í mjúkinn hjá fólkinu, að segjast ekki vera gamaldags. En hjer er ekki um gamalt eða nýtt að ræða, heldur liggja hjer fyrir tvær stefnur, sem báðar eru æfagamlar, þó að margir haldi, að önnur þeirra sje miðaldra og hin glæný. Önnur stefnan er sú, að alþýðan kjósi fulltrúa til að ráða málum sínum til lykta, en hin stefnan miðar að því, að alþýðan ráði sjálf beinlínis öllum sínum málum. Og það hefur bólað á þessari síðarnefndu stefnu hjer á landi. Það hefur verið talað um, að alþýðuatkvæði allrar þjóðarinnar ætti að ráða en ekki þingið. Og hið sama hefur borið á góma hjer í bænum. því hefur verið haldið fram, að bæjarstjórnin ætti ekki að ráða helztu og stærstu málunum til lykta, heldur borgarafundir. Og þetta er þá hin svonefnda nýja stefnan, sem háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) var að lofsyngja. Þessi stefna var hjer hæzt móðins fyrir nokkrum árum; þá var álitið, að öll mál, er nokkru skiftu, ættu að berast upp fyrir borgarafundi, og þar ætti að ráða þeim til lykta. En það má óhætt segja, að reynslan hefur fært Reykvíkingum heim sanninn um það, að þetta er ógerlegt fyrirkomuleg, sjerstaklega í margmenni eins og hjer, þar sem kjósendurnir skifta þúsundum. Kjósendurnir geta ekki allir staðið í öllum bæjarmálum. Þeir geta ekki vasast í öllum málefnum bæjarfjelagsins. Það sjá, allir að þetta er einfeldni, barnaskapur, öfgar, og þó að þessi skoðun háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) kunni að líta fallega út í Þingtíðindunum, þá er hún flónska ef á reynir. Og eins og bæjarbúar velja menn, bæjarstjórnina, til að ráða fram úr öllum öðrum vandamálum bæjarins, eins er það, að bæjarstjórnin getur miklu betur en allur þorri kjósenda, útvegað duglegan borgarstjóra. Það er miklu minni vandi en mörg önnur stórmál, sem bæjarstjórnin hefur með höndum og ræður til lykta. Vil jeg þar t.d. benda á vegagerðir, hafnarmál, gasið og vatnsveituna.



Jeg vil að eins segja örfá orð um það, er háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) hjelt því fram, að mál þetta hefði verið vel undirbúið á fundum hjer í bænum. Jeg get ekki fallizt á það. Jeg hef minzt á þetta mál við helztu borgara bæjarins, utan þings og utan bæjarstjórnarinnar, og hafa þeir sagt mjer, að það hafi komið flatt upp á menn á fundunum, og verið með síðustu málunum, er voru borin upp, og fundarmenn þá verið farnir að fækka. Þetta mál hafði legið fyrir þingmálafundunum 1911 og 1912 og að vísu verið samþykt þar, en þar fyrir er ekki fengin vissa fyrir því, að það sje almennur vilji bæjarbúa, því það hefur víst aldrei verið boðað til fundar, þar sem þetta mál hefur verið til umræðu, svo menn hafa vitað það, áður en fundurinn byrjaði, að það ætti að koma fyrir og því hugsað verulega um það undir fundinn. Það var eins, þegar það var borið upp í bæjarstjórninni, að það var ekki kunnugt fyrir fram, að það mundi koma til umræðu, og þá voru ekki nema 10 menn af 15 á fundi. Þó að það þá að vísu væri samþykt af 7 mönnum þar, er engin vissa fyrir, að meiri hluti bæjarstjórnarinnar sje því fylgjandi. Það hefur líka viljað svo til, að allir þeir borgarar bæjarins, er jeg hef talað við um þetta mál, hafa verið mótfallnir frumv., að eins einn þeirra var því meðmæltur  (Sig. Eggerz: Hverjir voru þeir?)  Jeg kýs því, að máli þessu sje ekki ráðið til lykta nú, heldur sje það undirbúið betur. Jeg skil heldur ekki, að það þurfi að flýta því svo mikið, að það megi ekki bíða til að fá betur yfirlýstan vilja bæjarbúa um það.



Jeg vildi aðeins með örfáum orðum mótmæla þeirri aðdróttun háttv. þm. Strand. (Guðj. Guðl.) til mín, að sannfæring mín í þessu máli væri komin frá þingmönnum í háttv. Nd. Jeg tel, að slík aðdróttun sje bæði ósönn, ómakleg og óheiðarleg, og slík ummæli alt annað en þingmannleg. Þessi ummæli háttv. þm. Strand. (G. G.) tel jeg muni vera sprottin at því, að hann hafi haldið að flís mundi í auga mínu, af því hann hafi fundið til bjálkans í sínu.