Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Eins og fram kom í framsögu minni í gær fyrir frv. til l. um Lyfjastofnun ríkisins, er lagt samhliða því fram það frv., sem hér er nú til 1. umr. Þetta frv. er eins og hið fyrra að meginstofni samið af lyfjamálanefnd, sem skipuð var í febr. 1971, og bar þessi mál raunar bæði á góma í þeim umr., sem hér urðu í gær. Ástæðan til þess, að þau ákvæði, sem eru í frv. báðum, eru ekki borin fram í einu lagi, er m. a. sú, að annars vegar fjallar frv. um Lyfjastofnun ríkisins að meginefni um ríkisstofnun, er skuli vera sérhæfð á sviði þjónustu í innflutningi og heildsölu lyfja og skyldra vara. Hér er hins vegar frv. um lyfjaframleiðslu, sem er í senn heimildarfrv. varðandi stofnun sameiginlegs lyfjaframleiðslufyrirtækis ríkisins og lyfsala og lyfjafræðinga og svo hitt, að í frv. felast almenn ákvæði um faglegar kröfur í lyfjaframleiðslu. Er í því sambandi m. a. vísað til alþjóðasamþykkta varðandi samræmdar kröfur í lyfjaframleiðslu og eftirlit með henni. Ég mun síðar víkja nokkru nánar að efnisatriðum frv., en mun fyrst gera nokkra grein fyrir stöðu lyfjaframleiðslunnar í landinu. Allt fram til síðustu tíma hafa lyfjabúðir þótt eðlilegur vettvangur lyfjaframleiðslu. Þróunin hefur hins vegar verið mjög ör síðustu áratugi, bæði að því er varðar uppgötvun nýrra lyfja, framleiðsluaðferða og gerð nýrri lyfjaforma, og hafa þessari þróun fylgt síauknar kröfur um rannsóknir og gæðamat á lyfjum. Eiginleg verksmiðjuframleiðsla lyfja erlendis fór ekki að þróast að marki fyrr en fyrir svo sem hálfri öld, en svo sannarlega hefur þróunin orðið stórstíg í lyfjaiðnaði frá þeim tíma. Þetta á því miður ekki í sama mæli við um Ísland, þótt ætíð hafi verið uppi viðleitni meðal lyfsala til að framleiða lyf innanlands eftir megni. Við eigum því sífellt meira í vök að verjast gagnvart erlendri lyfjaframleiðslu. Okkur hefur ekki reynzt kleift að keppa við hana á jafnréttisgrundvelli, ekki heldur á þeim sviðum, þar sem slík samkeppni hefði þó átt að vera hugsanleg. Viðleitni til framleiðslu lyfja innanlands hefur verið almenn meðal lyfsala, en á síðari árum eru samt hlutfallslega færri lyfjabúðir í landinu, sem stunda nokkra framleiðslu að marki. Sem dæmi má nefna, að nýrri lyfjabúðir í Reykjavík stunda nær enga framleiðslu, en afla sér tilbúinna lyfja frá starfandi lyfjagerðum eða framleiðslulyfjabúðum. Með þessu er sýnt, að viðkomandi lyfsalar hafa ekki talið neinn hag í því að stunda sömu framleiðslu og aðrir og brjóta með því markaðinn í enn smærri einingar. Allar eru lyfjagerðirnar hér á landi litlar í sniðum, svo sem vænta má, þegar svo litlum markaði er skipt í marga staði. Þess munu dæmi, að framleiðslan sé aðeins hliðargrein, sem gripið er til, þegar starfskraftar eru lausir, og geta þeir þannig nýtzt betur en ella. Húsakostur lyfjagerðanna er misjafn og sumra þeirra mjög lélegur. Ekki verður séð, að markviss verkaskipting sé milli lyfjagerðanna nema að því leyti, að Lyfjaverzlun ríkisins framleiðir öll dreypilyf. Þannig búa lyfjagerðirnar við tækjakost til sams konar framleiðslu á töflum og stungulyfjum. Að því er varðar öryggi um gæði hinnar innlendu framleiðslu er það að segja, að eftirlit með framleiðslunni hefur verið lítið og ákvæði um rannsóknir á grunnefnum og fullunninni lyfjavöru hefur ekki verið fylgt eftir. Þarf mjög verulegt átak til þess að koma gæðaeftirliti og rannsóknaraðstöðu í viðunandi horf. Þá er ljóst, að mjög verulegt fé þyrfti til þess að endurnýja lyfjagerðirnar, til þess að þær gætu mætt þeim kröfum, sem gera verður til framleiðslufyrirtækja í þessari iðngrein. Heildarverðmæti innlendrar lyfjaframleiðslu 1971 á útsöluverði er áætlað 39.3 millj. kr. Þar af framleiddi lyfjaverzlun ríkisins lyf fyrir 22.5 millj. kr. eða um 57% framleiðsluverðmætisins. Aðrir aðilar framleiddu samkv. áætluninni lyf fyrir 16.8 millj. kr. eða um 43% af verðmæti framleiðslunnar. 5 af þeim 11 aðilum, sem þessi markaðshluti nær til, eru taldir hafa á hendi tæpa 3/4 hluta af framleiðslunni utan Lyfjaverzlunar ríkisins. Dreypilyf voru framleidd fyrir 8.8 millj, kr., en öll dreypilyfjaframleiðsla er hjá Lyfjaverzlun ríkisins. Stungulyf voru framleidd fyrir 4.4 millj. kr., þar af framleiddi Lyfjaverzlunin fyrir 1.4 millj. kr., eða 32% af heildarframleiðslu stungulyfja. Tvær aðrar lyfjagerðir höfðu 63% stungulyfjaframleiðslunnar, og nam verðmæti þeirrar framleiðslu 2.8 millj. kr. Þá er áætluð nokkur stungulyfjaframleiðsla hjá einu apótekanna. Nú fer stungulyfjaframleiðsla fram hjá 4 aðilum. Í heild er áætlað, að innlend töfluframleiðsla á árinu 1971 hafi numið um 63 millj. töflum að verðmæti 19.3 millj. kr. á heildsöluverði. Lyfjaverzlun ríkisins var stærsti framleiðandinn á þessu sviði. Hún framleiddi 13.4 millj. taflna að verðmæti 5.6 millj. kr. Svarar það til um 21% magnsins og um 29% verðmætisins. Áætlað er, að um 5 stærri lyfjagerðir, að frátalinni Lyfjaverzlun ríkisins, hafi framleitt samtals um 36 millj. taflna að verðmæti um 10 millj. kr. eða um 57% af heildarmagninu. Framleiðsla annarra aðila hefur verið áætluð um 13.4 millj, taflna. Við áætlun á framleiðsluverðmæti taflna hjá öðrum framleiðendum en Lyfjaverzlun ríkisins hefur verið gert ráð fyrir því, að meðalverð þeirra væri hið sama hjá þeim aðilum, sem litlar upplýsingar eru frá, og frá hinum tveimur stærri aðilum utan Lyfjaverzlunar ríkisins, sem betri upplýsingar fengust frá. Áætlunin er því bundin fyrirvara um, að þessi forsenda sé rétt. Eins og sést af framansögðu, er markaður innlendrar lyfjaframleiðslu svo lítill, að hann er engan veginn til skiptanna. Hins vegar er nú mjög lítil verkaskipting milli framleiðenda, nema að því leyti sem Lyfjaverzlun ríkisins annast sérhæfða framleiðslu fyrir sjúkrahús og framleiðslu á vínandalyfjum. Svo sem ástatt er, vantar mikið á, að hagkvæmni sé í innkaupum hráefna, og vék ég að því atriði í framsöguræðu minni hér í gær. Þá er því ekki að leyna, að með þessari dreifingu framleiðslunnar er gert mun örðugra um vik en ella að fylgja fast eftir ákvæðum um gæðamat og rannsóknir á lyfjum. Hér verður því að verða gagngerð breyting til batnaðar, og er í því sambandi fagnaðarefni, að ýmsir aðilar, svo sem lyfsalar og lyfjafræðingar, sem hlut eiga að máli, eru mjög áhugasamir um miðskipun lyfjaframleiðslu. Árið 1967 sendi Apótekarafélag Íslands till. til fjmrn. og heilbrrn. þess efnis, að ríkið og lyfsalar sameinuðust um að setja á stofn hlutafélag um lyfjaverksmiðju og skyldi ríkið eiga 20% í fyrirtækinu. Á þeim tíma starfaði n., sem þáv. heilbrrh., Jóhann Hafstein hafði skipað til þess að gera till. um skipulagningu og fjölda lyfjabúða og hagræðingu í rekstri þeirra. N. þessi fékk erindi Apótekarafélagsins til umsagnar. Í umsögn sinni tók n. undir hin almennu hagkvæmnissjónarmið, sem mæla með því, að framleiðsla lyfja fari fram á einum stað frekar en á fjölmörgum stöðum í landinu. Þá taldi hún það rökstuðning fyrir aukinni miðskipan, að kleift yrði að fullnægja strangari kröfum um gæði lyfjanna og eftirlit með framleiðslunni. Á hinn bóginn taldi n., að nauðsynlegt væri að búa svo um hnútana, að meginhagsmunir þeir, sem ríkið hefði af starfsemi Lyfjaverzlunarinnar, yrðu tryggðir í hvívetna, ef af því yrði, að ríkið og lyfsalar rækju í sameiningu eina lyfjaverksmiðju. Ekki varð þá af frekari umr. vegna þessarar málaleitunar lyfsalanna. Eftir að n. sú, sem samið hefur meginefni þessa frv., tók til starfa, átti hún viðræður við fulltrúa lyfsala um hugsanlega samvinnu ríkisins og lyfsala í lyfjaframleiðslunni. Er sýnt af þeim viðræðum, að áhugi er mikill af hálfu þeirra. Hins vegar hefur ekki verið sannreynt, að endanlega takist að mynda sameiginlegt lyfjaframleiðslufyrirtæki, enda verður slíkt ekki gert nema með ítarlegum og skuldbindandi samningum. Í því helmingaskiptafyrirkomulagi, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, er farið bil beggja, og má segja, að á hvorugan sé hallað, enda er þessi helmingaskiptaregla mjög í samræmi við þær staðreyndir, sem ég hef rakið áður um framleiðslumagn annars vegar frá Lyfjaverzlun ríkisins og hins vegar frá einkaaðilum. En í þessu sambandi er einnig nauðsynlegt að taka fram, að hugmyndin er, að algerlega sérhæfð framleiðsla fyrir sjúkrahús verði áfram ein sér. Miðað við verkaskiptingu hefði innlend framleiðsla á árinu 1971 væntanlega skipzt þannig, að lyfjagerð sjúkrahúsanna hefði framleitt fyrir 14–18 millj. kr. að heildsöluverðmæti, en hið almenna framleiðslufyrirtæki fyrir 21–25 millj. kr. Bæði fyrirtækin mundu væntanlega hafa aðstöðu til töflugerðar og stungulyfjaframleiðslu, þótt í misríkum mæli væri. Í því og svo vegna almennrar framleiðsluaðstöðu á tveimur stöðum fælist nokkurt öryggi umfram framleiðslu á einum stað. En sé áherzla lögð á öryggissjónarmið, mæla þau gegn algerri miðskipun framleiðslu í einu fyrirtæki. Sé ætlunin við þetta fyrirtækjaform, að sá helmingurinn, sem ekki er ríkishluti, sé eingöngu í eigu lyfsala eða lyfsala og lyfjafræðinga, verður að gaumgæfa, hvernig halda megi hlutföllunum óröskuðum. Verður í því sambandi að athuga, hvernig fara skuli með hlutabréf látinna eða sölu á hlutabréfum til nýrra aðila í stéttinni. Þótt myndaður yrði félagsskapur lyfsala og lyfjafræðinga um eignarhlutfall þeirra, kemur þetta vandamál jafnt til íhugunar og úrlausnar, enda yrði um stofnfjárframlög frá þessum aðilum að ræða, þótt þau færu í gegnum félagsskapinn. Svo sem rakið hefur verið, eru félagar áhugasamir um miðskipun í þessari grein. Hins vegar hefur komið fram af hálfu allra aðila, sem hlut eiga að máli, að einkaréttur eigi hér alls ekki við vegna hinna ýmsu verkefna, sem fyrir hendi kunna að vera. Með því frv., sem hér liggur fyrir um lyfjaframleiðslu, er stefnt að heimild til handa íslenzka ríkinu til að gerast stofnaðili að fyrirtæki í lyfjaframleiðslu ásamt lyfsölum og lyfjafræðingum. Í frv. eru raktar ýmsar skyldur og markmið sameiginlegs fyrirtækis lyfsala, lyfjafræðinga og ríkisins. Þar er getið um eignarhlutföll, sem skulu vera helmingur til handa ríkinu og helmingur til handa lyfsala og lyfjafræðinga, og er áður að því vikið. Skyldur fyrirtækisins eru miklar, og þykir e. t. v. sumum, sem til þekkja, að þær séu einum um of. Því er þó ekki að reyna, að slík fyrirtæki þurfa að vera virk og vera til stuðnings í flestum tilvikum, er varða framleiðslu á lyfjum þeim, sem eftirspurn er eftir á hverjum tíma. Er þá til þess ætlazt eindregið, að þetta fyrirtæki verði verksmiðja í eiginlegri merkingu, þannig að hún sinni þeim verkefnum, sem eru og talizt geta verksmiðjuframleiðsla. En auðvitað er ekki til þess ætlazt, að þetta fyrirtæki annist framleiðslu á lyfjum á einstaka lyfseðla. Slík framleiðsla verður að sjálfsögðu áfram í höndum einstakra lyfjabúða. Nú á eftir að reyna á það, þótt vilji virðist vera fyrir hendi, hvort takast muni sameiginlegt framleiðslufyrirtæki ríkisins annars vegar og lyfsala og lyfjafræðinga hins vegar, ef frv. þetta nær fram að ganga. Hins vegar gerir frv. einnig ráð fyrir því, að verði ekki af samkomulagi, skuli ríkið reka eigin lyfjaframleiðslu sem deild í Lyfjastofnun ríkisins og undir stjórn þeirrar stofnunar, en með sérstökum framkvæmdastjóra, sem sé lyfjafræðingur að mennt. Með því frv., sem hér um ræðir, eru auk fyrrgreindra heimilda til ríkisins að stofna framleiðslufyrirtæki með einkaaðilum ákveðnar faglegar kröfur settar um framleiðslu lyfja, og eru þær í sjálfu sér lítið frábrugðnar þeim kröfum, sem gerðar hafa verið. Þó er þess að geta, að vísað er í kröfur alþjóðasamþykkta um framleiðsluhætti, og er það nýmæli, enda er tiltölulega nýtilkomið, að íslenzka ríkið hafi gerzt aðili að slíkri samþykkt. Sú samþykkt, sem hér um ræðir, er samþykkt EFTA-ríkja frá 1970 um gagnkvæmt lyfjaframleiðslueftirlit og í framhaldi af því hafa þessi ríki komið sér saman um ákveðna grundvallarstaðla um góða framleiðsluhætti, og eru þeir staðlar byggðir á ályktun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar frá 1969. Á síðustu árum hefur alþjóðleg samvinna og samræming um kröfur til lyfjaframleiðslu og eftirlits með henni farið mjög vaxandi, og er það vel, því að ýmiss konar glundroði hefur verið á þessum vettvangi. Þjóðir hafa gert misjafnar kröfur um gæði lyfja og skráningarskyldur. Einna nánust er þó samvinnan á milli Norðurlanda, og er nú fyrirséð, að á þessu ári eða næsta verði komið á fót norrænni lyfjanefnd, sem eigi að verða til samræmingar á flestum sviðum lyfjamála. Enginn vafi er á því, að við Íslendingar munum ekki hvað sízt njóta góðs af því. Hér hef ég í nokkrum meginatriðum rakið þær forsendur, sem liggja fyrir þessu frv. til l. um lyfjaframleiðslu, og reynt að skýra þau nýmæli, sem í frv. felast. Ég legg svo til, herra forseti, að heilbr.- og trn. fái málið til meðferðar að lokinni 1. umr.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Þetta frv. til l. um breyt. á orkulögum er samið að minni ósk af Ragnari Aðalsteinssyni hrl. ásamt sérfræðingum Orkustofnunar. Í frv. þessu eru jarðhitasvæði skilgreind betur en gert hefur verið til þessa, og þeim er auk þess skipt í háhitasvæði og lághitasvæði. Jarðhitasvæði er í frv. skilgreint sem uppstreymissvæði frá rennsliskerfi heits grunnvatns. Rannsóknir hafa sýnt, að slíkum svæðum má skipta í tvo flokka. Annars vegar eru lághitasvæði, sem oft einkennast af vatnsmiklum laugum og sjóðandi hverum og eru yfirleitt á láglendi: Hins vegar eru háhitasvæði, sem einkennast af gufuaugum, leirhverum og ummynduðu bergi. Við boranir í 5 háhitasvæði hefur fundizt yfir 200 stiga hiti á Celsíus á minna en 1000 m dýpi, og efnarannsóknir á öðrum háhitasvæðum benda til, að þar megi vænta svipaðs ástands. Því er skilgreining háhitasvæðanna miðuð við þetta samkv. frv. Það telst háhitasvæði í lögum þessum, ef innan þess finnst 200 stiga hiti á Celsíus ofan 1000 m dýpis. Nýtanlegt varmaafl háhitasvæðanna er talið vera um 90% alls varmaafls jarðhitasvæða landsins. Telja má líklegt, að háhitasvæðin verði á næstu áratugum nýtt fyrst og fremst til stóriðju, raforkuvinnslu og hitaveitu í þéttbýli. Slík nýting yrði ekki á færi neinna einstaklinga, heldur í höndum ríkis, sveitarfélaga eða stórra fyrirtækja. Dreifing háhita- og lághitasvæða er nátengd jarðfræði landsins. Háhitasvæðin finnast eingöngu í gosbeltum, sem liggja yfir landið frá suðvestri til norðausturs og eru hluti af gos- og jarðsprungubelti Mið-Atlantshafshryggjarins, sem liggur eftir Atlantshafinu endilöngu. Lághitasvæðin eru aftur á móti í eldri bergmyndunum utan gosbeltanna. Þau gosbelti, sem hér er átt við, eru sýnd á korti, sem fylgir þessu frv. Þar eru einnig merkt inn þau háhitasvæði, sem kunnugt er um, og önnur jarðhitamerki, þar sem líklegt er talið, að háhiti leynist undir. Þekkt háhitasvæði eru Reykjanes, Svartsengi, Krýsuvík, Brennisteinsfjöll, Hengill, Geysir, Kerlingarfjöll, Hveravellir, Torfajökull, Vonarskarð, Grímsvötn, Kverkfjöll, Askja, Fremrinámur, Námafjall, Krafla og Þeistareykir, og eru þessi háhitasvæði öll talin upp í frv. til frekari skilgreiningar á því, hvað átt er við með háhitasvæðum. Líkleg svæði eru að mati sérfræðinga Orkustofnunar Prestahnúkur, Mýrdalsjökull, Tindfjallajökull, Blautakvísl, Nauthagi, Kaldakvísl og Hrúthálsar. Auk þess er líklegt, að finnast muni fleiri háhitasvæði innan gosbeltanna, sem mörkuð eru á kortinu, þótt ekki hafi enn fundizt merki um þau á yfirborði. Jarðfræðilegar aðstæður mæla hins vegar sterklega gegn því, að háhitasvæði finnist utan þessara gosbelta. Háhitasvæðin eru flest allhátt yfir sjó og heitt djúpvatn þeirra nær yfirleitt ekki til yfirborðs. Af heitu djúpvatninu stígur gufa og gas og myndar á yfirborði gufuaugu og leirhveri. Yfirborðsvatn getur hitnað af snertingu við gufuna og bergið og myndað minni háttar hveri og laugar á háhitasvæðunum og jöðrum þeirra. Á tveimur þekktum háhitasvæðum, Reykjanesi og Svartsengi, er djúpvatnið sjór, en annars staðar ósalt grunnvatn, sem hitnað hefur við djúpa hringrás í jörðu. Hvert háhitasvæði er sjálfstætt rennsliskerfi, og getur vinnsla á einum stað raskað rennslinu á öðrum stöðum í kerfinu. Af þessum sökum er mikilvægt, að vinnsla jarðhita á hverju svæði sé í höndum eins aðila. Varmavinnsla á háhitasvæði er mun erfiðari en vinnsla lághita. Vegna gufuþrýstings og mikils magns uppleystra efna í háhitavatni krefst virkjun þess vandaðri og viðameiri borholubúnaðar, flóknari tækjabúnaðar og meiri tækniþekkingar. Af þessum sökum m. a. er nýting varma úr háhitasvæðum svo vandasöm, að einstaklingar hafa ekki sótzt eftir henni. Helzt hefur verið um að ræða nýtingu vatns við jaðra svæðanna með svipuðum hætti og nýting lághitavatns. Fróðlegt er að gera sér grein fyrir því, hversu mikill tæknilega nýtanlegur jarðhiti á Íslandi muni vera. Um það atriði komu fram mjög fróðlegar upplýsingar í erindi, sem Jakob Björnsson orkumálastjóri flutti í gær á vetrarfundi Sambands ísl. rafveitna. Hann greindi þar frá því, að talið væri, að tæknilega nýtanlegur jarðhiti á Íslandi næmi alls 80 þús. gígawattstundum á ári, en til samanburðar má geta þess, að það er talið tæknilega gerlegt að vinna úr vatnsafli landsins 35 þús. gwst. Þarna er því um að ræða tvöfalt meiri orku en þá, sem felst í jarðhitanum. Og af þessum nýtanlega jarðhita á Íslandi er talið, að um 90% séu bundin við svonefnd háhitasvæði, sem ég hef verið að gera grein fyrir hér á undan. En af þessum 80 þús. gwst., sem er talið tæknilega gerlegt að fá upp úr jörðinni, er tæknilega aðeins unnt að breyta hluta í nothæfa orku. Gagnstætt því, sem er um orku fallvatna, þar sem breyta má 80–90% í raforku, sem er eitt bezt nothæfa orkuform, sem til er, þá er þetta hlutfall fyrir jarðhitann mjög breytilegt eftir því, á hvern hátt hann er notaður. Þannig er talið, að ef unnt væri að nýta allan jarðhitann til hitunar húsa, mætti úr þessum áðurnefndu 80 þús. gwst. fá 70 þús. sem nothæfa hitaorku. Væri jarðhitanum hins vegar öllum breytt í raforku í þéttistöðvum eins og þeim, sem nú tíðkast, þ. e. a. s. rafstöðvum með eimsvala, þá fengjust aðeins úr honum um 6 þús. gwst. Þessar 6 þús. gwst. raforku eru að þessu leyti sambærilegar við þær 35 þús. gwst., sem talið er tæknilega gerlegt að vinna úr vatnsafli landsins, og vafalaust er aðeins hluti þessara 6 þús. gwst. efnahagsleg orkulind til raforkuvinnslu. Af þessum tölum má sjá, að til vinnslu raforku er jarðhitinn miklum mun þýðingarminni orkugjafi en vatnsorkan. Gildi hans liggur fyrst og fremst á öðrum nýtingarsviðum, þ. e. a. s. í sambandi við ýmiss konar stóriðju og raunar við ýmsar nýjungar, sem fram kunna að koma í sambandi við raforkuvinnslu. Það er víða um lönd vaxandi áhugi á því að nota jarðgufu til orkuframleiðslu, og þar er verið að gera, t. d. í Bandaríkjunum, mjög umfangsmiklar tilraunir, sem kunna að gera þessi hlutföll mun betri en þau, sem ég hef nú verið að gera grein fyrir, ef aðferðir finnast til að nýta þessa orku á hagkvæmari hátt. En í þessu felst sem sé, að til þess að við getum nýtt þessar miklu orkulindir, er enn eftir að framkvæma ákaflega umfangsmiklar og dýrar rannsóknir og tilraunir, og þetta eru tilraunir og rannsóknir, sem munu að sjálfsögðu einvörðungu lenda á opinberum aðilum hér á landi. Það eru engir aðrir aðilar, sem hafa aðstöðu til slíks. Á undanförnum árum hefur verið unnið allmikið að áætlunum um nýtingu háhitasvæða. Einn þröskuldur í vegi slíkra áætlana hefur verið óvissa um umráðarétt á jarðhita, sem unnin er með borunum djúpt í jörðu. Tilgangur þessa frv. og þeirrar skiptingar í háhitasvæði og lághitasvæði, sem ég hef gert grein fyrir, er að ákveða skýrar en verið hefur eignarrétt á slíkum jarðhita. Samkv. þessu frv. er svo ákveðið, að allur jarðhiti á lághitasvæðum, svo og hverir og annar náttúrulegur jarðhiti á yfirborði jarðhitasvæða, sé háður einstaklingsrétti landeigenda, og er þar um að ræða óbreytta skipan frá því, sem verið hefur. Hins vegar er svo ákveðið, að annar jarðhiti á háhitasvæðum skuli vera í almannaeign og í umráðum ríkisins. Þó skulu þeir, sem borað hafa eftir jarðhita á háhitasvæðum og byrjað vinnslu hans við gildistöku laganna, hafa þann rétt óskertan áfram óheimilt er, að aðrir aðilar en ríkið og þeir, sem leyfi ríkisvaldsins fá, bori eftir jarðhita á háhitasvæðum. Ráðh. hefur heimild til að leyfa vinnslu jarðhita á háhitasvæðum til minni háttar nota, en að öðru leyti skal haga hagnýtingu háhita framvegis með löggjöf hverju sinni, og er með því tryggt, að nýting þessara orkulinda verði sem hagkvæmust fyrir þjóðina. Þarna er sem sé um að ræða, að sami háttur verði á hafður um vinnslu jarðhita og nú tíðkast um vinnslu vatnsorku, og það þurfi sérstaka löggjöf, til þess að hægt sé að ráðast í virkjanir á þessu sviði. Vafalaust verður að telja, að Alþ. muni heimila þeim sveitarfélögum, sem keypt hafa lönd og lagt í verulegan kostnað við að búa sig undir vinnslu jarðhita á háhitasvæðum, að nýta þau jarðhitasvæði framvegis, ef þess verður óskað. Í samræmi við 2. gr. orkulaga er Orkustofnun ætlað það hlutverk að ákveða nánar um mörk háhitasvæða og segja álit sitt á því, hvernig nýtingu háhitasvæðanna verður bezt hagað á hverjum tíma. Til að auðvelda Orkustofnun eftirlit með hagnýtingu jarðhitans er ákveðið, að skylt sé að tilkynna henni allar boranir eftir jarðhita dýpra en 100 m. Þá eru og sett skýr ákvæði um heimild til eignarnáms, og um aðstöðu vegna borunar eða vinnslu jarðhita- og háhitasvæða. Með þessum lögum eru eignarrétti einstaklinga þannig sett tiltekin almenn takmörk, án þess að bætur komi fyrir, en heimild löggjafarvaldsins til að setja eignarréttinum almennar takmarkanir er fyrir löngu viðurkennd af dómstólunum. Í grg. með þessu frv. er vísað til ýmissa þeirra manna, sem bezt hafa verið að sér um þessi mál, um skoðanir þeirra. Þarna er vitnað í Ólaf Lárusson prófessor, þarna er vitnað í Ólaf Jóhannesson, núv. hæstv. forsrh., og þarna er vitnað í dr. Bjarna heitinn Benediktsson, en þeir hafa allir staðið að till. um almennar takmarkanir á eignarrétti af þessu tagi, sem gengið hafa mun lengra en gengið er í þessu frv. Það er ljóst, að það er þjóðarheill fyrir beztu, að hin mikla orka, sem bundin er í háhitasvæðum, verði nýtt á skipulegan hátt, en ekki látin ónotuð, eins og verið hefur að mestu fram til þessa. Nýting háhitaorkunnar telst ekki til þeirra nota af landi, sem heyra til venjulegrar hagnýtingar á einkarétti yfir fasteignum. Verðmæti hennar í jörðu hafa ekki orðið til fyrir mannlega starfsemi. Landeigendur almennt hafa hvorki yfir að ráða þeirri tæknilegu þekkingu né tækjabúnaði, sem þarf til víðtækra rannsókna á háhitasvæðum, til borunar og til vinnslu jarðhitans. Til rannsókna á hagnýtingargildi hinna einstöku háhitasvæða þarf að kosta miklu fé. En þar sem niðurstöður slíkra rannsókna hljóta ávallt að vera óvissar, er þess ekki að vænta, að einstakir landeigendur hætti fé sínu til slíkra rannsókna. Fjárfesting í tækjum til rannsókna og vinnslu jarðhitans á háhitasvæðum hlýtur og að verða einstökum landeigendum ofviða. Nýting jarðhita á hverju einstöku háhitasvæði þarf að lúta stjórn eins aðila, þar sem skipulagslausar boranir í sama svæði af hálfu fleiri aðila mundu leiða til óþarfrar sóunar verðmæta og árekstra, þar sem síðari boranir gætu raskað vinnslu jarðhita úr borholum, sem áður hafa verið boraðar, vegna þess að þarna er um að ræða samfelld kerfi. Af þessum ástæðum er þetta frv. flutt, vegna þess að rétt þykir að tryggja með lögum, að jarðhiti á háhitasvæðum verði nýttur á þjóðhagslega hagkvæman hátt, án þess þó að koma í veg fyrir eðlileg not landeigenda af fasteignum sínum. Að svo miklu leyti sem landeigandi verður fyrir takmörkunum á eignarrétti sínum á landi vegna borana og vinnslu jarðhita á háhitasvæði, ber honum að sjálfsögðu fullar bætur fyrir. Í þessu þingi hafa orðið miklar umr. um eignarrétt á landi og öðrum verðmætum, og hefur komið fram meðal þm. mjög verulegur ágreiningur. Ég geri mér þó vonir um, að ákvæði þessa frv. verði talin annars eðlis en þær deilur. Eins og ég hef rakið, er sú orka, sem í háhitasvæðunum felst, ekki tiltæk nema að loknum mjög umfangsmiklum rannsóknum, sem allar hafa verið framkvæmdar af opinberum aðilum. Þessi orka verður aldrei nýtt af einkaaðilum. Til nýtingar hennar þarf mikið fjármagn og svo umfangsmiklar athafnir, að við það mun enginn ráða á Íslandi nema opinberir aðilar. Nýting þessara orkulinda verður vafalaust einnig skipulögð í þágu alþjóðar, hvort sem um verður að ræða orkuvinnslu eða aðrar stóriðjuframkvæmdir. Og því er það rökrétt, að sú orka, sem þannig verður sótt í iður jarðar, verði lýst eign alþjóðar. Ég hygg einnig, að það mundi stríða gegn heilbrigðri réttlætiskennd einnig þeirra manna, sem láta sér annt um vernd eignarréttar, ef einhver héldi því fram, að þessi orka háhitasvæðanna væri eign einhverra tiltekinna einstaklinga hér á landi. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Hér er til umr. athyglisvert mál, sem mér virðist, að miði að því að tryggja hagnýtingu jarðvarma til þjóðarheilla, en eins og við vitum, þá er ein helzta auðlind lands okkar jarðhitinn, sem við hlið vatnsaflsins, fiskimiðanna og gróðurmoldarinnar á vafalaust eftir að verða undirstaða framfara, bættra lífskjara og velmegunar þjóðarinnar á komandi árum. Enn sem komið er er þessi orkugjafi lítt nýttur, en framtíðarmöguleikarnir til orkuframleiðslu og ýmiss konar annarra nota eru fjölmargir. En eins og kunnugt er hafa not hans til þessa verið bundin við húsahitun og gróðurhúsarækt fyrst og fremst. Hæstv. ráðh. benti á það, að um 90% af nýtanlegu varmaafli á Íslandi sé að finna á svæðum, sem nefnd hafa verið háhitasvæði, en svo nefna vísindamenn jarðhitasvæði, þar sem ofan 1000 m dýpis finnst 200 gráðu heitt vatn eða heitara. Frv. gerir ráð fyrir, að ríkið fái allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita á háhitasvæðum með vissum takmörkunum. Sú meginhugsun, sem liggur til grundvallar þessu frv., á að mínum dómi vissulega fullan rétt á sér, þ. e. að ein af helztu auðlindum þjóðarinnar, jarðhitinn, komist í almannaeign, svo að hagnýting hans verði til heilla og hagsældar íbúum viðkomandi byggðarlaga og þjóðinni í heild. En mér sýnist, að til þess að því markmiði verði náð, sé fullnægjandi, að ákvæði frv. nái einungis til þeirra jarðhitasvæða, sem eru í eigu einstaklinga. Ég get ekki séð neina þörf á, að ríkið yfirtaki einnig jarðhitasvæði, sem eru í eigu sveitarfélaga og þau hafa eignazt í sumum tilfellum a. m. k. með ærnum tilkostnaði. Slíkar eignir sveitarfélaga er væntanlega fyrirhugað að hagnýta til almannaheilla. En rétt er, að sveitarfélögum sé gert að skyldu að hafa samráð við Orkustofnun ríkisins um, á hvern hátt þau hyggjast nýta þá orku, sem bundin er á jarðhitasvæðum þeirra, til að tryggja skynsamlega og skipulega nýtingu jarðhitans í landinu, þannig að til mestrar þjóðarheillar megi verða. Ég er andvígur fyrir mitt leyti þeim ákvæðum í frv., sem gera ráð fyrir, að ríkið geti yfirtekið réttindi sveitarfélaga til umráða og hagnýtingar á hitasvæðum þeirra. Og þrátt fyrir það, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan, get ég nú ekki séð gild rök fyrir því, að ríkið taki í hendur sínar þann eignarrétt, sem hér um ræðir. Öðru máli gegnir, þegar einstaklingar eiga hlut að máli. Ég hef því lagt fram brtt. við frv., sem er á þskj. 349, við 1. gr. frv., en hún er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Við 1. gr. frv. bætist eftirfarandi mgr: Sveitarfélög skulu eiga allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita á háhitasvæðum, þar sem landareign er í eign sveitarfélagsins, þrátt fyrir önnur ákvæði laga þessara: Eitt þeirra háhitasvæði, sem nefnt er í frv. og gert er ráð fyrir, að ríkið fái umráð og hagnýtingarrétt yfir, er Krísuvík, land, sem er í eigu Hafnarfjarðarbæjar. Árið 1941 afsalaði ríkisstj. Íslands jarðhita í Krísuvík til Hafnarfjarðarbæjar til eignar án nokkurrar takmörkunar á jarðhitanum niður á við eða á annan hátt. En jafnframt var Hafnarfjarðarbær skyldaður til þess að selja ríkinu aftur jarðhita, sem bærinn þyrfti ekki að nota, með nánar tilteknum skilyrðum. Ríkið hafði áður tekið þessi réttindi eignarnámi og greitt andvirði réttindanna til fyrri eigenda. Tilgangur Hafnarfjarðarbæjar með kaupum á Krísuvík og hitaréttindunum þar á sínum tíma var að nýta hitaorkuna til hags og heilla fyrir íbúa Hafnarfjarðar og þjóðina í heild. Eðlilegt hefði þess vegna verið að undirskilja í frv. Krísuvík og önnur háhitasvæði, sem svipað stendur á um og eru í eigu sveitarfélaga. Hafnarfjarðarbær hefur lagt í mikinn kostnað við rannsóknir á möguleikum í Krísuvík. og þá skal bent á, að samkv. núgildandi lögum er Hafnarfjarðarbæ skylt að selja ríkinu jarðhita, sem bærinn þarfnast ekki til eigin nota. Það atriði í þessu frv., sem hér liggur fyrir og gerir ráð fyrir, að ríkið yfirtaki rétt Hafnarfjarðar til umráða og hagnýtingar bæjarfélagsins á háhitasvæðum í landareign þess, hefur komið til umr. í bæjarstjórn Hafnarfjarðar. Og það var samdóma álit allra bæjarfulltrúa að mótmæla bæri þeirri fyrirætlun, að ríkið yfirtæki þessi réttindi. Í því sambandi gerði bæjarstjórnin svo hljóðandi ályktun í einu hljóði um þetta efni með leyfi hæstv. forseta: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar mótmælir fram komnu frv. til l. til breyt. á orkul. að því er tekur til eignarupptöku ríkisins á hitaréttindum í Krísuvík, sem Hafnarfjarðarbær keypti af ríkissjóði með afsali, dags. 24. febr. 1941, samkv. heimild í lögum nr. 101/1940, sbr. og lög nr. 11/1936, og skorar á Alþ. að samþykkja brtt. Stefáns Gunnlaugssonar við frv. Jarðhiti í Krísuvík hefur verið nýttur í mörg ár fyrir þarfir staðarins, og er nú áformuð aukin nýting hitaorkunnar þar, t. d. fyrir skóla. Þá skal á það bent, að Hafnarfjarðarbær hefur lagt í mikinn kostnað við rannsóknir og boranir á hitasvæðinu og reiknað hefur verið með möguleika á nýtingu jarðhitans fyrir jarðvarma eða raforkuvinnslu fyrir Hafnarfjarðarbæ. Lítur bærinn svo á, að ákvæði frv., a. m. k. að því er tekur til Krísuvíkurlands, brjóti í bága við 67. gr. stjórnarskrárinnar: Þessi ályktun er ótvíræð og sýnir, svo að ekki verður um villzt viðhorf bæjarstjórnarinnar til málsins. Ég leyfi mér að vona, að hv. þd., a, m. k. meiri hl. hennar, geti fallizt á þá skoðun, að eðlilegt sé, að ríkið taki ekki í sínar hendur eignarrétt Hafnarfjarðarbæjar yfir Krísuvík eða háhitaréttindunum þar. Ég hef áður í þessum fáu orðum mínum hér leitazt við að sýna fram á, að ekki sé þörf á því, að ríkið yfirtaki hitaréttindi sveitarfélaga í sínar hendur til að tryggja hagnýtingu í þágu almenningsheilla, og ég skal ekki endurtaka það, sem ég hef sagt um það efni. En ég vil að lokum leggja áherzlu á, að megininntak þessa frv. er sú hugsun, að tryggt sé, að jarðhiti í landinu komist í almenningseign með það fyrir augum, að nýting hans verði skipuleg og með hagsmuni þjóðarinnar í heild og einstakra byggðarlaga að markmiði. Er hún í alla staði réttmæt að dómi okkar Alþfl.-manna, en því markmiði er auðvelt að ná, að mínum dómi, án þess að ríkið yfirtaki eignir sveitarfélaga, sem þau hyggjast hagnýta í þágu almennings.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér er til umr., orkulög, 170. mál á þskj. 311, var rætt á Búnaðarþingi, sem lauk störfum sínum nýlega, og var þar samhljóða gerð svo h]jóðandi ályktun, með leyfi forseta: „Vegna þess að fram hefur verið lagt á Alþ. frv. til l. um breyt. á orkulögum, sem felur í sér ákvæði um, að ríkið eigi allan rétt til umráða og hagnýtingar á háhitasvæðum og uppleystum efnum og gastegundum, sem háhitavatni og gufu fylgja, að undanteknum jarðhita á yfirborði, eins og hann er nú, vill Búnaðarþing láta undrun sína í ljós yfir því, að slíkt frv. skuli hafa verið lagt fram. Með frv. þessu, ef að lögum verður, er umráða- og hagnýtingarréttur tiltekinna landsgæða tekinn af landeigendum bótalaust og lagður til annarra aðila. Yrði hér um gerbreytingu að ræða frá því, sem til þessa hafa verið talin gildandi lög í landinu. Ef unnt er að gera slíkt með einfaldri lagasetningu, að því er tekur til umræddra landsvæða, virðist Búnaðarþingi, að síðar hljóti að vera auðvelt að taka umráða- og hagnýtingarrétt annarra gæða, svo sem hlunnindi og jafnvel jarðargróða, án bóta og leggja undir ríkið. Meðan eignarréttur er virtur í stjórnlögum landsins er það að dómi Búnaðarþings óhæfa, að Alþingi beiti valdi sínu á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. Með eignarnámi er unnt að tryggja nýtingu hinna umræddu gæða í almannaþágu, en þá kæmi fyrir eðlilegt verð, sem er viðurkenning eignarréttarins. Búnaðarþing telur, að hér sé um viðurhlutamikið mál að ræða og að samþykkt þess gæti orðið mjög afdrifarík fyrir sveitarfélög og alla aðra landeigendur. Fyrir því vill Búnaðarþing eindregið mæla gegn samþykkt frv. um breyt. á orkulögum, eins og það liggur nú fyrir Alþ. Ég vil vekja athygli á þessari ályktun, og ég mælist til þess, að sú hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, kanni þessa ályktun og þau rök, sem þar liggja á bak við.



Herra forseti. Ég vildi aðeins grípa tækifærið til að láta í ljós ánægju mína með þetta fram komna frv., þar sem mér finnst það fara í höfuðatriðum nákvæmlega í þá átt, sem við Alþfl.-menn vorum að forma í þáltill. okkar varðandi eignarráð yfir landinu, gögnum þess og gæðum, þ. e. a. s. um einn þáttinn, jarðvarmann. Og ég hjó eftir því, að í ræðu hæstv. iðnrh. var einmitt lögð áherzla á þau rök, sem við höfðum fyrir því, að jarðvarminn og vatnsorkan ættu að teljast alþjóðareign. Hann sagði eitthvað á þessa leið: Þetta er orka, sem aldrei verður nýtt af einkaaðilum. - Það er einmitt það, sem að mínum dómi eru höfuðrök á bak við það, að ríkið eða alþjóð skuli eiga jarðvarmann og vatnsaflið, að þetta eru orkulindir, sem einstaklingurinn getur ekki nýtt sér, heldur þarf til þess samátak þjóðarinnar allrar. Mig langar að geta þess, þó að það tefji umr. aðeins, en ég skal vera stuttorður. Hefði ég vitað í vetur eða verið búinn að kynna mér þær umr., sem fóru fram hér á Alþ. á árunum 1919–1923 í sambandi við vatnalögin, þá hefði ég ekki getað staðizt mátið að segja þingfulltrúum dálítið frá því, hvernig hugir manna skiptust þá til eignarráða yfir vatnsaflinu. Svonefnd fossan. hafði fjallað um þessi mál alllengi, og meiri hl. hennar komst að þeirri niðurstöðu, að eðlilegt væri, að ríkið ætti fallvötnin, og sá, sem talaði harðast og bezt fyrir því máli hér á Alþ. 1919–1923 eða öllu heldur 1921–1923, var Jón Þorláksson, síðar formaður Sjálfstfl. Mig langar að skjóta þessu hér fram til hv. d. og a]veg sérstaklega hv. sjálfstæðismanna, að minnast nú í sambandi við þetta mál og þáltill. okkar Alþfl.-manna, að einmitt þeirra fyrrv. ágæti foringi, Jón heitinn Þorláksson, var einn harðasti og ákveðnasti talsmaður þess, að vatnsaflið, fallvötnin, ætti að vera eign alþjóðar. Og ég vil svo ljúka þessum fáu orðum mínum með því að beina því til hæstv. iðnrh., hvort hann vilji nú ekki gera enn betur og koma hér fram með frv. á Alþ., þar sem tekið sé skýrt fram, að alþjóð skuli eiga fallvötnin.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég þakka þessum tveimur fulltrúum Alþfl., sem hér hafa talað, fyrir þær jákvæðu undirtektir við þá heildarstefnu, sem felst í þessu frv. Hv. þm. Bragi Sigurjónsson vildi þó, að ég gerði enn þá betur, og vafalaust gæti ég gert það. En ég er hér að reyna að koma fram máli, sem ég hygg, að það sé þingmeirihl. fyrir. Hér er um að ræða stjfrv., sem ríkisstj. stendur að í heild, og ég hygg, að það séu allar horfur á því, sem betur fer, að þetta frv. nái fram að ganga. Ég hygg, að um frv. af því tagi sem hv. þm. Bragi Sigurjónsson talaði um, sé svo mikill ágreiningur að eins og sakir standa mundi ekki vera meiri hl. fyrir því hér á þingi. Ég er sömu skoðunar og hann um það mál, en sem stjfrv. væri ekki kleift að leggja það fram, og ég sit nú í ríkisstj. til að koma málum í framkvæmd á þann veg, sem framkvæmanlegt er. Í sambandi við brtt. hv. þm. Stefáns Gunnlaugssonar, þá finnst mér hún vera byggð á algerum misskilningi. Í frv. er gert ráð fyrir, að þessi tegund jarðhita eða orku á háhitasvæðum sé alþjóðareign, eign okkar allra, og með þá eign fer ríkið að sjálfsögðu. Framkvæmdin á vinnslu þessarar orku verður síðan í höndum alþingis. Það þarf leyfi Alþingis til allrar slíkrar vinnslu. Ég teldi algerlega óeðlilegt, að þarna yrði skilinn eftir eignarréttur, þótt í höndum sveitarfélags sé, því að þá væri opinn möguleiki, að slíkt sveitarfélag færi að gera kröfur til fjármuna, verulegra fjármuna, ef Alþ. ákvæði að hagnýta háhitasvæði, sem þetta sveitarfélag hefði ekki aðstöðu til eða vilja til eða getu til að hagnýta sjálft. Slík skipan, held ég, að væri óeðlileg með öllu. Með þessu er ég á engan hátt að halda því fram, að ríkið eigi ekki að taka það tillit til Hafnarfjarðar, sem nauðsynlegt er í sambandi við Krísuvík. Því miður getur orðið miklu minna úr hagnýtingu Krísuvíkur en Hafnfirðingar hugsuðu sér á sínum tíma. Ef eitthvað er í sambandi við þá samningsgerð, sem þyrfti að athuga betur en gert er með þessu frv., þá finnst mér það alveg sjálfsagt. 1 frv. eru m. a. ákvæði um það, eins og menn hafa séð, að „sá, sem borað hefur eftir jarðhita á háhitasvæði, en ekki byrjað vinnslu hans við gildistöku laga þessara, á ekki rétt til frekari borunar eða hagnýtingar jarðhitans, nema til komi leyfi samkv. 1. mgr., en ríkinu sé skylt að greiða honum kostnaðarverð borunarinnar, ef þess er óskað og hún hefur verið framkvæmd árið 1963 eða síðar, enda verði borholurnar þá eign ríkisins: Ef um einhver hliðstæð vandamál þessu getur verið að ræða eða samningsatriði þessu líkt getur verið að ræða milli Hafnarfjarðar og ríkisins, þá er ég reiðubúinn til þess, að það verði kannað. En að skilja eftir hluta af eignarrétti alþjóðar hjá einhverjum sveitarfélögum, það finnst mér stríða gersamlega gegn þeirri meginhugmynd, sem felst í þessu frv., og það gæti leitt til afls konar annarlegs ágreinings síðar, þannig að ég vil beina því til hv. þm., hvort hann við nánari athugun mundi ekki falla frá þessari till., en hugleiða, hvort ekki er hægt að vernda þá hagsmuni, sem Hafnarfjörður telur sig e. t. v. eiga þarna, eftir einhverjum öðrum leiðum. Hv. þm. Stefán Valgeirsson las hér upp samþykkt Búnaðarþings í tilefni af þessu frv. Ég hafði lesið þá samþykkt áður, og ég verð að segja það, að mér varð hún til sárrar skapraunar. Mér hefur verið það mikið undrunarefni að fylgjast með því á undanförnum árum, hversu ákaflega þrönga og einstaklingshyggjubundna afstöðu kjörnir fulltrúar bænda taka til einkaeignarréttar á þessu sviði. Hafa komið fram margar samþykktir af þessu tagi, og eftir því sem ég þekki til íslenzkra bænda, þá er ég sannfærður um, að sjónarmið af þessu tagi eru mjög fjarlæg viðhorfum alls þorra bænda á Íslandi. Í sambandi við háhitasvæðin er um að ræða hugsanlegan, fræðilegan eignarrétt manna, sem eru áreiðanlega innan við 1% af þjóðarheildinni. Engu að síður telur Búnaðarþing, að það eigi að reyna að tryggja það, að þessi fámenni hópur eigi að geta hirt mjög verulega fjármuni, ef þjóðin í heild reynir að nýta orku úr háhitasvæðum, - orku, sem er þannig geymd, að þessir einstaklingar, sem þarna er um að ræða, hafa ekki nokkra minnstu aðstöðu til þess að nýta hana, - orku, sem til er komin án þeirra tilverknaðar að nokkru leyti. Ég tel þessa afstöðu f'ulltrúa bænda vera ákaflega furðulega, og ég er eins og ég sagði áðan, sannfærður um, að hún er í algeru ósamræmi við skoðanir bænda. Ég er alveg viss um, að ef talað er við bændur um þetta mál, hvar sem er á landinu, þá mundu þeir telja það algerlega sjálfsagt mál, að með þessa orku yrði farið svo sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Þessi eignarréttarmál hafa verið á dagskrá um langt skeið og mér finnst, að þau hafi lent úti á æðimiklum villigötum. Mér hefur virzt, að sumir þjóðfélagshópar, þ. á m, nokkrir bænda, séu að ímynda sér, að þeir séu þarna að vernda réttindi, sem þeir eigi, en reynslan vilji verða sú, að með því að reyna að vernda svokölluð réttindi af þessu tagi séu bændur að kalla yfir sig hvers konar gróðabrallsaðila, sem sízt af öllu verða heilbrigðum landbúnaði eða heilbrigðu lífi í sveitum til framdráttar.



Herra forseti Ég skal ekki lengja þessar umr., en vil bara láta það koma fram hér, að ég er algerlega ósammála því viðhorfi, sem kom fram hjá hæstv. ráðh. varðandi það, að einhverja brýna nauðsyn beri til þess, að ríkið sölsi algerlega undir sig umráðarétt sveitarfélaga til hagnýtingar á jarðhita. Sveitarfélögin og ríkið eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta í þessum efnum, og ég er þess fullviss, að sveitarfélögin og ríkið geta komið sér saman um það, hvernig hagnýtingu þessara auðæfa verði bezt fyrir komið á komandi árum. Brtt. mín er aðeins við 1. gr. þessa frv. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að til vinnslu jarðhita með borunum á háhitasvæði þurfi leyfi Alþ., þannig að sveitarfélag gæti ekki, þrátt fyrir það að mín brtt. yrði samþ., farið að virkja eða bora á háhitasvæði, án þess að samþykki Alþ. kæmi til. Enn fremur er gert ráð fyrir því í 3. gr. frv., að ríkið hafi rétt til að láta rannsaka eða leyfa rannsóknir á jarðhita með borunum og á annan hátt, hvar sem er á landi hér, þannig að þótt mín brtt. yrði samþ., væri á engan hátt verið að leggja stein í götu þess, að meginhugsunin, sem liggur að baki þess frv., nái fram að ganga. Ég virði hana, þ. e. að þessar auðlindir verði hagnýttar með sjónarmið almennings og þjóðarheill fyrir augum. En ég get á engan hátt séð nauðsyn þess, að ríkið sölsi undir sig á þann hátt, sem þarna er lagt til, þau réttindi, sem sveitarfélög eiga, til þess að því takmarki verði náð.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Herra forseti. Á þskj. 302 höfum við leyft okkur, ég og hv. 2. þm. Sunnl., Ágúst Þorvaldsson, að leggja fram frv. um fyrirhleðslur og lagfæringar á árfarvegum til að koma í veg fyrir landbrot. 1969 flutti ég frv. sama efnis. Þetta frv. var sent Búnaðarfélagi Íslands, og umsögn þess þá um málið var á þann veg, að Búnaðarfélagið taldi ekki ástæðu til að setja sérstök lög um þetta efni, heldur bæri að hraða endurskoðun á vatnalögum frá 20. júní 1923. Frá vegamálastjóra kom ítarlegt álit, þar sem fram kom á rökstuddan hátt, að þörf væri á fastari skipun um fjárveitingar og undirbúning framkvæmda varðandi fyrirhleðslu vatna og landbrot en er að finna í vatnalögum. Hins vegar kom fram í hans umsögn, að það frv., sem þá lá fyrir, mundi þurfa endurbóta við að hans dómi, þó að hann kæmi ekki á því stigi fram með ákveðnar till. í þessu máli. Landgræðslan taldi þá, að lagaákvæði um fyrirhleðslur og landbrot þyrftu umbóta við, annaðhvort í formi sérstakra laga eða með endurskoðun á vatnalögum. Eftir að þessar umsagnir bárust, var ekki samstaða um að mæla með því í landbn., og endirinn varð sá, að landbn. hv. Nd. lagði til, að þessu frv. 1969 væri vísað til ríkisstj. í trausti þess, að hún léti fara fram endurskoðun á VII. og XI. kafla vatnalaga með hliðsjón af því frv., sem þá lá fyrir, og það yrði svo lagt fyrir næsta Alþ., eftir að þetta var afgreitt. Nú eru liðin 4 ár, síðan þetta gerðist og ekkert hefur gerzt í málinu. Hins vegar hafa ýmsir aðilar skorað á mig að flytja þetta frv. aftur og þá með breytingum, sem væri álitið, að mundi geta orðið samstaða um. Ég ræddi þetta mikið við verkfræðinga hjá vegamálaskrifstofunni, og voru þeir þess mjög fýsandi, að þetta yrði gert, og eftir miklar vangaveltur gerðum við breytingar á þessu gamla frv. einmitt eftir tilvísun þeirra, sérstaklega Jóns Birgis Jónssonar verkfræðings. Þegar þetta frv. var lagt fram fyrir 4 árum, þá fylgdi því eftirfarandi grg. með leyfi forseta: „Árið 1932 voru samþ. lög um fyrirhleðslur á vatnasvæðum Þverár og Markarfljóts. Þessi löggjöf mun hafa átt að þjóna tvennum tilgangi: bæta samgöngur og verja nytjalönd fyrir skemmdum af ágangi vatns á þessu svæði. Árið 1945 voru samþ. lög um fyrirhleðslu Héraðsvatna norður af Vindheimabrekkum. 1. gr. þeirra laga hefst þannig: „Til þess að varna yfirvofandi stórfelldum skemmdum af ágangi vatns úr Héraðsvötnum vestan vatna, skulu gerðar fyrirhleðslur“ o. s. frv. Á þeim 24 árum, sem liðin eru síðan þessi löggjöf var sett, hefur orðið mikil breyting í ræktun og tækni hér á landi. Ræktunin hefur margfaldazt og færzt meira en áður niður á láglendið, eftir að hinar stórvirku skurðgröfur hófu þurrkun þess um allt land. Víða eru sléttir bakkar meðfram fallvötnum. Hafa þeir orðið mikils virði sem slægjulönd, fyrst sem áveitusvæði, en síðari árin hefur verið borinn tilbúinn áburður á þá með mjög góðum árangri, svo að uppskerumagnið hefur orðið lítið eða ekkert minna en af þeim svæðum, sem brotin hafa verið og sáð í. Í örum leysingum verða oft miklar skemmdir á þessum löndum, sem hægt væri að koma í veg fyrir í flestum tilfellum með þeirri tækni, sem við höfum nú yfir að ráða. Víða hafa átt sér stað stórkostleg landbrot á liðnum áratugum, sem kunnáttumenn á þessu sviði telja, að auðvelt hefði verið að koma í veg fyrir, ef framkvæmdir hefðu verið gerðar í tæka tíð, t. d. með því að laga til árfarvegi. Þó að engin löggjöf sé til nema bundin við þær takmörkuðu aðgerðir, sem að framan greinir, þá hefur verið veitt fé á fjárl. til varnaraðgerða að þessu leyti á öðrum stöðum á landinu. Stuðningur ríkisins við þær framkvæmdir hefur verið miðaður við ákvæði áðurgreindra laga. En það, sem hefur hindrað skynsamlega framkvæmd og samræmdar aðgerðir í þessu efni, eru ákvæði í vatnalögunum, en sú löggjöf er frá árinu 1923 og er því að mörgu leyti úrelt miðað við nútíma aðstæður. Þar eru t, d. ákvæði, sem valda því, að einn landeigandi getur hindrað sjálfsagðar og eðlilegar framkvæmdir í langan tíma, þó að það hafi mikla eyðileggingu í för með sér á nytjalöndum annarra. Það sýnist því vera kominn tími til að setja löggjöf um þetta efni, sem sniðin er eftir þörf og kröfu okkar tíma og hvetur til virkrar varðstöðu um verndun gróðurlendis í byggð, ekki siður en á afréttarlöndum. Við höfum viðurkennt það í verki hin síðari ár, að þjóðinni beri að koma í veg fyrir uppblástur gróðurlendis, og nú er mikil breyting í landinu til að vinna að því, ekki sízt meðal ungmennafélaga, og þeirri hreyfingu ber vissulega að fagna. En það má ekki horfa á það aðgerðarlaust heldur, að fallvötn brjóti niður land í stórum stíl, og því mjög brýnt að setja löggjöf, sem hvetur og auðveldar framkvæmd í því efni. Því er þetta frv. fram borið. Nú ættu ekki að vera nein vandkvæði á því að hindra landbrot með því að nota hinar stórvirku vinnuvélar til verksins.“ Ég sé ekki ástæðu til að fara út í hinar ýmsu gr. þessa frv., en meginstefnan í því er sú að gera þessa framkvæmd auðveldari. Í 3. gr. er lagt til, að í hverju sýslufélagi verði matsnefnd, sem meti, hvort aðgerða sé þörf í hverju tilviki. Er lagt til, að formaður þessarar n. sé tilnefndur af sýslunefnd, sem sé fulltrúi landeigenda, en aðrir í n. skulu vera formaður búnaðarsambands sýslunnar og jarðræktarráðunautur. En það er meginstefnan í frv., að hægt sé að hefja aðgerðir til að firra frekara tjóni. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Frsm. (Ólafur G. Einarsson) : Herra forseti. Á þskj. 326 er prentað álit allshn. þessarar d. um frv. til l. um framkvæmd eignarnáms, en frv. þetta hefur verið samþ. í hv. Ed. N. varð sammála um að mæla með samþykkt frv., en einstakir nm. áskildu sér rétt til að flytja brtt. eða fylgja þeim. Gildandi lög um framkvæmd eignarnáms eru frá árinu 1917 og því ekki óeðlilegt, að nauðsyn beri til að aðlaga löggjöf um þetta efni breyttum tímum. Þetta frv. á sér þann aðdraganda, að stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga fór þess á leit við fulltrúa þingflokka haustið 1969, að flutt yrði á hv. Alþ. till. til þál. um, að fram færi endurskoðun á lögum um framkvæmd eignarnáms. Sú þáltill. var flutt og samþ. í aprílmánuði 1970. Ástæðurnar fyrir þessum tilmælum stjórnar sambandsins voru einkum þær, að mjög mikið misræmi var í einstökum eignarmötum, sem fram höfðu farið vegna ýmissa sveitarfélaga í landinu, einkum að því er varðar greiðslur fyrir eignarnumin lönd og jarðir, einnig það, að hvergi var að finna á einum stað matsgerðir. Þá má einnig nefna ófullkomin ákvæði í lögum um gerð og frágang matsgerða og engin ákvæði um rökstuðning fyrir matsgerðum. Ég sé ekki ástæðu til að rekja efnisatriði þessa frv., enda var það gert við 1. umr. af hæstv. dómsmrh. Hins vegar vil ég nefna þau atriði, sem n. dvaldist helzt við, og skýra sjónarmið n. um þau atriði, sem gerðar hafa verið aths. við í umsögnum um frv. Eins og fram kemur í nál., var frv. sent til umsagnar þriggja aðila: Búnaðarfélags Íslands, Sambands ísl. sveitarfélaga og Hús- og landeigendasambands Íslands. Tveir hinir fyrrnefndu mæltu með samþykkt frv., en Hús- og landeigendasambandið gerði aths. við nokkur ákvæði þess. 2. gr. frv. gerir ráð fyrir, að sérstök matsnefnd ákveði eignarnámsbætur og formaður matsnefndar sé skipaður til 5 ára í senn af ráðh. og varamaður hans einnig, en formaður matsnefndar kveður aftur til 2 eða 4 hæfa og óvilhalla menn til þess að framkvæma einstök möt. Það var gerð aths. við þetta af Hús- og landeigendasambandinu, en nm. voru sammála um, að það væri ekki ástæða til að breyta þessu ákvæði. Með þessu mundi skapast ákveðin festa, og þess vegna er n. þessu ákvæði samþykk. Þá var einnig aths. við 6, gr. frv., en gr. er svo hljóðandi: „Nú hefur aðili, sem heimild hefur til eignarnáms, tekið umráð eignar, og getur þá eigandi og aðrir rétthafar krafizt fyrirtöku máls, sbr. 5. gr.“ Þarna kom fram ósk um að bæta inn í, þar sem segir „tekið umráð eignar“, að þar skyldi standa: „tekið eða skert verulega umráð eignar“. En gr. virðist fela þetta í sér. Ef tekin hafa verið umráð eignar, þá hafa þau náttúrlega verið skert, þannig að það virðist ekki ástæða til að kveða þarna öðruvísi að orði en gert er. 10. gr. var einnig nokkuð rædd í n. vegna aths., sem fram höfðu komið, en þær aths. lutu einkum að því, að lagt er á vald matsnefndar að kveða á um, hve mikið eignarnemi skuli greiða eignarnámsþola af þeim kostnaði, sem eignarnámsþoli hefur haft af rekstri máls og hæfilegur verður talinn að dómi matsnefndar. 10. gr. er tvímælalaust til mikilla bóta frá því, sem er í gildandi lögum. Þarna er kveðið á um það, að bótafjárhæðin skuli vera sundurliðuð, og lýst grundvelli útreikninga og það skuli tekin afstaða til ágreiningsatriða. Í 3. mgr. 12. gr. er talað um, að þegar fasteign eða hluti fasteignar er tekinn eignarnámi, geti matsnefnd ákveðið, að eignarnámsþola verði bætt tjón hans að einhverju eða öllu leyti með fasteign eða hluta fasteignar, sem eignarnemi getur ráðstafað. Þetta ákvæði má sjálfsagt túlka á ýmsa lund. En það er ákveðinn skilningur nm., að þetta geti aðeins átt við, þegar t. d. þarf að taka hluta af landi eða lóð og hægt að bæta það land, sem tekið er, með öðru landi, sem er þá áfast við hitt. Þetta getur átt við, þegar verið er að breyta lóðamörkum vegna breytinga á skipulagi, og þess vegna sýnist mér, að þetta ákvæði eigi fullan rétt á sér, og lýsi þessum skilningi nm. Það er ekki ætlunin með þessu að bæta t. d. töku lands með húseign. Það er alls ekki ætlunin. Ég held, að það sé ekki miklu fleira, sem ástæða er til að nefna hér af þeim aths., sem fram hafa komið. Það var aths. við 15. gr., sem fjallar um fráhvarf eignarnema frá fyrirhuguðu eignarnámi. Ýmsir telja sjálfsagt slíkt ákvæði óeðlilegt. En það er þó svo, að veigamikil rök hníga í þá átt, að eignarnemi þurfi ekki að vera skuldbundinn að standa við eignarnámsáform sín og greiðslu eignarnámsbóta, þótt mat hafi farið fram. Það er einmitt, eins og segir í grg. með frv., oft undir úrslitum matsmáls komið, hvort hagkvæmt er eða forsvaranlegt að ráðast í þær framkvæmdir, sem eignarnám hefur verið heimilað til. Þess vegna er n. sammála þessu ákvæði þrátt fyrir aths. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál.



Herra forseti. Ég á sæti í hv. allshn., sem afgreiðir þetta mál til þessarar umr., og hef skrifað undir sameiginlegt nál., en áskil mér eins og aðrir einstakir nm. rétt til að flytja eða fylgja brtt. Ég hef notað mér þennan rétt með því að leggja fram á þskj. 328 brtt. við frv., 12. gr. og 14. gr. Þar er um að ræða greinar, sem ég tel óaðgengilegar út frá sjónarmiðum fasteignaeigenda og eignarréttar, og tel því rétt, að hluti af 12. gr. falli niður og 14. gr. í heild sinni. Ég mun hins vegar ekki á þessu stigi málsins útskýra þessar brtt. mínar efnislega né heldur fara hér út í fræðilegar hugleiðingar um eignarréttinn, þótt hann hafi mjög borið á góma, bæði í dag og eins áður í þessari hv. d., þannig að ég mun nú við þessa umr. draga brtt. mína til baka til 3. umr.

Frsm. (Svava Jakobsdóttir) : Herra forseti. Menntmn. hefur athugað frv. það til l. um Fósturskóla Íslands, sem hér liggur fyrir til 2. umr. Hún hefur rætt það á fundum sínum og kynnt sér umsagnir, er hv. Ed hafa borizt, en frv. hefur áður verið afgreitt þaðan. N. hefur orðið sammála um að flytja tvær brtt. við frv., eins og það liggur fyrir nú, og er önnur brtt. í samræmi við óskir Fóstrufélags Íslands. Þessar brtt. eru prentaðar með nál. á þskj. 342, og mun ég víkja að þeim efnislega síðar. Megininntak þessa frv. er það, að Fóstruskóli Sumargjafar, sem rekinn hefur verið af Barnavinafélaginu Sumargjöf síðan 1946 með stuðningi ríkis og Reykjavíkurborgar, verði gerður að ríkisskóla og nefnist Fósturskóli Íslands. Var þessi breytta skipan mála löngu orðin tímabær að dómi þeirra, er til þekkja, og ber því sérstaklega að fagna því, að stjfrv. skuli hafa verið lagt fram og að svo mikil samstaða skuli hafa náðst um málið sem raun ber vitni. Skortur á sérmenntuðu starfsliði á dagvistunarheimilum, sérstaklega úti á landsbyggðinni, er tilfinnanlegur. Svo sem fram kemur í grg. með frv. hefur aðeins helmingur þeirra barnaheimila, sem starfrækt eru úti á landi og eru a. m. k. 20 talsins, fóstrulærðar forstöðukonur, og aðeins örfáar þeirra hafa með sér lærðar fóstrur til starfa. Þegar við bætist sú staðreynd, að fyrirhugað er stórt átak til aukinna bygginga dagvistunarheimila á landinu og að frv. þess efnis liggur nú fyrir hv. Alþ., þá liggur í augum uppi, að búa þarf að Fósturskólanum og fósturmenntun á þann veg, að dagvistunarheimilin geti gegnt hlutverki sínu sem bezt. Ég held, að óhætt sé að fullyrða, að almenningi sé að skiljast æ betur gildi þeirrar menntunar, sem Fósturskólinn veitir. En útilokað er að efla skólann, svo að vel sé, nema honum sé komið á traustan fjárhagslegan grundvöll og honum séð fyrir viðunandi húsnæði, tækjum og útbúnaði, að ógleymdu nægu menntuðu starfsliði. Ég býst við, að öllum hv. þm. megi líka ljóst vera, að ekki er óeðlilegt, að fósturskóli sé ríkisskóli, þar sem honum er ætlað að mennta fólk hvaðanæva af landinu og sjá barnaheimilum alls staðar á landinu fyrir starfsliði. Þess má einnig geta, að starfssvið fóstra fer óðum stækkandi. Minna má á, að í grunnskólafrv. er ákvæði þess efnis, að fóstrur skuli starfa í heimavistarbarnaskólum og forskólum. Og í frv. því, sem nú liggur fyrir Alþ. um hlutdeild ríkisins í byggingu og rekstri barnaheimila, er gert ráð fyrir, að fóstrur starfi einnig á skóladagheimilum. Ég sé ekki ástæðu til að rekja efni frv. mjög ítarlega. Því fylgir nákvæm greinargerð, og frv. var fylgt úr hlaði af hæstv. menntmrh. á sínum tíma. Ég vil aðeins minna á, að gert er ráð fyrir, að starfsemi skólans verði í mörgum greinum með svipuðu sniði og verið hefur að undanförnu. Megináherzla verður hér eftir sem hingað til lögð á að veita nemendum fræðilega þekkingu og starfsþjálfun til þess að stunda uppeldisstörf á þeim sviðum, sem skólanum er ætlað að fást við. Kveðið er á um endurmenntun og viðbótarmenntun fóstra og einnig gert ráð fyrir, að í reglugerð verði kveðið á um tengsl skólans við Kennaraháskólann, m. a. varðandi framhaldsmenntun fóstra. Þess má geta, að inntökuskilyrði eru hert. Nú er gert ráð fyrir, að krafizt sé stúdentsprófs eða kennaraprófs frá Kennaraskóla Íslands eða gagnfræðaprófs að viðbættu tveggja ára námi í framhaldsdeild gagnfræðaskóla eða viðbættu tveggja ára námi í öðrum skólum, t. d. verzlunarskóla, lýðháskóla eða húsmæðraskóla. Ég hygg, að það sé rétt, sem segir í athugasemdum um þessa gr., að óhjákvæmilegt sé að auka kröfur um undirbúningsmenntun til inngöngu í Fósturskólann, til þess að nemendur geti notið þeirrar menntunar, sem skólinn veitir, og rækt störf sín síðar með sem fyllstum árangri. Geta má þess, að hingað til, hefur verið áskilið að umsækjendur hafi lokið landsprófi miðskóla eða gagnfræðaprófi og þá að jafnaði með nokkrum viðbótum. Vil ég þá víkja, að brtt. n. Fyrri brtt. varðar 5. gr. frv., og leggur n. til, að 2. málsl. þeirrar gr. orðist svo, með leyfi hæstv. forseta.: ,.Ráðh. er heimilt að ákveða með reglugerð, að skólinn haldi námskeið fyrir aðstoðarfólk, sem ráða þarf að dagvistunarheimilum, meðan skortur er á fóstrum: Ákvæði þessa efnis voru ekki í upphaflega frv., en var bætt inn í meðförum hv. Ed., og var það gert að tilmælum stjórnar Barnavinafélagsins Sumargjafar. Í frv., eins og það liggur fyrir nú eftir afgreiðslu í hv. Ed., er orðalagið hins vegar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt skal skólinn, svo fljótt sem því verður við komið, annast menntun fólks, er sé til aðstoðar fóstrum. Um námstíma og starfssvið skal kveða nánar á í reglugerð.“ Það kom í ljós, að Fóstrufélagið lýsti sig andvígt ákvæðinu, eins og það stendur nú. Menntmn. Nd. barst bréf frá Fóstrufélaginu, og þar segir svo, orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Við teljum eðlilegt, að á vegum Fósturskóla Íslands séu haldin námskeið fyrir aðstoðarfólk, sem ráða þarf að barnaheimilum, meðan skortur er á fóstrum. Við teljum, að með þessu sé verið að leysa tímabundinn vanda og sé óeðlilegt að binda slíka starfsemi með lögum, en eðlilegra sé að veita skólanum slíka heimild með reglugerð. Við óskum því eindregið, að þessi viðbót verði felld úr frv.“ Sem frsm. þessa máls var mér falið að hafa samband við skólastjóra Fóstruskólans og bera þessa breytingu undir hana, og kom í ljós í samtali okkar, að hún var á sömu skoðun og Fóstrufélag Íslands, að eðlilegra væri að veita heimild um námskeið með reglugerð. Taldi hún skólann vanbúinn að taka að sér að svo stöddu menntun annarra en fóstra og yrði skólinn fyrst og fremst að einbeita sér að því verkefni sínu að mennta fulllærðar fóstrur. N. var líka sammála um, að núv. orðalag þessa málsl. 5. gr. væri ekki nógu skýrt og eðlilegra væri eins og Fóstrufélagið bendir á, að menntun þessa fólks færi fram á námskeiðum, en ekki, eins og orðalagið gæti gefið til kynna, með setu í sjálfum skólanum á nánast sama grundvelli og þeir nemendur, sem ætla sér að ljúka þar fullu námi. Rök stjórnar Sumargjafar fyrir þeirri breytingu, sem lögð var til upphaflega við hv. Ed., voru þau, að mikil vöntun væri á menntuðu starfsfólki á barnaheimilum og ekki væri nauðsynlegt, að allir starfsmenn á barnaheimilum hefðu jafnmikla menntun að baki, heldur væri rétt að gera ráð fyrir fóstruliðum, sem störfuðu með fulllærðum fóstrum. Með þeirri brtt., sem n. leggur nú til, hefur hún í rauninni ekki hafnað þessum rökum stjórnar Sumargjafar, en afmarkað skýrar, hver háttur skuli hafður á þessari tegund menntunar, sem hlýtur að gera nokkuð aðrar kröfur en skólinn sjálfur. Önnur brtt. n. er á þá leið, að orðin „eða persónuleikapróf“ falli niður úr síðustu málsgr. 10. gr. Sú gr. fjallar um inntökuskilyrði í Fósturskólann, og er gert ráð fyrir, að ákveða megi í reglugerð, að nemendur gangi undir hæfnipróf eða persónuleikapróf. Því er ekki að leyna, að það bögglaðist nokkuð fyrir brjóstum nm., hvers konar próf þetta væri og á hvern hátt mætti mæla persónuleika. Töldu ýmsir, að hæfnipróf hlyti að fela í sér mælingu á öllum þeim verðleikum, sem æskilegt væri, að þessi starfsstétt byggi yfir, og ekki væri rétt að leiða í lög svo þokukennt hugtak sem persónuleikapróf. Var mér þó sem frsm. falið að ræða þetta nánar við skólastjórann, en hún átti einnig aðild að samningu frv. Ég hafði samband við hana til þess að fá á þessu nánari skýringu. Fór svo, að sá nm., sem harðastur var í andstöðu sinni við þetta umrædda persónuleikapróf, fékk stuðning skólastjórans. Upplýsti hún, að próf þessi væru enn ekki til hér á landi, þau hefðu hins vegar eitthvað verið notuð í Finnlandi, og hefði hún haft hug á að innleiða þau hér einhvern tíma í framtíðinni, þess vegna hefði n, sett þetta inn í frv. Hins vegar sagðist hún fyrir sitt leyti geta fallizt á, að hæfnipróf væri nægjanlegt og hlyti að ná til allra þeirra þátta, sem nauðsynlegir væru í mati á nemandanum, og mætti persónuleikaprófið falla burt sér að meinalausu. Að þessum upplýsingum fengnum var n. sammála um þessa brtt. Herra forseti. Ég hef rakið hér nokkur helztu efnisatriði frv. og brtt. n. Eins og nál. ber með sér, er n. sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. með umræddum breytingum.