Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Guðrún Agnarsdóttir) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á l. um grunnskóla, nr. 63/1974, með síðari breytingum, sem er 126. mál þingsins á þskj. 132. Meðflm. minn að þessu frv. er Danfríður Skarphéðinsdóttir, þingkona Kvennalistans. Frv. var flutt á síðasta þingi en er nú endurflutt lítillega breytt og eru breytingarnar fyrst og fremst fólgnar í því að tímasetningum er frestað þegar breytingar eiga að komast til framkvæmda miðað við frv. á fyrra þingi, en einnig er tölum breytt í meðfylgjandi kostnaðaráætlun til samræmis við núgildandi verðlag. Það er ekki lengra síðan en í mars á þessu ári að fjallað var um þetta mál hér í deildinni og spunnust af því tilefni mjög málefnalegar og góðar umræður sem tóku allan tíma deildarinnar þann dag. Þeir sem tóku til máls þá voru að mestu leyti sammála aðalerindi frv. þótt kostnaður við framkvæmd þess yxi sumum í augum. Sú samstarfsnefnd ráðuneyta um fjölskyldumál sem Þorsteinn Pálsson, fyrrv. forsrh., skipaði á árinu 1987 hefur í áfangaskýrslu sinni á árinu 1988 gert tillögur um margar svipaðar breytingar og hér eru lagðar til og varða lengd skólaskyldu og lengd skóladags. Þær hafa verið lagðar fram í frumvarpsformi í Nd. af hv. þm. Sjálfstfl. Einnig er mér kunnugt um að mikill áhugi ríkir innan Fossvogsskóla á því að lengja skólatíma barna þar og hefur erindi þess efnis verið sent fræðsluyfirvöldum, en kennarar og skólayfirvöld og foreldrar vilja gjarnan gera tilraun með heils dags skóla sem yrði framkvæmd á næstu þremur skólaárum þar sem allir nemendur mundu hefja nám að morgni dags og ljúka skóla á sama tíma. Þessi dæmi sem ég hef nefnt undirstrika í raun að flestir eru sammála um það, bæði utan þings og innan, að það er löngu orðin brýn þörf að samræma betur vinnudag barna og foreldra hér á landi. Og það er samdóma álit flestra sem þetta mál varðar að vinnudag barna í skóla þurfi að gera samfelldan. Það þarf að lengja kennslutíma yngstu árganganna og öll börn verða að hafa tækifæri til að geta matast í skólanum sínum. Enn fremur er nauðsynlegt að börn eigi þess kost að dveljast í skólanum utan kennslustundanna og njóta þar umsjár kennara eða annarra sem hafa uppeldisfræðimenntun. Grunnskólar þurfa að verða einsetnir heilsdagsskólar þar sem vinnutími og viðvera bæði nemenda og kennara er samfelld. Nauðsynlegt er einnig að fækka nemendum í hverjum bekk þannig að nám og kennsla komi að sem bestum notum. Það er einkum mikilvægt í yngstu bekkjunum. Einnig þarf að gæta þess að skólarnir verði ekki of stórir né heldur of fjölmennir. Í þessu frv. er lagt til að lögbundin verði fræðsluskylda 6 ára barna á skólaárinu 1989--1990, en skólaskylda 6 ára barna verði lögbundin á skólaárinu 1990--1991, enn fremur að kennslutími yngri árganganna verði lengdur í áföngum sem miði að einsetnum heilsdagsskóla fyrir öll börn, þar sem nemendur eiga einnig kost á viðveru utan kennslustunda í þroskandi umhverfi og umsjá fullorðinna. Jafnframt er gert ráð fyrir aðstöðu til hvíldar, einkum fyrir yngri börnin og aðstöðu fyrir öll börn til að matast. Einnig er gert ráð fyrir að nemendur í yngstu bekkjunum verði að meðaltali 14, en 18 að meðaltali í öðrum bekkjum. Síðan eru sérstakar breytingar gerðar sem ákvarða stærð skólahúsnæðisins og þá er miðað við að fjöldi nemenda í grunnskólum verði ekki meiri en 400 í mesta lagi. Jafnframt einnig ákvæði sem miðar að því að auðvelda aðgang nemenda að skólabókasöfnum. Frv. er lagt fram til að gera nauðsynlegar breytingar á grunnskólalögunum í þágu barna, foreldra og kennara. Breyting á samfélagsháttum á síðustu áratugum hefur leitt til þess að breyttar og vaxandi kröfur eru nú gerðar til kennara og skóla. Til þess að þeir geti svarað þessum kröfum og veitt þá þjónustu sem börn og foreldrar þurfa verður að breyta lögunum og jafnframt, og ekki síður, verja nægilegu fé til nauðsynlegra umbóta. Grunnskólinn ber nafn með réttu því að þar er í raun lagður grunnur að því námi, starfi og lífi sem einstaklingar eiga fyrir höndum. Það varðar því miklu að vel sé til upphafsins vandað því framtíð einstaklingsins getur ráðist af því hvernig honum vegnar í byrjun. Flestir verja miklum hluta lífs síns frá 6 ára aldri og fram undir tvítugt, og jafnvel lengur, í skóla. Fjórðungur þjóðarinnar situr í raun á skólabekk og með vaxandi kröfum um almenna menntun og starfsmenntun á þessi hluti væntanlega eftir að stækka. Það kemur fram í grein um skóla- og menntastefnu eftir Jón Torfa Jónasson dósent í nýlegu tölublaði BHMR-tíðinda að árið 1985 voru 41,5 þúsund nemendur í grunnskólanum, 15,5 þúsund nemendur í framhaldsskólum og nálægt 7 þúsund í Háskólanum og þá eru taldir með allir þeir sem þiggja lán úr Lánasjóði ísl. námsmanna og eru við nám erlendis. Á hverjum virkum vetrardegi það ár fóru því um 64 þúsund íslenskir nemendur í skóla. Kennarar og annað starfslið við fræðslukerfið er nálægt 6,5 þúsund manns þannig að hér er um að ræða æði umfangsmikinn atvinnuveg. Á fjárlögum fyrir árið 1988 var varið nálægt 10 milljörðum til menntakerfisins og er þeirri upphæð í grófum dráttum skipt á þann veg að um 44% fer til grunnskólanna, um 15% til mennta- og fjölbrautaskóla, 8% til annarra framhaldsskóla, 9% til Háskóla Íslands og 16% til Lánasjóðs ísl. námsmanna. Þetta munu vera um 15% af heildarútgjöldum hins opinbera og hefur það hlutfall breyst lítið undanfarin 25 ár. En á undanförnum árum hafa umtalsverðar breytingar orðið á kennslu yngri barna í mörgum löndum Evrópu og þá er átt við börn á aldrinum frá 5--6 ára og fram að 12 ára aldri. Þessar breytingar hafa aðallega falist í því að færa starf skólanna nær raunverulegum þörfum barna og fjölskyldna þeirra eins og þær birtast okkur í nútímaþjóðfélagi og þá varða þær bæði starfið sjálft og einnig starfstíma skólanna ásamt ýmsum öðrum þáttum. Víðast hvar er megináhersla lögð á að lengja skólatíma yngstu barnanna og bjóða þeim jafnframt upp á dagvist fyrir eða eftir hinn eiginlega skólatíma. Þannig hefur áherslan hvarvetna verið að koma á og þróa heilsdagsskóla þar sem nemendur geta dvalist frá morgni og fram eftir degi við nám og leik í þroskandi og öruggu umhverfi með öðrum börnum og í umsjá fullorðinna. Mikil áhersla er lögð á að öll börn fái að þroskast með sínum eðlilega hraða bæði til líkama og sálar. Því er víðast reynt að hafa skóla yngri barnanna fámenna, allt frá skólum með um eða innan við 100 nemendur til skóla með um 300--400 nemendur. Jafnframt er reynt að hafa bekki ekki of fjölmenna þannig að hægt sé að veita einstaklingsbundna kennslu. Víða er reynt með ýmsum ráðum að koma á heimilislegum blæ í skólunum, t.d. með því að blanda saman árgöngum þar sem þau eldri ,,fóstra`` þau yngri og gerðar sérstakar ráðstafanir varðandi búnað og umhverfi. Séð er fyrir líkamlegum jafnt sem andlegum þörfum nemenda meðan þau dveljast í skólanum eftir því sem framast er unnt, líkt og á góðum heimilum. Þannig hafa mörg samfélög brugðist við breytingum sem orðið hafa á högum barna í nútímaþjóðfélagi með því að bæta þjónustu við þau. Helstu breytingar sem orðið hafa á högum barna í öllum löndum Evrópu eru fyrst og fremst stóraukin atvinnuþátttaka beggja foreldra utan heimilis, en eins og við öll vitum og höfum margoft rætt hefur almenn atvinnuþátttaka kvenna hérlendis aukist mjög á sl. 20 árum svo nánast má líkja við félagslega byltingu. En langur vinnutími og meira vinnuálag en gerist meðal nágrannaþjóða okkar leiða til fjarvista foreldra frá heimili og aukinnar streitu þeirra, en vaxandi fjöldi heimila þarfnast nú vinnuframlags tveggja til framfærslu. Börnin þurfa oft að hafa ofan af fyrir sér sjálf, jafnvel frá unga aldri. Í skólaskýrslum úr Reykjavík frá 1975 kemur fram að um 40% 7--12 ára barna séu meira eða minna ein heima á daginn. Í skýrslu frá landlækni sem kom út á árinu 1987, Mannvernd, kemur fram að um fjórðungur barna einstæðra foreldra, 7 ára og yngri, og um 64% 7--12 ára barna ganga sjálfala á daginn. Í nýlegum þætti í Ríkisútvarpinu heyrði ég á tal sálfræðinga og félagsfræðinga sem höfðu mjög miklar áhyggjur af því að uppeldi yngri barna væri að mjög stórum hluta á höndum annarra barna sem væru ekki nema nokkru eldri. Mikil ábyrgð, allt of mikil ábyrgð væri þannig lögð þeim á herðar en það er ábyrgðarmikið að fela svo ungum börnum að stórum hluta til uppeldi annarra sér yngri barna. Það rísa ekki öll börn undir slíku álagi. Við höfum einnig margoft rætt um það hve fjölmiðlar skipa stóran sess sem afþreying barna og menn hafa í vaxandi mæli áhyggjur af því að börn séu gerð að óvirkum þiggjendum auk þess sem neikvæð uppeldisáhrif berast þannig að ómótuðum hugum barnanna án þess að fullorðnir komi þar að til að ræða það myndefni sem börn horfa á. Við höfum einnig rætt hér áður hve mikið af því efni er á erlendum tungumálum meðan börnin hafa varla lært sitt eigið mál og naumur tími er til mannlegra samskipta til að rækta móðurmálið. En kennarar hafa tekið eftir því í skólum á síðustu árum að kunnátta grunnskólanemenda í íslensku fer minnkandi, bæði hvað varðar orðaforða, málfræði og stafsetningu. Ég bið menn að huga að því að ólæsi hefur verið mikið vandamál meðal svokallaðra menningarþjóða á sl. árum svo að vaxandi fjöldi fullorðins fólks er í raun ólæs. Þá meina ég þannig að þeir geti jafnvel ekki lesið leiðbeiningar á skiltum. Síðan má velta því fyrir sér hvort ekki má nefna það ólæsi þegar fólk í raun tekur sér aldrei bók í hönd, því er ekki tamt að lesa bækur, en bindur huga sinn fyrst og fremst við afþreyingarmyndefni. Segja má því að mörg heimili séu vanbúin að gegna hefðbundnu uppeldishutverki vegna breyttra félagslegra aðstæðna og foreldrar hafa þegar gert eindregnar kröfur til samfélagsins um að það taki í ríkari mæli þátt í uppeldi barna. Langt er frá að það hafi brugðist við sem skyldi og er nú mikill skortur víða um land á samastað fyrir börn þar sem þau geta unað við nám, leik og hvíld í öruggu, uppeldislega jákvæðu umhverfi. Lykillinn að því að stuðla að velferð fjölskyldunnar er að sjálfsögðu að minnka vinnuálag á foreldrum og gera þeim kleift að lifa af dagvinnulaunum sínum. Jafnframt þarf að finna viðunandi lausnir á húsnæðisvandanum sem er mikill streituvaldur og hvati að auknu vinnuálagi foreldra. Slíkar ráðstafanir einar sér mundu gefa fjölskyldum mun meiri tíma til samvista en þær hafa nú og e.t.v. einmitt sjálfkrafa leysa mikið af þeim félagslega vanda sem blasir við mörgum fjölskyldum. Á hinn bóginn eru síauknar kröfur gerðar í nútímaþjóðfélagi um menntun og þekkingu og ætla má að þær verði síst minni í framtíðinni. Margir telja að undirstaða framfara og hagvaxtar í þjóðlöndum framtíðarinnar felist ekki síst í framförum í vísindum og tækni, en undirstöður þeirra eru einmitt menntun og þekking. Menn virðast samt ekki gera sér almennt nægilega grein fyrir því að gott menntakerfi er algjört skilyrði fyrir afkomu okkar í framtíðinni. Það er reyndar grundvöllurinn fyrir uppbyggingu og nýsköpun í atvinnulífi þjóðarinnar. Og til þess að Íslendingar geti orðið gjaldgengir á vinnumarkaði framtíðarinnar og menningar- og efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar sé tryggt, þá verðum við að standa vörð um menntakerfið og bæta það með öllum ráðum. Þjóð sem á jafnfáar auðlindir og Íslendingar hlýtur að þurfa að veðja á hugvit sitt ekki síður og jafnvel meira en aðrir. Það hlýtur því að skipta meginmáli fyrir okkur að fjárfesta í menntun og við hljótum að taka alvarlega þá gagnrýni sem við sjálf höfum haft uppi og staðfest hefur verið og nánar skilgreind af Efnahags- og framfarastofnuninni um menntastefnu á Íslandi sem bendir á margt sem betur mætti fara og annað sem þarfnast tafarlausra úrbóta ef við ætlum ekki að missa af lestinni. Á þessu og sl. ári voru einmitt haldnar nokkrar ráðstefnur á vegum menntmrn. til þess að fjalla um þessa skýrslu Efnahags- og framfarastofnunarinnar og ég vil spyrja hæstv. menntmrh.: Hvað líður frekari vinnu í sambandi við þessar ráðstefnur og umfjöllun um skýrsluna? Er einhver vinna í gangi í ráðuneytinu í þeim efnum? Ég vil nú víkja nánar að frv. Flestir eru sammála um að sú ráðstöfun hafi verið rétt að hefja kennslu fyrir 6 ára börn í grunnskólum og flestir eru einnig sammála um að kennslutíma þeirra þurfi að lengja. Óþrjótandi forvitni og námfýsi ungra barna er þörf sem verður að svara og það getur skipt sköpum fyrir barn hvort, hvernig og hvenær slíkri þörf er svalað eða sinnt. Í frv. leggjum við til í 1. gr. að breyting verði gerð á 1. mgr. 1. gr. grunnskólalaganna og hún orðist svo, með leyfi forseta: ,,Skylt er ríki og sveitarfélögum að halda skóla fyrir öll börn og unglinga á aldrinum 6--16 ára eftir því sem nánar segir í lögum þessum. Skóli þessi nefnist grunnskóli og er öllum börnum og unglingum á aldrinum 6--16 ára skylt að sækja skóla. Undanþágu má þó veita frá skólaskyldu, sbr. 5., 7. og 8. gr.`` Hér er í raun verið að leggja til að lögleidd verði bæði fræðsluskylda og skólaskylda 6 ára barna. Það er gert ráð fyrir að fræðsluskylda verði lögbundin strax og lög þessi taka gildi, þ.e. á skólaárinu 1989--1990, en skólaskylda hins vegar ekki fyrr en á skólaárinu 1990--1991 eins og segir í bráðabirgðaákvæði. Okkur þykir nauðsynlegt að gefa aðlögunartíma fyrir skóla og þá einkum skóla í dreifbýli til að búa sig undir það að 6 ára börnin verði skólaskyld. En auk áskilins aðlögunartíma eru síðan jafnframt undanþáguákvæði í 5., 7. og 8. gr. grunnskólalaganna sem nota má þegar aðstæður leyfa ekki að 6 ára börn sæki skóla eins og ákvæði um skólaskyldu bjóða. Ég vísa síðan í greinargerðina þar sem nokkuð ítarleg umfjöllun er um sögu skóla- og fræðsluskyldunnar auk þess sem frekari rökum er rennt undir það að lengja skólaskylduna á þennan veg. En varðandi yngri börnin, þá þykir okkur rétt að hið opinbera marki skýra stefnu varðandi þátttöku í uppeldi og menntun 5 og 6 ára barna. Slík stefnumörkun auðveldar bæði uppbyggingu dagvistarheimila og skóla og einnig menntun fóstra og kennara. Við teljum að það sé ekki tímabært að taka 5 ára börnin inn í grunnskólann meðan aðbúnaði 6 ára barna og reyndar annarra aldurshópa er enn svo ábótavant sem raun ber vitni. Menntun grunnskólakennara hefur ekki verið miðuð við að kenna 5 ára börnum en menntun fóstra miðar hins vegar að því að sinna þessum aldurshópi, enda fær hann nú mun betri umönnun og þjónustu á dagvistarheimilum en í skólum. Okkur þykir því ekki réttlætanlegt að bjóða 5 ára börnum lakari aðbúnað og þjónustu en þeim býðst nú þegar á dagvistarheimilum. Er þá höfð í huga tímalengd dvalar á hverjum degi, fjöldi barna í umsjá hvers fullorðins og mikil útivinna foreldra sem þurfa á öruggri gæslu barna að halda. Enn fremur má búast við því að mikil eftirspurn yrði á þéttbýlissvæðum eftir skólarými fyrir 5 ára börn, meiri en í dreifbýli. Slíkt gæti aukið enn frekar á þann aðstöðumun sem þegar er of mikill milli dreifbýlis og þéttbýlis. Flestum nágrannaþjóðum okkar hefur tekist að samræma vinnudag barna og foreldra að verulegu leyti. Á Norðurlöndunum, í flestum öðrum Evrópulöndum og í Bandaríkjunum fara börn jafnan til skóla á morgnana kl. 8 eða 9 og dveljast þar til kl. 2 eða 4 síðdegis. Það er venja að börnin geti matast í skólanum, annaðhvort með því að kaupa þar heita máltíð, brauð eða annað létt fæði eða neyta þar nestis að heiman. Stundum gefst yngri börnum þess kostur að fara heim í hádeginu til fullorðinna til að borða ef aðstæður leyfa. Algengt er að skólinn beri ábyrgð á börnunum meðan þau dveljast þar og er nemendum ekki ætlað að fara út af lóð skólans meðan á skólatíma stendur. Þessu banni er yfirleitt framfylgt og það virt. Yngri börnin eru gjarnan eitthvað skemur í skólanum en þau eldri og er vinnudegi þeirra jafnan lokið er heim kemur, en þau eldri þurfa fremur að sinna einhverju heimanámi. Þessi háttur hefur verið hafður á um margra ára eða áratuga skeið meðal nágrannaþjóða okkar óháð því hvort fjarvistir beggja foreldra frá heimili, eins og hér er oft raunin, eða aðrar félagslegar aðstæður krefðust þess. Það er því verulegt umhugsunarefni hvers vegna þetta fyrirkomulag hefur ekki verið tekið upp hérlendis, einkum þegar litið er til þeirra félagslegu aðstæðna sem ég hef nú þegar lýst og varða hag barna. Í 2. gr. frv. leggjum við til að breyting verði gerð á 2. mgr. 23. gr. laganna sem orðist svo, með leyfi forseta: ,,Í hverju skólahverfi skal vera skólahúsnæði sem fullnægir þörfum grunnskóla við þær aðstæður sem þar eru. Við gerð eða breytingar skólamannvirkja skal m.a. tekið tillit til hvort nemendur ganga til skóla, er ekið þangað daglega, búa þar í heimavist eða um blandað fyrirkomulag er að ræða. Menntamálaráðuneytið ákveður að fenginni umsögn hlutaðeigandi fræðsluráðs, skólanefndar og sveitarstjórna hvaða gerð skólamannvirkja skuli reisa á hverjum stað. Stærð skólahúsnæðis grunnskóla fyrir nemendur í 1.--10. bekk skal miða við að fjöldi nemenda í skólanum fari ekki yfir 400, né fjöldi nemenda í skólum fyrir nemendur í 1.--7. bekk yfir 300 nemendur.`` Okkur fannst ástæða til þess að taka skýrt fram í lögunum um gerð eða breytingar skólamannvirkja hver æskileg stærð skólahúsnæðisins eigi að vera. Eins og þegar hefur komið fram í máli mínu, þá eru kennarar og skólamenn almennt þeirrar skoðunar að heppilegra sé að hafa grunnskóla smáa og fámenna en stóra og fjölmenna og á það ekki síst við um skóla fyrir yngri börnin. Smærri skólar hafa reynst bæði nemendum og kennurum manneskjulegri og betri vinnustaðir. Það er auðveldara að skapa þar heimilislegar aðstæður og það má mæta ýmsum tæknilegum ókostum smærri skóla með aukinni samvinnu og samstarfi skóla og kennslumiðstöðvar og skóla innbyrðis. Ég vil vekja athygli á því að einelti er mikið vandamál þar sem það kemur upp í skólum og fer tíðni þess jafnvel fremur vaxandi en minnkandi. Það getur verið mjög erfitt að eiga við og erfitt að taka eftir því en það er mun auðveldara að fást við slíkt vandamál í smærri skólum og þar kemur það reyndar miklu síður upp. Auðvitað gæti fylgt þessu fyrirkomulagi meiri kostnaður því hver lítill skóli þarf á svipuðum náms- og kennslugögnum að halda sem gætu e.t.v. samnýst betur í stærri skóla. En þetta mundi kannski fremur hvetja til aukinnar samvinnu milli skóla þannig að hægt væri að nýta tæki og ýmis gögn milli skóla á sama svæði. Í áætlun þessari er miðað við svokallaðan tveggja hliðstæðna skóla, þ.e. þar sem tvær bekkjardeildir eru í hverjum árgangi. Lagt er til grundvallar að meðaltal nemenda í bekkjardeild sem frv. gerir ráð fyrir eru 14 börn í 1. og 2. bekk og 18 börn í 3.--10. bekk. Í slíkum skóla yrðu því 344 börn. Í 3. gr. frv. er lögð til breyting á 1. mgr. 25. gr. laganna sem orðist svo, með leyfi forseta: ,,Í skólahúsi skal auk kennslurýmis gera ráð fyrir aðstöðu fyrir nemendur milli kennslustunda, aðstöðu til að neyta málsverðar og njóta hvíldar, snyrtiherbergjum, skrifstofu- og vinnuherbergjum skólastjóra og kennara, safni bóka og annarra námsgagna, aðstöðu til heilsugæslu, íþróttaiðkana, almennrar félagsstarfsemi í þágu nemenda og annars þess er lög þessi gera ráð fyrir. Ef henta þykir má ætla aðstöðu til íþrótta og verklegrar kennslu í öðru húsnæði.`` Okkur þótti rétt að taka einnig mjög skýrt fram í meginskilgreiningu á skólahúsnæðinu að þar eigi nemendur að geta neytt málsverðar og hvíldar, að á því léki enginn vafi. Það er reyndar tiltekið síðar í þessari lagagrein en einungis þar sem talað er um breytingar á skólahúsnæði eða byggingu nýs skólahúsnæðis. Einnig fannst okkur nauðsynlegt að fram kæmi að það þyrfti aðstöðu til hvíldar og þar vorum við fyrst og fremst með yngstu börnin í huga þar sem kennslutími þeirra verður lengdur samkvæmt þessu frv. Það er auðvitað ekki alls staðar nauðsynlegt að hafa sérstakt húsnæði sem eingöngu er notað til að neyta nestis eða málsverðar eða þá til hvíldar. Auðvitað má víða gjarnan nota sali sem einnig þjóna öðrum tilgangi. En fyrst og fremst þarf að skipuleggja starfið og gera ráð fyrir því jafnframt að hægt sé að matast eða hvílast eftir aðstæðum. Ég vek athygli á því að í þeirri áætlun frá Fossvogsskóla, sem ég vitnaði til áður, er gert ráð fyrir að börnin hafi með sér heimanfengið nesti, en geti að einhverju leyti keypt það einnig í skólanum, en að þau neyti nestisins í skólastofunni sjálfri. Það er því ekki alltaf að um er að ræða þörf fyrir aukið húsnæði eða auknar byggingar, heldur fyrst og fremst skipulagningu og vilja til að taka inn nýja starfsemi. Næst vík ég að 4. gr. Þar leggjum við til breytingar á 1.--4. mgr. 34. gr. sem orðist svo, með leyfi forseta: ,,Ráðuneytið ræður, setur eða skipar skólabryta til forstöðu mötuneytis í heimavistarskólum og öðrum grunnskólum, sem starfrækja mötuneyti, samkvæmt tillögum skólastjóra og skólanefndar. Heimilt er skólanefnd að setja skilyrði um menntun eða starfsþjálfun skólabryta. Skólabrytar og annað starfsfólk við framreiðslu eða umsjón skólamáltíða eru ríkisstarfsmenn. Skólastjóri ræður með samþykki skólanefndar stunda- og forfallakennara við skóla með nemendum færri en 30 og starfsfólk með uppeldisfræðimenntun til að annast nemendur í grunnskólum fyrir eða eftir eiginlegan skólatíma, svo og starfsfólk til aðstoðar í mötuneytum.`` Það er líklegt að skólar velji að bjóða nemendum ýmist upp á heitar máltíðir, léttar kaldar máltíðir eða þá að nemendur neyti nestis að heiman í skólanum, allt eftir vali hverju sinni. Það er einnig nauðsynlegt að kveða skýrt á um ráðningar og stöðu þess starfsfólks sem ætlað er að sjá um mötuneyti eða framleiðslu og umsjón skólamáltíða og jafnframt þarf einnig að kveða skýrt á um ráðningar þeirra sem sinna börnum utan kennslustunda. Því eru þessar breytingar gerðar. Síðan er það 5. gr. frv. sem er breyting á 44. gr. laganna sem varðar lengd kennslutíma og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við ákvörðun daglegs og vikulegs starfstíma nemenda í grunnskóla skal þess gætt að hann fari í heild (kennslutími, stundahlé og sjálfsnám utan kennslustunda) ekki fram yfir hæfilegt vinnuálag miðað við aldur nemenda og þroska. Vikulegur kennslutími á hvern nemanda í grunnskóla skal vera sem næst þessi: Í 1. bekk, 6 ára börn, 1200 mínútur eða 30 stundir. Í 2. bekk fyrir 7 ára börnin sama kennslumagn. Í 3. og 4. bekk, 8 og 9 ára börnin, 1280 mínútur eða 32 stundir. Fyrir 5. og 6. bekk, 10 og 11 ára börn, 1400 mínútur eða 35 stundir. 7. bekkur, 12 ára börn, 1440 mínútur eða 36 stundir.`` Við höfum engar breytingar gert á grunnskólalögunum í þessu frv. hvað varðar kennslu 13, 14 og 15 ára barna en þeim er ætlaður kennslutími sem svarar 1440--1480 mínútum eða 36--37 stundum. Reynslan er þó að vísu önnur samkvæmt reglugerðinni að ég hygg því kennslutíminn er styttri en ákvæðin í lögunum segja til um. ,,Í 1.--6. bekk er skólastjóra í samráði við kennararáð eða kennarafund og með samþykki fræðslustjóra heimilt að lengja eða stytta vikulegan kennslutíma nemenda um allt að 40 mínútur frá framangreindum ákvæðum. Skal þá hvors tveggja gætt að heildartímafjöldi nemenda skólans það skólaár fari sem minnst fram yfir ákvæðin og að samanlagður kennslutímafjöldi nemenda á skólaferli þeirra á umræddu skólastigi verði sem næst ákvæðunum. Um lengd kennslustunda fer eftir ákvörðun skólastjóra í samráði við kennararáð eða kennarafund. Eigi má þó samfelld kennslustund vera lengri en 80 mínútur og eigi að jafnaði skemmri en 20 mínútur. Meðallengd kennslustunda í grunnskóla telst vera 40 mínútur. Stundahlé í grunnskóla skulu að jafnaði vera 15 mínútur á móti hverjum 100 mínútum sem kenndar eru. Daglegur kennslutími nemenda skal vera samfelldur með eðlilegum stundahléum og matartímum. Nemendur skulu eiga þess kost að dveljast í umsjá kennara eða annarra með uppeldisfræðimenntun í skólanum utan kennslustunda, þ.e. frá kl. 8--9 að morgni, í hádegi og kl. 15--17 síðdegis.`` Lenging kennslutímans er af ásettu ráði ráðgerð í áföngum til að leyfa aðlögun að þeim breyttu kröfum sem slíkt hefur í för með sér. Er þeim áföngum nánar lýst í bráðabirgðaákvæðinu. Það kann að vera að ýmsum þyki of hratt í sakirnar farið og kannski þurfi að hægja eitthvað á ferðinni. En við ákváðum við endurflutning frv. að lægja ekki metnað okkar fyrir hönd barna, frekar en við frumflutning þess, svo lengi sem þau hafa beðið, og þess vegna settum við þetta fram á þann hátt sem við gerum. Hins vegar krefst þessi lenging, sem hér er ráðgerð, þess í raun og veru að skólarnir verði einsetnir heilsdagsskólar og víða þarf að bæta við einhverju kennslurými til þess að svo geti orðið, jafnframt að öll börn eigi kost á því að matast í skólanum. Við gerum ráð fyrir styttri kennslutíma fyrir yngri börnin en þau eldri, en í kennslutíma eru að sjálfsögðu meðtaldar allar kennslugreinar, þar á meðal list- og verkmennt og líkamsrækt. Einnig má reikna með því að lengri kennslutími dragi mjög úr nauðsyn þess að börn stundi heimanám, einkum yngri börnin, þannig að þegar þau komi heim úr skóla sé vinnudegi þeirra að jafnaði lokið og þá eigi þau í raun og veru frí. Við gerum sem sé ráð fyrir að dagleg skóladvöl grunnskólanemenda verði a.m.k. 6 klst. á dag að meðtöldum eðlilegum stundahléum og matarhléum. Okkur þykir rétt að taka það fram að ákvarðanir um breytingar á kennslutíma séu teknar af skólastjóra í fullu samráði við kennara skólans þannig að um raunverulega valddreifingu innan skólans sé að ræða. Við miðum sem sagt að því að lengja í áföngum kennslutíma 6--12 ára barna þannig að skólarnir verði að lokum að einsetnum heilsdagsskólum. Við ætlum 6--7 ára börnum að verða samtals 20 klst. í skóla á viku, 8 og 9 ára börnum 21 klst. og 20 mínútur, 10 og 11 ára börnum 23 klst. og 20 mínútur og 12 ára börnum 24 klst. Þetta er í raun á bilinu frá rúmlega 6 klst. samtals upp í 7 klst. á dag þegar gert er ráð fyrir stundahléum og matarhléum. Og eins og ég áður sagði gerum við ráð fyrir því að allar kennslugreinarnar verði kenndar á þessum tíma. Hvað varðar gæsluna í skólunum utan kennslustundanna, sem okkur þykir mjög nauðsynlegt að gert verði ráð fyrir, ætlumst við til þess að börnin geti þar unnið, leikið sér eða hvílt sig allt eftir þörfum og að í lögunum sé gert ráð fyrir starfsfólki til að annast þetta starf. Fjöldi grunnskólakennara og forsvarsmanna barna sem við höfum rætt við, bæði við undirbúning frv. í byrjun og einnig síðar, lögðu þunga áherslu á mikilvægi þess að fækka nemendum í einstökum bekkjardeildum grunnskólans. Sumir töldu það jafnvel brýnustu einstöku aðgerðina til úrbóta í málefnum skólans. Í því sambandi má vísa í könnun sem gerð var af Þórólfi Þórlindssyni prófessor á vegum menntmrn. þar sem fram kom að samtals 89,22% grunnskólakennara telja að fækka þurfi í bekkjardeildum frá því sem nú er. Það er athyglisvert að í þessari könnun bárust svör frá óvenjulega mörgum grunnskólakennurum eða tæpum 84% aðspurðra. Flestir þeirra sem við höfum rætt við töldu að við núverandi aðstæður væri erfitt að sinna öllum nemendum í fjölmennum bekkjardeildum með blönduðum bekkjum. Reynslan væri sú að kennslan miðaðist fyrst og fremst við getu meðalnemendanna, en þeir sem þyrftu á sérstakri aðstoð kennarans að halda yrðu einfaldlega út undan. Þeir sem þannig njóta ekki kennslu í samræmi við námshæfileika sína verða út undan og geta misst bæði áhuga og tök á náminu og yfirgefið skólann með skerta sjálfsímynd, en slíkt er auðvitað í fyllsta ósamræmi við markmið og anda grunnskólalaganna og stríðir gegn betri vitund kennara. Það er því tvímælalaust bæði nemendum og kennurum í hag að fækkað sé í bekkjardeildum. Brýnast er það í yngstu bekkjum skólans þegar börnin eru að byrja skólanámið. Í 6. gr. frv. höfum við lagt til breytingar á 1. mgr. 46. gr. grunnskólalaganna í samræmi við það sem ég hef þegar minnst á og með leyfi forseta langar mig að lesa upp greinina: ,,Eftir að frá hafa verið taldir sérbekkir fyrir nemendur sem ekki stunda nám í almennum bekkjum grunnskóla, sbr. 50. og 51. gr., skal við það miðað að meðaltal nemenda í 1. og 2. bekk, þ.e. 6 og 7 ára barna, hvers grunnskóla fari ekki yfir 14 né nemendafjöldi í einstakri bekkjardeild yfir 16. Á sama hátt skal við það miðað að meðaltal nemenda í 3.--10. bekk fari ekki yfir 18 né nemendafjöldi í einstakri bekkjardeild yfir 20.`` Síðan höfum við vegna breytingar á skólaskyldunni í 7. gr. lagt til að 74. gr. laganna falli einfaldlega brott. Það verður þó reyndar ekki fyrr en skólaskylda 6 ára barna verður lögbundin að þessi heimild eða heimildarákvæði falli niður, en það er heimildarákvæði fyrir sveitarfélög að starfrækja forskóla fyrir 5 og 6 ára börn. Síðasta málsgr. greinarinnar flyst þá reyndar yfir á 75. gr. Þessi ákvörðun er í samræmi við þá stefnu sem hér er mörkuð varðandi þátttöku hins opinbera í uppeldi og menntun 5 og 6 ára barna og ég hef áður rökstutt. Ég vil einungis endurtaka það að 5 ára börn eiga nú völ á mun betri umönnun og þjónustu á dagvistarheimilum en í skólum og þess vegna þykir okkur rétt að vanda fremur til aðbúnaðar þeirra aldurshópa sem þegar eru í grunnskóla en auka við nýjum árgangi og bjóða honum upp á lakari kost en hann á völ á. Í 8. gr. leggjum við til breytingar á 75. gr. laganna svohljóðandi: ,,a. Orðin ,,eða forskóla, sbr. 74. gr.,,, í 1. málsl. 1. mgr. falli brott. b. Á eftir 1. mgr. bætist ný málsgrein er orðist svo: Óheimilt er einkaaðila að reka skóla fyrir börn undir skólaskyldualdri nema með leyfi fræðslustjóra og að uppfylltum skilyrðum sem menntmrn. setur um starfsáætlun, menntun kennara og annan aðbúnað barnanna.`` Þessar breytingar gerum við fyrst og fremst til samræmingar vegna þess sem ætlað er að fella úr 74. gr. og til að tryggja áframhaldandi rekstur gróinnar og vel látinnar stofnunar eins og skóla Ísaks Jónssonar sem við teljum enga ástæðu til þess að hrófla við og hefur fyrir löngu sannað tilverurétt sinn. Í 9. gr. leggjum við til breytingar á 5. mgr. 76. gr. laganna sem orðist svo: Til kennslutíma skal hvorki telja kennslustundir utan námsskrár né kennslustundir umfram þann tíma sem ákveðinn er í 44. gr. nema hvað verja má einni stund á viku á hverja 20 nemendur í 1.--10. bekk grunnskóla til reglubundins náms á skólasafni undir leiðsögn kennara. Þessi grein er fyrst og fremst gerð til þess að tryggja nemendum aðgang að skólasafni og lagt er til að allir nemendur grunnskólans eigi tilskilinn rétt til reglubundins náms á skólasöfnum. Áður var það miðað einungis við 3.--9. bekk. Enn fremur fellum við niður að slíkt þurfi að vera bóknám heldur geti nemendur og kennarar ákvarðað það sjálfir hvernig slíkt nám fer fram. Það þykja eðlilegri vinnuhættir. 10. gr. er einungis til að ákvarða gildistöku laganna. Síðan kemur ákvæði til bráðabirgða, með leyfi forseta: ,,Ákvæði 1. gr. um skólaskyldu 6 ára barna komi ekki til framkvæmda fyrr en á skólaárinu 1990--1991 og sömuleiðis ákvæði 7. gr. um niðurfellingu almennrar heimildar um rekstur forskóla. Fram að þeim tíma verður upphaf skólaskyldu við 7 ára aldur. Ákvæði 5. gr. um vikulegan kennslutíma á hvern nemanda koma ekki til framkvæmda fyrr en á skólaárinu 1991--1992. Fram að þeim tíma gilda ákvæði sem sett eru fyrir skólaárið 1989--1990 og einnig fyrir skólaárið 1990--1991``, sem reyndar eru prentuð í bráðabirgðaákvæðinu en ég mun ekki lesa hér en vísa hv. þingdeildarmönnum á. Nánar er vikið að mikilvægi þess að einsetning í grunnskólum sé í raun eitt af frumskilyrðum þess að samfelldur heilsdagsskóli komist á í raun og veru og er þá vitnað í niðurstöður vinnuhóps sem starfaði undir forustu hv. 6. þm. Reykn. Salome Þorkelsdóttur og einnig í svar við fsp. hv. varaþm. Unnar Stefánsdóttur. En öllum þessum ráðstöfunum og einsetningunni fylgir vitanlega aukinn kostnaður, a.m.k. til að byrja með, og er nauðsynlegt að reyna að gera sér eins glögga grein fyrir honum og unnt er þó að hann geti vitanlega aldrei orðið hindrun í framkvæmd jafnmikils grundvallaratriðis og þessi breyting á skólamálum er og varðar í raun menntastefnu þjóðarinnar. Hins ber þó að gæta að þarna er fyrst og fremst um byrjunarkostnað að ræða þó einhver aukinn rekstrarkostnaður fylgi og bættur aðbúnaður barna í skólum er góð fjárfesting er til framtíðar er litið. Það mun skila sér í betri menntun og betri andlegri og líkamlegri heilsu þeirra sem byggja landið. Jón Torfi Jónasson, dósent í félagsvísindadeild Háskólans, hefur að undanförnu unnið að því og reyndar nýlokið við að kanna og áætla þann kostnað sem yrði samfara því að koma á einsetningu í grunnskólum. Þetta hefur verið hluti af vinnu hans sem nú er lokið og framkvæmd var fyrir tilstuðlan skólamálahóps framtíðarspárnefndar forsrh. Greinargerð sem er hluti af þessum niðurstöðum hans er raunar birt sem viðauki við frv. með góðfúslegu leyfi höfundar og ég vísa hv. þm. á þann viðauka til frekari upplýsinga. Sú áætlun sem Jón Torfi gerði fyrir okkur þar sem hann sundurliðaði þann kostnað sem þetta frv. gæti haft í för með sér er í raun mjög grófleg áætlun, en þar gekk hann út frá svipuðum forsendum og koma fram í þeim viðauka sem ég vísaði til áðan. Þó ber að undirstrika að áætlunina má alls ekki túlka of nákvæmlega. Það er ekki síst vegna þess að mjög margir kostnaðarliðir, sem hljóta að fylgja þessu dæmi, eru óvissir og byggjast á viðmiðunum eða forsendum sem eru álitamál eða mikið matsatriði. Þó að þessi kostnaðaráætlun hafi verið leiðrétt og færð til núgildandi verðlags, telur höfundur hennar að hún sé í raun mjög ríflega reiknuð. Ég vísa til þess frv., sem liggur fyrir Nd., sem hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, Birgir Ísl. Gunnarsson og Þorsteinn Pálsson flytja. Þar er vísað til skýrslu fjölskyldunefndarinnar sem ég gat um áðan og er kostnaðaráætlun hennar mun lægri í raun og þar miðað við aðrar forsendur. En ég vil í örstuttu máli draga niðurstöður af þeim kostnaði sem hann áætlar. Á þessum þremur árum er um að ræða vegna einsetningarinnar um 540 millj. kr. en vegna stofnkostnaðar, og þá er áætlaður kostnaður fyrir kennslustofur fyrst og fremst, 975 millj. kr., þ.e. 1 1 / 2 milljarður samtals. Hins vegar er mun dýrara að taka á fækkun nemenda í bekkjum. Þar er um að ræða rekstrarkostnað upp á 900 millj. kr. og stofnkostnað upp á rúmlega 2 1 / 2 milljarð sem í heildina gerir 3 1 / 2 milljarð. En ég vísa aftur til þess að þetta eru mjög ríflegar kostnaðartölur. Annað sem ég hef ekki minnst á en rennir stoðum undir það mál sem ég flyt hér er ekki síður mikilsvert og það eru slys á börnum og mataræði þeirra, en þetta eru mikilvægir þættir þegar við hyggjum að almennum aðbúnaði barna og nauðsyn þess að sinna þeim, bæði í skóla og utan, heima og heiman. Það skortir mikið á að nógu vel sé almennt hugað að frumþörfum vaxandi barna eins og t.d. næringarþörf og er undir hælinn lagt hvernig börnin bera sig að því að sinna henni í fjarveru foreldra, en almennt er engin eða lítil aðstaða til þess í skólunum. Mikið áhyggjuefni eru einnig tíð slys á börnum. Á Íslandi er lægstur ungbarnadauði í heiminum. Hins vegar er börnum hérlendis búin meiri slysahætta en börnum í nágrannalöndum okkar, bæði í umferðinni og reyndar líka í heimahúsum. Ástæða er til að ætla að skortur á umsjá fullorðinna og sundurslitin stundaskrá valdi þar mestu. Vinnudagur foreldra og barna hérlendis er ekki samræmdur. Stundaskrá og kennslutímar grunnskólabarna eru allt of oft ósamfelld og útheimta margar ferðir þeirra á degi hverjum til og frá skóla og börn hafa yfirleitt hvorki tök á því að fá mat í skólanum né hafa þau almennt aðstöðu til að matast þar. Það er reyndar ótrúlegt skeytingarleysi um tíma og virðingarleysi gagnvart velferð barna að bjóða þeim upp á þann vinnudag í skóla sem við höfum látið viðgangast, fullorðna fólkið í samfélaginu. Við mundum tæplega bjóða öðru fullorðnu fólki upp á slíkt, enda njóta flestir fullorðnir þess að hafa mötuneyti eða aðstöðu til að neyta nestis á vinnustað og finnst það reyndar sjálfsagt. Það er alveg dæmalaust metnaðarleysi foreldra að hafa í raun látið þetta viðgangast svo lengi og ekki myndað virkari þrýstihóp á framkvæmdaraðila í þjóðfélaginu til að knýja á um bætta stöðu barna í skólunum. Í raun hljóta allir að vera sammála um að það sé sjálfsagt réttlætismál barna að þeim sé tryggður samfelldur vinnudagur, holl og góð næring og öryggi gagnvart slysum. Við teljum að skref sé stigið í rétta átt með þeim breytingum á grunnskólalögunum sem hér eru lagðar til. Að sjálfsögðu hefði mátt gera ýmsar fleiri breytingar, en hér hefur þó aðeins verið tekið á því sem brýnast þótti og þess má reyndar geta að fyrir deildinni liggur einmitt frv. til l. um breytingar á grunnskólalögunum sem er flutt af hv. 6. þm. Reykn. ásamt öðrum og varðar þá breytingu að komið sé á skólaráði við hvern skóla. Síðan liggur einnig annað frv. fyrir deildinni, sem varðar breytingar á grunnskólanum og ég hélt að ég hefði haft með mér upp í pontuna, en það varðar fyrst og fremst skiptingu þéttbýlissvæða niður í fleiri skólahverfi þar sem skólanefndir eru til ráðgjafar og stuðnings fyrir skólayfirvöld, en að því frv. standa flm. úr flestum flokkum. Það frv. sem ég hef mælt fyrir nú er unnið fyrst og fremst í samráði við konur innan Kvennalistans og þá einkum þær sem höfðu mikla reynslu af skólamálum. Ég vil þá sérstaklega geta Elínar G. Ólafsdóttur kennara sem hefur um langt skeið unnið að skipulagi mála barna á forskólaaldri og verið mjög virk í mótunarstarfi í skólamálum. Einnig vil ég geta Guðnýjar Guðbjörnsdóttur lektors sem hefur stundað uppeldisfræðilegar rannsóknir á högum skólabarna, en ýmsar aðrar konur lögðu þarna hönd að verki. Það kom fram í máli núv. hæstv. menntmrh. að hann tók eftir því hvernig þetta frv. var unnið þegar ég mælti fyrir því á síðasta þingi, þ.e. að það væri unnið af konum. Hins vegar taldi hann nauðsynlegt að í máli af þessu tagi, sem snerti alla foreldra og öll börn, kæmu karlar einnig við sögu. Hann taldi að þeir ættu rétt á því ekki síður en aðrir. Ég vil þá geta þess, að Jón Torfi Jónasson veitti góðfúslega leyfi til að birta hluta af vinnu sinni fyrir framtíðarspárnefndina og samdi einnig kostnaðaráætlun fyrir þetta frv. Síðan vil ég beina þeim orðum til hæstv. núv. menntmrh., sem einmitt er karl, að þarna býðst honum mjög gott tækifæri til að láta til sín taka sem foreldri og sem menntmrh. til þess að vinna að þessu mikilsverða máli. Við teljum sem sé, flm., að ekki verði lengur beðið eftir því að koma betri skipan á málefni grunnskólans. Til þess þarf auðvitað átak stjórnvalda og samvinnu allra þeirra sem telja sig ábyrga fyrir farsælli framtíð barna og það hljótum við öll að telja okkur á þessu þingi. Kjörorð þessa átaks gætu reyndar verið: Öll börn eru á ábyrgð okkar allra. Ég hef nú lokið máli mínu, herra forseti, og vonast til þess að máli þessu verði vísað til hv. menntmn. deildarinnar og 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég þakka hv. flm. þessa frv. fyrir frv. og endurflutning þess og þá miklu vinnu sem í það hefur verið lögð af konum og fleirum. Það er gagnlegt að fá enn á ný umræðu um skólamál í hv. Ed., en frv. var, eins og fram kom í framsöguræðu hv. 6. þm. Reykv., flutt hér í fyrra líka. Þá liggur einnig fyrir, eins og hv. þm. gat um, frv. til l. um breytingu á grunnskólalögum sem hv. 6. þm. Reykn. er 1. flm. að og sömuleiðis liggur hér fyrir frv. með flm. úr mörgum flokkum stjórnar- og stjórnarandstöðuflokka, frv. til l. um breytingu á grunnskólalögum sem snertir skiptingu í skólahverfi og yfirstjórn fræðsluumdæma. Þetta er auðvitað eins og það á að vera. Það eiga að koma fram mörg mál sem snerta skólann, skólamál, og þau eiga að koma úr öllum áttum. Þau eiga að koma frá stjórnarflokkum, ríkisstjórn og stjórnarandstöðu vegna þess að hér er um að ræða málaflokk sem á að vera sem víðtækust samstaða um. Sem betur fer gefst okkur kostur á því að ræða þessi mál enn frekar, ekki aðeins í þessari umræðu heldur einnig síðar, því að fyrir þinginu liggur beiðni um skýrslu frá hv. þm. Kvennalistans um stöðu verk- og listmenntagreina í skólum. Sú skýrsla er mjög viðamikil og verður því miður ekki tilbúin fyrr en undir jól eða um jól þannig að það gefst sennilega ekki kostur á því að ræða hana fyrr en í janúar eða febrúar hvernig sem það æxlast. Síðan er gert ráð fyrir því að það verði hér gefin skýrsla af menntmrh. um vinnuna að aðalnámsskrá grunnskólans. Sú skýrsla er einnig í vinnslu og samkvæmt þeim vinnuáætlunum sem við höfum sett okkur verður hún tilbúin í kringum 20. janúar og þá gefst einnig kostur á því að ræða um málefni grunnskólans hér á hv. Alþingi. Það er mjög mikilsvert að fá þannig tækifæri til þess að fjalla rækilega um skólamál, ekki síst á þeim tímum sem við lifum nú þar sem menn eru af eðlilegum ástæðum uppteknari oft af ýmsum öðrum þáttum í þjóðlífinu eins og t.d. efnahags- og atvinnumálum, og er ekki að undra, en á þeim tímum er ekki síður mikilvægt að huga að þessum greinum sem eru líka undirstaða þegar allt er skoðað, undirstaða þess að við erum Íslendingar og viljum eiga íslenska menningu og undirstaða þess að við búum í velferðarþjóðfélagi og viljum búa vel að börnunum okkar. Þess vegna er þetta þarfleg umræða, ekki síst á tímum eins og við lifum nú. Ég ætla að fara í fyrsta lagi yfir almenn efnisatriði eða svör við þeim ábendingum sem fram komu hjá hv. þm. Síðan ætla ég að víkja að almennri skólastefnu, skólaþróun, stjórn skólans. Í þriðja lagi ætla ég að fara yfir einstaka þætti frv. og loks í einstakar greinar þess frv. sem hér liggur fyrir. Það er þá fyrst það að hv. 6. þm. Reykv. spurði hvort einhver vinna væri í gangi vegna skýrslu OECD. Eins og hv. þm. gat um voru fyrr á þessu ári og í lok síðasta árs, hygg ég, haldnar ráðstefnur um ákveðna þætti þessarar skýrslu og það er í gangi vinna í framhaldi af þessum ráðstefnum í menntmrn., kannski ekki allt of markviss satt best að segja. Það er t.d. eftir að fjalla um einn þátt skýrslunnar á ráðstefnu sem ætlunin er að halda og fjallar um háskólastigið sérstaklega. Það er ætlunin að halda þá ráðstefnu. Hvenær hún verður veit ég ekki, en það er meiningin að hún verði á fyrra hluta næsta árs. Hv. þm. hugleiddi dálítið í sinni ræðu hvernig á því stendur að við Íslendingar erum ekki hér með samfelldan skóladag eins og tíðkast með öðrum menningarþjóðum. Ég hygg að svarið liggi í augum uppi þegar við hugleiðum það nánar. Okkar þjóðfélag hefur þróast mjög hratt. Það hafa verið mjög miklar sviptingar í íbúasamsetningu í landinu. T.d. hefur það gerst á undanförnum örfáum árum að það hefur fjölgað um 12.000--14.000 manns í Reykjavík einni þannig að veruleikinn hefur kollvarpað öllum áætlunum sem voru gerðar fyrir fáeinum árum um þróun grunnskólans á Íslandi í raun og veru. Það eru komin ný mál á dagskrá vegna þess hvernig íbúasamsetningin hefur breyst. Þessar sveiflur hafa gert að verkum að það hefur verið erfitt að taka á ytri þróunarskilyrðum skólastarfsins í landinu. Það hefur verið áhugi á því hygg ég víðast hvar, en veruleikinn hefur verið sá sem t.d. birtist okkur í Reykjavík í þeirri staðreynd að við erum með yfirfulla skóla, mjög þröngt skipaða og illa, t.d. bæði Seljaskóla og Foldaskóla, í þeim hverfum sem nýjast hafa byggst, m.a. af því fólki sem hefur brugðið á það ráð að fara hingað til Reykjavíkur vegna bágborins atvinnuástands í dreifbýlinu. Það er rétt sem hv. þm. sagði, þegar hún var að rökstyðja fjárútlátin sem frv. hefur í för með sér, að börnin hafa beðið lengi. Það er skynsamlegt af hv. þm. Kvennalistans að setja á blað ýtrustu hugmyndir sínar um þróun þátta skólastarfsins. Það er engu að síður nauðsynlegt fyrir þingheim allan að gera sér sem gleggsta grein fyrir því hvað hlutirnir kosta og þó að það sé alveg rétt að börnin eigi rétt á þessu má segja það um fleiri sem eru að leggja áherslu á þjónustu og fjárframlög úr ríkissjóði. Rétturinn er oft og tíðum mjög ótvíræður og það er mjög erfitt að standa gegn þeim rétti. Það vill enginn maður vera í þeirri stöðu. Og það er engin spurning um að hér hefur oft og tíðum verið sparað úr hófi fram, en það er engu að síður ljóst að við þurfum að gera okkur grein fyrir því að hér er um að ræða geysilega stórar tölur. Ársútgjöld, ef það yrði framkvæmt til fulls sem hér er á blöðum frv. Kvennalistans, eru sennilega í kringum 2000 millj. kr. í rekstri þegar allt væri komið til framkvæmda með þeim hætti sem hér er ýtrast gert ráð fyrir. Það er auðvitað fróðlegt að íhuga það á sama tíma og við stöndum í því að koma saman fjárlögum, en það breytir ekki því að við eigum að fara yfir málið og kanna hvaða leiðir eru færar til að ná okkar markmiðum í þessu efni. Við eigum hvergi að hlífast við þar og við eigum að ganga mjög langt í því að gera kröfur fyrir börnin og uppvaxandi kynslóð í landinu. Við verðum engu að síður að gera okkur sem gleggsta grein fyrir því hvað hlutirnir kosta þó að það sé oft erfitt að horfast í augu við það, sérstaklega þegar maður finnur að maður hefur ekki fjármuni til að greiða peningana. Varðandi skýrslu Jóns Torfa Jónassonar, sem hv. þm. gat um, þá er það greinargóð skýrsla sem nýlega hefur borist menntmrn. og verður gefin út fljótlega þar sem farið er yfir hugsanlega þróun skólastarfs hér á komandi árum eða fram til 2010. Það er kannski fróðlegt fyrir hv. þm. að átta sig á því að langmesta aukningin að hans mati til ársins 2010 verður ekki á þeim hefðbundnu skólastigum sem við erum oft að tala um heldur í endurmenntuninni. Það er gert ráð fyrir því að þar verði um að ræða margföldun og aftur margföldun á þeim árum sem skýrsla hans nær yfir. Að undanförnu hefur verið víðar en hér talsverð umræða um skólamál og í stjórnarsáttmála núv. ríkisstjórnar er komið inn á þætti skólamála. Ég ætla að víkja að nokkrum atriðum sem hefur verið fjallað um að undanförnu á vettvangi menntmrn. Í fyrsta lagi ætla ég að víkja að forskólastiginu. Það er ætlun okkar á næstunni að setja af stað vinnu, reyndar er vinnan hafin, en að setja af stað vinnuhóp við að undirbúa löggjöf um forskólastigið. Við göngum m.ö.o. út frá því að þessi þáttur í okkar þjóðfélagi verði hluti af uppeldis- og menntakerfi landsins og að í störfum þess vinnuhóps sem með þetta mál fer þegar þar að kemur verði fjallað bæði um inntak starfs á forskólastiginu og einnig um þróunarverkefni þess á komandi árum. Þarna stöndum við frammi fyrir því eins og miklu víðar að það er búin að vera í gangi í þjóðfélaginu nokkuð lengi umræða sem ber yfirskriftina ,,verkaskipting ríkis og sveitarfélaga`` og ég gæti sagt ýmislegt um, sérstaklega af því að ég er orðinn svo leiður á henni. Þar er m.a. gert ráð fyrir því í þeirri umræðu að dagvistarstofnanir flytjist alfarið yfir á sveitarfélögin. Það hefur verið meginstefnan varðandi verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga að því er varðar forskóla eða að því er varðar dagvistarstofnanir. Þetta er mál sem verður að skoða sérstaklega í tengslum við löggjöf um forskólastigið. Mín skoðun er sú að í framtíðinni eigi að miða við að forskólastigið hafi svipaða stöðu í samfélaginu og grunnskólastigið gerir, það hljóti að vera það markmið sem miðað er við, bæði að því er varðar stofnkostnað og rekstrarkostnað. Það tekur að sjálfsögðu tíma að ná því markmiði eins og öllum þeim áherslum sem við höfum um endurbætur á skólastarfinu, en þetta tel ég að eigi að miða við sem markmið varðandi þróun forskólastigsins. Varðandi grunnskólann höfum við verið með það á döfinni að flutt verði í vetur frv. um minni háttar lagfæringar á grunnskólalögunum jafnframt því sem við hyggjumst setja af stað heildarendurskoðun á grunnskólalögunum. Ég tel að það sé ekkert á móti því að við könnum eins og kostur er hvort hægt er að ná saman einhverjum þeim sjónarmiðum sem uppi eru í frv. hv. stjórnarandstæðinga og þeim frv. sem fram kunna að koma frá ríkisstjórninni í þessum efnum. Þau atriði sem við ætlum okkur að setja fram varðandi grunnskólann sérstaklega í stjfrv. eru annars vegar snertandi 6 ára börnin og hins vegar atriði sem snerta stöðu fræðsluumdæmanna og sjálfstæði þeirra. Í þessu efni er rétt að hafa í huga að þarna munu ítarlegar lagabreytingar, tillögur, koma inn í þingið fljótlega sem hluti af verkaskiptingarmálum ríkis og sveitarfélaga þar sem gert er ráð fyrir grundvallarbreytingum á öllum kostnaðarþáttum grunnskólans eða flestöllum frá því sem nú er. M.a. er gert ráð fyrir því í þeim hugmyndum sem uppi eru og hafa verið lengi að stofnkostnaður grunnskóla verði að verulegu leyti, ekki öllu, kostaður af sveitarfélögunum og það er einnig gert ráð fyrir því að vissir þættir rekstrarkostnaðar, sem ríkið hefur tekið þátt í með sveitarfélögunum, flytjist yfir á sveitarfélögin alfarið. Þetta er auðvitað mál sem er grunnskóli líka og verður hér á dagskrá örugglega eftir ekki langan tíma þegar búið er að fjalla um það með venjubundnum hætti í stjórnarflokkunum og í þeirri nefnd sem með málið hefur farið og í viðræðum við samtök sveitarfélaga. Þriðji þátturinn, sem ég ætlaði að koma hér að, sem við höfum fjallað um í menntmrn., er framhaldsskólinn sjálfur. Þar gerum við ráð fyrir því, vegna þess að breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga verður örugglega frestað og kemur ekki til framkvæmda um næstu áramót, að fresta fjármálakafla framhaldsskólalaganna og jafnframt höfum við í undirbúningi reglugerðir á grundvelli framhaldsskólalaganna að öðru leyti, reglugerðardrög sem verða tilbúin um næstu áramót, þar sem tekið er á hinum einstöku þáttum, bæði í kostnaði og kennslu á vegum framhaldsskóla, sérkennslu þar á meðal. Af því ég nefni sérkennsluna er rétt að skýra frá því að næstu daga mun nefnd sem fjallað hefur um breytingu á sérkennslureglugerðinni skila tillögum til menntmrh., sennilega seinna í þessari viku. Þegar við erum að fjalla um skólamál er oft og tíðum lögð á það áhersla að taka á skólanum einum en ekki öðrum þáttum í kringum skólann. Þetta vil ég sérstaklega nefna í sambandi við framhaldsskóla. Það er eins og menn gleymi því að þriðji til fjórði hver unglingur fer ekki í framhaldsskóla og það er kannski það fólk sem er brýnast að opna skólakerfið fyrir, koma í veg fyrir að þetta fólk verði svo að segja innlyksa í láglaunastörfum úti um allt þjóðfélagið. Ég held að það sé vissulega rétt að menntmrh. hafi áhyggjur af skólakerfinu á sinni tíð, en ætli það sé ekki alveg eins nauðsynlegt að við sem hér erum öll hugsum aðeins um þetta fólk, vegna þess að skólakerfið eins og það er býður þetta fólk ekki velkomið aftur til sín. Þetta fólk er feimið við að fara aftur í skóla, hefur ekki fjárhagslegar aðstæður til þess, og það eru ekki sérstakar brautir eða möguleikar opnir fyrir þetta fólk í skólakerfinu í landinu. Það er í raun og veru mjög alvarlegt umhugsunarefni hvernig við getum búið til hér skemmri námsbrautir og mikið úrval námsbrauta af ýmsu tagi í þjóðfélaginu sem eru opnaðar fyrir þessu fólki, námsbrautir sem m.a. hefjast á því að starfsreynsla þessa fólks úti í þjóðfélaginu áður er metin einhvers í skólunum þannig að ekki sé talið einskis virði í skólum í landinu allt það sem unnið er úti í þjóðfélaginu á hinum almennu vinnustöðum. Ég vil einnig í þessu sambandi, herra forseti, rétt tæpa á þeim þáttum sem lúta að háskólastiginu og endurmenntunarmálunum. Ég tel reyndar að endurmenntunarmálin séu ein allra stærstu málin í þessu efni og þau tengjast því sem ég var að segja í sambandi við unglinga sem detta út úr framhaldsskólanum. Það vill svo til að það er í gangi endurmenntun víða á vegum margra ráðuneyta, á vegum samtaka, einstaklinga og fyrirtækja. Hins vegar er ekki til eins og er yfirlit yfir það námsframboð sem kostur er á í endurmenntun hér á landi og ekki skipulagt kerfi t.d. af því tagi að það opni launafólki aðgang að endurmenntun á launum meðan það stundar tiltekin endurmenntunarnámskeið, en kerfi af því tagi hafa verið til á Norðurlöndum um langt skeið og við höfum flutt á Alþingi, einhver okkar, t.d. hef ég flutt nokkrar tillögur um það á undanförnum árum að þetta fólk fái rétt til launa í námsleyfum sem ég held að sé mikilvægur lykill að því sem er grundvallaratriði, sem ég kem þá að næst, í skólamálastefnunni, þ.e. jafnrétti til að nota tækifærin sem skólinn skapar. Það er meginatriðið. Það sem við leggjum höfuðáherslu á er þetta jafnrétti annars vegar og hins vegar valddreifing, að dreifa sem mestu valdi frá ráðuneytinu út til fræðsluumdæmanna, út til skólanna, til fagfólksins sem um þessi mál á að fjalla, foreldra og kennara og skólastjórnenda. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir gat um þær miklu breytingar sem hafa orðið á íslenska þjóðfélaginu á undanförnum árum og hefði reyndar mikið frekar átt að segja áratugum. Það er orðin í sögu lýðveldisins feikileg breyting. Fjölmiðlunin annast stærri og stærri hluta uppeldisins. Heimilin eru mikið veikari sem uppeldisaðilar en þau voru áður af margvíslegum ástæðum. Vinnuþrældómurinn er hér gífurlegur. Fólk liggur undir miklu vinnufargi og börnin verja álíka löngum tíma við fjölmiðlun, jafnvel á erlendum tungum, og þau verja í skólanum. Þetta gerir það allt að verkum að það er sótt að skólanum. Fjölmiðlunin rífur huga barnanna frá skólanum og það gerir það að verkum og fleira að nauðsyn er á því að ná sem víðtækastri samstöðu um mótun skólastefnu, menntastefnu. Við getum kallað það íslenska skólastefnu ef menn vilja. Ég tel reyndar að það sé eitt brýnasta verkefni menntmrn. að ná sem allra víðtækastri samstöðu þjóðarinnar um skóla- og uppeldisstarfið í landinu. Ég tel að fræðslulögin, eins og þau voru sett 1946, og grunnskólalögin 1974 hafi skapað góðan grundvöll að þjóðarsamstöðu um skóla og það sé mjög mikilvægt að varðveita þá samstöðu og haga yfirstjórn menntamála þannig að hún laði samstöðuna fram en sprengi ekki upp forsendur fyrir samstöðu um þessi veigamiklu mál. Við höfum í ráðuneytinu hafið undirbúning að vinnu við mótun íslenskrar skólastefnu. Við gerum það með þeim hætti að við munum senda út til allra skóla og skólamanna í landinu bréf fljótlega með fyrirspurn um hvaða atriðum fólk telur mikilvægast að breyta í skólastarfinu, hvaða atriði það eru sem fólk telur að eigi að vera aðaláhersluefnin í skólastarfinu. Á grundvelli þessa munum við síðan vinna að málinu áfram og auðvitað kalla til mikinn fjölda manns, bæði utan þings og auðvitað innan, þegar verkinu vindur fram. Það hefur ekki farið fram hjá neinum og kom vel fram hjá hv. 6. þm. Reykv. að þær ástæður sem valda því að umræðan um skólamál fer vaxandi eru ekki síst þær að þjóðfélagið hefur verið að breytast og það eru hrikalegar tölur sem maður sér t.d. um fjölgun barnaverndarmála á undanförnum árum. Á tímabilinu 1981--1987 hefur fjöldi barna sem barnaverndarnefndir þurftu að hafa afskipti af aukist um 155% og fjöldi þeirra barna sem eru ein heima mestan hluta dags eykst ár frá ári eins og allir þekkja. Þetta allt og fleira hefur það í för með sér að uppeldis- og umönnunarhlutverk fjölskyldunnar hefur stórlega veikst. Í mörgum tilvikum taka nýir uppalendur við með afar sterk mótunaráhrif. Þar er átt við sjónvarp og myndbönd. Þeir eru margir sem halda því fram að fjölmiðlar og þá fyrst og fremst sjónvarp hafi skemmt hinn verndaða heim barnæskunnar og barnamenningu byggða á bókum. Það sem áður fyrr var leyndarmál hinna fullorðnu stendur nú opið og frjálst hverju barni. Barnið er í mörgum tilvikum áhorfandi að verstu hliðum lífsins án þess að hafa skilning, reynslu eða þroska til að taka á móti. Slíkt getur haft hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir börnin. Með hliðsjón af öllu þessu og fleira ber að fjalla um skólamál sem mikilvægan þátt í öllu okkar stjórn- og velferðarkerfi. Fyrir utan þau mál sem hv. þm. Kvennalistans flytja inn í deildina eru auðvitað fjöldamörg mál sem mætti nefna, áherslumál varðandi breytingar á grunnskólalögum og breytingar á skólakerfinu í landinu. Ég segi þetta fyrst og fremst til að leggja á það áherslu að sá listi sem þarna er lagður fram af þeim er ekki tæmandi, enda ekki ætlast til þess af flm. Ég nefni nokkur atriði sem ég held að við eigum að hugleiða til viðbótar þeim sem þegar liggja fyrir hv. Alþingi í formi frv. og ég nefni þau ekki í neinni mikilvægisröð. Ég tel t.d. að það sé nauðsynlegt að auka margvíslega skólaráðgjöf í skólum landsins. Þar er ég bæði að tala um kennslufræðilega ráðgjöf, náms- og starfsráðgjöf og einnig persónulega ráðgjöf til nemenda vegna tilfinningalegra, félagslegra erfiðleika eða annarra erfiðleika. Ég tel einnig nauðsynlegt að leggja á það áherslu að verk- og listnám verði eflt í eldri bekkjum grunnskólans og að listnám verði gildur þáttur í öllu starfi grunnskólans. Það er dálítið skrýtið að koma inn í menntmrn. og kynnast því hvernig menn hafa unnið þannig, og við vinnum þannig oft hér, að þessi mál, menntun og menning, eru eins og í tveimur hólfum þar sem þetta er þó þannig að góð menntun í grunnskóla, m.a. gilt og öflugt listnám, er veigamikill undirbúningur þess að börnin verði tilbúin að taka á móti þróuðu menningarsamfélagi. Ég held þess vegna að við eigum að leggja ríka áherslu á að listnámi af ýmsu tagi, sem nú er í alls konar sérskólum, verði í vaxandi mæli komið inn í grunnskólakerfið sjálft. Hér er ég t.d. að tala um tónlistina og myndlistina. Ég tel einnig að við umræður um þessi mál í sambandi við breytingar á grunnskólalögunum sé eðlilegt að hafa í huga að við styrkjum verulega þá hugsun sem liggja á til grundvallar skólaþróunar- og tilraunastarfs. Við erum nú í fyrsta sinn með framlög til Þróunarsjóðs grunnskóla í fjárlagafrv. fyrir árið 1989, eins og það liggur fyrir, og það er mjög mikilvægt að setja það þróunarstarf af stað sem átti að hefjast strax samkvæmt grunnskólalögunum 1974 en hefur ekki verið kostur á að gera. Nátengt þessu er að mínu mati það að Kennaraháskóli Íslands, Rannsóknastofnun uppeldismála, geti verið gildur þáttur í skólaþróun í landinu, ekki aðeins í Kennaraháskólanum sjálfum eða við hann heldur t.d. með virkum tengslum við fræðsluumdæmin í landinu. Í því sambandi vil ég benda á það nám fyrir sérkennslu kennara sem sett var af stað á Hallormsstað fyrir einu eða tveimur árum og hefur gefist mjög vel og ætlunin er að halda áfram í Norðurl. e. og Norðurl. v. á næsta ári. Ég hygg að það ætti að vera unnt að koma kennaramenntun af stað úti í umdæmunum í tengslum við Kennaraháskólann, þó að sú aðferð sem hefur verið notuð, að sópa öllum á námskeið á sumrin suður í Reykjavík sé svo sem betri en ekki, en best er auðvitað að endurmenntun kennara tengist því starfi sem þeir vinna í skólunum sjálfum úti á akrinum, úti í umdæmunum. Þetta eru nokkur atriði sem ég vil benda á í sambandi við þessi mál sem ég satt að segja hef þörf fyrir að koma hér á framfæri og á fullan rétt á að nefna við þingheim í samhengi við þetta mál vegna þess að þau tengjast öllu grunnskólastarfinu. Ég held reyndar að það hafi verið þannig með okkur sem höfum verið að vasast í stjórnmálum á undanförnum árum eða áratugum að menn hafi gjarnan viljað mæla árangur sinn í steinsteypu, menn hafi séð niðurstöður af stjórnmálastarfi sínu í fleiri húsum, heilsugæslustöðvum eða fleiri skólum og það er út af fyrir sig ekkert skrýtið þó að árangur manna hafi verið mældur með þessum hætti. Það er líka mjög auðvelt að mæla hann svona. Það er hægt að telja þetta og sýna í línu- og súluritum. Það er hins vegar mikið erfiðara að sýna og mæla árangur sem birtist inni í skólastofunum, í auknu skólaþróunarstarfi sem ég held þó að eigi að leggja vaxandi áherslu á. Ef ég fyrir mitt leyti ætti að velja á milli þess að hafa 50 millj. kr. til skólaþróunar eða bygginga tæki ég verulegan hluta af því til skólaþróunar. Ég held að við þurfum að temja okkur að skoða málin þannig þó að vissulega séu byggingarnar mikilvægar, ekki síst t.d. hér á þéttbýlissvæðinu þar sem vandinn er verulegur. Vík ég nú, herra forseti, að einstökum atriðum í frv. og þá fyrst að 1. gr. þess. Þar er gert ráð fyrir því að um verði að ræða fræðsluskyldu fyrir öll börn og unglinga á aldrinum 6--16 ára. Þetta er mál sem um hefur verið samstaða í þinginu mjög lengi hjá fulltrúum allra flokka að ég hygg. Spurningin hefur verið um að finna peninga í verkið og í fjárlagafrv. fyrir árið 1989 er gert ráð fyrir talsverðri aukningu á framlögum til kennslu 6 ára barna frá því sem verið hefur og ætlunin er að stíga verulegt skref í þeim efnum. Ég tel að það sé enginn ágreiningur uppi um þetta efni á hv. Alþingi en hins vegar er ljóst, svo að ég veki athygli á því, að ef þetta yrði gert yrði að breyta nokkrum fleiri greinum grunnskólalaganna, en það er tæknilegt atriði sem óþarfi er að fara ítarlega í. Í annan stað leggja hv. þingmenn til að settar verði reglur um hámarksstærð skóla. Ég styð litla skóla út af fyrir sig þó að ég viti ekki hvort það eru nein endanleg vísindi á bak við töluna 400, það getur sjálfsagt verið eitthvert ágreiningsefni uppi í þeim efnum. Við hljótum þó að spyrja okkur hver verður hlutur menntmrn. í þessu efni eftir að grunnskólinn og byggingar hans hefðu verið flutt alfarið yfir á sveitarfélög, eins og hafa verið uppi hugmyndir um. Ég tel að þær hugmyndir sem eru í 3. gr. frv. í sambandi við aðstöðu til að neyta málsverðar, njóta hvíldar o.s.frv., séu ágætar hugmyndir sem auðvitað kosta nokkra fjármuni. Ég vil vekja athygli á því að þrátt fyrir þær breytingar á grunnskólalögunum sem menn hafa verið að ræða um hefur verið gengið út frá því að auk launa kennara kosti ríkið bókasöfnin og ráðgjafar- og sálfræðiþjónustuna við fræðsluumdæmin. Ég vildi skjóta því hér rétt inn í. Í 4. gr. er einnig vikið að verkefni sem skv. umræðunum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hefur verið gert ráð fyrir, því auðvitað er það Alþingi sem ræður, að fari alveg yfir á sveitarfélögin. Í 5. gr. er gert ráð fyrir því m.a. að nokkuð nákvæmlega verði tiltekið hversu mikið má lengja eða stytta kennslutíma nemenda eða um allt að 40 mínútur frá framangreindum ákvæðum, sbr. 4. mgr. Ég tel út af fyrir sig að viðmiðunarákvæðin séu skynsamleg. Auðvitað er álitamál hvað á að skrifa niður nákvæmlega í lögum. Ég hef satt að segja minni og minni trú á slíkum forskriftum. Fyrir þeim eru auðvitað viss rök, en mér finnst það nokkuð lítið svigrúm, svo að ég finni hér að minni háttar atriði, ekki stórvægilegu, að ætla aðeins sveigju upp á 40 mínútur á viku til eða frá. Í 5. og 6. mgr. er talað um að samfelld kennslustund megi ekki vera lengri en 80 mínútur og að jafnaði eigi skemmri en 20 mínútur og stundahlé skuli að jafnaði vera 15 mínútur á móti hverjum 100 mínútum sem kenndar eru. Slík atriði finnst mér að eigi að vera á valdi skólans. Mér finnst að ekki eigi að skrifa þetta eins nákvæmlega upp og gert er í 5. og 6. mgr., þ.e. varðandi frímínútur, lengd þeirra o.s.frv. Við eigum ekki að vera að setja svona í lög. Það getur vel verið að setja eigi einhverja heimild í lög um að hægt sé að setja niður ákvæði af þessu tagi tímabundið með reglugerð en mér finnst að þetta eigi ekki að vera svo nákvæmt í lögum. Ég vík næst að 6. gr. þar sem gert er ráð fyrir verulegri fækkun í bekkjum. Það er örugglega allt rétt sem hv. flm. segir um það mál en mín skoðun er að fyrst eigi að einsetja skólann og síðan að fækka í bekkjunum. Varðandi 9. gr. um skólasöfnin, þá er ég henni mjög sammála, eins og reyndar kom hér rækilega fram þegar við ræddum þetta mál á síðasta þingi. Varðandi málið að öðru leyti er ljóst að hér er hreyft mörgum góðum málum. Það er margt í grunnskólalögunum sem þarf að laga eins og við er að búast þó að þau séu í grundvallaratriðum góð. Ég tel enga ástæðu til þess að fara að setja í gang einhverja heildarendurskoðun á grunnskólalögunum. Það þurfi bara að líta þar á einstaka þætti í ljósi reynslunnar. En allt kostar þetta fjármuni og það er kannski það sem gerir okkur erfiðast fyrir og þetta frv., ef að lögum yrði, mundi kosta okkur verulega fjármuni. Ég held þess vegna að skynsamlegt væri að við reyndum að finna leið til þess að ná sem víðtækastri samstöðu um þróun og mótun íslenskrar skólastefnu þar sem við röðum verkefnunum í forgangsröð. Að við áttum okkur á því hvað það er sem við viljum byrja á og hvað svo o.s.frv. af því að við vitum og hljótum öll að geta viðurkennt það að við getum ekki gert allt í einu. Þess vegna er skynsamlegt að raða málum niður í einhverja forgangsröð og reyna þannig að mynda sem víðtækasta samstöðu um þá niðurstöðu sem verður. Það er beinlínis hættulegt að hafa ekki íslenska skólastefnu. Það er beinlínis hættulegt að mynda ekki slíka samstöðu um forgangsröðun. Það gefur færi á geðþóttaákvörðunum og tilviljanakenndum ákvörðunum sem geta komið okkur í koll. Þess vegna þurfum við, ekki bara þingsins vegna heldur líka barnanna og þjóðarinnar vegna, að reyna að mynda sem víðtækasta samstöðu um forgangsröð varðandi verkefni í skólamálum. Ef við höfum eitthvað aflögu til að bæta við þurfum við að raða því niður hvernig við viljum ganga í verkin. En gott er að átta sig á því hvað við viljum gera og síðan þurfum við að sameinast um að reyna að raða því niður. Með íslenskri skólastefnu er ég ekki að tala um forskrift fyrir skólann í einstökum atriðum. Ég er að tala um almennar þróunarlínur fyrir skólann. Ég vil ekki sjá forskrift ofan frá fyrir skólann í einstökum atriðum. Ég held að það þurfi þvert á móti að draga úr þeirri tilhneigingu sem hefur verið til miðstýringar í skólakerfinu, tilhneigingu sem stafar ekki af neinu öðru en því að aðstæðurnar hafa að mörgu leyti kallað á þetta kerfi. Við höfum þurft að byggja upp okkar skólakerfi tiltölulega mjög hratt og það hefur verið nauðsynlegt að viðhafa stýringu á því með þeim hætti sem verið hefur. Í rauninni er því ekki hægt að finna að þessari miðstýringu, en það er ástæða til að staldra við og spyrja sig: Er ekki kominn tími til að breyta? Ég held að hann sé kominn og þess vegna hef ég m.a. farið nokkuð víða í þessari ræðu minni, vikið að ýmsum þáttum frv. og hinni almennu skólastefnu, bæði í sambandi við grunnskólann og aðra þætti skólans, um leið og ég endurtek þakkir mínar til flm. frv. fyrir þá vinnu sem þeir hafa lagt í málið og deildinni fyrir að gefa sér nú, áður og vonandi framvegis góðan tíma til að fjalla um þennan mikilvæga þátt í okkar þjóðlífi.

Halldór Blöndal Herra forseti. Það eru áreiðanlega orð að sönnu að við þingmenn megum gjarnan tala meira um skólamál og íslenska menningu yfirleitt en við gerum hér í hinum háu sölum Alþingis og vil ég í raun þakka þeim þingmönnum öllum sem á þessu þingi hafa lagt fram frv. til breytinga á lögum um grunnskóla. Hér í þessari deild er áður fram komið frv. sem hefur það að megintilgangi að auka aðild foreldra og nemenda að stjórn og innra starfi skólans. Fyrsti flm. að því frv. er Salome Þorkelsdóttir en með henni flytja málið þingmenn úr öðrum stjórnmálaflokkum. Í Nd. er Ragnhildur Helgadóttir 1. flm. að frv. til laga um breytingu á lögum um grunnskóla sem í verulegum atriðum fellur saman við það frv. sem hér er til umræðu og er raunar að finna greinar í frv. hv. 6. þm. Reykv. sem eru algerlega samhljóða í því frv. Þetta gefur auðvitað tilefni til þess að varpa fram þeirri hugmynd hvort ekki sé rétt að menntamálanefndir beggja deilda vinni saman að athugun á þessum frv. öllum og þeim breytingum sem þeim kann að þykja rétt að gera á grunnskólalögunum yfir höfuð að tala. Það er laukrétt, sem hæstv. menntmrh. sagði hér áðan, að ýmis atriði í frv. orka mjög tvímælis og hefur reynslan skorið úr um að þar var ekki rétt staðið að verki. Ég hjó sérstaklega eftir því að hæstv. menntmrh. talaði á móti því að mikil miðstjórn væri í skólakerfinu. Þetta er algerlega öndvert við það sem lagt var til grundvallar er grunnskólafrv. var keyrt í gegnum þingið á síðasta degi þess á sínum tíma. Ég er auðvitað mjög ánægður yfir því að hæstv. menntmrh. skuli vera mér sammála um það að nauðsynlegt sé að gefa skólamönnum sem frjálsastar hendur til þess að þeir geti innt sitt mikilvæga starf af hendi því að auðvitað hlýtur það eingöngu að vera jákvætt ef hægt er að efla frumkvæði skólastjóra og kennara og um leið að gera starf þeirra ánægjulegra og árangursríkara. Ég tel rétt, herra forseti, að lesa hér upp smákafla úr fylgiskjali með frv. hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur sem mjög kemur inn á þessi atriði sem við erum hér að fjalla um. Þetta er raunar kafli úr áfangaskýrslu um skóla og dagvistunarmál sem samstarfsnefnd ráðuneyta um fjölskyldumál skilaði, en í þeirri nefnd áttu sæti Inga Jóna Þórðardóttir formaður, Jóna Ósk Guðjónsdóttir, tilnefnd af fjmrh., Bessí Jóhannsdóttir, tilnefnd af menntmrh., Lára V. Júlíusdóttir, tilnefnd af félmrh., og Þrúður Helgadóttir, tilnefnd af heilbr.- og trmrh. Áður hafði starfað nefnd, sem hv. þm. Salome Þorkelsdóttir var formaður fyrir, er skilaði áliti um samskipti foreldra og skóla og eru þessi frumvörp öll angi af því starfi hvert með sínum hætti. Í þessari áfangaskýrslu segir svo, með leyfi forseta: ,,Þjóðfélagsbreytingar síðustu tveggja til þriggja áratuga hafa haft sín áhrif á skólastarf og samstarf heimila og skóla. Í kjölfar þess að algengara er að báðir foreldrar vinni langan vinnudag utan heimilis hefur hlutverk skólanna orðið æ þýðingarmeira. Ýmis uppeldisleg atriði eru nú í ríkari mæli í höndum skólanna en áður var. Skólastarfið hefur breyst mikið og gert það að verkum að foreldrum finnst oft á tíðum erfitt að taka þátt í því. Margt hefur því valdið því að samstarf foreldra og skóla hefur ekki verið eins og æskilegt væri, bæði út frá hagsmunum heimila og ekki síður hagsmunum skóla. Á síðustu árum hefur þó ýmislegt verið gert til að bæta hér úr. T.d. eru nú starfandi foreldra- og kennarafélög við allflesta grunnskóla landsins og hafa þau átt mikinn þátt í að efla tengsl heimila við skóla. Skólinn hefur þó ekki reynst þess megnugur að öllu leyti að mæta þeim þörfum sem tvímælalaust skapast þegar foreldrar vinna úti eins lengi á degi hverjum og raun ber vitni. Til skamms tíma tíðkaðist það víða að börn þyrftu að fara margar ferðir til og frá skóla daglega. Gjörbreyting hefur orðið hér á, einkum á allra síðustu árum. Stærstur hluti grunnskólabarna býr við samfelldan skóladag og vantar nú víða einungis herslumuninn til að ná markinu. En hins vegar er skóladagur enn tiltölulega skammur, einkum þó hjá yngstu börnunum. Tillögur nefndarinnar sem hér fara á eftir miða við að samræma enn betur skólastarfið og þarfir fjölskyldunnar. Nefndin vill auk þess leggja áherslu á að nauðsynlegur þáttur í fjölskyldustefnu er að skólar taki í starfi sínu mið af jöfnum rétti og jafnri ábyrgð kynjanna. Börnum sé kennt allt frá fyrstu tíð um ábyrgð og skyldur fjölskyldulífs og að foreldrar bera jafna ábyrgð á börnum sínum. Brýnt er að nemendur fái sams konar kennslu hvort sem um er að ræða drengi eða stúlkur. Benda má á að efling heimilisfræðslu er þýðingarmikill þáttur í þessu sambandi. Margt hefur verið til umfjöllunar hjá nefndinni sem ekki verða gerðar tillögur um að sinni. Má í því sambandi nefna umferðarmál sem er veigamikill þáttur í nútímaþjóðfélagi. Um þau verður sérstaklega fjallað síðar. Enn fremur vill nefndin vekja athygli á nauðsyn þess að margvíslegar fræðsluherferðir í skólum landsins, svo sem vegna ávana- og fíkniefna, heilbrigðis og tannverndar, verði fremur ofnar saman við almennt kennsluefni. Helstu tillögur nefndarinnar í þessum málaflokki eru eftirfarandi: Nefndin telur æskilegt markmið að allir grunnskólanemar njóti skóladvalar a.m.k. 6 klst. á dag. Þessu markmiði verði náð í fjórum áföngum þannig að skóladagur verði lengdur úr 22--35 stundum á viku í 36--37 stundir á viku. Með skipulögðum aðgerðum innan fræðsluumdæmanna verði komið á skólaathvörfum þar til tillögur um lengingu skóladags verði komnar til framkvæmda. Lokið verði við að koma á samfelldum skóladegi miðað við núverandi húsakost skólanna skólaárið 1989--1990. Forskóladeildum við grunnskóla verði breytt þannig að allir njóti sama kennslustundafjölda óháð fjölda barna. Skólaráð sem í eigi sæti fulltrúi foreldra starfi við hvern grunnskóla. Fræðsluskrifstofur hafi yfirlit um starfsemi foreldra- og kennarafélaga. Staða umsjónarkennara við 7.--9. bekk verði styrkt. Kannað verði rækilega hvað valdi því að skólaár er enn víða styttra en níu mánuðir.`` Ég sé ekki ástæðu til að fara frekar yfir þetta en eins og sést af þessum upplestri er gripið þarna á mörgum þáttum sem nauðsynlegt er að hyggja betur að en gert hefur verið. Sjálfur hef ég reynslu af því sem kennari hversu þýðingarmikið það er að með skipulögðum aðgerðum verði komið á skólaathvörfum innan fræðsluumdæmanna. Það er auðvitað oft mjög sorglegt að horfa til þess hvernig börnum og jafnvel unglingum reiðir af á þeim tímum sem þau eiga ekkert athvarf. Ég tel að þetta sé því skólamál og menningarmál, auðvitað uppeldismál líka, og geti átt mjög mikinn þátt í því að það losni svo um börn eða unglinga að þau nái ekki að festa sig við það verk sem unnið er í skólunum og njóti þar af leiðandi ekki þeirrar kennslu sem þar fer fram. Ég tel þetta mál kannski með því brýnasta sem við erum nú að ræða um í sambandi við skólamálin almennt, af því sem snýr að nemendum, og vil mjög hvetja til þess að með öllum hætti verði reynt að stuðla að því að öryggi barna og unglinga í skólum landsins geti orðið viðhlítandi og þar verði enginn brestur á. Ég hlýt að fagna þeim ummælum hæstv. menntmrh. að hann vilji mjög stuðla að endurmenntun kennara. Það er auðvitað ekki vansalaust hvernig sums staðar er búið að nemendum vegna ónógs kennaraskorts. Þetta er eitt af þeim málum sem við þingmenn utan af landi hljótum að leggja hvað ríkasta áherslu á. Það var mjög ánægjulegt þegar ofan á varð í tíð Sverris Hermannssonar sem menntmrh. í tengslum við lög um starfsréttindi kennara að þessi mál yrðu tekin fastari tökum, en eins og við vitum öll hér er framkvæmdin auðvitað undir því komin að fé fáist á fjárlögum til þess að fylgja eftir endurmenntun kennara. Þó hef ég orðið mjög var við það að ýmsir kennarar sem ekki höfðu fyllstu réttindi hafa aflað sér þeirra á síðustu árum eða jafnvel áratugum og er greinilegt að vilji þeirra margra hverra stendur til þess að nýta sér slíka möguleika eins og hægt er að krefjast af þeim eða jafnvel enn þá frekar og hafa þeir mikinn áhuga á því. Þeir leggja margir hverjir nótt við dag til þess að ná tökum á slíku námi sem auðvitað er nauðsynlegt fyrir þá sem vilja gera kennslu að atvinnu. Ég fagna því þess vegna mjög að hæstv. menntmrh. vildi ýta sem mest á það mál og auðvitað erum við þá ekki að tala um að gera slíkt í eitt skipti, heldur er nauðsynlegt að slík endurmenntun geti haldið áfram, raunar ekki aðeins í sambandi við kennaramenntunina heldur líka á öðrum sviðum. Það er nú einu sinni svo að hér í sölum Alþingis hefur oft verið lítill skilningur á nauðsyn þess að menn geti með auðveldum hætti lagað sig að breyttum þjóðfélagsháttum og breyttum kröfum sem gerðar eru í þjóðfélaginu. Mér koma aðeins í hug í þessu sambandi þeir miklu erfiðleikar sem því hafa fylgt að gera ýtrustu kröfur til skipstjórnarmanna eða vélamanna á t.d. dagróðrarbátum og er auðvitað tími til kominn að íhuga hvað hægt sé að gera til þess að auðvelda mönnum hvar sem er á landinu að afla sér þeirrar lágmarksmenntunar að tök séu á því, raunveruleg tök, fyrir fólkið úti í hinum dreifðu byggðum að manna báta sína þannig að forsvaranlegt sé. Þetta er aðeins einn þáttur, sem snýr að vísu að útgerð og veiðum en ekki að menntun skólabarna, en er eigi að síður mjög mikilvægur þó svo að við horfum fram á það nú, herra forseti, að ríkisstjórnin hafi lítinn skilning á útgerð almennt eða þýðingu sjávarútvegsins fyrir þjóðfélagið. Það má kannski segja að það sé vel við eigandi að minnast á þetta hér í þessum ræðustól núna vegna þess að ég minnist þess að þegar grunnskólafrv. var rætt á sínum tíma stóð einmitt hér í þessum sal í ræðustól einn af þm. Sjálfstfl. og þá stóð einnig svo á að forsrh. landsins var úr Framsfl. og þá stóð einnig svo á að þm. Sjálfstfl. sá ástæðu til þess að brýna ríkisstjórnina á því að ekki mætti gleyma sjávarútveginum né þeirri staðreynd að kennslu verður ekki haldið uppi hér í landinu ef við hættum að fiska. Það má því líka hér og nú við þetta tækifæri leggja ríka áherslu einmitt á þetta atriði. Ekki skal ég fara frekar út í endurmenntunarmálin, en ástæða er til vegna orða hæstv. menntmrh. að víkja að því síðar með öðrum hætti en í sambandi við grunnskólann hvernig unnt sé að styðja að því að starfsmenntun manna úti í þjóðfélaginu sé nægileg og trygg þannig að atvinnuvegirnir geti gengið. Ég er öldungis sammála því að það er okkur mikið áhyggjuefni hversu margir það eru sem fara á mis við framhaldsskólanám og fyrir því eru auðvitað margvíslegar ástæður. Ein ástæðan er vafalaust sú að unglingarnir mótast mjög af því umhverfi sem þeir vaxa í. Það veldur því t.d. í ýmsum sjávarplássum að fólk tekur sig síður upp á þeim stöðum til þess að sækja framhaldsskóla en kannski annars staðar þar sem þéttbýlið er meira og unglingarnir eiga erfiðara með að komast í vinnu. Það liggur ekki jafnbeint við eins og t.d. að fara á grásleppu eða sækja sjóinn eða eitthvað því líkt. Að sumu leyti valda þessu kannski atvinnuhættir í fæðingarsveit þar sem viðkomandi unglingar vaxa upp. Að öðru leyti er skýringin áreiðanlega sú að efstu bekkir grunnskólans eru byggðir upp með þeim hætti að þeir nemendur sem á annað borð verða undir eiga litla möguleika á því að rétta sig aftur við. Þetta byggist að sumu leyti á þeirri ákvörðun sem tekin var með grunnskólalögunum að allir nemendur skyldu ljúka níu bekkjum, og ég hygg að námskröfur sem gerðar eru séu svipaðar í öllum þessum bekkjum, hvort sem nemandanum sækist námið vel eða misjafnlega. Nú vitum við það að sumir nemendur hafa gaman af því að reyna á sig. Þeir eru kannski duglegir að grípa til erfiðra verka en eru ekki bókhneigðir. Aðrir nemendur eiga betra með að festa sig við bókina. Nemendur á þessum aldri eru misjafnir eins og fullorðið fólk, eins og við öll sem hér erum inni. Menn eiga auðvitað að vera mismunandi bókhneigðir og hafa mismikinn áhuga á því að leggja sig eftir því sem á dagskrá er hverju sinni. Þess vegna held ég að sú hugsun sé röng að stefna öllum nemendum að grunnskólaprófinu eins og það er uppbyggt. Í gamla daga var sá háttur á hafður í gagnfræðaskólanum að sumir nemendur, þeir sem voru mest bráðþroska eða höfðu lagt sig mest eftir hinu bóklega námi, áttu kost á að ljúka landsprófi á þremur árum en aðrir nemendur fengu fjögur ár og gátu þá lokið gagnfræðaprófi sem síðustu árin hafði sama gildi og landsprófið. Við sem kenndum í þessum almennu gagnfræðaskólum, ekki í landsprófinu heldur undir hið almenna gagnfræðapróf, fundum það glögglega að þessi tilhögun var mjög skynsamleg og það er enginn vafi á því að 4. bekkur gagnfræðaskólans gamla hafði mikla þýðingu fyrir marga unglinga á þeim tíma og við urðum vör við það. Einmitt í þeim bekk fengu þeir nýtt sjálfstraust og höfðu oft vilja til þess að nálgast námsefnið með öðrum hætti en áður. Það var eins og þau lifnuðu við á þessum eina vetri. Þess vegna olli það okkur kennurum á þeim tíma miklum vonbrigðum þegar einmitt þessi bekkur var lagður niður. Ég gæti nefnt fjölmarga nemendur sem ég hafði og einmitt blómstruðu þetta síðasta ár gagnfræðaskólans. Ég hygg því að það sé ekki aðeins nauðsynlegt að velta fyrir sér hvernig við eigum að byrja grunnskólann, heldur sé kominn tími til að endurmeta hvort skólastefnan í efstu bekkjum grunnskólans sé rétt og hvort gefa eigi nemendum kost á því að fara tvær leiðir. Sumir geti kannski orðið einu ári lengur í skólanum en aðrir og auðvelt að gera það með þeim hætti að ekki verði neinum til minnkunar og þarna verði um sjálfstætt val að ræða sem nemendur smátt og smátt laga sig að. Ég held að nauðsynlegt sé að koma þessu á framfæri. Að vísu hef ég ekki á allra síðustu árum rætt þetta við kennara. Ég veit ekki hvort einhverjir nýir möguleikar eru komnir til sögunnar frá því sem ég vissi síðast. Ef svo er fagna ég því auðvitað, en ég held að þetta sé atriði sem nauðsynlegt er að athuga mjög gaumgæfilega. Ég tek mjög undir það sem hæstv. menntmrh. sagði áðan þegar hann talaði um að verk- og listmennt verði efld í skólunum og að það hafi mikið gildi fyrir nemendur. Ég hef oft haft orð á því í sölum Alþingis hversu ánægjulegt hafi verið að fylgjast með því hvernig tónlistarnám hefur eflst í skólum, ekki aðeins hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu eða á helstu þéttbýlisstöðunum úti á landi, heldur hefur maður orðið var við þetta í fámennum skólum og fámennum byggðarlögum, að fólkið þar hefur viljað leggja einmitt mikla rækt við tónlistarnámið og þar hefur náðst á sumum stöðum ævintýralegur árangur ekki aðeins innan skólans, heldur hefur orðið getum við sagt tónlistarleg vakning í heilum sjávarplássum. Auðvitað er slík vakning af hinu góða og sérstaklega ef við gætum líka að hinu, að þeir unglingar sem venjast við þau öguðu vinnubrögð sem tónlistarnám útheimtir hafa reynst betri nemendur einnig í öðrum greinum. Þó svo að tónlistarnámið hafi tekið mikinn tíma hefur komið í ljós að þessir nemendur hafa, kannski af nauðsyn, lært að skipuleggja sinn tíma betur en ýmsir aðrir og þess vegna hafa þeir oft og tíðum reynst öðrum fremri í öðrum greinum einnig. Þannig hefur tónlistarnámið ekki aðeins uppeldislegt gildi. Það hefur mikið þroskagildi og er að öllu leyti þess eðlis að nauðsyn er að efla það sem best og þykist ég vita að hið sama eigi við um aðrar listgreinar þó svo að þær komi öðruvísi við nemendur og ég hafi mínar efasemdir um að þær hafi sama þroskagildi og tónlistarnámið. Um leið og ég tek undir að rétt sé að stuðla að meiri verk- og listmennt en verið hefur vil ég leggja áherslu á að íslenskunni má ekki gleyma. Ég þori ekki að fara með það hvernig íslenskunámið er nú í skólum. Ég þekki heldur ekki nú síðustu árin hvernig kennslu í íslenskri sögu er háttað eða hvernig íslensk menning er yfirleitt kynnt í skólum landsins. Ég hef að vísu séð bækur í íslenskri sögu sem komu mér mjög á óvart og ollu mér miklum vonbrigðum því að þær hafa verið svo þrautleiðinlegar að ég efast um að einn einasti alþingismaður hefði nennt að lesa þær til enda, hvað þá reyna að gera sér grein fyrir inntaki þeirra, en þó er ætlast til þess af börnunum að þau lesi þetta eins og páfagaukar. Sú bók sem ég á við hefur verið mjög gagnrýnd opinberlega, en ég held að hún hafi samt verið notuð áfram, a.m.k. fékk drengur mér nákominn einu sinni að lesa þetta í skóla og var mjög fýldur á svipinn þegar kom að því að maður var að reyna að fá hann til þess að sökkva sér niður í þau fræðin. Ég held að það væri mjög gagnlegt, hæstv. menntmrh., ef menntamálanefndum þingsins væri kynnt hvernig staðið er að íslenskukennslu í grunnskólum og framhaldsskólum og væri ég mjög þakklátur fyrir það ef nefndirnar gætu fengið þó ekki væri nema einn bókastafla með leiðbeiningum um hvað sé lesið í grunnskólum og framhaldsskólum. Sumt af því sem ég hef orðið var við að nemendur eru látnir lesa er algjörlega út í hött. Það hefur kannski verið komið inn með skáldsögu til barnanna, sem þau hafa verið látin lesa, sem eiga ekki aðra skýringu en einhverja kunningjaskýringu að þær eru lesnar, eru týndar og tröllum gefnar tveim árum síðar og tíu árum síðar eru allir búnir að gleyma að viðkomandi bók kom út. En ofan í slíkan fróðleik er börnunum skipað að steypa sér og sjá auðvitað hvergi til lands þegar þau reyna að synda. Þess vegna væri mjög fróðlegt að fá slíka upptalningu, fá að kynna sér það hvaða sess t.d. Íslendingasögur okkar hafa í skólunum, fá yfirlit yfir það hvaða ljóð t.d. nemendum er gert skylt að ræða utan að. Það var ekki lítill þáttur í okkar uppeldi að læra kvæði þjóðskáldanna, okkar stórskálda, og auðvitað nauðsynlegur þáttur í þeirri rækt sem við Íslendingar hljótum að leggja við það að frá kynslóð til kynslóðar geymist tilfinningin um stuðla og höfuðstafi. Það er gjörsamlega ómögulegt að halda að það erfist eins og svartur háralitur eða eitthvað þvílíkt. Það gerir það ekki. Menn verða að fara með ljóðin upphátt, menn verða að hlusta á þau. Það verður að leggja mikla rækt einmitt við þann þátt námsins ef við eigum að geta geymt þennan menningararf til næstu kynslóðar, menningararf sem er einstæður í sögu þjóðanna og okkur hefur tekist að varðveita í þúsund ár. Ég er auðvitað ánægður yfir því hversu mikið hefur áunnist í sambandi við framhaldsskólana nú á allra seinustu árum með því að efla framhaldsskólana úti um land í kjölfarið á framhaldsskólalöggjöfinni og í tíð síðustu menntmrh. Ég legg sérstaka áherslu á það að nú hefur t.d. í mínu kjördæmi þar sem ég er kunnugastur tekist að ná því fram að stýrimannaskóli er á Dalvík og sömuleiðis kennsla í fiskiðnaði á framhaldsskólastigi sem tengist auðvitað mjög atvinnuháttum við Eyjafjörð og á þessu svæði. Á Akureyri er vélstjóranám og síðan verður sett þar á stofn háskóladeild í sjávarútvegsfræðum. Þetta er auðvitað allt saman mjög ánægjulegt og vonir mínar hafa satt að segja staðið til þess að í kjölfarið á þessu eða jafnhliða sé hægt að koma upp kennslu í fiskeldi á Húsavík vegna þeirrar sérstöðu sem það svæði hefur í sambandi við fiskeldið, Öxarfjörðurinn með öllum þeim möguleikum sem þar eru. Laxá er þarna rétt við og miklir möguleikar á þessum vettvangi, atvinnulegir möguleikar, sem ég hygg að nauðsynlegt sé að huga vel að, og fellur vel inn í þann þríhyrning sem ég var hér að lýsa. Það var auðvitað ánægjulegt að sjá það nú á þessu vori að t.d. framhaldsskólinn á Laugum skyldi fá að njóta jafnmikillar aðsóknar og raun ber vitni. Skýringin er auðvitað að sumu leyti sú að fyrsti bekkur framhaldsskólans er nú fjölmennari en bæði fyrr og síðar. Eftir sem áður held ég að þetta sé vísbending um að æ fleiri hyggi á framhaldsnám, stærri hluti hvers árgangs en áður var. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að hafa um þetta fleiri orð. Öll þessi frv. sem ég hef hér vikið að eru merkileg, hvert með sínum hætti, og að sumu leyti eru þau af sama grunni. Ég tel nauðsynlegt að Alþingi afgreiði þetta mál núna á þessu þingi og vildi mjög stuðla að því að frv. yrðu öll unnin saman þannig að menntmn. beggja deildanna gætu komið að þessu verki og ekki mundi spilla fyrir ef hæstv. menntmrh. sýndi nefndunum þann trúnað að þær fengju að fylgjast með því sem hann kallar íslenska skólastefnu og ég vil vona að rísi undir nafni.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Það hefur komið fram í umræðum um þetta frv. sem er á þskj. 132, um breyting á lögum um grunnskóla, að hér í þessari hv. deild hefur oftlega áður verið fjallað um skólamál og þá í tengslum við frv. sem þingmenn hafa flutt, m.a. sú sem hér stendur. Og það var ánægjulegt að heyra að hv. 2. þm. Norðurl. e. er ánægður með að vera kominn í þennan góða hóp og uppgötva það að hér fer fram mikil og góð menningarleg umræða um svo mikilvæga málaflokka sem skólamálin eru. Framsögumaður, hv. 6. þm. Reykv., flutti ítarlega ræðu þegar hún mælti fyrir frv. bæði á síðasta þingi og eins aftur nú. Í raun og veru þyrfti ég ekki svo miklu við hennar mál að bæta eða annarra þeirra sem hér hafa talað. En þar sem ég á því miður ekki lengur sæti í hv. menntmn. Ed. og hef því ekki tækifæri til að fjalla um þessi mál í nefnd, þá vildi ég aðeins láta í mér heyra. Eins og aðrir fagna ég þeirri umræðu sem hér hefur orðið um skólamálin. Segja má að það verði aldrei of mikið af slíkri umræðu á hv. Alþingi eða í þessari hv. deild því að góð vísa er aldrei of oft kveðin. Það kom fram hjá frsm., hv. 6. þm. Reykv., að stundum hefur verið talað um að það séu aðeins konur sem fjalli um þessi svokölluðu mjúku mál, það séu aðallega þeirra áhugamál, mál sem þær láti sig fyrst og fremst varða. Að sumu leyti er þetta auðvitað rétt því að dagleg umönnun barna hvíldi fyrst og fremst, ég segi nú hvíldi, á konum, á mæðrum, og ábyrgðin og þá samviskan var á þeirra herðum eða brennur fyrst og fremst á þeim þegar vandamálin sem snúa að umönnun barna færast á aðra aðila, svo sem dagvistarstofnanir og skóla, færast í ríkara mæli frá heimilunum. Þess vegna hefur það verið fyrst og fremst hlutskipti kvenna á vettvangi stjórnmálanna, og ég vil nú leyfa mér að segja í öllum stjórnmálaflokkum, að benda á mikilvægi þess að aðlaga þjóðfélagið þessum breyttu þörfum eins og hér hefur reyndar komið fram. Það er vissulega ánægjulegt að viðhorf karla hafa breyst og þeir láta sig sem betur fer þessi mál nú varða jafnhliða sem konur gera það eins og reyndar hefur sýnt sig og sannað í þessum umræðum í dag. Þannig var líka staðið að þessum málum hjá fyrrv. ríkisstjórn þegar hæstv. fyrrv. forsrh. skipaði samstarfsnefnd ráðuneytanna um málefni fjölskyldunnar og hér hefur hv. 2. þm. Norðurl. e. komið inn á þau mál sem hafa verið flutt af þingmönnum Sjálfstfl. í Nd. og reyndar þáltill. í Sþ. í framhaldi af þeim tillögum. Ég ætla þess vegna að sleppa því að endurtaka það hér. En ég fagna sérstaklega þeim viðhorfum sem endurspegluðust í ræðu hæstv. menntmrh. áðan því að mér finnst þau staðfesta það, sem ég hef reyndar trúað að væri að gerast á undanförnum árum, að þessi mál, sem við erum hér að fjalla um, eru í raun og veru hafin yfir öll flokksbönd. Ég get ekki betur séð en að allir stjórnmálaflokkar eigi að geta sameinast um þau meginatriði sem brenna á íslensku þjóðfélagi í dag í skólamálum, sem er að sveigja skólastarfið, innra starf skólanna, að breyttum þjóðfélagsháttum en það er einmitt það sem þetta frv., sem hér er verið að fjalla um, felur í sér. Eins og fram kom í máli hv. 2. þm. Norðurl. e. var mælt fyrir hliðstæðu frv. í Nd. fyrir nokkru. Það er á þskj. 90 og er 88. mál þingsins. Það frv. er flutt af þremur þingmönnum Sjálfstfl. í framhaldi af tillögum áðurumræddrar nefndar og er samhljóða þessu frv. að öðru leyti en því að það er styttra og þar er fyrst og fremst fjallað um þær lagabreytingar sem þarf að gera til þess að framfylgja tillögum nefndarinnar. Ég tek undir það sem kom fram hjá hæstv. ráðherra. Ég er sammála honum í því að það má ekki þrengja óþarflega ýmis atriði í lögunum sem varða breytingar og starf skólanna, eins og t.d. varðandi mötuneytin eða 4. gr. frv. sem hér er til umræðu. Ég held að það sé í raun og veru ástæðulaust. Það er hægt að koma þessum málum í kring án þess að lagabreyting komi til, því að aðstæðurnar eru mjög misjafnar eftir skólum, eftir því hvar á landinu það er eða eftir því um hvaða skóla er að ræða, eins og hér hefur reyndar komið fram í máli manna. Það er hægt að breyta og lagfæra svo margt án þess að það þurfi að kosta svo mikið fjármagn. Við þekkjum dæmi þess að nestismál skólabarna hafa verið leyst í skólum t.d. með því móti að ráða konur, húsmæður sem vilja taka að sér hlutastörf, þar sem þær sjá jafnvel um að smyrja handa börnum og elda kannski súpu eða annan léttan málsverð. En ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram og skiptir meginmáli: að börnum sé tryggð holl og góð næring í skólanum, ekki síst í lengdum skóladegi. Það er dálítið merkilegt til umhugsunar um breytt viðhorf að það eru ekki ýkja mörg ár, kannski áratugur, síðan megináherslan og krafan var sú að kennarar fengju næringu í skólanum. Það var víða komið upp mötuneytum kennara en börnin máttu láta sér nægja reykinn af réttunum. Ég hef alltaf verið mótfallin þessu og ég hef oft bent á það að kannski mætti snúa þessu við, hafa endaskipti á hlutunum og láta börnin fara í mötuneytin og kennarana taka með sér nesti. Það væri kannski skynsamleg ráðstöfun á meðan ekki er hægt að framfylgja þessu fyrir alla starfsmenn skóla, þ.e. bæði kennara og nemendur?. Ég vildi, eins og ég sagði, aðeins koma hér upp til þess að láta í mér heyra, taka undir meginefni þessa frv. og í raun og veru taka undir öll þau viðhorf sem komu fram í máli hæstv. ráðherra. Ég fagna því svo sannarlega að hann vill ekki sjá forsjárhyggjuna í skólunum, hann vill hafa þetta sveigjanlegt, að skólarnir geti aðlagað sig þörfum á hverjum stað. Og ég gat ekki betur skilið en að hann væri sammála því að skólinn væri fyrir börnin en ekki öfugt. Það var minnst hér á stærð skóla og húsnæði. Ég held að við ættum að læra af reynslunni. Það hefur of mikið verið lagt upp úr því og of miklu fjármagni varið í útlit skólanna og hönnun húsnæðisins. Ég held að það þurfi að snúa sér frekar að því að þar sem slíkar aðstæður kalla á að skólarnir séu smærri og þeir séu sveigjanlegri sé húsnæðið þannig gert að það sé hægt að hafa t.d. grenndarskóla á þéttbýlisstöðum til þess að auka umferðaröryggi barnanna, eins og hér kom fram, en einn af þessum þýðingarmiklu þáttum sem lúta að samfelldum skóladegi er umferðaröryggi, að fækka ferðum barna á milli heimilis og skóla og stytta leiðirnar á milli heimilis og skóla yfir hættulegar umferðaræðar. Það var sjálfsagt fjölmargt fleira sem ég ætlaði að koma inn á, hæstv. forseti, en ég þykist vita að við séum farin að syndga hér upp á náðina hvað varðar tíma þessa fundar, eða er það ekki rétt?

Það er ekkert tímabundið svo upp á mínútu hér.

Getum við haldið áfram hér endalaust? Ég hélt að það væru þingflokksfundir.  Við erum svo heppin að tónlistarskólar hafa risið upp úti um allt land á undanförnum árum eða áratugum. Og þeir hafa, eins og kom fram í máli hv. 2. þm. Norðurl. e., sannað gildi sitt fyrir löngu. Það vill svo til að tónlistarskóli í Mosfellsbæ á einmitt 20 ára afmæli á þessu hausti. Og ég þekki það af reynslu þar sem ég var búin að vera formaður skólanefndar þar í 20 ár þegar mér þótti nú mál að linnti og þekki því vel til þess starfs sem tónlistarskólarnir hafa unnið fyrir æskufólkið og þann uppeldislega þátt sem það gefur nemendunum. Þess vegna vil ég segja það við hæstv. menntmrh. að ef við eigum eftir að sjá það í náinni framtíð að undirstöðumenntun tónlistarfræðslunnar verði færð inn í grunnskólana, eins og ég held að margir séu sammála um að ætti að vera, þá væri það af hinu góða. Ég hef alltaf litið svo á að t.d. það að læra að lesa nótur ætti að fylgja öðru lestrarnámi því að það eru talverð fjárútlát fyrir fjölskyldur að senda börn sín í tónlistarskóla. Þar þarf að greiða nemendagjöld sem eru þó nokkur fjárútlát, því að oft er það svo að ef það eru fleiri en eitt barn á sama bæ, eins og þar stendur, þá er það bara ekki eitt þeirra sem fer í tónlistarnámið heldur öll. Og þá er þetta orðinn talsverður peningur fyrir eina fjölskyldu að rísa undir. Þess vegna held ég að það væri af hinu góða ef tekin væri sú stefna að undirstöðufræðslan í tónlistinni færi fram í grunnskólunum. Tónlistarskólarnir gætu svo orðið framhaldsskólarnir fyrir þá sem vilja halda áfram á þeirri braut. Ég vildi aðeins skjóta þessu inn vegna þess að talað var um þýðingu tónlistarkennslu. Hv. 2. þm. Norðurl. e. minntist á kennslubækurnar. Það er nú kannski ekki beinlínis það sem er hér á dagskrá, en ég vildi benda honum og öðrum hv. þingdeildarmönnum á að í því frv. sem hér hefur verið minnst á og ég mælti fyrir og er 1. flm. að, um skólaráðin, komum við einmitt inn á þennan þýðingarmikla þátt. Ef foreldrar ættu fulltrúa í slíku skólaráði þá væri kominn lykillinn að því að fylgjast með hvaða ljóðabækur viðkomandi skóli ætlar að kenna sínum nemendum eða sögubækur eða hvað við viljum kalla það. Þetta var svona smáinnskot varðandi þann þátt málsins. Ég nefndi hér mjög þýðingarmikinn þátt sem við vitum að er einn af þessum stóru útgjaldaliðum á fjárlögum, skólabyggingarnar. Það væri áreiðanlega þess virði að endurskoða t.d. normin og aðrar reglur í sambandi við byggingar skólamannvirkja og þær kröfur sem gerðar eru í þeim efnum með það fyrir augum að þar væri meiri sveigjanleiki. Með því móti væri hægt að spara meira. Því að það er staðreynd, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra að ég held, að íbúafjölgun og -fækkun getur sveiflast til og frá í sama bæjarfélaginu, í bæjarhlutum ef við tökum t.d. höfuðborgina eða kaupstaði af stærri gerðinni. Það getur orðið vandamál í viðkomandi sveitarfélagi að sitja uppi með þessar stóru skólahallir þegar börnum á skólaaldri fækkar. Það væri æskilegra vegna útvíkkunar á byggðakjörnum að geta fært grenndarskólana heim til barnanna og að þurfa ekki að sitja uppi með þessar stóru byggingar, en oft hefur það nú komið í hugann þegar við stöndum frammi fyrir þessu dýru skólabyggingum sem eru svo jafnvel vanbúnar að öðru leyti þar sem ekki eru til peningar til að búa þessi fallegu, dýru hús tækjum og búnaði eins og þyrfti að vera. Þetta er í megindráttum það sem ég vildi segja. Ég ítreka það að ég lýsi stuðningi við meginefni þessa frv., þó að í því séu atriði sem að mínu mati hefðu kannski mátt missa sig og ég minntist hér á áðan að væru ekki brýn nauðsyn. En ég tek líka undir það, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Norðurl. e., að þar sem hliðstæð frv. eru til umfjöllunar í báðum deildum held ég að skynsamlegt væri að koma á samvinnu á milli nefndanna tveggja sem fá frumvörpin til umfjöllunar.

Guðmundur Ágústsson Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 6. þm. Reykv. fyrir þetta frv. og ræðumönnum sem hér hafa talað fróðlegar og gagnlegar upplýsingar varðandi grunnskólakerfið og hvað hér hefur á Alþingi komið fram af lagafrumvörpum um þessi mál. Ég er sammála því sem hér hefur komið fram að áríðandi er að taka lögin um grunnskóla til endurskoðunar. Ekki aðeins í ljósi þeirra þjóðfélagsbreytinga sem orðið hafa heldur einnig þar eð þau lög sem samþykkt voru 1974 hafa aldrei komið fyllilega til framkvæmda. Líta þyrfti á það hvaða ástæður lágu þar að baki og svo í þeirri umræðu hvernig má gera betur í framtíðinni. Það eru alltaf peningarnir sem öllu máli skipta og hvernig þeim skuli varið. Þetta frv. sem hér hefur verið lagt fram gerir ráð fyrir verulegum peningaútlátum. Eftir því sem mér sýnist er um að ræða 3 1 / 2 milljarð ef hrinda á þessum hugmyndum í framkvæmd. En eftir því sem mér skilst einnig þá kostar núverandi grunnskólakerfi um 3 milljarða. Þarna er því um helmings hækkun að ræða. Ég er sammála því sem kom fram hér hjá hv. 1. flm. að þetta er spurning um forgangsröðun og tek heils hugar undir það. Hins vegar verðum við einnig að líta til þeirra peninga sem til skiptanna eru og hvernig við teljum þeim best ráðstafað í hvert og eitt skipti. Núverandi grunnskólakerfi er að mínu mati ekki nógu gott og ekki nógu skilvirkt og þá sérstaklega hið innra starf. Það var gerð könnun á vegum Morgunblaðsins ekki alls fyrir löngu á almennri þekkingu Íslendinga. Ég verð nú að segja það að niðurstaða þeirrar könnunar kom mér mjög á óvart. Og þá er spurningin: Er þetta íslensku skólakerfi að kenna? Það var spurt um ýmis grunnhugtök og grunnspurningar varðandi sögu Íslendinga, um málfar og fleira og stór hluti þeirra sem spurðir voru var ekki með þetta á hreinu. Ég vil sem sagt leggja megináherslu nú sem endranær á innra starf skólanna. Hitt, einsetning skóla, samfelldur skóladagur, stærð skóla, fjöldi nemenda í hverjum bekk, er kannski ekki aðalatriðið í þessari umræðu. Það hlýtur að vera markmið skólanna að koma sem bestri menntun inn í nemendur og að sú menntun nýtist þjóðfélaginu. Innra starfið hlýtur að byggjast á samstarfi barna, foreldra, kennara og fræðsluyfirvalda og réttri skólastefnu ráðandi stjórnvalda. Þetta eru þær grunneiningar sem jákvætt og gott skólastarf þarf að byggjast á. En ég vil samt sem áður, þó að ég taki svona til orða um innra starfið, alls ekki kasta rýrð á þetta frv. Mér finnst þær hugmyndir sem þarna koma fram mjög góðar og réttmætar. En við verðum alltaf þegar um svona hluti er að ræða að hugsa um það hvernig við nýtum best þá peninga sem til skiptanna eru. Þegar þetta frv. kom til umræðu hér í fyrra þá lýsti ég þeirri skoðun minni að margt í því væri til bóta og rakti það nokkuð. Ég ætla ekki að endurtaka það nú en vísa til þess sem ég sagði þá. Ég tel einnig mjög mikilvægt þegar skólamál eru rædd að koma inn á tengslin á milli þeirra þriggja skólastiga sem skólakerfið byggist á, grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla, hvernig grunnskólinn getur undirbúið nemendur undir framhaldsskólann og síðan framhaldsskólinn undir háskólann. Það þarf að ræða þetta í einni samfellu og reyna að átta sig á þessu þrennu í einni heild. Í fyrra var mikið rætt um framhaldsskólana og einnig nýjan háskóla á Akureyri og hver tengslin þar voru. Hér ætti því að beina svolitlum kröftum í það að ræða um grunnskólann og hvernig nemendur væru undirbúnir undir framhaldsskólann. Hæstv. menntmrh. ræddi þetta nokkuð hér áðan og fagna ég þeim áhuga sem hann hefur á þessum málum, og því að ný námsskrá sé væntanleg núna í febrúar. Vona ég að þar verði tekið á þessum málum og við fáum að hefja hér góða og gagnmerka umræðu um þessi mál. Ég fagna því sem fram kom í ræðu hæstv. ráðherra um að hann ætli að koma í veg fyrir þá miðstýringu sem verið hefur og beita sér fyrir því að kröfurnar sem gerðar eru til grunnskólans fæðist hjá skólafólkinu sjálfu, heimilunum og jafnvel börnunum og að skólarnir verði þá sem sjálfstæðastir. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mín mikið fleiri en vil ítreka það, sem ég sagði hér í upphafi, að ég þakka fyrir þessa umræðu. Mér hefur fundist hún gagnleg og fróðleg.

Karvel Pálmason Herra forseti. Kannski er það nú ekki við hæfi að nær óskólagenginn þingmaður troði hér í pontu til þess að ræða jafnmikilvægt mál og hér er um að ræða, enda skal ég ekki setja á langa tölu að því er þetta varðar. Það er enginn vafi á því að ýmislegt í þessu frv. gæti orðið til bóta. Ég taldi rétt nú við þessa umræðu að tjá mig um meginþáttinn í þessu frv., þ.e. um lengingu skólatíma. Ég er andvígur því. Þó tel ég mig ekkert síðri barnavin en þá sem standa að því frv. sem hér er um að ræða. Ég fékkst sjálfur við kennslu í níu ár, að vísu sem fúskari í faginu, en taldi mig þá komast að reynslunni um það að börn eru orðin leið á löngum skólatíma. Við horfum framan í þá staðreynd að talsvert af grunnskólalögunum, sem sett voru 1974, er ekki framkvæmt enn þann dag í dag. Margt af því sem ekki er framkvæmt í þeirri löggjöf gæti orðið til bóta. Og ég er þeirrar skoðunar að ekki bara grunnskólakerfið hjá okkur, heldur og menntakerfið allt, þurfi nánast að stokka upp. Ég tek mjög undir það sem hér kom fram hjá hv. þm. Halldóri Blöndal, að því er varðar t.d. tónmenntunina, að því er varðar það að kenna ungu fólki að koma á framfæri skilmerkilega og læra ljóð okkar góðskálda, en það er nöturlegt til þess að vita að m.a.s. æðsta stofnun í menntakerfi okkar Íslendinga er að útskrifa einstaklinga sem nánast eru hvorki talandi né skrifandi. Nánast hvorki talandi né skrifandi. Þar þarf ábyggilega líka að verða breyting á í menntun. Ég held að við gætum gert ýmislegt innan þess lagaramma sem nú er til staðar án þess kannski að það mundi kosta ýkja mikla fjármuni. Ég er á engan hátt að hafa á móti ýmsu því sem er í því frv. sem hér er verið að ræða, þó að ég hafi þessa skoðun að vera andvígur lengingu skólatíma. Það er ýmislegt annað í þessu frv. sem er með öðrum hætti og gæti orðið til bóta, en allt kostar það peninga. Og það er auðvitað spurning til flm. frv.: Hvar er meiningin að ná í þá peninga? Hvaðan á að taka þá, 2 1 / 2 til 3 milljarða? Það er auðvitað afskaplega gott og gaman að geta staðið að flutningi mála, sem vissulega geta horft til bóta á ýmsa vegi, en það þarf auðvitað líka að fylgja slíkum málum tekjuöflun. Hvar á að fá fjármagnið til þess að gera hlutina? Mér sýnist að allt sigli nú . . .  En eigi að síður er umræða um þessi mál gagnleg og nauðsynleg og það er mjög nauðsynlegt að sjónarmið sem flestra komi fram því að auðvitað eru um það skiptar skoðanir með hvaða hætti er hægt að gera betur við ungdóminn en nú er innan menntakerfisins. Ég hygg að allir séu sammála um að slíkt beri að gera þó að menn greini á um leiðir að því marki. Ég vildi sem sagt láta það koma fram að varðandi þann þátt, lengingu skólatíma, er ég andvígur því að slíkt sé gert, teldi kannski frekar að fara ætti á hinn veginn, frekar að stytta skólatíma en lengja. Að síðustu vil ég láta það koma fram að mér hefur fundist að verknámið innan núverandi skólakerfis hafi nánast verið lagt til hliðar að því er varðar grunnskólana víða út um land. Þar sem ég þekki til, eins og á Vestfjörðum, hefur verknámið á því svæði a.m.k. verið hornreka og trúlega víðar ef skoðað væri. Það er ekki síður mikilvægt að sinna þeim þætti í menntun fyrir þá unglinga sem eru hlynntari verklegri uppfræðslu en bóknámi. Það er ekki eðlilegt menntakerfi að einvörðungu sé litið á bóknámið sem nánast skyldufög en hitt sé sett til hliðar. Þetta er því miður sú reynsla sem mér hefur fundist vera undangengin ár í skólakerfinu. Ég sagði áðan: Ég skal ekki setja á langa tölu hér í ræðuhöldum og hefði kannski ekki átt að blanda mér í þessa umræðu, en eigi að síður taldi ég rétt að mitt sjónarmið kæmi fram. Kannski er ég sá eini af hv. þingdeildarmönnum sem er þessarar skoðunar varðandi skólatíma, en eigi að síður: Skoðun mín er þessi.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Það er ekki einleikið hvað þetta er góð deild sem við erum hér í. Hér er hún klukkutímum saman að ræða um skólamál í ró og spekt og sé ég ekki betur en að þar sé margt sem sameinar okkur í þessari umræðu. Og út af því sem hv. þm. Karvel Pálmason sagði, þá átti hann auðvitað að blanda sér í þessa umræðu eins og aðrir sem telja að þeir hafi eitthvað um skólamál að segja. Gallinn við skólamálaumræðu er nefnilega stundum sá að það eru aðeins tilteknir aðilar með tiltekin próf í þjóðfélaginu sem telja sig rétt borna til þess að stunda skólamálaumræðu. Skólamálaumræða verður aldrei að neinu gagni nema allir sem skólinn snertir taki þátt í þeirri umræðu með einhverjum hætti, og að því er menntun varðar er það nú einu sinni þannig, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að hún er ekki alltaf einvörðungu niðurstaða skólagöngu. Ég hef kynnst afar illa menntuðu fólki eftir tiltölulega langa skólagöngu og líka afar menntuðum einstaklingum eftir litla skólagöngu og kemur það í rauninni ekkert þessu máli við. Þess vegna fagna ég því auðvitað að þeir þm. sem hér hafa talað skuli hafa gert það. Ég vil hins vegar aðeins segja vegna þess sem hv. þm. Karvel Pálmason sagði að núna fá nær öll 6 ára börn einhverja kennslu. Það er talið að það sé yfir 95%, jafnvel 98%, 6 ára barna sem fá einhverja kennslu. Kennslutíminn er hins vegar afar mismunandi, allt frá nokkrum dögum á ári, eins og þetta er í dreifbýlinu, einkum í sveitunum, upp í samfellda kennslu allt skólaárið eins og kemur m.a. fram í grg. með frv. Kvennalistans sem hér er verið að ræða. Ákvörðun um að lengja fræðsluskylduna er því í raun og veru ákvörðun um skref í átt til jafnréttis í mínum huga. Í þessu sambandi er kannski nóg að nefna eitt atriði sem eru námsgögnin. Þar sem 6 ára börn eru ekki skólaskyld hafa þau ekki átt rétt á að fá úthlutað námsgögnum á kostnað ríkisins. Hins vegar hafa 7 ára börn átt rétt á þessu. Hér er auðvitað um augljósa mismunun að ræða, margþætta mismunun sem ástæðulaust er að viðhalda og engin rök fyrir. Ég held þess vegna, þegar við skoðum þó ekki væri annað en þennan veruleika, að við komumst að þeirri niðurstöðu að miðað við allar aðstæður sé eðlilegt að fræðsluskyldan nái einnig til 6 ára barnanna. Í sambandi við önnur atriði sem hv. þm. Karvel Pálmason nefndi langar mig aðeins til þess að koma inn á það sem hann gat um, að börnin væru gjarnan orðin leið eftir langa skólavist og það er rétt. Það er mikið áhyggjuefni hvað krökkunum finnst leiðinlegt í skólanum, ekki þeim yngstu heldur þegar ofar dregur og þetta á að valda okkur áhyggjum. Við eigum að hugsa um af hverju þetta er svona. Ég held að ein ástæðan sé sú að það starf sem unnið er inni í skólanum er oft í ótrúlega litlum tengslum við þann veruleika sem börnin lifa við að öðru leyti, hvort sem þar er um að ræða atvinnulíf, félagslíf eða fjölmiðlun. Ég er ekki að tala um að það eigi að láta fjölmiðlunina og atvinnulífið ráða skólanum. Ég held hins vegar að við fáum aldrei góðan árangur í skólanum öðruvísi en að við munum að börnin lifa við hvort tveggja. Þegar við, eins og hv. 11. þm. Reykv., erum að undrast það af hverju börnin kunna ekki þetta og kunna ekki hitt, og okkur hættir til þess að kenna jafnvel skólanum um, gleymum við því að skólinn er mikið veigaminni þáttur í hinu daglega uppeldi barnanna en var fyrir 2--3 áratugum. Það gerir fyrst og fremst þessi ofboðslega fjölmiðlun sem börnin búa við, fjölmiðlun sem í raun og veru veikir skólann sem uppeldisstofnun. Mig langar til að segja frá því hér út af ummælum hv. þm. Karvels Pálmasonar, af því að það hefur held ég hvergi komið fram, að við höfum aðeins litið á þau mál sem sérstaklega snerta skólann í dreifbýlinu. Skólinn í dreifbýlinu er allt öðruvísi. Það eru allt, allt önnur vandamál þar en þau sem við erum að tala um hér. Hann nefndi sérstaklega verknámið. Við fáum tækifæri til þess að ræða það hér fljótlega þegar skýrsla verður lögð fram í framhaldi af fsp. og beiðni Kvennalistans um skýrslu um það mál, en við höfum skipað nefnd til þess að fara sérstaklega yfir þróunarmál skólanna í dreifbýlinu. Það er svo fjöldamargt sem er þar allt öðruvísi en er hér á þéttbýlissvæðinu, ekki aðeins verknám og listnám, heldur margt fleira. Ég vil aðeins víkja að því sem hér hefur komið fram að öðru leyti hjá hv. þm. Halldóri Blöndal og Salome Þorkelsdóttur. Ég bendi á að í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir dálitlum framlögum til endurmenntunar. Það er auðvitað ekki nóg miðað við þarfirnar þar. Það er gert ráð fyrir endurmenntun framhaldsskólakennara, þó nokkurri hækkun frá því sem er á þessu ári. Það er inni endurmenntunarliður á Kennaraháskólanum. Það er gert ráð fyrir Þróunarsjóði grunnskólans, og það er liður í að efla innra starf skólans að það eru auknir fjármunir til áfanga- og fagstjórnar í grunnskólanum í framhaldi af samningum sem kennarasamtökin gerðu í síðustu kjarasamningum sínum. Allt eru þetta skref í þá átt að efla innra starf skólans og þau þróunarverkefni sem þar þarf að sinna. Varðandi það sem hv. þm. Halldór Blöndal sagði um framhaldsskólann og grunnskólann og sérstaklega gamla 4. bekkinn og gagnfræðanámið og gamla verknámið játa ég það fúslega fyrir mitt leyti að ég var þeirrar skoðunar þegar ég fylgdist með þessari umræðu og fékkst dálítið við kennslu í nokkur ár að sú breyting sem þar var gerð væri í raun og veru að öllu leyti til bóta vegna þess að maður gerði ráð fyrir að verknámið fengi gildan sess í framhaldsskólanum eins og hann átti að þróast. Það varð ekki. Og þegar maður hugsar um þessa tíma og það sem við stöndum frammi fyrir í dag finnst mér að við eigum aðeins að velta því fyrir okkur hvort ekki er eitthvað nýtilegt úr þeirri hugmyndafræði sem lá til grundvallar gagnfræðastiginu á sínum tíma. Ég held að við þurfum að vera með fjölþætt net styttri námsbrauta sem skapa fólki möguleika til að ná tilteknum árangri fyrr en nú er og opna um leið fyrir þá sem eru úti í atvinnulífinu inn í framhaldsskólakerfið á nýjan leik. Mér fannst þess vegna að þessar ábendingar hv. þm. Halldórs Blöndals ættu vel heima í þessari umræðu. Varðandi síðan íslenskukennsluna, sem hann nefndi sérstaklega, og að menntamálanefndir þingsins hefðu áhuga á að koma saman og fara yfir það sem kennt er í þeim efnum. Það er mikið fagnaðarefni ef menntamálanefndirnar hafa tíma til að koma inn í Námsgagnastofnun eða hittast með starfsmönnum menntmrn. til að fara yfir þessi mál og ég er staðráðinn í að taka hv. þm. á orðinu og slá því föstu að við reynum að skapa aðstæður til þess að við getum farið yfir málin og rætt þessa hluti þannig að einstakir nefndarmenn í menntamálanefndum geti sett sig sem allra best inn í einstök atriði mála. Það er mikilvægt að þekkja rammann, lögin og hina ytri umgjörð, fjárlögin o.s.frv., fjárveitingarnar, en það er ekki síður mikilvægt ef menn hafa aðstöðu til að þingmenn, menntamálanefndarmenn, setji sig inn í einstaka þætti þessara mála. Af því að hv. þm. nefndi sérstaklega framhaldsskólana á Norðurl. e. verð ég að segja það alveg eins og er að ég hef velt því fyrir mér hvort það hefði ekki verið betra fyrir framhaldsskólann á Norðurl. e. og framhaldsskólana yfirleitt að það væri til í hverju umdæmi einhver samræmingaraðili framhaldsskólanna. Á Vesturlandi hafa sveitarfélögin slegið sér saman um framhaldsskóla og raunar má segja að það sé svipað uppi á teningnum á Norðurl. v. Á Norðurl. e. hafa verið að verða til nokkrir framhaldsskólar og allir geta auðvitað verið ánægðir með það að það séu til margir framhaldsskólar og blómlegir framhaldsskólar og allt það. Vandinn er hins vegar sá að þegar skólarnir eru orðnir margir er t.d. mjög erfitt að skipuleggja nýtingu fjármunanna og ég held að það hefði verið betra fyrir þjóðina og Norðurl. e. og Suður-Þingeyinga, þar sem eru orðnir tveir framhaldsskólar, að það hefði verið til samræmingaraðili um framhaldsskólann í þessu umdæmi, bæði að því er varðar skipulag áfanga og brautir og eins heimavistir, sem er veruleg þörf fyrir á Akureyri og er nú kallað á á Húsavík, til viðbótar við framhaldsskólann á Laugum. Það sem ég er að koma að hér er það að við höfum ekki gamla framhaldsskólalöggjöf. Framhaldsskólalög voru reyndar sett á síðasta þingi og við þyrftum að eiga einhvern samræmingaraðila varðandi framkvæmdir og skólastefnu í framhaldsskólanum rétt eins og við höfum lengi haft að því er varðar fræðsluráðin fyrir grunnskólann. Ég þakka svo af minni hálfu fyrir þessa umræðu, herra forseti, og vona að hún skili okkur eitthvað áleiðis.

Karl Steinar Guðnason Hæstv. forseti. Hér hafa verið fróðlegar umræður um skólamál og margt hefur komið fram. Frv. sem hér liggur fyrir er svipað því sem rætt var hér í fyrra og gerir ráð fyrir veigamiklum breytingum í skólastarfi. Þær breytingar lúta að því m.a. að lengja skólatíma, einsetningu í skóla, fækkun í bekkjum. Þetta eru allt atriði sem að sjálfsögðu enginn er á móti, menn eru afar hlynntir og hefur verið stefnt að hvarvetna á landinu svo sem kostur hefur verið á. Hins vegar hafa sveitarstjórnir og menntmrn. rekið sig á að mikla fjármuni þarf í þetta verkefni og því miðar seinna áfram en menn hefðu viljað. Það er enginn vafi á að að því kemur að þetta markmið næst, en ég hygg að það verði vart á þeim tíma sem ætlaður er í það samkvæmt frv. Jafnhliða horfum við upp á það að þau lög sem fyrir hendi eru nú þegar um fræðslu barna eru hvergi nærri haldin. Við búum við mikil vandræði hvað varðar kennara. Það er kennaraskortur í landinu. Kennaramenntunin er ekki alltaf fyrir hendi þar sem kennsla fer fram og þeir sem hafa þá menntun sækja ekki sem skyldi í þessi störf. Það er auðvitað vandamál sem þarf að leysa. Ég tel líka að það sé spurning hvort ekki sé ástæða til að breyta því formi sem fyrir nokkrum árum var tekið upp, að ekki sé valið í bekki. Hvers vegna, má spyrja. Það er vegna þess að ekki hefur verið staðið við það fyrirheit að stuðningskennsla yrði meiri. Það gerir það aftur að verkum að árangur nemenda í slíkum bekkjum er ekki sem skyldi. Það er mín skoðun að báðir tapi á þessu, þ.e. þeir sem eru slakir nemendur og þeir sem eru góðir nemendur, á meðan ekki er séð fyrir nægri hliðarkennslu eða aðstoð við þá sem erfiðara eiga um nám. Hvers vegna skyldi ekki hafa verið staðið við þessi fyrirheit? Vafalaust er það vegna fjárskorts, kannski viljaleysis, ég vil ekki fullyrða um það. Þetta er hins vegar vandamál sem ástæða er til að gefa gaum. Ég tel líka að mjög áríðandi sé, eins og kom raunar fram í máli menntmrh., að þess verði freistað að ná til þeirra fjölmörgu sem heltast úr lestinni, ná ekki að halda áfram námi. Ekki er það endilega vegna getuleysis, heldur ýmissa félagslegra aðstæðna. Fólk hverfur á brott úr skóla jafnvel áður en skólaskyldu lýkur og fer beint út í atvinnulífið hvar möguleikar þessa fólks eru afar takmarkaðir. Það fólk er oft og tíðum dæmt til að vera láglaunafólk vegna þess að það hefur ekki þá menntun sem krafist er hverju sinni. Ég tel mjög brýnt að sinna þessu verkefni, að reyna svo sem kostur er á að ná til þessa hóps. Reyndar er það hægt á annan hátt en hefðbundið hefur verið hér á landi. Það er gjarnan talað um það að framleiðni á Íslandi sé lítil og að verkkunnátta mætti vera betri. Ég tel að þar þurfi að gera betur líkt og gert er á Norðurlöndum hvar skólar eru fyrir hendi til að mennta fólk í atvinnulífinu, verkafólk, iðnverkafólk, alls konar launþega sem þurfa á meiri verkþekkingu að halda. Ég tel að sá þáttur hafi verið gjörsamlega vanræktur hér á landi og honum verði að sinna betur. Ég minni á að verkalýðshreyfingin hefur tekið þessi mál upp á arma sína, kannski vonum seinna, í samráði við atvinnurekendur og hefur sá árangur náðst að haldin hafa verið námskeið um allt land fyrir fiskvinnslufólk þar sem fólki er kennt hvaðeina sem lýtur að fiskiðnaðinum með það fyrir augum að gera fólk hæfara til starfa. Fyrirhugað er að gera þetta líka varðandi byggingaverkamenn, vélamenn og aðra og vænti ég þess að það geti farið af stað innan ekki langs tíma. Þetta er þáttur sem félagar okkar á Norðurlöndum sinna mjög mikið og ég minnist þess að fyrir einu eða tveimur árum var haldið upp á það að 20 ár voru liðin frá setningu laga um starfsmenntun í Danmörku og þá hafði milljón manns farið í gegnum þá skóla. Ég hygg að þarna sé akur sem þarf að yrkja mun betur og það þarf stuðning ríkisvaldsins í þeim efnum. Ég er sannfærður um það að ef vel yrði staðið að þessu og betur hugað að þessum málum á það eftir að koma íslenskri þjóð mjög að gagni og þar náum við í það fólk sem helst hefur úr lestinni af félagslegum ástæðum, af alls konar ástæðum sem erfitt er að tilgreina. Ég ætla að hverfa aftur að frv. Ég er þakklátur flm. fyrir að nú í annað sinn skuli frv. hennar vera hvati til umræðu um þessi mál, en því miður óttast ég að hér sé frekar um óskalista að ræða en það að með samþykkt þessa frv. sé hægt að koma þessu í framkvæmd á þessum tíma og þá er það fjárskorturinn sem stendur í veginum. Það er ætlað í grg. að kostnaðurinn skipti milljörðum. Vera má að það sé ofáætlað, ég vil ekki draga úr því, en þó að aðeins yrði tekinn helmingur af því eða ætlað að það væri aðeins helmingur af þessu þyrfti að taka vel á til að ná þeim peningum ofan á allt annað. Það þyrfti t.d., ég gleymdi að minnast á það, að huga að því hvernig varið er útgáfu námsbóka. Ég held að mjög sé pottur brotinn í þeim efnum og skorti mikið fé til að gera betur. Ég hef gert mér það til gamans að fara yfir námsefni barna í barnaskólum og var löngum kunnur því áður, en það er dapurlegt að sjá að námsbækur í sumum greinum eru svipaðar ef ekki eins og fyrir 20 árum. Þótt ekki færu nema örfáar milljónir til þess verkefnis yrði það til mikilla bóta. Það þarf víða að bera niður í þessu, en ég hygg að þrátt fyrir góðan vilja, vandað frv. og góðan tilgang verði langt í það, því miður, vegna þess sem ég hef getið hér um áður, að ekki hefur verið staðið að skólamálum sem skyldi, að þetta komist í framkvæmd.

Eiður Guðnason Herra forseti. Þessi umræða hefur farið mjög um víðan völl og ber þess nokkur merki. Nú telja menn í þessari hv. deild sig hafa nógan tíma til að ræða þessi mál meðan önnur mál bíða umfjöllunar og eru svona á döfinni og það er auðvitað ágætt. Menn hafa margir haldið mjög langar ræður og komið víða við. Ég ætlaði svo sem ekki endilega að blanda mér í þessa umræðu, en vegna þess að hv. 2. þm. Norðurl. e., sem gengur nú í salinn, mun hafa gert það að umtalsefni í sinni ræðu að menntmn. þingsins ættu að kynna sér námsefni í íslensku í grunnskólum, að mér skilst, er rétt að það komi fram að þessi hv. þm. talar ekki fyrir hönd menntmn. þessarar deildar. Hann var þar að vísu formaður, hann er það ekki lengur. Þetta mál hefur ekkert verið rætt í menntmn. þessarar hv. deildar. Hins vegar er auðvitað sjálfsagt að nefndin taki þetta til umfjöllunar þó að ég verði að játa að ég hef vissar efasemdir um það að þingnefndir eigi beinlínis að setja sig í dómarasæti yfir námsefni í grunnskólunum. Auðvitað er það af hinu góða að menn kynni sér þessi mál, þeir sem áhuga hafa á, og ef menntmn. hefur tíma, sem hún sjálfsagt hefur einhvern tíma síðar á vetrinum, til að fjalla eitthvað um þetta er það sjálfsagt gott og að heimsækja Námsgagnastofnun og eitthvað því um líkt og eiga viðræður við skólafólk. Hv. þm. vék að námsefni í íslensku. Það var svo fyrir nokkrum árum að það var mikið gagnrýnt að móðurmálskennslan í grunnskólanum væri málfræðistagl. Svo var því breytt. Og ég segi: Svo var því breytt, illu heilli. Nú tala menn ekki lengur um málfræðistagl í grunnskólunum, menn tala um bókmenntasnakk, og fyrir því hef ég orð eins ágætasta íslenskumanns hér að það er margfalt, margfalt erfiðara að kenna bókmenntir en að kenna málfræði. Það er ekkert endilega hverjum manni ætlandi að skila því vel að kenna bókmenntir og koma því til skila. Hins vegar hygg ég að staðan sé sú núna að eftir grunnskólanámið sé það miklu fremur undantekning en regla að menn kunni yfirleitt nokkuð í málfræði. Alla vega er málfræðikunnáttu mjög ábótavant. Síðan kemur þetta ágæta fólk í framhaldsskólana, lærir erlend tungumál í vaxandi mæli þar sem koma fyrir málfræðihugtök og málfræðilærdómur sem það hefur aldrei kynnst á sínu eigin móðurmáli. Þetta er vandamál. Það er auðvitað líka vandamál sem hefur verið vikið að, skorturinn á námsefni og námsgögnum, og mér finnst það dálítið merkilegt umhugsunarefni að þegar sumir af okkar nemendum koma í framhaldsskóla og fara þar t.d. að læra frönsku fá þeir kennslubækur á dönsku. Gallinn er bara sá að dönskukennslan í grunnskólanum og framhaldsskólanum skilar sér ekki. Þegar þetta aumingja unga fólk á að fara að læra frönsku á dönsku og kann ekki dönsku geta menn auðvitað alveg séð hvað kemur út úr því. En svona er þetta því miður. Varðandi það sem hv. þm. Karl Steinar Guðnason sagði áðan um að námsbækurnar væru í sumum tilvikum óbreyttar frá því sem var fyrir 20 árum, þá held ég að í sumum tilvikum sé það kannski alls ekki slæmt. Hver man ekki eftir tilraunininni með nýju stærðfræðina sem í raun hefur þýtt það að heilu árgangarnir af nemendum kunna sáralítið í reikningi og geta ekki reiknað í huganum? Nýja stærðfræðin, eða mengjafræðin, er einhver alvarlegustu og örlagaríkustu mistök sem hafa verið gerð í íslenska skólakerfinu. Það var allt saman meira og minna út í hött og þess vegna var það skref fram á við þegar aftur voru teknar upp kennslubækur í reikningi eftir Elías Bjarnason þó þær væru 25 eða 30 ára gamlar.  Það má alveg taka undir það, bæði með hæstv. ráðherra sem hér talaði og eins með hv. þm. Halldóri Blöndal, að það gamla er ekki endilega slæmt í skólamálum, alls ekki. Og ég hygg að menn hafi verið of nýjungagjarnir í þeim efnum hér og of ginnkeyptir fyrir ýmsu sem kemur erlendis frá vegna þess að ástandið er ekki alls staðar til fyrirmyndar þar í grunnskólum, t.d. á Norðurlöndunum, enn þá síður ef við förum lengra og förum vestur um haf. Ég hygg að okkar grunnskólar séu nánast eins og himnaríki miðað við marga grunnskóla þar, þar sem er vaðandi eiturlyfjanotkun og glæpastarfsemi af öllu tagi, og þetta þekkjum við. Það er því ekki allt gott sem að utan kemur og við eigum að forðast það að horfa stöðugt með glampa í augunum til annarra landa um þetta. Við eigum að horfa á það gagnrýnum augum og taka upp það sem getur komið okkur til góða, en við eigum ekki að vera of ginnkeypt fyrir nýjungum þó að ég taki ekki undir með ágætum manni sem einu sinni sagði: Við eigum að gæta okkur á nýjungum, þær gefast misjafnlega og sumar geta verið til mikillar bölvunar. Það er kannski fulllangt gengið en við eigum að vera gagnrýnin á þetta. Um þetta frv., að lokum. Þetta er svona óskalagafrumvarp. Það er ekki mikið raunsæi í þessu þó að við getum auðvitað verið sammála um hin góðu markmið og hinn góða vilja sem ég efast ekki um að er á bak við þetta mál sem er vel unnið og margir hafa áreiðanlega lagt mjög mikla vinnu í. Það er hins vegar ekki góður siður að setja fram mál sem hafa gífurlegan kostnað í för með sér eins og er alveg deginum ljósara að þetta mál hefur og er kannski fyrst og fremst þéttbýlismál. Ég finn ekki, ég skal að vísu viðurkenna að ég hef ekki lesið þetta alveg frá orði til orðs, að gerðar séu tillögur um hvernig á með raunhæfum hætti að koma þessu í framkvæmd, hvernig á með raunhæfum hætti að fjármagna þetta. Þess vegna er þetta óskalagafrumvarp og það er mjög auðvelt að skrifa slík mál. Það er mjög auðvelt að flytja slík mál og það er kannski vel til vinsælda fallið hjá ýmsum að flytja slík mál. Það eru hins vegar ekki mjög raunsæ vinnubrögð. Menn verða að horfast í augu við veruleikann og það hverju er unnt að áorka. Hitt er og verður óskalagafrumvarpaflutningur eins og þetta mál er þó ég efist ekki um hinn góða hug sem þarna liggur að baki. Við getum verið sammála um að æskilegt er að breyta ýmsu af þessu, ég segi ekki öllu, en þetta eru ekki vinnubrögð sem eru líkleg til að leiða til mikils árangurs, því miður.

Valgerður Sverrisdóttir Hæstv. forseti. Hér er til umræðu merkisfrumvarp sem mig langar að segja nokkur orð um. Því miður þurfti ég að víkja af fundi og hef því misst af nokkru af umræðunum sem hafa staðið í nokkra klukkutíma og það er vel, en eins og kom fram hjá framsögumanni stenst skólakerfið hér á landi ekki samanburð við nágrannalönd hvað snertir samfelldan skóladag, betri samræmingu á vinnudegi foreldra og barna og fleira. Þetta vitum við og við hljótum að stefna að úrbótum í þeim efnum. Hitt er líka staðreynd, eins og kom fram hjá hæstv. menntmrh., að við höfum á örfáum áratugum verið að byggja upp okkar menntakerfi, nánast frá grunni, og þegar ég, sem tel mig nokkuð unga manneskju, upplifði það að byrja fyrst 10 ára gömul grunnskólanám svo heitið geti, ef frá eru talin námskeið að vori og hausti þrjú ár þar á undan, finnst mér, þegar ég miða við það, að við stöndum býsna vel í dag. Ég tek samt sem áður undir þau meginsjónarmið sem koma fram í frv. og tel að við hljótum að stefna að því sem þar er lögð áhersla á. Okkur er tamt að bera okkur saman við okkar nágrannalönd, og það er vel og það er eðlilegt. Ég tek samt undir með hv. 3. þm. Vesturl., sem talaði hér áðan, að við verðum að sigta það dálítið sem þaðan kemur. Við megum passa okkur á að gleypa það ekki hrátt. Það held ég að hafi nú þegar orðið okkur dýrkeypt á vissum sviðum, í ákveðnum námsgreinum grunnskólans. Þjóðfélagið hefur verið að breytast alveg gífurlega á síðasta áratug og þá sérstaklega hvað snertir atvinnuþátttöku kvenna. Á því sviði hefur nánast orðið bylting. En mér finnst samt örlítið brydda á því í þessu ágæta frv. eða grg. að það sé verið að gera foreldrana svolítið stikkfrí í uppeldinu. Þrátt fyrir mikla atvinnuþátttöku foreldra finnst mér að fólk verði að gera sér grein fyrir því, ef það eignast börn á annað borð, að það verður að sinna börnunum sínum og það má ekki sitja á hakanum, umfram allt. Mér finnst því ekki að við eigum bókstaflega að færa uppeldið inn í skólana. Það er annað mál sem mig langar til þess að nefna fyrst umræðan hefur verið nokkuð á breiðum grundvelli eftir því sem mér hefur heyrst. Ég held að það þyrfti að vera skylda í grunnskólanum að kenna börnum betur að tjá sig en nú er, að kenna þeim að koma hugsunum sínum í orð. Ég veit að það er eitthvað um það í grunnskólunum að kennarar hafa tekið það nánast upp hjá sjálfum sér, að kenna börnum að halda ræðu, að standa frammi fyrir bekknum og tjá sig, og ég veit að t.d. í ákveðnum grunnskóla í Reykjavík þar sem mín börn stunda nám er þetta gert. Þetta finnst mér vera til fyrirmyndar. Þess vegna nefni ég þetta í þessari umræðu. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég tek undir með flm. og þakka þeim fyrir að flytja þetta frv. Þetta er markmiðið að mínu mati, en því miður, ég sé ekki fyrir mér á allra næstu árum að það komist í framkvæmd.

Flm. (Guðrún Agnarsdóttir) Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka öllum þimgdeildarmönnum og hæstv. ráðherra fyrir mjög málefnalega og ánægjulega umræðu um skólamál hér í dag. Og sérstaklega þakka ég fyrir þær jákvæðu undirtektir og þann góða hug sem menn almennt bera til skólamála og hversu glöggt þeir virðast allir sjá að þar þurfi að bæta um betur. Það má segja að það sé líkt með þingdeildarmönnum í Ed. í skólamálum og kvennalistakonum almennt að það er fleira sem sameinar okkur en það sem sundrar okkur. En mikið vildi ég þó að menn væru almennt svo gætnir og varkárir og aðhaldssamir og hugsuðu jafngrannt um forgangsröðun þegar til umræðu væri bygging Seðlabanka, flugstöðvar, Kringlu, jafnvel ráðhúss, hringsólandi veitingahúss og nú síðast handboltahallar því það fer vel að beita þessum góðu eiginleikum sem eru varkárni, aðhaldssemi og glöggt skyn á mikilvægi forgangsröðunar við sérhverjar framkvæmdir.

Hefur einhver hv. þm. staðið að þessu? Ég spyr.

Það er nú stóra spurningin. Menn hafa hins vegar rætt um forgangsröðun verkefna og ég er alveg innilega sammála. Auðvitað verður að hyggja vel að forgangsröðun verkefna. Það hefur verið spurt: Hvernig á að finna fé til þessara framkvæmda sem þarna eru tilteknar og gerð er mjög gróf kostnaðaráætlun fyrir? Og ég held að þegar sá gætni maður sem gerði þessa áætlun sagði að hún væri mjög rífleg sé hún vel rífleg. Þá held ég að við verðum að spyrja okkur áfram: Hvaðan koma peningar til skólakerfisins á Íslandi og hvaðan koma peningar til þjónustu eins og heilbrigðisþjónustunnar almennt? Auðvitað er þetta hluti af þjónustu og uppbyggingu þess velferðarþjóðfélags sem við byggjum og við hljótum að nýta hefðbundnar tekjuöflunarleiðir til þess að afla fjár til þeirra umbóta sem við þurfum að gera á því kerfi sem ég held að við viljum öll búa við. Ég tel það alveg víst að við viljum reyna að viðhalda því af fremsta megni og bæta það eftir því sem þurfa þykir og tíminn gerir kröfu til. Og ég verð að vekja athygli á því að hér er í raun ekki verið að ræða svo mikið um byggingar því að hæstv. menntmrh. vék einmitt að því að ef hann ætti að velja vildi hann fremur verja fé til skólaþróunar en til bygginga. Það er nefnilega þannig með innra starfið, þó að það sé að vísu alltaf mikilvægast og alveg sama hvort þá er um að ræða skólastarf eða t.d. starf á Alþingi, auðvitað er innra starf alltaf langsamlega mikilvægast, að því er líka sniðinn ákveðinn stakkur af þeim ramma og þeim aðbúnaði sem það býr við. Það þarf ekki ævinlega að vera takmarkandi, en það getur verið það. Ég man vel eftir því þegar ég fór fyrst til Bretlands í framhaldsnám að ég undraðist þessar kytrur sem menn unnu þar oft í, óhreinindin og hve þétt var setinn bekkurinn. Ég dáðist að þeirri rannsóknarvinnu og þeim gæðum í lækningum sem komu frá fólki sem vann við svona lélegar aðstæður. Það var hins vegar ekki vegna þess að fólkið vann við lélegar aðstæður að vinnan var svona góð. Það var trúlega þrátt fyrir og miklu fremur vegna þess að menntun þeirra, innra starfið í menntuninni þeirra, hafði verið svona gott að það skilaði fólki sem kunni svo vel til verka og hafði sterkt frumkvæði til þess að gera góða hluti og það skiptir auðvitað meginmáli. Ég vek athygli á því að hluti af þessum kostnaði er einmitt launakostnaður og við þurfum að huga að því hvernig við launum þá kennara og það fólk sem starfar í skólunum. Skólastofurnar geta verið hreyfanlegar. Það má bæta þeim við og það má fækka þeim allt eftir þörfum. Vissulega var það alveg rétt hjá hæstv. ráðherra þegar hann talaði um það að menn hafi allt of ríka tilhneigingu til að mæla verk sín og árangur í steinsteypu. Ég er alveg sammála því. Hv. 3. þm. Vesturl. vék að því að þetta væri óskalagafrv. En hv. 3. þm. Vesturl., við óskalög eru bundnar vonir og draumar og það er hverri þjóð og hverjum þm. afar mikilvægt að eiga sér draum um betri heim, jafnvel þó að hann kosti nokkurt fé. Auðvitað verður þetta kannski ekki framkvæmt í einu vetfangi og heldur ekki á þremur árum. En það þarf að byrja að stíga skrefin og hvað er okkur ekki sagt, þessu unga fólki á blómaskeiði lífsins sem hér situr í deildinni, að hin og þessi húsin og hin og þessi starfsemin hafi einmitt verið hafin og reist á örskömmum tíma á krepputímum. Þetta gátu þeir, segjum við í aðdáunarrómi. En hvað getum við í dag, við sem búum á velmegunartímum, við sem höfum sett hvert góðærið að baki okkar, snýtt okkur eins og bak við gardínur á góðærinu? Ha? Hvað getum við? Ég bara spyr. Ég vil eiga mér draum og ég vil reyna að vinna að því að hann rætist og ég vil reyna að finna til þess peninga og aðferðir til þess að spara óráðsíu í þjóðfélaginu til þess að huga að þeim grundvelli sem er oft miklu verðmætari en það sem á honum er síðar byggt. Nei, ég held að við eigum að sýna stórhug. Ég vil nú víkja lítillega að því sem kom fram í máli þeirra sem hér ræddu frv. Það er þá fyrst að ég vil víkja að máli hæstv. ráðherra. Ég fagna því hversu margt er á döfinni í menntmrn. sem kann að verða til góðs og sumt kannski að skipta sköpum. Ég tala nú ekki um ef hæstv. ráðherra tekst að koma á laggirnar mótun íslenskrar menntastefnu eða skólastefnu. Það er auðvitað afar mikilvægt verkefni og brýnt að hafist verði handa við það sem fyrst. Hæstv. ráðherra taldi upp ótal atriði sem sum kunna að koma hér inn á þingið og verða til þess að áframhaldandi umræða fari fram um þessi mikilsverðu mál og ég fagna því sannarlega. Hæstv. ráðherra nefndi að hann hefði áhyggjur af því að allt of margir unglingar flosnuðu upp úr skóla og fyndu ekki leið inn í skólakerfið aftur. Þá vil ég vekja athygli hans á því að ef við bætum grunnskólann, bæði innra starfið og skipulag grunnskólans og leggjum meiri alúð við þá nemendur sem þar stunda nám verða kannski færri unglingar sem flosna upp úr skóla því að vitanlega verðum við að bæta kennsluna og stuðla að því að þeir sem vinna í skólunum, kennarar og nemendur, þrífist þar. Ég fagna þeim valddreifingarhugmyndum sem komu fram í máli hæstv. ráðherra og finnst þær allar jákvæðar. Hæstv. ráðherra minntist á listnám og verknám í tengslum við þá skýrslubeiðni sem kvennalistaþingkonur hafa lagt fram og það er vissulega ætlun okkar að listnám og verknám verði aukið í skólunum og fært frá sérskólum inn í grunnskólann þannig að allir eigi tök á því að njóta þess því það er auðvitað mjög mikilvægur liður í almennri menntun. Það er bæði mikilvægt að kunna til verka og einnig að geta borið skynbragð á þá menningu sem völ er á í samfélaginu og hafa haft tækifæri til að rækta með sér eiginleika til að skapa menningu því hún verður auðvitað aldrei sköpuð einungis af fáum þó að sumir kunni að skara fram úr. Það sem mestu máli skiptir er auðvitað þéttni þeirrar menningar sem þrífst í hverju þjóðfélagi, grasrótin. Ég fagna því að fé skuli veitt í sérstakan þróunarsjóð grunnskólans. Ég hef satt að segja ekki kannað hve mikið fé það er og hvort það er eitthvað sem skiptir máli.  Hæstv. ráðherra vék síðan að frv. og hafði flest jákvætt um það að segja. Hann ræddi um fyrirhugaða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem auðvitað kemur til með að skipta máli hvað varðar kostnað við rekstur skóla og byggingar skóla og það verður að skoðast með hliðsjón af þeim framkvæmdum. Síðan vék hæstv. ráðherra að 5. gr. þar sem hann gagnrýndi lítillega nákvæmni atriða í sambandi við lengd kennslustunda og stundahlé. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að þetta er tekið orðrétt upp úr grunnskólalögunum, þau eru svona, enda eru í 5. gr. þessa frv. og einnig í grein frv. Ragnhildar Helgadóttur og annarra í Nd. teknar upp nákvæmlega sömu setningarnar hvað þetta varðar því að við höfum greinilega ekki séð ástæðu til að breyta því. Hæstv. ráðherra vék að 6. gr. sem fjallar um fækkun í bekkjum. Hann telur að fyrst eigi að einsetja og síðan að fækka. Það má vel vera að menn treysti sér ekki í þessar framkvæmdir öðruvísi en í áföngum og það má vera að það sé skiljanlegt. Það er alla vega skárra en að hafast ekkert að og víst er að það er mun dýrara að fækka í bekkjum en að huga að einsetningu þannig að ég tel mikilvægt að ræða þetta í meðferð nefndarinnar á frv. Hæstv. ráðherra vék að því að mikilvægt væri að velja forgangsröðun og að sættast á, ná samstöðu um, ákveðna forgangsröðun. Hann tók þannig til orða: Ef við höfum eitthvað aflögu til að bæta við getum við sæst á hvar við eigum að bæta því við eftir þeirri forgangsröðun sem við höfum komið okkur saman um. Ég held hins vegar, hæstv. ráðherra, að ekki sé nóg að vera svona bljúgur og taka því sem aflögu er til þess að gera úrbætur í skólakerfinu. Það þarf að vera djarfur og áræðinn og það þarf að finna fé til þess að bæta það sem úrskeiðis fer í skólakerfinu. Það er ekki nóg að hirða molana af borði hinna. Hæstv. ráðherra þarf beinlínis að beina hugviti sínu að því að afla fjár til þess arna. ( Menntmrh.: Við erum nú mjög hugvitssamir í því, ráðherrar Alþb., eins og kunnugt er.) Ég bíð. Ég á eftir að bíða og sjá hvað hugvit hæstv. ráðherra megnar í þeim efnum. Næstur tók til máls hv. 2. þm. Norðurl. e. og ræddi um skólamál og um það frv. um breytingar á grunnskólalögunum sem liggur fyrir Nd. Hann stakk upp á því að menntamálanefndir beggja deilda ynnu saman að þessum málum og öðrum málum um breytingar á grunnskólalögunum og ég held að það sé ljómandi góð hugmynd og tek undir það og vildi fara fram á það við hv. þm. að hann geri gangskör að því að þetta verði gert. Síðan tók til máls hv. 6. þm. Reykn., og ég fagna því hve jákvætt hún tók í þetta mál. Ég hef þegar rætt um list- og verkmennt sem hún vék að, um mikilvægi þeirra greina, og tek sannarlega undir það með henni. Vegna þess að hún vék í máli sínu að því að ég hefði lagt áherslu á hlutverk kvenna í sambandi við umönnun barna og áhyggjur af velferð þeirra í skólum, þá voru ummæli mín nú fyrst og fremst vegna athugasemda hæstv. ráðherra, sem þá var þm., í umræðunni í fyrra þegar ég lýsti því hvernig þetta frv. var unnið. Það var fyrst og fremst unnið af konum og það kemur til af því að það eru fyrst og fremst konur sem eru í Kvennalistanum. Hann taldi hins vegar að karlar ættu að eiga þarna hlut og vissulega eiga þeir að eiga þarna hlut að máli. Þeim ber ekki bara réttur til þess, þeim ber líka skylda til þess. Ég tek undir með hv. 6. þm. Reykn. að konur í öllum stjórnmálaflokkum hafa jafnaðarlega sinnt þessum málum af miklum áhuga og mikilli alúð og það er vel. Hv. 11. þm. Reykv. sýndi einnig jákvæð viðbrögð við þessu frv. og þakka ég honum hans góðu orð. Ég tek undir með hæstv. menntmrh. þegar hann brást við orðum hv. 3. þm. Vestf. Það er mjög mikilvægt að allir tjái sig um skólamál vegna þess að öllum þeim sem er annt um börn hlýtur að bera skylda til þess að tjá sig um málin og reyna að hafa áhrif á þróun þeirra. Hv. þm. er ekki sammála því að skóladagur verði lengdur. Það kann að vera að það henti misjafnlega vel í þéttbýli og dreifbýli að lengja skóladaginn. E.t.v. skiptir hann um skoðun ef hann kannar málið nánar, en ég held að mjög brýnt sé að lengja sérstaklega skóladag yngri nemendanna. Hvað varðar námsleiða barna, sem hann vék að, held ég að það séu vissulega orð í tíma töluð. Það er alvarlegt vandamál, en þá skiptir auðvitað mjög miklu hvernig innra starfi skólans er varið, hvað börnin hafa fyrir stafni í skólanum, hvort þeim leiðist eða ekki. Frv. er einmitt tilraun til þess að leggja alúð við innra starf skólans um leið og hugað er að ytri búnaði hans og allt hlýtur þetta að miða í sömu átt, að bæta úr skák. Hv. 9. þm. Reykn. kom einnig hér upp og hafði jákvæð orð um málið og markmið þess. Hann taldi að það miðaði hægt vegna þess hve kostnaðarsamt væri að gera breytingar á grunnskólanum. Ég held að það sé ekki einungis vegna þess að það sé dýrt. Ég held að það sé líka vegna skorts á áhuga stjórnvalda og þeirri alúð sem lögð hefur verið að málinu og kannski líka vegna skorts á heildstæðri skólastefnu. Hv. 3. þm. Vesturl. hafði ýmislegt um málið að segja. Hann vék máli sínu að athugasemdum hv. 2. þm. Norðurl. e. sem vildi að menntamálanefndir fengju tækifæri til að kynna sér námsgögn í íslensku og annað það sem börnum í grunnskóla væri kynnt um íslenska menningu. Ég held að það sé í sjálfu sér mjög til bóta og ef hv. 3. þm. Vesturl. væri hér inni mundi ég segja honum að heilbr.- og trn. Ed. hafði á síðasta þingi í huga að fara í vettvangskönnun til þess að kynna sér ýmsa þá starfsemi sem okkur er gert að fjalla um í nefndinni. Það varð ekki úr í fyrra vegna annríkis, en við höfum þegar ákveðið að fara á stúfana nú í vetur og heimsækja ýmsar stofnanir og staði sem okkur þykir þörf á að kynna okkur nánar. Á sama hátt gæti eflaust verið mjög gagnlegt fyrir þingmenn í menntmn. að hafa á því skoðun hvernig farið er námsefni í íslensku og öðrum greinum grunnskólans. En ég tek undir með einhverjum sem hér kom upp og sagði að það er auðvitað ekki hlutverk nefndarmanna að ráða neinu um val slíks námsefnis þó þeir kunni að hafa á því skoðun. Einnig þakka ég hv. 5. þm. Norðurl. e. sem hér kom upp og studdi málið. Hún talaði um að það þyrfti að grisja það sem að utan kæmi, erlendis frá, eins og hv. 3. þm. Vesturl. gerði einnig. Vissulega þarf ætíð að laga allar hugmyndir um breytingar að íslenskum aðstæðum. Við þurfum að hafa lag á því að sækja að utan það sem okkur líst vel á og gott þykir og aðlaga það síðan þeim aðstæðum sem við búum við sem eru frábrugðnar og öðruvísi en margra annarra. Henni fannst örla á því að foreldrar væru gerðir ,,stikkfrí`` á vissan hátt í grg. þessa frv. Þeir ættu að sinna börnum sínum, ef þeir á annað borð eignuðust þau, og hún hafði áhyggjur af því að það væri verið að færa uppeldið inn í skólana. Ég tel svo ekki vera. Ég held að það sé mjög brýn krafa þjóðfélagsins að menntun og þekking verði aukin. Börnin eiga heimtingu á því að fá meiri og lengri og samfelldari menntun og vinnudag en nú er. Það er ekki fyrst og fremst verið að biðja um gæslustað, svo langt frá því. Og ég held að það verði börnunum til gagns en ekki til tjóns að fá að dvelja allt að sex klukkustundum í skólanum á degi hverjum. Það er einmitt mjög mikilvægt fyrir þau til þess að þroskast, fremur en hér sé verið að útvega foreldrunum gæslu fyrst og fremst eins og ég held að hún hafi e.t.v. skilið málið. Það var ekki tilgangurinn. Ég held að það sé mjög brýnt sem hún vék að, að börnum sé kennt betur að tjá sig almennt. Vonandi er það vaxandi í skólum miðað við það sem áður var. Það er sannarlega mikil nauðsyn á því ekki bara að taka til sín þekkingu heldur að kunna að melta hana og síðan að tjá sig um það sem maður hefur lært og miðla því. Að lokum vil ég þakka fyrir ánægjulega og málefnalega umræðu þar sem margt gott hefur verið lagt til málanna. Ég hlakka til þess síðar í vetur þegar við eigum von á öðrum umræðuefnum um skóla- og menntamál því það er greinilegt að hér ríkir bæði áhugi og samhugur í þessum málum og ég er viss um að þessi deild getur lagt drjúgt af mörkum til þess að bæta íslenskt skólakerfi.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ef fyrsta dagskrármálið hefði verið tekið á dagskrá þá hefði ég gert athugasemd við frétt í Þjóðviljanum í dag sem óhjákvæmilegt er að víkja nokkrum orðum að þar sem sú frétt kemur inn á þau skattafrv. sem ríkisstjórnin hefur verið að leggja fram og hefur í hyggju að leggja fram. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ólafur Ragnar Grímsson fjmrh., Halldór Ásgrímsson sjútvrh. og Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. kölluðu stjórnarandstöðuna á sinn fund í fjmrn. í gærkvöldi þar sem þeir kynntu fyrir þeim þau fjáröflunarfrumvörp sem ríkisstjórnin hefur þegar lagt fram á Alþingi og þau frumvörp sem lögð verða fram á næstu dögum. Ólafur segir þetta vera tilraun til að þróa ný vinnubrögð á milli stjórnar og stjórnarandstöðu í ætt við það sem þekkist í nágrannalöndunum þar sem minnihlutastjórnir eða stjórnir með tæpan meiri hluta hafa náið samstarf við stjórnarandstöðuna. Þessi vinnubrögð eru nýlunda hér á landi. Fulltrúar Sjálfstfl. gengu fyrst á fund ráðherrana, síðan fulltrúar Kvennalista og loks fulltrúar Borgfl.`` o.s.frv. Ég vil í fyrsta lagi taka það fram að í einstökum efnisatriðum er þessi athugasemd röng. Það voru að vísu lögð fyrir þingmenn Sjálfstfl. lauslegar hugmyndir um hvernig ríkisstjórnin mundi kannski hugsa sér að breyta skattalögum, en á hinn bóginn var ekki svarað beinum spurningum sem ég bar fram til ráðherra eins og t.d. um það hvernig þeir hygðust haga skattlagningu á vexti sem er yfirlýsing ríkisstjórnarinnar að hún ætli sér að gera. Ég spurði hæstv. ráðherra að því hvort þeir hugsuðu sér bæði að leggja tekjuskatt á vaxtatekjur og halda því síðan inni í lögum að vaxtagjöld væru ekki frádráttarbær sem þýðir auðvitað það að þeir ætli sér bæði að skattleggja vaxtagjöldin og vaxtatekjurnar hjá einstaklingum. Fleiri atriði bar ég upp og eitt atriði enn, ef ég man rétt, sem ekki var svarað. Það er þó ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er auðvitað sá að það var ekki verið að þróa nein ný vinnubrögð eins og hér er talað um. Fjármálaráðherrar hafa oft áður kynnt fulltrúum minni hluta einstök skattafrv. ef þeir hafa séð ástæðu til. Frá tíð Þorsteins Pálssonar fullyrði ég að stjórnarandstaða hafi fengið að fylgjast með vinnu í sambandi við staðgreiðslukerfi skatta og eins í sambandi við frv. um virðisaukaskatt. Það hefur verið allur gangur á þessu. Þegar Matthías Á. Mathiesen var fjmrh. þykist ég muna það rétt að stjórnarandstaðan og raunar báðar nefndir þingsins hefðu unnið mjög mikið starf í sambandi við tekjuskattsfrumvarpið á þeim tíma þannig að það er greinilegt að þetta er ekki rétt. Hins vegar harma ég það ef hugmyndin á bak við þetta hjá ráðherrunum og ríkisstjórninni, þ.e. að kalla stjórnarandstöðuna til, er bara sú að reyna að fá tækifæri til þess að koma þeirri hugmynd inn hjá fólki í gegnum fjölmiðla að stjórnarandstaðan hafi eitthvað verið með í ráðum í sambandi við þau tekjuöflunarfrumvörp sem heita á réttri íslensku níu skattafrumvörp.  Ég hélt að það hefði verið í góðu skyni sem ríkisstjórnin hefði viljað sýna stjórnarandstöðunni þessi frv., nú er aftur komið í ljós að annað lá á bak við. Það liggur greinilega á bak við að reyna að gefa í skyn að vinnubrögð ríkisstjórnarinnar séu með öðrum hætti en þau eru. Ég endurtek, þingmenn Sjálfstfl. hafa ekki verið í þeim trúnaði hjá ríkisstjórninni að þeim hafi í einu eða neinu verið kynntar hugmyndir ríkisstjórnarinnar um nýjar skattaálögur fyrr en á lokastigi, fyrr en legið hefur fyrir endanlega hvernig þær yrðu. Og ef maður hefur spurt um eitthvað sem ekki er komið fram þá hafa svör verið með þeim hætti að ekki er hægt að kalla samráð eða nein ný vinnubrögð hér á hinu háa Alþingi.

Frsm. allshn. (Jón Helgason) Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar. Í meðferð nefndarinnar hefur verið bætt inn í 1. gr. frv. tíu nöfnum sem nefndin leggur til að veittur verði íslenskur ríkisborgararéttur til viðbótar þeim sem voru nefndir í 1. gr. frv. Þar er um að ræða aðila sem að öllu leyti uppfylla þær reglur sem notaðar hafa verið á undanförnum árum við veitingu ríkisborgararéttar. En ýmsar umsóknir, sem einhver vafi var um, voru látnar bíða þar sem gert er ráð fyrir að síðar á þessum vetri verði flutt annað frv. og þá tekin afstaða til þeirra vafaatriða sem þar kunna að vera. Nefndin leggur einróma til að frv. verði samþykkt með þeirri breytingu sem fram kemur í brtt. nefndarinnar á þskj. 175.