Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. er hingað komið frá hv.Ed. og hefir fengið greiðan gang gegnum hana, og ég vona, að svo verði einnig hér í þessari hv. d. Frv. gengur út á einskonar endurskoðun á veðmálabókum landsins, til þess að létta undir og greiða fyrir þeim mönnum, sem eru svo óheppnir, að ekki er aflýst veðskuldum, sem þinglýst hefir verið, en greiddar eru. Þetta kemur sér oft illa, þegar á að fá lán út á þessar eignir, og fyrir því er valin leið til þess að fá strikaðar út þessar skuldir, leið, sem er svipuð þeirri leið, sem einu sinni hefir verið farin hér á landi, með 1. frá 1893, en þau þóttu þá hafa gefizt vel, og þar sem liðin eru nú 35 ár síðan þau voru gefin út, þá sýnist rétt að reyna aftur sömu aðferð til þess að má úr veðmálabókum þau veðbréf, sem greidd eru en óaflýst. Ég vildi svo leyfa mér að óska, að málinu yrði vísað til allshn. Það gekk í gegnum þá n. í Ed.

Sveinn Ólafsson Það má svo að orði kveða, að hv. 1. flm.till. á þskj. 37 hafi brotið skip sitt í lendingu og týnt öllum farmi. Hann hefir sem sé á síðustu stundu uppgötvað það, að tilefnið til ásökunar, sem í till. felst, er að engu orðið, og þess vegna er ekki hægt að fleyta henni áfram eftir sömu braut og ætlað var. Það, sem þó gegnir meiri furðu en þetta, er það, að hann hefir snúið sökum á hendur hæstv.dómsmrh. út af þessu slysalega strandi og snýr með dagskrá þáltill. í vantraust á hendur hæstv.dómsmrh. Það, sem fyrir liggur, er því að greiða atkv. um dagskrártill. - vantraustið - eða aðrar hliðstæðar till., er kynnu að koma fram, með því að þáltill. er að engu orðin. Ég álít, að ef um það er að ræða að bera fram vantraustsyfirlýsingu, þá verði að koma fram veigameiri atriði til ásökunar heldur en það, að nafn ráðh. hafi verið nefnt í sambandi við einhverjar bollaleggingar um þessi jarðarkaup. Frekari röksemdir og fyllri verða að koma fram til þess að forsvaranlegt sé að samþ. dagskrána, og tilefni þessarar till. er of lítið og vafasamt til þess að byggja á því vantraust. Ég get því ekki greitt atkv. með dagskránni. Hinsvegar vil ég ekki láta neyða mig til að greiða atkv. á móti henni, og þannig að gefa óbeina traustsyfirlýsingu. Eins og nú er ástatt verður að halda sér við það, sem fram er komið, og miða við það eitt. Ásökunarefnið er úr sögunni, og þess vegna er það eitt viðeigandi að víkja þáltill. frá með þeim rökstuðningi, að tilefnið til samþykktar sé horfið. Í öðru lagi hefi ég það að athuga við dagskrártill. hv. 2. þm. Reykv., að hún, jafnframt því að vera vantraust á hæstv.dómsmrh., lýsir einnig sökum og vantrausti á hendur öðrum opinberum starfsmanni. Það er óneitanlega óþingleg og óvenjuleg aðferð að átelja þannig opinbera starfsmenn. Mér finnst, ef þeir hafa brotið af sér eða vanrækt skyldustörf, að þeir eigi að sæta opinberri ákæru, en þingið á ekki með þessum hætti að grípa fram í starf, sem því er ekki viðkomandi. Af því að ég get ekki greitt atkv. með vantraustsyfirlýsingunni eins og hún er, né á móti henni, leyfi ég mér að bera fram þá brtt. við dagskrártill. hv. 2. þm. Reykv., að hún orðist svo: Með því að mál það, sem þáltill. tekur til, er nú útkljáð án þess að koma þurfi til aðgerða Alþingis eða ríkisstjórnar, þykir ekki ástæða til að gera sérstaka ályktun um það, og tekur þingið þess vegna fyrir næsta mál á dagskrá. Ég vil ekki tefja tímann með því að fjölyrða frekar um þetta mál og álít það ekki þess vert, að önnur þarfari mál verði látin sitja á haka.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég tók eftir því, að í forsendum sínum fyrir þessari till. endurtók tillögumaðurinn, hv. 1. þm. S.-M. það a. m. k. tvisvar sinnum, að hann vildi ekki við atkvgr. um þetta mál láta það koma fram, jafnvel ekki óbeinlínis, að hann greiddi hæstv.dómsmrh. traustsyfirlýsingu. En það er eins og kunnugt er, sá eini ráðh., sem Sjálfstfl. á í samsteypustj. Ég tel sjálfsagt, að svo framarlega sem þetta er sagt fyrir hönd Framsfl. yfirleitt, þá verði Sjálfstfl. að fara fram á það við hæstv. forseta, að fundarhlé verði gefið áður en til atkv. verði gengið til þess að flokkurinn geti tekið afstöðu til þessa traustsskorts á hæstv. ráðh., sem kemur fram í þessum ummælum.

Sveinbjörn Högnason Vegna dagskrár hv. 1. þm. S.-M. vil ég taka það fram, að hún er að vísu rétt að því leyti, að ekki mun hafa við þurft neinna verulegra aðgerða Alþingis til að rifta gerðum hæstv.dómsmrh. og þó mun það ekki hafa valdið svo litlu um, að þessi áformuðu kaup voru látin ganga til baka, áður en til verulegra aðgerða Alþingis kæmi, að nokkrir alþingismenn höfðu látið í ljós óhug sinn um það mál. - Ég tel því, að ekki sé hægt að afgr. svo þetta mál, að eigi sé látið í ljós af Alþingi, að þetta séu víti, sem varast beri, en það séu ekki athafnir, sem ætíð myndu látnar óátaldar. Er þá hætt við, í næsta sinn, sem einhver ráðh. hefði slíkt í hug, að hann myndi ekki láta sitja við áformið eitt, heldur framkvæma verkið fullkomlega í skjóli þeirrar kvittunar, sem dagskrá hv. 1. þm. S.-M. gæfi nú. Hinsvegar tel ég það rétt, að fleiri atriði eigi að taka til greina í starfi þessa hæstv. ráðh., ef Alþingi gefur honum vantraust, og væri þá víst sumt ekki veigaminna en þetta, að margra dómi. - En eftir því, sem öllu því pólitíska viðhorfi er nú háttað, álít ég, að möguleikar fyrir áframhaldandi veru hæstv.dómsmrh. í stjórn landsins verði að athugast og afgreiðast á miklu víðari grundvelli en þeim, sem till.hv. jafnaðarmanna markar henni. Ég get því fallizt á till.hv. 1. þm. S.-M. að öðru en því, að mér finnst óhugsandi, að Alþingi afgr. svo þetta mál, að það láti ekki í ljós álit sitt um það, hvort hér hafi verið gengið inn á óheppilega braut eða ekki. Og ég er ófáanlegur til slíkrar afgreiðslu. Ég vil því bera fram svofellda brtt. við dagskrá hv. 1. þm. S.-M.: „Á milli orðanna „ríkisstjórnar“ og „þykir ekki ástæða til“ komi: „og í því trausti, að slíkar stjórnarathafnir komi eigi fyrir framvegis“. Ég vona, að hv.alþm. sjái, að hér er farið svo vægilega sem frekast er unnt um afgreiðslu þessa máls.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Þetta mál virðist vera að verða nokkuð flókið, því að uppi eru margar till. um að ljúka því. En í raun og veru eru ekki svo margar skoðanir um málið og till. eru. Það er víst ekki nema ein skoðun ríkjandi um það, að þetta verk sé fordæmanlegt að öllu leyti, að það sé vítavert, að einn af ráðh. landsins skyldi framkvæma þessa athöfn, sem hér um ræðir. Það er hér um bil sama, hvort dagskrártill. þessi er samþ. eða ekki, því að hún gefur í raun og veru ekki rétta hugmynd um það, hvaða hugsun og tilfinningar eru fyrir þessu máli hjá mönnum, án tillits til flokkaskiptingar, því að þetta Reykjahlíðarmál er svo almennt fordæmt, að ég veit ekki nema um einn íhaldsmann, sem vildi afsaka það. Ég vil gefa hæstv.dómsmrh. færi á því að afsaka þetta hér, ef hann treystir sér til, með því að við, sem vorum í stj. á undan honum, höfum gefið tilefni til slíkra kaupa. En flokksbræður hæstv.dómsmrh. hafa á einn og annan hátt reynt að halda því fram, að ekki hafi verið vel um hnútana búið, svo að fordæmi hafi skapazt. Ég vil taka undir það að nokkru leyti með hæstv.dómsmrh., að hann lýsir býlinu rétt að því leyti, að Vigfús Einarsson hefir lagt mikið fé í umbætur á jörðinni. Það er rétt, eins og hefir verið sagt um þessa jörð, að hún er skemmtileg fyrir ríkan mann að nota hana sem skemmtilegt óhóf, eins og það hefir verið orðað. Það er draumur hins efnaða manns. En jörðin - og þó sérstaklega húsin - er ekki heppileg til annara nota en sem sumarbústaður efnaðs manns. Ég vil taka það fram, af því ég er óánægður yfir þeim þætti, sem skrifstofustjórinn á í þessu máli, sem ég álít, að hann eigi skilið, að þegar hann lagði út í ræktun á þessari jörð, þá ætlaði hann að fá þarna myndarlegt býli til eigin nota, og lagði því mikla vinnu í þessar umbætur. En áður en hann vissi af hafði hann lagt miklu meira fé í jörðina en nokkur von var, að hún mundi renta, og lenti því í hálfgerðum vandræðum með þessa eign sína. Ég átti tal um þetta við hann meðan við vorum samverkamenn í stjórnarráðinu. Mér var það ljóst, að hér var um að ræða mann, sem hafði lagt í fyrirtæki, sem hafði gengið illa, og hann vildi sleppa frá því á hvern þann hátt, sem hann gæti. Ég vissi það ekki fyrr en ég var kominn úr stj., að hann hafi gert tilraun til þess við menn, sem með mér voru í ríkisstj., að fá sjóð þennan til að kaupa af sér jörðina, en því hafði verið neitað. Við töluðum oft um það, hvort ekki mundi vera heppilegt, að landið keypti jörðina og hefði hana til opinberra nota. Töluðum við um það sérstaklega í sambandi við holdsveika sjúklinga, þar sem þeir væru orðnir svo fáir, að núv. spítali er orðinn allt of stór til þeirra nota. Fór hann þess á leit við mig, að ég styddi að því, að landið keypti jörðina í því augnamiði, að hún yrði notuð til þessara hluta, og neitaði ég því. Ég fann, að það var eðlilegt, að skrifstofustjórinn vildi losna við jörðina, en ég sá, að það var erfitt með öðru móti að fá lausn á þessu máli en að einhver ríkur maður keypti hana og notaði sem skemmtilegt óhóf fyrir sjálfan sig. Ég skal þá víkja að því, sem almenningur veit um þetta mál. Það höfðu borizt út fregnir um það, að þessi kaup hefðu verið gerð. Ég trúði því ekki, að þetta væri rétt. Vissi ég svo ekkert um þetta fyrr en ég las um það í Alþýðublaðinu. Það hafa sjaldan birzt í blaði hv. 2. þm. Reykv. greinar, sem vakið hafa eins mikla athygli og þessar greinar, og það var fyrir það, hvað þetta efni var nýstárlegt. Vinir skrifstofustjórans, Vigfúsar Einarssonar, munu í fyrstu hafa vonað, að þetta væri rangt, en þegar málið upplýstist betur, reyndist allt þetta vera rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, og meira til. Ég efast ekki um, að ef þá hefði farið fram algerlega ópólitísk atkvgr. um það, hvort hæstv.dómsmrh. og Vigfús Einarsson ættu að sitja áfram í sínum embættum, þá hefðu þeir fengið sáralítið fylgi. Ég vil þá leiða nokkur rök að því, að hæstv.dómsmrh. hefir áreiðanlega notað nokkur undanbrögð til þess að skjóta sér undan sökum í þessu máli, sökum, sem hann sá, að mundu koma yfir sig, ef þessum kaupum yrði haldið áfram, og sem mundu baka honum óþægindi frá sínum eigin flokksbræðrum, utan þings sem innan. Það fyrsta er það, að þegar sá þm., sem mest hefir um þetta skrifað, hv. 2. þm. Reykv., spurði hæstv.dómsmrh., hvort þetta væri afgert, sagði ráðh. já, og hvergi hefir komið fram neitun gegn því. Það var fullt útlit fyrir, að Vigfús Einarsson mundi engan kaupanda fá að þessari eign sinni. Enginn virtist vilja líta við henni, nema þá fyrir miklu minna verð, þriðjung hins umrædda verðs eða svo. Það var því engin hætta á, að landið mundi tapa þeim möguleika að eignast þessa jörð, þótt beðið hefði verið með að gera nokkurn samning þar til þing kæmi saman og gæfist kostur á að láta álit sitt í ljós. En þó er samningurinn gerður snemma í nóvember, og að því er allar líkur benda til, þá hefir hann verið gerður bindandi þá þegar. Allar líkur og reyndar sterk rök benda til þess, að allt hitt, um skilyrðin, muni vera seinni tíma tilbúningur. Á það bendir m. a. samtal hv. 2. þm. Reykv. við hæstv.dómsmrh., sem þm. skýrði frá í Alþýðublaðinu. Og þó segja megi, að þar sé ekki fyllri sönnun en sú, sem maður er gegn manni, þá bendir allt annað, sem fram hefir komið í málinu, á þetta sama, að samningurinn hafi upphaflega verið gerður fyrirvaralaust. Það var líka alveg ástæðulaust að vera að gera samninginn fyrr en fullnægt var skilyrðum þeim, er talið var, að hefðu verið sett fyrir gildi hans. Auk þess var atriði sem þetta fjvn.Alþ. óviðkomandi sem slíkum og því ástæðulaust að blanda þeim inn í þessi kaup. - Líklegast er, að þegar einn af andstæðingum hæstv.dómsmrh. tók að skrifa um málið, þá hafi hæstv.dómsmrh. ætlað sér að afvopna árásina, með því að kalla þetta samningstilboð. Eða hvers vegna tók ráðh. það ekki strax fram við hv. 2. þm. Reykv., að hér væri eingöngu um samningstilboð að ræða? Það er líka annað atvik, sem bendir til hins sama. Hæstv. dómsmrh. gerði um þessar sömu mundir aðra ráðstöfun, sem eins og þá stóð á gat orkað nokkurs tvímælis. Hann veitti þá Sigurði Eggerz bæjarfógetaembættið á Ísafirði. Sigurður var þá undir sakamálskæru vegna stjórnar sinnar á Íslandsbanka. En um sama leyti beið mál ráðherrans sjálfs dóms, sem bráðlega var væntanlegur. Og þótt dómsmrh. vænti sér sjálfsagt alls góðs frá hæstarétti, þá var þó ekki víst, að hann skipaði þetta sæti langa stund. Með þetta fyrir augum er því ekki ólíklegt, að honum hafi þótt rétt að ganga sem vendilegast frá þessu áður en dómur félli í hans eigin sakamáli og hinn virðulegi eftirmaður hans tæki sæti í stjórninni. Síðan er alger þögn um þetta mál í hálft missiri. Enginn virðist af því vita fyrst um sinn, aðrir en samningshafar sjálfir. En svo vitnast allt. Og sá stormur, sem um málið verður, um kaupsamninginn, hafði nær því feykt ráðh. úr sæti hans án þess að til þingsins kasta kæmi. Þá er þetta með fjvn. fundið upp, til að lægja ölduna, sem risin var. En öll rök hnigu að því, að það sé .,seinni alda tilbúningur“, eins og sagnaritarar komast að orði, fundinn upp til að bjarga ráðh. úr þeirri klípu, er hann var kominn í. En það virðist þó ekki hafa bjargað til fulls, því enn kemur ný útgáfa til varnar hinum óafsakanlega samningi, en það er, að tilgangurinn hafi verið sá, að láta sjóðinn kaupa þessa jörð í þeim tilgangi að leigja landinu hana til rekstrar fávitahælis. Því hefir nú nokkuð verið lýst, hve fjarstætt þetta var. Til grundvallar þeirri hugsun lá ekki annað fyrir en hálffallin till. frá síðasta þingi, því að vísa málinu til stj. án þess að binda hana við vissan tíma, er ekkert annað í eðli sínu en að drepa mál á mildan hátt. Stj. hafði heldur ekkert gert. Hún hafði ekki einu sinni orðað þetta við landlækni, né framkvæmt neinn annan undirbúning, hvorki kostnaðarlegan eða faglegan. Þessi jarðakaup voru því, einnig frá því sjónarmiði, hin mesta fjarstæða. Aðeins var nýrri sögu bætt við, til þess að bjarga úr klípunni, þegar sýnt var, að sú fyrri dugði ekki. Ef þessi kaup hefðu náð fram að ganga á þann hátt, sem dómsmrh. hafði gert samning um, þá hefði eitt af tvennu gerzt: Landið hefði setið uppi með óhæft hús til slíkrar starfrækslu, og þó orðið að greiða óhæfilega leigu fyrir, eða þá hitt, að þingið hefði alls ekki viljað láta landið nýta þetta, og hefði þá gjafasjóðurinn, sem látinn var kaupa, orðið fyrir eigna- og rentutapi, er numið hefði því, sem eignin var of dýrt keypt. Er vafasamt, að hún geri betur en borga vexti af 1/3 kaupverðsins, eða um 30 þús. kr. Þetta hefði vitanlega hverjum skynbærum manni átt að vera ljóst frá upphafi. Þá er rétt að líta nokkru nánar á það atriði, hvers vegna ráðh. býr það til, að samningum skuli skotið undir úrskurð fjvn., en ekki alls Alþ., eins og þó hefði verið hið eina, er réttmætt var. Hæstv. dómsmrh. hlýtur þó að vita það sem gamall og reyndur þm., að Alþ. getur og hefir fellt mál, sem fjvn. hefir lagt til, að samþ. væru. Fjvn. hefir vitanlega ekkert fullnaðarvald til þess, hvorki að ráðstafa umræddum gjafasjóði né heldur að stofna fávitahæli. Þingið eitt gat tekið ákvörðun um stofnun þess. Hið eina skiljanlega hefði því verið, að samningurinn hefði verið lagður undir samþykki Alþ., ef eitthvert slíkt ákvæði hefði upphaflega verið sett í hann; en einmitt þetta, að einungis fjvn. eru tilnefndar, bendir á, að það ákvæði hafi verið fundið upp seinna. Hæstv. ráðh. vissi það vel, að samþykki mundi hvorki fást hjá fjvn. né Alþ. En hefði málinu verið skotið til Alþ. og fallið þar, þá var hér um svo stórt pólitískt brot að ræða, að óhugsandi var fyrir ráðh. að sitja eftir þau úrslit, og hæstv. ráðh. mátti vita og vissi, að hann mundi tæplega fá nokkurn sinna manna með þessu, hvað þá aðra. Hitt var vægari aðferð, að tiltaka fjvn. En öll þessi saga ber það glögglega með sér, að þetta allt er síðari tíma tilbúningur frá upphafi til enda. Það er örvæntingarfálm þegar út í vandræði er komið. Þegar hæstv.dómsmrh. sér, að út í óefni er komið og að enginn leggur honum lið, flýr hann á náðir fjvn., og svo kemur nokkurskonar „bíó“ bar. Dómsmrh. kemur á fund fjvn.Nd. og segist vera með bréf frá Vigfúsi Einarssyni í vasanum, sem hann þó aldrei les upp. Telur hann, að Vigfús í bréfi þessu biðji fjvn. að gefa sér eftir kaupin. Þetta er einna líkast því og ef einhver piltur hefði logið því upp, að hann væri trúlofaður stúlku. Færi svo til stúlkunnar og bæði hana að gefa sér eftir heitið. Ráðh. veit, að enginn í þinginu hefir óskað eftir þessum kaupum. Og hann veit líka, að líklega enginn þm. mundi líða það, að kaupin stæðu. Samt kemur hæstv.dómsmrh. hátíðlega fram fyrir fjvn. og biður um samþykki hennar til að mega rifta kaupunum. Fjvn. mun öll í heild hafa haft hina megnustu óbeit á öllu þessu og form. hennar lýsti því yfir, að fjvn. kæmi mál þetta ekkert við. En hæstv. ráðh. fannst trúlofunin ekki fyllilega vera upphafin með slíku svari og spurði því annars. Hann spurði sem sé að því. hvort fjvn. vildi leggja það til, að fávitahæli yrði stofnað í Reykjahlíð. - Það hefði vitanlega legið beinast við, að fjvn. hefði neitað því að verða við eða tala um þessa bón ráðh. En hún leysti hann þó út með því að segja, að fjvn. hefði aldrei dottið í hug að leggja nokkurn eyri af landsins fé í stofnun fávitahælis í Reykjahlíð. Eins og ég tók fram, las ráðh. bréfið frá Vigfúsi Einarssyni aldrei. Til þess brast hann hug. Engir aðrir en hann og Vigfús vita því, hvað í því var. Með þessu taldi svo hæstv. ráðh. hinni ímynduðu trúlofun slitið. Í skjóli þess, að allt hafði farið fram vitnalaust um fyrri samtöl hans, taldi hann sig geta sloppið og fengið menn til að trúa því, að aldrei hefði verið um annað né meira en samningstilboð að ræða. Hæstv. ráðh. hyggst því að fela sig í skjóli vitnaleysisins. En eitt er þó, sem stendur. Enginn hefir fengið að sjá þennan samning fyrr en nú allra síðustu daga. En þá gat hæglega verið komin fram nýrri útgáfa af honum, þar sem hann var ekki þinglesinn. Það væru svo sem ekki meiri undanbrögð en annað, sem fram hefir komið. Það er líka til hliðstætt dæmi frá fyrri árum, sem enn bendir í sömu átt. Alkunnugt er orðið, að þegar núv. hæstv.dómsmrh. endaði stjórnarferil sinn 1927, þá hafði hann gert ráðstafanir til þess að gera öðrum sjóði lík skil og þessum nú. Það var Thorkillisjóðurinn, sem hann þá hafði ákveðið að lengja undir Oddfellowregluna. Hæstv. ráðh. er í þeim félagsskap og hafði ætlað að leggja sjóðinn undir yfirráð félagsins í því skyni að byggja fyrir fé hans timburkumbalda utanbæjar. Þessu varð þó riftað, vegna þess að stjórnarskipti urðu. En þetta sýnir, að hæstv.dómsmrh. hefir ríka tilhneigingu til að gerbreyta tilgangi sjóða til hagsbóta fyrir félagsbræður sína og bágstadda vini. Það má vera, að í þessu felist viss mildi hæstv. ráðh. En það er þó ekki sú mildi, sem heppileg er í fari þeirra, sem fara eiga með vörzlu opinberra sjóða eða gegna eiga öðrum slíkum trúnaðarstörfum. Ég þarf ekki að fara mikið út í þá hlið málsins, að ráðh. var vitanlega alveg óheimilt að verja fé sjóðsins til stofnunar fávitahælis, né heldur út í það, hvaða heimild var til að stofna fávitahæli rannsóknarlaust og undirbúningslaust. Um þessar hliðar málsins er ekki deilt. Þær eru fordæmdar af flokksbræðrum hæstv. ráðh. sem öðrum. En það er einn þáttur þessa máls, er ég vil tala nánar um, og hann er sá, hvaða alþjóðlega þýðingu það mundi hafa, að stjórnarráðið komist í það álit, sem slík verk sem þetta benda til, ef framkvæmd eru. Það er þessi hlið málsins, sem er þjóðinni stórhættuleg. Menn fara að trúa því, að ráðh. og samstarfsmenn þeirra í stjórnarráðinu noti aðstöðu sína um vörzlu opinberra sjóða sér og vinum sínum til persónulegs framdráttar. Það er í alla staði hættulegt og vítavert að bregðast þannig embættisskyldum sínum, því skyldan er að ávaxta alla slíka sjóði sem bezt og tryggilegast og með hag alþjóðar fyrir augum. Það er nú upplýst orðið, að því fer mjög fjarri, að þessum grundvallarreglum hafi verið fylgt með lán úr sjóði þeim, sem hér um ræðir. Það er raunalegt, að stærstu og beztu lánin úr þeim sjóði hefir skrifstofustjórinn veitt sjálfum sér og nánustu kunningjum út á hús og aðrar fasteignir, í stað þess að veita þau til almenningsþarfa. En þó er það hvergi nærri eins vítavert eins og aðgerðir dómsmrh. í þessu máli. Og ég vil fullyrða, að ekkert er eins hættulegt í okkar þjóðlífi og það, að fólkið almennt standi í þeirri trú, og það með rökum, að við eigum við að búa allsendis óhæfan dómsmrh. til að fara með málefni þessarar þjóðar, hvort heldur þau heyra til sjó eða landi. En um það gefst máske tilefni að ræða síðar á breiðara grundvelli, og skal því ekki farið lengra út í það nú. Því má slá föstu í þessu máli, að dómsmrh. hefir hér framið óhæfu, sem enginn vill taka ábyrgð á með honum. Þegar hann svo sér, hve málið er vonlaust, leitar hann ýmsra undanbragða til að bjarga sínum málstað, en sem eru ekki líklegri en það, að enginn festir trúnað á þeim. Ráðh. hefir með þessari framkomu sinni kastað bletti á stjórnarráðið og landsstjórnina og gefið undirmönnum í embættisstétt hættulegt fordæmi. Traust alþjóðar til stjórnenda sinna hefir hann veikt og gefið tilefni til að ala á þeim hættum og óróa, sem svo mjög bryddir á á yfirstandandi tímum. Ég vil því enda mál mitt með því að lýsa yfir því, að þótt ég gefi þeim hv.þm. rétt, sem talað hafa um, að rétt væri, að vantrauststill. til dómsmrh. væri borin fram á breiðara grundvelli, sem er að vísu eðlilegt, þar sem dómsmrh. hefir fleiri og stærri syndir á samvizkunni en þessa, þó engin sé máske eins almennt fordæmd - já, ég vil lýsa yfir því, að þó hér sé einungis um þennan eina hlut að ræða, þá er hann líka svo fordæmanlegur, að mér dettur ekki annað í hug en að greiða atkv. með vantrauststill. Og þótt færa mætti fram til varnar viðkomandi ráðh., að þetta hafi verið af brjóstgæðum gert við bágstaddan mann, þá vil ég þó sýna landi og þjóð, að ég vil á engan hátt viðurkenna það verk, er hann hér hefir gert.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég ætla að byrja með því að rifja upp, hvað gert hefir verið í þessu máli. Á síðasta þingi var stj. falið að undirbúa stofnun fávitahælis. Sá undirbúningur var framkvæmdur á þann hátt, að stj. tryggði það, að þingið gæti, ef það vildi, fengið fasteign, sem hægt væri að reka fávitahælið á. Þetta er þá það, sem hefir gerzt, og ekkert annað. Engu var slegið föstu, heldur átti vilji þingsins að ráða um, hvort þetta væri gert. Út af þessu er svo vantraustið komið. Það er komið af því, að stj. gerði það, sem þingið hafði lagt fyrir hana að gera, án þess þó að fastbinda nokkurn hlut. Ég verð nú að segja, að þau fara nú að tíðkast hin breiðu spjótin, ef það á að sæta vítum, að stj. framkvæmi vilja þingsins. Og næsta undarleg verður hún, breytingartillaga hv. 2. þm. Rang., þegar hún er athuguð í ljósi þess, sem hefir gerzt, því hún segir þá blátt áfram, að það megi ekki koma fyrir oftar, að stj. fari að vilja þingsins. Ég held ekki, að í stuttu máli sé hægt að setja skýrar eða nánar fram, hvað fram hefir farið í þessu máli, en ég nú hefi gert. Ég vil þá víkja nokkrum orðum til hv. 5. landsk., sem ég satt að segja beið eftir að „kæmi upp“ í þessu máli. Í ýmsum leikritum er eitt hlutverkið ætlað fífli. Og í þessu máli er það hv. 5. landsk., sem leikur fíflið. Afskipti hv. 5. landsk. af þessu máli byrja á því, að hann gefur Vigfúsi Einarssyni skrifstofustjóra skriflega yfirlýsingu um þessa eign. Skal ég með leyfi hæstv. forseta lesa hana upp. Hún er svona: „Ég vil að gefnu tilefni taka það fram, að ég hefi skoðað jarðeign Vigfúsar Einarssonar skrifstofustjóra, Reykjahlíð í Mosfellssveit, og virðist mér jörðin hin prýðilegasta, jarðhitinn mikill og góður, og byggingar, sem eru miklar, vel og traustlega gerðar, og tel ég, að jörðin mundi vel fallin til einhverra opinberra nota, svo sem fyrir gamalmennahæli eða eitthvað slíkt hæli, ef til kæmi. Reykjavík, 21. júlí 1932. Jónas Jónsson frá Hriflu.“ Ég endurtek niðurlagsorðin, því ég er ekki viss um, að menn hafi heyrt þau fyrir hlátri: „... að jörðin mundi vel fallin til einhverra opinberra nota, svo sem fyrir gamalmennahæli eða eitthvað slíkt hæli, ef til kæmi.“ Þessa yfirlýsingu gefur hann nú 21. júlí í sumar. En svo þegar hann fréttir, að skrifstofustjórinn muni máske geta selt þessa eign sína, þá skrifar hann honum bréf og skipar honum, að viðlögðum æru- og embættismissi, að skila yfirlýsingunni aftur. Þetta er nú drengskapur hv. 5. landsk. Fyrst gefur hann vottorð um, að eignin sé á allan hátt hin prýðilegasta, byggingar ágætar, jarðhiti mikill og góður og að hún sé prýðilega fallin til opinberrar notkunar, t. d. sem gamalmennahæli. - Þegar hann svo heyrir, að búið sé að festa kaup á jörðinni í svipuðum tilgangi, þá heimtar hann vottorðið aftur. Er nú þetta drengskapur? - Ég get látið öðrum mönnum eftir að dæma um það. Eitt er víst. Þessi framkoma verður hv. 5. landsk. aldrei til sóma. Nú reynir hann að hanga í því, að jörðin hefði verið of dýrt seld á 90 þús. kr. Hana hefði ekki átt að kaupa fyrir meira en fasteignamat. En því ekki fyrir t. d. 10000 kr.? Svo mikil er löngun hans nú til að níða niður þessa eign, er hann þó var nýbúinn að gefa hin glæsilegustu meðmæli. Hv. 5. landsk. hefir sagt, að þetta væri þrefalt fasteignamat á jörðinni. En þess er að gæta, að stórmikið hefir verið gert á þessari jörð eftir að fasteignamat fór fram, svo að ekki er við það að miða nokkurn skapaðan hlut. En nú skulum við samt halda okkur við þetta fasteignamat. Ætli það sé einsdæmi, að keypt sé jörð fyrir þrefalt fasteignamat? Við skulum athuga, hvað hv. 5. landsk. hefir gert sjálfur. Hann keypti kot hér austur í Ölfusi fyrir 100 þús. kr. Hvað voru þau metin að fasteignamati? Ekki 1/3 af þessari upphæð. Og þó var það endanlegt fasteignamat, án viðauka síðar. Annað dæmi vil ég nefna úr sögu hv. 5. landsk., kaupin á hálfu Laugarvatni. Það var líka keypt fyrir meira en þrefalt fasteignamat. Svo kemur hv. 5. landsk. á eftir og metur þessa hálflendu á 300 þús. króna. Ég veit ekki, hvað hann vildi meta hitann í Reykjahlíð á móti þessu, en undir 100 þús. gæti aldrei komið til mála. Svo að hvernig sem litið er á þetta frá hlið hv. 5. landsk., þá situr hann jafnilla í því. Hv. 5. landsk. hefir nú sýnt kunningja sínum það drenglyndi, að eftir að hafa gefið honum vottorðið, sem ég las upp, þá heimtaði hann, að hann skilaði því aftur, þegar hann þurfti á því að halda. Vottorð þetta gæti gefið bezta tilefni til að álykta sem svo, að hv. 5. landsk. hafi meðan hann var ráðh. verið búinn beinlínis að lofa skrifstofustjóra því að kaupa jörðina fyrir gamalmennahæli. Fyrir slíkri ályktun þarf ekki að seilast nándar nærri eins langt eftir röksemdum eins og hv. 5. landsk. gerir í þessu máli. Það var auðséð á því, sem hann sagði, að hann hafði talað mikið við skrifstofustjóra um málið. Þeir skoðuðu eignina saman og ræddu ákaflega greinilega um þetta allt saman, og ég tel mig hafa talsverðar líkur til að ímynda mér, að þeir hafi verið komnir langt á veg að gera kaupin. Ég vissi það ekki fyrr en ég sá þetta bréf frá hv. 5. landsk., hvernig þessu máli var komið milli þeirra. En þá fór ég að ganga á skrifstofustjóra og fann það, að það var heilmikið, sem þeim hafði farið á milli. Hv. 5. landsk. var að tala um það, að jörðin væri „prýðileg“, „ágæt“ og „skemmtilegt óhóf“ fyrir einhvern ríkan mann að vera þarna. En hvað segir vottorðið um þetta? „Ég tel það vera vel fallið til einhverra opinberra nota, svo sem fyrir gamalmennahæli“. Er þetta falsvottorð frá hv. 5. landsk., eða hvað? Hv. 5. landsk. segir, að það vildi enginn líta við þessari eign. En hvernig fór með þessa eign? Það er búið að selja hana og fyrir 90 þús. kr., móti fasteign hér í bænum, sem er látin með fasteignamatsverði. Nú er enginn maður hér í bænum, sem ég þekki, sem vill láta hús sitt með fasteignamatsverði. Þar af leiðir, að jörðin er í raun réttri keypt hærra verði en 90 þús. kr. Og þó stendur hv. 5. landsk. hér upp og segir, að enginn vilji líta við henni. Þessi hv.þm. er ekki mikið að kæra sig um það, hvort það er rétt eða rangt, sem hann fer með. Eitt var enn, sem hv.þm. var að klifa á og mjög er líkt hans aðferð yfirleitt, nefnilega allt hans skraf um þennan seinni tíma tilbúning, að málið hefði átt að bera undir fjvn. þingsins. Ég skal, til að slíta þrætu um þetta, lesa úr 7. gr. samningsins. „Kaupsamning þennan skal bera undir fjárveitinganefndir beggja deilda Alþingis, og öðlast hann fyrst gildi, er þær hafa mælt með því, að kaupin fari fram samkvæmt honum“. Það er náttúrlega hægt að segja eins og hv. 5. landsk. gerir, að þetta hafi verið falsað á eftir. En það er þá bezt fyrir hann að fara upp í stjórnarráð og vita, hvort hann finnur ekki frumritið af þessu. Ég gef honum hér með leyfi til að sjá það mín vegna, og ég þykist vita, að skrifstofustjóri lofi honum að sjá það. En svo vil ég ekki hafa þessar dylgjur hans um það, að hér sé fals á ferð. Ég vísa því til baka og tel það dæmalausa ósvífni af þessum hv.þm. að leyfa sér að gefa slíkt í skyn. Hann kvað svo að orði um hina rökstuddu dagskrá viðvíkjandi fávitahælinu í fyrra, að hún hafi hálffallið. Nú hefi ég þingtíðindin fyrir framan mig og sé, að hún var samþ. með 11:2 atkv.; ég hygg, að annar þeirra væri flm. sjálfur, því að hann vildi fá till.samþ. Ég get um þessa atkvgr. til að sýna, hvernig hv. 5. landsk. fer með sannleikann. Þá hélt hann hér langan fyrirlestur um það, hvað gerzt hafi í fjvn. út af þessu máli. Ég skal náttúrlega ekki segja, frá hverjum hann hafði sínar skýrslur, en réttar voru þær ekki. Í fjvn. var ég þegar þetta mál kom fyrir, en ekki hv. 5. landsk. Ég las upp þetta bréf, sem hann nefndi, og n. gerði þá ályktun, sem ég bað hana um, og þar með var málið búið. Annars getur n. svarað sjálf, ef henni þykir þörf, þeim spurningum, sem mér skildist hv. 5. landsk. rétta að henni fyrir að hafa skipt sér af þessu máli. En ég sé ekki, að hv. 5. landsk. sé fær um að vera siðameistari fjvn.Nd. Ég hirði lítið um ummæli hv. 5. landsk. um Oddfellowa og barnahæli þeirra. En ef segja á rétt frá, þá gerðist nú það, að sjóðnum átti að verja til að byggja barnahæli nálægt Reykjavík, hæli, sem á að vera sumardvalarstaður barna og einnig fyrir skóla á vetrum. En Thorkillisjóðurinn er myndaður til þess að útvega fátækum börnum úr Kjalnesþingi hinu forna gott uppeldi. Svo kemur hv. 5. landsk. hér og segir, að það sé brot á skipulagsskránni að fara svona með sjóðinn. Ég er hræddur um, að ef tekið verður að ræða lánveitingar úr þessum sjóði, þá geti skeð, að komi í ljós, að þær séu ekki allar betur í anda sjóðsins en þessi ráðstöfun. Og yfir höfuð að tala er ég ekki hræddur við samanburð á ráðstöfunum mínum á opinberum sjóðum og ráðstöfunum hv. 5. landsk. Það kemur kannske betur fram síðar, en það skal líka koma fram. Ég vænti, að hann sé sjálfur saklaus af því, sem hann bar skrifstofustjóra í atvmrn. á brýn, að hann hafi ekki hugsað um sína venzlamenn í lánveitingum. Vill hann neita því, að hann hafi veitt einhverjum sínum skyldmennum lán úr opinberum sjóðum? Það er bezt fyrir hann að kasta ekki þungum steini að skrifstofustjóranum; hann hefir ekkert saknæmt aðhafzt í þessu máli, - og ég veit heldur ekki til í öðru. Hann er einstakur sæmdarmaður, og er hart, að hann skuli vera dreginn inn í slíkar umr. á þingi sem þessar, þar sem hann er algerlega varnarlaus. Það hefir verið talið hingað til að vera níðingsverk að taka mann og skamma blóðugum skömmum á þeim vettvangi, þar sem hann hefir ekki tækifæri til að verja sig sjálfur. Mér liggur í mjög léttu rúmi, hvað hv. 5. landsk. álítur um meðferð dómsmála og landhelgisgæzlu í mínum höndum. Ég hefi aldrei ætlazt til, að hann væri ánægður við mig. Það er allt annað, sem ég legg áherzlu á en hann í þeim efnum. Ég legg áherzlu á að sýna öllum sanngirni og réttlæti, en það gerði hv. 5. landsk. ekki meðan hann var í þessu embætti. Og um landhelgisgæzluna er það að segja, að það mun seint henda mig að taka varðskip hins opinbera til að flytja sjálfan mig til og frá í stjórnmálaleiðangrum í þágu sjálfs mín. Þetta hefir þessi hv.þm. gert, eins og allir vita, og eytt til þess stórfé. Ég læt svo staðar numið hér að sinni, en skal svara hv. 5. landsk. fullum hálsi, þegar hann bunar úr sér næst.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég ætla mér ekki að skipta mér af deilum milli dómsmrh. og 5. landsk. En það virðist svo, sem það sé aðeins eitt atriði, sem ráðh. gangi upp í, en það er, að það hafi verið full ástæða til allra þessara ráðstafana til að stofna fávitahæli, sem þó er viðurkennt af öllum öðrum, að voru óverjandi og ómögulegar og brot á skipulagsskránni. Það er þess vegna rétt að taka það upp hér, sem flestum mönnum er kunnugt, hvernig gekk með þetta fávitahælismál í fyrra. Þáltill. er á þskj. 29 í A-deild þingtíðindanna, og heitir till. til þál. um stofnun fávitahælis. Tillögugr. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að koma upp hæli handa fávitum svo fljótt sem auðið er“. Flm. var 6. landsk. Í framsöguræðunni getur frúin þess, að málið þurfi mikinn undirbúning. Og sá undirbúningur, sem fyrst og fremst kæmi til greina, virðist aðallega í þessu fólginn, sem frsm. telur upp í ræðu sinni: „1. Að fá fulla vitneskju um tölu, aldur og ásigkomulag allra fávita í landinu. 2. Að fela hæfum manni að kynna sér fyrirkomulag, rekstur og allan útbúnað á þeim hælum erlendis, sem reynslan sýnir, að borið hafi góðan árangur. Og þessum undirbúningi tel ég, að mætti ljúka fyrir næsta reglulegt Alþingi, og væri þá málinu haldið lengra, eftir því sem efni og ástæður leyfa. Eitthvert fé mundi þurfa til að undirbúa málið á þann hátt, sem hér er að vikið. Hve mikið, fer sjálfsagt mjög mikið eftir því, hvernig maður væri valinn til að kynna sér erlend hæli og fyrirkomulag þeirra“. Frá n. kemur till. um að vísa málinu frá með rökst. dagskrá, sem er á þessa leið : „Í því trausti, að ríkisstj. láti fara fram þann undirbúning málsins, sem hún telur nauðsynlegan, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Þá kemur fram brtt. frá hv. 6. landsk., á þessa leið: „Í trausti þess, að ríkisstj. láti fram fara nauðsynlegan undirbúning málsins fyrir næsta reglulegt Alþingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Þetta var fellt, en till.n., sem talar aðeins um nauðsynlegan undirbúning, en nefnir ekkert næsta þing, er samþ.Frsm. er Jón Jónsson, og ræða hans hnígur í þá átt, að ekki sé hægt að ákveða með þáltill. að stofna slíkt hæli, án þess að undirbúa málið rækilega, enda væri ekkert vitað enn um kostnaðarhliðina. Bjarni Snæbjörnsson talaði í sömu átt, að ekki væri tilætlunin, jafnvel þótt brtt. 6. landsk. kæmi til atkv., að ráðast í kostnaðarsöm stórvirki án undirbúnings. Ennfremur telur læknirinn, að við höfum nógu margar byggingar, sem nota mætti fyrir fávitahæli, og talaði um skólabyggingar í því sambandi. Það er því engin ástæða út frá samþykktum frá í fyrra eða umr. um málið að fara að ráðast í stórkostleg jarðakaup, sem hefðu í för með sér stórkostleg útgjöld fyrir ríkissjóð árlega. Ráðh. vissi vel, að þótt tiltekið væri, að samþykki fjvn. væri skilyrði fyrir samningnum, þá mundi þingið a. m. k. aldrei samþ., að það heyrði undir fjvn.Dómsmrh., Vigfús Einarsson og blöð þeirra héldu því fram, að þetta væri ekki samningur, heldur tilboð. Að vísu var í fyrstu gr.dómsmrh. talað um samning, en eftir það alltaf um tilboð. Nú vildi ég alvarlega skora á ráðh: að birta þennan samning í heyranda hljóði. Ég fór fram á það skriflega að fá samninginn í hendur. En í stað þess að fá aðgang að honum, sem ég álít, að ég eigi tilkall til, af því að hann er opinbert skjal, þó að hann sé ekki í gildi, þá hefi ég fengið bréf frá Vigfúsi, þar sem hann segir, að fjvn. hafi leyst sig undan skuldbindingu um að standa við samninginn, og segir síðar: „Ráðherrann samþykkti þetta vitanlega tafarlaust, eins og ég átti kröfu á, þar sem hér var um tilboð að ræða frá minni hendi, sem ekki var samþykkt. Þar sem samningur þessi er mín eign og eignir mínar hafa enn ekki verið þjóðnýttar, ræð ég vitanlega, hvað ég geri við hann“. Nú brýtur þetta í bága við það, sem dómsmrh. sagði við 5. landsk., að hann gæti gengið í stjórnarráðið og séð frumritið af samningnum, hvenær sem væri, af því að það lægi þar. Ég get ekki séð, hvernig það getur verið, að Vigfús fengi samninginn til eignar og umráða, og hann mundi samt liggja í stjórnarráðinu. Ég held það væri bezt fyrir dómsmrh. að lesa upp samninginn, til þess að engin deila yrði lengur um, hvað í honum standi, þar sem viðurkennt er af honum, að það sé bindandi samningur. Ég hygg ég hafi þá gengið allrækilega frá þessu atriði. Þá er annað atriði viðkomandi söluverði jarðarinnar. Ég skal ekki segja neitt um mat jarðræktarsjóðs, en mér finnst einkennilegt, hvers vegna verið er að tala um slíkt mat, þar sem þó ekki hefir verið beðið um neitt lán úr jarðræktarsjóði. Hvers vegna er þetta „mat“ þá látið fram fara? En til marks um, að það hafi ekki haldið mjög vel, er fyrst og fremst það, sem dómsmrh. sagði, að jörðin var seld, ekki fyrir 105 þús kr., eins og matið hljóðaði upp á, heldur 90 þús. kr. Þar næst er það, að jörðin er látin í makaskiptum fyrir bifreiðarskúra, sem hafa gefið undir 4 þús. kr. brúttótekjur árlega, sem er rúm 4% af þessum 90 þús. - en nettótekjur af skúrunum hafa sjálfsagt engar verið. Mér þætti a. m. k. gaman að sjá framan í þann húseiganda hér, sem segir sig ánægðan með 4% leigu af húsum sínum. En af byggingu eins og þessari væri heimtuð 15%, svo að verð á þessum bílskúrum ætti því í raun og veru að vera langt fyrir neðan fasteignamatið síðasta. Út af þessari afgreiðslutilhögun málsins virðist það hafa komið í ljós hjá hv. 1. þm. S.-M., að hann og þeir, sem standa á bak við till., vilji á engan hátt sýna dómsmrh. traust. Og í öðru lagi, að hv. 2. þm. Rang. og þeir, sem væntanlega greiða hans till.atkv., álíta þessa stjórnarráðstöfun dómsmrh. það ámælisverða, að slíkt megi ekki framar eiga sér stað. Mér er ekki ljóst, í hverra trausti dómsmrh. situr hér í stjórnarsæti. Ég álít, að ef svo er komið, að meiri hl. þings greiðir þessum till.atkv., sem hér eru fram komnar, þá ætti hann tafarlaust að segja af sér, jafnvel þótt till. okkar jafnaðarmanna verði ekki samþ., sem ég tel víst, að verði borin fram fyrst, samkv. venjulegum fundarsköpum, - sú till., sem fyrst er fram komin og lengst gengur. Ég hygg, að hvernig sem þetta mál færi, verði dómsmrh. að segja af sér. En ef hann vill fullvissa sig um traust, ætti hann að leita trausts.

Sveinbjörn Högnason Það er stutt aths. vegna ummæla hæstv.dómsmrh. um breyt., sem ég bar fram. Hann virtist vera hissa á því, að þingið vildi bera það traust til ráðh., að slíkt mál sem þetta kæmi ekki fyrir framvegis, af því að hann hefði ekki gert neitt annað en það, sem fyrirmæli þingsins hefðu legið fyrir um. Ég verð að segja, að ég varð dálítið hissa á því, að maður, sem situr í svo virðulegu sæti og ábyrgðarmiklu sem hæstv.dómsmrh., skuli leyfa sér að koma með þessa blekkingu hér í áheyrn Alþingis. Ég vil þá spyrja, hvort þingið hafi mælt svo fyrir, í fyrsta lagi, að gerð yrði tilraun til að eyðileggja eða skemma sjóð Jóhanns heit. Jóhannessonar. Í öðru lagi vil ég spyrja, hvort Alþingi hafi mælt svo fyrir, að fjvn., sem nú yrðu kosnar, skyldu ráða því einar, hvort fjárveiting yrði til fávitahælis. Í þriðja lagi vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort Alþingi hafi mælt svo fyrir í fyrra, að tekin yrði fyrir fávitahæli jörð sú, sem ekkert lægi fyrir um, að væri til þess hæf. Þetta er það, sem allir vita, að liggur fyrir í þessu máli, ráðstöfun af hendi stj. til að framkvæma þetta, og ekkert annað. Ég verð að segja, að eftir því, sem ég skil dagskrána frá í fyrra, sem hv. 2 þm. Reykv. hefir þegar lesið upp, þá sé ég ekki, að fyrirmæli séu frá þinginu um annað en það, að það skuli fara fram rannsókn og undirbúningur að þessu máli lútandi. Nú vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. ráðh., hvaða undirbúningur hafi farið fram um þetta mál. Er það ekkert annað en það, að hægt væri að kaupa þessa jörð fyrir 90 þús. króna, ef fjvn. vildi þóknast að reka þar fávitahæli? Slíkan undirbúning gat flm. þessa máls í fyrra gert þá þegar. Það hefði strax verið hægt að fá tilboð um álíka jörð fyrir 90 þús. Það liggur því alveg ljóst fyrir, að ekkert hefir verið gert af því, sem dagskráin frá þinginu í fyrra fór fram á, að ráðh. rannsakaði, eins og berlega kom í ljós af orðum í ræðu flm. þessa máls. Það er því svo í þessu máli, og því verður ekki mótmælt, að hæstv. ráðh. hefir ekkert gert af því, sem Alþingi lagði fyrir hann, en hefir á eigin spýtur fitjað upp á máli, sem Alþingi myndi ætið víta hann fyrir, hvernig sem það væri skipað. Mér virðist mjög einkennilegt, að það er eins og hæstv.dómsmrh. firrtist við, þó að ég beri það traust til hans, að ég voni, að hann með samstarfi við góða menn geti sett þann hemil á þessa einkennilegu tilhneigingu sína, að slíkt vandræðamál sem þetta komi ekki fyrir aftur, en einungis í því trausti til hans er brtt. fram borin.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. 2. þm. Reykv. staðfesti það, sem ég sagði, að á þinginu í fyrra hefði verið samþ. rökst. dagskrá, þar sem stj. var falið að láta fram fara þann undirbúning undir stofnun fávitahælis, sem hún teldi nauðsynlegan  Þá sagði hv.þm., að það væri of hátt fasteignamat á eign þeirri, sem tekin var upp í Reykjahlíð. Sé svo, þá mun það einsdæmi hér í Reykjavík. Hitt mun venjulegra, að fasteignamatið sé of lágt. Hv. þm. mun því ganga illa að fá nokkurn til þess að trúa þessari staðhæfingu. Það sem þessi hv.þm. vildi leggja upp úr orðum hv. 1. þm. S.-M., er bezt að bíða átekta með. Vita fyrst hvort hann hefir talað fyrir hönd flokks síns, eða aðeins fyrir sjálfan sig.  Þá vil ég víkja örfáum orðum að hv. 2. þm. Rang. Hann sneri alveg við því, sem ég sagði og verð ég því að segja við hann það sama og hann sagði við mig, að ég átti ekki von á, að maður í hans stöðu færi að rangfæra eins og hann gerði. Ég átti hreint ekki von á, að blessaður presturinn gæti ekki farið rétt með jafneinfalt mál og það, sem ég sagði.

Hvað sagði hæstv. ráðh.?

. Ég sagði, að það, sem um væri að vera, væri það, að láta mig fá vantraust fyrir það eitt að framkvæma það, sem þingið hefði falið mér að gera. Þá sagði hv.þm., að þingið hefði ekki átt að fá kost á að samþ. þessa óttalegu meðferð á sjóði Jóhanns Jóhannessonar. Út af þessum ummælum verð ég að endurtaka það, sem ég sagði áðan og staðfest hefir verið af skrifstofustjóranum, að það var alltaf meiningin, að ekkert yrði úr þessum kaupum, nema því aðeins, að fjvn. Alþingis vildu leigja af sjóðnum þessa eign fyrir fulla vexti af því fé, sem í hana var lagt. Hlýtur hv.þm. því að sjá, að með þessu var sjóðnum ekkert gert til tjóns. Því hefir nú verið haldið fram, að það væri ekki sama, sem fjvn. þingsins gerðu, og þingið sjálft. Það má vera, að hægt sé að halda þessu fram til þess að segja eitthvað. En fá munu dæmi þess að þau mál, sem landsstj. og fjvn. Alþingis eru sammála um, séu vond mál og nái ekki fram að ganga. Viti hann dæmi þess, skora ég á hann að nefna þau. En ég hygg, að honum muni veitast það erfitt að finna slík dæmi, því að þau eru engin til. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að staður þessi væri ekki góður eða hentugur fyrir slíkt hæli sem þetta. Ég verð nú að segja eins og kerlingin: „Ja, öðruvísi mér áður brá“. Ég hélt ekki, að þessi postuli og lærlingur hv. 5. landsk. teldi vottorð hans einskis virði.

Hann afneitar bara meistaranum

. Já, hann gerir það með þessu, þó ég hinsvegar búist ekki við, að hv. 2. þm. Rang., þó mikill guðsmaður sé, fari í föt hins mikla postula, þó að honum yrði það á að afneita meistara sínum. Skal ég svo ekki lengja umr. þessar meira að sinni.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Ég skal fyrst athuga þann kafla í ræðu hæstv.dómsmrh., þar sem hann var að verjast þeim réttmætu ásökunum, sem á hann voru bornar, og sýna fram á, hve aumlega honum tókst vörnin. Bið ég þingheim þá fyrst að athuga það, að hann gerði enga tilraun til þess að verja það, hvers vegna hann gerði bindandi samning í miðjum nóv. um mál, sem hann í hæsta lagi átti að athuga. Hann reyndi heldur ekki að neita því, að hann hefði fyrst sagt við hv. 2. þm. Reykv., að samningur þessi væri endanlegur og því væri ekki hægt að breyta honum. Ég hefi bent á það áður, að á þessum tíma, sem hæstv. ráðh. gerir samning, þá trúir hann því sjálfur, að dagar hans í stjórnarráðinu séu taldir, og því veitir hann Sigurði Eggerz bæjarfógetaembættið á Ísafirði. Hann vill þar standa við gefin loforð, og er það í sjálfu sér ekki nema heiðarlegt. Þegar svo haldið er áfram að spyrja hæstv. ráðh., getur hann enga skynsamlega grein gert fyrir því, hvers vegna hann hafi talið réttara að bera samning þennan frekar undir fjvn. beggja deilda heldur en þingið sjálft. Það stendur því óhrakið, sem ég sagði um hinn seinni tíma tilbúning í þessu máli, og jafnframt það, að hann hefir ekki þorað að leggja gerning þennan fyrir þingið. Því reynir hann að skjóta fjvn. fyrir sig. Maður skyldi nú ætla, að hæstv. ráðh. hefði þá a. m. k. fullnægt þessu ákvæði samningsins, að bera hann undir fjvn. beggja deilda. En jafnvel það ákvæði brýtur hann, þar sem hann aðeins ber samninginn undir fjvn.Nd. Þá hefir hv. 2. þm. Reykv. hrakið lið fyrir lið þann rétt, er hæstv. ráðh. taldi sig hafa til þess að undirbúa stofnun fávitahælis á þennan hátt. Þau ummæli mín um dagskrártill. frá í fyrra, um undirbúning fávitahælis, sem ráðh. hefir haft fyrir skjöld í þessu máli, að hún hefði verið hálffallin, byggði ég á því, að sú aðferð tíðkast mjög í þinginu, að drepa mál á þann veg, að vísa þeim til stj. Það dettur t. d. víst engum í hug, að þáltill. sú, er ég bar fram um daginn um sparnað við ríkisféhirðisstarfið, sé ekki með öllu úr sögunni. Þetta, að vísa málum til stj. með rökst. dagskrá, er því aðeins dálítið mildari aðferð heldur en fella þau hreinlega í þinginu. En hvorttveggja þýðir hið sama. Þá minntist hæstv. ráðh. á síðustu útgáfuna í þessu hneykslismáli: Bílskúramakaskiptin. Þegar hann veit, að yfir honum vofir vantraust í þinginu og hann finnur engan griðastað neinstaðar, engar afsakanir og fordæmingin er alveg skilyrðislaus hjá öllum, og að kaupunum muni verða rift, þá byrja þessi yfirskinsmakaskipti með bílskúra suður í holtum, sem hv. 2. þm. Reykv. hefir sýnt fram á og sannað, að muni vera einhver lélegasta fasteign í bænum. Þá eru gerðir einhverjir málamyndasamningar um þessar eignir, sem allir vita, að þýðir það sama og að skrifstofustjórinn verði að láta þessa umræddu eign sína upp í Mosfellssveit fyrir rétt fasteignamatsverð. Hitt finnst hæstv. ráðh. uppsláttur fyrir sig, að geta fundið einhverja eign, sem er dýr og rentar sig illa eins og Reykjahlíð, til þess að geta skotið sér bak við. Þannig tekur hvert stigið við af öðru, sem sýnir öngþveiti ráðh. Að útvega tilboð vegna þessa fávitahælis var jafnvel óþarfi, hvað þá heldur að kaupa eign fyrir slíkt verð, að fádæmum sætir.

Hitinn er þó alltaf mikils virði

. Hann verður þó alltaf að renta sig. Það gerir hitinn á Laugarvatni a. m. k. Annars kem ég síðar að þessu hitaspursmáli. Nei, því verður ekki móti mælt, að mál þetta er allt ein samfelld svindilkeðja frá upphafi til enda. Eitt lögbrotið á meðferð opinberra sjóða rekur annað hjá þessum fræga ráðh. Fyrst ætlar hann að breyta Thorkillisjóðnum í leikfang fyrir Oddfellowa, og hefði ég ekki fengið tækifæri til þess að koma í veg fyrir það skemmdarverk, myndu þessi frægu Reykjahlíðarkaup hafa fengið gott fordæmi. Ég gerði þar það sama og hv. 2. þm. Reykv. gerði nú. Annars virðist hún alleinkennileg þessi tilhneiging hæstv. ráðh. að ráðstafa opinberum sjóðum, brjóta skipulagsskrár þeirra og verja þeim endanlega þvert á móti vilja gefendanna. Ég hefi viljað taka þetta fram hér, til þess að gera almenningi kunna þá veilu, sem alltaf kemur betur og betur í ljós hjá hæstv. ráðh., að fara illa með gjafabréf og sjóði, sem eru undir hans umsjá. Þegar hv. 2. þm. Reykv. hafði hreyft máli þessu í vetur, þóttist ég sjá, að hæstv. ráðh. myndi reyna að skjóta sér bak við mig vegna þeirrar yfirlýsingar, sem ég hafði gefið skrifstofustjóranum í góðri trú, þegar hann var í miklum vandræðum. Skrifaði ég Vigfúsi Einarssyni bréf þegar daginn eftir og benti honum á, að umsögn mína hefði hann fengið undir fölsku yfirskini, og áliti ég heppilegast fyrir hann að skila henni aftur og láta öll þessi jarðakaup falla niður. Reynslan hefir nú staðfest það, að ég hefi verið honum ráðhollur í þessu efni. Mun nú engum blandast hugur um það, að sæmra hefði verið fyrir skrifstofustjórann að rifa samning þennan strax, á meðan menn vissu ekki annað en að honum hefði gengið myndarskapur einn til ræktunar sinnar og umbóta á Reykjahlíð, heldur en bíða þar til öll þessi undirhyggjumál hans og hæstv.dómsmrh. urðu heyrum kunn. Þessi skollaleikur, sem jafnvel þeir menn, sem unnu skrifstofustjóranum alls hins bezta, hafa einu sinni ekki getað mælt bót með einu orði. Þá þykist hæstv. ráðh. hafa leikið á mig í þessu máli. Ætla ég því að hafa þann kjark að þola það, að um verði dæmt af almenningi, hvor okkar hafi hér betri málstað. Eins og ég tók fram áðan, var mér kunnugt um áhuga skrifstofustjórans á ræktun og umbætur hans á oftnefndri Reykjahlíð. Hafði hann nokkrum sinnum farið inn á það við mig, meðan ég var í stjórnarráðinu, hvort ég treystist ekki að gera eitthvað til þess að greiða fyrir honum. Sérstaklega hafði hann stungið upp á því, hvort ekki mætti nota hús hans þarna fyrir þá holdsveiku menn, sem eftir væru í landinu. En ég treysti mér ekki að gera neina slíka hluti fyrir hann. Hinsvegar hafði ég samúð með honum eins og hverjum öðrum heiðarlegum manni, sem lent hafði í vandræðum. Það bar svo til nokkru eftir að ég fór úr stjórnarráðinu, er ég var að koma heim úr ferðalagi, að Vigfús Einarsson hringir til mín og tjáir mér, að hann þurfi nauðsynlega að tala við mig. Bað ég hann þá að finna mig heim. Þegar svo skrifstofustjórinn kemur og ég tek á móti honum, dregur hann upp úr vasa sínum skjal nokkurt, sem eru meðmæli með jörð hans Reykjahlíð, skrifuð með hans eigin hendi, og spyr mig, hvort ég treysti mér til þess að skrifa undir þetta. Ég sá þegar, í hvaða vandræðum hann var staddur og að hann hefði gert þetta í einskonar örvæntingu. Benti ég honum því fyrst á, að ekki væri hægt fyrir mig eða aðra að skrifa undir meðmæli honum til handa, er rituð væru af honum sjálfum. Væri því hið fyrsta að láta vélrita skjalið; minna mætti það ekki vera. Leit ég svo yfir það og breytti 2-3 orðum. Að öðru leyti fannst mér skjalið geta gengið sem meðmæli til stofnana, sem vel voru sjálfum sér ráðandi. Hitt datt mér ekki í hug, að það myndi notað eins og hæstv. ráðh. hefir notað það núna. Mér er því sama, hvað hæstv. ráðh. þykist hafa leikið á mig í þessu efni. Hann sendir skrifstofustjórann til mín í slíku ástandi sem hann var þá. Ég vissi, að hann var í miklum vandræðum, og vildi gjarnan sýna honum samúð mína. Skrifaði ég því undir skjal þetta, en datt að sjálfsögðu ekki í hug, að hann, skrifstofustjórinn, myndi gera neitt það, sem ekki væri mannlýtalaust. En þessi samningur er ekki mannlýtalaus. Þegar ég svo sá sviksemina, sem bak við lá, að sendiför skrifstofustjórans til mín var undirstungin af hæstv.dómsmrh., til þess að tryggja atkv. mitt, þá ákvað ég að gera allt til þess að fletta ofan af þessu svindilmáli ráðh. og skrifstofustjórans, láta þar koma krók á móti bragði. Ég hefi ekki skrifað undir annað fyrir skrifstofustjórann en það, að jörðin er góð fyrir það verð, sem hún getur rentað. Skrifstofustjóranum voru boðnar fyrir hana 30 til 35 þús. kr. í sumar, af mönnum, sem vildu búa þar. Það er hið raunverulega verð, sem ég býst við, að megi hafa upp úr jörðinni, en meira ekki. Ég myndi því hiklaust greiða atkv. með því hér á Alþingi, að þessi jörð væri keypt fyrir hið gamla fasteignamatsverð, með þeim húsum, sem nú eru á henni, ef slíkt kæmi til mála. Það mætti nota hana til ýmsra hluta fyrir það verð. Um það er allt öðru máli að gegna heldur en að brjóta skipulagsskrár opinberra sjóða, snúa tilgangi þeirra við og gera hverja heimskuna ofan á aðra með það fyrir augum, að e. t. v. sé hægt að þvæla þingið í að samþ. allt eftir á. Það er í sambandi við slíkt athæfi, sem hæstv.dómsmrh. ætlaði sér að pína fram með lævísi sinni gögn frá mönnum í andstöðuflokki, sem gerðu það að verkum, að þeir gætu síður beitt sér á móti ráðstöfunum hans. Þá reyndi hæstv.dómsmrh. að halda fram, að þessi 90 þús. kr. kaup á Reykjahlíð væru ekki verri en þau kaup, þegar þingið lét kaupa 5 jarðir í Ölfusi fyrir 100 þús. kr., eða þegar byggingarnefnd Laugarvatnsskóla keypti hálfa jörðina Laugarvatn fyrir 16 þús. kr. Sá er þó munurinn, að fyrir sín Reykjahlíðarkaup er hæstv.dómsmrh. fordæmdur af öllum, sem ég veit um, nema einum íhaldsmanni, en Reykja- og Laugarvatnskaupin veit ég ekki betur en hljóti því meira fylgi, virðingu og viðurkenningu, sem lengra líður. Það er allt annað að kaupa 5 stórar jarðir með hundruðum af heitum uppsprettum heldur en býli eins og Reykjahlíð. Að vísu voru þessar jarðir húsalausar, og fasteignamatsverð þeirra því miklu lægra en kaupverðið. En það voru jarðirnar sjálfar, með sínum miklu náttúrugæðum, sem þingið gekk inn á að kaupa. Ég hefði gaman af að sjá hæstv.dómsmrh. koma því í gegn á Alþingi nú, að ríkið kaupi Hlaðgerðarkot fyrir 90 þús. kr. Það hefði e. t. v. mátt takast, ef jörðin hefði verið boðin fyrir 30 þús. Hæstv. dómsmrh. lézt vera mjög móðgaður af því, að ég benti á, að engin sönnun væri fyrir því, að það væri hinn upphaflegi samningur, sem hann las hér upp úr. Ég geri hvorki að neita því eða játa, hvort svo er, því ég hefi ekki séð þennan samning. En hæstv.dómsmrh. verður að gá að því, að hann hefir ekki fært neinar skynsamlegar líkur fyrir því, hvers vegna hann sagði við hv. 2. þm. Reykv., að um endanlegan, fastan samning væri að ræða. Þar er hann kominn í mótsögn við sjálfan sig. Hann hefir heldur ekki gert neina grein fyrir, hvers vegna hann kallar þetta stundum samning og stundum tilboð, og hefir þannig gerzt tvísaga. Þetta er tortryggilegt. Ef hæstv.dómsmrh. lítur á gögn sín eins og venjuleg sönnunargögn í máli, þá sér hann, að það er engin sönnun, þó hann segi, að það liggi gul pappírsörk uppi í stjórnarráði með þessu og þessu á. Það eina, sem hægt hefði verið að kalla sönnun, er það, ef samningurinn hefði verið færður inn í bréfabók í stjórnarráðinu, svo afstaða hans við önnur bréf sýndi, að hann væri gerður í nóvember. Hitt verður hæstv. ráðh. að viðurkenna, að getur orkað tvímælis. Og menn trúa því yfirleitt enn sem komið er, sem hæstv. ráðh. sagði í fyrstu, að þetta hafi verið samningur, fastmælum bundinn. Menn trúa ekki því, sem hann hefir sagt síðar, um tilboðið, fjárveitinganefndirnar og hin hagkvæmu skipti á Hlaðgerðarkoti og bílskúrunum. Á það er litið sem seinni tíma uppspuna, sem tilraun hæstv. ráðh. til að bjarga sér út úr vandræðunum. Ég býst við, að okkur hæstv.dómsmrh. gefist einhverntíma síðar tækifæri til að tala nánar um lánveitingar úr sjóðum, sem stjórnarráðið hefir umsjón með. Ég var svo forsjáll að taka afrit af þeim lánveitingum, sem ég var riðinn við, ásamt lánveitingum fyrirrennara minna, og þori hvenær sem er að leggja út í samanburð, alveg óhræddur.

Það þori ég líka

. Hæstv. ráðh. reynir að slá á þá strengi, að ekki sé rétt að tala um aðstöðu skrifstofustjórans í þessu máli hér á Alþingi, af því hann geti ekki svarað fyrir sig. Skrifstofustjórinn verður að þola afleiðingarnar af því, að hann hefir komið þannig fram í þessu máli, að óhjákvæmilegt er að nefna hans framkvæmdir þegar um það er rætt. Ég hefi að mínu leyti sýnt honum fulla sanngirni. Ég hefi lýst vandræðum hans og þeirri eðlilegu hvöt, sem hann hafði til þess að losa sig við eignina. En það var jafnóhjákvæmilegt að hrekja þann blekkingavef, sem hæstv. ráðh. hefir í sína þágu ofið utan um skrifstofustjórann. Ég býst við, að áheyrendum hér sé það flestum ljóst, að ég, sem hæstv. ráðh. hefir reynt að bera fyrir sig sem skjöld í þessu máli, hefi ekki ástæðu til annars en skýra hlífðarlaust frá málavöxtum og leggja það undir dóm þjóðarinnar, hvor hefir komið hyggilegar fram gagnvart skrifstofustjóranum, ég, sem alltaf hefi unnað honum þess vel að geta selt jörðina fyrir það verð, sem hún rentar sig fyrir, eða hæstv.dómsmrh., sem hefir leitt hann til þess, sem hann mun hafa varanlega smán af.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Í tilefni af ræðu hv. 1. landsk. og nokkrum ummælum hv. 2. þm. Reykv. vil ég minna á það, sem gerðist í lok síðasta þings, þegar hv. jafnaðarmenn báru fram vantraustsyfirlýsingu á ríkisstj. Kom þá í ljós, að stj. sat ýmist með stuðningi eða hlutleysi þm. Framsfl. og Sjálfstfl. að baki. Ég hygg, að svo muni vera enn, og því er ekki hægt að gefa neina eina yfirlýsingu um afstöðu allra þm. þessara flokka til stj. Þetta er ekkert nýtt, að stj. byggir setu sína ekki einungis á fullum stuðningi meiri hl. þings, heldur bæði á stuðningi og hlutleysi. Ég þarf í því sambandi ekki annað en minna á, hvernig afstaðan var áður en núv. stj. tók við völdum. Hv. jafnaðarmenn neituðu ávallt, a. m. k. hin síðari ár, að veita framsóknarstj. fyrrv. stuðning, og þar kom, að þeir neituðu einnig um hlutleysi. En það mun yfirleitt venja, að meðan stj. sjá ekki sjálfar ástæðu til að segja af sér, þá sitja þær þangað til þingið samþ. beina vantraustsyfirlýsingu. Hver sú afgreiðsla á vantrauststill., sem miðar að því að komast hjá að lýsa yfir vantrausti, hún sýnir þingvilja fyrir því, að stj. sitji áfram, eða a. m. k. segi ekki af sér að svo stöddu. Sama gildir að sjálfsögðu þegar um vantraust á einstaka ráðh. er að ræða.

Forseti (TrÞ): Þar sem nú er áliðið fundartímann og fleiri en einn hv.þm. hafa enn kvatt sér hljóðs, er sjáanlegt, að umr. getur ekki orðið lokið á venjulegum fundartíma. Vitanlegt er og, að boðaðir hafa verið deildarfundir að afloknum þessum fundi, sem þurfa að komast að áður en fundartíma er lokið. Eigi er heldur rétt að taka af fundartíma hv.fjvn. í eftirmiðdag; hún er nú langt komin með starf sitt, og væri bagalegt að valda henni töfum. Verður því að fresta umr. þessa máls að sinni, og tek ég það hér með út af dagskrá.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég vil óska eftir, að afgreiðslu þessa máls verði lokið í dag og að skotið verði á kvöldfundi til þess, ef með þarf. Beini ég þessum tilmælum til hæstv. forseta.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég hafði ekki ætlað að flytja langa ræðu við þessa umr. - Hv. 1. landsk. sagði, að mér hefði verið kunnugt um, að Sjálfstfl. hefði haft sínar eigin till. til tekjuöflunar. Mér var kunnugt um, að flokkurinn vildi leggja jafna prósentu á flesta gildandi tolla og skatta. En við það hefði ég ekki getað fellt mig, af því að skattakerfið sjálft er ekki réttlátt. Um leið og krafizt er réttlátrar kjördæmaskipunar, á líka að sýna réttlæti í þessum efnum. Mér var ljóst, er ég lagði fram stjfrv. um kjördæmamálið, að ýmsum framsóknarmönnum þætti of langt gengið, eins og sjálfstæðismönnum nú í skattamálunum. En menn verða að reyna að mætast sem næst miðri leið. Ég hefi tekið það fram, að ef einhver ákvæði skattafrv. væru svo vaxin, að sýnt væri, að þau yrðu einstaklingum eða atvinnufyrirtækjum of þungbær, væri ég tilbúinn til samninga. En ég hefi ekki enn heyrt rök fyrir slíku. Ég mun þó gefa hér sömu skuldbindingar og áður, að taka fullt tillit til óyggjandi röksemda. Það er vitanlega rétt, að tekjuskatturinn má ekki á neinu stigi fara fram úr tekjum. Það væri áþekkt ákvæðum um hámarkslaun, sem ekki samrímast atvinnulífinu eins og það er nú. En fyrir slíku er ekki gert ráð í frv. Hitt er annað mál, hvernig skatturinn samrímast við útsvörin. Fyrir álagningu þeirra eru litlar eða ókunnar reglur víðast hvar. En þótt útsvör séu beinn skattur, má ekki blanda þeim algerlega saman við tekjuskattinn. Mér hefir verið sagt, að útsvör væru stundum hærri en nemur öllum tekjum. Þetta getur því aðeins átt sér stað hér í Rvík, að um auðuga menn sé að ræða, sem það árið hafa haft litlar tekjur. En í sveitum, þar sem víða eru engar nettótekjur, verður þó að jafna niður þetta 4-10 þús. kr. og þaðan af meiru. Þetta kemur því ekki á tekjurnar, heldur á tap á atvinnurekstrinum. Þetta út af fyrir sig er sterk röksemd fyrir því að hækka tekjuskatt á nettótekjum. Þar er þó trygging fyrir því, að tekið sé af einhverju. Ég hefi ekki haft tíma til að athuga línurit hv. 1. landsk. af skattstiganum. Vildi ég því mælast til, að hann lánaði mér þau á milli umr., því að eins og ég hefi sagt mun ég beygja mig fyrir öllum óyggjandi röksemdum. En hér mun einhver veila í vera. Ég hefi látið gera áætlun yfir útsvör og skatta eftir frv. með tilliti til sömu gjalda í fyrra. Þær áætlanir gáfu allt aðra útkomu en töflur hv. 1. landsk. Ég get því miður ekki gagnrýnt þessar töflur nú, en merkilegt má heita, ef þær koma að öllu leyti heim við veruleikann. Ég skal þá taka þrjú dæmi úr þeim áætlunum, er ég hefi látið gera. 1. dæmi : Tekjur kr. 8010,00, tekjusk. kr. 112,00  Eign kr. 3400,00, eignarsk. - 31,80 Útsvar .................... - 300,00 Álag skv. frv. ............ - 44,80 Samtals kr. 488,60 Ekki rekur þetta sig upp undir. 2. dæmi : Tekjur kr. 12162,00, tekjusk. kr. 417,00 (Frádráttur fyrir 2 börn). Eignir engar. Útsvar ................... - 1150,00 Álag .................... - 291,00 Samtals kr. 1858.00 Ekki rekur þetta sig upp undir heldur. En ljóst er, hvort hér hirðir meira af tekjunum, bær eða ríki. 3. dæmi : Tekjur kr. 27150,00, tekjusk. kr. 1967,00 Eignir kr. 60000,00, ókunnugt um eignarskatt. Útsvar ................... - 370,00 Þetta rekur sig heldur ekki upp undir. Ég hefi að vísu ekki sagt, að slíkt geti ekki komið fyrir eftir frv., og í sveitum fara útsvörin langt upp yfir nettótekjur, ef nokkrum er þá til að dreifa. Það eru slæmir skattar, sem verka eins og slátrað væri mjólkurkúnni, svo að eftir stuttan tíma er bæði kjötlaust og mjólkurlaust. En að því er snertir tekjuskattinn er um það eitt að ræða að njóta nytjanna af húsdýrunum. Hann má því teljast góður skattur. Hv. 1. landsk. sagði, að frv. væri hnefahögg í andlitið á þeim flokki, er vildi styðja sjálfsbjargarviðleitnina í landinu. Þetta er harður dómur, sem ég vildi ekki eiga skilið. Og frv. er einmitt borið fram vegna ráðstafana; sem miða að því að hjálpa sjálfsbjargarviðleitninni í landinu. Það á með þessu að hjálpa þeim, sem hafa orðið fyrir ranglæti, sem þjóðfélagið gat ekki hindrað, og það verður ekki gert með öðru en því að taka af þeim, sem betur mega. Þegar svo sérstaklega stendur á, að slíkt ranglæti hefir skapazt við tilflutning á verðmætum, verður að leiðrétta það með þessum hætti, að þeir borgi, sem það geta. Og það er engin nýjung hjá okkur, þótt seilzt sé djúpt í vasa gjaldendanna á erfiðum tímum. Íhaldsmenn í Englandi hafa þannig eftir ófriðinn hjálpað til að hækka skatt af hátekjum svo mjög, að þetta frv. kemst þar ekki í hálfkvisti við. Ég mun ekki hafa fleiri orð að þessu sinni, en óska, að málinu verði vísað áfram til fjhn.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Þetta frv. er flutt fyrir beiðni hreppsn. Borgarhrepps, og ástæðan til þess er sú, að það er þræta um afréttarlönd milli sveitanna Borgarhrepps og Stafholtstungnahrepps, þannig að nokkuð mikill hluti af afréttarlandi Borgarhrepps liggur innan lögsagnarumdæmis Stafholtstungnahrepps, en Borgarhreppur vill fá þessu breytt þannig, að þeir fái sín eigin afréttarlönd inn fyrir lögsagnarumdæmi þeirra sjálfra. En inn á milli Borgarhrepps og afréttarlands hreppsins liggur ofurlítil tunga, sem Stafholtstungnahreppi tilheyrir, og eftir því sem mér virðist, þá liggur það næst, ef um sölu á því landi væri að ræða, að Borgarhreppur fengi landið, til þess að rétta og lagfæra landamerkin milli þessara hreppa. Ég skal geta þess, að því hefir verið haldið nokkuð fast fram af hendi Stafholtstungnahrepps, að þeir vilja hvorki missa þessa litlu skák, sem þeir eiga, né missa afréttarland Borgarhrepps út úr sínu lögsagnarumdæmi. Ég skal geta þess, að mér hafa borizt umsagnir um málið, bæði frá Stafholtstungnahreppi og Norðurárdal, og ég býst við, að hlutverk n. verði aðallega það, að fá nokkurskonar sameiginlega niðurstöðu þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli, og ráða málinu til lykta á þeim grundvelli. Ég mun leggja í hendur n. öll gögn, sem ég hefi, og treysti henni til að ráða þannig fram úr málinu, að öllum aðilum verði fyrir beztu og allir megi vel við una. Í því trausti legg ég málið fyrir þingið og óska þess, að því verði vísað til allshn.

Flm. (Jakob Möller) Ég vil með leyfi hæstv. forseta nota þetta tækifæri til þess að gera grein fyrir tveimur þeim frv., sem hér eru á dagskrá og ég er flm. að. Ég flyt þessi frv. hér samkv. beiðni frá stéttarfélagi verzlunarmanna hér í Rvík og sambandsstjórn verzlunarfélaga á landinu. Frv. fara í þá átt að tryggja þeim, er afla sér verzlunarmenntunar, rétt til þess að öðru jöfnu að vinna þau störf, er þeir hafa lært, og sömuleiðis hitt, að verzlunarstörf vinni aðeins þeir, sem menntunar vegna eru til þess hæfir, og fara frv. þessi í sömu átt og lög þau, er á síðustu tímum hafa verið sett til þess að tryggja hliðstæð réttindi ýmsra annara stétta í landinu. Bæði þessi frv. hafa verið hér á ferðinni áður. Á síðasta þingi voru þau afgr. þannig, að þeim var vísað til stj. með tilmælum um, að hún léti athuga þau og undirbúa fyrir næsta þing. En úr þeirri athugun hefir ekkert orðið og flyt ég því bæði þessi frv. að ósk nefndra félaga. Ég vænti svo, að frv. fái góðar viðtökur og verði að umr. loknum vísað til 2. umr. og allshn., sem ég álít, að hafi haft þau til meðferðar áður.

Flm. (Jakob Möller) Ég leyfi mér að vísa til þess, er ég sagði hér um það mál, sem er næst á undan þessu máli á dagskránni (frv. um verzlunarnám og atvinnuréttindi verzlunarmanna), og endurtek þá ósk, að einnig þetta frv. verði afgr. til 2. umr. og allshn.