Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Bjarna Jónssyni, 4. þm. Norðvest., um að hann verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu, Lilja Rafney Magnúsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Forseti vill geta þess að um kl. 16 í dag er gert ráð fyrir að gera hlé á þingfundi í klukkustund fyrir fund í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.

Forseta hefur borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1393, um stöðu grunnnáms í listdansi og rekstrarumhverfi listdansskóla, frá Viðari Eggertssyni. Einnig hefur borist bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1463, um sjóði á vegum ráðuneytanna og stofnana þess, frá Hildi Sverrisdóttur. Þá hafa borist bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1374, um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, frá Þórunni Sveinbjarnardóttur, og á þskj. 1386, um söfnun og endurvinnslu veiðarfæra, frá Andrési Inga Jónssyni. Að lokum hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1363, um Heilsugæsluna í Grafarvogi, frá Diljá Mist Einarsdóttur, á þskj. 1385, um Geðheilsumiðstöð barna, frá Andrési Inga Jónssyni, og á þskj. 1387, um heimaþjónustu ljósmæðra, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni.

Virðulegur forseti. Ég ætla enn og aftur að koma hingað upp og ræða ástandið á húsnæðismarkaði. Aðgerðir Seðlabankans varðandi lánþegaskilyrði hafa orðið til þess að algjört frost er á markaðnum um þessar mundir. Ungt fólk og aðrir fyrstu kaupendur sjá sér ekki fært að kaupa fasteign á algerlega frosnum markaði. Þessi þróun hefur verið að raungerast síðustu 12 mánuði og mun að óbreyttu halda áfram. Við sjáum þá keðjuverkun sem frostið veldur. Nú berast okkur fréttir af því að keðjan sé rofin og fáum takist að kaupa eða selja eignir í núverandi ástandi. Almennt gerir fólk tilboð í fasteign með fyrirvara um sölu en það sem hefur færst í aukana er að veita þurfi lengri frest, með fyrirvara, eða hætta þurfi við viðskipti sökum þess að í núverandi ástandi er eftirspurnin lítil sem engin. Við sjáum það að einstaklingum sem eru að stækka við sig og ætla að selja sína fyrstu eign reynist það oft ómögulegt þar sem kaupendahópur fyrstu eigna er horfinn af markaðnum. Það skiptir engu máli hversu vel eignir eru auglýstar og hversu oft er opið hús, eignin hreinlega selst ekki. Eins og ég segi getur þetta t.d. verið fjölskylda sem þarf að stækka við sig í samræmi við fjölgun. Virðulegi forseti. Enn og aftur sjáum við að bregðast þarf við ástandinu á fasteignamarkaði. Það eru ekki einungis fyrstu kaupendur sem bíta í það súra, heldur á það við um alla sem vilja kaupa eða selja í núverandi árferði. Nauðsynlegt er að nýta þau verkfæri sem við hér á Alþingi höfum og ég hef oft nefnt, t.d. að rýmka reglur og kröfur um veitingu hlutdeildarlána, breyta reglum um veðsetningu lána til fyrstu kaupenda og ráðast í framkvæmdir til að auka framboð á hagkvæmu húsnæði sem hentar fyrstu kaupendum, í góðu samstarfi við verkalýðshreyfinguna og lífeyrissjóði. Við getum stuðlað að því, með hækkandi sól, að frostið sem einkennir fasteignamarkaðinn um þessar mundir fari að þiðna.

Herra forseti. Það var árið 2019 sem þáverandi seðlabankastjóri, Már Guðmundsson, skrifaði þjóðaröryggisráði bréf um að fyrirkomulag greiðslumiðlunar hér á landi gæti ógnað þjóðaröryggi. Hæstv. forsætisráðherra upplýsti í nóvember í fyrra í umræðum um skýrslu þjóðaröryggisráðs að ráðið hefði fengið Seðlabankann þrisvar sinnum á fund sinn til að ræða stöðu innlendrar greiðslumiðlunar. Hæstv. ráðherra sagði þá að það væri mat þjóðaröryggisráðs að lykilatriði til að tryggja fjármálaöryggi væri að til staðar væru innviðir til að tryggja innlenda greiðslumiðlun. Þann 28. september í fyrra áréttaði fjármálastöðugleikanefnd í yfirlýsingu sinni mikilvægi þess að auka öryggi í innlendri greiðslumiðlun til að tryggja rekstrarsamfellu, m.a. með vísan til vaxandi netógnar. Á kynningarfundi fjármálastöðugleikanefndar 15. mars sl. sagði Gunnar Jakobsson, staðgengill formanns nefndarinnar, að niðurstaða yrði að fást í málinu á næstu vikum eða óska ella eftir lagasetningu um málið. Herra forseti. Íslenskir neytendur eru ekki bara að greiða til íslenskra banka heldur borga þeir einnig til Visa og Mastercard í útlöndum. Hagnaður bankanna af þessu fyrirkomulagi hleypur á milljörðum og við borgum og getum ekki annað. En eftir hverju höfum við verið að bíða allan þennan tíma? Höfum við verið að bíða eftir bönkunum, að þeir geri eitthvað í málunum? Er það ekki stjórnvalda og Seðlabankans að bregðast við? Við þurfum sjálfstæðar og óháðar greiðslulausnir sem eru bæði ódýrar og öruggar. Í fyrrasumar skrifaði ég grein um þessa alvarlegu stöðu og lauk henni á þessum orðum: „Stjórnvöld og Seðlabanki Íslands þurfa að gyrða sig í brók strax og þótt fyrr hefði verið og tryggja óháða, sjálfstæða fjármálainnviði, óháðar og ódýrar innlendar greiðslulausnir.“ Forseti. Núna, um ári seinna, eru þau enn með allt niður um sig.

Hæstv. forseti. Á liðnum árum og áratugum hafa fyrirtæki í eigu Reykjavíkurborgar verið í fremstu röð í að byggja upp fjarskiptainnviði og þá sérstaklega ljósleiðarakerfi til hagsbóta fyrir íbúa Reykjavíkur og nágrannasveitarfélaga sem og fyrirtækja á svæðinu. Þetta hefur skilað sér í háu tæknistigi og hagstæðu verði á fjarskiptaþjónustu. Hægri öflin á Íslandi hafa lengi verið á móti þessum samfélagslega rekstri og margoft flutt tillögur um að koma honum í hendur einkaaðila en félagshyggjuflokkarnir í borginni hafa til þessa staðið á móti öllum slíkum hugmyndum. Mig langar því að eiga orðastað við hv. þm. Jóhann Pál Jóhannsson, þingmann Reykjavíkur, um það hvernig hann sem jafnaðarmaður metur þann umsnúning flokksfélaga hans í Samfylkingunni og annarra meirihlutaflokka í borginni þess efnis að þynna út eignarhluta opinberra aðila með því að fara í hlutafjárútboð þar sem um þriðjungur fyrirtækisins Ljósleiðarans verður seldur einkaaðilum. Er þingmaðurinn sammála fulltrúum Vinstri grænna og Sósíalistaflokksins í meiri hlutanum í borginni sem benda á að rétt sé að líta á rekstur ljósleiðarakerfisins sem mikilvægt samfélagslegt innviðaverkefni á pari við rekstur hitaveitu? Nú varð ýmsum samflokksmönnum hv. þingmanns tíðrætt um það í tengslum við sölu Símans á Mílu til erlendra fjárfesta hvort ríkisvaldið ætlaði ekki að grípa inn í með einhverjum hætti og stöðva söluna. Þar var þó um að ræða viðskipti milli tveggja einkaaðila á innviðum sem þegar var illu heilli búið að einkavæða. Vekur það þingmanninum ekki áhyggjur þegar borgarstjórn Reykjavíkur hyggst með þessum hætti taka risaskref í þá átt að færa mikilvæga samfélagslega innviði úr félagslegri eigu og til einkaaðila? Hefur þingmaðurinn hugsað sér að reyna að koma vitinu fyrir sitt fólk í borginni?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr hér um hlutafjáraukningu Ljósleiðarans ehf. Það er auðvitað málefni sem ég á enga aðkomu að sem alþingismaður, en mér er samt ljúft að svara hv. þingmanni og upplýsa að ég tel almennt eftirsóknarvert að grunninnviðir séu í opinberri eigu og get þar af leiðandi aldrei stutt það að Ljósleiðarinn verði seldur úr höndum Orkuveitunnar eða að Orkuveitan missi meirihlutavald yfir fyrirtækinu, enda stendur það ekki til. Ekki hefur orðið neinn umsnúningur þar og ég þarf ekkert að koma vitinu fyrir einn né neinn. Það sem hefur hins vegar gerst er að aðstæður á fjarskiptamarkaði hafa gjörbreyst á mjög skömmum tíma og ljóst að Ljósleiðarinn þarf á auknu fjármagni að halda vegna harðrar samkeppni við Mílu, sem hefur einmitt stóraukið umsvif sín eftir söluna til fransks fyrirtækis sem fór auðvitað fram með blessun ríkisstjórnarinnar eins og hér var vikið að. Þá er farin sú leið að leita til langtímafjárfesta með hlutafjárútboði og þannig er verið að leiða fram markaðsvirði hluta í Ljósleiðaranum. Það þýðir þá að í framhaldinu geta opinberir aðilar, hvort sem það er Orkuveitan eða ríkið, ef t.d. þingmenn Vinstri grænna telja þetta þjóðhagslega mikilvæga starfsemi, stigið inn og komið með meira hlutafé án þess að farið sé á svig við ríkisstyrkjareglur EES-samkomulagsins. Forseti. Ef þingmenn Vinstri grænna telja svona agalegt að einkafjármagn komi nálægt þessari starfsemi þá velti ég fyrir mér hvers vegna það sama gildi ekki um aðra grunninnviði, t.d. samgönguinnviði þar sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur einmitt beitt sér mjög fyrir því að einkaaðilar komi inn, annist fjármögnun og taki áhættu af gerð og rekstri samgöngumannvirkja. Ég minni líka á að það eru ekki nema örfáir mánuðir síðan Alþingi setti hér, að frumkvæði ríkisstjórnarinnar, ný heildarlög um fjarskipti og fjarskiptainnviði þar sem virk samkeppni á markaði er rauði þráðurinn.  
             Annars þakka ég hv. þingmanni fyrir að eiga orðastað við mig um þessi mál og óska borgarstjórnarflokki Vinstri grænna velfarnaðar í sínum störfum.

Forseti minnir á að ræðutími í störfum þingsins er takmarkaður en hv. þingmaður fór allverulega yfir þau mörk sem þingsköp kveða á um í því sambandi.

Herra forseti. Það er stefna íslenskra stjórnvalda að halda norðurslóðum sem lágspennusvæði og vinna gegn hernaðaruppbyggingu á því svæði. Það er eitthvað sem ég held við getum öll verið sammála um að sé gott markmið. En hvað sýna verkin? Það hefur aldrei verið meiri fjárfesting í innviðum fyrir hernað hér á landi en á undanförnum árum. Það hefur aldrei verið meiri viðvera herliðs en akkúrat síðustu árin í háa herrans tíð. Síðustu þrjú ár hefur viðveran nærri tvöfaldast, farið úr 150 hermönnum að meðaltali á hverjum degi árið 2020 upp í 270 á dag á síðasta ári. Í svari utanríkisráðherra kemur fram að íslensk stjórnvöld hafi fullt forræði á því hvaða liðsafli er á Keflavíkurvelli. Þetta er ákvörðun stjórnvalda. Hér er kafbátaeftirlit árið um kring. Eðli vallarins er að breytast með því að í ágúst 2019 og í september 2021 voru B-2 sprengjuflugvélar sendar í æfingaleiðangur til Keflavíkur. Svar utanríkisráðherra við því hverju það sætti var að vera vélanna gerði flugher Bandaríkjanna kleift að sýna fram á getu sína til að gera sprengjuflugvélar út frá ólíkum tímabundnum staðsetningum í Evrópu. Það er verið að sýna máttinn. Það er verið að færa hann út og inn á norðurslóðir. Í mars á þessu ári bættist síðan í hópinn svokölluð dómsdagsvél, flugvélin sem er stjórnstöð fyrir kjarnavopnabúr Bandaríkjanna ef allar landstöðvar brenna í stríðseldi. Og nú er svo komið að það er búið að gera samkomulag á milli íslenskra og bandarískra stjórnvalda um að kafbátar Bandaríkjahers geti lagt hér rétt fyrir utan landsteinana og Landhelgisgæslan færi þeim síðan vistir og hjálpi þeim að skipta um áhafnarmeðlimi. 

Forseti minnir á áður fram komna athugasemd um ræðutíma í störfum þingsins.

Virðulegi forseti. Mig langar að ræða hérna undir störfum þingsins neytendavernd. Bandaríska neytendastofnunin hefur nú lagt fram svokallað „smelltu til að segja upp“-ákvæði sem krefst þess að seljendum sé gert það jafn auðvelt að koma upplýsingum til leiðar til neytenda og neytendum að neyta þjónustu eða skrá sig úr henni. Hver hefur ekki lent í vandræðum við að segja upp þjónustu eða jafnvel skráð sig í þjónustu fyrir mistök sem erfitt er að segja upp? Ýmis dæmi eru til þar sem seljendur þjónustu hanna og markaðssetja oft ókeypis prufuáskriftir og endurteknar áskriftir en þær reynast svo stundum erfiðar þegar kemur að upplýsingagjöf til þeirra sem lenda í því að skrá sig óviljandi. Í einhverjum tilvikum gefa seljendur takmarkaðar upplýsingar um aukagjöld og því miður fær fólk stundum reikninga eða rukkanir á greiðslukort sín sem neytendur hafa ekki samþykkt eða kannast illa við. Seljendur gera það oft verulega torvelt eða jafnvel ómögulegt að hætta við kaup á þjónustu, sér í lagi á internetinu. Rannsóknir vestan hafs hafa leitt í ljós að vinnubrögð sem þessi hafa skaðað neytendur í áratugi. Þar í landi hefur fólk verið fast í endurteknum greiðslum fyrir hluti sem það vildi aldrei eða vildi ekki halda áfram að fá og lög og reglur hafa náð illa utan um. Ég hef sent Neytendastofu fyrirspurn um það hvernig núverandi lög og reglur hér á landi ná utan um vandamálið en mig grunar að okkur skorti úrræði. Það þarf ekkert að velkjast í vafa um mikilvægi þess að banna rangfærslur, að gefa fólki mikilvægar upplýsingar á skýran hátt, ganga úr skugga um að fólk viti hvað það er að samþykkja og leyfa fólki að hætta við á einfaldan og auðveldan hátt. Tökum dæmi: Ef aðili er með hnapp á sinni sölusíðu sem skráður er „skráðu þig í þjónustu“ 

Virðulegur forseti. Við áttum hér gott samtal í gær við hæstv. viðskipta- og menningarmálaráðherra og margir af þeim þingmönnum sem upp komu ræddu um stöðu fjölmiðla. Mig langar að halda örlítið áfram með þá umræðu. Í fjármálaáætlun og í kaflanum um fjölmiðla er ljóst að við ætlum að auka töluvert útgjöld til málefnasviðsins fjölmiðla, fara úr rúmum 6 milljörðum upp í rúma 8 milljarða. Það er auðvitað þannig að langstærsti hluturinn af þessum milljörðum rennur til RÚV, risastóra ríkisfyrirtækisins á þessum markaði. Ég ætla ekki að segja að við eigum að leggja niður RÚV en það hlýtur að vera umhugsunarvert þegar við horfum á stöðu fjölmiðla á Íslandi að það sé einn miðill sem taki allt þetta fjármagn til sín frá ríkinu auk þess að vera á auglýsingamarkaði og taka þar um 2,5 milljarða á ári. Við höfum heyrt lýsingar frá þeim sem reka einkarekna fjölmiðla á því hversu agressífir sölumenn RÚV eru og hversu ágjarnir þeir eru í að ná í þær takmörkuðu auglýsingatekjur sem undir eru. Þess fyrir utan þá sjáum við líka fréttir af annars konar ríkisstuðningi, eins og við veitum í gegnum Kvikmyndasjóð, þar eru verkefni sem RÚV stýrir eða er í samstarfi um búin að taka til sín alla úthlutunina, 200 milljónir núna síðast. Þetta hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir okkur sem hér stöndum og ekki síst ef við horfum svo á umsagnir sem hafa verið að berast okkur í allsherjar- og menntamálanefnd frá þeim sem eru þó að skapa og eiga þetta efni, þ.e. leikarana og listamennina, þegar þau segja að hér sé ekki verið að greiða eftir kjarasamningum, 

Hæstv. forseti. Samtök leigjenda birtu á dögunum kolsvarta skýrslu um stöðuna á leigumarkaði og er vægast sagt dregin þar upp allnöturlegri mynd en við fáum yfirleitt að heyra. Þar kemur skýrt fram að það er alvarleg húsnæðiskreppa á Íslandi og kjör leigjenda eru hrikaleg, sem bitnar skelfilega á veikum hópum, þeim sem eru á lægstu laununum; fjölskyldufólki, örorkulífeyristökum og ellilífeyristökum. Ástandið fer hríðversnandi því þessir hópar eru í raun fastir í óðaverðbólgu sem hækkar leigu á íbúðarhúsnæði í hverjum einasta mánuði. Fimmta hvert barn í leiguhúsnæði býr við sárafátækt. Það er nánast ómögulegt að fólk komist af leigumarkaði eftir því sem það verður eldra. Því fer þeim sífjölgandi sem eru í þeirri stöðu en einungis innan við einn af hverjum tíu leigjendum vill vera á leigumarkaði, skiljanlega. Æ meiri skortur á leiguhúsnæði neyðir fólk til að taka sér bólfestu í óleyfilegu húsnæði og skorturinn skrúfar upp leiguverðið í hverjum einasta mánuði því leigjendum gefst ekki annað en að beygja sig undir óásættanlega samninga sem eru í raun einhliða ákvörðun leigusalans, því lög um vísitölutengingu á húsaleigu voru afnumin árið 1999, því það eru fyrirtæki sem gera út á húsnæðismarkaðinn og hafa bara rakað að sér æ stærri hluta hans og bjóða leigjendum afarkosti á að eiga sér heimili; grunnþörf hvers manns. Tveir þriðju allra íbúða frá árinu 2005 hafa verið keyptir af fjárfestum í þeim eina tilgangi að hagnast á þeim. Það er full ástæða til að Alþingi taki fyrir mál leigjenda á Íslandi af fullri alvöru og þunga.

Virðulegi forseti. Undanfarið hefur borið á gagnrýni á stöðu húsnæðismála hér á landi. Ég ætla mér ekki hér í dag að gera lítið úr þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir í húsnæðismálum en það er langt því frá að ekkert hafi verið gert í tíð núverandi ríkisstjórnar. Við Íslendingar berum okkur jafnan saman við Evrópu en íbúaþróun á Íslandi er í engu samhengi við Evrópu og því er erfitt að gera raunhæfan samanburð. Íbúum í Evrópu hefur fjölgað um 2,8% frá aldamótum en íbúum á Íslandi hefur fjölgað um nær 40%. Auknum vinsældum og vexti íbúafjölda fylgja vissulega áskoranir og eitt af því er að tryggja nægilegan fjölda íbúða á hverjum tíma. Síðustu ár hefur verið gerð stórsókn í uppbyggingu íbúða en betur má ef duga skal. Aðgerðir síðustu ára hafa fyrst og fremst miðað að því að mæta uppsafnaðri þörf fyrri ára en það er afleiðing af aðgerðaleysi þeirra sem sátu við stjórnvölinn frá 2007–2012 sem segja má að hafi sett met í skorti á íbúðum. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa miðað að því að fjölga íbúðum, hjálpa fólki að komast í eigið húsnæði og byggja fleiri leiguíbúðir í óhagnaðardrifnu eða samvinnuformi. Í kjölfarið hefur verið ánægjulegt að sjá þá þróun að einkaaðilum á leigumarkaði hefur fækkað mikið og varanlegt húsnæði í eigu hins opinbera og félaga hefur aukist. Það segir okkur að markaðurinn hafi hægt og rólega verið að lagast. En við þurfum að halda áfram því við glímum enn við afleiðingar stöðnunar fyrri ára og í ofanálag erum við að glíma við alþjóðlega verðbólgu sem klárlega mun hafa áhrif á markaðinn. Okkar markmið ætti núna að vera fyrst og fremst að tryggja að við séum ekki að safna í aðra snjóhengju og halda áfram að byggja nægilega mikið af húsnæði og fjölga íbúðum í óhagnaðardrifnu leigukerfi á sem flestum stöðum hringinn í kringum landið.

Forseti. Með leyfi forseta: „Það kom mér á óvart í desember þegar Icelandair tilkynnti að flugfélagið ætli að hefja beint áætlunarflug frá Keflavík til Tel Aviv. Það hentar eflaust vel fyrir þá fáu Íslendinga sem búsettir eru í Ísrael og einnig þá sem vilja heimsækja landið. Einnig hentar það ágætlega Íslendingum sem vilja heimsækja Palestínu. En þessu fylgja djúp og alvarleg vandamál sem Icelandair vill ekki ræða.“ Þannig skrifar Yousef Ingi Tamimi á fréttavefnum Heimildinni þann 12. apríl sl. En í frétt á Vísi rétt fyrir jól var vitnað í framkvæmdastjóra leiðakerfis Icelandair, Tómas Ingason, sem virtist spenntur fyrir Tel Aviv sem nýjum áfangastað og taldi þar upp hluti sem áfangastaðurinn hefur upp á að bjóða; strendur og annað næs. Með leyfi forseta: „Tómas minnist á að stutt sé til Jórdaníu en passar sig sérstaklega að minnast hvergi á Palestínu - en eins og flestum er kunnugt þá er stór hluti Dauðahafsins (ólöglega hernumið) í Palestínu, Betlehem er palestínsk borg og svo er Austur-Jerúsalem, sem hefur verið ólöglega innlimuð inn í Ísrael, palestínsk.“ - Allt eru þetta staðir sem nefndir eru sem frábærir áfangastaðir í Tel Aviv. - „Icelandair auglýsti svo á heimasíðu sinni Jaffa sem elsta hluta Tel Aviv, en þar kemur hvorki fram að borgin sé palestínsk né er minnst á þær hörmungar sem áttu þar stað árið 1948 þegar Palestínufólkið var annaðhvort myrt eða hrakið á flótta í þjóðernishreinsunum sem enn eiga sér stað í dag. Tómas Ingason, Bogi Nils Bogason og fleiri stjórnendur Icelandair eru fullkomlega meðvituð um þau mannréttindabrot, hernám og þjóðernishreinsanir sem stundaðar eru í Ísrael en kjósa viljandi að hunsa þau. Þau kjósa að taka ekki afstöðu gegn ólöglegu hernámi Ísraels í Jerúsalem og Palestínu og með því samþykkja þau að aðgerðir Ísraela séu réttlætanlegar.“ Eða eins og Desmond Tutu sagði: Ef þú ert hlutlaus gagnvart óréttlæti hefurðu kosið að standa með kúgaranum. Forseti. Ég hvet öll til að lesa tilvitnaða grein í Heimildinni frá 12. apríl sl. og taka afstöðu í þessu máli.

Forseti. Í morgun var fundur Stofnunar stjórnsýslufræða og stjórnmála um stjórnsýsluúttektir Ríkisendurskoðunar, mjög áhugaverður fundur þar sem sviðsstjóri stjórnsýslu- og lögfræðisviðs Ríkisendurskoðunar kynnti hvernig þær stjórnsýsluendurskoðanir færu fram. Þar komu Sigríður Kristinsdóttir, sýslumaður á höfuðborgarsvæðinu, og Páll Gunnar Pálsson, forstjóri Samkeppniseftirlitsins, sem nýlegir aðilar sem hafa verið teknir til skoðunar í stjórnsýsluúttekt. Það var dálítið áhugavert sem þar kom fram, sérstaklega með tilliti til þess að ég sit í fjárlaganefnd, en ábendingar sem fram komu í stjórnsýsluúttektum Ríkisendurskoðunar voru þær að verkefni þessara aðila væru vanfjármögnuð. Þrátt fyrir önnur verkefni þessara aðila þá væru, samkvæmt niðurstöðum Ríkisendurskoðunar, Samkeppniseftirlitið og sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu vanfjármögnuð til að sinna lögbundnum verkefnum. Þau ítrekuðu bæði hvað þeim fyndist halla á sig í rauninni, að ráðuneytin væru ekki að bregðast við þessum ábendingum á neinn hátt. Páll Gunnar Pálsson bætti um betur og sagði að núverandi fyrirkomulag opinberra fjármála, með lögum um opinber fjármál, væri í rauninni verra heldur en gamla fyrirkomulagið þar sem hann hefði hvergi stað til að leita til varðandi einmitt svona ábendingar - engan til að leita til. Mig langar hins vegar til að benda á að það er dálítið ónákvæmt. Það er hægt að leita til þingsins. Það er hægt að senda inn umsögn til fjárlaganefndar um fjármálaáætlanirnar sem eru í gangi núna. Þetta er það sem hefur vantað upp á að undanförnu, að við í fjárlaganefnd fáum ekki að vita hverjar eru forsendur þess að ein eða önnur upphæð er lögð til 

Virðulegi forseti. Þessa vikuna ræðum við þingmenn fjármálaáætlun hér á þinginu. Ég átti í orðaskiptum við hæstv. innviðaráðherra í gær um þá alvarlegu fjárhagsstöðu sem enn er komin upp hjá Reykjavíkurborg, langstærsta sveitarfélagi landsins. Ég hef skiljanlega áhyggjur af því að staðan þar og slæmar horfur hafi neikvæð áhrif á ríkisfjármálin. Glöggir hafa tekið eftir því að þetta er ekki í fyrsta sinn sem ég tek upp málefni Reykjavíkurborgar hér á þinginu. Ég er auðvitað íbúi í Reykjavík og þingmaður Reykvíkinga, en ég er líka fyrrum varaborgarfulltrúi. Mér hefur þótt full ástæða til þess að stíga inn í þau mál sem okkur varða, þar sem borgaryfirvöld virðast ekki sinna hlutverki sínu. Ég hef m.a. rætt hér ábyrgð Reykjavíkurborgar þegar kemur að húsnæðismálum og menntun barna á fyrsta skólastiginu, en rótin að þessu öllu er auðvitað viðhorf meiri hlutans í Reykjavík; forgangsröðunin hinum megin við Vonarstrætið. Það ætti að vera mikið áhyggjumál fyrir stjórnvöld og okkur hér sem sinnum eftirliti, hvernig fjármálum er stýrt í Reykjavík. Það er risamál hvernig hallarekstur fer hratt vaxandi og að hallinn sé margfaldur á við það sem hefur verið áætlað. Skuldasöfnun borgaryfirvalda er ógnvænleg og vítahringur hallareksturs og skuldasöfnunar virðist ekki verða rofinn í bráð. Meiri hlutinn í Reykjavík heldur nefnilega áfram að eyða umfram efni og það þrátt fyrir stórauknar tekjur. Hæstv. innviðaráðherra hefur e.t.v. eitthvað til síns máls þegar hann nefnir hvort tilefni sé fyrir okkur hér til að endurskoða regluverkið þegar kemur að eftirliti með sveitarfélögunum. En fyrst og fremst verður Reykjavíkurborg auðvitað að stöðva þessa óráðsíu og fara að bera meiri virðingu fyrir fjármunum íbúa sinna og verkefnunum sem borgin á að sinna.

Herra forseti. Það er fullt tilefni til að byrja á því að taka undir með hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur varðandi ófremdarástandið í Reykjavík. En ég vil þá minna hv. þingmann á það, sem fulltrúa meiri hlutans hér, að fyrsta skrefið fyrir ríkisstjórnina til að taka á þessu er að hætta að ýta undir þetta ófremdarástand með því að taka við vandamálum frá borginni, skjalasöfnum eða öðru, eða að ýta undir útgjöldin eins og með fráleitu borgarlínuverkefni. En ég ætla ekki að tala um borgarstjórn Reykjavíkur í þessu tilviki heldur annað á vissan hátt sambærilegt fyrirbæri sem er Evrópusambandið. 

Virðulegur forseti. Er það ekki fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð að leigusali segi leigjendum sínum að ef þeir borga ekki tugþúsundahækkun á leigunni verði þeim sagt upp, að viðkomandi verði að borga í leigu meira en útborguð lífeyrislaun hans eru, sem allir heilvita menn vita að gengur ekki upp? Hvaða snillingur fann upp það væri lausn á húsnæðisvanda þeirra verst settu í kerfinu að hækka leigu það mikið að viðkomandi leigjandi eigi ekki möguleika á að borga hana og því verði hann að segja viðkomandi upp leigunni og leigja ríkinu íbúðina? Á uppseldu Íslandi er það orðið lausn að henda einni fjölskyldu á götuna til að bjarga annarri fjölskyldu um húsnæði og það er ríkið sem er sökudólgurinn. Hvað eru margir í okkar ríka samfélagi sem standa frammi fyrir þessu ofbeldi? Hvað hafa margir gripið til þess ráðs að sleppa úr máltíðum vegna sífellt hækkandi húsnæðis- og framfærslukostnaðar og eiga enga möguleika á að innbyrða holla fæðu? Ríkisstjórnin er ekki með nokkra áætlun til stuðnings þeim sem glíma við að reyna að ná endum saman og að tryggja að börn þeirra verði ekki skilin eftir í svelti og sárafátækt. Verðbólgan er í 10% og þeir verst settu í okkar ríka samfélagi ná engan veginn endum saman og verða að leita til hjálparsamtaka til að sjá sér og sínum börnum fyrir matargjöfum til að svelta ekki. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur vísvitandi brotið lög um almannatryggingar er þær spá fyrir um meðaltal launahækkana fram í tímann samkvæmt 69. gr., spá alltaf viljandi mun lægri hækkun en raunveruleg hækkun verður. Þó að það komi fram í lok ársins að það sé röng spá þá er hún aldrei leiðrétt. Þetta er ólögleg kjaragliðnun og ekkert annað en brot á stjórnarskrá og lögum um almannatryggingar. Hér er ein furðuleg mýta sem ekki er sagt frá, ríkisstjórnin eða TR, að þeir verst settu, öryrkjar sem hafa örorkumat frá 18 ára aldri, hafa engin frítekjumörk af fyrstu 100.000 kr. í laun því sérstaka uppbótin skerðir þannig að það skilar 20.000 kr., 80.000 kr. fara í skatt og skerðingar sem eru ekkert annað en gróft fjárhagslegt ofbeldi. Og að gefnu tilefni, virðulegur forseti, hvenær ætlar ríkisstjórnin að hætta að skatta fátækt?

Virðulegur forseti. Það er heiður að fá að standa hér og flytja mína fyrstu ræðu í einu glæsilegasta og virðulegasta húsið landsins. Að fá tækifæri til að breyta til hins betra og vera partur af jákvæðri þróun samfélagsins hefur verið ástríða mín lengi. Aðeins 24 ára gömul stóð ég við hlið mannsins míns þar sem við fengum þær skelfilegu fréttir að krabbamein væri ástæðan fyrir verkjum hans og veikindum. Við fengum einnig að heyra að þetta yrði mjög langt og erfitt ferli. Í dag eru tíu ár liðin og ég tíu árum eldri og vitrari en maðurinn minn er ekki lengur með okkur. Hann lést árið 2019 frá kornungri dóttur sinni og stóðu mæðgur eftir í sárum. Á þessum sjö árum sem maðurinn minn, Bjarki, glímdi við þann skæða sjúkdóms sem krabbamein er lærði ég margt. Ég lærði að það er flókið að vita um réttindi sín. Ég lærði að vegurinn í gegnum kerfið er þungbær og ég lærði að það þarf sterkan einstakling á bak við veikan einstakling til að komast í gegnum frumskóg kerfisins og það er ekki sjálfgefið. Ég varð fyrir löngu sannfærð um mikilvægi þess að koma á fót embætti umboðsmanns sjúklinga sem yrði nauðsynlegt afl fyrir sjúklinga til að fá á einum stað upplýsingar um réttindi sín, fræðslu og leiðsögn um kerfið. Umboðsmaður sjúklinga myndi einnig sinna því hlutverki að standa vörð um hagsmuni þessa viðkvæma hóps og gæta að því að sjúklingar fái sem besta heilbrigðisþjónustu hverju sinni. Þetta er ekki bara fallegt fyrirkomulag, þetta er faglegt. Ég fagna því að þingsályktunartillaga hv. þm. Halldóru Mogensen um þetta mál sé komið til umfjöllunar í velferðarnefnd og hvet hv. þingmenn nefndarinnar til að láta það ekki stoppa þetta góða mál þó að það komi frá stjórnarandstöðuþingmanni. Gott er gott, sama hvaðan það kemur.  
            

Í dag halda áfram umræður fagráðherra um málaflokka á þeirra málefnasviði. Eins og áður er um klukkustund áætluð fyrir hvern ráðherra þannig að ráðherrann hefur fimm mínútur í upphafi en síðan tvær mínútur í fyrra sinn og tvær mínútur í seinna sinn. Þingmaður, einn úr hverjum flokki, að undanskildum flokki viðkomandi ráðherra, hefur tvær mínútur í fyrra sinn og tvær mínútur í síðara sinn. Við lok umræðunnar munu fjármála- og efnahagsráðherra og fulltrúar þingflokka fá tíu mínútur hver til að ljúka umræðunni. Andsvör verða ekki leyfð.

Herra forseti. Þessi fjármálaáætlun ber merki þess að vera lögð fram á tímum þar sem meginmarkmiðið er að slá niður verðbólgu sem hefur það í för með sér að í þessari áætlun má bæði finna kröfur og áætlanir um aukna hagræðingu en einnig áætlanir um aukna tekjuöflun. Aðhaldsstig ríkissjóðs er aukið sem vinnur gegn þenslu sem birtist í því að þegar á þessu ári er gert ráð fyrir að frumjöfnuður ríkissjóðs verði jákvæður sem eru gríðarlega jákvæð tíðindi. Áfram er gert ráð fyrir aðhaldi í ríkisfjármálum, bæði þegar horft er til frumjafnaðar að teknu tilliti til hagsveiflunnar en líka eftirspurnar hins opinbera í formi samneyslu og fjárfestinga. Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir að vöxtur samneyslu verði hægur í sögulegu samhengi. Hún lækki sem hlutfall af landsframleiðslu í átt að langtímameðaltali á áætlunartímabilinu eftir að hafa að sjálfsögðu aukist mikið í heimsfaraldri þegar ríkisfjármálunum var beitt af fullum þunga til að vinna gegn samdrætti og atvinnuleysi. Fjárfesting hins opinbera sem hlutfall af landsframleiðslu verður í nálægð við langtímameðaltal sitt árið 2023 en lækkar örlítið eftir það gangi spáin eftir. Afkoma ríkissjóðs hefur batnað umtalsvert frá árinu 2020 og 2021 þegar áhrifa faraldursins og stuðningsaðgerða honum tengdum gætti sem mest en þá nam hallinn á rekstri ríkissjóðs 7–8% af landsframleiðslu hvort árið. Afkomubatinn hefur hins vegar á síðustu tveimur árum verið mun hraðari en áætlanir gerðu ráð fyrir og nú er útlit fyrir, eins og ég nefndi hér áðan, að frumjöfnuður ríkissjóðs verði jákvæður í ár í fyrsta sinn frá árinu 2019 og sú niðurstaða tryggir að hægt verður að stöðva hækkun skuldahlutfallsins. Áætlað er að frumjöfnuður verði jákvæður um tæplega 24 milljarða kr. á árinu 2023 eða 0,6% af landsframleiðslu, en núgildandi fjármálaáætlun gerði ekki ráð fyrir að sá áfangi næðist fyrr en á næsta ári. Gangi hún eftir batnar frumjöfnuðurinn um nærri 74 milljarða kr. frá fjárlögum þessa árs. Batnandi frumafkoma dregur úr þenslu og styður við peningastefnuna og áætlað er að undir lok áætlunartímabilsins verði komið jafnvægi í heildarafkomu ríkissjóðs. Þá verði frumjöfnuður orðinn jákvæður um 1,3% af landsframleiðslu, heildarjöfnuður um 0,1% af vergri landsframleiðslu en á árinu 2024 verður fjármagnsjöfnuður áfram neikvæður og því er heildarjöfnuður neikvæður um 0,3% á árinu. Ég tel sýnt, eins og kemur fram í áætluninni, að skuldahlutfallið muni hafa náð hámarki undir lok síðasta árs og muni fara nokkuð lækkandi á tímabili áætlunarinnar. Ég verð því að segja það í þessum inngangsorðum að ég tel að sú umræða sem byggir á þeirri forsendu að hér hafi verið gríðarlegur útgjaldavöxtur - ég tel ekki að hún standist skoðun þegar rýnt er í hlutföllin af landsframleiðslunni og þau skoðuð í sögulegum skilningi. Hins vegar er það alveg rétt að það hefur verið ráðist í það sem ég vil kalla að greiða ákveðna innviðaskuld þegar kemur að uppbyggingu, t.d. í samgöngukerfinu þar sem ráðist hefur verið í umtalsverðar fjárfestingar á undanförnum árum. Eins hefur verið ráðist mjög markvisst í það að efla hér fjárfestingar í velsæld, þ.e. að halda áfram af fullum krafti og hefja uppbyggingu á nýjum spítala sem nú rýkur upp og við sjáum öll rísa sem hér eigum ferð um höfuðborgarsvæðið sem mun breyta alveg gríðarlega miklu um starfsaðstæður og kjör þeirra sem vinna á þessari mikilvægu heilbrigðisstofnun sem er flaggskip heilbrigðiskerfisins okkar. Það er ótrúlega stutt síðan, herra forseti, að við stóðum í þeim sporum að ríflega 49.000 manns voru hér án atvinnu að fullu eða að hluta vegna takmarkana sem þurfti að setja á samfélagið vegna heimsfaraldurs. En eins og kunnugt er þá nýttum við okkar sameiginlegu sjóði til að milda það högg. Ég fæ ekki betur séð, þegar við skoðum þessar stóru línur, að þær sýni okkur að að sjálfsögðu versnaði afkoma ríkissjóðs í faraldrinum - en ekki hvað - en um leið sjáum við að viðspyrnan hefur orðið snörp og við sjáum hraðan bata fram undan í ríkisfjármálum. Þetta finnst mér nú vera mikilvægustu tíðindin í þessari fjármálaáætlun. Við erum auðvitað á sama stað og fjölmörg nágrannaríki okkar, hvort sem er austan hafs eða vestan, þ.e. að glíma við verðbólguna sem fylgdi í kjölfar stríðsátaka í Úkraínu með hækkandi orku- og hrávöruverði og við höfum auðvitað ekki farið varhluta af þeirri alþjóðlegu þróun. En við skulum heldur ekki gera lítið úr því að ýmsir undirliggjandi þættir verðbólgunnar hér kunni að skýrast af öðrum þáttum að hluta til en hjá nágrannaríkjum okkar. Við búum hins vegar við þá góðu stöðu að hér eru umsvifin mikil þannig að verkefnið er algjörlega ljóst. Það þarf að vinna með peningamálastjórninni, það þarf að slá niður verðbólgu og skapa aðstæður þannig að unnt verði að sjá vaxtastig fara lækkandi í framhaldinu. Það skiptir hins vegar máli að það gerum við ekki á kostnað grunnþjónustunnar, almannaþjónustunnar, sem við höfum verið að byggja upp á undanförnum árum, hvort sem er í heilbrigðis-, velferðar- eða menntakerfi.  Hvað varðar málaflokka forsætisráðuneytisins sérstaklega þá er ég að sjálfsögðu til svara um þá hér á eftir.

Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra fór yfir hvað hún teldi mikilvægustu tíðindi í þessari fjármálaáætlun. Nú ætla ég að fara yfir það hvað ég tel vera mikilvægustu tíðindin í þessari fjármálaáætlun. Það er hvað er gert strax og hvað er látið bíða. Fjármálaáætlun sýnir nefnilega forgangsröðun ríkisstjórnarinnar og það segir sína sögu hvað ríkisstjórnin gerir strax og hvað er látið bíða. Skoðum aðeins þessa forgangsröðun. Gjaldahækkanir á almenning, þær komu strax. Vaxtahækkanir án mótvægisaðgerða komu strax. Helmingurinn á skattafslætti vegna framkvæmda við íbúðarhúsnæði strax og verðbólgan bítur auðvitað líka strax. Þannig að aðhaldið er strax tekið út af almenningi, venjulegu launafólki. En hvað af boðuðum aðgerðum telur ríkisstjórnin að megi bíða? Í stuttu máli allt sem snýr að eigendum fjármagns og fyrirtækja. Tímabundin 1% hækkun á tekjuskatti fyrirtækja er látin bíða, kemur ekki í kassann fyrr en 2023 og hefur augljóslega engin áhrif til að dempa verðbólgu í dag. Álag á veiðigjöld útgerðanna, nei, það á að bíða til ársins 2028. Margboðuð og margfrestuð hækkun á fiskeldisgjaldi, allt slíkt má líka bíða. En leigubremsa til að verja almenning, það á að bíða og aukin húsnæðisuppbygging á að bíða og bíða - alltaf sama sagan. Það eru stór orð og fögur fyrirheit sem reynist svo enginn fótur fyrir þegar kemur að fjárlögum. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra út í þessa forgangsröðun: Hvers vegna er allt aðhaldið tekið út á almenningi strax en aðhaldið sem tekur til fjármagnseigenda er látið bíða?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir hans sýn á fjármálaáætlun. Það þarf engum að koma á óvart að við deilum ekki nákvæmlega sömu sýn á þessa fjármálaáætlun og mér finnst rétt að nefna það hér fyrst, af því að hv. þingmaður byrjaði á að tala um tekjuöflun, að gert er ráð fyrir því að fiskeldisgjald fari að skila auknum tekjum í ríkissjóð strax frá og með árinu 2024 og það er nú tímabil sem áætlunin nær til þannig að ekki bíður það. Það er gert ráð fyrir hækkun veiðigjalda á áætlunartímabilinu sem kemur þó ekki inn strax á næsta ári, enda stendur yfir umfangsmikil endurskoðun á því kerfi og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að vel takist til í þeirri endurskoðun. En það er alveg ljóst, og það birtist í þessari fjármálaáætlun, að við teljum að útgerðin sé aflögufær um meira fé inn í okkar sameiginlegu sjóði sem ég hefði nú talið að hv. þingmaður fagnaði, enda þekki ég hans sýn á það. Ég nefni líka aukna gjaldtöku í ferðaþjónustu sem gert er ráð fyrir að skili auknum tekjum strax á árinu 2024. Þar er verið að horfa á m.a. að taka aftur upp gistináttagjald, eins og við munum þá felldum við það niður tímabundið vegna heimsfaraldurs, en líka að horfa sérstaklega á skemmtiferðaskipin sem fjölgar sífellt og horfa til þess að þau greiði í senn einhvers konar blöndu af gistináttagjaldi og umhverfisgjaldi. Þannig að ég átta mig ekki alveg á því þó að horft sé til þess að tekjuskattur lögaðila, sem hækkar vissulega á árinu 2024 tímabundið, þær tekjur skila sér vissulega á árinu 2025 en það hefur auðvitað strax áhrif á alla áætlanagerð lögaðila. Já, það er rétt að við lækkum endurgreiðsluhlutfallið strax á árinu 2023, sem er eiginlega sértæk aðgerð utan við fjármálaáætlun, og eins gerum við ráð fyrir því að koma til móts við örorkulífeyrisþega með verðbólguvörn á miðju ári 2023 til að verja þennan hóp, sem er vissulega einn af okkar viðkvæmu hópum, fyrir áhrifum verðbólgunnar. Ég gæti svo haldið áfram og með þær framkvæmdir sem haldið er áfram með en nota kannski næsta svar í það.

Herra forseti. Það þarf vonandi ekki að minna hæstv. forsætisráðherra á að þær aðgerðir sem þarf að ráðast í núna eru til að taka á verðbólgunni núna. Hér talaði hæstv. ráðherra áðan um hvernig ríkisstjórnin hefði mildað höggið, eins og hún orðaði það, þegar við fórum í gegnum Covid. Þetta er auðvitað kjarninn í því sem ég er að spyrja um. Hvað hefur virkni strax og hvað er látið bíða? Það er algerlega áberandi og þýðir ekkert að rífast um það hér að þær aðgerðir sem snúa að almenningi, það högg sem almenningur er að verða fyrir til að tempra þensluna, þær taka gildi bara nú og þegar á meðan aðgerðir til að slá á þensluna gagnvart þeim sem virkilega eru aflögufærir, stórútgerðinni t.d., það er eitthvað langt inni í framtíðinni. Þannig að ég spyr bara og endurtek spurninguna og þarf ekki að eyða af þessum tveimur mínútum sem ég hef til umráða. Ég spyr bara: Af hverju er það sem snýr að almenningi látið hafa virkni strax en það sem snýr að þeim sem eru virkilega aflögufærir látið bíða?

Herra forseti. Ég gæti sagt að það þýði ekki mikið að rífast um að þessi áætlun er fyrir árin 2024–2028 þannig að augljóslega tekur hún til þess sem gerist á næsta ári en ekki á árinu 2023. Ég fór hér yfir og nefndi nokkra þætti eins og sérstaka vörn fyrir tekjulægstu hópa eins og öryrkja. Ég ætla að leyfa mér líka að minna hv. þingmann á, hafi hann mögulega gleymt því, að fyrir áramót voru kynntar töluverðrar aðgerðir til að efla barnabótakerfið og koma betur til móts við barnafólk á Íslandi, fjölga þeim fjölskyldum um 3.000 sem eiga rétt á stuðningi vegna barna sinna. Ég vil líka minna hv. þingmann á að á sama tímapunkti hækkuðum við húsnæðisstuðninginn, bæði fyrir eigendur og leigjendur, til að koma betur til móts við fólk á húsnæðismarkaði sem einmitt er að finna fyrir áhrifum verðbólgunnar. Þannig að öll orðræða hv. þingmanns um að hér sé beðið með að styðja við almenning, hún stenst enga skoðun. 

Herra forseti. Við erum hér í umræðu um ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028. Mig langar að ræða við hæstv. forsætisráðherra um málefni sem hún fer með sem eru málefni sem varða þjóðaröryggi og Þjóðaröryggisráð en við erum nýlega búin að samþykkja þjóðaröryggisstefnu fyrir landið. Mig langar aðeins að fara inn í þá umræðu og langar þá að spyrja hvernig hæstv. ráðherra skynjar stöðu þjóðhagslega mikilvægra innviða í dag í landinu og hvernig þessi þróun hefur verið til síðustu ára. Þá er ég að tala um mikilvægi samgönguinnviða, raforku- og fjarskiptakerfis, netöryggis og fæðuöryggis og með tilliti til öryggis borgaranna og samfélagsins alls. Sá sem hér stendur hefur lengi talað fyrir því á Alþingi að hér verði samþykkt heilsteypt löggjöf varðandi öryggismál þjóðarinnar. Slík löggjöf gæti að miklu byggst á nýsamþykktri þjóðaröryggisstefnu. Í þjóðaröryggisstefnunni nýju voru gerðar nokkrar breytingar frá upprunalegu þjóðaröryggisstefnunni sem var samþykkt vorið 2016. Það er mikilvægt fyrir íslenska þjóð að greina ítarlega grunninnviði samfélagsins og þá samfélagslegu innviði sem teljast mikilvægir að teknu tilliti til þjóðaröryggishagsmuna. Þannig má tryggja öryggi þjóðarinnar og jafnframt sameiginlegan skilning á því hvað felst í þjóðaröryggishugtakinu. Það er líka mikilvægt að það sé þjóðarsátt um hvernig öryggi lands og þjóðar sé best tryggt. Það er helst tvennt sem mér finnst hafa mótað þessa umræðu hjá okkur síðustu árin en það er óveðrið í desember 2019 og síðan innrás Rússa í Úkraínu í fyrra. Ég vildi kannski koma aðeins inn á hvernig þetta hefur komið fram í fjárlögum undanfarinna ára og í þessari ríkisfjármálaáætlun, svona í fyrra hollinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir að vekja máls á innviðunum, mikilvægum innviðum. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður nefnir að óveðrið í desember 2019, þar sem í raun og veru hálft landið var án rafmagns í mjög langan tíma, skilaði sér í mjög góðri vinnu, sem ég leiddi, mjög umfangsmikilli aðgerðaáætlun um uppbyggingu innviða þar sem voru lagðar til 287 nýjar aðgerðir, flýtiaðgerðir, til að styrkja innviði. Þær kostuðu ekki endilega allar mjög mikið en snerust bæði um aukna samhæfingu aðgerða, bætta skilgreiningu á hlutverki, mönnun og samræmingu fyrirtækja og stofnana, eflingu almannavarnakerfisins, fræðslu, upplýsingagjöf og svo það sem við getum kallað áþreifanlegar aðgerðir, t.d. bara eins og hreinlega að styrkja varaafl flutningskerfisins, þar sem núna eru komnar tíu færanlegar varaaflsstöðvar, 75% af dreifikerfi Rarik er nú komið í jörð og það er áfram unnið markvisst að því að koma auknum hluta flutningskerfisins í jörð. Það er búið að fjárfesta töluvert í tækjum og búnaði og í raun má segja að tímaáætlunin hafi staðist. Það voru 79 aðgerðir, eins og ég segi, flýtiaðgerðir sem átti að ljúka innan 12 mánaða, 207 langtímaaðgerðir sem átti að ljúka á árinu 2021 og síðan hélt áætlunin áfram alveg til 2030. Í stuttu máli sagt er flest af þessu vel á veg komið. Einhverjar aðgerðir eru í bið vegna lagasetningar. Þannig að ég tel að við höfum brugðist við. Annað mál sem þessu tengist eru ofanflóðavarnir. Núverandi ríkisstjórn ákvað að flýta uppbyggingu varnargarða vegna ofanflóða, sem svo sannarlega skiptir máli. Við erum bara reglulega minnt á þá hættu sem hér stafar af ofanflóðum. Í janúar 2023 hafði verið varið um 34,6 milljörðum á núvirði til ofanflóðavarna frá árinu 1996 en það breytir því ekki að verkið er enn þá risastórt. 

Herra forseti. Ég held að það hafi náðst mikill árangur að mörgu leyti, eins og með flutningskerfi raforku og þá kerfisáætlun sem er í gildi til næstu ára. Þar er verið að keppast við að ná að styrkja kerfið sem er síðan gríðarlega mikilvægt inn í orkuskiptin og raunverulega algert grundvallarmál ef orkuskiptin eiga að verða á Íslandi með því raforkuöryggi sem við viljum sjá, þ.e. uppbygging á flutningskerfinu, byggðalínunni og öfluga kerfinu, háspennta kerfinu. Þannig að ég tek undir það og ég held að það sé á ágætisvegferð núna. En það eru ákveðin mál sem þarf að leysa þar. Það er síðan eins og með fjarskiptastrengina frá landinu þar sem hefur náðst mikill árangur. Það eru nokkrar vikur síðan Íris var tekin í notkun þannig að nú er búið að fjölga um streng og tífalda fjarskiptaöryggi til og frá landinu með þeirri framkvæmd, sem ég held að sé gríðarlega stórt og mikilvægt mál. En beint inn í ríkisfjármálaáætlunina, og það var reyndar kynnt í ríkisfjármálaáætluninni í fyrra líka, og varaflugvallagjaldið. Það er verið að tala um 200 kr. á hvern farþega til og frá völlunum og um vellina sem er síðan - ég get ekki annað en talað um þetta. Síðan gamla varaflugvallagjaldið var tekið af 2011 hefur fjármögnun flugvalla landsins hrunið. Það hefur verið tekinn raunverulega 1 milljarður á hverju ári út úr kerfinu miðað við það sem var fyrir það. Ég held að það sé síðan gríðarlega mikilvægt til að efla alþjóðaflugvallakerfið, sem er hluti af þjóðaröryggishagsmunum þjóðarinnar, sem aftur veitir þá tækifæri til að flytja frekara fjármagn inn á minni vellina með auknu fjármagni inn í alþjóðaflugvallakerfið. Það væri kannski ágætt að heyra frá hæstv. forsætisráðherra, fyrst maður er kominn í þessa stöðu að spyrja beint, hvort hún sé ekki stuðningsmaður þess að taka upp þetta kerfi og þessa fjármögnun sem við erum að ræða í þessu samhengi.

Herra forseti. Ég vil nú kannski aðeins koma inn á fjarskiptastrengina af því að við höfum rætt þá mjög mikið í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það var árið 2019 sem ríkið eignaðist Farice að fullu sem ég held að hafi verið mjög mikilvægt skref. Við lítum á þessa strengi sem mjög mikilvæga innviði, ekki bara vegna þjóðaröryggis heldur líka hreinlega vegna þess að öll atvinnusköpun og verðmætasköpun reiðir sig í æ meira mæli á öflugt fjarskiptasamband við heiminn. Breytingin sem verður með þessum nýja sæstreng, Írisi, til Írlands er ótrúleg, bæði hvað varðar fjarskiptaöryggi sem og einfaldlega fjölgun tækifæra fyrir innlenda atvinnu- og verðmætasköpun. Kannski veltir hinn almenni borgari þessu ekki mikið fyrir sér en þetta er alveg ótrúleg breyting sem ég held að eigi eftir að dæmast góð í ljósi sögunnar. Þetta eru þessir mikilvægu innviðir sem við höfum verið að huga að. Sama má segja um aðra mikilvæga innviði eins og Auðkenni, sem er nú í eigu ríkisins og eins jók ríkið hlut sinn í Neyðarlínunni. Við erum að horfa á það hvar hlutverk ríkisins er og ef það er ekki þarna, hvar þá? Vegna þess að hv. þingmaður nefndi hér innrásina í Úkraínu þá vil auðvitað bara taka undir með honum um að hún hefur líka sýnt fram á hvernig innviðir eru nýttir í stríði. Það sem er að gerast núna í Úkraínu er að verið er að byggja upp raforkukerfi sem er dreifstýrt til þess að koma í veg fyrir að unnt sé í raun og veru að taka kerfið úr sambandi með tiltölulega hnitmiðuðum árásum. Það er frekar verið að horfa til þess að kerfið sé dreifstýrt til að geta tryggt þessa innviði um land allt. Varaflugvallagjaldið, ég held að hv. þingmaður viti nú alveg svarið við spurningunni. Við erum bæði áhugafólk um þetta gjald og áhugafólk um uppbyggingu flugvallakerfisins hringinn í kringum landið. Þetta er auðvitað gríðarlega mikilvægt almannavarnamál en þetta er líka mikilvægt lífsgæðamál fyrir landsmenn alla. Þótt þetta gjald sé tiltölulega lágt á hvern flugmiða þá munar auðvitað um öll svona gjöld, við skulum ekki gera lítið úr því, og það mun skila sér í því að við munum horfa á allt aðra mynd þegar kemur að viðhaldi komandi ára á þessu mikilvæga kerfi.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða fjármálaáætlun 2024–2028. Eftir þessa erfiðleika við að koma henni á laggirnar, þá fæðingarhríð sem stóð yfir, þá hélt ég að það myndi komi eitthvað bitastætt út úr þessu en því miður virðist ekki vera mikið nema bara roð á beinunum í þessari fjármálaáætlun fyrir aldraða, fyrir öryrkja, fyrir heilbrigðiskerfið. Það er eiginlega bara sorglegt vegna þess að þarna er löngu kominn tími til að sýna fram á virkilega góða áætlun fram undan um það t.d. að útrýma fátækt. Því miður sést það ekki. Nú er hæstv. forsætisráðherra enn þá að glíma við mikið af vandamálum, sem flokkur hennar lofaði að takast á við fyrir kosningarnar 2017, á borð við spillingu, slæma stöðu í heilbrigðiskerfinu og fátækt. Getum við tekist á við þessi vandamál ef ríkissjóður þarf á sama tíma að lækka heildarskuldir um sem nemur 5% af landsframleiðslu yfir þriggja ára tímabil? Hvernig sér hæstv. forsætisráðherra fyrir sér - ef við tökum þessa gömlu frasa um að biðtími þeirra fátæku sé löngu liðinn, að þeir eigi rétt á því að fá hjálp - í framtíðinni, í þessari fjármálaáætlun og því sem ríkisstjórnin er að gera, möguleika á að það sé virkilega verið að útrýma fátækt?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að vekja máls á tveimur stórum málaflokkum, heilbrigðismálum og síðan málaflokki örorkulífeyrisþega. Ég verð nú að segja að ég tel að þessi fjármálaáætlun feli í sér allnokkur tíðindi hvað það varðar þar sem gert er ráð fyrir nýju og einfaldara greiðslukerfi almannatrygginga á árinu 2025. Von er á frumvarpi með tillögum að endurskoðuðu og breyttu kerfi sem verður gagnsærra, sanngjarnara og einfaldara og gert er ráð fyrir 16,5 milljörðum til viðbótar inn í þetta kerfi vegna þessara kerfisbreytinga. Þannig að ég hefði nú talið að ég og hv. þingmaður gætum sammælst um að þetta væri gríðarlega mikilvægt og ánægjulegt skref því að ég held við séum sammála um að þetta kerfi hefur ekki þjónað tilgangi sínum með fullnægjandi hætti á undanförnum árum. Þetta eru stórtíðindi og það verður unnið að undirbúningi þessara breytinga bara á þessu ári og á því næsta, á árinu 2024, með upptöku og innleiðingu á nýju kerfi og gert er ráð fyrir hátt í hálfum milljarði vegna innleiðingarinnar á árinu 2024. Ég vil minna á það, sem ég sagði líka í inngangsorðum mínum, að við gerum ráð fyrir því að verja kaupmátt bóta almannatrygginga, eins og við höfum gert hingað til, fyrir áhrifum af verðbólgu þar sem við munum, líkt og í fyrra, hækka örorkulífeyri almannatrygginga um mitt ár til að mæta þessari stöðu sem er uppi og verja kjör öryrkja. Ég vil líka nefna það að þessar breytingar koma ekki eftir skeið þar sem ekkert hefur verið gert. Það hefur einmitt verið dregið markvisst úr skerðingum á undanförnum árum í þessu kerfi, nú síðast bara um áramótin þegar við hækkuðum frítekjumark vegna atvinnutekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Ég ætla að nefna aðeins heilbrigðismálin hér í mínu síðara svari því að mér vinnst ekki tími til þess nú en ég verð að segja að ég tel þessa fjármálaáætlun geyma gríðarlega jákvæð tíðindi um breytingar fyrir örorkulífeyrisþega í þessu landi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. 16,5 milljarðar, jú, það vonandi skilar sér en það skilar sér ekki nema gerðir verði mjög víðtækar breytingar á kerfinu, virkilega víðtækar. Það er annað í þessu. Við erum í skrýtnu samfélagi í dag, eins og ég var að segja í ræðu minni um störf þingsins, við erum í samfélagi þar sem er verið að senda fólk út á götuna, vegna þess að það hefur ekki efni á að borga hækkandi leigu, til að leigja annarri fjölskyldu. Það hlýtur að vera grafalvarlegt ástand. Það er engin lausn, það er bara verið að færa til fólk. Og hvert á það fólk að fara sem missir íbúðirnar sínar? Á sama tíma tölum við um að þessi ríkisstjórnin hafi hækkað almannatryggingarnar alveg rosalega mikið. Í 69. gr. almannatrygginga stendur skýrum stöfum að þær eigi að fylgja launaþróun en til þess að fylgja þessari launaþróun þá þarf að reikna launaþróunina fram í tímann. Þetta er nákvæmlega sama krafa og er gerð á eldri borgara og öryrkja, að þeir eigi að sjá verðbólguna fram í tímann. Þessi raunreikningur sem á að segja okkur hversu mikið á að hækka fram í tímann um hver áramót hefur aldrei staðist. Samt kemur það í ljós áramótin á eftir að það hefur ekki staðist en þetta bil hefur aldrei verið brúað. Þess vegna erum við með þessa kjaragliðnun ár eftir ár Ég spyr: Ef við erum að endurskoða þetta kerfi, af hverju í ósköpunum tökum við ekki á þessu? Ég tel þetta vera bæði stjórnarskrárbrot og lögbrot. Það stendur skýrt í lögunum að það eigi að fara eftir þessu. Að fara ekki eftir því og vísvitandi og viljandi brjóta þennan grundvöll, að þessir hópar fái nákvæmlega það sem þeir eiga rétt á samkvæmt lögum, við verðum að breyta því. Ég vona heitt og innilega, hæstv. forsætisráðherra, að í þeim breytingum sem fram undan eru á almannatryggingalögum verði tekið á þessu.

Herra forseti. Að sjálfsögðu er flókið að eiga við það þegar spár standast ekki. Ég minni bara á að í forsendum fjárlaga var gert ráð fyrir 4,9% verðbólgu á árinu 2023. Bætur almannatrygginga voru hækkaðir um 6% um áramót til að mæta þeirri þróun, auk 1,1% viðbótarhækkunar sem ríkisstjórnin ákvað annars vegar til samræmis við almenna kaupmáttaraukningu og hins vegar til að mæta því að verðbólga á árinu 2022 reyndist meiri en forsendur gerðu ráð fyrir. Þannig að auðvitað erum við alltaf að eiga við spár. Það sem ég hef verið að benda á í máli mínu hér er að við höfum brugðist við og við höfum gert það fyrr en lög kveða á um vegna þess að við höfum mjög einbeittan vilja til að reyna að verja kjör þessa hóps. Að sjálfsögðu er eitt af markmiðum þeirra breytinga sem Alþingi fær góðan tíma til að fjalla um, því að það er mjög mikilvægt að Alþingi fái góðan tíma til að vanda vel til verka, að bæta kjör hinna verst settu í þessum hópi. Ég held að það skipti mjög miklu máli að þetta er í raun og veru í fyrsta sinn sem við sjáum fjármagn í fjármálaáætlun þar sem er búið að reyna að áætla fyrir raunverulegum kostnaði af kerfisbreytingu. Þetta eru því stórtíðindi. Mig langar aðeins að nefna heilbrigðismálin því að hv. þingmaður kom inn á þau í fyrri fyrirspurn. Ég minni á að þetta er stærsti útgjaldaflokkur ríkissjóðs. Útgjöld nema samtals 1.857 milljörðum kr. á tímabili áætlunarinnar. Framlög til rekstrar og tilfærslna hækka um rúma 32 milljarða á milli áranna 2023 og 2028 en auðvitað eykst líka fjárfestingin. Þar munar mest um byggingu nýs Landspítala sem ég kom líka að í inngangsorðum mínum. Framlög til framkvæmdarinnar á tíma áætlunarinnar nema yfir 126 milljörðum kr. sem er umtalsvert hærri fjárhæð en gert var ráð fyrir í gildandi fjármálaáætlun. Fyrst og fremst skýrist það raunar af breyttri framsetningu vegna þess að kostnaður er nú birtur á verðlagi hvers árs í stað fasts verðlags eins og áður. Þetta sýnir líka þann einbeitta vilja að gera betur í þessum málaflokki og tryggja bætt starfskjör 

Herra forseti. Eins og kemur fram í þessari fjármálaáætlun þá fer forsætisráðuneytið með yfirstjórn jafnréttismála í samráði við önnur ráðuneyti um verkefni á sviði jafnréttis og mannréttindamála. Þau lög sem nú falla undir jafnréttismál eru lög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, lög um stjórnsýslu jafnréttismála, um jafna meðferð utan vinnumarkaðar, um jafna meðferð á vinnumarkaði. Þá falla lög um kynrænt sjálfræði undir stjórnmálaefnið jafnréttismál ásamt málefnum hinsegin fólks. Í fjármálaáætluninni segir, með leyfi forseta: „Áskoranir á sviði jafnréttismála eru margþættar og tengjast m.a. viðvarandi launamun kvenna og karla, kynskiptum vinnumarkaði, ójafnri valdastöðu kynjanna, kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi og áreitni og réttindum hinsegin fólks.“ Þar með er það upptalið. Lög nr. 85/2018, sem í dag eru lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar, hétu áður, þar til bara fyrir nokkrum mánuðum síðan, lög um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Á síðasta ári var bætt mörgum mismununarbreytum inn í lögin og núna kveða þau á um jafna meðferð óháð kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum, kyntjáningu. Ég fletti upp orðinu þjóðerni, með því að gera „control find“, í fjármálaáætlun og upp komu tvö tilvik, annað í neðanmálsgrein en hitt í upptalningu á lögunum. Ég ætla að fá að spyrja hæstv. ráðherra. Nú sendi ég fyrirspurn á fyrra þingi um það hversu mörg mál hefðu komið til kærunefndar jafnréttismála á grundvelli þessara laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Svarið var: Ekkert. Fyrirspurn mín til hæstv. ráðherra er: Telur hæstv. ráðherra að fordómar og mismunun 

Herra forseti. Það er auðvitað ekki svo að ég telji að þessi mál séu ekki vandamál á Íslandi eins og hv. þingmaður spyr. Hins vegar snúast þau mál ekki bara um stóru rammana í ríkisfjármálum, enda er búið að samþykkja hér mismununarlöggjöf, bæði innan og utan vinnumarkaðar. Jafnréttisstofa hefur farið með eftirlit með þeim lögum og kærunefnd jafnréttismála hefur fengið útvíkkað starfssvið. Vonandi erum við að fara að samþykkja hér á þingi þingsályktunartillögu mína um aðgerðir gegn hatursorðræðu sem er nátengd því sem hv. þingmaður nefnir. Í fjárlögum ársins í ár eru fjármunir áætlaðir í þessa tilteknu aðgerðaáætlun sem hefur nú verið töluvert rædd hér í þinginu með ýmsum hætti. Þar munum við fá mjög góða sýn á það hvernig þær aðgerðir sem þar eru lagðar til, sem felast ekki síst í því að byggja á þeirri löggjöf sem við höfum þegar samþykkt hér á Alþingi, hvort sem það er löggjöfin um kynrænt sjálfræði eða mismununarlöggjöf eða hvað annað, hvernig sú löggjöf er að skila sér. Hv. þingmaður nefnir hér að ekki hafi komið mál inn á borð kærunefndar jafnréttismála. Mjög margt í þessum málaflokki bendir til þess að fræðslu og umræðu sé þörf og það er einmitt höfuðáherslan í þingsályktunartillögunni sem liggur hér á borðum þingmanna og ég vona að verði samþykkt því að, eins og ég segi, við erum tilbúin með fjármuni í þá áætlun og hún mun auðvitað líka skila okkur ákveðnum nýjum upplýsingum. Ég vil líka nefna að ég á von á því að koma hér inn með frumvarp um nýja mannréttindastofnun næsta haust og gert er ráð fyrir fjármunum í það verkefni í fjármálaáætluninni, í það svigrúm sem áætlað er forsætisráðuneytinu. Við höfum þegar hafið vinnu við landsáætlun um mannréttindi, hófum hana núna í mars, og við erum að stefna að því að ljúka því verkefni fyrir árslok 2023. Ég vonast auðvitað til þess að Alþingi muni samþykkja þetta frumvarp um nýja mannréttindastofnun þannig að við munum eignast öfluga sjálfstæða 

Herra forseti. Það er sannarlega ekki þannig að hvert einasta smáatriði í öllum verkefnum stjórnvalda og þings komi fram í fjármálaáætlun, sem sannarlega er rammi utan um það sem gert er. Hins vegar koma hérna fram þau markmið sem stefnt er að með þessari stefnu um úthlutun fjármuna úr ríkissjóði. Það er auðvitað þannig, og við vitum það öll, hæstv. ráðherra veit það jafn vel og ég, að það þarf peninga til að koma hlutum í verk. Ég hef lýst yfir miklum áhyggjum af þeirri löggjöf sem hefur verið sett. Ég lýsti þessum áhyggjum í allsherjar- og menntamálanefnd þegar við vorum að bæta við þessum mismununarbreytum inn í lögin, að þetta sé í rauninni eingöngu til málamynda þegar ekki er gert ráð fyrir því að fara í virkar aðgerðir til þess t.d., líkt og hæstv. ráðherra nefnir sjálf, að vekja athygli fólks á þessari löggjöf. Fólk hefur ekki hugmynd um það einu sinni að það geti kært þegar því er mismunað á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna. Því miður hefur mér heyrst, eftir óformlegum upplýsingum um ástæður þess að ekki hafi borist neinar kærur til kærunefndar jafnréttismála, að það sé vegna þess að þeir einstaklingar sem brotið er á, sérstaklega á grundvelli einmitt kynþáttar og þjóðernisuppruna, hafi ekki þau tæki sem íslensk stjórnsýsla gerir ráð fyrir að þú hafir til að leita réttar þíns, tala ekki tungumálið, kunna ekki á stjórnsýslukerfi að skandinavískri fyrirmynd, og að það sé beinlínis hindrun. Þetta er eitthvað sem þarf að taka á aktíft, ekki bara með því að setja löggjöf og bæta við mismununarbreytum og krossleggja fingur og vonast til þess að allt gangi vel. Ég fagna því að það sé kominn einhver skriður á að setja á fót sjálfstæða mannréttindastofnun þó að ég skilji reyndar ekki hvers vegna það hefur ekki fyrir löngu verið gert. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra aftur, eða kannski bara orða spurninguna öðruvísi: 

Herra forseti. Ég taldi mig hafa svarað þessari spurningu mjög skýrt hér áðan, þ.e. að augljóslega tel ég ekki að fordómar vegna ýmissa þátta sem taldir eru upp í mismununarlöggjöfinni séu ekki til staðar á Íslandi. Ég nefndi það einnig sérstaklega áðan að ástæðan fyrir því að ég er að leggja hér fram aðgerðaáætlun um aðgerðir gegn hatursorðræðu m.a. er til að auka fræðslu og meðvitund. Það er auðvitað hlutverk Jafnréttisstofu, sem hefur eftirlit með þessum lögum, að sinna fræðslu og vitundarvakningu um þessa löggjöf. Það er mikilvægt að rannsaka hvort það eru einhverjar þær ástæður eða hindranir fyrir hendi, sem hv. þingmaður vísar til, sem valda því að fólk leiti ekki réttar síns. Í þessu samhengi nefndi ég mannréttindastofnun. Hv. þingmaður spyr: Af hverju er þetta ekki löngu gert? Ja, málaflokkur mannréttinda fór yfir til forsætisráðuneytisins 2021. Mín niðurstaða var að fara ekki strax fram með frumvarp um stofnun þó að það væri yfirlýst í stjórnarsáttmála heldur þyrfti að kortleggja málið áður. Það er það sem við höfum unnið að núna í heilt ár, kortlagningu á stöðu mannréttinda á Íslandi, sem við erum að gera í gegnum grænbók sem hefur verið birt, gríðarlega gott samtal og samráð sem átti sér stað í kringum þá vinnu. Þar voru dregnar fram tvær áherslur sem líklegastar þóttu til að skila mestum ávinningi. Í raun má því segja að það hafi komið viðbótarverðmæti út úr þeirri vinnu, þ.e. niðurstaðan varð að það væri ekki nægjanlegt að setja á laggirnar stofnun, þó að það sé mjög mikilvægt og við fáum frumvarp um það hér til umfjöllunar í haust, heldur þyrftum við líka að fá landsáætlun um mannréttindi sem við höfum ekki haft hingað til. Við getum alltaf sagt: Af hverju er þetta ekki allt tilbúið? Það sem ég get bara einfaldlega sagt er að ég hef unnið að þessum málaflokki síðan hann kom yfir til mín og ég tel að það séu mikil tækifæri til að gera betur. Ég held að þetta muni breyta mjög orðræðu og einmitt vitund um réttindi þegar við erum komin bæði með þessa stofnun en ekki síður landsáætlunina, sem skiptir miklu máli og verður unnin sömuleiðis í miklu samráði.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun 2024–2028 og málefnasviðs 3 og ánægjulegt að eiga orðastað við hæstv. forsætisráðherra um framtíðarmúsík sem tilheyrir hennar ráðuneyti. Það kemur hér fram vel fram í kafla um helstu áskoranir að forsætisráðherra hefur yfirumsjón með þjóðlendum þessa lands og tækifærum, því að það eru gríðarleg tækifæri sem felast í því mikla landi sem heyrir þar undir. Kemur fram að stefnt sé að því að nýta þjóðlendur til loftslagsmála, þ.e. að græða þjóðlendurnar upp, hvort sem við gerum það með skógi eða öðrum gróðri, og þau tækifæri sem þar eru. En ég geri mér sömuleiðis grein fyrir því að þetta eru jú áskoranir og þar af leiðandi eru þær ekki fjármagnaðar í fjármálaáætlun en vissulega mikilvægt að ræða þessa hluti því að þarna eigum við gríðarleg tækifæri, þjóðin, í baráttu okkar í loftslagsmálum. Þetta eru mikil víðerni og mikið land og sannarlega mikil auðlind og mikil verðmæti sem þarna felast og verður gaman að fá að heyra hug forsætisráðherra til þessa verkefnis og hvernig forsætisráðherra sér fyrir sér að við stöndum að þessu.

Ég þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir að nefna þessi miklu verðmæti sem við eigum í þjóðlendunum. Verkefnið hefur staðið í raun og veru allt frá því að þau lög voru sett hér á þingi undir lok síðustu aldar og við sjáum nú fyrir endann á því, þ.e. að á næstu árum verði lokið að úrskurða um þau málefni sem enn standa út af þegar kemur að annars vegar þjóðlendum og hins vegar landi í séreignarhaldi. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni að það eru tækifæri í þjóðlendunum til að auka kolefnisbindingu og við höfum verið að undirbúa slíkt verkefni í forsætisráðuneytinu sem snýst um endurheimt vistkerfa. Ástæða þess að við viljum tala um endurheimt vistkerfa en ekki bara kolefnisbindingu er að aðgerðir til að draga úr losun eða binda kolefni eru svo nátengdar líffræðilegum fjölbreytileika og okkur finnst mikilvægt að þegar við horfum á þetta land, sem er í eigu þjóðarinnar, séum við að horfa til þess að reyna að endurheimta vistkerfi og þar með líffræðilegan fjölbreytileika á svæðunum og ekki bara binda kolefni, þó að það sé mjög mikilvægur hluti af verkefninu. Það sem er líka hluti af þessu er að þetta er einmitt ekki mitt land, þetta er ekki land neins eins heldur land okkar allra og því viljum við nýta aðferðir almenningssamráðs til að taka ákvarðanir. Það sem við erum búin að gera nú þegar með sérfræðingum á þessu sviði sem þekkja vistkerfin og hvaða aðgerða er þörf er að horfa á svæðin sem koma til greina, því að þau koma ekki öll til greina, jöklarnir eru ekki að fara í mikla endurheimt vistkerfa. Það er búið að horfa á hvaða svæði koma til greina til að ráðast í þetta og áætlunin er að eiga svo samtal við heimamenn, sem auðvitað hafa nýtt þessi svæði sem afrétti þannig að þessi svæði hafa mörg hver verið í margháttaðri nýtingu, um það hvernig við sjáum fyrir okkur að við getum byggt upp þessa endurheimt. Vonandi get ég sagt hv. þm. meira um hvernig þessu samráði verði háttað á komandi vikum því að ég á einmitt fund um það í þessari viku. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir skýr og greinargóð svör. Það má sömuleiðis horfa til þess að þetta gæti verið samstarfsverkefni þriggja ráðuneyta, þ.e. forsætisráðuneytis, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis og matvælaráðuneytis, þar sem allir koma til með að leggja hönd á plóg. Við þekkjum svo sem mörg verkefni sem þegar eru í gangi, t.d. eins og Bændur græða landið, Landbótasjóð og síðan öll þau fjölmörgu verkefni sem snúa að skógræktinni. Ég hjó eftir því að hæstv. forsætisráðherra talaði um endurheimt vistkerfa, sem er mjög jákvætt, en ég held að það sé líka mikilvægt í þessu samhengi að sums staðar getur það verið þannig að sumt af þessu landi sé virkilega heppilegt til skógræktar t.d. Þar þurfum við að horfa til þess að við séum þá að nýta landið á þann hátt að planta í þetta plöntum sem ekki endilega eru íslenskar að uppruna, eins og lerki og fleiri jurtir, en ég geri mér grein fyrir því að það eru svolítið skiptar skoðanir um það. En við vitum alveg að það eru sum svæði betur fólgin til að rækta skóg á og víða er það orðið þannig hér á landi að við erum að horfa til þess að geta farið að nýta þær skógarafurðir sem var plantað fyrir 30–40 árum síðan. Þar eru líka mikil auðæfi og miklar auðlindir sem eru vannýttar. Land er náttúrlega sú dýrmætasta auðlind sem þjóðin á og því fagna ég því að forsætisráðherra sé að horfa til þess 

Frú forseti. Það er litlu við þetta að bæta. Ég ætla ekki að hætta mér út á þann hála ís að fara að ræða þjóðernisuppruna gróðurs sem ég og hv. þingmaður vitum að getur verið mikið sprengjusvæði. Einmitt þess vegna er ekki kveðið á um það í fjármálaáætluninni hvers lenskar umræddar plöntur verða en vissulega kveðið á um það að við séum að horfa á endurheimt vistkerfa á illa förnu landi í þjóðlendum. En hugsunin á bak við það að eiga þetta samráð og kalla til matvælaráðherra sem fer með landgræðslu og skógrækt og umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og svo haghafa heima í héraði er einmitt að við gefum okkur ekki hver niðurstaðan verður. Þetta eru svona stóru línurnar, meginlínurnar, en það eru mikil tækifæri í kolefnisbindingu og hreinlega að sýna þessum verðmætum sem okkur hafa verið falin þann sóma sem þau eiga skilið. Það er vissulega þannig að margt af þessu landi er illa farið og því má kannski segja að við séum í ákveðinni skuld við sum svæði þar sem skiptir máli að vanda vel til verka þannig að lengi standi.

Forseti. Samhengið á milli þess að fjármálaráðherra dragi núna úr hallarekstri og að verðbólga og vextir lækki er augljóst og um þetta virðast nánast allir sammála, allir sem málið hafa skoðað. Verðbólgan er í dag stærsta einstaka málið fyrir venjulegt fólk í landinu, stærsti óvinurinn, en fjármálaáætlunin er því miður ekki sannfærandi um aðgerðir gegn þessum óvini. Umsögn fjármálaráðs er skýr um þetta, Katrín Ólafsdóttir hagfræðingur segir að það sé einfaldlega ekki verið að bregðast við stöðunni í dag heldur talað um einhverjar mögulegar breytingar í framtíðinni, ASÍ hefur talað um að of lítið sé gert til að verja heimilin, Félag atvinnurekenda talar um að aðhaldið sé of lítið sem og Samtök atvinnulífsins. Allir eru að tala um að það sé of lítið gert og of seint, allir. Það er hætta á því að þetta aðgerðaleysi muni kosta heimili landsins í formi áframhaldandi verðbólgu. Það mun þá kosta ungt fólk á húsnæðismarkaði, millistéttina, barnafjölskyldur og síðast en ekki síst leigjendur. Þessa stóru mynd ríkisfjármálanna og aðgerðir ríkisins þarf að setja í samhengi við daglegt líf fólks. Aldrei hafa fleiri keypt sér sína fyrstu íbúð en á árinu 2020 og 2021 þegar aðstæður voru góðar og vextir lágir. Tveimur árum seinna þekkjum við stöðuna, verðbólgan tæp 10%, stýrivextir 7,5. Það er ekki búist við því að markmið Seðlabankans um 2,5% verðbólgu náist fyrr en 2027. Það er erfiðara en áður fyrir ungt fólk í dag að eignast sína fyrstu íbúð, húsnæðislánin miklu dýrari, greiðslumat þyngra. Verðbólgan bítur alltaf þá fastast sem veikast stóðu fyrir sem og yngra fólkið. Það er talað um það núna að verja þá sem veikast standa en eftir stendur þá að það verður millistéttin sem tekur á sig verðbólguna og vaxtahækkanir af fullum þunga. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Sér hún fyrir sér einhverjar frekari aðgerðir til að vinna gegn verðbólgu? Er öll þessi gagnrýni allra þessara aðila á misskilningi byggð?

Frú forseti. Allir segja hið sama, segir hv. þingmaður, nema kannski þeir sem vilja meiri útgjöld á tilteknum sviðum, þannig að ég er ekki viss um að það sé alveg rétt. En vissulega er gagnrýni í umsögn fjármálaráðs. Vissulega birtist sú sýn þar að hraðar hefði átt að draga úr halla ríkissjóðs eftir faraldurinn. Ég ætla bara að segja það hér að ég tel þá leið sem við höfum valið vera skynsamlega leið. Ég tel að hún tryggi nauðsynlegt jafnvægi milli aðhalds og aðgerða til að hemja þenslu í núverandi aðstæðum og hins félagslega stöðugleika sem er svo brýnt að tryggja, því við getum ekki horft á fjármálaáætlun stjórnvalda eingöngu út frá sjónarmiði um efnahagslegan stöðugleika. Við þurfum að horfa á heilbrigðiskerfið, sem er búið að vera að ganga í gegnum gríðarlegt álagspróf, við þurfum að horfa á menntakerfið og velferðarkerfið. Við skulum ekki gleyma því að vissulega tók ríkissjóður á sig miklar byrðar í heimsfaraldri og vissulega erum við í halla, eins og ég fór svo sem yfir í inngangsorðum mínum, en það breytir því ekki að viðspyrnan hefur verið hraðari en spáð hefur verið. Við stefnum í rétta átt en ég held líka að það sé mikilvægt að við förum varlega, ekki síst þegar kemur að þessum grunnkerfum. Mér finnst að við þurfum að skoða þær ábendingar sem fjármálaráð kemur með varðandi hlutverk sveitarfélaga í opinberum fjármálum og ég tel fulla ástæðu til að fjárlaganefnd og Alþingi taki þær til frekari umræðu og skoðunar. Auðvitað er mikilvægt síðan að meta lögin heildstætt á einhverjum tímapunkti og hvernig þau hafa þjónað tilgangi sínum. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega húsnæðismálin og ég skil vel þau sjónarmið sem hún fer yfir í sínu máli. Það breytir því ekki að ríkið hefur ekki í mörg ár beitt sér jafn mikið á húsnæðismarkaði og á undanförnum árum þar sem við höfum verið að setja fram stofnframlögin þannig að þriðjungur nýrra íbúða á undanförnum árum hefur verið byggður í gegnum aðgerðir stjórnvalda, þar sem við jukum húsnæðisstuðninginn, 

Frú forseti. Auðvitað snýst fjármálaáætlun ekki eingöngu um efnahagslegan stöðugleika eða eingöngu um ríkisfjármálin, ég held að þetta viti allir sem eru að taka þátt í þessari umræðu hér inni. Það er stórkostlega einfölduð mynd að leggja málið upp með þeim hætti að þegar allir umsagnaraðilar segja að þessar aðgerðir sem hér eru lagðar til munu ekki hjálpa með verðbólguna þá mæti forsætisráðherra til leiks og stilli upp heilbrigðiskerfinu; viljið þið heilbrigðisþjónustu og viljið þið innviði? Auðvelda leiðin hjá stjórnvöldum í verðbólguástandi eins og þessu er að kippa út einstaka fjárfestingu, eins og núna er verið að gera. Það sem er pólitískt erfitt er að fara í hagræðingu í rekstrinum sjálfum. Það fer að bíta ráðherrana sjálfa, að skoða hvað þau geta sjálf gert. Þannig að ég hafna því og tek ekki þátt í samtali um það að við sem erum að biðja um að almenningur í landinu verði varinn fyrir verðbólgu eigum að sitja undir því að við viljum ekki heilbrigðisþjónustu fyrir fólkið í landinu. Það er ekki undir í þessum sal, að ætla að standa með heilbrigðisþjónustunni. Ég bara leyfi mér að fullyrða að þingið standi allt sameinað um það. Það breytir ekki því að þessi ríkisstjórn rak ríkissjóð með halla fyrir heimsfaraldur, á meðan heimsfaraldri stóð, eftir heimsfaraldur og í mörg mörg ár til viðbótar. Það er nú öll ráðdeildin. Einhver einföld mynd um það að við sem erum að benda á það - og við erum ekki ein um það, fjármálaráð, lærðir hagfræðingar, Samtök atvinnurekenda, verkalýðsfélögin, sirkabát allir nema forsætisráðherra og fjármálaráðherra getað séð að hér er ekki nóg að gert. Millistéttin mun taka reikninginn fyrir það. Ég ítreka því spurningar mínar: Sér forsætisráðherra fyrir sér einhverjar frekari aðgerðir gegn verðbólgu fyrir fólkið í landinu, ekki bara fyrir einhvern stóran fjarlægan efnahagsreikning sem engan varðar? Það er hagsmunamál fyrir fólkið í landinu 

Frú forseti. Eins og kom fram í inngangsorðum mínum þá stenst sá málflutningur ekki skoðun að hér hafi útgjöld aukist langt umfram getu á undanförnum árum þegar stóra myndin er skoðuð. Þegar við horfum til þess hvernig þessi fjármálaáætlun birtir t.d. vöxt samneyslunnar þá er gert ráð fyrir að hann verði tiltölulega hægur í sögulegu samhengi, að samneyslan lækki sem hlutfall af landsframleiðslu í átt að langtímameðaltali sínu á áætlanatímabilinu eftir að hafa auðvitað og augljóslega aukist mikið í heimsfaraldri þegar fjármálunum var beitt til að vinna gegn efnahagssamdrætti og atvinnuleysi og var núverandi ríkisstjórn þá heldur gagnrýnd fyrir að taka ekki nægilega stór skref í þeim aðgerðum. Ég hafna því að hér hafi útgjöld aukist um of og leyfi mér að benda á, þó að hv. þingmenn telji að það sé rangt að gera það, að meginútgjaldavöxturinn hefur runnið í þessa mikilvægu málaflokka. Sú forgangsröðun birtist auðvitað í þessari fjármálaáætlun þar sem fyrst og fremst er gert ráð fyrir hagræðingu í stjórnkerfinu, hjá ráðuneytunum sérstaklega þar sem er gerð viðbótarhagræðingarkrafa og horft til þess hvernig við getum nýtt ákveðna þætti, vissulega umdeildir eins og verkefnamiðað vinnurými, aukin stafvæðing o.fl., til að draga úr kostnaði við rekstur ríkissjóðs. Ég held að það sé mjög jákvætt. Og af því að hv. þingmaður nefndi að hér væru öll sammála um aukin útgjöld til heilbrigðismála þá vona ég líka að við séum öll sammála um að það er eðlilegt og jákvætt að horfa til hagræðingar út frá þessum þáttum, hvernig við getum gert þjónustu ríkisins í raun og veru betri á sama tíma og við drögum úr ýmsum kostnaði í tengslum við þá þjónustu. En mér finnst mikilvægt að halda þessari stóru mynd til haga. Að sjálfsögðu, eins og ég nefndi, hafa stjórnvöld verið að beita sér á húsnæðismarkaði með framlögum sínum og stuðningi, beita sér í gegnum barnabótakerfið sem einmitt var tekin ákvörðun um að myndi nýtast 

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra hafnar því að ríkisútgjöld hafi aukist um of þegar ríkisstjórnin er búin að slá öll met í útgjaldaaukningu ríkisins og heildarútgjöldum. Þetta skýrir ýmislegt, frú forseti. Það skýrir m.a. það að þessi fjármálaáætlun sýnir engin merki um að ríkisstjórnin geri sér nokkra grein fyrir umfangi og eðli vandans. Ráðist er í skattahækkanir fremur en sparnað. Svartsýni þessarar ríkisstjórnar á eigin getu eykst jafnt og þétt, til að mynda ef við lítum til ársins 2025 og fjármálaáætlunar þessarar ríkisstjórnar um útgjöld á því ári. Í fjármálaáætlun 2022–2026 áttu þau að verða 1.166 milljarðar, í næstu fjármálaáætlun 1.281 milljarður og í þessari fjármálaáætlun 1.446 milljarðar. Þetta er sama árið og svartsýni ríkisstjórnarinnar um eigin getu eykst jafnt og þétt. Nú er sem sagt hátt í 300 milljarða aukning á sama árinu á aðeins þremur árum. Því meira sem raunveruleikinn nálgast, þeim mun betur kemur í ljós hversu illa ígrundaðar áætlanir þessarar ríkisstjórnar eru. Og eftir höfðinu dansa limirnir því að forsætisráðuneytið hefur aukið útgjöld sín alveg stórkostlega í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þau voru samkvæmt reikningum 1.578 milljarðar 2021 og fóru upp í 2.435 milljarða árið 2022. Fólki sem er í þjónustu við þessa ríkisstjórn fjölgar auðvitað gríðarlega, ríkisstjórn sem í einhvers konar kaldhæðnislegu gríni kynnti sig fyrst sem ríkisstjórn um eflingu Alþingis en var síðan bara ríkisstjórn um eflingu útgjalda og fjölgunar starfsfólks til að fylgja eftir sinni pólitík. Frú forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er engin von um að ríkisstjórnin nái tökum á þessu ástandi? Hlustið þið t.d. á eigið fjármálaráð? 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að koma hér upp. Ég leyfi mér að benda á að á sama tíma og kvartað er yfir útgjaldavexti eru um leið uppi mjög skýrar kröfur, þvert á flokka eins og kom fram í fyrirspurn hjá síðasta hv. þingmanni, um að auka útgjöld til þeirra málaflokka sem ríkisstjórnin hefur einmitt gert; heilbrigðismála, velferðarmála, rannsókna og nýsköpunar. Í þetta höfum við verið að auka útgjöldin með mjög góðum árangri. Það er ekki hægt að tala um útgjaldaaukningu án þess í fyrsta lagi að horfa á þessa stóru mynd þar sem hefur verið um að ræða hægfara raunvöxt og hins vegar forgangsröðun sem fyrst og fremst hefur snúist um þessa mikilvægu grunnþjónustu. Ég stend bara stolt með því, alveg eins og komið hefur á daginn, að þær aðgerðir sem þessi ríkisstjórn réðst í til að takast á við heimsfaraldur skiluðu góðum árangri þvert á hrakspár ýmissa hér í þessum þingsal sem töldu að stærsta viðfangsefnið núna yrði að glíma við langtímaatvinnuleysi og það margfalt miðað við það sem við höfum séð einmitt vegna þess að aðgerðir okkar skila árangri. Við vorum fremur gagnrýnd fyrir að gera of lítið en of mikið. En það er hins vegar sá halli sem við er að eiga í dag. Hann sprettur augljóslega af þessum aðgerðum. Hvað varðar útgjaldaaukningu forsætisráðuneytisins, og þetta er kannski ekki í fyrsta sinn sem við hv. þingmaður ræðum þetta en með gleði skal ég eiga samtal um það, munar mestu þar auðvitað um þá staðreynd að jafnréttismál og síðar mannréttindamál voru færð yfir til forsætisráðuneytis. Því fylgdu að sjálfsögðu fleiri störf, fleiri stöðugildi sem fóru á móti úr annars vegar félagsmálaráðuneyti til að byrja með og síðar úr dómsmálaráðuneyti. Aukningin sem hv. þingmaður nefnir hér snýst því ekki um gríðarlega aukningu, þótt vissulega hafi þessir málaflokkar eitthvað verið styrktir, heldur snýst hún fyrst og fremst um tilflutning verkefna.

Frú forseti. Þessi ríkisstjórn, ein ríkisstjórn, er búin að auka útgjöld ríkisins í krónum talið um hátt í 70% og verðleiðrétt um þriðjung, 33%. Engri annarri ríkisstjórn, eftir því sem ég kemst næst, hefur tekist að auka útgjöld svona mikið. Og hvað fá landsmenn fyrir? Er heilbrigðisþjónustan betri? Hafa biðlistarnir styst? Hvað fá menn fyrir þessa gífurlegu útgjaldaaukningu? Það er ekki gott að henda reiður á því. Svo mætir hæstv. forsætisráðherra og afsakar sig með því að einhverjir aðrir myndu gjarnan vilja að útgjöldin ykjust enn þá meira en metútgjöld þessarar ríkisstjórnar. Varðandi forsætisráðuneytið voru nú ýmis verkefni færð í það ráðuneyti t.d. 2009 og 2013 án þess að það fæli í sér svona gífurlega kostnaðaraukningu fyrir það ráðuneyti enda hefur hæstv. ráðherra, eins og ráðherrarnir almennt, fjölgað mjög fólki í kringum sig til að vinna að pólitískum hugðarefnum sínum. En er von á einhvers konar sparnaðaraðgerðum, til að mynda varðandi áform um að byggja nýtt Stjórnarráðshús fyrir aftan hið sögufræga gamla hús? Gæti verið ráð að staldra nú við og nota tækifærið til að hanna hús sem fellur betur að þessum sögulega reit? Það nefnilega skiptir máli í hvað peningarnir fara. Hæstv. ráðherra nefndi hér í inngangserindi sínu áform um að leggja gistináttagjald á skemmtiferðaskip, sem getur verið alveg eðlilegt ef menn ætla að viðhafa gistináttagjald, að gæta þar jafnræðis og leggja líka gistináttagjald á skemmtiferðaskip. En bara fyrir forvitnissakir: Verður gistináttagjaldið lagt á kafbáta?

Frú forseti. Það er nú gott að enda á léttu nótunum hjá hv. þingmanni. Hv. þingmaður spyr: Hvað erum við eiginlega að fá fyrir þessa peninga? Við getum byrjað á að ræða bara framlög til rannsókna og nýsköpunar. Hverju hafa þau skilað? Jú, þau hafa skilað svo miklu sterkari þekkingargeira í íslensku samfélagi, þekkingargeira sem er að skila okkur margföldum verðmætum, útflutningstekjum. Við getum hreinlega litið á þessi framlög sem fjárfestingu, fjárfestingu í fjölbreyttara atvinnulífi sem byggir á aukinni þekkingu. Hverju eru aukin útgjöld til heilbrigðismála að skila? Ég held að þau séu að sýna okkur hversu mikilvægt það var að fara í ákveðinn viðsnúning þegar kom að heilbrigðismálunum, t.d. bara með því að draga úr greiðsluþátttöku fólks, sem við höfum verið að draga úr jafnt og þétt á hverju ári til að draga úr kostnaði fólks við að sækja sér nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Við höfum verið að auka framlög til geðheilbrigðismála. Þar er mikið verk óunnið, vissulega, en sýnir líka hversu mikil þörfin var. Og svo er það spítalinn, sem ég hef nú nefnt hér, sem við höldum áfram að byggja og er kannski mikilvægasta fjárfesting sem við stöndum í sem samfélag. Hv. þingmaður nefnir hér viðbyggingu við Stjórnarráðið og hann hefur tekið eftir því væntanlega að fjárframlögum til hennar er frestað, raunar ekki í fyrsta sinn. Ég mun nýta það tækifæri til að fara yfir þessi áform um viðbygginguna, kannski ekki síst vegna þess að hér inni er líka tillaga um Stjórnarráðsreitinn. Allmargir þingmenn úr allmörgum flokkum eru á þeirri tillögu þar sem rætt er um mikilvægi þess að horfa á Stjórnarráðsreitinn sem eina heild. Ég held að það sé mikilvægt að við skoðum þessi áform, hvort um er að ræða of umfangsmikla byggingu. Síðan vil ég líka nefna það að ríkið á auðvitað hús, mjög merkileg hús, ég nefni t.d. gamla Hæstaréttarhúsið, sem mætti hugsa sér að fengju aukin hlutverk í Stjórnarráðinu og stjórnsýslunni. Ég held að við séum ekki að nýta gömul hús eins mikið og við gætum, sem ég ætla að veðja á að sé það eina sem hv. þingmaður gæti mögulega verið sammála mér um í þessari umræðu.  
            

Virðulegur forseti. Fjármálaáætlun er stefnumarkandi áætlun um hvernig ráðuneytin hyggjast verja fjárheimildum málefnasviða með sem árangursríkustum hætti fyrir samfélagið. Dómsmálaráðuneytið ber ábyrgð á málefnasviði um dómstóla, almanna- og réttaröryggi og réttindi einstaklinga. Þau tvö fyrrnefndu heyra að litlum hluta undir forsætisráðuneytið. Um dómstóla. Heildarútgjöld málefnasviðsins dómstólar haldast óbreytt út áætlunartímabilið. Á vormánuðum 2022 var tekin ákvörðun um að ráðast skyldi í sameiningu átta héraðsdómstóla landsins og byggðist það m.a. á ábendingum Ríkisendurskoðunar. Skipaður var starfshópur um sameininguna 23. mars 2022 sem skilaði af sér skýrslu til ráðherra í desember sama ár. Frumvarp um breytingu á dómstólalögum vegna sameiningar héraðsdómstóla var lagt fram á Alþingi 23. mars sl. Nokkuð góð sátt virðist vera um meginmarkmið sameiningarinnar sem er að styrkja starfsstöðvar á landsbyggðinni, ná fram einfaldari og skilvirkari stjórnsýslu fyrir dómstóla, að fjárframlög og mannauður dómstóla nýtist betur og að aukið hagræði náist í meðferð dómsmála, borgurunum til hagsbóta. Fyrir Alþingi liggur frumvarp um breytingu á lögum um dómstóla, um fjölgun á landsréttardómurum um einn, úr 15 í 16. Fjölgunin miðar að því að unnt verði að halda ásættanlegum málshraða við réttinn. Í kafla um almanna- og réttaröryggi segir að rekstrarframlög málefnasviðsins almanna- og réttaröryggi haldist nokkuð óbreytt út áætlunartímabilið. Helstu breytingar frá gildandi fjármálaáætlun snúa að varanlegri niðurfellingu aðhaldskröfu sem gerð hefur verið til fullnustukerfisins en það sama á við um löggæsluna árið 2024 eða 2025. Auknum framlögum er varið í þrjú verkefni. Í fyrsta lagi 410 milljónir til greiðslu sanngirnisbóta, í öðru lagi 160 millj. kr. framlag á árinu 2024 til Slysavarnafélagsins Landsbjargar til áframhaldandi kaupa og fjármögnunar björgunarskipa, í þriðja lagi 43 milljónir í varanlegt framlag 2026 til að mæta auknum rekstrarkostnaði fangelsisins á Sogni. Þar er gert ráð fyrir 340 millj. kr. hækkun fjárfestingarframlags til að fjölga þar rýmum um 15. Um löggæslu og ákæruvald segir að nýlega hafi verið kynntar fyrir almenningi tillögur til stóreflingar lykilþátta íslenskra löggæslu. Byggja þær á undirbúnings- og greiningarvinnu sem staðið hefur yfir í meira en 12 mánuði. Ráðist verður í umfangsmikla styrkingu almennrar löggæslu, eflingu menntunar lögreglumanna, endurnýjun aðgerðaáætlunar gegn kynferðisafbrotum og stóreflingu aðgerða gegn skipulagðri brotastarfsemi. Þær breytingar sem eru í farvatninu og á síðasta ári hafa kallað á allt að 80 stöðugildi. Þetta er upphafið að þörfu grettistaki í löggæslumálum en fram undan eru krefjandi verkefni á því sviði. Um Landhelgisgæsluna. Veikleikar eru þar til staðar í fjármögnun. Það hefur verið lagt mat á kostnað við að ná ásættanlegu öryggis- og þjónustustigi í samræmi við áherslur Ríkisendurskoðunar sem komu fram í stjórnsýsluúttekt í febrúar 2022. Það kallar á aukin framlög, t.d. til að auka verulega viðveru flugvélar TF-Sifjar hér á landi, auk framlaga til að viðhalda afkastagetu varðskipa og loftfara. Það er þó ekki tímabært að ráðast í þessar aðgerðir fyrr en niðurstöður starfshóps, sem skipaður var á síðasta ári til að rýna rekstur stofnunarinnar og starfsemi hennar, liggur fyrir. Vonast er eftir niðurstöðum hópsins núna bara á næstu vikum. Þá verður tekin ákveðin framtíðarsýn. Starfsemi fangelsanna hefur verið styrkt og eins og ég kom inn á áðan er fyrirhugað að fjölga rýmum á Sogni, í opnu fangelsi, úr 21 í 35. Framtíðarsýnin er síðan svipuð stækkun á Kvíabryggju. Liður um réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýslu hækkar. Hann hækkar um 4,4 milljarða árið 2024. Það skýrist að mestu af tímabundnu 5,6 millj. kr. viðbótarframlagi til að mæta fjölgun umsækjenda um alþjóðlega vernd, auk framlags til fjölgunar starfsmanna á verndarsviði Útlendingastofnunar og falla þau útgjöld niður árið 2026. Um sýslumenn. Það hefur mikil þróun átt sér stað á þessum mikilvægu þjónustustörfum fyrir almenning. Það er tilbúið frumvarp um sameiningu sýslumannsembættanna úr níu í eitt embætti. Sameinuð embætti yrðu með starfsemi dreifða um allt land og betur til þess fallin að ryðja brautina fyrir ný verkefni og stuðla að hraðari framkvæmd á stafrænni þróun. Það munu liggja mikil tækifæri í flutningi starfa út á land í tengslum við það. Stjórnsýsla ráðuneytisins. Þar eru megináherslur á mál sem styrkja rafræna innviði og markmiðið er að bæta þjónustu við borgara og nýtingu ríkisfjármuna. Um útlendingamál. Það voru lögfest ný lög 15. mars. Lagabreytingin gefur tilefni til rýni á framkvæmd núverandi kerfis með það að markmiði að einfalda málsmeðferð, skýra einstök ákvæði laganna og bregðast við þróun útlendingamála á alþjóðavísu. Í því sambandi er nauðsynlegt að horfa til reynslu nágrannaþjóða okkar á málaflokkum og samræma löggjöf okkar í auknum mæli við það sem gerist og gengur í Evrópu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina sem var eðli málsins samkvæmt mjög stutt - skammur tími. Það er komin fram umsögn frá Landhelgisgæslu Íslands, sem er okkar stóri öryggisgæsluaðili á Íslandi og hefur víðtækra lögbundinna verkefna að gæta, sem segir „Það voru því sár vonbrigði að sjá að í framlagðri tillögu að fjármálaáætlun 2024–2028 er ekki gert ráð fyrir neinum viðbótum til LHG, hvorki til að stofnunin geti staðið undir núverandi rekstri, né til eflingar viðhalds og reksturs, orkuskipta eða leigukostnaðar þyrlna í kjölfar komandi útboðs. Þrátt fyrir að fram komi að aðhaldskrafa á löggæslustofnanir sé felld tímabundið niður þá virðist löggæslustofnunin Landhelgisgæsla Íslands ekki falla undir þá skilgreiningu í fjármálaáætluninni.“ Það vekur athygli mína að það er búið að taka út úr markmiðssetningarkafla Landhelgisgæslunnar allt sem varðar almannaöryggi, löggæslu og eftirlit í auðlindasögu Íslands, það sem varðar flug. Ekkert um eftirlit skipa, ekkert um eftirlit loftfara. Þetta er skýr breyting frá fjármálaáætlun í fyrra. Þá er líka búið að taka út úr texta fjármálaáætlunar það sem kom fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar varðandi flugið, að það þyrfti að auka viðveru TF-Sifjar á Íslandi. Ég spyr hæstv. ráðherra: Ætlar hann að taka út flugið sem þennan öryggisþátt og eftirlitsþátt? Er það rétt, sem heyrst hefur, að hann hafi sagt það á fundi um helgina að það væri ekki búið að afturkalla söluna á TF-SIF og stæði ekki til?

Virðulegur forseti. Þau áform sem komu fram í byrjun árs um að selja flugvélina til að hagræða í rekstri voru afturkölluð, svo það liggi fyrir. Aftur á móti, eins og kom fram í inngangsorðum mínum, skipaði ég starfshóp með sérfræðingum, utanaðkomandi sérfræðingum, m.a. í flugrekstri, til að fara með stjórnendum stofnunarinnar í gegnum reksturinn og sjá hvar við gætum gert mögulega betur. Við horfum ekki síst til flugrekstrarins þar sem hann er mjög þungur og staðan hefur verið óásættanleg, að við skulum ekki hafa getað verið hér með flugvél ásamt þyrlunum í rekstri allt árið heldur eins og verið hefur að T-SIF hefur bara verið til ráðstöfunar, manni liggur við að segja nokkrar vikur á ári á undanförnum árum. Það er óviðunandi og það liggur fyrir að rekstur þessarar vélar er dýr. Það liggur fyrir mikill fjárfestingarkostnaður og það liggur líka fyrir að nágrannaþjóðir okkar, - ég horfi til að mynda til Danmerkur, Noregs, Bretlands, Írlands- þar er þessum málum háttað þannig að reksturinn er með annarri gerð af vélum sem eru í senn miklu ódýrari en hafa meiri flughraða og þær hafa getað farið í hærri flughæð og þannig flogið fyrir ofan öll veður. Þær eru búnar öllum hátæknibúnaði sem kröfur eru gerðar um í TF-SIF; nútímabúnaði sem gerir vélinni kleift að sinna öllum verkefnum, tæknibúnaði þar sem til að mynda jarðvísindamenn, ef þeir þurfa að nota hana yfir landi þá sendir þessi búnaður allar upplýsingar beint inn í stjórnstöð þannig að þeir þurfa ekkert að vera um borð í flugvél, þeir geta horft á þetta þar, eins margir og þeir vilja. Þetta erum við allt að skoða núna og það mun skýrast bara á næstu vikum hvaða skref verða stigin í þessu. Auðvitað er sú skylda á okkur sem förum með fjármuni ríkisins að gæta að því að fara eins vel með skattfé borgaranna og hægt er og hagræða í rekstri. Það er mitt markmið 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er gott að heyra að hann vill ekki slá af getu Landhelgisgæslunnar til björgunar, eftirlits með okkar auðlindum og ekki síst okkar öryggi á stærra svæði sem fáir geta sinnt nema einmitt flugvél. Við erum auðvitað á þannig stað núna að það er stríð í Evrópu, bara í næsta nágrenni við okkur, og rétt í þessu voru að birtast fréttir um að við yrðum að fara að leyfa auknar siglingar, einmitt vegna þessa stríðs, með farartæki sem við þurfum líka að geta haft eftirlit með. Ég spyr hæstv. ráðherra vegna þess að honum er tíðrætt um starfshóp sem hann skipaði: Er einhver fulltrúi frá Landhelgisgæslunni í þessum stýrihópi? Ef svo er ekki, hvers vegna er ekki fenginn einhver fulltrúi þeirra sem best þekkja til björgunaraðgerða, sem best þekkja til þeirra verkefna sem hefur verið farið í varðandi almannaöryggi, varðandi náttúruvá og þess háttar í þeim farartækjum sem Landhelgisgæslan býr yfir? Og svo spyr ég hæstv. ráðherra: Telur hann að ef stjórnvöld hefðu tryggt Landhelgisgæslunni nægilegt fjármagn til reksturs að Landhelgisgæslan hefði þá farið út í það neyðarbrauð að leigja frá sér nauðsynlega flugvél sem sinnir eftirliti með okkar auðlindum, sem sinnir eftirliti varðandi öryggi, sem sinnir öryggisþáttum, sem sinnir öryggi varðandi náttúruvá og þess háttar og sjúkraflugi, - við megum ekki gleyma því hvernig það hefur skilað sér að vélin var ekki tiltæk - að Landhelgisgæsla Íslands hefði brugðið á það neyðarráð að leigja út slíka vél ef nægt fjármagn hefði verið tryggt til reksturs þessa umfangsmikla öryggistækis okkar sem Landhelgisgæsla Íslands er? 

Virðulegi forseti. Ekki ætla ég að gera lítið úr mikilvægi Landhelgisgæslunnar, síður en svo. Ég hef átt áralangt persónulegt samstarf sjálfur í mínum fyrri störfum fyrir björgunarsveitirnar við þessa stofnun og þá starfsmenn sem þar eru og margir af þeim eru ágætir kunningjar og vinir. Þetta er gríðarlega mikilvæg stofnun og ég sagði það hér áðan að á minni vakt í dómsmálaráðuneytinu verður ekki slegið af kröfum um viðbragðs- og björgunargetu í landinu. Það er alveg á hreinu. Það þarf enginn að efast um það. Mér ber aftur á móti að leita allra leiða til að hagræða í rekstri, eins mikið og hægt er, og eins og ég sagði áðan þá erum við að horfa til ákveðinna þátta í því. Við erum að horfa til reynslu nágrannaþjóða okkar sem gera miklar kröfur á þessum vettvangi ekki síður en við. Þessir aðilar sem voru fengnir til að fara inn í gæsluna eru að vinna þar með yfirmönnum í þessum málum. Þeir eru í nánu samstarfi við yfirmenn hjá gæslunni varðandi alla upplýsingaöflun og úttektir og eru að leita fanga svo víðar. Að sjálfsögðu verður síðan sest yfir þessar niðurstöður með yfirmönnum og fólki hjá Landhelgisgæslunni og öðrum til að kynna og ákveða hvaða skref verða stigin í framhaldi með þessar hagræðingar í huga. Það er glöggt gests augað og ágætt að fá oft utanaðkomandi aðila til að rýna hlutina með sér að þessu leyti. Ef og hefði verið meira fjármagn, já, já, ég held aðvélin hafi komið hingað árið 2009. Ætli við getum ekki fullyrt að allan þann tíma hefur rekstur hennar verið vanfjármagnaður. Það var ráðist í kaup á mjög dýrri, vél sem er mjög dýr í rekstri í samanburði við aðrar vélar og nútímatækni hefur auðvitað breyst í grundvallaratriðum, fjarskiptatækni og annað, sem gerir okkur kleift að gera þetta með hagkvæmari hætti. Landhelgisgæslan sinnir auðvitað ákveðnum þætti í sjúkrafluginu, sérstaklega er það nú með þyrlum en ekki flugvélum og sjúkraflugið er skipað með öðrum hætti í landinu almennt. 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerð hans en það er ýmislegt í þessu sem vekur upp spurningar. Það sem sérstaklega kemur upp í hugann er þetta ákveðna metnaðarleysi sem kemur fram. Það er t.d. það sem segir á bls. 2018, að málsmeðferðartími sakamála sé stöðug áskorun. Það er eins og það eigi ekki að taka á þessu. Það er mjög alvarlegt mál að fólk sé í rannsókn jafnvel árum saman og að mál séu ekki kláruð. Það er algerlega óásættanlegt. Mér finnst þetta orðalag sem kemur fram í áætluninni - það lítur út fyrir að ráðuneytið telji þetta að einhverju leyti léttvægt vandamál að leysa úr, að þetta sé ekki á forgangslista. Mér finnst það vera mjög mikilvægt mál að réttarkerfið vinni skipulega og vel og hratt í þeim málum sem eru uppi á borðum. Síðan er það málsmeðferðartími dómstólanna. Hann er 394 dagar og metnaðurinn er ekki meiri en svo að það á að komast niður í um 300 daga 2028. Það er auðvitað þannig að frestur á réttlæti er í sjálfu sér óréttlæti. Mér finnst það eitt af þeim meginefnum sem hæstv. dómsmálaráðherra ætti að beita sér í að ná hraðar í gegn. Þess vegna vil ég nota tækifærið hér í þessari örstuttu ræðu og fá sjónarmið hæstv. ráðherra hvað þessi tvö málefni varðar.

Virðulegur forseti. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að málsmeðferðartími sakamála hefur verið allt of langur í mörgum tilfellum en ég get ekki tekið undir það með honum að það sé metnaðarleysi sem svífur yfir vötnunum í þessum málaflokki núna. Þetta hefur verið eitt af mínum aðaláherslumálum á þessum stutta tíma sem ég er búinn að vera í ráðuneytinu, greining einmitt á þessum flöskuhálsum, sem ég kalla, sem eru frá því að mál er ákært og það er rannsakað og það fer fram saksókn og síðan dómstólar og svo afplánun. Við erum búin að vera að greina þessa flöskuhálsa og þetta lá auðvitað mjög mikið í rannsókn og saksókn. Það er á grundvelli þess sem við, eftir mikla vinnu á síðasta ári, gátum fært sterk rök fyrir því að fá verulega aukningu á fjármagni til lögreglunnar. Það þýðir fjölgun starfa á þessum vettvangi. Með því sem var gert á síðasta ári og er síðan komið í gang og fyrirhugað á þessu ári eru um 80 ný störf. Á síðasta ári til að mynda tókum við sérstaklega fyrir átak í rannsókn og saksókn í kynferðisafbrotamálum. Þar var málsmeðferðartími allt of langur. Nú þegar, með þeirri innspýtingu og skipulagsbreytingum sem við gerðum síðastliðið haust, hefur málahali styst um 40%. Samkvæmt upplýsingum frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, þar sem um 80% þessara mála eru, þá er hann að verða mjög ásættanlegur. Þess sama erum við að horfa til þegar við erum að taka hér skipulagða brotastarfsemi og mikla eflingu í löggæslunni og í saksókninni. Einmitt þetta er stöðug áskorun, það er alveg ljóst, og við hana þarf að glíma 

Frú forseti. Ég vil taka það fram að ég er ekki að ásaka hæstv. ráðherra um metnaðarleysi persónulega en þetta einfaldlega skín í gegn og það skín líka í gegnum tölurnar. Þó svo að alþjóð viti að hann hefur metnað í björgunarmálum þá kemur það ekki fram í t.d. þeim fjárhæðum sem eru ætlaðar inn til Landhelgisgæslunnar og í eflingu á þeim málaflokki sem er greinilega hjá hæstv. ráðherra. Það er eins og þessir málaflokkar sem eru undir ráðuneyti hæstv. ráðherra hafi bara orðið undir, að þeir hafi orðið undir í ríkisstjórninni. Mögulega er það veik staða hjá hæstv. ráðherra innan stjórnarinnar en þetta er auðvitað óásættanlegt fyrir okkur, hæstv. ráðherra, sem höfum metnað fyrir þessum málaflokki. Það er eitt sem ég vil nota hér tækifærið til að vara við og það er að halda að einhverjar skipulagsbreytingar á opinberum ferlum leiði sjálfkrafa til ákveðinnar framleiðniaukningar í kerfinu. Venjan er bara sú að við skipulagsbreytingar hægist aðeins á ferlum. Menn þurfa að átta sig á nýju skipulagi og svo mögulega næst fram sá árangur sem til var ætlast. Það eru bara til fjölmörg dæmi um það. Þess vegna vara ég við því að telja að það að eyða mjög miklu púðri í einfaldar skipulagsbreytingar skili einhverju sjálfkrafa. Það þarf að undirbúa það vel. Ég tel að það sé eitt af því sem skiptir meginmáli til að ná fram árangri núna í þessum mikilvæga málaflokki sem hér er undir.

Virðulegur forseti. Ég tek bara aftur undir með hv. þingmanni þegar hann segir að það þurfi að vanda til undirbúnings allra skipulagsbreytinga. Það gefur augaleið. Það þarf einmitt að gera sér grein fyrir því hvert þú ert að stefna og hvað þú ert að gera. En þótt ég sé nú svona í eðli mínu frekar íhaldssamur maður og komi úr þessum ágæta íhaldsflokki þá er það þannig að við verðum auðvitað að horfa til þeirrar þróunar og þeirra breytinga sem eru að verða í umhverfinu. Og þær eru gríðarlegar. Auðvitað verðum við að nýta okkur þær til að hagræða í rekstri ríkisins, alveg eins og við erum að gera alls staðar annars staðar. Til að mynda leiðir öll sú bylting sem hefur orðið í stafrænni þróun og rafrænni þjónustu auðvitað til mikils sparnaðar en ekki bara það heldur einnig til mikillar og bættrar þjónustu við borgarana í landinu. Það er alveg rétt að þau hafa ekki aukist mikið eða kannski ekki með fullnægjandi hætti miðað við núverandi rekstur Gæslunnar, framlögin þangað. Það hefur samt sem áður orðið umtalsverð aukning. Landhelgisgæslan hefur aldrei haft eins mikið fé til ráðstöfunar og hún hefur í dag - aldrei. Ég er þar í þessari úttekt, ég er þar í þessari stefnumótun, ég er úti í miðri á í því. Ég tel það vera grunninn og vera ábyrgð okkar sem berum ábyrgð á framkvæmdunum að við undirbúum þetta það vel að við getum rökstutt með fullnægjandi hætti í hvað við þurfum fjármagnið. Það tókst okkur að gera í lögreglumálum. Á síðasta ári og fyrir þetta ár erum við með aukningu í löggæslumál upp á 1,6 milljarða. Við erum að fara í eitthvert stærsta átak í eflingu löggæslu, rannsókn og saksókn sem farið hefur verið í, alla vega á síðari áratugum. Það sama á við um fangelsin. Þar erum við búin að fá verulega aukningu. Við erum búin að fá heimild til að stækka og fjölga rýmum í opnum fangelsum og við erum með framtíðaráform um að stækka á Kvíabryggju og byggja þar upp. Við erum að fara af stað í rúmlega 2 milljarða framkvæmd 

Forseti. Árið 2017 var flugvél Landhelgisgæslunnar aðgengileg í 57% tilfella innan sex klukkustunda frá því að útkall kom. Það var sett markmið í fjármálaáætlun ríkisstjórnar um að þetta hlutfall yrði 95%, að í 95% tilfella yrði hægt að ná í flugvélina innan sex klukkustunda. Staðan var hins vegar orðin sú í síðustu fjármálaáætlun að það var gert ráð fyrir því að flugvélin yrði aðgengileg í einungis 25–30% tilvika á þessu ári. Staðan var komin niður í 8,5% árið 2021 þegar markmiðið átti að vera að 95%, rúmlega tífalt meira. Ég velti því fyrir mér, af því að við eigum að vera að skoða hvaða árangri við náum með ríkisfjármálunum, þeim fjárheimildum sem við leggjum í hin og þessi lögbundnu verkefni: Af hverju er búið að fjarlægja þessi markmið og mælikvarða fyrir t.d. bæði skipin og flugvélarnar? Það eru enn þá markmiðin um björgunarþjónustu með þyrlu innan sex klukkustunda allt árið og þar á að vinna upp úr stöðunni 55% aðgengi í 70% á næsta ári og sama 2028 en það vantar þessa mælikvarða um bæði skip og flugvél. Óháð því hvað á að gera þá liggja þau verkefni samt þar undir, hvort sem það verður nákvæmlega með þessari flugvél eða með drónum eða hvað annað sem er hægt að draga upp úr hattinum þá eru þetta samt ákveðin markmið um árangur sem hafa farið niður á við á undanförnum árum, sem er einfaldlega búið strokað út og ég veit ekki af hverju er búið að stroka út. Af hverju er það?

Virðulegur forseti. Það er ekkert slegið af markmiðunum þótt það hafi ekki tekist að uppfylla þau á undanförnum árum, ég er einmitt á þeirri vegferð að ná að uppfylla þau. Ég hef sagt það hér áður að vél sem getur sinnt því hlutverki sem TF-SIF getur sinnt í dag þarf að vera til staðar allt árið. Hún hefur reyndar verið að sinna fyrir okkur þessi vél, og það má ekki gleyma, Frontex-verkefnum á vettvangi Schengen-samstarfsins. En ég tel að ef við ætlum að vera með flugvél til að sinna okkar framlagi þar þá eigi það að vera sérstök ákvörðun og eiga þá að vera sérstök kaup á vél til að sinna þeim verkefnum en ekki vél sem við þurfum á að halda hér á Íslandi. Við skulum ekki gleyma því líka að það hefur átt sér stað gríðarleg efling, til að mynda á skipaflota Gæslunnar. Nú eru orðin tvö alvöruöflug skip í flotanum eftir tilkomu Freyju hér fyrir þremur árum síðan og einmitt núna var frétt um að það er strandað flutningaskip á Húnaflóa og það er einmitt skipið á Norðurlandi, Freyja, sem er á leiðinni núna og er áætlað að komi á strandstað fyrir kvöldmat. Þetta sýnir mikilvægi þess að vera með skip staðsett beggja vegna á landinu. Þarna hefur átt sér stað gríðarleg efling á skipaflota Gæslunnar. Við erum líka að efla skipaflota björgunarsveitanna núna, tökum þátt í því með Slysavarnafélaginu Landsbjörg að endurnýja 13 stærri björgunarskip félagsins með nýsmíði frá Finnlandi. Þetta er fjárfesting upp á um 3,5 milljarða og ríkið, ríkisstjórnin tekur myndarlega þátt í því að hjálpa félaginu í gegnum þann fjárfestingarskafl, en það auðvitað eykur gríðarlega öryggi á sjó. Þetta er mín framtíðarsýn í þessum málum. Ég horfi aftur á móti til þess hvernig málin hafa þróast á sviði tæknibúnaður, tækni í leit í leit og björgun, og við getum mögulega uppfyllt það, uppfyllt öll þessi skilyrði með hagkvæmari hætti 

Forseti. Það er gott og blessað að ná betri skilvirkni og svoleiðis, en ég spurði: Af hverju er búið að taka markmiðin og mælikvarðana burtu? Ráðherra gleymdi að svara því. Það er þannig varðandi þá mælikvarða og þau markmið sem eru sett fyrir skipaflotann og fyrir flugvélina að þar höfðum við einmitt ekki verið að ná markmiðinu þrátt fyrir betri skip og ýmislegt svoleiðis, hvað þá þyrlurnar. Við vitum einfaldlega ekki hvaða markmiðum á að ná. Það er það sem ég er að gagnrýna. Það eru tekin burt þau markmið og mælikvarðar sem hafa farið niður á við á undanförnum árum, þar sem er ekki búið að ná settum markmiðum, sem mér finnst mjög skrýtið. Kannski eru þetta léleg markmið, lélegir mælikvarðar, og þá má endilega skipta þeim út en þau verða að vera einhver til að við vitum hvaða árangri við ætlum að ná með úthlutun ríkisfjár. Annað sem ég rak augun í er fjöldi daga þar til niðurstaða um alþjóðlega vernd liggur fyrir. Þar er farið yfir stöðuna 2022 þar sem málsmeðferðartíminn er að meðaltali 124 dagar hjá Útlendingastofnun, fyrir utan náttúrlega afgreiðsluna varðandi Úkraínu, og 48 dagar hjá kærunefnd útlendingamála, 172 dagar samtals. Á næsta ári á málsmeðferðartíminn hjá Útlendingastofnun að vera 90 dagar, sem er fækkun og er frábært, en 90 dagar hjá kærunefnd útlendingamála, 180 dagar alls. Það er gert er ráð fyrir því að málsmeðferðartíminn í heild sinni lengist um átta daga. Ég hélt að það ætti stytta þetta um alla vega eina viku miðað við hvernig lögin voru uppsett. Ég fatta því ekki alveg hvað er í gangi hérna.

Frú forseti. Ég hef eiginlega sagt það hér í allri þeirri umræðu sem hefur orðið um Gæsluna að við erum að endurskoða þessi markmið og þessa mælikvarða til að geta sett fram raunhæf markmið og raunhæfa mælikvarða á grundvelli þeirrar framtíðarsýnar sem við munum leggja fyrir. Það er ekki gott að vera að setja fram markmið og mælikvarða sem aldrei er hægt að uppfylla. Það þarf að vera eitthvert raunsæi í því og við erum að vinna þau gögn og það er, eins og ég hef sagt áður, í farvatninu að koma að því. Það náttúrlega blandast engum hugur um það hversu mikið álag hefur orðið á kerfi Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála og þrátt fyrir að við séum að fjölga starfsfólki stöðugt þá eykst þrýstingurinn. Hér stefnir í algjöran metfjölda á þessu ári af fólki sem leitar hér eftir vernd og það gefur augaleið að þrátt fyrir að það sé bætt við fjármagni og starfsfólki þá auðvitað tekur tíma að þjálfa það upp og bregðast við þessu gríðarlega mikla álagi. Við erum bara í þeim fasa. Við erum í því með þau markmið að reyna að stytta þennan málsmeðferðartíma eins og hægt er með sama hætti og við erum að gera annars staðar. En það getur verið erfitt þegar það einhvern veginn skrúfast alltaf meira og meira frá krananum, þú ert ekki með þjálfað starfsfólk og þekkinguna alla bara uppi í hillu. Það tekur tíma að geta brugðist við slíku álagi. Við erum á, getum við sagt, miklum tímamótum í þessum erfiða málaflokki með tilheyrandi álagi á öll okkar kerfi. Ég hef ekkert farið leynt með það að við því þarf að bregðast þannig að við komumst á einhvern svipaðan stað varðandi þessi mál og gengur og gerist í þeim löndum sem eru í kringum okkur.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun og ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir sína framsögu og svör hér í dag. Meðal helstu þröskulda í réttarvörslukerfinu er málsmeðferðartími sakamála og ekki síst kynferðisbrotamála. Þessi ríkisstjórn hefur lagt aukna áherslu á jafnrétti í málaflokknum með því að auka öryggi og öryggistilfinningu með bættum rannsóknum í kynferðisbrotamálum, auknum málshraða og öflugri löggæslu. 200 millj. kr. voru lagðar í sérstakt átak til að efla rannsókn og saksókn kynferðisbrota og efla forvarnir og þjónustu við þolendur kynferðisbrota í fjárlögum ársins 2022 og í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála. Þetta er í takti við endurnýjaða aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota sem tók gildi nýlega og gildir til 2025. Þessi auknu framlög hafa þegar leitt til þess að stöðugildum hefur verið fjölgað en lögreglan á höfuðborgarsvæðinu auglýsti sjö nýjar stöður í kjölfarið af auknum framlögum. Ég vil nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra hvort nú þegar sjáist teikn þess að aukin áhersla stjórnvalda á þennan málaflokk á undanförnum árum, aukin fjárframlög og fjölgun starfsfólks hafi stytt málsmeðferðartíma kynferðisbrota. Og ef ekki, til hvaða aðgerða hyggst ráðherra grípa svo ná megi markmiðum aðgerðaáætlunarinnar?

Virðulegur forseti. Það er í raun bara mjög ánægjulegt hversu vel þingið og fjárveitingavaldið hefur tekið í rökstuddar beiðnir okkar um eflingu á þessum þáttum sem snúa að rannsókn og saksókn í viðkvæmum málaflokkum. Eins og hv. þingmaður fór hér yfir þá var bætt við 200 milljónum á síðasta ári og því fylgt síðan eftir, það var varanlegt aukið framlag sem leiddi til þess, eins og ég kom inn á í inngangsorðum mínum, að við gátum auglýst lausar stöður, gátum fjölgað í rannsókn og saksókn í þessum viðkvæma málaflokki og gert á sama tíma ákveðnar skipulagsbreytingar sem voru partur af þeirri vinnu sem við settum í gang strax í byrjun árs 2022 með lögreglustjórunum í landinu og er það skipulag sem við erum að innleiða núna með styrkingu m.a. lögregluembætta úti um allt land. Einnig var lögregluembættum á Suðurnesjum og á Norðurlandi eystra, Akureyri, þeim gert kleift að ráða til sín starfsfólk sem sérstaklega er þjálfað og hefur þekkingu í því að fara inn í tölvur, síma og slíkt sem mjög oft tengjast slíkum brotum. Við höfum því aukið afköstin á því sviði mjög mikið líka. Þetta hefur haft það í för með sér að nú þegar hefur málsmeðferðarhalinn styst um 40% hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, eins og ég kom inn á áðan, og það er gríðarlega jákvætt. Samkvæmt upplýsingum frá lögreglustjóranum þar þá telur hún að við séum að ná mjög ásættanlegum málsmeðferðartíma í þessum viðkvæma málaflokki. Tilkynningum hefur fjölgað sem við segjum að beri með sér aukið traust til kerfisins og kannski eiga lögin, sem við fengum samþykkt í þinginu samhljóða síðastliðið vor, sem ég held að hafi verið gríðarlega mikið framfaraskref, lögin um réttarstöðu brotaþola sem voru búin að vera í ágreiningi hér í mörg ár, en okkur tókst að leiða þennan ágreining í jörð og fá þetta samþykkt hér samhljóða í þinginu í fyrravor.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir hans svör og langar að fylgja eftir fyrri ræðu minni og ræða aðeins um kynbundið og kynferðislegt ofbeldi. Það er staðreynd að konur eru margfalt líklegri til að verða fórnarlömb þess háttar ofbeldis. Það er einhver skýrasta birtingarmynd kynjamisréttis í nútímasamfélagi og mikilvægt að við beitum okkur af öllu kappi til að sporna við slíku ofbeldi. Það er ógnvænlegt, og enn til að undirstrika það sem ég var að segja hér áðan, að hlutfall þeirra sem tilkynna kynferðisbrot til lögreglu er afar lágt. Á síðasta ári er áætlað að um 19% brota hafi verið tilkynnt til lögreglu. Í áætluninni er að finna tölusett markmið um hækkun þess hlutfalls um 6% á gildistíma áætlunarinnar. Það er verðugt markmið að hlutfall brotaþola sem tilkynna kynferðisbrot hækki en ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort við getum ekki gert miklu betur, ekki síst í ljósi þess að erfitt getur reynst að sakfella gerendur í kynferðisbrotamálum. Ef marka má reynsluna af aukinni áherslu stjórnvalda í þessum málum er ekki fullt tilefni til að gefa enn frekar í?

Virðulegur forseti. Það er svo sannarlega ástæða til að halda vöku okkar og efla okkur á þessum vettvangi. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni í þeim efnum. Þetta er ekkert átaksverkefni sem þú gerir einu sinni, þetta er verkefni sem er með okkur allan tímann. Ég held að ef við ætlum að ná raunverulegum árangri í þessum málum, sem ég geri mér vissulega vonir um að við gerum - og ég held að við séum á réttri leið, það eru margar vísbendingar sem gefa okkur merki um að við séum á réttri leið. Við höfum endurnýjað áætlunina um átak í þessum málaflokki. Eitt af því fyrsta sem ég setti í gang þegar ég kom í ráðuneytið í desember 2021 var samfélagsátak í þessu, fræðsla. Ég held að það sé, ásamt auðvitað því að bæta réttarstöðu brotaþola, að efla rannsókn og saksókn í þessum viðkvæmu málum, auka þekkingu lögreglumanna og veita sálfræðiaðstoð og allt þetta sem við erum að gera, þá held ég að það sé mikilvægast að það sé einhver samfélagsvakning sem eigi sér stað í þessum málum. Það getur auðvitað gerst í samvinnu við skólakerfið og slíkt en við fórum í samstarf við skemmtistaðina, við leigubílstjóra, við almenningssamgöngufyrirtæki og settum í gang átakið Er allt í góðu? Við keyrðum það síðan fyrir verslunarmannahelgina þar sem við sögðum góða skemmtun. Og svo aftur í lok ársins þar sem við vorum á jólaföstunni. Við stóðum fyrir námskeiðum fyrir starfsfólk sem var á útihátíðum, eins og til að mynda í Vestmannaeyjum. Það var alla vega það ánægjulega sem gerðist í Eyjum um verslunarmannahelgina í fyrra að þar var ekkert kynferðisbrot kært sem gekk lengra. Það eru þessir þættir sem ég held að þurfi að vera algjörlega fastur liður í því að efla þessa starfsemi, 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem hér á sér stað, bara fróðlegt og gott fyrir okkur að velta vöngum yfir stöðunni. Mig langar sem þingmaður í Suðurkjördæmi aðeins að velta vöngum yfir löggæslumálum í kjördæminu sem mér finnst þurfa skoðun, annars vegar á Suðurnesjum og síðan á Suðurlandinu sjálfu. Við erum auðvitað með mjög yfirgripsmikla starfsemi hjá lögreglunni í þessu kjördæmi sem þarf að sinna, bæði á Suðurnesjum þar sem er verið er að sinna löggæslu á landamærum, taka á móti fólki, sinna eftirliti, ná utan um alls konar hópa sem eru hugsanlega að koma til landsins og ætla að fara að ástunda iðju sem er ekki ásættanleg; eiturlyfjasmygl, mansal jafnvel og eitt og annað, og á sama tíma erum við líka að sjá allan þann gífurlega fjölda ferðamanna sem er að koma hingað til landsins en stærstur hluti þeirra ekur inn á Suðurlandið og heimsækir ferðamannastaði sem þar eru. Suðurlandið hefur auðvitað mikið aðdráttarafl fyrir ferðamenn. Maður veltir fyrir sér hvort það sé verið að sinna fjármögnun á þeim verkefnum sem lögreglan, bæði á Suðurnesjum og á Suðurlandi, er að sinna í ljósi þess umfangs sem þar er til staðar.

Virðulegur forseti. Þetta eru mjög eðlilegar vangaveltur hjá hv. þingmanni. Það er nefnilega svo að allt sem hér var sagt um það álag sem er á þessu svæði á náttúrlega ekki síst við um Suðurnesin þar sem lögreglan er líka með landamæravörsluna og allt sem því fylgir á þessu stóra hliði inn til landsins. Það eru mjög krefjandi verkefni. Síðan auðvitað móttaka á fólki sem kemur þar inn og er að leita eftir vernd o.s.frv., þetta allt saman hefur aukið álagið gríðarlega. Ég held, svo að ég bara segi það, að það sé mjög mikilvægt, og ég hef ávarpað það og setti í ákveðinn undirbúningsfasa, að við þurfum að byggja nýja aðstöðu fyrir lögregluna á Suðurnesjum. Bæði þarf staðsetningin að vera betri og öll aðstaða þarf að batna. Í tengslum við þá byggingu þurfum við að hafa mögulega gæsluvarðhaldsfangelsi á staðnum sem tilheyrir þessum landamærum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við förum sem fyrst í þessi verkefni. Við fjölguðum starfsmönnum núna í þessu átaki - ég hef smá fyrirvara á þessum tölum en ég held að ég muni það rétt milli embætta að við höfum fjölgað um tíu starfsmenn hjá lögreglunni á Suðurnesjum núna í því átaki sem við erum í á þessu ári, og það er varanlegt, og ég held að við höfum fjölgað um sjö hjá lögreglunni á Suðurlandi. Þetta er gríðarlega mikil aukning fyrir þessi embætti, gríðarlega mikill mannkraftur sem þau fá inn og gerir þau auðvitað betur í stakk búin til að takast á við þessi krefjandi verkefni. Þannig að ég held að við höfum hlustað á þessi embætti og við erum að bregðast við. Ég held að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Ég fagna því að sjálfsögðu ef það eru uppi áform um að byggja yfir lögregluna á Suðurnesjum. Við þekkjum það svo sem að húsnæðiskostur lögreglunnar þar er algerlega óviðunandi og gæti til framtíðar staðið í vegi fyrir breytingum á skipulagi sem er verið að endurskoða í Reykjanesbæ. Ég fagna að sjálfsögðu allri þeirri fjölgun sem hæstv. ráðherra nefnir en ég velti því fyrir mér hvort þessi fjölgun t.d. á Suðurnesjum sé ekki öll að fara upp í flugstöð. Fer eitthvað til almennu lögreglunnar í sveitarfélögunum sjálfum eða er eingöngu verið að auka við mannafla í flugstöðinni sjálfri? Hæstv. ráðherra hefur m.a. minnst á vinnutímastyttingu sem hefur komið niður á löggæslunni. Ég held að ég hafi einhvern tímann heyrt tölurnar, að laun 50–70 lögreglumanna hafi hreinlega horfið við vinnutímastyttinguna, þannig að við vissum af því að áður en vinnutímastyttingin átti sér stað var ákveðinn skortur til staðar. Þá veltir maður fyrir sér: Hafa þeir fjármunir sem hafa bæst inn í málaflokkinn ekki eingöngu farið þá í það að bæta upp fyrir þá vinnutímastyttingu sem átti sér stað? Það var að sjálfsögðu til að bæta aðstæður og launakjör þeirra sem í starfi voru en gerir þetta nokkuð meira heldur en bara að fjármagna þessa vinnutímastyttingu sem átt hefur sér stað?

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að vinnutímastyttingin er mikil áskorun, sérstaklega þar sem vaktavinna er í gangi, hvort sem er í heilbrigðiskerfinu eða löggæslunni eða annars staðar þar sem vaktavinnutími er, og það hefði verið áskorun að koma því fyrir. Þetta var bætt alveg sérstaklega, fyrir utan þau framlög sem hafa komið núna til eflingar löggæslunni, með um 900 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði áður. Þannig að við höfum náð að brúa það bil þó að enn sé í gangi svolítil aðlögun embættanna að þessu. Þau eru enn í raun svolítið að straumlínulaga starfsemina í tengslum við þetta nýja fyrirkomulag. Það er náttúrlega lögreglustjórinn á Suðurnesjum sem stýrir því hvar hann setur mannskap og eftir þeirri þörf sem er. Þessi stöðugildi sem bættust við núna, þau gæti hann nýtt með hvaða hætti sem er í sjálfu sér. Það er ákvörðun þeirra sem skipuleggja það. Við höfum á sama tíma verið að horfa mjög til ákveðinnar skipulagsbreytingar. Við fórum í mjög góða vinnu, sem Vilhjálmur Árnason alþingismaður leiddi fyrir mig, með lögreglustjórunum öllum á síðasta ári, byrjuðum strax í byrjun árs 2022, þar sem var farið yfir skipulagsmál, verkefni sem eru hjá lögreglunni sem má færa til sýslumanna, alls konar leyfisveitingar og slíkt. Við erum að stefna að því að lögreglan geti fyrst og fremst verið að sinna sinni kjarnastarfsemi sem er löggæsla og rannsókn og saksókn en eigi ekki að þurfa að vera í öðrum verkefnum. Við erum einnig að reyna að innleiða straumlínulagaðra kerfi þar sem verkefnin flæða frá stærri embættunum til fámennari embættanna þannig að við séum að ná fram fullri nýtingu 

Frú forseti. Málefni hælisleitenda eru stjórnlaus á Íslandi eins og hæstv. ráðherra hefur viðurkennt. Þetta er afleiðing, eins og ég hef margoft bent á, af stefnu stjórnvalda og um leið aðgerðaleysi. Vandinn eykst ár frá ári, mánuð frá mánuði, viku frá viku og dag frá degi. Það sem af er þessa árs hafa fleiri einstaklingar komið til að sækja um hæli á Íslandi en til Danmerkur og þá er ég ekki að tala hlutfallslega. Fleiri einstaklingar hafa komið til Íslands að sækja um hæli heldur en til Danmerkur. Hlutfallslega er þetta auðvitað meira en tuttugufalt líklega núna. En við sjáum engin viðbrögð frá þessari ríkisstjórn í samræmi við tilefnið. Áætlanir um kostnað við málaflokkinn hafa jafnan ekki gengið eftir, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Telur hæstv. ráðherra að þær áætlanir sem birtast í þessari fjármálaáætlun muni ganga eftir varðandi þennan málaflokk? Og sér hæstv. ráðherra ekki tilefni til að líta á heildarkostnaðinn? Því að sá kostnaður sem skráður er á þennan málaflokk tekur bara til beins kostnaðar en ekki hins fjölþætta afleidda kostnaðar. Bara í Morgunblaðinu í dag, á forsíðu blaðsins, var til að mynda fjallað um gríðarlega aukningu tannlæknakostnaðar og sett í samhengi við þessa þróun. Það er bara eitt dæmi af ótal mörgum. Spurningarnar eru þessar: Telur hæstv. ráðherra að núverandi áætlanir, þær sem hér birtast, muni ganga eftir varðandi kostnað, beinan kostnað, og hafa einhverjar tilraunir verið gerðar til að leggja mat á heildarkostnaðinn, hinn raunverulega kostnað?

Virðulegur forseti. Hér erum við að ræða auðvitað gríðarlega krefjandi verkefni. Ég hef orðað það þannig, eins og hv. þingmaður nefndi, að það hafi verið ákveðið stjórnleysi í þessum málum. Þá er ég að vitna til þess að sá straumur sem hingað hefur komið hefur nánast verið stjórnlaus. Verkfærin sem við höfum haft í verkfærakistunni til að bregðast við í rauninni og reyna að þrengja að krananum þannig að straumurinn sé ekki svona mikill hafa verið mjög takmörkuð og í engu samræmi við það sem gerist og gengur í löggjöf nágrannalanda okkar og bara víðast í Evrópu. Þetta hefur leitt það af sér, eins og hv. þingmaður kom inn á, að við erum hér með hlutfallslega langmestan fjölda af umsækjendum. Ég sá einhverjar tölur um daginn um að við séum í þriðja sæti Evrópuþjóða ef þú miðar við þá sem eru að leita eftir vernd á hverja 100.000 íbúa. Hvort það er Kýpur og eitthvert land annað, sem ég man ekki hvað var, sem voru á undan okkur og við erum í þriðja sæti. Við erum langt fyrir ofan öll nágrannalönd okkar í þessu, eins og hv. þingmaður reyndar kom inn á. Það er auðvitað algerlega óásættanlegt. Aðstæðurnar eru orðnar þannig að kerfin okkar eru hætt að ráða við þetta. Við þurfum nú ekki að fara lengra en bara á höfuðborgarsvæðið en til að fara í ástand sem er orðið algerlega óviðráðanlegt þá er hér á Suðurnesjunum bara slíkt ástand orðið uppi, því miður. Við verðum auðvitað að bregðast við þessu með einhverjum og öllum tiltækum ráðum þannig að við getum þá sómasamlega tekið á móti því fólki sem við þurfum að taka á móti, eigum að taka á móti og viljum taka á móti og veitt því þá þjónustu sem þarf að veita því. Varðandi þennan kostnaðarlið þá er hann gríðarlegur. Og hvort áætlunin muni standast, ég vona það en ég veit það ekki. Þetta er þannig liður að það er mjög erfitt að spá fyrir um það. En ég tek hjartanlega undir það með þingmanninum að það er mjög mikilvægt að við förum að reyna að ná utan um þennan heildarkostnað vegna þess að sá kostnaður sem alltaf birtist í fjárlögum og slíku, það er í raun kostnaðurinn 

Frú forseti. Ég get tekið undir það sem hæstv. ráðherra sagði og ágætt að heyra það, svo langt sem það nær, að hæstv. ráðherra virðist leggja raunhæft mat á stöðuna. Við höfum séð það ítrekað, m.a. í umræðu um þessa áætlun, að hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar koma hér ítrekað og segja að það sé ómögulegt ástand í hinum eða þessum málaflokki og það þurfi að fara að gera eitthvað í þessu, en hvenær stendur til að gera eitthvað í þessum risastóra málaflokki sem er algerlega farinn úr böndunum? Jú, það er nýbúið að samþykkja litla útlendingafrumvarpið í fimmtu tilraun og ekki fyrr en var búið að þynna það út í hverju skrefi þannig að það hefur í raun mjög takmörkuð áhrif við að takast á við þennan gríðarlega vanda. Á síðasta ári fjölgaði erlendum ríkisborgurum á Íslandi meira en fimmtánfalt á við Íslendinga. Fyrir hvern Íslending sem fjölgaði um á Íslandi í fyrra fjölgaði erlendum ríkisborgurum um meira en 15. Þetta er auðvitað þróun sem ekkert samfélag stendur af sér með góðu móti. Við viljum, og ég veit að hæstv. ráðherra er sammála mér um það, vera í aðstöðu til að hjálpa sem flestum þeirra sem eru í mestri neyð og gera það vel en þetta fyrirkomulag, eða fyrirkomulagsleysi, er ekki til þess fallið. Hvenær er von á einhverjum raunverulegum aðgerðum frá hæstv. ráðherra og þessari ríkisstjórn í samræmi við tilefnið? Þetta getur ekki gengið svona lengur. Vandinn bara eykst og eykst og hefur áhrif á öllum sviðum samfélagsins, hvort sem það er á leigumarkaði, í skólum, útgjöldum ríkisins eða annars staðar. Hvenær er von á alvöruaðgerðum til að takast á við þennan gríðarlega vanda?

Virðulegur forseti. Það er svo sem engin launung að það er ákveðinn stigsmunur á skoðunum flokkanna í ríkisstjórn í þessum málaflokki. Það er öllum ljóst. Það þarf að leita málamiðlana í þessu stjórnarsamstarfi til að ná fram nauðsynlegum skrefum. Hv. þingmaður gerir nú gjarnan lítið úr þeim merka áfanga sem hér varð við að ná loksins afgreiðslu á þessu frumvarpi um útlendingalögin. Ég vil þá bara segja við hann að oft er það nú þannig að lítil þúfa veltir þungu hlassi og ég ætla að spá því að áhrif þessa frumvarps og þeirra reglugerða og annarra ráðstafana sem við verðum að grípa til muni bera árangur í þessum efnum. Við erum auðvitað að glíma við sérstaklega mikil vandamál. Það er reyndar fjölgun í öllum þjóðfélagshópum sem hingað leita en sérstaklega er stórt vandamál þessi mikla innkoma fólks frá Venesúela hingað þar sem við höfum verið að skilgreina aðstæður með allt öðrum hætti heldur en gerist og gengur í nágrannalöndum okkar. Við skerum okkur úr í Evrópu. Það er ástæðan fyrir því að þetta fólk streymir hingað. Nú hefur Útlendingastofnun endurskoðað og endurmetið stöðuna í Venesúela á grundvelli upplýsinga sem stofnunin hefur fengið, m.a. frá Noregi sem nýlega sendi sendinefnd og skilaði skýrslu um stöðuna í Venesúela og reyndar frá öðrum löndum, og hefur á grundvelli þess hafið að synja umsóknum umsækjenda frá Venesúela. Nú er beðið eftir því að kærunefndin fjalli um þær synjanir og við sjáum hvað kemur út úr því, hvort hún áfram metur málin með öðrum hætti heldur en stofnunin gerir og aðrar stofnanir sambærilegar í Evrópu. Við erum síðan að vinna að þessu í mörgum öðrum þáttum og það eru margir þættir í frumvarpinu sem munu hjálpa okkur í þessum efnum. 

Virðulegi forseti. Síðustu vikur hafa málefni háskólanna vakið talsverða athygli og ég fagna allri umræðu um þetta mikilvæga skólastig. Háskólarnir okkar eru góðir en við getum alltaf gert miklu betur. Í kjölfar efnahagshrunsins voru fjárveitingar til háskólanna skornar niður og ég hef sagt að það megi sjá vísbendingar um að þróunin sé farin að bitna á gæðum háskólanáms. Við það verður ekki unað. Alþjóðlega samkeppnishæfir háskólar eru lykillinn að auknum hagvexti og bættum lífskjörum auk þess sem háskólar gegna mikilvægu hlutverki í upplýstri samfélagslegri umræðu. Það er kominn tími til að sækja ákveðnar fram og það er boðað til nýrrar sóknar í fjármálaáætlun fyrir háskólana. Áætlunin er í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar um að fjárfesta í vaxtartækifærum til framtíðar og gera háskólunum kleift að takast á við þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Vandinn í efnahagslífinu nú er margvíslegur en besta leiðin til að leysa vandann er að vaxa út úr honum og þar gegna háskólarnir, ásamt vísindum, nýsköpun og sjálfbærum þekkingariðnaði, algjöru lykilhlutverki. Til skamms tíma þarf nauðsynlega að fjölga nemendum og efla vísindastarf í heilbrigðisvísindum. Þegar horft er til lengri tíma þurfa skólarnir að leggja grunn að fjölbreyttu atvinnulífi og ekki síst styðja við vöxt alþjóðageirans svo að við fjölgum stoðum íslensks efnahagslífs og aukum verðmætasköpun. Stærsta breytingin á mínum málefnasviðum í fjármálaáætlun er fjármögnun háskóla en áætlunin felur í sér 6 milljarða aukningu til háskólastigsins næstu fimm árin samanborið við fyrri áætlanir. Tímabundin framlög vegna Covid sem námu 2,4 milljörðum munu ekki ganga til baka heldur vera gerð varanleg, auk þess sem strax á næsta ári verður settur 1 milljarður til viðbótar til styrkingar háskólanáms. Framlög ríkisins til skólanna verða 3,5 milljörðum hærri árið 2024. Þetta er mikið ánægjuefni en í þessari nýju sókn legg ég áherslu á að auknar fjárveitingar fari í að bæta gæði háskólanáms og rannsókna og til nýrra verkefna í háskólanum en ekki í óbreytt kerfi. Með þeirri fjármálaáætlun sem nú er kynnt er lagður grunnur að því. Á næstu mánuðum verður unnt að prufukeyra nýtt reiknilíkan háskóla sem verður haft til hliðsjónar við fjárlagavinnu ársins 2024. Það mun leggja áherslu á gæði háskólanáms og stöðugri fjárveitingu. Því er líka ætlað að auka gegnsæi, efla rannsóknir, koma stefnu stjórnvalda á framfæri og bæta fjármögnun náms frá núverandi líkani en í því sambandi má t.d. nefna félags- og hugvísindi. Auknar fjárveitingar til háskólanna eigi ekki að fara í óbreytta starfsemi heldur til breyttra verkefna. Á síðasta ári setti ég á laggirnar samstarf háskóla og með því höfum við laðað fram fjölmörg áhugaverð verkefni sem verða nú að veruleika. Samstarfið hefur verið verkfæri til að ýta undir samkeppni um viðbótarfjármagn til að draga fram áhugaverðar hugmyndir sem sumar hverjar eru nýlegar en aðrar eldri og hafa ekki orðið að veruleika. Afraksturinn er aukið samstarf milli háskólanna og óskastaðan er að við sjáum sameiningu á milli þeirra. Árangurinn er góður og ný fjármálaáætlun tryggir fjármagn til að halda áfram með samstarf háskóla á næsta ári. Hvað varðar Menntasjóð námsmanna lækka þau framlög í heild vegna þess að lánþegar eru færri en fyrri áætlanir gerðu ráð fyrir. Jafnréttismál eru síðan og verða áfram forgangsmál ríkisstjórnarinnar og tækifæri eru til að auka jafnrétti á öllum þeim málefnasviðum sem heyra undir ráðuneyti mitt. Þar má nefna að með nýju reiknilíkani er ætlunin að bæta gæði fjarnáms og fjármögnun vegna fjarnáms til að tryggja jafnari tækifæri til menntunar óháð kyni, búsetu, efnahag og uppruna. Það verður líka horft sérstaklega til drengja er við skoðum háskólanámið, fólks af erlendum uppruna, fólks með brotinn félagslegan bakgrunn og að bæta aðgengi fatlaðs fólks áfram að háskólanámi. Hlutur kvenna í fjármagni sem veitt er til vísinda og nýsköpunar er lítill miðað við karla og það kemur að hluta til inn í vinnuna varðandi nýsköpunarþáttinn. Það er mikilvægt að stuðningsumhverfi nýsköpunar sé skilvirkt og gagnsætt og ég mun leggja það til að opinberum sjóðum verði fækkað verulega, þeir sameinaðir og skilvirkni þeirra aukin, að vinnubrögð og skipulag verði samhæft og árangur þeirra sé mældur. Það mun ekki bara spara opinbert fjármagn heldur liðka til og einfalda ferlið fyrir frumkvöðlafyrirtækin sem gegna mikilvægu hlutverki í hagkerfinu okkar. Í þessu eins og mörgu öðru getum við farið betur með fjármuni. Þá er það málaflokkur fjarskipta en fjármunir til fjarskiptasjóðs eru til að tryggja fjármögnun skilgreindra forgangsverkefna sem birtast í fjármálaáætluninni, bæði ljósleiðaravæðingu þéttbýlisstaða og byggðakjarna utan markaðssvæða, samfellda útbreiðslu tal- og netsambands á öllum stofnvegum á láglendi, samstarfsvettvang fræðslu, menntunar og rannsókna á sviði netöryggis, netöryggisvöktunarmiðstöð Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna. Fjarskiptasjóður fær samtals 450 millj. kr. í framlög á ári 2023–2025 en það er byggt á grundvelli þess að tekjur ríkisins eru að aukast um 750 millj. kr. vegna endurúthlutunar tíðniheimilda.  
             Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að segja að ég er mjög ánægð með þá fjármálaáætlun sem ég fylgi hér eftir í dag á mínum málefnasviðum. Hún gefur tækifæri til þess að unnt sé að fara af stað með nýja sókn í þágu háskóla og samfélags á mörgum sviðum og ég hlakka til að eiga samtal við þingmenn um málin.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Það væri gott ef við gætum staðið hér í allan dag að ræða um menntamál en því miður þá fáum við til þess afar takmarkaðan tíma. Hæstv. ráðherra nefndi að í kjölfar hruns hafi framlög til háskóla verið skorin verulega niður og kominn tími til að sækja fram. Ég minni hæstv. ráðherra á að hrunið varð 2008 og þá var einmitt sett sérstakt átak í að opna háskólana og hvetja fólk mjög til náms af því að þáverandi ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur var fullmeðvituð um að við yrðum að vaxa út úr þeirri ofboðslegu kreppu sem þá var og það yrði ekki gert með öðru en einmitt að auka möguleika til náms og hvetja fólk til mennta. Það sem ég hef kannski áhyggjur af varðandi ríkisstjórnina í dag er að það var tekin sú ákvörðun að splitta upp menntun á Íslandi við samsetningu núverandi ríkisstjórnar til að fjölga stólum. Ég hef áhyggjur af því af því að ég heyri hvernig hæstv. háskólaráðherra talar um háskólaumhverfið og uppbyggingu háskóla og að við þurfum að efla háskólana og tryggja menntun og þess háttar, og ég fylgist grannt með henni af því að ég hef trú á því sem hæstv. ráðherra vill gera þar, en ég hef áhyggjur af því að ríkisstjórnin, sem er tíðrætt um að hún sé ekki fjölskipað stjórnvald, tali illa saman þegar kemur að menntun. Við erum með tvo ráðherra. Annar er eingöngu að hugsa um að grípa þau börn sem þurfa á einhverri aðstoð að halda, sem einhvern veginn standa höllum fæti og ég heyri miklu minna talað um menntun á Íslandi, á meðan háskólaráðherra talar um háskólasamfélagið og menntun þar. En það er lítið talað um þann grunn sem nemendur þurfa að hafa til að komast alla leið upp í háskóla. Ég vil aðeins heyra afstöðu hæstv. ráðherra til þessa. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Hún kannski kemur bara inn á almenna umræðu um gæði menntunar á Íslandi og hvar tækifærin eru. Hv. þingmaður vísar í uppskiptingu ráðuneytanna og þar vil ég segja að ég held að það hafi verið heillaskref fyrir háskólasamfélagið að tengjast betur áskorunum samfélagsins eins og þau eru að gera í nýju ráðuneyti. Ég held að það hafi verið mikilvægt miðað við þá umræðu sem við höfum séð að fá loksins kannski að fræðast svolítið meira um háskólamálin og fá tækifæri til að gera betur þar. Úr samstarfi háskóla, sem við erum einmitt að fara að halda áfram með núna í nýrri fjármálaáætlun, þá fengum við og vorum líka að styðja við verkefni sem snúa að því að hjálpa nemendum að undirbúa sig betur undir háskólanám. Það eru þá sérstaklega þeir nemendur sem treysta sér illa í svokallaðar STEAM-greinar, sem eru vísindi, stærðfræði, verkfræði, tölvunarfræði o.s.frv. Þá eru háskólarnir allir að fara að taka sig saman að undirbyggja leiðir til að hjálpa nemendunum að vera öruggari og undirbúnari undir háskólanám. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það eru auðvitað tækifæri á Íslandi að ræða almennt um aukin gæði menntunar á öllum stigum. Við þurfum að setja það á dagskrá. Við hæstv. mennta- og barnamálaráðherra eigum auðvitað samtöl og það er mjög mikilvægt að samtal á milli okkar ráðuneyta séu mjög virkt og mikið gagnvart því að nemendur séu undirbúnir og að við tölum um menntamálin í einni beit líka. Við erum auðvitað að horfa á ákveðnar áskoranir í háskólanámi, hvort sem það er brottfall drengja, sem tengir sig líka síðan alveg niður í grunn-, ef ekki leikskóla, grunn- og framhaldsskóla, af hverju við erum að sjá svo fáa drengi skila sér inn í háskóla. Við erum að sjá hér stóraukningu inn í háskóla, við erum að sjá 6 milljarða aukningu. Ég held að það sé mjög mikilvægt 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir samtalið. Nemendur eru verr undirbúnir þegar þeir koma til háskólanáms nú en var áður. Það segja þeir sem starfa í háskólum og hafa áhyggjur af því. Á síðustu tíu árum gerðist það helst að tekin var ákvörðun á einu augabragði, frekar illa ígrunduð, um að stytta framhaldsskólann. Á tímum þar sem líf okkar lengist, meðalaldur okkar er að hækka þá einhverra hluta vegna tók kollegi hæstv. ráðherra þá ákvörðun að það þyrfti að drífa unga fólkið út í atvinnulífið því að það myndi efla þeirra dyggðir að vinna meira, vinna lengur og mennta sig skemur - einhverra hluta vegna. Ég er ósammála þessari nálgun. Ég held að það skipti mjög miklu máli að nemendur í framhaldsskólum fái líka þann félagsþroska sem þar er. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. ráðherra að hún kom inn á það að það eru sífellt færri sem taka námslán í dag. Það er staðreynd. Ég hef áhyggjur af því vegna þess að námslánin eru gríðarlega mikilvægt jöfnunartæki. Það voru jafnaðarmenn sem settu á námslánin á sínum tíma til að tryggja að börn og ungmenni frá tekjuminni heimilum og efnaminni heimilum ættu þess líka kost að mennta sig eins og þau ungmenni sem komu af efnameiri heimilum. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Það að grunnframfærsla í námslánunum sé eins og hún er veldur því að færri fara inn í þessa hít og veldur því að færri fara og sækja sér námslán, fleiri vinna með námi og þetta vindur upp á sig. Það getur verið að þetta sé líka hluti af því að 

Virðulegur forseti. Fyrst aðeins varðandi styttingu framhaldsskólans þá verð ég að vera ósammála því að það sé hægt að benda á þá styttingu sem einu ástæðu þess að nemendur eru í dag verr undirbúnir til að koma inn í háskólana. Við hljótum að geta menntað nemendur á sama tíma og með sömu gæðum og löndin í kringum okkur gera. Það sem ég held að hafi mikil áhrif á hvernig nemendur eru að koma inn í háskólana núna er m.a. Covid, að það hafi haft mikil áhrif á nemendur. Ég held líka að við séum bara að fara að stíga inn í mjög breytta þróun gagnvart endurmenntun, símenntun, að sækja sér styttra háskólanám, endalausar viðbætur, af því að hlutirnir eru að breytast svo hratt. Við vitum eiginlega ekki hversu miklar og stórar breytingar munu verða m.a. með gervigreindinni. Það er ekki ein samfelld námsleið eða námslína og svo ferðu út og vinnur og þá ertu búinn með þitt nám á þinni lífsleið. Ég held að hugarfarið okkar þurfi að breytast alfarið í þessum efnum og þá sé kannski ekki beinlínis hægt að horfa bara til þess að lengja framhaldsskólann aftur sem lausn á þeim stóru áskorununum. Varðandi Menntasjóð námsmanna þá erum við að stíga þau skref að námsmenn sem eru nýbakaðir foreldrar, sem er í meira mæli hér en annars staðar, t.d. í löndunum í kringum okkur, fái meira svigrúm til að víkja frá kröfu um námsframvindu eins og kallað hefur verið eftir. Við erum í endurskoðun á lögunum sem eru mjög stórar og miklar breytingar. Það sem hefur komið fram í byrjuninni á þeirri endurskoðun er hvað athugasemdirnar eru miklar og stórar við núverandi löggjöf. Í fyrra þá hækkuðum við grunnframfærsluna líka um 18%, meira en bara verðlagsbreytingar, til að reyna að styrkja þessa stoð nemenda gagnvart grunnframfærslunni í menntasjóðskerfinu. Síðan höfum við verið að skoða aðeins virkni nemenda, af því að það hefur oft verið talað um að virkni nemenda hér sé minni heldur en í löndunum í kringum okkur og það hefur ekki verið rétt. Hún reynist sambærileg og í löndunum í kringum okkur. Við sjáum ekki vísbendingar um að það sé minni virkni 

Virðulegi forseti, hv. þingheimur, hæstv. ráðherra og kæra þjóð. Mig langar að tala aðeins um þessi blessuðu námslán. Námslánin núna bera háa vexti, annars vegar 3% verðtryggt eða 9% óverðtryggt. Eins og fram hefur komið hefur framfærsla hækkað, hún er há, og námsmenn þurfa að vinna með sínu námi til að ná endum saman. En námslán skerðast vegna atvinnutekna og það er það sem málið snýst um hér og nú. Ég spyr ráðherra: Hvað er því til fyrirstöðu, bara með einu pennastriki, að leyfa þeim nemendum sem eru með námslán að vinna ótakmarkað? Ég vil meina að hafi þeir tækifæri til þess að vinna ótakmarkað þá sé mjög líklegt að þeir tækju minni námslán. En þeir vita af námsláninu ef þeir þurfa á því að halda. Ég hef þá skoðun að fólk sem vinnur með skóla, það er rosalega tilbúið út í atvinnulífið þegar það klárar sína menntun og ég fer ekki ofan af þeirri skoðun minni. Ef nemendur taka minni námslán þá skulda er minna þegar þar að kemur og þar af leiðandi borga minni vexti. Ofan á allt annað þá vantar, t.d. í þessari atvinnugrein sem ég þekki hvað best, sem er þjónusta við ferðamenn og matsölustaðir, þá vantar vinnukrafta á kvöldin og um helgar þegar nemendur eru einmitt í fríi og myndu gjarnan vilja vinna með sínu námi. Þess vegna græða allir á því. Það kostar ríkið eða sjóðinn ekki neitt 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég held að það sé mikilvægt að við náum að tala um Menntasjóð námsmanna og hvernig kerfi við viljum byggja upp til stuðnings fyrir nemendur. Oft hefur verið rætt um að við þurfum námslánakerfi og það sé þannig úr garði gert að nemendur þurfi ekki að vinna með námi af því að nám sé full vinna. Á hinn bóginn er síðan rætt um að kerfið þurfi að vera þannig að þau geti unnið meira og það þurfi að vera sveigjanlegra, þau þurfi hvort sem er að vinna en það bitni auðvitað á tekjum þeirra úr námslánakerfinu. Það sem við erum að skoða núna, það er allt kerfið. Ég hef verið að skoða þessi frítekjumörk atvinnutekna, sem hv. þingmaður nefnir sérstaklega, og hef m.a. verið að horfa til þess hvernig við getum stigið skref í því að hækka þetta frítekjumark, sér í lagi kannski að horfa til leiða sem einhver lönd í kringum okkur hafa farið, að hafa frítekjumarkið tvíþætt, þar sem það er ekkert frítekjumark á þeim tímum þegar skólinn er ekki, eins og í sumarfríum, páskaleyfi um, jólafríum o.s.frv. Sumir telja að það sé of flókin leið til að fara í staðinn fyrir að hækka frítekjumarkið síðan almennt. Þetta er hluti af þeirri vinnu sem stendur núna yfir í ráðuneytinu varðandi endurskoðun á námslánakerfinu sem var kveðið á um í nýju lögunum sem samþykkt voru fyrir rúmum tveimur árum síðan. Það sem við erum líka að sjá er að við tölum oft um að íslenskir nemendur séu að vinna svo mikið með námi og að það bitni á virkni þeirra í háskólastarfi. Það var gaman að sjá að það er ekki að gera það. Íslenskir nemendur eru jafn virkir nemendur í háskólastarfi og að skila af sér jafn miklu og nemendur á Norðurlöndunum. Þannig að það er ekki að sjá að þó að þeir vinni nú þegar mikið, í hlutastörfum og fleira, með námi að það sé að bitna á virkni þeirra í námi. Þetta er umræða sem ég mun koma með í skýrslu í haust inn í þingið sem verður skýrsla 

Virðulegur forseti. Ég þakka svar en spurning mín er þessi: Hvað er því til fyrirstöðu að veita almennt ótakmarkað leyfi til þess að vinna eins mikið og maður vill? Það kostar engan neitt. Þeir sem vilja vinna, fínt, og þeir sem ekki vilja vinna af því að þeir eru svo hræddir um að ná ekki árangri í sínu námi, þá bara vinna þeir ekki með. Það liggur ljóst fyrir að þeir sem vinna, annaðhvort í því fagi sem þeir eru að læra eða í einhverjum öðrum fögum, ég tala nú ekki um í þjónustustörfum, sem eru rosalega þroskandi, það kostar engan neitt að leyfa þetta. Ég veit að það þarf að endurskoða námslánakerfið en þetta er alveg utan við þær pælingar hvað þarf að endurskoða og hvað þarf ekki endurskoða. Það þarf ekkert að endurskoða þetta, bara leyfa þetta og málið er dautt.

Virðulegi forseti. Ég er ánægð með áræðni hv. þingmanns í þessu máli og segi eins og er að ég er jákvæð fyrir því að gera á þessu breytingar en það kostar auðvitað ríkið að veita hærri lán. Það þarf að taka það inn í alla þá umræðu að það sé ákvörðun um að veita mun hærri lán fyrir þá alla sem eru að vinna og eru að fá lægri lán í dag, þó að sjálfsögðu sé síðan gert ráð fyrir að það skili sér auðvitað með vöxtum og endurgreiðslum á láninu sjálfu. Ég er jákvæð fyrir einhverjum breytingum á frítekjumarki atvinnutekna og er að skoða það. Ég lofa ekki að ráðast jafn hratt í þetta og hv. þingmaður hvetur mig þó til en ég tek hvatninguna inn í þá vinnu.

Frú forseti. Mig langar í fyrri ræðu minni að fjalla aðeins um fjarskiptahlutann. Það er því miður þannig í fjármálaáætluninni að það er dálítið erfitt að sjá fjármögnunina á milli þessara tveggja þátta sem falla undir svið 11 sem eru samgöngu- og fjarskiptamál. Þar sem samgöngur eru dálítið stór partur af þessu þá er erfitt að átta sig á hlutunum. Kannski er eitthvað sem við getum horft til í framtíðinni að þegar það eru málaflokkar sem skiptast á milli ráðherra þá væri nú gott að hafa skiptinguna á fjármögnuninni meira á hreinu. Hæstv. ráðherra nefndi hér áðan netöryggi og netöryggismál og að það þurfi aukinn fókus á það. Við erum hjartanlega sammála á því sviði. Það er líka talað um í fjármálaáætluninni að ljúka þurfi ljósleiðaravæðingunni og það þurfi að bæta tengingar á stofnvegum landsins. Það er samt dálítið þannig þegar maður les fjármálaáætlunina, fjarskiptakaflann, að það lítur út, eins og stendur hreinlega í áhættuþáttakaflanum, að það sé að óbreyttu hætta á að uppbygging á samfelldu háhraðaneti nái ekki fram að ganga. Líka virðist vera að jafnvel sé ekki nægilegt fjármagn sett í netöryggið. Ég heyrði hæstv. ráðherra tala um fjarskiptasjóð áðan en 500 millj. kr. á þessu tímabili er engan veginn nóg ef við ætlum að tækla þessi mál. Mig langaði að heyra frá hæstv. ráðherra hvernig hún sér fyrir sér að gera þetta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þennan hluta. Ég tek undir með hv. þingmanni að netöryggi þurfi að fá eiginlega meiri sýnileika í þessari áætlun. Netöryggi teygir sig inn á svo marga málaflokka og inn á mörg ráðuneyti í raun. Það er stórt málefni og er hér einhvern veginn hluti af fjarskiptum en við þurfum að gefa því þó það rými sem það þarf. Við höfum gert núna mjög skýra aðgerðaáætlun um netöryggismál. Hún er byggð á þeirri stefnu sem var búið að marka og var kláruð í fyrra. Nú er komin skýr aðgerðaáætlun í netöryggismálum og henni er líka fylgt eftir með mælikvörðum og mæliborði á netinu þar sem hægt er að fylgjast með gangi mála, hver ber ábyrgð á hverju o.s.frv. Það er búin að vera gríðarleg aukning í netöryggismálum, teknar stórar ákvarðanir, en fjármunirnir koma þó ekki alltaf inn á málaflokk 11 heldur koma oft inn gegnum lögregluna og utanríkismál þar sem þetta eru auðvitað líka varnar- og löggæslumál sem hluti af netöryggismálum. Við eigum í góðu samtali við þessi ráðuneyti. Ein af aðgerðum netöryggisaðgerðaáætlunarinnar er að skoða stjórnsýslu netöryggismála og skoða löndin í kringum okkur og búa betur um hnútana svo að hér virki hlutirnir betur. Við höfum stigið nú þegar mörg skref í aðgerðaáætluninni á þessu ári og erum auðvitað síðan líka með skýr markmið og mælikvarða í málaflokki 11.2 um fjarskipti og netöryggi. Við þurfum auðvitað að skoða hvort þeir fjármunir sem koma inn í tíðniheimildirnar lögum samkvæmt eigi að renna í fjarskiptasjóð, hvernig við sjáum það gerast í fjármálaáætluninni. Hér er verið að setja mjög stór markmið um að allri byggð bjóðist aðgangur að háhraðasambandi, áreiðanlegu farnetssambandi á öllum helstu stofnvegum. Ég held að markmiðin séu mjög skýr ef fjármunir koma í gegnum fjarskiptasjóð og hvernig við síðan styðjum við 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég vona að hæstv. ráðherra geti kannski tekið aðeins betur saman við tækifæri hvernig hún sér fyrir sér að fjármagna netöryggið og annað, hvernig þetta nær - þó að þetta sé á mismunandi stöðum og erfitt að gera í fjármálaáætlun. Mig langaði í seinni hlutanum að fjalla aðeins um nýsköpun. Það ætti kannski ekki að koma hæstv. ráðherra á óvart. Nýsköpun er eitt af þeim sviðum þar sem mikilvægt er að við séum að fjárfesta í framtíðinni, mikilvægt að við séum að styðja vel við sprotafyrirtæki sem eru að vaxa og tryggja þannig að við séum að búa til fleiri stoðir undir samfélagið þannig að við getum tryggt að við séum ekki að lenda í stórum áföllum, t.d. eins og gerðist með Covid þegar ein af stoðunum hreinlega hvarf á einni nóttu. Það er ekki finnst mér í þessari áætlun farið neitt djúpt í það hvernig ráðherra sér fyrir sér að fjármögnun og uppsetning á stuðningi við nýsköpun breytist á tímabilinu. Það er kannski ekki mikið af upplýsingum hérna inni um stefnubreytingar í þeim málum og m.a. fjallað um að það eigi að fara í vinnu við að búa til áætlun um framtíðarskipulag, samkeppnissjóð og annað. Mig langaði að vita hvort hæstv. ráðherra gæti gefið örlitla innsýn í hvað hún er að hugsa í því sambandi.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kemur kannski svolítið inn á bara stuðningsumhverfi nýsköpunar í heild. Þar hafa verið stigin stór skref undanfarin ár og við erum orðin mjög samkeppnishæf þegar kemur að fjármögnun nýsköpunarumhverfisins. Sú vinna sem stendur yfir núna er annars vegar að fá skýrslu OECD um rannsóknir og þróun, endurgreiðslurnar, hvaða bragarbót við getum gert á því þegar við ætlum að reyna að stefna að því að gera þann stuðning varanlegan. Þar stendur yfir vinna mín og fjármálaráðherra varðandi það að geta bæði haldið áfram að vera samkeppnishæf í endurgreiðslum rannsókna og þróunar, en við sjáum hvað sá stuðningur hefur skipt miklu máli en er líka orðin mjög stór hluti af þeim útgjöldum sem eru sett á málefnasviðið þó að við vitum auðvitað að þetta er fjárfesting til lengri tíma. Á sama tíma þá stigum við skref í Kríu, við erum með Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins og síðan erum við með mjög marga opinbera sjóði. Það sem við erum að skoða núna er: Hvar þarf ríkið að vera og hvar ekki? Getum við skapað meiri sveigjanleika í stuðningsumhverfinu til að ríkið geti bakkað þar sem það þarf ekki að styðja við á ákveðnum tímapunktum þegar nægur stuðningur er eða líka bætt í þegar þörf þykir? Varðandi sjóðaumhverfið þá hef ég verið að taka það saman og bent á að það eru of margir sjóðir. Það eru of margir litlir sjóðir þar sem umsýslan er allt of dýr og ógagnsæ. Það er ekki gagnsæi gagnvart því hvert fjármunirnir eru að fara. Við vitum ekki hvort minni verkefni séu t.d. að fá úr mörgum sjóðum ef umsýslan er á hendi mismunandi aðila. Ég lét taka þetta saman og sagði aðeins frá fyrstu niðurstöðum þess og í dag eru 80 sjóðir, 55 af þeim eru nýsköpunar- og rannsóknasjóðir. Við megum geta áætlað að kostnaðurinn við umsýslu á þessum sjóðum sé 800 milljónir. Það er út af því og ekki bara til að spara opinbert fjármagn heldur líka til þess að fyrirtæki séu ekki að hafa heilu starfsmennina í umsögnum til hins opinbera á umsóknum 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir sína framsögu og svör hennar hér í dag. Það er gleðilegt að sérstök framlög séu til eflingar háskólastigsins enda mikilvægt að stuðla að öflugri menntun, auknum rannsóknum og nýsköpun. Samkvæmt stefnunni vaxa framlög til háskóla um 2 milljarða kr. á tíma áætlunarinnar. Framlögin eiga að mæta ýmsum breytingum á sviði háskólanna. Sérstök áhersla er lögð á eflingu náms og fjölgun nemenda í svokölluðum STEAM-greinum, þ.e. vísinda- og tæknigreinum, verkfræði, listgreinum og stærðfræði, svo og öðrum greinum sem tengjast nýsköpun, tölvum og tækni. Það er gott að byggja upp námsgreinar sem mæta þörfum framtíðarinnar en ég geld varhug við því að áherslan sé um of á námsgreinar sem henta einungis þörfum atvinnulífsins á kostnað annarra greina svo sem félagsvísinda, tungumála og fleiri greina sem fást við þetta mannlega. Ég vil því spyrja ráðherrann hvort hún telji að þessi áform og áherslur taki til nógu margra námsgreina. Sömuleiðis væri fróðlegt að vita hvaða framtíðarsýn ráðherra hefur fyrir aðrar námsgreinar en þær sem falla undir STEAM.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Við erum að sjá 6 milljarða aukningu til háskólastigsins á tímabili áætlunarinnar þar sem við erum að halda inni Covid-framlögunum og að tryggja nýtt reiknilíkan. Í nýju reiknilíkani munum við sjá aukinn stuðning og kannski réttar reikniformúlur eins og fyrir félagsvísindin sem hafa bent á það ríkulega að það hefur vantað upp á að þau séu nægilega fjármögnuð af því að reiknilíkanið hefur ekki verið uppfært í lengri tíma og þá er verið að horfa til þessarar undirfjármögnun greina sem eru m.a. félagsvísindi. Síðan nefnir hv. þingmaður áhersluna á STEAM-námið. Það er þannig að við erum einfaldlega að mennta færri í STEAM-greinum og heilbrigðisvísindum en löndin í kringum okkur. Við erum eina landið á Norðurlöndum sem nær yfir 60% af útskrifuðum úr háskóla sem eru úr viðskiptafræði, félagsvísindum, hugvísindum og menntagreinum á meðan Norðurlöndin eru með í kringum 50% í þessum greinum og 50% úr heilbrigðisvísindum og STEAM-greinum. Af hverju flokka ég í þessar tvær flokkanir? Það er bara af því að seinni flokkunin er með mun dýrari námsgreinar. Það kostar helmingi meira, sirkabát, að mennta nemendur í þeim greinum en í hinum þannig við þurfum auðvitað líka að skoða þennan mun þegar við berum saman Norðurlöndin. Það að hafa aukna áherslu á STEAM-greinar núna finnst mér ekki óeðlilegt af því að okkur vantar fólk í þessar greinar. Það getur hv. þingmaður séð á öllum atvinnuauglýsingum, stöðu þeirra greina sem við erum að sjá vaxa í fjármálaáætlun, hvort sem við horfum á landeldi, alþjóðageirann, hugverkaiðnaðinn - alla þessa flóru af nýjum atvinnutækifærum sem munu ekki vaxa nema við eigum fólk í þau störf og að sama skapi í heilbrigðisvísindum. Við munum ekki geta ráðið við öldrun þjóðarinnar nema eiga fleiri heilbrigðismenntaða 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég hugsa að við séum ekki alveg sammála. Við sjáum hlutina út frá ólíku sjónarhorni. En mig langar í framhaldi af fyrri ræðu minni að segja að námsval er lykilþáttur í öllu háskólastarfi. Það er lykillinn að óháðum öflugum rannsóknum að umgjörð háskóla sé með þeim hætti að námsúrval sé sem fjölbreyttast, m.a. vegna þess að það færir nám skrefinu fjær utanaðkomandi áhrifum. Ef við tökum til þess að framleiða tilteknar prófgráður erum við á flæðiskeri stödd. Ekki munum við bara hafa sett öll eggin í sömu körfuna heldur myndi sá auður sem felst í fjölbreyttum rannsóknum hverfa. Við þurfum á öllu litrófinu að halda í þessum efnum. Þannig sækjum við fram og það er mín framtíðarsýn. Í þessu samhengi vil ég spyrja hvernig hæstv. ráðherra hyggst tryggja fjölbreytni í námsframboði, sér í lagi hvað varðar greinar innan félags- og hugvísinda og vegna fyrra svars hæstv. ráðherra þá vil ég bara segja að ég tek algjörlega undir það að við höfum ekki verið sjálfbær með t.d. heilbrigðisstarfsfólk. Þar þurfum við að standa í lappirnar og gera vel og við þurfum líka fjölbreyttar aðferðir við að mæta þeim þörfum sem heilbrigðiskerfið okkar horfir fram á og er komið á þann stað að okkur bráðvantar starfsfólk. En við megum ekki láta atvinnulíf eins og það er statt hverju sinni stýra því hvernig við byggjum upp okkar háskóla og okkar rannsóknir hér á landi. Það er ekki langt síðan að meira að segja sú sem hér stendur útskrifaðist með gráðu í lögfræði en fjórir háskólar voru að dæla út lögfræðingum af því að það var það sem markaðurinn kallaði eftir þá. 

Virðulegi forseti. Ég held að sú stefna sem kom hér fram sé engan veginn á kostnað neinna annarra greina. Það er auðvitað mjög mikilvægt að sjálfstæði háskóla sé tryggt og að hugmyndir um verkefni, námsbrautir og þess háttar komi frá skólunum sjálfum og það hefur alltaf verið gert. Ég held að dæmið sem hv. þingmaður kemur hér inn á hafi kannski líka verið út af því að það var engin sérstök sýn, bara einhver sýn um af hverju svona margir nemendur voru í viðskiptafræði. Var einhver ákvörðun tekin? Ég minnist þess ekki að nein ákvörðun hafi verið tekin í fjármálaáætlun eða hjá stjórnvöldum um að mennta svo marga í þessum greinum sem hún nefndi. En hver er svo staðan? Jú, 25% af þeim háskólamenntuðum atvinnulausum síðustu 15 ár hafa verið viðskiptafræðingar. En var ákvörðun tekin? Nei, þvert á móti, það var einmitt ekki nein ákvörðun tekin. Það var engin stefna og sýn eða gætt að því hvernig við ætluðum að mennta til lengri tíma og hver væri færnisspá til lengri tíma. Það þarf að spyrja hverjar eru áskoranir samfélagsins, hvort sem við lítum til heilbrigðisvísinda eða stækkandi atvinnugreina eða bara félags- og hugvísinda, sem eru auðvitað gríðarlega mikilvægar. Stefna stjórnvalda á að birtast í fjármálaáætlun, í fjárlögum og settum lögum um háskóla. En það eru háskólarnir sjálfir sem hafa síðan algjört frelsi til að velja sér viðfangsefni, koma með viðfangsefnin þar sem fara síðan fram rannsóknir og hagnýting þeirra samhliða mjög mikilvægri þátttöku við aðra skóla og alþjóðlegt samstarf. Ég held að þar greini okkur hv. þingmann ekki á um mikilvægi þess að styrkja þverfaglega samvinnu allra námsgreina til að byggja upp hæfni nemenda á öllum sviðum og í öllum greinum og til að mæta áskorunum samtímans. Þannig að ég held að hraðar breytingar í samfélaginu kalli einfaldlega á það að við ræðum menntamál af meiri festu og ákveðni, að við ræðum áherslur stjórnvalda hvort sem litið er til þessara vísinda- og heilbrigðisgreina eða aftur á móti félags- og hugvísinda 

Frú forseti. Það er tvennt sem ég myndi vilja koma inn á við hæstv. ráðherra. Annað tilheyrir málefnasviði sem er á ábyrgð ráðherrans en hitt er kannski meira almennar hugleiðingar um það sem ég held að sé sameiginlegt áhugamál okkar beggja, sem er aukin skilvirkni í ríkisrekstri og meiri fókus á það hvað ríkisvaldið á að gera og hvað ekki. En mig langar að byrja á frumkvöðlum og nýsköpun. Það er talað mjög mikið um að hugvitið eigi að vera okkar mesta auðlind og ég er hjartanlega sammála því og hér eru margar forsendur til staðar til að gera það. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra hefur verið að segja um sjóðaumhverfið, tölurnar sem nefndar eru í þessu samhengi hljóta að kalla á það í ekki stærra samfélagi að við förum í einhverja rýni á því og reynum að gera þetta skilvirkara með því að fækka og einmitt minnka umsýslukostnað hjá bæði hinu opinbera og fyrirtækjunum sem sækja í þetta. Það sem mig langar að spyrja ráðherra um er ekkert komið inn á í fjármálaáætluninni og kemur kannski ekki mikið á óvart. Það er verið að tala um áskoranir sem blasa við, þar á meðal hjá frumkvöðlum og nýsköpunarfyrirtækjum, og stærsta áskorun og kannski stærsta hindrun nýsköpunarfyrirtæki á Íslandi samkvæmt könnunum sem gerðar hafa verið er gjaldmiðillinn okkar, íslenska krónan. Í nýlegri könnun sem Gallup gerði fyrir Tækniþróunarsjóð um umhverfi nýsköpunarfyrirtækja á Íslandi voru 74% aðspurðra sem töldu að séríslenskur gjaldmiðill hefði neikvæð áhrif á rekstur nýsköpunarfyrirtækja. Þarna var verið að senda spurningalista á 735 fyrirtæki þannig að ég myndi nú halda að þetta væru svolítið marktækar niðurstöður. Og eins ágætt og það er nú að móta stefnu í öllu þessu sem ráðherra hefur rætt um og talað um þá langar mig að spyrja - og ég átta mig alveg á því að ég er ekki að fara að fá hæstv. ráðherra til þess að skipta um skoðun í þessum málum: Er ekki full ástæða til þess að hlusta 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er rétt, ég held að það sé sameiginlegt áhugamál okkar beggja hvernig við getum farið betur með almannafé og það er mjög margt sem er í gangi í ráðuneytinu, eins og hv. þingmaður nefnir, hvort sem það er verið að ræða sjóðina og endurskoðun þar sem þarf að vera eða bara innleiðing nýsköpunar í heilbrigðiskerfið sem ég gæti trúað að geti bætt rekstur þess verulega. Þegar við skoðum áskoranir nýsköpunarfyrirtækja í dag er bent á ýmsa þætti. Þegar ég tók við embætti þá var helsta áskorunin mannauður. Þau sögðu: Okkur vantar einfaldlega fólk til að geta stækkað á Íslandi af því að við viljum stækka á Íslandi. Hvað höfðu íslensk stjórnvöld gert fram að því? Hver var áskorunin nokkrum árum áður? Það var fjármagn og samkeppnishæfni í endurgreiðslum vegna rannsókna og þróunar og fjármagn í sjóðina. Við stigum stór skref í þá átt að styðja við nýsköpun í rannsóknum og þróun sem og í sjóðaumhverfinu þannig að fyrirtækin sögðu þegar ég tók við: Nú vantar okkur fólk svo að við getum valið að vera á Íslandi. Og viti menn: Hvað hefur ríkisstjórnin gert? Hún hefur stórauðveldað alþjóðlegum sérfræðingum að koma til Íslands og við höfum séð frumvörp frá félagsmálaráðherra og dómsmálaráðherra núna sem uppfylla þá sýn sem ég setti fram um hraðleið fyrir erlenda sérfræðinga og að gera það samkeppnishæft fyrir erlenda nemendur að vera hér lengur eftir nám. Íslenskir fjárfestar hafa verið duglegir að fjárfesta í nýsköpun, burt séð frá því hver gjaldmiðillinn er og hvort sem við horfum á stækkun stórra fyrirtækja eins og Marels, Össurar, CCP eða á fyrirtæki í sjávarútvegi og félög sem eru í alþjóðlegri starfsemi, þá sjáum við að við erum með fyrirtæki sem standast gríðarlega samkeppni og eru í alþjóðlegri samkeppni. Ný fyrirtæki eins og Controlant og Sidekick Health hafa séð tækifæri í því og hafa einmitt getað gripið tækifærin í því að vera á Íslandi og þar held ég að áhyggjur þeirra séu ekki gjaldmiðillinn.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og áhugavert að vita að menn gera þá lítið með þessar skoðanir sem koma beint frá fyrirtækjunum sjálfum. Það er kannski vandinn við þessa umræðu. Við getum talað um það sem gengur upp og heppnast vel en vandinn við áskoranirnar sem fylgja þessum litla gjaldmiðli eru öll tækifærin sem verða ekki að veruleika og það er auðvitað verra að mæla það. Hitt sem mig langaði að ræða hér við hæstv. ráðherra - eðli máls samkvæmt eru ráðherrar svolítið fastir í sínum málaflokki en þeir eru þingmenn líka og hafa skoðanir á öllu - snertir það að nú erum við svolítið að tala um þessa fjármálaáætlun út frá vöxtum og verðbólgu. Ég tók eftir því fyrr í dag hjá hæstv. forsætisráðherra að hún sagðist telja að sú umræða sem byggir á þeirri forsendu að hér hafi orðið gríðarlegur útgjaldavöxtur hjá ríkinu stæðist ekki. Hæstv. forsætisráðherra slær sem sagt á allar þær raddir sem heyrast úr atvinnulífinu, frá verkalýðshreyfingunni, frá fjármálaráði, frá Seðlabankanum, frá einstaka þingmönnum, einkum úr Sjálfstæðisflokknum, svo við tökum dæmi úr stjórnarliðinu, sem hafa haft áhyggjur af því að hér hefur útgjaldavöxturinn verið gríðarlegur og sú þróun var byrjuð fyrir Covid. Auðvitað áttaði maður sig á því að hérna er kannski efnahagsvanda íslensku þjóðarinnar í dag að finna. Hann er sá að Sjálfstæðisflokkurinn er búinn að færa völdin á efnahagsmálum núna á þessum viðsjárverðu tímum yfir til vinstri flokksins í samstarfinu sem er aðeins gjarnari á að eyða á tímum þegar við þurfum svo sannarlega að sýna aðhald. Hvers vegna þurfum við að sýna aðhald? Við þurfum að gera það til þess að ná niður verðbólgu og til þess að ná niður vöxtum vegna þess að til lengri tíma þá hagnast heimili, fyrirtæki og allt stofnanaumhverfi okkar best með því. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: 

Virðulegi forseti. Ég fylgdist ekki með umræðum hér við forsætisráðherra og ég ætla ekki að fara að svara fyrir þau orð sem hv. þingmaður segir að hún hafi haft hér uppi um útgjöld hins opinbera. Þessi ríkisstjórn hefur fjárfest í mjög stórum málaflokkum og svarað kalli hinna stóru málaflokka eins og heilbrigðiskerfisins, í málefnum aldraðra og fleiri til þess að gera betur. Þar sem ég hef síðan bent á er að við þurfum að skoða til lengri tíma og erum að stíga í þessari fjármálaáætlun ákveðin hagræðingarskref, m.a. í því sem snýr að mínu ráðuneyti, því sjóðaumhverfi sem ég hef farið hér yfir í dag. Ég hef líka fellt Raunvísindastofnun Háskóla Íslands undir Háskóla Íslands og reynt að einfalda stjórnsýsluna, er að ýta undir samstarf og sameiningu háskólanna, minnka yfirbyggingu skólanna, setja það fjármagn sem er að koma inn núna í háskólana í ný verkefni, ekki í óbreytt kerfi. Ég er þar að horfa til þess að stærsta áskorun þessarar fjármálaáætlunar er baráttan gegn verðbólgu og þá verðum við auðvitað að sýna það að við séum ekki að fara í of mikil útgjöld á öllum málefnasviðum heldur ætlum við að halda að okkur höndum og berjast gegn verðbólgu því að það er stærsta lífskjaramál þjóðarinnar að við náum henni niður. En á sama tíma þurfum við að fjárfesta til lengri tíma og sjá hvernig við ætlum að vaxa út úr vandanum og fjölga stoðum íslensks efnahagslífs. Og það er að mínu mati, eins og hv. þingmaður kom sjálfur inn á, í gegnum nýsköpun og háskólana. Þar eru gríðarleg tækifæri til að gera betur. Fyrst og fremst, í umhverfi allra þessara fyrirtækja, skiptir máli að við séum samkeppnishæf, samkeppnishæf um fólk, samkeppnishæf gagnvart kerfinu og samkeppnishæf þegar við berum okkur saman við önnur lönd. Við höfum stigið gríðarlega stór skref í að vera samkeppnishæf við önnur lönd er kemur að t.d. stuðningsumhverfi nýsköpunar. En við þurfum að gera miklu betur ef við ætlum að sýna það að kerfið okkar geti t.d. verið einfaldara og annað. 

Frú forseti. Ég vil auðvitað fagna og taka undir lokaorð hæstv. ráðherra hér rétt er hún steig úr pontu. En ég ætla að gera meira af því að hrósa hæstv. ráðherra.  Þetta þótti mér afbragðsgott viðtal við hæstv. ráðherra en nú langar mig að spyrja, af því að það er búið að fara í meginhluta þeirra atriða hér í umræðunni sem ég ætlaði mér að spyrja um: Hvernig þykir hæstv. ráðherra hafa tekist til í þessari fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir ef við horfum til að mynda til sjónarmiða sem koma fram í umsögnum fjármálaráðs og Samtaka atvinnulífsins, svo dæmi séu tekin?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að rifja upp þetta afbragðsgóða viðtali, eins og hv. þingmaður nefnir það. Ég var að tala líka um allar beiðnirnar um útgjöld sem var verið að óska eftir til að bregðast við verðbólgunni og sagði að það væri engan veginn hægt að bregðast við öllum þeim útgjaldaóskum sem koma fram, hvort sem þær koma úr þessum sal eða frá samfélaginu, á þessum tíma í hina ýmsu málaflokka af því að eina verkefnið okkar væri að verjast verðbólgu. Ég held að það hafi tekist ágætlega. Við sjáum að verðbólguvæntingar eru að lækka og við erum að sjá að hér stigin skref til hagræðingar í ríkisrekstri í þessari fjármálaáætlun. Ég er auðvitað sammála hv. þingmanni um það að við getum alltaf gert betur og ég er bara þannig þenkjandi að það sé alltaf hægt að gera betur er kemur að ríkisfjármálunum. Við eigum alltaf að hugsa hvaða leiðir við getum farið. Við erum að efla og fjárfesta í mikilvægum innviðum, við erum að byggja upp ákveðin kerfi. Ég tel mikilvægt við séum að fjárfesta í háskólunum fyrir vaxtartækifæri framtíðarinnar. Við erum að gera stórar breytingar í þessari áætlun á málefnum öryrkja. Við erum að byggja nýjan Landspítala og þess háttar. En við getum á sama tíma skoðað og velt fyrir okkur hverri krónu gagnvart því hvernig við getum farið betur með fé. Mesta súrefni útgjaldaaukningar þessarar ríkisstjórnar frá upphafi hefur verið í heilbrigðismálum og þar tel ég að við getum gert betur með því að innleiða nýsköpun og nýja tækni, fara betur með það fé sem hefur farið þangað, nota einkarekstur betur, svo dæmi séu tekin, og voru skref í þá átt tekin í síðasta mánuði varðandi liðskiptaaðgerðir o.fl. til þess einmitt að nýta fjármunina betur í kerfinu. Ég hef lagt mitt af mörkum í mínu ráðuneyti 

Ég minni hæstv. ráðherra og hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er auðvitað þannig að þegar menn vilja ekki svara spurningu þarf oft mörg orð í kringum það. Hæstv. ráðherra sagði að auðvitað gætu menn alltaf gert betur. Staðan er sú að ef markmiðið var að halda aftur af vexti ríkisútgjalda þá hefði þessi ríkisstjórn ekki getað gert miklu verr heldur en það sem liggur fyrir í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Mig langar bara til að ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra, af því hæstv. ráðherra talaði um í rauninni allt annað en það sem ég spurði um. Spurning mín var mjög einföld: Telur hæstv. ráðherra að vel hafi tekist til hvað það varðar að halda aftur af vexti ríkisútgjalda með til að mynda hliðsjón af umsögnum fjármálaráðs og Samtaka atvinnulífsins?

Miðað við þær beiðnir og óskir sem liggja fyrir í þessum þingsal frá þingmönnum stjórnarandstöðunnar um enn þá meiri og aukin útgjöld á öllum málasviðum ráðuneyta þá held ég að það hafi tekist þokkalega vel til. Það sem við erum að horfa á er að reyna að sækja fram með langtímamarkmið að leiðarljósi. Eins og ég sagði áðan, og var ég mjög skýr um það og svaraði hv. þingmanni mjög vel, þá tel ég að við getum alltaf gert betur en þá þurfa líka hv. þingmenn að þora að styðja þau mál þegar lagt er til að hagræða og draga úr og einfalda kerfi, sem hv. þingmaður hefur ekki alltaf gert hér í þessum sal. Ég held að það séu gríðarlega mikil tækifæri í því að innleiða nýsköpunarlausnir hjá hinu opinbera til að draga úr útgjöldum og fjármunum. Þá þarf einmitt að styðja slíkar leiðir en þora líka að taka erfiðar ákvarðanir um breytingar og styðja þær. Ég tel það fagnaðarefni að hv. þingmaður ætli að styðja okkur í því af því að það vantar of oft talsmenn þeirra sem vilja fara betur með fé en ekki bara þá sem koma upp í þetta púlt hér og óska eftir auknum fjármunum í alla mögulega málaflokka sem við gætum jú gert betur í. Það er gott að hv. þingmaður komi hér og minni ríkisstjórnina, og alla, á að það er ekki það ekki hægt að segja að auknir fjármunir skili sér í aukinni þjónustu og bættri þjónustu. En varðandi hvernig þessi ríkisstjórn hefur haldið á málunum þá tel ég að hún hafi gert ansi vel. Hér er verið að berjast gegn verðbólgu. Hér er verið að stíga varfærin skref til framtíðar. Hér er verið með langtímamarkmið að leiðarljósi í uppbyggingu lands og þjóðar. Það er auðvitað hjákátlegt að þingmenn, ekki sá sem hér spurði, en þingmenn úr flokkum sem reka Reykjavíkurborg eins og hún er rekin ráðist á þessa fjármálaáætlun.  
            

Virðulegi forseti. Það er mér ánægja að gera grein fyrir þeim málefnum og mikilvægu verkefnum sem heyra undir ráðuneyti mitt, félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, í fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028. Eitt af stóru verkefnunum í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar fjallar um breytingar á örorkulífeyriskerfinu. Í þessari fjármálaáætlun er loks tryggð fjármögnun í heildarendurskoðun kerfisins. Umbylting kerfisins mun marka vatnaskil þar sem aukin áhersla verður á virkni fólks og tækifæri á vinnumarkaði fyrir þau sem hafa mismikla starfsgetu samhliða því að tryggja kjör þeirra sem ekki hafa kost á þátttöku í atvinnulífinu. Fjárveitingin þýðir að við getum gert kerfið einfaldara, gagnsærra og réttlátara og stutt enn frekar við þau sem lökust hafa kjörin. Ég er stoltur af þessari áherslu ríkisstjórnarinnar sem sýnir að forgangsraðað er í þágu einstaklinga sem hafa enga eða mismikla starfsgetu. Fyrirhugaðar breytingar lúta að snemmtækri íhlutun fyrr í veikindaferli en nú er og einnig fyrirbyggjandi aðgerðum á vinnumarkaði. Það er stefnt að þverfaglegu sérfræðimati á vinnugetu einstaklinga sem byggist á líkamlegum, sálfræðilegum og félagslegum áhættuþáttum sem komi í stað gildandi örorkumats. Með breytingunum gefast mörg tækifæri til að veita einstaklingsmiðaða þjónustu auk þess sem efla á þjónustu er styður fólk til virkni, þar á meðal þátttöku á vinnumarkaði. Enn fremur er lögð áhersla á að greiðslukerfið verði þannig uppbyggt að það hvetji til atvinnuþátttöku. Þá er í stjórnarsáttmála lögð áhersla á valfrelsi þeirra einstaklinga sem nú eru með fullt örorkumat um það hvort þeir færist yfir í nýtt örorkulífeyriskerfi við upptöku þess. Frá og með árinu 2025 er árlega gert ráð fyrir rúmlega 15 milljarða framlagi til nýs greiðslukerfis sem eykst í rúma 16 milljarða árið 2026, auk þess sem framlag til vinnumarkaðsúrræða og kostnaður við innleiðingu og rekstur kerfisins verður um 2,7 milljarðar á tímabili áætlunarinnar. Annað verkefni í stjórnarsáttmála er síðan heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk. Stýrihópur undir stjórn ráðuneytis míns og heilbrigðisráðherra hefur leitt þá vinnu þvert á ráðuneytin. Niðurstaða hópsins var nýverið lögð fram sem þingsályktunartillaga með aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk fyrir árin 2024–2028. Leiðarljós áætlunarinnar er að samþætta félagslega þjónustu og heilbrigðisþjónustu fyrir eldra fólk. Fjárframlag að fjárhæð 700 millj. kr. á tímabili fjármálaáætlunarinnar mun standa straum af fjármögnun aðgerðaáætlana hjá mínu ráðuneyti. Eitt af verkefnunum er síðan málefni útlendinga. Í stjórnarsáttmála er getið um gerð heildstæðrar og skýrrar stefnumótunar sem miðar m.a. að því að fólk sem sest hefur að á Íslandi hafi tækifæri til aðlögunar og virkrar þátttöku í samfélaginu og á vinnumarkaði. Þessi vinna er hafin og ráðgert að henni ljúki á yfirstandandi ári. Það hafa orðið miklar breytingar á liðnu ári vegna aukins fjölda fólks á flótta hingað til lands. Árið 2022 varð fordæmalaus fjölgun á umsækjendum um alþjóðlega vernd og verndarveitinga í kjölfarið. Félags- og vinnumarkaðsráðuneyti ber nú ábyrgð á málaflokki sem varðar þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd sem áður var á forræði dómsmálaráðuneytisins og veitir Vinnumálastofnun þjónustuna við umsækjendur. Vegna mikillar fjölgunar umsækjenda um alþjóðlega vernd er gert ráð fyrir tímabundinni aukningu útgjalda að fjárhæð 5 milljarða kr. árlega í tvö ár vegna þjónustunnar á tímabili fjármálaáætlunar. Einnig koma aukin framlög vegna endurgreiðslna til sveitarfélaga á grundvelli laga um félagsþjónustu vegna félagslegrar aðstoðar við erlendra ríkisborgara sem fengið hafa vernd hér á landi. Á tímabili áætlunarinnar nema þau framlög 11,7 milljörðum eða um 2,3 milljörðum árlega. Að auki eru tímabundin framlög, 2 milljarðar, vegna íslenskukennslu, atvinnuleitar og húsnæðismála vegna flóttafólks og einnig er gert ráð fyrir auknum framlögum vegna samninga við sveitarfélög vegna samræmdrar móttöku flóttafólks en nú hafa 11 sveitarfélög skrifað undir slíkan samning við ráðuneytið. Á tímabili áætlunarinnar er því gert ráð fyrir samtals 3,7 milljörðum til þess verkefnis. Samræmd móttaka felur í sér víðtækan stuðning þar sem áhersla er á samfellda þjónustu á milli þjónustukerfa og samræmda þjónustu óháð því í hvaða sveitarfélagi fólk býr. Munu framlögin renna styrkum stoðum undir virkni og þátttöku fólks sem hingað kemur svo það fái tækifæri til að verða virkir þátttakendur í samfélaginu og á vinnumarkaði án þess að uppruni og þjóðerni hafi þar áhrif á. Þetta er mikilvægur liður í að flýta og auðvelda fólki að festa rætur. Í lokin vil ég nefna eitt mikilvægt verkefni sem unnið er að í ráðuneyti mínu og það varðar málefni fatlaðs fólks, en unnið er að gerð landsáætlunar um innleiðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

Hæstv. forseti. Ég tek undir orð hv. formanns fjárlaganefndar sem sagði í fréttum Stöðvar 2 í gær að fjármálaáætlunin væri ekki nógu gagnsæ. Í áætluninni er t.d. tíundaður væntanlegur fjöldi eftirlaunafólks árið 2040 og 2060 en ekkert er um áætlaðan fjölda 2024 og 2028, sem excel-skjalið í ráðuneytinu hlýtur þó að byggja á. Ég óska svars hæstv. félagsmálaráðherra við því. Þessi ríkisstjórn hefur setið í hartnær sex ár og nú liggur fyrir fjármálaáætlun til ársins 2028. Fjármálaáætlunin gefur engin fyrirheit um að leiðrétta eigi kjör eldra fólks og ef þetta gengur eftir munu átta ár líða án lagfæringa. Þetta eru skilaboðin frá ríkisstjórninni samkvæmt fjármálaáætluninni. Síðustu ár hefur vísitöluspá alla jafna verið vanáætluð með tilliti til lífeyris í fjárlagafrumvarpi hvers árs. Sjaldnast hefur þetta verið bætt lífeyristökum og hefur orðið til þess að viðvarandi kjaragliðnun hefur verið á milli fólks á vinnumarkaði og lífeyristaka. Ekki er hægt að sjá annað af fjármálaáætluninni en að þessari kjaragliðnun sé ætlað að vera. Hin reglulega skekkja á vísitöluspá fjármálaráðuneytisins hefur oftar en ekki gengið í berhögg við vísitöluspá Hagstofu og Seðlabankans eins og gerðist í fjárlögum þessa árs. Vægast sagt er reglulega gengið verulega á svig við 69. gr. laga um almannatryggingar. Í ár, 2023, er gert ráð fyrir að verðbólga verði 8,2% en ekki 5,6% eins og gert var ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu og því eðlilegt að spyrja ráðherra hvernig hann hyggst bregðast við og jafna mismuninn á gildandi fjárlögum og rauntölum verðlagsbreytinga varðandi lífeyri þeirra sem eiga lífsafkomu sína undir.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Viðari Eggertssyni fyrir umræðuna hér í dag. Það eru um 1.500 manns sem bætast við árlega í hóp eldra fólks. Fjölgunin hefur verið um 3–4% á ári undanfarin ár. Það ánægjulega, sem ég held að við getum öll glaðst yfir, er að lífeyrissjóðakerfið okkar er að verða sterkara og sterkara og er í raun að standa undir stærri hluta af þeim greiðslum sem koma til eldra fólks heldur en hefur verið. Þannig er fjöldi eldra fólks á árinu 2022 eitthvað um 44.000. Varðandi þær spurningar sem hv. þingmaður nefndi hér og snúa að afkomu eldra fólks þá þekkjum við að greiðslukerfinu var breytt 2017 sem hafði mjög jákvæð áhrif á afkomu eldra fólks. Við höfum verið að hækka frítekjumark atvinnutekna í áföngum, árið 2018 og síðan aftur 2022, og er það komið upp í 200.000. Það sem mest hefur verið rætt um er samt hvort ekki megi láta hækkanir koma til hvað varðar almenna frítekjumarkið, ekki síst vegna þess að það nýtist kannski fleirum heldur en frítekjumark atvinnutekna. Nefnd er núna að störfum í ráðuneyti mínu, með fulltrúum fjármála- og innviðaráðuneytisins, sem er ætlað að koma með tillögur um það sem snýr að þeim þætti stjórnarsáttmálans sem fjallar um afkomu eldra fólks, sveigjanleg starfslok og húsnæðismál. Ég vonast til þess að fá tillögur frá henni síðar á þessu ári.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir góð svör, þó að mig vanti enn þá svarið við síðustu spurningunni um hvernig eigi að mæta þeirri vísitöluhækkun sem varð raunverulega á þessu ári og var undir áætlun í fjárlagafrumvarpi síðasta árs. Lagabreytingarnar á almannatryggingum sem tóku gildi 1. janúar 2017 miðuðust við að fólk yrði æ sjálfbærara þegar það kæmi á efri ár vegna uppsöfnunar á réttindum úr lífeyrissjóðum? Þá þegar var vitað að það yrði almennt ekki raunveruleikinn fyrr en sirka 20 árum síðar. Yfirvöld hafa samt látið sem svo að þetta sé raunveruleikinn þegar í dag og er það grunnurinn, að því er best verður séð, að upphæðum fjármálaáætlunarinnar í þessum málaflokki. En þetta er fjarri öllum raunveruleika og með þessari ásköpuðu og meðvituðu blindu ríkisstjórnarinnar hefur stærsti hópur lífeyristaka gleymst, sá hópur sem þegar er að taka lífeyri og hefur jafnvel gert í áratugi, eins þeir sem eru nú að komast á lífeyrisaldur sem og næstu 15–20 ár. Það er nefnilega langt í frá að allir lífeyristakar eigi og muni eiga umtalsverð sjálfbær réttindi í lífeyrissjóðum. Ríkisstjórnin verður að bregðast við því strax, hætta að setja kíkinn fyrir blinda augað og horfast í augu við það að þúsundir eldra fólks þurfa að sætta sig við kjör undir og við mörk lágmarksframfærslu. Ekkert bendir til þess að tekið verði á því að leiðrétta kjör þeirra samkvæmt fjármálaáætluninni. Í ljósi þess sem ráðherrann sagði um að nefnd væri störfum, þá hefði ég mikinn áhuga á að vita hvenær henni er ætlað að skila störfum um kjör eldra fólks.

Virðulegi forseti. Nefndinni er ætlað að skila sem fyrst, ég held að það sé besta svarið. Ég er ekki með nákvæma tímasetningu á því, en á þessu ári. Það er alveg ljóst að það þarf að kostnaðargreina þær tillögur sem þar koma fram með það að markmiði, eins og kemur fram í fjármálaáætluninni, að halda áfram að bæta afkomu þeirra sem lægst hafa kjörin. Að mínu mati hafa verið stigin mikilvæg skref á undanförnum árum, bæði kerfisbreytingin sem var gerð 2017 og við ræddum hér áðan og líka félagslegi viðbótarstuðningurinn sem kom inn 2020 eða 2021. Hann er ekki síst mikilvægur fyrir fólk sem nýtur ekki fullra réttinda í kerfinu, það eru oft og tíðum konur af erlendum uppruna sem njóta ekki fullra ávinnsluréttinda í kerfinu. Því er alveg ljóst að í þessum tillögum munum við horfa til þess hóps sem lakast stendur. Það er oft fólk sem er annaðhvort í leiguhúsnæði eða skuldsettu eigin húsnæði og fólk sem hefur takmarkaðar tekjur aðrar en úr almannatryggingakerfinu. Konur sem hafa ekki unnið sér inn mikil lífeyrisréttindi eru auðvitað oft og tíðum í lægstu tekjutíundunum og ég tek undir áherslur hv. þingmanns um að það þurfi að sinna þeim hópi sérstaklega. En af því að við erum að ræða málefni eldra fólks þá langar mig líka aðeins að minna á þá ágætu vinnu sem er í gangi í verkefninu Gott að eldast, sem er umfangsmikil endurskoðun á þjónustu við eldra fólk sem skiptir líka mjög miklu máli fyrir þennan hóp, og liggur hér fyrir þinginu í formi þingsályktunartillögu og aðgerðaáætlunar fyrir næstu ár. Ég vonast til þess að við getum samþykkt það sem fyrst á vorþingi.

Virðulegi forseti. Mig langar að nýta þetta tækifæri til að spyrja hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra aðeins út í nýgengni örorku og þau tækifæri sem eru í því að bregðast við vaxandi vanda ungs fólks og hvernig þau tækifæri endurspeglast í fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028. Eins og segir í fjármálaáætlun, undir örorku og málefni fatlaðra, er aukning á nýgengi örorkumats meðal ungra kvenna sökum geðraskana. Ég hef sjálf gert að umtalsefni á þinginu, í sérstakri umræðu við hæstv. heilbrigðisráðherra, verulega aukningu í notkun þunglyndislyfja, sérstaklega meðal ungs fólks, enda liggur fyrir að Ísland hefur sérstöðu þegar kemur að notkun þunglyndislyfja og hérlendis er hún mjög mikil í alþjóðlegum samanburði. Þessi umræða um vaxandi geðheilbrigðisvanda á ekkert síður við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sem fer með málefni örorku- og almannatrygginga. Til að bregðast við þessum vanda þarf auðvitað áætlun og samvinnu tveggja stórra málefnasviða, þ.e. geðheilbrigðismála og félagsmála. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver verkefni séu nú þegar unnin í samvinnu félags- og vinnumarkaðsráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis til þess að bregðast við þessum vaxandi vanda. Ef já, hvaða verkefni eru það? Ef ekki, er gert ráð fyrir því að slíkt samtal og samvinna muni eiga sér stað á næstu árum og er þessu gerð skil í fjármálaáætluninni til næstu fjögurra ára? Forgangsröðun á þessu verkefni kostar vissulega fjármagn en getur leitt af sér gríðarlegan sparnað til framtíðar. Það er til mikils að vinna en fyrir einstaklingana getur það auðvitað aukið lífsgæði og lífskjör þeirra til muna að hér séu öflug úrræði fyrir hendi sem auka líkur á því að einstaklingum verði gert kleift að leysa úr læðingi krafta og hæfileika sína og efla samfélagslega þátttöku þeirra.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna hér í dag. Í fyrsta lagi þá höfum við á Íslandi verið að sjá eilítið hærra nýgengi örorku heldur en á hinum Norðurlöndunum, sérstaklega þegar kemur að ungu fólki. Þetta er bæði í hópi kvenna og karla, en er fyrst og fremst vegna þess að fólk á við einhvers konar geðrænar áskoranir að stríða. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta er að sjálfsögðu sameiginlegt verkefni heilbrigðisráðuneytis og félags- og vinnumarkaðsráðuneytis, reyndar eitt af því sem við, ráðherrarnir tveir, vorum að ræða á norrænum vettvangi því þetta er sameiginleg áskorun alls staðar á Norðurlöndum. Því getum við lært margt af öðrum. Við höfum samt sem áður séð nýgengið lækka í öllum aldurshópum á síðustu árum. Fyrst, þá hefur fjölgað í hópi þeirra sem eru á endurhæfingarlífeyri með aukinni áherslu á það að reyna að koma fólki aftur út á vinnumarkaðinn. Síðan í heild sinni, ef þetta er lagt saman við örorkulífeyrisþega, þá hefur aðeins fækkað líkt og gerðist árið 2021 og var þetta mjög svipað á árinu 2022. Í ráðuneyti mínu er að störfum samhæfingarnefnd um velferð og virkni á vinnumarkaði sem er m.a. ætlað að móta, í fyrsta sinn á Íslandi, heildstæða stefnu um málefni ungs fólks á vinnumarkaði og á ekki síst að taka á málefnum hins svokallaða NEET-hóps, þ.e. fólks sem er ekki í vinnu, námi eða starfsþjálfun. Þetta er hópur sem hefur ekki sömu tækifæri og aðrir og þarf meiri aðstoð við að komast í nám, út á vinnumarkað eða í aðra virkni. Það er afskaplega mikilvægt að við getum aukið það til muna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir skýrt og gott svar og það er gott að heyra að þeim verkefnum sem eru í gangi í ráðuneytinu. Ég tel það vera til mikils að vinna að samtal, t.d. bara þessara tveggja ráðuneyta eigi sér stað um nýgengni örorku vegna geðheilbrigðisvandamála og við sem sitjum hér á þingi berum mikla ábyrgð á að tryggja framtíðarkynslóðum góð skilyrði til að lifa hér. Að búa vel undir þennan málaflokk getum við horft á sem framtíðarfjárfestingu í komandi kynslóðum. Mig langar í framhaldinu að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hugað sé að nýsköpun í málaflokkum ráðherrans? Við sem samfélag erum á blússandi siglingu í stafrænni vegferð sem bíður upp á mjög hraðar samfélagslegar breytingar. Það yrði fyrir hendi gríðarlega mörg tækifæri til hagræðingar þegar kemur að veitingu stafrænnar þjónustu og sérstaklega þegar við horfum til þess að þjónusta íbúa í dreifðari byggðum má vera mun betri með nýtingu stafrænnar opinberrar þjónustu. Hins vegar er líka alveg ljóst að hér undir er málaflokkur fólks í viðkvæmri stöðu og því slæ ég líka á þann varnagla að auðvitað er ekki öllum gefið jafnt aðgengi að tækni og hæfni fólks er vissulega mjög mismunandi, en þar getur auðvitað nýsköpun í velferðartækni leikið stóra rullu. Það eru margvíslegar áskoranir í málaflokknum sem heyra undir ráðuneyti hæstv. félags- og vinnumarkaðráðherra en ágætlega er farið yfir í greinargerðinni með fjármálaáætluninni. Þeim áskorunum verðum við að mæta með því að horfa til nýsköpunar. Ég er því með svolítið svipaða spurningu kannski og hérna áðan: Hvernig birtast okkur tækifærin í aukinni nýsköpun og stafrænni vegferð í undirliggjandi málaflokk í fjármálaáætluninni? Leggur hæstv. ráðherra áherslu á að bæta þjónustu við einstaklinga með aukinni stafrænni þjónustu og með það sérstaklega fyrir augum að auka hagkvæmni og skilvirkni í þjónustunni við einstaklingana?

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi erum við með stafrænt teymi innan ráðuneytisins sem vinnur sérstaklega að stefnumótunarmálum og nýsköpun og ég hef styrkt ýmis verkefni sem snúa að nýsköpun. En aðallega langar mig að beina svarinu samt að því hvernig við getum tryggt að hin mikilvæga stafræna vegferð nýtist öllum í samfélaginu. Hér horfi ég ekki síst til málaflokks fatlaðs fólks og til fatlaðs fólks sem í mörgum tilfellum getur ekki nýtt sér þá stafrænu vegferð sem er í gangi. Þar höfum við tekið í gagnið, gerðum það núna í október sl. ef ég man rétt, stafrænan talsmannagrunn sem gerir persónulegum talsmönnum fatlaðs fólks kleift að nálgast stafrænt pósthólf umbjóðanda síns. Það stendur síðan til að tengja við talsmannagrunninn þjónustu eins og frá hinu opinbera, við getum talað um Heilsuveru t.d. eða frá bönkunum eða öðrum þjónustuaðilum sem eru nú allmargir á Íslandi í dag, þannig að persónulegu talsmennirnir geti með því að nota sín rafrænu auðkenni nýtt stafræna þjónustu sem stendur öllu fólki til boða. Við undirrituðum nýlega fjórir ráðherrar, fjármála-, heilbrigðis-, háskóla- og ég, viljayfirlýsingu um að þróa áfram lausnir að rafrænu aðgengi fyrir fatlað fólk og sama gerðu félags- og heilbrigðisráðherrar Norðurlandanna á fundi okkar í Reykjavík í mars sl. Við Íslendingar höfum sett stafræna þróun fatlaðs fólks í forgang í norrænu samstarfi á sviði félagsmála og ég vonast til þess að við getum 

Virðulegur forseti. Í umfjöllun um málefnasvið 27 kemur fram að á tímabili áætlunarinnar verði settir 16,3 milljarðar kr. í heildarendurskoðun örorkulífeyriskerfisins en hæstv. ráðherra sagði að þetta yrðu 16 milljarðar á ári. Þarna á milli er bara himinn og haf. Þarna munar um hvort við erum að tala um 10.000 kr. á mánuði eða 50.000 kr. á mánuði. Ég myndi vilja fá svar við því. Svo hefur komið fram að heildarendurskoðunin muni sennilega ekki taka gildi fyrr en um áramótin 2024/2025. Ég vil spyrja ráðherrann hvort þessar 16,3 milljónir á ári, eða yfir allt tímabilið, komi aðeins inn eftir að heildarendurskoðun hefur gengið í gegn. Þá hefur hæstv. forsætisráðherra nefnt að brátt verði lögð til hækkun á fjárhæð almannatrygginga, svokölluð verðbólguvörn. Ég vildi gjarnan fá upplýsingar um hvernig sú hækkun mun fara fram. Verður þetta hækkun á öllum fjárhæðum, umreiknaðar prósentur eða eingreiðsla eða eitthvað annað? Svo vil ég spyrja: Hvað mikið telur ráðherra að þurfi að hækka örorku- og ellilífeyri til að tryggja vernd fólks gegn verðbólgu sem mælist nú í kringum 10%? Og ef það á að setja þessa hækkun inn í kerfið, eins og hefur alltaf verið gert, hvort hann ætli þá að sjá til þess að hún sé skattlaus, vegna þess að annars veldur hún keðjuverkandi skerðingum um kerfið og sumir fá ekki neitt. Við vitum t.d. að nú er verið að tala um endurskoðun almannatrygginga í sambandi við vinnu og annað. Verst settu öryrkjarnir, sem verða 18 ára öryrkjar, eru í þeirri aðstöðu að ef þeir hafa engar tekjur og ætla að fara að vinna þá eru fyrstu 95.000 kr. núll hjá þeim liggur við. Það eru 20.000 kr. að skila sér og það er 80% skattur og skerðingar. Það er vegna sérstöku uppbótarinnar. Ég spyr ráðherra hvort hann sé búinn að skoða þetta allt saman og hvort þetta verði allt tekið inn í þessa endurskoðun sem er fram undan.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni umræðuna hér í dag. Kannski hefur ráðherrann ekki verið alveg nógu skýr í framsögu sinni hér áðan en á árinu 2025 bætast 15 milljarðar við til að ráðast í þá kerfisbreytingu sem fram undan er, sem verða þá varanlega komnir inn í ramma, og árið 2026 bætast um 1,5 milljarðar síðan ofan á það. Alls eru þetta því um 16,5 milljarðar sem er aukningin. Þannig að yfir allt tímabilið er það fimm sinnum það eða einhverjir rúmir 60 milljarðar. Það sem bæði fjármálaráðherra og forsætisráðherra nefndu þegar fjármálaáætlunin var kynnt núna í mars var að við myndum reyna að bregðast við þeirri miklu verðbólgu sem núna geisar og áhrifum hennar hvað varðar viðkvæma hópa í samfélaginu og það á svo sannarlega við um örorkulífeyrisþega. Við gerðum svipað í fyrra þar sem við hækkuðum bætur almannatrygginga um mitt ár. Það er verið að útfæra þetta atriði akkúrat núna sem er þá auðvitað hluti af þeim verðlagshækkunum sem ávallt verða um áramót en í svona árferði er enn þá mikilvægara að geta gripið inn í og látið a.m.k. einhvern hluta þeirra koma fram á miðju ári sem að sjálfsögðu nýtist þá enn þá betur fyrir fólk sem nýtur greiðslu almannatrygginga. Síðan er auðvitað mjög langt mál að fara inn í þá kerfisbreytingu sem hér er um að ræða. Við höfum vissulega rætt hér áður um þetta, ég og hv. þingmaður, en sjálfsagt að taka frekari umræðu um það á eftir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er auðvitað alveg frábært ef það er rétt að þetta verði þessir 16 milljarðar. Það eru miklu betri tala heldur en hin. Þá snúum við okkur að öðru. Það er ekkert nema gamla vísan endurtekin í lífeyrismálum aldraðra og ekkert aukalega sem ríkisstjórnin telur sig þurfa að gera í framtíðinni fyrir þennan hóp. Það eru 60–70% konur sem búa við lökustu kjörin af öldruðum og ekkert í spilunum um að það breytist í náinni framtíð. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort honum finnist það eðlilegt að konum séu mismunað svo gróflega í þessu kerfi. Aldraðir ríkisstarfsmenn eru hver af öðrum að verða fyrir áfalli þegar þeir fara á eftirlaun. Það er vegna þess að afturvirkar skerðingar eru eins og högg undir beltisstað við það eitt að fara á eftirlaun, og það vegna kerfisbreytinga í ellilífeyriskerfinu þeirra. Því miður mun ekki einu sinni duga að nota kjarnorkuknúinn kafbát til að kafa til botns í þessu botnlausa almannatryggingakerfi til að ná í og eyða skerðingunum í kjarna þess. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur vísvitandi og viljandi brotið lög um almannatryggingar er þær spá fyrir um meðaltal launahækkana fram í tímann samkvæmt 69. gr. Þær spá alltaf viljandi mun minni hækkun en raunverulega hækkunin er. Þótt það komi fram í lok ársins að það sé röng spá er það aldrei leiðrétt. Þetta er ólögleg kjaragliðnun og ekkert annað en brot á stjórnarskrá og lögum um almannatryggingar. Ég spyr því ráðherra: Finnst honum þetta eðlilegt? Það er spáð fram í tímann og það er aldrei spáð rétt. Svo þegar rétta niðurstaðan kemur er ekkert gert í málunum. Ég bara spyr: Hvernig finnst honum þetta? Þetta hlýtur að vera brot á stjórnarskrá, þetta hlýtur að vera brot á lögum. Að gefnu tilefni vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort ríkisstjórnin ætli ekki að fara að hætta að skattleggja fátækt.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr hvort mér finnist sanngjarnt að konur séu lægri. Nei, að sjálfsögðu finnst mér það ekki sanngjarnt. Þess vegna mun sú kerfisbreyting sem við erum að fara í í örorkulífeyriskerfinu, þar sem eitt af markmiðunum er að hækka þau sem minnst hafa, gagnast konum betur heldur en körlum heilt á litið. Það er því mikið réttlætismál sem þessi heildarendurskoðun jafnframt felur í sér. Mér finnst mjög ánægjulegt að við kynnum núna fjármálaáætlun til næstu fjögurra ára þar sem við erum í fyrsta skipti að tryggja fjármagn inn í þessa kerfisbreytingu sem við erum búin að vera að bíða eftir svo ofboðslega lengi og búið að gera í rauninni allmargar tilraunir að því að breyta kerfinu. Það erum við að gera á sama tíma og við vitum öll hver staða ríkisfjármála er. Þetta er áhersluatriði ríkisstjórnarinnar sem þarna sér stað, ég er mjög ánægður með það. Hv. þingmaður kemur líka inn á 69. gr., sem mig grunar að sé 64. gr. eftir að við samþykktum lög hér fyrir páskana - ég man ekki alveg númerið á greininni en kannski hv. þm. Björn Leví Gunnarsson muni það, ég sé hann hér í salnum, hann er minnugur á tölur. 

Forseti. Þegar við tölum um að stefna stjórnvalda sé að gera eitthvað og það eigi að hafa einhver áhrif þá viljum við skoða hver árangurinn er þegar allt kemur til alls. Til þess eru settir upp ákveðnir mælikvarðar, til að sjá hvort stjórnvöld náðu markmiðum sínum. Það er mjög gaman að skoða eldri fjármálaáætlanir og bera saman við nýju. Það átti t.d. að einfalda og gera sveigjanlegra almannatryggingakerfi - sem núna er vitað hversu mikið kostar. Það er mjög áhugavert alla vega að við vitum hversu mikið það mun kosta, verð ég að segja, þegar við vitum ekki einu sinni hvernig það lítur út og það á ekki að koma fyrr en eftir tvö ár eða eitthvað svoleiðis. Árið 2017 var staðan sú að 61% lífeyrisþega voru með of- eða vangreiðslu innan við 50.000. Það átti að minnka þetta hlutfall þannig að fleiri væru með nákvæmari tölu og markmiðið fyrir 2023, árið í ár, var að 80% væru með svona nokkuð nákvæmar greiðslur en staðan 2022 var 55,9%, sem sagt verri nákvæmni heldur en 2017 og viðmiðið 2028 meira að segja bara 65%, ekki 80% eins og á að verða í ár. Mér finnst það áhugavert með tilliti til þess hvernig þetta á að gerast allt, sérstaklega miðað við að það á að vera komið nýtt og betra kerfi sem á væntanlega að vera nákvæmara, samt bara 60% eða 65% nákvæmni. Síðan úr fjármálaáætlun 2019 varðandi fjölda sveitarfélaga með nýsköpun fyrir fatlað fólk, sem var talað um hér áðan, þá voru árið 2017 þrjú sveitarfélög með nýsköpunarvinnu fyrir fatlað fólk og áttu að vera orðin 32 árið 2023 en í fyrra voru þau bara þrjú. Þau eiga að vera átta á næsta ári og 24 árið 2028. Mér finnst þetta vera dálítil endurnýting á markmiðum og mælikvörðum án þess að nokkuð hafi gerst. Hvernig stendur á því?

Hæstv. forseti. Á einum stað hafði ég alla vega á réttu að standa, að hv. þingmaður kom svo sannarlega með tölur í púltið og þakka ég hv. þingmanni að sjálfsögðu fyrir það. Ég vil nú fá að taka aðeins undir með hv. þingmanni þegar hann dregur þetta atriði hér fram vegna þess að í fyrsta lagi getur verið erfitt að setja þessa mælikvarða, sama hversu mikilvægt það er, en auðvitað er ekkert mjög langt síðan við byrjuðum á þessu. Þess vegna er það nú þannig að við erum að slípast til í þessu í ráðuneytinu að mínu mati. Hér nefnir hv. þingmaður þá mælikvarða sem eru á bls. 359, um hlutfall lífeyrisþega með of- eða vangreiðslur innan 50.000 kr. viðmiðunarmarka. Auðvitað viljum við að þetta hækki. Okkar mat er að þetta muni hækka með nýju örorkulífeyriskerfi þegar við erum búin að breyta því. Ég stefni að því að koma með frumvarp hvað þær kerfisbreytingar varðar inn í þingið í haust og að það taki þá gildi 1. janúar 2025. Hv. þingmaður nefnir hér líka í málefnum fatlaðs fólks fjölda sveitarfélaga sem hafa samþykktar nýsköpunaráætlanir, held ég að hv. þingmaður hafi nefnt. Þetta er eitthvað sem að mínu viti hefur gengið hægar heldur en vonir stóðu til. Það sem við getum gert er að halda áfram að ýta á þetta og ég bind vonir við að með gerð landsáætlunar um innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk komi meiri slagkraftur í þeim málaflokki og þar með talið hvað varðar mælikvarða í fjármálaáætlun.

Forseti. Nokkur atriði í viðbót. Það á að fækka fjölda ákvörðunarþátta í barnabótum úr 15, eins og þau voru í fyrra, niður í sjö árið 2024 og niður í fimm árið 2028. Af hverju ekki fimm árið 2024? Hvaða þættir eru þetta eiginlega sem er verið að fækka þarna? Mér finnst þetta mjög áhugaverð framsetning. Einnig á að auka stuðning við aldraða sem lakast standast og það er mælt með því að fjöldi aldraðra sem fær fjárhagsstuðning frá sveitarfélagi á hverju ári - það á að fækka því fólki. Ég veit ekki alveg hvernig á að fara að því, það er mjög áhugavert. Er það bara að verða svo gamalt eða hvað? Ráðherra talar um að það sé ekki langt síðan við byrjuðum að nota þessa mælikvarða. Það eru nú orðin þó nokkur ár. Ég vitnaði hérna til stöðunnar eins og hún var 2017. Það er nú hægt að gera ýmislegt á sex árum, verð ég að segja. Við höfum t.d. á þessum tíma verið að grátbiðja stjórnvöld um að koma með kostnaðar- og ábatagreiningu á stefnuna sína, frá fyrsta degi, en það hefur bara aldrei gerst. Það var tilraun gerð til þess í fyrstu fjármálaáætluninni en svo var því bara hætt í staðinn fyrir að reyna að bæta við og gera meira og gera betur. Núna erum við að fá hérna kostnaðaráætlun á einföldun lífeyriskerfisins fyrir örorkubætur upp á rúmlega 16 milljarða. Við vitum hvað það kemur til með að kosta en við vitum ekki hverjar breytingarnar verða. Ef við vitum ekki hverjar breytingarnar verða þá skil ég ekki hvernig við vitum hversu mikið það mun kosta. Af hverju kosta þær rúma 16 milljarða? Það er held ég frekar augljós spurning í þessu samhengi.

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi langar mig að benda á að ég reyndar þekki ekki vel til þeirra viðmiða sem eru í barnabótunum þar sem þær heyra ekki undir mitt ráðuneyti. Þannig að ég ætla að skauta fram hjá því að svara því. Hvað varðar aðra þætti og mælikvarða sem hv. þingmaður kemur inn á þá langar mig eiginlega að segja að hér er það besta mat sem sérfræðingar ráðuneytisins setja fram og ég ætla ekkert að efast um að það er gert af kostgæfni og þeirri nákvæmni sem fyrir hendi er hverju sinni. Mér þykir ágætt að hv. þingmaður skuli draga fram þetta atriði varðandi kostnaðar- og ábatagreiningu vegna þess að það er a.m.k. atriði sem ég hef lagt áherslu á í þessum stóru verkefnum sem ég er að stýra í ráðuneytinu hjá mér, m.a. í verkefninu Gott að eldast þar sem við erum að greina hvað kostar að ráðast í þessar breytingar og hvaða ábata það er líklegt til að skila, hvort heldur sem við erum að horfa þá á sveitarfélög eða ríki. Sama með örorkulífeyriskerfið, að sjálfsögðu er þar mat á kostnaði. Þessir 16 milljarðar sem hv. þingmaður nefndi og koma fram í fjármálaáætlun eru út frá ákveðnu mati sem við göngum út frá við þetta. Auðvitað verður alltaf að vera einhver óvissa sem fylgir því þegar við erum ekki búin að leggja fram frumvarpið en undirbúningurinn að frumvarpinu er kominn alllangt og ég vonast til þess að það fari í samráðsgátt núna í maí eða júní. Þetta er því ekki út í loftið. Ég gat ekki lagt þetta fram í síðustu fjármálaáætlun vegna þess að við vorum ekki komin svona langt en ég vil meina að við séum komin þetta lengra núna. Þar erum við auðvitað að horfa líka til þess að vinna greiningar 

Ég bið hæstv. ráðherra og hv. þingmenn að virða ræðutíma sem er tvær mínútur.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028 og nú þau málefnasvið og málaflokka sem eru á ábyrgð félags- og vinnumarkaðsráðherra. Mig langar eins og fleiri að byrja á að ræða sérstaklega málefnasvið 27, sem er örorka og málefni fatlaðs fólks. Spurningarnar sem ég vil leggja fyrir hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra eru í rauninni um það með hvaða hætti fjármálaáætlunin styður við markmið stjórnarsáttmálans um umbætur í málaflokknum og sérstaklega að hann fari kannski nánar ofan í það hvernig þjónustan muni breytast við fólk, nánar en komið hefur fram hér fyrr í umræðunni þar sem kannski hefur meira verið talað um tölur og vinnuna sem er í gangi. Hvað sést inn í breytinguna sem við eigum eftir að sjá á almannatryggingakerfinu og þjónustunni? Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmálanum er lögð áhersla á endurskoðun og umbætur í málefnum öryrkja þar sem m.a. verði sérstaklega horft til þess að bæta afkomu og möguleika til virkni, menntunar og atvinnuþátttöku á eigin forsendum. Vinnan er í gangi, eins og hér hefur komið fram, og velferðarnefnd, þar sem ég er formaður, hefur fengið kynningu á vinnu stýrihópsins sem leiðir verkið og nálgunina á verkefnið. Ég sjálf hef miklar væntingar til þeirrar vinnu, bæði um breytingar í heildina á kerfunum og þjónustunni en líka að það takist að laga ýmsar áskoranir og árekstra sem eru innbyggðir í kerfið nú þegar, sem hafa ekki alltaf mikil fjárhagsleg áhrif eða áhrif á heildarfjármagnið en geta haft mikil áhrif á einstakar fjölskyldur. Það er kannski rétt að koma aðeins inn á það hér að Alþingi hefur nú þegar afgreitt nokkur mál tengd þessari vinnu, svo sem eins og breytingu á frítekjumarki og skerðingarhlutfalli atvinnutekna og fleira.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni umræðuna í dag. Í stuttu máli sagt þá má segja, ef við skoðum aðeins þjónustuna og hvaða breytingar eru fyrirhugaðar hvað hana varðar, að við erum í rauninni alltaf að miða við það að geta aukið þjónustuna við einstakling sem dettur út af vinnumarkaði með því að grípa snemma inn í, sem eykur líkurnar á því að viðkomandi komist aftur út á vinnumarkað. Rannsóknir sýna okkur að það eru mun meiri líkur á því að viðkomandi einstaklingur fari aftur á vinnumarkað ef nægilega snemma er gripið inn í eftir að hann dettur út af vinnumarkaði. Til þess að gera það þá erum við að horfa á að í stað þess kerfis sem við höfum í dag þá séum við með kerfi þar sem við erum með teymi með fulltrúum félagsþjónustunnar, heilsugæslunnar, VIRK – starfsendurhæfingar, Vinnumálastofnunar og Tryggingastofnunar sem þannig fylgi viðkomandi einstaklingi eftir, hafi mál hans á sínu borði, þannig að það séu minni líkur á að hann falli á milli kerfa eða verði fyrir greiðslutapi vegna þess að hann er að bíða eftir einhverju í kerfinu. Allt miðar þetta við það að reyna að auka eins og hægt er þá þjónustu sem á að vera fyrir hendi til að auka virkni fólks, ekki síst til að koma því aftur út á vinnumarkaðinn. Til að styðja við þetta erum við með að störfum samhæfingarnefnd um virkni og velferð á vinnumarkaði þar sem við erum m.a. að vinna að því að fjölga hlutastörfum og sveigjanlegum störfum, vinna sérstaka stefnu fyrir ungt fólk sem hefur dottið út af vinnumarkaði 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra svörin sem enn og aftur undirstrika mikilvægi breytinganna sem fjármálaáætlunin styður við. En nú sný ég mér að málefnasviði 22, framhaldsfræðslunni. Ég er þeirrar skoðunar að ýmis tækifæri skapist við að samtvinna framhaldsfræðsluna og vinnumarkaðsmálin í sama ráðuneyti en samstarf við önnur skólastig er eftir sem áður afskaplega mikilvægt, enda fer megnið af símenntun landsmanna fram í gegnum hefðbundna skólakerfið og því þurfa að vera greiðar leiðir á milli þess og framhaldsfræðslunnar. Ég fagna flestu í umfjöllun um framhaldsfræðsluna í fjármálaáætlun, eins og t.d. mikilvægi gagnsærra kerfis, en á þessu sviði ber félags- og vinnumarkaðsráðuneytið ábyrgð á almennri stefnumótun, stjórnsýslu, gæðaeftirliti, viðurkenningu fræðsluaðila og fræðslusjóði. Þarna eru að verða breytingar þar sem mikilvægt er að gæta að því að tapa ekki því sem er gott nú þegar. þ.e. að fleygja ekki barninu út með baðvatninu. Ein af þeim breytingum sem nú stendur fyrir dyrum eru breytingar á hlutverki Menntamálastofnunar sem hefur m.a. séð um vottun námskráa. Mér er ekki ljóst hver tekur við vottun námskráa framhaldsfræðslunnar né heldur hvar þær námskrár sem nú hafa verið samþykktar verða vistaðar. Hvað getur hæstv. ráðherra sagt mér um það? Verða þessar námskrár ekki áfram í fullu gildi? Hvar verður svo faglegri forystu í kennslufræðum og námsefnisgerð fyrir íslenskukennslu fyrir útlendinga sinnt? Það verður einhver að hafa það hlutverk. Það er fjöldinn allur af mjög færu fólki að kenna íslensku um land allt. Flestir gera það í stundakennslu, hafa ekki aðgang að ráðgjöf, símenntun eða góðu námsefni. Jafnvel hafa verið hindranir við nýtingu námsefnis á milli skóla og skólastiga. Hvað er verið að gera til að bæta úr á þessu sviði?

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að það sé gott að framhaldsfræðslan sé komin inn í félags- og vinnumarkaðsráðuneytið til að auka tengslin við vinnumarkaðinn en líka til að tengja betur við viðkvæma hópa. Markmið framhaldsfræðslunnar er m.a. það að auka menntunarstig í landinu. Við þurfum að tryggja að framhaldsfræðslan sé þessi fimmta stoð menntakerfisins og hún er mikilvæg til að búa til tækifæri fyrir fólk. Þar tel ég að við þurfum að gera betur, m.a. í því sem snýr að innflytjendum og fötluðu fólki. En hv. þingmaður spyr hér m.a. út í námskrárnar og þær eru jú tengdar við grunnþrep evrópska tungumálarammans og hann er síðan tengdur við hæfniramma um íslenska menntun sem lýsir þá öllu okkar menntakerfi út frá stigvaxandi hæfniviðmiðum. En þessar námskrár þarf að mati sérfræðinga að endurskoða með tilliti til nýrra áherslna og við erum í rauninni með tvö verkefni í gangi í ráðuneytinu hvað það varðar. Það er annars vegar endurskoðun framhaldsfræðslukerfisins og laga um framhaldsfræðslu frá 2010 og í öðru lagi stendur til að endurskoða þessi þrepaskiptu hæfniviðmið námskránna og gera þau ítarlegri þannig að námskrárnar verði betra leiðarljós í kennslu og erlendir þátttakendur viti betur þyngdarstig þeirra námskeiða sem þeir sækja. Þetta verkefni verði unnið í samstarfi við ráðuneyti sem fara með málaflokk íslenskunnar og þau eru fjögur í dag. Þetta er jafnframt aðgerð í þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2022–2025.

Virðulegur forseti. Ríkisstjórn Íslands sendi frá sér yfirlýsingu vegna kjarasamninga á almennum vinnumarkaði á árinu 2005 sem innihélt eftirfarandi, með leyfi forseta: „Í tengslum við samkomulag Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins frá því í dag hefur ríkisstjórnin gefið út yfirlýsingu, þar sem stjórnvöld lýsa sig reiðubúin til samstarfs við Alþýðusamband íslands og Samtök atvinnulífsins um leiðir sem, auk aðgerða á vettvangi lífeyrissjóðanna sjálfra, draga úr vaxandi örorkubyrði lífeyrissjóða og jafna stöðuna milli einstakra sjóða. […] Ríkisstjórnin lýsir því jafnframt yfir að hún er reiðubúin til að greiða fyrir jöfnun á örorkubyrði milli lífeyrissjóða á samningssviði Alþýðusambands íslands og Samtaka atvinnulífsins með framlagi sem svarar til 0,25% af tryggingagjaldsstofni samkvæmt nánari útfærslu milli aðila og komi til framkvæmda á þremur árum, 0,15% 2007, 0,20% 2008 og 0,25% 2009.“ Ekki er hægt að sjá annað en að þetta hafi gilt allar götur síðan. Lífeyrissjóðirnir bera mismunandi örorkubyrði og er örorkubyrðin mest hjá þeim lífeyrissjóðum þar sem fólk vinnur líkamlega erfiða vinnu. Ef dregið verður úr framlagi til jöfnunar örorkubyrði mun það hafa mikil áhrif á möguleika þeirra lífeyrissjóða sem hæstu örorkubyrðina bera til að greiða sínum sjóðfélögum eftirlaun. Virðulegi forseti. Á bls. 357 í fjármálaáætlun er þennan texta að finna: „Gert er ráð fyrir 16,3 milljarðar kr. auknum framlögum á tímabili áætlunarinnar vegna heildarendurskoðunar örorkulífeyriskerfisins. Þá er gert ráð fyrir að framlag til jöfnunar á örorkubyrði lífeyrissjóðanna verði endurskoðað og það svigrúm sem skapast verði nýtt til að styðja við áformaðar breytingar.“ Virðulegi forseti. Ég fæ ekki annað séð en að með þessu eigi að færa til fjármagn sem áður nýttist til að jafna örorkubyrði lífeyrissjóðanna 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni umræðuna hér í dag. Hann nefnir hér jöfnun á örorkubyrði og það er alveg rétt sem hann segir, enda vísar hann beint í fjármálaáætlunina, að við ætlum okkur að taka það til endurskoðunar núna samhliða í rauninni endurskoðun örorkulífeyriskerfisins. Mér skilst að á þeim tíma sem þetta var tekið upp þá hafi hugmyndin í rauninni verið sú að þegar kerfið yrði tekið til endurskoðunar þá ætti þetta líka að koma til endurskoðunar. Það er það sem er verið að gera hér. Segjum sem svo að það verði farið alla leið og allir þeir fjármunir sem fara í jöfnun örorkubyrði fari út, segjum það bara, ég er ekki að gefa mér það en segjum að svo yrði, þá myndi það náttúrlega ekki að vera nægjanlegt til að borga þær breytingar sem um er að ræða í endurskoðuninni á örorkulífeyriskerfinu. En það er vilji til þess að leggjast yfir þetta og skoða þetta atriði og á sama tíma að við værum þá að taka upp sams konar kerfi, ef lífeyrissjóðirnir eru tilbúnir til þess, þ.e. að við séum að miða við sams konar kerfi og þegar við erum að meta örorkuna, erum að meta örorku og starfsgetu sem við ætlum okkur að breyta í nýju kerfi. Í dag er þetta læknisfræðilegt mat en við teljum, í samræmi við leiðbeiningar frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni meðal annarra, að hér þurfi líka að líta til sálfræðilegra þátta og félagslegra þátta í umhverfi fólks.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég bíð eftir að fá að heyra skoðanir stéttarfélaga og skoðanir lífeyrissjóða á slíkri breytingu. Ef þetta á að falla niður mun það að sjálfsögðu hafa veruleg áhrif á stöðu margra lífeyrissjóða til að greiða öðrum félagsmönnum eftirlaun. En mig langar að nýta tíma minn í seinni hlutanum að velta vöngum yfir stöðu ríkissáttasemjara. Í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938 segir í 27. gr. um hlutverk ríkissáttasemjara og miðlunartillögu, með leyfi forseta: „Ef samningaumleitanir sáttasemjara bera ekki árangur er honum heimilt að leggja fram miðlunartillögu til lausnar vinnudeilu. Miðlunartillögu skal leggja fyrir félög eða félagasambönd launafólks og atvinnurekenda eða einstakan atvinnurekanda, eigi hann í vinnudeilu, til samþykkis eða synjunar. Sáttasemjara ber að ráðgast við samninganefndir aðila áður en hann ber fram miðlunartillögu.“ Það kom berlega í ljós að þetta ákvæði er í raun marklaust eftir að stéttarfélagið Efling neitaði ríkissáttasemjara um afhendingu kjörskrár eins og frægt er orðið. Niðurstaðan varð sú að atkvæðagreiðsla um miðlunartillögu fór ekki fram og ríkissáttasemjari hafði í raun engin úrræði til að þrýsta á um afhendingu kjörskrár. Mikil umræða hefur átt sér stað um hvort ekki sé rétt að skýra heimildir ríkissáttasemjara til framlagningar miðlunartillögu og skyldur stéttarfélaga til afhendingar kjörskrár, m.a. innan ríkisstjórnarinnar og hjá einstökum ráðherrum. Með þessari uppákomu er komin upp réttaróvissa sem þarf að eyða og það verður ekki gert nema með því að breyta lögunum um stéttarfélög og vinnudeilur. Þar sem búið er að undirrita skammtímasamninga eru einungis nokkrir mánuðir í að ráðast þurfi í gerð samninga á nýjan leik og þá er nauðsynlegt að það sé engum vafa undirorpið að hlutverk ríkissáttasemjara sé skýrt og þær heimildir sem hann hefur yfir að ráða liggi fyrir. Þannig er það ekki í dag. Maður hefði því haldið að á málaskrá ríkisstjórnarinnar yrði að finna frumvarp til að breyta þessu en þess sjást engin merki. Ég vil því spyrja hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hverju sæti. Þarf ekki skýrari leikreglur ef til átaka kemur á vinnumarkaði?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þetta mál. Ég er sammála hv. þingmanni, ég tel að við þurfum að skýra löggjöfina og við höfum verið að vinna að undirbúningi slíks í ráðuneytinu. Það er kannski eðlilegt að það hafi ekki verið á þingmálaskrá vegna þess að það mál sem hér kom upp gerðist náttúrlega löngu eftir að hún kom fram en engu að síður þá tók ég síðan þá ákvörðun að leggja ekki fram frumvarp núna á vorþingi vegna þess að ég tel að við þurfum meira samtal við aðila vinnumarkaðarins og að reyna að ná saman um það hvernig við ætlum að gera þetta. Ég hef fengið gagnrýni fyrir að hafa tekið þá ákvörðun. Þetta hleypur ekkert frá okkur en við höfum hins vegar ekki mikinn tíma og ég tel að það sé mikilvægt að það komi fram frumvarp í haust sem taki á því sem a.m.k. sum vilja meina að sé réttaróvissa og ég hef verið í þeirra hópi, þ.e. það þurfi að breyta lögunum. En það má kannski finna fleiri en eina leið til þess og það er svolítið sú umræða sem við viljum taka núna við aðila vinnumarkaðarins því að það er auðvitað til mikils að vinna ef það er hægt að ná sátt um breytingar sem snúa að þessu mikilvæga atriði sem valdheimildir ríkissáttasemjara eru og það tæki sem hann vissulega hefur til sáttamiðlunar í gegnum miðlunartillögu. Ég á von á því að setja saman starfshóp núna á næstu dögum, við skulum gefa því viku eða tvær, til að ræða þessi mál og ég ætlast líka til þess að aðilar vinnumarkaðarins komi að því borði sáttfúsir og að þeir vilji aðstoða stjórnvöld við það að ná ásættanlegri lausn sem aðilarnir geta sætt sig við, beggja vegna borðs.

Frú forseti. Það er freistandi að halda áfram umræðunni um úrræði eða úrræðaleysi ríkissáttasemjara í framhaldi þeirrar fyrirspurnar sem lögð var fram hér á undan. Ég ætla aðeins að geyma það. En á málefnasviði 10, þar sem m.a. er fjallað um útlendingamál, segir, með leyfi forseta: „Útgjaldarammi málefnasviðsins hækkar um 4,4 milljarða kr. árið 2024 frá gildandi fjárlögum. Skýrist það að mestu af tímabundnu 5,6 milljarða kr. viðbótarframlagi til að mæta fjölgun umsækjenda um alþjóðlega vernd …“ Síðan segir á bls. 231, með leyfi forseta: „Umsækjendum um alþjóðlega vernd er almennt að fjölga í Evrópu. Ástæðurnar eru margar og fjölbreyttar. Mikilvægt er að horfast í augu við nýjan raunveruleika, málaflokkurinn hefur vaxið gríðarlega og mun umfang hans ekki minnka teljanlega á næstunni.“ Hvernig fer þetta tvennt saman, hæstv. ráðherra, að leggja fram tillögu með tímabundnu 5,6 milljarða viðbótarframlagi en segja síðan nokkrum blaðsíðum síðar að það bendi ekkert til þess að umfang vandans muni minnka teljanlega á næstunni? Er þetta einhvers lags barbabrella, bókhaldsfiff í fjármálaáætluninni gagnvart seinni hluta hennar? Eins og ég segi, 5,6 milljarða viðbótarframlag í tvö ár - mig langar bara að biðja hæstv. ráðherra að útskýra hvernig þetta tvennt fer saman því að ég skil það ekki.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni umræðuna. Ástæðan fyrir því að þessar hækkanir sem um er að ræða hér í fjármálaáætlun eru settar tímabundið, þ.e. á árin 2024 og 2025, er í rauninni sú óvissa sem er mat flestra að sé uppi. Þegar við horfum til þessara þátta eftir að Rússar réðust inn í Úkraínu er ljóst að fjölgunin hefur orðið mikil en það hefur líka orðið mikil fjölgun umsækjenda um alþjóðlega vernd frá Venesúela. Þess vegna er nú verið að horfa til þess að vonandi geti bæði aðstæður í Venesúela batnað og að innrásarstríði Rússa í Úkraínu linni og var ákveðið að setja þetta fram til tveggja ára. Það má alveg gagnrýna það af hverju þetta eru tvö ár en ekki þrjú eða fjögur eða hvernig sem það er, en almennt er talið að við munum þurfa að bregðast meira við heldur en hefur verið á undanförnum árum. Það er kannski það sem er meint í því seinna atriði sem hv. þingmaður nefndi. Við höfum aldrei áður séð jafn margt fólk á flótta í heiminum og núna, við erum búin að rjúfa 100 milljóna múrinn, þannig að til lengri tíma litið þá teljum við að það muni verða fleiri. En þessi mikli fjöldi sem hingað hefur komið, við erum að setja fram varlega áætlað til tveggja ára hvað það muni kosta. Við erum þegar að sjá, eins og kemur reyndar fram í fjármálaáætlun, að áætlanir bara fyrir árið 2023, sem við vorum að reyna að meta við gerð fjárlaga í fyrra, munu væntanlega ekki ganga eftir og fleira fólk koma hingað og fá vernd heldur en útlit var fyrir á þeim tímapunkti þegar fjárlögin voru undirbúin.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það eru tvö atriði sem ég vil fá að bæta við hér sem mér gekk illa að lesa út úr hvað fjármálaáætlun varðar. Annars vegar er það hver sé áætlaður heildarkostnaður við samninga við sveitarfélög um svokallaða samræmda móttöku. Nú eru fréttir af slíkum samningum að berast mjög reglulega. Á hæstv. ráðherra upplýsingar um það fyrir okkur hver áætlaður heildarkostnaður, heildarútgjöld vegna þeirra samninga er fyrir ríkissjóð? Hins vegar hver áætlaður kostnaður er við það sem hér er kallað á bls. 232 í málaflokki 10, með leyfi forseta: „Í kjölfar úttektar föstu eftirlitsnefndarinnar með Schengen-samstarfinu, sem fram fór árið 2017, á innleiðingu og beitingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2008/115/EB um sameiginleg viðmið og skilyrði fyrir brottvísun ríkisborgara utan EES sem dveljast ólöglega á yfirráðasvæði aðildarríkjanna (brottvísunartilskipunin) hafa verið gerðar athugasemdir við að ekki sé til staðar hérlendis lokað úrræði fyrir útlendinga sem bíða endursendingar. Þessar athugasemdir ítrekaði eftirlitsnefndin við úttekt sem fram fór hér á landi í maí 2022. Samkvæmt ábendingum nefndarinnar þyrfti á næstu árum að fara fram vinna við að setja á laggirnar slíkt úrræði.“ Er kostnaður við það fyrir komið í fjármálaáætlun og hver er kostnaðurinn við þessi áform sem hér er flaggað?

Hæstv. forseti. Hvað varðar samræmda móttöku flóttafólks þá erum við að gera ráð fyrir aukningu um 900 milljónir á árinu 2024 sem haldi sér út árið 2026 og lækki síðan þar sem við erum að miða við að mögulega muni flóttafólki fækka, ef rofar til í innrásarstríðinu í Úkraínu og mögulega ástandið batnar á þeim svæðum í heiminum sem hafa mest verið að sækja hingað, niður í 500 milljónir árlega. Ég er þeirrar skoðunar að samræmda móttakan sé okkar besta tæki til að vinna með sveitarfélögunum og þetta eru auðvitað þeir samningar sem eru þá við sveitarfélögin um fólk sem er búið að fá vernd. Þetta er viðbótarkostnaður sem hlýst af og kemur til hjá sveitarfélögunum vegna þess að þau eru að taka á móti fólki og við erum að reyna að samræma það þá á milli sveitarfélaga. Það eru komin 11 sveitarfélög inn í þessa samninga sem er bara mjög jákvætt, þeir eru hins vegar bara til eins árs, gilda fyrir árið í ár, þannig við þurfum að fara að skoða það fyrir næstu ár hvað við getum lært af því sem hefur verið í gangi. Hvernig hefur gengið núna í þann tíma sem þetta hefur verið rekið og kannski ekki síst þegar svona mikill fjöldi er hingað að koma? Hv. þingmaður nefnir líka hér á bls. 232 þar sem fjallað er um lokað úrræði. Það er eitthvað sem heyrir undir dómsmálaráðuneytið og ég þekki ekki til kostnaðar eða hvort hann hefur verið metinn hvað það varðar. Það er alveg rétt að eftirlitsnefnd með Schengen-samstarfinu hefur gagnrýnt þetta en við Íslendingar höfum frekar viljað hafa þetta með öðrum hætti en að hafa hér lokuð úrræði, einfaldlega af mannúðarástæðum.

Hæstv. forseti. Við erum hér í fyrri umræðu um fjármálaáætlun 2024–2028 sem byggir á fyrirliggjandi fjármálastefnu sem á að stuðla m.a. að stöðugleika, svo vísað sé til grunngilda laga um opinber fjármál. Í formi þingsályktunar er það Alþingis að meta hvort sú áætlun sem hér liggur fyrir sé í samhengi við markmið gildandi fjármálastefnu og þau gildi sem liggja þar til grundvallar. Af hverju dreg ég þetta fram í upphafi, virðulegi forseti? Jú, endurskoðun áætlunar hvert ár næstu fimm ár tekur ávallt mið af þessum ramma hverju sinni og þeirri efnahagsþróun sem á sér stað og við þekkjum öll þá stöðu og hvaðan við erum að koma með tilheyrandi áhrifum og áskorunum um að draga úr skuldasöfnun og verðbólguþrýstingi. Þessi fjármálaáætlun er ábyrg að því leyti, virðulegi forseti, dregur um leið fram markvissa og árangursríka stefnu um að ná jafnvægi, skila jákvæðum frumjöfnuði, draga úr skuldasöfnun, slá á verðbólgu og verðbólguvæntingar og um leið verja lífskjör og velferð. Ég reyni hér, virðulegi forseti, að draga saman í eins stuttu máli og ég get hvað þessi fjármálaáætlun snýst um. En auðvitað er ég hér til að ræða málefnasvið heilbrigðismála. Stuðningurinn við heilbrigðiskerfið hefur ekki og er ekki látinn ráðast af hagsveiflunni. Það blasir við af þessari áætlun. Útgjöld til heilbrigðismála hafa enda verið mest í umfangi ríkisútgjalda. Að jafnaði eru þetta um 27% af heildarútgjöldum og 32% af rammasettum útgjöldum. Frá árinu 2017 hafa framlög til heilbrigðismála verið aukin jafnt og þétt. Heildarframlögin voru til að mynda árið 2016 177 milljarðar. Árið 2028 verða þau samkvæmt þessari uppfærðu áætlun 391,5 milljarðar og framlög til heilbrigðismála þannig hækkuð jafnt og þétt áfram og gert ráð fyrir því að þau hækki um 13,2% á föstu verðlagi frá gildandi fjárlögum 2023. Við samþykkt fjárlaga fyrir þetta ár bættum við við milli umræðna 12,2 milljörðum inn í kerfið, til að styrkja stofnanir, styðja við starfsfólk og efla þjónustuna, sem að mestu koma varanlega inn í kerfið og við búum að því. Reksturinn er áfram varinn og engin aðhaldskrafa er sett á sjúkrahúsþjónustu, heilsugæslu og öldrunarstofnanir. Raunvöxtur er endurmetinn vegna fjölgunar og öldrunar þjóðarinnar og framlög hækkuð vegna þessa. Fjölgun og öldrun þjóðarinnar er áskorun er varðar mönnun og fjármögnun og kallar á aukin framlög. Þennan lýðfræðilega vöxt sjáum við í útgjaldaaukningu til heilbrigðismála. Hröðunina í öldrun má m.a. sjá af því að ef við tökum hóp áttræðra og eldri þá fjölgar þeim um fjórðung við lok þessarar áætlunar, þá hefur þeim fjölgað um 3.500 manns. Þetta er áskorun í sjálfu sér. Samkvæmt áætluninni hækka framlög um 4,2–4,5 milljarða á ári vegna þessarar lýðfræðilegu þróunar. Þá vil ég draga fram að það hlýtur að gleðja að sjá gríðarmikla uppbyggingu nýja Landspítalans við Hringbraut raungerast og á tímabili áætlunarinnar er gert ráð fyrir 126 milljörðum í þær fjárfestingarframkvæmdir. Þar er horft til mikilvægis þess að bæta aðstöðu, gæði, tæki og aðbúnað alls heilbrigðiskerfisins, heilbrigðisstarfsfólks og þjónustuþega. Ég vil vísa hér til ítarlegrar umfjöllunar um heildaráætlun uppbyggingar nýs Landspítala í rammagrein fimm. Auk þess eru áætlaðir 23 milljarðar í uppbyggingu hjúkrunarheimila í samræmi við framkvæmdaáætlun þar sem gert er ráð fyrir 394 nýjum rýmum og 125 endurbættum rýmum. Þá eru ótaldar mikilvægar framkvæmdir við sjúkrahúsið á Selfossi, legudeild við Sjúkrahúsið á Akureyri, heilsugæslustöðvar á Akureyri og í Reykjanesbæ, Njarðvík, og þá er nýbúið að ljúka við nýja legudeild á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Með þessu erum við að búa okkur betur undir áskoranir til framtíðar og aukna þjónustuþörf og óbreytta að einhverju marki, þörf fyrir endurhæfingarþjónustu, krabbameinsþjónustu, geðheilbrigðisþjónustu og til að mynda er aðgerðaáætlun í geðheilbrigðisþjónustu fjármögnuð á þessu ári þannig að hefja megi verkefnið og þær aðgerðir eru nú til umfjöllunar í þinginu. Ég kemst ekki lengra en mun taka þá restina af því sem ég ætlaði að koma á framfæri hér í samtali við hv. þingmenn.

Frú forseti. Út um allan heim eru þjóðir að leita leiða til að laða heilbrigðis- og umönnunarstarfsfólk til starfa og sjá til þess að það vilji halda áfram að starfa innan heilbrigðis- og umönnunargeirans. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og Evrópusambandið hafa sett niður viðmið í þeim efnum. Þar eru nefndar úrbætur á vinnustað, starfsaðstæður og möguleikar á framgangi í starfi, að skapa þurfi mannsæmandi og öruggt starfsumhverfi, nægilega mönnun og starfskjör sem hvetji og styðji heilbrigðis- og umönnunarstarfsmenn og tryggi heilbrigði þeirra og öryggi á vinnustöðum, verndi heilsu þeirra og andlega vellíðan. Notendur þjónustunnar muni njóta góðs af því þegar starfsmenn fái betri stuðning. Greina þurfi kynja- og aldurstengdan mun á þörfum starfsmanna og hættu á kulnun og ofbeldi, ásamt öryggi á vinnustað og stuðningi við umönnun barna og fjölskyldna, tryggja að geta starfsmanna sé nýtt að fullu við að veita heilbrigðis- og umönnunarþjónustu og að nægur fjöldi starfsmanna með nauðsynlega færni sé til staðar á réttum stað og á réttum tíma. Það þurfi að fylgja siðareglum um ráðningar og bregðast við breyttri aldurssamsetningu þjóða og fólksflutningum. Varað er við því að ástandið sé nýtt í gróðaskyni í einkarekstri. Flest nágrannalönd okkar hafa áttað sig á mikilvægi þess að fjárfesta í heilbrigðis- og félagsþjónustu og tilheyrandi starfsfólki og við erum í samkeppni við önnur lönd um okkar fólk. Í fjármálaáætluninni er talað um mönnunarvanda sem áskorun en raunhæfar aðgerðir og fjármagn skortir. Það er hægt að gera margt fyrir peninga til að laða starfsmenn að og halda hinum sem fyrir eru; kaupa nýrri og betri tæki, bæta starfsaðstöðu og fjölga nemendaplássum, svo að eitthvað sé nefnt. Hvers vegna er það ekki lagt til svo að um muni? Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að mönnunarvandinn verði leystur án frekari fjárútláta?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að taka upp þetta brýna mál. Þetta er kannski stærsta málið sem við erum horfa á sem áskorun til framtíðar, þ.e. mönnun kerfisins. Ég kom aðeins inn á það hér í inngangi að þetta verður áskorun; þetta verður viðvarandi áskorun og þetta er áskorun sem allur heimurinn er að kljást við. Hv. þingmaður kom hér inn á það að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur beitt sér mjög mikið fyrir þessum þætti. Við verðum líka að horfa til þess að þetta langvarandi álag sem fylgdi heimsfaraldri hefur haft áhrif á mönnun. Það er ljóst að þetta verður ekki leyst með einhverjum einum einföldum hætti, það þarf margvíslegar aðgerðir til að mæta aukinni þjónustuþörf. Ég kom inn á það áðan í inngangi að lýðfræðileg þróun, öldrun þjóðarinnar, aukning í ýmiss konar sjúkdómum sem því fylgir og aukið álag á heilbrigðiskerfið, mun ýta undir þessa áskorun. Ég kom inn á þá uppbyggingu sem stendur nú fyrir dyrum og við sjáum raungerast við Hringbraut. Það er gríðarlega mikilvægt að við höldum takti í því og að við náum að klára það verkefni. Ég vísaði í rammagrein 5 en þar kemur fram að það á að skila meðferðarkjarna í lok árs 2027 og rannsóknarhúsi þar sem öll rannsóknarstarfsemi spítalans verður sameinuð. Þetta mun auðvitað bæta aðbúnaðinn og skipta gífurlega miklu máli. Annar áfangi þessa verkefnis - þar munum við þurfa að taka mjög veigamiklar ákvarðanir sem snúa að göngudeildarstarfsemi ýmiss konar sem mun aukast, legurýmum og notkun annarra bygginga sem við þekkjum til, eins og Landakots og Fossvogs. Við þurfum líka að ná utan um uppbyggingu hjúkrunarheimila og þjónustu almennt við eldri borgara og ná árangri í lýðheilsu. Það eru hérna atriði sem hv. þingmaður kom inn á eins og öryggi sem skiptir mjög miklu máli. Í þessari samkeppni þá skiptir það líka máli hvernig heimurinn horfir á þessa áskorun.

Frú forseti. Ég hvet hæstv. ráðherra til að beita sér af öllu afli til að kalla fólkið okkar heim sem er að vinna í útlöndum og líka hin sem hafa yfirgefið vettvanginn og eru í öðrum störfum hér innan lands vegna þess að annars blasir við neyðarástand. Við þurfum að kosta ýmsu til til að taka á þessum vanda. Frú forseti. Það var í byrjun febrúar á þessu ári, í óundirbúnum fyrirspurnatíma, sem ég spurði hæstv. heilbrigðisráðherra að því hvað hann vildi kalla heilbrigðiskerfi þar sem ríkið greiðir fyrir þjónustu sérgreinalækna í einkarekstri og sjúklingarnir greiða læknunum auk þess umtalsverðar upphæðir fyrir hverja komu. Við stöndum frammi fyrir því, frú forseti, að greiðsluþátttökukerfið okkar virkar ekki og við náum ekki markmiðum okkar um að öll heilbrigðisþjónusta sé aðgengileg fólki óháð efnahag. Tilvikum fjölgar þar sem fólk frestar því að fara til læknis vegna þess að það hefur ekki efni á því og slíkt ófremdarástand er algjörlega óþolandi. Hæstv. heilbrigðisráðherra svaraði fyrirspurn minni svona, með leyfi forseta: „Þetta er brýnt mál. Ég vil í fyrsta lagi segja það hér að ég hef gert þetta að algjöru forgangsmáli, að ná samningum við sérfræðilækna, svo það sé sagt hátt og skýrt hér úr þessum ræðustól.“ Frú forseti. Mér satt að segja létti við þetta svar því að ekkert velferðarkerfi lætur það gott heita að heilbrigðisþjónustan sé háð því hversu margar krónur sjúklingar eru með í veskinu sínu. Þetta svar ráðherra kom fyrir rúmum 11 vikum, samningarnir hafa verið lausir í rúm fjögur ár og það virðist ekkert vera að frétta. Heilbrigðiskerfið okkar er byggt upp að stórum hluta með heilbrigðisþjónustu í einkarekstri. Hefur hæstv. ríkisstjórn gefist upp á því að ná markmiðum um að heilbrigðisþjónustan sé aðgengileg fólki óháð efnahag? 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni góðar spurningar. Aðeins til að ljúka við mönnunina þá er það mikil áskorun að manna kerfið til framtíðar. Ég nefndi hér að það er fjölmargt sem þarf að koma til. Það þarf að fjölga nemendum í heilbrigðistengdum greinum og efla sérnám lækna enn frekar. Við erum búin að gera ansi vel í því og höfum verið að endurskoða reglur sem snúa að sérnámi lækna og efla sérnámið, vegna þess að við eigum mikið af nemendum í grunnnámi erlendis og þeir koma þá frekar hingað, ég tala nú ekki um ef okkur tekst að bæta aðbúnaðinn. Við erum að vinna með háskóla- og nýsköpunarráðherra að því að efla hér hermisetur og færnibúðir fyrir heilbrigðistengt nám. Við erum að reyna að skapa samkeppnishæft umhverfi. Ég vil líka nefna, af því að hv. þingmaður kom inn á öryggi, að það bíður hér að mæla fyrir máli sem snýr að hlutlægri refsiábyrgð sem styrkir öryggismenninguna í kerfinu, bæði fyrir starfsfólkið og fyrir sjúklingana. Allar rannsóknir segja okkur nefnilega að þegar óvænt atvik koma upp í heilbrigðisþjónustunni þá er það oftast vegna samhangandi verklegra þátta í starfseminni. Um það snýst það frumvarp, þannig að við eigum eftir að taka það til frekari umræðu. Varðandi samninga við sérfræðilækna þá vil ég aftur segja hátt og skýrt: Ég legg mikla áherslu á þetta og hef komið þeim skilaboðum mjög skýrt á framfæri við Sjúkratryggingar. Ég bind vonir við að aðilar nái saman. Það er mjög mikilvægt. Af því að hv. þingmaður kom inn á aukagjöldin þá verða að nást samningar. Ég hef lagt það til að við horfum þá til skemmri tíma 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir umræðuna hér. Gott heilbrigðiskerfi skiptir öllu máli og gott aðgengi allra íbúa landsins skiptir gríðarlega miklu máli. Það er gott og löngu nauðsynlegt, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, að byggja nýjan Landspítala en við megum ekki láta aðrar stofnanir líða fyrir á meðan. Í mínu kjördæmi, Suðurkjördæmi, vantar alls staðar upp á að heilbrigðisþjónustan sé eins og best verður á kosið. Vil ég sérstaklega nefna Suðurnesin í því sambandi. Það er með öllum ólíkindum að Suðurnesin hafi verið látin sitja eftir í áratugi hvað varðar framlög til heilbrigðismála á svæðinu. Þar hafa framlög ekki fylgt þeirri miklu fólksfjölgun sem þar hefur verið. Er núverandi heilsugæsla var byggð var gert ráð fyrir að hún myndi anna um 7.000 manna byggð. Nú sinnir þessi heilsugæsla 30.000 manns og alþjóðaflugvelli. Sjúkrahúsið á Suðurnesjum býr við algjörlega óásættanlega stöðu hvað fjármögnun varðar. Þar er staðan þannig að samkvæmt yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá haustinu 2021 átti að klára húsnæðisframkvæmdir á stofnuninni. Þar strandar enn á að elsti hluti hússins verði lagfærður. Sjúkradeildin á annarri hæð er löngu komin á tíma og stefnir í að henni verði lokað ef ekki verður ráðist hratt og vel í endurbætur. Síðan vil ég sérstaklega nefna að starfsemi slysa- og bráðamóttöku er að stórum hluta ófjármögnuð. Staðarvaktalínur lækna eru tvær, allan sólarhringinn, alla daga ársins, og eru að mestu leyti ófjármagnaðar. Aðeins tvær stöður af 15 eru fjármagnaðar. Það er brýn þörf að fjármagna núverandi vaktalínu lækna sem og að fjölga þeim. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvað standi til að gera til að tryggja íbúum Suðurnesja betri heilbrigðisþjónustu en nú er og tryggja fjármagn til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur fyrir góða spurningu um þessa mikilvægu stofnun á Suðurnesjum sem er Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Það er rétt, sem hv. þingmaður kom inn á, að miklar áskoranir hafa fylgt þeirri öru fjölgun sem hefur verið á svæðinu og mikið og aukið álag hefur verið á stofnuninni undanfarin misseri og ár. Samhliða hefur verið unnið í því að bæta þar aðstöðu. Þar hafa verið miklar framkvæmdir. Bæði er verið að byggja upp rannsóknardeild bráðamóttöku og 19 rýma legudeild. Bráðamóttakan er í þann mund að flytja í nýuppgert húsnæði sem á að vera bylting í aðbúnaði og vinnuaðstöðu og mun skipta verulega miklu máli. Það þarf að styrkja stofnunina frekar og við erum að vinna í því akkúrat í þessum töluðu orðum að gera það í gegnum aukna samvinnu Heilbrigðisstofnunarinnar við Landspítala, til að styrkja læknamönnun og til að nýta nýja 19 rýma legudeild þannig að frekara flæði verði á milli og hægt sé að nýta rýmin þannig að þyngri sjúklingar fari þá frekar inn á Landspítala og öfugt. Við erum þannig að reyna að ná upp samvinnu á milli þessara stofnana í samvinnu við þær, bæði til þess að manna þessa nýju legudeild og ekki síst til að styrkja læknamönnun. Það hefur t.d. þurft lyflækni á svæðið reglubundið. Það hefur verið í gegnum verktöku. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og áhuga hans og vilja til að bæta úr brýnum vanda Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Það er alveg ljóst í mínum huga að til að bregðast við þurfum við að virkja bæði hið opinbera kerfi sem og einkarekstur í heilbrigðiskerfinu. Eins og ég nefndi hér áðan var heilsugæslan í Reykjanesbæ byggð fyrir um 50 árum til að sinna um 7.000 íbúum. Nú eru þeir 30.000 og heilsugæslan er enn í sama húsnæði. Núverandi húsnæði er 700 m² og eru þrengslin svo mikil að ekki er hægt að fjölga starfsfólki. Á síðasta kjörtímabili var tekin ákvörðun um að byggja nýja heilsugæslustöð í Innri-Njarðvík sem á að sinna 15.000 manns. Nánar tiltekið var ákvörðunin tekin á fyrri hluta árs 2021 og átti að taka heilsugæsluna í notkun árið 2024. Til að gera langa sögu stutta þá er ekki einu sinni búið að bjóða út verkið og því ljóst að engin heilsugæslustöð mun opna í Innri-Njarðvík á næsta ári. Ég vil því spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hver er staðan í byggingu nýrrar heilsugæslustöðvar í Innri-Njarðvík og hvenær er gert ráð fyrir að hún geti tekið til starfa? Ég vil einnig nota þetta tækifæri og þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að hafa stigið það skref á síðasta ári að bjóða út heilsugæslu í einkarekstri. Eru áætlanir um að hún muni hefja starfsemi seinni part sumars? Það mun hafa mikla þýðingu fyrir íbúa Suðurnesja og sömuleiðis létta á heilsugæslustöðvum á höfuðborgarsvæðinu, enda eru á sjötta þúsund manns skráð í heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu sem eiga lögheimili á Suðurnesjum. Ég vil hér í lokin spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái fyrir sér að nýta enn frekar einkarekstur í heilbrigðiskerfinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni góðar spurningar. Ef við snúum okkur að heilsugæslunni þá vil ég taka það fram að samstarf HSS og sveitarstjórnarfulltrúa hefur verið að eflast. Ég kannaði hvað væri skynsamlegast að gera vegna þess að það er rétt að með 30.000 manna upptökusvæði blasti bara við að í langan tíma hefur heilsugæslan verið allt of lítil og gat ekki annað þessu. Nálægðin atvinnulega séð við höfuðborgarsvæðið er þannig að það er kannski ekki óeðlilegt að hærra hlutfall, en kannski ekki alveg svona hátt eins og hv. þingmaður dró hér fram, sé skráð í heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu. Það getur nýst sumum sem eru að vinna í bænum o.s.frv. Ég kannaði þetta og vann þetta vel með stofnuninni; hvað væri skynsamlegast að gera. Það vill brenna við, af því að hv. þingmaður kemur inn á einkareksturinn, að ef annar rekstur opnar í þessari manneklu sem við erum að kljást við, eða áskorun um að manna stofnanir, að það flæði á milli. Nú er staðan þannig að það er enginn læknir sem er að vinna á HSS sem er búsettur á svæðinu, ekki mér vitanlega. Við unnum þetta þannig - hvað væri skynsamlegt að gera, að það myndi tryggja að við myndum ekki grafa undan mönnuninni á stofnuninni sjálfri. Þannig að já, það er búið að semja við heilsugæsluna Höfða um rekstur nýrrar heilsugæslustöðvar við Aðalgötu 60 í Reykjanesbæ og það mun hefjast núna á haustmánuðum og létta þá undir með stofnuninni. Svo höldum við áfram uppbyggingunni í Njarðvík. Þetta á allt saman að vera til þess gert að efla þjónustuna við íbúana á svæðinu sem hefur fjölgað jafn mikið og raun ber vitni og hv. þingmaður kom inn á hér.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hérna með okkur í kvöld og ræða þessi mikilvægu mál sem heilbrigðismálin eru. Eitt af þeim málum sem ég hef gjarnan látið mig varða og er mér mjög mikið hjartans mál eru fíknisjúkdómar. Það er vitað að að meðaltali deyr einstaklingur ótímabærum dauða í hverri einustu viku af völdum fíknisjúkdóma. Ég veit líka að sá fjöldi dauðsfalla sem raunverulega á sér stað í samfélaginu okkar er ekki einu sinni rétt skráður. Kornungum einstaklingum í blóma lífsins líður af einhverjum ástæðum þannig að þau kjósa að feta þá stigu að fara í fíkn, að neyta efna sem geta dregið þau til dauða og láta sér í raun og veru á sama standa. Ég velti fyrir mér, frú forseti: Hver er virðingin, hin raunverulega virðing, fyrir þeim mannauði sem felst í þessu unga fólki sem nær því ekki að fá að blómstra með okkur í samfélaginu? Ég velti fyrir mér: Hvernig stendur á því að þegar einstaklingur hefur í raun óskað eftir hjálp að það skuli enn vera um 700 einstaklingar á biðlista eftir því að komast inn á sjúkrahúsið Vog? Ég spyrja hæstv. ráðherra fyrst ljósið er farið að blikka hjá mér og mér finnst ég varla vera byrjuð: Hvað er verið að gera í heilbrigðiskerfinu í dag til að taka utan um þann gífurlega vanda, og vöxt í þessum vanda, sem blasir við okkur öllum? Hvað er hæstv. heilbrigðisráðherra að gera? Megum við eiga von á því að sjá einhverjar breytingar til batnaðar í þessum efnum?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að taka þetta málefni upp. Það er fjölbreytt þjónusta sem við þurfum að sinna fyrir þennan hóp. Við erum oft að tala um búsetu, félagslegan stuðning, viðhaldsmeðferð eftir atvikum og svo að vera tilbúin þegar á þarf að halda; hafa aðgengi opið þegar fólk er á þeim stað í lífinu að þurfa stuðninginn, að það sé opið. Við tölum um skaðaminnkandi úrræði, þau þurfa að vera fjölþætt og vera á ýmsum stöðum og þau eru það í kerfinu okkar. Við þurfum að stíga markvissari skref, met ég, í áttina að aukinni skaðaminnkun. Hv. þingmaður vísar hér til viðhaldsmeðferðar sem sjúkrahúsið Vogur hefur sinnt í allmörg ár og þeim fjölgar því miður sem þurfa meðferð. Það eru u.þ.b. 700 manns, eins og hv. þingmaður kom inn á, sem nota vímuefni í æð á Íslandi og þeim fer fjölgandi. Við höfum verið með skaðaminnkandi úrræði, til að mynda var hér sérútbúinn bíll, Ylja, sem var neyslurými sem reyndist mjög vel. En síðan höfum við verið að vinna í því með Reykjavíkurborg að finna því fastan stað. Það liggur fyrir að það vantar jafnvel fleiri neyslurými af því að þessi þjónusta hefur reynst mjög vel. Við erum að vinna í því í ráðuneytinu núna, í starfshópi 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en ég er meira á þeirri línu núna hvað sé til ráða þegar einstaklingurinn er kominn á þann stað að hann hefur bugast, burt séð frá allri annarri hjálp sem felst í skaðaminnkun og neyslurýmum; hann hefur bugast og hann er raunverulega að biðja um hjálp. Hann er að biðja um að fá að komast í meðferð, að fá að afeitrast. Hann er að biðja um að fá að gerast virkur úti í samfélaginu, að fá að nýta sig sem manneskju til að taka þátt í samfélaginu með okkur hinum. Hvað er verið að gera fyrir þetta fólk og hvernig er það boðlegt að 700 slíkir einstaklingar skuli vera að bíða við þröskuldinn á Vogi, sem er sjúkrahús, eftir því að fá nauðsynlega læknishjálp? Það er aftur önnur saga með þau úrræði sem eru í eftirfylgni eftir meðferð og síðan virðist bara nánast lítið sem ekkert taka við eftir að þeirri meðferð er lokið. Hins vegar velti ég því fyrir mér hvort það sé eitthvað í kortunum að líta til landa þar sem slík meðferðarúrræði hafa verið mun öflugri, kröftugri, þar sem einstaklingurinn hefur jafnvel fengið ákveðna fjölskyldumeðferð, þar sem heilu þorpin eru hreinlega byggð utan um fólk sem er í þessum vanda og þráir ekkert annað en að fá að taka þátt í samfélaginu. Hvers lags samtal er á milli allra þeirra sem vilja, og eru virkilega að vinna við það, reyna að koma fólkinu okkar til hjálpar, til bjargar, og reyna að virkja þann mannauð sem við eigum í þúsundum Íslendinga. Þessi sjúkdómur spyr hvorki um stétt né stöðu. Þetta er sjúkdómur sem margir hafa verið með fordóma gagnvart. Þetta er sjúkdómur sem fæstir skilja til hlítar nema þeir sem raunverulega hafa lent á gálga hans og hafa þurft að berjast við hann og glíma við hann. Hæstv. ráðherra, hvað er 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni umræðuna. Við erum auðvitað með samning um þjónustu við fíkniefnaneytendur við sjúkrahúsið Vog og m.a. um viðhaldsmeðferð við fíkn. Því miður er fjölgun á því sviði en við erum að vinna þar með viðhaldsmeðferðarlyf og getum svolítið skoðað tölurnar í gegnum það og fólk er þá í þjónustu SÁÁ eða Landspítala eða á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Við erum með lyfið buprenorphine sem er morfín sem er bæði til í töfluformi og sem stungulyf og það þarf að vinna með þessar viðhaldsmeðferðir áfram. Við erum líka að leggja áherslu á að horfa til neyslurýma sem lagalega verndaðs umhverfis og við erum líka að skoða að notendur 18 ára og eldri geti þá sprautað ávana- og vímuefnum í æð undir eftirliti sérhæfðs starfsfólks þar sem fyllsta hreinlætis og öryggis er gætt og gætt að sýkingarvörnum. Við erum líka að vinna að því, með samtali við þá aðila sem ég nefndi hér, að það verði aukin samvinna á milli aðila þannig að þjónusta verði í boði þegar fólk þarf á henni að halda. Eins og hv. þingmaður orðaði það hér þá spyr fíknisjúkdómur hvorki um stétt né stöðu eða tíma og þá þurfum við að vera til staðar. Það er verið að vinna í þessu á fjölmörgum sviðum og ég vil líka taka það fram að við höfum fjármagnað samning um til að mynda neyslurými til tveggja ára. 

Forseti. Mig langaði aðeins til að ræða framtíðarsýnina sem kemur fram í fjármálaáætlun á málefnasviðum hæstv. heilbrigðisráðherra. Þar stendur að framtíðarsýnin sé sú að íslensk heilbrigðisþjónusta sé á heimsmælikvarða. En þegar heildarútgjöld til heilbrigðismála í samanburði við önnur OECD-ríki eru skoðuð þá komum við skammarlega illa út. Ísland er að skora lægst af öllum Norðurlandaþjóðunum þar. Við horfum fram á neyðarástand sem virðist vera viðvarandi á bráðamóttökunni, neyðarástand í heilbrigðiskerfinu öllu vegna manneklu. Traust til heilbrigðiskerfisins hríðfellur en samkvæmt Gallup hefur traust til heilbrigðiskerfisins minnkað um 22 prósentustig á síðustu tveimur árum. Ég ímynda mér að margir aðrir í samfélaginu upplifi það líka sem visst diss, afsakið slettuna, forseti, að tala um heilbrigðiskerfi á heimsmælikvarða sem einhverja framtíðarsýn þegar getuleysi stjórnvalda til að lyfta heilbrigðismálum upp úr því viðvarandi neyðarástandi sem hefur fengið að viðgangast í allt of langan tíma virðist vera algjört. Ef raunverulegur vilji væri til þess hjá ráðherra og ríkisstjórn að stefna að því háleita markmiði að búa hér að heilbrigðiskerfi á heimsmælikvarða þá myndi fylgja því eitthvert fjármagn. Nú er ég ekki að tala um fjármagn í byggingu nýs Landspítala eða fjármagn vegna fjölgunar og öldrunar íbúa heldur fjármagn til að efla kerfið en ekki svona rétt fleyta því áfram í status quo. Mig langar til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvernig hann telur þetta 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir hennar spurningu. Hún dregur hér fram stöðu í heilbrigðiskerfinu og setur það í samhengi við markmið um það að vera á heimsmælikvarða. Við gerum það gjarnan, að bera okkur saman við aðra, og hv. þingmaður dró hér fram útgjöld til heilbrigðismála sem einhvern mælikvarða á það hvernig við stöndum í erlendum samanburði og við Norðurlandaþjóðirnar. Ég hef aðeins lagt mig fram um að skoða þessar tölur og það er stundum erfitt, það er helst í gögnum frá OECD sem er hægt að byggja á þessum tölum. En þá kemur að því að fyrirkomulagi til að mynda á Norðurlöndunum varðandi stjórnsýslustigin sem er ekki alveg það sama og það veldur stundum vandræðum. Þá er gott að horfa til þess mælikvarða sem er hlutfall af verðmætasköpun eða vergri landsframleiðslu. Þar erum við lægri en Norðurlandaþjóðirnar en það er ástæða fyrir því; við erum hlutfallslega mun yngri þjóð. Það kallar á lægri útgjöld, það er bara staðreynd. Við erum mun yngri en meðaltal OECD-þjóða en við færumst alltaf nær og hröðun í öldruninni er mjög mikil. Þegar kemur að mönnun er líka hægt að bera saman hvernig við erum mönnuð í helstu stéttum og við komum ágætlega út í þeim samanburði, til að mynda við Norðurlöndin, í helstu starfsstéttum. Þetta er áskorun hér en þetta er líka áskorun þar og það er ekki alls staðar allt fullkomið. 

Forseti. Mig langar til að ræða aðeins áfram við hæstv. ráðherra um aðgerðir til að efla traust á heilbrigðiskerfinu því að það er gríðarlega mikilvægt. Alvarleg veikindi koma fólki oftast algerlega í opna skjöldu og þessi staða að verða veikur og vera notandi þessarar þjónustu, heilbrigðisþjónustu, er bara miserfið fyrir fólk. Fólk er með misgott bakland, getur verið með misgóða þekkingu á réttindum sínum og því hvernig þjónustukerfin okkar virka, enda er þetta allt saman frekar flókið. Það er alls konar ágreiningur sem getur sprottið upp innan heilbrigðiskerfisins og það er óviðunandi staða að notendur heilbrigðisþjónustu eigi sér engan málsvara þegar ágreiningur kemur upp og mér finnst ég vera að sjá það núna trekk í trekk í opinberu tali, bara í fréttum og annað, að við erum að sjá fréttir af erfiðleikum fólks innan heilbrigðiskerfisins og svo fréttir af frekar útbreiddum þvingunum innan heilbrigðiskerfisins. Í velferðarnefnd er núna til meðferðar frumvarp sem ég hef lagt fram ásamt þingmönnum úr fjórum flokkum um að sett verði á fót embætti umboðsmanns sjúklinga sem hafi bæði það hlutverk að vera opinber talsmaður sjúklinga gagnvart veitendum heilbrigðisþjónustu, en einnig að vera tengiliður sjúklings og aðstandenda við starfsfólk og stjórnendur heilbrigðisstofnana hvað varðar kvartanir um þjónustu. Hann á líka að hafa ákveðið frumkvæðishlutverk hvað varðar málefni og réttindi sjúklinga en nú kemur fram í fjármálaáætlun að meginmarkmið heilbrigðisþjónustu sé að veitt sé örugg, aðgengileg og hagkvæm heilbrigðisþjónusta þar sem sjúklingum er tryggð greið leið að réttri þjónustu á réttum stað. Þetta er ofboðslega mikilvægt markmið, forseti, og ég tel það að veita sjúklingum og notendum heilbrigðisþjónustu rödd og málsvara vera stórt skref í átt að því markmiði. Mig langar til að spyrja heilbrigðisráðherra hvort hann taki ekki undir með mér að það væri skref í rétta átt að koma þessu embætti á fót.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni mjög góða umræðu og ég held að við ræðum kannski of sjaldan hvernig umræðan er um kerfið okkar. Það er kannski skiljanlegt að það sé oftar rætt um það sem miður fer en það sem vel er gert, af því við eigum alveg ótrúlega, eins og ég veit að hv. þingmaður getur tekið undir með mér, hæfileikaríkt starfsfólk, eins fámenn þjóð og við erum og með jafn lítið kerfi, með ótrúlega færa sérfræðinga og öflugt kerfi. Við erum í dreifbýlu landi og það er eiginlega með ólíkindum hvernig okkur hefur tekist að byggja þetta upp. Það verður sífelld áskorun að viðhalda því, það blasir alveg við mér eftir þennan tíma í þessu embætti. Umræðan skiptir miklu máli þegar kemur að traustinu og það snýr m.a. að því þegar alvarleg atvik koma upp og við ræðum gjarnan og eðlilega. Heilbrigðisþjónusta er bara þess eðlis að alvarleg atvik koma upp og þau eru tilkynnt til landlæknis og rannsökuð. Starfsumhverfi heilbrigðisstarfsfólks hefur ákveðna sérstöðu sem einkennist oft af miklum hraða í bráðaaðstæðum, krefjandi aðstæðum og óvæntum atvikum. Þess vegna hef ég beitt mér fyrir því að taka upp skýrslu frá 2015 sem snýr að því að auka gæði og öryggi í heilbrigðisþjónustu, bæði gagnvart starfsfólkinu og gagnvart sjúklingum. Varðandi umboðsmann sjúklinga er ég algerlega sammála þeirri hugmyndafræði, ég held að það væri mjög gagnlegt. Við stigum skref í áttina að því þegar við breyttum lögum varðandi stjórn á Landspítala með notendasamtökum og aðkomu notendasamtaka að öllum ákvörðunum og skipulagi stofnana

Frú forseti. Mig langar m.a. að blanda mér í þessa umræðu um heilbrigðiskerfið. Við búum auðvitað við mjög öflugt heilbrigðiskerfi þar sem allir hafa rétt á þjónustu óháð efnahag og stöðu. En það er líka áhyggjuefni hve langir biðlistar eru eftir ýmsum aðgerðum, til að mynda liðskiptaaðgerðum. Langur biðtími hefur leitt til þess að töluverð aukning hefur verið í því að sjúklingar fari erlendis í aðgerðir en sömuleiðis hefur heilbrigðisráðherra heimilað opinberum stofnunum í auknum mæli að útvista aðgerðum til einkarekinna sjúkrastofnana hér á landi. Það er vissulega nokkur stefnubreyting sem m.a. hefur verið gagnrýnd af stjórnendum Landspítalans. Haft var eftir Runólfi Pálssyni forstjóra Landspítala vegna útboðs Sjúkratrygginga á liðskiptaaðgerðum, með leyfi forseta: „Ég óttast að ef ekki er rétt á máli haldið færist verkefni í auknum mæli til einkareksturs. Ég hef ákveðnar áhyggjur af því að framboð á þjónustu utan Landspítala verði það mikið að það geti veikt stöðu spítalans …“ Í fjármálaáætluninni er fjallað í stuttu máli um væntanlegar breytingar á verklagi heilbrigðisráðuneytisins og embættis landlæknis vegna utanumhalds og birtingu biðlista. Sérstaklega er tilgreint að fyrsta skrefið verði að birta yfirlit um liðskiptaaðgerðir. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort þetta sé upptaktur að miðlægum biðlista fyrir liðskiptaaðgerðir og sömuleiðis spyr ég ráðherra hvort sú stefnubreyting sem um ræðir sé komin til að vera eða hvort um tímabundið átak sé að ræða til að mæta uppsafnaðri þörf í kerfinu, af því að ekki er að sjá neina skýra stefnumótun í þessari fjármálaáætlun sem hér er til umræðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur spurninguna. Við höfum oft rætt hér stöðu einstakra aðgerða þar sem biðlisti er langur eins og liðskipti, en þá höfum við gjarnan farið í svona átaksverkefni. Svo er þetta tog í okkar blandaða kerfi. Við erum vissulega með mjög færa sérfræðinga en það er takmarkaður auður og við þurfum að tryggja ákveðna lögbundna þjónustu inni á spítalanum. Alltaf eru áhyggjur af því inni á spítalanum að missa færustu sérfræðingana, sem þurfa að koma að mjög fjölbreyttum og flóknum aðgerðum á spítalanum, í aðgerðir utan sjúkrahúsanna. Varðandi liðskiptin þá er ég þeirrar skoðunar, á grunni heilbrigðisstefnu um jafnt aðgengi einstaklinga að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag, að þetta eigi hreinlega að vera í boði. Þegar við tölum um liðskipti, þá er það gríðarlega mikilvæg lýðheilsuaðgerð sem á að vera aðgengileg öllum óháð efnahag. Fyrir mér blasir algerlega við að við þurfum að nýta alla afkastagetuna í kerfinu. Það finnst mér við ekki hafa verið að gera og ég er uggandi yfir því. Við settum aukna fjármuni inn milli umræðna um fjárlög, en það er tímabundið og svolítið í takt við það sem hefur verið. Þegar við förum af stað og gerum samninga, eins og búið er að gera núna, þá þurfum við að halda því áfram og vinna þannig markvisst niður biðlistana. Hluti af því er að til sé miðlægur biðlisti þannig að algjört jafnræði gildi um aðgengið frá því að þú kemur, færð greiningu og ferð í aðgerð.

Virðulegi forseti. Það er kannski það sem ég og fleiri veltum fyrir okkur þegar þessi biðlisti er kominn í jafnvægi, hvort þá verði lögð áhersla á að opinbera heilbrigðiskerfið sinni þessu hlutverki og hitt sé frekar til að mæta uppsafnaðri þörf þegar einkageirinn kemur inn og hjálpar til. Fyrr í vetur sáum við stjórnendur ríkisrekinna sjúkrahúsa lýsa yfir áhyggjum af því að sjúkrahúsin kunni að veikjast og að sérfræðingar fari í enn ríkara mæli til einkarekinna fyrirtækja. Það er alveg ljóst að sé verkefnum útvistað í auknum mæli til einkageirans kallar það á starfsfólk á endanum og eykur mönnunarvanda Landspítala og annarra opinberra stofnana, eins og hæstv. heilbrigðisráðherra kom inn á, og leiðir til þess að þær geta síður sinnt aðgerðum og stytt biðlista. Það er erfitt jafnvægi þarna á ferðinni. Þó að ég skilji vissulega að það sé eðlilegt að nýta einkageirann þegar þörf er brýn, þjáningar fólks eru annars vegar og miklir biðlistar, þá bíta þessar aðgerðir í báða enda og skapa stundum fleiri vandamál en þau leysa. Ég vil þess vegna að lokum spyrja ráðherrann hvað hann sjái fyrir sér í þessum efnum; hvernig á að manna sjúkrahúsin okkar, legudeildir og ónýttar skurðstofur ef heilbrigðiskerfið stendur fyrir allt of miklum missi fagfólks úr opinbera geiranum yfir í einkageirann og ef hlutfallið í rekstri verður þannig að meira og meira fjármagn skattgreiðenda renni með einum eða öðrum hætti til einkageirans?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þetta kjarnaviðfangsefni, þ.e. hvernig við nýtum þetta blandaða kerfi og fáum það til að vinna saman þannig að það komi ekki niður á þeirri þriðja stigs þjónustu sem lögbundið er að fari fram á sjúkrahúsunum tveimur, eftir atvikum á Akureyri og á Landspítala, og nýtum svo alla aðra afkastagetu. Það er uppsöfnuð þörf, m.a. eftir liðskiptaaðgerðum, og við höfum ekki náð að anna þessu. Til að koma þessum biðtíma í eðlilegt horf þá verðum við að nýta alla getuna í kerfinu. Þetta er mjög gott dæmi og kjarnar svolítið það verkefni að láta ábyrgðina ganga í báðar áttir og horfast í augu við það að sérfræðingarnir okkar geti unnið utan spítalans samhliða því að vera inni á spítalanum. Þannig hefur það oft verið leyst. Ég fæ ekki séð annað en að það verði bara að vera þannig og ábyrgðin verði að ganga í báðar áttir. Ég hef séð það gerast með mjög góðum hætti eins og við sáum t.d. í faraldrinum, þegar einkaaðilarnir stukku inn á spítalann og unnu með. Við sjáum það líka í myndgreiningarþjónustunni að einkaaðilar koma inn og styðja við inni á spítölunum. Í liðskiptaaðgerðunum eru þrír staðir, á Akureyri, Akranesi og Landspítalanum, sem hafa verið að gera liðskipti. En uppsafnaða þörfin er svo mikil að ég held að við þurfum að fara að horfa á þetta sem lýðheilsuaðgerð. Sama höfum við gert varðandi kvenheilsu og endómetríósu. Þar er sérfræðingur sem er ekki inni á spítalanum, en hins vegar erum við með teymi inni á spítalanum. Þessi sérfræðingur og teymið þurfa að vinna saman. Í sumum tilvikum á sú aðgerð við sem er framkvæmd á Klíníkinni af þessum sérfræðingi, í öðrum tilvikum teymið á Landspítala. Ég held að við verðum að fara að horfa á aukna samvinnu og blandað kerfi, láta það vinna saman.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún er mikilvæg af því að heilbrigðisþjónusta er auðvitað stór og mikilvægur þáttur í velferð okkar samfélags og skiptir okkur miklu máli. Mig langar kannski að byrja á því sem ég vil kalla skýrleika í þessari fjármálaáætlun. Ég þykist vera þokkalega læs á tölur, ársreikninga og áætlanir, hafandi tekið þátt í að búa slíkt til í gegnum tíðina, en mér þykir framsetningin á þessu ekki vera eins og hún gæti best verið. Sem dæmi, þegar verið er að rekja ársreikning 2021, 2022 og 2023, þá er verið að setja þetta niður á ákveðna þætti eins og samhæfða sjúkrahúsþjónustu, almenna sjúkrahúsþjónustu og erlenda sjúkrahúsþjónustu og þetta er allt rakið í liðum þannig að maður sér hvað fer í hvern flokk. En svo þegar verið er að skoða það sem á að gerast í áætluninni þá er bara áætlað framlag í rekstur og tilfærslur og engin sundurliðun. Maður áttar sig ekkert á þessu. Annað dæmi er það sem á að gerast utan sjúkrahúsanna. Þar er talað um heilsugæslu, sérfræðiþjónustu, hjúkrun, sjúkraþjálfun og sjúkraflutninga, en þegar kemur að áætluninni þá er bara talað um framlag í rekstur. Maður áttar sig ekkert á því hvað fer í hvað. Mig langar aðeins að nefna tölurnar, af því að tíminn rennur frá manni. Ef ég fer bara í sjúkrahúsþjónustuna þá er hækkun á milli ára, um 2% 2025 og um 1,6% 2026 og 1,6% 2027. Launakostnaður er 70% af heildarrekstri sjúkrahússins eða Landspítalans, held ég alveg ábyggilega, og þá duga ekki þessar tölur fyrir launakostnaði og breytingum á honum á milli ára. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir þetta innlegg hér. Það er rétt og ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er mjög mikilvæg umræða. Þetta er mjög stór hluti, umfangið er 32% af rammasettum útgjöldum, en það er vegna þess að við erum með útgjöld utan ramma sem eru ekki í heilbrigðistengdri þjónustu heldur aðeins á málefnasviði 29, sjúkrabætur og slysatryggingar. Þegar hv. þingmaður talar um skýrleika og tölur þá er það hárrétt sem hv. þingmaður kemur inn á og við höfum margrætt í þinginu, m.a. í fjárlaganefnd, að gagnsæið er ekkert mjög mikið. En við erum líka að horfa á heildarmyndina, á áætlun þar sem við fáum heildartölurnar en ekki nákvæma rýni á því hvað útskýrir hækkun eða lækkun milli ára, hvað þá þessa hagrænu skiptingu sem hv. þingmaður kom inn á. Það er hárrétt og framsetning er skýrari í fjárlagaumræðu á hverju ári þar sem málaflokkarnir koma skýrar fram. Því get ég lítið annað en tekið undir með hv. þingmanni varðandi þetta. Þegar kemur að sjúkrahúsþjónustunni sem hv. þingmaður kom inn á þá eru sveiflurnar í tölunum svolítið háðar þeim framlögum sem fara í uppbygginguna við Hringbraut, af því að þetta er allt sett í heildartölu, bæði reksturinn og fjárfestingarframlögin. Þar eigum við uppsafnaða 14 milljarða sem munu nýtast inn á þetta ár, sem dæmi um það hvernig ógagnsæið birtist. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þetta svar. Ég horfi fyrst og fremst á tölurnar sem eru framlag til rekstrar en ekki á fjárfestingarhlutann. Ég met auðvitað mikils að verið sé að halda áfram með byggingu Landspítalans, sem skiptir okkur miklu máli. Ef ég horfi bara á tölur eins og í heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, þegar ég horfi á reksturinn, þá er verið að áætla 1,4% hækkun frá fjárlögum 2023 upp í áætlunina 2024 og svo 3% á árinu 2025; 1,6%, 2,4% og 1,6%. Ég næ ekki alveg utan um þetta. Hvernig eiga þessar tölur að standa undir launabreytingum sem þurfa að eiga sér stað eða ná utan um þann mönnunarvanda sem við blasir? Það þarf að bæta við fullt af fólki. Það er verið að tala um að heimila fólki að vinna á sjúkrahúsunum þangað til það verður 75 ára. Eitthvað kostar það og verður ekki gert ókeypis. Því sé ég ekki að verið sé að áætla fjármagn í þetta. Varðandi hjúkrunarrýmin, þá er í áætluninni verið að tala um að það gætu verið í kringum 6.000 manns, ef þetta verður allt framreiknað, sem þyrftu á hjúkrunarrými að halda miðað við óbreyttar forsendur. Hugsanlega er verið að gera einhverjar breytingar og fara í meiri heimaþjónustu og því verða 2.000 manns utangarðs, alla vega hvað varðar hjúkrunarheimili. Því verður hlutfallsleg fækkun rýma á hjúkrunarheimilum ef þetta verður að veruleika. Í áætluninni eru líka óskýr skil ábyrgðar milli ríkis og sveitarfélaga til að mæta þörfum íbúa fyrir þjónustu. Maður spyr: Á að færa þetta yfir á sveitarfélögin? Ef ekki á að byggja hjúkrunarrými fyrir þennan hóp, eiga þá sveitarfélögin, vegna ágreinings við ríkið um hvort þetta sé heimahjúkrun eða félagsleg heimaþjónusta 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna og þessar góðu ábendingar. Það er gert ráð fyrir lýðfræðilegri þróun til að mæta því í rekstrinum. Til að mynda vil ég draga fram að í fjárlagaumræðunni á milli 1. og 2. umr., af því að hv. þingmaður nefnir málefnasvið 23, þá bættum við 2 milljörðum inn í rekstur Landspítalans og er það varanlegt framlag sem kemur síðan á hverju ári. Einnig bættum við 250 milljónum inn í rekstur Sjúkrahússins á Akureyri, en það er í sambærilegum hlutföllum og líka varanlegt; 2 milljörðum inn í heilsugæsluna og þá þjónustu og sérstöku framlagi til heimahjúkrunar upp á 300 millj. kr. Það er rétt að ólíkt rekstrarform er á heimahjúkruninni, en það er m.a. til skoðunar í aðgerðaáætluninni um þjónustu við eldri borgara, sem hefur fengið nafnið Gott að eldast. Hér á höfuðborgarsvæðinu er það tvískipt; Reykjavíkurborg sér um heimaþjónustu með þjónustusamningi við Sjúkratryggingar, í Suðvesturkjördæmi er það Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins og svo eru heilbrigðisstofnanirnar með þetta í hverju heilbrigðisumdæmi fyrir sig. Þarna þyrftum við að taka fram íbúafjöldann, þjónustuna og samningana og setja þetta allt í einhvers konar samanburð, sem kannski er hægt þegar við erum í fjárlagavinnu. Mér finnst þetta mjög góðar ábendingar hjá hv. þingmanni og þetta eru raunveruleg verkefni til umræðu og til að vinna í fjárlaganefnd. Við þurfum frekari greiningar þegar kemur að heilbrigðiskerfinu. Ég get lítið annað en verið ánægður með þessar ábendingar en get ekki svarað þeim til hlítar með öðru en því sem ég hef reynt að koma á framfæri hér.

Frú forseti. Nú þegar við botnum þessa fyrri umr. um fjármálaáætlun þá liggur fyrir álitsgerð frá fjármálaráði og þar kemur fram gagnrýni sem ég vil meina að sé að mörgu leyti í samræmi við þau sjónarmið sem við í Samfylkingunni höfum haldið á lofti undanfarnar vikur og mánuði. Til að mynda finnur fjármálaráð sérstaklega að því að aðhaldið í ríkisfjármálum sé ekki nægilegt. Það stendur til að reka ríkissjóð með halla út 2027 þrátt fyrir blússandi hagvöxt og hátt atvinnustig. Fjármálaráð talar beinlínis um lausung í fjármálastjórninni í þessu samhengi þar sem ófyrirséðum tekjuauka sé varið alltaf beint til nýrra útgjalda. Þetta er nálgun sem við í Samfylkingunni höfum varað við og einmitt þess vegna höfum við bakkað upp útgjaldatillögur okkar með tekjuöflunartillögum. Það er nefnilega óábyrgt og ósjálfbært til lengdar að byggja varanlega útgjaldaaukningu á óvæntum tekjum og hvað þá verðbólgufroðu eins og nú er. Fjármálaráð kemur inn á það í sinni umfjöllun um samspil ríkisfjármála og peningastjórnunar að þau skilaboð sem stjórnvöld senda hverju sinni geti haft talsverð áhrif á verðbólguvæntingar. Það verður að gera þá kröfu til fjármálaráðherra, forseti, að hann tali og hegði sér eins og stjórnandi en ekki eins og áhorfandi. Það gengur t.d. ekki að ráðherra sé alltaf einhvern veginn kveinandi eins og stunginn grís yfir því að fólk hafi ekki trú á því að honum takist að ná niður verðbólgunni eða komi hingað á Alþingi, eins og hann gerði um daginn, og segi að hann beri bara enga ábyrgð á því hvernig verðbólguvæntingar þróist. Það er ekki góður bragur á því. Fjármálaráðherra á einmitt að senda mörkuðum og senda fólkinu í landinu mjög skýr skilaboð um að hann, sem æðsti yfirmaður fjármálastjórnunar, muni ásamt Seðlabankanum beita þeim tækjum sem til eru til að berja niður verðbólguna og kæla hagkerfið, jafnvel þótt það kalli á sársaukafullar aðgerðir, jafnvel þótt það kalli á einhverjar aðgerðir sem Sjálfstæðisflokknum hugnast ekkert sérstaklega, að hann sé með báðar hendurnar á stýrinu og ætli hvergi að hvika. Þannig skilaboð á fjármálaráðherra undir núverandi kringumstæðum að senda frá sér. Þegar fjármálaráð talar um lausung í fjármálastjórn þá er það auðvitað ekki bara áfellisdómur yfir störfum fjármálaráðherra heldur líka yfir pólitík stjórnarmeirihlutans í heild, af því að þessi viðvarandi hallarekstur stafar auðvitað að verulegu leyti af því að við erum með ólík öfl í ríkisstjórn sem togast á. Stundum hefur það reynst okkur vel að vera með svoleiðis samsetta ríkisstjórn en núna er þessi samsetning að setja mjög mikinn þrýsting á ríkisfjármálin og sjálfbærni þeirra, af því að það er hvorki vilji til þess að afla nægilegra tekna né til að halda aftur af útgjöldum. Það þurfa allir einhvern veginn að fá sitt. Afleiðingin er þá óábyrg fjármálastjórn, eins og fjármálaráð lýsir, og þar af leiðandi meiri þensla og meiri verðbólga en ella og hærri vextir yfir lengri tíma. Í fyrri ræðu minni kallaði ég eftir markvissari aðgerðum til að verja tekjulága og skuldsett heimili í þessu verðbólguástandi. Fjármálaráð tekur í sama streng á bls. 83 í sinni álitsgerð, með leyfi forseta: „Núverandi aðstæður mikillar verðbólgu og hárra stýrivaxta kalla eftir afar markvissum tilfærslum til þeirra sem bæði eru skuldsettir og tekjulágir og ráða þannig illa við núverandi aðstæður.“ Þessar röksemdir fjármálaráðs ríma vel við ákall okkar í Samfylkingunni um að vaxtabótakerfinu sé beitt af meiri þunga, enda eru innbyggðir þættir í reiknireglum vaxtabóta sem hindra að stuðningurinn leiti mjög ofarlega upp tekju- og eignastigann. Það er mjög auðvelt að stilla þessar fjárhæðir í vaxtabótakerfinu af til þess einmitt að tryggja að stuðningurinn sé mjög markviss. Alþingi steig mjög mikilvægt skref fyrir jól þegar breytingartillaga okkar í Samfylkingu, um 50% hækkun á eignaskerðingarmörkum vaxtabóta, var samþykkt en ég held að það sé líka full ástæða til að hækka hámark vaxtabóta sem er einmitt aðgerð sem myndi skila sér helst þangað sem þörfin er mest. Svo hef ég jafnvel enn meiri áhyggjur af fólkinu sem er fast á leigumarkaði og á einmitt ekki íbúð og er jafnvel að missa alla von um að eignast nokkurn tímann húsnæði. Til að bæta stöðu þessa fólks þarf auðvitað bæði að regluvæða leigumarkaðinn, þar höfum við í Samfylkingunni talað fyrir leigubremsu, og svo þarf að stórauka framboð af hagkvæmu húsnæði á viðráðanlegu verði. Það eru vonbrigði að rammasamningur ríkis og sveitarfélaga um húsnæðisuppbyggingu sé ekki fullfjármagnaður í þessari áætlun. Fyrst ríkisstjórnin stendur ekki við gefin fyrirheit hvað varðar fjármögnun samningsins þá finnst mér skipta þeim mun meira máli að lagafrumvörpin tvö, sem er vísað til í aðgerðaáætluninni sem fylgir rammasamningnum sem viðauki, komi ekki bara fram á þessu löggjafarþingi heldur verði þau samþykkt á þessu löggjafarþingi en ekki bara svæfð í nefnd af Sjálfstæðisflokknum eins og hefur nú gjarnan tíðkast þegar ríkisstjórnin lofar t.d. aðilum vinnumarkaðarins einhverju. Þetta er eitthvað sem ég held að ríkisstjórnin verði að gera til þess að sýna að henni sé alvara með þessum rammasamningi. Sérstaklega eftir að þessi fjármálaáætlun birtist og hann er ekki fullfjármagnaður setur það finnst mér þeim mun meiri þrýsting á okkur hér í þessum sal að tryggja að þessi tvö frumvörp nái fram að ganga. Ég er annars vegar að tala um Carlsberg-ákvæðið, nokkuð sem var lofað hérna 2019 en hefur ekki komið til framkvæmda enn þá, lofað samhliða lífskjarasamningunum 2019 en hefur ekki orðið að veruleika, og hins vegar frumvarpið um tímabindingu uppbyggingarheimilda á grundvelli samþykkts deiliskipulags. Ég get lofað því að við í Samfylkingu munum gera allt sem við getum til að liðka fyrir því að þessi mál verði samþykkt og bjóðum fram okkar aðstoð við að tryggja vandaða byggð á þróunarreitum, liðka fyrir húsnæðisuppbyggingu og koma í veg fyrir að verktakar sitji á lóðum árum saman án þess að uppbygging fari af stað. Þetta er mjög mikilvægt til að þessi rammasamningur geti náð fram að ganga. Það er og verður gríðarleg áskorun að tryggja aukið og stöðugt framboð íbúðarhúsnæðis og ef það tekst ekki þá er bara verið að blása upp nýja fasteignabólu með misvægi framboðs og eftirspurnar á húsnæðismarkaði. Það grefur auðvitað bara undan efnahagslegum og félagslegum stöðugleika. Það er eitthvað sem við megum ekki láta gerast. Þess vegna verðum við að tryggja að þessi rammasamningur og samningsmarkmiðin þar nái fram að ganga með öllum ráðum. Ég vildi óska þess að það væri fjármagn í þessari fjármálaáætlun fyrir þessum samningsmarkmiðum en fyrst svo er ekki þá kannski held ég að þessi frumvörp sem ég nefndi hérna séu þeim mun mikilvægari til að senda sveitarfélögum, uppbyggingaraðilum og aðilum vinnumarkaðarins skýr skilaboð um að ríkisvaldinu sé alvara og ætli að standa við sitt. Fyrr í dag hlustaði ég á hæstv. forsætisráðherra fjalla um þessa fjármálaáætlun og hún sagði, með leyfi forseta: „Við getum ekki bara horft á fjármálaáætlun stjórnvalda út frá sjónarmiði eingöngu um efnahagslegan stöðugleika. Við þurfum að horfa á heilbrigðiskerfið.“ Gott og vel, horfum á heilbrigðiskerfið. Uppbygging nýs Landspítala er komin á skrið. Það útheimtir auðvitað gríðarleg fjárfestingarútgjöld sem þverpólitísk samstaða er um, enda er þetta verkefni sem hefur verið stefnt að í áratugi. Það eru enn þá þó nokkur ár í að byggingarnar verði tilbúnar og komist í notkun. Í millitíðinni þurfum við að reka hérna heilbrigðisþjónustu. Það er ekkert hægt að frysta bara sjúklingana og skera þá svo upp þegar nýi Landspítalinn er tilbúinn. Það mun áfram þurfa að græða sár og lækna fólk í millitíðinni. Ef við skoðum fjárveitingarnar vegna reksturs heilbrigðisþjónustu í þessari fjármálaáætlun þá blasir bara við að þær hrökkva fyrir ósköp litlu öðru heldur en fyrirsjáanlegum launakostnaði þeirra sem nú þegar starfa í kerfinu. Ég held að það hljóti allir að sjá sem skoða útgjaldarammana í heilbrigðismálunum að þessar fjárveitingar hrökkva fyrir ósköp litlu öðru heldur en bara þessum fyrirsjáanlega launakostnaði, sem þýðir einfaldlega, virðulegi forseti, að ríkisstjórnin er að boða óbreytt ástand í heilbrigðismálum út kjörtímabilið. Hún skilar auðu þegar kemur að því að stytta biðlista, laða fólk til starfa, létta á útskriftarvandanum, styrkja rekstrargrundvöll heilbrigðisstofnana úti um allt land. Hún skilar auðu í þessum risastóru knýjandi verkefnum í heilbrigðismálum. Þetta er eitthvað sem ég held að fjárlaganefnd þurfi að fara mjög rækilega yfir, þ.e. þessa útgjaldaramma heilbrigðismálanna. Að því sögðu þá hlakka ég bara til frekari umfjöllunar um þessa fjármálaáætlun á vettvangi fjárlaganefndar og hvet stjórnarmeirihlutann til að nálgast bæði athugasemdir okkar í minni hluta og þær umsagnir sem berast með opnum hug.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun, fyrri umr. Hvernig tekst til með þessa áætlun hefur mikið að segja um væntingar og þróun og kannski bara þá menningu og áherslur sem við höfum í fjármálum og efnahagsstjórn hins opinbera. Það sem er kannski það jákvæða og hefur einkennt þessa umræðu er hvað hefur tekist vel hér undanfarin ár, þannig að þegar áföll eins og heimsfaraldur og stríð og fleira í framhaldinu hefur dunið á þá hefur okkur lánast að vera með sterkan efnahag svo að við höfum getað brugðist við. Við erum að sjá það í öllum áætlunum að vöxturinn hefur verið meiri en áætlanir gerðu ráð fyrir. Okkur tókst að verja efnahagskerfið í þessum áföllum og það var gríðarlega mikilvægt. Við náðum að tryggja kjör fólks og fyrirtækja eins og hægt var og náðum þannig, eins og það hefur verið orðað hér, að vaxa út úr vandanum sem skiptir gríðarlega miklu máli og er að sýna okkur að það eru fleiri og fleiri sem hafa það betra heldur en áður. Það er náttúrlega markmið okkar að hjálpa öllum og gera betra fyrir alla. Það er mjög jákvætt. Það er líka ánægjulegt að sjá að aldrei hafa verið fleiri sem telja húsnæðiskostnað jafn litla byrði á heimilisbókhaldinu. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Á þessari leið þurfum við að halda áfram og það gerist ekki nema með ábyrgum ríkisfjármálum. Vissulega eru teikn á lofti núna út af hárri verðbólgu, það er sameiginlegt fyrir alla. En margar aðgerðir hér geta komið misjafnlega niður á mismunandi hópum. Þegar við gerum mikið af breytingum í efnahagsmálum þjóðarinnar þá kemur það niður á mismunandi hópum og kemur mismunandi hópum misvel en við getum öll verið sammála um að ábyrg og traust ríkisfjármál sem draga úr verðbólguvæntingunum gagnast öllum hópum. Þar verðum við að standa fast í fæturna. Ég tel að með þessari fjármálaáætlun hafi ríkisstjórninni tekist vel að senda viss skilaboð um að við ætlum að stunda hér áfram ábyrg ríkisfjármál. Fyrir mitt leyti getum við stigið stærri skref og það er örugglega eitt af því sem við munum ræða í meðförum þingsins á þessari fjármálaáætlun en hér eru stór og mikilvæg skref stigin. Við höfum séð að undanfarna daga og vikur hefur strax byrjað að draga úr verðbólguvæntingum sem er mjög jákvætt og mikilvægt fyrir alla. Því skiptir máli hvernig við höldum á þessu og förum inn í þessa áætlun. Hér er talað um mikilvægi ábyrgra ríkisfjármála og þá eru nokkrir hlutir sem skipta máli og það er að tryggja og standa með þeim vexti sem er í hagkerfinu. Það er mikilvægt. Það er líka mikilvægt að passa útgjöldin, að þau aukist ekki og að sýna ábyrgð í því og senda skýr skilaboð þar. Okkur hefur tekist að bæta í á mörgum stöðum. Þar sem hefur verið aukning, og bara í öllum málaflokkum ríkisins, er mikilvægt að farið sé mjög vel með þá fjármuni sem veittir eru, að það sé verið að hámarka nýtinguna. Svo er annað sem við þurfum að ná að gera og það er að auka framleiðni í samfélaginu þannig að við séum að fá meiri framleiðni úr hverju starfi. Það skiptir máli. Þetta eru verkefni sem við þurfum að fara yfir í fjárlaganefndinni með hverju ráðuneyti. Þar held ég að skipti miklu máli að í hverju einasta ráðuneyti, og ég mun leggja áherslu á það, séu settir rammar, að það séu rammasett fjárlög eins og við höfum gert hér, að ráðherrarnir og ríkisstjórnin í heild og við hér sem löggjafarvald forgangsröðum fjármununum rétt. Það er mikilvægt að ef það koma upp ný og mikilvæg verkefni innan málaflokka sé farið yfir málaflokkinn í heild sinni áður en nýju fjármagni er veitt í nýtt verkefni og athugað: Eru einhver verkefni sem eru minna mikilvæg en það nýja sem er þá hægt að skipta út, hætta einu verkefni og byrja á öðru eða nýta peningana öðruvísi eða draga einhvers staðar úr til þess að bæta í annars staðar? Þetta er gríðarlega mikilvægt. Þannig eiga rammasett útgjöld að virka en ekki að búa til verkefni og það fær svo bara að lifa áfram og ekkert skoðað þegar þarf að bæta inn nýju. Við þurfum að forgangsraða. Það getur verið sársaukafullt en það er nefnilega ekki alltaf betra að bregðast við öllu þegar vantar meira fjármagn hér og þar, sem vissulega vantar á sumum stöðum, það getur verið svolítið eins og að pissa í skóinn sinn að bæta alltaf við fjármagni frekar en að skoða bara: Erum við að nýta fjármagnið rétt? Ef við eyðum um efni fram, sem við höfum kannski gert, útgjaldavöxturinn hefur verið kannski ívið of mikill, þá getur það ekki endað vel. Þetta þurfum við líka að hafa í huga núna þegar tekjurnar eru að aukast. Það má alls ekki ráðstafa öllum auknum tekjum í aukin útgjöld, aukin verkefni, heldur þurfum við að ráðstafa þeim í að greiða niður skuldirnar hraðar. Það er mjög mikilvægt. Við þurfum að búa okkur undir næsta áfall. Við þekkjum það og sagan segir okkur að við munum þurfa að bregðast við, það kemur hér fjármálahrun, það kemur heimsfaraldur, það geisar stríð. Við vitum aldrei hvað getur gerst. Því er mikilvægt að vera viðbúin eins og við vorum þegar heimsfaraldurinn var. Því er jákvætt að við séum komin hér, eins og þessi fjármálaáætlun og þessar upplýsingar sem við höfum núna eru að segja okkur, að frumjöfnuðurinn sé orðinn jákvæður. En það er bara áfangasigur, það er ekki fullnaðarsigur. Við þurfum að ná heildarjöfnuði hérna þannig að við hættum að safna skuldum og förum að innleiða aftur skuldaregluna okkar sem við settum okkur fyrir faraldurinn. Það er gríðarlega mikilvægt að við gerum það fyrr. Það er gert ráð fyrir því 2028 en við eigum að nýta þessar auknu tekjur ríkissjóðs til að flýta því. Ég held að það myndi senda jákvæð skilaboð og það myndi gera okkur sterkari og öflugri til að takast á við það sem er. Þá er mikilvægt að við leitum allra leiða til að hagræða í rekstri ríkisins. Hér er talað um hálft ráðningarbann, sem er jákvætt, að það sé alltaf íhugað hvort það þurfi að ráða í staðinn fyrir þá sem hætta og hvort það sé hægt að fara með þetta aðrar leiðir. Við höfum verið að stíga mörg jákvæð skref sem við þurfum á að halda áfram, eins og meðStafrænu Íslandi sem er að auka framleiðni gríðarlega, og vonandi förum við að sjá það í ríkisrekstrinum. Það eru svona verkefni sem borgar sig að setja fjármuni í að starta af því að það mun hagræða síðar og bæði létta líf fólks og auðvelda en líka draga úr kostnaði einstaklinga sem og ríkisins sem veitir þjónustuna. Það er því mjög mikilvægt verkefni. Stofnununum hefur verið að fækka. Nú eru mikil áform hjá umhverfis-, loftslags- og orkumálaráðherra um sameiningu stofnana og að gera þær skilvirkari. Háskólaráðherra er að forgangsraða fjármunum betur. Dómsmálaráðherra er búinn að láta fara yfir starfsemi lögreglunnar, hvernig er hægt að nýta mannafla og fjármuni sem best þannig að við séum að sinna verkefnunum öflugar en að nýta þá fjármuni sem við höfum betur. Samhliða því er verið að styrkja lögregluna sem er mjög mikilvægt. Við erum að sjá árangurinn af því sem er búið að vera að setja í endurhæfingu og annað slíkt í kringum almannatryggingakerfið. Það er að skila sér í að vöxturinn þar er minni heldur en var gert ráð fyrir og endurhæfingin er að skila sér. Þar eru einmitt svona verkefni sem kosta. Að lokum langar mig að segja að opinber fjárfesting er nú aðeins meira heldur en kemur fram hér af því að stórar fjárfestingar, eins og Isavia og annað, er sagt vera með atvinnugeirafjárfestingunni. Við þurfum að huga að því að þessar opinberu fjárfestingar fari um allt land í grunninnviði. Mörg svæði sem kannski eru köld og þar búa ekki margir eiga svo mikið inni í verðmætasköpun fyrir þjóðarbúið, í að byggja undir hagvöxtinn, byggja undir þennan öfluga efnahagsbata sem ég er að tala um. Það þarf að byggja grunninnviðina og fjárfesta í því um allt land og það er líka minni hætta á að það sé verðbólguþrýstingur þar.

Frú forseti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í ræðu sinni við upphaf 1. umr., með leyfi forseta: „Í áætluninni felast skýr markmið: Í fyrsta lagi að styðja við Seðlabankann í því verkefni að tempra verðbólgu.“ Heyr, heyr! Ef ég vissi ekki betur, það liggur nú við að maður bresti í hlátur, þá væri þetta virkilega fallegt markmið. En eftir að verðbólgan fór yfir efri vikmörk verðbólgumarkmiðs Seðlabanka Íslands hefur peningamagn í umferð, sem sagt á síðastliðnum tveimur árum, aukist um hvorki meira né minna en 22%. Ég endurtek: Peningamagn í umferð, eftir að verðbólgan fór yfir efri vikmörk Seðlabanka Íslands, hefur aukist um 22%. Og í boði hverra? Dettur einhverjum í hug að hæstv. fjármálaráðherra, og hæstv. ríkisstjórn, sé algjörlega heillum horfinn og verklaus með öllu og það eigi bara ekki að gera nokkurn skapaðan hlut? Auðvitað dettur okkur það ekki í hug. En staðreyndin er engu að síður nákvæmlega sú. Það skiptir engu máli hversu hátt er hrópað úr Svörtuloftum á aðstoð við að reyna að kveða niður þennan verðbólgudraug, það er akkúrat ekkert verið að gera í stöðunni. Sem sagt: Í boði hvers er þetta? Að stórum hluta getum við skrifað þá þróun sem er hér innan lands, í okurvöxtum og brjálæðislegri verðbólgu, beinustu leið á stjórnvöld. Við erum að sjá það í löndunum í kringum okkur hvernig þjóðirnar takast á mismunandi hátt við það krefjandi verkefni að kveða niður verðbólguna. Á Spáni lækkaði verðbólgan t.d. um heil tvö prósentustig á milli mánaðanna febrúar og mars - hvernig fóru þeir að því? Hefur spænska ríkisstjórnin einhvern tímann ráðist af afli á samfélagið með krónutöluhækkunum og komið sjálf með þenslu inn í efnahagskerfið? Að sjálfsögðu ekki, aldrei nokkurn tímann. Þeir drógu hins vegar úr öllum álögum. Þeir pössuðu sig á að hækka ekki neitt um eina einustu krónu. Þeir stilltu frekar fólkið. Þeir lækkuðu bensínið á meðan við hækkuðum hvern einasta lítra um 9 kr., bara af því að hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnina vantaði fleiri krónur í kassann. Hvert eru þessar krónur alltaf sóttar? Eru þær sóttar í stórútgerðina? Eru þær sóttar í bankana, hirslurnar sem eru gjörsamlega að mergsjúga samfélagið með þessum viðbjóðslegu okurvöxtum og verðtryggingu og verðbólgu? Í boði hverra er það? Ríkisstjórnarinnar auðvitað. Hefur ríkisstjórnin eitthvað gert í því að afnema t.d. verðtryggingu? Hefur ríkisstjórnin á þessu tímabili einhvern tíma látið sér detta í hug að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni sem hefði slegið á þenslu verðbólgunnar á þeim tíma um heil 2,8 prósentustig? Nei, það hvarflar ekki að þeim vegna þess að þessi ríkisstjórn er ríkisstjórn sérhagsmunaaflanna. Hún mun ekki höggva í fullar hirslur af peningum hjá auðmagninu í landinu. Hún mokar meiri peningum undir þá. Hún færir þeim heilu peningahlössin á silfurbökkum á meðan þjóðinni blæðir. Svo kemur hér hver silkihúfan upp af annarri í gegnum umræðuna og er að tala um það hvað kaupmátturinn sé frábær hér, að fólk þurfi ekki að vera í neinum vandræðum með íbúðalánin sín. Hverjum í ósköpunum dettur það í hug - í rúmlega 9% vöxtum og hátt í 10% verðbólgu og nú er verið að endurskoða föstu vextina hjá fólki og akkúrat núna eru þessi óverðtryggðu lán með föstu vöxtunum að detta inn og greiðslubyrðin mun tvöfaldast og jafnvel þrefaldast á lánum fólks - að hinn venjulegi millitekjumaður ráði við þetta? Eða lágtekjueinstaklingurinn sem hefur barist í bökkum við að reyna að komast í gegnum greiðslumat á einhverjum tímapunkti til að eignast þak yfir höfuðið - hvernig eiga þessir einstaklingar að standa undir þessu? Þeir munu ekki geta það, þeir munu engan veginn geta það. Það var 2020 þegar kórónuveirufaraldurinn var að hefja innreið sína hér á landi sem ég og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, þá tvö í þingflokki Flokks fólksins, komum hér skipti eftir skipti í æðsta ræðustól landsins til þess að ræða það við hæstv. fjármálaráðherra og jafnvel hæstv. forsætisráðherra líka hvað ætti að gera til að byrgja brunninn áður en barnið dytti ofan í hann. Við sáum hilla undir verðbólgu, það var verðbólga og aftur verðbólga handan við hornið. Þegar við byrjuðum að ræða þetta var verðbólgan í 2,1%. Var eitthvað gert með það? Nei, það má aldrei vera með hagsýni og horfa fram í tímann og byrgja brunninn, við þurfum fyrst að detta ofan í hann. Ég veit ekki hvort það er eitthvað til þess að státa sig af hvernig farið var með samfélagið í efnahagshruninu 2008 þegar 12–15.000 fjölskyldur misstu heimili sín. Er það þangað sem við erum að stefna í dag? Fjármálaáætlunin sem hér er til umræðu er núll og nix. Hún kemur í engu til móts við þá örbirgð sem nú er fyrir augum í samfélaginu, í engu. Ekki nóg með það. Ég sat fjárlaganefndarfund í gærmorgun, sællar minningar, og mér leið alveg eins og ég veit ekki hvað. Það er meira að segja talað um jafnvægi í rekstri sveitarfélaga. Hvað er það? Er verið að bera fölsk gögn á borð fyrir okkur, einhver eldgömul gögn sem eru löngu úrelt? Við erum að horfa á það hér að hér eru sveitarfélög við það að verða gjaldþrota, ekki bara Árborg, ekki bara Reykjavík. Það er farið að halla undan fæti í Garðabæ og víðs vegar úti um landið. Og hvers vegna? Hvað gerir ríkisstjórnin í því? Jú, hún hrúgar verkefnum á sveitarfélögin. Það er allt í lagi að hrúga verkefnum á sveitarfélögin en að fjármagn fylgi þeim skuldbindingum sem þeim er ætlað að taka á sig - nei, það er hins vegar af skornum skammti. Nú held ég áfram, ég missti mig aðeins í fyrsta lið hjá hæstv. fjármálaráðherra. Í öðru lagi segir hann í þessari ræðu sinni, sem var líka verulega athyglisvert: „Í öðru lagi að verja árangur síðustu ára við að byggja upp framúrskarandi lífskjör og kaupmátt.“ Ég segi fyrir mig: Gjáin á milli þeirra ríku og fátæku er einungis að breikka. Hún er einungis að dýpka. Á sama tíma hefur karfan úti í búð hækkað á bilinu 15–100%, eða ég veit ekki hvað, það fer eftir því hversu gráðugir þeir eru í að verðleggja vöruna sína núna - í mörgum tilvikum er því miður verið að nýta sér þetta ömurlega ástand og hækka aðföngin mun meira en efni standa til miðað við þá verðbólgu sem er í gangi. En talandi um kaupmátt og monta sig af því - hugsið ykkur. Ríkisstjórnin segir: Við erum búin að bæta í barnabæturnar. Við erum búin að bæta í húsnæðisstuðninginn, við komum hingað með 3,5% í almannatryggingarnar í fyrrasumar. En á sama tíma, nú síðustu sex árin, hefur fátækt íslenskra barna vaxið um heil 44% í boði þessarar ríkisstjórnar. Hvernig getur nokkur einasti kjörinn fulltrúi staðið hér í þessum ræðustóli og reynt að telja fátæku fólki trú um að það hafi það gott og hér drjúpi smjör af hverju strái? Það eru hrein ósannindi fyrir þann hluta samfélagsins sem er skilinn eftir í mekki. Ég hef skömm á stjórnvöldum sem geta ekki axlað ábyrgð og sem geta ekki viðurkennt að þeim hefur mistekist. Þeim hefur gjörsamlega mistekist að standa vörð um samfélagið eins og þeim ber skylda til að gera. Það er þeirra að verja samfélagið þeim ágjöfum sem við erum að takast á við núna. Það er ekki seðlabankastjóra að hækka stýrivexti tólf sinnum í röð af því að það er enginn hér í brúnni með honum til að axla ábyrgð. Frú forseti. Ég er ekki einu sinni búin með einn tíunda af ræðunni. Ég hefði þurft tíu tíma í viðbót en ég læt gott heita. Ég gef þessari fjármálaáætlun sem sagt 0,0.

Virðulegi forseti. Sú fjármálaáætlun sem við höfum hér til umfjöllunar er víðtæk og boðar nýjar áherslur í takti við stöðu samfélagsins. Aðaláhersla áætlunarinnar er að sporna gegn verðbólgu, draga úr spennu í hagkerfinu, svokallað aðhald. Verðbólgan hefur risið töluvert síðustu mánuði og stýrivextir í kjölfarið. Það er óþarfi að endurtaka áhrif þessara hækkana á ríkissjóð og samfélagið allt. Það hefur verið margrætt á Alþingi og við erum öll meðvituð um stöðuna sem uppi er. Það er verkefni númer eitt, tvö og þrjú að vinna bug á verðbólgunni og koma á stöðugleika fyrir heimilin í landinu og við erum öll meðvituð um afleiðingarnar sem frekari verð- og vaxtahækkanir hafa á heimilin, þá sérstaklega á okkar viðkvæmustu hópa og fyrstu kaupendur. Aðgerðir sem ráðist hefur verið í undanfarna mánuði þrengja verulega að þeim hópi. Við þurfum að leggja áherslu á aðgerðir til að styðja við húsnæðismarkaðinn, framleiðnivöxt og fjölbreytni í hagkerfinu. Þetta er ekki ákjósanleg staða og það vitum við. Þó er mikilvægt að við gleymum ekki öllu því jákvæða sem hefur gerst undanfarin ár. Margir keppast við að sækja athygli með því að birta svörtustu dómsdagsspárnar en staðreyndin er sú að þó að við séum ekki í ákjósanlegri stöðu verðum við að halda ljósunum lifandi og við sjáum bjarta tíma fram undan. Við unnum þrekvirki í baráttu okkar við Covid-heimsfaraldurinn og eftirköst hans. Það var Ísland sem var meðal fyrstu þjóða til að ná hjólunum aftur í gang eftir erfiðan tíma en þeirri baráttu er ekki lokið þótt henni fari vonandi að linna hvað úr hverju. Einnig hafa laun hækkað töluvert hér á landi og kaupmáttur aukist til muna, ásamt því hefur atvinnuleysi minnkað töluvert. Frumjöfnuður ríkissjóðs hefur reynst betri en gert var ráð fyrir og verður jákvæður. Hraður bati á frumjöfnuði ríkissjóðs og öflugur efnahagsbati hefur leitt til þess að skuldahlutfall ríkissjóðs og hins opinbera er lægra en áður var gert ráð fyrir. Í fjármálaáætlun 2021–2025, sem lögð var fram haustið 2020, var gert ráð fyrir að skuldir hins opinbera yrðu um 55% af landsframleiðslu í árslok 2022. Raunin er hins vegar sú að hlutfallið nam 40% af landsframleiðslu og verður að telja að skuldahlutfallið sé orðið nokkuð lágt í alþjóðlegum samanburði við þróuð ríki. Ríkisstjórnin ætlar sér að beita sér fyrir því að ná betri stöðu en við vorum í fyrir Covid en til þess þarf stefnan að tryggja tekjuöflun og aðhald, þ.e. að finna peningana á sanngjarnan máta og nýta þá skynsamlega. Fjármálaáætlun þessi er einmitt gerð með þau markmið að leiðarljósi. Í núverandi stöðu er nauðsynlegt að gæta aðhalds og vissulega eru erfiðar ákvarðanir alltaf fylgifiskur þess. Þeir sem sitja við stjórnvölinn þurfa að stíga varlega til jarðar og meta mikilvægi hvers málaflokks fyrir sig í stóru myndinni. Í fjármálaáætluninni er aðhaldskrafa lögð á nær alla stjórnsýslu, mörg verkefni sæta frestun eða eru lögð tímabundið á ís. Þetta á þó alls ekki við um viðkvæmustu fasa hins opinbera, heilsu fólks og öryggi. Þá er sérstaklega horft til heilbrigðis- og velferðarkerfisins en við ætlum ekki að láta núverandi efnahagsástand hafa áhrif á eflingu heilbrigðiskerfisins, viðkvæma hópa og lífskjör. Við erum að vinna hörðum höndum að því að koma heilbrigðiskerfinu í réttan farveg og við stöldrum aldrei við. Það er mikilvægt að árétta að þrátt fyrir ýmsar raddir sem segja annað höfum við bætt verulega í heilbrigðiskerfið, tugum milljörðum inn í kerfi sem hefur nú þegar töluvert fjármagn til umráða. Efling heilbrigðis- og velferðarkerfisins er risastórt verkefni sem ríkisstjórnin ætlar ekki að fresta. Einnig er stefnt á að minnka kostnað og ná hagræðingu hvað varðar húsnæði, aðföng og mannauð og horft verður sérstaklega til frekari sameininga innan hins opinbera en það hefur gefið góða raun, t.d. með sameiningu Seðlabanka og Fjármálaeftirlitsins. Samrekstur eða samnýting stofnana á aðstöðu kemur einnig til greina þegar sameining þeirra er ekki fýsilegur möguleiki. Nóg hefur verið rætt um aðhaldskröfu fjármálaáætlunarinnar, hin hlið peningsins er svo að afla tekna. Þar hafa skynsamleg skref verið stigin með það að markmiði að tryggja sanngjarnt framlag hvers og eins til samfélagsins og þeirrar grunnþjónustu sem við nýtum öll. Helsta tekjuöflunarleið ríkisins er skattlagning. Hver og einn greiðir skatta af þeim tekjum sem hann aflar en skattlagning á fjármagnstekjur hefur sætt gagnrýni upp á síðkastið, þá sérstaklega hvað varðar skattprósentuna. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að hækka skattprósentu á fjármagnstekjur en með þeirri hækkun aukum við tekjur ríkissjóðs um 6 milljarða. Þetta er skynsamleg hækkun sem bítur ekki á neinn en skiptir miklu máli við öflun tekna fyrir mikilvæg samfélagsverkefni. Fjármagnstekjur skipta milljörðum en skattlagning þeirra er minni en á launatekjur. Margir hafa grætt á tá og fingri á tímum stríðs í Evrópu og heimsfaraldurs og mikilvægt er að þeir gefi sanngjarna upphæð til samfélagsins. Það er ekki einungis heimilanna að koma okkur út úr tímum hárrar verðbólgu. Verkefnið krefst samvinnu allra, stjórnvalda, fyrirtækja, viðskiptabanka og samfélagsins alls. Einnig hefur ríkisstjórnin brugðist við þróun bifreiðaflota landsmanna. Með fjölgun raf- og tvinnbíla í umferðinni stuðlum við að minni losun kolefnis. Hins vegar fer gjaldtaka á hverja bifreið lækkandi með tilliti til kolefnisgjalds á bensín. Þessir bílar nota hins vegar sömu vegi, brýr og göng sem þarfnast reglulegs viðhalds og frekari uppbyggingar. Horft er til þess að lagfæra þann mismun sem myndast hefur og gæta jafnræðis í gjaldtöku vegna bifreiða. Það skiptir máli í þessu að við séum með aðhald en þó ekki á kostnað áframhaldandi uppbyggingar og fjárfestingar í fólkinu í landinu. Það má ekki draga úr öllum þeim góðu málum sem við höfum verið að vinna að á undanförnum árum og náð góðum árangri með. Það getur ekki orðið fórnarkostnaðurinn með aðhaldinu. Húsnæðismarkaðurinn, heilbrigt vaxtaumhverfi, heilbrigðiskerfið, farsæld barna og áframhaldandi framleiðsla á endurnýjanlegri orku er það sem við þurfum að halda áfram að fjárfesta í. Gleymum ekki hvert langtímamarkmiðið er og það er ekki að hætta framþróun samfélagsins hér á landi. Virðulegur forseti. Stöndum vörð um samfélag okkar með ábyrgum og framsýnum hætti.

Forseti. Mig langar að einblína aðeins á lægst launaða fólkið í landinu, fólkið sem er fast á biluðum leigumarkaði og nær ekki endum saman, fólkið sem keypti sér húsnæði á lágvaxtatíma í góðri trú um að greiðslubyrði yrði innan skynsamlegra marka í framhaldinu en horfir nú fram á mikla óvissu um afkomu sína og barna sinna. Ríkisstjórnin hefur nefnilega fullkomlega brugðist þessu fólki ár eftir ár, mánuð eftir mánuð. Þessi ríkisstjórn keyrði upp húsnæðisverð með því að dæla peningum inn í eftirspurnarhlið húsnæðis en hefur haldið að sér höndum í uppbyggingu. Er þetta ekki stór ástæða fyrir þeirri verðbólgu sem við erum að horfa upp á í dag? Er þetta ekki stór ástæða fyrir hækkun á leiguverði líka? Svo eru hlutdeildarlánin, sem áttu að koma til móts við tekjulágt fólk og ungt fólk við kaup á fyrstu fasteign, með öllu óaðgengileg fyrir flesta vegna allt of strangra og óraunhæfra skilyrða. Ríkisstjórnin lofaði að koma á leigubremsu við undirritun lífskjarasamninga 2019, loforð sem ekki hefur verið efnt og stefnir ekkert í að vera efnt, enda virðist vera lítill áhugi á að gera neitt til að koma böndum á leigumarkaðinn. Samkvæmt nýlegum þjóðarpúlsi Gallup hefur fjárhagsstaða heimila í landinu versnað hratt. Hlutfall þeirra sem safna skuldum eða nota sparifé til að ná endum saman er núna 18% en í apríl 2022 var þetta hlutfall 10%. Fólk milli þrítugs og fimmtugs er ólíklegast til að geta safnað sparifé og líklegast til að safna skuldum eða nota sparifé til að ná endum saman. Rúmur helmingur einstæðra foreldra á erfitt með að ná endum saman. Samkvæmt lífskjararannsókn Hagstofu Íslands átti fjórðungur heimila mjög erfitt eða nokkuð erfitt með að ná endum saman á árinu 2021. Það gerir um 38.000 heimili á landsvísu, forseti, 38.000 heimili. Þetta er fyrir þá gríðarlegu aukningu á verðbólgu sem við lifum við núna og aukningu á vaxtagjöldum þannig að hver er þá staðan í dag? Ég get ekki séð að þessi fjármálaáætlun mæti vanda þessa fólks á neinn hátt. Ég get ekki séð að þessi fjármálaáætlun taki á verðbólgunni á neinn hátt. Ég get reyndar ekki séð að þessi fjármálaáætlun mæti neinum vanda sem við stöndum frammi fyrir sem samfélag akkúrat núna. Ekki er verið að efla heilbrigðiskerfið sem mun á endanum þurfa að taka í auknum mæli við fólki sem brennur út, tapar andlegri og líkamlegri heilsu í því viðverandi streituástandi sem felst í því að búa við stanslausan afkomuótta. Forseti. Frá upphafi aldar hefur hagnaður fyrirtækja aldrei verið meiri en á síðustu árum. Fordæmalaust góðæri hefur verið í verslun en á árunum 2018–2022 tvöfaldaðist hagnaður hennar á sama tíma og verðlag hækkaði um 20%. Þetta gefur sterklega til kynna að það sé verið að velta kostnaðarhækkun yfir á neytendur. Frá árinu 2009 og út árið 2021 högnuðust sjávarútvegsfyrirtæki landsins um 533 milljarða kr. samkvæmt tölum úr gagnagrunni Deloitte um rekstur sjávarútvegsfyrirtækja. Frá árinu 2010 hafa þau greitt 143,2 milljarða kr. til eigenda sinna í arðgreiðslur. Svar forsætisráðherra við þessari þróun er að biðla til forystu atvinnulífsins um að gæta hófs í arðgreiðslum. Engar aðgerðir, ekkert til að koma í veg fyrir þessa þróun þar sem þeir sem eiga fullt eignast meira og þeir sem eiga minnst fá ekki að eignast neitt nokkurn tímann. Nei, bara forsætisráðherra að grátbiðja fjármagnseigendur að haga sér. Mér finnst þetta ágætis samlíking fyrir þessa fjármálaáætlun, forseti, og fyrir þessa ríkisstjórn. Innantómur orðaflaumur, aðgerðaleysi og algjör sýndarmennska.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þingheimi öllum fyrir umræðuna í gær og í dag sem hefur um margt verið áhugaverð. Sá háttur sem við höfum haft á undanfarin ár, að láta einstaka fagráðherra ræða sína málaflokka, skýra fyrirætlanir sínar, ræða um markmið og mælikvarða, hefur í flestum tilfellum gagnast okkur vel, ekki síst fyrir hv. fjárlaganefnd að fylgja eftir í sinni vinnu við nánari rýningu á áætluninni. Fjármálaáætlun er umfangsmikið plagg, hartnær 500 síðna hlemmur sem við höfum spreytt okkur á síðustu misseri, ekki síst við fjárlaganefndarfólk. Við upphaf þessarar umræðu, þann 31. mars, hafði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson orð því hvort einfalda mætti þetta ferli með þeim hætti að fjármálaáætlun væri uppfærð árlega, einungis með þeim breytingum sem ættu sér stað á milli ára, í stað þess að vera unnin frá grunni ár hvert. Þessi sjónarmið get ég vel tekið undir og við í fjárlaganefnd höfum flest hver gert það enda er áætluninni ætlað að auka gagnsæi í ríkisfjármálum og gefa ríkisstjórnum hverju sinni tækifæri til að sýna á spilin, auka fyrirsjáanleika og auka stöðugleika í efnahagsmálum. Ég held að við getum flest verið sammála um að það þarf ekki endilega að gera það í svona löngu máli. Ég er sannfærð um að breytt fyrirkomulag, sem, eins og ég rakti hér áðan, gerði kannski einungis grein fyrir breytingunum á milli ára, gæti stuðlað að skilvirkari og betri áætlanagerð. Í þessari nýútkomnu fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er lagður grunnur að áformum komandi ára. Það er öllum ljóst að efnahagsþrengingar síðustu missera og verðbólgan sem við stöndum frammi fyrir nú hefur þar mikil áhrif og ljóst er að áætlanagerðin tekur mið af þeim efnahagsforsendum sem við búum nú við. En það eru ekki einu sjónarmiðin. Á meðan við fetum öngstrætið á milli aðhalds og aðgerða til að hemja þenslu í núverandi aðstæðum verðum við að standa vörð um velferðarmálin. Þar er mikilvægt að styðja við Seðlabankann í því verkefni að vinna á verðbólgunni, það er sömuleiðis mikilvægt að halda áfram að byggja upp samfélagið og samfélagslega innviði, og um leið þurfum við að gæta jafnvægis og stuðla að áframhaldandi jákvæðri þróun á afkomu ríkissjóðs. Við Vinstri græn höfum lagt á það höfuðáherslu að verja þau sem viðkvæmust eru gagnvart áhrifum verðbólgunnar. Í þessari fjármálaáætlun er lagt upp með að halda áfram á þeirri braut og meira að segja stigið enn fastar til jarðar. Í því tilliti verjum við mikilvæga grunnþjónustu um leið og við tryggjum afkomuöryggi þeirra hópa sem minna hafa á milli handanna. Þessi fingraför sjást ekki síst á því að útgjöld til velferðarmála eru sem fyrr umfangsmesti málaflokkurinn á gildistíma áætlunarinnar en alls renna hátt í 60% útgjalda á tímabilinu til heilbrigðis-, félags-, húsnæðis- og tryggingamála. Um er að ræða fjölda aðgerða sem sýna skýra forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í þágu almennings. Hér má enn og aftur nefna eflingu barnabótakerfisins, auk þess sem stjórnvöld hafa verið að beita sér í húsnæðismálum með auknum framlögum - og ég verð að mótmæla því sem hér hefur komið fram, þar sem því er haldið fram að ekki sé staðið við samninga. Við þekkjum öll þá sögu, hún hefur margoft verði rakin hér, og fjármunirnir hafa einfaldlega ekki gengið út að öllu leyti og það er margt sem hefur orðið til þess, ég þarf ekki að rekja það hér. En við munum sannarlega ganga fram og uppfylla þann samning. Á döfinni eru umfangsmiklar breytingar til einföldunar á greiðslukerfi almannatrygginga á árinu 2025 og von á frumvarpi þess efnis í haust. Einnig er um að ræða margvíslegar aðgerðir í málefnum aldraðs fólks og erum við nú með til umfjöllunar í þinginu aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk sem vonandi verður afgreidd fyrir sumarið. Eins og áður sagði eru heilbrigðismál stærsti staki útgjaldaflokkur ríkissjóðs og eru útgjöld til málaflokksins á annað þúsund milljarðar á gildistíma áætlunarinnar. Fjöldi þjóðþrifamála er á dagskrá ríkisstjórnarinnar á komandi árum samkvæmt þessari áætlun, bæði hvað varðar styrkingu innviða og fjölda nýrra verkefna. Fæðuöryggi og loftslagsmál ásamt aukinni og fjölbreyttari landbúnaðarframleiðslu eru meðal áherslumála á málefnasviðum matvælaráðuneytis. Þar renna 2 milljarðar kr. í að hrinda af stað aðgerðaáætlun til eflingar kornræktar á Íslandi og ég vona að almenningur geri sér grein fyrir hversu mikilvægt það er fyrir okkur hér á Íslandi. Framlög til eflingar ýmiss eftirlits og stjórnsýslu vegna landbúnaðar og fiskeldis vaxa svo um munar og sömu sögu er að segja um hafrannsóknir og eftirlit með fiskveiðum, en 3 milljarðar verða veittir í auknar hafrannsóknir. Við höfum talað mikið fyrir því, meiri hlutinn í fjárlaganefnd, að þetta sé löngu tímabært því að þetta skilar okkur væntanlega meiri arði þegar fram í sækir. Þá stendur til að hækka veiðigjöld og gjöld á fiskeldi sem er mikilvægur liður í tekjuöflun ríkissjóðs á komandi árum, auk þess að vera mikið réttlætis- og sanngirnismál fyrir allan almenning að greitt sé fyrir afnot af sameiginlegum auðlindum. En það er sömuleiðis mikilvægt að styrkja tekjuhlið ríkissjóðs í hvívetna þegar harðnar í ári, bæði til að verja velferðina en einnig til að greiða niður skuldir og búa í haginn fyrir ríkissjóð. Það tel ég mun farsælli leið en að leggjast í stórkostlegar aðhaldskröfur sem koma niður á almenningi. Auknar álögur á aflögufæra stórútgerð, hækkun gjalda vegna fiskeldis, aukin gjaldtaka í ferðaþjónustu og innheimta varaflugvallargjalds eru til marks um það. Öflugt atvinnulíf sem skilar þjóðarbúinu auknum tekjum, ferðaþjónusta sem hefur endurheimt fyrri styrk í bland við rótgrónar atvinnugreinar á borð við sjávarútveg og nýjar og fjölbreyttar atvinnugreinar skila því að atvinnuleysi er lágt. Það er gleðiefni. Það er ekki hægt að segja sömu sögu víða í kringum okkur. Sömuleiðis gefur jákvæð þjóðhagsspá fullt tilefni til bjartsýni. Virðulegi forseti. Það er mikið lán að hér á landi hafi á síðustu áratugum byggst upp nýsköpunarstarf sem greitt hefur veginn fyrir fjölda öflugra fyrirtækja í hinum ýmsu atvinnugreinum. Við höfum þannig farið frá því að treysta á eina undirstöðuatvinnugrein yfir í að fjölga styrkum stoðum í atvinnulífinu svo um munar. Í þessu samhengi má minna á að framlög til nýsköpunarfyrirtækja hækka um 2 milljarða á næsta ári. Það er mikilvægur hlekkur í öflugu stuðningsumhverfi nýsköpunar og við vitum að þar hafa verið stigin stór skref undanfarin ár. Til þess að halda úti samkeppnishæfu umhverfi fyrir nýsköpunargeirann þurfa úthlutanir að vera gagnsæjar og réttlátar. Það kom fram hér hjá hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra í dag, þar sem hún ræddi m.a. þetta sjóðaumhverfi - hún gerði því skóna að fækkun sjóða og einfaldara fyrirkomulag styrkveitinga gæti aukið bæði yfirsýn og gagnsæi þeirra enda um gríðarlega marga sjóði að ræða, mig minnir að hún hafi nefnt eina 80, og dýra umsýslu sem vert er að fara vel yfir; ef það eru í kringum 800 milljónir þá held ég að það sé sannarlega eitthvað sem væri betur varið beint í nýsköpun en ekki í umsýslu. Hvað varðar fjölgun stoða undir íslensku atvinnulífi verðum við að minnast á mikla aukningu í útflutningi í íslenskum hugverkaiðnaði eða um 17% að nafnvirði frá 2020 til 2022, en þar eru líka mikil sóknarfæri fyrir Ísland. Þetta er hluti af fjölbreyttara og betra hagkerfi sem heldur áfram að þróast í rétta átt. Áherslur stjórnvalda í stuðningi við þessa þróun birtast m.a. í aukinni opinberri fjárfestingu í skapandi greinum. Þar er lykilatriði að byggja upp samfélag vísinda, þekkingar, nýsköpunar og hugverkaiðnaðar með það að markmiði að hugvitið verði ein af stærstu útflutningsgreinum þjóðarinnar, en við þekkjum það frá nágrannalöndum okkar að þessar greinar geta vegið þungt í efnahagslífinu. Áhersla stjórnvalda er m.a. á grænar tæknilausnir og hugverkaiðnað í þágu loftslagsmála sem og heilbrigðistækni. Um leið vil ég halda á lofti áhyggjum mínum af því hvert stuðningurinn rennur og vitna í fjármálaáætlun en þar segir, með leyfi forseta: „Hlutfall kvenna á meðal frumkvöðla er lágt á Íslandi sem og öðrum Norðurlöndum og sýna niðurstöður greiningar KPMG fyrir Framvís – samtök engla og vísifjárfesta í nýsköpun að á árinu 2021 fengu kvenkyns teymi 2% fjármagns og blönduð teymi 53% fjármagns frá íslenskum vísisjóðum. Þegar litið er til umsókna um endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar eru karlar um 73% umsækjenda og flest nýsköpunarfyrirtæki …“ Í þessu þurfum við að gera gangskör og vinna þannig gegn kynjaskiptum vinnumarkaði. Ég lýsi miklum áhyggjum af þessari þróun og tel afar mikilvægt að bregðast við og rétta þennan kúrs. Virðulegi forseti. Það er mikil óvissa í efnahagsmálum og það er mikil óvissa um það hversu miklu þarf að kosta til til að ná fram þeirri lækkun á verðbólgu sem við viljum öll sjá. Þeirri stefnumörkun sem hér er til umfjöllunar í opinberum fjármálum er til skemmri tíma ætlað að draga úr þenslu og verðbólguþrýstingi og styðja við peningastefnuna með því að auka aðhald, draga úr fjárfestingum, bæta afkomu ríkissjóðs en standa um leið vörð um velferðina. Það er líka mikilvægt ef sá árangur næst á yfirstandandi ári að afgangur verði á frumjöfnuði ríkissjóðs enda styður það við það meginmarkmið fjármálastefnunnar að stöðva hækkun skuldahlutfalls hins opinbera um leið og við stefnum að heildarjöfnuði. Það er ljóst að skiptar skoðanir eru um hvort nógu langt er gengið í aðhaldi eða hvort auka eigi enn frekar útgjöld og innheimta aukna skatta, það eru engin ný sannindi í því. En það er líka alveg ljóst að til að ná tökum á aðstæðum þurfa fleiri að koma að. Virðulegi forseti. Við lok þessarar fyrri umræðu um þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun vil ég segja að fram undan er ærið verkefni í fjárlaganefnd, að fara vel yfir, að rýna og skoða, hafa síðan á því skoðun hvernig við erum að beita mælikvörðum og 

Frú forseti. Hvernig sem á það er litið er skýrt samhengi milli þess að draga úr hallarekstri ríkisins og að verðbólga og vextir lækki. Þrátt fyrir þetta samhengi gerir fjármálaráðherra ekki það sem þarf. Ríkisstjórnin segir að verðbólga sé höfuðóvinurinn. Fólkið í landinu finnur fyrir því að matvara hækkar á milli búðarferða, hvernig húsnæðislánin bólgna og fólk hefur áhyggjur af heimilisbókhaldinu. Verðbólga hefur bein áhrif á afkomu og lífskjör. Þess vegna vill fólk að ríkisstjórnin geri það sem hún getur til að forða okkur frá þessum óvini og þess vegna er ótrúlegt að fjármálaáætlun er alveg laus við að birta raunverulegar aðgerðir eða raunverulegt plan um að reka þennan höfuðóvin burt. Þessi gagnrýni á fullkomið afskiptaleysi ríkisstjórnarinnar er ekki bara eitthvert raus í mér eða eitthvert raus í Viðreisn. Hvað segja aðrir sem til þekkja? Umsögn fjármálaráðs talar um lausung í fjármálum, segir að skynsamlegri ráðstöfun núna hefði verið að nýta tekjuauka ríkissjóðs til að bæta afkomuna í stað þess að auka bara útgjöld. Katrín Ólafsdóttir hagfræðingur segir að það sé einfaldlega ekki verið að bregðast við stöðunni í dag heldur bara verið að tala um einhverjar mögulegar breytingar í framtíðinni. Félag atvinnurekenda segir að það hefði átt að ganga lengra í hagræðingarskyni. Samtök atvinnulífsins segja að það séu engar aðgerðir í fjármálaáætlun til að draga úr útgjöldum og vinna bug á verðbólgu. ASÍ segir að aðgerðirnar séu ekki nægilegar til að verja heimilin fyrir verðhækkunum. Allir þessir aðilar lýsa eftir aðgerðum gegn verðbólgu, allir sem einn, en í dag höfum við hlustað á forsætisráðherra, og áður á fjármálaráðherra, tala eins og hér sé bara enginn vandi. Og ég spyr: Getur verið að allir þessir aðilar sem ég var að vísa til séu að misskilja stöðuna? Getur verið að fjármálaráðherra sé einn um það að lesa fjármálaáætlunina rétt? Fjármálaráðherra talar um mikilvægi þess að horfa á björtu hliðarnar og um góðar horfur. Þegar forsætisráðherra var spurð í dag hvers vegna eigi ekki að liðsinna heimilunum á þann hátt að flæma burt þennan höfuðóvin sem verðbólgan er þá talar hún um það, í andsvörum við mig, að hún vilji sterkt heilbrigðiskerfi, hendir út einhverjum frösum eins og valið standi á milli verðbólgu og heilbrigðisþjónustu - algjör firring. Það má kannski benda ríkisstjórninni á tvennt. Þessir valkostir forsætisráðherra í dag, „Vil ég verðbólgu eða heilbrigðisþjónustu?“, sýna okkur hvers vegna ríkisfjármálin eru svona lítið jarðtengd, ef þetta er sýnin á það hvaða valkostir eru í stöðunni. Síðan er það hitt, að það er bara alls ekki skilningur fólksins í landinu að þessi ríkisstjórn hafi eflt eða varið heilbrigðisþjónustuna, bara alls ekki. Hallarekstur ríkissjóðs verður hins vegar áfram staðreynd, a.m.k. út árið 2027. Hallareksturinn var byrjaður fyrir heimsfaraldur, stóð auðvitað í heimsfaraldrinum, stendur enn og verður í mörg ár til viðbótar. Á vakt fjármálaráðherra hefur orðið ævintýraleg útgjaldaaukning sem hefur skilað mörghundruð milljarða króna halla. Og þessi halli stafar bara alls ekki af því að þessum fjármunum hafi verið ausið í heilbrigðisþjónustu fyrir fólkið í landinu. Ef við setjum þessa stóru mynd ríkisfjármála og verðbólgu í samhengi við daglegt líf fólks er staðan sirka þessi: Það er erfiðara en áður fyrir ungt fólk að eignast íbúð. Húsnæðislán eru mjög dýr. Greiðslumat er þyngra. Fólk á leigumarkaði býr við fáránlega erfiðar aðstæður. Ungt fólk og barnafjölskyldur eru í dag að taka á sig allar vaxtahækkanir af fullum þunga sem hefur þær afleiðingar að næstu árgangar munu ekki komast inn á húsnæðismarkaðinn. Fasteignamarkaðurinn og byggingamarkaðurinn eru á leiðinni í frost og þar með erum við farin að fýra upp í næstu fasteignabólu. Staðreyndin er sú að það er ekki jafnt gefið á Íslandi. Hér býr ein þjóð í krónuhagkerfi og svo er það hin þjóðin, fyrirtækin sem nota aðra gjaldmiðla en krónu, um 250 fyrirtæki, þar á meðal stærstu sjávarútvegsfyrirtæki landsins sem velja annan gjaldmiðil en krónuna, einfaldlega og skiljanlega vegna þess að krónan kostar of mikið og er of óútreiknanleg. Sífelldar vaxtahækkanir núna hafa þess vegna ekki áhrif á þessi fyrirtæki en mikil áhrif á venjulegt fólk í landinu með húsnæðislán og þessi fyrirtæki sem eftir standa inni í krónuhagkerfi; litlu og meðalstóru fyrirtækin. Forseti. Í síðasta fjárlagafrumvarpi blasti við að fjármálaráðherra ætlaði ekki að berjast gegn verðbólgunni. Þvert á móti fór hann í það að hækka gjöld sem ýtti annars vegar undir meiri verðbólgu og jók útgjöld fólks. Viðreisn lagði þá mikla áherslu á að fjármálaráðherra ætti að berjast með Seðlabankanum gegn verðbólgu. Við lögðum fram nokkrar breytingartillögur, m.a. um að skuldir ríkisins yrðu lækkaðar um 20 milljarða, um fækkun ráðuneyta, um hækkun veiðigjalda og hækkun kolefnisgjalds. Allar voru þessar tillögur felldar. Fjárlögin enduðu í 120 milljarða mínus. Og þetta hefði ekki þurft að fara svona. Í nýrri fjármálaáætlun segir að vaxandi verðbólga kalli á aðhald í opinberum fjármálum en það eru engin augljós merki um neitt aðhald og það eru heldur engin merki um að það eigi að ráðast í tekjuöflun, aðra en þá að setja núna 1% skattahækkun á fyrirtækin. Það eru engin merki þess að sækja eigi tekjur í sjávarútvegi eða með gjaldtöku á ferðaþjónustu. Fjármálaáætlun talar um að veiðigjöld verði mögulega kannski hækkuð 2025, eftir tvö ár, og að sala á Íslandsbanka muni leiða til þess að skuldir lækki og vaxtakostnaður í leiðinni. En vandamálið er auðvitað að mikilvæg sala er í uppnámi vegna atriða sem snerta fjármálaráðherra sjálfan. Frú forseti. Þegar efnahagsaðstæður breytast og þegar þarf að draga úr útgjöldum eins og núna er miklu auðveldara fyrir stjórnvöld að fara þá leið að slá einstaka fjárfestingarverkefnum á frest heldur en að fara í pólitískt erfiðar umbætur á rekstri. Það er það sem ríkisstjórnin hefur valið sér að gera, að forðast allt sem er erfitt fyrir þau sjálf en henda út eða fresta einstaka framkvæmdum og fjárfestingum. Ríkisstjórnin talar þess vegna núna um að hún ætli að standa vörð um heilbrigðiskerfið og verja heilbrigðiskerfið. En það er nákvæmlega ekkert ákall um það hjá neinum að fara í niðurskurð á heilbrigðisþjónustu eða löggæslu. Ég held að svona rant sé kannski sett fram til þess að fela getuleysið til að taka til í öðrum rekstri ríkisins. Við í Viðreisn viljum horfa á reksturinn hjá ríkinu sjálfu, hagræða þar sem tækifærin eru, en þetta aðhald er erfitt fyrir ráðherrana og það krefst vinnu. Og það er stórt vandamál að útgjaldahliðin er ekki snert. Fjármálaráðherra þarf að draga úr umsvifum ríkisins núna, horfa á yfirbygginguna. Þetta verður hann að gera ef hann vill hjálpa fólkinu í landinu að ná niður verðbólgu. En í staðinn er talað um að þau ætli að verja heilbrigðiskerfið. Ég spyr: Fyrir hverju? Íslenskt heilbrigðiskerfi þarf í dag fyrst og fremst á því að halda að vera varið fyrir þessari ríkisstjórn. Undanfarið hefur fjármálaráðherra aðallega talað um góða stöðu Íslands, fundist tal um verðbólgu og háa vexti ómaklegt, en fá Evrópuríki eru með hærra vaxtahlutfall og hærri vaxtakostnað en Ísland. Ríkið er í sömu stöðu og heimilin í landinu, það er vaxtakostnaðurinn sem er að sprengja allt. Það er ekkert talað um hvernig eigi að flýta því að greiða niður skuldir og lækka háan vaxtakostnað íslenska ríkisins, sem myndi hjálpa við að ná niður verðbólgu. Að tala bara um skuldahlutfall en ekki um kostnaðinn af skuldum segir auðvitað aldrei sögunni alla. Þegar við spyrjum þessarar einföldu spurningar, „Hvers vegna þarf hærri vexti á Íslandi, stundum margfalt hærri vexti gegn svipaðri verðbólgu og annars staðar?“, er svarið alltaf: Vegna þess að hér er svo mikill hagvöxtur. En þetta er rangt. Hagvöxtur á Íslandi er minni á mann en í Evrópu og það verður auðvitað að skoða hagvöxtinn með tilliti til þess. Þegar hagvöxtur eykst vegna innflutts vinnuafls eða fólksfjölgunar þá er einfaldlega fleiri munna að metta. Fólk fær ekki meira, taflan frá OECD sýnir þetta svart á hvítu. Við erum eftirbátar flestra þjóða þegar kemur að hagvexti. Þetta er áhyggjuefni. Það er líka áhyggjuefni hversu lítil framleiðni er hér á landi og hversu mikill viðskiptahallinn er. Um þetta er heldur ekki rætt. Óbreytt ástand í ríkisfjármálum eru vondar fréttir fyrir þjóðina en afleiðing þess að vera með ríkisstjórn sem getur ekki tekið ákvarðanir. Þjóðin verður þess vegna bara að halda áfram að taka á sig háa verðbólgu og vexti. Og núna fá fyrirtækin skattahækkun á sig. Það kristallast pólitík í þessu en vandamálið hér er að ríkisstjórnin er ekki mynduð utan um pólitík. Það þarf pólitíska hugmyndafræði um útgjöld, tekjur og heildarafkomu en hér á að reka ríkið með halla í áratug, 

Virðulegi forseti. Ég vil hér undir lok þessarar umræðu þakka fyrir ágætisumræður og vil nú bara lýsa ánægju með það fyrirkomulag sem við höfum verið að þróa hér með samtal við fagráðherra og sérstaka kafla umræðunnar sem gefa færi á því að dýpka hana í samskiptum einstakra fagráðherra og þingsins. Ég myndi vilja segja að fjármálaáætlunin snúist umfram allt um þrennt. Í fyrsta lagi erum við að leggja áherslu á að ná niður verðbólgu, að styðja Seðlabankann í því verkefni, við leggjum áherslu á það. Í öðru lagi viljum við benda á þann mikla árangur sem við höfum náð undanfarin ár við að byggja upp lífskjörin í landinu. Við segjum núna að við verðum að leggjast á eitt við að verja þann árangur á meðan við náum niður verðbólgunni og væntingum um verðbólgu til framtíðar, verja þann mikla vöxt í lífskjörum og í kaupmætti sem við höfum náð í hús og byggja síðan áfram á þeim sterka grunni inn í framtíðina. Það er þriðja aðaláherslumál okkar. Ég hef verið að fjalla um þetta í umræðunni frá því að ég steig hér síðast í ræðustól á öðrum vettvangi. Ég tel enn þá að stærstu tíðindin sem í áætluninni felast séu ótvírætt þau hve hratt og vel hefur tekist að bæta afkomuna, og þar með að lækka væntingar um skuldahlutföll ríkissjóðs sem skiptir gríðarlega miklu máli þrátt fyrir það sem ég heyrði hér sagt í síðustu ræðu. Þetta er að gerast langt umfram jafnvel bjartsýnustu sviðsmyndir sem við vorum að kynna fyrir nokkrum árum síðan. Þegar við lögðum fram fjármálaáætlun í miðjum Covid-storminum haustið 2021 gerðum við ráð fyrir að skuldir hins opinbera yrðu um 55% af landsframleiðslu í lok ársins 2022 en raunin er sú að hlutföllin voru um 40%. Við erum að tala um skuldir hins opinbera, ríki og sveitarfélög saman, og þær eru orðnar nokkuð lágar í alþjóðlegum samanburði. Skuldir ríkissjóðs standa núna í um 31% og fara lækkandi undir lok þessa tímabils sem við erum að ræða hér. Ég ætla bara aðeins að rifja það upp að í upphafi, þegar við komum með fyrsta frumvarpið að lögum um opinber fjármál, vorum við með hugmyndir um að setja okkur markmið til langs tíma um að vera með 45% skuldahlutfall en í dag erum við að mælast í um 31%. Þannig að skuldirnar eru á allt öðrum og miklu betri stað. Ef við skoðum aðeins tekjur og gjöld þá er útlit fyrir að tekjur verði um 20 milljarðar umfram útgjöld í ár. Hér erum við að tala þá um frumjöfnuðinn. Þetta er mjög jákvætt. Þetta er í fyrsta sinn frá árinu 2019 sem frumjöfnuður er jákvæður og sá áfangi næst þá ári fyrr en gildandi fjármálaáætlun gerir ráð fyrir. Ég legg áherslu á að í þessari áætlun erum við að birta vaxtagjöldin niðurbrotið. Í umræðu um vaxtagjöld ríkissjóðs verð ég var við að það er algengt að þingmenn taki heildarvaxtagjöldin og leggi þau að jöfnu við það sem við þurfum að greiða í vexti á viðkomandi ári. En eftir þeim reikningsskilareglum sem við erum að starfa núna þá erum við með aukið gagnsæi með því að við tökum inn undir vaxtagjaldaliðinn þætti eins og reiknaða vexti á ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar framtíðar sem munu falla á ríkissjóð yfir næstu áratugi. Þetta eru ekki peningar sem við þurfum að greiða á viðkomandi ári heldur erum við að reyna að auka gagnsæið og dýpka skilning á því nákvæmlega hver staða okkar er frá einum tíma til annars. Þetta hefur þess vegna ekki íþyngjandi áhrif á okkur á því fjárlagaári sem er undir, t.d. þurfum við ekki að taka lán til þess að greiða slíka vexti. Sama gildir um verðbæturnar sem við tökum inn og eru stór þáttur þegar koma verðbólguár. Við erum ekki að greiða allar verðbæturnar á viðkomandi ári. Ég er bara að vekja athygli á þessu í samhengi við fjármögnun, sem er eðlilegt að rætt sé um þegar við erum enn þá í heildarhalla. Við erum sem sagt komin í frumjöfnuð og þegar vaxtagjöldin eru þetta stór þáttur þá þarf að skilja hvernig þau eru samansett eins og ég er hér að rekja. Batinn í frumjöfnuði á þessu ári sýnist okkur nú þegar að geti orðið 70 milljarðar umfram gildandi fjárlög þessa árs. Það er gríðarlega jákvætt, sem sagt að við verðum komin í kannski 20 milljarða afgang en ekki 70 milljarða halla. Með þessum afkomubata, þ.e. þegar ríkissjóður lætur spennuna í hagkerfinu verða til þess að bæta afkomuna, erum við að hafa áhrif á eftirspurn í hagkerfinu, við erum að taka meira til okkar. Við erum ekki að standa okkur þegar við tökum afkomubatann, tekjuaukann, og ráðstöfum öllu aftur í útgjöld en þegar við bætum afkomuna jafn verulega og við sjáum í þessum tölum þá erum við einmitt að gera það sem við erum að tala um, að leggjast á árar með Seðlabankanum til að auka aðhaldið. Það felst í þessu aukið aðhald með því að afkoman batnar. Rétti mælikvarðinn til þess að skoða hvort ríkisfjármálin séu að verka með réttum hætti til þess að slá á verðbólguvæntingar er að skoða hver afkomubatinn er frá einum tíma til annars. Það er auðvitað margt sem mann langar til að ræða hér í stóra samhenginu. Mér finnst eitt mjög stórt mál skipta máli í umræðu um fjárlagaáætlunina og það eru einfaldlega þessi miklu og stóru áform sem við erum í við uppbyggingu á Landspítalanum. Þetta eru alveg feikilega miklar fjárfestingar, mestu fjárfestingar sem við höfum ráðist í. Við erum í þessari áætlun að gera ráð fyrir um 25 milljörðum á hverju ári í Landspítalauppbygginguna. Við höfum aldrei farið í neitt viðlíka verkefni. Við skulum setja þetta í samhengi við önnur verkefni sem hafa verið til umræðu. Á morgun ætlum við að opna Hús íslenskra fræða, setjum þetta í samhengi við þá fjármuni sem fóru í það hús eða þjóðarhöll sem talað er um að gæti kostað 15 milljarða. Við ætlum að vera með um 25 milljarða í Landspítalann á hverju ári allt áætlunartímabilið. Þetta eru ofboðsleg uppbyggingaráform og þetta er gríðarlega mikil fjárfesting í heilbrigðiskerfinu á Íslandi, sú mesta sem við höfum nokkru sinni ráðist í, og sýnir að ríkisstjórnin forgangsraðar í þágu uppbyggingar í heilbrigðismálum. Á sama tíma og við höfum aukið fjármagn í reksturinn þá erum við í sögulegum fjárfestingum í uppbyggingu innviðanna. Ég verð að nota hluta af þeim tíma sem ég hef hér til þess aðeins að ræða um íslensku krónuna og þessa umræðu sem ég heyri sífellt, sérstaklega frá þingmönnum Viðreisnar, um að það séu einhverjir þeir hérna í samfélaginu sem njóti þeirra lúxusréttinda að fá að gera upp í erlendri mynt. Þetta er mjög undarleg umræða, sérstaklega vegna þess að hér í þinginu náðist breið samstaða á sínum tíma, á árinu 2002, einmitt um að heimila þeim fyrirtækjum sem hafa meginþorra tekna sinna í erlendri mynt að gera upp í þeirri sömu mynt. Um þetta var breið umræða og nokkuð góð samstaða vegna þess að þetta væri eðlilegt, þetta myndi hjálpa viðkomandi fyrirtækjum sem væru sérstaklega í útflutningi að draga úr sveiflum í sínum rekstri. Það er ekki nema eðlilegt að fyrirtæki sem hafa meginþorra tekna sinna í erlendum myntum, vegna þess að þau starfa í alþjóðlegu umhverfi, hafi heimild íslenskra skattyfirvalda til þess að gera upp í þeirri sömu mynt. Ég verð að lýsa mikilli furðu þegar fólk kemur hér og segir að þetta séu einhver sérstök forréttindi, í ljósi þess hversu breið samstaða var um þetta hér í þinginu á sínum tíma. Og að menn skuli síðan koma fram í kjölfarið með þá kröfu að allir aðrir eigi að fá að njóta sömu réttinda, við þessu er í raun og veru ekkert annað svar heldur en að það njóta allir þessara sömu réttinda, allir þeir sem hafa sömu aðstæður, þ.e. hafa meginþorra tekna sinna í erlendri mynt, þeir geta fengið að gera upp í erlendri mynt. Við erum hér auðvitað að horfa á atvinnustarfsemina í landinu. Að segja það hins vegar einhverja mismunun gagnvart þeim sem ekki eru með meginþorra tekna sinna í erlendri mynt, hvað þá að tala um að einstaklingar ættu að hafa rétt til þess að skila skattframtali sínu í evrum, ég meina, hvert eru menn eiginlega komnir í þessari umræðu? Algerlega út í skurð að mínu áliti, algerlega út í skurð. Það væri svo sem hægt að verja miklum og löngum tíma í umræður um þetta og tengsl þessa við sjálfstæða peningamálastefnu og allt slíkt. Ég bara get ekki setið á mér að gera athugasemdir við þetta. Ég hef auðvitað engar aðstæður hér til að fara yfir öll þau framfaramál sem er að finna í þessari áætlun. Ég bara bendi á að það hefur orðið jákvæð þróun á vaxtamörkuðum sem eru þá væntingar til lengri tíma frá því að áætlunin var lögð fram. Kjör ríkissjóðs hafa batnað, sem er enn ein vísbendingin um að við erum smám saman að ná tökum á stöðunni. Við munum halda áfram að vinna að hinum ýmsu aðhalds- og hagræðingarverkefnum sem eru boðuð í þessari stefnu og það verður verkefni í öllum ráðuneytum og samstaða um það í ríkisstjórninni. Ég býð síðan að sjálfsögðu fram alla aðstoð og samstarf ráðuneytisins við fjárlaganefnd við frekari úrvinnslu á málinu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir stuttu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ríkislögmann. Þetta frumvarp var samið í samráði við vinnuhóp sem ég skipaði í ágúst 2022 með fulltrúum embættis ríkislögmanns, dómsmálaráðuneytisins, Lögmannafélags Íslands, Dómarafélags Íslands og Félags forstöðumanna ríkisstofnana auk forsætisráðuneytisins. Forsaga málsins er sú að í tengslum við fjárlagavinnu forsætisráðuneytisins vegna fjárlaga fyrir árið 2022 fékk ég ráðgjafa til að rýna starfsemi og skipulag embættis ríkislögmanns, greina styrkleika og veikleika embættisins og nota þann grunn til að ákveða næstu skref. Niðurstaða þeirrar stefnumótunarvinnu var að rétt væri að endurskoða lög um ríkislögmann í því skyni að skýra frekar hlutverk embættis ríkislögmanns og með frumvarpi þessu eru í samræmi við það lagðar til breytingar á lögum um embættið hvað varðar hlutverk þess. En það voru fleiri tillögur sem fram komu í stefnumótunarvinnunni, einkum mikilvægi þess að efla sáttamiðlun sem grundvallarþátt í starfsemi embættisins, sem er til þess fallið að leiða til minna álags innan embættisins, og að móta viðmið um fyrirsvar þess við rekstur dómsmála enda eru slík viðmið til þess fallin að efla og bæta fyrirsvar embættisins. Þá var það tekið til skoðunar að fella inn í lögin ákvæði sem gæti hljóðað eitthvað á þá leið að ríkislögmaður skuli almennt ekki hefja sókn í einkamáli sem ríkið höfðar nema áður hafi verið leitað annarra leiða til að leysa þann ágreining sem uppi er, svo sem með sáttaumleitan. Þá var einnig skoðað hvort mæla ætti fyrir um skyldu á starfsemi embættisins að það gætti að samkvæmni og sanngirni gagnvart gagnaðilum ríkisins við rekstur dómsmála fyrir ríkið. Þegar þessar hugmyndir voru teknar til skoðunar af hálfu ráðuneytisins og skoðaðar í samhengi við álit vinnuhópsins varð niðurstaðan sú að slík atriði ættu betur heima í verklagsreglum embættisins en ekki í lagatexta. Er það t.d. í samræmi við það fyrirkomulag sem Norðmenn, sem hafa lagt mikla áherslu á slíka sáttamiðlun við meðferð mála, hafa viðhaft og þangað er fyrirmyndin að hinni íslenska löggjöf sótt og hið sama gildir um almenn viðmið um rekstur dómsmála fyrir ríkið. Í frumvarpinu er lagt til að upptalning þeirra verkefna sem ríkislögmanni eru falin í lögum verði gerð skýrari og þau sett í stafliði. Jafnframt er lagt til að tiltekið sé að ríkislögmaður fari með mál fyrir íslenska ríkið fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu og fyrir EFTA-dómstólnum. Hér er ekki um efnisbreytingu að ræða enda sinnir ríkislögmaður nú þegar slíkum málum og mál sem eru rekin fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu eru vaxandi þáttur í starfsemi embættisins. Hins vegar þótti eðlilegt í ljósi einmitt þess að þessi málarekstur er vaxandi þáttur í starfsemi embættisins að þess sé skýrlega getið í lagatexta að þetta sé hluti þeirra verkefna sem embættið sinnir. Ég vil hins vegar árétta í þessu sambandi að þótt ríkislögmanni sé falið að sinna tilteknum verkefnum samkvæmt lögunum fara auðvitað ráðherrar og eftir atvikum þær ríkisstofnanir sem undir það heyra með forræði á kröfugerð, röksemdum og ágreiningsatriðum í þeim málum sem ríkislögmaður sinnir. Frú forseti. Þetta er nú allt og sumt í þessari framsögu um þetta stutta frumvarp. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum þess og tel raunar að frekari orð skýri það ekkert frekar. Ég hygg að þetta frumvarp sé þess eðlis að um það geti skapast góð samstaða hér á þingi og legg að lokum til að að lokinni þessari 1. umr. verði því vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 1494, sem er mál nr. 957, en um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði (hnúðlax). Frumvarpið er samið í matvælaráðuneytinu en með því eru lagðar til tilteknar breytingar á lögum um lax- og silungsveiði, nr. 61/2006. Með frumvarpinu er áformað að lögfesta tímabundið ákvæði til bráðabirgða til að bregðast við hnúðlaxi sem kann að koma í íslenskar ár og vötn á gildistíma ákvæðisins. Með bréfi, sem dagsett var 8. ágúst 2022, skipaði ég starfshóp til að kanna stöðu hnúðlax og koma með tillögur um aðgerðir og lagabreytingar. Starfshópurinn er skipaður fulltrúum frá matvælaráðuneytinu, Fiskistofu, Hafrannsóknastofnun og Landssambandi veiðifélaga og frumvarpið er unnið í samvinnu við starfshópinn. Hnúðlax eða bleiklax er ein tegund Kyrrahafslaxa. Náttúruleg heimkynni tegundarinnar eru við norðanvert Kyrrahaf og Norður-Íshaf. Hnúðlax var fyrst fluttur til ræktunar í ám á Kólaskaga í Rússlandi á sjötta áratugnum Hér á landi varð fyrst vart við hnúðlax 1960 en frá árinu 2015 hefur fjöldi hnúðlaxa aukist verulega og er tilvist hans og hrygning nú staðfest í mörgum ám hér á landi samkvæmt upplýsingum frá Hafrannsóknastofnun. Búast má við að stofnstærð hnúðlaxa komi til með að aukast hér á landi á komandi árum. Stofnar hnúðlaxa eru mun stærri á oddatöluári en á ári sem endar á sléttri tölu og því er viðbúið að sterkur stofn gangi upp í íslenskar ár sumarið 2023. Líkur eru til að hnúðlax og framandi tegundir er koma í íslenskt ferskvatn geti haft neikvæð vistfræðileg áhrif á aðra stofna laxfiska í íslenskum ám. Í kjölfar fjölgunar hnúðlaxa tóku veiðifélög að sækja um leyfi til að stemma stigu við fjölda hnúðlaxa. Í ljós kom að ekki var til staðar lagaheimild til þess að veita leyfi til veiða í ádráttarnet þar sem slík veiðarfæri eru ekki leyfileg til laxveiða. Miðað við núgildandi lög getur ráðherra ekki sett reglugerð sem heimilar notkun netalagna, fyrirdráttar eða annarra aðferða til að hefta útbreiðslu hnúðlaxa. Markmið þessa frumvarps er því að stemma stigu við útbreiðslu þessarar tilteknu laxategundar. Með vísan til framanritaðs er lagt til að bætt verði við lög nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði, nýju bráðabirgðaákvæði þess efnis að veiðifélögum og veiðiréttarhöfum þar sem ekki eru starfandi veiðifélög sé heimilt að veiða hnúðlax með ádráttarnetum árin 2023, 2024 og 2025. Í lagagreininni segir jafnframt: „Ráðherra getur með reglugerð sett nánari reglur um veiðar á hnúðlaxi, m.a. um leyfisveitingar, skráningu, sýnatökur og aðra framkvæmd veiða.“ Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar er fylgir frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Frú forseti. Það er áhugavert mál sem hér er til umræðu og ekki síst fyrir líffræðinga. Það sem mér finnst áhugavert er að fá að vita nánar um markmiðið með þessum tilraunum sem á að fara í og þessum fyrirdrætti. Sér hæstv. ráðherra þennan nýbúa í íslenskri náttúru sem sérstaka ógn sem þurfi að eyða? Er það það sem rekur hana áfram? Nú er þessi nýbúi kannski ekki alveg á sömu slóðum að hrygna eða að nýta sömu vist og náttúrulegi laxinn eða sá upprunalegi, nýbúinn er á heldur lygnari svæðum, skilst mér, og síðan ganga seiðin nokkuð hratt til sjávar. Ég sé ekki alveg að hann sé bein ógn. En það er ýmislegt sem hæstv. ráðherra sér sem ég sé kannski ekki og það væri fróðlegt að vita hvort ráðherra væri, í ljósi fjölbreytileikans, jafnvel tilbúin að bjóða þennan nýbúa velkominn.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í framsöguræðu minni átti þetta frumvarp sér tiltekinn aðdraganda. Það er kannski rétt að geta þess að það kemur fram í umsögn Náttúrufræðistofnunar Íslands, um áform um lagasetninguna, að stofnunin telur jákvætt að stefnt sé að þessari lagabreytingu vegna þess að náttúrufræðingar og líffræðingar þar telji ástæðu til að hafa áhyggjur af aukinni útbreiðslu hnúðlaxins og að nauðsynlegt sé að áhrif af tilvist og aukningu tegundarinnar á líffræðilega fjölbreytni ferskvatns séu könnuð til hlítar. Þess vegna er mikilvægt að núverandi laga- og regluumhverfi komi ekki beinlínis í veg fyrir nauðsynlegar rannsóknir á hnúðlaxi eða öðrum framandi tegundum í fersku vatni sem og aðgerðir til að bregðast við mögulegum vandamálum sem stafa af aukinni útbreiðslu þeirra. Samkvæmt umsögninni kemur líka fram að mikilvægt sé að ákvæði laga séu skýr um það hvaða fleiri framandi tegundir það á við um til að unnt sé að stemma stigu við útbreiðslu eða a.m.k. að kanna og greina þau vandamál sem stafa af aukinni útbreiðslu sem þessari. Það er líka áhugavert í þessu samhengi að geta þess að frumvarpið var kynnt í samráðsgátt. Þar bárust umsagnir frá Náttúrufræðistofnun, tveimur félögum og tveimur einstaklingum sem öll töldu þetta jákvæða tillögu. Athygli helstu hagsmunaaðila var vakin á því að frumvarpið væri þar til kynningar og engar aðrar umsagnir bárust um málið. Umsagnaraðilar hafa því verið sammála um að þessi lagasetning hér væri til bóta.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra taldi upp ágæta aðila sem hún leitaði ráðgjafar hjá og það er gott mál. En hún taldi ekki upp einn aðila sem stendur henni nú mjög nærri og er einn fremsti sérfræðingur þjóðarinnar í fiskifræði ferskvatna og öðrum fiskum og það er hv. þm. Bjarni Jónsson, formaður utanríkismálanefndar. Leitaði hæstv. ráðherra til þingmannsins varðandi skoðun á þessu máli? Ég get glatt kvótaglaðan ráðherra, sem vill helst kvótasetja allt kvikt, með því að geta þess að þessi ágæti fiskur veiðist í sjó. Mig langar að spyrja hvort hún sé eitthvað farin að hugsa til þess, ef stofninn vex, að grípa tækifærið og leita allra ráða til að kvótasetja fiskinn í ljósi gjörbreyttra viðhorfa hennar til mála nú á síðustu misserum hvað varðar kvótasetningu.  
             Frú forseti. Er hægt að hafa einn fund í salnum? Ég er bara að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hyggist kvótasetja nýbúa sem er kominn hér inn í ár landsins. Er eitthvað ómálefnalegt við það? Svona ef stofninn myndi vaxa og verða að nytjafiski.

Virðulegur forseti. Ég ætla að reyna að vinsa úr andsvari hv. þingmanns það sem er svaravert. Hv. þingmaður spurði sérstaklega um það hvaða sérfræðiþekking hefði komið að þeirri umræðu er liggur að baki frumvarpi því sem hér er til umfjöllunar. Eins og fram kom í framsöguræðu minni var starfshópurinn skipaður fulltrúum frá ráðuneytinu, Fiskistofu, Hafró og Landssambandi veiðifélaga og frumvarpið var unnið í samvinnu við hópinn. Og af því að hv. þingmaður spurði um tiltekinn þingmann í þingflokki Vinstri grænna, sem er hv. þm. Bjarni Jónsson, formaður utanríkismálanefndar, þá er því til að svara að þingflokkur Vinstri grænna afgreiddi frumvarpið til þinglegrar meðferðar frá mér sem stjórnarfrumvarp til umfjöllunar hér á Alþingi án athugasemda.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég er bara með eina einfalda og stutta spurningu til ráðherra. Þarna er verið að setja í lögin sérstakt ákvæði um hnúðlaxinn, en nú eru aðrir utanaðkomandi laxar líka farnir að fara upp árnar, t.d. eldislax. Væri ekki nær lagi að vera ekki að nefna einstaka tegund af löxum í lögunum og gera það frekar að reglugerð að ráðherra geti bætt við fleiri tegundum ef þær fara að koma í árnar? Ástæðan fyrir því að ég spyr er sú að þegar atvinnuveganefnd fór í heimsókn til Noregs og ræddi þar við sérfræðinga í þessum málum þá voru þeir t.d. með mjög öflugt verkfæri til að takast á við eldislaxa sem eru að koma í veiðiárnar hjá þeim og spurning hvort ekki sé hægt að setja reglurnar einu sinni og gefa ráðherra síðan það vald að breyta því hvaða tegundir eiga undir; þá þarf ekki að fara með næstu tegund í gegnum þingið aftur og aftur á næstu árum.

Virðulegur forseti. Eins og kemur fram í frumvarpinu, og ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina, þá er hér um að ræða, eins og kemur fram í ákvæðinu, tímabundið ákvæði þar sem gert er ráð fyrir að þetta sé skoðað með tilteknum aðferðum árið 2023, 2024 og 2025. Starfshópurinn lagði til að þessi leið yrði farin til að hægt væri að skoða málin betur til að geta síðan farið í langtímastefnumótun á grundvelli þeirra gagna sem hópurinn getur safnað. Það er markmiðið og ég held að það væri bara mjög mikilvægt fyrir hv. atvinnuveganefnd að fá starfshópinn á sinn fund og fara yfir þessar forsendur og þá nálgun sem hér er lögð til. Þetta er auðvitað frumvarp sem er í vissum skilningi fyrst og fremst á vísindalegum grunni. En ég held að það sé mikilvægt að hv. atvinnuveganefnd skoði málið og ekki síst þessa sambúð, sem hv. þingmaður nefnir hér, við sjókvíaeldið.

Frú forseti. Í 8. gr. samþykktar ríkisstjórnarinnar um undirbúning og frágang stjórnarfrumvarpa segir, með leyfi forseta: „Ef samning frumvarps hefur gefið tilefni til að meta hvort það samrýmist stjórnarskrá eða alþjóðlegum skuldbindingum skal þess getið í greinargerð.“ Á dagskrá þessa fundar er frumvarp matvælaráðherra um breytingar á lögum um veiðar í landhelgi Íslands og lögum um stjórn fiskveiða (veiðistjórn grásleppu). Með frumvarpinu er lagt til að kvótasetja grásleppu, aðgerð sem óumdeilt varðar atvinnufrelsi sem er stjórnarskrárvarið samkvæmt 75. gr. stjórnarskrárinnar. Miðað við fyrrgreinda samþykkt um frágang stjórnarfrumvarpa þarf að fylgja frumvarpinu mat á samræmi þess við stjórnarskrá. Í 4. kafla greinargerðar þessa umrædda frumvarps er að finna slíkt mat nema hvað að hvergi er þar fjallað um hvort lagasetningin uppfylli skilyrði 75. gr. stjórnarskrárinnar, um að aðeins megi setja atvinnufrelsinu skorður ef það varðar almannahagsmuni. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpið verði tekið af dagskrá þar til það hefur verið lagfært. Ég tel að undirbúningi frumvarpsins sé mjög áfátt og sérstaklega hvað varðar stjórnarskrárþáttinn. Ég vil minna á það, 

Forseti minnir hv. þingmann á að virða ræðutímann.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, eða vinnuverndarlögunum eins og lögin eru oftast nefnd í daglegu tali, en breytingarnar snúa að vinnutímaskráningu starfsfólks. Frumvarpið er fyrst og fremst lagt fram til að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA þess efnis að hérlendis hafi ekki verið innleidd að fullu 3. og 5. gr. sem og b-liður 6. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2003/88/EB frá 4. nóvember 2003, um ákveðna þætti er varða skipulag vinnutíma eins og ákvæðin hafa verið túlkuð í samræmi við niðurstöðu Evrópudómstólsins í máli C55/18 CCOO. Að mati EFTA hafi dómstóllinn í því máli komist að þeirri niðurstöðu að umrædd ákvæði tilskipunarinnar fælu í sér að atvinnurekendur í aðildarríkjum þyrftu að koma upp áreiðanlegu og aðgengilegu kerfi vegna skráningar á vinnutíma starfsfólks síns. Í athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA til íslenskra stjórnvalda kemur enn fremur fram að í samræmi við grunnmarkmið um einsleitni í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og til að tryggja jafnræði innan svæðisins sé framangreind niðurstaða dómstólsins jafnframt skuldbindandi innan svæðisins. Í ljósi athugasemda Eftirlitsstofnunar EFTA er með frumvarpinu lagt til að nýju ákvæði verði bætt við vinnuverndarlögin þar sem kveðið verði á um það nýmæli að atvinnurekendum sé skylt að koma upp áreiðanlegu og aðgengilegu kerfi vegna skráningar á vinnutíma starfsmanna sinna sem innihaldi m.a. upplýsingar um daglegan og vikulegan vinnutíma sem og upplýsingar um á hvaða tíma sólarhrings unnið er, samfelldan hvíldartíma og vikulegan frídag. Jafnframt er gert ráð fyrir í frumvarpinu að starfsfólk eigi þess kost að nálgast umræddar upplýsingar 12 mánuði aftur í tímann. Tilgangur slíkrar skráningar er að Vinnueftirlit ríkisins, sem fer með eftirlit með vinnutíma starfsfólks á grundvelli vinnuverndarlaganna, eða eftir atvikum dómstólar geti metið hvort skilyrði laganna um hámarksvinnutíma, lágmarkshvíld og vikulegan frídag séu virt sem og hvort starfsfólk hafi fengið hvíld síðar ef vikið er frá reglum um hvíldartíma og vikulegan frídag samkvæmt lögunum eða kjarasamningum. Í þessu sambandi þykir mikilvægt að atvinnurekendur hafi umræddar upplýsingar tiltækar ef upp kemur grunur um brot á ákvæðum laganna. Gera má ráð fyrir því að verði frumvarpið að lögum auðveldi það eftirlit stjórnvalda frá því sem nú er hvað varðar eftirlit með vinnutíma starfsfólks. Virðulegi forseti. Ég tel afar mikilvægt að frumvarpið verði samþykkt hér á Alþingi til hagsbóta fyrir starfsfólk á innlendum vinnumarkaði á sama tíma og staðið er við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Þetta er áhugavert mál og mér fannst rétt að staldra aðeins við það. Ég efast ekki um að þessi ákvæði séu sett af góðum hug til að tryggja vinnuvernd og allt það en hins vegar hefur maður nokkrar áhyggjur af þessu vegna þess að það er jafnvel verið að setja talsverðar kröfur á smáfyrirtæki. Ef það er svo, eru þá engin neðri mörk á því, hæstv. ráðherra, hvað varðar fjölda starfsmanna hjá viðkomandi fyrirtæki sem þarf að halda sérstaklega tölvuskrá utan um? Ég segi þetta vegna þess að ég þekki nú til margra smáfyrirtækja starfa minna vegna og það er talsvert að reka og halda utan um hinar ýmsu kröfur hjá smáfyrirtækjum. Það er kannski ekki hægt að setja það í einhverja deild í stórfyrirtæki. Þannig að það þarf að horfa virkilega til aðgerða til að auðvelda rekstur smáfyrirtækja. Svona frumvarp sem er sett fram af góðum hug má ekki verða kannski lággróðrinum fjötur um fót. En auðvitað finnst mér stundum, ég segi það enn og aftur, t.d. hér þegar við vorum að ræða lággróðurinn og smáfiskana í útgerð, að það er einhvern veginn öllu dembt af sama þunga á þá og hina stóru. Ég vil bara minna hæstv. ráðherra á það og fá þá nánari upplýsingar um að það sé hugað að smáfyrirtækjunum af því að þau eru virkilega mikilvæg í þjóðlífinu og við eigum miklu frekar að greiða götu þeirra heldur en að vera að leggja á þau auknar byrðar ef hægt er að komast hjá því.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er hvorki um efri eða neðri mörk að ræða á stærð fyrirtækja. Ég held að hér sé nú um að ræða skyldu á fyrirtæki sem er ekki mjög íþyngjandi. Það er samt ekki sagt til um hvernig eigi að gera þetta og það er einmitt hugsað til þess að minni fyrirtæki þurfi ekki endilega að koma sér upp flóknu tölvuskráningarkerfi en þurfi að geta staðið skil á þessum upplýsingum, sem mér finnst vera algjört grundvallaratriði. Það er algjört grundvallaratriði að fyrirtæki geti sýnt fram á hvernig vinnutíma, hvíldartíma og frídögum hefur verið háttað. Þetta snertir mjög grundvallarréttindi þeirra sem á vinnumarkaði eru og á að auðvelda, ef eitthvað kemur upp á, ef áhöld eru um að það sé t.d. brotið á starfsfólki, að stjórnvöld geti með auðveldari hætti og viðkomandi einstaklingur geti með auðveldari hætti kallað fram upplýsingar máli sínu til stuðnings. Tilskipunin gerir ekki ráð fyrir þessum mörkum en það verður auðvitað að uppfylla það sem fram kemur í frumvarpinu.

Frú forseti. Ég tel mjög mikilvægt í meðförum nefndarinnar og þegar þetta mál verður skoðað nánar að horfa einmitt til þess að vera ekki að leggja þessa kröfu á öll fyrirtæki, horfa fyrst á meginþorrann eða þá skoða þann hóp fyrirtækja þar sem mesta áhættan er hvað þetta varðar. En að setja svona auknar kröfur á smáfyrirtæki, ég held að menn verði að skoða þann þátt. Þau eru meira og minna í því að innheimta jafnvel hin og þessi gjöld; tryggingagjöld, meðlög jafnvel, skila sköttum, lífeyrisgreiðslum, greiðslum til verkalýðsfélaga og hingað og þangað. Þegar smáfyrirtæki tína þetta saman þá tekur þetta bara tíma. Ég held að menn eigi einmitt frekar að skoða þessa löggjöf aðeins upp á nýtt og horfa á það hvað er verið að gera. Það er greinilegt að það er ekki alveg klárt hvað menn ætla að gera, hvernig tölvuskráningin eigi að fara fram og allt það. Ég vil aðeins minna á að það er nýbúið að fara leið sem átti að auðvelda smáfyrirtækjum að fá starfsleyfi. Það átti að fá skráningu í staðinn. En þegar á hólminn var komið og búið að setja það í gegnum einhverja miðlæga gátt hjá Ísland.is þá var það bara meiri háttar vinna fyrir smáfyrirtæki, fyrir hárgreiðslustofu, að skrá sig. Þannig að ég segi það og það eru mín skilaboð inn í þessa umræðu að vera ekkert að flýta sér um of, horfa með velþóknun til smáfyrirtækjanna og líta til þess miklu frekar að gera þeim þessa skráningu auðvelda og vera ekki að bæta á einhverjar kröfur sem væri mögulega hægt að komast hjá.

Hæstv. forseti. Það er alveg klárt hvað á að gera samkvæmt þessu frumvarpi verði það að lögum. Það er verið að bæta nýju ákvæði við vinnuverndarlögin þar sem er kveðið á um að atvinnurekendum sé skylt að koma upp áreiðanlegu og aðgengilegu kerfi vegna skráningar á vinnutíma starfsmanna sinna sem innihaldi m.a. upplýsingar um daglegan og vikulegan vinnutíma sem og upplýsingar um á hvaða tíma sólarhrings unnið er samfelldan hvíldartíma og vikulegan frídag. Þannig að það er alveg ljóst hvað á að gera. Það er hins vegar sveigjanlegt með hvaða hætti fyrirtækin ákveða að gera það og ég held að sá sveigjanleiki sé mikilvægur. En það fylgir því einfaldlega ábyrgð að vera með fólk í vinnu, svo einfalt er það mál. Þetta er lágmarkskrafa, fyrirtæki eiga bara einfaldlega að hafa það í lagi með hvaða hætti vinnutíma starfsfólks er háttað. Það er að mínu mati grundvallaratriði þegar kemur að réttindum fólks á vinnumarkaði.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna í þessu máli. Dálítið athyglisvert mál. Vinnumarkaðurinn er svona almennt að breytast og tímaskráningar eru, myndi ég segja, á undanhaldi fyrir afkastaskráningu. Þú ert ekki lengur mældur út frá því hvort þú vinnur akkúrat átta tíma á dag heldur hverju þú nærð að skila af þér. Ég skil hins vegar alveg að það séu reglur um hvíldartíma og ýmislegt annað. Við þurfum að sjálfsögðu að passa að það sé ekki verið að brjóta á fólki. Mér finnst reyndar athyglisvert að í frumvarpinu er atvinnurekendum skylt að koma upp slíku kerfi en það er engin skylda til þess að starfsmennirnir fylli einhver gögn inn í það kerfi. Ég held að það verði líka ánægjulegt og gaman að sjá, þegar þetta frumvarp hefur verið samþykkt, vinnutíma og hvíldartíma hjá ráðherrum og öðrum því að margt af því sem er í þessum lögum er kannski ekki alveg alltaf uppfyllt í þessu húsi hérna. Mig langaði að spyrja ráðherrann - ég skil grundvöllinn bak við þetta, það er verið að vernda starfsmenn, en er ekki þörf á því að við séum með einhvers konar sveigjanleika í kerfinu þar sem fólk er ekki í tímavinnu t.d.? Heimurinn er bara orðinn svo breyttur frá því þegar þessi tilskipun var sennilega skrifuð.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Kannski aðeins svona almennt um sveigjanleika hvað varðar vinnutíma, þá er hann náttúrlega talsverður samkvæmt IX. kafla laganna og þarf ekki að uppfylla öll skilyrði innan vikunnar eða innan mánaðarins heldur er sveigjanleiki í því yfir lengri tíma. Ég held að við séum að stíga hér skref sem er kannski bara eitt af þessu sem er svo sjálfsagt. Við erum að veita starfsfólki, alveg sama hvort það er í vinnu á hinum opinbera eða almenna vinnumarkaði, meira öryggi. Við tölum um það oft og tíðum að við viljum forðast félagsleg undirboð, brotastarfsemi á vinnumarkaði o.s.frv. Þetta er ein leið til að halda utan um þessi gögn. Það tel ég að sé afskaplega mikilvægt og í rauninni er það kannski frekar ámælisvert að það hafi þurft Eftirlitsstofnun EFTA til að við myndum setja þetta inn í lög, því að það er vissulega það sem ýtir á eftir því að þetta sé gert. Ég ætla nú samt að leyfa mér að vona að þetta sé víðast hvar í ágætum málum því að mjög mörg fyrirtæki og opinberar stofnanir eru með vinnutímaskráningar. En það er ekki endilega alls staðar og ég tel að þetta sé mikilvægt til þess að halda betur utan um réttindi starfsfólks á vinnumarkaði.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka það sem ég kom fram með hér fyrr í umræðunni, þ.e. að stjórnarfrumvarp sem hefur verið sett á dagskrá samræmist ekki þeim kröfum sem ríkisstjórnin hefur sett til að það sé tækt hér á dagskrá. Það er alveg augljóst að í greinargerð með frumvarpinu er ekkert fjallað um almannahagsmuni. Það er einfaldlega gerð sú krafa að almannahagsmunir séu skýrðir hvað það varðar þegar þeir eru undir. Það stendur til að ræða hér frumvarp sem skerðir almannahagsmuni og atvinnufrelsi og án þess að það sé skýrt og það sé tekið á því. Vissulega þá kemur fram í greinargerðinni að það standist eitthvert jafnræði, sem ég tel reyndar ekki vera, en það er ekkert fjallað um almannahagsmuni. Þess vegna tel ég, frú forseti, alvarlegt að halda þessu máli áfram og færi betur á því, betri bragur fyrir þingið, að fresta þessu máli þangað til búið er að gera grein fyrir almannahagsmunum í því þingskjali sem hér á að fara að ræða.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 1524, sem er mál 976. Um er að ræða frumvarp til laga um breytingar á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, nr. 79/1997, og lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006. Frumvarp þetta er samið í matvælaráðuneytinu. Með frumvarpinu er mælt fyrir um hlutdeildarsetningu grásleppu en fram til þessa hefur veiðum verið stjórnað með sóknarstýringu, þ.e. takmörkuðum fjölda leyfa og takmörkuðum fjölda veiðidaga. Á undanförnum árum hefur veiðistjórn grásleppu sætt gagnrýni fyrir að vera ómarkviss og ófyrirsjáanleg. Þannig beindi meiri hluti atvinnuveganefndar því til mín síðasta vor að kanna leiðir til þess að gera þessa veiðistjórn markvissari. Þá var í nefndarálitinu áréttað að horfa þyrfti til svæða og leiða til þess að draga jafnframt úr hættunni á samþjöppun. Megintilgangur frumvarpsins sem hér er til umfjöllunar er því að tryggja enn frekar sjálfbæra nýtingu grásleppu og auka fyrirsjáanleika fyrir þá aðila sem stunda grásleppuveiðar, m.a. með tilliti til veðurs og starfsaðstæðna grásleppusjómanna. Markmið frumvarpsins er einnig að tryggja betri stýringu veiðanna til að koma í veg fyrir óæskilegan meðafla þar sem hægt sé að bregðast við meðafla án þess að takmarkaður fjöldi daga skapi hvata gegn því. Nú er það svo að þegar leyfi er virkjað á skip hefst talning daga óháð veðri, sem getur ýtt undir að dagar nýtist ekki vegna slæmra veðra eða að dagar séu nýttir þrátt fyrir að óæskilegur meðafli sé mikill. Annað dæmi sem má nefna einnig er að ef aðili lendir í bilun á búnaði daginn eftir að hann leggur net, sem veldur því að viðkomandi getur ekki veitt, getur hann ekki nýtt sér alla þá daga sem hann hefur til veiða. Slík staða kæmi aftur á móti ekki upp ef frumvarp þetta yrði að lögum því að veiðarnar væru þá ekki háðar takmörkuðum fjölda daga. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæði 7. gr. laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands þar sem lagt er til að lögfesta staðbundin veiðisvæði grásleppu. Afmörkun veiðisvæðanna í frumvarpinu er óbreytt frá því sem verið hefur samkvæmt núgildandi reglugerð um hrognkelsaveiðar en um er að ræða sjö svæði, þ.e. Faxaflóa, Breiðafjörð, Vestfirði, Húnaflóa, Norðurland, Austurland og Suðurland. Í frumvarpinu er mælt fyrir um lögfestingu veiðisvæðanna þar sem í frumvarpinu er einnig lagt til að aflahlutdeild skips og aflamark sé bundið viðkomandi veiðisvæði. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar á ákvæðum laga um stjórn fiskveiða. Í nýrri 7. gr. a laganna er mælt fyrir um að ráðherra verði heimilt að úthluta aflamarki til fiskiskipa til veiða á grásleppu á grundvelli aflahlutdeildar skips á hverju staðbundnu veiðisvæði. Þannig geti aðeins skip sem hafi aflahlutdeild og aflamark og skráð er innan veiðisvæðis veitt þar grásleppu en einnig skal landa grásleppu innan veiðisvæðisins. Þá er mælt fyrir um að ef skip eru flutt á milli veiðisvæða falli aflahlutdeild skipsins í grásleppu niður enda gerir frumvarpið ráð fyrir að framsal aflahlutdeilda geti aðeins verið innan viðkomandi veiðisvæðis en ekki á milli veiðisvæða. Þá er einnig lagt til í frumvarpinu að tekið verði upp nýliðunaraflamark. Lagt er til í 4. gr. frumvarpsins að 5,3% verði dregin frá heildarafla grásleppu og ráðherra verði heimilt að úthluta gjaldfrjálst til nýliða sem eru að hefja grásleppuveiðar í fyrsta skipti aflamarki til að hefja grásleppuveiðar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að í reglugerð verði nánar kveðið á um úthlutun aflamarks til nýliða, skilyrði þess að vera nýliðar, skilyrði fyrir úthlutun hámarksafla og ráðstöfun þess aflamarks sem ekki tekst að úthluta til nýliða innan hvers fiskveiðiárs. Þá er mælt fyrir um að Fiskistofu sé heimilt að taka gjald vegna úthlutunar til nýliða en einnig munu nýliðar þurfa að greiða veiðigjald af grásleppu samkvæmt lögum um veiðigjald verði frumvarpið að lögum. Í frumvarpinu er einnig lagt til að framsal á aflahlutdeild og aflamarki verði takmarkað innan staðbundinna veiðisvæða og þannig verði tryggt að aflaheimildir hverfi ekki af einstökum svæðum. Samþjöppun veiðiheimilda getur eftir sem áður orðið innan veiðisvæðanna en þó aldrei í hærra hlutfalli en 2% af heildaraflahlutdeild í grásleppu. Það mun takmarka mjög þau áhrif. Annars tel ég að þetta sé atriði sem nefndin þurfi sannarlega að skoða sérstaklega. Þrátt fyrir það sem hér kemur fram í framsögunni og jafnframt í greinargerð með frumvarpinu um takmarkanir á framsali og flutningi aflaheimilda er í frumvarpinu jafnframt lagt til að ráðherra verði heimilt í reglugerð að kveða á um flutning á aflamarki á milli veiðisvæða á yfirstandandi veiðitímabili ef náttúrulegar aðstæður breytast verulega innan veiðisvæðis, svo sem ef þar verður aflabrestur, en slíkt skilyrði yrði þá ítarlega skilgreint í lögum. Í frumvarpinu er mælt fyrir um, í ákvæði til bráðabirgða við lög um stjórn fiskveiða, að fyrir 1. mars 2024 verði fiskiskipum úthlutað aflahlutdeild í grásleppu. Aflahlutdeild einstakra skipa skuli ákveðin með tilliti til veiðireynslu sem fengin hefur verið á grundvelli réttar til grásleppuveiða og leyfis Fiskistofu sem skráð er á viðkomandi skip og hefur verið nýtt innan viðmiðunartímabilsins. Lagt er til að vikið verði frá meginreglu 1. mgr. 9. gr. laga um stjórn fiskveiða og viðmiðunartímabilið verði lengra en þrjú síðustu veiðitímabil. Grásleppuveiðar standa yfir í stuttan tíma og aflabrögð geta verið misjöfn milli ára. Þá geta fráfarir vegna veðurs eða veikinda haft veruleg áhrif. Er því í frumvarpinu lagt til að miða við lengra tímabil, þ.e. þrjú bestu veiðitímabilin frá og með árinu 2014 og til og með árinu 2022. Vertíð grásleppuveiða í ár er þegar hafin. Því er gert ráð fyrir að gildistaka frumvarpsins, verði það að lögum, verði 1. september 2023 og þannig verði nægt svigrúm til að undirbúa breytingarnar sem frumvarpið mælir fyrir um með góðum fyrirvara fyrir vertíðina vorið 2024. Ég vil benda hv. þingmönnum á að öðru leyti ágæta greinargerð með frumvarpi því sem hér er til umfjöllunar sem lýtur að bæði tilefninu og nauðsyn lagasetningar sem hér hefur þegar verið farið yfir í framsöguræðu og þá ekki síst þeim breytingum sem gerðar hafa verið frá því sem áður hefur verið fjallað um í hlutdeildarsetningu grásleppu í frumvörpum þeim sem hafa komið hér til umfjöllunar í þinginu áður, þar sem við samningu þess frumvarps sem hér er til umfjöllunar hefur verið brugðist við þeim áhyggjum, að mínu mati, sem upp hafa komið í slíkri umræðu að því er varðar hámarksaflahlutdeild, framsal og flutning aflaheimilda, nýliðun og staðbundin veiðisvæði. Í 4. kafla greinargerðarinnar er sérstaklega fjallað um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Sá kafli er óvenjuítarlegur og gerð þar góð grein fyrir þeim sjónarmiðum sem varða stjórnskipuleg álitamál en einnig er í greinargerðinni fjallað sérstaklega um athugasemdir og viðbrögð við þeim, mat á áhrifum frumvarpsins, verði það að lögum, og önnur slík sjónarmið eins og gengur og gerist um framlagningu frumvarpa hér á Alþingi. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar og treysti því að geta átt gott samstarf við hv. þingnefnd um vinnslu málsins.

Frú forseti. Þetta er grátbroslegt frumvarp vegna þess að hér eru Vinstri grænir að leggja fram frumvarp sem þeir lögðust alfarið gegn á síðasta kjörtímabili - alfarið. Og hvað felur þetta frumvarp í sér? Það felur ekki í sér neina almannahagsmuni, enda er ekki rætt um þá í greinargerðinni með frumvarpinu. Það er talað eitthvað um jafnræði þeirra sem fá veiðiheimildir, bara það mengi, en það er ekkert talað um almannahagsmuni, enda eru engir almannahagsmunir hér undir. Hverjir eru þeir? Þeir eru bara ekki til staðar. Hér er um einkavæðingu að ræða. Ég vil bara spyrja hæstv. ráðherra: Hvað breyttist? Hvað breyttist? Hvers vegna vill hún núna einkavæða grásleppuna en á síðasta kjörtímabili þá barðist hún á hæl og hnakka gegn því? Var það eitthvað sem gerðist í ráðuneytinu? Fékk hún einhverja vitrun þar? Svo er maður hér í þingsalnum í dag og hefur fylgst með og þá rauk hv. þingmaður Vinstri grænna upp til handa og fóta vegna einkavæðingar Reykjavíkurborgar á almannaþjónustu. En svo kemur seinna um kvöldið hæstv. ráðherra Vinstri grænna og hún er algerlega búin að snúa við blaðinu, vildi alls ekki einkavæða hér grásleppuna á síðasta kjörtímabili en núna vill hún ólm einkavæða grásleppuna. Hvað er að Vinstri grænum, hæstv. ráðherra? Forseti. Það er eitthvað mikið og skrýtið í gangi. Ég held að hæstv. ráðherra verði að gera hreint fyrir sínum dyrum vegna þess að almennir flokksmenn Vinstri grænna eru eitt spurningarmerki og eru jafnvel farnir að hafa samband við mig hér og spyrja hvað sé í gangi innan herbúða Vinstri grænna.

Virðulegi forseti. Frumvarp af því tagi sem hér er til umfjöllunnar hefur ekki komið fyrir þingið áður því að hér er um að ræða töluverð frávik frá því sem hv. þingmaður er að vísa til, eins og ég raunar fór yfir í minni framsögu. Í fyrsta lagi erum við hér að gera ráð fyrir því að við séum að gæta að því að veiðisvæðin séu staðbundin, að heimildir fari ekki á milli svæða. Áður við þinglega meðferð frumvarps um veiðistjórn grásleppu þá komu fram áhyggjur af því að slík ráðstöfun myndi hafa verulega neikvæð áhrif á nýliðun og fela í sér fjárhagslegar hindranir fyrir komandi kynslóðir til að hefja grásleppuveiðar og í umsögnum við það frumvarp var bent á að það hefði ekki orðið mikil nýliðun í grásleppuveiðum síðastliðin tíu ár þrátt fyrir að kostnaður við að hefja veiðar í núverandi kerfi væri ekki mikill. Þess vegna er í öðru lagi í þessu frumvarpi lagt til að ráðherra verði heimilt að draga 5,3% frá heildarafla grásleppu til að tryggja nýliðun í kerfinu. Það má nú með réttu nefna í sömu andrá nýliðun og almannahagsmuni og ekki síst í þessum kerfum sem hér eru til umræðu. Áður hafa komið fram áhyggjur af samþjöppun en til þess að tryggja að aflahlutdeildin verði dreifð innan staðbundinna veiðisvæða þá er lagt hér til að sett verði 2% hámarksaflahlutdeild og væri hægt að hugsa sér út frá þeirri töflu sem hér er lögð til grundvallar, sem er svona nokkurs konar viðmið, að það mætti skoða hvort sú tala sé of há en ég treysti hv. atvinnuveganefnd vel til að fara yfir það.

Hæstv. forseti. Þessi ræða og andsvör hæstv. ráðherra fá mig til að spyrja hæstv. ráðherra: Við hvern ráðfærði hún sig þegar hún lagði þetta frumvarp fram? Ráðfærði hún sig við Landssamband smábátaeigenda? Fékk hún þar þá skýringu að hún væri eitthvað að auðvelda nýliðun. Auðvitað er það ekki þannig. Það er alveg borðleggjandi að hún er að búa til, hún er að einkavæða grásleppuna og gera þetta framseljanlegt. Hingað til hafa þessi hámörk eða kvótaþröskuldar ekki haldið og ekki einu sinni, frú forseti, þegar komið er að úthlutun byggðakvótans. Það er bara úthlutað jafnvel til fyrirtækja sem eru komin upp fyrir kvótaþakið eins og ekkert sé. Þannig að það að bera það á borð og telja fólki trú um að það sé eitthvað sannleikanum samkvæmt og í raun og veru sé verið að auðvelda nýliðun, það er bara ekki þannig. Það er langt, langt frá því. Það væri áhugavert hvort hæstv. ráðherra hafi t.d. ráðfært sig við einn fremsta vísindamann landsins og hvort hann styðji þetta frumvarp á sviði grásleppurannsókna. Þá vil ég nefna hér hv. þm. Bjarna Jónsson til sögunnar: Styður hann þetta frumvarp? Ég tel svo varla geta verið. Er það svo? Mér finnst það með ólíkindum að heill þingflokkur geti verið hér á síðasta kjörtímabili að berjast gegn máli og komið svo hér með það í einhverjum hálfgerðum felubúningi eða með einhverjum fegrunaraðgerðum sem ekki halda neinu, að leggja það á borðið og ætla að lögfesta það. Þetta er bara stórundarlegt. Þess vegna ítreka ég spurningu mína, frú forseti: Við hverja ráðfærði hæstv. ráðherra sig? Því að hefði hún ráðfært sig við Landssamband smábátaeigenda væri hún ekki að vaða þá villu sem hún er að gera hér.

Virðulegur forseti. Ég stend nú ekki hér sem ráðherra neins tiltekins hagsmunahóps þó að hv. þingmaður telji svo vera, hvorki lítilla né stórra hagsmunaaðila, heldur er hér um að ræða viðbrögð, eins og fram kemur í rökstuðningnum í greinargerðinni, við ákalli um að koma betri stýringu á veiðar á grásleppu. Þetta mál er ekki sama mál og hér hefur áður komið fram, 

Virðulegur forseti. Það skal engan undra að svona mál sé umdeilt. Í hugum margra er þetta það stórt mál, þegar verið er að einkavæða sameiginlegar auðlindir, að það nístir í hjarta fólks. Fyrir mér er þetta bara álíka og við værum að ræða hér inngöngu í Evrópusambandið. Og vegna hvers? Vegna þess að við erum búin að ganga í gegnum afleiðingar af kvótasetningu og ég sem Vestfirðingur hef horft upp á byggðirnar hrörna í kjölfar kvótasetningar og framsals. Þess vegna taldi ég að við værum komin á þann stað að við myndum telja að sá hluti sem er eftir ókvótasettur með framsali, að við gætum nýtt hann til að styðja við frelsi í atvinnugreininni innan ákveðinna marka. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra, sem ég veit að vill vel í málum varðandi byggðir landsins og möguleika manna á að sækja sjó: Á hvaða félagslegum og umhverfislegum rannsóknum byggir hæstv. ráðherra þessa kvótasetningu á hrognkelsum sem styður við hugtakið sjálfbærni, sem kom fram í greinargerðinni og stendur auðvitað fyrir umhverfislega þætti og efnahagslega og líka samfélagslega þætti? Hefur það eitthvað verið rannsakað hvaða hugsanlegar afleiðingar sú samþjöppun sem mun fara af stað mun hafa? Við þekkjum bara hvernig það hefur verið, bæði í krókaaflamarkskerfinu og aflamarkskerfinu, hvaða byggðaáhrif verða í kjölfarið. Þegar við gerðum þessar breytingar á strandveiðum á síðasta kjörtímabili tók það þrjú ár með alls kyns rannsóknum og tilraunum og með Byggðastofnun með í ráðum. Mig langar að vita hvaða rannsóknir hafa nú farið fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni athugasemdirnar og vangavelturnar hér. Ég vil nú í fyrsta lagi gera athugasemdir við það orðalag að hér sé um að ræða einkavæðingu á heimildum. Hér er verið að ræða um breytingar á stjórnun. Það er ekki þannig að ríkið hafi átt þessar heimildir og síðan séu þær núna komnar með þessum breytingum í hendur einkaaðila.

Nú?

Það eru fjölmargir grásleppusjómenn, virðulegi forseti, sem hafa lýst því í umsögnum um frumvarpið hvernig það skiptir máli að gera veiðistjórnina markvissari og ég nefndi um þetta allnokkur dæmi í framsögunni. Viðleitni til að koma til móts við áhyggjur sérstaklega af byggðaáhrifum kemur fram í þeim áherslum sem birtast í frumvarpinu sjálfu sem lúta að því að binda heimildir við staðbundin veiðisvæði. Til þess að koma í veg fyrir samþjöppun þá er rætt um tiltekin hámörk. Þannig að það er verulega ákveðið verið að stíga þau skref að bregðast við þeim áhyggjum sem áður hafa komið fram varðandi hlutdeildarsetningu á grásleppu en þó að koma til móts við þau sjónarmið sem ítrekað hafa komið fram, ekki síst frá grásleppusjómönnum sjálfum, að það þurfi að bæta verulega veiðistjórnina á þessari tegund.

Virðulegi forseti. Það hafa sem sagt engar rannsóknir farið fram og þykir mér það slæmt. Auðvitað telst þetta einkavæðing því að þetta er erfanlegt og þess vegna tel ég þetta vera einkavæðingu. Það er góður vilji í því að svæðaskipta og að innan ákveðins svæðis megi ekki vera eignarhluti nema upp á 2%. En því miður hefur það ekki haldið vatni hingað til í stóra kvótakerfinu, þetta þak, og við vitum hvernig það er og ég sé það ekki fyrir mér hvernig það heldur þarna. Þó að það væru þessi 2% færi fjöldi báta úr 400 niður í 50 og samþjöppun yrði auðvitað bara gífurleg. Mig langar kannski aðeins að heyra frá hæstv. ráðherra hvernig hún skilgreinir nýliðun. Hver verður nýliðunin? Hver er skilgreiningin á nýliðun? Eru það þeir sem hafa keypt sér útbúnað til grásleppuveiða á síðustu þremur árum og eru að byrja og fá svo lítið úthlutað að þeir munu aldrei geta haft hag af því að veiða því að það stæði ekki undir sér? Eru það þeir eða einhverjir sem aldrei hafa farið á sjó? Þetta er auðvitað fallegt orð, nýliðun, en í þessari grein í dag hefur það akkúrat verið einn af möguleikunum til nýliðunar að menn hafa bæði getað stundað grásleppuveiðar plús strandveiðar og samlegðaráhrifin hafa verið sú nýliðun sem hefur verið í fiskveiðistjórnarkerfinu í dag. Með því að brjóta þetta svona upp þá spyr maður sig: Verða strandveiðarnar næst, með nýjum sjávarútvegsráðherra sem, þegar búið er að varða leiðina á þennan veg - að það sé þægilegra fyrir Fiskistofu að sjá þetta allt betur fyrir en verra fyrir byggðir landsins sem munu bera skarðan hlut frá borði?

Virðulegur forseti. Ég held að þau sjónarmið sem koma fram í spurningum og vangaveltum hv. þingmanns séu þess eðlis að það sé full ástæða til að fjalla um það sérstaklega í nefndinni. En ég vil fullvissa hv. þingmann um að það ákvæði hér sem fjallar sérstaklega um nýliðun byggir ekki síst á umsögnum til Alþingis við fyrra frumvarp og þeirri umfjöllun sem þar var. Það hefur komið fram að nýliðun hingað til hefur ekki verið mikil þrátt fyrir að kostnaður í núverandi kerfi sé ekki mikill ef menn hafa áhuga á því að hefja grásleppuveiðar. Með því að setja skipum aflahlutdeild í grásleppu má velta því upp að aukin hagkvæmni næðist við veiðarnar og þar með kunni að vera mikilvægt í ljósi þessa að heimilt sé að draga 5,3% frá heildarafla til nýliða sem eru að hefja grásleppuveiðar í fyrsta skipti. Af því að hv. þingmaður veltir fyrir sér hvort þetta mál snúist um eitthvað annað eða um einhvers konar aðdraganda að breytingum á strandveiðikerfinu þá vil ég fullvissa hv. þingmann um að þetta þingmál hér fjallar bara um það sem í því stendur en ekki um önnur sjónarmið eða önnur álitamál. Raunar er sérstaklega fjallað um strandveiðar í umfjöllun um Auðlindina okkar, stóra stefnumótunarverkefnið sem er í gangi, og í skoðanakönnun sem birt var nú á dögunum kom fram að samfélagið allt, þjóðin, er sammála okkur, mér og hv. þingmanni, um það að strandveiðikerfið beri að efla.

Virðulegur forseti. Það er oft með svona stór og mikil mál að þau hafa alls kyns hliðaráhrif. Þó að það sé hægt að segja að þetta mál eitt og sér sé bara nákvæmlega eins og það lítur út þá er það oftar en ekki sem ein þúfa getur velt þungu hlassi og haft áhrif á annað. Þetta er bara púsl sem er orðið 5,3% í þessum litla hluta í félagslega kerfinu sem Vinstri græn hafa haft að stefnu sinni að auka á einhverju tímabili í 8,3%. Ég hefði gjarnan viljað sjá að því máli hefði verið fylgt eftir í raun, eða þetta mál og það mál hefðu þá bæði verið undir í þeirri skoðun sem er í gangi núna en ekki verið að plokka eitthvað eitt og eitt út, því að þetta er allt samspil þarna á milli. Þegar menn fara hugsanlega að selja frá sér kvóta í grásleppu vegna þess að magnið sem þeir fá við úthlutun er það lítið að það ber sig ekki að gera út þá mun sá hluti reyna að halda áfram með einhverjum hætti og fara inn í strandveiðikerfið sem mun þá bólgna enn frekar út og ekki geta staðið undir sér sem slíkt miðað við þær heimildir sem eru í dag. Ég ætla að halda áfram að rökstyðja þetta mál enn frekar og hef sagt það og segi það hér að ekkert í stjórnarsáttmálanum kveður á um kvótasetningu í fiskveiðistjórnarkerfinu og þess vegna er ég ósátt við að það sé búið að kvótasetja sandkola og hryggleysingja nú þegar með framsali. En það er búið og gert. Ég hef ekki séð rökstuðning fyrir því að það þurfi. Það hefur oft verið rætt um að lagfæra þetta sóknardagakerfi og komið með góðar ábendingar í þeim efnum af ýmsum þeim sem hafa stundað hrognkelsaveiðar til fjölda ára og líka Landssambandi smábátaeigenda. Þessi kvótasetning mun að mínu mati, og þeirra sem þekkja reynsluna og vita að þetta gerist mjög hratt, breytast í mikla samþjöppun á stuttum tíma. Stærri fyrirtækin eru að kaupa upp minni útgerðir mjög hratt í dag en það getur enginn stýrt því og menn geta stofnað útgerðir á kennitölu á öllum svæðum og hafið útgerð. Ég man eftir því þegar maður var yngri og var að horfa upp á skipin fara, þá var sett inni í fermingarsáttmálann, eins og maður kallaði það, að sveitarfélögin ættu forkaupsrétt, sem auðvitað hélt ekki neinu því að sveitarfélögin höfðu ekkert efni á því að nýta sér hann og allt þjappaðist þetta saman og við vitum hvernig staðan er í dag. Á undanförnum árum, utan eins, hafa veiðar á grásleppu ekki náð ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar um heildarafla og úr þessu má einmitt lesa að ekki er þörf á að kvótasetja grásleppu þar sem ekki er um ofveiði að ræða og engin fiskifræðileg rök fyrir því, heldur þarf að hafa vakandi auga yfir núverandi kerfi og hlusta á þá sem eru í greininni sem eru bara ekki að bíða eftir að fá fjármuni og fénýtingu út úr þessu og eru komnir á þennan stað að ætla að hætta hvort sem er. Auðvitað þiggja þeir að fá fjármuni sem annars hefðu ekki orðið, að geta selt næsta manni kvóta í grásleppu. Sumir hafa haldið að sér höndum að selja og þess vegna kannski hefur ekki verið nýliðun vegna þess að menn hafa verið með þetta hangandi yfir sér að kannski yrði grásleppan kvótasett. En veruleikinn er sá að ef kvótasetning verður að lögum þá mun þessi kvóti ganga í erfðir og verður auðvitað góð söluvara fyrir útvalda og valdasamþjöppun. Og það er fjöldi aðila sem eru búnir að fjárfesta á undanförnum fáum árum í búnaði til hrognkelsaveiða og myndu fá lítinn kvóta núna ef þetta yrði kvótasett og þeir myndu bara fara mjög illa út úr þessu og þeir eru nýliðar og það er bara á mörgum stöðum sem sú staða er uppi og hefur maður heyrt frá mörgum aðilum sem eru í þeirri stöðu. Það er auðvitað bara góður vilji að segja að 2% kvótaþak og svæðaskipting muni verða til þess að þetta muni allt vera innan ákveðinna marka og ekki fara út af svæðinu og komandi kynslóðir geti nýtt sér að stunda grásleppuveiðar eins og forfeður þeirra. En útgerðir hingað til hafa ekki verið nein börn að leika sér við varðandi það að finna ótal leiðir til að fara fram hjá alls konar girðingum og þökum, og kennitöluflakk á raunverulega eigendur og allt þetta og krosseignatengsl, við þekkjum þetta allt sem erum ekki alveg fædd í gær. Þetta er bara víti til að varast. Þar sem ég kem úr því þorpi þar sem Verbúðin var tekin og meira að segja að hluta til í mínu húsi og annað, þá vil ég bara minna á það flotta verk sem var spegilmynd af þeim tíma. Það væri ekki gaman að lenda í þriðju útgáfunni af Verbúðinni með þetta. Þó að þetta sé í smærri stíl skiptir þetta vissulega máli. Við munum að núverandi strandveiðikerfi var sett á fót af Vinstri grænum í kjölfar álits mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna um atvinnufrelsi og þá var talað um að það atvinnufrelsi næði líka til þess að stunda hrognkelsaveiðar. Menn hafa talið sér trú um það og ég hef skilið marga eldri grásleppukarla þannig að þingmenn hér áður fyrr hafi riðið um héruð og fullyrt það. Hrognkelsaveiðar eru því vissulega hluti af félagslega kerfinu svokallaða í fiskveiðistjórnarkerfinu sem við Vinstri græn viljum efla og stækka. Ég heyri að hæstv. ráðherra er á þeirri línu en ég held að hún þurfi að breyta um kúrs til að komast á þann stað að við getum nýtt það sem er fyrir og er til staðar en ekki að þjappa því áfram á sama stað og stóra kerfið er, með tilheyrandi kvótabraski sem myndi byrja á fullu. Ég er vissulega hrædd við það þó að þetta sé ekki frumvarp um strandveiðar eða svæðaskiptingu eða annað sem er núna til umfjöllunar á Alþingi, það er bara verið að gefa samt ákveðið fordæmi sem er hættulegt. Við vitum aldrei hvaða ríkisstjórn kemst til valda við næstu kosningar. Við höfum ekki hugmynd um það. Þess vegna megum við ekki spila boltann þannig að hann verði til þess að auðvelda hugsanlega kvótasinnuðum nýjum sjávarútvegsráðherra eða matvælaráðherra leikinn að halda áfram að kvótasetja af því að það er auðvitað svo miklu þægilegra fyrir alla strandveiðisjómenn að vita nákvæmlega hvað þeir mættu veiða og þægindi fyrir Fiskistofu og alla að allir vissu nákvæmlega hvað þeir ættu og líka hvað þeir ættu ef þeir seldu sig út úr greininni og gætu lagt þetta á bók hjá sér. En það væru kannski fáir sem hefðu efni á að kaupa af þeim nema þeir efnameiri. Ég vona bara að menn endurskoði þetta nú í fullri alvöru. Ég las allar umsagnir í samráðsgáttinni um þessi mál og þar eru margir sem bara hrópa húrra yfir því, loksins, loksins, en það eru líka margar mjög vel rökstuddar umsagnir þarna um þveröfugt. Þá eru menn ekki að hugsa um sjálfa sig og að fá einhvern aur í kassann þegar þeir hætta í atvinnulífinu heldur eru þeir að hugsa um afkomendur sína, komandi kynslóðir og litlu þorpin og byggðirnar, og líka sveitirnar, því það er auðvitað víða til sveita sem bændur hafa stundað hrognkelsaveiðar til að drýgja tekjur í búskapnum. Einhvern tímann var sagt úr þessum ræðustól að hvert bóndabýli sem lægi að sjó ætti að hafa eitt strandveiðileyfi, eða getað stundað hrognkelsaveiðar eins og þau hafa gert um aldir. Það var mjög ánægjulegt að heyra þessa könnun sem Félagsvísindastofnun gerði fyrir Auðlindina, bara hve gífurlegur stuðningur er við þann hluta félagslega kerfisins sem er þó til staðar í dag og að það séu yfir 72% sem vilja hækka hlutfall til strandveiða. En það skiptir líka máli að þetta samspil veiða á grásleppu og strandveiða og þá að byggðakvótinn nýtist í raun á þessum svæðum sem hann var ætlaður en renni ekki af fullum krafti til þessara stóru sem eiga nóga fjármuni, aðgengi að lánastofnunum og er ekkert mál fyrir að fjármagna, að kaupa af næsta manni og gera út á fleiri kennitölur og fara alls konar krókaleiðir til að fóðra það með öllum hætti. Og þó að maður vilji alltaf trúa því besta upp á manneskjuna þá vitum við að það eru auðvitað bara sérfræðingar á hverju strái sem hafa farið fram hjá eða fundið leiðir til þess að gera eitthvað löglegt sem er kannski siðlaust. Ég vil bara brýna hæstv. ráðherra, sem ég veit að vill vel í þessum málum, til að skoða þetta því að það er engin skömm að því að endurskoða hlutina og það þarf oft að gera það í stórum og miklum málum því að þetta er stórt og mikið mál. Þó að stór hluti þjóðarinnar sé kannski ekki algerlega með það á hreinu hvað þarna er undir og hvað er verið að gera þá er þetta prinsippmál sem við Vinstri græn höfum vonandi áfram og viljum að sé sameiginleg auðlind þjóðarinnar en gangi ekki í erfðir með þeim hætti sem væri ef þetta yrði samþykkt óbreytt.

Frú forseti. Fyrst vil ég byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Það er auðvitað ekki létt, gæti ég trúað, fyrir hv. þingmann að koma hingað upp og vera svo berorð og gagnrýnin á hæstv. matvælaráðherra en það er sannarlega tilefni til þess. Hún kom hérna fram af hugrekki og hreinskilni og þetta hefur örugglega ekki verið létt verk en nauðsyn krafðist þess því að með þessu frumvarpi er þingflokkur Vinstri grænna að stuðla að einkavæðingu atvinnuréttarins vítt og breitt um landið og það er auðvitað grafalvarlegt og það er rétt að spyrja hvers vegna svo sé. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvað telur hún að hafi gerst? Telur hún að þessi samvera með Sjálfstæðisflokknum hafi orðið til þess að flokkurinn sé farinn að færast svona örugglega og hratt í það að einkavæða allt hvað eina eða hvað hefur gerst hjá Vinstri grænum? Svo er annað sem ég sé hér, þegar maður horfir yfir hóp hv. þingmanna Vinstri grænna, að það virðist vera eins og það sé einhver meðvirkni í gangi, að menn séu bara komnir í það að verja hvað sem er ef ráðherrann leggur það á borð og jafnvel einkavæðingu á auðlindum þjóðarinnar. Þess vegna væri áhugavert að fá örfá orð um það hvað gæti mögulega verið hér á ferðinni. En það er mjög undarlegt að fylgjast með þessu sem er í gangi.

Virðulegi forseti. Ég get auðvitað ekki greint það. Þó að ég sé orðin 65 ára þá hef ég ekki spákonuna alveg fullkomna í mér eða get lesið í kúlu hvað hefur nákvæmlega gerst. En ég held að kannski sé þetta þannig að menn eru svolítið að taka við ákveðnu búi og eitthvað liggur líka stundum fyrir í ráðuneytum eins og við þekkjum, hvort sem er í þessu ráðuneyti eða öðrum, og menn vilja lagfæra það eitthvað og telja að það sé búið að gera bragarbót á því. En ég tel að um svona mál eigi, hjá flokki eins og okkar, Vinstri grænum, að taka góða almenna umræðu. Það var góð loftslagsráðstefna sem hafði gott orð á sér hérna um daginn og mér hefði fundist að það hefði þurft að hafa bara ráðstefnu og panel og ræða þessi mál, hvað væri best, og fá að borðinu sérfræðinga og lærða sem leikna í þeim málum, sjómenn og aðra, og rökræða þetta. Hvað stendur upp úr, hver er þörfin? Getum við lagfært núverandi kerfi og gert það betra án þess að það gangi bara út á fénýtingu? Ég hefði gjarnan viljað sjá slíkar rökræður og meiri rannsóknir á umhverfismálum og því hvernig hrognkelsin haga sér, við eigum sérfræðinga í því eins og hjá Biopol á Skagaströnd og fleiri innan Hafró, og fara dýpra í þetta áður en við stökkvum á eitthvað svona sem getur valdið skaða til framtíðar. Það er svo erfitt að snúa aftur. Við vitum að það er ekki fræðilegur möguleiki, liggur við, að snúa ofan af kvótakerfinu í dag með framsali þó að það hafi verið reynt hérna 2009–2013.

Frú forseti. Ég get alveg fallist á að það hefði þurft dýpra samtal um það sem er í gangi. Það sem ég tel að geti verið orsökin fyrir þessu er að hæstv. ráðherra sé of einangraður með sínu liði í ráðuneytinu í stað þess að taka umræðuna víðar. Þegar maður fær það framan í sig hvað eftir annað í andsvörum að hún sé ekki í neinu samtali við Landssamband smábátaeigenda þá tel ég að þetta vandræðamál sem er komið hér, og þingflokkur Vinstri grænna situr uppi með að styðja, hefði ekki komið til ef menn hefðu farið í dýpri umræðu og fengið víðari sjónarmið. Nema þá hitt, ég er stundum farinn að efast um það, sem hv. þingmaður trúir, að hæstv. ráðherra vilji eitthvað auka þennan félagslega þátt. Vissulega flutti þingflokkurinn hér þingsályktunartillögu á haustdögum, allur sem einn að undanskildum ráðherrum, um að þau vildu auka félagslega pottinn í 8,3%. En sú tillaga virðist hafa dagað uppi og hefur ekkert verið hér til umræðu meira. Nú erum við stödd í seinni hluta apríl og það er ekki kominn neinn botn í strandveiðarnar enn þá. Svo horfa menn líka upp á það að sveigjanleiki er varla til staðar þegar komið er að strandveiðunum og smáseiðunum í útgerð. En það er uppi allt annað sjónarmið þegar komið er að þeim stóru sem eru jafnvel komnir upp fyrir kvótaþakið. Þá er eins og að það sé ekki verið að herða það neitt. Þannig að ég er farinn að efast um það að hæstv. ráðherra vilji eitthvað auka þennan félagslega þátt í raun og sann 

Virðulegi forseti. Ég þekki nú hæstv. ráðherra, Svandísi Svavarsdóttir, bara að góðu og ég veit að hún vill vel þó að alla geti greint á um leiðir. Ég veit að hún er skynsöm og vill skoða hlutina frá öllum hliðum. Ég efast ekkert um að hún sé ekki búin að loka öllum dyrum, ég trúi ekki öðru, og hún sé tilbúin að skoða þessi mál áfram. Á síðasta kjörtímabili kippti síðasti ráðherra í þessum ráðherrastól til sín málinu sem var eiginlega hálfklárað í atvinnuveganefnd og breytti því og bætti og lagði það svo aftur fram og það var afgreitt, svo að það er allt til í þessum málum og enginn þarf að ganga með veggjum þó að menn endurskoði ýmis mál. Til þess er nú Alþingi, að velta vöngum yfir hlutum og fá umsagnir og hlusta á það sem þar er og vega það og meta. En það eru ýmsar leiðir til. Mér skilst að t.d. í Grænlandi sé stýring veiða eitthvað á þann veg að hvert svæði hefur X fjölda báta á hrognkelsaveiðum og þar er mismunandi veiði eftir svæðum. Í Noregi er mikill nýliðastuðningur og hvati. Ég er hrædd um að nýliðastuðningurinn sé of lítill sem hérna er lagður til miðað við það að síðan þurfa menn að kaupa af öðrum til þess að útgerðin beri sig sem þeir þurftu ekki áður og vera kannski á einhverjum nýliðastuðningi í mörg ár og það bara stendur ekki undir sér í veruleikanum og þess vegna gefast þeir upp. En við skulum vona það besta í þessum málum og ég trúi ekki öðru en að þetta verði skoðað jafnt í atvinnuveganefnd sem og hjá hæstv. ráðherra.

Frú forseti. Við allar breytingar á lögum um stjórn fiskveiða er mikilvægt að hafa það grundvallarstef í huga að líta ber á sjávarauðlindina sem sameiginlega og ævarandi eign íslensku þjóðarinnar. Í íslenska aflamarkskerfinu, eins og það er skilgreint í lögum um stjórn fiskveiða, felst takmörkun á þessum rétti þjóðarinnar þar sem aflaheimildum er úthlutað með hætti sem færir fáum aðilum langvarandi eignarráð yfir sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar og heimild til ráðstöfunar á þeim. Engu að síður er núverandi kerfi það sem íslenska þjóðin býr við og mikilvægt að gæta þess að öll lagasetning byggist á þeim raunveruleika sem núverandi lagaumhverfi býður upp á. Í frumvarpinu er lagt til að aflahlutdeild í grásleppu verði afmörkuð nánar. Mál þetta hefur áður verið til meðferðar og var m.a. á 151. löggjafarþingi en varð ekki útrætt þar. Á 152. löggjafarþingi voru felld út ákvæði er varða hlutdeildarsetningu grásleppu þegar flutt var frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða sem sneri að veiðistjórn sandkola og hryggleysingja. Þegar væntingar eru til þess að slík kvótasetning kunni að fara fram skapar það hvata til kappveiða þar sem veiðimenn keppast við að ná veiðireynslu sem verði grundvöllur til kvótaúthlutunar. Slíkt er afar óheppilegt, bæði fyrir sjómenn sem leggja á sig aukna vinnu og aukna slysahættu og einnig fyrir nytjastofninn sjálfan. Mikilvægt er að hugað verði að því hvernig megi draga úr kappveiðum meðan ráðherra hefur aflahlutdeildarsetningu í undirbúningi. Grundvallaratriði við fiskveiðistjórn er að viðhöfð sé vísindaleg stjórn á því hvaða veiði er heimiluð og hvernig aflahlutdeild er úthlutað. Það er nauðsynlegt að vernda nytjastofna við Íslandsstrendur, stuðla að sjálfbærum veiðum og standa vörð um atvinnu þeirra sem stunda veiðar. Við útvíkkun kvótakerfisins vakna þó spurningar um grundvöll kerfisins sem byggt er á. Það er óumdeilt að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi, þar sem aflahlutdeild er úthlutað á grundvelli veiðireynslu og þar sem framsal aflahlutdeildar er heimilað, hefur leitt til þess að yfirráð yfir sjávarauðlindum landsins hafa safnast á fáar hendur. Fáir aðilar hafa nú mikil yfirráð í íslenskum sjávarútvegi og njóta þeirra takmörkuðu eignarréttinda sem aflahlutdeild fylgir, sem er þó ekki takmarkaðri en svo að þeir geta nokkurn veginn gengið að nýtingu hennar vissri um ókomna tíð. Hagnýting auðlindanna er þar með orðin nokkurs konar einkamál þessarar konungsfjölskyldu íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins. Það að færa fleiri nytjastofna undir þetta sama kerfi mun að lokum leiða til sömu samþjöppunar og sést hefur í öðrum nytjastofnum. Um þá aðferð að úthluta aflahlutdeild á grundvelli veiðireynslu má segja að hún verðlauni frumkvöðla innan greinarinnar og þá sem hafa lagt á sig vinnu við að útfæra nýjar aðferðir til að veiða og til nýtingar á nytjastofnum. Það er jákvæður hvati sem er mikilvægur í hvers konar nýsköpunarumhverfi. Á hinn bóginn verður að líta til þess að slíkt kann að torvelda nýliðun í greininni seinna, jafnframt því sem það býr til mjög óæskilega hvata við veiðar á tegundum sem ekki hafa enn verið kvótasettar. Það sem er þó alvarlegast við núverandi kerfi um úthlutun aflahlutdeildar er eflaust að í því felst gjöf á því sem er í raun varanleg nýtingarheimild á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar, sem hefur mjög mikið fjárhagslegt verðmæti, án nokkurs endurgjalds. Útgerðir greiða árlega veiðigjöld fyrir nýtingu hvers árs í sumum nytjastofnum en ekkert gjald er innheimt fyrir upprunalegu kvótaúthlutunina sem stríðir gegn þeirri grundvallarhugmynd að auðlindir lands og sjávar séu sameign þjóðarinnar. Markmið laga um stjórn fiskveiða er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu fiskstofna og að tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Frumvarpið gengur þvert á markmið laganna um vernd fiskstofna, almannahag og byggðasjónarmið og snýr frekar að því að útvíkka núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sem hefur sætt vaxandi gagnrýni almennings um árabil og í nýlegri könnun kom í ljós að 80% telja það ekki sanngjarnt kerfi. Kvótakerfið er mannanna verk og ekki meitlað í stein. Við alla endurskoðun, breytingu eða útvíkkun á því verða hlutaðeigandi að þora að spyrja sig hvort kerfið þjóni heildarhagsmunum þjóðarinnar. Ef svo er ekki verða stjórnmálamenn að hafa til þess þor og hugrekki að gera þær breytingar á kerfinu sem þörf er á. Það er því mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi þjónar ekki heildarhagsmunum þjóðarinnar og að breytingar í þessa átt munu einungis auka misskiptingu í íslensku samfélagi.

Frú forseti. Þetta er sorglegur dagur að mörgu leyti fyrir atvinnufrelsi í landinu og það er líka sorgardagur í rauninni fyrir Vinstri græn í þessu máli og hvað varðar stjórn fiskveiða. Við erum nýbúin að fá könnun í andlitið sem segir okkur að 70% þjóðarinnar telji að kvótakerfið sé spillt. Í stað þess að taka þá umræðu hreinskilnislega og vinda ofan af þessu þá er miklu frekar farin sú leið að herða á spillingunni, vil ég telja það, herða á kerfinu. Það finnst mér vera stórundarlegt val en látum það vera. Það sem ég sakna hér í dag er að litlu frelsisálfarnir í Sjálfstæðisflokknum taki til máls og standi með okkur í Flokki fólksins og Pírötum gegn þessu frumvarpi vegna þess að það er verið að leggja hér á óþarfa atvinnuhöft, algerlega óþörf. Mér finnst að þeir ættu að láta sjá sig og taka til máls í umræðu sem snýr að atvinnufrelsinu en ekki einskorða sitt frelsi við brennivín í búðir eða að lækka áfengiskaupaaldurinn og allt það. Þetta tel ég vera miklu veglegra málefni að berjast fyrir en það. Síðan sakna ég þess að okkar ágætu vinir í Framsóknarflokknum láti sjá sig því það er alveg óumdeilt að þetta mál snertir hinar dreifðu byggðir. Einhvern veginn hafa þeir komið því inn í kollinn á mörgum að þeir séu talsmenn hinna dreifðu byggða þó svo að þar sem þeir ráða og hafa ráðið hafi frekar hallað á ógæfuhliðina en hitt. Þetta er einmitt mál sem snýr atvinnufrelsi og með því að samþykkja þetta frumvarp er verið að takmarka möguleika þessara byggða, unga fólksins í byggðunum, á að hefja vinnu og taka til hendinni, þannig að ég sakna þeirra. En furðulegast af öllu er að horfa upp á Vinstri græn, vini mína í Vinstri grænum. Mér finnst leiðinlegt að sjá á hvaða vegferð sá ágæti flokkur er, að hann sé kominn hér í að einkavæða og herða á kvótakerfinu í stað þess að fara þá leið að losa um þá hnúta sem er búið að binda. Nei, nei, það er miklu frekar farin sú leið að herða og ég vil spyrja: Er eitthvað í stefnu flokksins sem varð þess valdandi? Nú hef ég lesið bæði samþykktir nýs flokksþings sem fór fram í síðasta mánuði og þess sem var tveimur árum þar á undan. Þar er ekkert sem bendir til þess að það sé vilji flokksmanna að fara þessa leið og einkavæða grásleppuna. Það er ekki heldur að sjá að það hafi verið stefna þingflokksins á síðasta kjörtímabili en nú erum við allt í einu komin þá leið og auðvitað eru þá þingmenn sem voru hér á síðasta kjörtímabili alveg undrandi. Hvað gerðist? Hvers vegna er flokkurinn kominn í þessa stöðu? Er það samveran með Sjálfstæðisflokknum sem hefur orðið til þess? Eða hvað er það? Það er ekkert sem kom fram hér í ræðu hæstv. ráðherra sem benti til þess að það væru einhverjir almannahagsmunir í veði og einhver þörf á þessu. Það var eitthvað talað um að það myndi minnka meðafla. Það er alveg fráleitt, frú forseti. Það er fráleitt að einhver hnísa flækist síður í net ef það er komið með nýtt kerfi, framseljanlegt einkavætt kerfi. Getur einhver í þingflokki Vinstri grænna komið með einhverja skýringu á því hvers vegna þetta ætti að leiða til minni meðafla? Það eru leiðir til þess að minnka meðafla og gera þessa atvinnugrein arðvænlegri. Auðvitað hefði verið skynsamlegast að opna þá viðræður við Landssamband smábátaeigenda en það er eins og ráðherra vilji bara ekkert við þá fulltrúa greinarinnar ræða. Þá hefði verið hægt að komast hjá þessari vitleysu sem er í gangi og einnig þá að koma óorði á flokkinn. Frú forseti. Það sem kom fram í ræðu hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur varðandi Verbúðina fékk mig til að hugsa hvort við værum að skrifa hér enn einn kafla í kvöld í Verbúðinni, að nú væri róttæki vinstri flokkurinn, umhverfisflokkurinn, kominn í þá vegferð að einkavæða enn eina fisktegund, og það bara á einhverjum furðulegum forsendum, einhverjum misskilningi, tel ég vera. Misskilningurinn er m.a. að það virðist ekki vera rætt við nokkurn mann og ég fékk ekki heldur á hreint frá hæstv. ráðherra hvort hún hefði rætt við helsta sérfræðing þjóðarinnar í grásleppu sem er að finna í þingflokknum sjálfum. Var rætt við hann og er hann samþykkur þessu frumvarpi? Ég leyfi ég mér að efast um að svo sé vegna þess að það er það götótt og hvílir á svo veikum grunni að það heldur varla vatni. Það er í rauninni alveg furðulegt að bera það á borð. Auðvitað eru einhverjir í samfélaginu sem hafa yfir einhverri aflareynslu að ráða sem vilja fá gefins hjá ráðherranum og hún virðist hafa bara hlustað á þá en út frá almannahagsmunum og líffræðilega er hér verið að nota mjög hæpnar forsendur. Jú, hæstv. ráðherra, ef marka má orð hans, sem ég hef hlýtt á, virðist trúa og játast undir allt sem kemur frá Hafró. Ég ítreka það hér úr þessum ræðustóli að það er margt gott sem kemur frá Hafró, en það er ekki einhver sannleikur heldur eru vísindi þannig að það á að efast og togast á um hlutina. Það er mjög hættuleg þróun sem hefur orðið á síðustu árum, það hefur orðið ákveðin einangrun á þeim sjónarmiðum og ráðgjöf og þau sem hafa verið svona andstæð - í staðinn fyrir að láta þau takast á þá hafa þau miklu frekar verið blásin út af borðinu. Ég vil nú gera eitt hér, og ég vil að það sé tekið eftir því, ég ætla að hrósa hæstv. ráðherra fyrir eitt. Það má hún eiga að hún tók á fundinum í Auðlindinni okkar í vikunni inn gagnrýni á Hafró. Vissulega hefði mátt takast betur á þar um þau sjónarmið sem þar voru uppi og gefa því lengri tíma en það er þá leið fram á veginn. En þessi ráðgjöf sem hún ætlar að úthluta veiðiheimildum út á er mjög vafasöm, bæði aðferðafræðilega þar sem mælingar við botn eru notaðar til að meta stofnstærð fisks sem heldur sig að mestu í yfirborðinu. Það er beinlínis súrrealískt að ætla að gera það. Ráðgjöfin styðst við togararall, sem er þá stofnmæling botnfiska, til að mæla uppsjávarfiskinn grásleppu. Það er rétt að taka það fram að vegna þess að Hafró segir að mælingin sé ónákvæm þá taka þeir mælingu frá árinu áður til að leiðrétta mælingu ársins og búa til eitthvert meðaltal, 70%/30%. Það er alveg ljóst að þetta er ónákvæmt og þarf miklu frekar að skoða. Að ætla að úthluta framseljanlegum verðmætum á þessum forsendum er í rauninni óborganleg vitleysa líffræðilega. Líffræðilegar forsendur ráðgjafarinnar eru bara ekki til staðar. Ég hef lagt fram fyrirspurn í þinginu einmitt sem snýr bæði að líffræðinni og því sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir kom inn á, það eru þessi byggðasjónarmið. Ég tel mjög mikilvægt að þeim sé svarað og að Byggðastofnun fái þetta mál til umsagnar. Ég sé að hæstv. ráðherra er skemmt yfir því. Þetta er alvörumál, frú forseti. Það er alvörumál að fara að skerða enn möguleika dreifðra byggða að óþörfu og gera það hér á þessum forsendum. Líffræðilegu forsendurnar eru mjög takmarkaðar og það hefur ekkert komið fram hvort stór hrygningarstofn skili mikilli nýliðun seinna. Ég hef ekki séð það og ég hef spurst fyrir hjá Biopol og víðar og meira að segja hjá einum helsta sérfræðingi í grásleppurannsóknum, vísindamanninum Bjarna Jónssyni. Það hefur ekki komið neitt þar fram. Ég tel að menn verði að staldra hérna við. Áhrifamenn í flokknum, og þá á ég ekki bara við hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur heldur líka leiðtoga Vinstri grænna í Skagafirði, hafa ritað greinar þar sem þeir hafa varað við og bent á að þetta geti einfaldlega raskað tilveru smábátaútgerðar. Ég held að menn verði að hugsa þetta betur og einfaldlega skoða þetta upp á nýtt, þingflokkur Vinstri grænna. Það fer auðvitað ekkert saman að vera að flytja frumvarp um að auka félagslega þáttinn í fiskveiðistjórnarkerfinu úr 5,3% í 8,3% og vera síðan hér að þvinga fram grásleppufrumvarp og einkavæðingu og koma í veg fyrir jafnræði um að nýta auðlindir landsins hér á vordögum. Það er eitthvað sem ég tel að Vinstri græn þurfi að skýra nánar. Svo er rétt að huga að því að þetta er algjör óþarfi. Ef hæstv. ráðherra telur að það verði að fylgja ráðgjöfinni upp á punkt og prik þá er mjög auðvelt að fækka eða fjölga dögunum í byrjun vertíðar þegar menn sjá hvert stefnir. Ef það stefnir í að ráðgjöfin náist á örfáum vikum og þannig að það gangi ekki á að allir geti reynt sig og hafi einhvern sveigjanleika, eins ef bátar bila, þá er kannski allt í lagi að vera þar með sveigjanleika gagnvart þeim smáu í greininni og að Fiskistofa taki þau sjónarmið gild og leyfi mönnum þá að draga upp netin og halda þá áfram og nýta sína daga seinna. Það er hægt, hæstv. ráðherra, að vera með sveigjanleika, einnig gagnvart þeim smáa eins og þeim stóra. Það er eitthvað sem mætti komast framar í forgangsröðina. Eins og ég segi, þetta er mjög auðvelt. Ég ætla að nota þessar fáu mínútur sem eftir eru til að gera þá tillögu að þetta mál verði skoðað upp á nýtt og skoðuð þá líka sú leið, í stað þess að fara þessa leið, að einkavæða og gera það framseljanlegt, með þeim miklu hörmungum sem það mun að öllum líkindum leiða af sér fyrir fámennar byggðir - þá er auðvelt að fara aðra leið, að feta þá leið að gera grásleppuveiðar arðvænlegri þannig að menn fái að fénýta meðafla og að menn séu ekki settir í þá stöðu vegna þröngs VS-afla sem má landa utan kvóta, að menn neyðist þá til að velja á milli þess að borga með sér í veiðiferðinni eða þá að henda. Ég held að það sé mjög auðvelt með sveigjanleika gagnvart þeim smáa að gera þetta að arðvænlegri veiðum með því að menn leyfi einfaldlega grásleppusjómönnum að fénýta meðafla. Þá væru menn ekki að standa í því að vera hér í einhverjum kostnaðarsömum njósnaaðgerðum gagnvart vinnandi fólki, vera hér með dróna á lofti og virkt veiðieftirlit með kíkjum og ég veit ekki hvað. Um leið og menn hafa ávinning af því að koma með fiskinn í landið þá mun sá afli skila sér. Þessi njósnastarfsemi, sem maður sér jafnvel að eigi að auka í fjármálaáætlun, er óþarfi. Það á miklu frekar að búa til sveigjanleika og ég skora á Vinstri græn að skoða þetta mál upp á nýtt með það fyrir augum að gera þessar veiðar arðvænlegri og sveigjanlegri þannig að menn komist hjá þessum óþarfa höftum og að draga flokkinn algerlega niður í svaðið.