Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hannes Jónsson) Frv. þetta er fram borið í Ed. og hefir gengið gegnum þá hv. deild með litlum breyt. Þó hefir verið gerð á því að minsta kosti ein breyt., sem má segja, að orkað hafi tvímælis um, hvort rjett sje eða ekki. N. vildi nú samt ekki gera neinar brtt. við það, en mun athuga til 3. umr., hvort ekki væri ástæða til að breyta eitthvað tengigjaldinu. Tengigjaldið var upphaflega ákveðið 5 kr., en Ed. hækkaði það upp í 10 kr. Jeg get fallist á, að það sje rjettmætt, ef um 2. eða 1. fl. stöð væri að ræða, sem línan næði sambandi við; en ef um tengingu við 3. fl. stöð er að ræða, þá virðist nokkuð hátt reiknað að taka 10 kr. tengigjald, því að það er öllum mönnum vitanlegt, að svo miklu minni not verða af einkasímanum, ef um 3. fl. tengistöð væri að ræða. Um frv. í heild sinni er ekki ástæða til að ræða svo mikið. Hv. þdm. hafa sjálfsagt kynt sjér það; það er vel undirbúið og landssímastjóri hefir mælt með því, og virðist því ekki vera ástæða til annars en að láta það ná fram að ganga, enda hygg jeg, að allur fjöldi manna sje á einu máli um það, að nauðsynlegt sje að efla sem mest símasamband úti um land, eins og reyndar öll önnur samgöngutæki. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta, en í þessu eina atriði, sem jeg gat um áðan, þá mun n. athuga til 3. umr., hvort ekki sje ástæða til að flytja brtt. En að sjálfsögðu mun hún í því efni fara eftir till. landssímastjóra.

Pjetur Ottesen Það er aðeins örlítil brtt. á þskj. 262, sem gengur út á það að setja inn í 3. gr. frv. ákvæði um það, að fyrir þau störf, sem lögreglustjóri kynni að vinna beinlínis í þágu hreppsins, eins og t. d. oddvitastarfið, skyldi hann fá borgun úr sveitarsjóði. Það kom fram hjer við 2. umr., að það væri e. t. v. ekki nægilega skýrt orðað í gr.; þess vegna vildi jeg setja þetta ákvæði inn í gr., svo ekki gæti verið um að villast.

Jónas Kristjánsson Frv. á þskj. 44, um raforkuveitur til almenningsþarfa utan kaupstaða, verður að teljast eitt af þeim stærstu málum, er fyrir þinginu liggja. Er það algerð nýjung, að hjer á landi sje ráðist í svo stór fyrirtæki sem það, er frv. fer fram á, og orðin eru til alls fyrst. Þó hafa ýmsir framsýnir menn sjeð það í hillingum, enda er því svo farið um flest stór framtíðarmál, að þau fæðast fyrst í hugsun framsýnna hugsjónamanna, áður en þau koma til framkvæmda. Þetta er ekkert draumóramál. Slík fyrirtæki sem þetta, hafa verið framkvæmd í öðrum löndum. Vjer Íslendingar erum þar á eftir tímanum, eins og víða annarsstaðar, en betra er seint en aldrei, og nú á með frv. þessu að hefjast handa og leiða þannig í veruleikann drauma hugsjónamannsins. Ýms fyrirtæki, sem framkvæmd hafa verið hjer á landi, hafa þótt gapaleg í byrjun, eins og t. d. að leggja símakerfi yfir landið. Þótti þá í mikið ráðist, en það fyrirtæki hefir komist í framkvæmd, og mun nú enginn sjá eftir því, að í það var ráðist, og munu allir viðurkenna, að það var framsýnn og stórhuga andi, er hratt því máli fyrst af stað. Hjer er ekki um fyrsta sporið að ræða, til þess að taka öfl náttúrunnar í þarfir framleiðslu og menningar, en það er þó svo stórt spor, að til þess að koma því áleiðis, verðum vjer að sameina krafta vora. Sannast þar hið fornkveðna, að sameinaðir sigrumst vjer á hverri þraut, en sundraðir bíðum vjer ósigur. Það, sem bagar okkur mest, er það, hve tvískiftir við erum, og það er mikið mein, þegar dægurmálin skifta svo kröftunum, að þau standa fyrir þeim málum, er nauðsynleg eru til að vinna að heill framtíðarinnar og komandi kynslóða. Ísland hefir engin steinkol eða olíu í jörðu, eins og svo mörg önnur lönd, en við erum þó ekki gersneyddir þeim kröftum, sem í steinkolunum felast. Við vitum, að kolin eru samansafnað í ljós sólar, sem náttúran hefir varðveitt. Við höfum önnur gæði, er komið geta að sama gagni, ef við þorum að ráðast í að beisla þau til notfæringar menningunni. Við höfum hvítu kolin, árnar, fossana, fallvötnin. Þau auðæfi getum við notfært okkur, ef við sameinum krafta vora og höfum dug og dáð til þess að byrja á þessum framkvæmdum. Því er líkt farið með okkur og kóngssynina og dæturnar í æfintýrunum, er þau lentu í trölla höndum. Tröllin bundu þau við stóla og settu krásadisk á knje þeim, en fjötrar tröllanna meinuðu þeim að neyta rjettanna. Við höfum verið bundin af viðjum fáfræði og fátæktar. Í æfintýrunum kom altaf einhver frelsandi engill, til þess að leysa fjötra þeirra konungsbarna. - Þannig þarf vaxandi menning og vaxandi velmegun að leysa af okkur fjötrana, til þess að við getum notið krásanna í knjám vorum, fært okkur í nyt krafta náttúrunnar, sem annars renna til hafsins og verða engum að notum. Sumstaðar á landinu eru menn þó farnir að notfæra sjer þessi öfl, en það er víðast í smáum stíl, nema í Reykjavík. Augu bænda eru að opnast smám saman fyrir þörfinni, sumir þeirra hafa látið virkja lækinn, sem rennur við bæjarvegginn, og þetta rekur á eftir öðrum um að notfæra sjer þetta heimafengna afl. En það er með þetta eins og flest annað. Einstaklingurinn fær litlu áorkað, en þegar margir sameina krafta sína til þess að hrinda þessu máli áleiðis, hverfa stærstu erfiðleikarnir úr sögunni. Síður er hætt við áföllum, slysum og skaða, ef rekstur slíkra fyrirtækja er falin kunnáttumönnum, og ef stór vötn eru virkjuð. Því er svo varið, að þekking á þessum málum er yfirleitt lítil meðal almennings. Hinsvegar er tilkostnaður mikill við að koma þessum smástöðvum upp. Oft geta lítilfjörleg slys orðið til þess, að eyðileggja þessi litlu en dýru mannvirki. Þetta væri mikið óhapp fyrir bónda, sem búinn væri að koma upp raflýsingu á heimili sínu, og með ærnum kostnaði. Því er það betra og áhættuminna, að menn sameini kraftana um eitt stórfyrirtæki, þar sem fjöldinn gæti góðs af notið, en kunnáttumönnum væri falin forsjá þess. Það yrði líka án efa ódýrara með því móti, en yrði þó of dýrt öllum þorra manna, nema ríkið rjetti hjálpandi hönd, og það fer frv. fram á. Það yrðu ekki lítil viðbrigði í sveitunum, ef hægt væri að lýsa og hita upp hvern bæ með raforku. Þetta mundi valda feikna breytingum til menningarbóta og gera höll úr hreysi. Það eru ekki holl nje góð áhrifin, sem dimmu og köldu húsakynnin hafa haft á kynslóðir íslensku þjóðarinnar á liðnum öldum og árum. Ekkert lyftir huganum eins til flugs og hendinni til starfa sem hlýindi og birta, en kuldinn og myrkrið dregur dáð úr öllum mönnum. Ein ástæðan, og ekki sú veigaminsta, til þess, að fólk flykkist úr sveitunum til kaupstaðanna, er sú, að þar eru þessi skilyrði betri. Harðast hefir þó kuldinn komið niður á húsfreyjum í sveitum þessa lands. Þær eru bundnar við inniverkin, oft í dimmum og köldum húsakynnum. Svo er það víða til sveita, og er ekki ólíklegt, að slík aðstaða hafi haft veiklandi áhrif á íslensku þjóðina, og hún hafi ekki orðið eins bjartsýn, framtakssöm og áræðin, og ef hún hefði alist upp í hlýjum og björtum húsakynnum. Þetta er því fyrst og fremst mál húsfreyjanna og hins uppvaxandi æskulýðs, enda mun það sannast, að þær munu best kunna að meta það, að mál þetta er nú komið hjer á dagskrá. Þess er því meiri þörf, sem vinnukraftur er nú svo dýr orðinn, að húsfreyjur verða að neita sjer um nauðsynlega aðstoð í bæjunum við hin mörgu og erfiðu heimilisstörf. Nú hagar víða svo til í sveitum, að rekinn er einyrkjabúskapur. Þar verður húsmóðirin ein að gæta bús og barna, án allrar aðstoðar. Við slíkt er ekki unandi; það er þess vegna ekki nema eðlilegt, að sveitirnar tæmist og fólkið flykkist í kaupstaðina. Æskan hemst ekki í sveitunum. En verði frv. þetta að lögum, þá mundi bregða öðruvísi við, æskan yndi kyr í sveitunum, þær bygðust að nýju, ræktunin tæki stórstigum framförum. Notkun rafaflsins sparar vinnu að stórum mun; húsfreyjunni yrði ljettara að komast af án hjálpar, ef hún fengi raforku til ljóss og suðu. Það virðist svo, sem hv. meiri hl. n. hafi ekki reiknað dæmið nema til hálfs. Þeir hafa ekkert tillit tekið til þess, hvað vinst við að taka rafaflið til notkunar. Þeir hafa reiknað það út í tölum, hvað það kosti, en ekki á það minst einu orði, hvað það færi í aðra hönd í sparnaði, vinnu, þægindum og aukinni ræktun. Fyrir þetta er mikið gefandi. Og jeg býst við og vonast eftir, að ekki líði á löngu, þar til svo fari með þetta mál sem fór með símann, að þó menn verði að gefa mikið fyrir það, þá verði þeir þó færri, sem vilja vera án þess. - Yfirleitt finst mjer hv. meiri hl. gera of mikla grýlu úr kostnaðinum, en taka of lítið tillit til hinna auknu þæginda, sparnaðar og heilbrigði, sem fæst í aðra hönd. Hv. meiri hl. heldur því fram, að allur vandinn væri leystur, ef ríkið tæki að sjer forgönguna og ræki öll orkuverin sjálft. Þessu er jeg ekki sammála. Jeg vil láta einstaklingsframtakið njóta sín á þessu sviði sem öðrum. En það er líka dálítið undarlegt, að hv. meiri hl. hefir valið sósíalista fyrir frsm. þessa máls. Jeg get vel skilið hans afstöðu til þessa máls, að hann er því mótfallinn. Hann er ekki að hugsa um sveitirnar, heldur sína liðsmenn í bæjunum. Mig undrar því, að sjá bændur fylgja sósíalistum í þessu máli, undrar á því, að þeir skuli ekki rjetta höndina í eigin barm og sjá nauðsyn þessara framkvæmda. Jeg verð því að segja, að þegar hv. 6. landsk. (JónJ) tók í sama streng, þá rak mig í rogastans. Jeg gerði ráð fyrir, að fáir yrðu þeir bændurnir í sveitum landsins, er ekki gleddust yfir þessu frv. Jeg get ekki nægilega lýst undrun minni yfir því, að bændur skuli gera sósíalistann að forystumanni sínum og fylgja slóð hans svo trúlega. Þeir verða að gæta þess, að með þessu frv., ef fram nær að ganga, verður tilraun gerð til að koma í veg fyrir það, að húsfreyjur þeirra slíti sjer út fyrir tímann með of miklu erfiði og innisetum, og skorti ljóss og hita. Sigur þessa máls er að mínu áliti sigur menningarinnar, sigur velmegunar og áframhaldandi ræktunar landsins. Þetta er mál æskulýðsins að því leyti, að þá verður hann alinn upp til meiri þroska en áður. Hv. meiri hl. vill vísa máli þessu til stjórnarinnar. Jeg verð að segja, að í hann ber meira traust til stjórnarinnar nú en hann gerði fyrir skömmu, er rætt var um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Þá var ekki nærri því komandi, að vísa því til stjórnarinnar, þó sýnt væri með rökum fram á, að þess væri full þörf, þar sem málið var mjög ófullkomlega undirbúið samkv. játningu forsætisráðherrans sjálfs. Það kemur úr hörðustu átt, þegar bændur vilja tefja mál þetta og í leggja það svo í mjúka gröf. Jeg verð því að segja, að jeg er í hæsta máta óánægður með þessa framkomu bænda gagnvart frv. þessu, og jeg get trúað, að þeir fái ekki þýðar þakkir hjá húsfreyjunum, þegar þeir koma heim. Jeg vona, að þeir kvenskörungar lifi enn í sveitum þessa lands, að þær gjaldi þeim mönnum, er leggjast móti þessu máli, þurra þökk. Væri nær, að þær afhentu bændum sínum búrlyklana, eins og sagt var um systur Þórðar kakala, og byðu sig fram til þings við næstu kosningar í stað bænda sinna, er leyfa sjer að leggja á móti þessu máli, sem mikla þýðingu hefir fyrir alla, en mesta fyrir þær.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hv. frsm. meiri hl. (JBald) var að reyna að finna einstök atriði í frv. til að setja út á, eftir að jeg hafði skorað á hann að gera það. Fyrst fann hann það til, að heimild 2. gr. um rjett sýslunefnda, hreppsnefnda og frumkvöðla fjelagsstofnana til rannsóknar á fallvötnum, væri of víðtæk. Hún gæti þýtt það, að eigendur einstakra fallvatna fengju rjett til að láta rannsaka þau á ríkiskostnað sjálfum sjer til hagsbóta. En hv.frsm. hefir eigi athugað nógu vel, hvað í gr. stendur. Því eftir henni getur enginn krafist rannsóknar á fallvatni nema það verði haft til almenningsnota. Það segir sig sjálft, að enginn getur notað gr. til að fá ákveðið vatnsfall rannsakað sjerstaklega. Kunnáttumenn líta vitanlega á fallvatn það, er rannsóknar er beiðst á, og athuga aðstæður, en ef þeim líst það ekki verða hagkvæmasta úrlausnin fyrir þarfir umdæmisins, þá rannsaka þeir það ekki, heldur snúa sjer að þeim úrlausnum, er líklegri virðast. Að því er það snertir, að frumkvöðlar fjelagsstofnana eru teknir með, þá skal jeg geta þess, að svo er frá vatnalögunum gengið, að þeir eru hliðstæðir á sínu sviði við hreppsnefndir og sýslunefndir. En með ákvæðum vatnalaganna er alveg fyrir það girt, að einstaklingur geti komið á stað þessari rannsókn og undirbúningi, hafi það einungis þýðingu fyrir hann sjálfan en ekki almenning. Því er heimildin ekki of rúm, ef halda á löggjöfinni á þessu sviði á þeirri braut, er vatnalögin afmarka. Hv. frsm. meiri hl. vjek að fjárhagshlið málsins á nokkrum stöðum í ræðu sinni. Skal jeg reyna að taka það í samhengi. Hann sagði, að tillögin til veitutauga mundu verða hærri en hámark það, er jeg hafði giskað á í fyrri ræðu minni og bygt á nál.hv. meiri hl. Hann bygði það aðallega á tveim atriðum. Í fyrsta lagi væri áætlunin - einmitt áætlun sú, er hann hefir sjálfur tekið upp í nál. sitt - röng. Hvernig stendur á því, að hv. meiri hl. tekur þessar tölur upp í nál. sitt, ef hann gefur síðan frsm. sínum umboð til að segja hjer, að þær sjeu rangar? Hví leyfir hv. meiri hl. frsm. sínum að bera það fram, að áætlunin sje röng og villandi, þegar hann einmitt óskar sjerstaklega eftir því, að sama manni og áætlunina hefir samið, verði falið að aðstoða ríkisstjórnina við þessi mál? En það eru full rök fyrir því, að því er snertir veitutaugarnar, að þá sje áætlunin - 3000 kr. á km. - fullnægjandi. Og það eru líkur fyrir, að á sumum stöðum verði kostnaðurinn lægri, þar sem nota má járnþráð í stað koparþráðar. En hitt sannar ekkert, þótt spottar, sem lagðir hafa verið, hafi orðið kostnaðarsamari. Það þarf ekki að þýða annað, en að vegna sjerstakra kringumstæðna hafi verið þörf á að hafa gildari koparþráð en alment er. Hin ástæðan, er hv frsm. bygði á, var sú, að búast mætti við meiri notkun en rafmagnsstjóri gerði ráð fyrir. Það stafar af misskilningi er hv.frsm. gerir ráð fyrir, að aukin notkun hafi teljandi áhrif á kostnað við veitutaugar. Vegna strjálbýlisins hjer, verður það ekki hin raunverulega eyðsla, sem setur takmörk fyrir því, hve gilda þræði þarf. Til þess að veituþræðirnir verði nægilega sterkir og bili ekki í vondum veðrum, þurfa þeir að vera talsvert gildari heldur en það, sem þarf til þess að veita rafmagnsstraumnum. Veitutaugarnar, að undanteknum fáeinum stofntaugum, verða því fyllilega færar um að flytja það rafmagn, sem þörf er á. Og þó maður hugsi sjer, að eyðslan verði meiri en ætlað er, þá hefir það ekki teljandi áhrif á kostnaðinn við veitutaugarnar. Í þessu sambandi kom hv.frsm. inn á það, að mannvirkin sjálf hlytu að verða dýrari en gert væri ráð fyrir, því yrði rafmagnsnotkunin meiri, þá yrði að virkja hærri hestaflatölu en rafmagnsstjóri hefði lagt til grundvallar í útreikningum sínum. Þessu til stuðnings. vísaði hv.frsm. í ritgerð eftir mig í Nefndaráliti fossanefndar, þar sem jeg geri ráð fyrir meiri notkun á mann en rafmagnsstjóri. Jeg skal taka það fram, að í þessari ritgerð er jeg ekki að gera útreikninga um, hver verði hin raunverulega rafmagnsnotkun á mann. Það sem jeg er að athuga þar, er það, hvort vatnsaflið í landinu sje áreiðanlega nóg, svo að óhætt sje að leyfa virkjun til stóriðju, eða annars en almannaþarfar. Til þess að vera viss um það, þá geri jeg ekki grein fyrir því, hver verði hin raunverulega rafmagnsnotkun á mann í náinni framtíð, heldur því hámarki, er ekki sje hugsanlegt að hún fari fram úr. Það er svo alstaðar, að rafmagn til almenningsþarfa er fyrst og fremst notað til ljósa og hreyfivjela. Þar getur ekkert kept við rafmagnið. Þriðja tegund almennrar notkunar verður til matreiðslu. Eftir að búið er að leggja í kostnað við veitutaugar og innlagning rafmagnsins til ljósa, þá er hægt að sýna fram á, að ekkert eldsneyti getur kept við rafmagnið til matreiðslu í sveitunum. Vegna fólkseklu og kostnaðar við flutninga, þá verður sveitunum óaðgengilegra en bæjum hagnýting aðflutts eldsneytis. Það má því slá því föstu, að rafmagnið verði einnig notað til matreiðslu. Fjórða notkunin verður til herbergjahitunar. Þar er það svo, að ekki er hægt að fullyrða, að notkun rafmagns muni svara kostnaði, og það jafnvel þótt veita sje komin til annarar notkunar. Rafmagnsstjóri hefir áætlað tiltekinn hluta rafmagnsins, er notaður verði til herbergjahitunar, og látið hv. meiri hl. í tje. Það er ekki hægt að segja fyrirfram, hvort sú notkun aukist eitthvað, en sú aukning hefir ekki í neinum mæli í för með sjer aukinn kostnað við veitutaugarnar. Sjálfar veitutaugarnar liggja bæ frá bæ og gildleiki vírsins ákvarðast ekki af rafmagnsnotkun, heldur af styrkleikaþörf. Sama stöð getur veitt raforku fleirum en einu hjeraði, og það er rjett, að ef rafmagn er notað mikið til hitunar, þarf aukna hestaflatölu. Hitt nær ekki nokkurri átt, sem hv.frsm. sagði, að kostnaðurinn, sem menn myndu verða að greiða við rekstur stöðvarinnar myndi verða 500 kr. á hestafl, eða eins mikill og kostnaðurinn við að koma stöðinni upp. Ef hann kynti sjer þetta nokkru nánar, myndi hann komast að þeirri niðurstöðu, að fyrstu 5000 hestöflin kosta mest, þau næstu minna og þau þar næstu enn minna. Þetta gildir ekki fyrir neina einstaka stöð, heldur er þetta algild regla fyrir heildina. Jeg geng þess ekki dulinn, að svo getur auðveldlega farið, að notkun raforku til upphitunar geti aukist, og kostnaður á mann hvern verði því meiri en gert er ráð fyrir í áætlun rafmagnsstjóra, og nálgist þá það, er jeg hefi áætlað. Mjer virðist framkoma hv. meiri hluta hálf einkennileg, þar eð hann tekur áætlunina upp í nál. sitt, en segir svo í framsöguræðu, að á henni sje ekkert byggjandi, eða jafnvel, að þetta sje alt saman rangt. Jeg fyrir mitt leyti álít hana sanngjarna. Þá vil jeg víkja að því, að hv.frsm. hafði það eftir mjer, að lögin fjölluðu aðeins um undirbúning þessa máls, en það sagði jeg ekki. Þau voru mín orð, að frv. benti einnig á leiðir til framkvæmda þessa máls. 5. og 6. gr. fjalla um það. Um 5. gr. er það að segja, að í henni viðurkennir löggjafinn, að ríkið eigi ekki einungis að taka þátt í kostnaðinum, heldur líka við hvað eigi að miða framlag hins opinbera. Það á að ákveðast með tilliti til veitutauganna, og jafna þannig aðstöðuna fyrir mönnum, og hjálpa þeim til að yfirvinna þær hindranir, sem vegalengdirnar orsaka. Jeg sje ekki annað, en í raun rjettri sje óhætt að slá því föstu, að þarna vilji ríkið veita aðstoð strax í undirbúningi málsins, án þess þó að ákveða, hve mikil hún verði. Í nál. meiri hl. er ekki int að því einu orði, að þetta sje óheppileg leið, og á meðan að mótmæli koma ekki fram gegn því, er jeg sannfærður um, að í þessum þætti málsins eigi ríkið að leggja fram styrk sinn. Það er beinlínis skilyrðið fyrir því, að landsmenn yfirleitt geti orðið aðnjótandi þessara hlunninda. Öll aðalatriðin í mótbárum hv.frsm. voru hin sömu og áður, en þeim hefi jeg svarað í fyrri ræðu minni, og nægir því að vísa til hennar. Þá er næst að taka til athugunar hverjar sjeu skyldur ríkisins og verksvið þess, að því er undirbúning framkvæmda snertir. Ef brtt. okkar við 8. gr. verður samþ., þarf einskis frekara við. Heildarskipulagi á að koma á í þessum efnum, og orkumálastjórnin skal hafa frumkvæðið að undirbúningi þess, og ef menn athuga málið nánar, sjá þeir, að ekki getur verið að ræða um neitt annað en að hún á að koma fram með uppástungur. Hv. frsm. endurtók það, að í þessu fælist fjárhagsáhætta fyrir ríkissjóð, því að með þessu tæki hann á sig ábyrgð, en um það er ekki að ræða. Frv. ber það með sjer, að stjórnin hefir óbundnar hendur í þessu máli, og það er bygt á því, að þegar ríkið hafi lagt fram tillag sitt til veitutauga og einstaklingur sinn hluta, skuli tekjur fyrirtækisins vera það miklar, að það geti borið sig fjárhagslega. Hitt er annað, að stjórnin gæti beitt sjer fyrir því, að menn fengju lán með góðum vaxtakjörum, og flýtt með því móti fyrir framkvæmdum, en auðvitað yrði hún að athuga aðstæður hlutaðeigenda í hvert sinn er um slík lán væri að ræða. Hv. frsm. kom fram með þá skemtilegu vitleysu, að það væri svo sem munur með vegagerðirnar, þær mætti altaf stöðva. Jeg gat ekki varist brosi, er hann sagði þetta, því að auðvitað er það svo, að menn leggja ekki út í framkvæmdir, nema að þeir sjái fyrir, hvort hægt sje að inna þær af hendi, en hitt skiftir litlu máli, hvort verkið sje þess eðlis, að hægt sje að stöðva það, því að það er hrein meiningarleysa, að leggja út í annað en það, sem unt er að ljúka við og koma í gegn. Jeg hefi nú tekið helstu mótbárur hv.frsm. til athugunar, og læt því útrætt um þær, en hv. 6. landsk. kom honum til liðs, og skal jeg nú snúa mjer að honum. Jeg fann það á honum, að hann var öllu ákafari gegn frv., en hv.frsm., og taldi því það til foráttu, að hjer væri efnt til beins ríkiskostnaðar, en mótstaða hv.frsm. orsakaðist af því, að hjer var ekki farið fram á ríkisrekstur. Hv. 6. landsk. lofaði íhaldið og sagði, að því væri altaf að fara fram, því að nú ljeti það sjer annara um ýms mál, heldur en þegar það sat við stjórn. Þessi orð hv.þm. gæti jeg afsannað með því að telja upp ýms þau mál, er Íhaldsflokkurinn beitti sjer fyrir og leiddi til sigurs í sinni stjórnartíð, en læt mjer þó nægja með að benda honum á, að íhaldsstjórnin varð að eyða fullum helmingi af þeim tíma, er hún sat við völd, í að bta úr því sem misfarist hafði og í ólag var komið hjá fyrirrennurum hennar. Þá kom hv. 6. landsk. fram með útreikning á því, hvort tilkostnaður og tekjur myndu standast á, en niðurstaðan varð sú, að þessar rafveitur væru svo kostnaðarsamar, að engin not myndu verða að því, þótt þessi lög yrðu sett. Hann reyndi svo að gera það kátlegt, hve lítið var ætlað til ljósa og herbergjahitunar í áætlun rafmagnsstjóra, en hann gerir ráð fyrir, að hvert heimili fái nægilegt rafmagn til að hita upp eitt herbergi á veturna. Það kann vel að vera, að þetta sje nokkuð lítil úrlausn, en hún er þó betri en engin. Meginhagnaðurinn felst þó í því, að við það að matreiða með rafmagni sparast eldsneyti til matreiðslu, og þótt hægt sje að segja, að þrátt fyrir þetta sje áburðarbrenslu ekki útrýmt með öllu, er þó eldsneytissparnaðurinn mikill, en það ætti að vera lyftistöng undir ræktun landsins. Ennfremur vil jeg benda hv. 6. landsk. á það, að eins og hann með tölum sannar, að samveitur borgi sig ekki, má sanna hverjum heimilisföður, að heimilisveita borgi sig ekki fyrir hann fjárhagslega. Grundvöllurinn fyrir því, að þessar rafveitur borgi sig, er tvennskonar. Fyrst og fremst vinnusparnaðurinn, en jeg treysti mjer ekki til að reikna hann út í krónutali sem stendur, og svo er áburðarsparnaðurinn. Allir bændur hafa nóg land til ræktunar, og þar kemur áburðurinn að fullum notum, og hann eykur uppskeruna. Bændur sjá það og skilja, að ef þeir geta aukið brúttó-tekjur sínar með spöruðum eldivið, þannig að kostnaðurinn við veiturnar náist upp, borgar það sig fyrir þá að leggja á sig og sitt heimafólk aukna vinnu til ræktunar og nýtingar uppskerunnar, fyrir þau þægindi, sem rafmagnið veitir þeim innanhúss. Þetta er rjettur hugsunarháttur, og hvert það heimili, sem hefir fengið rafmagn inn til sín, fær þannig í aðra hönd tekjur, sem svara til kostnaðar, og hefir auk þess búið í haginn fyrir framtíðina og aukið afurðir jarðarinnar. Ótrúin hjá hv. 6. landsk. gekk svo langt, að hann vildi hafa hemil á, hvaða verkfræðingar væru fengnir til aðstoðar við rannsókn þessa máls. Mjer fanst hæstv. fjmrh. gera of mikið úr erfiðleikunum á því að framkvæma þá rannsókn, sem hjer um ræðir, ef brtt. við 8. gr. verður samþ., en það er ekki eins örðugt og hann áleit, enda er mjög auðvelt að inna þessa rannsókn af hendi á þeim hluta landsins, sem uppdrættir herforingjaráðsins ná til. Hitt er svo mikið verk, að gera áætlanir fyrir þann hluta landsins, sem uppdrætti vantar af, að það er spursmál, hvort ekki er rjett að vinda bráðan bug að því, að gera uppdrátt af því, sem eftir er, svo að ekki þurfi nú að fara að mæla fjarlægðir milli bæja, eða rannsaka hvaða vatnsföll sjeu hæf til virkjunar, en mál þetta þarf að taka föstum tökum og byggja rannsóknirnar á rjettum grundvelli. Það sem stjórnin vildi láta gera í þessu máli, - að gera lauslegar áætlanir á ýmsum stöðum, - tel jeg algerlega ófullnægjandi og ekki bygt á forsvaranlegum grundvelli. Hv. þm.N.-M. tók vingjarnlegast í þetta mál af meiri hl. Hann vildi láta taka frávísunaratkv. sitt sem vott um ást sína á málinu, en það þykir mjer nokkuð hæpið, og er jeg hræddur um, að hann fái menn ekki til að trúa því. Hann ætlaði þó að geyma atkv. sitt þangað til við 3. umr. Hann sagði, að sjer kæmi mál þetta þannig fyrir sjónir, að framkvæmd þess væri framtíðarhilling, og get jeg skilið það. Jeg er orðinn það gamall, að jeg man eftir því, að í æsku stóðu allar þær miklu framkvæmdir, sem hjer hafa orðið síðustu 25 árin, fyrir mjer í framtíðarhillingum, því að þá bar jeg ekki nógu mikið traust til landsins. En þetta mál er ekki nýtt fyrir mjer. Það var allmikið rætt í milliþinganefndinni í vatnamálum. Að mínum dómi er ekki ein, heldur tvær leiðir til þess að vinna bug á þeim örðugleikum, sem eru á því, að raforkuveitur til almenningsþarfa geti borið sig sjálfar. Önnur leiðin - og sú, er jeg hugsaði mjer fyrstu árin eftir 1918 - er sú, að tekin yrðu stærstu fallvötnin til stórfelds og aflfreks iðjureksturs. Hefði svo verið gert, hefði litlu munað, þótt virkjuð hefðu verið í viðbót nokkur þúsund hestöfl til ljósa og hita. Sá kostnaðarauki hefði orðið svo hverfandi, að kostnaður við framleiðslu raforkunnar hefði orðið lítt tilfinnanlegur. En nú hefir farið svo, að eftirspurn eftir fallvötnum til virkjunar hefir orðið minni en við var búist, og þær undirtektir, sem slíkar málaleitanir hafa fengið, hafa ekki verið svo vingjarnlegar, að úr framkvæmdum hafi orðið. Jeg held því, að raforkuþörf landsmanna verði ekki fullnægt með stöðvum, sem bygðar eru í öðrum tilgangi. Hin leiðin er sú, sem bent er á í frv., að ríkið hlaupi undir bagga með mönnum í þessu efni. Sú leið hefir þann kost fram yfir hina, að hún jafnar þann aðstöðumun, er fjarlægðin frá orkuverunum hefði valdið, ef fyrri leiðin hefði verið farin. Jeg er sannfærður um, að framkvæmdir í þessu efni eru komnar úr hillingunum og niður í veruleikann hjer hjá oss. Það, sem einna mest hefir styrkt trú mína á þessar framkvæmdir er það, hvað bændur, sem komið hafa upp heimilisstöðvum, hafa viljað leggja á sig fyrir þær. Þeir, sem slíkt hafa gert, eru nú orðnir svo margir, að vel má skoða þá sem mælikvarða þess, hversu mikið sje rjett að leggja í sölurnar til að koma rafmagni heim á sveitaheimilin. Ef önnur býli vildu og gætu lagt á sig eins mikið hlutfallslega, þá væru fjárhagsörðugleikarnir yfirstignir. Hvort þeir verða það eða ekki, er undir því komið, hvort menn vilja og geta lagt á sig það, sem þarf til rekstrar og viðhalds stöðvanna. Því hefir verið haldið fram, að bíða ætti með þessar framkvæmdir eftir því, að aukin ræktun færði bygðirnar saman, ekki þannig að sumir landshlutar leggist í auðn, heldur að bygðin verði þjettari á byggilegustu svæðunum. Jeg er hræddur um, að þetta eigi svo langt í land, að það komi ekki til greina, þegar um þetta mál er að ræða. Hitt er trú mín, að raforkuveiturnar yrðu til þess að flýta fyrir þessari breytingu að miklum mun. Það hefir verið spurt, hvers vegna við vildum fresta frávísuninni til 3. umr. Það er vegna þess, að við viljum að brtt. minni hl. við 8. gr. fái að koma til atkvæða. Hvernig sem fer um málið, verður stjórnin að hefja undirbúning í því fyrir næsta þing. Það, sem um er að ræða, er hversu hátt markið skuli sett, - hvort gengið skuli út frá heildarskipulagi á raforkuveitum fyrir land alt. Ef frv. er samþ. við 2. umr. hjer, er það stjórninni árjetting og leiðbeining. Ef frávísunartillagan verður samþ. kemur brtt. ekki til atkvæða. Jeg held líka, að umr., þótt í annari deildinni sje, sjeu ekki þýðingarlausar fyrir málið. Jeg held því, að meinlaust sje að hleypa málinu til 3. umr., jafnvel þótt andstæðingar málsins treystist ekki til að láta það fara til hv.Nd., - eins og við flm. myndum helst hafa kosið, - af ótta við, að sú hv. deild muni ekki vísa frv. frá sjer.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg vildi víkja lítið eitt að ræðu hæstv. fjmrh. (EÁ) á laugardaginn. Mjer fundust undirtektir hans við tillögur meiri hl. eigi eins góðar og jeg hefði óskað. Hann vildi fara varlegar en við. Við viljum styðja fjárveitingu til rannsókna í þessu máli. Hæstv. fjmrh. taldi sig því fyllilega samþykkan, en vildi, að hjeruðin legðu fram fje til rannsóknanna að nokkru leyti. Mjer finst mestu varða, að sjerfróðir menn rannsaki málið vel og vandlega. Má vera, að það taki nokkurn tíma, en jeg tel rjett að bíða eftir þeirri niðurstöðu. Þetta hefi jeg þó ekki borið undir meðnefndarmenn mína, svo að það er frá mjer einum. Slík rannsókn getur þó ekki orðið fullnaðarrannsókn, en ætti þó að geta gefið hugmynd um, hvar á að byrja á framkvæmduni í þessu máli, svo að flestum komi að gagni, og með sem minstum tilkostnaði. Eitt af því, sem við höfum á móti frv., er það fyrirkomulag um rannsóknir, er það gerir ráð fyrir, og sem leitt getur til þess, að borist geta umsóknir frá 10–12 hjeruðum í einu um rannsókn. Gæti þá verið vandi að velja á milli, og því er rjettast að láta stjórnina hafa forgönguna. Einhver gögn um mál þetta hygg jeg að sjeu til hjá rafmagnsstjóranum í Reykjavík. Veit jeg að vísu ekki, hvaða tölur eru þar nefndar, en jeg veit, að þessi gögn eru til. Mjer finst satt að segja, að stjórnin hafa tekið fullstirðlega í málið. Jeg fyrir mitt leyti er ráðinn í að vera með fjárveitingu á fjárlögum til undirbúnings þessu máli, og þar má ákveða, hve langt skuli ganga. Hv. 5. landsk. hjelt fallega ræðu um nálið og talaði um hillingar. En hv. 3. landsk. taldi framkvæmdir í þessu máli vera komnar niður á jörðina hjer hjá okkur. Hv. 5. landsk. talaði í líkingum og líkti íslensku þjóðinni við fanga í tröllahöndum, sem sæti með hendur bundnar á bak aftur og krásirnar í kjöltunni, uns einhver frelsandi engill kæmi og leysti hana úr viðjum. Á víst að skilja þetta svo, að þessir frelsandi englar sjeu íhaldsmenn, og þá fyrst og fremst þeir, sem flytja frv. á þskj. 44; - hv. 2. landsk. (IHB), hv. 3. landsk. (JÞ) og hv. 5. landsk. (JKr). Þetta eru nú englarnir, sem komnir eru til að leysa oss úr böndum. Það hefði þótt fyrirsögn fyrir nokkrum árum, þegar íhaldið var við völd, að það yrði að englum. Má vera, að það hafi eitthvað skánað síðan það veltist úr völdum, en jeg held, að það sjeu fallnir englar. En meðan íhaldið sat að völdum, kom það ekki fram með svona mál. Hvaða mál kom hv. 3. landsk. með til almenningsheilla meðan hann var ráðherra? Jú, helstu bjargráðin hans voru fólgin í því, að reyna að lækka skattana á þeim, sem helst gátu borgað, og að reyna að koma upp nokkurskonar her, ríkislögreglunni, sem gat kostað ríkissjóð mörg hundruð þúsund á ári hverju. Þetta voru nú helstu bjargráðin þá. En þegar Íhaldsflokkurinn sjer, að hann er búinn að tapa fylgi þjóðarinnar, þá kemur hann með hvert ágætismálið á fætur öðru, þá verður hann að frelsandi englum, sem vilja leysa þjóðina úr tröllahöndum.  Það mun vera sanni næst, að Íhaldsflokkurinn hafi fundið, að stefna sú. er hv. 3. landsk. lýsti í „Lögrjettu“ 1908, var að missa vinsældir með þjóðinni. Kosningarnar 1927 sýndu, að sú stefna var ekki vænleg til frambúðar. Þess vegna eru nú Íhaldsmenn að reyna að finna upp á hinu og þessu til að villa á sjer heimildir, eins og t. d. rafmagn inn á hvert heimili, rekstrarlán handa öllum og bann gegn kjallaraíbúðum. En ef Íhaldið kæmist að völdum aftur, er hætt við, að alt þetta yrði skammgóður vermir fyrir þjóðina. Enda hafa þeir haft þær útgöngudyr á þessu frv., eins og hv. 3. landsk. hefir þrásinnis bent á, að þingið geti ávalt takmarkað fjárveitingar til raforkustöðvanna eftir á, þótt frv. verði samþ. Þetta er leiðin, sem íhaldið ætlar að fara, ef þjóðin yrði svo ólánssöm að fela því aftur stjórn mála sinna. Íhaldið horfir á sína pyngju, eins og hv. 3. landsk. sagði 1908. Þetta er sama tilraunin til að villa á sjer heimildir eins og þegar flokkurinn er að reyna að finna á sig aðra forgyllingu en hið illa þokkaða og ljóta nafn. Þetta er gert í því skyni að veiða kjósendur út um sveitirnar. Þeir ætlast til, að kjósendur bendi á sig og segi sem svo: Þetta eru mennirnir, sem berjast fyrir ljósi, hita og góðum húsakynnum. En þetta fellur um sjálft sig, þegar framkoma Íhaldsins er nánar athuguð. Hverjir eru á móti Sogsvirkjuninni? Leitið - og þjer munuð finna alt Íhaldið í bæjarstjórn Reykjavíkur. Þó er ekki hægt að segja þar, að ekki sje til fje til framkvæmda, nje heldur, að sú virkjun muni ekki bera sig. Einasta mótbáran er sú, að þeir geti ekki samkvæmt sínu Íhaldseðli verið með þessum framkvæmdum fyr en þeir mega til. Það mætti æra óstöðugan að telja upp allar þær framkvæmdir, sem Íhaldið hefir sýnt fullan fjandskap.  Hv. 5. landsk. sagði, að Jafnaðarmenn væru á móti sveitunum. Jeg hefi nú unnið með þessum hv.þm. í landbn., og þar hefir hann verið eins og staður jálkur, þegar ræða var um mál sveitanna. Hann hefir staðið á móti flestum, ef ekki öllum, þeim frv., sem fram hafa komið til hagsbóta fyrir sveitirnar. Hann var á sínum tíma á móti frv. um Byggingar- og landnámssjóð, og um daginn reis hann öndverður gegn frv. stj. um rannsóknir í þarfir atvinnuveganna, og var þó það frv. sjerstaklega miðað við þarfir bændanna. Hinsvegar fylgdum við, þessir „vondu sósíalistar“, þessu frv., sem, áreiðanlegur verður, eða a. m. k. ætti að geta orðið, til mikils gagns fyrir landbúnaðinn. Það virðist því vera svo í þessu sem öðru, að staðreyndirnar vitna á móti hv. 5. landsk. Þá var hv. 5 landsk. að reyna að spilla á milli þm. og kvenna þeirra sjerstaklega Framsóknarmanna, þar sem hann var að skora á konurnar að taka illa á móti bændum sínum, þegar þeir kæmu heim af þingi, ef þeir veittu þessu frv. ekki brautargeng! Jeg skal ekkert um það segja, hvernig honum tekst þetta, en ekki finst mjer það lýsa miklum bróðurhug hjá honum, að vera að reyna að spilla á milli hjóna. Þá kem jeg að hv.frsm. minni hl. (JÞ). Hann fullyrti, að jeg hefði sagt, að frv. yrði til að hlynna að einstökum mönnum með rannsóknir og undirbúning undir virkjun. Þetta sagði jeg aldrei. Hitt sagði jeg, að einstakir í menn gætu myndað fjelagsskap til málamynda utan um vatnsfall, sem í þeir ættu, og með því móti öðlast rjett til að heimta rannsókn á kostnað hins opinbera. Þess vegna er það rjett, að einstakir menn geta heimtað rannsókn á vatnsföllum, sem þeir eiga, án þess að það sje til almenningsþarfa, ef þeir aðeins mynda málamyndafjelagsskap í því skyni, og svo á eftir selt sýslufjelögunum vatnsrjettindin, eftir að rannsókn hefir fram farið, og þá ef til í vill með hækkuðu verði vegna virkjunarmöguleika, sem rannsókn hins opinbera hefir leitt í ljós. Hv. frsm. minni hl. sagði, að við í meiri hl. hefðum tekið rangar áætlanir upp í nál. okkar.  Þá sagði hv.frsm. minni hl., að það sannaði ekkert, hve dýr einstaka spotti væri á einhverjum einstökum stað, og mætti ekki leiða af því almenna reglu. Þetta getur satt verið, en jeg held, að þarna vestra sje ekki um sjerstaklega erfiða vegalengd að ræða.  Hv. frsm. minni hl. hjelt því fram, að aukinn straumur hefði enginn veruleg áhrif á kostnaðinn við orkuveiturnar. Jeg fæ nú ekki betur sjeð, en að því sterkari sem straumurinn sje, því gildari verði vírinn að vera, og þar af leiðandi dýrari. Það er að vísu ekki nema ályktun leikmanns í þessum efnum. Einkum hlýtur þetta þó að hafa aukinn kostnað í för með sjer, ef miðað er við álit hv. 3. landsk. frá árinu 1919, þar sem hann gerði ráð fyrir 8 kw. eða 12½ hestafli fyrir hvert heimili, því að hjer er ekki miðað við meira en 2 kw. á hvert heimili. Jeg þykist vita, að hv.frsm. minni hl. muni svara þessu á þá leið, að það megi tapast af straumnum á þessum línum, en hann verður að gæta þess, að því stærri verða orkuverin að vera, því meira sem ónýtist af straumnum í leiðslunum. Hv. frsm. minni hl. sagði, að ekkert væri að marka útreikninga sína frá 1919. Já, það hefir oftast farið svo, að hann vill ganga frá því, sem hann hefir skrifað, þegar á að fara að nota það gegn honum sjálfum. Hann hefir gert ráð fyrir 1½ hestafli á hvern mann, eða 12 hestöflum á 8 manna heimili, sem yrði notuð til hita, lýsingar og suðu. Og mjer skildist á þessari ritgerð hans frá 1919, að ekki væri vafi á, að óhætt væri að leyfa mikla stóriðju, því að nóg vatnsafl mundi samt verða eftir til almenningsþarfa. En er þá nokkur ástæða til að efast um, að skynsamlegra sje að hafa orkuverin stærri, svo að hægt sje að veita sveitunum nægilegt rafmagn? Sá kostnaðarauki, sem af því mundi leiða, er hverfandi, þegar um er að ræða 75–100 milj. kr. fyrirtæki. Hv. frsm. minni hl. hefir, eins og aðrir verkfræðingar, gaman af að nefna lágar tölur, enda veit hann, að það er ráðið til að teygja menn til þess að byrja á fyrirtækjum, sem þeir verða svo nauðugir-viljugir að halda áfram með, til að fá eitthvað fyrir peninga sína. Þá sagði hv.frsm. minni hl., að jeg hefði reiknað sjálfur út, hversu mikla viðbót kostnaðar þyrfti til að fullnægja hitaþörfinni, og virtist hann ekki leggja mikið upp úr því. Það er nú alveg óreynt, hvor okkar er betri í margföldun, en jeg fór eftir áliti hans sjálfs frá 1919, þar sem bann ætlar hverju heimili 8 kw., og reiknaðist svo, að þurfa mundi að stækka orkuverin sem svaraði 32 milj. kr. kostnaðarauka. Jeg skal játa það fúslega, að jeg er ekki fróður maður um þessi efni, en jeg get lesið það, sem aðrir hafa skrifað um þetta, og dregið mínar ályktanir af því. Hv. 3. landsk. álítur, eftir því sem jeg fæ út úr hans skrifum, að það sje hæfileg eyðsla á heimili, ef 1½ hestafl er á mann. Það er auðvitað engan veginn víst, að þetta verði til frambúðar nægilegt hverju heimili. Jeg hefi átt tal um þessi efni við einn þingbónda, sem notar rafmagn, Hann hefir 5 kw. eldavjel og notar rafmagnið ýmist á hana eða til hitunar, og svo að sjálfsögðu til ljósa, eftir að fer að hausta. Hann þarf 2–3 kw. til lýsingar, og þegar það er dregið frá 8 kw., eins og hv. 3. landsk. ætlar hverju heimili nóg, er ekki mikið eftir til hitunar og suðu, enda þykir mjer ekkert líklegra, en að 8 kw. sje of lítið handa öllum stærri heimilum, sjerstaklega þegar fólk er farið að komast upp á að nota þessa þægilegu orku til sem flestra heimilisstarfa. Hv. frsm. minni hl. heldur því fram, að meiri hl. frv. sje undirbúningur til þess að geta byrjað á framkvæmdum í þessu efni. Jeg hefi sýnt fram á það, að ríkissjóður á samkv. 2. gr. frv. að bera kostnaðinn af þeim rannsóknum, er gerðar verða í þessu efni, og samkv. 5. gr. allverulegan hluta stofnkostnaðarins, og held því fram, að ekki eigi að ráðast í þetta fyr en sú yfirlitsrannsókn hefir verið framkvæmd, sem við í meiri hl. fjhn. leggjum til, að gerð verði. Hv. frsm. minni hl. segir, að ekki sje annað en að samþ.brtt. sína, til þess að kippa þessu í lag. Jeg get út af fyrir sig fallist á þá tilhögun, sem þar er gert ráð fyrir, að fela orkumálastjórn að framkvæma rannsókn í þessu efni, en önnur ákvæði frv. eru því til fyirstöðu, að jeg geti samþ. að setja þessa till. inn í frv., eins og sakir standa. Hv. frsm. minni hl. var að spauga með það, að jeg hefði sagt, að hægt væri að stöðva vegagerð. Jeg benti á það, að ef byrjað væri að byggja rafmagnsstöð, væri ekki hægt að hætta í miðjum klíðum, nema stórtjón verði af.  Þá hjelt hv.frsm. minni hl. því fram, að jeg væri á móti þessu frv., af því að það bygðist ekki á ríkisrekstri. Þetta er hreinasti misskilningur. Jeg veit ekki betur, en að frv. geri ráð fyrir opinberum rekstri, og það skiftir í sjálfu sjer engu máli, hvort rafstöðvarnar verða eign hjeraða eða ríkis. Þetta er alt opinber rekstur. Jeg get því ekki verið á móti frv. af þessari ástæðu. Hv. frsm. minni hl. sagði, að það væri hægurinn á um framkvæmdir í þessu efni, ef hvert heimili vildi leggja svo að sjer eins og einstök heimili gera nú til að byggja einkastöðvar. Jeg er ekki viss um, að þetta sje rjett. Þar sem hentugar aðstæður eru og vatnsaflið rjett við hendina, er auðvelt um virkjun og ekki mjög kostnaðarsamt. Það má fá 10–12 hestafla stöð fyrir þetta 6–7 þús. kr. En nú kostar leiðslan á milli bæja 4500 kr., - svo að jeg taki 3000 kr. áætlunina - og heimleiðslan með áhöldum að minsta kosti 1000 kr., og er þá nærri komið upp í stöðvarverðið. Við þetta bætist svo afnotagjald, kostnaður við orkuverið og vextir af því fje, sem í því liggur, svo að það er ekki alveg víst, að hægt væri að koma upp orkuverum fyrir almenning, þó að gert væri ráð fyrir þessu í lögum frá Alþingi. Hv. frsm. minni hl. sagði, að það væri næg ástæða til að fresta atkvgr., ef menn gætu fallist á brtt. hans. En hann verður að gæta að því, að till. er brtt. við frv., og verður ekki skilin frá því, svo að jeg sje ekki, að neitt sje unnið við að geyma atkvgr. Það væri alveg eins hægt að samþ. sjerstakt frv., sem væri orðað eins og brtt.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hv. frsm. meiri hl. (JBald) er stöðugt hræddur við, að miklar umsóknir verði um rannsóknir í þessu skyni. En það er engin ástæða til að óttast umsóknir umfram það, sem felst í brtt. okkar minni hl. við 8. gr., og úr því að hv.frsm. meiri hl. er ekki á móti þessari brtt. að efni til, eru hinar mótbárur hans sjálffallnar. Í mínum augum er það ekki þýðingarlítið, að sveitastjórnirnar fái tilefni til þess frá upphafi að gerast hvatamenn að undirbúningi þessa máls, því að þegar til framkvæmda kemur, er þetta viðskiftamál, sem tekur til hvers manns í umdæminu. Það er hætt við skilningsleysi af hálfu almennings, ef hjeraðsbúum er haldið utan við málið, svo að jeg hjelt, að menn gætu fallist á þann meðalveg, sem 2. gr. gerir ráð fyrir, að ætla hjeruðum og fjelögum framkvæmdirnar í þessu efni, en 8. gr. leggur þá skyldu á herðar forstöðunefndarinnar, að gera svo fljótt sem unt er uppástungur um heildarskipulag þessara mála. Þá brá hv.frsm. meiri hl. sjer á leik, líkt eins og kálfarnir á vorin, yfirgaf sjálft málið og fór að tala um íhaldið. Alt, sem hann sagði í því sambandi, var á tómum misskilningi bygt, enda skal jeg ekki fara langt út í það. Jeg er upp með mjer af fortíð minni sem fjmrh. í hvert skifti, sem jeg heyri, að andstæðingar mínir eru svo ráðþrota, að þeir geta ekki borið mjer neitt verra á brýn en að jeg hafi viljað lækka skattana á þjóðinni og hlúa að þeim atvinnugreinum, sem verkalýðurinn hjer í Reykjavík fyrst og fremst lifir og nærist á. Og jeg þori að segja, að það mundu fleiri fjmrh. verða montnir af því, ef ekki væri hægt að finna neitt lakara að þeim en þetta. En jeg verð að bæta því við, að þegar þetta er orðið eitt af aðalaðfinsluefnunum, er bilið farið að verða æði langt milli þeirra, sem svo tala, og hinna, er voru frumherjar þess, að þjóðirnar drægju völdin úr höndum einvaldra konunga, og í hendur þjóðarfulltrúa, fyrst og fremst skattaálöguvaldið. Upp úr slíkri baráttu spratt enska parlamentið og áskildi sjer einu rjettinn til að leggja á þjóðina skatta, en jafnframt var brotið á bak það einveldi, sem konungur hafði áður til þess að leggja á nýja skatta. Þessi breyting, sem orðið hefir í löndunum, hefir miðað í þingræðisáttina og verið einskonar varúðar- eða varnarráð þjóðanna gegn órjettmætri skattaálagningu einvaldsherranna. Og þetta vald, sem þjóðirnar hafa skapað sjer, mega þær ekki misbrúka, heldur nota það til þess að ljetta af sköttum eftir því sem hægt er. Hv. frsm. meiri hl. virtist öfundast yfir því, að við, sem erum stjórnarandstæðingar, skulum bera fram ýms stórmál. En hvað á lengi að bíða eftir því, að hann komi með einhver ný stórmál? Hann var áður stjórnarandstæðingur og hafði þá fátt nýtilegt fram að bera, og síðan hann komst í stjórnarflokkinn og varð yfirstjórnari hæstv. stj., hefir ekki bólað á neinum nýjum eða merkum málum frá honum. En jafnframt því, að hann öfundar Íhaldsflokkinn fyrir að hafa flutt þetta mál, endurtekur hann andúð sína til flokksins á þann einkennilega hátt, að hann segist óttast, að ef framkvæmd þessa máls dragist þangað til Íhaldsflokkurinn komist til valda aftur, þá muni hann finna einhverja smugu, sem hann geti notað til þess að koma sjer hjá frekari framkvæmdum í málinu. Sem stendur er Íhaldsflokkurinn í minni hl. Hvers vegna vill hv.frsm. meiri hl. slá því á frest að framkvæma málið og nota ekki heldur tækifærið á meðan hann er í meiri hl., og sama sem í stjórn? Það er nú hvorttveggja, að hv.frsm. meiri. hl. á bágt með að vera á móti málinu, enda hafa rökin mistekist. Ef hann ætlast til, að spádómar hans um sigur Íhaldsflokksins og getsakir í hans garð sje tekið alvarlega af þjóðinni, þá er hjer um rökvillu að ræða. Annars býst jeg ekki við, að hann sjálfur hugsi, að þetta verði tekið alvarlega af neinum. Jeg ætla að leiða hjá mjer að tala um það, sem hv.frsm. meiri hl. sagði um afskifti bæjarstjórnarinnar af virkjun Sogsfossanna. Það er algerlega óviðkomandi þessu máli, sem hjer er til umræðu. Næst var hann að tala um tölur, sem hann færði í letur í nál. sínu, og eru orðnar honum ógurlegur þyrnir í augum, eftir að jeg hafði sýnt honum fram á, að samkvæmt þessum tölum sje málið ekki svo ægilegt fjárhagslega, að rjett sje að fresta framkvæmdum af þeim sökum. Nú hefir hv.frsm. meiri hl. leitað í skjölum og skilríkjum að einhverju því, sem hann gæti notað til þess að hnekkja því, er hann hefir áður sagt og haldið fram. Og nú hefir hann náð í áætlun um, að einhver háspennutaug muni kosta um 4 þús. til 5500 kr. km. En hann hefir ekki leyfi til að nota þessar tölur sem álit rafmagnsstjórans í Reykjavík um kostnað veitutauga um landið yfirleitt og hefir heldur ekki spurt rafmagnsstjórann um það, hvort þetta væri ekki sjerstaklega kostnaðarsamar taugar. Jeg get líka bent á línu, sem kostað hefir 4 þús. kr. km., en henni er ætlað að flytja 280 kw., en það rafmagn er ætlað 1000. manns, eða 3–4 hreppum. En það er æði mikill munur á þeim veitutaugum, sem færa eiga fleiri hreppum raforku, og hinum, er leiða hana bæja milli. Það er ekki nema eðlilegt, að hv.frsm. meiri hl. sje ekki sjerstaklega heima í „tekniskum“ atriðum, en þó kom mjer á óvart, að hann skuli ekki hafa skilið, að þegar um er að ræða veitutaugar um strjálbygðar sveitir, þá þarf þráðurinn að vera það gildari styrkleikans vegna, að hann geti tekið meiri straum en ætlað er að með þurfi. Alt, sem hv.frsm. meiri hl. hefir flaggað með í þessu efni, er ekkert annað en tilraun hans til þess að rífa niður það, sem meiri hl. hefir sagt í nál. sínu. Jeg sje enga sjerstaka ástæðu til að fara að verja tölur hv. meiri hl., þó að hann stangist við sjálfan sig út af þeim. Um það á hann við engan nema sjálfan sig. Það eina rjetta er, að láta slíka dóma bíða þangað til sú rannsókn hefir farið fram, sem frv. miðar að. Þá þótti mjer hv.frsm. meiri hl. taka sjer undarlegt starf fyrir hendur, er hann fór að kenna hv.þdm. það, sem allir vissu, og útlista nánar, að enginn gæti kveikt á túrbinu fyr en verkið og alt þar að lútandi væri komið í fullkomið lag. Þetta er ekki annað en það, sem allir vita, eða heldur kannske hv.frsm. meiri hl., að breyting á þessu verði með því að svæfa málið nú um óákveðinn tíma? Þetta verður ekki skilið sem ástæða með því að fresta málinu. Þá fullyrti hv.frsm. meiri hl., að fjelagsveitur yrðu dýrari í framkvæmd en einstaklings veitur. Við skulum bíða rólegir og ekkert fullyrða um það, fyr en rannsóknir hafa leitt sannleikann í jós. En þetta fælir ekki almenning frá að heimta rannsókn á fjelagsveitum, því að víða hagar svo til um virkjun og leiðslur, að það yrði einstaklingum ókleift kostnaðarins vegna, og fjelagsveiturnar því eina úrræðið. Þá er það að lokum brtt. við 8. gr. og frávísunartill. hv. meiri hl. Hv. frsm. meiri hl. lýsti því yfir, fyrir sína hönd, að jeg vona, en ekki fyrir hönd hv. meiri hl. í heild, - ef taka má mark á orðum hv. 2. þm.N.-M. - að hann, hv.frsm., væri á móti því að fresta atkvgr. um frávísunartill. fram yfir það, að brtt. við 8. gr. væri samþ. En það er engin ástæða til þess vegna brtt., nema því aðeins, að menn vilji ekki aðhyllast hana. Hann sagði, að ef hv.þdm. væru á móti ákvæðum frv., þá ætti brtt. ekki að komast til atkv. En ef þeir eru á móti frv., hvers vegna koma þeir þá ekki hreint til dyra og fella 1. gr. Þá er um leið útilokað, að brtt. komist að. Þetta er masminst, ef hv. meiri hl. er svo andvígur frv., að hann getur ekki hugsað til að samþ. einstakar greinar þess við 2. umr. En jeg geri nú ráð fyrir, að þeir sjeu á þann veg á móti frv., að þeir vilji ekki lofa því að lifa svo lengi, að auðnast mætti að lagfæra 8. gr. Hinsvegar heyri jeg, að hv.frsm. meiri hl. er svo andvígur frv., að hann getur ekki hugsað til að einstökum gr. þess sje gert svo hátt undir höfði, að frv. sje lofað að fljóta til 3. umr., en órjettmætt er það og í beinni mótsögn við sumt það, er meiri hl. hefir sagt um afstöðu sína til málsins.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Af því að jeg vona, að hv.frsm. minni hl. (JÞ) eigi að minsta kosti eftir aths., sem jeg vænti að verði þá ekki svo mjög takmörkuð við hann, þá ætla jeg að leyfa mjer nú að beina til hans nokkrum spurningum, sem varða fjárhagshlið málsins. Nú má gera ráð fyrir, og það er hjer um bil víst, ef að byrjað yrði á þessum framkvæmdum, að þá mundu drífa að umsóknir úr öllum áttum. Allir mundu vilja verða þeirra hlunninda aðnjótandi, sem frv. er ætlað að veita. En það verður að teljast galli á frv., að þar er ekki reynt að gera sjer ljósa grein fyrir því, hve miklar kröfurnar muni verða. Þó er vissa fyrir því, að þær mundu brátt skifta tugum miljóna að krónutali. Það er því auðsjeð á frv., að ríkisstj. verður sumpart að útvega fje að láni, eða þá að leggja það fram úr ríkissjóði, til þess að geta staðið straum af þeim kostnaði, sem framkvæmd frv. hefir í för með sjer. Það, sem skiftir þá máli fyrir alla þingmenn, er það, hvernig má hugsa sjer að leysa fjárhagshlið málsins. Einkum hljóta forgöngumenn þessa frv. að hafa gert sjer það ljóst, áður en þeir fóru af stað með frv., á hvern hátt jafn stórvægilegt fjárhagsatriði yrði leyst, og það, sem hlýtur að leiða af framkvæmd frv. Engum er kunnugra um það en hv. 3. landsk. hvað stórframkvæmdirnar austanfjalls, sem með vissum hætti eru sambærilegar við þessar ríkisreknu fjelagsveitur, hafa kostað ríkissjóð, og er þó ekki sjeð fyrir endann á þeim óhemju kostnaði enn. Hann veit líka manna best um þá fyrirhyggju og athugun, sem átti sjer stað af hálfu verkfræðinganna, áður en í þær framkvæmdir var ráðist. T. d. eins og Skeiðaáveitan, sem verkfræðingarnir áætluðu að mundi kosta um 120 þús.kr., en varð í framkvæmdinni næstum ½ milj. kr., og er þó alls ekki fullgerð enn. Svo er Flóaáveitan, sem nú er að mestu lokið. Enginn veit betur en hv. 3. landsk., hvað hún hefir kostað. Og þó er eftir að leggja vegi um áveitusvæðið, sem áætlað er að kosti um 200 þús. krónur, og nú er verið að reisa þar rjómabú, sem gert er ráð fyrir að kosti upp undir það eins mikið og vegirnir. Alt þetta fje, eða svo að segja, verður landssjóður að leggja fram. Og þó að hjer sje talið, að um arðberandi framkvæmdir sje að ræða, í ber landssjóður enn nálega allan þungann. Nú er það svo, að ekkert af þessum stórfyrirtækjum þarna austan fjalls hefir borið sig. Skeiðaáveitan hefir kostað svo mikið, að ef ætti að láta bændur greiða venjulega vexti af lánum þeim, sem til hennar voru veitt, þá mundu þeir verða gjaldþrota. Enga jörð er hægt að selja, því að enginn getur keypt fyrir það verð, sem þyrfti að selja. Er því ekki annað ráð fyrir höndum, ef jarðirnar á Skeiðunum eiga að byggjast áfram, en að Alþingi skerist í leikinn, og að ríkissjóður taki á sig byrðarnar. Að öðrum kosti er ekki annað sjáanlegt, en að hjeraðið leggist í auðn. Flóaáveitan hefir að vísu reynst skárri, en þó hafa bændur ekki greitt enn neitt af áveituskatti jarðanna, enda álit margra, sem kunnugir eru, að það sje fyrirtækinu um megn, og er þó gjöldum þeim á margan hátt stilt í hóf, eftir því sem frekast má verða. Um vegalagningu Flóans segja kunnugir, að óhugsandi sje að jarðirnar geti nema að litlu leyti borið þann kostnað uppi. Nú vildi jeg beina þeirri fyrirspurn til hv. 3. landsk., hvort hann hafi ekki veitt því eftirtekt, að aðferðin, sem notuð var til þess að koma á stað Skeiðaáveitunni og Flóaáveitunni, er skyld þeirri aðferð, er frv. þetta ætlast til að gildi um þær framkvæmdir, sem þar eru nefndar? Því neitar enginn, að hjer var um æskileg fyrirtæki að ræða, frá vissu sjónarmiði, og ekki nema eðlilegt, að menn litu til þeirra hýrum augum fyrirfram, en villan var, að í þau var lagt, án þess að menn gerðu sjer ljóst, hvað þau mundu kosta, eða hvort þau mundu bera sig. Skeiðamenn eru yfirleitt dugnaðar og manndómsbændur, sem marga þraut hafa sigrað, en nú eru þeir að láta bugast undan þeim skuldaböggum, sem áveitukostnaðurinn hefir bundið þeim. Þó segja þeir, eins og satt er, að mistökin sjeu ekki þeim sjálfum að kenna, heldur ríkinu, og þó einkum verkfræðingunum, sem narrað hafi þá út í þessar stórfeldu framkvæmdir með fölskum áætlunum. Þetta er sannleikur, sem engin tök eru að vefengja, enda er Skeiðaáveitan ein nægileg sönnun þess, að varasemi er oft nokkuð langt frá í kostnaðaráætlunum sumra íslenskra verkfræðinga. Á Skeiðunum var gert ráð fyrir, að verkið kostaði með öllu liðug 100 þús. krónur, en komst þó upp í ½ miljón króna. Árnesingar hafa því sannarlega fengið dýrkeypta reynslu um vafasama gleði af framkvæmdum verkfræðinganna. Og ef ganga ætti að Flóa- og Skeiðamönnum nú, þá mundu þeir eiga minna en ekkert, þegar þeir væru búnir að borga fjelagsframkvæmdirnar þar, sem sambærilegar eru við umræddar rafveitur. Þeir bændur yrðu þá að hröklast slyppir og snauðir frá jörðunum. Og nú leggur hv. 3. landsk. til, og flokkssystkini hans, að við höldum áfram á þessari sömu braut, aðeins mörgum sinnum glæfralegar, þeirri braut, sem Árnesingum hefir orðið að mestu tjóni. Það hljómar vel í munni, að með frv. þessu eigi að lyfta bændum til meira vegs, með því að leiða ljós og yl um sveitirnar. En hver á að leggja fje til þessara dýru rannsókna, sem helst sýnist eiga að vera nýr atvinnuvegur fyrir vinnulausa sjerfræðinga, og hvar á að útvega ríkinu alla þá peninga, allar þær miljónir, sem borga þarf fyrir virkjanir á ýmsum stöðum og langar og dýrar leiðslur um strjálbygðar sveitir landsins? Gerir hv. 3. landsk. ráð fyrir, að t. d. Flóa- eða Skeiðamenn, eins og efnahag þeirra er komið nú vegna sinna dýru fjelagsframkvæmda, að þeir geti staðið undir nýjum álögum? Jeg segi nei og aftur nei! Og jeg mótmæli því, að nokkrar minstu líkur sjeu fyrir því, að bændur geti risið undir að borga slík lán, sem framkvæmdir þessa frv. hafa í för með sjer. Sannleikurinn er sá, að með þeirri rafmagnskunnáttu, sem heimurinn enn býr við, er ekki hægt að láta rafveitur bera sig nema í þjettbýli. Bændur hafa sýnt hvað þeir geta, en þetta er þeim ofvaxið, eins og jeg mun koma að síðar. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að ekkert hefir farið jafnilla með Noreg eins og fjölmargar rafmagnsframkvæmdir, sem gert hafa ýmsar sveitir gjaldþrota. Og nú er lagt til, að við reynum að sækja í sama öngþveitið, sem Norðmenn harma nú mest að hafa flanað út í. Yrði að því horfið, að ráðast í slíkar framkvæmdir, sem frv. fer fram á, er ljóst, að mörg sveitafjelög mundu á eftir verða að fara að eins og Skeiðamenn, að koma til Alþingis með bænarskrá um, að ríkið taki á sig skuldbindingarnar. Hjer er því í raun og veru ekki um annað en þjóðnýtingu að ræða, og hún það víðtæk, að stærri þjóðnýtingartill. hefir aldrei verið borin fram af sjálfum sósíalistum, því að hjer er farið fram á að setja allan þjóðarauðinn í þessar framkvæmdir. Ef þetta yrði gert, mundi fljótlega koma að því, að ríkissjóður yrði að greiða árlega í vöxtum og afborgunum af erlendum lánum 4–5 miljónir á ári og meira síðar, og kemur þá að skattahliðinni, sem óhjákvæmilegt er að athuga í þessu sambandi. Nú veit hv. 3. landsk. það vel, að þegar hann skildi við ríkissjóðinn, þá sýndu reikningarnir, að tvö síðustu árin hafði orðið tekjuhalli á ríkisrekstrinum. Jeg vil þá spyrja þennan hv.þm., hvar á að taka þessa peninga? Jeg get ekki sjeð nema eina leið til þess, og hún er sú, að láta hina efnaðri menn landsins borga þetta með auknum tekju- og eignarskatti. Tollaleiðin er alveg tæmd og engu hægt þar við að bæta. Geta nú efnamenn landsins bætt á sig þessum útgjöldum, nokkrum milj. árlega, til viðbótar við það sem fyrir er? Þessi auknu útgjöld hefir frv. í för með sjer. Þetta frv., sem óneitanlega væri skemtilegt að mega láta ganga fram, en það er hið stóra spursmál fyrir Íhaldsflokkinn, að geta bent á þær fjárhagsleiðir, sem gera það forsvaranlegt að ráðast í þessar framkvæmdir. Jeg vil óska þess, að hv. 3. landsk. geri grein fyrir því, hvaða skattar eiga að mæta þessum útgjöldum, og hvort hann getur hugsað sjer, að tekju- og eignarskatturinn standi undir þessu einsamall, og ef það er ekki, hvaða skattstofn vill hann þá taka? Á þinginu 1925, þegar jeg kom fram með till. um það, að ljetta undir með mönnum, sem vildu byggja upp bæi sína, þá ætlaði hv. 3. landsk. alveg að sleppa sjer yfir þessum auknu útgjöldum ríkissjóðs og yfir því, hvað þetta væri eyðileggjandi og siðspillandi fyrir þjóðina. Um þetta er mjög ítarleg frásögn í Alþingistíðindunum frá 1925, og þar geta menn sjeð ummæli þessa hv.þm. Nú vil jeg spyrja hv. 3. landsk. að hverju leyti hann hefir öðlast nýja visku um hina siðferðilegu. hlið þessa máls. Árið 1925 var það í hans augum eyðileggjandi og siðspillandi að láta bændur og nýbýlamenn fá lítils háttar styrk til að endurreisa býli sín, en nú vill hann sjálfur verja tugum miljóna í slíkar gjafir, og ætti það þó að vera enn þá meira siðspillandi samkvæmt þeirri skoðun, sem hann hafði 1925. Þá skal jeg víkja að annari hlið þessa máls. Það hefir á undanförnum árum komið upp þróun í landinu á þessu sviði, sem jeg held að sje heilbrigð og sjálfsögð, og ekki ástæða til annars, en að gefa henni fullar gætur og gera ekki of lítið úr henni. Það hefir verið unnið að því af ýmsum hagleiksmönnum, sjerstaklega í Vestur- Skaftafellssýslu, að koma upp rafstöðvum á sveitabæjum, þar sem bæjarlækurinn gefur hentugt vatnsafl til virkjunar. Þessum stöðvum er altaf að fjölga, og í dag átti jeg t. d. tal við einn af þessum hagleiksmönnum þarna að austan, sem hafði undirbúið byggingu 20 slíkra stöðva í vetur og 10 í fyrra vetur. Nú ætla 2 aðrir af þessum hagleiksmönnum úr Vestur-Skaftafellssýslu að flytja sig, annar austur og hinn vestur á land, og setja þar upp verkstæði. Þessa þróun á ríkissjóður að styðja. Út í þessi fyrirtæki leggja ekki aðrir en þeir, sem hafa aðstöðu og áræði til þess, og hefir þeim ekki verið hjálpað nema með aðgangi að lánum, sem Ræktunarsjóður hefir látið þeim í tje, en nú þarf að hlynna betur að þeim. Þessar stöðvar hafa yfirleitt gengið vel. Aftur á móti verður annað uppi á teningnum, þegar menn undan handarjaðri verkfræðinganna hjer í Reykjavík standa fyrir framkvæmdunum. Þá verða stöðvarnar miklu dýrari og verri, og í sumum tilfellum alveg ónýtar. T. d. er mjer kunnugt um, að ein sýsla á Norðurlandi ljet ginna sig til þess að reisa rafstöð eftir ráði verkfræðinganna hjer, og sú stöð varð um 200% dýrari heldur en hún hefði orðið, ef hinir skaftfellsku hagleiksmenn hefðu verið þar að verki. Nú hagar svo til, að þessum smástöðvum má koma upp um alt landið. Allar sýslur hafa góð skilyrði fyrir þær, og þó sjerstaklega Skaftafells-, Múla-, Þingeyjar-, Eyjafjarðar- og Húnavatnssýslur, svo og Austfirðir og Vestfirðir. Þessum framkvæmdum á að halda áfram í stærri stíl og styðja þá sjálfsbjargarviðleitni, sem þar kemur fram, því að þær stofna ekki landinu í fjárhagslegan voða, en hafa mikið gott í för með sjer. Þessi þróun hefir ýtt undir Reykvíkinga með að fara sömu leið, en hv, 3. landsk. gat auðvitað ekki um það í sinni ræðu. Er nokkurt vit í því hjá Íhaldsflokknum að ætla að beita sjer fyrir þessu frv., sem leggur svona þunga byrði á þjóðina, um leið og Íhaldið hjer í Reykjavík berst með hnúum og hnefum gegn því, að ráðast í þá einu stórvirkjun á landinu, sem getur borið sig fjárhagslega? Þetta verður hv. 3. landsk. að útskýra, því að annars verða menn að líta svo á, að þetta sje bara leikur hjá honum, og honum sje ekki alvara. Sogið er best fallið til virkjunar af öllum vatnsföllum á landinu, og jafnvel í allri Evrópu, og í Reykjavík býr 14 hluti landsmanna í 50 km. fjarlægð frá virkjunarstaðnum. Það þarf þá ekki nema 50 km. leiðslu til þess að koma aflinu til neytendanna, og þeir búa allir í örlítilli hvirfingu utan um Reykjavíkurhöfn. En nú um langan tíma hafa íhaldsmenn í Reykjavík barist með öllum vopnum, sem þeir höfðu yfir að ráða, móti því, að ráðist væri í þessa framkvæmd, sem er jafn eðlileg fyrir Reykjavík og fyrir bónda að virkja læk við bæjarvegginn. Þess vegna vil jeg segja, að sá sami flokkur, sem er mjög tregur til þess að leggja út í þessa virkjun, hann hefir engan siðferðilegan rjett til þess að láta raflýsa allar sveitir landsins á kostnað ríkissjóðs, en skera niður þá sjálfsbjargarviðleitni, sem hefir komið að svo góðum notum hingað til. Jeg vil svo segja hv. 3. landsk. það, að það er ekki til sorglegri sjón hjer á á landi heldur en á Skeiðunum, þar sem bændur hafa verið gintir út í glæfralegar framkvæmdir, sem binda þeim svo þungan skuldabagga, að þessir duglegu menn, sem þarna búa, eru að því komnir að flosna upp og verða gjaldþrota fyrir þær framkvæmdir, sem heimskir atvinnuspekúlantar hafa gint þá út í. Þetta er þó ekki sjálfskaparviti bændanna, og er aðeins hægt að ásaka þá fyrir það, að trúa verkfræðingunum, því að það er oft hættulegt að trúa verkfræðingum.  Þetta frv. er ákaflega varasamt, sjerstaklega í fjárhagslegu tilliti. Eftir því kann að verða farið inn á sömu brautina með rafmagnið og í berklavörnunum, að setja alla á landsjóðinn. Þegar berklavarnalögin voru sett, var ekkert hugsað um fjárhagshliðina, og nýjum tollum var bætt á til að standa undir þunganum. En ef hjer væri tekin miklu þyngri byrði á bak ríkissjóðs, þá yrðu efnamennirnir að koma til sögunnar. Verði ráðist í þessar framkvæmdir, þá kemur það langharðast niður á bráð-stöndugum mönnum, sem hafa aflað efnanna með súrum sveita, eins og þeir sjálfir lýsa því. Þá yrði farið nokkuð djúpt niður í vasa þeirra. Jeg vil vara hv. 3.landsk. við þessu í tíma, svo að hann sje ekki of bjartsýnn, því að þessa byrði verður áreiðanlega að leggja á breiðustu bökin, ef ekki eiga af að hljótast landsvandræði. Í þessu frv. liggur hvorki gæfa nje gengi þjóðarinnar, en rafmagnsmálið er stór-mál og framkvæmdir verða að aukast, en þjóðin má ekki hætta sjer út í vafasöm glæfrafyrirtæki, heldur verður þróun að eiga sjer stað. Síðastliðið haust vorum við hv. 3. landsk. á ferð í Vestur-Skaftafellssýslu, og þá sáum við glampa á þessa þróun heima á bæjunum gegnum regnið og náttmyrkrið. Sú þróun á að halda áfram og hana á að efla og styðja, þó með þeirri gát, að alt sje fjárhagslega forsvaranlegt og geti borið sig. Það á að forðast í þessu efni að láta glæfralegar áætlanir verkfræðinganna lokka sig út á brautir, sem hafa haft hin sorglegustu áhrif, eins og sýnir sig austanfjalls.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg get að mestu leyti að þessu sinni skírskotað til þeirrar grg., sem fylgir þessu frv. Eins og hún ber með sjer, þá er þetta frv. ásamt grg. þess samið af milliþinganefnd í landbúnaðarmálum. Á síðastliðnu hausti kom n. hjer saman og starfaði um alllangan tíma að þessu máli ásamt fleirum. Við nefndarmenn gerðum þá ráð fyrir að hittast laust eftir áramót, en sakir óhappa og ýmsra orsaka fórst það fyrir, að við gætum unnið hjer saman eftir áramót. - Einn nefndarmaðurinn, Þórarinn hreppstj. Jónsson á Hjaltabakka, var forfallaður, sökum veikinda á heimili sínu, frá því fyrir jól og hingað til. - Þetta frv. er þó ekki smíði okkar tveggja, er flytjum það, heldur er það samið af okkur þremur. Höfum við flutt það óbreytt frá orði til orðs eins og við gengum frá því í n. í haust. Upphaflega var það ætlun okkar að lagfæra ýms smávægileg atriði í því, en þar sem við komum ekki allir saman, þótti okkur rjettara að flytja það alveg óbreytt eins og við gengum frá því. En þó við hefðum gert það, mundi það ekki hafa skift miklu, því að aðalefni frv. hefði verið í öllum aðalatriðum alveg það sama fyrir því. Um grg. frv. er það að segja, að meðnm. okkar hefir að miklu leyti sjeð hana, en ef eitthvað er áfátt við hana, verður það að skrifast á reikning okkar flm., því að við gátum ekki borið okkur fullkomlega saman um öll atriði grg. Þá tel jeg mjer og skylt að geta þess f. h. mþn., að samvinnan innan hennar hefir verið hin besta bæði í þessum málum og öðru, og hefir þar verið hið fylsta samkomulag, bæði nú við undirbúning þessara mála og í fyrra um þau mál, er n. hafði þá til meðferðar. Jeg býst nú við, að hv.þdm. hafi kynt sjer nokkuð þetta frv. og grg. þá, er því fylgir. Er í henni gerð grein fyrir helstu breyt. þeim, er felast í þessu frv., frá því er áður gilti. Mun jeg því að mestu leyti skírskota til grg. og fara lítið út í þær breyt., er við leggjum til, að gerðar verði á núgildandi ábúðarlöggjöf. Þykist jeg vita, að hv.þdm. sjái á því, er þar er ritað, að gert er ráð fyrir allmiklum breyt. Þó vil jeg fara örfáum orðum um þau helstu atriði, er við leggjum til að verði breytt, og þau, er við álitum skifta mestu máli. Það er þá fyrst það, að við ætlumst til og leggjum áherslu á , að jarðareigandi leggi til hús hæði fyrir fólk og áhöfn, og annist auk þess viðhald þeirra. - Eins og kunnugt er, er það mjög óákveðið, hvaða hús og hve mikil fylgja jörðu hverri. Sumstaðar eru þau mjög ljeleg, sumstaðar lítil og sumstaðar ef til vill engin. Um viðhaldið er það svo, að það verður ábúandi að annast að öllu leyti, og hefir orsök þess stundum orðið sú, að hann hefir orðið að byggja upp hús næstum því að öllu leyti á jörðu þeirri, er hann hefir tekið við. Hafa svo þessir ábúendur enga tryggingu haft fyrir nokkru endurgjaldi fyrir þessi verk sín, ef þeir yrðu að fara frá jörðinni. Jeg get nú búist við, að við fljótlegt yfirlit kunni mönnum að vaxa í augum kostnaður sá, er jarðeigendur hljóta af þessu fyrst í stað, er þeir eru skyldaðir til þess að byggja húsin og annast viðhald þeirra. En þessi ákvæði hafa þó staðið í löggjöf vorri frá því að fyrst voru sett lög um þessi efni, t. d. Grágás og Jónsbók. Samkv. þeim voru jarðeigendur skyldaðir til þess að leggja til næg hús og annast viðhald þeirra. Þessi ákvæði giltu svo í raun og veru alt til þess, er ábúðarlögin frá 1884 voru samþykt. Reyndar hafði þetta þó breyst nokkuð áður, þó lagabókstafurinn stæði, því að þegar konungur varð hjer jarðeigandi, kom hann - á ólöglegan hátt þó af sjer þeirri skyldu, að hafa næg hús og annast viðhald þeirra. - Gerði hann þetta með tilskipun frá 29. nóv. 1622. En þegar hann hafði riðið á vaðið, komu aðrir jarðeigendur smátt og smátt á eftir. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur til þess að sjá, hvert ófremdarástand þetta skapaði í ísl. landbúnaði. Landbúnaðarsagan sýnir það ljóslega. Jarðeigendur munu í fyrstu hafa haldið, að þetta yrði þeim til hagnaðar. En það sýndi sig brátt, að reyndin varð alt önnur. Það sýndi sig, að er leiguliðar áttu að fara að annast þetta, varð það mörgum um megn, og gerðu þeir því oftast það allra minsta, er þeir gátu. Þetta varð og til þess, að ræktun jarðanna hnignaði, Afgjaldið lækkaði, eftir því sem ástandið versnaði, og mun óhætt að segja, að sparnaður sá, er jarðeigendur ætluðu sjer af þessu fyrirkomulagi, varð þeim beinlínis til fjárhagslegs tjóns. Þegar Alþingi tók þetta mál til meðferðar 1845 - það hafði það síðan til meðferðar til 1884 -, þá mun það hafa vakað fyrir mönnum að hverfa aftur til hinnar fornu löggjafar um þetta efni, því ekki verður annað sjeð á umr., og samkv. till.mþn., er þá starfaði, áttu jarðareigendur að leggja til öll hús. En á síðustu stundu er þessum ákvæðum breytt í þá átt, að ekki þurfi að fylgja leigujörð önnur hús en þau, er tíðkast hafi í hverri sveit. Þessi ákvæði urðu svo þess valdandi, að ekki var gengið frekar eftir því, að hús fylgdu leigujörðum og að jarðareigandi annaðist viðhald þeirra. Hygg jeg, að flestir, er hafa kynt sjer búnaðarástandið í landinu, geti skilið, hvaða verkanir þetta hefir haft. Eins og sjest á grg., hefir mþn. safnað skýrslum um ástand leigujarða og jarða í sjálfsábúð, til þess að fá sem best yfirlit yfir þetta. Bera þær skýrslur með sjer, að byggingar eru ljelegri og ræktun lakari á leigujörðunum heldur en hinum. Er orsökin vitanlega sú, að leigjendur vilja hliðra sjer sem mest hjá því að leggja í kostnað á jörðunum. Má og vera, að byggingarmátinn, og þá sjerstaklega hvað tímann snertir, hvað jarðirnar eru bygðar til fárra ára, eigi sinn þátt í því, þar sem jarðeigendur geta hagað því eftir eigin geðþótta, til hvað langs tíma og með hvaða skilyrðum jarðirnar eru bygðar. Enda mun það vera svo, að allur fjöldi jarða er aðeins bygður til fárra ára. Af þessu leiðir, að meðan mönnum er ekki trygður betri rjettur hvað ábúðina snertir, er varla að búast við því, að þeir sjeu fúsir til að leggja í mikinn kostnað hvað umbætur á húsum snertir, eða jafnvel ræktun. Þetta er mjög svo eðlilegt, ef ábúðin varir ekki nema stutta stund og hvorki ábúendur sjálfir nje afkomendur þeirra hafa nokkurn varanlegan rjett til að njóta umbótanna. Í framhaldi af þessum till. okkar, að færa bygginga- og viðhaldsskylduna yfir á jarðareiganda, er sú till.n., að breytt verði byggingarmátanum og að bygt verði til lífstíðar. Það var jafnvel ofarlega á baugi í n. að ganga lengra en að láta ábúanda og konu hans njóta lífstíðarábúðar. Kom það og til orða, að láta niðjana njóta góðs af því líka, eða lögfesta erfðaábúð. Jeg fyrir mitt leyti var mjög fús til þess, því að jeg tel þá best sjeð fyrir góðri ábúð á jörðum, að ábúandi viti, að hann verður ekki aðeins aðnjótandi verka sinna, heldur og niðjar hans. Þetta er svo inngróið mannlegu eðli, að menn sjeu fúsari til umbóta, ef þeir mega ætla, að niðjar þeirra njóti verkanna. Það er jafnvel svo, að það er ábúanda meiri hvöt heldur en þó hann búist við að njóta þeirra sjálfur. Samt lagði mþn. ekki til, að svo langt yrði gengið, en mjer kæmi það eigi á óvart, þó þess yrði skamt að bíða, að þessum málum yrði álitið best borgið með erfðaábúð. Ein undantekning er þó frá þessari lífsábúðarreglu, og hún er sú, að ef landsdrottinn þarf hana handa sjálfum sjer, barni sínu eða fósturbarni, getur hann bygt ábúanda út af jörðinni. Slíkt er mjög eðlilegt og ekkert við því að segja. Við höfum reynt að ganga svo frá, að ekki sje hægt að hafa þetta fyrir yfirskinsástæðu, með því að kveða svo á, að ef það kemur í ljós, að ábúandi notar jarðnæðið hvorki handa sjálfum sjer nje barni eða fósturbarni, heldur hleypir einhverjum öðrum á jörðina, þá hefir sá, er út var bygt, rjett til þess að krefjast, að hann fái jarðnæðið aftur og auk þess fullar bætur þess tjóns, er hann hefir beðið af þessu. Þá er eitt atriði enn, sem að vísu skiftir nokkru minna máli en þau, er áður eru nefnd, en sem er þó þess eðlis, að ástæða mun vera til að breyta frá því, er gilt hefir hingað til. Á jeg þar við kúgildin. Í raun og veru er engin föst regla til um það, hve mikill leigupeningur skal fylgja hverri leigujörð. Sumum fylgir ekkert, og þeim jörðum, er kúgildi fylgja, er ekkert ákveðið um það, hve mikil þau skuli vera. Upphaflega var þetta sett til þess að jarðareigendur gætu á þennan hátt ávaxtað fjármuni sína, og stafar frá þeim tímum, er menn gátu eigi ávaxtað lausafje sitt. Þeir, sem þá voru auðugir að fje, urðu þá annaðhvort að setja það í jarðeignir eða að kaupa búpening, er þeir svo seldu á leigu. Leigan af þessu fje mun strax hafa verið nokkuð há (10%), en þó var hún lægri að hundraðstölu þá en nú. Um nokkurra ára skeið hefir hún verið frá 16–20%. Upphaflega hvíldi endurnýjun kúgildanna á landsdrotni, en síðar breyttist þetta leiguliðum til óhagræðis. Fyrst á þann hátt, að leigan hækkaði, og svo urðu þeir að ábyrgjast fyrningu og viðhald kúgildanna. N. vill nú ekki láta banna það, að kúgildi fylgi, en vill láta mönnum frjálst að semja um það; en ef það er gert, þá er ákveðið hámarksgjald fyrir þau. Er það till.n., að það verði 6% af verði þeirra eftir verðlagsskrá. Hygg jeg, að það mætti teljast sæmilegt gjald. Vitaskuld skerðir þetta ákvæði nokkuð hagsmuni þeirra, er selt hafa á leigu, en jeg sje ekki ástæðu til þess að horfa svo mjög í það. Álíti jarðeigandi, að það sje gengið of nærri sjer, stendur honum opið að selja kúgildin, og getur þá ávaxtað fje sitt á annan hátt, í bönkum eða öðrum peningastofnunum. Jeg get því ekki sjeð, að þetta geti á nokkurn hátt talist ósanngjarnt gagnvart jarðeigendum.

Þeir geta ekki selt þau

. Það er misskilningur hjá hv.þm. Barð. Þeir geta a. m. k. altaf selt þau að ábúðartímanum loknum, og fáist samþykki leiguliða, geta þeir selt þau strax, og þykir mjer líklegra, að sú mundi oftast verða raunin á. Býst jeg við, að margur yrði feginn að losna við þau.

En hvað er um ákv. 1. gr.?

Jeg skal minnast á það síðar. Jeg vil biðja hv.þm. að minna mig á það síðar, ef jeg ætla að gleyma því. Út frá því, er áður hefir verið drepið á, býst jeg ef til vill við, að hv.þdm. kunni að líta svo á, að jarðeigendum verði ekki ljett um að koma jörðum sínum í peninga, eftir að búið er að byggja jarðir með þeim skilyrðum, er gert er ráð fyrir í frv. En við höfum gert ráð fyrir því, að ef eigandi jarðar kysi að selja hana, þá stæði honum opin leið til þess, eða að losa hana úr ábúð, því samkv. 44. gr. getur landsdrottinn boðið leiguliða ábýlisjörð sína til kaups, en með fasteignamatsverði, að viðbættu virðingarverði umbóta á jörðinni, sem landsdrottinn á frá síðasta fasteignamati, með 3 ára greiðslufresti og bankavöxtum. Neiti leiguliði að kaupa, skal hann hafa fyrirgert ábúðarrjetti sínum. Jeg geri ráð fyrir, áð fasteignamatsverð fari að nálgast hið sanna verðmæti jarðanna, og verð því að líta svo á, að jarðeigandi sje eigi neinu harðræði beittur, þó að hann verði, ef hann vill selja, að sætta sig við það, þó að verð jarðarinnar fari ekki fram úr fasteignamati. En þau viðurlög fylgja, að ef leiguliði vill ekki kaupa, hefur hann fyrirgert ábúðarrjetti sínum. Stendur þá jarðeiganda eftir það opin leið til þess að selja hverjum sem hann vill. Það hefur verið svo hingað til, að afgjald af jörðum hefur verið látið íhlutunarlaust af hálfu löggjafarinnar, og svo má heita að verði enn, enda þótt frv. þetta verði að lögum. Þó er í 34.–36. gr. frv. gert ráð fyrir, að slíkt geti átt sjer stað. Fyrst og fremst ef jarðir verða fyrir skemdum af völdum náttúrunnar, sem leiguliða verður ekki sök á gefin, og í öðru lagi ef leigumáli jarðar þykir óhæfilega hár, t. d. hærri en alment gerist í sveit þeirri eða hjeraði á líkum jörðum. Undir slíkum kringumstæðum er gert ráð fyrir í frv. þessu, að breyt. geti orðið á afgjaldi jarða, og er þá gert ráð fyrir, að fram fari mat á afgjaldinu, af þar til kvöddum mönnum, sem svo jafnframt ákveði, hvert afgjaldið skuli vera. Hvernig þessu mati skuli fyrir komið, geta hv.þdm. kynt sjer með því að lesa áðurnefndar greinar frv. Er svo til ætlast, að báðir aðilar, leigjandi og eigandi, skuli skyldir að hlíta gerðinni. Jeg þykist nú mega ætla, að samkv. þessum till.mþn. sje það fyllilega trygt, að hvorki jarðeigandi eða ábúandi verði fyrir ósanngjarnri meðferð hvað þetta snertir. En án slíks dóms um þessi mál, þá býst jeg við, að ilt muni að tryggja það, að jarðaafgjöld verði altaf hæfilega sett. Þessi ákvæði virtust n. því alveg nauðsynleg, og ekki síst til þess að hafa hemil á því, að menn geti braskað með jarðnæði og sett það í svo og svo hátt verð, eins og oft hefir viljað eiga sjer stað. Matsmönnunum er nefnilega alveg óskylt að líta á það, hvað jarðnæðið hefir kostað leigusala, heldur ber þeim að hafa til hliðsjónar við matið, hvað aðrar líkar jarðir eru leigðar í hjeraðinu. Til þess því að koma í veg fyrir jarðnæðisbraskið, er nauðsynlegt, að slíkt ákvæði sem þetta komist inn í ábúðarlöggjöfina, því að það hefir altaf sýnt sig, og ekki síst nú á seinni árum, að menn seilast eftir að ná í jarðir til afnota, ekki til þess að stunda á þeim búskap, heldur með það fyrir augum, að flytja burtu nytjar þeirra og selja þær þar, sem mest er hægt að fá fyrir þær. Slík skemdarverk landbúnaðinum til handa er nauðsynlegt að fyrirbyggja. Hvort mþn. hefir tekist að benda á bestu leiðina í þessum efnum, á tíminn eftir að leiða í ljós, ef frv. verður að lögum. En því treystum við þó altaf, að bendingar okkar geti orðið mikil hjálp til þess að koma í veg fyrir þessar háskalegu „spekúlationir“. Þá kem jeg að því atriðinu, sem hv. 1. þm. Reykv. spurðist fyrir um áðan, hvað sje hæfileg áhöfn á jörð. Fyrirfram er vitanlega ekki hægt að setja neina algilda reglu um þetta atriði. Það fer eftir ástandi jarðarinnar á hverjum tíma, hve mikil áhöfn á hana getur talist hæfileg. Þegar því um það á að dæma, hvort jörð sje hæfilega setin, verður að meta kosti hennar og gera sjer ljóst, hve miklu hún getur framfleytt, og þá jafnframt að hafa til hliðsjónar aðrar líkar jarðir í hjeraðinu. Þetta getur verið erfitt verk fyrir þá, sem ókunnugir eru, en fyrir þá, sem vel þekkja til búskapar og eru kunnugir í hjeraðinu, á slíkt mat að vera mjög auðvelt. Annars má það vel vera, að þetta ákvæði þyki nokkuð losaralegt og æskilegt væri að hafa það í fastari skorðum. Annars var það tilgangur n. með þessu, að byggingarmátinn á jörðinni væri ætíð þannig, að hann væri ekki neinn hemill á hve áhöfn ábúanda væri mikil. Að ábúandi gæti vegna byggingarskilmálanna fullkomlega notið sín. En þetta má orða betur. Er því sjálfsagt að athuga þetta, því að þetta ákvæði á að verða trygging fyrir því, að menn geti ekki flutt nytjar jarðanna í burtu og annað þess háttar. Og að þess sje full þörf, munu þeir ekki efa, sem þekkja, hvernig fer um jarðir þær, sem liggja næst kaupstöðunum, þar sem jarðargróðinn er allur fluttur burt. Með slíkri rányrkju er líka gjaldþoli þeirra sveitarfjelaga, sem fyrir þessu verða, alveg ofboðið. Ber því hin mesta nauðsyn til að tryggja þau gegn slíkum aðförum. Hvað snertir ákvæði frv. um úttekt á leigujörðum, þá eru þau í líku sniði og lagaákvæði þau, sem nú gilda um þau efni. Það er aðeins rækilegar um það búið, hvernig skipun úttektarmanna fer fram, og þeim er jafnvel lagt ríkara á herðar en áður að gæta vel starfa síns. N. vildi sem sje ganga sem best frá því, að eigendum jarðanna væri fengin full trygging fyrir því, að farið væri sem best með jarðir þeirra. Og slíkt verður að telja alveg nauðsynlegt. Jeg vænti nú, að hv. dm. geti orðið mþn. sammála um, að hjer sje um gott og gagnlegt mál að ræða, mál, sem Alþ. beri að taka vel, og ráða til lykta á þann veg, að landbúnaðinum og þjóðinni í heild megi verða það til sem mestrar farsældar og heilla í bráð og lengd.

Sveinn Ólafsson Þingsköp mæla svo fyrir, að við 1. umr. skuli ræða málin alment, en ekki einstakar gr. En nú stendur svo á með frv. þetta, að ekki er gott að ræða það án þess að koma inn á einstakar gr. þess. Mjer er það fullljóst, að verði frv. þetta að lögum, þá er ekki um neina venjulega breyt. að ræða á ábúðarlöggjöf eða á kjörum sveitabændanna, heldur er með því stofnað til hreinnar og beinnar byltingar. Aðalhugmynd mþn. með frv. þessu virðist vera sú, að efla sjálfsábúð í landinu, og er ekki nema gott eitt til þess að segja, því að vel má vera, að hægt sje að komast lengra í því efni en ennþá er komið. En n. hefir lagt svo mikið kapp á þetta, að svo virðist fljótlega á að líta, að ógerningur verði fyrir einstaka menn, og þjóðfjelagið sömuleiðis, að eiga jarðir og leigja, með því að búa við þau skilyrði, sem frv. býður. Jeg hefi um 20 ára skeið farið með umboð þjóðjarða í Múlaþingi, og er því farinn að kynnast ábúðarháttum þar, og reyndar nokkru víðar. Á þessum 20 árum hefir meginið af þjóðjörðum og kirkjujörðum landsins verið selt, en þó eru nokkrar eftir ennþá, og er jeg þeirrar skoðunar, að fullkomin nauðsyn sje fyrir ríkið að losa sig við þær líka, ef frv. þessu er ætlað að verða að lögum, að undanteknum þeim jörðum þó, sem kauptún standa á eða fjölmennar verstöðvar. Nú er svo ástatt t. d. í grend við mig, að ekki aðeins jarðir hins opinbera fara í eyði, ein og ein og stundum tvær á ári, heldur líka jarðir einstakra manna; og meðan svo er ástatt, að flóttinn er sem mestur úr sveitunum að sjávarsíðunni, virðist ekki álitlegt að gangast undir þá kvöð frv. að hýsa jarðirnar vönduðum og dýrum húsum, sem enginn ábúandi vill eða getur greitt af lögvexti. Aðalráð mþn. til þess að skapa þessa almennu sjálfsábúð er fyrst og fremst það, að gera jarðaeigendum að skyldu að byggja jarðir sínar til lífstíðar. Það ákvæði hefir við rök að styðjast, þótt sjálfsagt sje að heimila styttri byggingartíma eftir samningi, og yfirleitt - en ekki undantekningarlaust - eru opinberar jarðir leigðar æfilangt. En eins og ákvæði þetta er fram sett í frv., virðist mjer að ekki sje aðeins um lífstíðarábúð að ræða, heldur geti jafnvel verið að ræða um eilífðarábúð, því að í 9. gr. frv. er gert ráð fyrir, að ekkja haldi ábúðarrjetti látins manns síns, eins þótt hún giftist aftur. Um leið og hún giftist aftur öðlast maður hennar að sjálfsögðu ábúðarrjettinn, og fari svo, að hann missi þá konu sína og giftist aftur ungri konu, öðlast hún aftur ábúðarrjett hans, ef hann deyr á undan henni. Þannig getur því ábúðarrjetturinn gengið mann fram af manni um ófyrirsjáanlega langan tíma, og er þetta eitt af mörgum viðsjárverðum ákvæðum frv. í ábúðarlögunum frá 1884 er ekkju að vísu áskilinn ábúðarrjettur látins manns síns, en í reyndinni gildir það aðeins þar til hún giftist að nýju. Hefir því verið sjeð við þessari eilífðarmeinloku, þegar þau lög voru sett. Hitt atriðið, að skylda eigendur jarðanna til þess að byggja svo upp á þeim, að það á hverjum tíma fullnægi kröfum ábúanda og úttektarmanna, er sú kvöð, sem jeg býst við að verði til þess, að ekki þyki borga sig að eiga jarðir fyrir aðra en þá, sem á þeim geta búið sjálfir. Kröfurnar um húsakost eru svo breytilegar frá einum stað til annars og eftir sveitavenju hverju sinni, að ekkert samræmi mundi verða í þeim og engin leið vera að fullnægja þeim með kleifum kostnaði, eða láta þær renta það fje, sem í þeim yrði bundið. Þær mundu fara eftir því meðal annars, hvernig búið er á jörðunum á hverjum tíma. Jeg sje mjer nú alls ekki fært að taka fyrir á þennan hátt allar þær 17. gr. frv., sem flest er við að athuga og þurfa mestra breyt. við. Það verður að bíða til 2. umr., það er að segja, ef hún þá verður nokkur á þessu þingi. Annars verð jeg að segja það, að þegar um er að ræða að breyta ábúðarlöggjöfinni eins og hjer er farið fram á, þannig að breyt hafi stórfeld áhrif á sveitirnar og hag þeirra, þá getur ekki komið til mála að afgr. frv. þegar á þessu þingi. Eina forsvaranlega leiðin virðist mjer að láta afgreiðslu þess bíða næsta þings og gefa þjóðinni færi á að meta það og gera sínar aths. við það. Jeg býst nú alls ekki við því, að tími vinnist til þess að ljúka máli þessu fyrir þinglok, og tel heldur ekki æskilegt, að svo verði. Þess vegna virðist mjer líka ástæðulaust að draga fram öll smáatriði eða fjölyrða um það í byrjun umr. Læt jeg því staðar numið að sinni, en bið um orðið síðar, ef umr. verða langvinnar, og mun þá hverfa að þeim atriðum, sem jeg tel mesta nauðsyn að gagnskoða. En helst vildi jeg, að frv. færi sem hljóðaminst til n. og bíði svo næsta þings, eflir að n. hefði gert sínar till. í málinu.

Hákon Kristófersson Þegar jeg sá frv. þetta og hafði lesið dálítið í því, duttu mjer í hug orð góðskáldsins, sem sagði: „Það varðar mestu til allra orða, að undirstaðan rjett sje fundin, því við hana heill og gengi, heildin er að mestu bundin.“ Það er nú fjarri mjer að vilja kasta rýrð á n. þá, sem hefir undirbúið þetta mál, enda þótt jeg geti ekki verið henni sammála í öllum atriðum. Jeg viðurkenni þvert á móti, að hún hefir lagt mikla vinnu í undirbúning málsins og dettur ekki í hug annað en að hún hafi gert allar till. sínar eftir bestu sannfæringu, enda þótt svo virðist, sem hún hafi frekar bundið sig við eina hlið málsins heldur en að athuga það frá ýmsum hliðum. Eins og hv. 1. þm. S.-M. benti á, er það ekki samkv. þingsköpum að fara inn á umr. um einstakar gr. frv. við 1. umr., en þó getur staðið svo á, að ekki verði hjá því komist, og svo stendur einmitt á í þessu tilfelli. Vænti jeg því, að hæstv. forseti taki ekki hart á mjer, þó að jeg við þessa umr. fylgi ekki þingsköpunum til hins ítrasta. Hv. flm. frv. þessa sagði, að allir mþnm. stæðu sem einn maður um frv. þetta. Hvort svo er, skal jeg ekkert um segja, enda skiftir það engu máli í mínum augum, hvort það eru einn eða fleiri, sem standa að frv. Það hefir sína galla jafnt fyrir það. Í 1. gr. er það meðal annars tekið fram, að ekki megi byggja neina jörð neina trygging sje fyrir, að hæfileg áhöfn verði á henni. Þessi ákvæði eru að mínu áliti alveg fráleit, eins og svo mörg önnur í frv. Bæði er það, að í mörgum tilfellum er ekki gott að segja um, hvað er hæfileg áhöfn, enda oft og einatt svo ástatt, að efnalítill maður óskar að fá jörð til ábúðar, en hefir ekki strax nægilega áhöfn á hana, en að nokkrum tíma liðnum getur hún orðið fullsetin. Þessi ákvæði n. virðast líka koma í bága við þá hugmynd hennar, að best væri, að leigupeningurinn yrði tekinn af jörðunum, því vitanlega er leigupeningurinn einn þáttur í því, að strax sje nægileg áhöfn á jörðunum. Þá kemst n. að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að leggja jarðaeigendum þá skyldu á herðar, að leggja til íbúðarhús fyrir fólk á jarðir sínar, og einnig fyrir búpening ábúanda. Jeg er sammála um fyrra skilyrðið, að jarðeigandi sje skyldur til að leggja til sæmilega baðstofu, sem sje nægileg fyrir þann fólksfjölda, sem þarf til að nytja jörðina. En hið síðara, að hann leggi til hús yfir áhöfn á jörðina, finst mjer ekki ná nokkurri átt. Það er líka jafnan hreyfanlegt. Einn ábúandi getur haft þörf fyrir þau peningshús, sem annar hefir ekki, og þá er ilt að skylda jarðeiganda til að byggja peningshús, sem ábúandi þarf ef til vill ekki að nota. Þá sagði hv.flm., að ábúendur hefðu orðið að halda við jarðarhúsum, án þess þeir hefðu haft nokkra trygging fyrir, að þeir fengju það greitt aftur, t. d. þegar þeir færu frá jörðunum. Jeg skil ekki, hvað jafnágætir og greinagóðir menn eins og mþnm., sem að frv. standa, geta fullyrt um þetta langt aftur í tímann. Jeg veit ekki til, að orðið hafi ágreiningur út af þessum hlutum á síðari tímum milli jarðeiganda og ábúanda, svo framarlega sem ekki hafa verið bygð óþarflega dýr húsakynni. En það getur altaf komið ábúandi á jörð, sem sjer fært að byggja meiri og dýrari hús fyrir fjenað sinn en hægt er að komast af með, svo að sæmilegt sje. Hv. flm. sagði ennfremur, að eigendur jarða ættu ekki aðeins að byggja upp húsin á jörðum sínum, heldur halda þeim við líka. Þetta er algert nýmæli. Þess vegna var það ekki að ófyrirsynju sagt af hv. 1. þm. S.-M., að þetta frv. þyrfti að athugast vel í n. og reyna að laga á því mestu gallana, en alls ekki verða að lögum á þessu þingi. Þetta álit hv. 1. þm. S.-M. get jeg algerlega fallist á, því brýna nauðsyn ber til, að svo verði að lokum gengið frá lögum þessum, að ekki þurfi strax að breyta þeim. En hvað meina hv.flm. með því, ef ekkert álag á að fylgja jörðum? Þeir geta ef til vill skýrt það nánar, hvort það á að felast í afgjaldinu.

Já

. En svo er annað ákvæði í frv., um að takmarka rjett jarðeigenda til að ákveða afgjald af jörðum sínum. Ef þetta frv. verður samþ., þá virðist það útilokað, að fullgildir verði taldir samningar, sem þó eru gerðir með góðu samkomulagi milli jarðeigenda og ábúenda. Það má vel vera, að núverandi ábúðarlöggjöf frá 1884 hafi ýmsa galla, en ef á að breyta henni, þá verður það að gerast með meiri sanngirni en lagt er til í þessu frv. Hv. flm. sagði, að það hefði verið forn venja og lögum samkvæm, að jarðeigendur ljetu hús fylgja jörðum sínum til ábúenda; jeg hefi ekki, eins og hann, grenslast eftir þessu í gömlum lögum, og þetta er sjálfsagt rjett hjá honum. En hvernig voru húsin, sem fylgdu jörðunum? Baðstofuskrifli, sem menn nú á dögum mundu ekki líta við og gætu ekki notað. Jeg er því vel kunnugur, að húsakynni eru nú ekkert lík því, sem gömlu bæjarhúsin voru frá jarðeigendum á fyrri árum; því að þau voru gólflaus, loftlaus og gluggalaus. Nú eru þó baðstofur venjulega með lofti og sæmilegum gluggum, og fleiri breyt. hafa orðið í þessum efnum, sem jeg álít sjálfsagðar og sem mikið hafa bætt úr ástandinu. Eftir því sem jeg veit best, þá held jeg, að húsabætur sjeu minstar á jörðum ríkissjóðs. Það er að vísu ilt, að svo skuli vera, en þetta get jeg sannað með rökum, ef krafist verður. Jeg geri ráð fyrir, að þetta ólag sje aðallega að kenna umboðsmönnum opinberra jarðeigna, t. d. hreppstjórum þar sem þeir hafa jarðaumráð, og umboðsmönnum, sem sjerstaklega hafa verið skipaðir yfir þessar jarðir. Hv. flm. benti á, að ábúð leiguliða væri svo ótrygg, að þeir gætu ekki ráðist í byggingar nje aðrar umbætur á ábýlisjörðum sínum. Jeg er honum sammála um það, að svo kunni að vera í mörgum tilfellum, enda þótt jeg þekki ekki til þess, og álit, að n. hafi farið helst til of skamt í þessu efni. Það ætti svo að vera, að eigi aðeins ekkja ábúanda, heldur og niðjar þeirra hefðu ábúðarrjettinn trygðan. Hv. flm. sagði, að byggingar væru jafnan ljelegri á leigujörðum heldur en á jörðum, sem væru í sjálfsábúð. Það má vera, að svo sje, og við það má að nokkru leyti miða kröfurnar, en þó ekki að fullu; sumstaðar eru sjálfseignarjarðir algerlega yfirbygðar af dýrum húsum. Það geta þeir leyft sjer, sem hafa mikil efni eða í lánstraust, og þarf ekki langt að leita til að sanna það. Hv. flm. talaði um, að frv. gerði ráð fyrir, að þó að jarðnæði væri leigt ábúanda til lífstíðar, þá væri landsdrotni heimilt að taka jörð sína úr ábúð handa sjálfum sjer, barni sínu eða fósturbarni til eignar og ábúðar. Jeg álít varhugavert að taka jörð af ábúanda, þó að eigandi þurfi hennar við. Þó það sje dálítið erfitt að hugsa sjer, að hann geti ekki tekið jörð sína sjálfur til ábúðar, þá er engu síður hart að vísa þeim manni burt, sem vel hefir setið ábýli sitt. - Jeg hefi komist svo langt að eignast nokkrar jarðir, og þó að jeg sje ekki talinn sjerstaklega jafnaðarsinnaður, þá datt mjer ekki í hug að taka þær úr ábúð, enda þótt jeg þyrfti á þeim að halda sjálfur. N. leggur til í frv., að kúgildin verði tekin af jörðum, og er þar um mikla breyt. að ræða. Hv. flm. sagði, að þau myndu ekki vera föst á jörðunum. Jeg vil ekki væna n. um ósannindi, en það er mjer kunnugt um, að á Vestfjörðum fylgja þau jörðum yfirleitt öllum. Þó að á örfáum jörðum hafi það hlunnindi verið tekin undan og afgjaldið hækkað, til þess að græða sem mest á leigunni, þá eru það algerlega undantekningar frá reglunni. Leiguliðum eru það oft mikil þægindi að fá kúgildi til afnota við byrjun búskapar. Hv. flm. sagði, að leigan af þessum búfjenaði hefði komist upp undir 20%, og taldi það óhæfilegt. Sagði hann, að n. hefði viljað reisa skorður við þessu og binda leiguna við 6%. Í sambandi við þetta vil jeg benda á það, að hjer er ekki sanngjarnt að miða við peningavexti, því fjenaður gefur af sjer miklu meiri arð en nokkrir peningar. Þar af leiðandi verður að miða við það verðmæti, sem felst í hverju kúgildi, þegar miðað er við arð af því. Það er ekki einsdæmi, að menn hafi á sömu árum og þegar leigan fór hæst, fengið leigðan fjenað hjá öðrum með sama leigumála. Hafi leigumálinn verið sanngjarn á fyrri öldum, þ. e. 2 fjórðungar af smjöri eftir hvert kúgildi, þá er hann það enn.

Hann hefir aldrei verið sanngjarn

. Hv. þm. Mýr. hefir ekki við neitt mat að styðjast í því efni og getur ekkert um það sannað. Eða hvers vegna hafa menn sótst eftir því að fá kúgildin, sem fylgdu jörðunum?

Af neyð

. Nei, alls ekki. Jeg hefi sjálfur tekið kúgildi. Að vísu skal jeg viðurkenna, að jeg hefði heldur viljað eiga fjenaðinn; en sá, sem ekki getur keypt búfjeð, verður að fá það að láni.

Neyðast til þess

. Þá má með sama rétti segja, að alt, sem maður tekur að láni, sje gert af neyð. En þó geta lánin oft orðið til mestu blessunar.

Ekki svona dýr

. Hvað dýrleikann snertir, þá verður leigan að miðast við það, sem leigupeningurinn gefur af sjer á hverjum tíma, eins og jeg hefi þegar bent á. Og ef ekki getur orðið samkomulag um leigumálann, þá er ætlast til samkv. frv., að úttektarmenn skeri úr. Jeg veit ekki dæmi til þess, að ekki hafi orðið samkomulag um þetta milli aðila, og tel því ígrip löggjafarvaldsins óþörf hvað þetta snertir. Hv. flm. sagði, að á mörgum jörðum væri enginn kúgildafjöldi ákveðinn. Það má vel vera rjett, en til þess þekki jeg ekki. Jeg veit, að á mörgum jörðum er fastákveðinn kúgildafjöldi, sem ekki má hreyfa við, og sala á þeim er útilokuð, þó að eigendur vildu láta þau af hendi. Hv. flm. sagði, að eigendum þeirra væri vorkunnarlaust að sætta sig við almenna bankavexti í leigu eftir þau; það eftirgjald er orðið svo alment í viðskiftum hjer á landi. - Það má vel vera, að þetta geti gengið, en agnúar munu á því verða, eins og jeg hefi tekið fram. Jeg skil annars ekkert í því, að mþn. skyldi telja sjer skylt að hrófla við núgildandi byggingarbrjefum og leggja til, að þau fjellu úr gildi innan ákveðins tíma.

Það er ekki rjett frá skýrt

. Það er fram tekið í frv. sjálfu, að þau eiga að missa gildi sitt, og hv.flm. benti sjálfur á þá gr., sem um það fjallar. Það mun vera rjett, að afgjald jarða er látið vera án íhlutunar löggjafarvaldsins, enda verður löggjafarvaldið að álíta sjer óheimilt að grípa inn á svið samningamála milli einstaklinga En samkv. frv. þessu á þeim ekki að vera heimilt að semja vinsamlega sín á milli um mál, er varða ábúð jarða, án íhlutunar löggjafarvaldsins. Hv. flm. sagði, að leiguliði gæti neitað að taka við jörð, án þess að afgjaldið væri metið og verðlagt. Það má segja, að alt mögulegt getur átt sem vera ber. Jeg held, að hún hafi helst til mikið bundið sig við sjerstök dæmi þess, að landeigendur hafi misnotað umráðarjett sinn og farið illa með jarðirnar og leiguliða. En ef svo er, verð jeg að telja það mjög illa farið að láta slíkt koma fram í löggjöf, sem á að gilda fyrir alt landið um lengri tíma eða skemri. Sömuleiðis get jeg tekið undir með hv. 1. þm. S.-M., að slíkt stórmál sem þetta megi ekki afgr. án nákvæmrar rannsóknar og yfirvegunar. Það verður að ganga svo frá því, að eigi þurfi altaf að vera að breyta, því slíkt kemur því bagalegar, sem á þessari löggjöf þarf að halda árlega. Því held jeg, að best færi á því, að frv. væri athugað í n., en að svo stöddu legði Alþingi eigi síðustu hönd á það. Jeg þykist mega treysta því, að það sje svo mikill minni hl. jarðeigenda, sem n. byggir skilning sinn á, og hefir gert þessar sjerstöku varúðarráðstafanir gegn rangsleitni þeirra gegn ábúendum, að ekki sje ástæða til að lögleiða slíkar ráðstafanir einungis af þeim ástæðum. Auk þess ber og á það að líta, að eftir þessu frv. er eignarrjetturinn ef til vill óskertur, en umráðarjettur landeiganda er svo stórlega skertur, að tæplega virðist öllu lengra mega ganga. Og mjer er næst að halda, að frv. gangi í ekki óverulegum atriðum mjög nærri eignarrjettinum. Jeg hefi að vísu enn ekki getað borið frv. þetta saman við stjskr. okkar og gengið úr skugga um, að hve miklu leyti það brýtur í bága við hana, en til þess mun gefast tækifæri síðar. T. d. eru samkv. frv. friðsamlegir samningar, sem engum ágreiningi hafa valdið, gerðir ónýtir eða ómerkir og stofnað til skriffinsku og óþarfa kostnaðar þess í stað. Hv. flm., sem sjaldan skortir rök fyrir sínu máli, færði nú engin óyggjandi rök fyrir þessum stórfeldu breyt. sem í frv. felast, og þeim stórfeldu afleiðingum sem óhjákvæmilega hlytu að leiða af frv., ef það yrði að lögum. Jeg hafði satt að segja búist við meiri rökum úr þessari átt. Jeg vil aðeins benda á eitt smáatriði sem dæmi. Getur hv.flm. bent á nokkurt dæmi þess, að óhagræði hafi orðið að því, að byggingarbrjef hafa ekki verið þinglesin? Jeg efast um það. En ef svo væri, þá kæmi slíkt óhagræði niður á landsdrotni. Ef hann vanrækir að gefa leiguliða byggingarbrjef, þá er leiguliði ekki skyldur að greiða hærra afgjald en honum gott þykir, nema landeigandi sanni, að öðruvísi hafi verið ákveðið. Jeg vona, að hv.n. skilji það, að þetta er algerlega kalalaust af minni hálfu, en jeg tel illa farið, að slíkir heiðursmenn sem hjer eiga hlut að máli, skuli hafa viltst út á þessa viðsjálu götu gjörræðisins. Og þótt enginn þeirra eigi jarðir, sem jeg veit ekkert um, þá hefði jeg vænst þess af þeim, að þeir hefðu tekið eitthvert tillit til hagsmuna þeirra, sem jarðir eiga, en ekki þrælbundið sig svo við hagsmuni annars aðilans, leiguliðanna, að engin sanngirni komist að. Jeg mun þó greiða atkv. með málinu til n., bæði vegna þess, að hjer er um stórmál að ræða, og ekki síður vegna þeirra heiðurs- og sómamanna, sem að frv. standa og sem jeg vil gjarnan sýna alla kurteisi. Ef það á fyrir. frv. að liggja að ná endanlegu- samþykki. Alþ., þá vil jeg fastlega krefjast þess, að sniðnir sjeu af því stórfeldustu agnúarnir, en helst hefði jeg kosið, að það yrði strádrepið þegar í stað, einkum með tilliti til þeirra megingalla í öllum verulegustu atriðunum, sem jeg hefi nú lítillega bent á og sem jeg mun fá betra tækifæri til síðar.

Halldór Stefánsson Þegar jeg kvaddi mjer hljóðs áðan, vissi jeg ekki, hvort aðrir myndu verða til að gera aths. eða ábendingar við frv. það, sem hjer liggur fyrir. Nú er minni ástæða til að gera ítarlegar aths., þar sem aðrir hafa talað og bent á marga helstu agnúa frv. Þó vil jeg ekki taka undir alt það, sem fundið hefir verið að frv. Auk þess er málið svo seint fram komið, en hinsvegar svo yfirgripsmikið og mikilvægt mál, að litlar líkur eru til þess, að tími vinnist til að afgr. það á þessu þingi, enda vafasamt að flýta því svo mjög. Jeg mun því eigi fara ítarlega út í einstök efnisatriði frv. En jeg vil benda hv.þdm. á það, að þar sem í frv. felast margar og stórfeldar breytingar á núverandi ábúðarlöggjöf, þá má síst kasta til þess höndunum, heldur verður málið að athugast sem best og gaumgæfilegast. Meðal þeirra breyt., sem jeg tel mikilvægastar, tel jeg þær tvær, að bannað er að byggja jarðir nema til lífstíðar, og að landeiganda er gert að skyldu að eiga öll hús á jörðinni. Jeg er þessu fylgjandi í aðalatriðum, en þó þykir mjer helst til langt gengið að ætla jarðeigendum að eiga öll peningshús á jörðum. Það geta verið mjög mismunandi mikil peningshús, sem hinir einstöku ábúendur þykjast þurfa, og getur slíkt komið óþægilega við jarðeiganda, og virðist mjer einsætt, að setja verði einhverjar takmarkanir á skyldu jarðeiganda til að eiga hús á jörðum sínum. Jeg ætla þá að minnast lítillega á ýms atriði, sem mjer virðist mjög geta orkað tvímælis. Það er þá fyrst það, að bannað er að byggja jarðir, nema ábúandi hafi hæfilega áhöfn. Þetta ákvæði er miður heppilegt að því leyti, að það getur í mörgum tilfellum orðið til þess, að jarðir byggist ekki. Efalaust hefir það þó ekki verið ætlun n. Það getur hæglega hent, að margur vilji fá jörð til ábúðar, en hafi ekki það, sem metið verður hæfileg áhöfn, og þá má ekki byggja jörðina eftir ákvæðum frv. Það verður þó að teljast betra, að jörð komist í ábúð, þó áhöfn sje lítil, en að hún fari í eyði. Hitt væri hóti nær, að orða gr. á þá leið, að ávalt skyldi „leitast við“ að byggja jörð með hæfilegri áhöfn. Ennfremur er svo ákveðið í frv., að ef jarðeigandi getur ekki bygt jörð, þá skuli hann bjóða sveitarstjórn hana, og ef hún þiggur það, þá hafi hún heimild til þess að skifta jörðinni niður í smábýli, en landeiganda gert að skyldu að byggja upp á smábýlunum. Þetta getur verið gott, ef landeigandi er fær um þetta fjárhagslega, en ef hann er það nú ekki, - hvað þá? Að vísu gæti hann á stundum fengið stuðning til þess úr byggingar- og landnámssjóði, en ef t. d. ekkert ræktað land fylgir býlinu, þá getur hann ekkert fje fengið til þess, eins og lög standa til nú. Þá er enn eitt, að vísu lítilsvert, atriði, sem jeg verð að telja mjög hæpið. Það er kveðið svo á, að þinglýsa að þetta sje meðal þeirra ákvæða, sem n. vill bæta úr, og felli því þetta niður síðar. Þá þykja mjer ákvæði 33. gr. nokkuð óákveðin. Þar er svo ákveðið, að þegar landsdrottinn samkv. skyldu sinni byggir upp jarðarhús á leigujörð, þá skuli leiguliði vinna að því með skylduliði sínu, eins og hann getur afkastað fram yfir brýn heimilisstörf. En hver á nú að meta þessa hluti? Ætli þetta framlag verði ekki stundum nokkuð takmarkað? Og ef leiguliði getur ekkert, á þá verkið að vera ógert, eða á það að leggjast á herðar eiganda sem aðrar skyldur? Þegar litið er til gr., þá lítur svo út, að það sje jarðeigandi, sem á að gera verkið. Jeg bið velvirðingar á því, ef þetta er rangt ályktað. En mjer finst alt benda til, að svo sje ekki. Jeg hygg, að fæstir leiguliðar þættust geta mist mikla vinnu frá nauðsynlegum heimilisstörfum.

Á leiguliði að meta það einn?

. Nei, það á nú líklega að hlaupa með það til úttektarmannanna, sem alt vald er gefið samkv. þessu frv., bæði um það sem annað. Hjer sem annarsstaðar er auðsæilega verið að þrengja rjetti jarðeiganda, og er farið þar svo langt sem n. hefir sjeð sjer fært að fara. Og það svo hamramlega, að ótækt verður, ef frv. er lögfest, að eiga jarðir í leiguábúð, eins og hv. 1. þm. S.-M. líka tók fram. Þá held jeg, að ákvæði 42. gr. frv. geri það torvelt, að ágóði verði að þeim jarðabótum, sem þar er gert ráð fyrir. Svo þau ákvæði 43. gr., þar sem ákveðið er, að hinar ýmsu kröfur, sem umgetur í 41., 42., 15. og 16. gr. frv., skuli hafa forgangsrjett í bú landsdrottins. Hjer er um sama ósamræmið að ræða og jeg gat um áðan viðvíkjandi hækkun eftirgjalds, miðað við tilkostnað landsdrottins. Þá kemur 44. gr., um kaupskyldu á leigujörðum. Sjá ekki allir, hve ákvæði hennar eru óhæfileg? Er frelsi manna nokkurstaðar takmarkað svo á öðrum sviðum? Ef svo er ekki, hvers vegna telur n. sjer þá sæmilegt að koma fram með slíkar takmarkanir, sem lýsa sjer í gr. og jeg hefi bent á? Þá kemur 45. gr., sem gerir ráð fyrir úttekt á jörðum. Er ekkert um það að segja í sjálfu sjer. En vegna þess að jeg hefi ekki átt kost á því tímans vegna, að ath. þetta frv. til hlítar, þá vil jeg spyrja hv.flm., hvort meiningin sje, að taka þurfi út jarðir, ef báðir aðilar verða sammála um viðskifti sín öll. Má vera, að þetta standi í frv., en jeg hefi ekki sjeð það. Mjer finst rjett, ef báðir aðilar koma sjer saman, að það verði látið jafngilda úttekt. Jeg býst nú frekar við því, að þetta sje meining n., en þori þó ekki að fullyrða það. Þá gerir 47. gr. ráð fyrir því, að úttektarmenn sjeu skipaðir til 12 ára. Mjer finst það óhæfilega langur tími, ef þeir ekki vilja það sjálfir. Mjer hefði þótt rjettara að hafa gamla ákvæðið áfram og sje ekki, að neitt hefði verið á móti því að taka það upp í nýju lögin. Þetta er að vísu eins og svo margt annað í þessu frv. En það verður hver að gera það upp við sjálfan sig, hvort leggja skuli þetta svo langan tíma á herðar manna, sem fá ljelegt kaup fyrir starfa sinn. Það er máske vegna ónægrar ath. á frv., að mjer hefir skilist svo, að jarðeigandi eigi ekkert álag að fá við úttekt leigujarða. En í 50. gr. er þó gert ráð fyrir því, að álag megi taka fjárnámi í eigum fráfaranda handa viðtakanda. En fái hann ekki þetta álag, er landeiganda skylt að greiða það. Þetta er víst í samræmi við aðrar kvaðir, sem á hann eru lagðar! Jeg man ekki fyrir víst, hver ákvæði gilda nú um greiðslu á kostnaði við yfirúttekt. En mig minnir, að hún sje miðuð við þá breyt., sem yfirúttekt gerir um álagsupphæð. Og það er vitanlega rjett, að miða skifting kostnaðar við það. Frv. þetta gerir ráð fyrir, að ef engu er breytt, þá á yfirúttektarbeiðandi að greiða allan kostnaðinn. En svo kemur það, að ef einhverju er breytt, þótt ekki sje nema 1 kr., þá eiga aðiljar að greiða að hálfu hvor samkv. 45. gr. Þetta þykir mjer ekki rjettlátt. Þá kveður 11. kafli frv. svo á, að „þegar lög þessi öðlast gildi, þá skal um fardagaleyti næsta ár á eftir fara fram úttekt á öllum leigujörðum landsins“ o. s. frv. - Jeg skil nú ekki, hver meiningin er með því að fara að stofna til þvílíks allsherjarkostnaðar, hvort sem leiguliðaskifti verða eða ekki. Jeg get ekki skilið, hvað n. meinar með þessu. Nú geta leiguliðar krafist úttektar á húsum samkv. frv., hvenær sem er, ef þeir telja þau óhæf, svo að ekki þarf allsherjarúttekt vegna þeirra. En þar sem ekki er um slíkt að ræða, sje jeg enga nauðsyn á, að úttekt fari fram. Í sömu gr. stendur líka: „Álag greiðir leiguliði á jarðarhús eftir mati úttektarmanna.“ Á að skilja þetta svo, að leiguliði eigi að greiða álag eftir mati?

Já

. Já, segir hv.flm., og það var honum líkt að svara þessu undandráttarlaust. En fyrst svo er, hvað á þá sú álagsgreiðsla að þýða? Ef leiguliði er kyr á jörðinni, til hvers á hann þá að greiða álagið? Til sjálfs sín, eða hvað? Jeg hefi ekki heyrt þess fyr getið, að álag sje greitt fyr en við fráför leiguliða. Samkv. 54. gr. á landsdrottinn að hafa gert upp öll jarðarhús, áður en skoðunargerð úttektarmanna fer fram fimta hvert ár. Ef þetta er vanrækt, þá liggur sú hegning við, að leiguliði getur flutt af jörðinni fyrirvaralaust og án þess að bæta landsdrottni nokkuð fyrir. Hvernig ber nú að skilja þetta? Á að skilja það svo, að leiguliði eigi ekki að greiða afgjaldið? Menn greiða þó venjulega jarðarafgjöld eftir á. Jeg vona að mjer missýnist, - eða er hv. 1. þm. Árn. að hrista höfuðið? Hann veit þó sennilega, að landsskuldir eru ávalt greiddar eftir á, enda leiðir það af eðlilegheitum, að menn þurfi ekki að greiða fyrir landsnytjar fyr en þeir hafa notað þær. Jeg hljóp yfir þau ákvæði 37. gr„ að engan viðarreka megi undanskilja leiguliðanotum, sem áður hafi fylgt jörðu. Á n. hjer við þann viðarreka, sem hingað til hefir tilheyrt leiguafnotum? Ef sá er skilningur n., eins og vera ber, þá get jeg algerlega fallist á hann. En ef svo er ekki, þá er hjer um alvarlega skerðing eignarrjettarins að ræða. Það virðist næsta hart að gengið, að landeigandi skuli ekki eiga reka, sem er yfir 6–7 álnir t. d., úr því hann á að viðhalda húsum öllum á jörðinni. Jeg skil annars ekki, hvað leiguliði á að gera við reka, þar sem hann má ekki byggja hús á jörðinni. Jeg verð að segja hv. 1. þm. S.-M., að jeg er honum sammála um, að n. leggi eigi þann skilning í þessi mál sjer stað samkv. þessu frv. Ennfremur sagði hv.flm., að við mat á afgjaldi mætti ekki taka tillit til þess, hvað jörðin hefði kostað. Þetta getur í ýmsum tilfellum valdið hinum mesta órjetti. Þá er meðal annars ætlast til þess í frv., að byggingarbrjef skuli ávalt vera þinglesin, og án þess hafa þau ekki fult gildi. Þetta væri gott og ekkert við því að segja, ef n. veit til þess, að það hafi valdið óhagræði og árekstrum, að byggingarbrjef hafi ekki verið þinglesin. Annars er það hin mesta óhæfa að valda einstaklingum slíkum kostnaði, að jeg nú ekki tali um hina ónauðsynlegu aukningu á skriffinnsku. Eða hver á að borga þinggjaldið? Hin nýju ákvæði í frv. um þá vanrækslu landsdrottins, að gefa eigi út byggingarbrjef til leiguliða, eru ekki betri en í gömlu lögunum, því að þá á að leggja alt á vald úttektarmanna. Þegar breytt er lögum eins og þessum, um ábúðarskilmála, þá verða menn að vera sannfærðir um, að breyt. sjeu til batnaðar; en um þær breyt., sem hjer er um að ræða, má segja, að ef þær eru ekki til hins verra, þá eru þær að minsta kosti óþarfar. Þeim fylgir aukin skriffinska yfirleitt í landinu, og óþarfa kostnaður við þinglýsingar skjala o. fl. Jeg vona, að hv.n., sem fær frv. til meðferðar, sjái sjer að minsta kosti fært að fella úr frv. ákvæðið um þinglestur byggingarbrjefa. Um ákvæði 11. gr. frv., er skylda landsdrottin til þess að láta peningshús fylgja leigujörðum sínum, hefi jeg áður talað. Mig furðar á því, ef hv. landbn. kemst ekki að sömu niðurstöðu og jeg um það atriði, að óhæfilegt sje að ætlast til þess, að landsdrottinn byggi peningshús yfir fjenað, sem hann á ekki. Jeg veit ekki, hvað mþn. hefir haft í huga til samanburðar í þessu efni, nema ef það eru skólabúin á Hvanneyri og Hólum, þar sem ríkið hefir bygt yfir búpening, sem það á ekki sjálft. Jeg skil ekki, að það sje svo eftirbreytnisvert að skylda eigendur jarða til að fullnægja slíkum kvöðum; þær keyra svo úr hófi, að því er kostnað snertir. Það eru dálítið undarleg ákvæði, sem felast í 12. gr. frv., að tala um, að aldrei skuli meta álag á jarðarhús og að landsdrottinn beri alla fyrningu; en þó er leiguliði skyldur að halda húsum við þannig, að ekki fyrnist um skör fram fyrir handvömm. Eru ekki ákvæði þessara gr. í talsverðu ósamræmi hvert við annað? Samkv. frv. virðist álagsskylda ábúenda eiga að falla niður eða yfirfærast á eigendur jarðanna, en þó er sagt, að leiguliði sje skyldur að viðhalda húsum, svo að þau fyrnist ekki um skör fram. En hvað er að fyrnast um skör fram? Í þessu efni er ekki breytt til hins betra. Þá er í 13. gr. frv. gert ráð fyrir, að úttektarmenn sjeu skyldugir til að fara um allan hreppinn og taka út öll hús á leigujörðum 5. hvert ár. En hver á að borga þeim fyrir það? Um það eru engin ákvæði í frv. Mjer þætti vænt um, ef hv.flm. vildi benda mjer á þá aðila, sem eiga að kosta úttektina. Jeg bíð eftir svari. En þessi ákvæði eru óþörf og óhafandi í alla staði, hvort heldur sem ætlast er til, að eigandi jarðar eða ábúandi greiði þennan kostnað. Hjer er að nauðsynjalausu gripið inn í samninga og samkomulag manna, sem löggjafarvaldið varðar ekkert um. Mjer er sem jeg sjái ánægjusvipinn á úttektarmönnum yfir þeirri kaupgreiðslu, sem þeir fá fyrir þetta rölt um hreppinn 5. hvert ár, sem er alveg þýðingarlaust. Ef úttektarmenn vanrækja skyldu sína, eiga þeir að sæta óþægindum og sektum. Sekt þeirra á að vera í því fólgin, að þeir bæti landsdrotni fyrir þann skaða, sem hann kann að verða fyrir vegna vanrækslu þeirra og eftirlitsleysis. En hverjum dettur í hug, að hægt sje að meta það, hvort landsdrottinn skaðist af þessari vanrækslu? Jeg held það sje mjög örðugt að meta það, sjerstaklega þegar þess er gætt, að úttekt á að fara fram þó engin ábúandaskifti verði. Þessi ákvæði eru því alger endileysa. Þá er skv. 16. gr. leiguliða heimilt að byggja jarðarhús, ef landeigandi vill ekki gera það sjálfur. En hann er skyldur til að borga leiguliða kostnaðinn, sem aftur á að greiða eiganda 5% vexti af kostnaðinum. Nú er ekki víst, að eigandi jarðarinnar geti greitt þetta úr eigin vasa, því vel getur hann verið fátækur maður. Verður hann þá að taka lán til þess, og greiða máske 7–8% af því láni, en hefir ekki kröfu til meira en 5%. Auk þess verður hann að bera eðlilega fyrningu á mannvirkjunum. Hann fær því aldrei að fullu þann höfuðstól, sem í þeim liggur. Þá bætir 17. gr. einni skyldunni enn við landsdrottin. Með þeirri gr. eru þeir skyldaðir til að hafa hús á leigujörðum sínum trygð gegn eldsvoða. Ef nú eigandi á að vera skyldur til að byggja, er þá ekki sama um það, hvort hann hefir húsin trygð eða ekki? Jeg get nú fallist á það, að öruggara sje að hafa húsin trygð. En mjer þykir ekki rjett að hafa skyldutryggingu á öðrum en bæjarhúsum og húsum, sem jörð eiga að fylgja. En það er ekki nema eftir allri stefnu frv., þótt jarðeigendum sje lögð þessi kvöð á herðar. Þá er 22. gr. Jeg tel ákvæði hennar algerlega óþörf. Mjer finst algerlega óþarfi að skifta sjer af kúgildum. Um það getur ávalt verið samkomulag milli aðilja. Veit jeg ekki til, að neinn ágreiningur hafi um það orðið, að minsta kosti ekki þar sem jeg þekki til. Þá vill n. samkv. 26. gr. hafa eindaga á jarðarafgjöldum í fardögum. Jeg er hissa á því, að hún vill breyta eindaga á kúgildaleigu, sem hefir verið á haustin. Mjer finst þetta óþarfi og hygg, að það geti valdið óþægindum.

Landsskuld af landssjóðsjörðum á nú að greiðast um nýár

. Jeg þakka hv.þm. Borgf. fyrir að minna mig á þetta. Því má þó ekki gleyma, að afgjald af þeim jörðum er venjulega borgað í peningum. Þá finst mjer það vera slettirekuskapur að skylda jarðeiganda að hafa umboðsmann til að taka móti jarðarafgjöldum, ef hann býr fjær jörð sinni en 30 km. Um þetta hefir aldrei orðið neinn ágreiningur. Og það, sem reynst hefir vel í eldri löggjöfinni, finst mjer gjarnan megi standa óbreytt. Þá furðar mig á ákvæði 29. gr. 5. lið, að leiguliði fyrirgeri rjetti sínum til ábúðar, ef hann kaupir ekki ábýlisjörð sína eftir matsverði. Jeg er hissa á því, að sömu hv.þm., sem svo vel vilja tryggja rjett leiguliða með þessu frv., skuli ekki kveinka sjer við að leggja þetta til. Jeg býst nú samt við, skuli byggingarbrjefum jarða. Jeg hefi nú leitað að ástæðum n. fyrir þessu ákvæði, og mjer finst satt að segja þær ástæður fremur veigalitlar. Það er aðeins sagt, að þetta sje orðin venja um flest skjöl, en sú venja hlýtur þó að vera bygð á einhverri nauðsyn, en hver sú nauðsyn er, í þessu tilfelli, er mjer ekki vel ljóst. Mjer skilst, að þinglýsingar sjeu gerðar eingöngu vegna þriðja aðila, þ. e. ef þriðji aðili getur átt hagsmuna að gæta. Það getur verið nauðsynlegt að þinglýsa skjökun, sem að einhverju leyti snerta hag þriðja manns, eða óviðkomandi aðila. Þegar um byggingarbrjef er að ræða, kemur slík aðild ekki til greina. Þetta er þess vegna eintóm skriffinska og óþarfi, eins og hv.þm. Barð. tók fram. Þá kem jeg að því atriðinu, sem jeg tel einna athugaverðast, en sem jeg verð að játa, að jeg hefi enn ekki getað kynt mjer til hlítar. Þetta atriði er viðhaldsskylda landeiganda á húsum jarðarinnar. Jeg hygg þetta ákvæði óhagstætt fyrir bæði jarðeiganda og ábúanda. Ef ábúandi hefir enga viðhaldsskyldu á húsum jarðinnar, getur það sýnilega leitt til meira tómlætis og hirðuleysis um viðhald en ella. Í þessum efnum veltur meira á hirðusemi og góðri umgengni, sjerstaklega þegar um torfhús er að ræða, heldur en beinum fjárframlögum. Ef viðhaldsskyldan hvílir á landeiganda, verður hann að fá það greitt með hærri landsskuld, og til þess að tryggja sig gegn hugsanlegu hirðuleysi eða vanrækslu ábúanda, verður hann að áætla hækkun landskuldarinnar fyrir þessu sem ríflegast, a. m. k. hærra en viðhaldið þyrfti að kosta hirðusaman ábúanda. Þetta er algert nýmæli í ábúðarlöggjöfinni og orkar mjög tvímælis. Þá kemur enn eitt atriði, sem að vísu er ekki nýmæli, og það er, að ábúanda er óheimilt að láta landsnytjar af hendi, nema í skiftum fyrir aðrar. Þetta er mjög hæpið ákvæði. Má vera, að fyr á tímum hafi þetta verið fyllilega rjettmætt, en nú hagar öðruvísi til; nú er auðveldara að halda við ræktun, þótt látnar sjeu burt nytjar, þar sem nú er kostur á tilbúnum áburði. Jeg vil benda á það, að frumbýlingi, sem á lítinn bústofn, getur oft verið mikil stoð og styrkur í því að geta látið burtu landsnytjar, ef ekki telst spilla landinu, t. d. slægjur eða því líkt. Jeg get ekki talið það varhugavert, þótt ábúandi láti burt landsnytjar, ef hann að öðru leyti heldur jörðinni í rækt. Það gæti verið mikilsvert atriði fyrir frumbýling, til þess að koma sjer upp hæfilegum bústofni og efla fjárhagsafkomu sína. Jeg vil þó ekki með þessu draga úr skyldu ábúanda til þess að halda jörð í fullri rækt, en jeg lít svo á, að hann geti með góðu móti látið af hendi ýmsar landsnytjar, án þess að ræktun landsins sje hnekt hið minsta. Jeg mun svo ekki minnast frekar á einstök atriði frv., nje fara í sparðatíning. Jeg hefi aðeins bent á þessi atriði til athugunar þeirri n., sem fær mál þetta til meðferðar. Hitt má engum dyljast, að hjer er um svo yfirgripsmiklar og róttækar breyt. að ræða á núverandi ábúðarlöggjöf, að með engu móti má rasa um ráð fram. Jeg vil því enda mál mitt með þeim tilmælum, að málið fái glögga og gaumgæfilega athugun, áður en gengið er til endanlegrar úrlausnar.

Forseti (Benedikt Sveinsson) Þá hefst fundur að nýju og er nú liðin meir en hálf stund frá því, er ákveðið var, að hann skyldi hefjast. Þar sem fundarsókn er svo treg, vil jeg leita um það atkv. með nafnakalli, hvort fundi skuli haldið áfram.

Magnús Jónsson Það er ekki nema eðlilegt, að jeg, sem hvorki er jarðeigandi eða leiguliði á jörð, tefji lítið umr. um þetta mál. Þó vil jeg minnast á örfá atriði, vegna þess að mjer virðist svo, sem hjer sje á ferð allverulegt stefnumál. Vil jeg fyrst víkja að því, sem jeg skaut til hv.flm. í dag, um skilning á 1. gr. frv., þar sem segir svo: „Hver maður, sem jörð á og hefir ekki fasta ábúð á sjálfur, skal selja hana öðrum á leigu og ávalt þannig, að hæfileg áhöfn sje á jörðunni... “. Þetta ákvæði skýrði hv.flm. þannig, að það ætti að vera til þess að koma í veg fyrir, að menn tækju jarðir á leigu án þess að hafa á þeim nægilegan bústofn til þess að geta nytjað jarðirnar. Jeg þykist nú vita, að ákvæði þetta beri að skilja á þennan veg. En eftir orðalagi gr. er ekki hægt að fá annað út úr henni en að jarðir skuli altaf leigja með hæfilegri áhöfn. Og þar sem mþn. í landbúnaðarmálum hefir yfirleitt verið mjög stórvirk í öllum breyt., var ekki fjarri mjer að halda, að skilja bæri gr. eftir orðanna hljóðan. Jeg vil nú spyrja hv.flm., hvernig hann hugsi sjer, að hægt sje að sjá um, að altaf sje hæfileg áhöfn á jörðunum, þar sem annarstaðar í frv. eru ákvæði um, að leigja skuli jarðirnar til lífstíðar og afskifti og umráð jarðeiganda yfirleitt gerð sem allra minst. Mjer virðist, að það muni geta orðið erfitt að sjá um þetta. Annars býst jeg við, að breyta þurfi orðalagi frv. víðar en á þessum stað, ef það á að verða annað en dauður bókstafur. En það, sem knúði mig til að taka til máls, er hið sama og hv. 1. þm. S.- M. og hv.þm. Barð. töldu sig hafa við það að athuga, að svo stórkostlega væri þrengt að kostum þeirra, sem jarðir eiga, að ókleift yrði fyrir menn að eiga jarðir, sem þeir ekki byggju á sjálfir, með því meðal annars að setja það í lög, að leiguliði geti neytt landsdrottinn sinn til þess að kaupa hús og önnur mannvirki, sem hann gerir á ábýlisjörð sinni, hvenær sem er. Með þessu er jarðeigendum sköpuð svo mikil áhætta, að varla er hægt að búast við, að menn vilji hætta eignum sínum í það að kaupa jarðir. Líka er það dálítið hart að heimila sveitarstjórnum að skifta jörðum, ef þeim þykir þess þörf. Geta þær þannig t. d. látið skifta stórum höfuðbólum, sem eigendunum væri mjög sárt um. En slíkt væri óneitanlega mjög hart, og þegar svo þar við bætist, að leiguliðarnir á jarðahlutunum geta látið byggja þar hús o. fl. mannvirki, og skipað eigendunum að skyldur á herðar. Til þess að frv. nái tilgangi sínum verður einnig að fyrirbyggja það, að jarðir lendi í braski. Tel jeg vel farið, að n. hefir verið þetta ljóst. Jarðabrask er orðið talsvert nú þegar og til mikils tjóns. Þetta hefir n. einnig verið ljóst. Jeg vil leyfa mjer að lesa upp ummæli n. um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo á bls. 40–41: „Það er því miður enn margt manna í þessu landi, sem á jarðir og er að sækjast eftir að eignast þær, en lætur sig litlu eða engu varða afkomu íslensks landbúnaðar eða hvernig með jarðirnar fer, ef þeir aðeins hagnast á jarðapranginu. Slíkum mönnum eiga ekki að haldast uppi slík búnaðarspjöll.“ Þetta er alveg rjett. Jarðeignirnar í landinu, sem eru undirstaða atvinnu helmings þjóðarinnar, eiga ekki að verða braskvara, eins og sígarettur og silkisokkar. Er það góðra gjalda vert, að n. hefir sjeð þetta. En því miður finst mjer ósamkvæmni gæta hjá n., þar sem svo er ákveðið í 35. gr., að ef „aðstaða til búskapar á jörðu breytist, án þess að það sje af völdum náttúrunnar eða fyrir tilverknað leiguliða eða landsdrottins“, þá „getur hvor aðili fyrir sig krafist endurskoðunar á leigumála jarðarinnar.“ Í þessu ákvæði felst, að viðurkent er af flm., að ef t. d. nýr vegur er lagður, þannig að jörð njóti góðs af, eða ef þorp byggist í námunda við hana, að gróði af þessum ástæðum skuli ganga til landeiganda. Mig furðar á því, að n., sem segist vilja fyrirbyggja jarðabrask, skuli á þennan hátt gefa mönnum undir fótinn, með því að gera þeim fært að græða á því að kaupa upp heilar spildur, sem líklegt er að hækki í verði án þeirra eigin tilverknaðar. Að flm. hefir þó verið þetta ljóst, er auðsætt af aths. við 35. gr., á bls. 47 í frv. Þar segir svo: „Þannig getur t. d. aðstaða til búskapar á jörð í grend við kauptún, sem er að stækka, orðið miklum mun betri en ráð var fyrir gert, þegar hún var bygð, og leigumáli jarðarinnar því í ósamræmi við notagildi hennar.“ Jeg verð að líta svo á, að landeigendum beri ekki sá verðauki, sem sprottinn er af þessum ástæðum, og furðar á, að n. skyldi láta þennan möguleika opinn. Það hlýtur að örva jarðabraskið. Þessar hugleiðingar mínar um málið hafa allar verið almenns eðlis, og vil jeg enn bæta því við þær, að enn virðist mjer alt á huldu um það, hver framtíðarúrlausn verði heppilegust á rekstri íslensks landbúnaðar. Þykir mjer og sennilegt, að það fari eftir hjeruðum og landsháttum. Nefndin virðist hallast að þeirri skoðun, að heppilegast sje að sjálfseignarbændur sjeu sem flestir og býlin sem smæst. Jeg tel þó alveg víst, að sumstaðar borgi sig betur að búa stórt, svo að hægt sje að nota hinar fullkomnustu vjelar við búreksturinn, sem einstökum smábændum er ókleift að eignast. Flestum þeirra yrði ofvaxið að stækka svo bú sín, að þau stæðu straum af slíkum kostnaði. Þar verður ekki hjá því sneitt, að fjáraflamenn leggi undir sig margar jarðir, fáir stórbændur komi í stað margra smábænda, sem þá verða búlausir og gerast hjú stórbændanna. Ekki verður komist hjá stórrekstri, ef sýnt er, að hann borgi sig betur en smábúskapur. Og því hljóta jafnvel þeir, sem eru andstæðir því, að ríkið eigi jarðirnar, að vera því fylgjandi, að athugað verði, hvernig samlögum og samtökum í búskapnum verði best fyrir komið. Þetta verður stj. að athuga vel, ef búnaðarbankinn kemst á stofn. Og ef það sannast, sem jeg tel líklegt, að betur borgi sig víða að reka búskap í stórum stíl en smáum, verður löggjafarvaldið að athuga möguleika til fjelagsbúskapar á þeim stöðum, ef ekki á eins að fara í sveitum og við sjóinn, að stórrekstur einstakra manna, sem kaupa vinnu fjölda eignaleysingja, verði hið ríkjandi fyrirkomulag. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að um svo miklar breyt. væri að ræða á núg. lögum eftir frv., að fullkomin bylting væri á ferðinni í þessu efni. Menn getur nú greint á um, hvaða breyt. skuli teljast bylting, en eins og jeg hefi þegar sagt, tel jeg talsverðar umbætur felast í frv. og álít rjett ábúenda betur trygðan en áður. Hv. 1. þm. Reykv. (MJ) var, að því er mjer skildist - hann leiðrjettir ef jeg fer rangt með -, að bera þessi lög saman við húsaleigulögin, er um skeið giltu hjer í Reykjavík. Hann hjelt því fram, að húsaleigulögin hefðu orðið til að draga úr byggingum og húsnæði, og að þetta frv. væri hliðstætt. Þetta er auðvitað fjarstæða. Ef dæmið væri rjett hjá honum, þá ættu þessi lög að minka jarðnæðið. En jarðnæðið er til í landinu eftir sem áður. Hjer er um það eitt að ræða, hversu skuli tryggja rjett ábúenda til þessa jarðnæðis, og um það efni tel jeg, að frv. sje í meginatriðum til mikilla bóta frá því, sem nú er.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg hafði nú ávalt búist við því, að menn myndu koma fram með nokkrar aths. við þetta frv. Menn fella sig jafnan misjafnlega við, að brugðið sje út af gamalli venju, þótt í smærri atriðum sje en hjer er um að ræða. Einn hv. ræðumaður ljet svo ummælt í dag, að n. hefði litið of mjög á málið frá einni hlið. Jeg get að vísu ekki talist óhlutdrægur dómari um þetta, þar sem jeg er annar flm. hjer og hefi tekið þátt í samningu frv. En jeg er ekki viss um, að hv. andmælendur frv. hafi gert sjer ljóst, hve mikið af því, sem áfátt er í búnaði vorum, er að kenna núgildandi búnaðarlöggjöf. Ef þeim hefði verið þetta atriði nægilega ljóst, held jeg, að þeir hefðu ekki gert það svo mjög að umtalsefni. Jeg get raunar viðurkent, að allar þær umr., sem farið hafa fram um þetta frv., og aths., sem einstakir hv.þdm. hafa við það gert, hafa verið prúðmannlegar og hóflegar. Svo á líka að vera í mikilsverðum málum, að rökin ein sjeu látin tala. Í þessum umr. hefir ekki komið fram annað, svo að teljandi sje, en ástæður, eftir því sem menn hafa litið á málið, annaðhvort til andstöðu eða meðmæla. Þetta er vel farið. Jeg er hv. ræðumönnum þakklátur fyrir, að þeir hafa látið málið fá slíka meðferð. Enginn þurfti að ganga að því gruflandi, að sú gerbreyt. á búnaðarlöggjöfinni, sem mþn. vill koma fram, myndi ýmsum í augum vaxa. Það er skiljanlegt, að mönnum þyki nokkuð stórt spor stigið, þegar í einu vetfangi á að varpa ýmsum þeim skyldum, sem áður hafa hvílt á leiguliða, yfir á landsdrottin. Óánægja með till.n. hefir einkum komið fram hjá hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. Barð. Þessir hv.þm. hafa jafnvel látið þau orð falla, að n. hafi í þessu skyni 300 þús. kr. Fjvn. var öll sammála að hækka þessa fjárveitingu upp í 375 þús., og bjóst þó alls ekki við, að sú upphæð myndi nægja. Auk þessa má minnast á styrk til Búnaðarfjelags Íslands og búnaðarfjelaga úti um landið, fjárframlög til sandgræðslu, skógræktar, áveitu, vjelakaupa o. fl. Og síðast en ekki síst má telja, að hinar miklu samgöngubætur, sem gerðar hafa verið á síðustu árum, hafa sjerstaklega verið gerðar í þágu landbúnaðarins. Til vega og brúa gengur um 1 milj. króna árlega og fer vaxandi ár frá ári. Nú liggja hjer fyrir þinginu frv. um raforkuveitur í sveitum og einkasíma í sveitum, sem ætlast er til að ríkissjóður styrki að ákaflega miklu leyti. Jeg held því, að ekki sje ofsagt, að við stöndum nú á tímamótum í þessu efni. Því er sjerstök ástæða til að athuga mál það, sem hjer liggur fyrir, gaumgæfilega, áður en því er ráðið til lykta. Við jafnaðarmenn höfum ávalt verið því fylgjandi að styðja og styrkja landbúnaðinn eftir föngum. En við erum ekki vissir um, að sá stuðningur hafi komið að því haldi, er til var ætlast. Mþn. hefir komið auga á eitt atriði, sem bendir til þess. Samgöngubætur og aðrar aðgerðir hins opinbera hafa orðið til að hækka jarðir stórum í verði. En það þýðir auðvitað ekki annað en það, að leiga eftir jarðirnar eða vextir af þeim höfuðstól, sem bundinn er í þeim, hljóta að hækka að sama skapi. En ef svo fer, að hækkað jarðarverð verður jafnan samferða samgöngubótum og auknum möguleikum til hagnýtingar jarðanna, og hækkunin svarar alveg til þess, sem framleiðslumöguleikar hafa aukist, þá er landbúnaðurinn í raun og veru engu bættari. Ágóðinn af aukinni framleiðslu gengur þá allur í hækkaða vaxtagreiðslu og afborgana af höfuðstólnum. Annað er og að athuga, er fjárstraumnum er veitt til landbúnaðarins. Þess þarf að gæta, að útkoman verði ekki hin sama í sveitum og orðið er við sjóinn, að landbúnaðurinn verði ekki rekinn af fáeinum stóreignamönnum, sem hafa yfir eigin fje eða lánsfje að ráða og kaupa vinnukraftinn allan að. Smábúskapurinn á langtum minna undir erlendum markaði um afkomu sína en stórbúskapur, þar sem framleiðslan nemur miklu meiru en nauðsynjum þeirra, er að henni standa. Og yfirleitt held jeg ekki að það vaki fyrir fjölmennasta flokki þingsins að koma landbúnaðinum inn á þá braut, en eins og nú horfir málum, finst mjer bætta á, að svo geti farið. Reynslan hefir sýnt, að svo hefir ósjaldan farið, að jarðir hafa hækkað í verði miklu meira en sem nemur auknum framleiðslumöguleikum vegna ræktunar, samgöngubóta, fólksfjölgunar eða annara slíkra ástæðna, og það svo mjög, að óbúandi hefir orðið á þeim að lokum. Sú hefir reyndin orðið allvíða hjer austanfjalls, einmitt í þeim hjeruðum, sem fyrst urðu aðnjótandi blessunar samgöngubótanna. Er nú landbúnaðurinn nokkuð betur settur eftir en áður, ef umbæturnar allar koma óðar fram til fulls jafnaðar í hækkuðu jarðarverði? Jeg tel, að hiklaust verði að svara því neitandi. Einnig má nefna annað dæmi hjer úr nágrenninu. - Stóratvinnurekandi kaupir upp fjölda jarða, heila torfu, rekur stórbúskap með aðkeyptu vinnuafli. Hann hefir mörg hundruð kúa og hálft hundrað, stórt, hjúa. Afurðirnar allar eru seldar frá búinu; fólkið notar aðeins örlítinn hluta þeirra. Nú held jeg, að engum detti í hug, að bændur geti komið upp stórbúum sem þessum alment, enda myndi jarðnæði skorta, þótt ekki væri annað til fyrirstöðu, ef bændum ætti ekki að fækka stórlega. En með þessu móti er auðsætt, að mönnum, sem yfir fjármagni ráða, er gert kleift að ávaxta fje sitt á þann hátt að nota aðkeyptan vinnukraft í stórum stíl og sölsa undir sig heila hreppa úti um landið. Og til þess eru þeir studdir af hinu opinbera, alveg eins og smábændurnir, með beinum styrkjum, samgöngubótum og hagfeldum lánum. - Þetta finst mjer, að þurfi að athuga, ásamt fleiru, áður en gengið er frá lögunum um landbúnaðarbanka og stórfeldar lánveitingar þar með ákveðnar til landbúnaðarins. Sú var tíðin, að allmikill hluti af jörðum á landinu var í eign hins opinbera. En sú stefna hefir verið einráð um langt skeið, að sjálfsagt væri að selja þjóðjarðirnar, og hefir sú stefna bygst á þeirri skoðun, sem mþn. í landbúnaðarmálum heldur einnig fram, að jarðir, sem eru í sjálfsábúð, sjeu yfirleitt betur setnar en þær, sem eru í leiguábúð. Þjóðjarðirnar hafa yfirleitt verið seldar fyrir sárlítið verð, og dæmi munu til þess, að þjóðjarðir, sem seldar hafa verið fyrir nokkur þúsund úr eign hins opinbera, hafa verið seldar skömmu síðar fyrir jafn marga tugi þúsunda. Á þennan hátt hefir þjóðin kastað frá sjer geysilegum verðmætum til einstakra manna, til stórtjóns fyrir heildina. Þjóðjarðasalan er að mínu viti eitthvert hið mesta glapræði, sem þingið hefir framið. Það hefir líka oftlega komið fram, að þinginu hefir fundist sala þessi vandræðalausn. En það hefir ekki treyst sjer til að tryggja svo vel afnotarjett þeirra, sem jarðirnar leigðu, að hann yrði jafn tryggur rjetti þeirra, er eiga þær. Þingið vanrækti eða treystist ekki til að setja viðunandi ábúðarlöggjöf. Hefði það verið gert, var um leið burt numin sú ástæða fyrir þjóðjarðasölunni, að jarðir í sjálfsábúð væru betur setnar; þá var ábúanda þjóðjarða trygð afnot og laun umbóta þeirra, er hann gerði. Jeg vil í þessu sambandi geta þess, að stór gloppa er á jarðræktarlögunum, sem annars hafa orðið til mikilla bóta. Jeg drap á það í fyrra, að ákvæði skortir í lögin um það, að ábúendum væri skylt að halda við jarðabótum, sem reiknaðar eru að nokkru sem greiðsla upp í jarðarafgjaldið. Það liggur í hlutarins eðli, að ef ríkissjóður tekur jarðabætur upp í jarðaafgjöld, verður að sjá svo um, að þessar jarðabætur, hvort sem það nú eru girðingar, ræktun eða skurðagerð, gangi ekki úr sjer. Því er nauðsynlegt, að viðhaldsskylda hvíli á leigjanda. Þetta er gloppa á lögunum, sem mþn. hefði átt að athuga. Yfirleitt finst mjer, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, sje til talsverðra bóta frá því, sem nú er, þ. e. a. s. ef menn vilja slá því föstu, að einkaeign á jörðum sje frambúðarskipulagið, sem jeg get að vísu ekki fallist á. Í frv. kemur fram viðleitni til þess að gera ríkari rjett þeirra manna, sem yrkja og rækta jörðina, heldur en hinna, sem bara eiga hana. Þessum tilgangi verður ekki öðruvísi náð en með því að takmarka möguleika landeigenda til þess að græða á leiguliðum, og leggja þeim auknar kaupa. Hjer virðist því lítið sjeð fyrir hagsmunum jarðeigendanna. Það eina, sem að þeim er vikið, er í grg. frv. við 2. gr. þess. Þar segir svo: „Telji úttektarmenn, að jörðin sje á þann hátt komin í trygga ábúð, ætti hagsmunum eigendanna að vera vel borgið.“ Það er ekki lítið, sem lagt er upp úr áliti úttektarmannanna. Stefna sú, sem flm. frv. þessa vilja vinna að, er sú, að jarðirnar verði sem flestar eign þeirra, sem á þeim búa. Þetta er óneitanlega falleg stefna, því að reynslan mun vera sú, að þær jarðir sjeu jafnaðarlega betur setnar, sem eru í sjálfsábúð, heldur en hinar, sem leigðar eru. En þetta eins og hvað annað verður að hafa sín takmörk. Það má ekki ganga svo langt í þessu efni, að umráðarjettur manna yfir eignum sínum sje skertur um of, því að það getur beinlínis haft þau áhrif, að tilgangur frv., þó að lögum verði, náist ekki. Með þessu er verið að gera kjör leiguliða svo eftirsóknarverð, að menn munu hreint ekkert sækjast eftir að verða sjálfseignarbændur. Það getur því farið hjer eins og fór hjer í Reykjavík, þegar húsaleigulögin voru sett, að lögin beinlínis vinni sjálf á móti tilgangi sínum. Menn hættu hjer að vilja láta eignir sínar í hús, einungis vegna húsaleigulaganna. Varð því sú raunin á, að í stað þess að bæta úr húsnæðisvandræðum manna, urðu lögin til þess að auka vandræðin að miklum mun. Þá virðist mjer, að í frv. komi fram óþarflega mikill ótti við það, að kaupstaðarbúar kaupi jarðir uppi til sveita til þess að eyðileggja þær. Það má vel vera, að til sjeu einhver dæmi þess, að t. d. Reykvíkingar hafi klófest jarðir og flutt burtu af þeim nytjarnar. En þrátt fyrir það getur ekki talist rjett að taka alveg fyrir það, að kaupstaðarbúar geti fengið keyptar jarðir eða jarðarhluta, því að eins og kunnugt er, hefir sú stefna rutt sjer mjög til rúms nú á síðari tímum, að efnamenn kaupstaðanna kaupi jarðir og láti gera þar stórfeldar umbætur í jarðrækt o. fl. Hafa kaupstaðarbúar þannig látið rækta stór lönd á tiltölulega stuttum tíma, sem annars myndi hafa tekið fleiri tugi ára. Þessi stefna er að vísu gagnstæð stefnu frv., en jeg tel hana eigi að síður svo mikilsverða, að engin sanngirni sje að vinna alveg á móti henni. Vil jeg svo að síðustu taka undir með hv. 1. þm. S.-M., að jeg tel það hreinustu óhæfu að ráða máli þessu til lykta á þessu þingi, þar sem hjer er um það að ræða að breyta gömlum lagabálki. En hinsvegar tel jeg ekki nema gott, að málið skyldi koma fram nú, til þess að mönnum gefist kostur á að átta sig á því, þar til á næsta þingi.

Haraldur Guðmundsson Í grg. frv. þessa verður ekki sjeð, hve mikið af bændum landsins eru leiguliðar. En jeg hygg, að þeir muni vera að tölunni til nálægt 40%. Jeg segi að tölunni til, því að sje miðað við jarðahundruð, þá mun tæplega svo mikið af jarðahundruðum landsins í leiguábúð, því að það eru venjulega minni jarðirnar, sem eru leigðar. Hve mikið af hinum leigðu jörðum er í eign einstakra manna og hve mikið er eign hins opinbera, veit jeg ekki með vissu; væri þó fróðlegt að hafa um það opinberar skýrslur. Það liggur í augum uppi, að hjer er um afar þýðingarmikið mál að ræða, þar sem hjer eiga hlut að máli um 2/5% hlutar af bændastjett landsins. Í grg. frv. þessa er þess getið, að mþn. hafi sent út til sveitarstjórna landsins fyrirspurnir um ýmislegt snertandi ábúð jarða, og á svörum sveitarstjórnanna megi sjá: 1) Að ræktun á leigujörðum sje yfirleitt miklu lakari en á jörðum í sjálfsábúð. 2) Að byggingar, bæði íveruhúsa og peningshúsa sjeu miklu lakari á leigujörðum en á jörðum í sjálfsábúð, og að þær sjeu víða svo lítilfjörlegar, að heilbrigði manna sje stórkostleg hætta búin. 3) Að því styttri sem ábúðartími leiguliðans sje, í því verri rækt sje jörðin og því hrörlegri sjeu húsakynnin. 4) Að á þeim sárfáu jörðum víðsvegar um land, þar sem ábúð þeirra að einhverju leyti svipar til góðrar ábúðar á jörðum í sjálfsábúð, er það aðeins á þeim jörðum, sem eru í lífstíðarábúð, og þá frekast á kirkju- og þjóðjörðum. 5) Að á leigujörðum sje undantekningarlítið bygt úr óvaranlegu byggingarefni, sem alls ekki getur orðið til frambúðar. Jeg dreg alls ekki í efa, að þetta sje rjett. En það sýnir einmitt, hve nauðsynlegt það er að taka mál þetta nú þegar til rækilegrar athugunar, því að þetta verður að teljast með öllu óhæfilegt ástand, að svona mikill hluti bændastjettarinnar búi við slík ófremdarkjör, sem að framan greinir, og hagnýting jarðanna sje svo ábótavant. Að mínum dómi eru kjör leiguliðanna mjög hliðstæð kjörum verkamannanna. Eigendur framleiðslutækjanna, jarðanna eða skipanna og vjelanna, taka jafnan fyrst sinn hlut. Mig furðar því stórlega á, að þeir hv.þm., sem sjá rjett og nauðsyn leiguliðanna, skuli ekki einnig sjá hliðstæðan rjett annara manna. Leiguliðar taka kaup sitt í afrakstri jarðarinnar, eftir að þeir hafa greitt landsskuld og leigur. Því meira sem landsdrottinn, jarðeigandi, tekur, því minna verður eftir fyrir leiguliðann. Alveg á sama hátt er um kjör verkamanna, sem hagnýta framleiðslutæki önnur, svo sem skip og vjelar; því meira sem eigendur framleiðslutækjanna heimta í sinn hlut, því minna verður eftir sem laun til verkamannanna. Þeir, sem sjá rjett þörf leiguliða, ættu því síst að vera blindir fyrir þörf daglaunamannanna. Vona jeg, að það sýni sig við atkvgr. um frv. hv. 2. þm. Reykv. um styrk til byggingar verkamannabústaða í kaupstöðum landsins. Það, sem í grg. þessa frv. segir um híbýli og húsakynni leiguliða, á engu síður við, líklega fremur, um húsakynni verkamanna í kaupstöðum. Þau eru háskaleg heilbrigði þjóðarinnar, kynslóðarinnar, sem nú er að vaxa upp. Til þessa hefir meiri hl. af fje þjóðarinnar gengið til sjávarútvegsins og atvinnurekstrar í kaupstöðum. En nú er að verða breyt. á þessu. Nú liggur hjer t. d. fyrir þinginu frv. um Landbúnaðarbanka. Verði það að lögum, og ef sala vaxtabrjefa gengur sæmilega, á hann að geta veitt 50–60 milj. króna til landbúnaðarins á nokkrum næstu árum. Auk þessar eru geysiháar upphæðir veittar til landbúnaðarins í beinum styrkjum og óbeinum á ári hverju. Má þar fyrst nefna styrk eftir jarðræktarlögunum, sem veittur skal á hvert dagsverk og fyrir þau var greitt úr ríkissjóði samkv. Jarðræktarlögunum 350 þús. kr. sem beinn styrkur. Stj. hefir ætlað í fjárlagafrv. næsta árs gengið lengra en viðeigandi sje, og að hún hafi gerst djarftækari til eignar- og umráðarjettar en dæmi sjeu til áður í íslenskri löggjöf.

Þetta er víst meint til mín

. Þetta á nú raunar við bæði hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. Barð. Báðir höfðu svipuð ummæli. Jeg skal ekki fara út í nákvæman samanburð á ákvæðum íslenskrar ábúðarlöggjafar fyr og nú. En á það vil jeg benda, og biðja að því sje veitt athygli, að byltingahugur okkar í landbúnaðarnefndinni er ekki meiri en svo, að við höfum látið okkur nægja að hverfa aftur til þess skipulags, sem gilti hjer á landi alt frá því, er búnaðarlöggjöf var hjer fyrst sett, eða ef til vill öllu heldur frá því fyrsta að jarðir voru bygðar öðrum, og fram til ársins 1884. Þessi er þá byltingahugur mþn., að hún hverfur aftur til þess fyrirkomulags, er ríkti á þeim tímum, þegar mönnum var hugþekkast, að sem allra minst höft væru á frjálsræði einstaklingsins, og þegar eignarrjettarins var gætt miklu betur en nú á sjer stað. En á þeim tímum, sem jeg nú hefi nefnt, ljetu menn sjer ant um landbúnaðinn og velferð hans umfram aðrar atvinnugreinir. Jeg býst við, að mjer verði svarað því, að löngu áður en núgildandi ábúðarlöggjöf var sett, árið 1884, hafi verið horfið frá hinum fyrri lagafyrirmælum. Þetta er rjett. En með hvaða hætti gerðist það? Hinn 29. nóv. 1622 gaf konungur út tilskipun um það, að skyldan til að halda við húsakynnum yfir fólk og áhöfn á leigujörðum skyldi eftirleiðis hvíla á ábúendunum. Þá átti konungur sjálfur verulegan hluta jarðeigna hjer á landi. Og með tilsk. færði hann af herðum sjer þá skyldu gagnvart viðhaldi og byggingu húsa á jörðunum, sem eigendur höfðu haft öldum saman. Breyt. hinna fornu laga er eiginhagsmunaviðleitni erlends valds, sem Íslendingar eiga fátt gott upp að unna. Nú skyldi maður ætla, að úr því að hv.þm. telja óviðfeldið að breyta lögunum frá 1884, þá hefðu þeir rök fram að færa fyrir því, að jarðir, sem nú eru í leiguábúð samkv. þeim lögum, sjeu svo vel setnar, að eigi gefi tilefni til breytinga. En jeg verð að mótmæla því harðlega, að svo sje. Ásigkomulag leigujarða, eins og það er nú í landinu, bendir ótvírætt á það, að leiguskilmálarnir, og þá einkum ákvæðin um að leiguliði sjái um húsakynni og viðhald, sjeu þess valdandi, að húsakynni flestra slíkra jarða eru alveg óviðunandi, bæði fyrir menn og skepnur. Sú aðvörun reynslunnar, sem í þessu ástandi felst, sannar öllu öðru fremur hina ríku þörf til breytinga á áðurnefndum ákvæðum núgildandi ábúðarlöggjafar. Það fór ekki að koma greinilega í ljós fyr en eftir síðustu aldamót, hver munur var á ræktun leigujarða og hinna, sem eru í sjálfsábúð. En það var af því, að alt fram að þeim tíma var skilningur á nauðsyn ræktunarinnar fremur lítill. En síðan menn komu auga á þessa nauðsyn, síðan mönnum varð ljós arðsvonin af aukningu jarðargróðans, síðan menn lærðu að nota vjelar og önnur hraðvirk tæki til búnaðarframkvæmda, hefir það komið í ljós, einnig á þessu sviði, hve leiguskilmálarnir eru óhagkvæmir og hvernig þeir drepa úr ábúendum alla viðleitni til að bæta jarðirnar. Þetta ástand er mþn. í landbúnaðarmálum fullkomlega ljóst. Byggist þekking hennar eigi síst á þeim skýrslum, sem hún hefir látið safna hvarvetna af landinu. Nákvæm rannsókn og ítarleg íhugun hafa leitt af sjer þær till., sem við hv. 2. þm. Eyf. leyfum okkur nú að bera fram. Jeg get verið hv.þm. Ísaf. sammála um það, að það sje til lítils að leggja fram frá hinu opinbera of fjár til ræktunar og annara umbóta í sveitunum, ef ekki er um leið sjeð svo um með nýrri löggjöf, að umbæturnar komi að fullum notum. Og það er ekki nóg, að umbæturnar verði að notum. Afrakstur þeirra á að renna til þeirra manna, sem eiga hann best skilið. En það eru tvímælalaust ábúendurnir, sem sjálfir vinna að ræktuninni. Með því að tryggja ábúendunum rjettlátan ávöxt vinnu sinnar er best sjeð fyrir afkomu sveitanna. Með því einu er það trygt, að dugandi menn fáist til að taka sjer þar bólfestu og festa trygð við býli sín. Jeg kemst ekki hjá því að rekja nokkuð ítarlega andmæli hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. Barð. gegn frv. Um hv.þm. Barð. get jeg sagt það, að hann rakti í ræðu sinni flestar gr. frv., eins og við 2. umr. væri. Mjer þótti vænt um, að hann gerði þetta og skal síður en svo setja út á það. Það er ekki nema gott, að sem flestar aths. komi fram við frv., áður en það fer til n. Að vísu gera þingsköpin ekki ráð fyrir, að einstakar gr. sjeu teknar til meðferðar fyr en við 2. umr. En hæstv. forseti er jafnan frjálslyndur í þessu efni, og tel jeg það vel farið, þegar um svo mikilsvert mál er að ræða sem þetta frv. Jeg skal þá fyrst víkja að aths. hv. 1. þm. S.-M. Hann sagði, að stefna n. væri bersýnilega sú, að tryggja og auka sjálfsábúð í landinu. Hv. þm. hefir rjett fyrir sjer. Þetta er stefna n. Jeg var á sínum tíma andvígur sölu þjóðjarða. Allir vita, hvað gerðist, þegar þær jarðir voru seldar. Jarðirnar voru yfirleitt seldar mjög vægu verði og með ágætum borgunarskilmálum, þar á meðal ýmsar ágætustu jarðir á landinu. En löggjöfin lagði engar hömlur á meðferð þeirra, þrátt fyrir hin góðu kjör, er kaupendunum voru veitt. Sú hefir orðið raunin, að þessar jarðir hafa hvergi nærri komið sveitunum að þeim notum sem þær myndu hafa gert, ef hömlur um meðferð jarðanna í framtíðinni hefðu verið settar. En þegar nú svo er komið, að búið er að selja meginhluta þjóð- og kirkjujarðanna, þ. á. m. flestar þær bestu, sje jeg ekki ástæðu til að halda í þá skækla, sem eftir eru. Tel jeg rjett, að ábúendur fái þá til eignar, ef þeir óska eftir og hafa mátt til. Á þann hátt mun best sjeð fyrir ræktun þessara jarða og afkomu mannanna, sem á þeim búa. N. er það ljóst, að ákvæði frv. um, að jarðeigendum beri að leggja til hús muni baka þeim allmikinn kostnað fyrst í stað. Þó sýnist henni með sanngirni mega ætlast til þess af jarðeigendum, að þeir sætti sig við þessa breyt. Hví skyldu þeir eigi geta látið sjer lynda að inna af höndum þær skyldur, sem landeigendur urðu að inna af hendi um aldaraðir? Það skal að vísu viðurkent, að húsakostnaður er meiri nú en hann var í fyrri daga. En jeg álít samt, að mönnum, sem á annað borð eru þess megnugir að eiga jörð, sje það enganveginn ókleift að sjá svo um, að búskapur á henni geti verið í lagi. Sje ástæða hv. 1. þm. S.-M. sú, að hann vilji hlífa eigendum við að húsa jarðirnar, þó að þeir geti, þá get jeg ekki fallist á hana með neinu móti. Og jeg skal lýsa yfir því hispurslaust, að jeg tel þjóðfjelaginu engan skaða í því, að jarðir hverfi úr eigu slíkra manna til annara, sem meiri hug hafa á því að uppfylla skyldur sínar í þessum efnum. Hvaða ástæða er eiginlega til þess að láta allar skyldur gagnvart jörðinni sjálfri hvíla á ábúanda, en ekki á eiganda? Hvers vegna á að hlífa eiganda við þessum skyldum? Mjer virðist það bæði óhyggilegt og órjettlátt. Jeg skil heldur ekki í öðru en að mönnum, sem eiga jarðir og ætla annaðhvort að taka þær sjálfir til ábúðar síðar meir eða geyma þær börnum sínum, muni vera ljúft að verða við þeim skyldum, sem n. vill leggja þeim á herðar. Jeg hygg, að þeir muni ekki láta sjer kostnaðinn í augum vaxa. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að ríkinu væri fullkomin nauðsyn á að losna við jarðir sínar, ef það ætti að byggja upp á þeim. Jeg býst við, að þetta sje ekki að öllu mælt að ástæðulausu. Endurbygging á opinberum jörðum myndi auðvitað verða ríkinu eigi lítill útgjaldaauki. En eigi að síður er þessi ráðstöfun alveg nauðsynleg. Hv. þm. sagði líka, að húsakynni á jörðum væru víða svo ill, að lítt væri búandi á þeim. En er það ekki einmitt núgildandi ábúðarlöggjöf, sem hefir skapað þetta ástand? Á leigujörðunum er ásigkomulagið langverst. Og því ásigkomulagi lýsti hv.þm. svo hörmulega sem hann gerði.

Jeg hefi enga lýsingu gefið

. Jú, það gerði hv.þm. Frá því getur hann eigi flúið, þó að það kynni að vera æskilegt fyrir málstað hans. Lýsinguna gaf hann, svo að öll hv. d. heyrði. Og sú lýsing var sönn. Þessu verður eigi kipt í lag, fyr en jarðeigendum er gert að skyldu að byggja upp jarðirnar, og einnig að annast viðhald húsanna, þó jeg hinsvegar viðurkenni, að ef til vill sje ekki jafnbrýn nauðsyn á þessu hvorutveggja. En undanfarin reynsla skýrir oss þó frá því, að jafnskjótt sem viðhaldsskyldan var flutt yfir á leiguliðana, tóku byggingarnar að hrörna. Mjer mun verða svarað því, að húsakynni á sveitabæjum hafi batnað á síðustu árum. Það má vera, en þó eru þau víðast óviðunandi á leigujörðum. Og talsvert álitamál er, hvort allar nýbyggingar eru betri en þær gömlu. Húsin eru ef til vill eitthvað rúmbetri og loftskárri en áður, en þau eru líka víða kaldari. Það er því vafamál, að hjer sje um verulega framför að ræða. Köldu og óvistlegu sveitabæirnir hafa ef til vill skapað þjóðfjelaginu meira tjón og meiri erfiðleika en nokkurn grunar. Það er enginn vafi á því, að þeir hafa átt sinn þátt í að spilla heilsufari þjóðarinnar. Hvers vegna eru hin stóru, dýru berklahæli ríkisins yfirfull af sjúklingum? Jeg svara óhikað: Berklaveikin í landinu á að verulegu leyti rót sína að rekja til illra húsakynna. Og húsakynnin í sveitunum eru verri en í kaupstöðunum. Jeg segi það ekki vegna þess, að jeg telji vanþörf á alvarlegum tilraunum til að ráða bót á byggingamálum kaupstaðanna, en jeg get um það aðeins sem staðreynd, að svo vond sem húsakynni kunna að vera í kaupstöðunum, þá eru þau þó miklu verri í sveitunum, og þá einkum á þeim jörðum, sem ekki eru í sjálfsábúð. En sje nú svo, að Alþ. láti sig litlu varða um aðbúnað þeirra manna, sem enn eru heilir heilsu, þá skil jeg tæplega, hvað vakir fyrir þeim mönnum, sem greiða atkv. með byggingu nýrra sjúkrahúsa. Það er gott að sjá svo um, að fólki, sem þjáist af sjúkdómum, líði þolanlega, en um hitt er þó meira vert, að koma í veg fyrir, að það missi heilsuna. „Á skal að ósi stemma“. Það sýnist nokkuð öfugt að farið, að hirða lítið um húsakynnin, sem þjóðin elst upp í og dvelur í mestan sinn aldur, en byggja síðan sjúkrahús fyrir of fjár yfir þá, sem mist hafa heilsuna vegna ófullkominna húsakynna heima fyrir. Sú úrkynjun, það menningarleysi og þroskaleysi, sem leiðir af slíku fyrirhyggjuleysi, veldur meira þjóðartjóni en tölum verði talið. Af því að hv. 1. þm. S.-M. tók stórt til orða, vil jeg minna hann á ummæli, sem Jón Hjaltalín ljet falla á Alþ. 1865, þegar landbúnaðarmálið var til umr. Hann sagði, að húsakynnin hjer á landi væru svo aumleg, að fólk hefði ekki meira en þriðja hluta þess húsrúms, sem minst mætti vera fyrir óbótamenn í öðrum löndum. Og hann bætti því við, að margur maður hjer á landi mundi hrósa happi yfir því að hafa til umráða svo sem svaraði helmingi þess húsrúms, sem föngum væri minst ætlað erlendis. Jeg get búist við, að mjer verði svarað því, að þessi orð eigi nú ekki lengur við. Og jeg get viðurkent það, að húsakynnin hafi tekið framförum að sumu leyti. Þau eru loftbetri og rýmri en áður. En þau eru líka kaldari og rakasamari en þá. Að öllu samanlögðu er jeg ekki viss um, að sveitabæirnir íslensku hafi breytst neitt til batnaðar, þegar á alt er litið, síðan árið 1865, þegar Jón Hjaltalín, sá merki maður, setti þau skör lægra en vistarverur óbótamanna í öðrum löndum. Fundartíminn er nú liðinn. Jeg hefi aðeins lokið nokkrum hluta þess, sem jeg vildi sagt hafa í þessari ræðu. Verð jeg þó að láta hjer staðar numið að þessu sinni.