Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pjetur Ottesen) Frv. þetta er að efni til alveg óbreytt frá því er það var lagt fyrir þingið. Þær breytingar, sem háttv.Ed. gerði á frv., tvær að tölu, eru, á öðrum staðnum leiðrjetting á villu, sem slæðst hefir inn í 5. gr. frv., en í hinum staðnum, í 7. gr., málsrjetting, að í staðinn fyrir „gerðardóm“ í 12. gr. laganna komi „gerðardómi“. Með frv. þessu eru gerðar allverulegar breytingar á lögununi frá 1909 um stofnun vátryggingarfjelags fyrir fiskiskip. Má yfirleitt telja, að þær sjeu til mikilla bóta, enda hafa kringumstæðurnar breyst mjög síðau lög þessi voru samin, og því síst vanþörf á að breyta ýmsum atriðum. Það hafa þegar fyrir löngu komið fram óánægjuraddir og umkvartanir um ýms ákvæði laganna. Á þinginu 1917 flutti sjávarútvegsnefnd Nd. frv. um breytingar á þessum lögum. Það frv. náði ekki samþykki deildarinnar, þó að þm. hinsvegar viðurkendu fúslega, að þörf væri á ýmsum breytingum á lögunum, og varð niðurstaðan sú, að frv. var vísað til stjórnarinnar, og henni falið að undirbúa málið. Breytingar þær, sem hjer liggja fyrir, ganga að sumu leyti lengra en breytingarnar 1917, en aftur er öðrum af þeim breytingum, er þá var farið fram á, slept. t. d. þeirri, að nema í burtu ákvæðið undir staflið 6 í 7. gr., „ef það sannast, að skipstjóri hafi af ásettu ráði eða fyrir vítavert hirðuleysi valdið tjóni“, að þá megi draga frá alt að 20% af skaðabótafjenu. Það er óneitanlega hart, að slík ráðabreytni skipstjóra skuli bitna svo hart á skipseiganda eða útgerðarmanni, sem er sýkn saka, og valdið honum svo miklu eignatjóni. En aftur á móti er þetta allverulegt tryggingarákvæði fyrir vátryggingarfjelagið, að því leyti, sem það er aðhald og sterk hvöt fyrir útgerðarmanninn um að velja ábyggilegan og góðan skipstjóra á skip sitt. En breytingar þær, sem hjer liggja fyrir, ganga aftur á móti lengra að því leyti, að sjálfsábyrgðin er feld burtu úr lögunum, og jafnframt hin gagnkvæma ábyrgð vátryggjenda. Þetta er gert með breytingunni við 2. gr., og með því að fella burtu 6. gr. laganna. Þessi ákvæði hafa alla tíð verið óvinsæl af vátryggjendum. Þetta var óneitanlega mikilsvert tryggingarákvæði fyrir sjóðinn, að minsta kosti meðan verið var að koma fótum undir hann, en þar sem forstöðumaður Samábyrgðarinnar telur fjelagið standa á traustum grundvelli, þótt þessari gagnkvæmu ábyrgð sje í burtu svift, þá sjer sjávarútvegsnefndin ekki ástæðu til að vera á móti henni, því að sú breyting er að ýmsu leyti til mikilla bóta. Enn fremur er sú breyting gerð við 2. gr. laganna, að í stað þess að fjelagið er nú bundið við það að taka eingöngu ábyrgð á þeim skipum og bátum, sem ætluð eru til fiskveiða við Ísland, eða í þjónustu við þær, eða til flutninga hjer við land, þá er því breytt þannig, að fjelagið tekur „aðallega“ ábyrgð á skipum, sem ætluð eru til þess, en þar með er það ekki útilokað, að ábyrgðin geti einnig náð til skipa, sem fara landa á milli, t. d. með afla sinn, og er það mikil bót, og því fremur, sem slíkar siglingar eru venjulega hættuminni en siglingar með ströndum landsins. Þá er í 3. gr. ábyrgð ríkissjóðs á því, að fjelagið fullnægi skuldbindingum sínum, hækkuð úr 200 þús. kr. upp í 800 þús. kr., og nokkur ákvæði, sem nú eiga ekki við, um aukaiðgjöld, feld niður úr þessari grein. Við 5. gr. laganna er sú breyting gerð, að nú má tryggja afla og veiðarfæri á hverju einstöku fari fyrir alt að 10.000 kr., en áður var hámarkið 5000 kr. Við 7. gr. er sú breyting, að feld eru í burtu ákvæðin um það, að ávalt skuli borga 2% frá af tryggingarupphæðinni, þó ekki yfir 3000 kr., og að tjón, sem ekki næmi 2% af tryggingarupphæðinni, alt upp að 300 kr., skyldi ekki bætt. Heppilegra er talið að taka ákvæði um þetta upp í reglugerð, ef þess er álitin þörf. Þá er 9. gr. laganna þannig breytt, að nú er það lagt á vald stjórnarinnar, hvort sjórjettarpróf skuli haldið út af tjóni, sem bóta er krafist fyrir. En áður var svo ákveðið, að það skyldi ávalt gert, Reynslan hefir sýnt, að þetta er í mörgum tilfellum óþarft, en hefir ávalt í för með sjer kostnað og fyrirhöfn. Þá er í 13. gr. felt í burtu ákvæðið um að framkvæmdarstjóra Samábyrgðarinnar sje veitt staðan til 5 ára í senn, og jafnframt er í burtu felt annað ákvæði, sem nú er orðið dauður bókstafur. Þá er loks upphæðin í 16. gr., 1000. breytt, þegar um er að ræða ágreining, er upp kann að koma milli fjelagsins og annara vátryggingarfjelaga, sem endurtryggja í því, og leggja skal ágreininginn í gerð. Hún hefir verið hækkuð upp í 2000 krónur. Þá hefi jeg gert nokkra grein fyrir helstu breytingunum. Að lokum skal jeg geta þess, að frv. þetta hefir, eftir því sem frá er skýrt í athugasemdunum, verið borið undir stjórn Fiskifjelags Íslands, og hún tjáð sig samþykka því í öllum greinum.

Ólafur Proppé Eins og jeg gerði ráð fyrir við 2. umr., þá hefi jeg leyft mjer að koma fram með brtt. á þskj. 232, um símapóstávísanir. Jeg leiddi þá rök að því, að ranglátt væri að hafa gjaldið 100% hærra fyrir þær. Aðalástæða póstmeistara fyrir þessari hækkun er sú, að póstsjóður hafi beðið mikinn halla af misritunum þessara ávísana. En af blaðagreinum, sem komið hafa nú á síðustu dögum, og af samtali, sem jeg hefi haft við landssímastjóra, þá hefi jeg komist að raun um, að þessi halli er ekki nærri því eins mikill og af hefir verið látið. Það eru að eins örfáar misritanir, sem um hefir verið að ræða, og venjulega hægt að lagfæra þær, áður en langt hefir liðið. Auk þess nemur hallinn ekki meiru en 100 kr. frá því fyrsta, og er því varla teljandi, samanborið við veltu póstsjóðs á þessum ávísunum, sem mun vera um 4 milj. árlega. Ekki er heldur því til að dreifa, að símapóstávísanir hafi nokkurn forgangsrjett fram yfir aðrar ávísanir, því að þær eru afgreiddar eftir þeirri röð, sem þær koma, og þurfa ekki að vera 100% dýrari þess vegna. Jeg tók það fram við 2. umr., að landssímastjórinn væri því ekki mótfallinn, að símagjaldið væri lækkað úr 3. kr. niður í 2 kr. Hann sagði, að frá hans hálfu væri ekkert því til fyrirstöðu, ef hæstv. stjórn vildi svo vera láta. En verði nú lækkun gerð, sýnist ekki ástæða til að hækka símapóstávísanir samtímis um 100%. Jeg hefi ekki talað við alla þm. úr hv.fjhn., en jeg get fullyrt, að háttv.frsm. hennar (Jak. M.) er með brtt. minni, og jeg býst við, að svo sje einnig um hina.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Hv. þm. V.-Ísf. (Ó. P.) gerir lítið úr þeirri hættu, sem sje á misritun ávísananna. Það er ekki rjett ályktað hjá háttv.þm. (Ó. P.), þó oftast hafi tekist að ná inn eftir á því, sem þannig hefir verið ofborgað. Það eru mörg sýnishorn þess, að hættan er fyrir hendi. Það er rangt og ósæmilegt, eins og gert var í blaðagrein nýlega, að kenna skeytingarleysi símastöðvanna um, ef Slíkt á sjer stað. Það getur altaf komið fyrir, að tölur raskist í meðferðinni eitthvað, án þess að símaþjónum verði svo mjög um kent. Nú er fjárhagur manna á völtum fótum, og þá getur þetta orðið tilfinnanlegt og örðugra hjer eftir að fá villur ætíð leiðrjettar og ofborgaðar upphæðir endurborgaðar. Hitt er rjett, að hallinn hefir ekki orðið meiri en samtals 100 kr. af þessum skakkaföllum, enn sem komið er. Það er ekki rjett, að kenna þessar misfellur að sjálfsögðu því, að símafólkið ekki standi yfirleitt sæmilega í stöðu sinni. Í fyrsta lagi getur ruglingur oft átt sjer stað, án þess að það geti við gert. Stundum eru nefndar of háar eða of lágar upphæðir, og villan kemst oft ekki upp fyr en búið er að borga eftir misnefninu. Í öðru lagi vill til, að sama ávísunin sje send tvisvar sinnum. Pósthúsið getur þá ekki vitað, hvort þær eiga að vera tvær, eða hvort hin sama hefir verið tvísend af vangá. Í þriðja lagi gera þessar ávísanir póstsjóði að jafnaði meiri kostnað og óþægindi vegna þess að hann þarf að greiða þær fyrir fram. En annað póstávísanafje hefir póstsjóður stundum legið með um tíma hjer í Reykjavík, og fengið þar uppbót nokkra í vöxtum. Jeg ætla ekki að gera það að neinu kappsmáli, þótt varatill. á þskj. 232 verði samþ. En jeg vil gera það að kappsmáli, að öll hækkun verði eigi feld niður. Jeg get fallist á, að símagjöldin fyrir ávísanirnar verði lækkuð niður í 2 kr. Landssímastjóri fjelst á, í samtali við mig, að það væri sanngjarnt, og jeg þori að segja fyrir hönd allrar stjórnarinnar, að hún muni ekki vera á móti því, ekki síst ef hækkunin á burðargjöldunum kemst fram, en annars ekki.

Frsm. (Jakob Möller) Jeg gat þess við 2. umr., að nefndin átti í raun og veru ilt með að fella sig við það okur, sem frv. gerir ráð fyrir á símapóstávísunum. Og þó hún hafi ekki gert neinar breytingar á þessu, þá hafa nefndarmenn allir að sjálfsögðu óbundið atkv. um brtt. á þskj. 232. Það var að eins eitt atriði í ræðu hæstv. atvrh. (P. J.), sem jeg vildi gera nokkra athugasemd við. Hann segir, að ekki sje hægt að kenna póstafgreiðslunni, ef hún borgi út tvísendar ávísanir. En nú er vitanlegt, að hver ávísun hefir sitt númer, sem stendur á handritinu, sem sent er. Það getur því ekki verið um tvísenda ávísun að ræða, nema það sje þá sama handrit, með sama númeri. Meðan jeg fæ ekki betri skýringu, verð jeg að halda þessum skilningi. Lækkanirnar verða annars að mætast á miðri leið. Ef símagjaldið færist niður í 2 kr., þá á aukagjaldið að lækka um 50%. En eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, þá er ekki ástæða til að hafa neitt aukagjald.

Magnús Pjetursson Jeg er fylgjandi brtt.háttv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.) á þskj. 232. Það, sem meðal annars veldur því, er, að jeg er líkast til nokkuð kunnugri þessu máli heldur en ýmsir aðrir þm., vegna þess, að jeg hefi haft dálítil póstafgreiðslustörf með höndum. Meiri hlutinn af póstávísunum eru símaávísanir, og það getur því varðað allmiklu að gera þeim misjafnt undir höfði. Hæstv. atvrh. (P. J.) talaði um, að mikil hætta væri á misritunum. Jeg skal benda á þá leið, að krefjast þess að merkið Tc., sem svo margir kannast við, sje sett á símapóstávísanir, til þess að tryggja þær gegn misritun. Jeg rengi það ekki hjá hæstv. atvrh. (P. J.), að ávísanir sjeu stundum tvísendar, en það þarf ekki að koma fyrir. Því eins og háttv.frsm. (Jak. M.) tók fram, ætti hún þá að vera með sama númeri. Einkum er það þó óhugsandi, að pósthúsið borgi sömu ávísun tvisvar. Hæstv. atvrh. (P. J.) segir, að símaávísanir verði oft að greiða jafnsnemma og þær koma. Jeg veit, að póstávísanir út um land verða oft að liggja lengi, án þess að afgeiðslan geti borgað þær, vegna þess að fje fæst ekki úr póstsjóði, en fyr er ekki hægt að borga.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Það má vel vera, að misfærslur með símaávísanir mætti eitthvað tryggja meira, en oft hefir gengið illa að fá leiðrjettingar, og hefir póstmeistari sjálfur sagt mjer, að stundum hafi farið meira en ár í það að fá leiðrjetta ofborgun á símaávísun. Út af orðum háttv.þm. Str. (M. P.) skal jeg að eins geta þess, að nú er látið liggja miklu meira fje í póstsjóðum úti um land en áður, einmitt til þess að standa straum af þeim útborgunum, sem hann var að tala um.

Ólafur Proppé Jeg get verið stuttorður. Háttv. þingmenn hafa gert hjer altof mikið úr misfærslunum milli pósts og síma. En sannleikurinn er sá, að þetta munar örlitlu, eða einum 100 kr., eftir upplýsingum símastjórans sjálfs. Auðvitað væri ekkert á móti því, að þessum upphæðum væri skift milli pósts og síma, einkum þar sem síminn mun hafa um 15 þús. kr. beinar tekjur af þessum ávísunum.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg hefi í rauninni litlu við að bæta nál. fjárhagsnefndar. Nefndin hefir orðið sammála um það að halda enn í vörutollsfyrirkomulagið, jafnvel þótt ýmsum nefndarmönnum væri það óljúft og teldu rjettara, að nú væri byrjað á verðtollsfyrirkomulagi. Annars eru aðalbreytingar þær, sem nefndin leggur til að gerðar verði á frv., að skift er öðruvísi niður í flokkana en áður. Einkum hefir nefndin viljað koma öllum útgerðar- og búnaðartækjum í 2. flokk, þó þau hafi áður verið í 6. flokki, og því verið tolluð óeðlilega hátt. Hins vegar leggur nefndin til, að hækkað verði gjaldið á 6. fl., þannig, að lagðar verði 10 kr. á 10 kg. í stað 3 kr. áður. Sömuleiðis hefir nefndin lagt til, að sett verði 1 kr. gjald á hvert kg. í póstbögglum, en að öðru leyti hefir nefndin ekki breytt frv., eins og sjá má á þskj. 183, og þarf jeg því ekki að fjölyrða um það, en get snúið mjer að brtt. á þskj. 203. Mjer finst þær helst til fljótfærnislegar og ekki falla vel inn í frv., og ekki heldur rjettmætar. Svo eru sum orðatiltækin nokkuð óákveðin, t. d. þar sem talað er um smíðaáhöld. Þar gætu t. d. heyrt undir allskonar stóriðjuáhöld, hvort sem háttv. flutningsm. ætlast til þess eða ekki. Annars mun fjárhagsnefnd athuga þær til 3. umr., og væntanlega koma sjer saman við háttv.flm. Hins vegar finst mjer 3. liður brtt. sjálfsagður, og þykist mega fullyrða, að öll nefndin sje meðmælt þeirri brtt. Fleira þarf jeg svo ekki að segja, annað en það, sem sjálfsagt er öllum sjáanlegt, að millifærslan milli flokkanna hefir nokkurn tekjumissi í för með sjer fyrir ríkissjóð, en hjá því varð ekki komist, þar sem nefndin sá sjer ekki fært að hækka svo á öðrum liðum, sem tekjumissinum næmi.

Jón Sigurðsson Eins og tekið hefir verið fram, á jeg, ásamt öðrum þm., brtt. á þskj. 203, og hefir háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) fundið henni ýmislegt til foráttu, einkum flokkuninni. Það má vel vera, að raða hefði mátt eitthvað betur í greinarnar, en alveg kemur það þó í sama stað niður, hvar hver tegund stendur, innan hverrar gr. eða innan hvers flokks, ef menn eru á annað borð sammála um flokkana. En brtt. kom í upphafi fram af því, að okkur flutningsmönnum virtist nefndin hafa í tillögum sínum gætt öllu meira hagsmuna sjávarútvegsmanna en landbúnaðarins, þar sem þeir tína fjölmargt af nauðsynlegum vörum fyrir útgerðina í 2. fl., en nálega ekkert tilheyrandi landbúnaðinum, sleppa t. d. nálega öllum heyvinnuvjelum, kerrum, vögnum, skilvindum og mörgu fleira. Annars greinir menn á um notkun orðanna, sem hjer er um að ræða, og af þessum mismunandi skilningi er skoðanamunurinn að nokkru leyti sprottinn. Jeg veit ekki til þess, að jarðyrkjuverkfæri geti talist önnur en þau, sem notuð eru til þess að brjóta jörðina eða vinna að henni á annan hátt, svo að hún geti gefið uppskeru, en alls ekki þau verkfæri, sem notuð eru til þess að hirða afrakstur jarðanna á eftir, svo sem sláttuvjelar og fleiri heyvinnuvjelar. Annars hefir þetta mál í heild sinni þá þýðingu fyrir búnaðinn, að með því að setja þessi áhöld í skaplegan gjaldaflokk, er ýtt undir þá ráðleitni bænda að vinna sem mest að unt er með vjelum. Það er þessi stefna, að vinna sem mest með vjelum, sem þingið á að styðja, bæði með þessari lagasetningu, sem hjer er um að ræða, og öðrum, því að hún er eitt af undirstöðuatriðum þess, að búnaðurinn komist í gott horf og beri sig vel. Annars þarf jeg ekki að fjölyrða um þetta meira að sinni.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg þarf í sjálfu sjer ekki að blanda mjer inn í þann reipdrátt, sem hjer hefir að sumu leyti komið fram milli sjávar og sveita, um flokkun ýmsra vörutegunda, en vil að eins benda á það, að sú tilfærsla milli flokka, sem farið hefir verið fram á, mun hafa í för með sjer um 100 þús. króna tekjurýrnun á ári fyrir ríkissjóð. Jeg vildi því leyfa mjer að skjóta því til háttv. nefndar, hvort ekki mætti hækka eitthvað gjaldið í 2. flokki, og mætti það þá sennilega ekki vera minna en upp í 1 krónu. Jeg veit tæplega, hvað nefndin á við með orðinu „járngirði“, undir staflið d,  Þá eru það brtt. þeirra háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.) og háttv.þm. Borgf. P. O.), sem mjer þykir vera með nokkuð almennum orðum. Og vildi jeg skjóta því til háttv.fjhn., ef brtt. þessar verða samþyktar, hvort hún sjái sjer ekki fært að draga úr þessari upptalning og fella sumt af því niður, t. d. „sleðar“. Það getur valdið misskilningi. því mjer vitanlega er mjög lítið flutt inn af sleðum, nema þá barnasleðum, og ættu þeir að vera í öðrum fl. Sömuleiðis ætti orðið „strengingartækjum“ að falla burt. Það er altof óákveðið. Einnig skilst mjer, að 2. liður brtt. á sama þskj. megi falla burt, því að í nál. eru einmitt jarðyrkjuáhöld nefnd, svo að þessa þarf eigi.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Háttv. flm.brtt. á þgskj. 203, háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.), sagði eitthvað á þá leið, að meira hefði gætt hagsmuna sjávarútvegarins en landbúnaðarins í nál.fjhn. á þskj. 183, og þess vegna hefði hann gerst flutningsmaður að þessari brtt. En jeg get fullvissað hann um, að það var alls ekki meiningin að gera þar upp á milli, enda leit nefndin svo á, að með orðunum „og öðrum jarðyrkjuáhöldum“ væri fullkomið jafnræði þar á milli, og að nálega flest landbúnaðarverkfæri kæmust þar undir, eins og líka háttv.flm. (J. S.) hefir að nokkru leyti játað. Get jeg því ekki betur sjeð en að 2. lið brtt. sje algerlega ofaukið, því að „sáðvjelar“ og „áburðardreifarar“ hljóta að komast undir jarðyrkjuáhöld. Nefndin athugaði líka, hvort skilvindur ætti að taka í 2. fl., en af þeim er nú greiddur vörutollur, þetta frá 1.50 upp í 2 kr., af þeim allra stærstu, svo að nefndin sá það ástæðulaust að taka þær í þennan flokk, með því líka, að þá hefði verið jafnmikil ástæða að taka ýmislegt fleira, t. d. saumavjelar. Jeg býst nú við, að fjhn. taki þetta til athugunar fyrir 3. umr., og ýmsir nefndarmenn líta svo á, að ef bætt væri aftan við „jarðyrkjuáhöldum“ - „svo og heyvinslu-, smjör- og ostagerðaráhöldum“, þá sje þar með öllum landbúnaðaráhöldum náð. Þá var það hæstv. fjrh. (M. G.). Honum fanst kenna nokkurs reipdráttar milli sjávarútvegarins og landbúnaðarins, en þetta hlýtur að vera misskilningur, eins og jeg hefi áður tekið fram. Hann sagði, að haga yrði svo orðavali frv., að það gæti fallið saman við vöruskrárnar. Þetta hefir nefndin einmitt athugað og fanst óþarfi t. d. að taka gaddavír sjerstaklega, þar sem sljettur vír er líka notaður til girðinga. Þess vegna valdi hún „girðingavír“, og taldi, að undir þá skilgreining gætu báðar þessar vírtegundir fallið. Nefndin sá líka, að hún yrði að taka fleiri vírtegundir í 2. flokk, en þeir hafa flestir sjernefni, eins og t. d. ýmsir vírar tilheyrandi skipum og útgerð. „Járngirði“ er það sama og á farmskrám er nefnt „Baandjern“ = efni í gjörð, og ætti þessi skilgreining ekki að valda neinum misskilningi. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði brtt. á þskj. 203 með nokkuð almennum orðum. Fjhn. mun nú reyna fyrir 3. umr. að samræma þetta betur, reyna að fella saman það, sem saman á, og reyna að gera lögin svo úr garði, að allir megi við una. Og jeg vil taka það fram aftur, áður en jeg sest niður, að frá nefndarinnar hálfu er alls ekki um neinn reipdrátt að ræða milli atvinnuvega landsmanna.

Jón Þorláksson Ef það er rjett, sem einhver sagði áðan, að allar brtt. sjeu samþyktar hjer í hv. deild, þá gefur að skilja, að til lítils er að malda í móinn. Þó get jeg ekki látið þessar brtt. fram hjá mjer fara án þess jeg minnist nokkrum orðum á 6. flokk og póstbögglana. Í 6. flokki er um svo mikla hækkun að ræða, frá því sem er í stj. frv., að jeg get ekki látið það óumtalað. Jeg skal að vísu játa, að 3 kr. gjald stj.-frv. var full lágt, en hitt er líka harðneskja hjá nefndinni, að hækka það upp í 10 kr., eða meira en þrefalda gjaldið, og ýmsar þær vörur eru þó í 6. fl., sem tæplega verðskulda þetta. Jeg myndi þó ekki hafa gert þetta að umtalsefni, ef jeg sæi ekki, að það myndi draga þann dilk á eftir sjer að hækka toll á póstbögglum fram úr allri sanngirni. Það hlýtur að vekja óánægju manna í milli, að þurfa að leysa út með 5 kr. böggul, sem vegur ekki nema 5 kg. og hefir lítið verðmæti að geyma.  (Bjarni Jónsson: T. d. dagblöð)  . Þetta á t. d. við um muni, sem hafa verið sendir utan til aðgerðar, og verður ekki sjeð annað af frv. en að greiða eigi toll þennan, þótt í bögglunum sje ekki sú vara, sem tollskyld er samkv. 1. gr. frv. Þess vegna vildi jeg spyrja hæstv. fjrh. (M. G.), hvort það sje meiningin að greiða þennan toll, án tillits til þess, hvað bögglarnir hafa að geyma, því ef svo er, þá kemur þetta sjerstaklega illa niður á dagblöðum, en versnar þó svo við nál., að við það er ekki hægt að una, og væri þá vitanlega rjettara að samþ. þetta eins og stj.frv. hefir það.

Fjármálaráðherra (M.G.): Jeg skal þegar svara þessari fyrirspurn. Mín meining var sú, að þær vörur, sem eru undanþegnar tolli, verði ekki tollskyldar, þó að þær komi í póstbögglum.

Magnús Kristjánsson Það eru að eins örfá orð, sem jeg vildi segja, án þess að lengja umr. að neinum mun. Mjer þykir leitt, að það skuli koma fram svo órökstuddar aðfinslur við starf nefndarinnar, eins og lesa má út úr orðavalinu á brtt. á þskj. 203, sem háttv.flm., 2. þm. Skagf. (J. S.) árjettaði nokkuð í ræðu sinni. Nefndin hefir þó ekkert til saka unnið; hún hefir að eins sagt um þessa brtt. (203), að hún væri ankanalega orðuð og kæmi tæplega heim við efnið. Undarlegt að slíta í sundur náskylda flokka og skjóta þar inn í ólíkum tegundum. Hitt hjelt jeg, að þeim ætti að vera ljóst, þessum háttv.þm., að þessi upptalning þeirra er alls ekki tæmandi. Og það er misskilningur hjá þeim hv.flm., að nefndin hafi verið á móti því að telja verkfæri þessi í lægri flokki. En svo held jeg, að hann sje nú vafasamur þessi gróði fyrir landbúnaðinn, sem þeir byggja á með sinni uppástungu. Annars vil jeg mótmæla þeim orðum, sem fallið hafa í garð nefndarinnar frá háttv.flm., því að þau eru vægast sagt óbilgjörn. Þá var það háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). með póstbögglana. Jeg lít nú svo á, að þessi hækkun nái ekki til blaða, nje annars þess, er þm. nefndi. Yfirleitt held jeg, að nefndin hafi reynt að koma vörutollinum í viðunanlegt horf, en hitt var henni vitanlega ljóst, að upptalning og flokkun á vörum getur altaf verið deiluatriði, enda er jeg þeirrar skoðunar, að verðtollur sje heppilegri grundvöllur til þess að byggja á heldur en vörutollur. Það má vel vera, að brtt. á þskj. 203 nái fram að ganga, en þó hefði jeg talið betur farið, að háttv.flm. hefðu orðið við beiðni háttv.frsm. (J. A. J.) um að fresta henni og reyna að lagfæra þetta fyrir 3, umr. En eins og hún er nú, get jeg ekki annað en greitt atkv. á móti henni. Jeg ætlaði að vera stuttorður, og læt því hjer staðar numið.

Jón Sigurðsson Jeg ætlaði mjer ekki að taka aftur til máls, en háttv.þm. Ak. (M. K.) knúði mig til þess. Bæði hann og háttv.frsm. (J. A. J.) hafa tekið mjer óstint upp, að jeg sagði að okkur flm. hefði þótt nefndin hafa sjávarútveginn fullmikið í huga, en jeg meinti ekki, að hún hefði gert það vísvitandi. En þegar um þessi mál fjalla eingöngu menn, sem kunnir eru öðrum atvinnuvegi landsins, þá er ekki nema eðlilegt, að þeir hafi þann atvinnuveginn fremur í huga, og skjótist yfir ýmislegt hinum tilheyrandi. Annars finst mjer að þessir háttv.þm. sjeu nokkuð hörundssárir út af upptalningu okkar og niðurröðun; en hví lagfæra þeir þá ekki orðaval sinna eigin upptalninga í nál.? Mjer finst hálfundarlegt að sjá hjá þeim „húsapappa“ á milli „járnbrautarteina“ og „akkera“; mjer skilst, að „húsapappi“ sje þarna ekki á rjettum stað, og svona mætti fleira telja. Þess vegna verð jeg að líta svo á, að þessar aðfinslur nefndarinnar hljóti að vera af einhverjum öðrum toga spunnar en vandlætingu yfir orðavalinu, því aðallega hefir þessi litla og meinlausa brtt. okkar verið nídd fyrir upptalninguna, og því bætt við, að alt þetta mætti taka upp með almennari orðum. Jú, mikið rjett, en þá er horfið frá stefnu frv., að telja sem allra flest með sjernöfnum. En annars finst mjer, að hjer sje verið að deila um keisarans skegg. Og úr því jeg er staðinn upp, vil jeg benda á það, að undir þetta geta ekki heyrt kerrur og vagnar. Það eru flutningatæki, en ekki sjerstaklega landbúnaðartæki. Þá virðist það óþarfi að segja, að við höfum eingöngu verið að tína til þau áhöld, er heyrðu landbúnaðinum til, því að sumt er þó í okkar upptalningu, sem eingöngu er notað við sjávarútveginn.  (Magnús Kristjánsson: Hvernig er með þessa vatnshrúta?)  . Það er það, sem á dönsku er kallað „Vædder“, og er eins konar dæla.

Ólafur Proppé Herra forseti! Jeg skal reyna að vera fáorður, en langar þó til með nokkrum orðum að lýsa afstöðu minni til þessa frv. Eins og sjá má af nál. og brtt. á þskj. 203. hefir frv. tekið talsverðum breytingum, frá því að það kom frá hæstv. stjórn, og finst mjer, að fæstar þeirra miði til nokkurra bóta, nema síður sje. Jeg er sammála hæstv. fjrh. (M. G.) um það, að breytingar þessar rýri tekjur ríkissjóðs, en muni ekki að sama skapi fyrir einstaklingana, þó að úr sje dregið. Þetta eru smámunir fyrir hvern einstakan, en safnast þegar saman kemur. Jeg vildi benda háttv.fjhn. á það, samræmis vegna, að undir staflið 1. ætti hún að bæta við fleiri sýrum, t. d. til smjörlíkis- og ostagerðar, því að sjálfsagt er að greiða vörutoll af þeim vörum sem öðrum. Jeg fyrir mitt leyti get vel felt mig við vörutollshækkun nefndarinnar á póstbögglum; sje ekkert á móti því, að hann hækki úr 3 kr. upp í 10 kr., úr því að bækur, blöð og tímarit eru undanskilin. Það var alkunnugt fyrir stríðið að fara þessa leið - að nota póstböggla - til þess að flytja inn í landið mestu firn af alls konar óþarfa vörum, sem hver einstaklingur gat pantað eftir vöruskrá erlendra skrumara. Og þó að slíkur innflutningur takmarkaðist að miklum mun á meðan á ófriðnum stóð, hefir hann þegar byrjað aftur, og ekki í neitt smáum stíl. Hefi jeg nú fyrir satt, að með síðustu ferð Gullfoss hafi slíkir bögglar skift hundruðum, sem þannig komu í póstinum, og þótt þetta sjeu að mestu leyti fánýtar vörur, sem fáfróður almenningur glæpist á, þá er þó hjer um tugi þúsunda að ræða, sem sólundað hefir verið út úr landinu. Ef þetta póstbögglagjald yrði sett svo hátt, gæti jeg trúað, að talsvert myndi draga úr þessum innflutningi, því að sjálfsagt þætti mörgum nóg að greiða 10 kr. fyrir böggul, sem hefði ekki einu sinni svo mikið verðmæti inni að halda. Hvað snertir brtt. á þskj. 203, þá get jeg ekki felt mig við hana, og greiði því atkvæði á móti henni, enda þó að jeg geti viðurkent, að flest af upptalningu þeirri, sem þar er nefnd, heyri til framleiðslunni, og sje jeg ekki ástæðu til að kippa því út úr öðru samhengi. Einstakir menn vinna sáralítið við þetta, en ríkissjóður tapar talsverðu þegar alt kemur saman. Út af því, sem deilt hefir verið um vírinn, skal jeg geta þess, að á ensku er skipavír nefndur: Wirerope-steel or iron, sljettur girðingavír: fencing-wire og gaddavír barbed-wire.

Þorleifur Guðmundsson Jeg ætla nú ekki að fara að ræða frv. þetta, enda hefi jeg þegar tekið afstöðu um það í nefndinni. En af því að mjer þótti kenna nokkuð mikils norðanbelgings í ræðu háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.), þá neyddist jeg til að standa upp, því að orðum hans get jeg ekki tekið þegjandi. Ekki þó svo mjög vegna sjálfs mín, heldur vegna meðnefndarmanna minna. Háttv. þm. (J. S.) ljet þau orð falla, að nefndin hefði haft sjávarútveginn meira í huga, enda sje hún þannig skipuð, að þeir menn hafi litla þekkingu á landbúnaði. Þessu verð jeg að mótmæla, því að í nefndinni eiga sæti gamlir og góðir bændur, sem vissu vel hvað þeir voru að gera. En um brtt. á þskj. 203 vil jeg segja það, að mjer finst hún hafa á sjer nokkuð mikinn orðhengilshátt. Það var athugað í nefndinni, hvort orðið „jarðyrkjuáhöld“ næði ekki einnig yfir heyvinslutæki, og voru allir sammála um það. Og bygði jeg þá ályktun mína á því, að á Suðurlandi teljum við það einnig að yrkja jörðina að slá hana og hirða af henni heyið, og munu hinir nefndarmennirnir hafa bygt á því sama, og ber jeg eins mikið traust til landbúnaðarþekkingar þeirra eins og háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.), því að þeir hafa engu síður vanist landbúnaði en hann, og sumir að líkindum lengur.

Sveinn Ólafsson Jeg þarf raunar ekki miklu hjer að svara. Það er áreiðanlega misskilningur hjá hv. flutningsm. brtt. á þskj. 203 (J. S.), að fjárhagsnefnd hafi gert sig seka um hlutdrægni í meðferð þessa máls, eða skort þekkingu til að skipa því. Í nefndinni sitja menn, sem vel eru kunnugir hvorutveggja, sjávarútvegi og landbúnaði, og ætti því ekki að kenna þar vilhylli til annarshvors atvinnuvegarins. Jeg get tekið það fram um sjálfan mig, að jeg bý á sjávarbakka, og hefi lengst um búið. Mjer er hvortveggja þessara atvinnuvega jafnkær og kunnur, og hefir aldrei dottið í hug að gera upp á milli þeirra. Jeg veit, að nefndin mun þess albúin að taka til greina flest af því, sem brtt. á þskj. 203 stendur. En brtt. er þannig orðuð, að hún fellur illa inn í 2. lið 1. gr. frv., og því óhjákvæmilegt að breyta greininni enn, ef till. verður samþ. En hins vegar má, með því að bæta örfáum orðum inn í greinina, fullkomlega ná öllu því, sem brtt. fer fram á, og þætti mjer æskilegast, að háttv.flm. tækju aftur brtt., eða ljetu fresta atkvgr. um hana til næstu umr. Gæti nefndin þá breytt greininni í samræmi við óskir flm., svo eigi þyrfti brtt. að koma undir atkv. Út af þeim ummælum hæstv. fjrh. (M. G.), að brtt. og flutningur margra vörutegunda undir sama flokk dragi úr tekjum ríkisins, þá er því að svara, að tekjuauki mikill kemur aftur á öðrum liðum, t. d. á 6. lið 1. gr., og á hækkun póstbögglagjalda. En sem sagt, jeg stóð einkum upp til þess að vekja athygli hv.flm. á því, að nefndin mun fúslega taka hana til greina, og jafnframt til að hvetja þá til að reka ekki að óþörfu eftir henni við þessa umr.

Þórarinn Jónsson Jeg stend upp til þess að undirstrika það, sem háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði um brtt. á þskj. 203. Jeg er samþykkur efni þeirrar brtt., og mun nefndin taka hana til greina fyrir 3. umr., ef háttv.flm. vilja nú taka hana aftur. Þá vil jeg örfáum orðum minnast á póstbögglafarganið, sem geisilega hefir farið í vöxt nú hin síðari árin. Tel jeg ekkert happ að því, og er því algerlega samþykkur ákvæði 2. gr. um póstbögglagjaldið, ekki síst ef það gæti dálítið vanið menn af því að panta þannig heila og hálfa hestburði af skrani og óþarfa frá útlöndum. Veit jeg þess dæmi, að póstbögglar, sem einn unglingur fekk í einu með pósti, voru hátt upp í klyfjar á hest. Veldur þetta ekki litlum töfum við póstafgreiðsluna, og því sannarlega þörf á að venja menn af þessu.

Pjetur Ottesen Jeg hefði veigrað mjer við því að koma fram með þessa brtt., ef jeg hefði vitað, að út af henni mundi verða sá úlfaþytur hjer í háttv. deild, eins og nú hefir fram komið. En eftir því, sem fram hefir komið hjá háttv.fjhn., þá hefir hún talið sig samþ. efni till., en þótt niðurröðunin óviðfeldin. Getum við gert það nefndinni til geðs að taka aftur till. nú, svo að hún geti komið fram með brtt. til 3. umr. Annars vil jeg skjóta því til nefndar innar, að mjer finst ekki síður ástæða fyrir hana að athuga niðurröðunina í stj.frv. sjálfu en í till. okkar, því að þar er sannarlega ekki minni ruglingur í niðuriöðun, eins og líka bent hefir verið á.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Það eru örfá orð út af niðurröðuninni í 2. fl. Jeg hefi ekki haldið því fram, að röðunin í stj.-frv. væri góð. En fjárhagsnefnd vildi þó ekki breyta henni, vegna þess, að svona hefir röðunin í þessum flokki verið um mörg ár. Og við hjeldum, að menn mundu fljótari að átta sig á lögunum, ef sú gamla röðun hjeldist og ekki væri breytt til. En hitt, skal jeg taka fram, að við sáum einmitt, að betur hefði farið, ef breytt hefði verið allri niðurröðun í 2. fl.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er rjett, sem sagt er hjer í greinargerðinni, að þetta frv. er borið fram af nefndinni fyrir mína hönd. Mjer finst ekki þörf á að fara mörgum orðum um frv., því að það er bein afleiðing af því, sem fjvn. þingsins 1920 hefir þegar gert og gengið að, að láta þennan mann hafa sömu kjör og dócenta við háskólann. Þetta veldur ekki nýjum fjárútlátum, því að það er ekki verið að stofna neitt nýtt embætti, nema að forminu, því að sá maður, dr. Alexander Jóhannesson, sem embættið er ætlað, gegnir þegar kenslustörfum við háskólann með þeim kjörum, sem frv. gerir ráð fyrir. En jeg get hugsað, að menn vildu binda það við nafn hans, enda mun von á brtt. í þá átt, og er ekkert við það að athuga. Jeg vona, að hv. deild lofi því að ganga áfram, því að sem sagt er ekki gjaldaauki að því, eftir því sem áður hefir verið til stofnað, en rjettara að ákveða það svona heldur en hafa það í fjárlögunum eingöngu.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Það er stuttlega gerð grein fyrir frv. á þskj. 164, og hefi jeg litlu þar við að bæta. Eins og tekið er þar fram, þá geta skjótar verðbreytingar á vörum haft þau áhrif á verðlagsskrána eða vísitöluna, að hún langan tíma ársins sje ekki í því hlutfalli við vöruverðið, sem launalögin ætlast til. Jeg skal taka það fram fyrir hönd nefndarinnar, að það, sem kom okkur aðallega til að bera þetta frv. fram, voru fjárhagsástæður ríkissjóðs. Eins og sjá má af gildandi fjárlögum, gengur fullur helmingur allra útgjalda ríkisins í laun og dýrtíðarbætur embættis- og starfsmanna ríkisins. Það getur engum blandast hugur um, að þetta er stórkostleg upphæð, hærri en í nokkru öðru ríki. Eftir skýrslu stjórnarráðsins um dýrtíðaruppbætur á fjárlögunum, þá nema þær um 1,600,000 kr., sem, að ótöldum dýrtíðaruppbótum af eftirlaunum og styrktarfje og dýrtíðaruppbót farskólakennara, er goldið í því skyni. Jeg hugsa, að mörgum muni ofbjóða upphæðin, en við þessu er ekkert hægt að segja, því að þetta eru gildandi lög. Þegar litið er á ástæður þjóðarinnar og atvinnurekendanna árið 1921, þá getur maður ekki búist við öðru en að það endi með stórkostlegum tekjuhalla. - Alstaðar, hvar sem augað eygir, blasa við vandræði og vonleysi um, að tekjur þessa árs komist í nokkurn námunda við útgjöldin. Jeg hygg, að þing eða stjórn hafi aldrei horft fram á aðra eins tekjuþurð eins og hlýtur að verða á þessu ári. Það má því með sanni segja, að nú sjeu góð ráð dýr til að draga úr þeim tekjuhalla, sem fyrirsjáanlegur er, og jeg játa það, að þetta ráð kunni að þykja nokkuð dýrt, eftir skilningi sumra á dýrtíðarákvæðum launalaganna. Eftir skilningi þeirra má ekkert við þeim ákvæðum hreyfa, fyr en eftir 1925. Jeg er ekki lögfræðingur, en jeg held, að þinginu mundi þó heimilt að gera þær breytingar á launalögunum, að betra samræmi yrði milli dýrtíðaruppbótarinnar og verðlagsins á vörunum, sem hún er miðuð við. Margir embættismenn líta svo á, að öll sanngirni mæli með því, að dýrtíðaruppbótin standi í sem rjettustu hlutfalli við verðlagið. Nú, þegar verðfallið er orðið 25–30%, þá yrði það ekki lítill sparnaður fyrir ríkissjóð, ef þessi uppbót yrði þeim mun minni þetta ár. - Þessi lækkun gæti fengist með því að setja verðlagsskrána 1. júní næstkomandi eins og frv. fer fram á; það mundi nema töluvert á þriðja hundrað þúsund krónum. Það er auðvitað, að verðlækkunin verður meiri, og sú tíð kemur, að dýrtíðarbæturnar hverfa alveg. Þótt einstaka manni þyki þessi breyting vafasöm að lögum, þá er það í mínum augum samt engin „lögleysa“, eins og ætla mætti eftir hótunarbrjefi því, er embættismenn hjer í Reykjavík hafa sent þinginu, þar sem þeir áskilja sjer óskertan rjett til að leita dómstólanna ef frv. verður samþ. Þeir menn eru svo gerðir, að þeir lita ekki á ástandið, og fara ekki eftir því, sem er rjett og sanngjarnt. Jeg, sem embættismaður, tel það ekki sanngjarnt af þeim að gera úlfaþyt út af þessu, þó þeir telji sig hafa einhvern lagarjett þessa, eða telja það lögleysu, þó þingið gripi til, jeg vil segja, næstum því óyndisúrræða í þessu efni. Það eru alvarlegir tímar fyrir dyrum; flestum blöskrar að horfa á alt atvinnuhrunið, bæði til lands og sjávar; jeg vil ekki segja, að atvinnuvegirnir liggi fyrir dauðans dyrum, en í dauðans vandræðum eru þeir vissulega, og eiga við stærri örðugleika að stríða en jafnvel nokkru sinni áður um langan aldur. Allir atvinnurekendur landsins verða að draga saman seglin, og margir þeirra að lifa við knappan kost. Sú skoðun er vissulega eðlileg, þegar svona stendur á, að það sje a. m. k. engin óhæfa að fara þess á flot, að starfsmenn ríkisins, sem þjóðin elur á sveita sínum, taki nokkurn þátt í fjárhagsböli einstaklinganna. Þegar litið er á fjárhagsástandið 1921, þá verður að telja það lítið, sem hjer er farið fram á, að dýrtíðaruppbæturnar verði reiknaðar eftir tveim verðlagsskrám, og jeg játa það hreinskilnislega, að jeg verð að telja það sanngjarnt, að meira samræmi verði á verðlagi og dýrtíðaruppbótunum, en nú er. Jeg get aftur tekið það fram, að mjer þætti gaman og skemtilegt, að leggja minn litla skerf fram, og þó að ekki muni mikið um það frá hverjum einstökum, þá sannast það, að margt smátt gerir eitt stórt, þó sumir vilji nú vefengja þann sannleika, þegar ræða er um fjárveitingar úr ríkissjóði hjer á þingi. Þó get jeg hugsað, að þetta muni ekki eins hafa áhrif til óánægju úti um land, eins og kemur fram í skjali þessu, er borist hefir frá nefnd starfsmanna ríkisins hjer í Reykjavík. Mjer er ekki kunnugt um, að öðrum embættismönnum úti um land, og það þeim, sem fjölmennastir eru, mundi finnast gengið svo á rjett sinn, að þeir væru knúðir til að leita dómstólanna. Reyndar þarf ekki nema einn gikkinn í hverri veiðistöð, og helst má búast við, að sá gikkur reki fyrst upp höfuðið hjer í Reykjavík. Það er aðallega af sparnaðarástæðum, sem við flm. frv. flytjum þetta frv. Og okkur finst það ekki ósanngjarnt, að dýrtíðaruppbæturnar komist í sem fylst samræmi við verðlagið. Það er nú heldur ekki fyrir að synja, að það geti komið fyrir, að þessi breyting á tveim verðlagsskrám, í staðinn fyrir eina, verði til að hækka dýrtíðaruppbótina, og ef vöruverðið hækkar, þá hafa starfsmenn ríkissjóðsins hag af því, að dýrtíðaruppbótin er reiknuð tvisvar á ári. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en býst við, að frv. verði vísað til fjhn., og vildi þá gera það að till. minni. Það er þó eitt atriði í 33. gr., sem vert væri að athuga. Það er, að ein vörutegundin, sem reiknað er eftir, nýslátrað dilkakjöt, er ekki til á markaðinum á þeim tíma, sem fyrri verðlagsskráin er samin, samkvæmt frv. Það er miðað við verð á dilkakjöti, en jeg áleit að taka mætti þá markaðsverð á íshússkjöti, og get jeg hugsað, að þessi liður verði því til að hækka verðlagsskrána, og þannig til hagsbóta fyrir starfsmennina.

Forsætisráðherra (J. M.) Það má vel vera, að það sje ekki nema eðlilegt, að farið sje fram á slíka breytingu sem hjer er gert. Það er hverju orði sannara, að framlög til starfsmanna ríkisins eru tiltölulega mjög há, en jeg hygg óefað, að þær breytingar, sem frv. fer fram á, geti ekki samrýmst settum lögum. Það verður að líta á launalögin eins og samning, sem gerður er við embættismenn ríkisins, og er þá ekki hægt að breyta þeim einhliða, ekki síst ef að er gáð, að flestir starfsmenn ríkisins hafa beint eða óbeint gengið undir hin nýju launalög. Eftir þeim lögum eru launin föst laun með ákveðinni uppbót. Jeg er ekki viss um, að það yrði örðugra að breyta föstu laununum heldur en uppbótinni. Ef svona breyting væri leyfileg einhliða, þá mætti breyta fleiru, t. d. taka aðrar vörur, sem gjaldmælirinn væri reiknaður eftir. Allra síst virðist mjer geta komið til mála að breyta til á þessu ári, því að nú er búið að ákveða launagreiðsluna eftir verðlagi í okt. 1920. Þegar ákvæðið um endurskoðun launalaganna 1925 var tekið í launalögin 1919, þá var það þar með bundið, að engin breyting gæti orðið á uppbótinni til þess tíma fyrir þá menn, er í embætti væru komnir áður en breyting væri á gerð. Mjer virðist rjett, að málinu sje vísað til nefndar, og kæmi þá það aðallega að minni hyggju til hennar að rannsaka, hvort breyta mætti á þann hátt, er frv. ætlast til. Hygg jeg nefndina munu komast að þeirri niðurstöðu, að það sje ekki fært.

Magnús Jónsson Hæstv. forsrh. (J. M.) hefir að mestu sagt það, sem jeg vildi segja. Jeg hefði þess vegna ekki haft ástæðu til að kveðja mjer hljóðs, ef ekki væri fyrir þá sök, að jeg tel óþarfa að láta málið fara lengra en í gegnum þessa umr.Hæstv. forsrh. (J. M.) hefir gert grein fyrir lagaatriði þessa máls, og er enginn vafi á því, hvernig í því liggur, og held jeg, að óþarfi sje að nefnd athugi svo augljóst mál. Á þessu þingi hefir áður komið frv. Í svipaða átt, og fjekk það þau úrslit, sem jeg verð að telja heppilegust; það var tekið aftur. Það væri æskilegt, að eins færi um þetta frv., þó að æskilegast væri, að það hefði aldrei komið fram. Jeg tel það varla vansalaust Alþingi að samþ. eða jafnvel ræða frv. sem þetta, og jeg held, að best sje að stöðva það sem fyrst. Það þarf ekki að væna mig um það, að jeg standi hjer upp af því, að jeg sje embættismaður. Jeg tala hjer sem þm., og þessi breyting mun engin áhrif hafa á laun mín. Eins og kunnugt er voru launalögin frá 1919 endir á langri deilu. Það var langt síðan, að raddir heyrðust um það, að launin væru óhæfilega lág í samanburði við verðlag, og var það viðurkent af milliþinganefndinni í launamálinu 1914–15. En á stríðsárunum keyrði fyrst um þvert bak. Ósanngirni launanna varð þá svo gífurleg og augljós, að ekki var lengur hægt að skjóta skolleyrum við rjettmætum kröfum embættismanna. Síðan hefir staðið óslitin barátta milli þeirra og löggjafarvaldsins eða Alþingis. Og loks sannaðist hið fornkveðna, að svo má brýna deigt járn að bíti um siðir; embættismennirnir, sem enginn getur ásakað um framhleypni, ákafa eða óróasýki, fóru að hugsa til hreyfings. Jeg vil ekki fara að rifja mikið upp það, sem liðið er, en jeg þori að fullyrða, að launalögin eru að nokkru leyti orðin til fyrir þennan þrýsting. Það liggur við að maður haldi, að launalögin 1919 hafi verið samþykt í einhverju fáti, ef dæma má eftir því, hve margir sýnast nú þegar vera farnir að sjá ofsjónum yfir umbótum þeirra. En þeirra vegna, sem ef til vill eiga erfitt með að halda fullri heilsu, ef þeir halda, að starfsmönnum ríkisins sje sýnd full sanngirni, skal jeg geta þess, að það var fjarri því að svo væri gert með þessum lögum. Það eru ekki færri en 5 takmarkanir á fullri sanngirni. Fyrst var 25% bætt við, áður en verðstuðullinn kom. Næst er það, að dýrtíðaruppbót er aðeins af 2/3, og hún getur ekki orðið meiri upphæð en 3000 kr.; launin mega ekki verða hærri en 9500 kr. alls, og halli undanfarandi ára hefir ekki verið bættur upp. Svo þó að launalögin frá 1919 hafi verið mikil bót, hefir þó ekki verið farið neitt gífurlega í rjettlætið, og enn eru launin tiltölulega lægri en þau voru, þegar peningar voru í skaplegu verði. Mjer finst því úrræðið, sem taka á til þess að bæta fjárhag landsins, hálffátæklegt, og jeg held, að ekki sje farið að rjetta endanum til að spara. Þó að jeg óttist ekki, að embættismenn fari að hefna sín - þeir eru yfirleitt ekki þess konar menn - þá getur verið varhugarvert að veitast á þennan hátt að þeim mönnum, sem landinu eru svo ómissandi, og er það ekki vel statt, ef þeir bregðast á einhvern hátt. Jeg hefði talið það heppilegra að reyna fyrst samningaleið, að spyrja embættismennina blátt áfram, hvort þeir vildu ekki slaka til, vegna þess, hvernig fjárhag landsins væri háttað. Jeg efast ekki um, að sú leið hefði orðið happadrýgri en þetta úrræðaleysi, þetta örþrifaráð, sem nú hefir verið tekið, og sem auðvitað hefir nú þegar gereyðilagt hina leiðina. Og jeg held að best sje að stemma stigu fyrir því sem allra fyrst. Hæstv. forsrh. (J. M.) hefir lýst því, hvaða lögfræðislegar afleiðingar þetta gæti haft, og kæmi þar fram kaldhæðni í garð hv.flm. (S. St.), ef frv. yrði til þess að ekkert sparaðist annað en sanngirni nokkurra háttv. deildarmanna. Jeg held ekki, að frv. þurfi að fara í nefnd til þess, að það atriði, sem hæstv.forsrh. (J. M.) benti á, yrði rannsakað. Jeg sje ekki betur en að 33. gr. launalaganna taki af öll tvímæli. Takmarkið 1925 sýnir einmitt, að um samning er að ræða, og breytingin, sem fram er borin, verður ekki skoðuð á annan hátt en tilraun til að rjúfa þann samning. En jafnvel þó að tímatakmarkið (1925) væri alls ekki í lögunum, þá hljóta launalögin að vera bindandi samningur gagnvart þeim embættismönnum, sem þegar hafa fengið veitingu fyrir embætti eftir þeim. Auk þess má benda á það, að fyrir gæti komið, að vörur hækkuðu í verði aftur, að minsta kosti á einhverju tímabili, og yrði þá tap að breytingunni. Þá væri ver farið en heima setið, nema að embættismenn neituðu að taka á móti hækkuninni, en við því er varla að búast eftir að hinn málsparturinn, þ. e. ríkið, hefði sýnt sinn vilja, að fara út í það ýtrasta. Svo mætti líka alveg eins vænta þess, að Alþingi breytti enn þessu ákvæði, ef vöruverð færi að hækka. Þá mundi ekki fordæmið frá 1921 vera gagnslaust. Háttv. flm. (S. St.) talaði um sanngirni, og var gott að heyra það, þó að óneitanlega væri undarlegt að heyra það í þessu sambandi. En þetta er einmitt það, sem embættismenn voru árum saman búnir að biðja um, sanngirni og ekkert annað. Embættismenn hefðu ekkert á móti því, að sanngirnin yrði dálítið meira en umtal. Þeir hafa ekki farið fram á annað öll þessi ár. En þá hefir verið haft heldur lægra um það orð hjer. Löggjafarvaldið hefir altaf verið á eftir tímanum, hefir stilt sanngirninni í hóf, en svo er kallað, þegar klipið er um of við neglur sjer. En nú alt í einu, þegar vindurinn blæs í þá átt, er tekið að tala um sanngirni. Seinna koma sumir dagar og koma þó. Í þessu frv. er vitanlega ekki farið fram á neina sanngirni, en öllu má nafn gefa. En hitt er satt, að ríkissjóði er þörf á að spara, og hefði þá verið heppilegast að reyna samningaleiðina. Háttv. flm. (S. St.) talaði um hótunarbrjef, sem embættismenn hjer í Reykjavík hefðu sent þinginu. Þetta er ekki rjett frá sagt, því fulltrúaráð embættismanna hefir aðeins sent hógvært og kurteist brjef og sýnt fram á ósanngirni þessa frv. Þeir eru fulltrúar fyrir embættismenn alls landsins, og hafa fult umboð til þess að tala í nafni þeirra.  (S. St.: Ekki í mínu nafni)  . Það getur þá verið, að hv.þm. (S. St.) sje ekki í þessu sambandi, en hann er þá undantekning. Það var eins sagt 1919, að embættismenn hefðu hótanir í frammi. En þeir rituðu aðeins Alþingi um þarfir sínar, sýndu fram á, að þeir gætu ekki lifað af launum sínum án þess að safna skuldum, og lýstu því yfir, að þeir sæu sjer ekki fært að hafa á hendi embætti sín, ef launin yrðu ekki hækkuð. Þetta var fullkomlega satt frá sagt, og var sjálfsagt af embættismönnunum að tilkynna fulltrúum þjóðarinnar, hvernig ástatt var. Að kalla slíkt hótanir nær vitanlega engri átt, og jeg sje ekki, að það sje neitt ósvífið, þó starfsmenn ríkisins tali við fulltrúa þjóðarinnar. Þeir eru líka fulltrúar þjóðarinnar, og það ekki f ulltrúar, sem hún kastar inn þennan daginn og út þann næsta, og án þess að kasta nokkurri rýrð á mikilvægi fulltrúa þjóðarinnar á þingi, þá vil jeg segja, að hinum fulltrúunum sje í raun rjettri engu ábyrgðarminna starf falið. Þeir ættu að minsta kosti að geta fengið að tala við hina, án þess að það sje kallað ósvífni eða hótun. Leyfist kettinum að líta á kónginn. Ef frv. þetta heldur lengra, verður það til þess að opna launalögin, ef svo má segja, verður til þess að hefja um þau deilur og taka þau til meðferðar á fleiri sviðum, en jeg hefi heyrt, að einhverjir sjeu hræddir við það. Jeg tel það sjálfsagt, ef farið verður að ræða þessi lög yfirleitt, að embættismenn komi fram með ýmsar kröfur og er sennilegt, að sumar verði svo, að ilt verði að hafna þeim, með góðri samvisku. Jeg held þess vegna, að heppilegt verði fyrir alla málsparta að láta frv. ekki fara lengra, og er engin ástæða til að athuga það í nefnd, því að það ætti að vera öllum auðskilið. Sparnaðurinn verður enginn, eins og sýnt hefir verið fram á, en frumvarpið verður til þess að koma af stað deilu milli ríkisvaldsins og embættismanna, og útiloka líklega samkomulag við þá síðar. Jeg vænti þess vegna, að menn greiði atkv. gegn frv. til 2. umr.

Fjármálaráðherra (M. G.) Mjer dettur í hug að leggja fáein orð í belg um þetta mál. Það lítur út fyrir, að þetta frv. þyki af ýmsum óalandi og óferjandi, en jeg get ekki tekið undir um það að öllu leyti. Að sönnu skal jeg játa það, að jeg hefi ekki alveg gert það upp við samvisku mína, hvort jeg get fylgt því eða ekki. Það veltur á nokkrum atriðum, sem jeg hefi ekki haft tíma til að rannsaka. Mjer blandast þó ekki hugur um það, að það væri rangt að lofa málinu ekki til 2. umr., og til að rökstyðja það skal jeg benda á, að þegar hin gildandi launalög voru samþykt, mun hafa verið tekin dýrtíðaruppbót af ýmsum mönnum vegna þess, að þá fjellu lög nr. 33, 22. nóv. 1918 úr gildi. Vil jeg þar til nefna t. d. kennara við lýðskólana. Nú er að athuga það, hvort 1. gr. nefndra laga gefur ekki eins sterk loforð um dýrtíðaruppbót og 33. gr. launalaganna, því að ef hún gerir það. er ekkert undarlegt við það, þótt háttv.flm. þessa frv. gangi út frá því, að Alþingi geti eins breytt 33. gr. launalaganna, eins og felt úr gildi dýrtíðaruppbót þá, sem faldist í lögum nr. 33, 1918. Jeg verð að segja það, að mjer finst ekki ýkjamikill munur á anda 1. gr. laga nr. 33, 1918 og 33. gr. launalaganna, hvorttveggja ákvæðin lofa ótvírætt uppbót; og fyrst hv. Alþingi hefir sjeð sjer fært að afnema lög nr. 33. 1918 og svifta þar með suma dýrtíðaruppbót, virðist mjer athugamál, svo ekki sje mikið sagt, hvort ekki sje hægt að breyta 33. gr. launalaganna í þá átt, sem getur orðið embættismönnum til góðs, þótt hitt sje líklegra, að það verði til lækkunar. Þetta sýnist mjer rjett að athuga alt í nefnd, sjerstaklega hvort fært muni að breyta til á þessu ári. Mjer finst að frv. eigi að fara í allshn. og geri það að till. minni, að því verði þangað vísað.

Pjetur Ottesen Það er aðeins örstutt fyrirspurn til hæstv.forsrh. (J. M.). Það er talað um það hjer, að málssókn muni rísa, ef frv. þetta verður samþ. Nú vildi jeg spyrja, hvaða dómstólar ættu að dæma um þetta mál, því að það er vitanlegt, að allir dómendur landsins eru hjer annar málsaðili, og jeg geri ráð fyrir því, að þeim þætti óviðkunnanlegt að gerast dómendur í sínu eigin máli. Þótt sú lækkun, sem frv. þetta fer fram á, með því að reikna út tvisvar á ári, snerti ekki laun dómaranna nú, meðan dýrtíðaruppbótin er svona há, þá er dýrtíðaruppbótin þó partur af launum þeirra, og það getur síðar haft áhrif á laun þeirra, hvort hún er reiknuð einu sinni eða tvisvar á ári.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get þegar svarað fyrirspurn hv.þm. Borgf. (P. O.), að minsta kosti að nokkru leyti. Jeg býst ekki við, að dómari, sem á nokkuð undir þessum lögum mundi mega dæma, það má vel vera, að í undirdóm yrði að skipa sjerstaka menn. En hæstarjettardómarar fá enga uppbót  (P. O.: Jú, 500 kr.)  . Nú, það má vel vera, en jeg held að hægt verði þá að finna menn, sem geta dæmt í þeirra stað. Jeg nefndi í gær, að málið ætti að fara í fjhn.; mjer finst það mjög eðlilegt, en annars skiftir það engu máli, hvaða nefnd fær það til meðferðar. Hennar athuganir munu eingöngu snúast um þetta lagaatriði. Jeg hygg, að jeg hafi tekið það fram við umr. um launalögin á þinginu 1919, eins og nú, að með þessu væri ákveðin óhreyfanleg dýrtíðaruppbót til loka ársins 1925, og jeg er samdóma hv.flm. (S. St.) um það, að þetta er þannig vaxið mál, að ekki er ástæða til að ýfast við nefnd, en jeg tel víst, að eftir þá rannsókn fari málið ekki lengra.

Jakob Möller Jeg vildi aðeins sem meðlimur fjhn. mælast undan því, að þessu máli verði vísað til hennar, það á heima í allshn. sem önnur launamál, og aðalflm. (S. St.) er einmitt í þeirri nefnd. Annars finst mjer óþarfi að vísa málinu til nefndar, því að eftir ræðu hæstv.forsrh. (J. M.) skilst mjer, að ekki verði um það deilt, að þetta hjer, sje með öllu ólöglegt tiltæki. Viðvíkjandi þessum skólum, sem hæstv. fjrh. (M. G.) gat um að dýrtíðaruppbót hafi verið tekin af, þá er mjer ekki kunnugt um það, en vildi gera þá fyrirspurn, hvort kennarar við þá skóla, sem hann nefndi, standa eins gagnvart launalögunum og aðrir starfsmenn ríkisins. Flensborgarskóli hefir t. d. altaf verið nokkuð sjerstök stofnun, og gilda um hann önnur lagaákvæði en skóla landsins yfirleitt. Mjer finst, að þar sem hv.flm. (S. St.) segir, að embættismenn, vegna þessara erfiðu tíma, eigi að vera sanngjarnir, en ekki kröfuharðir í garð ríkissjóðs, jafnvel þótt kröfur þeirra lagalega sjeð hefðu við full rök að styðjast, þá mætti eins stinga upp á því, að embættismenn gæfu einhvern hluta af launum sínum, eða að þeir efnaðri gæfu öll laun sín. En það er hver sjálfum sjer næstur, og það er varla hægt að gera kröfu til þess, að þeir gefi eftir rjettindi sín, síst þegar launin ásamt dýrtíðaruppbótinni eru svo, að menn tæpast komast af með þau. Að mista kosti virtist mjer hæstv. fjrh. (M. G.) ekkert hafa á móti því að taka á móti launahækkun, og eru ráðherrar þó hærra launaðir en aðrir embættismenn. Jeg geri ráð fyrir að greiða atkv. á móti þessu frv.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það er út af fyrirspurn hv.l.þm.Reykv. (Jak.M.), hvort sama sje afstaða kennara við skóla þá, er jeg nefndi, til launalaganna, og embættismanna ríkisins. Nei, vitaskuld er það ekki, en þeir eru heldur ekki þeir einustu, sem mist hafa dýrtíðaruppbót auk þess, sem sú afstaða skiftir minstu máli. Að jeg fúslega hafi viljað taka við launahækkun getur hv.þm. (Jak. M.) ekkert sagt um. Hann veit alls ekkert um það, þar sem jeg alls enga skoðun hefi látið í ljós í því máli. Enda kemur það ekkert þessu máli við.

Þórarinn Jónsson Hjer er um lögfræðilegt atriði að ræða, og því allerfitt fyrir ólögfróða menn að gera sjer grein fyrir því. Aðalástæða hæstv.forsrh. (J. M.) móti þessu frv. var sú, að hjer væri um samning að ræða, sem ekki mætti hrófla við, en ástæður háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) snerust um alt annað. Hæstv. fjrh. benti á hliðstætt dæmi og við það rifjaðist upp fyrir mjer annað dæmi, sem jeg vildi spyrja hæstv.forsrh. hvort ekki væri einnig hliðstætt. Þegar aðflutningsbannið komst á, töldu áfengissalar ýmsir brotin lög á sjer, þar sem þeir höfðu 5 ára söluleyfi gegn vissu árgjaldi, og fóru í mál, en töpuðu því fyrir hæstarjetti í Danmörku. Nú vildi jeg spyrja lögfræðingana, hvort þetta er ekki einnig hliðstætt dæmi. Í báðum tilfellum lögbundinn samningur, þar til 5 ára, en hjer til ársloka 1925. Hjer er þó þess að gæta, að alls ekki er breytt verðstuðli, heldur aðeins um það að ræða að semja verðlagsskrána tvisvar á ári, og verðstuðullinn, sem grundvöllur, skiftir hjer mestu máli. Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) tók ýmislegt fram, og snerist mál hans mest um það, að mál þetta ætti ekki að fara lengra, og að alls ekki mætti „opna lögin“. Jeg veit ekki, hvað hv.þm. (M. J.) hefir átt við með því, að lögunum megi ekki breyta, og ef ekki má opna þau, hvernig fer hv.þm. (M. J.) þá að skilja þau? Nú er farið fram á það, að launahámarkið - 9500 kr. - verði numið burt. Má þá breyta lögunum til þess, af því að starfsmannasamband ríkisins fer fram á það, en þessu ekki vegna þess, að þingmenn fara fram á þessa breytingu?

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg man ekki, hvernig hæstarjettardómurinn var orðaður í máli því, sem hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) talaði um, en jeg þykist geta fullyrt, að enginn samanburður er hjer mögulegur. Ef maður lítur svo á, að um sje hjer að ræða kaupgjaldssamning milli ríkisins og starfsmanna þess, þá er ríkinu ekki heimilt að lækka. kaupið án samþykkis hins aðiljans, en auðvitað er leyfilegt að hækka kaupið. - Ef hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) ræður mann fyrir 100 kr., þá er honum ekki leyfilegt að borga sama manni 80 kr., en hann má vel borga honum 120 kr. - Hefði ekki verið sett takmarkið 1925, þá hefði ef til vill mátt breyta lögunum, og þó mundu sumir vilja telja það vafamál. Annars er engin ástæða til að ræða þetta mál frekar við þessa umr.

Þórarinn Jónsson Það eru aðeins örfá orð. Það er auðvitað rjett hjá hæstv.forsrh. (J. M.), að föstu launin eru ákveðin með kaupsamningi millum embættismanna og ríkisins, en dýrtíðaruppbótin þarf alt að einu ekki að falla undir þennan kaupsamning, heldur sýnist mjer hún fult eins vel mega skoðast sem uppbót, sem ríkið veitir starfsmönnum sínum, og sem það eitt hefir fullan ráðstöfunarrjett yfir. Hæstv. forsrh. sagði líka, að þingið hefði fulla heimild til að breyta lögunum eftir 1925, en jeg fæ eigi sjeð, að það hafi frekar heimild til þess að lækka launin eftir þann tíma, en það hefir nú. Annars virðast allir mótstöðumenn frv. ganga út frá því, að þetta hljóti endilega að hafa lækkun uppbótarinnar í för með sjer, og sje gert í þeim tilgangi. Þetta er að því leyti rjett, að það mundi hafa þessar verkanir, eins og nú stendur á, en fari svo, sem vel sýnist geta orðið, að vöruverð stigi aftur, mundi þetta hafa gagnstæðar verkanir. Hjer getur því alveg eins verið um hækkun að ræða. Að síðustu vil jeg geta þess, að skoðanirnar um heimild til breytingarinnar eru nú talsvert mismunandi, því að hv.þm. Dala. (B. J.) hjelt því nú fram, að þingið hefði ætíð heimild til að auka eða skerða laun starfsmanna sinna.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er alveg víst, að í samningnum felast bæði föstu launin og dýrtíðaruppbótin, og að þeim samningi getur eigi annar aðili haggað hinum til tjóns. En 1925 er samningstíminn útrunninn, að því er uppbótina snertir, og þá hefir Alþingi frjálsar hendur. Samningurinn liggur svona fyrir, og það er eigi um annað að ræða en fara eftir skýlausum orðum hans. Það var rjettilega tekið fram hjer í hv. deild í gær, að ef breytingin kæmist á, þá yrði afleiðingin sú, að eftir henni yrði farið, ef dýrtíðin ykist, en ekki, ef hún minkaði.

Jakob Möller Mjer sýnist sem hæstv. fjrh. (M. G.) komi frekar fram í þessu máli sem „prokurator“ heldur en sem ráðherra. Finst mjer, að eigi sje laust við það, að ástæður hans sjeu fremur fótaveikar og upplýsingarnar sömuleiðis. Hann fer alveg kringum það atriði, að gagnvart embættismönnum ríkisins er dýrtíðaruppbótin hluti af samningnum, en gagnvart lýðskólakennurum, sem ekki eru fastir starfsmenn ríkisins, er hún það ekki. Þegar launakjörum embættismanna var breytt, þá gengu gömlu embættismennirnir undir þau með þeim fyrirvara, að dýrtíðaruppbótin fjelli til þeirra. Dýrtíðaruppbótin til þeirra er því samningsbundin til 1925. Um hina flokkana er alt öðru máli að gegna, nema ef hæstv. ráðh. getur bent á aðra flokka. Um uppbótina til ráðh. ætla jeg ekki að deila.

Fjármálaráðherra (M. G.) það er algerlega ósatt hjá hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), að jeg fari með „Prokurator-Kneb“ í þessu máli. Hann ætti að geta skilið það, að ef loforð fyrir embættismenn um dýrtíðaruppbót liggur í 33. gr. launalaganna, liggur samskonar loforð fyrir gagnvart t. d. lýðskólakennurum í lögum nr. 33, 1918. Löggjöfin hefir sjeð sjer fært að afnema uppbótina hjá kennurum þessum, og því skyldi þá ekki vera hægt að breyta henni hjá embættismönnunum? Loforð hafa sama gildi, hverjum sem þau eru gefin, og hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) er ekki of gott að halda því fram, að þetta sje „Prokurator-Kneb“, Jeg skil það vel, að hv.þm. (Jak. M.) þyki það gamaldags að gera öllum jafnhátt undir höfði, en jeg tel mjer ekki skylt, að beygja mig fyrir firrum hans. Hjer er það, sem liggur fyrir að rannsaka, hvort loforð launalaganna er ákveðnara en loforð laganna frá 1918, og jeg leyfi mjer að efast um að svo sje.

Magnús Jónsson Jeg ætla ekki að fara að skattyrðast í þessu máli, en vildi aðeins leiðrjetta það, sem háttv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) hafði rangt eftir mjer, líklega fyrir misheyrn. Hann sagði, að jeg hefði sagt, að það mætti ekki breyta launalögunum nje einu sinni opna þau. Mjer hefir auðvitað aldrei komið það til hugar að halda því fram, að það mætti ekki breyta lögunum, heldur aðeins, að þær breytingar, sem gerðar yrðu, gætu ekki náð nema til þeirra starfsmanna, sem fengju veitingu fyrir stöðu sinni, eftir að breytingin yrði gerð. Um hitt, að ekki mætti opna lögin, þá átti jeg við það, að svo virðist, sem sumum hv.þm. sje meinilla við það, að nokkum hlut sje verið að hreyfa við þeim eða athuga þau. Viðvíkjandi þeim starfsmönnum, sem hefðu átt að verða fyrir skaða vegna breytingar á löggjöfinni um dýrtíðaruppbót frá 1918, þá mætti spyrja, hvort þeir hafi leitað rjettar síns. Hafi þeir ekki gert það, þá hefir aldrei verið úr því skorið, hvort breytingin var lögleg, og sannar þá ekkert, hvort nú sje hægt að gera enn freklegri breytingu í þá átt. Auðvitað er hægt að koma fram hverri lögleysu og samningsrofi, ef enginn kærir eða ber sig upp. Auk þess munu þeir menn, sem hæstv. fjrh. (M. G.) nefndi, hafa fengið kjör sín bætt á annan hátt, og því látið sjer nægja með það. Nú er ekki þess að vænta, að þegjandi verði við slíku tekið, enda varla von. Um það, hvort nokkur dómstóll mundi fær að dæma um þetta mál, þá sýnist mjer, að hinir almennu dómstólar hljóti að geta dæmt um þetta, því að jeg held, að það sjeu ekki gerðar svo strangar kröfur, að dómstólum sje fyrirmunað að dæma um mál, þótt það kunni að snerta þá, sem í dómi sitja, í einhverju litlu atriði, og óbeinlínis. En þó svo væri, þá skil jeg ekki, að það yrði nein skotaskuld úr því að fá óvilhalla lögfræðinga til að dæma málið. Að endingu skal jeg geta þess út af orðum hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.), að sje það ekki tilgangur frv. að lækka laun embættismanna, og spara með því fje, þá hefir hv.flm. (S. St.) mistekist orðavalið; en svo hygg jeg, að hafi eigi verið.

Björn Hallsson Jeg ætla mjer ekki þá dul að fara að deila um hin lögfræðislegu atriði þessa máls, því að jeg er enginn lögfræðingur; eigi heldur skal jeg skifta mjer af því hvort málið fer í allshn. eða fjhn., enda þótt mjer sýnist, þar sem hjer er um fjármál að ræða, að það eigi heima í fjhn., en hitt mun nú samt vera venja að láta sams konar mál ganga til allshn. En það, sem kom mjer til þess að standa upp, voru nokkur ummæli háttv.þm. Dala. (B. J.), út af meinlausum aths., sem jeg gerði við ræðu hans. Hann vildi snúa orðum mínum þannig, að jeg ætti með þeim við sýslumann Dalamanna, enda þótt hann vissi fullvel, að jeg átti þar við þingmanninn. Lá sá skilningur líka beint við, þar sem þessi hv.þm. (B. J.) hafði gefið sig fram sem lögræðislegur ráðunautur nefndarinnar, og því ástæða til að ætla, að hún mætti vænta góðrar aðstoðar frá honum. Enda telur hann sig jafnan óskeikulan í dómum og ráðleggingum. Það er því hætt að koma nokkrum á óvart, þó að þessi hv.þm. (B. J.) þykist kunna skyn á öllum hlutum. Slettum þm. (B. J.) til mín um stjórnarfylgi ætla jeg ekki að svara.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Það hefir nú verið mikið talað um málið frá sjónarmiði embættismannanna, en jeg tók það fram í gær, að það bæri líka að líta á þetta mál frá hinu sjónarmiðinu, nauðsyn ríkisins. Inn í lögfræðislegu deilurnar ætla jeg ekki að blanda mjer, en jeg vil minna á orðtakið gamla, að stundum brýtur nauðsyn lög; þegar um það er að ræða að bjarga skipi úr sjávarháska, er eigi altaf hægt að fara eftir föstum reglum, og líkt stendur á hjer. Þegar fjárhagnum er eins varið og nú er, þá verða menn að sætta sig við það, þótt eitthvað sje vikið frá því venjulega, og alt sje gert til þess að komast hjá því, að kassinn verði tómur. Enda mundi lítið verða um dýrtíðaruppbæturnar, ef svo yrði, og meira að segja föstu launin líka. Hjer er ekki um það að ræða að taka stóra fjárhæð af embættismönnum, en það safnast, þegar saman kemur. Jeg er nú svo bjartsýnn, að jeg er viss um að allur þorri embættismanna utan Reykjavíkur mundi taka þessu vel. Það má vel vera, að þetta geti tæplega talist fyllilega rjettmætt í garð embættismannanna, en fjárhagurinn er nú þannig, að nauður rekur til þessa. Það stendur vá fyrir dyrum; tekjuhallinn verður sennilega um 3 miljónir, og þingið hefir enn ekkert gert til þess að bæta úr honum. Get jeg hugsað mjer, að svo kunni að fara, að tekjumar hrökkvi aðeins til að greiða embættis- og alþingismönnum laun sín. En þrátt fyrir þetta halda sumir hv.þm., að altaf megi hrúga á fjárlög og fjáraukalög nýjum útgjöldum; halda þeir sennilega, að einskonar „manna“ muni rigna af himni niður í ríkissjóðinn, og því þurfi enga fyrirhyggju að hafa með fjárhag ríkisins. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) gat þess, að brjefið frá framkvæmdanefndinni ætti ekki að skoða sem hótun, heldur vísbendingu um álit þeirra á málinu. En það hafa eigi komið fram upplýsingar um það, hvort þessi framkvæmdanefnd embættismanna í Reykjavík hefði umboð frá öllum embættismönnum landsins til þess að skrifa hótunarbrjef, eða hvort hún framkvæmdi það upp á eindæmi sitt, án þess að spyrja umbjóðendur að. Veit jeg eigi til, að hún hafi leyfi til svo ótakmarkaðs umboðs. Jeg skal játa, að það væri leiðinlegt, ef einhver af embættismönnunum sækti ríkið að lögum, ef frv. þetta verður að lögum, en hins vegar er jeg viss um, að hvernig sem dómstólarnir kynnu að líta á málið, þá yrði dómur alþjóðar ekki áfellisdómur á þessa viðleitni Alþingis, því að fólkið finnur, hvar skórinn kreppir að, og dylst eigi það ægilega útlit, sem fram undan er, þar sem sýnilegt er, að tekjurnar verða stórum undir áætlun þetta ár, og árið hlýtur því að enda með stórkostlegum tekjuhalla. Eina bjargráðið er því að finna einhver úrræði til sparnaðar. Að mínu áliti er ríkið að sligast undir útgjöldunum til embættismannanna: Jeg get raunar ímyndað mjer, að jeg standi nær einn uppi með þessa skoðun, því að aðgerðir þingsins virðast benda á annað álit, þar sem ekki er vílað fyrir sjer að auka sífelt við nýjum útgjöldum, og þeim jafnvel miður nauðsynlegum, enda þótt stórkostlega verði að draga úr hinum nauðsynlegustu útgjöldum til eflingar atvinnuveganna. En það eina, sem goðgá er að hagga við, eru þessi 3 milj. kr. útgjöld til starfsmanna ríkissjóðs, en mjer sýnist nú, að það geti ekki verið nein óhæfa, þó farið sje fram á, að launin sjeu jafnan í sem bestu samræmi við verðið á þeim lífsnauðsynjum, sem dýrtíðaruppbótin er reiknuð eftir, og jeg held, að það hljóti að teljast sanngjarnt, jafnvel þó breyting sú, sem hjer er farið fram á í þá átt, fari ef til vill í einhvern bága við hinn strangasta lagarjett. Og hvað sem dómi embættismanna í Reykjavík líður í þessu máli, þá er jeg viss um, að dómur gjaldenda landsins verður viðleitni þessari í vil, því þegar svo er komið, að þrátt fyrir það, þó þingið hækki skattana ár frá ári, verða tekjurnar samt miklu minni, þá sýnist líklega flestum, að útlitið sje ekki sem glæsilegast. Undir þessum kringumstæðum mætti það því teljast mikil einurð að fara í mál við ríkið út af nokkrum krónum. Þegar einstaklingarnir draga seglin saman á öllum sviðum atvinnuveganna og verða þar af leiðandi að takmarka allar þarfir sínar, til að forðast algert fjárhrun og beinan bjargarskort, þá er eigi nema eðlilegt, þó að þeir ætlist til þess, að Alþingi reyni eitthvað að draga úr þyngstu byrðinni, sem á ríkissjóði liggur. Háttv. þm. Dala. (B. J.) ætla jeg engu að svara, því að það þaut líkt í þeim skjá, sem jafnan hefir áður þotið. Hvað því viðvíkur að reyna samningaleiðina, sem hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) talaði um, þá skal jeg geta þess, að jeg mundi aldrei hafa borið fram þetta frv., ef jeg hefði haldið, að hægt mundi að ná til allra á þann hátt, og búist við því, að þeir gæfu ríkissjóði eftir meiri og minni hl. dýrtíðaruppbótar sinnar. En við þessu hvorttveggja bjóst jeg eigi og síst geri jeg það nú, eftir undirtektirnar hjer á Alþingi. Annars skyldi jeg fúslega segja til þess nú þegar, hvað jeg vildi gefa eftir, einkum ef „collega“ minn hjer á þinginu vildi gera hið sama; sýnist mjer vel til fallið, að við andlegu stjettar mennirnir gengjum hjer á undan. Að endingu vil jeg endurtaka það, að málinu sje vísað til fjhn., enda þótt jeg geri þetta að engu kappsmáli.

Bjarni Jónsson Jeg hafði ekki hugsað mjer að skrafa mikið um þetta mál nú við þessa umr., en eftir að hafa hlýtt á umr. hjer í deildinni get jeg ekki stilt mig um að benda nefndinni á ýmislegt, sem gæti komið henni að haldi. Það er þá fyrst, að hæstv.forsrh. (J. M.), sem er talinn góður lögfræðingur, hefir bent á, að þessum lögum mætti alls ekki breyta, en hæstv. fjrh. (M. G.), sem líka er talinn góður lögfræðingur, virðist vera á þveröfugri skoðun. Nefndin sjer, að hjer hefir hún flókið viðfangsefni til að greiða úr, og lögfræðingar í allshn. geta nú, eftir þessa umr., farið að hugsa sig um, hvernig eigi að gera upp á milli þessara tveggja lögfræðinga,  (B. H.: Þá snúum við okkur til lögfræðingsins úr Dölunum)  . Já, það gæti nú verið gott; hann er vitanlega hjer staddur, sýslumaður Dalamanna, en hann er veikur. Það, sem háttv.þm. (B. H.) ætti að harma, er nú það, að stjórnin er orðin sjálfri sjer sundurþykk, og að svo virðist, sem hæstv. fjrh. (M. G.) ætli að drepa hæstv.forsrh. (J. M.) af sjer. Annað, sem jeg vildi benda nefndinni á, og virðist vera rík hvöt fyrir hana til þess að vinna að því, að slíkt stórmál, sem þetta, nái fram að ganga; það er fjárhagsvoðinn, sem nú vofir yfir oss. Úr honum þarf vissulega að bæta, og það á nú líka að gera hjer. Að hugsa sjer, að þessir stórmiklu fjármálaspekingar þessa þings skuli nú samt ekki finna neitt betra ráð til þess að bæta úr vandræðunum en að ganga í vasa embættismannanna. Þarna er fundinn sá rjetti gróðavegur, því að það má nærri geta, hvort ekki muni verða nokkrar miljónir, sem græðast, þegar litið er til þeirra, sem ríkið sjálft hefir tekið að sjer að launa. Nefndin ætti sannarlega að athuga þetta djúphugsaða fjárhagsbragð, sem á að bjarga landinu. Það er einn embættismaður hjer á landinu, sem hækkað hefir í tigninni og orðið bæjarfógeti í stað lögreglustjóra, og hefði því átt að fá sömu laun og bæjarfógetinn í Vestmannaeyjum. Hann hefir skaðast um 2400 kr., en nú vill hæstv. stjórn og þing ganga inn á að veita honum 2000 kr., og virðist hjer, sem þing og stjórn beinlínis láti múta sjer. Þetta hjer er nú svipað, og bendir í þá átt, að bæði sje nú þröngt fyrir dyrum um fjárhaginn, og góðir fjármálamenn sitji að starfi. Jeg fyrir mitt leyti hygg, að allir dómarar sjeu hæfir að dæma í þessu máli. Það hefir verið úrskurðað hjer á þingi af hæstv. forseta, að embættismenn hjer greiði atkv. um slík mál sem þetta, þar eð þau snerta heila stjett, og frá því sjónarmiði mun verða litið á dómhæfi þessara manna. Ef ætti að fylgja sama mælikvarða, mætti enginn þm. og enginn embættismaður, ekki einu sinni hreppstjóri, greiða atkv. móti frv. Er það auðsætt, að með þessu máli þarf eigi að óttast það, að frv. falli. Er þetta nóg sönnun þess, að hjer á Alþingi sitja menn, sem vita, hvað þarf að gera, og hvernig á að koma því fram. Vona jeg, að sú hv. nefnd, sem fær málið til meðferðar, gefi gaum þessum till. mínum og taki þær til greina.