Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg gat þess við 2. umr. málsins, að jeg mundi verða að hafa af því nokkur frekari afskifti við 3. umr., en skal reyna að haga orðum mínum svo, að það gefi ekki tilefni til langra umræðna eða þurfi að vekja deilur. Mun jeg gera mjer far um að ræða málið eingöngu á grundvelli brtt. minna. Brtt. mínar eru allmargar, en ekki að sama skapi róttækar. Byggjast þær fyrst og fremst á þeirri skoðun minni, að jeg lít öðrum augum á starf þessara manna á varðskipunum en ýmsir aðrir. Bak við mína skoðun liggur skoðun allflestra, sem unnið hafa á skipunum fram á þennan dag, og fjölmargra annara. Jeg verð að segja, að bæði í þessu frv. eins og það nú er, og þó einkum í lögunum frá í fyrra, finst mjer þess kenna alt of mikið, að herskip annara þjóða eru tekin til fyrirmyndar. Jeg hefi þá skoðun, að þessi skip okkar eigi sem allra mest að vera fráskilin slíku. Á þá menn, er á þeim vinna, ber að líta sem hverja aðra farmenn, er sigla við strendur landsins. Þessi skoðun kemur skýrt fram í 1. brtt. minni, að því er tekur til háseta, viðvaninga eða lærisveina, kyndara og að vissu leyti um þann flokk manna, er annast matreiðslu og þjónustu á skipunum. Þetta eru þeir menn, sem kallaðir eru undirmenn, og mjer er óhætt að fullyrða, að langflestir þeirra, ef ekki allir, líta á siglingarnar með varðskipunum eins og hverja aðra atvinnu. Þeir sigla með þessum skipum tvo til þrjá mánuði, en sæta færi að komast í betra skiprúm, ef það býðst annarsstaðar. Þetta á þeim að vera frjálst. Þeir eiga að geta komið og farið eftir því samkomulagi, sem alment gildir um vinnu á sjó. -. Jeg hefi getað fallist á þá skoðun, að yfirmennirnir, það er að segja þeir af skipverjum, sem einhver próf eða sjerkunnáttu þurfa að hafa, skipstjórar, stýrimenn og vjelstjórar, megi og verði jafnvel að hafa sjerstöðu að þessu leyti. Þeir hljóta að verða nokkurskonar embættismenn. Samfara próflærdómi sínum hafa þeir orðið að leggja á sig meiri eða minni verklega æfingu, sem alment er ekki heimtuð af hásetum. Þó er það víða, t. d. hjá Eimskipafjelagi Íslands, að enginn getur orðið fullgildur háseti, nema hann hafi siglt a. m. k. eitt ár sem viðvaningur. Um það verður að krefjast hins sama á varðskipunum. Aldurstakmark er ekki talað um, enda hlýtur það atriði mjög að fara eftir því, hve snemma menn hafa byrjað sjómensku, ásamt líkamsþroska hvers eins. - Það eru einmitt miklar líkur til, að sá flokkur skipverjanna, sem mesta sjerkunnáttuna hefir, verði fastastur í ríkisins þjónustu, og því er rjett, að þeir sjeu opinberir sýslunarmenn. Hina er engin ástæða til að nefna því nafni, frekar en aðra, sem vinna í þjónustu landsins stuttan tíma, við tolleftirlit, vegagerð eða annað. Þá kemur önnur brtt. mín, og er hún um nýja orðun á 4. gr. frv. Breytingin er í því fólgin að ákveða, hvaða launakjör undirmenn skipanna eiga að hafa. Segir svo í brtt., að launasamningar, er yfirvjelstjóri og skipstjóri gera, skuli vera samhljóða samningum þeim, er gilda á íslenskum verslunarskipum á hverjum tíma. Jeg verð að segja það sem mína skoðun, að með tilliti til launa annara á skipunum hafa undirmennirnir mjög lágar tekjur. Fullgildur háseti fær röskar 2500 kr. og aðrir þaðan af minna. Það er of lágt, því að á þessi skip eins og önnur hljóta að veljast m. a. menn, sem hafa fyrir heimili að sjá. Það er ómögulegt að heimta, að á skipunum sjeu eingöngu einhleypir menn. Mjer er kunnugt um mjög skýran, efnilegan og duglegan mann, sem ráðist hafði á annað varðskipið, en varð að fara þaðan, því að kaupið var of lágt til að framfleyta honum og heimili hans. Þó bjó hann í kauptúni úti á landi, þar sem einum þriðja hluta ódýrara er að lifa heldur en hjer í bæ. Hjer í hv.þd. eru menn, sem geta vitnað, að jeg fer hjer rjett með. Um það þarf engum getum að leiða, að laun undirmannanna eru of lág, hvort sem miðað er við farmenn alment eða við þarfir manna. Því er brtt. mín fram borin, til að fá nokkra rjettingu á þessu misrjetti. Ef hún verður samþykt, geta þessir menn verið alveg lausir við að taka nokkurn þátt í launadeilum, og er þar með fallin úr sögunni sú grýla, sem ýmsir hafa viljað gera mikið úr, að þessir menn mundu taka þátt í verkföllum. 3. brtt. mín er við 5. gr. og breytir henni nokkuð frá því, sem er í frv. Í frv. er gert ráð fyrir, að skipstjóri sje sá einvaldi maður, sem geti sagt skipverja upp skiprúminu án nokkurrar gagnrýni, fyrir hverjar þær sakir, er honum sýnist. Jeg þekki það inn í viðskiftalíf manna, að það þarf ekki mikið út af að bera til þess að mönnum verði sagt upp starfi án þess nokkrar gildar ástæður sjeu fyrir hendi. Fyrir þetta vil jeg byggja á þann hátt, að farið sje eftir sjólögunum á hverjum tíma og þeim ákvæðum, sem eru í 3. brtt. minni, að dómsmálaráðuneytinu sje tilkynt, ef slík uppsögn fer fram, og sje því gefinn kostur á að úrskurða, hvort rjett sje að farið gagnvart hlutaðeigandi mönnum. Jeg verð að líta svo á, að þó að um undirmenn á skipunum sje að ræða, þá eigi þeir fullan rjett á allri sanngirni, þegar atvinnuuppsögn á sjer stað, engu síður en yfirmenn skipanna. En eftir frv. er ómögulegt að sjá, að rjettur þeirra í þessu efni sje á nokkurn hátt trygður. Þá er 4. brtt., um þau störf og skyldur, sem þessir menn eiga að inna af hendi. Jeg hefi að nokkru leyti lýst því; jeg álít svo mikinn skyldleika milli þeirra starfa, sem menn verða að vinna á skipunum, að það geti nákvæmlega sömu reglur gilt um skyldur og störf þessara manna eins og á verslunarskipunum alment. En þar sem sjólögin eru allónákvæm um vinnutíma og ýms hlunnindi, sem farmenn njóta alment nú, þá hafa verið gerðar ýmsar takmarkanir og breytingar með samningum við útgerðarfjelögin, er veita mönnum meiri rjett og frjálsræði en sjólögin gera ráð fyrir. Heyrt hefi jeg því mjög haldið fram, að það þurfi að vera svo afarstrangur agi og regla á þessum skipum. En jeg vil aðeins benda á, að eftir þeim almennu sjólögum, sem bæði við og aðrar þjóðir lifum undir, þá er aginn svo strangur, að óhætt er að segja, að við finnum ekki í neinni löggjöf jafnmikið vald gefið í hendur þeim, sem stjórna, eins og skipstjórum er gefið. Það er því algerlega óþarft að semja einhverjar reglur um strangari aga en nú er. Þá er það 5. brtt., við 7. gr. Það stendur í frv., að það skuli kenna stýrimannaefnum fræðilega og verklega sjómensku. Jeg er kannske einn um þá skoðun, sem jeg nú vil setja fram. Skilji maður þessi orð bókstaflega, virðist mjer hugmyndin, að skipin sjeu nokkurskonar stýrimannaskóli. Sje svo, get jeg ekki fallist á þessa grein. Hjá erlendum siglingaþjóðum þekkist það ekki, að á herskipum eða verslunarskipum sje nein fræðileg kensla í orðsins fylstu merkingu; þar með meina jeg þá bóklegu fræðslu sem kend er í stýrimannaskólum. Á herskipum Dana ættu ef til vill að vera skilyrði fyrir þessari kenslu, en jeg veit ekki betur en danski herinn haldi uppi þremur skólum, fyrir þrjár tegundir yfirmannaflokka. Yfirleitt er skoðun manna sú, að hin fræðilega kensla þurfi svo mikla árvekni, svo mikla kyrð og góða aðstöðu, líkt og gerist um skólanám í öðrum fræðigreinum, að ekki sje hægt að hafa hana um hönd á siglingum á höfum úti. En öll verkleg kensla, sem lýtur að sjómensku, er yfirleitt kend á verslunarflotanum, og jeg vil segja á herskipunum, eins og tök eru á. Svo hafa sumar þjóðir líka nokkurskonar skólaskip, og er í Danmörku eitt slíkt. Jeg skal ekki fullyrða, hvort það er kostað af ríkinu eða útgerðarfjelagi. Slík skip eru eins og unglingaskólar fyrir þá, sem ætla að gera sjómenskuna að lífsstarfi sínu, og kenslan þar er fyrst og fremst verkleg, - þeir „læra Sjóinn“, eins og sagt var í gamla daga. En fræðilega kenslan er látin fram fara í landi. Jeg held því, að það yrði aldrei barn í brók, ef ætti að koma fyrir fræðilegri kenslu um borð í þessum skipum. Ef gæslustarfið á að verða rekið með nokkuð mikilli árvekni, þá er það ærið nóg starf bæði fyrir undirmenn og yfirmenn, og sjerstaklega ef þessi skip eiga að meira eða minna leyti að vera björgunarskip, eða ávalt reiðubúin til hjálpar í því efni, eins og þingið virðist vilja stefna að. Ef sú fræðilega kensla ætti að fara fram að mestu á sjó, er gengið framhjá stýrimannaskólanum, - og hvað eigum við þá að gera með að hafa stýrimannaskóla í landi? Annars ætla jeg ekki að fjölyrða um þetta, en vildi láta skoðun mína koma fram í þessum fáu orðum. Þá er það 6. og síðasta brtt., sem jeg bæti aftan við; hún heyrir undir þá flokka, sem jeg hefi gert að umtalsefni, skipstjóra, stýrimenn og vjelstjóra, sem í raun og veru er búið að ákveða, að skuli vera á föstum launum. Jeg lít svo á, að það sje ekki nema sanngjarnt, að þessir menn verði sama rjettar aðnjótandi eins og aðrir starfsmenn ríkisins, - eigi rjett til eftirlauna, og greiði þá að sínum hluta í eftirlaunasjóð. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að Eimskipafjelagið hefir komið upp eftirlaunasjóði handa sínum yfirmönnum öllum. Og jeg veit ekki betur en að á því eina skipi, sem ríkissjóður á og rekur, nefnilega Esju, njóti skipverjar þess sama rjettar í skjóli Eimskipafjelagsins. Jeg lofaði í upphafi, að jeg myndi ekki tala með neinni áreitni til neins manns í þessu máli. En jeg vænti þess, að hv.þdm. skilji, að þessar brtt. eru bygðar á nokkurri sjerþekkingu á þessum málum, því að jeg þykist vera það vel kunnugur öllu því lífi, sem tíðkast á sjó á hafskipum okkar, að jeg geti upplýst þetta mál af meiri sjerþekkingu en hver annar þingmaður hjer í hv. deild. Vænti jeg því, að hv.þdm. taki til greina það, sem jeg hefi flutt hjer fram í málinu, og samþ.brtt. mínar.

Jóhann Jósefsson Jeg hefi ásamt tveimur öðrum hv.þm. leyft mjer að flytja nokkrar brtt. við frv. á þskj. 724. Þær snerta ekki í sjálfu sjer grundvallaratriði frv., en fara fram á nauðsynlegar breytingar á launakjörum skipverja. Eins og hv.þdm. munu sjá, eru ekki gerðar breytingar. við laun annara starfsmanna en skipstjóra og stýrimanna. Okkur virðist laun þeirra eftir atvikum heldur lág, og einkum laun skipherranna. Það var alment viðurkent í fyrra, þegar afgreidd voru lögin um launakjör á varðskipunum, að laun stýrimanna væru með allra lægsta móti; og jeg geri ráð fyrir, ef tími hefði unnist til, að breytingar hefðu náð fram að ganga á þeim, ef fram hefðu komið. Hjer er nú leitast við að bæta úr þessum ágöllum með brtt. okkar. En jeg skal geta þess, að að þeim samþyktum verður skipverjum varðskipanna ekki eins vel borgað eins og gerist á verslunarskipum Eimskipafjelagsins og ríkissjóðs. En þó tel jeg, að launakjörin myndu verða viðunandi. En það verða þau líka að vera fyrir æðri og lægri á þessum varðskipum. Því að það starf, sem varðskipin hafa með höndum, er svo vandasamt og svo nauðsynlegt fyrir þetta land, að Alþingi er skylt að sjá um, að kjör starfsmanna á þeim sjeu í alla staði sæmileg. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta. Jeg treysti rjettsýni hv.þdm. til að sjá svo um, að frv. verði afgreitt þannig frá þinginu, að launakjörunum verði komið í það horf, sem hjer er farið fram á. Það verður ekki sjeð í frv. nákvæmlega, hvaða kaup eigi að gjalda fullgildum hásetum og kyndurum á þessum skipum, og hefir okkur tillögumönnum því komið saman um að leggja til, að fullgildir hásetar og kyndarar njóti sömu launakjara eins og gerist á strandferðaskipi ríkisins. Jeg legg áherslu á, að hjer er talað um fullgilda háseta, vegna þess, að jeg veit til þess, að hæstv. stjórn ætlast til, að á þessum skipum sjeu lærlingar, og um þeirra kjör vil jeg ekki gera tillögur. En eins og hv. 4. þm. Reykv. og fleiri hafa bent á, þá verður vitanlega ekki komist af án þess að hafa á varðskipunum nokkuð af sjóvönum mönnum og fullgildum hásetum. Og það virðist öll sanngirni mæla með því, að þeirra launakjör sjeu höfð svipuð og þeirra manna, sem starfa á strandferðaskipum ríkissjóðs. Ennfremur höfum við leyft okkur að leggja til, að greinin í núgildandi lögum um þjónustualdur fái að haldast framvegis. Jeg held það hljóti öllum að vera ljóst, að þegar laun breytast við lengri starfstíma, þá sje sanngjarnt að taka tillit til þess tíma, sem þessir menn hafa áður starfað á Þór við svo að segja nákvæmlega sömu verk, sem þeir nú starfa við á strandvarnarskipi ríkisins. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál; það hefir svo oft verið minst á launakjör á varðskipunum, og síðast við 2. umr. þessa máls. En þessar tillögur eru bornar fram í trausti þess, að þótt hv.þdm. greini á um fyrirkomulagið, þá sjeu þeir yfirleitt þeirrar skoðunar, að þeir menn, sem starfa að björgun við strendur landsins og að eftirliti við fiskveiðar, skuli fá sæmilega borgun ; en meira er hjer ekki farið fram á. Það er vitanlegt, að undir árvekni yfirmanna á varðskipunum, er það að mestu leyti - ef ekki að öllu leyti - komið, hvernig bæði landhelgigæsla og björgunarstarfsemi fer úr hendi. En hitt er líka vitanlegt, að jafnframt því, sem þeim er ætlað að hafa nokkuð af óvönum mönnum, þurfa þeir að hafa góða sjómenn með. Hv. 4. þm. Reykv. hefir flutt sex brtt. samtals á þskj. 722, og skal jeg ekki vera margorður um þær. Jeg get tekið undir margt af því, sem hann sagði, og skal kannast við, að hann hefir allra manna besta aðstöðu til þess að hafa talsverða sjerþekkingu á þessum málum. Ein brtt.hv.þm. er nokkuð sama efnis og 2. brtt. okkar á þskj. 724; hún er um það, er skipstjóri sjer sig tilneyddan að segja skipsmanni upp stöðu sinni fyrir einhverjar sakir. Jeg sje á till.hv.þm., að okkur kemur saman um, að það sje ekki rjettmætt, að hinn brotlegi maður eigi kröfu á þriggja mánaða launum. Fara báðar brtt. í þá átt að nema það í burt. Hv. 4. þm. Reykv. bætir að vísu við, að ástæður verði að vera til samkvæmt gildandi sjólögum; það skal jeg fúslega kannast við, enda mun að sjálfsögðu ekki koma til mála, að brottvísun eigi sjer stað að öðrum kosti. Og þar sem hann segir „gildandi sjólög“, ræðir það vitanlega um það, að viðkomandi skipsmaður hafi gert sig brotlegan í einhverju gagnvart skylduverkum sínum. Jeg gæti því eins aðhylst þessa till.hv.þm. eins og till. okkar á þskj. 724. 6. brtt.hv. 4. þm. Reykv., um gjald í lífeyrissjóð og eftirlaunarjett þessara embættismanna, álít jeg til bóta og vil fyrir mitt leyti fylgja henni. Þá á jeg eftir að minnast á fyrstu brtt. á þskj. 724, sem fer í þá átt að halda því ákvæði í gildandi lögum, að Skjaldarmerki landsins sje haft á skipunum. Það kann að álítast, að það skifti ekki miklu máli, en jeg verð að segja, að þar sem er að ræða um skip til eftirlits og löggæslu, þá sje ekki nema eðlilegt og rjett, að þau hafi Skjaldarmerki. Jeg hygg, að hver einasti maður, sem við löggæslu fæst, hafi skjaldarmerkið utan á sjer einhversstaðar. Eftir því sem mál þetta hefir verið rætt áður, álít jeg óþarft að tala meira um það, og skal láta máli mínu vera lokið um þessar brtt. Þá vil jeg minnast á brtt. á þskj. 723, frá hv.þm.N.-Ísf. og mjer, um það, að sama ákvæði og er í núgildandi lögum um laun skipherranna á varðskipunum fái að haldast. Það er vitanlegt, að þegar þeir skipherrar, sem nú stjórna Óðni og Þór, voru ráðnir, þá var svo um samið af hálfu stj., að þeir fengju að halda þeim launum, sem þeir höfðu áður hjá Björgunarfjelagi Vestmannaeyja, 12 þús. kr. Í því trausti rjeðust þessir menn í þjónustu ríkisins. Þess hefir orðið vart, að margir álíta launin of há; en jeg vil benda á, að þau eru ekki hærri en laun skipstjóranna á póstskipunum íslensku. Starfsmenn við landsstofnanir eru venjulega ekki látnir bíða tjón af breytingum á launakjörum, ef breytingin miðar til rýrnunar á launum, og er þá sú leið farin, að þeir, sem eru við starfið, þegar breytingin verður, fái meðan þeir eru við starfið að halda óbreyttum launakjörum. Er skemst á að minnast bankalögin frá í fyrra, og ennfremur það frv. um breyting á bankalögunum, sem þessi hv. deild afgreiddi í gær. Þar er, um leið og samþ. eru nýjar till. um launakjör bankastjóranna, ákveðið, að laun núverandi bankastjóra haldist eins og þau hafa verið. Jeg þarf ekki að nefna fleiri dæmi af þessu tægi; það er svo algengt, að menn eru ekki látnir koma undir ákvæði nýrra laga. Og hjer er því sjerstaklega til að dreifa, að skipherrarnir voru á sínum tíma af þáverandi stj. ráðnir með þessum kjörum. Mjer finst það því vera í samræmi við það, sem áður hefir verið gert, að láta þessa menn hafa áfram sömu laun og þeir hafa nú. Þeir hafa starfað undanfarin 8 ár að björgun og eftirliti, og jeg þori að fullyrða, að framkoma þeirra þann tíma hefir fyllilega sýnt það, að þeir eru alls góðs maklegir.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það hafa nú komið fram allmargar brtt. við frv. þetta, og þó að ekki væri annað, sem mælti á móti þeim, en það, að þær eru komnar fram á síðustu dögum þingsins og geta því orðið málinu til tafar, þá teldi jeg ekki rjett að samþ. þær. En auk þess er margt í þeim þess eðlis, að jeg tel ekki rjett að samþ. þær fyrir þær sakir. Hvað snertir brtt.hv. 4. þm. Reykv., þá tel jeg þær yfirleitt ekki til bóta. Fyrstu brtt. hans, um að yfirmenn skipanna skuli aðeins telja sýslunarmenn, tel jeg ekki heppilega. Þá sýnist mjer vera óþarfi að vera að setja það í lög, að, um kaup háseta á þessum skipum gildi hið sama og um kaup háseta á öðrum skipum. Hjer er töluvert öðru máli að gegna, því að það er ekki sambærilegt, hve störfin eru ljettari og mönnum yfirleitt miklu geðfeldari á þessum skipum heldur en á siglingaflotanum. Þá hafa þeir hv.þm. Vestm. og hv. 4. þm. Reykv. hvor í sínu lagi komið með brtt. þess eðlis, að menn, sem fara burtu af skipunum áður en ráðningartími þeirra væri á enda, skuli ekki fá kaup þann hluta ráðningartímans, sem eftir er. Á þetta atriði legg jeg enga sjerstaka áherslu. Jeg setti það inn í frv. sem sanngirnismál, ef t. d. það kæmi fyrir, að breytt væri til eða hætt fyrir þann tíma, sem mennirnir væru ráðnir til. Annars þykir mjer undarlegt, að hv.þm. Vestm., sem er svo mjög kröfuharður um kaup fyrir þessa varðskipamenn, skuli ekki geta sætt sig við þessa litlu ívilnun. Um brtt. á þskj. 724, frá, þeim hv.þm. Vestm., hv.þm.N.-Ísf. og hv.þm. Barð., er það að segja, að það eru alt hækkunartillögur, sem jeg verð að leggja á móti, því að jeg tel alls ekki rjett að fara að skapa laun við þessa starfa, sem ekki falla inn í launakerfi landsins. Eins og jeg hefi tekið fram áður hjer í þinginu, þá gekk jeg út frá því, þegar jeg samdi frv. þetta, að laun skipstjóranna yrðu lík og laun skrifstofustjóranna í stjórnarráðinu og annara virðulegustu embættismanna landsins, eins og t. d. landssímastjóra. Það eru alt eftirsótt embætti. Sýslumenn úti á landi sækja t. d. allmjög eftir því að verða skrifstofustjórar í Stjórnarráðinu. Með brtt. þessum er því farið fram á að launa skipstjórunum betur en mönnum, sem varið hafa að minsta kosti 12 árum æfi sinnar til undirbúnings undir starf sitt. Hljóta því allir að sjá, hvílíkt rjettlæti það er. Jeg verð því alvarlega að vara við þessum till., því að auk þess, sem þær ganga í þá átt að gera laun þessi óeðlilega há, þá mun líka verða vitnað til þeirra, þegar launalögin verða endurskoðuð. Og yfir höfuð sje jeg enga ástæðu, sem rjettlæti það að setja laun þeirra, sem á sjónum vinna, langt fram yfir laun þeirra, sem vinna í landi. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að laun skipstjóranna hjá Eimskipafjelaginu hafa lækkað um mörg þús. kr. nú á undanförnum árum. Stafar lækkunin af því, að nokkur hluti launa þeirra er miðaður við arð skipanna. Ber þó ekkert á því, þrátt fyrir launalækkunina, að skipstjórarnir tolli ekki í vistinni. Þeir sjá, að fjelagið er fátækt, og sætta sig því við launalækkunina. Annars verð jeg að segja það, að mjer hefir verið raun að því í vetur, hve mjög Alþingi virðist hafa hallast að þeirri stefnu að hækka laun embættismanna. Því að sú stefna virðist hafa verið ofan á í báðum deildum, án tillits til afleiðinganna. Mín aðstaða til hækkunartillagna þessara þriggja hv.þm. er því sú, að með þeim sje verið að snúa snöru að hálsi þjóðarinnar síðar meir, og því til sönnunar vil jeg nefna dæmi. Við landssímann vinnur ungur verkfræðingur, sem hefir „akademiskt“ nám að baki sjer. Þegar jeg samdi frv. í vetur, setti jeg laun stýrimannanna og vjelstjóranna í samræmi við laun þessa manns; en þó hækkaði Ed. þau frá því, sem jeg lagði til, og hjer er enn farið fram á hækkun, og verði hún samþ., fer ósamræmið að verða nokkuð mikið. Maður skyldi nú ætla, að enginn fengist í stöðu þessa verkfræðings, ef hann hætti, en því fer fjarri, því að um hana myndi verða kapphlaup lærðra verkfræðinga, og það er ekki aðeins á því sviði, sem yfirfult er af lærðum mönnum. Daglega koma upp í stjórnarráð margir menn, sem vilja komast á ríkissjóðinn, fá einhvern fastan starfa. Út af þessari eyðslustefnu, sem virðist vera ríkjandi hjá sumum hv.þm., vil jeg vekja athygli á því, að komi harðindaár, eins og t. d. komu á milli 1870–'90, mun mega ganga út frá því sem vísu, að þær 12 milj., sem nú eru áætlaðar árlega í ríkissjóðinn, muni ekki koma allar inn. Verður þá ekki um annað að gera en fella niður allar verklegar framkvæmdir, sem ríkið hefir með höndum, og má þykja gott, ef það dugir til þess að halda jafnvægi á tekjum og greiðslum ríkissjóðs, án þess að taka lán til þess að greiða laun embættismannanna. Með þessu er jeg alls ekki að halda því fram, að laun allra embættismanna sjeu of há; þvert á móti játa jeg, að ýmsir þeirra lifi við sultarkjör, þrátt fyrir þessi laun einstakra manna. Það, sem jeg því hefi haldið fram, og held fram enn, er það, að fækka megi starfsmönnum ríkisins að einhverju leyti, og jafnframt að koma megi meira samræmi á laun þeirra. En allar tilraunir í þá átt hafa til þessa mætt hinni mestu andstöðu. Jeg vil nú skjóta því til háttv.þm. Vestm., hvort honum finnist það goðgá að lækka dálítið laun skipstjóranna á varðskipunum, úr því að Eimskipafjelagið hefir lækkað laun sinna skipstjóra að miklum mun. Á þskj. 724 er ein till., sem jeg tel, að megi samþ., enda þótt hún sje óþörf. Það er till. um, að starfstími þeirra af skipverjunum, sem áður voru að staðaldri í þjónustu Björgunarfjelags Vestmannaeyja, skuli teljast frá þeim tíma, er þeir í fyrsta skifti lögskráðust á björgunarskipið Þór. Þetta hefir einmitt verið gert síðan um nýár, að launin lækkuðu, og mun verða gert framvegis. Er því óþarfi að setja ákvæði um það í frv. Vil jeg svo að síðustu undirstrika það, að jeg álít það hættulegt, vegna fordæmisins fyrst og fremst, að fara að hækka laun þessara manna frá því, sem þegar hefir verið gert. Enda engin þörf vegna þess, að ekki sje hægt að fá nægilega marga dugandi menn á skipin fyrir þau laun, sem þegar hafa verið ákveðin. Að fara að hækka launin enn er því ekkert annað en óhæfileg og óþörf eyðsla, sem landið má ekki við.

1364Frsm. l. minni hl. (Gunnar Sigurðsson): Fyrir hönd nefndarinnar vil jeg taka það fram, að henni hefir ekki unnist tími til að athuga till. þessar. Hafa því allir nefndarmenn um þær óbundin atkvæði. En úr því að jeg stóð upp á annað borð, vil jeg taka það fram, að það er mín persónulega skoðun, að ástæða sje til að hækka eitthvað laun skipstjóranna á varðskipunum. Get jeg þó fyllilega tekið undir orð hæstv.dómsmrh. um það, að fara þurfi varlega í öllum launagreiðslum. - Hvað skipstjóra þessa snertir, þá finst mjer óumflýjanlegt, að þeir hafi eitthvert fje til risnu, og auk þess finst mjer, að taka þurfi tillit til þess, að þeir munu yfirleitt ekki verða skipstjórar fyr en þeir eru orðnir aldraðir menn, og geta því ekki haft þann starfa á hendi nema tiltölulega stuttan tíma. Mun jeg því greiða atkv. með till. um hækkun á launum skipstjóranna, en á móti öðrum hækkunartill. Um kaup hásetanna skal jeg taka fram, að jeg tel sjálfsagt, að þeir hafi sama kaup og aðrir stjettarbræður þeirra, t. d. á Eimskipafjelagsskipunum, því að á þessi skip þarf vitanlega engu síður að fá duglega og góða menn en á önnur skip.

Frsm. 3. minni hl. (Hákon Kristófersson) * Eins og sjá má á þskj. 724, er jeg meðflm. að nokkrum brtt., ásamt hv.þm. Vestm. og hv.þm.N.-Ísf. Það er alveg rjett hjá hæstv.dómsmrh., að brtt. þessar eru allar til hækkunar, og út á það tel jeg ekkert hægt að setja, nema færa megi rök fyrir því, að þær sjeu ósanngjarnar. En það fæ jeg ekki sjeð, og vil jeg því til sönnunar skírskota til þess, sem jeg hefi áður sagt um þetta efni. Ef hæstv. ráðh. finst hjer vera að ófyrirsynju farið ofan í ríkissjóðinn, þá má hann sjálfum sjer um kenna, því að till. þessar hefðu ekki komið fram, ef hann hefði farið eftir gildandi lögum um þetta efni, í stað þess að troða yfir þau. Jeg fæ alls ekki sjeð, að það sje neitt skökk stefna, þó að lagt sje til að hækka laun einstakra manna, sem hægt er að sanna, að hafi of lítil laun, samanborið við aðra hliðstæða sýslunarmenn, og jeg verð að segja það, að mjer finst ekki sitja á hæstv.dómsmrh. að vera að finna að því. Hann hefir a. m. k. ekki verið svo varkár með að bæta starfsmönnum á ríkissjóðinn, sem bæði jeg og aðrir álíta með öllu óþarfa. Þá talaði hæstv. ráðh. um það, að á það bæri að líta, að þessi störf, sem hjer er um að ræða, væru geðfeldari en önnur sjómannastörf. En þetta verð jeg að draga í efa; a. m. k. munu skoðanir manna vera mjög skiftar um, hvort svo sje. Þá gat hæstv. ráðh. þess, sem hann hefir margtekið fram áður, að hann hafi sniðið laun þessara starfsmanna við laun annara starfsmanna í trúnaðarstöðum þjóðfjelagsins. Þetta skal jeg ekkert vjefengja, en það hefir aldrei verið hrakið, að þessum embættum, sem hann segist hafa miðað skipstjóralaunin við, fylgi svo og svo miklar aukatekjur. Þá virðist mjer hæstv. ráðh. ekki hafa tekið tillit til þess sem skyldi, að samfara því, sem þessar stöður eru mjög ábyrgðarmiklar, fylgir þeim líka mikil hætta, sem ekki fylgir embættum í landi. Þá furðaði mig á því, að hæstv. ráðherra skyldi koma með þá ástæðu gegn þessari launahækkun, að altaf væri hægt að fá nóga menn í stöðurnar. Jeg er alls ekki að mótmæla því, að hægt muni vera að fá nóga menn í þessi embætti, en jeg lít alt öðruvísi á þetta atriði en hæstv. ráðh. Jeg tel nefnil. hagkvæmast fyrir þjóðfjelagið að njóta sem lengst krafta þeirra manna, sem vel og trúlega leysa starf sitt af hendi, án tillits til þess, þó að hægt kunni að vera að fá einhverja aðra, kannske miður hæfa, fyrir eitthvað lægri laun. Það er sömuleiðis rjett hjá hæstv. ráðh., að laun þessara manna eru hærri en hjá ýmsum öðrum, sem stundað hafa 12 ára nám. En eru ekki hliðstæð laun á togurum og mörgum öðrum skipum hærri en þessara svo kölluðu lærðu manna? Jeg verð því að slá föstu, að laun þessara manna er ekki hægt að bera saman, því að það verður að miða við þá stjett, sem þessir menn heyra til. Jeg er heldur ekki hræddur við þann ugg, sem virtist vera í hæstv.dómsmrh. yfir því að hækka laun varðskipstjóranna, að í það atriði mundi vitnað síðar, þegar væntanleg endurskoðun launalaganna færi fram. Jeg er ekki trúaður á það, enda virtist ekkert slíkt vaka fyrir þeim hv.þm., sem guldu því jákvæði að hækka risnufje forsrh. úr 4 þús. kr. upp í 8 þús. kr. á ári.  (Dómsmrh. JJ: En hvað hefir Sendiherrann í Kaupmannahöfn? Hann hefir 20 þús. kr. í risnufje, sem Íhaldsflokkurinn hefir samþ.)  . Jeg var ekki að telja eftir risnufje forsrh. eða segja, að það væri of hátt, heldur átti jeg við, að hækkun sú, er gerð var á þeirri upphæð nú í vetur, mundi ekki hafa nein áhrif á endurskoðun launalaganna. Jeg vænti líka, að hann telji það ekki blett á Íhaldsmönnum, þó að þeir hafi viljað launa þessum mikilhæfa landa okkar sæmilega í þeirri stöðu, sem hann gegnir fyrir hönd þjóðarinnar úti í Danmörku. Þess vegna vil jeg mótmæla algerlega þeirri staðhæfing hæstv. ráðherra, að með samþykt þeirrar till., sem hjer liggur fyrir, snúi Alþingi neina snöru að hálsi sjer í framtíðinni, og af því að jeg virði hæstv.dómsmrh. mjög mikils, þá vona jeg, að hann hafi ekki á þessu þingi snúið neina snöru, sem fjelli ólíkt þjettara að hálsi þjóðfjelagsins, að því er fjárþol þess snertir, með allri bruðlunarsemi sinni og flokkanna, er hann styðst við. Jeg er reiðubúinn að forsvara, að hjer er frá okkar hendi ekki farið fram á neitt óhæfilegt, heldur aðeins jafnrjetti, sem er á fullum rökum bygt. Jeg sje heldur ekki, hvað ísaár, harðæri eða hallæri komi þessu máli við, fremur en svo mörgum öðrum í líkum tilfellum, er miða til útgjalda. Hæstv. dómsmrh. benti á símaverkfræðinginn við landssímann og sagði, að handa honum mætti krefjast hárra launa, af því að það fyrirtæki gæfi ríkissjóði svo miklar tekjur, en nefndi þó ekki, hvað miklu þær tekjur nema á ári. En úr því hæstv. ráðh. tók þetta til fyrirmyndar, þá mætti einmitt með ekki minna rjetti halda því fram, að þeir menn, sem árlega draga stórar fúlgur inn í landhelgisjóð, án þess nokkur gjöld þurfi að leggja á landsmenn, ættu ekki síður að eiga kröfu til sæmilegra launa. Að við, sem að brtt. stöndum, höfum borið þær fram til þess að tefja málið, neita jeg algerlega, nema að ákveðið sje af þeim meiri hl., sem ræður, að engu megi breyta, ef málið á að komast fram. Hjer er aðeins fylgt þingvenju, að koma með brtt. til þess að bæta úr því, sem miður fer. Þess vegna mótmæli jeg því sem annari rakalausri staðhæfing, að þungamiðjan í okkar brtt. sje sú, að auka útgjöld ríkissjóðs. Ef hæstv.dómsmrh. hefði ekki gengið annað til í þessu máli en einlægur sparnaðarvilji, þá var honum opinn vegur að láta þau lög koma til framkvæmda, sem í gildi eru um þessa hluti. (* Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Jón Auðunn Jónsson Það var sjerstaklega um brtt. okkar háttv.þm. Vestm. á þskj. 723, sem jeg vildi segja nokkur orð. Okkur þótti vel hlýða að gefa hæstv.dómsmrh. tækifæri til þess að standa við þá samninga, sem gerðir hafa verið milli skipherranna og ríkisstjórnarinnar, enda finst okkur ótilhlýðilegt í alla staði, að Alþingi samþ., að ríkisstjórnin skuli ekki standa við gerða samninga, hver sem í hlut á. En mjer finst, ef hv. meiri hl. fellir þessa brtt., þá sjeu flokksbræður hæstv.dómsmrh. að þvo einhvern blett af honum, og að sú samþykt eigi að notast sem einskonar skjól fyrir misgerðir ráðherrans. En slíkt skjól - jeg vil ekki segja skálkaskjól - á Alþingi ekki að vera, enda á engan hátt sæmandi virðingu þess. Annars hefði það verið ánægjulegt að heyra sparnaðartölu þá, er hæstv.dómsmrh. flutti hjer, ef hún hefði ekki verið jafnhjáróma við framkvæmdir hæstv. ráðh. og raun ber vitni. T. d. er nú vitanlegt, að þann stutta tíma, sem þessi ráðh. hefir farið með völd, hefir hann verið frekar ógætinn í launagreiðslum til þeirra manna, sem hann hefir skipað til ýmsra starfa, bæði fastra og lausra, að ógleymdri margskonar bruðlunarsemi, er hann hefir gert sig mjög beran að á þessu þingi. Það er ekki nema sjálfsagt að viðhafa sparnað þar, sem honum verður við komið án þess að sýna órjettlæti eða brjóta lög. Hækkunartill. okkar eru því ekkert annað en að nálgast þá samninga, sem gerðir hafa verið um laun þessara manna, og þar eru þau ákveðin hærri en í brtt. og með hliðsjón af því, sem tíðkast á öðrum skipum, eins og t. d. hjá Eimskipafjelagi Íslands. Það er ekki hægt að bera saman launagreiðslur til sjómanna við þá, sem vinna í landi við skrifstofustörf eða annað þess háttar. Það tíðkast líka altaf, að greidd eru hærri laun á sjó en í landi. Enda er þetta ekki nema rjettmætt og eðlilegt, þegar litið er á hættu þá og erfiði, sem sjómenn hafa fram yfir þá, sem í landi vinna. Í þessu sambandi vil jeg benda á, að hjá fjelagi, sem jeg er viðriðinn, var launagreiðslan sú árið 1925, að það voru aðeins þrír menn á skipunum, hjálparkokkurinn og tveir kyndarar, sem höfðu lægri laun en framkvæmdarstjórinn; allir hinir, sem á skipunum unnu þetta ár, höfðu hærri laun en framkvæmdarstjórinn, og sumir mun hærri. Þess vegna mótmæli jeg því eindregið, að brtt. okkar á þskj. 724, ef samþ. verða, feli í sjer nokkurt fordæmi eftirleiðis um laun embættismanna yfirleitt. Því að ef um fordæmi gæti verið að ræða, þá hefir það verið skapað, þegar ákveðin voru laun yfirmannanna, sem vinna við útgerð ríkisins á Esju. Að starfið á varðskipunum sje miklu einfaldara og ljettara en á þeim skipum, sem siglingar stunda milli landa og með ströndum fram, er mesti misskilningur. Starf varðskipanna er margfalt erfiðara og hættumeira. Þau verða að vera úti í öllum veðrum og t. d. leggja sig í hættu við að bjarga öðrum skipum. Starf þeirra manna, sem á varðskipunum vinna, hlýtur að verða óreglubundnara en manna á farskipum. Ef þeir eiga að ná í skip, sem er að brjóta landhelgilögin, verða þeir að vinna hvernig sem á stendur og neita sjer um svefn eða önnur þægindi, sem farmenn geta veitt sjer reglulegar. Jeg er samþ., hæstv.dómsmrh. um það, að stefnt er í óefni með útgjöld ríkisins, ef eitthvað verulega út af ber. En þar sem hann játar þetta, kemur mjer það undarlega fyrir sjónir, að hæstv.dómsmrh. með sínum trygga meiri hl. skuli ekki hafa viðhaft meiri gætni í afgreiðslu fjárlagafrv., heldur hækkað útgjöldin stórum, og ekki nóg með það: bætt ofan á stórum útgjaldaauka utan við fjárlögin. Í þessu finst mjer koma fram meira ósamræmi en svo, að ástæða sje til að taka mark á því, sem hæstv.dómsmrh. Segir í þessu efni. Ef þetta sparnaðartal hans nú er annað en blekking, sem notast á í þessu eina máli, þá mætti hann segja: „Hið góða, sem jeg vil, það geri jeg ekki, en það vonda, sem jeg vil ekki, það geri jeg“.

Jóhann Jósefsson Það eru aðeins örfá orð til andsvara hæstv.dómsmrh., sem sýnilega telur sig vera búinn að vinna sitt hlutverk hjer í hv. deild og er nú horfinn hjeðan, eins og hann á vanda til, en jeg held samt, að jeg verði að gera þessa aths., þó hann sje ekki viðstaddur. Jeg vil þá, að vísu með allri virðingu fyrir sparnaðarhjali hæstv.dómsmrh., segja það álit mitt - og sama dóm fær hann eflaust hjá mörgum í þessu landi -, að mjer finst sparnaðarráðstafanir hæstv. ráðh. byrja á skökkum enda og lenda á óverðugu starfi, er hann með frv. þessu vill ganga á gerða samninga við starfsmennina á varðskipum ríkisins. Enda virðist hann hafa gert sjer þetta ljóst sjálfur, því hvarvetna í rökum sínum leitar hann til þess flokks manna, sem að öllu leyti eru ósambærilegastir við skipherrana á varðskipunum, svo sem skrifstofustjórar í stjórnarráðinu og prófessorar hjer við háskólann. Í frv. því, sem hjer liggur fyrir og ótvírætt má sjá fingraför hæstv.dómsmrh. á, er gert ráð fyrir, að skipherrarnir sjeu ráðnir til 6 ára í senn. Á það að sýna vilja hæstv. stj. til þess að tryggja það, að jafnan sjeu ólúnir og fullfrískir menn á varðskipunum. Slíkur ráðningarmáti gildir alls ekki um skrifstofustjórana í stjórnarráðinu. Þeim er ætlað að gegna starfi sínu fram í rauða elli, en lítur ekki út fyrir, að skipherrarnir eigi að verða ellidauðir á varðskipunum. Þarna er því um ærið mikið ósamræmi að ræða, úr því verið er að bera laun þessara manna saman. Auk þess hafa skrifstofustjórarnir ýmsar aukatekjur, sem sýnir, að starfi þeirra er þann veg háttað, að þeir geta tekið að sjer önnur störf og þegið laun fyrir. Á varðskipunum hlýtur aðalstarf skipherranna að vera þeirra eina starf, og því hvorki um aukastarf eða aukatekjur að ræða. Þá er það og alt annað að vera embættismaður í landi og geta á hverjum degi litið eftir heimili sínu en að vera úti í sjó og mega aldrei um frjálst höfuð strjúka. Skipherrarnir á varðskipunum eru eiginlega aldrei sínir eigin herrar, eins og til dæmis á sjer stað á öðrum skipum; þar eru skipstjórarnir þó sjálfráðir, þegar þeir liggja í höfn hjer í Reykjavík. En á varðskipunum mega þeir vera við því búnir að leggja í haf samstundis og þeir láta sjá sig í höfn, annaðhvort til að hremma landhelgibrjóta, eða þá að þeir eru sendir af stj. til að bjarga öðrum skipum, sem eru nauðulega stödd. T. d. á sjálfa jólanóttina í vetur var Óðinn sendur til að leita að mótorbát og tókst að bjarga honum. Lífskjör þessara manna eru svo ólík þeim, sem þeir hafa við að búa, er í landi vinna, að það er með öllu ósambærilegt. Nú sje jeg, að hæstv.dómsmrh. lætur ljós sitt skína hjer í háttv. deild, mjer og öðrum til ánægju; þó ætla jeg ekki að endurtaka annað af því, sem jeg hefi sagt, en að samanburður hæstv. ráðh. á launum skipherranna á varðskipunum og ýmsra embættismanna í landi fer altaf í öfugar áttir við það, sem hann ætlast til. Þá drap hæstv. ráðh. á annað, sem er fremur sambærilegt, en það eru laun skipstjóranna hjá Eimskipafjelaginu, sem auk 8000 kr. og dýrtíðaruppbótar hafa þó rjett til eftirlauna. Og þó má bæta við, að þeim er alls ekki ætlað að láta af starfi fyr en þeir eru orðnir 60 ára. Með brtt. okkar höfum við ekki farið lengra en að leggja til, að hámarkslaun skipherranna yrðu sett eins og lágmarkslaun skipstjóranna hjá Eimskipafjelaginu. Og þar sem laun þau, sem Eimskipafjelagið greiðir sínum skipstjórum, voru lögð til grundvallar, er ákveðnar voru launagreiðslur við útgerð ríkissjóðs, þá þykir einmitt fara vel á, að sama fyrirmyndin sje notuð að því er varðskipin snertir. Sá munur, sem hæstv.dómsmrh. vill láta vera á launum skipstjóranna á Esju og Óðni, er svo áberandi og stór, að það er ekki hægt að rjettlæta hann á neinn hátt, og allra síst með einhverju sparnaðarhjali út í bláinn. Þá gat hæstv.dómsmrh. þess, að ein brtt. okkar hv.þm.N.-Ísf. væri óþörf, því að starfslaun skipherranna væru miðuð við þann tíma, er þeir rjeðust í þjónustu Björgunarfjelags Vestmannaeyja, og væri því framfylgt nú í launagreiðslu til þeirra. Það gleður mig, að ráðh. er svo rjettsýnn maður, að hann hefir gengið inn á þetta í framkvæmdum sínum, þrátt fyrir öll lögbrotin. Hinsvegar get jeg alls ekki fallist á, að það sje óþarft, að þetta ákvæði standi í lögunum, þó að ráðh. hafi hagað sjer eftir því við útreikning launanna. Það er ekki víst, að allar stjórnir geri það sama, enda reglan sú, að stj. yfirleitt fari eftir því, sem í lögunum stendur, eins og ráðh. hlýtur að vera kunnugt. Að vísu þykir mjer mikilsvert að hafa fengið þessa yfirlýsingu frá hæstv.dómsmrh., en vildi þó, að þetta stæði í lögunum til hægðarauka fyrir aðrar stj., sem á eftir koma og sem legðu eitthvað upp úr því, hvað lög eru í landi. Hann sagði, að meiri festa ætti að vera í þessu starfi varðskipanna en á öðrum skipum. En líti maður á frv., þá er ekki að sjá, að ráðh. ætlist til, að festan verði þar meiri en á strandferðaskipunum, þar sem stj. er heimilað að gera samning við starfsmenn varðskipanna aðeins til 6 ára í senn. Og eftir orðalaginu er festan ekki meiri, heldur minni, úr því að ástæða þykir til að láta þá sitja við lakari launakjör en tíðkast á öðrum skipum. Jeg tek því yfirlýsingu hæstv.dómsmrh. sem vott þess, að hann hafi engin veruleg rök fram að færa til þess að hnekkja því, er jeg og aðrir hv.þdm. höfum haldið fram. Ef hæstv.dómsmrh. hefði getað, mundi hann hafa bent á launakjör íslenskra sjómanna á skipum Eimskipafjelagsins og ríkissjóðs, en því er ekki til að dreifa. Brtt. okkar fer fram á það, að rjetta svo hluta þessara manna, að launakjör þeirra megi sæmileg kallast. Hæstv. ráðh. sagði, að þjóðin hefði ekki efni á því að borga mönnum þessum þau laun, er við förum fram á. En ef hann ber kjör þeirra saman við kjör manna í sambærilegum stöðum og tekur tillit til þess, hve mikið starf þessir menn hafa leyst af hendi í þarfir þjóðfjelagsins, þá er jeg viss um, ef vit hans og sanngirni fær að njóta sín, þá mun bæði hann og aðrir hv. deildarmenn fallast á það, að þjóðin hefir ekki efni á að launa menn þessa eins illa og gert er ráð fyrir í frv. Till. okkar á þskj. 724 um laun þessara manna er svo vel í hóf stilt, að jeg vænti þess, að hv. þingdeild leyfi henni fram að ganga. Jeg verð enn einu sinni að biðja hæstv. ráðh. að athuga vel allar ástæður í þessu efni, og vænti þess, að háttv. deild sjái, að hjer er ekki verið að flana út í neina fjárhagslega örðugleika eða skapa skaðlegt fordæmi með samþykt þeirrar till., heldur aðeins verið að sjá fyrir því, að þessir starfsmenn ríkisins sjeu svo launaðir, að þeir megi við una.

Magnús Guðmundsson Hæstv. dómsmrh. lýsti yfir því, að hann mundi setja sig á móti öllum brtt. við frv., svo að jeg sje ekki ástæðu til að ræða þær frekar. Þó finst mjer frv. svo úr garði gert, að eigi væri vanþörf á að breyta því nokkuð, og undrar mig, að hæstv. ráðh. skuli vilja setja sig upp á móti brtt. 724,2, við 5. gr., þar sem segir, að orðin „en greiða skal þeim umsamið kaup eins og um uppsögn væri að ræða“ falli burt. Það er alveg eins og verið sje að gefa skipverjum, sem ætla sjer að fara af skipunum, undir fótinn um að haga sjer illa, svo þeir verði reknir og eignist þannig kröfu á þriggja mánaða kaupi. Það ætti þó að mega breyta þessu þannig, að skipverjar fengju ekki greitt kaup, ef þeir væru reknir fyrir fullar sakir, en nú stendur í 5. gr., að skipverjum skuli greitt umsamið kaup eins og um uppsögn væri að ræða. Jeg geri þó ráð fyrir, að það sje til einskis að ræða um þetta frekar við hæstv. ráðh. Jeg vil benda hæstv. ráðherra á það, í sambandi við 6 ára ákvæðið í frv., að ef það væri ekki, hefðu þessir embættismenn engan rjett til biðlauna, þótt þeim væri sagt upp stöðunni. Sje hinsvegar búið að ráða þessa starfsmenn til 6 ára, verður ekki hjá því komist að greiða þeim full laun þennan tíma, en annars þekkist slíkt ákvæði sem þetta ekki í neinum öðrum lögum. Samanburður hæstv. ráðh. á launum skrifstofustjóra stjórnarráðsins og skipstjóranna er mjög villandi, sökum þess að skrifstofustjórarnir vinna mikla aukavinnu utan embættis, og hafa altaf gert. Starf skipstjóranna er þannig vaxið, að þeir geta á engan hátt aflað sjer aukatekna utan embættis. Þá sagði hæstv. ráðh., að laun skipstjóranna á Eimskipafjelagsskipunum hefðu lækkað. Það er alveg rjett, en samt eru laun skipstjóranna á Eimskipafjelagsskipunum og strandferðaskipi ríkissjóðs miklu hærri en hjer er gert ráð fyrir. Þegar skipstjórar varðskipanna voru ráðnir til þessa starfa, voru þeir teknir frá einkafjelagi og þeim lofað því, þótt það loforð væri að vísu munnlegt, að þeir skyldu fyrst um sinn njóta sömu launakjara. Þá hefi jeg fyrir satt, að laun skipstjóranna sjeu lægri en sumra annara starfsmanna á varðskipunum. Það kann að vera, að þetta sje ranghermi, og vænti jeg þess þá, að hæstv. ráðh. leiðrjetti það, ef svo er. Jeg er ekki í neinum vafa um það, að hægt muni að komast að samkomulagi við þessa menn, skipstjórana, um einhverja lækkun á launum þeirra. Jeg vona, að þingið samþ. launakjör skipstjóranna óbreytt, enda væri annað brigður á því loforði, sem þessum mönnum hefir verið gefið, ekki einungis af stj., heldur einnig af þinginu, því að á þinginu í fyrra mælti enginn þessu í mót. Hæstv. ráðh. hjelt því fram, að frv. þetta væri flutt sem sparnaðarfrv., en nú hefir hann sjálfur upplýst, að launin hafi hækkað, svo að ekki sje lengur um sparnað að ræða, heldur þvert á móti, því að nú eru gjöldin orðin talsvert hærri en eftir gildandi lögum. Eftir þær breytingar, sem Ed. gerði á frv., þá virðist það nokkuð farið að fjarlægjast takmarkið, svo framarlega sem aðaltilgangur frv. var sparnaður, enda tók hæstv. ráðh. það fram með nokkurri gremju, að launin hefðu hækkað í Ed. til mikilla muna. Hæstv. ráðherra sagði, að risnufje sendiherrans hefði verið ákveðið af Íhaldsflokknum. Nú hefir það verið ákveðið af honum sjálfum, og jafnhátt, svo að jeg hygg, að þetta geti ekki orðið honum biturt vopn í höndum. Annars vil jeg benda hæstv. ráðherra á það, að í frv., er hann sjálfur flytur hjer á þingi, hefir hann lagt það til, að laun þeirra manna, sem þeim stöðum gegna, er það frv. ræðir um, verði ekki lækkuð meðan þessir menn sitja í embættunum, sem nú eru þar. Eins og menn vita, hafa bankastjórar Landsbankans mjög há laun, en í frv. því, sem hjer liggur fyrir um Landsbanka Íslands, segir svo, að laun þeirra skuli haldast óbreytt meðan þeir menn gegni stöðunum, sem nú sitja í þeim. Ef það þykir sanngjarnt, að laun bankastjóra Landsbankans, sem viðurkend eru að vera mjög há, haldist óbreytt, hvers vegna má þá ekki sama regla gilda um skipstjóra varðskipanna? Mjer þætti gaman að vita, hvers vegna er gert upp á milli þessara starfsmanna ríkisins. Það er a. m. k. ekki hægt að segja, að skipstjórar varðskipanna hafi staðið ver í stöðum sínum en bankastjórarnir, og þá hlýtur það að vekja undrun manna, að gert er upp á milli þessara embættismanna. Þeirri spurningu vil jeg beina til hæstv. ráðh., hver sje ástæðan fyrir slíkum mismun, því jeg fæ ekki betur sjeð en að hin sama regla ætti að gilda um þessa starfsmenn ríkisins, ekki síst þegar þess er gætt, hve starf skipstjóranna er oft að ýmsu leyti hættulegt. Þeim er oft skipað að fara út í verstu veður og þess krafist, að þeir leggi alt í sölurnar, hvernig sem á stendur. Vænti jeg þess, að hæstv. ráðh. svari þessari spurningu, þó að ekki líti út fyrir það, því að nú flýtir hann sjer burtu, er hann er beðinn að skýra rangindi sín.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg skal vera mjög stuttorður um þessa till. og býst ekki við að æfa tilefni til langra umræðna. Það mun þykja seint fram komið hvað við festingarmenn leggjum til að gert verði í þessu máli. Það hefir of verið um það spurt, hvað við festingarmenn og stj. ætlum að gera. Því er svarað með þessari till. Þeir hafa verið óþolinmóðir, hækkunarmennirnir, að fá að vita þetta, en hafa ekki gætt þess, hvað aðstæðurnar eru breyttar frá því, sem áður var. Áður sat stj. við völd, sem hafði lýst yfir því, að hún væri fylgjandi hækkun, þegar ástæður leyfðu, og því var eðlilegt að við festingarmenn værum órólegir og gerðum alt, sem hægt var, til þess að hamla hækkun, en fá ákveðna festinguna, þar sem við litum svo á, að þetta væri stórkostlegt hagsmunamál fyrir þjóðina. Nú situr festingarstjórn við völd, sem hefir málið og öll málsatriði í hendi sinni, svo að ekki er ástæða til að taka málið öðruvísi en rólega. Eigi að síður er sjálfsagt að fara að vinna að því að leysa þetta mál endanlega, og að því lýtur þessi till. Jeg mun takmarka mál mitt við till., en ekki fara út í almennar hugleiðingar um hækkun og festingu, enda hefir það oft legið fyrir þinginu og er orðið þrautrætt á því, og meira að segja úti um alt land. Jeg hygg, að meiri hluti þjóðarinnar hafi fallist á festingarstefnuna. Það eru ekki einungis Framsóknarmenn, sem hafa einróma hneigst til þessarar skoðunar, heldur einnig margir aðrir, bæði úr Íhalds- og Jafnaðarmannaflokkunum, að minsta kosti þar sem jeg þekki til. Almenningur er búinn að átta sig á því, að hækkun krónunnar upp í gullgildi er okkur ofurefli. Hann hefir fundið það og finnur enn á, afleiðingum þeim, sem af hækkuninni stafaði undanfarin ár, því að verðlagið var ekki og er ekki í samræmi við verðgildi peninganna. Þetta á sjerstaklega við um innlendar vörur, hví að erlendar vörur laga sig tiltölulega fljótt eftir breytingum á gildi peninganna. Till. okkar segir frá því á einfaldan hátt hvernig við ætlumst til að málið verði rannsakað til undirbúnings. Við ætlumst til að stj. styðjist fyrst og fremst við gengisnefndina í rannsókn málsins og þeim undirbúningi, sem gera þarf. Það eru aðallega tvær leiðir, sem hægt er að fara í þessu festingarmáli. Önnur er sú að stýfa myntina við núverandi gildi. Er það tiltölulega einfalt. Hin leiðin er sú, að stýfa kröfurnar við það gildi, sem þær nú hafa, og sömuleiðis núverandi seðla, en taka svo upp nýja seðla gullgilda. Jeg leyfi mjer að benda á þessar leiðir, án þess að jeg telji það nokkurt aðalatriði. hvor þeirra er farin, því að útkoman er sú sama af þeim báðum. Um síðari leiðina vil ieg þó segja það, að mjer þykir viðfeldnara og viðkunnanlegra að hafa peningagildið eins og það hefir verið og er í hugum manna, auk þess sem það hefir þá þýðingu, að við getum haldið myntsambandinu norræna. Því að þeirra peningar eru komnir, að kalla má, í fult gildi, og má ætla, að þeir setji þá í gullgildi. Jeg býst ekki við, að till. þurfi að mæta verulegri eða harðri andstöðu frá hækkunarmönnunum. Hjer er ekki farið fram á að slá neinu föstu, heldur aðeins að fá þetta undirbúið, svo að síðar verði hægt að taka ákvörðun um það, hvort festa skuli eða ekki.

Jón Baldvinsson Það er rjett hjá hv.flm. (HStef) að hvorki till. nje ræða hans gefur tilefni til deilu um málið. eins og það liggur fyrir. Jeg vil þó segja það að þótt till. sje meinlaus. getur hún þó - eins og hún er orðuð - bakað ríkissjóði áhættu, því að í niðurlagi hennar er lagt fyrir stj. að halda genginu óbreyttu, þar til þetta er komið í lag. Þetta getur þýtt það að ríkissjóður eigi að hlaupa í skörðin og hjálpa bönkunum með því að kaupa erlenda mynt, eins og gert var 1924– 1925. Hv. flm. vjek að því, að stjórnin ætti að leita til gengisnefndar um undirbúning í máli þessu. Jeg skal leyfa mjer að benda á, að sú nefnd er mjög einhliða skipuð. Í henni eiga aðallega sæti fulltrúar útflytjenda, en neytendur eiga þar ekki neitt sæti, og eru þeir þó ekki lítill hluti landsmanna. Jeg vil víkja því til hæstv. stjórnar, að hún við undirbúning málsins, ef til kemur, taki einnig til ráða menn, sem gæta hagsmuna neytenda í landinu, en ekki einungis framleiðendur. Þá vildi jeg víkja því til hæstv. forseta, hvort hann sæi sjer ekki fært að bera till. upp í tvennu lagi. Hún fjallar eiginlega um tvent, sem vel má greina í sundur, í fyrsta lagi um það, að fara skuli fram rannsókn til endanlegrar skipunar á gildi íslenskra peninga, og í öðru lagi felur hún í sjer áskorun um að halda gildi þeirra óbreyttu þangað til sú rannsókn hafi farið fram. Jeg hygg, að till. megi vel bera upp í tvennu lagi þannig að orðin í síðustu línu „enda . . . óbreyttu“ verði borin upp sjerstaklega. Vel getur verið, að einhverjir geti ekki fallist á þau orð, þótt þeir gætu greitt fyrri hluta till.atkv., en í honum felst það aðalatriði, sem vakir fyrir flm.

Jón Þorláksson Þegar till. á þskj. 532 var útbýtt. reyndi jeg árangurslaust að vera mjer grein fyrir, hvað feldist í meginmáli hennar. Till. er svo orðuð að ekki er hægt að sjá hvort hún er fram borin af stýfingarmönnum eða gullkrónumönnum. Af nöfnum flm. má ráða, að hún eigi að fara í stýfingarátt. Eftir að hafa hlýtt á framsögu flm. (HStef) hlýt jeg að skoða till. einungis sem innanhússmál stjórnarflokkanna. Það er eðlilegt, að stjórnin undirbúi þau mál, og þá einkanlega vandamálin, sem uppi eru í hennar tíð. Og því er ekki að leyna, að lággengi pappírspeninganna er vandamál, sem bíður úrlausnar. En hitt finst mjer ekki hafa verið nauðsynlegt, að tveir hv.þm. úr Framsókn komi fram fyrir þingheim til að mælast til þess, að stjórnin athugi málið. Það hefðu þeir getað nefnt við hana á flokksfundi. Þó var það einn þáttur í ræðu hv.flm. (HStef), sem mjer finst ástæða til að viðurkenna. Það eru þau ummæli hans, að hann og aðrir stýfingarmenn ljetu sjer best lynda þau endalok þessa máls,_ að við byggjum áfram við sömu mynt og við höfðum, fengjum gullkrónuna aftur og hjeldum hinu norræna myntsambandi. Þessi ummæli hv.flm. vil jeg taka undir. En hjer er farið fram á að fela málið í hendur stjórnarinnar, sem hefir marglýst sig, ef ekki andvíga, þá að minsta kosti lausa við áhuga á því, að lággengistímabilið endi með þeirri niðurstöðu, sem hv.flm. tjáði sjer geðfelda. Ef innan Framsóknarflokksins væri almennur vilji í sömu átt og hjá hv.flm., þá álít jeg, að gerandi væri tilraun til samkomulags um leiðina að því takmarki. Því þetta er það takmark, sem við hækkunarmenn höfum altaf stefnt að. Jeg álít, að oft hafi milliþinganefnd verið skipuð í mál, sem ekki skifti svo miklu sem þetta. Jeg ætla ekki að fara fram á að slíkt sje gert, en mjer sýnist lítið unnið við að fá stjórninni málið í hendur. Í niðurlagi till. er látið í ljós, að þingið telji örugt, að gildi ísl. pappírspeninga verði haldið óbreyttu þar til þessari rannsókn sje lokið. Mjer finst ekki vera ástæða til að gera ályktun um þetta. Þar sem jeg tel fyrri hluta till. ekki beina málinu inn á þá braut, sem jeg tel líklega til góðrar úrlausnar, og seinni partinn óþarfan, þá mun jeg skoða þetta sem innanhússmál hjá stjórnarflokkunum og sitja hjá við atkvæðagreiðslu. Jeg finn ekki ástæðu til að greiða atkvæði móti till., því við gullkrónumenn viljum stefna að festingu pappírspeninganna í því gildi, sem þeir eiga að hafa að lögum.

*) Með svofeldri greinargerð: „þrátt fyrir það, að jeg get ekki samþykt alt, sem mælt var fyrir tillögunni, segi jeg já“.

**) Með svofeldri greinargerð: „Með þm að svo var mælt fyrir tillögu þessari, að rannsókn þessi á auðsjáanlega að vera alveg einhliða og miða að undirbúningi stýfingar, þá segi jeg nei“.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Eins og greinargerðin ber með sjer, er tilefni þessarar till. tvær greinar, sem út hafa komið í tímaritum, önnur í „Skírni“ eftir Sigurð próf. Nordal, um þýðingar. hin í „Vöku“ eftir Kristján Albertsson ritstj.: „Andlegt líf á Íslandi“. Jeg vil einnig benda á þriðja tilefnið, frv. til laga um menningarsjóð, sem nú hefir verið afgreitt sem lög frá Alþingi. Bókaútgáfa menningarsjóðsins er sjálfsagður stofn og upphaf ríkisforlagsins. Stjfrv. tvö um menningarsjóð og mentamálaráð eru einhver hin merkustu, sem afgreidd hafa verið frá þessu þingi, og er þetta í fyrsta sinn, sem fá á mentamálaráðinu verkefni við þess hæfi, en það er rannsókn ríkisforlags. Það er engin furða, þó till. komi fram um, að ríkið hafi frekari afskifti af bókaútgáfu en það hingað til hefir haft. Afskifti ríkisvaldsins af bókmentum hafa hingað til verið fólgin í styrk veitingum, ýmist til einstakra manna eða fjelaga. Einnig hafa ýmsar listgreinar, t. d. leiklistin, notið ríflegs styrks úr ríkissjóði. Leiklistin hefir notið styrks vegna samkepninnar við kvikmyndahúsin, sem reynst hefir erfið. Jeg hygg, að líkt sje ástatt um bókmentirnar. Sígild verk, sem seint borga útgáfukostnað, eiga ilt með að keppa við dægurflugur. Svo er nú komið hag bókmenta vorra. Við flm. teljum, að með ríkisafskiftum megi koma betra skipulagi á margt það, er lýtur að bókaútgáfu. Við þurfum að eignast fjölskrúðugar bókmentir og þýðingar. Um mörg af helstu viðfangsefnum nútímaþjóðfjelags hefir ekki verið skrifað til neinnar hlítar á íslensku. Eitt af því, sem mest háir skólastarfsemi hjer og sjálfsmentun, er það, hvað bókakostur er fáskrúðugur, á móts við það, sem er með öðrum menningarþjóðum. Þá eru og oft ágætisrit, sem þrotin eru, ófáanleg í bókaverslunum svo árum skiftir. Slíkt má ekki viðgangast. Víða með stærri þjóðum eru gerðar ráðstafanir til þess, að aldrei skorti ódýrar útgáfur við alþýðu hæfi af klassískum ritum. Á Frakklandi til dæmis hefir franska akademíið umsjón með, að út sjeu gefin frægustu bókverk þjóðarinnar, svo að þau sjeu jafnan aðgengileg hverjum, sem vill eignast þau. Engar slíkar ráðstafanir eru gerðar hjer, og er það eit: af höfuðtilefnunum til þessarar tillögu. Það er mörgum mikið áhyggjuefni, að sumar bestu bækurnar eru ófáanlegar, en hinsvegar er gefið út mikið af dægurritum, sem borga sig fljótt. Það er líkt ástatt um þessi sígildu rit og leiklistina, sem er styrkt ríkulega. Jeg er þess fullviss, þó að jeg geri ekki ítarlega grein fyrir því nú, að það má mikið vinna með betra og fastara skipulagi um bókaútgáfu en hingað til hefir verið. Það þarf að myndast ríkisútgáfa, sem sje menningarmiðstöð í landinu, bókaháskóli, eins og Sigurður Nordal kemst að orði í sinni merku grein, fyrir allan landslýð. Slíkur háskóli mundi ekki verða ofvaxta. Um styrk til þessa fyrirtækis má á hverjum tíma fara eftir því, sem þingið vill. Sje þingið fastheldið á fje, má gera meiri kröfur um, að fyrirtækið beri sig, en sje þingið ört á fj , verður meiri árangur af útbreiðslu hinna ágætu rita. Þó að menn aðhyllist öflugt ríkisforlag, þarf ekki að ákveða, að verja eigi miklu fje af toll- og skattpeningum fólks til þess. Það er ákvörðun, sem hægt er að taka á hverjum tíma. En jeg vil ekki segja, að við flm. sjeum öllum atriðum samdóma þeim tveim ágætu greinum, sem jeg hefi nefnt. Jeg skal segja það fyrir mitt leyti, að jeg er talsvert vantrúaður á það, að heppilegt sje, að ríkið taki alment að sjer fyrstu útgáfu innlendra bóka. Það er mín trú, að ríkisstyrkur sje ekki sem heppilegastur við sjálfa uppsprettu lífsgæðanna. Um bækur held jeg, að affarasælast sje að bíða þess tíma, að dómar almennings sjeu orðnir fastir. En þá kemur til kasta ríkisins að sjá fyrir því, að engir þegnar ríkisins þurfi að fara á mis við þessi gæði. Tillagan er af okkur fram borin í þeirri trú, að aukin afskifti ríkisvaldsins af bókmentum þjóðarinnar hljóti að leiða til góðs. En það þarf ekki sterka trú til, því að ekki er úr háum söðli að detta. Hjer er líka um tilvalið verkefni að ræða fyrir hið unga mentamálaráð, til þess að leysa úr á fyrsta starfsári sínu. Slíkri rannsókn, sem tillagan ræðir um, ættu allir að geta fylgt, bæði þeir, sem hafa trú á gagnsemi þessa fyrirtækis, og eins hinir, sem eru vantrúaðir á aukin afskifti ríkisvaldsins af þessu máli. Fullnaðarúrskurð ætti enginn þm. að kveða upp fyr en það álit er fengið, sem ætlast er til að mentamálaráðið skili. Jeg vil að lokum fyrir hönd okkar flm. óska þess, að tillaga okkar fái góðar viðtökur. Það skyldi gleðja okkur, ef þetta mikla verkefni væri látið vígja þá miklu og vænlegu stofnun, sem mentamálaráðið er.

Magnús Jónsson Jeg álít, að þetta sje tiltölulega meinlaus tillaga. Mjer dettur í hug húsbóndinn, sem sagði: „Má jeg ekki bjóða yður brauðsneið?“, og þegar gesturinn sagði „nei, takk“, sagði húsbóndinn: „Skárra er það, að mega ekki bjóða á sínu eigin heimili“. Eins mætti segja um þessa tillögu. Það væri skárra, ef mentamálaráð mætti ekki rannsaka þetta mál. En jeg get því miður ekki fylgt ráðleggingu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um að bíða þangað til þeirri rannsókn er lokið. Jeg verð að játa, að jeg er mótfallinn þessari hugmynd, um ríkisforlag, frá byrjun. Jeg hefi lesið alt, sem um þetta mál hefir verið skrifað, og sjerstaklega hina snildarlega skrifuðu grein Kristjáns Albertssonar í „Vöku“. Jeg efast mjög um, að færðar verði betri eða snjallari ástæður fyrir þessu máli en hann gerði þar. Og þó er svo fjarri því, að þær ástæður sannfærðu mig, að þær opnuðu þvert á móti augu mín fyrir því, hve þetta er ófær leið. Jeg er hv.flm. sammála um, að það þarf að stuðla að því, að góðar íslenskar bækur og vandaðar þýðingar á erlendum ágætisritum komist inn á sem flest heimili á landinu. Jeg get fullkomlega skrifað undir alt, sem hv.flm. (ÁÁ) sagði um nytsemi góðra bóka. En jeg er hræddur um, að ríkisforlag yrði einmitt til þess að standa í vegi fyrir þeirri nytsemi. Hv. flm. gat um ýmsar ágætar bækur, sem ekki væru fáanlegar. Jeg verð að segja, að mjer er ekki ljóst, hvað hann átti við. Átti hann við það, að bækurnar fengjust ekki gefnar út, eða að þær væru uppseldar og kæmu ekki út aftur? Nú getur verið, að þessar bækur vanti einn stóran kost: að fólkið vilji lesa þær. Ef fólk vill lesa þær, koma þær út. Þeir, sem þekkja bókamarkaðinn, gefa ekki út bækur, sem enginn vill lesa. Bækurnar mega vera eins ágætar og þær vilja, ef fólk fæst ekki til þess að lesa þær, eru þær langbest geymdar í fáeinum eintökum hjá fræðagrúskurum og á söfnum, eða í handriti. Þær bækur menta aldrei þjóðina. Það er ekki nóg, að þær sjeu góðar innanspjalda, ef þær eru aldrei opnaðar. Það hefir verið tekið mjög vel fram nýlega í grein eftir Ólaf Friðriksson, hvað það er nauðsynlegt, að bækur sjeu skemtilegar. Jeg hafði sjálfur skrifað um þetta áður af veikum mætti. Nú er jeg hræddur um, að ríkisforlagið færi einmitt að gefa út þessar ágætisbækur, sem enginn vill lesa. Jeg held; að hjá ríkisforlaginu myndi koma fram það sama og hætt er við hjá annari ríkiseinkasölu: að flytja vörur til landsins, sem enginn vill nota. Jeg tel miklu betra, að fólkið fái að velja sjálft, en að það láti forlagið tyggja ofan í sig. Það les þá vont og gott saman, og maður verður að trúa því, að það góða haldi velli. Annars stefnir alt norður og niður og verður ekki stöðvað með neinu ríkisforlagi. Aðalókost þessarar tillögu tel jeg samt það, að jeg þykist sjá fram á, að engar bækur kæmu út utan við ríkisforlagið. Kristján Albertson getur um það í grein sinni, að það sje gallinn á tillögu Sigurðar Nordals um þýðingar á erlendum ritum, að hún nái of skamt. Þessar þýðingar úr erlendum málum, sem seldar væru við vægu verði, myndu gera innlendu bókaframleiðslunni svo erfitt fyrir í samkepninni. Þess vegna þyrfti að fara lengra og gefa líka út innlendu framleiðsluna. Ef Kristján Albertson hefði viljað fylgja þessum hugsanaþræði enn lengra, hefði hann hlotið að draga þá ályktun, að ef þýðingar gera ritum innlendra skálda erfiðara uppdráttar en áður, þá gerir ríkisforlag allri annari bókaútgáfu en þeirri, sem það annast sjálft, ómögulegt að vera til. Hið háa ráð, sem því stjórnar, verður alvoldugt „academi“, sem situr yfir höfðum allra, sem vilja skrifa. Jeg skal ekki teygja umræðurnar. Jeg er alveg ráðinn í því, hvað jeg geri í þessu máli. Jeg tel ekki einu sinni ómaksins vert að fela það mentamálaráðinu til rannsóknar. Jeg vil láta sitja við það, sem nú er. Það er töluvert mikið stutt að útgáfu góðra bóka, bæði af fjelögum og sjóðum, t. d. sáttmálasjóði, og einhverja slíka millileið tel jeg affarabesta.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það eru til tvennar öfgar í þessu máli. Annað er fullkomin ríkiseinokun, en hitt er algert afskiftaleysi ríkisins. Mjer virðist hv. 1. þm. Reykv. (MJ) fylgja síðari stefnunni, af ótta við hina fyrri. En það eru til fleiri leiðir í þessu máli en fram kom hjá honum, og það vill svo tii, að einmitt eina af þeim leiðum hefir hv.þm. sjálfur viljað fara á þessu þingi, með tillögu sinni um styrk til útgáfu nýrrar Íslandssögu. Sú tillaga átti skylt við þessa tillögu að því leyti, að hv.þm. trúði ekki, að hægt væri að koma sinni bókmentahugsjón í framkvæmd, nema með stuðningi ríkisvaldsins. Ef ríkisforlag hefði verið til, þá hefði hv.þm. snúið sjer þangað og ef til vill fengið betri áheyrn en hann fekk í þinginu. Hv. þm. efaðist ekki um, að ef fólk á annað borð vildi lesa bækurnar, mundi einhver fást til þess að gefa þær út. Jeg hygg samt, að hv.þm. hafi oft rekið sig á það, að hann hefir ekki fengið íslenska bók hjá bóksala, sem hann hefir viljað eignast. Það hefði ekki hrint bóksalanum af stað til þess að gefa út bókina, þó að fleiri hefðu viljað bókina. Það er tvent, sem hindrar hann. Annað er menningarstig hans. Trúi hv.þm. ekki á óskeikulleik forstjóra forlagsins, ætti hann enn síður að trúa á óskeikulleik bóksalans. Hitt eru fjárhagsástæður bóksalans. Það er oft svo, að bóksalar verða að starfa með stuttum lánum og geta því ekki lagt fje í það, sem tekur langan tíma að láta borga sig. Hv. þm. bar fram tvær ósamstæðar ástæður gegn þessari tillögu. Hann kvaðst í fyrsta lagi óttast, að forlagið gæfi út svo og svo mikið af góðum bókum, sem enginn vildi lesa, og í öðru lagi, að engar bækur kæmu út framhjá forlaginu. Þetta rekur sig hvað á annað. Ef forlagið hallaðist að því að gefa út mikið af gömlum bókum, sem fáir vilja lesa, er vegurinn því breiðari framhjá því. Með annari eins trú og hv.þm. hefir á vali lesendanna, ætti hann ekki að óttast, að ekki kæmu út bækur framhjá forlaginu. Hv. þm. sagði, að menn þyrftu ekki að láta forlagið tyggja ofan í sig. Þetta orðalag verður þá líka að nota um núverandi bókaútgefendur og tímaritsritstjóra, eins og hv.þm. hefir sjálfur verið. Sá, sem vill eignast bók, getur ekki keypt hana, af því að hann vill eignast hana. Það er valið fyrir hann, og valið takmarkast af bókasmekk útgefanda og fjárhag. Jeg hugsa ekki, að tuggur, sem tugðar eru af svo skemdum tönnum, sjeu betri en raun yrði á um bækur ríkisforlags. Í ræðu hv.þm. var bara einn tónn: Jeg er á móti ríkisrekstri. En aukin afskifti ríkisvaldsins hefir hv.þm. þó oft viðurkent með atkvæðagreiðslu sinni hjer á Alþingi.

Magnús Jónsson Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) talaði um tvennar öfgar. Mjer skildist hann vera á móti báðum, og með því er fengin hans viðurkenning fyrir því, að einokun á bókum sje óheppileg. Jeg þarf þá ekki annað en að sýna fram á, að ríkisforlag leiði til einokunar, til þess að sannfæra hann og hv. meðflm. hans um, að þeir sjeu hjer að leggja út á hættulega braut. Hv. þm. hrakti ekki ótta minn, nema með einni setningu, sem hann hafði eftir mjer: Ef ríkisforlagið veldi svo leiðinlegar bækur, að enginn vildi lesa þær, er ekki hætt við einokun. En ef forlagið velur skemtilegar bækur. stendur það óhrakið, sem jeg sagði. Mjer dettur ekki í hug að halda því fram, að annar eins ágætismaður og jeg verð að gera ráð fyrir að forstjóri forlagsins yrði, myndi velja tómar leiðinlegar bækur. En þær litlu tilraunir; sem hafa verið gerðar til þess að gefa út alþýðubækur, benda á, að þessháttar forráðamönnum sje ekki að fullu treystandi til að finna, hvað fólkið vill lesa. Jeg efast ekki um, að mikið yrði gefið út af góðum bókum, en jeg er hræddur um, að áskrifendur forlagsins keyptu ekki aðrar bækur, af því að þessar yrðu svo ódýrar. Þær mundu draga svo úr markaðinum, að það mundi ekki borga sig að gefa út aðrar bækur, nema um hreinustu undantekningar væri að ræða. Hv. flm. vildi sýna fram á, að jeg fylgdi annari öfgastefnunni í þessu máli, en hann sannaði jafnframt, að svo væri ekki, þar sem jeg hefði barist fyrir því, að ríkið styrkti eitt mikið bókmentafyrirtæki. Það sýnir einmitt, að jeg fylgi ekki þessari öfgastefnu. Það er ekki nema sjálfsagt, að ríkið styrki útgáfu góðra bóka. En þegar það mikla bákn er komið á laggirnar, sem farið er fram á með þessari till., þá er komið út í öfgarnar. Jeg skal ekki breiða yfir neinar misfellur eða segja, að alt sje með feldu eins og er; bækur eru bæði of dýrar til þess að verða alment keyptar og bókamarkaðurinn of fáskrúðugur. En jeg er viss um, að jafnt eftir sem áður væru ýmsar bækur, sem kæmust ekki út. Annmarkar núverandi skipulags á bókaútgáfunni eru á annan bóginn fátækt og getuleysi almennings til bókakaupa, og úr því verður ekki bætt með ríkisforlagi, og á hinn bóginn hræðsla bókaútgefenda við að gefa út bækur, sem ætla má að gangi lítt út. En það er yfirstíganlegur örðugleiki. Bækur verða svo að segja að berjast til sigurs; einhver forleggjari verður að sannfærast um, að bók, sem á að gefa út, eigi skilið að komast út og að hún fái lesendur. En nú á bókavalið að byggjast á persónulegum skoðunum þeirra fáu manna, sem ráða fyrir ríkisforlaginu, en það verður sennilega mentamálaráðið hið nýja. Seinni villan er því skipulagsbundin, en það er hin ekki. Ákveðnar skoðanir vissra manna eiga að ráða því, hvaða bækur koma út og hverjar ekki. Sú villan er að því leyti lakari hinni fyrri, að hún er skipulagsbundin og verður því aldrei yfirunnin. Ýmsar bækur og rit hafa átt örðugt uppdráttar í fyrstu, þótt þær ættu það ekki skilið, en þær hafa yfirunnið mótspyrnuna, af því að hún var ekki skipulagsbundin. Ýmsar slíkar bækur hefðu aldrei komist út að öðrum kosti. Því er ekki að leyna, að upp á síðkastið hafa komið út nokkrar bækur, sem deilt hefir verið um, hvort ættu það skilið, og jeg er viss um, að ríkisforlag, ef til hefði verið, hefði haldið niðri, en jeg teldi skaða, að hefðu ekki komið út. Hv. flm. (ÁÁ) sagði, að væri það rjett, að ríkisforlaginu væri ætlað að tyggja bókakostinn í fólkið; þá mætti eins segja, að nú væri tuggið í almenning af bókaútgefendum og ritstjórum tímarita. En þetta er ekki nema hálfur sannleikur. Í raun og veru er það fólkið sjálft, sem velur. Bókaútgefandinn og ritstjórinn hefir sömu aðstöðu gagnvart lesendunum og kaupmaðurinn gagnvart viðskiftamönnum sínum. Því slyngari sem kaupmaðurinn er að geta í huga manna, hvað þeim kemur vel, því hæfari er hann til síns starfs. Alveg eins er með útgefendur bóka, blaða og tímarita. Jeg er ekki með þessu að segja, að það eigi eingöngu að leika við smekk fólks í þessu efni. En þetta, er þó mikilvægt atriði, og það stendur fast, að það er fólkið sjálft, sem velur, en nú á að fara að velja fyrir það.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg þarf litlu að svara, öðru en því, að það er misskilningur, að hjer sje um einokun á bókaútgáfu að ræða. Það er engin einokun, heldur till. um að rannsaka möguleika á því að gefa út sígildar bækur, útlendar og innlendar. Nýjar bækur inn- lendar verða eftir sem áður í höndum bókaútgefenda, að minni hyggju. Það þýðir ekkert að reyna að þrýsta einokunarstimpli á þetta mál. Hjer er um að ræða rannsókn á því, hve víðtæk ríkisútgáfa eigi að vera, og margvísleg afskifti af útgáfu bóka hefir ríkið þegar haft. Þar er ekki um algert nýmæli að ræða. Hv. þm. (MJ) lýsti því yfir, að það væri ekki hægt að vera á móti slíkri rannsókn. Jeg vona, að Alþingi hlýði því ráði hans og leyfi, að sú rannsókn fari fram.

Flm. (Jón Þorláksson) Jeg vil leyfa mjer að rifja upp í fáum orðum tildrög þessa máls, sem hjer er til umr. Á Alþingi 1927 voru samþ. tvenn lög um varðskip ríkisins, hvorttveggja stjfrv. Þau öðluðust konungsfestingu 31. maí 1927. Fyrri lögin, nr. 41, um varðskip ríkisins og sýslunarmenn á þeim, kveða á um stöðu þeirra manna í þjóðfjelaginu, er hafa á hendi stjórn á löggæsluskipum ríkisins, svo og skipshafnar á þeim skipum. Meðal annars eru þar ákvæði um það, að allir starfsmenn á þessum skipum skuli vera sýslunarmenn ríkisins, skipaðir af ráðuneytinu eða af skipherra í umboði þess. Að öðru leyti gilda um þá svipuð ákvæði þeim, sem gilda um aðra fasta starfsmenn ríkisins. Lög þessi gengu í gildi sama dag og þau öðluðust staðfestingu konungs, eða, sem áður er sagt, 31. maí 1927. Hin lögin, nr. 51, um laun skipherra og skipverja á varðskipum ríkisins, tiltaka launakjör þeirra skipverja, er ráðuneytið skyldi skipa samkvæmt fyrnefndum lögum. Auk þess eru þar ákvæði um það, hvernig ákveða skyldi laun annara manna á skipunum, sem ekki eru fastir sýslunarmenn. Þessi lög, sem einnig öðluðust, sem fyr segir, konungsstaðfestingu 31. maí, gengu í gildi 1. júlí sama ár samkvæmt ákvæði í lögunum sjálfum. Af því að launalögin gengu ekki í gildi fyr en 1. júlí, var ekki unt að framkvæma skipunina samkvæmt hinum lögunum fyr en þannig, að hún gilti frá þeim tíma. Þegar eftir 1. júlí var gefin út fyrirskipun frá fjármálaráðuneytinu, að greiða skyldi skipverjum á varðskipunum laun eftir launalögunum, frá þeim tíma, er þau gengu í gildi, og halda eftir af launum þeirra iðgjaldi í lífeyrissjóð embættismanna, svo sem tiltekið er í lögunum. En skipin voru að starfi við eftirlit með landhelginni og komu lítt til Reykjavíkur. Varð því aðdragandi nokkur að því að fá að vita um nöfn og starfsaldur þeirra skipverja, er áttu að fá veitingu fyrir stöðum sínum. Þó var því lokið fyrir stjórnarskiftin og búið að ganga frá skipunarbrjefunum í stjórnarráðinu að öllu leyti öðru en því, að eftir var að undirskrifa það eintak, sem átti að afgreiða til skipverjanna sjálfra. Ennfremur höfðu verið gerðar ráðstafanir til þess að birta þessar skipanir á venjulegan hátt í Lögbirtingablaðinu. En þetta snerist í annað horf en til var stefnt. Það var upplýst á þinginu, að sá dómsmálaráðherra, sem við tók, þegar hjer er komið sögunni, og átti að undirskrifa skipunarbrjefin, vildi ekki gera það. Hann ljet afturkalla auglýsingu þá, sem birtast átti í Lögbirtingablaðinu, og það er upplýst, að til þess að sú afturköllun færi fram hafi hann látið brenna eitt númer af blaðinu fullprentað, þar sem tilkynningin um skipunina hafði verið sett. Síðan var afturkölluð áðurnefnd fyrirskipun frá fjármálaráðuneytinu um að greiða skipverjum laun samkv. ákvæðum launalaga fyrir varðskip ríkisins. En í öðrum atriðum hafa þessi lög einnig verið brotin síðan um stjórnarskiftin. Þar á meðal ákvæði laga nr. 41, um að ekki skuli lögskrá skipverja á varðskipum ríkisins. Þar sem lögin kveða á um stöðu skipverja og gera þá að föstum sýslunarmönnum ríkisins, var svo til tekið, að ekki skyldi lögskrá þá. En hæstv.dómsmrh. (JJ) hefir ekki kært sig um að framfylgja þessu ákvæði, heldur látið lögskrá þá áfram, og lögskráðir eru þeir enn í dag og því undir ákvæðum siglingalaganna, en ekki laga nr. 41, 31. maí 1927, sem veita þeim rjett til lífeyris fyrir sig og ekkjur sínar samkv. lögum frá 1921 um lífeyrissjóð embættismanna. Svo sem til árjettingar því, að núverandi stjórn vildi ekki hlíta ákvæðum gildandi laga um laun skipherra á varðskipunum, ritaði hæstv.dómsmrh. (JJ) 8. des. f. á. skipstjórunum á varðskipunum „Óðni“ og „Þór“ samhljóða brjef, sem jeg hefi endurrit af og skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp. Þar segir svo: „Eftir stjórnarskiftin síðustu var yður, herra skipstjóri, tilkynt munnlega, að laun þau, sem þjer hingað til hafið haft sem skipstjóri á varðsskipinu, væni að áliti stjórnarinnar í ósamræmi við laun starfsmanna ríkisins yfirleitt. Jafnframt var tekið fram, að launin myndu þó haldast óbreytt til áramóta, en þá verða færð til samræmis við laun virðulegustu starfsmanna í þjónustu landsins. Í áframhaldi af þessu samtali er yður hjer með tilkynt, að frá byrjun janúar næstkomandi verða laun yðar ákveðin jöfn launum skrifstofustjóra í stjórnarráðinu og aldursuppbót reiknuð frá þeim tíma, er þjer hófuð skipstjórn í þjónustu Björgunarfjel. Vestmannaeyja. Núverandi landsstjórn lítur svo á, að starfi skipstjóranna á varðskipunum fylgi engin risna, og að það sje beinlínis skaðlegt fyrir starf skipstjóranna sem löggæslumanna landsins, að þeir bindi með risnu kunningsskaparbönd, sem fremur geta veikt en styrkt aðstöðu þeirra við starf sitt í þjónustu landsins. Jónas Jónsson /Sigfús M. Johnsen“. Jeg skal að svo stöddu víkja aðeins að þeim kafla brjefsins, er fjallar um launin. Með brjefinu ákveður hæstv. ráðh. (JJ) af fullveldi sínu; að laun skipherra á varðskipum ríkisins skuli frá áramótum vera söm og laun skrifstofustjóranna í stjórnarráðinu. En á sama tíma eru í lögum skýr og skýlaus ákvæði um það, að launin skuli vera önnur. Þetta er svo bert lagabrot sem frekast getur orðið. Það er kunnugt, að eftir að hæstv.dómsmrh. hefir þannig sumpart beinlínis brotið lögin sjálfur og sumpart gert starfsbróður sínum, hæstv. fjmrh. (MK), ómögulegt að framfylgja þeim, þá hefir hæstv. stjórn lagt fyrir þetta þing frv. til laga um nýja skipun á þessu, sem m. a. fer fram á að nema úr gildi þau tvenn lög, sem brotin hafa verið og hafa gilt til þessa. Nú hefði mátt ætla, að Alþingi væri svo á verði um vald sitt, að það hefði vísað þessari tilraun til einræðis á bug með því áð fella frv. og krefjast þess, að gildandi, löggjöf væri framfylgt og hlýtt. En það hefir komið á daginn, að Alþingi vildi ekki kjósa þá leið. Og er það var orðið bert, leyfðum við okkur, flutningsmenn, að bera fram þessa till. á þskj. 544, sem nú er til umr. Hún fer fram á það eitt, að Alþingi álykti að víta brot dómsmrh. á þeirri löggjöf, er þingið í fyrra setti um varðskip ríkisins. Ástæðan til þess, að við berum fram þessa till., er ekki sú, að við viljum með henni óska eftir stjórnarskiftum eða að hæstv.dómsmrh. (JJ) víki úr sæti; flokkum er, sem kunnugt er, ekki svo háttað hjer í þinginu, að það sje tímabært enn þá. En ástæðan er sú, að við teljum óhjákvæmilegt, að Alþingi láti að gefnu tilefni þá skoðun sína í ljós á einhvern þinglegan hátt, að það vilji ekki una því, að vald þingsins sje virt að vettugi og ráðherra brjóti og vanræki að uppfylla lög, sem samþykt hafa verið á Alþingi og öðlast staðfestingu konungs og komin eru í gildi. Við álítum vald Alþingis í hættu, ef það sjálft heldur ekki vörð um það. Viljum við með till. gefa Alþingi tækifæri til þess að láta í ljós, að það vilji halda vörð um vald sitt og leggja áherslu á það, að annað eins og þetta, sem í till. er átalið, endurtaki sig ekki. Ef Alþingi lætur það óátalið, má búast við framhaldi í sömu átt. Nútíminn hefir sjeð í ýmsum löndum talsverða tilhneiging til einræðis. Og einræðið er svo langt komið í framkvæmd í sumum löndum Norðurálfu, að völd löggjafarþinganna eru úr sögunni. Þessi stefna fær byr af þeirri skoðun, sem er orðin talsvert almenn, að þingunum takist ekki eins vel og ákjósanlegt væri að halda virðingu sinni og framkvæma ætlunarverk sitt. En jeg hygg, að hjer á landi sjeu flestir sammála um það, að þó að setja megi sitthvað út á þingið, þá sje enn ekki fundin nein sú tilhögun, sem gæti komið í staðinn fyrir þingræðið. En þó er ekki við því að búast, að sú skipun haldist, nema Alþingi gæti rjettar síns og haldi vörð um vald sitt og virðingu. En það er síst til þess að auka virðingu alþjóðar fyrir Alþingi, að láta það liðast, að ráðherra taki vald þess í sínar hendur. Jeg ætla ekki að svo stöddu að tala um fleiri hliðar á þessu máli en þetta aðalatriði. Jeg óska þess, að samkomulag verði meðal alþingismanna um að gera það, sem þinginu er skylt að gera, til þess að halda vörð um skiftingu valdsins, sem ákveðin er í núverandi stjórnarskrá og um stjórnskipulag landsins.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 3. landsk. (JÞ) hefir nú nokkuð minst á hið svokallaða varðskipamál frá sínu sjónarmiði, og niðurstaða hans er sú, að mjer hafi ekki tekist að feta nægilega vel í fótspor fyrirrennarans, hv. 1. þm. Skagf. (MG). En þar sem hv.þm. fór út í söguleg atriði þessa máls, þá verð jeg að gera það nokkuð líka, en dálítið frá öðru sjónarmiði. Það er ekki víst, að öllum hjer í hv. deild sje það kunnugt, að drög þessa. máls liggja nokkuð til baka. Þegar Vestmannaeyingar hófust handa um kaup á „Þór“, þá var hugmyndin að hafa björgunarskip í Eyjum yfir vetrarmánuðina. En þeir sáu fljótt, að það var ofurefli að halda úti slíku skipi, sem ekki var hægt að nota nema yfir vetrarvertíðina, frá janúar til miðs maí. Var því leitað eftir styrk frá ríkissjóði og óskað eftir atvinnu fyrir skipið hinn tímann. En þá brá svo undarlega við, að sá flokkur, sem hv. 3. landsk. (JÞ) fylgdi þá, eða var í nánustu sambandi við, vildi ekkert gera fyrir málið og var Vestmannaeyingum í öllu hinn erfiðasti. Þáverandi formaður flokksins, Jón heit. Magnússon, var mjög á móti því, að þingið veitti Björgunarfjelagi Vestmannaeyja fjárstyrk, eða notaði „Þór“ til landhelgisvarna og eftirlits um síldveiðitímann. Jafnvel eftir að stjórn, sem Framsóknarmenn studdu, hafði viðurkent „Þór“ sem varðskip, þorði Jón heitinn Magnússon ekki að láta tala opinberlega í þinginu um, að byssa ætti að vera á skipinu. En sá flokkur, sem jeg hefi fylgt, hefir frá því fyrsta sýnt þessu máli velvild. Og þegar Jóns Magnússonar stjórnin fór frá 1922 og ný stjórn, sem Framsóknarflokkurinn átti meiri ítök í, hafði tekið við, fekk „Þór“ eiginlega fyrst viðurkenningu sem varðskip. Miðstjórn Framsóknarflokksins, sem þeir áttu þá sæti í núverandi hæstv. fjmrh. (MK) og Hallgrímur heitinn Kristinsson, lagði til, að „Þór“ yrði notaður sem strandvarnaskip. svo hjelt þetta áfram fram yfir kosningarnar 1923, að „Þór“ var notaður til þessa, í mótstöðu við flokk hv. 3. landsk. (JÞ), en studdur af Framsóknarflokknum. En svo breytist viðhorf Íhaldsflokksins skyndilega, eftir að sá flokkur gat fengið eitt stuðningsatkvæði úr Vestmannaeyjum með því að snúast til fylgis við Þórsmálið. Íhaldsflokkurinn var í öllu hinn erfiðasti í þessum málum, meðan hann hafði nokkurt bolmagn til að hindra framkvæmdir í landhelgisgæslunni. En þegar ísinn var brotinn og „Þór“ orðinn bæði björgunarskip og varðskip, þá var samþykt á Alþingi að byggja nýtt strandvarnaskip, „Óðin“, alveg eins og nú í vetur var samþ. að byggja annað skip, sem nánast sagt mundi koma í stað „Þórs“, sem nú er að ýmsu leyti orðinn á eftir kröfum tímans. En frammistaða Íhaldsstjórnarinnar við byggingu á „óðni“ mistókst eins freklega og hægt var. Íslendingar eru nú búnir að láta smíða mörg skip, bæði Eimskipafjelagið, og ríkið, og einstakir útgerðarmenn togarana. En ekkert þeirra hefir orðið slíkur trjekyllir, sem „Óðinn“ varð undir stjórn og handleiðslu stjórnar þeirrar, er hv. 3. landsk. þá átti sæti í. Bygging skipsins tókst svo fáránlega, að það lagðist á hliðina og nálega hvolfdi inni í einhverri bestu höfn landsins, og var tilviljun, að það fórst ekki. Þessi mistök á skipinu munu stafa af einhverju rænuleysi stjórnarinnar, sem að nokkru leyti er kunnugt af hverju stafar, og lýsti sjer m. a. í því, að stjórnin leitaði til togaraeigenda um það, hvernig skipið ætti að vera. En það var í eðli sínu alveg hið sama og að spyrja mýsnar að því, hvernig kötturinn ætti að haga sjer þeir ráðlögðu að hafa skipið jafnlangt og togara, eða um 150 fet. En jafnframt átti það að hafa svo sterka vjel, að það gæti farið með 14–15 mílna hraða. En þekkingin var nú ekki meiri en svo, að þeir bjuggust við, að slíkt skip mundi þola svo sterka vjel, sem til þess þurfti að fara með 14–15 mílna hraða. Merk skipasmíðastöð á Þýskalandi, sem gerði lægst tilboð í smíði skipsins, sagðist ekki geta samrýmt þetta tvent. En svo fekst skipasmíðastöð í Danmörku til að smíða skipið, jafnilla gert og Íhaldið vildi vera láta. En þá kom fljótlega fram ósamræmið milli vjelarinnar og skipsskrokksins, og slysið þar með undirbúið. Voru nú miklar bollaleggingar um, hvað gera ætti, og varð niðurstaðan sú, að eftir ærinn kostnað, sem m. a. kom fram í þeirri miklu töf, sem skipið varð fyrir, var ákveðið að lengja skipið um 13 fet, svo það gæti borið vjelina og haldið ganghraðanum. Voru þetta ráð Nielsens, forstjóra Eimskipafjelagsins, sem Íhaldið vildi ekki spyrja til ráða fyr en alt var komið í óefni. Þetta hjer er tekið fram til þess að auka nokkuð lítillæti hv. 3. landsk. (JÞ) og flokksbræðra hans, og jafnframt til að sýna, hve herfileg afglöp hafa verið gerð í þessu máli fyrir áhugaleysi þeirra, þrjósku og vanþekkingu. Ef því litið er á framkvæmdir hv. 3. landsk. (JÞ) og flokksbræðra hans, þá eru það ýmist mótstaða eða afglöp, sem einkent hafa afskifti þeirra af þessu máli. - Þá má benda hv. 3. landsk. á annað axarskaft um byggingu „Óðins“, sem átti að verða sem líkastur togara, vegna löggæslunnar, en varð þeim þó ólíkur, vegna þess hve reykháfurinn var gerður gildur, svo togarar þekkja hann langt að. Þetta er nú inngangurinn að því, sem gerðist á þinginu í fyrra, að því við bættu þó, að Íhaldsstjórnin lagði til, að „Þór“ yrði keyptur af ríkinu. Henni þótti þá heppilegt að kaupa hann, þegar bersýnilegt var orðið, að hann fullnægði ekki þeim kröfum, sem gera verður til þess, að skipin sjeu fær um að elta uppi togarana. En hann var seldur með því skilyrði, að hann hjeldi sig við Vestmannaeyjar um vertíðina. Í vetur skrifaði skipstjórinn á „Þór“ mjer, og telur hann „Þór“ vera orðinn algerlega óhæfan til landhelgisgæslunnar. Nefnir hann ekki færri en 10 dæmi þess, að togarar hafi sloppið af þeirri ástæðu. Stingur hann svo upp á, að nýtt skip verði bygt. Jeg sendi sjútvn. þingsins þetta brjef til umsagnar. Afleiðingin varð svo sú, að einn hv.þm. úr sjútvn. Ed. bar fram frv., sem heimilar stjórninni að láta byggja nýtt skip. „Þór hefir verið dæmdur ófær, og eins og málið nú liggur fyrir, er ekki nema um tvent að ræða: annaðhvort að selja hann fyrir það litla verð, sem fyrir hann kynni að fást, og láta svo nýja skipið sitja fast við Vestmannaeyjar yfir vertíðina, eða þá að halda „Þór“ við og láta hann annast Vestmannaeyjar þessa 4 mánuði, en liggja þá hjer kyr hina 8 mánuði ársins. - Má þá þakka þeim hinum örlátu mönnum, sem hjer hafa staðið að því verki í dag að stórhækka laun varðskipayfirmannanna, ef þarna þarf að launa heilli skipshöfn, sem er á skipi, sem lítil not eru að, svona óhæfilega há laun, sem samþykt voru. - En niðurstaðan á þessum samningum er sú, að ríkinu ber skylda til að verja Vestmannaeyjar, hvort sem til þess verður svo valinn „Þór“ eða annað dýrara skip. En ekki eru slíkir samningar gerðir af framsýni. Nú kemur sá þáttur, þegar hv. 3. landsk. (JÞ) grípur inn í söguna og ber fram frv. sitt á þinginu í fyrra um að lögfesta 40–50 embætti á varðskipunum, með föstum launum. Og ráðherrann sá var sannarlega ekki að biðja guð um lítið handa þessum mönnum. Þeir eiga að setjast skör hærra en flestir aðrir embættismenn þjóðarinnar. T. d. eiga kolamokarar að hafa hærri árslaun en prestar hafa að byrjunarlaunum með 10–12 ára nám að baki. Frv. þetta fekk harða mótstöðu í báðum deildum þingsins, einkanlega þó í Ed., þar sem jeg og 5. landsk. (JBald) áttum í sífeldum útistöðum við hv. 3. landsk. (JÞ) um þetta mál. Jeg hjelt því fram, að það væri algerlega vanhugsað að lögfesta svo marga og háttlaunaða embættismenn, og eins það fyrirkomulag að veita yfirmönnunum þessar stöður til lífstíðar, þar sem hætt væri við, að gæslan yrði sljólega rækt, þegar útslitnir menn eiga að sjá um hana. En eins og allir vita, eru embættismenn ekki látnir fara frá starfi, nema um mjög alvarlegar sakir sje að ræða. Ef við athugum, hvernig útgerðar fjelögin, sem eru aðaluppistaða Íhaldsflokksins, fara að gagnvart sínum starfsmönnum, þá verður annað uppi á teningnum hjá þeim sömu mönnum, sem fastast halda því fram, að ríkið eigi að gera alla sína skipverja að föst. um starfsmönnum æfilangt. Jeg vil ekki segja, að þeirra aðferð sje falleg eða eftirbreytnisverð í sjálfu sjer, sú er þeir viðhafa í sinni eigin útgerð. En aðferð þeirra er sú, að mönnunum er kastað í land, þegar þeir eru orðnir slitnir. Þeir vilja hafa færa og fullfríska menn í hverju rúmi, því að þeir vita, að það borgar sig best fyrir útgerðina. Það mundi ekki þykja hyggileg ráðstöfun hjá togarafjelagi að binda sig þannig með föstum samningum við alla skipverja æfilangt. Ef hv. 3. landsk. (JÞ) hefði verið framkvæmdarstjóri, t. d. hjá „Kveldúlfi“, og hefði tekið upp á slíku, þá hefði hann vafalaust verið rekinn á næsta hluthafafundi. Gagnstætt þessu hefi jeg haldið því fram, sem þingið nú hefir gengið inn á, að það yrði að tryggja það, að á varðskipunum væru altaf menn í fullu fjöri, sem gætu beitt sjer fullkomlega gegn öllum landhelgisbrjótum, innlendum og útlendum. Í því skyni hefi jeg lagt það til, sem samþykt hefir verið í báðum deildum þingsins, að yfirmenn skipanna, skipstjórarnir, skuli ráðnir aðeins til nokkurra ára í senn. Með því móti er hægt að skifta, þegar starfið fer að líða fyrir mennina. Hvernig svo eigi að búa að þeim mönnum, er þannig fara úr þjónustu landsins, skal hjer ekki rætt um. Útgerðarfjelögin hafa í því efni ekkert gert, að minsta kosti ekkert skipulagsbundið, t. d. að sjá fyrir ekkjum sjódruknaðra. Þeim er að vísu oft gefið eitthvað, en oft líka ekki, og oftast munu þær gleymdar eftir að jarðarfarir eru afstaðnar. Slík er aðferð þessara manna heima fyrir. Í lögunum um varðskipin frá í fyrra var m. a. sá galli, að þar var gerður óhæfilega mikill munur á launum æðstu mannanna á skipunum og þeirra næstu. Það er ekki síður mikið komið undir stýrimönnunum en skipstjórunum, að alt gangi vel, enda eru nú í þeim stöðum mjög duglegir menn. Einn stýrimaður, Einar sonur Einars Markússonar, tók 10 togara á 8 vikum. Það var þó ekki nema „Þór“, sem hann hafði þá, og þegar tekið er tillit til þess dóms, sem það skip nú fær, þá má það teljast mikið þrekvirki. Á hinu skipinu er stýrimaður, sem einu sinni tók togara hjer, sem sýndi mótþróa, flutti hann til Englands og hafði ofbeldi í frammi. Hann sýndi af sjer mikinn dugnað, en hafði ljelegan skipakost. Þrátt fyrir þetta áleit fyrverandi stj., að það mætti muna 6–700 krónum á mánuði á launum þessara manna og skipstjóranna. Jeg hefi engar tilraunir gert til að vinna á móti þeim hækkunartill., sem samþ. voru í dag. Hinsvegar kom það ljóst fram, að Íhaldsmenn hafa „agiterað“ mikið. Það kom ljóst fram við nafnakallið, að mest áhersla hefir verið lögð á að hækka laun þeirra, sem hæst laun hafa áður. Þó að það komi ekki þessu máli við, vil jeg benda á eitt, sem okkur hv. 3. landsk. (JÞ) ber á milli. Jeg vil leggja eins mikla áherslu á, að stýrimennirnir sjeu duglegir, eins og skipstjórarnir, og í því skyni hefir mjer dottið í hug að koma því svo fyrir, að þeir væru til skiftis um tíma gestir á hliðstæðum skipum annara þjóða, til þess að kynnast aðferðum þeirra, ef þess væri kostur. Mjer er ekki kunnugt um, að neitt hafi verið fyrir slíku hugsað af fyrirrennurum mínum. Þvert á móti kom það beint fram í dag við atkvgr., að það var ekki mikið hugsað um stýrimennina. Hv. 3. landsk. (JÞ) gat ekki komið á óvart, eftir kosningarnar í sumar, þó að þau umskifti, sem þær leiddu af sjer, næðu til varðskipanna; svo vel var honum kunnugt um afstöðu mína og margra annara af andstæðingum hana til málsins í fyrra. Þess vegna er það undarlegt og óskýrt enn í dag, að Íhaldsstjórnin skyldi ekki veita þessari stöður áður en hún fór frá. Þegar svo til minna kasta kom, þá var auðvitað opin leið fyrir mig að setja í stöðurnar, halda þeim opnum og breyta svo lögunum. Jeg kem síðar að því, hvers vegna jeg valdi ekki þá leið. Ef fyrverandi stjórn hefði framkvæmt lögin, þá hefði að minsta kosti verið erfiðara fyrir andstæðingana, sem nú eru komnir í meiri hluta, að breyta þeim. Það var líka svo, að þeir, sem biðu einhver óþægindi við það, að lögin voru ekki framkvæmd, ásaka ekki mig, heldur Íhaldsstjórnina, fyrir að framkvæma ekki lögin og afhenda málið óleyst í hendur þeirra manna, sem voru algerlega andstæðir frv. í fyrra og mátti telja víst að hefðu nú nógan þingafla til þess að koma fram breytingum. Jeg held því, að allur úlfaþyturinn í íhaldsblöðunum hafi mest verið gerður til þess að reyna að láta reykinn af þeim eldi, sem brennur í íhaldsherbúðunum, leggja yfir á andstæðingaflokkinn. Jeg skal ekki hæla mjer fyrir beinar vinsældir meðal Íhaldsmanna út af þessu máli, en ásakanirnar beinast eðlilega allar í garð þeirra manna, sem þarna brugðust sínum mönnum og samherjum. Jeg hefi heyrt ýmsar tilgátur um það, hvers vegna Íhaldsstjórnin hafi ekki framkvæmt lögin. Ein er sú, að henni hafi þótt lögin gölluð. Önnur er sú, að þetta hafi blátt áfram stafað af dugleysi, en því vil jeg ekki trúa; jeg hefi meira álit en svo á skrifara dugnaði fyrirrennara míns í starfinu. Hin þriðja er sú, og þykir mjer hún sennilegust, að þeir hafi hugsað sem svo: Framsóknarmenn voru á móti þessu í fyrra að vísu, en þegar þeir koma nýir í stjórnarráðið og skjölin liggja á borðinu, þá skrifa þeir í hugsunarleysi undir þessi 50 skjöl, og svo - og svo ásökum við þá á eftir fyrir að hafa breytt um stefnu. Mjer þykir þetta sennilegasta tilgátan, og vil jeg rökstyðja það með „dæmi úr lífinu“, eins og einn eigandi „Morgunblaðsins“ kemst að orði, þegar hann skrifar um verslun. Það hefir verið mikið talað um það, að starfsmönnum hafi verið fjölgað í stjórnarráðinu, og hefir það jafnvel verið borið út, að 15 nýir menn hafi verið ráðnir þangað. Um annað var þó ekki að ræða en þrjár stöður, sem auglýst var í Lögbirtingi að ráðið hefði verið í, og þetta var ekki annað en fólk, sem búið var að ráða af Íhaldsstjórninni og fekk að vera áfram. Enda var það alt frá frómum og sanntrúuðum íhaldsheimilum. Það er sannanlegt, að allar þessar ráðningar voru gerðar af fyrv. stj. Yfirsjón núverandi stj. er þá aðeins sú, að hafa ekki rekið þetta fólk úr vistinni. Af þessu litla „dæmi úr lífinu“ má mikið ráða. Það er auðsjeð, að þeir hafa ætlað sjer að láta vandann og ábyrgðina lenda á eftirmönnum sínum. Þegar jeg kom í stjórnarráðið og sá þennan skjalabunka liggja á borðinu, þar sem efst lá skipunarbrjef skipstjórans á „Óðni“, þar sem honum voru ætluð 12 þús. kr. laun, þó að lögin ætluðu honum ekki svo mikið, þá fór jeg auðvitað að brjóta heilann um þennan íhaldsleyndardóm. Jeg hugsaði þá sem svo: Hvaða ástæða er fyrir mig að vera að framkvæma þessi lög, úr því að Íhaldsmenn vildu ekki gera það? Jeg sagði svo við minn samverkamann: Við látum þetta bíða í alveg sama horfi og Íhaldsmenn hafa stefnt undanfarna mánuði. Eftir allan þennan gauragang og glamur um lögbrot hefir hávaðinn hjaðnað niður í þetta sæta „marmelade“, sem hv. 3. landsk. (JÞ) hefir nú sett ofan á þá þurru íhaldsbrauðskorpu hjer í kvöld. Þegar Íhaldið talaði um að láta þetta verða landsdómssök, þá sagði jeg við andstæðinga mína: Blessaðir, látið þið þetta bara fara fyrir landsdóm. Þá kemur væntanlega fram brtt., og hún verður samþ., um að láta hv. 1. þm. Skagf. (MG) mæta fyrst. svo hefi jeg boðist til að stinga höfðinu í snöruna á eftir honum og fylgja honum í hegninguna, eins og jeg fylgdi honum í því að láta haldast „status quo“. Íhaldsmenn mistu svo smátt og smátt móðinn. Þeir sáu, að ef til landsdóms kæmi, þá yrði þeirra ráðherra fyrir barðinu fyrstu missirin. Og þeir virðast ekki hafa búist við, að slík málaferli yrðu þeim til ánægju, þegar alt kemur til alls. Þess vegna er þetta mál svo andvana fætt. Kosningarnar 9. júlí s. l. skópu þann meiri hluta, sem nú hefir þetta mál á sínu valdi. - Nú hefir málið verið leyst á þeim grundvelli, sem jeg hefi lagt til, en fallið frá grundvelli Íhaldsins. Hitt er eins og rós í hnappagatið fyrir Íhaldsmenn, að þeim tókst nú í dag að koma fram nokkurri hækkun á laununum, án þess að raskað hafi verið þeim aðalgrundvelli, sem jeg hefi lagt í málinu. Þeir hafa aðeins trygt dálítið meiri eyðslu úr landssjóði heldur en vera þurfti. Það er alveg rjett hjá hv. 3. landsk. (JÞ), að þegar skipstjórarnir komu til mín eftir stjórnarskiftin og ljetu í ljós við mig undrun sína yfir því, að jeg hefði ekki veitt stöðurnar, þá sagði jeg þeim meðal annars, að jeg væri ósamþykkur þeim háu launum, sem fyrirrennari minn hafði ætlað þeim. Jeg sagði, að laun í sambærilegum stöðum í landi, t. d. laun skrifstofustjóra í stjórnarráðinu, væru ekki nærri eins há. Og þar sem fyrirrennari minn hefði ekki álitið rjett að nota lögin, þá sæi jeg enga ástæðu til annars en að það ástand hjeldist, sem verið hafði, um samninga milli skipstjóra og stjórnarinnar. Þó þótti mjer rjett að hrófla ekkert við laununum fram til nýárs, en jeg tilkynti þeim síðar munnlega, að það mundi þá verða gert, og var það síðan staðfest skriflega 8. des. Af því að annar skipstjóranna hjelt því fram, að þeir ættu að fá risnu, tók jeg það fram, að jeg áliti, að þeir ættu enga risnu að hafa, fremur en yfirlögregluþjónninn í Reykjavík. Jeg liti ekki á þá sem neina herskipaforingja eða aðmírála. Það væri fásinna af varðskipsmönnum okkar að bera sig saman við erlenda sjóforingja. Við hefðum engan sjóher og ekkert með hann að gera, þar sem við hefðum lýst yfir því, að við mundum jafnan vera hlutlausir í ófriði. Það væri því álit mitt, að þeir væru aðeins lögreglumenn, og að krafa um, að þeir ættu að hafa fje til veisluhalda, væri aðeins misskilningur á því formi, sem fyrirrennari minn hafði skilið við. Mín skoðun, og sú skoðun, sem nú hefir sigrað hjer á Alþingi, er sú, að á þessum skipum eigi einungis að vinna lögreglustarf, en ekki að hafa veislur eða tildur. Fyrir hv. 3. landsk. virðist vaka hið gagnstæða, að þar eigi að vera yfirlæti, veislur, kanske sukk eða bílífi. Það kom til mín í dag einn meiri háttar kaupmaður hjer í bænum og sagði mjer, að nú væri að koma inn á höfnina enskt herskip. „Kallaðu nú á „Óðin“, sagði hann, „og láttu Bretann sjá, að við höfum líka flota“. Hann vildi, að við sýndum Bretum, að við gætum dálítið á sjónum, eins og þeir. Jeg var ekki nógu háfleygur til að geta fylgt þessu góða ráði. Jeg sagði, að það væri betra, að „Óðinn“ væri að starfi sínu sunnan við land, því að jeg bjóst ekki við, að við mundum „imponera“ Bretum í flotamálum hvort sem væri. En þessi maður, sem í góðri trú vildi sýna Englendingum, að við værum líka með flotamál, er skoðanabróðir þeirra manna, sem vilja hafa veislur og fagnað á varðskipunum íslensku. Jeg held, að jeg geti ekki komist hjá því, áður en jeg lýk máli mínu - og mjer finst, að jeg hafi rjett til að svara líka fyrir hv. 1. þm. Skagf. (MG), þótt hann þykist ef til vill einfær um að svara fyrir sig - að benda hv. 3. landsk. á það, að ef við verðum hengdir fyrir að hafa frestað framkvæmd laga, þá höfum við þó lofsamlegt fordæmi frá fyrirrennurum okkar í ráðherrastöðunni. Jeg vil þá fyrst nefna gamlan flokksbróður og foringja hv. 3. landsk., Hannes Hafstein. Þingið hafði eitt sinn samþ. lög um lotterí, sem ráðherrann hafði beitt sjer mjög á móti. H. H. neitaði að vísu ekki að framkvæma þau, en hann gerði það, sem meira var, hann neitaði að bera þau undir konung til staðfestingar, en það var þó auðvitað skýlaus skylda ráðherra. Þetta þótti, sem það og var, einsdæmi, og það varð töluverður hvellur út af málinu. Andstæðingar H. H. rjeðust harðlega á hann fyrir þetta. Hv. 3. landsk. hefir haldið því fram, að H. H. hafi gert þetta vegna þess, að lögum í öðru landi hafi verið breytt, og hafi íslensku lögin við það orðið óaðgengileg. En þetta kemur alveg í sama stað niður. Það er ómögulegt að deila um það, að H. H. framdi þingræðisbrot með því að neita að bera lögin undir konung. Jeg áfelli H. H. ekkert fyrir það, því að jeg álít, að lotterílögin hafi verið vont mál og það hafi verið þakkarvert að forða landinu frá því, því að það hefði sennilega orðið þjóðinni til skaða og skammar. Jeg ætla að nefna annað dæmi til, þar sem mjög þýðingarmiklum lögum hefir verið frestað. Þingið 1921 samþykti með miklum meiri hluta lög um fasteignabanka. Stjórnin, sem þá var, en í henni sátu flokksbræður hv. 3. landsk., framkvæmdi ekki þessi lög, og sat hún þó að völdum eitt ár eftir að þau voru samþykt. Síðan kom önnur stjórn til valda, og hún framkvæmdi lögin ekki heldur, og loks kom þriðja stjórnin, en í henni átti hv. 3. landsk. sjálfur sæti, og voru þá lögin ekki heldur framkvæmd, en þeim var þá breytt. Það stendur því að þessu leyti eins á um það mál, sem hjer er til umr., að fyrst var framkvæmd laganna frestað, en síðan var þeim báðum breytt. En sá er munurinn, að frestun laganna um fasteignabankann hafði í för með sjer töf á mjög mikilsverðu máli, sem hefir ólíkt meiri þýðingu en það, hvort mennirnir á varðskipunum fá sitt skrifaða blað einum deginum fyr eða síðar. Landið hefir mjög mikla þörf á fasteignabanka, en hann getur ekki sökum þessarar tafar komið fyr en í fyrsta lagi næsta vetur, ef Íhaldið verður þá, eins og jeg vona, svo vanmáttugt, að það geti ekki spilt fyrir því máli. Þá kem jeg að lagafrestun, sem hv. 3. landsk. er beinlínis við riðinn sjálfur. Á jeg þar við búnaðarlánadeildina. Hún komst í gegnum þingið þrátt fyrir mikla andstöðu frá hv. 3. landsk. (JÞ), og síðan neitaði hann að framkvæma lögin. En út af þessari frestun kom upp allmikill þytur. T. d. komu fram áskoranir til stjórnarinnar um að framkvæma lögin, frá sjálfu höfuðvígi hv. 1. þm. Skagf., Sauðárkróki. Sá hv. 3. landsk. sjer loks ekki annað fært en að stofna búnaðarlánadeildina, en þó ekki fyr en rjett fyrir þing og á annan hátt en þingið hafði ætlast til. Þannig frestaði hv. 3. landsk. þessu máli, sem var hið mesta hagsmunamál fyrir bændastjettina, ljet þó undan að lokum, sökum þess að hann áleit það „praktiskt“. Þá vil jeg nefna eitt dæmi enn, en þar er að ræða um bein lögbrot, sem eru miklu alvarlegri en þau, sem jeg nú hefi verið að tala um, og þessi lögbrot koma, því miður, hv. 1. þm. Skagf. við. Einhverjir góðvinir hans fóru í ráðherratíð hans að sækja á hann um að brjóta lögin um atvinnu við siglingar, þannig að menn, sem höfðu ekki næg próf til þess að mega stýra stórum skipum, fengu engu að síður rjettindi til þess. Þetta fór fram með þeim hætti, að því hefði mátt líkja við það, þegar Johan Tezel fór um Þýskaland með kistur sínar, fullar af syndaaflátsbrjefum, og seldi hverjum, sem hafa vildi. Á sama hátt var það, að lögfræðingur einn hjer í bænum hældi sjer af því, að hann gæti útvegað þessar nýmóðins syndakvittanir fyrir 500 krónur. En þegar skipstjórar hjer í Reykjavík frjetta, hvað er að gerast í stjórnardeild hv. 1. þm. Skagf. (MG), þá svellur þeim móður, þeir halda fundi til mótmæla og ljetu hreint ekki friðvænlega. Síðan kemur hv. 1. þm. Skagf. með frv., sem átti að gera þessa verslunarmöguleika löglega. En þá varð fyrst fyrir alvöru alt vitlaust í hreiðri skipstjóranna, og gekk jafnvel svo langt, að þeir höfðu bundið fastmælum, ef þessi fjandi ætti að halda áfram, að þá skyldu þeir einn góðan veðurdag koma með skip sín inn á hafnir og segja Íhaldsstjórninni að senda hina nýju ólærðu skipstjóra til þess að halda uppi siglingunum. En þingið leit öðruvísi á þetta mál en hv. 1. þm. Skagf. Að minsta kosti varð niðurstaðan sú, að frv. steinsofnaði. Hv. 1. þm. Skagf. hætti að selja , eða kanske rjettara sagt gefa, þessi syndakvittunarbrjef, og skrifstofustjóri sá í stjórnarráðinu, sem áður hafði látið þessi brjef úti, með samþykki fyrverandi yfirmanns síns, rekur nú þveröfuga út þá menn, sem koma að biðja um slíkt. Mjer finst það því nokkuð mikil brjóstheilindi hjá hv. 3. landsk., þegar hann og hans flokkur hafa gert sig seka um slíkt, að hann og blöð hans skuli leyfa sjer að deila á okkur hv. 1. þm. Skagf. fyrir að hafa ekki framkvæmt þessi þýðingarlitlu lög um varðskipin, sem við álítum að þingið ætti aftur að taka afstöðu til. Hv. 3. landsk. endaði ræðu sína með því að tala um, hve vel þyrfti að vaka yfir þingræðinu, og býst jeg við, að margir hv.þm. hafi ekki getað látið vera að brosa að þeim ummælum hans. Því að þegar hv. 3. landsk. bjóst við fyrir nokkrum árum að lenda inn í Íhaldsstjórnina, þá tók hann sjer ferð fyrir hendur til hins fyrirheitna lands einveldisins, Ítalíu, og var sagt, að hann færi þangað til þess að læra ofbeldisstjórn af Mussolini. En þegar þangað kom, þá mun, sem betur fer, hið friðsama, húnvetnska geð hafa orðið yfirsterkara, því að það er enn til mynd af honum, þar sem hann stendur á Markúsartorginu í Feneyjum, og sitja hinar friðsömu dúfur á öxlum hans sem tákn friðarins, og sýnir sú mynd, að þá var hann að minsta kosti í friðarhug, en ekki í blóðsúthellingarþönkum. Á næsta þingi komu samflokksmenn hans fram með sitt nafntogaða herfrv., sem minnir átakanlega á svartliðana ítölsku. Það er sú eina tilraun, sem gerð hefir verið til þess að stýra Íslandi með hervaldi, síðan Jörundur hundadagakóngur gerði sína lofsamlegu tilraun, með því að vopna þjófa og annað illþýði. En þegar hv.þm. hvorki tókst að koma upp hernum nje halda meiri hluta, fer honum svipað og refnum, sem ekki náði í berin og sagði því, að þau væru súr, að hann hatar nú alla ofbeldisstjórn og elskar þingræðið, og má telja það vel farið. Jeg hefi nú skýrt mína aðstöðu í málinu og vona, að Íhaldsmenn komi með öll sín skjöl á borðið. Ætti þeim og að vera það óhætt, því að með samþykt frv. í Nd. í dag er þetta mál útkljáð og heyrir sögunni til. Er því óskandi, að fram komi skýring á því, hvernig stóð á því, að Íhaldsstjórnin ljet ekki framkvæma lögin. Það þarf að koma fram játning þessa synduga flokks um, að hann hafi brugðist máli, sem hann þykist hafa trúað á. Munurinn á framkomu minni og hv. 1. þm. Skagf. í þessu máli er sá, að hann framkvæmir ekki mál sem hann hefir barist fyrir og sagst trúa á, en jeg framkvæmdi ekki lögin, sökum þess, að jeg taldi þau óholl fyrir landið. Jeg vil að lokum stinga upp á því við hv. 3. landsk., að hann noti nú þá hernáðaraðferð, sem hann hefir notað hjer í vetur til þess að tefja mál, að láta sína menn rífast innbyrðis. Allir þeir, sem ekki vilja una frestun varðskipalaganna, eiga nú að ráðast á hv. 1. þm. Skagf. og heimta skýr svör af honum, og ef þeir fá ekki fullnægjandi svör, þá eiga þeir að halda ærlegan eldhúsdag yfir honum, annaðhvort hjer eða í sínu eigin eldhúsi.

Magnús Guðmundsson Jeg skil vel, að hæstv.dómsmrh. (JJ) vilji, að við Íhaldsmenn förum að yrðast innbyrðis, til þess að hann verði laus sjálfur. En jeg býst við, að það verði heldur lítið úr því, og jeg hygg, að þeir verði ekki margir, sem vilji nota þetta lokaráð hans. Það er ekki nema eðlilegt, að hann vilji beina athygli manna frá sjer, en þáltill. sú, sem hjer liggur fyrir til umræðu, snýst um hann og ekki aðra. Annars var hæstv.dómsmrh. mjög hógvær, miklu hógværari en jeg hafði búist við, og er því ekki ástæða til þess að fara í hart við hann að þessu sinni. Jeg vil þó nota tækifærið til þess að leiðrjetta nokkur atriði, sem hann skýrði hlutdrægt frá, en ekki sökum þess, að hann kæmi þar fram með nokkuð nýtt, því að alt, sem hann sagði, hefir verið hrakið áður, en úr því að hann segir það enn á ný, þá tel jeg ekki eftir mjer að hrekja það enn einu sinni. Ræða hæstv. ráðh. snerist minst um það mál, sem hjer liggur fyrir til umr. Mestur hluti hennar gekk til þess að segja sögu varðskipamálsins hjer á landi, en sú saga var hvorki rjett nje hlutdrægnislaus. Hæstv. ráðh. talaði um bygginguna á „Óðni“ og taldi hana hafa tekist mjög illa. En það hefir þegar áður verið upplýst, að þeir gallar, sem á henni voru, voru að kenna skipasmíðastöðinni, enda hefir hún nú viðurkent það með því að bæta gallana á sinn kostnað. Og meira verður ekki heimtað af nokkurri stjórn en að hún geri svo góða samninga, að skipasmíðastöðin verði að bæta gallana, ef smíðin mishepnast. Og það var gert hjer. Hæstv. ráðh. sagði, að togaraeigendur hefðu ráðið laginu á „Óðni“. Þetta er auðvitað rangt. Það var vitanlega skipasmíðastöðin, sem rjeð lagi skipsins. Engin skipasmíðastöð tekur aðrar teikningar gildar en þær, sem hún sjálf býr til, eða búnar eru til undir hennar umsjón. Og auðvitað er það einnig rangt, að Þjóðverjar hafi ekki treyst sjer til að byggja slíkt skip, en hitt er annað mál, að þeir treystu sjer ekki til að gera það fyrir sama verð og samið var um. Þá mintist hæstv. ráðh. (JJ) á „Þór“, og mjer skildist, að hann væri að álasa fyrv. stjórn fyrir að kaupa hann. En það var þingið, sem samþykti að kaupa, og verðið var 80 þús. kr. Nú gaf hæstv.dómsmrh. (JJ) þær upplýsingar, að „Þór hefði tekið 10 togara á 8 vikum. Líklega hafa þessir togarar ekki verið sektaðir um minna fje en 120–130 þús. kr. alls, og hefir því skipið meira en borgað sig á þessum 8 vikum. Hæstv. ráðh. ætti því ekki að lasta þessi kaup. Næst kom hæstv. ráðh. að efni varðskipalaganna og sagði, að óhæfilegt væri að festa með æfilöngum samningi fjölda manna á skipunum. Taldi hann þetta hættulegt fyrir fjárhag ríkisins. En hjer fer hæstv. ráðh. rangt með staðreyndir. Í lögunum er ekki gert ráð fyrir, að þessir menn sjeu fastari í sessi en aðrir starfsmenn ríkisins. Um alla embættismenn og starfsmenn ríkisins, sem skipaðir eru eftir 1. jan. 1920, gildir sú regla, að sjeu embætti þeirra eða sýslan lögð niður, verða þeir að fara frá án þess að eiga kröfu til biðlauna. Ef hætt hefði verið að gera út skipin, hefðu þessir menn orðið að sætta sig við að láta af starfi, samkv. lögunum. Auk þess er ákvæði í lögunum um 5 mánaða uppsagnarfrest gagnvart flestum starfsmönnum skipanna. En nú hefir þessu síst verið breytt til batnaðar, þar sem samningar eiga að vera bundnir við 6 ár og af hvorugum aðila uppsegjanlegir. Færi nú svo, að hætt yrði útgerð skipanna, verður að greiða starfsmönnum þeirra full laun í 6 ár frá því að þeir voru ráðnir, þó að þeir leysi ekkert verk af hendi. Að þessu leyti verður nýja fyrirkomulagið ríkinu óhagstæðara en hið gamla. Væri varlegra fyrir hæstv.dómsmrh. (JJ) að tala sem minst um frv. sitt um varðskipin, því að samkvæmt því, eins og það liggur nú fyrir, verður starfsmannahald á varðskipunum miklu dýrara en eftir lögunum frá í fyrra. Alt sparnaðartal um frv. er því beinlínis rangt. Þá talaði hæstv. ráðh. (JJ) um, hvernig lögin hefðu verið samþykt á þinginu í fyrra. Jeg hefi nú athugað það efni nokkuð. Við þá athugun sá jeg, að í Ed. höfðu þau verið samþ. að viðhöfðu nafnakalli með 12:2 atkv. Má af þeirri atkvgr. glögt sjá, að það var ekki flokksmál. Í neðri deild var það samþ. með 19:3 atkv. Sýnir þetta, að báðir aðalflokkarnir hafa í fyrra verið sammála um þetta mál. En hitt er satt, að hæstv.dómsmrh. barðist á móti því, en ekki þarf að kenna flokki hans um þá andstöðu. Framsóknarflokkurinn var yfirleitt með lögunum í fyrra. Hæstv. dómsmrh. þótti mikill munur á launum yfirmanna og undirmanna á skipunum og sagðist vilja jafna þau. En jeg held, að nokkuð langt hafi verið gengið í þeirri jöfnun, eftir því sem upplýst er, að vjelstjórarnir hafi hærri laun en yfirmenn skipanna. Ef til vill ætlast hæstv. ráðh. til, að undirmenn hafi yfirleitt hærri laun en yfirmenn. Annars er það um þessi laun að segja, að þau voru greidd eins og ákveðið var af þinginu í fyrra. Um skipstjórana var sjerstöku máli að gegna. Þeir voru teknir frá einkafjelagi og höfðu það 12 þús. kr. árslaun. Var vitanlega ekki hægt að taka þá þaðan, nema greiða þeim sömu laun, enda þóttu þeir þess maklegir. Þess er og að gæta, að þingið í fyrra samþykti þetta með sjerstöku ákvæði um laun skipstjóranna. Þá kvartaði hæstv.dómsmrh. um, að „agiterað“ hefði verið við atkvgr. í dag - mjer skildist í flokksmönnum hans sjálfs. Honum svíður auðvitað, að frv. hans skuli hafa verið gerbreytt eins og gert var hjer í deildinni í dag. sje frv. nú borið saman við lögin í fyrra, er ekki næsta mikill munur á kaupi starfsmannanna, nema launum skipstjóranna. Þau eru nú heldur lægri. Önnur laun eru yfirleitt hærri. En nú er ríkið bundið við 6 ára samning, í stað þess, að áður mátti segja starfsmönnum á skipunum upp, eins og öðrum embættismönnum. Hæstv. dómsmrh. sagði, áð jeg hefði mátt vita það, að svo gæti farið vegna kosninganna, að lögin yrðu ekki framkvæmd. Mjer datt satt að segja aldrei í hug, að nokkur ráðherra mundi leyfa sjer að fara í bága við gildandi lög. Og jeg bar meira að segja svo mikið traust til núverandi hæstv.dómsmrh., að jeg hefði ekki trúað honum til að gera þetta. Það er því misskilningur, að jeg hafi búist við breytingum á framkvæmdunum, eftir að þær voru byrjaðar, og það því síður, sem lögin höfðu verið samþykt með þeim atkvæðum, sem jeg gat um áðan. Hæstv. ráðh. (JJ) hjelt því fram, að jeg hefði ekki framkvæmt lögin. Þessa staðhæfingu byggir hann á því, að mennirnir voru ekki skipaðir. En það er alt annað en að neita að framkvæma lögin. Eins og hann tók sjálfur fram, var hægt að framkvæma þau með því að setja mennina. Og þeir voru einmitt settir. En þá aðferð segist hann ekki hafa viljað nota. Áður en jeg fór úr stjórninni var farið að greiða út laun samkvæmt lögunum. Það er því misskilningur hjá hæstv. ráðh., ef hann heldur, að lögin hafi ekki verið framkvæmd. Alt tal hans um, hvað valdi því, að skipun hafði eigi farið fram, er bygt á misskilningi. Jeg get sagt honum, hvernig á þessu stóð. Og hann veit það sjálfur, því að jeg þykist þess fullviss, að skrifstofustjóri hans hafi skýrt honum frá því. Auk þess hefi jeg sagt honum það sjálfur. Það var af því, að ekki var búið að hreinrita veitinguna á skrifstofunni, þegar stjórnarskiftin urðu. Hæstv. ráðh. fór í grafgötur að leita að ástæðum fyrir þessu, og hann þóttist finna þrjá möguleika. Í fyrsta lagi gat hann þess til, að fyrv. stjórn hefði þótt lögin vond. Það er útilokaður möguleiki, þar sem hún bar sjálf fram frv. um þau og fekk það samþykt með litlum breytingum. Þá nefndi hann dugleysi, en fjell þó frá þeirri ástæðu, af því að hann taldi mig svo duglegan mann. Hvað sem dugnaði mínum líður, skil jeg ekki í öðru en að jeg hefði komið því í verk að skrifa nafn mitt undir þessi brjef, ef jeg hefði talið þörf á að leggja áherslu á það. En svo kom síðasta tilgátan, og upp úr henni lagði hæstv. ráðh. mest. Og hún var um þennan óþægilega arf, sem jeg hefði ætlað að skilja honum eftir. Þetta er misskilningur. Jeg hafði ekki í hyggju að eftirláta honum neinn óþægilegan arf. En jeg get vel skilið, að honum finnist arfurinn óþægilegur nú, en um það má hann kenna sjálfum sjer. Tal hæstv. ráðh. um landsdóm yfir okkur báðum er á misskilningi bygt, eins og jeg hefi áður sýnt fram á. En jeg tók eftir því, að hann sagði, að ef jeg yrði dæmdur, skyldi hann taka út hegninguna ásamt mjer. Hæstv. ráðh. lofar litlu með þessu, því að hann veit fullvel, að jeg verð ekki dæmdur af landsdómi, og því getur aldrei komið röðin að honum. Jeg sýndi fram á það áðan, að munurinn á lögunum og frv. er orðinn næsta lítill eftir þær breytingar, sem fylgismenn hæstv. ráðh. hafa gert á því. En hæstv. ráðh. gerði risnu skipstjóranna að umtalsefni og vildi láta líta svo út, að hún hefði verið fyrirskipuð. En svo var ekki. Skipstjórarnir rjeðu því sjálfir, hvort þeir höfðu risnu. Þeir fengu ekkert sjerstakt fje til þess. En þeir voru vitanlega sjálfráðir um það að halda uppi risnu fyrir eigið fje. Það var ekki hægt að fyrirbjóða þeim. En nú er eins og hæstv. ráðh. vilji gefa í skyn, að þeir megi ekki bjóða til sín gestum. Annars held jeg, að hæstv. ráðh. sje alveg eins veislukær og við hinir. Þegar við höfum verið saman í veislum, hefi jeg ekki annað sjeð en að honum liði þar ágætlega og að hann smakkaði Spánarvínin rjett eins og aðrir. Er þetta heldur ekkert undarlegt, þar sem hann hefir sjálfur sagt, að Íslendingar væru ekki samkvæmis hæfir, nema þeir „fengju sjer neðan í því“ Hæstv. ráðh. hefir nefnt það áður á þessu þingi, að jeg hafi brotið siglingalögin. Skrítið er, að hann skuli ekki hafa minst á þetta á undanförnum þingum. Nógu oft höfum við talast við til þess, að hann hefði getað komið þessu að fyr, og skil jeg ekki, hvers vegna hann hefir hlíft mjer þangað til í vetur. Af því að þetta kemur ekki við því máli, sem nú er til umr., skal jeg ekki fara nánar út í það, en hygg, að hægt sje að sýna fram á það, að samskonar undanþágur og jeg veitti hafi verið veittar í stjórnarráðinu frá því fyrsta, og ekki talið athugavert. Annars vænti jeg, að hæstv. ráðh. (JJ) svari máli mínu. En undarlegt er, að hann skuli fara úr deildinni meðan ræðu hans er andmælt. Annaðhvort hlýtur hann að halda, að ekki sje hægt að svara orðum sínum, eða hann treystir sjer ekki til að hlusta á svarið. En undir öllum kringumstæðum ber það vott um ragmensku að hlaupast á brott frá umræðunum.

Jóhann Jósefsson Það hefir áður fallið í minn hlut að láta uppi við hæstv.dómsmrh. (JJ), hverja skoðun jeg hefi á aðstöðu hans til varðskipamálsins. Og hann hefir látið blað sitt bera það út, að honum hafi þótt það leiðinlegt, sem jeg hefi um það sagt. sannast hjer, að sök bítur sekan, og er von, að honum þyki leiðinlegt, þegar sýnd eru með rökum afglöp hans og fótatramp á þingræðinu. Ástæðan til þess, að jeg tek nú til máls, er sú helst, að hæstv. ráðh. (JJ) ljet mín að nokkru getið í ræðu sinni. Það er rjett, að jeg hefi komið nokkuð við sögu þessa máls. En það get jeg sagt með sanni, að alt, sem jeg hefi lagt til strandvarnanna, hefi jeg gert af heilum hug og umhyggju fyrir velferð þess máls. Jeg held, að enginn ávinningur verði að því að eltast við útúrdúra hæstv. ráðh. Hann notaði sömu aðferðina nú og áður, að vefja kjarna málsins í aukaatriðum, sem ekkert koma því við. Er hægt að sýna fram á, að fjölda margt í ræðu hans var af tómum yfirdrepskap mælt, ef ekki hreinn tilbúningur, til þess að dylja það, sem talað er um. Hann talaði um, að „Þór“ væri lítilfjörlegur. En jeg ætla, að allir muni finna, að ekki er ástæða til að gera það að umtalsefni, þó að „Þór“ sje orðinn gamall. Jeg geri varla ráð fyrir, að hæstv.dómsmrh. sje svo barnalegur að ímynda sjer, að menn hafi haldið, að með því að kaupa „Þór“ væri fengið fullkomið strandvarnaskip. Það hefir víst öllum verið ljóst, að „Þór“ hafði ýmsa galla sem strandvarnaskip, þó að hann gæti verið góður til annars. Get jeg bætt því við, að mjer finst „Þór“ verður hlýlegri ummæla en hann hefir hlotið frá hæstv. ráðh. Vil jeg minna á, að þetta skip hefir ekki komið Vestmannaeyingum einum að liði, heldur fleiri og færri mönnum úr öllum hjeruðum landsins. Og þó að hann sje nú talinn lítils virði móts við annað skip, nýtt og betra, er þess að minnast, að hann hefir tekið eigi færri en 80 skip að ólöglegum veiðum. Það er eins og hæstv.dómsmrh. hafi hrelst nokkuð mikið, er það tókst í dag að rjetta ofurlítið hluta þeirra manna, sem urðu harðast fyrir barðinu á honum í þessu lögbrotamáli. Hann var eitthvað að tala um það, að búið hefði verið að „agitera“ svo fyrir að bæta launakjör yfirmanna skipanna, að sjer hefði ekki hugkvæmst að koma í veg fyrir það. Það var bágt, að hann skyldi ekki gera það! Jeg get fullvissað hæstv.dómsmrh. um, að það, sem skeði í dag, var ekkert annað en rjetting á hlut manna, sem allir sáu, að verið var að leika grátt. Það er hægt fyrir hæstv.dómsmrh. að gera lítið úr aðgerðum fyrv. stj. í strandvarnamálinu; það er hægara að átelja eftir á en ráða vel fram úr í byrjun. Jeg vil minna á það, að þegar þetta mál var tekið upp af fyrv. Stj. og Íhaldsflokknum, var um algert nýmæli að ræða að því er fyrirkomulagið snerti. Hjer hjá okkur var engin reynsla fengin í þessu efni, og reynsla annara þjóða ekki sambærileg. Hæstv. dómsmrh. talaði um, að fyrv. stj. hefði lítið gert til þess að fá mentaða stýrimenn, sem væru til taks, ef á þyrfti að halda. Þetta er algerlega rangt. Þegar „Óðinn“ var keyptur, gerði fyrv. Stj. ráðstafanir í þessa átt og sendi Friðrik Ólafsson, núv. skipherra „Þórs“, á liðsforingjanámskeið í Danmörku, svo að hann væri viðbúinn að taka við skipinu. Það vita allir, að frammistaða þessa manns við námið var ágæt, og hæstv.dómsmrh. hefir kannast við það við mig, að hún hefði verið ágæt og landinu til sóma. Jeg er ekki að átelja núv. stj. fyrir að halda þessu starfi áfram. Jeg tel það þvert á móti rjettmætt og sjálfsagt að gera slíkar ráðstafanir. Það geta altaf komið fyrir veikindi og önnur forföll á varðskipunum, en málið er svo mikilsvert og þær hliðar, sem að útlendingum snúa, svo þýðingarmiklar, að sjálfsagt er að sjá um, að altaf sjeu til forustu á varðskipunum valdir þeir menn, sem hafi þá mentun, sem krefjast verður af foringjum strandvarnaskipa. Þá kom hæstv.dómsmrh. með hina lúalegu og margupptuggnu aðdróttun, að við Íhaldsmenn hefðum haft í huga að koma hjer upp herliði. Í því sambandi talaði hann um hershöfðingja og aðmírála. Því fór fjarri, að við hefðum nokkuð slíkt í huga, en til þess að sýna hv. deild, að jeg fer ekki með staðlausa stafi, vil jeg leyfa mjer (með leyfi hæstv. forseta) að lesa nokkur orð upp úr nál.allshn.Ed. 1927, sem fjallaði um málið. Þar segir svo: „Nefndin felst í öllum aðalatriðum á það fyrirkomulag, sem ríkisstj. vill hafa viðvíkjandi varðskipunum samkvæmt þessu frv.“. Og enn segir þar: „Hjá nágrannaþjóðum vorum er eftirlit landhelginnar ýmist framkvæmt af sjóliðinu (Marine militaire) eingöngu eða af því og sjólögreglunni (Police maritime) í sameiningu. Samkvæmt frv. svara löggæslumenn þeir, sem hafa eiga eftirlit með löggæslu vorri, til hinnar síðarnefndu“. Undir þetta nál. skrifa tveir Íhaldsmenn og einn gegn og mætur Framsóknarmaður, núverandi forseti Ed. (GÓ). Við lögðum einmitt áherslu á það, að hjer væri um sjólögreglu að ræða, en ekki herskip. Ef hæstv.dómsmrh. vill því halda áfram að beina því til okkar, að við höfum viljað tildur í þessu efni, hittir sú ásökun einn mætan flokksmann hans engu síður en okkur hina, sem undir nál. skrifuðum. Það var eitt atriði í ræðu hæstv.dómsmrh., sem jeg vil ekki láta ómótmælt á Alþingi, þar eð það kom frá manni í svo virðulegu embætti. Hann ásakaði íslenska útgerðarmenn fyrir tilfinningaleysi og afskiftaleysi gagnvart mönnum á fiskiflotanum íslenska. Jeg held að til þess að koma með slíkar ásakanir þurfi meira en flapurkendar og staðlausar staðhæfingar hæstv.dómsmrh. enda eru þær ósannar og ósannanlegar, af því að þær eru ósannar. Af þeirri þekkingu, sem jeg hefi á útlendum og íslenskum útgerðarmönnum held jeg því fram, að íslenskir útgerðarmenn sjeu ekki ómannúðlegri við háseta sína en útlendir útgerðarmenn. Jeg álít þá meira að segja standa hinum síðarnefndu langt framar. Þó að jeg hafi drepið á ýms atriði í ræðu hæstv.dómsmrh., er það þó ekki þetta, sem um er deilt. Það er ekki heldur verið að deila um það, hvort fyrirkomulagið og launakjörin eftir 1. frá síðasta þingi sjeu rjett eða eftir allra höfði. Það er verið að ræða um það, að lög, sem Alþingi hefir sett í landinu samkvæmt stjórnarskrá þess, eru brotin og lítilsvirt af hæstv.dómsmrh., þeim manni, sem sjerstaklega er settur til þess að gæta helgi laga og rjettar. Hjer er farið fram á með þáltill. á þskj. 544, að Alþingi víti þetta, en ekki hvort þessi lög hafa fallið þessum virðulega ráðh. í geð, þegar þau voru sett. Það er ekki óeðlilegt, að sá maður, sem nú situr í sæti dómsmrh. á Íslandi, reyni með sinni alræmdu aðferð að skríða frá í felur og vefja kjarna málsins ýmsu óviðkomandi, til þess að hylja það, sem um er deilt. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) hefir sýnt fram á það, með því að tilgreina atkvæðamagnið, sem lögin um varðskipin voru samþ. með á síðasta þingi, að því er svo fjarri, að Íhaldsmenn hafi einir staðið að þessum lögum. En hvað um það. Lögin eru komin á á rjettan hátt, og framkvæmdarstjórn landsins bar að framkvæma þau, en ekki fótumtroða. Ráðherrar eru ekki hafðir til þess að fara eftir eigin geðþótta. Jeg get skilið, að í sálum sumra þeirra leynist löngun til að fara eftir eigin höfði, en ekki eftir lögunum - það er skiljanleg tilfinning -, en sú löngun á ekki að verða ofan á, því að maður á að geta vænst þess, að ráðh. haldi sjer fast við lögin. En hæstv.dómsmrh. hefir sýnt, að það er ekki einungis í þessu máli, sem hann hefir ríka tilhneigingu til þess að fara þvert ofan í lögin. Jeg vil minna á Akureyrarskólann og ýmsar smærri ráðstafanir og valdbrot ráðh., svo sem tilbreytingar á embættum, þegar hann óskar að koma einhverjum andstæðingi sínum frá, sem hæpið er að eigi stoð í lögum. Jeg hefi heyrt, að hann hafi víðsvegar um land vikið frá þeim mönnum, sem höfðu útsölu Spánarvínanna með höndum. Það getur hafa verið ástæða til þessa í sumum tilfellum, en jeg þekki þar til, sem þetta var ástæðulaust með öllu. Í staðinn eru svo settir gæðingar og vildarmenn hæstv.dómsmrh.! Jeg þekki ekki öll dæmin, þau eru fleiri og verða vafalaust enn fleiri. Hæstv. dómsmrh. hefði ekki átt að minnast á Mussolini. Hann er frægur fyrir það að fótumtroða þingviljann, og sá, sem hjer sýnir mesta tilhneigingu til þess að þykjast vera Mussolini - þykjast eins og krakkarnir - er einmitt hæstv.dómsmrh. Það ætti að vera öllum hv.þm. ljóst, hver hætta það er fyrir þjóðina, ef ráðh. skirrast ekki við að brjóta lögin, ef þeim býður svo við að horfa. Það er óþarfi fyrir mig sem er ungur á Alþingi, að vera að minna eldri þm. á það, hver hætta getur af þessu stafað fyrir þjóðfjelagið. Hæstv. dómsmrh. sagði, að sjer hefði brugðið í brún, þegar hann hefði sjeð skjalabunkann í stjórnarráðinu og átt að skrifa undir lögin frá því í fyrra. Hvílíkur barnaskapur! Eins og ráðh. sje ekki skyldugur til þess að afgreiða lög, þótt þau sjeu ekki samþ. af hans meiri hl.? Hæstv. dómsmrh. sagði meira. Hann sagði, að sjer hefði ekki litist á, og þar sem fyrverandi stj. hefði ekki framkvæmt lögin, hefði hann ákveðið að draga það líka. Það getur verið, að hæstv.dómsmrh. finnist þessi skýring eiga vel við nú, en það vill nú svo til, að það er til skjalfest önnur skýring á þessu fyrirbrigði. Í „Tímanum“ 14. jan. stendur m. a. þessi skýring á broti hæstv.dómsmrh.: „Núverandi stj. hefir gert þá grein fyrir afstöðu sinni, að hún teldi laun yfirmanna varpskipanna óhæfilega há og að hún teldi háskalegt að festa þá menn í öruggum embættum, sem í framtíðinni ættu með árvekni og síhvössu auga að gæta landhelginnar fyrir innlendum jafnt og erlendum lögbrjótum“. Þá var það, að hæstv.dómsmrh. ljet þetta í veðri vaka sem ástæðu. Hann feldi sig ekki við lögin og fanst þess vegna ekki rjettmætt að framkvæma þau. Þingviljinn var andstæður hans eigin vilja, og þá tók hann sjer vald til þess að brjóta vilja þingsins á bak aftur. Þetta skeði í málinu og þó meira en þetta. Hæstv. dómsmrh. hefir viðurkent, að önnur leið hafi verið opin til þess að fresta framkvæmd laganna. Þetta vissu allir og jeg hefi áður bent hæstv. ráðh. á þetta. Sú leið var að setja mennina í stöðurnar, en skipa þá ekki. Hæstv. dómsmrh. hafði vissan meiri hluta, og það var opin leið fyrir hann, ef lögin voru skaðleg fyrir þjóðina, að fresta framkvæmdum þeirra og bíða uns þingið kæmi saman og rjetti þá galla, sem að hans áliti voru á lögunum. En hæstv.dómsmrh. vildi ekki fara þessa leið; hann kaus heldur að fara þá ólöglegu. Þetta er lítilsvirðina á löggjöfunum og fyrirlitning á Alþingi. Það má vera, að svo fari í þetta sinn, að hæstv.dómsmrh. geti notað þann meiri hluta, sem styður hann að völdum, til þess eins og hann sjálfur segir að „láta kúgast“ til að loka augunum fyrir lögbrotum. Hæstv. dómsmrh. komst svo að orði um einn duglegan stýrimann á varðskipunum, að hann hefði ekki látið kúgast til að loka augunum fyrir lögbrotum. Sjálfur hefir hann von um að geta látið þingmeirihl. kúgast til að loka augunum fyrir þessu lögbroti sínu. Á meðan þjóðskipulag okkar byggist á þingræðisgrundvelli og borgararnir eiga líf sitt og tilveru undir þessu skipulagi, sem þjóðin hefir búið við um langan tíma, á meðan svo er, eru smærri lögbrotin ekki þau hættulegustu fyrir þingræðið, svo sem landhelgis- og áfengisbrotin, heldur þau brot, sem hjer er verið að átelja, þegar ráðherrar, sem eru framkvæmdarstjórn landsins, skirrast ekki við að lítilsvirða og fótumtroða vilja Alþingis. Hæstv. dómsmrh. hefir engri hættu bægt frá í þessu máli, heldur stefnt í þá hættu, að veikja grundvöllinn og grafa undan þessu sjálfstæðismáli þjóðarinnar. Hann hefir engu bjargað. Þeir, sem fallast á þessar gerðir hans, stefna tvennu í voða: Vald og helgi Alþingis er fyrir borð borið, og sömuleiðis áhrif og rjettur borgaranna sjálfra. Sje þessu fylgt af þinginu, er opin leið fyrir ofstopamenn í ráðherrasæti að fara eftir geðþótta sínum, hvað sem þingviljinn segir, en þá er Alþingi sjálft að kippa grundvellinum undan sínu eigin valdi.

Sveinn Ólafsson Gamalt orðtæki segir, að sjaldan verði mikið úr því högginu, sem hátt er reitt. Og þetta byggist á því, að því hærra sem reitt er, því hættara er við, að geigi. Það má segja, að með till. þeirri, sem hjer liggur fyrir, sje reitt djarft og hátt til höggs, svo hátt, að það hittir jafnvel þá, að baki vegenda, sem ekki var ætlast til að yrðu fyrir högginu; það hittir fyrv. dómsmrh., hv. 1. þm. Skagf. (MG), engu síður en þann, sem högginu er stefnt að - ef þá verður nokkuð úr því. Jeg hefi nú um stund hlustað á umr. út af þessari till. og gefið mig lítið að þeim, enda hafa þær að miklu leyti farið utan við efnið og snúist um ýmsar væringar milli hæstv. stjórnar og flm.till. Jeg tel ekki ástæðu fyrir mig að blanda mjer í þær, en að því er efni till. snertir, þá er hún kænleg tilraun til þess að koma fram einskonar vantrausti á hæstv.dómsmrh. Eins og bent hefir verið á, er það bersýnilegt, að einmitt sama ásökun hlýtur að ganga yfir fyrv. dómsmrh., og þó frekar yfir hann, sem var upphafsmaður frestunarinnar. Báðir hafa þeir lagt í að fresta framkvæmd þessara laga, þótt ólíkar kunni að hafa verið ástæður þeirra. Það er ekki með þessu sagt, að þetta sje óþekt eða hættulegt fyrirbæri. Eins og búið er að nefna, hefir það oft komið fyrir undanfarið, að framkvæmd laga væri frestað, þegar þótt hefir varhugavert að framkvæma þau strax, eða einhver brýn ástæða mælti með frestun. Þetta skeði 1925 með búnaðarlánadeildina, svo að jeg nefni eitt dæmi af mörgum. Þessir tveir dómsmrh. hafa hafst nákvæmlega það sama að, báðir frestað framkvæmd laganna. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) lætur sem hann hafi ekki flætt á þessu skeri, heldur hafi tímaskortur hamlað því, að hann skipaði í embættin. Út af því skal á það minst, að lögin um varðskipin höfðu verið í gildi um það 2½ mánuð, er hann fór úr stjórninni, en lögin um laun skipverja að minsta kosti 1 mánuð. Það getur nú hver sem vill trúað því, að tímaskortur hafi verið orsök þess, að framkvæmd laganna var frestað af fyrv. ráðh., en jeg trúi því ekki. Jeg ætla ekki að fara út í það að vega eða meta, hvort þetta tiltæki hafi í sjálfu sjer verið skaðlegt eða vítavert. Þar kemur tilgangurinn fyrst og fremst til greina. En hafi þetta tilfelli skapað stærra fordæmi, þá má segja það sama um það, þegar frestað var að framkvæma lögin um búnaðarlánadeildina 1925. Nú var það fyrirfram vitanlegt, að hvortveggja lögin um varðskipin frá í fyrra voru afgreidd svo, að stór minni hl. var á móti þeim og taldi afgreiðsluna mjög athugaverða. Það lá því mjög nærri, að þeim yrði breytt nú á þessu þingi, eins og þegar hefir gert verið, þar sem sá minni hluti var nú orðinn að meiri hluta. Jeg vil nú ekki - svona rjett um miðnættið - verða til þess að lengja umræður, og mun jeg því leiða hjá mjer að svara því, sem að ófyrirsynju hefir komið fram og rangfært er um meðferð þessa máls, frá ýmsum hv.þm. Jeg vildi aðeins með þessum orðum gefa skýringu á því, af hvaða ástæðum jeg leyfi mjer að koma hjer fram með rökstudda dagskrá, sem jeg álít að hæfi til þess, eins og nú er komið, að málið fái skaplega og sómasamlega afgreiðslu. Hún byggir á staðreyndum, sem fram voru komnar í málinu, og hljóðar hún á þessa leið: Með því að fyrverandi stjórn framfylgdi ekki varðskipalögunum, meðan hún fór með völd, hefir hvorki fyrverandi stjórnarformaður nje samherjar hans ástæðu til þess að áfella núverandi stjórn fyrir þann drátt á framkvæmd laganna, sem fyrverandi stjórn lagði drögin til, og með því ennfremur að núverandi stjórn hefir beitt sjer fyrir mikilsverðum breytingum á nefndum lögum, sem nú hafa gengið, gegnum 3 umræður í hvorri deild þingsins, og ætla má að afgreidd verði bráðlega, þá telur Alþingi ekki ástæðu til þess að áfella núverandi stjórn vegna framkvæmdar laganna og tekur fyrir næsta mál á dagskrá. Skv. þingvenju geri jeg nú ráð fyrir að dagskrá þessi verði rædd frekar, en jeg ætla ekki að ræða meira um þetta efni að sinni. Síðar mun jeg fá færi á að taka til máls, ef tilefni gefst, og leyfi jeg mjer hjer með að afhenda hæstv. forseta dagskrána.

Flm. (Jón Þorláksson) Hæstv. dómsmrh. (JJ) hefir fyr verið kendur við stóriðju en nú, og get jeg ekki annað en hugsað til iðju nokkurrar, er jeg rifja upp fyrir mjer hina löngu ræðu hans. Það er sú iðja, sem kölluð var hjer á þingi fyrir mörgum árum ullariðja. Var hún í því fólgin að nota mörg orð, en komast lítið að því efni, er lá fyrir. Í þessari iðju hefir nú hæstv.dómsmrh. tekið öðrum fram. Það hefir nú verið svarað flestum þeim atriðum úr ræðu hans, sem þetta mál snerta nokkuð að ráði, svo jeg þarf í raun og veru ekki að vera margorður. Sá eini af flokksbræðrum hæstv.dómsmrh., sem tekið hefir til máls, hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), sem er flm. þeirrar dagskrár, sem hjer er fram komin, varð til þess að víta framkomu hæstv.dómsmrh. við þessa umr., og þótti mjer það mjög tilhlýðilegt, að hv.flm. skyldi. einmitt verða til þess að benda á þetta. En af því jeg veit, að hv.þm. eru vanir nætursetum, og kl. er ekki orðin nema 11, þá ætla jeg að víkja fyrst að nokkrum þeim atriðum í ræðu hæstv.dómsmrh., er ekki komu við það efni, er fyrir lá, áður en jeg fer í þann farveg frumræðu minnar, er snerti þessa till., sem hjer er til umr. Hæstv. dómsmrh. byrjaði á því að segja sögu, og hefði mátt búast við því af honum, þar sem hann hefir samið kenslubækur í sögu, að honum tækist frásögnin vel. En sá ljóður varð á frásögninni, eins og stundum hefir komið fyrir áður, að hann vandaði sig ekki nógu vel í því að feta braut sannleikans. Hann byrjaði á því að tala um þá andúð, sem komið hefði í ljós hjá þeim flokki, er jeg stóð næst þá, gegn Björgunarfjelagi Vestmannaeyja. Það var nú svo þá, að jeg kom lítið við opinber mál, en samt vissi jeg um það, að Vestmannaeyingar leituðu út fyrir sitt hjerað eftir styrk til þessa fjelags. Jeg sá einu sinni af tilviljun gjafalista til fjelagsins hjer í Reykjavík, og jeg get fullvissað hæstv.dómsmrh. um það, að á honum var lítið um nöfn annara en þeirra, er tilheyrðu þeim flokki, er jeg nánast tilheyrði þá. Og heldur yrði jeg að álíta það athugaverða sagnaritun hjá hæstv.dómsmrh., ef það stæði í næstu Íslandssögu hans, að sjerstök andúð hefði komið úr hópi þessara manna gegn þessu máli þeirra Vestmannaeyinga. Þá sagði hann næst, að sjerstök mótstaða hefði verið gegn því að taka „Þór“ til landhelgisgæslunnar. Jeg veit ekki til þess, að nokkur önnur mótstaða hafi þar átt sjer stað en eðli leg tilhneiging til þess að standa á móti auknum fjárframlögum, af hálfu þeirra manna, er halda vilja spart á fje ríkissjóðs. Annars hefði það í sjálfu sjer ekki verið ótrúlegt, þó þm. hefðu haft litla trú á skipi, sem var alveg óreynt. Eftir því sem hæstv.dómsmrh. komst síðar að orði mátti skilja á honum, að hann teldi „Þór“ ófæran til þess að gegna strandvörnum. Hann hefir þó verið endurbættur mikið, og var það gert í tíð Íhaldsstjórnarinnar T. d. fekk hann þá vopn, en það hafði hann ekki haft áður. Jeg held, að hæstv.dómsmrh. takist ekki að auka lítillæti hjá mjer eða flokksmönnum mínum með því að draga sögu Björgunarfjel. Vestmannaeyinga hjer inn í umræðurnar. Við Íhaldsmenn getum verið upp með okkur af afskiftum okkar af því máli. Leiðinlegt þótti mjer að heyra það, er hæstv.dómsmrh. ljet í ljós óánægju sína yfir því, að ríkið, um leið og það keypti „Þór“, skyldi gangast undir það að líta eftir og vernda veiðarfæri Vestmannaeyinga á vertíðinni þar. Hefi jeg aldrei heyrt áður, að slíkt væri óþörf starfsemi, og þykist jeg vita, að öllum hv.þm. sje kunnugt um það, hversu mikils virði sú gæsla er, auk þeirrar björgunarstarfsemi, er „Þór“ hefir þar líka. Vona jeg, að eins og þetta er í fyrsta skifti, sem slíkt er talið eftir hjer, þá verði það og í það síðasta. Þá fór hæstv.dómsmrh. loks að gera tilraun til þess að færa ástæður fyrir lögbroti sínu. Nefndi hann aðallega 2 ástæður, er hann hefir áður getið um í blaði sínu. Sagði hann, að það væru aðallega 2 atriði í lögunum, sem hann væri óánægður með. Annað er það, að starfsmenn á varðskipunum sjeu ráðnir á sama hátt og aðrir starfsmenn ríkisins, því þá geti þeir haldið þessum stöðum sínum svo lengi sem þá lystir. Með þessa skoðun, að þessi tilhögun sje óheppileg, mun hann standa einn uppi, þó hann njóti nú liðsinnis flokksmanna sinna til þess að komast hjá þeim skellum, er hann verðskuldar sökum glappaskota sinna. Hitt atriðið var það, að laun yfirmannanna væru óhæfilega há. Þetta er ekki rjett. Skv. lögunum frá í fyrra eru launin ekkert of há. Hitt er sanni nær, að laun stýrimannanna sjeu of lág í samanburði við laun annara yfirmanna á skipunum. En það mun stafa af því, að nokkrar breytingar voru gerðar á frv. eins og það lá fyrir á þinginu í fyrra, og orsökuðu þær þetta ósamræmi. Og eina breytingin, sem rjettmætt var að gera á lögunum frá í fyrra, var sú, að hækka laun yfirstýrimannanna. Það er því alls ekki hægt að telja laun skipstjóranna óhæfilega há eins og þau eru ákveðin í lögunum frá í fyrra. Annað er það, hvernig litið er á þær kröfur, að þeir haldi þeim launum, er þeir höfðu hjá Björgunarfjelagi Vestmannaeyja. Þetta var þá önnur ástæða hæstv.dómsmrh. til þess að fremja þetta lögbrot. En jeg verð nú að segja það, að jeg get ekki álitið, að 1000 kr. á mánuði sjeu of mikil borgun fyrir svo ábyrgðarmikið starf, þó hægt væri ef til vill að fá menn til að gegna þessum starfa fyrir minni laun. Seinna tók hæstv.dómsmrh. að kvarta yfir ýmsu, er ekki kom þessu máli við. Mintist hann þar á söguburð um starfsmannafjölgun í stjórnarráðinu og sagði það mjög ýktar sögur, er um það gengju. Jeg veit ekkert um starfsmannafjölgun í stjórnarráðinu og hefi ekkert um það heyrt, en hitt veit jeg, að þennan stutta tíma, sem hæstv.dómsmrh. hefir setið að völdum, hefir hann bætt við 15 nýjum starfsmönnum. Þar af eru 3 í stjórnarráðinu, en 12 eru hin nýja ríkislögregla, sem hann kallar tollverði. Ef hjer er ekki rjett með farið, má hann sjálfum sjer um kenna, því svo ör sem hann hefir verið á það að gefa út opinberar tilkynningar um það, sem gerðist í stjórnarráðinu, hefir hann þó gleymt að tilkynna þetta. Þessir tollþjónar hafa sumir verið sendir út á land, en aðrir fengnir lögreglustjóranum hjer í Reykjavík til aðstoðar. Þá taldi hæstv. ráðh. nokkuð sjer til afsökunar, er hann kallaði fordæmi í þessu máli. Það er þetta, sem gengur eins og rauður þráður bæði í gegnum þessar umr. hjá hæstv.dómsmrh. og í gegnum dagskrá þá, er flokksmenn hans hafa brugðið upp fyrir hann eins og hlífiskildi. Þeir segja, að hjer sje ekki um lögbrot að ræða, heldur aðeins frestun, og mun jeg koma að því síðar. En um þessi fordæmi vildi jeg segja fá orð, því flest, sem hæstv.dómsmrh. sagði um þau, var algerlega rangt. Hann byrjaði með því að segja, að Hannes Hafstein hefði brotið lög með því, að hann útvegaði ekki konungsstaðfestingu á lögum, sem Alþingi hafði samþ. sagði hann, að þetta væri einsdæmi. En þetta síðasta lýsir best fáfræði hæstv. ráðh., því flestir vita, að þetta var mjög algengt 30 fyrstu löggjafarár vor, og var alls ekki litið á það sem lögbrot. Enda gerir stjskr. beinlínis ráð fyrir, að þetta geti komið fyrir, því í 22. gr. hennar stendur svo: „Nú hefir konungur eigi staðfest lagafrumvarp, sem Alþingi hefir samþykt, áður en næsta reglulegt Alþingi kemur saman, og er þá frumvarpið niður fallið“. Á þessu sjest, að stjskr. gerir beint ráð fyrir, að þetta geti komið fyrir, svo það er fjarstæða að tala um þetta sem lögbrot. Þá mintist og hæstv. ráðh. á ríkisveðbankann, og komst hann þar næst því að finna fordæmi, því þau lög komust aldrei til framkvæmda. En það, að lögin um ríkisveðbankann komu ekki til framkvæmda, stafaði af því, að það var ekki á valdi stjórnarinnar að framkvæma þau. Til þess að það væri hægt þurfti að útvega stærri fjárupphæð en hægt var. Sú ástæða var því stjórninni næg til þess að framkvæma þau ekki. Getuleysið orsakaði þar framkvæmdaleysið, og er engan hægt að átelja fyrir það. Hvað búnaðarlánadeildina frá 1924 snertir, er það að segja, að þar fór hæstv. ráðh. með rangt mál, er hann sagði, að jeg hefði neitað að stofna hana. Það gerði jeg aldrei. En sú missögn var tekin upp í blað núverandi stjórnar, að jeg hefði gert það. Þessu til leiðrjettingar var gefin út opinber tilkynning frá fjármálaráðuneytinu þá þegar, og kom hún í allflestum blöðum, nema í blöðum hæstv. ráðh. Og grunar mig, að margir, sem ekki lesa önnur blöð, standi enn þá í þeirri meiningu, að jeg hafi virkilega neitað að koma henni á fót. En síðar komu þó þessi lög til framkvæmda, eins og upplýst er og hæstv. ráðh. gat um. Þá gat hæstv.dómsmrh. þess, að fyrv. dómsmrh. (MG) hefði brotið lög með því að veita nokkrum skipstjórum undanþágu frá ákvæðunum um það, hversu stóru skipi þeir mættu stýra, og að hann hefði gefið þeim leyfi til þess að stýra stærra skipi en lögin heimiluðu. Hv. 1. þm. Skagf. hefir nú bent á, að samskonar leyfi mætti finna í stjórnarráðinu frá tíð fyrri stjórna. Enda hefir verið litið svo á, sem þetta sje heimilað í 25. gr.stjskr., sem gerir ráð fyrir þessu. Hún hljóðar svo: „Konungur veitir, annaðhvort sjálfur eða með því að fela það stjórnarvöldum í hendur, leyfi og undanþágur frá lögum, samkvæmt reglum, sem farið hefir verið eftir hingað til“. Jeg held því, að þó 1. þm. Skagf. (MG) hafi veitt slíkt leyfi skv. venjum, sem farið hefir verið eftir fram að hans stjórnartíð, þá sje ekki hægt að átelja hann fyrir lögbrot, heldur hafi það verið bein afleiðing af því valdi, sem 25. gr.stjskr. fær konungi í hendur eða þeim, sem hann felur það. Því held jeg, að jeg hafi lokið við þau fordæmi, sem hæstv.dómsmrh. var að reyna að nefna sjer til afsökunar, og sýnt fram á, að þau eru lítill sáraplástur fyrir hann. Kem jeg þá að Ítalíuferð minni, er hann endaði ræðu sína á. Get jeg verið fáorður um það, en vil þó minna hann á það, sem hann virðist fáfróður um, en flestum öðrum er vel kunnugt, að á Ítalíu er fleira merkilegt en Mussolini einn og því hægt að gera sjer margt annað til erindis þangað en að skoða hann. En annars var jeg ekki einn um það ferðalag, því hæstv. forseti Sþ. (MT) var þar einnig á ferð um sama leyti og í sömu erindagerðum. Loks bar hæstv. ráðh. fram þá átyllu sjer til málsbóta, og auk hans hjelt 1. þm. S.-M. (SvÓ) því sama fram, að fyrv. dómsmrh. (MG) hefði frestað framkvæmd laganna. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) hefir nú gert grein fyrir þessu og fært sönnur á, að þessi staðhæfing er röng, því lögin voru að fullu komin til framkvæmda. Því þó mennirnir hefðu að vísu ekki fengið veitingarbrjefið, þá voru þeir settir orðnir, og var þegar byrjað að greiða þeim laun skv. þeim lögum. Og þó nokkur misbrestur kunni að hafa orðið á greiðslunni til þeirra, þá stafaði það af því, að skipin voru fyrir norðan, en skipverjar höfðu ekki sett hjer umboðsmenn fyrir sig til þess að taka á móti laununum. Frá 1. júlí voru launin ekki borguð út nema eftir launalögunum, sem þá gengu í gildi. Það er fyrst, þegar núverandi hæstv. dómsmrh (JJ) kemur til skjalanna, að gerð er breyting á þessu, og var þá tekin sú ákvörðun, að fara eftir því, sem fyrv. stjórn hafði látið gilda fyrri hluta ársins. Það stóð svo á fyrri hluta ársins, að þá var bara annað skipið í eigu ríkissjóðs og þar af leiðandi bara önnur skipshöfnin á launum hjá ríkinu. Henni var greitt eftir tilteknum reglum, sem samkomulag hafði orðið um árinu áður, þegar útgerð þess skips hófst. Um hitt skipið var engu slíku til að dreifa. Enda hefir hæstv. ráðh. ekki þá átyllu um það skip, að fyrv. stjórn hafi haft nokkrar reglur að fara eftir, áður en lögin gengu í gildi. Það er því ekki annað en seinni tíma uppfynding, að fyrv. stjórn hafi frestað framkvæmd laganna. Að því leyti, sem þetta stendur í dagskrártillögu hv. 1. þm.N.-M. (SvÓ), fer hún með ósannindi. Jeg skal nú víkja að sjálfu málinu, sem sje þeim lagabrotum, sem farið er fram á að víta. Hæstv. dómsmrh. hefir reynt að bæta sinn málstað með því að halda því fram, að hjer sje ekki um lagabrot að ræða, heldur aðeins frestun á framkvæmd laga. Þetta er því miður ekki rjett. Hjer er um miklu alvarlegra mál að ræða en það, að framkvæmd laga hafi verið skotið á frest. Það, sem sker úr því, er tvent. Í fyrsta lagi skráning skipverjanna og í öðru lagi neitunin á því að fara eftir ákvæðum gildandi launalaga. Þegar stjórnarskiftin urðu, voru engir skipverjar lögskráðir og áttu ekki að vera það eftir lögum, en hæstv. ráðh. hefir látið fara fram lögskráningu og þar með gefið mönnunum aðra rjettarstöðu en þeir eiga að hafa. Það er beint og skýlaust lagabrot. Um það verður ekki deilt. Hæstv. ráðh. hefir framkvæmt athöfn, sem lögin mæla fyrir að ekki skuli framkvæmd. Og hæstv. ráðh. hefir ekki gert það af vangá, heldur vitandi vits, beinlínis til þess að troða lögin undir fótum. Um hitt atriðið er sama máli að gegna. Það er ekki hægt að halda því fram með nokkrum rjetti, að sú málsgr. í brjefi hæstv. ráðh. 8. des., sem um það fjallar, geti skoðast sem frestun á framkvæmd laganna. Þar er ákveðið, að laun skipstjóra skuli vera önnur en þau, sem lögin herma. Hæstv. ráðh. hefði með nokkrum rjetti getað talað um frestun, á meðan hann ljet sitja við það sem var, en það er skýlaust lagabrot að ákveða, að þetta skuli vera öðruvísi en í lögunum stendur. Jeg skil það vel, að þegar þingflokkur hæstv. ráðh., sjáandi brot hans hrein fyrir augum sjer, fer þó inn á þá braut, að láta eins og hjer sje aðeins um frestun að ræða, er það í góðum tilgangi gert. Þingflokkur hæstv. ráðh. vill ekki taka á sig ábyrgðina á lögbroti hans. Hann vill hliðra sjer hjá að greiða atkvæði um þáltill. okkar og bregða með því skildi fyrir hæstv. ráðh. En flokksmenn hæstv. ráðh. sýna, með því að víkja aðalatriði þessa máls frá sjer, að þeir vilja ekki með atkvgr. sinni gefa til kynna, að það eigi að haldast uppi, að ráðh. geti brotið lögin, ef honum persónulega mislíkar eitthvað í þeim. Jeg er hræddur um, að þessi hlífð sje ekki rjettmæt, af því að jeg óttast, að hún styrki hæstv. ráðh. í þeirri skoðun, sem alveg ótvírætt kom fram í ræðu hans, um það, hvenær hann eigi að halda lögin og hvenær ekki. Hann sagði á þá leið, að eina tryggingin, sem Íhaldsmenn hefðu getað fengið fyrir því, að lögin yrðu framkvæmd, væri sú, að þeir væru búnir að fullkomna framkvæmdina sjálfir. Þetta setur hæstv. ráðh. fram sem almenna reglu og slær með því föstu, að rjett sje og eðlilegt, að hver einstök stjórn komi fram því, sem hún vill að gildi. Slíka skoðun er nauðsynlegt að uppræta. Jeg hugsa, að flokksmenn hæstv. ráðh. sjeu mjer sammála um, að þessi skoðun hæstv. ráðh. megi ekki þrífast. Jeg held, að ekki sje rjett að fara þá leið, sem velvild þeirra og flokksfylgi við ráðherra sinn vísar þeim á, að vísa á bug atkvgr. um sjálft lögbrotið og láta eins og engin lög hafi verið brotin. Jeg þarf ekki að endurtaka það, sem hv.þm. Vestm. (JJós) tók svo skörulega fram, að hjer veltur á því, hvort sú skoðun á að fá að festa rætur, að ráðherra megi setja lög landsins og vilja þingsins til hliðar, ef honum sýnist. Jeg álít, að vegna valds og virðingar Alþingis verði að gera þá kröfu til allra ráðherra, að þeir gæti þess fyrst og fremst að brjóta ekki landslög. Í þeim tilgangi er tillaga okkar borin fram.

Jón Baldvinsson Þessar umr. hafa verið mjer ánægjuefni, þó að ýmsum kunni að hafa þótt þær of langar. Jeg man eftir því frá undanförnum þingum, að jeg þurfti, sem eini maðurinn í mínum flokki á þingi, að taka mikinn þátt í umræðum um málin, sem fyrir komu, til að koma að skoðunum flokks míns á þeim málum. Þá var það ekki síst hv. 3. landsk. (JÞ), sem þótti jeg tala óþarflega oft og mikið. En nú hnígur hv.þm. að þessu sama ráði. Hann notar þann rjett, sem þingsköpin veita honum í þessu efni, og kanske freklega það. Flestir bjuggust við, að þetta mál mundi verða eitt mesta deilumálið á þessu þingi. Svo mikill úlfaþytur hefir orðið um það í blöðum Íhaldsins, að menn hjeldu, að nú mundi Íhaldið rísa öndvert gegn því þegar við 1. umr. Það var fullkomlega þingleg aðferð. Stjfrv. var lagt fram, og allir hv.þm. munu minnast þess, að enginn tók til máls af Íhaldsmönnum. Þetta var alment skoðað sem uppgjöf Íhaldsmanna í þessu máli. Það kann að vera, að hv. 3. landsk. hafi brugðist vonum flokksmanna sinna, og það er kanske þess vegna, að þeir vilja nú hegna honum með því að láta hann vera fyrstan á blaði hjer um þessa ályktun. Jeg skoða það sem hegningu, að hann skuli þurfa að gera þetta, þar sem í dag, með samþ. frv. um varðskipin, er búið að gefa hæstv.dómsmrh. fulla kvittun, ef hans sök er nokkur. Hv. 3. landsk. og hæstv.dómsmrh. hafa farið inn á ýms atriði út af lögbrotum fyrverandi stjórna. Háttv. 3. landsk. var að afsaka lögbrot embættisbróður síns, 1. þm. Skagf. (MG), um undanþágurnar frá siglingalögunum, og skilst mjer hann vilja nú koma þessu yfir á kónginn! Jeg veit ekki, hvort því er þannig varið. En hv. 3 landsk. og hv. 1. þm. Skagf. (MG) geta eflaust upplýst, hvort fyrir lágu beinar fyrirskipanir frá konungi um að veita þær undanþágur, er veittar voru í þeirra stjórnartíð. Hv. 3. landsk. sagði líka, þegar hann var að svara því, að einn fyrv. ráðh. hefði ekki borið upp lagafrv. fyrir konung, að gert væri ráð fyrir því í stjórnarskránni, að slíkt mætti koma fyrir. Við þetta er það að athuga. að hv. 3. landsk. gleymdi að geta þess, að ef konungur neitar staðfestingu, er afleiðingin sú, að hlutaðeigandi ráðh. hlýtur að leggja niður embætti. En það mundi vafalaust verða svo í þingræðislandi, þegar konungur neitaði um staðfestingu á lögum, að engir fengjust til þess að taka við stjórnartaumunum. Hv. 3. landsk. var svo hæverskur, að hann sagði, að flm. tillögunnar ætluðust ekki til, að hún væri skoðuð sem vantraust á hæstv.dómsmrh. En jeg er hræddur um, að ef hv. 3. landsk. segir þetta í alvöru, hafi hann ekki lesið þá tillögu, sem hann flytur sjálfur. Ef till. verður samþykt, hlýtur hæstv.dómsmrh. að láta af völdum. Tillagan er ekkert annað en vantraustsyfirlýsing á hæstv.dómsmrh. Það er best að nefna hlutina sínum rjettu nöfnum. Út af dagskrártill. hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) vil jeg taka það fram, fyrir hönd mína og flokksmanna minna hjer á Alþingi, að hafi verið framin lögbrot í sambandi við varðskipalöggjöf ríkisins, þá er byrjunin hjá fyrv. stjórn, og þess vegna munum við samþykkja dagskrártill. hv. 1. þm. S.-M.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg þarf ekki að segja nema fáein orð, því að hv. aðalflm. tillögunnar hefir lýst yfir því, að hann meini ekkert með henni. Mjer skildist hann helst boða stjórninni fylgi af því að hann gat ekki hugsað sjer það ólán, að jeg færi að hverfa frá stjórnarstörfum. En hitt, að í tillögunni kunni að felast annað en hv.flm. hefir áttað sig á, kemur mjer ekkert við að svo stöddu. Hinsvegar hefir það komið í ljós, að málið horfir við alveg eins og jeg hjelt fram. Það er ekki til neins að neita því, að atkvæðagreiðsla í þinginu hefir hvað eftir annað sýnt, að helstu samherjar hv. 3. landsk. hafa verið mótfallnir landhelgisvörnum, og enginn meir en Jón heitinn Magnússon. Hv. 3. landsk. hefir ekki getað neitað þessu, en hann sagði, að ýmsir Íhaldsmenn hefðu lagt í skipið. En það var safnað til skipsins sem björgunarskips, og það var keypt sem björgunarskip. Það, sem á reyndi, var aðstaðan á þingi. Því verður ekki neitað, að bændaflokkurinn tók betur í þetta mál sem pólitískt mál en fulltrúar útgerðarmanna. Það var fyrst, þegar búið var að bjarga málinu, að það fór að fá fylgi hjá mönnum eins og hv. 3. landsk. Alveg sama máli gegnir um landnámssjóð. Hv. þm. greiðir því máli nú fyrst atkv., sitt, þegar hann sjer, að hann getur ekki rönd við því reist. Staðreyndirnar tala ljósast um, hvernig fór með byggingu „Óðins“. Það var höfuðhneyksli, eins og allir vita, fyrir helbert þekkingarleysi og hroka þeirra, sem með völdin fóru. Það var ekki einu sinni leitað til þess manns, sem besta þekkingu hafði á slíkum málum, fyr en eftir dúk og disk. Öllum eru í fersku minni viðburðirnir í vetur. Þvert ofan í sannanir um það, að íslensku togararnir væru verstu landhelgisbrjótarnir, rís upp meðal samherja hv. 3. landsk. mikill mótþrói gegn öruggu eftirliti. Þetta varð til þess, að málið dagar sennilega uppi í þetta sinn. Þetta á svo að heita umhyggja fyrir landhelgisgæslunni! Ef málið kemst fram á næsta þingi, verður það fyrir atbeina þeirra, sem eru á móti Íhaldsmönnum. Nei, áhugi Íhaldsmanna fyrir landhelgisgæslunni hefir aðallega komið fram í því, að skipstjórar og vjelameistarar hafi sem mest laun. Það sannaðist best í dag, þegar þeir hurfu frá því að bæta kjör hinna lægri yfirmanna. Hv. 3. landsk. játaði, að stýrimennirnir hefðu verið ranglæti beittir. Hvers vegna lagaði hann það ekki? Nú er það samþykt af báðum deildum þingsins gegn atkvæðum hv. 3. landsk. og stuðningsmanna hans, að þessi breyting gangi í gegn sem viðurkenning þess, að núverandi þing vill ekki ganga inn á þann slappa hugsunarhátt, sem jeg hefi lýst og einkent hefir hv. 3. landsk. frá byrjun í þessu máli. Með þessum orðum er alment svarað viðhorfinu til málsins. Jeg er sjerstaklega ánægður með það, að sá flokkur, sem jeg vinn með, tekur þannig á landvarnarmálunum, að vilja gera landvarnirnar sterkari með ári hverju, og ekki síst koma þannig fram, að vilja veikja aðstöðu þeirra, er með loftskeytum hjálpa til lögbrota fyrir íslenska útgerðarmenn. Það er annars dálítið hlægilegt, að hv. 3. landsk. og hans samherjar skuli vera að tala um lögbrot, þegar það er viðurkent, að helstu stólpar flokksins, útgerðarmennirnir, eru altaf að brjóta lögin. Hv. þm. Snæf. (HSteins) gæti gefið okkur enn einu sinni lýsingu á því, þegar verið er að sópa Ólafsvíkina, og þar eru Íslendingar ekki betri en aðrir. Svo þegar á að reyna að skera á sambandsliðinn, sem hjálpar til að skapa lögbrotin, þá er ekki nema mótstaða og skammir og vonska, bæði í þinginu og málgögnum. flokksins. Nei, það er ekki verið að hugsa um stóru lögbrotin, heldur þessa litlu töf hjá okkur hv. 1. þm. Skagf., að við frestuðum lögunum. Annars verð jeg að vitna, að mjer finst dálítið merkilegt, að hv. 3. landsk. skuli tala um lögbrot. Jeg vildi ekki fara nánar út í það við hann, ef hann gæfi ekki svo ríkulegt tilefni. En hann er eini maðurinn í þessum sal, mjer vitanlega, sem hefir á sjer stóradóm fyrir mjög vítavert brot á lögum landsins. Og maðurinn, sem dæmdi hann, situr hjá honum í sama bekk, þar sem er hv.þm. Seyðf. (JóhJóh). Hv. 3. landsk. hlýtur að vera ljóst, að nafn hans er skrifað í plöggum dómara í Reykjavík, sem eins af þeim mönnum, sem brjóta lög landsins. Þegar minst var á smyglun í sambandi við áfengislögin í Ed. - en það var ekkert verið að tala um flokksforingja, sem koma með smyglað vín í land - þá gerir formaður Íhaldsflokksins uppreisn. Var það alment skilið svo, að þetta snerti sjálfan hv.þm. illa, því að honum væri ljóst, að hann væri dæmdur maður. Þingið feldi hans till. um það að gera áfengislögin meir að skapi lögbrjóta. En jeg get fullyrt, að í fyrstu datt engum manni í hug hv. 3. landsk.; menn voru að hugsa um þessa smáræfla, sem lifa á því að selja vín. Það tók ekki betra við, þegar hv.þm. fór að afsaka þau stóru og alviðurkendu brot, sem hafa komið fyrir á þinginu áður. Jeg skal bæta einu dæmi við. Hv. þm. (JÞ) hjelt fram, að Hannes Hafstein hefði ekki brotið lög með því að bera ekki frv. fyrir konung. Er hann svona illa að sjer í parlamentiskum fræðum? Það er skýlaus skylda í öllum parlamentiskum löndum, að stj. á að leggja frv. fram fyrir konung. Hv. þm. var eitthvað að spjalla um það, að ef konungur samþ. ekki lögin, gengju þau ekki í gildi. Jeg hefi ekkert sagt um það, en aðeins nefnt þessa staðreynd, að ráðherra bar ekki upp lögin, og þess vegna fjellu þau úr gildi. Ef hv.þm. (JÞ) vildi kynna sjer umræðurnar um þetta mál frá þeim tíma, þá getur hann verið viss um, að meira en helmingur þjóðarinnar áleit, að Hannes Hafstein hefði brotið þingræðisreglur. Þá vil jeg minnast á lögin um fasteignabankann, sem fyrv. stjórn frestaði að framkvæma. Hv. þm. sagði, að ekki hefði verið hægt að framfylgja þeim. Jeg vil benda hv.þm. á það, að um það leyti sem þessi lög voru samþ. var tekið tíu milj. króna lán, sem að mestu leyti fór í Íslandsbanka og að nokkru leyti í eyðslufje hjá stjórninni. Jeg held það sje því ekki hægt að bera við peningaleysi, en jeg hefi aldrei heyrt um neinn viðbúnað hjá Íhaldsstjórninni til að framkvæma lögin. Hún var á móti þeim og ljet því ekki framkvæma þau. Um búnaðarlánadeildina sagði hv.þm. ósatt. Það er öllum kunnugt, að hann átti að framkvæma lögin undir eins. Það var hamast á honum af andstæðingunum. Sá maður, sem nú er forsrh., gerði það dyggilega, og seinast var hann búinn að gera svo heitt fyrir hv. 3. landsk., að hann ljet undan með hangandi hendi af nauðung. Þetta var þó látið niður falla, eftir að búið var að kúga ráðherrann. Einna ljótast er, þegar hann ætlar að fara að afsaka lögbrotin með skipin. Mjer skildist á honum, að það væri svo um sum lög, að þegar venja væri að brjóta þau, þá mætti gera það. Væntanlega sjá Íhaldsmenn, að þessi skýring getur snert varðskipamálið. Ef minn ágæti fyrirrennari var búinn að skapa venjuna, hví mátti eftirmaðurinn ekki fylgja henni? Ef við höldum okkur við það, að þetta hafi verið lögbrot með varðskipin, sem jeg held þó ekki, heldur aðeins frestun, þá eru mörg ágæt fordæmi frá Íhaldinu. Hv. þm. reyndi ekki að mótmæla, hvernig skipstjórarnir tóku lögbroti hv. 1. þm. Skagf. um atvinnu við siglingar. Þeir kúguðu Íhaldsflokkinn eins og „Tíminn“ hv. 3. landsk. í málinu um búnaðarlánadeildina. Þeir kúguðu ráðherrann til þess að hætta við þessi lögbrot. Ef það hefði verið sjálfsagt að byggja á venjunni, eins og hv.þm. vildi vera láta, þá býst jeg ekki við, að neitt frv. hefði komið fram til að gera það löglegt. Það liggur því fyrir sönnun um það, að þetta þurfti að heimila með lögum, ef það hefði átt að halda áfram þessari verslun, sem var orðin svo arðsöm fyrir einn af vinum fyrv. stjórnar, að útvega þessi leyfi. Eftir að skipstjórarnir höfðu sýnt mótstöðu var svo ekki veitt eitt einasta leyfi. Er ekki vafi á því, að skipstjórarnir eiga aðalheiðurinn af því að stöðva þessi lögbrot fyrv. stjórnar. Enn vil jeg bæta við dæmi úr lífinu um lögbrot Íhaldsstjórnarinnar. Eftir því, sem mjer er sagt af kunnugum mönnum í stjórnarráðinu, þá hefir fyrv. atvmrh (MG) um 30–40 lögbrot á samviskunni um að hafa gefið vjelstjórum undanþágu. Jeg vil nú skjóta því til hv.þm., hvort maður megi ekki ganga eftir þessari brú, sem hann hefir bygt? Eða vill ekki hv.þm. gera nánari grein fyrir þeim lögbrotum, sem má fremja í skjóli venjunnar? Hann er eiginlega búinn að lýsa yfir því, að það sje einhver partur af grein í stjórnarskránni, sem geti komið til greina sem stuðningur fyrir slíku. Það er engum blöðum um það að fletta, að eins og þessi hv.þm. (JÞ) er í öllum heiminum einn um þá kenningu, að rjett sje að hafa tekjuhalla í fjárlögum, ef stjórnarandstæðingum líkar ekki við stjórnina, svo verður hann og einn um þá kenningu, að sum lög eigi einskonar kröfu til að vera brotin af Íhaldinu. Eitt fanst mjer tilfinnanlega vanta í ræður hv. Íhaldsmanna í kvöld. Þeir hafa ekki gert grein fyrir því, hvers vegna það líða þrír mánuðir með önnur lögin, sem jeg nefndi, og tveir mánuðir með hin, að ekkert er gert. Það hljóta að vera ósannindi hjá hv.þm. um launakjörin, að þeim hafi verið komið fyrir eftir nýju lögunum, því að þegar jeg tók við af honum, sagði jeg við skipstjórana og gjaldkerann: Við höldum nákvæmlega sama forminu og verið hefir áður. Ennfremur voru á „Þór“ mestu vandræði um launamálið í alt sumar. Hásetarnir og yfirmennirnir vissu hvorki upp nje niður. Þeir spurðu: Hvenær koma brjefin? Skipstjórinn svaraði: Brjefin koma einhverntíma. Erum við þá settir? Nei, ekki er hægt að segja það. Hvað erum við þá? - Þeir fengu aldrei að vita það. Altaf stóð á því, að hv. 1. þm. Skagf. gæti gefið skýr svör um ráðninguna. Hv. þm. veit, að það er rangt, að það hafi ekki verið hægt að borga hásetum út, af því að enginn maður í Reykjavík hafi verið til að taka á móti laununum. Eða veit hann það ekki, þessi hv.þm., að launin ganga frá gjaldkera til skipstjóra? Venjulega er það svo stýrimaður, sem útborgar mönnunum. Eftir því, sem mjer er kunnugt, voru á seinustu dögum fyrv. stjórnar tekin upp öll nöfn skipverja eftir nafnalista, og það var svo sem ekki verið að rekja ættartölu þeirra til Jóns Arasonar eða þvílíkt. Þessi skjöl liggja hjá mjer á skrifborði mínu, og ætti jeg líklega helst að gefa þau Hannesi Þorsteinssyni handa skjalasafninu. Það hefir ekkert gerst annað en það, að stjórnin, sem hv. 3. landsk. stýrði, notaði önnur lögin í þrjá mánuði, en trassaði hin lögin í tvo mánuði. Eina ástæðan sem Íhaldsstjórnin ber fram sjer til varnar, er annríki, en hún er of lítilfjörleg og niðrandi fyrir stjórn. Jeg vil. ekki taka hana gilda. Þá kom hann með skrásetninguna og sagði, að nú væru skipverjar skráðir, en áður ekki. Hefir hv.þm. athugað, að það var komið fram í ágúst, þegar skipverjar á öðru skipinu voru afskráðir, en fram í sept., þegar þeir voru afskráðir á hinu? Fyrv. stjórn hjelt áfram að hafa mennina skrásetta, og jeg sömuleiðis, að hennar fordæmi. Það er undarlegt, að þetta er það eina, sem jeg hefi tekið alveg eftir fyrv. stjórn, og það er líka ekki sparað að víta mig fyrir það. Jeg veit, að maður á ekki að fara í íhaldsgarmana of oft, en að það sje dauðasök, og það sjerstaklega í augum Íhaldsmanna, að gera það einu sinni, og það í nauða lítilfjörlegu máli, það get jeg ekki vel fallist á. Það stendur altaf eins og kökkur í hálsinum á öllum Íhaldsmönnum, þegar talað er um þetta mál, sú staðreynd, sem tekin er fram í dagskránni, að alt, sem hægt er að setja út á mig í þessu efni, er ekki annað en framhald af verki fyrirrennara míns; og því meira sem þeir ásaka mig fyrir að framkvæma ekki varðskipalögin, því meir ásaka þeir sig sjálfa. Hjá þeim er upphafið og orsökin. Þess vegna standa þeir nú undir skothríðinni frá sínum blöðum og sjer sjálfum, og hver einasta kúla, sem þeir senda af stað, hittir þá sjálfa. Jeg hefi marglýst yfir því í þinginu, að það væri velkomið að koma með till. um landsdóm. Ef Íhaldið í raun og veru er trúað á sekt hv. 1. þm. Skagf., þá er svo sem sjálfsagt að prófa á honum landsdómslögin.

Ólafur Thors Jeg hafði ekki hugsað mjer að taka til máls í þessu máli, en hæstv.dómsmrh. hefir neytt mig til þess með óskammfeilni sinni. Hæstv. ráðh. hefir sagt, að hann bæri strandvarnamálin mjög fyrir brjósti, en nú fjandskapast hann gegn þeim eftir bestu getu. Hann hefir hugsað sjer, að úr því að honum tókst ekki að standa á móti fjölgun varðskipanna, þá skyldi hann þó draga úr gildi þeirra hvers um sig, eftir því sem hann frekast gæti, og hefir því fundið upp það ráð, að reyna að koma í veg fyrir, að hæfir menn fengjust á skipin. Á þá sveifina hefir hann svo lagst af öllum sínum þunga, og hefir hæstv. ráðh. gengið þar svo langt, að hann hefir ekki vílað fyrir sjer að brigða loforð, sem Alþingi var búið að gefa skipstjórunum, m. a. með því að miða ekki þjónustutíma þeirra á varðskipunum við þann tíma, sem þeir rjeðust til Björgunarfjelags Vestmannaeyja. Hafði þeim þó skýlaust verið lofað því, og jafnframt að þeir skyldu hafa áfram sömu launakjör og þeir höfðu, þegar þeir fyrst rjeðust á skipin. Þessu hafði Alþingi lofað, en hæstv. ráðh. kinnokar sjer ekki við að svíkja þessi loforð þingsins. Það hefir áður verið sýnt fram á það hjer á Alþingi, hver áhrif það gæti haft á strandvarnirnar, ef rýrð væru launakjör skipherranna á varðskipunum, og skal jeg því ekki fara mikið út í það nú. En eins og tekið hefir verið fram, rjettlætir það ekkert launalækkunina, þó að hæstv.dómsmrh. vitni í laun annara embættismanna, sem hafa svo og svo miklar aukatekjur, sem skipherrunum er með öllu varnað að hafa. Ef bera á laun þeirra saman við laun annara manna, þá á að bera þau saman við laun manna í sömu stjett og í hliðstæðum embættum. Jeg ætti ekki að þurfa að sýna hæstv.dómsmrh. fram á það nú, hverjar afleiðingar það gæti haft, ef liðljettingar veldust til þessara starfa. Jeg hefi gert það áður. En vel má jeg benda honum á það enn, að það væri eitthvað það hættulegasta, sem fyrir þjóð okkar gæti komið, ef liðljettingar veldust til starfans eða menn, sem ekki færu hóflega að verkum sínum, því að það er ekkert mál jafnvel fallið eins og þetta til þess að gefa erlendu valdi ástæðu til þess að fara að blanda sjer í mál okkar. Eins og kunnugt er, bera erlendu lögbrjótarnir, sem hjer eru dæmdir, íslensku varðskipunum illa söguna. Þeir gera alt, sem þeir geta, til þess að afflytja skipherra þeirra erlendis, en sem betur fer, hefir það aldrei komið að sök enn þá, því að það hefir altaf sannast, að þeir einir hafa sætt sektum, sem til þeirra hafa unnið. Við megum því varast að gefa höggstað á okkur í þessum efnum, en ekkert gæti frekar orðið til þess en ef svo reyndist, að íslenska lögreglan á sjónum yrði ber að hlutdrægni eða vankunnáttu í starfi sínu. Jafnframt því sem hæstv.dómsmrh. hefir lagst á móti þessu þjóðheillamáli með því að lækka laun skipherranna, hefir hann jafnframt borið fram frv., sem aðeins er til þess að sýnast, og notað það til árása á pólitíska andstæðinga sína. Á jeg þar við hið vanhugsaða frv. um notkun loftskeyta, frv., sem var svo vanhugsað, að hinn hygni svokallaði flm. þess sá þann kostinn vænstan að skila seint nál. um það og láta það svo ekki koma á dagskrá,  Þá tók jeg eftir því, þegar hæstv. ráðh. var að tala um laun skipherranna í dag, að hann teldi ástæðulaust, að laun þeirra væru hærri en stýrimannanna. Út af þessum ummælum hæstv. ráðh. vil jeg spyrja, hvaða rjettlæti sje t. d. í því, að hann, hæstv. ráðh., hafi hærri laun en skrifstofustj. hans, sem þó er eldri embættismaður og mentaðri maður. Og alveg með sama rjetti má spyrja, hvaða rjettlæti hafi verið í því, að hann, hæstv. ráðh., hafði hærri laun en samkennarar hans, þegar hann var skólastjóri. Það er alveg óþarft af mjer að fara að rökstyðja það frekar en gert hefir verið, að hæstv. ráðh. hafi brotið varðskipalögin frá síðasta þingi og fleiri lög, því að það hefir enginn gerst svo óskammfeilinn að standa upp og mótmæla því, nema hann sjálfur. Og það sjá allir heilvita menn, að það er alt annað að skjóta framkvæmd laga á frest dálítinn tíma, meðan verið er að gera nauðsynlegan undirbúning undir framkvæmdina, heldur en beinlínis að virða þau að vettugi. Það var eitt í ræðu ráðherrans, sem hrygði mig, og það var það, að hann sagðist hafa vitað, að hann hefði getað náð tilgangi sínum með því að setja menn í stöðurnar þangað til þingið væri búið að breyta lögunum, en ekki viljað gera það. Jeg hjelt sem sje, að ráðh. hefði ekki vitað þetta, - hjelt, að hann hefði ekki þekt aðra leið út úr þessu en að brjóta lögin. Ef til vill hefðu góðgjarnir menn þá reynt að afsaka ráðh. með þessu. En nú, er hann sjálfur upplýsir, að svo lítils virði hann lög landsins, að hann hikar ekki við að brjóta þau og fótumtroða, enda þótt honum væri frá upphafi ljóst, að önnur lögleg leið lá að sama marki, sýnist mjer fokið í öll skjól. Jeg skil vel, að flokksbræður hæstv. ráðh. vilja hlífa honum við ábyrgð út af máli þessu, en þess leyfi jeg mjer þó að vænta, að svo margir rjettlátir finnist í þeirra hóp, að þeir sjái, að hjer ríður á virðingu þingsins að samþykkja þáltill. þá, sem hjer liggur fyrir, því að það mega þeir vita, að vanvirða ráðherrans hvorki eykst nje minkar við þá atkvgr., því að hún hefir þegar náð hámarki sínu. Atkvgr. sker aðeins úr því, hverjir það eru sem vilja vinna það fyrir flokksfylgi að neita að bera hönd fyrir höfuð Alþingis og sóma þess. Jeg ætla til lengstra laga að bera þá von í brjósti, að þeir verði ekki margir.

Magnús Guðmundsson Jeg ætla aðeins að segja fáein orð út af ræðu hæstv.dómsmrh. (JJ). Mjer skildist það vera rauði þráðurinn í ræðu hans að sýna fram á, að allir ráðherrar hefðu brotið lög, og síðast komst hann svo langt að segja, að núverandi forsrh. (TrÞ) hefði líka brotið lög. Aðalvörn hæstv. ráðh. (JJ) er því þessi: Aðrir hafa brotið lög, og því má jeg ekki gera það líka? En slíkt er engin vörn, heldur viðurkenning brotsins. Þá sagði hæstv. ráðh., að það hefðu liðið margir mánuðir frá því að varðskipalögin gengu í gildi og þangað til fyrverandi stjórn fór frá. Sannleikurinn er sá, að launalögin gengu í gildi 1. júlí, en stjórnarskiftin urðu seint í ágúst. Sjá því allir, að ekki hefir verið um marga mánuði að ræða, eins og ráðh. sagði. Og, mikið af þeim tíma var jeg fjarverandi. Segi jeg það þó ekki til þess að skjóta mjer undan ábyrgð. Að fyrv. stjórn hafi ekkert gert í þessu máli, er hreinasta fjarstæða. Þvert á móti voru lögin komin í framkvæmd, þar sem búið var að skipa svo fyrir að borga út laun samkvæmt þeim. Dagskrártill. hv. 1. þm. S.-M. er því algerlega röng, þar sem í henni segir, að fyrv. stjórn hafi skotið framkvæmd laganna á frest. Hún gerði það alls ekki, en núverandi stjórn ljet hætta að borga, launin, þvert ofan í ákvæði laganna. Að halda því fram, að það sje sambærilegt, sem fyrv. og núverandi stjórn hafa gert í þessu máli, er alveg það sama og segja, að þveröfugir hlutir sjeu eitt og hið sama. Annars verður gaman að sjá meiri hl. þingsins, þegar atkvgr. fer fram, samþykkja ályktun, sem inniheldur skjallega sannanleg ósannindi, því að flestir mundu telja það ósamboðið virðingu þingsins. Það er alls ekki meining mín að fara að elta hæstv. ráðh. út á öll þau klungur, sem hann fór um í ræðu sinni, eða að fara að eltast við þau atriði, sem hann fór út í og ekkert koma málinu við. Eins og t. d. það, að mennirnir hefðu ekki dáið eða fengið kvef, þó að lögin hefðu verið brotin á þeim. Mjer þótti náttúrlega vænt um að heyra af vörum hæstv.dómsmrh., að hann hefði enga trú á því, að jeg væri sekur í þessu máli eða hefði hið minsta af mjer brotið. Þetta gladdi mig mjög, eins og gefur að skilja. En jeg get ekki borgað honum í sömu mynt, því hann hefir farið alveg öfugt að við það, sem jeg gerði. Hann hefir brotið lögin, og fyrir það á að víta hann.

Flm. (Jón Þorláksson) Hæstv. ráðh. (JJ) byrjaði ræðu sína með því að segja, að jeg hefði lýst yfir, að jeg meinti ekkert með þáltill. þeirri, sem hjer er um að ræða, og jafnvel heitið stj. fylgi. Jeg verð nú að segja, að þessi ummæli sakbornings - því það er hæstv.dómsmrh. (JJ) í þessu máli - sýna, eins og annað, hvað hæstv. ráðh. leggur litla stund á sannleikann og að hafa rjett eftir orð andstæðinga sinna. Jeg sagði ekki þetta, heldur tók jeg það fram, að þáltill. væri ekki upp borin til þess að dómsmrh. legði niður völd, heldur til þess að slá því föstu, hvort svona skýlaus lögbrot ráðherra eigi að haldast uppi framvegis eða ekki. Um hitt getur hæstv.dómsmrh. átt við sjálfan sig, ef þáltill. verður samþ. hvort heldur hann vill fara eða sitja áfram í sætinu með hirtingu þeirri, er Alþingi veitti honum. Hæstv. dómsmrh. gat ekki stilt sig um, fremur en svo oft áður, að hnjóða í látinn andstæðing sinn, Jón Magnússon, fyrrum forsrh. Og þó að jeg hafi ekki hjer við höndina skjöl eða önnur gögn til að ósanna orð hans um afstöðu Jóns heit. Magnússonar til varðskipamálsins, þá veit jeg, að það er rangt, að sá látni heiðursmaður hafi verið á móti varðskipinu „Þór“. Mjer er líka mjög vel kunnugt um, að hann bar strandvarnir alveg sjerstaklega fyrir brjósti. Það var eitt sinn dálítið þref við Danastjórn um þátttöku okkar í landhelgisgæslunni, og veit jeg ekki betur en að það væri Jón heit. Magnússon, sem leiddi það mál til lykta og fengi viðurkendan af öllum rjett okkar til landhelgisgæslu. Þá þótti mjer dálítið hjákátlegt, að hæstv.dómsmrh. hafði ekkert hugsað um það ákvæði 22. gr. stjórnarskrárinnar, sem jeg las upp, og virtist heldur ekki skilja það. Hann hjelt það ætti við, ef konungur synjaði um staðfestingu laga. Nú vita allir, að þau lög, sem konungur synjar um staðfestingu á, eru burtu fallin um leið og synjunin fer fram. En þetta ákvæði stjórnarskr. á einmitt við það atriðið, sem hæstv.dómsmrh. mintist á, að Hannes Hafstein hefði ekki borið lotterílögin upp fyrir konungi. En um það átti H. H. við næsta þing, er kom saman á eftir. Lögbrot var það ekki. Þá sagði hæstv.dómsmrh., að jeg hefði þverskallast við að framkvæma lögin um búnaðarlánadeildina, þangað til jeg hefði verið kúgaður til þess. Jeg vil nú spyrja: Hverjir hefðu átt að kúga mig til þess að leiðrjetta þegar í upphafi missögn, sem slæðst hafði inn í blöðin um það, að jeg hefði átt að neita að framkvæma lögin. Annars tekur það sig spaugilega út mínum augum, að blað eins og Tíminn, sem jeg les mjög sjaldan, hafi kúgað mig, og á því tímabili las jeg aldrei eitt einasta blað af honum. Mjer hefir virst hann mjög ómerkilegt saurblað, þá sjaldan jeg hefi sjeð hann, og talið yfir höfuð mínum tíma illa varið til þess að lesa þann Tíma. Þá þótti hæstv.dómsmrh. ósvinna af mjer að ámæla sjer fyrir lögbrot, af því að jeg hefði sjálfur brotið lög. Þegar jeg ber fram þáltill. um að víta lögbrot dómsmrh., þá er jeg að gegna þingmannsskyldu minni. En þegar hæstv.dómsmrh. segir þetta, þá er hann hvorki að gegna þingmannsskyldu sinni nje ráðherra, heldur er hann að þjóna lund þess manns, sem brennimerktur er fyrir það, sem allir vita. Jeg veit vel, að jeg hefi gerst brotlegur við áfengislögin, en hitt kannast jeg ekki við, að jeg hafi verið dæmdur fyrir það.  (Dómsmrh. JJ: Þm. veit, að hann er dæmdur stórsekur!)  . Jeg gæti líka sagt ýmislegt um sprúttsölu hæstv.dómsmrh. (JJ), því eins og stendur mun hann vera stærsti sprúttsali landsins,  (Dómsmrh. JJ: Já, jeg er yfirmaður spánarvínbúðanna, en jeg lauma ekki víni í land til að drekka það sjálfur)  , en jeg ætla að sleppa því og ekki blanda hlátursefni inn í þær alvarlegu umr., sem hjer eru á ferðinni. Hæstv. dómsmrh. kom enn með þá fullyrðingu, að fyrv. stj. hefði ekki framkvæmt lögin, og fór að lýsa því, að launagreiðslur til starfsmanna varðskipanna hefðu gengið í gegnum skipstjóra og stýrimenn. En jeg hefi skýrt frá því, að fyrv. stj. var byrjuð á því að láta greiða starfsmannakaupið eftir lögunum. En þegar kaup er borgað eftir launalögum, þarf að halda eftir iðgjöldum í lífeyrissjóð og ennfremur að athuga aldur starfsmannanna og reikna þeim aldursuppbætur eftir því, sem þeir hafa lengi starfað, en þetta er ekki hægt að fela skipherrum varðskipanna, heldur verður það að vera í höndum ríkisfjehirðis. En til þess að sanna, að fyrv. stj. hafi byrjað að greiða þessum starfsmönnum laun eftir lögunum, þá hefi jeg hjer í höndum skrá yfir starfsmennina á „Óðni“, og er hún útbúin öldungis í sama formi eins og allir aðrir launalistar og er samhljóða því frumriti, sem fjármálaráðuneytið hafði sent gjaldkera skipanna til þess að borga eftir. Það þarf ekki að taka neina æfiferilsskýrslu af mönnunum, heldur er nóg að vita um þjónustualdur þeirra. Jeg ætla ekki að tefja tímann með því að lesa þetta skjal upp, en það liggur hjer til sýnis öllum, sem vilja ganga úr skugga um það, að jeg segi rjett frá, að fyrv. stj. hafði ákveðið, að frá 1. júlí síðastl. skyldu laun starfsmanna varðskipanna greidd samkv. lögunum. Um þetta má spyrja skrifstofustjórann í fjármálaráðuneytinu og aðra, sem um það vita, svo það þýðir ekkert fyrir hæstv.dómsmrh., þó hann í fáfræði sinni og vandræðum reyni að halda hinu gagnstæða fram, sem verður hjá honum fálm út í loftið og bygt á röngum staðhæfingum. Hefði hann spurst fyrir um þetta í fjármálaráðuneytinu, verð jeg að halda, að hann hefði ekki slegið um sig með slíkum blekkingum. Samskonar skrá var þá verið að semja um launagreiðslur til mannanna á „Þór“, en erfitt að vita um þjónustualdur þeirra. Var því greidd í bili einhver upphæð af launum mannanna, meðan skráin var ekki fullgerð. Jeg held, að jeg hafi þá leiðrjett helstu rangfærslurnar viðvíkjandi sjálfu málinu, sem hæstv.dómsmrh. kom nú með í síðustu ræðu sinni, og átti að vera tilraun, en máttlaus þó, til þess að draga athygli þingheims frá kjarna málsins, sem er skýlaust lögbrot dómsmálaráðherra.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Fyrir síðasta þingi og einnig þessu þingi hefir legið annað frv. um unglingafræðslu í Reykjavík. Því frv. hefi jeg og margir aðrir fylgt, en hjer kemur annað frv., sem ekki ríður í bág við það, en ætlað er að fylla í hið auða bil, sem er á milli núverandi ástands og þess, að komið sje upp fullkomnum unglingaskóla í Reykjavík, en höfuðskilyrðið fyrir fullgildri ungmennafræðslu er vitanlega húsnæði, gott og myndarlegt, sem fullnægir kröfum til bóknáms, og ekki síður hins margvíslega iðnaðarnáms, sem ungmennafræðslunni á að fylgja. Nú er, eftir því sem hag og hálfnuðum fyrirtækjum bæjarfjelagsins er háttað, engin von til þess, að slíkt skólahús komist upp á næstu árum, og er því augljós nauðsyn þess, að eitthvað sje gert þar til hinum fullgilda skóla verður komið upp. Af þeim ástæðum, að þörfin á unglingafræðslu er brýn, og af því að hægt er að gera nokkuð til gagns áður en fullnægt er þörfinni, fylgi jeg þessu frv. Jeg veit, að það mun verða örðugt að reka skóla með því fyrirkomulagi, sem hjer er ætlast til, vegna þess að ekkert víst húsnæði er til og vegna þess að starfa verður á mörgum stöðum, og oftast á óhentugum tíma dags. Jeg veit líka, að skóla, sem þannig er háttað, mun verða örðugt og ókleift að keppa við þá skóla, sem fyrir eru, eins og t. d. gagnflæðaskólann, sem er í sambandi við lærdómsdeild mentaskólans; en jeg hefi þá trú, að slík starfsemi sem þessi muni reka á eftir því, að unglingaskólaþörf Reykjavíkur verði fullnægt. Jeg hefi þá trú, að hann komi fyr, ef nú verður byrjað á að starfa að unglingafræðslu, þó við þröngan kost sje. Mentmn. hefir orðið sammála um þetta og leggur til, að frv. verði samþ. með nokkrum breytingum, sem flestar eru orðabreytingar eða smáleiðrjettingar. Fyrsta brtt. er um það að setja orðið ungmennaskóli í staðinn fyrir gagnfræðaskóli. Jeg hefi borið þessa breytingu fram áður við annað frv., í þeirri meiningu að benda til þess, að þessi unglingaskólafræðsla eigi meira að sækja sína fyrirmynd í hina nýrri unglingafræðslu hinna stóru landa heldur en til miðskólanna gömlu, sem upphaflega voru sem millistig á milli barnafræðslunnar og lærdómsdeildanna. Önnur brtt., a-liður, er um það, að handiðnir skuli kendar í skólanum, eftir því sem við verður komið. Handwiðnir heimta gott húsnæði og mikinn útbúnað, og verður þeim ekki komið við nema að litlu leyti meðan hvortveggja vantar. B-liður till. er um það eitt að herða heldur að því, að skólastjóri gefi fáar undanþágur frá þátttöku í námsgreinum. Þriðja brtt. er leiðrjetting. Fjórða brtt., a-, b- og c-liður, er um það, að formaður skólanefndar skuli skipaður til þriggja ára, eða jafnlangs tíma og aðrir skólanefndarmenn. Jeg skal játa það, að mjer hefði verið næst skapi, að ekki hefði verið sjerstök skólanefnd fyrir þessum skóla, heldur hefði sama nefndin staðið fyrir honum eins og barnafræðslunni hjer í Reykjavík. En það má vel vera gagnlegt að hafa sjerstaka skólanefnd fyrir þennan skóla, á meðan verið er að hrinda ungmennafræðslunni í framkvæmd. Þá verður það höfuðstarf þessarar nefndar að auka þennan skóla, svo að hann megi teljast fullgildur. Fimta brtt. er orðabreyting. Sjötta brtt. a. er um nánari skilyrði fyrir greiðslu ríkissjóðsstyrksins. Ákvæði frv. eru ófullnægjandi. Þá vil jeg nefna b-lið brtt., um að fræðslumálastjórnin ákveði, að fengnum tillögum skólanefndar, skólagjöld nemenda. Það er viðbúið, að kenslan verði svo margháttuð í þessum skóla, að það sje ekki heppilegt að hafa föst ákvæði um skólagjaldið í frv., og virðist því sanngjarnt að fá þetta ákvæðisvald í hendur skólanefnd og fræðslumálastjórn. Þá skal jeg að lokum geta ákvæðisins um það, hvernig skólinn verði kostaður. Stjórnin skipar tvo fasta kennara við skólann, og skulu laun þeirra beggja greiðast úr ríkissjóði, en annar kostnaður að hálfu af ríkis- og bæjarsjóði. Jeg skal taka það fram, að þessi ákvæði eru tæplega í góðu samræmi hvort við annað, og geta því ekki orðið til neinnar fyrirmyndar, þegar tekin verður allsherjarákvörðun um greiðsluhlutföll ríkis- og sveitarsjóða til ungmennafræðslu í landinu. En þar sem hjer er um bráðabirgðalöggjöf að ræða, hefir ekki þótt vert að breyta ákvæðum Ed. Þá er loks lagt til, að nafni frv. verði breytt í samræmi við efni þess.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla aðeins að segja það, þótt jegt sje ekki alveg viss um, að allar brtt. nefndarinnar sjeu til bóta, þá finst mjer sumar þeirra vera það, og hinar ekki þannig, að jeg sjái ástæðu til að tefja málið með því að auka mótstöðu gegn þeim. Jeg er, eins og hv.frsm., þeirrar skoðunar, að hjer sje aðeins um bráðabirgðatilraun að ræða, sem er nauðsynleg vegna hinnar miklu vöntunar á almennum skóla í Reykjavík. Jeg get líka lýst yfir því, að jeg álít, að þetta fyrirkomulag, sem hjer er sett og þau hlutföll, sem til eru tekin, sjeu ekki bindandi gagnvart framtíðinni. Það er aðeins verið að reyna að koma upp bráðabirgðaskóla fyrir þennan bæ, án þess að ákveða fast framtíðarskipulag. Jeg mæli með því, að þessar tillögur hv. nefndar verði samþyktar, til þess að hraða afgreiðslu málsins sem hægt er.

Magnús Jónsson Jeg vil aðeins í sambandi við þetta mál láta í ljós, að mjer þykir það mjög leiðinlegt, að ekki skuli hafa verið tekið fyrir annað mál, sem þessu er náskylt og var afgreitt frá nefnd töluvert fyr, en það er frv. um samskóla Reykjavíkur. Það frv. er enn ekki komið hjer til umr., en jeg tel það að öllu leyti miklu fullkomnari lausn á málinu heldur en fæst með þessu frv. Ef mönnum hefði þótt það of stórt bákn, þar sem blandað er saman mörgum skólum, þá hefði mátt breyta því þannig, að gagnfræðaskólinn væri einn eftir. Jeg hefi þó gengið inn á að vera með þessu bráðabirgðafyrirkomulagi. Jeg á bágt með að skilja, hvað mönnum getur gengið til. þess að amast við jafneðlilegri lausn skólamálanna í Reykjavík eins og þeirri, sem felst í samskólafrumvarpinu. Ríkið rekur hjer skóla, sem vantar þak yfir höfuðið, og fær hjer aðra aðilja til þess að taka þátt í kostnaðinum við það. Bæði iðnaðarmenn og verslunarstjettin vilja og leggja fram talsvert fje af mörkum. Og gagnfræðaskólamál Reykjavíkur verður að leysast mjög bráðlega. En þetta frumvarp hjer tel jeg enga lausn, af þeirri einföldu ástæðu, að vanrækt er að sjá fyrir því, sem erfiðast er, en það er húsnæðið. Þessi skóli mun auk þess naumast geta komið í staðinn fyrir venjulegan gagnfræðaskóla, af þeirri ástæðu, að hann hlýtur mest að starfa sem kvöldskóli, en það er alt annað fólk, sem óskar að ganga á kvöldskóla en gagnfræðaskóla. Þeir, sem ganga á gagnfræðaskóla, líta á það sem sitt aðalnám, en kvöldskólanemendur eru venjulega bundnir við alt annað starf á daginn og hafa námið einungis sem aukastarf. Jeg hefi þó fylgst með nefndinni, í von um, að þetta verði ekki til að tefja fyrir því, að upp komist nokkurnveginn fullkominn gagnfræðaskóli í Reykjavík, og vil um leið vísa til þess, sem hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni áðan, að hann lítur ekki á þessa tilraun sem neina slíka lausn, sem rjettlæti það á neinn hátt, að því yrði frestað að koma upp reglulegum gagnfræðaskóla fyrir bæinn.