Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti er að gera tilraun til að fá nógu marga hv. þm. svo að hægt sé að láta fara fram atkvæðagreiðslu. Samkvæmt töflu eiga að vera nægjanlega margir þingmenn í húsinu.

Það er ónóg þátttaka í atkvæðagreiðslu um að vísa málinu til nefndar. Einungis 31 þingmaður tók þátt í atkvæðagreiðslunni og verður gerð tilraun til að endurtaka hana. --- Enn er það sama sagan, þátttakan er ónóg.

Það verður bara að biðja um nafnakall.

Það má segja að þessi atkvæðagreiðsla jafngildi nafnakalli.

Ég bið um nafnakall.


             Forseti ætlar að gera þriðju tilraunina til að ná fram atkvæðagreiðslu og biður nú hv. þm. að taka þátt í atkvæðagreiðslu með því að ýta á einhvern af þeim tökkum sem er skýrt og skilmerkilega greint frá á borðum þingmanna, hvort sem þeir greiða atkvæði með, á móti eða greiða ekki atkvæði. Hefst nú atkvæðagreiðaslan að nýju en það er skylda að taka þátt í atkvæðagreiðslu eins og allir vita.

Virðulegi forseti. Erindi mitt í ræðustólinn er að fylgja úr hlaði skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins sem liggur frammi sem 261. mál á þskj. 438. Í skýrslunni er að finna yfirlit yfir þátttöku Íslendinga í störfum 43. þings Evrópuráðsins. Þar er einnig greint frá málum sem snerta þessa þátttöku og verkefni sem fulltrúum í Íslandsdeildinni hafa verið falin. Eins og aðrar stofnanir í Evrópu stendur Evrópuráðið á tímamótum vegna hinna sögulegu og miklu breytinga sem orðið hafa á stjórnmálum og þjóðfélagsþróun í Mið- og Austur-Evrópu, og eftir að stjórnkerfi kommúnista hrundi í Sovétríkjunum. Evrópuráðið er meðal þeirra samstarfsstofnana Evrópuríkja sem almenn samstaða er um að gegni áfram mikilvægu hlutverki. Hinar stofnanirnar eru Evrópubandalagið, Atlantshafsbandalagið, Vestur-Evrópusambandið og Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu. Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, eru ekki nefnd í sömu andrá og fyrrtaldar stofnanir, sem varanlegur samstarfsvettvangur, þar sem ljóst er að EFTA hljóti að breytast á næstu árum þegar þátttökuríkin gerast hvert af öðru aðilar að Evrópubandalaginu. Til Evrópuráðsins var stofnað þegar Evrópa var enn í sárum eftir síðari heimsstyrjöldina. Með virðingu fyrir lögum og rétti, vernd mannréttinda, lýðræðislegra stjórnarhátta og félagslegra réttinda, skyldi grunnur lagður að friðsamlegu samstarfi Evrópuþjóða á sama tíma og þau stefndu að sameiginlegum vörnum með þátttöku Bandaríkjamanna og Kanadamanna innan Atlantshafsbandalagsins og stofnað var til samstarfs í efnahagsmálum sem síðar gat af sér Evrópubandalagið. Til þessa samstarfs var efnt fyrir tæplega hálfri öld þegar óttinn við framsókn kommúnista í Evrópu setti sterkastan svip á utanríkis- og varnarstefnu lýðræðisþjóðanna. Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu er á hinn bóginn afsprengi slökunarstefnunnar sem var ráðandi í samskiptum austurs og vesturs á fyrri helmingi áttunda áratugarins. Ráðstefnan var samstarfsvettvangur aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins auk hlutlausra ríkja í Evrópu. Varsjárbandalagið hefur nú verið lagt niður en Atlantshafsbandalagið hefur stofnað til formlegra samskipta við fyrrverandi aðildarríki þess. Hlutlausu ríkin æskja aðildar að Evrópubandalaginu, ekki síst vegna breyttra aðstæðna í öryggismálum. Innan Evrópubandalagsins er litið á Vestur-Evrópusambandið sem sérstakan samstarfsvettvang Evrópuríkja í öryggis- og varnarmálum og hugsanlega sem evrópska stoð innan Atlantshafsbandalagsins. Innan vébanda Vestur-Evrópusambandsins er þingmannasamkunda þar sem fjallað er um landvarnarmál en þau eru utan verksviðs Evrópuráðsins og þings þess. Samkvæmt stofnskrá Evrópuráðsins, sem Ísland gerðist aðili að í mars 1950, er höfuðstjórn þess skipt í þrennt: ráðherranefnd, Evrópuráðsþing og aðalskrifstofu. Þingið er umræðuvettvangur Evrópuráðsins, þar sem fjallað er um þau málefni sem eru á verksviði ráðsins. Auk þessara aðalstofnana hefur verið komið á fót sérstökum stofnunum eða nefndum til að fylgja eftir einstökum sáttmálum sem hafa verið gerðir innan vébanda Evrópuráðsins. Þar ber hæst sáttmálann um verndun mannréttinda og mannfrelsis. Á grundvelli hans starfar mannréttindanefndin þar sem Gaukur Jörundsson, umboðsmaður Alþingis, á sæti og Mannréttindadómstóll Evrópu þar sem Þór Vilhjálmsson hæstaréttardómari er meðal dómara. Við Íslendingar höfum þegar kynnst áhrifamætti þessara stofnana. Til kæru fyrir þær má rekja þá ákvörðun að skilja á milli framkvæmdarvalds og dómsvalds hér á landi sem kemur til framkvæmda næsta sumar. Ætti okkur alþingismönnum að vera betur ljóst en flestum öðrum hve hér er um mikilvæga ákvörðun að ræða vegna þeirra lagabálka sem samþykktir hafa verið í kjölfar hennar. Fyrir Mannréttindadómstólnum er nú eitt mál er snertir Ísland og varðar það gildi 108. gr. almennra hegningarlaga. Fyrir mannréttindanefndinni bíða a.m.k. tvö mál frá Íslandi afgreiðslu, annars vegar vegna laga frá 1989 um atvinnuréttindi leigubifreiðastjóra og hins vegar vegna skattamála Þýsk-íslenska verslunarfélagsins. Til þess að Mannréttindadómstóllinn dæmi í málum verða þau fyrst að hafa farið í gegnum mannréttindanefndina. Vorið 1990 samþykkti Alþingi að Ísland gerðist aðili að Evrópusamningi um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Á grundvelli þessa samnings hefur verið komið á fót eftirlitsnefnd og hefur Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins gert tillögu um að séra Jón Bjarman verði fulltrúi Íslands í þeirri nefnd sem hefur m.a. það hlutverk að gera úttekt á því hvernig staðið er að framkvæmd þessa viðkvæma málaflokks í einstökum aðildarríkjum. Er þess að vænta að slík úttekt verði gerð hér á landi. Skal engu spáð um hvort íslenskar stofnanir eða framkvæmd frelsissviptinga hér standist kröfur samkvæmt þessum samningi. Alþingi heimilaði árið 1975 að ríkisstjórnin gerðist aðili að Félagsmálasáttmála Evrópu. Þessi sáttmáli, sem talinn er meðal hornsteina Evrópuráðsins, kom til sögunnar 1961 og tók gildi 1965. Eins og nafnið gefur til kynna er sáttmálinn um félagsleg réttindi en Mannréttindasáttmálin er um persónuréttindi. Með Félagsmálasáttmálanum er í fyrsta sinn reynt að framfylgja félagslegum réttindum með alþjóðlegu eftirliti. Á grundvelli sáttmálans starfar sérfræðinganefnd sem á tveggja ára fresti fær skýrslur um stöðu félagsmála í aðildarríkjunum. Gylfi Kristinsson, deildarstjóri í félmrn., situr í embættismannanefnd um Félagsmálasáttmálann á vegum ráðherranefndar Evrópuráðsins. Hefur Gylfi staðið fyrir ítarlegri skýrslugerð til sérfræðinga nefndarinnar sem síðan hefur sagt álit sitt á stöðu mála hér á landi. Þar vekja sérstaka athygli athugasemdir sérfræðinganna um að Ísland fullnægi ekki kröfum skv. 5. gr. félagsmálasáttmálans. Í henni er mælt fyrir um frelsi verkafólks og vinnuveitenda til að stofna stéttarfélög og til að ganga í þau. Einnig er mælt fyrir um skuldbindingar samningsaðila um að sjá til þess að landslög skerði ekki þetta frelsi. Sérfræðinganefndin lítur þannig á að í þessari grein felist jafnframt frelsi til að standa utan við stéttarfélög þótt bein ákvæði séu ekki um það í henni. Þessi túlkun sérfræðinganna leiðir til þess að hún telur hvers kyns lagaákvæði eða ákvæði í kjarasamningum um skylduaðild að stéttarfélögum brjóta í bága við 5. gr. Telja sérfræðingarnir að ákvæði í íslenskum lögum gangi þvert á anda 5. gr. og benda á 1. gr. laganna um Atvinnuleysistryggingasjóð og lögin nr. 77/1989, um leigubifreiðar, þar sem bílstjórar eru skyldaðir til að vera í stéttarfélagi. Fulltrúi Íslands í embættismannanefndinni um Félagsmálasáttmálann hefur mótmælt þessari túlkun sérfræðinganefndarinnar. Á þessu stig er ekki víst hvaða stefnu þetta mál tekur á vettvangi ráðherranefndarinnar. Ljóst er að verði það almenn niðurstaða að Ísland fullnægi ekki ákvæðum Félagsmálasáttmálans verður óskað eftir því við íslensk stjórnvöld að endurskoða löggjöf sem brýtur í bága við sáttmálann. Á Evrópuráðsþinginu í september sl. var samþykkt tillaga til ráðherranefndarinnar um Félagsmálasáttmálann og framkvæmd hans þar sem m.a. er lagt til að í 5. gr. hans verði tekin af öll tvímæli um að menn eigi einnig að hafa frelsi til að standa utan við stéttarfélög. Þetta er enn aðeins tillaga þingsins en hún gefur vísbendingu um það annars vegar að talið er nauðsynlegt að taka af skarið um þetta vafaatriði og hins vegar að breytingin tekur af allan vafa um að íslensk löggjöf er ekki í samræmi við skuldbindingarnar samkvæmt Félagsmálasáttmálanum ef tekið er mið af niðurstöðu fyrrgreindra sérfræðinga. Á meðan Félagsmálasáttmálanum hefur ekki verið breytt að tillögu Evrópuráðsþingsins kann fulltrúum Íslands í embættismannanefndinni og ráðherranefndinni að takast að koma í veg fyrir frekari aðgerðir gagnvart íslenskum stjórnvöldum vegna 5. gr. Flest bendir hins vegar til þess að þar yrði aðeins um tímabundinn frest að ræða. Brýnt er að tekin verði pólitísk afstaða um framtíðarstefnu í þessu máli. Að mínu viti á sú stefna að miða að því að auka frelsi hér á landi í samræmi við það sem almennt er viðurkennt hæfilegt hjá aðildarríkjum Evrópuráðsins. Skylduaðild að stéttarfélögum samrýmist greinilega ekki mati sérfræðinganefndarinnar og líklega verður þess ekki langt að bíða að niðurstaða mannréttindanefndarinnar liggi fyrir um það hvort gildi laganna um leigubifreiðar verði samræmt fyrir Mannréttindadómstólnum á grundvelli 11. gr. Mannréttindasáttmálans um félagafrelsi. Í tilefni af því að skýrsla Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins er lögð fram hef ég kosið að gera framangreint atriði að sérstöku umtalsefni á Alþingi þar sem þau snerta öll beina þátttöku okkar Íslendinga í Evrópuráðinu og hvernig við stöndum að þessari þátttöku. Dæmin sýna einnig að hin virku úrræði, sem Evrópuráðið hefur til að fylgja eftir að sáttmálar gerðir í nafni þess séu virtir, hafa þegar haft áhrif hér á landi og það hefur komið til kasta Alþingis að bregðast við þeim með breytingum á íslenskri löggjöf. Þá er einnig nauðsynlegt fyrir þingmenn að hafa í huga við lagasetningu að hún stangist ekki á við hina mikilvægu sáttmála Evrópuráðsins sem Alþingi hefur staðfest. Hér á landi gera æ fleiri sér grein fyrir því að þeir geta leitað réttar síns annars staðar en fyrir íslenskum dómstólum og stjórnarstofnunum ef þeir telja á sér brotið. Athyglin á eftir að beinast í enn ríkari mæli að réttindum sem felast í ýmsum alþjóðasamþykktum. Eftirlitsstofnanir á grundvelli slíkra samþykkta eiga eftir að láta meira að sér kveða hér eins og annars staðar. Alþingi og stjórnvöld almennt verða að vera undir þetta búin. Fullgilding alþjóðasamþykkta er oft upphafið að löngu ferli þar sem bæði er höfðað til réttinda og skyldna. Við lagasmíð og lagasetningu er ekki unnt að hundsa slíkar alþjóðlegar skuldbindingar. Að mínu mati eiga þær að vera hvati til þess að færa ýmsa mikilvæga löggjöf í nútímalegra horf. Gleymum því ekki að úrelt lög tefja fyrir framförum og geta stuðlað að hættulegri einangrun þjóðarinnar á miklum umbrotatímum sem einkennast af æ meiri samvinnu þjóða á milli, meiri samvinnu en nokkru sinni fyrr. Virðulegi forseti. Ég hef þessi orð ekki fleiri en er að sjálfsögðu fús til að svara spurningum hv. þm. sem vakna við lestur skýrslu Íslandsdeildarinnar. Jafnframt vil ég hvetja virðulegan forseta til að staðfesta sem fyrst starfsreglur Íslandsdeildarinnar sem birtar eru sem fskj. með skýrslunni svo starfsemi deildarinnar komist í fast horf. Þar með verður auðveldara að skipuleggja starf hennar og nýta þá fjármuni sem til þess eru ætlaðir. Í lokin vil ég þakka samdeildarmönnum mínum gott og ánægjulegt samstarf og einnig þeim sem gegnt hafa ritarastörfum fyrir deildina á liðnu ári, Ólafi Ólafssyni og Þóru Guðnadóttur, en Þóra annast nú skjalavörslu og önnur störf fyrir Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins og hjá henni er unnt að fá aðgang að öllum samþykktum þingsins og öðrum gögnum þess.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka formanni Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fyrir hans innlegg hér áðan, en ég vil taka það fram að þar komu fram hans persónulegu skoðanir eins og varðandi framtíðarstarf í ýmsum alþjóðasamtökum. Ég efast t.d. um að Atlantshafsbandalagið eigi mikla framtíð fyrir sér vegna hinna miklu breytinga sem átt hafa sér stað í Evrópu. Það sem mig langaði aðallega til að gera að umræðuefni vegna þessarar skýrslu er að ég hef oft velt því fyrir mér í framhaldi af þeirri reynslu sem ég hef fengið í starfinu innan Evrópuráðsins og það er sú aðstaða sem okkur þingmönnum er búin varðandi þetta alþjóðlega starf og hvers við væntum af því og hvernig þingmenn vilja að því standa. Nú er það svo að starfssvið Evrópuráðsins er gríðarlega víðtækt eins og fram kemur í skýrslunni og margar nefndir sem starfa á vegum þess. Regluleg þing eru haldin fjórum sinnum á ári og nefndarfundir mjög oft. En Alþingi Íslendinga er þröngur stakkur skorinn og það fjármagn sem við höfum til umráða í Íslandsdeildinni er því miður afar takmarkað. Það hlýtur að valda því að við spyrjum okkur hvað eigum við að vera að leggja mikið á okkur til að setja okkur inn í öll þau mál sem þarna eru til umræðu, til hvers erum við að þessu? Erum við bara að fara á þessi þing rétt til þess að fylgjast með eða vilja þingmenn vera virkir í þessu starfi? Ég verð að segja það fyrir mig, virðulegi forseti, að ég hef mikinn áhuga á mörgu því sem þarna er á ferðinni en ég fæ illa séð að það sé hægt að sinna þessu starfi eins og ég gjarnan vildi vegna hins þrönga fjárhags. Í framhaldi af þessu finnst mér í raun og veru nauðsynlegt að það fari fram umræða meðal þingmanna, hvort sem það á að gerast í viðkomandi nefndum eða hér í salnum, almenn umræða um það hvernig alþjóðasamstarfi okkar skuli háttað og hvernig menn vilja að því standa. Erum við bara að þessu upp á punt eða viljum við gera okkur gildandi í þessu alþjóðasamstarfi? Ég ítreka það að mér finnst að okkur sé allt of þröngur stakkur skorinn því að litlu samfélagi eins og okkar er afar mikilvægt að fylgjast með alþjóðlegri umræðu. Eins og við höfum rekið okkur á er ýmsu ábótavant í okkar kerfi eins og fram hefur komið t.d. varðandi réttarkerfið og formaður Íslandsdeildarinnar nefndi áðan, þá hafa verið gerðar athugasemdir varðandi okkar löggjöf um vinnumarkaðinn. Það er margt sem við getum lært af ríkjum Evrópu og ýmsum öðrum ríkjum og ég vildi sjá það að okkur sé gert kleift að sinna þessu starfi af fullum krafti. Ég vildi að þetta kæmi hér fram og ég ítreka það að mér finnst þörf á að við þingmenn ræðum það hvernig að alþjóðasamstarfi skuli staðið.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram vegna ummæla í ræðu hv. síðasta ræðumanns að að sjálfsögðu voru þær skoðanir sem ég setti fram í þeirri ræðu sem ég flutti aðeins mínar, þær voru ekki skoðanir Íslandsdeildarinnar og ekki bornar undir neinn í henni. En textinn hins vegar sem við leggjum hér fram sem skýrslu er sameiginlegur texti okkar. Ég vil taka undir það sem hv. síðasti ræðumaður nefndi að það er ákaflega mikilvægt fyrir Alþingi að fjalla um það á einhverjum vettvangi, hvort sem það er hér í þingsalnum eða annars staðar, hvernig eigi að standa að þátttöku Alþingis í alþjóðasamstarfi. Þetta samstarf milli þjóðþinga fer stigvaxandi, ef þannig mætti að orði komast, það er alltaf verið að setja á laggirnar fleiri og fleiri samstarfssvið þar sem þingmenn koma saman og ræða sameiginleg mál og fjalla um mál sem snerta samstarf ríkjanna. Ein slík stofnun er í fæðingu núna, þ.e. þingmannasamkunda sem tengist Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu og einmitt er fjallað um í skýrslu Íslandsdeildarinnar. Þar er bent á að þetta RÖSE-þing svokallað mun koma fyrst saman í Búdapest næsta sumar og það er skýrt frá því í skýrslunni að forsætisnefnd Alþingis hafi að þessu sinni ákveðið að aðalfulltrúar á Evrópuráðsþinginu skuli taka þátt í fundum RÖSE-þingsins í Búdapest í sumar vegna þess að sumarþing Evrópuráðsins verður haldið í þeirri borg rétt áður en RÖSE-þingið hefst. En Alþingi á eftir að taka ákvörðun um hvernig þátttöku okkar í RÖSE-þinginu verður háttað. Þannig má fjalla um enn fleiri málefni sem snerta alþjóðasamstarf þingmanna. Það er ákaflega mikilvægt að um það sé mótuð skynsamleg stefna af Alþingi hvernig að öllu slíku samstarfi skuli staðið. Starfsreglur Íslandsdeildarinnar gera ráð fyrir því að menn geti sinnt bæði þátttöku í þingunum og einnig nefndastarfi. Hins vegar er okkur þröngur stakkur skorinn, eins og fram kom, vegna fjárveitinga og við verðum að haga okkar starfi í Evrópuráðsþinginu með hliðsjón af fjárveitingum. Á þinginu sitja þrír kjörnir fulltrúar Íslands. Ísland hefur rétt til þess að hafa þrjá þingfulltrúa en í Íslandsdeildinni eru sex þingmenn og varamenn taka þátt í þingstörfum til skiptis, ef þannig mætti orða það. Á hvert þing eru að jafnaði sendir fjórir þingmenn þannig að það er ávallt einn varamaður á þingstaðnum á meðan fundir fara fram. En aðrar sendinefndir hafa það þannig að þær senda allar sínar nefndir og varamenn eru á þingstaðnum og taka þátt í nefndastörfum á meðan á þinghaldinu stendur. Við förum ekki inn á þessa braut í okkar starfsreglum, töldum okkur ekki fært að hafa þá reglu, setja hana fram, en auðvitað væri það æskilegast að fjárveitingar til Íslandsdeildarinnar tækju mið af því að þátttakan gæti verið sem mest, bæði í þingstörfunum og nefndastörfunum. En málum er ekki þannig háttað nú. Ég vil ítreka það sem ég sagði í ræðu minni að starfsemi Evrópuráðsins er farin að hafa mun meiri áhrif hér á landi og beinni áhrif á lagasetningu og framkvæmd mála hér á landi en kannski starfsemi nokkurra annarra alþjóðlegra samtaka sem við tökum þátt í. Það kemur best fram í því að við höfum orðið að breyta réttarfarslöggjöfinni og nú er eitt mál fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu sem varðar almennu hegningarlögin og tvö mál fyrir mannréttindanefndinni, annað sem varðar skattalög og hitt sem varðar atvinnuréttindi og eitt mál í kæru fyrir sérfræðinganefnd vegna Félagsmálasáttmálans. Það er því ákaflega mikilvægt að með þessum málum sé fylgst, ekki síst af löggjafarvaldinu sem setur lög og þarf að taka ákvarðanir um þessa samninga og setja lög í samræmi við þá, og nánar sé fylgst með þessu starfi heldur en áður eftir að menn hafa valið það í ríkara mæli en áður að kæra málefni til stofnana Evrópuráðsins. Þess vegna ítreka ég þá skoðun sem fram kom í ræðu hv. síðasta ræðumanns að um það þarf að ræða alvarlega hvernig að þessu skuli staðið miðað við þann fjárhagslega ramma sem okkur er settur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni þessarar skýrslu fyrir að hafa vakið máls á ýmsum málum sem hafa óbeint komið til kasta Evrópuráðsins eða aðila á þess vegum og varða löggjöf á Íslandi. Hér er vissulega margt á ferðinni sem ástæða er til að gefa fullan gaum og ég vek athygli á því að á síðasta þingi var til að mynda sjómannalögum breytt vegna sérstakra ábendinga frá nefnd þeirri sem fylgist með framkvæmd Félagsmálasáttmála Evrópu. Það var talið að ákvæði í þeim lögum stangaðist á við þennan sáttmála. Ég vek jafnframt athygli á því, eins og fram hefur komið á nýjan leik nú að undanförnu, að af hálfu þessarar eftirlitsnefndar, sérfræðinganefndar, er gerð alvarleg athugasemd við ákvæði laga um Atvinnuleysistryggingasjóð hér á landi, en þannig háttar til að réttur til bóta er skilyrtur því að viðkomandi atvinnuleysingi sé félagi í stéttarfélagi. Ég hef flutt hér á Alþingi frv., að mig minnir í tvígang, sem gengur í þá veru að tryggja mönnum rétt til atvinnuleysisbóta óháð því hvort þeir eiga aðild að stéttarfélagi og hef m.a. reitt fram því máli til stuðnings þessar athugasemdir sérfræðinganefndar Evrópuráðsins að því er varðar ákvæði Félagsmálasáttmála Evrópu. Það mál fór hér í gegnum neðri deild á síðasta þingi og átti skamman veg eftir í gegnum efri deild þegar komið var í veg fyrir að það yrði að lögum. Ég vil vekja athygli á þessu máli á nýjan leik nú í framhaldi af ræðu hv. 3. þm. Reykv. og hvetja eindregið til þess að ríkisstjórnin taki þessi mál öll upp á breiðum grundvelli og hafi sjálf frumkvæði að því að tryggja að ekkert í okkar eigin löggjöf stangist á við þennan Félagsmálasáttmála, hvorki þetta né annað. Ég held að það sé miklu hyggilegra fyrir okkur Íslendinga að eiga sjálfir frumkvæði að því að tryggja að löggjöf okkar sé þess eðlis að hún brjóti ekki í bága við okkar alþjóðlegu skuldbindingar í stað þess að fá athugasemdir og jafnvel ákærur erlendis frá.

Áður en forseti gefur næsta hv. þm. orðið vill hún skýra frá því, og þykir mjög miður að þurfa að gera það, að forseti hefur verið upplýst um að við atkvæðagreiðslu hér áðan um að vísa frv. til laga um Háskóla á Akureyri til hv. menntmn. hafi verið greitt atkvæði fyrir fjarstaddan þingmann. Þetta má að sjálfsögðu aldrei koma fyrir og þess vegna neyðist forseti til að ógilda þá atkvæðagreiðslu. Hún mun fara fram síðar á fundinum og væntir forseti þess að hún verði með eðlilegum hætti. En forseti vill ítreka það að svona lagað gengur ekki, það er ekki hægt að greiða atkvæði fyrir fjarstaddan þingmann og vill forseti leyfa sér að líta á þetta sem alvarleg mistök.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að hafa brugðist við í þessu máli og úrskurðað þessa atkvæðagreiðslu ógilda. Hins vegar hlýtur það að leiða hugann að því að hér er ekki fullnægt þeim skilyrðum að atkvæðagreiðsla fari fram í heyranda hljóði. Þingmenn geta vissulega óskað eftir skráningu og jafnframt geta þeir óskað eftir að fá afrit eftir hverja atkvæðagreiðslu. Það er nú svo að fæstir þingmenn standa í því að staðaldri að leita eftir því hvort löglega hafi verið staðið að atkvæðagreiðslunni eða ekki. Ég lít svo á að þetta sé mjög alvarlegt áfall fyrir það atkvæðagreiðslukerfi sem hér er. Vissulega var hér aðeins verið að greiða atkvæði um það hvort máli yrði vísað til nefndar. Það sem eftir situr er það að hinn almenni þingmaður hefur ekki hugmynd um hvort þetta er einstakt atvik eða hvort þetta hefur verið ástundað af og til í vetur. Ég tel að þetta kalli á það alveg skilyrðislaust að forsetar þingsins ræði það hvort hægt sé að standa þannig að atkvæðagreiðslunni að nöfn þingmanna sjáist hér á vegg þegar atkvæðagreiðslan fer fram eins og þar sem atkvæðagreiðsla í ljósabekk eða með ljósaskiltum er framkvæmd mjög víða þar sem ég hef setið á þingum erlendis. Ég tel að þetta sé því miður mjög alvarlegur hlutur og get ekki litið á þetta sem einhver einstök mistök. Ég hef einfaldlega ekki hugmynd um hvort svo er.

Forseti er sammála hv. 2. þm. Vestf. að öðru leyti en því að forseti lítur á þetta sem einstök mistök og hvarflar ekki að henni að slíkt sé tíðkað hér að staðaldri af hv. þm. Það hvarflar ekki að forseta að hv. þm. séu ekki ábyrgari en svo í athöfnum sínum og gjörðum. Hitt er annað mál varðandi slíka töflu að þá hefur það vissulega verið rætt, og var rætt í forsætisnefnd þegar verið var að undirbúa atkvæðagreiðslukerfið á sl. sumri, að setja hana upp hér í þingsalnum. Það er bæði mikið mál og mikill kostnaður við að koma slíku upp en það hefur verið í athugun. Forseti vill aðeins geta þessa.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. og tillögum til breytinga við frv. til laga um verðlagningu og sölu á búvörum, sem nýlega hefur verið lagt fyrir Alþingi. Frv. byggir einkum og sér í lagi á þeim ákvörðunum sem teknar voru í landbúnaðarmálum við gerð síðasta búvörusamnings, sem ég hygg að muni nú vera u.þ.b. eins árs, og kemur að sjálfsögðu í kjölfar þeirra breytinga sem verða á þessum málum eftir að búvörulögin í núverandi horfi hafa verið í gildi í tæplega sjö ár. Þau framleiðslumarkmið og þær breytingar sem þau kváðu sérstaklega á um falla einmitt úr gildi 1. sept. nk. Það væri út af fyrir sig löng saga að fara yfir það sem hefur gerst á þeim tíma og til þess er ekki tími að þessu sinni en þó er eðlilegt að sú skoðun komi fram frá þeim sem hér hefur orðið að það vekur í rauninni athygli hvað þau markmið og áform sem þá voru ákveðin hafa gengið upp með skýrum hætti. Víst er um það að þrátt fyrir að miklu hafi verið breytt á þessum tíma, ýmislegt hefur ekki gengið eftir svo sem vænta hefði mátt, þá hefur íslenskur landbúnaður komist í gegnum þetta tímabil með sæmilega góðum árangri. En nú verða breytingar á og þetta frv. er einmitt staðfesting á því. Það hefur verið nokkuð í umræðunni að með þessu frv. eða síðasta búvörusamningnum hafa verið teknar nýlegar ákvarðanir og nýjar áherslur í landbúnaðarmálum. Hér er þó í rauninni frekar um staðfestingu að ræða því að stefnunni var breytt árið 1985 og hún miðuð við fimm og síðan sjö ár. Við þær breytingar voru einmitt teknar þær ákvarðanir sem hér eru ýmsar hverjar til staðfestingar eins og að eyða þeim birgðum sem voru til í landinu og miða framleiðslu hefðbundinna greina einvörðungu við sölu á innanlandsmarkaði. Eins og ég sagði áðan er þetta frv. fyrst og fremst til þess að færa búvörulögin til þess horfs sem nýr búvörusamningur gerir ráð fyrir. Vert er að undirstrika sérstaklega að þetta frv. er á frekar stirðu lagamáli. Mikil vinna hefur verið lögð í að fara yfir þennan texta og hugsanlega með það fyrir augum að gera framsetningu á honum liprari. En með því að textinn tekur svo rík mið af búvörusamningnum er auðvitað ekki hægt að taka áhættu í því að gera miklar breytingar á. En textinn hefur hins vegar verið afar nákvæmlega yfirfarinn. Mér þykir líka vert að geta þess og beini því sérstaklega til hæstv. landbrh., sem á eftir að fjalla um þessi mál að greinargerð með frv. --- og held ég að ekki sé mjög algengt að menn geri athugasemd við greinargerðir --- en hún er ónákvæm og í sumum tilvikum bókstaflega röng og stenst ekki miðað við búvörusamninginn.  Eins og hér liggur fyrir hefur landbn. ekki átt samleið í þessu máli og hér er ég að sjálfsögðu að mæla fyrir meirihlutatillögum en ekki nefndarinnar í heild. Þó eiga nefndarmenn að mestu leyti samleið, það verður skýrt síðar. Vegna þess að ég var að finna að frágangi í sambandi við frv. sem er til umræðu og skekkjum í greinargerð, þá vil ég líka játa á mig ávirðingar að því leyti að í nál. er sums staðar talað um nefndina en ekki einvörðungu um meiri hlutann. Það verður að sjálfsögðu leiðrétt og lagfært við betri yfirlestur í þinginu. Nefndin hafði ekki mikið ráðrúm til þess að fjalla um málið og þar af leiðandi hefur ekki farið fram víðtæk umræða um það meðal hagsmunaaðila. Núna á þessum morgni barst mér t.d. erindi frá afurðastöðvum sláturleyfishafa sem auðvitað hefði verið lagt fyrir landbn. ef við hefðum ekki verið búnir að afgreiða málið frá okkur. Hins vegar vill svo til að bændasamtökin, Búnaðarfélag Íslands og Stéttarsamband bænda höfðu stofnað til samstarfs um endurskoðun á búvörulögunum með skipun nefndar sex valinkunnra manna undir forustu formanns Stéttarsambands bænda. Sú nefnd fór mjög nákvæmlega yfir frv. og þannig fékkst vilji eða skoðun bændasamtakanna á frv. Auk þess ræddi nefndin við bæði fulltrúa Stéttarsambandsins, Framleiðsluráðs og landbrn. Þannig er um þær tillögur sem hér liggja fyrir að 1. og 2. gr. okkar tillagna er í rauninni tæknilegs eðlis, orðskýringar og lagfæringar, og frá því er greint skýrlega í nál. meiri hlutans. Eins er að flestu leyti um 3. gr. en þó vil ég leggja sérstaka áherslu á að í c- og f-lið eru gerðar undantekningar og settar inn heimildir til að víkja frá meginreglunni um beinar greiðslur. Meginreglan er sú að nái framleiðandi ekki 80% í framleiðslu af greiðslumarki sínu ber að skerða beinar greiðslur. Nú er það svo að allmargir bændur eiga samninga við ríkisvaldið vegna útrýmingar á riðuveiki og í þeim samningum eru að sjálfsögðu kvaðir á ríkisvaldið um vissan stuðning. Hér er lagt til að heimilt sé ef fjármagn verður fyrir hendi að líta fram hjá því við skerðingu að einhverju leyti eða öllu þótt bændur séu innan þessara neðri skerðingarmarka. Þetta á við þá bændur sem eiga samninga um riðuveiki. Raunar er rétt að taka sérstaklega fram að reynist þessi leið fær er um sparnað að ræða fyrir ríkið en ekki það gagnstæða því að ríkið er bundið af samningum í þessum efnum. Önnur heimild er tekin inn líka og ástæðan fyrir því er sú að um þessar mundir, og nú í fyrsta sinn sem farið er af stað undir þessum nýju áformum, þá er erfitt að átta sig á því hver fullvirðisrétturinn er. Niðurfærslur og sölur hafa átt sér stað og síðan þarf að flytja greiðslumark úr fullvirðisrétti og af þessari ástæðu þykir rétt að samræma nú beinar greiðslur og greiðslumark þannig að í staðinn fyrir að beinar greiðslur séu einungis innan 80% og 100% af framleiðsluheimildum sé á þessu ári heimilt að fara allt að 105% eins og greiðslumarkið eða framleiðsluheimildin gefur til kynna. Hins vegar er skýrlega tekið fram að þessar heimildir er því aðeins unnt að nota að ekki verði farið yfir grundvallarviðmiðunina upp á 8.600 tonn. Það er hinn skýri samningur milli ríkisvaldsins og bændanna. Í þessu felast að sjálfsögðu engar fjárkröfur umfram það sem samið er um í þessum efnum. Ég beini því sérstaklega til hæstv. landbrh. í þessu sambandi að þótt hér séu teknar inn heimildir þá má ekki undir nokkrum kringumstæðum nýta þær öðruvísi en að búið sé að gera full skil og fullnægja öllum skyldum varðandi uppgjör við bændur almennt séð. Ég óttast að þessar beinu greiðslur og það fjármagn sem þar er á ferðinni leiði kannski til þess að ekki verði langt eftir því að bíða að litið verði á þetta sem um félagsmálapakka sé að ræða. Til þess má með engu móti koma. Ég tek sérstaklega fram að ekki hefur verið haggað við þeim rétti sem bændur eiga fullkomlega rétt á og dómar hafa gengið um á grundvelli búvörulaganna um að þeim beri fullnaðaruppgjör á sínum afurðum. Þess vegna má þessi heimild ekki með nokkrum hætti verða til þess að hagga þeim ásetningi. Ég vil líka geta þess að samkvæmt tillögu bændasamtakanna lifir enn þá hálf grein af 8. kafla frv. sem að sjálfsögðu er að mestu leyti úreltur og átti að falla úr gildi 1. sept. nk. en það er hálf 37. greinin. Hún felur í sér þá tilhögun sem Framleiðnisjóði landbúnaðarins ber að hlíta við ákvarðanir sínar. Hæstv. landbrh. hefur getið þess að það standi til að endurskoða lögin um Framleiðnisjóð landbúnaðarins. Sú endurskoðun liggur ekki fyrir og þar af leiðandi er nauðsynlegt að hafa þó þessa leiðsögn áfram. Þó að hún sé kannski ekki ýkja víðtæk er þó afturför að fella hana alveg úr samhengi. Mér þykir vert að geta þess í þessu sambandi að auðvitað kom það til umræðu að færa inn í búvörulögin þau ákvæði búvörusamningsins sem kveða á um fjárveitingar úr ríkissjóði til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins til áframhaldandi uppbyggingar á þeim grundvelli sem hann hefur eftir að vinna. Með því að um fleiri samningsbundnar greiðslur til landbúnaðarins er að ræða í nýgerðum búvörusamningi var í rauninni óeðlilegt og ekki til að styrkja málið að taka þessar greiðslur einar sérstaklega út úr. Þessar greiðslur, þessar tillögur og þetta samkomulag er samningsbundið og auðvitað á að virða það samkvæmt þessum samningi eins og önnur þau ákvæði sem menn gera samninga um hvort heldur sem það er ríkisvaldið eða einhver annar. Þá á ég einungis eftir að tala um síðustu grein tillagna okkar. Það er um bráðabirgðaákvæði sem felur í sér að landbrh. er heimilt að færa um 1 / 6 af því fjármagni sem bændum landsins ber samkvæmt samningi sem er undirritaður af fulltrúum ríkisvaldsins og á að koma allt til skila á þessu ári, færa allt að 1 / 6 hluta þess yfir á næsta ár. Það var að því er ég hygg einvörðungu þetta sem gerði það að verkum að leiðir okkar skildu í nefndinni. Sú afstaða minni hlutans, stjórnarandstöðunnar, er að sjálfsögðu fullkomlega eðlileg. Um er að ræða slíka ákvörðun að það hlýtur að teljast fullkomlega eðlilegt að þeir sem styðja ríkisstjórnina beri ábyrgð á henni og er það að sjálfsögðu alveg nógu fast undir tönn fyrir suma hverja. Eins og menn kannast við var tekin sú ákvörðun við fjárlagaafgreiðslu að skerða fjárveitingu til beinna greiðslna með tilliti til þess að 1 / 6 hlutinn yrði greiddur í janúar og febrúar. Að sjálfsögðu er ýmislegt hægt að leggja á sig í þessum efnum þegar um er að ræða ákvarðanir sem leiða til árangurs. Fyrst það er metið svo --- og það hlýtur að fara að skýrast --- að það sé árangur í efnahagsmálum að færa 300 millj. kr. sem á að greiða í desember til greiðslu eftir áramótin, í janúar og febrúar, verð ég að segja eins og er að ákvarðanir sem stjórnvöld taka í efnahagsmálum vigta ekki allar afskaplega mikið. Ég hélt satt að segja að ekki breytti afskaplega miklu um afkomu ríkissjóðs hvort slík greiðsla er innt af hendi einum mánuðinum fyrr eða seinna. En auðvitað hefur það mikil áhrif á fólkið sem hefur gengið út frá þessum fjármunum og lifir á þeim. Ég hafði það að orði við fjárlagaumræðuna hvort ekki væri skásti kosturinn að stíga skrefið til fulls og viðhafa sams konar vinnubrögð gagnvart öllum almenningi í landinu sem á samninga við ríkissjóð og laga skekkjuna á ríkissjóði með því að draga þannig tveggja mánaða greiðslur hjá öllum almenningi í landinu yfir áramótin og spara þannig um 6--7 milljarða kr. og laga þennan blessaða greiðsluhalla þá um leið. Ég get ómögulega fundið rök fyrir því að frekar eigi að brjóta samninga á einni stétt en almennt er gert í landinu. Ef menn telja sig hafa stöðu til þess að breyta slíkum ákvörðunum einhliða gagnvart einhverri einni stétt, því þá ekki gagnvart öllum landslýð sem á í samningum við þetta ríkisflykki? Frá mínum bæjardyrum séð kemur hvorugt til greina. Þetta þykir kannski nokkuð sérkennilegur formáli eða skýring fyrir síðasta tillöguliðnum. En frá mínum bæjardyrum séð felast í honum miklar ákvarðanir. Enn þá hefur ekki verið gengið frá því með formlegum hætti að ríkisvaldið mundi ekki vera bundið af þessum greiðslum. Ef lögin eða frv. hefði farið fram óbreytt hefði ríkissjóði að sjálfsögðu borið að greiða þetta. Það er fastur ástetningur meiri hlutans að breyta í engu frá því sem ákveðið hefur verið í fjárlögum og til þess að spilla ekki þeim mikilvæga efnahagsárangri sem næst með því að taka 1 / 6 hlutann af launum sauðfjárbænda og færa hann yfir á næsta ár. Ekki eru gerðar nokkrar einustu breytingar sem hagga þeim ásetningi. Hins vegar er greinin þannig að þetta er á valdsviði landbrh. Hann hefur þessa heimild til að færa 1 / 6 hlutann af greiðslunum yfir á næsta ár. En hæstv. landbrh. tekur líka við skyldum samkvæmt þessari grein og þær skyldur eru í sem stystu máli þær að þessi tilfærsla verður að eiga sér stað án þess að bændur landsins sem hér eiga hlut að máli verði fyrir tjóni eða óþægindum af þessari ráðstöfun. Hér er bæði kveðið á um heimild og líka skyldu. Ég vek alveg sérstaklega athygli á því hvað bændasamtökin, þ.e. milliþinganefndin, sem eins og ég hef sagt áður er skipuð af þessum tveimur höfuðsamtökum í íslenskum landbúnaði, hefur fjallað um þetta viðkvæma mál af mikilli ábyrgð. Í áliti nefndarinnar sem landbn. Alþingis var afhent segir svo um þetta efni: ,,Frumvarp þetta mælir fyrir um ákveðið fyrirkomulag á beinum greiðslum til bænda. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1992 var ákveðið að fresta hluta af þeim greiðslum þar til í janúar/febrúar 1993 án þess að um það væri samið við bændur.`` Þarna er greinilegt ósamræmi milli frv. og fjárlaga. Verði þær leiðir valdar sem breyta samhljóða ákvæðum frv. og búvörusamningsins um skil á beinum greiðslum til bænda er eindregin krafa að um þær leiðir verði samið við samtök bænda. Eins og skýrlega kemur fram í áliti meiri hlutans er niðurlag bráðabirgðaákvæðisins til samræmis við þessa kröfu bændasamtakanna. Þetta er svar meiri hlutans til bændasamtakanna og það eru mjög eindregin tilmæli til hæstv. landbrh., sem ég tel hann raunar bundinn af, að hann hefji sem fyrst viðræður við Stéttarsamband bænda um þetta mál þannig að það megi fara sem best úr hendi. Ég ætla ekki að ræða hverjar leiðir eru. Ég undirstrika það sem ég sagði áðan að þó að um sé að ræða heimild til ráðherrans er alls ekki til þess ætlast að meira fjármagn komi til þessara verkefna úr ríkissjóði á þessu ári en tilgreint er í lögum. Það vil ég að liggi alveg ljóst fyrir. En eins og ég sagði áðan eru ýmsar leiðir til að ná fram þeim árangri að bændur geti fengið sinn hlut algerlega óskertan. Annað eins hefur verið gert og um það hef ég fengið plögg og kannski fyrst og fremst með tilstuðlan bændasamtakanna sjálfra að útvega fjármagn til greiðslu á þessum hluta afurðaverðsins og með fulltingi bændasamtakanna sjálfra, enda er ekki nema í mesta lagi um eins til tveggja mánaða lán að ræða. Reyndar eru til fleiri leiðir sem hægt er að beita í þessum efnum. Á þetta legg ég sérstaka áherslu í lok máls míns og ég treysti að sjálfsögðu engum manni betur en hæstv. núv. landbrh. til þess að fá þá lausn í þetta mál sem ég hef lagt sérstaklega áherslu á. Ég endurtek svo þakklæti mitt til samnefndarmanna minna fyrir starf þeirra að þessu nál. og ég tek alveg sérstaklega fram að nefndin vann sameiginlega að þessum tillögum alveg til enda og ég lít svo á að það séu þessar pólitísku leikreglur sem gerðu það að verkum að leiðir skildu. Í heild sinni hef ég ekki orðið þess var að um sérstakan málefnaágreining væri að ræða nema að því er varðaði þetta bráðabirgðaákvæði sem ég hef sérstaklega fjallað um.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta landbn. um frv. til laga um breytingu á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, nr. 46/1985. Það er rétt sem kom fram hjá formanni nefndarinnar, hv. 3. þm. Austurl., að nefndin vann sameiginlega og einum rómi að vinnu við frv. þar til kom að ákvæðinu um frestun á beinum greiðslum til sauðfjárbænda. Ég vil einnig leggja áherslu á að í raun er komið á síðasta dag að afgreiða þetta mál til þess að hægt sé að standa við ákvæði búvörusamningsins um beinar greiðslur til sauðfjárbænda sem áttu samkvæmt samningnum að hefjast 1. mars, þ.e. fyrsta greiðslan. Ég mun því ekki halda langa ræðu til þess m.a. að undirstrika að það er áríðandi að afgreiða málið frá hinu háa Alþingi nú fyrir helgi. Meginefni frv. er að breyta búvörulögunum til samræmis við þann búvörusamning sem gerður var á síðasta ári. Minni hlutinn styður þess vegna meginefni frv. og einnig þær brtt. sem meiri hlutinn leggur til, að undanskildu ákvæðinu um heimild landbrh. til þess að fresta hluta af beinu greiðslunum yfir á næsta ár. Þær brtt. sem annars eru lagðar fram eru að mestu leyti tæknilegs eðlis, að vísu eru nokkur efnisatriði. Þau efnisatriði snúa fyrst og fremst að því að auðvelda aðlögun frá fyrri búvörusamningi til þess sem nú hefur tekið gildi Kannski eru meiri breytingar og meiri munur á búvörusamningnum frá 1985 til þess samnings sem gerður var á síðasta vori en látið er í veðri vaka. Meginbreytingarnar eru þær að útflutningsbótum er algerlega hætt. Í hnotskurn þýðir samningurinn að sauðfjárbændur fá ákveðnar lagaheimildir til þess að skipta á milli sín þeim innanlandsmarkaði sem er á hverjum tíma. Ríkisábyrgð á magn og í raun á verð líka er aflögð. Þetta þýðir, eða þær breytingar sem þarna eru gerðar m.a. á verðlagsupphæðum, að sauðfjárbændur sitja að verulegu leyti við sama borð og aðrir kjötframleiðendur í baráttunni um innlenda markaðinn. Þar er þó eitt veigamikið atriði sem er að brugðið var á það ráð að beina þeim niðurgreiðslum sem hafa verið á kindakjöti yfir í að vera beinar greiðslur til bænda. Þetta er þannig útfært að helmingur verðsins er greiddur beint til bænda og eins og verðlagsgrundvöllur sauðfjárbúsins er samansettur er þarna um að ræða launalið bóndans. Þetta er sú aðstoð sem ríkið veitir sauðfjárframleiðslunni til þess að halda sinni markaðshlutdeild. Það er mjög mikilvægt atriði vegna þess að enn í dag, þrátt fyrir u.þ.b. þriðjungs samdrátt í sauðfjárframleiðslunni á tíu ára tímabili, þá er sauðfjárframleiðslan enn þá grundvallaratvinnuvegur í mörgum af strjálsbýlustu héruðum landsins. Því er afar mikilvægt að ríkið dragi ekki til baka þann stuðning sem hefur á síðustu árum tryggt þá markaðshlutdeild sem sauðfjárframleiðslan heldur enn þá. Bændur landsins og þá kannski sérstaklega sauðfjárbændur hafa á síðustu árum gengið í gegnum aðlögun sem oft á tíðum hefur verið mjög sársaukafull. Þeir hafa sýnt þar meiri sveigjanleika og meiri samstarfsvilja við stjórnvöld þessa lands en ég hygg að við munum finna dæmi um í nágrannalöndum okkar. Út frá þessum forsendum er þeim mun sárara að núv. hæstv. ríkisstjórn skyldi hafa gripið til þess ráðs við það að búa til sér þóknanlega niðurstöðu fjárlaga að fresta síðustu beinum greiðslum til bænda á þessu ári yfir áramótin. Hv. 3. þm. Austurl. gerði rækilega grein fyrir því áðan í sinni ræðu að hér er ekki um neina efnahagsaðgerð að ræða. Verið er að fresta þessum greiðslum um nokkrar vikur. Sú frestun hefur enga grundvallarþýðingu varðandi stöðu ríkissjóðs eða efnahagsmála en getur hins vegar komið mjög þungt niður á þeim sem áttu að njóta greiðslnanna þegar launaliðnum hjá sauðfjárbændum er kippt út á tveim síðustu mánuðum ársins. Þetta er enn óskiljanlegra þegar tekið er tillit til þess að aðspurðir margítrekuðu hæstv. ráðherrar núv. ríkisstjórnar sem fara með málið, hæstv. landbrh., hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh., að staðið yrði við búvörusamninginn. Fram kom þegar hæstv. landbrh., að vísu sem hæstv. samgrh., fjallaði um vegáætlun fyrir þetta ár að þar væri veruleg skerðing vegna samnings sem gerður var við Reykjavíkurborg um greiðslu á skuld ríkisins við borgina vegna vegaframkvæmda. Þarna var allt í einu um að ræða samning sem varð að standa við þó svo um sé að ræða samning við einn fjársterkasta aðila í landinu, Reykjavíkurborg. Þegar hins vegar kemur að því að greiða samkvæmt samningi við sauðfjárbændur launalið þeirra með beinum greiðslum þá er allt í lagi að fresta greiðslum og standa ekki við samninginn. Það ætti því ekki að koma nokkrum manni á óvart að minni hluti landbn. gat ekki skrifað undir álit meiri hlutans. Ég vil vekja athygli á því í þessu sambandi að hvergi í umfjöllun um málið kom nokkuð það fram um vilja hæstv. ríkisstjórnar að leysa þetta á annan hátt, t.d. með lántöku. Miðað við hvernig samráði ríkisstjórnarinnar við hagsmunaaðila hefur verið háttað, þá gef ég ekki mikið fyrir niðurlagsorðin í frestunartillögunni þar sem rætt er um að hafa samráð við Stéttarsamband bænda. Samráð hæstv. ríkisstjórnar við hagsmunaaðila felst einfaldlega í því að segja þeim frá því að búið sé að taka ákvarðanir eða taka eigi ákvarðanir sem komi við viðkomandi aðila. Virðulegi forseti. Ég mun ekki hafa þessi orð fleiri en ítreka að minni hluti landbn. leggur til að frv. og brtt. verði samþykkt að undanskildu frestunarákvæðinu á beinu greiðslunum.

Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að bæta miklu við það sem hér er fram komið. Við sem erum í stjórnarandstöðu og sitjum í hv. landbn. skilum séráliti þar sem við teljum að frestun á beinum greiðslum til sauðfjárbænda um 1 / 6 hluta á því ári sem er að líða sé brot á gerðum samningi og komi því ekki til greina. Að öðru leyti erum við samþykkir því að frv. nái fram að ganga og reyndar mælum við eindregið með því að það verði afgreitt hið allra fyrsta. Ég tel að það sé afar slæmt upphaf efnda búvörusamnings að ætla að skera greiðslurnar niður um 1 / 6 hluta nú þegar á fyrsta ári og ég óttast að það geti dregið dilk á eftir sér ef efndirnar eru ekki meiri í upphafi. Hv. frsm. minni hluta nefndarinnar, sem hér talaði á undan mér, hefur að öðru leyti gert grein fyrir málinu og ég þarf litlu þar við að bæta. Ég ítreka aðeins að ég hefði að sjálfsögðu verið til viðtals um þá málamiðlunarlausn að lán hefði verið tekið til þess að standa skil á þessum greiðslum og það lán hefði verið tekið af Framleiðsluráði en því aðeins að lántökukostnaður og vaxtakostnaður hefði verið greiddur af ríkinu. En því er sem sagt ekki að heilsa. Hvorki er staðið við gerðan samning né boðið upp á neina málamiðlunarlausn. Ég vil leyfa mér að ítreka hér ýmis sjónarmið sem fram komu í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, fyrrv. landbrh., án þess að endurtaka þau hér. Hann benti á margt sem huga þyrfti að í þessu samhengi, m.a. um réttarstöðu einstakra bænda og vísa ég til ræðu hans sem hann flutti við 1. umr. málsins. Ég vil að endingu láta þess getið að við eitt atriði þessa máls er ég ekki sáttur og það varðar leiguliðana. Hér í morgun urðu orðaskipti milli mín og hæstv. landbrh. um réttarstöðu leiguliða í tengslum við greiðslur vegna niðurfærslu fullvirðisréttar. Þær upplýsingar sem hæstv. ráðherra gaf voru ekki í neinu samræmi vð þær upplýsingar sem hv. formaður landbn. gaf okkur í gær um afstöðu ráðuneytisins. Hv. þm. Egill Jónsson sagði okkur í gær að ráðuneytið væri búið að endurskoða þær reglur sem giltu um greiðslur ríkisins til sauðfjárbænda vegna niðurfærslu fullvirðisréttar en það var ekki hægt að greina það af máli ráðherrans hér í morgun að svo væri. Ég tel óhjákvæmilegt í framhaldi af þeim umræðum sem urðu hér í morgun og í tengslum við afgreiðslu málsins að þessi hlið málsins verði athuguð nánar áður en málið verður afgreitt endanlega. Ég er reiðubúinn að flytja brtt. við frv. en vil auðvitað frekar að málið verði fyrst rætt í nefnd. Efni brtt. gæti hugsanlega verið eitthvað á þá leið að við 42. gr. laganna bættist ný málsgrein sem gæti hugsanlega verið efnislega eitthvað á þennan veg: Greiðslur ríkisins til sauðfjárbænda vegna niðurfærslu fullvirðisréttar skulu ganga til ábúenda sé hann annar en jarðareigandi. Við úttekt á jörðinni, þegar ábúð lýkur, skal greiðslan koma til frádráttar kröfum ábúanda við uppgjör milli ábúanda og jarðareiganda þó þannig að greiðslan skal fyrnd um 10% á ári hverju næstu tíu árin. Þetta er sú regla sem ríkið hefur tekið upp í sambandi við ríkisjarðirnar og ég sé ekki neina ástæðu til annars en sams konar regla gildi í öðrum tilvikum. Það er fullkomlega órökrétt að tvær reglur séu uppi í þessum efnum. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan að hv. formaður nefndarinnar, sem ég hef vissulega haft ágæta samvinnu við og efast ekki um að ég á eftir að eiga góða samvinnu við, hafði greinilega ekki fengið sömu upplýsingar í landbrn. um framkvæmd þessara mála og þær sem hæstv. ráðherra Halldór Blöndal gaf hér í morgun. Þess vegna tel ég óhjákvæmilegt að nefndin taki þetta til nánari athugunar milli 2. og 3. umr.

Virðulegi forseti. Hér er til 2. umr. búvörusamningurinn eða frv. til laga um breytingu á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum sem er til þess að samþykkja eða staðfesta þann samning sem gerður var á síðasta ári við bændur. Eins og fram hefur komið hjá þeim sem hér hafa talað á undan mér var efnislega ekki neinn ágreiningur milli nefndarmanna fyrr en kom að síðustu ákvæðunum til bráðabirgða sem felast í þeim brtt. sem hér hafa verið lagðar fram af meiri hluta landbn. Ég get fyllilega tekið undir það sem þeir hafa hér sagt um það mál. Ég kom inn í þessa vinnu á síðustu dögum vegna veikinda nefndarkonu Kvennalistans og fylgdist því með þessum umræðum og afgreiðslu málsins. Ég tek undir það sem sagt hefur verið og ég er því mjög ósammála að fresta þurfi allt að 1 / 6 hluta af launagreiðslum til bænda. Ég tel að hægt hefði verið að finna leiðir með lánum t.d., sem ríkissjóður hefði tekið og greitt vexti af, til þess að hægt hefði verið að standa við laun til bænda. Það hefur enda komið fram hjá hv. 3. þm. Austurl., formanni landbn., að hann er efnislega sammála okkur í minni hlutanum. Það er ákaflega einkennilega að verki staðið að ætla sér að fjármagna ríkissjóð að einhverju leyti á síðustu mánuðum þessa árs með því að halda eftir hluta af þeim launagreiðslum sem búið er að semja um við eina stétt. Að það skuli gert aðeins við eina stétt er líka nokkuð einkennilegt. Ég vil einnig taka fram að í þessum ákvæðum til bráðabirgða er rætt um að Framleiðnisjóður landbúnaðarins skuli bera kostnað við sölu á kindakjöti sem fellur til haustið 1992. Það er vegna ákvæða í reglugerð sem landbrh. setur vegna mismunandi niðurfærslu á greiðslumarki eftir landsvæðum. Ég er mjög ánægð með það að þetta ákvæði skuli hafa verið sett inn í lögin, þ.e. vísað er í ákvæði í 6. gr. sem er til breytingar á 3. gr. þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Landbrh. er heimilt að ákveða í reglugerð, . . . , að niðurfærsla skuli vera mismunandi eftir landssvæðum.`` Jafnframt er heimilt að undanþiggja einstaka framleiðendur niðurfærslu að því marki sem þegar gerðir samningar við ríkissjóðs kveða á um. Síðan segir til áréttingar í þessum brtt. á þskj. 461, með leyfi forseta: ,,Framleiðnisjóður landbúnaðarins skal bera kostnað við sölu á kindakjöti . . . `` Framleiðnisjóður landbúnaðarins hefur enga möguleika á því að bera kostnað við sölu á kindakjöti sem félli til. Hann er illa á vegi staddur þar sem hann hefur ekki fengð nema helming af því framlagi sem lögin kváðu á um. Við afgreiðslu fjárlaga og bandorms var hann skertur um helming, í stað 700 millj. sem framlagið átti að vera á þessu ári fékk sjóðurinn aðeins 340 millj. Hann mun því engan veginn geta tekið á sig þetta ákvæði og það vil ég benda á. Að öðru leyti er ég, eins og ég sagði í upphafi, efnislega sammála þessu frv. Ég tel nauðsynlegt að það fái þinglega meðferð hér þannig að það geti tekið gildi 1. mars nk. Ég legg til að frv. fái skjótan framgang í þinginu. Við í minni hlutanum höfum skilað séráliti sem er á þskj. 466 og búið er að mæla fyrir. Við erum efnislega sammála frv. að öðru leyti en því að við erum ósammála þessu ákvæði til bráðabirgða um laun bænda sem um hefur verið getið. Meiri hluti landbn. hefur ákveðið að taka það samt sem áður með í sínum brtt. þó að greinilega hafi komið fram í máli hv. formanns landbn. að hann sé því eiginlega ekki sammála. En ég legg til að við látum frv. fá hér þinglega meðferð svo það geti tekið gildi 1. mars.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. landbn. fyrir það hversu greiðlega hún gekk í það mál að athuga þetta frv. sem hefur legið fyrir þinginu síðan fyrir jól. Ég vil taka sérstaklega fram að ég er mjög sáttur við það að leitað skuli samráðs við bændur í sambandi við það hvernig dregið verður úr beinum greiðslum til bænda á þessu ári í samræmi við stefnumörkun ríkisstjórnarinnar og fjárlög og vil reyna að standa við þau orð mín að ég hafi samráð við bændaforustuna um mikilsverðustu mál landbúnaðarins eins og ég tel mig raunar hafa gert. Ég hygg að það verði að reyna að tryggja það að Framleiðnisjóður geti staðið við að greiðslur vegna þeirra 100 tonna sem talað er um vegna mismunandi skerðingar í héruðum og hef ekki áhyggjur af þeim efnum. Ég vil aðeins segja við hv. 3. þm. Norðurl. v. að það frv. sem hér liggur fyrir er tæknilegs eðlis. Það er í samræmi við búvörusamning til að hægt sé að greiða bændum beingreiðslurnar nú um mánaðamótin og vil spyrja hvort ekki sé hægt að ná um það samkomulagi að brtt. hans verði flutt sem sérstakt þingmál. Efni hennar er af öðrum toga, það er ekki alveg einfalt og greinilegt að það ætti að fara til þeirrar athugunar sem óhjákvæmilegt er með hliðsjón af eignarréttarákvæðum stjórnarskrár og ýmsum öðrum atriðum. Þannig mun þetta frv. dragast mjög á langinn. Ég held að brtt. af þessu tagi geti naumast verið afgreitt á einum degi eða tveim, hvað þá broti úr sólarhring án þess að menn geti athugað textann nákvæmlega og vil beina þeim tilmælum til hans að hann taki þetta mál upp með öðrum hætti en leyfi þessu frv. að hafa sinn gang til þess að hægt sé að standa við ákvæði búvörusamnings um beingreiðslur til bænda. Í þessu frv. er ekkert annað en það sem lögmenn töldu rétt og óhjákvæmilegt að kæmi inn í frv. að höfðu samráði við bændaforustuna sem fékk það til umsagnar áður en það var lagt fram hér á þinginu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá málefnalegu umræðu sem hér hefur farið fram og sérstaklega fagna ég þeim orðum hæstv. landbrh. að hann muni ræða sérstaklega við Stéttarsamband bænda um með hvaða hætti bráðabirgðaákvæðið gæti gengið fram og þá væntanlega á þeim grundvelli að það yrði sem líðanlegast fyrir bændur landsins. Það kom fram í máli hv. þm. Ragnars Arnalds að upplýsingar sem ég gaf í landbn. hefðu verið á annan veg heldur en það sem hefði komið fram í fyrirspurnatíma í morgun. Það sem ég sagði um þessi efni var raunar ekki úr landbrn., hefur kannski verið ónákvæmt frá minni hendi, en ég hafði það eftir formanni Stéttarsambands bænda. Ég er ekki alveg viss um að við hv. þm. Ragnar Arnalds skiljum hvor annan í þessum efnum. Það sem mér tókst eftir að lægi fyrir að yrði haft til viðmiðunar í landbrn. var að á þá niðurfærslu á fullvirðisrétti, sem kann að eiga sér stað, væri litið sem skaðabætur eða bætur. Og þá slíkar bætur til þeirra sem á jörðunum sitja. Þetta var það sem ég var að reyna að koma á framfæri í landbn. og má vera að um þetta mál hefði þurft víðtækari og aflmeiri umræðu en þar var. En ég bendi á það, sem reyndar kom fram í máli hæstv. landbrh. áðan, að mál sem þessi þurfa náttúrlega að fara í umræðu til þeirra sem hlut eiga að máli. Mér finnst tæpast nokkur leið að afgreiða jafnstefnumarkandi ákvörðun sem þessa öðruvísi en hún hafi verið rædd hjá þeim sem eiga hlut að máli. Og ég vek aðeins athygli á því að hv. frsm. minni hlutans, Jóhannes Geir Sigurgeirsson, lagði fram í nefndinni tillögu sem mér fannst og finnst vera alveg sjálfgefið að komi til löggildingar í búvörulögunum en hún snerti skipulag þessara samtaka, þó reyndar væri hægt að finna um það fundasamþykktir að hér ætti breyting að verða á. En þrátt fyrir þetta féllst sá hv. þm. á að geyma þá tillögu til betri tíma þannig að mér þætti afar mikilvægt ef við gætum komist að þeirri niðurstöðu að t.d. yrði horfið að því ráði, sem hæstv. landbrh. talaði hér um, að fram kæmi tillaga á þinginu um breytingar á búvörulögunum sem fæli þetta í sér og þá skyldi ekki standa á mér og skárra væri það að hún gæti ekki gengið til þeirrar eðlilegu umfjöllunar sem slík tillaga þarf að fá.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég hef vakið athygli á þessu vandamáli núna um nokkurra vikna skeið. Ég bar fram þessa fyrirspurn fyrir tveim til þrem vikum og hef ítrekað óskað eftir því að málið væri tekið fyrir til alvarlegrar umfjöllunar í nefndinni. Það virðist hafa farið tvennum sögum af þessu máli, annars vegar hvað varðar upplýsingar frá formanni Stéttarsambandsins og hins vegar þær fréttir sem berast úr landbrn. og ég tel óhjákvæmilegt vegna þess að þetta eru þau lög sem einmitt varða þá spurningu sem ég er hér að velta upp að þetta sé þá tekið til alvarlegrar umræðu og alvarlegrar úrlausnar í tengslum við afgreiðslu þessara laga. En mér geta auðvitað ekki nægt á nokkurn hátt ábendingar hæstv. ráðherra um það að mér sé í lófa lagið að flytja bara sjálfstætt þmfrv. um þetta. Hæstv. ráðherra veit auðvitað jafn vel og ég að það hefur dálítið aðra merkingu að einn þingmaður flytji hér frv. og svo hitt að stjfrv. sé á ferðinni þar sem verið sé að fjalla um málið og afgreiða það. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að fá einhver skýrari svör um það hvernig tekið verði á þessu máli. Þess vegna hef ég óskað eftir því að fundur verði haldinn í landbn. þar sem málið sé tekið fyrir áður en það er endanlega afgreitt hér í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég hef auðvitað ekkert við það að athuga að landbn. þingi milli 2. og 3. umr. um þetta mál. Ég vil aðeins ítreka það sem ég sagði á fyrirspurnafundi í morgun að væntanleg er nú í næstu viku mjög ítarleg skýrsla eftir Sigurð Líndal prófessor þar sem hann fjallar um aðdraganda fullvirðisréttarins og þær lagaheimildir sem hafa verið fyrir honum og þær venjur sem um hann hafa skapast, og óhjákvæmilegt er fyrir þá sem ætla að standa að löggjöf um þau efni að setja sig rækilega inn í þá greinargerð áður en ákvarðanir eru teknar hér í þinginu eða málið rætt út frá forsendum stjórnskipunar eða eignarréttar.

Virðulegi forseti. Ég vil hér í örstuttu máli fylgja úr hlaði skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins fyrir sl. ári. Henni hefur verið útbýtt á þskj. 439. Skýrslur þessar sem á sínum tíma voru nýmæli hér í þingstörfum hafa komið árlega um nokkurra ára skeið og reyndar liggur sú ánægjulega staðreynd fyrir að allar aðrar alþjóðanefndir í þinginu hafa tekið upp sama hátt og leggja nú fyrir þingið skýrslur um starfsemi sína og verður það að teljast mjög til bóta frá því sem áður var. Alþjóðaþingmannasambandið er elst af þeim þingmannasamtökum sem Alþingi tekur þátt í, átti 100 ára afmæli fyrir þremur árum síðan. Það var í upphafi fyrst og fremst frjáls samtök þingmanna en hefur á síðustu árum þróast yfir í að verða meira í líkingu við önnur alþjóðasamtök þar sem þingin sem slík eiga aðild og tilnefna formlega sínar sendinefndir. Á sl. ári urðu nokkrar breytingar í störfum sambandsins að því leyti til að allnokkuð fjölgaði þeim þingum sem aðild eiga að sambandinu og nú munu 116 þjóðþing eiga aðild að þessum samtökum. Á síðasta þingi bættust m.a. við þjóðþingin í Eistlandi, Lettlandi og Litáen en þessi ríki áttu fulltrúa í samtökunum á árunum fyrir síðara stríð og var það sérstakt fagnaðarefni að geta boðið þau velkomin í hópinn á nýjan leik á síðasta þingi. Gengust norrænu þjóðdeildirnar sérstaklega fyrir því sín í milli, bæði að kynna Böltunum þessa starfsemi og greiða fyrir því að aðildarumsóknir bærust en jafnframt að þeir gætu tekið þátt í síðasta þingi sem haldið var í Santíagó í Síle á síðasta hausti. Fyrir mig persónulega var það sérstaklega ánægjulegt að geta sem þingforseti á því þingi veitt fulltrúa Eistlands orðið í fyrsta skipti á þessum vettvangi í rúmlega 50 ár. Á síðasta ári er óhætt að segja að starfsemi Íslandsdeildar hafi verið í lágmarki fyrri hluta ársins. Það skýrist að sjálfsögðu af þeim þingkosningum sem fram fóru í apríl. Við tókum þátt í norrænum þætti samstarfsins með venjulegum hætti, áttum m.a. aðild að bréfi til forseta sovéska þingsins í janúar á sl. ári þar sem mótmælt var framferði Sovétmanna í Litáen. Það bréf var sent Ivan Laptev þáverandi þingforseta og afhent í sendiráði Sovétríkjanna í Reykjavík. Einnig tók ritari deildarinnar þátt í sérstakri kynningu sem fram fór í Stokkhólmi fyrir fulltrúa baltnesku ríkjanna. Það var í mars á sl. ári en því miður höfðu þingmenn ekki aðstöðu eða tíma til þess að taka þátt í því eins og á stóð. Vorþing sambandsins var haldið í Norður-Kóreu í aprílmánuði en vegna kosninganna var ekki um að ræða neina þátttöku af Íslands hálfu í því þingi. Það hefur reyndar áður komið fyrir að sleppt hafi verið þátttöku á þingum Alþjóðaþingmannasambandsins við þessar aðstæður og ég minnist þess að vorið 1987 þegar þingið var haldið í Nikaragúa var sömuleiðis ekki um að ræða neina þátttöku af hálfu Íslandsdeildar. Hins vegar sendi Íslandsdeildin fjóra fulltrúa á sínum vegum á haustþing sambandsins sem haldið var eins og ég áður sagði í Santíagó í Síle og voru þar auk þess sem hér stendur þingmennirnir Gunnlaugur Stefánsson, Margrét Frímannsdóttir og Einar K. Guðfinnsson. Óhætt er að segja að þessi sendinefnd, sem naut góðrar aðstoðar Þorsteins Magnússonar, ritara deildarinnar, hafi tekið virkan þátt í störfum þingsins. Það voru fluttar margar ræður í nafni Íslandsdeildarinnar og virk þátttaka að ýmsu öðru leyti í þessum störfum. M.a. var formanni deildarinnar falið að gegna formannsstörfum í sérstakri undirnefnd sem annaðist drög að ályktun um aukna fríverslun í heiminum og GATT-viðræðurnar sem kenndar eru við Úrúgvæ og var honum jafnframt falið að mæla fyrir tillögu sem síðan var samþykkt einróma á þinginu. Á vissan hátt má segja að starfsemi Alþjóðaþingmannasambandsins skeri sig nokkuð úr því sem tíðkast almennt í alþjóðasamstarfi þingsins. Hér er ekki um að ræða nefndastörf milli þinganna heldur fyrst og fremst tvö þing ár hvert, vor og haust, sem þingmenn sækja og nefndastörf sem fram fara eru unnin á þessum þingum. Það er ekki um að ræða nefndafundi milli þinga nema um sé að ræða alveg sérstök málefni, sérstaka þætti sem er kosið eða valið sérstaklega til milli þinga og um þátttöku í slíku hefur ekki verið að ræða af okkar hálfu á þessu ári. En ég vek sérstaklega athygli á því í þessu sambandi að á vegum þessa sambands hefur um langt árabil verið unnið mjög þarft verk að því er varðar mannréttindamál þingmanna og sérstök fastanefnd á vegum sambandsins hefur beitt sér um árabil fyrir því að þingmenn í löndum þar sem lýðræðið hefur verið fótum troðið nái rétti sínum og lýðræðisleg skipan komist á á nýjan leik. Þess eru því miður allt of mörg dæmi að þingmenn séu handteknir víða um lönd án dóms og laga og standa þessi samtök fremst í því að reyna að tryggja að þessir aðilar nái rétti sínum. Þeim hefur orðið verulega ágengt í sumum tilvikum en því miður ekki alls staðar, ekki enn þá. Það var mörgum sérstakt ánægjuefni að síðasta þing sambandsins skyldi vera haldið í Santíagó í Síle eftir að þar er komin á nýjan leik lýðræðislega kjörin ríkisstjórn. Þannig stóð á haustið 1973 að þá hafði verið ráðgert að halda reglulegt þing sambandsins í þeirri borg. En vegna atburðanna sem þá urðu þar í landi og stjórnarbyltingarinnar sem þá var gerð var því frestað og landinu reyndar vikið úr sambandinu stuttu síðar og átti Síle ekki aðild að Alþjóðaþingmannasambandinu um langt árabil eða þar til í fyrra að þeir fengu þar aðild á nýjan leik og beittu sér síðan fyrir því að boða til þingsins á síðasta ári. Ég hyggst ekki, virðulegi forseti, fara mjög nákvæmlega í saumana á ályktunum eða öðru því sem á þessum þingum hefur verið samþykkt. Þessar ályktanir liggja fyrir sérstaklega í tveimur útgáfum sem jafnan koma fram að loknum þessum þingum. Annað eru eingöngu ályktanir og niðurstöður atkvæðagreiðslna sem ég hef hér í höndunum og svo hins vegar er sérstök samantekt á öllum ræðum sem fluttar hafa verið og annað sem gerst hefur á þessum þingum rakið mjög nákvæmlega og ítarlega. Þeir sem áhuga hafa á að kynna sér það geta að sjálfsögðu fengið þau gögn hjá Þorsteini Magnússyni, ritara deildarinnar. Ég vil jafnframt vekja athygli á því, virðulegi forseti, að á síðasta ári var jafnframt haldin aukaráðstefna, utan við hin venjulegu vor- og haustþing sambandsins. Sú ráðstefna fjallaði um málefni Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu og var bundin við þau 35 ríki sem þá áttu aðild að þeirri samkomu. Þessi ráðstefna var haldin í Vínarborg á síðasta sumri. Á hana féll að vísu skuggi átakanna í nágrannaríkinu Júgóslavíu sem þá voru nýhafin og settu vissulega mikinn og leiðan svip á þessi störf. Á þessari ráðstefnu var samþykkt ályktun um málefni héraðanna í þáverandi Júgóslavíu og fram kom í umræðum, m.a. hjá þeim sem hér stendur, áhugi á því að tryggja hinum einstöku lýðveldum í Júgóslavíu fullan rétt sem sjálfstæðum og fullvalda ríkjum ef ekki rættist úr þessum málum. Allir vita síðan hver þróunin hefur orðið í þessum efnum og Íslendingar hafa viðurkennt sjálfstæði Slóveníu og Króatíu og er vonandi að úr þessum deilumálum leysist með friðsamari hætti en virst hefur undanfarið. Hv. 3. þm. Reykv. vakti máls á því í framsögu sinni fyrir skýrslu Evrópuráðsins að stofnfundur sérstaks þings þingmanna frá löndunum sem eiga aðild að Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu verður haldinn í Búdapest í sumar og þar verður komið á laggirnar nýju fjölþjóðaþingi þessara ríkja. Þar með mun væntanlega afskiptum Alþjóðaþingmannasambandsins af þessu verða lokið. Þetta þing mun koma í staðinn auk þess sem það mun væntanlega taka að sér víðtækari verkefni. Ég fagna því að forsætisnefnd hefur ákveðið að taka þátt í þeim störfum í samræmi við tillögur sem fram komu á síðasta ári frá fulltrúum okkar í Evrópuráðinu sem m.a. sóttu undirbúningsfund í Madrid út af þessu máli. Ég lýsi stuðningi við þá ákvörðun að fulltrúar Alþingis í Evrópuráðinu taki þátt í þessum störfum a.m.k. fyrst um sinn. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara ítarlegar í saumana á þessu þskj. eða gera nánari grein fyrir því. Vissulega kunna að vera skiptar skoðanir um það hvað Alþingi eigi að verja miklu ráðstöfunarfé eða þingmenn miklu af sínum tíma í alþjóðlegt samstarf. Ég vildi fjalla nokkrum orðum um það atriði í lokin og leyfa mér að vitna í það sem hv. 18. þm. sagði í umræðu um skýrslu Evrópuráðsins áðan og taka undir það að vissulega er það svo að þessi þáttur í starfsemi Alþingis hefur farið mjög vaxandi en ekki bara Alþingis Íslendinga heldur annarra þjóðþinga samtímis og er orðinn mjög mikilvægur hlekkur í starfi allra þjóðþinga í kringum okkur og víðar um heim sem vilja láta taka sig alvarlega. Vissulega er það svo að þessu fylgir auðvitað einhver kostnaður og þingmenn verða að verja tíma sínum í þetta samstarf. Ég hygg hins vegar að þeim tíma sé yfirleitt vel varið og þeim fjármunum sömuleiðis. Ég held að það sé ekki síst mikilvægt fyrir lítil ríki og lítil þjóðþing sem hafa þó einhverja reisn, eins og við teljum að Alþingi Íslendinga hafi, að sýna sig á þessum vettvangi, hvar sem tækifæri gefst, hafa sig þar í frammi og koma á framfæri íslenskum sjónarmiðum. Að öðrum kosti vofir yfir okkur sú hætta að forpokast og einangrast yfir okkar vandamálum sem eru að vísu oft og tíðum alvarleg en hins vegar gjarnan smámunir í samanburði við það sem ýmsar aðrar þjóðir eiga við að glíma. Þessu mega menn ekki gleyma og þetta mega menn ekki vanrækja að kynna sér og taka þátt í. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta, virðulegi forseti, en ég vil áður en ég lýk máli mínu sérstaklega flytja samstarfsmönnum mínum á síðasta ári í þessari deild þakkir fyrir mjög ánægjulegt samstarf sem engan skugga hefur á borið. Það virðist vera reynslan að flokkspólitísk deilumál hverfi í skuggann þegar fólk sameinast á vettvangi sem þessum og nær að vinna saman á eilítið öðrum grundvelli heldur en gerist í þinginu sjálfu. Það er vissulega ánægjulegt. Einnig vildi ég í lokin þakka Þorsteini Magnússyni, ritara deildarinnar, fyrir hans störf sem öll hafa verið unnin af alveg sérstakri prýði á þessu ári sem endranær.

Virðulegur forseti. Mig langar til þess að segja nokkur orð í tilefni af þessari skýrslu sem er hér á borðum þingmanna. Ég vil byrja á að þakka meðnefndarfólki mínu sem hefur verið með mér í þessari nefnd og eins ritara nefndarinnar, Þórði Bogasyni, en starfsemin í nefndinni hefur öll verið hin ánægjulegasta og vonandi gagnleg fyrir okkur öll sem höfum tekið þátt í henni. Sú breyting varð á nefndinni í kjölfar síðustu alþingiskosninga að í henni var fjölgað. En á 113. löggjafarþingi áttu sæti í henni aðeins tveir þingmenn, þeir Matthías Á. Mathiesen og Jón Sæmundur Sigurjónsson. Jafnframt ber þess að geta að Matthías var jafnframt varaformaður þingmannanefndar EFTA. En á þessu löggjafarþingi var fjölgað úr tveimur í fimm og þar að auki einn áheyrnarfulltrúi kosinn til viðbótar. Í nefndinni eru núna Eyjólfur Konráð Jónsson, Guðrún Helgadóttir, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Páll Pétursson, Villhjálmur Egilsson og Össur Skarphéðinsson, sem eru tilnefnd af þingflokkum til setu í Íslandsdeildinni á yfirstandandi kjörtímabili. Sá sem hér stendur var kosinn formaður deildarinnar. Þetta þýðir að allir þingflokkar eiga fulltrúa í Íslandsdeild nefndarinnar og hafa allir þessir fulltrúar farið á fundi nefndarinnar ýmist hér í Reykjavík eða í Genf. Síðan höfum við jafnframt sótt fundi í Strassborg en við skulum koma að því síðar. Starfsemi nefndarinnar hefur verið mjög í tengslum við þær umræður sem hafa átt sér stað um hið Evrópska efnahagssvæði og þær samningaviðræður sem hafa staðið yfir um það. Hlutverk nefndarinnar er að vera ráðgefandi aðili innan EFTA. Þetta er annar af tveimur slíkum aðilum en auk þingmanna frá ýmsum löndum er jafnframt starfandi ráðgjafarnefnd fulltrúa atvinnulífs og verkalýðshreyfingar. Þessir tveir ráðgefandi aðilar starfa saman og þeir gefa sitt álit á því sem er að gerast innan EFTA og því starfi sem þar er fyrirhugað að vinna. Þingmannanefndin hefur jafnframt haft það hlutverk að hafa samskipti við þingmenn Evrópuþingsins. Meiningin er að í kjölfarið af væntanlegri samþykkt samninga um hið Evrópska efnahagssvæði verði formlegt samstarf milli þingmanna EFTA-ríkjanna og þingmanna Evrópuþingsins. Það hefur töluverð vinna farið í það innan nefndarinnar að móta það samstarf. Eins er að koma inn í myndina í starfi nefndarinnar samstarf við Austur-Evrópuríkin, þ.e. Pólland, Tékkóslóvakíu og Ungverjaland í tengslum við fríverslunarsamninga sem væntanlega verða gerðir við þau ríki af EFTA. Enn fremur hefur verið rætt lítillega um samstarf við önnur ríki sem fríverslunarsamningar verða gerðir við á næstunni. Það hafa verið haldnir nokkrir fundir á þessu ári. Tuttugasti fundurinn var haldinn 4.--5. febr. 1991, síðan var 21. fundurinn haldinn í tengslum við þann fund, 23. fundurinn var haldinn hér í Reykjavík 18.--20. júní, 22. fundurinn var haldinn í Vínarborg í maímánuði, 24. fundurinn var haldinn í Genf í október og 25. fundurinn var haldinn í desember í Genf. 23. fundurinn, sem var haldinn hér í Reykjavík, var aðalfundur nefndarinnar. Þá skipti formennskan yfir til Íslands og það kom í hlut þess sem hér talar að gegna formennsku í þingmannanefndinni. En í júní nk. mun formennskan væntanlega færast yfir til Svíþjóðar í hendur Nic Grönvall sem er þingmaður fyrir sænska Íhaldsflokkinn. Jafnframt fundinum sem var haldinn í Reykjavík var fundur með þingmönnum Evrópuþingsins og þar fóru fram miklar umræður um samstarf þessara aðila. Það er óhætt að segja að þar voru nokkrar deilur á milli manna sem síðan leystust og þeir þingmenn Evrópuþingsins sem þar komu hafa haft töluverðan áhuga á þessu samstarfi við þingmenn EFTA-ríkjanna og eru væntanlega í fararbroddi þeirra þingmanna Evrópuþingsins sem hafa áhuga á því að samþykkja samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Í desember var haldinn annar fundur með þingmönnum á Evrópuþinginu í Strassborg. Þar komu fram ýmis sjónarmið sem síðan hafa komið meira inn í myndina í kjölfar þess að samningur um hið Evrópska efnahagssvæði er tilbúinn. Þar fengu þingmenn EFTA-ríkjanna þau skilaboð að þingmenn Evrópuþingsins væru ekki alls kostar ánægðir með samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði enda kom á daginn að Evrópuþingið samþykkti kröfu um að honum yrði vísað til Evrópudómstólsins í annað sinn. Það er alveg ljóst að helsta verkefni þessarar nefndar nú á næstu mánuðum verður að sannfæra eins marga af þingmönnum Evrópuþingsins og hægt er um að þessi samningur um hið Evrópska efnahagssvæði sé pappírsins virði og hann eigi að samþykkja. En það hefur eins og ég sagði áðan töluverð andstaða verið við hann innan Evrópuþingsins. Enn fremur mun þingmannanefndin þurfa á næstunni að móta afstöðu til samskipta við þing Austur-Evrópu, Tyrklands og jafnvel Ísraels í ljósi væntanlegra fríverslunarsamninga við þau ríki.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins í framhaldi af þessari ræðu hv. þm. Vilhjálms Egilssonar varpa fram þeirri spurningu hvort það sé ætlunin að koma á fót sérstöku EES-þingi og hvort þar eigi þá að starfa EFTA-ráðgjafarnefnd þingmanna, þessi nefnd sem hér hefur verið gefin skýrsla um, og síðan sé ætlunin að koma á fót annars konar þingmannanefnd sem eigi að sinna EES-málum eða hvort umræður miði að því að þessi nefnd sameinist einhverri nefnd frá Evrópuþinginu um þessi EES-málefni? Hvort hann geti svarað spurningu um það efni.

Virðulegi forseti. Þessi mál hafa verið allmikið rædd innan nefndarinnar og fyrstu hugmyndir þingmannanefndarinnar gengu út á það að þingmannanefndin sjálf væri í rauninni samskiptaaðilinn við Evrópuþingið þannig að það væri ekki verið að búa til, þrefalt eða fjórfalt batterí í kringum þessi samskipti við Evrópuþingið. Þingmannanefnd EFTA starfar að sjálfsögðu samkvæmt Stokkhólms-samningnum um EFTA og er þessi ráðgjafaraðili innan EFTA. Síðan er í EES-samningnum ákvæði um sameiginlega þingmannanefnd sem hefur ráðgefandi hlutverki að gegna innan Evrópska efnahagssvæðisins. Það náttúrlega er öllum sem um þetta hafa fjallað ljóst að það væri mikill tvíverknaður og kostnaðarauki því samfara ef það væru ekki sömu aðilarnir í þingmannanefnd EFTA og þingmannanefndum Evrópska efnahagssvæðisins. En þegar þetta var rætt kom á daginn að viss vandamál komu upp vegna mismunandi tilnefningar EFTA-þinganna í þingmannanefnd EFTA. Þannig var þetta fyrirkomulag ekkert vandamál fyrir nokkurn aðila nema Finna, en þannig háttar að utanríkismálanefnd finnska þingsins hefur tilnefnt í þingmannanefnd EFTA á meðan við höfum t.d. það fyrirkomulag að það eru þingflokkarnir sem tilnefna í okkar nefnd. Niðurstaðan varð sú að reiknað er með að einstök þing tilnefni beint í hina sameiginlegu þingmannanefnd EFTA en þingmannanefndin hefur lagt það til að Stokkhólms-sáttmálanum verði breytt með þeim hætti að það verði tryggt að sömu menn sitji í báðum nefndum. Síðan getur þetta verið spurning um það líka hvort þingmannanefnd EFTA er í sjálfu sér stærri heldur en hin sameiginlega nefnd. En það er ekki búið að kveða upp úr um það enn þá einfaldlega vegna þess að starfsreglur hinnar sameiginlegu nefndar, sem kveða á um fjölda nefndarmanna, hafa ekki enn þá verið samþykktar. En ég get fullvissað hv. 3. þm. Reykv. um að það er fullur vilji fyrir því að haga þessu samstarfi með eins litlum kostnaði og mikilli skilvirkni og unnt er, alla vega af hálfu þingmannanefndar EFTA.

Virðulegi forseti. Þingmannasamtök Norður-Atlantshafsþjóðanna voru stofnuð árið 1955. Fulltrúar Alþingis á stofnfundinum voru Björn Fr. Björnsson, Guðmundur Í. Guðmundsson og Jóhann Hafstein. Í þingmannasambandinu eru 188 þingmenn frá öllum aðildarríkjum bandalagsins en samtökin eru vettvangur þar sem þingmenn frá Norður-Ameríku og Evrópu koma saman til að ræða mál er varða sameiginlega hagsmuni. Hefur það jafnframt verið eina samkoman þar sem fulltrúar þessara heimsálfa koma saman reglulega. Með stofnun RÖSE-þings bætist ein slík stofnun við en þing hennar kemur saman í fyrsta sinn í júlí á þessu ári. Ráðherrar, eða aðrir sem eiga beina aðild að ríkisstjórnum, mega ekki vera fulltrúar í samtökunum. Fulltrúatala aðildarríkja er í hlutfalli við mannfjölda og eru þeir tilnefndir af þjóðþingum í samræmi við starfsreglur þingsins. Samkoman endurspeglar því breitt pólitískt svið og sem dæmi um það má nefna að Ítalía og Frakkland hafa um árabil sent fulltrúa kommúnistaflokks á þingið. Með árunum hafa samskipti þingsins við NATO tekið á sig fastara form. Meðal formlegra samskipta má nefna að framkvæmdastjóri bandalagsins skilar formlegu svari fyrir hönd Atlantshafsráðsins við öllum samþykktum þingsins. Framkvæmdastjórinn ávarpar þingið á aðalfundi þess að hausti og að frumkvæði Carringtons lávarðar, fyrrum framkvæmdastjóra NATO, er efnt til fundar milli helstu fastafulltrúa á þinginu og fulltrúa Atlantshafsráðsins til gagnkvæmra skoðanaskipta. Eins og Atlantshafsbandalagið sjálft verður þingið að bregðast við örum breytingum á alþjóðavettvangi. Þörfin fyrir slíkt bandalag, sem sameinar þjóðir beggja vegna Atlantshafs, er enn fyrir hendi þrátt fyrir að ekki sé lengur þörf á því að verjast sameiginlegum óvini í austri sem voru ríki Varsjárbandalagsins. Breytinga og aðlögunar er nú þörf í ljósi þess að skýr og yfirvofandi ógnun er ekki lengur til staðar. Umfram allt kallar þetta á þróun varnarfyrirkomulags sem byggir á samvinnu frekar en árekstrum. Öryggi á grundvelli samstarfs mun krefjast aukinna viðræðna milli þeirra aðila sem áður stóðu í andstæðum fylkingum. Norður-Atlantshafsþingið hefur tekið forustuna í tilraunum til að koma á slíkum tengslum og viðræðum. Árið 1990 samþykkti þingið á fundi sínum í Róm ályktun um að það skyldi starfa sem vettvangur beinna samskipta við þingmenn frá Varsjárbandalagsríkjum til að skiptast á hagnýtri reynslu og hugmyndum um hlutverk löggjafarþinga í mótun innanríkis- og utanríkisstefnu og eftirlit með framfylgd hennar samkvæmt þingræðislegum reglum. Meginverkefni Atlantshafsþingsins er að upplýsa og efla samstöðu. Þingið gerir löggjöfum kleift að koma á framfæri áhugaefnum ríkja sinna og skiptast á upplýsingum um þau mismunandi viðhorf sem uppi eru í hinum ýmsu löndum og svæðum varðandi mikilvæg sameiginleg hagsmunamál. Enn fremur er Atlantshafsþingið mikilvægur tengiliður milli bandalagsins og þjóðþinga aðildarríkja þess. Fulltrúar á þinginu geta nýtt sér á þjóðþingum upplýsingar og reynslu sem þeir fá með þátttöku sinni í störfum þingsins og tryggt þannig að málefni og áhugaefni bandalagsins fái sem mesta umfjöllun og athygli. Þingið er jafnframt mikilvægur vettvangur til að meta viðhorf þjóðþinga og almennings til málefna bandalagsins. Það liggur í augum uppi að stuðningur almennings er lífsnauðsynlegur fyrir framtíðarvelgengni bandalagsins og að viðhorf almennings er grunnþáttur í umræðum um framtíðarfyrirkomulag varnarmála. Með umræðum sínum veitir Atlantshafsþingið góða innsýn í álit almennings og þingmanna á málefnum bandalagsins. Á þennan hátt má segja að þingið gegni mikilvægu hlutverki í stefnumótun þótt áhrif þess séu óbein. Norður-Atlantshafsþingið heldur tvo fundi árlega, auk stjórnarfundar, svokallaðan vorfund og allsherjarþing að hausti. Þingin eru haldin í aðildarríkjum bandalagsins. Innan Norður-Atlantshafsþingsins starfa fimm fastanefndir en þær eru stjórnmálanefnd, efnahagsmálanefnd, félagsmálanefnd, varnar- og öryggismálanefnd og vísinda- og tæknimálanefnd. Óski nefnd að kanna til hlítar einstök málefni sem fram koma á nefndarfundum og heyra undir starfssvið hennar skipar hún undirnefnd eða vinnuhóp sem er falið að gera vettvangskönnun og skila nefndinni skýrslu um málið. Á grundvelli þeirra eru gerð drög að ályktunum sem lögð eru fyrir þingið fái þau samþykki nefndarinnar. Þannig er enginn texti lagður fyrir þingið nema að hafa áður hlotið samþykki viðkomandi nefndar. Ályktunum, sem samþykktar eru á þinginu, er vísað til Atlantshafsráðsins eða viðkomandi ríkisstjórna, þjóðþinga eða alþjóðastofnana, eftir eðli þeirra. Stjórn Atlantshafsþingsins skipa fimm menn og er forseti þess Charlie Rose frá Bandaríkjunum. Sérstök stjórnarnefnd er einnig ásamt stjórninni og skipa hana einn fulltrúi frá hverju landi. Karl Steinar Guðnason er í stjórnarnefndinni fyrir Íslands hönd en Sólveig Pétursdóttir til vara. Fulltrúar Alþingis á fundi Norður-Atlantshafsþingsins hafa frá upphafi verið tilnefndir af þeim þingflokkum sem stóðu að samþykkt Alþingis um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, þ.e. Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. Eru tilnefndir þrír aðalmenn og þrír til vara. Á fyrri hluta árs 1991 voru þau Guðmundur H. Garðarsson, formaður, Jóhann Einvarðsson, varaformaður, Karl Steinar Guðnason, Salome Þorkelsdóttir, Ingi Björn Albertsson og Ásgeir Hannes Eiríksson í Íslandsdeild Norður-Atlantshafsþingsins. Eftir alþingiskosningar í apríl 1991 var skipuð ný sendinefnd samkvæmt 35. gr. þingskapalaga. Þá völdust í Íslandsdeild Norður-Atlantshafsþingsins: Karl Steinar Guðnason, formaður, Alþfl., Sólveig Pétursdóttir, varaformaður, Sjálfstfl., Jón Kristjánsson, Framsfl., Ingi Björn Albertsson, Sjálfstfl., Tómas Ingi Olrich, Sjálfstfl., og Finnur Ingólfsson, Framsfl. Þá tók Þóra Guðnadóttir við starfi ritara Íslandsdeildarinnar af Aðalheiði Birgisdóttur. Samkvæmt samþykktum þingsins geta fulltrúar aðildarríkja tekið þátt í öllum nefndum þingsins í samræmi við vilja og ákvörðun viðkomandi sendinefnda. Vegna smæðar hefur Ísland þó aðeins fullan atkvæðisrétt í þremur nefndum auk stjórnarnefndar. Í skýrslu nefndarinnar kemur fram hverjir sitja í hverri nefnd og vísa ég til þess. Á árinu 1991 var þátttaka Íslandsdeildarinnar í störfum Norður-Atlantshafsþingsins óvenju lítil einkum vegna alþingiskosninganna í apríl. Haldinn var stjórnarfundur 5.--6. apríl 1991 í Key West í Bandaríkjunum. Hann var ekki sóttur af hálfu Íslandsdeildarinnar. Vorþingið var haldið 23.--27. maí 1991 í Rotterdam. Þingið sóttu Jóhann Einvarðsson, Karl Steinar Guðnason, Ásgeir Hannes Eiríksson og Aðalheiður Birgisdóttir, ritari Íslandsdeildarinnar. Ein meginniðurstaða þingsins var stofnun svokallaðs ,,Rose-Roth`` framtaks sem eru tvíhliða viðræður milli Norður-Atlantshafsþingsins og Austur-Evrópu og nefndar eftir núverandi forseta Norður-Atlantshafsþingsins, Charlie Rose og bandaríska öldungadeildarþingmanninum William Roth. Þessar viðræður miða aðallega að því að veita aðstoð við lýðræðisþróun og eflingu lýðræðis í Austur-Evrópu. Í þessu felst í fyrsta lagi að auðvelda á fulltrúum austur-evrópskra þjóðþinga að taka þátt í störfum Norður-Atlantshafsþingsins. Í öðru lagi er um að ræða stofnun sérstakrar samstarfsnefndar sem skipuð er fulltrúum Norður-Atlantshafsþingsins og áheyrnarfulltrúum frá Austur-Evrópu. Hlutverk nefndarinnar er að fjalla um uppbyggingu nýs öryggiskerfis í Evrópu. Þá hefur verið efnt til serstakra funda með þingum í Austur-Evrópu og aðalskrifstofa samtakanna hefur tekið við starfsfólki frá Austur-Evrópu til starfsþjálfunar. Dagana 10.--14. júní fór undirnefnd vísinda- og tæknimálanefndar um sannprófun og tækni í vettvangskönnun til Þýskalands. Markmið ferðarinnar var að rannsaka framkvæmd og eftirlit afvopnunar í Þýskalandi svo og sameiningu herja Vestur-Þýskalands og fyrrum Austur-Þýskalands. Farið var í höfuðstöðvar fyrrum varnarmálaráðuneytis Austur-Þýskalands í Strausberg en þar var Varsjárbandalagið stofnað fyrir rúmlega 40 árum. Ferðina fóru Salome Þorkelsdóttir, varamaður Íslandsdeildarinnar, og ritari, Þóra Guðnadóttir. Allsherjarþing samtakanna var haldið 18.--22. október 1991 í Madrid. Sóttu það Karl Steinar Guðnason, formaður, Sólveig Pétursdóttir, Jón Kristjánsson, Ingi Björn Albertsson og Þóra Guðnadóttir ritari. Þá var Eystrasaltsríkjunum, Eistlandi, Lettlandi og Litáen veitt áheyrnarfulltrúastaða og flutti einn fulltrúi frá hverju landi stutt ávarp. Umræða síðasta daginn í sameinuðu þingi bar yfirskriftina ,,Staða NATO eftir hrun Sovétríkjanna`` en allt starf þingsins snerist að mestu leyti um þetta málefni að þessu sinni, þ.e. stöðu samtakanna í breyttri heimsskipan og þær breytingar sem sameining Evrópu hefði í för með sér á sviði öryggis- og varnarmála. Undirbúin var skýrsla um viðbrögð Bandaríkjanna við sameiningu Evrópu og breytt hlutverk varnarbandalagsins í ljósi þess. Efnahagsaðgerðir og aðstoð við Austur-Evrópuþjóðir sem væru að þróa lýðræðislega stjórnarhætti voru ræddar svo og mikilvægi efnahagsmála í mótun nýs pólitísks landakorts. Þá var fjallað um nýtt öryggis- og varnarumhverfi í Evrópu og aðgerðir til að tryggja virkt vopnaeftirlit. Eins og fram hefur komið hafa gífurlegar breytingar átt sér stað í samtökunum nú allra síðustu árin. Hröð breyting heimsmála hefur vissulega haft áhrif á samtökin og er það athyglisvert hve aðlögunin hefur tekist vel. Atlantshafsbandalagið var á sínum tíma stofnað í því skyni að stöðva framrás kommúnismans, stöðva útþenslu einræðisríkjanna í austri sem með valdbeitingu, ógnunum, svikum og prettum ógnuðu öryggi Vesturlanda. Þjóðir Evrópu, sem örfáum árum fyrr höfðu háð blóðuga baráttu sín á milli, skynjuðu hættuna og þá einkum þegar þróuð menningarríki eins og Tékkóslóvakía höfðu fallið fyrir ránshendi Sovétkommúnismans. Bandaríkjum Ameríku var á sama hátt ógnað. Á milli Vestur-Evrópu og Bandaríkjanna hafa ætíð verið sterk tengsl. Þau sterku bönd urðu enn sterkari í heimsstyrjöldinni síðari með þeirri gífurlegu aðstoð sem Bandaríkin veittu þjóðum Evrópu í baráttunni gegn Hitlers-Þýskalandi. Stofnun Atlantshafsbandaslagsins var í raun rökrétt framhald af varnarbaráttu þessara þjóða fyrir tilveru sinni, fyrir sjálfstæði sínu. Nú þegar kommúnisminn er hruninn og öllum Vesturlandabúum er ljóst hve kommúnisminn var grimmilegt kúgunartæki gagnvart alþýðu manna er ástæða til að minnast þess að hér á landi var býsna sterk hreyfing sem varði Sovétríkin og skipulag þeirra í einu og öllu. Það var sama hvað á gekk þar eystra. Íslenskir kommúnistar vörðu Sovétríkin og gerðir þeirra. Þeir sem aðhylltust vestræna samvinnu og Atlantshafsbandalagið voru úthrópaðir, beittir rógi, illmælgi og meira að segja sakaðir um landráð. Upplýsingar sem hingað bárust af kúgun fólksins í Sovétríkjunum voru vissulega af skornum skammti. Járntjaldið var býsna þykkt. Það eru ótrúlega fá ár síðan því var haldið fram, bæði í Þjóðviljanum og af aðstandendum hans, að allt misjafnt sem fréttist væru lygar og óhróður. Nú er öllum ljóst að fylgjendur Atlantshafsbandalagsins höfðu rétt fyrir sér. Í dag er öllum ljóst að stofnun Atlantshafsbandalagsins var rökrétt og jafnvel nauðsynlegri en menn töldu þá. Sennilega höfðu ummæli þeirra er gagnrýndu Sovétríkin og fylgifiska þeirra hér á landi verið fullmild. Engum datt í hug að ástandið væri verra en þær fréttir sem þó bárust þaðan. Nú þegar hulunni er svipt af og leyniskýrslur að austan eru opnaðar hefur komið berlega í ljós, reyndar verið staðfest, það sem áður var sagt að Noregur væri í verulegri hættu fyrir innrás Sovétríkjanna og helstu bandamenn okkar Íslendinga töldu mjög áþreifanlega hættu á að Sovétríkin réðust á Ísland í því skyni að færa víglínuna nær. Heimildir segja einnig að óttast var að flokksmenn Sósíalistaflokksins --- Sameiningarflokks alþýðu, sem síðar var kallað Alþb., kæmi þessum hugsanlega innrásarher til aðstoðar. Ástæða er til nú þegar skjalasöfn Sovétríkjanna og leppríkja þeirra hafa verið opnuð fræðimönnum að rannsaka gaumgæfilega alla þá þætti er tengdu Sovétríkin og nytsama sakleysingja á Íslandi. Nú þegar hefur komið í ljós að sovéski kommúnistaflokkurinn studdi flokksbræður sína á hinum Norðurlöndunum með verulegum fjárframlögum til hvers konar áróðurs- og undirróðursstarfsemi. Ég hygg að þegar grannt verður skoðað komi ýmislegt skuggalegt í ljós er varðar tengsl einstaklinga og flokks við einræðisríkin í austri. Nokkrir heiðarlegir Íslendingar hafa t.d. upplýst hvernig austur-þýska leyniþjónustan, STASI, reyndi að fá þá til að njósna um félaga sína. Ástæða er til að rannsaka hvort allt hafi verið upplýst, hvort allir þeir styrkþegar í Austur-Þýskalandi eða þeir sem títt voru gistivinir kommúnistanna þar hafi greint frá því er þá varðaði í þessum efnum. Á meðal manna í þingmannasamtökum Atlantshafsbandalagsins eru þessi mál rædd, þ.e. nauðsyn þess að skoða sögulegar heimildir og þátt fylgifiska kommúnismans í tilraunum til að veikja Atlantshafsbandalagið og varnir Vesturlandanna. Nú a.m.k. um sinn er ógn kjarnorkuveldisins í austri að baki. Það er friðvænlegra á slóðum Atlantshafsins þótt vissulega sé ástæða til að óttast þróun mála í fyrrum Sovétríkjum. Ég minntist áðan á ,,Rose-Roth`` frumkvæðið sem auðveldar fulltrúum austur-evrópskra þjóðþinga að taka þátt í störfum Norður-Atlantshafsþingsins. Áður fyrr funduðu aðeins fulltrúar frá þjóðþingum Atlantshafsbandalagsins. Þar var rætt um leiðir til að efla bandalagið og skýra fyrir almenningi nauðsyn þess að hafa öflugar varnir gegn risanum í austri. Nú er allt gerbreytt. Þjóðir Austur-Evrópu eiga nú gestafulltrúa í öllu nefndum þingsins og taka þar virkan þátt. Nú er þingið fjölmennara og litrófið breytt. Það er vissulega ánægjulegt þegar þingmenn frá Austur-Evrópu eru að fjalla um nauðsyn Atlantshafsbandalagsins, hve það hafi átt þýðingarmikinn þátt í að frelsa fólkið frá kommúnismanum, hve styrkur þess, staðfesta og einbeitni hafi haft mikið að segja. Þeir segja hiklaust að Atlantshafsbandalagið sé friðarbandalag sem í raun hafi bjargað því sem bjargað var. Reyndar eru það ekki fréttir fyrir okkur hina en býsna ánægjulegt að heyra þessi ummæli úr þessari átt. Þær eru líka átakanlegar sumar reynslusögurnar sem þingmenn þessara þjóða segja. Sumir þeirra hafa lengi gist fangelsi kúgaranna og orðið fyrir hvers kyns áreitni vegna skoðana sinna. Fundir þingmannasamtakanna hafa yfirleitt verið mjög líflegir. Þar hafa þingmenn skipst á skoðunum og stundum deilt hressilega um ýmis mál. Nokkuð hefur borið á því frá seinni tíð, einkum eftir að ógnin í austri var frá, að t.d. Frakkar og reyndar fleiri hafi viljað brjóta samtökin upp og stofna sérstakt varnarbandalag Evrópuríkja og þá án samfylgdar Bandaríkjanna. Í umræðum og atkvæðagreiðslum um tillögur hafa íslensku fulltrúarnir lýst sig andvíga þeim sjónarmiðum. Við höfum lagt á það þunga áherslu að Bandaríkin og Evrópa hafi sem víðtækasta og nánasta samvinnu á sviði varnarmála. Oft er spurt hvaða gagn sé af þátttöku í þingmannasamtökum sem þessum. Ég er þeirrar skoðunar að þátttaka okkar í þessum samtökum sé afar gagnleg. Víðsýni og þekking eykst við það að heyra sjónarmið annarra þjóða og unnt er að koma sjónarmiðum okkar á framfæri hvenær sem þörf krefur. Persónuleg kynni þingmanna vinaþjóða geta og skipt miklu máli. Mér er sagt t.d. að þegar við Íslendingar stóðum í landhelgisdeilunni við Breta hafi persónuleg kynni, sem orðið höfðu til á þessum vettvangi, hjálpað mikið til og á fundum þingmannasamtakanna hafi íslenskir þingmenn haldið fast á málstað Íslendinga sem eflt hafi skilning og þekkingu á viðhorfum okkar. Það er skoðun nefndarmanna að Atlantshafsbandalagið sé mjög nauðsynlegt friðargæslutæki sem þurfi að starfa áfram af fullum styrk. Hrun kommúnismans hefur reyndar breytt aðstæðum en þrátt fyrir það eru blikur á lofti því enginn veit hver þróunin verður í hernaðarmálum fyrrum sovétlýðvelda. Bitur reynsla hefur kennt okkur að óviðbúin lýðræðisríki geta tapað frelsinu áður en minnst varir því skjótt skipast veður í lofti. Jafnframt er nauðsynlegt að þingmannasamtökin starfi á sama hátt og fyrr. Þau hafa breyst í áranna rás og aðlagað sig aðstæðum á trúverðugan hátt. Þau eru vettvangur skoðanaskipta og auka skilning milli þjóða. Að lokum þakka ég samnefndarmönnum mínum og riturum, þeim Aðalheiði Birgisdóttur og Þóru Guðnadóttur, fyrir mjög gott samstarf.

Vegna þeirrar utandagskrárumræðu sem ákveðið var að ætti að hefjast kl. 2 verður að fresta umræðu um þessa skýrslu.

Virðulegi forseti. Þetta var mjög sérstök ræða sem við hlýddum á hjá hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni. Ég blanda mér ekki mikið inn í þá fortíð sem ég þekki ekki eða er ekki partur af. En ég tók eftir því að hann dró Alþb. þar inn í og undir sama hatt og það sem hann var að gagnrýna. Það er því óhjákvæmilegt, virðulegi forseti, og ekki góð fundarstjórn, að loka umræðu á þessu stigi þegar einn hv. þm. hefur vegið með grófum hætti að þingmönnum í öðrum flokki og ég tel fulla ástæðu til að það verði rætt.

Forseti hefur gert samkomulag um utandagskrárumræðu og telur það rétta fundarstjórn að fara eftir slíku samkomulagi. Það er ekki verið að loka fyrir umræðu um þessa skýrslu heldur einungis verið að fresta henni. Forseti væntir þess að þingmenn fái síðar næg tækifæri til að ræða hana til hlítar.

Frú forseti. Við framsóknarmenn getum með engu móti fallist á að heimila landbrh. að brjóta nýlega gerðan búvörusamning. Hér er um það að ræða að greiða sauðfjárbændum ekki í ár 1 / 6 hluta af launum þeirra. Þetta þýðir með öðrum orðum að haldið er eftir tveggja mánaða kaupi bændafjölskyldnanna í landinu. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Við alþýðubandalagsmenn teljum það illa byrjun á efndum búvörusamnings að byrja á því að brjóta hann. Við getum alls ekki á það fallist að bændur eigi að bera bótalaust þann kostnað sem felst í því að þessum greiðslum er frestað. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. B-liðurinn fjallar um brest en ekki brot. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Þar sem hér er verið að fjalla um það að halda eftir af launum einnar stéttar, eins og ég gat um í umræðum um frv. áðan, þá erum við ósammála því og höfum gagnrýnt það mjög á undanförnum mánuðum. Ég segi nei.

Frú forseti. Við framsóknarmenn styðjum meginefni þessa frv. en þar sem við það hefur nú verið hengd heimild til landbrh. til að halda eftir 1 / 6 hluta launa þeirra bændafjölskyldna sem starfa við framleiðslu sauðfjárafurða og brjóta þannig nýlega gerðan búvörusamning, þá getum við ekki fallist á frv. í núverandi búningi og greiðum því ekki atkvæði.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir þá alvarlegu ágalla sem eru á þessu frv. tel ég að málið sé það mikilvægt í eðli sínu og jákvætt að það nái fram að ganga að ég tel ekki ástæðu til að standa í vegi fyrir framgangi málsins. Ég segi því já.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir það að hér hafi verið samþykkt ákvæði sem ég mótmælti áðan í atkvæðagreiðslu legg ég áherslu á það að þessi búvörulög geti tekið gildi hinn 1. mars nk. Ég segi því já.

Eins og forseti tilkynnti hér fyrr á fundinum, þá var ógilt atkvæðagreiðsla um að vísa 1. dagskrármálinu til hv. menntmn. og verður því að endurtaka þá atkvæðagreiðslu núna.

Þá hefst utandagskrárumræðan. Hún fer fram að beiðni þingflokks Framsfl. og er um efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar með sérstöku tilliti til stöðu sjávarútvegsins. Umræðan fer fram eftir síðari mgr. 50 gr. þingskapa. Málshefjandi og viðkomandi ráðherra mega eigi tala lengur en hálftíma, tvisvar hvor, og aðrir þingmenn og ráðherrar 15 mínútur tvisvar.

Virðulegur forseti. Við höfum leyft okkur að biðja um umræðu utan dagskrár um efnahagsmál, sérstaklega með tilliti til þess að sá atvinnuvegur sem skapar okkur hvað mestar gjaldeyristekjur á við verulega erfiðleika að etja. Vaxandi atvinnuleysi er í landinu, vinnumarkaðurinn er í uppnámi, aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa margar hverjar verið til þess að skapa meira uppnám á vinnumarkaði en aðallega viljum við gagnrýna aðgerðarleysi hennar. Við beinum máli okkar til forsrh. þar sem mál þetta varðar alla ríkisstjórnina. Það er svo þýðingarmikið að við hljótum að biðja um svör við því hvað ríkisstjórnin hyggst fyrir í þessum efnum. Það er skoðun okkar að aðalmarkmið efnahagsmála um þessar mundir eigi að vera að skapa meiri atvinnu í landinu og minnka halla á viðskiptum við útlönd. Slík niðurstaða fæst ekki með samdrætti. Hún fæst ekki með því að stefna meginhluta fyrirtækjanna í landinu í gjaldþrot heldur fæst hún með því að halda framleiðslunni uppi og auka verðmætasköpunina. Það ber að hafa í huga að þrátt fyrir mikinn aflasamdrátt komu 80% útflutningstekna þjóðarinnar frá sjávarútvegi á sl. ári. Ef menn skilja ekki að það er aðalatriðið til þess að viðhalda verðmætasköpun í landinu að halda þeirri atvinnugrein í öllum megindráttum gangandi þá átta menn sig ekki á því umhverfi sem við lifum í um þessar mundir. Þau atriði sem við höfum gagnrýnt harðlega hjá núv. ríkisstjórn í þessu efni eru mörg og ég vil nefna nokkur. Í fyrsta lagi er það skattastefnan. Fyrirtæki, sérstaklega í sjávarútvegi, hafa verið skattlögð og hefur verið áætlað að skattahækkanir á þessa atvinnugrein nemi um 650 millj. kr. á árinu 1992. Breytt hefur verið skattlagningarreglum á arði hlutabréfa sem hefur skapað verulega óvissu í sambandi við fjárfestingu í atvinnurekstri. Við þurfum á því að halda um þessar mundir að sem flestir vilji fjárfesta í íslensku atvinnulífi, að menn séu tilbúnir að leggja eitthvað af mörkum í stað þess að hlusta á bölmóð og svartsýni og þá átti ekki að breyta þessum reglum. Við höfum gagnrýnt það að nú virðist ekki lengur unnið að því að fella niður aðstöðugjald sem er mjög mikilvægt mál fyrir atvinnuvegina en okkur er jafnframt ljóst að aðrir skattar þurfa að koma í staðinn. Við höfum jafnframt gagnrýnt skattastefnu ríkisstjórnarinnar gagnvart einstaklingum. Skattar hafa verið hækkaðir á einstaklingum en það hefur verið gert með þeim hætti að það hefur vakið mótmæli og uppnám á vinnumarkaði. Sérstaklega hafa skattar verið hækkaðir á barnafólki. Við höfum gagnrýnt vaxtastefnu ríkisstjórnarinnar. Fyrsta verk hennar þegar hún kom til valda var að hækka vexti verulega og það má vera ljóst að íslenskt atvinnulíf þolir ekki þá vexti sem eru nú á íslenskum fjármagnsmarkaði. Ekki er hægt að reikna með því að nokkur atvinnuvegur geti staðið undir þessum vöxtum. Núv. ríkisstjórn hefur eins og í öðru kennt fyrri ríkisstjórn þar um en aðalatriðið er að atvinnulífið þolir ekki þessa vexti og því verður ríkisstjórnin að breyta um vaxtastefnu ef einhver árangur á að nást. Þessi vaxtastefna veldur gjaldþroti og kyrkir atvinnulífið. Við höfum gagnrýnt stefnuleysi ríkisstjórnarinnar í skipulagsmálum sjávarútvegsins. Þar koma fram svör sitt á hvað. Alþfl. virðist halda því fram að það eigi að taka upp veiðileyfagjald og ég vil m.a. vitna í það sem annar af formönnum þeirrar nefndar sem nú endurskoðar stefnuna í sjávarútvegi svaraði aðspurður þegar spurt var um hvort veiðileyfagjaldið væri endanlega komið út af borðinu. Svar formannsins var: Nei, veiðileyfagjaldið hefur aldreið verið út af borðinu. Er hægt að bjóða íslenskum sjávarútvegi upp á það í þeirri umræðu sem nú fer fram, jafnvel þótt það sé aðeins frá öðrum stjórnarflokknum, að til standi að leggja á veiðileyfagjald? Er það hægt þegar fulltrúar Alþfl. segja að sjávarútvegurinn geti ekki staðið undir skuldbindingum sínum, þá skuli formaður flokksins koma fram á sjónarsviðið og segja að þær 900 millj. sem nokkrir aðilar skipta á milli sín í sambandi við Aðalverktaka séu aðeins smáaurar, eins og hann sagði í Morgunblaðinu 8. febr., aðeins smáaurar í samanburði við þá 90 milljarða eða svo sem sjútvrh. úthlutar kvótahöfum í sjávarútvegi. Er það traustvekjandi þegar fulltrúi Alþfl. í nefndinni sem á að fjalla um þennan vanda skuli annars vegar segja að sjávarútvegurinn geti ekki staðið undir skuldbindingum sínum og þar séu trúlega tapaðir 50 milljarðar af þeim tæplega 100 milljörðum sem iðnaðurinn og útvegurinn skuldar þá sé því haldið fram að beri að innheimta af þessum sama iðnaði 90 milljarða? Hvers konar málflutningur er þetta eiginlega? Er hægt að reikna með því að einhver hafi traust á því sem verði gert í sjávarútvegsmálum? Það er grundvallaratriði að sjávarútvegurinn geti búið við fast skipulag, vissu um framtíðina þannig að þar sé hægt að hagræða með þeim hætti sem til hefur verið stofnað. Þar eru miklir möguleikar en þá möguleika er að sjálfsögðu hægt að eyðileggja með því að tala út og suður í þessu mikilvæga hagsmunamáli. Við gagnrýnum ríkisstjórnina fyrir svartsýni, úrræðaleysi og gjaldþrotatal. Í því sambandi hefur mikið verið vitnað til skýrslu Þjóðhagsstofnunar um ástand í sjávarútveginum og lagt út af henni með þeim hætti að 45% af greininni væru jafnvel á gjaldþrotabraut. Þar er miðað við það að þessi atvinnuvegur greiði allar sínar skuldir til baka á 8,4 árum. Menn verða að gera sér ljóst að það er ekki það sama að vera gjaldþrota og vera í greiðsluerfiðleikum. Þeir sem eiga lán hjá viðkomandi aðilum verða að gera upp við sig hvort ekki sé rétt að gefa viðkomandi atvinnugrein tækifæri til að greiða skuldirnar á lengri tíma. Ef menn ætlast til þess að þessi atvinnugrein greiði allar sínar skuldir á næsta átta og hálfu ári geta menn gengið út frá því að svo stór hluti hennar sé gjaldþrota. Það virðist vera af ummælum margra að þannig eigi að ganga fram. En fylgir því einhver sérstök blessun að fyrirtæki verði gjaldþrota? Er það lausn mála, þótt ég sé ekki að mæla með því að fyrirtækjum sem ekki hafa rekstrargrundvöll sé hjálpað. Hins vegar verður að meta þennan rekstrargrundvöll með tilliti til lengri framtíðar en ekki aðeins þegar til skamms tíma er litið. Við gagnrýnum ríkisstjórnina fyrir að vísa málinu í nefnd. Við gagnrýnum að svo alvarlegt mál sem þetta skuli ekki vera til úrlausnar á borði ríkisstjórnarinnar allrar heldur sent í hendur nefndar sem var sett á stofn til þess að móta stefnu að því er varðar fiskveiðar og almenna sjávarútvegsstefnu. Nefndin á ekki að skila af sér fyrr en síðar og ég sé ekki hvert tilefni þess er að setja alvarlegt mál sem þetta í nefnd með þessum hætti nema þá að svo mikill ágreiningur sé um málið milli stjórnarflokkanna að það hafi orðið að koma því í þessa sérstöku nefnd sem er einsdæmi að því leytinu að hún á sér tvo formenn. Annar formaður nefndarinnar hefur talað mikið að undanförnu og menn hljóta að spyrja: Er hann orðinn málsvari ríkisstjórnarinnar í þessu máli? Á þjóðin að taka alvarlega allt sem hann segir eða hvert er umboð nefndarinnar í málinu? Í framhaldi af þessu vil ég spyrja ríkisstjórnina nokkurra spurninga til viðbótar. Er ríkisstjórnin tilbúin að breyta skattastefnu sinni? Er ríkisstjórnin tilbúin að taka til baka álögur á atvinnuvegina? Ég geri mér fulla grein fyrir því að mikilvægt er að ná jöfnuði í ríkisfjármálum og ég er sammála því markmiði að það þurfi að draga saman í ríkisútgjöldum. Ég vil hins vegar minna á að það sem skiptir meginmáli er viðskiptahallinn og hann verður ekki lagfærður með því að þjarma að atvinnulífinu og draga úr mætti þess. Jafnvel þótt það muni eitthvað laga stöðuna í ríkisfjármálum verður það til þess að auka viðskiptahallann og slík skattastefna er óskynsamleg. Því hljóta menn að spyrja: Hvert var tilefni þessarar álagningar? Var það fyrst og fremst til þess að þjóna einhverri kreddutrú hjá Alþfl. um auðlindaskatt og skattlagningu atvinnuveganna eða hvernig var það hugsað að leggja slík gjöld á atvinnugrein í vanda? Ég vil jafnframt spyrja hvað miði endurskoðun aðstöðugjaldsins sem hæstv. félmrh. upplýsti fyrir stuttu að bæri að leggja niður en fjmrh. og hæstv. forsrh. hafa fram að þessu ekki tekið undir það. Hins vegar er mér ljóst að það mun koma við tekjumál sveitarfélaga og verður að skoðast í því ljósi en ekki verður hjá því komist að tekjur þeirra sveitarfélaga sem mest hafa í dag rýrni eitthvað við þær aðstæður sem menn standa nú frammi fyrir. Ég vil jafnframt spyrja í framhaldi af því sem ég sagði áðan um vaxtastefnuna, hvort ríkisstjórnin sé ekki tilbúin við þessar aðstæður sem nú eru að hjálpa til hvort sem það er með fortölum eða öðru því afli sem til nægir til að pressa vextina niður. Er ekki svo mikilvægt að gera það um þær mundir þegar atvinnulífinu er að blæða út? Eða halda menn að íslenskt atvinnulíf þoli það mikið lengur að bera raunvexti upp á allt að 10% og jafnvel meira? Raunvextirnir hafa vissulega lækkað nokkuð upp á síðkastið en alls ekki nægilega. Og ég minni á að í útreikningum Þjóðhagsstofnunar er enn þá gert ráð fyrir 6% raunvöxtum í öllum dæmum sem hún reiknar út en það eru lægri raunvextir en eru á markaði. Ég vil jafnframt spyrja hvort veiðileyfagjald sé á borði ríkisstjórnarinnar, hvort það sé rétt sem annar formaður nefndarinnar segir eða rangt? Ég vil jafnframt spyrja hvort ríkisstjórnin sé tilbúin að stuðla að lengingu lána, stuðla að því að atvinnuvegurinn geti greitt skuldir til baka á lengri tíma í þeirri von að fiskgengd aukist á næstu árum? Það hlýtur að vera aðalspurning hvort við getum gert okkur þær væntingar um framtíðina að slík lánalenging geti orðið til þess að atvinnugreinin lifi erfiðleikana af. Ríkisstjórnin hefur gagnrýnt lánalengingu sem átti sér stað í tíð síðustu ríkisstjórnar. Samt vill nú svo til að ríkisstjórnin hefur samþykkt að framlengja lán Atvinnutryggingarsjóðs án skilyrða og má segja að það sé í allmikilli mótsögn við það sem haldið hefur verið fram um lánalengingu í tíð síðustu ríkisstjórnar. Hvernig getur ríkisstjórnin leyft sér að gagnrýna lánalengingar í tíð síðustu ríkisstjórnar en gera svo hið sama nú? Ég er ekki að gagnrýna núv. ríkisstjórn fyrir það. Ég er aðeins að gagnrýna málflutninginn og tvískinnunginn sem kemur fram í þessari afstöðu. Ég vil spyrja ríkisstjórnina og þá sérstaklega hæstv. sjútvrh. hvort það hafi verið rætt og hvort komi til greina að breyta reglum um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins við þessar aðstæður. Ég geri mér grein fyrir því að málið er vandmeðfarið því Verðjöfnunarsjóður bætir eingöngu verðfall sem verður á afurðum en tekur ekki tillit til aflaminnkunar. Hugmyndin með Verðjöfnunarsjóðnum var aldrei sú að taka tillit til slíkra atriða. En þegar aflaminnkun er mjög mikil tel ég rétt að athuga hvort Verðjöfnunarsjóður geti komið inn við ákveðin skilyrði t.d. ef aflabrestur verður svo mikill að ekki verði við neitt ráðið. Rétt er að minna á að þar eru þrátt fyrir allt til verulegir fjármunir eða um 3 milljarðar kr. Þannig er rangt sem hæstv. forsrh. segir skipti eftir skipti að allir sjóðir sjávarútvegsins hafi verið tómir. Þar að auki stendur fjárfestingarlánasjóður sjávarútvegsins mjög vel og á verulegt eigið fé og í gegnum tíðina hefur tekist að verja hann fyrir meiri háttar áföllum. Ég vil því spyrja hvort ekki sé ástæða til að endurmeta stefnuna um útflutning á ferskum fiski við þessar aðstæður þótt það gleðilega hafi gerst að þar hafi orðið verulegur samdráttur? Jafnframt vil ég spyrja um áætlanir ríkisstjórnarinnar að því er varðar úreldingu fiskiskipa og vinnslustöðva. Nýlega hefur komið fram í blöðum að hæstv. sjútvrh. vill láta skoða hvort ekki sé rétt að greiða fyrir úreldingu vinnslustöðva. Kemur það nokkuð á óvart vegna þess að ákveðið hafði verið að greiða fyrir úreldingu loðnuverksmiðja með þátttöku loðnuiðnaðarins en núv. ríkisstjórn féll frá þeim áformum. Í því sambandi hlýtur að þurfa að spyrja hvort standi til að taka upp leyfisveitingar til þess að mega standa í fiskvinnslu en vandinn við slíka úreldingu er einmitt sá að ekki er nein vissa fyrir því að aðrir byggi ekki upp vinnslustöðvar í staðinn. Ég geri mér því grein fyrir að um vandmeðfarið mál er að ræða en þessari spurningu hlýtur að þurfa að svara í ljósi þeirra umræðna sem hafa átt sér stað. Ég vil jafnframt spyrja hæstv. ríkisstjórn um gengisstefnu hennar. Hæstv. viðskrh. hefur lýst því yfir að hann telji að að taka eigi upp ECU-tengingu innan tiltekins tíma en hæstv. sjútvrh. hefur sagt að slíkt komi ekki til greina. Í þessu sambandi vil ég minna á að raungengi krónunnar er töluvert hærra en það var á árinu 1990. Ég er ekki að mæla með gengisfellingu. En menn hljóta að þurfa að halda raungenginu innan skynsamlegra marka. Eða er einhver sem getur reiknað með því að atvinnulíf landsmanna þoli hærra raungengi en á árinu 1990? Á árinu 1990 var allgóð afkoma í sjávarútvegi. Greinin þurfti á þeirri afkomu að halda og það þurfti að viðhalda því raungengi. Nú hefur greinin hins vegar orðið fyrir mun meiri áföllum vegna aflabrests og þá er ekki hægt að gera ráð fyrir að raungengið sé hærra en það var á árinu 1990. Auðvitað má ná fram raungengisbreytingu með ýmsum hætti en ég er þeirrar skoðunar að það sé heldur of hátt. Ég vil að lokum spyrja um áætlun ríkisstjórnarinnar varðandi nefnd sem hefur fengið mál þetta til umfjöllunar. Hvað mun nefndin hafa málið lengi? Hvers er að vænta í starfi hennar? Og hversu lengi er ríkisstjórnin tilbúin að bíða eftir nefndinni? Ég vil þá ítreka spurninguna um það hvort ekki sé rétt að biðja annan formann nefndarinnar að gæta sín á því að grafa sig ekki niður í of margar skotgrafir áður en vinnan hefst. En sú umræða virðist ekki boða mjög gott. Við í Framsfl. erum tilbúnir til samstarfs við núv. ríkisstjórn um þennan vanda. En við erum því aðeins tilbúnir til samstarfs að skapaður sé rekstrargrundvöllur fyrir heilbrigð fyrirtæki til þess að þau geti staðið við skuldbindingar sínar. Við teljum þá stefnu fráleita að ganga út frá því sem gefnu að helmingur skulda sjávarútvegsins sé tapaður. Gera menn sér grein fyrir því hvað það muni hafa í för með sér ef menn taka slíkan pól í upphafi og láta sér lynda að ganga þannig til verks? Hafa menn reynt að gera sér grein fyrir afleiðingunum? Hafa menn reynt að gera sér grein fyrir þeim félagslegu vandamálum sem upp koma, atvinnuleysi, tapi sem bankar og sjóðir, þjónustufyrirtæki og fjölmargir aðilar í landinu munu verða fyrir? Skiptir þetta engu máli? Er ekki rétt að standa þannig að málum að þessar skuldir verði að mestu leyti greiddar til baka? Eða eru menn búnir að gefast upp og ætla sér ekki að innheimta þetta? Á að ganga svo langt í því að sanna að fyrri ríkisstjórn hafi gert rangt, að menn ætli bara að segja sem svo: Þetta var tapað fé frá upphafi. Þetta var aldrei tapað fé og er ekki tapað fé enn þann dag í dag. Þá voru gerðar nauðsynlegar arðsemiskröfur til fyrirtækjanna og ég veit ekki betur en að um þær hafi verið góð samstaða í fyrri ríkisstjórn. Fróðlegt væri að heyra hvað hæstv. viðskrh. segir um það eða hvort formaður Alþfl. í nefndinni talar fyrir hönd hans þegar hann lýsir þessum málum. Hins vegar er rétt að stofnaður var svokallaður Hlutafjársjóður sem lagði hlutafé í allnokkur fyrirtæki þar sem menn töldu að ef viðkomandi fyrirtæki færu yfir um, 13 fyrirtæki, þá mundu slík byggða- og félagsvandamál skapast að rétt væri að standa þannig að málum. Það eiga að vera undantekningartilvik. Í þessi fyrirtæki var lagður 1 milljarður. Inn í viðkomandi fyrirtæki kom jafnframt nýtt hlutafé frá öðrum aðilum upp á 460 millj. Skuldir voru felldar niður í þessum fyrirtækjum upp á tæpar 400 millj. Eignir úr þessum fyrirtækjum voru seldar upp á 600 millj. Skuldalækkun þeirra var þannig samtals 2,5 milljarðar. Ég ætla ekki að dæma um það hvort rétt var staðið að málum í hverju og einu tilviki. Hins vegar er alveg ljóst að ef þetta hefði ekki verið gert hefðu skapast gífurleg vandamál á viðkomandi stöðum og vel gæti verið að grípa þyrfti til einhverra ráðstafana til að koma til móts við þau vandamál. Það vill nú svo til að atvinnuleysi landsmanna skapar útgjöld hjá ríkissjóði. En sú var einmitt hugsunin sem að baki bjó réttlætingu þess að gera ýmislegt til að koma í veg fyrir þjóðarbölið atvinnuleysi og að koma í veg fyrir að ríkissjóður þyrfti að leggja út mikla peninga í því skyni. Virðulegur forseti. Tími minn er á enda en ég vænti þess að hæstv. forsrh., hæstv. sjútvrh. og hæstv. viðskrh. sjái sér fært að svara í nokkru því sem ég hef haft fram að færa. Fyrst og fremst til þess að skapa meiri vissu á vinnumarkaði og koma því til leiðar að grundvallaratvinnuvegur þjóðarinnar geti búið við meiri vissu um framtíð sína, sérstaklega með tilliti til þess hve mikilvægt það er að menn auki verðmætasköpun og reyni að vinna sig út úr þeim vanda sem við stöndum nú frammi fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. 1. þm. Austurl., fyrir að hefja umræðuna. Við þrír ráðherrarnir sem tökum þátt í umræðunni munum leitast við að svara þeim spurningum sem til okkar er beint að svo miklu leyti sem það er hægt á þessari stundu. Óhjákvæmilegt er að umræðurnar skarist að nokkru leyti við þær umræður sem áttu sér stað fyrir ekki allt of mörgum dögum, einkum og sér í lagi um atvinnumál. Ég var að vísu ekki viðstaddur þær umræður en hef fengið upplýsingar um efni þeirra. Þar komu fram upplýsingar frá hæstv sjútvrh. um mat á stöðu sjávarútvegsins í heild. Þær athuganir og það mat sýnir að sjávarútvegurinn er nú rekinn með um 4% tapi. Einnig er athyglisvert að sú greinargerð sem hæstv. sjútvrh. kynnti þá eða gat um á þinginu þann 18. febr. sýnir að árið 1990, síðasta heila ár síðustu ríkisstjórnar, hafi rétt tæpur helmingur fyrirtækja í sjávarútvegi átt í verulegum greiðsluerfiðleikum, hafi ekki með eðlilegum hætti átt fyrir afborgunum og vöxtum og að því leyti verið á beinni gjaldþrotabraut eins og það var orðað. Þessi erfiða staða var ekki mjög gerð að umtalsefni í umræðunni sem átti sér stað fyrir síðustu kosningar. Auðvitað hefði verið nauðsynlegt að draga rétta mynd upp þá þannig að menn hefðu getað gert sér grein fyrir því að aðgerðirnar 1988 höfðu ekki leyst mikinn vanda eins og reyndar hefur verið bent á, heldur aðeins slegið málum á frest. Auðvitað er rétt hjá hv. 1. þm. Austurl. að það má heldur ekki draga of víðtækar eða veigamiklar ályktanir af greinargerð Þjóðhagsstofnunar og einnig er rétt hjá honum að skuldareigendur hljóta að skoða sameiginlega hagsmuni skuldara og kröfuhafa og leitast við að skapa þeim fyrirtækjum, sem lífsvon eiga, skilyrði til þess að greiða sínar skuldir þó að það taki lengri tíma en skilmálar kunna að kveða á um. Þegar rekstrarumhverfi sjávarútvegsins er skoðað má segja að þar sjái menn bæði jákvæða og neikvæða þætti um þessar mundir. Við getum ekki neitað því að markaðsaðstæður hafa á flesta lund verið hagstæðar, a.m.k. hjá flestum þýðingarmestu þáttum eða sviðum sjávarútvegsins á undanförnum árum þó að einstakir mikilvægir þættir eins og rækja, mjöl og lýsi hafi stundum staðið veikt markaðslega. Því er ekki hægt að segja með sönnu að markaðsaðstæðum sé um að kenna hvernig staða sjávarútvegsins er við núverandi aðstæður. Á hinn bóginn höfum við búið við vaxandi aflaleysi. Að ráðum fiskifræðinga hefur verið dregið úr heimildum til veiða og upp á síðkastið hefur gæfta- og aflaleysi bætt um betur við þær ákvarðanir. Höfuðvandinn er kannski sá að við ætlum okkur, þrátt fyrir að afli á mikilvægustu tegundum hafi dregist saman, að halda afkasta- og vinnslugetunni á miklu hærra stigi heldur en þær aflatölur gefa í raun tilefni til. Ég hygg að ekki síst þetta misvægi skapi þá erfiðleika sem menn eru nú að horfast í augu við. Mér finnst þetta vera mjög mikilvægt atriði ekki síst vegna þess með hvaða hætti umræðan um sjávarútveg í landinu hefur verið um lengri tíma. Okkur hættir til að ræða um sjávarútveginn í einni heild rétt eins og sjávarútvegurinn sé eitt fyrirtæki sem lúti einni stjórn en auðvitað vita menn að svo er ekki. Sjávarútvegurinn greinist í mörg hundruð fyrirtæki og afkoma þeirra og aðstæður eru ákaflega misjafnar. Stjórnun fyrirtækjanna er líka afskaplega misjöfn. En ef menn líta á sjávarútveginn í heild, nánast sem eitt fyrirtæki, sjávarútveginn hf. eða eitthvað þess háttar, sem sé stjórnað af ríkisstjórninni þá leita menn jafnan að einhverri lausn sem dugar þessu eina fyrirtæki. En af því að staðreyndin er önnur og sjávarútvegurinn í raun margskiptur og aðstæðurnar mjög breytilegar þá henta slíkar lausnir fyrirtækinu afskaplega illa. Segja má að staða sjávarútvegsins sé erfið almennt séð og að mjög mörg fyrirtæki eigi í verulegum erfiðleikum en engu að síður er staðan misjöfn. Þar sem ekki er algerlega hægt að líta á sjávarútveginn í heild eins og hann sé eitt fyrirtæki er líka erfitt að segja nákvæmlega fyrir um hver skuli vera rekstrarskilyrði sjávarútvegsins. Í þessari umræðu spyr hv. málshefjandi um stefnu ríkisstjórnarinnar gagnvart þeim vanda sem við er að glíma. Þessi vandi er ekki afmarkaður og takmarkaður alfarið við sjávarútveginn þótt hann vegi auðvitað mjög þungt. Stefna ríkisstjórnarinnar hlýtur því að mínu viti að miðast að því hvað gagnist þjóðarbúinu í heild þegar til lengri tíma er horft. Ég tel ekki að forsendur efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar hafi breyst. Þær tölur sem menn hafa gert að umræðuefni og sem hæstv. sjútvrh. kynnti og málshefjandi gerði að umtalsefni gefa ekki tilefni til þess að meginforsendum efnahagsstefnunnar sé breytt í veigamiklum atriðum frá því sem ríkisstjórnin mótaði við afgreiðslu fjárlaga. Þvert á móti tel ég að mikilvægast sé að treysta þá stefnu stöðugleika sem ríkisstjórnin hefur unnið að og með þeim hætti að skapa vaxandi trú á framtíðina. Það er rétt sem málshefjandi vék að að nauðsynlegt er að skapa skilyrði og undirbúa breytingar á skattkerfinu í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar til að stuðla að því að íslenskt atvinnulíf búi við sömu skattakjör og erlendir keppinautar. En ég tek undir með honum að í því sambandi verðum við að hafa í huga að þetta er vandasamt verk og þarf að vinna í nánu samstarfi margra aðila og þá ekki síst í samstarfi við sveitarfélögin. Ég er ekki í vafa um það eftir að hafa hlustað á mjög ítarlegar umræður við afgreiðslu fjárlaga að öllum þingmönnum hlýtur að bera saman um það að slíkar breytingar, a.m.k. að því leyti sem þær snerta sveitarfélögin, megi ekki gera nema í mjög nánu samstarfi við þau og eins mikilli sátt við sveitarfélögin eins og frekast er kostur. Hæstv. félmrh. mun á morgun ræða í ríkisstjórn álit nefndar sem unnið hefur að því að gera grein fyrir þeim kostum sem fyrir hendi væru ef aðstöðugjald yrði fellt niður með hvaða hætti mætti bæta þeim aðilum þær tekjur sem þeir yrðu af með niðurfellingu aðstöðugjaldsins. Í umræðunni 18. febr. gerði hæstv. fjmrh. ítarlega grein fyrir stöðu mála og var rætt um atvinnuleysið. Hæstv. fjmrh. vakti athygli á því að þó að hægt sé að segja að atvinnuleysi sé um þessar mundir meira en oftast áður þá skakkar reyndar ekki mjög miklu. Atvinnuleysið er mjög svipað, kannski örlítið meira en það var um líkt leyti árið 1990. Ég hygg að rétt sé að menn hafi það í huga. Það skakkar afskaplega litlu. Við vitum líka að það er hæpið að tala um atvinnuleysi til lengri tíma þegar svo ber við að gæfta- og aflaleysi getur hafa gert það að verkum á tilteknum tíma að hefðbundin atvinna í heilum byggðarlögum dregst saman eða leggst jafnvel niður um stundarsakir. Enginn vafi á því að atvinnuleysi í janúar, ekki síst á landsbyggðinni, kemur fyrst og fremst til vegna þess að mjög mörg frystihús og fiskverkunarhús hafa ekki haft fulla starfsemi allt fram til byrjunar febrúar allt frá því allmörgum dögum og jafnvel vikum fyrir jól. Þegar atvinnuleysi er mælt og miðað við eldri tíma er líka rétt að hafa í huga að töluvert er um útlendinga í vinnu hérlendis um þessar mundir og miklu meira en var á árum áður. Sá vinnukraftur hefur komið til vegna þess að Íslendingar hafa sjálfir ekki getað annað eftirspurn eftir tilteknu sérhæfðu vinnuafli og þá kannski ekki síst í frumvinnslunni. Ég tel að lausatök í ríkisfjármálum á undanförnum árum hafi orðið til þess að mjög hefur hallað bæði á ríkissjóð umfram það sem fjárlög hafa gefið til kynna, eða hvað væri hollt í þeim efnum, og eins í viðskiptum Íslands við erlend ríki. Þessir þættir eru undirrót þeirra háu vaxta sem hv. 1. þm. Austurl. nefndi, þeirra háu vaxta sem hann segir réttilega að hafi verið að sliga fyrirtækin. Ekki skiptir máli hver tekur ákvörðun um skrásetningu vaxta. Það eru vaxtaforsendurnar sem skipta máli og þær höfðu gersamlega farið úr böndum á árum áður. Þess vegna greip ríkisstjórnin til margvíslegra aðgerða, aðgerða sem mjög voru ræddar og þóttu koma mjög hart niður á mörgum hópum en þetta var gert til þess að snúa vörn í sókn í þeim efnum. Ég tel að árangurinn hafi þegar orðið nokkur og mikilvægur. Tekist hefur að slá á útgjaldaaukningu ríkisins. Reyndar hefur stjórnarandstaðan gagnrýnt afskaplega harðlega margar þessar aðgerðir og ekki var annað skilið í umræðum um fjárlög en svo að verulegur hluti stjórnarandstöðunnar, kannski hún öll, hefi talið skynsamlegast að láta reka á reiðanum í þessum efnum og stórauka útgjöld ríkissjóðs á þessu ári og jafnvel á þeim næstu en ríkisstjórnin hafnaði slíkum hugmyndum. Lánsfjárþörf opinberra aðila á árinu 1991 var rúmir 40 milljarðar kr. Hins vegar er nú gert ráð fyrir því að hrein lánsfjárþörf opinberra aðila verði um 20 milljarðar á þessu ári eða næstum því helmingi minni en var í fyrra. Enginn vafi er á því að ríkisstjórnin hefur með þessum aðgerðum stuðlað að stöðugleika og festu sem til langs tíma mun skapa skilyrði þess að atvinnulífið komist á skrið og hjól þess fari að snúast á nýjan leik. Ef við horfum aðeins yfir sviðið og skoðum hvernig rammi atvinnulífsins er þá fer það ekki á milli mála að um þessar mundir er rólegt á íslenskum fjármagnsmarkaði. Tiltölulega lítil hreyfing er á bankainnlánum og lausafjárstaða bankanna er bærilegri en áður var. Það er líka ljóst að ríkisstjórninni hefur tekist að skapa skilyrði til vaxtalækkunar. Ríkisstjórnin hefur þegar haft frumkvæði að því að raunvextir geti lækkað með því að vextir spariskírteina hafi verið lækkaðir og enginn vafi er á því að bankarnir munu lækka raunvexti að sama skapi. Eftirmarkaður fyrir spariskírteini og húsbréf er nú að þokast niður. Það sjá menn á þeim tölum sem birtar hafa verið. Þeir sem gerst þekkja til í viðskiptalífinu núna telja bersýnilegt að trú manna á stöðugleika sé að eflast og við slíkar aðstæður skapist grundvöllur til frekari lækkunar vaxta. Verðbólgan er lægri hér á landi en hún hefur verið í áratugi á Íslandi. Þá er ég ekki aðeins að tala um mælingu til eins mánaðar heldur þegar horft er til lengri tíma. Það er ljóst að verðbólgan er í böndum og það er afskaplega áríðandi að menn leysi hana ekki úr þeim böndum. Menn ræða gjarnan um það eins og hv. 1. þm. Austurl. gerði að afskaplega mikilvægt sé að forsendur atvinnulífsins séu í lagi svo að forsvarsmenn fyrirtækjanna og stjórnendur fái rétt skilyrði til þess að stýra sínum fyrirtækjum með hagkvæmum og skilvirkum hætti. Ég tel að þessar forsendur séu að skapast. Stöðugleiki í verðlagi, afskaplega lág verðbólga er að mínu viti grundvallarforsenda í þessum efnum. Ég minntist áðan á vextina sem menn hafa nefnt réttilega að séu íþyngjandi fyrir atvinnulífið. Meginaflgjafinn í þeirri vaxtasprengingu var ríkisvaldið og svo auðvitað þeir sem fóru með forsvar þess á þeim tíma. Sú harða og ég vil segja ódrengilega samkeppni um spariféð sem ríkissjóður stóð fyrir þeytti vöxtunum upp í þær hæðir sem þeir hafa verið í. Aðgerðir núverandi ríkisstjórnar hafa verið að skapa skilyrði til þess að vextir geti lækkað, raunverulega lækkað og þeir fara lækkandi um þessar mundir. Nafnvextir í bankakerfinu eru reyndar lægri en þeir voru þegar þessi ríkisstjórn settist að völdum og þeir hafa ekki verið lægri í 20 ár. Enginn vafi er á því að þessir vextir munu enn fara lækkandi og það er rétt að menn átti sig á því sem er mikilvægt út af umræðunni að ávöxtunarkrafa spariskírteina, ekki skrásetning þeirra heldur ávöxtunarkrafa spariskírteina á lánsfjármarkaði er núna lægri en hún var þegar ríkisstjórnin tók við. Það eru ekki síst þau skilyrði sem ríkisstjórnin hefur skapað fyrir betra jafnvægi á lánamarkaðinum sem hefur náð fram þessu svigrúmi til að lækka raunvexti og til að lækka afföllin á húsbréfum. Mjög lág verðbólga og lækkandi vextir munu auðvitað vera meginþátturinn í því að skapa skilyrði til þess að styrkja stöðu atvinnulífsins í landinu almennt. Auðvitað hafa menn haft áhyggjur af því hvar í flokki sem þeir hafa staðið hversu einhæfni atvinnulífsins hefur verið að aukast á nýjan leik því að allir höfðu haft áhuga á því að skjóta fleiri stoðum undir atvinnulífið en þeim sem sjávarútvegurinn einn gat skaffað. Við sjáum núna, eins og nefnt var í ræðu málshefjanda, að hlutur sjávarútvegsins hefur verið að færast í sitt gamla form vegna þess að nýjungar í atvinnulífinu hafa ekki staðist. Það er nefnilega þannig að miðstýrðar áætlunargerðir og atbeini stjórnvalda til að mynda í fiskirækt og loðdýrarækt, jafnvel í afskiptum ríkisins af ullariðnaði, hefur leitt til ófarnaðar og til þess að stórkostlegir fjármunir hafa tapast. Hér á landi sem annars staðar hefur sannast að ríkið á ekki sjálft að reyna að leiða atvinnulífið á nýjar brautir. Það á að leitast við að skapa grundvallarskilyrðin, leggja til landið, plægja akurinn en síðan eiga aðrir að koma til og sá og uppskera. Það er einmitt þetta sem ríkisstjórnin hefur verið að gera og vinna að á þeim tiltölulega fáu mánuðum sem hún hefur verið við völd. Ég hef áður rakið hvernig verðbólgan stendur og hvernig vaxtaskilyrðin eru að breytast til batnaðar þótt hægt fari en ég tel að vaxtaskilyrðin séu að breytast með þeim hætti að líklegt sé að vaxtastigið verði lægra og varanlegra með þeim hætti en áður hefur verið. Hv. 1. þm. Austurl. ræddi um raungengi krónunnar og taldi að það væri í það hæsta miðað við árið 1990 þar sem það væri örlítið hærra núna en árið 1990. Ég held að það sé mjög mikilvægt að menn átti sig á því að raungengið er svipað núna og það hefur verið að meðaltali í þennan áratug nánast á hvaða mælikvarða sem það er mælt og það er 15--20% lægra en það var þegar það fór mest böndum fyrir þremur árum. Engu að síður er ég sammála hv. 1. þm. Austurl. að raungengi þyrfti að lækka en það þarf að lækka með þeim aðferðum sem menn hafa rætt um, þeim aðferðum að séð sé til þess að kostnaðarhækkanir innan lands séu lægri um hríð en annars staðar gerist og með þeim hætti mun þegar fram í sækir slakna á genginu. Ég tel að við getum ekki miðað raungengi krónunnar við stöðu þeirra fyrirtækja sem lakast standa í sjávarútvegi, enda mælti málshefjandi ekki með því. Við höfum séð mjög víða að undanförnu að menn hafa gripið til þess ráðs að sameina fyrirtæki og hagræða og það hefur þegar skilað verulegum árangri. Ég tel að sá ferill hafi hafist þegar Bæjarútgerð Reykjavíkur og Ísbjörninn voru á sínum tíma sameinuð. Bæði þessi fyrirtæki, Bæjarútgerðin og Ísbjörninn, stóðu illa á þeim tíma og Bæjarútgerðin hafði sótt hundruð milljóna, jafnvel árlega, í borgarsjóð til að haldast á floti. Þessi fyrirtæki voru sameinuð, hagræðingin er orðin mikil og upp hefur risið fyrirtæki sem stendur á eigin fótum og sækir ekki styrk til bæjarfélagsins en þvert á móti greiðir þangað skatta og gjöld. Þess háttar sameining er mjög víða að eiga sér stað en það tekur tíma rétt eins og hjá Granda að slík sameining skili árangri en hún mun gera það. Við höfum séð hvernig þær aðgerðir sem gripið var til á Suðureyri hafa þegar skilað verulegum árangri og bætt stöðuna í atvinnulífinu í því byggðarlagi sem hafði verið byggðarlag samfelldra erfiðleika um háa herrans tíð. Aðgerðir af framangreindu tagi eru nauðsynlegar og menn mega ekki af pólitískum ástæðum fordæma þær né heldur loka augunum fyrir nauðsyn þeirra. Það vita allir sem vilja að afkastageta íslensks sjávarútvegs er mun meiri en afraksturinn sem við megum hafa úr hafinu samkvæmt ráðum þeirra sem best til þekkja um þessar mundir. Þessar staðreyndir geta menn ekki falið með aðgerðum þess opinbera. Þetta eru blákaldar staðreyndir sem menn verða að laga sig að. Stjórnarandstaðan segir stundum að ríkisstjórnin hafi ekki vilja til að gera eitt eða neitt og í hinu orðinu segir hún að þessi ríkisstjórn hafi lagt til atlögu við þjóðfélagið allt, hvorki meira né minna. Enginn vafi er á því að þessi ríkisstjórn hefur ekki veigrað sér við að ganga til verka þótt hægt væri ófrægja þau verk um stund, þótt hægt væri að skapa óvild og andúð vegna þeirra aðgerða um stund. Ríkisstjórnin hefur gert þær aðgerðir ekki vegna þess að hún vilji vera í andstöðu við þjóðina, hvaða ríkisstjórn vill það, eða við einstaka stéttir til lengri tíma. Engin ríkisstjórn þráir að verða óvinsæl um aldur og ævi enda þótt þær verði það margar. Ríkisstjórnin hefur gengið til þessara verka vegna þess að þau hafa verið nauðsynleg og vegna þess að það er ekki vafi í okkar huga sem að stjórninni stöndum að þau verk munu í framtíðinni gerbreyta skilyrðum til uppbyggingar atvinnulífs og til þess að snúa vörn í sókn í landinu. Við höfum búið við kreppu í fimm ár. Ekkert ríki á Vesturlöndum hefur búið við jafnlangvarandi samdráttarskeið og við höfum gert. Við heyrum í umræðunni erlendis að Þjóðverjar, Bandaríkjamenn og nú síðast Bretar eru að kveinka sér undan því að afturkippur hafi orðið hjá þeim um eins árs skeið. Við höfum búið við slíkar aðstæður í fimm ár. Það var sú staða sem hafði verið um fjögurra ára skeið þegar núv. ríkisstjórn tók við völdum. Það er við slíkar aðstæður sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að brjóta í blað, skapa traust skilyrði til þess að koma megi í veg fyrir samfellt kaupmáttarhrap eins og átti sér stað í tíð síðustu ríkisstjórnar. Ég viðurkenni þó að ytri aðstæður nú munu leiða til þess að kaupmáttur mun eitthvað dragast saman en ef vinnuveitendur, launþegahreyfingin og ríkisvaldið ná að skapa samstöðu um að takast á við þessi ytri áföll er algerlega ljóst í mínum huga að sú kaupmáttarminnkun sem ytri samdráttur skapar verður miklu minni en ella og við fáum fyrr tækifæri til þess að spyrna okkur á nýja braut framfara, aukinna tekna, aukins kaupmáttar og vaxandi velferðar á ný. Ég tel að grundvöllurinn sé að skapast, verðbólgan er í núlli, vextir fara lækkandi, trúin á stöðugleikann eflist, jarðvegur hefur verið plægður og nú er að sá og síðan munu menn uppskera.

Virðulegur forseti. Ég sé ástæðu til þess að gera athugasemd við nokkrar setningar í ræðu hæstv. forsrh. Mér fannst hún vera sönnun fyrir því að ekki eigi að gera mikið til þess að rétta af hag sjávarútvegsins. Mér fannst hún vera sönnun fyrir því sem hefur komið fram síðustu dagana að skoðanir þeirra manna, sem vilja að það fari fram svokölluð grisjun í sjávarútveginum, munu vera ofan á í ríkisstjórnarflokkunum. Forsrh. tvítók eina setningu í ræðu sinni, það var að afkastagetan væri of mikil. Hann lýsti ekki nánar hvernig ætti að minnka hana en ég tel að annað sem hann sagði í þessari ræðu bendi til þess að hann líti svo á að gjaldþrotaleiðin muni smám saman losa menn við vandamál í sjávarútvegi. Ég tek fram að ég er ekki að segja að einhver fyrirtæki í sjávarútvegi megi ekki fara á höfuðið og það gerist í hverjum mánuði allt árið. Þar hefur orðið grisjun og það verður ævinlega. Þannig er rekstraraðstaða fyrirtækja í sjávarútvegi að ekki geta allir blómstrað. Hæstv. forsrh. virtist undrandi á því að ávöxtunarkrafa spariskírteina væri jafnvel orðin lægri nú en hún var þegar ríkisstjórnin tók við. Ég er ekkert hissa á því þó að ávöxtunarkrafan hafi eitthvað lækkað. Það er ákveðið svikalogn í þjóðfélaginu. Menn búa við það að kjarasamningar hafi ekki komist á. Enginn veit hver niðurstaða þeirra verður. Það er ýmislegt sem bíður í þessu þjóðfélagi. Í allan vetur hafa menn auðvitað beðið eftir einhvers konar efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar sem ekki hafa látið á sér kræla. Hvað mun gerast ef það verður gjaldþrotahrina í sjávarútvegi? Mun það ekki hafa hækkunaráhrif á vexti? Hvar halda menn að bankastofnanir taki til baka það sem þær tapa í gjaldþrotum? Auðvitað með hærri ávöxtunarkröfu, með því að taka meira til sín en áður. Þannig hlýtur það að gerast. Ef bankarnir fá ekki tækifæri til að taka það til baka eru aðrir sem lenda í því. Ég býst við að ríkissjóður muni þurfa að taka á sig verulegar upphæðir ef bankarnir geta ekki staðið af sér þá holskeflu sem yrði ef þessi hugsanlega gjaldþrotaleið, sem menn hafa talað um, verður farin. Forsrh. sagði áðan að þær tölur sem hæstv. sjútvrh. viðraði hér --- og það er kannski sérstök ástæða til að vekja sérstaklega athygli á því hvað forsrh. gerir lítið úr málinu í kjölfar þess að hæstv. sjútvrh. kemur eins og hann hafi fundið hinn stóra sannleika og segir okkur að sjávarútvegurinn sé allur að fara á hvolf. Hann talar eins og þetta séu alveg nýjar fréttir og kemur inn í atvinnumálaumræðu með þessum hætti. Í hvaða tilgangi og hvers vegna? Ég tel að hann hafi komið í þeim tilgangi að reyna að efla vígstöðu sína innan ríkisstjórnarinnar og í ríkisstjórnarflokkunum vegna þess að hann hefur orðið undir í átökunum um hvort eitthvað eigi að gera eða ekki fyrir sjávarútveginn. Þannig tel ég að málið liggi, það má sanna einfaldlega með því að skoða hvað hæstv. sjútvrh. sagði við umræður um sjávarútvegsmál hér í haust þar sem hann lýsir afkomuhorfum sjávarútvegsins. Sú lýsing er nánast í samræmi við það sem Þjóðhagsstofnun spáir nú. Þar er ekki mikill munur þar á. Ég skal taka hér einstök dæmi. Núna áætlar Þjóðhagsstofnun að 4% halli verði á tekjum sjávarútvegsins. Það var talað um 5--6% í haust. Það var talað um að 2% hagnaður yrði af veiðunum. Nú er spáð 1--2%. Því var spáð að á vinnslunni yrði 8% halli en í haust var talað um að það stefndi í 9--10%. Þessar tölur segja okkur að í vetur hafa þessar upplýsingar og hugmyndir legið fyrir og í umræðunum um sjávarútvegsmál í haust voru menn sammála um að svona stefndi og menn ræddu fram og til baka um hvort ekki ætti að gera eitthvað í málunum. Hæstv. sjútvrh. lagði sjálfur fram hugmyndir um hvað ætti að gera. Hve mikið af þeim hugmyndum var framkvæmt? Ég tel að útspil hans í umræðunum um atvinnumál í síðustu viku sé að stórum hluta vegna þess að hann hefur ekki haft erindi sem erfiði og það verður fróðlegt að sjá hvert framhaldið verður. Ég tel að alþýðuflokksmenn og sá armur ríkisstjórnarinnar, sem virðist standa við hliðina á þeim í afstöðunni til sjávarútvegsmála, hafi unnið þarna aðra lotu. Hin lotan vannst í vetur þegar ákveðið var að leggja þá skatta og gjöld á sjávarútveginn sem ákveðið var í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Núna vannst þessi lota. Nú eftir að þessi vandi hafði verið geymdur í allan vetur er honum vísað til nefndar. Hann er búinn að liggja fyrir og núna er honum loksins vísað til sjávarútvegsnefndar stjórnarflokkanna þar sem á að taka á málunum. Síðan hefur annar formaður þeirrar nefndar talað og sagt hvernig hann líti á þessi mál og hans skoðanir eru mjög skýrar, það á ekkert að gera. Það á að láta þetta grisjast. Við skoðum þetta fram á haustið, sjáum hvernig þetta lítur út þá. Og í Alþýðublaðinu má fá fróðlega lýsingu á afstöðunni í málinu. Þar er fréttaskýring þar sem farið er yfir það sem formaður sjávarútvegsnefndar ríkisstjórnarflokkanna hefur verið að segja og niðurstaða fréttaskýranda Alþýðublaðsins er skýr og ljós. Hann segir m.a., með leyfi forseta: ,,Þýðir þetta að stefnan felist í því að leyfa fyrirtækjunum að fara á hausinn?`` Þröstur svarar því hvorki játandi né neitandi en segir: ,,Það þarf að grisja, færa saman fyrirtæki, lækka skuldbindingar, stækka kvótann þannig að þeir sem eftir eru hafi einhverjar lífslíkur.`` Með leyfi forseta, er hér á öðrum stað: ,,Heimildarmönnum sem blaðamaður ræddi við ber saman um að mjög ólíklegt sé að það verði farið út í aðgerðir á næstunni. Ríkisstjórnin mun taka þann kostinn að bíða eftir niðurstöðum nefndarinnar og hugsanlega ýta undir að hún skili af sér fyrr þannig að pólitískt verði hægt að undirbúa málin vel fyrir haustþingið.`` Hv. 1. þm. Austurl. gerði svo grein fyrir því hvað í þessari grein var sagt um veiðileyfagjaldið og það sé enn uppi á borðinu. Sem sagt, það er verið að spyrða saman af hendi stjórnarflokkanna niðurstöðu á endurskoðun sjávarútvegsstefnunnar og fjármál sjávarútvegsins núna. Sem sagt stefnuna bæði í bráð og lengd og þetta þýðir að menn ætla að geyma sér að gera hlutina fram á haustið og jafnvel lengur. Fyrirsögnin í þessari umfjöllun blaðsins er: ,,Ólíklegt er að farið verði út í sérstakar aðgerðir. Beðið verður tillagna sjávarútvegsnefndar stjórnarflokkanna sem skilar af sér fyrir haustið.`` Mér finnst þetta ekki fara á milli mála, en ég tel að þetta sýni okkur líka mjög skýrt og greinilega að það er verulegur ágreiningur í stjórnarflokkunum um þessi mál. Hvað er það þá sem ætti að gera í þessum málum núna? Við alþýðubandalagsmenn höfum sagt hvað við viljum að sé gert í þessum málum. Við sögðum það bæði í umræðunum í haust um sjávarútvegsmálin sem við stóðum fyrir og við höfum lagt fram tillögur í þinginu um það hvað við teljum að eigi að gera. Við teljum að það eigi að skipta þessum vanda í tvennt. Grípa eigi til aðgerða til að reyna að gera ástandið bærilegra nú og fram að þeim tíma sem ný sjávarútvegsstefna getur tekið gildi. Og við teljum að það eigi að setjast yfir það að ná breiðu samkomulagi í öllu þjóðfélaginu um nýja sjávarútvegsstefnu. Þessi ríkisstjórn er ekki að vinna þannig að málunum. Þar er hver höndin upp á móti annarri og ríkisstjórnin hefur tekið málið, eins og allir vita, og sett í nefnd þar sem einungis tveir stjórnarflokkar eiga aðild. Við teljum að það verði að skrúfa niður vextina til að sjávarútvegurinn og annað atvinnulíf í landinu geti lifað áfram. Það hefur ekki þolað þessa vexti og þegar til lengdar lætur getur það ekki verið hagstætt, hvorki bönkum eða sparifjáreigendum að atvinnulífið í landinu beri þá vaxtakröfu sem nú er gerð. Það getur það ekki til lengdar. Við viljum að raungengi krónunnar sé haldið stöðugu. Við förum ekki fram á að hér séu gengisfellingar sí og æ, en það vita allir hvað gerðist á þeim tíma sem menn bjuggu við svokallað fastgengi. Þá var gengið bara fast í annan endann og ástandið er í raun svolítið líkt því núna og hefur verið það undanfarin missiri. Það er engu líkara en gengið sé fast í annan endann og það hefur hækkað. Menn hefðu þurft að horfast í augu við það og sjá til þess að gengið væri stöðugt en hækkaði ekki því öllum var ljóst að sjávarútvegurinn þoldi ekki raungengishækkun og reyndar ekki aðrar atvinnugreinar í þjóðfélaginu heldur. Við vorum á móti þessum nýju álögum á sjávarútveginn í haust og við börðumst gegn þeim. Það voru mjög óskynsamlegar ráðstafanir og ég tel víst að þær muni verða ríkisstjórninni erfiður biti í framhaldinu þegar þarf að fara að taka á málefnum sjávarútvegsins. Við teljum líka að það megi margt gera til að létta rekstur sjávarútvegsfyrirtækja, t.d. má skoða lækkun á raforkuverði og öðrum útgjöldum vinnslunnar þannig að t.d. vinnslan í landi verði samkeppnisfærari við vinnsluna úti á hafi. Það er ekkert eðlilegt að fyrirtækin í landi borgi töluvert hærri gjöld af ýmsu tagi en sú vinnsla sem fram fer úti á hafi. Það verður að skoða þetta og reyna að finna leiðir út úr því. Ég tek líka undir það sem kom fram áðan að það á að skoða það af alvöru að reyna að losna við aðstöðugjaldið en hvernig menn lenda svo í öðrum sköttum í staðinn er eftir að sjá en það gæti komið inn í þessa hugsanlegu leiðréttingu á stöðu sjávarútvegsins í landinu. Við höfum lagt fram tillögu um að létta fiskvinnslunni í landi og byggðalögunum sem á henni lifa þessa erfiðu tíma. Við teljum ábyrgðarleysi að gera ekki allt sem er mögulegt til að skapa stöðugleika í þessum efnum og í þessum mikilvægasta atvinnuvegi þjóðarinnar og að koma í veg fyrir að atvinnutækifærin glatist. Ég er ansi hræddur um menn eigi eftir að sjá útgjöld sem muni koma á hið opinbera vegna byggðalaganna sem verða verst úti ef ætlunin er að bíða eftir að það brenni ofan af þessum fyrirtækjum allt í kringum landið. Við teljum að margar tímabundnar ráðstafanir af ýmsu tagi sem við höfum gert grein fyrir hér í þinginu muni skila árangri og mér finnst það ámælisvert að hafa ekki undirbúið þetta tímabil, þ.e. fram að þeim tíma sem ný fiskveiðistefna tekur gildi með ráðstöfunum sem gilda þangað til. Virðulegi forseti. Hæstv. ríkisstjórn hefur vitað af öllum þeim vandamálum, sem hér eru til umræðu, alveg frá því í haust en hún hefur lítið gert til að koma til móts við hagsmuni sjávarútvegsins. Þvert á móti hefur hún lagt nýjar álögur á greinina. Í ríkisstjórnarflokkunum er ekkert samkomulag um að leysa málefni mikilvægasta atvinnuvegar þjóðarinnar, hvorki í bráð né lengd. Þessu fjöreggi hafa þeir nú kastað á milli sín í allan vetur og nú í nefnd úti í bæ. Formaður þeirrar nefndar segir: Það er best að bíða átekta, við segjum kannski eitthvað í haust. Það er mín skoðun að ríkisstjórnarflokkarnir séu gjörsamlega klofnir í afstöðu til sjávarútvegsmálanna og þess vegna eigi hæstv. ríkisstjórn að segja af sér. Ef hæstv. ríkisstjórn gerir það ekki sé ég ekki betur en hæstv. sjútvrh., sem hefur hvað eftir annað lýst vanda sjávarútvegsins og síðast með þeim áhrifaríka hætti sem hann gerði í síðustu viku og talaði um nauðsyn aðgerða, verði að taka pokann sinn.

Virðulegi forseti. Afkoma sjávarútvegsins er í brennidepli umræðna um efnahags- og atvinnumál um þessar mundir. Hv. síðasti ræðumaður og ýmsir fleiri hafa stór orð um erfiðleikana og taka jafnvel svo djúpt í árinni að fjöldagjaldþrot blasi við verði ekki gripið til stórtækra skyndiráðstafana. Atvinnan úti um allt land byggir auðvitað á sjávarútvegi. Við verðum þess vegna að skoða slíkar fullyrðingar alvarlega. Eins og nú stendur á er allra mikilvægast að atvinna fólks sé tryggð en til þess duga enga skyndiráðstafanir, aðeins yfirvegun og þrautseigja. Hv. málshefjandi, 1. þm. Austurl., hefur rétt fyrir sér að því leyti að það er sitt hvað gjaldþrot og greiðsluerfiðleikar. En hugum fyrst að afkomunni. Staðreyndin er sú að sjávarútvegur hefur búið við bærilega afkomu undanfarin tvö ár. Þannig var hagnaður botnfiskveiða og vinnslu 2,5% af tekjum árið 1990 samkvæmt tölum Þjóðhagsstofnunar og áætlanir bentu til að greinin væri rekin með um 1% hagnaði við skilyrðin í síðasta septembermánuði. Það var því ekki fyrr en á þessu ári að menn sáu fram á að töluvert tap kynni að verða í þessari grein. Auðvitað greinir okkur ekki á um það að okkar bíður vandasamt verkefni til úrlausnar í sjávarútvegi á næstu missirum. En sú mynd, sem menn hafa verið að draga upp af því að við stöndum nú á barmi hengiflugs og séum í þann veginn að missa jafnvægið, er alröng. En í hverju birtist þá vandinn? Vandinn birtist m.a. í rekstrarhalla. Það er áætlun Þjóðhagsstofnunar að um þessar mundir sé botnfiskveiðiflotinn rekinn með 2% hagnaði af tekjum en botnfiskvinnslan aftur á móti með 8% halla. Í heild séu því veiðar og vinnsla með um 4% halla af tekjum. Þessi meðaltöl dylja þó, eins og við vitum öll, ákaflega mismunandi afkomu eftir greinum. Þannig er talið að frystitogararnir séu reknir með 11% hagnaði en söltunin með 8,5% halla. Innan hverrar greinar er svo ákaflega mismunandi afkoma frá einu fyrirtæki til annars. En hverjar eru rætur þessa vanda? Annars vegar stafar hann af aflasamdrætti sem er óhjákvæmilegur nú til þess að varðveita fiskstofnana. Þjóðhagsstofnun hefur slegið mati á það að aflaminnkun á síðustu þremur árum rýri afkomu veiða og vinnslu sameiginlega um nálægt 4%, þ.e. að hallann sem nú blasir við megi allan skýra með aflaminnkun. Þetta er annar þáttur vandans. Hins vegar stafar hann af því að afkastageta í veiðum og vinnslu var umfram viðfangsefni áður en afturkippur varð í aflanum, og hvað þá nú. Skuldir vegna þessarar umframafkastagetu hvíla auðvitað þungt á greininni. Þá er það öllum vel kunnugt að kvótakaup hafa tekið til sín verulegt fjármagn á síðustu missirum. Þetta nefni ég ekki síst vegna orða hv. 1. þm. Austurl. þegar hann var að ræða það hversu fráleitt það væri að tala um gjald fyrir veiðiheimildir. Sannleikurinn er sá að afar háar fjárhæðir hafa skipt um eigendur þótt eigandinn sjálfur, þjóðin, sem á að sjálfsögðu fiskimiðin og fiskstofnana í kringum landið, hafi ekki fengið eyri af þessu fé fyrr en nú í litlum mæli til að kosta bráðnauðsynlegar hafrannsóknir. Til viðbótar þessum vanda glímir fiskvinnslan í landi við sérstakan vanda sem fylgir breytingum á ráðstöfun aflans því vinnslan hefur misst hráefni vegna aukinnar sjófrystingar þótt úr útflutningi á óunnum fiski hafi nokkuð dregið. En það kemur fleira til en þessar magnbreytingar sem ég hef verið að lýsa. Það er nefnilega tekjuskiptingarvandamál innan sjávarútvegsins, hráefniskostnaður vinnslunnar tekur í æ ríkara mæli mið af verðþróun á uppboðsmörkuðum innan lands og utan. Meðalverð á kílói af slægðum botnfiski, seldum hér heima, hefur hækkað um 23% frá því í febrúar 1990, á þjóðarsáttartímanum. Á sama tíma hefur meðalgengi haldist óbreytt, útflutningsverð á botnfiskafurðum hækkað um rúmlega 8% en framfærslukostnaður um 13% og launavísitölurnar um nálægt 13%. Þessi þróun hefur að sjálfsögðu veikt stöðu vinnslunnar mjög og knýr á um breytingar í skipulagi sjávarútvegsins, bæði á sjó og landi, líka hvað varðar tekjuskiptingaraðferðir. En hugum þá að ytri skilyrðum sjávarútvegsins, markaðsverði afurða og aðfangakostnaði. Málshefjandi vék nokkuð að þessu. Sannleikurinn er sá að verðlag á sjávarafurðum hefur haldist mjög hátt um nokkurt skeið. Þannig var verðlag sjávarafurða í janúar á þessu ári að meðaltali 23% hærra mælt í erlendri mynt en það var á árinu 1989. Þetta mælir að mínu áliti ekki með útgreiðslum úr Verðjöfnunarsjóði þegar á heildina er litið. Lítum á gengið. Raungengi krónunnar hefur haldist viðunandi á undanförnum missirum þótt meðalgenginu, nafngenginu, hafi verið haldið stöðugu frá því í ársbyrjun 1990. Að mati Seðlabankans verður raungengið á fyrsta fjórðungi þessa árs aðeins lítillega hærra á mælikvarða verðlags en það hefur verið að meðaltali síðustu tíu ár en þó reyndar nokkru lægra en það var 1987. Ef við lítum hins vegar á hlutfallslegt verðlag og raungengi á mælikvarða launakostnaðar er raungengið tiltölulega lágt um þessar mundir og hvorki meira né minna en 20% lægra en það var árið 1988. Þetta skyldu menn hafa í huga þegar þeir ræða gengisstefnuna. Lítum á vextina. Víst er það rétt að innlendir vextir voru háir á árinu 1991. Nafnvextir innan lands hafa hins vegar farið ört lækkandi með hjaðnandi verðbólgu á síðustu vikum og nú hafa, eins og kunnugt er, verið stigin ákveðin skref í þá átt að lækka raunvexti auk þess sem markaðsforsendur eru greinilega að þróast í þá átt. Vegna orða hv. 1. þm. Austurl. um raunvexti og vaxtakostnað sjávarútvegsins skyldu menn líka hafa í huga að 2 / 3 hlutar skulda sjávarútvegsins eru í erlendri mynt, fylgja erlendum vaxtakjörum. Á síðasta ári fóru vextir erlendis lækkandi. Ég get nefnt sem dæmi um þá þróun að meðalvextirnir á útlánum Fiskveiðasjóðs voru 10% í byrjun ársins 1991, eru núna komnir í 8,9% og munu væntanlega enn lækka. Ég nefni það líka að að mati Seðlabankans eru raunvextir sjávarútvegsins nú lægri en þeir hafa verið sl. fimm ár og varla hærri en 4--6%. Loks nefni ég að olíukostnaður útvegsins hefur farið lækkandi á síðustu mánuðum. Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun hefur hann lækkað um 5% frá árinu 1990. Af þessu sem ég hef tæpt á má ljóst vera að almenn rekstrarskilyrði eru sjávarútveginum tiltölulega hagstæð. Það sem á vantar er afli og bætt skipulag í rekstri. Við þurfum líka að samræma skattkjör atvinnuveganna því sem tíðkast í samkeppnislöndunum. Að því er unnið, m.a. hvað varðar aðstöðugjaldið. En hvernig er þá rétt, virðulegi forseti, að snúast við þeim vanda sem ég hef lýst? Hv. málshefjandi vék nokkuð að aðgerðunum haustið 1988 og var það að vonum. Þá var rekstrarstaða sjávarútvegsins ákaflega erfið. Við henni var brugðist með skuldbreytingum fyrir milligöngu opinberra sjóða og með hægfara leiðréttingu á gengi, enda var raungengi þá orðið úr hófi hátt. Að sumu leyti náðu þessar aðgerðir tilgangi sínum, að öðru leyti ekki. Og ég hygg að það hafi verið rétt hjá hv. málshefjanda að nefna þar Hlutafjársjóðinn meðal þess sem ekki heppnaðist sem skyldi. Þá tókst ekki heldur, og það verðum við öll að viðurkenna, að knýja fram í kjölfar þeirra aðgerða sem þá voru ákveðnar þær skipulagsbreytingar og hagræðingu í greininni sem að var stefnt. Hefði það tekist væri staða sjávarútvegsins vissulega betri um þessar mundir en raun ber vitni. Víkjum þá að núinu. Ríkisstjórnin hefur þegar gripið til ýmissa aðgerða sem að því miða að skapa atvinnuvegunum rekstrarskilyrði. Afborgunum af lánum Atvinnutryggingarsjóðs hefur verið frestað um tvö ár eins og gert var í lok síðasta árs. Þetta var hins vegar aðeins biðleikur. Við þurfum varanlegri ráðstafanir og til að ná þeim þurfum við tíma. Þar er mikilvægast að með raunhæfum aðhaldsaðgerðum í ríkisfjármálum hefur ríkisstjórnin lagt grunn að áframhaldandi lækkun vaxta. Þá vil ég víkja að viðskiptamálum. Þar hefur ríkisstjórninni tekist að ljúka samningaviðræðum um aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði. Tollalækkanir og tollfrelsi í Evrópu munu gefa færi á stórauknum útflutningi á ferskum flökum og fullunnum afurðum á neytendamarkaði í aðildarríkjum Evrópubandalagsins frá byrjun næsta árs. Við það mun miklu stærri hluti af verðmæti vörunnar en áður renna til íslenskra aðila. Á vettvangi GATT er einnig unnið að mjög mikilvægum verkefnum. Þótt athyglin hér hafi einkum beinst að landbúnaðarhluta þeirra samninga má það alls ekki gleymast að í þessari samningalotu á vegum GATT er einnig fjallað um markaðsaðgang fyrir aðrar afurðir, þar á meðal sjávarafurðir. Ég minni á nýafstaðnar viðræður mínar við viðskiptaráðherra Bandaríkjanna um fríverslunarsamstarf milli Íslands og Bandaríkjanna. Allar þessar viðskiptaviðræður miða að því að tryggja stöðu Íslands í viðskiptakerfi heimsins. Þar þurfum við sífellt að vera vakandi fyrir nýjum tækifærum, opna ný hlið út í heim. Hagsæld okkar sem þjóðar ræðst að mestu leyti af því hversu greiðlega okkur gengur að selja afurðir og þjónustu á erlendum markaði og þangað þurfum við að koma þeim, tryggja þeim aðgang án tolla eða annarra hindrana. Hverfum aftur að vanda sjávarútvegsins. Hann er nú að verulegu leyti fólginn í skipulagsvanda. Á slíkum vanda verður ekki tekið með svokölluðum hefðbundnum, venjulegum efnahagsaðgerðum. Ég bendi á að samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun er afar mikill munur á afkomu einstakra sjávarútvegsfyrirtækja. Það sér það hver maður að afkoma annarra fyrirtækja og greinarinnar í heild yrði mun betri ef þau lakast settu hyrfu úr rekstri. Eitt er alveg morgunljóst. Vandann sem nú blasir við má ekki og á ekki að leysa með gengisbreytingu. Með því móti væri honum aðeins slegið á frest og ekki tekið á hinu raunverulega vandamáli sem er verkefnaskortur margra fyrirtækja og skekkja í sjálfum grundvellinum. Stefnumótun ríkisstjórnarinnar í gengismálum er alveg skýr. Við viljum festa fastgengisstefnuna í sessi. Sé nauðsynlegt að þoka raungenginu eitthvað niður verður það að gerast hægt og sígandi, smám saman með minni hækkun tilkostnaðar og minni verðbólgu á Íslandi en í okkar viðskiptalöndum. Aðalatriðið er þó að hér verða að gilda sömu lögmál í þessari atvinnugrein og öðrum. Minnki verkefni fyrirtækis verður það að draga saman seglin. Við verðum að meta vandamálin af raunsæi og taka líka á þeim félagslegu og mannlegu vandamálum sem þeim fylgja af sanngirni og skynsemi. Ég nefni þar að iðnaður og þjónusta sem sjávarútvegi tengjast taka auðvitað dýfu um leið og hann. Þar get ég nefnt sem dæmi skipaiðnaðinn. Um leið og sjávarútvegurinn réttir úr kútnum, og til þess hefur hann alla burði, má búast við að hagur ýmissa iðnaðar- og þjónustugreina fari batnandi og á þann hátt breiðist jákvæð margfeldisáhrif um allt samfélagið. Ég nefndi áðan umframafkastagetu bæði í veiðum og vinnslu. Sú spurning vaknar eðlilega hvort ekki sé með einhverjum leiðum unnt að nýta hana að hluta. Þar má benda á úrræði eins og að efla rannsóknir og hefja veiðar á vannýttum fisktegundum, að sækja á fjarlæg mið með umframflotann og loks að útvega fisk frá öðrum löndum til vinnslu hér á landi og dreifingar héðan. Í þessu fælist fyrst og fremst viðleitni til þess að nýta þá dýrmætu þekkingu og reynslu sem fólgin er í okkar fólki, sjómönnum, fiskverkafólki og sölumönnum. Aðalatriðið er að einstaklingar og fyrirtæki í greininni séu ávallt vakandi og leiti allra leiða til að bæta afkomu sína. Aðgerðir stjórnvalda, heildarráðstafanir þeirra, mega aldrei verða til þess að draga úr sjálfsbjargarviðleitni heldur þvert á móti að greiða henni leið. Það er nauðsynlegt, eins og hér hefur komið fram í umræðunum, að huga að úreldingarvanda vinnslunnar ekki síður en veiðanna. Virðulegi forseti. Það hefur borið á góma í umræðunni, sem rétt er, að stjórnarflokkarnir hafa skipað nefnd til að undirbúa mótun heildstæðrar sjávarútvegsstefnu sem nái jafnt til veiða, vinnslu sem markaðsmála og, ég nefni það síðast en ekki síst, gerir það að veruleika í framkvæmd að fiskimiðin og fiskstofnanir séu sameign þjóðarinnar. Þótt þetta mikla starf hafi verið falið þessari nefnd er það að sjálfsögðu svo að ríkisstjórnin sjálf er vakandi yfir þessu verki og fylgist með því hvern dag. Við þurfum að setja skýr framtíðarmarkmið fyrir þessa mikilvægu grein í okkar þjóðarbúskap. Við þurfum að ná þjóðarsátt um leiðir til þess að ná þeim markmiðum. Þannig munu skapast góðar forsendur til að sjávarútvegurinn geti framvegis sem hingað til orðið undirstaða að framförum og góðum lífskjörum á Íslandi. Ég vona af einlægni að hv. málshefjandi og flokksmenn hans, sem hann talaði hér fyrir áðan, verði í reynd reiðubúnir til samstarfs í þessu máli eins og hann gaf fyrirheit um.

Það er ástæða til þess, virðulegi forseti, að veita andsvar vegna þess að hæstv. viðskrh. sagði að 525 millj. kr., sem teknar voru af Hagræðingarsjóði sjávarútvegsins, og var hann nánast að hrósa sér af því að þar hefði tekist að skattleggja sjávarútveginn, hefði verið varið til Hafrannsóknastofnunar. Þetta er alrangt og hæstv. viðskrh. fer hér vísvitandi með rangt mál. Þessar 525 millj. kr. fóru beinustu leið í ríkissjóð og fóru í eyðsluhítina þar. Ef menn bera saman fjárlög ársins 1991 og 1992 sést þetta svart á hvítu vegna þess að fjárveitingar til hafrannsókna aukast ekki hið minnsta. Einnig vék hann að vaxtaþættinum og var að gera lítið úr því að vextirnir hefðu áhrif á afkomuna í sjávarútveginum vegna þess hve greinin skuldaði mikið í erlendri mynt. Það er að vísu rétt að greinin skuldar mikið í erlendri mynt en hvert prósentustig í breytingu í vöxtum kostar þessa atvinnugrein rúmlega 300 millj. kr. samt.

Virðulegi forseti. Þeim sem hér hóf andsvör er vitaskuld fullkunnugt um það að því fé sem fæst fyrir aflaheimildir Hagræðingarsjóðs verður varið til að kosta Hafrannsóknastofnun samkvæmt sérstakri heimild í lögum og ákvæðum fjárlaga. Allt annað er hreinn útúrsnúningur. 
             Um vextina. Það er vissulega rétt hjá hv. þm. að hvert prósentustig hjá sjávarútveginum kunni að breyta greiðslum hans um verulegar fjárhæðir. Það var nákvæmlega það sem ég nefndi, virðulegi þingmaður, að frá því í ársbyrjun í fyrra þar til í byrjun þessa árs hafa raunvextir í sjávarútvegi, og vextir Fiskveiðasjóðs, lækkað um meira en 1% þannig að hann veit það sjálfur hvaða áhrif það hefur haft.

Virðulegi forseti. Ég þakka upphafsmanni þessarar utandagskrárumræðu fyrir að hefja þetta mál. Mér heyrist að umræður ætli að verða mjög málefnalegar og ég vænti þess að svo verði áfram til að hægt verði að finna leið sem menn geta hugsað sér að fara við þær aðstæður sem í þjóðfélaginu eru í dag. Þegar rætt er um málefni sjávarútvegsins á Íslandi erum við að ræða um grunninn undir allri okkar tilveru hér á landi. Það eru bæði gömul sannindi og ný að gangi vel í sjávarútveginum er góðæri á Íslandi og þegar illa árar kemur það fram í erfiðleikum í þjóðarbúskapnum. Við erum svo háð því og eigum svo mikið undir í þessum efnum að enginn Íslendingur ætti að láta sér það óviðkomandi. Hæstv. sjútvrh. hefur í umræðum hér á Alþingi komið með þær yfirlýsingar um stöðu sjávarútvegs og horfur á þessu ári að ekki verður hjá því komist að ræða það nokkru nánar. Það er verið að ræða um stefnu eða stefnuleysi ríkisstjórnarinnar. Hvort heldur sem við köllum það mun það hafa afgerandi áhrif á stöðu greinarinnar. Það verður að vísu mikið tekist á um stefnu núv. ríkisstjórnar og fyrri ríkisstjórna. En það leysir engan vanda að leita aðeins að sökudólgi. Það verður að hafa góða yfirsýn yfir gang mála án þess endilega að draga fram hverjum sé um að kenna og tæplega er hægt að finna neina eina orsök þess að málum er svo komið sem raun ber vitni. Skoðum dæmið aðeins nánar. Í kringum 1980 var uppgangur í sjávarútvegi. Fyrirtækin byggðu sig upp, þau fjárfestu í dýrum framkvæmdum. Það var hægt að láta aukinn afla og meira verðmæti standa undir þeim framkvæmdum. Það var talið hagkvæmara en að safna í sjóði til erfiðari ára því þá misstu menn af lestinni vegna þess að hagnaður var skattlagður svo hátt að betra var talið að koma hagnaðinum fyrir með aukinni fjárfestingu. Sú ákvörðun skattyfirvalda að fyrirtæki skyldu greiða helming hagnaðar í beina skatta auk annarra viðbótargjalda gerði það að verkum að menn söfnuðu ekki í sjóði á þessum tíma. Um miðjan síðasta áratug var kvótakerfið sett á. Tilgangur þess var að takmarka sóknina, minnka fiskiskipaflotann sem talinn var orðinn allt of stór og vernda fiskstofnana. En spurningin er, náðist það markmið? Svarið er hreint nei. Það náðist ekkert af þessu. Sóknin hélt áfram, fiskiskipaflotinn stækkaði í brúttólestum talið og fiskstofnarnir fóru síminnkandi þrátt fyrir aflatakmarkanir og hólfalokanir. Hins vegar byrjaði siðlaus verslun með kvóta. Menn seldu óveiddan fisk í sjó og sumir gátu rekið skip sín á því að hafa þau bundin við bryggju allt árið. Sóknin minnkaði ekki. Aflinn varð alltaf meiri en áætlað var og leyfi var fyrir. En síendurtekin skerðing á þeim kvóta sem úthlutað var í upphafi hefur gert útgerðarfyrirtækjum erfiðara fyrir að stunda hagkvæman rekstur. Það var ekki lengur hægt að auka aflann og bæta þannig stöðuna og þá byrjuðu erfiðleikarnir fyrir alvöru. Skuldir söfnuðust upp og vextir hækkuðu. Menn gátu ekki lengur greitt afborganir af lánum. Og ekki batnaði staðan þegar ríkisstjórnin sem mynduð var 1987 ákvað að taka upp fastgengisstefnu. Nú gátu sjávarútvegsfyrirtækin ekki lengur selt aflann á því verði sem kostaði að framleiða hann innan lands því að verðlagið innan lands var á fullri ferð. Verðbólgan hélt áfram þar. En Seðlabankinn skammtaði þeim gjaldeyrinn sem seldu fiskinn. Haustið 1988 var allt að hruni komið eins og öllum er kunnugt þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar var mynduð. Sú ríkisstjórn ákvað að grípa til aðgerða með því að koma á Atvinnutryggingarsjóði og síðar Hlutafjársjóði. Við kvennalistakonur studdum hugmyndir um Hlutafjársjóð á sínum tíma. Þær hugmyndir áttu fullan rétt á sér og fóru vel af stað. Ég tel þó að á fastgengistímanum hafi verið teknir af sjávarútveginum þeir fjármunir sem hann átti rétt á. Það varð því að grípa til aðgerða til að leiðrétta það misræmi sem þarna skapaðist í gengismálunum og það var gert með lánum Atvinnutryggingarsjóðs og stofnun Hlutafjársjóðs en hann átti að bæta eiginfjárhlutfall fyrirtækjanna. Það að mörg þessara fyrirtækja eiga nú ekki fjármuni né hafa stöðu til að greiða þessi lán til baka er það ok sem þjóðarbúskapurinn verður að taka á sig vegna þess að fastgengisstefnan á árinu 1987 og 1988 var röng. Verður ekki þjóðin ævinlega að súpa seyðið af misviturlegum ákvörðunum stjórnmálamanna? En hvernig er þá staða þeirra fyrirtækja sem á árunum 1988 og 1989 fengu fyrirgreiðslu stjórnvalda í gegnum Atvinnutryggingarsjóð og Hlutafjársjóð? Það er spurningin í dag. Hver þeirra hafa náð sér á strik? Hver þeirra framkvæmdu þá fjárhagslegu endurskipulagningu sem var skilyrði fyrir lánveitingu? Einhver þeirra gerðu það, en hver? Við getum ekki látið meðaltalið duga. Við verðum að vita hvernig hvert og eitt fyrirtæki stendur. Hvar eru þau á landinu og er eitthvað sameiginlegt með þeim sem illa standa? Eru þau bundin við ákveðinn landshluta eða ákveðna starfsemi? Fyrst þá er hægt að leita lausnar þegar vitneskjan liggur fyrir. Skýrsla sú sem hæstv. sjútvrh. vitnaði til á dögunum frá Þjóðhagsstofnun þar sem rætt er um áhrif afkomubreytinga á greiðslu- og skuldastöðu fyrirtækja í sjávarútvegi er vissulega fullrar athygli verð. Það verður þó að árétta að um vinnuskjal er að ræða og jafnframt er tekið fram að hér sé mjög lausleg áætlun gerð um stöðuna. Þessi tafla gerir ráð fyrir 4% halla af tekjum af veiðum og vinnslu, sameiginlega á árinu 1992. Sambærileg tala var, eins og reyndar hefur komið fram áður, 2,5% árið 1990. Ef við tökum veiðarnar eingöngu þá eru þær reknar með 3% hagnaði 1990 en áætlunin nú gerir ráð fyrir 2% hagnaði. Togarar verði reknir með 2%, en frystiskip með 11,5% hagnaði. Bátar aftur á móti með 1,5% halla og fiskvinnslan, eins og einnig hefur komið fram, verður rekin með 8% tapi. Þessi athugun er byggð á ársreikningum fyrir árið 1990 hjá 141 fyrirtæki. Þá var staðan þannig að mismunur eigna og skulda var 9 milljarðar í plús. Fyrirtækin áttu því vel fyrir skuldum árið 1990 og í september sl. voru fyrirtækin enn rekin með 1% hagnaði þrátt fyrir háa raunvexti frá því að núv. ríkisstjórn tók við. Hún hóf feril sinn með hækkun vaxta og hleypti þannig af stað vaxtaskriðu sem nú er að fara með undirstöðuatvinnugrein okkar á heljarþröm því að fyrirtækin ganga ekki til lengdar með þessum háu vöxtum. Það verður ekki gengið til samninga hjá launþegum fyrr en vextir lækka. Heimilin í landinu standa ekki heldur undir þessu vaxtafargani. Þjóðarbúið í heild getur ekki borið slíka hávaxtastefnu. Sl. vor þegar ríkisstjórnin hleypti vaxtaskriðunni af stað var fullyrt að vextir mundu lækka þegar liði á árið. Strax sl. haust átti það að gerast. Ef verðbólga héldist lág mundu vextir lækka. En ekkert gerðist og lítið gerist enn. Núv. ríkisstjórn heldur sínu striki. Hún lækkar ekki vexti svo neinu nemi af skuldabréfum eða ríkisvíxlum, þrátt fyrir lága verðbólgu er það ekki gert jafnvel þó að menn viti að meðan ríkið lækkar ekki vextina, þá gera bankarnir það ekki heldur. Ég kalla það ekki lækkun þó að vaxtastigið lækki um 0,5% á margra mánaða bili. Heildartekjur þessara 140 fyrirtækja sem gerð var könnun hjá voru áætlaðar 57 milljarðar á árinu 1990 á sama tíma og skuldir voru sagðar 51 milljarður. Það er síðan framreiknað og sú útkoma fengin að nú stefni tvö af hverjum þremur fyrirtækjum í gjaldþrot. Endalaust er hægt að lesa upp tölur og gefa sér misjafnar forsendur til að fá upp þá útkomu sem til er ætlast. Í umræddu vinnuskjali sem hér hefur verið gert að umtalsefni segir, með leyfi forseta: ,,Hér hefur verið leitast við að leiða fram greiðsluvanda fyrirtækja í sjávarútvegi. Einnig er reynt að nálgast hve mikið af umsvifum í sjávarútvegi er í fyrirtækjum sem ættu enn við greiðsluvanda að etja þrátt fyrir nokkuð eðlilegar skuldbreytingar. Hér er að vísu um úrtak úr fyrirtækjum að ræða og erfitt að meta slíkan vanda til heildar. Reikna má með að úrtak úr rækju- og mjölvinnslufyrirtækjum nái nánast yfir heildina í þeim greinum en í botnfiskveiðum og vinnslu má reikna með að úrtakið sé 40%. Marga fyrirvara þarf að hafa á þessum útreikningum.`` Það er einmitt allrar athygli vert að marga fyrirvara þarf að hafa á útreikningunum. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að vissulega sé vandi fyrir hendi. Ég tel þó að hann sé ekki eins mikill og af er látið og mjög misjafn á milli fyrirtækja. En hvað er fram undan? Ætlum við að halda áfram að reka fiskveiðistefnu í anda þeirra kvótalaga sem nú gilda? Verður kvótasalan látin viðgangast áfram þrátt fyrir þá spillingu sem hún leiðir af sér og röskun á búsetu? Fiskstofnanirnir eru sameign þjóðarinnar, segir í 1. gr. laga um fiskveiðistjórnun en rétturinn til að veiða þá og nýta er tekinn af fólkinu sem býr í sjávarþorpum landsins. Með sama áframhaldi eiga 10--20 fjölskyldur í landinu allan kvótann þegar 21. öldin hefst. Þá hefur rannsóknarþættinum verið illa sinnt á undanförnum árum þar sem fjármagn til þeirra hefur verið af mjög skornum skammti. Hafrannsóknastofnun hefur að vísu gert sitt besta en þyrfti að geta gert enn betur og enn meira. Nú eru fyrirhugaðar fjölstofnarannsóknir á þessu ári. Það var sú röksemd sem notuð var við breytingu á hlutverki Hagræðingarsjóðs en samkvæmt þeim upplýsingum sem fjárln. fékk nýlega á fundi mun verða seinkun á því. Ég spyr því: Hvenær á að fara út í þessar fjölstofnarannsóknir sem eru undirstaða þess að hægt sé að taka skynsamlega fiskveiðistefnu? Hagfræðistofnun Háskólans hefur látið vinna skýrslu í því skyni að leggja sjálfstætt mat á verðmæti afla, arðsemi í fjárfestingum og afrakstur þeirra. Í inngangi skýrslunnar er bent á að ekki sé hægt að bera saman afkomumælingar í sjávarútvegi við hefðbundnar afkomumælingar. En er það ekki alltaf gert í of ríkum mæli? Þótt tap sé á fiskveiðum er það ekki merki um að hætta eigi við þær vegna þess að þær séu óarðbærar. Aðra mælikvarða verður að nota til að meta hagkvæmni þessarar atvinnugreinar en á henni byggist tilvera okkar Íslendinga. Ef fyrirtækin verða látin fara gjaldþrotaleiðina getum við alveg afskrifað búsetu hér, ekki bara á Vestfjörðum og Austfjörðum og ekki bara á Suðurnesjum eða Snæfellsnesi. Slóðin verður um allt land. Sífellt er verið að segja okkur að markaðurinn og frjáls samkeppni eigi að stjórna öllu hagkerfinu. Markaðurinn átti að sjá um lækkun vaxta á sl. hausti, það hefur bara ekki gengið eftir. Framboð og eftirspurn áttu líka að sjá um að ekki yrði um of mikla útgáfu húsbréfa að ræða. Það gekk ekki heldur. Útgáfa húsbréfa fór öll úr böndum á síðasta ári þrátt fyrir mikil afföll. Markaðurinn svaraði ekki eins og til var ætlast. Er ekki kominn tími til að viðurkenna að við verðum að lifa við blandað hagkerfi. Við erum of lítil eining til þess að geta hagað okkur eins og milljónastórþjóð. Því fyrr sem við fáum ríkisstjórn sem hefur til að bera heilbrigða skynsemi byggða á raunsæju mati, því betra.

Herra forseti. Ekki er um það deilt að erfiðleikar eru í íslensku efnahagslífi, erfiðleikar í sjávarútvegi sem alls staðar finnast hvar sem borið er niður í íslensku efnahagslífi, sem von er. Raunar eru þessir erfiðleikar víðtækari. Hins vegar er töluverður ágreiningur um hver orsök erfiðleikanna sé, hve alvarlegir þeir séu og hvernig eigi að mæta þeim. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson hóf umræðuna og gerði grein fyrir þessum málum, bæði almennt og sérstaklega með tilvísun til sjávarútvegsins. Ég ætla að reyna að endurtaka sem minnst af því en mun reyna að draga upp nokkra mynd. --- Ef forsrh. þarf að fara úr salnum . . .  Ég vil vekja athygli á að í þeim tölum sem fram hafa komið m.a. frá hæstv. sjútvrh. er ástand sjávarútvegsins að vísu ekki orðið eins slæmt og það var talið 1988 en nálgast það þó. Í þeim tölum sem núna liggja fyrir frá Þjóðhagsstofnun er talið að rekstrarskilyrði í sjávarútvegi séu núna mínus 4%, þ.e. 4% halli á veiðum og vinnslu. Hins vegar er mjög athyglisvert að í þeim tölum sem nú birtast eru veiðarnar taldar vera með 2% jákvæða rekstrarafkomu, hins vegar er fiskvinnslan með 8% neikvæða rekstrarafkomu. Hér er um afar mikla breytingu að ræða frá því sem var 1988. Þá var rekstrarhalli veiða og vinnslu talinn 5%, meiri en hann er núna. Hins vegar var þó talinn halli bæði á veiðum og fiskvinnslu, halli á veiðum um 5--6% og fiskvinnslunni um 2--3%. Þá var að vísu einnig góð afkoma frystiskipa. Ég hygg að hún hafi verið um 8% en er núna um 11 ,5%. Inn í umræðuna hafa spunnist alls konar bollaleggingar um aðgerðir ríkisstjórnarinnar haustið 1988 þegar rekstrarhalli var orðinn 5%, á þeim tíma þegar samtök fiskvinnslunnar lýstu því yfir að mjög fá fiskvinnsluhús mundu hefja starfsemi eftir áramótin. Þá var vandinn enn meiri en nú er og að öllum líkindum voru deilurnar um vandann eða hvernig ætti að mæta honum meginástæðan fyrir því að upp úr stjórnarsamstarfinu slitnaði þá. Ekki vegna þess að hæstv. þáv. forsrh., Þorsteinn Pálsson, vildi ekki mæta vandanum með ýmsum opinberum aðgerðum heldur voru deilur um það hvernig ætti að mæta honum. Þetta er að sjálfsögðu stóri munurinn á því sem nú er að gerast að því er virðist. Nú sýnist mér að vísu að hæstv. sjútvrh. vilji opinberar aðgerðir til þess að rétta hlut sjávarútvegsins. Hins vegar stendur hæstv. forsrh. gegn því og boðar að engra slíkra aðgerða sé þörf og það gerir hæstv. viðskrh. í raun og veru ekki síður. Þarna er því um mjög stóran mun að ræða á afstöðu þeirra sem ríkisstjórn leiða. Þá vildu allir mæta vandanum með opinberum aðgerðum, nú er mjög deilt um það innan ríkisstjórnarinnar. Jafnvel hefur verið boðað að árið 1988 hefði átt að fara gjaldþrotaleiðina, þ.e. þá leið sem hæstv. forsrh. og talsmenn hans boða nú, ekki síst fulltrúi Alþfl. í þeirri nefnd sem fjallar um vandamál sjávarútvegsins. Þessi leið varð ekki ofan á 1988. Þá var valin blönduð leið sem að hluta fólst í að leiðrétta raungengið um nálægt 15% á einu og hálfu ári sem talið var nauðsynlegt eftir gengisfestu á árunum 1987--1988. Þá var veitt aðstoð í gegnum Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins og ráðist var í skuldbreytingu. Um þessa skuldbreytingu hefur nokkuð verið deilt. Eins og kom fram hjá hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni kemur það fram í greinargerð Þjóðhagsstofnunar frá 12. febr. sl. að meðalafborgunartími lána var átta og hálft ár. Raunar er það eftir að skuldbreytingin var framkvæmd. Meðalafborgunartími lána áður en ráðist var í skuldbreytinguna hjá sjávarútveginum var 5,8 ár. Ég held að það hljóti að vera öllum ljóst að enginn atvinnuvegur, eða alvöruatvinnuvegur má segja, þó að einhverjum fjármagnsspekúlasjónum dugi svo skammur afborgunartími, getur í raun þolað svo skamman afborgunartíma eða 5,8 ár. Fullkomið samkomulag var í þeirri ríkisstjórn sem þá sat m.a. og ekki síst af hálfu Alþfl., sem nú situr enn í ríkisstjórn, um að þennan afborgunartíma lána sjávarútvegsins yrði að lengja. Þá var sett sú viðmiðun að lengja ætti lánin þannig að framlegð til fjármagnskostnaðar dygði til þess að standa undir fjármagnskostnaði þeirra fyrirtækja sem á annað borð væru talin hafa rekstrargrundvöll. Af þeim fjölmörgu fyrirtækjum sem sóttu um, hygg ég að hátt í 100 hafi verið hafnað. En þessi viðmiðun var lögð til grundvallar og vitanlega var miðað við þau rekstrarskilyrði sem voru þá. Og það er athyglisvert að í yfirliti Þjóðhagsstofnunar frá 17. febr. kemur fram að árið 1990 eru rekstrarskilyrði sjávarútvegsins orðin með því besta sem verið hafði um langan tíma, þ.e. veiðar og vinnsla eru komnar í plús með 2,5%, veiðarnar í 3%, fiskvinnslan í 1%, frystingin í 4% en söltunin í nokkrum mínus. Í raun sýnir þetta betur en flest annað að þessar aðgerðir, þ.e. leiðrétting á gengi, skuldbreytingar og lenging afborgunartíma lána, dugðu til þess að koma rekstrinum í viðunandi horf. Ég er alls ekki að segja að þessi afkoma sé sérstaklega góð en hún er þó betri en hafði verið í mörg ár. Nú er það alls ekki svo að á þessum árum hafi verðmæti heildarafla sjávarútvegsins aukist þó það hafi í raun bætt þessa aðstöðu. Á árinu 1990 lækkar verðmæti heildarafla sjávarútvegsins um 2,6%. Athyglisvert er að í janúar 1992, sem reyndar er ekki táknrænt fyrir árið allt, þá eykst verðmæti heildarafla um hvorki meira né minna en 37%. Að sjálfsögðu eru það fyrst og fremst miklar loðnuveiðar núna í janúar og ég endurtek að það lýsir ekki þeirri útkomu sem verður á árinu í heild. Sem sagt, þrátt fyrir samdrátt í afla tekst að forða fjöldagjaldþrotum og skapa sjávarútveginum viðunandi greiðslustöðu með þessum fjölbreyttu aðgerðum. Það er staðreynd samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun að á þessu ári, frá 1990 og fram á byrjun 1991, lækka heldur skuldir sjávarútvegsins. Hann er sem sagt að byrja að rétta úr kútnum. Athyglisvert er að um það bil 3 / 4 af því fjármagni sem varið var til skuldbreytinga rann til lífeyrissjóða, tryggingafélaga, banka og annarra skuldheimtuaðila hjá sjávarútveginum. Enginn vafi er á því að ef gjaldþrotastefnan hefði verið valin, sem m.a. aðstoðarmaður hæstv. utanrrh. boðar að hefði átt að gera, þá hefði þeirra gjaldþrota gætt æði víða í þjóðfélaginu, m.a. hjá þeim stofnunum sem ég hef nú nefnt. En ég skal ekki fara fleiri orðum um það. Að mínu mati er ein meginorsök vandans sú að ríkisstjórnin hefur tekið afar undarlega á málum eftir að hún kemur til valda. Þegar hún tekur við liggur fyrir að afli mun frekar dragast saman heldur en hitt, a.m.k. alls ekki aukast. Og ríkisstjórnin leggur álögur á sjávarútveginn sem nema gífurlegum upphæðum. Nefndar hafa verið 650 millj. kr. en í raun eru þær miklu hærri. Ríkisstjórnin hækkar vexti á verðtryggðum lánum um 2--3%, sína eigin um 2% og hjá öðrum lánastofnunum í kjölfarið um önnur 2% eða nálægt 3%, hún hefur ekki afskipti af því, og af óverðtryggðum lánum miklu meira. Þegar þetta er rætt er nauðsynlegt að hafa í huga að vaxtahækkun um 1 prósentustig þýðir hátt í 2 milljarða í auknum útgjöldum fyrir atvinnulífið. Og það er gert á krepputímum. Fyrir sjávarútveginn þýðir hækkun á innlendum vöxtum um 1 prósentustig um 300 millj. eða rúmlega það. Þannig að til viðbótar þessum 650 millj. eru lagðar á álögur með vöxtum sem nema um a.m.k. 600--800 millj. kr. því að nafnvextirnir á óverðtryggðum lánum hækka langtum meira. Ég hlýt að taka undir það sem segir í Staksteinum Morgunblaðsins í gær, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Atvinnulífið í landinu ber einfaldlega ekki þá fráleitu vexti sem bankarnir hafa kúgað upp á fyrirtækin í dag.`` Hér er það rakið að þessu muni fylgja hrina gjaldþrota sem hlýtur vitaskuld að lenda harkalega á bönkunum sjálfum. Þetta er hárrétt. En það mætti bæta því við að hækkun á vöxtum hins opinbera hefur í raun og veru, eins og þarna er tekið til orða, kúgað hærri vexti upp á bankakerfið. Þar er heldur ekkert eftirlit viðhaft, engin viðleitni af hálfu hæstv. ríkisstjórnar, engin viðleitni af hálfu Seðlabankans, sem er tæki ríkisstjórnarinnar í þessu sambandi, til að ná niður vöxtum. Vitanlega hlýtur að vera spurt að því hvað eigi þá að gera í þessari stöðu. Fyrst og fremst verður að létta þessum álögum af sjávarútveginum. Það er undirstöðuatriði. Einnig er alveg ljóst að gera verður átak til þess að vinna meira að aflanum hér heima. Þarna hefur stefnt í mjög vafasama átt. Ég vek athygli á því að frystiskipin í dag koma með 11,5% í hagnað. Það er vissulega ánægjulegt. Ef ég veit rétt þá fjölgar í ár slíkum frystiskipum um fjögur. Ég hygg að fjögur skip séu á leiðinni til landsins. Hefur hæstv. ríkisstjórn skoðað þær tillögur sem fram hafa komið frá t.d. Verkamannasambandinu um að takmarka, miklu meira en áður hefur verið gert, vinnslu eða útflutning á afla? Ljóst er að með þessu framhaldi stefnir í að minna og minna af afla verður unnið í landi. Er það þróun sem hæstv. ríkisstjórn telur æskilega? Eða hefur ekkert verið gert? Ég vildi gjarnan beina þeirri spurningu til hæstv. sjútvrh.: Hefur ekkert verið gert til að hamla gegn þessari þróun? Það getur vel verið að sum vinnsla í frystihúsum landsins, eins og t.d. frysting á blokk o.s.frv., sé ekki til framtíðar. En enginn vafi er á því að í frystihúsum landsins liggur möguleikinn í að fullvinna sjávarafurðirnar t.d. í neytendaumbúðir sem reyndar er sums staðar hafið. Ef einhverjir telja að fiskvinnslan í landinu sé óþörf þá vil ég vara við slíkri hugsun og leggja áherslu á að fiskvinnslunni í landinu verður að viðhalda, bæði vegna vinnunnar í landi og einnig vegna þeirrar verðmætasköpunar sem þar getur orðið svo mikil. Hvað hefur hæstv. ríkisstjórn hugsað sér í því? Atvinnuvegirnir leggja áherslu á að annaðhvort verði að lækka skatta eða lækka gengi. Svörin sem atvinnuvegirnir fá eru í raun, að því er mér heyrist, að hvorugt verði gert. Ég tek hins vegar undir þetta með atvinnuvegunum. Ef rétta á úr kútnum er ekki um annað að ræða en að lækka álögurnar á atvinnulífið eða leiðrétta gengið eða hvort tveggja. Tíma mínum er nú lokið. Ég hefði gjarnan viljað koma að því sem ég tel einna alvarlegast í aðgerðarleysi hæstv. ríkisstjórnar en það er afstaða hennar til nýsköpunar atvinnulífs í landinu, þar er ekkert gert, bókstaflega ekki nokkur skapaður hlutur gerður. Samkvæmt síðustu fréttum frá Rannsóknaráði ríkisins og Vísindasjóði eru skornar niður 90 millj. kr. til rannsóknastarfseminnar í landinu en hún er áreiðanlega grundvöllur þess að okkur megi takast betur til í framtíðinni heldur en hingað til. Rannsóknastarfsemin í landinu er grundvöllur að nýsköpuninni. Ég hefði viljað ræða miklu meira um þá fjölmörgu möguleika sem við höfum en það verður því miður að bíða seinni tíma.

Forseti. Það er mikið talað um atvinnumál og nokkuð rætt um það hverjar séu ástæður þess hvernig komið er og þá jafnvel hverjum sé um að kenna. Það hefur bryddað nokkuð á því hér að hv. stjórnarandstæðingar hafa viljað koma því ástandi yfir á þá ríkisstjórn sem nú situr og hefur verið við völd í tæpa tíu mánuði. Ég held að nauðsynlegt sé að gera sér grein fyrir því --- hér hefur mest verið rætt um offjárfestingar í sjávarútvegi og vissulega eru þær miklar og allt of miklar og liggja til þess ýmsar orsakir sem er nauðsynlegt að koma inn á --- að það eru líka offjárfestingar í landbúnaði, í verslun og iðnaði, alveg stórkostlegar umframfjárfestingar sem hafa átt sér stað á mörgum undanförnum árum, ekki á síðustu tíu mánuðum. Og ekki má gleyma offjárfestingum í virkjunarframkvæmdum. Það vantar markaðinn fyrir rafmagnið frá virkjunarframkvæmdum. Það kostar þjóðina fleiri hundruð milljóna. Farið var í þessar virkjunarframkvæmdir fyrir allmörgum árum og þetta er eitt af því sem núna dynur yfir. Ekki má heldur líta fram hjá því að um offjárfestingu er að ræða í húsnæðismálum. Ég veit að hæstv. félmrh. er áhugamaður um húsnæðismál og hefur viljað gera hlut þess málaflokks sem mestan. En það er bara staðreynd að það er orðið meira en fullbyggt af íbúðarhúsnæði, ekki síður víða úti á landi en hér í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu. Þar hefði ég viljað sjá enn meiri niðurskurð hjá hæstv. ríkisstjórn við afgreiðslu síðustu fjárlaga vegna þess að sú þörf er ekki lengur, sem menn hafa alltaf haldið að væri fyrir hendi. Þannig má lengi telja. Hvað er svo með skattalögin? Letja þau atvinnuvegina og einstaklingana til að fara í framkvæmdir? Fyrningarákvæði skattalaga, bæði í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði eru með þeim hætti að það ýtir undir fjárfestingar og ríkið tapar þar verulegum fjármunum í sköttum. Núv. ríkisstjórn hefur komið einu góðu til leiðar. Hún hefur komið verðbólgunni niður þannig að hún hefur ekki verið minni í fleiri átatugi. Það ber að virða. Þá komum við að atvinnuvegunum og aftur að sjávarútvegi. Hér hefur verið tekin upp skömmtun til skipa hvað snertir veiðar. Það var eitt af því sem átti að draga verulega úr útþenslu í sjávarútvegi. Hefur það tekist? Togurum yfir 500 brúttólestum hefur fjölgað frá 1980 til 1990 úr 16 í 33. Ekki hefur verið minni sveifla í hestaflatölunni því að hún hefur hækkað á þessu tíu ára tímabili úr 42 þús. hestöflum í næstum því 87 þús. hestöfl. Brúttórúmlestafjöldi togara stærri en 500 tonn hefur hækkað á þessum tíu árum úr 13.200 lestum í næstum því 25 þús. lestir. Bara frá 1985--1990 hefur hann hækkað úr 16,4 þús. í tæpar 25 þús. brúttólestir. Nú er verið að færa vinnsluna meira út á sjó. Það er verið að tala um það alla daga að fækka þurfi fiskvinnslustöðvum, þær séu allt of margar í landinu. Á sama tíma heldur fiskvinnslustöðvum áfram að fjölga en ekki í landi heldur úti á sjó. Þær færast úti á sjó og vinnan færist frá ýmsum byggðarlögum út á sjó. Hvað hefur verið að gerast í sjávarútvegi? Það sem hefur verið að gerast er að það hefur orðið stórkostlegur samdráttur í veiðum. Sá samdráttur hlýtur að gera það að verkum að atvinnugrundvöllurinn er ekki sá sami víða á landinu. Samhliða samdrætti í veiðum færist vinnslan, eins og ég sagði áðan, í stórauknum mæli út á sjó og svo er stóraukinn útflutningur á fiski. Allt þetta hefur ekki verið að gerast núna á síðustu tíu mánuðum. Þessi óheillaþróun hefur verið að gerast á mörgum undanförnum árum og menn hafa ekki enn snúið sér að því sem nauðsynlegt er að gera. Ég ætla ekki að taka undir það sem hefur verið sagt að þær ráðstafanir sem gerðar voru af fyrri ríkisstjórn með stofnun Atvinnutryggingarsjóðs og Hlutafjársjóðs hafi orðið útgerðinni til bölvunar. Það dettur mér ekki í hug að gera. Hins vegar ætla ég að segja að um þær aðgerðir sem þurfti að gera strax 1987 var bara engin samvinna eða samstarf. Í staðinn fyrir að fara í þær aðgerðir var heilt ár látið líða þangað til gripið var til þessa ráðs. Það var of seint að gera það þá en hins vegar neita ég því ekki að fleiri hefðu gjaldþrotin orðið og það miklu fleiri ef ekki hefði verið gripið til þeirra aðgerða en það hefði þurft að gera mun fyrr. Og þá segja menn: Hverjum er um að kenna? Auðvitað er öllum flokkunum um að kenna sem sátu í ríkisstjórn og gripu ekki til slíkra aðgerða. Það þýðir ekkert fyrir neinn einn flokk að ætla að hvítþvo sig af því að hafa ekki tekið þátt í aðgerðum. Nú er svo komið að það er slæmt ástand víða um land, atvinnuleysi fer vaxandi. Það er vaxandi atvinnuleysi í fjölmörgum löndum. Atvinnuleysi er vaxandi í Danmörku, það er vaxandi atvinnuleysi víðast hvar í hinum vestræna heimi, að maður tali nú ekki um ógnir og erfiðleika fjær okkur. Allt gerir þetta það að verkum að við stöndum frammi fyrir miklum vanda. Þá þýðir ekki að tala um það hver hafi ekki staðið sig á liðnum árum heldur verða menn, hvort sem þeim líkar betur eða verr, hvort sem þeir eiga aðild að ríkisstjórn eða eru í andstöðu við ríkisstjórnina, að vera góðir þegnar síns þjóðfélags. Við þurfum að ná saman til að gera úrbætur, til að treysta aftur atvinnugrundvöll þjóðarinnar. Það dugar ekki að láta öll þau fyrirtæki sem nú hallast fara á hausinn, verða gjaldþrota. Gjaldþrot hefur í för með sér að aðrir tapa þegar þessi fyrirtæki líða undir lok. Hverjir eru það sem tapa á gjaldþrotum? Það eru auðvitað allir þeir sem hafa lánað til fyrirtækjanna á undanförnum árum og þá ekki síst bankarnir. Stærsti bankinn er ríkisbanki, Landsbankinn, sem er með um 70% af sjávarútveginum í viðskiptum. Fjölmargar þjónustustofnanir sligast við gjaldþrotið. Það er staðreynd að mikill meiri hluti sjávarútvegsins og fleiri atvinnugreinar eru of skuldsettar, fjármagnskostnaðurinn er of hár. Allir hafa talað um að lækka vexti. Fyrrv. ríkisstjórn ætlaði að nota handaflið til vaxtalækkunar. Það fór nú minna fyrir því eins og allir vita og vextir voru háir og þeir eru allt of háir enn. En nú segja menn: Það má ekki nota handaflið. Áður sagði fyrri ríkisstjórn að það ætti að nota handhaflið en notaði það aldrei. Þessi ríkisstjórn segir að ekki megi nota handaflið. Og hvort sem handaflið er notað eða ekki, þá er það nú á þann veg að vextirnir lækka þó en allt of hægt. Fjármagnseigendurnir hafa farið með hagnaðinn á kostnað atvinnuveganna og þessu verðum við að gera okkur grein fyrir. Það er ekki gaman núna að vera lánveitandi og hefur ekki verið á undanförnum árum. Lán til framkvæmda hafa yfirleitt farið eftir framkvæmdakostnaði. Tekið hefur verið mið af fasteignamati, brunabótamati og fleiru þess háttar. Þegar fyrirtækin fara á hausinn geta lánastofnanirnar ekki selt þessar fasteignir og fyrirtæki nema fyrir lítinn hluta af því sem þau höfðu áður lánað út. Við skulum taka dæmi eins og Ólafsvík á síðasta hausti. Svo segja menn þegar þeir eru að endurbæta eða gera einhverjar breytingar: Ósköp eru þeir slæmir þessir lánasjóðir eða bankar. Þeir vilja ekki lána okkur. Við erum ekki tekin trúanleg. Þeir eru farnir að draga fæturna. Nú eru viðbrögð margra sjóða gagnvart fjárfestingu víða úti á landsbyggðinni þannig að ekki sé nokkur leið að lána út á landsbyggðina því að mat sé orðið allt of hátt. Auðvitað er hægt að reikna skattana eftir fasteignamatinu og iðgjöld eftir brunabótamatinu en það fylgir ekki hvað þetta er í raun og veru. Meira að segja hér í Reykjavík þar sem hefur verið yfirverð til skamms tíma á brunabótamati er að verða veruleg breyting. Ég veit um hús sem seljast ekki orðið fyrir brunabótamati hérna. Það veldur öllum mönnum miklum áhyggjum. Ég get ekki verið sammála hæstv. iðnrh. í því sem hann sagði hér áðan að fyrirtæki sem lökust eru verði að hverfa úr rekstri. Það eru til fyrirtæki sem hafa alltaf átt lítið eigið fé en eru kannski undirstaða atvinnurekstrar í tiltölulega litlu samfélagi. Það er ekki svo auðvelt að segja: Þau skulu bara fara á hausinn og hverfa úr rekstri. Hvað á þá að gera við fólk og verðmæti sem er á þessum stöðum? Eigum við bara að segja allt í einu: Okkur kemur það ekkert við. En okkur kemur það við. Við höfum skyldum að gegna. Það er engin furða þó að fiskvinnslan sé orðin allt of stór. Við verðum að taka tillit til þess að það er ekki í fyrsta skipti núna sem verið er að skerða aflaheimildir. Það er búið að gera í mörg ár. Áður var sagt: Við verðum að hafa almennilega fiskvinnslu sem getur unnið úr okkar afla. Þess vegna er fiskvinnslan nú orðin allt of stór. Við höfum verið á fjárfestingarfylliríi í mörg ár. Það er aðeins byrjað að rofa til. Menn sjá aðeins með öðru auganum enn og mættu gjarnan fara að opna bæði. En hvað er til ráða? Hagræðing á öllum sviðum, fækkun á fólki í atvinnurekstri í þjónustustörfum? Allt þetta gerir það að verkum að það vantar ný atvinnutækifæri fyrir fjölmarga landsmenn. Við þurfum að vinna að því að efla íslenskan iðnað, efla framleiðsluna, fá meira út úr framleiðslunni, vinna markvisst að því og ég vona að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsrh. sjái að kominn er tími til þess að setja ákveðna starfsemi á fót til að efla framleiðslu, auka framleiðslugetu í ýmsum greinum atvinnulífsins og hefja stórfelldan áróður fyrir því að Íslendingar kaupi íslenska framleiðslu frekar en þá erlendu. Þannig eigum við að vinna, þannig getum við náð töluverðum árangri.

Frú forseti. Það er býsna mikill vandi sem hér er til umræðu, vandi sem snýst ekki aðeins um hagsmuni sjávarútvegsins heldur í raun og veru stöðu efnahagsmála í okkar þjóðfélagi og afkomu allra atvinnugreina í landinu. Sjávarútvegurinn er svo viðamikill þáttur í íslensku efnahagslífi að afkoma hans hefur áhrif á alla þætti í þjóðarbúskapnum og afkomu annarra atvinnuvega og í því ljósi verður þessi umræða að fara fram. Menn hljóta líka að gera kröfu til þess, þegar við stöndum frammi fyrir svo alvarlegu viðfangsefni sem hér er til umræðu, að menn ræði það af fullri ábyrgð hvert er eðli þessa vanda og hverjar eru orsakir vandans sem við stöndum frammi fyrir. Hv. þm. er ekki samboðið að fara í hefðbundið hnútukast og skæklatog um þessi efni. Menn verða að ræða þau á ábyrgan hátt. Segja má að tvær meginástæður liggi til þess vanda sem hér er verið að fjalla um. Annars vegar langvarandi skekkja í íslensku efnahagslífi. Við höfum í tvo áratugi a.m.k. búið við viðvarandi og mjög alvarlegan viðskiptahalla sem er ein meginorsökin fyrir því að við höfum tekið of mikla fjármuni út úr framleiðsluatvinnuvegum þjóðarinnar og látið neysluhliðinni of mikið í té. Vissulega bera allir stjórnmálaflokkar í landinu, sem hafa meira og minna setið í ríkisstjórnum til skiptist á þessu tímabili, ábyrgð á því að þessi skekkja hefur verið látin viðgangast. En ég hygg að við ættum að geta verið sammála um að nú sé kominn tími til að taka á þessu viðfangsefni, hætta að gefa deyfilyf, hætta að framlengja með bráðabirgðaráðstöfunum frá einum tíma til annars og treysta á tímabundna happdrættisvinninga. Við verðum að taka á þessum málum með almennum aðgerðum til að laga þessa skekkju. Það er tilgangslaust að kasta hnútum hér hver í annan því að allir stjórnmálaflokkarnir bera meiri og minni ábyrgð á ástandinu. Annar höfuðþáttur þessa vanda er sú mikla aflaskerðing sem við höfum orðið fyrir og þurfum vitaskuld að mæta. Það er ekki svo lítið áfall þegar 8.000 millj. kr. hverfa úr útflutningstekjum á einu bretti. Það hlýtur alls staðar að hafa áhrif. Menn velta því fyrir sér hvort unnt sé að leysa þetta með því sem kallað er gjaldþrotaleið. Úttekt Þjóðhagsstofnunar benti til þess að þegar á árinu 1990, en hv. 7. þm. Reykn. var að tala um sjávarútvegurinn hefði skilað mjög góðum árangri á því ári, hafi tæplega helmingur fyrirtækja í sjávarútvegi ekki átt með eðlilegum hætti fyrir afborgunum og vöxtum og nú hefur enn hallað á. Þegar nálægt 60% af fyrirtækjum í sjávarútvegi eru í þeirri stöðu leysa menn ekki vandann með því að láta þann hluta sjávarútvegsins, burðarás í íslensku atvinnulífi, fara á hausinn. Það hlýtur hver einasti maður að sjá og ég hef reyndar ekki heyrt nokkurn mann halda því fram að sú leið leysti vandann. En hitt vitum við að afkastageta í veiðum og vinnslu er meiri en afrakstursgeta fiskstofnanna er. Það hlýtur að vera verkefni okkar að standa á þann veg að stjórn efnahagsmála að saman fari fjárfesting í veiðum og vinnslu og afrakstursgeta fiskstofnanna þannig að við nýtum sem best hverja krónu sem fjárfest er í atvinnutækjum sjávarútvegsins. Þannig sköpum við þjóðinni bestan arð og það þarf virkilega að taka á í því efni. Fram hjá þeim vanda getum við ekki litið. Ég hygg að hægt væri að skýra þessa stöðu með tiltölulega einföldum hætti. Þegar jöfnuður er í viðskiptum við útlönd geta stjórnvöld sagt við atvinnulífið: Þau fyrirtæki sem ekki standa sig við slík skilyrði hljóta að ganga fyrir ætternisstapa því að þá hlýtur eitthvað að vera að í rekstrinum. En slíkt geta menn ekki sagt fyrr en jöfnuður er kominn á í viðskiptum við útlönd, jöfnuður á milli þess sem við flytjum út og þess sem við flytjum inn. Í raun og veru ætti sjávarútvegurinn að segja við stjórnvöld á hverjum tíma: Tryggið jafnvægi í viðskiptunum við útlönd og við skulum reka sjávarútveginn og þá þurfið þið ekki að hafa áhyggjur. En það er vitaskuld hægara sagt en gert að ná jöfnuði í viðskiptum við útlönd. Það tekur tíma en það hlýtur að vera meginmarkmiðið og rekstur sjávarútvegs og annarra greina, t.d. iðnaðarins, verður ekki tryggður til frambúðar nema með þeim hætti. Það er út í hött að halda því fram að hægt sé að leysa þennan vanda endalaust með nýjum lántökum. Ég þykist vita að lántökurnar haustið 1988 hafi verið gerðar af góðum hug en þær leystu ekki vandann. Þær tryggðu að hægt var að halda rekstri fyrirtækjanna lengur áfram. En við sjáum það í dag þegar við erum að framlengja þessi lán enn einu sinni að þær leystu ekki rekstrarvanda sjávarútvegsins og því síður mundi viðbótarlántaka af því tagi í gegnum opinbera sjóði leysa vandann í dag. Þeir sem leggja það til eru ekki að hugsa um að létta vaxtabyrðinni af sjávarútvegsfyrirtækjunum því að vaxta- og fjármagnskostnaðurinn er ekki bara fólginn í því hvert vaxtahlutfallið er á hverjum tíma. Það er líka fólgið í því hversu mikið fjármagn fyrirtækin þurfa að taka að láni. Því meira sem þau eru knúin til að taka að láni, því meiri verður fjármagnskostnaðurinn. Menn þurfa með öðrum orðum að draga úr honum og það gera menn með því að bæta rekstrargrundvöllinn en ekki með því að bæta við lánin. Ég held að skýrsla Þjóðahagsstofnunar hljóti að sýna mönnum fram á að fyrirtækin ráða ekki við meiri lán. Ég efast meira að segja um að hægt væri að nota viðbótarlántökur sem deyfilyf í dag eins og hægt var að gera haustið 1988, m.a. vegna þess að þá fór verðlag í kjölfarið mjög hækkandi á helstu mörkuðum erlendis. Hv. 1. þm. Austurl. varpaði fram nokkrum spurningum til mín sem ég skal reyna að svara. Hann spurði hvort til greina kæmi að leggja á veiðileyfagjald, eins og hann nefndi í ræðu sinni, við þessar aðstæður. Í raun og veru ætti að vera óþarfi að bera spurningu af þessu tagi fram þegar hallarekstur sjávarútvegsins er með þeim hætti sem verið er að tala um. Eðlilega á sjávarútvegurinn að greiða þá skatta sem honum ber og þegar hann hagnast á hann að greiða hluta af þeim hagnaði til sameiginlegs sjóðs landsmanna. En að láta sér detta í hug við þessar aðstæður að leggja á nýja skatta á sjávarútveginn er gersamlega út í hött. Ég las í Morgunblaðinu einhvern tíma í vetur að sjávarútvegurinn gæti hæglega greitt aukna skatta vegna þess að hann væri að ráðstafa peningum í kvótakaup. Þetta er skringilegasta hagfræðikenning sem ég hef heyrt í langan tíma. Verðmæti fiskiskipa með kvóta í dag er mjög svipað og það var áður en kvótakerfið var sett á. Þessi kenning felur það í sér að ef menn hafa efni á að kaupa skip hafi þeir líka efni á að borga viðbótarskatta. Það væri álíka gáfulegt að halda því fram að af því að Morgunblaðsmenn ætla að byggja nýja Morgunblaðshöll sé tími til kominn að leggja nýjan skatt á blaðaútgáfu í landinu. Ég held að menn hljóti að gera sér grein fyrir því að þessi hagfræði er jafnfráleit og nokkuð getur verið í þeim vísindum. Hv. 1. þm. Austurl. spurði síðan um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, hvort endurskoðun á honum kæmi til álita og hvort útborgun kæmi til greina úr sjóðnum við þessar aðstæður en þar er innstæða upp á u.þ.b. 3 milljarða kr. Rétt er að minna á að inngreiðslur í sjóðinn voru stöðvaðar með sértakri löggjöf fyrr á þessu þingi og nú situr sérstök nefnd að störfum undir forsæti hagstofustjóra sem er að endurskoða lög sjóðsins og hlutverk hans, m.a. með tilliti til þeirra aðstæðna sem við stöndum nú frammi fyrir. Innan ekki langs tíma er að vænta álits nefndarinnar og fyrr er ekki tímabært að kveða upp úr um það hvað gert verður í því efni. Þá var spurt um breytta stefnu að því er varðar útflutning á ferskum fiski. Ástæða er til að rifja upp og minna á að á síðasta ári minnkaði útflutningur á ferskum fiski mjög verulega, einkum útflutningur á þorski og ýsu, mikilvægustu tegundunum. Hitt er annað mál að það er ekki jafnarðbært að vinna karfa og þorsk og ýsu og þess vegna hefur áfram verið talsverður útflutningur á karfa. En hér hafa með öðrum orðum orðið mjög ánægjuleg umskipti og fiskvinnslan hefur fengið meira hráefni til vinnslu vegna þess að þessi breyting hefur orðið. Þá spurði hv. þm. hvort til greina kæmi að stofna til úreldingar í fiskvinnslu. Nefnd sem vinnur að mótun sjávarútvegsstefnu hefur greint frá því að slíkar hugmyndir séu þar til skoðunar og ég tel rétt að nefndin kanni þennan möguleika. Það er vissulega rétt að meiri vandi er þar á höndum en við úreldingu fiskiskipa, m.a. vegna þess að ég hygg að engum manni detti í hug að fara að leyfisbinda fiskvinnslu í landinu. Eigi að síður hygg ég að það sé óhjákvæmilegt við núverandi aðstæður að skoða þennan kost í ljósi þess að fjárfestingin í sjávarútvegi er meiri en afrakstursgeta fiskstofnanna. Með þeim breytingum sem gerðar hafa verið á Hagræðingarsjóði og með því að nota eigið fé sjóðsins á að vera unnt að úrelda fiskiskipastólinn um 10%. Það hafa verið teknar ákvarðanir um skuldbreytingar sem vissulega eru ekki lausn heldur bráðabirgðaúrræði. Þær ákvarðanir sem teknar hafa verið lúta að atvinnutryggingardeild Byggðastofnunar, að fresta afborgunum um 1,5 milljarða á þessu og næsta ári og sams konar aðgerðir í Fiskveiðasjóði um að fresta afborgunum um 1,3 milljarða kr. Við þurfum svo að taka á ýmsum öðrum málum sjávarútvegsins eins og einstakir hv. þm. hafa hér minnst á. Það er mikilvægt að auka rannsóknir á vannýttum tegundum og þær rannsóknir hafa þegar verið hafnar eins og hv. þm. er kunnugt um. Rannsóknir á úthafskarfa eru hafnar og þarf að auka mjög verulega svo og rannsóknir á öðrum vannýttum tegundum. Við þurfum að skjóta traustari stoðum undir eldi sjávardýra og á því sviði er verið að vinna hægt og örugglega að tilteknum verkefnum, bæði að því er varðar þorskklak og mjög merkilegar tilraunir með lúðueldi eru í gangi. Við höfum verið að fjalla í þinginu í vetur um breytingar á löggjöf um löndunarrétt erlendra skipa sem hugsanlega gætu aukið þjónustuverkefni hér í landinu. Fyrir þinginu liggur frv. sem kveður á um nýjar reglur um fullvinnslu afla um borð í fiskiskipum. Það hefur borið nokkuð á góma hér í þessari umræðu. Það er mjög brýnt að taka á þeim málum og gera auknar gæðakröfur og auknar kröfur um betri nýtingu á aflanum sem unninn er um borð í fiskiskipunum og jafna um leið aðstöðumuninn milli vinnslu á sjó og í landi. Ég legg þess vegna mikla áherslu á að þingið hraði umfjöllun um það málefni. Ég vil svo að lokum, frú forseti, minna á að það eru einnig í gangi ýmis verkefni á vegum aflanýtingarnefndar sem miða að því að nýta auðlindina og hráefnið betur en gert hefur verið. En kjarni málsins er þó sá að allir þeir möguleikar, þar á meðal nýir markaðsmöguleikar okkar með Evrópusamningum, eru undir því komnir að þessi mikilvæga atvinnugrein fái að græða peninga og skila arði.

Hæstv. forseti. Ég átta mig ekki almennilega á orðum hæstv. sjútvrh. þar sem hann segir að ekki eigi að fara í hnútukast og skæklatog að mér skildist af því að hér er hafin umræða um atvinnumál og þá fyrst og fremst um vanda sjávarútvegsins. Hv. 1. þm. Austurl. bar fram margar spurningar um það hvað ríkisstjórnin ætlar að gera en vissulega gagnrýndi hann ríkisstjórnina. Við framsóknarmenn höfum gagnrýnt álögur ríkisstjórnarinnar á sjávarútveginn við þessar aðstæður og við höfum líka gagnrýnt hæstv. forsrh. fyrir það að hann hefur talið óþarfa að fara eftir tillögum hæstv. sjútvrh. um aðgerðir í sjávarútvegi eins og við minnumst frá því í byrjun desember eða í nóvemberlok. Við erum sem sagt fyrst og fremst að ýta á það að tekið sé tillit til tillagna hæstv. sjútvrh. því að hann hefur lært af hinni dýrkeyptu reynslu frá 1988. Í september var spáð 10% taprekstri á næsta ári samkvæmt fyrirsögn í Morgunblaðinu og enn er spáð miklu tapi, a.m.k. 8% tapi á fiskvinnslu. Við teljum að hver vika sem líður við þessar aðstæður án þess að ríkisstjórnin fari eftir tillögum hæstv. sjútvrh. um að gera eitthverjar breytingar sé svo dýr að við það verði ekki unað. Vissulega gagnrýnum við hæstv. sjútvrh. fyrir það að una því að sitja undir þessu aðgerðarleysi hæstv. ríkisstjórnar.

Virðulegi forseti. Umræðuefnið er vissulega mikilvægt og vandinn stór sem við er að etja. Því hlustaði ég grannt eftir orðum hæstv. ráðherra um það hvernig þeir skilgreindu vandann og kannski ekki síður hvað þeir ætluðu að gera. Það verður að segjast eins og er að svör þeirra hafa orðið mikil vonbrigði og niðurstaða mín er sú að engar aðgerðir eru í sjónmáli sem einhverjum sköpum skipta fyrir þessa atvinnugrein aðrar en að fresta vandanum áfram. Ég get að vissu leyti tekið undir það sem kom fram hjá hæstv. sjútvrh., að þær tvær skýringar sem hann færði fram hafa haft veruleg áhrif á afkomu atvinnugreinarinnar. Annars vegar það sem hann kallaði langvarandi skekkju í íslensku atvinnulífi og ég skildi sem rangt skráð gengi um of langan tíma á síðustu tveimur áratugum. Hins vegar er aflaskerðingin sem hefur af eðlilegum ástæðum í för með sér minni tekjur á sama fastakostnað. Hæstv. sjútvrh. sagði að ekki væri hægt að leysa vandann með nýjum lántökum en bæta þyrfti rekstrargrundvöllinn. Það sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að gera er fyrst og fremst að fresta afborgunum í tvo opinbera sjóði, atvinnutryggingardeild Byggðastofnunar og Fiskveiðasjóð. Það eru þær aðgerðir sem létta greiðslubyrði af sjávarútvegsfyrirtækjum svo einhverju nemur en það eru ekki aðgerðir sem leysa neinn vanda. Það eru aðgerðir sem skjóta málunum á frest. Það hefur komið mér á óvart, í umræðunni síðustu daga, að upplýsingar um stöðu sjávarútvegsins skuli koma mönnum á óvart. Það hefur legið fyrir í meginatriðum hver staðan væri allt frá því í haust. Ég get t.d. vitnað því til staðfestingar í Fiskifréttir frá því í byrjun október á síðasta ári. Þar er rætt við þrjá menn sem eru gjörkunnugir íslenskri fiskvinnslu, Jón Pál Halldórsson, forstjóra Norðurtangans, og Arnar Sigurmundsson í Vestmannaeyjum auk Sigurðar Einarssonar. Fyrirsögnin viðtalsins við þessa þrjá menn heitir: ,,Er fimbulvetur fram undan í fiskvinnslu?`` Í þessum viðtölum eru í raun og veru dregnar fram þær staðreyndir sem lágu þá á borðinu og eru í meginatriðum þær sömu og menn eru að tala um núna. Vonbrigðin eru því fyrst og fremst þau að það skuli vera stefna ríkisstjórnarinnar núna í febrúar, fimm til sex mánuðum síðar að gera ekki neitt. Í þessari umræðu er kjarninn í málflutningi hæstv. forsrh. og viðskrh. að ekki eigi að gera neitt annað en að láta hlutina velta áfram í því markaðsumhverfi sem þeir eru og láta skeika að sköpuðu um lendinguna. Það er út af fyrir sig stefna en ég hygg að hún eigi sér fáa formælendur úti í þjóðfélaginu. Ég vil draga fram fáein atriði sem ég tel að hafi skipt verulegu máli um versnandi afkomu sjávarútvegsins í heild á undanförnum árum. Ég vil í fyrsta lagi nefna þá þróun sem orðið hefur í sjófrystingu. Ég hef hér hjá mér skjal, sem ég greip með mér af handahófi, í því kemur fram að frystitogarar voru þrír 1984 en 21 árið 1989. Ég hygg að þeim hafi frekar fjölgað en hitt síðan og minni á að Fiskveiðasjóður afgreiddi lánveitingar til smíði á nýjum frystitogurum ekki alls fyrir löngu upp á nokkra milljarða kr. Hæstv. sjútvrh. vaknaði ekki fyrr en búið var að veita þessi lán. Er einhver í salnum sem heldur að það bæti stöðu sjávarútvegsins að auka við í sjófrystingu og minnka það magn sem fer í gegnum þau frystihús sem til eru í landinu? Það eru tugir þúsunda tonna af þorski sem eru unnin úti á sjó sem áður voru unnin í landi. Þannig að sú fjárfesting sem áður hafði tiltekið magn af fiski og gat þar af leiðandi skilað tilteknum tekjum býr nú við þær aðstæður að fá minna magn ekki bara vegna aflaskerðingar heldur líka vegna þessarar breytingar. Þær upplýsingar hafa verið gefnar, sem ég tel áreiðanlegar, að verðmæti vinnslu úti á sjó sé mun minna en verðmæti vinnslu í landi. Ég hef nefnt þær tölur áður og vil endurtaka þær. Ef allur sá afli sem árið 1990 var unnin í vestfirskum frystihúsum og var að útflutningsverðmæti 4 milljarðar kr. hefði verið unninn um borð í frystitogurum hefði útflutningsverðmætið orðið um 3 milljarðar kr. Þetta þýðir að munurinn er um 60 kr. á kg sem er sú verðmætaaukning sem þjóðarbúið verður af við það að fiskurinn er ekki unninn í landi. Það þýðir færri störf sem aftur kallar á atvinnuleysi. Núv. ríkisstjórn hefur því miður of seint stungið niður fæti til að sporna gegn þessari óheillaþróun varðandi sjófrystingu. Á næstu árum mun vinnslan flytjast út á sjó enn frekar þar til þeir togarar eru komnir inn í flotann sem nú er verið að smíða. Annað atriði sem hefur leikið landfrystinguna grátt er útflutningur á óunnum fiski. Í Fiskifréttum frá september sl. staðhæfa fróðir menn að samkeppnisstaða íslenskra frystihúsa miðuð við þau bresku sé þannig að þegar íslenska frystihúsið þarf að borga 100 kr. fyrir þorskkílóið verði það að greiða allan þann pening úr eigin vasa en breski kaupandinn sem borgar sama verð eða 100 kr. greiðir ekki nema 70 kr. frá sjálfum sér, 30 kr. koma í ríkisstyrkjum. Við höfum verið of andvaralaus í því að verja hinn íslenska frystiiðnað fyrir niðurgreiðslum erlendra keppinauta. Það er vissulega í þá átt að draga úr þeim mun með því að hafa skerðingu á aflaheimildum við útflutning en sú skerðing hefur ekki verið nægilega mikil til að vigta út þennan ríkisstyrkjamun sem er á milli atvinnugreinarinnar hér og erlendis. Þriðja atriðið sem ég vil nefna sem hefur verið og mun verða heldur til óhagræðis fyrir sjávarútveginn eru þær breytingar á skattalögum sem ríkisstjórnin knúði í gegn um síðustu áramót. Breytingar sem ekki laða fjármagn inn í atvinnugreinina heldur þvert á móti vinna gegn því að almenningur sé reiðubúinn að leggja fé inn í þessa atvinnugrein. En það er að mínu viti sú aðgerð sem best mundi duga fyrir atvinnugreinina til að greiða niður sínar skuldir að fá fé frá almenningi í gegnum kaup á hlutabréfum eða með öðrum álíka hætti. Því verður íslensk hlutafélagalöggjöf að mínu viti að vera þannig úr garði gerð í skattalegu tilliti að hún beini fénu í þessa átt en ekki einhverjar aðrar áttir. Fjórða atriðið sem er íþyngjandi fyrir sjávarútveginn og þó einkum og sér í lagi fyrir fiskvinnsluna er séreignarfyrirkomulagið í fiskveiðistjórnuninni þar sem menn verðleggja réttinn til að fara á sjó og hann gengur kaupum og sölum. Hér er um að ræða kostnaðarauka sem lendir meira og minna á fiskvinnslunni. Fimmta atriðið vil ég nefna og þar á hæstv. sjútvrh. nokkurn hlut að máli. Það er vaxtafrelsið sem tekið var upp ef ég man rétt árið 1985. Ég hygg að þeir séu nokkrir sem enn muna þá umræðu þegar ákveðið var að taka upp verðtryggingu á sparifé og skuldbindingum. Þá voru kostirnir sem upp voru lagðir tveir. Annars vegar háir nafnvextir, hins vegar verðtrygging með 2--3% vöxtum. Það var ævinlega talað um málið á þann veg að verðtryggingu fylgdu ekki háir vextir. Hins vegar hefur hæstv. núv. sjútvrh. talið það eitt af sínum mestu afrekum að hafa getað sparkað vöxtunum upp í 10% á örfáum mánuðum fyrir nokkrum árum. Þeir vextir gera ekkert annað en að taka fé út úr þessari atvinnugrein. Hún getur ekki velt þessum kostnaðarauka á kaupandann. Ég vil líka nefna það atriði sem menn hafa notað sem eina helstu röksemd fyrir þeirri kröfu sem gerð er til sjávarútvegsins í dag að þar þurfi að hagræða einhver gríðarleg ósköp. Að hér sé um að ræða feiknarlega offjárfestingu og menn hafi hagað sér eins og vitleysingar árum saman og eytt peningum í allar áttir. Hér er að mínu viti ranglega dregin upp myndin og menn gera meira úr fjárfestingu en efni standa til. Við skulum samt muna áður en við förum að skoða tölur um fjárfestingu í sjávarútvegi að þetta er sú atvinnugrein sem skilar um 80% af okkar gjaldeyri. Í riti Þjóðhagsstofnunar, sem heitir Fjárfesting 1945--1989, kemur fram að árið 1989 er talið að heildarfjárfesting í landinu sé um 850 milljarðar kr. Hvað skyldi nú mikið af þessum 850 milljörðum vera bundið í sjávarútvegi? Það eru 49 milljarðar í fiskveiðum og 23 milljarðar í fiskiðnaði. Þetta gerir ekki nema 72--73 milljarða kr. 
             Nú heyri ég á að tíma mínum er lokið þannig að ég get ekki farið ítarlega út í greiningu á því fjármagni sem bundið er í sjávarútvegi. En ég segi að það er ekki meira en efni standa til og það er ekki meira en við mátti búast þegar haft er í huga að á þeim tíma sem er stofnað til fjárfestingarinnar voru menn að veiða um 360 þús. tonn á ári af þorski. Ég vil að lokum, virðulegur forseti, af því að ég sé að forseti er staðinn upp svo það er vissara fyrir mig að fara að koma mér af stað, geta þess að sjávarútvegurinn hefur mjög mikla aðlögunarhæfileika og hagræðing gengur nokkuð greitt fyrir sig. Og sem dæmi um það er að á tveimur til þremur árum fækkaði ársverkum í frystingu, söltun og herslu úr 9.000 í 7.000. Og ég spyr, hvaða atvinnugrein hefur hagrætt svona hratt á svona stuttum tíma? 
            

Frú forseti. Eitt af vandamálunum sem sjávarútvegurinn glímir við í dag er sú staðreynd að flotinn er of stór. Og til þess að hægt sé að ná einhvers konar sátt um að minnka flotann þarf skipulagsbreytingu. Jafnvel áður en kom til þess að veiðiheimildir voru þrengdar, að ráði fiskifræðinga, var ljóst að flotinn var of stór. Eftir kvótaskerðinguna er svo mismunurinn á afrakstursgetu stofnanna í sjónum og veiðigetu flotans enn meiri en áður. Við höfum einfaldlega allt of mörg skip til að veiða allt of fá tonn. Af sjálfu leiðir að kostnaðurinn við veiðarnar er of mikill og það verður að fækka skipum. En um leið og það er gert er hætt við að einstök byggðarlög tapi veiðiskipum og um leið tapast afli úr byggðarlaginu og þar með atvinna. Þetta er einn stærsti þröskuldurinn í vegi þeirrar nauðsynlegu hagræðingar sem felst í minnkun flotans. En hvernig getum við yfirstigið þennan þröskuld? Eina leiðin er sú að allur afli sem veiðist á Íslandsmiðum fari á innlendan markað. Það er stefna okkar jafnaðarmanna. Þetta kæmi í veg fyrir að heilu byggðarlögin rústist ef kvóti hverfur á brott vegna sölu skips til að mynda þegar verið er í hagræðingarskyni að sameina veiðiheimildir á færri skip. Byggðarlögin, sem njóta nálægðar við miðin og hafa þannig forskot á fjarlægari staði, ættu auðvelt með að keppa um hráefnið á markaðnum og atvinnan helst á staðnum, jafnvel þó viðkomandi byggðarlag hafi ekki lengur formlegan aðgang að miðunum í gegnum kvótann. Þannig er sala alls afla yfir markað forsenda þess að það takist að ná þeirri langþráðu hagræðingu sem felst í minnkun flotans. Sömuleiðis þarf nauðsynlega að auka frelsi í útflutningi sjávarafurða. Í dag er útflutningurinn að verulegu leyti í höndum sölusamtaka sem hafa verndaðan rétt til útflutnings og aðrir en þau fá ekki að flytja út nema með harmkvælum. Á sínum tíma átti þetta fyrirkomulag vissulega rétt á sér en ekki lengur. Við þurfum aukið frelsi þar sem frumkvæði smáfyrirtækjanna fær notið sín. Ef við gefum þessum aðilum aukin tækifæri þá mun það skila sér í miklu skilvirkari markaðsleit og verulegri tekjuaukningu fyrir þjóðarbúið. Hv. 1. þm. Austurl. ræddi áðan um að menn töluðu um sjávarútveginn af allt of mikilli svartsýni. Ég er sammála honum um það. Þess vegna ætla ég að leyfa mér þann munað, virðulegur forseti, að hugsa aðeins til framtíðar og reyna að fitja upp á nýjum leiðum. Á meðan staðan í sjávarútvegi og atvinnumálum almennt er jafnalvarleg og raun ber vitni þá verðum við að leita allra ráða til að efla atvinnu og til að nýta þá fjárfestingu sem liggur fyrir í formi fiskiðjuvera og flotans og þar vil ég einkum nefna tvennt. Í fyrsta lagi bendi ég á þann möguleika að feta í fótspor grannþjóðanna og kaupa óunninn fisk til landins sem yrði unninn hér á landi til að skapa atvinnu og nýta þá miklu umframgetu sem er að finna í fiskvinnslunni. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega nefna að það hefur verið kleift að kaupa til landsins frystan Alaskaþorsk sem slægður og hausaður hingað kominn hefur ekki kostað mikið meira en 120 kr. á kg. Þetta verð er fyllilega samkeppnisfært. Jafnframt skulum við ekki heldur horfa fram hjá því að þrjár nágrannaþjóðir eru nú farnar að kaupa óunninn þorsk af Rússum sem þær vinna svo sjálfar. Nú síðast í þessari viku voru Grænlendingar að festa kaup á 4.000 tonnum fyrst og fremst til að tryggja atvinnu heima. Hvers vegna gerum við þetta ekki líka? Í öðru lagi vil ég vekja eftirtekt á því að miklir möguleikar eru á að afla veiðiheimilda fyrir íslensk skip í lögsögu erlendra þjóða þar sem þekktir, vannýttir stofnar eru. Ég nefni lönd eins og Oman, Kamtsjatka, og sum lönd Afríku. Með þessum hætti væri hægt að nota umframgetu íslenska flotans. Og ég undirstrika sérstaklega að hin nýju lög um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins, sem samþykkt voru í janúar, gera þennan kost miklu nærtækari en ella. Svartsýni, já. Í þeim umræðum sem yfirleitt hafa orðið um sjávarútveginn þá finnst mér átakanlegt hvað hugmyndaflug og áræði er dapurlegt og miklu minna en áður. Við skulum ekki gleyma því að fyrr á árum þegar aflabrestur varð og erfiðleikar steðjuðu að sjávarútvegi --- hvað gerðu Íslendingar þá? Það varð ævinlega til þess að menn leituðu á vit nýrra miða og nýrra tegunda, gjarnan fjarri heimaslóðinni. Íslensk skip leituðu til Nýfundnalands, í Hvítahafið og á Grænlandsmið. Þar eru núna þekkt fengsæl mið sem eru nefnd eftir íslenskum skipum sem hófu þar fyrst veiðar, ég nefni Fylkismið og Jónsmið. Ég er sannfærður um að við eigum enn ónumin lönd í formi nýrra tegunda og nýrra miða. Og eins og ég mun rekja þá tel ég að enn sé von á verulegri nýsköpun í veiðum og veiðitækni. Það er sérstaklega vert að undirstrika að umhverfis landið er enn að finna fjölda tegunda sem eru lítt kannaðar, en væri hægt að skapa umtalsverð verðmæti úr. Um þetta væri hægt að nefna tugi dæma en ég ætla einungis að nefna örfá. Menn hafa talað um karfa. Á hafsvæðum við Ísland eru þrjár karfategundir, þar af tveir stofnar af einni. Við höfum lengi nýtt stóra karfann. Fyrir aðeins þremur árum hófum við nýtingu á úthafskarfa eftir tiltölulega erfiða byrjun á veiðunum. Árið 1989 veiddum við 3.000 tonn og sá afli hafði aukist upp í 9.000 tonn árið 1991. Þessar veiðar standa vel undir sér og afkoman virðist fara batnandi. Hins vegar er miklu meira af úthafskarfa til. Á síðasta áratug veiddu Sovétmenn fast að 100 þús. tonn á ári. Þeir hafa nú dregið verulega úr sókninni eins og raunar aðrar þjóðir líka. Það er því óhætt að segja að úthafskarfi er vaxandi auðlind í forðabúi okkar Íslendinga. En smæsta tegundin, litli karfinn, er enn algerlega ónýttur. Af honum er hins vegar geysilegt magn sem hefur farið heldur vaxandi af sérstökum ástæðum sem ég ætla ekki að rekja núna. Þennan stofn er auðvelt að veiða og það er hægt að flaka hann í vélum. Þar líka er ónýtt auðlind. Fáir virðast svo hafa gert sér grein fyrir því að til er djúpkarfi sem er afbrigði sömu tegundar og úthafskarfinn og ætti í vinnslu að skila svipuðum afrakstri og hann. Í leiðöngrum sem farnir voru til að kanna útbreiðslu úthafskarfa þá tóku menn stundum nokkur djúptog sumarið 1990 að ég hygg, á 500--600 metra dýpi. Alls staðar fengu menn djúpkarfa og talsvert af honum. Það virðist sem sagt þannig að á hafsvæðunum úti fyrir Íslandi sé að finna mjög útbreiddan nær alveg ókannaðan stofn af nytjafiski, djúpkarfa, sem ætti að geta fært Íslendingum mikla björg í bú. Þarna er líka um ónýtta auðlind að ræða. Leyfist mér, virðulegi forseti, að nefna í þessum sölum fiskinn langhala? Hér við land eru tvær tegundir langhala, sá snarpi og hinn slétti, báðar nýtanlegar, báðar eftirsóttar, báðar dýrar á mörkuðum. Margt bendir til að á miklu dýpi við Reykjaneshrygginn sé að finna umtalsvert magn af þessum tegundum. Árstíðabundin veiði á langhala upp á nokkur þúsund tonn yrði ómetanleg búbót fyrir sjávarútveginn og e.t.v. lífgjöf fyrir einhver fyrirtæki og atvinna fyrir nokkrar fjölskyldur. Gulllax, hann hefur stundum veiðst í miklu magni hér við land og er eftirsótt tegund af Norðmönnum og á sínum tíma veiddu Kanadamenn 40.000 tonn af þessum ágæta laxi. Ég er líka sannfærður um að við eigum enn eftir að finna stóran hrygningarstofn af grálúðu vestur og suður af Reykjaneshrygg. Hvers vegna? Vegna þess að í dag stendur afli okkar Íslendinga af þessari dýrmætu tegund fyrst og fremst saman af ókynþroska og nýhrygndum fiski. Hvar er stóri kynþroska fiskurinn? Nákvæmlega sömu spurninga spurðu Kanadamenn sig. Þeir fóru og leituðu og þeir fundu stóru grálúðuna. Þetta eigum við eftir. Og hvað með búrfiskinn? Hér við landa hafa menn verið að fá góð skot af búrfiski, stórum búrfiski, en við eigum hins vegar eftir að finna verulegt magn af búrfiski í viðbót. Við Nýja-Sjáland voru menn til skamms tíma að veiða fast að 50 þús. tonnum árlega af búrfiski. Þar og við Ástralíu veiddist ársaflinn yfirleitt á aðeins þremur vikum. Það yrði svo sannarlega ávinningur fyrir þjóðarbúið, fyrir íslenskan sjávarútveg, ef okkur tækist að nýta umframgetu flotans til að taka á nokkrum vikum hér við land nokkur þúsund tonn af hinum dýrmæta búrfiski. Enn vil ég svo nefna að lauslegar kannanir hafa sýnt að mjög víða í úthafinu er geysileg mergð fiska um miðbik hafbolsins yfir allmiklu dýpi. Þetta eru furðufiskar á borð við álsnípur, marsnáka og slóansgelgju. Enginn er enn farinn að nýta þessar tegundir og engar kerfisbundnar rannsóknir hafa farið fram á útbreiðslu þessara fiska eða í hvaða magni væri hægt að veiða þá. Fiskifræðingar vita hins vegar að þarna er um verulegt magn að ræða sem er útbreitt á mjög stórum svæðum. Fiskifræðingar hafa stundum orðað það svo að þessar lítt þekktu tegundir myndi þykkt miðsjávarbelti í úthafinu. Við eigum enn eftir að kanna möguleika á stórfelldum flotvörpuveiðum í úthafinu á þessum tegundum. Er ekki þarna líka um mikla ónýtta auðlind að ræða? Virðulegi forseti. Ég nefndi í upphafi máls míns að Íslendingar ættu enn eftir að finna ný mið. Eins og hafréttarmál hafa þróast þá er það vitaskuld ljóst að við getum ekki, eins og fyrr á öldinni, sent fullhuga til veiða á hafsvæðum fjarri Íslandi sem nú eru vitaskuld undir lögsögu annarra ríkja. En við getum gert annað. Við getum farið niður á við, sótt dýpra í sjóinn, farið að nytja djúpmiðin. Næsti kafli í sókn Íslendinga í nýjar tegundir og nýja stofna mun snúa að veiðum á djúpmiðum. Tilraunir annarra þjóða með ný veiðarfæri, til að mynda sérstakar djúplínur, hafa gefið góða raun. Hinn ágæti fiskur langhali hefur verið veiddur á línu niður á 3.000 m dýpi, þó best hafi veiðin verið á 1.200--2.200 m dýpi þar sem stóð fiskur á þriðja hverjum öngli í tilraunaveiðum. Hvarvetna í kringum okkur eru fiskveiðiþjóðirnar byrjaðar að kanna djúpin. Það er hins vegar sláandi hversu mikil leynd hvílir yfir þessum tilraunaveiðum sem aftur bendir til þess að eftir miklu sé að slægjast. Virðulegi forseti. Enginn hefur verið jafnóþreytandi og hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson að minna þingheim og þjóðina alla á þá staðreynd að samkvæmt hafréttarsáttmálanum eiga Íslendingar rétt á geysilegum hafsvæðum norður með Kolbeinseyjarhrygg og suður með Reykjaneshrygg. Á þessum svæðum verða hin nýju fiskimið framtíðarinnar, í miðsjónum og niður við botninn. Við verðum að fara að huga að nýtingu þessara auðlinda sem þarna er að finna í lítt könnuðum tegundum og stofnum. Það er rétt að vekja eftirtekt á því að nú þegar er nokkur fjöldi stórra skipa frá öðrum þjóðum að veiðum milli 200--350 mílna sjólínanna á svæði sem Íslendingar eiga rétt til samkvæmt viðurkenndum alþjóðasamningum. Er ekki kominn tími til að við Íslendingar förum að sýna öðrum þjóðum fram á það að heimildirnar til að veiða á þessum svæðum tilheyra okkur? Er ekki kominn tími til að við förum að staðsetja varðskip okkar þar til að leggja áherslu á rétt okkar til þeirra miða, til þeirra stofna sem á þessum svæðum er að finna. Með slíkum aðgerðum, virðulegi forseti, erum við að verja framtíðina, búa okkur undir nýja sókn á sviði fiskveiða næstu áratuga, næstu aldar. Að því verður líka að huga ekki síður en vandamálum líðandi stundar.

Herra forseti. Ég veit ekki nema ég sé að fara í kringum þingsköp ef ég kalla þetta andsvar. Tilgangur minn með því að koma hér upp í pontuna er að lýsa yfir stuðningi við allt það sem ræðumaðurinn, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sagði og ég fagna hans merkilegu ræðu. Það er nefnilega svo að til eru fiskitegundir hér allt um kring sem við að réttum hafréttarlögum eigum, getum nýtt einir. Við þurfum að fara að nytja þær og það er ekki bara, eins og ræðumaður gat um, Reykjaneshryggur út í 350 mílur, það eru norðurslóðir allar, að sumu leyti í samvinnu við Norðmenn, að öðru leyti í samvinnu við Breta og Íra. Við getum gert þetta allt saman á örskömmum tíma ef við gefum okkur tóm frá dægurþrasi. En það góða við að talað er um kreppu --- kannski er allt of mikið talað um hana --- er það að menn fara að hugsa svolítið víðar og um aðra hluti. Hvar er auður Íslands? Hann er auðvitað í hafinu. Hann er þarna alls staðar þar sem ræðumaður taldi upp. Þetta hafa fiskifræðingar verið að rannsaka og segja okkur frá en við höfum daufheyrst. Við gerum ekki nokkurn skapaðan hlut annan en að rífast um einskis verða hluti. Þess vegna fagna ég sérstaklega framtaki hins ágæta þingmanns og því að hann skuli vekja athygli á því að framtíðin er fram undan en ekki aftur undan. Það er mergurinn málsins og við ættum að fara að sameinast um að ná þessum auði. Ekki bara fyrir okkur heldur fyrir mannkynið allt saman.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 17. þm. Reykv. góða ræðu. Það er mjög ánægjulegt að heyra svona tón úr stjórnarherbúðunum. Ég verð að segja að ég held kannski að vandamál núverandi stjórnarflokka séu að einhverju leyti þau að ekki hafi tekist að skipa rétt í ráðherrastóla. Ég ætla að nefna atriði við hv. þm. sem hann kom að en það var að leysa þyrfti upp sölusamtök okkar til þess að ná betri árangri í útflutningi. Ég ætla ekki að deila við hann um það hvort æskilegt geti verið að fleiri aðilar komi þar að. En ég bendi á að þegar kemur að málflutningi þess flokks, sem viðkomandi þingmaður hefur kosið að starfa innan, varðandi innlenda búvöruframleiðslu, þá eru alltaf höfð uppi stór orð um það að öflug samtök framleiðenda um vinnslu og sölu séu fyrst og fremst til að vernda hagsmuni framleiðenda og halda uppi verði framleiðsluvörunnar. Þegar aftur kemur að því að sami stjórnmálaflokkur ræðir um útflutninginn þá er rökunum snúið við. Þá er það allt í einu orðið lausnarorðið að margir aðilar berjist og keppi innbyrðis um söluna. Ég vil ekki fara í neina hugmyndafræðilega úttekt á þessu við hv. þingmenn því ég veit að þetta er ekki einfalt mál og á sér margar hliðar. En ég bendi einfaldlega á þessa þverstæðu í málflutningi Alþfl.

Hæstv. forseti. Vera kann að ég misskilji hv. þm. Jóhannes Geir en mér fannst eins og hann væri að andmæla þeirri skoðun minni að það ætti að gefa smærri miðlurum aukin tækifæri til að selja sjávarafurðir. Ég hef ekki kannað rækilega hvernig þetta er hjá öðrum þjóðum en ég vil vísa hv. þm. Jóhannesi Geir á leiðara DV í þessari viku þar sem greint var frá því að Norðmenn hefðu gefið saltfisksölu frjálsa. Það leiddi til þess að í staðinn fyrir að kaupendur, til að mynda í Portúgal, væru að versla við stóra heildsala í sínu eigin landi gátu smærri framleiðendur í Noregi verslað beint við hótelkeðjur og verslanakeðjur. Það leiddi til þess að verulega mikill gróði færðist frá Portúgal til framleiðendanna í Noregi eftir því sem sagt var í þessum leiðara í DV sem aftur vísaði til heimilda í blaðinu Dagens Næringsliv, að mig minnir. Þetta olli því að á einu ári jókst útflutningsverðmæti Norðmanna af saltfisksölu aðeins til eins lands, Portúgals, um 450 millj. norskra króna eða röska 4 milljarða íslenskra króna.

Virðulegi forseti. Ég tók það fram að ég ætlaði ekki í neina málefnalega umræðu um þetta atriði, ég vildi bara benda á þverstæðu í málflutningi Alþfl. Ég vil auk þess taka fram að ég tel leiðara DV enga sérstaka biblíu, hvorki í þessum málum né öðrum, þó að ég viðurkenni að leiðarahöfundi DV hefur farið fram í leiðaraskrifum á síðustu vikum og þá sérstaklega þegar rætt er um núv. hæstv. ríkisstjórn. En ég vil benda hv. 17. þm. Reykv. á það að ef hann hefur lesið fleira en leiðarann í blaðinu, þ.e. fréttina inni í blaðinu, þá hefði annað komið í ljós. Það er eflaust rétt að þeir hafa hækkað verðmæti saltfisksins á Portúgal en það kom fram að útflytjendur hefðu einbeitt kröftum sínum að því að plokka augun hver úr öðrum á Portúgalsmarkaði en á sama tíma vanrækt mikilvæga markaði á Ítalíu og sem gæfu betra verð. Nú sel ég það ekki dýrara sem stóð í fréttinni á innsíðum DV en það sem stóð í leiðaranum en það komu sem sagt fram í blaðinu tvær hliðar á þessu máli.

Hæsv. forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og vissulega fór hann vítt yfir sviðið. En þegar hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson kom upp varð ég satt að segja fyrir vonbrigðum vegna þess að ég hélt að erindi þess þingmanns hingað upp væri allt annað en það raunverulega var. Össur Skarphéðinsson var að lýsa miklum mögulegum sem við ættum hér í hafinu í kringum okkur og gerði það allfjálglega. Yfir þetta fórum við á síðasta nefndarfundi í sjútvn. en þó ekki nema hluta af þeim miklu möguleikum sem við Íslendingar eigum í hafinu í kringum Ísland og höfum verið að reyna að rannsaka af miklum vanefnum. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson fór hér yfir þetta svið. Hann hefur samt verið harðasti talsmaður þess að frv. sjútvrh., sem hér liggur fyrir og heitir frv. um veiðar í fiskveiðilögsögu Íslands, verði samþykkt.

Ertu ósammála því?

Ég er ósammála því og ég trúi því að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson sé það einnig. Það var það sem ég hélt að væri erindi hans hingað upp, til að vara við að frv. yrði samþykkt. Trúlega munu þessir draumar, sem hér var verið að tala um að við ættum í hafinu, ekki rætast ef við samþykkjum slíkt frv.

Ég á eftir að tala um það.

Þú átt eftir að tala um það. Þá er tilgangi mínum að nokkru leyti náð með því að koma hingað upp. Það væri nefnilega vert að við töluðum um það hér og það allítarlega áður en þingmenn mundum glepjast til þess að samþykkja frv. óbreytt.

Virðulegi forseti. Eins og gjarnan er háttur hv. þm. Stefáns Guðmundssonar í andsvörum þá er hann yfirleitt að svara allt öðru en því sem hér hefur farið fram. Ég vil benda hinum ágæta þingmanni Stefáni Guðmundssyni á að lesa 3. gr. í því frv. sem sjútvrh. hefur lagt fram og fjallar m.a. um heimildir til þess að leyfa erlendum skipum að landa afla sínum á Íslandi. Þar er tekið skýrt fram að þar er heimild sem ráðherrann hefur til þess að hafna leyfum til löndunar ef um er að ræða afla sem tekinn er úr stofnum sem ekki er búið að semja um. Ég vil því í framtíðinni fara þess á leit við hv. þm. Stefán Guðmundsson að hann kynni sér málin áður en hann fer að tala fjálglega um þau hér, svo ég noti hógvært orðalag.

Það var rætt á síðasta nefndarfundi sem þú mættir ekki á.

Virðulegi forseti. Það var í senn átakanlegt og hvetjandi að hlusta á ræðu hv. 17. þm. Reykv. hér áðan því það vantaði eitt mjög tilfinnanlega í ræðuna. Hver ætlar að fjármagna alla nýsköpunina, alla þessa fiskileit, rannsóknastarfið, þróunarstarfið? Kannski þrautpínd fiskvinnslan? Áreiðanlega ekki. Ríkisstjórnin? Nei, greinilega ekki. Það dugar ekki að leita til einhvers hagræðingarsjóðs staðreynda, sé hann ekki til. Ég vík þá að ræðu minni. Það er oft sagt að sá sem kemur öðrum að óvörum geti stýrt umræðu. Sé það rétt, sem ýmislegt bendir til, þá hlýtur það að geta ýtt undir ómálefnalega umræðu. Það eru ekki rökin eða efnisatriðin sem ráða heldur tæknibrellur nýjustu meðlima stéttar sem mætti e.t.v. kalla taltækna í anda annarra skrípiyrða og stöðuheita sem hér hafa heyrst. Taltæknar eru vitanlega þeir sem hafa náð mestri tækni í að tala, burt séð frá því hver boðskapur þeirra er og burt séð frá því hvort óvænt tíðindi eru í raun óvænt. Ég nefni þetta hér að gefnu tilefni. Fyrir níu dögum ræddum við í þinginu alvarlegt atvinnuástand í landinu. Atvinnuástand sem m.a. lýsir sér í því að 8--12% kvenna á Suðurnesjum hafa gengið atvinnulaus síðan í haust. Það atvinnuleysi er ekki síst rakið til samdráttar í fiskvinnslu. Erfið staða fiskvinnslunnar er nefnilega þekkt stærð nú þegar. En þetta erfiða vandamál er hægt að leysa ef vilji er fyrir hendi, a.m.k. að verulegum hluta. Það sem hins vegar er að gerast núna er að menn eru farnir að varpa sprengjum í stað þess að leysa erfið vandamál, svo ég víki enn að talsmáta fjölmiðla. Í nefndri umræðu um atvinnuleysið varpaði hæstv. sjútvrh. t.d. þeirri fjölmiðlasprengju að tvö af hverjum þremur fyrirtækjum í sjávarútvegi stefndu hraðbyri í gjaldþrot. Öllum var kunnug erfið staða sjávarútvegsfyrirtækja. Í þeirri umræðu leyfði ég mér að benda á að með því að mála ástandið svona svart gæfi hæstv. ráðherra tóninn í þeim kjarasamningum sem eru fram undan. Ummæli hans nú áðan um eyðslu þjóðarinnar benda til þess að þetta sé á nokkrum rökum reist. Ég er ekki að gera lítið úr alvarlegu ástandi í sjávarútvegi, um það höfum við rætt ítarlega í þeim umræðum sem verið hafa á Alþingi, m.a. í þeim umræðum þar sem talað hefur verið um hvort réttlætanlegt sé að leggja nýjar álögur á sjávarútveginn eins og hæstv. ríkisstjórn hefur verið að gera nú í vetur. Ég tala ekki um ef af auðlindaskatti Alþfl. yrði. En í þessum umræðum var ekki verið að hafa áhyggjur af greiðslugetu útgerðar eða fiskvinnslu. Kannski er þó betra seint en aldrei. Hins vegar hafna ég því að næstum tvö af hverjum þremur sjávarútvegsfyrirtækjum séu á beinni gjaldþrotabraut eins og hæstv. ráðherra kaus að nefna það, nema slíkt hafi beinlínis verið ákveðið og þá er það pólitísk ákvörðun og með fullri ábyrgð stjórnvalda. Sem betur fer sýnist mér, eftir að hafa lesið forsendur þessara niðurstaðna hæstv. sjútvrh., að hann máli ástandið nokkuð svartar en það er og ég hlýt auðvitað að spyrja eins og aðrir: Hvers vegna? Komandi kjarasamningar eru hugsanlega ástæðan og ég vil ekki líta fram hjá henni. Ef svo væri þá væri hæstv. ráðherra ekki sá eini sem nýtti sér svartar tölur í þeim tilgangi. En á hverju byggi ég það álit mitt að ástandið sé ekki eins slæmt og hæstv. ráðherrar vilja vera láta? --- Virðulegi forseti. Ég vona að það verði ekki dregið frá tíma mínum þótt ég bíði eftir að hér verði kyrrð, ég nenni ekki að tala meðan fólk er upptekið við eitthvað annað. Ég sé að það er hægt að halda áfram og bið um u.þ.b. hálfa mínútu í viðbót við tíma minn út á þessa töf. Í þeim gögnum sem hæstv. ráðherra vísaði til í ræðu sinni vega þær greinar sjávarútvegs sem verst standa, rækjan og bræðslan, nokkuð þyngra en sú grein sjávarútvegsins er skást stendur, þ.e. botnfiskveiðarnar. Í skýrslu Þjóðhagsstofnunar stendur, eins og fram hefur komið hér í umræðunni, með leyfi forseta, og hér les ég orðrétt: ,,Hér er að vísu um úrtak á fyrirtækjum að ræða og erfitt að meta slíkan vanda til heildar. Reikna má með að úrtak úr rækju- og mjölvinnslufyrirtækjum nái nánast yfir heildina í þeim greinum. Í botnfiskveiðum og vinnslu má reikna með að úrtakið sé um 40%.`` Auk þess eru ýmsir aðrir fyrirvarar settir svo sem rakið hefur verið. Ég tek fram að spárnar virðast miðast við það að ekkert verði gert af hálfu stjórnvalda til að milda ástandið, engin kostnaðarlækkun verði, engin vaxtalækkun. Vextirnir eru nefnilega eitt af því sem gersamlega er að sliga þann hluta útgerðarinnar sem er skuldsettastur. Þarna er auðvitað ekki verið að tala um neinar rannsóknir eða framþróun, síður en svo. E.t.v. er þetta raunsætt mat hæstv. sjútvrh. á stöðunni. En ég ítreka það að ég sé ekki betur en hér sé ákveðin skekkja á ferð og ástandið, þótt alvarlegt sé, sé ekki það sem hæstv. sjútvrh. segir. Enda spyr ég, ef þetta væri staðreynd, hvað værum við þá yfirleitt að gera hér? Ættum við ekki bara að pakka saman og fara? Við erum verstöð norður í hafi hvort sem okkur líkar betur eða verr, verstöð sem byggir 80% af efnahagslífinu á fiskifangi. Mér blöskrar það ábyrgðarleysi að halda því fram að best sé að láta bara nógu marga fara á hausinn. Hinir geti þá skipulagt sig upp á nýtt eins og heyra má hjá þröstum og þjóðarsálum. Ég geri mér grein fyrir því að einhverjum gjaldþrotum verður ekki afstýrt. Einhver endurskipulagning muni eiga sér stað en sú endurskipulagning geti orðið þeim stöðum sem í hlut eiga bæði dýr og sársaukafull og því miður leiðir endurskipulagning ekki alltaf til hagræðingar eins og dæmin eftir aðgerðirnar 1988 sanna. Það ætti út af fyrir sig að vera umhugsunarefni. En hvað á að gera? Láta allt vera í anda ,,kemur-mér-ekki-við``-stefnunnar? Það væri ábyrgðarleysi. Það virðist jafnframt vera stjórnarstefna. Á að byrja á ný með sjóða- eða styrkjakerfi? Við kvennalistakonur höfum löngum varað við slíkum leiðum þótt við höfum ekki þvertekið fyrir þær. En það er komið í ljós að þær hafa ekki skilað okkur miklu fram til þessa, ekki engu en litlu miðað við það fjármagn sem hefur verið lagt til. Mér heyrðist raunar áðan að það væri komið með nokkuð góða hugmynd í þessa umræðu, að taka bara upp nokkurs konar byggðakvóta. Forsendurnar, sem hv. 17. þm. Reykv. gaf sér, voru ljómandi góðar, niðurstaðan að vísu kolvitlaus en ég tek viljann fyrir verkið. Við kvennalistakonur höfum bent á það að búa þarf atvinnulífinu sómasamlegt umhverfi. Sala kvóta landshlutanna á milli hefur því miður ekki reynst leiða til þeirrar hagræðingar sem núverandi kvótakerfi átti að skila. Ég er sannfærð um það að byggðakvóti Kvennalistans hefði skapað meiri stöðugleika og öryggi í rekstri fyrirtækja en núverandi kerfi. Þetta er meðal þess sem þarf til að geta hagrætt í alvöru. Vextir vega þungt í þessu dæmi og ábyrgð stjórnvalda á háum vöxtum er mikil. Slík hefur sókn ríkisins verið í innlent lánsfjármagn og afleiðingarnar hafa heldur ekki látið á sér standa. Mér finnst það skylda stjórnvalda að hafa ákveðið frumkvæði að því að lækka vexti mun myndarlegar heldur en nú hefur verið gert. Þeir eru enn allt of háir. Ég hafna þeim röksemdum, sem hafa komið fram í máli nokkurra hæstv. ráðherra, að hér séu í raun ekki svo óskaplega háir vextir og séu þeir miðaðir við einhvern tímapunkt séu þeir hér um bil bærilegir. Ég hygg að bæði fyrirtæki og einstaklingar hafi bara allt aðra sögu að segja þannig að þetta aðgerðarleysi er vítavert. Vaxtalækkun er eitt af því sem stjórnvöld hafa í hendi sér þótt þau taki ekki til við handaflið. Það er ýmislegt fleira hægt að gera og það veit þingheimur mjög vel. Kannski skortir upp á þor og vilja. Getan er til ef viljinn er til. Enn má nefna það að með pólitískum ákvörðunum má hafa áhrif á hvaða veiðar og vinnsla skila arði. Nú er staðan sú að frystitogarar virðast vera eina útgerðin sem skilar arði. Það er ekki aðeins fiskverð, hagræðing, fjárfestingarkostnaður og annað sem er frystitogurum í hag sem ræður afkomu mismunandi útgerðar. Meðal þess sem veldur því að frystitogararnir skila arði er minni tilkostnaður við fiskvinnsluna sjálfa um borð en hjá fiskvinnslu í landi. Það er ekki hægt að útilokað að minnka megi tilkostnað í landi með hagræðingu. Ég er alveg sannfærð um að það er hægt, t.d. með betri nýtingu fjárfestinga og e.t.v. því að taka upp lengri vinnudag með svo dýr tæki. Eitt af því sem veldur svo góðri nýtingu á tækjum um borð er að það er verið að vinna allan sólarhringinn svo að segja. En við verðum líka að líta á hvað veldur litlum tilkostnaði úti á sjó. Sumt er ekki til fyrirmyndar. Því miður eru lýsingar á vinnuaðstæðum manna um borð oft mjög ógnvekjandi. Mikið vinnuálag og miklar vökur. Hvar skyldu vökulögin nú vera? Aðbúnaður er sjálfsagt misjafn, sem betur fer stundum góður. Og ekki er gerð sama krafa um eftirlit með fiskvinnslu á sjó og landi. Á Alþingi nú er til umræðu stjórnarfrumvarp, það er raunar til umfjöllunar í nefnd, er varðar hið síðastnefnda. Því er, að sögn hæstv. sjútvrh., beinlínis ætlað að draga úr þeirri þróun að öll fiskvinnsla flytjist út á sjó eins og væri kannski raunsæ áætlun þeirra sem ætla að fara að fjárfesta núna. Þeir færu bara út í að veðja á frystitogarana og margir hafa gert það. Hæstv. ráðherra staðfesti þetta raunar í þingræðu er hann svaraði spurningu minni þar um. Hér er um mikilvægt atriði að ræða, ekki síst vegna þess að fiskvinnsla í landi er þjóðhagslega hagkvæm þótt henni fylgi meiri tilkostnaður. Þar nefni ég t.d. að hvert starf í landi skiptir máli. Þar eru margfeldiáhrifin meiri, eins og getið hefur verið, og ekki síður skiptir það máli að fiskvinnslu á sjó fylgir yfirleitt meiri sóun því miður en á landi. Aðeins bestu bitarnir eru hirtir. Hinu er hent fyrir borð. Vonandi er að ekki komi upp aftur sú staða sem var á Faxaflóa fyrir aldamót er bátar gerðu út á svokallaðan tröllafisk, þ.e. þann fisk sem togararnir hentu. Bátarnir gerðu beinlínis út á það sem ensku togararnir hentu. Það var mikil niðurlæging og slíkt má náttúrlega ekki endurtaka sig. En maður hlýtur að spyrja þegar miklum verðmætum er hent: Hvað á að gera? En nóg um frystitogara í bili. Málið snýst um að skapa fiskvinnslu í landi viðunandi skilyrði og það rakti ég hér áðan og tel hægt. Fiskvinnsla í landi er atvinna og afkoma fjölda fólks bundin við hana. Hæstv. félmrh. hefur upplýst að hvert prósentustig í atvinnuleysi kosti á sjöunda hundrað milljóna kr. og atvinnuleysi er verulegt í fiskvinnslu. Það er til nokkurs að vinna að halda þessum störfum við. Frammi fyrir hverju stöndum við nú? Varðandi sjávarútveginn er kvíðvænlegt ef nota á erfiða stöðu í greininni til þess að knýja launafólk til örþrifasamninga, jafnvel um launalækkun eins og heyrst hefur. Stjórnvöld geta búið betur að sjávarútvegsfyrirtækjum og öðrum fyrirtækjum svo og fjölskyldum í landinu án þess að fara út í nein meiri háttar sjóða- eða styrkjakerfi. Ég hef nefnt að frumkvæði að frekari vaxtalækkun vegi þungt. Ég vil líka nefna það að ef ríkið aflaði tekna á skynsamlegan hátt, t.d. með því að skattleggja fjármagnstekjur og háar tekjur, væri e.t.v. hægt að fara út í raunhæfa aðstoð við fiskvinnslu og við útgerð í formi rannsókna og markaðsöflunar og með því að fara út í tilraunaveiðar, leita nýrra miða, leita nýrra tækifæra. Ekki vantar það að hægt sé að nýta fjármagn skynsamlega á þennan hátt því það er nefnilega þannig að sé kyrkingur í nýsköpuninni verður kyrkingur í öllu samfélaginu. Það verður að greina á milli þess að skynja hættumerki, sem nú eru vissulega á lofti, og bregðast við þeim annars vegar og hins vegar að láta þessi hættumerki verða til þess að gera jafnvel illt verra, stökkva undan, fara undan í flæmingi. Atvinnuleysi er dýrt. Vaxtaokur er dýrt því það leiðir til gjaldþrota fyrirtækja og einstaklinga.  Það dugar ekki minna en átak til uppbyggingar í stað niðurrifs. Nóg er lagt á almenning á Íslandi með hækkun lyfja, skólagöngu og annarra nauðþurfta og minnkandi þjónustu þótt launalækkun og atvinnuleysi fylgi ekki líka. Ég gat þess í upphafi máls míns að fleiri en ég litu á svarta skýrslu í sjávarútvegi sem þvingunarbragð í komandi kjarasamningum. Mig langar í lokin að vitna til ummæla Óskars Vigfússonar hjá Sjómannasambandinu og Guðmundar J. Guðmundssonar hjá Dagsbrún í fjölmiðlun. Þeir segja að slík stefna leiði ekki til annars en harðra átaka á vinnumarkaðnum. Fólk muni ekki láta setja sér afarkosti. Erfiðleikarnir eru miklir en þeir eru yfirstíganlegir en til þess að yfirstíga þá þarf vilja stjórnvalda og atvinnurekenda og því miður heyrist mér að hann sé ekki endilega fyrir hendi.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson orðaði það svo að sumir hlutar ræðu minnar hefðu verið átakanlegir. Ég verð að segja það að mér finnst átakanlegt heyra þennan þingmann enn einu sinni skrumskæla stefnu síns eigin flokks varðandi veiðigjald. Það er alveg ljóst að tveir flokkar hafa tekið undir hugmyndir um veiðigjald. Annars vegar er það Alþfl. og hins vegar Kvennalistinn. Það er alveg morgunljóst að í stefnuskrá Kvennalistans, sem þessi ágæti þingmaður háði sína kosningabaráttu eftir, er talað um það að fimmtungur allra veiðiheimilda eigi að renna í sérstakan sjóð. Og hvað á að gera við þennan sjóð? Það á að leigja, selja eða ráðstafa þessum heimildum með öðrum hætti þannig að hún getur ekki flúið stefnu síns eigin flokks. Það er einfaldlega staðreynd að Kvennalistinn hefur með vissum hætti tekið undir hugmyndir um veiðigjald. Í annan stað vil ég vekja athygli á því að þessi ágæti þingmaður orðaði það svo að ekki hefði verið nógu sniðugt af mér að koma hér fram með hugmyndir um nýja sókn í nýja stofna. Síðan spurði hún: Hvernig á að fjármagna þetta? Ég er viss um það að þessum ágæta þingmanni, sem á sæti í sjútvn. þingsins, er mætavel kunnugt um það hvernig þeir fóru að þegar þeir voru að byrja að nytja úthafskarfann. Það var þannig að tiltekið fyrirtæki lagði fram áhættufjármagn, olíufélög lögðu fram styrk og ríkið einnig. Hvað gerði hið opinbera? Það styrkti þetta með því að veita grálúðukvóta til fyrirtækisins. Ég sé ekki annað en vel sé hægt í framtíðinni að gera eitthvað slíkt og mun auðvitað hvetja til þess með dyggri aðstoð þessa ágæta þingmanns sem í stefnuskrá sinni fylgir veiðigjaldi en af einhverjum undarlegum ástæðum er alltaf á móti veiðigjaldi hér í þessum sölum.

Virðulegi forseti. Mér er alltaf mjög ljúft að útskýra sjávarútvegsstefnu Kvennalistans fyrir hv. 17. þm. Reykv. en því miður er það alltaf til einskis. Sem betur fer eru aðrir þingmenn hér í salnum sem skilja hana mætavel og það dugar mér nú orðið. Ég ítreka að sjávarútvegsstefna Kvennalistans felst í því að koma á byggðakvóta sem deilist milli byggða landsins. Það er grundvöllurinn og það er rétt að einhver sveigjanleiki verður að vera í þessu kerfi. Þetta höfum við kosið að útfæra með þeim hætti að hafa 20% veiðiheimilda til ráðstöfunar, leigu eða sölu eftir því hvað á við á hverjum tíma. Þetta er stefna sem byggir á sanngjarnri úthlutun en ekki á því að setja á veiðileyfagjald sem er allt annar handleggur.

Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í máli hv. þingkonu Önnu Ólafsdóttur Björnsson að hér í salnum séu þingmenn sem skilja sjávarútvegsstefnu Kvennalistans. Ég vil því fara fram á að þessir þingmenn gefi sig fram.

Virðulegi forseti. Ég verð að valda þingheimi þeim vonbrigðum að ég var ekki að gefa mig fram til þess að lýsa því yfir að ég skildi fiskveiðistefnu Kvennalistans enda ekki velt henni svo mikið fyrir mér. Ég veit ekki hvort ég skil hana, ég hef a.m.k. aldrei nokkurn tíma séð byggðakvótann útfærðan. Ég er tilbúinn hvenær sem er að fara í rökræður um það. Ég skil hugmyndirnar að baki en ég hef þá reynslu af fiskveiðum og vinnslu, óbeina að vísu, að ég geri mér grein fyrir að þetta er ekki einfalt mál. Málið er einfaldlega það að engin einföld lausn er til á stefnunni í sjávarútvegi og fiskvinnslu. Hér er um svo flókið mál að ræða og það eru svo margþættir hagsmunir í húfi að þetta er miklu flóknara en það sé hægt að segja sem svo: Stefna okkar er byggðakvóti. En, virðulegi forseti, ég ætlaði ekki hér í rökræður við Kvennalistann um byggðakvóta. Í upphafi vil ég fara nokkrum orðum um þær ræður sem ráðherrar fluttu hér. Ég verð að segja það að ég varð mjög hissa þegar hæstv. forsrh. lauk sinni ræðu án þess nokkurn tíma að koma að því máli sem hér var til umræðu. Megininntakið í hans máli var að ríkisstjórnin væri með aðgerðum sínum í ríkisfjármálum búin að plægja akurinn og nú væri hann tilbúinn fyrir hagsmunaaðila í sjávarútvegi og annars staðar til þess að erja og uppskera. Það var á honum að heyra að nú sigldum við nokkuð lygnan sjó og þetta væri allt í lagi. Hann gleymdi hins vegar einu grundvallaratriði. Hann gleymdi því að kjarasamningar eru lausir og það skiptir verulegu máli eins og ég mun koma að hér á eftir. Í öðru lagi hlustaði ég með athygli á ræðu hæstv. sjútvrh. Ég veit að sjútvrh. er ekki í öfundsverðu hlutverki innan ríkisstjórnarinnar. Hann skilgreindi vandann af skörungsskap og hann lýsti því fyrir okkur líka af sama skörungsskap að það yrði að skapa sjávarútveginum viðunandi rekstrarskilyrði. En því miður þegar kom að því að segja hvað ætti að gera til að skapa sjávarútveginum rekstrarskilyrði varð minna úr skörungsskapnum. Þá var eins og ráðherrann koðnaði allur niður og það var nánast ekki neitt sem við fengum að vita um hvað hæstv. núv. ríkisstjórn ætlaði að gera. Ég túlka þetta ekki þannig að hæstv. sjútvrh. kunni ekki að eygja einhverja möguleika og einhverjar lausnir á þessum vanda Ég túlka þetta þannig að aðrir ráði ferðinni í núv. ríkisstjórn. Að það sé stefna hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. sem þar ráði ferðinni og þar megi sjútvrh. sín lítils. Ef við lítum á hver staðan er nú get ég tekið undir það með sjútvrh. að sameiginlega bera líklegast allir stjórnmálaflokkar sem hér eru inni nema e.t.v. Kvennalistinn ábyrgð á þeim vanda sem sjávarútvegurinn er í í dag. Það er ekkert eitt atriði sem þar hefur ráðið meiru en fastgengisstefna á tímum þegar menn réðu ekki við aðra þætti efnahagslífsins og lentu í því að raungengi hækkaði þegar verst gekk yfir 20% á einu ári. Ofan í þessar aðstæður, og nú vona ég að hæstv. sjútvrh. túlki þetta ekki sem pólitískt skæklatog, knúði síðan Sjálfstfl. fram frelsi í vaxtamálum með miklu meira offorsi og miklu meiri hraða en nokkurt vit var í. Sjálfstfl. fékk síðan dyggan liðsmann í vaxtamálum þegar hæstv. núv. viðskrh. komst í ráðherrastól og sagði, eins og þeir, að markaðurinn ætti að ráða vöxtunum. En mér heyrðist hins vegar á hæstv. viðskrh. í ræðu hans fyrr í vetur að augu hans hefðu allt í einu opnast fyrir því að kannski væru hér ekki að öllu leyti þær aðstæður sem þyrftu til þess að hægt hefði verið að sleppa vöxtunum lausum með svo snöggum hætti og gert var. Ég man ekki betur en hæstv. viðskrh. hefði lýst því hér yfir á Alþingi í vetur að meðan lánsfjármarkaðurinn væri ekki opnaður fyrir erlendri samkeppni mundi atvinnulífið ekki njóta viðunandi kjara á lánsfé. Hann sagði með öðrum orðum að í skjóli fákeppni á okkar markaði hefðu milljarðar verið færðir frá atvinnulífinu og yfir til fjármagnseigenda á síðustu árum. Þar hafa verið að ávaxta sig milljarðarnir sem hæstv. sjútvrh. nefndi réttilega að vegna skekkju í hagkerfinu hafa flust frá grunnatvinnuvegunum og til þjónustugreinanna. Þeir hafa síðan náð að margfalda sig í gegnum ranga peninga- og vaxtastefnu. Þetta er nú því miður að nokkru leyti sú mynd sem við okkur blasir. En hvað hefur hæstv. núv. ríkisstjórn gert í þessum málum? Hvað hefur hún gert til að laga þetta misvægi í hagkerfinu? Ég heyri að hæstv. sjútvrh. skilur hvert það misvægi er. Maður les hins vegar skýrslur sérfræðinga ríkisstjórnarinnar og hlustar á málflutning þeirra innan stjórnarinnar sem halda akkúrat öfugu fram, hafa haldið því fram að það þurfi að leggja sérstakt gjald á sjávarútveginn til að ná jafvægi og hafa haldið því fram að gengi hafi um árabil verið skráð út frá hagsmunum sjávarútvegsins. Hér stangast fullyrðingar á á þann hátt og það er kannski ekkert undarlegt því að hér erum við e.t.v. komin að því atriði sem mestur ágreiningur er um í núv. hæstv. ríkisstjórn. Og bæði við þingmenn, Alþingi og raunar þjóðin öll hlýtur að eiga heimtingu á því að ríkisstjórnin upplýsi hver sé hennar stefna í þessum málum, hvort það sé viðhorf hæstv. sjútvrh. sem segir að hér sé og hafi verið viðvarandi skekkja í hagkerfinu, sjávarútveginum, fiskvinnslunni og útflutningnum í óhag eða hvort það sé stefna hæstv. viðskrh. sem segir að það þurfi að koma á veiðileyfagjaldi til að skapa eðlileg starfsskilyrði milli atvinnugreina í landinu. Hér ber svo mikið á milli að það hlýtur að vera eðlileg krafa þingmanna að það verði upplýst hver sé hin raunverulega stefna. Ég ætla að koma aðeins örlítið að þróun fiskvinnslu og veiða að undanförnu og bendi á í því sambandi að þar hafa verið að eiga sér stað miklar breytingar, m.a. með tilkomu frystitogaranna sem síðan hafa knúið landvinnsluna til breytinga. Og ég held að lausnin þar sé ekki sú að agnúast stöðugt út í frystitogarana þó að þeir eigi auðvitað að starfa eftir eðlilegum starfsreglum. Ég held að hlutirnir séu að þróast á þann hátt að landvinnslan sé að breyta sínum vinnsluaðferðum og hún sé að hasla sér völl á nýjum sviðum sem aldrei verði unnin úti á sjó nema þá í verksmiðjuskipum af margfaldri stærð við það sem við þekkjum í dag. Með tilkomu og þróun flæðilínanna og síðan fullvinnslu í neytendapakkningar í framhaldi af því er landvinnslan að hasla sér völl á sviðum sem frystitogararnir geta ekki. Þetta hefur tvíþættan tilgang. Þetta eykur aflaverðmætið til lengri tíma litið og þetta dregur úr sveiflum fyrirtækja í landvinnslu þar sem það sýnir sig að verð á fullunnu vörunni í neytendapakkningunum sveiflast miklu minna en í hálfunnu vörunni, flökum, ferskum eða frystum. Þarna er mikið verk óunnið og ég tek undir það með þeim þingmönnum sem hér hafa talað að til viðbótar þessu þarf að nýta nýja stofna. Og þar vil ég sérstaklega benda á hlutverk öflugu fyrirtækjanna í veiðum og fiskvinnslu í dag. Ég held að nú sé komið að þeim að veita hluta af hagnaði sínum í þróun bæði við fiskveiðar og vinnslu. Og ég held raunar að þetta sé sterkasta vopnið sem sjávarútvegurinn á Íslandi á í dag til þess að slá á veiðileyfagjaldstalið. Ef þau fyrirtæki, sem öflugst eru í sjávarútveginum í dag, fara að þróa nýjar vinnsluaðferðir, leggja í það peninga, leggja peninga auk þess í tilraunaveiðar á nýjum tegundum munu þau slá vopnin úr höndunum á veiðileyfagjaldspostulunum. Ég get alveg tekið undir það að ef þróunin yrði hins vegar sú að hagnaðurinn yrði að mestu eða öllu leyti tekinn út úr greininni þá væru allt önnur viðhorf uppi. Ég vil til viðbótar varðandi veiðileyfagjaldið benda postulum þess á það að ég skal alveg taka þá viðræðu upp við þá aftur eftir svona u.þ.b. tíu ár þegar fiskvinnslan hefði haft tækifæri til þess að byggja upp sitt eigið fé.

Ætlar þú að vera hérna þá?

Hv. 17. þm. Reykv. spyr hvort ég ætli að vera hér þá. Ég vona að við munum vera hér báðir eftir tíu ár og geta tekið þá umræðu upp aftur á þeim tíma en ég get tekið hana upp á öðrum vettvangi ef svo færi að ég yrði ekki hér. En að tala um veiðileyfagjald meðan sjávarútvegurinn er eins skuldsettur og hann er í dag er algerlega út í hött. Að lokum örfá orð um lausa kjarasamninga. Ég held að það sé afar mikilvægt að það takist að viðhalda þeirri þjóðarsátt sem komst á í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og ég bendi á að nánast það eina sem hæstv. núv. ríkisstjórn hrósar sér af er að verðbólgan sé að komast niður undir núllið. En skyldi það nú ekki vera hluti af arfinum, skyldi það ekki vera hluti af fortíðarvandanum? Hvað hefur hæstv. núv. ríkisstjórn gert til þess að svo megi vera? Þess vegna held ég að það hljóti að vera meginmál að tryggja áframhaldandi þjóðarsátt, tryggja það og leiða saman aðila vinnumarkaðarins á þann hátt að það náist samstaða um leiðir sem allir aðilar geti verið ánægðir með. Og ég vil hafa það sem mín lokaorð að ég trúi því með stuðningi góðra manna muni það takast, ekki vegna stefnu núv. ríkisstjórnar heldur þrátt fyrir stefnu núv. ríkisstjórnar.

Virðulegi forseti. Það var auðvitað aldeilis makalaust að heyra orð hv. 9. þm. Reykn. áðan sem lét í það skína eða sagði hér um bil bókstaflega að ástæðan fyrir því að hér lægju á borðum þingmanna upplýsingar um stöðu íslensks sjávarútvegs væru einhvers konar þvingunarbragð, eins og þingmaðurinn vogaði sér að orða það. Einhvers konar þvingunarbragð af hálfu ríkisvaldsins, hins opinbera, vinnuveitenda væntanlega til þess að koma kjarasamningaviðræðum í ákveðinn farveg. Þetta er auðvitað alveg fáheyrð yfirlýsing og gengur alveg á skjön við allt annað sem talað hefur verið um í þessum efnum upp á síðkastið hér í þingsölum. Vitaskuld var hér um að ræða eðlilegt innlegg í þá umræðu sem þarf að fara fram um sjávarútveginn í landinu og fer fram um sjávarútveginn í landinu hverju sinni og þetta var þýðingarmikið innlegg að því leytinu að það varpaði ljósi á stöðu þessarar mikilvægustu atvinnugreinar okkar. Skýrsla Þjóðhagsstofnunar og skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um útgerðina hafa valdið þáttaskilum vegna þess að þær hafa gefið okkur tækifæri til að ræða málefni sjávarútvegsins á allt öðrum grundvelli en áður voru kannski tök á og þær eru að minnsta kosti tilefni til að menn drífi sig upp úr hjólfarinu og hætti að spæna svona hver framan í annan og tala í þeim dúr að ástæðurnar séu misjafnlega vondar ríkisstjórnir. Kjarni málsins, sem þessi skýrsla varpar ljósi á, er auðvitað sá sem hæstv. sjútvrh. hefur marglýst í ræðu að þessar skýrslur sýna okkur það fyrst og fremst svart á hvítu að það hefur hallað á sjávarútveginn í gegnum tíðina. Þess vegna er sérstök ástæða til að hvetja til málefnalegrar umræðu um sjávarútveginn og stöðu hans á Íslandi og ég vara við talsmáta af því tagi að það megi rekja vandmál sjávarútvegsins nokkra mánuði aftur í tímann. Þessar skýrslur, sem hér hefur verið lýst, gefa okkur fyrst og fremst tilefni til að skoða rót vandans. Meginniðurstaðan er einfaldlega sú að miðað við núverandi aðstæður og þrátt fyrir að um lítils háttar skuldbreytingu yrði að ræða í sjávarútveginum stæði meiri hluti greinarinnar eftir þannig að hann ætti við verulega greiðsluerfiðleika að stríða. Það er auðvitað rétt sem hv. 1. þm. Austurl. sagði áðan að þetta dæmi gæti auðvitað snúist við ef skrefið yrði stigið lengra í skuldbreytingu í íslenskum sjávarútvegi og þetta kannski varpar ljósi á það umhverfi sem sjávarútvegurinn starfar við í dag. Upplýsingar Þjóðhagsstofnunar leiða það nefnilega fram að afborgunartími langtímalána sjávarútvegsins er í dag 5,8 ár en með tiltekinni lánalengingu sem stofnunin miðar við yrðu þetta 8,4 ár. Ég vil biðja þingmenn að hafa í huga hver meðallánstíminn er á ýmsum öðrum sviðum okkar þjóðfélags. Ég nefni sem dæmi húsnæðislánin. Húsnæðislán er hægt að taka hér til allt að 42 ára. Námslánin og fleira mætti tína til í þessum efnum. Þetta sýnir okkur auðvitað hver afstaðan hefur verið, hvert umhverfið hefur verið sem íslenskur sjávarútvegur hefur orðið að búa við. Og ég er sammála hv. 1. þm. Austurl. um það að vitaskuld mundi staðan breytast við það að lánin yrðu lengd. En því miður hygg ég að það sé ofmælt að við kæmumst út úr þeim vandamálum, og það voru raunar ekki orð hv. 1. þm. Austurl., með því einu að fram færi ein skuldbreytingarhrinan til viðbótar. Það hefur stundum verið talað um í þessu sambandi að allt hafi hér verið með öðrum róm áður í páfadóm, eins og sagt var, árið 1990 og þá hafi aldeilis ekki verð nein vandræði í íslenskum sjávarútvegi. Ég vil minna á í þessu sambandi að skýrslurnar sem verið er að vitna til byggja á tölum frá árinu 1990 þannig að þessi spá, þessi lýsing um sjávarútveginn á við árið 1990. Og nú skulum við aðeins huga að útgerðinni. Niðurstaða Hagfræðistofnunar Háskólans er sú að tapið á árunum 1980--1990 í útveginum einum, hafi numið upphæð sem svarar til þjóðarauðsmati fiskiskipaflotans á árinu 1990. Þetta finnst mér vera kjarni málsins og allt tal um það að einhver ríkisstjórn hafi á örfáum mánuðum söðlað hér um, skapað sjávarútveginum svo vond skilyrði er auðvitað tilraun til þess að komast hjá því að ræða það sem er kjarni þessa máls og niðurstaða þessarar talnalegu skýrslu sem ég hef verið að gera að umtalsefni. Ég held að aðalástæðan fyrir því að íslenskur sjávarútvegur er í þessari kreppu sé sú að sú verðmætasköpun, sem átt hefur sér stað innan greinarinnar, hefur ekki fengið að taka sér þar bólfestu. Henni hefur verið ýtt út í þjóðfélagið og notuð til annarra þarfa sem m.a. endurspeglast í þessum mikla viðskiptahalla sem margoft hefur verið talað um hér í þessum umræðum og engin ástæða er til þess að orðlengja sérstaklega. Menn hafa talað mjög mikið um það að óhagkvæmni og óhagræði sé ríkjandi í íslenskum sjávarútvegi. Ég hef áður farið með tölur um þar sem borin er saman arðsemi í íslenskum sjávarútvegi og þeim norska sem við erum m.a. að keppa við og þær tölur eru mjög fróðlegar. Ég hef að vísu ekki nýrra talnaefni en frá 1990 en það leiðir hins vegar margt athyglisvert í ljós. M.a. það að ef við berum saman útgerðarkostnaðinn almennt í Noregi við útgerðarkostnaðinn hér á landi og ef við byggjum við álíka arðsemi í okkar sjávarútvegi og ríkir í þeim norska þá væri útgerðarkostnaðurinn almennt 16 milljörðum hærri á verðlagi ársins 1990 en hann er í dag. Launakostnaður sjómanna einna sem útgerðin yrði að borga væri 9 milljarðar og samtals er um að ræða 25 milljarða. Þessi ávinningur sem íslenskur sjávarútvegur hefur skapað með sínu skipulagi og sínum starfsháttum hefur greinilega ekki orðið eftir í greininni heldur skilað sér út í þjóðfélagið. Þetta er sá kaldi veruleiki sem við okkur blasir. Menn tala líka mjög um offjárfestinguna sem átt hafi sér stað í íslenskum sjávarútvegi og víst er það svo að margt hefði mátt betur fara í þeirri grein, líka í fjárfestingunum. En það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd að fjárfestingin í fiskveiðum og fiskvinnslu hefur verið þetta á bilinu 4--8% að jafnaði á síðasta áratug, einu sinni farið upp fyrir 8% sem hlutfall af heildarfjárfestingum á Íslandi á þessum tíma. Og ég efast um að það geti talist ýkjamikil heildarfjárfesting í þessari atvinnugrein í ljósi hennar mikla mikilvægi. Og líka í ljósi þeirrar kröfu sem er í okkar þjóðfélagi um að hún aðlagi sig sífellt að nýjum og breyttum aðstæðum, stundi nýjar veiðar eins og hv. 17. þm. Reykv. gerði hér mjög að umtalsefni í sinni ræðu sem á margan hátt var mjög athyglisverð en ég vek athygli á því að nýsköpun af þessu taginu kostar auðvitað peninga. Ég tek undir það að ræða hv. 17. þm. Reykv. var á margan hátt mjög athyglisverð og fróðleg og þar var sleginn á margan hátt nýr tónn og öðruvísi tónn, svona bjartsýnni tónn en hann féll auðvitað í þá gömlu gryfju sem menn hafa verið sem óðast að falla í á þessu ári að tala mjög illa um bölmóðinn í þjóðfélaginu. Það er eitthvert tískufyrirbrigði núna að tala mjög illa um bölmóðinn og segja sem svo að þeir sem bendi á hinar sáru staðreyndir í íslensku efnahagslífi og íslensku atvinnulífi séu fullir af bölmóði. Hin hliðin á því að vera ekki fullur af bölmóði er auðvitað að vera fullur af óþarfa bjartsýni og sjá ekki þau vandamál sem fram undan eru. Ég held hins vegar að þessi ræða hafi gefið fullt tilefni til þess að vekja athygli á þeim miklu breytingum og þeirri miklu hagræðingu og þeirri miklu nýsköpun sem hefur verið að eiga sér stað í íslenskum sjávarútvegi síðustu árin. Eða hafa menn borið saman íslenskt frystihús í dag og íslenskt frystihús fyrir fimm eða tíu árum og séð hversu gjörólíkt fyrirbrigði er þar á ferðinni? Íslensk frystihús hafa verið að aðlaga sig og íslensk frystihús hafa verið að breytast. Íslenskir sjávarhættir hafa verið að breytast. Er öll sú nýsköpun, sem m.a. hefur orðið hér í fjölmörgum litlum fiskvinnslustöðvum á Stór-Reykjavíkursvæðinu, ekki einmitt vitni um það að hér sé lifandi og öflug atvinnugrein sem hefur mikla aðlögunarhæfni og þorir að takast á við nýjungar? Menn mega ekki tala eins og það sé ekkert að gerast í íslenskum sjávarútvegi því að þannig er það ekki. Ég nefni dæmi um atvinnugrein sem er að komast í tísku að tala heldur illa um. Ég tók eftir því að annar formanna sjávarútvegsnefndarinnar talaði um rækjuvinnsluna í einu slengi með alls konar atvinnugreinum sem hann taldi til mikilla vandræða í íslensku þjóðfélagi. Rækjan var þó á sínum tíma ein merkasta nýsköpun í íslenskum sjávarútvegi og hefur fært okkur milljarða, tugmilljarða, hundruða milljarða verðmætaauka í þjóðfélagið.  Vandinn í þeirri stöðu sem menn eru almennt í í íslenskum sjávarútvegi er hins vegar sá að þróunarstarfið, svo mikilvægt sem það er, kostar fé. Og svo langt er náttúrlega hægt að ganga að greinin treysti sér ekki til að taka þá áhættu sem alltaf er samfara slíku þróunarstarfi. Við höfum auðvitað stundum leitað út á fjarlæg mið eins og kolmunnaveiðarnar á sínum tíma eru dæmi um. Þannig er sífellt verið að reyna að leita að nýjum hugmyndum. Virðulegi forseti. Ég held að það blandist engum hugur um að ef allt fer á hinn versta veg verða afleiðingarnar skelfilegar. Mér dettur ekki í hug að nokkur vilji að þannig vindi þessum málum fram. Nú eru þau mál sem snúa að vanda íslensks sjávarútvegs í meðferð í sjútvn. sem er að störfum til að móta til langs tíma sjávarútvegsstefnu. Þeirrar nefndar bíður ærið hlutverk. Hvað þetta mál sérstaklega áhrærir ber henni auðvitað að hraða mjög störfum sínum. Afleiðingin, ef allt fer á versta veg, kemur fram í byggðarlögunum allt í kringum landið, hjá þjónustufyrirtækjunum, hjá bönkunum og hjá sjóðunum, og við okkur mun blasa nýtt samfélag sem ég efast um að nokkurt okkar kjósi að horfa framan í. Skilaboðin, ef ekkert er gert, eru auðvitað þau að menn verða að bjarga sér hver sem betur getur við óbreyttar aðstæður. Skilaboðin hljóta enn fremur að vera þau að hverfa í frekari mæli frá landfrystingu, frá því að vinna fisk í landi, eins og þó hefur verið uppistaðan í okkar íslenska sjávarútvegi, og að því að auka sjófrystinguna og aðrar atvinnugreinar af því taginu. Eins og menn vita er afkoman í sjófrystingunni allmiklu betri en í sjávarútveginum í heild sinni og þess vegna eru hin óbeinu skilaboð, ef aðstæður í íslenskum sjávarútvegi breytast ekki, að menn verði að bjarga sér með þeim hætti. Ég veit hins vegar að hæstv. ríkisstjórn mun taka á þessu máli af festu og ákveðni. Það hefur verið að skapast nýtt andrúmsloft fyrir íslenskt atvinnulíf með lækkandi vöxtum og ört minnkandi verðbólgu og það eitt út af fyrir sig er verulegur árangur. Tíminn undanfarið hefur farið í það að hreinsa til í ríkisfjármálum og reyna að koma lagi á þau mál öll. Það hefur tekið mikinn tíma. Verkefnin fram undan eru þau að snúa sér frekar að atvinnumálunum en gert hefur verið og þess vegna held ég að ástæðulaust sé að fella hér einhverja sleggjudóma. Ég vek athygli á að menn hafa talað mjög almennt um þessi mál. Menn hafa talað um að bæta gengisumhverfið án þess að það væri nokkurn tímann útskýrt hvað það þýddi, hvort það þýddi gengislækkun eða hækkun eða hvað. Menn hafa með öðrum orðum talað mjög á almennum nótum þar sem staðan er einfaldlega sú að við erum að safna upplýsingunum, meta aðstæðurnar, og á þeim grundvelli verða ákvarðanirnar teknar.

Virðulegur forseti. Ég skil svo sem ágætlega sárindi hv. síðasta ræðumanns þótt þau bitni að hluta til á mér. Hann er í erfiðum félagsskap og á erfitt, eins og kom fram í ræðu hans, í þessari umræðu þar sem ríkisstjórnin virðist ekki ætla að gera margt þótt full ástæða sé til og ég tek undir það með hv. þm. Hann taldi það raunar fáheyrðar röksemdir, sem ég kom með, að benda á að það að mála ástandið svartara en það er í raun í sjávarútvegi væri að taka undir raddir um kjaraskerðingu. Ég stend við mín orð. Þótt það hafi að vísu verið rétt hjá honum að þetta hefur ekki verið mikið rætt á þessum nótum á Alþingi hefur það verið rætt þeim mun meira úti í þjóðfélaginu. Hér er ég í raun að koma með rödd sem er í takt við áhyggjur forsvarsmanna launþega sem standa nú í kjarasamningum.

Virðulegi forseti. Þær tölur sem birtar hafa verið um afkomu sjávarútvegsins sýna auðvitað svart á hvítu að þó að ekki hefði verið greint frá þeim hér í þinginu hefði veruleikinn birst mönnum fyrr eða síðar. Það hefði að sjálfsögðu verið innlegg í kjarasamninga út af fyrir sig, sá veruleiki að íslenskur sjávarútvegur væri í miklum þrengingum. Hins vegar hefur líka verið frá því greint að þessar upplýsingar um stöðu sjávarútvegsins hafi ekki komið mönnum á óvart. Fjölmargir hafa vitnað, m.a. í ræðustól á Alþingi, um að allt þetta hafi verið þeim kunnugt, þetta hafi bara verið staðfesting á því sem menn hafi vitað. Er það þá ekki á sinn hátt líka innlegg í kjarasamninga? Vitaskuld eru upplýsingar af þessu tagi ekkert innlegg í kjarasamninga eða hugsaðar þannig. Eru menn þá, ef þeir tala á bjartsýnum nótum, eins og t.d. hv. 17. þm. Reykv., að gefa mönnum undir fótinn með að semja eigi á allt öðrum nótum, semja hér um miklar kauphækkanir? Vitaskuld ekki. Menn eru bara að ræða stöðu sjávarútvegsins og það sem einangrað fyrirbrigði er ekkert innlegg í þessa kjarasamninga.

Hæstv. forseti. Mér finnst málflutningur hv. stjórnarliða dálítið undarlegur þar sem þeir segja, eins og hv. síðasti ræðumaður, að við komumst ekki út úr vandamálum sjávarútvegsins með skuldbreytingu einni saman og munu þá vera að gera lítið úr aðgerðum ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar 1988--1989. Þar erum við framsóknarmenn að sjálfsögðu sammála því að sú ríkisstjórn gerði meira en það. Hún breytti raungenginu og lækkaði vexti þannig að hér skapaðist eðlilegt rekstrarumhverfi eins og útkoman á árinu 1990 sýndi. Þeim mun athyglisverðari er þessi málflutningur vegna þess að núv. ríkisstjórn hefur ekkert gert annað en að skuldbreyta fyrir sjávarútveginn, þ.e. að lengja lán Atvinnutryggingarsjóðs og Fiskveiðasjóðs, að viðbættu því að leggja nýjar álögur á sjávarútveginn. Það eru þær aðgerðir einar sem núv. ríkisstjórn hefur enn þá gert.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað misskilningur hjá hv. 2. þm. Suðurl. að ég hafi verið að gera lítið úr aðgerðum fráfarandi ríkisstjórnar. Ég nefndi það satt að segja ekki. Það hefur kannski verið mat hv. þm. að með því móti væri ég að lýsa frati á þær aðgerðir. Það var ég ekkert að gera. Þær komu ekki til tals í mínu máli. Ég hafði 15 mínútur til að flytja mitt mál og kaus að eyða þeim til annarra hluta. Ég er einfaldlega að árétta það með mínu máli að skuldbreytingaraðgerðir einar og sér við þessar aðstæður, við þá stöðu sem íslenskur sjávarútvegur er í, duga ekki. Reynslan sýnir okkur einfaldlega að árið 1990 var það líka mat Þjóðhagsstofnunar að skuldbreytingin, sem þá átti sér stað og var þá lokið, dugði ekki. 
            

Hæstv. forseti. Ég bið hv. 3. þm. Vestf. afsökunar á misskilningi mínum þar sem eingöngu áttu að vera ádeilur á núv. ríkisstjórn en ekki gagnrýni á fyrrv. ríkisstjórn í máli hans.

Virðulegi forseit. Ég heyri að hv. 2. þm. Suðurl. kemst ekki upp úr sínu gamla spólfari. Mín vegna má hann svo sem spæna þar eins og hann vill. Aðalatriðið er einfaldlega þetta: Við erum ekki að tala um tilteknar einstakar ríkisstjórnir. Við erum að tala um gamlan vanda sem sjávarútvegurinn stendur frammi fyrir. Ég hef rakið það að þau gögn sem við höfum handbær sýna okkur að þessi vandi hefur verið að koma til á undanförnum árum. Ég vara hins vegar mjög við því að málflutningur af þessu tagi eigi að vera ríkjandi í umræðum um sjávarútveginn því að ef við ætlum að reyna að leita lausna á vanda hans verðum við að greina ástæðurnar. Og ástæðurnar er ekki að finna í verkum einhverra tiltekinna, einstakra ríkisstjórna. Við verðum að líta yfir lengri tíma eins og hæstv. sjútvrh. hefur reynt að lýsa rækilega fyrir þingmönnum og ég held að flestir séu farnir að skilja, en því miður einungis flestir.

Herra forseti. Þjóðfélagið er í miklum vanda statt. Ég vonaðist til að við heyrðum gagnleg úrræði frá ríkisstjórninni um það hvernig ætti að bregðast við þessum vanda og til þess var beðið um þessa umræðu. Ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með að hlusta á hæstvirta ráðherra. Mér fannst ræða hæstv. forsrh. vera hreint ótrúleg. Þætti mér betra að hæstv. forsrh. heyrði mál mitt. Gæti forseti ekki beitt sér fyrir því að hæstv. forsrh. kæmi í salinn?  Það er eins og ríkisstjórnin hafi ekki önnur úrræði en að láta hlutina danka og bíða eftir að fyrirtækin verði gjaldþrota. Það er út af fyrir sig stefna en það er ekki góð stefna. Hæstv. forsrh. sagði að fyrrv. stjórn hefði ekki dregið upp rétta mynd fyrir kosningar. Þetta er rangt. Frá kosningum er mikið vatn runnið til sjávar þó að ekki séu nema 10 mánuðir síðan ríkisstjórn Davíðs Oddssonar tók við völdum. Hún hefur verið aðgerðalaus og þær litlu aðgerðir sem hún hefur viðhaft í málefnum sjávarútvegsins hafa verið kjaftshögg á kjaftshögg ofan. Þeir hækkuðu vextina að ástæðulausu og sköðuðu sjávarútveginn meira með því en hægt var að gera með annarri aðgerð. Þeir kipptu með því fótunum undan fyrirtækjum sem voru að komast á lappirnar eftir aðgerðirnar 1989. Síðan hafa þeir hlaðið útgjöldum, aukasköttum, á greinina. Svo talar hæstv. forsrh. um að menn séu að sá og síðan muni þeir uppskera. Ég held að uppskeran verði ekki góð með þessu móti. Hann talaði um hagræðingu og sannarlega hefur hagræðing átt sér stað. Hann nefndi sem dæmi um heppilega hagræðingu þegar Bæjarútgerð Reykjavíkur var afhent fáeinum vildarmönnum úti í bæ og borgin hélt eftir skuldunum. Það er út af fyrir sig kannski aðferð við að hagræða en hún er ekki til fyrirmyndar. Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina kom fótunum undir Granda sem blessunarlega gengur bærilega að því er virðist og veitti til þess fyrirtækis fyrsta lánið sem úr sjóðnum kom. Mér finnst forsrh. loka augunum fyrir staðreyndum og því til sönnunar nefni ég að hann vill gera lítið úr því atvinnuleysi sem herjar í landinu. Hæstv. iðnrh. flutti mjög sparilega ræðu að vanda og talaði reyndar öðruvísi en sumir flokksbræður hans og skynsamlegar eins og hans var von og vísa. Þó fannst mér ekki allt vera raunsætt í mati hans. Hann taldi almenn rekstrarskilyrði nokkuð hagstæð sjávarútvegi í dag, en það vantaði eitt, aflann. Það vantaði aflann til að þetta væri allt í góðu lagi. Mér fannst hæstv. viðskrh. ekki taka réttan pól í hæðina þegar hann var að bera í bætifláka fyrir það vaxtastig sem er í landinu. Hann reiðir sig helst á aðild okkar að Evrópsku efnahagssvæði. Ef svo heldur fram sem nú horfir verður atvinnugreinin, og þar með fjöregg landsmanna, hins vegar fyrr en varir komin að verulegu leyti í hendur útlendinga því að auðvitað koma einhverjir hér og veiða fiskinn þó að fyrirtækin á Íslandi séu gerð gjaldþrota. Hann gerði mikið úr því að nefnd væri að störfum til að móta sjávarútvegsstefnu í framtíðinni. Nefndin er meira að segja með tveimur höfðum og höfuðin eru ekki sammála. Ríkisstjórnin fríar sig ekkert frá ábyrgð þó málið sé sett í nefnd. Svo tekur nú steininn úr þegar hæstv. iðnrh. hótar veiðileyfagjaldi ofan á allt hitt sem yfir sjávarútveginn hefur dunið. Eina ljósglætan í þessum umræðum frá ríkisstjórnarinnar hendi var raunar ræða hæstv. sjútvrh. Hann talaði mínútum saman eins og hann væri framsóknarmaður og ég fagna því að sjálfsögðu. Morgunblaðið hefur ekki fengið fastari skot úr þessum ræðustól í vetur en komu frá hæstv. sjútrvrh. í ræðu hans áðan. Það þykir mér út af fyrir sig ágætt. Það virðist vera staðfest djúp á milli skoðana hæstv. sjútvrh. og annarra ráðherra í ríkisstjórninni sem hér hafa tjáð sig. Það sló að vísu dálítið út í fyrir honum þegar hann taldi að aðgerðirnar 1988 og 1989 hefðu ekki leyst vandann. Sjúklingurinn hafi ekki læknast til fullnustu. Kannski er nokkuð mikils krafist ef ætti að leysa allan vandann til frambúðar. Sjúklingurinn hlaut bata. Hann varð að vísu ekki alheill vegna þess að hann fékk ekki frið til þess, en að heimta það að fyrrv. ríkisstjórn hafi átt að gefa sjávarútveginum eilíft líf, hvernig sem látið væri við hann af öðrum ríkisstjórnum sem á eftir kæmu, er til of mikils mælst. Það dugir ekki fyrir hæstv. sjútvrh. að fara bara í talstöðina og senda út neyðarkall á mánaðar fresti. Hann verður að reyna að fá að hafa áhrif á stjórn skipsins. Úr því að aðrir ekki gera það verður hann að reyna að stýra skipinu því að annars fer allt í strand. Einn stjórnarsinni enn, hv. 17. þm. Reykv. Össur Skarphéðinsson, fór hér með stórhuga áætlanir og ræddi um ýmsa furðufiska í djúpinu og það er út af fyrir sig gott að menn séu hugmyndaríkir og ekki nema fagnaðarefni. Niðurstaða þessara umræðna sýnist mér vera sú að ríkisstjórnin veit ekki sitt rjúkandi ráð. Hún stendur bara í höm og horfir á þegar sjávarútvegsfyrirtækjunum blæðir út. Það er helst eining um það að reyna að rífa niður það sem fyrrv. ríkisstjórn gerði. Það er ákaflega óviturlegt pólitískt mat og hreinn barnaskapur að brenna húsið bara af því að aðrir byggðu það. Þeir eru ekki að byggja nýtt og betra hús. Nei, nei, þeir horfa bara á húsið brenna. Með því verða að þeir fyrr en varir staddir á víðavangi og þeir spilla fyrir sjálfum sér með því að einbeita sér einungis að því að fordæma og eyðileggja verk síðustu ríkisstjórnar. Aðgerðirnar 1988 og 1989 voru réttar í stöðunni og tókust allvel. Núv. ríkisstjórn hefur komið í veg fyrir að þær bæru fullkominn árangur, því miður. Við eigum við mikla erfiðleika að stríða og alvarlegast er náttúrlega fiskleysið því að það ráðum við ekki við, en það sem við ráðum við eru of háir vextir og það er hægt að laga. Það er hægt að laga rekstrarskilyrðin í sjávarútvegi. Það er hægt að létta álögum af greininni. Gjaldþrotaleiðin, að bíða og láta fyrirtækin markvisst verða gjaldþrota, er mjög slæm og hún kemur allt of þungt niður á þeim byggðarlögum sem fyrir verða og hver veit hvar staðar nemur. Þetta kemur líka niður á bönkum, tryggingafélögum, olíufélögum, Fiskveiðasjóði og sveitarfélögum. Allir þessir aðilar fá þungan skell af þessari óheillagjaldþrotaleið. Skuldbreytingar koma til greina og það er eins og menn átti sig ekki á því að hagur sé af því að skuldbreyta, jafnvel þótt fyrirtæki séu orðin talsvert skuldsett. Að standa undir vanskilum í dráttarvöxtum er náttúrlega fljótvirkasta leiðin til að drepa fyrirtækin. Auðvitað verður að laga rekstrarumhverfið og það verður að hagræða í greininni, það er offjárfesting í sjávarútvegi eins og reyndar í mörgum öðrum þáttum í okkar þjóðlífi, og það þarf að vinna að fjárhagslegri endurskipulagningu eða gera hana mögulega. Mér finnst að auðlindaskattur á sjávarútveginn væri þrælslegt högg sem menn ættu bara að passa sig á að minnast ekki á og þeir ættu að gleyma þeim hugmyndum sem þeir hafa verið að veifa framan í þjóðina. Markmiðið með þeim aðgerðum sem þurfa að koma til framkvæmda er að koma sjávarútveginum á réttan kjöl, en það verður að gera líka með því móti að þjóðarsáttinni stafi ekki ógn af.

Herra forseti. Það er svo sannarlega þörf á því að ræða stöðu sjávarútvegsins um þessar mundir í ljósi þeirra upplýsinga sem fram hafa komið, bæði í þessum umræðum og ekki síður í umræðum um atvinnumál sem fóru fram fyrir nokkrum dögum. Rekstrarvandi sjávarútvegsins og þau skilyrði sem sjávarútvegurinn á við að búa og móta framtíð hans er allt saman samofið. Það er ekki nema rúmlega ár síðan við samþykktum nýja löggjöf um stjórn sjávarútvegsmála. Í þeirri löggjöf voru veigamiklar breytingar frá fyrri löggjöf og við erum búnir að reka sjávarútveginn samkvæmt þessum nýju skilyrðum í eitt ár. Það er kannski ekki síst fyrir það að óvissa og uggur ríkir í þessari grein að það er alls ekki ljóst hvaða stefnu ríkisstjórnin hyggst taka varðandi stjórn sjávarútvegsmála og þau skilyrði sem sjávarútvegurinn á að búa við í framtíðinni. Erfiðleikar hafa að sjálfsögðu alltaf verið í sjávarútveginum, atvinnugreinin er þannig. Það skortir oft á það þegar vandamál sjávarútvegsins eru rædd að dregið sé fram í dagsljósið sem skyldi að þetta er sveiflukenndur atvinnuvegur. Hann er það og verður það. Það vita auðvitað allir. Hæstv. viðskrh. sagði áðan að skilyrði sjávarútvegsins væru býsna góð. Það vantaði ekkert nema aflann til þess að þetta væri allt í lagi. Það verður lengi svo. Það hefur verið mikið aflaleysi undanfarið og það hefur verið meira en aflaleysi, það hefur verið gæftaleysi líka. Menn hafa ekki komist á sjó langtímunum saman. Þetta vantar æ oftar þegar ýmsir spekingar eru að ræða málefni sjávarútvegsins, að þeir taki það með í reikninginn að sjávarútvegurinn er og verður sveiflukenndur atvinnuvegur. Við slíkan atvinnuveg duga ekki alltaf hefðbundin úrræði sem falla að hagkerfi nágrannalandanna eins og er svo vinsælt að vitna í. Það er talað um að ekki megi undir neinun kringumstæðum framkvæma sértækar aðgerðir. Við slíkan atvinnuveg, eins og sjávarútveginn, þarf stundum sértækar aðgerðir og það verða stjórnvöld á hverjum tíma að viðurkenna. Ég ætla að sjálfsögðu ekki að halda því fram að allir erfiðleikar sjávarútvegsins séu núverandi ríkisstjórn að kenna eða megi rekja til hennar. Það er langt í frá. Við höfum barist við þessa erfiðleika í áraraðir og þeir erfiðleikar eru ekki síst vegna þess að það hefur orðið að skera niður aflaheimildir, og ég er vissulega sammála því að við getum ekki tekið áhættu í þeim efnum, og það bregðast heilu vertíðirnar í fiskstofnun sem hafa gefið okkur milljarða í tekjur. Þetta finnst mér að verði að taka oftar með í reikninginn í opinberri umræðu. Hinu vil ég einnig víkja fáeinum orðum að, af því að það hefur mikil áhrif á vandann í atvinnugreininni, hvaða skipulag menn eigi að búa við í veiðunum í framtíðinni. Það var óljóst fyrir kosningar hvaða stefnu Sjálfstfl. tæki í þessum efnum og Alþfl. talaði ekki eins mikið um veiðileyfagjald fyrir kosningar eins og nú og þó var það frekar að sú skoðun kæmi fram. Síðan eru þessi mál sett í nefnd, eins og fram hefur komið, og sú nefnd á að gera meira en að ákveða fiskveiðistjórnunina. Hún á að taka til meðferðar öll önnur rekstrarvandamál. Þessi nefnd er dálítið einkennilega til komin, eins og hefur verið rakið. Vegna ósamkomulags í stjórnarflokkunum var ekki samkomulag um það að sjútvrh. gæti skipað formann, eins og hefði auðvitað verið eðlilegt. Ég man ekki betur en að til stæði að hv. 5. þm. Norðurl. v. yrði formaður þessarar nefndar, sem ég tel að hann hafi alveg haft burði til, en vegna ósamkomulags við Alþfl. þurfti að skipa tvo formenn yfir nefndina. M.a. er ein ástæðan fyrir þessari umræðu að annar formaðurinn er farinn að tala út um borg og bý um að það þurfi að fara svokallaða gjaldþrotaleið í sjávarútveginum. Allt þetta vekur mikla óvissu og ugg í sjávarútveginum. Þær ræður sem hér hafa verið haldnar af hæstv. ráðherrum og hv. stjórnarliðum hafa ekki eytt þessum ugg og það er dálítið merkilegt að sjá forustugrein öflugasta málgagns ríkisstjórnarinnar, Morgunblaðsins, í gær því að þeir á Mogganum hafa barist fyrir annarri stefnu í fiskveiðimálum en a.m.k. hæstv. sjútvrh. Hann skaut myndarlega á þá í ræðu sinni áðan. Þeir eru búnir að fá nýjan bandamann þar, að því er þeir telja og eru þeir í leiðara sínum í fyrradag að skipa liði upp á nýtt, í því að koma á veiðileyfagjaldi eða auðlindaskatti. Þeir telja sig hafa fengið nýjan liðsmann, bara heilan flokk til liðs við sig í þeim málum, og það er Alþb., og vitna í ályktun miðstjórnarfundar Alþb. í því sambandi. Þeir segja svo, með leyfi forseta, í umræddum leiðara: ,,Hin pólitíska staða sýnist því vera sú, eftir að miðstjórn Alþb. samþykkti ályktun sína, að Framsfl. er eini stjórnmálaflokkurinn sem í heild rígheldur í kvótakerfið. Auðvitað eru innan Sjálfstfl. sterk öfl sem vilja viðhalda kvótakerfinu og þau njóta forustu Þorsteins Pálssonar sjútvrh. Sú staðreynd blasir hins vegar við að umfjöllun formanns og varaformanns flokksins er á allt annan veg.`` Þarna er búið að skipa liði. Svo segir áfram, með leyfi forseta: ,,Það er því tæpast ofmælt að segja að það sé vaxandi pólitískur stuðningur við þá fiskveiðistefnu að undirstrika í reynd lagaákvæðið um sameign þjóðarinnar á fiskimiðunum. Í því ljósi verður að telja samþykkt miðstjórnar Alþb. bæði markverð pólitísk tíðindi og sérstakt fagnaðarefni.`` Hér segir einnig: ,,Nú starfar sérstök nefnd á vegum stjórnarflokkanna að endurskoðun laganna um fiskveiðistjórnun. Starf þessarar nefndar á eftir að verða mjög til umræðu þegar líður á árið. Hins vegar hafa stjórnmálamenn, þar á meðal alþingismenn, lítið fjallað um þessi veigamiklu mál á undanförnum mánuðum. Æskilegt er að þeir láti meira að sér kveða í þessum umræðum á næstunni og ekki síst er nauðsynlegt að fram fari víðtækar umræður um málið á vettvangi Sjálfstfl. til þess að auðvelda flokksmönnum að gera upp hug sinn.`` Mat Morgunblaðsins er það að kominn sé tími til að ræða starf þessarar nefndar þegar líður á árið og nauðsynlegt sé að taka upp umræður á vettvangi Sjálfstfl. til að reyna að móta stefnuna í sjávarútvegsmálum. Er nú furða þó að þeir sem að þessum málum vinna, berjast í þeim á vettvangi við ýmsar aðstæður og sveiflur og erfiðleika, séu ekkert bjartsýnir og það sé uggur í brjósti yfir þessari forustu? Er þetta mat Morgunblaðsins rétt? Ég vil beina þeirri fyrirspurn t.d. til hæstv. forsrh. sem ber ábyrgð á stjórnarstefnunni og efnahagsstefnunni. Hvenær mun þessi nefnd skila frá sér áliti um þá erfiðleika sem sjávarútvegurinn býr við núna? Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. sjútvrh. Er það þegar líður á þetta ár að tímabært verði að fara að hafa einhver skoðanaskipti í þessum efnum? Eða hvað er fram undan í þessari grein? Ég verð að segja það eins og er að hæstv. sjútvrh. hefur tekið af skarið um það í þessari umræðu að hann er ekki fylgjandi auðlindaskatti. Hins vegar er það mat t.d. Morgunblaðsins og ég er sammála því. Ýmsar yfirlýsingar hafa fallið í þá átt að formaður og varaformaður Sjálfstfl., sem ráða ferðinni í þessum málum, séu á annarri skoðun. Ég held að óhjákvæmilegt sé að þessi mál blandist inn í þessa umræðu þó að hér sé til umræðu afkoma sjávarútvegsins því auðvitað hefur það mikil áhrif á vilja þeirra sem starfa í sjávarútveginum til hagræðingar að vita hvað framtíðin ber í skauti sínu. Búa þeir við svipuð skilyrði eða þurfa þeir innan tíðar að fara að borga fyrir þau fiskveiðiréttindi sem þeir hafa núna? Það er alveg óhjákvæmilegt að inn í þessa umræðu komi yfirlýsingar um það frá formanni Sjálfstfl. hvort meiningin sé að flokkurinn taki upp þá stefnu að koma á veiðileyfagjaldi í sjávarútvegi. Þær yfirlýsingar sem hafa gengið frá formanni Alþfl. í þessu efni fyrr í vetur, í umræðum hér á Alþingi, eru öllum í fersku minni. Hann sagði að sala á veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs væri fyrsta skrefið að nýju veiðileyfagjaldi í sjávarútvegi.  Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég tel að fá svör hafi komið við þessa umræðu, hún hafi lítið róað þá sem vinna að þessum atvinnuvegi, og þau svör sem gefin hafa verið hér í dag hafi litla framtíðarsýn gefið.

Virðulegur forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að mótmæla skilningi hv. síðasta ræðumanns á því sem hann las út úr forustugrein í Morgunblaðinu frá því í gær. Það sem stendur í þessari forystugrein er þetta, með leyfi forseta: ,,Það er því tæpast ofmælt að segja að vaxandi pólitískur stuðningur sé við þá fiskveiðistefnu að undirstrika í reynd lagaákvæðið um sameign þjóðarinnar á fiskimiðunum.`` Samkvæmt mínum skilningi þýðir það ekki að þó að einhver flokkur, eins og Alþb., vilji að þetta ákvæði verði að veruleika að hann vilji koma á veiðileyfasölu. Við teljum að aðrir möguleikar séu til þess að gera sameignarákvæðið virkt og við höfum sett okkur ákveðinn ramma til þess að fara eftir við endurskoðun fiskveiðistefnunnar sem miðar að því.

Herra forseti. Ég held því miður að hv. 3. þm. Vesturl. hafi ekki lesið Morgunblaðið nógu vel á undanförnum árum. Ég tel mig hafa lesið það nógu vel til að vita að það sem Morgunblaðið kallar að undirstrika lagaákvæði um sameign þjóðarinnar á fiskimiðunum felur í sér að leggja á veiðileyfagjald. Ég sagði ekkert í ræðu minni um að Alþb. vildi leggja á veiðileyfagjald, ég lagði ekki þann skilning í ályktun þeirra. Hins vegar komast þeir auðvitað ekki hjá því frekar en aðrir að útskýra með hverjum hætti þeir ætla að undirstrika sameign þjóðarinnar á fiskimiðunum frekar en nú er gert því sannleikurinn er sá að þjóðin á þessi fiskimið og nýtur afraksturs af þeim þótt óbeint sé.

Virðulegi forseti. Margt er búið að ræða um efnahagsmálin en það sem mig langaði fyrst til að koma að er að margir hv. þm. hafa talað um efnahagsstærðir, vexti, laun, verðlag og verð á erlendum gjaldmiðlum eins og þetta væri allt saman hlutir sem væri hægt að ákveða alveg án samhengis við hvað er að gerast í efnahagslífinu yfirleitt og að þetta væri bara spurning um hvað mönnum þætti vont og slæmt og svo ættu menn að ákveða hlutina út frá því. En þannig eru hlutirnir ekki heldur er það þannig að ef ein stærð er ákveðin með handafli eða af einhverri óskhyggju þá hefur það venjulega afleiðingar. Ef við lítum á þau vandamál og það sem við höfum við að glíma og lítum í kringum okkur þá skerum við okkur úr miðað við þær viðmiðunarþjóðir sem við höfum alltaf borið okkur saman við, OECD-þjóðirnar, að við verðum á þessu ári eina þjóðin sem verður með yfir 4% viðskiptahalla. Við skerum okkur líka úr með það að hér hefur nánast engin framleiðniaukning átt sér stað síðustu 10 árin meðan framleiðniaukning í ríkjum OECD hefur orðið 1,6% að meðaltali. Þess vegna eru kjörin á Íslandi svipuð eða jafnvel verri en þau voru fyrir 10 árum meðan kjörin hjá okkar viðmiðunarþjóðum hafa batnað. En hvað þýðir þessi viðskiptahalli? Hann þýðir að við höfum samsvarandi hallarekstur á skuldasöfnun. Við erum að tala um yfir 15 milljarða króna á þessu ári og þessi hallarekstur og þessi skuldasöfnun kemur einhvers staðar fram. Hún er hjá fyrirtækjunum, hún er hjá heimilunum, hún er hjá ríkinu. Hún er einhvers staðar. Við skulum bera okkur líka saman við eina grannþjóð okkar, Finna. Þeir stóðu frammi fyrir því á síðasta ári að þriggja ára viðskiptahalli hjá þeim var 14--14,5%. Staða okkar er sú að á árunum 1990--1992 stefnir í 12% viðskiptahalla hjá okkur. Ef við skoðum tölur fyrir næsta ár þá stefnir í að viðskiptahalli okkar verði á bilinu 13--14%. Hvernig hugsuðu Finnar sér að bregðast við í fyrrahaust? Jú, þar gekk maður undir manns hönd í allri umræðu um efnahagsmál að reyna að lækka kostnað í finnsku atvinnulífi og sérstaklega að reyna að styrkja samkeppnishæfni finnsks útflutnings. Búið var að ná samningum á vinnumarkaði um 7% lækkun á kaupi í Finnlandi yfir línuna. Síðan gerðist það þar að eitt verkalýðsfélag eða landssamband frestaði að afgreiða samninga. Það var eins og við manninn mælt að það kom áhlaup á finnska markið og verð á ECU var hækkað um 14%. Við skulum skoða þetta í þessu ljósi að viðskiptahalli gæti hugsanlega gengið ef við værum á sama tíma að sjá fram á það að tekjur okkar væru að aukast og endurgreiðsluhæfni þessara skulda væri að aukast. En því er ekki að heilsa og okkar mikli vandi er sá að tekjur okkar aukast ekki. Ef við hefðum verið að fá álver eða einhverjar aðrar slíkar arðgefandi framkvæmdir væru í gangi þar sem við sæjum fram á aukningu þjóðartekna á næstu árum þá hefði verið hugsanlegt að vera með þennan viðskiptahalla. En það gengur ekki meðan staðan er eins og í dag. Við þurfum að ná þessu jafnvægi og hætta þessum hallarekstri. Eitt af því sem liggur fyrir þinginu er stjfrv. um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands. Þar er gert ráð fyrir því að komið verði á virkum gjaldeyrismarkaði og gengi krónunnar ráðist af markaðsaðstæðum. Þetta gæti tekið gildi strax í haust. Ég tel að eitt þýðingarmesta mál þingsins sé að gengi krónunnar fái að ráðast af markaðsaðstæðum vegna þess að gengisstefna og gengi krónunnar er að sjálfsögðu mælikvarði annars vegar á styrk efnahagslífs okkar og hins vegar á efnahagsstefnuna. Gengisstefna er ekki eitthvað sem hægt er að ákveða út í loftið óháð öllu öðru, gengisstefna er efnahagsstefna. Ef fastgengisstefna eða stöðugleiki á að vera í gengismálum þá þarf það að eiga sér einhverja samsvörun í þeirri efnahagsstefnu sem er rekin og besti mælikvarðinn á það hvort efnahagsstefnan og gengisstefnan fari saman er að frjáls markaðsskráning sé á gengi eins og fyrirhugað er að taka upp. Við Íslendingar höfum upplifað töluverðan tíma þar sem allmikill stöðugleiki hefur verið í verðlagi. Ég hygg að reyndin sé sú fyrir mörg heimili í landinu að þessi stöðugleiki hafi reynst mesta kjarabót sem völ er á. Nú hafa vextir verið að lækka, sérstaklega nafnvextir, raunvexir aðeins, og þetta hefur komið sér vel fyrir mörg skuldug heimili. En stöðugleikinn gerir líka það að aðstæður á vinnumarkaði hljóta að breytast. Við skulum velta því fyrir okkur hvort þeir heildarsamningar sem eru í gangi á vinnumarkaði séu ekki hálfgerð tímaskekkja við þessar aðstæður, einfaldlega vegna þess að þegar verðlagið er stöðugt með þeim hætti sem er það er í dag getur ekki orðið raunhækkun á launum nema einhver samsvarandi framleiðniaukning verði í atvinnulífinu. Þegar til kastanna kemur er það framleiðniaukingin sem skilar kjarabótunum, nema menn vilji fara að fjármagna kjarabæturnar með enn þá meiri erlendum lánum. Það getur vel verið. En ég tel að aðilar vinnumarkaðarins ættu að bregðast við þeim aðstæðum sem eru komnar upp með þessum stöðugleika og leggja miklu meiri áherslu á sérkjarasamninga þar sem hægt er að taka á mismunandi aðstæðum í mismunandi atvinnugreinum og í mismunandi fyrirtækjum. Ég veit t.d. um að verið var að setja flæðilínu í frystihús norður á Sauðárkróki nýlega. Líkur eru til þess að það leiði til 10% launahækkunar hjá því fólki sem vinnur í því frystihúsi. Ekki vegna þess að gerðir hafa verið einhverjir nýir kjarasamningar, heldur vegna þess að það hefur orðið framleiðniaukning í þessu húsi sem leiðir til þess að fólkið fær hærra kaup. Menn eru oft að velta því fyrir sér að samningarnir séu viðkvæmir og það þurfi að fara í gegnum einhverja mikla erfiðleika og miklar viðræður og verkalýðsforingjarnir séu ekki með á nótunum með þetta allt saman. En ég efast um það vegna þess að verkalýðsforingjarnir, sem leiða verkalýðshreyfinguna hringinn í kringum landið í dag, eru menn sem eru á kafi í vandamálum fyrirtækjanna. Þetta eru menn sem eru stjórnarmenn í lífeyrissjóðunum sem eru að rukka þessi fyrirtæki um bæði iðgjöld til þeirra og stéttarfélagsgjöld. Þetta eru menn sem eru í sveitarstjórnum sem eru mörg hver að ausa peningum í dauðvona fyrirtæki. Þeir hafa því þessi vandamál fyrir sér og spurningin er sú hvort einhverjir heildarsamningar séu á vinnumarkaðinum þar sem verið er að hækka laun óraunhæft, sem eiga sér ekki stað í verðmætasköpun atvinnulífsins, eiga yfirleitt rétt á sér. Er ekki best að vera án samninga fram á haust? Menn hafa mikið talað um sjávarútvegsmálin og þannig er að sjávarútvegurinn stendur frammi fyrir miklum kröfum af hendi þjóðfélagsins. Menn vilja hafa óbreytt gengi, hækka launin, láta sjávarútveginn greiða fyrir þjónustu og sumir vilja láta hann borga auðlindaskatt þar til viðbótar. Menn verða að átta sig á því að við þær aðstæður sem nú eru getur sjávarútvegurinn ekki risið undir þessum kröfum nema hann fái tækifæri til þess að auka verðmætasköpun sína. Þannig er staðan nú að framlegð fiskvinnslu upp í greiðslu vaxta og afskrifta er á bilinu 0--1%. Framlegð af botnfiski til greiðslu vaxta og afskrifta er 17% og svo á sjávarútvegurinn með þessu að standa undir 100 milljarða skuld. Hvernig í ósköpunum halda menn að þetta gangi upp? Skuldirnar hlaupa ekki í burtu. Þessar skuldir verður að borga. Staðan er sú að sjávarútvegurinn getur ekki borgað skuldirnar og menn verða að horfast í augu við að það. Hvernig fara menn þá að? Ég tel að það þurfi að koma til eins konar uppgjörs þar sem menn fari í gegnum þetta og ákveði hvernig menn ætla sér að borga skuldirnar og það er augljóst mál að þær geta ekki allar fallið á sjávarútveginn. Með þessu er ég ekki að segja að það eigi að gera fyrirtæki gjaldþrota í stórum stíl. Finna þarf einhverja leið til þess að komast út úr þessu án þess að valda einhverjum gífurlegum skaða en þetta eru greinilega skuldir sem sjávarútvegurinn borgar ekki við þessar aðstæður og við verðum að finna leiðina út úr vandanum. Þessi mál eru m.a. rædd í þeirri nefnd sem ég sit í og hefur verið margnefnd hér. Ég get fullvissað þá sem hafa áhyggjur af þeirri nefnd og þeim umræðum sem þar eru að þar eru málin rædd á málefnalegum grundvelli og ekkert bendir til annars en að sú nefnd muni skila árangri í störfum sínum og fullt samkomulag hefur þar verið á milli manna. Ég vil koma inn á eitt í sambandi við sjávarútveginn og er það að menn samþykktu á síðasta ári lög um fjárfestingar erlendra aðila í sjávarútveginum. Þau lög eru afar óheppileg. Þau eru á góðri leið með að gera sjávarútveginn að holdsveikrasjúklingi á íslenskum hlutabréfamarkaði. Þau eru svo stíf að fái ég einn erlendan vin minn til þess að kaupa af mér hlutabréf sem ég get farið og keypt á stundinni í Granda eða Útgerðarfélagi Akureyringa eða einhverjum af þessum opnu félögum og selt honum bréfið og hann neitar síðan að selja bréfið þá á sjútvrh. væntanlega engan annan kost en að rífa kvótann af viðkomandi fyrirtæki. Núna liggur fyrir bréf frá viðskrn. til sjútvrn. þar sem vakin er athygli á því að erlendir aðilar hafi með óbeinum hætti fjárfest í öllum stærstu sjávarútvegsfyrirtækjum landsins og spurningin er sú hvað ætli menn að gera. En lögin eins og þau eru í dag koma beinlínis í veg fyrir að sjávarútvegurinn hafi eðlilegan aðgang að íslenskum hlutabréfamarkaði. Ég tel að afar mikil óheillaþróun sé að eiga sér stað hvað sveitarfélög eru nú að komast inn í sjávarútveginn. Þetta er langt umfram fjárhagslega getu sveitarfélaganna sem í þessu lenda og er alls ekki í samræmi við eðlilegt hlutverk þeirra. Það sem við þurfum að hugsa um í sambandi við efnahags- og atvinnumál er að gera okkur grein fyrir þeirri stöðu sem við erum í, en ekkert þýðir að æðrast þótt staðan sé erfið. Taka verður að taka á þeim vanda sem við er að glíma en líka að horfa til framtíðarinnar. Það þýðir ekkert annað en að vera bjartsýnn en bjartsýnin verður að vera raunsæ. Það sem menn hafa haft í huga í því sambandi er það að við verðum fyrst og fremst að virkja stærstu auðlind okkar sem er fólkið sjálf. Við höfum treyst allt of mikið á nýtingu náttúruauðlinda, að við sætum á einhverjum auði sem mundi sjálfkrafa færa okkur auknar tekjur, hvort sem það er fiskurinn í sjónum eða orkan í vötnunum. Vel getur verið að það séu vannýttar fiskitegundir, en ekkert þýðir heldur að vaða út í nýtingu þeirra í einhverri fiskeldisbjartsýni. Menn verða að vera raunsæir í sambandi við nýtingu á þeim auðlindum en ekki að fjárfesta og fjárfesta og fá svo ekkert út úr því nema tap. Það sem þarf að gera til þess að auka framleiðni í efnahagslífinu er að huga að því að framleiðni í viðskiptum er farin að skipta miklu meira máli en áður. Við lifum í þjónustuþjóðfélagi. Atvinnulíf nútímans er þjónustuatvinnulíf og framleiðni í viðskiptum, þjónustu, verslun skiptir alltaf meira og meira máli fyrir framfarir. Margt er hægt að gera til að auka framleiðni í verslun, margt hægt að gera til að auka framleiðni í bankakerfinu, margt hægt að gera til að auka framleiðni í samgöngum og við getum séð hvernig bætt flutningatækni hefur stóraukið verðmæti á sjávarafurðum með útflutningi á gámafiski og jafnvel ferskum flökum í gámum. Allt þetta þarf að koma inn. Við sjáum líka að margir möguleikar eru fyrir hendi þegar Evrópska efnahagssvæðið verður að veruleika.  Við þurfum að átta okkur á því að við þurfum að gera ýmsar grundvallarbreytingar á hagkerfi okkar, við höfum lifað allt of mikið í skjóli náttúruauðlinda okkar en núna þurfum við að virkja betur stærstu auðlind okkar sem er fólkið í landinu.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að þessi umræða hefur valdið mér vissum vonbrigðum og þó var kannski til of mikils ætlast að halda að við fengjum eitthvað raunhæft frá núverandi ríkisstjórn, að eitthvað væri verið að gera til þess að finna lausn á þeim skelfilega vanda sem sjávarútvegurinn má nú búa við. Ég harma það mjög að við skulum ekki hafa fengið nokkur svör og alls engin svör um það sem er verið að vinna. Hv. síðasti ræðumaður, Vilhjálmur Egilsson, vék aðeins að viðkvæmu máli sem er hlutdeild útlendinga í sjávarútvegi. Ég vil aðeins segja, og ætla ekki að eyða fleiri orðum í ræðu Vilhjálms, að ég held að við þurfum að gæta mikillar varúðar við því að erlendir aðilar komist ekki inn í íslenskan sjávarútveg. Ég held að við ættum fremur að leita í innlenda sjóði en að fara og leita til erlendra aðila til þess að komast inn í þessa atvinnugrein. Þar erum við Vilhjálmur ósammála. Hæstv. forsrh. sagði í upphafsorðum sínum að ekki væri þörf á að breyta stefnu núv. ríkisstjórnar. Ég verð að segja að mér finnst það merkileg niðurstaða. Mér finnst það merkileg niðurstaða ef hæstv. forsrh. er ekki búinn að átta sig á því að óhjákvæmilegt er að sveigja aðeins af leið ef menn ætla að forðast þá vá sem við sjáum fram á. Þetta eru ekki mín orð, hæstv. forsrh., þetta eru orð hæstv. sjútvrh. sjálfs. Það er hann sem talar og það er hann sem varar við þeirri stefnu sem nú er uppi þar sem hann segir, með leyfi forseta, að meiri hluti sjávarútvegsfyrirtækja eða 59% þeirra eiga við núverandi aðstæður ekki fyrir afborgunum og vöxtum og eru á beinni gjaldþrotabraut samkvæmt mati nefndar skipaðri af sjútvrh. og hv. þm. Vilhjálmur Egilsson talaði um og sagðist eiga sæti í. Þetta eru ill tíðindi og það er alvarlegra að hæstv. sjútvrh. segir einnig að fiskvinnslan í dag --- og það hefur komið fram hjá fleirum --- sé rekin hvorki meira né minna en með 8% tapi. Menn eru að spá því ef svo heldur fram sem horfir að menn séu að tala um 11--12% tap í fiskvinnslunni þannig að ég trúi ekki öðru en að ríkisstjórnin sveigi af leið. Hæstv. forsrh. vék einnig að atvinnuleysismálunum, því miður var hann ekki við þá umræðu sem fram fór um þau mál fyrir fáum dögum, en hann sagði að atvinnuleysið væri ekki meira nú en hefði verið hér fyrir ekki mörgum árum.

1990.

1990. Ég er alveg sannfærður um að þetta er alrangt. Ég held nefnilega að staðreyndin sé sú að atvinnuleysið er miklu meira og hæstv. félmrh. upplýsti reyndar við þá umræðu að það væri meira en þessar tölur gæfu til kynna og það töluvert miklu meira. Ég hef heyrt þá tölu og nefndi það í þeirri umræðu og því var ekki mælt í gegn að ég hef heyrt minnst á staði sem væru með allt upp í 10% atvinnuleysi. Og útlitið er verulega dökkt. Auðvitað er það núv. ríkisstjórn sem hefur skapað og búið til það rekstrarumhverfi sem þessi atvinnugrein starfar við og allar aðrar. Því verður ekki á móti mælt. Það er með ólíkindum eins og hér hefur margsinnis komið fram að láta sér detta í hug að leggja með sköttum og öðrum íþyngjandi aðgerðum marga milljarða kr. á þessa atvinnugrein. Það er óskiljanlegt, það eru óskiljanlegar aðgerðir og merkilegt að við skulum ekki fá nokkur svör. Við erum búnir að ræða þetta mál klukkutímum saman og fáum enga vísbendingu um að það eigi nokkuð að gera. Hæstv. viðskrh. sagði líka að myndin sem dregin væri upp af stöðu þessarar atvinnugreinar væri alröng. Ég þarf ekki að endurtaka það sem ég las upp úr Morgunblaðinu og hæstv. sjútvrh. sagði þegar umræðan fór fram um atvinnumálin. Ég veit ekki í hvers lags umhverfi þessir menn búa og lifa sem halda slíku fram. Mér er ómögulegt að skilja það. Ég gerði athugasemd við mál hæstv. viðskrh. í dag í sambandi við Hagræðingarsjóðinn, það fjármagn sem þar hefði verið tekið til hafrannsókna og hann mótmælti því. Þess vegna vildi ég spyrja hann, ef hann ætti eftir að koma hér upp á eftir, hvort hann vilji mótmæla því sem ég sagði um að fjárveitingar til hafrannsókna hafa ekki aukist á milli áranna 1991 og 1992. Hvar eru þá þessar 525 millj.? Við erum að tala um sama fjármagn sem fer til hafrannsókna á milli þessara ára þannig að það stenst sem ég sagði að þetta fjármagn var tekið beinustu leið í ríkissjóð og þaðan var því eytt. Menn hafa rætt mikið um verðbólguna og hælst um af því að hún væri lág og hv. þm. Matthías Bjarnason sagði það að núv. ríkisstjórn hefði þó komið a.m.k. einu góðu til leiðar, þ.e. að lækka verðbólguna og verðbólgan væri aldrei lægri en nú. En er það alveg sanngjarnt, virðulegi hæstv. viðskrh., hjá hæstv. fyrrv. viðskrh. og fyrrv. sjútvrh. Matthíasi Bjarnasyni að segja að það sé þessari ríkisstjórn að þakka? Ætli það sé alveg sanngjarnt? Ætli þeir þjóðarsáttarsamningar sem gerðir voru af fyrrv. ríkisstjórn og hún lagði grunn að séu ekki töluverður þáttur í því að lækkun verðbólgu var möguleg? En eðlilegt er að sú ríkisstjórn sem hefur ekki mikið af blómum til að skreyta sig með reyni að fá þau úr öðrum görðum og mér sýnist að það sé verið að reyna að gera hér. Hv. þm. Matthías Bjarnason vék einnig að því að vinnslan væri að færast út á sjó, og af hverju? Menn hafa talað um það í allan dag að vinnslan sé að fara út á sjó og að mikill voði sé á ferðum. En ekki nokkur maður hefur minnst á af hverju vinnslan er að fara út á sjó. Hins vegar hefur komið fram að hagnaður af vinnslu í þessum skipum úti á hafinu er 11--12% á meðan tapið í vinnslunni er um 11--12%. Eru menn þá eitthvað hissa á því þó að þessi þróun verði vegna þess að menn sjá að ekki er lyft litla fingri til þess að rétta hag vinnslunnar í landinu. Eitt af því sem maður átti von á að fá fram í umræðunum var að við sæjum að eitthvað væri verið að gera og menn sæju til lands í þessu máli. Annars mun þetta gerast. Það sem alvarlegast er að þetta mun allt gerast stjórnlaust. Hv. þm. Matthías Bjarnason --- mér er títt að vitna til hans vegna þess að hann þekkir þessi mál nokkuð mikið --- sagði líka að vextirnir væru að lækka og voru það nú blóm til ríkisstjórnarinnar sem hann færði þeim. Láir nokkur ríkisstjórninni það þótt hún lækki vexti? Var það ekki hennar fyrsta verk að hækka vextina? Það var eitthvert mesta ógæfuspor sem þessi ríkisstjórn hefur stigið þegar hún hækkaði vextina í vor vegna þess að þá mátti ekki grípa til svokallaðra sértækra aðgerða vegna þess að það voru verk framsóknarmanna og þeir ætluðu alls ekki að brenna sig á því að nota þau. Ég vil einnig biðja um að fá skýrari svör um það hvort menn í þessari ríkisstjórn eru enn að tala um veiðileyfagjald. Er þessi ríkisstjórn á því að efni og ástæður séu til þess að taka upp veiðileyfagjald í sjávarútvegi? Greinin bíður eftir svari við þessari spurningu. Menn eru að reyna aðlaga sig að því kerfi sem við lifum við og menn þurfa að fá að vita slíka hluti. Menn þurfa að fá að vita við hvað þeir eiga að búa til frambúðar. Þeir eiga rétt á því að fá svör við þessu. Það þýðir ekki að segja mönnum: Þið eigi að hagræða og hagræða og hagræða. Menn þurfa að fá að vita á hverju þeir eiga von í næstu framtíð. Ekki er til of mikils mælst að menn tali og það hreint út. Einnig hefur verið minnst á úreldingu fiskvinnslustöðva. Ég vil einnig ítreka þá spurningu: Eru menn að vinna að því að koma upp úreldingu fiskvinnslufyrirtækja? Ég hlýddi á hæstv. sjútvrh. og það fór fram hjá mér og vildi ég óska eftir að það yrði þá endurtekið ef einhver af ráðherrunum kemur upp á eftir. Menn eru ekki sammála um hvort réttlátt sé að fara út í slíkt. Ég tel að réttlætismál sé að taka upp úreldingu fiskvinnsluhúsa vegna þess að greinin hefur mátt þola svo mikla aflaskerðingu og það er ekki af völdum þeirra sem starfa í greininni heldur er það stjórnvaldsákvörðun. Það hefur verið stjórnvaldsákvörðun að gera slíkt og þá er eðlilegt að hjálpað verði til við úreldingu þessara húsa. Vegna þess hvernig farið var með Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins hef ég líka áhyggjur af því að þá verði kannski erfiðara um fjármagn til slíkra hluta og hvernig menn ætla þá að fjármagna þessa úreldingu? Gaman væri að fá að heyra um það líka. Ég vildi líka fá að heyra aðeins í hæstv. iðnrh. vegna þess að hann var að velta fyrir sér hvernig hann mætti auka orkusölu þar sem við hefðum mikið framboð af ónýttri orku í dag og hvort það sé hugsanlega inni í myndinni að lækka verulega orku til fiskvinnslufyrirtækjanna. Það hefur ekkert komið fram og þess vegna vildi ég spyrja um það. Ég skal svo, virðulegi forseti, ekki lengja þessa umræðu neitt frekar. Ég er búinn að segja að hún hefur valdið mér vonbrigðum. Mér hefur ekki fundist að við þingmenn fengjum svör við því sem við höfum spurt um frá þeim sem tala fyrir ríkisstjórnina. Vísað er á nefnd úti í bæ. Þegar hún var sett á laggirnar átti hún að vinna að endurskoðun á fiskveiðistjórnuninni, en nú er eilíft bætt á hana verkefnum og nú er einnig verk hennar að vinna að lausn fjárhagsvanda greinarinnar. Langt verður að bíða fyrir suma sem í atvinnugreininni starfa ef það á að koma á nýrri fiskveiðistjórnun sem verður örugglega ekki tilbúin fyrr en á haustdögum.

Frú forseti. Ég vildi svara strax spurningu hv. 4. þm. Norðurl. v. um orkuverð til sjávarútvegs og fiskiðnaðar. Ég hef nýlega átt viðræður við orkuvinnslufyrirtæki og orkuveitur og samtök þeirra um samstarf þessara aðila ásamt iðnrn. til þess að finna leiðir til að auka hlut raforkunnar í orkubúskapnum. Ef hægt er að finna leiðir til að færa orkunotkun sjávarútvegsins frá innfluttum orkugjöfum til innlendra kemur m.a. til greina að greiða sérstaklega fyrir því, m.a. til þess að nýta 610 gígavattstundirnar frá Blöndu. Þetta er nú í virkri athugun en að sjálfsögðu er ekki um það að ræða að lækka tekjurnar til fyrirtækja eins og til Rafmagnsveitna ríkisins af þeirri raforkusölu sem þegar er heldur er unnið að því að reyna að fá þarna viðbótarsölu, bæði hvað varðar landrafmagn til bátanna sem ég held að sé mögulegt og e.t.v. í fiskvinnslunni. Það er einmitt málið sem nú er athugað.

Virðulegi forseti. Það sem hafði farið fram hjá hv. 4. þm. Norðurl. v. að hæstv. sjútvrh. fjallaði um úreldingarþátt varðandi vinnslu og það kom fram hjá honum að það væri til sérstakrar athugunar. Hann benti jafnframt á þá erfiðleika sem því gætu fylgt að ná fram niðurstöðu þar sem staðan væri talsvert önnur en hvað útgerðarþáttinn snertir vegna þess munar sem þar er á um atbeina ríkisins, leyfisbindingar og annað þessar háttar. En hæstv. sjútvrh. tók allnokkurn tíma af stuttum tíma sínum til að fjalla um þennan þátt.

Virðulegur forseti. Mig langar fyrst til þess að segja að mér fannst alveg óþarfi af hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni að svara skemmtilegu hugmyndaflugi 17. þm. Reykv. með því að kalla það fiskeldisbjartsýni. Ég held að svona hugmyndaflug eigi alltaf rétt á sér og menn eigi alltaf að vera að hugsa um nýjungar og nýja atvinnumöguleika í sjávarútveginum og svo sem einnig í öllum öðrum atvinnugreinum. Mér fannst það sem hann nefndi vera áhugaverðir hlutir. Ég hef reyndar heyrt flest af því áður og ég tel að við eigum að sinna því. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson talaði um að sveitarfélögin ættu ekki að koma inn í útgerðarfyrirtækin á landinu. Honum fyndist það vera óheillaþróun sem væri farið að örla þar á. Ég er alveg sammála því að sveitarfélögin eiga ekki að standa í atvinnurekstri nema þau megi til og ég er sannfærður um að ekki fyrirfinnast mörg sveitarfélög í landinu sem hafa lent út í atvinnurekstri nema af neyðarástæðum. Ég er óskaplega hræddur um að þær neyðarástæður kunni að verða fyrir hendi víða um land á næstunni ef menn gá ekki að sér og þá munu sveitarfélögin auðvitað taka þátt í því að bjarga fólki frá atvinnuleysi á stöðunum allt í kringum landið. Hann hafði líka áhyggjur af því sem hann kallaði að sjávarútvegurinn væri eins og holdsveikrasjúklingur í íslenskum hlutabréfamarkaði vegna þess að útlendingar mega ekki eiga í sjávarútvegsfyrirtækjunum. Ég held að menn verði að gá að sér þarna. Að vísu lítur þetta sakleysislega út að einhver erlendur aðili eigi hlut í olíufélagi sem aftur á móti á svo hlut í sjávarútvegsfyrirtæki. En hvar ætla menn að stöðva sig af? Hvar ætla menn að draga línuna ef þetta verður leyft? Hvernig ætla menn þá að sjá til þess að útlendir aðilar kaupi sig ekki inn í fiskveiðarnar og útgerðina? Ég tel að það sé ekki hægt og ég held að við verðum að fylgja þessum hlutum eftir þótt erfitt verði. Eitt enn nefndi hv. þm. Vilhjálmur Egilsson sem ég vil hér gera að umræðuefni og hann orðaði það á þessa leið: Er ekki best að vera án samninga fram á haustið? Mig langar að spyrja hæstv. forsrh. hvort þetta sé stefna ríkisstjórnarinnar. Það sé kannski best að vera án samninga fram á haustið. Ég tel nefnilega að það sé þá ástæða til þess að það komi skýrt fram. Ég held að verkalýðsfélögin í landinu, öll launþegasamtökin þurfi að fá svör við slíkri spurningu þegar þingmaður úr liði stjórnarflokkanna, þungavigtarmaður úr efnahagspekúlantanefnd Sjálfstfl., segir á Alþingi: Ætli það sé bara ekki best að vera samningslaus fram á haustið? Mig langar að fá svar við þessum spurningum. Hv. síðasti ræðumaður talaði um úreldingu fiskvinnslustöðva. Ég set spurningamerki við hugmyndir um úreldingu fiskvinnslustöðva og reyndar skipa líka að því leyti til að ég tel að svona úreldingar eigi að vera á hendi atvinnugreinarinnar með frjálsum hætti. Ég held að við séum komin út á alvarlega braut í sambandi við þessa hluti, þ.e. við erum að skammta mönnum atvinnuréttindi í greinunum. Við látum menn hafa einkarétt til atvinnu með því að koma á svona úreldingarfyrirkomulagi nema því aðeins að það sé þá opið að menn geti stofnað ný fyrirtæki. Þetta er mjög erfitt og vandsiglt mál og ég tel að út af fyrir sig sé hægt að hugsa sér úreldingu þótt það sé opið fyrir nýja aðila inn í greinina. En menn verða þá að horfast í augu við að ný fyrirtæki kynnu að spretta upp í staðinn fyrir þau sem keypt eru út á úrelt. En auðvitað er ætlast til að fjárhagslegur grundvöllur sé fyrir nýjum fyrirtækjum og þau hafi þá upp á að bjóða einhvers konar betri vinnslutækni eða betri rekstur en þau sem falla út. En menn verða að hugsa sig mjög vel um ef halda á áfram á þeirri braut að búa til einhvers konar stokk af aðilum sem hafa leyfi til að vera með fyrirtæki í greinunum og ég vara við því og bendi á að þar verða menn að sigla þannig að frelsi sé sem mest í atvinnugreinum á Íslandi. Kannski var aðalástæðan fyrir því að ég kom í ræðustól sú að til umræðu hefur verið stefna Alþb. í stjórn fiskveiða. Þar hafa menn ekki verið sammála frekar en á öðrum bæjum um hvernig fara ætti að. Hér var gerð að umræðuefni í kvöld forustugrein í Morgunblaðinu þar sem er nánast verið að fagna því að Alþb. sé komið með einhverja stefnu í sjávarútvegsmálum og í sjálfu sér má kannski fagna því að Alþb. hefur fetað sig af stað til að endurskoða sína afstöðu til þess hvernig eigi að stjórna sjávarútvegsmálum í landinu og ég tel að Alþb. hafi farið rétt af stað þar. En ég vil útskýra aðeins nánar hvað við eigum þar við. Í þessari stjórnmálaályktun frá miðstjórnarfundinum var eingöngu sagt eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Jafnframt þarf að skapast samstaða um nýja stefnu í sjávarútvegsmálum. Þar verða stjórnvöld að horfast í augu við þróun undangenginna missira þar sem rekstrarumhverfi hefur breyst til hins verra, ekki síst með stórhækkun vaxta. Komið hefur skýrar í ljós að stefnan í sjávarútvegsmálum fullnægir ekki eðlilegum kröfum um arðsemi fyrirtækja, vöxt og viðgang fiskstofna. Vextir verða að lækka verulega og endurskipulagning verður að eiga sér stað.`` Þetta var allt og sumt og þótti a.m.k. mér ekki mikið. Ég vil aftur á móti benda á að á landsfundi Alþb. í haust setti flokkurinn sér ákveðinn ramma sem hann vill fara eftir við endurskoðun sjávarútvegsstefnunnar. Þar eru sex aðalatriði sem við urðum sammála um og viljum fara eftir við þessa endurskoðun. Þar segir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Til að fyrirhuguð endurskoðun byggi á almannahag og sæmileg sátt geti náðst um hana þarf hún að hafa m.a. að leiðarljósi: 1. Að tryggður verði til frambúðar óumdeilanlegur eignarréttur þjóðarheildarinnar á auðlindum íslensks hafsvæðis. 2. Að stjórnkerfi fiskveiða stuðli að því að bæta meðferð afla, vernda smáfisk, verja lífríki í sjónum fyrir óheppilegum áhrifum veiðiaðferða. 3. Að réttlætis verði gætt gagnvart byggðarlögum, sjómönnum, fiskvinnslufólki og útgerðaraðilum. 4. Að komið verði í veg fyrir að fiski verði hent í sjóinn. 5. Að stjórnkerfi fiskveiðanna feli í sér hvata til hagræðingar í fiskveiðum. 6. Að stuðlað verði að nýsköpum og eðlilegum aðgangi nýrra aðila að sjávarútvegi.`` Þetta voru þau sex atriði sem Alþb. samþykkti á sínum landsfundi að ættu að vera eins konar leiðarvísar fyrir nýja fiskveiðistefnu, skilyrði sem menn reyndu að stefna að að uppfylla. Það hefur ekki tekist að uppfylla þessi skilyrði með því kerfi sem nú er í gangi. Ég tel að allir stjórnmálaflokkar í landinu verði að sameinast um það að fara yfir málin með það fyrir augum að uppfylla ámóta skilyrði og við setjum fram. Það kann vel að vera að menn hafi mismunandi áherslur en ég held að stærstu atriðin muni leiða menn saman að lokum og þar er stærsta atriðið, og ég endurtek það vegna þess sem kom fram fyrr á fundinum, stærsta atriðið er að við viljum tryggður verði til frambúðar óumdeilanlegur eignarréttur þjóðarheildarinnar á auðlindum íslenska hafsvæðisins. Það er ekki hægt með því kerfi sem er í gangi núna nema breyta því með einhverjum hætti og þeir sem vilja viðhalda því hafa ekki getað bent á leið til þess enn í dag. Við eigum kannski eftir að sjá þær tillögur og þá skoðum við þær. En það er ekki hægt að halda því fram, eins og menn hafa reyndar gert, að íslenska þjóðin eigi auðlind sem þegnarnir hver og einn geta gengið um og selt hver öðrum. Það gengur ekki upp. Menn verða að finna aðrar leiðir.

Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Vesturl. spurðist sérstaklega fyrir um ummæli hv. 5. þm. Norðurl. v. sem sagði að hugsanlega væri best að samningar yrðu lausir til haustsins þar sem hann sá annmarka á því að hægt væri að ná samningum á einu borði nú. Hann lýsti því með hvaða hætti kjör manna gætu batnað án þess að samningar kæmu til og nefndi dæmi um það frá sinni heimabyggð. Ég tel ekkert athugavert við það að þingmenn lýsi skoðunum sínum. Mínar skoðanir hafa hins vegar komið fram áður í tíma óundirbúinna fyrirspurna. Sl. þriðjudag svaraði ég því til að ég teldi afskaplega mikilvægt að samningar næðust og þá helst ekki til skemmri tíma en eins árs vegna þess að það hafa verið óvissutímar og ég er sannfærður um að það er mjög mikilvægt fyrir atvinnulífið og fyrir launþega að menn hafi fast land undir fótum til ekki skemmri tíma en eins árs. En ég sé ekkert á móti því að þingmenn velti hlutum fyrir sér með þessum hætti eins og hv. 5. þm. Norðurl. v. gerði sem hefur mikla þekkingu á þessum málum. En ég held engu að síður að það sé mjög áríðandi, og það er mín skoðun, að samningar megi takast. Á morgun er boðaður fundur að beiðni Alþýðusambands Íslands með fjórum ráðherrum til þess að fjalla um þau sjónarmið sem þeir hafa fram að færa þar og ég vona að ekki líði á löngu þar til nokkur skriður kemst á samningaviðræðurnar. Ég tel það mjög mikilvægt eins og ég segi, bæði fyrir aðila vinnumarkaðarins og þjóðina í heild, að menn hafi fast land undir fótum í þeim efnum.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherrum fyrir þau svör sem þeir hafa veitt þótt ekki telji ég að þau svör geri okkur mikils vísari. Það er hins vegar mikilvægt að umræður af þessu tagi fari fram og jafnvel þótt við höfum ekki fengið mikil svör hér í dag þá vænti ég þess að hæstv. forsrh. geti með meira afgerandi hætti sannfært þá mikilvægu menn sem á hans fund koma á morgun eins og hann gat um hér áðan því að þess óska allir að vinnufriður geti ríkt í landinu. Við megum ekki við því að missa atvinnulífið í þá óvissu sem verkföllum fylgir og þótt ég sé ekki stuðningsmaður núv. ríkisstjórnar þá óska ég þess ekki að ófriður ríki á vinnumarkaði. Það eru hugleiðingar sem enginn stjórnmálaflokkur eða stjórnmálamaður má ala með sér, en stundum ber á því að menn eru allt að því að láta í það skína að einstakir stjórnmálaflokkar vilji sjá slík átök. Það er alls ekki rétt, a.m.k. að því er Framsfl. varðar. Við teljum að hér sé hægt að ná samningum og það beri að vinna að því af fullum krafti en erum hins vegar ekki ánægðir með hvernig hæstv. ríkisstjórn hefur gengið fram í þeim málum. Í þessum umræðum hefur komið fram mikill áherslumunur að mínu mati. Það er mikill áherslumunur milli þess sem hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. segja annars vegar og síðan hæstv. sjútvrh. Það er greinilegt að hæstv. sjútvrh. hefur miklu meiri áhyggjur af ástandinu en þeir aðrir ráðherrar sem ég hef nefnt. Hann segir hins vegar afar lítið um hvað hægt er að gera, enda greinilegt að um það ríkir ekki samstaða. Ég ætla ekki að fara frekar út í það en það verður fróðlegt að heyra hvað forustumenn atvinnulífsins segja um ummæli hæstv. ráðherra og hvort þeir eru sammála því að hér sé e.t.v. ekki svo mikill vandi á ferð. Ég er að vísu sammála því að annar formaður nefndarinnar gerði of mikið úr vandanum og ég er sammála því að það er rangt að halda því fram, eins og hæstv. forsrh. sagði í upphafi, að hér væru 45% af sjávarútveginum á beinni gjaldþrotabraut.

Ég vitnaði til orða sem höfðu fallið.

Já, ég tók það nú svo, hæstv. forsrh., að þú værir að taka undir það. En ég tek það þá að sjálfsögðu til baka. En þetta er það sem menn hafa verið að segja og ef formaður nefndarinnar hefur ekkert umboð til að tala með þessum hætti þá er lágmark að sjá til þess að hann sinni sínum nefndarstörfum en sé ekki með slíkar yfirlýsingar út yfir þjóðfélagið því að það er ekkert gamanmál að tilkynna samfélaginu að líklegt sé að 45% af sjávarútveginum verði gjaldþrota, sérstaklega ef menn ætla síðan bara að vera nokkuð rólegir yfir því. Hér hefur verið mikið talað um að lítill hagvöxtur sé í landinu og það er rétt. Hæstv. forsrh. orðaði það eitthvað á þá leið að núv. ríkisstjórn ætlaði ekki að sætta sig við kaupmáttarhrap eins og í tíð síðustu ríkisstjórnar. Það hefði verið vond stjórn og hún hefði stuðlað að kaupmáttarhrapi en bætti síðan við að í tíð hans sem forsrh. mundi kaupmátturinn minnka mun minna en ella hefði orðið. Þetta er markmið út af fyrir sig. En ég vænti þess að hér sé um einhver mismæli að ræða því að ég trúi því vart að nokkur ríkisstjórn vilji sjá kaupmáttinn minnka eða hrapa. Hins vegar verða menn oft að taka áföllum og þá verður að spyrja: Hvar eru vaxtarbroddarnir? Hvar eru möguleikarnir til að sækja fram? Hafa menn efni á því að láta það hrynja sem þeir hafa í höndunum? Hvernig stendur á því að sú aukning tekna sem hefur þó orðið í landinu hefur komið frá sjávarútveginum? Hvernig stendur á því að almennur útflutningsiðnaður hefur ekkert vaxið? Honum hefur heldur hnignað síðustu tvo áratugina. Auðvitað eru engar einhlítar skýringar á því og engum einum um að kenna. En það er hins vegar staðreynd að á sama tíma sem almennur útflutningsiðnaður hefur verið að vaxa í öllum löndunum í kringum okkur hefur hann ekki vaxið hjá okkur. Það er að sjálfsögðu að einhverju leyti vegna skilyrðanna, smæðar landsins, fjarlægðar frá mörkuðum og ég spyr: Eru miklir möguleikar sem menn sjá á þeim vettvangi? Ég vona vissulega að svo sé. En sagan segir okkur annað. Það eru vissulega miklir möguleikar í sjávarútveginum. Það hefur hann sýnt og hann hefur líka sýnt það á undanförnum árum og áratugum að þar er mikill sveigjanleiki. Það er út af fyrir sig alveg rétt hjá hæstv. viðskrh. að hér er við skipulagsvanda að etja að nokkru leyti. En það má ekki gera allt of mikið úr því að eingöngu sé um skipulagsvanda að ræða. Það hefur náðst verulegur árangur. Hins vegar er það rétt að menn hafa keypt ný skip og ég skal taka undir það að sum þessara skipa eru það dýr að mér fannst óþarfi að kaupa þau. En maður getur hins vegar ekki neitað því að því er varðar nýjustu loðnuskipin að þeim hefur gengið vel. Þeim hefur vegnað vel í rækjuveiðum. Það gekk illa í rækjuvinnslu í landi en það gekk hins vegar vel í rækjuvinnslu úti á sjó og þessi skip sýndu yfirburði og það kom í ljós að þau stóðu þrátt fyrir allt undir sér. Frystitogararnir margir eru áreiðanlega óþarfir að því leytinu til að önnur skip geta veitt það sem þeir eru að veiða. Það hefur hins vegar komið í ljós að það eru þessi skip sem fyrst og fremst geta sótt í úthafskarfa. Það eru ekki önnur skip í flotanum en þessi öflugu og sterku skip sem geta sótt í þessar nýjungar. Og þegar á að fara að sækja í meira mæli á meira dýpi þá eru það þessi öflugu skip sem sýna yfirburði. Það er ekki þar með sagt að það réttlæti þá miklu umframgetu sem er í flotanum. Ég er ekki að segja þetta vegna þess. En þetta er aðeins sönnun fyrir því að framfarir byggja á því að einhverjar nýjungar eigi sér stað. Og það má ekki drepa allt niður og standa gegn því að menn geti sótt fram þótt það sé oft og tíðum erfitt að skilja hvernig menn ætla sér að standa undir miklum fjárfestingum. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að lengja þessa umræðu. Ég hef skilið svör hæstv. ráðherra þannig að þeir sjái ekkert athugavert við skattastefnu ríkisstjórnarinnar, þar hafi allt rétt verið gert. Vaxtastefnan sömuleiðis, allt rétt. Lenging lána og skuldbreytingar. Tekið hefur verið undir það að rétt sé að standa að slíku. Það hefur enginn haldið því fram að skuldbreytingar einar út af fyrir sig bjargi rekstrargrundvelli fyrirtækja. Ég held að yfirleitt detti ekki nokkrum manni það í hug sem þekkir eitthvað til reksturs í þessu landi. Hver hefur haldið því fram? Aldrei hef ég haldið því fram. Hins vegar er oft rétt að skuldbreyta lánum ef menn geta skapað rekstrargrundvöll og sjá fram á að hægt sé að borga lánin til baka. Ég veit ekki betur en það sé verið að gera þetta í hverju einasta fyrirtæki meira og minna allt árið um kring. Jafnvel stór fyrirtæki eins og Landsvirkjun eru að taka ný lán til þess að endurfjármagna gömul lán á hverju einasta ári. Ég býst við að sveitarfélögin í landinu séu að þessu og þannig mætti lengi telja. Engum dettur þá í hug að gefa út miklar yfirlýsingar um það að allir sem leita eftir skuldbreytingum séu á gjaldþrotabraut. Ég get vel skilið hæstv. forsrh. í því að hann þráir það ekki að ríkisstjórn hans verði óvinsæl alla tíð. Í okkar lýðræðislega skipulagi er ævi ríkisstjórna ekki óskaplega löng og ég er ekki að hvetja hæstv. ríkisstjórn sérstaklega til að afla sér vinsælda. Hún verður fyrst og fremst að gera það sem skynsamlegt er og ég tel að henni beri að standa við bakið á atvinnulífinu og sýna því skilning að þaðan kemur verðmætasköpunin. Mér finnst að í þessari umræðu hafi sá skilningur ekki komið fram. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um það. Ég tel þrátt fyrir allt að þessi umræða hafi verið gagnleg. Hún hefur þó leitt það í ljós að áhyggjur eru í ríkisstjórninni, a.m.k. hjá sjútvrh. Mér finnst ekki vera nægilegur skilningur á málinu hjá hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. Ég vil segja það við hæstv. viðskrh. vegna þess að hann sagði að þjóðarsátt yrði að nást um stjórnun fiskveiðanna að ég get verið sammála því. En dettur hæstv. ríkisstjórn í hug að einhver þjóðarsátt náist í þessu máli ef ekki á að vinna að því í neinu samráði við stjórnarandstöðuna í landinu? Hvernig er það hugsað? Og dettur hæstv. viðskrh. það í hug að einhver þjóðarsátt verði um það veiðileyfagjald sem hann og Alþfl. boða nánast í hvert einasta skipti sem haft er við þá viðtal? A.m.k. er það svo með utanrrh. sem er nú ekki staddur hér. Meira að segja þegar hann er að tala um Íslenska aðalverktaka fer hann að tala um veiðileyfagjald og telur 900 millj. vera eins og lítinn sparibauk í samanburði við það allt saman. Eru þetta mennirnir sem ætla að ná þjóðarsátt í þessum málum? Það mun ekki takast, hæstv. viðskrh.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með málshefjanda að þessi umræða hefur að mörgu leyti veri gagnleg. Ég er sammála hv. 1. þm. Austurl. um að hér hefur að sjálfsögðu komið fram munur á skoðunum manna um það hvernig ástatt er í sjávarútveginum. Það er rétt og það er eðlilegt. En hitt vil ég segja alveg skýrt að að sjálfsögðu eru horfurnar þar og viðfangsefnin áhyggjusamleg í augum allrar ríkisstjórnarinnar en þó ekki þannig að mönnum sortni fyrir augum. Ef talað er um það hvernig menn meti stöðuna, þá er alveg víst að þar var mat hv. 1. þm. Austurl. býsna nærri því sem fram kom í mínu máli þar sem sérstaklega var á það bent, að það væri sitt hvað greiðsluerfiðleikar og gjaldþrot. Mér fannst hann því nokkuð klofinn í ræðu sinni hvað þetta varðar. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, taka aðeins á nokkrum beinum atriðum sem hv. 1. þm. Austurl. nefndi í síðustu ræðu sinni. Í fyrsta lagi um skattana. Það var ekki sagt að þeir væru óumbreytanlegir. Þvert á móti var á það bent, bæði af mér og hæstv. forsrh., að þeir skattar sem leggjast á kostnað atvinnuveganna væru í endurskoðun, samræming væri þar fram undan. Aðstöðugjaldið er einn af þessum sköttum. Þetta ætla ég að hv. þm. hafi heyrt. Hann hlýtur að hafa heyrt það. Í öðru lagi um vaxtastefnuna. Vaxtastefnan er á réttri leið. Vextir fara nú lækkandi. Vaxtastigið er orðið lægra en það sem ríkisstjórnin tók við. Er hægt að hafa gagnrýni uppi á stjórnina fyrir það að halda sig við þá stefnu sem dugað hefur á þennan hátt? Ég tek undir með hv. þm. að skuldbreyting, þegar séð er fram á rekstrargrundvöll, getur oft verið skynsamleg og nauðsynleg aðgerð enda hefur stjórnin hvergi sagt að hún hafni því. Það er rétt hjá hv. þm. að við glímum hér við mikinn skipulagsvanda í sjávarútveginum og ég fagna því sem fram kom hjá honum hvað það varðar. Að síðustu um þjóðarsáttina um stjórn fiskveiðanna. Ég er enn þeirrar skoðunar að það sé eitt mikilvægasta verkefni okkar þjóðmála að ná slíkri þjóðarsátt. Ég er í huga og hjarta sannfærður um það að stjórnin sem nú situr hefur allar forsendur til þess að ná slíkri sátt, sérstaklega ef sáttfýsi og samstarfsvilji ríkir með stjórnarandstöðunni í málinu. Það verður aldrei nein málamiðlun nema menn tali sínu máli. Það gildir að sjálfsögðu um stefnu okkar alþýðuflokksmanna að við hljótum að tala fyrir henni. En jafnframt erum við að sjálfsögðu reiðubúnir til að leita að málamiðlun þar sem sjónarmið fá sanngjarna þyngd í niðurstöðunni.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tala langt mál nú. Þetta hafa verið langar og ítarlegar umræður og gagnlegar fyrir margra hluta sakir hygg ég. Vegna þess sem kom fram síðast hjá hv. 1. þm. Austurl. um þá greinargerð sem vitnað hafði verið til um stöðuna 1990, að rétt tæpur helmingur fyrirtækja í sjávarútvegi hafi átt í verulegum greiðsluerfiðleikum, þá sagði ég hér nokkurn veginn orðrétt: Auðvitað er það rétt hjá málshefjanda að ekki má draga of víðtækar ályktanir af greinargerð af þessu tagi. Og ég bætti við að auðvitað hlytu skuldareigendur að skoða sameiginlega hagsmuni skuldara og kröfuhafa og leitast við að skapa þeim fyrirtækjum sem lífsvon eiga skilyrði til þess að greiða skuldir sínar þótt á lengri tíma væri en skilmálar skuldabréfanna kvæðu nú á um. Ég hygg að ég hafi sagt þetta nokkurn veginn svona í fyrri ræðu minni þegar ég var að koma inn á þá hluti úr ræðum hv. þm. sem ég tók að mér að víkja að. Aðrir ráðherrar tóku síðan að sér að víkja að öðrum þáttum. Talsmenn stjórnarandstöðunnar segja að ekki hafi komið mörg svör frá ráðherrum. Ég er ekki alveg sammála því. Það hafa komið svör frá ráðherrum en auðvitað koma ekki þau svör sem stjórnarandstaðan vildi fá. Það er út af fyrir sig eðli máls. Menn greinir á um með hvaða hætti eigi að taka á málum. Ég get sagt, án þess að ég sé að víkjast undan ábyrgð ríkisstjórnarinnar, að ég hef ekki heyrt í þessum ágætu ræðum stjórnarandstæðinga miklar leiðbeiningar um það með hvaða hætti þeir telja rétt að taka á málum. Ég hef ekki beinlínis heyrt kröfur um gengisfellingu. Ég hef ekki heyrt kröfur um það að menn slái nú stórtæk erlend lán og spýti inn í fyrirtækin, ekki til þess að breyta grundvellinum heldur til þess, eins og hæstv. sjútvrh. segir, að koma deyfilyfjum inn í reksturinn. Ég hef ekki heyrt neitt þess háttar og er út af fyrir sig ánægður með það. Ég hef ekki heldur heyrt neitt sérstakt sem ég gæti sagt að væri svar fyrir mig. Kannski byggist það á því að við erum í stjórn og stjórnarandstöðu og aðilarnir eru ekki sammála um það með hvaða hætti er rétt að standa að málum. En umræðan hefur verið mjög gagnleg. Hún hefur skýrt stöðuna. Ég hygg að það hafi verið búið að mála stöðuna kannski óþægilega og óþarflega dökka, eins og okkur hættir dálítið til hér á landi, að draga upp stöðuna í skörpum litum. Það er ekkert að því þótt hæstv. sjútvrh., sem ber ábyrgð á málaflokknum, hafi aðeins meiri áhyggjur af honum en við hinir ráðherrarnir. Ég er ekki að finna að því en ég tel að myndin hafi skýrst við þessar umræður allar og því finnst mér sérstök ástæða til að lýsa ánægju með það að umræðan fór fram.