Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 38 hef ég leyft mér ásamt þeim hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni og Baldri Óskarssyni, sem sat hér inni um tíma, - á Alþingi vel að merkja, - að bera fram till. til þál. svohljóðandi: „Alþingi samþykkir að fela ríkisstj. að skipa 7 manna nefnd til að gera heildarúttekt á fangelsismálum. Nefndin skal í kjölfar þeirrar úttektar skila áliti um þær úrbætur í fangelsismálum, sem henni þykja knýjandi, svo og áætlun um framtíðarskipan þessara mála. Nefndin skal skipuð fjórum fulltrúum samkv. tilnefningu þingflokka, tveim fulltrúum frá félagssamtökunum Vernd og einum fulltrúa dómsmrn. Dómsmrh. skipar formann nefndarinnar úr hópi nefndarmanna. Nefndin skal skila áliti fyrir þingbyrjun 1982.“ Í grg. með till. segir svo: Fangelsismál okkar hafa mjög verið í sviðsljósi að undanförnu og mikið um þau rætt og ritað. Hér er um viðkvæman og vandmeðfarinn málaflokk að ræða, þar sem oft vill verða skammt öfga á milli. Það fer hins vegar naumast á milli mála, að hreinskilin og opinská umræða hlýtur að vera af hinu góða, og Alþingi hlýtur að vera sjálfsagður vettvangur slíkrar umræðu. Þegar menntunarmál fangavarða komu til umræðu á Alþingi í fyrra hlutu fangelsismál almennt að verða fyrirferðarmest í umr. og þar kom margt athyglisvert fram í máli manna. Fsp. frá hv. Salome Þorkelsdóttur um tiltekna þætti í fangelsismálum fékk ekki neina umr., en skriflegt svar ráðh. barst við fsp. Í umr. undangenginna þinga um geðheilbrigðismál hefur málefni geðsjúkra afbrotamanna mjög borið á góma, en þar er á ferðinni eitt stærsta vandamál í fangelsismálum okkar. En heildarumræður um alla þætti fangelsismála, vandamálin þar og framkvæmd yfirleitt, hefur ekki farið fram á þingi og hafa þó oft gefist til þess ástæður. - Hér miða ég að sjálfsögðu við minn þingtíma. En ég vek athygli á að alvarleg og ítarleg umræða um fangelsismál mun ekki hafa farið fram hér á hinu háa Alþingi síðan 1968 og 1969. Þáv. hv. þm. Vesturl., Jónas Árnason, flutti hér mjög athyglisverða till. um úrbætur í fangelsismálum og rakti þar mörg dæmi um aðbúnað, framkvæmd, möguleika þeirra, sem úr fangelsi losna, og spurninguna um hversu langt ætti yfirleitt að ganga í refsingum af þessu tagi og hversu á annan hátt mætti bregðast við afbrotum, einkum hinum smærri. Mér er tjáð að í kjölfar þessarar till. hafi ýmsar lagfæringar verið gerðar, en síðan ekki söguna meir. Vissulega er það íhugunarefni, að það skuli vera komið á annan áratug frá því að löggjafinn síðast fjallaði rækilega um þessi mál. Nú í sumar hefur séra Jón Bjarman fangaprestur vakið verðskuldaða athygli á fjölmörgu í fangelsismálum okkar. Hér segir í grg., að flm. þessarar till. muni leita liðsinnis hans er málið kemur til umfjöllunar Alþingis. Í kjölfar þess, sem séra Jón Bjarman hefur látið frá sér fara, hafa svo birst viðtöl og greinar um þessi mál sem vekja ekki síður fjölmargar spurningar sem ósvarað er að miklu eða öllu leyti. Skemmst er að minnast viðtalsbókarinnar við Sævar Ciecielski, Stattu þig drengur, sem er þess eðlis, að löggjafinn, Alþingi, hlýtur að leggja að eyru og fá svör við ýmsum þeim spurningum sem vakna við lestur þeirrar bókar. En til þess að Alþingi geti um málið fjallað heildstætt og vegið og metið allar aðstæður er óhjákvæmilegt að fram fari hlutlaus úttekt á fangelsismálum okkar og stöðu þeirra í dag. Fullyrðingar allar er hollast að spara, en engum dylst þó að í svo vandmeðförnum málaflokki getur vart hjá því farið að ýmislegt sé öðruvísi en vera ætti. Þar geta komið til mannleg mistök, einstrengingsháttur og jafnvel mannúðarskortur gagnvart því ógæfufólki sem oft á sér fáa formælendur, ef nokkra. Hvergi er í raun meiri hætta á valdaníðslu en einmitt gagnvart þessu fólki og úr því verður að fá skorið óyggjandi, að slíkt eigi sér ekki stað, og ef svo er, að gripið sé þá til harkalegra gagnráðstafana. Í ljósi þeirrar úttektar, sem lögð verður fyrir Alþingi, munu svo fara fram enn frekari umræður og í væntanlegum tillögum um frekari úrbætur gefst svo enn færi á að fjalla um þessi mál. En þögn um þau á Alþingi í ljósi þess, sem um málin hefur verið rætt og ritað úti í þjóðfélaginu, er af hinu illa, vekur enn frekari tortryggni og grunsemdir og er í raun ekki réttlætanleg. Sú spurning leitar mjög á flm., hvort fangelsunum sé ekki beitt um of með tilliti til þeirra áhrifa. sem slík frelsissvipting hefur í för með sér. Nefndinni er því nauðsyn að kanna rækilega hvort önnur viðurlög en fangelsun eigi ekki í mörgum tilfellum meiri rétt á sér. Hér er að stórri spurningu komið og ég veit að hv. 2. flm. þessarar till. Guðmundur J. Guðmundsson, mun koma rækilega inn á það atriði. Ég ætla því aðeins að varpa fram hér og nú tveim atriðum. Allir þekkja nafngiftina betrunarhús sem annað orð yfir fangelsi eða a. m. k. vissa gerð þeirra. Samkv. því ættu þessar stofnanir að vera til betrunar, gera einstaklinginn, sem þar dvelst, að betri manni. Er það nú svo, að þessi nafngift sé í einhverju réttmæt, eða er hún öfugmæli? Þar svarar hver fyrir sig með tilliti til þess sem hann veit dæmi um. Annað atriðið er varðandi eðli afbrots og ástæður allar þegar til hörðustu refsinga er gripið, hversu réttlætanleg og um leið æskileg frelsissviptingin er, ekki aðeins vegna einstaklingsins, heldur og frá samfélagslegu sjónarmiði. Inn í þessa mynd koma geðsjúkir alveg sérstaklega. Það er fyllilega ástæða fyrir okkur að staldra hér við og reyna á hlutlægan hátt að gera okkur sem besta grein fyrir gildi og tilgangi frelsissviptingar sem refsingar. Varðandi störf nefndar með heildarúttekt að markmiði er eðlilegt og sjálfsagt að kanna þetta grundvallaratriði alveg sérstaklega. Ég minni á fleyg orð, sem munu hafa verið sögð af séra Árelíusi Níelssyni, á aðalfundi Verndar nýlega, þar sem hann var að skora á okkur að vera fyrstu þjóðina, sem legði fangelsi niður. Sannarlega er þetta umhugsunarefni frá manni sem hefur svo mjög nálægt þessum málum komið og hefur kynnt sér þau eins og séra Árelíus hefur gert. Ég vil minna enn frekar á nokkur atriði sem komið er inn á í þessari grg. Í þessu máli hæfa engir dómar engar alhæfingar til eða frá. Hlutlaus úttekt á að vera öllum nauðsyn. Eflaust þykir mörgum þó glöggt af tillgr. að flm. telji að úrbætur þurfi og nýtt heildarskipulag þurfi til að koma. Úr því dreg ég ekkert. Alveg sérstaklega skal þar minnt á þá fanga sem eiga við geðræn vandamál að stríða. Þar er vandinn viðkvæmastur og erfiðastur úrlausnar, svo sem glögglega var rakið hér áður í tengslum við till. um geðheilbrigðismál sem samþykkt var sem ályktun Alþingis í fyrra. Á ráðstefnu Verndar um þessi mál, vanda geðsjúkra afbrotamanna, sem haldin var s. l. vor, kom margt fram sem sannarlega vakti til athugunar og umhugsunar. Inn í fangelsismál okkar blandast að sjálfsögðu ýmis þjóðfélagsleg vandamál, sem nú eru mjög ofarlega á baugi: áfengisvandamálið, fíkniefnavandamálið, svo þau stærstu séu dregin fram í dagsljósið. Svo miklir orsakavaldar eru hér á ferð að í raun er ekki hægt að ræða þessi mál, afbrotamál yfirleitt, án þess að þessir vímugjafar komi meira og minna inn í myndina. Öll litu þessi mál allt öðruvísi út ef svo væri ekki. Inn í það fléttast svo ótalmargt sem ekki er þörf á að rek ja hér. En hollt er okkur öllum að hafa þetta hugfast í allri umræðu og umfjöllun um þennan málaflokk og vímugjafarnir, áfengi sem fíkniefni, eiga að skoðast m. a. í ljósi þessa. Í allri umræðu okkar um betra þjóðfélag og fegurra mannlíf ættum við að líta á vímugjafana af raunsæi, með opnum augum, og í aðgerðum okkar öllum ættum við að miða við hversu fyrirbyggjandi aðgerðir í þeim efnum og hjálparaðgerðir einnig eru afgerandi þættir til að létta þann vanda sem við erum nú sérstaklega að ræða. En þetta átti aldrei að vera nema þörf áminning, enda vart hægt að fjalla hér um án þess að að vímugjöfunum sé vikið um leið þeim vímugjöfum sem vefa marga örlagaþræði allt of margra þeirra sem við erum að dæma og refsa fyrir afbrot af ýmsu tagi. Varðandi önnur fíkniefni en áfengi og afbrot þeim tengd verður eflaust umræða í vetur, þar sem stjórnvöld fjalla nú sérstaklega um þá óhugnanlegu þróun sem þar á sér stað og hversu við skuli bregðast. Enda þótt vímugjafarnir verði hér ekki teknir frekar inn í almennt fer þó ekki hjá því, að þeir eru afgerandi oft og tíðum varðandi þá afbrotamenn sem við geðræn vandamál eiga að etja, auka vanda þeirra og gera öll þeirra mál oft enn erfiðari úrlausnar en ella væri og enn vandmeðfarnari, enn viðkvæmari. Á þeim á þess vegna að taka á sérstakan hátt, en ekki á þann hátt sem nú er því miður í allt of ríkum mæli gert. Ég ætla að vona að þetta verði upphaf málefnalegrar og hreinskiptinnar umr. hér á eftir. Til þess að gera megi sér nokkra grein fyrir því, hve mikið umfang það er sem við erum hér að fjalla um, ætla ég að leyfa mér að vitna í nokkra minnispunkta sem séra Jón Bjarman fangaprestur hefur látið mér í té sem innlegg í þessa umr. Með leyfi forseta segir séra Jón Bjarman í bréfi til okkar flm.: „Að minni hyggju þarf úttekt að ná til eftirtalinna þátta, sem allir tengjast fangelsismálum, og jafnframt til þeirra laga sem hver þáttur fyrir sig byggir á: Íslenskar refsivistarstofnanir, hlutverk þeirra, rekstur þeirra, starfslið o. fl. það sem lýtur að rekstrinum. Framkvæmd skilorðsbundinna losana úr refsivist, náðana, uppgjafar saka, skilorðsbundinna dóma, frestun á ákæru og mat á gagnsemi þessara þátta refsikerfisins. Framkvæmd gæsluvarðhalds vegna rannsókna í sakamálum, rekstur sérstakrar stofnunar í því skyni, mat á reglum sem varða frelsisskerðingu sakaðra manna vegna málsrannsókna. Réttarúrræði vegna manna sem sýknaðir eru fyrir dómi vegna ósakhæfni, en jafnframt úrskurðaðir til öruggrar gæslu á viðeigandi hæli. Hinn almenni seinagangur réttarkerfisins og oft og tíðum langa bið frá því brot er tekið til rannsóknar og þar til dómur er upp kveðinn og til fullnustu kemur. Starfsemi frjálsra félagasamtaka til aðstoðar mönnum í fangelsum og þeim sem þaðan losna. Stuðningur ríkis og sveitarfélaga við slík samtök. Mat á beitingu ákvæða stjórnarskrárinnar um náðun og uppgjöf saka svo og 40. gr. almennrar hegningarlaga um reynslulausn og framkvæmd slíkra ákvarðana. Upptalning mín verður ekki lengri þó hún gæti verið miklu lengri,“ segir séra Jón Bjarman. „Ég er fús til að koma til viðræðna við þn. þá sem um þetta mál kann að fjalla áður en það kemur til endanlegrar ákvörðunar hins háa Alþingis.“ Ég vek athygli á því, að séra Jón Bjarman lýsir yfir sérstökum vilja til viðræðna við þá þn. sem fær þetta mál til meðferðar. Ég efa ekki að það væri nefndinni mjög til hjálpar í starfi hennar, svo víðtæka og yfirgripsmikla þekkingu sem hann hefur á þessum málum almennt. En þessi upptalning hans á verkefnunum, sem við væntanlegri nefnd blasa, gefur okkur nokkra hugmynd um það mikla víðfeðmi sem hér er um að ræða. Nauðsyn þessarar úttektar verður a. m. k. enn ljósari þegar þessi verkefnalisti, sem Jón Bjarman segir að engan veginn sé tæmandi, er skoðaður. Ég minnti í grg. á bókina: Stattu þig drengur. Ég ítreka það hér og nú, að þar koma fram ýmis atriði sem eru allrar athygli verð og láta engan mann ósnortinn með öllu. Um allt það mál skal hins vegar ekki rætt frekar hér, hvorki með tilvitnunum né því síður einhverjum fullyrðingum í tengslum þar við. Bókin er samt að vissu marki hólmgönguáskorun til okkar allra, til þjóðfélagsins í heild, og við eigum að bregðast við henni sem við best gerum á hverju því sviði sem sú lesning snertir okkur og það er víða, vægast sagt. Ég segi það hér í grg. og við flm., að fá mál eigi meiri heimtingu á raunsærri skoðun, umræðum og í framhaldi af þeim og nauðsynlegu starfi nefndar, sem gerði úttekt og tillögur til Alþingis, yrði þá af mikilli alvöru snúið sér að því að gera þær umbætur sem knýjandi teldust. Þetta ógæfufólk á þar ótvíræðan rétt. Rétti þess má löggjafinn aldrei gleyma, heldur gæta hans sem best. Í till. okkar er vikið að nefndarstarfi og uppbyggingu þeirrar nefndar. Það er sjálfsagt að hver þingflokkur tilnefni aðila í þessa nefnd til nánari tengingar málsins við Alþingi á öllum stigum, Að sjálfsögðu eiga tilnefningar ekki að vera bundnar við alþingismenn. Fulltrúi ráðuneytisins er sjálfsagður til upplýsingagjafar og sambands við yfirvöld dómsmála. En í till. er gert ráð fyrir sérstöku vægi í nefndinni hvað snertir Félagasamtökin Vernd. Við flm. leggjum mikla áherslu á virka og sterka þátttöku frá þeim ágæta félagsskap í öllu því starfi sem till. beinist að. Þeir, sem þar starfa, vita öðrum betur hverju er ábótavant, hvað má betur gera, hvernig skal á málum haldið, hvert framtíðarfyrirkomulag skal vera. Óeigingjarnt og fórnfúst starf þessara samtaka verður seint metið til fulls, og hversu vel sem við gerum í þessum málum verður lifandi og styrk þátttaka þessara samtaka brýn nauðsyn engu að síður. Þeirra starf hefur beinst öllu öðru fremur að hinum beina mannlega þætti, hjálparstarf sem oft hefur borið ótrúlegan ávöxt. Löggjafinn getur sannarlega verið þakklátur fyrir þetta starf, og okkar er því að styrkja sem best þessa starfsemi, ekki aðeins með fjárhagslegum stuðningi, svo mikilvægur sem hann er, heldur með beinum aðgerðum og virkari þátttöku um leið. Við flm. leggjum því höfuðáherslu á að Vernd komi svo rækilega inn í þessa nefnd sem till. gerir ráð fyrir. Ég hef ekki hugsað mér að hafa þessa framsögu lengri. Hún er fyrst og fremst hugsuð sem opnun þessa máls á Alþingi, opnun sem ég tel nauðsynlega, sem ég tel tímabæra, sem ég tel óhjákvæmilega. Ég vil leggja til að þessu máli verði vísað til hv. allshn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég fagna þeirri þáltill., sem hér er til umr., og þakka flm. hennar fyrir að færa þessi mál inn á hv. Alþingi. Eins og fram hefur komið hafa þessi mál verið mikið í sviðsljósinu undanfarna mánuði og fram komið mikil gagnrýni á fangelsismálin og aðbúnað fanga í fangelsum. Þær umræður gefa vissulega tilefni til að gerð verði úttekt á þessum málum, enda erfitt að meta fyllilega réttmæti þeirrar gagnrýni, sem fram hefur komið, fyrr en sú úttekt liggur fyrir, þó margt bendi til að hún eigi við töluverð rök að styðjast. Ég tel því skynsamlega á málum tekið í þessari þáltill., að úttekt fari fram og áliti verði skilað um úrbætur,auk áætlunar um framtíðarskipan þessara mála. Ég skal ekki fara út í einstaka gagnrýni, sem fram hefur komið á fangelsismálum í fjölmiðlum, en við þó benda á eitt atriði. Ég álít að það eitt gefi vissulega tilefni til úttektar á þessum málum. Í Dagblaðinu 17. ágúst s. l. segir Jón Bjarman fangaprestur eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ég hef fylgst með um 300 refsiföngum. Flestir koma út skaddaðir, sumir óbreyttir, einn, kannske tveir, höfðu batnað.“ Þessi orð fangaprestsins, sem hefur starfað að þessum málum um langan tíma, manns sem hefur tækifæri til að komast mjög náið í snertingu við þessi mál og greina hvað aflaga fer í aðbúnaði fanga og fangelsismálum almennt, gefa vissulega tilefni til að huga betur að þessum málum. Þau gefa sannarlega tilefni til að staldra við og athuga hvort við séum yfirleitt á réttri braut þegar það er mat fangaprestsins að flestir komi skaddaðir út eftir fangavist, hvort ekki þurfi að huga að ýmsum öðrum atriðum betur sem lausn vegna afbrota en eingöngu innilokun bak við lás og slá, einhverju sem stuðlað gæti að því að gera fangann betri þjóðfélagsþegn, en ekki verri, þegar hann hefur lokið sinni afplánun. Ég vil benda á hér í lokin, að reglugerð um fangavist er orðin mjög úrelt og brýna nauðsyn ber til að endurskoða hana, en hún er frá 1957 og því 24 ára gömul. Í sjálfu sér verður því ekki móti mælt, að nokkuð strangur agi verður að vera í fangelsum. En það er hægt að ganga of langt með allt of ströngum reglum, þannig að reglurnar skaði, en bæti ekki. Það hlýtur að vera hægt að finna mannúðlegri leið í meðferð fanga en að fangaverðir lesi hvern stafkrók í bréfum sem fangar fá, hleri öll símtöl þeirra, auk þess sem þau eru mjög takmörkuð, standi síðan yfir þeim meðan þeir fá heimsóknir af sínum nánustu. Gengur ekki snuðrið um einkahagi fanganna of langt með þessu? Benda má einnig á að í þessari reglugerð er fangelsisstjóra veitt heimild til að loka fanga inni í einangrunarklefa í allt að 90 daga, þó ekki lengur en 30 daga nema með samþykki ráðuneytisins. Er fangelsisstjóranum ekki gefið þarna of mikið vald að geta einn úrskurðað fanga í 30 daga einangrun? Væri ekki réttara að fleiri væru um að meta brot fangans, hvort það væri svo stórt að tilefni gæfi til margra vikna einangrunar? Ég hafði ætlað mér að flytja till. um að þessi reglugerð frá 1957 yrði endurskoðuð, en ég sé ekki ástæðu til þess, því eins og þessi till. er sett fram hlýtur einnig að felast í henni að nefnd sú, sem fær málið til meðferðar, endurskoði þessa reglugerð. Vænti ég þess fastlega, að svo verði gert. Ég vil, herra forseti, að lokum ítreka þakklæti mitt til flm. og lýsa yfir fyllsta stuðningi við þessa till. og vona að hún fái greiða leið hér á hv. Alþingi og stuðning sem flestra þm.



Herra forseti. Í þáltill. þeirri, sem hér er til umr., er lagt til að kosin verði 7 manna nefnd sem geri úttekt á fangelsismálum á Íslandi. Jafnframt er í grg. vakin athygli á þeirri spurningu, hvort ekki skuli.beitt öðrum viðurlögum en fangelsunum í ríkari mæli en verið hefur til þessa. Hv. 2. þm. Austurl. hefur gert grein fyrir þáltill. og efnisatriðum hennar og því óþarft að skýra hana nánar. Jafnframt er vert að þakka þær góðu undirtektir sem komu frá hv. 10. þm. Reykv. Ég vil hins vegar lýsa gagnrýni minni á þeirri oftrú sem virðist ríkja í lögum og dómum hér á landi á gildi fangelsisvistunar. Ég hef í nokkra áratugi haft talsverð kynni af ýmsum þeim og þá sér í lagi ungmennum sem betrunarhúsið á Litla-Hrauni hafa gist. Öll þau kynni hafa sífellt betur staðfest þá skoðun mína, að við séum á rangri leið í þessum efnum. Ég hef haft kynni af ungum mönnum sem glatað hafa heilsu sinni á Litla-Hrauni og tortímst í orðsins fyllstu merkingu. Það væri ljót saga ef það væri þulið. Áður en ég hef reiðilestur minn, ákæruna gegn þessari fangelsistrú, vil ég taka skýrt fram og leggja áherslu á að það er auðveldara að gagnrýna þetta fyrirkomulag en koma með jákvæðar og frjóar tillögur til úrbóta. En þær litlu vonir, sem ég batt við núv. hæstv. dómsmrh. í þessum efnum, eru löngu kulnaðar. Hafa hv. alþm. gert sér grein fyrir því, að um 80% fanga á Litla-Hrauni eru alkóhólistar eða eiga við alvarleg áfengisvandamál að stríða? Hafa hv. alþm. gert sér grein fyrir því, að verulegur hluti þessara manna kemur aftur og aftur á Litla-Hraun? Hvar er betrunarhúsið sem átti að bæta þessa ungu menn og gera þá að nýtari þjóðfélagsþegnum? Mér er sagt að það séu milli 10–15 fangar á Litla-Hrauni samkvæmt læknisúrskurði geðveikir, að vísu á mismunandi háu stigi, sumir dæmdir ósakhæfir, aðrir taldir þurfa á læknismeðferð að halda sökum geðveiki og eiga alls ekki í fangelsum að dveljast. Þessir menn þurfa læknismeðferð. Eins og ég sagði áðan hafa margir verið úrskurðaðir ósakhæfir sökum geðveiki, en engu að síður vistaðir á Litla-Hrauni vegna þess að geðsjúkrahús neita að veita þeim viðtöku. Slíkir menn geta ekki talist heppilegir uppalendur ungra manna og óharðnaðra, sem dómsvaldið hefur úrskurðað til betrunar. Hér er raunar á ferðinni einstakt hneykslismál, sem þyrfti að ræða sérstaklega. Landlæknir hefur raunar oftar en einu sinni ítrekað að hér sé um fáheyrt hneykslismál að ræða. Þarna eru einnig kynferðislega afbrigðilegir menn, sem framið hafa kynferðisleg afbrot eða orðið afbrigðilegir á þessu sviði vegna fangelsisvistar, eins og gjarnan vill verða. Slíkir menn geta ekki heldur talist heppilegir uppalendur ungra manna og óharðnaðra sem dómsvaldið hefur sent til betrunar. Menn, sem dæmdir eru fyrir sérstaklega óhugnanleg kynferðisafbrot, eru 3–4. Ef 50 menn eru vistaðir á Litla-Hrauni hefur um þriðjungur þessara manna ýmist verið úrskurðaður geðveikur af læknum og ætti að dveljast á geðveikrahælum eða vera undir læknishendi eða háskalega kynferðislega afbrigðilegir menn. Slíkt er betrunarhúsið sem við sendum í unga menn um tvítugt í tugatali ár eftir ár og erum forundrandi á að skuli ekki koma göfugir til baka. Ótrúlega margir þeirra, sem hafa verið dæmdir á Litla-Hraun, eru ungir menn. Þeir eiga ótrúlega margt sameiginlegt. Þeir koma flestir frá heimilum sem hafa átt við erfiðleika að stríða, víða verið mikil áfengisneysla og önnur óregla, hjónaskilnaðir foreldra mjög tíðir. Þeir hafa átt erfiða bernsku og æsku og ekki fengið rétta aðstoð á réttum tíma, sjálfir síðan lent í óreglu, gengið refilstigu, en þó fæstir unnið nokkur níðingsverk, smáþjófnaðir, áfengislagabrot, bilþjófnaðir, minni háttar ávísanafals og þannig mætti lengi telja. Kornungir eru þeir komnir í hendur lögreglunnar. Vinnubrögð lögreglunnar gagnvart þessum ungu mönnum eru kapítuli út af fyrir sig sem fróðlegt væri að ræða nokkuð ítarlega. Þarna er um erfiða aðstöðu lögreglumanna að ræða og hægara um að tala en í að komast, en fádæma eru þessi vinnubrögð oft óheppileg og skaðleg. Síðan eru þessir ungu menn gjarnan orðnir fangar á Litla-Hrauni fyrir tvítugt. Hafi þeir ekki verið lyfjasjúklingar fyrir verða þeir það flestir á skömmum tíma þar eystra. Sama gildir raunar um hegningarhúsin við Skólavörðustíg og Síðumúla. Svo þegar fangelsið er yfirgefið, dómurinn afplánaður, standa þeir vegalausir í borginni, í ótrúlega mörgum tilfellum útilokaðir frá atvinnumöguleikum því umhverfið snýst öndvert við. Oft eru einu vinirnir samfangar sem eiga við sömu vandamál að stríða. Þetta vandamál eykur áfengisþörfina, eykur pilluátið sem lærðist í fangelsunum og síðan liggur leiðin oftast aftur til betrunar á Litla-Hrauni. Hringrásin er hafin. Í ótrúlega mörgum tilfellum er þessi hringganga svo tíð að fyrr en varir eru bestu árin að baki. Þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, hafa verið gerðar af Félagasamtökunum Vernd, sem hafa komið upp tveimur bækistöðvum fyrir fanga sem dvalið hafa á Litla-Hrauni. Aðstoð ríkisins þar hefur verið eitthvað innan við eða um 1% af kostnaði. Þrátt fyrir þessa dimmu reynslu, sem sanna má með tölulegu úrtaki hvenær sem er, virðast yfirvöldin hér á landi enn þá telja Litla-Hraun einu sáluhjálp þessara manna. Sannleikurinn er hins vegar sá, að þessi hópur er langstærstur þeirra sem gista Litla-Hraun. Hvernig skyldi svo aðstaðan vera hjá þeim sem eru að reyna að brjótast út úr þessum vítahring? Ég gæti nefnt fjölda dæma, 10–20 eða fleiri ef óskað er, þar sem dómsmálayfirvöld virðast leggja sig fram um að koma þessum mönnum niður í svaðið aftur. Þar er um að ræða svo furðulegan skort á mannlegu innsæi og skilningi á mannlegum aðstæðum að maður stendur steini lostinn frammi fyrir þessum ósköpum. En ég skal láta mér nægja eitt dæmi, þar sem nýlokið er einum þætti þess harmleiks, en það er langt frá því að vera ljótasta dæmið. Ef ég nefndi ljótari dæmi býst ég við að virðulegur forseti mundi hringja bjöllu og áminna fyrir ljótt orðbragð. Til mín leituðu fyrir röskum þremur árum ung hjón með ungt barn. Þau höfðu sótt um íbúð í verkamannabústöðum og áttu við magnaða húsnæðiserfiðleika að stríða. Þeim var úthlutað lítilli tveggja herbergja íbúð. Mér var kunnugt um að eiginmaðurinn, sem að vísu var kornungur, hafði oftar en einu sinni dvalist á Litla-Hrauni, m. a. misst þar fingur vegna lélegrar læknisþjónustu. En eftir að hann kynntist konu sinni hætti hann allri áfengisneyslu, en stundaði vinnu af kappi bæði til sjós og lands. En sumarið 1980 dundi ógæfan yfir. Árið áður hafði hann verið dæmdur í sex mánaða fangelsisvist á Litla-Hrauni fyrir afbrot, sem framið hafði verið u. þ. b. þrem árum eða svo áður en dómur féll, og nú krafðist dómsvaldið þess, að dómurinn skyldi afplánaður, sex mánaða vist á Litla-Hrauni plús 21/2 mánuður sem átti eftir að afplána frá því á fyrri dögum. Fjárhagur ungu hjónanna var á þann veg, að skuldir voru á milli 8 og 10 millj. gkr. í vaxtaaukalánum og tvísýnt að íbúðin færi ekki á nauðungaruppboð, eiginkonan var barnshafandi að öðru barni þeirra og heimilislæknirinn úrskurðaði að fyrri fæðing hefði gengið það erfiðlega að ekki kæmi til mála að konan héldi áfram störfum meðan hún væri barnshafandi í annað sinn því að bæði heilsu hennar og lífi væri með því stefnt í beina hættu. Eiginmaðurinn vann til klukkan ellefu á hverju kvöldi og alla laugardaga og keyrði þannig niður skuldir sem safnast höfðu saman frá fyrri árum. Og ekki nóg með það. Þessi fyrrverandi afbrotafangi annaðist verkstjórn í veikindaforföllum atvinnurekenda. Öll þessi störf fórust honum frábærlega úr hendi. Stjórn húsfélagsins í þeim stigagangi, sem þessi ungu hjón bjuggu í, gaf þeim meðmæli fyrir frábærlega góða umgengni og kynni á öllum sviðum. Ég leitaði til dómsmrh. ásamt öðrum þm., bað um frest á afplánun og skýrði málavexti. Hæstv. dómsmrh. veitti tregur mánaðarfrest til að byrja með. Mánaðarfrest! Þegar þessi mánuður var útrunninn spurði ég hæstv. ráðh. að því, hvort hann gæti ekki veitt þriggja mánaða frest til viðbótar því þá mundi atvinnurekandinn verða aftur kominn til starfa og geta tekið við verkstjórn. Hæstv. dómsmrh. treysti sér ekki til þess vegna þess að einhver Þorsteinn, sem væri starfsmaður hjá honum, væri því andvígur, og mér skildist að allt dómskerfið færi úr skorðum ef orðið væri við þessari bón. Næsta dag var þessi ungi maður færður í Hegningarhúsið við Skólavörðustíg. Hann kvaddi samstarfsmenn sína, sem hann hafði stjórnað af miklum myndarskap undanfarnar vikur, annast útborganir með sóma og fleira, því nú þyrfti hann að fara í tukthús. Í a. m. k. hálfan mánuð var hann geymdur í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg vegna þess að það var ekki pláss á Litla-Hrauni. En hann fékk pillur í Hegningarhúsinu til að bæta upp vinnutapið og sefa ótta um heilsu konu sinnar. Eftir rösklega þriggja mánaða dvöl á Litla-Hrauni varð að leysa hann úr haldi eftir kröfu læknis vegna þess að hann var yfirkominn á taugum og heilsu. Yfir veturinn stundaði hann sjómennsku og um sumarið var hann í sæmilega tekjugóðri vinnu utanbæjar. En þessi Þorsteinn í ráðuneytinu vildi strax að vori taka hann og koma honum til „betrunar“. Það er reyndar dálítið erfitt að gera sér fulla grein fyrir því, hvor sé ráðherra hæstv. Friðjón Þórðarson eða þessi Þorsteinn. Dómsmrh. féllst á að bíða fram eftir sumri, enda fjárhagur fjölskyldunnar í algeru kaldakoli. Þrátt fyrir það lét þessi margumtalaði Þorsteinn í rn. handtaka unga manninn nokkrum sinnum yfir sumarið, jafnfram því sem hann lét hengja upp myndskreytta tilkynningu á veggi lögreglustöðvarinnar í Reykjavík þar sem þess var krafist, að maðurinn yrði handtekinn hvar sem í hann næðist. Ég legði til svona utan dagskrár, að eitthvert hreppsfélag, sem ætti við slæmar fjárheimtur af fjalli að stríða, réði þennan mann til sín sem fjallkóng. Hann virðist ekki líta glaðan dag nema hann komi fanga á Litla-Hraun. Fangi á dag kemur skapinu í lag! Það væri áreiðanlega þjóðhagslegu hagkvæmara, að þessi ágæti starfsmaður dómsmrn. væri fjallkóngur í einhverjum hreppi úti á landsbyggðinni. Þegar leið á sumarið átti þessi ungi maður kost á plássi á einu aflasælasta loðnuskipi íslenska flotans. Tveir alþm. buðust til að koma með þennan mann á Skólavörðustíg 9 tveimur dögum eftir að loðnuvertíðinni lyki. 50 manns voru um þetta skipspláss, enda mjög eftirsótt. En hæstv. dómsmrh. kaus „betrun“ á Litla-Hrauni. Við þessir tveir alþm. héldum í fávisku okkar að ungi maðurinn væri betur geymdur við loðnuveiðar norður í Íshafi við verðmætasköpun, jafnframt því sem hann bjargaði fjölskyldu sinni frá endanlegu fjárhagslegu gjaldþroti. En hvernig standa svo málin hjá þessum unga manni sem áður gekk refilstigu og villur vegar, hætti svo áfengisneyslu og afbrotum, stofnaði heimili og hafði fyrir tveim börnum að sjá ? Form dóma varð honum hindrun á framhaldi eðlilegs lífs. Fyrir röskri viku dvaldist hann á Litla-Hrauni í einangrun yfirbugaður maður. Framtíð hans og heilsa virtust í tvísýnu, eiginkonan undir læknishendi vegna taugaálags, íbúðin þeirra á uppboði og skuldadrottnar kröfðust gjaldþrots. Réttlætinu hafði verið fullnægt. En þegar þessi till., sem hér er til umfjöllunar, hafði verið lögð fram skoraði aðalfundur Verndar á Alþingi að samþykkja hana og ástand þessara mála fór að koma til umræðu í þáttum í Ríkisútvarpinu. Ég hafði ítrekað bréf mín til fullnustumatsnefndar um að manni þessu yrði sleppt úr haldi vegna fjölskylduaðstæðna. Þá skyndilega var honum sleppt úr haldi s. l. föstudag, þótt þá væri nýbúið að tilkynna honum að hann yrði í haldi út janúarmánuð a. m. k. Ég gæti utan enda þulið upp slíkar sögur, af nægu er að taka, og því miður er það yfirleitt harmsögur. Ég held að þótt píslargöngur í dómsmrn. séu margar, og ekki efa ég að beðið sé um náðun fyrir hvern þann sem dæmdur er, þá sé óhjákvæmilegt að breyta þeim vélrænu vinnubrögðum sem nú tíðkast þar. Hér verður að taka upp mannleg vinnubrögð gagnvart mönnum sem beðið hafa árum saman eftir dómi og búa við gerbreyttar og betri aðstæður með framkomu og hegðun. Fjallkóngssjónarmiðið verður að víkja. Þótt ráðuneytisstjóri dómsmrn. sé einn mesti heiðursmaðurinn í íslenskri embættismannastétt, og ég vil ekki orðinu á hann halla, verð ég að segja að þegar rætt er um ýmsa starfsmenn dómsmrn. og marga þá, sem við fangamál fást, dettur mér í hug hending úr vísu Bólu-Hjálmars: Af frjálsum manngæðum lítið eiga. Satt að segja á ég ekki til orð þegar ég heyri tilsvör manna sem jafnvel gegna deildarstjórastörfum í þessu virðulega rn: Ég verð svo gersamlega forundrandi á þeim tilsvörum sem ættingjar fá, grátandi konur með börn á handlegg, að ég bókstaflega stirðna upp. En réttlætistilfinningin birtist í ýmsum myndum. Það er ekki vanþörf á að Alþingi kjósi þá nefnd; sem till. gerir ráð fyrir, til að kynna sér þessi erfiðu og vandasömu mál og framkvæmd þeirra, gera tillögur til úrbóta. Hin dauða hönd núv. hæstv. dómsmrh. hef ég ekki trú á að muni mikið gera. Það þarf að endurskoða reglugerðir og alla starfshætti í fangelsum. Engin reglugerð er til um Hegningarhúsið í Reykjavík, aðeins einhverjar húsreglur frá því um aldamót. Reglugerð um Litla-Hraun er löngu orðin úrelt. Stjórn Litla-Hrauns tekur lítið þátt í rekstri þessa betrunarhúss og hefur í gegnum árin oft og tíðum vitað sáralítið um það sem þar fer fram. Hins vil ég þó geta, að núverandi forstöðumaður virðist mér af umsögnum leggja sig fram í sínu starfi að reynast þessum ógæfumönnum vel. Það er óhjákvæmilegt að hleypa þarna inn fersku lofti. Fyrrum dómsmrh. hafa flestir eitthvað gert til bóta, og sumir allverulega, en afrekaskrá núv. hæstv. dómsmrh. er fljótlesið plagg. Það væri mjög til bóta ef þeim refsiföngum, sem hafa orðið áfengissýkinni að bráð, væri gefinn kostur á meðferð fyrir áfengis- og lyfjasjúklinga á viðurkenndum meðferðarstofnunum á borð við SÁÁ. Staðreyndin er sú, að þeir áfengissjúklingar, sem gera sér grein fyrir og ná tökum á sjúkdómi sínum, geta lifað fullkomlega eðlilegu lifi án áfengis, en til þess þurfa þeir að fá tækifæri. Slíkt tækifæri má gefa þeim með því að yfirvöld bjóði þeim meðferð af því tagi sem áður er getið fyrir áfengis- og eiturlyfjasjúklinga, bjóði hjálp til að halda sjúkdómnum í skefjum og síðan verði gefinn kostur á eins til tveggja ára reynslutíma sem leiði til niðurfellingar allrar afplánunar ef vel tekst. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að það er mjög til athugunar að leggja hér fram á hæstv. Alþingi - það verður þá skoðað nánar hvort sú nefnd, sem væntanlega verður kosin, muni ekki fjalla um það - sérstakt frv. um breytingar á hegningarlögum og ýmsum lagaþáttum þessara mála. Það er nauðsynlegt að gera öflugar ráðstafanir til að gefa þeim ungu mönnum, sem í fangelsum lenda, betri aðstöðu til menntunar og reyna á einhvern hátt að halda þannig á málum að fangelsi verði til betrunar, en ekki það mannskemmandi spillingardíki sem nú er, sem brýtur niður unga menn sem þangað koma, þannig að það verður að halda þeim gangandi á vanabindandi lyfjum. Er engar ráðstafanir hægt að gera til að auka menntun þessara ungu manna? Af könnunum er ljóst að verulegur fjöldi þeirra hefur ekki lokið skyldunámi. Öll reynsla úr nágrannalöndum sýnir að fangavist og nám falla illa saman. Þó má vel vera að í einhverju tilfelli geti það verið. Öllu, sem gert hefur verið í þessum málum, hafa Félagasamtökin Vernd beitt sér fyrir, bæði komið á stofn heimilum fyrir fanga, sem lokið hafa afplánun, og reynt að gera eitthvað í menntunarmálum þeirra. Það er hart að vita til þess, að skólastjórar skuli þurfa að beita hörku til að fangar fái að taka í skólum hjá þeim próf sem þeir hafa reynt að búa sig undir. Ég fullyrði að margir þessara fanga eru fúsir og hæfir til menntunar ef tækifæri og aðstaða gæfust. Við skulum muna að það er fátt dýrara þjóðfélaginu en að ala upp unga menn í fangelsum. Það þarf að athuga með fangaverðina. Þar eru fjöldamargir góðir og gegnir menn, sem ekki mega vamm sitt vita og starfa við erfiðar aðstæður, eins og kom fram í grg. 2. þm. Austurl. Að þessu þarf að hyggja. Ég fullyrði að í þessum störfum eru því miður líka menn sem aldrei ættu að koma nærri föngum. Ég vil minna á reynsluna af fangelsisrefsingunni, og ég vil minna á þau ummæli forstöðumannsins á Litla-Hrauni, að hann veit ekki um nokkurn mann sem orðið hafi betri maður í fangelsisvist. Ég skal fyrstur manna viðurkenna að þessi mál eru ákaflega vandmeðfarin og vandasöm og vonbrigði eru oft fylginautur þeirra. Eitt brýnt atriði, sem reyndar er tengt dómskerfinu öllu, er að menn þurfi ekki að bíða mörg ár eftir að dómur sé kveðinn upp í málum þeirra. Ég minntist á í upphafi að þar gæti ég talið upp dæmi sem erfitt væri að þylja hér á virðulegu Alþingi. Ég skal líka viðurkenna að ýmsum óhæfuverkum og jafnvel níðingsverkum verður erfitt að láta órefsað. En ég vil leggja áherslu á að ég held að það sé hægt að fækka í fangelsum. Ég held að það eigi ekki að dæma þessa ungu menn, sem lent hafa á refilstigum, eins títt í fangelsi og gert hefur verið. Það er skoðun mín að breyta þurfi lögum þannig að þegar ungt fólk á í hlut verði dómurum gert skylt að afla sér staðgóðra upplýsinga um persónulegar og uppeldislegar aðstæður þeirra, sem í hlut eiga, og auka skilorðsbundna dóma frá því sem nú tíðkast. Einnig þyrfti að efla skilorðseftirlit ríkisins og gera því fært að auka eftirlit og aðstoð við þetta ólánssama fólk. Það væri líka athugandi að fela viðurkenndum mönnum umsjónaraðild með viðkomandi ungmenni í ákveðinn tíma, og fleiri leiðir mætti athuga. Færibandadómar, sem senda ungt fólk til Litla-Hraunsdvalar, eru ekki til velfarnaðar. Að snúa lykli í skrá og gefa manni pillu er oft það auðveldasta, en sjaldan það farsælasta. Skilorðseftirlit ríkisins vinnur að mínu mati gott starf, en um fullnustumatsnefnd dómsmrn. vil ég nota það líkingamál, að öxin og jörðin mundu geyma hana best. Herra forseti. Ég skal fara að ljúka máli mínu, en á þó margt ósagt. Ég skal viðurkenna að fíkniefnaflóðið, sem hrjáir nágrannalönd okkar og er að steypast yfir okkur, skapar gífurlegan vanda. En ég er sannfærður um að nefnd, þar sem allir stjórnmálaflokkar ættu fulltrúa, þar sem Félagasamtökin Vernd ættu einnig fulltrúa og dómsmrn. formanninn, mundi án efa skila mörgum athyglisverðum tillögum. Fangelsismál hjá okkur eru í svo slæmu ástandi að Alþingi getur ekki lengur horft þar aðgerðalaust á. Ég hef þá trú, að vegna margs konar sérstöðu þjóðfélags okkar höfum við Íslendingar möguleika á að leggja að mestu niður fangelsi, en til þess þarf mikið átak, frjóa hugsun og ný jákvæð úrræði þar sem hagnýtt er það besta frá öðrum löndum, en forðast það sem versta raun hefur gefið erlendis. Þrátt fyrir allt skapar fámennið okkur þennan möguleika. Ég skal viðurkenna að þetta ástand á sér dýpri rætur en að það sé hægt að saka um núv. hæstv. dómsmrh., en ég hef enga trú á að núv. hæstv. dómsmrh. veiti þar nokkra leiðsögn. Ég saka hann um úrræðaleysi og ég saka hann um sljóa og dauða embættismennsku sem gengur vanans veg og er þræll bókstafsins og kerfisins. En ég hef þá trú, að meiri hluti hv. alþm. vilji leggja hönd á plóginn til nýrra úrræða, nýrra vinnubragða sem hefjist á nefndarstarfi sem alþm. kjósa sjálfir í. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Hér er til umr. till. til þál. um fangelsismál sem gerir ráð fyrir að skipuð verði sjö manna nefnd til að gera úttekt á fangelsismálum. Ég er sammála efni þessarar till. og lýsi stuðningi mínum við hana. Fangelsismálin hafa verið mikið í umræðum í fjölmiðlum undanfarin ár. Ýmis tilefni hafa komið þessari umræðu af stað, og þungar ásakanir hafa fallið í garð þeirra sem bera ábyrgð á þessum málum. Þessi þáltill. var tilefni til umfjöllunar í útvarpi fyrir skömmu þar sem rætt var við annan flm. till., hv. 7. þm. Reykv., og í framhaldi af ummælum hans við fangaverði og fulltrúa í dómsmrn. Ég ætla ekki að fjalla um þær umræður hér, en hv. 7. þm. Reykv. lét þar stór orð falla og gaf fyrirheit um meira þegar umræður yrðu um málið á hv. Alþingi. Það fyrirheit hefur hann staðið við nú. Sjálfsagt eru þau orð ekki ofsögð sem hann hefur látið frá sér fara, en það er e. t. v. nokkuð þungur dómur sem er kveðinn upp yfir núv. hæstv. dómsmrh., því að ég er hrædd um að þessi miklu vandamál í fangelsismálunum séu eldri en vera hans í þeim ráðherrastól. En hvað sem um fram komnar ásakanir varðandi meðferð einstakra fanga má segja held ég að stór þáttur í þessu öllu saman sé að skilning h já þeim, sem með fjárveitingavaldið fara, hafi skort á þýðingu þess að búa svo að þessum málum í heild að þau gefi kost á því að refsifangar komi betri og hæfari menn út í þjóðfélagið eftir að refsivist lýkur. Eins og fram kemur í grg. með till. lagði ég fram fsp. á s. l. vori til hæstv. dómsmrh. um fangelsismálin. Þessi fsp. mín var í fjórum liðum og vona ég, herra forseti, að mér leyfist að lesa hana hér nú, en þar var spurt hvort fyrirhugaðar væru úrbætur í fangelsismálum í náinni framtíð og þá einkum varðandi eftirfarandi þætti: að stofna vinnuhæli fyrir unglinga, sbr. lög um fangelsi og vinnuhæli, nr. 38 24. apríl 1973, um vistun geðsjúkra fanga, endurhæfingu fanga innan fangelsanna og um kvennafangelsi. Ég lagði þessa fsp. fram 12. maí s. l., og hæstv. dómsmrh. var tilbúinn með svör sín fáeinum dögum síðar. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir mínar fékkst málið ekki tekið á dagskrá hér á hv. sameinuðu þingi og var tímaskorti borið við þar sem stutt væri til þinglausna. Vissulega olli þetta mér vonbrigðum þar sem ég taldi fulla ástæðu til að fá umr. um þessi mál á hv. Alþingi. En málið þótti ekki svo mikilvægt að eyða mætti í það tíma á síðustu dögum þingsins. Niðurstaðan varð því sú, að ég féllst á skrifleg svör hæstv. dómsmrh. heldur en engin svör og gerðist það á þinglausnadegi. Ég vil við þetta tækifæri, þó seint sé, þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans. Þar kemur fram þrátt fyrir allt, að unnið er að úrbótum í fangelsismálum. Er það vel því að mörg óleyst og brýn verkefni eru fram undan. Það er ánægjuefni, að svo virðist nú að tekist hafi að leysa t. d. vistunarmál þeirra kvenfanga, sem hafðir voru í gæslu á Akureyri, með því að nú hefur fengist húsnæði fyrir þessar konur austur í sveitum. Það kemur fram í svörum hæstv. dómsmrh., að vistun geðsjúkra fanga er eitt af brýnustu vandamálum sem óleyst eru, og við getum víst öll verið sammála um það. Þess er að vænta, að í þeim efnum verði tekið í alvöru á málinu og raunverulegar úrbætur gerðar. Það mál þolir heldur enga bið. Ég ætla ekki að tala langt mál um svör hæstv. ráðh. við fsp. mínum, þar sem þessi till. til þál., sem hér er til umr., mun væntanlega, ef samþykkt verður, verða til þess að allir þættir þessara mála verði teknir til meðferðar og áætlun gerð um framtíðarskipan þeirra. Ég vil þó geta þess, að fsp. mín til hæstv. dómsmrh. var fram borin í framhaldi af fundi sem ég sat 27. apríl s. l. og boðað var til að tilhlutan nefndar er fjallaði um málefni fanga. Margt athyglisvert og fróðlegt - og mætti kannske segja: óhugnanlegt kom fram á þeim fundi, enda margir frsm. gjörkunnugir fangelsismálum. Tilgangurinn með því að vista refsifanga í fangelsi hlýtur að vera sá, að hann, þ. e. refsifanginn, komi að lokinni úttekt á refsingu út í þjóðfélagið sem nýtur þegn. Eins og málum er nú háttað er það undir hælinn lagt hvort slíkt gerist. Því miður virðist það vera svo, að margir þessara ógæfusömu manna lenda í þeim vítahring að fangelsið verður þeirra eina örugga athvarf, því að um leið og út er komið fer allt í sama horfið. Þetta kom greinilega fram í ræðu hv. 7. þm. Reykv. áðan, en svar við þessu vandamáli var á þessum umrædda fundi að brýn nauðsyn væri á endurhæfingu fanga innan fangelsanna og unglingavinnuhæli. Fréttir hafa birst af því í blöðum, að refsifanga hefði verið gert kleift að stunda iðnnám á meðan á refsivist stóð. Sá ungi maður virðist horfa björtum augum - eða við ættum kannske að láta nægja að segja bjartari augum - til framtíðarinnar. Refsivist hans hefur því greinilega borið jákvæðan árangur. Í svörum hæstv. ráðh. varðandi fsp. mína um stofnun unglingavinnuhælis segir orðrétt, með leyfi forseta: „Rn. telur að stofnun slíks unglingavinnuhælis verði að bíða þess, að leyst hafi verið önnur brýnni úrlausnarefni í fangelsismálum, nema sérstakar aðstæður séu fyrir hendi sem gera það æskilegt að koma slíku vinnuhæli á fót, eins og t. d. ef Krýsuvíkurskólanum yrði breytt í unglingavinnuhæli.“ Það er að sjálfsögðu matsatriði hver eru brýnust úrlausnarefni í fangelsismálum, en ég leyfi mér að benda á að það hlýtur að skipta miklu máli varðandi óharðnaða unglinga, sem lenda í afbrotum, hvernig aðbúnaður er fyrir hendi. Í þeim efnum væri hægt að vinna fyrirbyggjandi starf ef aðstaða væri til þess. Um langt skeið hefur það verið áhugamál aðstandenda Krýsuvíkurskólans að koma húsnæðinu í notkun eftir að séð var að það hlutverk, sem honum var ætlað upphaflega, er ekki lengur fyrir hendi. Ýmsar athuganir hafa farið fram í þeim efnum og viðræður við ýmsa aðila, m. a. fulltrúa dómsmrn. Engar niðurstöður hafa orðið, en þó er mér kunnugt um að húsið hefur a. m. k. verið skoðað af fulltrúum rn. Eignaraðilar þessa skóla mundu fagna því, ef möguleiki yrði að nýta húsið fyrir unglingavinnuhæli, og telja að vart væri hægt að finna því betra hlutverk, miðað við breyttar forsendur. Ég vænti þess, að þetta mál verði athugað mjög ítarlega af væntanlegri nefnd, hvort það væri þess virði að yfirtaka húsnæði Krýsuvíkurskólans og nýta í þágu einhverra þeirra ógæfusömu hópa sem dæmdir eru til fangavistar í lengri eða skemmri tíma og kalla á hjálp um betri aðbúnað og endurhæfingu. Þetta húsnæði hefur upp á aðstöðu að bjóða fyrir vinnuhæli og endurhæfingu fanga. Ég vil taka undir það, að góður styrkur væri að reynslu og þekkingu séra Jóns Bjarmans fyrir nefndina sem væntanlega verður samþykkt hér á hv. Alþingi að taki til starfa, því að sennilega eru það fáir sem þekkja eins vel til þessara mála og hann. Herra forseti. Ég skal ekki hafa þessi orð mín öllu lengri, en ég þakka flm. þessarar till. fyrir að hafa lagt hana fram, endurtek stuðning minn við hana og vænti þess, að hún fái skjóta afgreiðslu hér á hv. þingi.



Herra forseti. Hér er fjallað um till. til þál. um fangelsismál. Ég er þakklátur þeim sem hér hafa talað um þessi vandasömu mál af hógværð og háttvísi. Ég hef því miður ekki tíma til að svara þeim fsp. eða þeim athugasemdum sem hafa komið fram í máli þeirra lið fyrir lið, en geri það kannske jafnóðum í þeim orðum sem ég segi hér. Ég get þó ekki látið hjá liða þegar á þessu stigi að mótmæla afaryrðum og dylgjum hv. 7. þm. Reykv. Guðmundar J. Guðmundssonar. Þær voru vissulega af því tagi að það hæfir ekki að láta þeim ómótmælt. Ég læt að vísu lönd og leið þær örvar sem hann skaut að mér persónulega. En það er varla hægt að hlusta á þennan mikla mann halda reiðilestur yfir mínum starfsmönnum og svívirða þá á allan veg öðruvísi en að mótmæla því, og ég leyfi mér að gera það hér með. Ég var að vísu búinn að reikna með því, að hann flytti sinn reiðilestur í fyllingu tímans. Hann er búinn að lýsa því yfir tvisvar í útvarpi í eyru alþjóðar, að þegar þessi mál kæmu til umr. hér á hv. Alþingi yrði sprenging. Þetta hef ég heyrt hann tvítaka a. m. k. Allt frá þeim tíma hefur honum gersamlega haldið við spreng út af þessum málum og nú er bomban sprungin, eins og hv. alþm. hafa hlýtt á. Það hæfir ekki að fara um það mörgum orðum. Þau orð hans dæma sig auðvitað sjálf. Það er mjög misjafnt hvaða alþm. ræða við okkur í rn. út af þessum málum, þessum viðkvæmu og vandasömu málum. Enginn maður hefur rætt við mig eins oft út af slíkum málum og hv. 3. þm. Reykv., Albert Guðmundsson. Það þekkja allir að hann er ákveðinn í sínum málflutningi. Ég hef sagt við hann sem og hv. 7. þm. Reykv.: Ég skal gera fyrir ykkur og umbjóðendur ykkar allt sem ég get, miðað við þær reglur sem gilda og farið er eftir. - En ég verð að segja að það er mikill munur að öðru leyti á framkomu þessara tveggja hv. alþm. Það er langt sund á milli þeirra að þessu leyti. Ég hefði feginn viljað gera og ég þykist hafa gert nokkurn veginn það sem ég hef getað fyrir hv. 7. þm. Reykv. Það hefur kannske orðið einhver misskilningur á milli okkar. En til skýringar vil ég taka það fram, að sú reiði, sem búið hefur um sig í honum undanfarið, orsakast af því í örfáum orðum sagt, að hann hefur ekki komist upp með að láta sérreglur gilda um þá fanga sem hann ber fyrir brjósti. Þetta er ósköp einfalt mál. Hann rakti hér sögu eins fanga. Ég veit nákvæmlega hvaða mann hann á við. Ég held að fáum eða engum föngum í fangelsum landsins hafi verið gefin jafnmörg tækifæri. Það er ekki venja að hleypa föngum út, þegar þeir eru byrjaðir eða ekki búnir að afplána nema helming af sínum dómi, og leyfa þeim að fara í vinnu eða heim til sín. Ég held að þetta sé næstum því algert einsdæmi, að því mér er kunnugt, frá seinni árum. Sá fangi, sem hv. þm. ræddi um, fékk að fara heim til sín þegar hann hafði afplánað dóm að hluta. Hann fékk að fara fyrst á togara, síðan í vel launaða vinnu inni á hálendinu. Hann átti að koma inn á ákveðnum degi aftur. Honum var sleppt gegn því loforði, að hann kæmi inn á ákveðnum degi aftur, 1. júlí 1981. En auðvitað kom hann ekki þá. Síðar var talað um að hann fengi að fara á loðnuskip. Þá sagði ég við hv. þm., að því miður væri það svo að áliti fullnustumatsnefndar að ekki væri talið réttlætanlegt að beita öðrum reglum við þennan fanga en aðra. Að vandlega yfirveguðu ráði treysti ég mér hreinlega ekki til að leyfa þessum fanga að fara á „eitt mesta loðnuskip landsins.“ Það er alveg laukrétt. Þess vegna var hann settur inn aftur. Hv. þm. var að undrast yfir því, að þessi fangi væri nú laus. Honum var sleppt út s. l. föstudag, þegar hann var búinn að afplána helming af sinni fangavist. Honum var sem sagt sleppt lausum þegar hann var búinn að afplána lágmarksrefsingu samkv. hegningarlögunum. Ég ætla ekki að fara að þylja frekari reiðilestur yfir hv. 7. þm. Reykv. Mér finnst að það hæfi ekki því umræðuefni sem við erum hér að tala um. Persónulegur skætingur og aðrar slíkar væringar hæfa ekki því alvörumáli sem við erum að fjalla um hér. Ég ætla að láta þessum þætti í minni ræðu lokið að þessu leyti, en rifja örlítið upp af því sem þáltill. gefur tilefni til að ræða ögn nánar. í þessari till. er lagt til að Alþingi samþykki að fela ríkisstj. að skipa 7 manna nefnd til að gera heildarúttekt á fangelsismálum. Nefndin skal í kjölfar þeirrar úttektar skila áliti um þær úrbætur í fangelsismálum, sem henni þykja knýjandi, svo og áætlun um framtíðarskipan þessara mála. Ég get mjög vel fellt mig við þennan hluta till. og tel að það sé rík ástæða og full nauðsyn að skoða þessi mál. Ég er mjög feginn því, að hv. alþm. sýna þennan áhuga, sem ég vona að verði fylgt eftir í verki síðar meir. Um það, hvernig á að tilnefna nefndina og að dómsmrn. eigi að skipa formann nefndarinnar, þá er ég ekki viss um að það eigi að láta „hina dauðu hönd dómsmrh.“ koma þarna nærri. Er ekki alveg eins gott að láta þetta bara vera 7 manna milliþinganefnd sem velur sjálfri sér formann og skilar svo áliti fyrir tiltekinn tíma? Ég álit að sú nefnd, sem fær þetta mál til athugunar, ætti að skoða síðari tvær málsgr. að þessu leyti, og beini ég þeim orðum til hv. 2. þm. Austurl. Ég ætla svo að leyfa mér að grípa á örfáum atriðum úr grg. Það er þá fyrst að nefna að því er lýtur að menntunarmálum fangavarða. Þessi mál voru nokkuð rædd í fyrra og nú vinnur nefnd samkv. þessari þál. að þessu málefni, fjallar um menntun fangavarða. Í þessari nefnd eiga sæti, svona til upplýsingar fyrir hv. alþm., Jón Thors deildarstjóri, formaður, Gunnar Gunnarsson framkvæmdastjóri Starfsmannafélags ríkisstofnana, Björk Bjarkadóttir formaður Fangavarðafélags Íslands, Helgi Gunnarsson forstjóri Vinnuhælisins á Litla-Hrauni og Jón Bjarman fangaprestur. Að vísu er ritari nefndarinnar Þorsteinn A. Jónsson, sá „voðalegi maður“ sem lýst var hér áðan, en ég vænti að þessi nefnd sinni sínum málum. Ég veit að það er margt sem þarf að taka þarna til. skoðunar. Það hefur ekki verið mikið um að fangaverðir hafi notið fagmenntunar í sinni grein. Ef við nefnum t. d. lögregluna er hún komin miklu lengra í þessum efnum. Lögregluskólinn er margra áratuga gamall og ég tel að það sé nú orðið mjög góður skóli, menntandi og góður skóli fyrir lögreglumenn. En það er áreiðanlega víða pottur brotinn hvað svona fagskóla snertir. Ég heyrði núna fyrir nokkrum dögum - ég held að það hafi verið í Ríkisútvarpinu - að rætt var við brunavörð. Hann kvartaði yfir því, að það væri lítið nám að hafa í sínu fagi. Hins vegar man ég eftir því, og ég benti á það í fyrra, að þó að fangaverðir hefðu ekki gengið í sérstakan fangavarðaskóla eru auðvitað margir þeirra ágætir menn og vel menntaðir á sína vísu. Ég nefndi m. a. forstjórann og fangaverðina á Kvíabryggjuhælinu á Snæfellsnesi. Ég tel að maður, sem er búinn að vera í mörg ár vel metinn skipstjóri við Breiðafjörð, sé ekki ómenntaður maður, og ekki heldur iðnaðarmenn og menn sem eru búnir að sinna löggæslustörfum við góðan orðstír mörg ár eða marga áratugi. Þar eru ekki ómenntaðir menn á ferð, því að menntunin er ekki eingöngu sótt í skóla og námsgráður. Hér kom fram hjá hv. 4. landsk. þm., frú Salome, að borin hefði verið fram fsp. á s. l. vori um tiltekna þætti fangelsismála, en þar sem stutt var til þingloka var þeirri fsp. svarað skriflega. Það er ýmislegt sem bar á góma í sambandi við þá fsp., m. a. eitt mál sem ég tel alvarlegasta málið í fangamálum á Íslandi nú. Það eru málefni geðsjúkra afbrotamanna. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp þau orð sem í svarinu stóðu um þetta efni: „Vistun geðsjúkra fanga. Hér er um að ræða óleyst vandamál og segja má í stuttu máli að ráðuneytið telji þá lausn æskilegasta að komið verði upp sérstakri stofnun fyrir geðsjúka fanga í nálægð við sjúkrastofnun og í samvinnu við heilbrigðisyfirvöld þannig að slíkri stofnun yrði þjónað bæði af fangelsisyfirvöldum og heilbrigðisyfirvöldum. Einnig þyrfti að vera aðstaða til þess að vista á slíkri stofnun þá, sem eru úrskurðaðir til að sæta geðrannsókn vegna brota, og möguleiki á að vista þar hættulega geðsjúklinga sem hin almennu geðsjúkrahús eiga í erfiðleikum með að vista. Ráðuneytið telur þetta með brýnustu úrlausnarefnum á sviði fangelsismálanna. Um vistun geðsjúkra fanga er einnig fjallað í þál. um geðheilbrigðismál, skipulag og úrbætur, sem nýverið hefur verið samþykkt.“ Það er alveg rétt, að það eru því miður nokkrir menn í fangelsum landsins sem þar ættu ekki að vera. En það á sína sögu, sem við þekkjum frá gamalli tíð sem fengist höfum eitthvað við löggæslu og lögreglumál, að lögreglan verður venjulega að taka við þeim mönnum, sem enginn vill hafa, og veita þeim þá aðhlynningu og þjónustu sem tök eru á. Á Vinnuhælinu að Litla-Hrauni eru nú vistaðir þrír karlar sem hlotið hafa dóm eða öryggisgæslu. Ég nefni engin nöfn. Einn þeirra er mjög geðsjúkur, annar er geðsjúkur, en ekki erfiður sjúklingur, en sá þriðji er daufdumbur, en ekki geðsjúkur. Einnig dvelst á Vinnuhælinu á Kvíabryggju maður sem ekki er geðssjúkur, en vangefinn. Á geðsjúkrahúsi í Västervik í Svíþjóð dvelst nú maður sem var í fangelsi hér heima, en er nú sem betur fer á verulegum batavegi. - Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að láta í ljós þakklæti mitt til Norðurlandaþjóðanna sem á undanförnum árum hafa leyst mörg vandamál af þessu tagi. - Á Litla-Hrauni dveljast auk þess 2–3 menn sem vegna geðveiki eða fávitaháttar ættu fremur heima á geðhæli en fangelsi þótt þeir hafi ekki verið dæmdir ósakhæfir. Ég held að ég fari ekki öllu fleiri orðum um þetta atriði, en þetta mál, málefni geðsjúkra fanga, tel ég vera stærsta blettinn í sögu fangelsismálanna á undanförnum árum. Ég hef átt tal um þetta við hæstv. heilbrmrh. og við höfum látið athuga þessi mál. Á okkar vegum hefur verið skilað álitsgerð um sérstofnun til að taka við þessum mönnum. Hún er gerð af Jóni Thors deildarstjóra og Ólafi Ólafssyni landlækni. En sérstofnun, sem á að hýsa menn af þessu tagi og veita þeim þá þjónustu sem unnt er, er mjög dýr stofnun og þarna kemur enn þá einu sinni til kasta fjárveitingavaldsins að sinna þessum málum. Ég vék áðan að till., sem hér var borin fram á liðnu þingi, till. til þál. um geðheilbrigðismál, skipulag og úrbætur.  Í grg. er vikið nokkuð að greinum sem Jón Bjarman fangaprestur skrifaði s. l. sumar. Ég efa ekki að Jón Bjarman hefur mikla reynslu í þessum málum og þekkingu. En þó má segja um þessar greinar hans, sem komu á prenti í sumar, að þær horfa svo til eingöngu við liðinni tíð. Hins vegar er ég alveg viss um að hann getur orðið þeirri nefnd, sem hér stendur til að skipa, að miklu liði. Ég held að frummælandi, hv. 2. þm. Austurl., hafi vikið að nokkrum efnum sem séra Jón fangaprestur telur ástæðu til að athuga í samræmi við þessa þáltill., en ég get aðeins minnst á. Hann telur rétt að athuga eftirtalda þætti sérstaklega af væntanlegri nefnd: Íslenskar refsivistarstofnanir, hlutverk þeirra, rekstur þeirra, starfslið og fleira sem lýtur að rekstrinum. Framkvæmd skilorðsbundinna losana úr refsivist, náðana, uppgjörs saka, skilorðsbundinna dóma, frestun á ákæru og mat á gagnsemi þessara þátta refsikerfisins. Framkvæmd gæsluvarðhalds vegna rannsóknar í sakamálum, rekstur sérstakrar stofnunar í því skyni. Mat á reglum sem varða fangelsisskerðingu sakaðra manna vegna málsrannsókna. Réttarúrræði vegna manna sem sýknaðir eru fyrir dómi vegna ósakhæfni, en jafnframt úrskurðaðir til öryggisgæslu á viðeigandi hæli. Hinn almenni seinagangur réttarkerfisins og oft og tíðum hin langa bið frá því að brot er tekið til rannsóknar og þar til dómur er upp kveðinn og til fullnustu kemur. Starfsemi frjálsra félagasamtaka til aðstoðar mönnum í fangelsi og þeim sem þaðan losna. Stuðningur ríkis og sveitarfélaga við slík samtök. Það er endurtekið hér í grg., að allar aðstæður bendi til þess, að óhjákvæmilegt sé að fram fari hlutlaus úttekt á fangelsismálum okkar og stöðu þeirra. Ég get alveg samþykkt að það er hvergi í raun meiri hætta á valdníðslu en gagnvart þessu fólki. Ég er ekki í sjálfu sér hrifinn af því að hafa svo víðtækar heimildir á hendi sem dómsmrh. er ætlað í almennum hegningarlögum. En ég bendi flm. þessarar till. á að þegar verið er að gagnrýna þessi mál þurfa þeir að gera greinarmun á því, hvort þeir einbeita sér að gagnrýni á framkvæmdinni, - framkvæmdinni sem fer fram samkv. gildandi lögum og reglum, eða á hinn bóginn hvort þeir telja nauðsynlegt að breyta löggjöfinni og þá sennilega fyrst og fremst almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Ég hef síður en svo á móti því, að hv. alþm. hefjist handa um breytingar á hegningarlöggjöfinni, og ég er reiðubúinn að hlusta á alla réttmæta gagnrýni á framkvæmd þessara mála, en þar kemst ég að sjálfsögðu ekki hjá því að fara eftir gildandi lögum. Sú spurning virðist leita á hugi flm., hvort fangelsunum sé ekki beitt um of, með tilliti til þeirra áhrifa sem slík frelsissvipting hefur í för með sér. Hér stendur síðar í grg.: „Þetta ógæfufólk á ótvíræðan rétt og rétti þess má löggjafinn aldrei gleyma.“ Löggjafinn er hv. alþm. Miðað við gildandi lög og reglur sé ég mér ekki fært að haga málunum í stórum stíl þannig að langt sé gengið fram yfir þá reglu sem fylgt hefur verið á undanförnum árum og áratugum, að óbreyttri löggjöf. Ég er þó fús til að athuga þessi mál öll að ráði hinna færustu og vitrustu manna. Ég hef með öðrum orðum ekki treyst mér til annars en að framfylgja þeim dómum sem Hæstiréttur hefur upp kveðið í þessum efnum, þó með því að gera þá afplánun sem mildasta. Ég leyfi mér að segja það. Það eru auðvitað margvíslegar óskir sem koma fram frá föngum sem eru að afplána refsingu.. Því miður get ég ekki tekið þær allar til greina, en það er reynt að líta á þær með skilningi. Það var vikið hér að reglugerðum sem gamlar væru orðnar. Það er reglugerð nr. 260 frá 1957, sem hv. 10. landsk. þm. nefndi áðan, um fangavist. Og það er reglugerð, sem raunar er dregin af henni, um vinnuhælið á Litla-Hrauni, nr. 150 frá 1968. Þessar reglugerðir eru nú í endurskoðun hjá hinum hæfustu mönnum. Ég get sagt hv. alþm. hverjir eru að vinna að þessu. Það eru Jón Thors deildarstjóri, Jakob Hafstein útibústjóri, sem lengi hefur verið í stjórnarnefnd Vinnuhælisins á Litla-Hrauni, og Jón Sigurðsson fangavörður þar eystra. Ég get fyllilega viðurkennt, að það er ýmislegt í þessum reglugerðum sem þarf endurskoðunar við. Þá voru settar reglur um fangelsismáladeild dóms- og kirkjumálaráðuneytisins árið 1977. Þær reglur komu til framkvæmda 1. mars 1978. Það eru starfsreglur fyrir fangelsismáladeild dóms- og kirkjumálaráðuneytisins. Þar eru talin upp verkefni deildarinnar, yfirstjórn á rekstri fangelsa og Skilorðseftirlits ríkisins, nýbyggingar og viðhald fangelsa, fjárveitingatillögur, fullnusta refsidóma, veiting reynslulausnar, afgreiðsla tillagna um náðanir og uppreisn æru. Þessum starfsreglum var nokkuð breytt árið 1980. Til upplýsingar skal þess getið, að deildin tilkynnir viðkomandi dómþola um dóm hans þegar hann hefur fallið og hvenær hann skuli mæta til afplánunar. Mæti dómþoli ekki á tilsettum tíma felur deildin viðkomandi lögreglustjóra að færa dómþola í fangelsið, en leiti dómþoli eftir fresti á að hefja afplánun er heimilt að veita hann í allt að 4 mánuði. Framlengja má frestinn í aðra 4 mánuði ef sérstakar ástæður mæla með. Sannleikurinn er sá, að ég hef leyft mér að framlengja þennan frest enn þá lengur, m.a. fyrir eindregin tilmæli hv. 7. þm. Reykv. Þegar fangar sækja um náðanir eða annað slíkt eru þær umsóknir sendar til fullnustumatsnefndar, sem hóf störf 1. mars 1978. Þessi nefnd er skipuð þrem mönnum. Það er þessi nefnd sem hv. 7. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni áðan að öxin og jörðin geymdu þá menn best. Hverjir eru þessir menn? Það eru Jónatan Þórmundsson lagaprófessor, einn allra lærðasti maður í þessum fræðum, Ólafur Ólafsson landlæknir, sá ágæti mannvinur, og það er Jónas Jónasson lögregluvarðstjóri, gamall og góður og gegn lögreglumaður úr lögregluliði Reykjavíkur. Um þessa menn segir hv. þm. sem ég nefndi: Öxin og jörðin geyma þá best.  Það var svo rætt hér áðan um refsivistina og að hún hefði ekki bætandi áhrif á fanga. Það er alveg rétt. Það blandast fæstum hugur um að fangavist hefur miklu fremur skaðleg áhrif á fanga og sálarlíf þeirra heldur en betrunaráhrif. En fangavistin er fyrst og fremst neyðarúrræði. Þess vegna ætti ekki að grípa til hennar nema þar sem full þörf er á. Það er þó að sjálfsögðu fyrir öllu að haga þessari vist svo að reynt sé að draga úr hinum skaðlegu áhrifum og þess freistað að hafa uppbyggjandi áhrif á fanga bæði félagslega og sálrænt. En ég held því ekki fram, að refsivistin hafi yfirleitt bætandi áhrif á menn. Eitt af því, sem nauðsynlegt er að gera í þessum málum, er að bæta húsakynni. Það vita allir að gamla hegningarhúsið við Skólavörðustíg og fangelsið í Síðumúla eru ekki nærri nógu góð hús til sinna nota. Úr því þarf að bæta. Ég ætla að leyfa mér að kynna hér grg. um byggingu gæsluvarðhaldsfangelsis við Tunguháls í Reykjavík. Það er þannig, að á árinu 1971 ákvað ráðuneytið að fresta skyldi um sinn byggingu heildarríkisfangelsis við Úlfarsfell og í stað þess hafinn undirbúningur að þeim hluta ríkisfangelsisins sem ætlaður er fyrir gæsluvarðhald og móttökudeild. Eftir að kannaðir höfðu verið lóðamöguleikar í Reykjavík féllst borgarstjórn Reykjavíkur á að ætla gæsluvarðhaldsfangelsi stað við Tunguháls. Var sú ákvörðun tekin í borgarráði 4. apríl 1972. Ráðuneytið fól síðan húsameistara ríkisins að hefja undirbúning að teikningum að fangelsisbyggingu. Var síðan unnið að hönnun hússins næstu ár. Á árinu 1977 voru teikningar í meginatriðum fullgerðar. Í febr. - mars 1978 var fyrsti áfangi byggingarinnar boðinn út, þ. e. grunnur og smíði botnplötu. Sá verkáfangi var unninn á árinu 1978, en síðan hefur ekki verið unnið við bygginguna. S. l. tvö ár hefur verið unnið við lokafrágang ýmissa lagnateikninga þannig að húsið er nú um það bil fullhannað á öllum sviðum. Hús þetta á að leysa af hólmi hegningarhúsið í Reykjavík, sem nú er orðið liðlega 100 ára gamalt og af heilbrigðisyfirvalda hálfu ekki talið fært um að þjóna hlutverki fangelsis, svo og fangelsið að Síðumúla 28, sem einungis fékkst leyfi til að nota sem fangahús til skamms tíma. Í þessum tveim húsum er nú rými fyrir samtals 36 fanga. Hönnunar- og byggingarkostnaður Tunguhálsbyggingarinnar er nú orðinn á verðlagi samkv. byggingarvísitölu í júlí 1981, 3 millj. 361 þús. kr. Næsti áfangi er að steypa húsið upp og er áætlað að sá áfangi kosti miðað við byggingarvísitöluna 739,7 millj. Óskað hefur verið eftir fjárveitingum til að hefja framkvæmdir við hann á næsta ári, enda orðið mjög aðkallandi vegna ástands núverandi fangelsa. Þessi greinargerð um byggingu gæsluvarðhaldsfangelsis, sem á að leysa hin tvö gömlu af hólmi, er nú í höndum allra ráðh. og hún er í höndum allra nefndarmanna í fjvn. Ef við fáum þar að auki stuðning hv. alþm. almennt eigum við að geta vonast eftir því, að einhver áfangi verði unninn í þessari byggingu á næsta ári. Ég sagði að það væri reynt að gera föngunum vistina sem bærilegasta í fangelsunum. Það er því miður ekki hægt að gera þar allt af öllu tagi, en reynt að útvega þeim nokkra aðstöðu til mennta á grunnskóla- og iðnskólastigi. Vil ég þar benda á samvinnu Litla-Hrauns og Iðnskólans á Selfossi, sem gefist hefur vel á undanförnum árum. Það var svo mjög gagnrýnt í sumar að ekki skyldi vera boðlegt kvennafangelsi til, og hin ágætu félagasamtök Vernd létu það vandamál ekki alveg fram hjá sér fara. Eftir heimsókn í kvennafangelsið á Akureyri birtist á forsíðu Verndarblaðsins frásögn af heimsókn í kvennafangelsið á Akureyri: „Hér er fólk drepið hægt og rólega.“ Minna mátti það nú ekki vera. Okkur var náttúrlega ljóst að kvennafangelsið á Akureyri var ófullkomið vegna þess að það var sett upp til bráðabirgða. En ráð er fyrir því gert, að kvennadeild verði í fangelsinu við Tunguháls sem ég áðan nefndi. Nú hefur svo tekist til, að í sumar var kvennafangelsið á Akureyri lagt niður og kvenföngum útvegaður staður að Bitru í Hraungerðishreppi. Á þeim stað vona ég að fari vel um kvenfangana. Fangaprestur og sálfræðingur eru nýbúnir að fara þangað austur, og eftir því sem ég veit best er hald manna að þar fari vel um kvenfangana. Það er nú því miður svo, að í þessum málum er því oft á loft haldið sem leiðinlegt er að ræða um eða horfir til hins verra. Eigi að síður eru þó nokkrir ljósir punktar í þessum erfiðu málum. Ég bendi t. d. á viðtal í blaði, sem ég hef nú ekki við höndina, við ungan mann sem er að ljúka eða hefur lokið iðnnámi á Litla-Hrauni. Hann bar fangelsinu og starfsmönnum þar mjög vel söguna, forstjóra og starfsfólki hans. Þá vil ég geta um tvo fanga sem dvöldust á Kvíabryggju á Snæfellsnesi í sumar. Þetta voru stuttir dómar svo að þeir dvöldust þar ekki mjög lengi og ekki samtímis. Þeir tóku sér ferð á hendur vestur í Eyrarsveit stuttu eftir að þeir voru útskrifaðir og gáfu hælinu stórgjafir. Það er vert að minnast slíkra atvika. Þá sá ég einhvers staðar í blaði það var víst í Tímanum sunnudaginn 10. maí 1981: „Fangelsi til fyrirmyndar“. Þar er rætt um Kvíabryggju á Snæfellsnesi og hér stendur undir mynd: „Þetta er fangelsi. Kirkjufell gnæfir í baksýn“. Þar er látið mjög vel af vistinni og forstjóra, fangavörðum og öðru starfsfólki hælt fyrir ágæta framkomu og mikla góðvild og nærgætni sem þeir sýna vistmönnum. Það fer nú að verða dálítið áliðið dags. Ég gæti rætt hér um ýmis önnur efni og þá ekki síst þau sem varða ýmis tímabil fyrir fangavist og eins þegar fangavist lýkur. Þegar menn halda því fram að engin þróun hafi orðið í átt til mannúðar í þessum málum - við skulum segja á þessari öld - þá er mjög rangt með farið því að framkvæmd þessara mála; löggjöf og annað hefur stöðugt þróast í áttina til meiri mildi og mannúðar. Ég minnist þar á Skilorðseftirlit ríkisins. Skilorðseftirlit ríkisins tók til starfa á árinu 1974 og tók þá við eftirliti með þeim sem losnuðu úr fangelsi með skilorðsbundinni náðun eða reynslulausn. Það eftirlit höfðu aðallega annast til þess tíma Félagasamtökin Vernd. Á árinu 1976 tók eftirlitið síðan við umsjón með þeim sem frestað er ákæru gegn skilorðsbundið, en því hlutverki hafði áður gegnt Óskar Clausen rithöfundur í fjölda ára. Það er vert að gefa starfsemi Skilorðseftirlitsins gaum. Þar vinna ágætir menn. M. a. var bætt þar við nýjum manni, sérfræðingi, sem hóf þar störf 1. febr. s. l. En annars ættu sem flestir, sem vilja sinna þessum málum,. einmitt að huga að því, hvað hægt er að gera fyrir fangana þegar þeir losna úr refsivistinni því að það er mjög viðkvæmur tími þegar þeir eru að ganga aftur út í lífið. Það er hverju orði sannara. Ég minntist á Verndarblaðið hér áðan, en Vernd og Fangahjálpin sem getur rakið rætur sínar allt aftur til ársins 1959, að ég ætla, er að sjálfsögðu ágætur félagsskapur sem hefur unnið mikið og gott starf. Í stjórn hennar er fjöldi góðra manna, sem ég veit að lætur sig þessi mál miklu skipta og vill mikið á sig leggja til að koma þessum málum í betra horf. Stjórn Verndar er nýbúin að koma á fund til mín í dómsmrn. og áttum við þar góðar viðræður. Ég vil svo benda á ýmislegt annað í þessum efnum. Hv. frummælandi minntist á atriði, sem að sjálfsögðu eru oft undanfari og orsök afbrota og yfirsjóna, þ. e. áfengið, fíkniefnin og vímugjafarnir. Það mundi taka of langan tíma að fara að ræða þessi atriði öll og það sem reynt er að gera í þeim efnum, en mér er ekki kunnugt um að þessi mál hafi verið rædd í ríkisstjórn fyrr en nú milli ráðherra. Þessi mál hafa verið a. m. k. á þremur fundum og sérstök ráðherranefnd starfar að þeim málum nú. Auk þess er að sjálfsögðu haft gott samband við vini okkar og frændur á Norðurlöndum sem vinna að hliðstæðum málum, og svo mætti lengi telja. Ég gleymi ekki því mikla taki sem Samtök áhugamanna um áfengisvarnir hafa lyft - því Grettistaki, vil ég segja. Þau reka þegar nokkur heimili til hjálpar mönnum og aðstoðar. Mér er fullkunnugt um að starf þessara frjálsu áhugamannasamtaka hefur þegar orðið til að bjarga mörgum manninum, vonandi fyrir fullt og allt. Til þessara mála hefur ríkið að sjálfsögðu greitt stórfé, t. d. til SÁÁ-heimilisins að Staðarfelli í Dölum sem mér er vel kunnugt um og hefur gengið með miklum ágætum sem betur fer. Um öll þessi mál mætti ræða miklu lengur, en það er ekki ástæða til að halda því mjög lengi áfram. Þessi nefnd verður vonandi kjörin þegar þar að kemur. Þá munum við í dómsmrn. veita henni alla aðstoð og allar upplýsingar og vinna með henni, jafnvel þó að enginn okkar verði í henni eða neinn á okkar vegum. - Það skiptir ekki máli. En ég vil þó aðeins taka það fram við þá bjartsýnismenn, sem halda að unnt sé að opna öll fangelsi eða leggja öll fangelsi niður, að það er því miður, held ég, ekki hægt, enda er það oft svo að þegar menn sleppa út af hæli, m. a. fyrir þá sök að ekki er allt rammgirt mannheldri girðingu, þá er það býsna oft sem þeir lenda í klandri blessaðir, eru t.d. teknir við akstur undir áhrifum áfengis eða vímugjafa. Það er sannarlega ekki hættulaust að hafa slíka menn í umferðinni. Um öll þessi efni mætti ræða í miklu lengra máli, en ég ætla að láta máli mínu lokið. Ég er ákveðinn í því að verja þeim tíma, sem ég get, til að ræða við alla þá, sem aðallega vinna að þessum málum á mínum vegum og sinna þeim að einhverju leyti, þannig að við getum samræmt okkar störf og látið þau vera sem árangursríkust. Ég tel mér skylt, meðan ég gegni þessu embætti, að fara að lögum og þeim venjum sem fylgt hefur verið. En ég hef síður en svo nokkuð að athuga við að lögin séu endurskoðuð og þeim vikið í átt til mannúðar og mannkærleika, sem er sem betur fer ofarlega í hugum manna sem ræða þau mál um þessar mundir. Ég mun beita mér fyrir því að stytta afplánunartímann hverju sinni að því marki sem lög og venjur leyfa, því að ég hef ekki oftrú á innilokun. Ég mun leggja áherslu á að öllum föngum geti liðið sem best á afplánunartímanum. Ég veit vel að margir menn, sem lenda í þessari ógæfu sem svo er nefnd, eru hinir bestu menn. Manni rennur stundum til rifja að þeir skuli sitja inni bak við lás og slá meðan aðrir ganga lausir sem þar ættu frekar að vera. En það er þó einu sinni svo, að þarna er fylgt þeirri reglu, að betra sé að níu glæpamenn gangi lausir en einn saklaus maður sé fangelsaður. Ég mun einnig leggja mig fram um að vinna vel með öllum þeim sem láta sig þessi mál nokkru varða. Þeir eru velkomnir á minn fund hvenær sem er. Ég vona að með okkur geti tekist einlæg og góð samvinna, og í þessu efni undanskil ég engan.



Herra forseti. Ég vil, eins og aðrir þeir sem hér hafa talað, fagna þessari till. til þál. og lýsa yfir fyllsta stuðningi við hana. Það er auðvitað svo, að sögur eins og þær, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði áðan, eru því miður bæði ótrúlegar og allt of algengar. En þó finnst mér vanta inn í eitt verulegt aðalatriði í þessum efnum, og það er, að hvaða skoðanir sem menn kunna að hafa á refsingum, á beitingu innilokunar, og hvort sem menn telja slíki nauðsynlegt eða nauðsyn til stefnubreytingar, þá er hitt engu að síður staðreynd, að seinvirknin í réttarkerfinu sjálfu þ. e. tíminn sem líður frá því að afbrot er framið og þangað til dómur er kveðinn upp, er hér oft svo óhugnanleg að það er kannske hún fyrst og fremst sem veldur því, að slík mál verða að hreinum harmleikjum miklu oftar en ella mundi vera. Í þeirri sögu, sem er auðvitað ægileg, sem hv. þm. segir hér af einum tilteknum einstaklingi, finnst mér kjarni málsins vera sá, að það líða þrjú ár frá því að afbrotið er framið og þangað til dómur er kveðinn upp. Síðan líður sennilega vel ár þangað til dómurinn er fullnustaður. Alls er þetta hátt á fjórða ár. Hvernig á einstaklingur, sem kannske 18 ára gamall hefur framið afbrot, að skilja það eða þykja það vera réttlátt þjóðfélag yfir höfuð að tala sem fjórum árum seinna, þegar allir hagir viðkomandi kunna að hafa gerbreyst, hann kann að vera orðinn fjölskyldumaður og allir hagir bókstaflega með öllu hafa gjörbreyst, - þegar þjóðfélagið þá fyrst kemur og vill að hann taki út refsingu? Sannleikurinn er sá, að um þetta eru ótrúlega mörg dæmi frá umliðnum árum og hvernig samfélagið með þessum hætti hefur brotið niður einstakling eftir einstakling. Kjarninn í þessum efnum er hinn óhugnanlega langi tími sem líður frá því að afbrotið er framið og þangað til dómurinn er kveðinn upp, 18 ára maður, sem afbrotið fremur, er orðinn 22 ára þegar hann á að fara að afplána. Ég þekki um þetta dæmi eftir dæmi. Ég held að verulegur hluti þessa sjúkdóms, því sjúkdómur er þetta, liggi í þessari staðreynd. Og sannleikurinn er sá auk þess, að þangað til fyrir nokkrum árum tók við annar eins ólestur að því er varðaði fullnustu dómanna, annar eins tími leið og jók mjög á eða tvöfaldaði þann óendanlega harmleik sem þetta var einstaklingum. En hitt vil ég segja, að þessu var breytt á árinu 1978 með breytingum og nýju starfsfólki í dómsmrn. Þar á hlut að máli sá embættismaður, sem hv. 7. þm. Reykv., að minni hyggju mjög ómaklega, vék að áðan. Þær breytingar miðuðu þó þrátt fyrir allt að því, að það, sem bæri að fullnusta að réttum lögum, væri gert. Mér finnst ekki hægt héðan úr ræðustól á Alþingi að ráðast að tilteknum embættismanni fyrir það eitt að hafa unnið eftir lögum og undir ráðh. Sé að einhverjum að ráðast er það auðvitað þeim sem setja lögin eða þá ráðherranum, því að hann ber auðvitað ábyrgðina á framkvæmdinni sé að henni að finna. En rótin, hygg ég, að þessari sögu, sem hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson sagði hér alveg réttilega, - og mér er fullkunnugt um það, eins og hann sagði réttilega, að hægt hefði verið að segja miklu verri sögur en þá sem hann sagði, - rótin er sú, að það líður allur þessi tími frá því að afbrotið er framið og þangað til viðkomandi á að taka út sína refsingu. Hvaða skoðun sem við höfum á því, hvort refsingin sé rétt eða röng, mannúðleg eða ómannúðleg,þá má segja enn og aftur: Hvernig á maður, sem er ungur og óbeislaður á þeim tíma sem þessi gjörð er framin, þegar allir hans hagir hafa breyst og hann er orðinn margra barna faðir, fjölskyldumaður og það allt saman, að bregðast við? Það er þarna sem hefur gerst harmleikur eftir harmleik í þessum efnum. Hvað sem má segja jók það á þetta vonda ástand, að framkvæmd fullnustunnar var meira og minna öll í molum, en það var lagað. Ég hygg að það hafi verið í marsbyrjun 1978 sem því var kippt verulega í lag. Ef áhugi manna að því er framkvæmdir varðar, sem er auðvitað margflókið mál, mundi beinast að því að hraða málum í gegnum dómskerfið þannig að sem allra stystur tími liði frá því að afbrotið er framið og þangað til að refsing fer fram, hver svo sem hún er, og það er auðvitað hægt að hafa á því margar skoðanir, þá væri komið í veg fyrir margan harmleikinn af þessu tagi. Auðvitað er rétt hjá hv. 7, þm. Reykv. að það er bókstaflega óþolandi að horfa upp á það sem gerst hefur í þessum efnum og oft á viðkvæmasta aldursskeiði fyrir þá einstaklinga sem hlut eiga að máli. Það eru auðvitað fjölmörg atriði sem til álita koma fyrir þessa nefnd, og ég held að sú umræða, sem orðið hefur í sumar og síðan, ekki síst fyrir tilstuðlan séra Jóns Bjarmans fangaprest, hafi að öllu leyti verið af hinu góða. Í fyrsta lagi er það auðvitað veigamikið verkefni fyrir þessa nefnd að velta því fyrir sér: Getur verið að sú grundvallarheimspeki, sem refsilöggjöf okkar og refsiaðferð hvílir á, sé röng og í a. m. k. mjög mörgum tilfellum eigi innilokun alls ekki við? Það má vel vera að svo sé. Í annan stað er áreiðanlegt að það er meiri háttar vandamál, sem að hluta til má auðvitað rekja til fámennis hér, að í íslenskum fangelsum og þá einkum á Litla-Hrauni úir og grúir af mjög ólíku fólki, allt frá fólki, sem framið hefur afbrot af andstyggilegasta tagi, og allt frá vanheilbrigðu fólki af ýmsum sortum og gerðum til óharðnaðra unglinga. Það hlýtur auðvitað að vera svo, að umhverfið, sem myndast við þessar aðstæður, hafi mjög spillandi áhrif á þetta yngra og óharðnaða fólk sem hefur framið afbrot sem við köllum ekki alvarleg á venjulegu máli a. m. k. Út af fyrir sig er áreiðanlega meiri háttar nauðsynjamál að flokka afbrot meira. innilokanir og fangelsi eru yfir höfuð að tala auðvitað ómannúðleg eðli málsins samkvæmt. Það er alla vega svo, að það hlýtur að vera mjög skaðlegt að hafa þar annars vegar afbrotafólk af versta tagi og hins vegar fólk sem framið hefur afbrot sem eru af allt öðrum toga spunnin. En það sem líka skiptir máli í þessum efnum, og því lýsti reyndar hæstv. ráðh. áðan, er að það bókstaflega verður að skilja það fólk frá sem er sjúkt af einhverjum ástæðum, annars vegar fólk, sem á við áfengisvandamál að etja, og hins vegar fólk, sem er geðveikt í einhverjum skilningi orðsins. Margt af því fólk á alls ekki heima í fangelsum, heldur á heima í allt annars konar stofnunum. En hitt er verra, og ég þykist hafa nokkuð fyrir mér þegar ég segi það, að áhrif þess konar fólks á umhverfið, á fanga sem eru lokaðir inni á öðrum forsendum og af öðrum ástæðum, hljóta auðvitað að vera mjög neikvæð og brjóta fangana niður og gefa þeim rangar hugmyndir um sjálfa sig og það líf sem lifa skal. Í þriðja lagi hefur það verið nefnt hér líka, að menntunaraðstaða fanga er auðvitað ákaflega mikils virði. Það er væntanlega eitt af því sem sú nefnd, sem ég hygg að allir hér séu sammála um að skipuð skuli, ætti að taka til athugunar. Kjarni þessa máls og það, sem þessi nefnd væntanlega kemur til með að velta fyrir sér fyrst og síðast, er að það kann að vera að við séum að því leyti á rangri braut að við beitum innilokun of mikið eða í öllu falli gefum ekki nóg tækifæri áður en slíkri aðferð er beitt. Fari svo, að nefndin komist að slíkri niðurstöðu og breyti um stefnu að nokkru í þessum efnum, - þetta verður auðvitað að skoða mjög vel, - kann vel að vera að slíkt sé alfarið af hinu góða. En ég vil enda þar sem ég byrjaði. Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson og ég gætum, og við mörg hér inni sennilega, sagt margar og ljótar sögur af því tagi sem hann sagði. Allt leiðir þetta eðlilega og réttilega til þess að menn velti fyrir sér kostum og miklu fremur löstum á því refsikerfi sem við búum við. Annar helmingur vandamálsins liggur hins vegar í réttarkerfinu sjálfu og liggur í þeim tíma sem það tekur fyrir mál að fara þar í gegn. Þegar menn velta fyrir sér réttarkerfinu sjálfu mega menn ekki eingöngu horfa á og spyrja um embættismennina, dómarana sem þar sitja, og hvað þeir geti og geti ekki, hvernig aðstaða sé og annað slíkt, heldur verða menn að horfa á þolendurna. Og hverjir eru þolendurnir? Það er fólkið sem verið er að dæma í þessu kerfi. Ég hygg að sá einstaklingur, sem hér var nefndur áðan, og tugir annarra hefðu sætt sig miklu betur við dómsniðurstöðu ef tíminn hefði verið miklu skemmri sem liðið hefði, enda hefði þá viðkomandi verið kvittur við þjóðfélagið fyrir 31/2 ári og hans máli lokið. En það gerðist ekki. Þetta tók þrjú ár og á fjórða ár með fullnustunni. Það er við þær aðstæður sem viðkomandi aðstandendur, eiginkona sem komið hefur í millitíðinni, og tvö börn, eins og hér var lýst, skilja ekki. Þar gerist það að réttlæti þjóðfélagsins hefur snúist í argasta ranglæti, þó svo að engum reglum hafi verið breytt og ekkert hafi breyst nema það eitt að þetta var gert á röngum tíma, allt of seint. Mér finnst að í allri þessari umræðu verði menn að horfa meira til þessa þáttar. Áður en að refsingunni kemur hefur verið framið afbrot, en í millitíðinni hefur liðið tími sem um afbrotið hefur verið fjallað í kerfinu sjálfu. Því lengri tími sem líður þarna á milli, því lengri í raun verður refsitími einstaklingsins sem hlut á að máli. Það eru 3 ár í því dæmi sem hv. þm. nefndi. Það eru til sögur af miklu lengri tíma, 4 árum, - 7 árum man ég eftir í einu dæmi í þessum efnum. Þarna hefur réttlæti þjóðfélagsins snúist í hið viðurstyggilegasta ranglæti. Það er þarna kannske frekar en í sambandi við fullnustuna sem ranglætið er að finna, því að það má segja með miklum rétti að þau mál séu í mun betra ástandi en þau voru fyrir ekki mörgum árum. En því miður hefur ferillinn í réttarkerfinu fram að þeim tíma orðið andstyggilega langur. Valdsmenn hafa því miður haft allt of mikla tilhneigingu til að spyrja: Hvað geta dómararnir, hvað getur kerfið gert? Það er horft á þá sem þolendur í þessu máli, en þolendur eru auðvitað ekki kerfið. Þolendur eru einstaklingarnir, hverra refsing er framlengd um ár eftir ár með þessum hætti.



Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Ég verð að segja að það var engin smáræðisdýpt í erindi hæstv. dómsmrh. áðan. Ég vil ekki vera að eyða tíma í að munnhöggvast hér við hann og skiptir satt að segja minnstu máli. Þó furðar mig á því, að ráðherra, sem er búinn að biðja um frest á að mál séu tekin til umræðu, - þetta mál hefur frestast slag í slag, það hefur þó ekki í öllum tilfellum verið sök ráðherra, - hann er með alls konar sparðatíning út og suður. Ráðherrann hefur alls ekki tök á málaflokknum. Hann er að teygja þetta yfir í einstök mál, er með sparðatíning sitt úr hverri áttinni. Svona á ekki að halda á þessum málum. Hann byrjaði á því, og ég ætla alls ekki að fara að eltast við þá ræðu, að lýsa því yfir, að ég hefði sagt í einhverjum fjölmiðlum að það yrði sprenging þegar ég væri búinn að tala hér á Alþingi. Ég sagði að það yrði sprenging ef þessi nefnd yrði kosin og færi að kynna sér og kafa niður í þessi mál. Þá yrði sprenging. Annað var í stíl. Hitt get ég ekki stillt mig um að segja, þegar kemur hér dómsmrh. sem hefur það að atvinnu sinni að gera greinarmun á réttu og röngu, leggur á það ríka áherslu, að það sé aldeilis ekki sama hvaða þm. komi og tali við hann: Ja, það er eðlilegt að menn taki að sér störf, ég segi það bara. Hugarfarið er vægast sagt skuggalegt. Ég vil alls ekki fara að ræða þennan skjólstæðing minn, enda eins og margoft hefur komið fram hrein tilviljun að hann varð fyrir valinu. Mér kæmi það ekkert á óvart, að farið yrði eitthvað að hefnast á honum. Ég vil bara minna á að ég var að benda á oftrúna á fangelsi. Ég var bæði að leggja áherslu á breytingar á lögum, breytingar á meðferð, og ég var að tæpa á því, hváð það væri nauðsynlegt að ná til þessara ungu manna með aðstoð nægilega snemma þannig að þeir þyrftu ekki að lenda í þessu spillingardíki. Þetta var inntak míns málflutnings. Svo ég taki dæmi um hið sundurlausa tal ráðherrans, þá segir hann að sumir hafi trú á því, að það sé hægt að afnema fangelsi. Á það minntist enginn maður. Ég sagði orðrétt: Ég skal líka viðurkenna að ýmsum óhæfuverkum og jafnvel níðingsverkum verður erfitt að láta órefsað. Er ekki hægt að gera þær kröfur til dómsmrh. að hann hafi tök á þessu efni? Ég hélt kannske að ég hefði verið fullharðhentur í upphafi, en ég sé að það hefur verið alveg hið gagnstæða, því að öllu ömurlegri ræðu hef ég hreinlega ekki heyrt um þessi vandamál. Ég get tekið undir megnið af því sem hv. 9. þm. Reykv., Vilmundur Gylfason, sagði. Ég vil þó leggja áherslu á að vitanlega eru bætt húsakynni til bóta. En spurningin er er kannske ekki fyrst og fremst hvort við þurfum að byggja svo gífurlega stór tugthús. Vandinn er sá, hvernig við getum afstýrt því, hvað hægt er að gera jákvætt í þeim málum, hvernig hægt er að taka á þessum djúpa vanda sem ég tók skýrt fram að væri ekki hægt að saka núverandi dómsmrh. um. Það er þetta vandamál sem við eigum við að glíma. Ráðherrann sagði síðan að lokum, og þá fór hann að lofa eins og á kosningafundi, að hann væri reiðubúinn að hlusta á gagnrýni og athuga þessi mál öll, hann vildi ekki persónulega að neinum liði illa í fangelsi. Ja, þvílík dýpt, þvílík heildaryfirsýn, þvílík tök á málefninu! Höfuðatriðið er það, að þessi nefnd verði kosin og hv. alþingismenn leggi sig þar vel fram. Ræðu dómsmrh. treysti ég mér ekki til að endursegja. Ég held að hún væri best gleymd, svo ömurleg var hún. En eitt er þó til bóta og eitt skulum við þó vera vonglaðir um, að nú verði farið að ganga í þessi mál af mönnum úr öllum flokkum og reynt að leysa þau, taka öðruvísi á þeim og vera jákvæðari í lausnum en verið hefur. Þetta vona ég að þingheimur skilji. Ég geri ekki kröfur til að hæstv. dómsmrh. skilji það.



Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa ánægju minni með þá till., sem hér liggur frammi. Öll athugun og úttekt af því tagi, sem hér um ræðir, hlýtur að vera af því góða. Athugasemdir hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar, sem við höfum hlýtt hér á, eru vissulega sumar hverjar réttar, en ég verð þó að segja, að ég held að aðrar séu nokkuð ýktar og sumar hverjar beinlínis rangar. Við þekkjum mörg dæmi þess, að seinagangur í dómsmálakerfinu er þess valdandi að menn ná ekki að hljóta refsiúttekt nægilega fljótt. Má segja að þar sé e. t. v. að finna meginástæðuna fyrir þeirri till. sem hér er flutt. Hins vegar þekki ég líka tilvik af því tagi að föngum eða aðilum, sem hlotið hafa fangelsisdóma, hafa að eigin ósk verið gefinn kostur að bíða úttektar af hálfu dómsmrn. Refsiúttekt hefur því verið frestað og frestað æ ofan í æ. Loksins þegar að úttekt hefur komið og ekki hefur verið unnt að fresta málinu öllu lengur er komin upp sú staða, sem kom fram í máli hv. þm. Guðmundar J. o. fl., að viðkomandi aðili hefur hafið búskap, hjúskap o. s. frv. Það er því ekki alltaf um það að ræða, að dómsmálakerfinu sjálfu sé um að kenna, heldur eiga þarna stundum hlut að máli einstaklingarnir sjálfir. Það er því stundum verið að fara eftir þeirra eigin óskum í upphafi og þegar loksins kemur að því að framkvæma þarf þau lög, sem Alþingi hefur sett og alþm. hljóta að ætlast til að sé framfylgt, þá stöndum við frammi fyrir þessari staðreynd. Þá geta þeir starfsmenn ráðuneyta og annarra stofnana, sem með þessi mál eiga að fara, því miður ekki gert annað en að fullnægja lögum á þennan hátt. Þess vegna finnst mér þær fullyrðingar, sem hér hafa komið fram, alls ekki sanngjarnar gagnvart starfsmönnum dómsmrn. og þeirra stofnana sem hér eiga hlut að máli. Þetta eru fyrst og fremst einstaklingar, eins og hv. þm. Vilmundur Gylfason minntist á, sem eru að gegna sínum störfum, væntanlega eftir bestu samvisku, og því er alls ekki við þá að sakast. Meginástæðurnar fyrir því, að þetta ástand ríkir sem við stöndum nú frammi fyrir, eru e. t. v. þrenns konar: Í fyrsta lagi held ég að þjóðfélagið hafi alls ekki verið undir það búið að taka við þeim stórauknu refsingum, sem hér hafa átt sér stað í seinni tíð, og þeim stóraukna fjölda afbrota, sem hér hafa komið upp. Ég held að fullyrða megi að aldrei hafi verið vistaðir á Litla-Hrauni eins margir stórafbrotamenn, ef við getum orðað það svo, og á sér stað. Þar af leiðandi hlýtur að mega finna nokkra ástæðu þess, að við eigum við það vandamál að etja sem hér hefur verið gert að umræðu. Í öðru lagi þykir mér rétt að benda hér á að ríkisvaldið hefur alls ekki brugðist nægilega skjótt við þeim vanda sem unglingar standa frammi fyrir þegar þeir leiðast út á refilstigu afbrota, ef svo má orða það, því að það eru nánast engar stofnanir sem ríkisvaldið hefur beinlínis komið á fót til að leiða unglinga út af afbrotastigum. Það hafa að vísu verið gerðar tilraunir í þessa átt, en ég leyfi mér að fullyrða að þær ná til ákaflega takmarkaðs fjölda og koma t. d. að sáralitlum notum víðast hvar á landsbyggðinni þó að þær nái til nokkurs fjölda einstaklinga hér í Reykjavík. Þannig má segja að undirrótin að þessum efnum liggi í því, að ekki hefur verið sinnt upphafinu, unglingum sem lenda í því á aldrinum 13–16 ára að leiðast út í afbrot. Ef okkur tekst að leiða slíka unglinga af afbrotabrautinni er e. f. v. von til að okkur takist betur á öðrum stigum. Í þriðja lagi vil ég geta þess, að samstarf á milli dómsmálayfirvalda og geðlækna, t. d. hér á Kleppssjúkrahúsinu og annars staðar, er alls ekki nægilega gott. Er ástæða til að velta því fyrir sér í alvöru í þessu sambandi, hvernig þeir sjúklingar eða fangar, sem eiga við geðræn vandamál að etja, eru staddir í dag. Ég vil leyfa mér að fullyrða þetta, því að á Kleppssjúkrahúsinu er yfirleitt alls ekki tekið við föngum sem sæta þurfa t. d. geðrannsókn, heldur er að kröfu lækna þar beinlínis farið fram á að þeir séu vistaðir í fangageymslum eins og Síðumúlafangelsi eða öðrum slíkum stofnunum. Þarna skortir því verulega á að betur sé á haldið. Ef þessi till. nær fram að ganga er sannarlega von mín að á þessu öllu verði tekið í heild, því að til þess er full ástæða. Ég lýsi því fyllsta stuðningi mínum við tillöguna.



Forseti. Ég vil eins og hv. þm., sem hér hafa talað á undan mér, lýsa stuðningi við þá þáltill. sem hér er á dagskrá, 38. mál. Ég vil undirstrika það, sem kemur fram í grg., að hér er um viðkvæman og vandmeðfarinn málaflokk að ræða þar sem oft vill verða skammt öfga á milli. Ég skal reyna að falla ekki í þá gryfju að tala hér með neinum öfgum. En í grg. segir líka, með leyfi forseta: „Heildarumræða um alla þætti fangelsismála, vandamálin þar og framkvæmd yfirleitt, hefur ekki farið fram á þingi og hafa þó oft gefist til þess ástæður.“ Þetta vil ég allt undirstrika og benda á að þingheimur hefur ekki staðið sig hvað þennan málaflokk snertir. Ég vil undirstrika að þessi málaflokkur á að fá raunsæja skoðun og umr. hér á Alþingi. En ég held að þær umr. ættu frekar heima í nefndum en mjög opinskáar umr. um þennan viðkvæma málaflokk á opnum fundum Alþingis. Það er margt sem þarf að koma fram en ekki er hægt að segja fyrir framan blaðamenn og aðra sem bera þjóðinni fréttir héðan. Þau atriði gætu kannske orðið til þess að málunum yrði komið í það horf sem við viljum sem löggjafar að þau séu, en gætu sært og kannske orðið vopn gegn góðum málflutningi á opnum fundi og í höndum blaðamanna sem klippa þá kannske þær setningar úr sem helst vekja athygli úti á meðal fólksins. Ég vil taka undir margt af því sem kom fram hjá hv. 7. þm. Reykv. Við höfum tekið að okkur erindi ýmissa aðila, bæði Reykvíkinga og annarra, en því miður hafa ekki öll mál, sem við höfum tekið að okkur, verið afgreidd á þann hátt sem við óskuðum eftir. Ég segi: því miður, vegna þess að við höfum kannske fallið í þá gryfju að hugsa of mikið með hjartanu, láta tilfinningarnar kannske ráða okkar gerðum og okkar málflutningi þegar við komum á fund manna sem fara bókstaflega eftir því sem Alþingi hefur samþykkt, sem sagt landsins lögum, og hafa út af fyrir sig ekki heimild til að starfa öðruvísi en þeir starfa. Þá tala ég auðvitað sérstaklega fyrir mig, ég er afskaplega óánægður með þær undirtektir, en þeir menn, sem ég hef talað við, verða að fara eftir settum reglum, og ég er kannske á vissan hátt að biðja þá um að brjóta þær reglur. Þeir starfa eftir fyrirmælum, eftir lögum, en ég fer eftir erindi sem mér berst, og ég þekki þá kannske heimilisaðstæður þeirra sem eru að tala við mig hverju sinni. Þar er afskaplega mikill munur á. Annars vegar er embættismaðurinn, sem verður að fara að settum reglum, og hins vegar alþm. eða erindreki, sem fer eftir sínum tilfinningum og þekkir heimilisaðstæður - við skulum segja í þessu tilfelli: dæmdra manna. Ég verð þó að segja að hæstv. dómsmrh. hefur ávallt tekið málaleitan minni vel, stundum hef ég verið mjög ánægður með afgreiðslur, en í önnur skipti óánægður, eins og gengur og gerist. Ég hef í mörgum tilfellum verið beðinn um að heimsækja fangelsi. Ég hef verið beðinn um að koma að Litla-Hrauni og eiga þar viðtöl við fanga. Ég hef verið þar með viðtalstíma. Það er nokkuð langt síðan ég var þar síðast ásamt hv. 7. þm. Reykv. Ég vil taka undir það, að starfsfólk á Litla-Hrauni hefur á sér mjög gott orð fyrir heiðarleika og þykir vera samstarfsgott við hina innilokuðu. Ég hef spurt þar fanga í einrúmi í viðtalstímum um ýmislegt sem snertir starfsemina fyrir austan, og ég hef ekki undan starfsfólki á Litla-Hrauni að kvarta, en ég þekki ekki önnur fangelsi. En það er eitt sem er sláandi og situr afskaplega fast í mér eftir þessar mörgu heimsóknir mínar austur, að ég er sannfærður um að margir af þeim, sem dæmdir eru, sérstaklega fyrir minni háttar brot - og minni háttar brot eru mörg, þurfa að þola meira en ástæða er til miðað við þau afbrot sem þeir hafa framið, og það verð ég að segja að á ekki að eiga sér stað. Afbrot, þ. e. brot á lögum, eru ekki í öllum tilfellum glæpir. En í okkar litla þjóðfélagi vilja afbrot, sem ég kalla, hljóta meðferð glæpamála. Mér finnst við oft gera of mikið úr slíkum brotum. Það kom vel fram hjá hv. 9. þm. Reykv., að lögbrot, sem eru framin á unga aldri, eru oft ekki glæpir, en tíminn, sem líður frá því að brot eru framin og þangað til kemur að refsingu, hefur gerbreytt manninum sjálfum. Eins og kom greinilega fram hjá hv. 9. þm. Reykv. er maðurinn kominn með allt aðra ábyrgð á sínar herðar, og bara ábyrgðartilfinningin gerbreytir honum. Það þarf oft ekki annað en að viðkomandi unglingur, ef það er karlmaður, verði ástfanginn og kvænist. Það getur gerbreytt öllu hans lífi. Þegar kemur svo að því að afplána brot framin á 18 ára aldri, eins og hv. þm. gat um, þá er verið að dæma miklu fleiri en þann mann sem er raunar orðin allt annar maður - dæma miklu fleiri til að vera þolendur vegna þessara glappaskota - frekar en glæpaverka - sem framin voru 4, 5, 6 árum áður. Auk hins ákærða er það kona til viðbótar og í því tilfelli, sem minnst var á áðan, tvö börn sem verða að afplána hluta af þessum afbrotum. Það eru þessi brot sem liggja hvað þyngst á mínum huga. Ef við tölum svo um glæpi, morð eða eitthvað slíkt, þá er það allt annað mál. Ég geri engar athugasemdir við þá dóma sem menn hafa hlotið fyrir glæpi, því að glæpir eru þeir sömu hér og annars staðar. Það eru litlu brotin sem ég er að tala um. Og litlu brotin kalla ég þau sem framin eru kannske í ölæði, kannske undir öðrum áhrifum á unga aldri. Ég vil undirstrika þetta sem kom skýrt fram í málflutningi hv. 9. þm. Reykv. Ég er alveg sammála hæstv. ráðh. um það, það fer ekkert á milli mála, að það eru hæfustu menn og virtustu hver á sínu sviði sem eru í náðunarhefnd. Það fer ekkert á milli mála. Ég mundi tvímælalaust sjálfur hafa mælt með þeim mönnum öllum sem fagmönnum. Það eru virtustu og færustu fagmenn hver á sinu sviði. En þegar fagmenn hafa fjallað um afbrot á öllum stigum vill oft það mannlega vanta. Það mannlega verður að koma á eftir, þegar búið er að fjalla á faglegan hátt á öllum sviðum um þau afbrot sem ég er að tala um. Því hefði ég talið að í náðunarnefnd ættu ekki að vera fagmenn. Það er ekki fólkið sjálft sem verið er að vernda með því að loka inni þjóðfélagsþegna. Að mínu mati ættu hér að koma til virtir borgarar sem ekki eru fagmenn, en hugsa meira með hjartanu, eins og ég hef stundum sagt, heldur en um lagabókstafinn. Án þess að vilja kasta nokkurri rýrð á náðunarnefnd hefði ég viljað sjá hana öðruvísi skipaða. Það fer ekki á milli mála að það þarf að finna nýjar leiðir til að bæta fólk sem er lokað inni. Ég vona að með tilkomu þessarar nefndar finnist þær leiðir sem Alþingi getur sætt sig við, verða okkur öllum til sóma og koma í veg fyrir að langur tími líði frá afbroti til afplánunar. Ég hefði viljað setja það í lög og gera þá breytingu sem fyrst, að falli ekki dómur í þessum smærri málum, sem ég kalla, innan ákveðins tíma, þá fyrnist þau, eða þá til vara, ef dómur fellur svona seint, þá sé hann í flestum tilfellum skilorðsbundinn. Ef maðurinn og kringumstæður hans hafa frá því að hann framdi afbrot, ég tala ekki um glæpi, frá því að hann braut lög og þangað til hann á að afplána, ef ekkert hefur komið fyrir hann í millitíðinni og hann er orðinn heimilisfaðir með þá ábyrgð sem því fylgir, þá á að mínu mati sterklega að koma til greina að skilorðsbinda slíka dóma. Ég veit ekki hvort það er rétt, en ég hef heyrt að ef um fangelsisvist fyrir minni háttar afbrot og jafnvel minni háttar glæpi hjá heimilisföður sé að ræða, þá hafi fjölskyldan ekki slíkar fjárhagsáhyggjur í sumum öðrum löndum sem fjölskyldur hafa hér, því að hið opinbera greiðir fjölskyldunum lífeyri og tekur á sig ýmsar þær kvaðir sem hvíla á hinum fangelsaða. Þetta kynni að vera rétt að athuga og er ekkert óeðlilegt, vegna þess að þegar fyrirvinnu, kannske ungum manni sem er fyrirvinna fjölskyldu, ungra barna, er kippt úr umferð, þá skapast visst framfærsluvandamál. Það er ekkert óeðlilegt að þegar þjóðfélagið í heild vill svipta heimili fyrirvinnu af einhverjum lítilvægum ástæðum, þá verði ríkissjóður og Félagsmálastofnun sameiginlega að sjá fyrir fjölskyldunni. Ég er sammála hæstv. ráðh. um að fangelsisvist er neyðarúrræði í þessum tilfellum og ég vil vera þátttakandi í að breyta þessum lögum. Það getur vel verið að hægt sé að gera þau eitthvað mannlegri, þannig að embættismennirnir, sem eiga að framfylgja þeim, liggi ekki undir ádeilu fyrir að reka sín störf ekki eins og vera ber þegar þeir eru kannske harðir í horn að taka. Því styð ég þessa tillögu. Ég vona eins og flm., að hún komi sem fyrst úr nefnd, og vona þá líka eins og hæstv. ráðh., að gott samstarf náist milli rn., embættismannanna og þeirrar nefndar, sem fjallar um þessa till., um að hraða henni sem mest í gegnum kerfið, svo að hún geti sem fyrst komið til framkvæmda eða ný lög - og þá kannske með nýjum anda - komið til framkvæmda, svo að ekki þurfi á þessum píslargöngum að halda sem við tveir þm. höfum stundum þurft að ganga á fund ráðh. og annarra til þess að flytja erindi þeirra ungu eiginkvenna, sem hér eiga hlut að máli, og barna þeirra, bæði fæddra og ófæddra í sumum tilfellum. Ég veit um eitt dæmi þar sem barnið fæðist ekki, það lifir ekki. Eiginkonan missti fóstur fyrir nokkrum dögum og eiginmaðurinn er farinn frá henni, frá fyrirtæki sem hann er tiltölulega nýbúinn að reisa, allt annar maður en hann var þegar hann braut af sér. Nú blasir ekkert annað við þessari fjölskyldu en algert hrun. Í fyrra tilfellinu, sem hv. 7. þm. Reykv. tók dæmi af, fæddist þó barn, það lifir og þau hjón eiga tvö börn. Í seinna tilfellinu fæddist barnið andvana fyrir tímann og lifði ekki. Áhyggjurnar leggjast svo þungt á ekki bara þann sem braut af sér, heldur líka vandamenn hans sem hann hefur eignast þegar hann á að taka út dóminn seinna meir.



Herra forseti. Ég fagna þeim umr. sem hér hafa átt sér stað, þeim mikla áhuga sem hér hefur fram komið og kom mér alls ekki á óvart. Ég vil líka taka það fram, að það gleður mig að heyra að að þeim tveimur málum, sem ég var 1. flm. að á s. l. þingi, þ. e. till. um geðheilbrigðismál og eins till. um menntun fangavarða, hefur verið jafnvel unnið og kom fram í máli hæstv. dómsmrh. Á því var full þörf, þó ég geri mér grein fyrir því, að a. m. k. að því er lýtur að geðheilbrigðismálum er um svo mikið verk að ræða að við getum ekki átt von á því alveg á næstunni að sjá beinan árangur af því starfi. Það má segja um þessa umr., að hún hafi ásamt þessari till. beint ljósi að miklu samfélagsvandamáli og um leið fært það nær okkur og nær löggjafarsamkundunni sjálfri, eins og rétt og skylt er. Ég gat þess í minni frumræðu áðan, að það hefði sennilega verið 1968 sem síðast hefði farið fram mikil og opinská umr. um fangelsismál almennt hér í framhaldi af tillögugerð Jónasar Árnasonar þá, en síðan ekki á þeim breiða grunni sem við erum þó að reyna að færa þetta á hér. Ég ætla að láta frekari umr. bíða þeirrar niðurstöðu sem nefndin um fangelsismál leggur fram á sínum tíma. Ég skil út af fyrir sig að hæstv. dómsmrh. verji sín vé af harðfylgi þegar að þeim er sótt. Það er mannlegt. Um leið treysti ég því, að hann taki á með okkur hinum um það meginefni sem till. fjallar um. Og ég treysti á það, að hans rn. taki á með öðrum nm. í þeirri nefnd, sem hér er gerð till. um, við að gera raunhæfa úttekt og gefi í öllum atriðum þær upplýsingar sem rn. og þess undiraðilar geta gefið. Þessi till. er sem sagt upphafið. Framhaldið fer eftir okkur öllum. Þar má bókstafurinn ekki blífa ofar mannlegum þáttum, eins og hér hefur komið fram. Miðað við þá nefndarskipan sem hér er gert ráð fyrir tel ég enga hættu á því. Heildarúttekt og tillögur um framtíðarskipan hljóta að vísa okkur veginn til betri vinnubragða, kannske enn fremur betra skipulags og réttlátara skipulags allra þessara mála. Þessi till. beinist að því, það er hennar markmið. Við hljótum einmitt að binda vonir við þær góðu undirtektir sem málið hefur fengið hér. Ég hlýt þó enn að minnast sérstaklega á fanga með geðræn vandamál og þann mikla vanda sem þar er á ferðum, m. a., sem ekki kom fram í minni frumræðu, vegna mismunandi sjónarmiða í heilbrigðiskerfinu. Lausn þeirra mála er tvímælalaust brýnust, kallar kannske mest á okkur, þó margt sé þar sem á kallar. En öll þessi mál koma vonandi á borð þm. á næsta þingi og þá geta þeir, sem þar sitja, tekið upp þráðinn að nýju. Verður að vænta þess, að þá verði tekið til hendi.