Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjh.- og viðskn. (Valgerður Sverrisdóttir): Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir brtt. á þskj. 621 frá fjh.- og viðskn. Í fyrsta lagi er lagt til að breytt verði aftur til hins upphaflega orðalags frv. um að heimilt skuli vera að svipta starfsleyfi ef opinber rannsókn hefst. Nefndin telur að rétt sé að það tímamark sem miða skuli heimild ráðherra við sé þegar við upphaf opinberrar rannsóknar. Ríkir hagsmunir kunna að vera til þess að grípa inn í starfsemina sem fyrst og er það undir mati ráðherra samkvæmt greininni. Jafnframt hefur komið í ljós að samkvæmt gildandi rétti kunni að vera viss vandkvæði á því að ákvarða tímamark þess hvenær dómsrannsókn hefst þar eð hugtakið á ekki lengur við í lögum vegna breyttrar skipunar á rannsókn opinberra mála. Sem sagt, nefndin leggur til að í stað orðsins ,,dómsrannsókn`` komi: opinber rannsókn. Í öðru lagi leggur hv. fjh.- og viðskn. til að bætt verði við ákvæði til bráðabirgða. Með ákvæðinu er stefnt að því að unnt verði að halda áfram að veita leyfi til verðbréfamiðlunar samkvæmt umsókn frá þeim tíma er frv. þetta verður að lögum og þar til námskeið verða haldin samkvæmt ákvæði 3. gr. frv. Augljóslega mun það taka nokkurn tíma að ganga frá framkvæmdaatriðum varðandi námskeiðahaldið þrátt fyrir að nú sé unnið að undirbúningi þess og tillögur þar að lútandi verða lagðar fyrir viðskrn. innan skamms. Til þess að brúa megi það tímabil sem hér um ræðir er því lagt til að ráðuneytinu verði heimilað að veita tímabundin leyfi til verðbréfamiðlunar í 18 mánuði og heimilt að framlengja þann tíma um allt að 6 mánuði. Ég les þá síðari brtt. eins og hún liggur fyrir á þskj. 621. Hún hljóðar svo: ,,Við ákvæði til bráðabirgða bætist nýr töluliður sem verði 5. tölul. og orðist svo: Þrátt fyrir ákvæði 3. gr. þessara laga er viðskrh. heimilt, að fenginni umsókn prófnefndar, að veita þeim, er uppfylla skilyrði 4. gr. laga nr. 27/1986, tímabundið leyfi til verðbréfamiðlunar í átján mánuði, enda fullnægi viðkomandi öllum skilyrðum 3. gr. laga þessara. Heimilt er að framlengja þann frest um allt að sex mánuði ef sérstaklega stendur á.`` Fjh.- og viðskn. stendur öll að þessum brtt. og hv. þm. Danfríður Skarphéðindóttir, sem sat fund nefndarinnar, er samþykk þeim.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Við lokaafgreiðslu þessa máls í hv. Ed. vildi ég kannski vekja athygli á einu atriði sem við höfum lítillega rætt en mér finnst vanta mjög inn í frv. Það er hvernig á að taka á pappírslausum verðbréfaviðskiptum sem mjög ryðja sér til rúms í nágrannalöndunum, þ.e. verðbréfaviðskipti fara orðið að stórum hluta til í gegnum tölvukerfi stóru bankanna og víða hefur verið gripið til þess ráðs að stofna til sérstakrar verðbréfaskráningar þar sem móðurtölva sér um skráningu allra verðbréfa og verðbréfin komast í raun og veru aldrei á pappír. Þau eru bara til í tölvukerfum stórbankanna og í tölvukerfi verðbréfamiðstöðvarinnar. Þetta er hlutur sem við verðum að taka á og er miður að það skuli ekki hafa verið gert strax við samningu þessa frv. en ég vænti þess að gerðar verði ráðstafanir til þess að bæta þessu við lögin um verðbréfasjóði og verðbréfafyrirtæki eins fljótt og auðið er því að það er alveg ljóst að ef við ætlum að tengjast hinum almenna fjármagnsmarkaði nágrannalandanna munu öll þau viðskipti verða pappírslaus, þ.e., allt verður byggt á tölvufjarskiptum. Í mínum huga eru enn þá efasemdir varðandi 12. gr. frv. þar sem um er að ræða hvert skuli vera lágmarks eigið fé verðbréfafyrirtækja og verðbréfasjóða. Í frv. er gert ráð fyrir að lágmarks eigið fé skuli nema 2% af --- ég man nú ekki hvernig það var orðað, hvort það var af nafnverði skuldabréfanna eða höfuðstóli verðbréfasjóðsins. Frá bankaeftirlitinu komu hins vegar athugasemdir við þetta atriði og þar var lagt til að eigið fé verðbréfafyrirtækja ætti að vera að lágmarki 10% af heildarskuldbindingum fyrirtækisins. Ég tel að á þessu stigi sé ekki rétt að bera fram brtt. eða gera frekari athugasemdir út af þessu atriði, en ég held að þetta þurfi þó að skoða betur og má þá taka það með öðru sem áreiðanlega kemur upp því að ef fer sem venjan er orðin þarf að taka þessi lög sem eru samþykkt frá hinu háa Alþingi í fyrsta sinn og endurskoða þau. Það er vaninn að þau koma aftur til kasta Alþingis stuttu síðar því að þá, þegar reynslan er komin af lögunum, þarf oft að bæta við og laga og geri ég ráð fyrir að við fáum þá tækifæri til að leiðrétta þetta.

Eyjólfur Konráð Jónsson Herra forseti. Eins og ég gat um hér við 2. umr. málsins í gær er enginn vafi á því að þessa löggjöf þarf fljótlega að endurskoða. Hún getur ekki verið gallalaus frekar en önnur mannanna verk og þess vegna hygg ég að það sé rétt athugasemd hjá hv. síðasta ræðumanni að þar þurfi m.a. að fjalla um það hvernig fari með þau nútímalegu viðskipti sem nú eru að verða í heiminum þar sem peningar eru nánast ekkert í umferð í eiginlegri merkingu, heldur eru verðbréf og peningaflutningar meira og minna komin í tölvu. Nú skal ég játa að ég er síst af öllu sérfræðingur í tölvuvísindum. Það er rétt að maður kann á vasatölvu, en kannski getur maður lært á þessar venjulegu litlu tölvur í staðinn fyrir ritvél. Ég held að athugasemdin sé engu að síður rétt. Hins vegar tel ég ekki tímabært að reyna að fást við það úrlausnarefni á þessari stundu. Ég held að meiri vitneskja þurfi að koma inn í landið til þess að við getum fjallað um það af einhverju viti og þess vegna sé eðlilegt að afgreiða frv. einmitt með þeim hætti sem hér er lagt til. Raunar hefur það verið svo um mjög langt skeið að t.d. hlutabréf, sem hér eru venjulega á stærðar pappírum og stimpilskyld og ég veit ekki hvað og hvað, hafa kannski varla komist á blöð, meira að segja í t.d. opnum sjóðum sem versla með hlutabréf ekki síður en verðbréf önnur, skuldabréf. En allt eru það verðbréf eftir lagamáli, bæði hlutabréf og skuldabréf. Ég held að kannski sú hliðin, að komast hjá þessari útgáfu hlutabréfa með þeim hætti sem hér er, yrði kannski það sem brýnast væri að koma einmitt inn í tölvur því að það er alkunna að menn týna bréfunum, það þarf að ógilda þau o.s.frv., og þar að auki er mjög kostnaðarsamt að gefa þau út. T.d. þarf stöðugt að vera að gefa út jöfnunarbréf þegar verðbólga er með þeim hætti sem hérna er, ef fyrirtækin þá efnast svo að þau geti gefið út bréfin. Allt þetta þarf auðvitað að athuga og vafalaust verður þetta allt tölvuvætt. Við lifum á tölvuöld. Við komumst ekkert fram hjá því, ekki einu sinni ég og mínir líkar sem kunnum ekkert á þetta system. Við verðum að búa við það og við vonum það besta af þróuninni, en ég held að ástæðulaust sé að við höfum af því áhyggjur einmitt núna. Að því er varðar aftur 12. gr. held ég að þetta öryggi sem þar er sé alveg nægilegt vegna þess að ef ég skil greinina rétt fjalli þetta um verðbréfasjóði, nokkurs konar sameignarsjóði, þar sem upphæðirnar á samanlögðum hlutabréfum eða skuldabréfum geta auðvitað verið mjög háar. Hins vegar er deilt í sameiginlega eign manna í þessum skuldabréfum þegar verðmæti sjóðanna eru fundin út og þess vegna er ekki hætta á því, held ég, að nein slys geti gerst eða fólk tapað peningum öðruvísi en með þeim hætti að sameiginlegar eignir sjóðsins lækki óeðlilega. Ég held að þetta sé hóflegt mark á meðan sjóðirnir eru að þróast, enda lagði hv. þm. Júlíus Sólnes ekki til að breyta þessu ákvæði.

Dómsmálaráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á áfengislögum sem flutt var í hv. Nd. og varðar í meginatriðum tvö atriði. Þar er annars vegar um að ræða breytta stöðu sveitarfélaga vegna hinna nýju sveitarstjórnarlaga og hins vegar atriði sem tengjast gildistöku ákvæða lagabreytinga frá síðasta Alþingi að því er varðar áfengt öl. Um frv. var samstaða í hv. Nd. og lítils háttar breyting gerð við meðferð málsins þar. Ég sé ekki ástæðu til að rekja það frekar við þessa umræðu en vil að henni lokinni leggja til að málinu verði vísað til hv. allshn. og 2. umr.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Ég get ekki staðist þá freistingu að vekja athygli á því að hér er lítt um stjórnarliða á þessum þingfundi. Það er stundum kvartað sáran undan því að stjórnarandstaðan greiði ekki fyrir málum og sé ekki mjög góð til samstarfs í þeim efnum, en mér sýnist að tilefni sé til þess að benda á það að lítið yrði úr að koma hér málum áfram nú ef ekki nyti stjórnarandstöðunnar við.

Forseti (Jón Helgason) Það er alveg rétt hjá hv. alþm. að það yrði að sjálfsögðu lítið úr þinghaldi ef stjórnarandstaðan hyrfi af þingi, en í hv. Ed. hefur yfirleitt verið gott samstarf milli stjórnarliðs og stjórnarandstöðu og ég vonast til þess að svo verði áfram.

Eyjólfur Konráð Jónsson Herra forseti. Þessi athugasemd hæstv. forseta er ekki algerlega eðlileg við þetta tilefni því að hér í deildinni eru nánast engir stjórnarþingmenn.  Fundarhlé.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um eignarleigustarfsemi eins og það kemur frá hv. Nd. Eignarleiga er nýyrði fyrir enska orðið ,,leasing`` sem margir nágranna okkar hafa tekið óbreytt upp í sitt tungumál. Hér á landi hefur nokkuð tíðkast að nota orðið ,,fjármögnunarleiga`` yfir þessa starfsemi. Mér finnst það heldur óþjált orð og hef því í samráði við Íslenska málnefnd lagt til að þetta verði nefnt samheitinu eignarleiga og eignarleigustarfsemi. Eignarleiga greinist svo á ýmsa vegu, t.d. í rekstrarleigu, kaupleigu og fjármögnunarleigu. En þessi hugtök eru einmitt skilgreind nánar í 1. gr. frv. og í I. kaflanum. Þetta frv. er samið af nefnd sem skipuð var í byrjun árs 1988 til að fjalla um starfsemina á fjármagnsmarkaðinum utan banka og sparisjóða og var ætlað að semja frv. að lagaramma um þá starfsemi. Eins og vel er kunnugt af fréttum og umræðum hefur nefndin samið frv. um verðbréfafyrirtæki og verðbréfasjóði sem þegar hefur hlotið afgreiðslu í þessari hv. deild og er nú til lokameðferðar í hv. Nd. Eignarleigustarfsemin á sér langa sögu. Hún hefur rutt sér mjög til rúms á síðustu tveimur áratugum í viðskiptalífi Vestur-Evrópu. Þannig eru t.d. í Vestur-Þýskalandi meira en 50 fyrirtæki sem reka umsvifamikla eignarleigu. Í Noregi eru þau um 25, svo að ég nefni tvö af nágrannalöndum okkar. Það er víða unnið að því að setja lagaramma um þessa starfsemi því víðast hvar vantar reyndar heildarlöggjöf um þetta efni. Þó hafa nýlega verið sett slík heildarlög í Belgíu og Frakklandi, en í mörgum Evrópulöndum eru ekki til heilleg lög um eignarleigustarfsemi. Þetta er þó í raun og veru orðið alþjóðlegt fjármögnunarform og rekið á svipaðan hátt í öllum iðnríkjum. Það hefur verið mikið unnið að því að samræma almennar starfsreglur um eignarleiguna og m.a. hefur Evrópubandalagið haft um það forgöngu ásamt Evrópusambandi eignarleigufyrirtækja, sem kallað er Leaseurope og hefur höfuðstöðvar sínar í Brussel. Við samningu frv. sem ég mæli hér fyrir hefur mjög verið leitað um fyrirmyndir til þessara samræmdu reglna innan Evrópu. Reyndar hefur einnig verið samstarf við eignarleigufyrirtækin sem hér starfa. Þau fyrirtæki eru nú fjögur, Féfang, sem var stofnað í lok des. 1986 og tók þá við eignarleiguþjónustu sem Fjárfestingarfélag Íslands hafði rekið, Glitnir, sem hóf starfsemi árið 1985, Lind, sem hóf sína starfsemi 1987, en það ár var einmitt mjög mikið uppgangsár fyrir eignarleigurnar, og Lýsing, sem einnig hóf störf 1987. Það þarf ekki að fara um það mörgum orðum að þetta svið á fjármagnsmarkaðinum hefur aukist mjög og í árslok 1987 voru leigusamningarnir samanlagt að fjárhæð 4,2 milljarðar eða nálægt 1,7% af heildarlánum lánakerfisins. Undirstaðan undir þessa miklu aukningu var auglýsing fjmrn. í febrúar 1986 þar sem skýrt var frá því og tekið fram tvímælalaust að leigugjöld af eignarleigusamningum væru ekki söluskattsskyld, en á því hafði áður leikið nokkur vafi og var yfirleitt talið að um söluskattsskyldu væri að ræða af þessum leigugjöldum. Þetta er kannski meginskýringin á þeim mikla vexti sem hófst hér á árunum 1986 og 1987. Önnur skýring er þó án efa sú að frá árslokum 1986 var veitt aukið frelsi til vaxtaákvarðana og til verðbréfaútgáfu og loks komu svo til vorið 1987 almennar heimildir til þess að taka erlend lán til flestra véla- og tækjakaupa í atvinnuskyni og eignarleigufyrirtækin höfðu um það milligöngu. Eins og verða vill um flestan nýgræðing var vöxturinn kannski dálítið rykkjóttur. Sumt fór miður vel, t.d. bar nokkuð á því að bílar væru keyptir á kaupleigu og smábátar, og þótti ýmsum sem þetta færi nokkuð úr böndum. Vegna þess að þessi starfsemi hefur helgað sér verulegan sess á fjármagnsmarkaðnum þá held ég sé nú mikil þörf á því að setja almennan ramma um starfsemi eignarleigufyrirtækjanna. Ég ætla hér að fara fljótt yfir sögu og nefna í örfáum orðum meginefni kaflanna í þessu frv., en þeir eru fimm. Í I. kafla frv. eru ýmsar skilgreiningar á hugtökum. Í II. kaflanum eru sett skilyrði fyrir eignarleigustarfsemi. Þar segir t.d. í 4. gr. að slík starfsemi verði einungis heimil fyrirtækjum sem hafi til þess starfsleyfi frá viðskrn. Skilyrði fyrir veitingu starfsleyfis eru þau, eins og nú kemur fram eftir breytingar sem gerðar hafa verið í hv. Nd., að fyrirtækið sé hlutafélag og nemi innborgað hlutafé þess a.m.k. 10 millj. kr., að meiri hluti stjórnar félagsins sé búsettur hér á landi, að framkvæmdastjóri félagsins sé búsettur hér á landi, sé ríkisborgari Norðurlandaríkis og sé hann fjárráða með óflekkað mannorð. Ég ætla ekki að tíunda efnisatriði I. og II. kafla frv. nánar en þetta, segi svo eingöngu um III. kaflann að í honum er ítarlega fjallað um eftirlit með eignarleigustarfseminni. Þar er t.d. skýrt fram tekið að þetta eftirlit skuli falið bankaeftirlitinu og því jafnframt veittar nauðsynlegar heimildir til að framfylgja sinni eftirlitsskyldu. Í þessu efni er verið að setja almenn öryggisákvæði fyrir viðskiptavini þessara leigufyrirtækja. Í IV. kafla frv. eru svo ákvæði um viðurlög við brotum á lögunum og loks eru í V. kafla ákvæði um gildistöku sem skýra sig sjálf. Með þessum lögum er í raun og veru verið að setja það sem ég vil kalla lágmarkskröfur, lágmarksleikreglur. T.d. eru hér í 8. og 9. gr. frv. kvaðir um upplýsingaskyldu þessara fyrirtækja og að viðskiptavinir þeirra skuli sitja á sama bekk í viðskiptunum. Í 9. gr. eru mikilvæg ákvæði þar sem settar eru fram lágmarkskröfur um efni eignarleigusamninga og ég ætla að vekja sérstaka athygli á ákvæðum 4. tölul. 9. gr. um rétt leigusala og leigutaka til að rifta eignarleigusamningi, en nokkuð hefur á því borið að réttur leigutaka til að rifta leigusamningum samkvæmt ákvæðum eignarleigusamnings hafi þótt óljós og réttur leigusalans hafi verið ríkjandi. Þetta er auðvitað óviðunandi ástand því að það hefur því miður komið á daginn að ýmsir hafa gert eignarleigusamninga vegna kaupa á fjármunum í atvinnuskyni en hefur svo síðar orðið ljóst að þeir höfðu mjög þungar fjárhagsbyrðar í för með sér. Síðar er menn hafa viljað rifta þessum samningum hefur orðið þyngra undir fæti. Með þeim leikreglum sem hér er gerð tillaga um í 9. gr. yrði þetta algjörlega skýrt að uppsögn á slíkum leigumála sé skýrt skipað í eignarleigusamningum. Hæstv. forseti. Það er tilgangur frv. að setja almennan lagaramma um þá starfsemi sem hefur rutt sér mjög til rúms á fjármagnsmarkaðinum hér á landi sl. tvö ár. Löggjafinn og framkvæmdarvaldið marka þessari starfsemi farveg fyrst og fremst með þrennum hætti: Í fyrsta lagi með þessu frv. ef það verður að lögum. Í öðru lagi, sem er mikilvægt og ég hef þegar nefnt, með reglunum um skattmeðferð leigugjalda og frádráttarbærni þeirra til skatts samanborið við önnur form við fjármögnun. Það hefur nokkuð borið á því í auglýsingum eignarleigufyrirtækjanna að þau hafa haldið því fram að skattmeðferð á þessari aðferð við fjármögnun sé hagstæðari en önnur. Um þetta má reyndar deila. Þetta er í mörgum greinum álitamál, en það er í öllu falli skýrt að skattmeðferð leigugjaldanna ræður úrslitum um það hvort menn telja þetta hagkvæmt eða ekki. Í þriðja lagi mótar löggjafinn og framkvæmdarvaldið þessari starfsemi farveg með heimildum til erlendrar lántöku til véla- og tækjakaupa. Allir þessir þrír þættir, almennar reglur, skattmeðferð og heimildir til erlendrar lántöku, hafa verið mjög til umræðu og athugunar á þessu og sl. ári. Það er mikilvægt að reyna að koma á festu í starfsskilyrðum þessarar greinar eins og annarra með sanngjörnum og öruggum reglum. Ég legg áherslu á að þetta þingmál, sem er 2. mál þingsins, fái hér skjóta og vandaða afgreiðslu í þingdeildinni. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. og vek athygli á því að víðtæk samstaða tókst um þetta mál í hv. Nd.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þau orð hæstv. ráðherra, Jóns Sigurðssonar, að um sé að ræða frv. til laga sem full þörf er á að setja. Án þess að fjölyrða mjög um efni frv. vil ég segja strax í upphafi míns máls að með þessu frv. er hæstv. ráðherra að leggja fram frv. sem er í eðlilegu samhengi við þá þróun sem orðið hefur á Íslandi á svonefndum fjármagnsmarkaði. Frv. felur í sér ákveðnar skýringar á þeirri starfsemi jafnframt því sem settar eru, eins og hæstv. ráðherra sagði, eðlilegar og að mínu mati í flestum tilfellum réttar leikreglur á þessu sviði. Eins og hæstv. ráðherra gat um í sinni ræðu hefur þetta rekstrarform tíðkast í nágrannalöndum til fjölda ára og einnig hefur það rutt sér til rúms á Íslandi á síðustu árum, sérstaklega í gegnum þau fjögur fyrirtæki sem hæstv. ráðherra nefndi. Ég vil því lýsa því yfir að ég styð frv. mjög eindregið en geri mér jafnframt grein fyrir því að hér er um fyrstu lagasmíð að ræða á þessu sviði þannig að gera má ráð fyrir því að þau lög, sem frv. gerir ráð fyrir að komi til framkvæmda gagnvart eignarleigustarfsemi og verði samþykkt á þingi, hljóti auðvitað að koma til endurskoðunar þegar nokkur reynsla er fengin af þeim. Virðulegi forseti, ég tel að þetta sé hið besta mál sem þurfi að fá eðlilegan og skjótan framgang á þingi.