Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Árnason) Þar sem þetta frv., er hjer liggur fyrir, er samhljóða frv. því um vátrygging sveitabæja, er deildin hafði til meðferðar í vetur, og þá sætti engum andmælum, þarf jeg ekki að tala langt mál, því að jeg geri ekki ráð fyrir, að háttv. deild hafi snúist hugur. Breyting sú, sem frv. gerir á lögunum frá 1905, er eingöngu í því fólgin, að hinn vátrygði hluti húsanna er hækkaður úr ? í 5/6, í samræmi við það, sem er í Brunabótafjelagi Íslands. Sýnist ekkert vera þessu til fyrirstöðu, þar sem brunahætta er minni í sveitum en sjávarþorpum. En svo hefir nefndin leyft sjer að koma fram með viðaukatillögu, sem fer í þá átt, að þeim mönnum, sem hafa með höndum árlega starfrækslu brunabótafjelaga í sveitum, verði greidd lítils háttar þóknun fyrir ómök sín. Nefndinni er sem sje kunnugt um, að það atriði, að sveitarstjórnir fá enga borgun fyrir ómök sín, hefir orðið þess valdandi, að lögin hafa víða ekki komið til framkvæmda. Hreppsnefndirnar hafa ógjarnan viljað taka á sig þessa fyrirhöfn án þóknunar. Nefndin hefir því lagt til, að þóknun verði veitt þeim, sem umsjónina hefir. Þessi þóknun er að eins 50 aurar fyrir hvert býli, sem vátrygt er. Hún áleit rjett að hafa gjaldið ekki hærra, því að hún bjóst við, að hreppsfjelögin vildu síður sinna málinu, ef þau sæju, að það bakaði sveitarsjóði töluverð útgjöld. Þá þótti nefndinni rjett, að það kæmi skýrt fram, að aðalreglan væri sú, að oddvitarnir hefðu þetta starf með höndum, því að bæði eru þeir kunnugastir öllum ástæðum í hreppnum, og auk þess einu mennirnir í sveitarstjórnum, sem hafa nokkra borgun fyrir störf sín. Og þótt þessi þóknun, sem nefndin leggur til að samþykt verði, sje lítil, þá er hún þó bót frá því, sem er. Nefndin hefir enn fremur talið rjett, að þessi breyting, ef hún gengur fram, verði færð inn í lagatextann, svo að hann myndi eina heild. Er það miklu þægilegra þeim, er nota þurfa lögin, sjerstaklega ef það eru alþýðumenn. Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum um þetta mál, ef mjer gefst ekki sjerstakt tilefni til, en að eins óska, að það verði látið ganga til 3. umr.

Framsm. (Þorsteinn Jónsson) Nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að samþykkja frv. með örlítilli orðabreytingu, að í stað »Norður-Múlasýslu« komi austur. Jeg tók fram ástæðurnar fyrir þessu frv. við 1. umr. þessa máls, og er því ekki að endurtaka þær.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það er óþarft að gera langa grein fyrir þessu frv.; það hefir þegar verið rætt í sambandi við mál það, er síðast var á dagskrá (einkasöluheimild mjólkur). Ástæðan fyrir þessu frv. er sú, að gildandi lög vantar, er heimili bæjarstjórn að setja reglur um mjólkursölu í bænum. Jeg get nefnt t. d., að það hefir verið talið fullkomlega frjálst hverjum manni að selja brauð og mjólk, án þess að sá eða sú þyrfti að kaupa borgarabrjef. Þetta eru óskrifuð lög, sem gilt hafa allan aldur bæjarins. Reyndar stendur í mjólkurreglugerð bæjarins, að þeir, sem selja vilji mjólk, skuli sækja um það til lögreglustjóra. En þetta hefir verið skilið svo, að þeir þyrftu að eins að tilkynna honum það; þar með væri þeim salan frjáls. En þar sem nú þessi óskrifuðu lög eru fyrir hendi - mjer vitanlega er ekkert um þetta í lögum - þá leiðir af því, að þótt bæjarstjórn svifti einhvern mjólkursölu, þá mundi hann vinna mál sitt fyrir dómstólum, ef til máls kæmi. Fyrir því er hjer farið fram á að veita stjórnarvöldunum löglega heimild í þessa átt. Í frv. eru sett ýms ákvæði, sem girða fyrir allan vafa um vald bæjarstjórnar og stjórnarráðs, en ekki hlýðir nú að gera nánari grein þeirra. Með því að frv. er komið frá nefnd, má gera ráð fyrir, að það geti gengið leið sína nefndarlaust.

Jörundur Brynjólfsson Jeg gat þess áðan, að þótt jeg væri ekki alls kostar ánægður með þetta frv., þá þætti mjer það samt að ýmsu leyti til bóta. En við einstakar greinar þess, sem mjer þykja athugaverðar, geri jeg ef til vill brtt. við 2. umr.

Frsm. (Einar Arnórsson) Fyrir mína og nefndarinnar hönd get jeg lýst yfir því, að vjer munum taka öllum bendingum háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) með þökkum, og væri oss geðfeldast, að háttv.þm. (J. B.) vildi bera sig saman við oss um væntanlegar brtt. sínar.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg hefi eiginlega engu við það að bæta, sem í nefndarálitinu stendur. Nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að mæla með frv., og þá sjerstaklega með tilliti til þess, að allvel virðist vera sjeð fyrir þörfum þessa læknishjeraðs, þar eð þar er skipaður fastur aðstoðarlæknir. Það, að stofnað var aðstoðarlæknisembætti í Ísafjarðarlæknishjeraði, hefir sennilega verið gert með sjerstöku tilliti til aðstöðunnar, að því er Hólshrepp ásamt Bolungavíkurverslunarstað snertir. Því virðist sjálfgefið, að aðstoðarlæknirinn sitji einmitt í Bolungavík. Nefndin telur því sjálfsagt, að við næstu mannaskifti í þessu embætti setjist aðstoðarlæknirinn að í Bolungavík. Hjer er því að eins um tímaspursmál að ræða. Viðvíkjandi tillögu nefndarinnar um það, að styrkurinn til Hólshrepps ásamt Bolungavíkurverslunarstað verði hækkaður úr 300 kr. á ári upp í 500 kr. á ári, er það að segja, að nefndin telur sanngjarnt, eftir atvikum, að ljetta þannig undir með þeim, að halda hjá sjer lækni, eða að gera þeim aðstöðuna ljettari að leita sjer læknishjálpar á annan hátt, þar til það skipulag getur komist á, sem hjer er bent til. Jeg skal geta þess, að nefndin hefir ekki leitað álits fjárveitinganefndar um þetta atriði, en það verður gert. Einnig skal þess getið, að þessar tillögur nefndarinnar eru í samræmi við skoðun landlæknis á málinu.

Frsm. (Einar Arnórsson) Þungamiðjan í þessu frv er það, að bæjarstjórn Reykjavíkur fái heimild til að taka að sjer alla mjólkursölu í bænum. Um þetta atriði er ágreiningurinn, um hin atriðin ekki, enda ber nefndin fram frv., sem felur í sjer hin atriðin, sem þetta frv. hefir að geyma. Það hafa verið skiftar skoðanir um það í bæjarstjórninni hjer, hvort ráðlegt væri, að bærinn tæki að sjer einkasölu á mjólk, en að því er jeg best veit var það felt þar í vetur eða vor með 6:6 atkv. Það er satt, að það hefir bólað á almenningsvilja hjer í bæ með einkasöluheimildinni. Tillaga í þessa átt var samþ. hjer á þingmálafundi skömmu fyrir þing, og sömuleiðis á borgarafundi, sem hjer var haldinn nú um daginn, sem þó mun hafa verið mjög fámennur. En jeg verð að segja það, að samþyktir þessar hafa ekki haft áhrif á afstöðu mína til þessa máls, því að satt að segja hefi jeg ekki heyrt nein rök, sem hafa sannfært mig um, að rjett væri, að bærinn fengi þessa heimild. Nefndin hefir leitað umsagnar borgarstjóra um málið og borið undir hann frv. á þgskj. 94, og hefir hann orðið nefndinni sammála um niðurstöðuna að öllu leyti. Aðalástæðan fyrir því, að nefndin hefir ekki getað fallist á frv. það, er hjer liggur fyrir, er sú, að hún fær ekki sjeð, að með því verði náð því markmiði, er fylgjendur frv. hafa ætlast til. Fyrir þeim vakir aðallega tvent: 1) að þrifnaður og meðferð mjólkur batni, 2) að mjólkinni verði jafnara skift. Um síðara atriðið er það að segja, að til þess að koma því í framkvæmd þarf sjerstakar ráðstafanir, sem ekki eru í frv. Um fyrra hlýðir það svar, að bærinn hefir lík tök um meðferð mjólkur, þótt honum verði ekki veitt einkasala; til þess er heilbrigðisnefnd, heilbrigðissamþykt og heilbrigðisfulltrúi. Hjer við bætist og, ef frv. á þgskj. 94 nær fram að ganga, heimild bæjarstjórnarinnar til þess að svifta menn mjólkursöluleyfi. Hitt er satt, að þótt þessar reglur yrðu settar, þá eru þær ekki fullnægjandi. T. d. vantar ákvæði um að pasteurseyða mjólk, eins og er í Kaupmannahöfn t. d. Þar er gott lag á öllu, og þó engin einkasala. Því var skotið fram við 1. umr. af hv.flm. (J. B. ), að ástæða væri til þess að veita einstökum mönnum undanþágu, svo að einstakir menn, sem nú framleiða mjólk, gætu haft söluna áfram sem áður. En við nánari umhugsun má öllum vera það ljóst, að margir mundu koma fram, sem teldu sig eiga rjett til undanþágunnar. Pjetur mundi segjast ekki verri en Páll, svo að ákvæði um undanþágu til handa einhverjum mundi tvíllaust valda óánægju. Enn er ein ástæðan á móti frv., sú, að nefndin þykist þess fullkomlega vís, að framleiðendur mundu telja það vantraustsyfirlýsingu á sjálfa sig. Auk þess er það upplýst, að mjólkurfjelag Reykjavíkur ætlar að taka málið upp, fækka útsölum og gera ráðstafanir um þrifnað. Sje jeg þá ekki ástæðu til þess að fjölyrða um málið að sinni. Aðrar ákvarðanir verður tækifæri til að minnast á í sambandi við frv. á þgskj. 94. En þetta mál leggur nefndin til þess að afgreitt verði með hinni rökstuddu dagskrá, sem er á þgskj. 93 (sbr. þgskj. 172).

Jörundur Brynjólfsson Nefndin hefir ekki getað fallist á frv. og ekki einu sinni gert brtt. við það, heldur klætt það í alt annan búning, og ekki verður annað sjeð en að allir nefndarmenn hafi orðið sammála. Það gegnir annars furðu, að menn, sem ekkert þekkja til hjer í Rvík, skuli leggja þennan dóm á þetta mál. Plöggin, sem fyrir nefndinni liggja, benda þó í gagnstæða átt við þá niðurstöðu, sem nefndin hefir komist að. Hv. frsm. (E. A.) hefir algerlega misskilið tilgang frv. Hann er ekki sá að fá einkasölu í sjálfu sjer, heldur er hann sá, að bærinn fái heimild til einkasölu, ef útsölumenn gera ekki það, sem af þeim er heimtað. Annað, sem í frumvarpinu felst, er úthlutunin, að þeir fái mjólkina, sem hennar þurfa. Annað felst ekki í frv. Hjer er um engan gróða að ræða fyrir bæinn, síður en svo, nema þá óbeinan hagnað, sem leiðir af auknum þrifnaði. Aðalatriðið er þetta, að hafa einkasöluna að bakhjarli, ef annað dugir ekki. Af þessum ástæðum, sem jeg gat um, úthlutuninni og þrifnaði, er frv. sprottið. Jeg skal ekki lengja umræður með því að fara út í nánari atriði þessu viðvíkjandi. Það kemur í ljós við atkvæðagreiðsluna, hvernig hv. deild lítur á málið. Mjer finst það misskilningur hjá nefndinni, að bænum sje eins auðvelt að hafa hemil á mjólkinni án frv. Jeg skal játa það, að frv. nefndarinnar á þgskj. 94 er til bóta frá því ástandi, sem nú er, en jeg efast um, að bæjarstjórnin geti svift menn leyfi, þótt þeir þverskallist við þeim fyrirskipunum, sem gefnar kunna að vera. Í frv. á þgskj. 94 er og gert ráð fyrir mjólkurseðlum. Þótt ekki sjeu þeir nefndir í mínu frv., þá vakti jeg þó máls á úthlutunaraðferðum við 1. umr. En þessi aðferð, mjólkurseðlarnir, efast jeg um að nái tilgangi sínum, vegna þess, hve mjólkurflutningar til bæjarins eru misjafnir. Það er mjög stopult, hve mikið berst af mjólk daglega, svo að þetta atriði bætir ekki úr skák. Það eina ráð, sem dygði, væri það, að afgreiðslumenn fengju beinlínis skrá yfir þá, sem þurfa mjólkur við. Enn er það, að kostnaður mundi verða töluverður við seðlana, þótt ekki sje það aðalatriðið. En svo er enn það, að jeg er ekki alveg viss um, að mjólkursalar verði við óskum manna með þessu fyrirkomulagi. Þeir geta skelt við skolleyrum. Útsölumenn verða ekki þjónar bæjarins, heldur vinnumenn framleiðendanna. Það atriði, að mjólkurframleiðslan minki við einkasöluheimildina, fæ jeg með engu móti skilið, enda hefi jeg enga skynsamlega ástæðu heyrða færða fram fyrir því. Þessi ástæða var borin fram á bæjarstjórnarfundi og nú kemur hún hjer fram á ný. Nú er hjer mjólkurskortur, svo að bærinn fær hálfu minni mjólk en hann má minst án vera. Halda menn nú, að eftirspurnin minki við það, að bærinn fengi einkasöluheimild? Nei, menn myndu einmitt verða heimtufrekari, og það eitt gerði mig dálítið deigan við frv. Vegna þess nú, að mjólkurþörfin er svona mikil, þá er ómögulegt að hafa áhrif á verðið. Mjer dettur í hug ein ástæða, og skal segja hana, fyrst að enginn virðist hafa einurð til þess, en hún er sú, að ef einhver mjólkurframleiðandi selur skemda mjólk, þá er eðlilegt, að honum sje illa við þessa ráðstöfun. En því vil jeg ekki gera ráð fyrir. Viðvíkjandi hreinsun mjólkurinnar þá er það alveg rjett, að það þyrfti að „pasteurisera“ hana, en jeg held, að einmitt það, að bærinn tæki að sjer mjólkina, mundi flýta fyrir þeirri nýbreytni. Væri jeg viss um, að frv. nefndarinnar, sem er nýr búningur á mínu frv., væri betra en það, þá væri mjer það ekki svo fast í hendi. En nefndarfrv. er óákveðnara; það vantar þann hemil, sem felst í mínu frv. Frv. þeirra má líkja við vænglausan fugl, en mitt er fugl með vængjum. Viðvíkjandi því, að Mjólkurfjelagið ætli að koma á skipulagi, þá er það gott, en ef það brygðist, þá erum vjer ver settir heldur en ef vjer hefðum þá heimild, sem felst í frv. Jeg fæ ekki skilið, að undanþáguatriðið geti valdið óánægju. Þeir mjólkurframleiðendur, sem nálægir eru, mundu sjálfir selja, en þeim fjarlægari má á sama standa, hver selur hana. Að endingu vil jeg mælast til þess, að hæstv. forseti láti fara fram nafnakall um hina rökstuddu dagskrá á þgskj. 93.

Einar Jónsson Jeg skal ekki lengja umræður, og síst ætla jeg mjer að taka fram fyrir hendurnar á jafnvitmiklum frsm., hv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem hjer á hlut að máli og er einnig form. allsherjarnefndar. En jeg get ekki þegjandi hlýtt á það, að oss nefndarmönnum sje núið því um nasir, að vjer höfum enga þekkingu á máli, sem oss hefir verið falið, og vjer vitanlega kynt oss eftir bestu föngum. Jeg andmæli því fastlega þessum áburði hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), um leið og jeg lýsi þeirri skoðun minni, að málinu sje vel borgið með frv. á þgskj. 94.

Gísli Sveinsson Jeg stend ekki upp til þess að bera blak af nefndinni - það gera aðrir, sem henni standa nær - en það gleður mig, að hún hefir komist að sömu niðurstöðu sem jeg hafði komist og tekið fram við 1. umr. Jeg gat þess þá, að menn, búsettir hjer í bæ, gætu ekki sætt sig við þetta frv. Það hefir verið sagt, að almenningur vildi, að þetta frv. næði fram að ganga. Jeg hefi ekki orðið var við þennan almenningsvilja. Raunar liggur áskorun hjer frammi á lestrarsal um málið, sem felur í sjer ályktun, sem gerð hefir verið á tveim fundum, þar sem örfáir greiddu atkvæði, en langflestir ljeti sig málið engu skipta. Það vita allir, að þingmálafundir hjer í Reykjavík eru einatt markleysa, því að þótt nokkrir menn rjetti upp hendurnar með máli, þá getur ekki leitt þar af nokkur ábyggileg vissa um vilja bæjarbúa. Jeg verð því að mótmæla því, að almenningur sje hlyntur frv., enda kæmi það harðast niður á almenningi, ef það næði fram að ganga. Við 1. umr. málsins spurði jeg hv.flm. (J. B.), hvaða trygging væri gerð af bæjarstjórnarinnar hálfu til þess að hafa næga mjólk, ef þessi einkarjettur væri veittur. Hann svaraði, að fyrir því væri engin trygging; ekkert hefði verið gert, til þess að tryggja það. Nei, hjer í deildinni eru svo margir menn kunnugir málavöxtum, sem ekki geta unað því, að gerð sje tilraun til þess, að mjólkurframleiðslan hverfi. Því að það liggur í augum uppi, að framleiðendur þurfa ekki að sætta sig við reglur fyrir framleiðslu þeirra; enginn getur þröngvað þeim til þess að framleiða mjólk, og ef þeir vilja ekki selja mjólk eftir þessum kokkabókum, þá er bærinn mjólkurlaus. Þannig er ástandið og þannig afleiðingarnar. Jeg fyrir mitt leyti verð að telja það ábyrgðarhluta fyrir þingið að samþykkja annað eins frv. og þetta, ekki síst þegar það er játað af hv.flm. (J. B.), að það hafi verið alt annað en einkasala, sem vakti fyrir honum með flutningi frv. Enn fremur er nú komið frv. frá nefndinni, sem hann fór svo ómaklegum orðum um. Hann kveðst með frv. sínu hafa viljað tryggja þrifnað og rjettláta og jafna úthlutun mjólkurinnar. Fyrir þessu hvorutveggja gerir frv. nefndarinnar ráð. Hann taldi bæjarstjórninni ómögulegt að tryggja þetta, nema hún fengi söluna í sínar hendur. Í frv. nefndarinnar er bæjarstjórninni heimilað að leggja háar sektir við brotum á reglum þeim, er hún setur. Ef til vill leggur hinn hv.þm. (J. B.) lítið upp úr sektum. Kann það þó að virðast skrítið, ef litið er til þess, sem bráðum kvað koma fram frá honum. Þar virðist hann fyllilega kunna að meta gildi og áhrif sektarákvæða í lögum, eða jafnvel hafa ofurtrú á háum sektum. Jeg sje því ekki betur en að hv. þingdeildarmenn geti ósköp rólegir samþykt rökstuddu dagskrána, sem hjer liggur fyrir, og síðan gengið til að ræða næsta mál.

Bjarni Jónsson Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) furðaði sig á, að nefndin skyldi leyfa sjer að bera fram slíka tillögu, sakir ókunnugleika hennar á þessu máli. Jeg tel óþarft að fjölyrða um þetta atriði, úr því að hv. 2. þm. Rang. (E. J.) hefir snúið svo á hv. 1. þm. Reykv. (J. B.)  (E. J.: Jeg hef ekkert ráðist á hann)  . Jeg sagði „snúið á“, sem er tekið úr róðrarmáli. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) mun ganga það eitt til, að bæjarstjórn verði innan handar að sjá um hreinlega úthlutun. En hvað skal þá svo „langur gaur í svo lítilli grýtu?“ Er það öll ástæðan til að koma á einkasölu? Ef jeg mætti trúa mönnum fyrir hugsunum mínum, skal það um mælt, að jeg tel ekki hreinlæti eina vitund tryggara, þótt bæjarstjórn ætti alla sölustaðina, en nú. Jeg vil halda, að bæjarstjórnin gæti valið mjólkurseljendur ver, en ekki betur en sjálfir eigendur mjólkurinnar. Hvaða saltari er það, sem hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) vill keyra í höfuð mjer? (J. B.: Mjólkursöluskýrslur)  . Jeg er mjög þakklátur þeim mönnum, er vilja fræða mig um það, sem jeg veit ekki, en jeg hefi verið hjer í Reykjavík lengur en hv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Hann og aðrir geta sparað sjer og þeim, sem ókunnugir eru, upplýsingar sínar; jeg þarfnast þeirra ekki, en get gefið þeim upplýsingar, ef þeir vilja. Jeg hefi sagt við 2 eða 3 bæjarfulltrúa, að jeg mundi líta öðruvísi á þetta mál, ef það væri ætlað til að tryggja stórt kúabú, er bærinn ætti sjálfur. En jeg vil ekki, að þessir herrar sjeu að sletta sjer fram í mína samninga um mjólkurkaup til heimils míns. En svo að jeg hverfi aftur að því, sem umskiftingurinn sagði, um langan gaur í litilli grýtu, þá skal jeg líta á einstakar greinar frv. Mjer kemur 2. gr. frv. svo fyrir, að á meðan bæjarstjórnin noti heimild þessa sje stöðvuð öll mjólkursala í landinu, og enginn fái mjólk, nema sá, sem er á heimili þar sem kýr eru mjólkaðar.  (J. B.: Undanþágur!)  Það yrðu margar undanþágur, ef veita ætti öllum, sem búa utan Reykjavíkur. Hjer er ekki slælega af stað farið. Nú skyldi einhver segja, að þetta eigi að takmarkast við lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Þá er þetta að vísu einfaldara, en þó ekki annað en vindhögg, því að mjólkursalar heyra fæstir undir lögsagnaramdæmi Reykjavíkur; eiga heima úti á Seltjarnarnesi eða uppi í Mosfellssveit. 6. gr. er dæmalaust handhæg fyrir einkaleyfishafa: „Jafnskjótt og bæjarstjórnin notar heimildarlög þessi, eru samningar þeir, er kunna að hafa verið gerðir um mjólkursölu í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, úr gildi numdir“. Jeg þakka kærlega fyrir. Jeg hefi gert samning við búanda upp í Mosfellssveit, og jeg þekki ekki, að þing eða bæjarstjórn hafi heimild til að gera þann samning ógildan. Ef þetta yrði samþykt, yrði jeg sjálfsagt að senda mjólkurbrúsa minn til þessarar hreinlætisstjórnar. Vildi jeg þá mælast til, að út væru gefin lög um, að eftirlitsmennirnir hefðu vasaklúta til að verka nasir sínar, áður en þeir skygndust í minn brúsa. Í 5. gr. mun koma fram einn tilgangur frv. Það er ágætt, ef bæjarstjórnin vill taka að sjer að sjá um, að þeir fái mjólk, er helst þurfa. Nú veit jeg ekki, hvort hún hygst að bæta úr því, að þeir, sem helst þurfa, eru þeir, sem síst geta borgað. Eða hvort mun það tilgangur bæjarstjórnar að borga fyrir aumingjana? Jeg hygg helst, eftir annari reynslu um ráðstafanir bæjarstjórnar, er hún skal ákveða, hver helst þurfi t. d. mó, að þeir þurfa helst mjólk, er geta borgað fyrirfram, t. d. fyrir heilt ár. Ef bæjarstjórnin fylgdi fram þessari grundvallarreglu, væri einkasala mjólkur einstaklega vel komin í hennar höndum. Jeg sje, að frv. þetta er vel úr garði gert, og í því ýms skemtileg ákvæði, sjerstaklega 6. gr., er jeg áður nefndi. En í því er svo margt furðuefnið, að eigi er hægt að álasa nefndinni fyrir að gera betra frv. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) skildi ekki, að þessi einkasöluheimild gæti orðið til að minka mjólkurframleiðslu og flutning til bæjarins; til þess væri engin skynsamleg ástæða. Hefði hann leitað að ástæðum, hefði hann fundið eina í sínu eigin frv., í 6. gr.: „allir samningar.... úr gildi numdir“. Það gæti verið, að framleiðandi vildi ekki skipta við þann viðskiptamann, er byrjaði viðskiptin með því að fá lög um, að samningurinn skuli úr gildi numinn. Þetta er full ástæða, en hún er ekki skynsamleg, því að öll greinin er óskynsamleg. Jeg þykist geta sagt, að yrði frv. þetta samþykt, mundi að fullu taka fyrir flutning mjólkur frá bændum utan Reykjavíkur. Jeg hygg því alveg rjett að samþykkja rökstuddu dagskrána, og láta þetta frv. deyja drotni sínum, en hvað málinu sjálfu við víkur, skal jeg þá fyrst líta á einkasöluheimild bæjarstjórninni til handa, er hún á mörg hundruð kúa og nóg fóður handa þeim. Skal jeg þá hjálpa henni, ef þá er ástæða til að treysta henni að öðru leyti.

Frsm. (Einar Arnórsson) Ýmsir hv.þm. hafa tekið fram sumt af því, sem jeg hefði talið rjett að segja, til svars hv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Jeg get vel viðurkent áhuga hans á því, að bætt verði úr ágöllunum í þessu máli. Það er auðvitað sameiginlegt áhugamál vor allra, sem búsettir erum í Reykjavík. En það var ekki síður mikilsvert mál, er lá fyrir bæjarstjórn í vetur, sem sje það, hvort bænum væri fært að eignast kúabú. Bærinn átti kost á að kaupa talsvert mikið af kúm, er víst var um, að annars yrðu seldar úr bænum, sumar hverjar, og nú munu margar vera seldar. Jeg segi þetta eigi; til að deila á hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), því að jeg býst við, að hann hafi verið með þeim, er töldu rjett að koma upp kúabúi handa bænum. Meiri hluti bæjarstjórnarinnar vildi ekki líta við þessu. Hefði hjer komið fram eitthvað í þá átt, að bærinn stofnaði kúabú, hefði jeg líklega fyrstur manna verið með slíkri ráðstöfun, en þessu get jeg ekki fylgt. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B) hóf ræðu sína á því, að niðurstaða nefndarinnar stafaði af þekkingarskorti. Jeg veit ekki, hvaða ástæðu hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefir fyrir þessum áburði sínum, því að í honum liggur það, að nefndin hafi gefið álit án þess að kynna sjer málið. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) gerir víst ráð fyrir, að enginn nefndarmanna hafi litið í skýrsluna um þrifnaðarrannsóknina frá því í vetur. Nefndin hefir einmitt athugað skýrsluna, og henni er fullkunnugt um, að fáir af mjólkursölustöðunum fullnægja þeim kröfum um þrifnað, sem mjólkursölureglugerðin setur. En nefndin er eindregið á þeirri skoðun, að rannsóknina hefði mátt gera fyr. En þegar bæjarstjórn og heilbrigðisnefnd láta við gangast, að reglur þeirra sjeu brotnar eftir ár, bendir það ekki á, að bót sje í því, að þessi stjórnarvöld fái full yfirráð yfir mjólkursölunni. Jeg býst við því, að þótt bæjarstjórnin rumski nú, muni hún fljótt falla aftur í sinn væra svefn, og alt sæki í líkt horf. Þegar bæjarstjórnin er búin að taka einkasöluna, mun bæjarstjórnin ef til vill hugsa sem svo: „Þetta er gott og blessað. Nú er ekki hætt við, að þetta gangi í handaskolum, er við ráðum“. En ef litið er á þrifnaðinn í bænum, virðist hann ekki mæla með bæjarstjórninni. Ef litið er hjer út um glugga Alþingishússins, má sjá húsarúst við helstu götuna í miðbænum, fulla af vatni, svo að þar mætti ekki einungis drekkja köttum, heldur og mönnum. Minna má og á tjörnina, sumar götur bæjarins o. s. frv. Jeg gæti haft nóg að telja af slíku, langt fram á nótt. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) vildi gera lítið úr því, að framleiðendur taki sjálfir málið í sínar hendur, og að þeir hafi vilja og getu til að laga það, sem aflaga fer. Jeg fyrir mitt leyti verð að líta svo á, að það sje framleiðendum töluvert áríðandi að hafa mjólkursöluna í sem bestu horfi. Þeir geta ekki verið og eru ekki blindir fyrir því, að það er þeirra sómi, að hún fari sem best fram. Jeg þekki persónulega menn úr stjórn fjelags mjólkurframleiðenda, og veit, að þetta er þeirra einlægur vilji. Þar er um þeirra atvinnu að ræða. En hins vegar eru menn hlaðnir störfum, t. d. eins og bæjarfógeti eða fulltrúi hans. Heilbrigðisfulltrúinn er sjálfsagt góður og gegn maður, en hann fær litla borgun fyrir sitt starf, einar 800 kr. Svo eru bæjarfulltrúarnir. Það eru menn, sem þurfa fyrir lífinu að sjá, og fá ekkert nema skömm og vanþakklæti fyrir sitt starf. Af þeim er margs krafist og mikið í þeim argað. Auðvitað á bæjarstjórnin oft óþökk skilið, því að mikill ljóður er á ráði hennar, oft og einatt. Mjer finst, að bæjarstjórninni væri nær að komast í samvinnu við mjólkurframleiðendur en að segja þeim stríð á hendur. Út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) talaði um ókunnugleika nefndarinnar skal jeg taka það fram, að þetta mál er ekki margbrotnara en svo, að hver meðalmaður með heilbrigðri skynsemi getur kynt sjer það. Sami hv.þm. nefndi mjólkursöluskýrslur. Jeg vil benda á, að enn er ekki komin skýrsla um, hvernig salan mundi vera, ef bæjarstjórn Reykjavíkur væri búin að hafa hana í nokkur ár.  (J. B.: Það er ekki von)  . Nei, en þá ætti hv. fylgismaður þessarar einkasölu að láta reynsluna skera úr um dugnað og hreinlæti bæjarstjórnarinnar, en ekkert fullyrða um það mál nú. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) vildi gera lítið úr því, að að gagni gæti komið, þótt bæjarstjórnin fengi heimild til að setja reglur um þrifnað við mjólkursölu. Áleit hann einkasöluheimildina þann bakhjarl, er alt styddist við og bygðist á, og ekkert dygði, þótt heimilað væri af taka af mönnum söluheimildina. Þetta skýtur skökku við það, sem hann sagði áðan, að yfirleitt mundi það verða sama fólk, er stæði fyrir mjólkursölunni og áður.  (J. B.: Það hefi jeg ekki sagt!)  . Jú, það sagði þingmaðurinn.  (J. B.: Ekki ef vel gengi)  . Jeg býst við, að þeir, sem bæjarstjórnin tæki, yrðu fólk svona upp og ofan, sumir betri og sumir lakari en nú. Bæjarstjórnin mun ekki geta skapað neina þrifnaðarengla á örstuttum tíma, og ný hús myndi hún víst ekki geta bygt. Jeg er ekki í vafa um, að aðaltryggingin fyrir góðri meðferð mjólkur er góð samvinna milli heilbrigðisnefndar og mjólkurframleiðendafjelagsins. Um úthlutunina þarf ekki að fjölyrða, Það sjer hver maður, nema hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), að úthlutunin er alt annað en einkasöluheimildin. Það þarf alt aðrar ráðstafanir til þess, að þeir fái helst mjólk, er mesta hafa þörfina. Mjer datt í hug seðlafyrirkomulagið, og er það nefnt sem dæmi á þgskj. 94. Getur það vel verið rjett, að hafa megi annað hentugra fyrirkomulag um úthlutunina. Ef bæjarstjórn vill setja skorður við því, að mjólk verði seld af handahófi, gæti hún látið þá, sem mjólk þurfa, hafa einhver skírteini, og lagt bann við að selja öðrum. Sjálfsagt mundi þetta hafa kostnað í för með sjer. En altaf myndi verða einhver kostnaður, hver aðferð sem höfð væri. Ef höfð væri á hverjum mjólkursölustað skrá yfir þá, er mjólk skyldu fá, hefði það einnig kostnað í för með sjer, því að skránni yrði að breyta líkt og seðlunum. Eins og hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) tók fram er framleiðslan ekki altaf sú sama á öllum tímum árs, og þar af leiðandi getur sama heimili ekki fengið altaf jafnmikið, þótt söm væri tala mjólkurþurfa á heimilinu, Af þeirri ástæðu verður ekki hjá því komist að halda skrá yfir mjólkurneytendur eða úthluta mjólkinni eftir seðlum. Jeg skal fúslega játa það, að vel getur verið, að aðferð sú, sem frv. nefndarinnar bendir á, sje ekki nægilega trygg, og að finna mætti aðra betri. En það kemur ekki sjálfri einkasölunni við, enda er seðlaúthlutunin að eins nefnd sem dæmi. Frv. nefndarinnar girðir því ekki fyrir það, að sú aðferð verði tekin upp við mjólkurúthlutunina, sem fullkomnust þykir. - Þá sagði þm. (J. B.), að mjólkursalarnir mundu skella skolleyrunum við seðlunum. Jeg skal ekkert um það segja, á hve miklum rökum sú aðdróttun er bygð. Jeg hjelt, að það mundi verða líkt og með kaupmennina núna. Eins og kunnugt er afhenda þeir nú ýmsar vörutegundir eftir seðlum. Mjer er ekki kunnugt um, að brotið sje á móti þeim ákvæðum, og jeg veit ekki, hvort nokkur ástæða er til að ætla, að mjólkursalarnir sjeu óvandaðri en kaupmenn. Að ástæðulausu finst mjer óþarfi að væna þá þess. - Háttv. þm. (J. B.) efaðist um það, að hægt væri að svifta mjólkursala sölurjetti fyrir hreinlætisskort. Jeg er honum samdóma um það, að orkað gæti tvímælis, hvert hægt er að gera það nú. Samþyktir bæjarstjórnar svífa svo í lausu lofti, margar hverjar, að erfitt er að vita, hvað upp úr þeim má leggja. En frv. á þgskj. 94 bætir úr því. Jeg verð að segja það, að ef háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) treystir ekki bæjarstjórninni til að svifta ófullkomna mjólkursala sölurjetti sínum, þá sje varla takandi í mál að trúa henni fyrir allri mjólkursölunni í bænum. Jeg er líka á sama máli um það, að nauðsynlegt væri að sótthreinsa mjólkina. En það kemur einkasölunni ekkert við. Mjólkursalarnir gera það að vísu ekki sjálfir, heldur mundi bæjarfjelagið verða að gera það. Og ef bæjarstjórnin hefði fje og æki fyrirliggjandi, þá gæti hún sett upp sótthreinsunarstofnun strax í dag, ef hún vildi. Það hefði engin áhrif á sölu mjólkurinnar. Að sjálfsögðu yrði mjólkin öll flutt fyrst á sótthreinsunarstaðinn og þaðan aftur til seljendanna, eins og tíðkast mun annarsstaðar, þar sem sótthreinsun á sjer stað. Með því móti væri hreinlætiskröfunum fullnægt, en þeim verður aldrei fullnægt fyr en sótthreinsun kemst á. Jeg býst ekki við því, að bæjarstjórnin mundi rannsaka mjólkina neitt fremur fyrir því, þó að hún fengi heimild til einkasölu. Hún hefir nú heimild til að rannsaka mjólkina, hvar og hve nær sem er. Hún getur sent heilbrigðisfulltrúann inn á mjólkursölustaðina og gefið honum vald til að heimta mjólkina til rannsóknar. Jeg sje ekki, að nein trygging sje fyrir því að mjólkin yrði frekar rannsökuð, þó að salan væri öll í höndum bæjarstjórnar. Þá talaði þm. (J. B.) um það, að undanþágu mætti veita frá einkasöluákvæðinu. Jeg get ekki bygt mikið á því, enda mundi það verða vandasamt verk og lítt vinsælt fyrir bæjarstjórnina, að veita slíkar undanþágur. Mjólkurframleiðendur, sem búsettir eru hjer í bænum, mundu að sjálfsögðu allir óska þess að fá undanþágu, því að þeir spara sjer kostnað með því að selja mjólk sína sjálfir. Hvernig ætti þá að gera greinarmun á þeim? Það yrði að veita þeim öllum undanþágu, því að öðrum kosti mundi sumum, meðal annars, þykja sín vara sett niður í áliti, ef þeim væri ekki treyst til að selja hana sjálfir. - Nefndin hefir aldrei sagt það, og líklega engum nefndarmanna í hug komið, að eftirspurn eftir mjólk mundi minka, ef einkasala kæmist á. Hitt mun okkur hafa komið til hugar, að framboðið kynni að minka. Hættan er sú, að framleiðendur mundu draga saman seglin og framleiðslan þess vegna minka. Það má búast við, að einkasalan hleypti illu blóði í suma framleiðendur.  (J. B.: Af hvaða ástæðu?)  . - Mennirnir eru nú einu sinni svona gerðir, að þeir una illa óþörfum afskiftum af atvinnurekstri sínum, og þeim mundi finnast þessi afskifti óþörf. - Það er t. d. ekki af minkandi eftirspurn, sem einn af mjólkurframleiðendunum hjerna í nágrenninu hefir dregið saman seglin að miklum mun núna í vor. En hann álítur arðvænlegra að stunda annan atvinnuveg, og hann er hræddur við, að þau höft kunni að verða lögð á mjólkurframleiðsluna í náinni framtíð, að hún geti ekki borið sig. Að svo mæltu vil jeg að eins leggja áherslu á þetta, að fyrst að mjólkurskortur í bænum er eins tilfinnanlegur og raun er á, þá ríður á því, að ekki sjeu samin lög eða gerðar samþyktir, sem líklegar eru til að auka þennan skort. Jeg sje svo ekki ástæðu til að tefja tímann lengur, og býst ekki við, að jeg taki til máls aftur, nema ef háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) kemur með einhverjar nýjar ástæður, sem þurfa athugunar við.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Í sjálfu sjer er óþarft að lengja umræður um þetta mál að nokkrum mun. Jeg býst við, að það muni ganga sinn gang hjer í deildinni, hvort sem um það er rætt lengur eða skemur. Samt get jeg ekki stilt mig um að drepa lítils háttar á einstöku atriði í ræðum þeirra hv.þm., sem talað hafa í þessu máli. Mjer þótti leiðinlegt, að hv. 2. þm. Rang. (E. J) skyldi finnast, að jeg væri að drótta því að nefndarmönnum, að þá skorti vit eða vilja til að ráða heilt í þessu máli. Jeg sagði að eins, að sumir þeirra mundu ekki hafa nægan kunnugleika á málinu, og það sjá allir menn, að er alt annað en vitskortur eða viljaleysi. Upplýsingar þær, sem nefndin hefir stuðst við, hljóta að vera allar frá einni hlið málsins. Allar upplýsingar, sem fyrir liggja um rannsókn mjólkurmálsins, hefðu gengið á móti niðurstöðum nefndarinnar. Þess vegna verð jeg að álíta, að hún hafi alls ekki við þær stuðst. Af þessu leiðir, að ráðstafanir nefndarinnar verða tæplega nógu tryggilegar. Í einstökum atriðum gætu þær vafalaust orðið til bóta, frá því sem nú er, en fullnægjandi eru þær engan veginn. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) talaði um almenningsviljann. Kvað hann almenning hjer í bænum ekki óska þess, að einkasala kæmist á. Lengi má um það þrátta. En óhræddur væri jeg að leggja í þá liðsöfnun á móti þm. Jeg er hræddur um, að hann yrði ekki liðsterkur. Sami þm. mintist á sektarákvæðin í frv. nefndarinnar. Sagði hann mig vanan því að leggja mikið upp úr hörðum sektarákvæðum. Satt er það, að jeg legg mikið upp úr þeim, ef lögreglueftirlitið er svo gott, að óhætt sje að reiða sig á, að ákvæðunum sje framfylgt.  (G. Sv.: Er það ekki hjer?)  . Bæði þessum þm. og öðrum mun vera það ljóst, að alstaðar er skortur á, að hægt sje að hafa það eftirlit sem þarf.  (G. Sv.: Þá þýðir ekkert að setja lög)  . Hv. þm. Dala. (B. J.) er ekki inni, enda get jeg að mestu leyti gengið fram hjá ræðu hans. Mátti helst ráða það af orðum hans, að hann þættist geta verið sjálfum sjer nógur, og skal jeg ekki aftaka það. Hann rakti í sundur einstakar greinar frv. og hafði margt við það að athuga. En allflestar athugasemdir hans voru þannig vaxnar, að frv. á þgskj. 94, sem hann þó tjáði sig fylgjandi, ræður alls enga bót á þeim. Þá kem jeg að ræðu hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Ekki er til neins að þrátta lengi við hann. Við erum hjer hvor á sinni skoðun, og alt mót á, að hvorugur sannfæri hinn. Þó erum við í mörgum atriðum sammála. - Það liggur í hlutarins eðli, að með þeim, sem helst þurfa mjólkur með, er átt við þá, sem helst þurfa hennar til neyslu. Hv. þm. Dala. (B. J.) hefði alls ekki þurft að vera í neinum vafa um það. Þar sem þá er fyrst og fremst um börn og sjúklinga að ræða, er auðsjeð, hve afaráríðandi er, að mjólkin sje holl og hrein. Og til þess, að vera viss um það, þarf afarnákvæmt eftirlit. Eins og við mátti búast, er hv. 2. þm. Árn. (E. A.) mjer samdóma um þetta. Bæjarstjórnin hefir reynt eftir megni að hafa eftirlit með mjólkinni.  (E. A.: Í vetur, já!)  . Nei, altaf. Það er ekki í fyrsta sinni í vetur, sem bæjarstjórnin hefir skift sjer af mjólkursölunni. Mjólk hefir hvað eftir annað verið gerð afturreka, þegar eitthvað hefir verið við hana að athuga. En hitt hefir líka þrásinnis komið fyrir, að eftirlitsmaðurinn hefir orðið að elta sama brúsann á 2 eða 3 mjólkursölustaði til þess að koma í veg fyrir, að mjólkin væri seld. Sjálfsagt hafa þessar misfellur verið kærðar fyrir lögreglustjóra, en mjer er ókunnugt um, hvern árangur það hefir borið. Mjer er kunnugt um það, að bæði hefir verið kvartað undan hreinlætisskorti í meðferð mjólkur, og líka um mjólkurgæði. Bæjarstjórnin getur ámint menn um að vanda meðferð mjólkurinnar, og hún getur hert á þeim, sem eftirlitið hafa á hendi, en annað getur hún ekki heldur. Þetta hefir hún margsinnis gert, en það þarf meira til, ef vel á að vera. Þá drap háttv.þm. á það, að framleiðendurnir sæju sjer hag í því að hafa mjólkina góða. Hagur þeirra og sómi hvetti þá til að vanda meðferð mjólkurinnar sem mest. Svo hefði það átt að vera, eins hingað til. Jeg skelli ekki heldur skuldinni á framleiðendur eina. Jeg veit, að sölustaðirnir eiga sinn hluta af sökinni, og jeg get ekki um það dæmt, hvors hluti er stærri. Það sem víst er er það, að gallar eru á, hverjum sem um er að kenna. Hvað því við víkur, að ef heimild til einkasölu verði veitt, þá sje það sama sem að segja mjólkurframleiðendum stríð á hendur, er mjer það satt að segja óskiljanlegt, hvers vegna þeir ættu að vera svo hörundssárir. Bæjarstjórnin grípur auðvitað ekki til einkasölunnar, nema brýn nauðsyn beri til. Og ef mögulegt reynist að koma mjólkursölunni í viðunanlegt horf á annan hátt, þá væri það ekki nema makleg refsing á mjólkurframleiðendur, þótt kosti þeirra yrði þröngvað, hvað þetta snertir. En jeg sje reyndar ekki, að til þess þyrfti að koma. - Þá er það, að sama fólkið mundi afgreiða mjólkina, sem nú hefir söluna á hendi. Ekki er það líklegt, að bæjarstjórnin kastaði höndunum að því að velja fólk til að afgreiða mjólkina. Hún verður þó að gæta sóma síns í þeim efnum. Hvað seðlaúthlutunina snertir þá er alt öðru máli að gegna með mjólkina en með þær vörur, sem nú eru seldar eftir seðlum. Um þær getur úthlutunarvaldið vitað upp á hár, hvað fyrir hendi er, og er því hægt að hafa eftirlit með því, sem selt er á hverri viku. Það er ekki hægt með mjólkina. Samkvæmt frv. nefndarinnar er það á valdi heilbrigðisnefndar, hvort hún sviftir mjólkursala söluleyfi sínu eða ekki. Jeg efast um, að rjett sje að láta nefndina hafa það vald; engin trygging fyrir því, hvernig hún fer með það. Óefað yrði hægara að rannsaka mjólkina, ef bærinn hefði söluna í sinni hendi, heldur en nú er. Þótt ekki sje annað en það, þá má þó að minsta kosti gera ráð fyrir, að betri aðgæsla væri höfð með því á sölustöðum bæjarins, hvort vart yrði galla á mjólkinni eða mjólkurílátunum. - Ekki get jeg skilið það, að undanþágur frá einkasöluheimildinni þyrftu að valda óánægju. Jeg veit það vel, að framleiðendur hjer í bænum selja flestir mjólk sína milliliðalaust, og satt að segja finst mjer ekki mikið á móti því, að þeir fengju að halda því áfram. Meðferðin á þeirri mjólk er yfirleitt miklu betri en á hinni, sem flutt er lengra að, eins og eðlilegt er, því að mjög er vandfarið með mjólk á löngum flutningi. En einmitt þess vegna er minni þörf á eftirliti með mjólk, sem framleidd er í bænum. Þá hefir mikið verið talað um, að einkasalan sje haft á frelsi framleiðendanna. Mjer er ómögulegt að skilja, að þeim sje neitt verra eða óhagstæðara að afhenda þjónum bæjarins mjólk sína heldur en þeim, sem nú taka við henni til útsölu. Á það var drepið, að einn kúaeigandi hefði fært saman kvíarnar af ótta við það, að höft yrðu lögð á mjólkurframleiðsluna. Það má líklega segja það, að sú hafi verið ástæðan. Hitt tel jeg þó sönnu nær að ráðið hafi, að hann hafi gert sjer von um meiri gróða við annað. Enn fremur vítti hv. 2. þm. Árn. (E. A.) bæjarstjórnina fyrir það, að hafna tilboði því um kaup á kúabúi, sem hún fjekk í vetur. Jeg held, að hann hafi undan skilið mig þeirri ákúru, eins og vera bar, því að jeg var einmitt með því, að búið væri keypt. En það er dálítið einkennileg tilviljun, að það voru einmitt sömu mennirnir, sem standa á móti einkasölu á mjólk í bæjarstjórninni, og urðu til að fella kaupin á kúabúinu. Annars væri hægt að drepa á mörg atriði enn þá í þessu máli, en jeg ætla nú ekki að lengja umræðurnar meir.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg skal vera mjög stuttorður, enda er nú hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) dauður. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að framkvæmdir ákvæðanna færu eftir völdunum. Ef svo er, þá sannar það að eins, að þau stjórnarvöld, sem hlut eiga að máli, eiga svo óhæga aðstöðu, að þau geta ekkert gert. Sami hv.þm. sagði, að gera mætti menn afturreka með mjólkurbrúsa, en fyrir kæmi þó, að þeir færu með þá brúsa á annan sölustað og seldu innihaldið þar. Það getur verið rjett, en ef svo er, þá sannar það meira en hv.þm. vill láta það sanna, sem sje, að einkasala kemur ekki heldur að haldi. Þegar heilbrigðisfulltrúinn bannar að selja mjólk, þá fara þeir með hana til Sigríðar, sem gerðir hafa verið afturreka frá Guðrúnu. Eða ef t. d. mjólkursölumaður kemur með óhreina mjólk á brúsa, en eftirlitsmaður einkasölunnar segist ekki taka hana gilda. Hinn segir ekkert við því, fer með brúsa sinn og selur úr honum mjólkina í einkahúsum, til þess að hafa þó eitthvað upp úr krafsinu. Svo að ef hugsuninni er fylgt út í æsar, sjest, að einkasalan dygði ekki heldur. Sami hv.þm. sagði enn fremur, að ekki væri hægt að hafa hemil á kaupunum með miðasölu. Mundi nú ekki hávís bæjarstjórn geta vitað, hve mikið kæmi til bæjarins, t. d. með því að bjóða mjólkursölumönnunum að gefa skýrslur um það? En þótt einkasöluheimildin yrði notuð, og ef óánægja kæmi fram, þá býst jeg við, að fara mætti í kringum lögin, líkt og gert er um hámarksákvæði verðlagsnefndar. Það má heita opinbert leyndarmál, að menn hafa komið með smjörpinkla sína hingað og selt smjörið hærra verði en heimilt er. Jeg býst við, að svipað yrði um einkasöluheimildina. Jeg skal svo ekki orðlengja málið frekara. Umræður eru þegar orðnar oflangar og heppilegt að slá í botninn.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg get verið mjög stuttorður og látið mjer nægja að vísa til nál. á þgskj. 127. Frv. fer fram á þá mjög varhugaverðu breytingu, að skifta læknishjeraði og gera úr því 2 hjeruð svo lítil, að þar sje engum lækni lífvænlegt. Afleiðingin gæti því orðið sú, að enginn læknir fengist í þessi smáhjeruð, og væri þá sannarlega lífi manna ekki betur borgið, eftir en áður, ef enginn hefði skyldu til að vitja sjúklinga þar. Annars telur nefndin það mjög athugaverða braut að búta sundur eitt og eitt læknishjerað í landiuu af handahófi og fyrirhyggjuleysi. Væri þá nær að taka það mál frá rótum, ef brýn nauðsyn ber til að breyta, frá því sem nú er. Og eigi að nást læknar í þessi smáhjeruð, þá er óhjákvæmilegt, að landssjóður greiði þeim hærri laun en læknum eru nú alment goldin. Í áliti sínu hefir nefndin bent á leið, sem fær væri í þessu máli, að flytja læknisbústað Fljótsdalshjeraðs frá Brekku að Lagarfljótsbrú og auka við það einhverjum hluta Hróarstunguhjeraðs, eftir því sem hentast þykir. Nefndinni sýnist rjett, að landsstjórnin og hlutaðeigendur athugi þetta og undirbúi í nánustu framtíð. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál. Nefndin leggur það öll til, að frv. verði felt.

Magnús Pjetursson Jeg ætla ekki að gera neina aths. við niðurstöðu nefndarinnar, en að eins benda hv.frsm. (E. Árna.) á, að það er misskilningur hjá honum, að hætta sje á því, þótt nýtt hjerað verði myndað, að það verði þá ver statt en áður, vegna þess, að enginn læknir sje þá skyldur að gegna, ef kallað er. Nýju hjeruðin myndast ekki fyr en nýr læknir sækir um þau, og þangað til hefir sá læknir, sem áður hefir haft það til yfirsóknar, jafnar skyldur og áður, og þótt svo væri, að læknir hefði fengist þangað og svo yrði aftur læknislaust, þá er altaf næsti læknir settur til að þjóna þeim, með sömu skyldum.

Jón Jónsson Jeg sje, að nefndin hefir fundið til þess, að talsverð vandkvæði voru á fyrirkomulaginu, eins og það er nú, á læknaskipuninni fyrir austan, en samt hefir hún ekki sjeð sjer fært að samþykkja frv. og ekki heldur reynt á nokkurn framkvæmanlegan hátt að bæta úr þeim göllum, sem nú eru á. Jeg verð að segja, að þetta nefndarálit sem hún hefir gefið út, er ekki mikils virði. Nefndin leggur það til, að bústaður læknisins sje fluttur utar í hjeraðið. Það er nú hægra sagt en gert. Læknirinn, sem nú er þarna, hefir búið vel um sig á jörðunni, og það myndi ekki mælast vel fyrir að skylda hann til að taka sig upp þaðan og flytja eitthvað annað. Jeg held tæplega, að það yrði samþykt á sýslufundi að skylda hann til þess, því að eitthvert tillit verður þó að taka til læknisins. En segjum nú sem svo, að þetta verði gert, þegar næst verða læknaskifti. En þrátt fyrir það yrði ekki bætt úr vandkvæðunum. Það er nokkuð erfitt að hafa alt Fljótsdalshjerað með Jökuldal eitt læknishjerað. Yfir höfuð hygg jeg, að ekki sje mögulegt að bæta úr þessu, nema með því að skifta Hróarstunguhjeraði í tvent, því að jeg sje ekki, að tillögur nefndarinnar um að stjórn og hjeraðsbúar undirbúi málið, sjeu á nokkurn hátt framkvæmanlegar, því að hvernig er hægt að ætlast til, að hjeraðsbúar fari að kaupa jörð og byggja nýtt sjúkraskýli, án þess að þeir hefðu nokkra vissu um það, hvern veg þingið mundi taka í málið? Og auðvitað gegnir sama máli um stjórnina. Hún getur ekki undirbúið málið neitt, enda er það nú af mörgum talið sama og að jarðsetja málin að vísa þeim til stjórnarinnar.

Frsm. (Einar Árnason) Skal vera mjög stuttorður. Hv. þm. Stranda. (M. P.) sagði, að komið hefði fram misskilningur í ræðu minni. Það má vel vera, að altaf sje settur næsti læknir, þegar enginn fæst í hjeraðið. En hvað er þá unnið við að skifta hjeruðunum, þegar þau eru gerð svo lítil, að enginn vill vera þar? Það var þetta, sem nefndin lagði aðaláhersluna á. Hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) taldi mikil vandkvæði á að færa læknisbústaðinn. Það er þó það eina, sem er reynandi. Jeg tel það alls ekki óhugsandi, að hægt sje að fá skifti á Brekku og annari jörð, nær miðju hjeraðsins, sem læknirinn vildi eins vel búa á. Jeg sje ekki, að honum (J. J.) geti verið það nokkuð á móti skapi, að málið sje undirbúið í samráði við landsstjórnina, enda mun hún fús á að gera hvað hún getur til að greiða fyrir málinu, og sama máli gegnir um landlækni.

Einar Arnórsson Jeg vildi einungis geta þess, út af sneiðinni, sem hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) var að stinga að mjer, að sumir teldu sama að vísa máli til stjórnarinnar sem að jarðsetja það, þá er vitanlega ekki sama, hvert málið er. Sum mál eru svo algerlega umboðslegs eðlis, að sjálfsagt er að stjórnin fjalli um þau, og svo er um þetta; það er því sjálfsagt að vísa því til stjórnarinnar.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Jeg hefi orðið þess var, síðan tillaga mín, sem tekin var aftur (þingsál.till. um sama mál), kom fram, að sumir hafa litið svo á, sem þetta væri frá minni hálfu títuprjónastingur til stjórnarinnar. En jeg get strax lýst yfir því, að því fer fjarri, að svo sje. Ástæðan er blátt áfram sú, að jeg lít svo á, að rjett sje og sjálfsagt að landið selji húsið svo fljótt sem mögulegt er. Fyrir þessu hefi jeg gert stutta grein í athugasemdinni aftan við frv. Jeg get bætt því við, að geysihátt verð er nú á húsum, svo að sennilegt er, að selja megi þetta hús fyrir sæmilegt verð. Hitt er víst, að bæði þetta hús og önnur timburhús þurfa mikinn viðhaldskostnað, sem síst mun verða ótilfinnanlegri þegar landið á í hlut. Jeg skal geta þess, að árið 1917 hefir aðgerðin numið 3650 kr., auk 2600 kr. fyrir innanbúshluti, skrifborð o. fl., og þessi viðhaldskostnaður fer áreiðanlega vaxandi, eftir því sem húsið eldist. Jeg held, að málið sje svo einfalt, að ekki þurfi að vísa því til nefndar, en ekki skal jeg samt hafa á móti því, ef menn óska. Jeg vona, að menn taki málinu með góðum huga. Praktiskar ástæður mæla eindregið með því, að húsið sje selt, og það sem fyrst.

Einar Jónsson Mjer kemur það dálítið kynlega fyrir, að þetta frv. skuli koma hjer fram. Þegar jeg kom fyrst á þing, þá var það talið bráðnauðsynlegt, að landið eignaðist ráðherrabústað, enda var því bráðlega komið í framkvæmd. En nú er komið annað hljóð í strokkinn; nú er farið fram á að selja bústaðinn. Sú kann að vera ástæðan, að ráðherrarnir eru nú orðnir fleiri, svo að húsið sje ekki nóg handa þeim öllum. En þá væri nær að setja upp hús handa þeim öllum. Hitt felli jeg mig ekki við, að húsið sje selt.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg verð að vera þeirrar skoðunar, að landið þurfi að eiga hús handa þeim ráðherranum, sem á að halda uppi risnu, þótt ekki sje mikið fje til þess ætlað. Það stóð alveg sjerstaklega á fyrir mjer, að jeg flutti ekki, en það er ekki víst, að altaf standi svo á fyrir forsætisráðherranum, að hann hafi hús, sem jafngildi ráðherrabústaðnum. Jeg get hugsað mjer, að það valdi óánægju hv. flutnm. (S. S.), að ráðherrabústaðurinn er úr timbri, í stað þess að vera úr steini, því að rjettu lagi ættu öll opinber hús að vera úr steini. Ef hv.flm. (S. S.) hefði farið fram á það að reisa ráðherrabústað úr steini, en selja þetta hús, þá hefði jeg getað sætt mig við frv., en jeg álít ekki rjett að selja þetta hús áður en hitt væri komið upp. Yfirleitt held jeg, að oflítið sje gert að því, að landið láti embættismenn hafa fasta embættisbústaði. Þeir verða að hafa jafnvel opinberar skrifstofur í einkahúsum. Þetta mun hvergi eiga sjer stað nema hjer, og er það mjög óheppilegt, líka fyrir almenning. Því síður álít jeg rjett að sleppa þessum eina embættisbústað.

Einar Jónsson Jeg er samþykkur orðum hæstv. forsætisráðherra. Landið þarf að eiga bústaði handa embættismönnum sínum, líkt og víða er nú um lækna og sýslumenn, að þeir hafa fasta bústaði. Þess vegna er það rjett, að þótt núverandi forsætisráðherra eigi sæmilegt hús, að selja samt eigi ráðherrabústaðinn, því að ekki er víst, að þeir, sem síðar koma, eigi fullboðleg hús. Þess vegna vil jeg ekki selja húsið nú, enda þótt jeg telji tryggara að geyma ráðherrana í „steininum“, svo að þeir brenni ekki! En að ætla sjer, eins og nú standa sakir, að leggja út í steinhússbyggingu, en að færa úr eigu landsins það húsið sem til er, tel jeg mjög óráðlegt.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil að eins geta þess, að þótt jeg sje ekki frv. fylgjandi, sýnist mjer rjett, að það sje athugað í nefnd, og þá eðlilega í fjárhagsnefnd.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Það virðist svo, sem hv. 2. þm. Rang. (E. J.) sje sárt um að selja þetta hús, en jeg skil ekki, hvaða ástæða er til þess að vilja endilega halda í það, eins og húsið er úr garði gert. Mjer skildist svo á hæstv. forsætisráðherra, að hann hefði ekki rnikið á móti frv., ef reist væri annað hús úr steini á undan. Jeg lít svo á, að selja beri þetta hús fyrst, og síðan getur landsstjórnin gert ráðstafanir til þess að reisa steinhús. Og þótt jeg hafi ekki tekið það með í frumvarpið, þá get jeg lýst yfir því, að jeg mundi styðja tillögu um það, ef hún kæmi fram. En nú sem stendur er ofdýrt að byggja, og þess vegna vil jeg ekki leggja með því, að það sje gert strax. En í vetur mætti, sem dýrtíðarráðstöfun, veita fátæklingum atvinnu við undirbúning verksins, mylja grjót o. s. frv. Þetta hús hefir verið þungur ómagi, eins og jeg nefndi áðan. Aðgerð í ár numið 3650 kr., auk 2600 kr. í búshlutum, og það mun ekki of í lagt, að í húsið hafi þegar verið lagt til aðgerðar og viðhalds, auk kaupverðs, um 15000 kr. eða nálægt því. Hæstv. forsætisráðherra taldi það geta orðið vandræði fyrir forsætisráðherrann að halda uppi risnu, ef húsið yrði selt. Til þess er því að svara, að núverandi forsætisráðherra býr í sinu eigin húsi og hefir haldið þar veislur, og farið vel. Jeg skal engu spá um, hve lengi hann situr að völdum hjer eftir. En nýjum forsætisráðh. ætti engin skotaskuld úr því að verða, þótt nýtt hús væri ekki komið upp, til að halda í veislur, því að þær gæti hann haldið í opinberum veitingastöðum hjer í bæ, t. d. Iðnaðarmannahúsinu o. fl. Það hafa því ekki komið fram nein rök gegn sölunni, heldur þvert á móti mælir alt með henni. Jeg hefi þegar bent á, að stjórnin getur nú í vetur gert ráðstafanir til að undirbúa bygging nýs ráðherrabústaðar, og gæti með því bætt úr atvinnuskorti manna hjer í Reykjavík. Jeg vona, að frv. gangi fram, og er ekki mótfallinn því, að það fari til fjárhagsnefndar, eins og stungið hefir verið upp á, þótt jeg álíti þess ekki þörf.

Forseti tilkynti, að flm. (S. S.) hefði tekið till. aftur, og væri hún úr sögunni, ef enginn tæki hana upp. Enginn þdm., þeirra er við voru staddir, gerðist til að taka upp till.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg skal ekki fara mörgum orðum um þetta frv. nú, álit þess ekki þörf. Breytingarnar, sem það fer fram á, eru svo auðsæjar, ef þær eru bornar saman við lögin, að engin þörf er á skýringum. Það er á allra vitorði, að bannlögin eru ekki haldin sem skyldi, en það er skylda þings og lögreglustjóra að sjá um, að þau sjeu haldin eins og önnur lög. Það brestur á, að sum ákvæði í lögunum sjeu nógu skýr til þess, að þau geti náð tilgangi sínum. Það, sem sjerstaklega er áfátt, er ófullkomið eftirlit með skipum og ýmiskonar farangri, er frá útlöndum flyst. Það er að eins hjá áhugasömustu lögreglustjórum, sem eftirlitið er gott. Það er opinbert leyndarmál, að til eru lögreglustjórar, sem ekki gæta þess, að lögin sjeu haldin eins vel og skyldi.  (M. G.: Hverjir eru það?)  . Jeg veit ekki, hvort háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) græðir nokkuð á því, að þeir sjeu nefndir. Til þess, að hægt sje að hafa fult eftirlit með, að lögunum sje hlýtt, verður að mega rannsaka farangur manna. Það er líka opinbert leyndarmál, að til eru menn, sem hafa það að atvinnu að flytja vín til landsins og okra á því, og þarf við slíku harðar refsingar, því að það er ólíkt að neyta víns sjálfur og afla þess handa sjálfum sjer, og hitt, að nota fýsn annara til að okra á. Það mun enginn, jafnvel þótt hann hafi mikið út á lögin að setja, mótmæla því, að við slíku ættu að liggja harðar refsingar. Það hefir líka bryddað á, að þeir, sem heimilt er að fá áfengi til iðnaðarþarfa, misbrúka þá heimild, enda er eftirlitið slælegt, og verður eftirleiðis að gæta betur að, að þeir menn fái áfengi til iðnaðarþarfa, sem þess þurfa, en ekki meira, og ekki til að gera sjer að atvinnuvegi. Eitt ákvæði bannlaganna getum við tæplega verið þektir fyrir að hafa, og það er leyfið, sem íslenskum skipum er gefið til að hafa vín hjer upp við land. Það er mjög óviðkunnanlegt, þegar vínbann er í landi; og slíkt ákvæði á ekki heima í þessum lögum. Enn fremur er farið fram á í frv. þessu, að ef ölvaðir menn láta á sjer bera og gera sig seka í óviðeigandi framkomu á almannafæri, skuli þeir sæta hegningu. Jeg skil ekki í, að nokkur sje á móti því, því að slíkt er alveg óhafandi í voru landi. Loks er ein breyting, sem farið er fram á í frv. þessu, og það er viðvíkjandi vínbirgðum einstakra manna. Það hefir bólað á því, að þegar ölvaðir menn hafa verið spurðir um, hvar þeir hafi náð í áfengi, þá hafa þeir þóst hafa fengið það hjá þeim mönnum, er vínbirgðir hafa gefið upp. Það á ekki að gera þeim, sem eiga vín, fjárhagslegt tjón, því að þeir eiga að fá að koma vörunni af sjer, eða fá fje sitt endurgreitt. Það er óviðkunnanlegt, að einstakir menn hafi leyfi til að hafa vínföng ár eftir ár, og mælir engin sanngirni með því. Því er ekki hægt að neita, að bryddað hefir á mótþróa gegn bannlögunum, en það er svo með öll lög, og jeg hygg, að andstæðingar þeirra verði að viðurkenna, að þau hafa verið til stórbóta, og þótt þeir sjeu á móti lögunum í sjálfu sjer, eru þeir ekki móti því, að sem minst sje neytt af þessari óþarfavöru. Mjer dylst það ekki, að bannlögin eru ein hin bestu lög, sem íslenska þjóðin hefir öðlast, því að þau auka menningu og þroska og framfarir, en þó því að eins, að þeirra sje gætt, svo að þau fái að njóta sín og ná tilgangi sínum. Það má skoða þau sem gimstein, sem þjóðin má ekki skemma, heldur verður að gæta sem best. Mjer blandast ekki hugur um, að þetta frv. er til mikilla bóta, ef vel er með farið. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um það, en stinga upp á, að því sje vísað til sjerstakrar 5 manna nefndar til athugunar.

Einar Jónsson Mjer þykir engin furða, þótt frv. sje komið í þessa átt, eins og ástæðurnar eru hjá fólkí siðan þetta aðflutningsbann var samþykt 1909. Jeg ætla ekki að álasa þeim, sein vilja skerpa lögin, og ekki heldur hinum, sem eru þeim mótfallnir. Þrætan er orðin svo hörð, að það er stór þörf, að þetta þing geri eitthvað í sumar, helst til að miðla málum. Lögin eru stórkostlega brotin, og meir en búist var við. Á því þarf að ráða bót, en hana er ekki að finna í frv. háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), en ef til vill í öðru, sem bráðlega kemur fram. Það er engin hæfa, að bannlögin skuli vera brotin svo mjög, sem raun er á orðin. Jeg var með aðflutningsbanninu 1909, í þeirri von, að ekkert áfengi kæmist inn í landið, en jeg sje, að það kemur inn í landið jafnt og áður. Mjer dettur nú í hug, hvort ekki mætti ná samkomulagi á þessu þingi, þannig, að leyft væri að flytja inn bjór og ljett vín, en banna sterka drykki. Það er enginn efi á því, að mjög margir, sem geta fengið bjór, hugsuðu ekki um að fá sjer brennivín, whisky etc. Sá, sem nú drekkur „kóges“, eða hvað það er kallað, myndi gera sig ánægðan með bjór, portvín, sherry o. s. frv., og algerlega afrækja óæti það. Jeg spyr ykkur, heiðruðu bannvinir, hvort ekki væri rjelt að leyfa þetta og spara heldur dýrt áfengi og óæti. Þetta frv. er svo háskalega útbúið, að það hlyti að verða bannlögunum til bölvunar, ef það gengi fram. Jeg ætla að spara að minnast á vitleysurnar í þessu frv., en tvær þeirra eru þó svo stórar, að jeg býst við, að þær verði athugaðar af skynsamari mönnum en þeim, sem flytja frv., áður en lýkur.