Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta mál, sem ég flyt hér og hef flutt áður, varðar alla framtíð okkar í efnahagsmálum og þá stefnu, sem þjóðin ætlar sér að taka í þeim málum, og ég held, að það sé þess vegna mjög nauðsynlegt, að hv. þm. geri sér góða grein fyrir því, hvað um er að vera. Þó að þetta frv. sé ekki langt, þá felst í því alveg ákveðin mörkun á stefnu viðvíkjandi elnu af stærstu fyrirtækjum þjóðarinnar og á hvern hátt eigi að reka það fyrirtæki. Frv. fer fram á það í fyrsta lagi, að 13. gr. laganna sé felld niður. Með 13. gr. laganna, eins og nú er, er heimilað að reka áburðarverksmiðjuna sem hlutafélag. 1. mgr. 13. gr. laganna hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórninni er heimilt þrátt fyrir ákvæði 2. gr. að leita eftir þátttöku félaga og einstaklinga um hlutafjárframlög til stofnunar áburðarverksmiðjunnar og leggja fram til hennar hlutafé úr rekstrarsjóði áburðarsölu ríkisins, allt að einni millj. kr. Ef slík framlög nema minnst 4 millj. kr., leggur ríkissjóður fram hlutafé, sem þá vantar til, að hlutaféð verði alls 10 millj. kr., og skal verksmiðjan þá rekin sem hlutafélag.“ Þannig er 1. mgr. í 13. gr., og það eina, sem hún að einhverju leyti breytir, er 2. gr. í lögunum, þar sem ákveðið var annars, að ríkið legði fram fé til stofnunar áburðarverksmiðju. Hins vegar stendur 3. gr. þessara laga að öllu leyti óhögguð, og hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn. Verksmiðjuna má hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi.“ M.ö.o. er alveg skýrt tekið fram, að áburðarverksmiðjan sjálf er þjóðareign, er eign ríkisins, er sjálfseignarstofnun á sama hátt og t.d. Landsbankinn eða aðrar slíkar eru sjálfseignar stofnanir. 13. gr. var svo til komin, að þegar þetta frv. til laga um áburðarverksmiðju var til umræðu á þinginu 1948–49, var það upphaflega lagt fyrir í þeirri mynd, sem það hafði alltaf verið í frá upphafi, þegar um áburðarverksmiðju var hugsað, að áburðarverksmiðjan væri eingöngu eign ríkisins eins, og þannig var það líka þegar þetta var lagt upphaflega fyrir af hálfu ríkisstj. þá. Við síðustu umr. í efri deild, eftir að málið var búið að ganga í gegnum neðri deild, kom þar fram brtt. og það á síðustu dögum þingsins, þar sem lagt var til að bæta við 13. gr., og sú till. var samþ. þá gegn atkvæðum okkar sósíalista og fleiri, og við mjög flausturslega eina umr. í Nd. voru áburðarverksmiðjulögin þannig breytt samþykkt. Ég býst við, að allur þorri þingmanna hafi yfirleitt ekki gert sér ljóst, hvað í þessari breytingu, sem þarna var verið að gera, átti að felast af hálfu vissra manna. Nú lít ég svo á, hvað sem kann að hafa vakað fyrir þeim, sem báru fram tillöguna um hana, og þeim, sem siðan hafa um málið fjallað, sérstaklega ráðherrum Framsfl., að 13. gr. ákveði einvörðungu, að hlutafélagið, sem þarna skuli stofna, eigi að annast rekstur verksmiðjunnar, enda tekið skýrt fram: „og skal verksmiðjan þá rekin sem hlutafélag“ - en ákvæði 3. gr. um eign ríkisins á verksmiðjunni standi algerlega óhögguð. Þetta veit ég að hefur verið skilningur bæði Sósfl. og Alþfl., þegar þetta mál hefur komið á undanförnum fimm árum til umræðu, bæði í fjhn. og hér á þingi, m.ö.o., að hlutafélagið Áburðarverksmiðjan h/f sé eingöngu rekstrarfélag, sem eigi ekki áburðarverksmiðjuna, heldur annast rekstur hennar, en verksmiðjan sjálf sé sjálfseignarstofnun, sem hlutafélagið yfirleitt getur alls ekki ráðstafað á þann hátt, sem hlutafélög annars geta ráðstafað sínum eignum. Rúmu ári eftir að þessi lög voru sett í gegn, var af hálfu eins ráðherra Framsfl. gefin sú yfirlýsing á Alþingi, að þetta hlutafélag, Áburðarverksmiðjan h/f, ætti áburðarverksmiðjuna og að hluthafarnir í Áburðarverksmiðjunni, þ. á m. einkahluthafarnir, sem þar eiga 2/5 af hlutafénu, ættu með tímanum, þegar þessi áburðarverksmiðja borgaði sig niður, að eignast 2/5 af áburðarverksmiðjunni, ef ekki yrðu gerðar neinar aðrar ráðstafanir í þessu efni. Ég mótmælti þessum yfirlýsingum viðkomandi ráðherra, strax og þær komu fram, og lýsti því yfir, að ég áliti þær vera í algerri mótsetningu við lögin sjálf, svo að ég tali ekki um þjóðarhagsmuni. Ég hef síðan flutt þetta frv. nokkrum sinnum til þess að freista að fá alveg fyrir það byggt, að hægt verði að skoða áburðarverksmiðjuna sem einkafyrirtæki. Og til þess að taka af öll tvímæli um það, vegna þess að það er auðséð, að eins og lögin eru nú, er litið á þetta mismunandi augum, lagði ég til og legg til nú í þessu frv., að 13. gr. laganna, sú sem fjallar um þetta sem hlutafélag, rekstrarhlutafélag, sé felld niður. Því legg ég til í 2. gr. frv., að ríkissjóður skuli kaupa hlutabréfin í rekstrarfélaginu Áburðarverksmiðjunni h/f og borga eigendum þeirra 6% ársvexti af upphæðinni frá þeim tíma, sem þeir hafa eignazt þessi hlutabréf. Ég álít, að það sé nauðsynlegt, að Alþingi taki hér í taumana, og ég vil minna á, að það virðist hafa vakað fyrir ýmsum aðilum í sambandi við þá stefnu, sem tekin var, þegar 13. gr. var samþykkt, og þá stefnu, sem fólst í yfirlýsingum ráðherra Framsfl., að breyta áburðarverksmiðjunni algerlega í einkafyrirtæki, og ég þarf raunverulega ekki að fara í neinar grafgötur um, hvaðan þær till. muni runnar. Það er alveg auðséð, að Alþjóðabankinn, sem hafði nokkuð með áburðarverksmiðjuna að gera og lán til hennar og sömuleiðis til Sogsvirkjunarinnar, hefur auðsjáanlega frá upphafi stefnt að því að reyna að knýja fram, að áburðarverksmiðjan yrði einkafyrirtæki, yrði hlutafélag einkaaðila. Og það er vitanlegt, enda hefur því ekki verið mótmælt, að hann hafi reynt að fá hinu sama áorkað um sementsverksmiðjuna, þótt það hafi mistekizt. Ég mun máske seinna koma að þeim afskiptum, sem Alþjóðabankinn hefur haft um þau kjör, sem Sogsvirkjunin var látin veita áburðarverksmiðjunni. Það, sem þó sýndi greinilegast, að fyrir Alþjóðabankanum vakti að gera áburðarverksmiðjuna að einkafyrirtæki, voru afskipti hans af þessum málum, þegar Framkvæmdabankinn var stofnaður. Í því frv. um Framkvæmdabankann, sem lagt var fyrir Alþingi, og það frv. var undirbúið og að miklu leyti búið til af fulltrúa Alþjóðabankans, sem hann hafði sent hingað upp til Íslands, amerískum manni, var ákveðið, að Framkvæmdabankinn skyldi fá sem eina af þeim eignum, er yrðu stofnfé, hlutabréf ríkisins í Áburðarverksmiðjunni h/f. Sá maður, sem síðan varð framkvæmdastjóri Framkvæmdabankans, dr. Benjamín Eiríksson, lýsti því síðan yfir, aðspurður á fundi fjhn. Ed., hvað meiningin væri að gera með hlutabréf ríkisins í Áburðarverksmiðjunni h/f, ef frv. yrði samþykkt eins og það var og Framkvæmdabankinn fengi þau til eignar og yfirráða, að vísu með nokkrum skilyrðum. Hann lýsti því yfir, að það væri sín meining, að það ætti að selja þessi hlutabréf ríkisins einkaaðilum. Þá átti ríkið 6 millj. kr. í hlutabréfum í Áburðarverksmiðjunni h/f, en einstakir aðilar 4 millj., þannig að ef þetta áform, sem auðsjáanlega var runnið undan rifjum þeirra manna, sem Alþjóðabankinn sendi hingað til Íslands til þess að semja frv. um Framkvæmdabankann, hefði verið framkvæmt á þann hátt, sem framkvæmdastjóri Framkvæmdabankans hugsaði sér, þá hefði það þýtt, að hlutabréf ríkisins í þessu fyrirtæki hefðu verið seld einkaaðilum og það vafalaust fyrir það, sem hann kallaði sannvirði, að öllum líkindum nafnverð eða 6 millj. kr. Hefði þetta verið framkvæmt, þá hefði það þýtt, að öll hlutabréfin upp á 10 millj. kr. hefðu eftir nokkurn tíma komizt í hendur einkaaðila, og hefði maður þá tekið gilda þá yfirlýsingu ráðherra Framsfl. hér á Alþingi, að þetta hlutafélag ætti áburðarverksmiðjuna, þá þýddi það þar með, að einkaaðilar voru búnir með því að eignast 10 millj. kr. í hlutafé að eignast áburðarverksmiðjuna, fyrirtæki, sem kostaði 130 millj. kr. Það var þess vegna auðséð, til hvers refirnir voru skornir í öllum þessum aðgerðum. Það átti að sölsa undir einkaauðmagnið stærsta atvinnufyrirtæki ríkisins í landinu. Það, að það tókst að koma í veg fyrir þetta þá, stafar vafalaust m.a. af því, að þetta var síðasta þing fyrir kosningar, og ríkisstj. mun ekki hafa þótt það hentugt, eftir að afhjúpað var, hvað þarna vekti fyrir, og eftir þessa miklu hreinskilni af hálfu framkvæmdastjóra Framkvæmdabankans. Þess vegna fékkst breyting á þessum ákvæðum hér á Alþingi, og það var tekið út úr lagafrv., að Framkvæmdabankinn skyldi fá hlutabréf ríkisins í áburðarverksmiðjunni til eignar. En þetta sýndi, hver meiningin var, að það var meiningin að sölsa undir einkaauðvaldið stærsta atvinnufyrirtæki ríkisins. Eingöngu óttinn við fólkið og kosningarnar gerði það að verkum, að þá var horfið frá þessu. Öll þessi meðferð sýnir þess vegna og er glöggt dæmi um, hvernig reynt hefur verið nú undanfarið að ræna frá ríkinu, að ná úr höndum þjóðarinnar auðæfum, sem hún með réttu á, og eru notaðar til þess jafnhliða, svo að ekki sé skarpar að orði kveðið, tvíræðar lagaskýringar af hálfu ráðherra og tilraunir til þess að koma fram hér á Alþingi skemmdarverkum eins og þeim, sem ég gat um. Hins vegar er alveg auðséð, hvað fyrir Alþjóðabankanum og því ameríska auðvaldi, sem á bak við hann stendur, vakir, að láta greipar sópa um eignir íslenzku þjóðarinnar til þess að afhenda þær í hendur einkaaðilum og skapa þannig hér á Íslandi einkaauðvald, sem eigi stærstu stóriðjufyrirtæki þjóðarinnar. Það virðist vera stefna ameríska auðvaldsins í þessu efni að reyna að rækta hér upp einkaauðvald svo að segja eins og í gróðurhúsi til þess að skapa sér hér á Íslandi sterka, volduga og ríka bandamenn í auðmannastétt, sem eigi þá stóriðju, sem Ísland er að skapa sér. Og í samræmi við þetta voru líka þær tilraunir, sem gerðar voru af hálfu Alþjóðabankans til þess að fá sementsverksmiðjuna inn í sama farveginn, þótt þær til allrar hamingju hafi misheppnazt. Það er þess vegna engum blöðum um það að fletta, að meðferðin á áburðarverksmiðjunni, tilraunin til að koma henni úr ríkiseign og í eign einstakra manna, er hluti af tilraunum ameríska auðvaldsins á undanförnum Marshall-árum til að skapa hér á Íslandi sterkara einkaauðvald en við nokkru sinni höfum þekkt, koma hér upp auðmannastétt, sem ráði yfir voldugustu fyrirtækjum íslenzku þjóðarinnar. Það mundu hafa verið höfð sterk orð um, ef reynt hefði verið af einhverjum venjulegum manni að ræna 130 millj. kr. úr ríkissjóði og jafnvel þó að minni fjárupphæð hefði verið. En þegar reynt er að ræna úr eign ríkisins fyrirtæki eins og áburðarverksmiðjunni og koma því með tvíræðum lagaskýringum og tilraunum eins og þeim, sem ég gat um áðan, úr eign ríkisins og í eign einstakra manna, þá er hvorki talað um þjófnað né rán. Það er svo fínt farið í hlutina. Og það er kannske ekki alveg út í hött, að á sama tíma sem undirbúið er að skapa á svona þokkalegan hátt stórauðvald, ríkt, voldugt einkasuðvald hér á Íslandi, er í tímariti Landsbankans verið að prédika, að það þurfi að gefa stórauðvaldinu, þeim mönnum, sem eigi stóriðjufyrirtækin, alveg sérstök skattfríðindi á Íslandi, m.ö.o.: um það leyti sem heppnaðist að ræna eignum ríkisins í hendur einstakra auðmanna, eigi líka helzt um leið að breyta þannig skattafyrirkomulaginu, að slíkt einkaauðvald sé skattfrjálst. Það hefur síðustu árin staðið í járnum, það hefur hvorki þokazt fram né aftur í þessu áburðarverksmiðjumáli, eftir að tilrauninni, sem gerð var í sambandi við Framkvæmdabankann til að ræna henni alveg, var hrundið. Það hefur síðan ekki tekizt að stíga fleiri spor til að gera þetta að einkafyrirtæki, en það hefur ekki heldur tekizt fyrir mér og þeim, sem með þessu frv. standa, að fá fram, að það væru tekin af öll tvímæli af hálfu Alþingis um, hver ætti áburðarverksmiðjuna. Ég vil nú leyfa mér að vona, að hér verði nokkur breyting á, að Alþ. sjái nú, að við svo búið má ekki standa. Áburðarverksmiðjan er nú búin að vera í rekstri sitt fyrsta og rúmlega eitt ár, fullum rekstri, og það er þegar komin reynsla á það, hvert þjóðþrifafyrirtæki áburðarverksmiðjan getur verið og á að vera, og þess vegna má ekki bíða eftir því, þangað til farið er að skrifa hana niður og annað slíkt, að taka ákvarðanir um þetta mál. Þá getur þetta orðið mjög hættulegt og erfitt dómstólamál síðar meir, sem jafnvel gæti bakað ríkinu miklar skaðabótaskyldur gagnvart þeim mönnum, sem nú hafa lagt fram hlutafé í rekstrarfélagið Áburðarverksmiðjuna h/f, þannig að því fyrr sem tekin eru af öll tvímæli í þessu efni, því betra. Þess vegna flyt ég nú þetta frv. enn einu sinni. En ég vil jafnframt gera það að umtalsefni. þótt það sé ekki alveg beinlínis í sambandi við þetta mál, að það eru önnur opinber fyrirtæki álíka stór, sem verða svo að segja að standa undir áburðarverksmiðjunni á sinn hátt, og þess vegna er líka nauðsynlegt að taka ákvarðanir um þeirra vegna, hver eignarháttur skuli vera á áburðarverksmiðjunni í framtíðinni. Ég á þar með við Sogsvirkjunina. Áburðarverksmiðjan og hennar rekstur byggist á aflinu frá Sogsvirkjuninni, og Sogsvirkjunin er eign ríkisins og Reykjavíkurbæjar, er m.ö.o. þjóðnýtt fyrirtæki, opinber eign. Það er mjög eðlilegt, að Sogsvirkjunin sem opinber eign sé látin hjálpa ríkisfyrirtæki, þjóðarfyrirtæki, öðru eins og áburðarverksmiðjunni, með því að gera því kleift að starfa. En það er ekki jafneðlilegt, að Sogsvirkjuninni sem ríkis- og bæjarfyrirtæki sé stefnt í stórhættu með því að láta hana þjóna undir einkafyrirtæki, ef litið yrði á áburðárverksmiðjuna þannig. Það hlýtur þess vegna að skapa allólíka afstöðu um það, hvaða skyldur eigi að leggjast ríkis- og bæjarfyrirtæki eins og Sogsvirkjuninni á herðar gagnvart áburðarverksmiðjunni, hvort menn líta á áburðarverksmiðjuna sem einkafyrirtæki eða ríkisfyrirtæki. Í hinni upphaflegu áætlun um kostnað við rekstur áburðarverksmiðjunnar, áætluninni, sem gerð var og lögð fyrir Alþ. 1947, þ.e. löngu fyrir gengislækkun, var, ef ég man rétt, reiknað með því, að kostnaður áburðarverksmiðjunnar af rafmagni væri um 3 millj. kr. Og ég held mér sé óhætt að fullyrða, að það sé það eina úr hinni upphaflegu áætlun um rekstur áburðarverksmiðjunnar, sem hefur staðizt. Áburðarverksmiðjan borgaði á síðasta ári fyrir allt það rafmagn, sem hún fær frá Sogsvirkjuninni, 3 millj. og 100 þús. kr. Það var nýlega gert að umtalsefni í einu dagblaðanna hér í Reykjavík, í Alþýðublaðinu, að Sogsvirkjunin mundi vera ríkt fyrirtæki og hafa nóg fé til þess að halda áfram virkjunum, svo framarlega sem hún seldi áburðarverksmiðjunni rafmagn á svipuðu verði og hún selur öðrum iðjufyrirtækjum. Að vísu er þar við að athuga. að Sogsvirkjunin selur engu öðru iðjufyrirtæki, heldur selur hún áburðarverksmiðjunni, Reykjavíkurbæ, Hafnarfjarðarbæ og rafmagnsveitum ríkisins rafmagnið í heildsölu, eins og ákveðið er eftir lögunum, með því ákveðna álagi, sem þar er til tekið, 5%, en síðan eru það Reykjavíkurbær, Hafnarfjarðarbær og aðrir aðilar, sem selja áfram til annarra iðjufyrirtækja rafmagnið og þá í smásölu til þeirra með sinni álagningu, sem er ekki há. Það er hins vegar ekki nema eðlilegt, að menn geri sér alveg ljóst, að á þeim samningum, sem áburðarverksmiðjan hefur við Sogsvirkjunina, byggist tilvera áburðarverksmiðjunnar og hennar rekstrarmöguleikar. Og ég held, að það sé rétt hjá mér, að það verð, sem áburðarverksmiðjan fær á rafmagninu frá Sogsvirkjuninni, sé svipað og stórar norskar áburðarverksmiðjur fá og þurfa að reikna sér fyrir sitt rafmagn. Á síðasta ári fékk áburðarverksmiðjan um 86 millj. kwst. frá Sogsvirkjuninni, og þegar hún verður í fullum gangi, má búast við, að það fari upp í um 120 millj. kwst. Og það, sem gerir verðið eins lágt og það er, er, að þetta er svo að segja öll umframorka Sogsvirkjunarinnar, sem veitt er í áburðarverksmiðjuna, og þess vegna rafmagnið reiknað svo lágt; fyrir utan þau föstu 4000 kw., sem áburðarverksmiðjan borgar sama verð fyrir og Reykjavíkurbær eða Hafnarfjarðarbær, fær hún allt það, sem fram yfir er, raunverulega fyrir 1–2 aura kwst. Nú er mér nokkuð kunnugt um, hvernig við horfði, þegar var verið að koma þessum samningum á milli Sogsvirkjunarinnar og áburðarverksmiðjunnar. Mér var kunnugt um, að Alþjóðabankinn knúði þar mjög skarpt á, vegna þess að hann féllst ekki á að veita áburðarverksmiðjunni lánin, sem hún átti að fá hjá honum, fyrr en búið væri af hálfu Sogsvirkjunarinnar að gera slíkan samning við áburðarverksmiðjuna, að Alþjóðabankinn væri ánægður með þann samning og áliti hann tryggan grundvöll. Nú vil ég segja, að það er út af fyrir sig alveg ágætt fyrir Sogsvirkjunina að láta áburðarverksmiðju ríkisins í té rafmagn og sjálfsagt að gera það með þeim beztu skilmálum, sem hugsanlegir eru fyrir Sogsvirkjunina. Það mundi aðeins þýða, að eitt fyrirtæki ríkisins væri að hjálpa öðru, og fyrir Sogsvirkjunina er ákaflega heilbrigt að geta losað sig við allt sitt næturrafmagn, sem annars færi að miklu leyti til ónýtis, og eðlilegt, að það sé gert ódýrt. Samt vil ég minna á, að allmikið af slíku næturrafmagni mætti nota og selja með allgóðu verði til hitunar í ýmsum þeim bæjarhlutum, sem hafa ekki hitaveitu, og þeim sveitabæjum. Engu að síður er það ef til vill ekki það alvarlegasta, þó að Sogsvirkjunin verði að láta áburðarverksmiðjuna fá mjög ódýrt rafmagn, með einu skilyrði þó, og það er, að svo sé um séð, að Sogsvirkjunin hafi alltaf nóg rafmagn til hinnar daglegu notkunar og daglegrar aukningar, sem þarf til nýrra lagninga eins og t.d. um Vesturland og Vestmannaeyjar og til nýrra lagninga í þeim húsum og verksmiðjum og öðru slíku, sem byggt er til viðbótar á þeim svæðum, sem rafmagnið nú þegar nær til. M.ö.o.: Það leggst sú skylda á herðar hins opinbera með því að knýja Sogsvirkjunina til slíkra samninga við áburðarverksmiðjuna eins og gert var, þegar þeir samningar voru gerðir, að það sé alltaf séð um, að ný virkjun geti tekið við, áður en sú gamla er þurrausin. Eitt af því, sem harðast var sótt, að því er ég held af hálfu Alþjóðabankans þar á bak við, var að fá inn í samningana við Sogsvirkjunina, að samningurinn við áburðarverksmiðjuna væri gerður til 15 ára. Ég áleit það ákvæði ákaflega varasamt fyrir Sogsvirkjunina. Ég áleit, að Sogsvirkjunin sem fyrirtæki yrði að tryggja sig, þar sem vitanlegt er, að hún hefur að engu leyti möguleika til þess að safna neinum sjóðum og á þess vegna einvörðungu undir ríkinu og Reykjavíkurbæ alla sína aukningu, að Sogsvirkjunin gæti því aðeins fallizt á slíka samninga við áburðarverksmiðjuna að binda sig til 15 ára, að hún væri örugg um, að það yrði bætt við Sogsvirkjunina í tæka tíð þeim virkjunum, sem þyrfti til þess að geta haldið eins ódýru rafmagnsverði til áburðarverksmiðjunnar og samið var um og ég sagði frá áðan. Og ég áleit, að þetta væri ekki aðeins nauðsynlegt fyrir stjórn Sogsvirkjunarinnar og Sogsvirkjunina sem fyrirtæki, heldur væri þetta líka nauðsynlegt fyrir áburðarverksmiðjuna, vegna þess að ef Sogsvirkjunin væri sett í þá óþægilegu aðstöðu að geta ekki látið nægilegt rafmagn í té, þá yrði hún að minnka skammtinn við áburðarverksmiðjuna eins og við aðra og draga þannig úr framleiðslu áburðarins. Nú er það vitanlegt, að ný virkjun við Sogið tekur um það bil þrjú ár, eða virkjun annars staðar, ef ætti að leggja í hana seinna meir. Ég lagði þess vegna til, þegar þessir samningar voru gerðir, að Sogsvirkjunarstjórnin hefði þriggja ára uppsagnarfrest á þessum samningi, svo framarlega sem henni þætti ekki öruggt, að ráðizt yrði í nýja virkjun í tíma, og ég gerði það fyrir mitt leyti að skilyrði fyrir fylgi mínu við samningana, að þessi þriggja ára uppsagnarfrestur yrði samþykktur. Sú till. mín var felld, og ég greiddi þess vegna atkvæði á móti samningunum eins og þeir nú eru. Ég lýsti þá yfir, bæði hér á Alþingi og annars staðar, að ég áliti, að það mundu hljótast mjög mikil vandræði af, ef ekki yrði fullvirkjað Sogið, þ.e. þriðju virkjun í því ekki lokið veturinn 1956 –57, og þess vegna hefði þurft - og það var mín till. líka hér á Alþingi þá - að tryggja, að hafizt yrði handa, strax eftir að Írafossvirkjuninni var lokið, um virkjunina uppi við Úlfljótsvatn, m.ö.o. sumarið 1953. Nú hefur að vísu verið undirbúið af hálfu Sogsvirkjunarstjórnarinnar allt hið tæknilega viðvíkjandi þriðju virkjuninni, en fjárhagshliðin er enn í algeru öngþveiti, þ.e. sú hlið, sem hvílir á ríkinu og Reykjavíkurbæ að sjá um. Það þýðir, að frammi fyrir Sogsvirkjuninni stendur sá vandi, þegar þetta dregst svona, að það verður á komandi tveim til þrem árum að fara að taka í vaxandi mæli olíustöðina inni við Elliðaár, setja hana í gang, ekki aðeins á tímum hámarksnotkunarinnar, heldur líka almennt til þess að framleiða með olíu rafmagn handa Reykvíkingum, Hafnfirðingum og Suðurlandsundirlendinu og áburðarverksmiðjunni. Þegar þannig væri komið, mundi Sogsvirkjunin standa í þeirri afstöðu að vera skuldbundin til að selja áburðarverksmiðju ríkisins rafmagn á verði, sem á aukarafmagninu fer niður í 1–2 aura kwst., en framleiða mikið af sínu rafmagni með þeim kostnaði, sem hlýzt af að kynda olíu í varastöðinni og varla verður undir 30–40 aurum á kwst. eða meira. Og veturinn 1958–59, sem sé þrjú ár héðan í frá, væri varastöðin líka þurrausin, þannig að hún gæti ekki heldur framleitt meira rafmagn, þó að hún væri kynt allan sólarhringinn með 30–40 aura kostnaði á kwst. Þetta er það, sem blasir við. Ég þarf ekki að skýra fyrir mönnum, í hvers konar aðstöðu Sogsvirkjunin sem fyrirtæki ríkisins er undir svona kringumstæðum. Þetta mundi beinlínis þýða, að það væri verið að skaða hana stórkostlega, eða þá að hún yrði að hækka stórkostlega allt rafmagn. Samningarnir við áburðarverksmiðjuna eru nú líklega bundnir til 15 ára. Sogsvirkjunin má að vísu takmarka allt rafmagnið, taka upp skömmtun á rafmagni, en þetta er m.ö.o. ástandið, sem nú hefur verið skapað. Ég hef tekið eftir því í þeim umræðum, sem fram hafa farið um hugsanlegar lánveitingar til Sogsvirkjunarinnar, að hæstv. ríkisstj. hefur sagt, að áður en farið væri að ræða um lán til Sogsvirkjunarinnar, yrðu að ganga fyrir ein þrjú eða fjögur lán, sem ríkisstj. hefur hugsað sér að útvega hjá Alþjóðabankanum. Og ég hef ummæli borgarstjórans í Reykjavík fyrir því, að hann sagði beinlínis í umræðum, sem fram fóru í bæjarstjórn um þessi mál og ég vona að sé nokkurn veginn rétt vitnað í, svo hljóðandi: „Það vita allir, að það er ekki auðsótt mál að fá lán erlendis til framkvæmda á Íslandi nú. Erlendir sérfræðingar líta svo á, að fjárfesting á Íslandi sé of mikil og of ör.“ Ég býst við, að þeir sérfræðingar, sem borgarstjórinn á við í þessu sambandi, séu sérfræðingar Alþjóðabankans, og ég veit, að það hefur, það sem af er, ekki verið talað við aðra en Alþjóðabankann um þetta og máske ofur lítið reynt í Sviss. Það virðist m.ö.o. vera svo sem það sé afstaða Alþjóðabankans og hans sérfræðinga gagnvart Íslandi, sem nú standi í vegi fyrir því, að Sogsvirkjunin í fyrsta lagi geti fengið lán þar, í öðru lagi, að hún fái að reyna annars staðar um útvegun á láni. Ég álít, að þetta ástand geti alls ekki gengið, og ég vil lýsa því yfir, að ég álít alveg óhjákvæmilegt, að Sogsvirkjunarstjórnin fái af hálfu Alþingis alveg ótvíræða heimild til þess að fara að leita sjálf fyrir sér um að fá lán til þriðju Sogsvirkjunarinnar, ef ríkisstj. heldur uppteknum hætti. Það er sem sagt hægt eftir þáltill. að leyfa Sogsvirkjunarstjórninni sjálfri að reyna að útvega sér lán, en það hefur ríkisstj. ekki viljað gera. Ég er ekki í neinum efa um, að það er hægt að fá lán fyrir önnur eins fyrirtæki og þau, sem framleiða raforku fyrir þéttbýlasta hluta Íslands. Ég efast ekki um, að það mundi, ef leitað væri eftir, vera hægt að fá lán, jafnvel með 21/2% vöxtum í staðinn fyrir þau 5% og jafnvel þar yfir, sem þeir neyðast til að taka nú, ef við bindum okkur ekki sjálfir á klafa Alþjóðabankans og hans eftirlits um lánveitingar. Ég vil þess vegna láta það koma greinilega fram, að öll þau vandræði, sem í er komið, bæði viðvíkjandi því, hvernig búið er að draga í meira en tvö ár lánsútveganir handa Sogsvirkjuninni, til þess að hún geti staðið við sínar skuldbindingar gagnvart áburðarverksmiðjunni og öðrum, og hvernig komið er um deiluna um eignina á áburðarverksmiðjunni, er að kenna afskiptum Alþjóðabankans af íslenzkum efnahagsmálum og tilraunum hans til þess að sölsa undir einkaauðvaldið á Íslandi stærstu fyrirtæki landsins og í krafti þess að láta Sogsvirkjunina svo að segja þjóna undir áburðarverksmiðjuna, sem þessi alþjóðabanki vill gera að einkafyrirtæki. Og út frá þessum samningum og yfirstjórninni á lánamálunum er nú verið að koma Sogsvirkjuninni og þar með allri rafmagnsframleiðslunni hér í vandræðaástand. M.ö.o.: Af því að við Íslendingar höfum verið hlekkjaðir við þennan ameríska banka um lánsútveganir og stjórn á okkar lánamálum, er komið í algert óefni um það, sem er ein af höfuðundirstöðunum undir rekstri alls iðnaðar, svo að ég tali ekki um heimilishald, á Suðvesturlandi, þ.e. rafmagnsframleiðsluna. Hæstv. ríkisstj. hefur hagað sér þannig að knýja fyrst Sogsvirkjunina til þess að gera slíka samninga við áburðarverksmiðjuna sem ég nú hef lýst og síðan að bregðast henni á eftir um þá útvegun lánsfjár, sem hún óhjákvæmilega þurfti á að halda, ef hún átti að geta staðið við sínar skuldbindingar og ekki að eiga á hættu að fara bókstaflega á höfuðið eða að verða að leiða efnahagslegt vandræðaástand yfir þjóðina. Nú gæti maður sagt, að út af fyrir sig, ef áburðarverksmiðjan væri alveg ótvírætt þjóðarfyrirtæki og þjóðareign, væri ekki nema eðlilegt, að Sogsvirkjunin, sem líka er þjóðareign, yrði að þola súrt og sætt með henni. En þetta mundi allt saman líta öðruvísi út, ef svo væri litið á, að áburðarverksmiðjan væri einkafyrirtæki, því að þá væri hér beinlínis verið að ræna þjóðarfyrirtæki, Sogsvirkjunina, til ágóða fyrir slíkt einkafyrirtæki. Ég hef komið með þetta Sogsvirkjunarmál hér inn í vegna þess, hve málið er skylt, og vegna þess að ég áleit mér bera skylda til að segja þeim þm., sem um það vilja hugsa, frá því, hvernig standi um þessi fyrirtæki ríkisins. Nú hef ég í þeim frásögnum, sem ég hér hef haft í frammi um eignina á áburðarverksmiðjunni, byggt á yfirlýsingum tveggja ráðherra Framsfl., hæstv. fjmrh. og annars ráðh., sem nú á ekki lengur sæti í ríkisstj. Ég hef vefengt þessar yfirlýsingar, þegar þær hafa komið fram. Nú hef ég hins vegar séð, mér til mikillar ánægju, að það er ekki skoðun Framsfl. í heild og því síður allra framsóknarþingmanna, að áburðarverksmiðjan sé eign Áburðarverksmiðjunnar h/f, eins og þessir tveir ráðh. Framsfl. álíta. Þvert á móti: Í vor, þegar átti að kjósa í stjórn áburðarverksmiðjunnar hér á Alþ., kom allt annað fram, og það gefur mér tilefni til þess að vona, að hjá hv. þm. sé nú grundvöllur fyrir því, að breyta verði um stefnu og hverfa burt frá þeirri yfirlýsingu framsóknarráðherranna, sem ég hef svo mjög gagnrýnt og álít svo hættulega. Þetta, sem fram kom í vor, var þannig, að 2. marz, þegar átti að kjósa í stjórn áburðarverksmiðjunnar, var þannig tilnefnt í stjórnina m.a. af hálfu Framsfl., að þar var nafn bankastjóra Landsbankans, en bankastjórar Landsbankans eiga, eins og kunnugt er, ekki að eiga sæti í stjórn atvinnufyrirtækis, og þá gaf æðsti maður þingsins, forseti sameinaðs Alþingis, úrskurð um þetta mál, úrskurð, sem mér liggur við að segja, með allri virðingu fyrir hæstv. ráðherrum, að verði að líta á sem þýðingarmeira framlag til skýringar á lögum en yfirlýsingar ráðherranna. Hæstv. forseti sameinaðs Alþingis sagði svo í sínum úrskurði, með leyfi hæstv. forseta: „ Hv. 8. landsk. þm. telur, að á A-lista, þar sem stendur nafn Vilhjálms Þórs, sé ekki heimilt að kjósa hann til stjórnarstarfa í áburðarverksmiðju ríkisins“, - ég vil biðja menn, hv. þm., að taka eftir, að forsetinn segir: áburðarverksmiðja ríkisins, - „og vitnar þar til 47. gr. laga um Landsbanka Íslands, þar sem svo er sagt: „Ekki mega bankastjórar hafa embættisstörf á hendi, ekki reka sjálfir atvinnu og ekki vera í stjórn atvinnufyrirtækja.“ Hér er um að ræða kjör af hálfu Alþingis til stjórnarstarfa í þessu fyrirtæki, áburðarverksmiðju ríkisins,“ - ég vek athygli hv. þm. á því, að hæstv. forseti segir aftur: áburðarverksmiðju ríkisins, - „og umboð þeirra manna, er Alþingi kýs, er veitt af hálfu Alþingis, þess opinbera, til þess að ráða af sinni hálfu þessari stofnun, og á því ekki skylt við einkaatvinnufyrirtæki, ég vek athygli hv. þm. á, að forseti segir, að það eigi ekki skylt við einkaatvinnufyrirtæki, heldur er það fyrst og fremst til að ráða þessu opinbera fyrirtæki ríkisins, sem Alþingi með kosningu veitir umboð þeim mönnum, er til þess eru kjörnir.“ Og forseti heldur áfram: „Ég hygg, að ekki sé annað hægt en að gera mikinn greinarmun á þessu tvennu, hvort um atvinnufyrirtæki er að ræða, sem er óháð ríkinu eða er í höndum einstakra manna. Þetta umboð, sem Alþ. veitir, er fyrst og fremst að gæta fyrirtækisins af hálfu þess opinbera.“ M.ö.o.: Þegar þarf að fara að gefa yfirlýsingar úr forsetastól um kosningu manna í stjórn áburðarverksmiðju ríkisins, þá er lögð áherzla á það af æðsta manni Alþ., að þetta sé áburðarverksmiðja ríkisins, þetta sé eign ríkisins, þetta sé opinbert fyrirtæki, þetta sé ekki einkaatvinnufyrirtæki. Ég benti þá strax á það, að þessi yfirlýsing forseta og úrskurður hans stangast algerlega á við yfirlýsingar ráðherranna, sem þeir hafa áður flutt úr ráðherrastóli, og ég vil leyfa mér að taka þessa yfirlýsingu forseta sameinaðs Alþingis sem enn ein rök fyrir réttum skilningi mínum á lögum um áburðarverksmiðju, þar sem tekið er fram í 3. gr. og engu breytt í henni með ákvæðum 13. gr., að áburðarverksmiðjan sé sjálfseignarstofnun. Hins vegar álít ég nú rétt, að Alþ. skeri endanlega úr því sjálft og taki af öll tvímæli um sína skoðun í þessum efnum. Ekki svo að skilja, að ég álíti nein tvimæli þar á. Ég hef alltaf haldið fast við það og álít enn, að áburðarverksmiðjan sé eign ríkisins samkvæmt 3. gr. laganna og hlutafélagið Áburðarverksmiðjan h/f sé aðeins rekstrarfélag. En ég álit, að við eigum fyrir framtíðina að girða algerlega fyrir það, að nokkur tvímæli geti verið þarna um, og þess vegna sé rétt að færa áburðarverksmiðjulögin í það upprunalega horf, eins og þau komu jafnan fram sem frv. hér á Alþ., þar sem verksmiðjan væri alveg tvímælalaust ríkiseign og ríkisrekin. Og ég vil segja það gagnvart þeim einstaklingum, sem eru eigendur í Áburðarverksmiðjunni h/f, að það er aðeins til þess að blekkja þá með því og valda þeim seinna meir máske alls konar miklum erfiðleikum viðvíkjandi þeirri eign, sem þeir eiga þar í hlutabréfum, að vera að draga að taka ákvarðanir um, að ríkið kaupi þessi hlutabréf af þeim. Svo vildi ég að síðustu óska eftir því, að það komi greinilega fram, sérstaklega af hálfu Framsfl., hver afstaða hans er í þessu máli. Ég hef nokkrum sinnum deilt við hæstv. ráðh. Framsfl. um þetta mál hér á Alþ., og ég held, að það sé alveg nauðsynlegt, að þeir geri Alþ. grein fyrir því, hver þeirra afstaða er í þessu máli. Er það þeirra meining að ætla með sínum yfirlýsingum að reyna að hjálpa til þess að koma áburðarverksmiðjunni úr eign ríkisins í eign einstaks hlutafélags? Ég vil í því sambandi mínna á, að Alþfl. hefur, frá því að þetta mál fyrst bar hér á góma, tekið sams konar afstöðu og Sósfl. í þessu efni, og á meðan ég átti sæti í fjhn. þessarar d. ásamt núverandi hæstv. forseta Íslands sem fulltrúa Alþfl., vorum við þar~sammála um afstöðuna og skilninginn á þessum lögum. Mér þætti vænt um að heyra, hvort afstaða Alþfl. er ekki óbreytt í þessum efnum og hann standi með því eins og hingað til að verja þetta ríkisfyrirtæki fyrir ágangi og tilraunum einkaauðvaldsins til þess að ná því undir sig. En mér þætti enn þá vænna um að fá þá yfirlýsingu frá Framsfl., að hann væri hættur við að taka þátt í slíkum tilraunum. Hins vegar kann ég ákaflega illa við, að sú aðferð sé höfð þing eftir þing um mál eins og þetta, að það fáist ekki afgreitt frá fjhn. þessarar deildar, m.a. vegna þess, að fulltrúi Framsfl. í þeirri nefnd, form. nefndarinnar, liggi á málinu og hindri afgreiðslu þess. Ég álít það algerlega ófær vinnubrögð af hálfu Alþ. Það hlýtur að vera hægt fyrir menn að manna sig upp til þess að taka afstöðu í máli eins og þessu, hvað menn vilja láta gera með ríkisfyrirtæki, sem kostar 130 millj. kr. og deilt er um hver eigi. Það er algerlega óþolandi af hálfu Alþ. að láta þetta geta verið í tvísýnu. Hér þarf að taka af öll tvímæli. Það mundi verða gert með mínu lagafrv., og það væri líka hægt að gera það á hinn veginn með því að breyta núverandi lögum í þá átt, að það sé þá skýrt, að þetta sé orðið einkafyrirtæki, eign Áburðarverksmiðjunnar h/f. Fyrrverandi form. Alþfl., Stefán Jóh. Stefánsson, flutti fyrir kosningarnar 1953 þáltill. hér á Alþ. um að skora á ríkisstjórnina að endurskoða þessi lög, og sú till. var samþ. Hann vildi fá úr því skorið, eftir að hann hafði sjálfur tekið f.h. Alþfl. afstöðu með mínu frv., hvernig Alþ. skildi áburðarverksmiðjulögin, og ríkisstjórninni var þá þess vegna falið að leggja fram brtt. við lögin um áburðarverksmiðjuna, sem gerðu þetta alveg ótvírætt. Það hefur ríkisstj. hins vegar aldrei þorað að gera. Það verður að breyta þessum lögum, ef áburðarverksmiðjan á ekki að vera eign ríkisins. Það hefur ríkisstj. aldrei lagt fram till. um. Ég álít þess vegna, að þetta sé alveg óþolandi ástand eins og nú er, þarna verði Alþ. að skera úr, og til þess að fá úr þessu skorið í samræmi við það, sem ég álít hafa verið upphaflega vilja Alþ. í þessum efnum, og það, sem ég álít felast í lögunum, flyt ég þetta frv. Ég vil svo að endingu leggja til, að því sé vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og til hv. fjhn. í trausti þess, að fjhn. afgreiði þetta mál, hún verður náttúrlega að ákveða sjálf, á hvern hátt hún gerir það, en það sé ekki lengur látið ganga svo með stærsta atvinnufyrirtæki ríkisins, að það sé hægt að fara að deila um það, það sé jafnvel hægt að fara í mál um það, hver eigi það, rétt eins og það væri einhver gripur, sem einhver hefði misst upp úrvasa sínum,týnt hérna á götunni, og það væri ekki hægt að segja, hver væri nú raunverulegur eigandi hans. Alþ. getur ekki gengið þannig frá málum, að það taki ekki af öll tvímæli um, hvernig er með eignarréttinn á áburðarverksmiðjunni.



Herra forseti. Ég vil með örfáum orðum lýsa yfir stuðningi mínum við þetta frv., eins og ég hef gert áður, þegar það hefur verið borið fram. Hér er ekki um neitt smámál að ræða. Hér er stórmál á ferð. Áburðarverksmiðjan h/f er stærsta iðjufyrirtæki, sem starfar á landinu. Stofnkostnaður þess mun hafa numið um 130 millj. kr. Af þessu fé lagði ríkið fram meira en 97%. Einstaklingar hafa lagt fram tæplega 3%. En stjórn fyrirtækisins er þannig háttað, að einstaklingar, sem lagt hafa fram tæplega 3% stofnkostnaðarins, hafa tvo af fimm stjórnendum fyrirtækisins. M.ö.o., tæplega 3% fjárframlög veita rétt til 40% hlutdeildar í stjórn fyrirtækisins. Um það ætti ekki að þurfa að fjölyrða, að hér er eitthvað meira en lítið bogið við. Tilhögun stjórnarkosningar í félaginu er sú samkv. gildandi lögum, að stjórn verksmiðjunnar skal skipuð þremur mönnum, en fimm, ef einstaklingar leggja fram hlutafé. Og heimilt er að afla 4 millj. kr. af 10 millj. kr. hlutafé hjá einstaklingum. Það var gert. Þessir þrír menn eru kosnir hlutfallskosningu hér á hinu háa Alþingi. Vel gæti farið svo, að á Alþ. myndaðist þingmeirihluti, sem væri í andstöðu við einkafjármagnið í landinu, en að í þingminnihlutanum væru aðilar, sem væru í nánum tengslum við einkafjármagnið í landinu, og mætti jafnvel líta á þá sem fulltrúa þess að einhverju leyti. Þá er augljóst mál, að ríkisvaldið hefur misst yfirráðin yfir áburðarverksmiðjunni. Ef minni hluti þeirra þriggja, sem kosnir eru hlutfallskosningu af Alþingi, sameinast fulltrúum einkafjármagnsins í verksmiðjunni, þá hefur meiri hluti Alþingis minni hluta í stjórn áburðarverksmiðjunnar og valdið er í raun og veru komið yfir til fulltrúa einkafjármagnsins, yfir í hendur þeirra, sem lagt hafa fram ekki 3% af stofnkostnaði verksmiðjunnar. Þessi lagaákvæði mega ekki lengur vera í gildi með þeim hætti, sem nú er. Þeim verður að breyta. Fjárhagshlið málsins er í raun og veru enn þá ranglátari, ef hún er skoðuð nánar, því að tæplega 1/30 af fjárframlögunum veitir 2/5 eignarréttarins í verksmiðjunni. Þeir, sem lagt hafa fram tæplega 3% af fénu, eiga 2/5 af hlutafénu og þar með 2/5 af nettóeign verksmiðjunnar. Þegar þessum rökum hefur áður verið hreyft hér á hinu háa Alþingi, hefur því verið til svarað af málsvörum þessarar skipunar, af hæstv. ráðherrum, sem rætt hafa málið, á þann veg, að þeir hafa sagt: Áburðarverksmiðjan mun selja framleiðsluvöru sína á kostnaðarverði og þar af leiðandi ekki safna neinum ágóða, þannig að um eignasöfnun hjá verksmiðjunni verður ekki að ræða, ekki a.m.k. verulega. Þessu er þó því aftur til að svara, að samkv. ákvæðum laganna sjálfra skal leggja allt að 3% af kostnaðarverði framleiðslunnar í varasjóð. Gert er ráð fyrir, að safnað sé allgildum varasjóði, sem auðvitað verður mjög fljótlega jafnhár hlutafénu, fyrst það er ekki nema 1/13 af öllu kostnaðarverði verksmiðjunnar. Þó að ekkert væri að gert annað en að hlýða ákvæðum laganna um söfnun varasjóðs, er alveg auðséð, að þar mun eiga sér stað allmikil eignasöfnun hjá verksmiðjunni, er beinlíms gert ráð fyrir því í lögunum, og eignarrétturinn að þeim varasjóði er samkvæmt núgildandi skipun að 2/5 hlutum í höndum manna, sem aðeins hafa lagt fram tæplega 3% af stofnfénu. Hér er um augljóslegt fjárhagslegt ranglæti að ræða, sem ráða þarf bót á. Auk þess er rétt að benda á, að hjá því getur varla farið, ef rekstur áburðarverksmiðjunnar verður í heilbrigðu horfi, sem vonandi verður, að raunveruleg eignasöfnun hennar verði meiri en svarar til myndunar varasjóðsins. En það gildir um alla nettóeignasöfnun verksmiðjunnar, að 2/5 hlutar nettóeignaaukningarinnar verða eign þeirra manna, sem eiga 2/5 hluta hlutafjárins, fyrir að hafa lagt fram aðeins 3% af stofnfénu. Þetta eru svo sterk rök fyrir því að taka þessi lög til endurskoðunar, að breyta þeim einmitt í þá átt, sem hér er gert ráð fyrir, þ.e.a.s. að ríkið verði tvímælalaus einkaeigandi stofnunarinnar, að það er ekki hægt að hunza þau til lengdar. Ég lít að vísu eins á og hv. 2. þm. Reykv., að lögin eins og þau eru beri og verði að túlka þannig, að fyrirtækið sé ríkisfyrirtæki, 3. gr. hafi alls ekki verið breytt með ákvæðum 13. gr. um að fela reksturinn hlutafélagi, ef einstaklingar fáist til að leggja fram allt að 4 millj. kr., svo að ég tek undir þá lögskýringu, að fyrirtækið sé ríkisfyrirtæki, sé sjálfseignarstofnun ríkisins þrátt fyrir þá tilhögun, sem höfð er á rekstrinum samkvæmt ákvæðum 13. gr. En þar sem hér er um jafnmikla hagsmuni að ræða og ég hef þegar drepið á áður, bæði að því er varðar stjórn verksmiðjunnar og að því er varðar eignarréttinn að eðlilegri eignaaukningu hennar, er sjálfsagt að hafa hér engin tvímæli á og breyta lögunum þannig, að þetta verði alveg tvímælalaust. Löggjafarstofnunin getur ekki látið það viðgangast, að svo geti farið fyrr en varir, að löglegur meiri hluti á Alþingi ráði verksmiðjunni í raun og veru alls ekki og verði að horfa upp á það. að einkafjármagnið. sem aðeins hefur lagt fram 3% stofnfjárins, sé eigandi hennar. Löggjafarsamkoman getur ekki heldur horft upp á, að 2/5 hlutar eðlilegrar eignaaukningar verksmiðjunnar lendi í höndunum á mönnum, sem aðeins hafa lagt fram 3% stofnkostnaðarins. Þessu verður að breyta, og þeim mun fyrr sem því er breytt, þeim mun betra. Ég vil því taka undir þá ósk hv. flm. frv., að þessu þingi ljúki ekki án þess, að lögunum um áburðarverksmiðju verði breytt í þá átt, sem hér er farið fram á.



Herra forseti. Í sambandi við þetta frv., sem ég flyt í þriðja skipti hér, vildi ég aðeins segja fyrst nokkur orð almennt viðvíkjandi okkar stefnu í því að leysa húsnæðisvandamálin. Það er að vísu gífurlegt verkefni, sem fyrir okkur Íslendingum hefur legið og liggur að byggja íbúðarhús, sómasamleg, varanleg íbúðarhús yfir fólkið í okkar landi, meira verkefni en flestar aðrar þjóðir hafa á þessu sviði, vegna þess að þegar við hófumst handa um aldamótin að byggja varanleg hús hér á Íslandi, þá var svo hverfandi litið til af húsum, sem væru til frambúðar, þannig að það hefur svo að segja orðið að byggja yfir allt landsfólkið, það sem af er þessari öld. En er það nú það, sem gerir okkur svona erfitt, að við höfum haft svona mikið að vinna viðvíkjandi húsabyggingunum? Ég held, að þetta verkefni hafi ekki verið það erfiðasta fyrir okkur að eiga við. Okkar þjóð er svo dugleg, það er unnið það mikið, hennar tæki, nú upp á síðkastið a.m.k., bæði þau almennu, sem hún notar við framleiðslugreinarnar, eins og sjávarútveginn, og þau, sem hún notar nú við húsabyggingarnar, eru svo afkastamikil, að við erum raunverulega ekki í vandræðum með að vinna stórvirki, og þar að auki erum við í þeirri aðstöðu, að fiskimiðin, sem við fyrst og fremst byggjum okkar auð á, eru svo auðug, að við getum á skömmum tíma ausið upp úr þeim auðlegð, sem nægir okkur til þess að kaupa allt byggingarefni og allt til bygginga frá útlöndum. Það er ekki það, sem hefur verið það erfiðasta fyrir okkur, að verkefnið hafi verið svo stórt að byggja yfir þjóðina. Það, sem hefur gert okkur erfiðast i sambandi við húsnæðismálin, er, að húsbyggingarnar og húsaleigan, það að búa í húsi, hefur í æ ríkara mæli verið gert að braskfyrirtæki, verið gert að féþúfu í staðinn fyrir að tryggja, að byggt væri með það fyrir augum, að þar með kæmu íbúðarhús, sem fólk gæti búið í, á þann ódýrasta hátt, sem hægt væri að byggja. Ég vildi mega setja hér fram útreikning um, hvað menn ættu að þurfa að borga í húsaleigu á mánuði, ef allt væri með felldu hjá þjóðinni, og ég vil leyfa mér að halda því fram, að hver Íslendingur, hver íslenzk fjölskylda eigi að geta komizt af með að borga 10% af sínum launum í húsaleigu, svo framarlega sem rétt er að farið. Og ég skal færa rök fyrir mínu máli. Ef við hugsum okkur afstöðu þjóðarbúsins sem einnar heildar í þessu, þá kemur fyrsta spursmálið fyrir okkur, hvað við þurfum að reikna með að byggja mikið á einu ári, margar íbúðir, til þess bæði að útrýma þeim gömlu og heilsuspillandi og til þess að skapa íbúðir handa unga fólkinu, sem er að reisa bú, og handa þeim, sem eru að flytja sig. Það var reiknað með í fyrra, þegar ríkisstj. lagði fram sitt frv. um húsnæðismálastjórn, að við þyrftum að byggja 900 íbúðir á ári. Ég vil nú jafnvel reikna með hærri íbúðatölu. Við skulum segja, að við reiknum með, að frá 1000 og upp í 1200 íbúðir á ári yrðu að byggjast, og þó veit ég, að ef það mikið væri byggt, þá mundum við á skömmum tíma geta útrýmt öllum þeim lélegu íbúðum, sem nú er búið í, jafnt til bæja og sveita. Í öðru lagi er spurningin, hvað við eigum að reikna með að það kosti að byggja meðalíbúð. Ríkisstjórnin reiknaði með í sínu húsnæðisfrumvarpi í fyrra 150 þús. kr., vafalaust miðað við þriggja herbergja íbúð að meðaltali. Við skulum segja, að jafnvel þó að við reiknuðum með hærra, þó að við færum upp undir 200 þús. kr. í þessu efni; ef við byggjum á ári 1200 íbúðir, þó að þær kostuðu 200 þús. kr., þá þýðir það 240 milljónir. Þá þurfum við í öðru lagi að reikna með, hvað við þurfum í viðhald á þeim húsum, sem nú eru fyrir. Þær íbúðir, sem nú eru fyrir í landinu, kosta að brunabótamati 4000 millj. kr., þ.e. 14 milljarða. Ef maður þarf að reikna með viðhaldi af þeim, raunverulega viðhaldi, þá er það ekki hærra en 1%, eða 40 millj. kr. á ári í viðhald á þessum íbúðum. Ef hinum útreikningum mínum væri haldið, að reikna með 1200 íbúðum á 200 þús. kr., þá þýðir þetta til samans 280 millj. kr., sem þjóðin þyrfti að verja á ári til þess að byggja nýjar íbúðir og það þetta margar og þetta dýrar og að viðhalda þeim gömlu. Þessar 280 millj. kr., og þá reikna ég með miklu hærri tölum en ríkisstj. gerði í fyrra, það er það, sem okkar þjóðarbú þarf að leggja fram á einu ári, til þess að fólk geti búið í húsum í landinu, góðum, varanlegum húsum. Þetta samsvarar um 10% af þjóðartekjunum, og það þýðir, að m.a. hver verkamannafjölskylda ætti að komast af með að greiða 10% af sínum launum í húsaleigu, ef tveim skilyrðum er fullnægt: í fyrsta lagi, ef laun verkamannsins eru í réttu hlutfalli við þjóðartekjurnar, og í öðru lagi, ef ekkert brask og enginn gróði er leyfður í sambandi við íbúðarhúsabyggingar. Og ég vil benda hv. þm. á, að i meiri hlutanum af löndum Evrópu er því svo komið fyrir, að menn borga ekki nema frá 6 upp i 8% af sínum launum i leigu. Og einnig í þeim kapítalistísku löndum Evrópu er stefnt að því af öllum þeim ríkisstj., sem einhverja hugsun hafa um efnahagsmál þjóðarinnar, að tryggja, að menn þurfi almennt ekki að borga meira en í hæsta lagi 10% af sínum launum í húsaleigu á ári. Það er gert bæði með harðvítugri húsaleigulöggjöf og með stórfelldum lánum af hálfu ríkisins. T.d. í Danmörku eru lánskjörin látin vera þannig núna, að menn geti komizt af með kjör, sem eru allt að því eins góð og þetta, og ég þekki jafnvel sjálfur dæmi til þess, að fólk, gamalt fólk, sem fær sína ellitryggingu þar, ef ég man rétt upp undir 500 danskar kr. á mánuði, borgi tíunda hluta af því í húsaleigu fyrir tvö herbergi og eldhús, 45–50 kr. á mánuði, hvort tveggja danskar. M.ö.o.: Það er hægt meira að segja fyrir þjóðfélag, sem þyrfti að byggja jafnört og okkar þjóðfélag, að tryggja það, að venjuleg fjölskylda komist af með að greiða 10% af sinum launum í húsaleigu á mánuði, hvort sem maður vill taka það þannig, að viðkomandi væri smátt og smátt á löngum tíma að eignast þetta húsnæði eða hann greiddi þetta í leigu til stofnana, sem ættu það, hvort sem það væri bær eða samvinnufélög eða önnur slik. En það er það skilyrði í þessu, að það komist ekki að brask eða gróði í sambandi við íbúðarhúsabyggingarnar. Það er um þessa stefnu, sem átökin hafa verið á síðustu þrjátíu árum hér hjá okkur. Um leið og farið er að byggja varanleg íbúðarhús, íbúðarhús úr steini, sem vitanlegt er að geta staðið 100–200 ár, þá liggur það i augum uppi, að ef fjárfesting í slíkum húsum fær að vera einkafyrirtæki manna, sem eiga húsin til að græða á því að leigja þau út, þá er þarna um að ræða ákaflega efnilega fjárfestingu frá sjónarmiði einstakra auðmanna, og það hefur alveg sérstaklega sýnt sig hér í Reykjavík, að á þeim tímum sem það hefur verið tvísýnt að leggja í togara eða sjávarútveg, við skulum segja strax í kreppunni eftir 1920, hefur það verið góður gróðavegur að leggja í það að eignast hús í Reykjavík, leigja þau og græða á því. Þess vegna kemur snemma upp sú stefna hér að reyna að hrifa þessa starfsemi, það að byggja íbúðarhús, undan valdi þeirra venjulegu gróðaafla í þjóðfélaginu og láta ekki ríkja á sviði íbúðarhúsabygginganna það venjulega gróðasjónarmið, sem annars einkennir auðvaldsskipulagið. Það er farið að berjast fyrir því, að hið opinbera sjálft geri slíkar ráðstafanir viðvíkjandi byggingu íbúðarhúsa, að það sé tryggt, að menn geti búið í íbúðarhúsunum án þess að vera arðrændir af auðvaldi. Þegar verkamannabústaðalögin voru sett fyrir 25 árum, er gengið út frá í þeim, að ríkið tryggi, að það sé hægt að fá lánað 85–90% af kostnaðarverði hússins og lánstíminn sé frá 42 upp í 75 ár. Það er enn fremur tryggt, að ríkið veiti og tryggi þessi lán með um 2% vöxtum, og jafnframt tryggt, að þetta sé fyrst og fremst handa verkamönnum og öðrum þeim, sem hafi lágar tekjur. Þar með er farið inn á þá leið, að ríkið hlutist beinlínis til um, að bygging íbúða yfir verkamennina í þjóðfélaginu sé ekki háð gróðalögum kapítalismans. Þessi tilraun bar þá strax allmikinn árangur, og síðan hefur baráttunni verið haldið áfram, farið inn á fleiri svið, inn á það að stofnsetja samvinnubústaðina og svo 1946 inn á það svið að gera bæjarfélögunum kleift að byggja fyrst og fremst yfir þá þegna þjóðfélagsins, sem við verst húsnæði bjuggu og talið var að ekki mundu einu sinni hafa efni á að leggja fram þau 10–15%, sem þurfti til þess að vera þátttakandi í verkamannabústöðunum, enda var þá líka hitt, að almennt gekk hægt með byggingu þeirra bústaða vegna þess, hve fjárframlög voru lítil, að menn hefðu orðið að bíða mjög lengi, ef menn hefðu ætlað að bíða eftir því. Með þeim lagabálki, sem samþykktur var 1946, þar sem löggjöfin um verkamannabústaðina, samvinnubyggingarnar og um útrýmingu heilsuspillandi íbúða var tekin undir eitt, var útbúin sú stærsta löggjöf og felld saman í eitt, sem gerð hafði verið á Íslandi og miðaði að því að tryggja, að hægt væri að byggja yfir íbúa landsins, án þess að þeir yrðu gróðafíkninni í þjóðfélaginu að bráð. Stefnan, sem fólst í allri þessari löggjöf frá byrjun verkamannabústaðanna og þar til lögin um útrýmingu heilsuspillandi íbúða voru samþykkt, stefndi að því að útrýma braskinu úr húsnæðismálunum. Síðan var bætt við löggjöfinni um smáíbúðirnar til þess, eftir því sem þá var yfir lýst, að reyna að styðja þannig þá, sem vildu sjálfir leggja í að byggja íbúðir, að þeir gætu fengið aðstoð frá þjóðfélaginu til þess með sérstökum hætti. Það, sem svo kom til, sérstaklega eftir að öll afskipti Marshall-kerfisins af okkar efnahagsmálum byrja, var, að þess var krafizt af hálfu þeirra, sem réðu stefnunni í efnahagsmálum Íslands, að húsnæðið og bygging íbúðarhúsa yrðu í ríkari og ríkari mæli undirorpin þeim sömu lögmálum sem efnahagsmál þjóðarinnar voru að öðru leyti, að byggingar íbúðarhúsa yrðu á sama hátt gróðafyrirtæki og brask og yrðu að lúta sömu vöxtum og slíku eins og almenn verzlunarviðskipti í þjóðfélaginu. Í staðinn fyrir að reyna að draga byggingar íbúðarhúsanna, a.m.k. yfir almenning, út úr öllu braskinu og losa þær við áhrif gróðaaflanna, var nú stefnt að því að draga byggingar íbúðarhúsanna og þar með húsnæðismálin inn undir braskið á ný og gera braskið þannig alls ráðandi í húsnæðismálunum. Í samræmi við það var einnig af hálfu stjórnarflokkanna tekin sú ákvörðun 1950 að afnema húsaleigulögin og gefa þar með frjálst líka í gömlu íbúðunum að hækka leiguna þar. Ég álít, að sú stefna, sem tekin var upp 1947 og var framkvæmd af harðvítugum krafti 1950 við afnám húsaleigulaganna og var færð út nú á síðasta þingi, þegar ríkisstjórnin setti sitt frv. um húsnæðismálastjórn, - ég álít, að öll þessi stefna sé skaðleg og hættuleg. Þegar vextirnir eru komnir upp í 7% af lánum til íbúðarhúsabygginga, þegar meira að segja vextir til byggingar verkamanna- og bændabústaða eru komnir upp í 5% og þar í kring, 41/2 og 5%, og þegar einkabraskinu er hleypt jafnvel með aðstoð ríkisins inn í íbúðarhúsabyggingarnar, þá hlýtur að fara illa í þjóðfélaginu, enda hefur sézt, að afleiðingin af þessari stefnu ríkisstj. hefur verið sú, að íbúðirnar, eins og ég hef nokkrum sinnum tekið fram hér áður, íbúðir, sem fyrir 10 árum kostuðu í Reykjavík 150 kr. í leigu á mánuði, kosta nú 1500–2000 kr., eða hafa 10–12–faldazt, á sama tíma sem kaupgjald hefur tvöfaldazt aðeins. Hvað þýðir það, að verkamaður verði að borga 1500 kr. og jafnvel þar yfir, upp í 2000 kr. á mánuði fyrir þriggja herbergja íbúð? Viðkomandi verkamaður, ef hann vinnur átta tíma á dag, eins og þjóðfélagið ætlast til af honum, og hefur alltaf vinnu, hefur 3300 kr. á mánuði í laun. Það þýðir m.ö.o., að hann verður að borga helminginn af öllum sínum vinnulaunum í húsnæði. Hann verður að borga þetta annaðhvort til húseiganda, sem fær þetta þá til sín, eða þá jafnvel verður hann stundum að borga þetta sjálfur sem húseigandi. Þó að hann sé að brjótast f því með miklum dugnaði að reyna að koma upp húsi yfir sig og borga það niður, þá eru kjörin, sem hann verður oft að búa við, þannig, að hann verður kannske að borga upp á 10–15 árum lán til íbúðarinnar og reikna sér þannig húsaleigu, sem væri eins há og þetta. Og ég skal geta þess um leið, að jafnvel þótt hann væri leigjandi og yrði að borga svona til húseiganda, þá verður máske sá húseigandi oft og tíðum að reikna sjálfum sér svona mikið af slíkri íbúð, vegna þess að hann verði að borga svo ört niður eða verði að borga svo háa vexti eða að öðru leyti hafi svo slæm kjör, að þetta sé þannig knúið fram af þeim öflum, sem ráða verðlaginu í þjóðfélaginu. En við sjáum hins vegar, hvað þetta þýðir, hvernig svo sem það er, hvort sem borgað er til húseiganda, óbeint til banka eða öðruvísi; ef maður verður að láta heiminginn af sínum launum í að borga húsaleigu, en gæti, ef engin gróðamyndun ætti sér stað í sambandi við íbúðarhúsabyggingar, komizt af með að borga 10%, þá er eitt af tvennu að gerast: það er verið að ræna hann um stóran hluta af hans launum til ágóða fyrir húseigendur, okrara, banka eða aðra slíka, eða það er verið að láta hann borga upp fyrir komandi kynslóðir á allt of skömmum tíma húsnæði, sem hann hefur sjálfur verið að byggja, og verið þannig að íþyngja þessari kynslóð og hálfdrepa hana með svona kjörum. Þess vegna er það eðlilega eitt stærsta hagsmunamál alls almennings, að húsaleigumálunum sé komið í það horf, að verkamenn, hvort sem þeir vilja eignast íbúðirnar sjálfir eða leigja hjá öðrum, geti komizt af með það, sem væri eðlilegt fyrir þjóðina, að borga um 10% af sínum launum í húsaleigu, og það mundi vera hægt fyrir þjóðfélagið, ef í fyrsta lagi lánapólitík þjóðfélagsins sjálfs og þar með bankanna væri miðuð við að lána til langs tíma, frá 42–75 ára, - í Danmörku er lánað til frá 50–100 ára út á húsin, - sem sé ef í fyrsta lagi lánapólitík þjóðfélagsins væri í samræmi við hagsmuni þjóðarinnar og vöxtunum stillt það í hóf, - upphaflega markið þar var 2%, - að menn geti risið undir því. Ég efast satt að segja ekki um, að núverandi kynslóð, sem er að byggja Ísland upp, mundi þykja það leikur að byggja yfir alla þá, sem nú búa í slæmum íbúðum, og yfir alla þá, sem á ári hverju þurfa að bætast í hópinn, ef hún fengi að gera það upp á þær spýtur að hafa lán upp á 2% og lánstíma til 45–75 ára. Henni mundi þykja það leikur. Svo dugleg er okkar þjóð. Það er sem sé eingöngu vegna þess, að þjóðfélaginu er stjórnað vitlaust og stjórnað með hagsmuni auðvalds fyrir augum og brasksjónarmið látin ríkja við byggingar íbúðarhúsa, að það skuli ekki vera hægt að gera það auðveldasta verkið fyrir okkar kynslóð að byggja yfir þjóðina. Ég álít, að það beri að hverfa alveg frá þeirri stefnu, sem tekin hefur verið upp undanfarið, stefnu þeirra háu vaxta, stefnu þeirra stuttu lána, stefnunni að fá einkabraskið sem víðtækast inn í íbúðarhúsabyggingarnar, og hverfa aftur að þeirri stefnu að tryggja hinar ýmsu myndir þjóðnýts starfs að íbúðarhúsabyggingum. Þess vegna felst í þessu frv. hjá mér, að verkamannabústaðalögin séu aftur sett í fullt gildi eins og þau voru, að öllu leyti, líka hvað snertir hina upphaflegu tekjuöflun til þeirra, tekjuöflun með því, að helmingurinn af tekjum tóbakseinkasölu ríkisins gangi til þeirra, eins og ákveðið var á okkar verstu krepputímum. Og ég efast ekki um, að með þeim ákvörðunum, sem hér er lagt til og eitt sinn voru í gildi, er hægt að setja byggingar verkamannabústaða á fullan kraft, og þannig séu líka lögin um útrýmingu heilsuspillandi íbúða sett aftur í fullt gildi og lögin um lánadeild smáíbúða, sem ég veit að fjölmargir nú sakna, þegar húsnæðismálaóstjórnin er tekin við. Þetta frv. mitt fer þess vegna í stuttu máli fram á, að allt það, sem sett hefur verið í lög á Íslandi um húsnæðismál á undanförnum 30 árum og bezt hefur verið, sé endurnýjað, og það er ekkert annað ákvæði í öllu þessu frv. en það, sem verið hefur í gildi í íslenzkum lögum á einu eða öðru skeiði í þessi 30 ár, það bezta, sem verið hefur. Ég álít, að það eigi að hverfa aftur að þeirri stefnu, að hús séu byggð yfir menn á Íslandi með það fyrir augum, að menn geti búið f húsi, en ekki með hitt fyrir augum, að einhverjir og einhverjir framandi aðilar geti grætt á húsabyggingum, geti grætt á innflutningi byggingarefnis, geti grætt á því að lána fé til íbúðarhúsabygginga, geti grætt á því að byggja íbúðarhús eða geti grætt á því að leigja út hús, - að gróðanum og gróðasjónarmiðinu sé útrýmt í sambandi við húsbyggingarnar. Og ég vil taka það fram, að þó að þeim, sem skammt sjá, kunni að finnast, að þetta sé eingöngu hagsmunasjónarmið verkamannastéttarinnar í þjóðfélaginu og alþýðunnar, þá er hér um meira að ræða. Þetta er stór spurning fyrir allan íslenzkan atvinnurekstur. Ef húsnæði á Íslandi er gert að braski, þá þýðir það, að einn verkamaður verður að borga miklu meira fyrir húsnæði sitt en ella. Það, að hann verður að borga miklu meira fyrir sitt húsnæði, þýðir, ef verkamannasamtökin eru sterk og þeim er stjórnað vel, að hann knýr fram hærra kaup til þess að geta risið undir þessari húsaleigu. Það, að hann knýr fram hærra kaup vegna húsaleigunnar, þýðir hins vegar gagnvart útflutningsatvinnuvegunum, að svo miklu leyti sem kaupgjaldið kemur fram sem hækkun á kostnaðinum þar, að útflutningsatvinnuvegurinn á erfiðara. M.ö.o.: Gróðinn, sem einstakir aðilar taka i sambandi við húsabyggingarnar, lendir að lokum á útflutningsframleiðslunni eða gerir þjóðinni erfiðara fyrir um hana. Þeir menn, sem eitthvað eru að hugsa um, að okkar útflutningsframleiðsla eigi að geta verið samkeppnisfær, og annað slíkt, eins og það er kallað, ættu að skoða það sem sitt verkefni að sjá til þess, að verkamenn geti fengið sitt húsnæði á sanngjörnu verði, á 10% af sínum launum. Það mundi þýða, að fyrir útflutningsframleiðsluna mundi slíkt vafalaust koma í ljós í því, að almennt yrði ekki knúið eins skarpt á um launahækkun, vegna þess að ef húsaleiga væri almennt lækkuð úr því, sem hún er núna, niður í t.d. það að geta verið 10% af launum manna, þá mundu verkamenn skoða það sem launahækkun, sem þeir hefðu fengið. Atvinnurekendastéttir í þeim löndum Evrópu, sem sérstaklega byggja sína afkomu á útflutningi, skoða það alveg sérstaklega sem sitt verkefni að sjá um, að brýnustu þarfir almennings hækki ekki. Við skulum taka enska auðvaldið í þessu sambandi. Enska auðvaldið hefur t.d. alltaf skoðað það sem eitt af sínum höfuðáhugamálum, að brauð væri ódýrt í Englandi. Og ein hörðustu átökin, sem orðið hafa í enskri pólitík, átökin um korntollinn fyrir 100 árum, stöfuðu beinlínis af því, að atvinnurekendastéttin heimtaði, að tollur á brauðkorni væri afnuminn, til þess að það væri hægt að lækka brauðið til verkamannanna. Atvinnurekendastéttir, eins og t.d. í Danmörku, hafa talið alveg nauðsynlegt fyrir þeirra útflutning, að það yrði séð um, að það væri haldið niðri húsaleigunni, að frumstæðar þarfir manna eins og húsnæði væru ekki nema í sem minnstum mæli gerðar að leiksoppi fyrir gróðann. Þess vegna lifum við það, að allmikill hluti af íbúðarhúsabyggingum í Danmörku er raunverulega þjóðnýttur. Það er gert m.a. vegna þess, að ekki aðeins verkamenn og þeirra flokkur, heldur líka atvinnurekendur sjá það í allríkum mæli, að þetta er þeirra hagur. Hver er hins vegar afleiðingin af því, sem gerzt hefur hér á Íslandi í pólitík og það sérstaklega afturhaldsins upp á síðkastið í þessum málum? Afleiðingin er sú, að fjármagnið, sem til er á Íslandi, fjármagn einkaaðilanna, flýr úr atvinnurekstri eins og sjávarútveginum og í íbúðarhúsabyggingar til þess að ná miklum og skjótfengnum gróða þar. Það er þess vegna gefið, að það að leyfa yfirleitt, að gróði geti komizt að í sambandi við íbúðarhúsabyggingar, er til tjóns fyrir allan íslenzkan atvinnurekstur, er til tjóns fyrir alla útflutningsframleiðslu Íslendinga, fyrir iðnað Íslendinga. Og svo framarlega sem yfirleitt okkar atvinnurekendastétt hér á Íslandi kynni t.d. að hugsa um undirstöðuna undir sínum eigin atvinnurekstri, þá mundi hún sjá þetta. En hún sér það ekki frekar en hún sá, þegar þurfti að fá tækin handa sjávarútveginum hér um árið. Hún er svo merkilega blind í þessum efnum. Hinsvegar eru opnaðar allar gáttir og hefur verið gert í ríkara og ríkara mæli nú upp á síðkastið fyrir gróðahyggjunni, fyrir auðsöfnuninni, og þar með hefur hún nú upp á síðkastið alveg sérstaklega beinzt að húsnæðismálunum. Þarna álít ég sem sé þurfa að verða algera stefnubreytingu. Það verður að taka það upp, að byggt sé með það fyrir augum, að menn geti búið í húsnæði og komizt af með að borga fyrir það, hvort sem þeir teljast eigendur þess eða ekki, í kringum tíunda hluta af sínum launum, en þurfi ekki að standa í þeim þrældómi og undir þeirri kúgun, sem þorri almennings stendur nú, eða lenda í þeim ægilegu vandræðum, sem þeir búa við, sem sjálfir hafa ekki almennilegt húsnæði til að hafast við í. Ég álít, að hér verði að breyta algerlega um stefnu, það verði að taka upp þjóðnýta stefnu í húsnæðismálunum og hverfa burt frá brask og gróðastefnunni, sem verið hefur að breiða um sig í ríkara og ríkara mæli upp á siðkastið. Og við sjáum nú eina afleiðinguna af henni í sambandi við húsnæðismálastjórnina eða húsnæðismálaóstjórnina hjá hæstv. ríkisstj., - ég ætla nú ekki sem stendur að fara inn á það mál, framkvæmdina á húsnæðismálalöggjöf síðasta Alþingis, það verður vafalaust tækifæri til þess seinna, - en hitt er ljóst og var ljóst þá, að stefnubreytingar er þörf í þessum málum og hennar róttækrar, og ég vil þess vegna leyfa mér að vona, að meiri hluti þings geti nú fallizt á þetta frv. mitt. Það er frv. um mál, sem þingheimur hefur á einu eða öðru stigi á síðustu 30 árum samþykkt og leitt í lög og alltaf verið ánægður yfir, þegar hann hefur gert það. Ég vil svo að lokinni þessari umr. óska eftir, að málinu verði vísað til 2. umr. og til félmn.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á dagskránni, og raunar það næsta á dagskránni einnig, en það er frv. til laga um breytingu á lögum um útsvör, eru þess eðlis, að þau eru í rauninni sama málið. Þetta frumvarp, frv. til breyt. á lögum nr. 46 frá 1954, um tekjuskatt og eignarskatt, er að efni til um það, að atvinnutekjur þær, sem skattþegnar hafa af eftir-, nætur- og helgidagavinnu við störf í þjónustu útflutningsframleiðslunnar, skuli undanþegnar skattgreiðslum. Ástæðan til þess, að þetta frv. er flutt, er augljóslega sú, að það virðist vera í hæsta máta ósanngjarnt, að þar, sem vinna er mjög mikil við framleiðslustörf og menn verða að leggja mjög hart að sér, til þess að verðmæti fari ekki forgörðum frá þjóðfélaginu, sé sú kaupgreiðsla, sem þeir fá fyrir það, skattlögð óhóflega mikið til ríkissjóðs eða til bæjar- og sveitarfélaga. Þetta frv. var flutt hér á síðasta þingi, en fékk þá ekki neina afgreiðslu, eins og raunar mörg önnur frv. stjórnarandstöðunnar, sem hafa verið látin bíða langt fram yfir það, sem hægt er með nokkrum rökum að verja. Við stjórnarandstæðingar hér á þingi teljum okkur eiga fulla kröfu á því, að mál þau, sem við berum fram, séu tekin til afgreiðslu, en þingið skjóti sér ekki endalaust undan því að taka afstöðu til þeirra. Þetta frv. er hér endurflutt, og eins og tekið er fram í grg. þess, er það nú sýnu brýnna en áður, þar sem greinilegt er, að f sumum verstöðvum landsins rekur að því, að a.m.k. landverkamenn munu um það er lýkur neita að vinna 16 og upp í 20 klst. á hverjum sólarhring að þessari framleiðslu, ef greiðsla sú, sem þeir fá fyrir þetta, fer að meira en hálfu til opinberra aðila og þeir halda ekki einu sinni eftir sem svarar dagvinnukaupi við sín erfiðu verk. Það má vel vera, að hér á Alþingi og í nánasta umhverfi Alþingis sé litið svo að, að það sé ekki mikil þörf á því að vernda íslenzka þegna fyrir of mikilli vinnu, því að sannast að segja virðist þess nú ekki mikil þörf i þessari stofnun eða nánasta umhverfi hennar. En það breytir ekki því, að víða er ósleitilegar unnið en hér um þessar slóðir, og vel megum við leiða hugann að því. að þar sem menn sitja á sínum viðskiptastólum við skrifborð sín eða í öðrum forstjórasætum og taka góðar tekjur fyrir, þá hafa þeir, sem það gera, velflestir lag á því að láta a.m.k. allt það, sem mætti kalla umframvinnu, ekki koma undir skattlagningu, og er þá aðeins vægt til orða tekið. En margir slíkir munu telja sjálfsagt, að sjómennirnir á vélbátunum, sem verða að standa stundum svo að mánuðum skiptir, oft svo að vikum skiptir, við störf sín langmestan hluta sólarhringsins í sleitulitlu erfiði, eða verkafólkið, sem kemur aflanum í verðmæti í landi og stendur við það, eins og ég hef áður tekið fram, stundum 16–20 klst. á sólarhring, dögum og vikum saman, greiði fyllstu skatta. Vel megum við skilja, að það er ekki síður þörf á því, að slíkir aðilar, sem sýna þessa þjóðhollustu, hafi möguleika til þess, að sá hluti af tekjum þeirra, sem þeir fá fyrir þá vinnu, sem er fram yfir það, sem hóflegt má teljast, sé undanþeginn skatti. Víðast í menningarþjóðfélögum nútímans tíðkast það, að löggjafinn verndar þegna sína fyrir of mikilli vinnu, bannar yfirvinnu, sums staðar að víssu hámarki, á öðrum stöðum er yfirvinna bönnuð með öllu, þannig að unninn er einungis 7–8 stunda vinnudagur, og allt, sem þar er fram yfir, er bara brot við þjóðfélagið, því að auðvitað er það svo, að öll slík vinna kemur niður á þeim einstaklingum, sem hana framkvæma, með því að þeir eldast um aldur fram eða verða mótstöðuminni fyrir sjúkdómum og hvers kyns kröm. Auðvitað gildir það sama um okkar þjóðfélag, að æskilegast væri, að íslenzki löggjafinn gæti verndað fólk algerlega gegn óhóflegri vinnu. En ég geri ráð fyrir, að flestir muni sammála um það, að ekki hafi íslenzkt þjóðfélag efni á því um þessar mundir að takmarka vinnu við framleiðslustörfin, a.m.k. ekki við öflun fisks og fiskvinnslu, því að öll takmörkun eins og nú stendur mundi draga úr framleiðslunni, en það er fyrir þjóðfélagið sem heild ákaflega óæskilegt. Það er þess vegna það minnsta, sem þjóðfélagið ætti að sjá sóma sinn i, að láta það fólk, sem sýnir þegnskap við framleiðsluna og leggur mikið að sér, njóta þess í einhverju, og liggur þá langbeinast við, að það fái nokkur fríðindi frá ákvæðum gildandi skattalaga. Mér er það fullkomlega ljóst, að því lagafrv., sem hér liggur fyrir og hefur inni að halda þau ákvæði, að umframvinna í þjónustu útflutningsframleiðslunnar verði undanþegin skattgreiðslum til ríkisins, kann að vera í einhverju áfátt um orðalag, og víst er um það, að til framkvæmda mundi þurfa að setja reglugerð. Nú er að sjálfsögðu hægt að gera ráð fyrir því, að þegar slíkt ákvæði eins og þetta frv. hefur inni að halda væri komið i lög, yrði nokkur tilhneiging til þess að ganga öllu lengra í því að færa atvinnutekjur undir skattfrjálsa liðinn en hóflegt mætti telja, og yrði að sjálfsögðu að stemma stigu fyrir því með reglugerðarákvæðum. Í frv. er talað um framleiðslustörf í þjónustu útflutningsframleiðslunnar. Með því er að sjálfsögðu fyrst og fremst átt við það, að þar séu undanþegin skatti hin óhjákvæmilegustu framleiðslustörf. Það gæti auðvitað hugsazt, að einhver frystihúsaeigandi, svo að við tökum dæmi, trassaði að láta gera sér umbúðir utan um sinn fisk, þangað til í óefni væri komið, og þyrfti svo að láta vinna í einhverri prentsmiðju yfirvinnu við að prenta merkingar á sínar umbúðir eða eitthvað þess háttar. Það er ekki til þess ætlazt í þessu frv., að slík yfirvinna, sem kynni að koma fram einhvers staðar allt annars staðar en við framleiðsluvörurnar sjálfar, yrði undanþegin skatti, enda er það vinna, sem allir sjá að hægt væri að framkvæma án þess, að til yfirvinnu kæmi. Með ákvæðum frv. er átt við það, að sú vinna, sem óhjákvæmilegt er að vinna við sjálfa framleiðsluvöruna, verði undanþegin skatti, vegna þess að þjóðfélaginu er alveg brýn nauðsyn, að hún sé unnin þegar aflinn er fáanlegur og þegar fyrir liggur að vinna hann í mikil verðmæti. Ég vænti þess svo, að þetta frv. fái afgreiðslu á þessu þingi, og ég vil enn fremur undirstrika þau varnaðarorð, sem ég hef áður viðhaft hér, að verði ekki stigið neitt skref í þessa átt, má búast við því, áður en langur tími líður, að til framleiðslutruflana komi, vegna þess að verkalýðssamtökin munu ekki leyfa yfirvinnu, næturvinnu, helgidagavinnu ótakmarkað um langa framtíð, án þess að tryggt verði, að launþegarnir sjálfir hafi verulegan fjárhagsávinning af því að framkvæma hana. Ég vil leggja til, að þessu frv. verði að umr. lokinni vísað til hv. fjhn. og til 2. umr.



Herra forseti. Eins og ég tók fram í framsöguræðu minni fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 46 1954, um tekjuskatt og eignarskatt, er það frv., sem hér liggur fyrir, i rauninni sama málið, aðeins svolítið önnur hlið á því, og mun ég þess vegna ekki flytja neina sérstaka framsöguræðu fyrir því. Þetta frv., sem er um breyt. á lögum nr. 66 frá 1945, um útsvör, er efnislega á þá leið, að atvinnutekjur, sem útsvarsþegn aflar sér með eftir-, nætur- eða helgidagavinnu við störf í þjónustu útflutningsframleiðslunnar, skuli undanþegin útsvarsálagningu. Vitna ég um rök málsins til framsögu minnar fyrir málinu, sem var hér á dagskrá næst á undan. Ég legg til, að þessu máli verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.