Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af því, sem fram hefur komið hjá hæstv. ráðh. í sambandi við þetta mál. Mér fannst það mjög eftirtektarvert, að hæstv. forsrh., sem flutti hér langa ræðu, reyndi ekki að sýna fram á, að þessi vaxtapólitík gæti staðizt. Hann reyndi ekki að bera brigður á þá fullyrðingu, sem ég flutti og rökstuddi, að þessir vextir, sem nú hefðu verið ákveðnir, væru miklu hærri en nokkur atvinnurekstur á Íslandi gæti borið. Og hann reyndi ekki heldur að hnekkja því, sem nú liggur brátt fyrir sem staðreynd, að þetta vaxtaokur og lánsfjárkreppan, sem ríkisstj. hefur búið til í landinu með ráðstöfunum sínum, þetta samanlagt ásamt dýrtíðaraukningunni er búið að keyra algerlega föst fjölmörg framleiðslufyrirtæki í landinu. Í stað þess að ræða þessi atriði og hnekkja þeim, ef það var unnt, sneri hæstv. forsrh. sér að allt öðrum efnum. Ég skal nú víkja að því, sem hann ræddi um, í stað þess að endurtaka það, sem ég sagði hér í minni framsöguræðu. Hæstv. ráðh. hefur nú sýnilega alveg gefizt upp við að mótmæla því, að núv. stjórnarflokkar hafi brugðizt sínum kosningayfirlýsingum. Hann hefur algerlega gefizt upp við það, enda er það auðvitað alveg vonlaust verk, því að það vita allir, að þeir lýstu yfir stöðvun dýrtíðarinnar og bættum lífskjörum, en beittu sér fyrir mögnun dýrtíðarinnar og rýrnandi lífskjörum. Það er því alveg vonlaust fyrir hæstv. ráðh. - og það hefur hann líka fundið - að reyna lengur að bera á móti þessu. En nú hefur hann fundið upp alveg nýja aðferð, og hún er sú, að hann hafi ekki gert sér ljóst, þegar kosningarnar fóru fram, hvernig ástandið í efnahagsmálunum væri. Hina afstöðuna hefur hann alveg gefizt upp við að verja. Þetta er sú nýja. Ekki er nú þessi afstaða stórmannleg hjá hæstv. ráðh., hjá foringja stærsta stjórnmálaflokksins í landinu, enda vitum við ákaflega vel, að hæstv. ráðh. var vel kunnugt um, hvernig ástatt var í efnahagsmálunum. Hann hafði stutt stjórn meira að segja nærri því heilt ár, þegar síðari kosningarnar fóru fram, og haft allan aðgang að því að kynna sér rækilega, hvernig ástatt var, og hafði vafalaust látið sína menn gera það, enda hafði hann látið sérfræðinga Sjálfstfl. í þessum efnum gefa út eins konar úttekt á þjóðarbúinu. Þannig er alveg vonlaust fyrir hæstv. ráðh. að skjóta sér á bak við það, að honum hafi ekki verið fullkunnugt um þetta. Hvernig gat hann þá fullyrt við þjóðina, að hann og valdasamsteypan nýja gæti haldið dýrtíðinni í skefjum og bætt lífskjörin, ef honum var ekki kunnugt um höfuðþætti efnahagsmálanna? Þá var slík yfirlýsing jafnósvifin og hefði hæstv. ráðh. verið kunnugt um, að það væri ekki hægt að standa við hana. Þá sagði hæstv. ráðh., að fullyrðingar mínar um, að stjórnarstefnunni væri beint gegn sjálfstæðum atvinnurekendum og þeim framleiðendum, sem hefðu ekki fullar hendur fjár, og því fólki, sem hefði komið sér upp eignum og ekki hefði fullar hendur fjár, - þessar ásakanir mínar væru úr lausu lofti gripnar. En hæstv. ráðh. rökstuddi þetta ekki neitt og hnekkti engu af því, sem ég sagði þessu til sönnunar. Hann lét aðeins við það sitja að flytja hér yfirlýsingu með almennum orðum um, að hæstv. ríkisstj. vildi styðja sem allra flesta landsmenn til þess að vera sjálfstæðir efnalega, og þar fram eftir götunum. Slíkar skrumyfirlýsingar hafa ekkert gildi. Það eru verkin, sem skipta máli í þessu sambandi, og þau liggja alveg ljóst fyrir. Og þau finna menn nú daglega á sér, þeir sem hér eiga hlut að máli, og þarf ekki að fara lengra út í það mál í dag. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði haft forustu um gífurlegar skattaálagningar, en nú væri skipt um í því efni, og mættu menn taka það til greina, þegar skoðað væri viðhorfið nú. Í þessu sambandi vil ég rifja upp, að það voru fjármálaráðherrar Sjálfstfl., sem á árunum fyrir 1950 beittu sér fyrir þeirri langþyngstu skattalöggjöf, sem nokkru sinni hefur verið lögleidd á Íslandi. Það voru fjármálaráðherrar Sjálfstfl., sem höfðu forustu um þessa lagasetningu. Og síðan Sjálfstfl. tapaði forustunni í fjármálunum á tímabilinu 1950–58, var sífellt verið að gera lækkanir og lagfæringar á þeirri skattalöggjöf, sem fjármálaráðherrar Sjálfstfl. höfðu beitt sér fyrir. Í því sambandi vil ég minna á eftirfarandi: Árið 1950 voru sett lög um lækkun skatta á lágtekjum. Árið 1954 var sparifé gert skattfrjálst. Árið 1954 voru sett ný skattalög og tekjuskattur annarra en félaga lækkaður stórkostlega, eða um 29% að meðaltali. Fiskimenn fengu þá ný frádráttarhlunnindi og sömuleiðis giftar konur, sem leggja í kostnað vegna vinnu utan heimilis. 1956 var tekjuskattsviðauki félaga felldur niður. 1957 var enn lækkaður skattur á lágtekjum og aukinn skattfrádráttur til handa skipverjum á fiskiskipum. 1958 var sett ný löggjöf um skattgreiðslur félaga, þar sem stighækkandi skattur á þeim var afnuminn, en lögfest jafnt skattgjald af skattskyldum tekjum félaga. Þá var enn á því ári lækkaður skattur á lágtekjum og aukinn sérstakur frádráttur vegna fiskimanna, enn fremur leyfður meiri frádráttur á lífeyrissjóðsgjöldum en áður var. Loks var á þessu sama ári sett merk löggjöf um skattamál hjóna, þar sem sérákvæði voru lögleidd, þegar svo stendur á, að bæði hjónin vinna fyrir skattskyldum tekjum. Var hér um réttlætismál að ræða, sem vandasamt var að finna heppilega lausn á. En það er þó enginn vafi á því, að þessi ákvæði voru til stórkostlegra réttarbóta, þar sem þannig stóð á, að kona vann fyrir skattskyldum tekjum utan heimilis. Allir þessir lagabálkar gengu í þá átt að lagfæra og leiðrétta þá skattpíningarlöggjöf, sem fjmrh. Sjálfstfl. höfðu haft forustu um að lögleiða. Síðan kemur hæstv. forsrh. hér og segir, að ég hafi haft sérstaka forustu um það að setja á óhóflega beina skatta, og talar eins og það hafi orðið hlutskipti annarra að lagfæra þetta. En öll þessi ár, sem verið var að samþykkja þessar lagfæringar og skattalækkunarlöggjöf, sem ég var að lýsa, var ég fjmrh. og beitti mér fyrir þessum ráðstöfunum. En það, sem aftur á móti sjálfstæðismenn voru að aðhafast á þessum sama tíma, sérstaklega undir forustu núv. fjmrh., var að festa veltuútsvarakerfið í Reykjavík, sem að dómi erlendra sérfræðinga er vitlausasta skattafyrirkomulag, sem þekkist. Og síðasta innlegg í því máli var svo það, að núv. hæstv. fjmrh. tók þetta veltuútsvarafargan úr Reykjavík með sér upp í stjórnarráð og lét lögfesta það hér í fyrra, þannig að það væri tryggt, að þetta gilti einnig fyrir allt landið. Þetta var forusta Sjálfstfl. í skattamálunum og útsvarsmálunum, sem er ein þýðingarmesta grein þeirra mála. Ég undrast það satt að segja, að hæstv. ráðh. skuli telja sér hagfellt að innleiða í þetta mál umr. um þessi atriði. Þá ræddi hæstv. forsrh. um viðskilnað vinstri stjórnarinnar að gefnu tilefni frá mér. Hann gat auðvitað alls ekki hnekkt því, að þegar vinstri stjórnin fór frá, var greiðsluafgangur á ríkisbúskapnum, gjaldeyrisstaðan var hagstæð og framleiðsluaukning mjög mikil, bæði orðin og sérstaklega mikil í vændum vegna þeirra mjög miklu tækjakaupa, sem búið var að ráðstafa, og atvinnulíf stóð með blóma. Þessu gat hæstv. ráðh. alls ekki mótmælt. En hann sagði: Ný dýrtíðaralda var skollin yfir. Það þurfti hann ekki að taka fram, því að það tók ég líka fram. Það var ný dýrtíðaralda skollin yfir, einmitt að tilstuðlan Sjálfstfl., stjórnarandstöðunnar. Og því miður náðist ekki samkomulag um, hvaða aðferðir skyldi viðhafa til þess að koma í veg fyrir, að þessi dýrtíðaralda risi hærra. Þó var að okkar dómi hægt að finna í því tiltölulega einföld úrræði og mjög umfangslítil, samanborið við þau ósköp, sem yfir menn hafa dunið síðan. En um þetta náðist ekki samkomulag, og skal ég ekki fara lengra út í það. Undirrót dýrtíðaröldunnar voru skemmdarverk Sjálfstfl. í stjórnarandstöðunni. En það, sem þá lá fyrir, gaf hæstv. ríkisstj. og valdasamsteypunni, sem nú hefur farið með þessi mál, ekkert skálkaskjól og því síður nokkra raunverulega ástæðu til þess að leggja út í allt það, sem hún hefur gert í efnahagsmálunum. Þar verður ekki að leita neinnar afsökunar fyrir því, sem mönnum hefur verið boðið upp á síðan. Það var hægt að viðhafa allt aðrar aðferðir, eins og þá var þrautrætt og margsinnis hefur verið greint frá og hæstv. forsrh. er kunnugt um. Þá sagði hæstv. ráðh., að hann hefði uppgötvað það, seint og um síðir skildist manni, að greiðsluhalli hefði orðið yfir þúsund milljónir síðustu fimm árin, áður en þessi valdasamsteypa tók við. Og þegar hann hefði orðið þessa var, þá hefði orðið að leggja út í allt þetta og þverbrjóta öll loforð, sem gefin höfðu verið í kosningunum. Það var margupplýst i fyrravetur, og hæstv. ráðh. er það vel ljóst, að þessar tölur eru hreinar blekkingar. Þegar hann talar um 1050 millj., þá telur hann með í þeirri fjárhæð öll framkvæmdalánin, sem tekin hafa verið á þessum árum og munu nema álíka fjárhæð og þessari samtals. M.ö.o.: hann leyfir sér enn, þrátt fyrir það, sem upplýst var í fyrravetur og síðan, leyfir sér enn þá ósvinnu að kalla það halla á þjóðarbúskapnum, að lán voru tekin til að byggja t.d. Sogsstöðina, sementsverksmiðjuna og önnur hliðstæð fyrirtæki í landinu. Ég efast um, að nokkur forráðamaður nokkurrar þjóðar utan þessa lands mundi leyfa sér að viðhafa málflutning eins og þennan. En þetta var það, sem gert var í fyrravetur, þegar verið var að reyna að tína fram ástæður fyrir þeim „panik“ráðstöfunum, sem þá var lagt í. En það sýnir bezt, hve blekkingarnar hafa gengið langt, að í grg., sem þá var flutt með efnahagslöggjöfinni, var greiðsluhallinn 1958 talinn rúmar 200 millj., með þessari blekkingaraðferð, en nú kemur út hefti af Fjármálatíðindum Landsbankans, og í þessu hefti stendur orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Á árinu 1958 nam hallinn 42 millj. kr.“ Þannig er ekki glóra i þeirri uppsetningu, sem ríkisstj. gekk frá í fyrravetur í því skyni að gefa þjóðinni villandi upplýsingar um, hvernig mál hennar stæðu. Inn í þetta 42 millj. kr. uppgjör nú vantar svo, að því er mér skilst, alla íhugun á því t.d., hvaða útflutningsbirgðir voru til, og annað þvílíkt. En bara þetta, að þarna er nefnd talan 42 millj., sem ég skal enga ábyrgð bera á, en hún er tekin úr skýrslu Seðlabankans núna, sýnir það, hve glórulaus vitleysa þessi greiðsluhallaáróður í fyrra var. Það var fenginn hingað, eins og menn vita, norskur hagfræðingur til að gefa eins konar álit um þessi mál. Hann segir, að hann eigi mjög erfitt með það, því að hann sé þeim tiltölulega ókunnugur, þó að hann hafi verið hér örfáa daga - og þá setið með reiknimeisturum ríkisstj. náttúrlega þá daga. Hefur hann allan fyrirvara um, að sér geti meira en lítið skjátlazt. En einn kafli i þessu áliti - eða hvað á að kalla það - fjallar um nauðsyn þess að gera stórkostlegar ráðstafanir, og þá er málið sett upp eins og það hefur verið flutt fyrir honum af ríkisstj., sem sé þannig, að það hafi verið þessi stórkostlegi halli, sem verði að vinna upp. Það sé draugur, sem verði að glíma við. Og ekki nóg með það, heldur verði líka að leggja á þjóðina byrðar til þess að standa undir afborgunum af þessum lánum undanfarinna ára. M.ö.o.: dæmið er sett upp þannig, að erlendar framkvæmdalántökur komi ekki til mála, Íslendingar eigi að gerast útflytjendur að fjármagni á næstu árum. Nú sjá allir, að slíkt er með öllu glórulaust, að land eins og Ísland, svo lítið uppbyggt á allan hátt og jafnfátækt að lausu kapítali, geti gerzt útflytjandi að fjármagni í stórum stíl. Auðvitað er það eðlilega í þessu, að uppbyggingin haldi áfram og erlend lán séu tekin til arðgæfra framkvæmda, a.m.k. sem svarar afborgunum af þeim lánum, sem fyrir eru, þannig að það sé þó a.m.k. ekki flutt út fjármagn. En allri þessari hringavitleysu er stillt þannig upp, auðvitað eftir bendingum íslenzkra yfirvalda, að það sé verið að yfirvinna þennan greiðsluhalladraug, sem er alveg tilbúningur frá rótum, og að flytja verði út fjármagn í stórum stíl og því verði allt þetta að leggja á þjóðina. Þetta eru forsendurnar, sem hagfræðingnum eru gefnar, þegar hann á að bollaleggja um, hvort þessar ráðstafanir hafi verið hyggilegar eða óhyggilegar. Þá sagði hæstv. ráðh., að það hefði legið fyrir, að Íslendingar gætu ekki fengið meiri lán. Ég hef margsinnis krafizt þess að fá að vita, hverjir það voru, sem lýstu því yfir, að Íslendingar gætu ekki fengið meiri lán, og ég krefst þess enn að fá að vita, hverjir það voru. En ég veit, að þetta er tilbúningur, og það sést bezt á því, að rétt áður en þessir hæstv. ráðh. og ríkisstj. fóru í stólana, var búið að leggja drög að 6 millj. dollara framkvæmdalántöku, sem þeir gengu svo að segja strax frá, þannig að það er augljóst, að þessar fullyrðingar fá ekki með nokkru móti staðizt. Í framhaldi af þessu sagði svo hæstv. ráðh. þennan sama vísdóm, sem við höfum heyrt svo oft, að kerfi, sem lifir á lánum, sé dautt. Ég veit ekki, hvernig á að skilja þetta. Ber að skilja þetta svo, að íslenzkt þjóðfélag geti ekki staðizt, nema það sé algerlega hætt að taka framkvæmdalán? Það væri náttúrlega í beztu samræmi við þessa kenningu, sem haldið var fram í fyrra, en er vitaskuld alveg út í hött, og þeir munu sízt af öllu geta staðið við, þó að þeir gætu nú haldið eitthvað áfram. Loks var eitthvað um það talað af hæstv. forsrh., sem fullyrt var í fyrra, að Íslendingar hefðu lifað um efni fram. Hvernig fer fyrir þeim, sem lifir um efni fram? má ég spyrja. Hlýtur hann ekki að verða fátækari? Enginn hefur getað lifað um efni fram, sem verður efnaðri. Á þá að fara að halda því fram, að íslenzka þjóðin hafi verið fátækari í árslok 1958 en hún var nokkrum árum áður? Er það það, sem er átt við með því, að íslenzka þjóðin hafi lifað um efni fram? Vitanlega hefur enginn getað lifað um efni fram án þess að verða fátækari. Ef hann er efnaðri, þá hefur hann ekki lifað um efni fram. Hver vill svo leyfa sér að halda því fram, að íslenzka þjóðin hafi lifað um efni fram? Það hafa þessir menn gert, sem nú hafa tekið að sér stjórnarforustuna á Íslandi. En allir Íslendingar vita, að það er ósatt, og það er hægt að sanna bara á þennan einfalda hátt. Hver vill koma og halda því fram, hver vill leyfa sér að segja, að íslenzka þjóðin hafi orðið fátækari með hverju árinu sem leið á undanförnum árum? Það er enginn vandi að fá svona niðurstöður með því að telja það til eyðslu og óráðsíu að koma upp fyrirtækjum eins og sementsverksmiðjunni og Sogsvirkjuninni t. d. En af þess háttar hringavitleysu höfum við engin not. Í þessu sambandi sagði hæstv. ráðh., að grundvallarhugsunin í þessu öllu saman hefði verið sú, að Íslendingar yrðu að hætta að éta 200 millj. kr. árlega af annarra fé. Þetta er þá kenning ráðh., að það fjármagn, sem fengið hefur verið hingað til landsins til framfaranna, hafi Íslendingar étið út og því verði þeir að gera svo vel að hætta, þess vegna verði að leggja á menn allar þessar búsifjar. Hæstv. ráðh. sagði, að Framsfl. hefði ekki alltaf gætt þess, áður en til kosninga hefði verið gengið, að gera þjóðinni ljóst, hvað mundi verða á eftir, og nefndi í því sambandi gengislækkunina 1950. Þetta var mjög óheppilegt fyrir hæstv. ráðh., vegna þess að málið liggur þannig fyrir, að fyrir kosningarnar 1949 lýsti Framsfl. yfir því, að hann mundi beita sér fyrir því, að þá yrði gert nýtt átak í efnahagsmálunum, annaðhvort með því að lækka gengi krónunnar eða með niðurfærsluleiðinni, sem kölluð var, ef það við útreikning sýndist hagfelldara. Þetta var það, sem Framsfl. sagði þá í kosningunum, svo að það var mjög óheppilegt fyrir hæstv. ráðh. að vitna í þetta. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir því, að flokkar geti ætíð sagt nákvæmlega, hvað á að gerast eftir kosningar, þegar kosið er. En þeir geta sagt, hvaða höfuðstefnu þeir ætli að fylgja og hvernig þær úrlausnir séu í megindráttum, sem þeir hugsa sér. Og þeirri reglu hefur Framsfl. reynt að fylgja. Ég man nú sannast að segja ekki eftir því, að það hafi nokkru sinni komið fyrir áður hér, að flokkar hafi farið alveg þveröfugt að við það, sem þeir boðuðu við kosningar. En það varð við síðustu kosningar af hendi þeirrar valdasamsteypu, sem nú hefur tekið við. Hitt er svo annað mál, að þegar Framsfl. stóð að gengislækkuninni 1950, þá neitaði hann að fallast á samdráttarstefnuna um leið og skildi sig þannig algerlega frá Sjálfstfl., sem hefur sótt á það, en ekki fengið því ráðið fyrr en hann fékk Alþfl. með sér. Og það er þess vegna, sem þeir eru alveg óþreytandi að lýsa því hér yfir, bæði forráðamenn sjálfstæðismanna og Alþfl.-manna, að Framsfl. hafi aldrei haft skilning á því, að samdráttarstefnan þyrfti að fylgja leiðréttingum á genginu. En Framsfl. hefur verið algerlega ófáanlegur til þess að taka upp samdráttarstefnuna og þá stefnu yfirleitt, sem núverandi stjórnarflokkar hafa tekið upp. Hæstv. ráðh. reyndi í raun og veru ekki að færa ástæður fyrir því, að þessi stefna væri heppileg, sem hefði verið tekin upp, og reyndi ekkert að rökræða efnið: Hann kastaði fram þessum tölum um hið skelfilega ástand, sem verið hefði. En hann sagði annað. Hann sagði, að það væri æskilegt, að ég benti á, hvort það væri hægt að finna nokkra hagfræðinga, sem væru mótfallnir stefnu ríkisstj., og talaði mikið um sérfræðinga, sem yrði að taka til greina í þessu sambandi. Það er nú ekki orðið hærra risið á hæstv. ráðh. en það, að hann vill láta líta á sig, að því er manni skilst, sem eins konar stýrisvél, sem sé stillt af þeim, sem ráði stefnunni, einhverjum öðrum, sérfræðingum, sem geti reiknað stefnuna út eins og stefnu skips, og þá væntanlega, að þeir ákveði um leið, hvert á að fara. Hann sé orðinn aðeins eins konar stýrisvél. Auðvitað er þetta allt saman fjarstæðutal, og undir niðri ber þetta vott um vantrú á það, sem verið er að gera, þetta fjas. Það er vitað mál, að hagfræðingar eru ekki sammála í pólitík og ekki sammála um það, hvaða leiðir eigi að fara í þjóðfélagsmálum, enda er það alls ekki þeirra verk að ákveða um leiðir í efnahagsmálum. Þráfaldlega heyrir maður yfirlýsingar frá hagfræðingum einmitt um það, að það sé alls ekki þeirra verk. Þeir eigi, eins og hv. 3. þm. Reykv. sagði í gær, að geta svarað ákveðnum spurningum, geta t.d. sagt eitthvað um, hvaða afleiðingar yrðu af þessu eða hinu, sem gert væri. En að það sé hægt að læra það í hagfræðideild í háskóla, hvernig eigi að stjórna þjóðfélagi, það er auðvitað barnaleg fjarstæða. Það er ætlazt til þess, að hagfræðingarnir þekki það, sem kalla mætti kannske viss lögmál í efnahagslífinu, og geti verið leiðbeinandi, eigi að hafa æfingu í að leita að staðreyndum og upplýsa, hvernig ástatt er, og eins hjálpa til að segja fyrir um það, hvaða áhrif tilteknar ráðstafanir hafi, enda vitum við, að þegar þessu sleppir, sem er hreinlega tæknileg vinna, þá eru hagfræðingar ósammála eins og aðrir menn. Þess er skemmst að minnast, að sumir af hagfræðingum stjórnarinnar sögðu henni, að Ísland hafi verið komið í hinn mesta vanda að standa undir lánum sínum, en einn ef myndarlegustu hagfræðingum landsins, bankastjóri Framkvæmdabankans, lét í ljós þá mjög vel rökstuddu skoðun, að Íslendingar hefðu í raun og veru aldrei verið jafnvel færir um að standa undir lánaskuldbindingum sínum og einmitt um árslokin 1958, vegna þess að áhrifin á gjaldeyrisbúskapinn af þeim framkvæmdum, sem kostaðar voru af erlenda lánsfénu, hefðu verið og mundu verða hagstæð og því væri léttara eftir lántökurnar en áður að ná jöfnuði í þjóðarbúskapnum. Þarna voru hagfræðingarnir alveg ósammála, og þannig mætti endalaust telja. Ég býst við því, að þessir sérfræðingar eða hagfræðingar, sem þeir ráðgast við þarna í stjórnarráðinu, hafi einhverja sérstaka tröllatrú á því að hafa okurvexti, - það fer víst ekkert leynt, - haldi, að það sé allra meina bót að hafa vextina svo háa, að allur atvinnurekstur í landinu fari hreinlega á höfuðið. En svo er fenginn erlendur hagfræðingur, norskur, sem lætur uppi álit um ýmsa hluti, þó með fyrirvara mjög svo, og það er að heyra á hans áliti, að hann telji, að vaxtahækkun nái alls ekki þeim tilgangi, sem með henni sé hugsaður, í þessu kerfi og að reynslan í Noregi sé sú, að vaxtahækkun hafi alls ekki þau áhrif til að draga úr útlánum, sem sumir virðist halda, og þar fram eftir götunum. Þannig mætti lengi telja ótal þýðingarmikil atriði, sem hagfræðingar eru alveg ósammála um, vegna þess, að það eru ekki tæknileg atriði, það eru ekki atriði, sem eru lærð í háskólum, - það eru atriði, sem menn verða að gera upp hug sinn um án stuðnings af nokkru því, sem menn geta lært í skólum. Það er náttúrlega ekki skemmtilegur vottur um örugga forustu, ef menn fara að reyna að skjóta sér á bak við hina og aðra sérfræðinga, þegar fer að halla undan fæti. Þá er það um vexti og innistæðueigendur. Hæstv. viðskmrh. sagði, að með þessu frv. væru innistæðueigendur sviptir miklum hagnaði, og nefndi í því sambandi 80 millj. kr. Það er nú alveg nýr flötur á þessu máli, ef nú á að halda því fram, að þetta vaxtaokur hafi verið sett á til ágóða fyrir innistæðueigendur. Það er alveg nýtt sjónarmið og stangast algerlega á við það, sem áður hefur verið haldið fram úr stjórnarherbúðunum. Því var lýst í fyrra með sterkum orðum, að þetta væri fullkomið neyðarúrræði, sem yrði að grípa til til þess að draga úr lánaþenslunni, eins og það var kallað, og mundi standa aðeins til bráðabirgða. Það var ekki flutt þá sem neinn sérstakur búhnykkur fyrir innistæðueigendur. Og hæstv. forsrh. sagði líka hér í gær eða fyrradag, þegar þetta var til umr., að hann yrði þeirri stundu fegnastur, eða eitthvað í þá átt, þegar hægt væri að lækka vextina aftur. Af þessu sjáum við, að þetta vaxtaokur hefur ekki verið innleitt til hagsbóta fyrir innistæðueigendur, enda er sannleikurinn sá, að sú efnahagsmálastefna, sem hæstv. ríkisstj. hefur nú tekið upp og beitt sér fyrir, er stórhættuleg innistæðueigendum, jafnvel þó að þeir fengju um einhvern stuttan tíma auknar vaxtatekjur, og það af þeirri einföldu ástæðu, að hér er svo illa að búið, að þessar ráðstafanir hljóta að hafa í för með sér stóraukna dýrtíð í landinu og stórkostlega rýrnun á innistæðum á næstunni, því er nú verr og miður. Því er þessi stefna mjög hættuleg og óhagstæð fyrir innistæðueigendur. Í þessu sambandi vil ég taka undir það með hv. 7. þm. Reykv. (EÁ) að spyrja hæstv. viðskmrh.: Hverjir eru þessir innistæðueigendur, sem nú í bili fá þennan hagnað af lánaokrinu? Gæti hæstv. ráðh. upplýst, hvernig þessar innistæður í heild skiptast á milli sjóða og stofnana annars vegar og einstaklinga hins vegar? Ég vil einnig taka undir, að það væri mjög þýðingarmikið að fá upplýsingar um, hvað Seðlabankinn hagnast mikið á þessu vaxtaokri, sem innleitt hefur verið, hvað það skattgjald er hátt, sem lagt er á íslenzkan atvinnurekstur og íslenzkan almenning til þess að leggja það fé dautt í Seðlabankann. Þetta væri mjög fróðlegt að fá upplýst, til þess að sjá betur þessa hlið á málinu. Annars vil ég að lokum segja, að ég trúi því tæpast, fyrr en ég tek á því, að ekki verði fallizt á að breyta vöxtunum, lækka þá, og draga úr lánasamdrættinum, því að það er alveg augljóst mál, að þetta getur ekki staðizt, eins og nú er. Það er fjöldi einstaklinga og fyrirtækja kominn gersamlega í greiðsluþrot, og það er ekki hugsanlegt, að út úr því verði komizt nema breyta stefnunni, - nema þá ríkisstj. ætli nú strax að láta verða úr því, sem auðvitað er lokatakmarkið, og hún ætli að halda fast við það að koma efnalega öllum þessum sæg einstaklinga og fyrirtækja í strand, láta eignir allra þessara aðila koma til sölu fyrir lítið nú þegar, til þess að þeir, sem meiri fjárráð hafa, geti tekið við þjóðarbúskapnum yfirleitt. Ef hæstv. ríkisstj. ætlar að halda fast við þetta, hlýtur það að vera meiningin að koma á þessari þjóðfélagsbyltingu strax. Sjái ríkisstj. hins vegar, sem maður verður að vona, að það er ekki fært að framkvæma þessa þjóðfélagsbyltingu eins og hún hefur hugsað sér, og hún getur ekki gert það, vegna þess að hún hefur ekkert umboð til þess, þá er náttúrlega einfaldast að byrja að laga þetta með því að lækka vextina strax og slaka á lánsfjárhöftunum. Og þá er eðlilegast að slaka á lánsfjárhöftunum með því að hætta að draga fé sparisjóðanna og viðskiptabankanna inn í Seðlabankann og enn fremur með því að lána út á afurðirnar úr Seðlabankanum eins og áður hefur verið gert og ekki hefur verið talið verðbólguaukandi,fyrr en þessi nýja speki var fundin upp. Hitt úrræðið, sem hæstv. ríkisstj. lætur skína í, þó að hæstv. ráðh. gerði það ekki, eða látið er skína í úr stjórnarherbúðunum, að halda sér dauðahaldi í þetta, sem ákveðið hefur verið, en setja upp stóra kreppulánasjóði til þess að lána mönnum eins konar neyðarlán til að greiða okurvextina og bæta þannig upp að einhverju litlu leyti lánsfjárkreppuna, slíkt er auðvitað fullkomið neyðarúrræði. Hvaða vit er í því að vera að heimta af mönnum slíka okurvexti eins og nú er gert, taka svo spariféð og drífa það inn í Seðlabankann og lækka útlánin á afurðirnar, skrapa síðan saman fé með einhverju móti til þess að koma öllum atvinnurekstri í landinu á kreppulán? Það er gersamlega ómögulegt að skilja þennan hugsunarhátt og ég er þess vegna að vonast eftir því, að það verði við nánari íhugun fallizt á að gera þær ráðstafanir til að byrja með, sem þetta frv. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Ég var ekki hér, þegar umr. hófust um þetta mál, en ég las ræðu hæstv. forsrh. í Morgunblaðinu. Hann segir þar orðrétt: „Það raskar þó ekki því, að til lengdar eru þessir vextir óbærilegir fyrir skulduga menn.“ Á öðrum stað segir hæstv. forsrh.: „Hin mikla fjárfesting“ - í sjávarútveginum á hann vafalaust við - „á sinn þátt í örðugleikum útgerðarinnar.“ Ég er hæstv. forsrh. algerlega sammála um þessi atriði bæði, og ég hygg, að við séum það framsóknarmenn. En mér kom í hug Páll postuli, þegar ég las þetta, en honum varð einu sinni að orði: Hið góða, sem ég vil, geri ég ekki, en hið vonda, sem ég ekki vil, það geri ég. Hæstv. forsrh. gæti raunar breytt þessu þannig, að segja: Það vitlausa, sem ég vil ekki, það geri ég, en það viturlega, sem ég vil, það geri ég ekki. - Þetta er alveg hárrétt. Vextirnir eru óbærilegir fyrir skulduga menn, og það er líka hárrétt, að aðalerfiðleikar ríkisstj. núna eru hin heimskulega fjárfesting í útgerðarmálunum. Ég skal ekki eyða mörgum orðum um það, sem hæstv. ráðh. deildi á vinstri stjórnina. Það er fáránlegur hlutur, þegar sjálfstæðismenn hafa viljað halda því fram, að kjaraskerðingin hafi numið 1200 millj. í tíð vinstri stjórnarinnar, og þetta er marghrakið. Það er einhver, sem dettur ofan á að segja þetta, og svo éta þeir þetta hver upp eftir öðrum. Það, sem skeður í tíð vinstri stjórnarinnar, er, að gengið smáfellur, en það hefur bara alltaf fallið í tíð allra stjórna síðan 1939, var raunar búið að falla þá sem svarar svona 10% á ári. Og þar var ekki um kjaraskerðingu að ræða, heldur hitt, að það var raunverulega um gengislækkun að ræða. En sú gengislækkun var fólgin í bótum, bæði með vísitölunni og bændum var bætt upp hækkun á áburði og fóðurbæti með hækkuðu afurðaverði. Hér var því ekki um kjaraskerðingu að ræða. Gjöld til ríkisins sjálfs hækkuðu ekki nema litið. Kjaraskerðing kom raunverulega fram í fyrra, því að þá hækkuðu vörurnar til fólksins, án þess að það fengi kauphækkun tilsvarandi. Um hitt er ég ekki sammála flm., að kjaraskerðingin hafi verið 1100 millj. Ég álít, að hún hafi verið um 700 millj. Og það er vafasöm aðferð hjá stjórnmálaflokkum og blöðum að sjá einhverri vitleysu fram og hamra hvað eftir annað á því, sem er bæði rangt og ósanngjarnt. Það bætir ekki úr. Hæstv. forsrh. hélt því fram, að við hefðum eytt 1500 millj. kr. fram yfir það, sem við hefðum aflað, í tíð vinstri stjórnarinnar. Þetta er líka alrangt. Skuldir uxu í tíð vinstri stjórnarinnar um 430 millj. Það voru tekin lán upp á 480 millj., en það voru líka greiddar niður fastaskuldir. Þetta birtist í Fjármálatíðindum. Heildarskuldir, þegar Framsfl. fer úr ríkisstj., eru um 730 millj., fastaskuldir bæði ríkisins og einstaklinga, en voru 300 millj., þegar þeir slitu sinni ástríku sambúð, sjálfstæðismenn og framsóknarmenn. En á þessu tímabili er varið margfaldri þessari upphæð í fjárfestingu. Það, sem um er að deila, er, hvort átti að framkvæma þessa fjárfestingu eða ekki. En það er ekki hægt að halda því fram með nokkrum einustu rökum, að þarna hafi þeir étið þetta beinlínis upp því að sum árin er fjárfestingin um 1600 millj. Við græðum stórkostlega þessi ár. En það er hægt að deila um það, hversu ör fjárfestingin átti að vera. Frv. þetta gengur út á það, að fá vextina lækkaða ofan í það, sem þeir voru áður. Það má segja, að það er ekki komin full reynsla á þessar ráðstafanir ríkisstj., en nokkur reynsla, er óhætt að segja, er komin. Og hvað sýnir hún? Það er talað um, að við höfum haft óhagkvæman greiðslujöfnuð. Það er talað um, að erlendar skuldir hafi verið of miklar. En hvað hefur skeð, síðan vinstri stjórnin sagði af sér? Það hefur skeð það, að á árinu 1959 hækka erlendar skuldir - föst lán - um allt að því 200 millj. Og eftir þeim upplýsingum, sem maður getur dregið af Fjármálatíðindum eða Hagtíðindum og hæstv. viðskmrh. hefur skýrt hér frá, þá er sennilegt, að þær hafi aukizt um 600 millj., það sem af er þessu ári. Breytum við þessum 200 millj. í núverandi gengi, þá eru þetta fullar 1000 millj. Breytum við þeim 430 millj., sem erlendar skuldir - föst lán - hækkuðu í tíð vinstri stjórnarinnar, þá er það eitthvað á 10. hundrað. Þá hafa sem sagt föst lán erlendis hækkað meira á rúmlega hálfu öðru ári hjá núverandi ríkisstjórn, jafnaðarmönnum og sjálfstæðismönnum, heldur en í tíð vinstri stjórnarinnar. Hafa þær umbætur eða sú fjárfesting, sem hefur verið framkvæmd núna, verið hagkvæm í tíð ríkisstj.? Ég hygg ekki. Þá var unnið að því eð reisa verksmiðjur, eins og sementsverksmiðjuna, nokkurn hluta áburðarverksmiðjunnar, rafvæða landið. Þetta er allt gjaldeyrissparnaður. En nú eru flutt inn skip, sem ómögulegt er að reka án rekstrarhalla og við höfum ekki þörf fyrir. Það er ekki hægt fyrir sjálfstæðismenn, og ég vil ekki halla ranglátlega á þá og raunar engan, - það er ekki hægt fyrir sjálfstæðismenn að segja, að þeir hafi ekki borið ábyrgð á stjórn jafnaðarmanna á tímabilinu frá því að Framsfl. fer úr stjórn í desemberbyrjun 1958 og þar til þeir taka við stjórn í desemberbyrjun 1959. Vitanlega báru þeir ábyrgð á þessari stjórn. Það er í raun og veru ekki sæmandi fyrir þá að segja, að þeir hafi ekki haft hugmynd um, þegar þeir tóku við stjórninni, hvernig ástandið var. Þeir höfðu aðstöðu til þess að kynna sér öll gögn og gátu kynnt sér þau, og áttu vitanlega að byrja á því að kynna sér þetta. Það er ekki hægt fyrir þá að segja, að þeir beri enga ábyrgð á innflutningsleyfum fyrir skipum og þeim ábyrgðum, sem bankarnir urðu að taka á sig út af þeim skipakaupum, sem nú eru. Ég benti á það í fyrra, viðvíkjandi gengislækkuninni, að með því að fella gengið svona mikið kipptu þeir algerlega grundvellinum undan framtíðarrekstri á þeim skipum, sem verið var að kaupa, og þeir gerðu þeim mönnum, sem voru að fara af stað með atvinnufyrirtæki, hvort heldur voru bændur eða aðrir, lífið ómögulegt. Nú er verið að kaupa togara, sem kosta 30–40 millj. Með núverandi vöxtum og tryggingargjöldum eru sennilega vextir og tryggingargjöld af þessum togurum um 6 millj. kr. á ári, en afli lítill. Ímyndið ykkur, hvernig á að reka þetta. Mennirnir eru komnir efnalega flatir, jafnvel þótt þeir væru vel efnaðir fyrir, á 2–3 árum. g er sannfærður um, að rekstrarhalli á þessum togurum, ef búið er að þeim með vaxtakjör og lánsfjárkreppu og annað líkt og nú er, verður 5–6 millj. kr. á ári. Meira að segja maður eins og Haraldur Böðvarsson á Akranesi, einhver allra efnalega sterkasti maður á landinu, sem hefur rekið sinn sjávarútveg af mikilli prýði, þolir þetta ekki. Sennilega sú viturlegasta grein, sem hefur birzt í Morgunblaðinu s.l. ár, og er það blað engan veginn verra en önnur blöð, er grein, sem birtist eftir Harald Böðvarsson um útgerðina. Það er alveg rétt, sem hann segir. Það er í fyrsta lagi, að lánin eru allt of lítil, sem fást, miðað við það, að verðgildi krónunnar hefur lækkað. Það, sem ríkisstj. hélt fram í fyrra, að hún gæti komizt af með að lána svipaðar fjárhæðir og áður, er eins og hver annar barnaskapur. Útlán bankanna í landinu hafa aukizt um 900 millj. síðan Framsfl. fór úr ríkisstj., og þó vitum við, hversu gífurlegur lánsfjárskorturinn er enn þá. Það er því ekki rétt, sem vissir menn í ríkisstj. héldu fram í umræðum um efnahagsmál í fyrra, að það sé hægt að komast af með svipaða fjárhæð, því að það þarf miklu meira rekstrarfé, ef lag á að vera á hlutunum, en nú er, til þess að hægt sé að starfrækja atvinnulíf í landinu. Og við vitum, að það verður að leggja skipunum hér og þar við land af fjárskorti. Það er verið að flytja inn skip með dýrum tækjum og dýr skip, og það verður til þess, að sjómennirnir vilja frekar fara á þessi nýju skip, því að þeir hafa nokkurn veginn tryggt, að þeir fá kaup sitt borgað, þótt allt strandi, og þá verður bara að leggja gömlu bátunum. Hugsið ykkur þessa hagfræði: Það eru keypt dýr tæki, en tækjum, sem hafa möguleika til þess að bera sig, skipum, sem standa ekki í háu verði, verður að leggja. Við höfum ekki efni á slíkri fjármálapólitík, og ég hygg, að engin þjóð hafi það. Við öflum miklu meiri fisks en Norðmenn, en það er eftirtektarvert, að Norðmenn, sem afla lítils, fara bara betur með fiskinn, hafa tilkostnaðinn í hófi, þeir fara betur með veiðarfærin og hafa ekki svo dýr skip, að þau geti ekki nokkurn veginn borið sig. Þeir fara ekki inn á það að fella gengið, þó að aflist illa eina og eina vertíð. Hingað er fenginn norskur hagfræðingur til þess að leggja blessun sína yfir hlutina, og þó að hann sé tregur til að fullyrða, að allt sé ágætt, sem gert hafi verið, þá er tilgangurinn sá að fá hann til þess. Hvernig í ósköpunum stendur á því, að norska ríkisstjórnin notar ekki þennan speking sinn og fer að eins og við, fellir krónuna, hækkar vextina? Hvar vita menn þess dæmi, að önnur eins ósköp hafi skeð og hér í fyrra, að vextirnir eru hækkaðir um 4%, - það er 70–80% vaxtahækkun á útgerðinni og 50–60% á almennum útlánum, - samhliða því, að framkvæmd er jafnstórfelld gengislækkun og þetta. Annað hvort hefði átt að nægja. Ég skal játa, að það er orðinn meiri sparnaður í landinu en var, og það út af fyrir sig er gott. Það má vel vera, að við höfum verið heldur eyðslusamir og ekki kunnað með fé að fara. Ég get vel fallizt á það. Alþýða manna er farin að eyða minna. En þá átti bara ríkisstj. að nota samhliða ráðdeild. Hún átti að draga úr fjárfestingunni. Það er gagnslaust að vera alltaf að fella krónuna. Það er alveg ámóta og þegar kona kemur með mjólk úr fjósinu og til þess að drýgja 6 lítra af mjólk, þá bætir hún í 4 lítrum af vatni. Það bara skemmir mjólkina, en það gerir ekki næringargildið meira. Hver einasta þjóð, sem vill hafa fjármál sín í lagi, leggur áherzlu á það, að hafa stöðugt gengi. Það, sem örvar sparifjármyndun í hverju landi, er að hafa gengið stöðugt, að fólkið geti treyst því, að sparifé verði ekki verðfellt, en ekki það, þó að eigi að hækka vextina í eitt og eitt ár. Ríkisstjórnirnar hafa haft þann sið undanfarið að fá hagfræðinga til þess að segja sér, hvað þær ættu að gera. Þetta er hliðstætt því, að bóndi sendi greindan vinnumann, sem hann hefur, til þess að læra að slá með dráttarvélarsláttuvél. Svo kemur vinnumaðurinn og segir, að hann hafi lært þetta bóklega, og segir húsbóndanum, hvernig hann eigi að fara að þessu. Húsbóndinn hlustar á, sezt svo upp á dráttarvélina og fer á stað og mölbrýtur svo náttúrlega allt saman, áður en dagurinn er liðinn. Í staðinn fyrir, að ráðh. ættu að setja sig inn í hlutina sjálfir, skilja þá alveg til botns, læra sem sagt sjálfir það, sem þeir þurfa að gera, þá láta þeir aðra læra það og læra þó aðeins takmarkað, því að við vitum um alla þessa blessaða hagfræðinga, að þeir hafa afar litla raunhæfa þekkingu allir þrír. Það er hægt að læra t.d. bóklega, hvernig maður á að hirða og slá með sláttuvél. En þegar kemur til framkvæmdanna, þá kann maður ekkert og brýtur allt saman. Það er nefnilega allt annar hlutur. Og þessir hagfræðingar hafa takmarkaða hagnýta þekkingu og eru auk þess misjafnir eins og aðrir menn. Ríkisstj. hafa alltaf verið að fá tilsögn hjá þessum mönnum, aldrei hafa þessar kenningar staðizt, og aldrei hefur þó kastað tólfunum jafnmikið og nú, eins og ég mun koma að síðar. Raunar er ekki hægt að segja, hvort hagfræðingarnir beri fullkomlega ábyrgð á þessu. Við vitum, að það getur öllum yfirsézt, og það er enginn af okkur alvitur í þessu þingi, og þó að við hefðum einhvern, sem væri alvitur, þá fengi hann áreiðanlega ekki að fá sitt fram. Og það er vitanlega eins með hagfræðingana, að þeim er misjafnlega sýnt um þessa hluti, og svo er ótalmargt, sem kemur til greina, sem er ekki hægt að sjá fyrir fram. Ég skal játa, að afkoma bátaútvegsins í fyrravetur var betri í krónutölu, vegna þess að gengið var fellt. En afkoma síldarútvegsins í sumar var mun verri, vegna þess, hvað gengisfellingin er mikil. Meðaltekjur af báti á síldveiðum voru tæpar 400 þús. í sumar. Af því fara um 60% í kaup. Við skulum segja, að þetta hafi verið 400 þús., og þá hefur útgerðin sjálf 160 þús. Nú kostar nótin að meðaltali um 500 þús. Ef það er tekið lán upp á 12% vexti, þá er það 60 þús. Afskriftir af nótinni mundu vera hæfilegar allt að því 100 þús. Þá eru meðalbrúttótekjur bátsins svipaðar og kostar að eiga nótina og borga af henni vexti og afskriftir. Á því getum við séð, hvernig tapið í krónutölu hefur verið miklu meira vegna gengisfellingarinnar, því að næturnar hækkuðu t.d. um 200 þús. vegna gengisbreytingarinnar, þannig að það er ekki einhlítt að fella krónuna. Sjávarútvegurinn þarf að kaupa svo mikið erlendis frá. Því var haldið fram, að það yrði að hækka vextina, til þess að sparifjáraukning yrði í landinu. Ég vil benda á það, að sparifjáraukningin 1958 var 104 millj., sparifjáraukningin 1959 var 158 millj., en sparifjáraukningin, það sem af er þessu ári, er 165 millj., og er það 57 millj. kr. meira en á sama tíma í fyrra. En við verðum líka að gæta þess, að krónan er 1/3 verðminni eða allt að því. Og sparifjáreign landsmanna nær skemmra nú til að fullnægja lánsfjárþörfinni en var, áður en gengið var fellt svo stórkostlega eins og gert var í fyrra, af því að það þarf alltaf 1/3 fleiri krónur til að geta rekið sama atvinnurekstur nú heldur en þurfti þá. En sparifé hefur aðeins vaxið um 165 millj., það sem af er þessu ári. Svo er einhliða sparifjármyndun enginn mælikvarði á efnahagsástandið í einu landi, eins og kemur fram glöggt núna, því að skuldir út á við hafa stóraukizt, og þess ber auk þess að gæta, að þau lán, sem tekin ern á þessu ári, eru óhagstæð að því leytí, að þau eru til fárra ára. Núv. ríkisstj. fjasaði mikið um vaxtabyrðina, en vaxtabyrðin hefur allt að því tvöfaldazt, síðan Framsfl. fór úr stjórninni, af því að skuldir okkar hafa allt að því tvöfaldazt. Ég sé því ekki, að það verði læknaðar neinar meinsemdir með þessu. Því var haldið fram, að allt hefði verið að fara fram af brúninni, steypast fram af og brotna náttúrlega og bramlast hjá vinstri stjórninni. Og ég held, að það hafi verið einn hagfræðingur, sérfræðingur ríkisstj., sem kom með þessa setningu, en þetta glumdi yfirleitt á framboðsfundunum og víðar. Maður skyldi þá ætla, að vagninn hefði ekki verið settur fram af brúninni hjá núv. ríkisstj., að núv. ríkisstj. hefði sett í bakgír, en ekki sett í framgír. En það, sem skeður, er nú bara það, að í staðinn fyrir að bakka, þá er ekið áfram og meira að segja stigið vel á benzínið. Ef við hefðum verið að fara fram af brúninni í árslok 1958, þá værum við áreiðanlega komnir fram af henni núna, og það erum við vitanlega, þó að við deyjum e.t.v. ekki af fallinu, því að nú er ríkisstj. komin í algera sjálfheldu. Því var lýst yfir í fyrra, að það kæmi ekki til greina að hjálpa sjávarútveginum frekar en gera ætti með þessari gengisfellingu. Því var raunar ekki haldið fram, að það ætti að hjálpa honum með vaxtahækkuninni, en gengisfellingin ætti að nægja. Nú vil ég spyrja: Hvað ætlar hæstv. ríkisstj. að gera? Það er búið að flytja inn skip á árinu 1959 fyrir 159 millj. Það er búið að flytja inn skip á árinu 1960 fyrir 260 millj. Alls eru þetta á 5. hundrað millj. Það eru alltaf að koma skip og ekki nein smáskip. Ég veit ekki, hvað þetta verður endanlega, þegar skipin verða komin, sem búið er að leyfa innflutning á. Ætli það verði ekki 6, 7 eða 8 hundruð millj., eitthvað svoleiðis? Hvað ætlar hæstv. ríkisstj. að gera, ef ekkert af þessum skipum getur borið sig? Það vita þeir, og það viðurkenna þeir, sem eru að kaupa þau. Það er nefnilega ægileg yfirsjón, sem ríkisstj. og bankar hafa gert að ganga í greiðsluábyrgðir og gera mönnunum fært þess vegna að kaupa þetta. Og það er beinlínis komið aftan að mönnunum, því að þegar þeir panta þessi skip, þá gera þeir ekki ráð fyrir þeim ósköpum, sem gerast eftir þetta. Skipin hækka um þriðjung í verði, og vextir eru hækkaðir um 60%, eitthvað svoleiðis. Og menn, sem hafa jafnvel verið vel stæðir og þetta hefði verið vel gerlegt, áður en þessar efnahagsaðgerðir voru gerðar, standa algerlega ráðþrota núna. Nei, þetta er ekki fjármálapólitísk fyrirmynd. Ég skal játa, að náttúrlega hefur verið hægt að finna eitthvað að öllum stjórnunum og þar á meðal vinstri stjórninni. Og ég skal játa, að ég taldi hana fara fullgeyst í fjárfestingunni. Ég skal líka játa, að það voru gerðar yfirsjónir, t.d. eins og það að kaupa austur-þýzka togara. Þeir voru ekki hentugir. En þetta eru bara smámunir hjá þeim ósköpum, sem hafa skeð síðan. Gjaldeyrisstaða bankanna 1. des. 1959 er óhagstæð um 35.3 millj. Eftir það versnar gjaldeyrisstaða bankanna og verður lökust í febrúar í ár. En 1. sept. nú er hún óhagstæð um 67 millj. Er það verra en þegar vinstri stjórnin skildi við. Ég held því um sjálfstæðismenn, þó að þetta séu ágætir menn, og ég hef aldrei dregið í vafa, að þetta séu drengskaparmenn og vilji vel, það hefur aldrei hvarflað að mér, - þá held ég satt að segja, að nú væri réttara að fara að endurskoða þeirra eigin ráðstafanir og gera það rækilega og reyna að hugsa, hvernig þeir ætla að komast úr þessari sjálfheldu, sem þeir eru komnir í, heldur en að vera alltaf sí og æ að skamma vinstri stjórnina, þó að henni hafi yfirsézt um ýmsa hluti. Það, sem ríkisstj. átti að gera í fyrra, og þá væri hún betur á vegi stödd, var að standa við það, sem hún lofaði fólkinu. Hún átti að stöðva gengið, þar sem það var. Það var í raun og veru loforð hennar við kosningarnar. Og þá væri hún miklu betur á vegi stödd, því að þá væri hún ekki í annarri eins sjálfheldu með nýju skipin og hún er núna. Það er nefnilega ekki neinn smáræðisfloti, sem er að koma inn í landið. Það er ekki borið við að rannsaka, hvaða skipastærð beri sig bezt að reka hér við land. Menn eru látnir ráða þessu sjálfir. Það er bara leyft og leyft, og bankarnir ganga í ábyrgð á ábyrgð ofan. En ef menn vilja gera þetta af einhverju víti, þá þarf að þrautathuga, hvaða skipastærð sé bezt og hentugast að hafa á hverjum stað. Ég skal játa það, að hér fyrir Suðvesturlandinu og Norðurlandi þurfa bátarnir ekki að vera eins stórir og fyrir Austurlandi. Þeim er vorkunn, þó að þeir vilji hafa bátana dálítið stóra. En að kaupa 150 tonna skip, sem kostar núna með veiðarfærum um 7 millj., það er vonlaust. Vextir og tryggingar af þessum skipum eru um 1 millj., og það eru litlar líkur til, að þeir geti borgað nema lítinn hluta af þessari millj., þannig að það er árlegur greiðsluhalli. Hvað á að gera? Það, sem ríkisstj. átti að gera, í staðinn fyrir að ganga lengra í gengisfellingu og vaxtahækkun en orðið var, þegar hún tók við, var að reyna að reka atvinnuvegina á hagkvæmari hátt. Við getum aldrei rekið okkar síldarútveg sæmilega, nema reyna að koma aflanum í meira verðmæti en nú gerist. Við verðum að reyna að koma síldarafurðunum í betra verð, við verðum að reyna að koma fiskafurðunum í betra verð, og við verðum að reyna að eyða minna í veiðarfæri en við gerum. Ég hygg, að hægt væri að koma að miklu leyti í veg fyrir, að veiðarfæraeyðslan yrði jafnmikil, með því að hásetarnir tækju sinn hluta af veiðarfærakostnaðinum og hlutaskiptunum yrði breytt á þann hátt, að hann yrði dreginn frá óskiptu. Ég hygg, að með því að hagnýta síldina á annan hátt en gert hefur verið væri hægt að koma henni í miklu meira verð. Hvaða vit er í að bræða hana og fá sama og ekkert fyrir það, því að við vitum, að þó að síldin sé misfeit, þá er þetta allt saman næringarmikill og góður matur. Það var þetta, sem átti að vinna að, en ekki að fella krónuna svo að segja athugunarlaust. Ég skal játa, að útflutningssjóðurinn var gallaður, kerfið var gallað. Það var ákaflega hættulegt að hafa ekki sama gengi á krónunni, hvort sem varan var keypt eða seld, og ég var sammála sjálfstæðismönnum um það. Ég var líka sammála þeim um, að það var betra að hafa heilbrigt gengi heldur en hafa þessar stöðugu uppbætur, sem komu seint og illa. En ég var ekki sammála þeim um það, að þeir ættu að ganga lengra en orðið var. Þeir þurftu ekki að ganga lengra í því að fella krónuna en gert var, enda hefur niðurstaðan orðið sú, að þeir eru komnir í sjálfheldu með þennan nýja skipastól, sem er sennilega ¼ eða 35 hluti af öllum fiskiskipastóli landsins. Þessar ráðstafanir voru svipaðar því og ef einhverjum hagfræðingi væri falið að áætla, hvað Íslendingar yrðu margir eftir 10 ár, og hann tæki bara dauðsföllin, en athugaði ekki, hvað margir fæddust. Það var alveg hliðstætt hjá ríkisstj, í fyrra. Ríkisstj. athugaði ekki, að það þurfti að halda við skipastólnum, að menn þurftu að reisa sér hús, menn þurftu að koma sér upp bústofni, byggja upp sínar jarðir, sumir áttu það eftir, og mönnum var gert þetta ókleift. Það var ekki hugsað um framtíðina, heldur bara litið til baka. Ég las það í Alþýðublaðinu eftir umræðurnar um þetta mál, að þar voru þeir að tala um, að sparifjáreigendur græddu 80 millj. á þessum háu vöxtum. Já, svo er, nú það. En hvað töpuðu þeir miklu á þessari miklu gengisfellingu? Það var ekki reiknað út. Og hvað ætlar nú ríkisstj. að gera viðvíkjandi þessu að nú er ómögulegt að reka þessi nýju fiskiskip? Mér hafa komið fjórar leiðir í hug og eru þó allar illar. Í raun og veru er aðstaða ríkisstj. svipuð og kindanna, sem lentu í sjálfheldu vestur á Snæfellsnesi. Þær fóru upp á fjallið, þær sáu grastopp á stalli niðri í klettabelti, og þær þyrftu að komast upp aftur. Og svo þegar þær voru búnar að éta upp þessa grastoppa, komust þær kannske á einhvern annan stall og átu þar líka, en fæstar komust upp aftur, flestar hröpuðu. Aðstaða ríkisstj. er í raun og veru hliðstæð í sjávarútvegsmálum. Það er aðeins bráðabirgðalausn. Það er aðeins lítill toppur á syllu, sem er hægt að seðja hungrið með í bili, að fella gengið. Svo rekur að því, að það dugir ekki. Viðvíkjandi þessum nýju skipum eru fjórar leiðir til í raun og veru. Það er að láta þá verða gjaldþrota, þessa menn, sem hafa keypt skipin, og það er í raun og veru alveg í samræmi við kenningarnar, sem var haldið hér fram í fyrra. En leiðinlegi liðurinn í þessu öllu saman er, að það var komið aftan að þessum vesalings mönnum af sjálfu ríkisvaldinu. Í öðru lagi er að greiða skipin niður, þ.e. að greiða skipin öll fyrir þá erlendis og fella svo gengið þar á eftir til þess að gera þeim mögulegt að reka skipin. Þeir þurfa vitanlega að gera það. Þriðja leiðin er að greiða fyrir þá nokkurn hluta skipsverðsins og freista að halda sama gengi áfram. Fjórða leiðin er að reyna að taka aftur vitleysuna, sem gerð var í fyrra, og má það þó heita ókleift. Það er eins og að komast af stallinum þarna vestur í fjöllunum, það var hér um bil ómögulegt. En það væri þó ef til vill að sumu leyti skásta leiðin. Nú eru þau kynni, sem ég hef haft af bankastjórum, þannig, að þetta séu velviljaðir og góðir menn, og ég er ekki sammála þeim flokksmönnum mínum, sem halda því fram, að þetta hafi verið beinlínis fyrir fram hugsað allt saman. Það var það ekki, því miður. Og ég er ekki sammála þeim um, að þetta sé fryst í Seðlabankanum, þetta fé, sem þeir eru að narta í frá sparisjóðunum. Og viðvíkjandi innlánsdeildunum er það nú allt í lagi, þeir fá ekkert úr þeim. Það var bara af hreinni heimsku, sem þeir settu þetta lagaákvæði, bara til að gera sig óvinsæla, vegna þess að þeir, sem leggja inn á innlánsdeildirnar, ráða, hvort þeir hafa peningana sína á reikningnum eða í innlánsdeildunum. Þeir fá aldrei neitt úr innlánsdeildunum, það var bara til þess að láta rægja sig fyrir eitthvað að vera að vitleysa þessu í lögin. Og það sýnir sig nú, að þegar Útvegsbankinn getur ekki lánað Haraldi Böðvarssyni, sem er einhver öflugasti útgerðarmaður landsins, þá er þó verkalýðssparisjóðurinn á Akranesi, sem hleypur undir baggann og lánar honum 3 millj., svo að hann kemur bátunum á flot. Það eru þó þessir smábankar heima fyrir, sem skilja það, að með því að stöðva atvinnurekstur Haralds Böðvarssonar á Akranesi, hvað sem honum sjálfum líður og hans fjárhag, þá er verið að gera hálft Akranes atvinnulaust, og það vill sparisjóðurinn vitanlega ekki og þeir, sem honum stjórna. Ég hef ekki trú á, að þeir geymi nú neinn sérstakan seðlabunka þarna uppi í Seðlabankanum. Nei, ónei, það er nú eitthvað annað. Svoleiðis er, að bankastjórarnir við þessa banka hafa reynt að hjálpa atvinnuvegunum eins vel og þeir geta, en þá skortir bara rekstrarfé, vegna þess að það þarf svo mikið, síðan krónurnar voru minnkaðar, og það er enginn leikur fyrir þá að tapa á yfirdráttarlánum. Það er ekki af því að bankastjórar Útvegsbankans hafi ekki viljað lána Haraldi Böðvarssyni, heldur bara að þeir höfðu peningana sennilega ekki til. Það er enginn leikur fyrir viðskiptabankana að lána fyrir 12% og eiga svo að borga Seðlabankanum 16%. Þetta er nefnilega hrein endileysa. Nú er náttúrlega hægt að halda áfram með þessa vexti áfram. En það, sem skeður, er, að þeir verða ekki borgaðir nema að nokkrum hluta. Því var lýst yfir í fyrra, eins og ég hef talað um, að nú ætti ekki að styðja útgerðina frekar, en hún þyrfti þessa góðu gengislækkun. Nei, ónei. En það, sem skeður núna er það, að það er farið að leggja fé í hlutatryggingasjóð, til þess að hann geti bætt ofur litið úr, mýkt mestu sárin, og er það þó lítið. Og svo er meira. Það á að fara að lána út á næturnar. En haldið þið, að þessar nótaskuldir verði borgaðar? Nei, það verða ekki nema fáir, sem borga þær. Næturnar verða notaðar, þangað til þær verða ónýtar, og þá verður bönkunum boðið að hirða þær. Nú er það, sem skeður viðvíkjandi þeim skipum, sem bera sig ekki, að annaðhvort verður þeim lagt eða bankarnir verða að lána peninga til þeirra, og þá skeður það, að þessar skuldir verða hreinlega ekki borgaðar. Það er vafalaust mikið um lán í bönkunum, sem aldrei verða borguð, og það á eftir að verða enn meira, ef það verður búið þannig að atvinnuvegunum að hafa vextina jafnháa og þeir eru núna. Það getur skeð, að verzlanirnar flestar geti borgað. Það getur skeð, að millistéttin borgi sína vexti. En ég fullyrði, að stærri atvinnufyrirtækin geta aldrei borgað þau lán, sem stofnað væri til á þessum grundvelli. Viðvíkjandi bændunum vil ég segja það, - ég þekki til þeirra, því að ég hef starfað með þeim, - að þeim bændum, sem eru núna að gera framkvæmdirnar, er gert gersamlega ómögulegt að halda áfram búskap. Og það verður að gera einhverjar ráðstafanir viðvíkjandi því, ef þeir eiga ekki að guggna. Ég hef sagt við þá, að þeir skyldu ekki missa kjarkinn, þetta lagaðist allt saman, og það er mín skoðun, að það geri það, það verði einhver úrræði höfð. Þetta er kannske ekki stór hópur af bændum. Ég get trúað, að það séu 400–800 bændur á öllu landinu, sem eru í þessari aðstöðu. En ef þeir fá ekki betri lánskjör en þeir hafa núna, þá er gersamlega útilokað fyrir þá að halda áfram búskapnum eða gera þær umbætur, sem nauðsynlegar eru. En þetta á við um alla, allar stéttir. Það er því alveg rétt, sem hæstv. forsrh. sagði, að þessir vextir eru algerlega óbærilegir til lengdar. Það er það, sem við erum að segja, framsóknarmenn. Þess vegna förum við fram á, að þeir séu lækkaðir. Og það er líka rétt hjá hæstv. forsrh., að fjárfesting sjávarútvegsins núna er það, sem kemur honum í mestan vanda, í raun og veru í þá sjálfheldu, að illfært er að komast úr henni. Það má vel vera, að þetta frv. verði ekki samþykkt og að þessir okurvextir verði látnir gilda áfram, eitthvað fyrst um sinn. En ég er sannfærður um, að það verður ekki lengi. Það getur skeð, að ríkisstj. ætli að hafa þá talsvert lengi, en henni er það bara ekki gerlegt. Ég hef ekki trú á því, að útgerðarmenn sætti sig við þessi lánskjör framvegis.



Herra forseti. Árið 1937 voru sett lög um lestrarfélög og kennslukvikmyndir. Samkv. þeim skyldi innheimta skemmtanaskatt með 15% álagi og nota 2/3 hluta teknanna af þessari hækkun skemmtanaskattsins til þess að styrkja lestrarfélög, en 1/3 til þess að koma á fót kennslukvikmyndasafni. Kennslukvikmyndasafnið var þegar stofnað samkv. þessum lögum. Fé það, sem ætlað var til þarfa safnsins, reyndist hins vegar ekki mikið. 1944 voru lög þessi endurskoðuð, kennslukvikmyndasafninu ákveðinn aukinn hluti skemmtanaskattsins, og vænkaðist þá nokkuð hagur safnsins. Enn var lagaákvæðum um hlutdeild safnsins i skemmtanaskatti breytt 1951. Við endurskoðun þá, sem fram fór á löggjöfinni um skemmtanaskatt árið 1957, var hins vegar breytt til og hætt að ætla kennslukvikmyndasafninu fé af skemmtanaskattstekjum, en í stað þess tekin upp fjárveiting á fjárlögum til safnsins, 250 þús. kr., og hefur sú upphæð verið veitt á fjárlögum til safnsins síðan. Heildartekjur safnsins frá upphafi og til ársloka 1959 hafa numið um 3.7 millj. kr. Eru nú í safninu tæpar 1100 kvikmyndir, þar af tæpar 30 íslenzkar. Hins vegar er verulegur hluti myndanna orðinn svo slitinn, að brýna nauðsyn ber til þess að endurnýja þær. Á síðari árum hefur kennslutækni tekið margs konar breytingum. Eru þær ekki sízt fólgnar í því, að kvikmyndir og þá ekki síður svonefndar myndræmur hafa verið teknar í æ ríkari mæli í þjónustu kennslunnar. Slíkar kennsluaðferðir stuðla að því, að námsefnið verður lifandi og aðlaðandi, og hefur reynslan sýnt, að á þennan hátt megi ná árangri, sem torvelt er að ná með öðru móti. Þá hafa tónbönd og hljómplötur á siðari árum einnig verið notuð í æ vaxandi mæli við kennslu, einkum við tungumálakennslu og tónlistarfræðslu. Hin vaxandi þýðing þessara nýju kennslutækja veldur því, að tími er kominn til að endurskoða hin 16 ára gömlu lagaákvæði um kennslukvikmyndasafnið, auka hlutverk þess frá því, sem nú er gert ráð fyrir, og fá því sérstaka stjórn, þar sem annars vegar eigi sæti fulltrúi þeirra aðila, sem fyrst og fremst nota safnið, þ.e. kennarasamtakanna, og hins vegar þeirra opinberu aðila, sem safnið þarf að hafa náið samstarf við, ef vel á að vera, þ.e. menntamálaráðs Íslands og útvarpsráðs auk menntmrn. Frv. þetta var upphaflega samið af nefnd, sem skipuð var í júní 1955 af þáv. menntmrh., Bjarna Benediktssyni. Í n. áttu sæti Ásgeir Pétursson deildarstjóri í menntmrn., sem var formaður n., Einar Pálsson leikari og Pálmi Jósefsson skólastjóri. En auk þess tók Aðalsteinn Eiríksson námsstjóri þátt í störfum nefndarinnar. Að höfðu samráði við n. gerði ég á sínum tíma nokkrar breytingar á frv. hennar og bað menntmn. Ed. að flytja það á þinginu 1958–59. Frv. hlaut hins vegar ekki afgreiðslu og er því nú flutt öðru sinni, óbreytt að öðru leyti en því, að nú er heimilað að taka leigu fyrir myndir, sem safnið lánar. Helztu nýmæli frv. er þessi: Í 1. gr. er kveðið svo á, að safninu, sem nefnt er Fræðslumyndasafn ríkisins, sé fengin sérstök 5 manna stjórn. 4 stjórnarmenn á að skipa samkv. till. Sambands ísl. barnakennara, Landssambands framhaldsskólakennara, menntamálaráðs Íslands og útvarpsráðs, en menntmrh, er ætlað að skipa formann safnstjórnar án tilnefningar. Nú er stjórn safnsins í höndum fræðslumálastjórnarinnar. Dagleg stjórn er í höndum sérstaks forstöðumanns, sem hefur einn starfsmann sér til aðstoðar. Verkefni safnsins er hins vegar orðið svo fjölþætt, að eðlilegt virðist, að því sé fengin sérstök stjórn, sem kennarasamtökin eigi aðild að, en auk þess menntamálaráð, vegna þess að samkv. núgildandi lögum um menntamálaráð og menningarsjóð er menningarsjóði ætlað að stuðla að gerð íslenzkra kvikmynda. Aðild útvarpsráðs að stjórn safnsins er eðlileg og getur orðið gagnleg, vegna þess að safnið þarf að eignast hljómbönd og hljómplötur, en ríkisútvarpið er sá aðili hérlendis, sem aðstöðu hefur til upptöku á hljómbönd og hljómplötur. Í 2. gr. er hlutverk kennslukvikmyndasafnsins ákveðið mun víðtækara en gert var ráð fyrir í gildandi lögum. Höfuðverkefni safnsins á að sjálfsögðu að vera hér eftir sem hingað til að sjá skólum fyrir kennslukvikmyndum og enn fremur kyrrmyndum alls konar. Jafnframt er kveðið á um, að safnið láti gera eða stuðli að gerð íslenzkra fræðslumynda, og er ætlazt til, að safnið eignist sjálft hæfileg tæki til kvikmyndagerðar, bæði til afnota fyrir fasta starfsmenn safnsins og kvikmyndagerðarmenn, sem kynni að vera falin gerð einstakra kvikmynda. Þá er safninu enn fremur ætlað að vera til eflingar heilbrigðu félags- og skemmtanalífi í skólum og raunar ekki aðeins í skólum, heldur æskulýðsfélögum einnig. Þá er og gert ráð fyrir því, að safnið láni skólum tónbönd og hljómplötur í sama skyni og vegna tungumálanáms og tónlistarfræðslu. Safninu er enn fremur heimilað að hafa samvinnu við ýmsa aðila um gerð upplýsinga- og kynningarmynda, en ýmsir aðilar gætu reynzt hafa áhuga á því að taka fjárhagslegan þátt í gerð slíkra mynda, svo sem útflutningsfyrirtæki og ferðaskrifstofur. Hér er mikill hörgull á sérmenntuðum kvikmyndagerðarmönnum, og er því gert ráð fyrir heimild til þess að styrkja menn til náms í þeim fræðum. Í 3. gr. er ákvæði um, að fjárveiting Alþ. skuli eigi vera lægri en sem svarar 4% af skemmtanaskatti umliðins árs. Er það sama hlutfall af skemmtanaskatti og kennslukvikmyndasafninu var síðast ætlað í lögum, og var núgildandi fjárveiting á sínum tíma miðuð við það. Aukist tekjur af skemmtanaskatti, er hins vegar eðlilegt, að fjárveiting til fræðslumyndasafnsins aukist sem því svarar. Í 4. gr. er ákvæði um starfslið. Samþykkt frv. mundi ekki hafa í för með sér neina fjölgun starfsmanna frá því, sem nú er, en eins og ég gat um áðan, starfa nú tveir fastir menn við safnið. Fjölgun starfsmanna yrði háð fjárveitingum á fjárlögum og samþykki menntmrn. Ég tel, að samþykkt þessa frv. mundi undirstrika þá vaxandi þýðingu, sem fræðslumyndir og tónbönd hafa við nútímakennslu, og stuðla að því, að fé það, sem nú er veitt í þessu skyni, kæmi að sem beztum notum. Fjárveitingarnar þyrfti að réttu lagi að auka og það meira að segja mjög verulega. Með þessu frv. er þó ekki lagt til, að svo verði gert, heldur verður það atriði að -koma til úrlausnar í sambandi við fjárlagaafgreiðslu. Hins vegar er það megintilgangur þessa frv. að stuðla að því, að fé það, sem nú er notað, nýtist sem bezt með því að efla á þessu sviði samvinnu kennarasamtaka, menntamálaráðs, útvarpsráðs og fræðslumálastjórnar. Með samþykkt þess yrði auk þess lagður nauðsynlegur lagagrundvöllur að eðlilegri útfærslu á verkefnum safnsins til samræmis við nútímakröfur. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að taka þátt í þeim almennu umræðum um vaxtamálin eða efnahagsmálin, sem átt hafa sér stað nú í tvö skipti, þegar þetta frv. hefur verið til umræðu. Til þess mun án efa gefast annað tilefni síðar, þar sem þær umræður gætu orðið á nokkru breiðari grundvelli. En það var eitt atriði í ræðu hv. 1. þm. Austf. (EystJ), þar sem honum missagðist svo hrapallega, að ég get ekki látið vera að leiðrétta þau ummæli hans. Hann bar saman tölur, sem hann sagði að nýlega væru komnar út í Fjármálatíðindum um greiðsluhallann, eins og hann orðaði það, 1958, bar þessar tölur saman við áætlanir, sem ríkisstj. hefði birt með frv. sínu um efnahagsmál, þegar það var lagt fram á síðasta þingi, og sagði, að þar skakkaði sannarlega miklu. Hann viðhafði allstór orð um þetta, sagði, að þetta væri eitt dæmi af mörgum um það, að valt væri að treysta þeim útreikningum, sem ríkisstj. birti, og þeir sérfræðingar, sem hún hefði í þjónustu sinni, væru vægast sagt harla varhugaverðir menn. Þessu til sönnunar nefndi hann, að sjálfur Seðlabankinn hefði nú gert upp gjaldeyrishallann 1958 og talið hann vera 42.3 millj. kr., en sérfræðingar ríkisstj. og ríkisstj. hefði í fyrra skýrt frá því, að greiðsluhallinn hefði verið um 200 millj. kr. Ég hef aflað mér og hef hér fyrir framan mig þau gögn, sem hv. þm. vitnar til, og skal nú gera svolítinn samanburð á þeim tölum, sem hann ber saman og notar til þess að leggja út af á þann hátt, að hann fellir harðan áfellisdóm yfir ríkisstj. og hennar sérfræðingum. Þó að ég geri mér ljóst, að ekki sé þægilegt fyrir hv. þm. að átta sig nákvæmlega á því, sem hér er um að ræða, nema þeir hafi tölurnar fyrir framan sig, þá skal ég samt gera tilraun til þess að gera þetta mál eins ljóst og unnt er, og niðurstaðan mun svo reynast sú, að hv. þm. geri sig hér af mjög vítaverðu gáleysi sekan um að bera saman tölur, sem ekkert eiga sammerkt, - tölur, sem þær skýringar eru birtar með í textum í báðum plöggunum, sem taka af öll tvímæli um, að þær má ekki bera saman, og hefur aldrei verið ætlazt til, að nokkrum dytti í hug að bera þær saman. Í Fjármálatíðindum, á bls. 57, er birt tafla um gjaldeyrisviðskipti bankanna, og þar er sagt, að greiðslujöfnuðurinn á árinu 1958 hafi verið neikvæður um 42.3 millj. kr. Ef lesinn er textinn, þá er tekið alveg skýrt fram, hvað þetta sé. Þetta er mismunur á innkomnum og útlátnum gjaldeyri gjaldeyrisbankanna. Útlátni gjaldeyririnn hefur reynzt 42.3 millj. kr. meiri en innkomni gjaldeyririnn. Nú vita það allir og án efa enginn betur en hv. þm., að þegar rætt er um halla eða afgang á vörum og þjónustu og vöruviðskiptum og þjónustu í viðskiptum landsins, þá fara ekki öll gjaldeyrisviðskipti, sem lúta að vörum og þjónustu, í gegnum bankana. Það eru ýmis gjaldeyrisviðskipti, sem hafa áhrif á það, hvort halli telst verða á vöruviðskiptum og þjónustuviðskiptum þjóðarinnar út á við eða afgangur. Ýmis stór fyrirtæki hafa heimildir til þess að ráðstafa gjaldeyri á eigin spýtur, og á þeim gjaldeyrisviðskiptum getur annaðhvort verið halli eða afgangur. Til þessa verður auðvitað að taka tillit, þegar rætt er um halla eða afgang á vöruviðskiptum og þjónustuviðskiptum þjóðarinnar. Í grg. fyrir efnahagsmálatill., sem hv. þm. vitnaði einnig til, er yfirlit á bls. 31 um greiðsluhallann við útlönd, og þar segir: „Halli á vörum og þjónustu er 90.8 millj. kr.“ - ekki 208, eins og hann talaði um. Þetta er eina talan, sem nokkurt vit er í að bera saman við töluna í Fjármálatíðindum Landsbankans, þar sem hallinn er talinn 42.3 millj. kr., og þó eru tölurnar ekki sambærilegar, vegna þess að Fjármálatíðindatalan lýtur eingöngu að gjaldeyrisviðskiptum bankanna í sambandi við vöru og þjónustu, en talan 90.8 millj. kr. í grg. með efnahagsmálafrv. lýtur að öllum gjaldeyrisviðskiptum í sambandi við vöru og þjónustu. Nú skal ég láta þess getið hér, að þegar þetta yfirlit um greiðsluhallann frá 1955–58 var gert á árinu 1959, voru ekki allar tölur til í endanlegu formi fyrir næstliðið ár á undan, sem engan þarf að undra. Þegar fengizt er við útreikninga á miðju ári um næstliðið ár á undan, er ekki við því að búast, að öll kurl séu komin til grafar. Þessar tölur hafa verið endurskoðaðar rækilega síðan og byggt á algerlega endanlegum tölum, og niðurstaðan hefur orðið sú, að hallinn á vörum og þjónustu 1958, sem talinn var 90.8 millj., hefur reynzt 72 millj., þ.e.a.s. 18 millj. kr. lægri. Þetta er mismunur, sem sjálfsagt er að játa að hefur komið fram við endanlega endurskoðun. Gjaldaliðurinn er 1626.9 millj. kr. og tekjuliðurinn 1536 millj., og þá þarf engan að undra, að við endanleg reikningsskil reynist breyting yfir 18 millj. kr. Það, sem hv. þm. hefði átt að bera saman, ef hann hefði viljað flytja mál sitt rétt, var á þessa leið: Halli á vörum og þjónustu, sem ríkisstj. áætlaði 90.8 millj. kr., reyndist 42.3 millj. kr. Að vísu hefði þetta ekki verið rétt, vegna þess að í áætlun ríkisstj. er, eins og ég sagði áðan, tekið tillit til gjaldeyrisviðskipta utan bankanna, og að réttu lagi hefur halli á þeim viðskiptum reynzt um 30 millj. kr. Endanlegu tölurnar eru því: 1958 reyndist halli á vörum og þjónustu 72 millj. kr., þar af var halli á gjaldeyrisviðskiptum bankanna 42 millj, kr., halli á öðrum gjaldeyrisviðskiptum 30 millj. kr. Þetta eru endanlegar tölur og fullkomið samræmi á milli talna Seðlabankans um þetta efni og grundvallartalnanna í grg. efnahagsmálafrv. í fyrra. Það, sem hv. þm. gerði, var að bera saman hluta bankanna af halla á vörum og þjónustu, og allan gjaldeyrishalla alls þjóðarbúsins á því sama ári, sem er svo fullkomlega óviðurkvæmilegur málflutningur, að ég undrast það, að hann skuli heyrast hér. Auðvitað myndast heildarhalli eða heildarafgangur á greiðsluviðskiptum þjóðarbúsins af öðru og meira en halla eða greiðsluafgangi á vöruviðskiptum og þjónustuviðskiptum. Þar þarf að taka tillit til afborgana af erlendum lánum. Ég veit, að hv. þm., sem jafnmikið hefur fengizt við lántökur og hann, er þetta ljósara en okkur öllum hinum. Heildargjaldeyrishallinn verður ekki metinn nema við halla, sem verða kann á vöruviðskiptum og þjónustuviðskiptum, sé bætt nauðsynlegum greiddum afborgunum og vöxtum af erlendum lánum, en sú tala reyndist á árinu 1958 62.5 millj. kr. Enn fremur verður að taka tillit til annarra fjármagnshreyfinga en þessara, afborgana og vaxta af erlendum lánum, og þær reyndust tæpar 55 millj. kr. á árinu 1958, og var þar að langmestu leyti um að ræsa fyrirframgreiðslur upp í erlend skipakaup, en það vænti ég, að engum detti í hug að draga í efa, að fyrirframgreiðslum upp í erlend skipakaup í gjaldeyri verður að bæta við halla á vöru- og þjónustuviðskiptum og við afborganir af erlendum lánum, ef gera á sér almenna grein fyrir því, hver heildargreiðsluhallinn gagnvart útlöndum hefur orðið á ákveðnu ári. Ef þessar tölur eru lagðar saman, hallinn, sem talað Var um á vörum og þjónustu, 90.8 millj., afborganir af erlendum lánum, 62½ millj., og aðrar fjármagnshreyfingar, aðallega fyrirframgreiðslur upp í skipakaup erlendis, 54.9, kemur út talan 208.2 millj. kr., sem heildargreiðsluhalli alls þjóðarbúsins var áætlaður fyrir árið 1958. Þessi tala hefur við endanlega endurskoðun lækkað um 18 millj. kr., eins og ég gat um áðan, þannig að heildarhallinn á árinu 1958 reyndist þannig 190 millj. kr. í staðinn fyrir þær 208, sem hann var talinn í grg. í fyrra. Þessi halli var jafnaður að langmestu leyti með lántökum opinberra aðila og gjafafé, rúmum 200 millj. kr., og með versnandi gjaldeyrisaðstöðu um 31 millj. kr. Þó að ekki sé kannske auðvelt að átta sig á þessum talnalestri fyrir þá, sem hafa ekki beinlínis tölurnar fyrir framan sig, hygg ég þó, að engum geti blandazt hugur um, að sá samanburður, sem hér var gerður og notaður var sem rökstuðningur fyrir þungum dómum, var algerlega úr lausu lofti gripinn, fyrir honum er enginn fótur. Í þessu sambandi vil ég líka fara nokkrum orðum um það, sem hv. þm. sagði um, hvað greiðsluhalli væri, og þetta eru röksemdir, sem við höfum oft heyrt áður í sambandi við umr. um efnahagsmálin. Hann segir: Það er rangt að telja greiðsluhallann þannig, því að hann er jafnaður með erlendum lánum, sem varið hefur verið til arðbærra framkvæmda hér innanlands. - Um þetta vildi ég fara fáeinum orðum, þó að ástæða væri raunar til þess að ræða það mál miklu ýtarlegar en hér er tími eða ástæða til. Við hvað er átt, þegar talað er um greiðsluhalla? Með greiðsluhalla gagnvart útlöndum hjá þjóðarbúi er einfaldlega átt við mismun á þeim greiðslum, sem þjóðin fær erlendis frá, og þeim greiðslum sem hún innir af hendi til útlanda. Mér er ekki kunnugt um nokkra aðra skilgreiningu á þessu hugtaki en þessa: Ég hef aldrei séð hana í nokkurri bók eða nokkru blaði og eiginlega aldrei heyrt nokkurn mann, ekki einu sinni hér, skilgreina hugtakið greiðsluhalla öðruvísi. Það er munurinn á þeim greiðslum, sem þjóðarbúið í heild innir af hendi til útlanda, og þeirri upphæð, sem það fær frá útlöndum. Ef þetta hugtak er skilgreint svona, getur enginn verið í vafa um, að það er rétt reiknað og rétt skilið, að greiðsluhallinn gagnvart útlöndum árið 1958 var þessar 190 millj. kr., svona fengnar, eins og ég hef gert grein fyrir. Mér skilst líka, að hv. þm. í sjálfu sér dragi þetta ekki í efa. En hann bætir við, og það get ég vel skilið, - hann bætir við: Þetta er enginn halli. Þjóðin er ekki að verða fátækari sem þessu nemur, af því að þessi halli er jafnaður með lánum eða á einhvern annan hátt. Lánin hafa verið notuð til þess að koma upp þjóðnytjafyrirtækjum, sem auka eignir þjóðarinnar. Nú hef ég aldrei og mér vitanlega enginn, sem ég hef heyrt tala um þessi mál, haldið því fram, að greiðsluhallinn jafngildi því, að þjóðin sé að verða fátækari sem greiðsluhallanum svarar. Því hef ég aldrei haldið fram, enda væri það fjarstæða. Það þarf ekkert samband að vera á milli greiðsluhallans annars vegar og þess, hvort eignir þjóðarinnar eru að aukast eða minnka hins vegar. Það hefur enginn haldið því fram, að þar þurfi nokkurt samband að vera á milli. Þar fyrir eru það engin rök fyrir því, að óhætt sé að hafa mikinn greiðsluhalla, að lán séu notuð til þess að koma upp þjóðnytjafyrirtækjum. Til þess að gera sér grein fyrir því, er einfaldast að taka dæmi úr innanlandsviðskiptum, sem allir gera sér ljóst, hvað raunverulega þýðir. Dettur nokkrum í hug, að alltaf sé rétt fyrir atvinnurekanda eða einstakling að taka lán, ef hægt er að koma láninu í eitthvert verðmæti, sem talið er jafnmikil eign og láninu nemur? Er nokkur sá atvinnurekandi til í víðri veröld, sem lifir eftir þeirri reglu að taka lán, lán á lán ofan, lán endalaust, einungis ef hann getur keypt eitthvað fyrir lánið, sem hann getur talið jafnmikils virði og svarar til þunga skuldarinnar? Nei, auðvitað ekki. Hvar eru takmörkin þarna? Takmörkin eru auðvitað við það bundin, að atvinnurekandinn eða einstaklingurinn treysti sér til þess að greiða afborganir og vexti af láninu af venjulegum tekjum sínum. Ef hann treystir sér til þess að greiða afborganir og vexti af rekstrartekjum sínum eða launatekjum sínum, eftir að hann tekur lánið, þá eru það a.m.k. ekki rök á móti því að taka lánið, svo að ég segi ekki meira. En ef það er augljóst mál, að rekstrartekjur hans eða launatekjur standa ekki undir greiðslu afborgana og vaxta af láninu, þó að það sé komið í einhverja sæmilega eign, þá á hann ekki að taka lánið. Þetta er regla, sem hver einasti hygginn atvinnurekandi gerir sér ljósa og hver einasti hygginn launþegi gerir sér fullkomlega ljósa. Nákvæmlega sama máli gegnir um þjóðarbúið í heild. Þjóðarbúið í heild á ekki að taka meiri lán erlendis, það á ekki að taka meiri lán í erlendum gjaldeyri en það treystir sér til þess að standa undir afborgunum og vöxtum af með venjulegum tekjum sínum í erlendum gjaldeyri. Þetta er sú einfalda markalína, sem þjóðarbúið má ekki fara yfir um. En það getur hæglega verið, að þessari markalínu sé náð, jafnvel þó að ákveðin lántaka sé skynsamleg, jafnvel þó að hægt sé að verja henni til eignaaukningar hér innanlands. Ef greiðsluhalli er orðinn svo mikill, að þjóð tekur u.þ.b. 200 millj. kr. á ári í lánum erlendis til þess að jafna hallann, en hallinn jafnar sig að sjálfsögðu alltaf upp á einhvern hátt, og þetta er þjóð, sem hefur gjaldeyristekjur eins og við, þá er alveg augljóst mál, að komið er yfir þá markalínu, sem varkárleg eða skynsamleg verður talin, og þá skiptir bókstaflega engu máli, jafnvel þótt verulegur hluti af þessu fé sé notaður til arðbærra fyrirtækja innanlands. Við erum komin yfir mörkin, þunginn af afborgunum og vöxtum verður þá svo mikill, að það truflar heilbrigð gjaldeyrisviðskipti þjóðarinnar í framtíðinni. Það getur farið svo fyrir þjóð eins og fyrir einstaklingi, sem reisir sér hurðarás um öxl, að því er snertir öflun lánsfjár, að þjóðin verði gjaldþrota, - alveg eins og einstaklingur getur orðið gjaldþrota, jafnvel þótt hann hafi varið lánum sínum til eignaaukningar. Ef hann getur ekki staðið við þá samninga, sem hann hefur gert, ef hann getur ekki staðið við greiðslu afborgana og vaxta, verður hann gjaldþrota, jafnvel þótt eignir hans séu meiri en skuldunum nemur. Þetta getur líka hent þjóð. Það er þetta, sem við, sem stóðum að þeirri stefnubreytingu, sem ákveðin var fyrr á þessu ári, töldum, að væri að henda íslenzku þjóðina, við værum komnir yfir það mark, sem telja yrði varlegt eða skynsamlegt að íþyngja greiðsluviðskiptunum með afborgunum og vöxtum af erlendum lánum. Þetta, sem ég hef verið að gera að umtalsefni, eru allt saman atriði, sem mér finnst ástæðulaust að deila jafnoft og jafnmikið um og gert er. Þær tölur, sem hér liggja til grundvallar, eru þannig, að þó að það sé oft þreytandi að skoða þær og kannske enn þá meira þreytandi að heyra um það talað, þá eru þær engu að síður, þegar skoðað er ofan í kjölinn, alveg óumdeilanlegar. Það er eingöngu í skjóli þess, að ekki hafa allir áttað sig á því eða ekki haft fyrir því að setja sig inn í málið, sem hægt er að bera fram jafnósambærilega hluti og hv. þm. gerði áðan í sinni ræðu. Að því er snertir greiðsluhallann, þá er það líka svo, að í raun og veru þarf enginn ágreiningur að vera um það, sem blásið er upp sem mikið ágreiningsatriði, þ.e. hver þýðing greiðsluhallans sé, því að um það getur enginn skoðanamunur í raun og veru verið, að greiðsluhallinn á árinu 1958 var tæpar 200 millj. kr., en með greiðsluhalla er átt við mismun á gjaldeyristekjum og gjaldeyrisgreiðslum. Um hitt getum við svo deilt endalaust, að hve miklu leyti þau lán, sem tekin voru til þess að jafna þennan halla, og lánin eru rúmar 200 millj. kr., voru notuð vel eða illa. Um það getum við deilt endalaust. Það er mjög erfitt að gera nákvæmlega upp. Um það getum við deilt. Þá erum við í raun og veru farnir að deila um, hvernig þjóðarbúinu í heild hafi vegnað, hve mikil eignaaukning hafi orðið á þjóðarbúinu 1958 eða hve lítil eignaaukning, en það mál er miklu víðfeðmara en þetta. Þá verður að taka tillit til afleiðinganna af framleiðslustörfunum innanlands, sem líka hafa leitt til eignaaukningar - eða kannske á einhverjum öðrum sviðum til eignarýrnunar, og það má ekki taka út úr þeirri heildarmynd þá eignaaukningu, sem rekja má til útlendu lánanna. Það er að skekkja myndina í raun og veru. Það, sem skiptir meginmáli í þessu sambandi, er, að það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir upphæð greiðsluhallans, reiknaðs eins og ég talaði um áðan, af því að í kjölfar hans hljóta að sigla erlendar lántökur, sem greiðsluhallanum svarar, og afleiðingar af erlendum lántökum eru greiðslur afborgana og vaxta í framtíðinni. Þar er um að ræða ákveðið mark, ákveðinn þröskuld, sem þjóð, sem vill kunna fótum sínum forráð, má ekki fara yfir. Yfir þann þröskuld vorum við þegar stignir, og það er það spor, sem við nú erum að stíga til baka.



Herra forseti. Þessi ræða hæstv. ráðh., langa ræða og flókna, sýnir, í hvaða ógöngur menn lenda, ef menn flytja mál sitt ógætilega og gefa rangar upplýsingar. Það þarf ekki langa ræðu til að sýna fram hvernig þetta er. Ég vil taka það fram, að ég vék aldrei að því í minni ræðu, það var alveg tilfundið hjá hæstv. ráðh., að sérfræðingar Ríkisstj. væru nokkuð varhugaverðir menn. Ég sagði ekkert í þá átt. Það sem ég sagði, var að hæstv. ríkisstj. hefði í fyrra, í grg. með frv. sínu, sagt, að greiðsluhallinn hefði 1958 numið samtals 208 millj., og ef menn vilja kynna sér þetta sjálfir, sem er mjög æskilegt, þá ættu menn að fletta upp á bls. 31 í grg. með efnahagsmálafrv. í fyrra. Þar stendur. „Yfirlit um greiðsluhallann við útlönd 1955–1958.“ Síðan er dæmið gert upp og stendur: „Greiðsluhalli samtals 208 millj.“ En núna kemur skjal frá Seðlabankanum, hagfræðideild hans vafalaust, í Fjármálatíðindum, þar sem stendur. „Samkvæmt töflunni var greiðsluhallinn á árinu 1959 139 millj. kr., sem er meira en nokkru sinni hefur verið áður, en á árinu 1958“ - taki menn eftir því - „nam hallinn 42 millj. kr.“  Hæstv. ríkisstj. lék sér að því í fyrra til þess að falsa það fyrir þjóðinni, hvernig ástatt væri, að kalla greiðsluhalla við útlönd það, sem var ekki greiðsluhalli við útlönd, þar sem, hún reiknaði alls ekki með innkomnum lántökum. En þá hét það, sem núna heitir greiðsluhalli á máli Landsbankans, í yfirlitinu, eins og hæstv. ráðherra sagði sjálfur, ekki greiðsluhalli, heldur halli á vörum og þjónustu. Og þeirri fjárhæð var ekki haldið á lofti sem greiðsluhalla, þó að það heiti núna greiðsluhalli í yfirliti Landsbankans. En það, sem gert er, er það, að það er allt önnur niðurstaða kölluð greiðsluhalli nú en var þá. Það kom fleira fram, og ég bið menn, hv. þm. og aðra, ef þeir hafa áhuga fyrir því, til þess að sjá, hvernig þessi vefur er ofinn, að lesa annars vegar á bls. 31 í grg. með efnahagsmálafrv. og hins vegar á bls. 54 í Fjármálatíðindum, og þá sjá þeir, að nú er allt önnur niðurstaða í þessu kallaður greiðsluhalli en var í fyrra. Það, sem þá var kallað halli á vörum og þjónustu og ekki var talin nein endanleg niðurstaða, sem þyrfti að ræða, er nú kallaður greiðsluhalli.

Bankanna já, ekkert meira.

Það stendur: Greiðsluhallinn samkvæmt töflunni var á árinu. - Og það er verið að gera upp gjaldeyrisviðskiptin, það er verið að gera upp gjaldeyrisviðskipti þjóðarinnar. Hverjir hafa gjaldeyrisviðskipti aðrir en bankarnir? Hvað á þetta að þýða?  Nú segir þessi sami hæstv. ráðherra, sem er að fimbulfamba hér um, hvað sé raunverulegur greiðsluhalli, að það þurfi ekki að vera neitt fast samband á milli greiðsluhalla, eins og þeir töldu í fyrra, og afkomu þjóðarbúsins, það sé atriði, sem þurfi að íhuga alveg sérstaklega, m.a. í hvað lánin fara o.s.frv. En hvað sögðu þeir í fyrra? Þá dundi það í marga mánuði, að það hefði verið það, sem þeir kölluðu þá greiðsluhalla, lántökurnar meðtaldar, upp á 1050 millj. kr. á 5 árum, og það sýndi, að það hefði verið raunverulegur halli á þjóðarbúskapnum í 5 ár, sem nam 1000 millj. kr. Og hæstv. forsrh. er ekki kominn lengra en það, að hann lýsti því hér yfir í fyrradag, að þjóðin hefði étið út 200 millj. á ári, og hafði þá til stuðnings þessar skýrslur, sem hæstv. ríkisstj. blygðaðist sín ekki fyrir að láta fylgja efnahagsmálafrv. í fyrra og áttu að sýna, að það hefðu verið étnar út 200 millj. á ári, það hefði verið greiðsluhallinn. Svo kemur hæstv. viðskmrh. hér og er að ásaka mig um, að ég nefni hlutina röngum nöfnum og nefni ekki sömu tölur greiðsluhalla nú og í fyrra. Það eru aðrir en ég, sem gera það. Það var hæstv. ríkisstj., sem kallaði greiðsluhalla í fyrra allt aðra niðurstöðu en nú er kallaður greiðsluhalli í Fjármálatíðindum. Þó að hæstv. ráðherra sé að reyna að rugla þessu með því að kalla, að þetta séu greiðslur bankanna út og inn, þá veit hæstv. ráðherra það mjög vel, að bankarnir hafa gjaldeyrisviðskiptin með höndum einir. 



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir á þskj. 35, var flutt á síðasta þingi af þeim Sigurði Bjarnasyni, sem þá set sem varaþm. fyrir mig í fjarveru minni, og Sigurði Ágústssyni, hv. 2. þm. Vesturl. Þetta frv., sem var 140. mál Nd., á þskj. 346, kom svo seint fram, að því var fyrst vísað til hv. menntmn. 12. maí, eða nokkru áður en þingi var slitið. N. sendi frv. til umsagnar þann 16. maí til fræðslumálastjóra og til ráðunautarins Aðalsteins Eiríkssonar, en umsagnir þeirra komu ekki til n. fyrr en eftir að þingi var slitið. Málið fékk því enga afgreiðslu á s.l. þingi. Við frv. á s.l. þingi bar hv. 4. þm. Sunnl. fram brtt. á þskj. 456 í fimm liðum, sem breyttu að sjálfsögðu allmikið frv., ef samþ. hefðu verið. Hafa brtt. hv. þm. einnig verið athugaðar af Aðalsteini Eiríkssyni og hann einnig sent umsögn um þær, og skal ég ræða nokkru nánar um það síðar. Okkur flm. þótti rétt að bera frv. fram á ný hér óbreytt, eins og það var borið fram á síðasta þingi á þskj. 346. Það er ekki vegna þess, að við teljum, að ekki beri að athuga brtt. þær, sem fram komu, eða við séum út af fyrir sig ósammála um brtt., heldur þótti okkur rétt að bera frv. fram algerlega óbreytt og sjá, hvort kostur væri á því að fá það samþykkt þannig eða með þeim breyt., sem fram voru bornar á síðasta þingi og ég geri ráð fyrir að komi a.m.k. til umr. eða ef til vill verða þær bornar fram aftur nú á ný. Þetta frv., sem er í þremur megingreinum, er þess efnis, að ríkissjóður taki nokkru meiri þátt í kostnaði við héraðsskólahald en nú er. Það er vitað, að þeir aðilar, sem halda uppi þessum skólum, hafa enga fjárhagslega möguleika til þess að standa undir þeim kostnaði, eins og hann er nú ákveðinn í lögum, og árangurinn verður sá, að skólarnir níðast niður, viðhaldið verður miklu meira árlega en það þyrfti að vera, og skólarnir geta engan veginn sinnt því hlutverki, sem þeir eiga að sinna, eins og ef hægt væri að halda þeim í fullkomnu ásigkomulagi. Ég skal ekki eyða tíma hv. d. í að ræða mjög um frv. sjálft, heldur vísa til ýtarlegrar grg. um þetta mál, en þó einkum til þeirra umsagna, sem hafa komið fram frá þeim tveimur aðilum, sem ég minntist hér á áðan, en þær liggja nú fyrir hv. menntmn. Vildi ég mega mælast til þess, að þau gögn yrðu athuguð mjög gaumgæfilega af n., sem fær þetta mál til meðferðar. Þessi gögn eru mjög ýtarleg, einkum og sér í lagi frá Aðalsteini Eiríkssyni, og skal ég ekki fara ýtarlega út í hvert atriði þar, en aðeins minnast á nokkur atriði, sem sýna, hversu það er aðkallandi, að málið verði leyst, og um leið vil ég leyfa mér að minnast á bréf frá fræðslumálaskrifstofunni, en þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Fræðslumálastjóri dvelst nú erlendis um mánaðartíma, en af viðræðum við hann er mér kunnugt um, að hann er fylgjandi því, að stofn- og rekstrarkostnaður héraðs- og húsmæðraskóla verði að fullu greiddur úr ríkissjóði.“ Í hinni löngu og ýtarlegu umsögn frá fjármálaeftirlitsmanni skólanna er sagt m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ég tel, að sá kostnaðarauki fyrir ríkissjóð, ca. 384500 kr., sem af lagabreytingunni sjálfri leiðir, ef frv. á þskj. 346 yrði samþykkt, eða að sporið yrði stigið til fulls, eins og gert er ráð fyrir í brtt., þar sem kostnaður yrði aukinn um 1034300 kr., sé hverfandi á móti því, sem ynnist við breytinguna. Benda má á, að sá mismunur á útgjaldaaukningu ríkissjóðs, ef brtt. yrði samþykktar í stað frv., þ.e. 1034300 kr. á móti 384500, eða 649800 kr., mundi geta jafnazt og vel það með því, að ríkisvaldið fengi þá eitt umráð yfir þessum stofnunum, m.a. til ráðstöfunar fyrir gistihús að sumrinu til. Ég tel, að frv. á þskj. 346, með þeim breyt., sem ég hef lagt til að væru á því gerðar, sé til mikilla bóta, en leysi þó ekki þann vanda í þessum málum, sem ég tel höfuðatriði og skiptir mestu máli, það að leysa skólana undan forsjá hins fjárframlagatrega og oft getulausa aðila, sýslufélaganna, og að losa ríkissjóð við þann samstarfsaðila, af ástæðum, sem áður er greint frá. Kostir frv. umfram þær reglur, sem nú gilda, eru þessir: Meira samræmi milli skólanna og sýslufélaganna innbyrðis í rekstrarkostnaði. Óeðlilegar sjóðsmyndanir verða engar, sbr. það, sem áður er sagt. Hækkun á stofnkostnaðarhlutfalli ríkissjóðs nemur meira en rekstrarhækkun sýslufélaga og ætti að tryggja haldbetri stofnkostnaðarframkvæmdir, af ástæðum, sem áður eru tilgreindar. Með hliðsjón af því, sem ég hef reynt að gera grein fyrir í bréfi þessu og fylgigögnum þess, eftir þeirri reynslu, sem ég hef fengið í þessum málum undanfarinn áratug, leyfi ég mér að mæla eindregið með brtt. á þskj. 456, ásamt viðbót minni við 5. lið þeirra, en til vara með frv. á þskj. 346 ásamt þeirri breyt., sem ég hef á því gert.“ Þetta eru ummæli hv. fræðslumálaráðunautar ríkisstj. í skólamálum. Ég vil því vænta þess, að þetta frv., sem hér er borið fram, verði samþykkt á þessu þingi. Það er vitað, að þeir skólar, sem hér um ræðir, eru ekki lengur skólar sérstaklega fyrir þau héruð, þar sem þeir starfa, heldur sækja þangað orðið nemendur svo að segja úr öllum fjórðungum landsins, og slíkt mundi ekki vera, ef skólarnir hefðu ekki fengið það álit, að þeir séu góðar menntastofnanir, þar sem það er torveldara fyrir aðra aðila að sækja og dveljast þar við nám en vera í þeim skólum, sem til eru í þeirra heimahéruðum. Ég vil leyfa mér að óska, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. menntmn., og vænti þess, að hv. menntmn. afgreiði fljótt þetta frv., þar sem fyrir henni liggja nú gögn, sem ég hef rætt hér um, og engin ástæða er því til að tefja málið með því að senda það á ný til umsagnar. Vænti ég einnig, þegar það kemur frá n., að þessi hv. d. fallist á þær tillögur, sem gerðar verða af n., og afgreiði málið til hv. Ed. og að hún síðan afgreiði málið svo fljótt, að það mætti verða að lögum á þessu þingi.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir á þskj. 36, var flutt á síðasta þingi af mér ásamt nokkrum öðrum hv. þm. og fékk þá ekki afgreiðslu. Frv. er því flutt hér á ný og þess vænzt, að það nái fram að ganga á þessu þingi. Eftir langa og harða baráttu fékkst loks samkomulag um það hér á Alþingi, að stofnaður skyldi með l. nr. 12 30. júlí 1952 erfðafjársjóður. Skyldi allur erfðafjárskattur samkv. l. nr. 30 frá 27. júní 1921 og arfur samkv. 33. gr. erfðalaganna frá 1949 renna í þennan sjóð. Með samþykkt þessara laga frá 1952 var ákveðið, að erfðafjárskatturinn skyldi frá 1. jan. 1953 hætta að verða eyðslufé ríkissjóðs, svo sem hann hefði verið alla tíð, en í stað þess sinna ákveðnu hlutverki í þjóðfélaginu, hlutverki, sem allt í senn er fagurt, mannúðlegt og þjóðhagslega hagkvæmt og svo aðkallandi, að því verður ekki lengur skotið á frest. En hlutverk þetta er að koma upp vinnuheimilum, vinnustofum og vinnutækjum fyrir öryrkja og gamalmenni. Hygg ég, að um það sé enginn ágreiningur hér á Alþ., að þörfin fyrir slíkar stofnanir sé meir en nóg, og lágmarksskyldur þjóðfélagsins við þetta fólk, sem slitið hefur út kröftum sínum við að skapa þær framfarir, sem hér hafa orðið og fært hafa þjóðina á skömmum tíma frá örbirgð til velmegunar, eða hefur misst orku sína við áhættusömustu störfin og það oft á bezta skeiði ævi sinnar, störfin, sem þjóðfélagið má ekki og getur ekki verið án, eru tvímælalaust þær að búa þessu fólki mannsæmandi lífskjör, þegar það getur ekki lengur staðizt samkeppnina á hinum almenna vinnumarkaði í landinu. Um þetta getur ekki heldur verið neinn ágreiningur. Hitt má svo deila um, á hvaða hátt afla skuli þessum sjóði fjár, sem nauðsynlegt er til þess að inna af hendi þessar skyldur við öryrkja og gamalmenni, sem ekki ganga lengur heil til skógar. Að fornu voru það lög, að menn skyldu sjá fyrir fjórmenningum sínum og öðrum nálægari ættingjum, ef þess þætti þörf, enda tækju þeir og arf eftir þá. Nú er þetta að því leyti breytt, að framfærsluskyldan er horfin, en eftir situr erfðarétturinn. Veldur hér um fullur skilningur á félagsmálaþróun, hvað snertir fyrra atriðið, en skilningsskortur á afleiðingum breyttrar löggjafar til mannúðarmála, hvað snertir hið síðara, því að ekkert er eðlilegra en erfðarétturinn færist hlutfallslega til þeirra aðila, sem framfærsluskyldan er færð yfir á. Frv. það á þskj. 36, sem hér er til umr., er aðeins lítið spor í þá átt, ef að lögum verður. Ég hef orðið þess var, að sumir hverjir hv. þm. líta svo á, að með frv. þessu, ef að lögum yrði, væri verið að draga mikið fé úr höndum einstaklinga yfir til ríkissjóðs og með því sé verið að rýra einstaklingsframtakið og eignarrétt manna. En þessi skoðun er byggð á miklum misskilningi og takmarkalausum. ókunnugleika á eðli málsins. Samkv. 1. gr. frv. er lagt til, að erfðafjárskattgreiðendum sé skipt í 3 flokka, aðeins einum færri en nú er í lögum. Í fyrsta flokki verði skipað öllum sömu aðilum og nú eru í fyrsta flokki. En auk þess eru foreldrar, afar og ömmur færð í þennan flokk, svo að þeir greiði erfðafjárskatt eftir lægsta skattstiga, en þeir greiða nú eftir hærri skattstiga en börn, sem taka arf eftir foreldra sína. En svo náin tengsl eru á milli allra þessara aðila, að ekki sýnist rétt að gera hér upp á milli um skattgreiðslu af erfðafé. Lagt er til, að skattstiginn í þessum flokki sé nokkuð hækkaður frá því, sem nú er, þ.e., að strax sé greiddur hámarksskattur, 10%, en ekki stighækkandi upp í þá upphæð eftir því, hve erfðafjárupphæðin er há, eins og nú er í lögum. Erfðafjárskattur, sem greiða skal samkv. frv. af þessum aðilum, sem skipað er hér í annan flokk, er örlítið hærri en þessir aðilar greiða nú eftir gildandi lögum, að undanskildum þeim, sem arf taka samkv. sérstökum gjafabréfum, en þar er lagt til, að skatturinn hækki úr 10% í 25%. Til réttlætingar þessu vil ég taka það fram, að ég tel, að það sé mjög vandfundið hlutverk, sem á sér meiri rétt í þjóðfélaginu en það, sem rækja á fyrir þetta fé, og þótt svo færi, þá nýtur það þó enn 75% af, gjafaupphæðinni, þótt frv. yrði að lögum. Hitt fullyrði ég, að fjöldi annarra hlutverka, sem fé er gefið til með gjafabréfum, er þjóðinni ekki jafnnauðsynlegur og hlutverk það, sem erfðafjársjóðurinn skal rækja í framtíðinni. Langveigamesta hækkunin er á því fé, sem fellur til þeirra arftaka, sem heyra undir þriðja flokk arftaka, ef frv. verður að lögum. Hér er eingöngu um að ræða útarfa, sem oftast standa í engu sambandi við hinn látna, voru honum til engrar aðstoðar eða gleði í lífinu. Hann er ekki að inna af hendi neinar skyldur við þessa niðja sína eða önnur skyldmenni, sem hann e.t.v. hefur engin kynni haft af, en með þeim hluta eigna hans, sem fellur til erfðafjársjóðsins samkv. þessu frv., ef að lögum verður, er hann að uppfylla skyldur við fólkið, sem sleit kröftum sínum við að skapa honum betri starfsskilyrði í lífinu. Það verður ekki um langan aldur spyrnt fótum við að koma upp og starfrækja þær stofnanir, sem koma skal upp fyrir fé úr erfðafjársjóði. Spurningin er því sú og sú ein: Á að afla sjóðnum, fjár með hærri erfðafjárskatti, svo að hann geti sinnt þessu hlutverki, svo að viðunandi sé, eða á að taka þetta fé á annan hátt og þá fyrst og fremst beint úr ríkissjóði með hærri sköttum á þurftarvörur almennings í landinu og með því að fara enn dýpra ofan í vasa framleiðenda og annarra, sem halda uppi atvinnurekstri í landinu? Það er þetta og þetta eitt, sem hv. þm. verða að gera upp við sig, er þeir greiða atkv. um þetta frv. Mér þykir rétt að benda hér á, að ég tel það engan veginn eðlilegt eða rétt, að stefnt sé að því, að komið sé upp elliheimilum og öryrkjavinnustofum einungis í höfuðborg landsins eða í umhverfi hennar. Hinar dreifðu byggðir þurfa engu síður að leysa þennan vanda heima fyrir. Það eru síður en svo öll gamalmenni, sem óska þess að flytja úr sveit sinni beint í yfirfull elliheimili þéttbýlisins og vera þannig slitin úr tengslum við allt, sem þeim er kærast og hugþekkast, og bíða síðan lokaþáttarins, oftast án nokkurra starfa, sem þó hvort tveggja í senn heldur við lífsorkunni og skapar þjóðarbúinu tekjur, auk þess sem það viðheldur sjálfri vinnugleðinni, en hún er sí og æ frumskilyrði allrar lífshamingju. Þessu fólki á hvorki né má dreifbýlið stjaka frá sér. Yfir þetta fólk á og verður að byggja heimili, þar sem það getur lifað og starfað í sem allra nánustu samræmi við eðli sitt og lífsstörf, þótt kraftarnir þverri, svo sem eðlilegt er. Slíkum stofnunum verður að koma upp í dreifbýlinu, þar sem nægilegt er landrými og nægilegur jarðhiti. Án þess að ég vilji hér hefja nokkurn áróður fyrir ákveðnum stöðum, sem tilvaldir eru til að koma upp slíkum stofnunum, því að mér er ljóst, að þeir eru margir á landi hér, get ég þó ekki látið vera að benda á, að bæði á Reykhólum í Barðastrandarsýslu og Reykjanesi við Ísafjarðardjúp sýnast ákjósanlegir staðir til að koma þar upp slíkum stofnunum, og þó einkum vegna þess, að auk þess sem þeir báðir hafa öll skilyrði, þá mundi slík ráðstöfun leysa jafnframt það vandamál þessara héraða að tryggja þeim læknisþjónustu, sem þar búa, því að læknir yrði að sjálfsögðu staðsettur við slíkar stofnanir. En þetta er í dag einn sá mesti vandi, sem þessi héruð eiga að glíma við. Án framlags til stofnunar og rekstrar úr erfðafjársjóði er ekki hugsanlegt, að slíku yrði fram komið, nema ríkissjóður væri fús til þess að leggja fram það, sem til þess þyrfti að koma slíkum stofnunum upp og starfrækja þær. Hér er því beinlínis um að ræða veigamikinn þátt í baráttu fyrir jafnvægi í byggð landsins. Frv. þetta var flutt á síðasta þingi, eins og ég gat um áðan. Því var þá vísað að lokinni 1. umr. til 2. umr. og hv. fjhn. Erfðafjársjóðurinn er samkv. lögum í vörzlum Tryggingastofnunar ríkisins, og stjórn þeirrar stofnunar ræður því yfir því fé, hvernig því er varið á hverjum tíma, og með því að hér er ekki um að ræða neitt fjárhagsmál fyrir ríkið, þar sem erfðaféð er þegar tekið út af fjárlögum, er hér raunverulega um hreint félagsmál að ræða. Ég vil því leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn., einkum þó vegna þess, að frv. var á síðasta þingi aldrei tekið til umr. í fjhn. og ekki leitað álits neinna aðila um efni þess. Það er víst, að svo aðkallandi mál sem hér um ræðir má ekki þing eftir þing fá slíka meðferð. Vænti ég, að hv. d. fallist á það og samþykki að vísa þessu máli til 2. umr. og til hv. heilbr.- og félmn. og að sú nefnd að sjálfsögðu leiti umsagna réttra aðila um málið og afgreiði það síðan til umr. hér í þessari hv. d. Ég vænti þess einnig, að þá fái frv. fullnaðarafgreiðslu, svo að það geti orðið að lögum hér á þessu þingi.