Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef gert mér nokkurt far um að fylgjast með umr. um það mál, sem hér liggur fyrir, fyrst við afgreiðslu þess í hv. Nd. og síðar hér í þessari hv. d. Andstæðingar þeirrar breytingar á stjórnarskránni, sem fyrir Alþ. liggur og hér er verið að ræða, halda því mjög á lofti og rökstyðja málstað sinn einna helzt með, að kjósendur hafi í kosningunum í sumar verið blekktir og að þeir hafi raunverulega ekki vitað, um hvað þeir voru að kjósa. Ég verð að segja, að mér kemur það mjög á óvart, að slíkri fásinnu skuli vera haldið fram hér á hv. Alþingi, að því er virðist í fullri alvöru. Ég get fullyrt, að þar sem ég þekki bezt til, þ.e. í því kjördæmi, sem ég er fulltrúi fyrir, þar a.m.k. vissi hver einasti kjósandi nákvæmlega, um hvað hann var að kjósa. Allar fullyrðingar í gagnstæða átt eru fjarstæða, sem enga stoð eiga í raunveruleikanum. Mál þetta var fyrir kosningarnar rætt mjög ýtarlega af fulltrúum allra flokka, bæði í blöðum þeirra og á framboðsfundum. Meira að segja kom sjálfur formaður Framsfl., hv. þm. Str, (HermJ), til Vestmannaeyja og hélt þar almennan kjósendafund og var ræða hans síðan birt í málgagni flokksins úti í Eyjum og snerist hún aðallega og að mestu leyti um kjördæmamálið. Þó að ekki hafi verið fjölmennt á þessum kjósendafundi, er það þó staðreynd, að málgagn framsóknarmanna fer eins og blöð annarra flokka inn á nærfellt hvert einasta heimili í Vestmannaeyjum. Ef hv. fulltrúar Framsfl. vilja halda því fram, að kjósendur í þessu kjördæmi hafi ekki verið nægilega upplýstir um málið, þá er ekki hægt að álíta annað, en formanni flokksins, hv. þm. Str., hafi tekizt illa til í málflutningi sínum. Ég las ræðu hv. þm. Str. og satt að segja held ég, að hann verði ekki sakaður um blekkingar í því skyni að afla kjördæmamálinu fylgis úti í Vestmannaeyjum. Í umræddri ræðu fengu kjósendur í þessu kjördæmi ábyggilega nægilega greinargóðar útskýringar á þeim hættum, sem Framsfl. telur að felist í þeirri breytingu á stjórnarskránni, sem nú er verið að ræða í þessari hv. deild. Sjálfstfl. í Vestmannaeyjum eins og annars staðar gerði þetta mál, kjördæmamálið, að aðalbaráttumáli sínu í kosningunum. Hann skoraði á kjósendur þar í blaði sínu og á framboðsfundum að styðja flokkinn til þess að tryggja framgang málsins. Það eru því hrein falsrök, þegar verið er að halda því fram, að Sjálfstfl. hafi farið á bak við kjósendur sína eða blekkt þá. Hver einasti kjósandi, sem greiddi honum atkvæði, vissi, að með því var hann að stuðla að því, að stjórnarskrárbreytingin yrði samþykkt á því þingi, sem nú situr. Mér þykir það því mjög einkennilegt, þegar ég heyri því haldið fram hér á hv. Alþingi, að kjósendur hafi verið blekktir í kosningunum í sumar og ekki vitað, hvað þeir voru að kjósa um. Ég tel slíkar fullyrðingar óraunhæfar og beinlínis móðgandi við kjósendur, ekki einasta í því kjördæmi, sem ég er fulltrúi fyrir, heldur hvar á landinu sem er og í hvaða flokki sem þeir eru. Í framsöguræðu sinni um þetta mál í þessari hv. d. benti hæstv. forsrh. á, að við alla meðferð málsins hefði þess að sjálfsögðu verið gætt að fylgja í öllum atriðum fyrirmælum stjórnarskrárinnar, einnig því að leggja málið undir dóm kjósenda, eftir að það hafði hlotið löglega samþykkt síðasta Alþingis. Það, sem að er og nokkuð hefur tafið framgang málsins nú á þessu þingi, er, að hv. fulltrúar Framsfl. hér á Alþingi vilja ekki viðurkenna þann dóm, sem kjósendur kváðu upp um málið í kosningunum 28. júní s.l. Frá þeirra bæjardyrum séð er þetta e.t.v. skiljanlegt, þó að þessi afstaða þeirra sé bæði óraunhæf og algerlega tilgangslaus. Það er öllum ljóst, sem fylgzt hafa með þjóðmálum að undanförnu, að vegna þeirra þjóðflutninga, sem átt hafa sér stað hér á landi undanfarna tæpa tvo áratugi, hefur grundvöllur fyrir kjördæmaskipuninni algerlega raskazt og það svo, að ekki verður við unað. Þessa staðreynd viðurkenndu nær ¾ hlutar kjósenda í kosningunum í sumar. Fram hjá því verður ekki gengið. Ég tel, að hv. Alþingi verði að haga afgreiðslu sinni á því máli, sem hér liggur fyrir, samkvæmt þessum ótvíræða þjóðarvilja. Ef Framsfl. vildi viðurkenna þessa staðreynd, þyrftu flokkarnir ekkert um þetta mál að deila, svo sjálfsagt sem það er. En því miður virðast hv. fulltrúar Framsfl. meta meir það, sem þeir telja flokkshagsmuni sína, en að veita kjósendum þá sjálfsögðu réttarbót, sem allt heilbrigt og eðlilegt lýðræðisfyrirkomulag byggist á, þ.e. að réttur kjósenda sé sem jafnastur, eftir því sem við verður komið, hvar á landinu sem þeir búa. Framsóknarmenn mega hvorki né geta ætlazt til þess, að þeir endalaust geti haft sérstöðu til áhrifa á málefni þjóðarinnar. Því fyrr sem þeir gera sér þetta ljóst, því betra fyrir þá sjálfa og fyrir þjóðarheildina. Þeir verða í þessum efnum að sætta sig við sama hlut og aðrir flokkar. Ég tel, að þeir eigi hvorki að hafa þar betri né verri aðstöðu. Sú niðurstaða, sem minni hl. stjskrn. hefur komizt að í nál. sínu, bæði í hv. Nd. og einnig í þessari hv. d., ber að mínu áliti vægast sagt keim af fyrirlitningu á dómgreind kjósenda. Kjósendum var í kosningunum í sumar alveg ljóst, hvað um var kosið og þeir höguðu atkvæðum sínum samkvæmt því. Að neita þessari staðreynd og ætla að ómerkja þennan úrskurð kjósenda með einfaldri samþykkt hér á hv. Alþingi og efna til kosninga á ný rúmlega mánuði síðar er að mínu áliti bein móðgun við kjósendur þessa lands.

Bernharð Stefánsson; Herra forseti. Mér þykir það næsta undarleg kenning, sem kom fram hjá hv. þm. Vestm. (GuðlG), að það sé lítilsvirðing á þjóðarviljanum að leita hans, svo að ótvírætt sé. Það, sem framsóknarmenn hafa stungið upp á í báðum d. Alþingis, er það, að þjóðaratkvæðis verði leitað um þetta mál. Við skulum segja, að þjóðarviljinn sé eitthvað svipaður um þetta mál og þeir segja, að hafi komið fram í kosningunum. Er þá nokkur goðgá, að gengið sé úr skugga um það, að kjósendur hafi kosið um þetta mál, þegar þeir kusu? Það er ætlazt til þess af sjálfu Alþingi, ef það breytir stjórnarskránni eða setur nýja stjórnarskrá, að þá samþykki Alþingi það tvisvar. Það mætti þá alveg eins segja, að það væri lítilsvirðing á Alþingi að ætla því að samþykkja þetta mál tvisvar. Nú er það vitanlega alveg rangt, sem hv. þm. Vestm. sagði, að kosið hefði verið um þetta mál í vor og sízt af öllu eingöngu. Við vitum það allir, - ég veit, að hver einasti maður hér í hv. d. veit það og viðurkennir með sjálfum sér, að þegar gengið er til almennra alþingiskosninga, þá er kosið um flokka. Það er ekki kosið um einstakt mál, jafnvel þó að þing sé rofið af því. Og mér er alveg fullkunnugt um það, að víða var það svo, að það var gert, eins og hér hefur komið fram, allt sem hægt var, til að leiða athygli kjósenda frá því, að það væri verið sérstaklega að kjósa um stjórnarskrármálið. Hér var við 2. umr. málsins í gær töluvert rætt um það, einkum af hv. þm. Barð. (GíslJ), hvernig ræður manna hefðu fallið á framboðsfundum í vor. Ég get vottað það úr mínu kjördæmi, að þar voru frambjóðendur annarra flokka, en Framsfl. mjög tregir til að ræða um stjórnarskrármálið, sögðu að það væri útkljáð mál. Fyrri frambjóðandi sjálfstæðismanna ræddi að vísu lítillega um það, eftir að við framsóknarframbjóðendurnir höfðum gefið tilefni til þess. Hinn frambjóðandi sjálfstæðismanna minntist aldrei á það á neinum fundi og frambjóðendur Alþfl. og Alþb. ræddu mjög lítið um það og reyndar ekki fyrr en annar frambjóðandi Alþb. mætti á tveimur síðustu fundunum, hann talaði um það, en aldrei aðalframbjóðandi Alþb. Það, sem mest gekk út á fyrir þessum tveimur flokkum, voru innbyrðis deilur þeirra á milli og gæti verið skemmtun að því, - ég man nú dálítið af því, - ef ég færi að segja það hér í d. En þar sem deildarfundir eru engin skemmtisamkoma, tel ég betur sæma að sleppa því. T.d. sagði aðalframbjóðandi Alþfl. mjög skemmtilegar dæmisögur á hverjum einasta fundi, sem e.t.v. væri fróðlegt fyrir menn að heyra. Hv. þm. Barð. vék lítillega að mér í ræðu sinni í gær undir 2. umr. málsins og minntist eitthvað á það, að ég mundi hafa fengið Alþýðuflokksatkvæði við kosningarnar 1956. Það kann vel að vera, að ég hafi fengið einhver Alþýðuflokksatkvæði, ég veit ekki svo um það, hvernig hver kjósandi kaus í mínu kjördæmi. Ég held enga bók um það, hvernig menn kjósa. En nokkuð er það, að í síðustu kosningum, þegar Alþfl. hafði þar eins og alls staðar annars staðar framboðslista í kjöri, þá fékk ég nú fleiri atkvæði, en við kosningarnar 1956, þegar ég átti að vera í bandalagi við Alþfl. Og það væri kannske rétt fyrir hv. þm. Barð. að ráða ofur litla gátu og hún er um það, hvernig á því muni hafa staðið, að Sjálfstæðisfl. tapaði svo til nákvæmlega jafnmörgum atkvæðum í kosningunum í vor og Alþfl. fékk fram yfir það, sem hann fékk á landslista 1956. Mér virðist sú niðurstaða benda á það, að e.t.v. hafi ekki verið laust við einhvers konar leynibandalag þarna á milli og verkað alveg eins mikið og bandalag við Framsfl. Það virðist mér. Hv. þm. Barð, hefur - held ég - haft illt af því að vera utan við þingið þessi þrjú ár. Hans ræða í gær var miklu líkari ræðum hans 1942 og fyrstu árin, sem hann var hér á þingi í hið fyrra sinn, heldur en ræðum hans síðari hluta þess tíma, sem hann var á þingi. En það verð ég að játa, að hv. þm. Barð. fór mjög mikið fram þau 14 ár, sem hann sat hér á Alþingi, svo að það, að ræða hans í gær líktist meira frumræðum hans hér, virðist ekki benda á framför þann tíma, sem hann var utan þings. Hann var ekki búinn að vera hér nema fáa daga, eftir að hann hóf hér þingmennsku, þegar hann gerði mótframbjóðanda sinn í Barðastrandarsýslu að aðalumtalsefni í einni ræðu. Sama var upp á teningnum í gær. Það, sem hann hafði aðallega að segja, var um aðalmótframbjóðanda sinn í Barðastrandarsýslu nú. Að vísu var miklu hóflegar í sakirnar farið í gær, en fyrir seytján árum, þegar hann talaði þá. Þetta mál er nú komið á síðasta stig hér í hinu háa Alþingi og gengur sjálfsagt fram í dag og líklega fyrr en síðar og verður að lögum. Þar með er meira en hundrað ára gamalli kjördæmaskipun, sem staðið hefur í öllum aðalatriðum óbreytt allan þann tíma, gerbreytt og algerlega nýtt skipulag tekið upp. En þeir, sem að þessu standa, gera sér sennilega von um, að þessu nýja skipulagi fylgi batnandi tímar að einhverju leyti og mig grunar, að það eigi sérstaklega að liggja í því, að þeirra eigin flokkar hafi hag af því að taka þessa breytingu upp. Þess vegna finnst mér ekki sitja á hv. þm. Vestm. að vera að tala um það, að flokkar meti þetta mál eftir sínum eigin hagsmunum. Ég held, að það hafi verið hagsmunir þessara flokka, sem nú hafa slegið sér saman í þessu máli, sem komu málinu af stað og ekkert annað. Það veit ég alveg fyrir víst og ég hygg, að sumir þm. þessara flokka hér inni muni ekki neita þessu. Það er kannske, að nýir þm. í góðri trú neiti því, en þeir eldri og reyndari munu tæplega gera það margir. Annars þykir mér það ákaflega undarlegt, að hv. þm. Vestm. skuli vera stuðningsmaður þessa máls óbreytts, því að ef nokkurt kjördæmi landsins hefði nú átt að fá að halda sér óbreytt, þá voru það Vestmannaeyjar. Vestmannaeyjar eru fyrst og fremst eyland, allfjarri landinu og ég hygg, að líf fólks þar og atvinnuvegir séu svo ólíkir því, sem er annars staðar í því kjördæmi, sem þeir eiga að lenda í, að það hefði átt að vera þeirra krafa að fá að vera sérstakt kjördæmi. Ég álít, að þeim veiti ekkert af því að eiga sérstakan fulltrúa á Alþingi og mér er nær að halda, að fyrri þingmaður Vestmanneyinga hafi raunverulega lítið svo á og ekki verið ákaflega áhugasamur um það, að þetta mál næði fram að ganga. En vitanlega er búið að búa svo um hnútana, að þetta mál gengur fram og það í dag. Og þá verður ekki annað að gera fyrir okkur alla, en að óska þess, að það verði þjóðinni helzt til heilla og a.m.k. til svo lítilla óheilla, sem auðið er. Ég er viss um það alveg, að þessi breyting verður til óheilla fyrir vissa hluta þessa lands, afskekktar byggðir. Það er alveg gefið mál. Það kann að vera, að þess gæti ekki í fjölmennari byggðum og ég tala nú ekki um þar, sem fjölmennið er mest. Að því leyti er þetta illt verk, sem verið er að vinna, að mínu áliti. Og ég hygg, ef menn hefðu viljað vinna að þessu máli og reyna samkomulag, þá hefði mátt finna þá lausn, að því, sem verið er að ná með þessum breytingum, hefði mátt ná án þess að taka hina sérstöku þm. af öllum byggðum þessa lands, sem verið hafa kjördæmi. Það voru ýmsar leiðir til þess. Það var t.d. hægt að fjölga uppbótarþingsætum og fleiri leiðir voru til, til þess að ná þessu svokallaða jafnrétti flokka, heldur en endilega þetta. Og svo er enginn kominn til að segja það, að hlutfallskosningar þær, sem nú á að taka upp um land allt, jafni svo á milli flokka, jafnvel að meðtöldum uppbótarsætunum, að atkvæðatala hvers flokks verði á eftir hnífjöfn á hvern þm. Ef litið er á bæjarstjórnir ýmsar, þá hefur það jafnvel sýnt sig sums staðar, að meiri hluti bæjarstjórnar hefur verið kosinn af minni hl. kjósenda og mér finnst, að það geti vel komið fyrir, að það sama verði upp á teningnum í þessum kjördæmum, að þetta ruglist töluvert, og er óvíst, að uppbótarsæti nægi til þess að gera þetta hnífjafnt. En hvað sem um það er, ég ætla ekki að lengja þetta meira, - ég hef enga minnstu löngun til þess. Mér finnst þetta þing hafa verið með þeim leiðinlegri, sem ég hef setið á og eru þau orðin allmörg og ég hef enga löngun til að lengja það og þar af leiðandi ekki til að lengja mál mitt. Og ég enda með því að endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ég vildi þó þrátt fyrir allt óska þess, að þessi breyting yrði helzt af öllu þjóðinni til blessunar eða a.m.k. til svo lítils ófarnaðar sem kostur er á og verður það mál þá mest undir kjósendum landsins komið, hvernig það ræðst, og þó ekki eingöngu undir kjósendum landsins komið, heldur einnig undir þeim komið, sem leiðbeina kjósendum. Það er mikið komið undir blöðum landsins og áróðursmönnum flokkanna, hvernig um það muni til takast. Ég er ekki sérstaklega hræddur við þessa breytingu vegna míns flokks. Ég hugsa, að hann spjari sig nokkuð, þó að þessi breytta kjördæmaskipun verði tekin upp. En ég er meira hræddur um það, að þeir, sem veljast inn á Alþingi, einkum þegar á liður, verði frekar flokksþjónar, sem settir eru þangað inn, vegna þess að þeir hafa traust sinna flokksforingja, a.m.k. til þess að vera góðir flokksþjónar á Alþingi. En áður var það lengi svo, að það komst enginn maður á þing í héruðunum, nema hann hefði sýnt það með einhverju starfi, annaðhvort í sínum einkaatvinnurekstri, í félagsmálum eða einhverju öðru, að hann væri einhvers virði og eitthvað meira en málpípa flokks. Ég óttast, að það verði breyting í þessu efni til hins verra. En samt sem áður vildi ég mjög óska þess, að þetta yrði allt til hins betra og að þjóðinni vegnaði vel undir þessu nýja skipulagi og þingið yrði ekki verr skipað en það, að það yndi mjög bráðan bug að því, eftir að þessi hríð er afstaðin, að gera ráðstafanir til þess að fullnægja því loforði, sem allt þingið og allir flokkar gáfu við lýðveldisstofnunina, að lýðveldisstjórnarskráin skyldi mjög bráðlega verða endurskoðuð.



Herra forseti. Það er ekki til þess að blanda mér í þær deilur, sem staðið hafa um þetta stórmál á hv. Alþingi, sem ég kveð mér hljóðs undir lok umr. um það. En ég vildi leyfa mér að benda á það, að hér í hv. Ed. Alþingis er í dag merkilegur og sögulegur atburður að gerast. Hið 1.029 ára gamla Alþingi Íslendinga er að leggja nýjan og traustari grundvöll að íslenzku lýðræði og þingræði. Með samþykkt þeirrar breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins, sem nú er að hljóta lokaafgreiðslu, er verið að staðfesta vilja nær 73% íslenzkra kjósenda úr síðustu kosningum. Réttlætið hefur unnið mikinn sigur. Gegn því hefur að vísu verið hörð barátta háð, en það er gömul og ný saga. Það hefur ávallt kostað baráttu að koma réttlætismálum fram og ekkert er heldur eðlilegra, en að menn greini á í lýðræðislandi, þegar um verulegar breytingar er að ræða á skipulagi, sem lengi hefur staðið. En þróunin hefur gengið sinn gang. Alþingi er nú í tólfta sinn að breyta þeirri kjördæmaskipan, sem erlent konungsvald lagði grundvöll að fyrir 114 árum. Nýir tímar og breyttar þjóðlífsaðstæður skapa nýjar þarfir. Það er hlutverk Alþ., sem í rúm þúsund ár hefur verið brjóstvörn þjóðarinnar í sókn hennar til pólitísks og efnalegs sjálfstæðis, að skilja kall hins nýja tíma, um leið og það heldur trúan vörð um þau verðmæti liðins tíma, sem tilvera þjóðarinnar byggist á. Frumskilyrði þess, að Alþ. geti rækt þessa skyldu sína og haldið virðingu sinni og trausti meðal þjóðarinnar er, að það sé sem sönnust og réttust mynd af vilja hennar á hverjum tíma. Því miður hefur þessi forna löggjafarsamkoma vor sjaldnast verið það á síðustu áratugum. Þess vegna hefur hún ekki alltaf notið þeirrar virðingar, sem henni ber og þess vegna hefur hún ekki heldur alltaf verið fær um að leysa þau vandamál, sem að höndum hefur borið. Það er von og ósk okkar sjálfstæðismanna og vafalaust annarra fylgismanna þessarar stjórnarskrárbreyt., að hún megi treysta aðstöðu okkar fornhelga þings, gera það hæfara til þess að framkvæma vilja íslenzku þjóðarinnar og skapa henni heilbrigt og gott stjórnarfar. Átökunum um kjördæmaskipunina er nú að ljúka. Fram undan bíður fjöldi óleystra verkefna. Efnahagsleg viðreisn, lausn landhelgisdeilunnar, án þess að í nokkru verði hvikað frá markaðri stefnu Íslendinga, áframhaldandi uppbygging landsins í sveit og við sjó. Það er óbifanleg skoðun okkar sjálfstæðismanna, að hin nýja kjördæmaskipun muni leggja grundvöll að aukinni samvinnu byggðarlaganna í strjálbýlinu og meiri og nánari samvinnu fólksins þar við fólkið í þéttbýlinu. Af slíkri samvinnu mun margt gott leiða, ekki sízt fyrir það fólk, sem vinnur að mikilvægum framleiðslustörfum við erfiðar aðstæður í hinum strjálbýlu sveitum og dreifðu sjávarþorpum Íslands. Herra forseti. Þjóðin hefur með yfirgnæfandi meiri hluta atkv. í síðustu kosningum lýst sig samþykka þessari nýju kjördæmaskipan. Mikill meiri hluti Alþingis hefur staðfest þann vilja hennar. Þing og þjóð bíður nú dóms reynslunnar, sem örlagaríkastur og réttmætastur er allra dóma. Það er ósk og von vor allra, að það verði þjóðinni, framtíð hennar allri og gæfu í hag.

Frsm. minni hl. (Karl Kristjánsson) : Herra forseti. Það er ekkert við það að athuga, síður en svo, að haldin sé hátíðleg ræða á þessari örlagastund, eins og hv. þm. N-Ísf. gerði. Ég get sannarlega tekið undir ósk hans um það, að allt líka það, sem illa horfir, megi snúast þannig; að gæfa Íslands haggist ekki. Þetta mál, sem nú er verið að afgreiða, hefur verið mikið baráttumál, eins og þm. sagði. Það er rétt, að stór mál, góð mál þurfa oft á því að halda, að fyrir þeim sé barizt, ef þau eiga að ganga fram. En sérstaklega er það svo, að hin röngu mál og verri mál þurfa mikla baráttu, ef þau eiga fram að ganga. Hv. þm. Vestm. vitnaði í orð hæstv. forsrh., sem hann viðhafði hér í þessari hv. d., þegar hann fylgdi málinu úr hlaði. Þm. taldi réttilega, að ráðh. hefði sagt, að málið hefði verið lagt löglega fyrir í síðustu kosningum. Hann sagði það, en hann sagði fleira. Hann sagði líka, að verið gæti, að sumir, sem hefðu kosið kjördæmabyltingarflokka, hefðu ekki verið ánægðir með þetta mál. En þeim hefði átt að vera það ljóst, sagði hann, þeir hefðu átt að vita, að með því að kjósa frambjóðendur flokkanna þriggja voru þeir að greiða kjördæmabyltingunni atkvæði. Og þetta er það, sem hv. þm. Vestm. vildi undirstrika. En þegar á það er litið, að blöð þríflokkanna sögðu í kór fyrir kosningarnar, að málið væri þegar afgreitt með samningi þeim, sem flokksstjórnirnar gerðu og þess vegna væri ekki um það kosið og blað hæstv. forsrh. sjálfs brýndi það fyrir kjósendum, að þeir ættu að kjósa Alþfl. vegna afreka stjórnar hans í efnahagsmálunum, þá minna orð ráðh. á skrýtlu eina: Maður nokkur bar það upp á annan mann, að hann hefði logið að sér. Maðurinn bar ekki á móti því, en hann sagði: Þú áttir að hafa vit á því að trúa mér ekki. Þú berð ábyrgð á því að hafa trúað mér. - Það er þetta í raun og veru, sem þríflokkarnir segja nú eftir kosningarnar og það er ekki stórmannlegt. Hv. þm. Barð. talaði í gær um, að till. þær, sem samband landsfjórðunganna, fylkjasamtökin, fyrir áratug eða þar um bil gerðu um, að landinu yrði skipt í sex fylki, hefðu verið sams konar till. og kjördæmabyltingartill. nú. Auðheyrt var, að hv. þm. vissi bókstaflega ekkert, um hvað hann var að tala. Ef hann hefur vitað það, þá hefur hann svikið lit með köldu blóði. Fylkjaskipunartill. voru ekki líkari kjördæmabyltingartill. en hvítt er líkt svörtu eða Barðaströnd Reykjavík. Fylkjaskipunartill. miðuðust við að auka áhrif dreifbýlisins eða landsbyggðarinnar gagnstætt því, alveg gagnstætt því, sem hinar gera. Í fylkjunum áttu að starfa eftir till. fylkisþing með valdi í ýmsum málum og það vald átti að flytja frá Alþ. til fylkjanna eða dreifbýlisins. Til þess átti að hafa það fyrirkomulag, að fylkin kysu til þinganna hvert 15 menn með einmenningskjördæmafyrirkomulagi. Fylkisþingin áttu aftur á móti að hafa það verkefni m.a. að kjósa til efri deildar Alþ. 3 menn hvert eða 18 alls og þessa 3 menn átti að kjósa með hlutfallskosningum, það er rétt. Í því tilfelli voru fylkisþm. hugsaðir kjörmenn. Þeir höfðu verið kosnir í einmenningskjördæmum, og þeir áttu að kjósa hlutfallskosningu 3 menn, hverjir 15 og það var enginn háski. Hlutfallskosningarnar, þegar þær eru þannig framkvæmdar af kjörmönnum, verða allt annars eðlis. Þá er búið að hreinsa úr þeim - ja, eitrið, sem einhver sagði í gær að í þeim fælist. Til neðri deildar Alþ. átti eftir fylkjatill. að kjósa 30 menn og þeir áttu allir að kjósast í einmenningskjördæmum. Þess vegna er það svo, að það er ekkert líkt við þessar till. Þessi túlkun hv. þm. Barð. á fylkjatill. er eins og annar rökstuðningur hans og flestra annarra kjördæmabyltingarmanna var í síðustu kosningum. Þeir gerðu allt, sem þeir gátu, til þess að fela kjarna málsins, sem er sá, að með kjördæmabyltingartill, er þríflokkavaldið, sem hefur höfuðstöðvar sínar í þéttbýlinu og aðalstuðning sinn þar, að leitast við að koma á skipulagi, sem lamar sjálfstæði héraðanna úti á landsbyggðinni, einmitt það sjálfstæði landsbyggðarinnar, sem þeir, sem stóðu að fylkjatill., vildu sérstaklega efla og mjög sterklega. Þríflokkarnir hafa fyrst og fremst bækistöðvar sínar hér í Reykjavík og aðalfylgið hér. Sjálfstfl. hefur loks eftir langa hlutfallskosningabaráttu náð í Reykjavík meirihlutafylgi. Sundrung vinstri aflanna á grundvelli hlutfallskosninga, einmitt á grundvelli þeirra, leiddi eftir langstæða baráttu til þessarar niðurstöðu. Þetta er fræðslukvikmynd út af fyrir sig. Þá mynd hefðu Alþfl. og Alþb. átt að skoða vel, áður en þessir flokkar gengu til samninga, eins og þeir gerðu við Sjálfstfl. um kjördæmabyltinguna og upptöku hlutfallskosningafyrirkomulagsins um land allt, því að Alþb. og Alþfl. eru ekki sterkir flokkar, þó að þeir séu sterkastir í Reykjavík. Og þeir voru ekki sterkari þar við síðustu kosningar, en að þeir skriðu rétt inn með sinn manninn hvor í Reykjavík, þar sem er aðalfylgi þeirra. Á þeim mönnum hékk allt þingfylgi þeirra, beysnara var það nú ekki. Hingað til hefur fólkið úti á landsbyggðinni fengið að kjósa sér sérstaka fulltrúa til Alþ. fyrir strjálbýli sitt með færri atkvæðum, en þéttbýlið. Það eru sérréttindi þessa fólks, en ekki sérréttindi neinna stjórnmálaflokka, -engin sérréttindi stjórnmálaflokks, heldur sérréttindi fólksins á landsbyggðinni. Og þau sérréttindi eru réttmæt. Þetta er hið aðstöðulega réttlæti, sem strjálbýlið hefur notið, til þess að jafnvægi héldist frekar í byggð landsins og héruð þess gætu verið sem sjálfstæðust. Nú vilja þríflokkarnir afnema þetta aðstöðulega réttlæti. Ekki er það gert með þeim rökum, að þéttbýlið hafi farið halloka við skiptingu þjóðartekna vegna þess skipulags, sem verið hefur. Nei, alls ekki. Ekki af því, að fólkið leiti of mikið frá þéttbýlinu til þess að njóta þessara réttinda, þessara fríðinda strjálbýlisins sem talað er um. Síður en svo. Enginn maður segir: Aumingja Reykjavík, en hvað hún stendur illa að vígi gagnvart sveitum landsins. - Á þann veg þarf engu að kippa í liðinn. Það er langt frá því, ef vel er að hugað. Nei, þetta er gert til þess að jafna - ekki milli fólksins í landinu efnahagslega og aðstöðulega, heldur að jafna milli stjórnmálaflokka. Þríflokkarnir hafa ekki getað náð því fylgi úti á landsbyggðinni, sem þeir sætta sig við, af því að þeir hafa ekki skilið hag landsbyggðarinnar og ekki unnið fyrir málstað hennar. Og í stað þess að leggja sig fram til að vinna svo vel fyrir hana að verða samkeppnisfærir um fylgi hennar, þá vilja þeir nú svipta hana hinu staðarlega réttlæti, hinu aðstöðulega réttlæti og ná umboðum hennar til sín í hlutfalli við atkvæðamagn flokka sinna í þéttbýlinu og auðvitað fara með það umboð skv. sínum þéttbýlissjónarmiðum. Þetta er hið flokkslega, gæsalappajafnrétti, sem barizt er nú fyrir. Gegnum það réttlæti, sem ég hef innan gæsalappa, vilja flokksstjórnir á skrifstofum sínum í þéttbýlinu hrifsa til sín valdið, sem áður hefur verið hjá byggðunum, með því að breyta kjördæmaskipuninni þannig, að byggðavaldið hafi ekki aðstöðu til þess að neyta sín, eins og það hefur neytt sín. Land okkar er stórt, miðað við tölu landsmanna. Til að nytja landið vel af svo fámennri þjóð þarf dreifð byggð að geta þrifizt. Landið er líka land mikilla andstæðna að náttúrufari. Sjaldan er góðæri um land allt í senn. Oft verður hallærisástand í einhverjum landshluta þetta árið, þó að góðæri sé í öðrum. Meira að segja herja stundum harðindi eitt hérað eða tvö samliggjandi héruð, þó að sæmilegt árferði sé í nágrannahéruðum. Atvinnuvegirnir ganga líka misjafnlega eftir árferðinu. Sjórinn er misgjöfull, sjávaraflinn er svipull, góður afli í þessari verstöð í ár, en hinni að ári, eftir einhverjum lögmálum, sem ekki eru útreiknanleg, hvað þá viðráðanleg. Þeim verður bara að mæta með ráðum og dáð á hverjum stað. Þetta allt gerir það að verkum, að héruð landsins þurfa á sjálfstæði að halda, þurfa að hafa sína sérstöku, þaulkunnugu fulltrúa til þess að fara með umboð sín á þingi þjóðarinnar, sem jafnar milli þegnanna eftir því, sem á liggur, eða svo á að vera, eftir því sem þjóðfélag okkar er nú orðið upp byggt. Stofumenn í flokksstjórnum geta ekki verið fulltrúar fyrir landsbyggðina, svo að í lagi sé, eða menn, sem flokksstjórnir velja til framboða úr þeirra hópi. Og engin trygging er fyrir, að þeir menn hafi einu sinni komið út í veður byggðanna, þegar þau eru verst eða þreifað á erfiðleikunum hjá þeim, en hvort tveggja er nauðsynlegt, - alveg nauðsynlegur skóli fyrir þá, sem eiga að fara með umboðin fyrir byggðirnar. En svona fer það, þegar kjördæmabyltingin er komin á. Þá mun það verða flokksstjórnavaldið, sem velur fulltrúana. Af þessum ástæðum og mörgum öðrum, sem í kjördæmabyltingunni felast og af henni leiðir, hefur hún réttilega verið kölluð landeyðingarstefna, upplausnarstefna, náskyld verðbólgustefnunni, sem hv. þm. Barð. er illa við eins og mörgum góðum mönnum, og náin að skyldleika við ýmsar aðrar ókindir, sem leika um þessar mundir lausum hala í veröldinni, - ókindir, sem okkur mörgum hverjum kemur mjög vel saman um að þurfi að vinna bug á, hvernig sem á að því að fara, þó að okkur greini alveg sérstaklega á um þessa óheillastefnu. Það verða fámennustu byggðirnar, eins og hv. 1. þm. Eyf. sagði, sem munu fljótast og fyrst of fremst kenna á kjördæmabyltingunni. Þar mun eyðingin byrja. Þjóðfélagið verður eins og líkami, sem er sjúkur, af því að blóðið sækir allt of mikið til höfuðsins, limirnir visna og höfuðið, aðalþéttbýli landsins, sýkist líka af blóðsóttinni. Ógæfan verður á báða bóga. Það er máske allra raunalegast og óhugnanlegast við þessar aðgerðir. Allt þetta reyndu þríflokkarnir í kosningunum þrátt fyrir það, sem hv. þm. Vestm. sagði, að fela með ýmsum hætti, og hv. þm. Barð. var einmitt í gær að reyna að negla blæju yfir þetta með því að segja, að tilteknir, nafngreindir menn, sem eru á móti kjördæmabyltingunni, hefðu flutt efnislega sams konar till., sem kallaðar voru fylkjaskipunartill. Þetta gerði hann, þó að þær till. gangi einmitt í þveröfuga átt og væru miðaðar við að efla sjálfstæði landshlutanna - eins og ég hef tekið fram áður - í samræmi við þarfir þjóðar, sem býr í landi andstæðna, landi sundurleitra og breytilegra lífsskilyrða eftir héruðum og við hvikult árferði. Frægasta rit íslenzkra fornbókmennta, en fornbókmenntirnar geyma vizku margra alda, eitt frægasta ritið eða frægasta ritið, Edda, segir frá því á táknrænan hátt, að frömuður hrekkvísi og óhappa meðal ása, Loki Laufeyjarson, fékk hinn ótortryggna Höð, sem var blindur, til þess að skjóta mistilteini að Baldri, sem var ástsælastur allra goðanna, og ráða honum með því óviljandi bana. Ég sé ekki betur, en ráðamenn og áróðursmenn kjördæmabyltingarinnar hafi þyrlað upp ryki óskyldustu mála í augu kjósenda sinna til þess að blinda þá í stjórnarskrármálinu og fá þá til þess að vega með atkv. sínum að hinu mikilsverða og dýrmæta sjálfstæði héraðanna. Það var ljótur leikur, sem vafalaust hefnir sín. Allir slíkir leikir hefna sín á þeim sem leika þá, hverjir sem það gera. Jafnvel Loki með sínum miklu undanbragðahæfileikum og fjölkynngismætti var, segir Edda, lagður í fjötra, sem eru óleystir enn þá og eitur drýpur í höfuð honum. Ég óska öllum mönnum góðs, þó að þeir séu andstæðingar mínir í skoðunum og hafi unnið leik, sem ég tel rangan. Mér verður ekki illa við mann persónulega, þó að hann hafi aðra skoðun en ég og beiti sér eins og hann frekast getur hennar vegna. En þegar þetta kjördæmabyltingarmál er nú að fá fullnaðarafgreiðslu á Alþingi og hefur unnizt á þann hátt, sem það hefur unnizt og þegar hafnað hefur verið öllum miðlunartill., sem fram hafa komið, þá segi ég fyrir mitt leyti, að ég tel, að stefnur þær, - ég segi: stefnur þær, sem að því standa, verðskuldi örlög Loka að því er uppskeruna snertir. Og svo bíðum við uppskerunnar og sjáum, hvað setur. Þetta er svo sem ekki síðasti leikurinn, fráleitt að öllum leikjum sé lokið. Þríflokkaforsprakkarnir og blöð þeirra létu óspart í það skína í vetur, að með kjördæmabyltingunni yrði Framsfl. svo að segja þurrkaður út eða a.m.k. gerður áhrifalítill í stjórnmálum. Eftir kosningarnar dró niður í þeim um þetta. Það hefur ekki borið mikið á því í umr. hér á hv. Alþ. nú, en það heyrðist greinilega í vor. Framsfl. mun einmitt auka fylgi sitt. Honum mun koma liðsauki frá því fólki, sem þríflokkarnir hafa blekkt í þessu máli og hann mun halda áfram baráttu sinni fyrir sjálfstæði byggðanna til hagsældar fyrir þjóðfélagið í heild, sem við óskum allir að farnist sem bezt, eins og hv. þm. N–Ísf. lýsti yfir, - þrátt fyrir allt.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að lengja umr. með því að taka til máls við þessa umr. Ég tók eftir, að hv. þm. Str. kastaði að mér ýmsum hnútum í gær, en því er ég nú svo vanur frá fyrri tímum, að ég ætlaði að láta mér það í léttu rúmi liggja. En mér ofbauð svo hræsni hv. þm. S-Þ. í þessu máli, að ég gat ekki stillt mig um að standa upp, þegar hann leyfir sér að segja, að fram bornar brtt. miði alveg sérstaklega að því að halda við jafnvægi í byggð landsins og það sé Framsfl., sem einn berjist fyrir því. Veit ekki þessi hv. þm., að langsamlega stærsta höggið gegn því máli var reitt af Framsfl. á þinginu 1955? Eftir að búið var að athuga mjög gaumgæfilega alla möguleika til þess að viðhalda jafnvægi í byggð landsins, fullt samkomulag var um þessi mál, fullur samningur var gerður milli Sjálfstfl. og Framsfl. um að tryggja jafnvægissjóðnum á 3. hundrað millj. kr. í stofnfé, sem gaf honum nærri 30 millj. kr. í árlegan arð, þá á síðustu stundu eða við 3. umr. sveik Framsfl. þetta mál, þetta stærsta mál byggðanna og nú þetta hjartans mál Framsfl., eins og marka mátti af ræðu hv. þm. S-Þ. Ætti ekki Framsfl. að blygðast sín fyrir framkomu sína í þessu máli? Mig undrar það, að nokkur þm. Framsfl. skuli leyfa sér að koma hér og tala um, að hann sé að bjarga jafnvægi í byggð landsins eftir slík svik. Það er svo sem ekkert nýtt að heyra það, að Framsfl. telji sig vera aðalumboðsaðila sveitafólksins á Íslandi þrátt fyrir alla þá ófyrirleitni, sem þessi flokkur hefur hvað eftir annað sýnt þessu fólki í einu og öðru. Það væri hægt að telja hér upp ýmislegt, sem sýndi, að það eru allt aðrir menn, sem unnu fyrir sveitirnar á síðustu árum, heldur en Framsfl. En þó er ekkert mál, sem hefur sýnt hug Framsfl. til byggðanna eins og svikin við jafnvægi í byggð landsins, því að sá blettur verður aldrei þveginn af framsóknarmönnum. Ég held, að þessir menn ættu sem minnst að tala um það, að þeir væru að vinna fyrir dreifbýlið. Nei, þeir eru sannarlega að vinna fyrir sjálfa sig, af hræðslu við það, að þeir missi völd, sem þeir hafa ranglega haldið allan tímann, síðan þessu fyrirkomulagi var komið á og síðan flokkurinn var stofnaður. Hv. þm., sem var frsm. minni hl. n., datt ekki í hug að gera tilraun til þess að hrekja þau ummæli og þau rök, sem ég færði fram í gær í minni ræðu, hvort það væri lýðræði, að flokkur með 30% atkv. réði yfir 50% þm. Því datt honum ekki í hug að koma nálægt. En hv. þm. Str. lét þau orð falla í gær í sinni ræðu, eftir að ég var búinn að verja, meira en helmingi af mínum tíma til þess að sýna fram á, hvaða rök ég hefði fært fram í kosningunum fyrir þessu máli, - hann leyfði sér á eftir að segja, að ég hefði ekki komið nálægt því að tala um það, hvað ég hefði rætt um málið á framboðsfundum. Þetta er málaflutningur framsóknarmanna: Kalla hvítt svart og svart hvítt. Eftir að ég er búinn að standa hér og hv. dm. eru búnir að hlusta á mig lýsa því, hvernig ég færði rök fyrir mínu máli, þá leyfir þm. Str. sér að segja: Hann kom ekki nálægt málinu, minntist ekki á, hvað hann hefði sagt. En hv. þm. Str. minntist á annað. Hann byrjaði ræðu sína á því hér að eiginlega hálfvíta hæstv. forseta fyrir að hafa ekki vítt mig fyrir mína ræðu og skildi eiginlega ekkert í því, að honum skyldi hafa yfirsézt. Nú vil ég upplýsa hv. þm. Str. um það, að í öll þau 14 ár, sem ég átti sæti hér á þingi, kom það aðeins einu sinni fyrir, að maður væri víttur hér af forseta í þessari hv. d. og átti ég sæti hér allan þann tíma og það var hv. 1. þm. S-M., formaður þingflokks framsóknarmanna. Hann var margvíttur hér í d.  Hann sagði einnig hér, - úr því að ég er byrjaður að ræða hér núna, - að ég hefði varið tímanum til þess að rekja atvinnusögu Barðstrendinga, sem hefði verið með eindæmum á því tímabili, sem ég hefði verið þm. Maður, sem heldur slíku fram eins og þessu og það hér á Alþingi, vitandi það, að alþjóð veit, að það er alveg hið gagnstæða, - ja, honum má ekki mikið trúa, verð ég að segja, því að ég veit, að hann getur ekki fengið einn einasta mann til þess að viðurkenna það, að atvinnusaga Barðstrendinga hafi á mínu þingmannstímabili verið á þann veg, er hann lýsti, þegar hvert þorpið á fætur öðru var reist úr rústum fyrir mínar aðgerðir, eftir að það hafði verið lagt í rústir í ráðherratíð þessa hv. þm., á meðan þeir þá gengu hverja hungurgönguna á fætur annarri í stjórnarráðið til hans til þess að reyna að draga fram lífið - og að svo skuli þessi hv. þm. koma hér og halda slíku fram, af því að hann er orðinn rakalaus í því máli, sem um er verið að ræða. Svo minntist hann á það, að stjórnin 1944 hefði verið eins og barn, sem tók við stórum arfi og sóaði honum. Veit nú ekki hv. þm. Str. að, að eitt af því, sem þá var sóað, var að kaupa 32 togara til landsins, - togarana, sem Framsfl. kallaði „gumsið“ á sínum tíma, togarana, sem öll þessi ár hafa staðið undir mest öllum útflutningnum? Og veit ekki hv. þm. Str. það líka, að þegar Framsfl. komst í stjórnaraðstöðu, þá flýtti hann sér að kaupa önnur 10 skip, sem kostuðu 25–30% meira, af því að þá var hann kominn á þá skoðun, að það hefði alls ekki verið „gums“, sem Sjálfstfl. var að kaupa til landsins á árunum 1945–48. Og svo segir hv. þm. Str., að það sé fjarstæða, að framsóknarmenn standi gegn lýðræði. Ja, það er sannarlega fjarstæða, að sá flokkur standi gegn lýðræði, sem vill viðhalda því ólýðræði í landinu, að flokkur, sem aðeins hefur 20–25% atkv., ráði meiri hluta Alþ. ýmist með klækjum, eins og var gert 1956, eða á annan hátt. Hann sagði einnig hér, að Alþfl. hefði fylgt mér að málum við þessar kosningar, þess vegna hefði ég komizt á þing. Hvaðan hefur hv. þm. þessa speki? Vill hann leggja saman atkv. framsóknarmanna, eins og þau hafa verið undanfarin ár í sýslunni, þar til hann fékk hjálp frá Alþfl., og sjá svo, hvaðan viðbótin hefur komið? Vill hann svo reikna út atkv., sem ég fékk 1956 og ég fékk nú og athuga, hvort ég hafi þurft á nokkurri viðbót að halda? Það skakkar aðeins 4 atkv. á því, sem ég fékk minna nú en 1956. En ætli frambjóðandi Framsfl. í Barðastrandarsýslu hafi ekki 50–60 atkv. meira, en flokkurinn hefur nokkru sinni átt, síðan Steingrímur Steinþórsson var í kjöri þar? Það hefur verið erfitt að koma því saman, að vinstri stjórnin hafi verið óvinsæl, en forustuflokkur hennar hafi þó fengið í kosningum meiri kosningasigur, en nokkru sinni áður. Ja, það er m.a. af því, að þetta var það eina mál, sem þeir treystu sér yfirleitt til að ræða um, Þeir lögðu alla sína áherzlu, bæði á fundunum og í öllum sínum málgögnum, til þess að telja fólkinu trú um, að það væri að tapa frelsi sínu, ef það kysi ekki Framsfl, til þess að hindra að kjördæmabreytingin næði fram að ganga. Og það var gengið svo langt, að bændunum var talin trú um, að þeir mundu missa jafnvel jarðabótastyrkinn, ef þetta mál yrði samþ. Svo langt var gengið. Og þeir gátu þó fengið nægilega marga menn til þess að trúa sér, að þeir gátu aukið fylgi sitt á þessu eina máli. Þetta er sannleikurinn í málinu. Ég vil enda þessi orð mín með því að óska þess, að þegar þjóðin áttar sig á því, hvað hefur skeð hér, þá njóti hún frjálsar en áður hefur verið atkvæðisréttar síns, einnig í hinni dreifðu byggð, því að því er ekki að leyna, að það hefur stundum verið þrýst nokkuð mikið á af því valdi, sem Framsfl. á í hverju héraði. Ég er einmitt að vona, að þetta verði eitt sporið í áttina til þess, að menn gangi frjálsari að kjörborðinu nú en áður. Ég er alveg viss um, að það verður svo. Hins vildi ég gjarnan óska Framsfl., að hann batnaði, en ekki versnaði og yrði betri og meiri umboðsmaður dreifbýlisins, en honum hefur tekizt að vera hingað til, en þá má hann sannarlega breyta eitthvað um vinnuaðferðir.

Forseti (EggÞ): Ég vil eindregið beina því til hv. þm., að þeir haldi sér svo sem frekast er unnt við það mál, sem á dagskrá er. En því hefur nokkuð brugðið við, bæði í umr. hér í gær og aftur í dag, að frá því væri vikið og er illt að sjá, hver upphafinu veldur í þeim efnum. Ég vil eindregið mælast til þess, að þeir, sem eiga eftir að taka til máls, haldi sér eingöngu við dagskrármálið.



Herra forseti. Ég skal nú ekki vera langorður, en hins vegar vil ég ekki lofa því að fara ekki svolítið út fyrir efnið og það er af tilefnum, sem hafa komið fram hér í deildinni. Því var haldið fram núna, að þetta fyrirkomulag, sem nú er tekið upp með breytingu á kjördæmaskipuninni, tryggi miklu betra jafnvægi í byggð landsins en það fyrirkomulag, sem við búum við. Nú er dálítið erfitt að átta sig á skoðun flokkanna á stundum. Það eru til stefnuskrár, sem segja í meginmálum, að hverju flokkarnir vilji stefna, en oft svo óljóst, að það má túlka á marga vegu. Ég skal t.d. benda á hjá Sjálfstfl., sem viðkemur þessu jafnvægi í byggð landsins, sem talað er um og síðasti ræðumaður vildi gera svo óttalega mikið úr og taldi, að Framsfl. hefði svikið eitthvert samkomulag, sem hann var að tala um, að 1957 hélt Gunnar Bjarnason kennari á Hvanneyri og ráðunautur Búnaðarfélags Íslands í hrossarækt og tvisvar eða þrisvar sinnum frambjóðandi Sjálfstfl. erindi í útvarpsviku Búnaðarfélags Íslands rétt eftir búnaðarþingið, ég ætla í marzmánuði. Þá hélt hann því fram, að það væri engin þörf á því að hafa fleiri en 1.000 bændur í landinu til þess að fullnægja mjólkurþörfinni og það væri alrangt að framleiða meira, en þyrfti til neyzlu í landinu sjálfu. Hann hélt því fram, að það þyrfti einhverja tölu, nefndi ekki hverja, en ákaflega miklu færri, en nú væri af bændum í landinu, til þess með fjárbúum sínum að fullnægja kjötþörfinni og það væri alrangt að framleiða meira kjöt, en landsmennirnir sjálfir þyrftu að neyta. Svona vildi hann í erindi sínu láta byggð landsins þróast. Ekki nefndi hann, í hvaða sýslum byggðin ætti að hverfa, en að bændum ætti að fækka um allt að helmingi. Nokkru seinna sama árið var haldin ráðstefna, sem var kölluð bændaráðstefna ungra sjálfstæðismanna. Ekki var ég þar, en Morgunblaðið sagði frá því, að þar hefðu verið ræðumenn Gunnar Bjarnason, frambjóðandi flokksins tvívegis eða oftar, Árni G. Eylands, frambjóðandi flokksins líka tvisvar eða þrisvar eða oftar, Pétur Gunnarsson, líka frambjóðandi flokksins. Og það var sagt, að mótið hafi verið ákaflega vel sótt af framámönnum yngri hluta Sjálfstæðisfl. í sveitunum af landinu öllu, hafði verið áætlað milli 50 eða 60 manns alls úr öllum kjördæmum landsins. Að hér hafi verið um góða aðsókn að ræða, skal ég nú ekki segja um, en Morgunblaðið sagði, að hún hefði verið góð, gróflega góð. Og Morgunblaðið birtir svo till., sem þarna var samþ., og hún var á þessa leið: „Ráðstefnan telur það þjóðarnauðsyn, að arðvænlegur búskapur blómgist og framleiðslan aukist, eftir því sem markaður fyrir búsafurðir fer vaxandi með auknum mannfjölda.“ Þannig var boginn spenntur. Nú skal ég viðurkenna það, að um svipað leyti og þetta, var hér á þingi verið að tala um að leggja fram fé til að stækka öll túnin hjá bændum í landinu upp í 10 ha. hvert tún og þm. Sjálfstfl. æmtu ekki eða skræmtu á móti því, þeir þögðu bara og greiddu atkvæði með því, flestir. Og það var samþ. En á sama tíma láta þeir hina, ungu mennina, framtíðina, samþykkja hitt á bændaráðstefnunni. Þetta er trúin á byggð landsins, að framleiða bara fyrir innlenda markaðinn. Þetta er jafnvægið, sem á að komast á í byggð landsins. Þeir halda, að þeir nái því með þessu frv., halda að þeir nái því með því að breyta stjórnarskránni eins og nú er verið að gera. Í þessu sambandi skil ég vel hugsunarhátt þm. N-Ísf. (SB). Hann er búinn að vera þm., ég man ekki hvað, 15 eða 16 ár, eitthvað svoleiðis, kannske meira, kannske eitthvað í kringum 20 ár. Hann tók við öllum hreppunum í byggð í sýslunni, þar sem voru 1.536 menn á kosningaaldri og hann hefur látið sér svo annt um sýsluna, að einn hreppurinn, sem þá voru í 213 menn, er gersamlega kominn í eyði, ekki einn maður til þar núna. Hann hefur látið sér svo annt um sýsluna, að annar hreppurinn, sem í voru 111 menn, er núna eftir með 38. Hann hefur látið sér svo annt um sýsluna, að í þriðja hreppnum, sem í voru 60 menn, eru núna eftir liðugir 20. Hann er uppgefinn. Hann segir: Ég get ekkert. Ég get ekkert spornað við, að byggðin fari í eyði. Ég er að reyna að gera að þjóðvegum afleggjara heim að Skjaldfönn og Laugabóli og einstökum bæjum í hinum hreppunum, en ekki til þessara hreppa, þar sem byggðin er að fara í eyði. - En hann er uppgefinn og þá grípur hann í það hálmstrá, sem Sjálfstfl. heldur fram: Jú, jú, ef við getum bara einhvern veginn myndað eina heild úr mörgum sýslum, þá ber minna á þessu, þá verð ég ekki skammaður fyrir mína framkomu þarna, - það ber minna á þessu. Við skulum reyna að fela þetta með því að hafa kjördæmið stórt, svo að þessi mistök, sem orðið hafa þarna, hverfi. - Ég skil þennan hugsunarhátt, en hann er ekki karlmannlegur. Það var miklu nær á síðasta þingi að flytja frv. um það að koma vegi til þessara hreppa, sem nú eru þó eftir með 26 eða 30 menn, heldur en vera að koma vegi heim á bæi, þar sem vegurinn liggur fyrir neðan túnið í hreppunum, sem eru fjölmennari og fólkið tollir enn þá í. Nei, hann var að hugsa um allt annað. Ég skil þennan hugsunarhátt og ég kenni í brjósti um hann fyrir að hafa þennan hugsunarhátt, því að mér líkar hann ekki. Nei, það er langt frá því, að þetta fyrirkomulag, sem nú er tekið upp um kosningar til Alþingis með stóru kjördæmunum, stuðli að jafnvægi í byggð landsins. Það er alveg þvert á móti. Það er nokkurn veginn alveg gefið, að þegar t.d. 20 þm., fimm af hverjum lista af fjórum, við skulum segja, að það séu fjórir - eða kannske 25, ef þjóðvarnarmenn eru með líka, - fara að tala um og halda sína fundi, þá tala þeir ekki norður í Grunnavíkurhreppi t.d. að taka, svo að ég haldi mig við Norður-Ísafjarðarsýslu, þeir fara ekki í fámennustu hreppana, hvorki á þessum stað né hinum. Þeir láta þá bara eiga sig. Þeir reyna að halda fundina þar, sem þéttbýlið er og þeir eiga von á flestum atkvæðunum. Þar reyna þeir að halda fundina, og þar reyna þeir að ná í fylgið og svæðin, sem byggðin er gisnust í, verða alveg út úr, enn þá meira út úr, en hefur orðið, þar sem hafa verið menn, sem hafa hugsað almennilega um sitt kjördæmi. Þm. Barð. má eiga það, að hann hefur komið síma og veg út á nes, sem hefur kostað hátt á annað hundrað þús. kr. fyrir eitt einasta heimili, þegar hann var þm. Það er náttúrlega dýrkeypt að halda þannig lagaðri byggð á einum bæ, þó að vel sé þar búið og myndarheimili mesta. Og slík dæmi eru til, að þar sem eru harðvítugir menn, sem ekki gefa sér tíma til að sjá yfir heildina og hafa kannske aldrei haft tækifæri til þess að sjá yfir heildina, ekki sjá nema lítið takmarkað svæði og sjá, hvar þar þrengir að, en þá mega þeir aldrei, þó að þar séu góðir kjósendur, láta það villa sér sýn og fara að mismuna þeim fram yfir aðra, þar sem þörfin er margfalt meiri. Nei, ég er alveg viss um, að þegar þetta fyrirkomulag er komið á með kosningarnar, þá verður það mjög fljótt svo, að þeir, sem verða á listunum fyrir flokkana, það verða menn, sem þekkja til á þeim stöðunum, sem fólksflestir eru úti í hinum einstöku kjördæmum, en alls ekki skipta sér af sveitunum, sem berjast í bökkum og þurfa á einhvern óbeinan hátt a.m.k. og stundum beinan líka að fá aðstöðu til þess að rétta sig við. Um það verður ekkert hugsað, þó að þau hverfi smám saman úr tölu byggðra svæða á landi hér. Ég skal ekki segja um það, það er náttúrlega sums staðar, sem hagar þannig til, að ég get fallizt á, að það sé rétt að láta bæi og byggðir hverfa og gera þau að afréttarlöndum frá öðrum þéttbyggðari og betri sveitum, sums staðar, en það er náttúrlega mjög fjarri því, að það sé alls staðar og það verður ekki heldur hugsað um það, þegar svona er. Þm. Barð. hefur nú ekki tekizt betur, en það þessi ár, sem hann hefur setið á þingi og þau hafa verið nokkur og þó að hann hafi nú getað fest byggð á þessu nesinu, sem hann lagði til veginn og símann og fékk stórfé í, þá hefur fólkinu hjá honum fækkað rétt um 200 í þingmennskutíð hans og sumar sveitirnar þar eru á svipaðri leið og þær eru í Norður-Ísafjarðarsýslu. Nei, þeim veitti ekki af að hugsa um sitt. Þeir hafa alveg nóg, bæði þm. N-Ísf. og þm. Barð., um að hugsa um sýslurnar, sem þeir eru núna fulltrúar fyrir, þó að þeir fari ekki að reyna að hugsa um allt Vestfjarðasvæðið í heild. Þeim mun ekki ganga það betur, úr því að þeir hafa ekki getað hugsað meira um þessar sýslur, sem þeir hafa verið fulltrúar fyrir í nokkur ár. Það er svo langt frá því, að þetta mál, sem hér er til umr. núna, styðji á nokkurn hátt að því að auka jafnvægi í byggð landsins, að það leggur í eyði smám saman heila landshluta.



Herra forseti. Það kom fram í frumræðu hv. frsm. minni hl. stjskrn., þm. S-Þ. (KK), nú eins og raunar á síðasta þingi, að stjórnarskrána ætti að endurskoða í heild og það væru slæm vinnubrögð að taka kjördæmamálið eitt út úr. Í umr. í vor hér í þessari hv. d. rifjaði ég nokkuð upp þá undirbúningsvinnu, sem unnin hefði verið varðandi heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar og benti þar á nokkra tugi atriða, sem ég teldi brýna þörf á að breyta í stjórnarskránni, þegar hún yrði tekin til endurskoðunar öll. Ég benti þá líka á það og ég vil gera það enn, að mín skoðun, mín sannfæring er sú, að það, sem hefur tafið heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar nú í hálfan annan áratug, er eitt og fyrst og fremst eitt og það er hinn mikli ágreiningur milli stjórnmálaflokkanna um kjördæmaskipunina. Hvenær sem unnið hefur verið að endurskoðun stjórnarskrárinnar og nokkrar nefndir hafa verið starfandi í því máli undanfarin 15 ár, - hvenær sem því máli hefur verið eitthvað áleiðis komið, þá hefur jafnan strandað á ósamkomulagi um kjördæmaskipunina. Það er ágreiningurinn um hana, sem hefur talið heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar og mun tefja hana, þangað til það mál er komið í höfn. Þess vegna er það skoðun mín og sannfæring, að einmitt til þess að hraða heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar, sem ég tel brýna og aðkallandi, sé fyrst og fremst nauðsynlegt að afgreiða kjördæmamálið út af fyrir sig. Þess vegna er það síður en svo, að þessi málsmeðferð, að taka kjördæmamálið eitt sér, tefji fyrir endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þvert á móti greiðir það götu hennar og er nauðsynleg afgreiðsla til þess að fá stjórnarskrána endurskoðaða. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið, en aðeins drepa hér á nokkur atriði, sem fram hafa komið gegn frv. í ræðum hv. framsóknarmanna. Ég vil þá fyrst nefna eitt atriði, sem gengur hér aftur og aftur, bæði á þessu þingi og hinu síðasta, þó að það hafi margsinnis verið hrakið, og það er alls konar hugarburður og villukenningar og rangar fregnir framsóknarmanna um hlutfallskosningar og áhrif þeirra bæði innanlands og utan. Því er slegið föstu af framsóknarmönnum, að hlutfallskosningar, sem að allra sanngjarnra manna dómi, eru aukið spor í lýðræðisátt og runnar, eins og Þórhallur biskup Bjarnarson orðaði það á þingi, „runnar af rót réttlætishugsjónar“, - nú er því haldið fram af framsóknarmönnum, að hlutfallskosningar leiði til upplausnar og stjórnleysis og hafi gert það víðast, þar sem þær hafa verið lögleiddar. Við skulum nú aðeins líta á það, hver sannleikur er í þessu. Því miður hefur þessi áróður framsóknarmanna náð nokkuð til ýmissa landsmanna, sem virðast trúa því, að hætta sé á stjórnleysi, óyfirstíganlegum erfiðleikum um stjórnarmyndanir, ef hlutfallskosningar eru lögleiddar almennt. Hlutfallskosningar voru teknar upp í bæjar- og sveitarstjórnarkosningum hér á landi árið 1908. Þær eru búnar að vera í hálfa öld í gildi, og við skulum líta á, hvort þessar hlutfallskosningar í hálfa öld í bæjar- og sveitarstjórnarkosningum hafa orðið til þess að fjölga flokkum eða skapa stjórnleysi. Fyrsta árið, 1903, fóru fram bæjarstjórnarkosningar hér í Reykjavík, og hvað ætli flokkarnir eða listarnir hafi þá verið margir? Listarnir voru 18, sem voru bornir fram hér í Reykjavík við bæjarstjórnarkosningarnar. Eftir hálfa öld fóru aftur fram bæjarstjórnarkosningar, í janúar 1958. Þá vor listarnir 5. Einn þeirri náði ekki fulltrúa kosnum, það eru 4 flokkar, sem eiga þar fulltrúa. Og reynslan í þessi 50 ár sýnir, að jafnt og þétt hefur þessum listum og flokkum farið fækkandi og ef við lítum á heildarmyndina, þá er fækkað úr 18 listum niður í 5 lista. Ef við lítum á alþingiskosningarnar, þá voru hlutfallskosningar í alþingiskosningum fyrir utan landskjörið lögleiddar eða komu fyrst til framkvæmda 1920, að ég ætla. Ég ætla, að síðustu almennar þingkosningar, þar sem kosið var óhlutbundnum kosningum um allt land, meirihlutakosningu í hverju einasta kjördæmi, hafi farið fram 1916. Hvað voru flokkarnir margir þá? Flokkarnir, sem buðu fram, voru 8 að tölu. Það voru 8 flokkar, sem buðu fram við alþingiskosningarnar 1916, þegar engar hlutfallskosningar voru til, alls staðar kosið meirihlutakosningu og að lang mestu leyti í einmenningskjördömum. Nú á þessu ári, 1959, fóru fram alþingiskosningar. Það voru hlutfallskosningar á nokkrum stöðum, þ.e. í höfuðborginni og í 6 tvímenningskjördæmum og búnar að vera um hríð. Hafa þessar hlutfallskosningar leitt til fjölgunar flokka? Í síðustu alþingiskosningum, í sumar, buðu fram 5 flokkar. Einn þeirra náði ekki þingmanni kosnum, þannig að 4 flokkar eiga fulltrúa á Alþingi. M.ö.o.: 1916, þegar engar hlutfallskosningar voru, þá voru flokkarnir 8, nú þegar hlutfallskosningar hafa verið í ýmsum kjördæmum um langan aldur, eru flokkarnir 5. Hvort sem litið er á alþingiskosningarnar eða bæjarstjórnarkosningarnar, hefur flokkunum fækkað og það verulega, frá því að hlutfallskosningar voru fyrst lögleiddar, en ekki fjölgað, flokkar ekki sundrazt og leitt af sér stjórnleysi, eins og framsóknarmenn leyfa sér að halda fram hvað eftir annað, þó að margsinnis sé búið að leiðrétta þessar villukenningar þeirra. Ef við lítum á Norðurlöndin, sem - eins og ég gat um í framsöguræðu minni í gær - hafa nú um 30–50 ára skeið haft nokkur stór kjördæmi og hlutfallskosningar og sum þeirra einnig uppbótarsæti, þá fer því fjarri, að flokkum hafi fjölgað þar. Ég held, að það sé ekki hægt að segja, að þessar ágætu frændþjóðir okkar, sem eru meðal viðurkenndustu lýðræðisþjóða í veröldinni, búi við nokkurt stjórnleysi eða hafi átt við sérstaka erfiðleika að etja vegna stjórnarmyndana, þegar eitt landið er frá tekið, sem er Finnland, en eins og ég tók fram í gær, þá stafa erfiðleikar þar um stjórnarmyndanir alls ekki af hlutfallskosningafyrirkomulaginu, heldur af ógnun og áþján hins volduga nágranna. Dómur hv. þm. Str., form. Framsfl., um þetta frv. er svo byggður á þessari röngu forsendu um hlutfallskosningarnar og hann kveður svo fast að orði, að hann lauk sinni ræðu hér í gær með því að segja, að ekki væri enn séð fyrir þá ógæfu, sem þetta mál mundi leiða yfir þjóðina. En þessi meginrök hans um afleiðingar hlutfallskosninga eru röng, byggð á tilbúningi og hugarburði og röngum upplýsingum. Það bar á góma hér í umr. í vor, man ég eftir, m.a., að hlutfallskosningar hefðu orðið þess valdandi, að nazistar komust til valda í Þýzkalandi, að þegar Weimar-lýðveldið svokallaða var stofnað 1918, eftir fyrri heimsstyrjöldina, þá hafi verið lögleiddar hlutfallskosningar, þær hafi í Þýzkalandi leitt af sér slíkan glundroða og skapað svo marga smáflokka, að það hafi rutt brautina fyrir valdatöku Adolfs Hitlers og nazista hans. Ég upplýsti þá, sem er óvéfengjanleg söguleg staðreynd, að það er ekki minnsti fótur fyrir þessari kenningu, vegna þess að áður, en hlutfallskosningar voru lögleiddar í Þýzkalandi 1918, voru stjórnmálaflokkarnir fleiri, en þeir voru, eftir að hlutfallskosningarnar komu til. Þar mun sem sagt hlutfallskosningafyrirkomulagið engan veginn hafa fjölgað flokkunum. Ástæðurnar til valdatöku nazista eru auðvitað allt aðrar og eiga ekkert skylt við hlutfallskosningafyrirkomulagið. Fyrir utan þetta tvennt, að stjskr. eigi að endurskoða alla nú þegar í heild og ekki taka þetta mál út úr og svo um hlutfallskosningarnar, sem ég hef hvoru tveggja svarað nú, þá er þriðja röksemd Framsfl. sú, að í kosningunum í sumar hafi alls ekki verið kosið um kjördæmamálið, kjósendurnir hafi ekki fengið tækifæri eða aðstöðu til þess að segja álit sitt um kjördæmamálið og þess vegna þurfi nú að efna til þjóðaratkvgr. sérstaklega um þetta frv. Nú skal ég taka það fram strax, að ég hef lengi haldið því fram og hélt því m.a. fram í umr. hér í vor, að varðandi stjórnarskrárbreytingar almennt tel ég æskilegt í framtíðinni, að lögleitt sé þjóðaratkvæði, eins og rétt sé að skapa möguleika til þjóðaratkvæðis um ýmis meiri háttar mál, þegar viss skilyrði eru fyrir hendi. Þessi breyting hefur hins vegar ekki komizt á enn. Við skulum vænta þess, að hún verði tekin upp við endurskoðun stjskr. En hingað til hefur það ákvæði stjskr. verið látið nægja og verið talið nægilegt öryggi eða bremsa gegn of tíðum eða vanhugsuðum stjskrbreyt., að ef breyt. á stjskr. verður samþ. á þingi, þá verði þing þegar í stað rofið, efnt til nýrra kosninga og næsta þing þyrfti svo að samþykkja stjskrbreyt. óbreytta. Og þessari aðferð stjskr., sem verið hefur í gildi nú í yfir 80 ár, hefur verið fylgt í einu og öllu við þessar kosningar eða við þessa stjskrbreyt. Ég er sannast sagna undrandi yfir því, að reyndir og greindir menn skuli koma hér fram á Alþ. og halda því fram, að ekki hafi verið kosið um stjskr.-málið í sumar, - það hafi verið kosið um allt önnur mál. Stjskr.-málið, kjördæmabreytinguna, ber fyrst á góma að nýju, að ég ætla, opinberlega í des. s.l. og núverandi hæstv. ríkisstj., sem mynduð var í des., lýsti því yfir, að hún teldi það eitt sitt meginverkefni að koma í gegn breyt. á stjskr. til að fá kjördæmaskipunina lagfærða. Í 6–7 mánuði var stanzlaust skrifað í öll helztu blöð landsins, a.m.k. oft í viku og jafnvel daglega, - lengst af daglega, - um þetta mál, um kjördæmabreytinguna. Ég ætla, að um langan aldur hafi ekki fyrir kosningar verið ritað og rætt jafnmikið og jafnlengi um eitt ákveðið mál eins og kjördæmamálið. Jafnvel hið mikla mál landsmanna, landhelgismálið, hefur á þessu tímabili, þessu undanfarna missiri, ekki verið rætt í íslenzkum blöðum nándar nærri eins mikið og kjördæmamálið. Eftir að þetta liggur fyrir, eftir að það liggur fyrir, að í útvarpsumræðum var ekkert mál rætt meira, en kjördæmamálið, á hverjum einasta framboðsfundi var mikið um kjördæmamálið rætt og oftast langsamlega mest, þá leyfa fulltrúar Framsfl. sér að koma hingað og segja, að þetta mál hafi alls ekki legið fyrir, kjósendur hafi ekki átt þess kost að kjósa um það. Málgagn Framsfl., aðalmálgagn, Tíminn, hafði í frammi svo harðvítugan áróður í þessu máli í meira en missiri, að ég held, að hann hafi aldrei beitt sér eins út af nokkru máli fyrr eða síðar og hann lét sér það ekki nægja, heldur efndi Framsfl. með aðstoð Sambands ísl. samvinnufélaga og að nokkru leyti á kostnað þess til útgáfu á sérstöku blaði, Kjördæmablaðinu, sem sent var inn á hvert einasta heimili í landinu mánuðum saman, helgað eingöngu þessu máli. Hvernig dettur hv. þm. Str. og hv. frsm. minni hl. í hug að koma hingað fyrir þessa hv. d. og segja, að þetta mál hafi alls ekki verið á dagskrá og alls ekki kosið um það? Meina þessir fulltrúar Framsfl., að landslýðurinn hafi alls ekkert mark tekið á Framsfl. eða málgagni hans, sem hélt því fram, að það væri þetta mál, sem ætti um að kjósa? Nei, um þessa stjórnarskrárbreytingu hefur í einu og öllu verið fylgt settum reglum, ekki aðeins lögboðnum reglum stjórnarskrárinnar, heldur lýðræðisreglum, þar sem þetta mál hefur verið meira rætt og ritað og lagt skýrar og greinilegar fyrir kjósendur, en ég ætla um nokkurt mál um langan aldur. Hv. 1. þm. Eyf. sagði, að Sjálfstfl., - þríflokkarnir, hefur hann víst orðað það, - hafi gert allt, sem hægt var, í þessum kosningum til að leiða athygli frá kjördæmamálinu. Mér finnst þeim góða og greinda manni skjöplast hér heldur alvarlega, því að það vita allir menn, að það var síður en svo, að athyglin væri leidd frá kjördæmamálinu. Að því er varðar sjálfan mig t.d. get ég nefnt það, að í þeirri einu ræðu, sem ég flutti í útvarpsumræðunum fyrir kosningar, talaði ég um kjördæmamálið og ekkert annað en kjördæmamálið og þannig var það um marga fleiri. Manni skilst, að í þessum kosningum, hefði að áliti framsóknarmanna ekki í rauninni verið leyfilegt að minnast á neitt annað mál, en kjördæmabreytinguna. Nú er það vitanlega þannig, að í hverjum einustu kosningum, hvort sem það er í sambandi við stjórnarskrárbreytingu eða annað, þá hljóta kjósendur að hugleiða og mynda sér skoðanir um ýmis mál, bæði ýmis þjóðmál og um stjórnarskrárbreytinguna og um frambjóðendur og um flokka og byggja svo afstöðu sína og atkvæði á þeirri heildarmynd, sem þeir skapa sér af stjórnmálunum í heild. Það má vera, að þetta mál hafi aðaláhrif á atkvæði þessa kjósanda, annað mál megin áhrif á atkvæði hins. En að í þingkosningum sé það óleyfilegt og jafnvel stjórnarskrárbrot, eins og mér skildist á hv. þm. Str., að ræða um á framboðsfundum og í kosningaundirbúningi annað en stjórnarskrána, það er náttúrlega fráleitt. Þeir framsóknarmenn tala mjög um, að það hafi verið hin mesta goðgá og nálgist lýðræðis- og stjórnarskrárbrot, að minnzt skuli hafa verið á það, að við ættum aldrei að fá aftur vinstri stjórn í landinu. Ja, ég vil segja, að þótt vinstri stjórnin hafi verið afleit og margt af sér brotið, þá get ég ekki fallizt á, að það sé stjórnarskrárbrot að nefna hana á nafn. Vitanlega hlýtur í þessum kosningum eins og öðrum að vera rætt um ýmis mál. En um leið og hv. þm. Str. telur, að Framsfl. hafi ekki aldeilis tapað atkvæðum vegna vinstri stjórnarinnar, heldur eigi hann sinn stórkostlega sigur, sem hann talar um, mjög að þakka því, að hann hafði forustu í vinstri stjórninni, þá kvað við heldur annan tón hjá hv. 1. þm. N-M. (PZ). Hann sagði, að ýmsir sjálfstæðismenn í hans kjördæmi, sem hefðu verið á móti kjördæmabreytingunni, hefðu verið gerðir svo hræddir við að fá kannske aftur vinstri stjórn, að þeir hefðu samt kosið sjálfstæðismanninn, m.ö.o., að þó að þeir væru í hjarta sínu eindregið á móti kjördæmabreytingunni og teldu hana stórháskalega, þá var í þeirra augum vinstri stjórnin, enn þá verri Grýla. Það er svo þeirra mál, hv. formanns Framsfl. og hv. 1. þm. N-M., að gera upp sakirnar, hvor hafi réttara fyrir sér, að vinstri stjórnin hafi verið bezta stjórn, sem Ísland hafi átt því láni að fagna að hafa um sina daga, eða hún hafi verið slík óskapleg Grýla sem 1. þm. N-M. lýsir. Ummæli hv. 1. þm. N-M. um hópsálirnar og múgsálirnar og hans heimspeki í því efni skal ég ekki gera að umræðuefni, en hans kenning er sú, að fólk, sem býr í þéttbýli, séu múgsálir og hópsálir, sem geti ekki hugsað nokkra sjálfstæða hugsun, en því lengra sem er milli bústaðanna, þeim mun sjálfstæðara verði það í hugsun. Eftir þessu að dæma ætti að fara heldur lítið fyrir sjálfstæðri hugsun hjá hv. 1. þm. N-M., því að hann er búinn að búa mjög lengi í þéttbýli. Þá er enn ein meginröksemd framsóknarmanna og fegurst og fjálglegast hefur nú talað um það eins og fleira hv. þm. S-Þ. (KK), hann flutti hér skáldlegar ræður og var hjartnæmur og klökkur, þó að ekki rynni nú beint út í fyrir honum eins og í útvarpsumræðunum í vor um kjördæmamálið. Hann talar hér um „eitt einasta syndaraugnablik“ og um „eymdarstrik ævilangt“, „um kaffi og háttatíma“ og hitt og þetta fleira. Hann hélt svo friðarræðu mikla og sýndi fram á það, að í einmenningskjördæmum væri sífelldur friður, en í þessum stóru kjördæmum með hlutfallskosningum mundi, eins og hann orðaði það, verða „eilífur stormbeljandi“.

Það er Kiljan, sem . . .

Já, ég kannast nú við vísuna. - Ég vil minna á það, að ég ætla, að reynslan sýni nokkuð annað. Í fyrsta lagi held ég, að það sé ofmælt um hinn mikla Fróðafrið í einmenningskjördæmunum og ég mundi ætla, að ef maður ber saman kosningabaráttuna, friðinn og ófriðinn, í einmenningskjördæmunum og tvímenningskjördæmunum með hlutfallskosningunum undanfarin seytján ár, þá held ég, að það sé flestra dómur, að hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum hafi einmitt orðið til að koma á meiri friði og ró, friðsamlegu og góðu samstarfi í héruðunum, vegna þess að í flestum þessara tvímenningskjördæma a.m.k. hefur farið svo, að þingmenn hafa verið hvor af sínum flokki og yfirleitt tekizt hið bezta og drengilegasta samstarf milli þeirra, þingmannsins úr Sjálfstfl. og þm. úr Framsfl., um málefni héraðsins. Ég held því, að þessu sé alveg þveröfugt farið við það, sem hv. þm. S-Þ. sagði í sinni ræðu. Ég held einmitt, að friðurinn hafi verið og sé meiri, þar sem hlutfallskosningarnar eru, heldur en í einmenningskjördæmunum, enda ætla ég líka, að af þeim fregnum, sem bárust af kosningabaráttu víðs vegar um land fyrir þessar síðustu kosningar, hafi háværustu sögurnar, mesti hávaðinn og mesti skarkalinn og harðastur bardaginn verið í einmenningskjördæmunum, en ekki tvímenningskjördæmunum. Hv. þm. S-Þ. talar hér klökkum rómi og hjartnæmum orðum um þau ósköp, sem séu að dynja yfir þjóðina með þessu frv., það verði til þess að efla flokksræðið, að flokksstjórnarvaldið verði allsráðandi hér á landi og jafnvel geti svo farið og muni svo fara, eins og hann orðaði það í sinni seinni ræðu, að það verði flokksstjórnarvaldið, sem ákveður frambjóðendur, en ekki fólkið sjálft, ekki kjósendurnir. Ég vil nú aðeins minna á það, að ég ætla, að flokksvald og flokksveldi hafi aldrei komizt - ég veit ekki, hvort á að segja á jafnhátt stig eða verið eins yfirgnæfandi og voldugt og einmitt hjá Framsfl. nú og í rauninni síðan hann varð til, ef kannske er undantekinn kommúnistaflokkurinn. En eins og vitað er, hafa kommúnistaflokkar ákaflega sterkt skipulag og mikið flokksvald og sterkan flokksaga. En ef kommúnisminn er frátekinn, þá er það víst, að flokksstjórnarvald og flokksagi er hvergi og hefur ekki verið á Íslandi neitt svipað því, sem er í Framsfl. og skal ég nú nefna dæmi. Það gerðist hér á Alþingi 1933, að tveir þm., mikilsmetnir þm. Framsfl., höfðu aðra skoðun varðandi stjórnarmyndun, en Framsfl. eða meiri hluti hans og þeir leyfðu sér að koma þeirri skoðun á framfæri og lýsa því yfir, að þeir stæðu við hana. Þeir neituðu að kasta burt sinni sannfæringu. Hvað gerðist? Framsfl. gerði það, sem ég ætla að hafi aldrei áður komið fyrir í íslenzkri stjórnmálasögu, að Framsfl. samþykkti að reka þessa tvo þm. úr flokknum. Framsfl. rak þessa tvo þm. úr flokknum fyrir það, að þeir leyfðu sér að fylgja sannfæringu sinni. Flokksstjórnarvaldið, hv. þm. S-Þ. hneykslast óskaplega á því. En honum ætti úr Þingeyjarsýslunum báðum að vera nokkuð kunnugt um flokksstjórnarvaldið, því að það hefur komið þar nokkuð við sögu, einnig í sambandi við þingmennsku og í sambandi við undirbúning að hans eigin framboði. Árið 1931 átti hér sæti á þingi og var forseti Nd. einn af hinum merkustu þm. og frumherjum í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar, Benedikt Sveinsson. Hann var í Framsfl. þá og bauð sig fram, hafði verið þm. N-Þ, þá um margra ára skeið og býður sig fram við kosningarnar 1931 sem Framsfl.-maður eftir ósk sinna kjósenda, sem hann hafði starfað fyrir og þjónað um langan aldur. Hvað gerist þá? Flokksstjórn Framsfl. vildi ekki viðurkenna þennan mæta mann, þótti hann ekki nógu mikill flokksþjónn, eins og einhver framsóknarmannanna orðaði það hér áðan. Þess vegna ákvað flokksstjórnarvaldið í Framsfl. að bjóða fram gegn þessum þjóðkunna, mikils metna þingmanni Framsfl., bauð fram annan mann í krafti flokksstjórnarvaldsins og fékk hann kosinn.  Annað skiptið, sem ég vildi nefna og einmitt er í kjördæmi hv. þm. S-Þ., er 1946. Fyrrv. formaður Framsfl., Jónas Jónsson frá Hriflu, hafði þá fallið í ónáð hjá Framsfl. eða meiri hluta hans. Hann hafði verið þm. S-Þ. um langan aldur og ákvað að bjóða sig fram aftur - eftir ósk sinna kjósenda að sjálfsögðu - sem Framsfl.-maður. Hvað var gert? Hvað gerði flokksstjórnarvaldið, sem hv. þm. S-Þ. er svo hneykslaður á? Það ákvað að bjóða fram annan mann í nafni og krafti flokksins, hvað sem hinum gamla þingmanni og kjósendum hans og vilja fólksins liði. Þetta var gert árið 1946. Flokksþjónninn, svo að ég noti orð framsóknarmanna sjálfra, náði að vísu ekki kosningu þá, en þetta var undirbúningurinn að því, að áður en langt um leið var núverandi hv. þm. S-Þ. búinn að ná þar kosningu og situr í því sæti enn. Þess vegna, þegar litið er á sögu Framsfl., sætir það vissulega furðu, þegar þm. þess flokks leyfa sér að koma fram fyrir alþjóð manna eða Alþingi, berja sér á brjóst og tala klökkum rómi og hjartnæmum orðum um flokksstjórnarvaldið og að þetta frv. verði til að efla flokksræðið. Það er eins og þetta væru hvítir englar, hreinir, með hreina fortíð, í staðinn fyrir að allir, sem eitthvað þekkja til íslenzkrar stjórnmálasögu, vita, að flokksræði, flokksveldi, flokksagi er hvergi neitt svipað því utan kommúnismans sem í Framsfl. Þess vegna er ekki hægt að taka slík hneykslunaryrði alvarlega. Hv. þm. S-Þ. ræddi um það í sinni síðustu ræðu, að þetta frv. mundi draga stórlega úr valdi dreifbýlisins. Ja, ég vil segja: Maður, líttu þér nær. Hvaða áhrif hefur þetta frv. t.d. á vald þess landshluta, sem hann er þingmaður fyrir? Eftir hinu nýja frv. eiga Eyjafjarðarsýsla, Akureyri og Þingeyjarsýslur báðar að verða eitt kjördæmi og kjósa sex þm. Þessi kjördæmi kjósa núna fimm þm. Þetta frv. fer fram á það, að þessi landshluti, Þingeyjarsýslurnar og Eyjafjörður, fái einum þm. fleira, en verið hefur. Er þetta að draga úr valdi þessa landshluta? Nei, vissulega er þessi fullyrðing hv. þm. svipuð rökleysa eins og fjölmargt fleira, sem fram hefur komið í þessu máli frá fulltrúum framsóknarmanna. Í framhaldi af þessu er sífellt tönnlazt á þessu sama, að það sé verið að afnema kjördæmin, leggja niður öll kjördæmi utan Reykjavíkur. Víð höfum á Vestfjörðum nú m.a. þrjú kjördæmi, Vestur- og Norður-Ísafjarðarsýslur og Ísafjörð. Hver kýs sinn þm. Á dögum Jóns Sigurðssonar var þetta allt eitt kjördæmi. Var það eitthvert lýðræðisbrot eða var það eitthvert hermdarverk gagnvart þessum landshluta, að þessi þrjú héruð, skulum við segja, Norður- og Vestur-Ísafjarðarsýsla og Ísafjörður, kusu þá sameiginlega einn þm.? Nei, að kalla það árás á héruðin og sjálfstæði þeirra, þó að ákveðið sé, að nokkrar sýslur gangi saman og kjósi sameiginlega þingmenn, það er náttúrlega hin mesta fjarstæða. Og enn meiri fjarstæða er þó kjörorðið, sem framsóknarmenn hafa valið sér, þar sem þeir segjast berjast fyrir byggðastefnunni gegn hinu nýja kjördæmafrv. Ég hef í rauninni aldrei heyrt annað eins öfugmæli í stjórnmálum og þetta. Framsóknarmenn, sem vilja halda dauðahaldi í það gamla skipulag að taka lítið sem ekkert tillit til fólksflutninga, þ.e.a.s. til byggðarinnar í landinu, þeir telja sig fylgja byggðastefnunni, einmitt framsóknarmenn, sem vilja ekki taka tillit til þess, að byggðin breytist, ekki miða við, hvar fólkið býr, hvar byggðin er, heldur við landshlutann. Ég hefði þó álitið, að það væri fyrst og fremst fólkið sjálft, en ekki landið, sem á að velja þingmanninn. Vitanlega verður að miða þingmannatölu og áhrif á Alþingi við það, hvar fólkið er í landinu. Það var komið svo í Bretlandi fyrir mörgum árum, að sum hinna gömlu kjördæma voru orðin svo að segja mannlaus, en afturhaldsmennirnir þar eins og framsóknarmennirnir hér héldu dauðahaldi í það, að það væri árás á hinar dreifðu byggðir að fara að taka þingmennina af þessum kjördæmum, þar sem voru eftir kannske örfáar manneskjur, en flest allt fólkið flutt burt á aðra staði. Nei, þetta steinrunna afturhald gengur alltaf aftur og aftur hér í líki Framsfl., í öðrum löndum í líki einhverra annarra afturhalds- og kyrrstöðuflokka, sem í lengstu lög reyna að halda í þau forréttindi, þau sérréttindi, sem þeim hefur tekizt að ná í, eins og aðlinum í mörgum löndum á sínum tíma, - aðlinum, sem verið var í nafni lýðræðis og krafti þess að taka af forréttindi og láta alþýðu manna njóta jafnréttis. Auðvitað barðist aðallinn heiftúðugri baráttu með mörgum sömu kjörorðum og slagorðum og Framsfl. nú fyrir að halda sínum forréttindum. Þetta undrar mann kannske ekki. En þó hefði verið meiri stjórnmálaþroski og manndómur í framsóknarmönnum að taka þessu eins og það er, að skilja þróun tímanna og ganga til skynsamlegrar lausnar á þessu máli. En það vita allir, að langsamlega hyggilegasta lausnin fyrir þjóðina í heild og fyrir strjálbýlið líka, er einmitt sú leið, sem við nú förum hér að dæmi frændþjóða okkar á Norðurlöndum: stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Að kalla baráttu framsóknarmanna byggðastefnu, er auðvitað hið mesta rangnefni, það væri miklu nær að kalla hana stefnu óbyggðanna. Tilgangur þessa frv. er sá að jafna kosningarréttinn meir, en nú er og gera Alþingi Íslendinga að réttari mynd af þjóðarviljanum. Frv. miðar að því að draga úr því mikla misræmi, sem er um áhrifavald byggðarlaga og stjórnmálaflokka í landinu á skipun Alþingis. Ég er viss um það og ég er sannfærður um það, að sú kjördæmaskipun og kosningatilhögun, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, mun verða til verulegra umbóta frá því úrelta og ósamstæða skipulagi, sem við nú búum við.



Herra forseti. Ég ætlaði alls ekki að taka aftur til máls undir þessum umr., en af því að hv. 6. þm. Reykv. (GTh) fór hér að segja sögu, sem ég áreiðanlega þekki betur en hann, sökum þess að ég er eldri maður og hef verið lengur hér á þingi en hann, þá þykir mér rétt að gera ofur litla athugasemd við þessa sögu. Í fyrsta lagi var það, að hann var að tala um, að það hefðu verið fleiri flokkar og fleiri listar í kjöri hér áður fyrr, meðan ekki voru hlutfallskosningar, heldur en aftur síðar. Hann tók árið 1916 til dæmis um það. Þá voru hlutfallskosningar um land allt, þá voru kosnir sex landskjörnir þm. með hlutfallskosningum og listarnir, þessir mörgu listar, voru í kjöri við þær kosningar. En í flestum kjördæmum var það fyrirtæki hvers einstaks frambjóðanda að bjóða sig fram og valt á ýmsu um fylgi og margir voru þá í kjöri og náðu meira að segja kosningu, sem ekki lýstu yfir fylgi við nokkurn sérstakan flokk. En að svo mörgum aðilum datt í hug að bjóða fram við landskjörið var auðvitað vegna þess, að það fór fram landskjör, því að annars hefði þeim ekki getað komið til hugar, að þeir næðu kosningu. Sama er að segja um það, þegar fyrst var kosið hlutfallskosningu í bæjarstjórn í Reykjavík. Þá voru ekki pólitískir flokkar, sem buðu fram. Það voru kvenfélög og alls konar félagsskapur í bænum, Iðnaðarmannafélag, ef ég man rétt og alls konar félög önnur, sem þá buðu fram. Einmitt á þessum árum, um 1916, var flokkaskipun hér á landi alls ekki skýr. Það höfðu verið tveir aðalstjórnmálaflokkar, Heimastjórnarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, áður fyrr, en þeir voru komnir í nokkra upplausn og þá meðfram vegna þess, að deilan við Dani var þá svo til að enda og eiginlega voru ekki aðrir stjórnmálaflokkar til í landinu þá, en þessir tveir. Sjálfstfl. var að vísu klofinn, flokksbrotin voru kölluð af öðrum langsummenn og þversummenn og þeir buðu fram tvo lista, eða hvort brotið bauð sinn lista fram. Sigurður Eggerz var efsti maður á öðrum þeirra, Einar Arnórsson á hinum. Og ég held, að það, sem hv. 6. þm. Reykv. nefndi hinn eldri tíma í þessu efni, sanni ekki neitt um það, hvort hlutfallskosningar fjölgi flokkum eða ekki og afsanni ekki þá kenningu, að líklegt sé, að hlutfallskosningar fjölgi flokkum. Það voru 5 flokkar í kjöri við síðustu kosningar og 6 við kosningarnar næst áður. Og hvernig stóð nú á því, að bæði Þjóðvarnarflokkurinn og Lýðveldisflokkurinn svokallaði fóru að bjóða fram? Þeir höfðu ekki nokkra von um að koma manni á þing annars staðar, en í Reykjavík, þar höfðu þeir von um það, vegna hlutfallskosninganna í Reykjavík. Þess vegna höfðu þessir flokkar menn í kjöri. Það er alveg gefið mál. Ég skal svo ekki eyða tíma til að ræða frekar um þetta. En svo vék hv. þm. að sögu Framsfl. og fór þar rangt með að ýmsu leyti. Hann rakti þá sögu ekki í réttri tímaröð. Ég ætla að breyta því í rétta tímaröð. Það er alveg rétt, að Benedikt Sveinsson féll við kosningar í Norður-Þingeyjarsýslu vorið 1931. En það var ekki stjórn Framsfl., sem stóð fyrir því að fella hann. Það kann að vera, að einn mikill áhrifamaður í Framsfl. hafi stutt að því, en flokkurinn sem slíkur gerði það ekki. Það voru heimamenn, sem það gerðu. Það var einmitt samþykkt á fundi í Framsfl., þar sem allir þm. flokksins voru, það var meðan stóð á óspektunum út af þingrofinu 1931, að allir þm. flokksins skyldu vera í kjöri í næstu kosningum, Benedikt Sveinsson eins og aðrir. Þess vegna er það, að það voru Norður-Þingeyingar sjálfir eða hluti þeirra, sem vildi skipta um þm., en ekki flokksstjórnin og ekki flokkurinn. Og þm. flokksins verða þó að teljast, eins og þá var a.m.k., frekar stjórn flokksins, því að það var ekki komið eins fast skipulag og nú er á flokkana. Það er rétt, að 1933 voru tveir þm. Framsfl. reknir úr flokknum sökum þess, að þeir neituðu að styðja stjórn, sem flokkurinn hafði samþ. að standa að og styðja. Ég skal nú ekki segja, hvort þetta hefur komið fyrir með sama hætti áður. Ég veit þó, að flokkar hafa áður rekið menn. Þegar ég var unglingur, kom það fyrir, að mikils metinn þingmaður var rekinn úr sínum flokki. Það var Guðlaugur Guðmundsson bæjarfógeti á Akureyri. Hann var rekinn úr flokki, sem þá hét Þjóðræðisflokkur, fyrir það, að hann var með því að leggja síma til landsins og um landið, sem flokkurinn var á móti. Og það verð ég að segja, að ef nokkurn tíma á að reka mann úr flokki, þá virðist mér það helzt vera það, ef hann stendur ekki að sömu stjórn og flokkurinn í heild sinni, því að ef nokkuð á að vera flokksmál, þá er það þó stuðningur við stjórn. Þegar svokölluð nýsköpunarstjórn var mynduð, var einhver þrjózka í sumum sjálfstæðismönnum og þeir voru hálft um hálft að lýsa yfir því, að þeir styddu ekki þessa stjórn, - ég held þeir hafi verið 5 eða 6. Það varð nú ekki mikið úr þeirri mótstöðu, þeir létu sig flestir og lutu flokknum. En einn af þessum þm. lét ekki undan og lýsti hreinni andstöðu. Hann var ekki kannske beinlínis rekinn úr flokknum, en hann fékk sína refsingu. Hann hafði áður um allmörg ár verið forseti sameinaðs Alþingis, honum var sparkað úr því og svo var hann sendur til annars lands fljótt á eftir, að vísu í virðulega stöðu, en a.m.k. flokkurinn kærði sig ekki um að hafa hann lengur á þingi. Ég held því, að það þurfi ekkert að tala um það, að Framsfl. hafi mest flokksvald allra flokka og eitt er víst og það er það, að skipulag Framsfl. er slíkt, að fólkið á að ráða. Eftir flokkslögum Framsfl. nú eiga fulltrúar fólksins heima í héruðum að ráða því, hverjir eru frambjóðendur flokksins. Ég efast um, að það séu jafnskýr ákvæði um það í öðrum flokkum. Ég sé, að það er kominn tími til að gefa fundarhlé og ég skal ekki orðlengja þetta frekar. En ég held, að hv. 6. þm. Reykv. þurfi ekkert að vera með aðdróttanir til Framsfl. um það, að þar sé meira flokksvald og miðstjórnarvald en t.d. í Sjálfstfl. - Fundarhlé.



Herra forseti. Hv. þm. Barð. (GíslJ) gerði nokkrar athugasemdir út af því, sem ég hafði sagt. Flestar voru þær ónýtar og ég lít á þær eins og meinakindur, sem eru sama sem sjálfdauðar. Ein var þó allstór ásökun á Framsfl., því að hann sagði, að aldrei hefði sveitunum og dreifbýlinu verið greitt þyngra högg - eða eitthvað á þá leið, sagði hann - en þegar Framsfl. hefði fellt frv. um jafnvægissjóð. Í þessu er mikill misskilningur hjá hv. þm., eins og oft vill henda á þeim bæ. Frv. þetta lagði hæstv. þáverandi forsrsh., Ólafur Thors, fyrir þingið sem stjórnarfrv. Það kom aldrei til úrslitaatkvgr., því að hann tók það aftur á þinginu. Framsfl. greiddi því aldrei þetta högg. En annað gerði Framsfl., sem líklegt er að hafi verið sveitunum meira hagræði, en þótt fram hefði gengið þetta frv., sem hv. þm. Barð. átti þátt í að semja og var vitanlega annt um, því að hann er mjög ræktarsamur við sínar hugmyndir: Framsfl. beitti sér fyrir því, að tekið var upp á fjárlög atvinnuaukningarfé, sem hefur orðið dreifbýlinu ákaflega mikils virði, en eftirlæti hv. þm. Barð., núverandi stjórn, lækkaði að verulegu leyti í vetur, við afgreiðslu fjárlaganna. Ég hygg að þetta sé nóg um það atriði. En það, sem kom mér nú fyrst og fremst til þess að biðja um orðið, var ræða hv. 6. þm. Reykv. (GTh). Hann er nú víst ekki mættur hér núna aftur eftir hléið, en forseti gefur ekki grið með bið, og þess vegna verð ég að minnast á ræðu þm., þó að hann sé ekki viðstaddur. Hann hélt því fram, að hlutfallskosningar væru ákaflega heppilegt fyrirkomulag og við Íslendingar hefðum sönnun fyrir því, að þær leiddu ekki til smáflokkaþróunar. Hann hélt því fram, að bæjarstjórnarkosningarnar í Reykjavík, sem farið hafa fram eftir hlutfallskosningafyrirkomulagi lengi, sýni það, að ekki sé mikil tilhneiging til smáflokkaþróunar, því að aðeins 5 flokkar hafi boðið fram við síðustu kosningar. Það, sem hefur hjálpað Reykjavík í þessum efnum, er það, að hún hefur jafnan miðað sig við landsmálaflokka í kosningum til bæjarstjórnar og það hefur verið boðið fram í Reykjavík eftir stefnum landsmálaflokkanna. Aðalfyrirkomulag í kosningum hefur verið einmenningskjördæmafyrirkomulag utan Reykjavíkur og þess vegna hefur ekki í landsmálunum getað þróazt flokkafjöldi. Reykjavík hefur þannig notið landsbyggðarinnar, að því er snertir það, að flokkafjölgunin hefur ekki orðið meiri. Hann vill, eins og hann gerði nú raunar í vor og honum var svarað upp á þá, halda því fram, að Norðurlöndin séu ákaflega góð fyrirmynd, að því er þetta snertir, því að þar séu hlutfallskosningar. En það hlutfallskosningafyrirkomulag, sem verið er nú að taka hér upp, er ekki nákvæmlega sniðið eftir því, sem er á Norðurlöndum. Í Noregi, sem hann nefndi, er ekkert uppbótarkerfi, engin uppbótarþingsæti, en þau skipta ákaflega miklu máli hér í þessu sambandi. Langt er frá því, að höfðatölureglu sé fylgt þar. Í Svíþjóð er tvenns konar fyrirkomulag á kosningunum til þingsins. Amtafyrirkomulagið grípur þar inn í og að því er það snertir, þá hefur það svipuð áhrif einmitt og við, sem stóðum að fylkjaskipunartill., hugsuðum okkur að fylkin hefðu hér á landi. Hann vill mæla á móti því, að vandræði Finna í stjórnmálum stafi af þeirra hlutfallskosningakerfi. Hann segir, að þau stafi af því, að þeir séu í nábýli við þjóð, sem þeir eigi mjög örðugt í sambýlinu við og verki mikið inn í þeirra pólitík. En það er ekki það nágrenni, sem veldur því, að það eru 8 flokkar í Finnlandi. Það er grundvöllurinn fyrir kosningafyrirkomulaginu, sem kallar fram þessa flokkaþróun og veikir þá við að þola hið sterka, áhrifaríka nábýli. Hv. 6. þm. Reykv. lýsti því yfir, að hann vildi í mörgum efnum breyta stjórnarskránni og hann væri þeirrar skoðunar, að það ætti að gera á henni heildarendurskoðun hið allra fyrsta. Og hann sagði annað, að hann teldi, að 79. gr., sem ég hef mikið vitnað í við umr. þessa máls, væri eitt af því, sem þyrfti að breyta, það lægi sem sé fyrir að sínu áliti að taka upp það ákvæði, að allar breytingar, sem gerðar væru á stjórnarskránni, ættu að leggjast undir þjóðaratkvæði. Og hann gekk lengra, en ég hef gengið. Hann sagðist álita, að ýmis meiri háttar mál ættu að fá slíka meðferð að leggjast undir þjóðaratkvæði. Þar af leiðandi kom hann nákvæmlega inn á mína skoðun og annarra framsóknarmanna um það, hvernig ætti að fara að, þegar fyrir liggja brtt. við stjórnarskrána. Og þess vegna þykir mér það ákaflega undarlegt og algerlega í mótsögn við þessi orð, sem hann virtist tala af fullri sannfæringu og ætlast til að tekin væru þannig, að hann skuli ekki hafa gengið inn á till. okkar um að leggja þessa breytingu stjórnarskrárinnar, sem hér er verið að ræða, undir þjóðaratkvæði sérstaklega og það einmitt fyrir það, að þetta er eitt af þeim atriðum í stjórnarskránni, nefnilega kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulag, sem hann sagði að væri viðkvæmast og erfiðast viðfangs til að fá samkomulag um. Hvers vegna vildi hann ekki einmitt í þessu þýðingarmikla atriði, að málið væri borið undir þjóðina til samþykktar eða synjunar eitt út af fyrir sig við atkvgr.? Hann gat ekki neitað því og gerði enga tilraun til þess, að heimilt hefði verið að gera þetta samkvæmt 79. gr. stjórnarskrárinnar, enda var það gert, þegar lýðveldisstjórnarskráin 1944 var afgreidd. Nei, í þessu kemur fram sérstök veila í framkomu hv. 6. þm. Reykv. og yfirlýsingu hans. Hann vildi mótmæla því, að þjóðinni hefði ekki verið ljóst, að við kosningarnar síðustu hafði líka átt að taka afstöðu til breytinganna á stjórnarskránni. En hann sagði líka: „Meira að segja má vera, að eitt mál við slíkar kosningar hafi áhrif á atkvæði þessa kjósanda og annað á atkvæði hins.“ Með því hreint og beint lýsti hann því yfir, að stjórnarskráin hefði verið sett undir atkvæði á þann hátt, að verið gæti, að einn og annar hefði greitt atkvæði, án þess að það væri með tilliti til hennar. Atkvgr. í kosningunum er því samkvæmt hreinni yfirlýsingu hans ekki eingöngu atkvgr. um stjórnarskrárbreytinguna. Og hvers vegna er þá slíkur maður á móti því, að hrein atkvgr. eigi sér stað, eins og við höfum lagt til? Þá minntist hann á það, að ég hefði talað um, að hætt væri við því og raunar sjálfgefið, að flokksstjórnir mundu fá aðstöðu til þess að hafa meiri áhrif, en áður á framboð og það mundi verða flokksstjórnarvaldið, sem réði framboðum og því, hverjir í framtíðinni færu með umboð fyrir fólkið. Og hann vildi halda því fram, að mér færist ekki um þetta að tala, vegna þess að Framsfl. hefði verið sá flokkur, sem hefði beitt sterklegast flokksstjórnarvaldi. Og hann gekk svo langt í átt til mín, að hann benti á það, að einmitt í mínu kjördæmi væri dæmi um þetta, sem hefði komið fram við kosningarnar til þings 1946, þegar Jónas Jónsson var í kjöri og Björn Sigtryggsson á Brún. Hann vildi halda því fram, að þá hefði flokksstjórnarvaldið spillt þessum kosningum. Þetta er reginfjarstæða. Hann gat ekki tekið gleggra öfugdæmi en þetta, því að það var fulltrúaráðið í Þingeyjarsýslu, sem ákvað framboðin. Meiri hluti fulltrúaráðsins ákvað, að Jónas Jónsson skyldi vera í kjöri. Minni hlutinn ákvað aftur á móti, að Björn Sigtryggsson skyldi vera í kjöri. Og það er að vísu rétt, að miðstjórn Framsfl. mælti með Birni Sigtryggssyni, en heimastjórnin, þ.e.a.s. frelsið í flokknum, það var svo mikið, að almenningur réð og varð ekki fyrir nokkru hnjaski af hálfu flokksstjórnarinnar, ekki nokkru. Þetta var talið sjálfsagt í þeim flokki. Og þetta er einmitt sterkasta sönnunin fyrir því, að innan Framsfl. ríkir lýðræði. Og ég hefði haft gaman af því, ef hv. 6. þm. Reykv. eða einhver, sem hér er, t.d. hv. þm. Barð., sem er nú framgjarn og hýr á brá, vildi sýna fram á, að sambærilegt dæmi væri til í Sjálfstfl. um lýðfrelsið. Nei, þetta dæmi var mesta fjarstæða. Og að því er snertir annað dæmið, sem hann nefndi, býst ég við, að aðrir svari, enda er þegar búið að svara því að nokkru eða jafnvel öllu leyti af hv. 1. þm. Eyf. Ég er ekki í neinum vandræðum að gefa skýrslu um þetta, að því er Þingeyjarsýslu snertir. Ég var þá í liði því í meiri hlutanum í fulltrúaráðinu, sem studdi Jónas Jónsson og þetta gat gerzt í Þingeyjarsýslu, án þess að varanleg sundrung yrði í flokknum. Hvergi stendur svo kannske flokkurinn betur saman en þar, þrátt fyrir þetta. Og það er einmitt af því, að við vitum það, framsóknarmenn, að þetta verður að geta átt sér stað og við þolum svona lýðræðisfyrirkomulag. Þá fór hv. 6. þm. Reykv. að minnast á hið væntanlega stóra kjördæmi, sem ég er í, Norðurlandskjördæmi eystra og hann vildi halda því fram, að því væri gefinn aukinn hlutur. Það þótti mér nú satt að segja hlægilegt, þegar það er vitað og viðurkennt, að það er fyrir borð borið samkvæmt reglum þeim, sem hinir svonefndu þríflokkar settu sér, þegar þeir gerðu samning um kjördæmamálið. Í Norðurlandskjördæmi eystra ættu eftir fólksfjöldareglunni, ef tekið væri hæfilegt tillit til hennar, að vera sjö þingmenn, en eru nú bara 6 skv. frv. Ég var að hugsa um það, mér þykir verst vitanlega, að þm. er ekki við, - en ég má til að segja það samt, að ég var að hugsa um það, hvernig á því gæti staðið, að maður með svo hárfínar taugar eins og hann er auðheyrilega, úr því að hann heyrði klökkva í rödd minni, þegar ég var að flytja hér ræður í gær og dag, án þess að þar væri nokkurt klökkvamál eða nokkur klökkvi til, - maður með svona hárfínar taugar skuli geta verið í hópi þeirra, sem vilja taka rétt af dreifbýlinu, vilja skerða sjálfstæði fólksins úti á landsbyggðinni, sjálfstæðið, sem það hefur og það hefur ekkert misnotað gagnvart öðrum landshlutum eða þéttbýlinu. Ég var að velta fyrir mér, hvernig gæti á þessu staðið, að hann skuli ekki skilja það, að samkvæmt kjördæmabyltingarfrv. er stórlega gengið á hlut byggða landsins - og svo mjög, að til mikillar ógæfu mun verða, ef einhver ófyrirsjáanleg góð öfl grípa ekki inn í. En undir lok ræðu hans skildi ég þetta loksins. Hann sagði nefnilega, að nær væri að kalla byggðastefnuna, sem talað hefur verið um í sambandi við þetta mál, óbyggðastefnu. Þá varð mér ljóst, að hann er svo óskyggn út fyrir þéttbýlið, út fyrir sína borg, að honum finnst, að sveitir landsins, sem þó eru byggðar fólki, sem við þekkjum margir vel, séu óbyggðir. Ég hef eiginlega ekki heyrt öll ljótara orð hrjóta af munni manns í þessum umræðum og átti ég sízt von á slíku af hv. 6. þm. Reykv. Hann er nefnilega sjálfur hvorki meira né minna en Höður hinn blindi, - Höður hinn steinblindi í þessu máli, - svo mikill þéttbýlismaður er hann, svo lítið þekkir hann land sitt þar fyrir utan.



Herra forseti. Það má nú vissulega telja, að það sé að bera í bakkafullan lækinn að tala miklu meira, um þetta mál. Öllum rökum andstæðinganna hefur verið hnekkt með það miklum rökum frá okkar hendi, að það ætti varla að vera ástæða til þess að hafa um það miklu fleiri orð. En ég vil aðeins undirstrika það, að í þessum umr. hefur frá hendi þríflokkanna verið lögð höfuð áherzla á það, að alþingiskosningarnar síðustu hafi fyrst og fremst verið þjóðaratkvgr. um kjördæmamálið og tæpir ¾ hlutar kosningarbærra landsmanna hafi greitt atkv. með hinni breyttu kjördæmaskipan, en aðeins rúmur fjórðungur hafi verið þar á móti. Ég hygg þó, að fæstir skilji slíkan málflutning. Við, sem lesum flest blöðin og fylgjumst með þeim áróðri, sem rekinn er fyrir kosningar, urðum vissulega varir við það, að af þríflokkanna hálfu var lögð áherzla á flest annað öðru meira, en kjördæmamálið. Sjálfstfl. gekk fyrst og fremst til kosninganna undir vígorðinu um, að aldrei yrði aftur stofnuð vinstri stjórn hér á landi og þar sem ég gat hlustað á frambjóðendur Sjálfstfl., var það höfuðinntak í þeirra ræðum, kjördæmamálið algert aukaatriði, enda var í áróðri flokksins lögð höfuðáherzla á það, að kjördæmamálið væri þegar afgreitt mál. Frá hendi Alþb. var landhelgismálið mjög í hávegum haft og vildi sá flokkur fyrst og fremst slá sig til riddara á því, að hann hefði verið hinn eini sanni forustuflokkur í því máli. Frá hendi Alþfl. var fyrst og fremst því haldið fram við flokksmenn, að hreysti flokksins við þá stjórnarmyndun, sem þá var nýafstaðin, og dugnaður hans í stjórninni, þar sem hann stæði einn og nærri því óstuddur, væri svo mikill, að landsfólkið yrði að sýna honum traust. Þetta kemur berlega fram, jafnvel í ræðu hv. þm. Barð. (GíslJ). Hann eyddi í það miklum tíma í gær að túlka það sjónarmið sitt, að síðustu alþingiskosningar hefðu verið fyrst og fremst þjóðaratkvgr. um kjördæmamálið og hann endurtók það aftur og aftur í ræðu sinni hér í dag. Síðan sagði hann - ég held orðrétt: Kjördæmamálið var eina málið, sem Framsfl. lagði nokkra verulega áherzlu á, í síðustu alþingiskosningum og hann fékk þó nokkuð af atkvæðum út á þetta mál. Nei, það rekur sig eitt á annars horn, þegar farið er að flytja mál eins og gert er nú hér á hv. Alþ. Við vitum það, að þríflokkarnir allir lögðu fyrst og fremst höfuðáherzlu á að skýla sér á bak við önnur mál og reyna að vitna ti1 flokkstryggðarinnar og þess, að viðkomandi flokkur mætti ekki tapa þrátt fyrir kjördæmamálið. Ég gerði kjördæmamálið nokkuð að umræðuefni á síðasta Alþ. og ætla ekki að rekja það mjög, sem ég sagði þá. Í þeirri ræðu lagði ég höfuðáherzlu á, að það væri tvennt, sem þríflokkarnir ætluðu að breyta, eða tvö takmörk, sem þeir ætluðu að ná í sambandi við hina nýju kjördæmaskipun: Fyrra atriðið væri það, að þeir ætluðu að veikja og eyðileggja Framsfl. Seinna atriðið væri það, að þeir ætluðu að auka flokksvaldið. Staðreyndirnar hafa sýnt, eins og ég undirstrikaði í þeirri ræðu, sem ég hélt þá, að þríflokkunum hefur ekki tekizt að veikja Framsfl. Hann hefur aldrei verið sterkari, en hann er í dag og verður aldrei sterkari, en eftir haustkosningarnar. En þessi styrkur Framsfl. réttlætir ekkert kjördæmamálið. Kjördæmamálið er mál þjóðarinnar, en ekki mál neins einstaks flokks. Hér er verið að tefla um örlög þjóðarinnar, en ekki um örlög flokkanna og þar greinir á. Alþfl.-menn héldu því t.d. mjög fram í kosningabaráttunni, að hér væri verið að kjósa um örlög Alþfl. Alþfl. og allir stjórnmálaflokkarnir eru aðeins fyrirbrigði, sem geta horfið, hvaða dag sem er, en þjóðin sjálf, - það er það, sem um er teflt og það er þjóðarhagurinn, sem hlýtur og verður ávallt að sitja í fyrirrúmi. Og við höfum haldið því fram, framsóknarmenn og teljum það réttan málflutning og vitum, að það er réttur málflutningur, að í öllum stjórnarskrárbreytingum verður fyrst og fremst að taka tillit til hags þjóðarinnar, en ekki hags flokkanna. Því miður fer þetta ákaflega sjaldan saman. Það er allt útlit fyrir það og nærri því full og örugg vissa fyrir því, að í dag verður formlega afnumið hið forna byggðavald hér á Alþ. og upp tekið alræði íslenzkra stjórnmálaflokka. Ég ætla bara til að koma í veg fyrir misskilning að taka það fram, að það verður ekki síður alræði Framsfl. í þeirri mynd. Hann er eins og aðrir stjórnmálaflokkar. Það er mannlegur breyskleiki að vilja drottna og í Framsfl. er vafalaust eitthvert flokksvald líka og ber ekki að efa það. En í þessu máli höfum við barizt og munum berjast. Víð börðumst fyrir því, að byggðavaldið væri afnumið og við munum berjast fyrir því, þrátt fyrir það þótt við lútum þessum lögum, að valdið verði fært á ný sem mest til byggðanna. Það kemur líka fljótt í ljós, þetta sem við vöruðum við og töluðum um í sambandi við flokksvaldið. Hér í Nd. hv. Alþ. liggur fyrir kosningalagafrv. Við þetta frv. eru komnar fram margar brtt. Núna síðustu dagana beinast brtt. fyrst og fremst að því að auka flokksvaldið og minnka vald hins óbreytta kjósanda. Síðustu till. eru um það að gera kjósendum nær ómögulegt að færa til á framboðslistum. Það á að vera nær ógerningur fyrir hinn óbreytta kjósanda að láta á nokkurn hátt vilja sinn í ljós um, hverja hann kýs. Hann kýs bara viðkomandi flokk, en það eru flokksstjórnirnar, innstu koppar þar í búri, sem raða upp á listann. - Svo er það með yfirkjörstjórnirnar. Það var talað um það upphaflega í frv., að það yrðu innanhéraðs embættismenn, sem gegndu þessum trúnaðarstörfum. Nú er upp komið, að það er ekki nóg. Þetta vald verður líka að flytja inn á Alþ. og kjósa eftir hlutfallskjöri til þessara trúnaðarstarfa. Hv. 6. þm. Reykv. (GTh) hélt hér í annað sinn, sinn langa fyrirlestur um stjórnarskipunarlög ýmissa Evrópuþjóða. Það má um hann segja, að hann hefur nokkra sérstöðu, því að hann er víst sá einn Íslendinga, sem sendur hefur verið alveg sérstaklega til Evrópu til að kynna sér stjórnarskrár og þannig hefur hann nokkra sérstöðu, því að almennt hafa þm. ekki jafntæmandi upplýsingar um stjórnarskrár Evrópuþjóða og hann hlýtur að hafa aflað sér á þessari sinni löngu reisu. En hann gat ekki stillt sig um það samt, þessi ágæti þm., að fara að segja hér sögu Framsfl. Þessi saga var nú náttúrlega sögð á eitthvað svipaðan hátt og sagt er, að viss aðili lesi biblíuna. En nóg um það. Það hefur verið rækilega hrakið af 1. þm. Eyf. (BSt) og þm. S-Þ. (KK) allt, sem hann sagði um flokksstjórnarvald Framsfl. og ég hélt nú satt að segja, að þessi hv. þm. yrði jafnvel þm. síztur til að tala mjög mikið um flokksstjórnarvald. Hv. þm. Barð. (GíslJ) hefur haldið hér langar og miklar tölur. Ég hef nú ekki orðið þeirrar ánægju aðnjótandi fyrr, að sitja hér með honum í þessari háu deild eða þessu virðulega Alþ., en það verður um hann að segja, að hann virðist vera mjög röggsamur maður, a.m.k. í málfari. Hann fann til þess sérstaka ástæðu í gær að tala um það, að atvinnutæki hefðu verið flutt úr ákveðnum litlum stað á Vestfjörðum, flutt burt til annarra staða og fór að ásaka fyrir það sinn mótframbjóðanda, fyrrv. þm. Barð. og tók þar alveg sérstaklega dæmi, andstætt dæmi, þar sem atvinnufyrirtæki væru allt of mikil og tók þar til dæmis Seyðisfjörð, það kjördæmi, sem ég er kosinn á þing fyrir. Mér er nú ekki kunnugt um, að þessi hv. þm. hafi komið á Seyðisfjörð, þó má vel vera, að svo sé, en örugglega ekki á seinni árum og því síður er mér kunnugt um, að það hafi verið nokkuð til hans leitað í sambandi við atvinnumál Seyðisfjarðar. En ef svo hefur verið, þá er það eingöngu af fylgismönnum hans sjálfs á Seyðisfirði. Seyðfirðingar almennt telja, að það sé lágmarksskylda þjóðarbúsins, að þannig, verði að þeim stað búið, að þeir, sem vilja vinna við framleiðslustörf og lífræn störf, geti fengið vinnu. Í stjórnartíð vinstri stjórnarinnar stefndi þar allt í rétta átt. Það urðu snögg umskipti, þegar eftir að minnihlutastjórn Alþfl. tók við völdum, því miður. En það virðist ekki að dómi sjálfstæðismanna þar nóg að gert enn þá, því að þessi mikli valdamaður í Sjálfstfl. lét að því liggja, að enn væri hægt að tæta þar einhver atvinnutæki í burtu. Og í ræðu sinni í dag var hann svo að tala um atvinnuuppbyggingu Vestfjarða. Mér varð hugsað til forns málsháttar, sem segir: Miklir menn erum við, Hrólfur minn, - því að hann stakk hendinni í vasann og sagði: Ég hef byggt atvinnulífið upp í þorpunum í Barðastrandarsýslu einu eftir annað. - Já, hann hefur vissulega byggt margt fyrir vestan, hv. þm. Hann hefur byggt þar rækjuverksmiðju. Starfrækir hann hana ekki enn í dag? Ég veit ekki betur en hann hafi gefizt upp við þá starfrækslu og samvinnufélagið á staðnum hafi orðið að yfirtaka hana til rekstrar og að það sé á herðum þess, sem þungi atvinnulífsins á Bíldudal hvílir í dag. Hann byggði þar einnig mikið verzlunarhús. En ég veit ekki betur, en kaupfélagið á Bíldudal hafi orðið að yfirtaka þetta hús, til þess að hægt væri að veita fólkinu þar í kring þjónustu. Á stríðsárunum var hann með togaraútgerð frá Bíldudal. En eftir styrjöldina, þegar aðrir notuðu sína nýsköpunarsjóði til að endurnýja togaraflotann, - ja, mér er ekki kunnugt um, að hv. þm. hafi þá keypt togara til útgerðar á Bíldudal. Það er náttúrlega algert einkamál, hvað menn gera við sitt fjármagn og hvernig þeir verja því. En það kemur úr hörðustu átt, þegar verið er að sneiða að fólki í öðrum byggðarlögum, sem er að reyna að byggja upp sina atvinnuvegi, af mönnum, sem hafa þótzt, hafa sagzt ætla að byggja upp byggðarlögin á einkaframtaki, en hafa flúið frá þessu öllu. Seyðfirðingar eru fyrir löngu búnir að gefast upp á slíku. Það var búið að halda þeim í áratugi í voninni um, að einhver einkafjármagnsprins kæmi til að byggja upp þeirra atvinnuvegi. Þeir eru búnir að uppgötva nú, að það getur enginn byggt upp atvinnuvegi, nema mikil arðsvon sé, annar en fólkið sjálft. Síðan talaði hv. þm. Barð. um jafnvægi í byggð landsins og um jafnvægisfrv. fræga. Hv. þm. S-Þ. svaraði því ýtarlega, en ég vil aðeins bæta því við: Hverjir voru það, sem stóðu að því á síðasta Alþ., strax eftir að stjórnarskipti urðu, að atvinnuaukningarféð var lækkað um þriðjung? Voru það mennirnir, sem báru hagsmuni hinna dreifðu byggða fyrst og fremst fyrir brjósti? Voru það þeir? Það munar um, þó að það séu ekki nema 5 milljónir. Það munar um það. Það munar um minna. Hv. 6. þm. Reykv. tók Jónas Jónsson sem sérstakt dæmi um flokksstjórnarvald Framsfl. Hv. þm. S-Þ. svaraði þessu ýtarlega, en ég vil aðeins benda hv. 6. þm. Reykv. á það, að Jónasi Jónssyni hefur ekki verið vikið úr Framsfl, enn þá og mér er ekki kunnugt um, hvort hann hefur gengið úr honum. Og svo aðeins að lokum í sambandi við þetta rabb: Hér er talað mikið um, að hlutfallskjörið og hin nýja skipan sé hið háþróaða lýðræði. Hvernig stendur á því, að tveir af þeim þrem flokkum, sem að þessari stjórnlagabreytingu standa, hafa ekki leitt þetta háþróaða lýðræði inn í verkalýðshreyfinguna, þar sem þeir telja sig þó sjálfkjörna til allra starfa? Hér í þessari hv. d. eiga sæti bæði varaforseti Alþýðusambands Íslands og einn af stjórnarmeðlimum þess. Það væri fróðlegt fyrir okkur að fá að vita, hvernig stendur á því, að þessir menn, sem stjórna verkalýðshreyfingunni á Íslandi, skuli halda henni undir því ógurlega oki, að þar séu meirihlutakosningar? Af hverju leiða þeir ekki inn hið háþróaða lýðræði til blessunar fyrir verkalýðshreyfinguna? Það er vissa mín, að þessi stjórnarskrárbreyting verður okkur til varanlegs tjóns, meðan hún helzt. Þrátt fyrir það verðum við allir að una henni eins og öðrum þeim lögum, sem sett eru. Þessi lög eru sett á stjórnskipulega réttan hátt, þrátt fyrir það, þó að andi stjórnarskrárinnar sé þverbrotinn með því að misnota gamalt ákvæði í sambandi við hana. En ég vil aðeins að lokum vona, að þróttur þjóðarinnar sé þó það mikill, að tjónið verði ekki allt of stórkostlegt.

Forseti (EggÞ): Ég sé ástæðu til þess einu sinni enn að minna hv. þdm. á dagskrármálið og vænti þess eindregið, að reynt verði að halda sér við það, eins og kostur er á.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls aftur í þessum umræðum. En það, sem sagt hefur verið, síðan ég talaði síðast, gefur tilefni til þess, að ég segi enn um þetta mál og sérstaklega það, sem andstæðingarnir hafa haldið fram, nokkur orð. Ég get orðið við þeim tilmælum hv. forseta að svara hv. þm. Barð. engu, því að það var það, sem hann fór raunverulega fram á. Það var hann, sem hóf þessar umræður, sem ekki var hægt að komast hjá að svara og ekki sízt get ég komizt hjá þessu vegna þess, að hv. þm. Seyðf. (BjörgJ) hefur gert þessu máli svo rækileg skil, að það er óþarfi að eyða frekari orðum að því að svara þessum hv. þm. Umr. hafa snúizt um það nokkuð, hvort málið, sem hér liggur fyrir, stjórnarskrárbreytingin, hafi verið lögð eðlilega fyrir þjóðina, og það er aðalverkefni þeirra þriggja flokka, sem standa að þessu máli, fyrst og fremst að reyna að sannfæra menn um það, gera tilraun til þess að halda því fram, skulum við segja heldur, að málið hafi verið lagt eðlilega fyrir og í samræmi við 79. gr. stjskr. Þó verður þessum hv. þm. eðlilega dálítið hált á svellinu, því að sannanirnar fyrir því, að málið var ekki lagt eðlilega fyrir, liggja fyrir frá óteljandi fundum, frá óteljandi blaðagreinum og þarf ekki að telja það upp, enda of langt mál að telja slíkt upp í þessum umræðum. Því er aðallega haldið fram, t.d. af hv. þm. Vestm. (GuðlG) og hv. 6. þm. Reykv. (GTh), að það hafi verið lagt nægilega fyrir, vegna þess að Tíminn, blað Framsfl., og frambjóðendur Framsfl. hafi á fundum og í útvarpsumr. lagt megináherzluna á þetta mál. Þeim gengur eðlilega mjög illa að halda því fram, a.m.k. gengur mjög illa að sannfæra nokkurn mann um það, að þeir hafi ekki gert sitt ýtrasta til þess að ræða sem minnst um málið, reyna til þess að vefja það í aðrar umbúðir og láta hug kjósandans, eins og hv. þm. S-Þ. (KK) tók hér vel og skilmerkilega fram, snúast um annað en kosningarnar áttu að snúast um. Hér var minnzt á það af hv. 6. þm. Reykv. (GTh), hve mikla áherzlu Framsfl. hefði lagt á það að túlka þetta mál, að hann hefði auk Tímans staðið að því - eða Samband ísl. samvinnufélaga - að gefa út Kjördæmablaðið. Þetta er eitt af ósannindum og blekkingum hv. þm., sem verður að mótmæla. Þetta er söguburður, sem hann tekur hér upp í þinginu og hefur ekki við neitt að styðjast. Það voru áhugamenn, sem gáfu út þetta blað og vitanlega gerði það mikið gagn til þess að túlka þetta mál. En sama er, - þegar þrír flokkar, eins og hér hefur verið þráfaldlega tekið fram, leggjast á eitt á framboðsfundum, í öllum sínum blaðakosti, með öllum sínum áróðri og útsendum áróðursmönnum að telja kjósendum trú um, að það sé ekki verið að kjósa um kjördæmamálið, heldur vinstri stjórnina og mörg önnur mál, þá leiðir það af sjálfu sér, að þessir flokkar hafa mikil áhrif til þess að blekkja kjósendur, og það er ekki neitt vafamál, að kjósendur voru beinlínis beygðir af flokksaga til þess að kjósa gegn sannfæringu sinni um kjördæmamálið sjálft. Meira að segja hæstv. forsrh. var svo hreinskilinn, að hann sagði: Ég skal ekki neita því, að sumir þeir, sem kusu með þríflokkunum, voru óánægðir með kjördæmabreytinguna, - sagði hann í svarræðu til mín hér í þessari hv. d. Hann var svo hreinskilinn. En hvers vegna kusu menn, sem voru óánægðir með kjördæmabyltinguna, með sínum flokkum, en ekki gegn þeim? Það var vegna þess, að flokksaganum, flokksáróðrinum var beitt til þess að fá þá til þess að kjósa með sínum flokkum þrátt fyrir óánægju með kjördæmabyltinguna. Og ég veit persónulega um fjöldamörg dæmi þess, að þetta átti sér stað, sem forsrh. minntist á. Ég veit um það í einu kjördæmi, að frambjóðandi fór um kjördæmið að nýju, eftir að fundir höfðu verið haldnir og fékk einhverja tugi af kjósendum til þess að breyta um afstöðu sína, - þeir höfðu ætlað að kjósa gegn kjördæmabreytingunni - og bað þá beinlínis að gera það vegna flokksins. Þessum aðferðum var beitt bæði opinberlega og leynilega og það þýðir ekki að mótmæla því. Þess vegna er það réttmætt, að þjóðaratkvgr. fari fram um þetta mál, eftir að upplýst er, að þessum aðferðum var beitt og það er alveg furðulegt, að það skuli koma hér frá háttvirtum þingmönnum, að það sé nú orðið móðgun að leggja mál undir þjóðaratkvæði. Ég held, að það sé sannast að segja óþarfi að ræða þetta atriði nánar. Það liggur svo ljóst fyrir, að það er óþarfi að bæta þar við. Ég ætla svo að svara nokkrum atriðum úr ræðu hv. 6. þm. Reykv. Eitt af þeim atriðum, sem hann ber á borð fyrir okkur hér í þessari hv. d., er það, að ágreiningur um kjördæmamálið hafi tafið endurskoðun stjórnarskrárinnar. Eftir að þetta ágreiningsatriði sé úr sögunni, sé auðvelt að afgreiða stjórnarskrána án ágreinings. Ég er nú satt að segja alveg undrandi yfir, að þessi hv. þm. skuli bera aðrar eins rökblekkingar á borð fyrir okkur þingmenn, eins og hann leyfir sér í þessu máli. Ef samkomulag er um öll meginatriði stjórnarskrárinnar önnur, en kjördæmabreytinguna, stjórnarskrárbyltinguna, þá er vitanlega hægt að afgreiða stjórnarskrána í heild og hafa ágreining um þetta atriði, alveg eins og hann er nú, svo að allir sjá, að þetta er ekkert annað en rökblekking. Það gat verið ágreiningur um þetta atriði og ágreiningslaust um önnur atriði, eins og hann heldur fram. En sannleikurinn er sá, að það lá svo mikið á samningunum um þetta mál, að það var afgreitt í flaustri, það var kosið að afgreiða það í flaustri og það er raunverulega ástæðan fyrir því, að málið er afgreitt á þennan hátt, eins og margoft hefur verið rakið. Hann segir, að hlutfallskosningar séu af rót réttlætis, eins og merkur Íslendingur hafi sagt. Sannleikurinn er sá um þetta atriði, að margir merkir menn héldu því fram, að hlutfallskosningar væru eðlilegasta og hyggilegasta fyrirkomulagið á kosningum og miðuðu í réttlætisátt. En það er jafnvíst, að fjöldi þessara manna hefur breytt um skoðun, enda er einkennilegt, að það er ekki vitnað í aðra en þá, sem eru komnir undir græna torfu. Það er vitað mál, að hlutfallskosningar hafa yfirleitt, eins og ég skal rekja lítils háttar, reynzt illa og það er atriði, sem andstæðingarnir eiga ákaflega erfitt með að mótmæla, þó að þeir vitni stöðugt til Norðurlanda, að stjórnskipulagið standi þar föstum fótum og þar sé sama kosningafyrirkomulag og hér, sem er þó rangt, eins og hv. þm. S-Þ. sýndi fram á og oft hefur verið sýnt fram á, bæði hér í þessari hv. d. og í umr. um þetta mál annars staðar. Það er bisað við að halda því fram, að hlutfallskosningarnar fjölgi ekki flokkum og það er vitnað til Reykjavíkur. Einnig þetta er fullkomin rökblekking. Þótt verið hafi hlutfallskosningar í Reykjavík, þá er það af eðlilegum ástæðum, að flokkum hefur ekki fjölgað af þeim ástæðum einum og það er af þeirri einföldu ástæðu, að það er erfitt að mynda flokka í landinu, nema þeir hafi fylgi og fulltrúa víðs vegar um landið, vegna þess að einmenningsfyrirkomulagið hefur fram að þessu verið í meginatriðum ráðandi, hefur komið í veg fyrir fjölgun flokka, þrátt fyrir það að hlutfallskosningarnar hafa verið í Reykjavík. Þetta að vitna til Reykjavíkur er því hrein rökblekking. Einnig voru bornar hér á borð þær blekkingar af hv. 6. þm. Reykv. (GTh), - ég man ekki, hvað hann nefndi margra flokka, sem hefðu haft framboð til Alþingis 1916. Hv. 1. þm. Eyf. (BSt) hefur rakið þetta svo rækilega og hrakið, að ég sé enga ástæðu til þess að bæta við það. En ég ætla að minnast örlítið á það, sem hann hefur minnzt á áður hér og oft hefur verið rætt, það er Þýzkaland, að nazistarnir hafi komizt til valda í Þýzkalandi vegna hlutfallskosninga, sem sé rangt. Ég man eftir því í umr. um þetta mál s.l. vetur, þá nefndi hann einhvern sérstakan fræðimann þýzkan, sem hefði sýnt fram á það, að hlutfallskosningarnar ættu ekki sök á því að hafa fjölgað flokkum í Þýzkalandi. Það muna nú víst flestir svo langt í sögu, að þeir muni stjórnarmyndanirnar, baslið við stjórnarmyndanirnar vegna hinna mörgu flokka í Þýzkalandi fyrir valdatöku nazista og hvernig basl, stjórnarkreppa, hvað eftir annað féllu stjórnir, - hvernig þetta basl leiddi til þess, að menn gáfust upp á þessu öllu saman og óskuðu eftir að fá hinn sterka mann vegna þeirra vandræða, sem hlutfallskosningarnar höfðu leitt yfir þjóðina. Það er engin sönnun í þessu máli, þó að finnist einhver maður, sem kallar sig fræðimann, sem staðhæfir það gagnstæða. Við sjáum það á okkar eigin þjóð, að það er nægilega mikið til af slíkum mönnum hér í þessu þjóðfélagi og þeir eru líka annars staðar. Og hvers vegna, fyrst það var svona ágætt þetta hlutfallskosningafyrirkomulag, - hvers vegna tóku Þjóðverjar það ekki upp núna, þegar þeir endurreistu sitt lýðveldi? Hvernig stendur á því? Hvernig stendur á því, að þeir gerðu það ekki? Hvernig stendur á því, að þeir gerðu alveg hið gagnstæða? Þeir tóku upp einmenningskjördæmi til þingsins, eins og vitað er, en samkomulag varð um það að hafa hlutfallskosningar í aðra deildina. Sú deildin, sem aðallega ræður stefnunni, hefur þess vegna fyrirkomulag einmennings - meirihlutakosningar. Það var jafnframt minnzt hér í seinustu umr., sem urðu um þetta mál, áður en það var samþykkt á fyrra þinginu, á Frakkland. Hann fullyrti það, hv. þm., að það hefðu verið meirihlutakosningar í Frakklandi og átti að vera búinn að kynna sér það. Þetta var rangt. Það var blandað kerfi. Fulltrúi úr einni deild stjórnarráðsins hefur samið yfirlit yfir fyrirkomulag á kosningum víðs vegar um lönd og þar er sýnt fram á það, að í Frakklandi var blandað kerfi, í verulegum atriðum hlutfallskosningar. En hvernig stendur á því, að þegar þeir ætla að fara að endurreisa og styrkja sitt lýðveldi eftir þá eymd, sem þar hafði ríkt, nokkrir tugir stjórna eftir heimsstyrjöldina, - hvernig stendur á því, að þeir tóku ekki upp hlutfallskosningar? Gerðu þeir það? Nei, aðalbreytingin var að taka upp meirihlutakosningar til að styrkja lýðveldið. Hér er talað um fleiri lönd og það var vitnað til þess í kosningabaráttunni, að ekki hafi Írland viljað taka upp meirihlutakosningakerfið. Það er vitað mál, hvernig hlutfallskosningarnar komust á í Írlandi. Sjálfstæðisflokkur Írlands var sterkur í dreifbýlinu og landsbyggðinni og þar af leiðandi létu Englendingar innleiða hlutfallskosningar til að reyna að eyða áhrifum hans. En þetta stjórnarkerfi telur einn þekktasti stjórnmálamaður, sem nú er uppi og forustumaður sinnar þjóðar um langt skeið það skaðlegt, að hann telur það eiga að verða sitt síðasta og stærsta verk að innleiða meirihlutakosningar í Írlandi og barðist fyrir því. En einn stór flokkur og litlu flokkarnir beittu sér allir gegn því til þess að vernda líf sitt og þeim tókst að koma í veg fyrir það. Þetta sýnir m.a., hve það er erfitt að afnema þennan óskapnað, þó að illa hafi reynzt að áliti beztu manna, einmitt vegna þeirra smáflokka, sem myndast og reyna þar af leiðandi að viðhalda kerfinu með tilliti til flokkshagsmuna sinna, en á kostnað hagsmuna þjóðarinnar í heild. Ég vil vekja sérstaklega athygli á því, að ég vænti þess, að þegar nú er talað af þessum hv. þm. um það ranglæti, sem fellst í þeim till., sem Framsfl. hefur barizt fyrir, þá minnist þeir þess, a.m.k. sjálfstæðismenn, þegar þeir eru að úthúða þessu kerfi, að varaformaður flokks þeirra hefur stungið upp á því að taka upp þetta kerfi í þeirri n., sem starfaði til þess að breyta stjórnarskránni. Og það eru dálítil rök, eða ég býst við, að menn vilji fallast á það, að ég veit ekki til, - ég er ekki svo fróður, að ég þori að fullyrða, en ég veit ekki til, að nokkurt ríki, sem hefur breytt sinni stjórnskipun seinustu árin eftir reynsluna, sem er af hlutfallskosningunum, hafi tekið upp annað, en meirihlutakosninga, og ekki eitt einasta ríki, sem hefur verið stofnað, hefur tekið upp hlutfallskosningar, heldur meirihlutakosningar. Við erum þeir, sem höfum efni á því að ganga á móti reynslunni og móti þróuninni og erum sennilega eina ríkið eða eitt af fáu ríkjunum, sem leyfa sér slíkt háttalag, enda gefur það að skilja og hefur oft verið til þess vitnað, að þær stjórnarkreppur, sem nú gera vart við sig í þessum löndum, þar sem hlutfallskosningar eiga sér stað, - ég hef vitnað í Holland, þar sem fleiri mánuðir hafa farið í að mynda stjórn, það má benda á Finnland, sem er með það sama, það má benda á það, að hver veit, hvernig er í Svíþjóð núna, að það var eitt stærsta mál Svíþjóðar, samþykkt af þeim stjórnarflokki, sem þar er, en þurfti að sækja eitt atkvæði til kommúnistanna til þess að koma þessu máli fram, sem er eitt stærsta mál, sem hefur verið samþykkt á þingi Svía, - það gefur bendingu um það los, sem er að verða og er alls staðar afleiðing þessa fyrirkomulags. Hins vegar er ekki hægt að benda á, að ég hygg, eða a.m.k. fá dæmi þess, að þar sem meirihlutakosningakerfið gildir, sé ekki auðvelt að mynda stjórn. Það er ekki hægt að benda á dæmi þess, að það sé ekki yfirleitt sterkasta og eðlilegasta stjórnskipulagið. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur með það, að þegar kosið er í Englandi, þá veit hvert mannsbarn, um leið og atkvæðin hafa verið talin úr kössunum, hver verður forsætisráðherra Englands og aðalspurningin er, hverja hann tekur með sér í ríkisstj. Svo einfalt og sterkt og óbrotið er kerfið. Alveg sama er núna í Þýzkalandi, alveg sama í Frakklandi og Bandaríkjunum. Við höfðum þetta kerfi og við munum það úr okkar sögu, þegar tveir flokkar áttust við og einmenningskjördæmi voru hér í landinu, þá var enginn vafi á því, hverjir mynduðu ríkisstj., eftir að árangur kosninganna hafði verið leiddur í ljós. Það var ákaflega einfalt. Það hefur verið reynt að hártoga ummæli hv. 1. þm. N-M. (PZ) um, að það hafi verið kosið um vinstri stjórn, en ég hafi hins vegar sagt, að Framsfl. hafi unnið mikið á og að það hefðum verið við, sem hefðum haft forustuna í vinstri stjórninni. Þetta þarf vitanlega alls ekki á nokkurn hátt að stangast á, þessi ummæli. Ég álít, að það sé ekki hægt að neita því, að kosningarnar eru viðurkenning á tvennu: viðurkenning á forustu Framsfl. í vinstri stjórninni, sem hann stóð að heill, að svo miklu leyti sem var barizt um það, en inn á þær leiðir reyndi Sjálfstfl. að leiða baráttuna og jafnframt fyrir baráttu hans gegn kjördæmabreytingunni. En ég gæti nefnt fjöldamörg dæmi um sjálfstæðismenn, sem komu til mín eftir fundi og sögðu við mig: Við erum á móti kjördæmabreytingunni, en okkur er sagt af okkar flokksmönnum - og ég er ekki grunlaus um, að hv. þm. Barð. hafi sagt þetta eitthvað í sínu kjördæmi, því að hann sagði það við mig, að ef við hefðum fengið meiri hl. með Alþb., þá mundum við hafa myndað stjórn með því núna eftir kosningarnar. En þetta var einmitt það, sem þeir sögðu, sjálfstæðismennirnir: Notið þið þá ekki valdið til þess að mynda stjórn með Alþb. gegn Sjálfstfl.? Þetta var látið ganga á bak við og þeir komu til mín hver eftir annan og spurðu: Er þetta rétt? Með þessu móti voru menn fengnir til þess að hlýða flokksaganum: Þið kjósið Sjálfstfl., því að annars verður mynduð stjórn gegn honum. - Þetta var eitt af því, sem var beitt. Svo kom hv. 6. þm. Reykv. hér að flokksvaldinu og sagði, að það væri hvergi meira, en í Framsfl. Raunverulega hefur þessu verið svarað svo rækilega, að ég get farið hér fljótt yfir sögu. En það er eftirtektarvert og það er eins og með önnur rök þessa hv. þm., að þau snúast alveg í hans eigin hendi og eru alveg öfug við það, sem hann vill halda fram. Dæmin, sem hann nefndi, sanna einmitt ekki flokksvaldið í Framsfl., sem vitað var, heldur lýðræðið í Framsfl. og ég hygg, að betur sé ekki hægt að ganga frá því, en hv. þm. S-Þ. gekk frá hér í þessari hv. d. Ég veit ekki, hvort hv. 6. þm. Reykv. hefur hlustað á það. Þar eru það flokksmennirnir heima fyrir, sem ráða framboðinu, eins og Karl Kristjánsson lýsti greinilega, alveg fullkomlega með lýðræðislegum hætti, án þess að flokksstjórnin skipti sér af því eða fái þar við ráðið, svo að dæmið snýst alveg við. Hann ætti að nefna sem flest af þessum dæmum, því að þetta eru sannanir fyrir því, hvílíkt lýðræði er í Framsfl. að því er snertir framboð, eins og þetta dæmi sannar, - enn fremur það, sem 1. þm. Eyf. minntist á um framboð í N-Þingeyjarsýslu. Ég minnist þess, að ég var á þeim fundi, þar sem var ákveðið, að allir þm. Framsfl. skyldu bjóða sig fram, og flokksstjórnin stóð að framboði allra þingmannanna. En það var óánægja meðal kjósenda, kannske réttmæt, kannske ekki réttmæt, - ég skal ekkert ræða um það. Þeir tóku fram fyrir hendurnar á samþykkt, sem var gerð samhljóða af flokksstjórninni, sem þá var þingflokkurinn, því að þá var ekki myndað það stjórnarkerfi í flokknum og flokkum yfirleitt, sem nú er og buðu fram í sýslunni, án þess að samhljóða samþykkt flokksins fengi þar við ráðið. Þetta sannar því öfugt við allt það, sem hann vill sanna. Síðan nefndi hann, að það hefðu verið reknir menn úr flokknum 1933, hefði verið vikið úr flokknum vegna óhlýðni. Hv. 1. þm. Eyf. svaraði þessu atriði, svo að ég þarf lítið um það að ræða. En ég held, að einnig þetta dæmi sanni ekki það, sem hv. þm. vill sanna, heldur alveg hið öfuga. Það þarf að taka dæmi úr sögu flokksins, meira en aldarfjórðung aftur í tímann til þess að sýna fram á það, að flokksvaldi hafi verið beitt, meira en aldarfjórðung aftur í tímann. Og hvaða dæmi getur hann nefnt önnur? Það væri fróðlegt, ef hann gerði það, því að með þeim aga, sem er í Framsfl., get ég sem flokksformaður upplýst, að það er hægt að gera mál að flokksmáli, með því að báðir standi saman, þm., sem eru vitanlega kosnir af kjósendum flokksins, og miðstjórnin, sem í eru fulltrúar fólksins víðs vegar um landið og er æðsta ráð flokksins. Þeir verða að vera sammála, til þess að það sé hægt að gera mál að flokksmáli. En það hefur bara aldrei verið gert síðan. Þetta er flokksvaldið og flokksaginn. En flokkurinn stendur saman og þarf ekki að gera slíka samþykkt og það er það, sem blekkir hv. þm. Hann minntist á það, hv. þm., að landið ætti ekki að hafa réttinn til þess að kjósa, heldur fólkið, sem byggði landið, það hefði færzt til eða orðið miklir fólksflutningar og þess vegna væri eðlilegt að breyta kjördæmaskipuninni. Ég þarf ekki að eyða að þessu mörgum orðum. Við framsóknarmenn höfum viðurkennt þessa staðreynd og viðurkennt það, að taka beri tillit til hennar. Þess vegna er það ekkert annað, en að stangast við staðreyndir hvað eftir annað að halda því fram, að Framsfl. hafi ekki viljað jafna þennan rétt, eftir að hann er búinn að bera fram till. hér í báðum þd. til þess að jafna réttinn á þann hátt, sem fullnægir á svipaðan hátt þessu tilliti eins og þær till., sem hér eru bornar fram, en aðeins gert án þess að ræna landsbyggðina sinum rétti. Það er munurinn. Það er þess vegna margsýnt fram á það, að Framsfl. vildi viðurkenna það að leiðrétta hlut þéttbýlisins, hafði boðið það í samningum við Alþfl. og Alþb., hefur borið fram um það till. hér á Alþ. Samt heldur þessi þm. sig knúinn til að standa upp, til að stangast við þessar staðreyndir, enn einu sinni. Og hann sagði, að þetta fólk úti á landsbyggðinni væri eins og aðallinn, frekt og aðgangshart að því er snerti þann rétt, sem það hefði fengið. Ég held nú, að þetta dæmi hafi verið a.m.k. að hálfu leyti fremur illa valið. Ég get fallizt á það með honum, ef hann á við það að, að mörgu leyti ber fólkið úti á landsbyggðinni ekki síður með sér aðalseinkenni á margan hátt, heldur en annars staðar í þessu landi. En að það sé frekt á forréttindi eins og aðallinn í öðrum löndum og eigi að líkja því við réttindaræningja, sem þar hefur orðið að kveða niður, það held ég að sé heldur illa valið dæmi. Og það er kannske engin tilviljun, að hann sagði jafnframt og það sýnir m.a. hug hv. 6. þm. Reykv., að hann sagði, að þessi stefna Framsfl. væri - og það er orð, sem lengi má lifa: stefna óbyggðanna. Það er dreifbýlið úti um landið, það eru héruðin, það eru byggðirnar, það eru í hans augum óbyggðir, stefna óbyggðanna. Þetta kemur alveg heim við þann anda, sem ég varð var við á einum framboðsfundi og það eru orð, sem eru töluð í viðurvist nokkur hundruð manna, að fulltrúi, sem kom á landsfund Sjálfstfl., það var borið á hann á fundi í mínu kjördæmi, að hann hefði haldið því fram, að það ætti raunverulega að eyða Strandasýslu norðan Hólmavíkur og þessu hélt hann fram. Ekki veit ég, hvort þessi andi er frá landsfundinum, en hann kom af landsfundinum, þegar hann hélt þessu fram og hann stóð upp til þess að vitna um það, að þetta væri sín skoðun. Það ætti raunverulega alls ekki að vera nein byggð norðan Hólmavíkur. Það væri, eins og það virðist vera í augum hv. þm., þar ættu raunverulega að vera óbyggðir. Hv. þm. N-Ísf. hélt hér hugnæma ræðu, eins og oft er, þegar verið er að koma fram máli, sem er vafasamt. Það er nógu mikið til af krókódílstárum, sagði frægur maður. Réttlætið hefur sigrað og af því að þetta átti nú að vera ávarp, skyldi maður ætla, að hann gæti nú farið rétt með. Nú hefur kjördæmaskipun, sem erlent konungsvald hefur þröngvað upp á Íslendinga, verið afnumin. - Ég er ekki fróðari í sögu en það, að ég veit ekki betur en þetta konungsvald sé Baldvin Einarsson. Baldvin Einarsson stakk fyrstur upp á þessari kjördæmaskipun, sem var lögleidd á Íslandi. Það er erlenda konungsvaldið. Það er laglega farið með sögu í þessu, sem á að vera ávarp. Og hann kom með þessa sömu tuggu, - fyrirgefið, að ég nota það orð, - að nú yrði þingið sönnust og réttust mynd af þjóðarviljanum og gaf í skyn, að önnur leið hefði ekki verið fær til þess. Ég hef svarað því áður, hverjar till. Framsfl. voru í því máli, svo að hér er enn einu sinni farið með rangt mál. Það er talað um, að það verði samvinna milli byggðarlaganna innbyrðis og samvinna milli byggðarlaganna við þéttbýlið. Við vitum ósköp vel, hvað þetta þýðir. Þetta eru því miður innantóm orð. Við þekkjum það, sem höfum setið í ríkisstjórnum undanfarin ár, við hvað hefur verið að stríða til þess að halda uppi rétti byggðarlaganna, - vitum það ósköp vel. Það er orrusta, sem hefur verið háð á bak við tjöldin og við sjáum ósköp vel, hvert stefnir, þar sem ráðizt var á bændastétt landsins á síðasta þingi og réttur hennar skertur frá því, sem var og réttur hennar skertur í hlutfalli við aðrar stéttir, sem hefur ekki áður átt sér stað. Þetta þorðu þeir þegar að gera. 1. maí, eftir að þessi kjördæmaskipun var samþykkt, var farið að halda ræður um það af einum formanni eins stéttarfélags, sem er sjálfstæðismaður - hann segir í opið geðið á bændum og landsbyggðinni, að það þurfi að fækka bændum um helming. Þá hefur maður það. Og það mætti minnast á mörg önnur mál, eins og rafmagnsmálin og nærtækast er það að nú er nýbúið að samþykkja í hv. Nd., að það megi ekki trúa byggðarlögunum fyrir að kjósa yfirkjörstjórnir, Alþingi á senda þeim eins konar hirðstjóra til eftirlits. Allt þetta bendir í þá átt, sem stefnt er og stefnt verður og það er vitað mál, að það, sem hefur skeð, er það, að Sjálfstfl. ætlaði sér eftir kjördæmaskipuninni, eins og hún var, að fá meiri hluta í þessu landi. Hann lýsti því yfir hvað eftir annað við kosningar, að hann vantaði ekki nema 317 atkv. í vissum kjördæmum, til þess að fá hreinan meiri hluta. Á meðan var reynt að gera sæmilega við landsbyggðina, þó held ég, að það sé enginn, sem heldur því fram, að lífskjör fólksins úti á landinu séu betri, en þau eru í þéttbýlinu. En Sjálfstfl. bara gefst upp við þessa glímu. Hann vill ekki keppa um kjördæmin. Það er of dýrt. Og það er eins og einn sjálfstæðismaður, mikill sjómaður, sagði: Vitanlega, það er þetta, sem á að ske. Það er þéttbýlið, sem á að leggja áherzlu á, því að hver maður mun leyfa sér eftir þessa kjördæmabreyt. að eltast við gisnu torfurnar, þegar maður hefur þéttu torfurnar rétt við bátinn. Það, sem hefur gerzt er þetta, að Sjálfstfl. vill ekki keppa um kjördæmin og nú á að taka upp aðrar vinnuaðferðir, sem ég hef bent á, að þegar bryddir á og mun þó meira á eftir koma. Þessi stefna, sem hér er tekin upp, byggist á vantrú þessara manna á landsbyggðinni. Hún byggist á vantrú manna á Íslandi öllu. Hún byggist á því, að þeir álíta, að það eigi ekki að byggja Ísland allt. En sannleikurinn er sá, eins og einn vitur maður sagði, að skaðlegustu mennirnir fyrir byggðarlögin úti um land, skaðlegustu mennirnir fyrir Reykjavík og þéttbýlið, skaðlegustu mennirnir fyrir þjóðina í heild eru þeir menn, sem ekki sjá út fyrir Hringbraut. Það er angi af þessu, sem kemur fram í þessu máli, eins og greinilega lýsir sér í þeim aðgerðum, sem þegar hafa átt sér stað, þó að það sé lítið hjá því, sem á eftir kemur. En ég þykist vita, að þeir hv. þm., sem standa að þessu máli, telji sig nú hafa vissan sigur. Það er nú svo með stríð fyrir réttum málum og baráttu fyrir hverju einu, að það er ekki ein orrusta, sem ræður úrslitum, það er löng barátta, sem það gerir. Við þurfum ekki annað en að fara gegnum okkar þingsögu og þar er miklu meira en talið verður á fingrum sér af málum, sem hefur verið barizt fyrir langa tíð og beðinn hefur verið ósigur, en sigrað að lokum. Og eitt er alveg víst, að baráttunni um þetta mál er ekki lokið með þessari orrustu. Það skulu menn vera alveg vissir um. Baráttunni verður haldið áfram. Og þegar koma fram afleiðingar þessa máls stjórnskipulega, sem nú er að brydda á, þá mætti svo fara, að sá tími væri skemmra undan, en menn halda, þó að þessi kjördæmabreyt. þurfi sjálfsagt nokkurn tíma og það eitur, sem hún er, til þess að grafa um sig og sýna afleiðingar sínar, - það mætti fara svo, að það væri skemmra, en menn halda, þangað til menn, sem núna standa fyrir þessu máli og samþykkja það, eða aðrir menn úr þeirra flokkum yrðu þeirri stund fegnastir að fella þetta mál og taka upp nýja skipun. Þannig fer þetta mál að lokum, því að baráttunni fyrir því verður haldið áfram.



Herra forseti. Hv. þm. Str. (HermJ) telur sig vera mjög spámannlega vaxinn, því að hann endar sínar ræður hér í þessum umr. jafnan á spádómum. Í gær spáði hann því, að geysileg ógæfa mundi steðja að þessu landi, ef þetta frv. yrði samþ. Nú telur hann, að það eitur, sem þetta frv. feli í sér, muni grafa svo um sig, að allir muni sjá eftir því að samþykkja það síðar meir. Hv. þm. Str. getur átt við sjálfan sig um allar sínar hrakspár. Hann veit það með sjálfum sér, að hér er verið að gera nauðsynlega, réttláta og sanngjarna endurbót á úreltri og ranglátri kjördæmaskipun í landinu. Þessi hv. þm. talar mjög um, að það sé verið að svipta sveitirnar og bændurna valdinu og það fer því miður fyrir honum og öðrum leiðtogum Framsfl. svipað og sagt er um einn franska konunginn, sem sagði: Ríkið, það er ég. - Þessum leiðtogum Framsfl. finnst alltaf, að strjálbýlið og bændastéttin og fólkið úti á landinu, það sé eitt og hið sama og Framsfl. Það, sem hér er að gerast með þessu frv., er í fyrsta lagi það, að fólkið í strjálbýlinu heldur fyllilega þeim rétti, sem það hefur, og fær aukinn rétt í mörgum tilfellum, eins og ég sýndi hér fram á áðan. En það, sem gerist um leið, er það, að Framsfl. er sviptur þeim forréttindum, sem hann í skjóli ranglátrar kjördæmaskipunar hefur notið um margra ára skeið. Þegar Framsfl. eða hv. þm. Str. talar um sig sem sjálfkjörinn og ekki aðeins sjálfkjörinn, heldur eina fulltrúa og málsvara bændastéttarinnar í þessu landi, þá má m.a. minna á það, að í - ja, ég verð að segja eina hreina bændakjördæmi í þessu landi sem er Rangárvallasýsla, þar hefur Sjálfstfl. um margra ára skeið haft meira fylgi en Framsfl. Hvernig leyfir Framsfl. eða formaður hans sér að koma hér fram og bera það á borð fyrir hv. þdm., að hann einn tali í nafni bændastéttarinnar og dreifbýlisins? Nei, hann ruglast svo gersamlega í ríminu, að hann áttar sig ekki á því fremur, en franski kóngurinn, að það er ekki einn maður, það er ekki einn flokkur, sem er sama og þjóðin. En hv. þm. eyddi þó einna mestum tíma sínum hér til þess að sanna þdm., hve sannur og hreinn lýðræðisflokkur Framsfl. væri. Og ég býst við, að þó að maður heyrði sjálfan Krústjef í Rússlandi eða Kadar í Ungverjalandi tala um ást sína á lýðræðinu, þá mundu þeir ekki taka hv. þm. fram um sannfæringarkraft. En ég býst við, að það yrði ósköp svipað að því leyti, að allir berja sér á brjóst og þykjast elska lýðræðið, Krústjef og Kadar og allir leiðtogar kommúnismans. Þeir eru frumkvöðlar og hetjur lýðræðisins í heiminum og fólkið stendur á bak við þá, því að í öllum kosningum fá þeir 99.9% atkvæðanna hjá alþýðu manna. Út af þeim dæmum, sem ég nefndi hér um flokksvaldið í Framsfl. og það var gert að gefnu tilefni vegna krókódílstára sumra þm. Framsfl. út af auknu flokksræði, - þau dæmi, sem ég nefndi, hafa komið svo við kaun framsóknarmanna, að þrír þeirra spruttu hér upp til að afneita. Fyrstur reið á vaðið sá, sem elztur er hér, reyndastur og virðulegastur, hv. 1. þm. Eyf. (BSt) og hann tók að ræða um brottrekstrana úr Framsfl., en ég hafði nefnt það, þegar Framsfl. rak tvo þm. sína úr flokknum 1933, sem dæmi um flokksvald og flokksaga í Framsfl. Hv. 1. þm. Eyf. segir: Ja, ef á annað borð á að reka menn úr flokki, þá er helzt að gera það, ef þeir neita að styðja stjórn, sem flokkurinn vill styðja. - Lengra vildi hann nú ekki fara. En málsvörnin var svo sú hjá honum, að síðar hefðu fimm af þm. Sjálfstfl. neitað að styðja stjórn, sem Sjálfstfl. myndaði og það var ágætt, að hann nefndi þetta dæmi, því að hér eru tvö alger dæmi til samanburðar um vinnubrögðin og flokksagann. Í báðum tilfellum hefur meiri hl. flokksins ákveðið að mynda stjórn. Í báðum tilfellum eru það nokkrir þm., sem neita að styðja þá stjórn. Í Framsfl. eru þm. reknir úr flokknum. Í hinu tilfellinu, í Sjálfstfl., eru þessir fimm þm., sem neituðu að styðja stjórnina, áfram allir í kjöri og studdir af flokknum við næstu kosningar, hver og einn einasti. Hér er eitt lítið dæmi, sem hefur mjög snúizt í höndum hv. 1. þm. Eyf. En að því er snertir annað, sem hann nefndi, sem ég ætla að skjóta hér inn i, í leiðinni, þó að það snerti ekki flokksvaldið, þá hafði hann algerlega misskilið mín orð. Ég nefndi það, að 1916, í síðasta skiptið, sem óhlutbundnar kosningar voru um allt land, hafi flokkarnir, sem buðu hér fram, verið átta að tölu. Hann misskildi þetta og taldi, að þetta ætti við landskjör, og vil ég leiðrétta það hér.  Varðandi hin tvö dæmin um það, þegar boðinn var annar maður fram á móti Benedikt Sveinssyni 1931 í Norður-Þingeyjarsýslu og annar framsóknarmaður á móti Jónasi Jónssyni í Suður-Þingeyjarsýslu, þá hafa hér verið teknar upp ýmsar varnir í því máli og ég verð að segja harla kyndugar. Út af framboði Benedikts Sveinssonar, sem þá hafði verið lengi þm. Norður-Þingeyinga, upplýsir hv. 1. þm. Eyf. og það var mjög undirstrikað af formanni flokksins hér áðan, að þingflokkurinn hefði samþykkt, að allir þingmennirnir skyldu bjóða sig fram aftur. Út af fyrir sig er þetta náttúrlega alveg dásamlegt lýðræði. Þingmennirnir ákveða, að þeir ætli allir að vera í kjöri aftur. Það er ekki verið að spyrja flokksmennina heima í héraði. Það er bara gerð samþykkt á þingflokksfundi um það: Við ætlum allir að bjóða okkur fram, hvað sem hver segir. Þetta var orðað þannig hjá þeim báðum. En það kom annað fram mjög athyglisvert í þessu, það er varðandi framboð Jónasar Jónssonar. Hv. þm. S-Þ. segir: Það var ágreiningur í flokknum í héraði. Meiri hluti fulltrúaráðsins, þ.e.a.s. flokksstjórnarinnar í héraðinu, skilst mér að hafi verið fylgjandi framboði Jónasar Jónssonar, en minni hlutinn framboði mótframbjóðandans. Nú, gott og vel, eftir lýðræðisreglum skilst mér þá, að meiri hlutinn ætti að ráða og flokkurinn ætti þá að styðja það. Nei, þannig er það ekki í Framsfl. Vegna þess að miðstjórnin hafði verið með þeim manni, sem var í minni hluta í fulltrúaráðinu, þá ákveður miðstjórnin að styðja hann. Þess vegna er í báðum tilfellum ástæðan ein og aðeins ein, að þessir þm. báðir tveir, Benedikt Sveinsson í fyrra tilfellinu, Jónas Jónsson í síðara tilfellinu, eru fallnir í ónáð hjá flokksstjórn Framsfl. Þess vegna er unnið á móti því með öllum ráðum, að þeir nái endurkosningu. Þess vegna er allur þessi leikur settur á sjónarsviðið. Hv. 1. þm. Eyf. segir: Ja, þingmennirnir allir samþykktu það, að þeir skyldu bjóða sig fram, og m.a. Benedikt Sveinsson. Það kann að hafa verið einn maður í flokknum, segir hann, sem vann á móti þessu. Hver var sá maður? Það var sá maður, sem þá var í rauninni einræðisherra í flokknum, Jónas Jónsson frá Hriflu. Það var hann, sem í rauninni fór með flokksvaldið. Hann var á móti Benedikt Sveinssyni og þess vegna var flokksmaskína Framsfl. sett í gang, annar maður boðinn fram og Benedikt Sveinsson, hin virðulega og reynda sjálfstæðishetja, verandi þm. í langan tíma fyrir þetta kjördæmi, var felldur frá kosningu. Nei, góðir framsóknarmenn, það þýðir ekkert að reyna að telja okkur eða öðrum, sem eitthvað þekkja til ferils Framsfl. undanfarna áratugi, trú um, að Framsfl. sé fyrst og fremst lýðræðisflokkur, þar sem fólkið ræður. Nei, þar er flokksveldi og flokksagi í ríkara mæli, en þekkist og þekkzt hefur á Íslandi, eins og ég gat um í minni fyrri ræðu, nema e.t.v. í kommúnistaflokknum. Ég skal svo aðeins að lokum - án þess að lengja þessar umr. mikið - minnast á hlutfallskosningarnar, því að eitt aðalverkefni hv. þm. Str. nú síðast var að rökstyðja enn, hvílíkt eitur og hvílík ógæfa hlutfallskosningar væru. Það, sem hann sagði hér um þetta mál, voru að mestu endurtekningar á fyrri fullyrðingum hans frá í vor og nú, sem ekki fá staðizt. Ég skal ekki rekja það hér ýtarlega, en ég vil þó aðeins benda á aðalniðurstöðurnar. Í fyrsta lagi: Það er ósatt, sem framsóknarmenn halda fram, að vandræðin og stjórnarkreppurnar í Finnlandi stafi af hlutfallskosningum og þetta vita allir, það stafar ekki af kosningafyrirkomulaginu, heldur af ógnunum nágrannans í austri. Varðandi Þýzkaland, þá er það líka ósatt, að flokkum hafi fjölgað, þegar hlutfallskosningar voru teknar upp. Það er sannað, að áður en hlutfallskosningar voru lögleiddar 1918 í Þýzkalandi, voru flokkar fleiri,þar en þeir urðu eftir þær. Með þessu er það ekki sagt, að fjöldi flokkanna hafi ekki getað átt sinn þátt í því að koma nazistum og Hitler til valda. Um það hef ég ekkert sagt. Ég hef bara sagt, að það er upplýst og sannað og óhrekjanleg staðreynd, að hlutfallskosningar urðu ekki í Þýzkalandi til að fjölga flokkum. Hv. þm. Str. spyr svo: Hvers vegna tóku þá Þjóðverjar ekki upp hlutfallskosningar, ef þær höfðu reynzt svo vel? Hann segir: Vestur-Þjóðverjar tóku einmitt upp einmenningsfyrirkomulag. Þarna fer hann líka með rangt mál. Í Þýzkalandi er fyrirkomulagið þannig, að nærri helmingur allra þm. er kosinn hlutfallskosningu. Þetta er með þeim hætti, að það eru að vísu einmenningskjördæmi, en a.m.k. 40% allra þm. skulu vera uppbótarþingmenn, sem eru kosnir hlutfallskosningu. Og ekki aðeins það, heldur leggja Vestur-Þjóðverjar svo mikla áherzlu á það, að flokkarnir fái þm. í réttu hlutfalli við atkvæðamagn sitt, að það er skylt skv. stjórnarskránni að úthluta fleiri uppbótarsætum, en almennt er gert ráð fyrir, ef það er nauðsynlegt til að jafna milli flokkanna. M.ö.o.: þó að einmenningskjördæmi séu að þessu leyti í Þýzkalandi, þá hefur hlutfallssjónarmiðið ráðið svo miklu, að það er í rauninni meginatriði kosningafyrirkomulagsins. Hv. þm. Str. telur, að hlutfallskosningar séu eitur og ógæfa. Hann telur, að einmenningskjördæmin séu hið bezta fyrirkomulag. Við skulum segja, að einmenningskjördæmi væru hér lögleidd, - við skulum byggja á því, sem flokksþing Framsfl. sagði að væri sín meginstefna, hvaða málamiðlunarboð sem þm. hafa verið að bjóða hér nú, - einmenningskjördæmi án uppbótarsæta er meginstefna Framsfl., segir síðasta flokksþingið. Hv. þm. V-Húnv. (SkG) mun hafa haldið því sama fram í umr. í Nd. Ef einmenningskjördæmi eru sú eina rétta lausn við kosningar til þings, þá gildir vitanlega sama um bæjar- og sveitarstjórnarkosningar. M.ö.o.: eftir kenningum Framsfl. ætti að skipta t.d. Reykjavík nú til bæjarstjórnarkosninga í einmenningskjördæmi 15 að tölu. Það þýddi, miðað við síðustu kosningar, skulum við segja, að það eru allar líkur til þess, að allir 15 bæjarfulltrúarnir yrðu þá sjálfstæðismenn. Það eru líkur til þess. Ég vil spyrja hv. þm. Str.: Meinar hann þetta? Á hann við það, að það sé hans stefna og Framsfl., að t.d. í bæjarstjórn Reykjavíkur væru 15 einmenningskjördæmi, sem þýddi það að öllu líklegu, að einn flokkur hefði alla bæjarfulltrúana og enginn annar flokkur væri þar til? Er þetta skoðun hans, eða er þetta bara sett fram með þessi einmenningskjördæmi nú til þess að villa um fyrir mönnum? Ef einmenningskjördæmi án uppbótarsæta hefðu verið fyrirkomulagið hér við kosningar til Alþingis 1953, þá hefði útkoman orðið sú, að Sjálfstfl. og Framsfl. hefðu fengið alla þingmennina kosna með tölu. Þeir höfðu samtals um 60% atkvæða í landinu. Aðrir flokkar, þrír eða fjórir líklega að tölu, sem höfðu samtals 40% allra landsmanna að baki sér, áttu engan þm. að fá. Er þetta réttlæti, og vill hv. þm. Str. standa við það, að þetta fyrirkomulag með þessum afleiðingum, sem ég hef bent m.a. á tvö dæmi um, sé stefna Framsfl.? Ef það er, þá eru rangindin í Framsfl. og hugsunarhætti hans margfalt meiri, en ég hef nokkru sinni trúað, því að ef nokkur maður lætur sér detta í hug, að það fyrirkomulag geti staðizt, að 50–60% af þjóðinni fái hvern einasta þingmann kosinn meðan tæpur helmingur þjóðarinnar fær engan þm. kosinn, að slíkt geti staðizt í lýðræðislandi, þá brestur þessa menn algerlega allt skyn á, hvað er lýðræði og hvað þarf til að stjórna einu þjóðfélagi. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, en aðeins bæta því við, að þegar hv. þm. Str. endurtekur þær rakalausu fullyrðingar framsóknarmanna hér áður og málgagna hans, að það sé verið að svipta sveitirnar einhverjum rétti og taka einhvern rétt af þeim, þá eru þetta gersamlega staðlausir stafir. Ég benti hv. þm. S-Þ. á það hér áðan, að hann skyldi tala varlega um þetta, þegar það er sannanlegt, að einmitt sá landshluti, sem hann er þm. í, fær einum þm. fleira með þessu frv. en nú er, að telja það réttindasviptingu fyrir bændur eða fyrir dreifbýlið t.d., þó að Vestfirðingar eigi nú að kjósa í einu lagi þessa fimm þm., en áður hver sýsla fyrir sig. Þetta er ekki berandi á borð fyrir vitiborna menn, að halda slíku fram. Á það að vera einhver árás á bændur eða búalið í Vestfirðingafjórðungi t.d., þó að eftir þessu frv. sé búið svo um hnútana, að nú fái allir Vestfirðingar að njóta starfskrafta hv. þm. Str., í stað þess að það eru Strandamenn einir, sem hafa notið þeirra hingað til? Ég fæ ekki séð, að það sé nein árás á bændastéttina, þó að svona sé um hnútana búið, að fleiri fái að njóta slíks manns. Ég þarf ekki að bæta hér fleiri orðum við, en vil aðeins endurtaka, að það er sannfæring mín alger, að þetta frv. er nauðsynleg réttarbót til þess að tryggja betur lýðræðið og gera Alþingi réttari mynd af þjóðarviljanum, en nú hefur verið um hríð.



Herra forseti. Ég hef ekki rétt nema til að gera stutta aths. og skal ekki heldur gera það. Hv. 6. þm. Reykv. minntist á það, að þegar þm. Framsfl. 1931 ákváðu að vera allir í kjöri í kosningunum, þá hefði það ekki verið lýðræði. Það hefðu svo sem ekki verið kjósendurnir, sem hefðu ákveðið það, heldur þm. sjálfir. Það var nú þannig fyrirkomulag í landinu þá, að framboð var ákveðið af manninum sjálfum. Menn voru ekki boðnir fram í þá daga, heldur buðu þeir sig sjálfir fram. Og það, sem þurfti til þess, var að fá ákveðna tölu meðmælenda. Þetta hafði verið svo frá upphafi, að Alþ. var endurreist og var svo enn og reyndar utan Reykjavíkur allar götur til 1942 og í mörgum kjördæmum enn, svo að þetta er ekkert athugavert. Lýðræðið kom fram í því, að kjósendur voru vitanlega alveg sjálfráðir að því, hvort þeir kysu þessa þm. eða ekki. En það fór nú bara svo, að allir þm. Framsfl. voru kosnir í kosningunum á eftir og fleiri til, nema þessi eini maður, sem minnzt hefur verið á, Benedikt Sveinsson. En það er hreinn misskilningur, að það hafi verið stjórn flokksins, sem ákvað framboðið á móti honum. Það er alls ekki rétt. Ég get gjarnan sagt hv. þm., hver var þá form. Framsfl. Það var Tryggvi Þórhallsson og ég fullyrði, að Tryggvi Þórhallsson átti ekki nokkurn minnsta þátt í því, að boðið var fram á móti Benedikt Sveinssyni, - fullyrði það alveg. Og ég ráðlegg hv. þm. að spyrja t.d. tengdaföður sinn um þetta atriði, því að hann var á þingi þá eins og ég og í sama flokki og ég. Þá minntist hann á það, að þegar tveir þm. Framsfl. neituðu að styðja þá stjórn, sem flokkurinn ætlaði að standa að, þá voru þeir reknir úr flokknum. En þegar það sama skeði í Sjálfstfl., þá segir hann: þeir voru ekki reknir. En það stóð nú ofurlítið öðruvísi á. Þessir 2 þm. Framsfl. 1933 gátu með sinni andstöðu komið í veg fyrir, að þessi stjórn væri mynduð. Það mátti ekki missa þá, til þess að það væri hægt á þingræðislegan hátt. En þegar nýsköpunarstjórnin var stofnuð, þá máttu þessir fimm eða sex þm. vel missa sig, enda láku þeir niður, þessir þm., allir nema einn, Gísli Sveinsson var sá eini, sem í raun og veru stóð við það, sem hann hafði sagt. Og ég vissi ekki betur, en hann fengi sína refsingu á næsta þingi á eftir. Honum var sparkað sem forseta sameinaðs þings á næsta þingi, svo að ég held, að það sé ekkert meira lýðræði í því, sem hv. þm. nefndi úr sínum flokki, heldur en kom fram hjá Framsfl. í þessu tilfelli. Ég lýt þingsköpum og lengi ekki þetta mál, þar sem ég hafði ekki rétt til að flytja hér ræðu.



Herra forseti. Þetta eru aðeins fáein orð. Ég hefði ekki tekið til máls, ef hv. 6. þm. Reykv. hefði ekki beinlínis skorað á mig að svara hér því, sem hann beindi til mín. Ég vek athygli á því, að þegar hv. 6. þm. Reykv. nefnir dæmi úr sögu Framsfl., - ég vakti athygli á því áðan og vek athygli á því enn, - þá þarf hann að fara meira, en aldarfjórðung aftur í tímann til þess að geta fundið dæmi. Ég skoraði á hann áðan að nefna einhver dæmi síðan og hann nefndi ekki neitt. Ég ætla ekki að fara, þó að það væri ástæða til, að svara þessu með langri ádeilu á Sjálfstfl., en hann hefur þetta bara öðruvísi, en við höfum það a.m.k. í Framsfl. Þar, ef ágreiningur er um framboð á röðuðum lista, tekur flokksstjórnin að sér að láta strika þá út, sem hún er óánægð með og breyta röðinni á listanum, eins og saga er um, og veit hv. 6. þm. Reykv. áreiðanlega, við hvað ég á. En ef á að tala um lýðræði í Sjálfstfl., þá er sannleikurinn sá, að það er ekkert til. Það er ekki talað um, hvort það sé mikið eða lítið úti um landið. Nærtækasta dæmið er það, að það er svo laust við það víða, að það séu til flokksfélög, sem t.d. ákveða fulltrúa á landsfund, að þau eru ekki til í mörgum kjördæmum. Ég skal nefna dæmi. Ég sé, að hv. þm. N-Ísf. er að skrifa hjá sér, en ég skal þá benda honum á það, að það var verið að stofna flokksfélögin núna í kjördæmi formannsins í vetur og veit hann sennilega um það. Hverjir útnefndu fulltrúana þá? Það er ekkert launungarmál, að fulltrúar, sem mæta hér á landsfundi og ákveða stefnu flokksins, eru tilnefndir af flokksstjórninni, valdir af flokksstjórninni og borgaður ferðakostnaður fyrir þá til þess að fá þá til þess að koma hingað.  Hv. þm. er að tala um mikið eða lítið lýðræði í Framsfl. Það hefur allt verið hrakið fyrir honum og dæmi, sem hann nefnir, eru aldarfjórðung aftur í tímann. Þá ætti hann að minnast lýðræðisins í sínum eigin flokki, sem væri ástæða til að gera hér að umtalsefni, en ég skal láta undir höfuð leggjast í þetta sinn. Hv. 6. þm. Reykv. talaði um, að stjórnarkreppan í Finnlandi stafaði ekki af því, að þar væru margir flokkar og hlutfallskosningar. Hvernig færi hann að koma á stjórnarkreppu, ef það væru meirihlutakosningar í einu landi? Hvar eru stjórnarkreppurnar, þar sem eru meirihlutakosningar í löndunum? Hvar er það? Þess vegna leiðir það af hlutarins eðli, að það stafar af hlutfallskosningum, vegna þess að stjórnarkreppur yfirleitt tíðkast ekki, þar sem meirihlutakosningar eru. Í meginatriðum skiptast kjósendurnir í tvo flokka venjulega, þó að til séu fámennir flokkar, sem liggja þar utan við stundum og það liggur í hlutarins eðli, að stjórnarkreppa verður ekki í þessum löndum, eins og ég benti á í seinustu ræðu. Þess vegna stafar vitanlega stjórnarkreppan í Finnlandi og Hollandi af hlutfallskosningunum, vegna þess að þær skapa marga flokka. En það, sem hann breiddi sig út yfir, var réttlætið í þessu máli og hann spurði mig að því, hvort ég vildi í raun og veru fallast á það að hafa einmenningskjördæmi um allt landið og þá í Reykjavík. Það er alveg rétt hjá honum, að það hefur ekki verið tekin afstaða til þess, hvort það ætti að breyta því fyrirkomulagi, sem gildir í Reykjavík frá 1916, enda hefur það sýnt sig og sýndi sig, meðan einmenningskjördæmin voru alls staðar, að einmenningskjördæmin réðu alveg ferðinni um þróunina og komu í veg fyrir, eins og ég minntist á áðan, fjölgun flokka. En hann sagði, að það væri þokkalegt lýðræði, ef það yrðu einmenningskjördæmi í Reykjavík t.d. við bæjarstjórnarkosningar. Þá mundu þeir fá alla þm. Það er fjarri því, að þetta sé rétt. Það er nú m.a. þannig, að Sjálfstfl. í Reykjavík hefur haft meiri hluta fulltrúanna í Reykjavík, og sýnir það hve þetta er fullkomið kerfi eða hitt þó heldur, án þess að hafa meiri hluta kjósendanna fyrr, en við seinustu kosningar. Er það ekki rétt?  Svo er annað náttúrlega, sem þessi rök hans, ef rök skyldi kalla, stranda algerlega á. Hann slær því föstu, að ef einmenningskjördæmi væru í Reykjavík eða annars staðar, þá fengi meiri hlutinn, t.d. í Reykjavík, alla fulltrúana. Þetta er þvert ofan í reynsluna alls staðar annars staðar, því að þar sem stað eins og Reykjavík, væri skipt í einmenningskjördæmi, án þess að ég taki á þessu stigi nokkra afstöðu til þess, þar sýnir það sig, að fulltrúarnir skiptast milli flokkanna í hinum mismunandi kjördæmum og þessir flokkar eru í meiri hluta í einu kjördæmi, aðrir í meiri hluta í hinu kjördæminu. Ef Reykjavík væri skipt í 15 kjördæmi við bæjarstjórnarkosningar, þá er alveg víst, að andstæðingar Sjálfstfl. mundu vera í meiri hluta í mörgum bæjarhlutum. Þetta er ekkert annað, en blekking. Það hefur hvergi skeð, svo að ég viti, þar sem bæjum hefur verið skipt. Og það sýnir bezt, að það er ekki til neins að slá þessu föstu. Hvernig er það í Englandi og Bandaríkjunum? Fær meiri hlutinn alla fulltrúana alls staðar? Nei, síður en svo. Vitanlega skiptist það þannig, að minni hlutinn hefur að lokum fulltrúa í mörgum kjördæmum, alveg eins og þegar bæ er skipt. Þess vegna er það ekkert annað, en fullkomin blekking að halda því fram, að skipting Reykjavíkur eða einmenningskjördæmi yfirleitt þýði það, að meiri hlutinn í landinu fái fulltrúana í öllum kjördæmum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að lengja þetta mál og endurtek það að lokum, að ég vildi óska þess, að samþykkt þessa máls yrði ekki til þess tjóns fyrir okkar þjóðfélag, sem allar líkur benda til að það verði. Og ég vil jafnframt vona, að sá tími sé skammt undan, að breyting verði á þessu hér og fullkomnara stjórnskipulag tekið upp í þessu landi ,en þessi ómynd, sem nú er verið að samþykkja.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til svara nokkrum atriðum í ræðu hv. þm. Str. (HermJ). Hv. þm. sagði hér í síðustu ræðu sinni, að ekkert lýðræði væri til í Sjálfstfl. Minna mátti nú ekki gagn gera. Ég vil upplýsa hv. þm. og aðra um það, að í öllum kjördæmum landsins eru starfandi og hafa verið starfandi um áratuga skeið annaðhvort héraðsnefndir eða fulltrúaráð sjálfstæðismanna. Þessar stofnanir flokksins velja landsfundarfulltrúa og taka ákvarðanir um framboð í viðkomandi kjördæmum.  Varðandi stofnun flokksfélaga á s.l. vetri í Gullbringu- og Kjósarsýslu er það að segja, að áður voru starfandi í þessu stærsta kjördæmi landsins utan Reykjavíkur mörg flokksfélög. Það voru fyrst og fremst flokksmenn í nokkrum byggðarlögum, sem til þessa höfðu ekki myndað með sér samtök, sem á s.l. ári og s.l. vetri gengu til myndunar flokksfélaga. Ég vænti, að af þessu sjáist, hversu rakalausar fullyrðingar hv. þm. Str. eru um það, að innan stærsta flokks þjóðarinnar ríki ekkert lýðræði. En einmitt slíkar fullyrðingar sýna greinilega, hversu fátt er orðið um fína drætti í röksemdafærslu hv. framsóknarmanna gegn því máli, sem hér liggur fyrir til umr. Aðeins örfá orð að lokum um nokkur önnur atriði úr ræðu hv. þm. Str. Hann sagði, að ekki hefði verið hægt að mynda stjórn í Hollandi í marga mánuði vegna þess, að þar hefði verið hlutfallskosningaskipulag. En mætti ekki varpa þeirri spurningu fram, hvort það hefði verið hlutfallskosningakerfinu að kenna, að á Íslandi var ekki hægt að mynda þingræðisstjórn, stjórn, sem studdist við þingmeirihluta, í tvö ár á árunum 1942–1944? Allir hv. þm. vita, að það hefur oft tekið marga mánuði á undanförnum árum að mynda ríkisstj., þrátt fyrir það að sú kjördæmaskipun hafi gilt, sem hv. framsóknarmenn halda nú dauðahaldi í. Hv. þm. S-Þ. (KK) hygg ég það hafi verið, sem hélt því fram áðan, að byggð muni eyðast í heilum landshlutum, ef hlutfallskosningar verða teknar upp, eins og ákveðið er með því frv., sem hér liggur fyrir. Í þessu sambandi má á það benda, að á árunum frá 1930 til þessa dags hefur fólki, sem vinnur að landbúnaðarstörfum í sveitum Íslands, fækkað úr u.þ.b. 40 þús. niður í rúmlega 20 þús. manns. Ekki er það hlutfallskosningakerfinu að kenna. Og hv. 1. þm. N-M. (PZ) dró upp mjög sterkar myndir af því hér áðan, hvernig fólkinu hefði einmitt fækkað í einstökum sýslum. Hann vildi að vísu telja, að það væri fyrst og fremst í kjördæmum sjálfstæðismanna. Allir hv. þm. vita hins vegar, að þrátt fyrir þá ríkjandi kjördæmaskipun, sem nú er verið að breyta, hefur fólki fækkað stórkostlega í fjölmörgum héruðum landsins. Og ég man ekki betur, en einmitt hv. þm. S-Þ. hafi í mjög fallegri ópólitískri útvarpsræðu, sem hann flutti á s.l. vetri, skýrt frá því, hvernig byggð hefði verið að eyðast í einni fjarðarbyggðinni í Suður-Þingeyjarsýslu. Þessi saga hefur því miður endurtekið sig í fleiri héruðum. Hún hefur gerzt í Norður-Þingeyjarsýslu, hún hefur gerzt í Suður-Múlasýslu, hún hefur gerzt í útsveitum Skagafjarðarsýslu og Eyjafjarðarsýslu, og hún hefur gerzt því miður allt of víða á landinu. Og auðvitað fer því víðs fjarri, að fólkinu hafi fyrst og fremst fækkað í þeim kjördæmum, þar sem sjálfstæðismenn hafa verið kjörnir til trúnaðar og forsvars fyrir héruðin á Alþingi. Ég vil í sambandi við það, að hv. þm. Framsfl. hafa haldið því fram, að þessi kjördæmabreyting komi fyrst og fremst með valdboði frá þéttbýlinu og þá fyrst og fremst frá Reykjavík, minna á það, að fyrir að ég hygg 6 eða 7 árum var gerð samþykkt á fjórðungsþingi Vestfjarða, sem haldið var á Hólmavík, þar sem lagt var til með miklum meiri hluta atkvæða og voru sjálfstæðismenn þó í minni hluta á því þingi, að landinu yrði einmitt skipt í nokkur fá og stór kjördæmi með hlutfallskosningu. Á þessu þingi áttu sæti margir framsóknarmenn. Þá voru málin rædd af yfirvegun og skynsemi og pólitískur æsingur komst þar hvergi að. Þá varð niðurstaðan þessi, að einmitt fulltrúar á fjórðungsþingi þessa strjálbýlasta hluta landsins eygðu þá leið skynsamlegasta til réttlátrar kjördæmaskipunar, að landinu yrði skipt í nokkur fá og stór kjördæmi með hlutfallskosningu. Hv. þm. Str. minntist á það hér áðan, að varaformaður Sjálfstfl. hefði gert Framsfl. og öðrum flokkum tilboð um það fyrir nokkrum árum í stjórnarskrárnefnd, að landinu skyldi öllu skipt í einmenningskjördæmi og þá einnig Reykjavík. En má ég þá spyrja: Ef framsóknarþingið í vetur hefur meint eitthvað með sinni till. um, að það teldi einmenningskjördæmi skynsamlegustu leiðina í þessum málum, hvers vegna tók þá ekki Framsfl. þessu tilboði Sjálfstfl.? Var þá trúnaðurinn við einmenningskjördæmin eftir allt saman, ekki meiri en þetta? Þeir tóku engan veginn í þetta tilboð, sem hv. þm. Str. segir að varaform. Sjálfstfl, hafi gert Framsfl. Sannleikurinn er auðvitað sá, að síðan hafa framsóknarmenn flutt till. um það, að hlutfallskosning yrði tekin upp á Akureyri og hlutfallskosning héldist í Reykjavík og í tvímenningskjördæmunum. Hræðilegri, en þetta, eru þá hlutfallskosningarnar eftir allt saman ekki. Að lokum sagði hv. þm. Str., að kjördæmaskipunin frá 1845 væri ekki runnin undan rifjum konungsvaldsins, heldur Baldvins Einarssonar, hinnar ágætu og elskuðu frelsishetju íslenzku þjóðarinnar. Ég hygg nú, að hv. þm. Str. ætlist til of mikillar vanþekkingar á íslenzkri sögu af hálfu hv. þm. í þessari þingdeild, ef hann heldur, að þm. verði sagt það og að þeir trúi því, að Baldvin Einarsson hafi krafizt þess, að af 26 þm., sem sæti áttu á hinu endurreista Alþingi, væru 6 konungkjörnir. Ég hygg, að það sé vandleitað að þeirri kröfu Baldvins Einarssonar, að konungsvaldið ætti svo ríflegan hluta af hinu endurreista Alþingi. Á hitt má benda, að þegar á hinu endurreista Alþingi 1845 komu fram hvorki meira né minna en 17 bænarskrár úr öllum landshlutum og flestum héruðum landsins, þar sem óskað var breytinga á kjördæmaskipuninni. Úr Strandasýslu barst meira að segja bænarskrá um það, að þjóðkjörnum þm. yrði fjölgað úr 20 upp í 40 og þm. Reykjavíkur yrði fjölgað um helming. Reykjavík átti einn þm. á hinu endurreista Alþingi, og í bænarskrá sinni lögðu Strandamenn til, að Reykvíkingar fengju tvo þm. Af því má bezt marka, þessum fjölmörgu bænarskrám úr öllum landshlutum, hversu andstæð þjóðinni þessi kjördæmaskipun var, sem konungsvaldið hafði sannanlega sett landsmönnum. Ég vil svo ljúka máli mínu með því að endurtaka þá ósk, sem ég setti fram hér í minni stuttu ræðu í dag, að þessi nýja kjördæmaskipun megi verða þjóðinni til góðs, í senn fólkinu í sveitum og sjávarþorpum landsins og fólkinu í þéttbýlinu. Allt bendir einnig til þess, að svo muni verða.

Forseti (EggÞ): Ég vil leyfa mér héðan úr forsetastól að vænta þess þrátt fyrir þær deilur, sem um mál þetta hafa verið á tveim þingum og í lýðræðislandi verður að telja eðlilegar, að þá getum við nú sameinazt um þá ósk, sem reyndar hefur komið fram hjá fjölmörgum ræðumönnum úr báðum skoðanahópum, að stjórnarskrárbreyting þessi megi verða landi og lýð til blessunar um ókomin ár.