Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Í haust, þegar sýnt var, hver þróun væri framundan í olíumálum, bæði olíuskortur og mjög stórfelldar verðhækkanir olíu, sem flestir fróðir menn töldu, að væru komnar til frambúðar, þótti mér einsætt, að okkur Íslendingum bæri að endurskoða öll áform okkar um nýtingu innlendra orkugjafa í stað innfluttrar olíu, þar sem hægt væri að koma því við, og flýta öllum framkvæmdum á því sviði. Ég ræddi þessi mál við Orkustofnun og óskaði eftir því, að hún hefði frumkvæði um þetta mál. Hún taldi sig skorta mannafla til að vinna þetta verk með jafnskjótum hætti og ég hafði óskað eftir, og varð því að ráði að fela Verkfræðiskrifstofu Sigurðar Thoroddsen að framkvæma könnun á því, hvernig unnt væri með sem skjótustum hætti að nýta innlenda orkugjafa í stað olíu til húshitunar og annarra þarfa, í samráði við Orkustofnun, Hitaveitu Reykjavíkur, Framkvæmdastofnun og aðra aðila. Jafnframt fór ég þess á leit við Seðlabankann, að hann léti vinna fjármögnunaráætlun í sambandi við þessa athugun. Ég óskaði jafnframt eftir því, að það yrði lögð fram framvinduskýrsla um þróun þessa máls það tímanlega, að hægt væri að leggja hana fyrir Alþingi, svo að hv. alþm. fengju sem gleggsta grg. um, hvernig þessi mál stæðu, og unnt væri að marka stefnu um það, hvernig á þessum málum yrði haldið framvegis. Skýrslan um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu hefur legið hér fyrir um nokkurt skeið, og ég vil leyfa mér að fara yfir ýmis atriði úr henni. Helstu niðurstöður skýrslunnar eru þessar: Um áramótin 1972–1973 nutu um 46% þjóðarinnar jarðvarma til húshitunar, og er hlutur Hitaveitu Reykjavíkur þar langmestur, um 7% nutu rafmagnshitunar og um 47% hituðu hús sín með olíu. Þegar olíuhitun hefur verið útrýmt með öllu og tekin hefur verið upp hitun með jarðvarma eða raforku, er væntanleg skipting þannig, að um 66% landsmanna njóta hitunar með jarðvarma, en um 34% með raforku. Nokkrir staðir eru þannig settir, að vafi leikur á, hvort þeir skuli hitaðir með jarðvarma eða raforku, en heildarskiptingin breytist ekki að marki, hvort heldur verður. Olíunotkun landsmanna til húshitunar árið 1972 var um 180 millj. lítra, þar af tæp 10% svartolía. Á útsöluverði olíu til húshitunar í dag er notkunin 1972 um 2000 millj. kr., og er því ljóst, að hér er um mikið hagsmunamál að ræða að geta skipt yfir til ódýrari orkugjafa auk þess öryggis, að Íslendingar sjálfir ráði orkugjöfum sínum„ en þurfi ekki að vera háðir innflutningi. Ætla má, að fyrirsjáanlegar jarðvarmaveitur geti að mestu verið komnar í full not um áramótin 1976 og 1977, miðað við, að þeim framkvæmdum verði tryggð nægileg fyrirgreiðsla fjárhagslega. Öðru máli gegnir hins vegar um uppbyggingu raforku til hitunarmarkaðar. Þar er um mjög tímafrekar framkvæmdir að ræða, bæði nýbyggingu virkjana og endurbyggingu dreifikerfa með tilliti til aukins álags vegna rafhitunar. Er vart hægt að búast við, að aukning rafhitunar verði meiri en svo, að í árslok 1981 verði um 80% af áætluðum heildarmarkaði rafhitunar tengdur. Niðurstöður útreikninga á kostnaði húshitunar með mismunandi orkugjöfum eru þær helstar, að miðað við olíuverðið 11.50 kr. á lítra og 60% brennslunýtni olíunnar má rafhitunin í nýjum húsum mest kosta um 2.50 kr. á kwst. og hitaveita um 2.10 kr. á kwst., sem samsvarar um 95 kr. á rúmmetra vatns, miðað við 40 stiga hitafall, til að jafngildur hitunarkostnaður olíu fáist. Er þá innifalið í orkuverðinu mælaleiga og heimtaugargjald. Til samanburðar má taka virkjun með stofnkostnað 40 þús. kr. kw., sem er nálægt stofnkostnaði Sigölduvirkjunar, og nýtingarstundir hitunarálags í virkjun 4 þús. stundir á ári, og þá verður orkukostnaður hjá neytanda 1.70 kr. á kwst. eða 20–30% lægri en hitun með olíu, eftir því, hvort um er að ræða gömul eða ný bús. Helstu hitaveitur, sem fyrirhugaðar eru utan Reykjavíkur, hafa orkukostnað hjá notanda 1–1.20 kr. á kwst. eða 50–60 kr. á rúmmetra vatns. Ef miðað er við 1.20 kr. á kwst., er það verð 30–40% ódýrara en hitun með olíu. Af þessum niðurstöðum má vera ljóst, að mjög hagkvæmt er fyrir landsmenn að stefna að útrýmingu olíuhitunar, þar eð álit manna er, að olíuverð lækki ekki að neinu marki frá núverandi verði hér. Hins vegar má benda á, að búast má við verulegum hækkunum á byggingarkostnaði á næstunni, og hefur sú hækkun veruleg áhríf á þennan samanburð, þar eð kostnaður hitaveitu og raforkuframkvæmda fylgir að mestu leyti byggingarvísitölu, en olíuverð er háð öðrum þáttum. Áætlanir um hitaveituframkvæmdir liggja nú fyrir um flesta þá staði, sem til greina koma. Þær eru þó mislangt komnar. Sumar eru aðeins frumáætlanir, aðrar eru fullhannaðar. Til þess að unnt sé að standa við þær áætlanir, sem nú liggja fyrir um hitaveituframkvæmdir, er nauðsynlegt, að framkvæmdum sé veitt öll sú fjárhagslega fyrirgreiðsla, sem unnt er. Á þessu ári er áætlað, að fjárfesting í hitaveituframkvæmdum verði um 900 millj. kr., á næsta ári um 1600 millj. kr. og á árinu 1976 1250 millj. kr. eða samtals um 3750 millj. kr. Munu þá um 45 þús. manns fá hitaveitu. Fjárfrekustu framkvæmdirnar eru hjá Hitaveitu Reykjavíkur og hitaveitu frá Svartsengi, og jafnframt eru þær veitur með hagkvæmast orkuverð. Eins og kunnugt er, er búið að ganga frá fjármögnun hjá Hitaveitu Reykjavíkur að fullu, þannig að þar á ekki að vera um neinn fjármagnsvanda að ræða. Á þessu árabili, sem ég nefndi áðan, er áætlað, að lokið verði við þær veitur, sem nú eru taldar hagkvæmar, þ.e.a.s. um nágrannabyggðir Reykjavíkur, Suðurnes, Akranes. Borgarnes, Blönduós, Siglufjörð, Eyrarbakka, Stokkseyri og Þorlákshöfn. Einnig má búast við, að áframhaldandi rannsóknir á hitasvæðum í nánd við þéttbýli leiði í ljós hagkvæmni á hitaveitum, þar sem vafi leikur á um hagkvæmni nú. Mikil nauðsyn er því á, að jarðhitarannsóknir verði styrktar mjög, til þess að sem fyrst verði hægt að skera úr um með fullri vissu, hvar um nýtanlegan jarðvarma sé að ræða. Má sem dæmi nefna möguleika á að nýta varma úr nýja hrauninu í Vestmannaeyjum til húshitunar og einnig nýtingu jarðvarma við Mývatn til upphitunar á Akureyri, en frumathugun á því bendir til, að þann möguleika þurfi að kanna nánar. Áætlanir um framkvæmdir til að auka rafhitun í landinu eru skammt á veg komnar, sérstaklega hvað viðvíkur breytingu dreifikerfa vegna aukins orkuflutnings. Sigölduvirkjun, Lagarfossvirkjun og stækkun Mjólkárvirkjunar eru nú þegar í byggingu, og auk þess er unnið að því að hefja undirbúning að lögn byggðarlinu frá Hvalfirði til Varmahlíðar á þessu ári, einnig styrkingu dreifikerfa vegna rafhitunar, þar sem brýnust nauðsyn er. Lausleg áætlun um kostnað við tengilínur milli landshluta og breytingar á dreifikerfum er um 4000 millj. kr., og er áætlað, að unnt sé að tengja um 80% af fullum rafhitunarmarkaði í árslok 1981. Ástæðan til þess, að ekki er talið, að bægt sé að hraða mettun markaðsins umfram þetta, er hin mikla fjárfesting og einnig mannaflaþörf við þessa vinnu, sem að stórum hluta krefst sérhæfðs vinnuafls. Forsenda aukinnar rafhitunar er, að áfram verði haldið við virkjunarframkvæmdir og rannsóknir á nýtilegum virkjunarstöðum. Einnig er nauðsynlegt að stefna að tengingu alls landsins í eitt kerfi og jafnframt að auka öryggi hvers landshluta gagnvart bilunum í raforkukerfinu. Könnun sú, sem ég hef hér rætt um, hefur aðallega beinst að búshitunarmálum, en enn sem komið er tiltölulega lítið að öðrum þáttum olíunotkunar. Hins vegar skipaði ég nefnd á s.l. hausti til að kanna, hversu hagkvæmt það kynni að vera að nýta rafmagn til graskögglagerðar eða framleiðsla á graskögglum yrði aukin til mikilla muna frá því, sem nú er, og stefnt að því marki, að við framleiddum hér allt það, sem unnt er að framleiða í landinu af fóðurbæti. Slík notkun rafmagns til heykögglagerðar yrði mjög góð jafnhliða notkun rafmagns til húshitunar, þar eð húshitun yrði minni á sumrin, þegar heykögglar eru í framleiðslu. Hins vegar eru ýmis tæknileg vandamál við rafþurrkun heyköggla, þannig að á þessu stigi málsins er ekki unnt að segja til um þennan nýtingarmöguleika. Einnig hefur verið gerð áætlun um notkun jarðvarma til graskögglavinnslu, og virðist slík notkun vera hagkvæm á sama hátt vegna notkunar á heitu afgangsvatni á sumrum, þegar lítil húshitun er. En sem dæmi um það, hversu mikill þessi markaður kann að vera, er rétt að geta þess, að nefndin telur, að til þess að tífalda heykögglaframleiðslu, sem talið er, að markaðurinn þurfi á að halda, mundi þurfa afl, sem jafngildir 50 mw., þannig að samtenging á þessu verkefni og húshitun kann að reynast mjög hagkvæm og tryggja mikla nýtingu á þeirri raforku, sem framleidd er. Eins má benda á, að á svipaðan hátt og við þurrkum gras með rafmagni mætti þurrka fiskmjöl, en tilraunir á því er nauðsynlegt að gera, áður en unnt er að fullyrða um hagkvæmni þeirrar notkunar. Á flestum öðrum sviðum olíunotkunar er óhægara um vik að nýta innlenda orku, en aðalorkunotkun önnur er til skipa, bifreiða og flugvéla. Eins og fyrr segir, er skýrslan könnun á húshitunarmálum landsmanna, og hefur athugunin verið látin ná til landsins alls. Hérlendis er nýtt til húshitunar þrenns konar orka: jarðvarmi, raforka og olía. Hefur verið mikill og vaxandi áhugi á undanförnum árum á aukinni nýtingu jarðvarma og raforku til húshitunar, og þessi áhugi hefur að sjálfsögðu aukist til mjög mikilla muna, eftir að þeir atburðir gerðust, sem urðu á s.l. hausti í sambandi við framboð og verðlag á olíu. Hafa verið fluttar hér á þingi mjög margar till. nú í vetur um þetta efni, sem eru til marks um það, að þm. gera sér ljóst, að hér er um að ræða ákaflega mikið og ákaflega brýnt vandamál. Jarðvarmi á hinum svokölluðu lághitasvæðum landsins er mjög vel nýtanlegur til húshitunar, og er orkan mjög ódýr á sjálfum jarðvarmastöðunum. En til þess að nýta megi varmann er nauðsynlegt, að fjarlægð til notenda sé ekki mjög mikil, þar eð flutningur á heitu vatni langar vegalengdir er dýr. Jarðvarma með hitastig undir 100°C er mjög erfitt að breyta í annað en varmaorku, en á háhitasvæðum landsins, þar sem hitastig er talsvert hærra, er unnt að breyta varmaorkunni í raforku, sem auðvelt er að flytja langar vegalengdir. Þar sem jarðvarmi er nálægt þéttbýli, er því eðlilegt að leggja áherslu á að nýta hann til upphitunar húsa, ef hann er kostnaðarlega sambærilegur við rafhitun. Í þeirri skýrslu, sem hér liggur fyrir prentuð, er sérstakur kafli um húshitun, þar sem gerð er grein fyrir ýmsum grundvallarstaðreyndum, sem ég sé ekki ástæðu til að rekja nú. Þar koma m.a. þær staðreyndir, sem ég gat um áðan, að 46% þjóðarinnar hafa jarðvarma til húshitunar, eins og nú er, aðeins 7% rafmagnshitun, en um 47% hita hús sín með olíu. Í töflu 1 á bls. 5 er sýnt, hvernig er núverandi skipting húshitunar, líkleg skipting og loks líkleg endanleg skipting. Þar kemur það fram, að á Suðurlandi er spáin sú, að 6370 manns frá jarðvarmahitun, en 12013 raforkuhitun, á Reykjanesi fái 117 þús. jarðvarmahitun, en 7947 raforkuhitun. Í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu fái 5460 jarðvarmahitun, en 2503 raforkuhitun, á Snæfellsnesi og Dalasýslu 20 jarðvarmahitun, en 5439 raforkuhitun, á Vestfjörðum 450 jarðvarmahitun, en 9475 raforkuhitun, á Norðurlandi vestra 4500 jarðvarmahitun, en 5387 raforkuhitun, á Norðurlandi eystra 5200 jarðvarmahitun, en 17500 raforkuhitun, og loks á Austurlandi 500 manns jarðvarmahitun, en 10972 raforkuhitun. Þá er kafli, sem fjallar um upphitað húsrými, og er gerð grein fyrir því, það er á bls. 6, og í töflu 3 er svo fjallað um rúmmál mannvirkja í nokkrum þéttbýlisstöðum, og á þeirri síðu er bent á þá athyglisverðu staðreynd, að heildarorkunotkun landsmanna árið 1972 var áætluð nettó um 5870 gwst., en þar af er áætlað, að hafi farið til húshitunar um 2530 gwst. eða hvorki meira né minna en 43% af heildarorkunotkuninni. Á bls. 8 eru frekari töflur um þetta sama efni. Loks er tafla á bls. 9 um væntanlega skiptingu olíuhitunar miðað við notkun 1972, og þar kemur fram, að á Suðurlandi er gert ráð fyrir, að 34 gwst. verði með jarðvarma, en 98 gwst. með rafhitun, á Reykjanesi 396 gwst. með jarðvarma, en aðeins 27 með rafhitun, á Vesturlandi 64 gwst. með jarðvarma, en 66 með rafhitun, það skiptist sem sé til helminga, á Vestfjörðum aðeins 4 gwst. með jarðvarma, en 86 með rafhitun, á Norðvesturlandi 27 gwst. með jarðvarma og 46 með rafhitun, á Norðausturlandi 7 gwst. með jarðvarma, en 112 með rafhitun, og á Austurlandi 6 gwst. með jarðvarma og 97 með rafhitun, þannig að sérstaklega Vestfirðir, Norðausturland og Austurland eru ákaflega háð því að fá raforku til hitunar á híbýlum manna. Í 4. kafla þessarar skýrslu er fjallað um húshitunarkostnað og viðmiðunarverð raforku og hitaveitu við olíu. Ég ræddi áðan, hverjar væru þar meginniðurstöður, að það væri hagkvæmara að nýta raforku svo að næmi 20–30%, en jarðvarma 30–10%. Í 5. kafla er fjallað um hitaveituframkvæmdir, og er þar rakið, að leit að nýju heitu vatni að Reykjum í Mosfellssveit hefur borið mjög góðan árangur. Talið er, að heita vatnið þar nægi til þess að hita upp nágrannabæina Hafnarfjörð, Garðahrepp og Kópavog auk viðbótarbyggðar í Reykjavík vel fram yfir árið 1980. Áætlað er að ljúka við boranir og allar virkjunarframkvæmdir á svæðinu árið 1976. Hitaveita Reykjavíkur gerði samning við Kópavog 1973 og við Hafnarfjörð sama ár um lögn og rekstur hitaveitu í þessum bæjum. Í samningunum er gert ráð fyrir, að lögn dreifikerfis og aðveitu fyrir þessa bæi verði lokið í árslok 1976, og jafnframt hafa samningar nú fyrir skömmu verið gerðir við Garðahrepp um lögn hitaveitu þar. Gert er ráð fyrir, að austurhluti Kópavogs tengist hitaveitu á þessu ári, en vesturhlutinn árið 1975. Byrjað verður á að tengja aðalæð til Hafnarfjarðar á þessu ári og dreifikerfi í fyrsta hluta Hafnarfjarðar, norðurbæ og nágrenni. Lokið verður við tengingu dreifikerfa á árinu 1975 og 1976, en tengja á hitaveituna árið 1975. Að því er samning Garðahrepps varðar mætti tengja hreppinn á árunum 1975 og 1976. Í Reykjavík er áætlað að tengja dreifikerfi í ýmis ný hverfi, sem byggjast munu, og gætir þar mest framkvæmda í Breiðholti. Ofangreindar framkvæmdir Hitaveitu Reykjavíkur nema alls 1626 millj. kr. á þessum þremur árum á verðlagi miðað við nóvember í fyrra. Framkvæmdaáætlun er mjög hröð, og möguleikar á að flýta þessum framkvæmdum virðast ekki vera miklir. Kemur þar sérstaklega til mannafla- og tækjaskortur verktaka á þessu sviði. Mikla áherslu verður að leggja á, að áætlun framkvæmda verði haldið. Vegna almennrar spennu á vinnumarkaði gæti þurft að seinka öðrum framkvæmdum og veita hitaveituframkvæmdum forgang. Eins og ég gat um áðan, var búið að ganga frá fjármögnun þessara framkvæmda, og hefur þar verið gengið frá málum á ákaflega hagkvæman hátt fyrir Hitaveitu Reykjavíkur. Hún getur fjármagnað þessar nýju framkvæmdir að meiri hluta til fyrir eigin tekjur, en tekur lán, sem nema tæpum helmingi af framkvæmdunum. Ég hef rætt þessar framkvæmdir við borgarstjórann í Reykjavík, og okkur hefur komið saman um að ráðgast um það, hvernig hægt sé að hraða þessum framkvæmdum, og hafa um það sem besta samvinnu að leysa úr vandamálum, sem upp kunna að koma í sambandi við þær. Í áætlun Orkustofnunar frá 1973 er gert ráð fyrir virkjun háhitasvæðis við Svartsengi til þess að mynda sameiginlega varmaveitu fyrir þéttbýlisstaði Suðurnesja. Áætlað er að leggja varmaveitu í fyrsta áfanga til Grindavíkur, Keflavíkur, Njarðvíkur, Sandgerðis og Gerða, en í síðari áfanga til flugvallarsvæðisins á Miðnesheiði. Orkuþörf flugvallarsvæðisins er áætluð rúmlega tvisvar sinnum orkuþörf þéttbýlissvæðanna allra. Varmaveita þessi næði til 96% af öllum íbúum Suðurnesja. Orkustofnun gerir ráð fyrir að ljúka öllum rannsóknum Svartsengissvæðisins upp úr miðju þessu ári. Þá fyrst verður unnt að segja til um orkugetu svæðisins og endanlega gerð varmaskiptistöðvar. Hönnun flutningsæða og dreifikerfa til þéttbýlis ætti að verða langt komin í lok þessa árs og gæti útboð því hafist upp úr miðju þessu ári. Möguleiki er á því að tengja hluta Grindavíkur við veitu þegar í byrjun næsta árs. Njarðvík og Keflavík mætti tengja í árslok 1975 og fyrri hluta árs 1976, en Sandgerði og Gerðar ná varla að komast inn á kerfið fyrr en seinast á árinu 1976. Engin áætlun hefur enn verið gerð um tengingu flugvallarsvæðisins. Hins vegar hafa farið fram viðræður milli ríkisstj. og sveitarfélaganna á Suðurnesjum um stofnun sameiginlegs hitaveitufyrirtækis, sem nefndist Hítaveita Suðurnesja, og hefur þar verið rætt um, að ríkissjóður ætti um helming í þessu fyrirtæki vegna Keflavíkurflugvallar. Þetta er þó enn á umræðustigi og ekki búið að ganga frá því á neinn hátt, en þarna verður að sjálfsögðu að hafa hraðan á, til þess að það taki því að ráðast í framkvæmdir, eftir því sem endanlegar rannsóknir liggja fyrir. Þessi áætlun, sem ég var að nefna áðan um framkvæmdahraðann, er því enn þá óviss og erfitt að segja alveg endanlega fyrir um, hvort hægt sé að framkvæma þetta eða í hvaða áföngum endanlega. Ef til vill er möguleiki að flýta hönnun verksins, til þess að unnt verði að bjóða út efni í veituna fyrr en nú er ráðgert, en afgreiðslufrestur á efni ásamt mannafla og tækjakosti gæti orðið til þess að tefja framkvæmdahraðann. Þá hefur verið gerð frumáætlun um hitaveitu fyrir Borgarnes og Akranes með virkjun Deildartunguhvers í Borgarfirði. Gert er ráð fyrir 30 km asbestleiðslu að Seleyri gegnt Borgarnesi, en tengt yfir í Borgarnes á fyrirhugaðri brú milli Seleyrar og Borgarness. Hvanneyri yrði tengd aðalleiðslu með 5 km lögn. Leiðsla frá Seleyri til Akraness yrði 2fi km löng. Virkjun þessi virðist hagkvæm bæði fyrir Borgarnes og Akranes. Ráðgerð er borun að Leirá nú í vor til að athuga möguleika á heitu vatni þar fyrir Akranes. Leiðsla þaðan yfir á Akranes yrði aðeins um 15 km, og ef nægilegt vatn fengist þar, yrði sú veita vafalaust hagkvæmari en veitan frá Deildartungu. Hönnun aðfærsluæðar til Borgarness er háð því, hvort Borgarnes fær vatn frá Leirá eða frá Deildartungu. Sennilega verður ekki úr því skorið fyrr eða síðar á þessu ári. Það ætti þó ekki að tefja framkvæmdir. Hins vegar er tenging við Borgarnes háð brúargerð yfir Borgarfjörð, þar sem áætlað er, að aðfærsluæðin liggi á brúnni. Talið er ósennilegt, að brúin verði tilbúin fyrr en sumarið 1976. Tengingartími við Borgarnes takmarkast því sennilega af hraða brúargerðarinnar, því að unnt ætti að vera að ljúka öðrum framkvæmdum seint á árinu 1975. Boranir standa nú yfir á Reykjum við Reykjabraut sunnan við Blönduós. Líkur eru á hagkvæmum niðurstöðum þar, en framkvæmdir við hitaveitu Blönduóss eru háðar þeim. Möguleikar ættu að vera á lagningu aðalæða til Blönduóss fyrir næsta vetur og tengingu við sjúkrahús og skóla, ef niðurstöður borana verða jákvæðar. Allur bærinn yrði síðan tengdur sumarið 1975. Fyrir liggur áætlun um hitaveitu á Siglufirði, gerð af Vermi 1966, og endurskoðuð áætlun bæjarverkfræðings Siglufjarðar frá því í febr. 1972 og nóv. 1973. Gert er ráð fyrir að nýta borholuvatn að hluta til veitunnar, ódýra umframorku að hluta og svartolíu að hluta. Kostnaðaráætlun hendir til þess, að hér sé um hagkvæma virkjun að ræða, og full ástæða til þess, að Siglufjarðarkaupstaður nýti þann jarðvarma, sem fyrir hendi er, með blönduðu hitakerfi. Um alllangt skeið hafa farið fram rannsóknir á jarðvarma í nágrenni Akureyrar, en ekki hefur fundist nægilegt vatnsmagn til þess að fullnægja þörfum Akureyrar fyrir hitaveitu. Raforka hefur því verið notuð í ríkum mæli til upphitunar húsa, bæði með daghitun og næturhitun. Lætur nærri, að 27% af orkunotkun Akureyrar til húshitunar sé nú með raforku. Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen á Akureyri hefur gert frumathugun og samanburð á hagkvæmni þess að leiða heitt vatn frá Bjarnarflagi við Mývatn til Akureyrar annars vegar og upphitun bæjarins með raforku hins vegar. Í áætlun um varmaveitu er gert ráð fyrir að leiða yfirhitað vatn í stálpípu um 75 km leið til Akureyrar. Áætlaður stofnkostnaður er reiknaður 1500 millj. kr., en rekstrarkostnaður fyrsta vinnsluársins, 1977, er reiknaður 195 millj. kr. Orkuverðið yrði þá um 1.30 kr. á kwst., miðað við óbreytta orkunotkun. Sambærilegt rafmagnsverð er a.m.k. 20% hærra, en raforkunotkun er hins vegar minni á hvern íbúa heldur en hitaveitunotkun. Þessi frumhönnun á hitaveitu hendir til þess, að athuga beri ýmsa liði hennar nánar, eins og t.d. gerð og legu aðveitunnar. Einnig þarf að athuga vel náttúruverndarsjónarmið vegna frekari virkjunar í Bjarnarflagi. Enn er því óvissa um, hvort stefna beri að hitaveitu eða algjörri rafhitun á Akureyri, en í þeim spám, sem birtast í þessari skýrslu, hefur þó verið reiknað með því til bráðabirgða, að Akureyri verði rafhitunarsvæði. Orkustofnun hefur að undanförnu gert athugun á ýmsum leiðum til jarðvarmatöku fyrir Eyrarbakka, Stokkseyri og Þorlákshöfn. Skýrsla um þær athuganir birtist nú fyrri skömmu, og er þar áætlað, að tveir valkostir séu fyrir hendi fyrir Eyrarbakka og Stokkseyri, báðir hagkvæmir. Annars vegar er að fá vatn með viðbótarborunum á svæði Hitaveitu Selfoss og hins vegar með borunum í landi Bollastaða. Gera má ráð fyrir, að borun geti hafist í haust í fyrsta lagi, og niðurstöður borana gætu þá legið fyrir fyrri hluta næsta árs, og hitaveitan gæti svo verið komin í notkun fyrir áramót 1976. Kostnaður við fyrri valkostinn er talinn um 100 millj. kr., en hinn síðari um 106 millj. kr., og er þá meðtalið allt dreifikerfi í bæði kauptúnin. Þá er sú niðurstaða af athugunum Orkustofnunar um jarðvarmaveitu fyrir Þorlákshöfn, að hagkvæmast sé að bora á svæðinu milli Hlíðardalsskóla og vegamóta til Þorlákshafnar. Borun verður hafin á þessu ári, og ef vel gengur, gætu niðurstöður borana legið fyrir seinni hluta þessa árs. Hugsanlegt væri þá, að hluti veitunnar gæti komið í notkun í árslok 1975 og öll veitan fyrir árslok 1976. Kostnaðurinn er talinn vera um 85 millj. kr. á allri þeirri veitu. Á bls. 19 er tafla um áætlaðan stofnkostnað nýrra hitaveitna, þar sem fjallað er um þær hitaveitur, sem ég hef nefnt hér, og enn fremur ýmsar boranir og smávirkjanir, sem þarf að gera á þessu ári og á næstu árum, bæði í rannsóknarskyni og til nýrra virkjana. Má þar nefna á þessu ári viðbótarholur fyrir Selfoss, Ólafsfjörð, Dalvík og Húsavík, nýjar holur á Reykhólum, Egilsstöðum og Hellu, auk ýmissa smærri staða. Stofnkostnaður þessara framkvæmda allra er áætlaður á árinu 1974 886 millj. kr., á árinu 1975 1614 millj. kr. og 1976 1256 millj. kr., en alls er hér um að ræða upphæð, sem nemur tæpum 4 milljörðum. Eins og ég sagði áðan, eru rannsóknir á því, sem gera þarf til þess að koma rafhitun til þeirra staða, sem ekki eiga kost á jarðvarmaveitum, mun skemmra á veg komnar, en það er ljóst, að þar er um ákaflega stórfellt verkefni að ræða. Svo sem kunnugt er, er nú verið að byggja þrjár virkjanir í landinu. Þær eru Sigölduvirkjun, Lagarfossvirkjun og stækkun Mjólkárvirkjunar. Hvorki Lagarfossvirkjun á Austfjörðum né Mjólkárvirkjun á Vestfjörðum nægja til þess að taka við verulegri aukningu rafhitunar í hvoru rafveitukerfi fyrir sig, og þess vegna er nauðsynlegt að buga nú þegar að meiri orkuöflun fyrir þessa landshluta. Á Vestfjörðum eru nokkur álitleg virkjunarsvæði. Þau helstu eru Dynjandissvæðið, norðurhluti Glámusvæðisins og svæðið suður af Drangjökli. Við fulla rafhitun Vestfjarða þarf a.m.k. að virkja tvö þessara svæða, og er vart hægt að gera ráð fyrir, að slíkar framkvæmdir taki minna en 8-10 ár með rannsóknum, hönnun og byggingu. Tenging Vestfjarða við byggðalínu má ætla að taki mun skemmri tíma. Hins vegar er nauðsynlegt við slíka tengingu að auka verulega á öryggi rafkerfisins á Vestfjörðum með hringtengingu raflína og fjölgun orkuvinnslustaða, með nýjum virkjunum og stækkun varastöðva, og þess vegna er eðlilegt, að virkjunarframkvæmdir fylgi í kjölfar tengingar. Á Austurlandi eru nokkrir möguleikar á tiltölulega litlum virkjunum og auk þess stórvirkjunum í Fljótsdal. Við aukna rafhitun er nauðsynlegt að tengja Austurland við Norðurland með raflínu, eins og Alþingi hefur nú þegar heimilað í sambandi við lögin um virkjun Kröflu, og væri þá fljótlega komin tenging Austfjarða við Landsvirkjunarsvæðið. Litlar virkjanir á Austurlandi nægja ekki til fullrar rafhitunar, en eru styrktar fyrir öryggi kerfisins, og er því nauðsynlegt að kanna hagkvæmni þess að virkja jafnframt því að leggja línu. Aukning varastöðva er líka nauðsynleg svipað og á Vestfjörðum. Á Landsvirkjunarsvæði getur varla verið um verulega aukningu rafhitunar að ræða fyrr en Sigalda hefur hafið raforkuvinnslu, eða haustið 1976. Þó má gera ráð fyrir, að nýbyggingar utan jarðhitasvæðanna fái rafhitun, þótt notkun hefjist fyrr, en reynsla síðasta vetrar sýnir, að öryggi Landsvirkjunarkerfisins er ekki nægilegt, til þess að rafhitun sé örugg. Með tilkomu Sigöldu breytist rekstraröryggið verulega auk aukins afls og orku. Þótt Sigalda bæti verulega við orkuvinnslu og afl kerfisins, er nauðsynlegt að huga nú þegar að nýjum virkjunarvalkostum. Helstu virkjanir, sem koma til greina sem næsta stig, eru Krafla á Norðurlandi, sem Alþingi hefur nú þegar heimilað ríkisstj. að ráðast í, og Hrauneyjafoss á Suðurlandi, þar sem einnig liggur fyrir vilji Alþingis. Nauðsynlegt er að virkja fyrir norðan til þess að auka öryggi raforkuvinnslunnar gegn línubilunum, en Kröfluvirkjun nægir ekki til að mæta aukningu alls kerfisins, þannig að virkjun Hrauneyjafossa er nauðsynleg samhliða Kröfluvirkjun. Er hér miðað við, að orka frá Sigöldu verði seld í sambandi við nýjan, orkufrekan iðnað. Kostnaðaráætlun við 55 mw. virkjun í Kröflu bendir til þess, eins og alþm. er kunnugt, að álitlegt sé að virkja gufu með raforku, og er æskilegt, að gerðar verði hagkvæmnisathuganir á virkjunum annarra háhitasvæða, svo sem Hengilssvæðisins hér fyrir sunnan og fleiri staða. Áframhald rannsókna á á álitlegum virkjunarstöðum og áætlanir um þá er mjög nauðsynlegur liður, til þess að ekki verði tafir á eðlilegum raforkuframkvæmdum. Byggðalína, sem tengir saman Landsvirkjunarsvæðið og raforkusvæði á Norðurlandi, gerir kleift að leyfa aukna rafhitun á Norðurlandi, strax þegar Sigalda fer að vinna rafmagn. Samanlagður kostnaður við tengilínur til Norðurlands, Austurlands og Vestfjarða má áætla, að sé um 2000 millj. kr., og að breyting á dreifikerfum, til þess að unnt sé að fullnægja allri orkuþörf til rafhitunar, sé einnig um 2000 millj. kr. Þar að auki kemur kostnaður notenda við breytingu á húskerfum, sem er áætlað, að sé samtals um 1100 millj. kr. fyrir öll rafhitunarsvæði landsins. Gert er ráð fyrir, að byggðalína til Norðurlands verði tengd í árslok 1975, og nauðsynlegt er að gera ráð fyrir, að tenging Austurlands við Norðurland verði samtímis virkjun Kröflu, eins og áður hefur verið fjallað um hér á hinu háa Alþingi. Eins og hér hefur verið greint, er nauðsynlegt að huga að virkjunarframkvæmdum á Vestfjörðum, jafnframt því að tengilína verði lögð frá Landsvirkjunarsvæðinu. En einnig þarf að athuga, hvort til greina kæmi að hafa ekki fulla rafhitun, heldur blandaða hitun, þ.e.a.s. kyndistöðvar, sem annaðhvort eru kynntar með svartolíu eða raforku. Nákvæmar athuganir á kostnaði við breytingu dreifikerfa vegna rafhitunar eru mjög tímafrekar, en mjög nauðsynlegar, og væri þá um leið hægt að endurskipuleggja allt öryggi innan kerfisins, sem viða er mjög ábótavant. Ef gert er ráð fyrir fullri rafhitun og að um 80% hennar verði komin í notkun 1980 eða 1981, er nauðsynlegt, að allar landshlutatengilínur verði þá komnar og a.m.k. 80% af dreifikerfisbreytingum. Samtals eru þessar framkvæmdir áætlaðar um 3600 millj. kr. og þyrfti að dreifast á 6–7 ár eða um 500–600 millj. kr. á ári að meðaltali auk fjárfestingar í breytingum á húskerfum. Með blönduðum kerfum er átt við varmaveitur, sem nota fleiri en einn af margumtöluðum orkugjöfum af grunnorku til húshitunar, þ.e.a.s. jarðvarma, rafmagn eða olíu. Í athugun er að koma á fót slíkum hitaveitum á Siglufirði og í Vestmannaeyjum. Á Vestfjörðum er jarðvarmi ekki tiltækur, og raforku þarf að flytja að mestu um langan og erfiðan veg. Raforkan verður því hlutfallslega dýr þar, en auk þess óörugg vegna hættu á línubilun. Varaaflsstöðvar eru því nauðsynlegar við hvern þéttbýliskjarna. Í stað beinnar rafhitunar er hægt að byggja upp fjarhitunarstöðvar, sem reka má bæði með svartolíukyndingu og raforku. Slíkt kerfi er mjög öruggt gagnvart truflunum á orkuflutningi, en orkuverð á rafmagni til slíks kerfis þarf að vera mun lægra en til beinnar rafhitunar, til þess að það sé hagkvæmt. Notkun slíkra stöðva er í athugun, en endanlegar niðurstöður liggja ekki fyrir. Og eins og kunnugt er, er í athugun að nýta hitaorkuna í nýja hrauninu í Vestmannaeyjum til upphitunar hluta húsanna þar, en þessi athugun er enn á algeru frumstigi. Einnig er í athugun að reisa kyndistöð í Vestmannaeyjum, sem rekin væri með ódýru umframrafmagni frá Landsvirkjun og svartolíu. Með slíkri kyndistöð fengist meira rekstraröryggi en ef öll hús þar væru hituð með raforku úr landi. Bráðabirgðaathugun bendir til, að lítill munur sé á þessum tveimur kerfum. Ég hef nú farið hér yfir meginatriðin í þeirri bráðabirgðaskýrslu, sem Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen hefur látið iðnrn. í té. En jafnframt hefur borist fyrsta álitsgerð frá Seðlabanka Íslands um fjármögnunaraðgerðir, sem nauðsynlegar séu í þessu sambandi. Þar segir svo, að rétt sé að taka það skýrt fram, að erfitt er að gera fjáröflunaráætlanir um eins umfangsmiklar framkvæmdir og hér er um að ræða nema sem hluta af heildaráætlun um opinberar framkvæmdir hvers árs og fjáröflun til þeirra. Er það bæði vegna vinnu að lántökum og með tilliti til framboðs á vinnuafli til framkvæmda. Telur bankastjórnin því nauðsynlegt, að áætlanir um þessar framkvæmdir verði felldar inn í framkvæmda- og fjáröflunaráætlanir hins opinbera. Seðlabankinn minnir á, að reiknað sé með framkvæmdum við hitaveitur fyrir röskar 3700 millj. kr. á árunum 1974–1976. Af því eru röskar 1600 millj. kr. á vegum Hitaveitu Reykjavíkur á Reykjavíkursvæðinu. Um þær framkvæmdir hefur þegar verið gerð fjáröflunaráætlun. Er þar gert ráð fyrir erlendum lántökum að fjárhæð um 750 millj. kr. eða sem svarar tæpum helmingi kostnaðar, og er nú unnið að þeirri lántöku. Afgangurinn er tekinn af eigin fé Hitaveitu Reykjavíkur. En þegar Reykjavík er frá talin, standa eftir hitaveituframkvæmdir fyrir um 2100 millj. kr., sem ekki hefur enn verið aflað fjár til, og þar af um 900 millj. kr. vegna hitaveitu fyrir Suðurnesin ein. Taka verður þessa tölu með fullri varúð, segir í skýrslu Seðlabankans, þar sem þær byggjast á verðlagi fyrir s.l. áramót. Jafnframt eru allar áætlanir um framkvæmdir utan Reykjavíkursvæðisins raunverulega á frumstigi. Víðast er jarðborunum og öðrum rannsóknum ólokið og sjálfri hönnun verksins einnig. Þess vegna er gerð fjárhagsáætlana í venjulegum skilningi ekki tímabær. Hins vegar er nú á þessu stigi hægt að gera grein fyrir nokkrum meginforsendum við gerð þeirra, þegar það verður tímabært. Hitaveitur þessar verða í eigu eins eða fleiri sveitarfélaga. Nauðsynlegt verður því að gera fjárhagsáætlun fyrir hver,ja fyrir sig, en yfirleitt verða þetta nýjar stofnanir eða fyrirtæki. Fyrirtæki sem þessi eru mjög fjárfrek, og þess vegna er óhjákvæmilegt að sjá þeim fyrir verulegu eigin fé þegar í upphafi, til þess að þau geti staðið undir greiðslum af þeim hluta stofnkostnaðar, sem greiddur er með lánum. Er það mat bankastjórnarinnar, að eigin fjáröflun megi ekki vera minni en 25–30% af stofnkostnaði, enda séu heimæðagjöld frá notendum meðtalin. Afgangurinn kæmi frá sveitarsjóðum þeim, sem að hitaveitunum standa. Sveitarfélögin geta aflað þessa fjár með útsvörum eða með sérstöku álagi á gjaldstofna. Hugsanlegt væri að dreifa greiðslu á nokkurn tíma, t.d. með lántökum í bankaútibúum og sparisjóðum eða með vaxtabréfaútgáfum til almennings á hitaveitusvæðunum. Lánsfjáröflun gæti orðið með tvennum hætti, annars vegar með erlendum lánum og hins vegar með sérstakri innlendri fjáröflun. Erlend lán ættu að vera hærri en nemur erlendum hluta kostnaðarins eða um 50% fjárþarfarinnar. Þeirra væri aflað með hluta af erlendri fjáröflun hins opinbera á hverju ári, en nokkurs hluta mætti væntanlega afla í formi vörukaupalána erlendis. Eigið fé og erlend lán mundu þá nema samtals 75–80% kostnaðar. Sérstök innlend fjáröflun þyrfti þá að nema 20–25% stofnkostnaðar eða 400–500 millj. kr. samkv. tölum þeim, sem eru í skýrslu Verkfræðiskrifstofunnar. Er hér bent á þá leið, segir í skýrslu bankans, að hluti af tekjum þeim af söluskatti, sem gert hefur verið ráð fyrir, að varið yrði til þess að greiða niður olíuverð, renni í stað þess í sérstakan sjóð, sem láni til þessara framkvæmda. Hluti þessi færi vaxandi með tímanum og þar með niðurgreiðsla olíuverðs lækkandi til að tryggja, að húseigendur hefðu fjárhagslegan ávinning af því að taka upp hitaveitu, en þó sérstaklega rafhitun í stað olíukyndingar. Einnig gæti komið til greina að leggja á almennan orkuskatt í þessu skyni, en lítið svigrúm er til þess við núverandi aðstæður nema að því er varðar hitaveitur. Kæmi til greina að leggja tiltölulega lágt gjald á núverandi notendur hitaveitu og leggja í áðurnefndan sjóð til þess að greiða fyrir nýjum hitaveituframkvæmdum á landinu. Um þessa skoðun bankans er það að segja, að það er ekki ætlunin, eins og menn vita, að greiða niður verð á olíu til húshitunar, heldur að þar komi fram fjárhagsstyrkur í annarri mynd, þannig að olíuverðið verður ekki falið. Mönnum verður það ljóst, hversu dýrt það verður að hita upp híbýli sín með olíu, en bein niðurgreiðsla á olíu til húshitunar hefði haft þau áhrif, sem talað er um í skýrslu bankans. Hins vegar teldi ég, að það væri eðlilegt, að þessum tekjustofni yrði breytt til þess að ýta undir slíkar framkvæmdir, um leið og þær fara að komast á framkvæmdastig. Í töflu 9 er svo yfirlit yfir fjáröflun til hitaveituframkvæmda 1974–1976, annars vegar fyrir Reykjavíkursvæðið, þar sem búið er að ganga frá þeim málum, og hins vegar svæðið utan Reykjavíkur. Á þessu ári er þar gert ráð fyrir, að eigið fé og heimæðagjöld nemi 60 millj. kr., önnur innlend fjáröflun nemi 60 millj. og erlend lán 125 millj. kr., og þarf Alþ. nú að gera ráðstafanir til þess að aðstoða við fjáröflun, til þess að hægt sé að tryggja fullan framkvæmdahraða á þessu ári. Svo eru hugleiðingar frá bankanum einnig um rafhitun, sem ég sé ekki ástæðu til að rekja nánar. Eins og menn geta markað af þessari skýrslu, er hér um að ræða ákaflega stórt verkefni. Þetta er verkefni, sem er æði kostnaðarsamt, til þess þarf mikinn mannafla, og það liggur í hlutarins eðli, að ef við ætlum að ráðast í þessar framkvæmdir á eins stuttum tíma og tiltækur er, þá verðum við að fella þær að heildarframkvæmdaáætlunum okkar, eins og Seðlabankinn bendir á, og gefa þessum framkvæmdum vissan forgang, ef við teljum þær nauðsynlegar. Ég held, að það sé ekki nokkur vafi á því, að þær eru ákaflega nauðsynlegar. Þær tölur, sem ég nefndi um mismuninn á hitunarkostnaði, sýna, hversu hagkvæmar þessar framkvæmdir eru einstaklingunum, og þjóðhagslega séð tel ég það skipta ákaflega miklu máli, að við nýtum orkugjafa okkar í eins ríkum mæli og við getum. Það er bæði öryggi í því, og auk þess jafngilda slíkar framkvæmdir hreinlega gjaldeyrisframleiðslu, þ.e.a.s. framleiðslu á útflutningsvörum, og hafa því sömu þjóðhagsleg áhrif, - þær framkvæmdir, sem ég nefndi áðan. Til marks um það, hvað þarna er um að ræða mikla fjármuni, eru hitaveituframkvæmdirnar metnar á 3.7 milljarða, stofnlínur og dreifikerfi vegna húshitunar 4 milljarðar og breyting á hitunarkerfi húsa, sem einstaklingar bera vissulega, en verður þó að reikna inn í þetta dæmi, 1.1 milljarður. Þessar framkvæmdir eru því samtals um 9 milljarðar kr. Við þetta bætast svo orkuverin sjálf. Það er sem kunnugt er verið að vinna að Sigölduvirkjun, sem á að kosta um 6 milljarða kr. Það er verið að vinna að virkjun Lagarfoss og Mjólkár, sem kosta meira en hálfan milljarð kr. Það er búið að heimila Kröfluvirkjun, sem kostar 1.5 milljarð. Og það er heimild fyrir Hrauneyjafossavirkjun, sem fljótlega verður að taka ákvörðun um og kostar um 5 milljarða kr. Þessar virkjanir, sem ég nefndi hér, kosta samtals um 13 milljarða kr. Og þá eru ótaldar virkjanir, sem tvímælalaust mun verða að ráðast í á þessu tímabili, bæði á Vestfjörðum og Austfjörðum, og enn fremur virkjanir á Suðurlandi, sem áreiðanlega koma til álita, t.a.m. Sultartangi og virkjun á Hengilssvæðinu. En þessar upphæðir, sem ég nefndi áðan, eru samtals 22 milljarðar kr. Af þeirri upphæð er búið að fjármagna 8–9 milljarða. Eftir eru 13–14 milljarðar, sem verður að fjármagna á árabilinu 1974–1981, en það er að jafnaði 1 milljarður á ári. Í sambandi við þessar framkvæmdir er ástæða til að leggja áherslu á það, að vissulega eru erlendar lántökur eðlilegar til þess að ráðast í þessi verkefni, vegna þess að þarna er verið að spara erlendan gjaldeyri með því að við framleiðum sjálfir orku í stað olíu, sem við höfum hingað til flutt inn. Hins vegar vil ég taka undir það mat Seðlabankans, að okkur ber að tryggja innlenda fjármögnun þarna á móti. Ég tel, að efnahagur Íslendinga sé slíkur, að við eigum að vera menn til þess að leggja á okkur byrðar til þess að leysa stórfelld þjóðhagsleg verkefni af þessu tagi, og ef við lítum svolítið lengra fram í tímann, þá hygg ég, að fátt séu traustari kjarabætur en einmitt framkvæmdir af þessu tagi. Hvaða leiðir á að fara í því sambandi, veit ég ekki um, en ég teldi t.a.m. mjög skynsamlegt, að ef farið væri inn á þá leið hér, eins og gert er í sumum nágrannalöndum okkar, að taka upp skyldusparnað hjá þeim, sem hafa sómasamlegar tekjur og þar yfir, þá væri mjög eðlilegt að tengja einmitt þessi verkefni við skyldusparnað, vegna þess að ég hygg, að um það sé enginn ágreiningur meðal þjóðarinnar, að okkur beri að einbeita okkur að þessum verkefnum. En til þess að þetta sé hægt, verður að sjálfsögðu að koma til skilningur og viðurkenning þjóðarinnar á því, að þetta sé þjóðhagsleg nauðsyn. Ríkisstj. hefur í sambandi við þessa skýrslu lagt fram till. til þál., sem felur í sér, að áfram verði haldið þeirri rannsókn, sem hafin var í fyrrahaust, og sett ákveðin markmið í því skyni, og ég vil leyfa mér að lesa upp þá till., með leyfi hæstv. forseta. Hún er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar eftirfarandi: Gerð skal ítarleg framkvæmdaáætlun um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu til húshitunar og annarra þarfa. Skal áætlunin miðuð við árlega áfanga og sem mestan framkvæmdahraða og fela í sér eftirtalin atriði: 1) Hitaveituframkvæmdir hvarvetna þar, sem jarðvarmi er tiltækur og nýting hans talin hagkvæm. Verði miðað við, að hitaveituframkvæmdum verði í meginatriðum lokið á árinu 1977“. Eins og menn hafa séð, kemur það fram í skýrslu verkfræðifyrirtækisins, að meginhluta þessara framkvæmda eigi að vera hægt að ljúka í árslok 1976, þannig að ég hygg, að það eigi að vera raunsætt að nefna árið 1977 í þessu sambandi. „2) Samtenging allra orkusvæða landsins og breyting á dreifikerfum, svo að landsmenn allir geti átt kost á nægri raforku. Ráðist verði í nýjar virkjanir, sem tryggi næga orkuframleiðslu og auknar rannsóknir á nýtilegum virkjunarstöðum. Verði að því stefnt, að sem flestir þeirra, sem ekki eiga kost á jarðvarmaveitum, geti nýtt raforku til húshitunar fyrir árslok 1981“. Þarna er miðað við árið 1981, og í skýrslu verkfræðiskrifstofunnar var talið, að þá væri hægt að tryggja rafhitun til 80% af þeim, sem þurfa á raforku að halda til að hita híbýli sín. Þetta er atriði, sem að sjálfsögðu á eftir að kanna miklu nánar, og kunna að koma upp á því sviði ýmis álitamál. Það getur vel skeð, að á sumum svæðum landsins komi í ljós, að það kunni að vera ódýrara þjóðhagslega að koma ekki upp slíkri raforkuhitun, heldur hreinlega að greiða niður olíu, vegna þess að ef tilkostnaður er svo mikill við að koma á rafhitun, þá kunni það að vera þjóðhagslega ódýrara að greiða niður olíuverð. Einhverjir slíkir staðir kunna að koma til. Engu að síður tel ég, að við eigum að setja okkur þetta mark, að meginhluti landsmanna eigi kost á raforku til húshitunar, þeirra sem ekki eiga kost á jarðvarmaveitum. „3) Fjármögnunarráðstafanir með innlendri fjáröflun og erlendum lántökum, svo að nægilegt fé verði jafnan tiltækt til þessara framkvæmda. Framkvæmdaáætlun þessi skal lögð fyrir næsta þing“. Ég tel, að hér sé um að ræða vinnubrögð, sem séu bæði eðlileg og nauðsynleg. Ég tel, að hér sé um ákaflega stórfelld og mikilvæg áform að ræða, og ég tel, að Alþ. verði að geta fjallað um þau á hverju stigi. Ég vænti þess, að menn geri grein fyrir mati sínu á þessum viðhorfum öllum nú í sambandi við þessa bráðabirgðaskýrslu, sem ég hef leyft mér að leggja hér fram fyrir þing, og ég vænti þess, að það verði ekki neinn ágreiningur um það, að þessari áætlunargerð verði haldið áfram, svo að næsta þing geti fjallað um þetta á mun traustari grundvelli en nú er hægt um þetta að fjalla. Ég legg svo til, herra forseti, að þáltill. verði að lokinni fyrri umr., vísað til síðari umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Hér eru til umr, tvö mál, skýrsla ríkisstj, í sambandi við nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu, svo og till. til þál. varðandi þetta efni. Hæstv, iðnrh. hefur í ræðu sinni gert grein fyrir meginatriðum þeirrar skýrslu, sem hér liggur fyrir, og rakið ýmis efnisatriði úr þeirri skýrslu, bæði frá verkfræðilegu sjónarmiði svo og frá sjónarmiði fjármögnunar þessara framkvæmda. Ég hef haft tækifæri til þess að líta yfir þessa skýrslu og hún er í marga staði mjög fróðleg, en ég vil segja í sambandi við það, sem hæstv. ráðh, sagði sjálfur, að hún er seint fram komin af hans hálfu, enda sagði hæstv. ráðh. í sinni ræðu, að það var ekki fyrr en á s.l. hausti, þegar sýnt var, hver þróun yrði í olíumálum, að hann fékk áhuga á þessu mikla máli, sem hér er um að ræða, og gerði ráðstafanir til þess, að þessi skýrsla yrði samin. Þetta kemur okkur þm, ekki á óvart, því að eins og hann orðaði það í ræðu sinni, hafa verið fluttar fjölmargar till. á Alþ. um þessi mál, sem sýna áhuga þm. á málinu. Þegar hann svo lauk ræðu sinni, óskaði hann eftir því, að þm. gerðu grein fyrir mati sínu á þessari till. og þessu mikla máli. Því er nú til að svara, að það hafa ekki færri en þrjár umr. farið fram á þessu þingi, sem nú er senn komið að lokum, um þessi mikilvægu mál, þ.e. nýtingu jarðvarmans til upphitunar svo og með hvaða hætti hægt er að tryggja öðrum þegnum landsins íslenska orkugjafa til upphitunar á sambærilegu verði við jarðvarmann. Ég undirstrika þetta hér einmitt vegna þess, að ráðh. sjálfur hóf ræðu sína á því að segja þm. frá því, hvenær honum fannst ástæða til þess að taka þessi mál til athugunar í sínu rn. Ég trúi því ekki, að hæstv, ráðh, hafi þá fyrst, þ.e.a.s. þegar olían snarhækkaði s.l. haust vegna olíustríðsins, gert sér grein fyrir þeirri hagkvæmni, sem er af byggingu og rekstri hitaveitna. Það hefur verið öllum ljóst, sem um þessi mál hafa fjallað, að arðsemi hitaveitna hefur verið mjög mikil. Áður en olíuverðhækkunin átti sér stað, sem virðist hafa ýtt við hæstv. ráðh., var talið, að upphitunarkostnaður með jarðvarma væri ekki nema 40% af kostnaði þeirra, sem orðið hafa að nota olíuna. Sjálfur bjó ráðh, og hefur búið við þessi þægindi hér í höfuðborginni. Hann virtist ekki hafa fylgst með, hvernig stjórnendur Reykjavíkurborgar hafa ár eftir ár tryggt íbúum hennar hagkvæmustu kjör til upphitunar híbýla sinna, nema ráðh. hafi fundist þetta svo sjálfsagt, að hann hafi ekki haft ástæðu til þess að líta til annarra aðila í þessu.m efnum fyrr en sú mikla hækkun varð á olíu, sem hann minntist hér á og staðreynd er, að varð. Um margra áratuga skeið hafa forustumenn Reykjavíkurborgar lagt á það áherslu að tryggja Reykvíkingum sem hagkvæmasta upphitun húsa með jarðvarma og hafa, eftir því sem þeir hafa haft bolmagn til, mjög gjarnan viljað koma til móts við nágrannabyggðirnar og láta þær njóta þessara framkvæmda líka, þannig að Hitaveita Reykjavíkur gæti í raun og senn orðið hitaveita fyrir þéttbýlissvæðið hér við Faxaflóa. Það hefur ekki heldur staðið á sveitarstjórnum hér í nágrenni Reykjavíkurborgar að vinna að þessum málum, og í samráði við ýmsa þá sérfræðinga, sem um þessi mál fjalla, hefur niðurstaðan fyrir nokkrum árum orðið sú, að talið væri hagkvæmast að bindast samtökum við Hitaveitu Reykjavíkur og njóta þess jarðvarma, sem þá virtist vera orðinn nægur hjá Hitaveitu Reykjavíkur, til þess að þær byggðir, sem liggja næstar, gætu einnig fengið jarðvarma til notkunar. Það merkilega gerðist, að þegar þessar umr. hafa átt sér stað og þessi byggðarlög hafa markað sína stefnu í þessum málum og leitað til hæstv. ráðh., þá virtist áhuginn ekki vera allt of mikill í sambandi við þessi mál. A.m.k. voru mjög snemma á þessu þingi, svo og á síðasta þingi bornar fram fsp. til ráðh. til að fá úr því skorið, hvort hann hygðist beita sér fyrir ákveðnum aðgerðum, til þess að Hitaveita Reykjavíkur gæti sinnt þeim verkefnum, sem hún þá hafði möguleika á að gera og vilji var fyrir hendi um hjá nærliggjandi sveitarfélögum. Það var jafnan svo, að þegar fsp, voru teknar til umr., kom sama dag svar frá þeim stjórnvöldum, sem leitað hafði verið til, og ráðh. gat þannig komið hér í ræðustólinn og sagt, að ekki stæði á neinu því, sem um hafði verið beðið af hálfu sveitarstjórnanna, af hálfu Reykjavíkurborgar og af sinni hendi væri ekkert því til fyrirstöðu, að þessar framkvæmdir gætu átt sér stað. Vanalega var það nú þannig, að þessum beiðnum var svarað ekki mörgum vikum, heldur stundum mörgum mánuðum síðar, og forsenda þessara beiðna var gjarnan brostin vegna þeirrar óðaverðbólgu, sem í landinu hefur verið í stjórnartíð hans og fleiri manna, og þar af leiðandi, þegar leyfið var fengið, nægði það stundum ekki til þess, að hægt væri að standa við þá samninga, sem þá þegar höfðu verið gerðir, eða ekki útlit fyrir, að Hitaveita Reykjavíkur treystist til þess að gera samninga á grundvelli þeirra leyfa, sem þá höfðu fengist. Þar kom s.l. haust, að ráðh. fékk áhuga á málinu, og ég segi: Batnandi manni er best að lifa. En þá verðum við að rifja upp, hvað hér er á ferðinni. Samhliða því, að skýrsla sú, sem ráðh. gerði ítarlega grein fyrir, er til umr. till. frá honum, frá ríkisstj., eins og hann orðaði, um það, með hvaða hætti nefndar framkvæmdir skuli eiga sér stað. Á þskj. 54 er flutt till. af þremur þm. Alþfl. um úrræði til að minnka olíukaup erlendis frá. Þar er gert ráð fyrir, með hvaða hætti þessum málum verði í framtíðinni farið, og vikið einmitt að þessu atriði, þ.e. hvernig hægt er að nýta innlenda orkugjafa. Á þskj. 150 er till. til þál. frá okkur nokkrum þm. Sjálfstfl., þar sem lagt er til, að hraðað verði rannsóknum og framkvæmdum við nýtingu jarðhita. Og á þskj. 151 er till. frá tveim þm. Sjálfstfl., þar sem sérstaklega er vikið að nýtingu raforku til húshitunar. Þegar þessar till. allar hafa verið hér til umr. og þeim vísað til n., þá kemur fram á seinustu dögum þingsins till. undirbúin af hæstv. iðnrh. um að taka nú þessi mál til athugunar og gera framkvæmdaáætlun, og hann orðaði það í sinni ræðu, að hann ætti ekki von á því, að um þetta mál yrði ágreiningur. Það er síður en svo, að um þetta mál verði einhver ágreiningur. Ég hefði hins vegar talið eðlilegt, eftir að þær till., sem ég nú hef minnst á, hafa verið hér til umr. á þingi og eru komnar til n., að ráðh. beitti sér fyrir því, að sú n., sem hefur tvær af þessum till. til meðferðar, till., sem ná yfir bæði þau atriði, sem hér er um að ræða, við þá n., að till. yrðu sameinaðar og unnar upp úr þeim till., sem gengi í þá átt, sem hann hér hefur gert grein fyrir í sambandi við skýrsluna, og n, síðan flytti þessa till. Þannig hefði ég talið, að eðlilegur gangur hefði verið á þessu máli, en ekki sá, að hér væri komið með enn eina till. á seinustu dögum þingsins og ætlast til þess, af því að um málið er ekki ágreiningur, þá verði það sú till., sem endanlega verði samþykkt. Í raun skiptir engu máli, hvaðan till. í þessu stórmáli er komin eða með hvaða hætti hún verður endanlega afgreidd hér á Alþ. Það er ekki ástæða til þess, þegar einn ráðh, kemur hér í ræðustólinn til þess að tala fyrir mikilvægu máli, sem hann hefur varla fengist til þess að hlusta á, þá komi hann með till. sína hér inn og hugsi sér, að það verði skjalið, sem Alþ. samþykki, því að í þessari till. ráðh. er ekkert það, sem ekki liggur fyrir á þskj, þessa þings. Það er að vísu 3. liður till. um fjármögnunarráðstafanirnar. Það atriði er ekki í till. þeirra manna, sem ég vék hér að áðan, sjálfsagt vegna þess að það, sem stendur í till. ráðh., eru svo sjálfsagðir hlutir, að það datt engum hinna í hug að setja það á prent: Alþingi ályktar eftirfarandi: „3. Fjármögnunarráðstafanir með innlendri fjáröflun og erlendum lántökum, svo að nægjanlegt fé verði jafnan tiltækt til þessara framkvæmda.“ Ég spyr: Hvenær förum við í fjármögnunarráðstafanir öðruvísi en að til þess sé innlent fjármagn eða erlend ráðstöfun? Við vildum mjög gjarnan, að alltaf væri nægjanlegt fjármagn tiltækt til framkvæmdanna. Hér er um svo sjálfsagða hluti að ræða, að þeir, sem flutt hafa þáltill. hér fyrr á þessu þingi, töldu ekki ástæðu til þess að setja það í sínar till. Ef hins vegar ráðh. hefði talið það vera hið eina, sem á milli bar, ef hann hefði beitt sér fyrir þessu máli í allshn., þá hefði verið sjálfsagt að taka inn þessa málsgr., eins og hún þarna er komin, sem nánast, eins og ég sagði áðan, segir ekki neitt. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. ráðh., að hann gat þess, að viðræður hefðu átt sér stað milli hans og borgarstjórans í Reykjavík um gang þessara mála. Hann hefur vonandi áttað sig á því, að 23. nóv., en þann dag gefur hann Verkfræðiskrifstofu Sigurðar Thoroddsen fyrirmæli um könnunina, stendur hann í bréfaskriftum við borgarstjórann í Reykjavík með hnýfilyrðum í sambandi við beiðni þá, sem frá borgarstjórninni hafi borist til réttra yfirvalda, til þess að hægt væri að hefja framkvæmdir, gera samninga og hefja framkvæmdir í sambandi við hitaveitu hér í nágrannabyggðarlögum. Það er ekki fyrr en í febrúarmánuði, sem leyfið fékkst í fyrsta lagi til hækkunar gjaldskrár Reykjavíkurborgar, en það er kunnugt, að vegna þeirra lána, sem Hitaveitan hefur fengið á erlendum vettvangi, verður hún að skila 7% arðsemi, og þannig var málum ekki komið fyrr en í febrúar, og voru þeir þá þegar orðnir á eftir vegna þess dráttar, sem átt hafði sér stað. Enn fremur hafði Hitaveita Reykjavíkur þá eða borgarstjórn Reykjavíkur fyrir hennar hönd óskað eftir erlendri lántöku til þess að hefjast handa, en svar við því fékkst ekki heldur fyrr en í febrúarmánuði s.l.  Það var í febrúar, sem heimild fékkst til erlendrar lántöku, til þess að hægt væri að hefjast handa um framkvæmdir í nágrannabyggðarlögunum. Þannig hafði þetta þá dregist í tæpa tvo mánuði, frá því að beiðni ráðh. til verkfræðiskrifstofunnar var send, þ.e.a.s. daginn, sem ráðh. fékk áhuga fyrir málinu. Verður að sjálfsögðu minnst 23. nóv. 1973 sem þess dags, sem núv, hæstv. iðnrh, fékk áhuga á hitaveitumálum, fékk áhuga á því að nota innlenda orkugjafa til upphitunar híbýla á Íslandi. Ég held, að það sé miklu snjallara fyrir hæstv. ráðh. að halda áfram þeim starfsaðferðum, sem hann sagðist hafa upp tekið þ.e. að ræða við borgarstjórann í Reykjavík, ræða við borgaryfirvöld Reykjavíkur um þessi mál. Það er þaðan, sem frumkvæðið í þessum málum hefur komið, og ég held, að það sé miklu vænlegra fyrir íbúa þessa lands, að ráðh. ræði við borgaryfirvöld Reykjavíkur, í stað þess að hann sendi þeim bréf með ýmsum hnýfilyrðum, eins og hann gerði þann dag, sem hann fékk áhuga á hitaveitumálum. Það er gott, að hann hefur breytt um starfsaðferðir, eins og það er gott, að hann virðist nú hafa breytt um stefnu í þessu máli, Ég ætla ekki að fjölyrða meir um málið. Ég vildi aðeins vekja athygli á því, að enda þótt hæstv, iðnrh. hafi ekki talið ástæðu til þess að vekja máls á þessu þýðingarmikla máli á Alþ. fyrr en nú, þegar senn er að ljúka þriðja þingi, sem hann situr í ráðherrastól, þá hafa fjölmargir þm. á öllum þeim þingum, sem liðin eru, frá því að hann tók við sínu embætti komið með þetta mál inn í sali Alþingis til þess að vekja athygli yfirvaldanna, stjórnvaldanna á málinu, vegna þess að hér er mikið hagsmunamál vegna landsins. Menn hafa komið hér úr öllum stjórnmálaflokkum og vakið athygli á þessu máli, og vonandi kemur nú, þegar ráðh, virðist loksins vera búinn að fá áhuga á málinu, einhver skriður af hans hendi í sambandi við framkvæmdir. En sveitarstjórnirnar hér á þéttbýlissvæðinu hafa gert allt, sem í þeirra valdi hefur staðið, til þess að hrinda þessum mikilvægu málum í framkvæmd og hafi þær þökk fyrir.



Herra forseti. Sú till., sem hér er til umr., er flutt í tengslum við skýrslu hæstv. iðnrh. um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu. Það er góðra gjalda vert, að hæstv. ráðh. skuli hafa látið gera þessa skýrslu og í framhaldi af henni lagt fram þáltill., þar sem gert er ráð fyrir gerð framkvæmdaáætlunar um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu til húshitunar og annarra þarfa. Af lestri hennar kemur í ljós, að hún er fyrst og fremst könnun, sem Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen s/f gerði um húshitunarmál landsmanna og nýtingu orkugjafa í stað olíu og hvernig þau mál nú standa. Í inngangi segir, að fyrsti hluti álitsgerðar verkfræðistofnunnar fjalli um núv. notkun orku til húshitunar og hvernig notkunin skiptist milli jarðvarma, rafhitunar og olíuhitunar, einnig um samsvarandi skiptingu orkunnar 1980, eins og áætlað var, að hún yrði þá, ef öll olíuhitun væri lögð niður. Í öðrum hluta er samanburður á kostnaði mismunandi hitunargjafa og samanburðar á hitunarkostnaði með mismunandi orkugjöfum. Í þriðja hluta er samantekt á framkvæmdum og kostnaði við þær, sem nauðsynlegar eru, til þess að unnt sé að nýta innlenda orku til húshitunar í náinni framtíð. Þá fylgir með álitsgerð Seðlabanka Íslands um fjáröflun til hitaveituframkvæmda og raforkuframkvæmda til húshitunar. Þótt mikið af þeim fróðleik, sem birtist í álitsgerð Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen s/f, hafi birtist almenningi áður í upplýsingum frá öðrum aðilum, eins og t.d. frá Orkustofnun, er fengur að þessari skýrslu hæstv. iðnrh. En því er ekki að leyna, að hún veldur vonbrigðum. Í formála að skýrslu hæstv, ráðh. segir, að með bréfi, dags. 23. nóv. s.l., hafi ráðh. falið verkfræðistofunni að framkvæma könnun á því, hvernig unnt væri með sem skjótustum hætti að nýta innlenda orkugjafa í stað olíu til húshitunar og annarra þarfa. Skyldi þessi könnun m.a. beinast að því, hvort ekki væri unnt að flýta hitaveituframkvæmdum í nágrannabyggðum Reykjavíkur umfram það, sem þá var fyrirhugað. Um þetta efni er skýrslan vægast sagt ákaflega fátækleg. Hún gefur góða heildarmynd af því, hvernig húshitunarmál landsmanna standa um þessar mundir, og gerir grein fyrir aðgerðum, sem þörf er á að hrinda í framkvæmd til þess að breyta olíuhitun í hitun með innlendum orkugjöfum, þ.e.a.s. jarðvarma og raforku frá vatnsaflsstöðvum eða gufuaflsstöðvum. En að eitthvað nýtt komi fram í skýrslunni um það t.d., hvernig unnt væri að flýta hitaveituframkvæmdum í nágrannabyggðum Reykjavíkur umfram það, sem fyrirhugað var, er af og frá. Um það mál segir skýrslan á bls. 16 stutt og laggott orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Framkvæmdaáætlunin er mjög hröð, og möguleikar á að flýta þessum framkvæmdum virðast ekki vera miklir. Kemur þar sérstaklega til mannafla- og tækjaskortur verktaka á þessu sviði. Mikla áherslu verður að leggja á, að áætlun framkvæmda verði haldið áfram. Vegna almennrar spennu á markaðnum gæti þurft að seinka öðrum framkvæmdum og veita hitaveituframkvæmdum forgang.“ Svo mörg eru þau orð, en ég mun víkja nánar að þessum staðhæfingum síðar í þessari ræðu minni. Til þess að unnt sé að átta sig á því, hvers vegna þetta orðalag er notað í bréfi hæstv. ráðh. til Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen s/f 23, nóv. s.l., þ.e. að hún kannaði, hvernig unnt væri með sem skjótustum hætti að nýta innlenda orkugjafa í stað olíu til búshitunar og að könnunin beindist m.a. að því, hvort ekki væri unnt að flýta hitaveituframkvæmdum í nágrannabyggðum Reykjavíkur umfram það, sem þá var fyrirhugað, er nauðsynlegt að rifja upp, undir hvaða kringumstæðum bréfið er skrifað. Auk þess sem miklar verðhækkanir höfðu átt sér stað á húsaolíu og fyrirsjáanlegar voru enn frekari hækkanir, höfðu átt sér stað talsverðar umræður hér á hinu háa Alþingi og í fjölmiðlum um hitaveitumálin. Umr. hér á hinu háa Alþ. áttu sér stað þremur dögum áður en hæstv, ráðh, skrifaði umrætt bréf, en tilefni þessara umr. var fyrirspurn til hæstv. iðnrh., sem ég bar fram út af hitaveitumálum. Borgarstjórinn í Reykjavík hafði gefið í skyn á opinberum vettvangi, þ.e. á fundi Sambands sveitarfélagá í Reykjaneskjördæmi 10. þ.m. að framkvæmdir við lagningu hitaveitu í Hafnarfjörð, Kópavog og Garðahrepp á vegum Hitaveitu Reykjavíkur mundu frestast, vegna þess að ríkisstj. hafði synjað Hitaveitu Reykjavíkur um leyfi til gjaldskrárhækkunar, en margir Hafnfirðingar voru orðnir langeygðir eftir því, að niðurstaða fengist í þessum samningaviðræðum, sem staðið höfðu allt of langan tíma við Reykjavíkurborg, þegar loksins samningar voru undirritaðir í október s.l., ef togstreita milli hæstv. iðnrh, og borgarstjórans í Reykjavík ættu nú enn að verða til þess að draga málið á langinn. Þess vegna spurði ég hæstv. iðnrh. að því, hver væri afstaða hæstv. ríkisstj. til óska Hitaveitu Reykjavíkur um gjaldskrárhækkanir. Um þessa fyrirspurn mína spunnust talsverðar umr., og í blaðaskrifum næstu daga var látið að því liggja, að hæstv. iðnrh. torveldaði hitaveituframkvæmdir. Á hann var sótt í þessum málum, og í ljósi þessa finnst e.t.v. sumum ekki óeðlilegt, þótt honum hafi fundist, að hann þyrfti að sýna almenningi fram á, að hann væri áhugamaður um hitaveituframkvæmdir, og fyndi sig knúinn til að sýna í verki áhuga sinn með því að senda þetta bréf, dags. 23. nóv. s.l., til Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen s/f, 3 dögum eftir að umr. um fsp, mína fóru hér fram, þar sem Verkfræðistofan er beðin að athuga, hvernig unnt sé með sem skjótustum hætti að nýta innlenda orkugjafa í stað olíu til húshitunar og hvort ekki sé unnt að flýta hitaveituframkvæmdum í nágrannabyggðum Reykjavíkur umfram það, sem þá var fyrirhugað, og auglýsa efni þessa bréfs eins rækilega og gert var í fjölmiðlum. Ég skal fúslega viðurkenna, að mér fannst sum ámæli, sem hæstv. iðnrh, varð fyrir í blaðaskrifum út af afskiptum hans af hitaveitumálum, ómakleg. A.m.k. er það mín skoðun, að forráðamenn Hafnarfjarðarbæjar geti ekki með rétti kvartað yfir framlagi hans til fyrirgreiðslu því, að langvinnar og erfiðar samningaumleitanir milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur um hitaveitu fyrir Hafnarfjörð voru til lykta leiddar, en til hans varð að leita til að fá niðurstöðu í því máli. Hann mætti á fundi í Hafnarfirði með bæjarstjórn Hafnarfjarðar að hennar ósk og borgarstjóra Reykjavíkur, þegar hitaveitumál Hafnfirðinga voru komin í sjálfheldu vegna afstöðu forráðamanna Reykjavíkur, en svo var komið þessum samningamálum í des. 1973, sem embættismenn viðkomandi sveitarfélaga unnu að, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar taldi samkv. fyrirliggjandi upplýsingum, að Hafnarfjörður ætti kost á sams konar samningi við Reykjavíkurborg um byggingu og rekstur jarðvarmaveitu og gerður hafði verið við Kópavogskaupstað. Endanlega var þó ekki gengið frá samningum, þar sem forráðamenn Reykjavíkurborgar töldu ekki nægilega tryggt, að því skilyrði, sem þeir settu um 7% rekstrararð, að endurmenntum fjárfestingum Hitaveitu Reykjavíkur, yrði fullnægt, eins og málum væri þá háttað, nema Hitaveita Reykjavíkur fengi gjaldskrá sina hækkaða. En til þess að þessum þröskuldi í vegi fyrir hitaveitusamningum við Reykjavíkurborg yrði rutt úr vegi, fóru fulltrúar Hafnarfjarðar, Kópavogs og Garðahrepps á fundi hæstv, iðnrh. og hæstv. forsrh. út af því máli, og í framhaldi af því, var Hitaveitu Reykjavíkur síðan heimilað að hækka gjaldskrá sína um 20%. Eftir að sú gjaldskrárhækkun hafði verið samþykkt, taldi bæjarstjórn Hafnarfjarðar með hliðsjón af þeim upplýsingum, sem fyrir lágu í málinu, að nú væri Reykjavíkurborg ekkert að vanbúnaði lengur að ganga frá samningi og það eitt væri nú eftir að undirrita lokasamninga, þar sem því atriði, sem staðið hafði í veginum fyrir því, hefði verið rutt í burtu. En það óvænta skeður, að svo reynist ekki vera. Í bæjarráði Hafnarfjarðar er frá því skýrt 21, mars 1973, að Reykjavíkurborg væri enn ekki reiðubúin til þess að staðfesta umræddan samning. Þegar málum var þannig komið, samþykkti bæjarstjórnin samkv. till. bæjarfulltrúa meiri hl. bæjarstjórnar að fá sameiginlegan fund með borgarstjóra Reykjavíkur og hæstv. iðnrh. til þess að komast til botns í þessu máli. Sá fundur var haldinn. Þar lýsti hæstv, iðnrh. því yfir, að heimild til hækkunar á gjaldskrá Hitaveitu Reykjavíkur um 20% 12. mars 1973 hefði m.a. verið veitt með hliðsjón af því, að með þeirri afgreiðslu væri verið að greiða fyrir, að samningar tækjust um lagningu hitaveitu í nágrannabyggðir Reykjavíkur. Í framhaldi af þessum fundi eru svo settar á laggirnar nýjar samninganefndir aðila, skipaðar bæjarfulltrúum og borgarfulltrúum, og frá samningi síðan gengið í okt. s.l. Ég hef rakið gang þessa samningamáls Hafnarfjarðar og Reykjavíkur um hitaveitumál til að sýna fram á, að ýmis ljón hafa verið á veginum í þessum mikilvægu málum undanfarið, og einnig til að benda hæstv. iðnrh. á, að ferill hans sé ekki slíkur í því máli, sem ég hef gert hér að umtalsefni, að hann þurfi þess vegna að vera með sýndarmennsku og auglýsingastarfsemi af því tagi, sem mér sýnist, að hér sé á ferðinni, til að almenningur sannfærist um áhuga hæstv. ríkisstj. fyrir því, að innlendir orkugjafar verði hagnýttir í stað olíu. Ég vil þó taka fram og endurtaka til að fyrirbyggja misskilning, að sú skýrsla, sem ráðh. hefur lagt hér fram, er góðra gjalda verð og fróðleg, svo langt sem hún nær, þótt hún fjalli ekki nema að ákaflega takmörkuðu leyti um það, sem hún átti að snúast um samkv. bréfi ráðh., þ.e.a.s. eftir hvaða leiðum skynsamlegast sé að fara til að tryggja með sem skjótustum hætti nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu til húshitunar og annarra þarfa. Svipað er um sjálfa þáltill. að segja. Hún gerir ráð fyrir gerð ítarlegrar framkvæmdaáætlunar um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu til húshitunar. Skal áætlunin miðuð við árlega áfanga svo og mestan framkvæmdahraða og fela í sér tilgreind atriði. Fyrsta atriðið er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Hitaveituframkvæmdir hvarvetna þar sem jarðvarmi er tiltækur og nýting hans talin hagkvæm. Verði miðað við, að hitaveituframkvæmdum verði í meginatriðum lokið á árinu 1977.“ Í álitsgerð Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen s/f segir, um þetta atriði á bls. 2 í skýrslu hæstv. iðnrh., með leyfi hæstv. forseta: „Áætlanir um hitaveituframkvæmdir liggja nú fyrir um flesta þá staði, sem til greina koma. Áætlanir þessar eru þó mjög mislangt komnar. Sumar eru aðeins frumáætlanir, aðrar eru fullhannaðar. Til þess að unnt sé að standa við þær áætlanir, sem nú liggja fyrir um hitaveituframkvæmdir, er nauðsynlegt, að framkvæmdum sé veitt öll sú fjárhagslega fyrirgreiðsla, sem unnt er. Á þessu ári er áætlað, að fjárfesting í hitaveituframkvæmdum verði um 900 millj. kr., 1975 um 1600 millj. kr. og 1976 um 1250 millj. kr. eða samtals 3750 millj. kr. Fá þá um 45 þús. manns hitaveitu. Fjárfrekustu framkvæmdirnar eru hjá Hitaveitu Reykjavíkur og hitaveitu frá Svartsengi, jafnframt eru þær veitur með hagkvæmast orkuverð. Á þessu árabili er áætlað, að lokið verði við þær veitur, sem nú eru taldar hagkvæmar, þ.e.a.s. nágrannabyggðir Reykjavíkur, Suðurnes, Akranes, Borgarnes, Blönduós, Siglufjörður, Eyrarbakki, Stokkseyri og Þorlákshöfn. Einnig má búast við, að áframhaldandi rannsóknir á hitasvæðum í nánd við þéttbýll leið'i í ljós hagkvæmni á hitaveitu þar sem vafi leikur á um hagkvæmni nú. Mikil nauðsyn er því á, að jarðhitarannsóknir verði styrktar mjög, til þess, að sem fyrst verði hægt að skera úr um með fullri vissu, hvar um nýtanlegan jarðvarma sé að ræða. Má þar sem dæmi nefna möguleika á að nýta varma úr nýja hrauninu í Vestmannaeyjum til húshitunar og einnig nýtingu jarðvarma við Mývatn til upphitunar á Akureyri, en frumathugun á því bendir til, að þann möguleika þurfi að kanna nánar.“ - Svo mörg eru þau orð. Af þessu, sem ég hef hér lesið, kemur í ljós, að það er í rauninni afgert og ákveðið, sem lagt er til, að gert verði í þáltill., hvað þetta atriði áhrærir a.m.k. Annað atriðið í þessari till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Samtenging allra orkuveitusvæða landsins og breyting á dreifikerfum, svo að landsmenn allir geti átt kost á nægri raforku. Ráðist verði í nýjar virkjanir, sem tryggi næga orkuframleiðslu, og auknar rannsóknir á nýtilegum virkjunarstöðum. Verði að því stefnt, að sem flestir þeirra, sem ekki eiga kost á jarðvarmaveitum, geti nýtt raforku til húshitunar fyrir árslok 1981.“ Hvað segir svo Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen s/f um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir m.a.: „Áætlanir um framkvæmdir til þess að auka rafhitun í landinu eru skammt á veg komnar, sérstaklega hvað viðvíkur breytingu dreifikerfa vegna aukins orkuflutnings. Sigölduvirkjun, Lagarfossvirkjun og stækkun Mjólkárvirkjunar eru nú þegar í byggingu auk þess er ráðgert að hefja lögn byggðalínu frá Hvalfirði til Varmahlíðar á þessu ári, einnig styrkingu dreifikerfa vegna rafveitunnar, þar sem brýnust nauðsyn er. Lausleg áætlun um kostnað við tengilinu milli landshluta og breytingar á dreifikerfum er um 4000 millj. kr., og er áætlað, að unnt sé að tengja 80% af fullum rafhitunarmarkaði fyrir árslok 1981. Ástæða til þess, að ekki er talið, að hægt sé að hraða mettun markaðarins umfram þetta, er hin mikla fjárfesting og einnig mannaflaþörf við þessa vinnu, sem að stórum hluta krefst sérhæfðs vinnukrafts. Forsenda aukinnar rafhitunar er, að áfram verði haldið við virkjanaframkvæmdir og rannsóknir á nýtilegum virkjunarstöðum. Einnig er nauðsynlegt að stefna að tengingu alls landsins í eitt kerfi og jafnframt að auka öryggi hvers landshluta gagnvart bilunum í raforkukerfinu.“ Svo mörg eru þau orð. Það hlýtur að vera mönnum undrunarefni, að áætlanir um framkvæmdir til aukningar á rafhitun í landinu skuli svo skammt á veg komnar sem hér kemur fram eftir næstum 3 ára setu núv, hæstv. iðnrh. í ráðherrastóll, þegar hugsað er til mikilla ræðuhalda hans og skrifa, þegar hann var í stjórnarandstöðu og raunar einnig eftir að hann komst í ríkisstj., um hversu það væri brýnna verkefni en flest annað í orkumálum að nýta vatnsorku til rafhitunar. Þriðja og síðasta atriðið þáltill. er þannig með leyfi hæstv. forseta: „Fjármögnunarráðstafanir með innlendri fjáröflun og erlendum lántökum, svo að nægjanlegt fé verði jafnan tiltækt til þessara framkvæmda.“ Svo mörg eru þau orð. Í álitsgerð Seðlabanka Íslands, sem er hluti af skýrslu hæstv. iðnrh., segir orðrétt um þetta efni m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Rétt er að taka það skýrt fram, að erfitt er að gera fjáröflunaráætlanir um eins umfangsmiklar framkvæmdir og hér er um að ræða nema sem hluta af heildaráætlun um opinberar framkvæmdir hvers árs og fjáröflun til þeirra. Er það bæði vegna vinnu að lántökum og með tilliti til framboðs á vinnuafli til framkvæmda. Telur bankastjórnin því nauðsynlegt, að áætlanir um þessar framkvæmdir verði felldar inn í framkvæmda- og fjáröflunaráætlanir þess opinbera.“ Af því, sem ég hef rakið úr álitsgerð Verkfræðistofunnar, sýnist mér eftirfarandi liggja ljóst fyrir: Áætlanir um hitaveituframkvæmdir liggja nú þegar fyrir um flesta þá staði, sem til greina koma. Áætlanir um fjárfestingu á hitaveituframkvæmdum til ársloka 1976 eru einnig fyrir hendi. Hins vegar eru áætlanir um framkvæmdir til þess að auka rafhitun í landinu skammt á veg komnar. Til þess að unnt verði að hrinda þeim áætlunum í framkvæmd, sem búið er að gera í þessum efnum og enn er eftir að vinna, sýnist mér, að aðallega þurfi þrennt: Fjármagn, nægjanlegt vinnuafl og nauðsynlegar vinnuvélar og tæki. Þessir 3 þættir eru grundvallaratriði í því máli, sem hér er til umr., og af þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, verður ekki annað séð en að um þessa mikilvægu þætti ríki enn talsverð óvissa. Ég tel, að lausn þessara þátta málsins hefði átt að hafa algjöran forgang hjá hæstv. ríkisstj. varðandi aðgerðir til þess að tryggja með sem skjótustum hætti nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu, en hefur því miður ekki orðið vart, að svo hafi verið. Sem dæmi um það, hvílíkur vandi hér er á ferðinni fyrir sveitarfélög, sem standa í hitaveituframkvæmdum, get ég skýrt frá því til fróðleiks, hvernig þessi mál standa í Hafnarfirði, og hygg ég, að önnur nágrannabyggðarlög Reykjavíkur, þar sem unnið er að undirbúningi að hitaveituframkvæmdum hafi svipaða sögu að segja. Hinn 19, sept. s.l. samþ. bæjarstjórn Hafnarfjarðar till., sem flutt var að frumkvæði meiri hl. bæjarstj. og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem nú er enn mikilvægara en nokkru sinni áður, að Hafnfirðingar geti hið fyrsta hitað upp hús sín með jarðvarmaveitu vegna þeirrar þróunar sem orðið hefur í olíumálum, þá samþ. bæjarstj. að fela n. þeirri, sem á lokastigi undirbjó samninginn við Reykjavíkurborg um hitaveitu fyrir Hafnarfjörð, að kanna alla tiltæka möguleika á því, að framkvæmdum verði flýtt, svo sem frekast er kostur, frá því, sem umræddur samningur gerir ráð fyrir. Verði það gert með viðræðum við fulltrúa Reykjavíkurborgar og eftir atvikum við aðra aðila, sem mál þetta snertir og haft geta áhrif á gang þessa máls.“ Í framhaldi af þessari samþykkt var svo haldinn fundur með fulltrúum Reykjavíkurborgar, sem tóku málaleitan Hafnfirðinganna mjög vel. Og í fundargerð af þessum fundi kemur glöggt fram, hver þau vandamál eru helst, sem við er að fást í þessum efnum. En þar segir m.a. orðrétt, með leyfi hæstv, forseta: „Fullljóst er, að hagsmunir aðila fara saman með því að flýta framkvæmdum. Mögulegt virðist að hraða gerð aðalæðar, þannig að hleypa megi vatni á hana fyrir mitt ár 1975 í staðinn fyrir haustið 1975. Erfiðastur verður í þessu sambandi hinn tæknilegi undirbúningur, einkum vegna skorts á hönnunargögnum, aðallega frá Vegagerð ríkisins, sem nú er að hanna efri Reykjanesbraut, en meðfram henni er aðfærsluleiðinni ætlað að liggja. Hönnun lýkur vart fyrr en næstkomandi sumar, og gæti þá orðið erfitt að ná í góða verktaka. Fyrsti áfangi er þegar kominn í útboð, Norðurbær, Álfaskeiðshverfi og aðalæð meðfram Reykjanesbraut. Hönnun annars áfanga er þegar hafin, og hugsanlegt er að taka hluta hans í útboð á þessu ári í staðinn fyrir næsta ár, t.d. Kinnar og Öldur. Allri hönnun dreifikerfisins gæti lokið í byrjun næsta árs, og stefna bæði skrifstofa bæjarverkfræðings í Hafnarfirði og Virkir h/f að því, að svo megi verða. Með þessu lagi er hugsanlegt, að u.þ.b. 2/3 hlutar bæjarins gætu verið komnir í samband haustið 1976 og svo til allt, sem eftir er, á árinu 1976. Yrði þá flýtingin hálft til eitt ár. Stærsta vafaatriðið í því er eins og nú horfir verktakamarkaðurinn. Nokkur óvissa gæti einnig orðið í sambandi við virkjunarframkvæmdir, og hefur t.d. komið fram ósk frá ríkisaðilum að fá gufuborinn, sem nú borar samfellt á Reykjum í önnur verkefni. Sömuleiðis er enn ófenginn samþykkt viðkomandi ráðuneytis fyrir umbeðnu einkaleyfi til hitaveiturekstrar í Hafnarfirði, en bæjarstjórn Hafnarfjarðar ber að afla þess leyfis.“ Ég vil skjóta því hér inn i, að þetta leyfi viðkomandi ráðuneytis liggur nú fyrir. „Niðurstaðan virðist því vera,“ segir áfram í þessari fundargerð: „Aðilar eru sammála um að flýta framkvæmdum eftir megni, þar sem hagsmunir beggja fara saman í því. Flýta ber allri hönnun og öðrum undirbúningi, til að ekki standi á slíkum atriðum, ef verktakar, fé og aðrir framkvæmdaþættir reynast vera fyrir hendi. Hugsanlegt er talið, að flýta megi framkvæmdum þannig, að vatn komist á aðalleiðsluna fyrir mitt árið 1975 og u.þ.b. 2/3 hlutar bæjarins verði komnir í samband haustið 1975, svo og allur bærinn haustið 1976.“ Af því, sem ég hef hér lesið, er augljóst, hvar skórinn kreppir helst að við hitaveituframkvæmdir í nágrannabyggðum Reykjavíkur. Annað atriði, sem ég vildi drepa lauslega á, er, hversu ákaflega mikilvægt það er fyrir sum sveitarfélög, að hagnýtingarréttur háhitasvæða, þar sem hann er nú í höndum einstaklinga, komist í eign þeirra eða ríkisins. Þetta er t.d. mikið hagsmunamál sveitarfélaga og íbúa þeirra á Reykjanesskaga, sem stefna nú að því að fá hitaveitu frá Svartsengi hið allra fyrsta. Til þess að leysa þann vanda væri mjög æskilegt að mínum dómi, að meginefni frv. til l. um breyt. á orkulögum, sem nú liggur fyrir Alþingi, en það mun liggja enn óafgreitt í n., eftir því, sem ég best veit, nái fram að ganga á yfirstandandi þingi. Varðandi þann liðinn í þáltill., sem fjallar um nauðsyn fjármögnunarráðstafana til að tryggja nægjanlegt fé til umræddra framkvæmda, vil ég minna á, að ég flutti hér þáltill. ásamt hv. 5. þm. Reykn. um lánsfé til hitaveituframkvæmda haustið 1972, þar sem lagt var til, að Alþingi skoraði á ríkisstj, að gera ráðstafanir til að tryggja sveitarfélögum lánsfé til hitaveituframkvæmda. Ekki var þess þá vart hér á hinu háa Alþingi, að almennur skilningur væri ríkjandi á nauðsyn sérstakra ráðstafana til að fjármagna slíkar framkvæmdir. Sú þingnefnd, hv. fjvn., sem fékk till. til athugunar, treysti sér þá ekki til að mæla með samþykkt hennar, heldur lagði til, að henni yrði vísað til ríkisstj. Ég gerði athugasemdir við þá afgreiðslu málsins og lét í ljós undrun yfir því, að n, skyldi ekki mæla með svo sjálfsögðu máli sem þar var á ferð. Formælandi n. lét að því liggja í umr, um málið, að svo vel væri fyrir þessu séð í höndum núv. hæstv, ríkisstj., að ekki væri ástæða til þess að gera slíka ályktun sem þarna væri á ferðinni. Nú, rúmlega 11/2 ári eftir að þessi till. okkar hv. 5, þm. Reykn, kom hér fram, sér hæstv. iðnrh, ástæðu til þess að koma með þá þáltill., sem hér liggur fyrir og gerir m.a. ráð fyrir sérstökum fjármögnunarráðstöfunum, svo að nægilegt fé veði jafnan tiltækt til hitaveituframkvæmda. Það segir auðvitað sína sögu í þessu sambandi. Herra forseti. Ég er nú að koma að lokum máls míns, en vil að síðustu leggja áherslu á nauðsyn þess, að allt verði gert, sem unnt er, til að tryggja þá grundvallarþætti þessa máls, sem mest hætta er á, að erfitt verði að uppfylla eins og nú háttar til í landinu, en það eru fullnægjandi tækjakostur, nægjanlegt vinnuafl og fjármagn. Það er skylda hæstv, ríkisstj. að hafa forgöngu um, að þannig verði búið um hnútana, að þessi grundvallaratriði verði örugglega fyrir hendi. Hér er um að ræða að mínum dómi framkvæmdir, sem eiga að hafa forgöngu umfram fjöldamargar aðrar framkvæmdir í landinu. Ég hef ekki rætt um rökin, sem liggja að baki nytsemi þess máls, sem ég hef gert að umtalsefni í þessum orðum mínum, svo mjög sem hagkvæmni þess að nýta innlenda orkugjafa í stað olíu liggur í augum uppi. En meginniðurstaða álitsgerðar Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen er sú, að hagkvæmt sé að nota innlenda orkugjafa jarðhita og rafmagn, til húshitunar í stað innfluttrar olíu á því innflutningsverði olíu, sem nú ríkir, auk þess öryggis, að Íslendingar ráði sjálfir sínum orkugjöfum. Hagkvæmni þess að nýta jarðvarma er auðvitað langmest, þegar hann er í grennd við þéttbýli, miðað við olíu og raforku, en minnkar eftir því sem sækja þarf hann lengra að eða byggð verður strjálli. Þegar vissu marki er náð verður svo rafhitun hagkvæmari en hitaveitan. Herra forseti. Ég mun nú láta máli mínu lokið, en vil endurtaka að síðustu óskir um, að takast megi að halda svo á þessum málum, að unnt verði með sem skjótustum hætti að nýta innlenda orkugjafa í stað olíu til húshitunar til hagsbóta og þæginda fyrir sem allra flesta landsmenn.



Herra forseti. Það er ekki ofsögum sagt af því, að það mál, sem hér er á dagskrá, sé eitt mikilvægasta mál, sem ber að höndum okkar Íslendinga um þessar mundir, og ég verð að segja, að mér er það mikið fagnaðarefni, að þessi skýrsla hefur verið lögð fram, tel, að upplýsingar, sem í þessari skýrslu sé að finna, séu mjög gagnlegar til stefnumótunar í þessum málum, og skýrslan sé góð, svo langt sem hún nær. Hún er að vísu fyrst og fremst upplýsingar, en ekki framkvæmdaáform, en á henni ætti að vera hægt að byggja stefnu í orkumálum, sem ég tel, að við flestir getum orðið í öllum meginatriðum sammála um. Því vil ég sérstaklega þakka hæstv. ráðh. fyrir, að hann hefur lagt þessa skýrslu fyrir Alþingi. Í máli hæstv. ráðh. fjallaði hann um þetta efni og ræddi þá um m.a. þetta tvennt, sem er hér til umr., um virkjun á raforku og jarðvarma til húshitunar. Hann minntist ekki á, hvort þessi skýrsla væri grundvölluð á því áformi hans og hæstv. ríkisstj. að leggja á 13% verðjöfnunargjald á raforku. Ég leitaði að því í þessari skýrslu og reyndi að glöggva mig á því, hvort samanburður, sem gerður er víða í þessu plaggi milli orkugjafa, væri miðaður við það, að þetta verðjöfnunargjald væri lagt á raforku til húshitunar, og gat ekki fundið um það upplýsingar. Þess vegna vildi ég spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort þessi skýrsla sé miðuð við það, að þetta verðjöfnunargjald leggist á raforkusölu til húshitunar. En það er afskaplega mikilvægt að gera sér grein fyrir því, vegna þess að þetta verðjöfnunargjald, ef það verður lagt á, eins og gert er ráð fyrir í frv., sem liggur fyrir hv. Alþingi, gæti skekkt myndina gagnvart jarðvarma eða gert það að verkum, að raforkuöflun til húshitunar yrði á sumum stöðum óhagkvæmari vegna þess að á hana er lagt sérstakt verðjöfnunargjald. Ég vildi því mælast til þess við hæstv. ráðh. að hann upplýsti okkur um þetta mál. Þá ræddi hæstv. ráðh. talsvert mikið um jarðhitarannsóknir og aukinn stuðning til jarðhitarannsókna. Ég vil í því sambandi vekja máls á því, að ég flutti í upphafi þessa þings frv., til I. um aukinn stuðning við sveitarfélög til jarðhitaleitar. Þetta frv. hefur legið í hv. iðnn. í allan vetur, og það hefur einstaka sinnum verið rætt, en ekki fengist afgreitt. Það er þannig með stuðning ríkisins við jarðhitaleit sveitarfélaga nú að Orkusjóður getur veitt sveitarfélögum 40% lán til 5 ára til þess að bora eftir heitu vatni. Sveitarfélögin verða að endurgreiða þetta lán, ef þau nýta að einhverju jarðhita á svæðinu, jafnvel þótt hann sé alls ónógur til upphitunar fyrir viðkomandi stað, og þess eru dæmi, að þegar er orðin það mikil byrði hjá ýmsum sveitarfélögum vegna jarðbitaleitar, að þau eiga torvelt með það að halda jarðhitaleitinni áfram. Með tilliti til þess, hvernig nú horfir í orkumálum og hækkandi olíuverði, tel ég brýna nauðsyn til að breyta þessum reglum. Þó að það þurfi e.t.v. ekki að verða nein bylting, þá tel ég, að það þurfi að hyggja að því, að sveitarfélögin geti fengið meiri stuðning frá hinu opinbera í þessum efnum og þau geti gengið lengra í sinni jarðhitaleit en hingað til hefur verið unnt. Ég vil minna á þetta nauðsynjamál hér, því að það er ágætt að flytja hástemmdar ræður á Alþingi um, að það þurfi að gera eitt og það þurfi að gera annað, en það þarf að vera vilji til þess í framkvæmd, og það þarf að leggja til þess fjármuni. Ég vil skora á hæstv, ráðh, að beita sér fyrir því, að þetta mál verði sérstaklega skoðað. Það þarf ekki endilega að afgreiða frv. mitt um þetta mál, heldur mætti gjarnan hæstv. ríkisstj. flytja frv. um málið, ef það þætti betur henta. En ég vil skora á hann að hugleiða þetta mál og flytja um það frv. hér á Alþingi, ef hann getur ekki fallist á þær till., sem ég hef lagt fram í því máli. Hæstv. ráðh. ræddi hér um það, sem rétt er, að gerð hefur verið frumathugun á því að leggja hitaveitu frá Mývatnssvæðinu til Akureyrar, og skýrsla liggur fyrir um þetta, sem bendir til þess, að þetta geti verið álitleg framkvæmd. Þó er í þessari skýrslu, sem hér er til umr., ekki gert ráð fyrir því, að Akureyri verði hituð upp með heitu vatni, heldur með raforku, en niðurstöður þessarar frumathugunar eru allrar athygli verðar að mínu mati. Og þá er spurningin, hvernig þessu verki verður haldið áfram. Í skýrslu þessari, sem Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen gerði, er lagt til, að þessum athugunum verði haldið áfram, og ég vil spyrja hæstv. ráðherra, hvort það sé ætlun rn. í samstarfi við Akureyrarbæ að halda þessum athugunum áfram um hitaveitu á Akureyri eða hvort það þurfi til þess sérstaka lagasetningu eða einhverjar aðrar aðgerðir, sem ýtt geti þessu máli áfram. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða, ekki síst vegna þess að ástand raforkumála á Norðurlandi er nú ekki sem allra best, eins og hefur oft borið á góma á hv. Alþingi. Þá vil ég víkja að því, sem mér þótti athyglisvert við þá skýrslu sem hér er til umr., að í henni er vikið að orkumálum á Norðurlandi, bæði Norðurl. e. og v. að sjálfsögðu. Þar er undirstrikað að minni hyggju það sjónarmið, sem ég hef oft haldið fram hér um orkumál á Norðurlandi og við hæstv. ráðh, höfum stundum háð hildi um hér á hv. Alþingi. Í skýrslunni stendur, og hæstv. ráðherra las það upp úr skýrslunni, m.a.: „Nauðsynlegt er að virkja fyrir norðan til þess að auka öryggi raforkuvinnslunnar gegn línubilunum.“ Þetta hefur verið ein grundvallarröksemd mín fyrir því, að rangt væri stefnt í orkumálum á Norðurlandi af hálfu núv, ríkisstj., að það var ekki hafist handa um virkjun á Norðurlandi, þegar séð var fyrir um það, að Laxárvirkjun yrði ekki haldið áfram, heldur byrjað á því að ráðast í flutningslínu norður, sem hlaut auðvitað að vera afskaplega óörugg orkuöflunarleið fyrir heilan landshluta. Enn fremur stendur í þessari skýrslu: „Fyrirhuguð byggðalína, sem tengir saman Landsvirkjunarsvæðið og raforkusvæðið á Norðurlandi gerir kleift að leyfa aukna rafhitun á Norðurlandi, strax og Sigalda fer að vinna rafmagn.“ Þetta er eitt af því, sem ég hef bent hæstv. ráðh. margoft á áður, að þrátt fyrir byggðalínu eða þrátt fyrir Öræfalínu, eins og hann fyrirhugaði fyrst, þá yrði ekki um að ræða, að Norðlendingar fengju orku til rafhitunar og til almennra þarfa á Norðurlandi, fyrr en Sigölduvirkjun væri komin í gagnið. Hér er sem sagt þessi staðhæfing viðurkennd, og er það út af fyrir sig gott og blessað. Þá stendur einnig í þessari skýrslu, að reynsla síðasta vetrar sýni, að „öryggi landsvirkjunarkerfisins er ekki nægilegt til þess að rafhitun sé örugg.“ Hvað má þá segja, ef Landsvirkjunarkerfið er ekki nægilega öruggt hér á Suðvesturlandi, hvernig hefði ástandið orðið í orkumálum Norðlendinga, ef þeir hefðu orðið að sæta því að fá raforku verður um öræfi í mörg ár, jafnvel áratugi, eins og stefnt var að, eftir línu, sem til þess hefði verið reist? Þarna er beinlínis viðurkennt, að þau sjónarmið, sem við höfum haft, sem gagnrýnt höfum hæstv. ráðherra í þessum efnum, eru rétt. Nú er hins vegar ætlunin að reisa gufuvirkjun fyrir norðan, eins og hv. alþm. vita, og frv. um það hefur verið afgr. á Alþingi. Það er gott og blessað, að hæstv. ráðherra hefur þannig séð villu síns vegar í þeim efnum, en það er fullseint séð, því að ástandið í orkumálum á Norðurlandi er afar slæmt. Ég vil þá aðeins koma inn á það, að nýlega sendi Laxárvirkjunarstjórn frá sér bréf, þar sem hún lýsti yfir áhyggjum sínum í þessum efnum, og segir í því bréfi: „Þar sem nú ríkir mikil óvissa í raforkumálum Laxársvæðisins og ekki útlit fyrir, að viðunandi lausn fáist á þeim á næstunni, ræddi stjórn Laxárvirkjunar nýlega við iðnrn. og orkuráðh. um þessi mál öll, m.a. um frekari sölu til húshitunar.“ Síðan er í bréfinu skýrt frá því, að á meðan niðurstöður í þessum viðræðum við orkuráðh. eru ekki fyrir hendi, treysti Laxárvirkjun sér ekki til að selja raforku til húshitunar og fer þess á leit við Rafmagnsveitu Akureyrar og Rafmagnsveitur ríkisins, að þær geri það ekki, þær beinlínis synji nýjum umsóknum frá húseigendum um raforku til húshitunar. Þannig er nú ástandið því miður á Norðurlandi í dag, og hefur verið áætlað, að það þurfi hvorki meira né minna en 20 mw. og 130 gwst. á ári af dísilorku, það þurfi að framleiða þessa orku með dísilafli á árinu 1976 á Norðurlandi til þess að fullnægja þar raforkuþörf miðað við mjög varkára spá, og getur hver maður séð, að miðað við olíuverð nú er þarna alger vá fyrir dyrum. Ég gæti giskað á, að miðað við það verð, sem nú er á olíu, kostaði að framleiða þessa raforku ekki minna en 500–600 millj. kr., en það mundi kosta með venjulegri innlendri virkjun, t.d. gufuvirkjun, eitthvað á bilinu á milli 70–130 millj. kr. Þannig er nú því miður komið orkumálum á Norðurlandi, og eins og ég sagði áðan, þá er gott og blessað að leggja fram svona skýrslu hér á hv. Alþingi og tala fjálglega um orkumálin í landinu, en sleppa því að minnast á, hvað ástandið er orðið slæmt á ýmsum svæðum landsins. Það er því miður ekki útlit fyrir, að þetta lagist á næstunni á Norðurlandi, því að Kröfluvirkjun er ekki talin komast í gagnið fyrr en 1978 samkv. þessari skýrslu og eins samkv. því, sem ég hef aflað mér upplýsinga um hjá Orkustofnun. Þessi virkjun, sem er mjög álitleg, hefur dregist úr hömlu, bæði vegna þess að ríkisstj. ákvað að fara aðrar orkuöflunarleiðir á sínum tíma á árinu 1971 og ríkisstj. hefur síðan ekki sinnt því að rannsaka virkjunaraðstæður í Kröflu sem skyldi. M.a. var synjað um framlag til borunar á fjárlögum 1972 og 1973, þannig að þessi virkjun, sem er mjög álitleg, ekki bara fyrir Norðlendinga, heldur mjög álitleg virkjun almennt, sýnir fram á það, að háhitasvæði eru mjög ákjósanlegir virkjunarstaðir almennt í landinu, - hún hefur dregist úr hömlu. Ekki er heldur því að heilsa, að umrædd lína, sem öllu átti að bjarga á Norðurlandi, komi í gagnið fyrr en í allra fyrsta lagi um áramót 1975–76, og segja mér þó fróðir menn, að það muni mjög hæpið að telja, að hún komist í gagnið á þessu tímabili, þannig að það, sem stjórn Laxárvirkjunar segir í bréfi til orkuráðh., er algjörlega á rökum reist, að orkumál á Norðurlandi og alveg sérstaklega til húshitunar eru í algjöru öngþveiti, þrátt fyrir það sem hæstv, ráðherra sagði hér réttilega áðan, að Norðurl. e. er sérstaklega háð rafhitun. Ég verð því að segja, að ástandið í þessum efnum er ekki glæsilegt í mínu kjördæmi. Hæstv. ráðh. hefur svarað mér til, þegar ég hef verið að ræða um þetta við hann, að ég gæti og við sjálfstæðismenn, sjálfum okkur um kennt, því að við hefðum komið öllum orkumálum á Norðurlandi í öngþveiti með Laxárdeilunni. Ég verð að segja, að það er afskaplega „billeg“ röksemdafærsla að halda slíku fram. Ef rétt hefði verið á málum haldið, þegar hæstv. ráðh. tók við stjórnartaumunum í orkumálum, og hann hefði látið hendur standa fram úr ermum, eins og hann ætlar að gera núna með Kröfluvirkjun, að mér skilst, við virkjun á Norðurlandi, þá hefði sú virkjun komið í gagnið miklu fyrr en þær aðgerðir, sem hann ákvað. Hann hélt því fram, að línan yrði sú aðgerð, sem fyrst mundi gagna okkur Norðlendingum. Hann sagði fyrst að hún mundi koma 1973–74, svo sagði hann 1974–75, og nú er talað um áramót 1975 og 1976, eins og ég sagði áðan, mun það að öllum líkindum dragast a.m.k. fram að árinu 1976. Samtímis því sem þetta gerist liggur ljóst fyrir, að það væri hægt bara með þeirri einföldu aðferð að skipta um vélar í Námaskarðsvirkjun, þar sem er gufuvirkjun nú, - með því að skipta um vélar og nota eimsvalaaðferð, þá aðferð, sem á að nota í Kröfluvirkjun, væri hægt að fá 12–13 mw. í raforku á Norðurlandi. Þetta hefur ekki einu sinni mátt gera, vegna þess að línan norður átti öllu að bjarga, og það var engu líkara og er engu líkara enn í raun og veru, því að við erum ekki enn búnir að sjá, að það verði mjög mikill skriður á Kröfluvirkjun, - það er engu líkara en það hafi verið sérstakt trúaratriði, að Norðlendingar skyldu fá orku eftir þessum leiðum. Það hefur stundum verið svolítill misskilningur á milli okkar hæstv, ráðh. um þessar línubyggingar. Ég vil taka það fram hér til þess að forðast, að það verði enn þá misskilningur á milli okkar, að með því að ég hef gagnrýnt þessa aðferð hans, þá er ég ekki að mæla gegn samtengingu orkuveitusvæða. Hins vegar er ég að gagnrýna það, að svona skuli farið að hlutunum, að fyrst sé byrjað að leggja línu og síðan eigi að afla orkunnar. Eins og stendur í þessari skýrslu, er og var nauðsynlegt frá því fyrsta, frá því að það var séð, að Laxárvirkjun mundi stöðvast, eins og hún er nú, þannig að þar yrði ekki um frekari virkjanir að ræða, þá var þegar í upphafi nauðsynlegt öryggisins vegna að hefjast handa um að virkja á Norðurlandi annars staðar en í Laxá. Þetta er mergur málsins, þetta lét hæstv. ráðh. undir höfuð leggjast, byrjaði á öfugum enda, byrjaði á því að leggja línuna í stað þess að byrja á réttum enda, þ.e.a.s. á virkjun, sem var í lófa lagið að gera, því að þegar 1971 voru til skýrslur, sem bentu til þess, að gufuvirkjanir væru mjög hagkvæmar, og þá þegar höfðum við haft verulega reynslu af slíkum virkjunum auk annarra virkjunarkosta, sem eru á Norðurlandi og öllum er kunnugt um. Ég ætla ekki að þessu sinni að lengja mitt mál öllu meir. Ég endurtek það, að ég tel mjög mikilvægt að fá þessa skýrslu, og ég tel, að hún sé glögg, sýni upplýsingar, sem séu mjög mikilvægar til þess að marka ákveðna stefnu á þessu sviði, sem við erum allir sammála um, að eru framkvæmdir, sem hljóta að njóta forgangs á undan öðrum framkvæmdum á næstu árum. Ég fagna því sérstaklega, að í þessari skýrslu eru undirstrikaðar röksemdir, sem ég hef haldið fram í orkumálum okkar Norðlendinga. Þar er tekið sérstaklega undir okkar röksemdir. Ég fagna því, að hæstv. ráðh. hefur gert þessar röksemdir að sinum með því að lesa þessa skýrslu hér upp, og ég skildi það svo, að með því vildi hann gera þessar röksemdir að sínum.



Herra forseti. Hér eru tvö mál rædd samtímis, annars vegar till. til þál. um nýtingu innlendra orkugjafa og hins vegar skýrsla hæstv. iðnrh. um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu. Þeir hv. þm., sem hér hafa talað, hafa þakkað hæstv. ráðh. fyrir þessa skýrslu. Ég ætti kannske að bæta við og segja: þakka fyrir kærlega. En hvað sem um það má segja, hvort þessi skýrsla er í fyllsta máta ágæt eða fullnægjandi, þá má segja, að hæstv. ráðh. hafi sýnt viðleitni með því að leggja hana fram, og rétt er það, sem sagt var hér áðan, að talsverður fróðleikur er í þessari skýrslu. Um till. er öðru máli að gegna. Einhver sagði hér áðan, að í henni fælist sýndarmennska. Ég fyrir mitt leyti hef enga ánægju af því að segja nokkuð niðrandi eða ljótt um hæstv, iðnrh. En það liggur við, að ég geti tekið undir þetta. Till. þessi er óþörf, vegna þess að hæstv. ráðh. hefur allar heimildir til þess að gera og láta gera það, sem farið er fram á, að Alþ. samþykki með till. Þess vegna er það í rauninni óviðeigandi fyrir hæstv. ráðh. að vera að flytja þessa till. hér á hv. Alþ. og fara þess á leit, að hún verði samþ. Hæstv. ráðh. hefur Orkustofnunina og sérfræðinga hennar og hefur fullar heimildir til þess að auka við liðskostinn þar, til þess að Orkustofnunin vinni þessi verk. Og því fremur er þessi till. óþörf, að það er vitað, að það er ekki nokkur þm., sem vill mæla á móti því, að þetta verði gert, sem ætlast er til, að unnið verði samkv. till. Það er sjaldan til mikils gagns að tala langt mál og leggja fram langar skýrslur, nema því fylgi raunhæfar aðgerðir. Málskrúðið dugar ekki til lengdar. Það getur dugað í bili, en ekki til lengdar. Það kemur að því, að það verður spurt: Hvað um aðgerðir? Mig minnir, að það séu tvö ár síðan hæstv. iðnrh. lagði fram heildaráætlun, eins og það var kallað, um iðnþróun á Íslandi. Þetta var rammi um iðnþróunaráætlun, sem unnin var á vegum Sameinuðu þjóðanna eftir beiðni fyrrv. iðnrh., Jóhanns Hafsteins. Þetta var aðeins rammi, þessi rammi gaf talsverðar vonir, og iðnrekendur margir voru sérstaklega ánægðir yfir því, að þetta væri þó komið áleiðis. Þá ríkti enn talsverð bjartsýni hjá iðnrekendum og þeim, sem við iðnað fást í þessu landi. En þessi áætlun var aðeins einn liður í því, sem þurfti að gera, til þess að iðnaður gæti þróast í landinu. Ég ætla ekki nú að fara að rekja ástæðuna fyrir því, hvers vegna ekki ríkir lengur bjartsýni í iðnaðinum, hvers vegna svo er komið, að menn eru daprir og vonlitlir: Menn minnast þess, að það er ekki langt síðan í sjónvarpinu var viðtal við forustumann Félags ísl. iðnrekenda. Ég býst við því, að margir hafi hlustað á það samtal. Hann lýsti því dapurlega, hvernig núv. stjórnarfar hefur farið með iðnaðinn og þá þróun, sem stefnt var að og hæstv. iðnrh. hefði örugglega viljað vinna að, þótt hann hljóti nú að viðurkenna, að það hafi mistekist. Iðnaðurinn þarf orku, og hann er samtvinnaður því máli, sem hér er um að ræða. Till. er fyrr á dagskránni og þess vegna eðlilegt að fara nokkrum orðum um hana, áður en rætt verður um skýrsluna. Menn minnast þess, að fyrrv. ríkisstj. lét vinna mikið að rannsóknum, bæði virkjunarrannsóknum og eins að því að rannsaka jarðhitann og nýtingu hans. Í tíð fyrrv. ríkisstj. voru keyptir jarðborar til landsins, sem alltaf höfðu ærið verkefni að vinna. Hitaveitur voru auknar víðs vegar um landið, þar sem aðstaða var til þess, og að því stefnt að halda slíku áfram, m.a. með stöðugum og auknum jarðborunum. Sama máli gegndi um virkjunarframkvæmdir og rannsóknir í virkjunarmálum, enda er viðurkennt og verður ekki rengt, að virkjað afl margfaldaðist í tíð fyrrv. ríkisstj., tíu eða tólffaldaðist. Sama máli gegnir um dreifingu raforkunnar á þessum tíma. Það var unnið að þessum málum með meiri hraða en nokkru sinni fyrr. Skilningur manna, hvar í flokki sem þeir eru eða voru, var fyrir hendi, og menn gerðu sér ljóst, að jarðhitinn og vatnsaflið eru námur, eru auðæfi, sem þetta land þarf að nota. Hæstv. núv. iðnráðh. misskildi stundum, þegar hann var í stjórnarandstöðu, hversu mikils virði það er að virkja þetta afl. Menn minnast þess, að þegar rætt var um virkjun við Búrfell, stórvirkjun, þá fannst honum í mikið ráðist. Og hann flutti till. um að fá heimild til að virkja smávirkjun, um 30 þús. kw., í Efstadal. Hæstv. ráðh., þáv. hv. þm. Reykv., hefði ekki flutt þessa till. um smávirkjun, ef hann hefði þá gert sér grein fyrir gildi stórvirkjunar, fyrir mikilvægi þess fyrir þjóðarbúið að nota vatnsaflið í stórum stíl, eins og nú er gert, en þarf að auka og gera miklu betur. En till. þessi verður lesin upp í útvarpinu, hún verður prentuð í þingtíðindunum, og það verður talað um þetta, og hún verður prentuð í ýmsum blöðum, þegar þau fara að koma út. Og það verður sagt frá því, að hæstv. ráðh. hafi flutt þessa till. á Alþingi og hann hafi birt þá stefnu, sem hann vill vinna eftir. Sannleikurinn er sá, að hér er ekki um neina nýja stefnu að ræða. Hér er aðeins um það að ræða að halda áfram þeirri stefnu, sem fyrrv. ríkisstj. markaði og vann eftir. En það er rétt, sem sumir hv. alþm. hafa sagt í þessum ræðustóli, að síðan núv. hæstv, ríkisstj, var mynduð og tók til starfa hefur verið unnið hægt að ýmsum rannsóknarmálum, allt of hægt. Það hefur miðað áfram í sambandi við jarðhitamálin, það hefur miðað áfram eðlilega má segja að mestu leyti, en þó alls ekki með meiri hraða en áður var, sennilega nokkru minni. En rannsóknir í virkjunarmálum hafa verið með hægagangi, sbr. það, að ekki er enn lokið virkjunarrannsóknum við Kröflu, og þegar hæstv. ráðh, síðast í dag var að tala um, að það yrði virkjað við Kröflu, þá er ekki hægt fyrir hæstv. ráðh, að fullyrða neitt um það enn sem komið er, vegna þess að rannsóknum er ekki lokið. En við skulum vona, að það verði virkjað annaðhvort við Kröflu eða Námafjall, og það er það, sem Alþingi hefur gefið heimild til. Verði virkjað við Námafjall. er tímabært fyrir hæstv. ráðh. að athuga, eins og ég benti á í vetur, hvort nokkrar tafir geta orðið á því vegna afstöðu heimamanna, vegna þess að þeir óttist mengun í Mývatni, ef um virkjun í Námafjalli verður að ræða. Það er vitanlega raunalegt, hversu hefur tafist með lokarannsókn við Kröflu, og það er í sjálfu sér óskiljanlegt, því að það er rétt, sem hér hefur verið sagt, að orkumál Norðlendinga eru ekki í góðu lagi. Við höfum nokkuð oft minnst á Laxárdeiluna og Laxárvirkjunina, og ég ætla engar ásakanir að bera fram á hendur einum eða neinum í því sambandi. Hitt vitum við, að ef heimilað hefði verið að virkja með 20 m hárri stíflu í Laxá, eins og sýslunefnd Suður-Þingeyjarsýslu og eins og Búnaðarsamband Suður-Þingeyjarsýslu var búið að samþykkja þá væri þarna 13–14 mw. meiri virkjun og öruggari en nú er. En eins og hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði áðan, þegar það var ljóst, að þetta fékkst ekki, þá vitanlega lá á því og var nauðsynlegt að leggja áherslu á lokarannsóknir við Kröflu, til þess að unnt væri að hefjast þar handa með virkjun eða í Námafjalli fyrr en nú er mögulegt. Þetta er mál út af fyrir sig, og má segja, að ekki þýði að vera að deila um orðinn hlut, orkumálum Norðlendinga verði ekki bjargað með því, úr því sem komið er, heldur beri nú að leggja meiri áherslu á en hingað til hefur verið gert að finna heppilegustu lausn á þessum málum. Það má segja, að ástæðulítið sé að vera að amast við þessari till., ekki muni hún tefja fyrir, þótt hún verði samþ. Það geta allir verið sammála um það. Hún tefur ekki fyrir. Hún flýtir á engan hátt fyrir heldur, vegna þess að ráðh. hefur möguleika til þess að láta vinna verkið, hvað sem till, liður, Eitt er það, að þessi till., þótt hún verði samþ., gefur ekki fjármagn, gefur ekki vinnuafl og skapar enga aðstöðu til að hraða framkvæmdum á einn eða annan hátt. Það er eðlilegt, að þm. flytji till. til þál. Þm. flytja till. til þál. til að koma áhugamálum sínum á framfæri og til að leitast við að fá samþykkt Alþ. fyrir þeim málum, sem þeir bera fyrir brjósti. Þegar Alþ. hefur samþykkt eða gert slíkar ályktanir, þá er það ríkisstj., sem fær beinlínis kröfu frá Alþingi um, að framkvæmdir verði í samræmi við till. Hitt er miklu óvenjulegra, að ráðh. flytji till. eins og í þessu efni og fari þess á leit við Alþingi, að það gefi leyfi til þess að vinna að málum, sem heyra beint undir sama ráðh., og málum, sem ráðh, hefur fullar heimildir til þess að láta vinna að, eins og jarðhitarannsóknum og virkjanarannsóknum. Ég ætla ekki, vegna þess að tíminn er takmarkaður, að eyða fleiri orðum um þessa till. En ég vil segja það, að ég tel brýna nauðsyn bera til að gera áætlanir bæði í jarðhitamálum og virkjanamálum og einnig um dreifingu raforkunnar, og það er ekkert vafamál, að það er þjóðarnauðsyn að vinna að því eftir fremstu getu, að sá orkugjafi, sem við höfum í jarðhitanum og í fallvötnunum, verði notaður bæði til að spara gjaldeyri og til að skapa gjaldeyri. Það var sagt hér áðan, að hæstv.iðnrh. hefði verið vakinn á s.l. hausti af værum blundi, þegar olíuverðið hækkaði 23, nóv. Ég skal ekkert fullyrða um, hvort hæstv, ráðh, hefur sofið fast á verðinum til þess tíma. En hæstv. ráðh. hefur þó eftir 23. nóv. látið nokkuð til sín taka og til sín heyra í sambandi við orkumálin, og er það vel. Það fer ekki á milli mála, að það er mikils virði fyrir Ísland. Það gerir hvort tveggja að spara gjaldeyri og skapa gjaldeyri, ef við getum komist hjá því að nota svo mikið af innfluttum orkugjafa, olíunni, eins og við gerum nú. Það verður ekki komist hjá því, að við verðum að kaupa bensin á bilana og olíu og við verðum að kaupa olíu á skipaflotann. En ef við getum komist hjá að nota olíu til húskyndingar og ef við getum komist hjá að nota dísilvélar sem orkugjafa fyrir iðnaðinn, þá er mikið unnið. Þá sparast ekki hundruð millj. kr., heldur þús. millj. kr., og um þetta er áreiðanlega allir alþm. sammála. Þess vegna þarf ekki að spyrja Alþingi um leyfi, hvort eigi að gera áætlanir, hvort eigi að halda áfram rannsóknum á virkjunum eða í jarðhitamálum. Það eru allir alþm., hvar í flokki sem þeir eru, þessu fylgjandi, fylgjandi þeirri stefnu, sem fyrrv. ríkisstj. vann eftir, að rannsaka jarðhitamálin, virkjunarmálin og dreifa orkunni út um landið. Ég skrifaði eftir hæstv. ráðh, áðan, þegar hann var að tala um, til hvers við gætum notað innlenda orku. Hann talaði um heykögglaverksmiðjur sem dæmi, Ég er nú einn af þeim þm., sem telja sig hafa haft skilning á því, hvað það gæti haft að segja, en það vil ég segja hæstv. iðnrh., að það er of mikil bjartsýni hjá honum, að við getum í næstu framtíð framleitt það mikið af heykögglum, að við þurfum ekki á innfluttum fóðurbæti að halda. Ég held, að það eigi ákaflega langt í land. En ég er þeirrar skoðunar, að við getum aukið heykögglaframleiðsluna og minnkað innflutning á erlendum fóðurbæti og að við eigum að geta framleitt þessa heyköggla með innlendum orkugjafa, en ekki olíu, eins og við gerum að mestu leyti nú. Húsahitunin þarf að fara fram annaðhvort með heitu vatni eða rafmagni. Sem dæmi um það, hversu mikið hefur verið unnið að þessum málum á undanförnum árum, er, að meira en helmingur íbúa landsins notar jarðhita eða rafmagn til upphitunar húsa. Mig minnir, að það séu um 115 þús. manns. En vissulega ber að keppa að því, að allt húsnæði verði hitað upp með jarðhita eða rafmagni, allt húsnæðið, og að því verður að vinna. Sannleikurinn er sá, að það liggja fyrir áætlanir að mestu leyti um þetta þegar í dag. Þetta er dýrt. En menn hugðu fyrir þremur árum, að það ætti ekki langt í land, það gæti tekist að koma innlendri orku þannig fyrir, að flestir landsmenn gætu notið hennar. En ég er hræddur um nú, eins og komið er, þótt vilji stjórnvalda og annarra væri fyrir hendi, að þetta geti tafist vegna þess, hvernig okkar efnahagsmál eru í dag eftir fjögurra, fimm ára góðæri. En það segir sina sögu og væri allt of langt mál, ef farið væri að blanda almennum stjórnmálaumr. inn í þetta mál. Ég veit, að hæstv. iðnrh. hefur betur en sumir hinir ráðh. gert sér grein fyrir því skipbroti, sem núv. ríkisstj, hefur komið efnahagsmálum landsins í, og ber að viðurkenna það, að hæstv, ráðh. hefur nokkuð glöggan skilning á því og hefur gert sér grein fyrir því, að svona getur ekki lengur stefnt. Á bls. 19 í skýrslu hæstv. ráðh. er gerð grein fyrir stofnkostnaði nýrrar hitaveitu, og á bls. 21 er gerð grein fyrir þeim raforkuframkvæmdum, sem líklegastar eru á næstu árum. Það kostar mikið fé að framkvæma þetta, en það sparar líka mikinn gjaldeyri, þegar það er komið í gegn, og reikningslega borga þessar framkvæmdir sig mjög vel. Reiknislega eru þessar framkvæmdir, hitaveitur og virkjanir, mjög arðberandi, og þess vegna er það, að við verðum að nota okkar lánstraust út á við og fjáröflunarleiðir inn á við til þess að fjármagna þessar framkvæmdir með eins miklum hraða og eins miklum þunga og við getum á þetta lagt. Það er þjóðhagslega nytsamt og það borgar sig vel og styrkir undirstöðuna undir velgengni þjóðarinnar og þjóðarbúsins. En það er hætt við, að þjóðin öll verði að gjalda þess, hversu komið er í okkar efnahagsmálum, að þetta verði allt seinvirkara en það hefði getað orðið, ef rétt hefði verið haldið á okkar efnahags- og fjármálum. Það er ýmislegt, sem fram undan er í verkefnum þessarar þjóðar, og möguleikarnir eru miklir. Þess vegna segi ég það, að þótt nokkuð syrti í álinn og þótt þjóðin búi nú við lélega ríkisstj., sem ekki getur haldið í horfi í besta góðæri, sem yfir þjóðina hefur komið, er ekki ástæða til svartsýni. Sem betur fer búum við í lýðræðisþjóðfélagi, sem gerir ráð fyrir kosningum á a.m.k. fjögurra ára fresti, sem gefa möguleika til að skipta um stjórn í landinu. Okkar land er svo gott og á svo mikinn auð, að þótt illa fari efnahagslega í bili, tekst örugglega að byggja upp aftur og treysta grunninn undir þjóðfélagsbyggingunni, Þess vegna verður haldið áfram að virkja, og það verður haldið áfram að auka notkun jarðhitans, byggja upp iðnað í landinu, bæði smærri og stærri, og það er vissulega fagnaðarefni, að hæstv. iðnrh. hefur nú gert sér grein fyrir því, að okkur nægir ekki aðeins smáiðnaður, við þurfum einnig að fá inn í landið stærri iðnað og arðgefandi, orkufrekan iðnað, til þess að við getum haldið áfram að virkja og fengið arð úr vatnsaflinu. Hæstv. iðnrh. talaði um það í dag, hvað það væri sem yrði virkjað. Hann nefndi Kröflu eða við Námafjall. Það hlýtur að verða að virkja fyrir norðan. Þeir geta ekki verið lengur í orkusvelti. Hann talaði um Sigölduvirkjun og Hrauneyjafossa og sagði, að það þyrfti að taka Hrauneyjafossa fljótt, vegna þess að orkan frá Sigölduvirkjun yrði að nokkru notuð fyrir stóriðnað. Ég er alveg sammála hæstv, iðnrh. En í tilefni af þessu vil ég nota tækifærið og spyrja hæstv. iðnrh., hvernig á því stendur, að hann hefur ekki enn flutt frv. um járnblendiverksmiðjuna, sem ég hélt, að hæstv. ríkisstj. hefði ákveðið að byggja. Ég veit, að starfandi hefur verið n. um orkufrekan iðnað, sem hefur gert samkomulag eða samning við stórfyrirtækið Union Karbide um að stofna sérstakt félag um byggingu járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Samningarnir eru til, en þeir hafa ekki verið undirskrifaðir. Uppkast að frv. um þessa verksmiðju hefur verið samíð. Það var gert ráð fyrir því á s.l. sumri og í allan vetur, að frv. um þetta yrði flutt. Hæstv. ríkisstj, óskaði eftir því, að þingflokkarnir tilnefndu sinn manninn hver í n, til að fylgjast með þessu máli. Þetta var gert á s.l. sumri, í ágústmánuði, að mig minnir, og þingflokkarnir, bæði stjórnarflokkarnir og stjórnarandstaðan, hafa því fylgst með þessu máli. Ég hef átt sæti í þessari n. og fylgst með málinu, og það var fullyrt, að ríkisstj, stæði að þessum samningaumleitunum, sem n. um orkufrekan iðnað vann að, og það var fullyrt á s.l. hausti, að það yrði flutt frv. um þetta og ákvörðun tekin um byggingu verksmiðjunnar. Það var meira að segja tímasett, hvenær verksmiðjan skyldi taka til starfa. Það átti að vera á miðju ári 1976, en ef verulega vel gengi í ársbyrjun 1976. Ég efast ekkert um, að hæstv. iðnrh. hefur fylgst með þessu og n. hefur unnið undir hans stjórn og að hans fyrirlagi að þessum samningum. En nú er komið að lokum þessa þings, og þess vegna efast ýmsir um, að þetta frv. verði flutt nú, heldur verði geymt til næsta hausts, eða a.m.k. telja þeir, sem standa nærri hæstv, ráðh., að það muni verða flutt í haust, úr því að það var ekki flutt núna. Það væri fróðlegt, ef hæstv. ráðh, vildi gefa alþm. upplýsingar um, hvernig málið stendur frá hans hendi, því að sannleikurinn er sá, að það virðist ekki, eins og sakir standa, um annan orkufrekan iðnað að ræða, sem gæti keypt raforku frá Sigöldu nú strax, heldur en þann, sem hér um ræðir. Ég fer fram á, að hæstv. ráðh. gefi upplýsingar um það, ef svo er, að samningar hafi ekki gengið það vel, að bann telji þess virði að byggja verksmiðjuna á þeim grundvelli, sem það samkomulag er, sem nú liggur fyrir. Ég skrifaði eftir hæstv. ráðh, áðan, að hann reiknaði með orkufrekum iðnaði sem kaupanda að orkunni frá Sigölduvirkjun og taldi í tilefni af því eðlilegt og nauðsynlegt, að ráðist yrði í Hrauneyjafossavirkjun strax í framhaldi af Sigölduvirkjun. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé nauðsynlegt að fá orkufrekan iðnað og halda áfram að virkja, um leið og við reynum að nota orkuna sem mest í eigin þarfir, t.d. til húshitunar. Þó að það megi telja nokkuð mikið, sem þarf til húshitunar, er það svo, að það tekur talsverðan tíma að breyta um kerfi og dreifa, hvort sem það verður rafhitun eða jarðhiti, svo að það nægir okkur ekki til þess, að við getum haldið áfram að virkja t.d. í Þjórsá og virkja stórt einnig fyrir norðan eða austan. Til þess að það megi verða, þurfum við meira en þann iðnað, sem landsmenn sjálfir geta komið upp. Við þurfum orkufrekan iðnað, sem byggður er upp að einhverju eða verulegu leyti með erlendu fjármagni, og það hefur hæstv. iðnrh. ætlað sér að gera, þegar hann lagði grundvöllinn að viðræðunum við Union Karbide-hringinn. Hér hefur verið rætt nokkuð um hitaveitumál Reykjavíkur og nágrennis. Segja má, að það sé mikils virði, að Reykjavíkurborg hefur haft dug og kjark til þess að nýta jarðhitann fyrir borgarbúa. En það er líka mikils virði, að Reykjavíkurborg hefur verið fær um að láta nágrannana njóta þess, að framkvæmdir hafa verið örar og miklar í Reykjavík. Ég held, að bæði Hafnarfjarðarbær, Kópavogur og fleiri nágrannasveitarfélög geti verið þakklát Reykjavík fyrir það framtak og þann vilja, sem borgarstjórn Reykjavíkur hefur sýnt í því að útbreiða hitaveituna. Í tilefni af því, sem einn hv. ræðumaður sagði hér áðan, vil ég nú halda því fram, að Hafnfirðingar megi vera þakklátari borgarstjórn Reykjavíkur heldur en hæstv. iðnrh, fyrir það samkomulag, sem gert hefur verið milli Reykjavíkurborgar og Hafnarfjarðar. Nú efast ég ekkert um það, að hæstv. iðnrh. hefur viljað greiða fyrir þessu samkomulagi. En ýmsum fannst samt sem áður dragast óþarflega lengi hjá hæstv. ráðh. að svara bréfum borgarstjórnar. Sumir segja, að það hafi verið í nokkra mánuði. Eitt er víst, að það var skilyrði hjá Reykjavíkurborg og hlaut að vera það fyrir auknum framkvæmdum, að hún þyrfti ekki að reka þetta fyrirtæki með miklu tapi, eins og orðið hefði, ef hún hefði ekki fengið hækkun gjaldskrárinnar. í fyrirtæki, sem til lengdar er rekið með tapi, hlýtur að koma stöðnun og verður ekki lengur Útbreiðsla þar. Slíkt fyrirtæki fær ekki heldur lán, hvorki erlendis né innanlands, til aukinnar starfsemi og útfærslu. Þegar gjaldskrárhækkunin fékkst, þá tókust samningarnir, og er vel, að það gerðist. Ásakanir í garð hæstv. iðnrh, ætla ég ekki að færa fram vegna þessara tafa. Þær hafa sennilega verið óþarflega miklar. En vissulega er honum nokkur vorkunn og ríkisstj., þótt hún samþykkti ekki strax á sama degi allar þær hækkanir, sem beðið er um. En hækkanirnar dynja yfir á öllum sviðum daglega, og menn eru að kafna undan öllum þessum hækkunum og undan allri þeirri dýrtíð, sem leiðir af stjórnarfarinu. Ég hef reyndar heyrt hæstv. iðnrh. tala oft um erlenda dýrtíð. Það er þessi erlenda dýrtíð, sem enginn ræður við. Og vissulega er það rétt, að það er ekki á okkar valdi að stjórna verðlagsmálum erlendis. Það er ekki á okkar valdi, hvort byggingarefni hækkar erlendis, matvara eða aðrar neysluvörur. En við vitum samkv. opinberum skýrslum, að þessar verðhækkanir erlendis eru aðeins 1/3 af verðbólgunni hér. Ég hlustaði á útvarpið, þegar verið var að segja frá verðlagsmálunum í OECD-löndunum á s.l. ári, og Íslendingar hafa víst orðið hreyknir af því, að þeir áttu ekki metið, eins og skýrslan var sett fram. Hæstv. ríkisstj. hefur áreiðanlega orðið mjög hrifin af því, að hún átti ekki metið að þessu sinni. Verðbólgan hér á s.l. ári var ekki nema 32%, en í Grikklandi var hún 33%, og þá var miðað við 28. febr. 1973 til 28. febr. 1974. En hæstv. ríkisstj, var heppin, að það skyldi ekki vera 1. mars 1974, sem miðað var við, því að ef það hefði verið, þá hefði hún áreiðanlega slegið metið og verðbólgan hér verið 40% á þessu árstímabili, en ekki 32%. Verðbólgan í nágrannalöndunum var frá 7–12% á þessum sama tíma. En það er annað mál. Það má segja, að þetta komi ekki við skýrslu hæstv. iðnrh. Samkv. þessari skýrslu er augljóst, að Orkustofnunin hefur ekki verið aðgerðarlaus og það hefur verið unnið að ýmsum athugunum á s.l. ári og þörfum málum, þótt benda megi á, að á sumum sviðum hefði þurft kannske meiri mannafla til þess að flýta því, sem beðið er eftir, sbr. virkjunarrannsóknir við Kröflu. Það hefur verið minnst á þær þáltill., sem bornar voru fram snemma á þessu þingi. Hv. 3. þm. Sunnl. Guðlaugur Gíslason, og hv. 2, þm. Vesturl., Jón Árnason, fluttu snemma till. um nýtingu raforku til húshitunar og verðjöfnun á raforku. Þessari till. er vísað til ríkisstj., en allir alþm. eru sammála þessari till. og undirstrika það, sem ég sagði, að hæstv. ríkisstj. hefur allar heimildir og vilja Alþingis til þess að gera það, sem nefnt er í till. til þál., sem hæstv. ráðh. leggur fram. Hv. þm. Alþfl. þrír flytja till. snemma á þessu þingi um úrræði til að minnka olíukaup erlendis frá. Þessi till. gengur að nokkru í sömu átt. Og þá eru það þm. Sjálfstfl., sem fluttu einnig snemma á þessu þingi till. til þál. um, að hraðað verði rannsóknum og framkvæmdum á nýtingu jarðhita. Þetta er það veganesti, sem hæstv. ráðh. hefur, og hann hefur viljayfirlýsingu hv. alþm. Vegna þess að þessi till. hæstv. ráðh., þótt hún sé algerlega óþörf, getur ekki á neinn hátt spillt fyrir þessu máli, efast ég ekkert um, að Alþ. mun samþykkja till., ef hæstv. ráðh, að athuguðu máli telur ástæðu til að sækjast eftir samþykkt hennar. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að hafa þessi orð fleiri. Þetta hefur orðið talsvert lengra mál en ég ætlaði í fyrstu, en það má segja, að það sé eðlilegt, að þessi mál, orkumálin, jarðhitamálin og virkjunarmálin séu rædd á Alþ. Þetta eru hagsmunamál byggðarlaganna. Þetta eru hagsmunamál þjóðfélagsins í heild. Og það ríður mikið á, að það verði ekkert til þess sparað að nýta þessa orku eins og mögulegt er, spara gjaldeyrinn með því og afla gjaldeyris með því og auka þægindi þjóðarinnar og bæta lífskjörin með því að nota þessa orku og þennan þjóðarauð, sem við eigum. - Fundarhlé.]



Herra forseti. Ég kvaddi mér aðallega hljóðs til þess að fá nokkru fyllri upplýsingar frá hæstv. orkumrh. en fram komu í hans frumræðu, en mun þangað til hann kemur, ræða málið nokkuð almennt. 
            



Herra forseti. Ég ætla ekki að eiga orðastað við neinn fjarverandi ráðh., svo að ég get þess vegna orðið við beiðni forseta um að flytja mitt mál, og þótt fáir séu áheyrendurnir, þá vil ég nú vænta þess, að þeir leggi þeim mun betur hlustir við því, sem ég ætla að segja. Ég hef ásamt hv. 7. landsk. þm., Karvel Pálmasyni, flutt till. til þál. um græðslu Sauðlauksdalssanda. Till. er í senn ætlað að vera þáttur í hinum stórbrotnu áformum um landvernd og landgræðslu í sambandi við þjóðbátíðarárið, og einnig og ekki siður er till. flutt til að minnast á verðugan hátt þess manns, sem íslenska þjóðin stendur í hvað mestri þakkarskuld við fyrir mikið brautryðjandastarf í jarðræktarmálum, en það er séra Björn Halldórsson prestur í Sauðlauksdal. Hans mun ávallt minnst í Íslandssögunni fyrir að verða til þess fyrstur manna að rækta jarðepli hér á landi og kenna mönnum að neyta þeirra. En þessi maður varð líka til þess fyrstur íslenskra manna, svo vitað sé, að gera ráðstafanir til að verja gróið land eyðingu af völdum sandfoks. Með tilliti til þessa hvors tveggja verður minningu hans ekki á loft haldið með neinu móti á annan verðugri hátt en með því að gera myndarlegt átak í jarðræktarmálum á bújörð hans sem ríkið á, og hefja aftur á loft merki hans í sandgræðslumálum. Í till. er gert ráð fyrir, að nú þegar verði gerð áætlun um uppgræðslu Sauðlauksdalssanda, en á þessu ári eru 250 ár liðin frá fæðingu séra Björns, og verði græðslu sandanna lokið eigi síðar en árið 1982, en þá eru rétt 200 ár liðin frá brottför séra Björns Halldórssonar frá Sauðlauksdal og frá því að hinu stórmerka starfi hans þar lauk. Flugvöllurinn á Sandodda við Patreksfjörð er byggður á Sauðlauksdalssöndum. Í hvassviðrum leggjast sandskaflar iðulega inn á flugbrautirnar, og væri þegar af þeirri ástæðu ærin nauðsyn að græða upp sandinn, a.m.k. sjávarmegin við flugvöllinn, til þess að draga úr slysahættu og forðast skemmdir á þessu gagnlega og dýra mannvirki. Enn brýnni er þó græðsla sandsins vegna þeirra spjalla, sem sandfokið veldur á gróðri í nágrenninu. Liggur jörðunum Sauðlauksdal og Kvígindisdal blátt áfram við eyðingu af völdum sandfoksins, sem berst frá sjó og hátt upp um hlíðar. En fari þessar jarðir í eyði af völdum þessa vágests, er allri byggðinni hætt. Til þess að afstýra slíkum háska er knýjandi nauðsyn, hvað sem öðru líður, að rækta Sauðlauksdalssanda. En hér verður hið opinbera að koma til, enda ber því brýnust skylda til þess. Þegar liggur fyrir fullgild sönnun þess, að þetta er hægt, því að bóndi í nágrenninu hefur þegar náð góðum árangri með ræktun sandsins og fengið góða uppskeru melgresis, sem reynst hefur hið ágætasta fóður. En verkefnið er einstaklingi ofvaxið. Sauðlauksdalssandar eru víðáttumiklir, um 150 ha., að mér er tjáð. Þeim ber að breyta í fagran töðuvöll á næstu árum. Í stað þess að fjúkandi sandurinn vofir nú sem vágestur yfir byggðinni, getur þarna orðið hið ágætasta fóðurforðabúr sveitarinnar og jafnvel nærliggjandi byggða. Í framhaldi af ræktun bóndans, sem ég gat um áðan, ber að halda áfram ræktuninni upp frá sjónum, láta mikilvirkar jarðýtur jafna út hinum hrikalegu sandborgum, sem myndast hafa, þar sem melur hefur fest rætur og veitt fokinu nokkurt viðnám, girða landið, bera á það, sá í það þeim grastegundum, sem reynslan hefur sýnt, að best duga til að binda jarðveginn, og létta ekki fyrr en iðjagrænn töðuvöllur hefur leyst sandauðnina af hólmi og tengst Sauðlauksdalstúni. Þetta er verk, sem vel fer á, að hrundið sé af stað á sjálfu þjóðhátíðarárinu, sem helgað verður landgræðslu og landvernd. En hvaða ástæður liggja þá til þess, að tengja slíkt landgræðsluátak einnig nafni séra Björns Halldórssonar? Á það hefur þegar verið minnst að nokkru, en samt teljum við flm. ástæðu til að rekja það nokkru nánar, enda er það merk saga, sem vel er þess verð, að henni sé á loft haldið. Vil ég nú leyfa mér að víkja nokkuð að ævistarfi séra Björns og þó nær eingöngu að þeim efnisatriðum, sem snerta sjálft efni tillögunnar. Séra Björn Halldórsson er fæddur að Vogsósi í Selvogi árið 1724 - fyrir 250 árum, eins og áður er sagt. En þar var faðir hans, Halldór Einarsson, prestur. Tók hann við embætti af séra Eiríki Magnússyni, hinum þjóðfræga galdrapresti, og settist séra Halldór þannig að kalla mátti í órokið galdrahreiður hans. Halldór varð síðar prestur á Stað í Steingrímsfirði, og þar ólst Björn Halldórsson upp fram að fermingaraldri. Hann fór í Skálholtsskóla og lauk þar námi með glæsibrag. Lúðvík Harboe prófaði hann við stúdentspróf og gaf honum þann vitnisburð, að hann sé siðprúður og vandaður í hegðun allri, hafi stundað allar námsgreinar af kappi, en sé best að sér í latínu, grísku og guðfræði. Næstu árin á eftir gerðist hann sýsluskrifari hjá Ólafi Árnasyni í Haga á Barðaströnd, en tók prestsvígslu hjá Skálholtsbiskupi árið 1749 og gerðist það ár aðstoðarprestur séra Þorvarðar Magnússonar í Sauðlauksdal. Þjónaði hann fyrsta árið Selárdalsprestakalli (1749–1750), en bjó svo næstu árin í Saurbæ á Rauðasandi,fékk Sauðlauksdalsprestakall árið 1752. Að Sauðlauksdal fluttist hann svo árið eftir, 1753, og þar gerði hann garðinn frægan um 30 ára skeið. Þegar séra Björn kom að Sauðlauksdal voru staðarhús og kirkja hrörleg og að hruni komin og tún í órækt. En þarna urðu skjót umskipti, því að árið 1764 hafði hann reist öll staðarhús í Sauðlauksdal og byggt vandaða kirkju. Herma áreiðanlegar heimildir, að allt þetta hafi verið gert með svo mikilli prýði að naumast hafi þá þótt nokkurt veglegra og fríðara prestssetur á Vesturlandi en þar. Enn meira var þó um vert þær einstæðu ræktunarframkvæmdir, sem séra Björn hóf strax í Sauðlauksdal af fullum krafti með eldmóði og trú hugsjónamannsins, sem allar torfærur yfirstígur. Hann byrjaði á því að girða túnið, lét byggja 560 faðma langan, vandaðan túngarð, og var hann að hluta til ætlaður til varnar gegn sandfoki, sem þá þegar hafði valdið miklum skemmdum á Sauðlauksdalstúni. Er til þingvitnisburður um þetta frá árinu 1757, en þar segir, að hættan af sandfokinu sé svo mikil, að til auðnar horfi. Fékk séra Björn útvegað sér stjórnvaldsheimild til að leggja þá skyldukvöð á sóknarmenn að draga að grjót og byggja garð til varnar gegn sandfokinu fyrir þeim jaðri túnsins, sem til norðausturs sneri. Þessi kvöð þótti bændum allill, og kölluðu ýmsir garð þennan því Ranglát, og hefur það heiti haldist síðan. Sér enn fyrir þessum sögufræga sandvarnargarði, og mun hann nú friðlýstur. En séra Björn lét ekki hér við sitja með varnaraðgerðir sínar gegn sandfokinu. Í merkri ritgerð eftir séra Björn, sem hann nefnir Grasnytjar, skýrir hann frá því, að hann hafi sáð melfræi í foksandinn til að hefta hann og hafi þær tilraunir heppnast allvel, en ekki hafi samt melgrasið náð þar jafnmiklum þroska og t.d. austur á landi, í Skaftafellssýslum. Barátta séra Björns við sandinn er hin merkilegasta. En í því stríði vann hann samt engan úrslitasigur. Og í þeirri baráttu hafa allir Sauðlauksdalsprestar eftir hann átt án verulegs árangurs. Dagana 16. og 17. febrúar 1763 olli sandfok svo miklum skemmdum á Sauðlauksdalstúni, að við afhroði lá. Þá orti prestur vísur þessar um sandpláguna, og sýna þær, að séra Björn var dágott skáld: Sandur mér hingað sendist, sandurinn á þann vanda, sandurinn sjónir blindar, sandurinn byrgir landið, sandurinn sést hér undir, sandurinn sáðverk hindrar, sandur er óstillandi. Sandur á sætrum lendir, sandurinn klæðum grandar, sandurinn byggðum sundrar, sandurinn teppir anda, sandur í drykknum syndir, sandur í froðu blandast, sandurinn sætir undrum, sandurinn er minn fjandi. Eftir þetta áfall ritaði séra Björn Magnúsi Gíslasyni amtmanni bréf og hefur þar við orð, að hann verði líklega að flýja Sauðlauksdal, ef ekkert verði að gert. Ekkert svar barst, og ritaði séra Björn amtmanni þá annað bréf. Kveðst hann hafa varið 10 ríkisdölum á hverju ári til að koma burt sandi, sem fokið hafi, og sé það meira en 1/4 hluti teknanna. Biður hann amtmann enn að gera ráðstafanir til, að prestssetrið Sauðlauksdalur fari ekki í eyði og verði að sandflagi. Ekki er kunnugt, að ákall þetta hafi nokkurn árangur borið. Er nú eftir að vita hvort æðstu stjórnvöld og Alþingi reynast skilningsbetri og skjótari í viðbrögðum eða hvort enn verður þagað þunnu hljóði. Eiginlega má segja, að séra Björn léti einskis ófreistað - léti sér ekkert óviðkomandi í ræktunarmálum. Hann gerði tilraunir í trjárækt, en án verulegs árangurs. Einnig gerði hann tilraunir með kornrækt, en líka án teljandi árangurs. M.a. útvegaði hann sér bygg frá Færeyjum og sáði því í tvenns konar jarðveg, en það náði ekki heldur verulegum þroska. Ekki sannfærðist hann samt um, að korn gæti ekki þroskast hér á landi, hér mundi um að kenna skorti á reynslu, þekkingu og þolinmæði og svo væri jarðvegur í Sauðlauksdal of þurr og sendinn fyrir kornræktina, þó að hann hentaði vel fyrir aðrar jurtategundir. Áveituframkvæmdir séra Björns voru hinar merkustu og alger nýung á þeim tíma. Túnið í Sauðlauksdal var votlent og í því margar uppsprettur, sem hnekktu grasvexti. Lét Björn ræsa þær fram og sameina í einum aðalframræsluskurði. Var svo um búið með smærri skurðum og stíflum, að veita mátti vatninu til skiptis á ýmsa hluta túnsins, sem hættast var við bruna í þurrkatíð, og einnig mátti veita því í stærsta matjurtagarðinn, þegar æskilegt þótti að vökva hann. Í skurðinn voru settar stíflur eða vatnsþrær, sumar fyrir neysluvatn til heimilisþarfa, sumar til þvotta og sumar til að geyma í lifandi silung bæði til skemmtunar og til matar, ef skjótt þurfti til að taka. Og þar sem skurðurinn lá næst fjárhúsunum, var byggt yfir hann skýli og þar brynnt fénaði á vetrum. Séra Björn bjó yfir víðtækri þekkingu í grasafræði, Hann vissi, að jurt sú, sem Walter Raleigh hafði flutt til Írlands árið 1584 frá Chile, var nú orðin útbreidd um Þýskaland og talin ágæt til manneldis. Einnig vissi hann, að þýskir bændur höfðu þá nýlega verið fengnir til Jótlands til að kenna Jótum kartöflurækt. Það var sannfæring séra Björns, að kartöflur yrðu Íslendingum til mikillar nytsemdar, ef þær gætu vaxið hér. Þetta varð einmitt að reyna, fyrst svo erfiðlega hafði gengið með kornræktina. Í ræktunarmálum var hann enginn nýgræðingur. Hann hafði fljótlega komið upp þremur matjurtagörðum í Sauðlauksdal. Þar óx og dafnaði ágætlega alls konar grænmeti: káltegundir margs konar, hreðkur, spínat, salat, steinselja, laukar, garðablóðberg og margt fleira. Og nú var hann ekki í rónni, fyrr en hann hefði gengið úr skugga um, hvort kartaflan gæti þrifist í íslenskri mold. Svo var það veturinn 1758, að hann lét verða af því að panta einna skeppu (þ.e. 1/8 úr tunnu) af kartöflum frá Kaupmannahöfn. En samgöngurnar voru ekki á marga fiska í þá daga, enda fór svo, að sendingin komst ekki í hendur séra Björns vestur í Sauðlauksdal fyrr en seint í ágústmánuði. Auk þess voru kartöflurnar þá orðnar ein spíruflækja og svo óásjálegar, að presti datt ekki annað í hug en að þær væru með öllu ónýtar. Hann taldi því ekki tilraunar vert að gróðursetja þær í garð, heldur lét þær í stórt ílát og huldi þær moldu. En það ótrúlega skeði. Í október fann hann þarna í moldinni nokkur örsmá kartöfluber, sem hann geymdi vandlega yfir veturinn og setti þær niður til reynslu vorið eftir, 1760. Og eftir fjórar vikur hafði undrið skeð. Þá sá presturinn í Sauðlauksdal jurt áður óþekkta hér á landi skjóta kolli úr moldu. Kartöfluræktun var hafin á Íslandi. Þetta sama vor í júnímánuði fékk séra Björn nýjar kartöflur frá Kaupmannahöfn, því að hann ætlaði ekki að gefast upp, þótt fyrsta tilraun kynni að mistakast. Þessar kartöflur gróðursetti hann í vel unnum garði með ýmiskonar jarðvegi. Varð reynslan sú, að þetta nýja fósturbarn Íslands þroskaðist best í sendnum jarðvegi. Girti hann ná af í túninu allstóran reit fyrir kartöflur, og voru þá 4 matjurtagarðar í Sauðlauksdal. Ef menn halda, að þessum sigri Sauðlauksdalsprests hafi verið fagnað með húrrahrópum, þá er það hinn mesti misskilningur. Það leið langur tími áður en honum tækist að sigrast á vanafestu, fáfræði og rótgrónum hleypidómum almennings. Og í fyrstu gekk erfiðlega að fá vinnufólk í Sauðlauksdal til að leggja sér kálmetið og kartöflurnar til munns. Almenningur fékk sig ekki til að éta þetta beint upp úr moldinni. En smátt og smátt vannst sigurinn. Jarðeplaræktun breiddist hægt og hægt út um Vestfirði og Vesturland og síðan yfir landið allt, þar til kartöflur urðu á hvers manns borði, og það ekki síður á borði ríkra manna en snauðra. Einn var sá maður, sem fullan skilning hafði á ræktunartilraunum og starfi séra Björns Halldórssonar. Það var Eggert Ólafsson, en hann dvaldi í Sauðlauksdal frá 1760–1764 og aftur veturinn 1767-1768. Séra Björn var kvæntur Rannveigu Ólafsdóttur úr Svefneyjum, systur Eggerts. Þeir voru þannig mágar. Í bréfi til Grunnavíkur-Jóns segir Eggert t.d. meðal annars: „Ég hef hér miklu betri heilsu en þar ytra, bestu rólegheit og náðir til að stúdera, stofu nýja, vel byggða, út af fyrir mig með kakalóni, bóka- og klæðaskáp og öðru hagræði ... Hvað „diæta“ viðvíkur, hef ég kost sem utanlands og betri, vissan til hvers vikudags ... Hér eru matjurtir yfirfljótanlegar: grænt, hvítt, rautt, sniðsavoykál og kaalraven yfir og undir jörðu, sinnep, spínat, salat, laukar, pétursselja etc., næpur, hvítar rófur og ræddíker. Hér að auk akurgerði með jarðeplum í hvar af mjöl er gert til brauðs og grauta ... Amali-kaal er hér inn sett allan veturinn og framan af sumri. Er mér það helst til ánægju að sjá upp á þessa eins og aðra atburði, sem öðrum mislukkast hafa, til að divertera mig inter studia, og hef ég notið þess yndis að sjá hér græn lauf með plómutré, píl og espibræður í sumar, hvort sem guð lætur þetta ungviði þola vetrarkuldann að vori.“ Eggert Ólafsson lifði sem sé eins og blóm í eggi hjá mági sínum og systur í Sauðlauksdal. Hvergi undi hann sér betur en í lystihúsinu, en það var í einum matjurtagarðinum. Því lýsir Eggert svo: „Það var ferhyrnt, allar hliðar jafnlangar. Að ofan myndaði þakið „pyramid“ ferhyrndan, en efst á toppnum var knappur áttstrendur. Umhverfis húsið var svo gróðursettur mustarður. Var vöxtur hans svo mikill, að blöðin tóku upp á þakið.“ Þarna sat Eggert löngum á heitum sólskinsdögum, og er talið, að þar hafi hann ort nokkur sinna fegurstu kvæða. Eitt kvæða hans er helgað lystihúsinu, og hefst það á þessum orðum: Undir bláum sólarsali Sauðlauks upp í lygnum dali o.s. frv. Og síðar: Mestur var af miklu blómi mustarður að allra dómi. Og enn: Gulllegur runni húsið huldi hér með sína gesti duldi, af blakti laufa blíður kuldi blossa sunnu mýkti þá. Og lokaerindið: . Vín á milli mustarðs stofna mannsins hressti krafta-dofna, margur söng við sólarofna og sendi tóninn greinum frá; fagurt galaði fuglinn sá; lyst var engin segg að sofna, sorgin burtu hrundi; listamaðurinn lengi þar við undi. Og víst er um það, að fegursta kvæði Eggerts Ólafssonar, „Búnaðarbálkurinn“ er ort í Sauðlauksdal, og byggist efni kvæðisins á heimilisháttum þar á prestssetrinu. Um það, hvernig ástatt hafi verið með garðræktina og trjáræktina í Sauðlauksdal þegar Eggert Ólafsson fór þaðan árið 1764, fáum við skýra mynd af bréfi, sem Eggert ritar Bjarna landlækni Pálssyni frá Sauðlauksdal 1. des. 1763. Þar segir m.a.: „ ... Ætið er hér heldur en ekki að aukast kálætið hjá bændum ... Jafnari og betri eplatekja var hér heima í haust en nokkurn tíma fyrr og kálframleiðslan nú jafnstærri. Kál vex hér alls staðar sæmilega, en næpur mjög misjafnt og vilja úrartast, en nú hefur mágur minn í haust fengið gott íslenskt næpnafrjó, og mun það ei svo fara sem hið framandi. Savíur hef ég fengið til þess sem svari 1/8 punds, og eiga nú rætur að standa til ævintýris veturinn af. Mustarðurinn vex hér langhæstur af öllum kálgresjum, svo sem scriptis segir. Sá, sem umgirti lystihúsið, og bróðir minn, Jón, mun til muna að hann varð 10 feta hár að íslensku máli og fræ fékkst af honum nokkuð. Pílarnir ganga meir og meir til þurrðar, sanddrifið og hin auða jörð og sterkir stormar hygg ég þeirra veika lífi hafi að fullu riðið, samt þá lifðu fjórir í sumar, hvort sem þeir þoldu veturinn af. Blómkál hefur nú fyrst í sumar vaxið svo, að ávöxt gæfi til muna. Það fræ er auðsjáanlega skemmt, blandað við meira hluta af ordineru hvítkálsfræi. Blómhnúðurinn, sem óx úr því íslenska blómkáli, varð svo stór sem gildur karlmannshnefi.“ Þetta er merkur vitnisburður um árangurinn af garðyrkjustörfum séra Björns Halldórssonar. Barst hróður hans nú víða, enda var hann fyrstur Íslendinga sæmdur heiðurspeningi úr silfri úr hendi konungs fyrir garðyrkjustörf sín, einkum fyrir það, hversu vel jarðeplaræktin hafði tekist hjá honum. Löngu síðan, 1781, síðasta árið, sem hann var í Sauðlauksdal, var hann sæmdur verðlaunapeningi Landbúnaðarfélagsins danska í viðurkenningarskyni fyrir, að hann hefði þá fyrir nokkrum árum tekið 5 munaðarlausa unglinga, 2 pilta og 3 stúlkur, og enn fremur 2 yngri börn og kennt þeim aðferð við garðrækt og jarðrækt, gefið þeim fræ til sáningar í dálítinn garð og látið unglingana sjálfa hafa ágóðann, en prófastskonan hefði sjálf kennt stúlkunum að búa til góðan mat, einkum af rófum, kartöflum og öðru grænmeti. Þannig var líf og starf þessara stórmerku hjóna. Það hlaut viðurkenningu Danakonungs og danskra landbúnaðarsamtaka, en hlutur Íslands, sem naut lífsstarfs þeirra, liggur óneitanlega enn eftir. Hér hefur aðeins verið rætt um störf séra Björns að garðyrkju- og jarðræktarmálum, en ævistarf hans á öðrum sviðum, svo sem að bókmennta- og vísindastörfum, er síst ómerkara. Sætir mikilli furðu, hverju hann fékk afkastað. Á sviði landbúnaðarmála liggja t.d. eftir hann hin merkustu rit. Má þar t.d. nefna ritgerð í sendibréfsformi, sem út var gefin í Danmörku 1765 og nefndist: Korte beretninger og nogle Forsög til Landvæsenets og iser Havedyrkningens Forbedring í Island. Þá má nefna stórmerka ritgerð hans: Grasnytjar, 1774. Það er nánast kennslubók í hagnýtingu íslenskra grasa og jurta. Skyldi hún stuðla að því, að menn keyptu minna af útlendri vöru til heimilisþarfa, en notuðu heldur íslenskar jurtir til manneldis. En höfuðrit séra Björns um landhúnaðarmál eru samt Atli og Arnbjörg. Hefur verið sagt um Atla, að það rit sé eflaust eitthvert hið merkasta og besta búnaðarrit, sem samið hafi verið á íslensku. Atli kom fyrst út í Hrappsey 1780, prentaður á kostnað konungs og útbýtt meðal landsmanna endurgjaldslaust. Fékk höfundurinn samkvæmt konungsúrskurði 28 ríkisdali fyrir handritið. Nú er Atli mjög sjaldgæf bók, finnst aðeins á söfnum. Ritið er í viðtalsformi ungs og aldraðs bónda, og gerir séra Björn grein fyrir efni og ætlunarverki bókarinnar í formála m.a. með þessum orðum: „Inntak hans er að sýna það, sem satt reynist, að ekkert erfiði og enginn næringarútvegur er þarfari hér á landi en jarðyrkjan, ég meina tún- og engjarækt, og síðan, sem þar með verður að fylgja, nautpeningur, sem feitir jörðina og fæðir verkamennina. Ekkert erfiði launar betur búandanum fyrirhöfn sína, já, þar af lifir hann sæll í landinu og hans afkvæmi eftir hann.“ Þetta var dómur séra Björns um þýðingu landbúnaðarins. Eins og Atli er fræðslu- og hvatningarrit fyrir unga bóndann, er ritið Arnbjörg fræðslurit fyrir húsmóðurina. Þetta rit hafði nær týnst, en loks tókst Þórði háyfirdómara Sveinbjörnssyni að hafa upp á því, og lét hann þá prenta það í Búnaðarriti húss og bústjórnarfélags Suðuramtsins árið 1843. Þar með var því bjargað frá gleymsku. Væri það verðugt verkefni Búnaðarfélags Íslands að gefa út landbúnaðarrit séra Björns í Sauðlauksdal með myndarlegum hætti. Um önnur rit séra Björns frumsamin og þýdd skal hér ekki rætt, heldur aðeins minnst á hið einstæða vísindaafrek hans, íslensk-latnesku orðabókina, sem að er vikið í greinargerð þessarar till., og vísast til þess, sem þar er sagt. Margir mætir menn og merkir hafa að vonum ritað um séra Björn Halldórsson í Sauðlauksdal og hans mikla og fjölþætta lífsstarf. Má meðal þeirra nefna séra Björn Þorgrímsson á Selbergi, Þórð háyfirdómara Sveinbjörnsson, Sæmund Eyjólfsson, Þorvald Thoroddsen í Landfræðisögunni, Eggert Ólafsson, P. Müller Sjálandsbiskup og Finn Magnússon og sjálfsagt fleiri, þótt mér sé ekki kunnugt um. Sá síðast nefndi ritaði um séra Björn í Sauðlauksdal í danska ritið Minerva árið 1803 og taldi þar upp rit þau, sem eftir hann lægju, en segir síðan, að hann hafi verið duglegur bóndi, aðfaramikill og slyngur sjómaður, afkastamikill rithöfundur og gott skáld, enn fremur hafi hann verið málari, skrautritari, myndskeri, trésmiður og járnsmiður og allt þetta eins og framast geti orðið á Íslandi. Þannig ber öllum saman um, að séra Björn í Sauðlauksdal hafi verið frábær maður á flesta lund og afburðamaður í ýmsum greinum. Afreka hans fyrir íslenska þjóð ber því að minnast, og telja flutningsmenn þessarar tillögu, að það verði á engan betur viðeigandi hátt gert en með verki í anda og framhaldi verka hans, þ.e. með því að taka upp baráttuna við sandinn, því að eins og hann sjálfur sagði: „Sandurinn var hans fjandi.“ Ég legg til að svo mæltu, herra forseti, að umr. verði frestað og till. síðan vísað til fjvn.



Herra forseti. Eins og hv. 1. þm. Sunnl. sagði hér réttilega áðan í ræðu sinni, er það ekkert nýtt eða óvænt, sem kemur fram í þeirri till. til þál., sem hér er til umr., og má raunar segja, að þau markmið, sem þar eru sett fram, minni nokkuð mikið á þau markmið, sem sett voru fram af hæstv. orkumrh. strax á fyrstu mánuðum hans ráðherratíðar, og má í því sambandi m.a. minna á samþykkt eða ályktun ríkisstj. frá 21. sept., en þar er m.a. talað um stóraukna búshitun með raforku, en svo virðist þó samkv. þeirri skýrslu, sem hér liggur fyrir, að framkvæmdir séu næsta skammt á veg komnar enn sem komið er, og má raunar segja, að lítið hafi orðið úr öllum þeim áætlunarvinnubrögðum, sem heitið var í upphafi ferils þessarar ríkisstj. fyrir þrem árum. Ég ætla þó ekki að ræða almennt um þau mál hér, það hefur verið gert af ýmsum öðrum hv. þm, við þessa umr., en aðeins inna hæstv. iðnrh, eftir því, ef mér leyfist að spyrja hann spurninga, en ég hef orðið var við það stundum, að hann kann illa að meta það, að ég leggi fyrir hann spurningar, og telur, að það beri vott um, að kennarinn sé of ofarlega í mér, - en mig langar til að spyrja hann, vegna þess að mér er kunnugt um, að ýmsir menn af Norðurlandi hafa leitað til hans og nú síðast í gær, að ég ætla, um það, hvaða stefna verði tekin í húshitunarmálum. Hér liggur fyrir að marka stefnu um það að láta innlenda orkugjafa taka við af erlendum, og er í því eini rétt, að það liggi fyrir, hvort það sé hugsun hæstv. ráðh. að heimila, að þegar í stað skuli gert ráð fyrir því, að ný hús verði hituð upp með raforku eða ekki. Eins og hv. þm. er kunnugt, hefur mjög verið á það sótt einkum ná eftir að olía hækkaði svo mjög í verði, en ég veit, að það hafa hrannast upp umsóknir um þetta norðanlands. Ég vil í þessu sambandi geta sérstaklega um Norður-Þingeyjarsýslu. Þar eru nú tiltölulega miklar byggingarframkvæmdir fyrirhugaðar, og Alþ. hefur samþykkt sérstaka landshlutaáætlun um uppbyggingu Norður-Þingeyjarsýslu. Er gert ráð fyrir því, að af opinberri hálfu verði lagt fram fjármagn til þess að örva þar byggð. Mig laugar til að spyrja af því tilefni, hvort það hafi nokkuð komið til tals eða álita að láta t.d. Norður-Þingeyjarsýslu sitja sérstaklega fyrir að þessu leyti, ef menn treystu sér ekki til þess að láta þá reglu ná almennt yfir ný hús utan Landsvirkjunarsvæðisins að hita þau upp með raforku, hvort ekki sé hugsanlegt að láta sérstakar reglur gilda um Norður-Þingeyjarsýslu, þar sem Alþ. hefur sérstaklega viðurkennt það með sinni samþykkt að nauðsynlegt sé að gera sérstakar ráðstafanir til þess að örva þar byggð. Það liggur fyrir, að ýmsir, sem hafa hugsað sér að leggja í nýbyggingar, hafi í huga að fresta framkvæmdum eða jafnvel hætta alveg við þær, nema þeir fái jákvætt svar við þessu. Mig langar jafnframt til þess að spyrja um það, hvort ætlunin sé að heimila almennt húshitun á Laxárvirkjunarsvæðinu í nýjum húsum, Ég vona, að þetta séu ekki of erfiðar spurningar fyrir hæstv. ráðh. Ég vil svo aðeins lýsa ánægju minni yfir því, að það skuli nú komið svo, að ætla megi, að fundin hafi verið lausn á húshitunarmálum Akureyringa með því, að þangað sé lögð hitaveita frá Námafjallssvæðinu, og má kannske segja, að þar séu þá tvær flugur slegnar í einu höggi, þar sem vitað er, að það getur valdið erfiðleikum að losna við það heita vatn, sem kemur upp, með því að reisa þar gufuvirkjun. Það hefur verið talað um að veita vatninu austur í Búrfellshraun. En með því að þessar áætlanir liggja fyrir, getur vel komið til álita að nýta þetta vatn til húshitunar á Akureyri, og er það að sjálfsögðu mjög góður kostur, og er vonandi, að niðurstaða um það geti legið fyrir nú á þessu ári. Ég vil svo að lokum aðeins taka undir það, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði hér áðan, að höfuðástæðan fyrir þeim erfiðleikum, sem eru í raforkumálum Norðlendinga, er sú, að eftir að þessi ríkisstj, tók við völdum, hefur engin stefnumörkun verið gerð í orkumálum Norðlendinga. Þannig var fyrst talað um það, eftir að þessi ríkisstj. tók við völdum, að bygging háspennulínu norður, og þá er reiknað með Sprengisandi, mundi hefjast á árinu 1972 og ljúka á árinu 1974. Síðan dróst þetta ár frá ári. Þessi fyrstu ár var talað um, að þessi lína mundi kosta 220–300 millj. kr. Síðan dróst þetta ár frá ári. Þannig talaði hæstv, iðnrh, um það nú í nóv. - eða hvort það var í okt., að nauðsynlegt væri, að bygging línunnar hæfist á öndverðu ári 1974. Þá var líka talað um það af hæstv. ráðh., að línunni mundi ljúka á öndverðu ári 1975. Mér er ekki kunnugt, hvort framkvæmdir eru hafnar enn við þessa línu. En nú er hæstv. ráðh. kominn með línuna í lok ársins 1975, og samkv. þeim upplýsingum, sem við höfum fengið frá tæknimönnum, má búast við því, að það taki tvö ár að byggja línuna frá þeim tíma, sem framkvæmdir hefjast. Ég vil enn fremur benda á það í sambandi við Kröfluvirkjun, að einnig í því efni var ekki um neina stefnumörkun að ræða, og má segja, að þetta hafi skollið yfir hæstv. ríkisstj. Á hennar fyrstu árum og fyrstu misserum voru hafðar í huga allt aðrar framkvæmdir til lausnar raforkuvandanum nyrðra. Þá var mest talað um virkjun Jökulsár á Fjöllum, og þá var talað um það, að rafmagnið ætti að fara eftir Sprengisandslínunni fram og til baka. Nú er ekki lengur um það rætt, enda kom það fram í því, að á árunum 1972 og 1973 mátti ekki halda áfram borunum við Kröflu. Það var fyrst við 3. umr. fjárl. nú, sem hæstv, ríkisstj. fékkst til þess að taka þessar nauðsynlegu rannsóknarboranir inn í fjárlagafrv., og nú er talað um, að virkjun Kröflu eigi að ljúka seint á árinu 1978, sagði hæstv. iðnrh. á fundi á Akureyri í nóv., eða kannske ári fyrr, ef áhersla verður lögð á að flýta þessum framkvæmdum. Nú geri ég ráð fyrir því, að allir Norðlendingar leggi mikla áherslu á að flýta þessum framkvæmdum, og nú langar okkur til að vita, hvernig stendur á því, að ekki skuli reynt að gera það. Formaður Laxárvirkjunarstjórnar, kaupfélagsstjórinn á Akureyri, sem enginn getur sagt, að sé óvilhallur núv. ríkisstj., hefur komist svo að orði í ræðu, að það sé vandalaust að ljúka Kröfluvirkjun um áramótin 1976–1977, og ekki dettur mér í hug, að sá vísi maður fari með fleipur eitt. Ég hyllist í þessu efni til að taka nokkurt mark á því, sem hann segir, og efast t. d, ekki um það, að samþm. minn að norðan, hv. 1. þm. Norðurl. e., hyllist einnig til að taka mark á því, sem sá mæti maður segir, a.m.k, í sumum tilvikum. Í sambandi við þessi mál og í sambandi við hina miklu áráttu hæstv. ráðh. að láta línulagnirnar koma á undan orkuframleiðslunni er náttúrlega engin tilviljun, að í 2. lið þessarar þáltill. skyldi fyrst talað um samtengingu orkuveitusvæðanna, síðan á eftir talað um að búa til orkuna. Þetta er spegilmyndin af því, sem við eigum að búa við fyrir norðan, og skal ég ekki angra hæstv. ráðh. með því tala oftar um línuna til Sauðárkróks í því sambandi né tala um, hversu margir staurar brotnuðu í óveðrinu nú í vetur, nokkrum misserum áður en straumur kemur á hana. Mig langar svo að lokum til að spyrja um það, sem er einnig mikið atriði. fyrir okkur Norðlendinga. Það kom í ljós nú í óveðrinu í vetur, að Norðlendingar eru mjög illa settir í öryggismálum í sambandi við raforku. Þannig vantar dísilstöðvar nyrðra, bæði í Þórshöfn og Raufarhöfn, þar brotnuðu niður dísilstöðvar núna í vetur, einnig á Kópaskeri og Grenivík. Í Hrísey er ónógt rafmagn, dísilstöð vantar á Ólafsfirði, dísilstöð vantar á Dalvik, og það er verið að byggja dísilrafstöð fyrir Akureyri fyrir 100 millj. kr. Nú skilst mér, að hæstv. ráðh. hefði haft góð orð um, að það yrðu gerðar áætlanir um þessi mál, og vona ég, að hann standi við það. Það má vera, að þarna sé um nokkrar fjárhæðir að tefla, en það verður að hafa það, þegar þannig er haldið á málum, og má raunar vera, að tregðan á því að leggja rafmagnið um Þistilfjörðinn sé sprottin af því, að ónógt rafmagn hafi verið til handa þeim bændum, sem búið var að beita rafmagni í ágústmánuði s.l. Mér skilst raunar, að rafmagnið geti kannske komið til þeirra nú fyrir belgi. Það er svo núna, að mér er alltaf sagt, að rafmagnið komi í næstu viku. Það var svo um áramótin, að það átti að koma í næsta mánuði, svo að það fer kannske að styttast í, að það komi kannske næsta dag. Eins og hv. 1. þm. Sunnl. sagði réttilega, er þessi till., sem hér liggur fyrir, alveg meinlaus. Það er komið í ljós núna, eftir að þessi hæstv. ríkisstj. hefur setið í nær þrjú ár, - sú ríkisstj., sem ætlaði að byggja upp á hvers konar áætlunargerð og hefur mest veist að okkur sjálfstæðismönnum fyrir það, að við kunnum ekki að búa til áætlanir, að nú ætlar það að verða eitt síðasta verk hæstv. orkumrh., áður en hann fellur úr stólnum, að leggja það fram í krafti síns ráðherradóms, að Alþ. ályktaði, að gerð skuli ítarleg framkvæmdaáætlun, skal áætlunin miðuð við árlega áfanga og sem mestan framkvæmdahraða o.s.frv. Það hefði mátt búast við því, að einhver drög að þessari áætlun gætu legið fyrir. Hér er t.d. talað um það, að hitaveituframkvæmdum verði í meginatriðum lokið á árinu 1977. Þetta ártal er sett algerlega út í bláinn, eins og öll ártöl hafa verið sett út í bláinn af þessum hæstv. ráðh. Því hefur verið fylgt svona eftir. Það er ekki aðeins virkjun Kröflu, það er ekki aðeins lína norður, það er ekki aðeins Sigölduvirkjun, það er t.d., svo að ég nefni enn eitt dæmið, fullnaðarrannsóknir við Dettifoss. Ég hef ekki enn séð það plagg um Dettifoss, að þar eigi ekki að verða lokið rannsóknum eftir tvö ár. En í krafti þess, að senn eru stjórnarskipti og aðrir duglegri menn taka við, þá verður ugglaust hægt að standa við þetta, náttúrlega að því tilskildu, að unnt verði að taka ákvörðun og byggja upp hitaveituframkvæmdir t.d. á Akureyri nægilega snemma til þess, að bægt sé að standa við þetta ártal. En auðvitað er það ekki aðalatriðið, heldur hitt, að unnt sé að hafa sem mestan framkvæmdahraða.

Heilbr: og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Þetta eru orðnar alllangar umr., það hefur verið komið víða við og gefið ærið mikið tilefni til þess að taka margt til umr., en ég held, að ég láti það hjá líða að þessu sinni. Ýmsir þættir hafa verið ræddir mjög hér á þingi í vetur, ég sé, ekki ástæðu til að haga orðum mínum þannig, að það þurfi að leiða til langrar umr. áfram um þessa till., allra síst vegna þess, að allir þeir, sem tekið hafa til máls hér, hafa í sjálfu sér lýst stuðningi við till., þó að það hafi að vísu verið með dálítið mismunandi orðafari. Til að mynda var hv. ræðumaður Matthías Á. Mathiesen, - mér fannst ræða hans vera ákaflega ómálefnaleg, eins og hann hefði ekki gefið sér tíma til að lesa þá skýrslu, sem hér er til umr., og þaðan af síður að leggja í það vinnu að draga af henni einhverjar ályktanir. Efni ræðu hans var fyrst og fremst það, að ég hefði fengið snögglega áhuga fyrir því að nýta innlenda orkugjafa tiltekinn dag í haust, það hefði orðið sinnaskipti hjá mér, ég hefði loksins skilið og breytt um stefnu o.s.frv., o.s.frv. Allt er þetta náttúrlega einber fjarstæða. Þetta eru mál, sem við höfum rætt oft og mikið hér á þingi. Þegar tekin var ákvörðun hér einróma um heimild til virkjunar við Sigöldu og Hrauneyjafossa, flutti ég brtt. við lög um Landsvirkjun þess efnis, að þar var tekið inn sem eitt af markmiðum Landsvirkjunar að stuðla að aukinni húshitun með raforku, og var fallist á þá till., hún var samþykkt hér á þingi. Og í áframhaldi af því var ákveðið, þegar ríkisstj. ákvað af sinni hálfu, að ráðist skyldi í Sigölduvirkjun, að Sigölduvirkjun skyldi m.a. hagnýtt til þess að auka rafhitun á Íslandi. En leiðin til þess, að hægt væri að framkvæma þá stefnu, var að sjálfsögðu að tengja saman orkuveitusvæði, og ég hélt, að allir þm. væru búnir að átta sig á því núna, að ef við ætlum okkur að tryggja, að þeir, sem ekki eiga kost á jarðvarma, geti hitað upp híbýli sín með raforku, þá verður slík samtenging að eiga sér stað. Ég hélt, að allir þm. skildu þetta nú orðið. Þess vegna hafa mér komið á óvart ýmsar aths., sem hér hafa verið hafðar uppi og virðast vera leifar frá þeim árum, þegar hv. þm. virtust ekki skilja þessa grundvallarstaðreynd. Við getum ekki nýtt raforkuna frá Sigölduvirkjun til húshitunar eða annarra þarfa um allt land án þess að tengja saman ~orkuveitusvæðin. Á sama hátt er slík samtenging forsenda fyrir því, að hægt sé að ráðast í stórvirkjun á Norðurlandi, eins og Alþ. hefur nú heimilað, þ.e.a.s. Kröfluvirkjun. Forsenda fyrir því, að hægt sé að ráðast í slíka stórvirkjun fyrir norðan, 55 mw. virkjun, er einmitt samtenging, að hægt sé að nýta þá orku á stærra svæði en þeim einangraða bletti, sem þar er í kringum Laxárvirkjun. Þetta held ég, að séu grundvallarstaðreyndir, og að þessu hefur einmitt verið unnið í tíð núv. ríkisstj. Ég hygg, að sagan eigi eftir að kveða upp þann dóm, að á þessu sviði hafi verið starfað af framsýni. Það er nú þannig með allar framkvæmdir á þessu sviði, að þær taka langan tíma, það verður að vinna hluti í ár, sem kannske koma ekki að gagni fyrr en eftir nokkur ár í viðbót, og þá skiptir máli, að menn skilji samhengi hlutanna, að menn átti sig á því, hvað eru forsendur þess, að hægt sé að framkvæma verkið. Sumir hafa látið þau orð falla, að þessi þáltill. væri í rauninni óþörf. Menn hafa sagt jafnvel, að hún væri sýndarmennska, auglýsingastarfsemi og einnig að hún væri meinlaus. Ég held, að menn átti sig ekki vel á því, hvað er um að ræða í þessu sambandi. Ef ég hefði haft áhuga á því að hafa uppi einhverja sýndarmennsku eða auglýsingastarfsemi í þessu sambandi, þá hefði verið mikill hægðarleikur fyrir mig í haust að setjast niður og semja eina þáltill., það er ákaflega auðgert, eins og þm. vita, og þarf ekki að verja til þess ævinlega miklum störfum. En ég hafði annan hátt á. Ég fól Orkustofnun í samvinnu við tiltekna verkfræðiskrifstofu í Reykjavík að gera drög að áætlun um það, hvernig ætti að halda á málum til þess að nýta innlenda orkugjafa í stað erlendra. Og ég lagði síðan þessa skýrslu fram hér, svo að allir þm. ættu þess kost að kynnast þeim staðreyndum, sem okkar reyndustu menn telja tiltækar núna, - það er eftir að kanna margt á þessu sviði enn þá, - og í kjölfar þess bar ég svo fram þessa þáltill. Ástæðan til þess er sú, að ég tel, að það sé nauðsynlegt, að Alþ. geri um þetta alveg fastmótaða áætlun fram í tímann, þar sem menn setja sér tiltekin árviss verkefni, og að tryggja fjármagn til þeirra verkefna. Ég tel, að við alþm. verðum að vinna að þessu verki alveg á hliðstæðan hátt og við vinnum t.d. að vegáætlun. Og mér finnst það vera mjög eðlileg vinnubrögð, að Alþ. taki fullan þátt í þessu, það sé ekki sagt, að þetta geti ráðh. séð um í sínu rn. og tilkynnt svo Alþ. um einhver málalok, heldur verði Alþ. að vinna að þessu ásamt ríkisstj. hverju sinni. Þetta er líka það stórt verkefni, eins og ég sagði áðan, það þarf svo mikið fjármagn til þessara framkvæmda og vinnuafl og tækjabúnað, að það verður að tengja þetta við aðrar áætlanir um verklegar framkvæmdir, og verðum þarna örugglega að vera menn til þess að velja og hafna, raða hlutunum upp eftir því, hvað við teljum brýnast o.s.frv. Og þetta eru verkefni, sem Alþ. verður að vinna að, og ég skil hreinlega ekki það sjónarmið, að menn séu að gagnrýna það, að slík áætlun verði samin og lögð fyrir Alþ. og Alþ. vinni síðan að framkvæmd hennar. Mér finnst það vera eðlileg, þingræðisleg vinnubrögð. Annars ætlaði ég fyrst og fremst að svara í örstuttu máli fsp., sem beint hefur verið til mín. Hv. þm. Lárus Jónsson spurði, hvort í þeim tölum, sem nefndar væru í skýrslunni, væri reiknað með því verðjöfnunargjaldi, sem gert er ráð fyrir í frv., sem nú liggur fyrir þingi. Það er ekki gert. En meiningin með því gjaldi er, eins og menn vita, að þeir, sem búa við erfiðastar aðstæður í raforkumálum, þurfi ekki að taka á sig mjög mikla raforkuhækkun, heldur verði þessum vanda jafnað niður á þjóðina alla, eins og við höfum gert fram til þessa. Við höfum ekki talið, að hægt væri að láta strjálbýlið bera uppi þann vanda, sem fylgir hinni ákaflega mikilvægu starfsemi Rafmagnsveitna ríkisins, heldur að þeir, sem í þéttbýlinu búa og búa við betri aðstæður, verði að leggja eitthvað fram til að jafna þessa aðstöðu. Hv. þm. Ingólfur Jónsson var að bera saman stefnu núv. ríkisstj. og fyrrv. ríkisstj. í sambandi við raforkumál og taldi, að núv. ríkisstj. væri aðeins að halda áfram stefnu fyrrv. ríkisstj., þar hefði ekki verið mótuð nein ný stefna, í tíð viðreisnarstjórnarinnar hefði virkjun vatnsafls margfaldast og dreifing orkunnar einnig. Þarna hefur samt orðið um ákaflega veigamikla stefnubreytingu að ræða. Viðreisnarstjórnin var þeirrar skoðunar, að við gætum ekki ráðist í stórar virkjanir á Íslandi nema með því móti að heimila um leið, að erlend fyrirtæki stofnuð á Íslandi orkufrekan iðnað, sem keypti raforku af þessum virkjunum. Þannig var farið að með Búrfellsvirkjun, og helmingur af þeirri raforku, sem nú er framleidd í landinu, rennur til hennar á ákaflega lágu verði, - verði, sem á svo að standa óbreytt í 25 ár. Það var einnig um það talað af fyrrv. ríkisstj., að það yrði ekki unnt að ráðast í Sigölduvirkjun eða Hrauneyjafossavirkjun án þess að tengja það við einhver hliðstæð erlend fyrirtæki. Það er rangt hjá hv. þm. Ingólfi Jónssyni, að ég hafi hér á þingi staðið gegn stórum virkjunarframkvæmdum. Þessar framkvæmdir hafa allar verið samþ. einróma hér á þingi. Hins vegar taldi ég þessa stefnu algjörlega ranga. Ég taldi, að við ættum að ráðast í stórar virkjanir til þess að efla íslenskt atvinnulíf, til þess að vera aflgjafi úti um allt land. Ástæðan til þess, að ég flutti á sínum tíma þá till. í sambandi við heimild til virkjunar við Sigöldu og Hrauneyjafossa, að það yrði bætt við heimild einnig til smærri virkjunar, 20 mw. virkjunar, var sú, að þáv. orkumrh. taldi, að það væri ekki hægt að ráðast í þessar stóru virkjanir án þess að gera um leið samning við eitthvert erlent fyrirtæki, og ég taldi því öruggara að hafa til vara þarna einhverja virkjun, sem heimilt væri að gripa til, ef viðreisnarstjórnin fyndi ekki þennan viðsemjanda, sem hún var að tala um. Núv. ríkisstj. ákvað að ráðast í Sigölduvirkjun án allra slíkra tengsla við nokkurn erlendan aðila, og í staðinn ákvað hún að nýta orkuna, að orkan yrði tiltæk sem allra flestum landsmönnum, einmitt með því að tengja saman orkuveitusvæðin. Á þennan hátt hefur verið unnið að þessum málum. Það hefur verið unnið meira að framkvæmdum í raforkumálum í tíð núv. ríkisstj. en nokkurn tíma áður, það hefur verið varið til þeirra meiri fjármunum, það hefur verið unnið að fleiri stórvirkjum í senn en nokkurn tíma fyrr í okkar sögu. Samt er ég þeirrar skoðunar, að þetta sé aðeins byrjunin, einmitt sú þáltill., sem hér er til umr., er til sannindamerkis um það, að við verðum þarna að geta ráðist í miklu stærri verkefni en við höfum gert til þessa. Hv. þm. Ingólfur Jónsson spurði, hvernig á því stæði, að ekki hefði verið enn flutt frv. um járnblendiverksmiðju, sem unnið hefði verið að nú að undanförnu. Eins og hv. alþm. er kunnugt, hefur sérstök n. unnið að þessu verkefni nú um tveggja ára skeið og vel það og skilaði niðurstöðum af sinni hálfu fyrir nokkrum mánuðum. Þegar þessar umr. hófust, var ástæðan til þess m.a. sú, að við vildum kanna, hvort Sigölduvirkjun gæti skilað hagkvæmara raforkuverði með því að geta selt orku til orkufrekrar verksmiðju heldur en með því að miðast eingöngu við innlendan markað, sem menn töldu þá, að mundi aukast tiltölulega hægt. Var talið þá, að þarna yrði afgangsraforka, sem innlendur markaður yrði ekki fyrir um 8 ára skeið eða svo. Hins vegar var þessum könnunum hagað þannig, að þarna yrði um íslenskt fyrirtæki að ræða. Það var ekki um það að ræða og það kom ekki til mála, að þarna yrði heimilað að stofna erlent fyrirtæki. Það var algjör forsenda af okkar hálfu, að þarna yrði um íslenskt fyrirtæki að ræða, sem Íslendingar ættu að verulegum meiri hluta til og heyrði í einu og öllu undir íslensk lög, og að sjálfsögðu var talið óhjákvæmilegt að taka inn í þann samning ákvæði um breyt. á raforkuverði, um endurskoðun á því í sambandi við breyttar aðstæður, í stað þess að gera samning með bundnu raforkuverði í 25 ár, eins og viðreisnarstjórnin gerði sællar minningar og ég hygg, að enginn þm. muni í hjarta sínu geta talið, að hafi verið skynsamlegar aðgerðir, eins og nú er komið. Eins og ég sagði áðan, var þessi athugun við það miðuð að kanna, hvort það væri hagkvæmt vegna raforkuverðs frá Sigölduvirkjun að koma upp slíkri verksmiðju með þessum forsendum, sem ég var að tala um áðan. Þessar forsendur hafa breyst, einmitt vegna þess, sem gerst hefur í olíumálum. Það er nú ljóst, að eftirspurnin eftir raforku frá okkar innlenda markaði verður miklu örari en reiknað var með fyrir nokkrum árum og markaður okkar kann að geta kallað á alla orkuna frá Sigöldu á tiltölulega fáum árum. En það er önnur hlið á þessu máli. Hún er sú, að við eigum ákaflega miklar orkulindir, við eigum orkulindir í vatnsföllum okkar og í hverum okkar, og við verðum að sjálfsögðu að vera menn til þess að nýta þessar orkulindir til þess að efla efnahagskerfi okkar og atvinnulíf og geta flutt út þessa orku í formi vöru. Þetta getum við því aðeins gert og tryggt sjálfstæði okkar, að það verði íslensk fyrirtæki, sem þetta gera. En til þess að taka ákvörðun um járnblendiverksmiðjuna t.d. þarf um leið að taka ákvörðun um að flýta næstu stórvirkjun af þeim ástæðum, sem ég var að geta um hér áðan. Þetta samhengi verður að kanna til hlítar, því að auðvitað má ekki til þess koma, að þarna rekist á hagsmunir hins almenna markaðar á Íslandi, hinar eðlilegu kröfur fólks um allt Ísland að fá næga raforku og hins vegar nauðsyn fyrirtækis, sem við stofnuðum til framleiðslu til útflutnings. Þarna má ekki verða um neinn árekstur að ræða, og þess vegna verður að athuga þessa hluti gaumgæfilega í samhengi hvorn við annan. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög auðvelt að halda þannig á málum, að þarna þurfi ekki að að verða um neinn slíkan árekstur að ræða, og ég tel, að þau samningsdrög, sem gerð hafa verið, séu þess eðlis í öllum meginatriðum, að þessi framkvæmd geti orðið okkur Íslendingum hagkvæm. Hins vegar tel ég algerlega fráleitt að leggja jafnstórt mál fyrir Alþingi, þegar svo stutt er eftir af þingtímanum og nú er. Ég hef áður gagnrýnt það, þegar reynt hefur verið að hraða stórmálum af þessu tagi í gegnum Alþingi. Ég tel, að hér sé um að ræða mál af því tagi, að það þurfi að athuga það gaumgæfilega, ekki aðeins af alþm., heldur einnig af landsmönnum, og að það verði að fjalla um það á tiltölulega rúmum tíma. Ég teldi hins vegar eðlilegt, að þetta mál yrði lagt fyrir þingið þegar á næsta hausti. Það er auk þess staðreynd, að eins og ástandið er hér á þingi nú, er ekki sérlega fýsilegt að leggja fram mál af nokkru tagi, vegna þess að stjórnarandstaðan tekur æðioft þá afstöðu að líta ekki á málin eins og efni standa til, heldur veltir því fyrir sér, hvort hægt sé að bregðast við þeim þannig, að það geti orðið til þess að setja fót fyrir ríkisstj. Þannig hefur verið tekið á einu stórmáli af öðru á undanförnum mánuðum, og meðan stjórnarandstæðingar eru í slíku skapi, er dálitið erfitt að leggja mál fyrir hér í fullri alvöru, vegna þess að viðbrögðin mótast æðioft af fullkomnu alvöruleysi. Hv. þm. Ingólfur Jónsson kom víða við, eins og ég sagði áðan. Hann vék að málum iðnaðarins almennt, og hann talaði um algjört skipbrot í efnahagsmálum í öðru orðinu, í hinu orðinu talaði hann um mesta góðæri, sem komið hefði á Íslandi. Þetta tal um mesta góðæri á Íslandi, mér hefur fundist það dálítið fróðlegt. Seinasta ár á Íslandi var eldgosár. Ég hygg, að það hafi aldrei komið fyrir áður í sögu Íslands, að menn gefi eldgosári það eftirmæli, að það sé eitthvert mesta góðæri í sögu þjóðarinnar. Eldgosár hafa ævinlega verið talin hallærisár, erfiðleikaár. Og halda menn, að ástæðan fyrir því, að hægt sé að tala um, að þetta sé góðæri, sé ekki á neinn hátt tengd stjórnarstefnunni í landinu? Það væri míkill misskilningur að halda það. Ég vil biðja menn að bera saman ástandið, sem hefur verið í landinu núna undanfarin 3 ár, og ástandið eins og það var hér á árunum 1968 og 1969, þegar þúsundir manna flýðu land, þegar svo var ástatt, að ýmsir helstu atvinnuvegir okkar höfðu verið gjörsamlega afræktir, atvinnutæki voru orðin gömul og úrelt, og framleiðsla okkar hreinlega dróst saman vegna skorts á endurnýjun atvinnuveganna. Það, sem gerst hefur, eftir að núv. ríkisstj. var mynduð, var það, að hér hafa hin heilbrigðu öfl þjóðarinnar hreinlega verið leyst úr læðingi. Okkar vandi núna er fyrst og fremst velmegunarvandinn. Við reyndum að ráðast í allt of mikið í senn, framkvæma sem allra mest á sem allra skemmstum tíma, og við kunnum okkur ekki heldur hóf í óskum okkar um síaukna einkaneyslu á grundvelli þessarar miklu framkvæmdagleði. Það er þetta, sem eru erfiðleikar okkar. Þetta eru velmegunarvandamál, og í sjálfu sér er ekki erfitt verk að leysa þessi vandamál. Menn verða eitthvað á sig að leggja eins og ævinlega. En að bera þetta ástand saman við ástandið eins og það var undir lok viðreisnarstjórnarinnar, það er eins og að bera saman svart og hvítt. Ég held, að við höfum fulla ástæðu til mikillar bjartsýni, einmitt á meðan við erum menn til þess að hagnýta okkur framkvæmdagleði þjóðarinnar og trú hennar á mátt sinn og megin, trú hennar á, að hún geti leyst sín vandamál og styrkt sjálfstæði sitt án þess að þurfa að tengjast stærri heildum eða afsala sér efnahagslegum völdum til erlendra aðila. Nú er ég kominn út í það, sem ég ætlaði að varast, almennar hugleiðingar, sem ærin tilefni hafa verið gefin til hér í dag. En það er rétt, að ég svari hér fsp., sem hv. þm. Halldór Blöndal beindi til mín um það, hvaða stefnu ætti að taka í húshitunarmálum á þeim stöðum, þar sem raforkuframleiðsla er ekki nægileg. Það er alveg rétt hjá hv. þm., þetta er mikið vandamál, það hefur verið ákaflega mikil eftirsókn í raforku til húshitunar viða um land. Ef ég man rétt, jókst raforkusala frá Rafmagnsveitum ríkisins á Austurlandi t.d. um 27% á árinu 1972. Þessi eftirsókn í raforku hefur að sjálfsögðu aukist núna, eftir að olíuverðið hækkaði. Ég er þeirrar skoðunar, að það eigi að brúa bilið á þann hátt að heimila rafhitun húsa, þar sem ekki líður allt of langur tími, þangað til hægt sé að gera sér vonir um að fá raforku frá vatnsaflsverum eða varmaveituorkuverum. Ef þarna er ekki um allt of langan tíma að ræða, ef aðeins er um að ræða eitt eða tvö ár eða eitthvað þess háttar, þá held ég, að það sé þjóðhagslega hagkvæmt, að menn geti byggt hús sín á þessum forsendum, og ef litið er yfir lengra tímabil. þá muni þetta borga sig þjóðhagslega. Og ég er þeirrar skoðunar, að það eigi að halda þannig á málum að loka ekki fyrir það, að hægt sé að selja raforku, þó að einhver tími liði, þangað til tiltæk er ódýr raforka frá innlendum orkugjöfum. En þetta er stefna, sem eflaust verður dálítið erfitt að framkvæma. Hún kemur til með að kosta nokkra fjármuni, og ég tel, að það sé eitt af þeim verkefnum, sem þarf að kanna í sambandi við þessa áætlunargerð, sem ég er að ræða um, hvernig á þessum málum eigi að halda. Ég ætla að víkja örfáum orðum að ummælum, sem fallið hafa um það, að ég hafi verið eitthvað neikvæður í samskiptum mínum við Hitaveitu Reykjavíkur í sambandi við nágrannabyggðirnar og hitaveituframkvæmdir í nágrannabyggðum Reykjavíkur, eins og hv. þm. Matthías Á. Mathiesen komst að orði áðan. Þetta er fjarri öllu sanni. Hitaveita Reykjavíkur hefur fengið ákaflega góða fyrirgreiðslu til þess að ráðast í þessi verkefni, og mér hefur stundum fundist, að Hitaveita Reykjavíkur hafi ekki komið fram við nágrannabyggðirnar af þeirri samvinnulipurð, sem eðlileg hefði þó átt að vera. En sú lausn, sem Hitaveitan fékk á þessum vanda sínum, þ.e.a.s. hvernig hún ætti að fjármagna framkvæmdirnar í Kópavogi, Hafnarfirði og Garðahreppi, var, að Hitaveitunni var gert kleift að fjármagna þetta að meiri hluta til af eigin fé. Þessar framkvæmdir kosta rúml. 16 hundruð millj., og af eigin fé Hitaveitu Reykjavíkur og af heimtaugagjöldum eiga að fást 871 millj. kr., en Hitaveitan þarf aðeins að taka 755 millj. kr. að láni. Við ráðumst í miklar framkvæmdir, Íslendingar, og ætlum okkur oft ekki af. En ég hygg, að það séu ákaflega fáir aðilar í landinu, sem eiga tök á því að fjármagna framkvæmdir sínar á þennan hátt. Ég er hræddur um, að langflestir þeir aðilar, sem vilja ráðast í þjóðnýtar framkvæmdir, verði að sætta sig við það að taka miklu meiri hluta að láni heldur en Hitaveita Reykjavíkur gerir í þessu tilviki. Menn geta deilt um, hvort þetta sé rétt stefna eða ekki, en hitt er staðreynd, sem enginn getur borið á móti, að þarna hefur Hitaveita Reykjavíkur fengið svo góða fyrirgreiðslu, að ég hygg, að hliðstæður verði naumast fundnar. Ég vil svo þakka þm. fyrir góðar undirtektir við till. almennt. Ég tel, að það skipti ákaflega miklu máli, að um þær ráðagerðir, sem við verðum með, og þær áætlanir, sem við semjum, verði sem allra víðtækust samstaða, að menn eyði ekki orku sinni í hvers konar deilur og þvarg, sem oft verður til þess að tefja framkvæmdir, jafnvel þótt allur vilji sé fyrir því að láta þær ganga hratt, og ég held, að samstaðan um þetta efni að nýta innlenda orkugjafa í stað erlendra eigi að vera svo mikil, að við eigum að geta hlíft okkur og þjóðinni við því að nota þessi mál sem pólitískt bitbein.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. svaraði hér fsp.. hv. 1. þm. Suðurl. varðandi það frv., sem undirbúið mun hafa verið varðandi járnblendiverksmiðju, og hann gat þess, að málum væri nú þannig komið hér á Alþingi, að hér væri ákaflega óbilgjörn stjórnarandstaða, sem hugsaði fyrst og fremst um það, þegar hún ræddi og tæki afstöðu til mála, hvernig hægt væri að koma höggi á núv. hæstv. ríkisstj. Og það mátti lesa áfram í mál hans, að það væri mikill munur á þeirri stjórnarandstöðu, sem nú væri á Alþingi, og þeirri stjórnarandstöðu, sem var á Alþingi allan viðreisnartímann, frá 1959–1971, sú stjórnarandstaða hafi ævinlega tekið málefnalega afstöðu til allra mála og hún hefði ekki greitt atkvæði eftir því, hvernig hægt væri að koma höggi á þáv. ríkisstj. Ég gæti rifjað upp fjöldann af málum viðreisnartímabilið frá 1959–1971, og vel má vera, að sú afstaða, sem hv. 4. þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson, kallaði hér áðan jákvæða afstöðu, sé að hans dómi málefnaleg afstaða. En ég minnist þess ekki, að allan þennan tíma, þau 12 ár, hafi stjórnarandstaðan nokkurn tíma, - ég segi nokkurn tíma, - greitt atkv. með þeim stórmálum, sem sú ríkisstj. og sá þingmeirihluti kom fram hér á Alþingi. Við getum rifjað upp efnahagsaðgerðirnar 1960, þegar viðreisnarstjórnin tók við gjaldþroti vinstri stjórnarinnar frá 1958. Hver var afstaða stjórnarandstöðunnar þá? Við getum rifjað upp, hvernig stjórnarandstaðan þá tók á málum, þegar um utanaðkomandi efnahagsvandamál var um að ræða. Við getum rifjað upp, hvernig stjórnarandstaðan þá stóð að stóriðjumálunum. Við getum rifjað upp, hvernig atkvgr. var um inngönguna í Fríverslunarbandalag Evrópu. Og við getum rifjað upp, hvernig stjórnarandstaðan þá, örfáum vikum fyrir kosningar, gerði það mál, sem samstaða hefur verið um hjá Íslendingum, landhelgismálið, að stórkostlegu bitbeini hér á Alþingi. Við skulum svo taka aðeins örfá mál þau tæp 3 ár, sem núv. ríkisstj, hefur setið að völdum, og sjá, hvernig núv. stjórnarandstaða hefur tekið á málum. Við skulum rifja upp atkvgr. um samninginn við Efnahagsbandalag Evrópu. Við skulum rifja upp atkvgr. í landhelgismálinu. Og við skulum rifja upp atkvgr. varðandi hörmungarnar í Vestmannaeyjum. Hvar stóð stjórnarandstaðan á Alþingi Íslendinga þá? Gerði hún ekki þá hluti, sem stjórnarandstaðan frá 1959–1971 aldrei gerði. Og að það sé vegna óbilgirni núv. stjórnarandstöðu, að hæstv. ráðh. leggur ekki fram það frv., sem hér var á minnst, það er ekki rétt, það eru allt aðrar orsakir fyrir því. Vel má vera, að hæstv. ráðherra geti ekki komið fram með þær ástæður hér og þurfi að skjóta sér á bak við stjórnarandstöðuna. En þá á hann líka að gera það með öðrum hætti. Í ræðu minni hér í dag lýsti ég ánægju yfir þeirri stefnubreytingu, sem var hjá hæstv. iðnrh. 23. nóv. s.l., þegar hann þá tók allt aðra stefnu í málefnunum varðandi hitaveituframkvæmdir. Ráðh. vildi hins vegar í ræðu sinni hér í kvöld gera lítið úr þeirri stefnubreytingu, sem hafði orðið hjá honum. Það er ofur skiljanlegt, að ráðh. vilji lítið gera úr þeirri stefnubreytingu. En staðreynd málsins er sú, að þegar hann kom í ráðherraembættið, hugðist hann stöðva frekari hitaveituframkvæmdir, stöðva, að haldið yrði áfram framkvæmdum á þeim mjög svo arðbæru fyrirtækjum, sem hitaveitur eru, og í stað þess beina upphitun húsa inn á svið raforkunnar, enda þótt fyrir hendi væri nægur varmi til upphitunar húsa hér í þéttbýlinu, og hann hafði meira að segja sér til stuðnings ýmsa af forustumönnum þeirra sveitarfélaga, sem nú hafa kosið samstarf við Hitaveitu Reykjavíkur. Mig langar til þess máli mínu til stuðnings að lesa hér upp úr leiðara Þjóðviljans, málgagni hæstv. iðnrh., 16. okt. 1971, en þar segir um umr., sem áttu sér stað í bæjarstjórn Hafnarfjarðar um þessi mál, með leyfi hæstv. forseta: „Nýlega voru hitunarmál Hafnfirðinga á dagskrá í bæjarstjórninni þar. Þar lagði einhver hluti bæjarstjórnar til, að þegar yrði ákveðið að nota jarðvarma til upphitunar húsa í Hafnarfirði og þar með hafna rafhitun. Hér var greinilega um að ræða, að einhverjir bæjarfulltrúar í Hafnarfirði mátu meira flokkshagsmuni Sjálfstfl. en bæjarfélagsins, og verður það að teljast býsna athyglisvert fyrir Hafnfirðinga. Staðreyndin er sú, að á meðal sérfræðinga eru um þessi mál skiptar skoðanir, og menn komast ekki að niðurstöðu með óðagotsvinnubrögðum. Eina leiðin er rannsókn.“ Hér kemur glögglega fram, hver er vilji hæstv. iðnrh. haustið 1971. Hann neitar að viðurkenna staðreyndir. Það voru ekki skiptar skoðanir árið 1971 um það, hvort hagkvæmari væri fyrir neytendur upphitun húsa með jarðvarma eða rafmagni. Það voru ekki heldur skiptar skoðanir um þetta árið 1961, ekki heldur árið 1951, ekki einu sinni árið 1941, því að 1931 eru sérfræðingar borgarstjórnar Reykjavíkur komnir að þeirri niðurstöðu, að upphitun húsa með jarðvarma hér úr nágrenninu hljóti að vera það hagstæðasta, og til Hitaveitu Reykjavíkur er stofnað einhvern tíma á því tímabili. En sérfræðingar hæstv. iðnrh. höfðu ekki komist að niðurstöðu 1971. Sem betur fer, eins og ég sagði í dag, eru þeir nú komnir að niðurstöðu og ráðh. hefur þess vegna breytt um stefnu í þessum málum. Það hefur aldrei verið neinn vafi á því, að þeim landsmönnum, sem ekki geta haft tækifæri til að hita hús sín upp með jarðvarma, verði að mæta með raforku á verði, sem er sambærilegt við jarðvarmann, og þar sem ekki er hægt að koma raforku við, þá með olíu, sem yrði með svipuðu verði. Þetta hefur öllum verið ljóst. Ágreiningurinn hefur verið um, hvort lögð skuli áhersla á hitaveitur eða upphitun húsa með raforku. Og hæstv. ráðherra hefur skipt um skoðun. Ég sagði í dag, og ég segi enn: Batnandi manni er best að lifa. Og ég lýsi ánægju minni yfir því, að hann skuli nú hafa komist að niðurstöðu eða hans sérfræðingar þar um. Hefði hins vegar hæstv. iðnrh. viljað gleyma þeirri gagnrýni, sem hann hafði hér uppi á Alþingi, eftir að hann kom á þing, í tíð viðreisnar 1963, og ekki tekið sjálfan sig of alvarlega í því, sem hann þá sagði, þá hefði hann komist að augabragði að þeirri niðurstöðu, sem þeir í Reykjavík komust að árið 1931, og hann hefði þá lagt allan þunga á það, að hitaveitur yrðu komnar í nágrannabyggðarlögin á næstu 2–3 árum eftir hans valdatöku. En það er nú tæpum 3 árum eftir að hann tekur við sínu ráðherraembætti, að hann stendur upp hér á Alþingi og talar um, að nú þurfi að leggja áherslu á þessi mál. Mér er það fyllilega ljóst, að stefna núv. hæstv. iðnrh. í þessum málum, allt frá því að hann tók við völdum, hefur valdið því t.d., að seinkun hefur orðið á samningum við Reykjavík um hitaveitu til Hafnarfjarðar, þar sem það tók nokkurn tíma fyrir þessa „einhverja bæjarfulltrúa Sjálfstfl.“ að fá samþ. í bæjarstjórn Hafnarfjarðar till. um, að gengið yrði til samninga við Reykjavíkurborg. Og ef við lítum nú á, að það er í okt. 1971, sem umr. standa í bæjarstjórn Hafnarfjarðar um þessi mál, og samningar takast 2 árum seinna, þá segi ég, að við getum ekki álasað Reykjavíkurborg fyrir að hafa ekki gengið til samninga við okkur nógu fljótt og nógu vel. Við getum álasað öðrum fyrir að hafa verið að komast að niðurstöðu í máli, sem þeim miklu fróðari menn höfðu komist að mörgum áratugum áður. Ég vil svo endurtaka það, sem ég sagði í dag og sagði hér áðan, að ég lýsi ánægju minni yfir því, að hæstv. ráðh. hefur breytt um stefnu, og það verður vonandi til þess, eins og hér kom fram hjá hv. 5. landsk. þm., að af hálfu ríkisvaldsins verði lögð aukin áhersla á það, að hitaveituframkvæmdir í nágrannabyggðarlögum Reykjavíkurborgar geti gengið sem fyrst.



Herra forseti. Ég skal reyna að vera tiltölulega fáorður, en hæstv. iðnrh. gaf mér tilefni til að segja nokkur orð, þótt hann byrjaði ræðu sína þannig áðan, að hann ætlaði að haga máli sínu á þann hátt, að ekki væri ástæða til að lengja umr. út af hans máli. Hæstv. ráðh. gaf í skyn, að það væri nú fyrst sem farið væri að gera áætlanir í orkumálum, bæði vatnsvirkjunarmálum og jarðhitamálum, og m.a. þess vegna væri mikill stefnumunur í þessum málum frá því, sem var í tíð fyrrv. ríkisstj. Aðalstefnubreytingin var þó sú að áliti hæstv. ráðh., að áður hafði ekki verið talið fært að ráðast í stórvirkjanir nema með aðstoð erlendra aðila og stóriðju, sem erlendir aðilar ættu, m.a. álverksmiðju. Hæstv. ráðh. sagðist hafa flutt till. um litlu virkjunina í Efstadal vegna þess, að hann hefði viljað gera tilraun til þess að koma í veg fyrir, að ráðist yrði í stórvirkjunina með það fyrir augum að láta álverksmiðjuna festa hér rætur. Þannig skildi ég hæstv. ráðh. Álverksmiðjan og álsamningurinn eru í huga hæstv. ráðh. þannig, að stappi næst landráðum. Þetta hefur hæstv. ráðh. sagt bæði í ræðu og riti. Hitt er þó rétt, að á s.l. ári gaf álverksmiðjan nokkuð á annan milljarð kr. í erlendum gjaldeyri og stendur undir öllum erlendum lánum vegna virkjunarinnar við Búrfell. Það er einnig staðreynd, sem ekki verður á móti mælt, að vegna þess að ráðist var í stórvirkjunina við Búrfell og álverksmiðjunni var seld orka, var orkuverð til almenningsnota milli 60 og 70% lægra en það hefði orðið án verksmiðjunnar. Þessu er ekki hægt að mótmæla. Þetta liggur fyrir í opinberum skjölum og útreikningum eftir færustu menn. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði talsvert breyst á síðustu mánuðum og jafnvel síðustu árum útlitið í orkumálunum, þannig að nú mætti sjá, að það væru miklu meiri möguleikar á nýtingu orkunnar innanlands en áður var, og þá sérstaklega nú allra síðast, eftir að olían hækkaði. Það er enginn vafi á því, að þessi mikla hækkun, sem er á olíunni, ýtir á að virkja og nota jarðhitann. En þrátt fyrir það höfum við þörf á því að koma hér upp ýmsum atvinnurekstri, sem þarf mikla orku í, og hæstv. ráðh. virðist vera sammála um það. Hæstv. ráðh. ræddi hér áðan um járnblendiverksmiðjuna, lýsti því, hvernig hún væri til komin og það væri ekki hægt vegna tímaskorts að flytja frv. um hana á þessu þingi, það væri heldur ekkert ánægjulegt að flytja frv. um stórmál nú, þar sem stjórnarandstaðan virtist vera með því hugarfari að snúast gegn öllum málum og gera ríkisstj. erfitt fyrir fremur en að vinna eftir málefnum. Þetta er vitanlega út í bláinn sagt. En í sambandi við járnblendiverksmiðjuna væri hægast fyrir hæstv. ráðh. að leita formlega eftir umsögn stjórnarandstöðunnar, hvort stjórnarandstaðan væri til með að styðja hæstv. ráðh. í þessu máli eða hvort stjórnarandstaðan ætli að snúast gegn málinu. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef hæstv. ráðh. leitar eftir umsögn Sjálfstfl. í þessu máli, þá fái hann svar. Það er þess vegna ekki til stuðnings máli hæstv. ráðh. að viðhafa þær kenningar, sem hann notaði hér áðan, í þessu máli eða öðru. Stjórnarandstaðan, a.m.k. Sjálfstfl., hefur miðað sinn málflutning og stuðning eða stuðningsleysi við mál eftir því, hvernig málin eru. En hæstv. ráðh. sagði áðan, og ég held, að ég hafi skrifað það alveg rétt eftir honum, að hann teldi eðlilegt að flytja frv. um járnblendiverksmiðjuna á næsta hausti, ef hann verður í þeirri stöðu þá að vera iðnrh. og fara með þessi mál. Það held ég, að ég hafi skrifað alveg orðrétt eftir hæstv. ráðh., og ef ég fer ekki með alveg rétt mál, þá vitanlega andmælir hæstv. ráðh. því. Ráðh. sagði áðan, að fylgjast yrði að ákvörðun um virkjun Hrauneyjafossa og um járnblendiverksmiðjuna. Ég get fallist á það. Ég get einnig fallist á það, að innlendi markaðurinn hafi aukist, og um leið, ef ákveðið yrði að byggja hér járnblendiverksmiðju, þá yrði einnig að taka ákvörðun um virkjun Hrauneyjafossa. En það eru hæg heimantökin hjá hæstv. iðnrh. Alþ. hefur gefið heimild til virkjunar Hrauneyjafossa. Það er þess vegna ráðh. og ríkisstj., sem tekur ákvörðun um það, hvort Hrauneyjafossar verði virkjaðir. Það ætti ekki að vera til tafar málinu, þótt aukin virkjun þyrfti að fylgja, ef það þykir hagstætt og eðlilegt að ráðast í byggingu járnblendiverksmiðjunnar. Hæstv. ráðh. sagði, að samningsdrögin um járnblendiverksmiðjuna væru þannig, að þau gætu orðið til hags fyrir þjóðina, ef þau yrðu löggilt og úr verksmiðjubyggingunni yrði. Hæstv. ráðh. sagði svo í lokin, að það væri skrýtið að vera að tala um, að efnahagsástandið væri slæmt, eins og nú stæði, og hann furðaði sig á því, hæstv. ráðh., að ég hefði talað um það hér í dag. Hæstv. ráðh. talar um velmegunarvandamál. Ég verð að leyfa mér að benda hæstv. ráðh. á, að hagfræðingar og ráðunautar ríkisstj. í efnahagsmálum gera sér grein fyrir vandanum, og þarf ekki annað en að lesa skýrslu hagrannsóknardeildarinnar til staðfestingar á því. Ég ætla ekki hér að fara að vitna í þá skýrslu, þar sem allir hv. þm. munu þekkja, hvað þar stendur, en að tala um það í léttum tón, að nú sé aðeins um velmegunarvandamál að ræða í þjóðfélaginu, það séu í rauninni engir erfiðleikar, það sé unnt að yfirstiga þá með hægu móti og enginn þurfi að hafa áhyggjur af því, það finnst mér vera of mikil léttúð. Ég held, að það sé alveg öruggt, að hæstv. núv. ríkisstj. yfirstígur ekki þennan vanda. Þar verða aðrir til að koma. Hæstv. ráðh. talaði um, að það væri einkennilegt að vera nú að ræða um, að það hafi verið góðæri í þessu landi. Ég sagði, að undanfarin 4–5 ár hefði verið einstakt góðæri í landinu. Og á s.l. ári var góðæri, þrátt fyrir eldgosið í Vestmannaeyjum. Eldgosið í Vestmannaeyjum var vitanlega áfall. En það var tiltölulega litið áfall miðað við það góðæri, sem annars var í landinu, og þá miklu framleiðslu, sem var, og það hagstæða verð, sem var á okkar útflutningsvörum. Fyrir dugnað Vestmanneyinga náðist undraverður afli á Vestmannaeyjaflotanum á s.l. ári, þrátt fyrir það þótt heimahöfnin væri lokuð. Tjón þjóðarbúsins vegna eldgossins var þess vegna miklu minna en búast hefði mátt við. Hæstv. ráðh. talaði um, að það væri öðru máli að gegna núna eða 1968–1969, þegar atvinnuleysi var og ýmsir flýðu land. Það var allt annað árferði 1968 og 1969 en hefur verið nú. Þá var vont árferði. Þá var kuldi og kalt til landsins. Þá var grasleysi og erfiðleikar í landbúnaðinum. Þá var mikil aflatregða, og þá var stórkostlegt fall á útflutningsafurðunum, þannig að gjaldeyristekjur þjóðarinnar minnkuðu á tveimur árum um 50%, alveg öfugt við það, sem hefur verið undanfarið, þegar aflaverðmætið hefur alltaf verið að aukast og verðlagið stöðugt að hækka erlendis. Það er rangt, sem hæstv. ráðh. sagði, að í lok stjórnartímabils fyrrv. stjórnar hefði verið hér atvinnuleysi. Það er algerlega rangt, því að 1970 og 1971 var þjóðin komin yfir erfiðleikana. Þá var ekkert atvinnuleysi. Þá fór árferðið batnandi, og það sást strax, kjör almennings bötnuðu á 12 mánuðum um 19.5%, og það er sú mesta kjarabót, sem launþegar hafa fengið á ekki lengri tíma. Það er þess vegna rétt, sem oft hefur verið sagt og staðfest af hæstv. forsrh., að núv. ríkisstj. tók við góðu búi á miðju ári 1971. Hún tók við blómlegu búi. Atvinnutækin höfðu stórlega aukist. Fyrrv. ríkisstj. endurnýjaði fiskibátaflotann, og hún hafði fest kaup á 19 skuttogurum. Hún hafði endurnýjað og aukið frystihúsakost og byggt fiskimjölsverksmiðjur. Atvinnuleysi var hér ekki nema á aflaleysis- og verðfallsárunum. Ef núv. hæstv. ríkisstj. hefði haldið í horfinu og kunnað að fara með þann arf, sem henni var fenginn í hendur, væri allt annað ástand í efnahagsmálunum en nú er. Þá hefði hagrannsóknadeildin ekki þurft að skrifa þá skýrslu, sem menn nú lesa, og þá væri ekki talað um vandræðaástand og það, að ríkisstj. hrökklaðist sennilega frá á þessu sumri, vegna þess að hún réði ekki við vandann. Hæstv. iðnrh. hefur annars staðar, og á öðrum vettvangi látið þau orð um munn fara, að ástæða er til að ætla, að hann hafi gert sér grein fyrir því, hvernig efnahag þjóðarinnar er komið. Það er sárgrætilegt, ef enginn hæstv. ráðh., einnig hæstv. iðnrh., hefur komið auga á þetta. Ef svo er, að hæstv. ríkisstj. er öll þeirrar skoðunar, að hér sé aðeins um örlítinn vanda að ræða, sem flokkast undir velmegunarvandamál. þá þarf ekki að búast við því, að núv. hæstv. ríkisstj. sé fær um að gera till. til úrbóta eða leysa þann vanda, sem nú steðjar að.



Herra forseti. Ég skal ekki á lokastigi þessara umr. blanda mér í þær almennu umr., sem hér hafa farið fram um orkumálin, aðeins í örfáum orðum vekja athygli á tveimur atriðum. Það hafa fallið mörg orð úr þessum ræðustóli um þau orkuvandamál, sem að steðja meðal þjóðarinnar og ekki síst á Norðurlandi. Orkuskortur norðanlands er ekki minni á vestanverðu Norðurlandi en á austanverðum þeim fjórðungi og sennilega hvergi meiri á landinu en á Norðurlandi vestra. Þar er ástandið svo, að meiri hluta þeirrar orku, sem notuð er, er aflað með dísilvélaafli. Það ástand er auðvitað óviðunandi, og verður að vænta þess, að við því verði brugðist með svo skjótum og raunhæfum hætti sem kostur er til að ráða þar bót á. Fyrir stuttu hefur verið lokað fyrir leyfisveitingar til húshitunar og einnig leyfisveitingar til húshitunar í sveitum með marktaxta, sem þó allt fram undir síðustu áramót fengust nokkuð sjálfkrafa. Nú hafa þessar leyfisveitingar verið stöðvaðar og það jafnvel. þótt ástæður séu þannig hjá einstökum heimilum, að húshitunartæki séu ónýt eða mjög stórlega biluð, svo að ekki sé annað sýnna en að það verði að endurnýja þau og kaupa önnur í staðinn, þá væntanlega til takmarkaðs tíma. Ég hef leitað eftir því á undanförnum vikum hjá Rafmagnsveitum ríkisins, hvort ekki sé hugsanlegt, að úr þessu fáist bætt á næstunni, en engin svör fengið. Nú vildi ég beina því til hæstv. ráðh., sem væntanlega talar hér í lokin, hvort nokkrar vonir séu til þess, að úr þessu verði bætt á næstu vikum eða mánuðum, og hvort hæstv. ráðh. getur gefið einhverjar upplýsingar um, hvaða úrræðum hann hyggist beita til þess að ráða fram úr þessum brýna vanda. Það hefur komið fram í þessum umr., að hæstv. ráðh. hefur gefið í skyn, að hann telji eðlilegt, að næsta stórvirkjun, sem ákveðin verði á landinu, verði við Hrauneyjafossa. Ég leyfi mér að minna á það, að ég flutti fyrr á þessu þingi ásamt hv. þm. Gunnari Gíslasyni till. til þál. um stórvirkjun á Norðurl. v., sem yrði annað tveggja í Blöndu eða Jökulsánum í Skagafirði og yrði næsta stórvirkjun landsmanna. Ég rakti í grg. fyrir þessari till. mjög sterkar röksemdir fyrri því, að vinda ætti bráðan bug að því, að stefnt skyldi að því, að þarna yrði virkjað svo fljótt sem kostur væri. Þær röksemdir eru byggðar á upplýsingum, sem ég hef fengið hjá starfsmönnum Orkustofnunar ríkisins, orkumálastjóra og starfsmönnum hans. Miðað við þær upplýsingar er það álit sérfræðinga, að virkjun Blöndu og Jökulsánna í Skagafirði sé það hagkvæm, að gefi frá 1/6 til 1/3 hagkvæmari orku en yrði frá Sigölduvirkjun. Þessi munur er það mikill, að ég undrast að hafa ekki heyrt um það í þessum umr., að hæstv. ráðh. hafi áætlanir á takteinum um að flýta fyrir lokarannsóknum á þessu svæði og síðan stefna að því, að þarna verði næsta stórvirkjun landsmanna. Fleira er þó kannske enn mikilvægara, og þar á ég við, að það virðist heldur lítil fyrirhyggja í því, ef reisa á allar stærstu virkjanir landsmanna á mesta eldgosasvæði landsins. Það er óumdeilanlegt, að virkjanir í Þjórsá og Tungnaá eru á mesta eldgosasvæði landsins. Fari svo, að þarna rísi allar stærstu virkjanir á landinu á næstu árum eða jafnvel áratugum, þá held ég, að óhætt sé að segja, að harla litið öryggi sé í orkuöflun landsmanna, því að enda þótt allir vonist eftir því, að jarðeldar brjótist ekki út á þessu svæði, - jarðeldar, sem tortíma mundu ef til vill þeim mannvirkjum, sem stórkostlega þýðingu hafa, þá er þó harla lítil fyrirhyggja í því að standa svo að þessum málum, að slík ósköp geti dunið yfir. Ég vil vonast eftir því, að svo takist til, að ráðist verði í Kröfluvirkjun eða í virkjun við Námafjall á næstu árum. Það er þó allt í óvissu enn, vegna þess að lokarannsóknir hafa ekki farið fram á Kröflusvæðinu, og ekki er vitað, hversu fer í sambandi við meint náttúruspjöll, ef virkjað verður við Námafjall. Þeirri virkjun mundi vissulega fylgja aukið öryggi frá því, sem er í dag, miðað við það að virkja nálega einvörðungu á Þjórsársvæðinu. Samt er það eftirtektarvert, að Krafla og Námafjall eru einnig á þessu sama eldgosa- og jarðskjálftabelti, sem liggur þvert yfir landið frá norðaustri til suðvesturs eftir miðju móbergssvæðinu, og hygg ég, að þau rök megi sýnast nokkuð þung, að álitlegt verði að teljast að undirbúa virkjun utan þessa beltis. Þegar svo veigamikil rök sýnast benda til þess, að það sé ekki einasta yfirburðahagkvæmt að virkja á Norðurl. v., í Blöndu eða Jökulsánum í Skagafirði, heldur fylgi því einnig stórkostlega mikið öryggi umfram þær virkjanir, sem nú eru mest umtalaðar, þá finnst mér það ganga fásinnu næst að láta undir höfuð leggjast að hraða sem mest lokarannsóknum og síðan undirbúningi virkjunar þessara fallvatna. Ég skal ekki lengja þessar umr. með tilliti til orða hæstv. forseta, en ég vil beina því til hæstv. ráðh., að ég tel, að þarna sé um virkjunarkosti að ræða, sem þurfi að hraða öllum undirbúningi að, og ég vænti þess, að hann gefi í þessum umr. svör við því, hvort hann telji ekki ástæðu til þess að verja til þess fjármunum og mannafla, að þessar lokarannsóknir verði unnar sem mest þegar á þessu ári og stefnt að því, að virkjanir geti komist í gagnið á þessu svæði hið allra fyrsta. Því mundi fylgja ómetanlegt öryggi með hliðsjón af hugsanlegum náttúruhamförum. Því mundi einnig fylgja stórkostlegt öryggi fyrir Norðurland allt, fyrir Vesturland og þar með Vestfirði, fyrir Faxaflóasvæðið og hinn mikla orkumarkað, sem er á þessu svæði, með tilliti til þess, ef byggðalínan svokallaða verður reist, en hún mundi liggja í örfárra km fjarlægð frá þessum virkjunum. Ég vildi ekki láta þessar umr. fara fram hjá svo, að ég vekti ekki athygli á þessu máli enn á ný, og ég vænti þess, að hæstv. ráðh. gefi nokkrar upplýsingar um það, hvað hann og hans sérfræðingar hafa í hyggju í sambandi við þetta mál. Ég ætla ekki að blanda mér í þær deilur, sem hér hafa farið fram, og ekki á lokstigi þessara umr. að hefja neinar ádeilur á hæstv. ráðh. í sambandi við meðferð orkumála, eins og gert hefur verið, - og er þó ærin ástæða til, - með tilliti til þess, hvað langt er liðið á fundartíma.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar löngu umr. nema mjög lítillega. Raunar verð ég að biðjast afsökunar á því, að ég gat ekki verið við þessar umr. allar. Það stafar einmitt af þeirri ástæðu, að ég sit í n., sem fjallar um orkumál á vegum hæstv. iðnrh., nefnd, sem kölluð hefur verið viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, og sat hún á mikilvægum fundi í kvöld. Margt mætti segja um þá skýrslu, sem hér hefur verið lögð fram, og þá þál., sem henni er tengd. Ég mun þó aðeins fara um þetta örfáum orðum. Skýrslan veitir mikilvægar upplýsingar, og ég fagna því, að hún er fram komin. Hún er að mínu viti mikilvægt skref í kerfisbundinni athugun á þessu stóra máli. Hins vegar verður strax ljóst, þegar skýrslan er lesin, að mjög mörgum spurningum er enn ósvarað og þessu máli þarf að halda áfram af fullum krafti. Þó hygg ég, að öllum muni vera ljóst, að leggja ber mjög ríka áherslu á að ljúka þeim jarðvarmaveitum, sem hugsanlegar eru. g held, að það dyljist engum, að þar er um mjög hagkvæmar framkvæmdir að ræða, sem hljóta að skipa forgangsstað í okkar framkvæmdum. Aftur á móti verður varla hjá því komist, að þær upplýsingar, sem fram koma um upphitun með raforku, valda nokkrum vonbrigðum. Það er bæði, að kostnaður við þær framkvæmdir er ákaflega mikill, nefndur um 4000 millj. kr. í þessari skýrslu við stofnlínur og dreifilínur, og er þá ótalinn kostnaður við breytingar í íbúðarhúsum, en ég hygg, að sá kostnaður mundi varla vera undir 70–90 þús. kr. á hverja meðalíbúð, og auk þess held ég, að mönnum hljóti að vera ljóst, að víðs fjarri er, að nægilegt öryggi sé tryggt fyrir rafhitun, til þess að hún sé raunar viðunandi. Ég hygg, að sá vetur, sem nú er að líða, hafi sannað okkur, að þar þarf að bæta mjög um, ekki aðeins í sambandi við dreifilínur, sem eru víða svokallaðar geislalínur og mjög öryggislitlar, heldur einnig í sambandi við orkuframleiðsluna sjálfa, sem getur brugðist, eins og sannast hefur á þessum vetri. Ég hygg því, því miður, að allur kostnaður við allar framkvæmdir þarna sé töluvert meiri en fram kemur í þessari skýrslu. Í skýrslunni kemur jafnframt fram, að kostnaður við raforkuhitun er aðeins um 30% ódýrari áætlaður en með olíu. Það er ekki mikill munur, þegar tekið er tillit til annarra þátta, eins og t.d. öryggis, og þegar tekið er tillit til þess, að byggingarkostnaður vatnsaflsvirkjana og lína mun örugglega stóraukast á næstu árum. Sömuleiðis lætur skýrslan því ósvarað, hvernig fullnægt verður orkuþörfinni. Engin áætlun kemur fram í þessari skýrslu um það. Að vísu er ljóst þeim, sem skýrsluna lesa, að hraða verður virkjunarframkvæmdum, og það hefur komið fram í ræðum hæstv. ráðh., að ákvörðun um næstu virkjun, sem hann hefur nefnt Hrauneyjafossa, eftir Kröflu sé mjög skammt undan. Ég er honum sammála. Það er ljóst, að næstu vatnsaflsvirkjun verður að ákveða í síðasta lagi á þessu hausti. Ég vil að vísu taka það fram, að ég harma og tek undir það með öðrum ræðumönnum, að ekki skuli vera aðrir valkostir en Hrauneyjafossar. Ég er því sammála, að æskilegra er að dreifa okkar vatnsaflsvirkjunum. Ég kenni því um, eins og fram hefur komið í fyrri ræðum mínum hér, að ekki hefur verið unnið nægilega kerfisbundið að því að hafa aðrar virkjanir tilbúnar í öðrum landshlutum. Því miður óttast ég, að úr því verði varla bætt, úr því sem komið er, með næstu virkjun á eftir Kröflu, en að sjálfsögðu verða fleiri virkjanir eftir Hrauneyjafossa eða hver sem sú virkjun verður, og þarf að vinna þar ötullega að. Mér sýnist á þeim áætlunum, sem ég hef fengið, að orkuframboð eða orkuvinnslugetu eigi að vera fullnægt fram til a.m.k. 1980 og ef til vill nokkuð lengur. Það fer að vísu eftir því, hve hratt Vestfirðir og Austfirðir tengjast þessu kerfi, en alla vega í síðasta lagi 1981 þarf ný vatnsaflsvirkjun að hefja vinnslu. Ég vil sérstaklega undirstrika það, sem kemur fram í þessari skýrslu um Vestfirðina og Austfirðina. Þeirra vandamál eru sérstök. Þangað er lengra að leiða orkuna frá þessu almenna kerfi, sem Landsvirkjun nær yfir, og þar eru virkjunarmöguleikar að ýmsu leyti erfiðari en í öðrum landshlutum. Ég vil þá leggja á það áherslu, að þótt ég sé sammála þeirri niðurstöðu skýrslunnar, að leggja beri höfuðáherslu á að tengja Vestfirðina orkukerfi landsins eins fljótt og frekast er unnt, má alls ekki slaka á með frekari virkjanir í þeim landshluta. Ég vil vekja athygli á því, að virkjun í Dynjandisá mun vera nokkurn veginn tilbúin til útboðs. Þar eru viss formsatriði, sem eftir er að leysa, sérstaklega athugun á náttúruverndaráhrifum þeirrar virkjunar á fossinn og útlit hans. Það er vissulega mikilvægt mál, sem sannarlega þarf að skoða, en ég er sannfærður um, að unnt er að leysa þannig, að viðunandi sé. Sú virkjun gæti gefið 8.3 mw. Það er að vísu ekki nægilegt til þess að sjá fyrir þeirri hitaorku, sem þörf er fyrir á Vestfjörðum, en mundi þó verulega bæta úr því ástandi, sem þar er nú. Ég vil einnig benda á það, að lítil virkjun á suðurhluta Vestfjarða hefur verið til umr., Suðurfossárvirkjun. Hún er e.t.v. ekki mikilvægust vegna þeirrar orkuframleiðslugetu, sem þar er um að ræða, heldur fremur vegna hins, að hún mundi styrkja mjög rafdreifingarkerfi Vestfjarða. Hún yrði á endanum á einum geisla þess kerfis og væri þannig mjög til öryggisauka. Ég held, að þessa möguleika sem og aðra, sem minnst hefur verið á í þeim landshluta, beri að skoða af mikilli alvöru og beri að hraða þeirri úttekt, sem þar þarf að fara fram, þrátt fyrir þá staðreynd, að leggja verður ríka áherslu á að tengja þann landshluta eins og Austfirðina hinu almenna orkukerfi landsins. En eins og ég sagði, ætla ég ekki að fara mörgum orðum um þessa till. almennt, læt lokið því, sem ég vil um skýrsluna segja, með heim orðum, að ég legg ríka áherslu á, að þessar miklu framkvæmdir verði samræmdar öðrum framkvæmdum í okkar landi. Það þarf að gera heildarframkvæmdaáætlun. Það þarf að raða þessum framkvæmdum. Ég vil vekja athygli á því, að hæstv. ríkisstj. hefur sett á fót stofnun, Framkvæmdastofnun ríkisins, sem á að annast slíka áætlanagerð, og sýnist mér ljóst, að þessu máli beri að vísa þangað hið fyrsta. Ég stóð fyrst og fremst upp til þess að segja örfá orð um nýjan orkufrekan iðnað, sem hefur verið til umr. Hæstv. ráðh. upplýsti í ræðu hér áðan, að hann hafi í huga að leggja fram frv. um þann orkufreka iðnað, þegar þing kemur saman í haust. Það er að vísu góðra gjalda vert, en ég vil, að það komi fram við þessar umr., að ég fyrir mitt leyti efast stórlega um, að sá samningur, sem liggur nú fyrir við erlent fyrirtæki um slíkan iðnað, verði fyrir bendi í haust, án þess að fram komi mjög ákveðin viljayfirlýsing, ekki eingöngu ráðh., heldur helst Alþingis í þessu máli. Ég hef setið í þeirri n., sem fjallað hefur um þennan iðnað. Nefndin hefur starfað eftir mjög ákveðnu skipunarbréfi frá hæstv. ráðh., og ég vil leyfa mér að fullyrða, að tekist hafi að ná samningum, sem tryggja öll þau atriði, sem hæstv. ráðh. hefur réttilega lagt mikla áherslu á. Ég ætla ekki að telja þau atriði upp, en vil þó nefna sem eitt af því mikilvægasta í mínum huga, að þar er um að ræða íslenskt fyrirtæki undir íslenskri stjórn, undir íslenskri lögsögu. Tel ég það brjóta blað í eflingu slíks iðnaðar hér á landi. Ég vil hins vegar vekja athygli á því, að í þessum málum er um mikla samkeppni að ræða og margir aðilar, sem hyggja á framkvæmdir til þess að fullnægja vaxandi markaði. Það bíður ekki eftir okkur, og ég veit, að það fyrirtæki, sem við hefur verið rætt, mun athuga allar aðrar leiðir til þess að fullnægja þeim markaði, sem það telur sig vera skuldbundið að vissu leyti, ef ekki fæst héðan mjög ákveðin viljayfirlýsing. Ég legg ekki höfuðáherslu á þennan iðnað vegna sölu á raforku til slíks iðnaðar. Ég held, að það sé út af fyrir sig minni háttar atriði. Ég tel, að á það sé lögð of mikil áhersla. Ég tel öllu mikilvægara, að slíkur iðnaður rennir enn einum stoðum undir okkar efnahagslíf. Um nýja iðngrein er að ræða, - iðngrein, sem hefur sýnt sig að vera traust, og ég held, að okkur Íslendingum veiti þar ekki af. Ég er að vísu þeirrar skoðunar, að sjávarútvegur og fiskiðnaður muni um æðilangan aldur vera meginmáttarstoð þessa efnahagslífs, en ég held, að bæði vegna sjávarútvegs og fiskiðnaðar og efnahags landsins almennt séu nýjar iðngreinar mjög kærkomnar. Ég vildi láta þetta koma fram og endurtek það, að ég tel, að alls ekki sé öruggt, að sá samningur, sem nú liggur fyrir, verði til staðar í haust, án þess að fram komi mjög ákveðin viljayfirlýsing í þessu efni.



Herra forseti. Það er nú kannske að sumu leyti hálfóþægilegt að fara að ræða um þetta mál nú, þegar búið er að slíta í sundur umr., sem eðlilega hefðu átt að fara fram í heilu lagi um það mál, sem nú er tekið aftur á dagskrá. Það kann að vera, að hæstv. forseti hafi talið eðlilegt að enda þetta dagsverk í dag með því að fá einhverja rúsínu í pylsuendann  Ég fann hvöt hjá mér til þess að standa upp, eftir að ég var búinn að hlýða á ræðu hv. 3. þm. Vestf. Maður hefur ekki heyrt mikið af honum upp á síðkastið, og finnst mér gott, en nú veit maður, hvað hann hefur verið að aðhafast, síðan hann fór úr ráðherrastóli. Hann hefur verið að skrifa sögu Björns Halldórssonar í Sauðlauksdal, og það gerir enginn illt af sér, meðan hann vinnur svo þarft verk. En aðalatriðið hjá mér var að biðja um orðið til að lýsa yfir fullum stuðningi við það mál, sem hér liggur fyrir. Ég tek undir allar röksemdir hv. 3. þm. Vestf. fyrir þessu máli. Það er alveg rétt, sem hann sagði, að það eru í hættu a. m. k. tvær jarðir vegna sandfoks, það er í hættu mikilvægur flugvöllur og stórt mannvirki og dýrt, og það er fullkomin ástæða og réttmætt að minnast Björns Halldórssonar í Sauðlauksdal með þeim hætti, sem þessi till. gerir ráð fyrir. Ég er þakklátur hæstv. forseta fyrir, að hafa fengið að segja þessi orð einmitt í dag, 18. apríl, vegna þess að þetta mál á sér dálitla sögu á síðustu missirum, og það er afmælisdagur þess í dag. Fyrir tveim árum, 18. apríl 1972, ræddi ég þetta mál í Sþ. í formi fyrirspurnar, en aðalumr. voru um nauðsyn þess að aðhafast eitthvað í því að græða upp Sauðlauksdalssanda. Ég eggjaði hæstv. ríkisstj. lögeggjan í þessu máli. Ég benti henni á, að hún mundi koma sér upp veglegum minnisvarða með því að taka til hendi í þessu máli og hún mundi ekki þurfa að óttast það, að því minnismerki yrði gefin nafnbótin „Ranglátur“, þó að hæstv. ríkisstj. gerði margt ranglátt í öðrum málum. En því miður hefur ekkert skeð í þessu máli. Það virðist hafa þurft tvennt til, til þess að hv. 3. þm. Vestf. fengi áhuga á málinu. - Ég gleymi því ekki, að hann var í ríkisstj., og þess hefði mátt vænta, að hann hefði látið málið eitthvað til sín taka. - Það þurfti tvennt til. Það þurfti að koma til, að við upplifðum þjóðhátíðarár, til þess að hv. 3. þm. Vestf. fengi áhuga á málinu, og það þurfti líka að koma til, að hann færi úr ríkisstj. En þrátt fyrir þetta ber að fagna því, sem orðið er, og kannske það geti orðið nokkurt fordæmi öðrum hæstv. ráðh. að fara úr ríkisstj., ef þeir verða betri og nýtari menn við það. En ég vil ljúka þessum fáu orðum með því að endurtaka stuðning minn við þetta mál, og ég vænti þess, að það fái skjótan og öruggan framgang á þingi.