Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[11:07] Virðulegur forseti. Í gærkvöldi um kvöldmatarleytið fékk ég í hendur bréf frá úrskurðarnefnd sem starfar samkvæmt lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, skipuð af ráðherra samkvæmt tilnefningum þriggja aðila, þ.e. Hæstaréttar, landlæknis og Sambands ísl. sveitarfélaga. Aðdragandi þess sem hér verður reifað í örstuttu máli er þinginu að nokkru kunnugt. Ég sendi stjórn Hollustuverndar ríkisins til úrskurðar athugasemdir vegna starfsleyfis fyrir Ísal þann 20. október sl. með vísan til mengunarvarnareglugerðar. Meiri hluti stjórnar Hollustuverndar vísaði athugasemdum mínum frá á þeim forsendum að ég ætti ekki kærurétt i málinu. Minni hluti stjórnar Hollustuverndar var hins vegar ósammála þessari niðurstöðu og gerði um það sérstaka bókun. Þennan úrskurð meiri hlutans sendi ég samdægurs til áðurnefndrar úrskurðarnefndar. Nefndin kemst í úrskurði sínum frá 18. desember sl. að sameiginlegri niðurstöðu og hér kemur örstutt tilvitnun í niðurstöðuna sem alþingismenn hafa fengið á borð sín: ,,Áður en stjórn Hollustuverndar ríkisins úrskurðaði í máli þessu bar henni samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, að kynna kæranda álitsgerð Eiríks Tómassonar prófessors og gefa honum kost á að tjá sig um efni hennar. Þar sem það var eigi gert ber að ógilda hinn kærða úrskurð og leggja fyrir stjórnina að taka kærumál þetta fyrir að nýju og fjalla efnislega um athugasemdir kæranda, enda verður framkoma stofnunarinnar gagnvart kæranda í þessu sérstaka máli eigi túlkuð á annan veg en þann að hún hafi í reynd viðurkennt kæruaðild hans.`` Úrskurðarorð nefndarinnar eru síðan eftirfarandi: ,,Framangreindur úrskurður meiri hluta stjórnar Hollustuverndar ríkisins frá 2. nóvember 1995 er úr gildi felldur og ber stjórninni að taka mál þetta til úrskurðar að efni til.`` Virðulegur forseti. Mér virðist staða málsins að felldum þessum úrskurði vera í aðalatriðum þessi: Starfsleyfið sem hæstv. umhvrh. gaf út 7. nóvember sl. er nú skilyrt. Ráðherra gaf starfsleyfið út að fengnum tillögum Hollustuverndar ríkisins án þess að stjórn stofnunarinnar hefði um þær fjallað. Stjórn Hollustuverndar ber samkvæmt úrskurðinum að fjalla efnislega um athugasemdir mínar. Leiði sú umfjöllun til annarrar efnislegrar niðurstöðu en fyrri tillögur sem ráðherra fékk í hendur, getur þurft að breyta starfsleyfinu. Þessi niðurstaða er mjög verðmæt í almennu samhengi. Tilraun meiri hluta stjórnar Hollustuverndar ríkisins til að losna undan ábyrgð með því að komast hjá því að taka efnislega á málinu og hafna því að ég hafi rétt til athugasemda hefur verið hrundið. Almannarétturinn í umhverfismálum hefur styrkst verulega við þessa niðurstöðu. Lögfræðiálitið sem meiri hluti stjórnar Hollustuverndar óskaði eftir og vísaði til í niðurstöðu sinni hefur ekki reynst bitastætt. Þessa álitsgerð fengu hv. þingmenn í hendur sem fylgiskjal fyrr í vikunni. Lagadeild Háskólans er þar í bréfhausnum og prófessor við lagadeildina undirritar. Best er að hafa sem fæst orð um þá leiðsögn. Mér þótti rétt, herra forseti, að greina Alþingi frá þeirri nýju stöðu málsins sem nú liggur fyrir að því er varðar starfsleyfi álbræðslunnar í Straumsvík og um leið aðildarrétt almennings að þessum mikilsverða þætti umhverfismála. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að gefa tækifæri til þessa nú í miklum þingönnum.

[11:11] Herra forseti. Þar sem prófessorinn sem nefndur var á ekki sæti á þinginu og til að forðast misskilning vil ég segja að í þessum úrskurði er enginn áfellisdómur um álitsgerð prófessorsins. Það er eingöngu fundið að því og á því byggt að andmælendaréttur hv. þm. var ekki virtur.

[11:11] Hæstv. forseti. Þar sem hv. 4. þm. Austurl. hefur kosið að hreyfa þessu máli í þingsölum og gera grein fyrir úrskurði úrskurðarnefndarinnar vil ég aðeins segja að ég ætla mér ekki og tel ekki rétt að fjalla um sjálfan úrskurð nefndarinnar hér, né heldur hver viðbrögð stjórnar Hollustuverndar ríkisins verða. Ég vil hins vegar benda á að niðurstaða úrskurðarnefndarinnar stangast á við álit sem umboðsmaður Alþingis gaf árið 1990 í máli þar sem umsækjandi um lán til Húsnæðisstofnunar ríkisins krafðist þess að fá að sjá lögfræðilega álitsgerð sem lá frammi í málinu. Umboðsmaður taldi ekki skylt að veita hlutaðeigandi færi á að tjá sig um þetta lögfræðilega álit þar sem um væri að ræða lagaskýringar. Þetta taldi ég rétt að kæmi fram sem hliðstætt mál. Í öðru lagi langar mig að segja að öll þau atriði sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði athugasemdir við þegar starfsleyfistillögur Hollustuverndar ríkisins lágu frammi komu einnig fram við mat á umhverfisáhrifum en þingmaðurinn kærði úrskurð skipulagsstjóra ríkisins til ráðuneytisins og ráðuneytið kvað upp úrskurð sinn 7. nóvember 1995. Þannig hefur umhvrn. í reynd nú þegar tekið efnislega afstöðu til athugasemda hv. þm. þótt eftir öðrum leiðum sé. Hollustuvernd ríkisins og skipulagsstjóri ríkisins hafa staðfest að athugasemdirnar sem fram komu frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni annars vegar við starfsleyfistillögurnar og hins vegar við úrskurð vegna mats á umhverfisáhrifum hafa verið nákvæmlega þær sömu. Samkvæmt þessu hefur ráðuneytið því í reynd þegar tekið efnislega afstöðu til athugasemda hv. þm. og starfsleyfinu verður ekki breytt. Það má svo auðvitað til frekari upplýsinga einnig benda á að hv. þm. hefur í raun komið athugasemdum sínum á framfæri og fengið umfjöllun um þær, ekki aðeins í umhvn. þar sem hann á sæti heldur og í iðnn. af því að þetta er tekið aftur upp í þinginu nú. Athugasemdirnar voru þær sömu og við starfsleyfatillögurnar og við matið á umhverfisáhrifunum. Í áliti meiri hluta umhvn. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Það er því mikilvægur áfangi að nýútgefið starfsleyfi nær til allrar framleiðslu fyrirtækisins og fagnar nefndin því. Hér er um að ræða sérstakar aðstæður þar sem verið er að stækka álbræðslu sem þegar hefur starfað um árabil. Mikil vinna hefur verið lögð í gerð umhverfismats og starfsleyfis. Með starfsleyfinu sem umhvrh. hefur gefið út er tryggt að allar þær kröfur sem gerðar eru til umhverfisverndar í mengunarvarnareglugerð nr. 48/1994, sbr. 3. gr. laga nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, séu uppfylltar. Gerir meiri hluti nefndarinnar því ekki athugasemd við afgreiðslu frv.`` Í iðnn. Alþingis var farið yfir sömu athugasemdir lið fyrir lið og meiri hluti nefndarinnar var sammála mati því sem umhvrn. hefur þegar staðfest eins og fram kemur annars vegar í mati á umhverfisáhrifum og hins vegar í starfsleyfi. Starfsmenn umhvrn. og Hollustuverndar ríkisins unnu náið með báðum þingnefndum þegar málið var þar til meðferðar og veittu munnlega sem og skriflega svör auk þess sem þeir sendu inn greinargerðir um einstaka þætti. Ég taldi rétt, hæstv. forseti, að ítreka þetta núna varðandi efnisatriði málsins þótt hér sé að vísu fyrst og fremst vakin athygli á niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Ég mun að öðru leyti ekki fjalla um hana, en ítreka að það starfsleyfi sem ég hef gefið út mun ekki breytast við þetta.

[11:15] Hæstv. forseti. Að mínum dómi snýst þetta mál ekki um starfsleyfi álversins heldur um rétt almennings til þess að gera athugasemdir. Í úrskurði þeim sem hér hefur verið til umræðu eru afar merkilegar upplýsingar, ekki síst þær að stjórn Hollustuverndar ríkisins virti ekki lagaskyldu samkvæmt stjórnsýslulögum, nr. 37/1993, um að kynna kæranda álitsgerð Eiríks Tómassonar prófessors og gefa honum kost á að tjá sig um efni hennar eins og segir í niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Hæstv. forseti. Mér finnst mjög mikilvægt að þessi úrskurður er kominn. Ég lít á þetta sem ákveðinn sigur og ákveðna vörn fyrir almenning í landinu og rétt allra til þess að gera athugasemdir við fyrirhugaðar aðgerðir stjórnvalda. Ég vil koma því á framfæri hér að fulltrúi Kvennalistans í stjórn Hollustuverndar, Kristín Einarsdóttir, var mjög ósátt við þessa málsmeðferð. Hún gerði bókun í stjórninni sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi forseta. Hún sagði: ,,Það er fráleit niðurstaða að stjórn Hollustuverndar ríkisins vísi frá athugasemdum við starfsleyfistillögur fyrir Ísal sem henni hafa borist. Sú niðurstaða er í engu samræmi við málsmeðferð til þessa. Stjórninni ber að taka erindi til efnislegrar afgreiðslu svo fljótt sem auðið er.`` Það hefur nú verið staðfest að hennar skoðun var rétt og vonandi verður þetta fordæmi fyrir aðrar stjórnir ríkisstofnana og annarra sem koma að slíkum málum. Lokaniðurstaða mín í þessu máli er sú að það er greinilegt að það þarf að kynna stjórnsýslulögin miklu betur og það ekki síst fyrir þeim aðilum sem eru kjörnir af Alþingi til þess að verja hagsmuni ríkisins og almannahag.

[11:17] Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið til að óska hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni til hamingju með þann sigur sem hér liggur fyrir. Ég óska einnig Alþingi til hamingju með þennan sigur vegna þess að með þessari niðurstöðu hefur réttur almennings til áhrifa í umhverfismálum verið styrktur mjög verulega. Það er rangt sem hæstv. umhvrh. sagði áðan að þetta mál hafi snúist um það hvort hv. þm. gæti komið athugasemdum sínum á framfæri í umhvn. eða úr þessum ræðustól. Það kemur þessu máli ekki við. Þetta mál snerist um rétt almennings til að hafa áhrif á tiltekið mál og það er úrslitaatriði. Með þessum úrskurði hafa orðið kaflaskipti í þeim málum vegna þess að úrskurðurinn segir: Allir Íslendingar eiga aðild að málinu. Íslendingar eiga allir sameiginlega andrúmsloftið sem við öndum að okkur og umhverfið í landinu. Það er niðurstaðan. Afstaða stjórnar Hollustuverndar ríkisins byggðist á áliti Eiríks Tómassonar prófessors. Því áliti er hafnað vegna þess að þar var verið að þrengja rétt almennings og þess vegna vísa ég túlkun hæstv. forsrh. á bug. Ég er algerlega ósammála henni, ég tel hana ranga. Ég vil einnig láta það koma fram, hæstv. forseti, að ég tel að staða málsins sé einnig sú sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði grein fyrir áðan. Með þessum niðurstöðum hefur verið settur fyrirvari við starfsleyfið og hæstv. umhvrh. verður að taka á því máli með formlegum hætti. Hann getur ekki sagt að málið hafi þegar verið afgreitt. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir umhvrn. og yfirvöld umhverfismála í þessu sambandi að læra af þessum úrskurði og hætta að ýta út af borðinu pappírum sem þeim líkar ekki við.

[11:20] Virðulegi forseti. Það eru örfá atriði sem hér hafa komið fram sem ég vil gera að umtalsefni. Í fyrsta lagi það sem fram kom hjá hæstv. forsrh. Ég tel að hans ummæli séu á misskilningi byggð. Úrskurðarorðin kveða á um það með skýrum hætti að stjórn Hollustuverndar ríkisins ber að taka afstöðu til athugasemda minna að efni til. Þar fyrir utan hefur hann ekki virt andmælaréttinn. Ég gerði kröfur um hvort tveggja, aðalkrafan var spurningin um efnislega afstöðu. Hún er viðurkennd og jafnframt hitt sem ég greindi stjórn Hollustuverndar frá samdægurs, þ.e. að ég teldi niðurstöðu hennar markleysu vegna þess að hún virti ekki andmælaréttinn. Hæstv. umhvrh. sagði að það væri í rauninni búið að fjalla um þetta efni af ráðuneytinu vegna þess að ég kærði niðurstöðu skipulagsstjóra í málinu. Það er mikill misskilningur að hæstv. ráðherra geti farið að bera það ferli fyrir sig. Það er reist á sérstökum lögum. Undirbúningur starfsleyfisins er samkvæmt lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit og mengunarvarnareglugerð og byggir á því. Þar ber Hollustuvernd ríkisins að skila inn tillögum. Þær tillögur liggja ekki fyrir. Það ber að taka efnislega á málinu og hæstv. ráðherra getur ekki skotið sér undan því að líta á þau efni þegar þar að kemur, auk þess sem áframhaldandi ferli með frekari málskoti til úrskurðarnefndar liggur fyrir lögum samkvæmt. Það er því alveg ljóst að það er margt eftir í þessu efni. Starfsleyfið er skilyrt og breyta þar orð hæstv. ráðherra að mínu mati engu um það. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram. Það má segja eins og sagt var við Jón Hreggviðsson forðum: Það er ekki þitt mál. Stóra málið í þessu er sem sagt réttur almennings til athugasemda um umhverfismál í víðu samhengi sem hér hefur fengist viðurkenndur og stórfelld breyting orðið með þessum úrskurði í þeim efnum.

[11:22] Hæstv. forseti. Það kom fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að málið fjallaði ekki um það hvort hv. þm. hefði getað komið skoðunum sínum á framfæri í þingi eða þingnefndum. Auðvitað fjallar úrskurðurinn ekki um það. Það sem ég var að tala um áðan er að efnisatriði málsins hafa komið mjög ítarlega fram og kæruatriðin sem hv. þm. hefur vísað bæði inn í þingið til skipulagsstjóra ríkisins og til Hollustuverndar ríkisins eru efnislega öll þau sömu. Og um þau atriði hefur verið fjallað af hálfu ráðuneytisins. 7. nóvember var kveðinn upp úrskurður um þau efnisatriði og undirritaður af ráðherra. Ég vildi láta þetta koma skýrt fram og ítreka það að starfsleyfi hefur verið gefið út. Síðan bendir hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir á það að málið fjalli um aðgengi almennings og andmælarétt. Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. þm. Enda sagði ég í upphafi að ég geri úrskurð úrskurðarnefndarinnar í sjálfu sér ekki að umtalsefni hér. Sjálfur er ég ekki að kveða neinn dóm upp í því máli, enda er það alls ekki í mínum verkahring. Stjórn Hollustuverndarinnar tekur það mál til athugunar eins og þessi úrskurður kveður á um. En auðvitað er það ráðherra sem gefur starfsleyfið út og það er á hans ábyrgð. Hann hefur farið yfir þessi efnisatriði og ég álít, án þess að geta svarað því sem lögfræðingur, að þá sé ekki annarra en dómstóla að kveða upp úr um það ef hnekkja á þeim úrskurði sem ráðherra hefur kveðið upp.

[11:28] Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til afgreiðslu er eitt stærsta einstaka verkefnið á vettvangi samgöngumála næstu ára. Vonir stóðu til þess að verkefnið fjármagnaði sig að öllu leyti sjálft, þ.e. að Spölur tæki lán til framkvæmdanna sem yrði síðan endurgreitt á tilteknum árafjölda með tekjum af veggjaldi. Þar þyrfti ríkissjóður ekki að hlaupa undir bagga. Á fyrstu skrefum verksins hefur ríkissjóður hins vegar stutt verkefnið með beinum og óbeinum hætti og það virðist nú ljóst að tæpast verður framhald á verkefninu án frekari tilhlutan ríkisins. Ég hef trú á því eftir sem áður að hér sé um skynsamlega fjárfestingu að ræða sem muni skila arði í þjóðarbúið og vegaframkvæmd sem í raun er meira aðkallandi en ýmsar áformaðar framkvæmdir í samgöngumálum aðrar. Því vil ég styðja framgang þess þótt málið hafi komið inn á þing með stuttum fyrirvara og með óheppilegum hætti til umfjöllunar rétt fyrir lok haustþingsins, auk þess sem upphæð þessarar ríkisábyrgðar á þessu stigi málsins virðist óþarflega há. Ég segi já.

[11:29] Herra forseti. Mér finnst eðlilegt að gera grein fyrir atkvæði mínu eftir þá umræðu sem átti sér stað í gær varðandi þetta mál. Málið hefur borið að á mjög óvenjulegan hátt á þingi og raunar á allt annan hátt en fyrirtækið Spölur gerði ráð fyrir. Fyrirtækið Spölur sótti um 300 millj. kr. ríkisábyrgð til ríkisstjórnarinnar fyrir einum og hálfum mánuði. Þess vegna finnst mér óeðlilegt á hvernig þetta hefur borið að á næstsíðasta degi þingsins rétt fyrir miðnætti. Hér er um allt aðra upphæð að ræða en sótt var eftir. Ég vil vekja athygli á því að annaðhvort er um að ræða að styðja ábyrgð á þessum milljarði eða ekki neitt. Ábyrgðarveitingin sem sótt var eftir upp á 300 millj. kom frá Speli. 700 millj. er tillaga ríkisstjórnarinnar vegna vegaframkvæmda. Ég segi já, herra forseti.

[11:30] Hæstv. forseti. Í febrúar sl. þegar lokaafgreiðsla þáltill. um Hvalfjarðargöng fór fram á hinu háa Alþingi sat ég hjá vegna þess að ég hef alltaf haft efasemdir um þessa framkvæmd og hvernig að málinu hefur verið staðið frá upphafi. Nú kemur í ljós að á meðgöngunni hafa forsendur breyst. Einkafyrirtækið þarf ríkisábyrgð þannig að orð standa ekki eins og upp var lagt. Fæti er stungið á milli starfs og hurðar. Hver verður næsta beiðni? Mér er spurn. Kemur sú beiðni fram níu nóttum fyrir næstu jól? Ég vona eigi að síður að blessun fylgi framkvæmdinni. Ég er sömu skoðunar og fyrir ári og greiði ekki atkvæði.

[11:38] Virðulegi forseti. Ítrekaður rekstrarhalli Ríkisspítalanna er vandamál sem ekki er tekið á með aukafjárveitingunni sem hér er lögð til. Árlegar aukafjárveitingar til stofnana sem ekki fara að fjárlögum og flatur niðurskurður heilbrigðisstofnana skapa óviðunandi agaleysi í ríkisrekstrinum og þeim sem fara að lögunum er mismunað. Stuðningur minn við tillöguna er því skilyrtur. Ég ætlast til þess að það svigrúm sem fjárveitingin skapar verði nýtt til þess að finna viðunandi lausn á rekstrarvanda en ekki síst stjórnunarvanda Ríkisspítalanna. Ég segi já.

Ef það verður ekki gert hvað ætlar hv. þm. þá að gera?

Þá styður hann ekki svipaða tillögu næsta ár.

[11:41] Virðulegi forseti. Með þessari tillögu er gengið þvert á gildandi samkomulag um byggingu D-álmu við Sjúkrahús Suðurnesja og títtnefnt minnisblað sem gengur í aðrar áttir hefur á þessu stigi málsins ekkert formlegt gildi. Þessi gjörningur er að mínu mati ólög og á engan hátt sæmandi Alþingi að ganga þannig frá málum. Því segi ég nei.

[11:42] Virðulegi forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um að taka 10 millj. kr. til baka af áformuðum byggingarframkvæmdum við hjúkrunarheimilið Fáskrúðsfirði. Það liggur ekkert formlegt samkomulag við heimamenn fyrir um þetta. Ég hef gengið ítrekað eftir því að fá að sjá eitthvert leyniplagg, minnisblað sem enginn veit hver skrifar undir og enginn veit hvað í stendur, en ekkert fengið þótt fyrirheit hafi verið gefin um annað af hálfu hæstv. heilbrrh. Það er því ljóst að gildandi samningur um byggingu hjúkrunarheimilisins Fáskrúðsfirði er í fullu gildi og því gjörsamlega fráleitt á þessu stigi málsins að lækka inneign sem er til verksins á yfirstandandi ári um 10 millj. kr. Því segi ég nei.

[11:43] Hæstv. forseti. Mér varð á í messunni áðan. Ég ætlaði að biðja um sérstaka atkvæðagreiðslu um 3. lið og ætla að leyfa mér að koma með atkvæðaskýringu eftir á, ef forseti leyfir það. Ég vil koma því á framfæri vegna lækkunar til heilsugæslustöðva í Reykjavík að hvergi á landinu er uppbygging heilsugæslustöðva jafnskammt á veg komin og á höfuðborgarsvæðinu. Ef ég man rétt eru um það bil 10 þúsund manns utan heilsugæslustöðva í Reykjavík einni. Þess vegna er algjörlega óviðunandi að þessar fjárveitingar skuli lækka með þessum hætti, enda greiddi ég atkvæði gegn því.

[11:45] Virðulegi forseti. Hér er um að ræða ákvörðun um að greiða bætur samkvæmt niðurstöðu í svokölluðu Einarsnesmáli sem var til nokkurrar umræðu í gærkvöldi. Þá voru lagðar ýmsar spurningar fyrir hæstv. fjmrh. sem kaus að svara ekki. Þannig að það verður að ræða málið rækilega síðar. Ég tel að mjög óeðlilega hafi verið staðið að því og vil ekki styðja tillöguna eins og hún liggur fyrir og greiði því ekki atkvæði. Ég áskil mér jafnframt rétt til þess, hæstv. forseti, að taka þetta mál til frekari meðferðar í þessari virðulegu stofnun bak jólum.

[11:52] Herra forseti. Hér er gerð tillaga um veiðileyfagjald að fjárhæð 500 millj. kr. í fjárlögum næsta árs. Þetta er nokkuð óvanaleg tillaga þar sem fyrir Alþingi liggur þegar tillaga um veiðileyfagjald og útfærslu þess. Við töldum hins vegar rétt að fram kæmi tillaga í þessu formi. Við bendum á að ríkisvaldið veitir eða kostar til sjávarútvegsins um 3.000 millj. kr. á ári. Ég skil mjög vel að veiðigjaldamenn ýmsir mundu ekki vilja að málið kæmi fram með þessum hætti, þ.e. sem fastmótuð tillaga um upphæð, en okkar skoðun er sú að rétt væri á þessari stundu að fram kæmi með skýrum hætti hvaða upphæð mætti hugsa sér við útfærslu á þessu nauðsynjamáli. Ég segi já.

[11:53] Hæstv. forseti. Ég vil að fram komi að ég er hlynntur veiðileyfagjaldi. Ég tel hins vegar að ekki hafi verið rætt nægilega um útfærsluna til að taka afstöðu til þessarar tillögu og greiði því ekki atkvæði.

[11:55] Virðulegi forseti. Ég styð að sjálfsögðu tillöguna en vil láta það koma fram að ég tel að þessi niðurstaða sé skelfileg afgreiðsla á málefnum Alþingis. Ótrúlegt sinnuleysi virðist ríkja um þessa stofnun hjá þingmönnum yfirleitt, nema í orði þegar þeir koma upp í þennan stól. Ég harma þessa niðurstöðu, hæstv. forseti, og tel hana mjög veika. Ég skora á forseta og forsætisnefnd að beita sér fyrir því á nýju ári að betur verði tekið á málefnum Alþingis en gert er í þessari tillögu.

[12:14] Virðulegi forseti. Hér kemur til atkvæða brtt. varðandi framlag til Ríkisspítalanna og seinna á því sama skjali sem við erum með fyrir framan okkur eru tillögur sem varða Sjúkrahús Reykjavíkur. Af því tilefni vil ég segja að ég er nokkuð sannfærður um að ákvörðun og afstaða meiri hlutans í þessu máli varðandi sjúkrahúsin í Reykjavík þýðir það að allt þetta ár verður viðvarandi spenna milli yfirstjórnar spítalanna og starfsfólks spítalanna annars vegar og heilbrrn. hins vegar. Ég er sannfærður um það að heilbrrn. og fjmrn. ráða ekkert við dæmið á þeim forsendum sem hér eru lagðar upp. Við bætist þessi sérkennilegi pottur, verðlaunapottur upp á 150 millj. sem er talinn einhvers staðar inni í fjmrn. og er ætlaður sem verðlaun til þess að reka fólk úr starfi hjá spítölunum. Ég tel að hér sé um að ræða stórhættulega afgreiðslu og sú tala sem liggur fyrir varðandi halla á fjárlögunum upp á 3,9 milljarða kr. er vitleysa. Það er hægt að rökstyðja það með mörgum dæmum en spítalarnir eru besta sönnun þess og það mun sjást þegar menn greiða atkvæði um fjárlagafrv. fyrir árið 1997. Þetta er fráleit niðurstaða, hæstv. forseti, en ég styð að sjálfsögðu þessa tillögu minni hlutans sem er í áttina.

[12:15] Hæstv. forseti. Samkvæmt yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem hæstv. heilbrrh. hefur gefið fyrir hennar hönd, þá mun fjárhagsvanda sjúkrahúsanna ekki mætt með innritunargjöldum eða gjaldtöku á sjúklinga frá því sem þegar hefur verið ákveðið. Ljóst er að sjúkrahúsin munu standa frammi fyrir miklum vanda á komandi ári sem gæti leitt til samdráttar í starfsemi, lengri biðlista, uppsagnar starfsfólks og auknu starfsálagi á þá sem eftir starfa. Þrátt fyrir vilja hæstv. heilbrrh. um hið gagnstæða óttast ég að með fjársveltifrv. ríkisstjórnarinnar gagnvart sjúkrahúsunum sé settur aukinn þrýstingur á einkavæðingu heilbrigðisþjónustunnar. Slíkt má ekki gerast því að það er ávísun á aukna mismunun í samfélaginu. Því styð ég að sjálfsögðu þær breyingartillögur sem hér eru settar fram til þess að ráða bót á þessum vanda. Ég segi já.

[12:17] Virðulegi forseti. Tillaga meiri hlutans um niðurskurð á sjúkrahúsum á höfuðborgarsvæðinu felur í sér að þjónustu og öryggi sjúklinga er stefnt í hættu auk þess sem álag á starfsfólk og aðbúnaður þess er orðinn óverjandi og vinnuskilyrði fyrir neðan velsæmismörk. Vegna fjölda uppsagna, lokana deilda og samdráttar í þjónustu sem við blasir er álitamál hvort þjónusta og öryggi sjúklinga er réttu megin við öryggismörk. Þetta er gersamlega óverjandi ástand og óábyrg stefna sem engum raunsparnaði mun skila. Ég segi nei.

[12:18] Virðulegi forseti. Það er vissulega fagnaðarefni að hæstv. heilbrrh. og ríkisstjórnin í heild hefur fallið frá hugmyndum og áformum og tillögum um sérstök innritunargjöld, sérstakan aðgöngumiða að sjúkrahúsum í landinu og m.a. þess vegna er þessi lækkun á sértekjum tilkomin. Eftir sem áður er inni í þessari tölu áform hæstv. heilbrrh. um sértekjur á kvennadeild Landspítalans og þá einkanlega á glasafrjóvgunardeild þrátt fyrir það að heilbrrh. hafi lýst því yfir og lofað því í þessum ræðustól að sú hækkun yrði óveruleg og eingöngu 5--10%. Ég geng út frá því að hún standi við þau loforð að réttur þessa sjúklingahóps verði ekki fótumtroðinn heldur að hann geti notið þeirrar þjónustu sem honum ber eins og aðrir hópar og aðrir þegnar þessa lands. Eftir sem áður er þessi tala um auknar álögur á þennan sjúklingahóp enn þá inni í frv. Þess vegna get ég ekki stutt þennan lið og segi nei.

[12:23] Virðulegi forseti. Þessi tillaga felur í sér að könnun fari fram á áhrifum sparnaðaraðgerða á sjúkrahúsum sl. tvö ár á þjónustu og heilsufarslegt öryggi sjúklinga, vinnuskilyrði og heilsu starfsfólks auk raunsparnaðar fyrir ríkissjóð. Miðað við það neyðarástand sem blasir við spítölum á höfuðborgarsvæðinu er þessi tillaga nauðsynleg. Hér er aðeins um 2 millj. kr. að ræða og ég vek athygli hæstv. heilbrrh. á því að verði tillagan felld mun ég beita mér fyrir því að það verði flutt beiðni um skýrslu um að þetta ástand verði kannað þannig að það þýðir ekki fyrir hæstv. heilbrrh. að kvarta eftir á og tala um að peninga vanti í slíka könnun. Nú er tækifæri. Ég segi já.

[12:26] Virðulegi forseti. Sérstök ástæða er til þess að hafa áhyggjur af því hvernig hæstv. heilbrrh. hefur meðhöndlað málefni St. Jósefsspítala. Hann er síst af öllu ofhlaðinn fjárframlögum og hefur verið rekinn með halla af þeim sökum á umliðnum árum og brýnt að bæta þar úr og tryggja rekstraröryggi hans. Þessi tillaga gerir ekki ráð fyrir því. Þvert á móti verður áframhaldandi óöryggi í þjónustu og hlutverki spítalans á komandi fjárlagaári og það er auðvitað ekki nógu gott og því segi ég nei.

[12:28] Hæstv. forseti. Hér er um að ræða óskilgreinda ráðstöfun fjármuna. Ég vil að fram komi að ég hef meira en litlar efasemdir um hagræðingarátök hæstv. fjmrh. eins og hann hefur lýst þeim samkvæmt nýsjálenskum frjálshyggjuforskriftum. Í skýringum með þessari grein hefur verið talað um varanlega hagræðingu, varanlegar lausnir og er þar skírskotað til biðlauna. Að sjálfsögðu á að virða biðlaunarétt og gera ráð fyrir slíkum fjármunum. Ég get hins vegar ekki stutt óskilgreindan brottrekstrarsjóð eins og hér virðist vera um að ræða og greiði ekki atkvæði.

[12:30] Virðulegi forseti. Með þessari tillögu sem flutt er af formönnum þingflokka annarra en Kvennalistans er verið að leggja til hækkun framlags til þingflokkanna um 25 millj. kr. Þar sem fáir voru í þingsölum þegar fulltrúi Kvennalistans í fjárln. gerði grein fyrir afstöðu Kvennalistans til málsins vil ég taka fram eftirfarandi: Við kvennalistakonur erum þeirrar skoðunar að það sé eðlilegt og æskilegt að stjórnmálaflokkar fái framlög til starfsemi sinnar og höfum við margsinnis staðið að tillögum um það efni. Hins vegar er rétt að minna á að Kvennalistinn hefur gagnrýnt hvernig staðið er að skiptingu þessa liðar og skort á lögum og reglum um fjárframlög til stjórnmálaflokka. En meginástæðan fyrir því að við kvennalistakonur stöndum ekki að tillögu um hækkun þessa liðar nú er sú að hv. þm. stjórnarflokkanna hafa ekki treyst sér til að standa að fullu við nýsett lög um greiðslu bóta til þolenda ofbeldisbrota og sparað með því 15 millj. kr. á næsta ári. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu höfnuðum við að flytja tillögu um 25 millj. kr. hækkun til þingflokkanna. Hér er því fyrst og fremst um táknræna aðgerð að ræða af okkar hálfu. Við munum því sitja hjá.

[12:38] Herra forseti. Atkvæðagreiðsla þessi gengur út á að gera ráð fyrir því í fjárlögum að komugjöld sjúklinga á heilsugæslustöðvar hækki um, að því er frést hefur, 17% hjá almenningi en 50% hjá gömlu fólki og öryrkjum. Þetta er sú innheimta sem Framsfl. kallaði sl. fjögur ár sjúklingaskatta og lofaði að berjast gegn. Nú er þessi sami flokkur að hækka þessi gjöld um 17--50%. Það eru ekki rök fyrir slíkum hækkunum og ég segi nei.

[12:39] Herra forseti. Eitt af heitustu deilumálum þessa hausts voru innritunargjöld. Ríkisstjórnin heyktist á þeim áformum og sömuleiðis tókst að lagfæra ýmsa hluti sem hún gerði tillögur um í svokölluðum bandormi. Hér er hins vegar gert ráð fyrir því að leggja sérstaka sjúklingaskatta á gamalt fólk og aðra sem þurfa að skipta við heilsugæslustöðvar. Ég tel að það sé nauðsynlegt í tilefni af þessu, hæstv. forseti, að velta því fyrir sér hvort ekki beri að takmarka reglugerðavald sem heilbrigðisráðherrar hafa til þess að leggja á komugjöld til heilsugæslustöðva. Það er annað mál, hæstv. forseti, en ég segi nei við þessari tillögu.

[12:40] Hæstv. forseti. Ég tel að farið hafi verið inn á mjög vafasamar brautir þegar farið var að krefjast innritunar- eða aðkomugjalda hjá heilsugæslustöðvum fyrir fáeinum árum. Ég tel að þessi gjöld eigi að fella algerlega niður, ekki hækka þau, og segi nei.

[12:41] Herra forseti. Hér er verið að hækka komugjöld á heilsugæslustöðvar. Gjöldin sem innheimt eru nú þegar eru mörgum efnalitlum einstaklingum, lífeyrisþegum og stórum barnafjölskyldum ofviða og veit ég að komum þeirra hefur fækkað á heilsugæslustöðvar í Reykavík. Ég tel ekki hæfa að hækka þessi gjöld meira en nú er. Ég segi nei.

[12:47] Virðulegi forseti. Einn gallinn við þau fjárlög sem verið er að afgreiða núna er sá að það verður ekki hægt að lesa saman ríkisreikninginn fyrir árið 1996 og fjárlögin vegna þess að þar eru svo margir óskiptir liðir sem dreifast síðan yfir allan ríkisreikninginn. Þar af leiðandi verða þessi gögn sem þurfa að vera samanburðarhæf ekki gagnsæ. Þetta kemur t.d. fram í lið 5.12 sem við erum að greiða atkvæði um. Þetta er afar sérkennileg fjárlagagerð verð ég að segja, hæstv. forseti. Þó að það sé göfugt markmið að lengja fjárlagatímabilið, er aðferðin alveg ótrúleg og mjög sérkennilegt að fjmrn. skuli standa að vinnubrögðum af þessu tagi.

[12:50] Virðulegi forseti. Nú liggja fyrir um það bil niðurstöðutölur fjárlaga og lánsfjárlaga fyrir næsta ár. Gangi áform eftir verður halli ríkissjóðs rétt innan við 4 milljarðar árið 1996 eða sem svarar 0,8% af landsframleiðslu og er það þá minnsti halli frá 1984. Útgjöld lækka í hlutfalli við landsframleiðslu um 1,5% frá árinu 1995 eða úr 27,1% í 25,6% og hefur útgjaldahlutfallið ekki verið lægra síðan 1987. 

[12:51] Virðulegur forseti. Afstaða Kvennalistans til frv. markast fyrst og fremst af eftirfarandi atriðum: Í fyrsta lagi vantar í þetta frv. með öllu einhverja sönnun þess að hér sé að aukast skilningur á kvenfrelsi og nauðsyn þess að jafna stöðu kvenna og karla í samfélaginu. Í öðru lagi verður augljós bið á því að hv. þingmenn stjórnarflokkanna standi við fögur fyrirheit í síðustu kosningabaráttu um eflingu menntunar og rannsókna í landinu. Í þriðja lagi er það svo aðförin að heilbrigðis- og tryggingakerfi landsmanna sem staðfest er með tölum í þessu frv. Kvennalistinn gagnrýnir harðlega vinnubrögðin við undirbúning og umfjöllun um frv. til fjárlaga 1996, sérstaklega að því er varðar þann stóra kafla sem tekur til um 40% á útgjaldahlið frv. í heilbrigðismálum. Frumvarpstillögur voru illa undirbúnar og óraunhæfar og breytingar á niðurskurðar- og hagræðingaráformum komu fram á tólftu stundu. Þær fengu allt of litla umfjöllun í nefnd og við umræður í þingsal. Auk þess er einstaklega erfitt að átta sig á áhrifum þeirra á niðurstöður frv. vegna ruglingslegrar uppsetningar. Öll meðferð þess máls er þinginu til vansæmdar. Ég greiði ekki atkvæði.

[12:52] Virðulegi forseti. Með þessu fjárlagafrv. sem nú er verið að afgreiða er allt velferðarkerfið á Íslandi sett í spennitreyju og það verður afar erfitt fyrir starfsmenn heilbrigðisstofnana og félagslegrar þjónustu á Íslandi að búa við þennan veruleika allt næsta ár. Ég spái því að fyrir hæstv. heilbrrh. og aðra ráðherra verði það erfitt verkefni að framkvæma þessi fjárlög, að ekki sé meira sagt. Í öðru lagi er ljóst að sá halli sem hér er verið að tala um og hæstv. fjmrh. talar um eins og þegar ákveðinn veruleika, mun ekki standast. Það er alveg ljóst að það eru svo mörg göt og svo margir þættir óljósir í fjárlögunum að hallinn verður mun meiri heldur en hér er talað um. Forsendur fjárlaganna eru veikar mjög víða. Auk þess er það þannig, hæstv. forseti, að fjárlögin eru gölluð að því leytinu til að þar hafa aldrei verið eins margir safnliðir og gert er ráð fyrir hér og vald fjmrn. yfir einstökum fagráðuneytum hefur aldrei eins mikið og samkvæmt þessum fjárlögum sem nú er verið að afgreiða. Það er í fullri mótsögn við ítrekaðar yfirlýsingar hæstv. fjmrh. um að ráðuneytin og stofnanirnar eigi að vera sjálfstæðar að því er þetta varðar. Ég er því sannfærður um að niðurstaða ársins 1996 verður ekki sú sem hæstv. fjmrh. lýsti áðan. En það er best að spyrja að leikslokum.

[12:54] Herra forseti. Það er ekki verið er að afgreiða gott fjárlagafrv. á hinu háa Alþingi. Flestar tillögur stjórnarandstæðinga sem hefðu betrumbætt fjárlögin voru felldar. Þó náðist fram nokkur leiðrétting í umfjöllun um fjárlagafrv. og önnur mál því tengdu. Eftir stendur að þetta frv. endurspeglar alvarlega aðför að velferðarmálum hérlendis og felur í sér ranga stefnu í grundvallaratriðum. Ég greiði því ekki atkvæði.

[12:55] Herra forseti. Hæstv. fjmrh. talaði áðan eins og hann væri að lýsa árangri af ríkisbúskap á árinu 1996. Það virðist hafa farið fram hjá hæstv. ráðherra að það ár er ekki hafið enn. Það færi betur að skýra frá árangrinum þegar árinu er lokið. Ég fagna hins vegar þeirri yfirlýsingu sem hæstv. fjmrh. gaf um markmið sín í stuttu, afmörkuðu máli áðan því að þeim mun auðveldara verður að bera efndirnar saman við árangurinn þegar árinu er lokið. Það er mjög einkennilegt, þegar menn hugsa til þess að um er að ræða ár þar sem í fyrsta sinn er spáð auknum hagvexti upp á 3,5% eftir langt kyrrstöðuskeið, að það ár skuli hæstv. ríkisstjórn nota til þess að taka með þeim hætti á málefnum velferðarkerfisins sem ekki á sér nein fordæmi. Og það er líka umhugsunarvert að slíkt uppgangsár skuli eiga að nota til þess að taka sérstaklega á kjörum aldraðra og fatlaðra til skerðingar. Það er það sem einkennir þetta fjárlagafrv. öðru fremur.

[12:56] Herra forseti. Það er ástæða til þess að minna á það þegar við ljúkum afgreiðslu fjárlaga á þessu ári að þessi þjóð er sokkin í skuldir. Við borgum í afborganir og vexti til erlendra lánardrottna 35 milljarða kr. Það samsvarar öllum útgjöldum menntmrn., félmrn. og dómsmrn. Þessi skulduga þjóð er þess vegna fyrst og fremst í vandræðum fjárhagslega vegna fortíðarvandans. Það er ótímabært að ræða um niðurstöður fjárlaga næsta árs en Þjóðhagsstofnun spáir því að viðskiptajöfnuður snúist til verri vegar úr jákvæðum í neikvæðan upp á um það bil 7 milljarða. Þess vegna hefði þurft að taka á í ríkisfjármálum og beita þessu stjórntæki í átt til ráðdeildar og aðhaldssemi. Það er tímanna tákn að þrátt fyrir stórauknar tekjur í ljósi aukins hagvaxtar hefur hæstv. fjmrh. og ríkisstjórn mistekist þetta. Það eru stjórnarandstöðuflokkarnir sem leggja fram tillögur um sparnað til þess að ná auknum jöfnuði í ríkisfjármálum. Þetta frv. dugar ekki og ég greiði þess vegna ekki atkvæði.