Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins í tilefni af bréfi sem okkur þingmönnum Norðvesturkjördæmis barst í gær. Það er ákall frá kennurum verknámsdeilda fjölbrautaskólanna í kjördæminu, þ.e. á Akranesi, Ísafirði og Sauðárkróki, vegna niðurskurðar á framlögum til verknáms í framhaldsskólum landsins. Þessi niðurskurður bitnar harðast á minni skólum á landsbyggðinni þar sem iðnnámið er einn mikilvægasti þátturinn í námsframboðinu. Í bréfi kennaranna segir, með leyfi forseta: „Iðnnám er í eðli sínu dýrt nám. Nemendur eru vegna öryggissjónarmiða fáir og aðstaða og búnaður dýr. Nú þegar á iðnnám undir högg að sækja í þessum skólum. Nái þessi niðurskurður fram að ganga er augljóst að framhaldsskólar í kjördæminu verða að skera niður í iðngreinum og jafnvel að fella þær út.“ Á fundi fjárlaganefndar með fulltrúum menntamálaráðuneytisins í morgun og einnig fulltrúum menntamálanefndar kom fram að fulltrúar menntamálaráðuneytisins höfðu í tillögum sínum gert ráð fyrir að 500 millj. kr. þyrfti til viðbótar á næsta ári til framhaldsskólanna samkvæmt gildandi reiknilíkani um kostnað og einnig samkvæmt spá þeirra um nemendafjölda. Svar fjármálaráðuneytisins var hins vegar að í stað 500 millj. kr. fengi framhaldsskólinn einungis 200 millj. kr. og yrði fjármagnið að skiptast á skólana samkvæmt því. Fjárlagaramminn væri sjálfur samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar og því á ábyrgð hennar. Frú forseti. Ég vek athygli á þessu bréfi kennaranna og skora á meiri hluta Alþingis að beita sér fyrir því að þessi niðurskurður verði leiðréttur.

Frú forseti. Hér er hreyft afar stóru og mikilvægu máli sem nokkuð hefur verið á dagskrá í þinginu. Við ræddum málið töluvert í 1. umr. um fjárlagafrumvarp næsta árs. Við höfum rætt þetta töluvert í fjárlaganefnd og eins og fram kom í máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar að síðast á fundi í morgun fórum við yfir gögn með menntamálaráðuneytinu. Ég er klár á því, frú forseti, að allir nefndarmenn, bæði í fjárlaganefnd og menntamálanefnd, hafa áttað sig á því hve grafalvarlegt þetta mál er. Það blasir við að skera á niður um 300 millj. kr. í framhaldsskólum landsins. Það blasir líka við að það kemur hlutfallslega verst niður á litlu skólunum þar sem mikið er lagt upp úr verknámi. Þetta mál er þess eðlis að víðtæk pólitísk samstaða þarf að nást um að þetta verði leiðrétt. Til okkar hafa streymt upplýsingar um málið. Eins og ég sagði áðan, frú forseti, trúi ég ekki öðru en allir hv. þingmenn í menntamálanefnd og fjárlaganefnd hafi áttað sig á alvarleika málsins. Það blasir við að við höfum í mörg ár svelt verknámsskóla. Á því var að vísu gerð leiðrétting árið 2004. Það rétti nokkuð hlut þeirra en engan veginn nægjanlega. Þeir hafa ekki fengið að njóta þess vegna þess að fram að þessum degi hafa þeir þurft að nota það sem þeir hafa hagnast af því til að greiða niður uppsafnaðan eldri halla. Til framtíðar litið voru skólarnir jafnvel farnir að horfa til þess að geta farið að njóta þess sem breytt var 2004 en með þeim tillögum sem hér liggja fyrir er það allt dregið til baka. Frú forseti. Það er mikilvægt að víðtæk pólitísk samstaða náist um að snúa þessari óheillaþróun við.

Virðulegi forseti. Ég lýsi yfir furðu minni á þessari uppákomu. Hv. málshefjandi Jón Bjarnason situr í fjárlaganefnd. Málið er í höndum fjárlaganefndar. Það hefur verið unnið að málinu í þrjár vikur. Honum er fullkunnugt um það. Það vita það allir. Honum er líka fullkunnugt um að alger samstaða er í fjárlaganefnd um að vinna að málinu til heilla þessum skólum. Það er enginn ágreiningur þar. Síðast í morgun sátum við ásamt menntamálanefnd á fundi. Þar var enginn ágreiningur heldur. Málið er hins vegar flókið og erfitt viðureignar vegna þess að reiknimódelið þarf mjög náinnar skoðunar við. Það hefur verið samkomulag í meira en áratug milli menntamálaráðuneytis og fjárlaganefndar um að allar þær breytingar sem gerðar væru skyldum við reyna að gera í sátt. Hv. fyrirspyrjandi veit að við erum að vinna að þessu. Hann veit það að við höfum dag eftir dag farið í gegnum þetta. Hann veit að það er einlægur vilji okkar að leysa þetta. Það er ekki, virðulegur forseti, til að hjálpa skólunum sem menn koma með svona umræðu. Það er bara til þess að reyna að taka viðkvæmt mál sem allir eru að vinna að og reyna að fleyta einhverjar pólitískar kerlingar. Það er ámælisvert. Þetta er bara til að tefja störf þingsins en ekki til að upplýsa eitt eða neitt.

Hæstv. forseti. Vinna við fjárlagagerðina stendur yfir. Eitt af þeim verkefnum sem fjárlaganefnd hefur undir höndum er að skoða þær breytingar sem gerðar hafa verið á reiknilíkani framhaldsskólanna. Þar er um mjög stórt mál að ræða og mikilvægt að nefndarmenn í fjárlaganefnd og menntamálanefnd séu vel að sér um þær breytingar sem gera þarf. Þess vegna var fundað sameiginlega í fjárlaganefnd og menntamálanefnd í morgun með fulltrúum menntamálaráðuneytisins til að menn gætu gert sér glögga mynd af þeim breytingum sem þar eiga sér stað. Þetta er gert í góðri samvinnu við hæstv. ráðherra og ráðuneytið. Í raun stendur sú vinna yfir núna og ég tel litla ástæðu til að taka þetta mál upp með þessum hætti í þingsal meðan reynt er að leysa málið á þverpólitískum vettvangi í þingnefnd. En hver verður að hafa sinn hátt á því. Ég vil minna á í þessu sambandi að við höfum nýlega samþykkt stefnumótandi byggðaáætlun til fjögurra ára þar sem kveðið er á um nýja forgangsröðun. Þar er fyrsti punkturinn hækkun menntunarstigs á landsbyggðinni og öflugri menntastofnanir. Ef stefnumótandi byggðaáætlun til fjögurra ára á að hafa einhverja þýðingu þá er ljóst að þess verður að sjást stað í fjárlögum viðkomandi árs. Við höfum samþykkt stefnumótandi byggðaáætlun, allir flokkar, og það er mikilvægt að þær áherslur endurspeglist í fjárveitingum. Ég legg áherslu á að í þeirri vinnu sem fram undan er innan fjárlaganefndar höfum við þá byggðaáætlun sem nú er í gildi til hliðsjónar. Það er unnið að þessu máli í mjög góðu samstarfi við hæstv. menntamálaráðherra og ráðuneyti hennar og mikilvægt að við náum góðri lendingu í því.

Hæstv. forseti. Engum þarf að koma á óvart þó menn sýni viðbrögð við þeirri stefnumótun sem birtist í fjárlagafrumvarpinu. Hún er á skjön við það sem við lögðum upp með sameiginlega. Ég held að byggðaáætlun hafi verið samþykkt samhljóða í þinginu þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Á gildistíma byggðaáætlunar skulu stjórnvöld hafa þrjú meginatriði að leiðarljósi: a. Að stórefla menntun á landsbyggðinni. b. Að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni.“ - Og svo framvegis. Því miður er ekki hægt að sjá það á markmiðum menntamálaráðuneytisins í þessum málum að það hafi tekið mið af byggðaáætlun sem þingheimur var sammála um að leggja áherslu á. Þess vegna er ekki undarlegt að fram komi í bréfi kennaranna til okkar þingmanna Norðvesturkjördæmis, með leyfi forseta: „Á sama tíma og eftirspurn eftir iðnmenntuðu fólki hefur aukist er kreppt að skólum með þessum aðgerðum. Nú langar okkur undirritaða að spyrja ykkur þingmenn þessa kjördæmis hvernig geti staðið á þessari vitleysu.“ Það er ekkert skrýtið þó svona sé spurt þegar stefnumörkunin liggur fyrir. Það verður að segjast eins og er að okkur sem erum í fjárlaganefnd kom á óvart að þessi staða skyldi koma upp í fjárlagafrumvarpinu. Ég trúi því og treysti að menn séu sammála um það í fjárlaganefnd að taka á þessu vandamáli. Sá fundur sem var í morgun var m.a. til að upplýsa það. Ég held að menn hljóti að reyna að sameinast um að snúa ofan af þessu máli eins og það liggur fyrir núna.

Frú forseti. Ég get ekki annað en tekið undir það sem fram kom í ræðu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar vegna þeirrar umræðu sem hér er farin af stað. Ég skil ekki þetta upphlaup hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni, að vera að blása upp þetta mál, sem allir eru sammála um að þurfi að leysa. Allir fulltrúar í menntamálanefnd og allir fulltrúar í fjárlaganefnd. Það liggur fyrir samstaða hjá fulltrúum allra stjórnmálaflokka um að reyna að leysa þessi mál. Ég hefði frekar haldið að hv. þm. Jón Bjarnason mundi koma hingað upp til að ræða um stöðu verk- og starfsnáms í íslenska menntakerfinu. Hann gerir það ekki. Þar eru vandamál, það liggur alveg fyrir. Starfs- og verknám hefur orðið undir í samkeppninni við bóknám. En ég hef saknað þess að einhverjar tillögur kæmu frá hv. þingmanni sem leitt gætu til að starfsnám og tækninám yrði metið til jafns við bóknám. Ég hlakka til að heyra sjónarmið hv. þingmanns í þessum málaflokki en þetta eru verkefni sem við þurfum að vinna að. Ég vil benda á það, úr því að hv. þingmaður nefndi það ekki, að nýlega kom út skýrsla svokallaðrar starfsnámsnefndar sem starfaði undir forustu rektors Fjöltækniskólans og varaformaður þeirrar nefndar var skólameistari Iðnskólans í Reykjavík. Þar er lagt til að starfsnám og tækninám verði sett á sama stað og bóknámið og þetta eru tillögur sem við eigum að ræða í þinginu en ekki einhverja fjármuni sem þarf á einu ári inn í þennan málaflokk. Það verður að horfa til framtíðar og ræða tillögur sem eru til þess fallnar að rétta þennan kúrs um alla framtíð, ekki bara til að leysa einhvern tímabundinn vanda.

Frú forseti. Það er furðulegt að heyra stjórnarliða amast við því að þetta mál sé tekið upp og þrýst á um lausn þess. Það er það sem verið er að gera hér. Allt slíkt er kallað upphlaup af hálfu stjórnarliða af því að þeim finnst auðvitað óþægilegt að athygli dragist að því hver frammistaða ríkisstjórnarinnar er og hvað stendur í stjórnarfrumvarpinu. Það er raunverulegt vandamál og það sem verið er að segja hér er að þetta mál verður að leysa. Það er tekið upp til þess að skapa þrýsting á að það verði leyst. Það er eitthvað nýtt hér í þingsölum ef ekki má taka upp mál og berjast fyrir því að þau hljóti úrlausn. Stjórnarliðar verða því að gera betur en þetta þó að þeir skammist sín fyrir sitt eigið fjárlagafrumvarp. Auðvitað er metnaðarleysið alveg dæmalaust í því sem birtist frá menntamálaráðuneytinu og í tillögum þess eða vinnubrögðum stjórnarliðsins að þessu fjárlagafrumvarpi. Það að verknámið skuli vera svona svelt og svona að því búið ofan í allt talið undanfarin ár um að það verði að fá forgang, ég tala nú ekki um verknám á landsbyggðinni þar sem aðsóknin hefur þó helst haldist uppi, er auðvitað alveg dæmalaust. Ég skil vel að þeir séu ekki stoltir af þessu, stjórnarþingmennirnir, hvort heldur er í Norðvestur- eða Norðausturkjördæmi. Það þarf ekki litlu skólana til. Ég heimsótti Verkmenntaskólann á Akureyri sem er flaggstofnun í þessum efnum hvað varðar verknám og fjarkennslu á sviði verknáms í landinu, einn stærsti framhaldsskóli ef ekki stærsti framhaldsskóli landsins með 1.200 nemendur, hann býr líka við miklar þrengingar. Þar á meðal er alls ekki að honum búið eins og skyldi til þess að hann geti áfram verið sá brautryðjandi og sú flaggstofnun á sviði verknáms og náms í fjarkennslu og hann hefur verið. Það er nú allur metnaðurinn sem þarna á í hlut. Þetta þarf einfaldlega að laga og það er dálítið dapurlegt, frú forseti, að ráðherrabekkirnir skuli vera jafnþunnskipaðir og raun ber vitni.  
             Ég mótmæli því að nokkuð sé við það að athuga að þetta mál sé tekið upp undir þeim formerkjum sem hér er gert til þess að krefjast lausnar á því.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með þeim félögum mínum sem hér hafa talað að það er nokkuð einkennilegt upphlaup sem hér á sér stað, ekki síst í ljósi þess að nefndir þingsins sem hafa yfir þessum málum að segja eru að vinna mjög vel að úrlausn mála og þar nefni ég hv. fjárlaganefnd sem og menntamálanefnd. Við áttum mjög góðan fund í morgun, báðar þessar nefndir, með fulltrúum úr menntamálaráðuneytinu. Ég ítreka að það er algjör samstaða um að leysa málið og þess vegna tek ég ekki undir orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um að okkur finnist eitthvað óþægilegt að ræða þetta mál. Okkur finnst það ekkert óþægilegt. Við erum hins vegar á fullu að leysa það á vettvangi þingsins, það er í eðlilegum farvegi í nefndum Alþingis.  Hins vegar get ég alveg sagt að við erum með þá stefnu að styðja vel við verknám í landinu 

Hæstv. forseti. Um það hefur verið tekin pólitísk ákvörðun af þessari ríkisstjórn að hækka skuli menntunarstig þjóðarinnar. Ef fylgja á þeirri pólitísku stefnumörkun eftir og þeirri pólitísku stefnumörkun sem kemur fram í byggðaáætlun leggja menn ekki fram fjárlagafrumvarp með þeim hætti sem gert hefur verið hér. Menn leggja ekki fram fjárlagafrumvarp þar sem framhaldsskólarnir eru skornir á þeim nótum sem gert er í því fjárlagafrumvarpi sem við höfum í höndunum og erum að tala um, bæði í þingsölum og í nefndum þingsins. Auðvitað þurfa stjórnarliðar að átta sig á því að það er eðlilegt að gagnrýni komi, bæði utan úr samfélaginu frá því fólki sem á að starfa undir þessum kringumstæðum og ekki síður frá okkur sem sitjum á Alþingi Íslendinga. Það er auðvitað til minnkunar fyrir ríkisstjórnina að hún skuli vera að reyna að lappa upp á fjárlagafrumvarpið á þessum nótum. Af hverju standa menn ekki fyrir því og segja að það hafi orðið mistök og leiðrétta þetta í eitt skipti fyrir öll? Þetta er spurning um 300 milljónir sem menntamálaráðuneytið þarf að skera niður. Af hverju segja menn ekki að það hafi orðið mistök og þau verði leiðrétt? Af hverju þarf marga langa fundi í nefndum þingsins til að ræða þetta fram og til baka ef þetta eru mistök? Þetta er í öllu falli á skjön við það sem hér hefur verið samþykkt, þetta er líka á skjön við það sem ráðherrar hafa sagt í hátíðaræðum um stöðu verknáms og starfsnáms í landinu. Það er fullkomlega eðlilegt að menn rukki stjórnarliða um þá pólitísku stefnu sem þeir þykjast fylgja. Það er auðvitað þyngra en tárum taki að maður skuli þurfa að horfa á hagræðinguna innan framhaldsskólakerfisins á þeim nótum sem við fáum upplýst að hún sé orðin núna. Það er búið að skera þar hvern skólann af öðrum inn að beini og skilaboð fjárlagafrumvarpsins núna eru svo köld að það er fullkomlega eðlilegt að við fáum ákall af því tagi sem sent var til þingmanna Norðvesturkjördæmis í gær. Því ákalli 

Frú forseti. Þetta mál snýr með þeim hætti að mér að við fáum bréf, ákall frá kennurum við starfsmennta- og verknámsbrautir á Norðurlandi vestra og ég spyr: Er eitthvað að því að taka þetta mál hér upp? Ég get ekki séð það. Mér finnst ekki við hæfi að tala um að eitthvert upphlaup sé í gangi þegar við fáum ákall um það að ef þetta mál gengur eftir eins og ríkisstjórnin hefur lagt upp með muni starfsnám leggjast af og verknám í heilu kjördæmi. Mér finnst þetta vera alveg þess virði að ræða það á þinginu. Ég get tekið undir með hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni að víða er pottur brotinn hvað varðar verknám og að taka þurfi á þessum málaflokki. Það er einfaldlega svo að verknám hefur setið eftir í hinni svokölluðu menntasókn sem hæstv. menntamálaráðherra hefur staðið fyrir og því þurfum við að breyta. Við sjáum það víða að skólar á landsbyggðinni sem hafa verknám með höndum hafa setið eftir. Við fréttum það, þingmenn Norðvesturkjördæmisins, að Menntaskólinn á Ísafirði hefði orðið fyrir á annan tug prósentna í niðurskurð. Það þarf að taka þessi mál upp og ég sé ekkert að því að þau séu rædd hér, alls ekki. Mér finnst miður að menn skuli ekki taka þessa umræðu með jákvæðari hætti en raun ber vitni þegar verið er að ræða málefni landsbyggðarinnar og verknámsins, eins og þingmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafa gert. Það er kannski tímanna tákn með þingmenn Framsóknarflokksins, þeir vilja nú helst ekki ræða neitt varðandi málefni landsbyggðarinnar og formaður flokksins hefur sagt í riti að flokkurinn stefni í rauninni að því að reisa hér borgríki og hafi einfaldlega gefist upp á byggðastefnunni. En það höfum við í Frjálslynda flokknum ekki gert.

Forseti vill geta þess að mál heilbrigðisráðherra, sem eru 8.–11. dagskrármál, verða tekin fyrir klukkan þrjú í dag.

Frú forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu á þingskjali 307 um afnám refsiákvæða vegna ærumeiðinga. Tillagan gerir ráð fyrir að dómsmálaráðherra verði falið að vinna að endurskoðun XXV. kafla almennra hegningarlaga og 26. gr. skaðabótalaga, er miði að því að refsingar vegna ærumeiðinga verði aflagðar. Markmið breytinganna á að vera að réttarúrræði vegna ærumeiðinga færist alfarið af sviði refsiréttar yfir á svið einkaréttar. Hvatinn að tillögunni er einkum sá að ég tel umrædd ákvæði löngu úrelt og í ósamræmi við nútímaviðhorf til mannréttinda og setji mjög slæmt fordæmi í samfélagi þjóðanna. Þá er hvatinn ekki síður að vekja þingheim til umhugsunar um aðra leið en þá sem farin er í því frumvarpi sem liggur fyrir á þingskjali 21, um ærumeiðingar og hækkun miskabóta, sem ég tel ganga allt of langt með hliðsjón af grundvallarreglunni um tjáningarfrelsi. Það frumvarp var til umræðu hér í gær þar sem ég og 1. flutningsmaður þess, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, áttum góð skoðanaskipti. Tók hv. þingmaður fram að vel væri hugsanlegt að fara mætti aðra lagatæknilegar leiðir en þar var mælt fyrir um til að ná því markmiði sem stefnt er að með frumvarpinu. Ég fagnaði því sérstaklega enda tel ég afar óheppilegt að Alþingi fari að endurstaðfesta umrædd ákvæði hegningarlaga og skrúfa þau upp núna á árinu 2006, heldur sé nærri lagi að fella þessi ákvæði hegningarlaga úr gildi og færa verndina alfarið yfir á svið einkaréttarins. Mér gefst nú tækifæri á að gera nánari grein fyrir af hverju ég tel þetta nauðsynlegt. Ég legg áherslu á að fjallað verði sameiginlega um þessi tvö mál í þeirri nefnd sem fær málið til umfjöllunar, þ.e. frumvarpið á þingskjali 21 og þá þingsályktunartillögu sem ég mæli nú fyrir. Því þó að flutningsmenn beggja mála greini vissulega á um hvað beri að gera með 26. gr. skaðabótalaga, þá tel ég, eða vona að minnsta kosti, að sátt geti náðst um að flytja æruverndina úr hegningarlögunum og alfarið yfir á svið einkaréttarins. Af hverju er svona mikilvægt að afnema refsiákvæði hegningarlaga um ærumeiðingar? Það verður núna nánar rakið. Það skal fyrst nefnt að hegningarlögin voru sett árið 1940. Þau hafa staðið nánast óbreytt frá því þau voru sett. Vart þarf að fullyrða um þær miklu þjóðfélagsbreytingar sem hafa orðið á þeim tíma. Í fyrsta lagi stofnuðum við lýðveldi og settum okkur lýðveldisstjórnarskrá. Sú stjórnarskrá hefur verið uppfærð með tilliti til mannréttinda. Við höfum gengist undir alþjóðlegar skuldbindingar á sviði mannréttinda, svo sem með mannréttindasáttmála Evrópu og allt hér hefur breyst verulega. Það er eitt helsta megineinkennið á þessari þróun að tjáningarfrelsið hefur hlotið sífellt aukna vernd. Það er klárlega eitt af grundvallarstefunum í þeirri mannréttindaþróun. Þessi ærumeiðingarákvæði hegningarlaga eru einfaldlega í miklu ósamræmi við þá þróun og þau nútímaviðhorf sem nú ríkja til mannréttinda. Ég ætla að nefna nokkur dæmi um gallana á hegningarlögunum eins og þau eru núna. Í fyrsta lagi mæla ákvæðin berum orðum fyrir um að fangelsa megi fólk fyrir tjáningu. Þau mæla berum orðum fyrir um það samkvæmt 234. gr. að fangelsa megi fólk fyrir það eitt að móðga hvert annað. 235. og 236. gr. gera ráð fyrir því að aðdróttun geti varðað allt að tveggja ára fangelsi. Ef aðdróttunin beinist að forseta Íslands getur fangelsið orðið allt að fjórum árum. Það er heilt kjörtímabil. Við getum lent í að dúsa í fangelsi samkvæmt berum orðum ákvæðanna. Þetta er auðvitað löngu úrelt og ég held að sjái það allur þingheimur að þetta stenst ekki með nokkrum hætti nútímaviðhorf, hvorki mannréttindaviðhorf né almenn viðhorf í þjóðfélaginu. Enda hafa alþjóðastofnanir ítrekað lýst yfir andstöðu sinni við fangelsi sem úrræði við ærumeiðingum og Mannréttindadómstóll Evrópu ítrekað snúið við dómum þar sem fólk hefur verið fangelsað vegna ærumeiðinga. Það er fleira í ákvæðunum eins og þau eru sem veldur miklum vafa. Til dæmis er refsað fyrir útbreiðslu ummæla sem sjálfstætt brot, þ.e. það er ekki aðeins frummeiðingin sem er refsiverð heldur er útbreiðsla meiðingarinnar jafnrefsiverð. Þetta stangast mjög á við dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu, eins og fram kom m.a. í máli Þorgeirs Þorgeirsonar gegn Íslandi þar sem ein helsta niðurstaða dómsins um að áfella yfir íslenska ríkinu byggði á því að Þorgeir hafði bara verið að greina frá því sem aðrir höfðu fullyrt um ofbeldi af hálfu lögreglu en hann hafi ekki verið að semja það sjálfur. Það eru fleiri svona mál, t.d. málið Salov gegn Úkraínu árið 2005. Þá kvað Mannréttindadómstóllinn mjög skýrt á um það að 10. gr. sáttmálans bannar ekki dreifingu upplýsinga jafnvel þótt að fyrir liggi sterkur grunur um að upplýsingar séu rangar. Þetta er sú dómaframkvæmd sem kemur frá Strassborg og við verðum að líta til. Ákvæði sem leggur frummeiðinguna og útbreiðsluna að jöfnu fær að mínu mati ekki staðist. 237. gr. gerir ráð fyrir að meiðandi ummæli séu refsiverð jafnvel þótt sönnuð séu. Þetta brýtur mjög í bága við nútímaviðhorf enda er það almennt grundvallarviðhorf að sönn ummæli varða ekki ábyrgð. Svo hafa fræðimenn bent á að þetta bann við einföldum móðgunum sem fram kemur í 234. gr. fái ekki heldur staðist mannréttindasáttmála og stjórnarskrá. Ég held að megi að ýmsu leyti taka undir það. Ég get nefnt fleiri dæmi en læt staðar numið hér. Enda held ég að ég hafi gert grein fyrir meginmálinu að þessi ákvæði eru úrelt og þeim þarf að breyta og þau þarf að uppfæra. Þá vakna auðvitað spurningar með hvaða hætti á að gera það. Hér er lagt til að endurskoðun ákvæða verði skipað utan almennra hegningarlaga og á svið einkaréttarins, skaðabótalaga eða annarra laga á sviði einkaréttar. Af hverju legg ég svona mikla áherslu á það? Það er í fyrsta lagi vegna þess að sífellt aukinn þrýstingur hefur verið að myndast á alþjóðasviðinu á að ríki leggi af refsingar vegna ærumeiðinga og snúi sér í staðinn að einkaréttarlegum úrræðum. Ýmsar stofnanir og samtök á sviði mannréttinda hafa barist mjög fyrir þessu og skemmst er að minnast sameiginlegrar yfirlýsingar fulltrúa Sameinuðu þjóðanna og Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu og samtaka Ameríkuríkja sem getið er um í tillögunni. En þessir fulltrúar ályktuðu árið 2002 í lauslegri þýðingu minni, með leyfi forseta: „Refsingar vegna ærumeiðinga eru ekki réttlætanleg skerðing á tjáningarfrelsinu. Öll refsilög vegna ærumeiðinga ætti að afnema og taka þess í stað upp löggjöf á sviði einkaréttarins.“ Það er í raun þannig að jafnt tjáningarfrelsisfulltrúar Sameinuðu þjóðanna og Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu hafa barist mjög einarðlega gegn refsiákvæðum vegna ærumeiðinga og ítrekað lýst yfir andstöðu sinni við slík ákvæði. Það eru ýmsar aðrar svæðisbundnar stofnanir á sviði mannréttinda sem hafa gert hið sama. Ég get nefnt mannréttindanefnd Afríku og ýmsar sameiginlegar ráðstefnur alþjóðasamtaka. Þá hefur þing Evrópuráðsins lýst yfir áhyggjum af misnotkun slíkra úrræða og hvatt tiltekin ríki til að fella slík ákvæði úr gildi eða endurskoða þau að verulegu leyti. Eins og réttilega var getið um í því fjölmiðlafrumvarpi sem við ræddum í gær skiptir álit Evrópuráðsins verulegu máli. Það er töluvert gert úr álitum Evrópuráðsins og það sama verður auðvitað að gilda í þessu. Evrópuráðið hefur mjög verið að vara við þessu. Ég held að þingheimur verði jafnt hér og í fjölmiðlamálinu að líta til þess. Ég vil líka nefna að til samræmis við þennan þrýsting hafa sífellt fleiri ríki verið að hverfa frá refsingum vegna ærumeiðinga. Mig langar að telja hérna aðeins upp nokkur lönd sem hafa gert þetta á síðustu árum, því þetta eru ekki lönd sem við tengjum endilega við hugmyndir um vestræn lýðræðisríki. Eftirtalin lönd hafa alfarið, eða að hluta, horfið frá refsingum vegna ærumeiðinga á síðustu árum: Albanía, Argentína, Bosnía-Hersegóvína, El Salvador, Gana, Georgía, Hondúras, Ítalía, Kambódía, Króatía, Kýpur, Mið-Afríkulýðveldið, Moldavía, Perú, Rúmenía, Srí Lanka, Tógó, Úganda og Úkraína. Það er að mínu mati rétt að Íslendingar taki þessa þróun til athugunar og sláist í hóp þeirra ríkja sem afnumið hafa refsingar vegna ærumeiðinga. Ég legg áherslu á að slík breyting yrði ekki eingöngu mikilvæg sem liður í því að Íslendingar leggi sig fram um að löggjöfin hér samrýmist nútímamannréttindaviðhorfum, heldur yrði hún einnig mjög mikilvægt fordæmi í samfélagi þjóðanna. Það er nú einu sinni þannig að refsingar vegna ærumeiðinga eru misnotaðar víða um heim af valdhöfum m.a. til að þagga niður í pólitískum andstæðingum og loka þá inni. Því miður eru núgildandi ákvæði íslenskra laga notuð sem röksemd fyrir því að slíkar aðgerðir teljist í lagi. Þessu kynntist sá sem hér stendur nýverið af eigin raun og skal fúslega viðurkennt að sú reynsla er ein af helstu ástæðum þess að ég ber þessa tillögu hér fram og legg svona mikla áherslu á þetta. Þannig er mál með vexti að í framhaldsnámi mínu í lögfræði vann ég að verkefni á þessu sviði í landi þar sem pólitískum andstæðingum stjórnarinnar hafði nýlega verið varpað í fangelsi fyrir skoðanir sem ekki hentuðu þjóðarleiðtogunum. Ég aðstoðaði þarna staðbundin mannréttindasamtök í baráttunni fyrir breyttri löggjöf og það upphófust miklar rökræður um það hvort slík úrræði, refsingar og fangelsi, væru eðlileg eða ekki. Rökstuðningur þeirra sem mæltu slíkum aðgerðum bót var mjög áhugaverður, en þeir bentu á þau vestrænu lýðræðisríki þar sem slík refsiákvæði væru í gildi, þar á meðal á Íslandi. Á Íslandi mætti refsa og fangelsa fólk fyrir tjáningu sína. Mér brá óneitanlega í brún og tel rétt að nefna þetta til að vekja þingmenn til umhugsunar, að það eru ekki bara við Íslendingar sem horfum á löggjöfina, heldur er horft til hennar úti í heimi. Eins og löggjöfin stendur núna fullnægir hún því miður að sumu leyti þeirri röksemdafærslu valdstjórna að þetta sé í lagi. Hér skal lögð sérstök áhersla á það í lokin að það er á engan hátt lagt til að vernd ærunnar verði aflögð. Æran er varin af 71. gr. stjórnarskrárinnar sem og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Sú vernd er mikilvæg og við þá endurskoðun sem gerð er tillaga um þyrfti að sjálfsögðu að tryggja æru fólks þá vernd sem henni ber samkvæmt tilnefndum ákvæðum og eðlilegar teljast. Tillagan felur einfaldlega í sér að núgildandi ærumeiðingarákvæði verði endurskoðuð þannig að tryggt verði að þau uppfylli nútímamannréttindakröfur um tjáningarfrelsið og setji ekki slæmt fordæmi í samfélagi þjóðanna. Það samrýmist einfaldlega hvorki nútímalegum mannréttindaviðhorfum né almennum viðhorfum í samfélaginu að lögin mæli berum orðum fyrir um að varpa megi borgurunum í fangelsi fyrir tjáningu sína og það meira að segja allt að fjórum árum.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara í mikla og langa efnislega umræðu um þessa ágætu þingsályktunartillögu sem hv. þm. Eiríkur Jónsson mælti fyrir. Ég vil aðeins vekja athygli á að hér er hreyft afar brýnu og mikilvægu máli og nálgunin virðist mér vera með þeim hætti að það sé eðlilegt að sú nefnd sem fær þetta mál til meðferðar hugleiði það mjög alvarlega hvort þetta sé ekki einmitt hin rétta nálgun. Við höfum áður heyrt koma fram óskir um að refsingar verði frekar auknar á þessu sviði, sem ég tel í raun alveg fráleitt. Mér fannst hv. flutningsmaður gera afar glögglega grein fyrir hinu alþjóðlega samhengi hlutanna líka. Hvernig við erum orðuð við ríki sem við viljum alls ekki eiga samleið með. Ég held, frú forseti, að rétt sé að vekja sérstaka athygli á því að hér er hreyft afar brýnu máli og eðlilegt að það verði skoðað með réttu hugarfari að sú leið verði farin sem hv. þm. Eiríkur Jónsson bendir á. Ég vil einnig, frú forseti, vekja sérstaka athygli á að hér er mál sem hv. þingmaður er að flytja í fyrsta skipti. Hann er að flytja sitt fyrsta mál. Þar er ekki ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur heldur afar mikilvægur og ég tel því rétt, frú forseti, að sú nefnd sem mun fjalla um þetta veiti þessu alveg sérstaka athygli.

Frú forseti. Ég vil fyrir það fyrsta þakka hv. þm. Eiríki Jónssyni fyrir að flytja þetta mál inn til þeirrar umræðu sem hér hefur verið gerð svo rækileg skil og jafnframt segja að það var sérstaklega ánægjulegt að hlusta á þá umræðu sem hv. þingmaður átti í gær, þann orðastað sem hann átti við hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson, sem flutti mál sitt í gær sem var allt annars eðlis en það var um að þyngja refsingar og annað slíkt. Var það mjög ánægjulegt. Auðvitað var ég mjög stoltur af mínum manni hvernig hann rúllaði hinum unga þingmanni Sjálfstæðisflokksins, Sigurði Kára Kristjánssyni, upp í röksemdafærslu fyrir málflutningi hans. Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að koma með þetta hingað inn og tek undir það sem hv. þm. Einar Már Sigurðarson sagði áðan. Ég held að það sé mjög mikilvægt að sú þingnefnd sem fær málið til umfjöllunar taki það til gaumgæfilegrar skoðunar og málið fari hér í gegn og við reynum að klára það á þessu þingi. Vonandi leggjast stjórnarliðar ekki gegn málinu vegna þess eingöngu að það kemur frá stjórnarandstæðingi. Hér er flutt mikilsvert mál. Það krefst mikillar og góðrar skoðunar. Mér datt í hug, virðulegi forseti, þegar hv. þingmaður taldi upp ýmis lönd og sagði að pólitískum andstæðingum ríkjandi stjórnvalds sé varpað þar í fangelsi, og við heyrum oft um það í fjölmiðlum hvernig farið er með stjórnarandstæðinga í þeim löndum. Ekki er þetta nú svo slæmt á Íslandi. En einhverra hluta vegna kom allt í einu upp í huga minn sá ótti sem ég stundum kalla þrælsótta forstöðumanna ríkisstofnana þegar verið er að ræða fjárlög og fjárlagabeiðnir ríkisstofnana. Þar er þetta komið á það stig, virðulegi forseti, í tíð núverandi ríkisstjórnar, að forstöðumönnum stofnana er nánast bannað að sýna fjárlagabeiðnir sínar. Kemur upp í huga minn eitt atvik sem ég hef áður gert að umtalsefni og var ákaflega sérstakt. Þegar forstjóri Hafrannsóknastofnunar var á fundi í sjávarútvegsnefnd til að ræða fjárlagabeiðnir og beðið var um fjárlagabeiðnir Hafrannsóknastofnunar, þá var því neitað. Af hverju var því neitað? Jú, vegna þess að sjávarútvegsráðherra og ríkisstjórn hefur bannað forstöðumönnum ríkisstofnana að afhenda fjárlagabeiðnir sínar til þingmanna eða þingnefnda. Það gekk svo langt, virðulegi forseti, að árið eftir þegar sama beiðni af þeim þingmanni sem hér stendur var borin fram var svarið þetta: Í ár var þess sérstaklega óskað af fjármálaráðuneytinu að engar skriflegar beiðnir væru lagðar fram til þingnefndar vegna fjárlagabeiðni Hafrannsóknastofnunar, heldur væru þær munnlegar. Það voru sem sagt pappírslaus viðskipti, ef svo má að orði komast. Það er náttúrlega mjög alvarlegt mál þegar þetta kemur upp í huga manns við umræðu um þetta. Sem betur fer er það nú ekki þannig að forstöðumönnum ríkisstofnana verði varpað í fangelsi ef þeir láta þetta fram koma, eins og gerist í ýmsum bananalýðveldum úti um allan heim með pólitíska andstæðinga. En það er ákaflega sorglegt að það skuli vera komið svo fyrir stjórnsýslunni að forstöðumönnum ríkisstofnana skuli vera bannað að gera þetta eins og ég hef gert hér að umtalsefni. Það er einmitt þess vegna sem okkur berast skýringar á því á hverju ári og oft og tíðum fljótlega í byrjun árs þegar fjárlög hafa verið samþykkt, að ríkisstofnanir fá ekki það fé sem vantar til rekstrar og nægir þar t.d. að nefna Landspítala – háskólasjúkrahús og ýmsar aðgerðir sem gera á í heilbrigðiskerfinu. Það er átakanlegt að hitta fólk sem er sárkvalið og þarf að komast í liðskiptaaðgerðir en það er ekki hægt lengur vegna þess að kvótinn er búinn. Hann var búinn í ágúst/september. Þeir sem eru svo óheppnir að vera svona aftarlega á listanum við slíkar aðgerðir verða bara að þjást fram í janúar/febrúar þar til að ný fjárveiting er komin, sem svo auðvitað dugar ekki fyrir öllu. Virðulegi forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka hv. þingmanni fyrir að hreyfa þessu máli og flytja það inn í sali Alþingis.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu sem fram kemur á þskj. 315 þar sem lagt er til að forsætisráðherra og iðnaðarráðherra verði falið að skipa nefnd til að móta heildarstefnu í nýsköpun og þróun og gera framkvæmdaáætlun í formi skýrslu sem skila á til Alþingis fyrir árslok 2007. Nefndin skal skipuð sjö fulltrúum og skal einn tilnefndur af forsætisráðherra sem jafnframt verður formaður, einn af iðnaðarráðherra, einn tilnefndur fyrir hönd opinberra stofnana, einn tilnefndur af samtökum fyrirtækja, tveir frá háskólum og einn frá frumkvöðlum tilnefndur af iðnaðarráðherra. Í heildarstefnu í nýsköpun og atvinnuþróun er mikilvægt að skoðaðar séu leiðir til að efla rannsóknastarf innan háskólanna og tengja það fyrirtækjum. Þá þarf einnig að skoða hvernig unnt sé að auka framboð fjármagns til nýsköpunar, t.d. hvernig nota megi skattkerfið til að koma til móts við fyrirtæki á sviði þróunar og nýsköpunar og skoða hvernig skattumhverfi nýsköpunarfyrirtækja er hjá þeim þjóðum sem koma hvað best út á lista stofnunarinnar. Víða í nágrannalöndum okkar fjárfestir hið opinbera ríkulega í nýsköpun með langtímaaðgerðum. Ágóðinn kemur síðan fram í formi öflugs, fjölbreytts atvinnulífs, bættrar samkeppnishæfni og skatttekna í framtíðinni. Þar sem hins vegar er ekki fjárfest í nýsköpun verður atvinnulíf einsleitara, samfélög staðna og verða viðkvæmari fyrir sveiflum. Það leiðir til þess að láglaunastörfum fjölgar sem getur þýtt byggðaröskun og atgervisflótta. Nýsköpun, menntun og símenntun sporna við slíkri þróun. Við Íslendingar áttum því láni að fagna að fá Michael E. Porter, einn helsta fræðimann á sviði stefnumótunar og stjórnunar, hingað til lands 2. október sl. Á fundi á Nordica-hóteli var fjallað um samkeppnishæfni þjóða og þar kom fram margt athyglisvert, enda afar fróðlegt að heyra manninn sem á hugmyndafræðina að baki mælingum um samkeppnishæfni þjóða fjalla um stöðu Íslands og fara yfir styrkleika og veikleika landsins og áhersluatriði ýmiss konar sem þarft er að benda á. Porter byrjaði reyndar á að óska Íslendingum til hamingju með þann góða árangur sem náðst hefði á síðustu 10–15 árum en minnti jafnframt á að það væri endalaus vinna að viðhalda samkeppnishæfninni. Stöðugt þyrfti að skoða hver samkeppnisstaða okkar væri á hinum ýmsu sviðum og leita leiða til að styrkja hana. Porter minnti á að aðeins fyrirtæki gætu skapað gróða. Ríkið getur eflt arð í formi auðlinda en fyrirtækin eiga að skapa verðmæti. Porter fullyrti að allar atvinnugreinar væru hátæknigreinar og varaði eindregið við því að gefast upp á atvinnugreinum, heldur byggja upp þekkingu í kringum þær og ná þannig fram meiri framleiðni og bæta samkeppnisstöðuna. Nýsköpun og þróun skipa í þessu sambandi mikilvægan sess en Ísland er ekki nema rétt í meðallagi hvað nýsköpun varðar og er það ekki ásættanlegt þar sem nýsköpun er undirstaða hagvaxtar landsins. Porter varð tíðrætt um klasa og klasasamstarf, m.a. til að auka nýsköpun og bæta þekkingu og samkeppnishæfni fyrirtækja. Hann sagði að þjóðir eða svæði kepptu í því að bjóða afkastamesta umhverfið fyrir fyrirtækin og Porter lagði enn fremur mikla áherslu á samvinnu fyrirtækja, háskóla og hins opinbera til eflingar atvinnulífinu. Er það afar nauðsynlegt til styrktar nýsköpun og þróun. Íslenskt þjóðfélag þarf að hafa á að skipa vinnuafli með kunnáttu og hæfni til að uppfylla allar starfsgreinar og gera þær samkeppnishæfari. World Economic Forum flokkar þjóðir á þrjá vegu eftir þróunarstigi þeirra. Ísland tilheyrir stigi þrjú sem er nýsköpunarstig því að vaxtarmöguleikar eru taldir grundvallast á nýsköpun. Flokkunin tekur einnig mið af þjóðartekjum á mann, og þær þjóðir sem flokkaðar eru sem nýsköpunarþjóðir eru taldar eiga mikið undir því að þróa nýja tækni og ná þar með auknu samkeppnisforskoti en aftur á móti geta minna þróaðar þjóðir aukið framleiðni sína með því að tileinka sér textatækni og þekktar framleiðsluaðferðir. Michael Porter sagði að ríki fengju ekki samkeppnisstöðu sína í arf. Hæfni fyrirtækjanna til nýsköpunar og þróunar væri það sem skipti meginmáli fyrir samkeppnishæfnina. Þjóðir skapa sér samkeppnisforskot í þeim greinum þar sem umhverfið heima fyrir sé framsýnast, sveigjanlegast og mest krefjandi. Geta einstakra landa til nýsköpunar er háð því að stoðkerfið sé styrkt og ríkið styðji við hátækni- og sprotafyrirtæki. Það verður að viðurkennast að stoðkerfi annarra Norðurlandaþjóða er mun þróaðra á mörgum sviðum en Íslendinga, e.t.v. vegna langrar iðnsögu þar. Þegar litið er á hlutfall hátækni í útflutningi landsins kemur í ljós að vægi hennar er einungis 7% í útflutningi á meðan Finnland og Svíþjóð eru með um og yfir 20% og Írland yfir 40% samkvæmt GEM-rannsókn og Frumkvöðlapúlsi HR 2005. Mikilvægt er að tengja betur saman háskólana, einkafyrirtækin og hið opinbera. Í flóknari viðskiptaheimi þar sem hátækni er að ryðja sér til rúms hlýtur að þurfa vel menntað fólk til að takast á við krefjandi verkefni frumkvöðla en samkvæmt Frumkvöðlapúlsi HR 2005 sem unninn var í samstarfi við GEM-rannsókn er hlutfall háskólamenntaðra einstaklinga 18–64 ára sem taka þátt í frumkvöðlastarfsemi einungis 9,5%. Samkvæmt sömu könnun kemur í ljós að heildarhlutfall frumkvöðla með háskólamenntun er aðeins 22,8% sem verður að teljast verulega lágt. Efla þarf rannsóknastarf innan háskólanna og tengja það betur fyrirtækjunum í landinu. Eins er vert að skoða hvort hægt sé að nota skattkerfið til að koma til móts við fyrirtæki á sviði þróunar og nýsköpunar. Sviss trónir nú í fyrsta sæti á lista World Economic Forum yfir samkeppnishæfustu þjóðir heims. Það sem Svisslendingum hefur tekist á undanförnum árum er að byggja upp öruggt stofnanakerfi, frábæra innviði, skilvirka markaði og tækninýsköpun á afar háu stigi auk þess sem fyrirtækin þar verja miklum fjármunum í þróunarkostnað. Eins er setningavernd sterk og stofnanir á vegum hins opinbera gagnsæjar og traustar. Með aukinni menntun vinnuafls sem síðan skilar sér inn í fyrirtæki í hátækniiðnaði og nýsköpun getum við líka farið að dæmi Finna sem eru nú í 2. sæti sem samkeppnishæfasta hagkerfi veraldar samkvæmt World Economic Forum en á síðustu sjö árum hefur Finnland fimm sinnum verið í efsta sæti. Finnar komust á sínum tíma út úr kreppu með því að leggja áherslu á menntun vinnuafls og nýsköpun. Sagan sýnir að hagkerfi þeirra breyttist frá því að vera hráefnadrifið yfir í að vera þekkingardrifið og frá 1990 til ársins 2006 fór útflutningur hátæknivara þeirra úr 6% upp í 20%. Það sem gerst hefur í Finnlandi er að menntunarstig þjóðarinnar er orðið afar hátt og gæði menntunar í stærðfræði og raungreinum eru mikil. Atvinnulífið hefur tekið upp nýja tækni fljótt og vel og stundar öfluga nýsköpun og rannsókna- og þróunarstarfsemi. Miklum fjármunum hefur á undanförnum árum verið varið í rannsóknir og þróun og kerfisbundin hagnýting tækninýjunga hefur átt sér stað í rekstri og þjónustu. Hagstjórn er traust auk þess sem stofnanakerfið er í hæsta gæðaflokki. Vilji virðist vera fyrir því hjá ráðamönnum þjóðarinnar að leggja áherslu á nýsköpun. Í umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra þann 3. október sl. kom fram í máli hæstv. ráðherra Jóns Sigurðssonar mikill vilji og þung áhersla af hálfu ríkisstjórnarinnar til að efla nýsköpun í landinu. Þjóðir eru líklegar til að ná samkeppnisforskoti í atvinnugreinum eða afmörkuðu sviði greina þar sem samspil áhrifaþátta og vaxtarþátta eru hvetjandi. Fram kemur í könnun World Economic Forum að veikleikar Íslands felist m.a. í getu til nýsköpunar. Fjármögnunarferli sprotafyrirtækja hefur reynst mörgum frumkvöðlunum mjög erfitt og margir tala um að óbrúuð gjá ríki varðandi nýsköpunarþætti, og hana þarf að brúa. Nýsköpunarfyrirtækjum þarf að standa til boða heillegt fjármögnunarferli þar sem eitt tekur við af öðru á meðan fyrirtækin ganga í gegnum ákveðið þróunarþrep. Margir segja að eitthvað sé ómögulegt en allar framfarir hafa orðið fyrir tilverknað þeirra sem héldu hinu gagnstæða fram. Það skulum við Íslendingar hafa í huga og marka metnaðarfulla stefnu hvað varðar nýsköpun og þróun. Fyrirtækjaumhverfi á Íslandi er mjög gott og fyrirtækjaskattar eru með því lægsta sem gerist og margir aðrir jákvæðir þættir styðja við fyrirtækjarekstur hér á landi. Nýsköpun er undirstaða hagvaxtar hér á landi og því ber okkur að hlúa vel að henni. Samkeppni þjóða eða svæða felst í að bjóða upp á afkastamesta og frjóasta umhverfið að mati Porters. Þar sem ekki er fjárfest í nýsköpun verður atvinnulíf einsleitara og samfélagið getur staðnað. Hér á landi hefur verið unnið nokkuð í nýsköpunar- og þróunarmálum, m.a. með stofnun Tækniþróunarsjóðs og einnig hefur framboð fjármagns aukist nokkuð. Þá hefur Vísinda- og tækniráð samþykkt vísinda- og tæknistefnu 2006–2009 þar sem fram kemur ákveðin framtíðarsýn og lagðar eru til leiðir til að ná henni. Flutningsmenn telja þó að sú tillaga sem hér um ræðir sé mun víðtækari og feli í sér meiri heildarsýn þar sem lögð er áhersla á að skoða hvers vegna staða Íslands í nýsköpun og þróun er ekki betri og hvernig aðrar þjóðir hafa snúið þessari þróun sér í hag. Þannig er nauðsynlegt að auka framboð fjármagns til nýsköpunar til framtíðar litið. Þá er einnig nauðsynlegt að skoða hvernig hægt er að hvetja til aukinnar samvinnu þvert á atvinnugreinar og styrkja rannsókna- og fræðslustarf með það að markmiði að koma betur til móts við þarfir fyrirtækja og frumkvöðla. Ég tel mikilvægt að mótuð verði heildarstefna og tekin saman sú vinna sem fram hefur farið á þessu sviði. Það er mikilvægt að litið verði til þess hvernig aðrar þjóðir sem eru ofarlega á listum World Economic Forum styðja við nýsköpun og þróun og hvernig það hefur reynst. Ég tel aðkallandi að opinberar stofnanir, fyrirtæki, frumkvöðlar og háskólar taki höndum saman til að virkja þá hugmyndaauðgi og áræðni sem býr í nýsköpun með því að styðja við hana með virkum hætti. Það er frumkvöðlanna og fyrirtækjanna að sýna frumkvæði og sinna nýsköpun og þróun en það er ríkisins að skapa góða umgjörð, hafa sanngjarnt lagaumhverfi og skýra framtíðarsýn í þessum efnum. Að lokinni umræðu um þetta legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. allsherjarnefndar.

Frú forseti. Ég get ekki annað en lýst mig efnislega sammála þessari tillögu eða hugsuninni sem á bak við hana er í öllum aðalatriðum, þ.e. að þörf sé fyrir heildarstefnu í nýsköpunar- og atvinnuþróunarmálum og að slík stefna hafi ekki legið nægjanlega skýrt fyrir. Því er ég alveg sammála. Ég kýs að skilja tillöguna svo að hún nálgist hlutina út frá því. Nú vill svo til að Alþingi hefur þegar samþykkt að ríkisstjórnin vinni framkvæmdaáætlun í þessum anda. Hún er kannski ekki undir alveg sama nafni en þannig er að 16. mars 2004 samþykkti Alþingi þingsályktun um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Þar stendur m.a. í tillögugreininni sem samþykkt var að: „Meginmarkmið aðgerðanna verði að auðvelda mönnum að stofna til atvinnurekstrar, hlúa að nýsköpunar- og þróunarstarfi í smáatvinnurekstri og greiða fyrir vexti og viðgangi lítilla og meðalstórra fyrirtækja. “ Það má segja að eini munurinn sé kannski að sú tillaga hafi horft meira til minni aðila, þ.e. smáfyrirtækja og meðalstórra fyrirtækja. En þá fer reyndar eftir því hvaða skilgreining er notuð hvort það tekur til mestalls atvinnulífs á Íslandi eða ekki. Þannig er nefnilega mál með vexti að ef við notum hinar evrópsku skilgreiningar, þ.e. viðmiðunartölu Evrópusambandsins um stærðir eininga í þessum efnum, hvað skuli teljast lítil og hvað meðalstór fyrirtæki, þá eru það ekki nema nokkrir tugir eða kannski hundrað stærstu fyrirtækja landsins sem fara upp fyrir þau mörk. Þar er um að ræða fyrirtæki sem velta meira árlega en vissum upphæðum í evrum eða hafa fleiri en 250 starfsmenn ef ég man rétt. Stór hluti íslenskra fyrirtækja telst því lítill eða meðalstór samkvæmt evrópskum skilgreiningum. Þessi tillaga var flutt af okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og iðnaðarnefnd lagði til afgreiðslu hennar vorið 2004. Alþingi tók á sig rögg og samþykkti tillöguna þannig að hún er mótuð stefna Alþingis og liggur fyrir. Hins vegar hefur ríkisstjórnin ekki enn lagt fyrir Alþingi framkvæmdaáætlun um aðgerðir á þessu sviði sem tillagan felur framkvæmdarvaldinu að vinna. Síðast þegar ég grennslaðist fyrir um stöðu málsins, sem var á útmánuðum í fyrra að mig minnir, var upplýst að þessi vinna væri í gangi. Hún hafði sem sagt dregist nokkuð umfram það sem tillagan gerði ráð fyrir, að slík áætlun lægi þegar fyrir og kæmi til staðfestingar strax á haustinu 2005 eða fyrir ári. Gott og vel. Framkvæmdarvaldinu eða ráðuneytum og undirstofnunum þess hefur ekki unnist tími til að vinna verkið hraðar en þetta. En ég tek því ekki þegjandi ef vilji Alþingis, sem liggur ótvírætt fyrir í þessu efni, verður ekki virtur. Ég er sammála hv. þm. Sigríði Ingvarsdóttur um að ýmislegt má vel segja um það sem hér hefur verið gert á undanförnum árum. Aðrir hlutir eru ekki í eins góðu horfi. Ég tel að tvennt hafi verið nýsköpun, þróun og starfi sprotafyrirtækja mótdrægt undanfarin ár. Annars vegar eru það óhagstæð ytri skilyrði sem leiða af stóriðjustefnunni og af ástandi í okkar hagkerfi sem stóriðjustefna og ýmsir fleiri þættir bjuggu til og lýstu sér lengst af í mikilli þenslu, háu gengi krónunnar og gríðarlega háum vöxtum sem síðan hefur slegið út í snörpu gengisfalli á fyrstu mánuðum þessa árs og ýmiss konar jafnvægisleysi í hagkerfinu en áframhaldandi háum vöxtum. Seðlabankinn sér enn ekki fært að hefja lækkunarferli, samanber nýjustu fréttir úr þeirri átt. Fleiri atriði þessu tengd mætti nefna sem tvímælalaust hafa valdið óhagstæðum skilyrðum fyrir nýsköpunar- og þróunarstarf. Aðstæður á vinnumarkaði hafa sitt að segja, samkeppni um húsnæði, vinnuafl og annað á þenslutímum af því tagi sem við höfum upplifað. En sérstaklega er það auðvitað óhagstætt hvers kyns nýsköpunarviðleitni á sviði útflutnings rétt eins og þetta er óhagstætt útflutningsgreinum og samkeppnisgreinum almennt. Við verðum víst að viðurkenna og horfast í augu við það að við Íslendingar höfum ýtt úr landi með þessu ástandi þó nokkrum eftirsjárverðum nýsköpunar- og sprotafyrirtækjum sem ýmist hafa farið í heilu lagi en í öðrum tilvikum hefur uppbygging á vegum slíkra fyrirtækja orðið erlendis, sem ella hefði kannski getað orðið hér. Hinn meginþröskuldurinn sem viðleitni af þessu tagi þarf að yfirstíga, sem hefur verið allt of hár undanfarin ár, er aðgangur að fjármagni. Þar verð ég að vera ósammála hv. þingmanni ef ég átti að skilja það svo að hv. þingmaður teldi að undanfarin ár og eins og sakir standa núna sé ástandið fullnægjandi í þeim efnum. Því fer fjarri að mínu mati. Staðreyndin er sú að allt of mörg af þessum verkefnum verða úti á bilinu frá því að fæðast sem góð hugmynd og komast eitthvað af stað, fá jafnvel svolítinn stuðning í fæðingunni frá því veikburða kerfi sem við lýði er í gegnum atvinnuþróunarfélögin, Nýsköpunarmiðstöð o.s.frv. en ná aldrei þangað í ferli sínu að verða virkilega aðlaðandi kostur fyrir stærri fjárfesta að leggja í þá fjármuni. Hið stóra bil sem þar myndast á æviferli nýsköpunar- og sprotafyrirtækja er þannig að mörg þeirra verða einfaldlega úti, frjósa í hel á þessum tíma í þeim næðingi sem ríkir í þessum efnum svo maður taki sér miklar myndlíkingar í munn. Einhvers staðar á þessu bili verða menn uppiskroppa með fé, búnir með allt sem þeir áttu sjálfir og við þekkjum öll örugglega margar áhugaverðar og spennandi tilraunir þar sem einstaklingar, fjölskyldur eða jafnvel einstök byggðarlög hafa lagt mikið á sig við að reyna að koma áhugaverðum viðskiptahugmyndum og nýsköpunarhugmyndum úr vöggu og til manns en menn tomma aldrei alla leið. Þarna þarf að taka á. Í þeirri tillögu sem Alþingi samþykkti 16. mars 2004 er sérstaklega horft á þennan þátt. Það er því almennt þörf aðgerða á þessu sviði og þarft að farið verði yfir þetta. Ég tel hið besta mál að viðkomandi þingnefnd fari yfir þessa tillögu. Þá má kanna hvar viðleitni stjórnvalda að öðru leyti er á vegi stödd í þessum efnum. En aðalatriðið er að ef við ætlum virkilega að láta stóra hluti gerast í þessum efnum, Íslendingar, þá verðum við að skapa mun hagstæðari skilyrði en hér hafa ríkt undanfarin missiri. Annars flæmum við þessa starfsemi úr landi eða hún kemst einfaldlega ekki á legg. Við verðum að leggja talsvert meiri fjármuni í þetta, t.d. í starf atvinnuþróunarfélaganna úti um landið. Þau eru allt of veikburða og geta nánast ósköp lítið umfram það að ná endum saman í eigin rekstri, þ.e. að greiða atvinnuþróunarfulltrúunum, tveimur, þremur mönnum laun og eiga fyrir bréfsefni. Mikið meira geta þau ekki mörg hver. Það er ófremdarástand og þar þarf að taka á. Ég ætla mér ekki, forseti, vegna þess að tími minn er búinn að nefna stöðu Byggðastofnunar og ýmislegt fleira sem taka mætti inn í samhengið.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni kærlega fyrir umfjöllun sína um málið. Mér heyrist við mjög sammála í þessum efnum. Hið eina sem hann deildi á í ræðu minni var byggt á misskilningi. Hann hefur greinilega ekki hlustað nógu vel. Ég sagði áðan að fjármögnunarferli sprotafyrirtækja hefði reynst mörgum frumkvöðlinum mjög erfitt og að margir hefðu talað um að óbrúuð gjá væri varðandi nýsköpunarþætti. Hana þarf svo sannarlega að brúa. Þetta hefur oft verið nefnt nýsköpunargjá, þar sem við höfum nokkra sjóði fyrst í ferlinu en síðan tekur ekkert við þar til fjárfestar eða „englar“ koma að málum. Þessa gjá þurfum við að brúa. Ég sagði líka að nýsköpunarfyrirtækjum þyrfti að standa til boða heillegt fjármögnunarferli þar sem eitt tekur við af öðru á meðan fyrirtækin ganga í gegnum ákveðin þróunarþrep. Við höfum ákveðna sjóði fyrir fyrirtæki á frumstigum en allt of oft ná efnileg fyrirtæki ekki að halda út nógu lengi og gefast upp þrátt fyrir góðar hugmyndir. Við þekkjum það meira að segja af stórfyrirtækjum eins og Össuri, Marel og Actavis að lengi vel áttu þessi fyrirtæki í mjög miklum erfiðleikum. Ég vil ekki hugsa þá hugsun til enda ef þau hefðu ekki komist yfir þann hjalla. En í nýsköpunarfyrirtækjum búa miklir vaxtarmöguleikar fyrir landið. Ég held að við þurfum að hlúa vel að þessum fyrirtækjum. Ég þekki það í gegnum starf mitt sem verkefnisstjóri á Impru nýsköpunarmiðstöð að ýmislegt gott er að gerast en betur má ef duga skal. Varðandi þá tillögu sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði að hefði verið samþykkt hérna 2004 þá er mér er fullkunnugt um hana. En ég er að hugsa um þetta víðar og í stærra samhengi. Þar var aðallega tekið mið af litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Ég er að hugsa um heildarstefnu, að hið opinbera, fyrirtækin og háskólarnir taki höndum saman um að mynda heillegt stuðningsumhverfi fyrir nýsköpun og þróun.

Frú forseti. Ég átti svo sem ekki von á öðru en að við reyndumst sammála einnig hvað varðar aðgang nýsköpunarstarfsins að fjármagni. Ég veit að hv. þingmaður þekkir það ágætlega vegna starfa sinna. Þetta kerfi er almennt of veikt og of litlir fjármunir þar á ferð. Þar er einmitt ákveðið bil sem mönnum gengur illa að brúa hvað sem við köllum það: gjá, nýsköpunargjá, fjármögnunargjá eða hvað það nú er. Vert er að nefna að meira að segja það tæki sem helst átti að nýtast í þessum efnum, þ.e. Nýsköpunarsjóður var þannig á sig kominn hér á alllöngu árabili að hann var í raun fullfjárfestur, búinn með handbært fé og gerði ekki betur en verja sinn hlut í þeim efnum. Það kom t.d. langt tímabil er hann hafði úr engu að moða. Það hefur eitthvað lagast eða á að lagast með fjármunum sem hrjóta áttu af borðum við sölu Símans, held ég, en miklu betur þyrfti að gera. Varðandi aðstöðu fyrirtækjanna er óhjákvæmilegt að nefna annað, úr því að við erum að tala um söguna og fyrirtæki eins og Marel, Össur, Sæplast þess vegna eða mörg önnur, að sú var tíðin að öflugir innlendir aðilar settu umtalsvert fjármagn, í formi nýs hlutafjár, inn í nýsköpunarfyrirtæki af þessu tagi. Ég spyr: Hvar er það í dag? Ég verð ekki var við annað en að öll orka hinna stóru fjárfesta á Íslandi fari nú til útlanda. Það heyrir nánast sögunni til að þau leggi með yfirveguðum, markvissum hætti fé inn í nýsköpunarfélög eins og gert var hér á alllöngu árabili, t.d. Burðarás hjá Eimskip og fleiri slíkri aðilar gerðu það og meira að segja Sambandsfyrirtækin á meðan þau voru á sinni tíð. Þótt þar gengi ekki allt upp þá gekk margt upp og sum þau fyrirtæki sem við erum svo stolt af í dag eiga þessu að verulegu leyti tilvist sína að þakka. Ég vil svo segja það um mismunandi ályktanir eða mismunandi nálgun mála að auðvitað verður í öllu falli að fara rækilega yfir það og samræma hvernig menn ætla framkvæmdarvaldinu að leggja þessa hluti 

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins. Í því frumvarpi eru lagðar til breytingar í þremur liðum á núverandi stjórnarskrá. Hver og ein breyting er ákaflega þýðingarmikil og miða þær allar að sama marki, þ.e. að tryggja það sem mælt er fyrir um í stjórnarskránni um þrískiptingu valdsins, sérstaklega aðgreiningu framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Ég tel að það sé ákaflega þýðingarmikið að hinir þjóðkjörnu fulltrúar sem sitja á Alþingi sinni verkefnum sínum í samræmi við ákvæði stjórnarskrár. Það að fara með löggjafarvald er ákaflega mikilvægt vald og við megum ekki veikja það með því að færa það vald að hluta, stundum að verulegu leyti, í hendurnar á framkvæmdarvaldinu þar sem enginn þjóðkjörinn fulltrúi er. Eins og menn vita þá er ríkisstjórn ekki kosin í beinum kosningum og enginn ráðherra hefur beint umboð frá kjósendum sínum. Embættismenn eru heldur ekki kosnir eins og tíðkast sums staðar erlendis þannig að þeir eru allir í þannig stöðu að enginn þeirra hefur almennt umboð. Til þess að vinna að þrískiptingunni legg ég til í fyrsta lagi til að ákvæði stjórnarskrárinnar um bráðabirgðalagavald framkvæmdarvaldsins eða vald einstakra ráðherra til að gefa út lög verði fellt brott. Þetta ákvæði hefur mikið verið notað frá því að það var sett í stjórnarskrána 1874 sem þá var af eðlilegum ástæðum. Alþingi sat þá aðeins annað hvert ár og í örfáar vikur hvert sinn að sumri. Þess á milli þurfti einhver að hafa umboð Alþingis til að ganga frá nauðsynlegum ákvörðunum í formi lagasetningar. Líklega hefur bráðabirgðalagavaldinu verið beitt um 450 sinnum frá upphafi, mjög oft framan af og t.d. á 8. og 9. áratug síðustu aldar var því beitt um 100 sinnum af ýmsum ástæðum. Hins vegar hefur dregið mjög úr notkun þess eftir breytinguna á skipan Alþingis 1991 þegar deildaskipting var afnumin. Líklega hefur bráðabirgðalögum aðeins verið beitt innan við tíu sinnum frá þeim tíma, sem er til mikilla bóta og kannski sterk röksemd fyrir því að stíga skrefið til fulls og afnema þetta vald. Segjum að menn séu á þeirri skoðun að nauðsynlegt sé að einhver hafi lagasetningarvald við kringumstæður sem Alþingi gæti ekki komið saman og sett lög þá er það mín skoðun, þótt ég vilji ekki fallast á að svo eigi að vera, að eðlilegast væri að bráðabirgðalagasetningarvaldið væri í höndum fulltrúa Alþingis en ekki fulltrúa ríkisstjórnarinnar. Fulltrúar Alþingis væru forseti Alþingis eða einhver slíkur aðili sem mundi hafa þá heimild eftir því sem menn teldu nauðsynlegt. En ráðherrar eru ekki fulltrúar Alþingis vegna þess að þingræðið hér á landi er ekki þannig að ráðherrar séu kosnir af Alþingi. Þeir eru einungis kosnir af þingflokkum en ekki þinginu sjálfu. Þeir eru ekki formlega fulltrúar Alþingis. Ég vildi draga þetta sjónarmið fram. Síðast var bráðabirgðalagavaldinu beitt fyrir þremur árum við mjög óvenjulegar aðstæður og á mjög óvenjulegan hátt sem færði mér heim sanninn um að mönnum tekst alltaf að finna nýjar röksemdir eða nýjar leiðir sem ekki hafa áður verið farnar. Það hefur orðið mér tilefni að komast að þeirri niðurstöðu að loka beri fyrir þennan möguleika. Mér er ekki kunnugt um að menn hafi áður stigið það skref sem þá var stigið, að taka frumvarp sem lá fyrir Alþingi og var komið til fagnefndar Alþingis og nefndin vildi ekki gera að lögum, að taka það frumvarp og gera að lögum með bráðabirgðalagavaldi. Mér er ekki kunnugt um að menn hafi stigið það skref fyrr og vonandi munu menn aldrei gera það síðar. Þetta var mjög óvanalegt enda kom í ljós að þegar bráðabirgðalögin voru lögð fyrir Alþingi til staðfestingar eins og skylt er að gera þá staðfesti Alþingi ekki lögin heldur breytti þeim umtalsvert og þannig voru þau samþykkt. Í raun afgreiddi Alþingi þessi bráðabirgðalög þannig að þau voru aldrei staðfest eins og þau voru látin gilda. Þetta er um bráðabirgðalagavaldið. Í öðru lagi er nauðsynlegt vegna þess að þjóðfélagið er orðið miklu flóknara en áður var að alþingismenn einbeiti sér að því að sinna því starfi og ráðherrar einbeiti sér að því að sinna því starfi og séu ekki samhliða áhrifamestu þingmenn löggjafarvaldsins. Þess vegna held ég að stíga verði þetta skref, skilja þarna á milli og fá menn til að gera það upp við sig að annaðhvort leggi þeir út á þá braut að sækjast eftir kjöri á löggjafarþingið og starfa þar ellegar að komast á hina brautina, að ná frama á öðrum vettvangi til að verða ráðherrar en ekki hvort tveggja. Ég held að í þessum efnum dugi ekki annað en skýrar línur, annaðhvort eða en ekki bæði og. Ég ætla ekki að segja meira um þennan þátt málsins að öðru leyti en því að minna á samþykktir flokksþings Framsóknarflokksins sem hafa verið á þá lund sem ég hef talað fyrir, að styrkja þrígreiningu valdsins og í öðru lagi, sem er annar þáttur frumvarpsins, að ráðherrarnir sitji ekki á Alþingi. Ég hef að nokkru leyti komið inn á það fyrr í ræðu minni. Það að taka af ráðherrum vald til að setja lög og að ákveða að ráðherrar sitji ekki á Alþingi eru að mínu viti nauðsynlegar breytingar til að framkvæmdarvaldið sinni því sem því er ætlað og löggjafarvaldið því sem því er ætlað. Til viðbótar því sem fram kemur í 1. og 2. gr. frumvarpsins og þeim rökstuðningi sem fram hefur komið með þeim minni ég á að ég hef flutt frumvarp um breytingu á lögum um fjárreiður ríkisins sem er að vísu ekki á dagskrá þessa fundar en mun verða síðar í vetur. Það er af sama toga. Þar legg ég til að úr þeim lögum verði felld brott heimild fjármálaráðherra til að ákveða útgjöld úr ríkissjóði án lagaheimildar. Ég tel að það gangi gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar sem er mjög skýr að mínu viti, þess efnis að engin útgjöld megi greiða úr ríkissjóði án heimildar í lögum. Ég tel að 33. gr. fjárreiðulaganna sé ekki í samræmi við stjórnarskrána og mun leggja til, þegar það mál verður á dagskrá, að sú heimild verði felld brott. Hún er einmitt lögð fram af sömu ástæðum og þessar tillögur um breytingar á stöðu ráðherra og bráðabirgðalagavaldi. Þriðja breytingin í þessu stjórnarskipunarfrumvarpi er um hvernig eigi að ákvarða breytingar á stjórnarskránni. Það hefur verið þannig að Alþingi sjálft ákvarðar breytingar á stjórnarskránni. Það tel ég óeðlilegt vegna þess að þjóðin setur stjórnarskrána í upphafi í almennri atkvæðagreiðslu. Það er ekki löggjafarvaldið og ekki framkvæmdarvaldið og ekki dómsvaldið heldur þjóðin sjálf. Það er óeðlilegt að framkvæmdarvaldið geti síðan ákvarðað allar breytingar á stjórnarskránni án þess að leggja þær fyrir þjóðina, sem er stjórnarskrárgjafinn sem kallað er. Það hafa stjórnarflokkar gert í gegnum áratugina með því að ná samkomulagi um breytingar, afgreiða þær á Alþingi, síðan eru þingkosningar á milli og nýtt þing staðfestir breytingarnar en breytingarnar sjálfar eru aldrei bornar undir kjósendur. Kjósendur hafa aldrei greitt atkvæði um þær og hvað þeim finnst um þær tilteknu breytingar. Þeir munu aldrei geta það vegna þess að í almennum þingkosningum eru auðvitað fjöldamörg önnur mál í umræðunni sem kosið er um þannig að það verður aldrei hægt að fá skýra vitneskju um vilja almennings til tiltekinna breytinga á stjórnarskránni. Ég legg til að þessu verði breytt þannig að allar breytingar á stjórnarskránni sem Alþingi kann að gera verði lagðar fyrir atkvæði þjóðarinnar þannig að þjóðin þurfi á endanum að ákveða breytingar á stjórnarskránni. Það er ákveðin málamiðlun, að Alþingi kemur sér saman um breytingar á stjórnarskránni sem síðan eru lagðar fyrir þjóðina sem ákveður hvort þær nái fram að ganga eða ekki. Það teldi ég til verulegra bóta og í samræmi við þau sjónarmið sem hafa rutt sér til rúms á undanförnum árum, að sami aðili sé ekki með marga hagsmuni í sama málinu. Það er ekki eðlilegt að þingmenn, sem eiga stöðu sína undir úrslitum kosninga, geti ráðið því hvernig kjördæmaskipan er, kosningareglur og annað slíkt sem hefur áhrif á stöðu þeirra, á sama hátt og talið er eðlilegt að menn blandi ekki saman hagsmunum á öðrum sviðum í stjórnsýslunni. Virðulegi forseti. Ég held að ég láti framsögu minni lokið með þessum fáu orðum um þetta mál. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og sérstakrar nefndar sem tekur við frumvörpum til stjórnarskipunarlaga.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999. Í frumvarpinu er lagt til að gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra verði hækkað um 3,94%, eða úr 6.075 kr. í 6.314 kr. Hækkunin er vegna verðlagsbreytinga en byggingarvísitala hækkaði um 3,94% á tímabilinu desember 2004 til desember 2005. Framkvæmdasjóður aldraðra fær tekjur af sérstöku gjaldi sem skattstjórar leggja á þá sem eru skattskyldir samkvæmt lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Úr sjóðnum eru m.a. veittir styrkir til byggingar öldrunarstofnana. Samstarfsnefnd um málefni aldraðra stjórnar sjóðnum og gerir árlega tillögur til heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra um úthlutun úr honum. Virðulegi forseti. Ég tel brýnt að frumvarp þetta hljóti afgreiðslu á haustþingi en það fylgi fjárlagafrumvarpi og ég leyfi mér hér með að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. heilbrigðis- og trygginganefndar og til 2. umr.

Frú forseti. Þetta frumvarp lætur lítið yfir sér og munar ekki stóru. Það er verið að leggja þarna um 239 kr. aukalega viðbótar á hvern landsmann. Það er í þágu góðs málefnis, þ.e. byggingar heimila fyrir aldraða og allt er þetta hið besta mál að öðru leyti en því að um er að ræða nefskatt sem ætíð hlýtur að vera mjög ófélagslegur þar sem þá sem hafa háar tekjur munar ekkert um hann en hina sem hafa lágar tekjur getur munað um þetta gjald sem verður 6.314 kr. á ári. Það sem ég er aðallega að tala um, frú forseti, og hef gert áður er sú flæking sem felst í þessu gjaldi. Við erum nefnilega með annað gjald sem er neikvæður persónuafsláttur eða nefskattur sem er persónuafslátturinn. Hvers vegna í ósköpunum lækkum við hann ekki um 6.314 kr. sem kemur nánast eins út fyrir alla í stað þess að vera með þetta á tveimur stöðum? Þegar ég segi nánast eins þá kemur hann ekki eins út fyrir þá sem eru 70 ára eða eldri. Þeir sleppa við þetta gjald sem hér er um rætt en ég tel að það sé ekki vandamál. Það má laga með því að hækka ellilífeyri sem því nemur. Ég hef margoft lagt til að við breytum þessu. Við verðum með óbreyttan persónuafslátt, sem reyndar er einnig lagt til að breyta í frumvarpi sem við ræðum næstu daga. Við verðum með ákveðinn persónuafslátt og síðan standi: Persónuafslátturinn skal lækka um 6.314 kr. sem renni til þeirra verkefna sem Framkvæmdasjóði aldraðra er falið. Ég hef líka lagt það til varðandi hið nýja útvarpsgjald sem menn hyggjast leggja á, sem líka er nefskattur og tengist þessu gjaldi en samt ekki alveg því að útvarpsgjaldið er líka lagt á öll fyrirtæki í landinu, þar á meðal 20 þús. einkahlutafélög sem flest eru ekki til, ekki starfandi og munu því aldrei greiða gjaldið. Ég hef lagt til að hvort tveggja verði sett inn í persónuafsláttinn, hann verði lækkaður og tekið fram að hann sé ákveðin krónutala. Síðan lækki hann um 6.314 kr. sem renni til Framkvæmdasjóðs aldraðra og svo lækki hann um 15.500 kr. sem er minnir mig gjaldið til RÚV. Sú lækkun rynni til RÚV. Allt væri þetta mjög einfalt, bara einn skattur, ekki tvenn skattalög. Þetta yrði einföldun á málinu í flóknu þjóðfélagi og einfaldara að útskýra fyrir fólki sem vill fá skýringu á því hvað það er að greiða.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra með síðari breytingum. Það er næstum árviss atburður að inn í þingið kemur hækkun á þessum nefskatti sem eru greiðslurnar í Framkvæmdasjóð aldraðra. Ég bjóst frekar við að hæstv. ráðherra kæmi með aðeins viðameira frumvarp um þetta mál. Sérstaklega í ljósi þess að það kom yfirlýsing frá ríkisstjórninni og fulltrúum frá eldri borgurum þar sem var ákveðið að skila ætti þessum peningum meira í uppbyggingu en gert hefur verið á undanförnum árum. Samkvæmt því samkomulagi á að auka greiðslurnar til uppbyggingar á næsta ári um helming, minnir mig, og síðan heldur meira á næstu árum þar á eftir. Ég hefði talið fulla ástæðu til að taka á því við þessa lagasetningu og gera á því lagabreytingu. Ég bendi á að sá þingmaður sem hér stendur hefur, ásamt fimm öðrum þingmönnum Samfylkingarinnar, lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra einmitt um þetta ákvæði sem snýr að Framkvæmdasjóði aldraðra, þar sem lagt er til að þessir peningar, þessi nefskattur sem fer í framkvæmdasjóðinn, fari ekki í rekstur stofnanaþjónustu fyrir aldraða nema í sérstökum tilvikum og að það þurfi þá að koma fyrir þingið og Alþingi að samþykkja það, vegna þess að þessi sjóður var settur á laggirnar til að byggja upp hjúkrunarþjónustu fyrir þá sem þurfa á henni að halda. Í dag er það svo að á fimmta hundrað manns bíður eftir hjúkrunarplássum. Flestir þeirra eru á höfuðborgarsvæðinu. Í þessu samkomulagi við eldri borgara, sem ég vil frekar kalla yfirlýsingu, er talað um að gert sé ráð fyrir að þetta mál verði leyst á næstu árum. En svo er ekki. Það þarf meiri uppbyggingu. Það er líka talað um að það eigi að auka heimaþjónustuna. Ég vil minna á að það er stór hópur fólks sem getur ekki nýtt sér heimaþjónustuna. Það kom einmitt fram í umræðu um stöðu heilabilaðra og aðstandenda þeirra hér fyrir skömmu í þinginu að það fólk getur margt hvert ekki nýtt sér heimaþjónustuna. Sömuleiðis vantar tilfinnanlega skammtímavist fyrir þennan hóp, en talið er að um 3.000 manns séu haldnir þeim sjúkdómi í dag á Íslandi. Í dag er það svo að tvö skammtímavistunarúrræði eru fyrir þennan hóp á Landspítalanum eða á Landakoti innan um mjög mikið veika einstaklinga á þriggja manna stofum, tvö pláss á sama tíma og Norðurlandaþjóðirnar, a.m.k. Danir, eru með eitt pláss á hverja þúsund íbúa í skammtímavist. Og í ljósi þess hve margir þessara sjúklinga eru í heimahúsum verður að koma til móts við þær fjölskyldur sem eru með sitt veika fólk heima undir miklu álagi. Það þarf sérstaklega að fjölga skammtímaúrræðum fyrir þennan hóp. Auðvitað ættu peningar úr Framkvæmdasjóði aldraðra að fara í það. Hæstv. heilbrigðisráðherra viðurkenndi það og sagði í þessum ræðustóli þegar við ræddum málefni heilabilaðra að þessi úrræði þyrftu að vera fleiri. Ég tek undir það. Þau voru fleiri, þeim hefur verið fækkað, bara nýverið var þeim fækkað um helming. Þau voru fjögur en eru nú tvö. Ég get því ekki orða bundist núna þegar við ræðum greiðslur í Framkvæmdasjóð aldraðra, um það hvernig ástandið er í þessum málaflokki, hvernig ástandið er í hjúkrunarmálunum, og minni á að stór hluti greiðslna í sjóðinn hefur ekki skilað sér í það sem honum var ætlað, þ.e. í uppbyggingu. Þó svo að áform séu uppi núna, nokkrum mánuðum fyrir kosningar, að það eigi að fara að skila þessum peningum þá er það ansi seint. Ég tel, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra hefði átt að koma með lagabreytingu í anda þess samkomulags sem gert var við fulltrúa eldri borgara í nefnd Ásmundar Stefánssonar á vegum forsætisráðherra. Ég spyr hæstv. ráðherra heilbrigðismála hvort ekki standi til að gera breytingar á lögum um málefni aldraðra í framhaldi af þeirri yfirlýsingu og hvenær slíkt frumvarp sé þá væntanlegt inn í þingið. Því það dugar lítt að vera með einhver loforð um þessi mál ef lagasetning fylgir ekki í kjölfarið. Ég minni bara á loforðið við öryrkjana fyrir síðustu kosningar þar sem aldurstengda örorkuuppbótin sem þeir töldu að þeim hefði verið lofað skilaði sér ekki og dómur í máli þeirra núna í vikunni segir að slík samkomulög haldi ekki, að það sé ekkert hægt að treysta því að staðið verði við þau. Ég tel að þarna þyrfti að koma til lagasetning, að þau atriði sem yfirlýsingin við eldri borgara fjallaði um þyrftu að koma í frumvarpsformi frá hæstv. ráðherra. Þess þarf auðvitað og að kveða fastar á um það að þessir peningar, þessi nefskattur skili sér í það verkefni sem honum er ætlað. Hvert einasta mannsbarn sem borgar skatt greiðir þennan skatt nema þeir sem orðnir eru 70 ára og eldri og þeir sem eru undir ákveðnum tekjuviðmiðunum. Fyrst ég er farin að ræða þessi mál get ég ekki annað en tekið undir með hv. þm. Pétri Blöndal um að nefskattar eru ósanngjarnir þegar allir borga sömu upphæð. Ég minni á að það er fjöldi fólks með mjög lágar tekjur og það munar um 6.000–7.000 kr. í aukinni skattbyrði þó svo að hátekjufólkið muni ekkert um þetta. Þetta eru bara smápeningar fyrir það. Þetta er ósanngjarn skattur. En þetta er markaður tekjustofn til að byggja upp hjúkrunarþjónustuna fyrir þennan hóp aldraðra sjúklinga sem þegar er búinn að skila sínu til samfélagsins. Ég vil því fara fram á að frumvarpið sem ég er 1. flutningsmaður að, þskj. 98, um að peningar úr sjóðnum fari ekki í rekstur nema Alþingi samþykki það sérstaklega, verði tekið til umfjöllunar um leið og þetta frumvarp ríkisstjórnarinnar. Virðulegi forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra aftur: Má vænta frumvarps frá hæstv. ráðherra í anda þess samkomulags eða yfirlýsingar sem gerð var milli ríkisstjórnarinnar og eldri borgara?

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu kemur fram frumvarp. Það hefur alltaf verið talað um það og var alveg ljóst þegar samkomulagið var gert við Landssamband eldri borgara í sumar að það þyrfti lagafrumvarp til að hrinda því öllu í framkvæmd. Það er ekki hægt að vinna eftir því samkomulagi nema breyta lögum. Það er frumvarp á leiðinni í þingið. Ég vonast til að geta mælt fyrir því í lok næstu viku, ég vona að það takist. Það fer síðan til heilbrigðisnefndar og er mikilvægt að það fái góða og skjóta afgreiðslu þar. Ég held að þingmenn þekki þetta, a.m.k. þeir sem eru inni í þessum málum þekkja ágætlega til samkomulagsins og Landssamband eldri borgara þekkir það auðvitað mjög vel. Málið á því ekki að þurfa að taka mikinn tíma í þinginu. Það er brýnt að það verði að lögum fyrir jól því að ýmis ákvæði í því eiga að taka gildi frá og með áramótum þannig að það þarf að klára það. Í því frumvarpi mun verða ákvæði um Framkvæmdasjóð aldraðra. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur að það á að fasa út það fjármagn sem tekið hefur verið í rekstur í öldrunarþjónustunni og fjármagnið á að fara í uppbyggingu nýrra rýma. Og m.a. á grundvelli samkomulagsins og viðbótarfjármagns upp á um 1,3 milljarða samtals verður hægt að byggja upp ný rými á næstu árum eins og samkomulagið felur í sér. Þetta frumvarp er á leiðinni og ég vonast til að geta mælt fyrir því í lok næstu viku. Það var alltaf ljóst að slíkt frumvarp yrði að koma fram.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Vissulega var öllum ljóst sem hafa fylgst með þessu samkomulagi að leggja yrði fram frumvarp, sérstaklega hvað varðar breytingarnar á almannatryggingunum og atriði sem snúa að þeim. Ég geri mér fyllilega ljóst að þær breytingar verða ekki nema með því að breyta lögunum því að það eru að að mörgu leyti viðamiklar breytingar. Það er verið að breyta eðli bótaflokkanna. Hér spyr ég auðvitað sérstaklega um þennan lagabálk, lögin um málefni aldraðra. Eftir því sem mér skildist á hæstv. ráðherra kemur annað frumvarp um breytingar á lögum um málefni aldraðra og þá um það sem snýr að greiðslunum úr sjóðnum. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Verður því komið þannig fyrir að ekki fari peningar úr sjóðnum í rekstur nema Alþingi samþykki að slíkt verði gert? Að það verði ekki áfram þannig að ríkisstjórn, hver sem hún er á hverjum tíma, geti ákveðið að taka þessa mörkuðu tekjustofna sem eiga að fara í uppbyggingu í rekstur eftir því sem þeim hentar? En það hefur eins og við vitum komið niður á uppbyggingu á hjúkrunarheimilunum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort tekið verði á því og hvort gerð verði lagabreyting, eins og við leggjum til, ég og fleiri þingmenn Samfylkingarinnar, á þskj. 98, þar sem við leggjum til að slík breyting verði gerð einmitt á þessum greinum í lögunum um málefni aldraðra.

Virðulegur forseti. Það er rétt að taka fram vegna þessarar umræðu að eins og fram kom áðan þá borgar lágtekjufólk ekki í Framkvæmdasjóð aldraðra. Það kom fram áðan en mér finnst rétt að árétta það. Varðandi samkomulagið er ljóst að flytja þarf lagafrumvarp út af mörgum ákvæðum sem í samkomulaginu eru eins og komið hefur fram. Ég er reyndar ekki með það frumvarp til framsögu þannig að ég vil ekki fara mjög náið í það en ef ég man rétt eru í því frumvarpi ákvæði um að fasa út þær upphæðir sem hafa runnið til rekstrar og er það gert í ákveðnum þrepum. Upphæðirnar sem lúta að þessum þrepum eru alveg naglfastar og frumvarpið mun endurspegla það samkomulag. Ég held að það þurfi því enginn að óttast neitt um það. Að sjálfsögðu ætla stjórnvöld að standa við þetta samkomulag. Samkomulagið nær yfir fjögurra ára tímabil en hv. þingmaður veit eins og ég að það er alltaf hægt að breyta lögum á Alþingi. Það er þó yfirleitt ekki skynsamlegt að gera nema það horfi til góðs. Við munum því standa við það samkomulag sem við höfum gert við eldri borgara. Það felur í sér að að lokum fer allt fjármagnið úr sjóðnum í byggingu nýrra rýma, ekki í rekstur. Frumvarpið sem kemur inn í þingið mun endurspegla það. Þá getum við farið út í tæknilegri umræðu um útfærsluna á samkomulaginu og hvernig hún kemur fram í frumvarpinu. En það stendur að sjálfsögðu til að standa algjörlega við samkomulagið.

Frú forseti. Já, við munum ræða þingmálið þegar það kemur fyrir þingið. Ég fer fram á það við hæstv. forseta að á sama tíma verði afgreitt til umræðu í heilbrigðis- og trygginganefnd þingmál mitt sem snýr einmitt að sömu greinum. Vegna orða hæstv. ráðherra um að lágtekjufólk borgi ekki til Framkvæmdasjóðs aldraðra þá eru þar mjög lág tekjuviðmið sem snúa að greiðslum í sjóðinn. Ég verð að segja að fyrir fólk með innan við 100 þús. kr. til ráðstöfunar er það erfitt og miklir peningar að þurfa að borga þennan nefskatt. Það fólk er yfir þeim tekjuviðmiðunum sem þessi lög eða reglugerð gerir ráð fyrir sem að sjóðnum snýr. Ég minni á að nefskatturinn er ósanngjarn. Hann bitnar verst á þeim sem minnst hafa og þar get ég verið sammála hv. þm. Pétri Blöndal. En við erum með þennan nefskatt. Ég hef verið á því að á meðan hann er á hann að skila sér í það sem honum er ætlað.

Frú forseti. Þetta mál er ekki í fyrsta skipti til umfjöllunar í sölum Alþingis. Að því var látið liggja áðan af hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur að enn einu sinni væri þetta mál komið í sali þingsins til umræðu. En eins og hún veit manna best þarf að taka þetta mál til umræðu í þinginu vegna þeirrar breytingar sem gera þarf á gjaldstofninum til hækkunar. Það er hið sama og þingmaðurinn þyrfti að gera ef nota ætti fjármagn úr Framkvæmdasjóði aldraðra til annars en nýbygginga þá væri hún að óska eftir því að það mál kæmi til kasta þingsins sem er ekkert óeðlilegt í sjálfu sér. Ég minnist þess þegar þessar breytingar voru gerðar á Framkvæmdasjóði aldraðra og hluti af honum var tekinn í rekstur. Þá höfðu í tvö skipti verið tekin í notkun hjúkrunarheimili sem hófu rekstur á miðju ári án þess að nokkuð væri til á fjárlögum það ár til reksturs. Svo mikil var þörfin á hjúkrunarrýmum að menn töldu þá ekki óeðlilegt að þetta ákvæði væri tekið upp. Hins vegar hafa tímarnir mikið verið að breytast varðandi hjúkrunarheimili og afstöðu manna til þeirra. Það er t.d. umhugsunarefni hvort við eigum að byggja hjúkrunarheimili af fullum krafti eins og óskir manna eru um í dag og vistunarmatsskrá hljóðar upp á. Ég held að við ættum að gæta okkar í að geysast ekki um of fram. Vissulega er mikil vöntun á hjúkrunarrýmum en það hefur hins vegar komið í ljós að þegar öðrum úrræðum er beitt þá er ásóknin í þau ekki jafnmikil og ætla mætti. Ég nefni sem dæmi að á Norðurlöndunum hafa verið tekin upp önnur úrlausnarefni varðandi aldraða, t.d. leiguíbúðir fyrir aldraða þar sem veitt er þjónusta eða þá að byggður er sérstakur þjónustukjarni þar sem fólk getur leitað þjónustunnar. Fyrir vikið sækir fólk ekki jafnmikið í að komast á vistheimili eða hjúkrunarheimili. Eitt dæmi um það nú er að Hrafnista og sveitarfélagið Kópavogur eru að hefja framkvæmdir í þessa veru. Ég tel að það sé af hinu góða. Það verður mjög áhugavert að sjá hvað kemur út úr því samstarfi og reynsluna af því máli. Það má segja að það byggist m.a. á þeim óskum sem aldraðir hafa lagt fram hér á landi, að fá að halda fjárforræði sínu svo lengi sem mögulegt er, greiða lyf og læknishjálp og húsaleigu. Það er að gerast á hinum Norðurlöndunum. Við gerum okkur öll grein fyrir því að auðvitað þarf að bæta við hjúkrunarrýmum svo fljótt sem verða má. Hins vegar er ekki þar með sagt að við eigum að bæta við 500 hjúkrunarrýmum af því að 500 séu metnir á öllu landinu í brýnni eða mjög brýnni þörf fyrir að komast á hjúkrunarheimili. Ég tel að einnig þurfi að líta á rými á hjúkrunarheimilum þar sem tveir eða jafnvel fjórir eru í herbergjum. Það þarf að vinna að því að breyta eldri hjúkrunarheimilum og vistheimilum þannig að hver einstaklingur hafi herbergi út af fyrir sig ef hinn aldraði eða ættingjar hans óska þess. Eins eru líka dæmi um að sjúkdómur sem hrjáir hinn aldraða sé með þeim hætti að hann vilji gjarnan vera með öðrum í herbergi og telji í því ákveðið öryggi. Framkvæmdasjóður aldraðra borgar 40% af byggingarkostnaði nýrra hjúkrunarheimila. Eins og þetta hefur verið fyrir sjálfseignarstofnanir þá hafa þær átt erfitt með að bæta upp það sem á vantar. Ég nefni sem dæmi að nýlega var byggt við Hrafnistu í Reykjavík 60 rýma hjúkrunarálma sem kostaði 720 millj. kr. Framkvæmdasjóður aldraðra ætlar að greiða 40% en það kemur á nokkrum árum. Rekstrarstaða þessara hjúkrunarheimila er þannig að það er ekki mikið í afgang til að leggja fyrir þegar ákveðið er að byggja ný hjúkrunarheimili. Ég kom fyrst og fremst upp, virðulegi forseti, til að rifja upp hinn sögulega bakgrunn þeirra breytinga sem urðu á greiðsluformi Framkvæmdasjóðs aldraðra. Það var fyrst og fremst vegna þess að hjúkrunarheimili sem voru tekin í notkun á miðju ári og jafnvel hafði ekki verið gert ráð fyrir á fjárlögum þess árs stóðu frammi fyrir miklum vanda og þess vegna urðu þessar breytingar gerðar á lögum sjóðsins.

Frú forseti. Ég verð að segja, vegna athugasemda hv. þingmanns, að mér finnst fullkomlega eðlilegt að þetta mál komi inn í þingið. Mér hefur alltaf fundist það, í hvert skipti sem það hefur komið hér inn. Ég tel eðlilegt að við ræðum það í hvert skipti, hvort það skuli hækkað eða ekki og það afgreitt hér. Ég sammála hv. þingmanni um að það er umhugsunarefni hvernig við nýtum þessa peninga. Það er ljóst að við erum 15–20 árum á eftir öðrum Norðurlandaþjóðum í uppbyggingu og þjónustu fyrir aldraða í hjúkrunarþjónustunni. Þar þurfa að vera heimilislegar einingar. Þessar stóru stofnanir eru liðin tíð. Það að fólki sé þröngvað í herbergi með öðrum er líka arfur gamals tíma. Fólk verður að geta haft val, ef það vill vera í herbergi með öðrum á það að geta verið það. En það á líka að geta haft sitt prívat, eins og sagt er á vondri dönsku. Við þurfum fleiri úrlausnir. Við getum verið með þjónustukjarna þar sem fólk fær þjónustuna heim eins og er víða á Norðurlöndum og fólk geti valið um hvort það fer í bað á hverjum degi eða hvernig þjónustu það fær, hvers konar mat það vill borða o.s.frv. Þessar stóru stofnanir eru gamaldags, arfur frá gömlum tíma þó að þær henti mörgum þeim allra veikustu. Við verðum að vera með þær líka en þá þurfa að vera fleiri úrræði. Það sem hv. þingmaður nefndi áðan, varðandi það hvernig fólk greiðir fyrir þetta þá eru það líka gamaldags og niðurlægjandi aðferðir, þessi vasapeningaleið, það hvernig fjárráð eru tekin af fólki þegar það verður veikt eða lendir inni á sjúkrastofnunum. Það fær vasapeninga ef það er með lítil fjárráð eða heldur eftir litlu af lífeyrisgreiðslum sínum. Það á auðvitað að greiða sína leigu, fyrir matinn o.s.frv. en hafa fjárráð engu að síður.

Virðulegi forseti. Það er varla að um andsvar sé að ræða nema við hluta af ræðu hv. þingmanns. Ég held að við séum alveg sammála um að nútíminn andmælir því að hjúkrunarheimili sé lítill spítali. Ég held að við séum öll sammála um það, nema kannski ákveðnir aðilar í heilbrigðisgeiranum sem vilja hafa þetta svona áfram. En sú breyting sem fyrirsjáanleg er sem heyrist af úr herbúðum heilbrigðisráðuneytisins, að það vilji horfa á málið með öðrum hætti, er mjög skiljanleg og væri hið besta mál. En við þurfum samt sem áður að hafa vistunarmöguleika fyrir aldraða sjúka þannig að þeim sé sinnt eins og gert er í dag, að þjónustan við þá verði ekki lakari. Hins vegar er of lítill greinarmunur gerður á því hvernig þjónustuþátturinn sjálfur er og hve mikill hann er. Það er t.d. til forskrift frá landlæknisembættinu um að hver og einn sem sé á hjúkrunarheimili skuli fá fjórar til fimm klukkustundir á dag í þjónustu. Þá er hjúkrunarheimilið ekkert skilgreint frekar, þrátt fyrir að komið sé svokallað RAI-mat sem á þó að vega og meta einstaklinginn og þjónustuþörf hans. Varðandi svo daggjöldin og greiðslur til aldraðra erum við sammála um að það form tilheyrir grárri forneskju og er barn síns tíma. Það þarf að skoða upp á nýtt. Hvers vegna á sjúkur aldraður maður sem hefur búið í heimahúsi að missa stjórnina á fjárhag sínum þótt hann fari á hjúkrunarheimili? Ég held að það skapaði sterkari kostnaðarvitund hjá fólki ef það væri sjálft þátttakandi í greiðslunni. Ég tala ekki um ef það fylgist þá líka nánar með þvotti og öðru sem á þarf að halda, en að það sé ekki einhver óþekkt tala 

Frú forseti. Það er dásamlegt að hlusta á stjórnarþingmenn núna vera svona sammála um að þetta hefði þurft að vera allt öðruvísi. Hér eru stjórnarþingmenn búnir að vera við stjórnvölinn, sjálfstæðismenn í 16 ár og framsóknarmenn í 12 ár. Samt er þetta enn þá svona. Samt er enn þá þetta gamaldagskerfi, enn þá getur fólk á hjúkrunarheimilunum ekki valið hvaða þjónustu það fær. Það eru tekin af fólki fjárráð þegar það er búið að missa heilsuna, fer inn á hjúkrunarheimilin o.s.frv. Hvernig stendur á því að þetta hefur verið látið drabbast svona mikið niður? Þetta á auðvitað ekki að líðast. Ég segi hér að ég vona að þetta verði til þess að við breytum þessu. Ég er þeirrar skoðunar að hér þurfi að koma ný ríkisstjórn með fólki með ný viðhorf þannig að þetta verði raunverulega þannig að við náum þó Norðurlandaþjóðunum í því að vera með fjölbreytta, góða og markvissa þjónustu fyrir aldraða sem eru á hjúkrunarheimilum eða þurfa hjúkrun. Ég verð t.d. að segja að ég hefði haldið að á Sóltúnsheimilinu væru þessar litlu einingar mjög fín úrræði fyrir þá sem eru mikið veikir og þurfa þjónustu en hafa samt sitt einkaheimili inni á stofnun. Ég efast ekki um að það sé einmitt það sem Hrafnista stefnir að. Ég veit til þess að í nágrenni við Sóltún hafa eldri borgarar óskað eftir að fá svona þjónustumiðstöð þannig að það væri hægt að þjóna þeim inni á heimili í nágrenninu. Auðvitað þurfum við að horfa á alla þessa þætti. Við gætum auðvitað talað um þessi mál öll lengi, í allan dag. Þetta er þannig málaflokkur og það er svo margt ógert. Því miður hefur svo mikið drabbast niður, dregist aftur úr eða kannski verið hægari uppbygging en ella vegna þess að þessir peningar úr framkvæmdasjóðnum skiluðu sér ekki í uppbyggingu. Sú uppbygging verður að vera fjölbreytt.

Virðulegi forseti. Ég held að við séum öll sammála um að betur megi gera í þessu máli. En ég held líka að sú skoðun hafi verið almenn hér á Íslandi að besta úrlausnarefni varðandi aldraða sjúka væri að byggja hjúkrunarheimili. Mér hefur fundist bera mikið á því að menn hafa ekki horft á nýjar leiðir eða hvernig mætti betur gera. Það er ekki fyrr en á allra síðustu árum sem það hefur komið upp. Aðeins varðandi Sóltún og Hrafnistu, við erum með nýja 60 rýma hjúkrunarálmu við Hrafnistu í Reykjavík sem er ekkert síðri en Sóltún. Það er dálítið merkilegt hvað Sóltún er mikið hér í umræðunni eins og það sé hið eina sem hafi gerst í málefnum aldraðra á undanförnum árum. Það er bara rangt. Varðandi svo aftur þá öldruðu, hvað menn ætla að gera og að ekkert hafi gerst hjá þessari ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks er rangt. Ég var einmitt að vitna til hæstv. heilbrigðisráðherra sem hefur boðað nýja stefnu. Það gerist kannski ekki alveg á einni nóttu. 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hafa orðið um þetta litla mál sem kemur hingað inn reglulega á hverju ári. Mig langar aðeins að leggja orð í belg af því að hér hefur orðið mjög skemmtileg umræða um málefni aldraðra vítt og breitt, og gaman að heyra þingmenn sem þekkja vel til mála ræða þau hér. Það er auðvitað ekki hægt að segja að hér hafi allt drabbast niður. Það er mjög fjarri sannleikanum. Hér hefur ekkert drabbast niður. Það er búið að gera stórkostlega hluti en auðvitað þarf að gera ýmislegt meira. Það er rétt. Ég vil draga það fram að hér er hærra hlutfall aldraðra á stofnunum en er annars staðar á Norðurlöndunum. Þess vegna þykir mér svolítið vænt um það þegar ég heyri hv. þm. Guðmund Hallvarðsson tala um að menn skuli ekki geysast of hratt. Hv. þingmaður þekkir mjög vel til þessara mála og hefur staðið fyrir góðri uppbyggingu á þessu sviði og ég held að þetta sé algerlega rétt hjá honum. Við eigum ekki að geysast of hratt af því að við erum komin með svo hátt hlutfall inn á stofnanir. Við eigum að byggja ný rými þar sem þeirra er þörf. Þeirra er þörf sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Við þurfum líka að leyfa þessum málum að þroskast eðlilega, ef ég get tekið þannig til orða. Við þurfum að auka heimaþjónustuna, bæði ríkið og ekki síður sveitarfélögin. Ég tel að sveitarfélögin þurfi að gera verulegt átak í þessum málum. Þau eru reyndar mörg að gera margt gott og hafa verið að gera síðustu árin þó að það hafi valdið mörgum vonbrigðum að meira en helmingur sveitarfélaga dró úr félagslegri heimaþjónustu fyrir örfáum árum. Það sýndi skýrsla Ríkisendurskoðunar. Sumir er að gera góða hluti en aðrir þurfa að slá í klárinn. Það þarf að auka heimaþjónustuna. Við höfum verið að því en það þarf að auka hana enn þá meira. Sveitarfélögin þurfa að koma sterkar inn í þjónustuna. Það á að koma með fjölbreyttari búsetuúrræði eins og m.a. hefur verið gert hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem hægt er að þjónusta fólk annaðhvort inni í einkaíbúðum þess, eins og þær eru í dag, vítt og breitt, eða í einkaíbúðum þess eða leiguíbúðum sem eru þá byggðar saman í einhverjum kjörnum þar sem hægt er að koma inn með heimahjúkrun og félagsþjónustu sveitarfélaga. Staðan er þannig núna að við munum byggja upp á næstu árum í Reykjavík 200 rými, 110 við Suðurlandsbrautina og 90 á Lýsislóðinni. Samkomulagið sem gert var við eldri borgara mun tryggja viðbótarrými sem ég mun bráðlega kynna hvar verður. Meiri hluti þeirra verður hér á höfuðborgarsvæðinu en það verða nokkrir staðir úti á landi sem fá rými líka. Það er alveg ljóst að við erum með hátt hlutfall núna inni á stofnunum. Ég hef sagt það áður og hika ekkert við að segja það að á sínum tíma, fyrir mörgum árum, fórum við í vissa kerfisvillu. Það er engum einum um að kenna í því sambandi. Sveitarfélögin voru þar auðvitað miklir gerendur. Það var þegar dvalarheimilin voru byggð upp á sínum tíma, þá fóru þar inn einstaklingar, ekki vegna þess að þá vantaði svo mikla hjúkrunarþjónustu, heldur meira af félagslegum aðstæðum, að vera með öðrum öldruðum, taka þátt í félagsstarfi o.s.frv. Þetta fyrirkomulag er algerlega á leiðinni út í dag. Við erum að breyta dvalarrýmum núna á þessum dvalarheimilum. Þetta er meira og minna að fara yfir í hjúkrunarrými. Dvalarheimili eru á útleið. Þau munu ekki hverfa algerlega, held ég, en þau verða ekki framtíðarúrræði sem við munum byggja upp. Við munum hins vegar byggja upp dagvistarúrræði og hvíldarrými, eins og hér hefur verið drepið á. Ég vil líka taka fram að hér var skemmtileg umræða um val á þjónustu, að menn geti þá borgað fyrir þá þjónustu sem þeir fá á hverjum stað. Það er módel sem menn hafa rætt víða og m.a. í Kópavogi. Það höfum við rætt líka í heilbrigðisráðuneytinu. Það er á stefnuskrá okkar að við viljum fara inn í þetta nýja kerfi þar sem fólk getur valið meira hvaða þjónustu það vill fá og borgað fyrir hana. Það er hins vegar ekki hægt að gera það eins og lögin eru í dag. Það þarf að breyta lögunum ef ríkið á að koma þar að. Bráðlega tekur til starfa faghópur í heilbrigðisráðuneytinu sem mun einmitt vinna að þessum lagabreytingum. Ég á von á því að frumvarp komi hér inn í þingið, það verður ekki alveg á næstunni en það mun skila sér þegar þessi vinna er búin. Þá munu þingmenn geta staðfest nýtt kerfi þar sem fólk kaupir ákveðna þjónustu. Meðan kerfið er ekki komið verðum við auðvitað að vinn eftir núgildandi lögum. Þegar nýja kerfið verður komið upp og við búin að breyta lögunum munu eldri borgarar hafa fjármagnið meira í sínum vasa og greiða þá fyrir þjónustuna en ekki eins og þetta er núna þegar allt fer meira og minna í gegnum Tryggingastofnun ríkisins, inn til heimilanna, borgun fyrir þjónustu. Það er rétt að það er mjög margt að gerast í þessum málaflokki. Það er allt á fullri ferð og við munum sjá miklar breytingar hér á næstunni. Það er réttmætt að halda því fram að við eigum ekki taka þetta of hratt af því að það er ekki gott að byggja hér of mikið heldur. Þetta eru dýr rými. Það kostar 15 millj. að byggja eitt hjúkrunarrými. Það kostar 5 millj. í rekstur á ári. Það er eðlilegt að við sinnum þessu af alúð eins og menn hafa gert. Við eigum að horfa til Norðurlandanna, þar er lægra hlutfall aldraðra á stofnunum en hérna. Hér hafa líka orðið nokkrar umræður bæði um Sóltún og Hrafnistu. Ég hef heimsótt bæði þessi heimili, m.a. skoðað sérstaklega Sóltún og H-deildina á Hrafnistu. Ég get alveg staðfest það sem hér kom fram að á báðum stöðunum er rekin algjör fyrirmyndarþjónusta. H-deildin sem ég heimsótti fyrir stuttu á Hrafnistu er mjög glæsileg. Það er búið að gera margt mjög gott, virðulegi forseti, í þessum málaflokki en það verður gott þegar við fáum meira fjármagn í hendurnar til að setja í þjónustuna og það erum við að fá einmitt með að samþykkja þetta frumvarp sem hér er til umræðu og líka frumvarpið sem ég mun koma með líklega í næstu viku eða þarnæstu sem lýtur að útfærslu á samkomulaginu við Landssamband eldri borgara.

Frú forseti. Í mínu fyrra andsvari hér vildi ég spyrja ráðherrann út í þau hjúkrunarrými sem yfirlýsingin gerir ráð fyrir að eigi að skapa. Hún talar um 200 rými á höfuðborgarsvæðinu og svo eitthvað fleira og eitthvað af því yrði hér á höfuðborgarsvæðinu. Við vitum það í dag að alls staðar á landinu er beðið um fleiri hjúkrunarrými og eru kröfur uppi um það og vöntun á þeim. Þess vegna langar mig að spyrja heilbrigðisráðherra: Hvað á að koma í hlut landsbyggðarinnar af þessu samkomulagi sem þarna var gert? Munu falla bara nokkrir brauðmolar út af borðinu?

Virðulegi forseti. Á næstunni verða byggð 200 rými í Reykjavík, eins og menn vita, á Lýsislóðinni og við Suðurlandsbraut. Þetta gengur að vísu hægar en ég hefði viljað sjá en ég er búin að vera stutt í ráðuneytinu. Við erum að ýta þessu áfram. Í samkomulaginu sem var gert við eldri borgara í sumar er ekki kveðið á um hvar rýmin eiga að vera. Það er okkar verkefni að forgangsraða í þeim efnum miðað við þær upplýsingar sem við höfum. Það er algerlega ljóst að samkvæmt biðlistunum, sem reyndar endurspegla að mörgu leyti ekki raunveruleikann, er mesta þörfin á höfuðborgarsvæðinu. Það er bara þannig. Biðlistarnir eru, ég hef leyft mér að segja það, að hluta til falskir. Við höfum gert rannsóknir á þeim og gerum það áfram. Það sýndi sig t.d. að meira en helmingurinn sem var á biðlistanum eftir rýmum í Hafnarfirði taldi sig geta verið lengur heima með aukinni heimahjúkrun og félagslegri heimaþjónustu. Fyrri rannsóknir í Reykjavík hafa sýnt það sama. Við erum að gera núna rannsókn aftur í Reykjavík. En þó að þeir séu langir er samt biðlisti til staðar. Það er alveg óumdeilt. Þeir eru lengstir á höfuðborgarsvæðinu. Það eru biðlistar á þó nokkrum stöðum á landsbyggðinni þar sem eru fá rými á íbúa. Þeir staðir munu fá rými. Við erum núna að raða þessu upp þannig að það verður kynnt bráðlega hvert þessi rými fara. Það eru margir staðir á landsbyggðinni sem tala um þessi rými en það er meira umræða um að endurbyggja rými sem fyrir eru. Rýmin eru gamaldags, úr sér gengin, margir í einu rými, salerni úti á gangi, ekki inni í rýminu o.s.frv. Það er svo annað mál sem við munum fara í líka, að raða upp hvernig við viljum endurbyggja núverandi rými á landsbyggðinni þar sem ekki vantar ný rými, ekki fleiri rými, heldur að gera þau betur sem fyrir eru.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör en ítreka jafnframt að það skal gæta jafnræðis í þessu milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar eins og í svo mörgu öðru. Það er hárrétt að mörg rými úti á landi eru gömul og þarfnast endurbóta. Við vitum það auðvitað sem störfum í þessum landsbyggðarkjördæmum að þar er þörfin brýn og þar er mikið pressað á að lagfæra en fé hefur ekki verið veitt til þess mörg undanfarin ár. Mér er það minnisstætt þegar þingflokkur Samfylkingarinnar var í heimsókn á Landspítala – háskólasjúkrahúsi fyrir nokkrum mánuðum að við fengum þær upplýsingar að þar lægju inni 120–130 fullorðnir einstaklingar sem annars ættu að vistast á hjúkrunarrýmum eða dvalarheimilum úti í bæ. Ástæðan fyrir því að það var ekki hægt var ekki sú að það vantaði pláss. Það var svo merkilegt þar sem við erum að ræða núna um að það vanti pláss. Það vantar ekki pláss fyrir þá einstaklinga á dvalar- eða hjúkrunarheimilum sem við erum að tala um heldur vantar starfsfólk til að sinna þeim fjölda sem hægt er að leggja inn á heimilin. Hvers vegna vantaði starfsmenn? Jú, vegna þess sem hefur verið til umræðu í þjóðfélaginu, að það fólk sem sinnir þessu mikilvæga starfi er svo illa launað að það hverfur úr því. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Væri ekki ástæða til að fara betur í gegnum þennan þátt eins og við höfum orðið vör við í hetjulegri baráttu þessa fólks sem var hér fyrir nokkrum missirum síðan, að lagfæra þetta þannig að aftur verði eftirsóknarvert fyrir fólk sem vill leggja þessa mikilvægu vinnu fram og tryggja að það hafi þokkalegt lífsviðurværi úr því? Þannig nýttum við þau pláss sem eru ónýtt í dag í staðinn fyrir að 

Virðulegur forseti. Hér var talað um jafnræði varðandi hjúkrunarrými. Ég tel að jafnræðis hafi ekki verið gætt gagnvart höfuðborgarsvæðinu. Þar eru biðlistarnir og þar er mesta þörfin fyrir ný rými. Ef eitthvað er hefur landsbyggðin fengið hlutfallslega fleiri rými en höfuðborgarsvæðið en það þarf að laga mörg rými þar og í það verður sett fjármagn. Hluti af því fjármagni kemur einmitt út úr samkomulaginu sem gert var við eldri borgara í sumar. Varðandi LSH þá voru í upphafi sumars um 80 manns þar inni sem spítalinn taldi að ætti að útskrifa, þ.e. eldri borgarar sem vantaði önnur úrræði fyrir, og þetta er mikill útskriftarvandi eins og við höfum kallað hann. Sú tala er nú komin niður í 50–60 einstaklinga eða lægra. Það var haft var samband við heimilin og þau hvött til að taka hærra hlutfall beint af LSH og minnka það hlutfall sem tekið var utan úr bæ og það hefur verið gert. Það eru reyndar tvö heimili sem alltaf taka 90% frá LSH, þ.e. Vífilsstaðir og Sóltún, en önnur hafa tekið minna og sum frekar lítið. En nú hefur það hlutfall verið hækkað þannig að heimilin hafa brugðist vel við þessu og þar með léttir á LSH. Nú er líka farið að nota nýtt úrræði sem er sérhæfð heimaþjónusta en þá útvegar sjúkrahúsið heimaþjónustu, heimahjúkrun og meiri þjónustu fyrir aldraða. Þeir eru útskrifaðir heim með mikla þjónustu. Ef fólkið getur verið heima í a.m.k. þrjá mánuði eða lengur færist þjónustan yfir á heilsugæslustöðvarnar þar sem slík þjónusta er almennt í kerfinu, þ.e. heimahjúkrunin. Þetta er algjörlega nýtt úrræði en á næstu dögum munu þó nokkrir einstaklingar nýta sér það.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra laga um heilbrigðisþjónustu. Frumvarpið er samið af nefnd sem skipuð var af heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra í október 2003 til að endurskoða lög um heilbrigðisþjónustu. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi auk fulltrúa Læknafélags Íslands og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, landlæknir, fulltrúar sjúklingasamtaka, aðila vinnumarkaðarins o.fl. Nefndin skilaði tillögum sínum í apríl síðastliðnum og er frumvarpið sem ég mæli nú fyrir að mestu í samræmi við tillögur nefndarinnar. Jafnframt skilaði nefndin drögum að frumvarpi til laga um embætti landlæknis, sem lagt er fram samhliða þessu frumvarpi. Grundvallarákvæði um starfsemi landlæknisembættisins er nú í lögum um heilbrigðisþjónustu en auk þess eru ákvæði um embættið í fjölda annarra laga. Nefndin taldi nauðsynlegt að endurskoða og útfæra nánar ákvæði um landlæknisembættið og lagði til að sett yrðu sérlög um það. Auk þess hefur ráðuneytið samið frumvarp til nýrra laga um Heyrnar- og talmeinastöð, sem einnig er lagt fram samhliða þessu frumvarpi en núgildandi ákvæði um stöðina eru í lögum um heilbrigðisþjónustu. Grundvallarákvæði um landlæknisembættið og um Heyrnar- og talmeinastöð falla því brott verði þetta frumvarp að lögum og er því gert ráð fyrir að þessi þrjú frumvörp verði afgreidd samhliða á þinginu. Núgildandi lög um heilbrigðisþjónustu eru að stofni til frá árinu 1973. Þótt ýmsar breytingar hafi verið gerðar á lögunum frá þeim tíma er ljóst að lögin þarfnast heildstæðrar endurskoðunar, einkum hvað varðar ákvæði laganna um skipulag heilbrigðisþjónustunnar, stjórn heilbrigðisstofnana, eftirlit með rekstri heilbrigðisþjónustu og samninga um heilbrigðisþjónustu. Eins og rakið er í athugasemdum með frumvarpinu eru meginmarkmið frumvarpsins fjögur. Í fyrsta lagi að mæla með skýrum hætti fyrir um grunnskipulag hins opinbera heilbrigðisþjónustukerfis. Í öðru lagi að setja ráðherra og öðrum heilbrigðisyfirvöldum og heilbrigðisstofnunum skýran lagaramma. Í þriðja lagi að tryggja virkt eftirlit með heilbrigðisþjónustu og gæðum hennar og í fjórða lagi að skilgreina nánar stefnumótunarhlutverk ráðherra innan marka laganna og tryggja að hann hafi á hverjum tíma fullnægjandi valdheimild til að framfylgja stefnu sinni, m.a. um skipulag heilbrigðisþjónustu, forgangsröðun verkefna og hvar þjónustan skuli veitt. Á Íslandi hefur ríkt góð sátt um þá grundvallarstefnu að hér skuli rekið opinbert heilbrigðisþjónustukerfi sem veiti heilbrigðisþjónustu á samfélagslegum forsendum þar sem þegnarnir eigi jafnan rétt til þjónustunnar. Þetta er samfélagsstefna sem byggir á sjónarmiðunum um mannúð, jöfnuð og samtryggingu. Er frumvarpinu sem ég mæli nú fyrir ætlað að styrkja og treysta undirstöður slíks heilbrigðisþjónustukerfis hér á landi. Nútímaheilbrigðisþjónusta er í senn margslungin og flókin. Meðferðarúrræði breytast hratt og verða stöðugt sérhæfðari vegna framfara í læknavísindum og öðrum heilbrigðisgreinum. Heilbrigðisstarfsmenn, heilbrigðisstofnanir og heilbrigðisyfirvöld hafa tekið fullan þátt í þeirri framþróun með þeim árangri að Íslendingar eru í fremstu röð þjóða á sviði heilbrigðisþjónustu. Frumvarpinu er ætlað að veita viðspyrnu til frekari framþróunar og eflingar heilbrigðisþjónustu bæði innan og utan heilbrigðisstofnana sem reknar eru af ríkinu. Samkvæmt frumvarpinu skal landinu skipt upp í heilbrigðisumdæmi og skulu mörk þeirra ákveðin með reglugerð. Í tillögum nefndarinnar sem samdi frumvarpið var gert ráð fyrir því að landinu yrði skipt í tiltölulega stór heilbrigðisumdæmi og innan hvers þeirra yrði starfrækt ein heilbrigðisstofnun sem sæi um og bæri ábyrgð á veitingu almennrar heilbrigðisþjónustu í umdæminu. Fólu tillögur nefndarinnar þannig í sér nokkuð umfangsmiklar áætlanir um sameiningu heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni með svipuðum hætti og orðið hefur á Austurlandi og Suðurlandi. Þótt reynslan af sameiningu heilbrigðisstofnana á Austurlandi og Suðurlandi hafi almennt verið góð og frekari sameiningar heilbrigðisstofnana því frekar álitlegur kostur á mörgum svæðum tel ég nauðsynlegt að góð sátt ríki um slíkar breytingar meðal heimamanna enda er það ein meginforsenda þess að vel takist til við framkvæmd sameiningar. Frumvarpinu hefur því verið breytt þannig að heimilt verður að starfrækja fleiri en eina heilbrigðisstofnun í hverju heilbrigðisumdæmi. Nú er því gert ráð fyrir að unnið verði að sameiningu heilbrigðisstofnana á sama grundvelli og gert hefur verið hingað til með samráði og samvinnu við þá aðila sem málið varðar enda sé talið að sameiningin sé til þess fallin að bæta og efla gæði þeirrar heilbrigðisþjónustu sem veitt er á viðkomandi svæði. Með þessum breytingum verður ákvörðun um skiptingu landsins í heilbrigðisumdæmi óháð ákvörðunum um sameiningu heilbrigðisstofnana og mun samþykkt frumvarpsins því ekki knýja á um sameiningu heilbrigðisstofnana eins og tillögur nefndarinnar gerðu ráð fyrir. Á hinn bóginn gerir frumvarpið ráð fyrir að heilbrigðisstofnanir sem veita almenna heilbrigðisþjónustu í sama umdæmi hafi með sér samstarf um skipulag heilbrigðisþjónustu á svæðinu. Er heilbrigðisumdæmunum þannig ætlað að skapa ákveðna umgjörð við skipulagningu almennrar heilbrigðisþjónustu í landinu og tryggja að í hverju heilbrigðisumdæmi sé veitt sú heilbrigðisþjónusta sem veita ber samkvæmt frumvarpinu. Hérna er sem sagt um samstarf að ræða en ekki einhverja nýja mikla yfirbyggingu. Heimildir ráðherra til að ákveða sameiningu heilbrigðisstofnana verða því óbreyttar frá núgildandi lögum að öðru leyti en því að skylt verður að hafa samráð við sveitarfélög og samtök sveitarfélaga áður en ákvörðun um sameiningu er tekin og er það í samræmi við það sjónarmið mitt að sameining heilbrigðisstofnana skuli ekki ákveðin nema að höfðu samráði við heimamenn. Miðað við það sem nú gildir er því verið að bæta við að það eigi að hafa samráð um sameiningar. Það er því meira ferli sem fer fram samkvæmt þessum lögum, verði þau samþykkt, en gerð er krafa um í dag. Í frumvarpinu er heilbrigðisþjónustu skipt í tvo meginflokka, þ.e. almenna heilbrigðisþjónustu annars vegar og sérhæfða heilbrigðisþjónustu hins vegar. Undir almenna heilbrigðisþjónustu fellur heilsugæsluþjónustan, almenn sjúkrahúsþjónusta og hjúkrunarþjónusta í hjúkrunarrýmum stofnana, þar með talið á hjúkrunarheimilum. Í frumvarpinu er mælt fyrir um starfrækslu heilsugæslustöðva umdæmissjúkrahúsa og hjúkrunarrýma í hverju heilbrigðisumdæmi þannig að tryggt sé að allir landsmenn hafi aðgengi að grunnþjónustu í heimabyggð. Undir sérhæfða heilbrigðisþjónustu fellur hins vegar sérhæfð sjúkrahúsþjónusta, þjónusta sérhæfðra heilbrigðisstofnana og heilbrigðisþjónusta sem veitt er á starfsstofum lækna og annarra heilbrigðisstarfsmanna. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að sérhæfð sjúkrahúsþjónusta fyrir alla landsmenn verði veitt á Landspítala og á sjúkrahúsinu á Akureyri. Frumvarpið gerir þó ráð fyrir því að önnur sjúkrahús geti, eins og nú er raunin, sinnt tiltekinni sérhæfðri sjúkrahúsþjónustu samkvæmt ákvörðun ráðherra eða samningum við Landspítala eða sjúkrahúsið á Akureyri. Í frumvarpinu er lögð áhersla á stefnumótunarhlutverk ráðherra og eru heimildir hans til að skipuleggja þá heilbrigðisþjónustu sem veitt er af ríkinu eða með greiðsluþátttöku ríkisins styrktar verulega í frumvarpinu. Ljóst er að heimild ráðherra til að semja við sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn og aðra rekstraraðila um veitingu heilbrigðisþjónustu er afar mikilvægt stjórntæki í höndum ráðherra, m.a. um forgangsröðun verkefna. Til að þetta stjórntæki ráðherra sé virkt verður að tryggja að hann hafi á hverjum tíma fullnægjandi lagaheimildir til að haga samningsgerð sinni þannig að hann geti hrundið í framkvæmd stefnumörkun sinni í heilbrigðismálum. Kostnaður við rekstur heilbrigðisþjónustu er mikill og við því að búast að hann fari vaxandi á komandi árum með hækkandi meðalaldri landsmanna. Þótt þessum fjármunum sé almennt vel varið má öllum vera ljós nauðsyn virkrar stjórnunar og aðhalds. Því er nauðsynlegt að ráðherra hafi skýrar og ótvíræðar heimildir til að marka stefnu um heilbrigðisþjónustu innan marka laganna og til að grípa til nauðsynlegra ráðstafana til að framfylgja þeirri stefnu, m.a. með samningum eða með því að hafna samningsgerð. Í frumvarpinu er leitast við að tryggja að ráðherra hafi nauðsynlega valdheimild til að stýra hinu opinbera heilbrigðiskerfi og skipuleggja það innan ramma laganna og ákveða hvort og þá í hvaða mæli tiltekin heilbrigðisþjónusta sé veitt með greiðsluþátttöku ríkisins, hvar hún sé veitt og af hverjum. Þá eru heimildir einstakra heilbrigðisstofnana til samninga eftir atvikum með leyfi ráðherra auknar. Það hefur lengi verið stefna heilbrigðisyfirvalda að leggja skuli áherslu á uppbyggingu heilsugæslu í landinu þannig að hún geti sinnt grunnþörfum allra landsmanna fyrir heilbrigðisþjónustu. Heilsugæsluþjónustan er persónuleg nærþjónusta sem ætlað er að veita einstaklingum og fjölskyldum tiltekið öryggi. Heilsugæslunni er ekki aðeins ætlað að veita heilbrigðisþjónustu heldur er hlutverk hennar jafnframt að leiðbeina sjúklingum og vísa þeim áfram í heilbrigðiskerfinu þannig að þeir fái ávallt bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á í samræmi við þarfir sínar. Í frumvarpinu er því lögð áhersla á að ráðherra skipuleggi heilbrigðisþjónustu þannig að hún sé ávallt veitt á viðeigandi þjónustustigi og að heilsugæslan sé að jafnaði fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Þetta byggir jafnframt á því að heilsugæslulæknar séu almennt hæfastir til að leggja mat á það á hvaða þjónustustigi rétt sé að meðhöndla sjúkling þegar hann leitar sér heilbrigðisþjónustu vegna óskilgreinds sjúkdóms eða meins í fyrsta skipti og til að leiðbeina honum í því sambandi. Í því ljósi verður það að teljast eðlilegt markmið laga um heilbrigðisþjónustu að heilsugæslan sé að jafnaði fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Þá er til þess að líta að mikið starf hefur verið unnið í uppbyggingu heilsugæslunnar á undanförnum árum og sýna athuganir sem landlæknir hefur gert á einstökum heilsugæslustöðvum að þeim gangi almennt vel að anna eftirspurn og að biðtími sjúklinga sé að jafnaði innan marka sem telja má viðunandi. Með áframhaldandi uppbyggingu heilsugæslunnar er því ekki óraunhæft að ætla að unnt sé að auka hlutverk hennar í framtíðinni og legg ég áherslu á að svo verði. Á undanförnum árum hafa verið gerðar talsverðar breytingar á stjórnun opinberra stofnana. Þær hafa fyrst og fremst miðað að því að auka vald og ábyrgð forstöðumanna sem æðstu yfirmanna hverrar stofnunar. Breytingarnar voru gerðar á árunum 1996 og 1997, með lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og lögum um fjárreiður ríkisins. Í frumvarpinu eru ákvæði um stöðu forstöðumanna heilbrigðisstofnana samræmd almennum ákvæðum fyrrgreindra laga um forstöðumenn ríkisstofnana. Þannig bera forstöðumenn eða forstjórar, eins og þeir eru nefndir í frumvarpinu, allra heilbrigðisstofnana ótvírætt óskipta ábyrgð gagnvart ráðherra bæði á rekstri og þjónustu sinnar stofnunar en tekið er fram að faglegir yfirstjórnendur beri ábyrgð á faglegri þjónustu gagnvart forstjóra. Starfsemi læknaráða og hjúkrunarráða innan heilbrigðisstofnana hefur í gegnum tíðina haft mikla þýðingu fyrir faglega starfsemi þeirra heilbrigðisstofnana þar sem þau hafa starfað. Hafa ráðin veitt stjórnendum stuðning og aðhald í mikilvægum málum sem varða faglega starfsemi stofnunarinnar. Svokölluð fagráð með þátttöku allra heilbrigðisstétta innan stofnunar hafa hins vegar ekki svo vitað sé verið starfrækt innan heilbrigðisstofnana hér á landi. Ýmis veigamikil rök mæla þó með starfrækslu slíkra ráða. Vegur þar þyngst að með starfrækslu fagráða má tryggja að allar heilbrigðisstéttir innan viðkomandi heilbrigðisstofnunar eigi aðkomu að mikilvægum ákvörðunum um heilbrigðisþjónustu stofnunar en ekki einungis læknar og hjúkrunarfræðingar. Þá má ætla að fagráð geti verið góður vettvangur fyrir umræðu, samráð og samvinnu milli heilbrigðisstétta innan stofnunar og loks má ætla að fagráð geti að ýmsu leyti verið færari en sérráð einstakra fagstétta til að veita forstjóra og framkvæmdastjórn heildstæða og eftir atvikum þverfaglega ráðgjöf og álit um fagleg málefni stofnunar. Í frumvarpinu er því lagt til að heimild til að starfrækja fagráð heilbrigðisstofnana, sem geti með samþykki viðkomandi stétta komið í stað læknaráðs og hjúkrunarráðs. Landspítali – háskólasjúkrahús er þungamiðja sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu hér á landi og gegnir lykilhlutverki við veitingu sérfræðiþjónustu í flestum greinum læknisfræði og hjúkrunar. Engin ákvæði eru þó í lögum um hlutverk spítalans. Í því frumvarpi sem hér er til umræðu er lagt til að staða spítalans sem aðalsjúkrahúss landsins og háskólasjúkrahúss verði staðfest í lögum og meginverkefni hans skilgreind. Þótt Landspítalinn sé stór stofnun á íslenskan mælikvarða er hann þó ekki stór í samanburði við sjúkrahús með sambærileg verksvið í öðrum löndum. Má öllum vera ljóst að hér á landi verður einungis með góðu móti starfrækt eitt slíkt fjölgreinasjúkrahús og byggði sameining sjúkrahúsanna í Reykjavík árið 2000 á því sjónarmiði. Þótt ýmis vandamál og spenna hafi vissulega komið upp við þá sameiningu, eins og eðlilegt er, hefur það sýnt sig svo ekki verður um villst að ákvörðunin var rétt og tímabær. Þó ber jafnframt að hafa í huga að fullur ávinningur, jafnt faglegur sem fjárhagslegur, næst ekki fyrr en sameining spítalans og starfsemi hefur verið sameinuð í nýrri sjúkrahúsbyggingu við Hringbraut í samræmi við þær áætlanir sem nú liggja fyrir. Starfsemi sjúkrahússins á Akureyri hefur eflst verulega á undanförnum árum, m.a. í tengslum við uppbyggingu háskólanáms í heilbrigðisvísindum við Háskólann á Akureyri. Í frumvarpinu er lagt til að staða sjúkrahússins sem kennslusjúkrahúss verði lögfest og meginverkefni sjúkrahússins skilgreind en sjúkrahúsinu er jafnframt ætlað að vera kjölfesta sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu á landsbyggðinni og varasjúkrahús Landspítalans. Í frumvarpi þessu og frumvarpi til laga um embætti landlæknis er lögð mikil áhersla á að tryggja gæði heilbrigðisþjónustunnar og efla eftirlit heilbrigðisyfirvalda með því að hún uppfylli á hverjum tíma þær faglegu kröfur sem gerðar eru til hennar. Í því skyni verður sett reglugerð um faglegar lágmarkskröfur til reksturs heilbrigðisþjónustu á einstökum sviðum og verður óheimilt að hefja rekstur á heilbrigðisþjónustu nema landlæknir hafi áður tekið út og staðfest að faglegar kröfur séu uppfylltar. Þessum breytingum er jafnframt ætlað að tryggja samfellu í eftirliti landlæknis um leið og tryggt er að nýir aðilar sem hefja rekstur heilbrigðisþjónustu uppfylli faglegar kröfur. Í frumvarpinu er sett fram það nýmæli að sjúkrahús og aðrar sérhæfðar heilbrigðisstofnanir sem reknar eru af ríkinu geti með leyfi ráðherra skipulagt heilbrigðisþjónustu á einkaréttarlegum grundvelli fyrir ósjúkratryggða einstaklinga sem koma til landsins gagngert í því skyni að gangast undir tiltekna aðgerð eða meðferð enda skerði það ekki lögbundna þjónustu stofnunarinnar. Hér er um nýmæli að ræða sem ætlað er að veita sjúkrahúsum og sérhæfðum heilbrigðisstofnunum tækifæri til útrásar eða „útflutnings“ á sérhæfðri heilbrigðisþjónustu sem veitt er hér á landi. Er hugsanlegt að þarna séu tækifæri sem nýta má til hagsbóta fyrir íslenskt heilbrigðiskerfi og samfélagið í heild sinni. Þá má ætla að starfsemi af þessu tagi geti styrkt og eflt læknavísindin hér á landi, t.d. á þeim sviðum þar sem óraunhæft eða óhagkvæmt hefur talist að halda uppi starfsemi vegna fámennis. Gerir heimildin þannig ráð fyrir að heilbrigðisstofnanir sem fengið hafa slíka heimild geti markaðssett tiltekna heilbrigðisþjónustu, svo sem sérhæfðar skurðaðgerðir o.fl., fyrir ósjúkratryggða einstaklinga á einkaréttarlegum grundvelli og veitt hana í hagnaðarskyni. Sé heimildin nýtt verður að gera þá kröfu að veiting þjónustunnar hafi ekki áhrif á þá þjónustu sem sjúkratryggðum einstaklingum stendur til boða og er það áskilið í frumvarpinu. Rétt er að taka það skýrt fram að þessi heimild er einskorðuð við veitingu heilbrigðisþjónustu til ósjúkratryggðra einstaklinga sem hingað koma gagngert til að fá þjónustuna. Ég vil að lokum ítreka það sem kom fram í ræðu minni hér á undan að horfið hefur verið frá áformum sem fólust í tillögum nefndarinnar sem samdi drög að frumvarpinu um víðtækar sameiningar heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Mun samþykkt frumvarpsins því ekki knýja á um slíkar sameiningar heldur verða ákvarðanir um slíkt í sama farvegi og verið hefur. Ég vil líka, virðulegi forseti, draga það fram að hin fjölmenna nefnd sem starfaði að þessu frumvarpi og var skipuð fulltrúum frá öllum flokkum skilaði tillögunum án fyrirvara. Það var reyndar einn fyrirvari frá fulltrúa Samfylkingarinnar sem laut að 15% ákvæðinu sem sveitarfélögin greiddu í hjúkrunarrýmum sem voru inni á heilbrigðisstofnunum en nú hefur fallið úrskurður í því máli þannig að það mál er frá, má segja. Ég er því mjög ánægð með að pólitísk samstaða náðist um þetta frumvarp. Auðvitað hafa menn ýmsar skoðanir á innihaldi þess, sem ég virði, en ég tel mjög mikilvægt að málið fái góða umfjöllun í heilbrigðisnefnd þingsins því það er mikið framfaramál fyrir heilbrigðisþjónustu í landinu að þetta frumvarp nái fram að ganga. Frumvarpið endurspeglar að mestu niðurstöðuna í nefndinni fyrir utan það sem ég drap á áðan, þ.e. að búið er að gera verulegar breytingar þannig að það knýr ekki eins á um sameiningar og var í upphaflegum tillögum. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu breytingum sem þetta frumvarp felur í sér og legg til að því verði vísað til hv. heilbrigðis- og trygginganefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Í stuttu andsvari um það frumvarp til laga um heilbrigðisþjónustu sem hæstv. ráðherra mælti hér fyrir og gat um í lok ræðu sinnar að væri allmikil og góð pólitísk sátt um, vil ég segja að auðvitað vona ég að svo sé og verði. Mér sýnist vera margt mjög jákvætt í því og segi kannski svolítið um það hvernig þetta er rekið í dag. Mér er kunnugt um að þegar fyrstu frumvarpsdrögin voru send út í upphafi þessa árs voru líka send út drög að reglugerð til þeirra sem þau fengu. Það er ánægjulegt að fram kemur að 101 aðili sendi inn umsögn og það kemur líka fram að töluvert hafi verið orðið við þeim. En andsvar mitt lýtur að 5. gr. frumvarpsins sem fjallar um heilbrigðisumdæmin. Þessi grein er mjög víðtæk þannig að ráðherra getur nánast tekið hvaða heilbrigðisstofnanir sem er og sameinað þær án tillits til ýmissa þátta sem maður vildi sjá í því. Spurning mín til hæstv. ráðherra er því sú: Hvers vegna fylgja þessi drög að reglugerð ekki hér með þannig að við þingmenn getum séð þetta strax og hyggst ráðherra fara þá leið að sameina heilbrigðisstofnanir eitthvað í takt við það sem kvisast hefur út og verið rætt um, eins og t.d. á Norðurlandi allt frá Blönduósi austur á Þórshöfn? Það er mjög mikilvægt að heyra hverjar hugmyndir hæstv. ráðherra eru í þessum efnum við 1. umr. málsins sem verður svo auðvitað tekið til meðferðar í heilbrigðis- og trygginganefnd sem ég á sæti í. Mig langaði að spyrja um þetta og heyra svar ráðherra við því, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. Kristjáni Möller að unnin voru drög að reglugerð sem sýndu stór heilbrigðisþjónustusvæði. Þau eru stór núna, það er eitt stórt á Suðurlandi og eitt stórt á Austurlandi og búið að sameina þar stofnanir í eina heilbrigðisstofnun. Þetta var hugsað þannig í upphafi, hluti af þessu frumvarpi. Ég gerði mér strax grein fyrir að það var mikil andstaða við þetta, sérstaklega á Norðausturlandi, á Vestfjörðum og að hluta til á Vesturlandi. Menn voru hræddir við þessar breytingar og töldu að þetta væru of miklar sameiningar og svæðin yrðu of stór. Ég býst líka við að menn séu mannlegir og séu eins og gengur og gerist viðkvæmir fyrir breytingum. Ég gerði mér grein fyrir þessu og ákvað þess vegna að að koma ekki með þessa reglugerð inn í þingið þar sem ég taldi að hún yrði ekki að veruleika. Hún mundi bara æsa upp málið og yrði ekki til góðs. Ég sá því enga ástæðu til að flagga þessari reglugerð og mun ekki gera það. Fyrir utan það var frumvarpinu breytt þannig að gerðar voru enn þá meiri breytingar til að koma til móts við þann titring sem maður varð var við. Það endurspeglast í 5. og 6. gr. frumvarpsins. Þar er búið að setja inn núna heilbrigðisstofnun eða heilbrigðisstofnanir í stað þess að í hverju umdæmi, heilbrigðisumdæmi, skuli vera ein heilbrigðisstofnun. Þannig að þær geta verið fleiri eins og frumvarpið er í dag. Þær eru fleiri í dag. Það er búið að breyta frumvarpinu til að koma til móts við þá andstöðu sem maður fann við sameiningar. Það er líka búið að setja inn að það á að hafa samráð við sveitarfélögin og Samband íslenskra sveitarfélaga. Það var tekið út úr gildandi lögum á sínum tíma og er ekki í gildandi lögum í dag. Það eru meiri girðingar í frumvarpinu núna, verði það að lögum, en gilda í dag gagnvart sameiningu. Ég tel því að búið sé að koma algjörlega til móts við þessar áhyggjur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég tók eftir því að hún taldi að þessi hugmynd að reglugerð ætti ekki erindi til okkar, til að æsa upp lýðinn ef svo má að orði komast, æsa okkur þingmenn upp hvað þetta varðar. Virðulegi forseti. Það má enginn skilja orð mín svo að ég sé á móti sameiningu heilbrigðisstofnana ef það er gert á þeim grunni að ekki sé eingöngu verið að spara fé og sameina sameiningarinnar vegna. Það verður auðvitað að vera einhver merkilegur og góður tilgangur með slíkri sameiningu þannig að það verði aukin og fjölbreyttari þjónusta sem kemur út úr því. Það er ekki eingöngu hægt að horfa á þetta sem stofnanir á blaði heilbrigðisráðuneytisins eða í fjárlögum og gera þetta þannig, landafræðin og landakortið verður að sjálfsögðu líka að vera þar með. Ég fagna því sem hér kom fram hjá hæstv. ráðherra en ég mun kalla eftir því í heilbrigðis- og trygginganefnd að hugmynd að þessari reglugerð komi fram þar svo menn geti séð hana. Ég vænti þess líka og vona að heilbrigðisráðherra lýsi því yfir að ekki sé ætlunin, í framhaldi af þessu, að fara í hraðvirkar sameiningartilraunir án þess að þeir þættir verði hafðir að leiðarljósi sem ég gerði að umtalsefni rétt áðan. Virðulegi forseti. Það er örstutt eftir af andsvari mínu og það er annað sem snýr að reglugerðum í frumvarpinu en á mjög mörgum stöðum er kveðið á um að ráðherra setji frekari reglur um þetta og hitt og að kveðið verði á um þetta í reglugerð o.s.frv. Spurning mín til hæstv. ráðherra er um það sem ég held að sé dæmi um góða stjórnsýslu: Eru til drög að öllum þessum reglugerðum og munum við í 

Virðulegi forseti. Ég get ekki alveg svarað þessu með reglugerðardrögin, hvort þau eru til á öllum sviðum, en það verður hægt að fara yfir það í heilbrigðisnefnd. Hvað varðar reglugerðina sem unnin var á sínum tíma eða drögin, þá held ég að hún sé á netinu þannig að hv. þingmaður getur nálgast hana. Hún er búin að fara um allt heilbrigðisþjónustukerfið og allir vita hvernig hún lítur út. En sú reglugerð er ekki að verða að veruleika. Það er búið að breyta frumvarpinu þannig að verið er að fara frá þessari reglugerð ef eitthvað er, frekar en nær henni. Auðvitað munu menn geta sameinað stofnanir í framtíðinni ef það þykir skynsamlegt en frumvarpið kallar ekki á það eins og það gerði. Núna skal ekki vera ein heilbrigðisstofnun í heilbrigðisumdæmi, þær geta verið margar. Við gætum því verið með heilbrigðisumdæmi Norðausturlands eða Norðvesturlands þar sem væru óbreyttar stofnanir eða eins og þær eru í dag en þær ættu þá að hafa samráð og samstarf sín á milli. Við erum samt ekki að búa til einhvers konar þriðja stjórnsýslustig, þetta á ekki að vera flókið og þungt samstarf. Þetta á að vera eðlilegt samstarf. Eins og staðan er núna eru ekki áætlanir uppi um sameiningu heilbrigðisstofnana. Hins vegar hefur sameiningin að mínu mati og margra annarra, ekki allra en margra, tekist vel á Suðurlandi og Austurlandi. Það eru ekki allir sammála því en ég tel að hún hafi tekist vel. Maður heyrir ekki raddir uppi um að kljúfa ætti heilbrigðisstofnun Suðurlands eða heilbrigðisstofnun Austurlands upp í minni einingar. Menn sameina til að bæta þjónustuna. Þeir aðilar sem vinna við þessa þjónustu eru sérhæfðir, þetta er dýr starfskraftur og mikilvægur. Maður heyrir líka að þeir vilja vinna í stærri stofnunum þar sem meiri sveigjanleiki er í vaktaþjónustu og menn geta farið meira um. Sameiningin á að sjálfsögðu að vera til góðs en það er ekkert sem kallar á sameiningu 

Frú forseti. Ég ætla ekkert að hafa mörg orð um þetta frumvarp á þessu stigi málsins. En nokkur atriði vil ég nefna. Ég vil í fyrsta lagi að mörgu leyti hrósa undirbúningi frumvarpsins. Í þeim starfshóp sem þarna vann sátu fulltrúar allra flokka sem og talsvert samráð var viðhaft í vinnsluferlinu. Það er góðra gjalda vert og þannig mætti oftar standa að málum. Ég tala nú ekki um þegar um mikilvæga viðkvæma þjónustu af þessu tagi er að ræða. Það er líka fagnaðarefni að í aðalatriðum er sæmileg sátt um tillögur nefndarinnar sem frumvarpið byggir í grunninn á. Reyndar er ekki hér um að ræða mikla stefnubreytingu. Ef maður les þetta frumvarp og ber það saman við gildandi lög þá er ekki í neinum veigamiklum mæli verið að hverfa frá þeirri stefnu sem þar hefur verið. En það ber að hafa í huga að á þeim lögum höfðu orðið nokkuð umdeildar breytingar á undangengnum árum, til dæmis sem varða stjórnsýslu og fyrirkomulag á þessu sviði. Þar á ég til dæmis við það þegar lagðar voru af stjórnir heilsugæslustöðva og fleira mætti nefna í þeim dúr. Það sem ég vil í fyrsta lagi nefna hér sérstaklega er skipulag heilbrigðisumdæmanna og ákvæði 5. gr. og annað sem því viðkemur. Þar er gert ráð fyrir að landinu sé skipt í heilbrigðisumdæmi og að um þá skiptingu fari samkvæmt reglugerð. Með öðrum orðum er ráðherra veitt þarna mjög mikið vald til að ákveða skipulag heilbrigðisþjónustunnar að þessu leyti. Síðan er heilbrigðisþjónustan greinilega þannig hugsuð í framhaldinu að þjónustustigið eða starfsemin á viðkomandi sviði er skoðuð út frá umdæmunum. Með öðrum orðum, fyrst getur ráðherra með reglugerð breytt umdæmunum, stækkað þau að vild og síðan er sagt: Tiltekna, almenna grunnþjónustu ber að veita innan hvers heilbrigðisumdæmis. En þar með er svigrúmið orðið gríðarlega mikið til þess að ákveða í hvaða byggðarlögum eða hvar innan viðkomandi svæða þjónustan verði veitt. Í raun hefur því sá ráðherra sem það vill meira og minna algerlega í hendi sér að ákveða hvernig þjónustan að þessu leyti væri byggð upp. Þetta má segja reyndar um ákvæði þessa frumvarps í fleiri tilvikum, þ.e. að hér er um að ræða tiltölulega almennt orðaða rammalöggjöf sem felur framkvæmdarvaldinu geysilegt svigrúm til þess að ákveða, þ.e. í fyrsta lagi skilgreina þjónustuna, í öðru lagi ákveða umfang heilbrigðisumdæmanna og í þriðja lagi hvaða þjónusta eða hvernig þjónustan er veitt innan viðkomandi heilbrigðisumdæmis. Þetta leiðir eðlilega til þess að talsmenn ýmissa minni byggðarlaga eru mjög áhyggjufullir um sinn hlut því þeir vita að svo getur farið að innan ramma þessa svigrúms komi til mikilla breytinga ef svo ber undir. Nú er ég ekki endilega að segja að slíkar áætlanir séu uppi en augljóslega býður fyrirkomulagið upp á vangaveltur um þetta. Því var það að sumir urðu mjög langleitir, að sagt er, þegar drög að reglugerð fylgdu með frumvarpinu til kynningar og varð eitthvað hljóðbært hér og þar í landinu. Ég held að til þess að hafa sem besta samstöðu um þessi mál og til að fyrirbyggja tortryggni sem vonandi er ástæðulaus þá verði í staðinn - ef frágangur mála er þessi í lögum - að gera þær kröfur að fyrir liggi á hverjum tíma með mjög skýrum hætti markmið stjórnvalda um heilbrigðisþjónustuna, hvernig þjónustustigið er skilgreint og hvernig það skuli veita lárétt landfræðilega og síðan aftur lóðrétt milli stofnana. Gera verður þá kröfu því annars er þetta allt saman svífandi og í allt of lausu lofti. Það er ómögulegt fyrir forstöðumenn, fyrir starfsemi, hvort sem það er sjálfstæð stofnun eða eining innan stærri heildar, að vita aldrei almennilega ár frá ári hvað þeim er ætlað að gera, hvaða heimildir þeir hafa til þess og svo framvegis. Um stækkun eða sameiningu heilbrigðisumdæma og stofnana í stærri einingar vil ég segja að ég held að að mörgu leyti hafi ágætir hlutir gerst þar hvað það varðar að faglega og hvað varðar stjórnsýslu hafi þetta víða tekist ágætlega. Ég nefni bara það dæmi sem ég þekki best, þ.e. Heilbrigðisstofnun Þingeyinga og út af fyrir sig mætti nefna líka Heilbrigðisstofnun Austurlands. En hitt er alveg ljóst að þetta hefur ekki orðið þessari starfsemi til þess styrktar rekstrarlega sem menn vonuðust til. Mönnum finnst jafnvel að þeir hafi verið neyddir til þess í gegnum þessa stækkun og sameiningu að fara samtímis í kostnaðarfullar hagræðingaraðgerðir. Ég man nú þá tíð að hver og ein heilsugæslustöð á þessum svæðum var sjálfstæð eining með sjálfstæðri stjórn og sjálfstæðu fjárlaganúmeri. Síðan til dæmis sameinuðust heilsugæslustöðvarnar í Norður-Þingeyjarsýslu fyrst, þrjár í eina. Það var að mörgu leyti góð aðgerð því það gaf færi á að ráða framkvæmdastjóra fyrir þá starfsemi í fullt starf. Það gerði auðveldara um vik að læknar skiptust á og væru á bakvakt hver fyrir annan og svo framvegis. Síðan varð úr þessu sameining starfseminnar í Norður-Þingeyjarsýslu við starfsemina í Suður-Þingeyjarsýslu og þar varð til Heilbrigðisstofnun Þingeyinga sem að mörgu leyti er ágæt eining vegna þess að þar er um að ræða heilsugæslustöðvar og sjúkrahús með legudeildum á Húsavík. Ég spyr mig hins vegar: Hvaða tilgangi mundi sameining slíkrar einingar við aðrar nokkurn veginn hliðstæðar þjóna? Það er algerlega lárétt sameining, ef menn skilja hvað ég er að fara. Ég hef efasemdir um að það mundi í sjálfu sér skila neinni sérstakri hagræðingu. Það er bara verið að stækka eininguna gríðarlega og gera jafnvel flóknari viðfangsefni sem lúta þá að því að skilgreina þjónustuna, hvar hún skuli veitt og hvernig innan afmarkaðs landfræðilegs svæðis eða búsetusvæðis. Ég bara endurtek það að þetta snýst um að skilgreina þjónustuna og að hún verði ekki gengisfelld í gegnum það svigrúm sem búið er til með þessum hætti ef svo bæri undir. Alveg sama má segja um annan þátt þessa máls sem er svigrúm ráðherra til að semja um rekstur og form á þjónustunni á öðrum grunni en þeim að hún sé veitt með hefðbundnum hætti af hinu opinbera. Það kann vel að vera að sé eðlilegt eða óumflýjanlegt að eitthvert slíkt svigrúm sé til staðar. En það ræðst allt af því hvernig með það er farið hvaða pólitík, hvaða stefna gildir hverju sinni. Það er að mínu mati ekki gott að þessu sé svipt fram og til baka eftir því hvaða persónuleg viðhorf viðkomandi ráðherra hefur á hverjum tíma. Þá er spurning: Er ekki búið að ganga of langt í þá átt að hafa hér bara rammalöggjöf með gríðarlegu framsali til ráðherrans í formi framkvæmdar eða í formi reglugerðarútgáfu, en það er það sem þarna er á ferðinni. Ég vil nefna aðeins háskólasjúkrahúsin eða háskólasjúkrahúsið og kennslusjúkrahúsið eins og það er hér samkvæmt þessum lögum. Ég ætla ekkert að útiloka að þetta geti verið eðlilegur eða sanngjarn framgangur málsins. Ég spyr mig þó: Er eitthvað að því að þarna sé bara gengið frá málum þannig að hér á landi séu tvö háskólasjúkrahús? Það er þannig að kennsla á háskólastigi í heilbrigðismálum fer fram á tveimur stöðum, við Landspítala – Háskólasjúkrahús og á Akureyri. Ég sé ekki endilega að það þurfi að aðgreina þau með þessum hætti þó það kunni að vera styrkur að því út af fyrir sig svo langt sem það nær fyrir Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri að fá þarna lagalega viðurkenningu, má segja, í þessu nafni á þeirri heilbrigðiskennslu sem þar er og starfsemi á því sviði. En þá þarf líka að svara því hvað felst í því. Felur það í sér til dæmis að kennslusjúkrahús, í skilningnum kennsla á háskólastigi í heilbrigðisgreinum, opni möguleika á stöðu prófessora, rannsóknastarfsemi, akademískri starfsemi af því tagi? Ef ekki, af hverju ekki? Ef svo væri, má þá bara ekki kalla hlutina réttum nöfnum og kalla FSA háskólasjúkrahús bara með minna umfangi heldur en Landspítalinn? Ég sé ekki alveg rökin fyrir þessari aðgreiningu en hafna henni svo sem ekki fyrir fram áður en ég hef heyrt þetta útlistað. Ég ætlaði einnig að nefna stjórnsýsluþáttinn, hvað varðar einfaldlega starfsmannalýðræði og aðgang heimamanna. Ég var ekki hrifinn af þeirri breytingu sem farið var út í á sínum tíma, að slá af stjórnir heilbrigðisstofnananna eða heilsugæslustöðvanna. Mér fannst eftirsjá að því að heimamenn ættu aðild að þessum þáttum og starfsmenn. Það er dapurlegt að í íslenskri löggjöf hefur allt sem hægt er að kalla starfsmannalýðræði verið á hraðri útleið. Það er búið að fella slíka hluti niður í lögum þar sem voru þó vísar að þeim á einstökum sviðum, eins og innan heilbrigðisgeirans. Þessi þjónusta verður ekki veitt, þessari starfsemi verður ekki haldið uppi nema með góðum starfsmönnum og að vinnuandrúmsloft sé gott - nóg er nú samt - er þá ekki gott að starfsmennirnir séu aðilar að þessu þannig að þeir geti komið sjónarmiðum sínum á framfæri og átt sæti við borðið þar sem ræddir eru praktískir hluti sem snúa að rekstrinum, uppbyggingu og fyrirkomulagi starfsins? Það held ég. Mér finnst því hér ekki endilega verið að fara í skynsamlega átt. Ég held að það sé nauðsynlegt að hv. þingnefnd fari mjög rækilega ofan í saumana á þeim hlutum sem meðal annars ég hef gert hér að umtalsefni, hafa komið hér einnig fyrir í andsvörum og svörum ráðherra áðan og varða meðal annars framtíðaráformin í þessum efnum. Við skulum bara viðurkenna að það myndaðist þó nokkur tortryggni í garð þeirra áforma sem hér væru á bak við. Það er verk að vinna að henni og eyða. Hæstv. ráðherra viðurkenndi það og gaf þá skýringu að þess vegna hefðu áformin samkvæmt reglugerðardrögunum verið slegin af. En þá held ég að líka þyrfti að fá svör við því hver sé þá stefnan ef svo er. Eru menn þá að gera ráð fyrir í aðalatriðum óbreyttu skipulagi, óbreyttu umfangi heilbrigðisumdæmanna til næstu ára? Annað væri náttúrlega fráleitt þegar menn fara hér í gegn með heildarendurskoðun á löggjöf en að þeir horfðu þá til einhvers tíma. Menn eru vonandi ekki bara að redda sér hér í gegnum kosningaár af því þeir hafa óttast að breytingar gætu orðið óvinsælar og ætla að taka það svo upp úr pússi sínu ef þeir verða í aðstöðu til í júnímánuði næstkomandi. Nei. Við skulum þá vona að menn séu af heilum hug og í alvöru að horfa á hlutina með eitthvað öðrum augum og það eigi sem sagt að hugsa þetta skipulag til einhverra ára í tengslum við endurskoðun löggjafarinnar. Við þessu þurfa að fást skýr svör. Það er hlutverk þingnefndarinnar að fara ofan í saumana á þessum hlutum og vonandi sjáum við, til dæmis í formi nefndarálits og upplýsinga sem þar kæmu fram, nákvæmlega hvernig þessir hlutir eru hugsaðir til næstu framtíðar, þ.e. hvernig menn ætli að nálgast skilgreiningu á umfangi og gæðum þjónustunnar og hvernig hún verður veitt í einstökum atriðum, á einstökum svæðum og í einstökum byggðarlögum.

Frú forseti. Við erum að ræða hér frumvarp til laga um heilbrigðisþjónustu, frumvarp sem var undirbúið af nefnd sem í sátu fulltrúar frá stjórnmálaflokkunum og ýmsum öðrum. Þetta er, eins og komið hefur fram í umræðunni, viðamikið plagg sem heilbrigðis- og trygginganefnd mun auðvitað fá til umfjöllunar. Það er alveg ljóst að það verður heilmikil vinna fyrir nefndina að fara yfir þetta frumvarp til laga. Ég hef ákveðið að tala hér sem þingmaður Reykvíkinga. Ég tel orðið tímabært að hér verði komið með sjónarhorn Reykvíkinga inn í þessa umræðu.  Þarna erum við að fjalla um þriðju stærstu opinberu stofnunina á landinu. Ef við horfum til fjölda starfsmanna eru þar 700 starfsmenn og undir stofnunina heyra 15 heilsugæslustöðvar. Það var ekkert hugsað um það hvernig þessi framtíðarstofnun ætti að vera með tengsl við t.d. hið nýja þekkingarþorp sem snýr að háskólanum og Landspítalanum. Ítrekað var bent á það þegar Heilsuverndarstöðin var seld að þetta mundi setja starfsemina sem þar var í uppnám, sérstaklega þjónustuna við þungaðar konur sem eru í áhættuhópi eða konur með meðgönguvanda eins og það er kallað. Sömuleiðis höfðu menn áhyggjur af því að framtíð Miðstöðvar heilsuverndar barna væri í uppnámi við þá breytingu sem varð þarna vegna þess að menn óttuðust atgervisflótta frá þeirri stofnun. Starfsmennirnir fengu mjög stuttan tíma til umþóttunar, einn eða tvo daga, til að leggja fram tillögur um húsnæðisþörf þeirrar starfsemi sem var í Heilsuverndarstöðinni. Það verður eiginlega að segjast sem er að þetta eru mjög ámælisverð vinnubrögð þegar um er að ræða svo mikilvæga starfsemi sem er og var í Heilsuverndarstöðinni. Það er ekki gæfulegt til framtíðar þegar maður sér hvernig staðið var að þessum málum. Síðan er auglýst eftir húsnæði. Það er ákveðið að taka á leigu húsnæði í Mjóddinni sem var alveg í útkanti þess svæðis sem menn miðuðu við að hafa þessa þjónustu. Síðan kom í ljós að þetta húsnæði hentaði alls ekki fyrir þá starfsemi  Það er alveg ljóst að þetta fyrirkomulag allt saman mun gera það að verkum að öll sú starfsemi sem var í Heilsuverndarstöðinni mun tvístrast. Það er verið að setja lungna- og berkladeildina í bráðabirgðahúsnæði í Glæsibæ. Það eru líka hugmyndir um að atvinnusjúkdómadeildin fari þangað. Nú er ljóst í framhaldi af þessu, á sama tíma og við erum að ræða hér framtíðarskipan heilbrigðismála, að Miðstöð mæðraverndar verður lögð niður í núverandi mynd. Hún átti að deila heilli hæð með Miðstöð heilsuverndar barna og hafa sameiginlega móttöku. Það er búið að fara út í mikinn kostnað við breytingar á þessu húsnæði fyrir t.d. Miðstöð mæðraverndarinnar en nú er ljóst að undirbúningur er hafinn að því að þeim konum sem eiga við meðgönguvanda að stríða verði þjónað á Landspítala – háskólasjúkrahúsi, við mjög þröngar aðstæður er mér sagt af þeim sem til þekkja. Þetta gerist mánuði áður en á að fara að flytja þessa starfsemi í verslunarmiðstöðina í úthverfi borgarinnar. Þá er það eiginlega þannig að í raun er Miðstöð mæðraverndar lögð niður og þarna í Mjóddinni, í Þönglabakkanum, er tómt húsnæði. Ég velti fyrir mér hvað svona ráðslag kosti skattborgara. Við áttum fínt húsnæði í Heilsuverndarstöðinni en nú er búið að taka á leigu húsnæði hér í verslunarmiðstöð sem þurfti að breyta mikið. Það er búið að setja alla þjónustuna á Heilsuverndarstöðinni í uppnám. Ég vildi gjarnan fá svör við því hjá hæstv. ráðherra. Ef hún getur ekki svarað því núna mun ég leggja fram formlega fyrirspurn um það: Hvað er þetta ráðslag búið að kosta? Hvað hefur það kostað að láta breyta húsnæðinu í Mjóddinni? Hversu mikið af hagnaðinum við sölu á Heilsuverndarstöðinni hefur farið í þetta? Er einhver afgangur? Hver tekur svona ákvarðanir? Ég held að ég muni þurfa að leggja fram formlega fyrirspurn til hæstv. ráðherra um þetta. Mér er mjög mikið niðri fyrir vegna þess hvernig staðið hefur verið að þessari aðför að heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Ég vildi gjarnan fá að heyra hjá hæstv. ráðherra, og ég er með fyrirspurn til hennar, ég sé að hún er í símanum hérna frammi: Hver er framtíðarhugsun ráðuneytisins í sambandi við uppbyggingu heilsugæslunnar og tengsl hennar við Háskóla Íslands? Háskólana í landinu yfirleitt því að það er ekki bara Háskóli Íslands, heilsugæslan þyrfti að hafa samskipti við fleiri háskóla eins og t.d. Háskólann í Reykjavík. Þeir sem standa að Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins telja niðurlægingu stofnunarinnar algjöra. Á hátíðarstundum er talað um að heilsugæslan skuli vera grundvöllur og grunnþjónusta allrar heilbrigðisþjónustu. Það var talað um það hér þegar mælt var fyrir þessu frumvarpi til laga um heilbrigðisþjónustu að þetta væri til að tryggja þjónustu og gæði heilbrigðisþjónustunnar. Því miður verð ég að segja að á því hvernig stjórnvöld hafa stigið fram gagnvart heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins má greinilega sjá að gæði þjónustunnar eru ekki höfð í fyrirrúmi. Þetta hefur þvert á móti komið verulega niður á allri þeirri þjónustu sem verið hefur í Heilsuverndarstöðinni. Ég bið hæstv. ráðherra að upplýsa hér um þau atriði sem ég hef spurt um í sambandi við þetta ráðslag allt saman með heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Ég spyr: Hefur verið reynt að fá þetta húsnæði í Heilsuverndarstöðinni á leigu eða jafnvel kaupa það til baka? Það er alveg ljóst að ef áfram á að halda á þeirri braut sem nú er farin mun öll þessi þjónusta sem þar var tvístrast og jafnvel leggjast niður að einhverjum hluta eins og þjónustan við konur með meðgönguvanda. Ég hef verulegar áhyggjur af því hvernig staðið hefur verið að þessum málum og spyr hæstv. ráðherra: Hvernig ætlar hún að taka á þessu máli? Á að láta þessa hluti danka eins og er að gerast núna eða ætlar ráðherrann að taka á þessu þannig að það sé hægt að vinna þessa heilbrigðisþjónustu alla saman á einum stað? Varðandi annað í þessum lagabálki munum við auðvitað skoða þetta gaumgæfilega og kalla fyrir alla þá sem það mál varðar. Ég tel fulla ástæðu til þess að við köllum til fulltrúa frá heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og þeir upplýsi heilbrigðis- og trygginganefnd um stöðu mála. Þær upplýsingar sem ég hef fengið um þau mál sem ég hef reifað hér eru mjög alvarlegar fyrir höfuðborgarsvæðið allt saman, bæði börnin sem þurfa að treysta á þjónustu Miðstöðvar um heilsuvernd barna, mæðraverndina og aðra þá þjónustu sem að Reykvíkingum snýr og öðrum höfuðborgarbúum. Af því að ég er farin að vekja máls á þessu atriði vil ég líka nefna að mér finnst það vera orðin sérkennileg vinnubrögð þegar við eigum hús eins og Heilsuverndarstöðina - sem reyndar hefur drabbast niður vegna þess að því hefur ekki verið haldið við sem skyldi en hefði verið hægt að halda við og byggja upp, húsnæði sem var sérstaklega byggt fyrir heilbrigðisþjónustu og ríkið átti - sé það selt. Svo er verið að leigja úti um allan bæ undir þessa þjónustu og ég hef verulegar efasemdir um að það skili nokkrum hagnaði eða neinu nema auknum útgjöldum fyrir almenning og óþægindi. Það er ömurlegt að horfa upp á hvernig þetta er að verða. Ég minni á það aftur að það er erfitt fyrir marga að fara inn í verslunarmiðstöðvar til að leita að heilbrigðisþjónustu, t.d. á margt eldra fólk erfitt með að fara inn á þannig erilsama staði, þunglyndissjúklingar, fatlaðir og ýmsir fleiri. Ég vil bara vekja sérstaklega athygli á stöðu heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, á stöðu Miðstöðvar heilsuverndar barna og Miðstöðvar mæðraverndar þar sem allt virðist vera í uppnámi. Mér finnst það verulegt umhugsunarefni þegar við ræðum hér frumvarp til laga um heilbrigðisþjónustu þar sem á að bæta þjónustuna og allt á að vera svo gott og fallegt að svona sé staðan á höfuðborgarsvæðinu í grunnþjónustunni sem á auðvitað að vera til fyrirmyndar. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur hún gert eitthvað í því að fá aftur Heilsuverndarstöðina? Það er ekki búið að leigja það húsnæði út. Jafnvel kaupa það til baka? Það er greinilega algert ófremdarástand sem blasir við í málefnum Reykvíkinga hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram erum við að ræða um frumvarp til laga um heilbrigðisþjónustu sem er afrakstur vinnu stórrar og mikillar nefndar sem starfað hefur allt þetta kjörtímabil, þverpólitískrar nefndar skipaðri fulltrúum allra stjórnmálaflokka og mjög margra hagsmunaaðila sem að þessum mikilvæga málaflokki koma. Það mun vera sá sem nú situr í forsetastól, hv. þm. Jón Kristjánsson, sem skipaði þessa nefnd 8. október 2003. Hún hefur skilað þessu frumvarpi sem hér um ræðir, sem vafalaust er að mörgu leyti mjög til bóta. Í frumvarpinu er sennilega margt af því sem við erum að framkvæma í heilbrigðisþjónustunni í dag, eða ætti ég fremur að segja ætluðum að framkvæma. Tilgangurinn er vafalaust skýr hjá öllum, að veita þá bestu þjónustu sem mögulegt er en síðan er það háð fjárveitingum hvers árs. Það er auðvitað þar sem skórinn kreppir. Fjársveltistefna núverandi hæstv. ríkisstjórnar hefur mjög verið gagnrýnd enda bitnar hún verst á veiku fólki og fólki sem bíður eftir að komast í aðgerð. Virðulegi forseti. Þegar gluggað er í frumvarpið kemur í ljós að ýmsir þættir lagatextans eru nokkuð opnari en í núgildandi lögum og fremur farið almennum orðum um þau atriði. Dæmi um slíkt er ákvæði um verkefni heilsugæslunnar í 17. gr. Einhverjir kunna vafalaust að telja að það skapi aukinn sveigjanleika í framkvæmd laganna og sé ótvíræður kostur. Hitt sjónarmiðið er að þetta sé losaraleg lagasetning og skapi hættu á hentiákvörðun stjórnvalda hverju sinni og framkvæmdin verði háð því sem ég gerði að umtalsefni í upphafi ræðu minnar, þ.e. fjárveitingum Alþingis, því sem hæstv. ríkisstjórn leggur til viðkomandi málaflokks. Það er undir ákvörðun ráðherra hverju sinni komið og dregur úr stöðugleikanum. Ég gerði að umtalsefni hér áðan að á fjölmörgum sviðum er talað um að nánar verði kveðið á um framkvæmd í reglugerð. Í enn öðrum atriðum skal samið við ráðherra um framkvæmdina sérstaklega. Þetta atriði virðist manni mun ríkara en í núgildandi lögum. Þetta kann að vera til bóta og í samræmi við tíðarandann, að skapa möguleika til sveigjanleika og bregðast við breyttum þörfum frá einum tíma til annars. Þess vegna er brýnt, virðulegi forseti, að reglugerðir verði samdar strax. Ég ítreka að ég teldi það dæmi um góð vinnubrögð að viðkomandi nefnd þingsins, í þessu tilviki hæstv. heilbrigðis- og trygginganefnd, verði sýnd drög að reglugerðum sem ráðherra hyggst setja þegar frumvarpið verður að lögum. Það getur margt breyst í því sem ráðherra setur í reglugerð. Þess vegna ítreka ég það enn. En það á ekki eingöngu við um þetta frumvarp eða þann hæstv. ráðherra sem hér flytur mál sitt. Það á við um alla ráðherra vegna þess að oft breytist áherslan þegar reglugerðir líta dagsins ljós. Ég gat áðan um, virðulegi forseti, varðandi 5. gr. í II. kafla þessa frumvarps, hugmyndir um sameiningu heilbrigðisstofnana. Ég tel að ráðherra hafi svarað því þannig að ég þarf ekki að kalla eftir frekari svörum við því. Ég tel að það sé komið fram en ég vona að það sé ekki eingöngu þannig að menn ætli að fresta þessu fram yfir kosningar vegna þess að það yrði óvinsælt. Nægar eru óvinsældirnar fyrir hjá ákveðnum stjórnmálaflokki og væri ekki á bætandi. En horfa verður á landakortið í leiðinni og skoða hvernig samstarfið er milli svæða. Virðulegi forseti. Í III. kafla er rætt um forstjóra heilbrigðisstofnana. Ég tek eftir því að í þessum kafla er ekki tekið inn í menntunarviðmið heldur metur þriggja manna nefnd hæfi viðkomandi. Vafalaust yrðu reglur um það frekar settar í reglugerð, eins og ég hef gert að umtalsefni. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hafi komið til tals að setja það þarna inn í og hver sé ástæðan fyrir því að svo er ekki. Það má auðvitað líka segja að heimilt sé að ráða forstjóra til bráðabirgða í fimm ár, gegn áliti ráðgjafanefndar ef ég skil það rétt. Í 13. gr. er talað um fagráð, læknaráð og hjúkrunarráð. Ég hef ekki miklar skoðanir á því máli en spyr ráðherra hvort 13. gr. sé ekki dálítil flækjugrein. Þar er fjallað um að sé starfandi fagráð þá sé það til ráðuneytis en sé það hins vegar ekki þá sé læknaráð og hjúkrunarráð en ef meiri hluti lækna og meiri hluti hjúkrunarfræðinga á stofnun komi sér saman um það megi fella starfsemi læknaráðs og hjúkrunarráðs undir fagráð. Bíddu við, virðulegi forseti, er þetta ekki frekar flókið? Er þetta í takt við nútímastjórnunarhætti? Nú hef ég ekkert á móti þátttöku starfsmanna í því eða að þeir hafi um það að segja hvernig viðkomandi stofnun er skipuð. Ég get sagt í framhjáhlaupi að ég sakna þess mjög sem hæstv. fyrrverandi heilbrigðisráðherra beitti sér fyrir, að leggja af allar stjórnir sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva á árum áður.

Þú samþykktir það samt.

Ég minnist þess nú ekki. En það var búið að fella tillögu okkar á undan ef ég man það rétt, hv. þm. Jón Bjarnason, sem kannski man betur en ég hvernig ég greiddi atkvæði á þeim árum. Aftur að 13. gr. Getur verið hugsanlegt, og kom það til tals við samningu þessa frumvarps, að snúa þessu við, hafa fagráðið sem fyrsta kost en vilji meiri hlutinn búa til læknaráð og hjúkrunarráð verði sú leið farin? Ég ætlaði líka að spyrja: Hvað ef aðrar starfsstéttir innan heilbrigðisstofnana biðja um sérstakt fagráð, fagráð sjúkraliða, sjúkraliðaráð? Ég ítreka að að það er ekki vegna þess að ég sé á móti því að starfsfólk hafi áhrif á stjórn viðkomandi stofnunar. Ég velti því fyrir mér hvort verið er að flækja þetta of mikið og hvort þetta er í takt við allra nýjustu og bestu stjórnunarhætti. Síðan má auðvitað segja að ef fagráðið er, eins og hér er talað um, starfandi þá sé það sett innan hverrar stofnunar og starfsreglur þess settar og staðfestar af viðkomandi forstjóra. Það er líka spurning, ef þessi leið er farin, hvort það ætti ekki að vera ein reglugerð - svo ég kalli eftir einni reglugerðinni í viðbót - sem fjallaði um það gagnvart öllum heilbrigðisstofnunum, að það sé samræmt en ekki sett af hverri stofnun fyrir sig. Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að orðlengja mikið meira um þetta. Málið var unnið af þverpólitískri nefnd og mér finnst hafa verið unnið faglega að samningu frumvarpsins, með nefnd fulltrúa allra stjórnmálaflokka og fjölda fólks fyrir hönd hinna ýmsu samtaka, lækna og annarra. Eins finnst mér góður bragur á að frumvarpsdrögin, eins og þau voru til 3. febrúar á þessu ári, hafi verið send út til aðila og að 101 umsögn hafi borist til þessa. Þær voru almennt jákvæðar þótt gerðar væru athugasemdir við einstök atriði. Hér kemur fram að nefndin hafi farið yfir þau og tekið tillit til sumra þátta eins og mér heyrðist hæstv. heilbrigðisráðherra skýra frá áðan varðandi 5. gr. Þetta er að mínu mati faglega unnið og vinnubrögð sem eiga að vera til þess að skapa sem mesta sátt um frumvarpið og þau lög sem við viljum setja í þessu. Ég vona, virðulegi forseti, hins vegar það að lögin, ef samþykkt verða, verði ekki til þess að auka meira þá miðstýringaráráttu sem er í þessum geira eins og svo mörgum öðrum. Ég gerði þá áráttu að umtalsefni ekki alls fyrir löngu í athugasemdum við að launagreiðslur, útreikningar launa og annað slíkt væru dregin hingað í eitthvert miðstýrt apparat á höfuðborgarsvæðinu frá heilbrigðisstofnunum sjálfum. Ég gagnrýndi það og geri enn. Ég held að það væri betra að hafa slíkt í nærumhverfi. Ég veit ekki hvort svo mikill fjárhagslegur ávinningur hefur fengist af þeirri tilhögun. En það var sannarlega sú ríkisstjórn sem nú situr, sem stundum kennir sig við frelsi, sem gekk þar í forðabúr gömlu Sovétríkjanna til að búa til miðstýrt apparat. Virðulegi forseti. Í lokin langar mig að nefna 1. gr., um gildissvið og markmið, sem er afar fögur. Ég vil lesa hana, með leyfi forseta: „Lög þessi taka til skipulags heilbrigðisþjónustu. Markmið þeirra er að allir landsmenn eigi kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði í samræmi við ákvæði laga þessara, lög um almannatryggingar, lög um réttindi sjúklinga og önnur lög eftir því sem við á.“ Þetta er fagurt og gott markmið sem vafalaust allir geta tekið undir og samþykkt en spurningin er hvort það muni nást. Sem stendur er ekki annað hægt en að gagnrýna núverandi ríkisstjórn fyrir framkvæmdina. Það liggur í augum uppi að fjárskortur er mikill í heilbrigðiskerfinu og margir hafa kvarta yfir því. Til dæmis fannst mér mjög merkilegt að heyra það á nýlegri ferð minni um kjördæmi mitt vegna prófkjörs þar sem ég hitti fjölda fólks, að margir kvörtuðu yfir því að komast ekki í sjálfsagðar og nauðsynlegar liðskiptaaðgerðir vegna þess að á þessum tíma ársins er fjárhagslegur kvóti heilbrigðisstofnana búinn hvað það varðar. Mér skilst að það ástand hafi orðið í ágúst eða september á þessu ári. Maður getur rétt ímyndað sér hvernig væri að vera í sporum þeirra sem bíða eftir slíkum aðgerðum. Menn líða miklar kvalir vegna þess að ákveðnir liðir í líkamanum virka ekki þegar brjóskið hefur eyðst. Þessu hljóta ábyggilega allir þingmenn að hafa heyrt lýsingar á og að hin stórkostlega og fullkomna heilbrigðisþjónusta sem við veitum, að geta skipt um liði hvort sem er um er að ræða mjaðmaliði eða hnjáliði, skuli ekki sinna slíkum aðgerðum seinni hluta ársins vegna þess að fjárveitingar til þessa þáttar í fjölmörgum heilbrigðisstofnunum landsins eru búnar. Þar með þarf blessað fólkið sem hefur fengið greiningu á þessum sjúkdómi eða tilvísun á að fara í liðskiptaaðgerð í upphafi þessa árs að bíða. Það hefur kannski verið á biðlista í fjóra, fimm eða sex mánuði og hefði átt að komast í aðgerð á þessum tíma ársins eða í september, eins og ég sagði áðan. Það fólk þarf að þjást enn meira og bíða eftir nýju fjárhagsári íslenska ríkisins. Það er náttúrlega á skjön við hin fögru markmið sem ég las hér upp og eru í 1. gr. þessa frumvarps. Það er í raun hæstv. ríkisstjórn til skammar hvernig komið er fram við ýmsar heilbrigðisstofnanir landsins, þótt að ég ætli ekki að fara út í umræðuna um fjárhagsmál þeirra á þessu stigi. Ég tók þetta eingöngu sem dæmi, virðulegi forseti, hér að lokum.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um heilbrigðisþjónustu. Ég get tekið undir þau orð hv. þingmanna um undirbúning frumvarpsins þar sem var kvaddur til hópur, þ.e. fulltrúar allra þingflokka við að undirbúa samningu þess. Heilbrigðisþjónustan er einn af grunnþáttum almannaþjónustu í landinu og staða hennar er mælikvarði á velferð okkar. Það velferðarkerfi sem við viljum byggja upp byggist einmitt og hvílir á heilbrigðisþjónustunni. Þess vegna hefði ég viljað sjá í lagafrumvarpinu kveðið á um að það yrði skylt að skilgreina þjónustustig gagnvart íbúunum vítt og breitt um landið, til að skapa þar stöðugleika bæði gagnvart íbúunum og einnig þeim sem vinna viðkomandi þjónustustörf hjá þeim stofnunum sem hlut eiga að máli. Tökum dæmi. Hvers eigum við að vænta t.d. hjá heilbrigðisstofnunum í Húnavatnssýslum, á Hvammstanga, Blönduósi eða Patreksfirði? Getum við búist þar við frekari niðurskurði og skerðingu á þjónustu? Þetta finnst mér að eigi að vera skilgreint. Að íbúar á þeim svæðum og um allt land, hvort sem það er í Reykjavík eða annars staðar, eigi aðgang að skilgreindri þjónustu og hún verði ekki skert, nema einhverjar sérstakar aðstæður verði til þess að svo megi verða. Við búum líka við stöðuga ásókn einkavæðingar í heilbrigðisþjónustunni. Einn angi af því er það sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir kom inn á í ræðu sinni, að verið er að taka á leigu húsnæði. Heilbrigðisstofnanirnar eiga stundum ekki lengur húsnæðið heldur er það byggt af öðrum aðilum og síðan tekið á leigu. Hún minntist á Heilsuverndarstöðina í Reykjavík, þetta tákn heilbrigðisþjónustunnar hér á landi, ekki bara í Reykjavík heldur um allt land, þetta gamla og fornfræga hús. Að sú leið skuli vera valin að selja það hús og vera síðan að taka annað húsnæði, ekkert hentugra, á leigu fyrir heilbrigðisþjónustuna á því svæði í Reykjavík. Svona mætti áfram telja. Einkavæðingarárátta, hvort heldur á að vista út starfsemi af heilbrigðisstofnunum til einkageirans eða að einkavæða húsnæði heilbrigðisþjónustunnar, finnst mér vera röng stefna. Mér hefði fundist að í lagafrumvarpið ætti að koma leiðbeinandi stefnumörkun hvað þetta varðar, þannig að lögð væri áhersla á að hin opinbera heilbrigðisþjónusta ætti og bæri ábyrgð á þeim tækjum, búnaði og húsnæði sem hún annars starfar í. Þetta er hluti af þeirri heild sem skapar öryggi og festu í þessari þjónustustarfsemi og einnig þjónustustigið. Varðandi þjónustustigið vil ég benda á það sem hefur verið að gerast í mörgum heilbrigðisstofnunum, sérstaklega úti á landi, að þar er verið að vista út æ fleiri möguleika þessara stofnana til að sinna starfseminni. Tökum rannsóknirnar. Það að geta rannsakað blóð, tekið myndir og önnur slík grunnstarfsemi sem verður að vera fyrir hendi á heilbrigðisstofnunum til að þær geti þjónað þeim verkefnum sem þar koma inn, nú er tilhneigingin til að reka þetta sem sjálfstæðar rekstrareiningar inni á heilbrigðisstofnunum. Og þessar rannsóknarstofur út af fyrir sig verða að fara að skila þessum og þessum rekstrarárangri, þessi grunnþjónusta fyrir starfsemi á heilbrigðisstofnunum, og jafnvel er farið að bjóða þetta út til einkaaðila frá heilbrigðisstofnuninni sjálfri. Allur svona samdráttur, öll svona óvissa varðandi grunnþætti í starfsemi heilbrigðisstofnunar skapar henni óvissu, skerðir möguleika hennar til að þróast, takast á við verkefni og fylgjast með tímanum. Afleiðingarnar verða þær að samkeppnis- og þjónustuhæfni heilbrigðisstofnunarinnar dregst saman, dregst aftur úr og þá kemur fjárveitingavaldið og segir: Það er alveg augljóst að æ fleiri verkefni eru að fara héðan burt og annað. Þess vegna getum við skorið niður fjárveitingar til stofnunarinnar. Tökum dæmi um hvað miklu máli skiptir t.d. fyrir þjónustu í sjúkrahúsinu á Selfossi að vera með öfluga rannsóknarstofu sem starfar þar, ekki bara á daginn heldur er hún reiðubúin að takast á við viðfangsefni sem koma inn í stóru umdæmi. Það skiptir miklu máli að þarna sé öflug rannsóknarstarfsemi, rannsóknarstofa sem er rekin sem hluti af þjónustunni á viðkomandi sjúkrahúsi en ekki sem eitthvert sérstakt rekstrarviðfangsefni sem þurfi að bera sig eða skila þessum og þessum fjárhagslegum hagkvæmnisárangri. Sé verið að brjóta þetta niður á þennan hátt er aðeins verið að brjóta stofnanirnar niður. Ég hef áhyggjur af því sem er að gerast á mörgum sjúkrastofnunum. Við höfum verið með sjúkrastofnanir eða heilbrigðisstofnanir, t.d. á Blönduósi, Hvammstanga, Patreksfirði og Bolungarvík sem hafa verið að lenda í því að stöðugt er verið að herða að með fjárveitingar til þeirra, sem þýðir að þá minnkar þjónustustigið sem þær stofnanir geta veitt. Ég tel þetta ranga þróun og í lögum eigi að vera yfirlýsing, vera kveðið á um þjónustustigið sem verði staðinn vörður um hjá viðkomandi stofnunum og einnig um þá þætti sem ég nefndi, þ.e. að geta stundað hinar og þessar þjónusturannsóknir vegna sjúkdóma og tilfella sem koma upp. Íbúar úti á landi hafa brugðist við þessu með þeim hætti að gefa tæki og búnað á stofnanirnar til þess að þær standist samkeppni. Þannig þekki ég til að núna er verið að leggja áherslu á að sjúkrahús fái t.d. sneiðmyndatæki til þess að standast samkeppnina - ég nefni Akranes og Ísafjörð - til að geta staðist þessa samkeppni. Það er ekki stefnumörkun af hálfu stjórnvalda, það er ekki á stefnu þeirra að umrædd sjúkrahús hafi þessi tæki. Það er ekki á stefnuskrá þeirra að þjónustustigið á þessum heilbrigðisstofnunum hækki eða nái að sækja fram með því að vera með sneiðmyndatæki. Hvað gerist þá? Jú, íbúarnir reyna að standa vörð um sína stofnun og safna og gefa tækin. Þannig er það nú. Og það er oft og tíðum eins og íbúarnir á svæðunum séu í einhvers konar varnarstríði við stjórnvöld um þjónustustigið á heilbrigðisstofnunum vítt og breitt um landið. Þannig upplifi ég það og þannig upplifa íbúarnir það oft og tíðum. Ég lagðist mjög gegn þeirri breytingu sem gerð var á lögunum um heilbrigðisþjónustu árin 2002–2003 að leggja niður stjórnir heilbrigðisstofnananna, leggja niður og afnema aðkomu sveitarfélaganna, aðkomu íbúanna að stjórnum heilbrigðisstofnananna á sínum svæðum. Það var þannig að viðkomandi sveitarfélög áttu fulltrúa í stjórnum heilbrigðisstofnananna og gátu þar með fylgst með og lagt fram tillögur sínar um þjónustustig, verkefni og áherslur. Þetta var fellt burt árin 2002–2003 og ég tel að það hafi verið rangt. Því það er nú svo að heilbrigðisþjónustan er fyrir fólkið en ekki fólkið fyrir heilbrigðisþjónustuna. Aðkoma stjórnvalda hvað varðar heilbrigðismálin ber allt of mikinn keim af því að þetta sé rekstur en ekki þjónusta. Það er mjög mikilvægt að menn átti sig á því að þetta er þjónusta við íbúana. Þjónustustigið úti um land og hvar sem er ræður samkeppnishæfni til búsetunnar, ræður velferðarstiginu í landinu. Þetta mætti koma enn skýrar fram í þessu lagafrumvarpi. Það hefur verið minnst á að framkvæmd laganna skipti máli. Nú er t.d. verið að vinna að því að búa til eins konar reiknilíkan fyrir kostnaðargreiningu á verkefnum á einstökum heilbrigðisstofnunum og eftir því sem mér skilst er gengið inn í þá þróun sem er í gangi í dag og reiknilíkanið metið út frá því og af því dregnar ályktanir um hvað muni gerast á næstu árum hvað það varðar. Þær stofnanir sem hafa átt í vök að verjast á síðustu árum, nái þessi stefna fram að ganga að reikna það ástand áfram, munu því verða reiknaðar áfram niður. Í staðinn fyrir að skilgreina fyrst á viðkomandi svæðum, hvort sem það er Patreksfjörður, Bolungarvík eða Hvammstangi, og segja: Við viljum hafa þetta þjónustustig á þessu svæði og það kostar þetta mikið og við ætlum að axla þá ábyrgð svo lengi sem tök eru á. Nálgast þetta frá þeim grunni en ekki frá kostnaðargreiningargrunninum sem virðist vera allt of mikið allsráðandi og er að hefja innreið sína inn í heilbrigðiskerfið. Forseti. Ég vildi bara draga þessi atriði sérstaklega fram. Ég tel að horfa eigi til þess að frumvarpinu verði breytt þannig að aðkoma íbúanna á viðkomandi svæðum í stjórnum, ákvarðanatöku og forgangsröðun á verkefnum heilbrigðisstofnananna verði meiri, þeir komi inn í þær stjórnir. Eins og þetta er nú eru frumvörpin fyrst og fremst send inn á sjúkrahúsin til þeirra starfsmanna sem eru þar og stjórna, gott og vel, en íbúarnir og sveitarfélögin eiga ekki með sama hætti aðgang að því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri eins og áður þegar þau áttu aðild að stjórnum heilbrigðisstofnananna. Ég tel að úr því eigi að bæta og þeir eigi að koma aftur inn í stjórn heilbrigðisstofnananna. Í umræðunni hefur verið minnst á hvað t.d. er að gerast varðandi bókhald og launaafgreiðslu og annað því um líkt á heilbrigðisstofnunum sem verið er að færa frá stofnunum og hingað miðlægt til Reykjavíkur. Heilbrigðisstofnanirnar eru líka mikilvægur starfsvettvangur og skaffa mikilvæga atvinnu í byggðarlögum þar sem þær eru staðsettar. Það skiptir líka máli og standa þarf vörð um þau verkefni að þau séu ekki að ástæðulausu dregin til Reykjavíkur frá stofnunum úti á landi eins og núna er allt of mikil tilhneiging til. Það ætti frekar að vera á hinn veginn að menn beittu frekar þrýstingi á að flytja verkefni frá ríkinu, frá heilbrigðisráðuneytinu til stofnananna sjálfra hvað þetta varðar í staðinn fyrir að gera það öfugt, eins og dæmi er með launa- og rekstrarmál heilbrigðisstofnananna þar sem þau eru komnar miðlægt hingað suður. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Málið fer í nefnd. Ég legg áherslu á það í lokin að setja þarf sterkari varnagla gagnvart þeirri einkavæðingartilhneigingu sem er í heilbrigðiskerfinu. Sterkari varnaglar þurfa að koma inn í lagafrumvarpið gagnvart einkavæðingunni og það þarf að koma enn sterkar fram að þjónustustigið sé skilgreint, að heilbrigðisþjónustan sé fyrst og fremst fyrir fólkið en ekki að heilbrigðisþjónustan sé rekstrarviðfangsefni. Heilbrigðisþjónustan er til fyrir fólkið og það á að vera meginmarkmið laganna og mér finnst það mega koma skýrar fram.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa ágætu umræðu sem hefur orðið hér um frumvarpið. Ég heyri að þingmenn hafa almennt dregið fram að frumvarpið sé vel undirbúið og sumir hafa talað um að það sé óvenju vel undirbúið og hrósa undirbúningnum. Það er alveg rétt að þetta frumvarp hefur fengið mikla skoðun. Það var unnið í stórri nefnd. Allir stjórnmálaflokkar áttu þar sæti og fleiri aðilar. Frumvarpsdrögin voru send til umsagnar og 101 umsögn barst. Frumvarpið var á netinu og tekið var tillit til athugasemda þannig að það er erfitt að vinna mál betur en þetta mál hefur verið unnið. Ég tek undir það að búið er að vinna mjög faglega að undirbúningi þess. Það fær svo skoðun enn á ný í heilbrigðisnefnd Alþingis og verður væntanlega sent til umsagnar aftur til þeirra sem hafa nú þegar sent inn umsagnir þannig að það ætti að geta gengið hratt fyrir sig. Samt hefur frumvarpið tekið breytingum síðan við fórum í gegnum alla þessa skoðun og það er meðal annars út af þessari tortryggni um sameiningu stofnana sem kom upp og búið er að gera að umtalsefni hér. En ég heyri að breytingarnar sem við höfum gert á frumvarpinu hafa mætt þeirri tortryggni. Það er ekki verið að gera kröfu um eina heilbrigðisstofnun í heilbrigðisumdæmi. Þær geta verið fleiri eins og nú er þannig að frumvarpið er ekki hvati til sameiningar, ef svo má að orði komast. Það er meira að segja búið að reisa meiri girðingar, ef hægt er að kalla það svo, í frumvarpinu en gilda í dag af því að það er kveðið á um samráð við sveitarfélög og Samband íslenskra sveitarfélaga áður en til sameiningar kemur. Slíkt samráð er ekki í dag. Það var tekið viljandi út úr lögunum á sínum tíma vegna þess að ríkið er að greiða kostnaðinn við þessa þjónustu og þá var það fellt út á sínum tíma að það ætti að vera samráð þegar um sameiningar væri ræða. En það er verið að setja það aftur inn. Hér er búið að gera að umtalsefni ýmislegt sem ég vil reyna að bregðast við. Margt í umræðunni sem hér hefur farið fram snýst reyndar ekkert um frumvarpið. Það er nú eins og það er. Menn ræða það sem þeim liggur mest á hjarta. Varðandi skilgreininguna á háskólasjúkrahúsi því að hér var rætt um það hvort að á Akureyri gæti orðið háskólasjúkrahús líka. Samkvæmt frumvarpinu á Landspítalinn að vera Landspítali – háskólasjúkrahús og það á að vera háskólasjúkrahús. En hvað með sjúkrahúsið á Akureyri, af hverju á það að vera kennslusjúkrahús? Þetta var rætt í nefndinni. Það er ákveðinn stigsmunur á þjónustunni sem veitt er á þessum tveimur sjúkrahúsum. Landspítalinn veitir sérfræðiþjónustu í nær öllum viðurkenndum greinum læknisfræðinnar og hjúkrunar. Það er talið að háskólasjúkrahús sem á að standa undir nafni sem háskólasjúkrahús þurfi að vera í tengslum við læknadeild. Það er nú kannski meginmunurinn. Því er eðlilegt að Landspítalinn sé háskólasjúkrahús en sjúkrahúsið á Akureyri kennslusjúkrahús. Hins vegar er hægt að hafa prófessorsstöðu við sjúkrahúsið á Akureyri ef menn telja grundvöll fyrir því. Það er ekkert sem bannar það. Gæðin þurfa bara að vera þess eðlis í viðkomandi grein. Hér hefur verið talað svolítið um að það væri vont að hafa slegið stjórnirnar af á sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum. Ég er ekki sammála því. Ég tel að það hafi verið gott skref og ég studdi það. Ég hef reyndar talið það almennt til bóta að þar sem um ríkisstofnanir er að ræða eigi ábyrgðarsvið að vera miklu skýrari en það hefur verið um langan tíma. Ég hef meðal annars staðið að því að búið er að fella niður ákvæði um stjórnir í ýmsum stofnunum. Get ég þar nefnt Landmælingar Íslands sem dæmi, sem ég stóð að á sínum tíma. Það er óeðlilegt að forstöðumenn hafi ekki óskorað vald og ábyrgð á því sem þeir eru að sýsla með. Þegar stjórnir voru í stofnunum af þessu tagi urðu allt of mörg dæmi um alls konar togstreitu milli stjórna og forstöðumanna og það var sko ekki til bóta. Það var ekki til bóta fyrir starfsfólkið, alls ekki, þannig að ég hef verið því fylgjandi að vera ekki með stjórnir í ríkisstofnunum af þessu tagi. Hér var líka talsvert rætt um Heilsuverndarstöðina og þá stöðu sem þar er uppi núna. Það er auðvitað ekkert í frumvarpinu sem tengist því. En allt í lagi, menn geta rætt það ef þeir vilja. Hér var gerð sala á Heilsuverndarstöðinni að umræðuefni. Þessi mál voru sem sé ekki uppi á mínu borði. Þetta átti sér stað miklu fyrr. En ég hef nú reynt að kynna mér aðdragandann eins og ég hef getað í mínum störfum. Menn eru kannski ekki nákvæmlega sammála um hvernig aðdragandinn var. En eins og ég skil þetta var mikill vilji hjá Reykjavíkurborg að selja Heilsuverndarstöðina. Þeir vildu losna úr því samkrulli sem þar var. Það eru til mikil bréfaskipti um þann vilja Reykjavíkurborgar sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir hefur skrifað undir í krafti þess að vera borgarstjóri. Þetta var síðan skoðað. Heilbrigðisráðuneytið sér reyndar ekki um sölu fasteigna heldur fjármálaráðuneytið. Það var ákveðið meðal annars vegna þrýstings frá Reykjavíkurborg að setja Heilsuverndarstöðina á sölu. Að einhverju leyti skilst mér að það hafi verið gert til að reyna að verðmeta húsið, fá verðmat á það. Ég held að það hafi verið opið á sínum tíma að ríkið gæti komið inn í einhver kaup. En það barst mjög hátt tilboð frá einkaaðila úti í bæ. Í þeirri stöðu - eins og ég hef skilið þetta - þá taldi ríkið ekki stætt á því að ganga inn í það tilboð af því tilboðið var mjög hátt. Því var ákveðið að selja. Það var hins vegar ekki hagsmunamál heilbrigðisráðuneytisins, eins og ég skil það. Við sjáum ekki um sölu fasteigna. Það var enginn þrýstingur frá því ráðuneyti að selja. En þetta var staðan. Það var búið að setja húsið á sölu og það kom mjög hátt tilboð þannig að það var selt.

Þið lögðust ekki gegn því.

Fjármálaráðuneytið hefur séð um sölu af þessu tagi og þingmenn geta þá snúið sér þangað ef þeir vilja fara sérstaklega ofan í söluna á þessari fasteign af því ég þekki þetta ekki alveg í grunninn. Í kjölfarið var farið að undirbúa flutning á Heilsuverndarstöðinni. Það lá bara fyrir. Það var búið að selja húsið. Það var auglýst eftir leiguhúsnæði og tekið húsnæði á leigu uppi í Mjóddinni. Það var talið að sú leiga væri ásættanleg. Það er líka mál sem við höfum ekki fullt vald á. Fjármálaráðuneytið hefur þar að sjálfsögðu líka miklu hlutverki að gegna. Húsnæðið í Mjóddinni er ágætt og það er búið að undirbúa flutning og sá flutningur stendur yfir þannig að það er alveg ljóst að þessi mál voru löngu frágengin áður en ég kom að þessu ráðuneyti. Það er líka búið að gera hér að umræðuefni heilsugæsluna í heild sinni. Hér voru þau orð látin falla að heilsugæslustarfsemi væri í uppnámi. Ég held að það sé nú orðum aukið. Heilsugæslan fer aðallega fram á heilsugæslustöðvunum sem eru allar í fullum rekstri. Starfsemin þar er í fullum gangi og ekkert við hana að athuga. Hér var rætt um tengsl heilsugæslunnar við háskólaumhverfið. Ég vil sérstaklega benda á 15. gr. í því sambandi. Ég held að það hafi verið hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir sem gerði það líka að umtalsefni. Í 15. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins skal taka að sér kennslu heilbrigðisstétta á grundvelli samninga við háskóla og aðrar menntastofnanir, háskólasjúkrahús eða kennslusjúkrahús og stunda vísindarannsóknir á sviði heilsugæslu.“ Heilsugæslan hefur því hlutverki að gegna varðandi menntun. Síðan var rætt hér um reglugerðir. Það er rétt að mörgum atriðum sem felast í frumvarpinu þarf að koma í framkvæmd með reglugerðum. Það er ekki búið að vinna þær reglugerðir. Það mun taka marga mánuði. Þær eru örugglega margar flóknar og starfskraftur heilbrigðisráðuneytisins er í mörgum verkefnum. En að sjálfsögðu munum við vinda okkur í að undirbúa þessar reglugerðir. Þær eru mjög mikilvægar. En þannig eru svona heildarlög og rammalöggjöf eins og við erum hér að setja og þetta mál fjallar um að mörg atriði á að fjalla um í reglugerðum. Varðandi menntunarviðmið í 9. gr. sem hv. þm. Kristján Möller gerði að umtalsefni þá var rætt í nefndinni hvort ætti að setja inn menntunarviðmið. En ákveðið var að gera það ekki heldur treysta á það fyrirkomulag sem þarna er fjallað um, þ.e. að treysta á að það fyrirkomulag valdi því að sá hæfasti verði ráðinn í starfið. Þetta eru misjafnlega stórar stofnanir og kannski er erfitt að gera miklar kröfur um mjög sérhæfða menntun. Því var talið eðlilegt að gera það ekki sérstaklega. Varðandi 13. gr., flækjugreinina, eins og hv. þm. Kristján Möller kallaði hana, þá var hún rædd mikið í nefndinni, er mér sagt. Hún fékk mikla umfjöllun. Það hefur verið læknaráð og hjúkrunarráð, læknaráð sérstaklega með mjög langa sögu á bak við sig þannig að ákveðið var að segja ekki að það ætti að vera bara fagráð heldur er þarna opnað fyrir alla möguleikana, þ.e. að hafa læknaráð og hjúkrunarráð og ef menn komast að þeirri niðurstöðu að betra sé að hafa fagráð þá sé það líka mögulegt.  Svo var hér að lokum, virðulegi forseti, rætt aðeins um að einkavæðingartilhneigingar væru í þessu frumvarpi. Svo er alls ekki. Einkavæðing á ekki upp á pallborðið í þessu frumvarpi og ég hef ekki áhuga á að fara út í einkavæðingu heilbrigðisþjónustunnar þar sem átt er við einkagreiðslur og að menn eigi að borga hátt verð fyrir þjónustuna, þ.e. svona amerískt kerfi. Ég hef engan áhuga á að fara út í það. Hins vegar tel ég eðlilegt að skoða einkarekstur eins tíðkast hefur um langa hríð og ég veit að allir flokkar meira og minna styðja, einkarekstur, líka hv. þingmenn Vinstri grænna. Við erum með einkarekstur núna. Fjölmörg hjúkrunarheimili eru rekin í einkarekstri, með sem sagt ákveðnum daggjöldum. Við erum með einkarekstur hérna uppi á SÁÁ. Við gerum þjónustusamning og greiðum eftir honum. Ég var að skrifa undir samning upp á 2,5 milljarða um daginn við Náttúrulækningafélagið. Það fékk reyndar ekki eina einustu setningu í fjölmiðlum sem er nú svolítið merkilegt fyrir svona háan samning. Þar eru aðilar úti á markaði að veita þjónustu sem við greiðum fyrir með þjónustusamningi. Ég veit að þingmenn styðja það að unnt sé að nýta einkareksturinn. En þetta er alls ekki einkavæðing. Það er allt annað fyrirbæri. Ég vil bara leiðrétta það. Ekkert bendir til neinnar einkavæðingar í þessu frumvarpi. Það er langt frá því. En það er opið í því eins og verið hefur að gera þjónustusamninga við aðila um að reka ákveðna þjónustu fyrir ríkið en þá með greiðslum frá ríkinu. Það mun verða áfram til skoðunar. Þeir sem hafa tekið að sér svona verkefni hafa yfirleitt staðið sig mjög vel. Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu og uppbyggilegu umræðu og vona að málið fái góða umfjöllun í heilbrigðisnefndinni.

Herra forseti. Aðeins varðandi orð hæstv. ráðherra um sölu á Heilsuverndarstöðinni eða öðrum eignum sem heilsugæslan notar. Ég vil bara upplýsa að þó að fjármálaráðuneytið sé ábyrgt fyrir framkvæmd sölunnar þá er það jú ríkisstjórn sem leggur það til að Alþingi fjalli um það á fjárlögum og það er ekki gert nema með samþykki viðkomandi fagráðuneytis. Hæstv. ráðherra ber náttúrlega stjórnsýslulega ábyrgð á þeim ákvörðunum sem hafa verið teknar á undan henni í ráðuneytinu. Ég tel að það hafi verið rangt að selja Heilsuverndarstöðina, svo það komi fram. Varðandi það sem ég sagði um stjórnir þá tek ég undir að framkvæmdastjóri viðkomandi heilbrigðisstofnunar eigi að vera ábyrgur fyrir rekstri hennar og ráðningu fólks. En svo er nú samkvæmt gildandi lögum og áfram er gert ráð fyrir því í þessu frumvarpi að það verði einhvers konar framkvæmdastjórn sem skipa fyrst og fremst bara æðstu starfsmenn - ef svo má kalla það - innan heilbrigðisstofnunarinnar sem á að fjalla um það hvernig taka eigi á málum innan stofnunarinnar. Gott og vel. En tengslin við íbúana þar sem viðkomandi heilbrigðisstofnun starfar skortir. Þar er ég ekki að tala um bein rekstrarleg tengsl út frá gefnum verkefnum heldur ber að tryggja að stefnumörkun varðandi þjónustu heilbrigðisstofnana sé gerð í nánu samráði við íbúana og að tryggt sé með þessari aðkomu að þeir eigi þar aðila að stjórn. Sveitarfélögin eiga að leggja áfram heilmikið til eins og lóð og gatnagerðargjöld  
            

Virðulegur forseti. Þetta andsvar gekk aðallega út á stjórnirnar sem búið er að leggja niður. Ég tel að tengsl íbúanna við þessar stofnanir séu frekar góð miðað við þar sem ég þekki til. Sveitarstjórnarmenn, alþingismenn og heilbrigðisráðherra sjálfur hrærast meira eða minna í þessum samfélögum og vita alveg hvað á sér stað og hvað verið er að gera inni á þessum stofnunum og hvaða þjónusta þar er veitt. Ég get bent á það sem dæmi að ég er núna að taka tillit til meðal annars áhyggna íbúanna, sveitarstjórnarmanna og þingmanna hvað varðar sameiningu stofnana. Ég er að taka tillit til þeirra. Ég er að breyta frumvarpinu og leggja það fram hérna í breyttum búningi. Þessi tengsl eru því fyrir hendi og eru að mínu mati ágæt. Ég sagði í fyrri ræðu minni að komið hafa upp ýmis vandamál sem tengjast stjórnum yfir þessum stofnunum og þau vandamál voru ekki starfseminni til framdráttar heldur til skaða. Þetta átti sér ekkert stað í öllum stjórnum. Sums staðar gekk þetta ágætlega en annars staðar ekki. Því er eðlilegra að hafa ábyrgðarsviðið skýrt, að það sé forstjóri sem beri ábyrgð, ábyrgð gagnvart ráðherra, ábyrgð gagnvart starfseminni, bæði fjárhagslega og faglega, en faglega að sjálfsögðu ásamt þeim fagaðilum sem þar eru inni og í umboði þeirra. Ég hef því stutt það og studdi það á sínum tíma að leggja niður stjórnirnar sem voru á þessum stofnunum.

Herra forseti. Ég legg áherslu á að heilbrigðisþjónustan er fyrir fólkið og tengslin við íbúana, fólkið sem á að njóta hennar, verða seint of mikil og okkur ber að standa vörð um slík náin tengsl. Varðandi einkavæðinguna sem hæstv. ráðherra kom inn á, þá er það sitt hvað hvort gerður er samningur eða samningar við félagssamtök sem eru skilgreind á einhverjum ákveðnum vettvangi og eru ekki með þjónustuna í arðsemisskyni, ellegar hvort það er einkafyrirtæki eða fyrirtæki sem rekur þjónustuna í arðsemisskyni. Tökum t.d. Sóltún, sem ríkið gerði samning við. Sú stofnum er nánast alfarið rekin í arðsemisskyni og þar er krafist ákveðinnar arðsemi í rekstrinum í samningum við ríkið. Því miður eru agnúarnir einmitt þarna, vandamálin innan heilbrigðisþjónustunnar, það er þessi togstreita um einkavæðingu 

Virðulegur forseti. Ég get fullvissað hv. þm. Jón Bjarnason um að ég er ekki einkavæðingarsinni í heilbrigðisrekstri en ég styð einkarekstur og er búin að benda á að það eru fjölmargir sem stunda einkarekstur í heilbrigðisþjónustu með þjónustusamningum við ríkið og hafa gert í áratugi og það hefur gengið mjög vel. Varðandi Sóltún þá er halli á rekstrinum þar og við höfum átt í viðræðum við þá sem reka stofnunina og það mál hefur ekki verið útkljáð. Þar er rekin mjög mikilvæg starfsemi og Sóltún léttir t.d. mjög mikið á Landspítalanum með því að taka 90% af öldrunarsjúklingunum þangað inn. En þetta tal um að vera alltaf að gera okkur upp einhverja einkavæðingu í heilbrigðisrekstri, ég frábið mér það, það er ekki þannig, við styðjum ekki einkavæðingu í heilbrigðisrekstri, alls ekki.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni orð mín um aðför að Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, sem er verulegt áhyggjuefni. Mér er alveg fullkomlega kunnugt um að það gerðist ekki á hennar valdatíma í ráðuneytinu, enda er hæstv. ráðherra tiltölulega nýkomin í það embætti, en það voru fyrirrennarar hennar sem komu því þannig fyrir að Heilsuverndarstöðin var seld. Ég tel þetta vera skylt því máli sem við erum að ræða því að heilbrigðisþjónustan undir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins er í uppnámi eins og ég rakti í ræðu minni áðan, bæði Miðstöð heilsuverndar barna og sömuleiðis Miðstöð mæðraverndar. Nú er þjónustan fyrir „þungaðar konur í áhættu“, eins og það kallast, eða konur með meðgönguvanda, ekki lengur undir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins eða undir sömu stjórn og hún var þegar Heilsuverndarstöðin var og hét. Sá þáttur hefur verið tekinn út úr þjónustunni og það er verið að hefja móttöku kvenna með meðgönguvanda á Landspítala – háskólasjúkrahúsi við mjög þröngan kost, er mér sagt. Sömuleiðis er verið að dreifa þjónustunni, það er verið að senda hluta af henni í bráðabirgðahúsnæði í Glæsibæ o.s.frv. eins og ég rakti hér. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur hún ekki áhyggjur af þeirri þróun sem hefur orðið í kjölfar þess að Heilsuverndarstöðin var seld og hefur hún reynt að fá það húsnæði á leigu, þ.e. Heilsuverndarstöðina, eða kaupa hana til baka til þess að leysa þann vanda og það uppnám sem Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins er í eftir að hún var seld?

Virðulegur forseti. Hér er sagt að einhver aðför sé í gangi að Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins.  Varðandi söluna, sem menn hafa rætt mjög lengi um og er greinilega enn þá til umræðu miðað við það sem hefur komið fram í andsvörum núna, þá vildi borgin selja og fyrrverandi borgarstjóri, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir núverandi hv. þingmaður, sendi ýmis bréf af því tilefni og ég hef skoðað hluta þeirra. Það var ákveðið að fara í sölu og ég rakti það ferli áðan. Í framhaldi af því var auglýst eftir húsnæði og það var tekið húsnæði á leigu í Mjóddinni. Þetta er sem sagt orðinn hlutur, það er búið að leigja nýtt húsnæði þannig að það er staðan sem við erum að vinna út frá. Þetta er ágætt húsnæði, það er miðsvæðis, mjög miðsvæðis og gott aðgengi, reyndar miklu betra aðgengi en að Barónsstígnum, varðandi bílastæði og annað slíkt. En það er ekki í næsta nágrenni við LSH, það er alveg ljóst, það er lengra þar á milli. En það er búið að leigja þetta húsnæði og við erum að koma stjórnsýslunni og fleiri verkþáttum þar inn núna eftir okkar bestu getu og það er verið að innrétta húsnæðið og flytja í það.

Herra forseti. Auðvitað veit hæstv. ráðherra hvað ég er að tala um. Ég er að tala um hina nýju stofnun, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, sem er yfirstofnun yfir heilsugæslustöðvarnar. Auðvitað eru margar heilsugæslustöðvar og flestar sem ganga ágætlega. En yfirstofnunin og öll sú þjónusta sem var í Heilsuverndarstöðinni, eins og Miðstöð heilsuverndar barna og Miðstöð mæðraverndar, sú þjónusta er í uppnámi. Húsnæðið í Mjóddinni sem tekið var á leigu er óviðunandi, að því er mér er sagt af þeim sem helst þekkja þetta. Varðandi það að þjónustan sé miðsvæðis og kennsluhlutverk heilsugæslunnar, sem ég gerði líka að umtalsefni, verður að segjast eins og er að auðvitað er búið að færa þennan hluta heilsugæslunnar, sem hún ætti að sinna, langt frá háskólanum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur hún ekki áhyggjur af því hvaða áhrif salan á Heilsuverndarstöðinni hefur haft á þá þjónustu sem þar er innan dyra og mun hæstv. ráðherra skoða þetta mál og ráða bót á því ástandi sem þar er innan dyra?

Virðulegur forseti. Ég mun vinna áfram að því að aðstoða Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins við að koma sér vel fyrir í nýju húsnæði, það er mitt hlutverk.  Ég veit að það hefur verið langur aðdragandi að þessu öllu, sölunni og flutningnum, og ekki eru allir sáttir við staðsetninguna. Mér er fyllilega ljóst hvernig það mál er vaxið og ég veit að sumir starfsmennirnir hafa ekki verið sáttir við flutninginn, ég þekki það, þeir hafa afhent mér undirskriftalista  
            

Hæstv. forseti. Ég hef ekki haft tök á því að fylgjast með allri þeirri umræðu sem hefur farið fram um þetta mál og því kann að vera að hæstv. ráðherra sé búinn að svara því sem mig langar að víkja að í þessu andsvari varðandi sameiningu innan heilbrigðisumdæma. Ég sé að ráðherrann fær ansi mikið vald samkvæmt þessum greinum, þ.e. 5. og 6. gr., og getur sett skiptinguna með reglugerð o.s.frv. varðandi almenna heilbrigðisþjónustu. Mín spurning er einfaldlega sú og ég velti því fyrir mér, hæstv. forseti - þó að hér sé reyndar sagt að samstarf skuli haft við hlutaðeigandi sveitarfélög og Samband íslenskra sveitarfélaga, og allt gott um það - hvort einnig verði tekið tillit til aðstæðna á landsvæðum og hvort ráðherra hafi gert sér í hugarlund einhverjar verulegar breytingar á því fyrirkomulagi sem er í dag. Ég er aðallega að tala um þegar vegalengdir á milli staða eru kannski vel yfir 100 kílómetra og þegar færð er þannig að það er ekki hægt að koma við eðlilegum samgöngum á milli svæða. Ég nefni t.d. Vestfirði þar sem vetrarsamgöngur hindra þetta einfaldlega. Nú kann að vera að hæstv. ráðherra hafi þegar svarað þessum vangaveltum mínum en um þetta vildi ég aðallega spyrja. Ég hef af því áhyggjur ef einhver sérstök stefnumótun er um að þjappa þessu saman sem gæti leitt til þess að ekki yrði unnt að veita þjónustuna og ekki haft nægilegt samráð í stjórninni.

Virðulegur forseti. Ég skildi hv. þingmann þannig að hann væri að spyrja um sameiningarnar. Við fjölluðum aðeins um það áðan en ég get alveg endurtekið það af því að þetta er mjög mikilvægt atriði. Eins og frumvarpið var og kom úr nefndinni þá átti að vera ein heilbrigðisstofnun í hverju heilbrigðisumdæmi og landinu átti að vera skipt í heilbrigðisumdæmi. Þetta ákvæði olli miklum titringi. Nú þegar er búið að sameina í þeim anda á Suðurlandi og Austurlandi. Þetta ákvæði olli miklum titringi, sérstaklega á Norðausturlandi og líka á Vesturlandi og Austfjörðum. Við því hefur verið brugðist þannig að nú stendur í 6. gr. frumvarpsins, með leyfi virðulegs forseta: „Í hverju heilbrigðisumdæmi skal starfrækt heilbrigðisstofnun eða heilbrigðisstofnanir sem veita almenna heilbrigðisþjónustu í umdæminu.“ Það er sem sagt opnað á það að fleiri stofnanir séu í umdæmi, þannig að það er ekki sami þrýstingur á um sameiningu stofnana eins og var í fyrra frumvarpi. Það er líka búið að taka inn í 5. gr. að það eigi að hafa samráð við hlutaðeigandi sveitarfélög og Samband íslenskra sveitarfélaga áður en menn ganga til einhverra sameininga. Þetta er ekki í núgildandi lögum. Það var í lögunum en var tekið út á sínum tíma. Við erum að setja það inn aftur. Þannig að ef eitthvað eru nú settar inn hærri - ef við getum kallað það girðingar, það eru kannski ekki beint girðingar - það er sett inn samráðsskylda sem var ekki fyrir hendi. Ég tel því að við séum að koma til móts við þennan titring. Við erum ekki að gefa það út að með þessu frumvarpi eigi að verða miklar sameiningar, eins og mátti lesa úr fyrra frumvarpi, það eru engar áætlanir um sameiningar í ráðuneytinu núna. Ég er t.d. ekki að sýna drög að reglugerð sem fyrst stóð til að sýna, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og skil það þannig að ekki standi til að fara í neinar skipulagðar aðgerðir í þessa veru eins og við vorum hér að ræða og að ráðherra hafi í raun og veru sett þessa fyrirvara eins og fyrr er getið um. Ég skildi orð hennar einnig þannig að ekki væru á döfinni neinar sérstakar áætlanir um sameiningar þannig að ég fagna því bara ef fólk hefur tekið þá skynsamlegu ákvörðun að fara sér hægt í þessum málum og skoða vandlega framtíðina í þessum efnum. Ég held að ekki sé ástæða til að fara of hratt í svona málum, þau eru viðkvæm í byggðarlögunum og skiptir miklu máli hvernig að þessari þjónustu er staðið.

Virðulegur forseti. Það er rétt skilið hjá hv. þingmanni  Það er búið að sameina á Suðurlandi og Austurlandi og það hefur tekist frekar vel, það er mín skoðun en sumir telja að svo sé ekki. Það á að sameina til þess að efla þjónustu, það er meginmarkmiðið. Það hefur verið svigrúm til að efla þjónustu að mínu mati, bæði á Suðurlandi og Austurlandi þar sem búið er að sameina og þar hefur verið auðveldara t.d. að manna af því að menn hafa getað farið í vaktir á milli svæða. Það er ekki hægt að útiloka sameiningar í framtíðinni, það getur enginn, en frumvarpið felur ekki sameiningar í sér eins og var.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra laga um embætti landlæknis. Frumvarp þetta er lagt fram samhliða frumvarpi til nýrra laga um heilbrigðisþjónustu sem ég hef mælt fyrir. Er frumvarpið eins og hið fyrrnefnda samið af nefnd sem skipuð var af heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra í október árið 2003 til að endurskoða lög um heilbrigðisþjónustu. Grundvallarákvæði gildandi laga um embætti landlæknis og verkefni hans er að finna í núgildandi lögum um heilbrigðisþjónustu. Ákvæði um eftirlit landlæknis með heilbrigðisstéttum eru í læknalögum, í lögum um starfsheiti og starfsréttindi heilbrigðisstétta og öðrum sérlögum um heilbrigðisstéttir. Þá eru landlækni falin ýmis verkefni í öðrum lögum. Með frumvarpinu er lagt til að helstu ákvæði laga um verkefni landlæknis verði útfærð nánar og felld í sérstakan lagabálk um embætti landlæknis. Þótt embætti landlæknis standi á gömlum merg eru ákvæði núgildandi laga um embættið og hlutverk þess tiltölulega fábrotin. Hlutverk landlæknis samkvæmt gildandi lögum er í grófum dráttum þríþætt, þ.e. ráðgjafarhlutverk, eftirlitshlutverk og upplýsingasöfnum og úrvinnsla þeirra. Á þessu verða engar breytingar með frumvarpinu. Tilgangur þess er fyrst og fremst að kveða skýrar á um þessi hlutverk og verkefni sem þeim eru tengd, skerpa á hlutverki embættisins sem eftirlits- og stjórnsýslustofnunar á sviði heilbrigðismála og fella helstu ákvæði um embættið í ein lög. Ráðgjafarhlutverk landlæknis samkvæmt núgildandi lögum felst m.a. í ráðgjöf til ráðherra og ríkisstjórnar um allt er varðar heilbrigðismál. Í frumvarpinu er lagt til að þetta ráðgjafarhlutverk landlæknis verði aukið með þeim hætti að honum beri jafnframt að veita öðrum stjórnvöldum, svo sem ráðuneytum og ríkisstofnunum eftir því sem við á og tilefni gefst til, ráðgjöf um heilbrigðismál. Þá ber honum jafnframt samkvæmt frumvarpinu að veita heilbrigðisstarfsfólki og almenningi ráðgjöf um heilbrigðismál. Ekki er kveðið á um slíkt í núgildandi lögum en landlæknir hefur engu að síður veitt heilbrigðisstarfsmönnum faglega ráðgjöf og leiðbeiningar í formi ýmiss konar tilmæla og klínískra leiðbeininga auk þess sem hann hefur gefið út leiðbeiningar til almennings um heilbrigðismál. Ráðgjafarhlutverk landlæknis er nátengt eftirlitshlutverki hans með heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstarfsmönnum og hlutverki hans við söfnun upplýsinga um heilbrigðisþjónustu. Við framkvæmd þeirra starfa verður til mikil þekking á heilbrigðisþjónustunni sem mikilvægt er að heilbrigðisráðherra og önnur stjórnvöld eigi aðgang að. Þá er ekki síður mikilvægt að landlæknir miðli upplýsingum til heilbrigðisstarfsmanna og almennings þegar ástæða er til. Eftir því sem heilbrigðisþjónustan hefur orðið flóknari og stéttum heilbrigðisstarfsmanna hefur fjölgað hefur þörfin fyrir virkt eftirlit landlæknis aukist. Hlutverk landlæknisembættisins sem eftirlitsstofnunar á sviði heilbrigðismála hefur því fengið aukið vægi á undanförnum árum. Megininntak eftirlitshlutverks landlæknis samkvæmt frumvarpinu er þó óbreytt frá núgildandi lögum. Ákvæði sem að þessu lúta hafa hins vegar verið útfærð nánar. Þá er í frumvarpinu mælt fyrir um útgáfu reglugerða um faglegar lágmarkskröfur til reksturs heilbrigðisþjónustu á einstökum sviðum en með setningu slíkra reglugerða verður lagður styrkari grundvöllur undir faglegt eftirlit landlæknis. Þá er óheimilt samkvæmt frumvarpinu að hefja rekstur heilbrigðisþjónustu nema landlæknir hafi áður tekið út og staðfest að reksturinn uppfylli þær faglegu kröfur sem gerðar eru til heilbrigðisþjónustu á viðkomandi sviði. Annar þáttur í eftirlitshlutverki landlæknis lýtur að umfjöllun hans um kvartanir og kærur er varða samskipti almennings og heilbrigðisþjónustunnar. Í frumvarpinu eru heimildir almennings til að bera fram slíkar kvartanir og kærur skilgreindar nánar og kveðið er ítarlega á um meðferð og úrlausn slíkra mála hjá embættinu. Miða þær breytingar að því að styrkja lagagrundvöll umfjöllunar landlæknis og samræma málsmeðferð. Í frumvarpinu er kveðið á um skyldur heilbrigðisstofnana og heilbrigðisstarfsmanna til að skrá upplýsingar um óvænt atvik sem verða við veitingu heilbrigðisþjónustu og tilkynna þau til landlæknis. Ákvæði svipaðs efnis er nú í læknalögum en það hefur ekki þótt nægilega skýrt. Mikilvægt er að atvikaskráningu af þessu tagi sé vel sinnt enda er hún forsenda þess að heildaryfirsýn fáist yfir þau atvik sem betur mega fara við veitingu þjónustunnar. Þá er atvikaskráningin mikilvæg við almennt eftirlit landlæknis með heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstarfsmönnum. Í frumvarpinu er mælt fyrir um hlutverk landlæknis og gerð áætlana um gæðaþróun innan heilbrigðisþjónustunnar og um gæða- og árangursmælingar landlæknis og er það nýmæli í lögum. Gert er ráð fyrir að landlæknir meti gæði og árangur heilbrigðisþjónustunnar samkvæmt tilteknum mælikvörðum og að samanburðarhæfar niðurstöður gæða- og árangsursmælinga séu birtar í heilbrigðisskýrslum. Tilgangurinn með birtingu slíkra gæða- og árangursmælinga er að veita heilbrigðisstarfsmönnum og heilbrigðisstofnunum aðhald við veitingu heilbrigðisþjónustu, auka gæðavitund þeirra og skapa samkeppni á milli þeirra um árangur og gæði. Ákvæði núgildandi laga um upplýsingasöfnun landlæknis og skýrslugerð eru mjög fábrotin. Þannig segir einfaldlega í lögum um heilbrigðisþjónustu að landlæknir skipuleggi skýrslugerð heilbrigðisstarfsfólks og heilbrigðisstofnana og innheimti þær. Þetta hlutverk landlæknis er þó viðamikið og að sama skapi viðkvæmt enda teljast heilsufarsupplýsingar um einstaklinga til viðkvæmra persónuupplýsinga. Í frumvarpinu er lagt til að lögfest verði mun ítarlegra ákvæði um þetta hlutverk landlæknis, þ.e. um þær heilbrigðisskrár sem landlækni er heimilt að halda og um útgáfu heilbrigðisskýrslna. Miða ákvæði frumvarpsins um þetta efni annars vegar að því að styrkja heimildir landlæknis til að safna upplýsingum um heilbrigðismál í þeim tilgangi að afla þekkingar um heilsufar og heilbrigðisþjónustu, hafa eftirlit með heilsufari og heilbrigðisþjónustu, meta árangur þjónustunnar og gera áætlanir um gæðaþróun í heilbrigðisþjónustu og hins vegar að tryggja persónuvernd þeirra einstaklinga sem upplýsingarnar fjalla um. Reynsla undanfarinna ára og áratuga hefur leitt í ljós að heilbrigðisskrár á landsvísu hafa ómetanlegt gildi fyrir heilbrigðisyfirvöld til að meta hvaða þættir hafa áhrif á heilsu og til að gera langtímaáætlanir um heilbrigðisþjónustu. Slíkar skrár eru þegar til hér á landi á einstökum sviðum, svo sem krabbameinsskrá, skrár Hjartaverndar, skrá um notkun lyfja og dánarmeinaskrá, sem haldin er af Hagstofunni. Umræddar skrár eiga það sameiginlegt að vera grundvöllur reglulegrar tölfræðivinnslu sem hefur m.a. þann tilgang að sjá viðeigandi stjórnvöldum fyrir nauðsynlegum upplýsingum til skipulagningar og áætlanagerðar og að veita tækifæri til samanburðar milli tímabila og á milli landa. Þá eru þær undirstaða vöktunar á tíðni mismunandi sjúkdóma og meðferðar. Skrárnar skapa einnig grundvöll fyrir vísindarannsóknir, t.d. á orsökum sjúkdóma, einkum faraldsfræðilegar rannsóknir. Loks eru þær mikilvæg undirstaða þess að tryggja gæði og árangur heilbrigðisþjónustu. Nauðsynlegt er því að kveða skýrt á um heimildir landlæknis til að halda slíkar skrár og hvernig öryggi persónuupplýsinga skuli tryggt. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og helstu breytingum frá núgildandi ákvæðum laga sem fjalla um embætti landlæknis. Ég leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. heilbrigðis- og trygginganefndar og til 2. umr.

Herra forseti. Þetta er býsna viðamikið frumvarp sem hér er lagt fram um embætti landlæknis og þó að þar sé í flestu í rauninni tekið á þeim verkefnum sem nú þegar eru fyrir hendi er þar líka árétting um önnur og ný stjórnsýsluverkefni, býsna viðamikil. Ég velti fyrir mér að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki kæmi til greina að landlæknisembættið, svo viðamikið eftirlitshlutverk sem það hefur, gerði ráð fyrir að það ræki með formlegum hætti fulltrúa úti um land svipað og héraðslæknarnir voru á sínum tíma sem höfðu þá eftirlit með framkvæmd á heilbrigðisþjónustunni. Einnig á almenningur, notendur heilbrigðisþjónustunnar, að geta komið þangað inn og leitað til embættisins með kvartanir sínar eða ábendingar. Einnig gátu þá héraðslæknarnir verið tengiliðir við almenning gagnvart þeirri þjónustu. Núna er þetta eitt miðstýrt apparat í Reykjavík en þjónustan í sjálfu sér úti um allt land víðtæk. Í ljósi þeirra auknu eftirlitsskyldna og eftirlitshlutverks sem verið er að færa undir embætti landlæknis vil ég spyrja hæstv. ráðherra þegar þetta verður skoðað hvort við ættum þá að taka upp deildir eða fulltrúa úti um land svipað og héraðslæknarnir voru áður fyrr.

Virðulegur forseti. Nei, þetta var ekki skoðað sérstaklega við undirbúning þess frumvarps sem við erum að fjalla um hérna. Ég hef efasemdir um að við eigum að taka það upp, satt best að segja. Embætti landlæknis er auðvitað geysilega mikilvægt, þetta er eftirlitsembætti sem hefur eftirlit með þjónustunni og menn geta snúið sér til embættisins. Þetta fer mest fram í bréfaformi, að einhverju leyti í síma, en ég tel mikilvægt að til sé miðlæg þekking á heilbrigðisþjónustunni og gæðum hennar og að eftirlitið sé miðlægt. Ég sé ekki fyrir mér að það væri til bóta að setja upp einhverja fulltrúa landlæknis hingað og þangað um landið, ég sé ekki að það mundi skila auknum gæðum í þjónustunni.

Herra forseti. Ég verð bara að vísa aftur til þess að hér er orðið til eitt viðamesta embætti landsins og ég geri ekki athugasemdir þó að það sé styrkt og eflt í eftirlitshlutverki sínu og þjónustuhlutverki. Þetta er mikilvægt embætti í almannavörnum, sóttvörnum o.s.frv. og líka eftirlitsembætti gagnvart þjónustu og þjónustustigi, bæði sem veitt er af opinberum stofnunum en líka einkaaðilum sem samningar hafa verið gerðir við. Ég hélt að það væri markviss stefna að færa þjónustuna sem næst fólkinu og það er býsna langt fyrir íbúa landsbyggðarinnar að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í höfuðborginni, hvort sem þeir búa á Ísafirði eða austur á Raufarhöfn. Þetta hlutverk héraðslækna á sínum tíma í breyttri mynd tel ég alveg fyllilega ástæðu til að skoða. Þetta landlæknisembætti er ekki til fyrir sjálft sig, heldur fyrir fólkið í landinu hvar sem það býr og þá þjónustu sem þar er veitt eða það á að eiga aðgang að. Ég hvet til þess að í nefnd verði skoðað hvernig þetta embætti getur þá þjónustað og staðið undir þeim kröfum og væntingum sem um það eru settar í þessu lagafrumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég sé ekki að það mundi bæta þjónustuna að setja upp fulltrúa landlæknisembættisins hingað og þangað um landið. Héraðslæknarnir höfðu á sínum tíma litlu hlutverki að gegna undir lokin enda eru þeir horfnir.  Ég get ekki séð að það mundi auka gæði þess embættis að setja fulltrúa þess hingað og þangað um landið. Ég tel mikilvægt að til sé miðlæg þekking og menn geti haft samband við embætti í gegnum þær leiðir sem notaðar eru í dag. Það er mest í bréfaformi og mikið um síma. Ég tel að þetta sé ekki mál sem brýnt er að taka á. Alls ekki.

Herra forseti. Ég ætla ekki lengja þessa umræðu mikið. En ég mátti til með að ræða um þær skrár sem getið er um í 8. gr. Þar er talað um sjö skrár sem halda má. Mig langar að vita hvort þetta sé tæmandi upptalning af skrám eða hvort landlæknir eða aðrir geti búið til aðrar skrár eða haldið áfram að færa skrár sem eru færðar í dag, fyrir utan þessar skrár. Þetta var mikið rætt þegar við ræddum um gagnagrunnsfrumvarpið á sínum tíma, fyrir löngu síðan. Nú hafa tveir spítalar verið sameinaðir eftir það. Þá sameinuðust náttúrlega gögnin líka, allar skrár sem þeir tveir spítalar höfðu. Ef við mundum sameina alla spítala í landinu í einn spítala þá hefðum við eina landskrá yfir allt sem varðar heilbrigði manna á einum stað. Þá erum við eiginlega komin með nákvæmlega sama fyrirbærið og stefnt var að á sínum tíma utan þess að kröfurnar um dulkóðun og persónuvernd eru kannski ekki eins stífar. Það sem mig langar til að fá upplýsingar um er t.d. skrá sem ég hef aldrei skilið að hverju er færð, þ.e. fóstureyðingaskrá. Hún er haldin einhvers staðar. Ég get ekki séð að hún hafi nokkurn einasta tilgang læknisfræðilega eða að öðru leyti. En samt eru þessi gögn geymd, afskaplega viðkvæmar persónuupplýsingar. Hún er ekki talin upp hérna. Mín spurning er sú: Verður þá hætt að safna gögnum í þá skrá eða verður því haldið áfram?

Virðulegi forseti. Í stuttu andsvari get ég upplýst hv. þm. Pétur Blöndal um að í 8. gr. er tæmandi upptalning. En landlæknisembættið og reyndar við í heilbrigðisráðuneytinu töldum að það hefði verið ágætt ef þetta hefði verið aðeins opnara en Persónuvernd lagði mikla áherslu á að þetta yrði lokað, þ.e. tæmandi upptalning. Það er niðurstaðan. Þetta er tæmandi upptalning á skránum. Hins vegar eru ákvæði um skrár í nokkrum öðrum sérlögum. Ég hef ekki tæmandi yfirlit yfir það hér. Ég átti ekki von á þessari spurningu. En mér skilst, varðandi fóstureyðingaskrána, að hún sé tilgreind í lögunum um fóstureyðingar. Það eru líka skrár tilgreindar í tengslum við sóttvarnalæknisembættið ef ég man rétt. Þannig eru aðrar skrár tilgreindar í sérlögum. En varðandi landlæknisembættið og þær skrár sem það heldur utan um þá er þetta tæmandi upptalning.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir upplýsingarnar. En þær eru eiginlega í mótsögn við það sem hún sagði um 9. gr. Þar stendur að halda skuli skrá yfir óvænt atvik og í 10. gr. sömuleiðis. Þannig að þar er ein skráin í viðbót sem er skrá óvæntra atvika. Hún bætist við og hefði átt að vera í þessari upptalningu yfir skrár. Ég skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að kynna sér þær skrár sem eru á gangi í kerfinu og spyrja lækna og aðra hvort þær hafi læknisfræðilegan tilgang. Ég sé engan tilgang í að geyma afskaplega viðkvæmar persónulegar upplýsingar um aldur og ævi sem ekki hafa læknisfræðilegan tilgang, eins og t.d. fóstureyðingaskrár.

Virðulegi forseti. Já, það er rétt að í 8. gr. er upptalning á ákveðnum skrám tæmandi upptalning. En það er líka getið um skrá í 9. gr. Það er skráning óvæntra atvika. Hafi það farið á milli mála þá er það rétt, að þar er sérstök skrá sem ekki er tekin með í 8. gr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Heyrnar- og talmeinastöð. Frumvarp þetta er lagt fram samhliða frumvarpi til laga um heilbrigðisþjónustu og frumvarpi til laga um embætti landlæknis. Er þessum frumvörpum ætlað að leysa af hólmi núgildandi lög um heilbrigðisþjónustu. Á síðasta löggjafarþingi var lagt fram frumvarp til laga um Heyrnar-, tal- og sjónstöð en með frumvarpinu var gert ráð fyrir að Heyrnar- og talmeinastöð og Sjónstöð yrðu sameinaðar. Eins og kunnugt er náði frumvarpið ekki fram að ganga í þinginu. Núgildandi ákvæði laga um Heyrnar- og talmeinastöð eru í lögum nr. 97/1990, um heilbrigðisþjónustu. Við endurskoðun þeirra laga þykir ekki fara vel á því að hafa svo ítarleg ákvæði sem hér um ræðir um eina heilbrigðisstofnun í löggjöf sem ætlað er að vera rammalöggjöf um skipulag heilbrigðisþjónustu. Er því lagt til að efnisákvæði laganna um Heyrnar- og talmeinastöð verði tekin upp í sérlög um stofnunina. Slík sérlög voru í gildi fram til ársins 2001 en þá voru ákvæði þeirra felld inn í lög um heilbrigðisþjónustu. Felur frumvarpið því í sér afturhvarf til þess fyrirkomulags. Engar efnislegar breytingar eru gerðar á starfsgrundvelli eða hlutverki Heyrnar- og talmeinastöðvar í frumvarpinu og eru ákvæði um gjaldtöku jafnframt óbreytt. Í frumvarpinu er hins vegar lagt til að ákvæði núgildandi laga um útgáfu rekstrarleyfa til annarra sem veita þjónustu á sama sviði og Heyrnar- og talmeinastöð verði felld niður. Er breytingin í samræmi við niðurfellingu ákvæða um útgáfu rekstrarleyfa samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu, samanber frumvarp til þeirra laga. Hins vegar er gert ráð fyrir að landlæknir taki út og staðfesti, á grundvelli laga um heilbrigðisþjónustu, að aðilar sem hyggjast veita þjónustu á þessu sviði uppfylli faglegar kröfur. Þá er ráðherra veitt heimild til fela öðrum aðilum með samningum, í samræmi við ákvæði laga um heilbrigðisþjónustu, að annast þá þjónustu sem greinir í 2. gr. frumvarpsins eða hluta hennar. Um samningsheimild ráðherra er fjallað nánar í umfjöllun um 7. gr. frumvarpsins hér að neðan Engar efnislegar breytingar eru gerðar á starfsgrundvelli eða hlutverki Heyrnar- og talmeinastöðvar í frumvarpinu og eru ákvæði um gjaldtöku óbreytt. Í frumvarpinu er hins vegar lagt til að ákvæði núgildandi laga um útgáfu rekstrarleyfa til annarra sem veita þjónustu á sama sviði og Heyrnar- og talmeinastöð verði felld niður. Er breytingin í samræmi við niðurfellingu ákvæða um útgáfu rekstrarleyfa samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu, samanber frumvarp til þeirra laga. Hins vegar er gert ráð fyrir að landlæknir taki út og staðfesti að aðilar sem hyggjast veita þjónustu á þessu sviði uppfylli faglegar kröfur. Þá er ráðherra veitt heimild til semja við aðra aðila um að þeir veiti þá þjónustu, eða hluta þeirrar þjónustu sem Heyrnar- og talmeinastöð er ætlað að veita. Virðulegi forseti. Ég hef fjallað um aðdraganda þess að lagt er fram frumvarp um Heyrnar- og talmeinastöð og hef gert grein fyrir meginefni þess. Ég leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði vísað til heilbrigðis- og trygginganefndar og til 2. umr.