Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé í fyrsta skipti sem ég kveð mér hljóðs um þingsköp hér í þessum sal. En ástæðan er sú að í gærkvöldi fór fram umræða um samgöngumál og þá komu fram spurningar til samgrh. sem hann svaraði ekki. Um leið og þessi umræða fór fram eða fáeinum mínútum síðar kom fram í fréttum í útvarpi að tilboð í eignir skipafélagsins hefði verið samþykkt hefði verið samþykkt. Mér finnst það þvílík ósvífni og ekki annað hægt en mótmæla því að hæstv. ráðherra samgöngumála sitji hér í þingsalnum og geri þinginu ekki grein fyrir því hvernig málið stendur þegar hann er búinn að samþykkja tilboð í eignir skipafélagsins á sama tíma og verið er að spyrja hann hvort hann ætli að slíta viðræðum við annan aðila. Ég mótmæli þessu og vil minna hæstv. forseta á að hann benti okkur á að við gætum tekið þetta mál upp í samgn. þingsins. Ég fór þess á leit við form. nefndarinnar að það yrði haldinn fundur um málið og hann tók ekkert illa í það. En ég kem fyrst og fremst upp til þess að mótmæla því að hæstv. ráðherrar láti sig hafa það að sitja á upplýsingum hér sem koma svo í fjölmiðlum um leið og þingfundi er lokið.

Virðulegi forseti. Ég blandaði mér ekki í umræðurnar í gær um Ríkisskip, utandagskrárumræður og síðan þingskapaumræður. En ég kveð mér hljóðs til að taka undir með hv. 3. þm. Vesturl. að hæstv. samgrh. stendur hér ákaflega sérkennilega að verki gagnvart Alþingi Íslendinga svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Hvernig stendur á því að hæstv. samgrh. sagði þinginu ekki frá samningum við Samskip í umræðunum í gær? Hvaða ástæða er til þess? Hvað á svona framkoma við Alþingi að þýða? Ef samgrh. vissi ekki að verið væri að ganga frá samningum, hvernig stendur þá á því? Hver fer með málið? Auðvitað samgrh. samkvæmt lögum landsins og stjórnskipan. Framkoma hæstv. samgrh. við Alþingi er auðvitað alveg einstök sem og við fólkið sem starfar hjá fyrirtækinu eða við undirbúningshópinn sem hefur starfað undir forustu hv. 4. þm. Reykv. Hvað er hér að gerast? Ég held, virðulegi forseti, að óhjákvæmilegt sé að það verði skapað rúm í umræðum í dag og á morgun til þess að ræða þessi mál við samgrh. og um vinnubrögð hans. Það er svo fáheyrt að einn ráðherra komi með þessum hætti fram við þingið að það er algerlega ólíðandi og er sérstakt tilefni til þess að ræða almennt um vinnubrögð ráðherra og samskipti þeirra við Alþingi yfir höfuð. En auðvitað alveg sérstaklega þá forakt sem hæstv. samgrh. sýndi þinginu í gær í umræðum sem stóðu í nærri klukkutíma, fyrst í utandagskrárumræðum og síðan í umræðum um gæslu þingskapa. Ég tek undir þau orð sem fram komu hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni sem einnig á sæti í samgn. Ég spyr: Hefur samgn. verið kölluð saman? Mér skilst að svo sé ekki. Ég skora á hæstv. forseta að beita sér fyrir því að samgn. verði tafarlaust kölluð saman til þess að fjalla um þetta mál. Hér er um algerlega óþolandi framkomu að ræða. Til hvers erum við að tala við ráðherra? Til hvers erum við að biðja um umræður utan dagskrár eða innan dagskrár um mál þegar ráðherrar fara á bak við þingið með sannanlegum hætti eins og hæstv. samgrh. hefur gert. Þetta gengur ekki. Þetta er alveg ólíðandi, virðulegi forseti, og ég stóð upp til þess að taka undir þau orð sem fram komu hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni um leið og ég skora á forseta að gera tvennt: Í fyrsta lagi að beita sér fyrir því að samgn. verði kölluð saman. Og í öðru lagi skora ég á forseta að setja ofan í við hæstv. samgrh. því þessi framkoma er ólíðandi dónaskapur gagnvart Alþingi Íslendinga, að ég tali nú ekki um aðra aðila sem um þetta eiga að véla eins og undirbúningshópinn og starfsfólk Ríkisskipa.

Forseti mun ræða við form. samgn. og kynna sér hvað hann hefur fyrirhugað í þessu máli og um þessa ósk hv. þm. um að nefndin verði kölluð saman. Jafnframt vill forseti benda á að hæstv. samgrh. er samkvæmt töflu í borði forseta ekki kominn í húsið og þess vegna er ekki hægt að ræða við hann á þessu stigi málsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frhnál. um frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992 og fyrir brtt. á þskj. 384 við frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir árið 1992 og brtt. á þskj. 286 frá meiri hluta efh.- og viðskn. Nefndin tók málið til umræðu að nýju eftir að henni barst bréf forsrh. 7. jan. sl. þar sem þess er farið á leit við nefndina að nokkrar breytingar verði gerðar á frv. umfram þær sem meiri hluti nefndarinnar hefur þegar lagt til að verði gerðar. Efh.- og viðskn. ákvað að senda heilbr.- og trn., menntmn. og samgn. til umsagnar þær brtt. sem varða þá málaflokka sem nefndirnar fjalla um. Eru svör nefndanna birt sem fskj. með þessu frhnál. en samkomulag varð um það í nefndinni að minni hluti nefndarinnar birti með sínu áliti þau fskj. sem minni hluti heilbr.- og trn. og menntmn. sendu efh.- og viðskn. Nefndin kvaddi við þessa framhaldsumfjöllun eftirfarandi gesti á sinn fund: Indriða H. Þorláksson, Halldór Árnason, Steingrím Ara Arason, Jón Ragnar Blöndal og Rúnu S. Geirsdóttur frá fjmrn., Þorkel Helgason og Dögg Pálsdóttur frá heilbr.- og trmrn., Ara Edwald frá dómsmrn., Ásmund Stefánsson og Guðmund Gylfa Guðmundsson frá ASÍ, Björn Grétar Sveinsson frá Verkamannasambandi Íslands, Ögmund Jónasson og Björn Arnórsson frá BSRB, Pál Halldórsson og Birgi Björn Sigurjónsson frá BHMR, Ingvar Viktorsson, Jón G. Tómasson, Valgarð Hilmarsson, Ólaf Kristjánsson og Þórð Skúlason frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, Húnboga Þorsteinsson og Inga Val Jóhannsson frá félmrn., Unni Halldórsdóttur frá Samtökum foreldra og kennara, Sigurð Þórðarson vararíkisendurskoðanda, Grétar J. Guðmundsson og Hilmar Þórisson frá Húsnæðisstofnun ríkisins, Óskar Vigfússon og Hólmgeir Jónsson frá Sjómannasambandi Íslands, Magnús H. Magnússon frá Samtökum aldraðra, Hilmar Björgvinsson frá Tryggingastofnun ríkisins og Árna Guðmundsson, forstöðumann Lífeyrissjóðs sjómanna. Margir lögðu fram gögn á fundum eða sendu síðar en auk þess bárust nefndinni nokkrar aðrar umsagnir um frv. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að gerðar verði breytingar á frv. og einnig á tillögum meiri hlutans á þskj. 286. Þær nefndir sem fengu málið til umsagnar hafa mælt með nokkrum breytingum, ýmist meiri hluti nefndar eða nefndin í sameiningu og eru þær teknar upp í brtt. meiri hluta efh.- og viðskn. sbr. og fskj. með nál. Brtt. meiri hluta efh.- og viðskn. eru þessar: 1. liður brtt. á þskj. 384. Í stað þess að fastákveða að 29 nemendur skuli vera í hverjum bekk í 3.--10. bekk eins og gert er í 3. gr. frv. er lagt til að nemendur skuli vera 28 í bekk næsta skólaár og að fræðslustjóra verði heimilt að ákveða þegar sérstaklega stendur á að fjölga um allt að tvo nemendur í bekkjardeild. 2. töluliður brtt. á þskj. 384. Samkvæmt tillögum meiri hluta heilbr.- og trn. er lagt til að við frv. bætist sex nýjar greinar er fjalla um breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 67/1971, með síðari breytingum. a-liður 2. tölul. á þskj. 384 varðar breytingar á 11. gr. almannnatryggingalaga og verður ákvæðið ef það hlýtur samþykki að 13. gr. frv. Lagt er til að grunnlífeyrir verði skertur hjá þeim ellilífeyrisþegum sem hafa tekjur umfram ákveðin mörk. Skerðing hefst við þær tekjur þar sem tekjutryggingu lýkur en það er við 65.847 kr. á mánuði. Tekjur úr lífeyrissjóðum valda ekki skerðingu. Skerðingarhlutfall verður 25%, þ.e. lífeyrir er skertur sem nemur fjórðungi þeirra tekna sem eru yfir tekjumarkinu. Lífeyririnn verður að fullu skertur þegar tekjur eru umfram 114.339 kr. á mánuði. Breyting þessi hefur í för með sér að grunnlífeyrir lækkar hjá 11,9% ellilífeyrisþega. Hlutfall þeirra sem missa lífeyrinn er 4,7%. Þá er lagt til að heimild til frestunar lífeyristöku við 67 ára aldur verði afnumin og er því lagt til að 3. og 5. mgr. 11. gr. almannatryggingalaganna falli brott. Samkvæmt núgildandi lögum eiga ellilífeyrisþegar kost á að fresta töku lífeyris og hljóta við það nokkra hækkun grunnlífeyris. Aftur á móti hækkar tekjutrygging eða heimilisuppbætur ekki við þessa frestun en þessar síðarnefndu bætur eru nú orðnar helstu bætur tryggingakerfisins. Sárafáir nýta sér þennan rétt. Afnám heimildarinnar er nauðsynleg þar sem hún tengist þeirri skerðingu sem tekjutenging lífeyris hefur í för með sér. b-liður 2. tölul. brtt. á þskj. 384, er verður 14. gr. frv., fjallar um breytingar á 12. gr. laga um almannatryggingar. Þar er lagt til að grunnlífeyrir öryrkja skerðist ef árstekjur eru umfram 67.236 kr. á mánuði. Skerðingarhlutfall verður 25%. Þeir fjármunir sem sparast með skerðingu grunnlífeyris öryrkja eru nýttir til að hækka grunnupphæð tekjutryggingar og hækka þannig tekjutryggingu öryrkja um 7.500 kr. á ári. Allir þeir sem nú njóta einhverrar tekjutryggingar munu verða þessarar hækkunar aðnjótandi eða milli 85 eða 90% öryrkja. c-liður 2. tölul. brtt. á þskj. 384, er verður 15. gr. frv., varðar breytingu á 14. gr. laganna. Lagt er til að bætt verði við ákvæði þess efnis að skerðingar elli- og örorkulífeyris skerði ekki barnalífeyri. Er það gert til að taka af öll tvímæli. d-liður 2. tölul. brtt. á þskj. 384, er verður 16. gr. frv., varðar breytingu á 19. gr. almannatryggingalaga. 1. mgr. núgildandi 19. gr. almannatryggingalaga fjallar um tekjutryggingu bæði elli- og örorkulífeyrisþega. Í þessum brtt. er gert ráð fyrir aðskildum reglum um tekjutryggingu þessara tveggja hópa þar sem upphæð tekjutryggingar örorkulífeyrisþega er hærri og því þörf fyrir að fjalla um tekjutrygginguna í tveimur málsgreinum. Breytingar sem lagt er til að gerðar verði á 2. og 5.--7. mgr. 19. gr. varða því einungis tilvísanir. e-liður 2. tölul. brtt. á þskj. 384, er verður 17. gr. frv., varðar breytingu á 34. gr. laganna um almannatryggingar. Í fyrsta lagi er lagt til að tilvísunum verði breytt vegna breytinga á 12. gr. almannatryggingalaga. Í hinni breytingunni á greininni er lagt til að kveðið sé beint á um það í lagatextanum að skerðingarákvæði örorkulífeyris eigi ekki að ná til þeirra sem fá lífeyri samkvæmt slysatryggingarákvæðum almannatryggingalaga. Óhjákvæmilegt er að þessir bótaþegar sleppi við skerðingu lífeyris ella skapast ósamræmi milli þeirra sem fá einskiptisbætur og hinna. f-liður 2. tölul. brtt. á þskj. 384 varðar breytingu á 79. gr. almannatryggingalaganna. Í fyrsta lagi er lagt til að tilvísun verði breytt til samræmis við breytingar á 19. gr. almannatryggingalaga. Síðan er lagt til að láta ekki almenn ákvæði 79. gr. nægja til að heimila verðbreytingu skerðingarmarka heldur verði kveðið á um það beint í ákvæðinu. Í 3. tölul. brtt. á þskj. 384 er að tillögu heilbr.- og trn. lagt til í a-lið að orðalagi d-liðar 6. tölul. á þskj. 286 sem breytir 17. gr. frv., en það varðar 44. gr. almannatryggingalaga, verði breytt. Ekki er um efnisbreytingu að ræða, heldur er orðalag gert skýrara til þess að ekki verði um villst við hvað er átt. Í b-lið 3. tölul. leggur heilbr.- og trn. til að heilbr.- og trmrh. beri að hafa náið samráð við stofnanir þegar daggjöld þeirra eru ákveðin, en í fyrri brtt. er aðeins rætt um samráð og er því hér aðeins um áherslumun að ræða. 4. tölul. brtt. á þskj. 384. Í b-lið 9. tölul. brtt. á þskj. 286 er lagt til að nýrri málsgrein verði bætt við 12. gr. hafnalaga og fjallar hún um hvert sérstakt vörugjald renni og um gjaldstofn. Hér er lagt til að auk hennar verði tveimur málsgreinum til viðbótar bætt við greinina. Í þeim er fjallað um innheimtu og skil á gjaldinu og uppgjörstímabil. Að tillögu samgn. er lagt til að skiladagur skuli vera fimmti dagur annars mánaðar eftir lok uppgjörstímabils eins og fram kemur í 2. málsl. 3. efnismgr. tillögunnar. Ráðherra getur kveðið nánar á um innheimtu og skil á gjaldinu. Bendir samgn. á í umsögn sinni til efh.- og viðskn. að mikilvægt sé að settar verði skýrar reglur um þetta atriði. Í a-lið 5. tölul. í brtt. á þskj. 384 er lagt til að í lög um aukatekjur ríkissjóðs verði bætt inn nýjum kafla sem fjallar um afgreiðslugjald skipa. Um er að ræða gjald fyrir afgreiðslu erlendra fiskiskipa sem hingað koma eingöngu vegna fiskveiða, vöru- og flutningaskipa er koma frá útlöndum svo og farþegaskipa og fyrir að láta skipunum í té þau skilríki sem þau eiga að fá hér. Farþegaskip greiða helmingi lægra gjald en önnur skip. Skip sem leita hafnar í neyð ásamt herskipum og spítalaskipum eru undanþegin gjaldinu. Þá er einnig lagt til í b-lið 5. tölul. brtt. á þskj. 384 að tekinn verði af allur vafi um að ákvæði laganna sem fjalla um fjárnám gildi einnig um lögtök fram til 1. júlí 1992 þegar ný lög um aðför og fleira öðlast gildi samfara aðskilnaði dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Í 6. tölul. brtt. á þskj. 384 er lagt til að gerð verði sú breyting á lögum um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana að ráðherra verði heimilt að tilnefna tilsjónarmenn ríkisstofnana ef sýnt þykir að rekstur þeirra fari fram úr þeim fjárveitingum sem fjárlög ákveða. Setning tilsjónarmanna samkvæmt þessu ákvæði, sem hér er lagt til að verði lögfest, takmarkar þó ekki þær almennu heimildir sem í gildi eru til þess að hafa afskipti af rekstri stofnana án þess að sérstakar ástæður séu fyrir hendi. Afskipti tilsjónarmanna varða hinn fjármálalega þátt rekstursins og þar með t.d. umfang starfsmannahalds en ekki mat á umsækjendum um tilteknar stöður. Ítrekað er að tilsjónarmenn skuli hafa samráð við ráðherra um störf sín og að þeim skal sett erindisbréf þar sem verkefni þeirra og ábyrgðasviði er lýst nánar. Sjálfseignarstofnanir falla ekki undir þetta ákvæði sem hér er lagt til að verði lögfest. Vegna lokaafgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár er lagt til í 7. tölul. brtt. á þskj. 384 að hlutur sveitarfélaga vegna kostnaðar við löggæsluna 1992 lækki nokkuð. Í 8. tölul. brtt. er lagt til að 100 millj. kr. aukaframlagi í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, sem ákveðið var á fjárlögum þessa árs, verði einvörðungu varið til jöfnunarframlaga skv. 14. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga. Að tillögu heilbr.- og trn. er lagt til í 9. tölul. brtt. á þskj. 384 að upphafsmálslið 1. gr. laga nr. 80/1991, um breytingu á lögum um eftirlaun til aldraðra, verði breytt til að taka af allan vafa um að átt sé við breytingu á 1. mgr. 6. gr. laga um eftirlaun til aldraðra. En við setningu laganna fyrir jól féll niður tilvísun til 1. mgr. og einungis var vísað í 6. gr. án nánari tilgreiningar. Þörf er að breyta gildistökuákvæði frv. og er í 10. tölul. brtt. lagt til að lögin öðlist þegar gildi að undanskildum 13.--18. gr. er öðlast gildi 1. febrúar 1992, sbr. 2. tölul. brtt. á þskj. 384. Í 11. tölul. brtt. á þskj. 384 er lagt til að við bætist tvö ákvæði til bráðabirgða. Það fyrra, sbr. a-lið, mælir fyrir um að svo lengi sem vextir, verðbætur og gengishagnaður séu frádráttarbærar tekjur við ákvörðun á tekjuskattsstofni séu þær ekki tekjur til skerðingar á elli- og örorkulífeyri og tekjutryggingu samkvæmt almannatryggingalögum. Samkvæmt almannatryggingalögum tengjast þessar greiðslur með öðrum orðum tekjuskattsstofni á hverjum tíma. Seinna ákvæðið, sbr. b-lið, tryggir að réttur þeirra sem þegar hafa sótt um frestun á lífeyristöku haldist þrátt fyrir afnám heimildarinnar. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem gerðar eru tillögur um á sérstöku þskj. Einar K. Guðfinnsson tók þátt í afgreiðslu málsins í fjarveru Guðjóns A. Kristjánssonar, sbr. 3. mgr. 17. gr. þingskapa. Undir þetta nál. rita Rannveig Guðmundsdóttir, varaformaður efh.- og viðskn., Sólveig Pétursdóttir, Vilhjálmur Egilsson, Einar K. Guðfinnsson og Ingi Björn Albertsson með fyrirvara.

Hæstv. forseti. Ég óska eftir því að forseti kanni hvort þeir fagráðherrar sem eiga mál undir í þessu safnfrv., þessum bandormi, séu hér til staðar til þess að hlýða á umræður um einstaka efnisþætti sem á þeirra mála- eða verksviði eru. Ég kem ekki auga á hæstv. forsrh. en hann mun hafa flutt þetta frv. Ég tel nauðsynlegt að þeir sem hlut eiga að máli sinni þingskyldum sínum og séu hérna til þess að taka þátt í umræðunni og svara fyrir einstök mál.

Það er rétt sem hv. þm. bendir á, enda var ekki ætlunin sú að frsm. minni hlutans hæfi ræðu sína fyrr en ljóst væri að hæstv. ráðherrar væru komnir. Forseti sér að hæstv. forsrh. er kominn í húsið og mun nú gera honum viðvart. Hann hlýtur að vera rétt ókominn hingað inn í salinn.

Já, ég þakka forseta fyrir það. En ég vil taka það fram að ég tel ekki síður ástæðu til að hæstv. ráðherrar hlýði á framsögu hv. form. nefndarinnar heldur en fulltrúa minni hlutans. Ég minni á að hér eiga fleiri hlut að máli, hæstv. menntmrh. sem I. kafli frv. fjallar nú um, ef svo má að orði komast, þ.e. grunnskólalögin, er hér til staðar. Síðan koma hæstv. heilbr.- og trmrh., hæstv. samgrh. og fleiri við sögu þannig að ég óska eindregið eftir því að þessir ráðherrar verði hér til staðar. Reyndar var fallist á það í umræðum á síðasta ári að óhjákvæmilegt væri að allir viðkomandi fagráðherrar væru hérna þegar unnið væri að lagasetningu sem væri þannig að sullað væri saman í einn lagabálk ólíkum og óskyldum fagmálum. Efh.- og viðskn. hefur unnið nær sleitulaust að þessu máli frá 6. eða 7. jan. sl. Og ég hygg að þær brtt. og þau nál. sem hér liggja fyrir segi allt sem segja þarf um það stig sem málið var á fyrir áramótin þegar hæstv. ríkisstjórn hugðist keyra það í gegn. Talsmenn stjórnarandstöðunnar héldu því þá mjög einarðlega fram að fyrir utan efnislega andstöðu við flest í þessu frv. væri það bersýnilega ekki í þeim búningi að boðlegt væri að afgreiða það, burt séð frá innihaldinu. Það voru orð að sönnu svo að ekki sé meira sagt. Um það vitna stíf fundahöld nefndarinnar og fjölmargar atlögur stjórnarliðsins til þess að lagfæra verstu agnúana í þessu máli, tæknilega og efnislega. Samkvæmt prentaðri dagskrá sem hv. þm. hafa væntanlega á borðum sínum eru brtt. þegar orðnar einar sex eða átta, þar af líklega fjórar frá meiri hlutanum og viðamiklar brtt. ýmist við frv., viðbætur við það eða brtt. við fyrri brtt. eru á síðara þingskjalinu sem hv. frsm. meiri hlutans mælti fyrir sem inniheldur hinar nýju brtt. meiri hlutans. Og þetta segir manni að málið var gersamlega óhæft til afgreiðslu í öllu tilliti þegar hæstv. ríkisstjórn hugðist knýja það í gegnum þingið fyrir jólaleyfi. Mig minnir að minni hlutinn hafi ritað undir nál. sitt 18. des. sl. og í framhaldi af því hafði hæstv. ríkisstjórn áhuga á að afgreiða málið. Hæstv. forseti, nú í upphafi umræðunnar er óhjákvæmilegt að vekja athygli á þessum handahófskenndu vinubrögðum og átelja þau. Einnig er óhjákvæmilegt að átelja framkomu hæstv. ríkisstjórnar við fjölmarga málsaðila úti í þjóðfélaginu, hagsmunasamtök, hópa og stofnanir sem hún hefur komið fram við á ótrúlegan hátt. Ég mun fara yfir það jafnóðum og ég geri grein fyrir einstökum efnisatriðum í nál. minni hlutans hvernig þessu hefur verið háttað. Til þess að gera langt mál stutt má segja að allar hefðbundnar samskiptareglur sem mótast hafa í áranna rás milli ríkisvalds og þolenda hafi verið brotnar. Og þar á ég ekki einungis við almannasamtök og hagsmunaaðila úti í þjóðfélaginu óskylda ríkisvaldinu sem að sjálfsögðu hafa ekki verið virtir viðlits í anda hins nýja stíls. Ég á líka við hinar einstöku stofnanir ríkisins sem eiga að framkvæma lög eins og Tryggingastofnun og Ríkisendurskoðun. Ýmsar spurningar vakna um viðhorf núv. stjórnarherra, ekki bara til almennings, almannasamtaka og hagsmunahópa úti í þjóðfélaginu, því það er löngu ljóst og orðið borðleggjandi að hæstv. ríkisstjórn hyggst ekki hafa samráð við slíka aðila og ekki virða þá viðlits. Og það vakna einnig upp spurningar um hvernig hæstv. ríkisstjórn hugsar sér að standa að starfrækslu hins opinbera stjórnkerfis og rekstri opinberra stofnana í ljósi þess t.d. að þegar undirbúnar eru flóknar og vandasamar breytingar á almannalöggjöfinni, tryggingalöggjöfinni, þá er ekki talað við Tryggingastofnun. Það kemur í ljós þegar nefndamenn í fagnefndum þingsins óska eftir áliti Tryggingastofnunar eftir að viðkomandi hlutir hafa verið til umfjöllunar á Alþingi í nokkra daga að þá fyrst er haft formlegt samband við Tryggingastofnun út af viðkomandi máli. Þessi vinnubrögð, hæstv. forseti, leyfi ég mér að átelja harðlega í upphafi máls míns. Reyndar held ég að það eigi eftir að koma á daginn að vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar séu ákaflega ólíkleg til þess að auðvelda henni störfin á næstu mánuðum og árum ef hún skyldi sitja svo lengi, sem vonandi verður nú ekki. Ég sé ekki hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar t.d. að skapa jákvætt andrúmsloft í röðum ríkisstarfsmanna sem er ætlað að ganga í raun og veru í skítverkin fyrir hæstv. ríkisstjórn, að skera niður þjónustu og þurfa síðan að standa frammi fyrir þeim sem þá þjónustu missa og taka að sér að segja nei-in fyrir hæstv. ríkisstjórn. Ætli menn geri það með glaðara geði þegar framkoman við þá er eins og raun ber vitni? Nei, margt hefur verið með miklum endemum í þessum efnum, hæstv. forseti, og held ég að óhætt sé að fullyrða að leitun sé að því í þingsögunni að vinnubrögð sem tengjast einu máli hafi verið eins og raun ber hér vitni. Til þess að halda nú öllu til haga skal þó tekið fram að forsvarsmenn stjórnarliðsins í efh.- og viðskn. hafa verið menn til þess að viðurkenna þessar staðreyndir og skapa þar tíma og rúm fyrir allítarlega vinnu og skoðun sem tvímælalaust hefur lagað þetta mál tæknilega séð og í einstaka tilvikum hvað innihald snertir. En því miður sér varla högg á vatni vegna þess að málinu hefði þurft að vísa frá nánast eins og það leggur sig af þeim sökum að boðskapur þess er í raun hin mesta óhæfa og ég held að það sé ekkert of sterkt til orða tekið að þetta sem hér er verið að leggja til hljóti að flokkast undir skemmdarverk í meira og minna mæli á hinu íslenska velferðarkerfi. Því enginn getur deilt um það að þar er á ferðinni afturför t.d. í skólamálum. Í tillögum meiri hlutans er borðleggjandi verið að boða afturför í skólamálum. Það verður vaxandi misrétti vegna ýmissa breytinga sem verða t.d. í almannatryggingum og fleira mætti nefna af því tagi. Hæstv. forseti. Í I. kafla frv. eru fyrst ákvæðin sem lúta að breytingu á lögum um grunnskóla, lögum nr. 49/1991. Eins og áður hefur komið fram er minni hlutinn algerlega andvígur þeim ákvæðum. Þar er verið að smygla með í þessum svokölluðu sparnaðarráðstöfunum hæstv. ríkisstjórnar fagpólitískum breytingum á lögum um grunnskóla. Það er óhæfa að standa þannig að verki, ekki síst með tilliti til þess að hæstv. menntmrh. hefur boðað endurskoðun á lögum um málefni grunnskólans. Slíkar fagpólitískar ákvarðanir hafa í sumum tilvikum enga þýðingu fyrir útgjöld ríkisins, í öðrum tilvikum fresta þær ákvæðum sem hvort eð er er heimild til í lögum að fresta en í einstökum tilvikum opna þær möguleika fyrir hæstv. ríkisstjórn eða hæstv. menntmrh. til þess að ganga beinlínis aftur á bak í skólamálum svo sem með því sem er ákvæði hinna nýju brtt. meiri hlutans sem bætist við brtt. frá því fyrir jól að heimila fjölgun nemenda í bekkjardeildum í ákveðnum tilvikum upp í 30. Þess vegna leggjum við til eins og áður að þessum kafla verði í heild sinni vísað til ríkisstjórnarinnar þaðan sem hann er kominn. Og við hvetjum hæstv. menntmrh. eindregið til þess að manna sig upp í að leggja fram þær breytingar á grunnskólanum sem hann vill merkja sér og gera að fána sínum í skólamálum með þeim hætti sem eðlilegt og réttmætt er þ.e. með frv. til laga um breytingar á lögum um grunnskóla en fela þær ekki inni í þessum bandormi ríkisstjórnarinnar um efnahagsmál. Enda hefur samþykkt þessa hluta frv. sáralítil áhrif á útgjöld ríkisins samanborið við það sem hæstv. menntmrh. ætlar sér í formi hins flata niðurskurðar og bundið er í fjárlögum. Þá hverfa nánast þær tölur sem hér eru á ferðinni og einfalt að afgreiða þetta með þeim hætti. Minni hluti menntmn. hefur skilað ítarlegu áliti til efh.- og viðskn. Það minnihlutaálit er prentað með frhnál. minni hluta efh.- og viðskn. og munu talsmenn stjórnarandstöðunnar í menntmn. gera frekari grein fyrir ákvæðum þess. Ég sé því ekki ástæðu til, herra forseti, að fara ofan í þau en vek athygli þingmanna á fylgiskjölum með nál. minni hluta menntmn. Þar koma fram margar mjög athyglisverðar upplýsingar frá Kennarasambandi Íslands, samtökunum Samfok og upplýsingar úr fjölmiðlum þar sem birt eru orðrétt viðtöl við hæstv. menntmrh. Þar er aðallega til umfjöllunar sá mikli niðurskurður í skólakerfinu sem hæstv. menntmrh. er að vandræðast með og á handahlaupum undan í fjölmiðlunum þessa dagana. Ég treysti því að gerð verði ítarleg grein fyrir þessu af talsmönnum stjórnarandstöðunnar í menntmn. En ljóst er að ef öll áform hæstv. ríkisstjórnar ná fram að ganga verða mikil tíðindi í skóla- og menntamálum á þessu ári. Og satt best að segja hryggilegt að í velferðarríkinu Íslandi skuli menn standa frammi fyrir slíkum áformum á því herrans ári 1992. Hæstv. forseti, tímans vegna sleppi ég því að fjalla um þær greinar frv. sem ræddar voru í framsögu og í nál. minni hlutans fyrir jól eins og ákvæðin um breytingu á jarðalögum, um stjórn fiskveiða, kosningar til Alþingis og fleira því um líkt þar sem engin ný tíðindi hafa orðið. Ég vísa til þess nál. og þeirra umræðna og framsöguræðu sem þá voru flutt. En ég ætla að staldra lítillega við 9. og 10. gr. frv. sem lúta að ábyrgðasjóði launa vegna gjaldþrota. Þar eru ekki lagðar til nýjar breytingar en það kom nokkuð til umræðu í efh.- og viðskn. m.a. vegna þess að á nýbyrjuðu ári komu aðilar vinnumarkaðarins á fund nefndarinnar og höfðu fram að færa endurtekin og ítrekuð mótmæli við ákvæðum þessara greina. Rétt er að rifja það upp fyrir hæstv. alþingismönnum að þessi ríkisstjórn gjaldþrotanna, ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, hæstv. forsrh., sem hefur gert gjaldþrotin að fána efnahagsstefnu sinnar eins og kunnugt er, er samtímis því að styðjast við gjaldþrotin sem sitt helsta efnahagsúrræði að leggja til að ríkið hætti þátttöku eða svo gott sem í greiðslum launa til fólksins sem missir ekki bara laun sín heldur og vinnu þegar fyrirtæki verða gjaldþrota úti í þjóðfélaginu. Um alllangt árabil hefur tryggingakerfi verið við lýði sem ríkið hefur kostað. Það er hinn sameiginlegi sjóður landsmanna sem tryggir að starfsfólk sem verður fyrir því að vinnuveitandi þess verður gjaldþrota og skuldar því laun þegar þrotabúið á ekki fyrir laununum eða mörg ár tæki að fá það uppgert og kemur þá til sögunnar sérstök ábyrgð ríkisins og laun þessa fólks eru greidd upp að vissu marki innan tiltekins ramma alllangt aftur í tímann. Þetta fyrirkomulag, að tryggja rétt launafólks með þessum hætti, er nánast orðið regla í öllum þróuðum ríkjum og reyndar komið inn í alþjóðasamninga sem Ísland er aðili að. En hæstv. ríkisstjórn ætlar að kippa að sér hendinni á þessu ári og velta öllum byrðum af þessum hlutum yfir á atvinnulífið, fyrirtækin og launafólkið. Það er mat aðila vinnumarkaðarins að launagreiðslugeta eða kaupmáttur launa verkafólks, skerðist allverulega af þessum sökum. Og til viðbótar verða þessi réttindi stórlega takmörkuð t.d. sá tími sem ábyrgðin nær til verður væntanlega styttur úr sex mánuðum niður í þrjá og fleira þar fram eftir götunum. Það þarf ekki að sökum að spyrja að aðilar vinnumarkaðarins sem þessa dagana eru að reyna að koma af stað viðræðum um kaup og kjör taka því næsta þunglega að fá slíka kveðju frá ríkisstjórninni einmitt núna. Maður skilur ekki hvað vakir fyrir þeim sem leggja slíkt til í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi eru í þessu máli í ljósi þess að gjaldþrotum fer fjölgandi, að kjarasamningar eru lausir og að kaupmáttur hefur verið að skerðast í landinu. Í raun og veru er sama hvar á málið er litið, jafnfráleit er þessi málafylgja hæstv. ríkisstjórnar. Við þetta bætist svo að nýjustu tölur um atvinnuleysi eru harla dökkar. Atvinnuleysi fer því miður mjög vaxandi og í desembermánuði sl. var það hið mesta sem verið hefur á sama árstíma um áratugaskeið. M.a. í mínu kjördæmi og hv. þm. Norðurl. e. sem stendur þarna í dyrunum þar sem þetta ástand er mjög alvarlegt. Hvað segir það okkur? Jú, það segir okkur að í mjög mörgum tilvikum því miður bíður ekkert nema atvinnuleysi þess fólks sem missir vinnu sína vegna gjaldþrota fyrirtækja. Við akkúrat þær aðstæður á vinnumarkaðinum velur hæstv. ríkisstjórn sér að gera árás á réttindi og stöðu launamanna á vinnumarkaði. Þetta er mjög myndarlegt og ég er viss um að hv. 7. þm. Norðurl. e., Sigbjörn Gunnarsson, er stoltur af því að þetta skuli vera eitt af fyrstu málum hæstv. ríkisstjórnar í þingmannstíð hans sem hann fær að styðja. Við í minni hlutanum ítrekum mótmæli okkar við þessum ákvæðum. Við vörum hæstv. ríkisstjórn við því að lögfesta þessi ákvæði við núverandi aðstæður varðandi kjarasamninga og á vinnumarkaði og fordæmum að þarna skuli ráðist á garðinn. Í þriðja lagi, herra forseti, ætla ég að víkja að 12. gr. frv. sem fjallar um breytingu á lögum nr. 86/1988 um Húsnæðisstofnun. Þar er að sönnu ekki heldur lögð til breyting á frv. í brtt. sem fyrir þinginu liggja en nýjar upplýsingar hafa borist efh.- og viðskn. um efni þessara greina og einkum 12. gr. frv. en þær eru á þann veg að gagnstætt því sem látið var í veðri vaka er ekkert samkomulag við sveitarfélögin um að þau taki nú á sig einhliða skuldbindingu til að greiða 3,5% af kostnaðarverði eða kaupverði hverrar einustu félagslegrar íbúðar sem keypt er inn í hið félagslega kerfi eða byggð í viðkomandi sveitarfélagi. Það var látið í veðri vaka að um þetta væri samkomulag við sveitarfélögin. Okkur í efh.- og viðskn. lék þess vegna hugur á að fá það staðfest hvort svo væri eða ekki. Við óskuðum eftir bréflegri staðfestingu frá stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga á því að gert hefði verið samkomulag við sveitarfélögin um þetta efni. Svarið kom skýrt og afdráttarlaust að svo væri ekki. Og hafi menn haft ástæðu til að ætla það þá þarf ekki frekari vitnanna við en umfjöllun sambandsstjórnar sveitarfélaga á fundi sínum 13. des. sl. því þar gerði framkvæmdastjórn sambandsins grein fyrir þessu máli og hvernig samráði ríkisvaldsins við sveitarfélögin hefði verið háttað með eftirfarandi orðum. Með leyfi forseta les ég upp úr bréfi framkvæmdastjóra Sambands ísl. sveitarfélaga sem efh.- og viðskn. Alþingis barst af þessu tilefni: ,,Forsvarsmenn Sambands ísl. sveitarfélaga komu í haust á fund félmrh. þar sem óskað var eftir samráði við sambandið varðandi aukna kostnaðarhlutdeild sveitarfélaga í byggingarkostnaði félagslegra íbúða. Þar var gert ráð fyrir að kostnaðaraukinn næmi 3,5% af byggingarkostnaði félagslegra íbúða til viðbótar því 10% láni er sveitarfélög veita Byggingarsjóði verkamanna. Rætt var um að aukin kostnaðarhlutdeild sveitarfélaganna næmi um 128 millj. kr. miðað við byggingu 600 félagslegra íbúða á ári. Á fundi stjórnar sambandsins þann 13. des. sl. lá nánari útfærsla þessa máls ekki fyrir í formi lagafrv. En málið var kynnt þar með sama hætti og á samráðsfundi ríkis og sveitarfélaga 18. nóv. sl. Þar gerði Þórður Skúlason grein fyrir málinu og sagði eftirfarandi orðrétt á þessum opna fundi: ,,Þessi hugmynd hefur verið kynnt fyrir forsvarsmönnum sambandsins og þá í því formi að sveitarfélögin féllu frá innheimtu gatnagerðargjalds af félagslegum íbúðum eða tækju á sig 3,5% kostnaðarhlutdeild í byggingum með öðrum hætti.`` Sambandið hefur ekki tekið neina afstöðu til þessara hugmynda enda ekki formlega eftir því leitað. Í framhaldi þessa var ekki um frekara samráð að ræða varðandi málið enda hafa samskipti ríkis og sveitarfélaga tekið aðra stefnu að undanförnu.`` Síðan endaði framkvæmdastjóri sambandsins bréf sitt á því að skora enn og aftur á Alþingi að fella niður 600 millj. kr. álögur á sveitarfélögin í formi löggæsluskatts sem á að setja á þau án nokkurs samráðs. Þetta staðfestir svo ekki þarf frekari vitnanna við að ekkert samkomulag er um þetta atriði og þarna er því um að ræða enn eina atlöguna að sveitarfélögum í landinu, einhliða íþyngjandi ákvörðun sem hæstv. ríkisstjórn er hér að leggja til við Alþingi að fallast á. Það er mikill skaði, hæstv. forseti, að félmrh. skuli ekki vera genginn í þingsalinn því að sannarlega er þetta mál sem varðar hæstv. félmrh. og þau verða fleiri hér á eftir í þessu frv. sem óhjákvæmilegt er að ræða við hæstv. félmrh. Mér þætti ástæða til að forseti kannaði hvar hæstv. félmrh. heldur sig á hnettinum á þessari stundu og hvort hæstv. ráðherra á langt til þings.

Hæstv. félmrh. er í húsinu samkvæmt töflu forseta og forseti hefur þegar látið vita af því að hæstv. ráðherra sé óskað hér.

Það væri nú fróðlegt, hæstv. forseti, að gera könnun meðal ráðherranna um það hvort þeim er eitthvað sérstaklega illa við þingsalinn. Það er eins og þeim líði svo illa í þessum húsakynnum að þeir tolli hér aldrei stundinni lengur.

Þeir sitja nokkuð vel núna miðað við þingmenn.

Ja, það er nú spurning. Eru ekki ráðherrar um sjötti hlutinn af þinginu? Þeir ættu því að vera hér nokkrir miðað við þingmenn. Herra forseti. Ég tel að sérstök ástæða sé til að vekja athygli alþingismanna á því ákvæði sem hér er á ferðinni í 12. gr. frv. Svo ótrúlega vildi til þegar fulltrúar minni hluta efh.- og viðskn. fóru að skoða þetta ákvæði, ræða það og spyrjast fyrir um það lá til að mynda enginn skilningur fyrir á því hvort um væri að ræða afdráttarlausa kvöð á sveitarfélögin að greiða þessi 3,5% í allar félagslegar íbúðir án tillits til þess hver byggði þær eða hvort eingöngu væri um að ræða þann huta félagslega íbúðarhúsnæðisins sem er á vegum sveitarfélaganna sem framkvæmdaraðila. Það reyndist t.d. nauðsynlegt að fá úr því skorið með viðtölum við félmrn. og Húsnæðsstofnun hvað fyrir mönnum vekti í þessum efnum. Rétt er að það komi fram að forsvarsmenn húsnæðismála hjá Reykjavíkurborg mótmæltu þessu ákvæði. Enda varðar það Reykjavíkurborg allmiklu því að hér er drjúgur hluti allra félagslegra íbúðarbygginga í landinu. Þá hafa hv. alþm. það sem sagt svart á hvítu samkvæmt þessum upplýsingum að annars vegar er um að ræða einhliða íþyngjandi ákvæði sem ríkisstjórnin leggur til að sveitarfélögin verði skylduð til að taka á sig og nemur útgjöldum fyrir þau upp á um 120 millj. kr. að talið er og hins vegar er um það að ræða að sveitarfélögin eru skylduð til að greiða 3,5% af kostnaðarverði hverrar einustu íbúðar í félagslega kerfinu án tillits til þess hver byggir hana. Með öðrum orðum, þó að til að mynda algerlega óviðkomandi félagasamtök byggi svona íbúðir sem sveitarfélögin hafa ekkert yfir að segja þá skulu þau eftir sem áður greiða 3,5% af kostnaðaverði íbúðanna. Nú vil ég taka fram til að forða misskilningi að yfirleitt eru þessar íbúðarbyggingar af hinu góða og það er svo sem ekki ástæða til að ætla annað en að sveitarfélögin séu velviljuð samtökum eins og Búseta, Félagsstofnun stúdenta eða öðrum slíkum sem ráðast í íbúðarbyggingar fyrir sína félagsmenn en það er ákveðin spurning hvort það er eftir sem áður eðlilegt að lögfesta svona atriði með þessum hætti þegar það ofan í kaupið er gert án samkomulags við sveitarfélögin. Sveitarfélögin eru þvinguð til að leggja fram þessar greiðslur jafnvel til óskyldra aðila hvað sem tautar og raular með þessu ákvæði án þess að samkomulag sé um það við þau. Það gleður mig stórlega að hæstv. félmrh. skuli sjá sér fært að vera hér í þingsalnum um stund og ég vænti þess að hæstv. félmrh. séu ljós efni þeirra ákvæða sem ég er hér að ræða. Það varðar 10. og 11. gr. frv., bandormsins, hæstv. félmrh., og ég var að veita hv. alþm. upplýsingar um að samkvæmt bréflegum gögnum, sem efh.- og viðskn. hefur, var ekkert samkomulag við sveitarfélögin um þetta atriði. Sömuleiðis var staðfestur sá skilningur sem nauðsynlegt er að liggi alveg ljóst fyrir og félmrh. ætti að leiðrétta ef ekki er réttur af minni hálfu að þetta ákvæði feli í sér fortakslausa kvöð á sveitarfélögin að leggja fram þessi 3,5% í allar félagslegar íbúðir án tillits til þess hver byggingar- eða eignaraðilinn er. Þetta var sá skilningur sem var upplýstur í nefndinni og nauðsynlegt er að enginn vafi leiki á því. Ég vil svo að endingu um þetta atriði taka fram að eins og ég hef áður sagt tel ég fulla ástæðu til að ætla að sveitarfélögin hefðu verið velviljuð því að leggja þarna sitt af mörkum og jafnvel verið tilbúin að gera um það samkomulag ef komið hefði verið fram við þau á sæmilega heiðarlegan hátt og átt við þau eðlileg samskipti um þessi mál og önnur á undanförnum vikum. En svo var ekki enda kemur það skýrt fram í bréfi framkvæmdastjóra Sambands sveitarfélaga og reyndar í fleiri bréfum frá stjórn sambandsins að öll hafa þessi samskipti þróast á hinn versta veg nú að undanförnu. Að lokum í framhaldi af þessu og með þessum rökstuðningi þá leggjum við til að þessum kafla frv., um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun, verði vísað til hæstv. ríkisstjórnar og hún taki húsnæðismál til skoðunar með öðrum hætti en hér er á ferðinni. Mörg önnur rök mætti færa fyrir því að gera svo en ætla ég tímans vegna ekki að halda hér út í umræður um stöðu húsnæðismálanna almennt eins og ástandið varðandi húsbréfin og afstöðu hæstv. ríkisstjórnar í þeim efnum, illdeilurnar sem verið hafa uppi innan ríkisstjórnar og milli ríkisstjórnar og Seðlabanka um þau mál o.s.frv. Allt er það kunnugt og bíður síns tíma að taka á þeim hlutum. Þá ætla ég, hæstv. forseti, að ræða næst í fjórða lagi eitt aðalefni þessa frv. og sérstaklega þó þeirra brtt. sem meiri hlutinn hefur lagt hér fram í framhaldi af ákvörðunum hæstv. ríkisstjórnar og lúta að breytingum á lögum um almannatryggingar. Í bréfi frá hæstv. forsrh. þann 7. jan. sl. bárust inn í efh.- og viðskn. hugmyndir hæstv. ríkisstjórnar um skerðingu á grunnlífeyri elli- og örorkulífeyrisþega. Að vísu var ljóst að eitthvað af þessu tagi var í vændum frá hæstv. ríkisstjórn því að í fjárlagafrv. hafði verið boðað að spara skyldi allnokkurn pening í almannatryggingakerfinu en útfærslan á þeim hugmyndum kom fyrst fram í dagsljósið með bréfi hæstv. forsrh. frá 7. jan. Þær eru á þann veg að þennan sparnað á allan að hafa með því að skerða grunnlífeyri elli- og örorkulífeyrisþega, þó þannig innan örorkulífeyrisþegahópsins að þær tekjur sem af skerðingunni leiða ganga til útjöfnunar innan hópsins. Með öðrum orðum er skerðing hjá tekjuhærri örorkulífeyrisþegar og þeir fjármunir færast yfir til þeirra sem lægri eða engar hafa tekjurnar. Þarna er brotið blað í sögu almannatrygginga á Íslandi því að lengst af hefur þessi hluti greiðslnanna verið án tekjutengingar og það er kunnugt að talsmenn Samtaka aldraðra líta á þennan grunnlífeyri sem áunninn rétt í reynd sem þar með sé ef ekki beinlínis lögformlega óheimilt að skerða þá í öllu falli siðlaust eins og formaður Samtaka aldraðra í landinu hefur margítrekað sagt á undanförnum dögum í fjölmiðlum. Þar er vísað til þeirrar staðreyndar að um áratugaskeið hefur verið innheimt af þeim sem nú eru á ellilífeyristökualdri sérstakt iðgjald til að mæta kostnaði hins opinbera af greiðslu grunnlífeyris. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þessarar deilu enda hef ég ekki forsendur til þess. Ljóst er að deilan er studd þeim ákveðnu rökum af hálfu talsmanna aldraðra að með greiðslu iðgjaldsins um áratuga skeið, sem hefur sérstaklega verið merkt kostnaði ríkisins vegna þessara útgjalda, hafi myndast a.m.k. siðferðislegur réttur til þessa lífeyris. En að sjálfsögðu veigrar ríkisstjórnin sér ekki við að svipta burtu þessum réttindum af þúsundum aldraðra í landinu og verður svo sannarlega ekki sagt að ríkisstjórnin sé að ráðast á garðinn þar sem hann er hæstur, a.m.k. ekki í efnahagslegu tilliti þessa dagana, hæstv. heilbr.- og trmrh. Það ber að taka það fram að við skoðun bæði í heilbr.- og trn. og í efh.- og viðskn. hefur tekist að lagfæra fáein atriði svo sem að setja fyrir það að skerðing þessara grunnréttinda muni sjálfkrafa svipta menn ýmsum öðrum tengdum bótum en eins og málið var fram lagt af hálfu hæstv. ríkisstjórnar var það slík hrákasmíð að t.d. hefðu þeir elli- og örorkulífeyrisþegar sem áttu að fá skertan grunnlífeyri einnig misst barnalífeyri. En það tókst í nokkrum tilvikum að lagfæra slíka augljósa fingurbrjóta í frv. Hitt er svo öllu alvarlegra að við skoðun nefnda á málinu komu fjölmörg álitamál skýrt fram í dagsljósið. Framkvæmd skerðingarákvæðanna er geysilega erfið og vandasöm og flækir almannatryggingakerfið til mikilla muna þar sem ofan á allt annað sem áður þurfti að reikna út og skoða bætist nú við að taka þarf til skoðunar nánast á persónulegum grundvelli skattframtal hvers einasta elli- og örorkulífeyrisþega og reyna þar að lesa út úr því með hvaða hætti skuli skerða grunnlífeyri hans ef slíkt kemur til. Það þarf auðvitað ekki frekari vitnanna við um það hvað verið er að gera. Inn í þá gatslitnu almannatryggingalöggjöf sem hefur sárlega þarfnast heildarendurskoðunar um árabil á enn að bæta þessum flækjum. Enda fórna þeir menn höndum sem eiga að standa að framkvæmd málsins og tekur alveg steininn úr þegar það var svo upplýst í nefnd --- hæstv. heilbr.- og trmrh., ef það væri hugsanlega hægt að fá eitt viðtalsbil.

Það er dýrt.

Svona innanbæjarsímtal við hæstv. ráðherra og hæstv. fjmrh. fyndi sér eitthvað annað sér til skemmtunar en að ræða við vin sinn, hæstv. heilbr.- og trmrh. nákvæmlega meðan verið er að fjalla um þessi ákvæði almannatryggingalöggjafarinnar. Er fallist á það? Á ég að taka höfuðhreyfingar hæstv. heilbrrh. þannig?

. . . ekki til skemmtunar.

Nei, ég veit það, hæstv. fjmrh., það er ekki til skemmtunar að ræða við heilbr.- og trmrh., ég biðs forláts, það var mjög misráðið af mér að láta mér detta það í hug. En ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að hæstv. heilbr.- og trmrh. geri okkur grein fyrir því í þinginu hvernig hann hyggst standa að framkvæmd þessara mála. Í fyrsta lagi óska ég eftir því að hæstv. heilbr.- og trmrh. svari því hvers vegna var ekki haft samband við Tryggingastofnun ríkisins við undirbúning málsins. Hvað á það að þýða að ráðast í svona tiltektir, ef svo má að orði komast eða hitt þó heldur, í tryggingalöggjöfinni og hafa ekki um það hið minnsta samráð við Framkvæmdastofnun ríkisins á þessum sviðum? Hefur hæstv. heilbrrh. aldrei lesið lögin sem kveða m.a. á um verksvið Tryggingastofnunar, til hvers hún er rekin? Hefur hæstv. heilbrrh. einhvern veginn fengið þann skilning inn í höfuðið að hún sé einhver sérstök skítverkastofnun til þess eingöngu að framkvæma þau hervirki sem hæstv. ráðherra stendur nú fyrir í tryggingamálum? Staðfest er svo ekki verður um deilt að ekkert samráð var haft við Tryggingastofnun við undirbúning málsins. Síðan koma talsmenn Tryggingastofnunar á fund heilbr.- og trmn. og efh.- og viðskn. og bera sig sáran undan því hvernig í ósköpunum þeir eigi að fara að því að framkvæma þessa vitleysu. Þeir telja sig þurfa stórkostlega aukinn mannafla til þess að geta það og þeir biðjast undan því að framkvæmdin hefjist fyrr en a.m.k. 1. mars. Það þýðir ekki fyrir hæstv. heilbrrh. að neita þessum staðreyndum, þær liggja fyrir. Annaðhvort er hann að bera það upp á nefndarmenn í heilbr.- og trn. og efh.- og viðskn. að þeir séu að ljúga eða hæstv. heilbrrh. ætli að setjast niður og hætta að hrista höfuðið. Því að þar kom skýrt fram að í fyrsta lagi telur stofnunin sig þurfa aukinn mannafla og fyrir því liggja bréf, hæstv. ráðherra, og í öðru lagi telja þeir nánast óframkvæmanlegt að hefja framkvæmd á þessum skerðingum fyrr en í fyrsta lagi 1. mars. Hvað gerði hæstv. heilbrrh. þá? Hann kallaði mennina til fundar og sagði: Þið gerið þetta samt. Og þetta byrjar 1. febr. Og svo komu þessir lúbörðu opinberu starfsmenn, sem eiga í vændum sérstaka lögreglu yfir höfði sér frá ríkisstjórninni til fundar við nefndina og sögðu: Ja, þetta er bara eins og í hernum. Það er gefin skipun og við hlýðum, hvort sem við getum það eða getum það ekki. Þetta verður framkvæmt hvort sem það er hægt eða ekki hægt. Heilbrrh. er búinn að segja það. Punktur, málið afgreitt.  Ég bið hæstv. heilbrrh. að upplýsa það í ræðustól á Alþingi að þessir aumingja starfsmenn, þessi hrjáðu menn sem þarna eiga hlut að máli, hafi farið með rangt mál. Ég ætla að lesa fyrir hæstv. heilbrrh. bréf sem fjallar um þetta efni úr því að hann er svona vantrúaður á að verið sé að fara með rétt mál. Við óskuðum eindregið eftir því þrátt fyrir nauman tíma að Tryggingastofnun reyndi að leggja á það mat hvaða áhrif þetta hefði á starfsemi stofnunarinnar og hvað þyrfti til að framkvæma áform ríkisstjórnarinnar um skerðingu á grunnlífeyri. Við fengum bréf frá Tryggingastofnun ríkisins, lífeyrisdeild, dags. 14. jan. 1992 og segir þar: ,,Í framhaldi af umræðum í dag varðandi framkvæmd lífeyristrygginga, ef fyrirhugaðar lagabreytingar á lögum nr. 67 frá 1971 ná fram að ganga, vil ég taka fram eftirfarandi varðandi þörf á auknu starfsliði. Ráða þarf tvo starfsmenn í sex mánuði að mínu mati vegna þessa. Virðingarfyllst, Tryggingastofnun ríkisins, lífeyrisdeild, Hilmar Björgvinsson.`` Ég ætla að upplýsa það hér og ég tel mig hvorki brjóta þar trúnað né segja rangt frá að bréfið er hógvært miðað við það sem efh.- og viðskn. mátti skilja á máli talsmanna Tryggingastofnunar þegar þeir lýstu sínum sjónarmiðum munnlega í þessum efnum. Hér eru að sjáfsögðu á ferðinni samviskusamir og hollir og trúir embættismenn sínum yfirboðara og hershöfðingja, hæstv. heilbrrh., og taka greinilega eins vægt til orða og þeir samvisku sinnar vegna geta. Efh.- og viðskn. hefur svo sannarlega ástæðu til að ætla að þetta sé vægt að orði komist varðandi þau vandkvæði sem framkvæmd þessara mislukkuðu óþurftarákvæða um skerðingu á ellilífeyri og örorkulífeyri hafa í för með sér fyrir framkvæmdaraðilann Tryggingastofnun ríkisins. Svo er auðvitað upplýst að stofnuninni er að sjálfsögðu bannað að ráða nýja menn, algjörlega hreint ,,Berufsverbot``. Og það er bannað að vinna yfirvinnu. Sjái menn nú í anda þetta aumingja starfsfólk sem fær síðan gamla fólkið til viðtals við sig tugum og hundruðum saman og á að standa með blóðugan niðurskurðarhníf hæstv. heilbrrh. í hödnunum og rífa af þessu fólki bæturnar. Því er bannað að vinna yfirvinnu, bannað er að bæta við mannafla til að framkvæma skítverkin. Nú verður herstjórnin ekki fullkomnari en þarna ber raun vitni hjá hæstv. heilbrrh. Ég geri ráð fyrir því, hæstv. forseti, að nefndarmenn í heilbr.- og trn. geri betur grein fyrir hinum beinu áhrifum skerðingarákvæða ríkisstjórnarinnar. Það er alveg ljóst að hér eru á ferðinni stórkostlega alvarlegar breytingar á högum aldraðra í landinu og þetta mun enn auka á aðstöðumun aldraðra eftir því hvernig eða hvort þeir hafa einhverjar tekjur. Ég hygg að mat allra þeirra sem þessi mál hafa skoðað sé að það versta við breytinguna sé að það eru eingöngu launatekjur aldraðs fólks og reyndar öryrkja sem koma til skerðingar á grunnlífeyri. Launatekjur upp á nokkra tugi þúsunda króna geta svipt þetta fólk með öllu þessum réttindum, áunnum að það telur, en á sama tíma er ekki hróflað við greiðslu grunnlífeyris þó að menn hafi margfaldar tekjur, jafnvel hundruð þúsunda króna, í fjármagnstekjur, eignatekjur eða frá lífeyrissjóðum. Það liggur auðvitað í hlutarins eðli að þetta mun auka enn á aðstöðumun aldraðs fólks í landinu. Ekki er hróflað við högum eignastéttarinnar, forréttindastéttarinnar, frekar en venjulega. En það aumingja gamla fólk sem er að reyna að drýgja tekjurnar eitthvað og finnst kannski eins og fleirum að það sé erfitt að lifa af 60 þús. kr. á mánuði af almannatryggingunum einum og bótunum sem þeim fylgja og freistast þess vegna til þess að fara út á vinnumarkaðinn og reyna að lagfæra aðeins sína stöðu með því. T.d. verður opinberum starfsmönnum, sem er gert að hætta á vinnumarkaðnum við sjötugsaldur, alveg sérstaklega refsað með þessum breytingum fyrir það. Auðvitað er verið að ýta þessu fólki út af vinnumarkaðnum. Það er verið að hvetja það til að hætta vegna þess að það hafi svo sem ekkert upp úr því að vera að vinna einhver nytsöm störf sem valdi eingöngu skerðingu á lífeyri þeirra á móti. Eitt af því sem við, minni hlutinn í efh.- og viðskn., létum taka saman fyrir okkur og er á bls. 12 í nál. minni hlutans var tafla um jaðarskattsprósentur þessa fólks. Svo ganga menn um með þann misskilning að á Íslandi sé ekki nema 40% skattur af tekjum eftir að persónufrádráttur hefur verið að fullu nýttur. Svo er ekki. Það er algjör misskilningur. Jaðarskattsprósenturnar eru öllu skrautlegri þegar í hlut eiga elli- og örorkulífeyrisþegar. Hvernig eru þær? Þær eru þannig að fyrstu 5.215 krónurnar sem einhleypur ellilífeyrisþegi fær í laun --- vel að merkja fyrir vinnu sína, ekki ef hann á skuldabréf eða eignir --- skerða bætur hans um 100%, jaðarskattsprósentan er 100%. Það er ekki mjög hvetjandi fyrir einhleypan ellilífeyrisþega sem fær fullar bætur og heimilisuppbót að fara út á vinnumarkaðinn og vinna a.m.k. ekki fyrir 5.215 krónunum því að þær eru allar teknar af honum, hver ein og einasta. Við gætum hugsað okkur að þetta væri t.d. smávægileg þóknun fyrir nefndarstörf eða fundasetur ef aldraður og reyndur maður vildi taka að einhverju leyti þátt í einhverri starfsemi og fyrir það væri greidd smávægileg þóknun. Það eru vinnulaun. Og fyrstu 5.215 krónurnar hverfa jafnharðan gegnum 100% skattlagningu. Maður þakkar eiginlega fyrir að það skuli ekki vera svona 105% þannig að hann þurfi að borga með sér. Það væri eiginlega bara næsta skref hjá mönnum að gera það. Að vísu skal taka fram til þess að halda öllu til haga að þetta er ekki nýtt ákvæði. Svona hefur þetta verið því miður um þennan hluta skattbilsins en afrek hæstv. ríkisstjórnar koma hér aðeins aftar og nýja skattprósentan hennar sem verður auðvitað lengi uppi. Síðan er það svo að enginn skattur er frá næstu krónum, frá 5.215 og upp að 16.280. Þeirra tekna njóta menn í þessu tilliti án skattlagningar. En þar með er það líka búið og breytir nú heldur um því að frá 16.280 kr. og upp í 20.630 í launatekjur á hverjum mánuði er skattprósentan 60%. Þá versnar enn í því að frá 20.630 og upp í 65.847 eru 76%, rúmlega þrjár krónur af hverjum fjórum, teknar af því fólki sem þarna dirfist að ætla að laga stöðu sína eða drýgja tekjur sínar með vinnulaunum. Og er þá svo komið að jafnvel frændur okkar Svíar, sem lengi áttu og eiga kannski enn heimsmet í skattlagningu í þessu efni, komast sennilega ekki með tærnar þar sem við höfum hælana. Vegna þess, hæstv. heilbrrh., að hér er ekki hátekjufólk á ferð, eða hvað? Er þetta hátekjuskatturinn sem mikið hefur verið rætt um? Er hann fundinn þarna hjá hæstv. ríkisstjórn og hún nú búin að reka af sér slyðruorðið og hafi tekið til við að leggja á hátekjuskatt á Íslandi? Og hafi fundið til þess breiðu bökin, gamla fólkið og öryrkjana? Á tekjubilinu 65.847 og upp í 114.339 á mánuði hverjum eru síðan teknar 55%, rúmlega önnur hver króna, af því fólki sem reynir að laga stöðu sína með vinnulaunum. Þá fyrst kemst þetta fólk niður á sömu skattprósentu og aðrir landsmenn. Sem sagt þegar það er komið með yfir 114 þúsund krónur í tekjur færist skattprósentan niður í þau 40% sem aðrir landsmenn búa við. Nei, herra forseti, hér eru auðvitað svo ótrúlegir hlutir á ferðinni að maður er satt best að segja alveg gáttaður, ég segi nú ekki orðlaus því það kemur sjaldan fyrir ræðumann, en gáttaður er ég. Og ég held að ástæða sé til að teikna upp þennan skemmtilega feril um jaðarskattprósentuna á ellilífeyrisþegana og hafa hann til sýnis á almannafæri. Í raun og veru er það svo að þarna hefur verið tekið upp ákveðið hátekjuskattþrep en bara á lágtekjufólk að vísu. Og það er kostuleg niðurstaða í þessu máli að hátekjuskattþrepið skyldi lenda á lágtekjufólki. Nú, herra forseti, ég ætla, áður en ég hverf frá þessum kafla um tryggingamálin, sem út af fyrir sig væri hægt að ræða vikum saman svo kostulegur er hann, að víkja lítillega að einni stétt sem fær alveg sérstaka útreið þarna og hefur reyndar í fleiri tilvikum orðið sérstaklega fyrir barðinu á hæstv. ríkisstjórn. Það væri gaman að vita hvort þeir væru hér á staðnum, hv. 16. þm. Reykv. Guðmundur Hallvarðsson og hv. núv. sitjandi 1. þm. Vestf. Guðjón A. Kristjánsson. Þessir menn eru báðir trúnaðarmenn í samtökum sjómanna, hæstv. forseti. Ég óska eftir því að þeim verði a.m.k. gert aðvart um að ég ætli að ræða hér málefni sjómanna. Það er ekkert ólíklegt að þeir hafi einhvern áhuga á þeim málum þar sem í hlut eiga formaður Sjómannafélags Reykjavíkur og formaður Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Mér finnst það alveg sjálfsagt mál að þeir verði látnir vita af því að hér standi til að ræða málefni sjómanna ef forseti vildi vera svo vænn. Það kemur að sjálfsögðu í ljós, sem menn hefðu mátt segja sér fyrir og voru reyndar furðu lengi að uppgötva, samanber hversu seint umræða fór af stað um hlut sjómanna í þessu máli, að þeir eru sú stétt sem verður auðvitað alveg sérstaklega fyrir barðinu á þessari skerðingu vegna þess að sjómenn, einir allra stétta, hafa rétt til að hefja töku lífeyris við 60 ára aldur. Þeir geta þá, með sama hætti og aðrir landsmenn við 67 ára aldur, sent inn umsókn um að þeir ætli sér að hefja töku lífeyris og nýta sér þau réttindi sem þeir hafa hingað til notið í þeim efnum. En þessi réttindi verða í reynd nánast afnumin með þessari skerðingu, í reynd verður það svo ,,de facto``, hæstv. heilbrrh., þó að ,,de jure`` verði það ekki. Þannig er það og auðvitað er það reyndin sem skiptir hér máli. Og hún verður sú samkvæmt upplýsingum sem nefndir þingsins hafa fengið, óhrekjanlegar, að í reynd verður þetta nánast afnumið hjá um 500 sjómönnum.

Nei, ekki alveg.

Skert verulega hjá flestum þeirra og afnumið reyndar hjá mjög mörgum. Um það ætla ég að birta hæstv. heilbrrh. upplýsingar hér á eftir af því að ég veit að hann hefur þær ekki.

Jú, jú.

Af því að það var efh.- og trn. sem aflaði þeirra og dró þær fram í dagsljósið með viðtölum við talsmenn sjómanna og lífeyrissjóði sjómanna. Og það hafði enginn gert fram að þeim tíma, hæstv. heilbrrh., vegna þess að plöggin eru dagsett í framhaldi af þeim fundum sem heilbr.- og trn. og efh.- og viðskn. áttu með þessum aðilum. Nefndin fékk til viðtals við sig þá Óskar Vigfússon og Hólmgeir Jónsson frá Sjómannasambandi Íslands og einnig Árna Guðmundsson forstöðumann Lífeyrissjóðs sjómanna. Það kom mjög skýrt fram að þessar breytingar munu hitta þorra sjómanna á lífeyristökualdri mjög þungt af þeim ástæðum að verulegur hluti þeirra hefur einhverjar launatekjur sem eðlilegt má telja og nánast liggur í hlutarins eðli að menn sem eru um sextugt eða lítið yfir sextugt munu, eftir því sem þeir geta, reyna að bæta stöðu sína með vinnu á vinnumarkaðnum. Og svo kemur annað til sem mönnum virðist hafa yfirsést í þessu efni en skiptir auðvitað miklu máli og það er að lífeyrisréttindi sjómanna eru ákaflega misjöfn og í mjög mörgum tilvikum bágborin. Það þýðir að sjómenn hafa ekki með sama hætti og fjölmargar aðrar stéttir umtalsverðar lífeyristekjur sem ekki skerða grunnlífeyrinn. Og nú skal taka það fram til að forða misskilningi að fyrir því ákvæði eru í sjálfu sér mjög sterk rök sem ræðumaður er sammála. Það hefði verið reiðarslag fyrir lífeyrissjóðina ef þessi skerðing til viðbótar öllu öðru hefði dregið úr áhuga manna á því að greiða í lífeyrissjóðina. Þannig að fyrir því eru vissulega rök að tekjur manna úr lífeyrissjóðum valdi ekki sérstaklega skerðingu á grunnlífeyri þeirra. En það þýðir hins vegar að stéttir sem eru misjafnlega settar gagnvart lífeyrisrétti fara mjög illa út úr þessu dæmi. Og þannig er það með mikinn hluta sjómanna. Hæstv. forseti. Það væri fróðlegt að vita hvort þessir hv. þm. sem ég nefndi áðan eru í húsi og geta komið til umræðunnar og einnig væri auðvitað mjög gaman ef hæstv. sjútvrh. væri hér á svæðinu. Þannig háttar til að þessi réttindi sjómanna tengjast auðvitað kjörum þeirra með þeim hætti sem þeir sjálfir segja að þeir hafi litið á sem félagsmálapakka í tengslum við kjarasamninga.

Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson mun vera hér í húsinu og forseti hefur komið skilaboðum til hans að ræðumaður vildi gjarnan láta hann vita að hann sé að fjalla um mál sem tengjast sjómönnum ef hann hefði áhuga á að hlusta. En hæstv. sjútvrh. mun hafa brugðið sér frá í augnablikinu. Ef hv. þm. hefur áhuga á að fresta ræðu sinni í hálftíma þá er forseti tilbúinn að gera hálftíma matarhlé.

Ja, ræðumaður er auðvitað alveg tilbúinn í hálftíma matarhlé, það stendur ekki á því. Ég teldi það reyndar ágætis hugmynd, hæstv. forseti, ef ég má leyfa mér að hafa skoðun á því.

Ef forseti má hafa skoðun á því þá finnst honum það líka góð hugmynd.

Eigum við þá ekki bara að sameinast um það? --- Fundarhlé.

Já, hæstv. forseti, ég var kominn í þann kafla þessa frv. eða brtt. við það sem varða sérstaklega hagi sjómanna. Nánar tiltekið var ég að ræða þá staðreynd að sjómenn verða alveg sérstaklega fyrir barðinu á þessum breytingum og umfram alla aðra hópa sem skapast af því að sjómenn hafa um alllangt árabil haft rétt til þess að hefja töku lífeyris við 60 ára aldur. Það segja talsmenn sjómanna okkur í efh.- og viðskn. að í augum sjómanna sé litið á þetta ákvæði sem hluta af félagsmálaaðgerðum eða félagsmálapakka, sem svo er stundum nefnt, sem leitt hafi verið til lykta sem hluti af kjaramálum sjómanna og þá með mjög sambærilegum hætti og hinn margræddi sjómannafrádráttur er sem mikið var til umræðu hér á Alþingi skömmu fyrir jólaleyfið þegar rætt var um breytingar á lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Þá, eins og kunnugt er, valdi hæstv. ríkisstjórn að gera sjómenn í landinu að alveg sérstökum markhópi í ráðstöfunum sínum og skerti réttindi sjómanna í verulegum mæli. Og varð það eiginlega hreinasti farsi í lokin hvernig að öllu því máli var staðið og það unnið því að ekki færri en þrjár mismunandi útgáfur af skerðingu sjómannafrádráttarins áttu allar að gefa nákvæmlega sömu upphæðina í sparnað hjá ríkissjóði, eða 180 millj. kr. Fyrstu hugmyndirnar gengu út á að skerða þessi réttindi í mjög ríkum mæli og þau skyldu eingöngu bundin við lögskráningardaga sjómanna. Sjómenn sýndu strax fram á að í þessu fælist skerðing á réttindum sjómanna upp á um hálfan milljarð kr. Og ég hygg þegar betur er að gáð þá hafi sú fullyrðing ekki verið hrakin í raun og veru. Það voru að vísu uppi tilraunir til þess hér af hálfu hæstv. fjmrh. og fleiri aðila að hrekja þessa útreikninga Sjómannasambandsins og Farmanna- og fiskimannasambandsins og vélstjóra. En eftir því sem ég gat farið yfir það mál sýndist mér í öllu falli ljóst að útreikningar tekjudeildar fjmrn. voru í þessu efni órafjarri raunhæfu mati. Engu að síður kom inni í forsendur fjárlagafrv. talan 180 millj. sem sparnaður í sjómannafrádrætti ætti að gefa. Nú, menn fengu einhvern móral og það var farið að krukka í þessi ákvæði og ný tillaga leit dagsins ljós og var flutt hér sem brtt. við 2. umr. málsins. Þessi breyting lagfærði ákvæðin verulega og jók réttindi sjómanna í verulegum mæli umfram það sem frv. sjálft gerði ráð fyrir. Eftir sem áður reiknaði fjmrn. út að þetta gæfi 180 millj. kr. Það hafði ekkert breyst þó að reglurnar sem átti að nota til að skerða réttindi sjómanna hefðu tekið miklum grundvallarbreytingum. Og enn fengu menn móral þegar með útreikningum, sem nánast voru framkvæmdir á hnjánum einn morgun í efh.- og viðskn., var enn sýnt fram á að vegna þess hvernig háttað er reglum um lögskráningardaga sjómanna og vegna þess hversu algengt það er orðið að sjómenn taki sín lögbundnu og samningsbundnu frí og jafnvel að t.d. yfirmenn, vélstjórar og stýrimenn skipti með sér plássum, þrír menn skipti á milli sín tveimur plássum, að þá mundi þetta, þrátt fyrir breytingarnar, valda umtalsverðri skerðingu hjá fjölda heilsárssjómanna í landinu. Það voru enn gerðar breytingar til takmörkunar á þessum skerðingarákvæðum og þeim breytt um heila 15 daga sem sjómenn máttu nú vera skemur lögskráðir en samt halda fullum réttindum. Og hvað skeði? Tekjudeild fjmrn. reiknaði þetta út, enn varð útkoman 180 milljónir. Sem sagt, það skipti engu máli hvaða reglur voru lagðar til grundvallar skerðingunni og hvort sjómenn eða aðrir, sem þetta reiknuðu út, fengu út 500 millj. eða 350 eða 250, tekjudeild fjmrn. fékk alltaf út 180 millj. hvaða reglur sem notaðar voru og það fór inn í fjárlagafrv. Það eru samt 180 millj. Ég rek ekki frekar þessa kostulegu sögu hér en minni á þetta til að leiða að því rök að það er með margföldum hætti búið að ráðast að sjómannastéttinni í þessum ráðstöfunum. Ég skil það vel, herra forseti, að þeir þingmenn Sjálfstfl., sem gegna trúnaðarmannastörfum fyrir sjómannasamtökin, skuli ekki fást hingað í þingsalinn. Ég óskaði eftir því við forseta fyrir hádegið að þeim, formanni Sjómannasambands Íslands, sem situr hér á Alþingi fyrir Sjálfstfl.  Ætli það hafi ekki verið vegna þess sem sá mæti maður sagði þetta að hann hafi séð eftir því, og verið nógu stór í stykkinu til þess að viðurkenna það, að það hafi verið mistök af sinni hálfu að standa gegn þessari sjálfsögðu réttarbót fyrir sjómenn sem löngu var orðin tímabær. Ég held út af fyrir sig af því ég nefni vökulögin að ástæða gæti verið til að fara ofan í það hvernig þau eru virt í dag, t.d. um borð í verksmiðjuskipunum en það er annar handleggur. En þetta er þó til marks um það að einhvern skilning höfðu forustumenn Sjálfstfl. á högum sjómannastéttarinnar á þessum tíma og voru líka menn til þess að viðurkenna ef þeim hafði orðið á í messunni í þeim efnum. Hér var ekki til umræðu afturför á því sviði. Hér var ekki til umræðu að rífa réttindi af sjómönnum sem þeir hafa haft. Hér var ekki til umræðu að skerða kjör sjómanna. Nei, hér var til umræðu að bæta starfsskilyrði þeirra og tryggja réttindi þeirra og gera það að verkum að þeir gætu staðið í lappirnar eins og menn gagnvart sínum yfirboðurum á sjónum ef þeir ætluðu að sýna af sér óeðlilega hörku gagnvart þeim hvað vinnuálag snertir. Ég verð að segja það, herra forseti, að þessar endurteknu árásir á sjómannastéttina, eins og þær birtast hér, eru auðvitað með ólíkindum. Og ég ætla að upplýsa þá hv. þm. sem hér eru inni um að það er tæknilega auðvitað enginn vandi að koma þannig fyrir málum að þessi sérstöku réttindi sjómanna á aldrinum 60--67 ára skerðist ekki við þessar breytingar. Það getur vel verið að menn telji ekki hægt að mismuna sjómönnum og öðrum stéttum þegar á hinn eðlilega lífeyristökualdur er komið. Það kann vel að vera óeðlilegt. En í öllu falli er auðvitað enginn vandi, ef menn vilja láta þessi sérstöku réttindi halda sér til handa sjómönnum óskert á tímabilinu 60--67 ára til að auðvelda þeim að koma í land og hefja önnur störf í landi, sem við vonandi viljum öll að þeir geti gert eftir því sem heilsa þeirra og aðstæður leyfa, og sem iðulega eru mikið lakar launuð en sú sjómennska sem þeir hafa stundað, áhættusöm og erfið, enda að nokkru metið í skárri launum og aflahlut, að það auðveldi þeim að fara í land og taka sér önnur og lakar launuð störf, að þeir haldi óskertum grunnlífeyri þó lítill sé. Það gefur auga leið, t.d. fyrir fullorðna sjómenn sem yfirleitt eru komnir á bestu kjör sem bjóðast eftir að hafa verið áratugi á sjó, orðnir yfirmenn á skipum, stýrimenn eða vélstjórar í fyrsta sæti, vaktformenn eða netamenn. Reynsla þeirra hefur skaffað þeim betri kjör meðal jafningja á sjónum sem eðlilegt er. Slíkir menn upp á einn og kvart eða einn og hálfan eða jafnvel tvo aflahluti í sæmilegum plássum hoppa ekki auðveldlega í land og gerast hafnarverðir eða húsverðir í íþróttahúsum í sínum sveitarfélgöum, sem gjarnan er reynt að verðlauna slíka menn með, sæmilega létt og þrifaleg störf þegar þeir koma í land. Þannig er það a.m.k. þar sem ég þekki til og sjómannastéttin nýtur virðingar. Það hefur auðveldað þessum mönnum að geta þó fengið þennan lífeyri óskertan til viðbótar kannski tiltölulega lágum dagvinnutekjum í einhverju léttu starfi sem þeir eru að reyna að koma sér í. Samkvæmt þeim upplýsingum sem eru í bréfum bæði frá Sjómannasambandi Íslands og Lífeyrissjóði sjómanna þá liggur fyrir að umtalsverður hluti sjómannastéttarinnar sem kominn er á þennan lífeyristökualdur nýtir sér þessi réttindi, nýtir sér þennan möguleika. Það kemur til að mynda fram í bréfi Sjómannasambandsins, sem óskað var eftir af nefndinni og er þar vitnað í upplýsingar frá Lífeyrissjóði sjómanna, með leyfi forseta, að miðað við október 1991 voru um 34% ellilífeyrisþega, yngri en 65 ára, sem enn stunduðu sjómennsku. Ekki voru nema 34% af þessum hópi á bilinu 60--65 ára sem enn stundaði sjómennsku. Afgangurinn er í landi, 2 / 3 hlutar. 12% til viðbótar eru hættir til sjós en voru á sjó þegar þeir hófu töku ellilífeyris, 54% hafa ekki verið á sjó eftir að taka lífeyris hófst hjá sjóðnum. Með öðrum orðum meira en helmingur sjómanna, samkvæmt upplýsingum frá Lífeyrissjóði sjómanna, nýtir sér þessi réttindi til að fara í land og er þar af leiðandi í þeirri stöðu sem ég var að ræða um. Til viðbótar þessu kemur sú staðreynd að stór hluti sjómanna og stærstur hluti sjómanna á fiskiskipum býr enn þann dag í dag við mjög bág lífeyrisréttindi. Sjómenn njóta ekki þess, sem aðrir hópar aldraðra gera í stórum stíl, að hafa þokkaleg lífeyrisréttindi til hliðar sem ekki skerða grunnlífeyrinn. Sú regla er í þessu frv. að tekjur frá lífeyrissjóðum koma ekki til frádráttar þegar reiknuð er út þessi nýja skerðing á grunnlífeyrinn. Það liggur fyrir að allir sjómenn bátaflotans borguðu í raun og veru mjög lítið í lífeyrissjóði alveg fram til 1985 og reyndar fram til 1987. Þá hófst taka iðgjalda af öllum launagreiðslum til sjómanna á bátaflotanum og á minni togurum. Fram að þeim tíma var eingöngu greitt af tekjutryggingu. Eins og hv. þm. vita var hún auðvitað og er ekki nema lítill hluti af launum sjómanna sem eru í sæmilegum plássum. Þetta veldur því að réttindastaða stórs hluta sjómanna í lífeyrissjóðunum er mjög bág, fyrir utan það að til viðbótar eru lífeyrisréttindin mjög mismunandi af því að sjómenn eru í mörgum lífeyrissjóðum. Sums staðar er til að mynda stuðst við 65 ára aldurstakmörk, annars staðar við 70 ára, þegar greiðsla lífeyris hefst. Lífeyrissjóður sjómanna upplýsir einnig --- á bls. 17 í nál. minni hlutans eru fróðlegar upplýsingar um sögu þessa máls --- að ellilífeyrir frá Lífeyrissjóði sjómanna sé mjög misjafnlega hár, eins og gefur að skilja, með hliðsjón af því að á sama tíma og sjómenn á bátaflota og minni togurum greiddu einungis af kauptryggingu til 1985, greiddu sjómenn á stærri togurum og farskipum að fullu af heildartekjum sínum, þar með töldum aflahlut. Þetta veldur því að lífeyrisréttur sjómanna er allt frá nokkur hundruð krónum á mánuði og upp í u.þ.b. 110 þúsund. Að þessu leyti til er réttarstaða sjómanna mjög mismunandi. Fiskimennirnir sem eru auðvitað stærstur hluti sjómannastéttarinnar á öllu bátaflotanum og minni togurum eru þarna með mjög slaka réttarstöðu. Það leiðir aftur til þess að samkvæmt þessu nýja kerfi hafa þeir sjómenn, stór hluti sjómannastéttarinnar, engar tekjur til hliðar við launatekjurnar sem ekki skerða grunnlífeyrinn. Með öðrum orðum, nánast hver króna sem þeir fá kemur til beinnar skerðingar. Enda er upplýst af þeim sem skoðað hafa útkomu sjómannastéttarinnar í þessu sambandi að stór hluti þeirra og allur þorri þessa 500 manna hóps sem þarna á í hlut fær á sig meiri eða minni skerðingu eða missir grunnlífeyrinn að fullu. Herra forseti, það er von að fámennt sé í þingsalnum, ég segi nú bara það. Ég skil mjög vel að þeir séu ekki margir þingmenn Sjálfstfl. og Alþfl. sem sitja undir umræðum um þessi mál, það er skiljanlegt. Þeir reyna að vera sem helst alls staðar annars staðar en í þingsalnum þegar frammistaða þeirra í þessum efnum er rædd. Satt best að segja held ég að sjaldan hafi ein ríkisstjórn í sögu lýðveldisins lotið jafnlágt til þess að krafsa upp 200 millj. kr. með sparnaði í sérstökum aðgerðum eins og þessi gerir í árás sinni á almannatryggingakerfið og sjómannastéttina einkum og sér í lagi. Ég held að sjaldan hafi verið lotið jafnlágt í þessum efnum. Að ráðast sérstaklega á ellilífeyrisþega og sjómenn, að taka upp sérstakt hátekjuskattþrep á fólk sem er með 60 þús. kr. mánaðarlaun og hafa skattprósentur sem eru allt upp í 76% jaðarskattprósenta á tekjur aldraðs fólks á tekjubilinu 60--114 þús. kr. og lækka þá skattprósentuna sýnir mönnum fáránleika þessa máls. Þegar gamla fólkið kemst yfir 114 þús. kr. á mánuði, ef einhverjir gera það, þá lækkar skattprósentan. Ég held að hvergi í heiminum sé við lýði svona hrikalegur skattstigi sem er þannig úr garði gerður að þegar menn hækka í launum og komast dálítið á annað hundrað þúsund krónurnar fari að lækka hjá þeim skatturinn. Það er það sem er verið að gera, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, sem heiðrar mig hér með nærveru sinni, einn fárra þingmanna Sjálfstfl. Þetta er auðvitað með slíkum endemum að ég leyfi mér reyndar að halda því fram að þingmenn stjórnarliðsins hafi ekki almennt áttað sig á því hvernig þessir hlutir eru útfærðir. Ég spyr: Hafa kannski þingmenn Sjálfstfl. látið heilbrrh. að einhverju leyti plata sig í þessu máli? Vissu talsmenn Sjálfstfl. ekki um þær breytingar sem þarna er verið að gera og koma sérstaklega niður á sjómönnum, til viðbótar öllu öðru sem þeir hafa fengið frá ríkisstjórninni á undanförnum vikum? Var heilbrrh. ekki búinn að upplýsa þingflokk Sjálfstfl. um þetta? Þeir hljóta þó a.m.k. að hafa vitað það í hans eigin flokki. Ég segi eins og er að í lengstu lög hefði ég viljað trúa því að mönnum væri ekki sjálfrátt og þeir vissu ekki hvað þeir væru að gera. Þetta hefði einhvern veginn flotið þarna inn án þess að menn hefðu áttað sig á hvað í þessu fælist og hvaða áhrif þetta hefði. Það er alveg augljóst, herra forseti, að það kostar ekki mikið ef menn vilja tryggja sjómönnum áfram þessi réttindi og þennan möguleika að hefja töku lífeyris við 60 ára aldur, þó að þeir yrðu síðan jafnsettir öðrum frá og með 67 ára aldri. Enda er þá komið nær þeim eðlilega eða ásættanlega starfslokaaldri sem viðgengst í þjóðfélaginu. En að senda sextugum sjómönnum, sem hafa starfað á sjó í yfir 25 ár, þær kveðjur núna um áramótin að ef þeir hafi hugsað sér að nýta þessi réttindi og fara í land á árinu og þeir hafi haft einhverjar vonir um að komast í þokkalega launaða daglaunavinnu sem gæfi þeim svona 70--90 þúsund krónur á mánuði, ef vel tekst til, sem er kannski þriðjungurinn af þeim tekjum sem þeir hafa haft sem sjómenn þá ýtir það ekki undir þá að láta þennan draum sinn rætast að komast í land og geta þó seint sé farið að eyða meiri tíma með fjölskyldu sinni og skoða landið, eða hvað það nú er annað sem hugur þeirra stendur til. Nei, þeim verður sérstaklega refsað með hátekjuskattþrepi upp á 76% vegna fyrstu teknanna sem þeir fá þegar þeir koma í land.

Þú ert búinn að segja þetta hundrað sinnum.

Það er sennilega hundrað sinnum of sjaldan, hv. 3. þm. Austurl. Eða ætlar ekki hv. 3. þm. Austurl. að greiða atkvæði með þessari sérstöku árás á sjómannastéttina sem hér felst í bandorminum, eins og hann lyppaðist til að gera þegar hann greiddi atkvæði með skerðingu sjómannafrádráttarins fyrir jólin? Ég býst við því. Ég hef ekki orðið var við það að hv. 3. þm. Austurl., sem hefur þó nokkuð af sjómönnum í sínu kjördæmi, hafi staðið upp til að verja réttindi sjómanna. Það hefur lítið farið fyrir því og eru þó sjómenn sjálfsagt ekkert verri kjósendur en bændur, eða hvað, að mati hv. þm. Egils Jónssonar. Þetta er með miklum endemum og til mikillar skammar og verður lengi munað hvernig ríkisstjórn undir forustu Sjálfsfl. ræðst með þessum hætti að þessari stétt manna í landinu, sjómönnunum, og hafa þeir þó fengið á sig áföllin fyrir, stærstu og mestu áföllin sem liggja í upp undir 20% aflasamdrætti milli ára sem erfiðar aðstæður varðandi okkar fiskstofna skapa. Þeim hlutum eru sjómenn að vísu vanir. Þeir eru býsna vanir að sæta því að þeirra tekjur sveiflist til eftir því hvernig gefur til sjávarins og hafa ekki möglað undan slíku. Það hefði nú sjálfsagt hvinið í hjá ýmsum öðrum stéttum sem væru núna að taka á sig 20% kjaraskerðingu milli ára bara af ytri ástæðum. Að vísu er skylt að taka fram að sjómenn hafa haft ágætan hlut á undanförnum árum vegna þess að afurðaverð hefur verið hátt og hækkað mjög síðustu tvö, þrjú ár og það hefur vissulega komið sjómönnum til góða. Þeir eru ekki að mögla mikið yfir því þó svo að annað tveggja eða jafnvel hvort tveggja gerist á þessu ári, að afli dregst stórlega saman og einnig er líklegt að afurðaverð fari eitthvað lækkandi á þessu ári. Það er reyndar þegar byrjað lækka í vissum tilvikum, bæði vestan hafs og í sunnanverðri Evrópu. Þetta taka sjómenn á sig og vita sem er að þeir eiga ekki annarra kosta völ en að mæta þessu. Þeirra samningar eru þannig að þeir deila þeirri áhættu með útgerðarmönnum og þjóðinni allri hvernig gefur til sjávarins. En þeim mun helgari hafa sjómönnum verið þessi grundvallarréttindi sem þeir hafa á undanförnum áratugum náð inn í sinni kjarabaráttu, sjómannafrádrátturinn og þessi réttur til að hefja töku lífeyris við 60 ára aldur til að auðvelda þeim að snúa í land og eyða þar síðustu æviárunum. Þetta á nú að rífa í burtu. Það er svo sannarlega von, herra forseti, að þeir þingmenn Sjálfstfl. sem maður hefði einhvern tíma haldið að sæju sóma sinn í því að reyna að standa hér upp til varnar sjómannastéttinni á Alþingi láti sig vanta og séu víðs fjarri. Komi ekki í þingsalinn jafnvel þótt þeir séu hér í húsinu. Það skal fara í þingtíðindin. Ég hef ítrekað enn einu sinni hvernig þeim málum er háttað, að ég hef óskað eftir því bæði við þann forseta sem nú situr í sætinu og ítrekað við þann forseta sem sat hér fyrir hádegið að 16. þm. Reykv. og 1. þm. Vestf., sem eru formaður Sjómannafélags Reykjavíkur og formaður Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, yrðu aðvaraðir um þessa umræðu og kallaðir hingað.  Herra forseti. Ég læt nú lokið umfjöllun minni um þetta efni. Mér hefur gerst nokkuð tíðrætt um það og tel satt best að segja fulla ástæðu til. Ég vona að alveg sé skýrt fyrir þeim sem hlýtt hafa á þessa umræðu hver áhrifin af afgreiðslu þessara breytinga yrðu í reynd og hvernig þau eru útfærð. Þá er í raun ekki annað eftir fyrir upplýsta hv. alþm. en að gera það upp við samvisku sína hvort þeir vilji standa að þessum hlutum með hæstv. ríkisstjórn. Að öðru leyti vísa ég varðandi þennan kafla frv. í ítarlegt nál. minni hluta heilbr.- og trn. sem er á bls. 12--14 í nál. á þskj. 388, sem hér er mælt fyrir. Þar er ítarlega farið yfir þennan hluta frv. og á köflum farið hörðum orðum, svo ekki sé meira sagt, um þau vinnubrögð og þær tillögur sem þarna eru á ferðinni. Þannig segir til að mynda efst á bls. 13 í áliti minni hluta heilbr.- og trn. að minni hlutinn geti alls ekki fallist á þessar tillögur ríkisstjórnarinnar og muni greiða atkvæði gegn þeim og ástæðurnar séu eftirfarandi, og svo segir í 1. lið: ,,Tillögurnar eru handahófskenndar, vanhugsaðar, illa undirbúnar og illframkvæmanlegar.`` Allt þetta hygg ég að megi rökstyðja með gildum hætti. Þetta er samdóma álit og það sem við fengum í raun með heimsókn Tryggingastofnunar til okkar á fund í efh.- og viðskn. Ég vek einnig athygli hv. alþm. á fróðlegum fylgiskjölum, t.d. töflum og línuritum á bls. 18 og áfram í þessu nál. Þau sýna ágætlega hvernig mismunandi aðstaða lífeyrisþega er eftir því hvort þeir hafa tekjur af vinnulaunum eða t.d. frá lífeyrissjóði og/eða ef þeir hafa tekjur af eignum eða fjármagni sem ekki hrófla við grunnlífeyri þeirra. Ég held að lokum, herra forseti, áður en ég hverf frá þessum þætti málsins, að það væri fróðlegt fyrir hv. alþm. að setja upp nokkur dæmi fyrir framan sig, eins og ég gerði einn morguninn, um tvo hópa eða tvo einstaklinga, misvel setta í þessum efnum. Við getum tekið annan þeirra, sem er 68 ára gamall einstaklingur, einhleypur ellilífeyrisþegi, sem nýtur fullra bóta, fer síðan út á vinnumarkaðinn til að laga stöðu sína með vinnulaunum og ætlar að drýgja tekjur sínar, af því að hann hafði komist að þeirri niðurstöðu að honum sé ekki nokkur leið sem einhleypum einstaklingi í þessu þjóðfélagi með íbúð og aðra framfærslu að lifa af rúmum 60 þúsund kr. á mánuði. Hann getur það bara ekki. Hvað verður honum fyrir, þessum manni? Hann fer út á vinnumarkaðinn og við skulum segja að hann komist í sæmilegt starf og upp í launatekjur sem eru einhvers staðar á bilinu 60--80 þús. kr., jafnvel þótt hann fari upp í 110 þús. kr. Hvað gerist þá? Í reynd eru þær tekjur sem hann er að reyna að bæta við sig með þátttöku á vinnumarkaðinum skertar um 76%. Skattþrepið sem mætir þessum manni er 76% á löngu tekjubili, á einmitt því tekjubili sem fullt starf í daglaunavinnu með e.t.v. einhverri yfirvinnu eða einhverjum viðbótartekjum gefur mönnum tekjur kannski einhvers staðar á bilinu 60--100 þús. kr. Jaðarskattprósenta þessa einstaklings er 76% þannig að hann heldur tæplega fjórðu hverri krónu eftir. Hins vegar er til einstaklingur B sem við skulum segja að sé ekkja. Hún var áður gift háttsettum embættismanni og hefur eftir hann mikil lífeyrisréttindi, hefur tugi þúsunda króna í tekjur á mánuði. Svo á hún allmikið af skuldabréfum og hlutabréfum eftir mann sinn sem gefa henni umtalsverðar upphæðir í fjármagnstekjur. Í þriðja lagi áttu þau hjónin stórt einbýlishús, þriggja hæða hús, og ekkjan býr nú í kjallaranum eða í risinu og leigir húsið og hefur fyrir það umtalsverðar tekjur eða þá hún með einhverjum öðrum hætti nýtur arðs af þessum eignum sínum. Þetta hróflar lítið eða ekkert við grunnlífeyri hennar þannig að til viðbótar fullum bótum úr kerfinu, sem hú fær af því að hún hefur ekki vinnutekjur, fær hún lítt skertar tekjutengdar uppbætur og fullan grunnlífeyri að sjálfsögðu af því að tekjurnar úr lífeyrissjóði skerða hann ekki og eignatekjurnar koma þessu máli ekki við, hafa engin áhrif á útkomu dæmisins. Með öðrum orðum, það er mjög auðvelt að setja upp dæmi, sem eru til og sannanleg, þar sem tveir jafngamlir einstaklingar í þjóðfélaginu eru svo hrikalega missettir hvað þetta snertir að annar þeirra getur þess vegna haft hundruð þúsunda í tekjur á mánuði en hinn heldur eftir tæplega fjórðu hverri krónu af þeim sem hann með vinnulaunatekjum sínum er að reyna að bæta stöðu sína. Þannig er þetta þá orðið hjá okkur. Og þetta má mönnum held ég vera ærið umhugsunarefni og sannar mér það rækilegar en nokkuð annað að þessar vanhugsuðu breytingar ættu að dragast til baka. Í raun og veru held ég að svo sé komið að nánast sé óðs manns æði að vera að hrófla við þessu almannatryggingakerfi fyrr en heildarendurskoðun þeirra laga er lokið. Nógu flókið og tætingslegt er þetta orðið samt og skal ég taka það skýrt fram að það var langt frá því að vera í góðu standi áður en þessar breytingar komu til sögunnar sem nú eru boðaðar en þær gera ástandið sannanlega verra, m.a. vegna þess að þær gera alla framkvæmd þessara mála enn flóknari en áður var. Herra forseti. Ég held að ég hafi þá ekki fleiri orð um þetta en er þá kominn að 5. lið nál. sem fjallar um breytingu á hafnalögum, lögum nr. 69/1984, þ.e. 9. tölul. brtt. meiri hlutans og 4. tölul. hinna nýju brtt. meiri hlutans sem eru hér á þskj. 384 þar sem hinar nýju brtt. eru að hluta til brtt. við brtt. ríkisstjórnarinnar, í öðru lagi viðbætur við málið og í þriðja lagi breytingar við frv. sjálft. Þar er verið að lagfæra atriði sem hæstv. ríkisstjórn var bent á fyrir áramótin að gætu ekki gengið eins og það var útfært í upphaflegum hugmyndum. Það varðar það að þegar ríkisstjórnin sullaði hér inn í bandorminn eða í brtt. við hann ákvæðum um að rukka hinn nýja hafnaskatt sem á að leggja á í höfnum landsins í þágu ríkissjóðs, þá voru engin ákvæði af neinu tagi um það með hvaða hætti skyldi innheimta þetta gjald, hver ætti að sjá um innheimtuna og hvernig ætti að haga henni. Ég benti talsmönnum meiri hlutans á að svona gæti þetta auðvitað ekki gengið. Þetta gjald mundi ekki koma í ríkissjóð eða Hafnabótasjóð af himnum ofan. Það yrði með einhverjum hætti að kveða á um eða sjá fyrir því hver ætti að annast innheimtuna og hvernig. Ríkið hefur ekkert innheimtukerfi á þessu sviði. Það eru hafnirnar sem innheimta hafnargjöldin og þær eiga sveitarfélögin. Ég gat ekki séð fyrir mér að innheimtumenn ríkissjóðs ætluðu að mæta á hafnarbakkanum við hverja einustu skipakomu og rukka kapteininn um nýja hafnaskattinn. Það hefði orðið ærið tafsamt a.m.k. fyrir innheimtumenn ríkissjóðs og hefðu þeir sennilega þurft að bæta við sig einhverjum mönnum eins og Tryggingastofnun. Eftir að jólamaturinn var farinn að sjatna í mögum stjórnarliða áttuðu þeir sig á því að þetta var rétt. Þeir urðu með einhverjum hætti að kveða á um hvernig þeir gætu náð í þessa peninga. Og þá kom hér alveg snilldarlegt ákvæði inn í frv. frá ríkisstjórninni í bréfi hæstv. forsrh. 7. janúar. Hvað datt þeim í hug aldrei þessu vant? Ja, hvað haldið þið? Jú, að skipa sveitarfélögunum að innheimta þetta fyrir sig, auðvitað án þóknunar, án samnings um það, bara rétt si svona. Skyldi það vera kvöð á sveitarfélögin í landinu eða hafnarsjóði þeirra að sjá um að rukka þetta fyrir ríkisstjórnina og skila því. Þetta ákvæði er auðvitað þannig að það veldur ýmsum forsvarsmönnum hafnanna í landinu mjög miklum áhyggjum af þeirri einföldu ástæðu að enn, þrátt fyrir þessar tilraunir til að laga málið, er það ekki nógu gott, m.a. vegna þess að það er allt of óljóst um t.d. afföll sem geta orðið við þessa innheimtu og hver á að bera þau. Munnlega er að vísu sagt: Það er ekki ætlast til þess að sveitarfélögin borgi annað en það sem hefur innheimst, en það er ekki kveðið á um það lögunum. Það er ekki mælt fyrir um t.d. að gera skuli samning um þessa innheimtu, nei. Og það hefur ekkert samráð verið haft við hafnirnar eða sveitarfélögin um þetta, að sjálfsögðu ekki. Það er ekki til siðs í ríkisstjórn þeirra Viðeyjarherranna. Það er ekki til siðs þar að vera að ræða hlutina við aðra menn. Það eru í mesta lagi tveir á fundum í þeirri ríkisstjórn þegar mikið liggur við. Það eru þeir Viðeyjarhershöfðingjarnir. Þannig eru málin leidd til lykta, hvort sem það varðar sveitarfélögin eða aldraða eða einhverja aðra. Og fara að ræða við Hafnasambandið eða sveitarfélögin, nei, það er ekki ástæða til þess. Þeir geta bara gert þetta. Og þá er sett inn ákvæði af þessu tagi eins og hér er, annars vegar í brtt. meiri hlutans á þskj. 286. Þar segir að --- það er nú svo, herra forseti, að þó að ræðumaður þykist kunna þetta sæmilega þá vefst stundum fyrir mér að finna þetta í öllum þessum bunka --- en í brtt. á þskj. 286 kom þetta ákvæði inn og var þá þannig orðað að sérstakt vörugjald skuli renna í sérstaka deild við Hafnabótasjóð og gjaldið skal svara 25% álagi á vörugjöld önnur en aflagjald. Þá sáu þeir sem sagt að þetta gekk ekki. Það varð einhvern veginn að koma böndum á að ná þessu inn og þá var gripið til sveitarfélaganna. Þá mundu þeir eftir því að þau væru til og þá var þarna sett inn setning sem er svohljóðandi: ,,Innheimtuaðilar vörugjalds, skv. 2. tölul. 1. mgr. 11. gr., skulu innheimta og standa skil á sérstöku vörugjaldi skv. 6. tölul. 1. mgr. 11. gr.`` Sem sagt, hafnarsjóðirnir eða hafnirnar í eigu sveitarfélaganna skulu innheimta þetta gjald og standa skil á því, punktur. Samgn. lagfærði að vísu ákvæðin um skilafrestinn á gjaldinu lítillega vegna þess að eins og þetta kom frá ríkisstjórn upphaflega var höfnunum til viðbótar öllu öðru ætlað að skila þessu nánast samdægurs með sáralitlum fresti eftir að þau höfðu innheimt gjöldin. Sá frestur var lítillega lengdur með brtt. samgn. og er það vissulega til bóta en breytir ekki hinu að það er auðvitað hrein ósvinna að standa að verki eins og hæstv. ríkisstjórn er að gera hér með furðulegri framkomu við hina óskyldustu aðila. Satt best að segja er það líka undrunarefni hversu lagin hæstv. ríkisstjórn er við að skjóta sig lappirnar í svona löguðu, jafnvel í smámálum af þessu tagi því að auðvitað er það svo að ef samið hefði verið við hafnirnar í landinu um þetta atriði og þær hefðu haft í hendi samning við ríkisvaldið um að taka að sér þessa innheimtu fyrir ríkið gegn hóflegri þóknun þá er ég alveg viss um að það út af fyrir sig hefði ekki þurft að verða stórmál og um það hefði átt að verða mögulegt að ná sæmilegu samkomulagi. Nei, það er ekki gert. Heldur eru enn á ný brotin lög á sveitarstjórnunum, sbr. 116 gr. sveitarstjórnarlaga sem ég hef áður vitnað til í þessu sambandi, og fleirum og lagðar á þær einhliða kvaðir án nokkurs samráðs við þær. Það er kannski að verða tímabært, herra forseti, að lesa aftur 116. gr. um sveitarstjórnir, sem eru í lögum um sveitarstjórnir en hún er svona: ,,Ríkisstjórninni er rétt að koma á formlegu samstarfi við samtök sveitarfélaga með gerð samstarfssáttmála ríkis og sveitarfélaga og með öðrum hætti. Ríkisstjórnin skal hafa náið samráð við Samband ísl. sveitarfélaga um þau mál er varða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og önnur samskipti þessara aðila.`` --- Lögbundin fyrirmæli um að að öll samskipti þessara aðila skuli fara fram í formi náins samráðs. Það var brotið hér og ekki í fyrsta skipti og upplýst af hálfu bæði sveitarfélaga og Hafnasambands sveitarfélaga að enginn samningur, ekkert samkomulag liggi fyrir um hvernig að þessu eigi að standa. Herra forseti. Ég hafði óskað eftir því að hæstv. samgrh. yrði látinn vita að hér yrðu mál á dagskrá sem vörðuðu hann og ég hafði beðið um nærveru fleiri hæstv. ráðherra. Nú er enginn þeirra hér í þingsalnum. Hæstv. forsrh. er í hliðarherbergi á fundi þar við einhvern sálufélaga sinn. 

Óskar hv. þm. að ég geri ráðstafanir til að hæstv. samgrh. komi hingað?

Já, herra forseti. Ég vil það því að ég þarf lítillega að eiga orðastað við hæstv. samgrh. um þetta atriði og reyndar væri ástæða til að ræða ýmislegt fleira við hæstv. samgrh. þjóðarinnar á þessum drottins degi. Satt best að segja, herra forseti, hef ég enga samúð með þessum ráðherrum sem vita að þetta mál er hér á dagskrá, eða hvað, ef þeir eru allir með fullri meðvitund þessa dagana. Þetta er mál sem varðar svo til öll fagráðuneytin með einum eða öðrum hætti og þeim hæstv. ráðherrum er ekki vandara um að tolla hér á Alþingi og sinna þingskyldum sínum heldur en okkur hinum. Ég tel t.d. að hæstv. ráðherrar hafi fjandakornið ekki haft meira að gera en við í efh.- og viðskn. síðustu sólarhringana og hljóti að vera a.m.k. jafn vel sofnir. Ég get þá tímans vegna og til að greiða fyrir umræðunum, herra forseti, vikið að öðrum atriðum meðan hæstv. samgrh. er á leið til þings úr því að svo óvenjulega ber við að hann er ekki að sinna þingskyldum sínum í dag sem er auðvitað sjaldgæft. A.m.k. var það sjaldgæft á meðan hann átti sæti í efri deild sá hæstv. ráðherra. Þá ætla ég að víkja lítillega að öðru atriði sem er 6. liðurinn í nál. minni hlutans og það er um ráðherranna sérstaka fjárhaldsmenn eður tilsjónar sem er hér sett fram undir formerkjunum: breyting á lögum nr. 97/1974, um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana, sbr. og 6. tölul. nýrra brtt. meiri hlutans. En það er þannig, herra forseti, að þetta atriði er sennilega það kostulegasta af öllu sem fyrir okkur í efh.- og viðskn. hefur borið á undanförnum vikum og var sent inn í nefndina með bréfi hæstv. forsrh. dags. 7. jan. sl. Þar er lagt til, með leyfi forseta, að eftirfarandi klausa bætist inn í lögin sem ég vitnaði til: ,,Hlutaðeigandi ráðherra er heimilt að setja mann eða nefnd manna, um tiltekinn tíma, til að vera fjárhaldsmenn stofnana, einnar eða fleiri í senn. Starfssvið fjárhaldsmannanna er að skipuleggja og hafa eftirlit með reikningshaldi og áætlanagerð stofnana og taka ákvarðanir um fjárskuldbindingar, þar á meðal um starfsmannahald. Kostnaður við starf fjárhaldsmanna greiðist af viðkomandi stofnun.`` Eins og menn heyra var þessum fjárhaldsmönnum og er reyndar enn ætlað víðtækt verksvið, völd og þar með talin ákvarðanatökuvald um fjárskuldbindingar og starfsmannahald. Enga skilgreiningu var að finna á því við hvaða kringumstæður þessum ákvæðum yrði beitt. Það var sett í geðþóttavald ráðherranna. Engin ákvæði voru um hvernig fara skyldi með skörun verkefna milli þessara nýju fjárhaldsmanna og forstöðumanna stofnana eða hver skyldi bera ábyrgð þegar hinir nýju fjárhaldsmenn hefðu ýtt til hliðar forustumönnum eða jafnvel kjörnum stjórnum í fyrirtækjum eða stofnunum. Þegar spurt var svo um frekari tilgang með þessum breytingum eða hugsunina á bak við þær, varð satt best að segja heldur fátt um svör. Upplýst var að engin lögfræðileg úttekt virðist liggja fyrir um skörun þessara ákvæða við t.d. lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, starfslýsingar og ráðningarsamninga opinberra starfsmanna, ákvæði sérlaga um stjórnkerfi einstakra ríkisstofnana o.s.frv. Eftir nokkuð snarpar umræður um þetta mál, bæði innan nefndarinnar og utan, hefur meiri hluti gert einar tvær ef ekki þrjár tilraunir til að lagfæra þetta atriði og það var svohljóðandi í síðustu útgáfu sem minni hlutinn barði við augum: ,,Hlutaðeigandi ráðherra er þó heimilt að setja mann eða nefnd manna, um tiltekinn tíma, til að vera tilsjónarmenn stofnana, einnar eða fleiri í senn, ef sýnt þykir að kostnaður við rekstur þeirra fari fram úr þeim fjárveitingum sem fjárlög ákveða. Starfssvið tilsjónarmanna er að skipuleggja og hafa eftirlit með reikningshaldi og gerð fjárhagsáætlana stofnana og taka ákvarðanir um fjárskuldbindingar, þar á meðal um umfang starfsmannahalds, í samráði við ráðherra, eftir því sem nánar er lýst í erindisbréfi hverju sinni. Ráðherra skal enn fremur í erindisbréfi tilsjónarmanna kveða skýrt á um ábyrgðarsvið þeirra. Kostnaður við starf tilsjónarmanna greiðist af viðkomandi stofnun.`` Hér er sem sagt búið að reyna í tveimur eða þremur tilraunum að hamra inn í þetta ákvæði ýmsa varnagla og sýnir það náttúrlega að stjórnarliðar hafa áttað sig á því að ákvæðið eins og það var fram sett í byrjun var slíkur endemis bastarður að það var gersamlega óhugsandi að festa það óbreytt í lög. Nú heita fjárhaldsmenn tilsjónarmenn og nú er innsetning tilsjónarmannanna miðuð við að sýnt þykir að kostnaður við rekstur viðkomandi stofnunar hafi farið fram úr eða sé að fara fram úr fjárveitingum. Eftir stendur að þessir tilsjónarmenn eiga að hafa mjög víðtæk völd til ákvarðanatöku inni í fyrirtækjunum, stofnunum og þeir geta í reynd ýtt til hliðar eða tekið fram fyrir hendur hefðbundinna stjórnenda stofnananna. Minni hlutinn telur allan þennan málatilbúnað með ólíkindum og það er satt best að segja, herra forseti, afar ólíklegt finnst okkur að hæstv. ríkisstjórn bæti andrúmsloftið meðal forsvarsmanna opinbers rekstrar, opinberra starfsmanna, með þessum aðförum. Það tók svo steininn úr, herra forseti, --- og það er ánægjulegt að hæstv. fjmrh. skuli vera hér á vakki í hliðarsölum af því að eitthvað tengjast þessi ríkismál fjmrn. eða gerðu a.m.k. í tíð fyrri ríkisstjórnar --- það tók alveg steininn úr, hæstv. fjmrh., þegar það upplýstist svo á fundi Ríkisendurskoðunar eða forsvarsmanna hennar með efh.- og viðskn. að ekkert samráð hafði verið haft við þessa opinberu eftirlitsstofnun með fjárlögunum, Ríkisendurskoðun, um þetta atriði, ekki neitt. Það fyrsta sem við Ríkisendurskoðun var talað út af þessu var þegar óskað var eftir því að hún kæmi á fund í efh.- og viðskn. Vararíkisendurskoðandi kom á þann fund og aftur verð ég að leyfa mér að segja að það bréf sem síðan liggur fyrir frá Ríkisendurskoðun er mjög hógvært og segir þó nokkuð miðað við það sem vararíkisendurskoðandi upplýsti efh.- og viðskn. um á fundi munnlega. Þó segir hér í bréfinu frá Ríkisendurskoðun til að mynda á miðri bls. 24 að hæpið sé að mati Ríkisendurskoðunar að fela nýjum aðila að fara með útgjaldaákvarðanir án þess að sá hinn sami taki ábyrgð á þeim. Samkvæmt frv. er ekki nægilega skýrt hver ábyrgð tilsjónarmanna verður í þessu tilliti.

Það er komið inn í frv.

Það er komið inn í frv. eftir ábendingar bæði af þessu tagi og öðru því eitt af því fyrsta sem ég spurði um varðandi þetta ótrúlega ákvæði var hvernig ætti að deila ábyrgð eftir að fjárhaldsmennirnir eða tilsjónarmennirnir væru komnir inn í fyrirtækin.

Skilur þá ekki þingmaðurinn?

Jú, breytingin er til bóta svo langt sem hún nær, hæstv. fjmrh. En hvernig á að leysa þetta vandamál með ábyrgðina? Við skulum aðeins líta á það. Ég held að hv. alþm. ættu að athuga það. Hér segir ósköp einfaldlega: ,,Ráðherra skal enn fremur í erindisbréfi tilsjónarmanna kveða skýrt á um ábyrgðarsvið þeirra.`` Með öðrum orðum er ætlunin að framselja það algjörlega í hendur ráðherra sem með mismunandi hætti getur í einstökum embættisbréfum, erindisbréfum, kveðið á um það hvort tilsjónarmennirnir beri einhverja ábyrgð eða ekki. Sú ábyrgð, sem samkvæmt hinum venjubundnu lögum og reglum um stjórnsýsluna er lögð á herðar forsvarsmanna opinbers rekstrar, er ekki fyrir hendi hér heldur getur ráðherrann haft það eftir geðþótta sínum hvort honum er eftir atvikum vel við þennan tilsjónarmann hve mikla ábyrgð eða áhættu hann lætur hann taka þegar hann sendir hann inn í stofnunina. Auðvitað er engin trygging fyrir því að þetta verði ekki út og suður með þessum hætti og engin trygging eftir sem áður fyrir því að ekki verði bullandi árekstrar eða deilur ef illa tekst til. Síðan segir Ríkisendurskoðun í sínu bréfi: ,,Jafnframt sýnist nokkur hætta á að þessi skipan geti valdið óöryggi og óvissu í daglegum rekstri stofnana.`` Fastar er ekki að orði kveðið í svari Ríkisendurskoðunar um þetta atriði til efh.- og viðskn. en þetta segir þó nokkuð. Að Ríkisendurskoðun skuli, eftir að hafa haft einn sólarhring til að svara erindi efh.- og viðskn., taka þó þetta upp í sig gagnvart þessu vitlausa tilsjónarmannaákvæði ríkisstjórnarinnar. Ég endurtek og tel að ég brjóti engan trúnað og greini satt og rétt frá að þetta eru hógvær orð miðað við það sem ráða mátti í afstöðu forsvarsmanna Ríkisendurskoðunar á fundi með efh.- og viðskn. Þar kom fram, og má að nokkru leyti ráða af þessu bréfi þar sem bent er á þau atriði sem Ríkisendurskoðun leggur áherslu á til að ná betri tökum á ríkisfjármálunum, að það væru ekki þessi atriði sem Ríkisendurskoðun mundi leggja áherslu á að næðu fram að ganga til að ná betri tökum á þessu málum, heldur önnur. Þau eru talin hér upp: ,,að frv. um greiðslur úr ríkissjóði verði lögfest, að skýrt verði kveðið á um hver ábyrgð ber á umframkostnaði þeirra stofnana sem ríkið stendur að fullu undir án þess að fara með stjórn þeirra, að ábyrgð á framkvæmd fjárlaga sé fyrst og fremst í höndum viðkomandi fagráðuneytis og forstöðumanna ríkisstofnana, að tryggt sé að hin sameiginlegu upplýsingakerfi veiti allar nauðsynlegar upplýsingar til stofnana ríkisins svo að þau nýtist sem virk stjórnunartæki.`` Síðan var það upplýst, eins og menn vita, að í raun starfrækir fjmrn. nú þegar mestan hluta af þessu kerfi og annast greiðsluþjónustuna fyrir þessar stofnanir að langmestu leyti. Þetta fer því allt í gegnum hendur starfsmanna hæstv. fjmrh. í dag eða að langmestu leyti. Þess vegna verður ekki séð hvað í ósköpunum vakir fyrir hæstv. ríkisstjórn með þessu ákvæði nema ef vera skyldi það sem auðvitað glitti í t.d. þegar hinir ungu aðstoðarmenn hæstv. ráðherra komu til fundar við nefndina, að hér sé verið að búa til svipu, hnútasvipu á bak opinberra starfsmanna sem þeir viti að sé í höndum hæstv. ráðherra. Herforinginn, hæstv. heilbrrh. sem hefur fengið þá nafngift hér í umræðunum að hann sé í raun miklu fremur hershöfðingi en venjulegur ráðherra, fær auðvitað stærstu hnútasvipuna því hann hefur flesta starfsmenn og eyðir mestum peningum. Ég læt svo nægja, herra forseti, sem óþarft ætti að vera að taka fram að við erum þessu ákvæði, eins og það er úr garði gert, algjörlega andvíg og leggjum til að það verði fellt. Við spáum því að það verði hæstv. ríkisstjórn til lítils framdráttar ef hún fær það lögfest. Af því að ég sé hæstv. samgrh. koma --- Herra forseti, það tókst ekki að stöðva hæstv. samgrh., hann kom hér á miklu skriði og fór þvert í gegnum þingsalinn, inn öðrum megin og út hinum megin.  Ég ætlaði að ræða lítillega við hæstv. samgrh. um það ákvæði sem ég hef þegar gert nokkra grein fyrir og varðar innheimtu hins nýja hafnagjalds. Til þess að þreyta menn ekki með endurtekningum og af því að ég geri ráð fyrir því að hæstv. samgrh. hafi einhverja lágmarksnasasjón af þessu ákvæði ætla ég að koma beint að efninu og spyrja hæstv. samgrh. um það hvað hefur verið aðhafst síðan menn settu fram áform og tillögur um innheimtu þessa gjalds til þess að ná samningum við sveitarfélögin um innheimtuna. Hvernig sjá menn fyrir sér að hún verði framkvæmd, sérstaklega hjá hinum minni höfnum sem ekki hafa t.d. tölvuvædd bókhalds- og innheimtukerfi? Kemur til greina að veita þeim undanþágu frá hinni reglubundnu skilaskyldu á gjaldinu á tveggja mánaða fresti ef það kemur í ljós að innheimtukerfi sumra minnstu sveitarfélaganna er þannig að innheimtan er kannski með stopulum hætti? Ef svo er þarf þá ekki að taka heimild inn í lagaákvæðið um að hægt sé að veita undanþágu frá þessari skilaskyldu ef sérstaklega stendur á hjá minni höfnum? Ég óska eftir því að hæstv. samgrh. svari þessu, a.m.k. láti athuga þetta. Hvað sem öllu öðru líður, ef menn fara út í þetta á annað borð er mikilvægt að framkvæmdin verði sem skaplegust. Í fjórða lagi ráðlegg ég hæstv. samgrh. eindregið að byrja þetta mál á því að reyna að ná samningum við Hafnasamband sveitarfélaga og sveitarfélögin um þetta atriði en fara ekki að senda þeim hótanir um að þau hafi ekki skilað gjaldinu eins og lög mæli fyrir um að þau skuli gera. Ég spyr hæstv. samgrh.: Var honum ekki kunnugt um að lögboðið samráð við sveitarfélögin var ekki virt varðandi þessa innheimtu? Var hæstv. samgrh. ekki kunnugt um að þessu ákvæði var hent inn í þingið og til stendur að lögfesta það nú án þess að uppfyllt hafi verið ákvæði 116. gr. sveitarstjórnarlaga um samráð og samninga við sveitarfélögin um samstarfsverkefni og samskiptamál ríkis og sveitarfélaga? Ég tel að hæstv. samgrh. sem fagráðherra þessara mála eigi að kynna sér hvernig þau standa og bera á þeim nokkra ábyrgð enda framkvæmdin á hans höndum því hér er um að ræða breytingu á hafnalögum. Herra forseti. Auðvitað er það síðan þannig að úr því að hæstv. samgrh. er loksins í salnum að tæplega er hægt annað en að víkja lítillega að samgöngumálunum í víðara samhengi heldur en hvað hafnamálin snertir. Þá ég við þá umræðu sem hér varð í gær um málefni Ríkisskipa og getur víst eins fallið undir þennan bandorm sem er um allt milli himins og jarðar. Ég hygg að erfitt verði fyrir hæstv. forseta að mótmæla því að þessi bandormur er um nánast allt milli himins og jarðar og svo vissulega um samgöngumál. Ég leyfi mér því að koma lítillega að þessu máli í leiðinni úr því að við erum að ræða samgöngumál. Ég hlýt að spyrja hæstv. samgrh. í fyrsta lagi og veitir sjálfsagt ekkert af því að hafa það skýrt: Var hæstv. samgrh. ekki kunnugt um þegar hann sat hér í gær og átti að svara spurningum, sem hann að vísu ekki gerði, að þá þegar væru frágengnir eða væri verið að ganga frá samningum um sölu á þeim sömu eignum sem til umræðu voru en hann greindi þinginu ekki frá? Ef hæstv. samgrh. vissi þetta ekki, og þannig beri að skilja þögn hans í þinginu, hvers vegna vissi hann það ekki? Hver fer þá með málið? Er einhver maður úti í bæ með umboð til að selja eignir ríkisins sem heyra undir hæstv. ráðherra eða er það alfarið á vegum fjmrn. þótt hér sé um samgöngumannvirki að ræða án þess að hæstv. samgrh. viti af því? Er hæstv. fjmrh. farinn að selja eignirnar undan hæstv. samgrh. án þess hann viti? Gæti hæstv. fjmrh. labbað út á morgun og selt Póst og síma eða guð má vita hvað án þess að samgrh. hefði hugmynd um? Í hvers konar farvegi er þetta mál? Það er von að spurt sé. Ég hlýt enn að harma í hvaða farveg þetta mál hefur farið og ég bendi á að við erum að ræða frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum og lánsfjárlög eru til umræðu í þinginu. Þess vegna er hægur vandinn að setja inn í þau lög heimildir til ákveðinna fjárveitinga, afla ákveðinna fjárheimilda í þeim lögum sem hér eru til umfjöllunar, ef mönnum sýnist það nauðsynlegt, til þess að koma þessu máli úr þeim ógöngum sem það er í. A.m.k. verður að finna úrræði til að unnt sé að halda þessari þjónustu uppi með skikkanlegum hætti á þeim tíma sem það tekur hæstv. samgrh. að fá einhvern botn í þessi mál. Hæstv. samgrh. er farinn en er reyndar kominn aftur og mín spurning til hæstv. samgrh. er því þessi: Í ljósi þess að hann hefur enga niðurstöðu fengið í þetta mál, þótt liðinn sé hálfur mánuður af nýju ári, enga niðurstöðu fengið sem tryggir þessa þjónustu áfram við afskekkt byggðarlög landinu, er þá hæstv. samgrh. tilbúinn til að beita sér fyrir því að inn í lánsfjárlög eða frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum, ef mönnum skyldi þykja það betra sem er nú tæplega, komi fjárheimildir a.m.k. til þess að tryggja að unnt sé að halda uppi þjónustu Ríkisskipa um einhverra mánaða skeið meðan þessi mál eru skoðuð og reynt að finna á þeim farsæla lausn? Vill hæstv. samgrh. beita sér fyrir slíku til þess að tryggja að þessari þjónustu verði haldið uppi? Hér þýðir ekki að vísa út í loftið um einhverjar viðræður eða einhverja möguleika, eða skjóta sér á bak við útúrsnúninga af því tagi að með því að spyrja svona spurninga séu menn að vantreysta hinum skipafélögunum í landinu. Málið snýst ekki um það nema það sé þá uppgerður hugur hjá hæstv. samgrh. að skipta þessum reytum með einhverjum hætti upp á milli þeirra og auka þar með enn á fákeppni í sjósiglingum í landinu. Hún var þó ærin fyrir, kannski rétt að tala um einokun eins og auðvitað er í reynd að stærstum hluta til hvað stykkjavöruna snertir. En óskabarn þjóðarinnar, Eimskipafélag Íslands, hefur auðvitað að verulegu leyti einokun hvað stykkjavöruflutninga snertir til landsins. Ég óska eftir því að hæstv. samgrh. svari þessu og hef þá ekki um þetta fleiri orð að sinni. En það verð ég að segja að eins og manni birtist framkoma hæstv. ráðherra hér við þingið í gær, þá er hún þannig að annaðhvort hljóta að vera á henni einhverjar skýringar sem við fáum að heyra á eftir og liggja þá væntanlega í því að hæstv. ráðherra hefur ósköp einfaldlega ekki verið upplýstur um gang mála, eða einhverjir aðrir hafa farið á bak við hann. Ef svo er ekki hefur hæstv. ráðherra bersýnilega verið að fara á bak við þingið. Úti í löndum riða heilar ríkisstjórnir til falls m.a. af þeim sökum að menn liggja undir ásökunum um að hafa ekki sagt þinginu satt eða leynt það upplýsingum. Hér þykir þetta ekki tiltökumál, eða hvað? Að lokum, herra forseti, ætla ég í sjöunda lagi að víkja lítillega að atriði sem reyndar hefur þegar verið til ítarlegrar umræðu og það varðar hinn ógeðfellda nefskatt eða íbúaskatt á sveitarfélögin í landinu sem hæstv. ríkisstjórn ákvað að skella á þau með einhliða gerræðislegum ákvörðunum í desembermánuði síðastliðnum. Reyndar hafa hörð mótmæli sveitarfélaganna og mótmæli hér á Alþingi leitt til þess að ríkisstjórnin hefur hopað lítillega í þessu máli og lækkað álögurnar um 100 millj. kr., auk þess sett 100 millj. inn í Jöfnunarsjóð á fjárlögum. Eftir standa 600 millj. kr. álögur á sveitarfélögin sem með jafnfáránlegum hætti og raun ber vitni er útdeilt á þau með mismunandi háum skatti á íbúa eftir því hversu fjölmenn sveitarfélögin eru. Þó eru hér á þingi miklir og sjálfskipaðir talsmenn svonefndrar jafnræðisreglu í skattamálum t.d. hv. 6. þm. Reykv., hv. þm. Sólveig Pétursdóttir og fleiri hv. þm. stjórnarliðsins, svo sem 5. þm. Norðurl. v., Vilhjálmur Egilsson. Þau héldu hér miklar ræður út af sakleysislegri brtt. við frv. til laga um skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði þar sem ekki var ætlunin að ráðast grófar í þessa hluti en það að leyfa hæstv. fjmrh. að hafa heimild til þess að fella niður hluta af þessum skatti á verslunina í landinu á þeim svæðum þar sem hún byggi við lökust kjör. En hvað sögðu hv. talsmenn ríkisstjórnarinnar með hæstv. fjmrh. í broddi fylkingar? Óþolandi, ólíðandi, skýrt brot á stjórnarskránni og jafnræðisreglu í skattamálum. Þess vegna óska ég eftir því að hæstv. fjmrh. svari eftirfarandi spurningu: Er það ekki brot á jafnræðisreglu í skattamálum að leggja misjafnlega háan nefskatt eða íbúaskatt á sveitarfélögin eftir því hvað íbúar þeirra eru margir? Hefur hæstv. fjmrh. náð spurningunni?

Já, já.

Það er bara svona. Ég sé að hæstv. fjmrh. er greinilega gáfaðri en sagt er að Ford Bandaríkjaforseti hafi verið sem ekki gat tuggið tyggigúmmí og labbað í einu en hæstv. fjmrh. getur gert margt í senn. Það er gott fyrir hann. Ég vil svo að lokum, herra forseti, af því að ég ætla ekki að fara út í frekari umræður um þetta enda er mál mitt orðið þó nokkuð langt og mikið yfir að fara, vekja athygli á bréfi sem barst frá félmrn., reyndar eftir eftirgangsmuni. Þar var óskað eftir því að félmrn. tæki saman greinargerð um það hvernig útkoma sveitarfélaganna er í öllum þessum pakka. Það yrði sem sagt unnin greinargerð um það hvers konar útreið sveitarfélögin í landinu fá hjá hæstv. ríkisstjórn í þessum efnum. Því miður virðist starfsmaður félmrn. að nokkru leyti hafa misskilið þessa beiðni vegna þess að á því minnisblaði sem frá félmrn. barst 10. jan. sl. er eingöngu þröngt skoðuð áhrifin af samþykkt þessa frv., þ.e. frv. til laga um ráðstafnir í ríkisfjármálum. Mín hugsun, sem bar þessa beiðni fram, var sú að fá úttekt á heildarútkomu sveitarfélaganna bæði hvað þetta frv. og fjárlögin og önnur atriði snertir. Það er ekki í öllum tilvikum það sama. En eftir stendur að í þessu minnisblaði frá félmrn. kemur fram að útgjöld eru, með leyfi forseta, eins og segir aftast í bréfinu: ,,Með tilvísun til þess sem hér er rakið að framan má ætla að samþykkt umrædds frv. með brtt. muni hafa í för með sér 650--670 millj. kr. útgjaldaauka fyrir sveitarfélögin.`` Hann samanstendur af um 23 millj. kr. greiðslum sveitarfélaganna í hinn nýja ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota, um 116 millj. kr. greiðslum vegna 3,5% þátttöku í kostnaðar- eða kaupverði félagslegra íbúða og um 600 millj. kr. greiðslum í íbúaskattinn eða nefskattinn vegna löggæslukostnaðarins. En á móti koma þar til frádráttar samkvæmt reikingum félmrn. 100 millj. í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Þarna er það svart á hvítu á minnisblaði frá félmrn. að um svo mikla útgjaldaaukningu er þarna að ræða. Á sömu bls. í nál. er og að finna yfirlit um breytingar á útsvari sveitarfélaga en það liggur fyrir að fjölmörg sveitarfélög í landinu hafa neyðst til þess að hækka skatta á íbúa sína vegna þeirra nýju álaga frá ríkisstjórn sem hér hefur verið rætt um. Frægt er að kratar í Hafnarfirði hækkuðu útsvar úr 6,7% í 7,5%. Í Mosfellsbæ var útsvar hækkað úr 7% í 7,5%. Sömuleiðis í Grindavík. Í Njarðvík úr 7,2% í 7,5%. Í Kjalarneshreppi úr 7% í 7,5% og svo má áfram telja í alllangri töflu sem birt er á bls. 30 í þessu nál. Það þarf auðvitað ekki frekari vitnanna við. Sveitarfélögin hafa unnvörpum neyðst til að hækka útsvar sitt nú þegar vegna hinna auknu álaga frá ríkisstjórninni. Það segir auðvitað allt sem segja þarf um hina efnahagslegu skynsemi í þessu máli að velta byrðunum yfir á sveitarfélögin sem í staðinn neyðast til þess að annaðhvort safna skuldum og taka þá lán --- og ekki lækkar það vextina --- eða að hækka útsvörin eða aðra skatta hjá sér. Sum hafa farið þá leið að hækka vatnsskattinn um nokkur hundruð prósent eða með einhverjum öðrum hætti náð sér í viðbótartekjur. Þá er eftir sá hluti þessa máls sem auðvitað er alvarlegastur og hann er sá að hin endanlega álagning útsvaranna er í raun eftir á og sveitarfélögin hafa möguleika til þess fram til 1. mars nk. að hækka afturvirkt útsvörin í landinu. Og þau geta þess vegna allt fram til 1. mars ákveðið hjá sér útsvarshækkun sem þá yrði að vísu ekki staðgreidd heldur innheimt eftir á sem álag á það útsvar sem tekið væri í staðgreiðslunni. Þannig að ekki er víst að menn hafi séð fyrir endann á þessu enn sem komið er. Þannig stendur á í sveitarfélögunum hringinn í kringum landið þessa dagana að þau eru víða að ganga frá fjárhagsáætlunum sínum og var ég t.d. var við í stuttri ferð norður í land í síðustu viku að þar voru fjölmenn bæjarfélög að ganga frá sínum fjárhagsáætlunum og höfðu ekki hugmynd um 3,5% kostnaðarþátttökuna í félagslegum íbúðum. Og stærri sveitarfélög sem geta verið með jafnvel tugi íbúða í byggingu á þessu ári þurfa þarna allt í einu að taka inn á sína fjárhagsáætlun nýjan útgjaldalið svo nemur tugum milljóna eða a.m.k. fleiri milljónum hjá stærstu sveitarfélögunum. Svona hlutir eru að gerast og segja náttúrlega allt sem segja þarf um þær aðstæður sem sveitarstjórnarmönnum eru búnar um þessar mundir og þá framkomu sem ríkisstjórnin á allan hugsanlegan hátt sýnir þeim. Herra forseti. Ég hef svo ekki fleiri orð um þennan fráleita nefskatt. Hann hefur þegar fengið maklega umfjöllun bæði hér á þingi og úti í þjóðfélaginu þar sem hann hefur satt að segja mælst ákaflega illa fyrir. Það er auðvitað mjög vel við hæfi að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, sem er óumdeilanlega einhver mesta hægri stjórn sem Íslendingar hafa búið við í sögu sinni, skuli reisa sér fána með svona nefskatti með nákvæmlega hliðstæðum hætti og ríkisstjórn Margrétar Thatcher gerði og varð fræg af í endemum í Bretlandi. Ja, skylt er skeggið hökunni og það er von að ráðherrar í núverandi hæstv. ríkisstjórn og stuðningsmenn hennar dragi dám af Thatcher í þessum efnum eins og fleirum. Það væri auðvitað langréttast að sveitarfélögin brygðust þannig við þessu máli að þau sendu hverjum einasta íbúa sínum rukkun fyrir nefskatti ríkisstjórnarinnar, hverju mannsbarni frá vöggu til grafar. Þetta er fyrsti nefskatturinn í sögu lýðveldisins og sem betur fer hafa þeir ekki verið margir sem í reynd er rukkaður á hvert einasta mannsbarn sem lífsandann dregur. Því jafnvel gjöld. sem lögð hafa verið flöt á alla skattskylda og framtalsskylda landsmenn eða þá sem með slíkum hætti hafa komið inn í tekjuöflun ríkisins, hafa án undantekninga að mér er tjáð verið þannig út garði gerð að t.d. börn og ellilífeyrisþegar hafa ekki greitt þau. En hér er brotið í blað og lagður nefskattur á hvert einasta mannsbarn. Og það væri auðvitað eðlilegt að sveitarfélögin brygðust þannig við þessu að í stað þess að fara að slá lán eða draga úr framkvæmdum eða hækka útsvör þá settu þau þann krók á móti bragði ríkisstjórnarinnar að senda hverjum einasta íbúa sínum rukkun og það yrðu þá 2.400 kr. rúmar á íbúa stærri sveitarfélaganna en lægri upphæð á íbúa þeirra minni og þá yrði þetta með réttu sá nefskattur sem hann eðli málsins samkvæmt er hjá hæstv. ríkisstjórn. Ég vek síðan athygli hv. alþm. á bréfaskriftum milli Sambands ísl. sveitarfélaga og hæstv. ríkisstjórnar sem við í efh.- og viðskn. fengum aðgang að. Ég hygg að það sé mjög áhugavert fyrir alþingismenn að kynna sér efni þeirra bréfa, þau eru á bls. 25 til og með 29 í nál. þessu. Síðast fer athugasemd sem framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga sá sig knúinn til að senda fjölmiðlum 9. jan. þar sem borið er á móti fullyrðingum hæstv. félmrh. eða tilraunum hæstv. félmrh. til að reyna að ljúga því að um eitthvert eðlilegt samráð við sveitarfélögin hafi verið að ræða í þessum málum. Hæstv. félmrh. hafði geð í sér eftir allt sem á undan var gengið til að fara í fjölmiðla og reyna með mjög villandi hætti að fullyrða að samráð hefði verið haft við sveitarfélögin. En hér er með sérstakri yfirlýsingu, sem send var fjölmiðlum og birt með nál., þessu því mótmælt og það hrakið af framkvæmdastjóra Sambands ísl. sveitarfélga. Það helgast auðvitað af því, hæstv. félmrh., ef hæstv. ráðherra hefur ekki verið það ljóst að tilkynningar, tilskipanir og valdboð eru ekki samráð. Það er ekki samráð við Tryggingastofnun að tala ekki við hana, það er ekki samráð við Ríkisendurskoðun að tala ekki við hana, það er ekki samráð að heldur við sveitarfélögin þó þau annaðhvort í gegnum fjölmiðla eða með því að það sé kallað í þau og þeim tilkynnt að búið sé að ákveða eitthvað, það er ekki samráð, hæstv. félmrh. En þannig hafa þessi samskipti verið. Og þess vegna er það engum til meiri álitshnekkis en einmitt félmrh. sjálfum að vera að reyna að halda hinu gagnstæða fram. Með því vekur hæstv. félmrh. að vísu athygli á þessu máli og dregur það fram í dagsljósið með enn skýrari hætti en áður hefur verið gert en það breytir hins vegar engu um að það er ekki lögformleg uppfylling þeirra samráðsákvæða við sveitarfélögin sem lögbundin eru í sveitarstjórnarlögunum. Herra forseti. Ég hygg nú að ég fari að ljúka máli mínu og finnst sjálfsagt ýmsum nóg komið. En það er svo að það er mörg matarholan í þessu frv. og mætti lengi ræða það út frá hinum ýmsu forsendum. Satt best að segja er það mín von og ósk að lokum þessarar umræðu að þetta dæmalausa mál sem ég held að sé bæði að innihaldi og gerð og aðdraganda öllum eitt hið alversta sem við höfum séð í Alþingi um háa herrans tíð. Það er eiginlega mín ósk að þess verði langt að bíða og helst aldrei komi hér annað eins. Þetta er fyrir það fyrsta lagatæknilegur sóðaskapur þar sem ægir saman útgjaldamálefnum og fagmálefnum í einum bandormi með þeim hætti sem er auðvitað alger sóðaskapur, samanber t.d. hrein fagpólitísk ákvæði grunnskólalaga sem blandað er hér saman við önnur sem eru útgjaldalegs eðlis. Allur aðdragandi þessa máls hefur verið með fádæmum, bæði lögbundið sem og svona siðferðislega skylt samráð hefur verið að engu haft í undirbúningi málsins hvort sem heldur í hlut eiga hagsmunaaðilar úti í þjóðfélaginu eða jafnvel opinberar stofnanir, framkvæmdastofnanir einstakra málaflokka eins og Tryggingastofnun eru ekki hafðar með í ráðum um grundvallarbreytingar á þeirri löggjöf sem viðkomandi stofnun starfar eftir. Og síðan er auðvitað síðast en ekki síst því miður innihaldið það versta af öllu saman. Hvernig hér er í raun og veru ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur, fundið upp sérstakt hátekjuskattþrep á láglaunafólk, ellilífeyrisþega og öryrkja og enn ein árásin á hendur sjómönnum er hér á ferðinni. Þess vegna er að mér kemur í hug, þegar ég lýk máli mínu um þetta frv., vísubrot sem mér hefur reyndar komið oftar í hug undanfarna daga og hefur þá verið tiltekinn áberandi frammámaður í þjóðfélaginu í huga mér sem ég ætla að sjálfsögðu ekki að nafngreina hér. Hún er einhvern veginn á þá leið og það má til sanns vegar færa um þetta frv. jafnlagatæknilega og það er nú ógeðfellt útlits; að innrætið er samt útlitinu verra og er hann þó með skuggalegri mönnum, segir í vísunni.

Hæstv. forseti. Þegar fyrir áramót sneru sér til mín tveir þingmenn Framsfl. og óskuðu eftir að ég gæfi upplýsingar um GATT-viðræðurnar. Að vísu stóð svo á að sá málaflokkur heyrir efnislega undir utanrrn. svo þess vegna var ekki eðlilegt að ég upplýsti um gang þeirra viðræðna með því að biðja hæstv. forseta um að verða við beiðni um stutta munnlega skýrslu hér í þinginu. Þessir hv. þingmenn gerðu sér auðvitað grein fyrir því að í hálftíma utandagskrárumræðu þar sem ráðherra hefur tvisvar sinnum tvær mínútur til að svara er ógerlegt að gera glögga grein fyrir gangi slíkra umræðna. Þegar á hinn bóginn kom upp hugmynd um að fá upplýsingar um hvernig staðan væri í málefnum Skipaútgerðar ríkisins átti stjórnarandstaðan tveggja kosta völ. Önnur var sú sem hv. 2. þm. Vestf. greip til, að spyrja mig sem samgrh. undir þeim dagskrárlið, sem við erum að tala nú, um þau einstöku atriði sem hann óskaði sérstaklega að fá vitneskju um í sambandi við Skipaútgerð ríkisins. Hins vegar kaus einn hv. þingmaður, sem raunar á sæti í stjórnarnefnd Ríkisskipa, að hefja hér umræður og biðja um skýrslu þó svo hann vissi að ég hefði einungis tvær mínútur tvisvar sinnum til umráða. Og það sem hefur vakið sérstaka athygli mína er að hver þingmaðurinn á fætur öðrum hefur verið að finna að því að ég í svo stuttu máli skyldi ekki hafa gefið glögga og yfirgripsmikla skýrslu. Samt var öllum þessum sömu þingmönnum kunnugt að ég hafði fúslega orðið við beiðni um það undir þessum dagskrárlið að gefa þær upplýsingar sem ég var inntur eftir. Út yfir tekur þegar mál er til umræðu, sem gefur slíkan sveigjanleika, að hv. þm. skuli í athugasemdum við þingsköp finna að svörum ráðherra þegar svörin voru nákvæmlega í samræmi við þá fyrirspurn sem fram var borin ef hliðsjón er tekin af þeim tímamörkum sem ráðherra hafði í utandagskrárumræðunni. Þannig var ég spurður að því í gær hvort svo bæri að líta á að umræður við undirbúningsnefnd að stofnun hlutafélags um strandferðir væri lokið og ég svaraði því á þann veg að þessi undirbúningsnefnd hefði með bréfi 30. des. óskað eftir því að fá svigrúm til að glöggva sig frekar á stöðunni. Í fréttatilkynningu sem ég gaf þá út tók ég skýrt fram að ég stefndi að því að umræðum um þessi efni lyki innan hálfs mánaðar sem undirbúningsnefndin túlkaði svo að hún hefði svigrúm til þess að nýta þennan tíma og koma síðan með ákveðið tilboð í eignir eða rekstur Skipaútgerðar ríkisins og hafði mér raunar verið heitið að ég mundi fá upplýsingar um hvaða tryggingar yrði hægt að veita ef ríkisstjórnin hyggðist taka boði þessarar undirbúningsnefndar. Ég vona að hv. alþm., sem um þetta mál hafa fjallað hér í þingræðum, sé jafnframt kunnugt að mjög náið samband var milli Samskipa hf. og hefur verið og Skipaútgerðar ríkisins, þannig að auðvitað var óhugsandi að hægt væri að halda áfram rekstri Skipaútgerðar ríkisins með svipuðu sniði og gert hefur verið án þess að fyrir lægi samningur við Samskip um að þeirra samstarf og samvinna héldi áfram og um það að í höndum hins nýja félags væru þeir samningar sem Samskip hafði áður gert við Skipaútgerð ríkisins. Þegar verið er að dylgja um það að ég hafi brugðist þessari undirbúningsnefnd þá er verið að gefa það í skyn að ég hafi ráðið tímasetningu og verið með í ráðum þegar Samskip hf. buðu í strandferðaskipið Esju. Auðvitað hlaut ég að halda að þessari undirbúningsnefnd hefði verið þetta kunnugt á undan mér. Ég frétti af þessu tilboði eftir að forstjóra Skipaútgerðar ríkisins hafði verið sagt frá því. Varaformaður undirbúningsnefndar að nýju hlutafélagi er jafnframt varaforstjóri Skipaútgerðar ríkisins og hann hefur ekki síst haft með höndum það nána samstarf sem verið hefur milli Samskipa hf. og Skipaútgerðar ríkisins. Það var þess vegna með ólíkindum og alls ekki hægt að ætlast til að ég gerði mér grein fyrir því á þessari stundu að engar formlegar viðræður höfðu farið fram milli undirbúningsnefndar að stofnun hlutafélags um strandferðir og Samskipa. Eftir að aðfinningar undirbúningsnefndarinnar komu fram hafði ég samband við forstjóra Skipaútgerðar ríkisins og frá hans hálfu var ekkert því til fyrirstöðu að sýna sveigjanleika frá sínu tilboði og bíða með það að ríkisstjórnin eða fulltrúar mínir og hann ræddu frekar um það tilboð sem lagt hafði verið fram í Esjuna. Þessar viðræður fóru síðan fram um helgina og þeim lauk með þeim hætti að Samskip kusu að standa við sitt tilboð í Esju og segja upp þeim samstarfssamningi sem þau höfðu haft við Skipaútgerð ríkisins en láta hann ekki ganga yfir til hugsanlegs nýs félags um strandsiglingar. Ég býst við að hv. þm. sé öllum ljóst að ógjörningur er að fjölga þeim skipum sem nú annast þjónustu með pakkaflutninga og annað slíkt um ströndina. En auðvitað liggur það í augum uppi að Eimskipafélag Íslands hefur fyrst og fremst þjónað þeim viðskiptum sem eru innan SÍF eða Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og með sama hætti hefur Skipaútgerð ríkisins eða Samskip þjónað hinum sem hafa verði viðskiptamenn þess sem einu sinni hét Sjávarútvegsdeild SÍS en ég man ekki í augnablikinu hvað heitir. 

Þannig að undirbúningsnefndin er hætt störfum?

Þannig að þetta liggur fyrir gagnvart Austurlandi og Austfjörðum. Ég vil líka undirstrika það sem ég sagði að þegar Samskip lögðu fram sitt tilboð lá það alveg ljóst fyrir að ef ekki yrði af kaupunum eða ekki næðist samningur um Esju mundu þeir leita út fyrir landsteinana eftir tilboði í skip þaðan. Ég held að það sé deginum ljósara hvernig þetta mál er vaxið. Meðan umræður og þingflokksfundir stóðu hér yfir í gær ræddu saman formaður stjórnarnefndar Ríkisskipa fyrir mína hönd og fulltrúar Samskipa um það hvort samningar tækjust um Esju. Þegar fundi hér lauk voru þeir samningar svo langt komnir að einungis voru eftir það sem heita tæknileg atriði og þeir samningar eru ekki undirskrifaðir en verið að athuga ýmis tæknileg atriði í því sambandi. Það er um þetta að segja. Fáránlegt, þegar hv. þm. Steingrímur Sigfússon er að dylgja með að ég hafi leynt einhverju í gær. Það er algjörlega út í bláinn, hrein ósannindi. Þvert á móti gerði ég rækilega grein fyrir því að viðræður væru milli Samskipa og stjórnarformanns Ríkisskipa um sölu á Esju. Síðast þegar ég hafði haft tal af þessum samninganefndarmönnum, sem var um hádegið, þá var ekki komin endanleg niðurstaða í þau mál heldur héldu viðræður áfram. Ég hygg á hinn bóginn að ljóst sé að það orðalag sem ég viðhafði í gær hafi gefið öllum alþingismönnum það fyllilega til kynna að ég átti von á því að samningar tækjust um Esjuna og er hægt að fara yfir það frá orði til orðs. Næst kem ég að því, og mér er sérstök ánægja að gera það vegna þess að hv. 4. þm. Norðurl. e. hóf þessa umræðu nú, að rifja upp það sem stendur í því fjárlagafrv. sem lagt var fram haustið 1990 um Skipaútgerð ríkisins. Þar stendur: ,,Framlag til Skipaútgerðarinnar er áætlað 134,4 millj. kr. samanborið við 169,4 millj. kr. í gildandi fjárlögum. Undanfarið hafa staðið yfir viðræður milli Skipaútgerðar ríkisins og annarra skipafélaga um vöruflutninga meðfram ströndum landsins. Þess er vænst að niðurstaða viðræðnanna leiði til hagræðingar og sparnaðar í vöruflutningum. Nánar er fjallað um fjárreiður Skipaútgerðar ríkisins í greinargerð um B-hluta fyrirtæki og sjóði.`` --- En þar segir m.a. um þetta atriði, hæstv. forseti: ,,Ekki er gert ráð fyrir breytingum í rekstri Skipaútgerðar ríkisins miðað við fjárlög 1990. Viðræður fyrirtækisins við önnur skipafélög um samvinnu á sviði strandflutninga hafa enn ekki skilað árangri en þeim mun verða haldið áfram. Framlag ríkissjóðs . . . `` o.s.frv. Síðan kemur það sama og stendur um A-hlutann. Stefna fyrrv. ríkisstjórnar, þegar hún var að marka sín síðustu fjárlög, var sú að taka upp viðræður við önnur skipafélög um samvinnu á sviði strandflutninga í því skyni að ná fram aukinni hagræðingu og draga úr kostnaði á þessu sviði. Sá hv. þm. sem hóf þessar utandagskrárumræður í gær, hv. 5. þm. Vestf., á sæti í stjórnarnefnd Ríkisskipa. Ég hef átt fundi í samgrn. með honum sem slíkum. Þegar ég kom að þeim málefnum stóðu sakir þannig að nauðsynlegt var að hlutast til um það að aukafjárveiting sem nemur 100 millj. kr. rynni til rekstrar Skipaútgerðar ríkisins á sl. ári þannig að þau framlög hækkuðu úr 134 millj. kr. í 234 millj. kr. Ég geri ráð fyrir því að þessi hv. þm. hafi verið settur í stjórnarnefndina af forvera mínum til þess að greiða fyrir og hafa forgöngu um að samningar gætu tekist við önnur skipafélög í því skyni að koma við hagræðingu í þessari þjónustu og draga úr kostnaði ríkissjóðs sem að mati fyrri ríkisstjórnar var allt of mikill. Ég veit ekki betur en fjárveitinganefnd hafi í sambandi við fjárlög 1991 sérstaklega tekið fram að Skipaútgerð ríkisins yrði að vera innan þess ramma sem fjárlög ákváðu. Það er eftirtektarvert að hvað sem þessum fjárlögum leið var Skipaútgerð ríkisins eftir sem áður rekin á þeim forsendum sem Alþingi hafði hafnað við gerð fjárlaga fyrir árið 1991. Þetta er auðvitað kjarni málsins. Svo geta þeir hv. stjórnarandstæðingar sem um mál þessi hafa fjallað velt því fyrir sér hver og einn hvernig á því hafi staðið að fjárlög fyrir síðasta ár voru svo ónákvæm sem raun ber vitni. Þó verður að viðurkennast að þetta var nokkru minna framlag en árið áður sem var náttúrlega himinhátt. Meðaltal framlaga til Skipaútgerðar ríkisins næstu 10 ár á undan var um 300 millj. kr. á ári á verðlagi sl. hausts og eru þó ekki öll kurl komin til grafar í þeim samanburði. Fyrsta spurning hv. 4. þm. Norðurl. e. var þessi: Var ráðherra kunnugt um það í gær að þá þegar væri frágengin eða verið að ganga frá sölu á eignum sem hann greindi ekki frá? Ég gat þess í gær að þessar umræður stæðu yfir. Ekki var búið að ganga frá kaupum. Hins vegar tókst að leysa flest eða öll ágreiningsefni nema þau sem tæknilegs eðlis voru og eftir því sem ég best veit er tæknilegri yfirferð og tæknilegum frágangi á kaupsamningi milli Samskipa og ríkisins um Esju ekki lokið. Frágangi á því er ekki lokið eftir því sem ég veit best. Þó kann að vera að einhverjum mínútum skakki í því efni. En það er ekki kjarni málsins, það er verið að ganga frá því nú. Hér stendur í öðru lagi: Er maður úti í bæ með umboð til að selja eignir ríkisins? Þegar hv. þm. spurði um þetta sat hæstv. fjmrh. í sínu sæti og hann mátti glöggt sjá það. Sá maður var ekki úti í bæ, sem hefur umboð til að selja eignir ríkissjóðs, það er á hendi hæstv. fjrmh. Hitt hefur ekki farið leynt að formaður stjórnarnefndar Ríkisskipa hefur haft með þau mál að gera sem ég hef verið að tala um. Ef hv. þm. átti við hann, þegar hann talaði um mann úti í bæ, er rétt að hann hefur fyrir mína hönd annast samningsgerð en umboðið til þess að samþykkja slíkt er auðvitað í höndum fagráðherra, fjmrh. og samgrh. Spurt er og því slegið föstu að engin niðurstaða sé fengin til að tryggja þjónustu vegna afskekktra byggðarlaga í landinu og því vill hv. þm. setja inn ákvæði í frv. um ríkisfjármál eða lánsfjárlög sem eigi að tryggja að þjónustu sé haldið uppi við afskekkt byggðarlög sem hv. þm. kaus að skilgreina þó ekki betur. Því liggur ekki alveg ljóst fyrir við hvaða byggðarlög hv. þm. átti. Hann ræddi það í gær að draga ætti úr þjónustu við Húsavík og kom ég því ekki heim og saman.

Ég sagði svæði frá Húsavík.

Svæði frá Húsavík er sennilega inni í því og ég kom því ekki heim og saman. Sennilega hefur hann langað til þess að gera þetta meira heldur en vert er og rétt er. Um þetta er það að segja að vitaskuld er hægt að halda uppi einhverju sem kallað er gott þjónustustig, hringinn í kringum landið með því að fjölga þeim skipum sem sigla hringinn í kringum landið. Við getum bætt þjónustustigið við landsbyggðina ef við bættum við einu til tveimur strandferðarskipum, gætum látið þau mætast t.d. við Langanes. Enginn vafi er á því að með slíkum hætti er hægt að bæta það sem kallað er þjónustustig. Spurningin er á hinn bóginn sú hvort ástæða sé til að ætla að verið sé að draga úr þeirri þjónustu við landsbyggðina sem telja verður viðunandi og sem telja verður nægilega. Við getum tekið sem dæmi: Ef Samskip taka upp þjónustu við Austfirði og Austurland eru þá t.d. þeir menn, eigum við að segja sumir þeirra sem tóku til máls í gær, hræddir um að draga muni úr þjónustu á Höfn í Hornafirði, Stöðvarfirði, Breiðdalsvík, Djúpavogi, Vopnafirði, Neskaupstað, Reyðarfirði, Eskifirði, Seyðisfirði? Á hvaða stöðum óttast þeir að dragi úr þjónustu? Við skulum rifja upp að það eru vikulega samgöngur á Austfjörðum til Seyðisfjarðar, Neskaupstaðar, Eskifjarðar, Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar með Eimskipafélagi Íslands. Reglulegar, vikulegar ferðir. Óttast einhverjir menn að Samskip muni ekki þjóna t.d. Höfn með viðlíka hætti og Samskip hafa með samningum við Ríkisskip ætlast til að þeirri byggð sé þjónað? Það væri fróðlegt að fá um þetta upplýsingar. Hvað er það þarna sem menn hafa í huga? Að sjálfsögðu er laukrétt að Langanes er sá partur á norðan- og austanverðu landinu sem er nokkurn veginn miðja vegu, ef farin er hringferðin. Því má búast við því að siglingar til Þórshafnar verði hálfsmánaðarlega.  Við skulum reyna að velta fyrir okkur þessum afskekktu byggðarlögum sem talað er um ef farið er vestur fyrir landið. Þá þurfum við ekki að hafa þungar áhyggjur af Snæfellsnesi. Stefnt er að því að auka samvinnu og samrekstur hafna á svokölluðum suðurfjörðum og eins og dæmið stendur nú er mjög brýnt að ljúka vegagerð upp á Hálfdán að austanverðu eða norðanverðu eftir því hvernig menn fara með áttir þar. Ég mun eiga viðræður við sveitarstjórnarmenn þar þegar tími og svigrúm gefst til. En ástæða er til að minna á að djúpbáturinn hefur haldið uppi ferðum til Bíldudals um skeið til þess að sækja rækju þangað. Síðan eru norðurfirðir en aðaláhyggjuefnið hefur verið Norðurfjörður. Auðvitað eru flutningar þangað nauðsynlegir en þeir eru á hinn bóginn ekki svo miklir í sniðum að ekki sé unnt að leysa það verkefni og hefur verið um það hugsað. Af öðrum afskekktum byggðarlögum --- nú veit ég ekki hvort Sauðárkrókur er kallaður afskekkt byggðarlag en á Norðurlandi vestra hafa umsvif Skipaútgerðarinnar fyrst og fremst snúist um Sauðárkrók. Það væri mjög fróðlegt, hæstv. forseti, ef hv. 14. þm. Reykv. mundi skýra fyrir þingmanni hvaða afskekkt byggðarlög hann hefur sérstaklega í huga þegar hann óttast að þjónustustigið lækki. Væri mér mikil þökk í því ef hv. þm. mundi gauka að mér svona tveimur eða þremur stöðum svo ég vissi hvar umhyggja hans lægi sérstaklega. Nú liggur það fyrir, hæstv. forseti, að viðræðum við Samskip verður haldið áfram eftir að samningar um Esjuna eru frá gengnir. Ég hef m.a. látið í ljósi óskir  Hv. 4. þm. Reykv. Eyjólfur Konráð Jónsson spurði hvort búið væri að skrifa undir. Ég tók fram áðan að það væri ekki búið.  Ég vil svo geta þess í sambandi við það sem hv. þm. spurði um varðandi sérstakt gjald til þess að standa undir hafnarframkvæmdum, sem nemur 120 millj. kr. eða svo, að unnið er að smíði reglugerðar í samræmi við þann lagatexta sem hér liggur fyrir þinginu þar sem skýrð verða framkvæmdaatriði og verður haft samband við Hafnamálasambandið um það.

Áður en andsvör hefjast vill forseti geta þess að fjórir hv. þm. hafa óskað eftir því að veita andsvör við ræðu hæstv. samgrh. Þar sem andsvör mega aðeins standa í 15 mínútur á forseti um tvo kosti að velja. Annaðhvort að skera niður tímann strax um helming hjá hverjum andsvaranda svo allir fái tækifæri til að veita andsvör sem óskað hafa eftir því eða að sá sem er síðastur á mælendaskránni í andsvörum komist ekki að. Forseti hefur ákveðið að andsvör hvers þingmanns megi aðeins standa í eina mínútu í stað tveggja til þess að reyna að koma öllum að.

Hæstv. forseti. Forseti hefði átt að vera svona nákvæmur áðan þegar hæstv. samgrh. var leyft að taka upp efnislega umræðu um mál sem ekki var á dagskrá. Ástæðan fyrir því að ég geri hér andsvar er þessi: Hér fór fram í gær samkvæmt þingskapalögum umræða í 30 mínútur sem hv. 5. þm. Vestf. opnaði um málefni Skipaútgerðar ríkisins. Spurningar hans voru mjög einfaldar: Hvort sú undirbúningsnefnd að stofnun hlutafélags sæti enn að störfum og hvernig samningar stæðu. Ráðherra svaraði engu en við vorum ekki fyrr komin heim í gær, hv. þingmenn, en fjölmiðlar sögðu okkur það í fréttum að verið væri að ganga frá samningum við Samskip. Þetta heitir, frú forseti, og er mjög alvarlegt mál, að ráðherra segi hv. þjóðþinginu ósatt. Í Danmörku standa yfir málaferli fyrir þá sök eina að fyrrv. ráðherra sagði þjóðþinginu ósatt. Síðan vogar hæstv. samgrh. sér að segja það hér að hann hafi sagt að samningar stæðu yfir. En hann sagði ekki að það stæði yfir fundur þar sem verið væri að ganga frá kaupum. Ég vil heyra, hæstv. forseti, álit forseta á fullyrðingum sem þessum. Hér situr formaður undirbúningsnefndarinnar, hv. 4. þm. Reykv. Hann kallaði fram í þegar hæstv. samgrh. var að tala áðan og spurði eins og sá hv. þm. sem hér stendur: Er nefndin aflögð og er verið að ganga frá samningum? Hann veit það ekki heldur. Ég vil, frú forseti, leggja á það mikla áherslu að hér verði ekki það fordæmi skapað að hæstv. ráðherra líðist að segja þjóðþinginu ósatt. Það er ábyrgð hæstvirtra forseta þessa þings að svo verði ekki og það mál mun að sjálfsögðu sótt lengra ef ekki verður hér úr forsetastóli felldur um það úrskurður. Sagði hæstv. ráðherra þjóðþinginu satt eða ósatt?

Áður en hæstv. samgrh. veitir svar við andsvari vill forseti benda á að það hefur margsinnis verið kallað eftir viðbrögðum hæstv. samgrh., efnislega, um það sem hann var að fjalla um í ræðu sinni. Þess vegna gat forseti ekki gert athugasemdir við ræðu hans með tilliti til þess að þetta er það sem þingmenn hafa viljað fá svör við og sem reyndar kom fram í andsvari hv. þm. nú.

Frú forseti. Ég spurði: Sagði ráðherrann satt eða ósatt í gær? Já eða nei.

Það er ekki forseta að meta slíkt, það verður að koma fram annars staðar.

Hæstv. forseti. Fyrst segir hv. þm. Guðrún Helgadóttir og hneykslast á því að hér sé hæstv. ráðherra heimilt að taka upp umræðu sem alls ekki er á dagskrá. Það var hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., sem talaði á undan mér og lagði fram ákveðnar spurningar fyrir mig og ég gat ekki svarað þeim svo vel væri á þeim stutta tíma, tveimur mínútum, sem andsvar tekur til, enda hafði hann gagnrýnt mig í gær fyrir það að ég kæmi ekki nægilegum skýringum að. Ég var að svara hv. þm., flokksbróður hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur, og veit ég ekki hvort hún var frekar að finna að þingmanninum með sínum athugasemdum eða ráðherra fyrir að taka mark á spurningunum. Hitt atriðið liggur ljóst fyrir. Ég rakti í gær að viðræður stæðu yfir við Samskip um tilboð þeirra í Esjuna og það var meginefni máls míns í gær. Ég sagði því síður en svo ósatt, ég sagði nákvæmlega frá því hvernig málin stóðu.

Hæstv. forseti. Ég var ekki með neinar dylgjur í garð hæstv. samgrh. hér, ekki nema það séu orðnar dylgjur að bera fram við hæstv. ráðherra tvær spurningar. Ég segi að málstaður hæstv. ráðherra sé ekki góður ef einfaldar spurningar um athafnir hans eru orðnar dylgjur. Í öðru lagi er það rétt hjá hæstv. samgrh. að ég beitti mér fyrir og var með í gangi allan tímann, sem ég var samgrh., aðgerðir til þess að reyna að endurskipuleggja og hagræða strandsiglingum. M.a. þvingaði ég nánast önnur skipafélög í landinu saman til viðræðna, liggur mér við að segja, og þær komust það langt að undirritaður var viljasamningur, viljayfirlýsing, ,,letter of intent``, eins og stundum er sagt, um samsiglingakerfi á ströndinni, sem hefði verið stórkostlegt hagræðingaratriði fyrir alla málsaðila, öll skipafélögin og ríkissjóð og Ríkisskip auðvitað sérstaklega. Því miður slitnaði upp úr þeim viðræðum þegar Eimskipafélag Íslands, öllum að óvörum, keypti nýtt skip og setti í siglingar á ströndinni. Þar með döguðu þær uppi. En útgangspunktur þessara viðræðna var allan tímann, hæstv. samgrh.: Ekki lakari þjónusta á ströndinni á viðráðanlegu verði. Herra forseti. Ég skal nú ljúka máli mínu, það er hvort sem er ekki tími til að ræða þetta til þrautar hér. En eitt ætla ég að segja við hæstv. samgrh., ef hann hefur ekki skilið það: Lakari þjónusta á ströndinni liggur ekki síst í því að þær innbyrðis samgöngur milli landshlutanna, sem samfellt þjónustukerfi Ríkisskipa hringinn í kringum landið hefur boðið upp á, verða úr sögunni eins og nú horfir. Það er löng leið frá Húsavík hringinn í kringum landið til Raufarhafnar t.d. ef sú á að verða þjónustan. Þetta virðist hæstv. ráðherra ekki hafa skilið miðað við málflutning hans áður.

Hæstv. forseti. Í áætlun Eimskipafélags Íslands er gert ráð fyrir vikulegum siglingum frá Eyjafirði til Austurlands. Ég tek undir áhyggjur hv. þm. yfir því sambandsleysi sem verið hefur milli Norðausturlands og Austurlands. Það vekur athygli í ljósi þess sem hv. þm. sagði að í þeirri vegáætlun, sem hann lagði fram á síðasta þingi, var gert ráð fyrir því að láta sómasamlegan veg milli þessara landsfjórðunga bíða næstu aldar.

Hæstv. forseti. Það verður greinilega gaman þegar við förum að ræða samgöngumálin í víðara samhengi við hæstv. samgrh. síðar í vetur. En ég held að hæstv. ráðherra ætti að bíða með stór orð og miklar yfirlýsingar og skot í annarra garð. Staða hans er ekki það beysin um þessar mundir eða frammistaða í þessu máli. Af því að hann var að vitna í það hvernig að þessu máli var unnið á árunum 1990 og 1991 mætti það verða hæstv. samgrh. fordæmi að þrátt fyrir þær viðræður, sem þá voru í gangi og skiluðu m.a. þeirri viljaniðurstöðu sem ég greindi frá, voru, til þess að tryggja að í öllu falli yrði unnt að halda uppi óbreyttri þjónustu, lagðir fram í fjárlögum umtalsverðir fjármunir til rekstrar Skipaútgerðar ríkisins, þrátt fyrir það að menn teldu þá ástæðu til að ætla að þeir væru nánast með í höndunum niðurstöður um umtalsverðan sparnað og endurskipulagningu í þessum málum. Hæstv. núv. samgrh. lætur loka fjárlögunum án þess að hafa eina einustu krónu í rekstrarstyrk til Ríkisskipa, með gjörsamlega allt upp í loft í þessu máli.

Hæstv. forseti. Þessi umræða og þetta mál í heild sinni er orðið heldur dapurlegt. Ég get satt að segja naumast tekið þátt í umræðum við hæstv. ráðherra um þetta mál. Mér ofbýður. Ég hef látið dreifa skjölum, sem skýra þessi mál, til allra hv. alþm. og vona að þeir kynni sér þau vel og mega gjarnan láta þau ganga áfram sem víðast. Þar er sagan rakin, aðeins nokkur partur af henni, en þetta á allt eftir að skýrast og Alþingi á að sjálfsögðu eftir að taka ákvörðun um þetta fyrirtæki sem þjóðin öll á. Það gerir enginn annar. Að vísu er til stjórnarnefnd, þriggja manna nefnd, sem skipuð er af ráðherra. Hann vildi ekki greina okkur frá því hver væri þriðji maðurinn. Það er Kristinn H. Gunnarsson, félagi okkar, Geir Gunnarsson, sá ágætismaður sem ég hef rætt við og veit ekkert um hvað ráðherra hefur verið að bauka, og svo er það sá sem ekki má nefna, Benedikt Jóhannesson. Hann hefur verið í samstarfi og samvinnu við ráðherrann veit ég. En ég held að fæst orð séu best á þessu stigi. Alþingi tekur þetta mál til afgreiðslu.

Hæstv. forseti. Mér komu á óvart ummæli hv. þm. Í fyrsta lagi hef ég skýrt mjög greinilega frá því að Benedikt Jóhannesson er formaður stjórnarnefndar. Hins vegar skil ég ekki hvað hann átti við með því að Geir Gunnarsson vissi ekkert hvað verið væri að bauka, eins og voru hin smekkvísu orð þingmannsins. Hann var að gefa í skyn hluti sem ég mun að sjálfsögðu ræða við hann og spyrja við hvað hv. þm. eigi.

Hæstv. forseti. Geir Gunnarsson, sem við mörg þekkjum af góðu einu, sagði mér að hann vissi ekkert um þetta bréf og hefði ekki fengið það í hendur. Hann hafði ekki hugmynd um hvað þar var að gerast. Ég veit að allir þeir sem þekkja Geir Gunnarsson eru sammála mér um það að grandvarari maður finnst varla og hann segir ekki ósatt. Ég er kannski ekkert voðalega grandvar en ég er ekki þekktur fyrir að segja ósatt og ég stend við allt sem ég hef sagt.

Hæstv. forseti. Það er nauðsynlegt að það komi fram að ég átti fund með stjórnarnefnd og við Geir Gunnarsson höfum talað um stöðu Skipaútgerðar ríkisins. Nauðsynlegt er að það komi líka fram að formaður stjórnarnefndar hefur átt fund með Geir Gunnarssyni og talað við hann utan fundar. Af því samhengi sem ég hlustaði á í ræðu hv. þm. geri ég mér ekki grein fyrir að hverju hann var að ýja en ég mun að sjálfsögðu hafa samband við Geir Gunnarsson og spyrja hann um það hvort hann telji að hann hafi verið leyndur upplýsingum eða ekki verið látinn fylgjast nægilega vel með gangi þessa máls.

Virðulegi forseti. Það virðist þurfa tvær atrennur að hæstv. samgrh. til að fá hann til að svara einföldum spurningum. Þegar það tekst grípur forseti til þess ráðs að takmarka tíma ræðumanna. Sérstaklega þar sem hæstv. samgrh. vék að öðrum málum í leiðinni, sem er óhjávæmilegt að menn svari, en hins vegar er ekki tími til þess. Ég mun svara þeim athugasemdum sem frá honum komu varðandi fjárhag Ríkisskipa og hallarekstur á undanförnum árum. Ég vil þó segja stuttlega frá því að á síðasta ári var gerður upp ákveðinn fortíðarvandi frá forvera hans Matthíasi Á. Mathiesen, sem tókst næstum því það sem núv. samgrh. hefur tekist, að ganga að fyrirtækinu dauðu. Ég verð að segja að það kom mér ekki á óvart að hv. 4. þm. Reykv. léti þau orð falla að honum ofbyði. Mér hefur ofboðið margt á síðustu vikum og mánuðum í þessu máli en er orðinn það sjóaður að það síðasta ofbýður mér ekki. Ég vil aðeins segja að hæstv. samgrh. hefur ekki verið mjög mikið á sannleikans vegum í þessu máli.

Hæstv. forseti. Það kom mér nokkuð á óvart vegna þess hversu hæstv. samgrh. fór nákvæmlega út í þjónustuna sem yrði við Austfirði að Norðurland eystra var ekki mikið nefnt í þeirri umræðu nema núna í andsvörum er það kom fram að Eimskip mundi sjá um þjónustu milli Akureyrar og Austfjarða. Nú hefur okkur þingmönnum Norðurl. e. borist bréf frá heildsölum á Akureyri þar sem þeir lýsa áhyggjum sínum út af samgöngum milli Akureyrar og Austfjarða vegna mikilvægra viðskipta sem þar fara á milli. Þeir nefna einnig í sínu bréfi að mokstur yfir Mývatnsöræfi og Möðrudalsöræfi væri ein leið sem væri áhugaverð og óska eftir því að þingmenn kjördæmisins beiti sér fyrir því að þessi leið verði mokuð reglulega og henni haldið opinni yfir veturinn. Er það kannski ástæða þess hversu lítið hæstv. samgrh. fjallaði um þetta mál í sinni löngu ræðu áðan að hann muni beita sér fyrir því að mokstur verði hafinn á þessari leið?

Hæstv. forseti. Á þessari stundu liggur ekki fyrir endurskoðuð áætlun Samskipa eins og hv. þm. ætti að vera ljóst. Samskip stefna að því að auka umsvif sín með ströndinni eins og ljóst er af fréttum af síðustu atburðum. Auðvitað er ekki hægt að fullyrða um það á þessari stundu hvernig sú áætlun verður og ekki hef ég rætt það sérstaklega við forstjóra Samskipa. Það er a.m.k. fullsnemmt að vera með stórar yfirlýsingar um þau efni. Það lá fyrir að þessi breyting mundi hafa áhrif milli Norðurlands og Austurlands eins og ég hef margvakið athygli á. Það var að frumkvæði mínu sem boðað var til fundar með heildsölum sl. laugardag á Akureyri til þess að ræða þessi mál en ég komst þangað ekki vegna þess að samgönguráðherra Litáens var staddur hér á landi og kom hingað mjög skyndilega. Það hefur verið rætt um það bæði fyrir þennan fund og síðar hvort hægt sé að auka snjómokstur á veginum milli Norður- og Austurlands. Veðrátta hefur verið þannig að undanförnu að það hafa ekki skapast vandræði en þessi mál eru í athugun.

Að gefnu tilefni vill forseti ítreka að hann takmarkaði ræðutíma hv. þm. til að reyna að veita öllum tækifæri innan ramma þingskapa að komast að í þessum andsvörum sem mega aðeins standa í 15 mínútur.

Virðulegi forseti. Tilefni þess að ég kveð mér hér hljóðs eru þau ummæli forseta sem fram komu í tilefni af ræðu sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir flutti hér sem andsvar við ræðu hæstv. samgrh. Í ræðu sinni vakti hv. þm. Guðrún Helgadóttir athygli á því að þegar þingmenn gengu hér af fundi í gær heyrðu þeir nokkrum mínútum seinna fréttamann Ríkisútvarpsins skýra frá því að þegar hefði verið gerður samningur milli samgrn. og Samskipa um leigu á einu skipi Skipaútgerðar ríkisins. Ef þessi frétt er rétt þá er alveg augljóst að hæstv. samgrh., svo að notað sé kurteislegt orðalag, hefur leynt Alþingi í umræðum í gær þeirri staðreynd að samningur hefði verið gerður, gengið svo langt að tala gegn betri vitund hér í þingsalnum og gefa þinginu ósanna lýsingu á því hvernig málið stóð eða þá að embættismenn hæstv. samgrh. hafa gert samning um leigu á ríkiseign án þess að ráðherrann hafi vitað eða samþykkt það.  Hver er æðsti trúnaðarmaður þingræðisins? Það er hæstv. forseti. Hann er kjörinn hér til að vera æðsti trúnaðarmaður þingræðisins. Þetta er ekki flokkspólitískt karp, hæstv. forseti og hæstv. samgrh. Þetta er spurning um gildi grundvallarreglu þingræðisins sem okkur ber öllum að halda í heiðri hvar í flokki sem við stöndum. Þess vegna er óhjákvæmilegt að fá upplýst hvort frétt Ríkisútvarpsins, flutt kl. rúmlega 7 í gærkvöldi, hafi verið rétt því að ef hún reynist hafa verið rétt þá er það alveg augljóst að hæstv. samgrh. hefur ekki greint þinginu rétt frá, leynt þingið veigamiklum þætti þessa máls eða þá, sem ég trúi ekki af kynnum mínum af ráðuneytunum, að embættismenn í samgrn. hafi tekið þessa ákvörðun án þess að ráðherrann hafi verið búinn að heimila þeim það. Þess vegna er það óhjákvæmilegt, virðulegi forseti, að fram fari könnun á því sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir spurði hér um. Var frétt Ríkisútvarpsins rétt? Ef hún reynist vera rétt þá er forseta Alþingis og þinginu öllu mikill vandi á höndum því að þá stöndum við frammi fyrir því að hæstv. samgrh. hefur komið þannig fram við þingið að það er brot á þeirri grundvallarreglu þingræðisins sem ég lýsti hér áðan.

Hæstv. forseti. Þetta var nú raunar ekki um gæslu þingskapa, hv. þm. talaði efnislega um þau atriði sem áður hafa verið hér til umfjöllunar í salnum og kom ræða hans auðvitað þingsköpum ekkert við. Í fyrsta lagi skýrði ég frá því áðan að samningur milli Samskipa og ríkisins væri til tæknilegrar yfirferðar í fjmrn. Það stóð svo á þegar ég fór hingað inn í salinn. Hvort þeirri tæknilegu yfirferð er lokið er mér ókunnugt. Samningurinn er óundirskrifaður. Ég skýrði einnig frá því að eftir hádegi í gær þegar ég hafði síðast samband við samninganefndarmenn um Esju, þá var verið að fara yfir ýmis atriði og mátti búast við því að þeirri samningsgerð lyki að öðru leyti. Hér hef ég fengið í hendur fyrri ræðu mína frá í gær. Þar er minnst á að Samskip hafi óskað eftir að ná samningum um rekstur Esju, að öðrum kosti muni þau leita út fyrir landsteinana að skipi til að annast þessa þjónustu. Þegar þar var komið sögu var tíma mínum lokið. Síðan gerði ég nánari grein fyrir þessu í seinni ræðu minni og þar vakti ég m.a. athygli á því að viðbrögð alþingismanna og Alþingis gætu kannski orðið til að spilla fyrir þeim samningum sem nú væri unnið að milli ríkisstjórnarinnar og Samskipa um Esju. Það er svo fjarri öllu lagi að ég hafi ekki greint frá tilboði Samskipa og að umræður stæðu um þau. Það er svo fjarri öllu lagi sem það getur verið. Ég greindi frá þessum viðræðum. Ég geri ráð fyrir því, eins og andrúmsloftið er hér, að nægilegt svigrúm gefist til þess ef ég tek aftur til máls undir þessum undarlega lið að gæta þingskapa þá verði búið að vélrita síðari ræðu mína þannig að ég geti farið aftur með hana og þá mun það koma glöggt fram hvort ég hafi skýrt frá því sem um er talað. Þetta er nú svo einfalt mál. Það er verið að vélrita ræðuna og þar mun það koma glögglega fram. Ég sé svo, hæstv. forseti, ekki ástæðu til að hafa um þetta miklu fleiri orð en var að velta því fyrir mér undir ræðu hv. síðasta ræðumanns hvenær á ráðherraferli hans hann hefði orðið að segja af sér ef hann gerði sömu kröfu til sjálfs sín og annarra, að menn megi ekki fara með ósatt orð í þingsölum. --- Fundarhlé.

Hæstv. forseti. Má ég biðja hæstv. forseta að biðja hæstv. samgrh. að ganga í salinn.

Ef hv. þm. ætlar að tala um gæslu þingskapa, þá . . .

Ég óska eftir að hæstv. samgrh. verði viðstaddur og hann er í húsinu. Hæstv. forseti. Umræða sú sem ég gerði að umræðuefni áðan stóð í gær á tímanum frá kl. 6 til kl. að verða 7. Ég man ekki nákvæmlega hvenær henni lauk en klukkan var áreiðanlega orðin töluvert yfir hálfsjö. Klukkan 7 birtist eftirfarandi frétt í Ríkisútvarpinu sem ég ætla að lesa hér, með leyfi hæstv. forseta. Hún hljóðaði svo: ,,Samskip hf. hafa gert kaupsamning um strandferðaskipið Esju. Ómar Jóhannsson, framkvæmdastjóri Samskipa, staðfesti skömmu fyrir fréttir að öll meginatriði varðandi kaupin væru í höfn. Hann sagði að reyndar væru örfá smáatriði ófrágengin en þau ættu ekki að geta sett strik í reikninginn. Samskip taka við Esjunni þann 1. febr. Verðið fæst ekki uppgefið að svo stöddu. Samskip skuldbinda sig til að ráða úr hópi starfsmanna Ríkisskipa sem nemur einni áhöfn á Esju. Þá eru forráðamenn Samskipa og samgrn. byrjaðir að ræða kaup skipafélagsins á ýmsu öðru, svo sem lyfturum og gámum. Ómar Jóhannsson sagði að strandferðaskipið Hekla hafi verið nefnt í þessu sambandi en ekki þriðja skip Ríkisskipa, Askja.`` Þannig hljóðaði þessi frétt, frú forseti, og henni hefur ekki verið hnekkt. Ég hlýt því að óska eftir því við hæstv. forseta að þingmenn fái úr því skorið hvort forsætisnefnd þingsins líti svo á að hæstv. ráðherra hafi gefið réttar upplýsingar hér á þingfundi í gær. Það getur ekki verið að hæstv. samgrh. hafi verið ókunnugt um að þessi fundur stæði yfir og samningar væru svo langt komnir sem hér segir. Ég ætla ekki að endurtaka það sem hv. 8. þm. Reykn. sagði hér áðan um eðli þingræðis. En það gefur auga leið að það er óþolandi að hv. þm. geti ekki treyst hæstv. ráðherrum, þ.e. þeim sem fara með framkvæmdarvald fyrir hönd hins háa Alþingis. Þá er þetta þjóðþing okkar komið á sama stig og slíkar samkundur í bananalýðveldum svokölluðum um víða veröld. Ábyrgð forsætisnefndar þingsins sem, eins og hv. 8. þm. Reykn. sagði hér áðan, er útvörður þingræðisins og ber ábyrgð á að þetta þing sé rekið á þeim forsendum sem íslenska þjóðin hefur gert ráð fyrir frá órofa tíð er því mikil og það er krafa mín úr þessum ræðustól að þingmenn fái greinargerð um þetta mál. Ég býst við að ýmsir hv. þm. hér hafi fylgst með mjög umfangsmiklu máli sem lengi er búið að vera fyrir alls kyns rannsóknarnefndum í Danmörku, svokölluðu Tamílamáli. Þar var talið að dómsmálaráðherra Danmerkur hefði orðið á við afgreiðslu í flóttamannamálum. Fyrrverandi ráðherra gerðist síðan þingforseti og hefur auðvitað dregist inn í þetta mál en hann hefur dregist þar inn af tvennum sökum. Í fyrsta lagi fyrir að hafa ekki farið að lögum sem ráðherra en í öðru lagi að hafa leynt þingið og aðstoðað fleiri núv. ráðherra við að leyna þingið staðreyndum. Og þar í landi er þetta tekið svo alvarlega að skipuð var sérstök rannsóknarnefnd í málinu sem nú mun vera um það bil að ljúka störfum. Ég vil því enn á ný reyna að útskýra þetta mál og krefjast þess af hæstv. forseta að menn taki það alvarlega ef hæstv. ráðherra, hver sem hann nú er, og ég tek það fram að hér er ekki um flokkapólitík að ræða heldur sjálfan grundvöll þingræðisins, hefur sagt svo ósatt sem þessi frétt sem ég hef nú lesið ber allt vitni. Þá hljótum við að eiga rétt á því að fá að vita, hvort þingið sættir sig við þessi samskipti þings og ráðherra eða ekki.

Virðulegi forseti. Hér hefur sama málið verið rætt tvo daga í röð og í bæði skiptin hefur það komið fram af hálfu fleiri en eins ræðumanns að tími var of knappur til að gera því einhver tæmandi skil. Það er því ljóst, virðulegi forseti, að það er nauðsynlegt að ræða þessi mál og gefa sér rýmri tíma til þess en við höfum hér í dag og höfðum í gær. Ég vil ítreka þá ósk, sem ég bar fram í gær, um að þetta mál yrði rætt frekar á næstu dögum og ég fer formlega fram á það við hæstv. forseta að hann athugi hvort ekki væri hægt að ræða þetta mál nk. mánudag og gefa mönnum nokkuð rúman tíma til umræðna. A.m.k. finnst mér sjálfum ég þurfa að verja hendur mínar sem stjórnarnefndarmaður í Skipaútgerð ríkisins þar sem hæstv. ráðherra hefur í tvígang vegið að mínum störfum þar. Ég vil þó aðeins segja um það sem fram kom í máli hæstv. samgrh. undir liðnum gæsla þingskapa hér áðan að það kemur mér á óvart að heyra að samningur sé til milli Samskipa og Ríkisskipa í samgrn. Það var fundur í stjórn Skipaútgerðarinnar í morgun og sá samningur var ekki sýndur þar en einungis greint frá því að samningar milli samgrn. og Samskipa lægju fyrir þótt ekki væru þeir undirritaðir. Ég vil leggja á það áherslu hvað varðar stjórnarnefndina að viðræður við undirbúningsnefndina voru teknar upp að höfðu samráði við nefndina og þá gaf hæstv. ráðherra út yfirlýsingar um það að ekki yrði rætt við aðra aðila á meðan og hét því m.a. á fundi með starfsmönnum. Hann hefur hins vegar kosið að ganga á bak þeirra fyrirheita sem hann gaf, bæði skriflega og munnlega, og tók upp viðræður við Samskip áður en sá lágmarksfrestur var liðinn sem tilskilinn var. Ég tel nauðsynlegt, virðulegi forseti, að m.a. gera grein fyrir því. Þá vil ég líka bera það til baka sem fram kom í máli hæstv. ráðherra hér áðan undir sama dagskrárlið, gæslu þingskapa, að ef ekki hefði verið samið við Samskip hf. strax mundu þeir fara og festa kaup á skipi erlendis. Eftir því sem ég best veit munu ekki vera til sölu nein skip erlendis sem henta strandsiglingum á Íslandi þannig að ég sé ekki að þeim verði neitt ágengt á því sviði og ég hygg að Samskipum hf. sé það fullljóst. Ég vil upplýsa það sem kom fram á fundi stjórnarnefndar 7. jan. sl. Þar var lagt fram minnisblað sem greindi frá því að Samskip hf. hefðu gert tilboð í eitt skipa félagsins í því skyni að tryggja hagsmuni sína ef viðræður við undirbúningsnefndina rynnu út í sandinn og yrðu árangurslausar. Þetta minnisblað var lagt fram því til staðfestingar eftir samtal forstjóra fyrirtækisins við forstjóra Samskipa hf. Hæstv. ráðherra heldur því fram að þær upplýsingar sem ég hef séu rangar því annars hefði orðið hætta á því að Skipaútgerðin eða ríkið missti af væntanlegri leigu á skipinu. Hér kemur þvert á móti fram að Samskip hf. mundu sætta sig við að bíða eftir viðræðum ef viðræður við undirbúningsnefndina bæru engan árangur. Upplýsingum sem stjórnarnefndin fékk ber því ekki saman við þær sem ráðherra hélt fram áðan.

Forseti mun leita leiða til þess að þingmenn fái tækifæri til að ræða þetta mál undir öðrum dagskrárlið en um gæslu þingskapa og vill þess vegna taka undir þá beiðni hv. 5. þm. Vestf. sem kom hér fram. Forseta finnst það jafnvel vera leið til þess að koma í veg fyrir að þingmenn þurfi að nýta sér þennan rétt til að ræða um gæslu þingskapa en tala svo efnislega um mál.

Hæstv. forseti. Höfuðádeiluefni hv. þingmanna er að ég hafi haldið því leyndu í gær að viðræður stæðu milli ríkisstjórnarinnar og Samskipa um kaup á eignum Skipaútgerðar ríkisins. Af þeim ástæðum er óhjákvæmilegt að ég lesi orðrétt stuttan kafla úr ræðunni sem ég flutti í gær. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við erum því að tala um að íslenskt skipafélag, sem nýtur trausts með ströndinni, taki yfir þá þjónustu sem Skipaútgerð ríkisins hefur gegnt. Jafnframt liggur það fyrir að þetta skipafélag mun láta starfsmenn Skipaútgerðar ríkisins sitja fyrir.`` Enn fremur segir: ,, . . . að það skipafélag sem ríkisstjórnin á nú í viðræðum við hafi ekki staðið sig gagnvart þeim einstaklingum og þeim stöðum sem Samskip hafa þjónað í gegnum árin og áratugina.`` Ljóst er að hér er talað um þjónustu Skipaútgerðar ríkisins og jafnframt er tekið fram að viðræður standi yfir milli fulltrúa ríkisstjórnarinnar og Samskipa og að tilboð hefði borist í tiltekið skip. Einnig kom fram að ég taldi óhjákvæmilegt að viðræður um það yrðu hafnar. Það er rangt, og ég hef margleiðrétt það, að ég hafi tekið upp viðræður við Samskip í síðustu viku. Ég hef margsagt að Samskip hafi lagt fram tilboð í Esjuna og einnig tekið fram að þegar Samskip lögðu fram það tilboð, vegna þess að þau töldu óhjákvæmilegt vegna hagsmuna og viðskiptavina sinna að hefja áætlunarferðir fyrir Austfjörðum um næstu mánaðamót, höfðu ekki verið teknar upp formlegar viðræður milli undirbúningsnefndar að stofnun hlutafélags um strandferðir og Samskipa. Þannig að það liggur alveg ljóst fyrir að skýrt var frá því í gær að viðræður stæðu yfir um að tiltekið skipafélag yfirtæki þá þjónustu sem Skipaútgerð ríkisins hefur gegnt. Skýrara getur það ekki verið. Jafnframt er ljóst og ég hef margtekið fram að á þeim tíma sem ég var í þinginu stóðu yfir viðræður milli Samskipa og fulltrúa ríkisstjórnarinnar. Hitt er auðvitað algjörlega út í bláinn og sýnir til hvers leikurinn er gerður, ekki til að þjóna sannleikanum, að halda því fram að þegar viðræður standa á milli ríkisstjórnar og einstakra aðila úti í bæ og eru á viðkvæmu stigi að undir slíkum kringumstæðum eigi ráðherra að greina nákvæmlega frá efnisatriðum slíkra viðræðna. Sá háttur hefur ekki tíðkast hér. Málið liggur þess vegna alveg ljóst fyrir. En ég tek undir það sem hæstv. forseti sagði, það er sjálfsagt að gera Alþingi grein fyrir gangi viðræðnanna og hver staðan verður á einstökum stöðum þegar viðræðum við Samskip er lokið og málin liggja skýrt fyrir. Það er meira en guðvelkomið. Ég tala nú ekki um hvort mér sé ekki ljúft að eiga orðastað við hv. 8. þm. Reykn. ekki síst, fram eftir nóttu. Mér er það mjög ljúft og þó af öðru tilefni væri.

Forseti vill beina því til hv. þingmanna að taka það til greina sem forseti hefur þegar sagt og er tilbúinn að beita sér fyrir því að hv. þingmenn fái tækifæri til þess að ræða þetta mál undir öðrum dagskrárlið en um gæslu þingskapa. Ef hv. þingmenn ætla að halda áfram að tala um gæslu þingskapa væntir forseti þess að þetta mál verði ekki til umræðu, heldur gæsla þingskapa.

Virðulegi forseti. Ég hef fulla samúð með því að forseti hafi vilja til þess að greiða úr þeirri flækju sem hæstv. samgrh. hefur skapað og skal styðja forsetann í þeirri viðleitni. En hins vegar er nauðsynlegt að forseti lýsi því yfir áður en þessu lýkur hér á næstu mínútum, hvort hann hafi sama skilning á því og hæstv. samgrh. var að lýsa hér. Því hæstv. samgrh. lýsti því að hann væri fyrst tilbúinn í þá umræðu í þinginu sem forseti var að tala um þegar hann hefði lokið málinu. Það er ekki það sem verið er að tala um, virðulegi forseti, það er verið að tala um umræður sem m.a. snúast um það að hæstv. samgrh. leyndi þingið í gær staðreyndum málsins og hefur staðfest það hér í þessum umræðum. Málið snerist ekki um það hvort hæstv. samgrh. hefði greint þinginu frá því að viðræður stæðu yfir við Samskip. Þær snúast um það hvort hæstv. samgrh. hafi veitt embættismönnum samgrn. heimild til þess að ljúka efnislegum þætti viðræðnanna áður en hann kom á fund þingsins í gær og nú hefur hann staðfest að hafa gert það. Því hann upplýsir í þessari umræðu um gæslu þingskapa að það eina sem sé eftir sé tæknilegur frágangur fjmrn. á samningnum, svo notuð séu lýsingarorð hæstv. ráðherra. Fjmrn. tekur ekki við samningum til tæknilegs lokafrágangs fyrr en viðkomandi fagráðuneyti er búið að ljúka efnisumfjöllun um málið. Þess vegna er ljóst að samgrn. lauk efnisgerð samningsins í gær en fól síðan þeim sérfræðingum í frágangi samninga hvað tæknileg atriði snertir í fjmrn. að útbúa efnisatriði í lögtækt form. Það er staðreynd málsins, að samgrh. leyndi þingið því í gær að hann hefði gefið umboð til þess að ljúka efnisþætti málsins, þ.e. að semja um leiguna á skipinu. Virðulegi forseti, þennan þátt er nauðsynlegt að ræða í þinginu sérstaklega í ljósi þess að sami hæstv. ráðherra ætlar að halda áfram að meðhöndla málið með sama hætti. Frétt Ríkisútvarpsins í gær sem hér hefur verið lesin hefur þar að auki verið staðfest af samgrh. á þann hátt að hann hefur ekki treyst sér til að mótmæla einu einasta orði hennar. Frétt þar sem Ómar Jóhannsson, forstjóri Samskipa, er tilgreindur sem heimildarmaður og lýsir því að samningum hafi verið lokið fyrir kvöldmatarleytið í gær, hvað öll meginefnisatriðin snertir. Þess vegna er alveg ljóst að . . .

Það er samkomulag.

Samningum stendur hér og hefur ekki verið mótmælt, hv. þm. Egill Jónsson, þó ég skilji vel að þingmaðurinn reyni að aðstoða ráðherrann í því öngþveiti sem hann er kominn í. Öngþveiti sem felst í því að upplýst hefur verið í dag að hæstv. samgrh. leyndi þingið í gær kjarna málsins. Umræðan í gær fór fram á fölskum forsendum af því hæstv. samgrh. sagði ekki satt. Virðulegi forseti, þess vegna óskum við eftir tíma í þinginu fyrir helgi, t.d. á morgun, til þess að efnisleg umræða um þetta mál geti farið fram. Vegna þess að þingið getur ekki tekið áhættu af því að ráðherra sem þannig hefur hagað sér í máli fari áfram með það án þess að þingið geti rætt það. Ég legg þess vegna fram þá formlegu ósk, virðulegi forseti, að á morgun gefist tími til þess að ræða þetta mál með eðlilegum hætti í þinginu. Skal þá lokið athugasemdum mínum undir þessum dagskrárlið í trausti þess að forseti muni skapa tíma í þinginu á morgun til þess að ræða það með eðlilegum hætti.

Virðulegi forseti. Það var haft við orð úti í salnum áðan að bandormurinn væri lagstur í siglingar. Það má til sanns vegar færa. Langar umræður hafa orðið um samgöngur og ummæli ráðherra, sem reyndar voru ekki á dagskrá og hafa oft verið gerðar athugasemdir við það að menn færu út fyrir umræðuefnið. Ekki er laust við að svo hafi verið. Síðast í gær kvartaði fjmrh. undan því að alltaf væri verið að halda sömu ræðurnar og menn færu út um víðan völl, en það hefur áreiðanlega oft verið minni ástæða til þess að gera athugasemdir en nú. Virðulegi forseti, nú er til umræðu frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum, hinn svokallaði bandormur. Ég stóð í þessum ræðustóli um miðja nótt rétt fyrir jól þegar fram fór fyrri hluti þessarar 2. umr. en síðan þá hafa mikil tíðindi og vond gerst sem varða þetta frv. þannig að fyllilega er ástæða til að ræða þetta mál ítarlega. Ég óska eftir því að kallaðir verði til hæstv. fjmrh., hæstv. forsrh. og hæstv. menntmrh., því ég hef hugsað mér að beina til þeirra spurningum og eiga við þá orð. En áður en ég kem að efni frv. og þeim brtt. sem nú eru til umræðu vil ég fara nokkrum orðum um þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið í þessu máli og ekki síst að ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu minni í þessari umræðu um þingræðið og hegðun þingmanna í þessum málum. Vegna þess, virðulegi forseti, að ég er þeirrar skoðunar að hér sé á ferðinni lagasetning sem ekki eigi að eiga sér stað. Óskyldum málum er blandað saman í gríðarlega löngum lagabálki og eins og ég rakti í fyrri ræðu minni þá er verið að koma í gegn málum sem koma ráðstöfunum í ríkisfjármálum ekki nokkurn skapaðan hlut við, heldur er verið að breyta grundvallarlögum, eins og lögum um grunnskóla, til þess að koma ýmsum stefnumálum Sjálfstfl. í gegn. Ég lít þannig á að ábyrgð þingmanna sé mikil við afgreiðslu lagafrv. Það er skylda okkar að sjá til þess að lög séu þannig úr garði gerð að þau séu skýr og skiljanleg og það er líka skylda okkar að sjá til þess að lög séu framkvæmanleg. Því miður hefur viljað brenna við að lagabálkar sem fela í sér fögur fyrirheit séu samþykktir en enginn vill taka ábyrgð á að reikna út hvað framkvæmd þeirra kostar eða hvort forsendur séu til þess að framkvæma það sem verið er að samþykkja. Í því samhengi get ég nefnt lögin um framhaldsskóla, sem menn eru nú lentir í miklum ógöngum með. Í nál. minni hluta efh.- og viðskn., sem fram kom eftir 1. umr., er sérstök bókun frá þeirri sem hér stendur og vil ég leyfa mér að lesa hana, með leyfi forseta: ,,Lagasetning af því tagi sem hér um ræðir, þar sem blandað er saman alls óskyldum málum og tækifærið notað til að koma í gegnum þingið lagabreytingum sem koma ,,ráðstöfunum í ríkisfjármálum`` ekkert við, er algjör óhæfa og óvirðing við löggjafarhlutverk Alþingis. Þá er tíðkað að gera ,,eyrnamerkta`` lögbundna tekjustofna upptæka að hluta til eða að fullu. Þar með er gengið þvert á fyrri samþykktir Alþingis og komið í veg fyrir að brýn mál nái fram að ganga. Lög á að virða en Alþingi þarf einnig að vanda sig betur og samþykkja ekki lög nema ljóst sé hvaða kostnað þau hafa í för með sér.`` Þetta vil ég ítreka, herra forseti, og ef betur væri að verki staðið stæðum við ekki með frv. eins og þetta í höndunum, þar sem verið er að kippa ýmsum lagagreinum úr sambandi vegna þess að þau fela í sér ákveðinn kostnað og ríkið sækir fé til hinna ýmsu málaflokka. Ég vil líka minna á að það eru ráðherrarnir sem bera ábyrgð gagnvart Alþingi en ekki öfugt. Þingmenn eiga ekki að láta pína sig til að samþykkja alls konar óhæfu eins og hér er á ferð. Ég verð að segja að heldur raunalegt hefur verið að fylgjast með meiri hluta efh.- og viðskn. í þeirri umfjöllun sem átt hefur sér stað undanfarnar vikur á hinum svokallaða bandormi, því greinilegt er að ýmsum sem þar sitja er ekki allt að skapi sem verið að keyra þar gegn. En ég ætla þá að víkja að því frv. sem hér er til umræðu og einbeita mér fyrst og fremst að þeim brtt. sem fram hafa komið, vegna þess að ég gerði mjög ítarlega grein fyrir afstöðu okkar kvennalistakvenna til frv. í heild við 1. umr. og í fyrri ræðu minni við 2. umr. Þá eru það fyrst skólamálin. Ekki aðeins vegna þess að skólamálin eru fyrsti kafli þessa frv. heldur verð ég að segja að þær breytingar sem frv. leggur til og sú brtt. sem síðan bættist við eru með þeim hætti að ég tel skólamálin alvarlegasta málið í þessum bandormi, þó þar sé margt mjög alvarlegt á ferð. Ég tel að skólamálin og þessar hörmulegu breytingar sem menntmrh. beitir sér fyrir fyrir hönd ríkisstjórnarinnar séu þannig að þær eigi eftir að skaða samfélag okkar verulega. Óhjákvæmilegt er að rifja aðeins upp út á hvað þessar brtt. ganga. Í stuttu máli má segja að þær feli það í sér að verið er að fresta ýmsum ákvæðum grunnskólalaganna. Nokkur þeirra snerta sveitarfélögin og þann kostnað sem sveitarfélögin þurfa að greiða en síðan eru þarna ákvæði sem eru mjög alvarleg þar sem verið er að fresta ýmsum ákvæðum grunnskólalaganna. Nokkur þeirra snerta sveitarfélögin og þann kostnað sem sveitarfélögin þurfa að greiða en síðan eru ákvæði sem eru mjög alvarleg og snúa að því að skerða kennslustundafjölda í grunnskólum og að fresta þeirri fækkun nemenda í bekkjum sem til stóð. Menntmn. Alþingis fékk nýja brtt. til umræðu eftir áramót en hún felur í sér að sú breyting verði á að miðað verði við 28 nemendur í 3.--10. bekk grunnskólans í stað þess að í bandorminum hafði verið gert ráð fyrir 29. En jafnframt er lagt til í þessari brtt. að heimilt sé við ákveðnar aðstæður að fjölga nemendum upp í 30. Ég ætla að lesa það álit sem minni hluti menntmn. sendi frá sér vegna þess að það skýrir nákvæmlega hvað hér er á ferð. Ég les þetta álit, með leyfi forseta: ,,Álit minni hluta menntamálanefndar um brtt. við frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992. Menntamálanefnd hefur haft til umsagnar breytingartillögu við fyrsta kafla frumvarps til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992 (bandorminn), sem fram kom við 2. umr. um málið. Í fyrsta kafla bandormsins eru lagðar til breytingar á grunnskólalögum sem ganga þvert á mótaða skólastefnu og eiga að leiða til þess að ,,komið verði í veg fyrir um 40 millj. kr. kostnaðarauka`` að sögn ráðuneytismanna. Nefndin ræddi á sínum tíma fyrsta kafla frumvarpsins og skilaði minni hluti nefndarinnar ítarlegu nefndaráliti sem birt er í þskj. 299 þar sem lagt er til að kaflinn verði felldur út úr frumvarpinu. Breytingartillagan sem nú var rædd þýðir um 40 millj. kr. sparnað til viðbótar þeim 40 millj. kr. niðurskurði sem frumvarpið felur í sér. Þar að auki er menntamálaráðuneytinu ætlað að skera niður um 180 millj. kr. í grunnskólum landsins vegna hins flata niðurskurðar sem stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar tóku inn í fjárlög ársins 1992. Samtals er hér því um að ræða niðurskurð upp á um 260 millj. kr., en honum fylgja margháttaðar neikvæðar breytingar á skólastarfi. Því má ljóst vera að grunnskólinn stendur frammi fyrir mjög alvarlegum niðurskurði sem á eftir að valda miklum skaða. Tillagan var rædd á þremur fundum og komu á fund nefndarinnar Ólafur G. Einarsson menntamálaráðherra, Örlygur Geirsson, skrifstofustjóri í menntamálaráðuneytinu, Kári Arnórsson frá Skólastjórafélagi Reykjavíkur og Viktor Guðlaugsson frá Félagi skólastjóra og yfirkennara, ásamt þeim Svanhildi Kaaber og Eiríki Jónssyni frá Kennarasambandi Íslands. Til að samhengið skiljist milli þeirra tillagna sem fyrir liggja og þeirra aðgerða sem boðaðar hafa verið í grunnskólum landsins er nauðsynlegt að rifja upp hvað felst í fyrsta kafla bandormsins. Megininntakið er að frestað er gildistöku nokkurra ákvæða í nýju grunnskólalögunum og vegur þar einna þyngst að frestað er fækkun nemenda í bekkjardeildum. Þá er að finna í 3. gr. frumvarpsins tillögu um varanlega heimild til ráðherra til að ákveða vikulegan kennslustundafjölda nemenda. Nú er lagt til samkvæmt breytingartillögunni að fjöldi nemenda skuli miðast við 22 í 1. og 2. bekk og 28 nemendur í 3.--10. bekk skólaárið 1992--1993, en auk þess skuli heimilt, þegar sérstaklega stendur á, að fjölga nemendum upp í 30 í bekk. Samkvæmt grunnskólalögum á hámark nemenda í 3.--10. bekk að vera 28, en í bandorminum er gert ráð fyrir 29. Með breytingartillögunni er verið að opna fyrir fjölgun í bekkjardeildum í allt að 30 nemendur í stað gildandi lagaákvæða sem gera ráð fyrir þróun í þveröfuga átt. Bekkir með 28--30 nemendur eru allt of stórir. Með þessum tillögum er verið að veita menntamálaráðherra vald til að skera niður kennslu og fjölga í bekkjum frá því sem nú er. Þess ber að geta að meðalfjöldi nemenda t.d. á höfuðborgarsvæðinu er 23 nemendur í bekk og meðalkennslustundafjöldi 32 stundir á viku, en þær á að skerða samkvæmt því sem boðað hefur verið. Þessar tillögur fela því í sér verri kennslu og verri skóla. Það er ekki það sem þjóðfélag okkar þarf á að halda. Eftir að verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga var breytt standa mál í grunnskólakerfinu þannig að ríkið greiðir kennurum og öðru starfsfólki laun, en annað er í umsjá sveitarfélaganna. Ætli ríkið sér að spara í grunnskólakerfinu er um það eitt að ræða að skera launakostnaðinn niður. Að því er nú stefnt með því að: 1. Skera niður kennslustundafjölda. 2. Fjölga nemendum í bekkjum þannig að bekkjardeildir verði færri. 3. Velta kostnaði yfir á sveitarfélögin, m.a. með akstri á nemendum sem gert væri að nýta húsnæði annarra skóla. Menntamálaráðherra hélt því fram er hann kom á fund nefndarinnar að kennslustundum yrði fækkað í efri bekkjum grunnskólans. Tók ráðherra dæmi af því að með því að fækka kennslustundum um tvær á viku í 4.--10. bekk næðist á haustmissiri sparnaður upp á 52 millj. kr. Kennarasambandið metur dæmið svo að niðurskurður upp á 40 millj. kr. þýði að 33 bekkjardeildir mundu hverfa og eigi að ná áætluðum sparnaði á árinu 1992 gæti það þýtt að skera verði niður 260--270 kennarastöður. Til samanburðar má nefna að á Vestfjörðum eru stöðugildi kennara í grunnskólum 140! Það er ljóst að framkvæmd þessara niðurskurðartillagna mun koma mjög misjafnlega niður á skólum og landshlutum. Erfitt mun reynast að fjölga nemendum í bekkjum í fámennum skólum og niðurskurðurinn mun því bitna harðar á þéttbýlisstöðum og þá einkum höfuðborgarsvæðinu og Akureyri. Ráðherra staðfesti á fundi menntamálanefndar að til umræðu væri að aka nemendum á milli skóla á höfuðborgarsvæðinu, en sá kostnaður lendir á viðkomandi sveitarfélögum. Í þessu sambandi ber að nefna að það mál hefur ekki verið rætt við sveitarfélögin. Hugmyndir ráðherrans um akstur á nemendum milli skóla sýna svo ekki verður um villst að til stendur að fækka bekkjum og flytja þá nemendur sem ,,afgangs`` verða í aðra skóla þar sem þeim verður deilt niður á bekki. Þetta er fyrirkomulag sem óverjandi er að bjóða börnum upp á. Þær spurningar vakna hvort yfirleitt séu kennslustofur fyrir svo stóra bekki í skólum landsins og hvort virkilega sé ætlunin að troða börnum inn í skólastofur eins og rollum í rétt. Við hljótum einnig að spyrja hvort það sé ætlun ríkisstjórnarinnar að þvinga foreldra til að grípa til sinna ráða með stofnun einkaskóla. Ef svo er standa þeir verst að vígi sem verst hafa kjörin í samfélaginu. Fulltrúar skólastjóra og kennara sem ræddu við nefndina lýstu harðri andstöðu við fyrirhugaðan niðurskurð og kom fram að verið væri að skapa neyðarástand í skólum og að búast mætti við miklum óróa meðal kennara, foreldra og nemenda. Þá var undirstrikað að alvarlegast væri að með þessum aðgerðum væri fyrst og fremst verið að skerða hag barnanna og verið að ganga þvert á framtíðarhagsmuni þeirra og þjóðfélagsins alls. Hér væri verið að stíga stórt skref til baka í skólamálum og þeim mun tilfinnanlegra þar sem áður hefði verið gripið til skerðinga og stofninn sem af væri tekið væri allt of veikburða. Að þessu sinni er seilst til svokallaðra viðbótarstunda sem skólarnir hafa til ráðstöfunar og notaðar eru til þeirra verkefna sem talin eru brýnust, svo sem eflingar íslenskukennslu, stærðfræði og tungumála. Þá ber að nefna að þótt einkum sé hér um að ræða hagsmunamál barna þessa lands, mun þetta einnig leiða til þess að kennarar verði fyrir verulegri kjaraskerðingu og uppsögnum. Kjör kennara eru til vansa og því óverjandi að ráðast á þá með þessum hætti. Sveitarstjórnarmenn á landsbyggðinni hafa lýst áhyggjum vegna þess hvernig þetta mál horfir við þeim, en kjaraskerðing kennara kann að kalla á aukinn stuðning sveitarfélaga við kennara í dreifðum byggðum landsins. Minni hluti menntamálanefndar mótmælir harðlega því tilræði við skólakerfið sem felst í fyrsta kafla frumvarpsins um ráðstafanir í ríkisfjármálum 1992 og þeirri breytingartillögu sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Þessar tillögur verður að fella! Það er hlutverk Alþingis að setja lög um grunnskóla og það á að vera í höndum þess að ákveða hvaða kennslu ber að veita. Vald til að fjölga eða fækka kennslustundum á ekki að vera í höndum ráðherra og ráðast af því hvernig vindurinn blæs í ríkisfjármálum. Góð menntun er fjöregg þjóðarinnar og sá grundvöllur sem framtíð okkar byggist á. Því er niðurskurður af því tagi sem ríkisstjórnin stefnir að óverjandi og óþolandi! Á samdráttartímum ber að efla menntun og rannsóknir vegna þess að þaðan er helst að vænta nýjunga og nýsköpunar í atvinnulífi. Víða í hinum iðnvædda heimi er verið að efla skóla og auka fjárveitingar til þeirra þar sem mönnum er ljóst að þannig má best búa í haginn fyrir komandi kynslóðir. Því miður hefur núverandi ríkisstjórn markað stefnu sem gengur þvert á æskilega þróun. Hún situr við að saga af alla vaxtarbrodda og höggva á þær rætur sem eiga að næra íslenskt þjóðlíf. Að þessu sinni eru það börnin sem gjalda niðurskurðarins og er þar ráðist á garðinn þar sem hann lægstur. Hér er um ranga stefnu að ræða og aðgerðir sem verður að stöðva áður en alvarlegt tjón hlýst af. Því leggur minni hlutinn til að allar niðurskurðartillögur ríkisstjórnarinnar í skólamálum verði felldar út úr frumvarpi til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum.`` Undir þetta álit skrifa auk mín Hjörleifur Guttormsson, Ólafur Þ. Þórðarson og Valgerður Sverrisdóttir, minni hluti menntmn. Í áliti okkar koma fram helstu rök í málinu en við hljótum að velta því fyrir okkur hvaða áhrif niðurskurðurinn muni hafa ef af verður og ég ítreka það enn og aftur að ég tel að um afar alvarlegt mál sé að ræða og lýsi fullri ábyrgð á hendur ríkisstjórninni fyrir þessi voðaverk sem hún boðar. Herra forseti. Ég fór þess á leit að forsrh. yrði viðstaddur því að ég ætla að gera að umræðuefni ummæli hans um skólakerfið.

Forsrh. er í húsinu, það er verið að nálgast hann.

Já, þakka þér fyrir. Herra forseti. Það er orðið allvandræðalegt hvað þessum blessuðum ráðherrum gengur illa að sitja í þingsalnum. Við lendum í bið dag eftir dag, og þótt vissulega geti verið til það brýnar ástæður að menn þurfi að bregða sér frá er þetta orðið ansi þrálátt. Meðan ég bíð ætti ég kannski að nota tækifærið og beina spurningum til hæstv. menntmrh. Þetta mál heyrir að sjálfsögðu undir hann. Ég rakti áðan að áætlað er að ná 180 millj. kr. sparnaði í grunnskólakerfinu vegna hins flata niðurskurðar og ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. menntmrh. hvernig hann hyggist standa að þeirri framkvæmd. Við erum búin að afgreiða fjárlög og eins og menn minnast var sem betur fer felld út tillaga um skólagjöld í framhaldsskólum en það þýðir að þar vantar um 120 millj. kr. til að ná þeim endum saman sem gert var ráð fyrir. Ég vil einnig beina þeirri spurningu til hæstv. menntmrh. hvernig staðið verði að niðurskurði í framhaldsskólum því að mér er kunnugt um það að í framhaldsskólunum eru menn teknir að fást við þessi sparnaðaráform og ég fæ ekki betur séð eins og vænta mátti en að þar séu mjög alvarleg mál á ferðinni. Ég vil beina þeirri athugasemd til hæstv. menntmrh. að menn gæti þess að niðurskurðurinn í framhaldsskólunum verði ekki til þess að lengja þann tíma sem þarf til þess að nemendur taki stúdentspróf. Það er einu sinni svo í framhaldsskólunum að til þess að taka stúdentspróf þurfa nemendur að ljúka ákveðnum fjölda eininga og ef þær einingar eru ekki í boði verða nemendur einfaldlega að bíða þangað til eitthvert námskeið er í boði sem verður til þess að þeir geti lokið námi. Því er betra að gæta sín aðeins áður en lagt er upp í ferð sem þessa. Ég sé að hæstv. forsrh. er sestur í hliðarsal og mig langar til þess að beina til ákveðnum spurningum til hans vegna þeirra ummæla sem höfð eru eftir honum í dagblöðum. En áður en ég kem að þeim spurningum langar mig til þess að rifja aðeins upp fyrir ráðherrum hvað stendur í þeirri hvítu bók sem þeir gáfu út í haust og heitir því undarlega nafni Velferð á varanlegum grunni, sem mörgum þykir nú orðið öfugmæli. En í kafla þessarar hvítu bókar, sem fjallar um mennta- og menningarmál, stendur, með leyfi forseta: ,,Skólarnir, ásamt heimilunum og fjölmiðlum, ráða mestu um hvernig nýjar kynslóðir Íslendinga læra mál sitt og taka menningu þjóðarinnar í arf. Skólarnir eiga að varðveita þennan arf, gæða hann nýju lífi og gefa nemendum veganesti sem eykur þeim víðsýni gagnvart öðrum þjóðum. Ríkisstjórnin mun leggja á það ríka áherslu að á öllum skólastigum verði móðurmálinu gert hátt undir höfði.`` Hér ætla ég að nema staðar og spyrja hæstv. forsrh. hvernig ríkisstjórnin hyggist standa að eflingu íslenskunnar eftir að hún hefur skorið niður þær stundir í skólakerfinu sem einkum eru ætlaðar til þess að efla íslenskuna. Þá er ég að vísa til þess sem hæstv. menntmrh. sagði að hinar svokölluðu afgangsstundir eða þær stundir sem skólarnir hafa til ráðstöfunar í brýn verkefni hafa einkum verið notaðar til þess að efla íslenskukennsku, stærðfræði og tungumál. Áfram segir í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar, Velferð á varanlegum grunni: ,,Á kjörtímabilinu verður unnið að því að samræma gæðamat í skólakerfinu og stefnt að því að auka vægi rannsókna og þróunarstarfs í skólakerfinu.`` Spurning mín er aftur þessi: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að stuðla að þessu eftir að hún sker niður laun kennara og þar með á auðvitað að höggva í yfirvinnuna, og nú þegar er búið að stöðva allt þróunarstarf í skólum? Það er allt þróunarstarf stopp í skólum, bæði vegna þess þrönga kosts sem skólarnir búa við en einnig vegna þess að kjaramál kennara eru með þeim hætti að menn hafa bara ekki lengur löngun til að stuðla þar að einhverju þróunarstarfi. Því spyr ég: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að efla þróunarstarf í skólum, sem ekki veitir af? Síðan segir hér: ,,Staða einkarekinna skóla í skólakerfinu verður skilgreind nánar`` og eftir þennan niðurskurð er kannski orðin full þörf á að farið verði að skilgreina það nánar hvað til stendur í þeim efnum. Enn segir hér: ,,Almenn markmið ríkisstjórnarinnar eru að draga úr miðstýringu skólakerfisins, að einfalda stjórnsýslu og auka sjálfstæði skóla frá því sem nú er hvað varðar kennslu,`` ég bið hæstv. forsrh. að taka sérstaklega eftir því, ,,stjórnun og fjárhag.`` Og ég spyr enn og aftur: Hvernig koma þær aðgerðir sem hér eru fyrirhugaðar heim og saman við þessa stefnu þegar verið er að draga í hendur menntmrh. allt vald til að ákveða hversu mikil kennsla skuli fara fram? Ef það er ekki miðstýring þá veit ég ekki hvað miðstýring er. Síðan segir hér áfram í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar í kafla um málefni leikskóla og grunnskóla: ,,Ríkisstjórnin vill vinna að því að koma á samfelldum skóladegi. Kapp verður lagt á að bæta úr kennaraskorti á landsbyggðinni. . . . Ráðgjöf í grunnskólum verður efld, bæði með tilliti til námsframvindu og persónulegra málefna nemenda.`` Ég spyr hæstv. forsrh. hvernig ríkisstjórnin ætli að vinna að þessu eftir að málum er þannig háttað að samfelldur skóladagur er kannski aldrei fjær raunveruleikanum en nú og þessi niðurskurður mun valda því að skóladagur styttist í stað þess að til stóð að lengja hann. Það má kannski segja að þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar verði til þess að bæta úr kennaraskorti á landsbyggðinni því að væntanlega verður tugum kennara sagt upp en ég verð þó að segja að þetta er heldur nöturleg aðferð til þess að bæta úr þeim kennaraskorti. Eitt af þeim atriðum sem verið er að fresta hér í þessu frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum er einmitt það ákvæði grunnskólalaganna sem kveður á um ráðgjöf í grunnskólum þannig að ekki kemst þetta stefnumið ríkisstjórnarinnar í framkvæmd á næstunni. En því miður held ég að ástand hjá grunnskólanemum sé ekki með þeim hætti að þessu megi fresta. En ég spyr og ítreka það við hæstv. forsrh. að okkur hlýtur að leika mikil forvitni á að vita hvernig ríkisstjórnin ætlar að framfylgja þessari stefnu sinni. Í dagblöðum, líklega í gær, er haft eftir forsrh. að íslenska skólakerfið sé of dýrt. Forsrh. brá sér á bjartsýnisráðstefnu og hefur líklega ekki veitt af því að hann hefur ekki haldið uppi miklu bjartsýnistali hér innan sala en þarna leyfði hann sér að vera bjartsýnn og bjartsýnin birtist í því að íslenska skólakerfið sé of dýrt og þá hlýtur náttúrlega að vera þangað fjármagn að sækja. Hér er haft eftir hæstv. forsrh., með leyfi forseta: ,,Kostnaður við kennslu á hvert skólabarn á Íslandi hefur vaxið stórlega á undanförnum árum og ég er þeirrar skoðunar að lækka megi kostnað og draga úr námsframboði án þess að það komi niður á árangri skólanna.`` Ég vil óska eftir skýringum hæstv. forsrh. á þessum ummælum. Hvað er það sem er of dýrt í íslenska skólakerfinu? Nú er það svo, eins og ég nefndi áðan, að það er fyrst og fremst launakostnaður sem ríkið hefur á sínum herðum. Nú getur forsrh. sjálfsagt verið að vísa til skólakerfisins í heild, tala um byggingar og annan kostnað en ég vil spyrja hæstv. forsrh., er hann þeirrar skoðunar að laun kennara séu of há? Eru það launin sem eru of há? Ég vil gjarnan fá svar við þessu. Ég þarf líklega ekki að taka það fram að ég er algerlega ósammála þessum ummælum forsrh. og það kemur í ljós í plöggum frá OECD að íslenska ríkið leggur minna fram til skólamála en nokkurt ríki innan OECD, enda er því miður um afturför að ræða í íslensku skólakerfi. Og eins og bent hefur verið á í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram að undanförnu um skólamál þá þýðir sú skerðing á kennslustundafjölda, sem verið er að leggja til, að ef horft er aftur til ársins 1974, þegar grunnskólalögin voru sett, þá stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd að það er búið að skerða kennslu grunnskólanema um sem nemur heilum degi eða heilu grunnskólaári, heilu ári í grunnskólanámi. Þetta er í þriðja sinn á einum áratug sem kennsla er skert. Og ef þetta er ekki öfugþróun í heimi þar sem kallað er á sífellt meiri menntun þá veit ég ekki hvað öfugþróun er. Það er öllum kunnugt að Sjálfstfl. hefur frá upphafi lagt mikla áherslu á einstaklingsfrelsi og hefur hampað einstaklingnum mjög í öllum sínum málflutningi en ég spyr hæstv. forsrh.: Hvað verður um velferð einstaklingsins í svona skólakerfi sem svo þröngur stakkur er skorinn? Fyrir allmörgum árum var tekin upp sú stefna í íslenska skólakerfinu að blanda nemendum saman óháð getu og þroska en sú stefna krefst þess að bekkir séu fámennir. Það var jafnframt kveðið á um það í lögum að sinna ætti þörfum einstaklinganna og ég er alveg viss um að forsrh. og ég getum verið sammála um að ekki veitir af að sinna þörfum einstaklinganna. En hér er verið að ganga þvert á þau markmið. Ef meiningin er að fjölga nemendum í bekkjum upp í allt að 30 þá bitnar það á einstaklingunum, það bitnar á kennurum, það bitnar á kennslunni og það bitnar á framtíð þessarar þjóðar. Því er það ekki að ástæðulausu að við leggjum til að þessi kafli frv. verði felldur og það verði horfið frá þessari hörmungarstefnu því að þetta er ekkert annað en hörmung og afturför. Ég held að ég láti þetta nægja um skólamálin en þó ætla ég að geta þess að lokum að þrátt fyrir allt hafa menn verið að gera hér ýmsar tilraunir í skólamálum. Má nefna sem dæmi Fossvogsskóla hér í Reykjavík þar sem gerð hefur verið tilraun með einsetinn skóla en það blasir við með þessum niðurskurði að þeirri tilraun mun ljúka. Það verða ekki fjárveitingar til þess að halda þessari tilraun áfram þannig að hér ber allt að sama brunni. Það er margt fleira í þessu frv. sem vert er að ræða og ég ætla næst að víkja að skerðingu ellilífeyris og örorkubóta. Ég verð að segja að mér finnst það hálfhörmulegt að standa hér í þessum ræðustóli á Alþingi Íslendinga og taka fyrst til umræðu árás á börn og unglinga og að verið sé að skerða framtíðarmöguleika þeirra og framtíðarmöguleika þessarar þjóðar og víkja svo næst að því að verið er að skerða ellilífeyri gamla fólksins. Ég bara veit ekki á hvaða leið þessi ríkisstjórn er. Hvers konar stefna er þetta? Hvers konar hugmyndfræði er þetta? Meðan hinir ríku í þessu þjóðfélagi, þeir sem hafa peningana, fjármagnseigendur, hálaunafólk, eru látnir í friði. Nú sé ég að hæstv. heilbrrh. sperrir upp augun því eins og við vitum úr sjónvarpsþætti þá á hann ákaflega erfitt, sjálfur jafnaðarmaðurinn, að þurfa að standa í þessum aðgerðum en vísar til þess að verið sé að skerða ellilífeyrinn hjá hálaunafólki og vissulega er það rétt að ýmsir hátt launaðir fá greiddan lífeyri úr mörgum sjóðum en málið er það að með þessum aðgerðum er verið að auka misrétti meðal aldraðra. Kjör aldraðra, þeirra sem njóta ellilífeyris, þeirra sem þurfa að bæta á sig vinnu og stunda vinnu m.a. vegna þess að þeir fá mjög lítið úr lífeyrissjóðum, en eins og við vitum eru greiðslur úr lífeyrissjóðum ekki teknar hér með inn í dæmið. Kjör þessa fólks eru ákaflega misjöfn og eftir sem áður standa fjármagnseigendur utan við og það er einmitt margt gamalt fólk sem hefur tekjur af ýmiss konar fjármagni og eignum. Það þarf vart að taka fram að eins og þessi mál horfa við í þessu frv. þá höfnum við kvennalistakonur þeirri leið sem hér er farin og ég vil endurtaka það sem ég sagði í umræðum um lánsfjárlögin hér í fyrradag að eftir þessar aðgerðir og það sem við höfum horft upp á undanfarin ár þar sem menn hafa verið að gera tilraunir til tekjutengingar þá er ég orðin verulega hugsandi um þá aðferð. Nú er ég þeirrar skoðunar að hlutverk almannatrygginganna sé fyrst og fremst að aðstoða þá sem þurfa á aðstoð að halda. En í hvert skipti sem ríkisvaldið beitir sér fyrir tekjutengingu, hvort sem um eru að ræða vaxtabætur eða ellilífeyrinn nú og barnabæturnar, þá er viðmiðunin alltaf svo lág að tekjulágir hópar lenda í þessum skerðingum og það veit hamingjan að sú viðmiðun sem hér er höfð, þ.e. rúmlega 66 þús. kr., er ekki neitt neitt. Þetta er ekkert til að lifa af jafnvel þó að maður sé gamall og ætti það þó ekki að skipta máli. Eins og þessum tekjutengingum er háttað, bæði hvað varðar ellilífeyri og barnabætur, þá er ekki annað hægt en að hafna þessu þó að ég geti verið sammála því grundvallaratriði að það eigi að miða við aðstæður fólks. En það eru vissulega ýmsar spurningar varðandi ellilífeyrinn sem hér er á ferð og örorkubæturnar. Fyrst og fremst er náttúrlega sú spurning hvort hér sé um áunninn rétt að ræða. Á tímabilinu 1959--1971, þegar breytingar voru gerðar á tryggingalöggjöfinni, greiddi fólk ákveðna upphæð sem var mörkuð sérstaklega til lífeyris í ellilífeyrisgreiðslur og það er vissulega spurning hvort þar sé um eign að ræða. Reyndar hefur ríkislögmaður komist að þeirri niðurstöðu að þessi aðgerð sem hér er á ferðinni stríði ekki gegn lögum. Þetta er auðvitað líka spurning um siðferði. Þetta er líka spurning um það hvort ríkið hafi rétt til að svipta fólk þeim rétti sem það telur sig hafa unnið til og greitt fyrir á umliðnum árum. Og það er svolítið merkilegt að þetta tímabil, þegar þessar greiðslur áttu sér stað frá 1959--1971, er einmitt tímabil viðreisnarstjórnarinnar. Og nú þegar þessir sömu flokkar eru sestir við stjórnvölinn þá taka þeir til baka þennan rétt sem fólk taldi sig eiga á þeim tíma. Það er ekki hægt að tala hér um almannatryggingarnar án þess að nefna sjómenn sérstaklega en það hlýtur að vera stór spurning hvernig á því stendur að þessi ríkisstjórn ræðst á sjómenn aftur og aftur. Þetta er þriðja aðgerðin af hálfu þessarar ríkisstjórnar sem bitnar sérstaklega illa á sjómönnum og þar er ég að tala um sjómannaafsláttinn, barnabæturnar og nú ellilífeyrinn því að við vitum auðvitað að allverulegur hluti sjómanna hefur góðar tekjur, sem betur fer, og því verða þeir illa fyrir barðinu á þessum skerðingum. Það er svo aftur önnur spurning hvort réttlætanlegt sé að sjómenn njóti réttinda umfram aðrar stéttir í landinu en þetta hafa þeir samið um í sínum kjarasamningum og við þá á að standa. Þessu á ekki að breyta nema í samráði við sjómenn. Svo háttar til að sjómenn einir stétta geta hafið töku ellilífeyris 60 ára gamlir. Og eins og fram hefur komið þá eru hvorki meira né minna en 500 sjómenn í þessum 2.500 manna hópi sem verða fyrir skerðingu þannig að ef hægt er að benda á einn einstakan hóp, sem hér verður fyrir barðinu á ríkisstjórninni, þá eru það sjómenn. Þar að auki bætist við að lífeyrisgreiðslur, þ.e. greiðslur til sjómanna úr lífeyrissjóðum sjómanna eru ákaflega mismunandi vegna þess að togarasjómenn hafa borgað í lífeyrissjóð um alllangan tíma en það er tiltölulega mjög stutt síðan bátasjómenn fóru að borga í lífeyrissjóði. Þess vegna standa þeir mjög misjafnlega að vígi og þessi skerðing kemur afar misjafnlega niður á þeim. Og ég get ekki séð að með nokkrum hætti sé þessi aðgerð réttlætanleg gagnvart þessum hópi en þeir sem þekkja til sjómennsku vita að það er ákaflega slítandi starf og því eðlilegt að sjómenn hætti störfum fyrr en aðrar stéttir og þeir þurfa auðvitað að eiga möguleika til þess. En vilji ríkisstjórnin breyta þessum réttindum sjómanna sem verið er að afnema hér einhliða þá á auðvitað að ræða það við sjómenn. Kjarasamningar eru lausir og ríkisvaldið getur auðvitað beint því til samningsaðila að taka á þessum málum. Ég ætla að láta þetta duga um þessi lífeyrismál en aðrar kvennalistakonur munu taka mjög rækilega á því stóra máli sem hér er á ferð. Ég get ekki látið hjá líða að ræða aðeins um samskipti ríkisins og sveitarfélaganna sem hafa verið alveg með endemum í þessu máli. Það hefur komið fram hvað eftir annað og við höfum heilan bréfabunka til vitnis um að þau samskipti hafa þróast mjög til hins verra. Það stafar auðvitað af því að ríkisstjórnin hefur einhliða tekið ákvarðanir og nánast skipað sveitarfélögunum fyrir verkum en það vill svo til að í gildi er ákveðinn samningur milli sveitarfélaganna og ríkisins sem ríkið hefur nú einhliða þverbrotið. Með þessum lögum er verið að leggja gjöld á sveitarfélögin upp á rúmlega 600 millj. kr. Þar inni í er hinn umdeildi lögregluskattur sem reyndar hefur verið lækkaður nokkuð og það gerðist reyndar vegna mikillar og harðrar baráttu stjórnarandstöðunnar hér fyrir jól en hann er inni eftir sem áður og er nefskattur sem lagður verður á hvern einasta mann í sveitarfélögunum, hvort sem í viðkomandi sveitarfélagi er nokkur löggæsla eður ei en vonandi njóta menn nú einhvers af fyrst þetta verður lagt á. Ég ætla aðeins að nefna húsnæðismálin en við 2. umr. kom upp að nokkur misskilningur virtist vera á ferð varðandi það 3,5% óafturkræfa framlag sem sveitarfélögin eiga að leggja til félagslegra íbúða. Við komum aftur inn á samskipti ríkisins og sveitarfélaganna. Svo virðist sem sveitarfélögin hafi ekki skilið hvað þarna var á ferð, m.a. fulltrúar Reykjavíkurborgar. Þeir höfðu ekki áttað sig á því að með tillögunni var átt við allar félagslegar íbúðir en ég verð að taka undir þau rök að það er afar óeðlilegt að kjör þeirra sem kaupa eða leigja félagslegar íbúðir séu með mismunandi hætti eftir því hver eignaraðilinn er. Hins vegar vil ég ítreka að þarna hefur verið farið heldur óviturlega að með því að ræða málið ekki betur við sveitarfélögin. Reiknað er með að þetta kosti sveitarfélögin um 120 millj. kr., 116 millj. ef nákvæmlega er reiknað, og eins og gefur að skilja lendir þetta fyrst og fremst á Reykjavíkurborg. Mér heyrðist á fulltrúa Reykjavíkurborgar, sem kom á fund efh.- og viðskn., að þar væru menn ekki par hrifnir af þessu. En við skulum minnast þess að Reykjavíkuríhaldið hefur aldrei verið neitt sérstaklega hrifið af félagslegum íbúðum og ég er svo sem ekkert sérstaklega að vorkenna Reykjavíkurborg að þurfa að leggja eitthvað af mörkum. Enn eitt mál sem snertir sveitarfélögin eru hafnagjöldin sem nú á að innheimta í höfnum landsins. Þarna var á ferðinni afar illa unnin tillaga. Hún batnaði að vísu nokkuð í meðförum nefndarinnar þar sem fólk sá ýmsa galla á tillögunni sem bent var á en eftir stendur að þarna er verið að seilast inn á verksvið sveitarstjórnanna. Gjöld af höfnum eru einn af tekjustofnum sveitarfélaganna og ríkið er að leggja á aukagjöld sem verður auðvitað velt út í verðlagið. Þá kem ég að hinni margumræddu og margfrægu tillögu um tilsjónarmennina, sérsveitirnar eða svarthúfurnar eða hvað maður á að kalla þessar sveitar fjmrn. Auðvitað vaknar strax sú spurning hvers vegna í ósköpunum sé verið að koma tillögu um sérstaka tilsjónarmenn inn í frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Tilgangurinn er auðvitað sá að tilsjónarmennirnir sjái til þess að stofnanir ríkisins haldi sig innan fjárlaga og ekki allt fari úr böndunum. Sannast sagna var tillagan alveg með endemum þegar hún kom fyrst inn í efh.- og viðskn. og segja má að hún hafi verið algerlega galopin og þá í þeim skilningi að tilsjónarmönnunum var veitt allsherjarvald, einræðisvald yfir viðkomandi stofnunum. Fulltrúar ríkisstjórnarinnar tóku sönsum og löguðu tillöguna nokkuð þannig að hún er þó a.m.k. skýrari eins og hún lítur út núna en eftir stendur að ábyrgð og valdsvið tilsjónarmannanna er meira en hægt er að sætta sig við. Ég held að tillagan um tilsjónarmenn verði ekki til þess að bæta samskipti ríkisins við starfsmenn sína og þurfa þau þó sannarlega að batna. Eins og hér hefur verið staðið að málum er um hreina ögrun við ríkisstarfsmenn að ræða. Hér er farin sú leið að beita valdi og miðstýringu og forsjárhyggju sem ríkisstjórnin hefur oft lýst andúð sinni á í stað þess að fara leið samvinnu og samráðs sem er auðvitað hin rétta leið ef menn vilja ná árangri. Það var rifjað upp í efh.- og viðskn. að þess eru nokkur dæmi að menn hafi verið sendir inn í stofnanir ríkisins til þess að reyna að laga þar til, en því miður hefur það stundum farið svo að árangurinn hefur verið verri en enginn. Myndast hefur togstreita og það er ekki hin rétta leið að senda einhvers konar vönd inn í ríkisstofnanir, einhverja ógnun við stjórnendur. Ég minnist þess að í umræðum um lánsfjárlögin þar sem þessir tilsjónarmenn komu nokkuð til umræðu komst hæstv. fjmrh. svo að orði að það væri oft svo að stjórnendur ríkisstofnana væru faglegir aðilar en hefðu heldur lítið vit á fjármálum, ef ég skildi hann rétt. Ég skrifaði þetta ekki orðrétt niður og mér þykir horfa undarlega við ef stjórnendur ríkisstofnana eru ráðnir án þess að gengið sé úr skugga um að þeir hafi stjórnunarhæfileika, hafi eitthvert vit á fjármálum. Ég held að það hljóti að vera eitt af grundvallarskilyrðunum að menn hafi eitthvert vit á því hvernig á að reka stofnanir ef þeir eiga yfirleitt að geta verið stjórnendur. Benda má á að yfirleitt hefur verið meira vandamál hjá ríkinu að halda í góða stjórnendur vegna þeirra launakjara sem boðið er upp á hjá ríkinu en að ástæða sé til þess að senda tilsjónarmenn á stjórnendur ríkisfyrirtækja. Hér er auðvitað um fjármálalegt atriði að ræða og ég hlýt að spyrja fjmrh. hvernig staðið verði að ráðningu tilsjónarmanna. Er meiningin að starfsmenn fjmrn. verði sendir út í hinar ýmsu stjórnarstofnanir? Og í hvaða launaflokki verða tilsjónarmenn? Verða stöðurnar nokkuð auglýstar? Ég vil einnig spyrja hæstv. fjmrh. hvort til standi að hanna sérstaka búninga á þessa starfsmenn og hugsanlega líka stígvél. Svona sérsveitir eru oft klæddar í ákveðna búninga. Ég vil einnig beina þeirri spurningu til hæstv. fjmrh. hvort ekki hefði verið ástæða til þess að endurskoða lögin um Stjórnarráð Íslands, koma með brtt. við þau ef vilji er til þess að taka á stjórnun ríkisstofnana og bæta hana því að þar á slíkt ákvæði fremur heima. Ég vil ítreka það enn og aftur að ég held að það sé nauðsynlegt bæði að ríkið geti sent slíka skoðunarmenn og að stofnanir geti óskað eftir því að fá slíka menn til aðstoðar. Ég held að það sé brýnt atriði vegna þess að auðvitað getur komið upp sú staða í ríkisstofnunum að rangar ákvarðanir hafi verið teknar. Eitthvað verður dýrara en reiknað hafði verið með og menn geta þurft á aðstoð að halda en eins og hér hefur verið staðið að málum er ekki hægt að sætta sig við þetta. Valdsvið tilsjónarmannanna er allt of rúmt. Þeir geta tekið ákvarðanir um fjárhag ríkisstofnana og eiga að skipta sér af starfsmannamálum. Með öðrum orðum geta þeir gengið inn í ríkisstofnanir og hugsanlega sagt þar upp fólki. Ég tel það ekki vera verkefni slíkra manna heldur ættu þeir fyrst og fremst að aðstoða við endurskipulagningu fjármála ef nauðsyn krefur. Ég ætla ekki að gera önnur mál sem í þessu frv. er að finna að umtalsefni. Ég hef gert það mjög rækilega áður. Þó vil ég enn og aftur minna á að í II. kafla frv. er að finna ýmis skerðingarákvæði þar sem markaðir tekjustofnar eru skertir og minna þingheim á það að enn er tækifæri til þess að breyta tillögunum. Ég vil sérstaklega minna á Húsafriðunarsjóðinn sem fær allt of lítið í sinn hlut en þarf að gíma við mjög brýn menningarverkefni og menningarverðmæti sem þarfnast varðveislu og þetta er ábyrgðarhluti af hálfu ríkisstjórnarinnar hvernig hún ætlar sér að standa að þeim málum. Ég hef rakið það áður að ýmsir af gömlu torfbæjunum okkar liggja undir skemmdum og ég nefni þar sérstaklega Glaumbæ í Skagafirði, en ég gæti nefnt fleiri dæmi og ég má ekki til þess hugsa að þar verði skaði sem ekki megi bæta. Það er orðinn veruleiki að leggja á bókaútgáfu Menningarsjóðs niður. Þegar er hafin útsala á þeim lager sem þar er að finna og ég vil benda þingmönnum á það sérstaklega að þar er að finna mörg góð fræðirit sem vert er að kynna sér. Þarna er um gamla stofnun að ræða sem verið er að breyta og erfitt er að sjá ástæðuna fyrir þeirri breytingu. Í lokin, herra forseti, vil ég reyna að draga aðeins saman hvað felst í þessu frv. sem er til umræðu. Í stuttu máli má segja að verið sé að staðfesta þann niðurskurð sem fram kom í fjárlagafrv. sem er orðið að lögum. Í öðru lagi er hér verið að staðfesta margfalda árás á velferðarkerfið. Í þriðja lagi er verið að velta gjöldum yfir á almenning og í fjórða lagi er verið að leggja álögur á sveitarfélögin í landinu. Ríkisstjórninni er ekkert heilagt. Það er sama hvort það eru börnin, gamalmennin eða menningarlífið sem þar á í hlut. Mér dettur í því sambandi í hug fréttapistill frá Finnlandi, sem ég heyrði í gærkvöld í Ríkisútvarpinu, þar sem sagt var frá því að finnska ríkisstjórnin glímir nú við mikla erfiðleika í fjármálum finnska ríkisins vegna þess áfalls sem Finnar hafa orðið fyrir þar sem viðskipti við hin fyrrverandi Sovétríki hafa hrunið. Þeir hafa orðið að draga saman seglin og skera niður en þeir hafa ekki skorið niður fjárframlög til menningarmála. Þeim er nefnilega ljóst að á samdráttartímum er nauðsynlegt að efla andann og gefa fólki kost á að fylla tómstundir sínar með ýmsum góðum verkefnum og þar blómstra nú leikhús, bókasöfn og ýmiss konar tómstundaiðja og þar tel ég að um rétta stefnu sé að ræða. Sú samdráttarstefna sem felst í þessu frv. og öðrum tengdum frumvörpum gengur þvert á alla viðurkennda hagfræði á samdráttartímum og ég lýsi enn þeirri skoðun minni að ríkisstjórnin sé að setja af stað keðjuverkun sem eigi eftir að valda okkur miklum erfiðleikum og muni taka langan tíma að bæta. Við höfnum þessum tillögum og þessu frv. í heild þó að í því sé að finna einstaka atriði sem hægt sé að sætta sig við. Við höfnum þessu vegna þess að ekki er um neina forgangsröð að ræða af hálfu ríkisstjórninnar. Ráðist er á nánast hvern einasta aðila í þjóðfélaginu nema ríka fólkið. Ekkert mat er lagt á þarfir og nokkrir ákveðnir þjóðfélagshópar verða sérstaklega fyrir barðinu á ríkisstjórninni og ég hef áður nefnt þá hér, börnin, gamalmennin, öryrkja og reyndar líka bændur. En nú kemur í ljós að búvörusamningurinn hefur reynst bændum allgóð vörn þó að ríkisstjórnin hafi reyndar þegar leyft sér að brjóta hann og kippa grundvellinum undan þeirri þróun sem Framleiðnisjóður landbúnaðarins átti að standa fyrir með þeim niðurskurði sem er á ferð í þessu frv. Hér er verið að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur og enn og aftur segi ég, við höfnum þessari stefnu og við höfnum þessari ríkisstjórn. Hún hefur ekkert umboð til þeirra hluta sem hún er að framkvæma. Því miður er ríkisstjórnin að setja allt á annan endann í þjóðfélaginu. Kjarasamningar eru fram undan og ég tel að fram undan sé verulegur órói og átök, ekki síst vegna þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin hefur gripið til. Það er ekki það sem þjóðin þarf á að halda. Það sem við þurfum á að halda er að sækja peningana þangað sem þeir eru, stokka upp ríkisstofnanir í samráði við starfsmenn ríkisins ef þess er þörf. Sérstaklega hlýtur framganga Alþfl. í þessum málum að vekja athygli sem er aldeilis með ólíkindum og ég rakti fyrir tveimur dögum hvernig Alþfl. hefur brugðist nánast öllum hugsjónum sínum. Þeir alþýðuflokksmenn ættu að kynna sér það sem gerðist í Svíþjóð þar sem sænski sósíaldemókrataflokkurinn undir forustu Ingvars Carlssonar fór út í niðurskurð á velferðarkerfinu, sem hugsanlega var þörf á, ekki ætla ég að dæma um það, en svo mikið er víst að þeir hófu niðurskurðinn algerlega óundirbúið og án þess að ræða það við fólkið í landinu og það kostaði þá mikið fylgistap. Ég hygg að það sama bíði Alþfl. með þessu áframhaldi. En það sem við þurfum nú á að halda er bjartsýni og dugur til þess að taka á þeim vandamálum sem við okkur blasa. Við þurfum að bretta upp ermar og spýta í lófana, gera áætlanir um það hvað við getum gert til þess að bæta ástandið sem vissulega er ekki nógu gott og versnar stöðugt vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar. Við kvennalistakonur höfum jafnan verið tilbúnar til þess að leggja góðum málum lið og við erum svo sannarlega reiðubúnar til þess að benda á leiðir og höfum gert það hvað eftir annað, leiðir til þess að bæta hér ástandið, leiðir til þess að afla tekna fyrir ríkissjóð. Það á að fara varlega í niðurskurð og afla tekna þar sem peninga er að finna.

Virðulegi forseti. Mér finnst ástæða til þess að á þessu stigi málsins komi eftirfarandi fram: Í fyrsta lagi. Minnst var á Finna og Íslendinga í sama orðinu og talað um samdrátt hjá báðum þjóðum. Ég vil geta þess að samdráttur á milli ára hér á landi er líklega miðað við landsframleiðslu þrefalt meiri en í Finnlandi samkvæmt upplýsingum OECD en því er ekki saman að jafna. Í öðru lagi. Varðandi tilsjónarmennina tek ég undir það með hv. ræðumanni að það er auðvitað full ástæða til þess að stofnanir geti leitað eftir aðstoð. Þeim hefur verið tilkynnt það og er í undirbúningi að tilkynna öðrum sem ekki hafa þegar fengið tilkynningu þess efnis og ég tek undir það sjónarmið. Varðandi tilsjónarmennina að öðru leyti vil ég segja að það kemur nákvæmlega fram í frumvarpsgreininni við hvaða skilyrði grípa þarf til þessara ráða. Það er eingöngu þegar sýnt þykir að kostnaður við rekstur þeirra hafi farið fram úr þeim fjárveitingum sem fjárlög ákveða. Þetta getur eingöngu gerst um tiltekinn tíma. Tilsjónarmenn geta verið yfir einni eða fleiri stofnunum. Það svarar kannski þeirri fyrirspurn að þetta þurfa ekki að vera menn í fullu starfi, þeir gætu þess vegna verið starfandi í viðkomandi ráðuneytum. Í þriðja lagi er ljóst samkvæmt orðanna hljóðan að það eru ráðherrar sem eiga í hlut, ef ég má orða það þannig, ekki fjármálaráðuneytið. Um starfsmannahaldið er eingöngu ætlast til þess að það sé umfangið, ekki hverjir verða ráðnir heldur hve margir verða ráðnir. Loks hefur það verið sett inn í frumvarpsgreinina að ráðherra skal enn fremur í erindisbréfi kveða skýrt á um ábyrgðarsvið. Þannig hefur verið komið til móts við stærstu röksemdina gegn þessu sem var frá Ríkisendurskoðun. Ég tel að það hafi verið komið gjörsamlega til móts við þá. Að allra síðustu vil ég geta þess, af því að hv. ræðumaður sagði að þrisvar sinnum hefði verið ráðist á sjómenn, að það er afar sjaldgæft að sami maðurinn hafi sjómannaafslátt, ellilífeyri og barnabætur. Það er afar sjaldgæft, ég hygg að það séu fáir af þessum 500. 

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég var ekki að bera saman þann samdrátt sem átt hefur sér stað í Finnlandi og hér á landi heldur fyrst og fremst að benda á að Finnar hafa tekið annan pól í hæðina. Þeir hafa sett upp ákveðna forgangsröð. Þeir hafa hlíft menningarlífinu og frekar beint til þess fjármagni en að skera niður. Þar er fyrst og fremst um stefnumörkun að ræða en hjá þessari ríkisstjórn er ekki um neins konar forgangsröðun verkefna að ræða nema ef nefna mætti það að hlífa hinum ríku. Varðandi tilsjónarmennina sagði ég að það er fyrst og fremst hið mikla og víða verksvið sem þeir hafa, það mikla vald sem þeir fá innan stofnana, sem er gagnrýni vert. Í tillögunni segir: ,,Starfssvið tilsjónarmanna er að skipuleggja og hafa eftirlit með reikningshaldi og gerð fjárhagsáætlana stofnana og taka ákvarðanir um fjárskuldbindingar, þar á meðal umfang starfsmannahalds, í samráði við ráðherra, eftir því sem nánar er lýst í erindisbréfi hverju sinni.`` Það kemur reyndar fram að ráðherrar geta haft hönd í bagga líka en þetta er býsna mikið vald sem þarna er á ferð. Mér voru að berast þau tíðindi að ASÍ hefur verið að gera einhvers konar samþykkt eða áskorun, ég veit ekki alveg á hvaða formi það er, til ríkisstjórnarinnar um að hún hætti við þjónustugjöldin og skerðingu barnabóta. Það hafa auðvitað komið slíkar tilkynningar frá þeim áður en hér er verið að boða að aukin harka sé að færast í kjarabaráttuna. Auðvitað var þess að vænta með þessum aðgerðum, sem ríkisstjórnin stendur fyrir. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að þessi ríkisstjórn er að vekja óróa og efna til átaka og það er ekki það sem við þurfum á að halda.

(andsvar) : Það er eitt atriði sem kom fram aftur hjá hv. ræðumanni og varðar hið víðtæka valdsvið svokallaðra tilsjónarmanna. Ég vil benda á að á bls. 24 í nál. minni hlutans er lýst í bréfi Ríkisendurskoðunar til hv. nefndar hvaða atriði Ríkisendurskoðun telur vera mjög mikilvæg í aðgerðum er miða að bættum fjárreiðum ríkisins og stofnana þess og þar er sagt ,,að ábyrgð á framkvæmd fjárlaga sé fyrst og fremst í höndum viðkomandi fagráðuneytis og forstöðumanna ríkisstofnana.`` Þetta sýnir svo ekki verður um villst að það eru viðkomandi ráðherrar sem bera ábyrgð á framkvæmd fjárlaganna og þess vegna sækjumst við eftir því að hafa með þessum skýra hætti vald til þess að grípa inn í þegar á þarf að halda. Ég ætla aðeins að segja að auðvitað vonumst við til þess að sem allra sjaldnast þurfi á því að halda að grípa til þess valds sem hér er gert ráð fyrir í frumvarpsgreininni. Það komi þannig skýrt fram þegar kvartað er um þetta mikla vald, sem viðkomandi menn hafa, því það vald sækja þeir beint til ráðherrans og starfa eingöngu í hans umboði.

Ég nefni það aftur að ég gagnrýni ekki að slík heimild skuli vera til heldur fyrst og fremst þetta valdsvið. Auðvitað þarf líka að vera traust, fyrst og fremst traust, milli fagráðuneytisins og forstöðumanna þeirra opinberu stofnana sem undir hvert ráðuneyti heyra. Málið er kannski það, hæstv. fjmrh., að eins og hér hefur verið staðið að málum með illa undirbúnum tillögum þá er verið að hleypa illu blóði af stað. Verið er að vekja óöryggi, tortryggni og skapa leiðindi, sem er algjör óþarfi.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umfjöllunar núna hefur legið fyrir þinginu líklegast í rúman mánuð og bandormurinn, skepnan sú, hefur tekið á sig mynd sem er með ólíkindum og engan óraði fyrir í upphafi. Nú er svo komið að hina vísustu menn greinir á um hvor skepnan sé ógurlegri orðin bandormurinn eða kolkrabbinn. Þetta er að vísu ekki málefni sem er vert hafa í flimtingum því að með þessum vinnubrögðum er hér komið á fordæmi í lagasetningu sem má ekki eiga sér stað. Það má ekki eiga sér stað að Alþingi vinni á þann hátt sem gert er með þessu, að fyrir þinginu sé opið lagafrumvarp vikum saman sem sitjandi ríkisstjórn stingur inn í óskyldum málum og komi í raun fyrir aðra og virkari lagasetningu. Það er að vísu kunnugt að fyrri ríkisstjórnir hafa þurft að grípa til þess að afnema ákveðin ákvæði í lögum sem hafa haft í för með sér fjárútlát umfram það sem menn hafa treyst sér til í fjárlögum á hverjum tíma. Út af fyrir sig, virðulegi forseti, er það efni í langar ræður að vissulega þarf Alþingi að taka upp agaðri vinnubrögð og að mínu mati að hreinsa til svo að ekki séu inni í lögum margir lagabálkar sem ekki er vilji til að framfylgja þegar kemur að fjárlögum. Þetta þarf Alþingi að hafa að leiðarljósi þegar ný lög eru samþykkt. Hins vegar er það langtímamarkmið og réttlætir á engan hátt þau vinnubrögð sem hér hafa verið höfð í frammi. Ég vil ekki draga úr því að aðhalds sé þörf í ríkisfjármálum og nauðsynlegt á hverjum tíma. Menn hljóta á hverri stundu að reyna að vinna þannig að innan ríkisfjármálanna rúmist það sem menn eru tilbúnir til að framkvæma á hverjum tíma, rúmist það sem menn eru tilbúnir að leggja á skatta til að fjármagna á hverjum tíma. Eðli málsins samkvæmt er slík vinna langtímaaðgerð, eins og ég nefndi áðan. Það vill stundum gleymast að þarna er ekki eingöngu um að ræða tölur á blaði. Á bak við tölurnar stendur fólk. Þar standa þeir sem njóta þjónustunnar og þeirra hag verðum við fyrst og fremst að bera fyrir brjósti. Annar stór hópur stendur á bak við tölurnar í fjárlagafrumvarpinu. Það er sá stóri hópur sem vinnur í þágu okkar allra á vegum hins opinbera. Mér finnst bera á því í umfjöllun núv. ríkisstjórnar, sérstaklega í menntamálum og heilbrigðismálum, að þessi stóri hópur gleymist. Rætt er um opinbera starfsmenn eins og menn á taflborði sem hægt er að skáka til og beita síðan hrókeringum, löngum og stuttum, þegar mönnum þykir þannig við horfa. Þetta eru óþolandi vinnubrögð og koma í sjálfum sér í veg fyrir að menn nái þeim markmiðum sem þeir þykjast vera að leita eftir vegna þess að ríkisvald nær aldrei tökum á opinberum rekstri öðruvísi en unnið sé í samvinnu við starfsmennina og unnið sé þannig að þeirra sjónarmið séu höfð í heiðri og virðingu þeirra sé ekki misboðið. Það hefur núv. hæstv. ríkisstjórn sannarlega gert. Eins og ég sagði áðan að þá hefur hún í raun fyrirgert því tækifæri sem hver ríkisstjórn hefur til þess að ná tökum á þeim verkefnum sem hún vill vinna að. Hún tapaði, því miður fyrir ríkisstjórnina, því tækifæri á fyrstu starfsvikum sínum, þeim starfsvikum hverrar ríkisstjórnar sem eiga að fara í það að móta framtíðarstefnu. Á þeim tíma á ríkisstjórn á hverjum tíma hljómgrunn meðal almennings og menn ætlast til þess að ríkisstjórn vinni þannig. Þetta var einmitt sá tími sem núv. hæstv. ríkisstjórn notaði til umfjöllunar um fortíðarvandann. Því miður fór mestöll orka núv. hæstv. ríkisstjórnar á sl. sumri í þá umfjöllun. Ríkisstjórnin sagðist ætla að draga úr ríkisútgjöldum. Nú vil ég ekki draga úr því að hver sú ríkisstjórn, sem hefði tekið við á sl. vori, hefði þurft að taka á fjármálum ríkisins á annan hátt en gert hefur verið áður þótt ekki kæmi annað til en gjörbreyttar aðstæður í okkar þjóðfélagi, sérstaklega hvað varðar alla meðferð fjármuna og fjármagnsmarkað. Það var því eðlilegt að ríkisstjórnin segðist ætla að taka á þeim málum. Ég geri mér grein fyrir að þar var um að ræða erfitt verk enda varð niðurstaðan sú að ef miðað er við landsframleiðslu var ekki dregið úr ríkisútgjöldum. Ríkisstjórnin þurfti, eins og allar aðrar ríkisstjórnir, að grípa til nýrra aðgerða í skattheimtu. Þess vegna er mjög fróðlegt að skoða hvar hæstv. núv. ríkisstjórn bar niður þegar kom að því að leggja á nýjar álögur. Sá listi er ekki glæsilegur. Hverjir eiga að bera byrðarnar af ráðstöfunum í ríkisfjármálum og fjárlagagerð fyrir yfirstandandi ár? Ég ætla að nefna hér af handahófi örfáa liði. Sjómenn skulu sérstaklega bera byrðar umfram aðra. Í því frv. að breytingum á lögum um tekju- og eignarskatt sem samþykkt var hér fyrir áramótin var sú greinargerð sem fjallaði um sjómannaafsláttinn hreint með ólíkindum. Hún bar reyndar með sér að í fyrstu drögum höfðu menn ætlað að ganga miklu lengra en að lokum var gert. Sérstaklega eru það sjómenn á aldrinum 60--67 ára sem eiga að bera auknar byrðar og ég kem að síðar. Annar hópur sem ríkisstjórnin fann og sá ástæðu til þess að láta bera auknar byrðar á árinu 1992 voru sauðfjárbændur, væntanlega, hæstv. fjmrh., einhver tekjulægsta stétt þjóðfélagsins. Síðan er komið að barnafjölskyldum. Álögur eru sérstaklega auknar á barnafjölskyldur með meðaltekjur og þar yfir. Þessar aðgerðir bitna tvöfalt á barnafjölskyldum þar sem þær aðgerðir sem nú á að grípa til í skólamálum bætast þar við. Ellilífeyrisþegar með 67 þús. kr. í tekjur og þar yfir er hópur sem ástæða þótti til að skerða sérstaklega. Sveitarfélögin í landinu urðu fyrir barðinu á þessu og að lokum ætla ég að nefna sjúklinga, þá sem þurfa að leita læknishjálpar. Ástæða þótti til að leggja sérstakar viðbótarálögur á þá. Þetta eru hóparnir sem hæstv. núv. ríkisstjórn sér sérstaka ástæðu til að leggja auknar álögur á. Hins vegar er ekkert hróflað við þeim sem hafa skattfrjálsar milljónatekjur í fjármagnstekjum sem menn hafa öðlast margir hverjir með geysilegum millifærslum á síðustu árum frá þeim sem skulda yfir til þeirra sem eiga peninga. Meira en það, virðulegi forseti, hæstv. fjmrh. hefur, þrátt fyrir loforð annarra ráðherra ríkisstjórnarinnar, sagt að það sé með öllu óvíst að hægt verði að standa við þau fyrirheit að þessir aðilar verði skattlagðir frá og með næsta ári. Það er nefnilega þannig að afskaplega erfitt er að finna nokkra heildstæða stefnu hjá núv. ríkisstjórn í gegnum þær aðgerðir í ríkisfjármálum sem við höfum verið að fjalla um á síðustu vikum. Það er reyndar svo og það þekkjum við á Alþingi að í hverju málinu á fætur öðru hefur stjórnarandstaðan orðið að grípa til sinna ráða og knýja fram lausn eða breytingar á þeim málum sem eru til umfjöllunar. Þar nefni ég síðast saltsíldarsöluna til Rússlands þar sem efh.- og viðskn. Alþingis tók af skarið í gær eftir að málið hafði verið að velkjast milli ríkisstjórnar og Seðlabanka um fimm vikna skeið. Það var eins og einn aðili á nefndarfundi hjá efh.- og viðskn. sagði að sér fyndist að umræðan væri svolítið á undan málinu. Mann rak í rogastans vitandi að síldin var í fararbroddi og synti burt. Það var því ekki um það að ræða að menn söltuðu upp í þessa samninga nema einhverja daga til viðbótar. Það sama gerðist í GATT-málinu þó að alþýðuflokksráðherrarnir hafi komið því þannig fyrir að lítið var gert úr þeim fyrirvörum sem settir voru hér heima þegar komið var á erlenda grund. Ég ætla, virðulegi forseti, einungis að koma að örfáum atriðum í því frv. eða þeim brtt. sem liggja fyrir. Ég ætla að koma aðeins nánar að sjómönnum, þ.e. tekjutengingu grunnlífeyris ellilífeyris sjómanna á aldrinum 60--67 ára. Hér er um að ræða hluta af félagsmálapakka. Þetta er árangur sem sjómenn náðu eftir áralanga baráttu til þess að koma til móts við tvennt. Annars vegar það að stórir hópar sjómanna nutu á þeim tíma nánast engra lífeyrisréttinda. Í öðru lagi var þetta viðurkenning á því að sjómenn ynnu þess konar störf að eðlilegt væri að þeir væru aðstoðaðir við það eftir 25 ára starf, 60 ára aldur, að fara í land og hverfa að öðrum störfum. Menn gengu ekki að því gruflandi á þeim tíma að sjómenn sem færu í land á aldrinum 60--67 ára mundu í mörgum tilfellum hverfa til annarra starfa. Það geta því ekki verið rök í málinu á þessu stigi. Enda kemur það í ljós þegar málið er skoðað að þarna er um að ræða 500--600 manna hóp. Annað hefur komið í ljós við umfjöllun um málið síðustu daga og það er að réttur helmingur af þessum sjómönnum varð fyrir barðinu á skerðingu sjómannaafsláttar með lagabreytingu nú fyrir áramótin, þ.e. hjá þeim sjómönnum sem enn eru í hlutastarfi á sjó og ná ekki af þeim sökum tilskildum dagafjölda skerðist sjómannaafslátturinn. Athygli hefur vakið að við umfjöllun þessa máls hefur lítið farið fyrir forustumönnum sjómanna úr þingliði Sjálfstfl. Þeir hafa ekki látið sjá sig í þingsölum þrátt fyrir að eftir því hafi verið leitað að þeir væru hér seinni partinn í dag og fylgdust með umræðum. Það er að vísu skiljanlegt miðað við málatilbúning núv. hæstv. ríkisstjórnar og meiri hluta hennar á Alþingi að þeir kjósi frekar að vera utan þingsala þegar þessi mál eru rædd. Það vekur einnig athygli hvernig umræðan er á hinu háa Alþingi þegar kemur að sjómönnum og þeirra hagsmunum. Sjómenn hafa komið til tals í öðru samhengi en þessu í vetur. Þá hefur heldur ekkert heyrst frá forustumönnum þeirra á þingi. Umræðan varðandi sjómanna hér í vetur hefur verið í þá veru að þeir njóti óeðlilegra fríðinda af hendi löggjafans sem beri að afnema. Þar hefur núv. hæstv. ríkisstjórn gengið hart fram og skyldi hæstv. heilbr.- og trmrh., þingmaður Vestfirðinga, hafa það í huga. Annað atriði sem hefur verið haldið á lofti þegar kemur að sjómönnum er að þeir umgangist þá auðlind sem þeim er trúað fyrir, þar sem um er að ræða fiskinn í sjónum, með lítilli virðingu. Mér hefur oft á tíðum ofboðið þegar menn hafa verið með órökstuddar fullyrðingar um að þeir hendi verðmætum fyrir borð, hæst hefur verið nefnd tala upp á annað hundrað þúsund tonnum. Ekkert hefur heyrst frá forustumönnum sjómanna á Alþingi þegar þessi umræða hefur verið í gangi. Ég ætla að lokum í sambandi við umfjöllun mína um skerðinguna á ellilífeyri sjómanna, eða tekjutengingu grunnlífeyris, að lesa hér frétt, með leyfi hæstv. forseta, úr Morgunblaðinu í dag. Hún hljóðar svo: ,,Skerðingu ellilífeyris sjómanna er mótmælt. Vélstjórafélag Íslands mótmælir harðlega áformum um skerðingu á ellilífeyri sjómanna miðað við 66 þús. kr. atvinnutekjur á mánuði. Félagið bendir á að bátasjómenn hafi byrjað að greiða í Lífeyrissjóð sjómanna á árinu 1970 og þá hafi viðmiðunartekjur verið mjög lágar.`` Og áfram er haldið: ,,,,Lífeyrisréttur þeirra bátasjómanna, sem greitt hafa í sjóðinn frá upphafi og væru að hefja lífeyristöku á þessu ári, gæti verið á bilinu 25 til 40 þús. kr. á mánuði. Að skerða ellilífeyri þessara manna vegna atvinnutekna yfir 66 þús. kr. á mánuði á sama tíma og ýmsir hópar þjóðfélagsins njóta allt að tífaldra lífeyrisgreiðslna án skerðingar á ellilífeyri er hreint siðleysi,`` segir í tilkynningu frá Vélstjórafélagi Íslands.`` Það er að renna upp fyrir fleiri og fleiri hópum í þjóðfélaginu hvernig hæstv. núv. ríkisstjórn gengur fram við að leysa vanda ríkisfjármálanna. Ég ætla, virðulegi forseti, ekki að fara mörgum orðum um tilsjónarmennina. Það er búið að fjalla um þá í mörgum ræðum og hæstv. fjmrh. hefur setið undir þeim ræðum og sýnt mikla þolinmæði enda virðist hæstv. fjmrh. vera orðinn talsmaður ríkisstjórnarinnar, ekki bara í sínum málaflokki. Hann virðist sitja hér fyrir hæstv. forsrh. sem í raun leggur það mál sem hér er lagt fram fyrir Alþingi en hefur ekki mikla eirð í sér til þess að sitja í þingsölum. Ég veit ekki hvort ég á að harma það sérstaklega. En það var þannig með tilsjónarmennina sem hétu eitthvað annað sem ég man ekki lengur hvað var,  Til viðbótar kemur að út frá öllum kenningum um stjórnun og samskiptahætti eigenda stofnana, ef svo má segja þegar við ræðum um ríkisstjórnina sem fer með þessar stofnanir fyrir hönd þjóðarinnar allrar, brýtur þetta allar reglur í samskiptum slíkra aðila og viðkomandi stofnana og viðkomandi starfsmanna. Virðulegi forseti. Ég ætla síðan að koma að lögregluskattinum, sem heitir í þessari útgáfu sem við erum að vinna með núna nefskattur --- íbúaskattur á sveitarfélög. Hann hét reyndar lögregluskattur í fyrstu útgáfu sem við fengum vegna þess að hann tengist lögum um lögreglumenn. Hér hefur gangur þess máls verið rakinn í upphafi, hvernig ríkisstjórnin hraktist frá einu víginu til annars. Það átti nefnilega að leggja þennan skatt á í allt öðru formi í upphafi sem menn sáu í hendi sér strax á fyrstu dögum að var óframkvæmanlegt. Þá var gripið til þessarar skattheimtu. Það var fyrir harða andstöðu stjórnarandstöðuþingmanna og Samtaka sveitarfélaga, --- reyndar voru fáeinir þingmenn úr stjórnarliðinu sem sáu strax hvílíkur óskapnaður var þarna kominn fram --- að það tókst að fá fram nokkra breytingu á þessu ákvæði sem vonandi, og ég segi vonandi vegna þess að það vitum við ekki enn þá, hefur náðst að sníða af þessu verstu agnúana. Það var nefnilega svo þegar menn gáfu sér tíma til þess að skoða þetta ákvæði að það hafði ýmsar afleiðingar. Þar á ég fyrst og fremst við áhrifin á Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, sem eins og hér hefur verið rakið áður á Alþingi, gerðu að verkum að þessar aðgerðir gátu komið fram með margföldum þunga. Ég ítreka, hæstv. félmrh., með margföldum þunga á einstök sveitarfélög. Það rifjar upp fyrir manni að það var einmitt nefskattur með þessum eiginleikum sem kom niður af margföldum þunga eftir sveitarfélögum og meira að segja eftir borgarhlutum sem varð, ef ég má taka þannig til orða, öðrum stjórnmálaskörungi að falli ekki alls fyrir löngu, þ.e. Margréti Thatcher. Kannski var það nefskatturinn illræmdi sem hún ætlaði að leggja á sem varð öðru fremur þess valdandi að hún varð að hrökklast frá. Skattheimta af þessu tagi sem gengur þvert á öll sanngirnissjónarmið og réttlætisvitund almennings getur aldrei orðið til annars en ófarnaðar. Þetta hefði kannski verið allt í lagi ef menn hefðu gengið þarna algörlega blint að verki og alls ekki áttað sig á því hvaða afleiðingar þetta kynni að hafa. Nú hefur það komið fram í viðtölum við hæstv. félmrh. að ráðherra segir að menn hafi vitað alla tíð að komið gæti til þess að það viðkvæma jafnvægi varðandi Jöfnunarsjóðinn og sérstaklega tekjujöfnunarframlagið kynni að raskast. Út frá þeim forsendum, ef menn gerðu sér grein fyrir því hvað þetta jafnvægi er viðkvæmt, er það enn þá alvarlegra að menn skyldu hafa gripið til þessara aðgerða sem voru næstum því búnar að hafa þessar afleiðingar. Ég segi næstum því af því að það er ekki ljóst enn þá. Þó að starfsmenn félmrn. hafi sagt við okkur í efh.-og viðskn. að þeir telji að með þeim aðgerðum sem nú er búið að grípa til, þ.e. að lækka skattinn um 100 millj. niður í 600 millj. og ákveða að af því færu síðan 100 millj. í Jöfnunarsjóð ísl. sveitarfélaga, þá sleppi til þannig að Jöfnunarsjóðurinn geti sinnt hlutverki sínu á næsta ári. Þetta byggja þeir m.a. á ákvörðunum sveitarstjórna um álagningu útsvars og annarra gjalda á þessu ári sem liggja fyrir. En þeir vita þó ekki nema sveitarfélög hafi rétt til og geti áfram ákveðið hækkun á útsvarsprósentu og komist þannig inn á Jöfnunarsjóðinn, ef ekki núna þá a.m.k. á næsta ári. Það liggur alls ekki ljóst fyrir hvaða afleiðingar þetta hefur á fjárhag þeirra sveitarfélaga sem hafa reitt sig á tekjujöfnunarframlag úr Jöfnunarsjóði á síðustu árum. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. hvort það sé virkilega svo að hún hafi séð fyrir hvaða afleiðingar þetta gæti haft þegar ákveðið var að fara út í lögregluskattinn. Þetta er þeim mun alvarlegra þar sem nú þyrfti að ríkja góður og mikill trúnaður milli ríkisvalds og sveitarfélaganna vegna þeirrar endurskipulagningar sem nú stendur fyrir dyrum hjá sveitarfélögunum með sameiningu og öðrum aðgerðum til að gera þau virkari til að takast á við þau verkefni sem þeim er ætlað að sinna. Það hefur ekki farið fram hjá okkur í efh.- og viðskn., hæstv. félmrh., að samskipti sveitarfélaganna og ríkisvaldsins hafa beðið varanlegt tjón sem varir í það minnsta á meðan núv. hæstv. ríkisstjórn situr. Virðulegi forseti. Það væri hægt að hafa um þetta mál miklu lengri ræðu, en ég sé ekki ástæðu til þess. Það hefur verið dregið fram hér í þessari umræðu á hve handahófskenndan og óréttlátan hátt núv. hæstv. ríkisstjórn hefur brugðist við þeim vanda sem við er að etja. Hér hafa verið tínd ótal dæmi um það og ég ítreka, sem ég sagði fyrr í ræðu minni, að það var á fyrstu vikum þessarar ríkisstjórnar sem hún tapaði því tækifæri sem allar nýjar ríkisstjórnir hafa til að ávinna sér traust kjósenda og setja fram heildstæða stefnu sem hún ætlaði sér að vinna eftir á komandi kjörtímabili. Ríkisstjórn, sem ekki nær því á fyrsta missiri síns starfstíma, á sér ekki viðreisnar von. Hún nær aldrei tökum á verkefni sínu. Ég heyrði starfskonu úr opinbera geiranum segja í gær að á undan eldgosi kæmi jarðskjálfti og hún sagðist, eftir stóra fundinn í gamla Austurbæjarbíói í gær, hafa fundið jörðina skjálfa. Ég sé, virðulegi forseti, engin teikn á lofti um að núv. hæstv. ríkisstjórn muni ná tökum á því verkefni sínu að leiða fram í þjóðfélaginu sátt á næstu vikum á þeim tíma sem einmitt hefði verið þörf á slíku þegar kjarasamingar nánast allra stétta í landinu eru lausir.

Virðulegi forseti. Aðeins vegna þess að hér var að ljúka máli sínu málsvari þess flokks sem átti heilbrigðisráðherra í síðustu ríkisstjórn vil ég minna á að samkvæmt frv., sem sá ráðherra lagði fram og stutt var af Framsfl. á síðasta Alþingi, var gert ráð fyrir skerðingu á grunnlífeyri ellilífeyrisþega um 236 millj. kr. Það var gert ráð fyrir skerðingu á sérstakri heimilisuppbót ellilífeyrisþega um 500--600 millj. kr. á ári í þessum tillögum. Ég vil aðeins minna hv. framsóknarmenn á að þetta voru þeirra eigin tillögur frá því fyrir einu ári síðan.

Virðulegi forseti. Það er eiginlega að verða svolítið fyndið að hlusta á hæstv. ráðherra núv. ríkisstjórnar hafa það eina úrræði þegar bent er á galla í þeirra málflutningi að það megi finna hliðstæðu sem fyrrv. ríkisstjórn hafi lagt fram og það er farið að koma þannig út að það sé ein allsherjarréttlæting á gjörðum núv. hæstv. ríkisstjórnar ef fyrrv. ríkisstjórn hafi lagt eitthvað hliðstætt fram. Ég vil hins vegar segja hæstv. heilbr.- og trmrh. varðandi það atriði sem hann nefndi hér áðan að í þeim tillögum, sem hæstv. fyrrv. ríkisstjórn lagði fram, var lagt til að þær 240 millj., ef ég man rétt, sem hann nefndi áðan eða hvort það voru 270, það skiptir ekki öllu, færu til jöfnunar innan tryggingakerfisins, að aðrir nytu þess sem af væri tekið. Auk þess vil ég benda hæstv. ráðherra á að tillögur sem lagðar eru fram í frumvarpsformi, --- ég vil ætla að sá meiri hluti sem var að baki fyrri ríkisstjórn hefði ekki í nokkrum tilfellum knúið mál í gegn burt séð frá því hvort í meðförum málsins kæmu fram alvarlegir gallar. Það er einmitt það, hæstv. heilbr.- og trmrh., sem núv. meiri hluti gerir, hann keyrir mál í gegnum þingið burt séð frá því að í meðförum málsins í þingnefndum komi fram meinbugir á því sem einir sér ættu að vera nægir til þess að menn féllu frá málinu.

Virðulegi forseti. Ég ætla enn að minna á að heildarlækkun útgjalda til lífeyristrygginga skv. frv. hæstv. fyrrv. heilbr.- og trmrh. var 1.674 millj. kr. og nettólækkun á útgjöldum almannatryggingakerfisins var 154 millj. kr. Þetta er aðeins, virðulegi forseti, lítið upprifjunarnámskeið fyrir virðulega þm. Framsfl.


             . Virðulegi forseti. Ef ég man rétt, 1. þm. Austurl, þá er búið að stytta það niður í 40 mínútur. Það hefur sjálfsagt verið gert eftir að hv. þm. hætti kennslu. 

Virðulegi forseti. Hér fór fram í dag umræða undir þessum lið, gæslu þingskapa, sem snerist um það hvort hæstv. samgrh. hefði sagt það sem hann vissi um málefni Skipaútgerðar ríkisins við utandagskrárumræðu í gær. Ég vil bara koma því hér á framfæri, af því að öðru var haldið fram í dag, að ég var hér að fá frétt sem flutt var á Bylgjunni í gær kl. 17, klukkutíma áður en umræðan hófst. Þar segir, með leyfi forseta, og er vitnað í Ómar Jóhannsson, forstjóra Samskipa hf.: ,,Ómar Jóhannsson, framkvæmdastjóri Samskipa, segir að öll meginatriði séu nú í höfn varðandi kaup Samskipa á Esju, einu skipa Ríkisskipa. Umræður um að Samskip taki við öðrum þáttum í rekstri Ríkisskipa eru á byrjunarstigi.`` Virðulegi forseti. Þetta vildi ég að kæmi hér fram að gefnu tilefni.

Virðulegi forseti. Nokkuð er um liðið síðan ég bað um orðið til ræða um ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir árið 1992. Mig minnir að það hafi verið í kringum 18. des. eða fyrir um fjórum vikum og er ljóst að ég verð alla vega að breyta töluverðu í þeirri ræðu sem ég hugðist flytja, svo margt hefur breyst í frv. eins og það lá fyrir á þeirri stundu þegar ég bað um orðið. Það er táknrænt fyrir vinnubrögð ríkisstjórnarinnar í þessu mál að jafnvel á meðan var verið að mæla fyrir frv. af hæstv. forsrh. þá kynnti hann brtt. við frv. sem hann var að mæla fyrir. Það má segja að ekki hefur það verið verk stjórnarandstöðunnar, þó langt sé um liðið síðan frv. var lagt fram, að ekki er komið lengra í umræðunni en þetta. Síðustu tillögur stjórnarliðsins komu ekki fram fyrr en í síðustu viku og það var ekki fyrr en í gær sem sjá mátti það sem stjórnarliðið hafði komið sér saman um að láta þingið ræða í þessari 2. umr. Umræðan, sem hófst fyrir svo löngu síðan, verður dálítið skrýtin að því leyti að menn eru núna í seinni lotu þessarar umræðu að ræða um verulega breytt frv. frá því sem þeir ræddu í fyrri hlutanum. Ég verð að láta í ljós hluttekningu í garð þeirra ræðumanna sem voru búnir að leggja á sig að ræða um þetta frv. áður en það tók svona miklum breytingum. Ég vil minna á, þó að nú sé það gleymt flestum, að í ræðu sinni fjallaði hæstv. forsrh. ekki aðeins um frv. heldur fór yfir málin á nokkuð pólitískum nótum og flutti í raun og veru stefnuræðu sína í hinum ýmsu pólitísku málefnum í víðu samhengi. Þar var honum nokkuð tíðrætt um fyrri ríkisstjórn og var augljóslega nokkuð illa við einn stjórnmálaflokk sem þar sat, Framsfl., þó að mér þyki það dálítið kyndugt því ef menn skoða fortíðina þá er enginn flokkur sem Sjálfstfl. hefur unnið eins mikið og náið með í gegnum áratugina og Framsfl. og verður það dálítið skondið hversu mikið hæstv. forsrh. gerir út á andúð á framsóknarmenn. Þeir hafa hins vegar verið menn til að svara fyrir sig en megininntakið í gagnrýni hæstv. forsrh. er fortíðin. Menn eigi að horfast í augu við fortíðina og menn skulu fá að horfast í augu við fortíðina. Ég hef síðustu daga gluggað eilítið í fortíðina, í þau skjöl sem komið hafa frá Sjálfstfl. og jafnvel í greinar og ummæli hæstv. forsrh. um hin ýmsu mál sem nú eru til meðferðar. En áður en ég vík að því vil ég aðeins byrja á heilbrigðismálunum og minnast á nokkuð gamalt viðtal sem haft var við hæstv. heilbr.- og trmrh. því ég hygg að honum væri það nokkuð hollt og mönnum umhugsunarefni að rifja upp þau viðhorf sem ráðherra setti fram þá og bera saman við gjörðir hans í dag. Ég vil nú, virðulegi forseti, leita í skjölum mínum að þessu gagnmerka viðtali sem birtist í ágætu blaði, sem heitir Þjóðviljinn, 19. okt. 1983. Það er eins og segir í kvæðinu eftir borgarskáldið: Það var fyrir átta árum, virðulegi forseti. Þá var heilsíðuviðtal við hæstv. núv. heilbr.- og trmrh. um fjárlagafrv. sem ríkisstjórnin hafði þá nýlega lagt fram. Þáv. fjmrh. var Albert Guðmundsson og eins og gefur að skilja hafði hæstv. núv. ráðherra ýmislegt að athuga við þetta fjárlagafrv. Ég vil leyfa mér að lesa hér stuttan kafla úr þessu viðtali til að varpa ljósi á sjónarmið hæstv. ráðherra eins og þau voru á þeim tíma og, með leyfi forseta, hef ég nú tilvitnunina: ,,Það er kátbroslegt að heyra frá Albert Guðmundssyni yfirlýsingar um stórfelldan niðurskurð á utanferðum opinberra starfsmanna. Í frumvarpi hans er nefnilega gert ráð fyrir því, að framlög til að semja við erlend ríki hækki um 158% og framlög til að þeir geti sótt alþjóðaráðstefnur hækki um 175%. Þannig er að ekki sést sá pólitíski vilji í fjárlagafrumvarpinu. Annað kemur í ljós þegar útgjöld til samhjálpar eru skoðuð. Í aðfaraorðum frv. er gert ráð fyrir því að sparnaður í tryggingamálum verði að upphæð 300 millj. kr. Hægt er að sjá hvernig ríkisstjórnin ætlar að láta þetta gerast í frumvarpinu. Á bls. 227 kemur m.a. í ljós að þar á að lækka útgjöld lífeyristrygginganna um 60 millj. kr. frá því sem felst í núv. reglum. Með öðrum orðum það á að breyta reglum sem lífeyrir er greiddur eftir. Í áætlunum um hækkun á milli ára kemur í ljós að breyta á reglunum til lækkunar hvað varðar elli- og örorkulífeyri og barnalífeyrinn. Barnalífeyrir verður þá lækkaður en hann er greiddur með börnum sem misst hafa foreldri sín. Hins vegar verður tekið af ellilífeyri með því að hækka lífeyrisaldurinn eða lækka lífeyrisgreiðslurnar. Þarna eru komnar 60 millj. kr. Á bls. 229 er skýrt frá því að heilbr.- og trmrn. muni spara í rekstri sjúkrahúsa um 150 millj. kr. Í áætlunum um útgjöld kemur í ljós að þetta á að gera varðandi vistgjöld á sjúkrastofnunum. Þau eiga aðeins að hækka um 26% á milli ára á sama tíma og aðrir útgjaldaliðir hækka um 50%. Þetta þýðir að gert er ráð fyrir að leggja 150 millj. kr. vistgjöld á legusjúklinga á spítölunum. Ætli það verði ekki í samræmi við annað sem er að gerast og er fólgið í því að sjúklingar verði látnir greiða sjálfir matinn sem hluta af legu sinni þannig að þegar ríkisstjórnin er búin að leggja eldhús spítalanna niður muni sjúklingarnir verða neyddir til að kaupa matinn af Pétri Sveinbjarnarsyni? Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því á bls. 228 að 90 millj. kr. sparnaður verði af útgjöldum ríkisins vegna lyfjakostnaðar og lækniskostnaðar á spítölum. Þá kemur spurningin hvort heldur á að draga úr læknisþjónustu eða hætta að gefa sjúklingum lyf, fara að lækna með nálastunguaðferðinni. Þannig er þessi 300 millj. kr. sparnaður fenginn með því að þrengja þeim sem eru sjúkir og bágstaddir, sagði Sighvatur Björgvinsson, fyrrv. fjmrh., að lokum.``  ,,Auk Alberts gæti enn einn talist fullsæmdur af þessu frv., nefnilega Bör Börsson.`` Ég hef nú gert lítillega grein fyrir sjónarmiðum hæstv. heilbrrh. til þessara málaflokka sem undir hann heyra eins og þau sjónarmið voru fyrir átta árum. Ég verð að segja að mér kemur í hug kvæði Tómasar um fólkið sem gekk fram hjá Fríkirkjunni fyrir átta árum. Ég sé að hæstv. ráðherra er í fullu fjöri og er engan veginn handan móðunnar miklu eins og kemur fram í kvæðinu, en hins vegar sýnist mér að hann sé kominn handan við ána sem skilur að jafnaðarmenn og aðra, sé kominn yfir til hinna, og hafi tekið upp einhverja nýja jafnaðarmannastefnu sem ríkti a.m.k. ekki í Alþfl. á árinu 1983. Þetta sem lýtur að heilbrigðismálum vildi ég leggja inn í umræðuna til upprifjunar á því sem gerst hafði í fortíðinni. Ég hef þá lokið þeim kafla í ræðunni. Það eru fleiri sem hafa svo sem látið sér ýmislegt um munn fara á fyrri tíð. Ég vil nefna til sögunnar hæstv. forsrh. Hann hefur haft nokkra skoðun á þjóðmálum fram til þessa og ekki verið þekktur fyrir að skafa utan af þeim eða vera óskýr í meiningum. Hann hefur lagt fram fyrir þingið ásamt samráðherrum sínum og þingflokkum stjórnarflokkanna frv. sem m.a. skattleggur sveitarfélögin með einhliða aðgerðum eins og þingmönnum er kunnugt því að ég vænti þess að yfir þá hafi dunið mótmælasendingar og ályktanir sveitarstjórna víðs vegar um land eins og mér hafa borist. Til þess að stytta mál mitt vitna ég í þær bréfaskriftir sem fram hafa farið á milli félmrh. og Sambands ísl. sveitarfélaga. Menn hafa gagnrýnt sérstaklega að ríkisstjórnin skyldi taka þessar ákvarðanir einhliða þvert ofan á þá stefnu sem er í gildi og hefur verið um samráð við sveitarfélögin og er í raun og veru lögfest. Fyrir tæpum tveimur árum, 21. febr. 1990, birtist í blaði nokkuð drjúg tilvitnun í ræðu sem hæstv. forsrh., þá varaformaður Sjálfstfl. og borgarstjóri, flutti á fundi flokksráðsformanna sjálfstæðisfélaga og sveitarstjórnarmanna Sjálfstfl. Þar hafði hann ýmislegt að segja um samskipti ríkis og sveitarfélaga og um hlut sveitarfélaga úr þeim samskiptum. Sá hinn sami og nú leggur til að um 750 millj. verði færðar frá sveitarfélögum til ríkissjóðs óbætt, segir hér, með leyfi forseta, um áhrif af verkaskiptalögunum: ,,Það var fljótlega ljóst að ríkisvaldið ætlaði sér ekki að láta neina fjármuni af hendi með verkefnatilfærslunni og alls ekki bæta að fullu þá skerðingu Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem þau hafa búið við á undanförnum árum. Niðurstaðan í verkefnatilfærslunni varð því sú að hlutur ríkisvaldsins jókst en hlutur sveitarfélaganna minnkaði.`` Þetta er viðhorf hæstv. forsrh. að hlutur sveitarfélaga hafi versnað við verkefnatilfærsluna fyrir tveimur árum. Hæstv. félmrh. hefur haldið hér öðru fram. Hann hefur m.a. haldið því fram að tekjur sveitarfélaga hafi aukist um 2 milljarða og ekki eru þessir tveir ráðherrar sammála um þetta. En merkilegt er að hæstv. forsrh., sem er þeirrar skoðunar að gengið hafi verið á hlut sveitarfélaga, skuli nú ætla að að höggva þar aftur í sama knérunn. Um samskipti ríkis og sveitarfélaga sagði hæstv. forsrh., með leyfi forseta, og hafi menn þá í huga að þá voru sveitarstjórnarkosningar fram undan: ,,Það er heldur ekki vafi á að í þessum kosningum hljóta menn að varpa kastljósinu á samskipti ríkisins við sveitarfélögin. Það hefur verið stefna flestra stjórnmálaflokka í landinu og ég býst við að flestar ríkisstjórnir hafi sett inn í sinn stjórnarsáttmála fögur fyrirheit um að efla sjálfstæði sveitarfélaganna og styrkja þau og styðja enda er þar um að ræða stór skref í þágu valddreifingar að sveitarfélögin séu efld á kostnað ríkisvalds og miðstýringar. En því miður hefur aldrei fylgt hugur máli hvað þetta varðar.`` Hér talar hæstv. forsrh. fyrir allt annarri skoðun en hann hefur í dag. Fortíðarvandi hæstv. forsrh. í málefnum sveitarfélaga er sá að hann sagði eitt áður en hann varð forsrh. og hann segir annað eftir að hann varð það. Þegar málin eru athuguð eru það greinilega ekki fyrirheit og ásetningur ráðherra núv. ríkisstjórnar að hafa það mjög í heiðri sem þeir áður sögðu og gleyma þeim skoðunum sem þeir höfðu áður. Þetta er fortíðarvandi Sjálfstfl. Ég vil rifja hann enn betur upp þannig að mönnum sé ljóst frekar en orðið er hversu mikill tvískinningur íhaldsins er í hinum ýmsu málaflokkum og leyfa mér að vitna í þá heimild sem best er um stefnu flokksins á hverjum tíma og heitir landsfundarályktanir Sjálfstfl. Ég er með í höndunum ályktanir landsfundar Sjálfstfl. frá því í mars 1991 og ef við byrjum til að mynda á menntamálunum, af því að ég sé að hæstv. menntmrh. er hér, þá vil ég leyfa mér að vitna í bls. 3 á þessari ályktun sem fjallar um menntamál, með leyfi forseta: ,,Án efnismikillar, fjölbreyttrar og haldgóðrar menntunar fá Íslendingar ekki staðist í samkeppi þjóða. Gildi skólastarfs verður ekki ofmetið. Menntakerfið verður gert fjölbreyttara með einkaskólum og slakað á miðstýringu án þess að draga úr gæðakröfum.`` Síðan er enn frekar fjallað um menntamál á bls. 34 og þykir mér ástæða til að rifja upp fyrir hæstv. menntmrh. nokkuð sem þar stendur og vakið hefur athygli mína. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Sjálfstfl. leggur megináherslu á að draga úr núverandi miðstýringu í skólakerfinu.`` Hvað er svo lagt til í því frv. sem er til umræðu? Það er lagt til að færa í vald ráðherra það sem nú er í lögum. Það er lagt til að auka miðstýringuna, virðulegi forseti. Þetta er samræmið í stefnu flokksins sem hann á hægt með að koma á framfæri þar sem hann hefur þennan málaflokk á hendi. Hér segir einnig, með leyfi forseta: ,,Það að draga úr miðstýringu menntakerfisins hvað varðar rekstur, fjármagn, stjórnun, hugmyndir, námsskrá, kennsluefni og kennsluaðferðir er forsenda þess að starfskraftar skólastjórnenda og kennara nýtist sem skyldi.`` Það sem flokkurinn leggur hins vegar til á þingi gengur til gagnstæðrar áttar við það sem hann ályktar á fundum og það sem hann segir kjósendum fyrir kosningar. Hér segir einnig, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að eftirspurn fer vaxandi bæði eftir almennri og sérhæfðri fullorðinsfræðslu. Sjálfstfl. lýsir yfir stuðningi við hvers konar framtak í þeim efnum.`` Og enn fremur: ,,Efla þarf og auka námsframboð á landsbyggðinni svo að unnt sé að stunda nám í heimabyggð. Það yrði áhrifamikil byggðastefna.`` Hvaða stefnu hefur hæstv. menntmrh. fylgt í þessum málum? Hann hefur fylgt þeirri stefnu að leggja niður Héraðsskólann í Reykjanesi. Hann hefur fylgt þeirri stefnu að synja um öldungadeild á Hólmavík. Þannig efnir hann stefnu Sjálfstfl. sem lýsir yfir stuðningi við hvers konar framtak til þess að auka fullorðinsfræðslu og auka námsframboð á landsbyggðinni. Það er greinilega ekki mikið að marka þennan flokk sem fyrir kosningar gefur út fallegt rit til þess að segja kjósendum hvert hann stefnir en eftir kosningar snýr hann síðan öllu á höfuð. Þetta eru efndirnar í menntamálunum. Það er greinilega ekki í verkum ríkisstjórnarinnar eins og hér er sagt í ályktun flokksins að stefna hans sé að allir hafi jafnan rétt til menntunar án efnahags, búsetu eða fötlunar. Það er fyllsta ástæða til þess að talsmaður flokksins í þessum málaflokki, hæstv. menntmrh., útskýri fyrir þingi þennan fortíðarvanda Sjálfstfl. Ég hef rakið þær skoðanir sem hæstv. forsrh. hafði í samskiptum við sveitarfélögin fyrir kosningar. Mönnum er kunnugt hvernig ríkisstjórnin undir forsæti hans kemur fram í samskiptum við sveitarfélög og hvernig hún hyggst auka fjárhagslegt sjálfstæði sveitarfélaganna. Menn sjá hvernig það er framkvæmt með einhliða ákvörðunum um skattlagningu á sveitarfélögin. Hvað skyldi nú flokkurinn segja um þessi mál? Hvað var það sem hann sagði kjósendum á meðan hann var að gera hosur sínar grænar eða kannski öllu heldur bláar fyrir þeim? Það skyldi þó ekki vera að hann hafi sagt svolítið annað en hann segir í dag. Hér segir í sérstakri ályktun um sveitarstjórnarmál, með leyfi forseta: ,,Sjálfstfl. leggur áherslu á að jafnhliða flutningi á verkefnum frá ríki til sveitarfélaga verði tekjustofnar fluttir þannig að heildarskattbyrði aukist ekki. Með auknum lögboðnum verkefnum sveitarfélaga er eðlilegt að auka hlutdeild þeirra í staðgreiddum sköttum.`` Og enn fremur segir, með leyfi forseta, vegna þess að þá var nýlega upp tekinn virðisaukaskattur: ,,Landsfundurinn mótmælir harðlega þeim auknu skattaálögum sem ríkið lagði á sveitarfélög í landinu þegar virðisaukaskattur var tekinn upp.`` Hvað skyldu það hafa verið miklar álögur, virðulegi forseti? Jú, 250--300 millj. kr. á ári. Hvað er verið að gera nú? Auka álögur á sveitarfélögin um þrefalda þessa upphæð. Var það kannski ástæðan fyrir því að Sjálfstfl. mótmælti þessu að það voru ekki nógu miklar álögur svo að hann gæti fagnað þeim, það var ekki nógu mikið sem var tekið af sveitarfélögunum? Krumlur ríkisvaldsins með miðstýringunni sem enginn flokkur er eins hrifin af og Sjálfstfl., ríkisafskiptaflokkur Íslands númer eitt. Það skyldi þó ekki vera. Hér er annar fortíðarvandi Sjálfstfl. Hann mótmælir því að gengið sé á hlut sveitarfélaga þegar hann er í stjórnarandstöðu en gengur harðar fram en nokkur annar þegar hann er í stjórn. Þá varðar menn ekkert um fyrri skoðanir í þessum málum. Ýmislegt fleira má nefna og dregur fram mikið misræmi á milli orða og efnda hjá þessum stærsta stjórnmálaflokki landsins. Kunnug eru ummæli hæstv. forsrh. og stefna hans gagnvart mikilvægum atvinnufyrirtækjum á landsbyggðinni. Á hausinn með þetta, segir forsrh. Þetta eru duglausir stjórnendur sem hafa staðið sig illa og þeir eiga bara að fara á hausinn. En hvað skyldi segja hér í landsfundarsamþykkt síðasta landsfundar Sjálfstfl.? Það segir hér, með leyfi forseta: ,,Skapa þarf nýja öryggiskennd í atvinnumálum meðal fólks á landsbyggðinni.`` Það var nefnilega það. Það þarf að skapa nýja öryggiskennd fyrir fólk á landsbyggðinni í atvinnumálum og það er gert með því að segja: Þetta eru mál fyrirtækjanna, þetta eru mál atvinnugreinarinnar, þetta eru ekki mál ríkisins. Og þegar fólkið segir: Við, fólkið sem býr í þessum plássum, berum enga ábyrgð á þessum fyrirtækjum, og það spyr: Hvað ætlið þið að gera til að aðstoða okkur við að reisa þessi fyrirtæki úr rústum? þá er svarið: Ekkert. Þið eigið að gera það sjálf. Og þið eigið að borga fyrir að gera það sjálf. Þetta er atvinnustefnan sem ríkisstjórnin rekur, ríkisstjórn Sjálfstfl. Sú atvinnustefna sem heitir samkvæmt landsfundarsamþykkt fyrir kosningar, að skapa nýja öryggiskennd í atvinnumálum meðal fólks á landsbyggðinni. Mér verður orðfall, virðulegi forseti. Það er greinilega mikill vandi á ferð í þessum stjórnmálaflokki. Ég nefni annað í samgöngumálum. Hvað skyldi þessi flokkur hafa lagt til í samgöngumálum fyrir kosningar, virðulegi forseti? Flokkurinn sem leggur til núna eftir kosningar að skera niður framlög til Vestfjarðaganga og vill seinka framkvæmdum, ræðst á uppbyggingu í vegakerfinu, ætlar að skera hana niður um 20% á þessu ári. Hvað skyldi þessi flokkur hafa sagt fyrir kosningar? Jú, hann sagði, með leyfi forseta: ,,Áætlaðar fjárfestingar ríkisins í samgöngumannvirkjum næstu 10 ár eru á bilinu 60 til 80 milljarðar kr. Eftir það er lokið samgöngubyltingu sem er forsenda fyrir hagkvæmri byggðaþróun, atvinnuþróun og hagræðingu atvinnuveganna`` --- sem er forsenda. Fyrst þarf samgöngubyltingu, síðan skulum við hagræða. Hvað er flokkurinn að gera í dag? Hann er að heimta hagræðingu og seinka samgöngubyltingunni. Hvers konar hagræðing er það? Það er náttúrlega hagræðing sem dæmir veikustu byggðarlögin út af landakortinu. Það er sú hagræðing sem þessi ríkisstjórn stefnir að, sú ríkisstjórn sem er með sífelldar kröfur um hagræðingu í sjávarútvegi. Það er alveg ómögulegt ástand að það skuli vera til pláss þar sem er eitt frystihús og einn togari og í næsta firði annað pláss þar sem er annað frystihús og annar togari. Það er alveg ómögulegt, það verður að hagræða. En það á ekki að gera veg þarna á milli þannig að menn komist hann allt árið um kring. Ég vil benda hæstv. ráðherrum, öllum þeim sem hér eru viðstaddir, á grein sem birtist fyrir tæpum tveimur árum í Morgunblaðinu eftir doktor Ágúst Einarsson þar sem hann bendir m.a. á að svo vel er sjávarútvegurinn rekinn í heild sinni á Íslandi að hann er rekinn fyrir 25 milljörðum kr. minna en sjávarútvegurinn í Noregi. Það er ekki lítið, það er bara nokkuð vel að verki staðið. Þannig að ég held að menn ættu að hægja á í kröfugerð um hagræðingu í sjávarútvegi þó ég meini ekki að menn eigi að leggja hana til hliðar. En alla vega eiga menn að hraða samgöngubótum til að gera hagræðinguna mögulega. Hér var eitt lítið mál í fréttum í gær um tvöföldun á Reykjanesbrautar þar sem einkaaðilar, óskabarn Sjálfstfl., höfðu óskað eftir því að fá að gera athugun á þeirri framkvæmd og jafnvel að taka hana að sér gegn því að láta hvern bíl sem ekur um veginn greiða ákveðið gjald. Þessu hafnaði hæstv. samgrh., sem er dálítið merkilegt í ljósi þess að hann er úr Sjálfstfl. og til að vinna að samgöngumálum hefur hann í veganesti samþykktir landsfundar Sjálfstfl. Og hvað skyldi segja í þeim samþykktum? Jú, virðulegi forseti, með leyfi, segir hér: ,,Gera þarf sérstakt átak í vegakerfi höfuðborgarsvæðisins og Reykjanesbrautar vegna mikils umferðarþunga.`` Það er stefna flokksins. Og hvernig vill flokkurinn framkvæma þetta? Það er þannig, með leyfi forseta: ,,Hönnun, nýframkvæmdir og viðhald samgöngumannvirkja skal fært á svið einkareksturs eftir því sem við verður komið. Við gerð samgöngumannvirkja skal skoða þann möguleika að fyrirtæki og einstakingar taki að sér gerð þeirra fyrir eigin reikning en þeim gefist síðan kostur á að endurheimta kostnaðinn með gjaldtöku á notkun mannvirkisins.`` Þetta er stefna þess flokks eins og hún var í mars og þegar hæstv. samgrh. fær tækifærið til að framfylgja stefnu síns flokks segir hann nei. Ég er út af fyrir sig ekkert mjög óhress með það því ég er ekki sammála stefnu Sjálfstfl. í þessum efnum. En þetta er enn eitt dæmið um hvernig þessi flokkur talar til annarrar áttar fyrir kosningar en hann framkvæmir svo eftir kosningar. Þetta er enn eitt dæmið um fortíðarvandann í Sjálfstfl. Og ég segi bara eins og hæstv. forsrh.: Ja, þeir skulu fá að horfa framan í þennan fortíðarvanda. Ég held að sjálfstæðismönnum sé ekkert verra að horfa framan í fortíðarvandann fremur en framsóknarmönnum, eins og hæstv. forsrh. hefur mikinn áhuga á að þeir geri. Þessi landsfundarályktunarbók er náttúrlega mikið eldsneyti og hægt að flytja margar ræður og langar um það sem hér stendur um það sem flokkurinn vill gera og bera saman við það sem hann er að gera. En ég læt lokið lestri úr þessari ágætu bók og vænti þess að hv. þm. sé nokkuð ljóst ósamræmið á milli orða og efnda. Mér er minnisstætt að þegar hæstv. núv. sjútvrh. hafði tapað kosningunni um formannssætið í Sjálfstfl. sagði hann eitthvað í þá veru að nú tækju við hin hörðu gildi. Nú hefðu þeir sigrað og væru ofan á í flokknum sem væru meiri harðlínumenn í pólitík, meiri frjálshyggjumenn í pólitík. Þá rifjaðist upp fyrir mér að einn fyrrv. þm. Sjálfstfl. hafði fyrir nokkrum árum ritað bók um reynslu sína af þessum flokki og einmitt tekið þetta viðfangsefni fyrir, frjálshyggjuna og þá hættu sem þingmaðurinn sá vegna þess að hún fann þá breytingu sem var að verða á flokknum og fann að þeir menn voru að eflast sem héldu þeim skoðunum fram. Og mér finnst við hæfi, virðulegi forseti, að rifja upp agnarlítinn kafla úr þessari bók þar sem fjallað er um þetta viðfangsefni því ég held að það varpi nokkuð skýru ljósi á þá stefnu sem ríkisstjórnin er að framkvæma, varpi nokkuð skýru ljósi á þau viðhorf sem liggja að baki hjá þeim mönnum sem eru í forustu fyrir Sjálfstfl. í ríkisstjórninni og skýri fyrir okkur hvert þeir stefna, hvers konar þjóðfélag þeir vilja búa til. Áður en ég hef lesturinn vil ég geta þess að sá fyrrv. þm. sem ég er að vitna til heitir Sigurlaug Bjarnadóttir og bók þessi kom út fyrir fimm árum. Tilvitnunin er, með leyfi forseta: ,,Sjálf átti ég er ég sat á þingi hlut að því að setja saman eins konar kosningastefnuskrá flokksins fyrir alþingiskosningarnar 1978: ,,Endurreisn í anda frjálshyggju.`` En sú frjálshyggja var, að ég hugði þá, af öðrum toga spunnin en ,,frjálshyggja`` Friedmans og lærisveina hans sem ég helst set innan gæsalappa af því að ég tel hana rangnefni, til þess fallið að villa á sér heimildir. Það því fremur sem boðberar hennar leyfa sér að kenna hana við mannúðarstefnu. Þar er siglt undir fölsku flaggi. Réttnefni ,,frjálshyggjunnar`` er markaðshyggja, sem gengur fram með þrönga og brenglaða frelsishugsjón á vopni. Frelsi hennar er fyrst og fremst frelsi hins óhefta, sjálfstýrða markaðskerfis, er jafnað er við eins konar guðlega forsjón, sem er undanþegin mannlegri og siðferðilegri ábyrgð. Hún þýðir frelsi og rétt hins sterka til að traðka á hinum veika í miskunnarlausri samkeppni, meira í ætt við lögmál dýraríkisins og líffræðikenningu Darwins þar að lútandi heldur en samfélag siðaðra manna, byggt á hugsjónum menntunar og mannúðar. Engum ætti að dyljast að þessi alræðishugmynd markaðshyggjunnar samrýmist ekki kærleiksboðskap og bræðralagshusjón kristinnar trúar. Hingað til hefur þó Sjálfstæðisflokkurinn, a.m.k. í orði kveðnu, viljað hlú að Kristindómi og kristilegu siðgæði í landinu. Hér er nokkuð hart kveðið að orði, en ekki að tilefnislausu. Þeim sem á annað borð hafa augu og eyru opin fyrir því sem er að gerast í íslenskum stjórnmálum hefur mörgum blöskrað ýmsar þær hugmyndir sem haldið hefur verið á lofti í málflutningi og áróðri hinna áköfustu ,,frjálshyggju``manna okkar á undanförnum uppgangsárum þeirra: Almenningsmenntun, heilbrigðisþjónusta og félagsleg samhjálp skal gerð að markaðsvöru, sem lýtur lögmálum framboðs og eftirspurnar. Í þessum anda er m.a. mælt með því að ,,leyfa nokkrum læknum að setja upp svo hátt verð fyrir þjónustu sína að biðraðir á stofum þeirra hverfi og þeir neytendur sem vilja og geta greitt þetta verð komist umsvifalaust að``! Nema hvað? Fortakslaus forréttindi hinna ríku fram yfir hina sem léttari eiga budduna og minna mega sín. Þarna blasir við augum hin grímulausa peningahyggja, alsystir markaðshyggjunnar sem vílar jafnvel ekki fyrir sér að ,,selja ömmu sína,`` ef því er að skipta.`` Og lýkur hér tilvitnun í bók Sigurlaugar Bjarnadóttur frá Vigur, fyrrv. þm. Sjálfstfl. sem fyrir nokkrum árum varaði við þeim öflum sem nú ráða í Sjálfstfl. Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að eftir að hafa lesið þessa bók aftur í stuttu og stopulu jólafríi og velt inntaki hennar fyrir mér þá finnst mér að höfundur hafi reynst nokkuð sannspár og ótti hans hafi verið á rökum reistur. Þetta er að mínu mati heimild sem varpar skýru ljósi á þá ríkisstjórn sem nú situr hér á landi, áform hennar og stefnu. Ég vil þá, virðulegi forseti, enn og nú að lokum taka fyrir fortíðarvandann. Nú ætla ég að minnast eilítið á fortíðarvanda hæstv. félmrh. Það er þannig eins og þingmenn vita að tekið var upp á sínum tíma svokallað 1986-kerfi, húsnæðislánakerfi í húsnæðismálum. Hæstv. félmrh hefur ekki verið neinn sérstakur stuðningsmaður þess kerfis og hefur lagt nokkuð á sig til að koma því fyrir kattarnef. Allt um það, við höfum svo sem skipst á skoðunum um það mál áður. En ég vil aðeins rifja upp hvað hæstv. félmrh. sagði fyrir kosningar við fólk sem er í biðröð eftir lánum úr þessu kerfi. Og ég vil líka rifja upp hvað hæstv. félmrh. sagði fyrir rúmum tveimur árum þegar verið var að taka upp núverandi kerfi. Þá sagði hæstv. félmrh. um húsbréfakerfið að það væri gott kerfi, þar gætu menn fengið lán og þyrftu ekki að bíða og þar yrðu engin afföll. Það sagði hæstv. þáv. félmrh. sem enn situr í stólnum og eru afföllin yfir 20%. Hvernig ætlar hæstv. félmrh. að útskýra þetta fyrir því fólki sem er að taka að sér að borga af 1 millj. kr. en fær ekki í reiðufé meira en 780 þús. kr. eða þar um bil? Er það svo gott kerfi? Hitt atriðið sem er fortíðarvandi hæstv. félmrh. í húsnæðismálum er að í viðtali 20. mars sl. sagði hæstv. félmrh. í sjónvarpi þetta um forgangshópinn svokallaða, 2.700 manns, með leyfi forseta: ,,Við munum hafa þrjú ár til þess að afgreiða þetta fólk sem vill nýta sér þennan rétt og það ræðst af því hve margir komi til með að vilja nýta sér hann hve hratt hægt er að afgreiða þessi lán. En það er þó auðvitað ljóst og hefur margkomið fram að greiðslubyrði fyrir fólk er jafnhagstæð í húsbréfakerfinu svo að ég á nú ekki von á því að það verði mjög margir sem sækja þarna um. En engu að síður þá er óvissunni eytt.`` Þetta var sagt 20. mars á síðasta ári. Þá var óvissunni eytt fyrir hjá því fólki sem beið í forgangshópi eftir lánum í Húsnæðisstofnun ríkisins úr 1986-kerfinu. Það voru ekki liðnir margir dagar frá því að ríkisstjórnin var mynduð þar til hún samþykkti að kasta þessum hópi út, loka því ákvæði í lögum sem eyddi óvissu forgangshópsins. Þetta er nokkuð bærilegur fortíðarvandi, virðulegi forseti. Fyrir kosningarnar er óvissunni eytt, eftir kosningarnar er sagt: Út á götu með ykkur. Ég vil vekja athygli á því hvernig hæstv. félmrh. og ríkisstjórnin í heild fer að því að virða lög að vettugi. Það er með því að gefa fyrirmæli til stofnana og segja: Þið framfylgið ekki þessum lögum. Það er ekki enn búið að fella úr gildi þessa lagaákvæði. Ef ekki hefði verið fyrir fyrirmæli ríkisstjórnarinnar hefði Húsnæðisstofnun ríkisins framfylgt lagaákvæði eins og henni ber. Hvers konar stjórnsýsla er þetta? Ráðherrar geta bara sagt: Þessi lög og þessi lög, þið framfylgið þeim ekki. Bráðum eru liðnir níu mánuðir síðan ríkisstjórnin var mynduð og allan þennan tíma hefur þetta bráðabirgðaákvæði verið í lögum og er enn.  Þannig er, virðulegi forseti, ef að er gáð, að fortíðarvandinn er víða. Hann er kannski ekki hvað síst hjá þeim aðilum sem standa að núverandi ríkisstjórn. Það vill þannig til með þá eins og alla aðra að þeir eiga sér fortíð. Ég held að hæstv. forsrh. ætti að fara sér hægar í skurðgrefti í fortíðinni ef hann vill að umræðan snúist einhvern tíma um eitthvað annað en ávirðingar stjórnarandstæðinga. Ég vil minna á að einn af forverum hæstv. forsrh. í stóli formanns Sjálfstfl. sem hefði orðið 100 ára gamall núna eftir þrjá daga, 19. jan., Ólafur Thors, hafði það lífsviðhorf, eins og fram kemur í ævisögu hans sem rituð er af Matthíasi Johannessen, að menn ættu að horfa fram en ekki aftur. Hann vitnaði gjarnan í þann stjórnmálamann sem hann hafði hvað mestar mætur á, Winston Churchill. Hann vitnaði í það sem Winston Churchill sagði þegar hann tók við forsætisráðherraembættinu í Bretlandi 1940: ,,Ef við ætlum að nota nútíðina til að dæma fortíðina, þá glötum við framtíðinni.`` Þetta var sjónarmið Ólafs Thors. Hann horfði fram en ekki aftur, horfði til framtíðar en ekki fortíðar. Í því liggur mikill munur á núv. formanni Sjálfstfl. og þeim fyrrverandi. Í því liggur allur áherslumunur. Enda hygg ég að dómur sögunnar verði kannski ekki eins vilhallur núv. formanni Sjálfstfl. og hann er þeim sem ég vitnaði til og hefði orðið 100 ára eftir þrjá daga. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, fara yfir fáein varðandi málefni sveitarfélaga. Ég vænti þess að hæstv. félmrh. sé ekki alveg horfinn af vettvangi. Ef ráðherrann skyldi vera hér nærhendis bið ég forseta um að gera honum viðvart svo ráðherrann megi vita að hér ræði ég í fáum orðum um sveitarfélögin. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra, ekki man ég lengur í hvaða umræðu það var, að tekjur sveitarfélaga hefðu aukist um 2 milljarða, hafi ég tekið rétt eftir, í kjölfar verkaskiptalaganna. Ég vil upplýsa hæstv. ráðherra um að það var markmið þessarar verkaskiptingar, eitt af markmiðunum, að bæta fjárhagsstöðu sveitarfélaganna. Ég sæki heimild fyrir þeirri fullyrðingu í þingskjal sem heitir frumvarp til laga um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, lagt fyrir Alþingi á 111. löggjafarþingi 1988 af þáv. hæstv. félmrh. Á bakhlið þess, bls. 32, er fylgiskjal sem metur áhrif þessara lagabreytinga á fjármál sveitarfélaga. Þar kemur fram að hagur þeirra muni batna um 639 millj. kr. við þessar breytingar. Ég ítreka það svo að það sé ljóst að eitt af markmiðum breytingarinnar var að bæta stöðu sveitarfélaga enda var staðan á þeim tíma ekki betri en svo að níu af kaupstöðum landsins höfðu ekki rekstrartekjur til að standa undir útgjöldum hvað þá fjárfestingu. Þess ber að geta að af þessari fjárhæð, sem metið er að hafi flust yfir til sveitarfélaganna við þessa breytingu, tók virðisaukaskatturinn til baka hluta, u.þ.b. 250 millj. kr. á ári samkvæmt upplýsingum frá Sambandi ísl. sveitarfélaga í dag. Eftir stendur að hagur sveitarfélaga hafi batnað um 400 millj. kr. í heild. Nú ætlar ríkisstjórnin að taka 750 millj. og sjáum við að þá er lítið eftir og hagurinn verri en fyrir breytingar. Á verðlagi ársins 1991 voru heildartekjur sveitarfélaga árið 1980 20,1 milljarður kr. 10 árum seinna 1990 voru tekjurnar 28,2 milljarðar kr. en útgjöldin höfðu aukist úr 19,9 milljörðum í 28,6 milljarða. Samkvæmt þessum tölum sem ég hef fengið frá Sambandi ísl. sveitarfélaga voru rekstrargjöld sveitarfélaganna hærri en rekstrartekjurnar. Þetta er ekki beysin staða og kannski ekki til þess fallin að leggja auknar álögur á sveitarfélögin. Hafa álögur þó bæst við t.d. vegna umhverfismála þar sem lögboðnar kröfur hafa verið settar á sveitarfélög sem þeim ber að uppfylla og eins vegna atvinnumála þar sem sveitarfélögin hvert á fætur öðru eru nauðbeygð til að taka þátt í atvinnulífinu til að halda því gangandi vegna þess að núv. ríkisstjórn vill ekki koma nálægt því. Henni kemur þetta fólk ekkert við. Hvað halda menn að sveitarfélög sem þurfa að ganga inn í stóru atvinnufyrirtækin í plássunum eða stofna ný hafi mikið til aflögu til að borga sérstakan skatt til ríkisstjórnarinnar? Ég er hræddur um að fjárhagsstaða sveitarfélaga verði orðin býsna slæm áður en þetta ár er á enda runnið. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. hvernig hún hugsar sér að bæta stöðu sveitarfélaga eða hvort hún er yfir höfuð sammála mér um að þörf er á því að bæta stöðu sveitarfélaga en ekki gera hana verri. Hvernig á sveitarfélag eins og Ólafsvík að standa undir slíkum kröfum sem er búið að leggja óhemju mikið fé í það að halda uppi atvinnu með því að kaupa aðalfyrirtækin? Ég get nefnt fleiri sveitarfélög en læt það ógert. Ég er hræddur um að margt verði skrýtið á Íslandi þegar kemur að haustmánuðum, sérstaklega á landsbyggðinni. Ég hygg að það sé mál sem kemur hverjum félagsmálaráðherra eða sveitarfélagamálaráðherra við hvers konar byggðastefnu menn reka í landinu. Sveitarfélögin eru jú um allt land og allt landið er verkefni ráðherrans. Hvernig telur ráðherra að landslagið líti út í haust? Hvað með öll plássin þar sem menn sjá ekki neina örugga framtíð í atvinnumálum? Það verður auðvelt að sameina þau sveitarfélög sem verða orðin tóm. Þá þarf varla að skipa nefnd til þess. Menn geta bara beðið fram á haust. Menn geta þá sameinað þessar reytur sem eftir eru. Virðulegi forseti. Ég hef leitast við að gera grein fyrir sjónarmiðum mínum til þessa frv. með nokkuð almennum hætti og bendi forseta á að ég hef ekki talað fyrr í umræðu um þetta mál. Mér gafst ekki tækifæri til þess fyrir jól af sérstökum ástæðum. Því hefur ræða mín kannski orðið lengri en til stóð við þessa umræðu. Þó er margt sem ég vil gjarnan koma inn á en kýs að geyma þar sem ég hef rétt til að tala öðru sinni í þessari umræðu og get komið því að síðar. Ég vil í lokin beina einni fyrirspurn enn til hæstv. félmrh. varðandi eitt af þeim málum sem gerð er tillaga um að breyta í þessu frv. Það er að fella niður ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot. Það kemur fram í ályktun frá Alþýðusambandi Íslands að um þessar mundir sé verið af hálfu Íslands að yfirfara drög að samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar á skuldbindingum þjóða til að tryggja launafólk vegna gjaldþrota fyrirtækja. Áformað er að þessi samþykkt verði afgreidd á næsta þingi sem haldið verður í sumar hjá Alþjóðavinnumálastofnuninni. Ég þekki ekki þessi drög að samþykkt en ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Er það sem nú er verið að gera í samræmi við þessi drög?

Já.

Svarið er já. Er það þá upplýst að hæstv. ríkisstjórn er að framfylgja þeirri stefnu sem menn hugsa sér að koma á hjá aðildarþjóðum þessarar stofnunar. Er það nokkuð fróðlegt í ljósi þeirrar áherslu sem ríkisstjórnin hefur, að taka upp gerðir erlendra þjóða sem mest og gera þær að innanlandslögum. Það er efni í mikið mál og allt annað, en mér þykir rétt að minna á að það er ekki allt gull sem glóir í útlöndum, virðulegi ráðherra.