Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 47/1993, um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, og lögum nr. 97/2002, um atvinnuréttindi útlendinga. Eins og kunnugt er tók stækkun Evrópska efnahagssvæðisins gildi 1. maí 2004 er 10 ríki gerðust aðilar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið til viðbótar þeim sem fyrir voru. Gildistöku reglna samningsins um frjálsa för launafólks var frestað um tvö ár að því er varðar ríkisborgara Eistlands, Lettlands, Litháens, Póllands, Slóvakíu, Slóveníu, Tékklands og Ungverjalands og taka því formlega gildi 1. maí nk. Eldri aðildarríkjum samningsins, þar með talið Ísland, er þó heimilt að taka einhliða ákvörðun um að fresta gildistöku þessara reglna allt fram til ársins 2009. Að höfðu samráði við samtök aðila vinnumarkaðarins og að teknu tilliti til aðstæðna á íslenskum vinnumarkaði er lagt til með frumvarpi þessu að ríkisborgurum framangreindra ríkja verði heimilt að koma hingað til lands í atvinnuleit og ráða sig til starfa hér á landi án sérstakra atvinnuleyfa. Nokkur þensla hefur ríkt á íslenskum vinnumarkaði á síðustu missirum og hefur dregið verulega úr atvinnuleysi sem mældist einungis 1,5% í mars sl. Hafa íslensk fyrirtæki því leitað út fyrir landsteina eftir vinnuafli. Stefna stjórnvalda við útgáfu dvalar- og atvinnuleyfa hefur verið að veita ríkisborgurum nýju aðildarríkjanna að samningum um Evrópska efnahagssvæðið forgang umfram ríkisborgara frá ríkjum utan svæðisins. Með þeim aðgerðum sem hér eru lagðar til er forgangur ríkisborgara ríkja innan Evrópska efnahagssvæðisins undirstrikaður enn frekar. Ég vil ítreka það hér að með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið hafa íslensk stjórnvöld skuldbundið sig til að skapa skilyrði fyrir fulla atvinnu, bætt lífskjör og bætt starfsskilyrði á svæðinu. Það telst því felast í skuldbindingum einstakra stjórnvalda samkvæmt samningnum að þau veiti launamönnum sem eru ríkisborgarar annarra aðildarríkja forgang fram yfir ríkisborgara ríkja utan svæðisins að því er varðar aðgengi að innlendum vinnumarkaði. Mun þeirri stefnu áfram verða framfylgt við framkvæmd laga um atvinnuréttindi útlendinga og atvinnurekendur í samræmi við það hvattir til að leita eftir vinnuafli á sameiginlegum innri markaði. Reynsla undanfarinna tveggja ára hefur sýnt að nokkur hreyfanleiki er með ríkisborgurum þessara ríkja enda þótt fráleitt sé að tala um að flóðgáttir opnist í þessu sambandi. Ég vil undirstrika það hér. Full ástæða er til að fylgjast grannt með þróun mála og að mínu mati er það forsenda þess að við veitum EES-samningnum gildi að því er varðar frjálst flæði vinnuafls frá öðrum aðildarríkjum samningsins. Því er gert ráð fyrir að atvinnurekendur tilkynni til Vinnumálastofnunar um ráðningu ríkisborgara frá þessum ríkjum þar sem fram komi nafn atvinnurekanda, kennitala og heimilisfang ásamt nafni útlendingsins, kennitölu og aðsetri hans hér á landi. Gert er ráð fyrir að ráðningarsamningur fylgi tilkynningunni þar sem útlendingum eru tryggð laun og önnur starfskjör samkvæmt íslenskum lögum og kjarasamningum. Þetta er að mínu mati afar þýðingarmikið atriði sem við verðum að fylgja vel eftir. Miðað er við að tilkynningin berist stofnuninni innan 10 virkra daga frá ráðningu. Skal Vinnumálastofnun halda skrá yfir þá útlendinga sem koma frá framangreindum ríkjum til að starfa hér á landi. Það skal þó taka fram að þessi skráning kemur ekki í veg fyrir að umræddir ríkisborgarar þurfi að sækja um EES-dvalarleyfi samkvæmt lögum um útlendinga. Tilgangur þessarar tilkynningarskyldu atvinnurekenda er að fylgjast með framvindu mála svo unnt sé að hafa yfirsýn yfir þá sem koma hingað til landsins, m.a. til að gæta þess að þeir njóti þeirra réttinda sem gilda á innlendum vinnumarkaði. Jafnframt er gert ráð fyrir að Vinnumálastofnun afhendi stéttarfélagi í viðkomandi starfsgrein á svæði því sem umræddir ríkisborgarar starfa afrit af ráðningarsamningi útlendingsins óski stéttarfélagið eftir því, enda liggi fyrir grunur um brot á gildandi kjarasamningi. Virðulegi forseti. Með þessu er verið að undirstrika mikilvægi þess að innkoma erlendra fyrirtækja og erlends starfsfólks raski ekki því kerfi sem viðgengist hefur hér á landi á vinnumarkaðnum. Er því áhersla lögð á að sú viðtekna venja að aðilar vinnumarkaðarins fylgist með að kjarasamningar séu haldnir hér á landi verði viðhaldið en ástæða þótti til að styrkja það tímabundið með þessum hætti. Aðildarsamningur EES gerir jafnframt ráð fyrir sérstökum ráðstöfunum á aðlögunartímanum. Er hér einnig átt við að stéttarfélag geti óskað eftir ráðningarsamningum ótilgreindra útlendinga er starfa hjá tilteknum atvinnurekanda. Er þá miðað við að einhverjar vísbendingar séu fyrir hendi sem gefa tilefni til gruns um að ákvæði kjarasamninga séu virt að vettugi hjá hlutaðeigandi atvinnurekanda. Ég vil því nota þetta tækifæri og höfða til ábyrgðar fyrirtækjanna hér á landi til að virða gildandi kjarasamninga við ákvörðun launa og annarra starfskjara íslenskra jafnt sem erlendra starfsmanna sinna. Við þurfum öll að standa vörð um sameiginlega hagsmuni okkar og tryggja efnahagslegt og félagslegt öryggi þeirra sem hér dvelja og starfa. Framangreindri skráningarskyldu atvinnurekenda er jafnframt ætlað að leiða til þess að unnt sé að meta áhrif stækkunar Evrópska efnahagssvæðisins sem og að tryggja að unnt sé að bregðast í tíma við aðstæðum sem kunna að leiða til alvarlegrar röskunar á íslenskum vinnumarkaði. Er jafnframt litið til þess að slík skráning geri stjórnvöldum kleift að veita þessum útlendingum nauðsynlegar upplýsingar um lög og reglur sem gilda um störf á íslenskum vinnumarkaði. Þá er gert ráð fyrir að Vinnumálastofnun verði veitt heimild til að leggja dagsektir á atvinnurekendur láti þeir hjá líða að skrá framangreinda ríkisborgara sem starfa hjá þeim. Mér þykir mikilvægt að stofnunin geti gripið til slíkra aðgerða til að tryggja að umrædd tilkynningarskylda verði virt. Í viðræðum við Alþýðusamband Íslands og samtök aðila atvinnulífsins var enn fremur samkomulag um að ég feli starfshópi þar sem fulltrúar stjórnvalda og samtaka aðila vinnumarkaðarins munu eiga sæti að fara yfir málefni útlendinga á íslenskum vinnumarkaði. Þetta er brýnt verkefni og áætlað er að því ljúki 1. nóvember nk. Markmiðið með yfirferðinni er að fara yfir stöðu útlendinga sem starfa hér á landi, þar á meðal þeirra sem starfa á grundvelli þjónusturéttarins samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, en mikilvægt er að fjölgun erlendra fyrirtækja og útlendinga raski ekki þeim reglum og samskiptahefðum sem mótast hafa á íslenskum vinnumarkaði, þar á meðal að ráðningarsamningar starfsmanna beint við vinnuveitendur sína verði áfram ríkjandi ráðningarform hér á landi. Meðal annars verði skoðað hvort ástæða sé til að styrkja það vinnumarkaðskerfi sem fyrir er til að tryggja að erlent starfsfólk njóti þeirra réttinda og kjara sem gilda á íslenskum vinnumarkaði. Er starfshópnum ætlað að meta hvort ástæða sé til að setja ítarlegri reglur um tilkynningarskyldu þjónustuveitanda sem kemur með starfsmenn sína hingað til lands. Enn fremur er starfshópnum ætlað að koma fram með tillögur til félagsmálaráðherra um hvernig bæta megi framkvæmdina innan stjórnkerfisins í því skyni að tryggja að útlendingar dvelji og starfi hér á landi með lögmætum hætti og að áreiðanlegar upplýsingar um útlendinga sem eru að störfum hér á landi verði til. Jafnframt að kanna hvaða leiðir séu færar til að auka upplýsingagjöf og aðstoð við erlent starfsfólk sem starfar hér. Ég vil áður en ég lýk máli mínu að sinni undirstrika það að ég tel að við Íslendingar höfum full tækifæri til að vinna vel úr því tæki sem felst í þeim hluta EES-samningsins sem varðar frjálsa för. Við höfum langa og góða reynslu af þessu vinnuafli á Íslandi, ekki síst Pólverjum sem hafa verið og eru enn fjölmennasti einstaki hópur fólks frá öðrum löndum hér á landi. Rannsóknir sýna að mjög hátt hlutfall útlendinga sem eru hér á landi eru í vinnu og hlutfallið að þessu leyti hærra en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Það er jákvætt og þannig viljum við hafa það áfram. Við Íslendingar búum við mjög hátt hlutfall vinnandi fólks, hvort sem um er að ræða konur, karlmenn eða þá sem komnir eru af léttasta skeiði. Í öllum þeim flokkum erum við mjög há í alþjóðlegum samanburði og er það vel. Við eigum að sjálfsögðu að ganga út frá því að hið sama gildi um þá sem hingað koma erlendis frá. Ég vil jafnframt nefna það að ætli fólk af erlendu bergi brotið að vinna hér á landi til lengri tíma og festa rætur þá læri það tungumálið okkar. Íbúum af EES-svæðinu hefur ekki verið gert skylt að stunda íslenskunám hingað til og svo verður ekki heldur nú eftir 1. maí. Við þurfum að fara sérstaklega yfir það hvernig við getum með jákvæðum hætti hvatt fólk til íslenskunáms og ég tel að nýskipað innflytjendaráð sé mjög góður vettvangur til að fjalla um það mál. Innflytjendaráð er nú á fullri ferð við að forgangsraða verkefnum og undirbúa stefnumótun varðandi aðlögun innflytjenda og þar er að mörgu að hyggja. Markmið þessa starfs er að sjálfsögðu að allir séu fullir þátttakendur í samfélagi okkar hvers lenskir sem þeir eru. Á sínum tíma komu forfeður okkar hingað frá öðrum löndum og á tímabilum hafa Íslendingar sótt til annarra landa, svo sem Vesturheims og jafnvel Ástralíu í atvinnuleit. Við getum sjálf nýtt okkur EES-samninginn og ákvæði hans um frjálsa för og það eigum við að sjálfsögðu að gera. Við eigum að nýta okkur kosti samningsins að þessu leyti sem öðru og við eigum líka að nýta okkur kosti erlends vinnuafls. Það hefur verið tekið eftir því á alþjóðavettvangi hve vel við höfum tekið á móti flóttamönnum og hve vel þeir hafa aðlagast í samfélaginu um allt land og víða um land, svo sem á Vestfjörðum. Þar hefur fólk af erlendu bergi brotið svo sannarlega auðgað samfélagið. Þannig á það líka að vera. Ég læt máli mínu lokið að sinni en ég hef tækifæri til að fjalla nánar um þetta mál síðar. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. félagsmálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að bera fram nokkrar spurningar til hæstv. félagsmálaráðherra. Eru þær upplýsingar réttar að hægt sé að fresta því um þrjú ár til viðbótar að þetta lagafrumvarp öðlist gildistöku? Ef svo er, hvers vegna í ósköpunum liggur þá á því að draga frumvarpið inn í þingið á síðustu metrunum áður en við ljúkum þingstörfum í vor? Hvers vegna er ekki hægt að fresta þessu? Ég hef heyrt mjög alvarlegar aðvörunarraddir innan úr verkalýðshreyfingunni gegn því að þetta frumvarp verði samþykkt. Ég get til að mynda minnt á grein sem Vilhjálmur Birgisson, formaður Verkalýðsfélags Akraness, skrifaði á vef félagsins þann 4. apríl sl. undir fyrirsögninni „Svartur dagur hjá íslensku launafólki“. Þar sagði hann, með leyfi forseta: „Það er einnig alveg ljóst að frjálst flæði erlends vinnuafls mun stórskaða það markaðslaunakerfi sem viðgengist hefur á íslenskum vinnumarkaði á liðnum árum og áratugum.“ Þetta sagði formaður Verkalýðsfélags Akraness. Hann spyr þeirrar eðlilegu spurningar: Hvers vegna í ósköpunum gerir ríkisstjórnin þetta núna þegar við sjáum það til að mynda að fleiri hundruð manns eru að missa vinnuna suður á Keflavíkurflugvelli á þeim tíma þegar við erum mjög líklega að sigla inn í djúpa efnahagslægð, hugsanlega kreppu? Það er himinhátt eldsneytisverð, hækkandi vextir, gengi krónunnar fellur og það er allt sem bendir til þess að lífskjör almennings í landinu muni versna mjög verulega á næstu mánuðum. Þess vegna kem ég hér upp, virðulegi forseti, til að spyrja hæstv. ráðherra að því hvers vegna í ósköpunum liggi á því að gera þetta núna.

Virðulegi forseti. Svarið við þessu er mjög einfalt. Það þarf að fresta þessu máli með lögum. Ef ekkert er að gert verður frjáls för vinnuafls opin 1. maí. Við erum bundin samkvæmt samningum til að opna þá skilyrðislaust. Lagabreytingin sem hér er um að ræða er sú að skrá vinnuaflið og gæta þess að ráðningarsamningar séu haldnir. Ef við breytum því ekki með lögum fyrir 1. maí þá opnast þetta einfaldlega og án nokkurrar skráningar. Þess vegna er málið komið hér inn núna. Varðandi hinar almennu forsendur að öðru leyti þá rakti ég það í inngangsræðu minni að atvinnuleysi er sem betur fer mjög lítið á Íslandi og við ætlum okkur að halda uppi fullri atvinnu hér á landi.

Frú forseti. Við ræðum hér breytingu á lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Það sem er meira en gagnrýnisvert við vinnubrögð ríkisstjórnarinnar og félagsmálaráðherra í þessu máli er hve seint það er komið fram. Staðan er sú að ef þetta frumvarp verður ekki að lögum fyrir 1. maí eða eftir örfáa daga, þá fellur niður aðlögunarfresturinn sem við og fleiri lönd nýttum okkur 1. maí 2004 þegar 10 ríki urðu aðilar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Áhrifin eru að sameiginlegi vinnumarkaðurinn mun að fullu koma til framkvæmda gagnvart þessum aðildarríkjum. Með þessum afleitu vinnubrögðum er löggjafarþingið knúið til afgreiðslu á málinu á einn eða annan hátt á örfáum dögum ef aðlögun á ekki að falla úr gildi nú 1. maí og óheft frjáls för opnast til landsins frá þessum ríkjum sem eru Eistland, Lettland, Litháen, Kýpur, Malta, Pólland, Slóvakía, Slóvenía, Tékkland og Ungverjaland. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvers vegna var málið ekki komið fyrr til þingsins svo við hefðum haft nokkurn tíma til undirbúnings? Því alltaf var vitað að aðlögunin mundi falla niður 1. maí 2006 en möguleikar fyrir okkur sem aðra ESB aðila að Evrópska efnahagssvæðinu var að framlengja aðlögun allt til ársins 2011. Sá möguleiki er fyrir hendi. Það er afar mikilvægt að Ísland undirbúi sig vel áður en að fullu opnast fyrir frjálsa för til atvinnu- og búseturéttar þessara þjóða hér á landi. Þá er ég ekki bara að hugsa um Íslendinga, heldur og ekki síður að við getum tekið sómasamlega og vel á móti því fólki sem hingað leitar eftir búsetu og vinnu. Og við getum sem best aðlagað okkur að þeim breytingum út frá mennta-, menningar-, búsetu- og félagslegum sjónarmiðum. Sannarlega á okkar land að vera opið fyrir þessum þjóðum sem munu auðga og gera okkar þjóðfélag fjölbreyttara. En það er skylda okkar gagnvart Íslendingum og innflytjendum og öðrum sem dvelja hér til skemmri eða lengri tíma, að undirbúa okkur fyrir þessa breytingu og aðlögun útlendinga að þjóðfélagsháttum hér, þannig að sómi sé að fyrir okkur og að koma þessa fólks til landsins sé farsæl í alla staði bæði fyrir það og okkur Íslendinga. Það höfum við ekki gert að mínu mati, virðulegi forseti, og þess vegna veldur það mér áhyggjum að knýja eigi þetta mál í gegn á örfáum dögum þannig að málið muni ekki hljóta eðlilega þinglega meðferð og fá álit hjá aðilum vinnumarkaðarins og annarra aðila eins og þeim sem unnið hafa að málefnum innflytjenda með eðlilegum umsagnartíma. Við verðum að leggja mat á þá reynslu sem aðrar þjóðir hafa af frjálsri för fólks frá hinum ólíku þjóðum til að þekkja og læra hvernig best er að búa okkur undir að taka á móti fólki frá nýjum aðildarríkjum ESB sem óska að koma hingað til lengri eða skemmri tíma. Þekkja hvernig á að bregðast vandamálum við sem aðrar þjóðir hafa glímt við í þessu sambandi o.s.frv. Við höfum hingað til sem betur fer, ekki orðið mikið vör við harkalega árekstra hér á landi milli ólíkra menningarhópa. En sífellt heyrum við um atburði erlendis frá um harkaleg átök milli innflytjenda og innfæddra og af því þurfum við að læra. Því margt bendir til að innflytjendum muni fjölga verulega hér á landi við þessa breytingu en áætlað er að erlendir ríkisborgarar og útlendingar hér á landi séu nú um 20.000 manns. Grundvallaratriði er að ólíkir menningarhópar eiga að geta átt friðsamlega sambúð sem felst í því að jafnræði ríki á öllum sviðum og að ekki myndist stéttaskipting þannig að aðlögun verði eðlileg og ekki myndist hér eins konar útlendingagettó. Þetta er mikilvægt innlegg inn í þessa umræðu og um þetta hefur t.d. Eiríkur Bergmann tjáð sig og er ástæða til að vísa til þess sem hann sagði nýlega í Fréttablaðinu. Þar ræðir hann þessi mál og í fyrirsögn greinarinnar segir að hætta sé á að útlendingagettó myndist í Breiðholtinu. Hann vísar til ýmissa landa þar sem óvenjulega mikil harka hefur verið í samskiptum innflytjenda og innfæddra. Hann telur að ekki hafi verið nægileg aðlögun að því sem koma skyldi hér á landi og hann spyr hvað stjórnvöld og stjórnmálaflokkar hafi gert til að mæta þessari aðlögun sem við nú stöndum frammi fyrir, til að við lendum ekki í sömu þjóðfélagsátökum milli menningarhópa eins og átt hafa sér stað í öðrum löndum Evrópu. Hann vitnar til þess að Íslendingar hafi tekið upp danska og norska löggjöf í innflytjendamálum en sú danska sé sú harkalegasta sem til sé í Evrópu. Hann segir síðan, með leyfi forseta: „Við erum í þeirri einstöku aðstöðu að geta brugðist við þróuninni. Það er enn tími til þó að hann sé naumur og við hefðum átt að vera búin að bregðast við fyrir löngu.“ Það er einmitt þetta sem ég er að vitna til. Ég tel að við hefðum átt að nýta þessa aðlögun miklu betur og undirbúa okkur betur fyrir það sem koma skal og til þess höfðum við virkilega tíma. Það er sannarlega brýnt með vísan til þess að vandlega sé farið yfir hver réttarstaða innflytjenda er samkvæmt gildandi lögum og hvort jafnræðis sé þar gætt í samræmi við stjórnarskrána. Og einnig hvort réttarstaða þeirri standist t.d. alþjóðlega samninga sem Ísland hefur staðfest. Ég spyr hæstv. ráðherra: Liggur fyrir einhver úttekt á hvaða áhrif það hefði ef verulegur fjöldi innflytjenda kæmi hingað til búsetu og atvinnu í kjölfar þeirra breytinga sem fylgja þessum lögum? Hefur verið lagt eitthvert mat á hvaða áhrif það hefði þegar við förum inn í þessa opnun nú? Ísland er þegar orðið fjölmenningarlegt samfélag sem er auðvitað af hinu góða en við höfum ekki sem skyldi skoðað í kjölinn réttarstöðu þess fólks sem hingað flytur. Það verður auðvitað ekki fram hjá því litið að það er ákveðin hætta á að það fólk sem hingað flytur, ef það verður margt ófaglært fólk, fari í láglaunastörf sem gerir það verkum að erfiðara verður að hækka þessi lágu laun og hefði auðvitað verið betra fyrir hagsmuni láglaunastéttanna hér á landi að betur hefði gengið að hækka þessi smánarlaun. Fróðlegt væri að fá fram skiptingu á því hvaða atvinnustéttum þessir 20.000 erlendir ríkisborgarar tilheyra og væri ágætt að fá það fram við meðferð þessa máls. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra einnar mikilvægrar spurningar varðandi þessa lagasetningu: Hvað rekur svona á eftir að falla frá þeirri aðlögun sem við höfum haft? Og í ljósi þessa stutta tíma sem við höfum nú til að afgreiða málið í þinginu væri ráðherra þá reiðubúinn til að beita sér fyrir lagasetningu sem framlengdi aðlögunina, segjum til næstkomandi áramóta þannig að hún tæki þá gildi og við nýttum tímann til undirbúnings eins og kostur væri? Lagasetningin nú mundi þá einungis fela í sér að við framlengdum aðlögunina t.d. til næstkomandi áramóta og nýttum þann tíma til nauðsynlegrar stefnumótunar í málefnum innflytjenda og þingið hefði þá eðlilegan tíma til þess að fjalla um málið. Ráðherra upplýsir að nú eftir að þessi lög hafa verið samþykkt verði ASÍ og SA boðið til samráðs um hvað eigi að taka við 1. maí næstkomandi. ASÍ hefur m.a. lagt áherslu á að skoðaðar verði hugsanlegar breytingar sem gera þurfi í kjölfar þessarar opnunar. En ég spyr hæstv. ráðherra: Væri það ekki boðlegra fyrir þingið og málið í heild að hugmyndin um laga- og reglugerðir og breytingar sem þurfa að fylgja og ASÍ hefur kallað eftir, lægju fyrir áður en fallið verði frá aðlöguninni? Þess vegna spyr ég um þessa mánuði, hvort það væri ekki skynsamlegra að standa þannig að málinu. Svo er hitt að æskilegt væri að fá frekari reynslu á lögin um starfsleigur áður en til þessarar opnunar kemur því það er höfuðnauðsyn að ná utan um þau undirboð sem hér hafa viðgengist í of ríkum mæli þar sem gengið er gegn grundvallarréttindum launafólks um kaup og kjör. Varðandi stefnumótun í málefnum innflytjenda vitna ég t.d. til greinar Baldurs Kristjánssonar um málefni innflytjenda núna nýlega. En hann er formaður nefndar fyrrverandi félagsmálaráðherra sem gerði tillögu um innflytjendaráð og er varaforseti Evrópunefndar um kynþáttamálefni. Í grein Baldurs kemur fram að unnar hafa verið tillögur um hvernig standa skuli að samþættingu ólíkra hópa sem innflytjendaráð gerði um stefnu stjórnvalda í málefnum innflytjenda. Ég spyr: Af hverju fylgir sú tillaga ekki þessu frumvarpi? Hvað hefur verið gert með hana? Ég spyr hvort þetta frumvarp hafi verið borið undir innflytjendaráð og hvort það sé sammála því að nú sé tímabært að fara í þá opnun sem hér er lögð til. Því það er auðvitað afar slæmt að ekki skuli liggja fyrir stefnumótun í þessu máli sem t.d. hefur verið rætt hér á þingi og að ekki liggi fyrir allar þær breytingar sem ASÍ hefur verið að kalla eftir í tengslum við bæði starfsmannaleigurnar og þessa breytingu sem við erum að fjalla hér um, frjálsa för launafólks. Það væri auðvitað freistandi að fara hér yfir ítarlegt minnisblað sem var lagt fyrir miðstjórn ASÍ 22. febrúar síðastliðinn um þetta mál og þetta frumvarp sem við fjöllum hér um. Þar er í löngu máli fjallað um hvaða breytingar þarf að gera varðandi þetta mál, t.d. aðhald með starfsemi þjónustufyrirtækja auk aukinnar upplýsingagjafar og aðstoð við erlent verkafólk, leita leiða til að koma í veg fyrir og draga eins og kostur er úr hættunni á gerviverktöku o.s.frv., sem ég hef ekki tíma til að fjalla um hér. En það eru ýmsar ábendingar, ýmsar tillögur, ýmsar breytingar á reglugerðum og lögum sem ASÍ telur að þurfi að vinna að til að við séum sæmilega í stakk búin til að opna hér fyrir meira en gert hefur verið. Það virðist líka vera ágreiningur um þetta mál innan verkalýðshreyfingarinnar og vitna ég þar til ályktunar stjórnar Starfsgreinasamband Austurlands en þar kemur fram að reynslan sýni að íslensk löggjöf sé ekki tilbúin að taka á málum sem upp hafa komið og í ljósi mikillar þenslu er hætt við að aukið eftirlitslaust flæði launafólks muni grafa undan grundvallaratriðum velferðarkerfisins. Í ljósi þessa ágreinings, sem t.d. virðist vera í þessu máli innan verkalýðshreyfingarinnar en þar er ekki samstaða um þetta, þá spyr ég: Er boðlegt að bjóða þinginu hér upp á örfáa daga til að gera þetta mál að lögum? Ég kalla eftir því hvort hæstv. ráðherra sé tilbúinn til að fresta þessari breytingu þannig að við mundum framlengja aðlögunina um nokkra mánuði þannig að við værum betur undirbúin að taka á þessu máli. Í því minnisblaði sem ég vitnaði til frá ASÍ var fjallað um aðlögun í tengslum við innkomu þessara nýju aðildarríkja árið 2004. Þá var niðurstaðan sú að 12 af 15 aðildarríkjum ESB ákváðu að nýta sér aðlögunarfrestinn og sama gildir þá um Ísland og Noreg. Nú er það nokkuð misjafnt hvernig þessar þjóðir ætla að taka á þessum málum. En engu að síður er mjög brýnt að það sem ég hef hér nefnt verði skoðað sérstaklega. Ég vil segja það, virðulegi forseti að við eigum fyrst og fremst að setja metnað okkar í að vel sé tekið á móti þessu fólki og það verði ekki annars eða þriðja flokks þjóðfélagsþegnar. Að því lúta áhyggjur mínar nú, að við höfum ekki undirbúið okkur nægilega vel í þessu efni og það er auðvitað grundvallaratriði, m.a. til að sporna gegn kynþáttafordómum og að hér geti sprottið upp þjóðernisöfgaflokkar eins og víða hefur gerst og það er mikilvægt að sátt ríki milli ólíkra menningarhópa hér á landi. Ég tala auðvitað fyrir, eins og fjölmargir aðrir, fjölmenningarlegu samfélagi þar sem jafnrétti ríkir og jafnræði milli þegnanna og gagnkvæm virðing fyrir ólíkum þjóðfélagshópum. En ég gagnrýni harðlega hvernig vinnubrögð ríkisstjórnarinnar hafa verið í þessu máli og að hún skuli ekki að minnsta kosti hafa komið fyrr með þetta mál inn í þingið. Þetta er bara ekki boðlegt. Og að við séum ekki betur undirbúin fyrir þessa opnun en raun ber vitni. Þess vegna ítreka ég þær spurningar sem ég hef lagt fyrir hæstv. ráðherra í þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram um hve seint þetta mál er fram komið í þinginu. Ég geri mér grein fyrir að viðræður hafa farið fram milli félagsmálaráðuneytisins eða fulltrúa þess og aðila á vinnumarkaði þannig að menn hafa nokkuð að byggja á þegar þeir senda frá sér greinargerðir nú í næstu viku. En jafnvel þær umræður fóru allt of seint af stað. Því það var fyrirséð að 1. maí yrði nákvæmlega hinn 1. maí. Þá yrðum við að vera búin að ganga frá þessum málum þannig að allt var fyrirséð í þessum efnum. Það er einnig fyrirséð að vinnumarkaðurinn mun opnast á hinu Evrópska efnahagssvæði að fullu leyti, einnig gagnvart þeim ríkjum sem fengu aðild að Evrópusambandinu á árinu 2004. Þannig að spurningin er ekki hvort, heldur hvernig eigi að opna vinnumarkaðinn. Líka hvenær, en fyrst og fremst hvernig. Um hvað snýst málið? Málið snýst um að tryggja að lágmarkskjör sem samið er um í íslenskum kjarasamningum haldi. Hæstv. ráðherra vísar í nefnd sem sett verður á laggirnar til að véla um hvernig staðið skuli að málum. En ég vil minna hæstv. ráðherra á að fyrir liggur frumvarp í þinginu frá þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem unnið var af núverandi þingmanni, Atla Gíslasyni, hv. varaþingmanni, sem geirneglir að svo verði. Sem geirneglir að íslenskir samningar haldi. Við erum frábrugðin ýmsum öðrum ríkjum, þar á meðal hinum Norðurlöndunum, a.m.k. Svíþjóð sem stendur nú í mikilli deilu, eða sænsk verkalýðshreyfing, um hvort virða beri sænska kjarasamninga á sænskum vinnumarkaði, svokallað Vaxholmmál, að við erum með í íslenskum lögum ákvæði þess efnis að íslenskir kjarasamningar eigi að halda. Það sem hins vegar hefur skort á er eftirlitið. Við höfum gagnrýnt það í frumvörpum og lögum sem ríkisstjórnin fékk samþykkt hér á Alþingi hve skammt er gengið í þessum efnum. Eftirlitsvaldið er fengið Vinnumálastofnun en trúnaðarmönnum verkalýðsfélaga er ekki tryggt það aðgengi sem okkar frumvarp gerir ráð fyrir. Á þetta vil ég aðeins minna, hæstv. forseti. En ítreka að á þessu stigi ætla ég ekki að hafa mörg orð eða þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, um þetta mál. Við leggjum áherslu á að því sé flýtt. Það komi strax til umsagnar hjá aðilum á vinnumarkaði þannig að þingnefndin geti farið yfir málið með gögn í höndum frá þessum aðilum í næstu viku því eitt er víst að við verðum að komast að niðurstöðu og klára málið áður en 1. maí rennur upp.

Hæstv. forseti. Ég geri mér grein fyrir því að þetta mál þarf að afgreiðast með hraði. Ég er hins vegar á þeirri skoðun að nefndin þurfi að fara mjög vandlega yfir það hvort þetta sé rétta leiðin sem hér er lögð til. Ég held að verkalýðshreyfingin og vinnumarkaðurinn í landinu séu alls ekki undir það búin að taka við frjálsri för launafólks núna í vor. Ég get tekið undir allt sem sagt hefur verið í þeim ræðum sem haldnar hafa verið hér á undan en til viðbótar vil ég segja að lágmarkslaun á Íslandi eru bara ekki nógu há til að vinnumarkaðurinn fari ekki úr skorðum við þetta, vegna þess að inn í landið munu koma margir útlendingar til að vinna á þessum lágmarkslaunum og það mun setja allan vinnumarkaðinn að öðru leyti úr skorðum. Það er ekki auðvelt að koma í veg fyrir að svo fari að fólk með kannski ágætisstarfsmenntun, jafnvel iðnmenntun, komi hingað og fari að vinna á lágmarkslaunum, bæði í iðnaði og öðrum störfum, og við það muni allt fara úr skorðum. Ég tel að verkalýðsfélögin og hið opinbera hafi alls ekki unnið heimavinnuna sína á þeim tíma sem liðinn er. Við þurfum á öllum þeim fresti að halda sem fyrir hendi getur verið til þess að undirbúa okkur undir þessa frjálsu för eins og hún mun verða. Þann frest eiga menn að skoða vandlega núna hvort ekki eigi að taka sér, vegna þess að ég sé ekki að það græðist mikið á því að opna með þeim hætti sem hér er lagt til en það gæti hins vegar orðið mikið tjón vegna þeirrar stöðu sem upp getur komið. Verkalýðsfélögin koma auðvitað sjónarmiðum sínum að núna eftir að málið verður komið til nefndar, en ég legg mikla áherslu á að menn gefi sér ekki að þetta eigi að vera niðurstaðan heldur að skoða verði vandlega að taka sér lengri tíma til aðlögunarinnar og nýta hann betur. Ef það verður ekki gert tel ég að samningar verkalýðsfélaga og kjör fólks í mörgum greinum geti raskast mjög verulega og að við eigum eftir að sjá verulegan samdrátt í launakjörum fólks sem býr við beina samkeppni frá því fólki sem á nú möguleika á því að koma til Íslands ef svona fer. Þessu vildi ég koma á framfæri. Þó svo að tíminn sé stuttur vonast ég til að menn noti hann vel og kynni sér vandlega þau sjónarmið sem verkalýðsfélögin hafa fram að færa í þessu máli.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í stuttu andsvari mínu áðan þá klóra ég mér svolítið í höfðinu yfir þessu máli, ég átta mig ekki alveg á hvað hér er í gangi ef ég á að vera alveg hreinskilinn. Ég veit ekki betur en að stjórnvöld geti frestað gildistöku þessara reglna fram til ársins 2009.  Mig langar líka, virðulegi forseti, til að minna enn og aftur á mjög sterk viðvörunarorð sem Vilhjálmur Birgisson, formaður Verkalýðsfélags Akraness, hefur viðhaft varðandi þetta mál. Tími okkar er skammur núna og ég ætla ekki að vera langorður en ég vil nota tækifærið og benda þingmönnum á að kynna sér það sem Vilhjálmur hefur skrifað á heimasíðu verkalýðsfélagsins á Akranesi. Hann hefur uppi mjög sterk varnaðarorð gegn því að þetta frumvarp verði afgreitt núna. Í stuttu andsvari mínu áðan minnti ég á að það eru blikur á lofti í efnahagsmálum á Íslandi. Við gætum staðið frammi fyrir samdrætti, við gætum hugsanlega staðið frammi fyrir auknu atvinnuleysi. Hér skín ekki alltaf sólin, það er ekki alltaf þannig að hér sé hið svokallaða góðæri allan sólarhringinn alla daga ársins áratugum saman. Að sjálfsögðu munum við lenda í niðursveiflu. Þegar allt er saman tekið og ég skoða málið, les athugasemdir við frumvarpið, þær upplýsingar sem þar liggja fyrir, skoða þau gögn sem borist hafa frá verkalýðshreyfingunni, þau viðvörunarorð sem forkólfar hennar hafa haft uppi, þá hlýt ég að setja mjög stórt spurningarmerki við málið og ég lýsi því yfir að ég mun hafa fullan fyrirvara í þessu máli. Ég er sjálfur áheyrnarfulltrúi í félagsmálanefnd og við hljótum að skoða þetta mjög vandlega þar og þá einmitt og ekki síst, virðulegi forseti, velta því fyrir okkur hvort ekki sé skynsamlegra að leita leiða til að fresta gildistöku málsins eins og við höfum heimildir til í stað þess að reyna að kýla það í gegn núna á mettíma. Ég segi þetta fyrst og fremst vegna þess að ég hef áhyggjur af íslenskum atvinnumarkaði og þróuninni þar. Ég tel að ef hingað flæði útlendingar til að leita sér að vinnu, frá Póllandi, Tékklandi, Ungverjalandi, Slóveníu, Slóvakíu, Eistlandi, Lettlandi og Litháen, gæti það valdið okkur Íslendingum töluvert miklum vandræðum. Ég er ekki að segja þetta, og það má enginn skilja mín orð með þannig, af því að ég hafi eitthvað á móti útlendingum, alls ekki. Ég sé hins vegar fyrir mér að þetta geti leitt til þess að við lendum í vandamálum af félagslegum toga vegna þess að hér verði spenna á vinnumarkaði í náinni framtíð, ekki vegna þess að hér sé svo mikil eftirspurn eftir vinnuafli heldur miklu frekar að svo mikil eftirspurn verði eftir vinnu að hér verði hugsanlega aukið atvinnuleysi, það harðni á dalnum. Í ljósi þess finnst mér hreinlega óskynsamlegt, virðulegi forseti, og ég ítreka það, óskynsamlegt af ríkisstjórninni að fara út í þetta núna.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem orðið hefur um þetta mál. Sú gagnrýni hefur verið áberandi að málið sé seint fram komið og spurt hvers vegna gripið sé til þessara aðgerða núna. Ég vil segja í því sambandi að þegar ég kom að þessu máli á dögunum, rétt eftir að ég tók við embætti félagsmálaráðherra, þá var sú staða uppi að reiknað var með að aðgengi að íslenskum vinnumarkaði opnaðist 1. maí. Aðilar vinnumarkaðarins litu málið nokkuð ólíkum augum. Ég byrjaði á því að heimsækja þá til að fá fram sjónarmið þeirra í málinu. Framvindan varð einfaldlega sú að samkomulag náðist um þetta með heildarsamtökum atvinnulífsins og ASÍ og aðstoðarframkvæmdastjóri ASÍ segir í viðtali við Morgunblaðið þann 5. apríl að því megi segja að ekki sé eðlismunur á þeim leiðum sem ASÍ hefur lagt áherslu á og þeim sem farnar eru í frumvarpinu. Síðan segir hann að þeir hafi samþykkt áhersluatriði sem samtökin ætli að fylgja eftir í starfshópnum sem félagsmálaráðherra muni skipa. Það tók tíma að ná samkomulagi um þetta en ég taldi mikilvægt að hin stóru samtök atvinnulífsins gætu liðið þetta frumvarp. Ég tel að það sé nægur tími til að ræða það, 2. umr. um frumvarpið er eftir og ég mun geyma mér frekari rökræður til þeirrar umræðu, en ég heyri að það gætir nokkurrar óþolinmæði í þinginu um að senda málið til 2. umr.  Ég er búinn að svara þeirri meginspurningu hvers vegna málið er seint fram komið. Það var vegna þess að það tók tíma að ná samkomulagi um það. Hún spyr um úttekt á málinu. Ég tel að það sé eitt meginatriðið í þessu frumvarpi að gert er ráð fyrir starfshópi sem fylgist með áhrifum þess, ég tel að það sé mjög mikilvægt atriði í frumvarpinu. Síðan á sá starfshópur að fylgjast með því hvaða áhrif opnunin hefur. Það er meginatriði í þessu frumvarpi líka og meginatriði þess að um það náðist samkomulag að leggja það fram svona. Hvað rekur á eftir því að falla frá þeirri aðlögun sem við höfum haft? Við erum með verulegt erlent vinnuafl á vinnumarkaðnum hér. Við höfum þurft á erlendu vinnuafli að halda. Við erum aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu og höfum skyldur þar og þess vegna höfum við ákveðið að opna með þessum hætti. Það er mjög áríðandi að menn hafi það í huga að hér er verið að opna með skráningu og með öryggisventli um að farið verði eftir kjarasamningum hér á landi.

Virðulegi forseti. Mér fannst þetta nú ósköp þunn svör hjá hæstv. ráðherra. Mér fannst hann alls ekki svara þeirri spurningu af hverju málið er svona seint fram komið. Hæstv. ráðherra og fyrrverandi ráðherra og ríkisstjórnin hafa haft marga mánuði til að undirbúa þetta mál og leggja það hér fyrir þingið. Það er ekki boðlegt að þingið hafi aðeins fimm daga til að fjalla um það. Þetta er stórt mál í mínum huga.  Ég vil spyrja hæstv. ráðherra af því hann svaraði því ekki: Telur hann ekki eðlilegra að við höfum tímann fram til næstu áramóta, setjum lög núna sem gefa okkur aðlögun fram að þeim tíma, undirbúum stefnumótun og þær reglur, lagabreytingar og tillögur sem ASÍ hefur sett í málinu sem við teljum nauðsynlegt að komi fram. Hæstv. ráðherra segir: Við ætlum að setja niður nefnd í málið til að skoða það. En er ekki eðlilegt að þær tillögur liggi fyrir áður en Alþingi er gert að samþykkja þetta frumvarp eða samþykkja að falla frá þessari aðlögun? Ég spyr t.d. um tillögur frá innflytjendaráði um hvernig standa skuli að samþættingu ólíkra hópa. Hvar eru þær tillögur? Liggja þær fyrir? Hvað með stefnumótun almennt í málefnum innflytjenda? Liggur það fyrir af hálfu stjórnvalda? Mjög mikil gagnrýni er í samfélaginu frá einstaka aðilum sem hafa kynnt sér þessi mál vel, að við séum alls ekki tilbúin í þá opnun sem hér á að fara fram. Þess vegna finnst mér og spyr hæstv. ráðherra hvers vegna ekki sé hægt að fresta þessari opnun fram til áramóta. Við samþykkjum lög um að 1. maí - sem er náttúrlega úrslitaatriði að verði gengið frá lögum, að málinu verði frestað til næstkomandi áramóta. Ég held að staðreyndin sé sú að það séu fyrst og fremst Samtök atvinnulífsins sem eru að knýja á um þetta en ekki verkalýðshreyfingin 

Virðulegi forseti. Ég vil endurtaka að samkomulag náðist við framlagningu frumvarpsins við hin stóru samtök atvinnulífisins, það liggur fyrir. Það er einfaldlega þannig að ég tel að þessi aðferð sé ásættanleg. ASÍ og Samtök atvinnulífsins töldu þessa aðferð vera ásættanlega, þess vegna legg ég frumvarpið fram. Mér finnst þetta vera ásættanlegt og er því ekki fylgjandi því að fara þá leið sem hv. þingmaður nefnir. 
             Það er nú svo að frumvarpið var tilbúið öllu fyrr og hefði getað farið á dagskrá á Alþingi og ég var búinn að biðja um það, en ég ætla ekki að ræða um það í sjálfu sér. Ég tel að tími gefist til að ræða frumvarpið en ég tel að þessi aðferð sé ásættanleg. Spurt var um innflytjendaráð, hvað líði stefnumótun þess. Fyrir liggur skýrsla frá innflytjendaráði um hvað að þeirra mati á að hafa forgang í málefnum innflytjenda og í ráðuneytinu er verið að vinna að þeim málum. Ég hef lýst því yfir að það er áherslumál í ráðuneytinu að fara yfir málefni innflytjenda, eins og ég lýsti í framsöguræðu minni, ég kom inn á það. Ég ætla ekki að hafa í rauninni fleiri orð um það að sinni. En ég tel að þingið hafi ráðrúm til að fjalla um þetta mál 

Virðulegi forseti. Það er hvorki boðlegt né ásættanlegt fyrir þingið að taka við málinu frá ríkisstjórninni með þeim hætti sem hér er lagt til. Það eru örfáir dagar síðan málið var lagt fyrir þingið og það hefði verið hægt að leggja það fyrir þingið fyrir mörgum mánuðum ef ríkisstjórnin og ríkisvaldið bæru einhvern minnsta snefil af virðingu fyrir vinnubrögðum í þinginu. Þetta er bara ekki boðlegt. Málið er hreinlega ekki tilbúið til framlagningar fyrir þingið þar sem ætlast er til að það sé samþykkt á örfáum dögum. Hér upplýsir ráðherra að verið sé að vinna að stefnumótun í málefnum innflytjenda og þeim tillögum sem innflytjendaráð hefur lagt fyrir. Er ekki eðlilegt að þingið hafi þær tillögur fyrir framan sig áður en þetta er samþykkt, að falla frá þessari aðlögun sem við getum haft til ársins 2011? Hefði ekki átt að liggja fyrir þinginu hvað af þeim tillögum sem ASÍ hefur lagt fram að komi til, bæði í reglugerðarformi og lögum, lægi fyrir þinginu áður en ætlast er til að þingið falli frá þeirri aðlögun sem við getum haft í nokkur ár í viðbót? Ég er ekki að kalla eftir því að það séu nokkur ár í viðbót. Ég er að kalla eftir því að það séu nokkrir mánuðir, til næstkomandi áramóta, þannig að hægt sé að vinna að þeirri stefnumótun og þeim ramma sem þarf að vera í kringum þetta til að við séum tilbúin til að fara í þessa opnun, því að ég vil taka vel á móti því fólki sem hugsanlega kæmi hingað í kjölfar þess að fyrrgreind opnun yrði. Ég held að við séum hreinlega ekki tilbúin til þess og færði fyrir því rök í máli mínu. Slík opnun er mjög stórt mál og við eigum að taka vel og sómasamlega á móti því fólki en ég held að ýmislegt sé ógert í heimavinnunni hjá stjórnvöldum til að svo sé. Þess vegna mótmæli ég þessum vinnubrögðum. Ég virði þingræðið meira en það að hægt sé að henda málinu inn í þingið með þeim hætti sem hæstv. ráðherra gerir, ætlast til að þingið afgreiði það á örfáum dögum 

Virðulegi forseti. Ég endurtek að ég hygg að tími gefist til að senda málið til umsagnar og það hefur nú oft verið þannig að þá hefur verið kallað á aðila til fundar í nefnd, en hins vegar hef ég fregnir af því að það mun vera ætlunin að senda aðilum málið til umsagnar. Það er alveg rétt að þetta mál er ekki snemma á ferðinni og ég hef rakið hvers vegna. Ég hef rakið að það tók tíma að koma málinu fram þannig að sæmileg sátt væri um það hjá hinum stóru aðilum vinnumarkaðarins. Skýrsla innflytjendaráðs um málefni útlendinga liggur fyrir og er ekkert því til fyrirstöðu að félagsmálanefnd kalli eftir henni. Ég endurtek að verið er að vinna að þeim málum í ráðuneytinu. Þó að tíminn sé skammur hafa hv. þingmenn oft unnið skarplega á lokasprettinum og ég vona að svo verði í þessu máli.