Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta um Iðntæknistofnun Íslands er flutt af iðnn. þessarar hv. d. að beiðni hæstv. iðnrh. Efni frv. er í höfuðdráttum það að samhæfa og sameina rannsókna- og tæknistarfið í þágu iðnaðarins, sem nú eru aðallega unnið af 3 ríkisstofnunum, en þær eru Iðnþróunarstofnun Íslands, Rannsóknastofnun iðnaðarins og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins. Iðnn. hefur ekki fjallað efnislega um frv. á fundum sínum, og eru því einstakir nm. óbundnir um afstöðu til þess, en n. mun taka frv. til athugunar að lokinni þessari umr., en hæstv. iðnrh, mun gera efnislega grein fyrir sjálfu frv.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. alþm. Eðvarði Sigurðssyni, fór ég þess á leit við hv. iðnn., að hún flytti þetta frv., án þess að n. væri bundin af efni þess, og ég þakka n. fyrir góðar undirtektir við þá beiðni. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, á sér langan aðdraganda og nákvæma undirbúningsvinnu, eins og rakið er í grg. Meginefni þess er, eins og hv. form. n. tók fram, að sameina Rannsóknastofnun iðnaðarins, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og Iðnþróunarstofnun í eina heildarstofnun og styrkja jafnframt til muna þá þjónustustarfsemi, sem þessar stofnanir hafa veitt. Jafnframt er ætlunin að tengja opinbera tækniþjónustu sem best við einstök iðnfyrirtæki, einstakar atvinnugreinar í iðnaði sem heild. Þá er frv. ætlað að tryggja nauðsynlega samhæfingu og samvinnu hinna ýmsu þátta þjónustunnar, til þess að fjármunir, starfskraftar og tæknibúnaður nýtist sem best. Enn er reynt að tryggja nokkuð áhrif starfsmanna á stjórnun stofnunarinnar og einstakra eininga innan hennar. Reynt er að tryggja Iðntæknistofnun öruggan og sjálfstæðan fjárhag ásamt sveigjanleika í starfsmannahaldi. Áður en ég vík nánar að frv. sjálfu, vil ég nota tækifærið til þess að fjalla nokkuð um iðnaðinn almennt og sérstaklega þau verkefni, sem unnið hefur verið að innan iðnrn. til þess að tryggja framgang þeirrar iðnþróunaráætlunar, sem gerð hefur verið með tilstyrk Sameinuðu þjóðanna, en frv. er þáttur í því starfi. Hefur nokkuð verið að því spurt, hvernig sé staðið að þeim verkefnum, og m.a. flutti hv. þm. Pétur Pétursson þáltill. nýlega um framkvæmd iðnþróunaráætlunar. Hafði ég hugsað mér að greina nokkuð frá þessum störfum rn., þegar sú till. kom til umr., en gat það því miður ekki, vegna þess að ég var bundinn á mikilvægum fundi. Vil ég því nota þetta tækifæri til þess að fjalla einnig nokkuð um þau mál. Verksmiðjuiðnaður á Íslandi er, sem kunnugt er, ungur atvinnuvegur. Fyrstu merki breytinga á handiðnaði í verksmiðjuiðnað er hægt að rekja til árabilsins milli 1920 og 1930, en það var ekki fyrr en eftir síðari heimsstyrjöld, að verksmiðjuiðnaður verður stærsti atvinnuvegur landsmanna, ef miðað er við mannafla. Óþarfi er að geta þess, að hér á landi hefur skort svo til öll hefðbundin hráefni til iðnaðar önnur en landbúnaðar- og sjávarafurðir. Vatnsorkan mun þó á komandi árum vega mjög upp á móti þessu, og hugsanlega reynast gosefni og efni úr hafinu og söltum jarðhitalegi nytsöm hráefni til stóriðnaðar á næstunni. Þróunarstig íslensks iðnaðar er mjög misjafnt. Handverksiðnaður er enn mjög sterkur. Hér munu vera yfir 60 iðnaðarmannafélög í landinu. Skilin á milli handverksiðnaðar og verksmiðjuiðnaðar eru enn nokkuð óljós, og þarf á komandi árum að endurskoða núv. laga- og réttindaskipan. Allt frá upphafi hafa margar greinar iðnaðar búið við mikla tollvernd og jafnvel innflutningshöft. Í slíku umhverfi getur verið óeðlilega auðvelt að stofna iðnfyrirtæki og tryggja þeim rekstrarskilyrði. Þessi mikla tollvernd var e.t.v. meginorsök afskiptaleysis opinberrar stjórnsýslu af aðbúnaði iðnaðarins. Það er ekki fyrr en eftir kollsteypuna 1967–1968, að stjórnvöld fara alvarlega að hugsa um iðnþróun. Síðla árs 1970 hófust samskipti við UNDP, sem er iðnþróunarstofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna, en þau leiddu síðan til þess, að hafist var handa um gerð iðnþróunaráætlunar fyrir Ísland, sem nú liggur fyrir. - En það er ekki nægilegt að hafa þykkar bækur handa á milli um iðnþróun, ef á skortir þann almenna skilning í landinu, sem er forsenda framkvæmda. Fólkið verður að skilja, að í nánd eru meiri hlutverkaskipti milli atvinnuvega okkar. Auk þess er nauðsynlegt að afla sér þeirra verkfæra og stofnana, sem verða burðarás vaxandi iðnaðar, en Iðntæknistofnunin er einn af hornsteinum þess skipulags, sem koma þarf á. Á þessu ári hófst afnám þeirrar tollverndar, sem iðnaðurinn býr nú við, síðan má smátt og smátt búast við stóraukinni samkeppni erlendis frá. Vegna lágrar framleiðni og lélegra afkasta verður íslenskur iðnaður ekki fær um að standast samkeppni erlends iðnaðarvarnings, nema til komi róttækar ráðstafanir í tíma. Skv. viðskiptasamningi milli Íslands og Efnahagsbandalags Evrópu verður komin fríverslun með iðnaðarvörur milli þeirra 1. júlí 1977. Allan 7. áratuginn var vöxtur iðnaðarins lítill. Til þess kunna að liggja ýmsar ástæður. Ein ástæðan er eflaust lítill heimamarkaður, sem bættist við takmarkaða samkeppni erlendis frá. Forsendur fyrir útflutningi voru ekki fyrir hendi. Viðhorf iðnrekenda mótuðust af innhverfum sjónarmiðum og verndarhugsunarhætti. Sú hugsun var lengi ríkjandi, að nægilegt væri að girða landið tollmúrum og sjá svo til , hvað gerðist. Vissulega er tollvernd afar mikilvæg uppvaxandi iðnaði, en hún ein er ekki nægileg. Þegar tollverndin er farin að hafa lamandi áhrif á athafnir og ákvarðanir, gegnir hún ekki þjóðhagslegum tilgangi. Önnur ástæða kann að liggja í framleiðsluaðferðinni sjálfri, sem í reynd hefur ekki aðlagað sig eðli verksmiðjuiðnaðar. Í mörgum iðnfyrirtækjum er enn framleitt skv. sérstökum pöntunum í stað þess að framleiða vörur á lager, en á þessu er allur munur, þegar tekið er tillit til skipulags framleiðslunnar og hagræðingar hennar. Þriðja ástæðan og ekki sú lítilvægasta liggur í þeirri staðreynd, að opinber efnahagsstefna hefur ekki haft iðnþróun og eflingu verksmiðjuiðnaðar að markmiði. Hefur það m.a. komið fram í breytingu gengisins miðað við þarfir sjávarútvegsins einhliða svo og sjálfvirku lánakerfi í þágu sjávarútvegs og landbúnaðar, án þess að iðnaðurinn hafi fengið þar sambærilega aðstoð. Sem dæmi um ástandið á því sviði má nefna, að um síðustu áramót námu endurkaup Seðlabankans af viðskiptabönkunum vegna atvinnuveganna 1890 millj. kr. í landbúnaði, 502 millj. kr. í sjávarútvegi, en aðeins 425 millj. kr. í iðnaði. Hér verður að verða á alger breyting og hefur Alþingi á vissan hátt skuldbundið sig til þess, þegar aðildin að EFTA var samþykkt. Mörg fleiri atriði mætti telja hér til, sem eru m.a. afleiðing þeirra þriggja meginástæðna, sem að framan getur. Þar að auki koma til frekari vandkvæði vegna skorts á tækniþjónustu, sem iðnaðurinn býr við. En þetta frv. á að bæta þar um. Stjórnunarmál fyrirtækja, þ.e.a.s. rekstrar. stjórnun og framleiðslustjórnun, eru í miklum molum, og er það sérstakt áhyggjuefni, hvernig þau mál verði leyst. Til þess að geta staðist aukna samkeppni þarf að tvöfalda framleiðni á mann í iðnaðinum fram til 1980, og er það eitt meginviðfangsefni þeirrar iðnþróunaráætlunar, sem ég hef áður kynnt. Framleiðni íslensks iðnaðar er lítil, og afköst hans nema svo sem tveimur þriðju af afköstum þróaðs verksmiðjuiðnaðar og á sumum sviðum aðeins helmingi. Orsök þessa liggur fyrst og fremst í fjölbreytni framleiðslutegunda fyrirtækja og ófullkomnum stjórnunaraðferðum innan fyrirtækja. Við stöndum einnig frammi fyrir þeirri alvarlegu staðreynd að þurfa að tryggja ört vaxandi þjóð næga og örugga atvinnu. Skv. áætlun er gert ráð fyrir, að mannaflinn muni vaxa um 1700–1800 manns árlega á tímabilinu 1970–1980. Iðnþróunaráætlunin er samin í því skyni að styrkja hvort tveggja, stöðugleika atvinnulífsins og næga atvinnu í landinu. Stöðugleiki atvinnulífsins verður ekki tryggður, nema fjölbreytnin aukist og tekjumyndun atvinnuveganna verði jafnari. Ofan á þessa mannaflaaukningu bætist sá fjöldi fólks, sem losnar hjá þeim fyrirtækjum, sem ekki munu standast aukna samkeppni erlendis frá og kunna að verða að hætta rekstri sinum. Vinnuaflsnotkun í landbúnaði er þegar í hámarki, og sjávarútvegurinn mun ekki geta tryggt miklu meiri atvinnumöguleika en nú er, þótt sóknin verði aukin. Efling iðnaðar er því lífshagsmunamál þjóðarinnar, og framtíð hennar er undir því komin, hvort takast muni að greiða iðninni að kjarna atvinnulífsins á tiltölulega skömmum tíma. Þetta atriði kann að reynast alvarlegra mál við lok þess áratugs en núverandi ástand á vinnumarkaði bendir til, ef ekki er nú þegar farið að undirbúa ný atvinnufyrirtæki. Hefðbundin viðhorf til atvinnugreina eiga ekki lengur við, og verður að breyta fjárfestingarstefnunni í samræmi við það. Útreikningar hafa sýnt, að hver fjárfest króna í landbúnaði var á árabilinu 1951–1960 rúm 11 ár að skila sér í auknum tekjum. Sami árangur var 21/2 ár í fiskiðnaði, en 31/2 ár í verksmiðjuiðnaði, en það þykir gott hlutfall á alþjóðlegan mælikvarða. Þrátt fyrir þetta var fjárfesting í landbúnaði 115 þús. kr. á mann á ári, en aðeins 6 þús. kr. í verksmiðjuiðnaði, öðrum en fiskiðnaði. Þessi mismunur heldur áfram, eins og best sést á fjármögnunaráætlunum fjárfestingarsjóða. Ef dregin eru saman þau meginvandamál. sem iðnaðurinn á við að stríða, er það almennt séð skortur á samkeppnishæfni við erlenda framleiðslu og óheppilegt starfsandrúmsloft, sem mótast hefur af tollverndarsjónarmiðum og ójafnri aðstöðu um opinbera fyrirgreiðslu í samanburði við sjávarútveg og landbúnað. Þegar lög um inngöngu Íslands í EFTA voru samþykkt, var ljóst, að gera þurfti sérstakar ráðstafanir til þess að styðja íslenskan iðnað til að standast vaxandi samkeppni við tollfrjálsan innflutning og jafnframt vinna markvisst að því að hagnýta þau tækifæri, sem stærri markaðssvæði opnuðu íslenskum iðnaði. Var EFTA-aðildin einmitt réttlætt á þeim forsendum. Hét þáv, ríkisstj. samtökum iðnaðarins því að taka ýmis aðstöðumál iðnaðarins til endurskoðunar og gera ráðstafanir, sem verða mættu honum til eflingar. Meðal þeirra ráðstafana var að leita til Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, UNDP, og óska eftir tæknilegri aðstoð við skipulag og uppbyggingu iðnaðarmála á Íslandi. Í nóv. 1970 kom svo sendinefnd frá UNDP svo og fulltrúar þeirra undirstofnana innan Sameinuðu þjóðanna, sem sjá um iðnþróunarmál, þ.e. UNIDO, annars vegar og viðskipta- og verslunarmál hins vegar. Sendinefnd þessi setti síðan á laggirnar tvö samhliða tækniaðstoðarverkefni. Annað þeirra miðaði að gerð iðnþróunaráætlunar og skipulagi tækniþjónustu, en hitt fjallaði um eflingu útflutnings og sölustarfsemi fyrir iðnaðarvörur. Sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna hafa nú starfað hér á landi allt frá því síðla árs 1971. Skýrslur þeirra og till. liggja nú fyrir, og hefur framkvæmd margra tillagna, sem þar koma fram, verið hafin, enda hefur ekki verið beðið sérstaklega eftir skýrslum þeirra til að hefja störf að mörgum mikilvægum viðfangsefnum. Skýrslur þessara sérfræðinga eru hin gagnmerkustu rit, og er vissulega mikill fengur í þeim til að leiðbeina ríkisvaldi, stofnunum, samtökum iðnaðarins og einstökum iðngreinum um nauðsynlegar aðgerðir. Hafa þeir einstaklingar, sem unnu að þessum verkefnum, starfað af mikilli kostgæfni og samviskusemi og sýnt næman skilning á íslenskum aðstæðum og vandamálum. Nokkur áherslumunur er á tillögugerð þessara aðila, þar sem þeir sérfræðingar, sem fjalla um viðskipta- og verslunarmál, gera ráð fyrir, að markmið iðnþróunar sé fyrst og fremst aukning þjóðarframleiðslu og þjóðarauðs og öflug útflutningsstarfsemi í iðnaði sé burðarás iðnþróunar. Samkvæmt því leggja þeir megináherslu á aðgerðir til að efla útflutningsiðnað, markaðsleit og sölustarfsemi. Til þess að ná árangri í útflutningi og gera hann arðbæran telja sérfræðingarnir hins vegar, að auka þurfi mjög framleiðni í iðnaði með breytingum á rekstrarstjórnun, skipulagi og framleiðslutækni í fyrirtækjunum og þurfi því sérstakar ráðstafanir til að efla tækniþjónustu á því sviði. Í skýrslu sérfræðings þess, er stjórnaði starfi iðnþróunardeildarinnar, er hins vegar lögð megináhersla á, að hætta verði á atvinnuleysi við síðari hluta þessa áratugs, þegar samkeppni við innflutning vegna tollalækkana tekur að gæta verulega og þegar hinir stóru árgangar fólks, sem nú eru á framhaldsskólastigi koma á vinnumarkaðinn. Er það álit hans, að tryggja þurfi allt að 10 000 ný starfstækifæri í iðnaði fyrir árið 1980. Telur sérfræðingurinn, að gera þurfi víðtækar ráðstafanir af hálfu hins opinbera til þess að efla atvinnulíf og forða frá atvinnuleysi á þessum tíma. Þróun hefðbundinna atvinnuvega: landbúnaðar, fiskveiða og fiskiðnaðar, sé öll í þá átt að auka framleiðni og jafnvel fækka fólki þrátt fyrir aukningu framleiðslu og þrátt fyrir full yfirráð yfir landgrunninu. Munu þau 17–18 þús. manns, sem koma til starfa fram til 1980, því í verulegum mæli leita til annarra atvinnuvega og séu mestir möguleikar til atvinnusköpunar í iðnaði. Telur sérfræðingurinn, að aðgerðir stjórnvalda hljóti því að mótast að verulegu leyti af þessum samkvæmt hans áliti fyrirséða vanda og þurfi að koma til jafnvel enn stórfelldari fjárfestingarátök en nú eiga sér stað við stóraukningu togaraflotans og endurnýjun fiskvinnslustöðvanna. Bendir hann á, að annars staðar á Norðurlöndum hafi hið opinbera veitt iðnaðinum viðtæka aðstoð til að aðlaga sig nýjum samkeppnisaðstæðum. Þrátt fyrir það hafi orðið miklir erfiðleikar í einstökum greinum og atvinnuskortur að undanförnu verið verulegt vandamál í Svíþjóð, þrátt fyrir háþróaðan iðnað þar í landi. Vandi Íslands mun jafnvel verða enn meiri vegna vanþróunar í iðnaði hérlendis og vegna hins sveiflukennda ástands efnahagslífsins hér á landi, sem veldur miklum erfiðleikum fyrir rekstraraðstöðu iðnaðar. Hann bendir jafnframt á nauðsyn þess að tvöfalda framleiðni í iðnaði til að tryggja samkeppnishæfni yfir innflutning og verði það gert án þess að hefja útflutning í sama mæli. Muni það valda fækkun atvinnutækifæra í iðnaði, sem auki hættuna á atvinnuleysi vegna fólksfjölgunar. Alvöruorð sérfræðingsins kunna að virðast fjarstæð um þessar mundir, þótt margir minnist enn ástandsins á árunum 1968 og 1969. Ekki er þó hægt að ganga fram hjá slíkum aðvörunum, og vinnur því áætlanadeild Framkvæmdastofnunar að nánari athugun mannafla, spáð fyrir atvinnulífið í heild fram til 1980, og jafnframt að könnun á stöðu og möguleikum einstakra greina iðnaðar. Útkoman úr þeim athugunum hlýtur að móta að verulegu leyti umsvif opinberra aðgerða til stuðnings iðnaði. Í sambandi við mótun slíkra aðgerða er þó ljóst, að jafnframt verður að gæta þess, að kappið við að tryggja atvinnu verði ekki til þess að stuðla að láglaunaiðnaði, sem hvorki getur staðist við hlið háframleiðandi sjávarútvegs og fiskiðnaðar né heldur staðist tollfrjálsa samkeppni við erlendan iðnað til lengdar. Ljóst er, að gerð iðnþróunaráætlunar einnar án hliðstæðra áætlana fyrir aðrar greinar atvinnulífsins hefur í för með sér ákveðin vandamál að því er varðar heildaryfirsýn og hættu á einstrengingslegum deilusjónarmiðum í þágu eins atvinnuvegar, og verður við það að viðurkenna það, sem er, að deilusjónarmíða hefur oft og tíðum gætt verulega í opinberri stjórnsýslu á umliðnum árum, en iðnaður venjulega þá orðið afskiptur. Enda þótt iðnþróunaráætluninni sé ekki ætlað að söðla hér algerlega um og gera iðnað að sérstöku eftirlætisbarni, sýnir hún fram á, að iðnaður hlýtur í vaxandi mæli að verða undirstaða aukinnar verðmætasköpunar og atvinnuaukningar, og jafnframt, að á næstu 5–6 árum verðum við að gera sérstakt átak til að leggja grundvöllinn að þeirri þróun, ef við eigum ekki að lenda í meiri háttar erfiðleikum á næstunni. Eitt af frumskilyrðum fyrir þeirri þróun er, að iðnaðurinn njóti jafnréttis um opinbera fyrirgreiðslu og starfsaðstöðu á við aðra atvinnuvegi og hætt verði mismunun milli þeirra. Í till. beggja aðila sérfræðingahópa Sameinuðu þjóðanna er lagt til, að sett verði á stofn sérstök nefnd eða stofnun, er séð geti að verulegu leyti um framkvæmd iðnþróunaráætlunar og haft heildaryfirsýn yfir starfið. Að athuguðu máli hefur iðnrn. skipað n. og falið henni umsjón með máli þessu fyrir sína hönd. Í nefndarskipun þessari, sem ekki byggist á tilnefningu hagsmunaaðila, er reynt að gæta tengsla við þær stofnanir og þau samtök, sem helst þarf að sameina um störf að iðnþróunaráætluninni, ef árangur á að nást. Í n. eiga sæti Bjarni Bragi Jónsson forstöðumaður áætlanadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins, Davíð Scheving Thorsteinsson framkvæmdastjóri, Sigurður Markússon framkvæmdastjóri hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga, Sigurgeir Jónsson aðstoðarbankastjóri í Seðlabankanum, Þröstur Ólafsson hagfræðingur í iðnrn. Dr. Vilhjálmur Lúðvíksson efnaverkfræðingur er formaður, og ritari n. er Guðmundur Ágústsson hagfræðingur. Formaður og ritari eru í fullu starfi fyrir n. Í einstökum atriðum eru verkefni n. eftirfarandi: 1) Endurskoðun till. um iðnþróun á Íslandi, sem unnar hafa verið á vegum UNDP. 2) Frumkvæði að breyt. á lögum og starfsháttum hins opinbera, sem snerta ytri aðstæður til iðnrekstrar. 3) Vinna að endurbótum innan iðnfyrirtækja. 4) Frumkvæði um samvinnu og samskipti iðngreina og iðnaðarhópa. 5) Að leggja áherslu á að efla sölu- og markaðsmál útflutningsiðnaðarins. 6) Láta til sín taka ný iðnaðarverkefni, m.a. í samvinnu við viðræðunefnd um orkufrekan iðnað. 7) Gera till. um ráðstöfun framlags Iðnþróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, UNIDO. Nefnd þessi hóf störf í sept. í fyrrahaust, en áður starfaði hluti nm, í vinnuhópum að athugunum á skýrslum sérfræðinga Sameinuðu þjóðanna. Í áliti vinnuhópsins, sem liggur til grundvallarstarfi iðnþróunarnefndar, eru markmið iðnþróunaráætlunar endurskoðuð og till. um aðgerðir gagnrýndar og metnar. Kemur þar fram, að nauðsynlegt sé að huga í ríkum mæli að ýmsum þáttum í löggjöf og starfsemi hins opinbera, er varða aðstöðumál iðnaðarins, jafnframt því sem unnið er að þeim tæknilegu viðfangsefnum, sem till. hinna erlendu sérfræðinga fjalla aðallega um. Hefur nefndin m.a. verið vettvangur umræðna um tollamál iðnaðarins, gengismál, fjallað um aðstoð við útflutningsiðnað vegna rekstrarerfiðleika á síðasta ári o.fl. Þá hefur tekist samvinna með n. við Iðnþróunarsjóð og Iðnrekstrarsjóð og samtök iðnaðarins um stuðning við einstök verkefni vegna iðnþróunaráætlunar, og er það framhald af því starfi, sem unnið hefur verið á vegum iðngreinanefnda þeirra, sem starfað hafa við úttekt á einstökum greinum iðnaðarins á vegum iðnrn. Í megindráttum lítur n. á starfssvið sitt sem aðstoð við iðnrn. um mótun hagstæðs iðnaðarandrúmslofts eða jarðvegs, sem öflugur iðnaður getur sprottið úr með því að verka sem hvati á stofnanir, sem vinna að málefnum iðnaðarins, og koma í framkvæmd verkefnum, sem ætla má, að iðnaðinum geti orðið til framdráttar bæði á grundvelli till. þeirra, sem frá sérfræðingum Sameinuðu þjóðanna hafa komið, og annarra verkefna, sem mótast munu á næstunni. Eitt af mikilvægustu viðfangsefnum iðnþróunaráætlunarinnar er efling iðntækniþjónustu, og frv. það, sem hér liggur fyrir, er einmitt framkvæmd á því atriði og gerir ráð fyrir sameiningu og eflingu þeirra þriggja rannsókna- og tæknistofnana, sem starfað hafa fyrir iðnaðinn. Með sameiningu og breytingum á innra skipulagi þessara stofnana binda flestir og ekki síst samtök iðnaðarins miklar vonir við þróttmeiri og markvissari starfsemi þessara stofnana en verið hefur og að jafnframt opnist tækifæri til að takast á við stærri viðfangsefni í þágu íslensks iðnaðar en áður hefur tíðkast. Hin góða reynsla á öðrum Norðurlöndum af starfi hliðstæðra iðntæknistofnana og þætti þeirra í að leysa aðlögunarvandamál iðnaðarins þar við inngöngu í markaðsbandalögin bendir til þess, að hér sé um afar mikið nauðsynjamál að ræða. Með starfi svokallaðra iðngreinanefnda, sem efnt var til með samstarfi rn., Iðnþróunarsjóðs og samtaka iðnaðarins, voru gerðar kannanir á samkeppnisaðstöðu nokkurra iðngreina og mótaðar till. um aðgerðir til eflingar þeim. Í nokkrum tilvikum hefur þessu starfi verið fylgt eftir með aðgerðum til endurbóta á rekstrarstjórnun, skipulagi og framleiðsluaðferðum í einstökum fyrirtækjum eða hópum fyrirtækja. Hefur í mörgum greinum náðst umtalsverður árangur nú þegar, svo sem í nokkrum fyrirtækjum í prjóna- og fataiðnaði og í tréiðnaði, og nú eru á prjónunum viðtæk verkefni í þágu skipasmiða, trésmiðaiðnaðar og málmiðnaðar. Það hefur nokkuð háð þessu starfi, að fyrirtækin hafa reynst misjafnlega viðbúin að taka á móti slíkri starfsemi og jafnframt hefur verið erfiðleikum bundið að fá nægilegt vel menntað lið til að bera það starf uppi, og er efling og sameining tæknistofnana iðnaðarins ein meginforsenda þess, að þetta mikilvæga starf verði unnið af krafti. Hinir miklu erfiðleikar útflutningsiðnaðarins, sem hlotist hafa af völdum gengisbreytinga og óhagstæðrar þróunar á afurðaverði, hækkana á hráefnum, launum og öðrum tilkostnaði, hafa valdið því, að útflutningur iðnaðarvara hefur ekki aukist eins mikið og æskilegt er að undanförnu, enda þótt um verulega aukningu hafi verið að ræða. Jafnframt hefur þensla innanlands og aukinn kaupmáttur valdið mikilli eftirspurn innanlands, og hefur dregið úr viðleitni fyrirtækja til útflutnings í bili. Þó verður að telja, að mikilla breytinga á viðhorfum iðnaðarframleiðenda verði vart, og í mótun eru samtök um útflutningsstarfsemi í húsgagnaiðnaði, meðal prjónafyrirtækja, gull- og silfursmiða o.fl., sem starfa í náinni samvinnu við útflutningsmiðstöð iðnaðarins. Nokkur umræða hefur farið fram um það, í hvaða mæli Útflutningsmiðstöðin eigi sjálf að taka virkan þátt í sölustarfseminni í stað þess að vera fyrst og fremst hvetjandi og ráðgefandi. Hafa erlendir sérfræðingar á vegum Sameinuðu þjóðanna lagt til, að stofnuð verði útflutningssamtök innan afmarkaðra sviða, er starfi í nánu sambandi við Útflutningsmiðstöðina, en án formlegra tengsla og ábyrgðar gagnvart henni. Hvort þetta form yrði það rétta, er enn ekki reynt, en fylgst verður náið með þróun þeirra hópa, sem nú eru komnir á fót. Þá skal þess getið, að ríkisstj. hefur, eins og ég hef áður rakið hér á þingi, ákveðið að heimila endurgreiðslu áætlaðs hluta tolls og söluskatts af þáttum fjárfestingar og aðfanga í kostnaðarverði iðnaðarvarnings, sem seldur er til útflutnings. Er þessi hluti áætlaður 21/2% af söluverðmæti útflutningsafurða. Er vonast til, að þetta jafni aðstöðu íslensks iðnaðar gagnvart erlendum fyrirtækjum, sem ekki borga slík gjöld. Iðnrekstrarsjóði var komið á laggirnar ekki alls fyrir löngu og tók til starfa um leið og iðnþróunarnefnd og hefur tekist náið samstarf þar á milli. Iðnrekstrarsjóði er ætlað það hlutverk að efla sérstaklega útflutning iðnaðarvarnings, bæta skipulag og auka framleiðslu í iðnaði. Hefur sjóðurinn stutt við starfsemi hjá Útflutningsmiðstöð iðnaðarins, m.a. með myndun útflutningshóps um prjónavörur. Þá styður sjóðurinn nokkur sérstök verkefni á sviði vöruþróunar og nýrra iðngreina, sem unnið er að á vegum gosefnanefndar, Raunvísindastofnunar háskólans og fleiri aðila. Hin aukna eftirspurn eftir stuðningi við ýmis iðnþróunarverkefni, sem komið hafa fram á sjónarsviðið á undanförnum vikum og mánuðum, gefur góðar vonir um öflugt starf á næstu árum og sýnir þörfina fyrir sjóð með sveigjanlegum starfsramma til þess að veita hagstæð lán og styrki til verkefna, sem ekki eru öll innan starfsramma venjulegra stofnlánasjóða eða hægt væri að endurheimta beint af tekjum í nýjum eða vaxandi rekstri. Iðnþróunarsjóður hinn norræni hefur vissulega orðið til mikillar hvatningar og unnið brautryðjandastarf í þessum efnum, og er sýnilega þörf á auknu innlendu fjármagni í sama skyni. Verkefni þau, sem till. sérfræðinga Sameinuðu þjóðanna fjalla um, svo og önnur verkefni í iðnaði munu þarfnast mjög mikils fjármagns á næstu árum. Verulegan hluta af þeirri fjárþörf yrði væntanlega að leysa með tilfærslum og lánsfjármagni hinna stærri fjárfestingasjóða, Framkvæmdasjóðs og Byggðasjóðs o.fl., á hliðstæðan hátt og nú er gert vegna skipakaupa og uppbyggingar fiskvinnslustöðva, en hluta af fjárþörfinni mætti leysa með eflingu lánasjóða iðnaðarins sjálfs, t.d. með auknum framlögum úr iðnaði í formi hækkaðs iðnlánasjóðsgjalds, sem yrði tekið bæði af vörum, sem framleiddar eru hér innanlands, og innfluttum iðnaðarvörum, og auk þess mótframlögum frá hinu opinbera. Jafnframt er í athugun starfræn sameining þeirra sjóða, sem iðnaðinum þjóna, til þess að fá sem markvissasta nýtingu fjármagns og uppbyggingu samkeppnishæfra fyrirtækja. Munu á næstunni koma fram till. í þessum efnum, sem verða lagðar fyrir þing að sjálfsögðu. Nýlega voru samþ. á Alþ. breyt. á tollskrá, þar sem tollar af vélum og tækjum iðnaðar voru flestir felldir niður, tollar af rekstrarvörum voru lækkaðir verulega og gerðar ýmsar leiðréttingar á tollflokkum og tollum einstakra vörutegunda til að greiða fyrir uppbyggingu og samkeppnisaðstöðu einstakra iðngreina. M.a. voru mikilvægar breyt. gerðar til að greiða fyrir rafeinda- og raftækjaiðnaði, en ýmsir tækjahlutar, sem nauðsynlegir eru í slíka framleiðslu, voru mjög hátt tollaðir. Má t.d. áætla, að þessi agnúi í tollflokkun hafi á sínum tíma staðið í vegi fyrir því, að fiskleitartæki yrðu smíðuð og þróuð hér innanlands, en í stað þess smíðuðu Norðmenn og fleiri tækin og reyndu þau síðan og prófuðu í íslenskum skipum að verulegu leyti. Á móti þessum tollalækkunum, sem að framan greinir, kemur þó hækkun söluskatts, og er þá þáttur söluskatts af innflutningi fjárfestingarvöru og ýmissa aðfanga orðin langstærsti liðurinn, sem skekkir kostnaðarmynd íslensks iðnaðar í samkeppni við erlendan. Væntanlega verður þetta mál ekki leyst að fullu nema með tilkomu virðisaukaskattkerfis. Þær miklu sveiflur, sem stöðugt verða í afkomu sjávarútvegs, eru einn megináhrifavaldur á viðskiptastöðu okkar við útlönd og þar með gengi íslensku krónunnar, sem ætlað er að stjórna heildarafkomu eða kostnaðarhlutföllum atvinnulífsins gagnvart útlöndum. Á hinn bóginn er afkoma iðnaðar og sjávarútvegs oft í litlu innbyrðis samræmi, og valda þá hin ráðandi áhrif sjávarútvegsins miklum sveiflum í iðnaði. Hefur því vaknað sú spurning, hvort unnt væri að finna aðferð til að jafna úr þessari sveiflu og misræmi milli þessara höfuðatvinnuvega, t.d. með öðru hagstjórnartæki, sem starfaði inn á við, til að jafna kostnaðar- og framleiðsluhlutföll atvinnuveganna innbyrðis. Sérstaklega er þetta mikilvægt, ef innlendur iðnaður í samkeppni við innflutning eða útflutningsiðnaður eiga að geta þrifist, t.d. á tímum velgengni í sjávarútvegi, þegar arðsemi hans, kaupgreiðslugeta og aðdráttarafl er sem mest. Í þessu sambandi varpaði ég fram í fyrra hugmynd um sérstakan jöfnunarsjóð, eins konar verðjöfnunarsjóð fyrir alla útflutningsframleiðsluna. Þar sem vandamál iðnaðar eru þó yfirleitt ekki af völdum verðþróunar á afurðum og eru jafnframt mismunandi eftir greinum, er erfitt að setja reglur um greiðslur í og úr slíkum sjóði fyrir iðnaðinn. Vafalaust yrði að hafa slíkan jöfnunarsjóð innan hverrar greinar. Hefur jafnvel komið fram sú hugmynd, að hugsanleg lausn þessa máls væri rýmkuð varasjóðsákvæði í skattalögum fyrir þau fyrirtæki, sem stunda útflutning, þannig að leyft yrði að leggja í sérstakan varasjóð eða verðjöfnunarsjóð ákveðið hlutfall af útflutningsverðmæti, þegar hagnaður verður. Þetta vandamál er að sjálfsögðu allflókið, en er til komið vegna sérkenna efnahagskerfis okkar, og ber að leita lausnar á því. Í till. sérfræðinga Sameinuðu þjóðanna eru miklar vonir bundnar við ýmis ný iðnaðarverkefni og stóriðjuverkefni tengd nýtingu innlendra auðlinda, sem talin eru hafa sérstakt gildi til að auka þjóðartekjur og verðmætasköpun og þar með hin efnahagslegu lífskjör í landinu, þótt þau veiti ekki mörgu fólki starf. Allmörg slík verkefni hafa verið til athugunar á vegum iðnrn. að undanförnu, og eru sum þeirra nú á því stigi að geta orðið að veruleika. Fyrir skömmu hóf Þörungavinnslan framkvæmdir með stofnun rekstrarfyrirtækis, og eru pantanir hafnar á tækjum vegna hennar. Borist hafa mjög jákvæðar umsagnir um hagkvæmni og tæknilegan grundvöll saltverksmiðju á Reykja nesi. Er hafinu undirbúningur að lokahönnun og athugun á leiðum til að koma því fyrirtæki í framkvæmd. Skylt er að geta þess, að undirbúningur þessara tveggja mála var gerður á vegum Rannsóknaráðs ríkisins, sem vísaði málunum til ríkisstj. haustið 1972. Undanfarin tvö ár hefur starfað á vegum iðnrn. starfshópur um rannsóknir á hagnýtingu gosefna. Hefur þar verið lagður grundvöllur að mörgum hugsanlegum leiðum til framleiðslu iðnaðarafurða, og munu á næstunni gerðar hagkvæmnikannanir á framleiðslu gosullar, vinnslu perlusteins, og jafnframt mun fara fram tilraunaþensla á perlusteini, tilraunaframleiðsla á vikur og perlusteinsplötum. Þá eru að hefjast á vegum gosefnanefndar rannsóknir á framleiðslu og notkun trefja úr basalti til framleiðslu á plötum og öðrum einingum til margs konar nota í byggingariðnaði. UNIDO hefur veitt mikilvæga aðstoð við framgang gosefnarannsókna, við útvegun sérfræðinga til einstakra verkefna innan þeirrar starfsemi. Málmblendibræðsla í Hvalfirði hefur verið undirbúin af viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, og hefur það mál verið kynnt öllum stjórnmálaflokkunum til þess að undirbúa afgreiðslu þess hér á þingi. Bygging iðnaðarhafnar í Hvalfirði í sambandi við slíka verksmiðju gæti hugsanlega haft nokkra þýðingu fyrir frekari iðnaðaruppbyggingu, t.d. í sambandi við perlusteinsvinnslu. Með sérfræðilegri aðstoð á vegum Sameinuðu þjóðanna var gerð byrjunarathugun á framleiðslu á títanoxýði og hrájárni úr títansandi frá Afríku. Voru niðurstöður mjög jákvæðar. Framhald málsins mun háð gagnkvæmum áhuga Íslands og þess lands, sem selja mundi hráefni og væntanlega yrði Gambía. Hefur verið undirrituð gagnkvæm viljayfirlýsing um málið milli Íslands og Gambíu, og er það til nánari athugunar. M.a. mun fljótlega fara íslenskur jarðfræðingur til Gambíu til frekari athugunar á þessu máli. Súrálsframleiðsla er af sérfræðingum Sameinuðu þjóðanna talin geta haft möguleika hérlendis, ef beitt yrði sérstökum varmafrekum framleiðsluaðferðum og unnið úr ákveðinni gerð hráefnis. Stendur til, að hagkvæmnikönnun á þessu máli verði gerð á næstunni. Ýmis önnur ný iðnaðarverkefni koma til álita, og má sérstaklega benda á nauðsyn þess að efla tæknilega þekkingu og koma á fót fyrirtækjum, sem annast gætu ýmsa undirstöðuþætti í venjulegum framleiðsluiðnaði, eins og málmsteypu, mótasmiði og aðrar tegundir málmbreytingaraðgerða fyrir málmiðnað. Ýmsar tækninýjungar og iðnaðarafurðir, sem t.d. eru tengdar sjávarútvegi, gætu þróast hérlendis og komist á framleiðslustig, ef vel væri að slíku starfi búið, t.d. með öflugu starfi tæknistofnana í samvinnu við iðnfyrirtæki og með fjárhagslegum stuðningi hins opinbera og iðnaðarþjóðanna. Á þennan hátt hefur fiskkassagerð verið undirbúin, og liggur frv. fyrir þingi um stofnun undirbúningsfyrirtækis um málið, en það hefur því miður tafist furðulengi í hv. iðnn. Verkefni á sviði nýs iðnaðar þurfa yfirleitt mjög langan undirbúningstíma og eru dýr í þróun. Er því nauðsynlegt að byrja fljótt á undirbúningi viðfangsefna framtíðarinnar og legg,ja grundvöllinn að tækniþróun, sem e.t.v. leiðir ekki til ákvörðunar um framleiðslu fyrr en eftir 5–10 ár. Af framansögðu ætti að vera ljóst, að framkvæmd iðnþróunar er ekki aðgerð, sem hefst þá fyrst, þegar fyrir liggur bók um till. erlendra sérfræðinga, né byggist hún á átaki ríkisstj. einnar, eins og margir virðast telja. Þetta er að sjálfsögðu þjóðhagsleg þróun, sem stofnanir, fyrirtæki og einstaklingar verða að vera þátttakendur í. Í þjóðfélagi, sem stuðst hefur við fiskveiðar og landbúnað um langan aldur, er þróunin ekkert síður sálræn en tæknileg, og tekur því nokkurn tíma að koma henni fram. Ríkisvaldið verður að sjálfsögðu að hafa frumkvæði að því að tryggja aðstæður til þess, að þróunin geti orðið. Vilji þingsins kemur hins vegar skýrast og raunhæfast fram í undirtektum við þau frv., sem nú liggja fyrir eða lögð verða fram á næstunni og snerta iðnaðinn, og að einstakir þm. kynni sér málefni og vandamál iðnaðarins í meira mæli en verið hefur. Ég mun þá víkja örlítið nánar að Iðntæknistofnuninni, sem þetta frv., sem hér er til umr., fjallar sérstaklega um. Eins og áður segir, er búið að semja iðnþróunaráætlun fyrir árin 1973.–1980, og hún er í tvennu lagi: Annars vegar áætlun um eflingu útflutningsiðnaðarins, hins vegar um útflutningsaflandi starfsemi. Einmitt meginverkefni þess hluta, sem snýr að útflutningsiðnaði, sem í reynd snertir allan almennan iðnað, eru breyttar ytri aðstæður til iðnaðarstarfsemi. En meginstoð allra þeirra miklu breytinga, sem gera þarf í iðnaðinum, ef ekki á að sigla honum í strand, er uppbygging Iðntæknistofnunar. Hún á síðar í nánu samstarfi við fyrirtæki og stjórnvöld að hafa frumkvæði að hvers konar æskilegum breytingum. Núv. stofnanir geta ekki að óbreyttu tekið að sér þau margvíslegu verkefni, sem Iðntæknistofnuninni er ætlað að leysa. Fyrirmynd þessarar stofnunar er það, sem á Norðurlöndum er kallað Teknologisk institut. Iðntæknistofnun Íslands er ætlað það hlutverk fremur öðrum að auka samkeppnishæfni þess iðnaðar, sem til er í landinu, og aðstoða við þróun nýrra iðngreina. Til þess að svo megi verða, er þörf gerbreytinga í rekstri fyrirtækja, bæði stjórnunarlega og á framleiðslusviðinu. Iðntæknistofnuninni er ætlað að veita fyrirtækjum og iðnaðinum í heild margs konar þjónustu, sem hann nú fær annaðhvort ekki eða í mjög litlum mæli. Þarfir iðnaðarins fyrir margs konar þjónustu og aðstöðu má styðja ýmsum rökum. Iðnfyrirtæki eru yfirleitt mjög lítil og geta ekki veitt sér sjálf þá sérhæfðu þjónustu, sem nútímaiðnaður þarf á að halda. Íslenskur iðnaður stendur á vegamótum í þróun sinni, bæði að því er varðar framleiðslu og markaðsaðstöðu. Iðntæknistofnuninni er ætlað að veita margs konar beina aðstoð til fyrirtækja, svo sem við bókhald, hönnun op framleiðsluval. Hagræna og tæknilega ráðgjafarþjónustu þarf að veita, standa að stuðningsaðgerðum og stunda rannsóknir, einnig standa að vöruþróun og þróun framleiðsluaðferða, t.d. í sambandi við innlend hráefni og orku. Atvinnulýðræði er mikið til umr. um þessar mundir. Menn eru þó ekki á eitt sáttir um gildi þess, einkum að því er varðar aðild starfsmanna að stjórnun einkafyrirtækja. Þykir ýmsum sem slíkt sé yfirklór eitt, til þess fallið að dylja andstæðuna milli eigenda fyrirtækisins og launþega þess, fullkomið atvinnulýðræði verði ekki að veruleika, fyrr en einkaeign framleiðslutækja er úr sögunni. Hér er um að ræða grundvallaratriði í efnahagskerfi okkar og flestra annarra ríkja, sem ég ætla ekki að ræða í heild í þetta sinn, en þó mætti kannske víkja að því. Þarna er að finna eina meginástæðuna fyrir þeirri verðbólguþróun, sem barist er við, bæði hér á landi og annars staðar. En þegar einkafyrirtækjum sleppir og til koma stofnanir og fyrirtæki í félagslegri eign, virðist einsýnt, að hlíta beri þeirri kröfu tímans, að starfsmenn slíkra fyrirtækja taki þátt í stjórnun þeirra, ekki siður en aðrir aðilar, sem kunna að eiga hagsmuna að gæta. Þegar rétt er á haldið, hefur slík þátttaka margvísleg jákvæð áhrif á starfsemi stofnunarinnar, sem segja til sin bæði út á við og inn á við. Einnig má benda á hina starfrænu kosti, þ.e. skipulagningu starfs á grundvelli verkefna og með hópstarfi. Hefur það sýnt sig að auka sköpunarmátt starfsmanna og tryggja áhugavekjandi starfsviðhorf. Í heilbr.- og trmrn. og í iðnrn. hefur þegar verið starfað nokkuð að því að auka áhrif starfsmanna á stjórnun þeirra stofnana, sem heyra undir þessi rn. Nægir þar að nefna sem dæmi reglugerð um ríkisspítala, sem sett var um síðustu áramót, og um iðnaðarfyrirtæki, svo sem um Sementsverksmiðju og Landssmiðju, þar sem slík samvinna er komin á tilraunastig. En raunar er þetta allt saman tilraunastarfsemi, og verður vafalaust margra breytinga þörf á því sviði, áður en vel er við það unandi. Það er í samræmi við þessa heildarstefnu, að í þessu frv. er gert ráð fyrir verulegum áhrifum almennra starfsmanna í öllum þrepum stjórnstiga hinna væntanlegu stofnana. Þannig eiga allir starfsmenn skorar sæti á skorarfundum með fullum réttindum og gera m.a. till. um val skorarformanns. Sameiginlegur fundur starfsmanna gefur umsögn um val forstöðumanns deildar. Forstöðumaður deildar skal gangast fyrir reglubundnum fundum allra skora deildar. Starfsfólk kýs einn fulltrúa í stjórn á sameiginlegum fundi, og stjórn skal halda fundi með starfsmönnum a.m.k. einu sinni á ári hverju. Það hefur háð núverandi iðntækniþjónustu allmjög, að tengsl hennar við iðnaðinn sjálfan hafa ekki verið nægilega traust. Frv. er ætlað að tryggja verulegar úrbætur að þessu leyti. Þar er lögð aukin áhersla á ráðgjöf og fræðslu, upplýsingaþjónustu o.fl. Þar er gert ráð fyrir tilkomu sérstakra ráðunauta, sem starfi í sem nánustum tengslum víð iðnfyrirtækin sjálf, - tilkomu tengimanna frá iðnaðinum eða einstökum iðngreinum, sem fylgjast með starfi einstakra skora og vinna þannig með starfsmönnum stofnunarinnar, - tilkomu fræðsludeildar, sem hafði það sérstaka hlutverk að skipuleggja og hafa umsjón með fræðslustarfsemi Iðntæknistofnunar, aðild heildarsamtaka iðnaðarins að stjórn Iðntæknistofnunar, sem er raunar með svipuðum hætti og aðild að stjórn núv. stofnana. Hins ber þó að gæta, að stjórninni er ætlað mun mikilvægara hlutverk en nú tíðkast. Gert er ráð fyrir tengslum við iðnaðinn í sambandi við einstök verkefni, en ekki formbundna fulltrúaskipan til óskilgreindra starfa, eins og nú er. Nauðsynleg forsenda þess, að tengslin við iðnaðinn verði eins traust og að framan greinir, er sú, að stofnuninni geti haldist á hæfu starfsfólki til að annast þessa hlið starfseminnar, sem hvílir t.a.m. á væntanlegum ráðunautum. Slíkt starfsfólk yrði um leið ágætlega liðtækt til ýmissa annarra starfa, t.d. í iðnfyrirtækjunum sjálfum. Þess vegna er mjög líklegt, að aðrir aðilar í þjóðfélaginu muni sækjast eftir þessum starfskrafti. Þetta er ein helsta ástæða þess, að frv. gerir ráð fyrir nokkuð sveigjanlegra starfsmannahaldi á Iðntæknistofnun en nú tíðkast hjá flestum ríkisstofnunum, sbr. 15. gr. og aths. við hana, en þar er gert ráð fyrir bæði fastri ráðningu, ráðningu til ákveðins tíma og lausráðningu. Rétt er þó að leggja áherslu á það, að hér er farið eins vægt í sakirnar og nokkur kostur er, ef markmiðið á að nást. Upphafleg ákvæði 14. og 15. gr. ullu á sínum tíma nokkrum ágreiningi, þar eð fjmrn. var þeim andsnúið. En á hinn bóginn hafa allir aðrir málsaðilar, sem frv. hefur verið borið undir, lagt mikla áherslu á, að einmitt þessi ákvæði frv. nái fram að ganga. Með samráði við iðnaðinn hefur endanlegri gerð frv. verið breytt þannig, að sá sveigjanleiki í launakerfi, sem gert hafði verið ráð fyrir, hefur verið minnkaður. Þeirri hugmynd hefur verið hreyft, að leysa megi starfsmannavandann með því, að Iðntæknistofnun veiti verkefnum aðeins forstöðu eða taki frumkvæði að þeim, en aðrir aðilar taki að sér hita og þunga sjálfs verksins. Margs konar annað fyrirkomulag er hugsanlegt til að auka sveigjanleika kerfisins án þess að mynda almennt fordæmi fyrir ríkiskerfið í heild. Forstöðumenn stofnana hafa í reynd mun meira svigrúm í launaákvörðunum en oft er fullyrt, ekki síst eftir tilkomu Iðnrekstrarsjóðs, sem getur veitt styrki til stofnana til einstakra verkefna. Reyna verður til þrautar núv. kerfi, og er það trú mín, að það hindri ekki raunhæfa framkvæmd iðnþróunar. Í 14. gr. frv. er að finna sérstök ákvæði um tekjur Iðntæknistofnunar, og miða þau að því að tryggja henni öruggan og sjálfstæðan fjárhag, án þess þó að óhæfilegur stirðleiki komi til. Er m.a. gert ráð fyrir heimild til að koma á fót sérstökum tekjustofnum vegna stofnunarinnar, eins og ég gat, um áðan, og gætu þeir raunar runnið saman við önnur gjöld, sem ná eru lögð á íslenskan iðnað. Margir og smáir svokallaðir markaðir tekjustofnar hafa að sjálfsögðu í för með sér ýmsa annmarka, t.a.m. getur þurft nokkuð nostur til að innheimta tekjurnar, og oft þróast þessir tekjustofnar þannig á nokkrum árum, að þeir verða í engu samræmi við þörfina, sem þeim var upphaflega ætlað að mæta. Draga má úr þessum síðari ágalla með því að tryggja sem nánust tengsl milli gjaldstofnsins, sem lagður er á, og útgjaldanna, sem á að mæta. Á hitt ber hins vegar einnig að líta, að helstu tekjustofnar ríkissjóðs virðast nú eiga vandi óvinsældum að fagna meðal ýmissa stjórnmálamanna og þeirra, sem trúa þeim, þannig að tekjustofnar, sem markaðir eru tilteknum verkefnum, ættu að geta tryggt aukin skilning á þessu atriði. Þó er rétt að leggja áherslu á það, að í frv. er ekki um að ræða markaðan tekjustofn í eiginlegum skilningi þess hug taks. Þetta er ekki tekjustofn, sem hægt er að byggja innheimtu á. Til þess þarf sérstaka ákvörðun Alþ. Lægri mörkin, 0.2%, eru nálægt því, sem nú er greitt til sömu stofnana, og er það raunar allt of lítið. Hækka þarf þessa fjárveitingu mjög verulega. í því sambandi er rétt að benda á, að samkv. athugunum Rannsóknaráðs ríkisins er jafngildi 0,16% af vinnsluvirði iðnaðar og byggingarstarfsemi varið til rannsóknar- og þróunarverkefna. Í landbúnaði er sama tala 1.16% en í sjávarútvegi 1.27%. Af því heildarfjármagni, sem rennur til rannsókna og þróunar í landinu, fara aðeins 4.7% til almenns iðnaðar og byggingarþjónustu, til sjávarútvegs fara 30.9%, en landbúnaður fær 18.7%. Á sama tíma er áætlað vinnsluvirði í iðnaði og byggingarstarfsemi yfir 14 milljarðar, en samanlagt í landbúnaði og sjávarútvegi aðeins rúmir 10 milljarðar. Það er því sýnt, að auka þarf framlagið til iðnaðar verulega, ef íslenskt atvinnulíf á ekki að staðna. Ég hygg, að þess sé ekki þörf hér að fara náið í einstakar greinar frv., heldur vísa í þess stað til grg., sem er að minni hyggju skýr og ýtarleg. Það er samdóma álit þeirra, sem um iðnaðarmál fjalla, að samþykkt þessa frv. sé alger forsenda frekari átaka í iðnaðarmálum. Síðan munu fylgja fleiri frv., m.a. um starfsemi og samhæfingu lánasjóða iðnaðarins, eins og ég gat um áðan. Ég gat þess í upphafi, að ég hef beðið hv. iðnn. að flytja þetta mál. Fyrir því eru ýmsar ástæður, m.a. sú, að hér er komið upp illu heilli það andrúmsloft á þingi, að mál eru vegin og metin dálítið eftir því, hvort þau eru flutt af ríkisstj. eða ekki flutt af ríkisstj., og mönnum finnst, að það geti farið vel á því að reyna að koma höggi á ríkisstj. með því að torvelda frv., jafnvel þó að um þau sé ekki neinn verulegur efniságreiningur. Ég vildi mjög vænta þess, að þetta frv. verði skoðað málefnalega af öllum þingflokkum, og ég hygg, að það þurfi ekki að koma upp neinn verulegur ágreiningur um efni þess, en teldi það ákaflega æskilegt, ef þm. gætu afgreitt það á sem skemmstum tíma. Ég hafði þann hátt á, að ég sendi þetta frv. fyrir alllöngu til þingflokkanna, þeir hafa átt kost á því að kynna sér það um alllangt skeið, þannig að ég hygg, að menn séu orðnir allkunnugir því. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr., og að sjálfsögðu mun iðnn., sem flytur málið, halda áfram að fjalla um það.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til 1. umr., er stjórnarfrv. um breyt. á vegalögum, nr. 80 frá 10. júlí 1973. Frv. felur í sér nokkrar breyt. á fyrrnefndum lögum. Megintilgangur þess er að mæta rökstuddum óskum og kröfum um verulega eflingu sýsluvegasjóðanna, auka möguleika fámennari þéttbýlisstaða til varanlegrar gatnagerðar og ná betra samhengi við samgöngukerfið. Þá gerir frv. ráð fyrir þeirri formbreytingu, að XIV, kafli gildandi vegalaga falli brott, en í stað hans verði sett sérstök löggjöf um fjáröflun til vegagerðar, og er frv. til l. um það efni flutt samhliða þessu frv. og er hér næsta mál á dagskrá þessa fundar. Nokkrar breyt. um einstök atriði koma og hér við sögu, sem ég mun víkja að síðar. Skal ég nú tíunda helstu efnisatriði frv. og er þá í fyrsta lagi að telja breyt., sem varða gildissvið vegáætlana. Í gildandi vegal., 10 gr., segir, að gerð skuli vegáætlun fyrir þjóðvegi, aðalfjallvegi og aðra fjallvegi til fjögurra ára í senn til leiðbeiningar um skiptingu þess fjár, sem til ráðstöfunar er hverju sinni til vegagerðar. Með ákvæðum 1. og 11. gr. þessa frv. er lagt til, að þessum ákvæðum verði breytt á þann veg, að vegáætlun taki einnig til þjóðgarðsvega og vega að fjölsóttum ferðamannastöðum, svo sem verið hefur um aðalfjallvegi. Ekki hefur verið heimilt að taka slíka vegi með í vegáætlun, en vaxandi álag á þessa vegi og náttúruverndarsjónarmið gera þá aukningu á gildissviði vegáætlana nauðsynlega. Að nokkru er svo breyt., sem lögð er til í 2, gr. frv., að gerð verði á 12. gr. l., þessu skyld, en þar er lagt til. að í tölu landsbrauta komi auk þeirra vega, sem þar er nú heimilt að telja, vegir að orkuverum og vegir að flugvöllum utan kaupstaða, þar sem reglubundið áætlunarflug hefur verið starfrækt í eitt ár eða lengur. Rök fyrir þessari breyt, eru m.a. auknar og vaxandi framkvæmdir í óbyggðum með byggingu orkuvera. Virðist eðlilegt, að framkvæmdum og varanlegri búsetu fólks á slíkum stöðum sé ekki gert lægra undir höfði en t.d. vegi, sem aðeins nær til þriggja býla. Þá er sú breyt. er vegi að flugvöllum varðar til þess fallin að tengja betur en ella vegagerð og flugmál, en sú breyt., sem hér er gert ráð fyrir, mun einnig létta, þótt ekki sé í stóru, skyldu sýsluvegasjóða, en á því er síst vanþörf. Þá er í öðru lagi um að ræða aukin verkefni sýsluvegasjóða og aukningu á tekjumöguleikum þeirra. Með frv. er gert ráð fyrir nokkurri aukningu annars vegar á verkefnum sýsluvegasjóða og hins vegar tekjumöguleikum þeirra. Verkefnaaukningin, sem frv. gerir ráð fyrir, er þessi: 1. Heimilt er að veita í sýsluvegaáætlun fé til vega að sjúkraflugvöllum. 2. Heimilað er, að sýsluvegasjóðir styrki lagningu og viðhald vega í sumarbústaðahverfum, enda náist samkomulag um mótframlag af hálfu eigenda og um afnot vegarins. 3. Með ákvæðum 3. gr. frv. er heimilað að lengja sýsluvegi að býlum þannig, að lágmarkslengd, sem býliseigandi eða ábúandi kostar sjálfur, styttist úr 200 m í 50 m, þegar um er að ræða býli, sem ekki hafa beint samband við þjóðvegi. Slíkir vegir eru þó ekki fremur en samkv. gildandi l. teknir í sýsluvegatölu, ef þeir eru styttri en 200 m. Ef gildandi ákvæði væru óbreytt varðandi sýsluvegi að býlum, getur verið um að ræða, að bóndi þurfi einn og sjálfur að kosta veg og viðhald allt að 400 m. Til svo fjárfrekra framkvæmda munu fáir bændur hafa bolmagn, a.m.k. ef um er að ræða veg, sem verulegar kröfur eru gerðar til. Gamla ákvæðið gat e.t.v. staðist, meðan hverjum bónda var í sjálfsvald sett gerð og ástand vega, en í þeim efnum hafa viðhorf mjög breyst hin síðari árin. Kemur þar sérstaklega til ný tækni í mjólkurflutningum með tankbilum, sem nú er að ryðja sér til rúms og verður sennilega algild innan fárra ára, svo sem hún nú er orðin að mestu eða öllu leyti á suðvesturhluta landsins. Þessi framkvæmd gerir stórfelldar kröfur til vegabóta og vegagerðar í sveitum landsins, og mæðir þar sérstaklega á sýsluvegasjóðunum, mjólkursamlögum bænda og bændum sjálfum, en sums staðar, einnig á þjóðvegakerfinu, sem því miður er ekki alls staðar viðbúið að þjóna sæmilega þessari nýju og vafalaust nauðsynlegu tækni í flutningum bænda á mjólkurframleiðslu sinni. Lengi hafa verið uppi sterkar kröfur og óskir um auknar tekjur sýsluvegasjóðanna, og er með flutningi þessa frv. leitast við að koma til móts við þær eða a.m.k. að stíga nokkur spor í þá átt. Almenn þensla í atvinnu- og efnahagsmálum og mikil fjárþörf þjóðvegakerfisins sker þó hér sem víða annars staðar stakkinn. Vil ég því ætla, að þær umbætur í þessu efni, sem frv. gerir ráð fyrir, þyki nokkurs verðar, þótt ljóst sé, að þær leysi ekki allan þann vanda, sem hér er við að kljást. Rétt þykir líka að benda á, að hér eiga hin ýmsu byggðarlög ekki að öllu samleið hvað fjárþarfir vegasjóðs snertir. Taka sum frv.- ákvæði mið af þeim mikla mun, sem hér er á um óunnin knýjandi verkefni. Ég skal geta þess hér, að sú breyt., sem hér um ræðir á tekjum sýsluvegasjóða, mun á næstu tveimur árum nema a.m.k. um 50 millj. kr. í útgjöldum ríkissjóðs, auk tilsvarandi heimaframlags samkv. vegalögum. Þá er í frv. um að ræða auknar tekjur fyrir sýsluvegasjóði. Frv. gerir ráð fyrir eftirfarandi breyt. til aukningar á framkvæmdamöguleikum sýsluvegasjóðanna. Í 5. gr. frv. er svo kveðið á, að hvert einstakt hreppsfélag geti ákveðið að greiða til sýsluvegasjóðs upphæð allt að tvöfalt hærri en þá, sem gildandi lög skylda þau til, þ.e.a.s. sem svarar til þess, sem 6 klst. kaup sé í almennri verkamannavinnu hjá Vegagerð ríkisins 1. des. næstliðið ár, áður en gjald er lagt á. Þetta gjald miðast við hvern íbúa viðkomandi hrepps. Ákveði hreppur að greiða slíkt umframgjald, á hann kröfu til mótframlags úr ríkissjóði, sem nemur tvöföldu framlagi hreppsfélagsins, sem renni ásamt því óskipt til vegaframkvæmda sýsluvegasjóðs í viðkomandi hreppi. Þetta ákvæði mun þýða verulega auknar tekjur sýsluvegasjóðanna á næstu árum, þ.e.a.s. innan einstakra hreppsfélaga, sem nota sér þau heimildarákvæði, sem hér er um að ræða. Í gildandi vegal., 23. gr., er kveðið svo á m.a., að fasteignaeigandi, sem ekki er útsvarsskyldur í viðkomandi sveitarfélagi, skuli greiða vegskatt af eign sinni, enda sé ekki um að ræða jörð í fastri ábúð. Þetta gjald er nú aðeins 0.30/00 af fasteignamati mannvirkja, en 0.60/00 af verði landa og lóða, þ.e.a.s. svo lágt, að naumast eða ekki svarar innheimtukostnaði. Heildarinnheimta af þessu gjaldi mun hafa numið á undanförnum árum í kringum hálfri millj. til allra sýsluvegasjóða. Hér er því lagt til, að þetta gjald verði hækkað í 20/00 af mannvirkjum og í 30/00 af verði landa og lóða. Þykir þetta því réttlætanlegra, sem gæta má áðurnefndra ákvæða um heimild til að styrkja vegagerð að sumarbústaðahverfum. Þá eru í fjórða lagi þau efnisatriði frv., sem lúta að lagningu varanlegra vega í þéttbýli. Í 32. gr. gildandi vegalaga er m.a. kveðið svo á, að 121/2% af heildartekjum vegamála, að undanskildu því fé, sem rennur til hraðbrauta, ef ráðh. ákveður svo, skuli renna til lagningar þjóðvega í kaupstöðum og kauptúnum, sem hafa 300 íbúa eða fleiri, og ska1 féð skiptast eftir íbúafjölda. Með ákvæðum þessa frv. er íbúatala þeirra kauptúna, sem þessa njóta, lækkuð í 200, en það þýðir, að 6 kauptún bætast í þann hóp, sem hér er um að ræða. Þessir staðir eru: Búðardalur, Súðavík, Hofsós, Hrísey, Stöðvarfjörður og Vogar. Í sömu grein er ákvæði, að þegar lagningu þjóðvegar er lokið, sé fé þessu varið til annarra varanlegra gatnagerðaframkvæmda í byggðarlaginu. Þá er svo ákveðið í núgildandi vegalögum, að 10% af því heildarframlagi, sem varið er á þennan hátt, skuli ráðstafað eftir tillögu vegamálastjóra til að flýta framkvæmdum, þar sem sérstakar ástæður þykja til að ljúka ákveðnum áföngum, eða til að stuðla að hagkvæmari vinnubrögðum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að nú síðari ár hefur áhugi manna sérstaklega í sjávarbyggðum úti um land, farið sívaxandi fyrir því að efla varanlega vegagerð í þéttbýli, ekki aðeins þjóðvegina, sem um þá staði liggja og flestir eru því miður enn í litlu eða ekki betra ástandi en okkar þjóðvegir eru yfirleitt, heldur einnig aðra vegi í byggðarlögunum. Hinir fámennari kaupstaðir og kauptún hafa í þessum efnum orðið mjög útundan og una ekki lengur sínum hlut, sem engin von er heldur til, þegar t.d. er borið saman við höfuðborgina og nokkra stærstu kaupstaðina. Nýjar og auknar kröfur til umhverfis og hreinlætis varðandi fiskiðnaðinn hafa einnig knúið hér á. Á s.l. sumri hófu sjávarplássin á Austfjörðum lofsvert og myndarlegt átak í þessum efnum með allsherjarsamstarfi og samvinnu, en fjárhagsgetu þeirra til slíkra framkvæmda er ákaflega þröngur stakkur skorinn, og verður þar úr að bæta, eftir því sem frekast er unnt. 10% sjóðnum var í upphafi ætlað það hlutverk að létta undir þær framkvæmdir, sem hér er um að ræða, og tryggja til þeirra fjármagnsdreifingu, sem miðast við þarfir, en ekki eingöngu skiptingu eftir höfðatölureglunni. Þetta hefur þó hrokkið skammt, m.a. vegna þess, að framkvæmdir við þéttbýlisþjóðvegi, gegnum Kópavog og Selfoss hafa bundið þetta fé árum saman að mestu leyti. Nú er hins vegar veginum gegnum Selfoss lokið, og fyrirhugað er, að Hafnarfjarðarvegur um Kópavog verði tekinn í þjóðvegatölu, - það var raunar gert við síðustu áramót, - og losað jafnframt um framlag 10% sjóðsins til hans. Með tvöföldun þessa sérstaka þéttbýlisvegafjár og aukinni dreifingu til byggðarlaga, sem í engu eða litlu hafa notið þess til þessa, ætti að mega gera sér vonir um, að koma mætti verulega til móts við framtak heimabyggðanna, a.m.k. í ríkara mæli en áður, og stuðla þannig að æskilegri þróun varanlegrar vegagerðar víða um land, þó að það stórfellda verkefni, sem þar er um að ræða, muni auðsjáanlega taka sinn tíma. Ég hef nú, herra forseti, gert nokkra grein fyrir helstu hreyt., sem lagt er til að gerðar verði á gildandi vegalögum, annarra en þeirrar formbreyt., að felldur er úr lögum XIV. kafli þeirra, þ.e.a.s. sá, sem um fáröflun til vega, gatnagerðar og þjóðvega fjallar. Hefur þótt eðlilegt, að um fjáröflunarákvæði giltu sérstök lög, og er því frv. til l. um fjáröflun til vegagerðar flutt samhliða þessu frv., eins og ég áður sagði. Þær nauðsynlegu breyt., sem það frv. felur í sér, eru m.a. þær, sem lúta að því að auka fjáröflun til vegagerðar í landinu og leitast þannig við að halda í horfinu, eftir því sem framast er unnt, með framkvæmdir, þótt í móti blási vegna gífurlegra hækkana framkvæmdakostnaðar, bæði vegna erlendra og innlendra verðlagsbreytinga. Ég er í engum vafa um, að velflestir landsmenn eru þess sinnis að vilja nokkuð á sig leggja til þess að auðvelda og bæta samgöngur í okkar tiltölulega stóra og strjálbýla landi. Það er höfuðnauðsyn eðlilegrar framfarasóknar í atvinnumálum, æskilegrar byggðastefnu og alhliða þróunar þjóðlífsins á festum öðrum sviðum. Ég læt þess vegna í ljós þá von mína, að meðferð hv. Alþ. á þessum frv. báðum geti mótast af nauðsyn og réttmætum óskum þjóðarinnar um þessi efni og að um afgreiðslu þeirra geti ríkt eindrægni og samstarfsvilji, eins og oftast áður hefur verið um vegamálin, þegar þau hafa verið til meðferðar hér á hv. Alþingi. Það er ljóst, að vandinn í sambandi við vegamálin er núna óvenjulega mikill, og virðist engin sjáanleg leið til þess, að hægt sé að halda fullkomlega við þá vegáætlun, sem í gildi er nú fyrir næstu 2 árin, og jafnframt að vinna upp þá töf, sem orðið hefur vegna verðhækkana á undanförnum 2 árum. Ég held þess vegna, að í því efni verði að fara bil beggja, það verði að reyna að afla fjár, eftir því sem frekast er kostur og aðstæður leyfa, það verði að fresta einhverjum framkvæmdum, sem nú eru á vegáætlun, því að hér kemur líka inn í að það er nauðsynlegt að taka inn nokkur ný verkefni, sem ekki voru knýjandi, þegar núgildandi vegáætlun var samin, og það þarf einnig að gera aðrar umbætur, eins og raunar Alþ. hefur þegar samþ. í þáltill., varðandi verk eins og snjómokstur, og fleira hefur borið hér á góma af því tagi í vetur, eins og t.d. bætur til bænda vegna girðingalaga o.fl. af því tagi, sem óhjákvæmilegt er að taka nýtt inn. Þessi vandi hins vegar allur er svo mikill, að hann verður ekki leystur að fullu og raunar ekki nema að tiltölulega litlu leyti með fjáröflun og hann verður ekki heldur leystur á viðunandi hátt með frestun á öllu því, sem ekki er unnt að koma í framkvæmd á tilskildum tíma samkv. gildandi vegalögum, þó að þá leið verði að mínu viti að fara að einhverju leyti. Hér verður einnig að koma til einhver veruleg lánsfjárúthlutun, en fyrir því mun verða gerð grein, bæði af hæstv. fjmrh., þegar hann mælir hér á eftir fyrir frv. til l. um fjáröflun til vegagerðar, og e.t.v. enn frekar, þegar till. til þál. um vegáætlun verður lögð fram, en ég vona, að það verði unnt að gera innan örfárra daga.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. óskaði eftir samstarfsvilja og skilningi þm. á þessu máli, vegamálunum og vegáætluninni eins og alltaf áður hefur verið, Ég efast ekkert um, að hv. þm. hafa samstarfsvilja og skilning á þeim málum, sem hér er um að ræða. En áreiðanlega er það í fyrsta skipti, sem það er boðað hér í hv. Alþ. í sambandi við endurskoðun á vegáætlun, að leggja eigi þungar álögur á landslýð allan, en eigi að siður að fresta framkvæmdum. Hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að það væri ekki unnt að standa við þá vegáætlun, sem nú er í gildi og samin var til 4 ára fyrir 2 árum. - Þetta er boðskapur, sem er alveg nýr og menn úti á landsbyggðinni, sem vænst hafa aðgerða af hæstv. ríkisstj. í byggðamálum, munu verða undrandi yfir. Hér er annað frv. á dagskrá, sem verður rætt á eftir, og ég mun nota lengra mál til þess að ræða um það en um þetta frv. Þetta frv. um breyt. á vegalögum er ekki stórt, en segja má, að ýmsar þær breyt., sem í því felast, séu til bóta, ef fé væri fyrir hendi til að fullnægja lagabreytingunum. Í hvert sinn, þegar lög eru sett og lagasetningin eykur útgjöld ríkissjóðs eða annarra starfandi sjóða, þarf að gera sér fulla grein fyrir því, hvort fé verður fyrir hendi til þess að auka þægindin og til þess að auka útgjöld til þeirra mála, sem um er að ræða. Það er áreiðanlegt, að þm. allir eru farnir að vonast eftir till. til vegáætlunar. Menn hafa verið að spyrja að því, hvenær hún verði lögð fram. Það er eðlilegt, að talið sé erfitt að ræða bæði frv., fyrr en vegáætlunin liggur fyrir, fyrr en heildarmyndin í þessum málum sést og hversu mikið fé vantar. Vonbrigði manna hefðu orðið mikil, þótt staðið væri við vegáætlunina, sem nú er í gildi, ef engu nýju yrði bætt við, vegna þess að undanfarið, þegar vegáætlunin hefur verið endurskoðuð, hefur endurskoðunin verið með þeim hætti, að bætt hefur verið nýjum framkvæmdum við það, sem var í eldri áætlun. Framkvæmdir hafa alltaf verið auknar í seinni hluta áætlunarinnar. En nú boðar hæstv. ráðh., að ekki verði hægt að standa við þá áætlun, sem gerð var fyrir 2 árum. E.t.v. hafa sumir búist við þessu, búist við því, að það stjórnarfar, sem nú er búið við, leiði þetta af sér. Ýmsir hafa reiknað með því nokkuð lengi, að svona hlyti að fara. Þetta frv., ef það verður lögfest og ef fé verður fyrir hendi til að framkvæma það, má segja, að sé til bóta og samræmis við breytta tíma og staðhætti. Það er t.d. ekki langt síðan bændur fóru að flytja mjólkina á tankbílum. Það er ekki langt síðan mjólkurbílarnir tóku að koma þannig alveg heim að húsvegg til að taka mjólkina. Með því að þessi háttur er á hafður þarf vegurinn að vera fær alla leið heim. Við 5. gr. þessa frv. er nauðsynleg breyt. Það er nauðsynlegt að gera ráðstafanir til þess, að vegirnir heim að bæjunum verði alltaf færir. Hvort miðað verður við 300 íbúa kauptún eða 200 íbúa kauptún, skiptir ekki höfuðmáli í útgjöldum. Segja má, að það geti verið sanngjarnt og eðlilegt. Auðvitað þurfa smærri kauptún ekki síður en þau stærri að lagfæra göturnar hjá sér. Þá er gert ráð fyrir því, að 20% verði tekið af kaupstaðafénu til lagningar þjóðvega í þéttbýli. Ég býst við, að ýmsum finnist þessi breyt. orka tvímælis. Þó er enginn vandi að færa nokkur rök fyrir því, að þetta geti verið sanngjarnt. Um það að gera landsbrautir að framkvæmdum á öræfum, eins og t.d. að Sigölduvirkjun, sýnist það vera sanngjarnt og nauðsynlegt, vegna þess að mikil umferð er í sambandi við framkvæmdir, og þar verður alltaf einhver byggð. Nauðsynlegt er að hafa samgöngur við slíka staði. En þetta kostar aukið fjármagn. Það er til lítils að hafa heimild til þess að taka vissa vegi í landsbrautatölu, ef ekkert fé er fyrir hendi til framkvæmda við þessa vegi. Þegar síðasta vegáætlun var samin 1972, voru það ábyggilega fleiri en þm. Sunnl., sem gerðu sér vonir um, að hægt væri að auka framkvæmdir og fá fjármagn í vissa vegi á árunum 1974–75. Þm. Sunnl. ræddu nokkur atriði við vegamálastjóra um þetta, og við vorum allir vongóðir um, að það mætti nú ske á árunum 1974–75, að aukið yrði nokkuð fjármagn til ýmissa vega, sem vantar fé til. En eftir því sem hæstv, samgrh. boðar nú, að það verði að fresta framkvæmdum í stað þess að auka þær, velkist sú von. Herra forseti. Ég tel, að ýmislegt í þessu frv. sé til bóta, ef fé er fyrir hendi til þess að framkvæma þau atriði, sem ætlast er til að lögfesta. En ég vil mælast til þess við hæstv. samgrh., að hann leggi sem allra fyrst öll gögn á borðið, sem við koma vegamálunum, að þm. fái að sjá vegáætlunina og önnur þau frv. sem boðuð eru í sambandi við þessar breyt, Ég held, að það sé engin sanngirni í því hjá hæstv. ráðh. að ætlast til þess, að Alþ. taki afstöðu til þessara frv., fyrr en heildarmyndin liggur fyrir.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara langt út í að ræða fjármálin, sem hv. síðasti ræðumaður minntist hér á, og þá fullyrðingu hans, að við endurskoðun vegáætlunar hafi alltaf verið um auknar framkvæmdir að ræða. Ég held nefnilega, að það sé ekkert nýtt í sögunni, að þegar gerð er áætlun til 4 ára, þá hafi verðbreytingar á tímabilinu það mikil áhrif, að það hafi verið nauðsynlegt að fresta ýmsum framkvæmdum. Ég held, að það hafi verið gert, þegar þessi hv. þm. gegndi störfum samgrh., enda er það auðsætt mál, að við bjuggum við verðbólguþróun áður en þessi áætlun kom til, og þegar hverjum eyri er skipt á vegáætlun til vissra framkvæmda, getur það ekki leitt til annars en a.m.k. tímabundið verði að fresta og ýta einhverju á undan sér, og það held ég, að hafi oftast nær verið gert. Hins vegar hefur þar ekki verið um það að ræða, að framkvæmdir hafi verið strikaðar út, heldur hafa þær aðeins komið svolítið síðar á dagskrá. Það er ekki heldur hugmynd okkar, sem nú förum með þessi mál, að menn verði sviknir um framkvæmdir, sem þeim hefur óbeint verið lofað samkv. vegáætlun, heldur er eingöngu um það að ræða, að aðstæður eru þannig og verðhækkanir hafa orðið það miklar, að við sjáum ekki, að það sé neinn möguleiki á því að afla þess fjár, sem þarf til verðbóta á vegáætlun, þegar við bætist, að það þarf að vinna upp þær frestanir, sem hafa orðið á s.l. ári. Þær hafa yfirleitt verið unnar upp árið eftir, og þeirri reglu mun verða reynt að halda áfram. En hér er aðeins um að ræða hluti, sem hefur verið frestað. Hér er um að ræða, ef það ætti að vinnast upp á einu ári, framkvæmdir upp á 600 millj. kr., og vegna verðbóta mundi þurfa á yfirstandandi ári um 1300 millj. kr., eða samtals 1900 millj. kr. í auknum tekjustofnum, til þess að unnt væri að standa fullkomlega við tímasetningu vegáætlunarinnar. Ég tel í raun og veru þarflaust og ekki rétt að fara núna út í þessa sálma. Ég held, að það sé betra að gera það í sambandi við það frv., sem hér kemur á eftir, og eins vegáætlunina sjálfa. Þá getum við skoðað þau í meira samhengi. Hv. ræðumaður sagði, að það væri ekki sanngirni af mér að ætlast til þess, að tekin yrði afstaða til þessara frv., fyrr en vegáætlun lægi fyrir. Í því sambandi vil ég taka fram, að það hefur ekki heldur verið mín hugmynd, að það yrði gert, - það yrði gengið endanlega frá þessum málum, fyrr en vegáætlun lægi fyrir. Hitt er annað mál, að gerð vegáætlunar er ekki auðveld, meðan fjáröflun liggur ekki fyrir, því að auðvitað verður það endanlega svo, að vegáætlunina verður að sniða eftir þeim skorðum, sem fjárveitingavaldið setur vegaframkvæmdum. Ég skal verða fyrsti maður til að fagna því, ef unnt er að afla fjár, hvort sem er með skattheimtu eða með lánsfjárútvegunum, til þess að hægt sé að standa við allar tímasetningar í vegáætlun. En ég hef ekki von um að það sé mögulegt. Það hljóta menn að sjá, ef þeir vilja vera sanngjarnir og ef þeir skoða málin eins og þau liggja fyrir, og breytir þá auðvitað engu, hvaða skoðanir menn hafa á því, af hverju verðbólgan stafi, hvort hún stafi af slæmu stjórnarfari eða einhverju öðru. Staðreyndirnar breytast ekkert við það, og við hljótum að miða okkar áætlanir og aðgerðir í þessum efnum sem öðrum við staðreyndir og ekkert annað. Í þessu sambandi er líka kannske vert að minna á það, þó að það varði ekki þetta frv., sem hér er til umr., beinlínis, að því hefur verið mjög á lofti haldið af stjórnarandstöðunni, að það væri allt of mikil þensla í þjóðfélaginu, ríkið tæki allt of mikið til sín til framkvæmda á fjölmörgum sviðum, hlypi í kapp við atvinnuvegina og framleiðsluna og gjaldeyrisöflunina hvað vinnuafl og fjármagn áhrærir. En ef einhver alvara fylgir þessu, verður auðvitað að skoða um jafnmikið framkvæmdamál og vegagerðina, hvort ekki er forsvaranlegt að fresta þar um eitt ár sérstökum framkvæmdum að takmörkuðu leyti. Varðandi það, sem hv. þm, sagði um samstarfsviljann, að hann væri fyrir hendi, þá vona ég, að ég hafi engan móðgað, þó að ég minntist á það, að ég óskaði eftir því, Það var af heilindum mælt. Ég vil líka skýra frá því, úr því að á þetta er minnst, að ég hef fyrir nokkuð löngu afhent stjórnarandstöðuflokkunum öll gögn, sem ég hafði undir höndum varðandi vegamálin, þannig að þeir hafa haft alveg sams konar aðstöðu og stjórnarþingmenn eða jafnvel betri og sömu aðstöðu og ég til að mynda sér skoðun um það, hvernig hægt sé að leysa þann vanda, sem hér er fyrir hendi. En sem sagt, út í þessa sálma ætla ég ekki að fara nánar að sinni. Ég tel það ástæðulaust og það sé raunverulega þægilegra að ræða einstök atriði málanna, þegar fyrir liggja frv. um fjáröflunina og síðan sjálf vegáætlunin, sem ég vona að dragist ekki marga daga enn, að hægt sé að leggja fram. Ég mun ekki biðja neinn um lokaafstöðu í þessum málum, fyrr en þau gögn verða öll lögð fyrir hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég skal strax taka það fram, að ég er fyllilega samþykkur þessum frv., sem hér hafa verið lögð fram um vegamálin, og ég ætla ekki að fara að ræða þau neitt almennt hér. En mig langar þó til að vekja athygli á örfáum atriðum í sambandi við það mál, sem hér er til umr., sem mér finnast athyglisverð og ástæða væri til að hnika aðeins til. Ég held, að allir hljóti að vera sammála um, að það hafi verið til mikils baga, að Vegasjóður hefur ekki verið verðtryggður, ef svo mætti segja. Sýsluvegasjóðirnir eru hins vegar verðtryggðir að miklu leyti, því að framlög til sýsluveganna fara eftir kaupgjaldi í landinu þá og þá. En megintekjustofn Vegasjóðsins hefur verið bundinn í krónutölu, og af því hefur leitt, að á þeim árum, þegar vegáætlun er ekki endurskoðuð, hefur jafnan myndast halli, - auðvitað er hann því meiri, þegar meiri sveiflur eru til hækkunar á verðlagi almennt. Nú eru í þessum frv. um tekjuöflunina, fjáröflun Vegasjóðs, ákvæði í 8. gr. um það, að verðtryggja megintekjustofninn að nokkru eða heimila ráðherra að hækka hann tilsvarandi við aðrar hækkanir. Ég fagna þessu ákvæði sem viðleitni í rétta átt til þess að tryggja Vegasjóðinn, þannig að hann geti staðið við sitt. En mér finnst þó, að hér sé ekki nægilega hreint gengið til verks. Ég tel, að það væri ástæða til þess að setja inn í 10. gr. l., sem fjallað er um í 1. gr. frv., sem hér liggur fyrir, ákvæði um það hreinlega, að árlega skuli endurskoða allar tölur um tekjur og gjöld samkv. vegáætlun. Þessi grein, 10. gr. l., mælir fyrir um það í 1. mgr., að vegamálastjóri semur till. að vegáætlun o. s. frv. Og í 2. mgr. segir, að eftir að vegáætlun hafi gilt í 2 ár, skuli samin ný áætlun fyrir 4 næstu ár, þannig að ávallt sé fyrir hendi gildandi áætlun fyrir a.m.k. 2 ár. Ég tel eðlilegt, að hér bætist við 3. mgr. eitthvað á þessa leið: „Árlega skal endurskoða allar tölur um tekjur og gjöld samkv. vegáætlun“. Það er ekki raunhæft að haga þessu á annan veg, og þá ætti að taka það ákveðið fram í lögum. Þá vil ég láta í ljós ánægju mína yfir því, að vegir að flugvöllum verða nú teknir inn í vegakerfið. Ég held, að það hafi verið fyrir mistök, að þeir voru utan við, þegar síðustu vegalög voru sett. En af hverju sem það var, þá voru þeir ekki með þá. En nú er lagt til að taka þá inn, annars vegar með heimild til þess að taka í tölu landsbrauta vegi að flugvöllum utan kaupstaða, þar sem reglubundið áætlunarflug hefur verið starfrækt samkv. leyfi samgrn. í eitt ár eða lengur, og hins vegar, að það sé heimilt að taka vegi að sjúkraflugvöllum í tölu sýsluvega. Ég er ekki alveg viss um, hvort hér er nægilega skýrt greint á milli. Það er rekið tvenns konar áætlunarflug í landinu, annars vegar flug með stórum flugvélum út frá Reykjavík á fjölmarga flugvelli og hins vegar áætlunarflug með póst og farþega út frá stærri völlunum. Ég tel alveg tvímælalaust, að þeir vellir, sem njóta áætlunar flugpóstvélanna, eigi að heyra undir landsbrautirnar. Ég get nefnt eitt dæmi um aðstæður, þar sem að mínum dómi væri mjög óeðlilegt annað en flugvallarvegur kæmi undir landsbrautir. Það er verið að byggja flugvöll í Seyðisfirði. Hann er eina 7–8 km frá kaupstaðnum. Sú leið liggur hins vegar í gegnum Seyðisfjarðarhrepp og það væri mjög óeðlilegt, að það kæmi í hlut sýslunnar að annast lagningu, viðhald og snjómokstur þess vegar, sem fyrst og fremst er notaður fyrir Seyðisfjarðarkaupstað. - Ég get ekki séð, að hér þurfi að standa „reglubundið áætlunarflug“. Mér finnst þetta tvítekning, og ég held, að ef hér kæmi bara „reglubundið flug“, þá væru tekin af öll tvímæli um þetta. Þá vildi ég aðeins minnast á ákvæðin um sýsluvegina. Það er hér gert ráð fyrir að auka verkefni sýsluvegasjóðanna nokkuð, og það er einnig gert ráð fyrir því bæði í 5. og 6. gr. frv. að auka tekjur sýsluvegasjóðanna. Ég veit ekki, hvort það er gott að áætla þetta nákvæmlega, enda held ég, að það liggi ekki fyrir nákvæm áætlun um það, og ég held, að það sé ekki hægt að sannreyna, hvort tekjuaukinn mæti væntanlegri aukningu gjalda. Ég gæti trúað því, að hann gerði ekki mikið meira. En ég er þeirrar skoðunar, að hér þurfi meira að koma til. Ég er áreiðanlega ekki einn um þá skoðun, því að það hafa komið fram áskoranir frá sýslunefndum, m.a. á Austurlandi, í þá átt að auka tekjur sýsluvegasjóðanna og þá alveg án tillits til nýrra verkefna, heldur til þess að leysa þokkalega af hendi þau verkefni, sem fyrir eru. Ég tel, að það væri ástæða til þess að ganga örlitið lengra í því að auka tekjur sýsluvegasjóðanna, t.d. með því einfaldlega að hækka grunninn úr 3 dagvinnustundum upp í 4 dagvinnustundir, eins og lagt hefur verið til í ályktun a.m.k. frá einhverjum sýslunefndum. Það kemur fram í ályktun sýslunefndar Suður-Múlasýslu, að það hafi víðar komið fram einmitt þessi hugmynd. Þá er annað atriði í sambandi við sýsluvegasjóðina, sem ég vil vekja athygli á. Það er um skiptingu ríkisframlagsins til sýslnanna. Ákvæði um það er að finna í 28. gr. vegalaganna. Þar segir svo: „Vegamálastjóri annast skiptingu á framlagi ríkissjóðs samkv. 1. mgr. eftir reglugerð, sem ráðh. setur. Skal framlag til sýslu aldrei vera lægra en helmingur þess, er hún lagði til sýsluvegasjóðs það ár, sem ríkisframlagíð miðast við. Að öðru leyti skal við skiptingu ríkisframlags aðallega miðað við notkun á lengd þeirra sýsluvega í hverri sýslu, sem falla undir a-c-lið 19. gr., en jafnframt skal þó höfð hliðsjón af því, hve mikill hluti þeirra vega er lagður, ruddur eða ekki akfær.“ Ég tel, að eins og nú er komið a.m.k., sé ekki tekið nægilega mikið tillit til ástands veganna, ástands sýsluveganna. Það er eðlilegt, að mikið tillit sé tekið til lengdar og notkunar, eins og lagagr. gerir ráð fyrir. Það er eðlilegt, að reglu gerðin geri það. En ég tel ástæðu til að endur skoða þetta, og ég tel, að það hefði átt að breyta þessari lagagr. á þá leið, að þegar búið er að taka fram, að sýsla skuli aldrei fá lægra en helming þess, er hún lagði fram til sýsluvegasjóðs það ár, sem ríkisframlagið miðast við, þá hefði ég haldið, að væri eðlilegt að setja ákvæði á þessa leið í stað þess, sem ég áðan las: „Að öðru leyti skal við skiptingu ríkisframlags miðað við notkun og lengd sýsluvega í hverri sýslu og hve mikill hluti þeirra vega er lagður, ruddur eða ekki akfær.“ Það er, eftir því sem ég best veit, orðinn ákaflega mikill munur á ástandi sýsluvega í þeim sýslum annars vegar, sem hafa stysta sýsluvegi og kannske um leið flest fólk, því að í reglugerðinni er tekið tillit til fólksfjölda að nokkru, og hins vegar í þeim sýslum, sem hafa vegina lengsta og kannske í sumum tilvikum hvað fæsta íbúa miðað við vegalengdina. Ég geri ráð fyrir því, að ég leggi fram brtt. um flest þessara atriða, sem ég hef hér vikið að. Ég hef ekki gengið frá þeim enn þá, en vildi þó vekja athygli á þessum atriðum nú við 1. umr. málsins.



Herra forseti. Það var í tilefni af því, sem hæstv. samgrh. sagði áðan. Hann vildi gefa í skyn, að það hafi komið fyrir áður, að framkvæmdum í vegagerð hafi verið frestað við endurskoðun vegáætlunar. Þetta hefur aldrei komið fyrir áður. 1972 var samin ný vegáætlun, en í tíð núv. ríkisstj. hefur ekki verið endurskoðuð vegáætlun fyrr en nú. Í tíð fyrrv. ríkisstj. var alltaf aukið við framkvæmdir, um leið og endurskoðun fór fram. (Gripið inn í.) Það var alltaf aukið við framkvæmdir. Hafi einni framkvæmd verið frestað í kjördæmi, þá hefur það verið gert með samþykki allra þm. kjördæmisins til þess að auka framkvæmd á öðrum stað, en heildarframkvæmdir voru alltaf auknar við endurskoðunina. Það muna hv. þm. örugglega, sem hafa setið á þingi. Ég vildi aðeins láta það koma fram, sem er rétt, í tilefni af því, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá atriði, sem ég vildi nefna við 1. umr. þessa máls. Í fyrsta lagi vil ég taka það fram, að ákvæðin í 1. og 2, gr. frv. sýnast mér vera til bóta, þ.e. að taka inn í áætlunina þjóðgarðavegi og vegi að fjölsóttum ferðamannastöðum og að flugvöllum. En í sambandi við sýsluvegina vil ég segja það, að ég er einnig samþykkur því, að verkefni sýsluvegasjóðanna verði aukin og þá náttúrlega ekki síður tekjuöflun þeirra, en ég er ekki alveg viss um, að hér sé farið inn á rétta leið eða að hún sé fullnægjandi. Þau frv., sem hér hafa verið til meðferðar í þinginu að undanförnu um kaupstaðarréttindi ýmissa sveitarfélaga, vöktu menn til umhugsunar um það, að nokkur vandi mundi fylgja fyrir þau sýslufélög, sem eftir sætu með færri sveitarfélög en áður, sem greiddu í sýsluvegasjóðina, en hefðu sömu verkefni. Ég held, að við sjáum það líka, að þessi vandi er ekki leystur með þessu frv. Það er ekki nóg að setja inn heimild til þess, að einstök sveitarfélög geti látið í té tvöfalt framlag og fái að vísu mótframlag úr ríkissjóði. Þetta þýðir einfaldlega auknar álögur á íbúa viðkomandi sveitarfélaga. Inn í þetta fléttast síðan ákvæðin um þéttbýlisvegasjóðinn, ákvæðin í 10. gr. þessa frv., þar sem gert er ráð fyrir, að framlagið hækki úr 10% í 20% og því fé verði ráðstafað eftir till. vegamálastjóra til þess að flýta framkvæmdum, þar sem sérstök ástæða þykir til. Ég held, að það sé tímabært að endurskoða þessar reglur. Ég hef reyndar minnst á það hér við annað tækifæri, að það ætti að hætta þessum aðgreiningi milli dreifbýlis og þéttbýlis, fela sveitarfélögunum sjálfum þau verkefni, sem nú eru í höndum sýslnanna eða sýsluvegasjóðanna, og þéttbýlissveitarfélögin önnuðust alla gatnagerð og þar með gerð núverandi þéttbýlisvega. Að sjálfsögðu þyrftu þau að fá auknar tekjur til þess að standa undir þessum verkefnum, og sýnist eðlilegast, að sveitarfélögin fái framlög úr vegasjóði og framlögunum verði skipt milli sveitarfélaganna með hliðsjón af íbúafjölda og ófullgerðum verkefnum í gatna- og vegagerð. Þannig sýnist mér að mundi fást mun betri regla en nú gildir. Ég skal ekki segja um það, hvort það sé hafið yfir alla gagnrýni að hækka þetta framlag, sem gert er ráð fyrir í 10. gr., úr 10% í 20%. Ég treysti mér ekki til að segja um það á þessu stigi, en ég tel það vera til mikilla bóta, að leitað skuli umsagnar Sambands íslenskra sveitarfélaga um ráðstöfun þessa fjár. Ég vil í þessu sambandi einnig minna á frv., sem hv. þm. Alexander Stefánsson flutti á þessu þingi, meðan hann sat hér sem varamaður. Það er 229. mál. Þar er einmitt komið inn á þetta, sem ég er hér að nefna. Hann gerir ráð fyrir, að miðað sé við 200 íbúa, þ.e.a.s. í sambandi við þéttbýlisvegaféð, og skipting fjárins skuli fara eftir íbúafjölda og ófullgerðum verkefnum. Þessu vildi ég hér koma á framfæri, en að sjálfsögðu eru þessi mál frekar til umr. þegar mælt hefur verið fyrir frv. um fjáröflun til vegagerðar.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður að þessu sinni. Ég tek það fram strax, að ég er í meginatriðum sammála því, sem hér er lagt til í sambandi við hreytingu á vegalögunum. Það er þó ein grein þessa frv., sem ég ætla hér lítillega að staldra við, en það er sú gr., sem hv. síðasti ræðumaður talaði um, 10. gr., þar sem gert er ráð fyrir að hækka úr 10% í 20% heildarfjárframlagið, sem veitt er til lagningar þjóðvega í kaupstöðum og kauptúnum samkvæmt 32. gr. vegalaga. Forsaga þess, að ég stend hér upp nú, er, að í milliþn. í byggðamálum, sem kosin var á síðasta þingi og hefur starfað síðan, hefur þetta verið rætt og um þetta fjallað allítarlega. Í þessari nefnd eiga sæti fulltrúar allra flokka, og hafa menn þar orðið sammála um, að hér yrði að koma til veruleg hækkun í sambandi við breytingu á þessum lögum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að eitt af meginvandamálum hinna smærri bæjar- og sveitarfélaga, eins og sakir standa nú og hafa raunar verið nokkur undanfarin ár, er varanleg gatnagerð á þessum smærri stöðum. Það er ekki við því að búast, meðan það ástand ríkir og helst, sem búið hefur verið við á undanförnum árum, að það sé gerlegt eða raunar hægt til þess að ætlast, að fólk almennt sjái sér fært að festa sig á þessum stöðum, og er því alveg augljóst mál, að hér verður og það með snöggum hætti að gera á bragarbót og gera þessum fámennari bæjar- og sveitarfélögum kleift að ráðast í þær framkvæmdir, sem alls staðar er beðið eftir. Nú er það út af fyrir sig góðra gjalda vert, að þarna er um tvöföldun á þessu að ræða, og síst skal það vanmetið. Ég held þó, að ef á að snúast við þessum vanda af fullri einurð og það eigi að bera þann árangur, sem til er ætlast, þá verði að gera hér enn betur, og ég held, að ég megi segja það hér, að við fulltrúar flokkanna í þessari þn. munum bera fram brtt. við þessa gr., þar sem það mun verða fært upp í a.m.k. 30% í stað 20% eins og nú er gert ráð fyrir í frvgr. Ég vildi gera grein fyrir þessu nú strax, þannig að sú hv. þn., sem málið fær til meðferðar, vildi hugleiða þetta, og best af öllu væri auðvitað, að hún tæki það upp við meðferð málsins hjá nefndinni. En ég vildi sem sagt, að þetta kæmi fram nú strax við 1. umr., að vænta mætti brtt. að því er þetta varðar.



Herra forseti. Ég vil nú byrja á því að taka undir ræðu hv. þm. Vilhjálms Hjálmarssonar. Ég var honum að öllu leyti sammála. En ég kvaddi mér hljóðs til þess að undirstrika enn betur en hann gerði vanda sýsluveganna. Ég fagna þeirri breytingu, sem er gerð á 21. gr., en það nær allt of skammt. Eins og hv. þm. Ólafur G. Einarsson sagði áðan, liggja hér fyrir þinginu frv. um kaupstaðarréttindi, sum afgreidd og önnur verða afgreidd næstu daga. Það þýðir það, að þeir, sem greiða í sýsluvegasjóði, verða rúmlega 6 þús. færri en áður var. Ég hef ekki reiknað út, hvað sýsluvegirnir missa við þetta, en miðað við þær tölur, sem ég fékk hér í janúar, mundi þetta muna um töluvert mikið á fjórðu millj. Sýsluvegirnir lengjast líklega um 430–460 km við þessa breytingu, ef að lögum verður. Það er verið að tankvæða margar sýslur landsins, og því verður ekki hrundið í framkvæmd, nema gert sé mikið átak í þessum málum. Þetta frv. leysir ekki þennan vanda, og ég held, að það sé kominn tími til að skoða það, hvort á ekki að breyta til frá því, sem verið hefur í sambandi við fjármögnun sýsluveganna. Hvaða rök eru t.d. fyrir því, að þéttbýlisstaður, sem er talinn hreppur, en ekki kaupstaður, skuli borga þetta gjald, en um leið og hann fær kaupstaðarréttindi, losni hann við það? Ég held að sú nefnd, sem fær þetta frv. til skoðunar, ætti að athuga, með hvaða hætti þetta verður leyst og hvort það sé skynsamlegt að breyta til frá því, sem verið hefur. Þó að ég fagni 5. gr., að það skuli vera leyfilegt að tvöfalda það gjald, sem hrepparnir greiða í sýsluvegasjóð, og að ríkið greiði á móti því gjaldi, sem ákveðið er á hverjum tíma, þá er þarna um viðbótargreiðslu að ræða frá þessum íbúum. Þetta frv. t.d. leggur til að stórhækka það hlutfall, sem fer til þéttbýlisveganna. Það er sjálfsagt full þörf á því, en það er líka full þörf á því að leysa þetta verkefni, sem er mjög brýnt einmitt nú. Ég vil ekki tefja tímann, þó að freistandi væri að ræða þessi mál frekar að þessu sinni. Ég vildi aðeins vekja athygli á því, að þó að þetta frv. sé til mjög mikilla bóta frá því, sem gildandi lög ákveða, leysi það alls ekki þennan vanda, og þarf að athuga, hvernig hann verði leystur, þannig að það skapist ekki þarna enn meira misrétti en verið hefur.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið, býst ég ekki við því, að um þetta frv. verði miklar deilur hér á hv. Alþingi, enda þótt mönnum kunni að sýnast nokkuð sitt hverjum um einstök atriði þess. Sum atriði frv. eru tvímælalaust til bóta frá gildandi lögum, og má þar nefna til dæmis, eins og segir í 1. gr., að taka upp í vegáætlun vegi að fjölsóttum ferðamannastöðum, taka upp vegi að orkuverum o.fl. og einnig um fjáröflun til sýsluvegasjóða. Það, sem ég hafði ætlað mér að minnast hér á, var aðeins eitt atriði, sem snertir sýsluvegasjóðina, og það atriði kom einmitt hv. 3. þm. Norðurl. e. inn á í sinni ræðu. Ég tel. að það sé mjög tímabært að taka það til skoðunar, og þá þætti mér æskilegt, að sú n., sem um þetta mál fjallar, gefi því atriði rækilegan gaum, hvort ekki sé tímabært að fella niður gjöld til sýsluvegasjóðs úr þéttbýlissveitarfélögum og þá jafnt þó að þau séu hreppsfélög, eins og gerist sjálfkrafa, ef þessi sveitarfélög verða með lögum gerð að kaupstað. Þessu mundi að sjálfsögðu fylgja veruleg skerðing á tekjum sýsluvegasjóðs, - skerðing, sem yrði að bera uppi af Vegasjóði með auknum framlögum hans. Með sömu röksemdarfærslu mætti benda á, að greiðslur Vegasjóðs til þéttbýlisvega gætu minnkað nokkuð, vegna þess að það fé, sem þéttbýlisstaðirnir leggja nú af mörkum til sýsluvegasjóðs, gæti að skaðlausu gengið til lagningar gatna í því sveitarfélagi. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að á yfirstandandi Alþ. hafa verið flutt allmörg frv. um kaupstaðarréttindi einstakra kauptúna, og eru horfur á, ef svo gengur fram, að slíkum frv. fjölgi mjög á komandi árum. Ein meginorsök þess, að slík frv. eru flutt, er sú tregða, sem verður vart við í þessum þéttbýlisstöðum að greiða fé til sýsluvegasjóðs, og þessi sveitarfélög vilja losna við þessar greiðslur með því að gerast löggiltir kaupstaðir. Það er augljóst mál, að hægt er að leysa vanda sýsluvegasjóðs á annan hátt en þann, sem gert er í gildandi lögum og fyrirhugað er í þessu frv., og ég tel að það sé fásinna að láta atriði sem þetta verða til þess að sundra lögsagnarumdæmum landsins í stórauknum mæli frá því, sem nú er. Þetta er meginefni þess, sem ég vildi láta koma fram við 1. umr. þessa frv. Ég hef ekki með neinum hætti slegið mati á það, hvað hér er um mikið fé að ræða, sem hyrfi frá sýsluvegasjóðunum, og hvað vegasjóður þyrfti að greiða, til þess að það yrði unnið upp. En eins og ég benti á, gæti vegasjóður með rökréttum hætti losnað víð nokkrar greiðslur til þéttbýlisvega í kjölfar slíkrar breytingar, svo að hann stæði að verulegu leyti jafnréttur eftir sem áður. Vil ég vonast til þess, að hv. samgn. taki þessa breytingu til athugunar, þegar hún fjallar um þetta frv. Ég vil enn fremur taka undir það, sem fram kom hjá hv. þm. Karvel Pálmasyni, að það er ærinn vandi á höndum fjölmargra þéttbýlissveitarfélaga úti um land í sambandi við framkvæmdir við gatnagerð, og enda þótt þarna sé um nokkra hækkun á þéttbýlisvegafé að ræða, tel ég ástæðu til að gefa því gaum, hvort ekki sé unnt að setja reglur, sem tryggja, að hlutfallslega meira af þéttbýlisvegafénu gangi til þeirra þéttbýlissveitarfélaga, sem sannarlega eiga flest eða öll sín verkefni óunnin á sviði gatnagerðar. Ég teldi mjög mikilvægt, ef unnt væri að setja slíkar reglur og stuðla þannig að því, að auðveldara yrði að leysa þennan vanda, sem við blasir í flestum þéttbýlissveitarfélögum úti um land, en varanleg gatnagerð er í flestum þeirra það mál, sem einna brýnast er og mikilvægast frá mjög margvíslegu sjónarmiði. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar. Ég vildi láta þessar ábendingar mínar koma hér fram. Ég ætla ekki að ræða um tekjuöflunarfrv. það, sem liggur fyrir Alþingi, og þann vanda, sem þar er við að etja. Ég vil þó nota þetta tækifæri, úr því að ég kom hér upp í ræðustólinn, til þess að ítreka þá áskorun, sem hér hefur komið fram til hæstv. samgrh., að hann hlutist til um það, að vegáætlun verði tekin til afgreiðslu hið allra fyrsta, því að það er mjög mikilvægt, ekki einasta fyrir Alþ., sem þarf að fjalla um það mál og gefa sér nokkurn tíma, heldur einnig að unnt sé fyrir vegagerðaraðila að fá vitneskju um það, hvaða verk á að vinna á komandi sumri og hver ekki. Enn fremur vil ég beina því til hæstv. ráðh., að samkvæmt vegalögum á að leggja fram á hverju Alþ. skýrslu um framkvæmd vegáætlunar fyrir síðasta ár. Þetta hefur ekki verið gert enn, og vænti ég þess, að skýrsla þessi verði lögð fram hið allra fyrsta.