Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um breytingu á lögum um heimild til samninga um álbræðslu á Grundartanga, nr. 62/1997. Forsenda þessa frv., herra forseti, byggir á því að náðst hefur samkomulag um að auka framleiðslugetu álversins á Grundartanga úr 60 þús. lestum á ári í 90 þús. lestir. Frv. byggir á samkomulagi vegna þessa þar sem m.a. er kveðið á um greiðslu byggingarleyfisgjalds, gatnagerðargjalds og fasteignaskatts. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið ýmsa mæta gesti á sinn fund og mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt. Í vinnslu nefndarinnar og í viðræðum við ýmsa gesti sem á fund nefndarinnar komu, þar á meðal fulltrúar sveitarfélaga í nágrenni Grundartanga, komu fram ýmis þau sjónarmið sem vert er að vekja athygli á og er vísað til m.a. í nál. hv. iðnn. Tveir hreppar, Hvalfjarðarstrandarhreppur og Skilmannahreppur, njóta fasteignagjalda og opinberra gjalda af þeim stóru mannvirkjum sem á Grundartanga eru, en það sjónarmið kom fram hjá öðrum nágrannasveitarfélögum, svo sem Akranesi, að fjölmargir starfsmanna Grundartanga búa á Akranesi og það sveitarfélag sem og önnur hafa lagt í verulegan kostnað vegna þeirrar stækkunar sem felst í frv. Þeir telja með öðrum orðum að það geti allt eins átt við að fasteignagjöldin renni til fleiri sveitarfélaga en þeirra tveggja sem áður voru nefnd. Nefndin tekur í sjálfu sér undir það sjónarmið og beinir því til hæstv. ríkisstjórnar að endurskoða gildandi lög um stórvirki á borð við álverksmiðjur, hvort rétt sé að einungis eitt eða tvö sveitarfélög njóti þeirra opinberu gjalda sem af þeim koma, enda má nokkuð ljóst vera að starfsmenn slíkra fyrirtækja dreifast um stærra svæði en í tiltölulega litlum sveitarfélögum. Nefndin vekur athygli ríkisstjórnarinnar á þessu og beinir því til hennar að taka þessi mál til endurskoðunar en nefndarmenn gera sér fyllilega grein fyrir því að hér er ekki um einfalt mál að ræða en telur vert að það verði tekið til skoðunar. Einnig kom fram það sjónarmið, herra forseti, að með rökum megi halda því fram að núverandi fyrirkomulag dragi í rauninni úr vilja minni sveitarfélaga til að sameinast öðrum nágrannasveitarfélögum þar sem þau njóta tiltölulega hárra tekna af svo stórri starfsemi sem raun ber vitni. Herra forseti. Þetta vildu nefndarmenn í hv. iðnn. draga fram en leggja til að frv. verði eigi að síður samþykkt óbreytt. Undir þetta rita allir nefndarmenn hv. iðnn.

Herra forseti. Eins og fram kemur á þingskjalinu þar sem þetta nál. frá iðnn. er ritað, var ég ekki viðstödd þegar málið var afgreitt. Mig langar þess vegna til að láta það koma fram að ég hefði kannski skrifað undir þetta mál með fyrirvara og þó ekki, því að sú umræða sem varð í nefndinni vegna þeirra tekjustofna eða opinberu gjalda sem koma til lítilla sveitarfélaga kemur mjög skýrt fram í nál. Í þessu máli eru það tveir hreppar sem fá aðaltekjurnar af álbræðslunni á Grundartanga og þarna er verið að fjalla um stækkun þannig að þetta eru bara viðbótartekjur sem koma til Hvalfjarðarstrandarhrepps og Skilmannahrepps. Ég tel því mjög mikilvægt, herra forseti að þessi mál verði skoðuð því að eins og þarna háttar til eru tveir litlir hreppar í nágrenninu og svo Akraneskaupstaður sem ekki njóta neinna opinberra gjalda af þessari stóriðju, en engu að síður eru þau sveitarfélög með ákveðna þjónustu við þá sem starfa við stóriðjuna. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að þetta verði skoðað, sérstaklega í ljósi þess að þegar lítil sveitarfélög eða litlir hreppar hafa fengið miklar tekjur af stóriðju hefur það komið í veg fyrir vilja þeirra sveitarfélaga til að sameinast öðrum sveitarfélögum. Ég held að ákvarðanir verði að koma frá Alþingi sem ýta undir frekari sameiningu sveitarfélaganna og að taka þurfi á þeim þætti sem eru tekjustofnarnir frá stóriðjunni og þeir þurfi að dreifast víðar en á þessi litlu sveitarfélög. Ég vil, herra forseti, láta það koma fram í þessari umræðu að mjög brýnt er að tekið verði á þessum málum. Ekki þótti eðlilegt að leggja til einhverjar breytingar í þessu máli þar sem þetta er bara afmarkað mál og um ákveðna stækkun er að ræða en það þarf að taka á þessum málum og skoða þau í frekara samhengi og það fyrr en síðar.

Herra forseti. Hv. þm. Hjálmar Árnason, formaður iðnn., hefur gert ágæta grein fyrir nál. sem hér er til umræðu. Um þetta mál spunnust mjög miklar umræður í iðnn. eins og eðlilegt er m.a. vegna þess að fasteignaskattar eru í raun óréttlát skattheimta, ekki bara þegar fjallað er um þetta einstaka mál heldur þegar við fjöllum um álagningu fasteignaskatta almennt. Eins og hæstv. forseti og þingheimur veit miðast álagningin við mat á fasteignum hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er auðvitað mikill munur á verði á fasteignum í höfuðborginni og úti á landsbyggðinni. Við megum hins vegar ekki gleyma að hér er um einn af megintekjustofnum sveitarfélaga að ræða en fasteignagjöldin skiptast í álagningu á viðkomandi fasteignir og síðan þjónustugjöld, sem auðvitað eru mjög réttlát gjöld. Þjónustugjöld greinast í vatnsskatt, holræsagjöld og síðan sorphirðugjöld sem standa straum af útlögðum kostnaði viðkomandi sveitarfélaga og það er mjög brýnt að við finnum lausn á þessu máli. Við megum ekki gleyma því að hér er um einn af megintekjustofnum sveitarfélaga að ræða en skatturinn er afar óréttlátur. Þess eru líka dæmi að fólk búi í viðkomandi sveitarfélögum án þess að greiða fasteignaskatt, oft á tíðum embættismenn. Fyrirtæki eins og Rarik greiðir ekki fasteignaskatta í byggðarlögum þar sem það er með starfsemi. Hins vegar greiðir það þjónustugjöld þar, en flest önnur ríkisfyrirtæki greiða þar fasteignaskatta. Það er eins og fram hefur komið ákaflega óréttlátt að fasteignaskatturinn renni, þegar um virkjanir eða stóriðju er að ræða, beint til viðkomandi sveitarfélaga. Það má í raun og veru segja og væri hægt að sanna að sveitarfélögin beri ekki mikinn kostnað af þeim framkvæmdum. Því teljum við í nefndinni og vorum mjög sammála um það, að þessi mál bæri að skoða til hlítar. Við vitum reyndar að ríkisstjórnin --- það er í stjórnarsáttmála --- áætlar að endurskoða álagningu fasteignagjalda á landsvísu. Eins og ég hef lýst hér er það mjög nauðsynlegt. Hins vegar er ekki hægt að taka þetta einstaka mál út af fyrir sig og dreifa fasteignaskattinum af stækkuninni á Grundartanga á fleiri sveitarfélög en hér um ræðir. Það er ekki hægt að taka þetta eina verkefni út af fyrir sig. Það er auðvitað mjög óréttlátt en hins vegar er brýnt að móta heildstæða stefnu í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Það er e.t.v. ekki miklu við það að bæta sem félagar mínir úr hv. iðnn. hafa sagt hér við umræðuna. Þó vil ég benda á hversu sérstakt málið er. Hér er frv. til laga varðandi álvinnslu á Grundartanga þar sem fest er í lög hvernig borga eigi fasteignaskatt af viðbótarframkvæmd við álverið á Grundartanga. Það var sett í lög hvernig borga ætti fasteignaskatt af álverinu þegar það var reist samkvæmt samningi sem þá var unninn. Nú er tekin ákvörðun um stækkun og félagið á viðræður við stjórnvöld og sveitarstjórnirnar í Hvalfjarðarstrandarhreppi og Skilmannahreppi og fleiri um breytingarnar á samningnum. Breytingarnar eru þær að kveða á um hlutfallið af áætlaðri stærð viðbótarinnar og verðmæti hennar. Þetta er mjög óvanalegt vegna þess að um fasteignaskattana gilda almenn lög hjá sveitarfélögunum. Þarna er farið út í að kveða á um fasteignaskattana með lögum og ef álverið breytist og stækkar þá þarf að setja ný lög fyrir viðbótarskattinn. Þetta er mjög óvanalegt og full ástæða til þess að þingmenn geri sér grein fyrir því. Þess vegna er þetta mál sérstakt. Það er líka mismunandi hvernig þessi stóriðjufyrirtæki greiða til samfélagsins. Ég get bent á að álverið í Straumsvík borgar ekki fasteignaskatt. Hins vegar greiðir álverið í Straumsvík sérstakt framleiðslugjald. Einnig mætti velta því fyrir sér hvort skynsamlegt sé að gjöld sem stóriðjufyrirtæki greiða skuli vera af mismunandi toga. Eitt borgar fasteignaskatt og annað ekki, annað borgar framleiðslugjald og hitt ekki. Um leið og við fjöllum um þetta mál og fáum til viðtals í iðnn. fulltrúa sveitarfélaganna í nágrenni álversins og fulltrúa frá Akranesbæ þá kemur strax upp umræða um búsetu, þjónustu og gjöld sem renna til lítils sveitarfélags. Ábending okkar í iðnn. lýtur að því að um verulega fjármuni er að ræða. Þegar opinber gjöld af stóriðjuveri renna til svo lítilla sveitarfélaga og svo miklir hagsmunir eru í húfi dregur það úr vilja hinna litlu ríku sveitarfélaga til að sameinast hinum litlu fátæku. Það kom fram í umræðunni að þetta er staða sem menn þekkja víða á landinu. Hins vegar er ljóst að iðnn. getur ekki lagt það til að menn fari öðruvísi með fasteignaskatta í einu sveitarfélagi en öðru. Álagning fasteignaskatts er afdráttarlaus réttur viðkomandi sveitarfélags og byggist á þjónustu við búsetu. Fasteignaskattur er alls óháður því hvort fólk vinnur í sveitarfélaginu eða ekki. Þannig greiði ég í Kópavogi fasteignaskatt óháð því hvar ég vinn og sama gildir um aðra íbúa Kópavogs. Hins vegar er líka ljóst að margir í Kópavogi og Reykjavík starfa hjá álverinu í Straumsvík þrátt fyrir að tekjur af álverinu í Straumsvík renni til Hafnarfjarðar. Þetta vita þingmenn líka. Þegar við stöndum frammi fyrir því að stóriðjufyrirtæki er staðsett í litlu sveitarfélagi og starfsfólk fyrirtækisins er ekki búsett í sveitarfélaginu sem fær þó tekjur af fyrirtækinu sjáum við mismunun og mismunandi möguleika sveitarfélaga sem liggja hlið við hlið til að þjóna íbúum sínum. Þetta ræddum við í iðnn. í ágætu bróðerni og þar var bent á að starfandi er tekjustofnanefnd á vegum félmrn. Sú nefnd skoðar gildandi tekjustofna og hvaða breytingar þurfi að gera í ljósi breyttra sveitarfélaga með tilliti til jöfnunar og hlutverks þeirra. Ég vil minna á að áður fyrr borguðu stórfyrirtæki svokallað landsútsvar. Landsútsvar rann til ríkisins en ákveðinn hluti þess til sveitarfélagsins þar sem stórfyrirtækið var staðsett. Þetta hefði átt við um stóriðjufyrirtækin í dag en átti þá m.a. við um stóru olíufyrirtækin. Þessu var breytt og sveitarfélögin sátu að því að fá tekjurnar af þeim fyrirtækjum sem staðsett voru innan þeirra marka. Við þá umræðu sem átti sér stað í iðnn. og við erum að vekja hér í sölum Alþingis, hv. þingmenn, kviknar líka sú spurning hvort við nálgumst umræðuna frá röngum sjónarhóli. Við erum að velta fyrir okkur hvort gera eigi nágrannasveitarfélögum sem einnig eru smá kleift að fá hlutdeild í miklum tekjum annarra lítilla sveitarfélaga þar sem stórfyrirtæki reka starfsemi sína. Eigum við e.t.v. að nálgast umræðuna hinum megin frá og spyrja hvort löggjafinn verði að horfast í augu við að fráleitt sé að vera með svo smá sveitarfélög yfirleitt. Við höfum hvatt til sameiningar og falið sveitarfélögunum verkefni sem eru allt of stór og þung fyrir smá sveitarfélög. Við höfum hvatt til þess að þar sem þau sameinast ekki þar fari sveitarfélög saman í verkefni, þau reki saman félagsmálanefnd, reki saman skólanefnd og reki skólana saman. Það gera þessir fjórir hreppar sunnan Skarðsheiðar. Við stöndum frammi fyrir því, þó sú spurning sé óþægileg, hvort það sé e.t.v. skylda löggjafans að lögfesta lágmarksstærð sveitarfélaga. Þá stæðum við ekki frammi fyrir því að finna leiðir til að mjatla hluta af tekjum úr einu sveitarfélagi yfir til annars. Þá stæðum við ekki frammi fyrir því að meta hvort skoða eigi hvar menn búa og hvar þeir vinna. Við vitum að það mat er óframkvæmanlegt hér á höfuðborgarsvæðinu. Fremur ættum við að skoða hversu stór sveitarfélög þurfa að vera til að bera þjónustustigið sem við ætlumst til að hver einasti íbúi í þessu landi búi við svo hann njóti þeirra tekna sem renna til sveitarfélagsins. Þessu vil ég varpa inn í umræðuna, herra forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil nú þakka hv. nefndarmönnum fyrir að hafa tekið þessi mál til umfjöllunar. Þessi mál voru hér rædd við 1. umr. málsins. Ég tók þátt í henni og fannst full ástæða til að menn skoðuðu vandlega hvort hægt væri að taka á þessu máli með breytingum á lögum. Þessi lög eru út af fyrir sig sérstök, eiga við um þessi byggðarlög sem þarna eiga hlut að máli og þetta fyrirtæki. Einnig er vert að hafa fleira í huga. Þegar fyrri verksmiðjan var byggð á Grundartanga var t.d. byggð ný höfn þar. Hún er í eigu þessara sveitarfélaga allra og Borgarnes er með í því líka, þ.e. Borgarbyggð núna. Auðvitað var þetta ekki verkefni sem snerti aðeins einn lítinn hrepp. Þarna fóru menn fram hjá því sem þurfti að gera, þ.e. að ákvarða þarna atvinnusvæði og skipa málum þannig að tekjur af og þjónusta við þetta fyrirtæki kæmu í réttan stað niður, á allt svæðið. Hið ömurlegasta við þetta er hins vegar að menn skuli þarna sitja uppi með tvo bláfátæka hreppa meðan hinir velta sér í peningaflóðinu. Þetta er bara ákvörðun sem er tekin hér á hv. Alþingi að hafa þetta svona. Menn sitja uppi með að hafa ekki ráðið bót á því. Ég vona sannarlega að tekjustofnanefndin skoði þetta vandlega. Ég er hins vegar fylgjandi því að menn skoði þetta frá hinni hliðinni eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi hér áðan, þ.e. að sveitarfélögin stækki. Auðvitað væri eðlilegast að sveitarfélögin á þessu svæði, a.m.k. þau sunnan Skarðsheiðar, væru í einu samfélagi, einu sveitarfélagi sem tæki yfir þetta svæði allt saman. Landfræðilega væri það eðlilegt. Þetta er mjög lítið svæði, tekur um 20 mínútur að keyra milli enda þess á alla kanta. Þannig er ekki um það að ræða að nein landfræðileg mörk ákvarði þetta heldur eru þetta gamlar hefðir og venjur, gömul landfræðileg mörk sem hafa fyrir löngu misst gildi sitt og ættu í raun að vera horfin. Ég kem hingað fyrst og fremst til að þakka nefndinni fyrir að hafa þó farið yfir þetta mál. Vonandi verður framhald á þeirri umfjöllun, vonandi kemur eitthvað út úr tillögum tekjustofnanefndarinnar. Ég bind hins vegar ekki mjög miklar vonir við að þar verði niðurstaða sem leysi þetta mál. Hitt væri eðlilegra að Alþingi mannaði sig upp í að ákveða að sveitarfélög skuli hafa vissa stærð til að geta sinnt skyldum sínum við íbúana, verið burðug og uppfyllt alla þá þætti sem eitt sveitarfélag þarf að geta sinnt.

Herra forseti. Sá vandræðagangur sem umræðan um þetta tiltölulega saklausa frv. hefur afhjúpað er afar athyglisverður og nokkur áfellisdómur að mínu mati yfir stjórnvöldum sem reka að því er maður hefði haldið meðvitaða stefnu í málefnum stóriðju. Haldið hefur verið á lofti möguleikum landsbyggðarinnar til þess að bjóða stóriðju heim en það er náttúrlega afar vandræðalegt að ekki skuli hafa verið hugsað fyrir einföldum hlutum eins og tekjuskiptingu vegna tekna af stóriðju til hreppa sem ættu möguleika á aðild að þessum tekjum fyrr en núna. Það segir sína sögu um fyrirhyggju stjórnvalda eða öllu heldur skort á fyrirhyggju stjórnvalda í málefnum stóriðjunnar og hver pólitíkin er í því að bjóða stóriðju heim í hvern dal og hvern fjörð á landinu. Hér hefur verið afhjúpað það sem ég kalla vandræðagang stjórnvalda og sem er sannarlega þörf á að taka föstum tökum og ég get ekki látið hjá líða að nefna í þessu sambandi það mál sem hér hefur komið til umfjöllunar vegna stækkunar álverksmiðju Norðuráls á Grundartanga en það hefur komið í ljós og er í umræðunni núna þessa dagana að starfsleyfi fyrir stækkuninni var gefið út tveimur mánuðum áður en umsagnir almennings og aðila að málinu áttu að vera komnar inn. Áður en umsagnarfrestur var liðinn var búið að gefa út starfsleyfi fyrir þeirri stækkun sem hér er til umfjöllunar. Það er því greinilega ekki á einum pósti heldur öllum þar sem stjórnvöld og ráðamenn hefur skort fyrirhyggju í málefnum álverksmiðju á Grundartanga. Líti fólk nú í eigin barm og athugi hvort ekki sé þörf á að taka til hendinni og hafa betri fyrirhyggju og skýrari áform þegar farið er út í mál af þessari stærðargráðu. Ég átel stjórnvöld fyrir þann vandræðagang sem þetta mál hefur skapað og hefði maður nú ekki haldið að álverksmiðjan á Grundartanga ætti eftir að valda jafnkjánalegum afhjúpunum og hér hafa komið fram í máli hv. þingmanna sem starfa í hv. iðnn.

Herra forseti. Ég áttaði mig allt í einu á því í ræðu hv. þm. hvers vegna andstaða hennar við stóriðju er svona mikil því hún afhjúpaði hér þá sýn og skilning sinn að það væri stefna stjórnvalda að bjóða álver í hvern fjörð og hvern dal. Þá áttaði ég mig á því hvers vegna hv. þm. hefur talað svona einarðlega gegn stóriðju. En ég vona að það sé hv. þm. til huggunar að það er misskilningur. Þarna gætir einhvers misskilnings. Ég hygg að þessi stefna í stóriðju sem hv. þm. lýsti hafi aldrei nokkurs staðar komið fram nema þá hjá hv. þm. Hvað varðar vandræðagang stjórnvalda þá er það málflutningur sem ég get ekki tekið undir. Ég vil benda á það sem fram kom m.a. í ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, þ.e. rétt sveitarfélaga. Það er svolítið stórt mál að ganga á þann rétt sveitarfélaga að svipta þau heimildinni til þess að leggja fasteignagjöld á þá starfsemi sem fram fer í hverju sveitarfélagi. Hins vegar er hv. iðnn. að benda á ýmis pólitísk rök fyrir því að taka þessi mál til endurskoðunar. Ég tel það ekki vandræðagang heldur er einungis verið að benda á ýmsar hliðar þessa máls. Það er stórmál að svipta sveitarfélög þeim rétti sínum að leggja fasteignagjöld á fyrirtæki.

Herra forseti. Vegna andsvars hv. þm. Hjálmars Árnasonar er rétt að það komi fram að maður skyldi ætla að stjórnvöld sem reka stóriðjustefnu á þann hátt sem stjórnvöld gera í dag ættu að starfa af fyrirhyggju og útsjónarsemi á öllum sviðum og alveg niður á hið smæsta. Það er ljóst að það hefur ekki verið gert hér og fyrir það er rétt að gagnrýna stjórnvöld. Ég fagna því hins vegar að hv. þingmenn iðnn. skuli benda á að hér sé úrbóta þörf og tek undir það þannig að það fari ekki á milli mála að hér þarf auðvitað að hugsa hlutina algerlega ofan í kjölinn, niður í rót. Það er hv. iðnn. að benda á og það er af hinu góða. En það breytir því ekki að stjórnvöld liggja undir ámæli fyrir að hafa ekki hugsað málið nægilega vel.

Virðulegi forseti. Sem nefndarmaður í iðnn. fyrir Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð stend ég að þessu nál. enda tel ég að við stöndum frammi fyrir gerðum hlut. Ég get ekki látið hjá líða, eins og margir aðrir hafa gert í þessari umræðu, að velta upp spurningum í sambandi við fyrirtæki af þessari stærðargráðu og nálgast þetta frá þeim vinkli sem ég tel að sé kannski alvarlegastur í þessu öllu, því að sú staða að vera með gjaldtöku af svo stórum, við skulum segja, landsfyrirtækjum inn í svo litla hreppa er stóralvarlegt mál út frá því að það er skoðanamyndandi um hvað skuli gera. Það er ekkert smámál fyrir lítinn hrepp upp á 200--300 manns að standa frammi fyrir fleiri milljóna króna tekjum. Það er ekkert smámál vegna áforma okkar um sameiningu og samvinnu að standa frammi fyrir því að hreppar með örfá hundruð íbúa, kannski bara 300 íbúa, hafa svo miklar tekjur af þessum landsfyrirtækjum að þeir hafi engan áhuga á samvinnu, hvað þá heldur sameiningu. Þessi vinkill er í raun og veru stórhættulegur vegna þess að ef verið er að áforma framkvæmdir af slíkri stærðargráðu þá verða viðkomandi sveitaryfirvöld gagnrýnislaus vegna þess að peningamálin verða ofar öllu öðru í huga manna. Það er svo greinilegt í umræðunni um stóriðju, og getum við þá farið aftur í tímann til desember þegar við ræddum um Austurland, að sveitarstjórnarmennirnir keyra ákafast á stóriðjuna út frá peningalegum beinum greiðslum sem þeir sjá fram á, í staðinn fyrir að þeir ættu að vera í þeirri stöðu að geta litið á málin gagnrýnni augum þegar verið er að plana svona hluti. Þessari sýn vildi ég koma á framfæri vegna þess að ég held að þetta sé einmitt stórhættulegt í umræðunni, sérstaklega þegar við erum með lítil sveitarfélög sem taka við slíkri starfsemi. Það hefur komið fram í umræðunni að mjög víða um land standa menn frammi fyrir því að það er tregða í sambandi við samvinnu, alla vega í sambandi við sameiningu sveitarfélaga út af slíkum aðstöðumun sem skapast af stórframkvæmdum. Þetta þekkjum við úr uppsveitum Árnessýslu. Þetta þekkjum við norður í landi og þetta höfum við norðan Skarðsheiðar eins og dæmin sanna, í Rangárvallasýslu og á fleiri stöðum. Út frá þessum atriðum held ég að sé alveg tímabært að taka þessa hluti með inn í umræðuna þegar við ræðum um stórar framkvæmdir. Það gildir svo sem einu hvort þar er um málmbræðslur eða aðrar stóriðju- eða stórframkvæmdir að ræða. Það er seinni tíma mál sem við þurfum að taka á. Ég get tekið undir með hv. 4. þm. Reykn., Rannveigu Guðmundsdóttur, að full ástæða er til þess að þingið skoði þetta mál jafnvel í framhaldi af þessari afgreiðslu hér, þ.e. hvort við eigum ekki að taka upp sveitarstjórnarmál, samvinnumál sveitarfélaga, og líta alvarlega á þau í framhaldi af þessu því að svona tel ég að þetta geti ekki gengið. Fólk horfir upp á svo augljósa mismunun og þetta gildir um marga hreppa. Það er verið að malbika heim að bæjum. Það er verið að nota peninga til þess að lýsa heimreiðir. Það er góðra gjalda vert ef það væri á færi allra. En það er svo langt í frá. Þetta skapast af þessari aðstöðu. Síðan gerist það líka að nágrannarnir sem eru kannski álíka margir eru eins og fátæklingar við hliðina á ríku mönnunum og eru komnir í þá hlægilegu stöðu að þurfa að vera ölmusumenn. Þeir sem eru ríkari eru farnir að borga heldur meira í skólann og heldur meira í ýmis sameiginleg verkefni. Þvílík staða. Þvílík leiðindi fyrir nágranna. Á þessum grunni vil ég að þetta sé skoðað. Ég vil árétta það, virðulegi forseti, að ég stóð að þessu nál. sem iðnaðarnefndarmaður fyrir Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð, enda lít ég á þetta sem afgreiðslu á gerðum hlut.

Hæstv. forseti. Það búa innan við 500 manns í öllum þessum fjórum hreppum þannig að við erum að tala um 130--140 manneskjur í þeim hreppi sem mestar tekjur hefur. Það er ekki bara það. Hann mat á sínum tíma þörf sína fyrir tekjur upp á 3%. Útsvarið var hækkað með lögum frá Alþingi þegar ákveðið var að Reykjavíkurborg þyrfti að fá rúm 7% í tekjur. Af því að hún gat ekki tekið ákvörðun um það sjálf þá var það gert á hv. Alþingi og þar með voru tekjurnar meira en tvöfaldaðar hjá þessum litla hreppi. Og svo er meira. Þá var bara ein verksmiðja í hreppnum. Eftir að þetta gerist kom ný verksmiðja til viðbótar, álverksmiðjan. 

Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir því að við erum að tala um mjög fámenn sveitarfélög í þessu tilfelli sem hv. þm. ræddi um. En ég var að ræða almennt um málin. Við þekkjum þetta vandamál mjög víða um landið og það gildir í raun og veru ekki bara um stóriðju heldur aðstöðugjald af ýmiss konar annarri starfsemi sem er í nágrenni þéttbýlis. Þetta er víða um landið. Þarna eru að vísu mjög lítil sveitarfélög. Ég tók meðaltal og var að tala um kannski 200--300 manna sveitarfélög. En ég get ekki séð annað en að við séum sammála um að það þurfi að taka á þessum málum og gæta jöfnuðar í þeim eins og öðrum. Það er óviðunandi að aðstöðumunur geti skapast vegna landsframkvæmda af þessu tagi. Ég tel að svo sé og er tilbúinn að standa að því að skoða miklu fleiri mál. Kannski er kominn tími á að skoða landskatt eina ferðina enn því að sveitarfélögin á suðvesturhorninu búa náttúrlega við yfirburðastöðu hvað varðar skattlagningu á sameiginlegum fyrirtækjum sem þjóna okkur öllum, svo sem í samgöngum sem eru ekkert smámál núna. Túrisminn er með 30 milljarða tekjur og flugþjónustan og ferðamálaþjónustan, ferðaskrifstofuþjónustan, er stór hluti af því. Kannski má því skoða niður í kjölinn landsfyrirtæki af þessu tagi og gera bragarbætur sem leiða til þess að við getum notið meiri jöfnuðar meðal sveitarfélaganna hver svo sem stærðargráðan er.

Herra forseti. Hér hefur orðið ágæt umræða um í rauninni afskaplega lítið mál. Það er rétt sem hv. síðasti ræðumaður sagði að hér er verið að fjalla um orðinn hlut. Aðeins er um að ræða stækkun á álverinu á Grundartanga og byggir sá gjörningur á samkomulagi og lögum sem upphaflega voru sett. Hér er því aðeins um framlengingu á því að ræða. En það er rétt að taka það fram, herra forseti, að stærð starfseminnar skiptir máli í þessu tilviki en ekki eðli starfseminnar. Það er ekki vegna þess að hér sé um stóriðju að ræða eða álver að ræða. Sömu umræður væru uppi ef um væri að ræða t.d. stórt tölvufyrirtæki, samkomulag við eitthvert erlent tölvufyrirtæki sem hér hefði viljað fjárfesta. Stærð starfseminnar og áhrif hennar á lítil sveitarfélög í nágrenninu eins og hér hefur verið dregið fram leiðir til ákveðinnar mismununar þar sem tvö sveitarfélög njóta verulega góðs af en í nágrenninu eru önnur tvö lítil sveitarfélög sem berjast í bökkum. Síðan má nefna stærra sveitarfélagið, Akraneskaupstað, sem veitir íbúum nágrannasveitarfélaganna ákveðna þjónustu. Gegn þessu er síðan réttur sveitarfélaga samkvæmt gildandi lögum og svo það stórpólitíska mál að núverandi fyrirkomulag kann að draga úr vilja minni sveitarfélaga til þess að sameinast. Þetta er í rauninni það sem hv. iðnn. er sammála um og ber nú svo við að nefndin er sammála í áliti sínu. Út á það hafa umræður gengið og þessu beinir einmitt hv. nefnd til ríkisstjórnarinnar að hún taki á. Málin verða ekki leyst í tengslum við þetta eina mál. Það er í rauninni niðurstaða nefndarinnar um leið og hún mælir með samþykkt frv.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. hv. allshn. um frv. til laga um breytingu á lögum um skipulag ferðamála með síðari breytingu. Allshn. fékk þetta mál eins og lög gera ráð fyrir og nefndin sendi málið til ýmissa aðila til umsagnar og þar á meðal til hv. menntmn. Þar sem þetta mál fjallar um að flytja mál er varða menntun leiðsögumanna ferðafólks frá samgrn. til menntmrn. þótti rétt að leita umsagnar hv. menntmn. Í umsögn menntmn. segir, með leyfi forseta: ,,Það er skilningur nefndarinnar að með þessu sé í engu verið að breyta inntaki þessa náms, sem er mjög sérhæft, né inntökuskilyrðum, þ.e. að nemendur séu 21 árs og hafi m.a. lokið stúdentsprófi. Nefndin leggur áherslu á að það sé tryggt.`` Síðan segir einnig, með leyfi forseta: ,,Nefndin telur nauðsynlegt að þessi mál verði skoðuð í heild sinni, m.a. með tilliti til staðsetningar námsins í menntakerfinu.`` Undir þessi orð hv. menntmn. tekur allshn. sérstaklega og í ljósi þessa leggur nefndin til að frv. verði samþykkt óbreytt.

Herra forseti. Ég kem hér einungis til þess að vekja athygli á niðurlagi bréfs hv. menntmn. sem nefndin sendi hv. allshn. við umfjöllun málsins. Í bréfinu kemur fram að nefndin er sammála um að námið sé mjög sérhæft og leggur áherslu á að í engu sé verið að breyta inntaki námsins né inntökuskilyrðum og þau skilyrði sem sett eru nú fyrir inngöngu í námið haldist óbreytt. En í nefndinni urðu talsverðar umræður um óheppilegt orðalag í grg. með frv. þar sem fram kom að framhaldsskólalögin kæmu til með að ná yfir þetta nám. Það hefur valdið ákveðnum titringi í leiðsögumannastétt að heyra áform um að námið skuli skilgreint á framhaldsskólastigi en ekki á háskólastigi. Hv. menntmn. tók í sjálfu sér ekki afstöðu efnislega til þessa atriðis en ítrekar það í bréfi sínu að nauðsynlegt sé að þessi mál verði skoðuð í heild sinni, sérstaklega er varðar staðsetningu námsins í menntakerfinu. Svo það sé alveg skýrt og því sé haldið til haga þá tók hv. menntmn. í rauninni ekki afstöðu í þessu ágreiningsmáli en telur mjög brýna ástæðu til að taka þetta nám og skoða það með skilgreiningar menntakerfisins okkar í huga og ákvörðun verði tekin um það eða ljósi varpað á það undir hvaða skólastig þetta nám skuli heyra.

Hæstv. forseti. Hér er til umfjöllunar nál. frá allshn. um skipulag ferðamála, með síðari breytingu. Ég undirritaði nál. þar sem skýrt kemur fram að færa eigi ferðamálin frá samgrn. og yfir í menntmrn., þ.e. menntun leiðsögumanna. Það kemur líka skýrt fram að þetta nám getur ekki fallið undir lög um framhaldsskóla heldur er þetta jafnvel spurning um að að færa slíkt nám undir sérnám. Umræður urðu um það í nefndinni hvort þetta ætti að vera á vegum Endurmenntunarstofnunar, því þarna er fyrst og fremst um að ræða fólk sem hefur lokið stúdentsprófi --- sem er skilyrði inn í skólann --- og mjög margir eru með langt nám að baki áður en þeir taka að sér leiðsögn í ferðaþjónustu. Þannig var þetta afgreitt úr nefndinni og við lýstum okkur samþykk því.

Herra forseti. Ég hef ekki komið að þessu máli í nefndarvinnunni vegna þess að ég á ekki sæti í þeirri nefnd sem var með það til umfjöllunar. En mig langar vegna þeirrar umfjöllunar um skipulag ferðamála og um leiðsögumannanámið að leggja áherslu á að það má ekki slaka á neinn hátt á kröfunum um menntun og þekkingu. Nú er það þannig víða erlendis þar sem menn öðlast réttindi til leiðsögumennsku að þeir þurfa að ganga í gegnum harðan skóla og ströng próf og hafa ekki réttindi til þess að leiðsegja nema vera með slík próf að baki. Ég tel það vera mjög mikilvægt að við höldum því að þarna sé vel að verki staðið og menn séu með fróða leiðsögumenn sem hafa mikla og yfirgripsmikla þekkingu. Við gætum t.d. tekið okkur aðrar þjóðir til fyrirmyndar sem eru með leiðsögumannapróf sem skilyrði fyrir því að menn fái að leiðsegja ferðamönnum. Ekki má slaka á kröfunum. Það er annað sem ég hefði talið að við þyrftum einnig að gera og það er að setja skilyrði fyrir því að í hverri rútu á Íslandi í leiðsögn sé innlendur fararstjóri eða leiðsögumaður sem beri ábyrgð á ferðinni. Þannig hefur þetta víða verið gert. Ég hef starfað við leiðsögn hátt á annan áratug erlendis og mjög víða er manni ekki heimilt að fara um landsvæði án þess að vera með innlendan leiðsögumann með leiðsögumannapróf með sér. Og víða fær maður ekki að koma inn í sögufrægar byggingar, sem hafa langa sögu að baki, þó að maður hafi alla þekkingu á svæðinu og byggingunum, öðruvísi en að hafa með sér innlendan leiðsögumann með faglega þekkingu og próf á viðkomandi svæði eða á viðkomandi mannvirkjum. Ég held því að við ættum að koma okkur upp slíku kerfi og t.d. að setja það sem skilyrði að vel menntaðir íslenskir leiðsögumenn séu alls staðar með, beri ábyrgð á ferðum t.d. útlendra ferðamanna um landið. Víða eru svæði sem eru mjög hættuleg yfirferðar og erlendir leiðsögumenn þekkja ekki nema að litlu leyti og þar eigum við auðvitað að gera slíkar kröfur. En það er sem sagt ekki verið að fjalla sérstaklega um eðli námsins heldur hvar því skuli skipað. Engu að síður tel ég ástæðu til að koma aðeins inn á það í umræðunni fyrst þetta mál er hér á dagskrá, að við pössum upp á að hvergi verði slakað á kröfunum í sambandi við menntun og að við tryggjum að þeir ferðamenn sem ferðast um landið fái þá þjónustu sem þeir búast við og fái góða þjónustu þegar þeir ferðast um okkar fallega land.

Herra forseti. Í tilefni af orðum síðasta ræðumanns, hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur, vil ég að fram komi að það var alveg skýrt í áliti menntmn. og mér heyrist það sama gilda um álit hv. allshn. að allir eru sammála um að afar þýðingarmikið sé að ekkert verði slakað á námskröfum þeirra einstaklinga sem fara í þetta nám og hér sé um afar þýðingarmikið nám að ræða. Allir virðast sammála um að grunnkröfurnar geri það að verkum að í þetta nám veljast einungis einstaklingar sem hafa til þess mjög góðan og sterkan grunn. Það sem hins vegar hefur vakið upp ágreining og vangaveltur, eins og ég vék að í ræðu minni áðan, er orðalag í frv. sjálfu sem er eftirfarandi, með leyfi herra forseta. Þar segir: ,,Verði frv. að lögum er litið svo til að starfsmenntun leiðsögumanna falli undir nýleg lög nr. 80/1996, um framhaldsskóla, og menntmrh. geti á grundvelli þeirra sett um hana námskrá.`` Hv. menntmn. tók ekki afstöðu til þessa orðalags að öðru leyti en því að hún leggur til að hér þurfi að skoða málin. Við búum við skilgreiningu á skólakerfinu sem er þrískipt, grunnskóli, framhaldsskóli og háskóli. Við eigum ekki lengur neina skilgreiningu sem heitir sérskóli. Kannski stendur hnífurinn þar í kúnni og það starf þarf að fara fram núna í framhaldinu að þetta nám og jafnvel annað nám sé skilgreint með hliðsjón af því að það sé nánast hvorki framhaldsskólanám né háskólanám. Það verður því að vera alveg klárt hvað það er sem þarf að skilgreina betur.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir þessar viðbótarupplýsingar um umfjöllunina um málið og ég get heils hugar tekið undir þær skoðanir sem koma fram í andsvari hennar.

Herra forseti. Ég vil fagna þessu frv. og ég tel að breytingarnar séu mjög til bóta. Án þess þó að halda því fram að illa hafi verið sinnt um þetta undir verndarvæng samgrn. þá hefur samt sem áður komið í ljós að það er ólipurt í framkvæmd. Fyrir nokkrum árum kom t.d. í ljós þegar efnt var til menntunar svæðisleiðsögumanna að heldur óþjálla var að sækja hana undir samgrn. og tengja hana síðan stofnunum menntmrn. Þessi breyting er því á allan hátt mjög eðlilegur hlutur. Ég vil taka undir flest það sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir sagði um leiðsögumenn, menntun þeirra og metnað. Það er nú svo að þessi atvinnugrein, ferðaþjónusta, hefur eflst geysimikið á undanförnum áratug, meira en marga áratugi þar á undan. Leiðsögumenn hafa á margan hátt átt undir högg að sækja og eins og kom fram áðan eru dæmi um að erlendir leiðsögumenn ferðist með hópum um landið. Sömuleiðis eru það áhugahópar um ferðamál, og þeir margir mjög stórir, sem sinna ekki menntun leiðsögumanna sinna eins og vert væri. Þeir eru margir með afburðafæra menn í þekkingu á landi og leiðum en það er fleira sem einkennir góðan leiðsögumann en þekkingin ein. Leiðsögumenn þurfa að ganga í gegnum mjög strangan skóla þar sem farið er yfir starf þeirra á mjög fjölbreytilegan hátt og margt fleira tekið en þekking á landinu vegna þess að leiðsögumaður er jafnframt stjórnandi og að vissu leyti ábyrgðarmaður hópsins. Hann þarf því að hafa margt fleira til brunns að bera en þekkingu á landinu. Hann þarf að þekkja inn á skipulag þess sem verið er að fara og fólkið sem hann er að fara með. Ég held að með menntun leiðsögumanna, sem hefur átt undir högg að sækja eins og ég gat um áðan, hafi tekist mjög vel til að halda námskröfum bæði vel skilgreindum og nokkuð stífum. Ég held að ekki sé á nokkurn mann hallað þó að nefnd sé Birna G. Bjarnleifsdóttir sem hefur verið forsvarsmaður og umsjónarmaður þessa náms frá upphafi og haft handleiðslu allan tímann sem það hefur staðið yfir, en það hefur þróast á hinn ákjósanlegasta veg, m.a. í tengslum við Menntaskólann í Kópavogi og ýmsa aðra. Sú breyting sem komin er fram er vafalaust til bóta en ég tek undir þær athugasemdir sem hafa verið gerðar við niðurlag greinargerðarinnar. Það er mjög sérkennilegt ef starfsmenntun leiðsögumanna falli undir nýleg lög um framhaldsskóla þar sem stúdentspróf er gert að inntökuskilyrði. Þetta er liður sem ég treysti að verði tekinn til skoðunar og þessu námi verði fundinn farvegur sem því hæfir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. allshn. um frv. til laga um framkvæmd samnings um bann við þróun, framleiðslu, söfnun og notkun efnavopna og um eyðingu þeirra. Meginmarkmið samningsins er að banna þróun og framleiðslu efnavopna sem og alla aðra meðhöndlun þeirra. Því er markmið frv. að lögfesta þessi nauðsynlegu ákvæði samningsins til að unnt verði að fullnægja skuldbindingum Íslands samkvæmt alþjóðasamningnum um bann við efnavopnunum en Alþingi veitti ríkisstjórninni með þingsályktun árið 1997 heimild til að fullgilda samninginn fyrir Íslands hönd. Nefndin leggur til, herra forseti, að frv. verði samþykkt óbreytt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um jöfnunargjald vegna reksturs sem fellur undir ákvæði um alþjónustu á árinu 2000. Tilgangur frv. er að heimila öflun fjár í jöfnunarsjóð samkvæmt lögum nr. 107/1999, um fjarskipti, til að fjármagna alþjónustu Neyðarlínunnar. Gert er ráð fyrir að útgjöld sjóðsins standist á við tekjur. Við opnun fjarskiptamarkaðarins 1. jan. 1998 og afnám einkaréttar var talin hætta á að samkeppni mundi snúast mest um þjónustu í þéttbýli og að dreifbýlið mundi ekki njóta sömu markaðsáhrifa. Þess vegna hefur í löggjöf Evrópusambandsins og lög einstakra landa verið sett ákvæði um sérstaka alþjónustu. Um alþjónustu er fjallað í 13. gr. fjarskiptalaga og segir þar, með leyfi forseta: ,,Ef nauðsynlegt þykir til að tryggja fullnægjandi fjarskiptaþjónustu á sanngjörnum kjörum og þeirri þjónustu verður ekki við komið ef einungis er tekið mið af viðskiptasjónarmiðum getur Póst- og fjarskiptastofnun við útgáfu rekstrarleyfa mælt svo fyrir að rekstrarleyfishafi eða rekstrarleyfishafar skuli veita alþjónustu á starfssvæði sínu. Til alþjónustu teljast m.a. talsímaþjónusta, þjónusta við fatlaða eða notendur með sérstakar þjóðfélagsþarfir og gagnaflutningsþjónusta með 128 Kb/s flutningsgetu sem notendur tengjast um heimtaugar almenna talsímanetsins.`` Í þessu felst heimild fyrir Póst- og fjarskiptastofnun til að tryggja lágmarkstalsímaþjónustu við íbúa landsins óháð búsetu og jafnframt er skilgreint hver lágmarksþjónusta við hvern símnotanda skuli vera. Það er ljóst að sú staða getur komið upp að alþjónusta verði ekki veitt án rekstrataps og eru ákvæði í jöfnunarsjóð ekki sett í þeim tilgangi að tryggja fjármagn til þjónustunnar. Í talsímatilskipun ESB er fyrirkomulag alþjónustu nákvæmlega skilgreint. Þar kemur fram hvaða tegundir þjónustu má nefna alþjónustu og hvaða tegundir alþjónustu megi fjármagna úr jöfnunarsjóði, en samkvæmt Evróputilskipunum á þessu sviði má ekki fjármagna alla alþjónustu úr jöfnunarsjóði þeim sem fjallað er um í frv. þessu. Ný fjarskiptalög, nr. 110/1999, voru samin með þessar Evrópureglur í huga, svo og reglugerð nr. 216/1998, um alþjónustu. Sem dæmi um alþjónustu hér á landi má nefna almenna talsímaþjónustu, aðstoð talsímavarðar, aðgang að neyðarþjónustu og svörun neyðarsímtala, aðgang að upplýsingaþjónustu um símanúmer, almenningssíma og almennan gagnaflutning með allt að 128 Kb/s á talsímanetinu. Í samræmi við reglugerð um alþjónustu auglýsti Póst- og fjarskiptastofnun eftir umsóknum um fjárframlög vegna alþjónustukvaða. Ein umsókn barst um fjárframlög á árinu 2000 og var hún frá Neyðarlínunni hf. Farið var fram á 19 millj. kr. framlag vegna kostnaðar við neyðarsímsvörun sem telst vera alþjónusta og fyrirtækinu hefur verið gert skylt að veita. Með umsókninni fylgdu fullnægjandi gögn um kostnað sem umsækjandi ber af alþjónustukvöð. Póst- og fjarskiptastofnun áætlar því að greiða 19 millj. kr. úr jöfnunarsjóði á árinu. Lagt er til að jöfnunargjaldið verði 0,18% fyrir árið 2000. Prósentutala þessi er hlutfall veltu og fjárþarfar sjóðsins. En árið 1998 var velta gjaldskyldra fjarskiptafyrirtækja 11,5 milljarðar kr. Lagt er til að heimilað verði að innheimta fyrirframgreiðslu þar til endanleg álagning liggur fyrir svo hefja megi greiðslu fjárframlaga sem fyrst en augljóst er að fyrirtækinu getur reynst erfitt að reka þjónustuna með tapi mánuðum saman. Jöfnunarsjóður hefur ekkert fé til ráðstöfunar í dag enda hefur jöfnunargjald ekki verið innheimt hingað til og þurfa fyrirframgreiðslur því að hefjast við fyrsta mögulega tækifæri. Við undirbúning fjarskiptalaga var sérstök athygli fjarskiptafyrirtækja vakin á þessu ákvæði. Hæstv. forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um tekjuskatt og eignarskatt í kjölfar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar frá því 10. mars sl. þar sem lagðar voru línur að því er varðar aðgerðir ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga á árinu 2000. Þetta frv. er í sjálfu sér ekki flókið mál. Það er aðeins tvær efnisgreinar en í því kemur fram sá ásetningur ríkisstjórnarinnar í beinu framhaldi af yfirlýsingunni sem ég nefndi að breyta persónuafslætti í skattalögum þannig að persónuafslátturinn og skattleysismörkin hækki í samræmi við þær launabreytingar sem ákveðnar eru í kjarasamningum Flóabandalagsins sem hefur nú verið staðfestur í almennri atkvæðagreiðslu félagsmanna þess. Gert er ráð fyrir því í frv. að hækkun persónuafsláttar og skattleysismarka komi fram í áföngum frá og með 1. apríl á þessu ári allt fram til ársins 2003. Persónuafslátturinn hefur þegar hækkað um 2,5% frá og með 1. janúar sl. en samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að hann hækki á ný um 2,5% með gildistíma frá síðustu mánaðamótum þannig að heildarhækkunin á árinu 2000 nemi 5%. Þar með verður hækkunin á árinu 2000 allnokkru meiri en sú launahækkun sem ákveðin er í margumræddum kjarasamningi. Enn fremur er gert ráð fyrir því í frv. að persónuafsláttur hækki um 3% 1. janúar nk., 3% 1. janúar árið 2002 og um 2,25% 1. janúar árið 2003. Samanlögð hækkun á árunum 2000--2003 er því tæplega 14%. Um þetta atriði snýst frv. Það er væntanlega flestum þingmönnum vel kunnugt og breytingin sjálf er tæknilega séð mjög einföld og ekki óalgeng í sölum þingsins þegar á annað borð er verið að breyta þessum lögum. Það kom til tals í þinginu fyrir tæplega hálfum mánuði að dregist hefði að mæla fyrir þessu frv. Ástæðurnar fyrir því voru raktar á þeim tíma. Beðið var úrslita í atkvæðagreiðslu Flóabandalagsins. Úrslit liggja fyrir nú og því ekki eftir neinu að bíða með að afgreiða þetta frv. og gera það að lögum. Ég vænti þess að frv. geti fengið greiða meðferð í gegnum Alþingi þannig að hægt sé að framkvæma ákvæði þess frá og með næstu mánaðamótum, bæði gagnvart þeim sem fá laun sín greidd eftir á og gagnvart þeim sem eru á fyrirframgreiddum launum. Þar sem þetta mál kemur til uppgjörs um næstu mánaðamót vænti ég þess að efh.- og viðskn. hafi hraðar hendur við að afgreiða þetta frv. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði að lokinni umræðunni vísað til efh.- og viðskn. og til 2. umr.

Herra forseti. Ég tel afar þýðingarmikið að verkalýðshreyfingin hafi náð fram breytingu á skattleysismörkum og persónuafslætti í tengslum við nýgerða kjarasamninga. Þróun skattleysismarka hefur á umliðnum árum verið láglaunafólki afar óhagstæð og löngu tímabært að leiðrétta kúrsinn í þeim efnum. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað mér frá Þjóðhagsstofnun kemur fram að 14 þúsund láglaunafjölskyldur, sem voru skattlausar á árinu 1995, voru á árinu 1998 farnar að greiða skatt af launum og lífeyri sem eru varla til að lifa af þar sem skattleysismörk hafa ekki fylgt launaþróun. Ef skattleysismörk hefðu fylgt launaþróun hefðu þau átt að vera tæplega 80 þús. kr. á árinu 1999 í stað liðlega 63 þús. kr. Einnig er athyglisvert að skoða skattleysismörkin frá árinu 1988 til ársins 2000 og sjá þá þróun sem þar hefur orðið. Vissulega hafa fleiri ríkisstjórnir en sú sem nú er farið þá leið að láta ekki skattleysismörkin fylgja launaþróun. Þegar þróun skattleysismarka er skoðuð frá árinu 1988 kemur þó í ljós að þau voru mun nær því að fylgja þróun launa og verðlags á niðursveifluárum í efnahags- og atvinnulífi á árunum 1988--1994 en í góðærinu eftir að núv. ríkisstjórn tók við árin 1995--1999. Eins og ég nefndi áðan þá hefur þeim fjölgað um 14 þúsund manns sem þurfa að fara að greiða skatta af lágum launum sínum frá árinu 1995. Á árinu 1988 fylgdu skattleysismörkin launa- og verðlagsþróun. Þar var ekkert bil á milli en strax á árunum 1989--92 hækkuðu skattleysismörkin umfram launaþróunina en voru ívið lægri en launavísitala árin 1993 og 1994. Þar munar 500--1.500 kr. Eftir árið 1995 byrjar hins vegar að síga verulega á ógæfuhliðina og munur á skattleysismörkum og launavísitölu verður allt frá 5.000 til tæpra 17.000 kr. á árunum 1996--1999. Ljóst er að þegar skattleysismörk fylgja ekki launum dregur mjög úr tekjujöfnunaráhrifum skattkerfisins. Það kemur verst niður á fátækasta fólkinu, láglaunafjölskyldum og síðan lífeyrisþegum og einstæðum foreldrum, en stór hópur einstæðra foreldra fyllir einmitt láglaunahópinn. Þegar litið er á þróun persónuafsláttar sl. 13 ár kemur í ljós að persónuafsláttur hækkaði á árunum 1988--1995 um tæpar 9.000 kr. en frá árinum 1996--1999 hefur persónuafslátturinn lækkað úr 24.500 í rúmar 23.000 eða um tæplega 1.300 kr. Með samkomulagi sem Flóabandalagið gerði í tengslum við nýgerða kjarasamninga hækkar persónuafslátturinn í áföngum. Í byrjun árs 2003 verður hann þó aðeins 26.588 kr. Þá hefur verið tekið tillit til allra þeirra hækkana sem koma árlega á næstu fjórum árum. Þegar litið er til skatthlutfallsins þá var það á árunum 1988--1994 á bilinu 35% og fór í 42% á þessu sex ára tímabili en á árunum 1996--1999 var það tæplega 42% fram til maí 1997 þegar það lækkaði í tengslum við kjarasamninga. Nú er það liðlega 38%. Með því að ríkisstjórnin hefur kosið að láta skattleysismörkin dragast verulega aftur úr launaþróun eins og þessar tölur staðfesta hefur tekjumunur í þjóðfélaginu aukist verulega enda hafa ráðstöfunartekjur láglaunafólks aukist hlutfallslega mun minna en hjá fólki með hærri tekjur. Þar á ofan var fátækasta fólkið látið borga fyrir lækkun á skatthlutfallinu, skatthlutfalli annarra, um tæp 4% í tengslum við kjarasamningana 1997 með raunlækkun skattleysismarka. Það hefur einmitt komið fram hjá ASÍ að við lækkun á skatthlutfallinu árið 1997, sem kom auðvitað mörgum til góða, kostaði ríkissjóður það með því að láta skattleysismörkin dragast aftur úr. Það kom niður á þeim verst settu. Það sem ríkið sparaði með lækkun skattleysismarka var með öðrum orðum notað til að lækka skatta þeirra betur settu. Þannig hefur skattbyrði lágtekjufólks verið þyngd á undanförnum árum miðað við skattbyrði þeirra sem hafa hærri tekjur. ASÍ gerði á síðasta ári mjög merkilega úttekt á skattkerfinu þar sem m.a. er farið ítarlega yfir skattleysismörkin og þróun þeirra á undanförnum árum og áhrif þeirra á tekjur launafólks og hvað það þýðir í sparnaði fyrir ríkissjóð að láta skattleysismörkin ekki fylgja launaþróun. Í úttekt ASÍ eru tekin nokkur viðmið á hækkun launa og tekna á árunum 1996--1999. Þá kemur í ljós að laun hafa hækkað um 23,4% á tímabilinu en á sama tíma hafa skattleysismörk einungis hækkað um 5,1%. Munurinn þar á er því um 17%. Það munar auðvitað gífurlega mikið um það fyrir kjör láglaunafólks. Í skýrslu ASÍ um skattamálin segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ef skattleysismörk eru vísvitandi látin dragast aftur úr launaþróun og þær tekjur sem ríkissjóður fær vegna þessa nýttar til lækkunar á almennri tekjuskattsprósentu þá er verið að draga mjög úr tekjujöfnun.`` Það er alveg ljóst að skattleysismörkin hafa gegnt veigamiklu hlutverki, jöfnunarhlutverki í skattkerfinu. Með öðrum orðum urðu skattalagabreytingarnar 1997 til þess að skattbyrði lágtekjufólks þyngdist miðað við skattbyrði þeirra sem meira hafa milli handanna. Reyndar segir í skýrslu ASÍ að hér hafi verið um tilfærslu á skattbyrðinni að ræða, það var verið að þyngja þetta hjá láglaunahópunum. ASÍ kemst að þeirri niðurstöðu að a.m.k. sé nauðsynlegt að skattleysismörkin fylgi lágmarkshækkun samkvæmt kjarasamningum og þannig sé tryggt að kjarabætur skili sér að fullu til þeirra sem fá einungis launahækkanir í samræmi við kjarasamninga. Það er einmitt lagt til í frv. sem við ræðum hér. Við það að skattleysismörkin fylgi lágmarkshækkunum samkvæmt kjarasamningum eykst meðalskattbyrði aftur á móti eitthvað hjá þeim sem njóta launaskriðs umfram umsamdar hækkanir. ASÍ hefur einnig haldið því fram, t.d. í þeirri skýrslu sem ég nefndi, að það sé ekki dýrt að hækka skattleysismörkin eða láta þau fylgja laununum. Reyndar segir í skýrslunni að það kosti ekki neitt. ,,Ef skattleysismörkin fylgja launaþróun þá aukast tekjur ríkissjóðs jafnt og tekjur í landinu,`` segir orðrétt í skýrslunni. Síðan segir: ,,Það er hins vegar mjög freistandi að láta skattleysismörk ekki fylgja launaþróun því að þá hækka skatttekjur ríkissjóðs mun meira en tekjur almennings.`` Ég ætla aðeins, herra forseti, að vitna nánar í þessa skýrslu. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ef öll laun hækka um 10% en skattleysismörk og persónuafsláttur haldast óbreytt þá aukast samanlagðar skatttekjur sveitarfélaga og ríkissjóðs um 17,6%. Útsvarstekjur sveitarfélaga hækka um 10% en tekjur ríkissjóðs af tekjuskatti um rúmlega 20%. Aðgerðin skilar því u.þ.b. 12 milljörðum til hins opinbera og meðalskattbyrði launafólks hefur með því aukist.`` Síðan segir: ,,Ef öll laun hækka um 10% og skattleysismörk og persónuafsláttur hækka einnig um 10% þá aukast tekjur ríkissjóðs um 10%. Aðgerðin skilar tæplega 7 milljörðum til hins opinbera og meðalskattbyrði launafólks helst óbreytt. Þó tekjuauki ríkisins verði ekki eins mikill og í fyrra dæminu með óbreytt skattleysismörk þá hefur ríkið samt sem áður töluvert svigrúm til góðra hluta og nóg til þess að hækka laun og rekstrarkostnað í takt við almenna þróun í landinu.`` Í skýrslunni er síðan vakin athygli á því að þegar skattleysismörkin hafa dregist langt aftur úr launaþróun í mjög langan tíma og tekjum ríkissjóðs verið ráðstafað í önnur verkefni sé mjög dýrt að snúa dæminu við þannig að skattleysismörkin fylgi t.d. lágmarkslaunum. Þeir segja að það kosti 780 milljónir að hækka skattleysismörkin um 1.000 kr. miðað við óbreyttar tekjur í þjóðfélaginu. Það er auðvitað gífurleg fjárhæð. Ef skattleysismörkin hækka um 1.000 kr. þá hækka ráðstöfunartekjur einstaklings um 385 kr. á mánuði og hjóna um 690--767 kr. á mánuði. Þeir benda á að í haust hafi komið fram kröfur um að skattleysismörk skyldu hækkuð í takt við þróun launavísitölu síðustu ára upp í 85 þús. kr. á mánuði, miðað við rúmar 63 þús. nú. Við þetta mundu skattleysismörkin hækka um 21.600 kr. rúmar og ráðstöfunartekjur einstaklinga hækka um 8 þús. kr. á mánuði miðað við óbreytta skattprósentu. Síðan segja þeir: ,,Ætla má að slík aðgerð kosti um 15--17 milljarða og þyrfti ríkissjóður að ná inn auknum tekjum á móti eða skera niður útgjöld sem því næmi.`` Miðað við þetta sjáum hve gífurlega háar fjárhæðir menn hafa haft af launafólki og það af lægst launaða fólkinu. Ég bendi á að 1988 héldust skattleysismörkin og launaþróunin alveg í hendur en þetta bil sem ég nefndi hér kostar gífurlega mikið að leiðrétta að fullu. Í skýrslunni segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það er minna sýnilegt þegar skattleysismörk eru látin dragast aftur úr launaþróun, en þegar skattprósentan er hækkuð. Í báðum tilvikum er þó verið að hækka skatta. Það er mjög mikilvægt að halda þessari staðreynd til haga í umræðunni. Ef skattleysismörk fylgja ekki launaþróun þá er verið að auka tekjumun í þjóðfélaginu. Það kostar ekkert að láta skattleysismörkin fylgja launahækkunum. Hins vegar aukast tekjur ríkissjóðs verulega ef þau eru ekki látin fylgja launahækkunum. 1% tekjuaukning skilar 1,8% í auknum tekjum ef öllum viðmiðunarupphæðum er haldið óbreyttum. Það er því freistandi fyrir ríkisstjórnir að láta skattleysismörk ekki halda í við launaþróun í landinu. Þau hafa verið látin síga meðvitað og oft verið notuð til að fjármagna aðrar skattbreytingar. Nýjasta dæmið er frá 1997 þegar skattleysismörkin voru ekki hækkuð til þess að fjármagna skattalækkunina.`` Það er ástæða til að rifja þetta upp núna í tengslum við þetta frv. og það sem hefur náðst fram til þess að leiðrétta aðeins kúrsinn í tengslum við nýgerða kjarasamninga. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til þess að hafa mikið fleiri orð um þetta en vil þó nefna að í umsögn fjmrn. er talað um að ríkissjóður verði af um 900 millj. kr. tekjum á árinu 2000, þ.e. 1.200 milljónum miðað við heilt ár. Það er þá einungis vegna þess að fjárlögin miðuðu aðeins við 2,5% hækkun skattleysismarka en ekki hækkun skattleysismarka í samræmi við laun. Ríkissjóður er því raunverulega búinn að taka inn til sín með fjárlögunum það sem þeir eru núna að skila aftur með því samkomulagi sem náðist við verkalýðshreyfinguna. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta. Ég á sæti í efh.- og viðskn. sem fær þetta frv. til umfjöllunar. Ég mun vitaskuld gera mitt til að kappkosta að málið fái fljóta og góða afgreiðslu í nefndinni. Ég treysti auðvitað því sem fram kom í máli hæstv. fjmrh. fyrir tveimur vikum eða svo að sá dráttur sem orðið hefur á að afgreiða þetta mál, hæstv. fjmrh. hefur vissulega skýrt ástæðuna fyrir því, bitni ekki á þeim sem njóta góðs af þessu frv. með breytingu á persónuafslætti og skattleysismörkum. Ég treysti því að þeim sem fá fyrirframgreidd laun verði bætt það upp um næstu mánaðamót en af eðli máls leiðir að þetta hefur engin áhrif á þá sem fá eftirágreidd laun. Yfir það verður farið í efh.- og viðskn. og læt ég máli mínu lokið.

Herra forseti. Það er jákvætt skref sem stigið er þegar skattleysismörkin eru hækkuð eins og gert er ráð fyrir í því frv. sem hér er til umræðu. Reyndar orkar tvímælis að komast þannig að orði vegna þess að í reynd eru skattleysismörkin ekki hækkuð að raungildi heldur gerir frv. ráð fyrir því að skattleysismörk fylgi lágmarks umsaminni launaþróun og þá er litið til næstu þriggja ára. Þetta frv. er til komið í tengslum við kjarasamninga sem kenndir hafa verið við Flóabandalagið en Alþýðusamband Íslands kom einnig að viðræðum við ríkisstjórnina um þessi mál. Ástæða er til að vekja athygli á því að hér er um sameiginlegar áherslur að ræða hjá samtökum launafólks í landinu í heild sinni. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir vitnaði réttilega í ítarlega skýrslu sem ASÍ og BSRB unnu á síðasta ári. Hún ber heitið Skattkerfið frá sjónarhóli launafólks. Að skýrslunni unnu lífeyris-, velferðar- og skattanefnd ASÍ og skattanefnd BSRB en skýrslan kom út í september 1999. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir vitnaði ítarlega í skýrsluna og ætla ég þess vegna að láta það vera í framsögu minni við 1. umr. að undanskildum nokkrum setningum sem mig langar til að vitna í skýrsluna, með leyfi forseta. Hér segir á bls. 43: ,,Stjórnmálamenn hafa vanið sig á að kalla það ,,óbreytt ástand`` eða ,,óbreytt skattkerfi`` þegar skattleysismörk eru látin dragast aftur úr launaþróun. En afleiðingin er síður en svo óbreytt ástand. Með því að láta skattleysismörk dragast aftur úr launaþróun er meðvitað verið að auka tekjumun í þjóðfélaginu því ráðstöfunartekjur láglaunafólks aukast hlutfallslega minna en ráðstöfunartekjur hálaunafólks þrátt fyrir hlutfallslega sömu launahækkun.`` Það sem gerst hefur hér á undanförnum árum er að skattbyrðar á láglaunahópa og millitekjuhópa hafa aukist vegna þess að skattleysismörk hafa ekki fylgt launaþróun í landinu. Hér er því verið að stíga mikilvægt skref en þó er eitt atriði sem ég vil vekja sérstaklega athygli á. Frv. vísar til næstu ára, þ.e. til ársins 2003. Í rökstuðningi með frv., eða þannig hefur hæstv. ráðherra komist að orði, segir að hér sé farið að kjarasamningum. Frv. er væntanlega í samræmi við þær launahækkanir sem Flóabandalagið hefur samið um og það er alveg rétt. En ég vil vekja athygli á því að hér er um að ræða 10% af launamarkaðnum á Íslandi. Kjarasamningar liggja engan veginn ljósir fyrir hjá öðrum í landinu. Þess vegna er óljóst hver kjaraþróunin verður þegar á heildina er litið. Ég hefði talið eðlilegt að við skoðun í efh.- og viðskn. væri tekið til athugunar að setja ákvæði inn í frv. þess efnis að ef um hærri tölur verði að ræða í öðrum kjarasamningum komi þær ákvarðanir sem hér er verið að lögfesta til endurskoðunar. Þannig mundi það gerast í reynd að skattleysismörkin eða persónuafslátturinn fylgdu launaþróun í landinu. Það er ekki tryggt með þessu frv. Á það vil ég leggja áherslu og það er eðlilegt að við tökum þetta til athugunar þegar málið kemur til umfjöllunar í efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að fagna hverju góðu skrefi sem þessi ríkisstjórn tekur til að leiðrétta misgengi og mismunun sem orðið hefur á liðnum árum. Ég vek sérstaka athygli á því að Jóhanna Sigurðardóttir, fulltrúi Samfylkingarinnar í efh.- og viðskn. og talsmaður okkar í þessari umræðu, fór mjög vel yfir hvað gerst hefur á liðnum árum og hversu óhagstæð þróun persónuafsláttar og skattleysismarka hefur verið. Hér kemur fram að til standi að hækka skattleysismörkin og reyna að tryggja að skattleysismörk fylgi launaþróun á næstu þremur árum. Ég hlýt að vekja athygli á því, sem er gífurlega mikilvægt í þessari umræðu, að ekki er verið að lagfæra þann halla sem myndast hefur í þessu máli. Með þessu er ekki tekið á, eins og kom fram í máli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, því að færa skattleysismörkin á þann stað sem áður þótti eðlilegt að þau væru. Til þess þyrfti að taka stærri skref í lagfæringunni. Það er einungis ákveðið að héðan í frá verði ekki meiri skekkja milli skattleysismarka og launaþróunar en hingað til hefur orðið. Héðan í frá fylgist þetta að með þeim hlutföllum sem fest eru í þessu frv. Í raun ætti hið stóra verkefni Alþingis þó að vera meiri lagfæring á þessum málum en hér er gert. Ég tek hins vegar undir það með öðrum sem hér hafa talað að mikilvægt er að tekið skuli á þessu máli. Það kom líka fram að stór hópur láglaunafjölskyldna sem ber skatt samkvæmt gögnum fyrir árið 1998 var undir skattleysismörkum árið 1995. Það hlýtur að vera umhugsunarefni og ástæða til að skoða í framhaldi af lögfestingu þessa frv. að hvaða leyti þessir hlutir breytast og fróðlegt væri að fá á því úttekt. Ég kalla eftir því hér við fjmrh. að það hlýtur að vera áhugavert fyrir fjmrn. að skoða hvort þessi samanburður breytist og að hve miklu leyti. Það er umhugsunarefni að aðgerðir ríkisstjórnar hafi þyngt skattbyrðar láglaunahópa og þegar kemur að kjarasamningum þurfi launþegar að kaupa eðlilegar úrbætur til baka sem hluta af kjarasamningi. Með aðkomu ríkisstjórnarinnar að kjarasamningum er leitað eftir því við ríkisstjórnina að hún lagfæri þær byrðar sem hún sjálf hefur sett á þessa launahópa. Þetta er talsvert umhugsunarefni. Við þekkjum hvernig gengið hefur verið til kjarasamninga í gegnum tíðina og hvernig félagsmálapakkinn hefur tengst kjarasamningum hverju sinni en launþegar hafa í auknum mæli þurft að kaupa til baka eðlilegar úrbætur. Þannig hefur verið haldið á málum að skekkja hefur myndast, eins og í þessu tilfelli þegar skattleysismörk hafa sigið niður þar til skekkjan er orðin svo mikil að undan er kvartað þá setja launþegasamtökin það á oddinn að skekkjan verði lagfærð og ganga e.t.v. skemur í kröfum sínum í kjaramálum vegna þess að þau fá leiðréttingu á einhverju sem hefði aldrei átt að gerast. Launþegasamtökin kaupa þannig lagfæringu á skattleysismörkum í tengslum við kjarasamninga. Þannig kaupa launþegasamtökin hækkun barnabóta eftir að ríkið frysti mörkin og stórir hópar fjölskyldna misstu barnabætur, þ.e. hópar sem skríða yfir ný viðmiðunarmörk og bera í raun ekki meira en áður úr býtum vegna þess að viðmiðunarmörk barnabótanna og skerðing þeirra étur upp kjarabætur. Þannig kaupa launþegasamtökin lengingu fæðingarorlofs þrátt fyrir yfirlýsta stefnu stjórnarflokkanna fyrir kosningar um að taka á þessum hlutum. Þetta finnst mér mikið umhugsunarefni þegar við höfum hlustað á tiltölulega hógværar kröfur í kjarasamningum núna miðað við það sem gerst hefur í þjóðfélaginu og miðað við að ríkisstjórnin hefur misst verðbólguna upp í 6%, að launþegasamtökin skuli setja á oddinn við ríkisvaldið að lagfæra skattleysismörk, taka á fæðingarorlofsmálum og endurskoða barnabætur. Þetta gerist þrátt fyrir að í kosningum fyrir tæpu ári höfum við hlustað á yfirlýsta harða stefnu um barnakort og lagfæringu á þessum mikilvægu fjölskyldumálum. Auðvitað ættu landsmenn að fá að sjá stjórnarflokkana hrinda í framkvæmd þeim málum sem þykja svo sjálfsögð og eru boðuð fyrir kosningar. Kjarasamningar ættu síðan að vera sjálfstætt úrlausnarefni utan við þær lagfæringar eða framkvæmd þeirra stefnumiða. Það gerist ekki. Þetta hlýtur að vekja alla til umhugsunar. Auðvitað finnst okkur hinum gott að launþegasamtökin setji á oddinn að lagfæra þessa hluti en þegar við vitum að í raun kostar framkvæmd þessara mála eitthvað í prósentum í kjarasamningunum sjálfum þá má spyrja hvort þetta sé ekki meira en ósanngjarnt, hvort þetta sé ekki allt að því brot gagnvart þeim stóru hópum sem eru á lægstu launum. Reyndar hafa þeir hópar verið að semja núna, verið með lausa samninga og reynt að fá úrbætur á sínum málum. Herra forseti. Þetta eru þær athugasemdir sem ég vil koma fram með í þessari umræðu. Ég þarf ekki að bæta miklu við það sem fram kom í máli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur þegar hún fór yfir afstöðu Samfylkingarinnar í þessu máli. En það er full ástæða til að við þingmenn stöldrum við það hvort við ætlum að marka stefnu innan stjórnmálaflokkanna. Ætlar ríkisstjórnin að koma fram eftir kosningar og boða hvað hún ætlar að lagfæra og láta verða af því? Eða þarf launaþegahreyfingin og lægst launaða fólkið að kaupa þau stefnumið í kjarasamningum? Um það hljótum við að spyrja hér í dag. Þess vegna lýk ég máli mínu, herra forseti, með því að spyrja hæstv. fjmrh. hvenær leiðréttingar á barnabótum sem samið var um í kjarasamningunum komi til framkvæmda. Við höfum heyrt af því í fréttum nú í hádeginu að ríkisstjórnin var að kynna lengingu fæðingarorlofs og er yfir sig hrifin af þeirri gjörð sinni og hefur hástemmdar yfirlýsingar þar um. Herra forseti. Ég vona að hæstv. fjmrh. geti svarað einhverju af þessu.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fólki fyrir þessa umræðu og þær undirtektir sem frv. hefur fengið. Ég geri ráð fyrir að það hafi breiðan og góðan stuðning í öllum þingflokkum, enda er málið þess eðlis. Ég ætla ekki að fara að taka upp gamla umræðu um þróun þeirra marka sem hér er um að ræða, þ.e. skattleysismarka, persónuafsláttarins og þeirra hluta allra saman. Við sem komum að þessu máli þegar núverandi skattkerfi var upp tekið í ársbyrjun 1988 munum mætavel hvernig þetta var úr garði gert. Þá var persónuafslátturinn látinn fylgja lánskjaravísitölunni. Kerfið tók gildi 1. janúar 1988 og persónuafslátturinn var látinn fylgja lánskjaravísitölunni í nokkur missiri, ekki mjög mörg, þar til þáverandi ríkisstjórn breytti því kerfi og farið var yfir í það að taka sérstakar ákvarðanir í hvert skipti um þróun þessara upphæða. Ég nenni ekki að fara að rifja upp hvernig þetta gekk fyrir sig eða hverjir sátu í ríkisstjórn á þeim tíma eða hvernig þetta var allt saman. Við höfum gert þetta svo oft að það tekur því ekkert.

Það þýðir heldur ekki lengur að horfa til fortíðar.

Nei, það tekur því ekki að horfa til fortíðar í þessum efnum. Það er rétt hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur. Það er alveg hundleiðinlegt. Það borgar sig ekkert. Ég ætla því ekki að fara inn í þær umræður. Það er alveg ástæðulaust. Aðalatriðið er að hér er komin ákveðin niðurstaða sem menn hafa ákveðið að fylgja fram í tengslum við þá kjarasamninga sem gerðir voru fyrir nokkrum vikum síðan. En það var fleira í þessari yfirlýsingu, eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi. Eitt af því voru fyrirheit um ákveðnar breytingar á barnabótakerfinu. Ég sagði hér fyrir 12 dögum eða svo að það mál væri í úrvinnslu. Það frv. hefur ekki séð dagsins ljós í Alþingi enn sem komið er. Það er verið að vinna að málinu. Það er ekki ætlunin að þær breytingar taki gildi fyrr en á næsta ári og á árunum 2001--2003 þannig að það er ekki endilega nauðsynlegt að slíkt mál hljóti afgreiðslu á þessu þingi. En ef tekst að ljúka þeirri vinnu og koma því máli inn í þingið, þá væri afskaplega gott að eiga stuðning vísan við að lögfesta þær breytingar nú á þessu þingi. Það væri auðvitað betra að vera búinn að því þegar þinginu lýkur frekar en að gera það í haust. En um það er því miður ekki meira að segja á þessu stigi málsins. Að því er varðar fæðingarorlofið þá er líka ákvæði um það í yfirlýsingunni frá 10. mars. Það er að vísu ákaflega almennt orðað ákvæði. Það er ekki farið neitt efnislega út í það mál. Það er vegna þess að þá var ekki vinnan í því máli komin lengra en svo að menn treystu sér ekki til þess að skrifa meira á blað um það efni. Nú er það mál mun lengra komið eftir ítarlegar viðræður við aðila á vinnumarkaðinum, eftir vinnu í Stjórnarráðinu, eftir samstarf við opinbera starfsmenn og eins og ég segi, samtök atvinnulífs og launþega. Ég geri mér vonir um að það mál komi inn í þingið von bráðar og það mun þá verða flutt af hæstv. félmrh. því að ætlunin er að flytja þennan málaflokk yfir í það ráðuneyti eins og mörg rök eru fyrir. Ég ætla ekki að mæla fyrir því máli hér og nú. Það er óeðlilegt. En það er alveg rétt sem hv. þm. sagði að allir sem hafa komið nálægt úrvinnslunni á því máli eru mjög ánægðir með niðurstöðuna. Ég tel að hún sé meiri háttar góð eins og krakkarnir segja. Að öðru leyti ætla ég ekki að lengja þessa umræðu og ítreka mínar óskir um að nefndin afgreiði þetta þingmál vel og fljótt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar. Aðdragandi að gerð frv. er sá að hinn 2. júní 1998 var samþykkt á Alþingi þingsályktun um stefnumótun í málefnum langveikra barna. Í árslok 1998 skipaði ég nefnd sem vinna skyldi tillögur um stefnumótun í málefnum langveikra barna og skilaði sú nefnd skýrslu í júní 1999. Í framhaldi af því samþykkti ríkisstjórnin að tillögu minni að skipuð yrði nefnd skipuð fulltrúum heilbrrn., félmrn., menntmrn. og fjmrn. sem gera skyldi drög að stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum langveikra barna og var sú stefna samþykkt á fundi ríkisstjórnarinnar nú fyrir skömmu og hún hefur þegar verið kynnt hagsmunahópum sem málinu tengjast. Í stefnumótun ríkisstjórnarinnar er að finna ítarlegar tillögur til úrbóta í málefnum langveikra barna í heilbrigðis-, félags- og menntamálum. Ein af tillögum nefndarinnar er sú að lagt yrði fram það frv. sem hér er nú flutt. Í frv. er lagt til að gerð verði sú breyting á 36. gr. laga um almannatryggingar að Tryggingastofnun ríkisins verði heimilað að greiða óhjákvæmilegan dvalarkostnað annars foreldris vegna sjúkrahússinnlagnar barns fjarri heimili sem er yngra en 18 ára. Ef um er að ræða erfiða sjúkdómsmeðferð vegna lífshættulegs sjúkdóms er heimilt að slík greiðsla nái til beggja foreldra barns að 18 ára aldri. Með þessari breytingu er komið til móts við foreldra veikra og langveikra barna um greiðslu dvalarkostnaðar hér innan lands fjarri heimili þegar barn þarf að leggjast inn á sjúkrahús. Í frv. er gert ráð fyrir að tryggingaráð setji nánari reglur um dvalarkostnaðinn. Hér er um að ræða mikla réttarbót fyrir foreldra veikra barna þar sem ekki er gert ráð fyrir því í núgildandi lögum um almannatryggingar að dvalarkostnaður foreldra sé greiddur hér innan lands heldur aðeins ef um er að ræða dvalarkostnað foreldra veikra barna ef sjúkrahúsvist er erlendis. Breyting sú er hér er lögð til mun eðli sínu samkvæmt aðallega nýtast foreldrum barna utan af landi sem þurfa að leggjast á sjúkrahús í Reykjavík eða á Akureyri. Auk þess sem þetta frv. er hér lagt fram hefur þegar verið breytt reglugerðum um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna þar sem, með leyfi forseta: 1. Aldursákvæðum reglugerðarinnar er breytt þannig að almenn aldursviðmið umönnunargreiðslna séu hækkuð úr 16 í 18 ár og heimilaðar eru umönnunargreiðslur að 20 ára aldri vegna barna með lífshættulega sjúkdóma eða alvarlega fjölfötlun. 2. Heimilt verði að greiða umönnunargreiðslur í allt að sex mánuði eftir andlát langveiks barns en þær falli ekki niður strax eftir andlát svo sem nú er. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir aðdraganda þess að ég legg fram þetta frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar. Frv. er samið sem hluti af stefnumótun ríkisstjórnarinnar í málefnum langveikra barna og í samvinnu við Umhyggju, félag til stuðnings langveikum börnum. Ég tel afar brýnt að frv. þetta nái fram að ganga á þessu þingi og leyfi mér því, virðulegi forseti, að leggja til að frv. verði vísað til heilbr.- og trn. og til 2. umr.

Herra forseti. Ég fagna því að þetta frv. er komið fram í þinginu. Það er kom í framhaldi af þingsályktunartillögu um stefnumótun í málefnum langsjúkra barna frá 1998 sem samþykkt var, en 1. flm. þeirrar þáltill. var Jóhanna Sigurðardóttir og var þar kveðið á um að samræma stefnumótun í málefnum langsjúkra barna og að þjónusta við langveik börn yrði samræmd þeirri þjónustu sem fötluð börn njóta m.a. og auðvitað tekið af allmörgum öðrum þáttum. Það er vissulega framfaraskref og tímabært að gera þá breytingu sem hér er verið að gera á almannatryggingalögunum þar sem komið er til móts við foreldra veikra og langveikra barna um greiðslu á dvalarkostnaði innan lands. Hingað til hefur verið greiddur kostnaður ef barn hefur þurft að gangast undir aðgerð í útlöndum en nú er farið að framkvæma fjölda aðgerða hér á landi sem áður voru gerðar erlendis og því óeðlilegt að foreldrar langveikra barna fengju stuðning frá hinu opinbera aðeins ef aðgerðin væri gerð í útlöndum því auðvitað er það hagkvæmara og minni óþægindi fyrir alla aðila og hagstæðara fyrir ríkissjóð að aðgerðirnar séu gerðar hérlendis og fyrir það eiga foreldrar langveikra barna ekki að líða, þ.e. að fá ekki stuðning, þegar þeir þurfa að ferðast langan veg og flytja að heiman frá sér á meðan börn eru til meðferðar á sjúkrastofnunum. Þetta er því mjög jákvætt skref sem hér er verið að stíga og fagna ég því. Hæstv. ráðherra nefndi einnig breytingar sem hafa orðið á umönnunargreiðslum sem hafa verið gerðar í framhaldi af þessari þingsályktun og eru þetta allt breytingar til bóta og koma þessum hópi til aðstoðar í veikindum barna, sérstaklega foreldrum langveikra barna. Þess vegna fagna ég frv. og ég efast ekki um að þetta mál muni fara fljótt og vel í gegnum heilbr.- og trn. þar sem ég á sæti og vonast síðan til þess að tekið verði á fleiri málum sem nefnd voru í þessari þingsályktun sem ég var einn af flutningsmönnum að með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur á sínum tíma. Ég fagna því að ríkisstjórnin skyldi taka á þessum þáttum. En það eru ýmis fleiri mál sem þarf að taka á og ég vonast til að tekið verði jafnjákvætt í þau.

Herra forseti. Ég vil lýsa mikilli ánægju með þetta frv. sem ég tel vera framfaraskref, en með því er lagt til að heimilt verði samkvæmt reglum sem tryggingaráð setur og ráðherra staðfestir að greiða óhjákvæmilegan dvalarkostnað annars foreldris við sjúkrahúsinnlögn barns yngri en 18 ára fjarri heimili. Þetta er í samræmi við viðbrögð við kröfum sem hafa verið háværar í þjóðfélaginu að undanförnu innan þings sem utan. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir vitnaði til þáltill. sem hér var borin fram í haust af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, Margréti Frímannsdóttur og Össuri Skarphéðinssyni og þeim sem hér stendur. Þar er lagt til að tekið verði á þessum málum og foreldrum langveikra barna tryggður aukinn réttur. Í kröfugerðum samtaka launafólks hefur þessu einnig verið haldið á loft og vísa ég þar t.d. til sameiginlegra áhersluatriða BSRB, BHM og Kennarasambands Íslands frá því á í haust. Þótt þetta sé mikilvægt skref sem hér er verið að stíga þá þarf að stíga miklu stærri skref í þessum málaflokki og nægir þar að minna á að aðstandendur langveikra barna hafa miklu lakari rétt hér á landi en gerist alls staðar í löndunum í kringum okkur. Vísa ég þá fyrst og fremst til Norðurlandanna sem okkur er gjarnt að bera okkur saman við. Á Íslandi eru greiddir sjö veikindadagar fyrir börn undir 13 ára aldri án tillits til fjölda barna eða hjúskaparstöðu foreldra. Í Svíþjóð eru greidd 90% launa í 120 daga á ári fyrir hvert barn fram að 16 ára aldri. Í Finnlandi eru greidd 66% af launum í 60--90 daga á ári og lengur vegna langsjúkra barna. Heimilt er að greiða báðum foreldrum laun ef nauðsyn krefur. Í Noregi eru greiddir allt að 780 veikindadagar, þar af 100% laun í 260 daga og síðan 65% laun í 520 daga fyrir hvert barn fram að 16 ára aldri auk orlofs af greiddum sjúkrabótum í allt að tólf vikur á ári. Í Danmörku er greidd launauppbót 90% launa til annars foreldris meðan á meðferð stendur. Launauppbót má síðan greiða í þrjá mánuði til aðlögunar fyrir barnið og foreldra eftir að meðferð lýkur. Þær tölur sem hér er vitnað í eru fengnar úr yfirliti frá Styrktarfélagi krabbameinssjúkra barna og er birt í fyrrnefndri þáltill. sem ég vitnaði til. Þarna er náttúrlega ekki saman að jafna, annars vegar réttindum aðstandenda langveikra barna á Norðurlöndum þar sem greitt er upp í ár og reyndar lengur, við það sem gerist á Íslandi þar sem sjö veikindadagar eru greiddir. En ég kom ekki hingað upp til að gera lítið úr því frv. sem hér liggur fyrir þinginu. Ég tel það vera framfaraspor og styð það heils hugar.

Herra forseti. Ég fagna þessu frv. sem hæstv. heilbrrh. mælti fyrir hér áðan. Þetta er mjög mikið framfaraskref sem verið er að taka. Ég vil aðeins mótmæla hv. þm. Ögmundi Jónassyni þar sem hann heldur því fram að heilbrigðisþjónusta við langveik börn á Íslandi sé verri en í nágrannalöndunum. Ég er hér með skýrslu sem nefnd um stefnumótun í málefnum langveikra barna. Skýrslan er frá árinu 1999 og ég ætla að leyfa mér að vitna í hana, með leyfi forseta, en þar stendur: ,,Ekkert bendir til annars en að læknis- og hjúkrunarþjónusta hér á landi við börn með líkamlega langvinna sjúkdóma sé sambærileg við það sem gerist í nágrannalöndunum að svo miklu leyti sem strjálbýli hamlar ekki aðgengi barna að þjónustunni. Net heilsugæslunnar er þéttriðið um allt land þó sums staðar skorti á samfellu í þeirri þjónustu. Vísir er að ráðningu sálfræðinga að heilsugæslustöðvum, sérfræðingar í barnalækningum eru einungis á stærstu þéttbýlisstöðunum og nánast eingöngu á suðvesturhorninu og á Akureyri. Barnalæknir tók nýlega til starfa á Selfossi og helstu undirsérgreinar barnalæknisfræðinnar eru til staðar í landinu og barnalæknar menntaðir við góðar stofnanir austan hafs og vestan.`` Sem betur fer er þjónustan hér ekki verri. En mig langar aðeins að minnast á fjölskyldur langveikra barna sem ég tel mjög nauðsynlegt að hugað sé að, því að oft vill það verða þannig að þær gleymast, bæði foreldrarnir og systkinin. Ég las mjög áhugavert viðtal við unga konu, Ragnheiði Ósk Erlendsdóttur hjúkrunarfræðing, sem er núna í MA-námi í hjúkrun við Háskóla Íslands. Hún er einmitt að skrifa ritgerð um aðlögun systkina barna með t.d. langvarandi astma og er að skoða þessi mál þar sem hún vill meina að börnin gleymist oft og foreldrarnir líka. Það er því mjög nauðsynlegt að hugað sé að þeim.

Herra forseti. Íslendingar búa við einhverja bestu heilbrigðisþjónustu í heiminum. Um það hef ég aldrei efast. Og það gildir jafnt um börn sem aldna á íslenskum heilbrigðisstofnunum. Við höfum hins vegar oft rætt hvernig megi bæta þá þjónustu og andæft því þegar við teljum að verið sé að skerða hana. Ég hef engar efasemdir um að búið sé vel að íslenskum börnum sem leita lækninga á íslenskum heilbrigðisstofnunum. Ég tel hins vegar að í ýmsum tilvikum mætti gera betur. Það sem ég vék að í mínu máli áðan var að bera saman réttindi aðstandenda veikra barna og langveikra barna við það sem gerist á Norðurlöndunum. Ég gat um það að á Íslandi byggju foreldrar við sjö daga rétt, fengju greidda sjö veikindadaga á sama tíma og í Noregi er sá dagafjöldi 780, þar af 260 á 100% launum, 520 dagar á 65% launum. Það er þetta sem ég var að bera saman og sagði að ekki væri saman að jafna réttindum aðstandenda langveikra barna hér á landi og annars staðar á Norðurlöndunum. Það er því miður rétt staðhæfing. Hins vegar vil ég ítreka það að ég styð það frv. sem hér er til umræðu og tel það vera framfaraspor.

Herra forseti. Vegna orða hv. þm. Drífu Hjartardóttur þá vil ég taka undir það sem stóð í skýrslunni sem hún vitnaði til að þjónusta við langveik börn er mjög góð hér á landi. Það var einmitt sérstaklega sýnt fram á það á dögunum á ráðstefnu á vegum Umhyggju, á afmæli Umhyggju þar sem farið var yfir þá þjónustu sem langveikum börnum er boðið upp á á sjúkrahúsum á Íslandi og það var mjög eftirminnilegt að sjá hve vel þeim er sinnt og hvað þau fá góða þjónustu. Aftur á móti vil ég benda á vegna þeirrar umræðu sem var hér á undan að víða er pottur brotinn engu að síður. Við erum þá ekki endilega að tala um þjónustuna heldur réttindi foreldranna og má kannski segja að það snúi að félmrn. Þessi mál vilja oft skarast þegar þau heyra undir fleiri en eitt ráðuneyti. Eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson kom inn á eru réttindi foreldra til fjarvista frá vinnu vegna veikinda barna mjög ólík hér á landi og annars staðar á Norðurlöndunum. Það er alveg sláandi hvað það er mikill mismunur. Það eru sjö dagar sem foreldrar geta verið frá vinnu vegna veikinda barna sinna hér á landi meðan þeir fá allt upp í 90% laun í 120 daga í Svíþjóð fyrir hvert barn, 780 daga fyrir hvert barn í Noregi og greidd launauppbót til annars foreldris meðan á meðferð stendur, allt að 90% launa í Danmörku og svona mætti áfram telja um Norðurlöndin. Við erum því mun aftar. Engu að síður er það frv. sem hér er til umræðu mikil réttarbót fyrir foreldra sem eru með langveik börn á sjúkrastofnunum og fagna ég því að það skuli vera lagt fram hér í þinginu og vona ég að það verði að lögum sem fyrst.

Herra forseti. Að sjálfsögðu má alltaf gera betur og það þarf alltaf að huga vel að þessum málum og sjálfsagt að skoða það hvort réttur foreldra vegna veikinda barna eigi ekki að vera meiri. En ég vil aðeins taka það fram að í stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum langveikra barna kemur fram að haldið verður áfram á þeirri braut að bæta aðstöðu langveikra barna á sjúkrahúsum og liður í því er að byggja við Barnaspítala Hringsins og á þessu ári eru áætlaðar 300 millj. til verkefnisins. Jafnframt mun barnadeild Fjórðungssjúkrahúss Akureyrar flytja í nýtt og sérhannað húsnæði á vordögum þessa árs.

Herra forseti. Fjárhagsstaða foreldra langveikra barna er oft mjög slæm eftir langvarandi veikindi barnanna. Auðvitað er mjög mikil bót að fá þennan stuðning. Aftur á móti vantar upp á veikindaréttinn og það kemur þessu frv. í raun ekki við því að það er annað mál sem þarf að taka á. En ég bendi á að taka þarf á þessum málum. 50 þús. kr. á mánuði eins og fólk kemur til með að fá til að vera hjá börnunum sínum er mikill stuðningur miðað við að það er ekki neitt í dag, og ég fagna því að það skuli vera gert. En það að draga nýjan barnaspítala inn í málið þá skilst mér herra forseti, að á nýjum barnaspítala verði ekki viðbótarþjónusta heldur verði allri þjónustu, sem nú er veitt á mörgum stöðum, komið fyrir á einum stað, þannig að það er ekki viðbót. Ég er því ekki viss um að það eigi heima í þessari umræðu.

Herra forseti. Ég vil bara geta þess að í nýjum Barnaspítala Hringsins verður þjónusta við foreldra og aðstandendur aukin og það frv. sem við erum að ræða hér nú mun koma mjög til móts við aðstandendur langveikra barna.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir jákvæðar umræður um það frv. sem hér liggur fyrir. Í stefnumótun ríkisstjórnarinnar í málefnum langveikra barna er tekið á mjög mörgum hlutum. Tekið er á menntamálunum, félagsmálunum og heilbrigðismálunum. Til viðbótar því sem þegar er búið að gera er gert ráð fyrir tveim nefndum sem taka nú þegar til starfa. Og einmitt vegna þess máls sem hér var rætt um varðandi orlof foreldra sem eiga langveik börn er gert ráð fyrir að vinnuhópur fari þegar að starfa að undirbúningi þess að lengja þann tíma en fulltrúar vinnumarkaðarins verða að koma að því máli. Önnur nefnd mun líka þegar hefja störf og á hún að fylgjast með því að allt gangi upp sem segir í þessari stefnumótun sem er mjög víðtæk. En vissulega er mjög margt að gerast einmitt um þessar mundir hvað varðar fjölskyldumálin. Í morgun var fæðingarorlofið kynnt sem er afskaplega mikil réttarbót fyrir foreldra og mikið jafnréttismál, og ég veit að það mun breyta miklu fyrir fjölskylduna. Það er mjög ánægjulegt að við skulum ná jafnvíðtækri sátt um það mál og raun ber vitni. Þar er líka tekið á ýmsum málum er varða börn sem fæðast sjúk, tekið er á málum sjúkra mæðra, bæði fyrir og eftir fæðingu. Það er því æðimargt að gerast um þessar mundir sem er til bóta hvað varðar sjúk börn á Íslandi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. sem flutt er af hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, Þuríði Backman og mér, en hún er á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að nú þegar verði sett á stofn hvíldarheimili eða skammtímavistun fyrir geðsjúk börn og börn með alvarlegar hegðunartruflanir til að létta undir með fjölskyldum þeirra.`` Nú munu vera hér á landi um 20 börn sem greinst hafa með alvarlega geðsjúkdóma en sjúkdómstilvik þar sem um er að ræða geðröskun eða miklar hegðunartruflanir eru mun fleiri en þessu nemur. Óþarft er að lýsa því hve mikil áhrif geðsjúkdómar hafa á börnin sjálf, foreldra þeirra, systkini og heimilisaðstæður allar. Langflest þessara barna búa á heimilum sínum og eru í umsjá foreldra sinna allan sólarhringinn þrátt fyrir alvarleg veikindi þar sem úrræði heilbrigðiskerfisins fyrir geðveik börn eru af mjög skornum skammti. Nýlega bundust foreldrar geðsjúkra barna samtökum sem hafa það m.a. að markmiði að vinna að bættri þjónustu við börnin og fjölskyldur þeirra og sóttu fulltrúar allra stjórnmálaflokka fund með þessum samtökum skömmu fyrir síðustu kosningar. Á þessum fundi kom m.a. fram að geðsjúk börn sem lögð eru inn til vistunar á geðdeildir fá aðeins að dvelja þar takmarkaðan tíma og eru send heim áður en meðferð er að fullu lokið þar sem innlagnartími er að hámarki sex vikur. Barna- og unglingageðdeild Landspítalans er eina stofnunin á heilbrigðissviði sem sinnir þessum sjúklingum. Á landinu öllu eru aðeins örfá langlegupláss til framhaldsmeðferðar fyrir börn með alvarlega geðsjúkdóma og eftir slíka vist býðst ekki annar stuðningur en göngudeildarþjónusta sem er einnig takmörkuð, ekki síst vegna álags. Staðreyndin er sú að á Íslandi eru engin langtímaúrræði til fyrir þessi börn. Flestir þessara ungu sjúklinga dveljast í heimahúsum á ábyrgð foreldra sinna þrátt fyrir að hafa verið greindir með mjög alvarlegar geðtruflanir eða geðsjúkdóma. Á herðum foreldra þeirra og forráðamanna hvílir ábyrgð á meðferð þeirra og þjálfun auk uppeldishlutverksins og umsjár heimilisins og annarra barna á heimilinu. Í mörgum tilvikum er um að ræða einstætt foreldri, oftast móður. Enn fremur eru oft fleiri börn á heimilinu sem verða að taka stöðugt tillit til erfiðra aðstæðna vegna sjúkleika systkina. Aðstoð við þessar fjölskyldur er af mjög skornum skammti og álag á þær er því mikið. Oftast verða þær að treysta á skyldmenni til þess að gæta sjúklingsins ef fjölskyldan á að fá hvíld og tækifæri til þess að sinna öðrum verkefnum eða hugðarefnum. Þar sem skyldmenni eða stórfjölskylda getur ekki komið til bjargar er enginn til staðar til að leysa viðkomandi foreldri af eða draga úr álaginu. Því miður hefur það sýnt sig að þrátt fyrir að það sé almennt viðhorf að öll börn skuli eiga kost á því að ganga í sinn heimaskóla og þrátt fyrir góðan vilja og metnað skólastjórnenda og kennara og almennan stuðning sveitarfélaga fer því fjarri að hægt sé að bjóða börnum sem þjást af alvarlegum geðsjúkdómum fullnægjandi námsaðstæður í almennum grunnskólum. Við þetta bætist að í samfélaginu gætir víða fordóma gagnvart geðrænum sjúkdómum sem eru ekki eins sýnilegir og líkamlegir sjúkdómar eða fötlun. Geðrænir sjúkdómar barna birtast oft í afbrigðilegu athæfi og alvarlegum hegðunartruflunum sem reyna mjög á nánasta umhverfi sjúklingsins og krefjast ómældrar þolinmæði þeirra sem sinna honum. Mikilvægt skref til að bæta aðstæður þessara barna og koma til móts við álag á fjölskyldur þeirra og heimili er að setja á stofn hvíldarheimili eða skammtímavistun þar sem sjúklingum væri tryggð sólarhringsumönnun um tíma svo að fjölskyldan gæti hvílst og sinnt öðrum verkefnum og hugðarefnum áhyggjulaus um stundarsakir. Úrræði af því tagi hefði þau áhrif að fjölskyldur sjúklinganna væru betur í stakk búnar til að takast á við það álag sem sjúkdómunum fylgir. Fjölskyldulífið gæti orðið eðlilegra og ánægjulegra þegar sjúklingurinn dvelst heima ef fjölskyldan á þess kost við og við að fá góða hvíld. Stórt framfaraskref var stigið þegar hvíldarheimilum var komið á fót fyrir andlega og líkamlega fötluð börn. Engin hvíldarheimili af því tagi eru til fyrir börn sem eiga við geðræna sjúkdóma að stríða en mikil þörf er á að komið sé til móts við fjölskyldur þeirra ekki síður en hinna. Þótt nauðsynlegt sé að taka mið af þeirri reynslu sem fengist hefur af rekstri hvíldarheimila fyrir fatlaða er einnig ástæða til að ítreka að mikilvægt er að hvíldarheimilum fyrir geðveik börn sé ekki ætlað að sinna öðrum sjúklingum. Þeir sem stríða við geðsjúkdóma eru afar viðkvæmir og hluti af vanda þeirra er sá að þeir trufla mjög nánasta umhverfi sitt og í sumum tilvikum þurfa þeir sérstaka gæslu þar sem þeir geta verið hættulegir sjálfum sér og öðrum. Með því að koma á fót hvíldarheimili eða skammtímavistun fyrir geðveik börn og börn með alvarlegar hegðunartruflanir væri stórt skref stigið í þá átt að gera þessum sjúklingum og fjölskyldum þeirra kleift að lifa eðlilegu fjölskyldulífi og búa betur að veiku barni sínu þann tíma sem heilsan leyfir að sjúklingurinn dveljist heima hjá sér. Ég legg til að þáltill. verði vísað til heilbrn. að lokinni umræðunni og ég vonast til þess að hún fái þar góða og skjóta umfjöllun en þess er að geta að nokkuð er um liðið frá því að tillagan kom fyrst fram. Hún hefur oft verið sett á dagskrá en síðan tekin út af dagskrá þegar liðið hefur verið á kvöld og hefur gengið svo í nokkra mánuði. En nokkrum sinnum hefur verið vikið að þessu máli sem er mjög brýnt að leysa.

Herra forseti. Hér er verið að hreyfa mjög þörfu máli og ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni og félögum hans í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að leggja fram þessa þáltill. Eins og margoft hefur komið fram, og jafnvel í þinginu í vetur, er ástand á þjónustu við þennan hóp sjúkra barna ekki sem skyldi. Sérstaklega er þörf á hvíldarheimili eða skammtímavistun fyrir þessi börn og það er vel við hæfi í framhaldi af þeirri umræðu sem var á undan um þjónustu við langveik börn að taka einmitt þetta mál til umræðu. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur farið mjög vel yfir málið en ég vil ítreka að fyrir þennan hóp barna og foreldra þeirra er engin langtímameðferð, engar hvíldarinnlagnir og engin sérstök neyðarmóttaka enn þá þó að það eigi að standa til bóta. Eins og bent hefur verið á er þetta ekki mjög stór hópur sem er mjög illa staddur. Það á því ekki að kosta samfélagið mjög mikið að ráða þarna bót á þjónustunni þó að mun fleiri þyrftu að fá skammtímavistun. Veikindi þessara barna eru þannig að ekki er hægt að senda þau í pössun hjá ættingjum eða hjá ömmu og afa eins og önnur börn. Þetta eru börn sem mörg hver þurfa manninn með sér og þurfa sérstaka hvíldarvist eða hvíldarinnlagnir. Eins og komið hefur fram í umræðunni er þetta mjög mikið álag á fjölskyldur þessara barna, á foreldra og systkini að búa við það að börnin séu alltaf heima eins og þau eru því að öll þjónusta og umönnun er í rauninni á ábyrgð foreldranna þó að þau séu mjög mikið veik. Hvíldarinnlagnir og skammtímavistun þykir sjálfsögð fyrir fötluð börn og hún þykir líka sjálfsögð fyrir aldraða því að það er álag á fjölskyldur að annast bæði fatlaða og aldraða. En það er ekki síður álag að annast alvarlega geðsjúkt barn. Það er jafnvel erfiðara og þess vegna er mjög brýnt mál að komið verði komið á hvíldarheimili eða skammtímavistun fyrir þessi börn. Á þeim fundum sem við þingmenn höfum átt með þessum samtökum og foreldrum þessara barna hefur komið mjög skýrt fram hvað það er geysilegt álag að vera með svona veikt barn. Foreldrar hafa jafnvel hrökklast úr vinnu vegna þess að þeir geta ekki sinnt vinnu með þessum börnum. Einnig hafa hjónabönd brostið undan álaginu þannig að mjög oft eru einstæðir foreldrar að sinna þessum börnum og þá jafnvel með fleiri börn. Ég minni á að enn þá er mjög mikill mismunur á þjónustu við fatlaða og síðan þann hóp alvarlega veikra barna sem eru geðsjúk börn. Fyrr í vetur lagði ég fram nokkrar fyrirspurnir til hæstv. heilbrrh. um málefni og þjónustu við þennan hóp barna. Í svörum hæstv. ráðherra kom fram að ekki stæði sérstaklega til að bæta úr ástandinu hvað varðar hvíldarinnlagnirnar eða skammtímavistun og ekki heldur varðandi langtímameðferð. Mér finnst eiginlega afleitt að ekki eru á döfinni neinar úrbætur fyrir þennan hóp. Því vonast ég til að þegar þetta mál kemur til umfjöllunar í heilbr.- og trn., sem verður vonandi á næstu dögum, þá verði hugað sérstaklega að þessum hópi og það verði krafa frá nefndinni þar sem er fólk sem þekkir mjög vel til í heilbrigðismálum að þar verði farið fram á að gerðar verði úrbætur í málefnum foreldra þessara barna og fjölskyldna þeirra og sömuleiðis fyrir þessi börn. Þetta fólk fer aldrei neitt um helgar með öðrum börnum sínum. Það getur ekkert gert. Það er algerlega bundið yfir þessum alvarlega veiku börnum. Það er líka oft mjög illa statt fjárhagslega því að þau börn sem eru mikið veik eiga til að eyðileggja og skemma í kringum sig og þetta eru mikil útgjöld fyrir foreldrana. Ég minnist þess að móðir sagði við mig: Ég hef ekki efni á að klæða barnið mitt því að hann eyðileggur alltaf fötin sín því að hann er það mikið veikur. Þetta er mikið álag, mikill kostnaður og það er enginn sérstakur stuðningur við þessa foreldra. Einhverjir þeirra fá umönnunarbætur frá Tryggingastofnun en það eru ekki það háar fjárhæðir að þær komi að miklu gagni miðað við þau fjárútlát og þau vandræði sem skapast af þessum börnum. Ég er alveg sannfærð um að ef komið verður á svona skammtímavistun eða hvíldarinnlögnum fyrir þessi börn muni það þýða sparnað þegar upp er staðið fyrir samfélagið því að það er dýrt þegar fjölskyldur brotna niður og foreldrar skilja. Það er dýrt að börn eru afskipt í fjölskyldum. Börn sem eru afskipt í fjölskyldum leiðast því miður frekar út í erfiðleika og vandræði í lífinu. Þó að það sé ekkert algilt þá vitum við að svo er og fólk sem hefur staðið frammi fyrir þessu hefur verulegar áhyggjur af öðrum börnum í fjölskyldunni þegar ekki er hægt að sinna þeim vegna sjúka barnsins því að öll athyglin og öll orkan fer í að hugsa um alvarlega veika barnið á heimilinu. Það er líka vandamál eins og kom fram í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar þegar hann mælti fyrir þessari þáltill. að fordómar eru því miður til staðar gagnvart geðsjúkdómum og það er erfitt að vera með þessi börn. Þau sýna af sér afbrigðilega hegðun og þau reyna mjög á þolinmæði þeirra sem eru í kringum þau hvort sem það eru ættingjar eða aðrir þar sem foreldrar eru með þessi börn. Öll greinargerðin sem fylgir með þessu þingmáli skýtur mjög styrkum stoðum undir það hversu mikilvægt er að slíkri þjónustu verði komið á við þessi börn því að þau þurfa mikla gæslu, þau geta verið sjálfum sér skaðleg, þau eru jafnvel umhverfi sínu skaðleg, þau hafa verið foreldrum sínum skaðleg. Því er geysilega brýnt mál að ráðin verði bót á þjónustu við geðsjúk börn og foreldra þeirra og því vonast ég til að þetta þingmál fái jákvæða umfjöllun í heilbr.- og trn. þegar það kemur þar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Til umræðu er þáltill. um hvíldarheimili eða skammtímavistun fyrir geðsjúk börn með alvarlegar hegðunartruflanir og hún er flutt af þremur þingmönnum vinstri grænna, hv. þm. Ögmundi Jónassyni, Kolbrúnu Halldórsdóttur og Þuríði Backman. Í grg. með þáltill. segir, með leyfi forseta: ,,Nú munu vera hér á landi um 20 börn sem greinst hafa með alvarlega geðsjúkdóma en sjúkdómstilvik þar sem um er að ræða geðröskun eða miklar hegðunartruflanir eru mun fleiri.`` Flm. leggja til að sett verði á laggirnar hvíldarheimili eða skammtímavistun fyrir þennan skilgreinda hóp barna með alvarlegar hegðunartruflanir til að létta á fjölskyldum þessara barna. En í grg. kemur fram að langflest þeirra búa á heimilum sínum og eru í umsjá foreldra sinna allan sólarhringinn þrátt fyrir alvarleg veikindi og ástæða þess sé, með beinni tilvintun í grg., með leyfi forseta að: ,,úrræði heilbrigðiskerfisins fyrir geðveik börn eru af mjög skornum skammti.`` Nú er það svo að ég er ekki í nokkrum vafa um að flm. hafa greint réttilega þörf fjölskyldna alvarlega geðsjúkra barna fyrir að fá tímabundna hvíld vegna umönnunar barna sinna. Álag á foreldra við umönnun barns sem hefur við alvarlegan sjúkdóm eða fötlun að stríða er stöðugt, það er óumflýjanlegt og oft yfirþyrmandi og þurfa foreldrar og fjölskyldur fatlaðra og langveikra barna, hvort sem veikindin eru af líkamlegum eða andlegum toga, á miklum stuðningi að halda til að ráða við þetta stóra verkefni. Í grg. með till. til þál. segir að úrræði heilbrigðiskerfisins fyrir geðsjúk börn séu af mjög skornum skammti. Áður en lengra er haldið langar mig að fjalla í nokkrum orðum um þessa tilvitnuðu fullyrðingu flm. Nýlega fóru fram umræður í þinginu um málefni geðsjúkra barna í tilefni af fsp. hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur til hæstv. heilbrrh. um þetta efni. Mig langar til þess að rifja upp nokkur svör hæstv. heilbrrh. við þessum fsp. þingmannsins. Þar kom m.a. fram að mikil vinna og fjármagn hefur á undanförnum mánuðum og árum farið í að styrkja geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn. Ég ætla að nefna nokkur atriði úr svörum ráðherra. Starfsemi barna- og unglingageðdeildar Landspítalans, BUGL, hefur verið efld verulega og á síðustu tveimur árum einum saman hefur stöðugildum á deildinni fjölgað um 21. Nú eru stöðugildi á BUGL um 70 talsins sem sinna á hverjum tíma tólf börnum sem eru inniliggjandi auk tveggja í dagvistun, fyrir utan þjónustu við tugi barna og fjölskyldur þeirra á göngudeild geðdeildarinnar. Göngu- og dagdeildarþjónusta við geðsjúk börn hefur verið efld verulega og er það í samræmi við almenna þróun í geðheilbrigðisþjónustu og breyttar áherslur að gefa kost á auknum úrræðum við fleiri skjólstæðinga og fjölskyldur þeirra með meðferð án innlagnar á stofnun. Á síðustu árum hefur verið lögð áhersla á aukna samvinnu aðila í heilbrigðis- og félagsmálakerfinu sem koma að málefnum geðsjúkra barna með stofnun samstarfsráðs ráðuneytanna og aðila sem veita þessum börnum þjónustu í þessum kerfum. Með opnun unglingageðdeildar á Vogi um síðustu áramót hefur verið komið til móts við þarfir ungmenna sem eru í vímuefnavanda. Síðan vil ég líka nefna að sett hefur verið sérstök fjárveiting í að setja á laggirnar bráðamóttöku fyrir börn og unglinga með geðraskanir. Í undirbúningi er opnun deildar fyrir langtímameðferð fyrir unglinga á vegum BUGL. Í svörum hæstv. ráðherra kom einnig fram að nefnd á vegum fjögurra ráðuneyta hafi verið að störfum til að vinna að heildstæðri og samræmdri stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum langveikra barna og unglinga. Niðurstaða þessarar vinnu liggur nú fyrir og var stefna ríkisstjórnarinnar í málefnum langveikra barna, þar með geðsjúkra barna, kynnt 13. mars sl. Ég tel að enginn velkist í vafa um vilja hæstv. heilbrrh. og ríkisstjórnarinnar að styðja sem best við þjónustu við geðsjúk börn, það hefur ráðherra og ríkisstjórnin margoft sýnt í verki. Í stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum langveikra barna sem var kynnt nýlega og ég nefndi hér á undan er staðfest að í undirbúningi er opnun deildar fyrir langtímameðferð unglinga á vegum BUGL svo og að geðheilbrigðisþjónustan að Stuðlum verði aukin með þjónustusamningi við barna- og unglingageðdeild Landsspítalans. Stefna ríkisstjórnarinnar í málefnum langveikra barna byggir á þekkingu færustu sérfræðinga á þessu sviði þar sem ráðgjafar nefndarinnar voru bæði sérfræðilegir fagaðilar og samtök foreldra langveikra barna, þ.e. Umhyggja, en foreldrar eru að sönnu sérfræðingar í veikindum barna sinna. Með þeim úrræðum sem kynnt voru í málefnum geðsjúkra barna er komið verulega til móts við þá þörf sem er fyrir hendi um hvíldarinnlangnir fyrir þessi veiku börn þó stofnun sérstaks hvíldarheimilis sé ekki sérstaklega nefnt í þessu sambandi. Hvíldarinnlagnir, þar sem lögð er áhersla á endurhæfingu og hæfingu þessara barna, er sjálfsagður þáttur í þeirri þjónustu sem þarf að veita á deildum fyrir langveik geðsjúk börn og unglinga á sama hátt og hvíldarinnlögn fyrir aldraða er sjálfsagður þáttur í þjónustu við aldraða. Í lögum um málefni fatlaðra er kveðið á um stuðning við fatlaða, hvort heldur sem fötlunin er af andlegum eða líkamlegum toga. Geðfatlaðir falla undir þessi lög en hins vegar er mér ekki alveg ljóst hvað greinir á milli í skilgreiningu á geðfötluðum annars vegar og geðsjúkum hins vegar sem er lögð til grundvallar ákvörðun um mismunandi rétt og þjónustu til þessara hópa. Það eru aðrir sem eru fróðari mér í þeim efnum. Í IV. kafla núgildandi laga, sem kveður á um stoðþjónustu, segir að stoðþjónusta skuli m.a. miðuð við þarfir fatlaðra barna fyrir umönnun og þjálfun ásamt nauðsynlegri aðstoð við fjölskyldur þeirra svo að þær geti búið börnunum örugg og þroskavænleg uppeldisskilyrði, eins og segir í 4. tölul. 4. gr. laganna, með leyfi forseta. Í IX. kafla laganna er sérstaklega kveðið á um málefni fatlaðra og fjölskyldna þeirra. Þar segir m.a. að fjölskyldur fatlaðra barna skuli eiga kost á þjónustu stuðningsfjölskyldna eftir því sem þörf krefur. Einnig segir að foreldrar skuli eiga kosta á skammtímavistun fyrir fötluð börn sín þegar þörf krefur en skammtímavistun er ætluð fötluðum einstaklingum til tímabundinnar dvalar til hvíldar eða vegna erfiðra heimilisaðstæðna. Þá er kveðið á um það í 23. gr. laganna að fötluðum börnum skuli gefast kostur á sumardvöl þegar þörf er á. Í nýju frv. um félagsþjónustu sveitarfélaga, sem hæstv. félmrh. mælti fyrir fyrir nokkru, er steypt saman tveimur mikilvægum lögum, lögum um málefni fatlaðra og lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þar er tekinn af allur vafi um rétt langveikra barna, þar með talið geðsjúkra barna, og þeim tryggður sami réttur og fötluðum til sértækrar þjónsutu eins og til skammtímavistunar, stuðningsfjölskyldu og þjónustu í skólaleyfum. Í grg. með þáltill., sem er til umfjöllunar, eru færð fyrir því rök að þau börn sem tillagan fjallar um þarfnist sérstakrar þjónustu vegna alvarleika sjúkdóms síns. Ég tek undir þau sjónarmiði og til að koma til móts við þennan rétt þeirra, sem allur vafi er tekinn af með nýju frv. um félagsþjónustu sveitarfélaga að er þeirra, þarfnast sennilega sérstakra ráðstafana og úrræða og reynir þá sérstaklega á samvinnu heilbrigðiskerfisins og félagsmálakerfisins. Fjölskyldur barna og unglinga með alvarlegan geðsjúkdóm þurfa ekki síður en fjölskyldur annarra langveikra barna hvíld og stuðning til þess að geta ráðið við þær aðstæður sem skapast við svo alvarleg veikindi í fjölskyldunni. 
             Í seinni ræðu minni mun ég koma inn á aðra þætti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir innlegg hennar í umræðuna. Mig langar til að spyrja hana hvort hún sé sammála og muni styðja þessa þáltill. sem fjallar um mjög afmarkað efni, um að komið verði á fót hvíldarheimili eða skammtímavistun fyrir geðsjúk börn og börn með alvarlegar hegðunartruflanir. Hún sagði í ræðu sinni að hún teldi að þörfin væri rétt greind af hálfu flm. þáltill. Nú spyr ég: Styður hv. þm. þáltill. og að markmið hennar nái fram að ganga?

Hæstv. forseti. Í ræðu minni áðan sagði ég að þessi þörf væri rétt greind. Jafnframt sagði ég að með ráðstöfunum sem hafa verið að koma fram, í rauninni síðan hv. þm. lagði fram þáltill. sína, hafa komið fram tilkynningar, frumvörp, greinargerðir sem benda til þess að verið sé að koma til móts við þessa þörf um hvíldarheimili og skammtímavistun. Ég get þá svarað því þannig og vísað í ummæli hv. þm. Sigríðar Jóhannesdóttur í umræðunni um daginn varðandi þunganir unglingsstúlkna í fyrirspurnatíma þá. Þá sagði hún það réttilega að ráðherra hefði verið á undan að svara þeirri þörf sem var greind áður en hún kom til umræðu í þinginu.

Herra forseti. Þrátt fyrir ýmis fögur orð og fyrirheit er staðreyndin sú að barnadeildarhluta barna- og unglingageðdeildarinnar er lokað um helgar. Umkvörtunarefni aðstandenda þessara veiku barna, sem margir hverjir eru einir á báti, einstæðir foreldrar, var að þeir réðu ekki við þá stöðu mála. Þetta er staðreynd. Enda þótt aukið fjármagn kunni að hafa verið sett inn í þessa starfsemi þá er þetta staðreynd. Það þarf að koma til móts við þetta fólk og hér er sett fram ákveðin, afmörkuð lausn á þessu afmarkaða máli og spurt er hvort hv. þm. styðji hana.

Hæstv. forseti. Áður hefur komið fram í svörum ráðherra að lokanir um helgar eiga ekki við um báðar deildirnar. Annaðhvort er það unglingadeildin eða barnadeildin sem er lokuð og eftir því sem ég hef skilið er það á víxl. Það er því möguleiki að koma til móts við þessar þarfir. En ég sagði einnig að í stefnu ríkisstjórnarinnar um hvernig á að koma til móts við þjónustu við langveik börn er verið að kynna að verið sé að setja á stofn nýja deild fyrir langveika unglinga sem ég tel að komi til móts við þetta. Ég endurtek að skammtímavistun er nauðsynlegur og eðlilegur þáttur í starfsemi unglingageðdeildar og barnageðdeildar á sama hátt og það er eðlilegur þáttur í starfsemi öldrunardeilda og í ýmsum öðrum þáttum heilbrigðisþjónustunnar.

Herra forseti. Ég vil minna hv. þm. Ástu Möller á að barna- og unglingadeild, BUGL, er lokuð um helgar. Börnin eru send heim um helgar, það er staðreynd. Það er verið að vinna heilmikið í nefndum, sagði hv. þm. Auðvitað er verið að tala um hlutina. Ríkisstjórnin vill bæta ástandið. En það eru engar hvíldarinnlagnir, það er ekki langtímameðferð og enn er ekki komin sérstök neyðarmóttaka þó áformað sé að koma henni á. Þó að það sé til skiptis opið á barnadeildinni og unglingageðdeildinni um helgar er engu að síður verið að senda börnin heim þessar sex vikur sem þau eru þarna inni því að þau fá ekki nema skammtímameðferð inni á barna- og unglingageðdeild. Hvað tekur þá við? Þá koma börnin aftur til foreldranna, oft jafnmikið veik og áður. Það eru engin langtímaúrræði fyrir þessi börn. Í svörum frá hæstv. ráðherra, þegar ég var með fsp. fyrr í vetur, kom fram að þjónusta á barna- og unglingageðdeildinni hefði verið aukin. Það er vegna þess að börnum fjölgar og því miður þá fjölgar líka geðsjúkum börnum því það er yfirleitt ákveðið hlutfall af börnum sem eru því miður haldin geðrænum sjúkdómum. Í áformum ríkisstjórnarinnar er talað mjög fagurlega um að það eigi að veita þessum börnum sumardvöl og þjónustu o.s.frv. Mikið vantar upp á að þessi börn hafi sambærilegan rétt og fötluð börn, það er bara staðreynd málsins. Alltaf er hægt að vera með fögur orð, en staðreyndirnar tala sínu máli. Þess vegna spyr ég hv. þm. hvort hann ætli að styðja þetta mál í heilbr.- og trn. Þetta er eitt brýnasta málið um þessar mundir því ástandið er afleitt og það hefði þingmaðurinn vitað hefði hann komið á fund foreldra þessara barna.

Virðulegi forseti. Í nýju frv. sem er nú fyrir þinginu um félagsþjónustu sveitarfélaga eru sameinaðir tveir lagabálkar, annars vegar um þjónustu sveitarfélaga og hins vegar um málefni fatlaðra. Öllum ætti að vera ljóst að réttur fatlaðra og langveikra barna ætti að vera hinn sami. Í þessu frv. um félagsþjónustu sveitarfélaga er tekinn af allur vafi um hver réttur langveikra barna er og hann er jafnaður út. Þannig að réttur langveikra barna til skammtímavistunar, til stuðningsfjölskyldu og þjónustu í skólaleyfum er hinn sami milli fatlaðra og langveikra barna. Þannig er tekið á þessu máli. Ég sagði áðan að þessi þörf hefði verið réttilega greind og á þessum málum er tekið. Þegar ég skoðaði þessa þáltill. þá fór ég yfir skýrslur ýmissa nefnda sem fjallað hafa um stöðu langveikra barna. Í engri þessara skýrsla er greind þörf fyrir sérstakt hvíldarheimili en hins vegar kemur fram að þörf sé fyrir skammtímavistun. Ég tek undir að það þarf að koma til móts við það. Það þarf að koma þessum krökkum í skammtímavistun og það á að leysa á þeim deildum sem nú þegar eru til staðar. Fjármagn til slíkrar þjónustu hefur aukist gríðarlega á undanförnum mánuðum. Stundum helst það ekki alveg í hendur, að geta ráðið starfsfólk og hið aukna fjármagn. Við verðum að sýna ákveðna þolinmæði meðan verið er að brúa þetta bil. Það er því enginn vafi á að hér er tekið á þessum málum af myndugleik.

Herra forseti. Hv. þm. talaði um frv. félagsþjónustu sveitarfélaga sem hér liggur fyrir þinginu sem tryggja á sambærilegan rétt fyrir fötluð og sjúk börn. Allir geta verið sammála því. En það er einmitt það sem við höfum gagnrýnt hérna. Þessi börn hafa ekki sama rétt. Þegar rétturinn er kominn þá verða auðvitað úrræðin að vera til staðar. Úrræðin eru ekki til staðar. Ástandið í þjónustu við fötluð börn er meira að segja þannig enn þá í góðærinu að það vantar úrræði. Þau bíða á löngum biðlistum og það vantar víða úrræði fyrir fötluð börn. En það eru engin úrræði fyrir þessi börn. Það er ágætt að vera með fögur orð. Orð eru til alls fyrst og lagasetning um að þessi börn eigi að hafa sama rétt er auðvitað fyrsta skrefið. En það er bara ekki nóg. Þetta fólk getur ekki beðið endalaust eftir því að fá þjónustu. Það að heilbrigðis- og félagskerfið eigi að vinna saman að því að veita þessa þjónustu vekur ákveðinn ugg í brjósti manns. Maður sér hvernig hlutirnir hafa gengið þar sem þessi kerfi hafa átt að vinna saman. Ég minni bara á íbúana fyrrverandi, íbúa Kópavogshælis, sem enn eru á Ríkisspítölunum, eru enn með heimili sitt inni á sjúkrastofnun, hátæknistofnun. Það fatlaða fólk ætti að eiga rétt á örorkubótum, ætti að eiga rétt á ferðaþjónustu fatlaðra og félagsþjónustu sveitarfélaga en fær enga af þessari þjónustu af því þeir eru enn þá inni á sjúkrastofnun. Þessi kerfi virka ekki saman. Það eru allir að ýta hlutunum frá sér. Þess vegna hefur maður áhyggjur af því þegar vísað er til samvinnu þar sem sporin hræða. Reynslan af því hvernig þessi kerfi hafa unnið saman er því miður þannig að maður hefur áhyggjur af slíkum áætlunum.

Virðulegi forseti. Það sem ég vildi koma að við þessa umræðu er að skammtímavistun er ekki geymslustaður. Hvíldarheimili á heldur ekki að vera geymslustaður. Með því að taka þetta inn á deildir þar sem fram fer virk hæfing og endurhæfing er tveimur markmiðum náð. Annars vegar fæst hvíld fyrir fjölskyldu og hins vegar hæfing og endurhæfing fyrir þessa krakka. Það skiptir verulegu máli að börnin séu undir handleiðslu fagfólks til að auka öryggi þeirra og hæfni til að takast á við lífið. Um leið gefst tækifæri til að taka fjölskylduna inn í og aðlaga betur þessum félagslegu aðstæðum og styðja frekar. Það sem ég mundi vilja sjá í framhaldi af þessu --- ég hef talað mikið fyrir því þar sem ég hef áður starfað á öðrum vettvangi --- er að styrkja heimahjúkrun við geðsjúk börn. Þar á ég við sérhæfða heimahjúkrun sem einnig væri hægt að kalla sjúkrahússtengda heimahjúkrun við geðsjúk börn. Þar er aukið við úrræði til að styðja þá krakka sem geta verið heima. Við vitum mjög vel að þegar foreldrar hafa beintengingu inn á sjúkrastofanir eins og sjúkrahússtengd heimahjúkrun veitir verða óþolandi aðstæður þeirra þolanlegri.

Herra forseti. Ég er einn af þremur flutningsmönnum þessa þingmáls og vil koma að nokkrum þáttum. Hér er lagt til að það verði komið upp hvíldarheimili eða skammtímavistun fyrir geðsjúk börn og börn með alvarlegar hegðunartruflanir. Það hefur komið fram að barna- og unglingageðdeild Landspítalans er eina stofnunin á heilbrigðissviði sem sinnir þessum sjúklingum og það eru eingöngu fimm langlegupláss til framhaldsmeðferðar fyrir börn með alvarlega geðsjúkdóma á landinu öllu þar fyrir utan. Einnig hefur komið fram að nokkuð er um liðið frá því þessi þáltill. kom fram á þinginu. Í vetur hefur sem betur fer verið unnið að undirbúningi þess að sinna betur langveikum börnum og þar með geðsjúkum börnum. En þó sú ágæta vinna sé í gangi þá er það staðreynd sem blasir sérstaklega við foreldrum þessara barna að hvíldarúrlausnir vantar. Því vil ég biðja alla þá sem vinna að málefnum langveikra barna að hafa þessa úrlausn inni í þeirri mynd. Hvíldarheimili væri gott úrræði fyrir þessi börn sem í dag eru ekki nema 20, sem er kannski 20 börnum of mörg ef við lítum þannig á það. Því miður má gera ráð fyrir að þeim fjölgi frekar á komandi árum. Við erum hér að tala um hvíldarheimili sem tengt væri þeirri sérfræðiþjónustu sem fyrir er og þar færi fram endurhæfing samhliða. En það er líka hægt að vísa til sveitarfélaganna og vætnanlegra laga um félagsþjónustu sveitarfélaga þar sem málefnum fatlaðra verður komið fyrir. Geðsjúkir mundu þá eiga sama rétt og fatlaðir einstaklingar í þjóðfélaginu í dag. Fatlaðir einstakingar eiga rétt á hvíldarheimili og stuðningsfjölskyldum en geðsjúkir falla þar fyrir utan. Nú á að breyta þessu þannig að rétturinn verði sá sami þegar lögin um félagslega þjónustu taka gildi. Þá verður þessi þjónusta komin yfir á sveitarfélögin og þá þarf að gera þeim kleift að sinna þessum einstaklingum eins og fötluðum. Þá erum við ekki að tala um sérhæfða stofnun eða hvíldarheimili í hverju sveitarfélagi heldur annars konar þjónustu, t.d. stuðningsfjölskyldur fyrir þessi börn eða annars konar þjónustu. Þar má nefna aukna þjónustu heilbrigðisstofnana í samvinnu við svæðisskrifstofu fatlaðra. Því miður eru ekki alls staðar sérhæfðar sjúkrastofnanir, en góðar heilsugæslustöðvar eru út um allt land. Vissulega má vera meiri samvinna á milli félagsþjónustunnar og heilsugæslunnar eins og ég hef áður nefnt. En þarna þarf samvinnu á milli. Ýmsum svona málum væri hægt að fara að vinna að þó frv. um það hafi ekki verið lögfest. Það þarf að undirbúa þennan farveg. Það er varla hægt að lýsa því fyrir þeim sem ekki hafa kynnst því hvernig aðstæður foreldra geðsjúkra barna eru. Þó maður heyri þær lýsingar þá kemst það ekki í hálfkvisti við að kynnast því í raun. Þessir foreldrar eru því miður oft einstæðar mæður þar sem álagið er það mikið að fjölskyldur sundrast. Foreldrar ná ekki að stunda vinnu með eðlilegum hætti. Það er ekki hægt að fara frá veiku barni. Þetta skapar félagslega einangrun sem verður oft algjör. Það er ekki hægt að fá nema kannski nánustu aðstandendur til að gæta barnsins ef foreldri vill fara eitthvað frá. Álagið er því einna mest á systkinum ef til staðar eru og því miður þá verður það oft til þess að þau bera þess ekki bætur. Rétt er að hafa í huga að fordómar eru til staðar gagnvart geðsjúkdómum. Menn fyllast í minnsta lagi forvitni þegar fólk, ég tala nú ekki um börn, með einkennilega hegðun er á almannafæri. Það er erfitt fyrir þau og aðstandendur þeirra að bregða sér af bæ og vera úti meðal almennings ef hegðun barnsins vekur mikla athygli. Það ýtir líka undir það að erfitt er að koma sér út á meðal manna og hafa barnið með sér. Ef réttur geðsjúkra barna verður sá sami og langveikra barna og þjónustan fer yfir til félagsþjónustu sveitarfélaganna þá er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir afleiðingum þess. Þó hugmyndafræðin sé til staðar, aðferðirnar til að leysa verkefnið þá er, eins og fram kom í máli hv. þm. Ástu Möller ef ég skildi hana rétt, ekki þar með sagt að hægt sé að fá það starfsfólk sem þarf að vera til staðar. Þannig þarf líka að huga að því að þessum börnum er ekki komið fyrir bara í pössun, ekki komið fyrir á hvíldarheimili nema þar sé fólk með ákveðna þekkingu og reynslu til þess að sinna þörfum geðsjúkra barna. Það er mjög mikilvægt að koma hvíldarþjónustunni heim í læknishéruðin, að það verði ekki eingöngu ein stofnun hér á höfuðborgarsvæðinu. Þó við séum að tala um að koma upp skammtímavistun, hjúkrunarheimili eða hvíldarheimili eins og hér er gert ráð fyrir, sem einnig sinnti endurhæfingu þá er mjög mikilvægt að koma hvíldarþjónustunni heim í læknishéruðin þannig að ekki þurfi að senda börnin langar leiðir.

Virðulegi forseti. Mig langar í lokin að árétta ýmsa þætti sem ég sagði áðan og vísa til þess að þegar ég var að skoða þessa þáltill. ræddi ég við fagfólk sem hefur mikla reynslu á sviði geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga. Í þeim samtölum kom fram að leggja þarf aukna áherslu á þjónustu við unglinga með því að styrkja sérhæfða hæfingardeild fyrir unglinga þar sem lögð er áhersla á langtímaúrræði og uppbyggingu á félagslegum þáttum gagnvart foreldrum og stuðningur við þá aukinn. Þetta er í samræmi við svar hæstv. heilbrrh. nýverið hér í þinginu og stefnumótun ríkisstjórnarinnar í málefnum geðsjúkra barna þar sem kemur fram að í undirbúningi er opnun deildar fyrir langtímameðferð unglinga sem eiga við geðsjúkdóma að stríða. Ég tek undir með því fagfólki sem ég ráðfærði mig við og legg áherslu á að úrræði fyrir börn og unglinga sem eiga við veruleg geðræn vandamál að stríða verði styrkt enn frekar með langtímaúrræðum þar sem m.a. verði gert ráð fyrir skammtímavistun þeirra, m.a. með hliðsjón af þörfum fjölskyldunnar fyrir hvíld um leið og unnið er að frekari hæfingu þessara einstaklinga til langframa. Hins vegar er það ekkert launungarmál, eins og komið hefur fram í máli ýmissa ræðumanna hér í dag, að ákveðin hætta er á árekstrum um ábyrgð á þjónustu við geðsjúk börn milli félagslega kerfisins annars vegar og heilbrigðiskerfisins hins vegar varðandi hvíldarinnlagnir eða skammtímavistun, því að þótt verið sé að mæta sömu þörf eru hvíldarinnlagnir úrræði heilbrigðiskerfisins en skammtímavistun er úrræði félagslega kerfisins. Þarna reynir á samvinnu þessara tveggja kerfa samfélagsins og sérstaklega reynir á nýstofnað samstarfsráð félmrn. og heilbr.- og trmrn. um meðferð barna og unglinga með vímuefnavanda og hegðunar- og geðraskanir, sem hefur það hlutverk að vinna að samhæfingu þjónustu við þennan hóp barna og unglinga. Í samstarfsráðinu eiga sæti fulltrúar ráðuneytanna tveggja, Barnaverndarstofu, BUGL, Stuðla og SÁÁ. Í þessu sambandi vil ég benda á að í ítarlegri skýrslu starfshóps sem hæstv. heilbrrh., Ingibjörg Pálmadóttir, skipaði um stefnumótun í málefnum geðsjúkra og skilaði tillögum sínum í október 1998 er gerð ítarleg grein fyrir stöðu málefna geðsjúkra barna og settar fram ítarlegar tillögur til úrbóta í málaflokknum. Þar er ekki sérstaklega nefnd þörf fyrir hvíldarheimili sem sérstaklega tæki börn með alvarlega geðsjúkdóma til skammtímavistunar. Í skýrslunni er hins vegar lögð rík áhersla á að styrkja þau úrræði sem þegar eru til staðar fyrir þessi börn. Þar er m.a. hægt að taka við börnum til skammtímavistunar, m.a. með það að markmiði að hvíla fjölskyldur um leið og barnið nýtur þjónustu til frekari hæfingar. Þó að ég útiloki alls ekki að einhverjar fjölskyldur mundu geta nýtt sér sérstakt hvíldarheimili þá tel ég réttara að styrkja þau úrræði sem þegar eru til staðar og koma þar til móts við þessar þarfir.

Herra forseti. Vissulega mundu fjölskyldur geta notfært sér slík úrræði. Þær kalla eftir slíkum úrræðum því ástandið er að sliga þessar fjölskyldur. Ég vildi að hv. þm. hefði verið viðstaddur þegar við ræddum við foreldra þessara barna. Þeir eru að sligast undan álaginu og þurfa að fá skammtímavistun, hvíldarvistun fyrir þessi börn og þar er ekki verið að tala um geymslustaði. Auðvitað er verið að tala um að sinna þessum börnum vegna þess að það er ekki hægt að setja þau í pössun hjá ömmu og afa eða frændum og frænkum, það er ekki hægt. Þess vegna verður að koma slíkum úrræðum á ef við ætlumst til að það fólk sem er með þessi börn hugsi um börnin sín áfram eins og gert er í dag. Það er eina leiðin til að þeir fái einhverja hvíld og geti sinnt öðrum börnum í fjölskyldunni og þeir geti lifað eðlilegu fjölskyldulífi þó ekki væri nema kannski tvo, þrjá daga í mánuði, því það getur þetta fólk ekki eins og ástandið er í dag. Ég get ekki annað en brugðist við þegar ég heyri hv. þm. tala um að e.t.v. gætu einhverjar fjölskyldur nýtt sér úrræði sem þessi ef þau væri til staðar. Þetta er mjög brýnt mál og mikil þörf á slíkum úrræðum, því að það er ákall frá foreldrum þessara barna um að fá úrræði sem þessi.

Virðulegi forseti. Annaðhvort tala ég ekki nógu skýrt eða hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir hlustar ekki á það sem ég er að segja, því að skammtímavistun er það sem spurningin snýst um. Hún snýst um að koma til móts við þessa þörf. Það sem ég er að segja er að komið verður til móts við þá þörf með þeim úrræðum sem ég hef verið að lýsa. En ég segi hins vegar að með því að koma til móts við þessa þörf þar sem þjónustan er veitt núna í dag, þá verður ekki þörf á að setja upp sérstakt hvíldarheimili. Þar liggur blæbrigðamunurinn á því sem ég er að segja og sem hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir er að segja. Það sem skiptir máli er að koma til móts við þessa þörf, ekki að stofnað verði sérstakt hvíldarheimili þar um, heldur að foreldrar umræddra barna hafi aðgang að deild sem lítur svo á að það sé sjálfsagður hluti af þjónustunni.

Herra forseti. Ég vitnaði bara orðrétt í orð hv. þm. í lok máls hennar þegar ég tók til máls áðan. Það snýst ekki um að það þurfi að vera sérstakt hvíldarheimili heldur að þjónustan sé til staðar. Það hefur enginn verið að tala um það, a.m.k. hef ég ekki skilið umræðuna í dag þannig að það verði að vera sérstök stofnun heldur að þjónustan sé til staðar en það er hún ekki í dag. Það er engin slík þjónusta fyrir þennan hóp í dag. Við getum verið með góð áform og ég vona að áformin séu til staðar, sem mér heyrist á hv. þm., en það þarf að koma þessari þjónustu á, það er aðalatriðið, og það fyrr en síðar. Við erum búin að tala um það á annað ár að slík þörf sé til staðar, en það hefur ekkert gerst.

Hæstv. forseti. Ég held að við séum þá að ná saman. Það sem ég sagði áðan var að þó að ég útiloki alls ekki að einhverjar fjölskyldur mundu geta nýtt sér sérstakt hvíldarheimili, þá tel ég réttara að styrkja þau úrræði sem þegar eru til staðar og koma þar með til móts við þarfirnar. Ég hef lýst í ræðu minni þeim áformum og ákvörðunum sem hafa verið teknar í þessu máli og ég hef miklar væntingar um að í þeim tilvikum sem ekki hefur verið hægt að koma til móts við þarfirnar verði það gert.

Herra forseti. Ég kem hingað upp fyrst og fremst til að þakka fyrir umræðuna sem hefur verið mjög jákvæð að mínum dómi. Allir þeir sem hafa tekið til máls eru því sammála að koma þurfi til móts við þörf geðsjúkra barna og aðstandenda þeirra. Þeirri þörf er ekki svarað í dag. Þó að það sé alveg rétt hjá hv. þm. Ástu Möller að eðlilegt sé að leita til sérfræðinga, hjúkrunarfólks og lækna um ráðgjöf þá þarf einnig að leita til annarra sérfræðinga sem eru foreldrarnir sjálfir. Og það er í þeirra rann sem þessi tillaga er sótt um að komið verði á fót sérstöku hvíldarheimili eða skammtímavistun fyrir geðsjúk börn og börn með alvarlegar hegðunartruflanir. Hvar sú stofnun er eða hvar þetta gerist getum við rætt. Við skulum passa okkur á því að drukkna ekki í skilgreiningum. Það er líka rétt sem fram kom hjá hv. þm. Ástu Möller að koma þarf í veg fyrir árekstra á milli heilbrigðisþjónustu og félagsþjónustu, að ýmsu er að hyggja í þessu, ég geri mér grein fyrir því. Ég vona að þessi tillaga og sú umræða sem henni fylgir geti orðið til góðs fyrir þetta fólk. Ég geri mér ekki grein fyrir því hve mikla fjármuni þarf til þess að leysa þennan vanda. Ég geri mér ekki grein fyrir því hvort það muni kosta einhverjar milljónir kr., tugi milljóna eða meira. En ég er alveg sannfærður um að það mun ekki kosta þær 300--350 millj. kr. sem ríkisstjórnin leggur til að við afléttum í sköttum á bíleigendur á komandi árum. Ég er alveg sannfærður um að hún ætlar að styrkja bíleigendur miklu meira en nemur stuðningi við aðstandendur geðfatlaðra barna. Þegar við skoðum þessi mál eigum við að setja þau inn í rétt samhengi. Við eigum að skoða hvernig Íslendingar verja peningunum sínum og því fjármagni sem við höfum til ráðstöfunar sameiginlega. Ég lít svo á að hér sé á ferðinni eitt brýnasta forgangsverkefni sem íslenskt samfélag stendur frammi fyrir að leysa og ég vona að það gerist sem allra fyrst.

Herra forseti. Þegar ný háskólalög tóku gildi var út frá því gengið að háskólarektor réði alla starfsmenn við Háskóla Íslands. Þá lá einnig ljóst fyrir að skoða þyrfti ýmsar stofnanir sem störfuðu í tengslum við Háskóla Íslands með tilliti til hinnar nýju skipunar og taka afstöðu til álitamála sem kynnu að koma upp varðandi ráðningu starfsmanna. Þetta frv. er flutt vegna slíkra athugana en þar er lagt til að gerðar verði breytingar á lögum um Íslenska málnefnd er varða ráðningu forstöðumanns og rekstrargrundvöll stofnunarinnar. Gert er ráð fyrir því að forstöðumaður verði skipaður af menntmrh. og til fimm ára í samræmi við þá meginreglu laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, að forstöðumenn skuli skipaðir til starfa af ráðherra. Þá er gert ráð fyrir að Íslensk málstöð verði sjálfstæð stofnun og ekki rekin í lögbundinni samvinnu við Háskóla Íslands. Frv. gerir ekki ráð fyrir að forstöðumaðurinn sé jafnframt prófessor í íslenskri málfræði í heimspekideild Háskóla Íslands og því er gert ráð fyrir samkvæmt frv. að starfsskyldur forstöðumannsins verði einvörðungu við Íslenska málstöð. Frv. er ekki nema þrjár greinar og efnisatriði þess eru í 1. gr. á þann veg að Íslensk málnefnd sé málræktar- og málverndarstofnun og hún reki Íslenska málstöð. Í þeirri grein er tekið fram að ekki sé um samvinnuverkefni að ræða á milli Íslenskrar málnefndar og Háskóla Íslands að reka málstöðina. Þetta útilokar þó ekki að unnt verði að viðhalda starfstengslum Íslenskrar málstöðvar við háskólann eða einstakar háskólastofnanir á grundvelli sérstaks samkomulags ef þörf krefur, en minnt er á að háskólaráð Háskóla Íslands, heimspekideild Háskóla Íslands og Orðabók háskólans tilnefna fulltrúa sína í Íslenska málnefnd. Í 2. gr., herra forseti, er lagt til að forstöðumaður verði skipaður af menntmrh., eins og áður sagði, á grundvelli laganna nr. 70/1996, og fellt niður það skilyrði að forstöðumaðurinn sé jafnframt prófessor í íslenskri málfræði í heimspekideild Háskóla Íslands, en gerðar verði þær hæfiskröfur að forstöðumaður hafi lokið meistaraprófi eða jafngildu prófi í íslenskri málfræði. Þetta er efni frv., herra forseti, og það hefur verið reifað og rætt við Háskóla Íslands og Íslenska málnefnd. Þessir aðilar hafa báðir lýst sig sammála þeim breytingum sem lagðar eru til með frv. og legg ég til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Herra forseti. Hér er lagt til að stofnuð verði ný stofnun sem heitir Íslensk málnefnd, er málræktar- og málverndarstofnun og hún rekur Íslenska málstöð. Mig langar rétt aðeins í þessu sambandi að koma upp í ræðustól og geta þess, herra forseti, að hér er verið að stofna nýja stofnun og það er að mínu mati um það bil á tveggja vikna fresti sem Alþingi gerir það. Ég vildi bara vekja athygli á þessu.

Herra forseti. Ég biðst afsökunar á að koma seint í ræðustól, en ég var að svara þýska sjónvarpinu til um það hvort Alþingi Íslendinga tæki tillit til álfa í sínu starfi þannig það þarf að sinna ýmsum mikilvægum verkefnum. Ég mæli hér fyrir ...  ,,Fyrir almenna tannlæknaþjónustu greiða sjúkratryggingar samkvæmt gjaldskrá sem ráðherra setur. Gjaldskráin gildir bæði um tannlækningar sem starfræktar eru á vegum hins opinbera og annarra. Í stað gjaldskrár ráðherra er Tryggingastofnun þó heimilt að semja um gjaldskrá er gildi um almenna tannlæknaþjónustu. Greiðslur sjúkratrygginga skv. 1. mgr. skulu vera sem hér segir: 1. Fyrir almennar tannlækningar barna og ungmenna, 18 ára og yngri, 90% kostnaðar, en hver einstaklingur í þessum aldurshópi skal eiga kost á einni skoðun á ári hjá tannlækni sér að kostnaðarlausu. 2. Heimilt er að greiða 80% kostnaðar við gullfyllingar, gerð króna og brúa hjá börnum og ungmennum, 18 ára og yngri, samkvæmt reglum sem ráðherra setur að fengnum tillögum tryggingaráðs. Því aðeins kemur til greiðslna samkvæmt þessum tölulið að fyrir liggi sérstök umsókn og samþykki sjúkratrygginga. 3. Fyrir elli- og örorkulífeyrisþega 100% kostnaðar, þó er ekki greitt fyrir gullfyllingar, krónur, brýr eða tannplanta. Ráðherra er heimilt, að fengnum tillögum tryggingaráðs, að ákveða greiðsluþátttöku sjúkratrygginga vegna þessara þátta. Reikningi fyrir tannlæknaþjónustu skal framvísað á reikningsformi sem Tryggingastofnun ákveður.`` Þetta er 1. gr. frv. eins og hún hljóðar, en svipað frv. var einnig lagt fram á 122. og 123. þingi og var þá vísað til heilbr.- og trn. án þess að hljóta þar afgreiðslu. Hins vegar hefur verið komið til móts við þau frv. í veigamiklum atriðum. Það er mjög mikilvægt að halda því til haga að dropinn holar steininn. Málflutningur hér er liður í baráttu mjög margra fyrir því að efla tannlæknaþjónustuna í landinu og er gott til þess að vita að þessi barátta hefur skilað nokkrum árangri á undanförnum árum. Meðal þess sem gerst hefur varðar bæði unglinga og elli- og örorkuþega. Viðmiðunaraldursmörk hafa verið hækkuð í 17 ár hjá unglingum eins og lagt var til í frv. á sínum tíma en greiðsluhlutfallið var þó ekki hækkað í 90% eins og við lögðum til. Þá fá elli- og örorkulífeyrisþegar sem ekki hafa tekjutryggingu nú 50% af kostnaði endurgreiddan en fengu enga endurgreiðslu áður. Elli- og örorkulífeyrisþegar með skerta tekjutryggingu fá nú greidd 75% af tannlæknakostnaði, en fengu áður 50%. Elli- og örorkulífeyrisþegar með skerta tekjutryggingu fá nú greidd 75% af tannlækniskostnaði, en fengu áður 50%. Elli- og örorkulífeyrisþegar sem eru langsjúkir og fá ekki vasapeninga fá nú 100% endurgreiðslu en fengu 75% áður. Þá fá börn í umönnunarflokki 3 nú 90% af kostnaði eins og börn í flokkum 1 og 2, en fengu áður 75%. Þetta eru réttarbætur sem eru mjög mikilvægar. En það er nauðsynlegt að stíga stærri skref og minna á að í skýrslu sem birt var á vegum landlæknisembættisins, árið 1997 mun það hafa verið, þá kom í ljós að efnalítið fólk veigraði sér við að leita læknisþjónustu vegna aukinna byrða og var það einkum á sviði tannlækninga sem efnalítið fólk veigraði sér við að leita læknis. Í því sambandi er rétt að rifja upp ofurlítið upp söguna. Greiðsluhlutdeild hins opinbera í tannlæknakostnaði hefur tekið miklum breytingum á undanförnum árum. Á áttunda og níunda áratugnum var kostnaðarhlutdeild Tryggingastofnunar í útgjöldum heimilanna aukin jafnt og þétt og var svo fram á tíunda áratuginn. Þá var verið að sækja á og bæta stöðu fólks. En í byrjun þessa áratugar þá seig mjög á ógæfuhliðina. Þegar þarna var komið sögu var kostnaðarhludeild notenda, aldraðra og öryrkja, aukin. Börn og unglingar undir 16 ára aldri fengu allan tannlæknakostnað sinn endurgreiddan í byrjun tíunda áratugarins. En á árunum 1992--1993 var endurgreiðslan færð í áföngum niður í 75%. Á þessum árum var framlag Tryggingastofnunar við tannlæknakostnað elli- og örorkulífeyrisþega sem njóta óskertrar tekjutryggingar lækkað úr 100% í 75% og hlutur þeirra sem búa við skerta tekjutryggingu var lækkaður í 50%. Aðrir elli- og örorkulífeyrisþegar sem höfðu fengið greidd 50% af tannlæknakostnaði sínum fengu nú engan stuðning. Fleiri ráðstafanir voru gerðar í skerðingarátt, einkum á sviði tannréttinga. En síðan hafa menn verið að rétta kúrsinn örlítið á undanförnum árum og er það vel. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir breyttu greiðsluhlutfalli hins opinbera í tannlækniskostnaði en einnig er aldursviðmiðunarmörkum breytt úr 17 árum í 18. Við leggjum til að aldursmörkin verði 18 ár. Gert er ráð fyrir að fram að 18 ára aldri greiði fólk einvörðungu 10% af tannlækniskostnaði en brýnt er að endurmeta með tilliti til eftirlitsþáttarins hvenær rétt væri að endurgreiða kostnaðinn að fullu. Annars staðar á Norðurlöndunum eru aldursmörkin og þátttaka hins opinbera í tannlækniskostnaði meiri en hér. Í Danmörku er allur kostnaðurinn greiddur af hinu opinbera til 18 ára aldurs, í Finnlandi og Noregi til 19 ára aldurs og í Svíþjóð til 20 ára aldurs. Æskilegt er að innan fjögurra ára verði búið að hækka aldursmörkin í 20 ár og byggjum við þá við svipað fyrirkomulag og best gerist á Norðurlöndum að þessu leyti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að draga úr kostnaði elli- og örorkulífeyrisþega við tannlækningar en þess eru mörg dæmi að efnalítið fullorðið fólk og öryrkjar hafi ekki getað leitað sér lækninga. Með þeim breytingum sem hér eru lagðar til yrði dregið verulega úr jaðaráhrifum innan almannatryggingakerfisins á elli- og örorkulífeyrisþega. Samkvæmt frumvarpinu er sú breyting gerð á 1. mgr. 37. gr. laga um almannatryggingar að felld er niður tilvísun til tannréttinga og sama gildir um tilvísun til gullfyllinga, krónu- og brúargerðar í 1. tölul. 2. mgr. Í stað þess er vísað til almennra tannlækninga en það hugtak skýrir sig að nokkru leyti sjálft. Hér er um að ræða almennar viðgerðir og tannréttingar aðrar en þær sem gerðar eru með föstum tækjum en um slíkar tannréttingar gilda reglur sem vísað er til í 33. gr. almannatryggingalaga. Varðandi kostnaðinn þá er erfitt að áætla nákvæmlega kostnað við breytingarnar en þegar kostnaður við þær er metinn ber að hafa í huga hinn mikla fjárhagslega ávinning sem hlytist af því að bæta tannheilsu þjóðarinnar. Bætt tannheilsa og betri vitund ungs fólks um mikilvægi þess að vernda tennurnar mundi stórlega draga úr tilkostnaði þjóðarinnar við tannlækningar þegar fram líða stundir. Raunhæft er að ætla að kostnaður vegna barna muni aukast um rúmar 140 millj. kr. og vegna lífeyrisþega, þ.e. elli- og örorkulífeyrisþega, um rúmar 90 millj. kr. Heildarkostnaðaraukinn væri samkvæmt þessu um 230 millj. kr. Ég legg til að þessu frv. verði að lokinni umræðu vísað til heilbrn. Alþingis.

Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður að þessu frv. til laga um breyting á lögum um almannatryggingar og vil aðeins ítreka nokkur atriði og fara yfir kannski ekki nýja þætti en draga annað fram. Það að breyta aldursmörkunum úr 17 upp í 18 er hluti af því að samræma þau aldursmörk við sjálfræðisaldur. Þetta er að gerast á mörgum sviðum þar sem aldursmörk koma fram og það er eðlilegt að hafa þessi mörk sem samræmdust. Börn og unglingar eru það til einhvers ákveðins aldurs og það er ekki gott að það sé sums staðar 16, 17 eða 18 ára sem viðmiðunarmörkin eru. Átján ára verður fólk sjálfráða og það er m.a. ástæðan fyrir því að við leggjum til að mörkin séu við 18 ára aldur. Það að þátttökukostnaður 18 ára og yngri sé 90% tekur mið af þeim reglum sem í gildi eru í dag. Það er ekki fast verðlag hjá tannlæknum. Þar er frjáls álagning og þessi 10% sem út af standa eru þá í dag hugsuð til þess að einstaklingar sem hafa möguleika á að velja á milli tannlækna, geti gert það og að þessi 10% kostnaður sem á einstaklingana fellur nægi til þess að fólk velji sér tannlækna, a.m.k. að hluta til vegna kostnaðarvitundar eins og sagt er. Tannheilsa okkar Íslendinga hefur mjög batnað, í fyrsta lagi með breyttri og bættri tannhirðu og vitund foreldra um mikilvægi þess að hirða tennur barna sinna alveg frá blautu barnsbeini og fá þeir góðar leiðbeiningar til þess í dag. Það er allt önnur tannhirða núna en tíðkaðist fyrir 10--20 árum síðan, hvað þá þar áður. Tannhreinsivörur verða stöðugt betri og það ætti að hjálpa til þó að sumir munu nú kannski segja að helmingurinn af því væri bara markaðssetning. En eftir sem áður finnast nú ýmis ráð til tannhirðu sem ekki voru til áður. Þetta er einn þátturinn en breytt mataræði hefur líka hjálpað til. En matarvenjur og siðir hafa einnig hjálpað til við að skemma tennur. Sífellt meiri gosdrykkja Íslendinga, þá sérstaklega barna og unglinga, hefur mjög slæm áhrif á tannheilsuna og mun örugglega skila sér í verri tannheilsu þeirra þegar þeir komast á fullorðinsár. Reykingar spila líka inn í heilbrigði tanna og tannholds. Vonandi gengur okkur vel að draga úr reykingum þannig að dragi úr tannholdsbólgu og áhrifum reykinga á tennur. Ég nefni þetta hér vegna þess að ástand tannholdsins hefur mikið að segja þegar kemur á fullorðinsár. Maður hefur áhuga á því að halda upprunalegum tönnum sínum til æviloka og það er orðið algengt í dag að fólk nái að halda þeim allt sitt líf. Tennur eru sjaldnast rifnar úr fólki og komið fyrir heilgómum eins og mjög algengt var hér áður fyrr. Það hefur því mikið að segja að styrkja fullorðið fólk, elli- og örorkuþega, til að halda áfram að sinna tannheilsu sinni, leita til tannlæknis og halda tönnunum í góðu standi. Elli- og örorkulífeyrisþegar þurfa að fá þá þjónustu sem hægt er að veita, til að setja niður tannparta og styrkja eða laga tannhold eftir sem þarf í stað þess að rífa allar tennurnar úr. Því miður eru margir tekjulitlir elli- og örorkulífeyrisþegar til í dag sem telja sig ekki hafa efni á því að fara til tannlæknis og viðhalda tannheilsu. Í þessu frv. er lagt til að þátttaka ríkisins í kostnaði elli- og örorkulífeyrisþega verði 100% fyrir almenna tannlæknaþjónustu en ekki gullfyllingar. Þessu vildi ég bæta við og benda á að það verður mun algengara að fullorðið fólk, elli- og örorkulífeyrisþegar, haldi tönnum sínum fram á efri ár og allt til dauðadags. Þess vegna tel ég ástæðu til að styrkja fólk á þessum aldri til að nýta sér tannlæknaþjónustu eins og það gerði þegar það var yngra.

Herra forseti. Aukinn hraði og umferð við þjóðvegi landsins hefur kallað á breytt viðhorf til lausagöngu búfjár. Lausaganga búfjár á vegum er víðtækt vandamál hér á landi sem haft hefur í för með sér slys og slysahættu og ógnað öryggi vegfarenda. Mikið álag er á ökumönnum þegar búfé er á eða við vegi því að það er aldrei að vita hvenær skepnurnar hlaupa fyrir farartækin. Þetta á sérstaklega við um sauðfé og er þá fyrri hluti sumars verstur. Því mæli ég hér fyrir till. til þál. um rásir fyrir búfénað til að koma í veg fyrir slys, sem er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að við nýframkvæmdir samkvæmt vegáætlun verði gert ráð fyrir rásum fyrir búfénað undir vegi þar sem girt er meðfram vegum en bithagar beggja vegna.`` Í grg. kemur fram að árlega berist fréttir af alvarlegum umferðarslysum sem orðið hafa vegna þess að búfé gengur laust á vegum úti. Þar er einnig tafla sem sýnir slysatíðni af þeim sökum á árunum 1994--1998 samkvæmt nýjum tölum frá Umferðarráði. Á árinu 1994 urðu fjögur slys. Í þeim slysum voru fjórir lítið slasaðir en óhöpp án slysa voru 59. Þessar tölur gefa nokkra hugmynd um þann fjölda slysa og óhöppa af þessum sökum á ári hverju. Árið 1997 urðu slysin fimm. Þar af var einn mikið slasaður, fjórir lítið slasaðir og óhöpp án slysa 117 sem vitað var um en það er ekki tilkynnt um öll slys. Þessi fimm ár urðu slysin 20 alls. Á þessu tímabili varð sem betur fer ekkert dauðaslys, mikið slasaðir voru þrír, lítið slasaðir 26 en óhöppin alls 356. Eins og hér kemur fram hefur fjöldi umferðaróhappa af völdum lausagöngu búfjár nærri því tvöfaldast á fjögurra ára bili. Eins og ég sagði áðan hafa 29 manns slasast í þessum umferðaróhöppum. Umræðan um lausagöngu búfjár á vegum og hættuna sem af henni skapast verður sífellt háværari og hafa margir orðið til þess að hugleiða hvað væri til ráða. Ein þeirra lausna sem litið hefur verið til er að setja upp girðingar með fram öllum vegum. Viðhald slíkra girðinga þarf að vera viðvarandi ef tryggja á að þær haldi búfénaði frá umferðarleiðum vélknúinna ökutækja. Girðingar meðfram vegum hafa hins vegar þann ókost að draga úr nýtingu túna og verða jafnvel einnig til þess að fjárrekstur fer um þjóðvegi. Þá er þess að geta að víða háttar svo til að bithagar eru báðum megin vegar eða bithagar öðrum megin og vatnsból hinum megin. Við slíkar aðstæður hefur oft dregist að girða vegi vegna augljósra vandamála sem það hefði í för með sér. Sú lausn sem hér er gerð tillaga um yrði til þess að víkja þeim vandamálum úr sögunni. Framtíðarlausn gæti verið að leggja göng úr ræsahólkum undir alla nýja vegi og vegi sem verið er að endurnýja og laga. Þannig má tryggja leið fyrir búfénað. Mikilvægt væri að nota tækifærið og gera slíkar rásir fyrir búfénað um leið og vegur er lagður eða endurbættur til að draga sem mest úr viðbótarkostnaði. Ef tekin verður ákvörðun um að girða þjóðvegi á næstu árum má um leið gera ráð fyrir búfjárrásum eins og hér er lýst og hafa um staðsetningu þeirra samráð við staðkunnuga í hverju tilviki. Enginn verulegur aukakostnaður hlýst af þessu ef það er gert um leið og vegirnir eru lagðir. Í nánast öllum tilvikum er hægt að staðsetja búfjárrásir af þessu tagi þannig að þær nýttust einnig til að hleypa burt leysingarvatni á vorin en væru þurrar í annan tíma. Reynsla af þessu fyrirkomulagi er fyrir hendi og nefni ég bara einn stað en þeir eru sem betur fer orðnir nokkrir núna þar sem framsýnir bændur hafa fundið heppilega lausn á hættunni sem stafar af lausagöngu búfjár. Sem dæmi má nefna bæinn Ásbrandsstaði í Vopnafirði en þegar vegur þar var endurbyggður og lagt á hann bundið slitlag árið 1985 lét bóndinn þar leggja rörhólka undir veginn til þess að hægt væri að hleypa skepnum þar um án þess að þeim, eða akandi vegfarendum, stafaði hætta af. Fyrirkomulag þetta hefur reynst einstaklega vel. Með þessari þáltill. er skýringamynd. Bóndinn á Ásbrandsstöðum lýsti því þannig að hann þurfti einu sinni að teyma kýrnar í gegnum hólkinn en kindurnar rásuðu strax þar í gegn án þess að það þyrfti nokkuð að hafa fyrir því að reka þær. Þegar vegir eru lagðir er landeiganda skylt að láta af hendi land sem þarf undir vegi eða til breytinga, t.d. breikkunar og viðhalds vega. Um þessar vegarlagningar næst oftast sátt á milli Vegargerðar og landeigenda en eins og fram kemur í lögunum er ekki auðvelt fyrir landeigandann að neita vegarlagningu þó að það valdi verulegu óhagræði hvað varðar aðgengi búpenings að beitilandi eða skemmdir á vel ræktuðum túnum. Því er mjög líklegt að það verði til bóta að fá svona rásir undir vegi. Raunar finnst þeim það nauðsynlegt sem við þessar aðstæður búa. Best væri að svona rásir gætu verið vélgengar þegar tún eru við vegina en auðvitað væri það meiri aðgerð en hér er verið að mæla fyrir. Veghaldara er skylt að girða með vegum þar sem farið er um afgirt land og það er vel. En það er jafnbrýnt að sjálfsagt verði að lagðar verði rásir í gegnum vegina þar sem þannig hagar til eins og hér hefur verið lýst. Fyrir utan þennan stað á Vopnafirði er hægt að nefna Ljósavatnshrepp en þar hefur slíkum rásum verið komið fyrir og hafa þær dugað vel. Fyrir bændur sem búa við þær aðstæður að tún eða beitilönd séu beggja vegna þjóðvegar, sem er býsna víða, skapast oft hættuástand bæði vor og haust þegar sauðfé er rekið á milli beitihólfa. Það er nefnilega enginn hægðarleikur að kenna sauðkindinni umferðarreglurnar og líklega ógerningur, nema e.t.v. einstakri spakri forustukind tækist það. Ég vil geta þess að nefnd sem fékk vinnuheitið vegasvæðanefnd skilaði áfangaskýrslu í janúar 1999, en það var hæstv. landbrh. sem skipaði nefndina. Nefndinni var falið að fjalla um leiðir til að halda búfé frá helstu þjóðvegum landsins. Hún fór yfir þróun mála frá árinu 1991--1993 og var ætlað að skilgreina helstu áhættusvæði og gera tillögur um úrbætur miðað við stöðu mála eins og þau voru þegar hún skilaði skýrslunni. Henni var einnig ætlað að gera tillögur um lagabreytingar ef þess gerðist þörf. Ég ætla að nefna helstu niðurstöður nefndarinnar í skýrslunni. Nefndin var sammála um að allsherjarbann við lausagöngu búfjár í landinu væri óraunhæft og slík tillaga mundi einungis drepa málinu enn einu sinni á dreif. Nefndin var einnig sammála um að árangursríkasta leiðin væri að girða af fjölförnustu og hættulegustu vegi með veggirðingum, þ.e. girðingum sem beinlínis er ætlað að koma í veg fyrir að búfé eigi aðgang að þeim. Sömuleiðis var nefndinni ljóst að hvorki verður hægt né heldur æskilegt að girða alla vegi landsins því í þessum málum þarf að fara bil beggja. Varðandi umferðaróhöpp kemur fram í skýrslunni að samkvæmt lögregluskýrslum og upplýsingum frá Umferðarráði um fjölda óhappa og umferðarslysa á árunum 1988--1997 þar sem ekið var á dýr á vegi, komi fram að á þessu tíu ára tímabili hafi orðið 40 slys á mönnum. Þar af létust tveir. Tíu slösuðust alvarlega og 40 urðu fyrir minni meiðslum. Eignatjónsóhöpp urðu alls 437. Óhætt er að fullyrða að fjöldi umferðaróhappa vegna árekstra ökutækja og búfjár sé mun meiri en fram kemur í upplýsingum Umferðarráðs þar sem einungis hluti þeirra er tilkynntur lögreglu. Flest þessara umferðaróhappa verða við árekstra ökutækja og sauðfjár. Hrossum landsmanna hefur fjölgað mikið á síðustu árum og það hefur leitt til aukinnar slysatíðni. Staðfestar skýrslur sýna að alvarlegustu slysin hafa orðið við árekstra ökutækja og hrossa. Í sumum tilvikum er um að ræða hross í rekstri eða menn á hestum. Tiltölulega fá slys hafa orðið vegna árekstra ökutækja og nautgripa enda eru þeir yfirleitt í vörslu allt árið. Ætla má að alvarlegustu slysin séu bundin við afmarkaða staði í þjóðvegakerfinu. Sama gildir um tíðni slysa, þ.e. að líkur eru á að flest slysin verði á tiltölulega afmörkuðum stöðum í vegakerfinu. Umferðaróhöpp sem verða við árekstra ökutækja og búfjár hafa í för með sér miklar bótakröfur en í flestum tilvikum leiða hlutlægar bótareglur umferðarlaga til þess að bifreiðaeigendur eru gerðir ábyrgir fyrir tjóni. Ábyrgðartryggingar ökutækja greiða bætur fyrir búfé en eigendur bifreiða missa svokallaðan bónusrétt hjá tryggingafélögum. Ekki eru til upplýsingar um kostnað bifreiðaeigenda vegna þessara tjóna en ætla má að hann nemi tugum milljóna árlega samkvæmt upplýsingum frá VÍS. Varðandi girðingar er almenna reglan með vegum sú að Vegagerðinni er skylt að girða með vegi þegar hann er lagður um ræktað land og girt heimalönd. Markmið þeirra hefur fyrst og fremst verið að loka viðkomandi löndum en ekki friða vegi fyrir búfé. Gera má ráð fyrir að þessar girðingabætur Vegagerðarinnar muni aukast. Eins og segir í áfangaskýrslunni, með leyfi forseta: ,,Árangur þeirra aðgerða sem gripið hefur verið til í því skyni að stemma stigu við lausagöngu búfjár hefur ekki þótt vera sem skyldi og eru til þess margvíslegar ástæður sem ekki er unnt að telja með tæmandi hætti. Aðalástæður þess eru þó að aðgerðir hafa ekki verið nægilega samræmdar og markvissar auk þess sem auknar girðingaframkvæmdir krefjast aukinna fjárveitinga. Þá má geta þess að sum sveitarfélög og einstaklingar hafa ekki tekið þessi mál nógu föstum tökum. Í seinni tíð hefur samt hluta fjárveitinga, sem ætlaðar eru til umferðaröryggisaðgerða á þjóðvegum, verið ráðstafað til að reisa girðingar með vegum þar sem helst hefur þótt þörf til að auka öryggi umferðar.`` Í framtíðinni verður örugglega meira um að girt sé beggja vegna vega. Það mundi örugglega draga úr deilum á milli Vegagerðarinnar og bænda og auðvelda lagningu vega eða finna vegstæði ef þessi ráðstöfun yrði gerð samhliða því að leggja nýja vegi eða endurbæta og girða meðfram vegum. Töluverð ásókn hefur verið í að fá svona ræsi en Vegagerðin hefur ekki talið að hún gæti orðið við öllum þeim óskum þar sem hún hefur ekki fjárveitingar til þess. Þess má geta að hólkur eins og ég nefndi, hólkurinn sjálfur undir veginn við Ásbrandsstaði kostaði um 300 þús. kr. þegar hann var lagður. Ég skal ekki leggja neinn dóm á hvort það er dýr hólkur eða ekki en öryggi vegfarenda og þægindi ábúenda eru það mikil við svona framkvæmdir og bætur að ég legg til að samgn. athugi hvernig koma megi þessu inn í vegalögin.

Herra forseti. Þessi till. til þál. um rásir fyrir búfé til að koma í veg fyrir slys er afar mikilvægt innlegg í þá áætlun og það starf sem unnið er að, að tryggja öryggi á þjóðvegum landsins. Markvisst er unnið að því að koma upp girðingum meðfram vegum þar sem umferð er mest til að koma í veg fyrir að búfé, stórgripir og sauðfé, komist inn á vegina og geti valdið þar slysum og truflun á umferð. Afar mikilvægt er að tryggja umferðina eins og nokkur kostur er á þessu sviði. Til að svo megi verða þurfa jafnframt að vera til góðar lausnir til að umferð um landið á milli vega og milli svæða og milli túna og milli beitarhólfa geti verið sem greiðust. Þá er mikilvægt að einmitt sá valkostur komi inn sem hv. þm. Þuríður Backman bendir hér á. Ég hvet til þess að við hönnun mannvirkja í vegagerð, hönnun nýrra vega, og jafnframt líka við endurbætur á eldri vegum, sé þetta tekið inn með fullum þunga þannig að öryggi á vegum aukist en umferð og nýting á landi meðfram þeim verði sem hagkvæmust og öruggust. Herra forseti. Ég tel að þetta sé afar mikilvægt mál fyrir öryggi umferðar vítt og breitt um landið.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um að smásala á tóbaki verði háð leyfisveitingu. Auk mín eru flm. þessarar þáltill. Bryndís Hlöðversdóttir, Einar K. Guðfinnsson, Jón Kristjánsson og Margrét K. Sverrisdóttir. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að í heilbrigðisreglugerð verði ákvæði um sérstakt skilyrt leyfi til að selja tóbak.`` Í grg. kemur fram að skaðsemi tóbaks er óumdeild. Þrátt fyrir að nokkuð hafi dregið úr tóbaksnotkun á undanförnum áratugum, ekki síst vegna mikils og markviss áróðurs, eru reykingar engu að síður algengar eins og fram hefur komið í fjölda kannanna. Kannanir hafa einnig sýnt að reykingar barna og unglinga færast í aukana og færast neðar í aldurshópa, einkum hjá ungum stúlkum. Samkvæmt nýjum upplýsingum tóbaksvarnanefndar má ætla að íslenskir grunnskólanemendur hafi varið liðlega 110 millj. kr. til tóbakskaupa árið 1999. Öll sú tóbakssala er ólögleg enda er bannað samkvæmt lögum nr. 74/1984, sbr. 8. gr. laga nr. 101/1996, að selja fólki undir 18 ára aldri tóbak. Af þessum 110 millj. kr. má ætla að nemendur í 8. bekk, 13 ára, hafi keypt sígarettur fyrir rúmlega 12 millj. kr. Því yngri sem unglingar byrja að reykja, þeim mun háðari verða þeir tóbaki og því líklegra er að þeir reyki sem fullorðnir. Því yngri sem einstaklingur er þegar hann byrjar að reykja, þeim mun líklegra er einnig að hann hljóti af alvarlegan heilsufarslegan skaða. Yfir 80% allra reykingamanna byrja að reykja áður en þeir ná 18 ára aldri. Þá er þess einnig að geta að talin er sterk fylgni milli tóbaksreykinga ungmenna og hættu á að þeir leiðist út í neyslu annarra og enn hættulegri vímuefna. Því hefur verið haldið fram að takist að koma í veg fyrir að unglingar reyki eða neyti áfengis eru nánast engar líkur til þess að þau ánetjist sterkari fíkniefnum. Samkvæmt ársskýrslu frá SÁÁ reykja yfir 95% þeirra sem leita sér aðstoðar vegna áfengisvandamála og er næsta fátítt að sá sem verður eiturlyfjum að bráð reyki ekki. Því er ljóst að mikils er um vert að allra leiða sé leitað til þess að draga úr reykingum almennt og þó sérstaklega reykingum barna og unglinga. Í upplýsingum frá tóbaksvarnanefnd, sem birtar voru í janúar árið 2000, kemur fram að u.þ.b. 26,6% Íslendinga á aldrinum 18--69 ára reyki daglega en það er um fjórðungur Íslendinga á þessum aldri. Notkun vindlinga er langalgengust eða 74,6% í hópi þeirra karla sem reykja og 96,6% í hópi kvenna sem reykja. Af því sem hér hefur verið rakið má ráða að með því að draga úr möguleikum --- einkum unglinga --- til að nálgast tóbak væri stórt skref stigið í þá átt að draga úr reykingum barna og unglinga. Af könnunum sem gerðar hafa verið m.a. í Reykjavík og nágrenni má ráða að í u.þ.b. 70% tilvika geti unglingar undir 18 ára aldri keypt sígarettur í verslunun og söluturnum. Víða vantar því mikið á að verslanir sem selja tóbak framfylgi lagaákvæðum um bann við sölu þess til þeirra sem eru yngri en 18 ára. Leiða má líkur að því að ef sölustöðum tóbaks fækkaði yrði mikilvægt skref stigið til þess að draga úr reykingum unglinga. Samhliða leyfisskyldu á smásölu tóbaks þyrfti að auka eftirlit til muna en það er tæplega nokkurt eins og málum er háttað nú. Í skoðanakönnun sem Hagvangur gerði fyrir tóbaksvarnanefnd árið 1999 kom fram að meiri hluti fólks, eða 56%, er mjög hlynntur eða frekar hlynntur því að fækka sölustöðum tóbaks. Athyglisvert er að sjá að rúmlega 43% þeirra sem reykja daglega eru hlynntir því að sölustöðum verði fækkað. Þingsályktunartillögur um sama efni og hér er fjallað um hafa verið fluttar á undanförnum þingum. Þær hafa ekki hlotið brautargengi þrátt fyrir að augsýnilega sé þörf róttækra úrræða til að stula að því að lagaákvæðum um sölu tóbaks verði framfylgt. Hér er farin sú leið að leggja til að í heilbrigðisreglugerð, sem er nú unnið að, verði sett ákvæði um að til þess að selja tóbak þurfi sérstakt leyfi. Lagt er til að leyfi til tóbakssölu verði tímabundið, t.d. til þriggja ára í senn, en skilgreind ákveðin viðurlög ef um brot á reglunum er að ræða. Þá sé einnig skýrt að leyfi til tóbakssölu verði ekki endurnýjað ef sannað er að brotið hafi verið verulega eða ítrekað gegn lagaákvæðum um sölu tóbaks. Herra forseti. Ég vil geta þess að fyrir heilbrigðisnefnd Bandaríkjaþings liggur tillaga um leyfisskyldu til að selja tóbak og í þeirri tillögu er líka lagt til að það verði mjög öflugt eftirlit með sölunni, samanber með áfengissölu í Bandaríkjunum. Þar er eftirlitið mjög strangt og mjög hörð viðurlög ef fólki undir leyfilegum aldri er selt áfengi. Ef tekið yrði upp þetta kerfi sem hér er verið að leggja til, að það þurfi sérstakt leyfi til að selja tóbak eins maður þarf leyfi til að selja áfengi, þá gætu sjoppur, veitingastaðir, verslanir og aðrir sem selja þær í dag, sótt um þetta leyfi. Ef söluaðilar verða uppvísir að því að selja börnum og unglingum undir 18 ára aldri missa þeir leyfið eða fá sekt og missa síðan leyfið ef um ítrekuð brot er að ræða. Eins og þetta er í dag þá er þetta brotið því að 70% unglinga undir 18 ára aldri þar sem könnun hefur verið gerð var hreinlega selt tóbak. Á mörgum stöðum voru þau ekki einu sinni spurð hvað þau væru gömul. Það þýðir ekki að hafa í lögum að ekki megi selja börnum og unglingum undir 18 ára aldri tóbak ef við höfum engin viðurlög við því eða framfylgjum þeim ekki, erum ekki með eftirlit og þó svo að það kæmi til einhverrar sektar eða verslunareigendur eða útsölustaðir fengju aðvörun þá væru þeir alveg vissir um að þeir mundu aldrei tapa af söluleyfinu. Þetta er að mínu mati og margra annarra eina leiðin til þess að herða tökin á eftirlitinu og forða því að börnum og unglingum undir 18 ára aldri sé selt tóbak. Herra forseti. Ég legg til að tillögunni verði vísað til heilbr.- og trn.

Herra forseti. Hér er til umfjöllunar þáltill. um að smásala á tóbaki verði háð leyfisveitingu. Flutningsmenn tillögunnar eru hv. þm. Þuríður Backman, Bryndís Hlöðversdóttir, Einar K. Guðfinnsson, Jón Kristjánsson og Margrét K. Sverrisdóttir. Ég vil byrja á að þakka flm. fyrir þessa þáltill. og lýsi stuðningi við hana. Ég tel að hún sé verulega til bóta og mun styðja hana. Við vitum að skaðsemi tóbaks er óumdeild. Reykingar hafa verið taldar eitt helsta heilbrigðisvandamál nútímans. Þess er skemmst að minnast að í nýlegu riti Hjartaverndar um reykingar sem dreift var í öll hús á landinu eru birtar ógnvænlegar staðreyndir um áhrif reykinga á heilsu manna og byggja þær á íslenskum rannsóknum. Þar kemur m.a. fram að hættan á að deyja úr kransæðastíflu meira en sjöfaldast hjá konu sem reykir meira en einn pakka á dag. Einnig kemur fram að daglega deyr einn Íslendingur vegna reykinga og fimmta hvert dauðsfall á Íslandi er af völdum reykinga. Það kemur líka fram að fertugur karl sem reykir einn pakka af sígarettum á dag styttir ævi sína um 7,8 ár og fertug kona um 8,5 ár. Og ekki þarf að hafa mörg orð um þann kostnað sem heilbrigðiskerfið hefur af völdum reykinga. Jafnframt vil ég benda á að nýr forstjóri Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, Gro Harlem Brundtland, hefur skorið upp herör gegn reykingum og gert baráttu gegn reykingum eitt af megináherslumálum í tíð sinni sem yfirmaður stofnunarinnar. Hún hefur lýst því yfir að tóbaksreykingar og malaría séu stærstu heilbrigðisvandamál nútímans. Í lögum um tóbaksvarnir, sem mér er kunnugt um að eru nú til endurskoðunar í heilbrrn., er kveðið á um að bannað sé að selja börnum undir 18 ára aldri tóbak. Hins vegar hafa kannanir sýnt að þetta bann við sölu tóbaks til barna yngri en 18 ára er ekki virt og þau geta keypt tóbak í nær hvaða verslun sem er. Í Morgunblaðinu um helgina var sagt frá nýlegri athugun Æskulýðs- og tómstundaráðs Hafnarfjarðar þar sem fram kom að 57% verslana í Hafnarfirði virða lög um tóbaksvarnir og selja ekki tóbak til ólögráða unglinga. Fyrir fjórum árum var þetta hlutfall milli 5 og 7% af verslunum í Hafnarfirði sem seldu ekki tóbak til ungmenna. Við höfum frétt af því í gegnum tíðina að Æskulýðs- og tómstundaráð Hafnarfjarðar hefur verið mjög virkt í aðhaldi og það sést á þessum tölum hvað aðhald hefur mikið að segja, þ.e. frá því að vera milli 93--95% af verslunum sem seldu tóbak til unglinga, þá er það komið niður í 43%. Það er því alveg ljóst að aðhald skilar árangri, en það aðhald verður að vera stöðugt. Það er ekki nóg að gert sé átak í eitt skipti og síðan látið þar við sitja heldur verður átakið að vera stöðugt. Það kom líka fram í blöðum um helgina að reykingar í grunnskólum hafa aukist. Árið 1994 reyktu 10,4% grunnskólanema en það hefur aukist upp í 11,4% árið 1998. Og enn ógnvænlegri tölur er að sjá hjá 16 ára unglingum. Þar kemur í ljós að á árinu 1992 reyktu um 16% unglinga en sú tala á árinu 1997 er komin upp í 21,4%, 23% af stúlkum, næstum því fjórða hver 16 ára stúlka reykti árið 1997 og fimmti hver strákur. Það er því mikil ástæða til að taka harkalega á þessu máli. Við vitum og það kemur fram í grg. með þáltill. að yfir 80% reykingamanna byrja að reykja fyrir 18 ára aldur. Það er því mikið í húfi. Stjórnvöld hafa ýmis ráð til að stemma stigu við reykingum og verðstýring er eitt af því. Aðgengi, m.a. aðgengi ungs fólks að tóbaki, er annað ráð. Upplýsingar og varnarmiðar á sígarettupökkum eða tóbaksvörum hafa sitt að segja, bann við tóbaksauglýsingum og fræðsla um skaðsemi tóbaks. Hægt er að taka ákvarðanir til að verja fólk við óbeinum reykingum, t.d. með reyklausum svæðum á veitingastöðum, reykingabanni í flugvélum og á opinberum stofnunum og við höfum gengið býsna langt í þá veru. Hægt er að hafa eftirlit með tóbaksvörum og bjóða upp á námskeið og stuðning til að hætta reykingum og hægt er að gera virkar og stöðugar rannsóknir um tóbaksvarnir og árangur aðgerða og stuðla að fjölmiðlaumfjöllun um skaðsemi tóbaks. Með þeirri þáltill. sem liggur hér fyrir er eitt af þessum ráðum tekið fram og gert er ráð fyrir að sala á tóbaki verði eingöngu háð leyfum. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan styð ég þessa þáltill. Með henni er gerð tillaga um að herða á reglum við að framfylgja banni við sölu á tóbaki til unglinga undir 18 ára aldri. Það er til mikils að vinna því bætt heilsa, betra líf og minni heilbrigðiskostnaður er í húfi.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið í máli hv. þm. sem hér hafa talað eru fleiri og fleiri rannsóknir sem renna stoðum undir þá fullyrðingu að tóbaksneysla, reykingar séu stórhættulegar. Á seinni árum hefur farið fram geysimikil umræða í þjóðfélaginu um tóbaksreykingar og skaðsemi reykinga. Hún hefur borið árangur, einkum þó meðal fullorðinna en því miður, eins og kom fram í síðustu ræðu, hefur eitthvað farið úrskeiðis að koma þessum boðskap til yngra fólksins, elstu bekkja grunnskóla og þó einkum og sér í lagi unglinga í framhaldsskólum. Ég held að þessi till. til þál. sem hér liggur fyrir sé innlegg í það hvernig við getum náð til þessa fólks og hvernig við getum komið í veg fyrir að börn fái aðgang að tóbaki þrátt fyrir að stranglega sé bannað að afgreiða þau með tóbak. Sýna kannanir sem gerðar hafa verið að slíkt er gert og þær staðreyndir að unglingar innan 18 ára reykja þrátt fyrir boð og bönn. Með þáltill. er lagt til að setja ákvæði um að sækja skuli um sérstakt leyfi til að selja tóbak og lagt til að það verði tímabundið og veitt til þriggja ára í senn. Sú vísbending að 80% allra reykingamanna byrji að reykja fyrir 18 ára aldur sýnir hversu reglum er illa framfylgt um að ekki megi selja tóbak til þeirra sem eru yngri en 18 ára og ég lít svo á að þessi þáltill. auki aðhald þeirra sem fá leyfi til að selja tóbak og þar með verði auðveldara að hefta aðgengi yngstu neytendanna að tóbaki, því að kaupmönnum verður gert skylt að sækja um skilyrt leyfi til að selja tóbak. Löggjafinn hefur hingað til ekki átt hægt um vik með að beita refsingum ef tóbak er selt of ungum neytendum, en verði þáltill. samþykkt er ljóst að unnt verður að svipta þá söluleyfi sem ekki fara að lögum í þessum efnum. Jafnframt er nauðsynlegt að eftirlit með slíkum sölustöðum verði virkara en nú er. Það má reyndar telja líklegt að sölustöðum tóbaks fækki að einhverju marki ef menn þurfa að sækja um sérstakt söluleyfi tóbaks og reyndar, sem betur fer, hefur fjölgað þeim sjoppum eða smásölum sem kjósa að hafa ekki tóbak á söluskrá sinni, og það er vel. Reykingar eru lífshættuleg fíkn, eins og rannsóknir hafa sýnt, sem við viljum forða æskunni frá. Herra forseti. Ég lýsi eindregnum stuðningi mínum við þáltill.

Herra forseti. Eins og aðrir hv. þm. lýsi ég stuðningi við þessa þáltill. um að smásala á tóbaki verði háð leyfisveitingu. Ég tel mjög mikilvægt að lögum sé framfylgt. Það er betra að hafa færri lög og mjög mikilvægt að þeim sé framfylgt vegna þess að ef lögum er ekki framfylgt grefur það undan virðingu almennings fyrir lögum. Lögum um sölu tóbaks er ekki framfylgt. Það hafa kannanir sýnt og tilraunir sem menn hafa gert sýna að enginn vandi er fyrir unglinga undir 18 ára aldri að kaupa tóbak. Þess vegna tel ég brýnt að fara þá leið sem hér er lögð til, þ.e. að sala á tóbaki verði háð leyfisveitingu. Sú leyfisveiting má gjarnan vera mjög einföld í sniðum og hún má vera ódýr en þannig að menn missi hana ef þeir brjóta lögin ítrekað en fái áminningu áður. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að rannsóknir hafa sýnt að þeim sem byrja ungir að reykja er sérstaklega hætt við að verða fíkninni að bráð. Það er því mikilvægt að lögum um að börn undir 18 ára aldri megi ekki kaupa tóbak sé framfylgt. Herra forseti. Í þessu sambandi vil ég gjarnan geta þess að sömu aðferð mætti nota með áfengi, þ.e. að smásala á áfengi væri háð leyfisveitingu og sömu aðferð verði beitt við að veita leyfi til að selja áfengi. Sumir hv. þm. telja að það gæti verið skynsamlegt að áfengi yrði ekki selt lengur í þeim musterum sem selt er í dag, þar sem áfengið er sveipað heilagleika og gert mjög spennandi, heldur yrði það selt eins og hver önnur vara í verslunum. En þá yrði að sjálfsögðu að hafa einhverja slíka leyfisveitingu til þeirra sem selja áfengi þannig að þar séu lög heldur ekki brotin. En ég vil minna á, herra forseti, að á kvöldin um helgar í Reykjavík sjást útúrdrukknir unglingar langt undir þeim aldri að hafa mátt kaupa það áfengi sem þeir hafa innbyrt. Lögum er ekki framfylgt um áfengisneyslu unglinga. Þeir drekka sem sagt bæði landa og fá keypt fyrir sig og komast í áfengi einhvern veginn. Þá er betra að hafa lögin ögn mildari og refsa þeim sem mundu selja þeim áfengi. Ég legg því til að það yrði jafnframt skoðað að áfengissala yrði gerð almenn í verslunum og áfengissalan yrði háð leyfisveitingum eins og smásala á tóbaki.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 38, frá 11. maí 1998, um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum. Nál. undirritaði meiri hluti hv. sjútvn. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund allnokkra gesti sem nefndir eru í áliti nefndarinnar. Í lögunum um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum er kveðið á um framsal veiðiheimilda í c-lið 2. gr. og segir þar orðrétt, með leyfi forseta: ,,Innan hvers árs er heimilt að framselja ákveðinn hluta árlegs aflahámarks hvers skips miðað við aflareynslu þess við veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á þremur síðustu vertíðum og leyfilegan heildarafla hvers árs. Skal það magn, sem heimilt er að framselja, nema 50% af sama hlutfalli heildarveiðiheimilda og nam hlutdeild sama skips í heildarafla síðustu þriggja síldarvertíða.`` Með þessu frv. sem við nú ræðum er lagt til að aflétt verði takmörkunum á heimild til flutnings aflahámarks af skipum sem stunduðu síldveiðar á viðmiðunarárunum 1995, 1996 og 1997 og skipum sem hafa komið í þeirra stað. Hins vegar er skýrt kveðið á um að ekki megi framselja veiðiheimildir af skipum sem ekki stunduðu síldveiðar á viðmiðunarárunum eða komið hafa í stað þeirra. Er tilgangurinn með því að koma í veg fyrir að sótt verði um veiðileyfi og aflahámark fyrir skip í þeim eina tilgangi að flytja af þeim aflahámarkið. Ástæða er til að vekja athygli á því að samkvæmt gildandi lögum skal sjávarútvegsráðherra fyrir 1. nóvember næstkomandi leggja fyrir Alþingi frumvarp um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum eftir árið 2000. Því má vænta þess að breytingar verði á lögunum sem hafi áhrif á veiðistjórnina þegar á næsta ári. Það er þess vegna ljóst að það fyrirkomulag sem hér er verið að leggja til mun að stofni til fyrst og fremst gilda fyrir yfirstandandi ár og í sjálfu sér mun það ekki mynda þess vegna sérstakan stofn til frekari úthlutunar á aflaheimildum. Um það verður væntanlega tekin sérstök ákvörðun með því frv. sem lagt verður fram að öllu óbreyttu á næsta hausti. Þess vegna er ástæða til þess að vekja athygli á því að það fyrirkomulag sem nú er verið að leggja til í þessu frv. er fyrirkomulag sem eingöngu er ætlað að standi á þessu ári og það sé þannig á valdi Alþingis að gera þær breytingar sem þingið kýs á þessari löggjöf, að sjálfsögðu eins og alltaf er, og í sjálfu sér er þetta ástand, þetta fyrirkomulag, sem hér er verið að leggja til enginn sjálfgefin stofn til þeirrar úthlutunar sem verður viðhöfð eftir að sú lagasetning á sér stað. Það er á valdi Alþingis að ákveða þar um. Undir nefndarálitið rita auk formanns og framsögumanns, þess sem hér stendur, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, Hjálmar Árnason, Árni Ragnar Árnason og Vilhjálmur Egilsson. Enn fremur ritar hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson undir nefndarálitið, en með fyrirvara. Meiri hlutinn mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt.