Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Magnús Guðmundsson) Það er örlítil brtt. hjer á þgskj. 120, frá allsherjarnefndinni, sem jeg ætla að minnast á. Hún gengur út á, að aftan við 14. gr. verði bætt því, að ákvæði hennar nái ekki til þeirra afrita, er ræðir um í 2. málsgrein 6. gr. reglugerðar 13. jan. 1916, um Þjóðskjalasafnið í Reykjavík. Um þessi eftirrit verða að gilda sjerstakar reglur, svo að brtt. er sjálfsögð. Þá er brtt. á þgskj. 126, frá háttv. þingm. Barð. (H. K.), um laun hreppstjóranna. Nefndin hefir ekki átt kost á að bera sig saman um hana, en jeg fyrir mitt leyti get ekki sjeð, að hún sje til bóta. Annars ætla jeg ekki að fara fleirum orðum um hana fyr en jeg heyri rök háttv. flutningsmanns hennar (H. K.).

Hákon Kristófersson Við 2. umr. þessa máls ljet jeg þess getið, að jeg kynni ekki við niðurröðun á launaflokkum í frumv., og þess vegna hefi jeg leyft mjer að koma fram með brtt. á þingskj. 126, sem er svo augljós, að hún þarf engra skýringa við. Samkvæmt frumv. er gert ráð fyrir, að lægstu laun hreppstjóra sjeu 60 kr., en hæstu 120 kr. Þrátt fyrir ítarlega athugun hefi jeg enga ástæðu getað sjeð til þess að gera svo mikinn mun á hæst og lægst launuðu hreppstjórunum, eins og frumv. gerir. Í fólksflestu hjeruðunum er ætlast til, að launin verði hæst, og mælir ýmislegt með því, en aftur á móti má telja það sem gefið, að aukatekjur verði, ef ekki mörgum sinnum meiri, þá miklu meiri, í fólksmörgu hreppunum. Það meðal annars ætti að gera það að verkum, að mismunur launanna, eins og hann er gerður samkvæmt frumvarpinu, er ekki rjettlátur. Jeg vil leyfa mjer að benda á eitt, og það er, að innheimta, t. d. á þinggjöldum, í víðlendum strandlengjuhreppum, er oft mjög erfið. Sömuleiðis er ilt að ná í skýrslur eða undirstöðuatriði til þeirra. Þetta getur alt orðið miklu hægara í fólksmörgum hreppum, sem oft eru ekki eins víðlendir. Sennilega er tekið tillit til þess í frv., að skýrslugerð sje erfiðari í fjölmennu hreppunum, og má það til sanns vegar færa, að skýrslurnar verða nokkru lengri, en að eins að línufjölda eftir mínu viti. En að launamismunurinn geti grundvallast á því, það nær ekki nokkurri átt. Og af því að jeg get ekki sjeð, að það rjettlæti helmingsmismun á launum, hefi jeg leyft mjer að fara fram á, að hæstu launin verði lækkuð og lægstu launin hækkuð, og verður þá meira samræmi í laununum. Vitanlega hefði jeg viljað hafa brtt. öðruvísi, en taldi meiri líkur til, að hún yrði samþykt í þessu formi. Jeg vænti, að meiri hluti háttv. deildar sje svo sanngjarn, að hann sjái, að þetta miðar til bóta. Mjer kæmi það á óvart, ef jafnmætur maður og jeg hygg, að háttv. framsm. (M. G.) sje, viðurkendi ekki, að brtt. miðar í umbótaátt. Háttv. frsm.(M. G.) gat þess, að nefndin hefði ekki átt kost á að bera sig saman um brtt. mína, en jeg skal ekki hafa á móti því, ef nefndin vill athuga hana, að málið verði nú tekið út af dagskrá, þótt jeg álíti það ekki nauðsynlegt. Þó vil jeg taka það fram, að jeg taldi enga þörf á því, að frv. um bætt laun hreppstjóra kæmi nú fram, en þar sem hæstv. stjórn hefir lagt það fyrir Alþ., vildi jeg að mínu leyti stuðla að því, að það yrði sem rjettlátast, og þótt jeg sje ekki ánægður með það, eins og það verður þótt brtt. mín verði samþ., álít jeg það þó nokkru betra, enda sá mjer ekki fært að koma með frekari brtt. Jeg skal ekki fjölyrða meir um þetta, því að það er augljóst, að brtt. mín er sanngjörn.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi ekki á móti því, að tillaga um að hækka lægstu laun hreppstjóra nái fram að ganga, en mjer finst óþarfi að vera að lækka þessi litlu laun niður úr 120 kr. hjá hæsta launaflokki. Jeg skil ekki í, að það sje nauðsynlegt, því að jeg hygg, að háttv. deild vaxi ekki svo í augum einar 10 kr. meira eða minna, og hún mundi áreiðanlega fást eins til að hækka lægsta flokkinn, þótt sá hæsti hjeldi sjer. Jeg held því, að rjett sje að fella staflið a, en samþykkja hina tvo, nema ef háttv. flutningsmaður vildi taka staflið a í brtt. sinni aftur.  (H. K. : Jeg skal gera það, ef b og c verða samþyktir)  . Mjer finst þetta svo óverulegt. Jeg man ekki, hve margir eru í hæsta flokki, en landssjóð munar áreiðanlega ekkert um þessar 10 krónur til hvers þeirra.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg tók það áðan fram, að jeg vildi heyra rök hv.þm. Barð. (H. K.),áður en jeg talaði um brtt. hans. Nú hefi jeg heyrt þau. En af því, að nefndin hefir ekki átt kost á að athuga brtt. eða rök þessi, óska jeg, að málið verði tekið út af dagskrá, til þess að allsherjarnefndin geti athugað hvorttveggja. Annars býst jeg við, að nefndin geti fallist á brtt.

Einar Arnórsson Jeg vil leyfa mjer að gera þá fyrirspurn, hvort hæstv. forseti telji ekki löglegt, að a-liðurinn verði tekinn aftur, þótt brtt. í heild sinni sje ekki tekin aftur. Mjer finst ekki ætti að þurfa að taka málið út af dagakrá.

Hákon Kristófersson Með því að það er leið til samkomulags, tek jeg aftur a-liðinn í brtt. minni, og vona þá, að nefndin samþykki hina tvo.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg tek aftur till. mína um að taka málið út af dagskrá og geng inn á stafl. b. og c. á þgskj. 126, eftir að hafa stuttlega ráðgast um það við háttv. meðnefndarmenn mína.

Benedikt Sveinsson Jeg er hv. fjárhagsnefnd þakklátur fyrir það, að hún hefir þó að nokkru leyti tekið til greina aths. mínar við 1. umr. þessa máls. Samt er jeg ekki fyllilega ánægður með aðgerðir nefndarinnar. Er það einkum í tveim atriðum, sem jeg get ekki verið henni samdóma. Nota jeg því tækifærið til að koma fram með brtt. við 3. umr., svo að þm. fái kost á að greiða atkv. um þessi atriði, sem mig greinir á um við nefndina. 1. brtt. er við 2. gr. í frv. er gert ráð fyrir, að öllum sje heimilt að flytja olíu til landsins, án nokkurs eftirlits frá stjórnarinnar hálfu, til þess er stjórnin tekur allan aðflutning í sínar hendur, og ekkert ákvæði um það sett, hve nær það verður. Ýmislegt mælir með því, að landsstjórnin fái nú þegar einkaheimild til innflutnings, þótt ekki taki hún framkvæmdirnar strax í sínar hendur. Hún gæti eftir sem áður veitt einstökum mönnum leyfi til að annast innflutninginn, og mundi að sjálfsögðu gera það. Þeir menn, sem vildu flytja inn olíu, yrðu þá að eins að biðja um leyfi til þess, en olíuverslunin gengi að öðru leyti sama gang og áður, þar til landsstjórnin tekur sjálf við framkvæmdunum. Vafningarnir við það að færa olíuinnflutninginn yfir á hendur landssjóðs mundu aldrei verða jafnlitlir og einmitt nú. Nú eru nokkurs konar tímamót í olíuversluninni, því að heita má, að engin olía sje til í landinu, og þegar svo stendur á, þá er landsstjórninni hægra að taka við heldur en þegar miklar birgðir eru hingað og þangað. Þó að eitt skip sje lagt af stað með olíuflutning til landsins, þá skiftir það engu máli. Stjórnin mundi veita steinolíufjelaginu heimild til að versla með þá olíu, eins og jeg tel sjálfsagt, að stjórnin mundi fyrst um sinn semja við einstaka menn um flutning og sölu olíunnar. Jeg sje engin vandkvæði á að samrýma það. Það virðist ekki heldur mikið haft á þá menn, sem flytja vilja steinolíu til landsins, þótt þeir verði að sækja um leyfi landsstjórnarinnar til þess. En með þessu fyrirkomulagi er rjettur landsstjórnarinnar betur trygður og henni gert hægra fyrir með framkvæmd laganna. En aðalatriðið í þessu efni, sem mest mælir með þessari brtt. minni, er það, að með því að landsstjórnin fái nú þegar innflutningsheimildina, eru henni fengin í hendur tækin til að hafa fullkomið eftirlit með allri olíuverslun í landinu. Hún hefði það þá ávalt svart á hvítu fyrir framan sig, hvað liði olíuflutningum til landsins og á hverja staði olían kæmi, og gæti þá gengið fram í því að útvega olíu sjálf, er hún sæi, að skortur yrði á einhverjum stað. Á þetta atriði vil jeg leggja mikla áherslu. Landsstjórnin finnur miklu síður hvöt hjá sjer til að útvega olíu meðan öllum er leyfilegt að flytja hana, enda getur hún ekkert vitað um það, hvað líður olíuútvegun annara, nema þá með sjerstakri eftirgrenslan, sem örðug getur orðið í framkvæmd. Steinolía er svo áríðandi vara, að hana má hvergi vanta. Landsstjórnin verður því altaf að vera á því hreina með, hvar hún þarf að skerast í leikinn, en það getur hún því að eins, að henni sje fullkunnugt um allar útveganir, sem gerðar eru, og þá vitneskju hefir hún þá fyrst á takteinum, er hún ræður sjálf að fullu og öllu yfir innflutningsleyfinu. Mjer finst því ástæða til að mæla eindregið með brtt., enda virðist fátt mæla á móti henni. Það gæti ekki orðið olíuversluninni til neins baga, þótt hún væri samþykt. 3. brtt. er bein afleiðing af þeirri fyrstu, og þarf því engum orðum um hana að fara. Um 2. brtt. er það að segja, að mjer finst steinolía vera vara, sem í versta lagi er til þess fallin, að skattur sje á hana lagður. Jeg hefi áður bent á, að slíkur skattur getur komið ranglátlega niður, því að það getur vel viljað til, að útgerðarfjelag eða útvegsbóndi, sem eyðir lítilli olíu móts við aðra, afli mjög vel, en annað fjelag, sem eyðir meiri olíu, afli lítið og hafi þannig skaða af útgerðinni, og er þá auðsætt, að hjer kæmi fram tilfinnanlegt misrjetti. Jeg hygg, að bændur mundu ekki kunna vel við það, ef farið væri að leggja sjerstakan skatt á ljáblöð, og er hjer nokkuð líkt með steinolíuna; hún er framleiðslutæki, og það er algerlega rangt að leggja sjerstakan skatt á slíka hluti og gera þá að tekjustofni. En jeg býst nú samt við því, að fjárhagsnefndin hafi fylgi í deildinni með sínum tillögum, og veit, að hún er eindregið á gagnstæðri skoðun, eins og kom fram við 2. umr., því að hún tekur fyrst og fremst það til greina, er lýtur að því að afla landssjóði tekna; það er hlutverk hennar að hyggja að því, og því tekur hún þessu tækifæri tveim höndum, án þess að líta nægilega á hitt, hve ranglátt þetta gjald er. En þótt deildin vilji ekki fallast á aðaltillögu mína, að olían verði seld fyrir það verð, er liðlega svarar innkaupsverði og öllum kostnaði, sem er hið eina rjetta, þá vona jeg, að hún geti þó að minsta kosti fallist á varatillöguna, er færir skattinn af hverri tunnu úr 4 kr. niður í 2 kr.

Matthías Ólafsson Jeg get ekki sjeð, hve mikill munur er á þessari brtt. og 2. gr., eins og hún er nú. Í lögunum stendur, að enginn megi flytja steinolíu hingað til lands eftir að stjórnin hafi tekið aðflutningana að sjer, nema með sjerstöku leyfi hennar, en í brtt. stendur það sama, en frá þeim tíma, að lögin verði staðfest. Það er gert ráð fyrir, að það líði einhver tími frá því, að lögin verða staðfest og þangað til stjórnin hafi tekið að sjer flutningana, en samkvæmt brtt. á enginn tími að vera á milli. En þetta má ekki vera svo, því að þá gætum vjer átt á hættu, að farmur, sem væri á leið til landsins þegar lögin væru staðfest, yrði sendur eitthvað annað. Aðaltill. á þgskj. 106 er svona meinlaus og vonandi gagnslaus, því að hún segir ekkert annað en að selja skuli olíuna fyrir það, er svari innkaupsverði og kostnaði. Með öðrum orðum, tillögumaður hefir hugsað sjer að leggja það til, að landssjóður hafi alls ekkert upp úr olíusölunni; en jeg hygg, að allir, sem eru með einokun, hugsi sjer, að þeir þurfi ekki að borga hærra verð en áður, en hins vegar reiknist landssjóði nokkuð af þeim ágóða, sem kaupmenn hafa haft. Jeg veit, að þetta gjald kemur harðast niður á sjávarútveginum, og jeg er sannfærður um, að það er ofhátt, en eins og málið horfir nú við eru allar líkur til, að það verði samþykt. Eins og jeg hefi áður tekið fram þá álít jeg, að 5 kr. gjaldið, sem fyrst var stungið upp á, sje ofhátt, og jeg er einnig á því, að 4 kr. gjaldið sje líka ofhátt. Jeg get fallist á það, sem einnig hefir verið stungið upp á, að gjaldið sje 2 kr. Þá er síðasta brtt. á þgskj. 106. Mjer virðist það búið að sýna sig, að það sje afarvarasamt að hindra einstaka menn í því að útvega nauðsynjavörur til landsins, og að því er olíuna snertir, þá liggur það í hlutarins eðli, að enginn fer að gera það til þess að eiga það á hættu, að olían verði tekin af honum og stjórnin ráðstafi henni. Þetta liggur svo í augum uppi, að ekki þarf að fara mörgum orðum um það. Það getur einnig borið við, á hvaða tíma sem er, að stjórnin eigi von á skipi frá Ameríku, þegar hún álítur öllu óhætt, og það getur þá einmitt farist, en annað skip, sem einstakur maður á, komist heilu og höldnu, og ætti það þá að geta bjargað í svip, því að vitanlega er betra að fá dýra steinolíu heldur en alls enga.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Fjárhagsnefndin hefir athugað brtt.háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og ekki getað fallist á neina þeirra; hann hefir borið fram fyrstu brtt. sína við 2. gr. í þeim tilgangi, að stjórnin geti altaf haft hönd í bagga með því og vitað um, hve mikið er flutt til landsins af steinolíu, og álítur hann betur trygt með því móti, að nóg verði af henni í landinu, en nefndin álítur, þvert á móti, að þegar einhver maður hafi fengið leyfi til að flytja inn svo og svo mikið af steinolíu, þá geti það dregið úr stjórninni að fara að útvega meira. Mjer finst það ekki nema eðlilegur hlutur, að ef stjórnin vissi, að t. d. steinolíufjelagið væri búið að fá leyfi til að flytja inn 4000 tunnur af steinolíu, þá myndi það draga úr henni að fara að panta. En ef stjórnin veit ekkert um aðra pantendur, nje þeir um hana, þá eru mestar líkur til, að enginn dragi sig í hlje, og það er það, sem oss ríður á, að reynt sje að fá vöruna, og það sem mest, því að engin hætta er á því, að það komi ofmikið af henni. Enn fremur gæti það hugsast, að þeir menn væru til, sem vildu heldur losna alveg við þessa verslun, ef þeir þyrftu að fá sjerstakt leyfi annarsstaðar til að hafa hana. Og hvað það atriði snertir, sem háttv.þm. (B. Sv.) tók fram, að hægra mundi að koma á einkasölunni, ef hans brtt. verður samþykt, því að þá væri loku skotið fyrir, að miklar birgðir gætu verið hjer á landi, þegar að því kæmi, að landssjóður tæki að sjer söluna, er því að svara, að eftir tillögum okkar nefndarmanna er mjög vel sjeð fyrir þessu atriði, hvernig fara skuli um væntanlegar steinolíubirgðir. Og setjum svo, að fjelagið eða einstakir menn finni upp á því að búa til t. d. olíugeyma eða slík dýr mannvirki, vitandi um lög þessi og það, að við borð lægi, að landssjóður tæki að sjer þessa verslun. Jeg get ekki sjeð, að neinn geti krafið landssjóð skaðabóta fyrir, að slík mannvirki yrðu verðlaus eða verðlítil, því að enginn getur fengið bættan skaða, sem hann er sjálfur valdur að og fyrirsjáanlegur er, en slíkur skaði væri fyrirsjáanlegur öllum, undir þessum kringumstæðum. Hvað það snertir að leyfa einstökum mönnum að panta, þá held jeg, að það yrði einmitt til þess, að stjórnin tæki síður að sjer verslunina, því að þegar það lag er komið á, að þessi fái undanþágu, og svo hinn, þá myndi það vera látið ganga svo, heldur en að taka fyrir þessar pantanir, og það er síður en svo vissa fyrir því, þótt einhver panti olíu, að hún komi til landsins. Í sambandi við þessa brtt. stendur síðasta brtt. um það, hvenær lögin eigi að ganga í gildi. Um hana er það að segja, að verði 1. brtt. samþykt, þá er hún um leið samþykt. Þá er önnur breytingartillagan, um að færa niður eða sleppa alveg gjaldinu til landssjóðs. Hv. flm. (B. Sv.) hefir víst haft það á tilfinningunni, að hún myndi ekki hafa mikinn byr, því að hann hefir komið með varatillögu um að færa gjaldið úr 4 kr. niður í 2 kr., og jeg verð að lýsa yfir því, fyrir nefndarinnar hönd, að hún er eindregið á móti báðum þessum tillögum, því að það er eins og háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) tók fram, að það, sem rjettlætir einkasölu landssjóðs á hvaða vörum sem er, er það, að landssjóður geti haft tekjur af henni, og sje þessu grundvallaratriði kipt burt eða tekjurnar gerðar mjög óverulegar, vil jeg heldur, að frv. sje hreint og beint felt. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði, að engin vissa væri fyrir því, að þeir, sem nota mesta steinolíu, græði mest eða sjeu færastir um að greiða skatt af útveg sínum. Þetta er nú að vísu satt, en þó verðum vjer að ganga út frá, að aðalreglan sje sú, að sá, sem leggur meira í útveg sinn, beri meira úr býtum en sá, er lítið leggur fram, og eftir aðalreglunum verður löggjöfin að laga sig, en eigi eftir undantekningum. Þetta gjald í landssjóð mundi og ekki verða tilfinnanlegt almenningi, því að olían mundi varla verða dýrari, að meðtöldu gjaldinu til landssjóðs, en hún hefir verið, að meðtaldri álagningu, sem talið er víst að hafi verið þá.

Benedikt Sveinsson Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) var undarlega andvígur þessari 1. brtt., þar sem hann þó í öðru orðinu hjelt því fram, að á henni væri nær enginn munur og frv.-greininni. Mjer skildist, að hann vildi skilja frv. svo, að meiningin með því væri sú, að þessi lög ættu að koma strax til framkvæmda; það mætti ekki líða nema sem allra stystur tími frá því, að lögin væru samþykt, og þangað til að stjórnin tæki verslunina í sínar hendur. En þetta er einmitt ekki tekið fram í frv., og af því að óttast má, að stjórnin dragi það jafnvel árum saman að nota heimildina, eins og henni er komið fyrir í frv., þá hefi jeg einmitt borið fram breytingartillöguna, er fær stjórninni einkarjettinn í hendur þegar í stað. Það ætti því einmitt frá sjónarmiði háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) ekki að skaða, þótt þessi brtt. næði fram að ganga, þar sem hún tekur einmitt það fram, sem hann viðurkennir að sje svo nauðsynlegt, en er ekki fólgið í frv , þótt hann virðist ætla, að svo sje. Háttv. þm. (M. Ó.) var að tala um, að brtt. gæti orðið til skaða, með því að þeir, sem kann ske hefðu pantað olíu, gætu afstýrt því, að farmurinn yrði sendur, er þeir fengju vitneskju um einkaheimild landsstjórnarinnar. Þetta kalla jeg hina mestu fjarstæðu, því að það er sannarlega hægurinn hjá að semja við stjórnina um innflutning olíunnar, því að stjórninni er það engu síður hugleikið en kaupmanninum, að olíubirgðir komi sem fyrst til landsins. Hvað ætti svo sem að geta valdið því, að olíuförmum, sem væru á leið til landsins, yrði snúið aftur vegna þessarar lagasetningar? Slíkt nær engri átt. Þetta er ekkert annað en grýla, sem slegið er fram til að hindra brtt., annaðhvort af skammsýni eða skorti á góðgirni. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) hjelt því fram, að tilgangurinn með allri einkasölu eða einokun væri sá, að afla landssjóði tekna. Tilætlunin væri sú, að varan yrði kaupendum ekki dýrari en ella, en af því, að landssjóður keypti í stórkaupum, þá gæti hann sætt betri kaupum en aðrir, og ágóðann ætti hann svo að hirða sjálfur. En það eru miklar veilur á þessum staðhæfingum. Ef landsstjórn tekur einkasölu á munaðarvöru, þá er aðaltilgangurinn sá, að afla landssjóði tekna. En þá er tilætlunin engan veginn sú, að varan verði kaupendum jafnódýr og ella. Einkasölu á tóbaki mundi landið beint taka til þess eins að græða á henni fje handa landssjóði, og ekki horfa í, þótt varan hækkaði í verði. En þegar um nauðsynjavöru er að ræða, þá er einkasalan gerð í alt öðrum tilgangi en þeim að afla landssjóði tekna. Tilgangurinn er þá, og á að vera, að afla landslýðnum vörunnar fyrir sem allra lægst verð. Jeg hygg t. d., að háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) hafi ekki komið með frv. sitt um einkasölu á steinlími til þess að afla landssjóði tekna, heldur til þess að afla landsmönnum góðrar vöru með góðu verði. Það er þannig tvens konar stefna, sem ríkir, að því er einkaverslun snertir, alt eftir því, hver varan er, sem um er að ræða. Það, sem gerði einkasölu eða einokun skaðlegasta og illræmdasta fyr á öldum, var einmitt sú misbeiting stjórnarinnar, að hún notaði einkasöluna til þess að ná gróða af nauðsynjavöru sjer til handa, - og það er þess konar misbeiting, sem jeg er að reyna að girða fyrir með brtt. Og hvað sem því nú líður, að þeir, sem stóra útgerð hafi, græði meira en þeir, sem litla útgerð hafi, eins og hv.frsm. (M. G.) kvað að orði, þá er þar til að segja, að fyrir því er engin regla. Það er alls engin vissa fyrir því, að gróðinn sje í hlutfalli við olíueyðsluna, og því er þessi tekjustofn ranglátur. En hins vegar skal jeg ekki lá háttv.frsm. nefndarinnar (M. G.), þótt hann haldi fast við það, sem nefndin hefir áður ákveðið, einkum þar sem nefndin er kunn að því að einblína á það eitt, er orðið getur einhver tekjugrein fyrir landssjóðinn.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það voru að eins örfá orð, sem jeg vildi segja, út af því, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hjelt því fram, að óvíst væri, að landssjóður tæki að sjer einkasölu á steinolíu fyr en einhvern tíma síðar meir. Jeg tók það fram við 2. umr. þessa máls, að bein tilætlun nefndarinnar hefði verið, að landssjóður tæki að sjer einkasöluna hið fyrsta að hægt væri, en þó ekki fyr en stríðið væri á enda.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hafði ekki tíma til að tala við 2. umr. þessa máls, og ætla ekki heldur nú að gera athugasemdir við einstök atriði, enda er það orðið of seint. Jeg álít, að hjer sje mjög góð rökfærsla, í sambandi við lög um stefnubirtingu, sem jeg tel mikils virði, en vil þó láta þess getið, að mjer finst fullmikið vald lagt í hendur dómaranna, er þeir skulu ákveða stefnufrestinn. Og það, sem jeg eiginlega hafði að athuga við frv., þótt þess í raun og veru þurfi ekki, er um lög nr. 59, 10. nóv. 1905. Þótt tiltekið sje, að þau falli úr gildi, getur það vitanlega ekki átt við nema um 2. gr. þeirra laga. Á hinn bóginn er jeg ekki alveg viss um, að allir átti sig á því þegar í stað. Rjettara hefði verið að nefna í 18. gr. frv. 2. gr. laga nr. 59, 10. nóv. 1905; þá hefði það verið alveg ótvírætt. Það er gott, að trygging sje fyrir því, að fresturinn sje nógu langur. Þetta eru eiginlega engin andmæli gegn frv., en sagt til þess, að dómarar tæki tillit til þessa, og að rjettur skilningur á ákvæðum laganna komi hjer fram.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg get þakkað hæstv. forsætisráðherra fyrir, að hann vakti athygli á þessu atriði, sem kynni að vera vafasamt að annars yrðu skilin rjett af öllum. Bæði flutningsmenn og nefndin álitu ekki hættulegt að leggja í hendur dómaranna vald til að ákveða frest í vissum tilfellum. Dómarinn getur þá ákveðið frestinn eftir ýmsum atvikum í sjerstökum tilfellum. Skilningur hæstv. forsætisráðherra á gildi 1. gr. laga nr. 59, 10. nóv. 1905, er vitanlega alveg rjettur. Jeg held, að það geti varla valdið misskilningi, sjerstaklega í sambandi við önnur lög um stefnubirtingu, sem jeg býst við að gangi í gildi á þessu þingi. Þar að auki stendur í 18. gr. frv.: ». . . að því leyti sem nefnd lagaákvæði hafa að geyma fyrirmæli um stefnufrest«. Á því held jeg, að allir hljóti að sjá, að 1. gr. laga nr. 59, 10. nóv. 1905, stendur óbreytt. Jeg sje því ekki ástæðu til annars en að frv. ætti að fá gildi óbreytt.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg er alveg samdóma háttv.frsm. (E. A.) um skilninginn á þessu atriði, en verð þó að segja, að mjer hefði fundist rjettara að ganga svo frá frv., að þetta gæti ekki misskilist. Mjer finst, að rjettara hefði verið að tiltaka 2. gr. laga nr. 59, 10. nóv. 1905, og vil skjóta því til háttv.frsm., án þess að jeg geri þetta að neinu kappsmáli.

Frsm. (Einar Arnórsson) Ef hæstv. forseti teldi fært að bæta inn í eða taka til greina skriflega brtt,  Afhenti hann (E. A.) síðan forseta skriflega brtt., svo látandi: Aftan við orðin í 18. gr. »lög nr. 59, 10. nóv. 1905« komi: 2. gr.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Þar sem till. þessari var svo vel tekið við 1. umr., sje jeg ekki ástæðu til að lengja umræðurnar. Jeg held, að háttv.þm. sjeu allir svo einhuga um þetta mál, og það standi svo ljóst fyrir þeim, að frekari skýringar sjeu óþarfar. Jeg leyfi mjer því að óska þess, að till. verði samþykt.

Framsögum. meiri hl. (Jón Jónsson) Jeg get verið stuttorður um þetta mál; það hefir verið rætt svo mikið áður, að það er að bera í bakkafullan lækinn, að fara nú að halda hrókaræður um það á ný. Nefndin hefir gert grein fyrir áliti sínu á þgskj. 89. Þótt ekki sje gert ráð fyrir öðru í frv. stjórnarinnar en frestun á framkvæmd þessara laga, þá leit nefndin svo á, að tilgangurinn hlyti að vera sá, að hætta með öllu að selja þjóð- og kirkjujarðir, eða afnema lögin með öllu. Nefndin getur ekki fallist á þetta. Það má auðvitað segja, að rjett væri að fresta framkvæmd laganna, þar til matsnefndirnar hafa lokið störfum sínum. Það væri ástæða, sem afsakaði tregðu stjórnarinnar til að selja. En ekki virðist stjórnin leggja áherslu á þetta, enda er nú matið langt komið. Því hefir verið haldið fram, að einstakir menn geti eignast margar jarðir. Nefndin játar, að það sje ekki heppilegt; þess vegna hefir henni komið til hugar að flytja breyting á lögum um forkaupsrjett leiguliða, er hindri það. Aðalatriðið í þessu máli er það, að jörðum landsins sje sómi sýndur, og sá tilgangur næst langbest með því að selja jarðirnar. Það sýnir reynslan. Þó að skýrslur vanti um þetta, og margt sje skrifað af hálfu andstæðinga þjóðjarðasölunnar því til sönnunar, að leiguliðar sitji eins vel jarðir og sjálfseignarbændur, þá er óhætt að fullyrða, að bæði er yfirleitt betri búskapur á sjálfsábúðarjörðum og meiri rækt lögð við jarðirnar.

Frsm. minni hl. (Sigurður Sigurðsson) Það er með mig nú, eins og fyrri, að jeg hefi ekki getað orðið hv. samnefndarmönnum mínum samferða um þetta mál. Álit minni hlutans er stutt, og vísað þar til álits minni hluta landbúnaðarnefndarinnar frá 1915. Jeg vænti, að þeir, sem á öðru máli eru en jeg um þetta mál, hafi kynt sjer það, sem þar er sagt. En nú skal jeg leyfa mjer að bæta við örfáum orðum. Það er ómótmælanlegt, að flestir bændur, sem hafa fengið keyptar ábýlisjarðir sínar, hafa komist að góðum kaupum á þeim, og sjest það best á því, að allir, sem selt hafa aftur jarðir sínar, hafa selt þær fyrir meira verð en þeir keyptu þær. Flestir stórgrætt á kaupunum. Hvaða rjettlæti sjá menn nú í þessu, að einstakir menn geti fengið eignir hins opinbera með gjafverði, en aðrir ekki, af því að þeir voru ekki svo heppnir að sitja á landssjóðseign? Þessum mönnum er beinlínis gefið fje, sem er eign allrar þjóðarinnar. Jeg fyrir mitt leyti sje enga ástæðu til að hlynna að einstökum mönnum á kostnað allrar þjóðarinnar. Það getur verið, að það vaki fyrir einstöku manni, að halda niðri verði jarðanna með þessu lága verði á landssjóðsjörðum, en þeim tilgangi er ekki náð og verður ekki náð með þessu. Jarðirnar eru alt af að stíga í verði og munu halda áfram að gera það. Og þótt einstöku jarðir hafi verið seldar hærra verði en góðu hófi gegnir, þá mun almenningsálitið vera það, að verð á jörðum sje síst ofhátt yfirleitt, og það er einnig mín skoðun. Það er mjög eðlilegt, að jarðirnar hækki í verði um leið og þær eru bættar. Meiri hluti nefndarinnar, sem fjallaði um þetta mál, hefir komist að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að fella frv. stjórnarinnar, og ástæðurnar eru þær aðallega, að sjálfsábúð á jörðum geri mennina betri og svo sje miklu betur búið á þeim jörðum, er sjeu í sjálfsábúð en á leiguliðajörðum. Jeg verð nú að segja, að mjer þykir það nokkuð hæpin staðhæfing, að sjálfseignarbændur sjeu betri menn en aðrir yfir höfuð, eða að það geri mennina miklu betri, að þeir fái keyptar þjóðjarðir og kirkjujarðir við lágu verði; að minsta kosti hefi jeg aldrei heyrt þess getið fyr en nú. Um hitt, að sjálfseignarjarðir sjeu betur setnar en leigujarðir, má lengi deila, og að minsta kosti er það alveg órannsakað mál. Það liggja engar opinberar skýrslur fyrir um það. Sumir þykjast jafnvel hafa fundið það út, að munurinn sje mjög óverulegur, og einn maður, sem helst hefir kynt sjer það mál, fullyrðir, að munurinn sje svo að segja enginn. Þessi maður er Páll Zóphóníasson, kennari við búnaðarskólann á Hvanneyri. Einstök dæmi sanna líka þessa niðurstöðu í mýmörgum tilfellum. Það má nefna dæmi um það, að leiguliðar sitja sínar jarðir betur en sjálfseignarbændurnir í kringum þá. Það væri mjög fróðlegt að safna skýrslum um þetta efni, en á þeim skýrslum getur meiri hlutinn ekki hafa bygt, er hann skrifaði nál. sitt, því að þær skýrslur eru ekki til enn. Hv. meiri hluti segir, að vafasamt sje, að smábýlabúskapur þrífist til sveita. Það má vel vera, að það sje vafasamt, en rjett væri að rannsaka það. Það er líka vafasamt, að stórbýlabúskapurinn þrífist nú betur en smábýlabúskapurinn, síðan vinnufólkseklan varð jafnmikil og vinnan svo dýr, sem raun er á. Einyrkinn er nú sumstaðar betur settur en stórbóndinn, sem fær ekki fólk til þess að vinna jörð sína. Vinnufólkseklan og dýrtíðin gerir það að verkum, að erfitt er nú að búa á stóru jörðunum fólksfreku. Mín tillaga í þessu máli er þá sú, að stjórnarfrv. sje samþ. Auðvitað þykir mjer það ganga ofskamt, því að jeg vil helst nema lögin um sölu þjóðjarða og kirkjujarða alveg úr gildi. Frumvarpið er þó spor í áttina, og tel jeg því rjett að samþykkja það.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg get ekki annað sagt en að mig furðar á, hvernig umræður hv. þingmanna falla um þetta mál. Menn haga hjer ræðum sínum eins og hjer væri um algert afnám laganna að ræða. En hjer er ekki um annað að ræða en stutta frestun á framkvæmd þeirra. Um grundvöll þjóðjarðasölulaganna vil jeg ekki ræða nú. Jeg gæti að vísu lagt orð í belg um það, hvernig lögin hafa reynst, en jeg sleppi því að þessu sinni, því að það mál er ekki hjer á dagskrá. Í niðurlagi nefndarálits meiri hluta segir svo: „Má telja fult eins álitlegt, að hreppar eigi jarðir eins og landssjóður. Ef sveitarstjórnirnar væru vel á verði, þegar jarðir ganga kaupum og sölum, fjölgaði jarðeignum hreppanna. Væri þá að nokkru bætt úr göllum þjóðjarðasölunnar. Þannig mætti oft afstýra því, að jarðir yrðu eign útlendinga eða braskara. Getur samt verið, að nýrra laga þyrfti, sem girtu fyrir slíkt.“ - Ef nú þessir gallar eru á lögunum, eins og þau eru nú, og þá þarf að laga með nýjum lögum, væri þá ekki ráðlegt að fresta sölunni um tíma, svo að tími ynnist til að laga gallana? Ástæður landsstjórnarinnar fyrir frv. eru ekki langar, en þó vil jeg minna á eitt, sem þar er tekið fram, og það er það, að peningagildi er nú mjög á reiki, svo að ógerningur er að meta jarðir til peninga á þessum tímum, svo nokkuð sje að marka. Það liggja nú fyrir umsóknir um kaup á 56 kirkjujörðum og 36 þjóðjörðum. Á því geta menn sjeð, að hjer er ekki um neina smáræðisfúlgu að ræða. Því miður hefi jeg ekki enn haft tíma nje tækifæri til að leita mjer upplýsinga um, hve mikið er eftir af óseldum jörðum landssjóðs, en mun gera það við tækifæri. En nú vil jeg spyrja hv. meiri hluta nefndarinnar: Hvað sjer hún hættulegt við að fresta sölunni til næsta reglulegs Alþingis? Jeg get ekkert sjeð á móti því. Hins vegar sje jeg marga kosti, sem það hefir. Setjum t. d. svo, að á þeim tíma hækkuðu jarðir í verði. Þá hefir málið einnig þjóðhagslega hlið. Sömuleiðis má benda á, að hjer liggur nú fyrir þessari hv. þingdeild frv. til laga um erfðaábúð. Mjer þykir auðsætt, að sjálfsagt sje að taka ábúðarlögin til rækilegrar íhugunar og gera það áður en ákveðið er, hvort selja skuli jarðir framvegis eða ekki. Jeg vona, að tími vinnist til að athuga slíka löggjöf nákvæmlega fyrir næsta reglulegt Alþingi. Enn fremur mælir það með frestun laganna, að fyrir 1919 verða komnar fram virðingargerðir fasteignamatsnefndanna, og mun þar mega fá nokkurn stuðning, þegar loks skal ákveða, hvað hæfilegt söluverð jarðanna sje. Á einum þingmálafundi, sem jeg var á í síðastliðnum mánuði, var fallist á að fresta sölu opinberra þjóðeigna þangað til búið væri að fullgera fasteignamatið. Þótt tæplega sje að búast við því, að samræmi verði í matinu fyrir alt landið, þá verður þó að minsta kosti samræmi innan hvers hjeraðs, að öllum líkindum. Að endingu má líka taka það fram, að eins og nú er háttað sölu á þjóðjörðum, þá má heita svo, að hagur þjóðarinnar sje þar á móti hag einstakra manna. Því hefir verið haldið fram sem meðmælum með sölunni, að ábúðarfestan mundi minka ef jarðirnar væru seldar. En þetta er ekki nægil. rannsakað og því eiginl. sagt út í bláinn. Einmitt á þessu atriði veltur þó svo afarmikið. Mín þekking á þessu atriði bendir ekki til þess, að ábúðarfestan aukist við sölu opinberra jarðeigna enn; eins og kunnugt er er annars skylt að byggja til lífstíðar. Meðan því engin rök eru færð fram fyrir því, að þjóðarbúinu eða einstökum búendum sje órjettur ger með frumv., nje af því hljóti að leiða nein fjárhagsleg óþægindi, verð jeg að halda því fast fram, að þessi háttvirta deild eigi fyrir sitt leyti að samþykkja það.

Sveinn Ólafsson Margt af því, sem jeg ætlaði mjer að segja, hefir nú verið tekið fram af hæstv. atvinnumálaráðh. og hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Álit meiri hlutans í nefndinni hefir verið mjer ráðgáta. Jeg efast sem sje um, að taka beri álitið í fullri alvöru. Á frumvarp stjórnarinnar má líta eins og fyrirspurn til þingsins um það, hvort því þyki ráðlegt að halda áfram þjóðjarðasölu eftir sama mælikvarða og áður, meðan verðfall peninga varir. Þessu er alls ekki svarað með nefndarálitinu og eigi að því vikið. Nefndin snýr sjer að annari spurningu, sem ekki liggur fyrir í frumvarpinu, sem sje þeirri, hvort nema skuli úr gildi þjóðjarðasölulögin. Eðlilega verða þá svör nefndarinnar út í hött, og hygg jeg, að þetta stafi af því, að hún hafi eigi athugað aðferð þá, sem fylgt er við mat jarðanna. Söluverð jarðanna er venjulega reiknað eftir meðalafgjaldi síðastliðinna 10 ára, sem þá er talið 4% af sannvirði eða söluverði jarðarinnar. Þannig verður jörð sú metin til sölu 1000 kr., sem að meðaltali hafa verið goldnar af 40 kr. árlega síðustu 10 ár, og eins þótt nokkur hluti þessa árgjalds sje greiddur með jarðabótavinnu, eins og nú tíðkast á þjóðjörðum, jarðabótum, sem vitanlega koma ábúendum til tekna, en ekki landssjóði. Sje það nú rjett, eins og margir halda fram, að peningar hafi fallið um 75% þá er það líka rjett, að þeir, sem kaupa jarðirnar eftir slíku mati, miðuðu við verð peninganna eða afgjöldin fyrir stríðið, fá þær fyrir 25% eða ¼ af sannvirði. Um þetta átti nefndin að segja álit sitt, en jeg finn ekkert í nefndarálitinu um það. Þá skal jeg víkja að nokkrum atriðum í nefndarálitinu. Þar stendur, að þjóðarviljinn sje vafalaust sá, að jarðirnar sjeu seldar samkvæmt gildandi lögum. Jeg tel þetta samt töluvert vafasamt, og get bent á áskoranir um að koma á erfðafestu í stað sölu í 4 þingmálafundargerðum úr Suður-Múlasýslu. Þessar áskoranir voru þó ekki fram komnar að mínum hvötum, og á engum þessara funda mætti jeg. Jeg hygg, að almenningsálitinu sje víða líkt farið. Önnur fullyrðing nefndarinnar er sú, að því verði ekki mótmælt með rökum, að eignarrjetturinn yfir jörðinni knýi fram alt það besta, sem í manninum býr. Fullyrðing þessi er dálítið brosleg. Mundi sá rjettur í höndum ljensdrottna miðaldanna hafa knúið fram alla bestu eiginleika þeirra? Til þess bendir ekki meðferð sú, sem þeir höfðu á hjáleigubændunum, sem þjakaðir voru eins og þrælar. Það er enn ein fullyrðing nefndarinnar, að löggjafarvaldið hafi ekkert gert til að bæta kjör leiguliðanna. Töluverð rjettarbót var þó að ábúðarlögunum frá 1884. Og ekki er það lítils virði fyrir leiguliðana að mega inna drjúgan hluta eftirgjaldsins af hendi með jarðabótum, en með þeim skilmálum eru flestar þjóðjarðir bygðar. Þá kem jeg að þessari setningu: „Eftirlitið með landssjóðsjörðum hefir verið og er mjög bágborið.“ Það var nánast þessi setning, sem gaf mjer tilefni til aðfinslu, því að hjer er einnig sveigt að mjer. Fróðlegt væri að vita, að hverju leyti eftirlitið er bágborið. Eru afgjöldin eigi heimt inn, eða er vanrækt að vinna tilskildar jarðabækur? Orðalagið er svo rúmgott að margt getur komist fyrir í því.  (Þór. J.: Það rúmar alla umboðsmenn)  . Í næstu sveit við hv.frsm. get jeg bent á leiguliða, sem hafa stórbætt jarðir sínar. Af jörðum skal jeg að eins nefna Brekku, Víðivelli og Hrafnkelsstaði í Fljótsdal. Sama má segja um marga í suðursýslunni, en nöfn þýðir lítið að nefna. Eftirlitið með þessum jarðabótum hefir verið auðvelt; ábúendur hafa af eigin hvötum unnið þær, oftast miklu meira en til var skilið, og fundið, að þeim var beinn hagur að því. Nefndin segist vera í vafa um, hvort smábýlabúskapur í sveit myndi koma að gagni hjer á landi. Hugboð hennar um þetta er engin sönnun, en mörg eru smábýlin til og farnast vel. Nú er það vitanlegt, að fjölda manns skortir jarðnæði, og alment er kvartað um, að fólkið þyrpist í kaupstaði, jarðræktinni til niðurdreps. Jeg sje ekki, að annað ráð sje hentara til að útvega þessu fólki býli en að skifta eignum, sem landssjóður hefir umráð yfir. Ilt væri að kippa burt þessum helsta möguleika til býlafjölgunar. Nú er á leiðinni frv. um erfðafestuábúð á þjóðjörðum, sem mjer finst stefna í rjetta átt. Aðferð sú hefir annarsstaðar vel gefist. Mjer finst ekki við eigandi að snúast gegn stjórnarfrumvarpinu á þann veg, sem hv. nefnd hefir gert;. það er eigi annað en fyrirspurn til þingsins um það, hvort halda skuli áfram sölunni eftir matsmælikvarðanum forna, meðan verðfall peninganna varir. Jeg fyrir mitt leyti er ekki í vafa um, hverju jeg á að svara þeirri spurningu.

Þórarinn Jónsson Það eru rjett örfá atriði, er jeg vildi drepa á. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) vitnaði í minni hluta álit frá þinginu 1915. Þar er aðalástæðan móti þjóðjarðasölunni talin sú, að mönnum sje beint gefið fje, þar sem jarðirnar sjeu seldar með altof lágu verði. Hv. l.þm. S.-M. (Sv. Ó.) gekk svo langt að fullyrða, að jarðirnar væru venjulega seldar fyrir ¼ af sannvirði þeirra. Það er næstum óhugsandi, að þessar athugasemdir sjeu á rökum bygðar, og alveg fráleitar þar sem jeg þekki til. Í lögum um þjóðjarðasölu er matsmönnunum gert að skyldu að taka tillit til þess, hvað jarðir eru seldar í sama bygðarlagi. Þetta gerir, að þjóðjarðir hljóta að hækka jöfnum fetum og aðrar jarðir. Umboðsmenn eru og ávalt vanir að benda á, ef þeim finst oflágt virt. Þessi tvö atriði ættu að valda því að jarðirnar kæmust upp undir sannvirði. Hægt væri að nefna mörg dæmi því til sönnunar, að landssjóðsjarðir sjeu ekki seldar miklu lægra verði en aðrar jarðir, eins og fullyrt er. Jeg þekki mörg dæmi til, að stjórnarráðið hafi tekið í sama strenginn, þegar umboðsmenn hafa drepið á, að hagur landssjóðs hafi ekki verið tekinn nægilega til greina. Komi landsstjórnin líka auga á, að matsmenn hafi ekki rækt skyldu sína, getur hún sjálf hækkað verðið. Hæstv. atvinnumálaráðherra tók fram, að nú væri ekki ástæða til að ræða nein grundvallaratriði þjóðjarðasölumálsins, en frestunin sje ákveðin til þess, að tími vinnist til að ræða síðar vandlega, hvort sölunni skuli hætt eða haldið áfram. Það er náttúrlega rjett að halda þessu fram; frv. nær þá betur fram að ganga. En jeg fæ ekki betur sjeð en að í athugasemdum stjórnarinnar við frumvarpið liggi þessi stefnubreyting til grundvallar, að sölunni skuli hætt. Það er skylt að líta á, hvílíks misrjettis væri stofnað til með þessu frv. Flestar betri jarðir hafa þegar verið seldar. Það eru því verðminni jarðir, sem eftir eru. Ef ábúendum þessara jarða er nú alt í einu tilkynt, að jarðirnar fáist ekki, er þeim gert mjög rangt til, ekki síst þar sem fátækt hefir oft valdið, að þeir eru ekki þegar búnir að kaupa ábýlisjarðir sínar, eins og búendurnir á stærri jörðunum. Stjórnin hefir öll skilyrði til að bæta úr göllunum á meðferð þjóðjarðasölulaganna. Hún getur brýnt fyrir sýslunefndum að fylgja fast fram öllum ákvæðum, er að þeim lúta. Stjórnin getur og sjálf tekið í taumana, hve nær sem henni virðist þörf á, en hún á ekki að teppa söluna algerlega. Ef betri jarðir, sem væru hentugar til að skifta í smábýli, eru falaðar, þarf hún ekki að selja þær, samkvæmt lögunum. En yfirleitt held jeg, að jarðir sjeu betur komnar í höndum einstakra manna en í höndum landsstjórnarinnar.  (S. S.: Ekki er það alstaðar á landinu)  . Víðast hvar er mikill munur. Jeg veit, að hv. 1. þm. Árn. er svo kunnugur um land alt, að hann hefir varla sagt þetta af fullri sannfæringu. Þess eru mörg dæmi, að menn hafi byrjað miklar jarðabætur strax er þeir voru búnir að kaupa. Hv. 1. þm. S. M. (Sv. Ó.) hneykslaðist á, að nefndin telur eftirlit með landsjóðsjörðum víðast hvar bágborið. Jeg get staðfest ummæli nefndarinnar. Jeg hefi eigi óvíða orðið var við, að umboðsmenn hafa ekki rækt skyldu sína. Þeim er oft ant um að fá eftirgjaldið og taka sjötta hlutann frá handa sjálfum sjer, en ekki eins um að bæta kjör leiguliðanna, eða að jarðirnar sjeu vel setnar. Jeg hefi rekið mig á, að ýmsar umbætur á landssjóðsjörðunum eru oft einstakasta kák, sem einungis er stofnað til til að ná í styrk, t. d. byggingar. Eins er það þar sem leiguliðar inna af hendi jarðabótaverk upp í eftirgjaldið. Þeir vita ekki, hve lengi þeir sjálfir njóta jarðabótanna; finst þeir bara vera að borga árleg gjöld. Og þá er að sleppa eins ódýrt og hægt er. Hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) gat þess, að fyrir lægju 80-90 beiðnir um kaup á jörðunni. Jeg hygg, að þar sje mest um smájarðir að ræða. Það væri ekki lítið misrjetti fyrir ábúendurna, ef þeim væru nú bönnuð kaupin alt í einu. Á það er og að líta, að alt sem lýtur að námum og námurjettindum, er undan skilið í kaupunum, þegar landssjóðsjarðir eru seldar. Svo að ekki eru líkur til, að landið tapi neinu á að selja jarðir til manna, sem sitja þær betur, er þeir hafa eignast þær sjálfir.

Stefán Stefánsson Bæði nú og áður er búið að segja margt um þjóðjarðasöluna, sem ekki er þörf á að endurtaka. En af því að óvægileg orð hafa hrotið í garð nefndarálitsins, vil jeg fyrir nefndarinnar hönd svara einstaka atriði. Sumir hafa gert sjer það að leik að snúa út úr. Minni hl. maðurinn, 1. þm. Árn. (S. S.), sagði, að meiri hlutinn teldi sjálfseignarbændur betri en aðra menn. Um þetta stendur alls ekkert í nefndarálitinu. Sjálfseignarbændur eru auðvitað upp og ofan, eins og aðrir menn. En við segjum, að eignarrjetturinn knýi fram það besta, sem sje í manninum, til dugnaðar og framkvæmda á sinni ábýlis- og eignarjörð. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sveigði einnig að þessum orðum í nefndarálitinu og sneri út úr þeim, að því er mjer virtist, því að það hlýtur hann þó að skilja, að hjer er alls ekki átt við neitt sviplíka ábúð og hjáleiguábúð þræla á miðöldunum. Nei, með henni verður ekkert sannað, því að hún hefir verið algerlega gagnstæð þeirri sjálfsábúð, sem meiri hluti nefndarinnar heldur fram. Og þar sem nefndin telur sjálfseignarábúð besta tryggingu fyrir því, að jarðirnar sjeu bættar, þá er eigi nema eðlilegt, að hún haldi því fram, að hagkvæmast sje, til aukinnar jarðræktar og framfara í landbúnaði, að selja þjóðjarðirnar. Hv. 1 þm. S.-M. (Sv. Ó.) efaðist um, að rjett væri, að eftirlit með ýmsum landssjóðsjörðum væri bágborið, og vildi fá að vita, að hverju leyti slíkt ætti sjer stað. Hvað þetta snertir, þá er mjer kunnugt um, að mjög góð jörð hefir verið bygð sem selstöðujörð bónda á næsta bæ, og af henni flutt bæði taða og úthey svo að miklu nemur árlega. Þegar svona er farið með bestu jarðirnar, er ekki ofdjúpt tekið í árinni að kalla eftirlitið bágborið. Annað dæmi skal jeg nefna, þar sem helmingur töðu og útheys er fluttur af þjóðjörðu, og enginn áburður veittur í stað þessa afrakstrar. Þetta er auðvitað svo frámunalegt, að slíkt ætti ekki að eiga sjer stað.  (P. J.: Hefir það verið tilkynt stjórnarráðinu?)  Það er mjer ekkert kunnugt um. En um þetta er mjer persónulega kunnugt, og jeg vonast til, að það sýni, að nefndin veður ekki algerlega reyk, þótt hún hafi leyft sjer að fullyrða, að eftirlitið sje ekki sem skyldi. Annars hygg jeg þessu máli svo farið, að mestur hluti bænda sje hlyntur því, að salan fari fram. Það sýna flestar þingmálafundargerðir. Enda þekkja bændur best, hvílíka þýðingu það hefir, að ábúandinn eigi kotið, sem hann býr á. Hinir, sem aldrei hafa fengist við búskap, skilja það ekki. Hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) sýndi fram á, hve ólíklegt er, að jarðir sjeu seldar mikið undir sannvirði, þar sem landstjórnin er engan veginn bundin við þá virðingu, sem fram fer í hjeraði, finnist henni rjettur landssjóðs vera fyrir borð borinn. Það er því að mínu áliti fjarstæða, að jarðirnar, þótt þær verði seldar nú, verði seldar fyrir ¼ af sannvirði. Því að þrátt fyrir matsverðið hefir stjórnin fult leyfi til að setja verðið upp, eftir því sem hún álíturr rjett. En jeg lít svo á, að tilgangur laganna sje ekki sá að neita ábúendum kaupanna, þegar sýslunefndir hafa ekkert sjeð á móti sölunni. Og þar sem þingið 1915 feldi með allmiklum meiri hluta að fresta sölunni, var það sjáanlega tilætlun þingsins, að salan hjeldi áfram. Að öðru leyti ætla jeg ekki að lengja umr. Jeg býst við, að hv. framsm. svari andmælendum að öðru leyti.

Jörundur Brynjólfsson Þegar þetta mál var hjer til 1. umr., ljet jeg það hlutlaust. Nú vil jeg byrja ræðu mína með því að þakka hæstv. stjórn fyrir frestun þjóðjarðasölunnar og sömuleiðis fyrir frv. Það er við að búast, að skiftar sjeu skoðanir um mál þetta, því að stutt er síðan það kom á dagskrá þjóðarinnar, að hætta þjóðjarðasölu. Menn eru því ekki til fulls búnir að átta sig á málinu. Meðhaldsmenn þjóðjarðasölunnar halda því fram, að það muni auka jarðrækt og landbúnaðarframfarir, ef sölunni sje haldið áfram. Jeg hefi jafnvel heyrt jarðabætur þær, er gerðar hafa verið á síðustu árum, settar í samband við þjóðjarðasöluna. Menn hafa tekið rögg á sig, er þeir urðu eigendur jarðanna. Vera kann, að einhver rök mætti færa fyrir þessu, en jeg hygg þó, að þar sjeu aðrar ástæður. Það er öllum kunnugt, er kynt hafa sjer búnaðarháttu á síðustu árum, að tíðarandinn hefir mjög breyst. Menn eru orðnir framtakssamari og duglegri en áður. Held jeg, að það hafi ráðið meiru í þessu efni en það, sem sjálfseignarábúðin hefir aukist. Jeg held, að meðhaldsmenn sölunnar hafi gert oflítið úr göllunum, sem henni eru samfara. Skoðun mín er sú, að hverju landi muni hollast að eiga sem mest af jarðeignum, hvað sem öðrum fyrirtækjum líður. Reynsla annara þjóða sannar það áþreifanlega, og sömuleiðis okkar stutta reynsla síðan framfarir þær, sem teljandi eru, hófust. Jeg skal nefna eitt dæmi, og það er verðhækkun sú, er leiðir af ýmsum framkvæmdum í stórum stíl, hvort sem gerðar eru af hinu opinbera eða einstökum mönnum. Í grendinni þarf oft að reisa bæi eða dýrar byggingar, sem næst þeim stað, þar sem fyrirtækið er rekið. Fyrir aukna atvinnu fjölgar fólkinu, og því meiri og víðtækari sem atvinnureksturinn er, þess meiri mannafla heimtar hann. Þetta skapar fólksfjölgun. Fólkið þarf, ef vel á að vera, að fá jarðarblett til umráða. Ekki einungis undir húskofa handa sjer, heldur einnig til ræktunar. En það er erfitt að fá land í námunda við þann stað, þar sem atvinnan er rekin; landið hækkar í verði, og þeir, er vilja fá það, verða að borga meira en þeir geta staðið straum af, ef privatmenn eiga það, eða atvinna þolir. Jeg hygg, að þeir, sem sölunni fylgja, hafi ekki minni trú á framförum hjer á landi en við hinir, en jeg held, að þeir taki ekki nægilegt tillit til ýmiskonar áhrifa, er ýmsar framkvæmdir hafa í för með sjer. Jeg skal nefna til dæmis verðhækkun jarða hjer í grend við bæinn. Auðvitað er mjer ljóst, að ekki dugir að bera saman jarðir úti um land og hjer í Reykjavík, eins og nú standa sakir. En jeg er þeirrar trúar, að svo muni fara víðar við sjó og ef til vill upp til sveita, að þar verði byrjað á framkvæmdum, og af því leiði verðhækkun. Um aldamótin minnir mig, að öll Arnarhólseignin hafi verið metin á 50.000 kr., en menn geta rent grun í hvað hún muni kosta nú, er hver feralin er seld á 8-12 kr. Eitt sinn gafst Reykjavíkurbæ kostur á að kaupa Elliðaárnar fyrir 16 þús. kr. Því boði var hafnað, en svo voru þær keyptar síðar á. 140 þús. kr. Árnar höfðu ekki breyst, en framfarir höfðu orðið, og menn höfðu nú betri skilning á gagni því, er af þeim má hafa. Skildinganes fjekst einu sinni, að mig minnir, á 5 þús kr. En nú er sagt, að það kosti 50 þús. kr. Landakot var eitt sinn fáanlegt fyrir 14 þús. kr., en nú mun jafnvel óhætt að tífalda þá upphæð eða enn meira. Jarðir hjer í grend, bæði á Álftanesi, Seltjarnarnesi og í Mosfellssveit hafa hækkað mjög í verði. Er það auðvitað vegna þess, að svo nálægt bænum hafa ábúendur þeirra greiðari og betri markað fyrir framleiðslu sína. En eins og jeg drap á áður, bíður þetta vonandi margra staða hjer á Íslandi. Enn fremur ber að líta á þann ókost, að jarðeignir þessar ganga kaupum og sölum með óeðlilega háu verði. Menn kaupa þær ofháu verði í þeirri von, að framleiðslan borgi. Af því leiðir, að þeir verða að selja framleiðsluna afardýru verði. Þetta vill oft einmitt tefja fyrir framförunum. Vafalaust geta menn hjer í grend við Reykjavík ekki lagt eins mikið í jarðabætur, ef þeir þurfa að leggja svo og svo mikið af arðinum í vexti og háar afborganir. Alstaðar þar sem miklar framfarir verða er hætta á, að eignirnar komist í fárra manna hendur. Þeir eiga þær nokkra stund og halda þeim í afarháu verði. Ef kaupendurnir hafa ekki nóg gjaldþol, verða þeir öreiga. Jarðarverðið helst óbreytt. Lánardrotnarnir, er hafa þær að veði, neyðast til að halda þeim í sama verði áfram. Svo þegar menn koma og setjast að á þessum stöðum, er ómögulegt að fá jarðnæði, ef einstakir menn eiga jarðirnar. Verðið eða leigan er svo gífurleg, að ekki nær nokkurri átt. Hygg jeg, að hv. landbúnaðarnefnd hefði með nægilegri athugun komist að þeirri niðurstöðu, að þegar sje tími til kominn að hætta þjóðjarðasölu fyrir fult og alt. Hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) gat þess, að það væri ósanngjarnt vegna þeirra, er hefðu nú óskað að fá jarðir keyptar. Það er sama sem að segja að ekki megi snúa við, úr því að komið sje út á þessa braut, sem æskilegast hefði verið, að aldrei hefði verið lagt út á. Jeg tel það besta ráðið í þessu máli að bæta að stórum mun kjör leiguliða, og gera þeim eins hægt fyrir með ábúð og mest má verða. Er jeg viss um, að niðjar vorir mundu kunna oss þökk fyrir að stíga slíkt heillaspor. Meðhaldsmenn sölunnar vitna til þess, að landssjóðsjarðir sjeu svo illa setnar. En það er má ske að kenna þeim kjörum, er ábúendur þeirra eiga við að búa, og svo er alls ekki sama hver ábúandinn er. Jeg hygg, og hefi reyndar vissu fyrir, að margar þjóðjarðir sjeu engu ver setnar en sumar sjálfseignarjarðir. Það mun vera upp og ofan. Að lokum fá orð viðvíkjandi sjálfsábúð. Jeg þekki stórbændur, er náð hafa eignarhaldi á mörgum jörðum og hafa lagt þær undir aðaljörðina, er þeir hafa búið á, og hafa jarðirnar við það komist í mestu órækt. Svo að þessi tilraun til að auka ræktun í landinu með þjóðjarðasölu getur orðið til hins gagnstæða. Jeg get bent t. d. á jörðina Elliðavatn, sem ekki er bygð lengur, og svo er með margar jarðir.

Pjetur Þórðarson Hæstv. atvinnumálaráðherra lagði ríka áherslu á, að hjer væri að eins um bráðabirgðafrestun að ræða, og í sambandi við það benti hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) á, að nefndin mundi hafa skotið fram hjá markinu. Fyrir mína þekkingu á sölu landssjóðsjarða, og þá sjerstaklega kirkjujarða, veit jeg, og gæti til nefnt ótal dæmi þess, að sjerhver frestun hefir þá afleiðingu, að jarðirnar verða að bíða eftir umbótum, og menn þeir, er vilja fá þær keyptar, leggja svo að segja árar í bát og reyna ekki að bjarga sjer, er þeir sjá, að þeir geta ekki átt von á að búa að því, er þeir vinna að. Þeir, sem frestuninni fylgja, segjast vilja bíða þar til þessir óvenjulegu tímar taki að jafna sig og verðmæti peninga komist í sæmilegt horf. Hv. l.þm. S-M. (Sv. Ó.) reyndi, meira af vilja en mætti, að sýna fram á að vegna verðfallsins væru jarðirnar seldar fyrir ¼ af sannvirði, og hjelt sjer auðsjáanlega við verðlag peninga. Nú er því svo farið, að minsta kosti að því er kirkjujarðir snertir, að eftirgjaldið er ekki goldið í peningum, nema þá eftir verðlagsskrá, miðað við landauraverðlag. Afgjaldið hækkar að krónutali, ef goldið er í peningum í stað landaura; það stígur í hlutfalli við verðfall peninganna, hvort heldur það er goldið í ám, gemlingum eða smjöri. Þegar jarðirnar eru seldar, get jeg því ekki betur sjeð en að verðið hljóti að laga sig eftir verðgildi peninganna, þar sem afgjöldin gera það. Þess vegna er rangt að gera ráð fyrir að fresta sölunni, þegar verðfallið hefir lítil eða engin áhrif á afgjöldin. Annars finst mjer þeir, er talað hafa með frv., hafa haldið fram tveim andstæðum sínu máli til stuðnings. Annars vegar mæli það móti sölunni, að ef hætt væri við hana, megi þegar þörf krefur, skifta jörðunum milli jarðnæðislausra manna, er þurfa land til að lifa á. Hins vegar sje það og móti sölunni, að hægt sje að tryggja ábúendum ábúð fyrir þá alla æfi, og jafnvel niðjum þeirra. Þetta finst mjer hvað móti öðru. Ef tryggja á ábúendum og niðjum þeirra sömu kjör og ef þeir ættu jörðina sjálfir, sje jeg ekki, hvernig menn ætla að halda jörðinni tilbúinni til skifta, hve nær sem vera skal.  (Sv. Ó.: Þegar ábúendur skifta!)  Ekki ef um erfðafestu er að ræða. Annars vildi jeg bæta því við, að jeg get verið þakklátur hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) fyrir það, sem hann var að hjala um þetta mál, því að jeg vænti þess, að það hjálpi nokkuð til að sálga fylgi deildarinnar við þá skoðun, er hann virtist vilja leggja liðsyrði.

Frsm. meirl hl. (Jón Jónsson) Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, að jarðirnar væru óhæfilega lágt seldar. Getur verið, að svo sje, en þá verð jeg að telja það stjórnarinnar sök. Hún hefir óbundnar hendur, og getur breytt verðinu eftir því, sem hún telur rjett. Sje þetta ekki gert sem skyldi, ber stjórnin sökina. Jeg tel ekki heldur rjett að hneykslast á því, þótt einstakir menn græði á jarðakaupum. Það er gróði alls landsins, og hægt að ná sjer niðri á þeim mönnum með hærri sköttum til hins opinbera.  Jeg sje ekki, að hjer sje nein hætta á ferðum. Því að þótt hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) segði, að söluverðið væri miðað við eftirgjaldið, þá getur stjórnin farið eftir hvaða reglu sem hún vill, ef hún vill kynna sjer, hvers virði jarðirnar eru, t. d. fengið sjer upplýsingar hjá þeim mönnum, sem kunnugastir eru. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hjelt því fram, að þær jarðir, sem eru í sjálfsábúð, væru ekki betur setnar yfirleitt. Bar hann fyrir sig, sínu máli til stuðnings, ritgerð eftir mann, sem um þetta efni hefir ritað, Pál Zóphóníasson. Jeg efast ekki um, að staðhæfing þessi sje bygð á einhverri reynslu, því að sjálfsagt getur reynsla manna verið misjöfn. En hvað, sem um það má segja, þá verðum við að halda við okkar eigin reynslu, þótt hún fari í gagnstæða átt. Í því efni verður hver að hafa sína skoðun. Jeg veit það og skal fúslega viðurkenna, að sumar leigujarðir eru prýðisvel setnar. En það er ekki aðalreglan. Langalgengast mun það vera, að góður búskapur, húsabætur og jarðabætur sjáist á jörðum sjálfseignarbænda, eins og meiri hluti nefndarinnar heldur fram Það er aðalreglan, hvað sem hver segir. Hæstv. atvinnumálaráðh. þótti aðferð nefndarinnar einkennileg. Lýsti hann yfir því að það væri ekki tilgangur stjórnarinnar að hætta þjóðjarðasölu fyrir fult og alt. En líklegt þykir mjer, að það búi undir, þótt að eins sje farið fram á frestun að þessu sinni. Jeg get ekki heldur annað en litið svo á, að það sje blátt áfram skylda landsstjórnarinnar að selja þjóðjarðir eða kirkjujarðir, hve nær sem um það er sótt og hlutaðeigandi sýslunefnd mælir með sölunni. - Mál þetta hefir hvað eftir annað komið til umræðu hjer í þinginu, og ávalt hefir meiri hluti þingmanna verið með sölunni. Stjórnin verður að taka tillit til þess. Jeg skal játa það, að nokkuð mælir með því, að sölu jarðanna sje frestað nú, meðan jarðamatið nýja er á leiðinni, þar sem hugsanlegt er, að verðlag jarðanna breytist eitthvað við það. En það er ekki nægileg ástæða til að koma allri þjóðjarðasölu fyrir kattarnef, eins og virðist vaka fyrir stjórninni. Þá drap hæstv. atvinnumálaráðherra enn fremur á það, að ekki væri rjett að halda þjóðjarðasölunni áfram fyr en ábúðarspursmálið væri leyst á einhvern hátt. Það er alveg rjett, að brýna nauðsyn ber til þess að ráða fram úr þessu máli. Jeg veit ekki, hvort landbúnaðarnefndinni vinst tími til að taka það mál til svo rækilegrar meðferðar, að hún sjái sjer fært að koma fram með það í frumvarpsformi á þessu þingi. Enda varla ráðlegt að ráða því máli til lykta, án þess að leita undirtekta þjóðarinnar áður. Það er alveg óhæfa að hafa ábúðarlögin eins og þau eru. Þau eru hreinasta hneyksli og þjóðinni til stórrar minkunar. Verður því aldrei ofmikil áhersla á það lögð, hvílíka nauðsyn ber til þess að leiða lögin um ábúð leigujarða í rjetta átt. En hversu vel sem frá því verður gengið, þá kemst ábúðarlöggjöfin aldrei í það horf, að leiguliðaábúðin jafnist á við sjálfsábúð. Maðurinn, sem býr á sinni eigin jörð, verður altaf ánægðari, hefir meiri kraft og hvöt til að gera jörðinni gott en leiguliðinn getur haft. Það er því sjálfsagt að stuðla að því, að sjálfsábúðum fjölgi. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) er á móti þjóðjarðasölunni. Mig getur ekki á neinn hátt furðað á því, að hann vilji reyna að halda í aurana, sem hann fær í umboðslaun. Hann er umboðsmaður landssjóðsjarða, og sjer sjer því engan óhag í því, að sölu þeirra sje hætt. Hann sagði vafasamt, hvort þjóðin óskaði þess, að þjóðjarðasölunni væri haldið áfram. Jeg segi það óhikað, að allur fjöldinn vill, að jarðirnar sjeu seldar. Hitt eru að eins einstaka menn, sem því eru mótfallnir. Satt að segja hjelt jeg, að þingmenn utan af landi þektu svo vilja manna í þessu efni, að um það þyrfti ekki að deila. Þá hneykslaðist háttv.þm. á ummælum þeim í nefndarálitinu, er víkja að starfi umboðsmanna. En býsna mörg dæmi mætti nefna þeim orðum til stuðnings. Það sje fjarri mjer að drótta því að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að hann standi ekki vel í stöðu sinni, og yfirleitt mun óþarfi að gefa umboðsmönnunum að sök, þótt eftirlitið sje ekki eins fulkomið og þörf er á. Það er erfitt verk, þar sem jarðir liggja dreift, að hafa eftirlit með því, hvernig þær eru setnar. Er varla hægt að ætlast til, að menn, sem hafa og verða að hafa umboðsstarfið fyrir aukastarf, geti rækt það sem skyldi. Þeir koma sjaldan á jarðirnar, og vita lítið um, hvort ábúendur vinna það að jarðabótum, sem af þeim er krafist. Óþekt mun það ekki heldur, að einstöku umboðsmenn sjái í gegnum fingur með sumum ábúendum. - Háttv. þm. nefndi dæmi úr Fljótsdal um vel setnar jarðir í umdæmi hans. Upplýsingar hans eru eflaust rjettar. En hitt er mjer líka kunnugt um, að hlutaðeigandi ábúendur vilja fá jarðir sínar keyptar. Það veit jeg að minsta kosti fyrir víst um bóndann á Hrafnkelsstöðum, og svo mun vera um fleiri. Hvað viðvíkur atriði því, sem hv. 1. Reykv. (J. B.) lagði mesta áherslu á, að hættulegt væri ef einstakir menn sölsuðu undir sig margar jarðir, legðu hjáleigur undir höfuðbólin og ljetu jarðeignir ganga kaupum og sölum, þá skal jeg fúslega játa, að þessu þarf að afstýra á einhvern hátt. En sjálfsagt má afstýra því með öðru móti en því að hætta þjóðjarðasölunni, og eins er það líka víst, að slíkt jarðabrask getur átt sjer stað eftir sem áður, ef ekki er gripið til annara ráða. En út í það skal ekki farið hjer. Jeg hefi þá tekið fyrir helstu ástæður þeirra þingmanna, er reynt hafa að hrekja álit meiri hluta nefndarinnar, og verð jeg að álíta, að nefndarálitið standi óhrakið. - Lengi má deila um það, hve æskilegur smábýlabúskapurinn er. Og hvað skiftingu jarðanna viðvíkur, þá er ekki sjeð, að mjög ilt yrði að semja við jarðeigendur fyrir þá, sem setjast vildi að í sveit og fá sjer horn til að búa á.