Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan 15.30 síðdegis fer fram umræða utan dagskrár um stöðu loðnustofnsins. Málshefjandi er hv. þm. Hjálmar Árnason. Hæstv. sjávarútvegsráðherra, Einar K. Guðfinnsson, verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Frú forseti. Mikilvægt er að fá fram afstöðu hæstv. félagsmálaráðherra til þess hvernig hægt er að bæta starfsumhverfi dagforeldra sem aðallega eru dagmæður en starf þeirra er afar þýðingarmikið til að bæta stöðu ungbarnafjölskyldna. Bættri stöðu dagmæðra fylgir betri þjónusta við ungbarnafjölskyldur en starfi þeirra fylgir mikil ábyrgð og er afar mikilvægt meðan við höfum ekki þjónustu almennra leikskóla fyrir börn eftir að fæðingarorlofi lýkur að fullu og þar til leikskóli tekur við sem yfirleitt er við 18 mánaða aldur. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því, sem er auðvitað nátengt þessari fyrirspurn, hvort hann sé reiðubúinn að taka upp samvinnu við sveitarfélögin um hvernig hið opinbera geti bætt stöðu ungbarnafjölskyldna eftir að fæðingarorlofi lýkur og þar til leikskóli tekur við. Þar er um að ræða einmitt það sem þessi fyrirspurn fjallar um sem er bættur stuðningur við dagmæður og brýnt er auðvitað að stefna að lengra fæðingarorlofi. Nýverið var starfsumhverfi dagmæðra í skattamálum bætt en frádráttur vegna kostnaðar við daggæslu hefur verið óbreyttur í krónutölu um margra ára skeið og það er fyrst nýlega eftir þrýsting frá dagmæðrum að því hefur verið breytt. Brotalöm í starfsumhverfi dagmæðra sem hart bitnar á fjölda foreldra er m.a. mismunur í niðurgreiðslum hjá sveitarfélögum sem getur verið allt frá 10 þús. kr. fyrir hvert barn og upp í 40 þús. kr. Í Hafnarfirði er niðurgreiðslan t.d. 20 þús. kr. og í Reykjavík 15.500 kr. Skoðun mín er sú að ákveðið viðmið sé eðlilegt í lögum og reglum til að samræmis sé gætt í niðurgreiðslum hjá einstaka sveitarfélögum og ungbarnafjölskyldum sé ekki mismunað eftir búsetu. Slíka mismunun, sem kemur hart niður á fjölda ungbarnafjölskyldna, á ekki að líða og hlýtur ákveðin jafnræðisregla að þurfa að gilda í því sambandi, t.d. þannig að niðurgreiðslur fari ekki niður fyrir ákveðin sanngirnismörk. Ég spyr ráðherra hvort hann hafi skoðað það mál og hvort von sé á breytingum á reglugerð eða lögum sem bætir stöðu dagmæðra og ungbarnafjölskyldna sem njóta þjónustu þeirra. Auk samræmingar í niðurgreiðslum spyr ég ráðherra hvort hann telji eðlilegt að mismunur líðist eins og nú er þegar niðurgreiðslur eru mismunandi eftir að barnið nær 18 mánaða aldri eftir því hvort barn er í leikskóla eða hjá dagforeldri. Þannig eykst niðurgreiðsla til foreldra leikskólabarna og eins í einkareknum leikskólum eftir að barnið nær 18 mánaða aldri en niðurgreiðsla eykst að sama skapi ekki til ungbarnafjölskyldna sem hafa börn sín hjá dagmæðrum eftir 18 mánaða aldur. Í kerfinu nú er því mismunur í niðurgreiðslum eftir því hvar þjónustan er veitt og líka í hvaða sveitarfélögum. Ég spyr ráðherra hvort til greina komi að heimila aðeins fjögur börn hjá dagmæðrum í stað fimm án þess að draga úr niðurgreiðslum þannig að það bitni ekki á foreldrum eða dagmæðrum.

Hæstv. forseti. Hér er spurt hvað félagsmálaráðherra hyggist gera til að bæta starfsumhverfi dagmæðra. Ég vil í upphafi leggja á það ríka áherslu að félagsmálanefnd eða félagsmálaráð í hverju sveitarfélagi ber almenna ábyrgð á velferð barna í sveitarfélaginu og skal sjá til þess að aðbúnaði þeirra sé ekki áfátt, samanber lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Umsjón og eftirlit með starfsemi dagforeldra er því í höndum sveitarfélaganna en félagsmálaráðuneytið hefur eftirlit með því að sveitarfélögin veiti lögboðna þjónustu samkvæmt lögum. Ráðuneytið hefur lagt áherslu á að sinna þessu eftirlitshlutverki sínu, m.a. með því að kanna aðstæður barna hjá dagforeldrum. Á vegum félagsmálaráðuneytis var í desember 2001 unnin viðamikil könnun á aðstæðum barna hjá dagforeldrum í landinu. Niðurstöður hennar bentu til að nokkuð skorti á að framkvæmd þjónustunnar væri í samræmi við ákvæði reglugerðar um daggæslu í heimahúsum frá árinu 1992. Til að mynda leiddi könnunin í ljós að dagforeldrar höfðu of mörg börn í gæslu og í mörgum tilvikum fengu dagforeldrar leyfi til starfans án þess að hafa uppfyllt öll skilyrði sem þurfa að vera fyrir hendi, svo sem um sakavottorð, skoðun eldvarnaeftirlits og slysatryggingu. Sama ár kannaði félagsmálaráðuneytið afstöðu stærstu sveitarfélaganna til þess að dagforeldrum yrði veitt heimild til að fjölga börnum í gæslu úr fimm í sex börn samtímis. Jafnframt var óskað álits Félags íslenskra leikskólakennara um þetta atriði. Samdóma álit þeirra sem leitað var til var að ekki væri rétt, með hliðsjón af hagsmunum og velferð barna, að breyta reglugerðinni þannig að börnum í gæslu hjá dagforeldrum yrði fjölgað í sex og tek ég undir það sjónarmið. Rökin fyrir þeirri afstöðu eru einkum þau að dagforeldrar bera mikla ábyrgð á líðan barna meðan á dvöl hjá þeim stendur. Í kjölfar þessa var hafist handa við gerð nýrrar reglugerðar um starfsemi dagforeldra. Drög að henni lágu fyrir fyrra hluta árs 2004 og í júní sama ár var skipaður starfshópur til að fjalla um hana. Ég skipaði formann hópsins en í honum voru jafnframt fulltrúar tilnefndir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, samtökum dagforeldra í Reykjavík og Kópavogi og fulltrúi Kennaraháskóla Íslands. Starfshópurinn hefur nú lokið störfum og ný reglugerð um daggæslu barna í heimahúsum hefur verið send til birtingar í Stjórnartíðindum og mun öðlast gildi 1. nóvember nk. Hæstv. forseti. Veigamesta breytingin í drögum að nýrri reglugerð sem var lögð fyrir starfshópinn var tillaga um að fækka hámarksfjölda barna hjá dagforeldrum úr fimm börnum í fjögur. Hugmyndin að baki þessu var sú að sveitarfélögin hækkuðu niðurgreiðslur sínar þannig að dagforeldrar yrðu ekki fyrir 20% tekjuskerðingu. Ekki náðist samkomulag um þetta og var því fallið frá þessari tillögu og er því barnafjöldi hjá dagforeldrum í nýju reglugerðinni, sem mun öðlast gildi 1. nóvember nk., sá sami og hann var í reglugerðinni frá árinu 1992, þ.e. fimm börn. Helstu nýmæli reglugerðarinnar eru að allt eftirlit og umsjón með starfsemi dagforeldra er eflt til muna með það að markmiði að tryggja öryggi og barnanna sem best. Í nýju reglugerðinni sem unnin var í fullri samvinnu við dagforeldra sem áttu tvo fulltrúa af fimm í starfshópnum er lögð áhersla á ábyrgð sveitarfélagsins varðandi stuðning, eftirlit og fræðslu. Þá er einnig hugað vel að öllu öryggi barnanna. Öll málsmeðferð er jafnframt gerð mun skýrari ef áhyggjur vakna um að aðbúnaður barnanna sé ekki sem skyldi. Í nýju reglugerðinni er eins og ég gat um mun skýrar kveðið á um ábyrgð og skyldur dagforeldra og þann aðbúnað sem börnum er boðið upp á. Til að mynda skulu húsakynni dagforeldra, lóð, leiktæki og leikföng uppfylla ákvæði reglugerðar um hollustuhætti, nr. 941/2002. Bæði leikrými og hvíldaraðstaða barna skulu vera í fullnægjandi íbúðarherbergjum. Lögð er rík áhersla á að heimili dagforeldra beri ekki með sér einkenni stofnana. Að mínu mati er daggæsla barna í heimahúsum mjög viðurkennt dagvistarúrræði fyrir ung börn og ég tel að ef fara á þá leið að styrkja þetta úrræði verði m.a. að efla stuðning, ráðgjöf og fræðslu og auka eftirlit með starfseminni eins og lögð er áhersla á í hinni nýju reglugerð. Vissulega þarf þó að hafa í huga friðhelgi heimila í eftirliti með starfsemi dagforeldra. Einkaheimilin eru starfsvettvangur dagforeldra en það setur starfsemina í nokkra sérstöðu. Taka þarf sérstakt tillit til hennar m.a. þegar eftirlit er annars vegar en það er eins og ég fyrr gat um, hæstv. forseti, í höndum sveitarfélaganna. Ég hygg að flestir hér í þingsalnum hafi nýtt sér þá þjónustu sem dagmæður hafa boðið upp á í gegnum tíðina. Þær hafa verið mikilvægur hlekkur fyrir okkur og atvinnuþátttöku okkar eða nám. Ég tel að auk þess skýra ramma sem mikilvægt er að sé fyrir hendi á hverjum tíma, bæði fyrir dagforeldra og eftirlitsaðila, þá geti samskipti foreldra og dagforeldra ráðið úrslitum um hvort daggæslan gangi vel. Í fyrrnefndri könnun félagsmálaráðuneytisins frá árinu 2001 kom í ljós að börn dvelja að meðaltali sex klukkustundir á dag hjá dagforeldrum og að um helmingur þeirra er í gæslu allan daginn. Umönnun og uppeldi dagforeldranna skiptir því miklu máli varðandi velferð barns á þessu viðkvæma þroskaskeiði sem fyrstu árin óneitanlega eru. Hæstv. forseti. Ég tel það ekki í mínum verkahring sem félagsmálaráðherra að fjalla sérstaklega um skattamál þessa hóps. Það er mun fremur á verksviði fjármálaráðherra að fjalla um þau mál en það sem hv. þingmaður nefndi hvað varðar tímabilið frá því að fæðingarorlofi lýkur og þar til 18 mánaða aldri barns er náð þá tel ég mig geta upplýst að það mál er til sérstakrar umfjöllunar í fjölskyldunefnd þeirri sem forsætisráðherra skipaði á sínum tíma og ég vænti þess að við fáum niðurstöður af þeirri vinnu áður en langt um líður.

Virðulegi forseti. Þetta er mikilvæg umræða en ég tel hins vegar að hv. þingmaður sé að ræða við rangan aðila. Dagvistarmál barna eru á ábyrgð sveitarfélaga ekki síst hvað varðar niðurgreiðslu á þjónustu eins og þingmaðurinn spurði sérstaklega um. Hún ætti því að beina orðum sínum og áhrifum til félaga sinna sem mynda t.d. meiri hlutann hér í Reykjavíkurborg. Í Reykjavík er vandi fjölskyldna með lítil börn einna mestur og ekkert sveitarfélag hefur gengið jafnhart gegn sjálfstæðri starfsemi dagmæðra og Reykjavíkurborg. Það sést best á því að dagforeldrum hefur fækkað úr 210 í 140 eða um þriðjung í Reykjavík á síðustu fimm árum, þar af um 20 í sumar. Það stefnir í enn meiri fækkun og forsvarsmenn dagforeldra telja að ábyrgðin sé fyrst og fremst hjá borgaryfirvöldum. Valkostum fjölskyldnanna hefur verið fækkað og vandi þeirra eykst. Ég skora því á hv. þingmann að taka þetta mál upp við rétta aðila og þá sem raunverulega bera ábyrgð á slæmu starfsumhverfi dagmæðra.

Frú forseti. Ég tók þetta mál upp við hæstv. félagsmálaráðherra vegna þess að hann getur sett starfsramma í kringum starf dagmæðra og haft áhrif á það m.a. að ekki sé verið að mismuna í niðurgreiðslum milli sveitarfélaga, sem hæstv. ráðherra svaraði ekki. Ég nefni að hæstv. ráðherra setti reglur um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga þar sem sett var viðmið um lágmarksfjárhæð í fjárhagsaðstoð. Hæstv. ráðherra getur því eðlilega sett ákveðið viðmið varðandi niðurgreiðslurnar þannig að ekki sé eins mikill mismunur milli sveitarfélaganna og raun ber vitni að hann geti verið allt að tvö- til þrefaldur og jafnvel fjórfaldur. Ég spyr ráðherra um þetta af því að mikið er kvartað yfir þessu af dagmæðrum og ekki síst af ungbarnafjölskyldum og vegna þess að þarna er verið að brjóta á jafnræði ungbarnafjölskyldna eftir búsetu. Ég tel eðlilegt að ráðherra setji í reglugerð ákveðið viðmið varðandi niðurgreiðslurnar sem ekki sé hægt að fara niður fyrir og tel að fordæmi fyrir því sé hjá fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Síðan finnst mér mjög sérkennilegt að niðurgreiðslurnar séu mismunandi eftir að barn nær 18 mánaða aldri, að þær aukist ef um er að ræða niðurgreiðslu á leikskólum en ekki hjá dagmæðrum að sama skapi. Mér finnst að þarna eigi að vera jafnræði á milli og ég spyr um það líka. Eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni er mjög mikilvægt að dagmæðrakerfið sé styrkt þar sem ekki er fullkomin þjónusta fyrir börn á leikskólaaldri eins og er víða í mörgum sveitarfélögum. Frú forseti. Ég fann ekki mikil nýmæli í svari ráðherra áðan og hvet til þess að hann svari þeim fyrirspurnum sem ég beindi til hans í máli mínu.

Hæstv. forseti. Hvað varðar leiðbeiningar til sveitarfélaganna um niðurgreiðslu vegna daggæslu barna í heimahúsum þá er mér ekki kunnugt um að sveitarfélögin hafi leitað til félagsmálaráðuneytisins um að útbúa slíkar leiðbeiningar um niðurgreiðslur vegna dagforeldra frá því að reglugerðin tók gildi árið 1992. Hlutverk félagsmálaráðuneytisins varðandi dagforeldra lýtur fyrst og fremst að aðbúnaði barnanna en ekki fjárhagslegum hliðum daggæslunnar og það verður að hafa í huga að sömu ákvæði gilda ekki um dagforeldra og fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Um skyldur sveitarfélaganna til þess að veita fjárhagsaðstoð gilda almenn ákvæði laga um félagsþjónustu. Í þeim lögum er ekki kveðið á um skyldur sveitarfélaga til að veita þjónustu dagforeldra. Skyldur sveitarfélaganna lúta að leyfisveitingum samkvæmt lögunum og aðbúnaði barnanna sem og umsjón og eftirliti með starfsemi dagforeldra samkvæmt reglugerð. Hæstv. forseti. Ég er hins vegar alveg tilbúinn til að kanna hvort grundvöllur sé fyrir því að útbúa slíkar leiðbeiningar um niðurgreiðslu ef sveitarfélögin leita eftir því. Það sama kæmi þá til með að gilda um það sem nefnt var hér á undan um leiðbeiningar um fjárhagsaðstoð. Þær eru einungis lagðar fram sem hjálpartæki fyrir sveitarstjórnirnar sem hafa þær til hliðsjónar ef þær kjósa. Ég vil hins vegar, hæstv. forseti, hnykkja sérstaklega á því sem ég fjallaði um í fyrra svari mínu, þ.e. nýja reglugerð um starfsemi dagforeldra og aðbúnað barna sem ég tel að sé mikil bót fyrir börnin og foreldra þeirra og dagmæður sömuleiðis enda er full sátt um hana í þeim hópi sem um hana fjallaði og dagforeldrar áttu ríkan þátt í.

Frú forseti. Nýlega kom fram að stór hópur geðfatlaðra, á að giska 100 einstaklingar, búa ekki í húsnæði við hæfi. Nefnt var að ástæða þess væri að félagsmálaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti komi sér ekki saman um hver eigi að greiða fyrir þjónustu geðfatlaðra. Afleiðing þess er að fjöldi geðfatlaðra einstaklinga fær ekki úrlausn sinna mála og verður bitbein þessa ágreinings með þeim afleiðingum að þurfa að búa hjá ættingjum eða vinum eða á gistiheimilum. Afleiðing þessa ástands er líka það að hópur geðfatlaðra einstaklinga festist inni á sjúkrahúsi vegna þessa. Margir úr hópi geðfatlaðra flakka úr einum stað í annan vegna þessa sem kallar á mikið rótleysi og því þurfi geðfatlaðir að leita tíðar en ella á geðdeildir. Í dagblaði nýverið kom fram að máli sama einstaklings sé vísað milli stofnana sem heyra undir sitt hvort þessara tveggja ráðuneyta og hliðstætt eigi sér stað milli félagsþjónustu sveitarfélaga og svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra. Það er óþolandi, frú forseti, að geðfatlaðir þurfi að líða fyrir skörun á milli stofnana eða ráðuneyta sem bitnar síðan harkalega á þeim eða fjölskyldum þeirra. Það er líka vissulega mikið áhyggjuefni hve skortir mikið á alla eftirfylgni og þjónustu við geðfatlaða bæði á félags- og heilbrigðissviði eftir að meðferð t.d. á geðsviði Landspítalans lýkur. Það fjármagn sem nú á að verja til að bæta þjónustu við geðfatlaða er vissulega mikið fagnaðarefni og mikilvægt er að því verði ráðstafað í fullu samráði við Geðhjálp, geðsvið Landspítalans og svæðisskrifstofur og að tekið verði mið af því þjónustumati sem gert var af félagsráðgjöfum á geðsviði Landspítalans varðandi þá 100 einstaklinga sem nú þurfa húsnæði, eftirfylgni og þjónustu eftir að meðferð lýkur. Ég spyr hæstv. ráðherra hvernig haldið verði á úthlutun þessa fjármagns og hvernig þeir aðilar sem ég nefndi muni koma að þeirri úthlutun og hvernig Alþingi muni koma að ráðstöfun þessara fjármuna. Þrátt fyrir að þetta fjármagn liggi fyrir, sem ég fagna mjög eins og aðrir, liggja þó ekki enn fyrir skýr skil um hvernig kostnaðarskipting milli ráðuneyta heilbrigðis- og félagsmála eigi að vera þannig að deilur milli ráðuneytanna um það bitni ekki á geðfötluðum og aðstandendum þeirra eins og ég hef lýst. Þess vegna hef ég lagt þessa fyrirspurn fyrir hæstv. ráðherra: Hver var niðurstaðan af samstarfi félagsmálaráðuneytisins við heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið um húsnæðismál geðfatlaðra, en tillögur um aðgerðir áttu að liggja fyrir í lok síðasta árs eða byrjun árs 2005? Síðan spyr ég: Er það rétt sem fram hefur komið opinberlega að félagsmálaráðuneytið og heilbrigðisráðuneytið komi sér ekki saman um hver eigi að greiða fyrir þjónustu við geðfatlaða? Ef svo er, hvaða hugmyndir eru uppi um úrlausnir og hefur ágreiningurinn verið tekinn fyrir í ríkisstjórninni?

Hæstv. forseti. Félagsmálaráðuneytið lét í samvinnu við heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið gera umfangsmikla könnun á landsvísu um þarfir geðfatlaðra fyrir búsetu og stoðþjónustu. Könnunin fór fram á fyrri hluta þessa árs með því að aflað var upplýsinga frá 19 aðilum, geðheilbrigðisstofnunum, svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra, félagsþjónustu stærri sveitarfélaga og sveitarfélögum sem hafa tekið að sér framkvæmd þjónustu við fatlaða á grundvelli samnings við félagsmálaráðuneytið. Fyrstu niðurstöður komu fram í áfangaskýrslu sem var unnin í maí síðastliðnum. Þær lúta einkum að óskum fólks um breytingar á búsetuhögum en í framhaldinu verður athyglinni beint enn frekar að þörfum fyrir stoð-, dag- og endurhæfingarþjónustu við þennan hóp. Í könnuninni veittu flestir veitendur þjónustu upplýsingar um alla þá aðila á skrám sínum sem teljast búa við geðfötlun og við kjósum að nefna notendur. Upplýsingar bárust um 493 notendur. Eðli málsins samkvæmt njóta allir einhverrar þjónustu í dag, mismikillar eftir atvikum. Í mörgum tilvika er búseta og stoðþjónusta talin viðunandi og ekki þörf fyrir frekari aðstoð. Meginniðurstaða könnunarinnar var að 215 manns óskuðu sjálfir eftir breyttum búsetuhögum eða þeir sem veita þjónustuna fyrir þeirra hönd. Notendur í þessum hópi óskuðu ýmist eftir búsetu á sambýli, í íbúð eða íbúðarkjarna eða á áfangaheimili á vegum svæðisskrifstofu eða félagsþjónustu. Hluti hópsins kýs að búa á eigin vegum og þarfnast þá í flestum tilvikum liðveislu. Af þessum hópi dvelja um 50 manns á geðheilbrigðisstofnunum, flestir á langlegu- eða endurhæfingardeildum. Um 40 einstaklingar dvelja hjá foreldrum eða öðrum ættingjum. Í umræddri könnun var auk þarfagreiningar áætlaður kostnaður við þá þjónustu sem veita þarf þessum hópi, bæði rekstrar- og stofnkostnaður. Sú ákvörðun sem tekin hefur verið, að veita 1 milljarð af söluandvirði Símans og 500 millj. kr. að auki úr Framkvæmdasjóði fatlaðra til búsetuúrræða fyrir geðfatlaða á árunum 2006–2010 byggist á þeirri áætlun. Það er í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki. Hæstv. forseti. Jafnframt er lögð áhersla á að hugað verði vel að öðrum úrræðum, einkum endurhæfingu til þátttöku í samfélaginu sem og dag- og stoðþjónustu með það að markmiði að auka lífsgæði þessa fólks til frambúðar. Náin samvinna við geðheilbrigðiskerfið verður að sjálfsögðu áfram eitt af lykilatriðum þeirrar vinnu. Í dag eru 108 af þeim 215 einstaklingum sem um ræðir þjónað af heilbrigðiskerfinu en 107 af svæðisskrifstofum og félagsþjónustu sveitarfélaga. Gert er ráð fyrir að allur hópurinn muni með breyttum búsetuhögum fyrst og fremst njóta þjónustu svæðisskrifstofa um málefni fatlaðra og félagsþjónustu sveitarfélaga. Áhersla er þó jafnframt lögð á greiðan aðgang að geðheilbrigðisþjónustu, þar á meðal innlagnir á geðdeildir ef sjúkdómsástand raskast svo mikið að það er talið æskilegt eða nauðsynlegt. Hæstv. forseti. Það er ekki rétt sem hv. þingmaður spyr um, þ.e. hvort ágreiningur sé á milli félagsmálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis um hver eigi að greiða fyrir þjónustu við geðfatlaða. Það verkefni sem hér um ræðir hefur verið unnið í samvinnu þessara ráðuneyta. Um það hefur ekki verið og er ekki neinn ágreiningur, hvorki um framkvæmd né skiptingu kostnaðar enda um samvinnuverkefni að ræða. Gert er ráð fyrir að fé til rekstrar verði að hluta til fært frá heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti til félagsmálaráðuneytisins enda er í raun verið að færa þjónustu við hluta þessa hóps frá fyrrnefnda ráðuneytinu til þess síðarnefnda á grundvelli laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra. Segja má að þar sé byggt á nýrri framtíðarsýn sem felur í sér að styrkja geðfatlað fólk til sjálfsbjargar í auknum mæli þannig að það geti tekið þátt í samfélaginu á sama hátt og aðrir þegnar þjóðfélagsins. Það er, hæstv. forseti, í samræmi við þær hugmyndir sem vex stöðugt fylgi, að færa þjónustu við fólk með geðraskanir í ríkara mæli út í samfélagið frá hefðbundnum sjúkrahúsum, rjúfa einangrun og efla sjálfstæði þess og virkja þá reynslu og þekkingu sem það býr yfir. Þær hugmyndir eru hluti af nýrri stefnumótun félagsmálaráðuneytisins í málefnum fatlaðra sem nú er á lokastigi. Sú stefnumótun sem að sjálfsögðu nær einnig til búsetumála verður lögð til grundvallar við útfærslu þess verkefnis sem hér um ræðir. Það er verið að undirbúa skipun verkefnisstjórnar til að stýra uppbyggingu þessa verkefnis í samráði við hagsmunasamtök og fagaðila. Í verkefnisstjórninni munu m.a. sitja fulltrúar beggja ráðuneytanna, félagsmálaráðuneytis og heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis og ég get fullvissað alþingismenn og hagsmunaaðila alla raunar um að þessu verkefni verður fylgt einarðlega eftir í fullri sátt ráðuneytanna sem að því koma með það að markmiði að mikilvæg þjónusta við þennan hóp fatlaðra verði stórlega bætt á næstu árum og það til frambúðar.

Virðulegur forseti. Þann 10. október síðastliðinn var alþjóðlegi geðheilbrigðisdagurinn haldinn og af því tilefni hélt Rauði krossinn ráðstefnu um geðheilbrigðismál á Íslandi. Þar kom fram að tugir þúsunda Íslendinga berjast við einhvers konar geðraskanir á hverjum tíma. Það kom líka fram að á næstu árum mun þunglyndum stórlega fjölga á Íslandi sem og víðast hvar annars staðar, því miður. Í þessum hópi er því að fjölga og þeir sem eru þar hvað verst staddir þurfa fjölþætt úrræði. Ég vil draga það sérstaklega fram að með sölu Símans skapaðist svigrúm til að stórefla þennan málaflokk. Eins og hér kom fram hjá hæstv. félagsmálaráðherra fer 1 milljarður af þeim fjármunum til búsetuúrræða, dagvistunarúrræða og endurhæfingarúrræða fyrir þennan hóp, sem er mjög jákvætt skref, fyrir utan þær 500 millj. sem fara úr Framkvæmdasjóði fatlaðra. Ég tel því að við séum að stíga mjög stórt framfaraskref í þessum málaflokki.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri og lýsa ánægju minni með þá stefnubreytingu sem hefur orðið í málefnum geðfatlaðra á síðustu missirum. Hana má m.a. merkja í átaki sem gert verður í búsetumálum geðfatlaðra fyrir hluta af söluandvirði Símans. Fólki sem hefur dvalið langdvölum á stofnunum vegna fötlunar sinnar verði gert kleift að búa við eins eðlilegar aðstæður og kostur er utan stofnana á eigin heimili og eigin umhverfi í sambýli við aðra geðfatlaða. Vandinn sem hv. þingmaður bendir hins vegar á í fyrirspurn sinni um skipta ábyrgð ráðuneyta í málefnum geðfatlaðra er hins vegar staðreynd. Málefni geðsjúkra falla undir heilbrigðisráðuneytið en málefni geðfatlaðra undir félagsmálaráðuneytið. En hér er um sömu einstaklingana að ræða sem þurfa að leita stuðnings vegna fötlunar sinnar. Þessi skipting er afar óheppileg og mörg dæmi eru um að hún hafi komið niður á þjónustu við þá. Við verðum að leita leiða til að skapa samfellu í þessum kerfum og best væri að fyrirhuguð breyting á starfsemi Stjórnarráðsins leiði til þess að málefni geðfatlaðra og geðsjúkra falli undir sama ráðuneyti.

Virðulegi forseti. Kannanir og verkefnisstjórnir eru ágætar og nauðsynlegar en í dag búa allt of margir geðsjúkir við óviðunandi aðstæður bæði miðað við fötlun þeirra og heilsufar. Við þingmenn fáum annað veifið erindi frá aðstandendum sem eru að leita ráða. Í morgun fékk ég t.d. bréf frá aðstandanda vegna sjúklings sem hefur verið vistaður í tvö ár á geðdeild og hún spyr mig: „Eru engin úrræði?“ Það þýðir ekkert að vísa hér í sölu Símans, í peninga sem koma eftir nokkur ár. Þessi sjúklingur er búinn að vera inni á geðdeild í tvö ár og hann þarf önnur úrræði fljótt. Hann er heimilislaus og þess vegna er ekki hægt að útskrifa hann af sjúkrahúsi og það er dýrt að vera með fatlaða inni á sjúkrahúsum sem þurfa allt aðrar aðstæður og allt aðra aðhlynningu. Ég kalla eftir því frá hæstv. ráðherra að þeir vinni saman því skiptingin milli ráðuneytanna hefur bitnað á þessum hópum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég mátti til með að koma hér upp vegna athugasemdar sem var flutt áðan. Hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir talaði um að ekkert þýddi að vitna í sölu Símans, peninga sem koma eftir nokkur ár. Auðvitað þýðir að vitna í sölu Símans og tala um þann milljarð sem stjórnvöld ætla að nota til að koma til móts við geðfatlaða. Hér er verið að gera stórátak í uppbyggingu búsetuúrræða og þjónustu líka og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir aðstandendur að geta horft fram á að stjórnvöld ætli að taka stórlega á í þessum málum þannig að ég held að ekki sé við hæfi að tala um þessa upphæð af léttúð. Einnig hefur komið fram að setja eigi í þetta 500 millj. kr. aukalega úr Framkvæmdasjóði fatlaðra þannig að þetta eru 1,5 milljarðar sem skipta, eins og ég segi, aðstandendur og einnig geðfatlaða gríðarlegu máli, þ.e. að geta horft fram á þetta næstu árin.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þær upplýsingar sem hann hér setur fram. Ég tel afar mikilvægt að við alla framkvæmd sem fram undan er til úrlausna í málefnum geðfatlaða verði fylgt því þjónustumati sem gert hefur verið varðandi alla uppbyggingu sem er mikilvæg forsenda til þess að vel til takist. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, af því að mér fannst það ekki koma nægilega skýrt fram hjá honum, um skipan þessarar verkefnisstjórnar. Ráðherrann talaði um að hafa samvinnu við aðila. En ég vil spyrja af því að ég tel mikilvægt upp á alla framkvæmd að þekking og reynsla sem til staðar er nýtist við alla framkvæmd og úrlausn þessara mála: Mun t.d. fulltrúi Geðhjálpar vera í þessari verkefnisstjórn eða fulltrúar geðsviðs Landspítalans? Ég tel mikilvægt að þetta verkefni sé unnið í nánu samráði við þessa aðila og svæðisstjórnir. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær munu geðfatlaðir og aðstandendur þeirra finna að þetta verkefni komi til framkvæmda? Hvenær verður þessari þjónustu hrundið af stað? Er þetta eitthvað sem þarf að bíða eftir í tvö, þrjú ár eins og hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir nefndi þegar hún sagði frá einum aðila sem hefur þurft að líða fyrir skort á þjónustu við geðfatlaða. Síðan vil ég segja við hæstv. ráðherra að hann hefur væntanlega ekki skilið fyrirspurn mína vegna þess að það er skörun milli ráðuneyta varðandi kostnaðarskiptingu sem hefur bitnað með fullum þunga á geðfötluðum og aðstandendum þeirra og það hefur ekki verið leyst með þessum peningum sem hér er verið að tala um. Hæstv. ráðherra má ekki blanda þessu saman enda hafa t.d. hv. 10. þm. Reykv. n. Ásta Möller og hv. 4. þm. Reykv. s. Ásta R. Jóhannesdóttir sem vel þekkja til þessara mála staðfest það sem ég sagði í framsögu minni um þennan þáttinn. Það verður bara að leysa úr þessu máli til þess að það bitni ekki á geðfötluðum eins og það hefur gert í allt of langan tíma.

Hæstv. forseti. Ég bið hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur afsökunar á því ef ég hef misskilið hana. Það var þá ekki með vilja gert. Það er vissulega rétt sem hefur komið fram í umræðum að dæmi þekkjast þess að skörun verður milli þessara tveggja ráðuneyta, félagsmálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis. Þetta verkefni sem ég hef hér lýst, hæstv. forseti, tekur m.a. á því. Eins og fram kom í máli mínu áðan mun búseta þessa fólks að stórum hluta til færast undan ábyrgð heilbrigðisráðuneytisins yfir til félagsmálaráðuneytisins  Hins vegar get ég alveg tekið undir það sem fram hefur komið í máli m.a. hv. þm. Ástu Möller að ein leiðin til þess að útiloka slíka hluti væri sú að sameina velferðarsvið þessara tveggja ráðuneyta. Ég get vel tekið undir hugmyndir um það. Hæstv. forseti. Hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir sagði að það væri dýrt að vista á sjúkrahúsi geðfatlaða einstaklinga sem gætu nýtt sér önnur úrræði svo sem sjálfstæða búsetu, ýmiss konar endurhæfingu o.fl. Það er alveg hárrétt og það er einmitt það sem þetta verkefni gengur út á, hæstv. forseti. Við erum því eins og stundum áður sammála um það að hér sé vel að verki staðið, ríkisstjórnin sé á réttri leið og það er ánægjulegt að finna stuðning í þingsalnum við þetta verkefni. Enda er það svo að ekki hafa áður verið teknir til hliðar jafnmiklir fjármunir til verkefnis sem þessa og það er vel. Við erum væntanlega sammála um það líka að rík þörf er á því. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spyr: Hvenær kemur þetta verkefni til framkvæmda? Gert er ráð fyrir að því ljúki á fimm árum. Það þýðir að við hefjumst handa nú þegar. Við erum að ganga frá skipun verkefnisstjórnar. Við munum eiga nána samvinnu og samráð við Geðhjálp, aðstandendur geðfatlaðra og þá fagaðila sem á þessu sviði starfa. Það er fullur vilji til þess hæstv. forseti. Um það þurfa menn ekki að velkjast í neinum vafa.

Frú forseti. Ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra hvort von sé á almennri löggjöf utan um einkarekna grunnskóla, þ.e. skóla sem reknir eru af öðrum en opinberum aðilum utan ramma hverfisskólanna. Í öðru lagi hvort slík löggjöf ætti að mati ráðherra að samræma framlög til slíkra skóla og hvort takmarka eigi eða banna innheimtu skólagjalda ofan á opinberu framlögin. Fjölbreytni í starfsemi grunnskólanna er mikilvæg og svigrúm hverfisskólanna til aukins sjálfstæðis. Hverfisskólarnir búa við töluvert sjálfstæði sem má auka með t.d. breytingum á námskrá þar sem meira er lagt upp úr valfrelsi nemenda á ýmsa lund. Þannig er auðveldara fyrir marga nemendur að finna réttu fjölina sem ekki finnast í skólakerfinu núna. Grunneiningin í grunnskólunum á að vera hverfisskóli þar sem sveitarfélagið tryggir jafnrétti til náms og það er athyglisverð hugmynd að fleiri en einn skóli sé í hverju hverfi til að auka valfrelsi foreldra og nemenda. En til viðbótar við hverfisskólana eiga að mínu mati að fá að blómstra sem valkostur utan við ramma hverfisskólanna sjálfstætt starfandi skólar þar sem nemendum er ekki mismunað á efnalegum forsendum. Sjálfstætt starfandi grunnskólar, einkareknir fyrir opinbert fé eru að mínu mati góð viðbót við hverfisskólana. Grunnskólar sem eru reknir utan um ákveðna tiltekna hugmyndafræði standa öllum opnir og innheimta ekki skólagjöld, skólar á borð við barnaskóla Hjallastefnunnar sem er myndaður utan um mjög merkilega hugmyndafræði. Aukin fjölbreytni á grunnskólastigi að þessu leyti getur af sér betra menntakerfi, betri grunnskóla og þar af leiðandi betri menntun fyrir börnin. Töluverð umræða hefur átt sér stað um stöðu einkareknu grunnskólanna á köflum. Hún er ekki nægjanlega góð og það skortir skýran lagaramma utan um starfsemi skólanna. Eins og staðan er núna er ekkert sem segir til um stöðu þeirra eftir að leyfi hefur fengist frá stjórnvöldum til að hefja rekstur á grunnskóla. Nauðsynlegt er að þrýsta á menntamálayfirvöld að marka skólunum skýran ramma og því beini ég þeirri fyrirspurn minni til hæstv. menntamálaráðherra. Margar reglur sem mætti hafa til viðmiðunar eru t.d. að þær taki mið af jöfnuði og að viðkomandi skóli fái rekstrarstyrk sem nemur meðaltali á hvern nemanda í borgarskólunum í umræðunni eða miðist við stærð hans, að skólanum verði óheimilt að innheimta skólagjöld og hann megi ekki mismuna nemendum við inntöku, sæki fleiri en einn um pláss beri að beita hlutkesti. Slíkar reglur mætti hafa til hliðsjónar við þá lagasmíð og því beini ég þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra menntamála hvort slík löggjöf sé á leiðinni, t.d. við endurskoðun á grunnskólalögunum núna í vetur.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson hefur beint til mín tveimur spurningum. Í fyrsta lagi: „Er von á almennri löggjöf um einkarekna grunnskóla, þ.e. skóla sem reknir eru af öðrum en opinberum aðilum, utan ramma hverfisskólanna?“ Og í öðru lagi: „Ef svo er, ætti í slíkri löggjöf að mati ráðherra að samræma framlög til einkarekinna grunnskóla og takmarka eða banna innheimtu skólagjalda til viðbótar við opinbera framlagið?“ Hvað fyrri spurninguna varðar hefur á undanförnum missirum verið unnið að því af hálfu ráðuneytis menntamála að kanna þörf á breytingum á grunnskólalögum, m.a. með tilliti til þeirrar reynslu sem fengin er eftir að rekstur grunnskólans fluttist frá ríkinu til sveitarfélaga árið 1996 en gildandi grunnskólalög eru eins og menn vita frá 1995. Við þá athugun hefur verið litið almennt til framkvæmdarinnar og þeirra álitamála sem upp hafa komið m.a. tengd úrskurðum ráðuneytisins vegna grunnskólastigsins. Auk þess hafa sérstaklega verið til athugunar heimildir til stofnunar og reksturs einkarekinna grunnskóla, viðurkenningum þeirra og rétti til opinberra framlaga. Vinna við grunnskólafrumvarpið er nú á lokastigi í menntamálaráðuneytinu en við höfum verið að vinna úr athugasemdum frá ýmsum hagsmunaaðilum sem við höfum kynnt frumvarpið, þ.e. Sambandi íslenskra sveitarfélaga, samtökum skólastjóra, kennara og foreldra og Samtökum sjálfstæðra skóla. Að því loknu verður frumvarpið sem er breyting á núverandi grunnskólalögum lagt fyrir Alþingi á þessu haustþingi. Ég vil ítreka það og undirstrika að ekki er gert ráð fyrir sérstakri löggjöf af því að sérstaklega var talað um það í spurningu þeirri sem var beint til mín, að ekki er gert ráð fyrir sérstakri löggjöf um einkarekna grunnskóla heldur verða ákvæði um einkarekna skóla gerð skýrari í þeim lögum sem nú eru í gildi um grunnskóla. Sjálfstætt reknir skólar á skyldunámsstigi gegna mikilvægu hlutverki í flestum ef ekki öllum þróaðri ríkjum heims. Í sumum ríkjum eru þeir í meiri hluta skólastofnana, t.d. 65% grunnskóla í Hollandi, annars staðar hlutfallslega færri og má nefna að 13% grunnskóla í Danmörku eru einkareknir. Hér á landi eru þeir einungis lítið brot af grunnskólum landsins. Alls staðar eiga þessir skólar það sameiginlegt að vera reknir fyrir opinbert fé að mestu leyti og þá í samræmi við fjölda nemenda. Þeir eru engu að síður í samkeppni um nemendur við skóla sem reknir eru af sveitarfélaginu eða ríkinu. Dönsku skólarnir eru að vísu ekki fjármagnaðir af opinberu fé nema að þremur fjórðu, afgangurinn er sjálfsaflafé. Skólarnir starfa alls staðar eftir reglum sem settar eru af opinberum eftirlitsaðilum og eftir aðalnámskrám hvers ríkis fyrir sig sem þeir verða að fylgja. Þetta getur þýtt að opinber skóli sem ekki stendur sig vel að mati foreldra þarf að sjá á eftir nemendum til sjálfstætt starfandi skóla á sama svæði og það að foreldrar hafi slíkt val hefur hvarvetna reynst mikill hvati fyrir skólakerfið í heild og ekki síst fyrir hina opinberu skóla. Hvað varðar síðari spurninguna er rétt að taka fram að í þeirri vinnu sem unnin hefur verið af hálfu ráðuneytisins við endurskoðun grunnskólalaganna er gert ráð fyrir að ákveðið fjárframlag sveitarfélags verði til reksturs sjálfstætt starfandi grunnskóla að tilteknum skilyrðum uppfylltum til að tryggja enn frekar rekstrargrundvöll þeirra en einnig er rétt að undirstrika að það er í ákvörðun sveitarfélaga að heimila hvort slíkir skólar séu starfandi innan þeirra svæðis og hvort þeir vilji yfir höfuð hafa fjölbreytni innan þeirra raða. Ákvæðið um einkaskóla í grunnskólalögum hefur verið óbreytt allt frá gildistöku þeirra 1974 og í þeim lögum var tekið fram að einkaskólar ættu ekki kröfu til styrks af almannafé. Í gildandi lögum eru ákvæði um einkaskóla í 56. gr. nánast samhljóða lögunum frá 1974. Nokkrir einkaskólar eða sjálfstætt starfandi grunnskólar hafa verið reknir hér á landi um langan tíma eins og Ísaksskóli, Landakotsskóli, Suðurhlíðarskóli og Tjarnarskóli og síðan eru einnig starfandi tveir Waldorfskólar og nýjasti sjálfstætt rekni skólinn er barnaskóli Hjallastefnunnar í Garðabæ sem hv. fyrirspyrjandi kom inn á og er dæmi um mjög vel heppnaðan einkarekinn skóla sem hefur aukið fjölbreytni í skólastarfi. Flestir þessara skóla hafa átt í fjárhagserfiðleikum þar sem framlag sveitarfélaga til þeirra hefur ekki nægt til að reka skólana með viðunandi hætti. Þar sem engin ákvæði hafa verið í lögum um rétt þessara skóla til framlaga hefur það alfarið verið ákvörðunaratriði sveitarfélaga með hvaða hætti starfsemi þeirra hefur verið styrkt. Þær breytingar sem lagðar eru til í 56. gr. gildandi grunnskólalaga í frumvarpinu miðast við að gera stöðu þessara skóla, sjálfstætt starfandi grunnskóla hér á landi, sterkari en nú er miðað við núgildandi löggjöf. Ef ég svara stutt, af því að tími minn er á þrotum í ræðustól í bili, hvort ég ætli að beita mér fyrir því að banna eigi innheimtu skólagjalda til viðbótar við opinbera framlagið þá er svarið nei.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson tók í ræðu sinni algerlega skarið af með það að hann er hlynntur starfsemi einkarekinna skóla og þar sker hann sig úr meðal félaga sinna innan Samfylkingarinnar í þeim efnum. Kunnara er en frá þurfi að segja að sá stjórnmálaflokkur hefur verið í herferð gegn sjálfstæðum grunnskólum og má þar m.a. benda á Áslandsskóla í Hafnarfirði, en félagar hv. þingmanns þar hreinlega slátruðu þeim skóla sem sjálfstæðum skóla í pólitískum tilgangi fyrst og fremst en voru ekki með hagsmuni barnanna þar í huga. Á sama hátt hafa félagar hans í Reykjavík markvisst dregið úr starfsemi sjálfstæðra skóla. Má þar nefna Landakotsskóla og Ísaksskóla í því sambandi. Mér þætti hins vegar áhugavert að heyra frá hv. þingmanni hvort vænta megi stefnubreytinga á viðhorfi Samfylkingarinnar til einkarekinna grunnskóla eins og gagnvart einkarekstri í heilbrigðisþjónustu. Ef ekki þá þætti mér áhugavert að heyra skoðun þingmannsins á því hvort einhver eðlismunur sé á einkarekstri í grunnskólum og einkarekstri í heilbrigðisþjónustu sem hluta af almannaþjónustu.

Hæstv. forseti. Í sjálfu sér er svarið athyglisvert sem hæstv. ráðherra gefur hv. fyrirspyrjanda við síðari spurningu hans, þ.e. spurningunni um hvort ráðherra telji að samræma eigi framlög til einkarekinna grunnskóla, takmarka eða banna innheimtu skólagjalda til viðbótar við opinbera framlagið. Hæstv. svaraði því afdráttarlaust neitandi. Mig langar þá að skjóta inn í viðbót við þessa spurningu hv. fyrirspyrjanda og spyrja hvort hæstv. ráðherra sjái ekki hættuna í því þegar einkaskólarnir geta tekið skólagjöld, mishá eftir atvikum, að þarna geti verið innbyggður möguleiki fyrir þá sem það vilja að búa til gap á milli þeirra sem mikil efni hafa í samfélaginu og hinna sem ekki hafa mikil efni.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa fínu umræðu. Hér eru margar og stórar spurningar á sveimi. Að sjálfsögðu finnst mér einkarekstur í menntakerfinu eiga rétt á sér rétt eins og í heilbrigðiskerfinu. Um það blandast mér ekki hugur, svo ég svari hv. þm. Ástu Möller afdráttarlaust um það. Hvað varðar afstöðu Samfylkingarinnar, sem ég túlkaði hér, þá kemur hún deilunni um Áslandsskóla alls ekki við í þessu efni. Hún er af allt öðrum rótum sprottin. Að mínu mati á að samræma reglur um einkareknu skólana þannig að þeir eigi rétt á tilteknu framlagi. Vera kann að sveitarfélögin telji sig ekki geta mætt því, vegna þess að þau eru misstór. Það er svolítið dapurlegt að gengi sjálfstæðu skólanna eða einkareknu skuli ráðast mest af því hvernig staðan er í hverju sveitarfélagi. Þau eru misöflug eins og við vitum eftir nýafstaðnar sameiningarkosningar þar sem litlar breytingar urðu á sveitarstjórnarstiginu og fjölda lítilla og vanmáttugra sveitarfélaga. Mín skoðun er sú að það eigi að samræma reglurnar og marka sjálfstæðu grunnskólunum skýran lagaramma þannig að rekstur hans verði auðveldari og gagnsærri. Ég er sannfærður um að hann efli verulega skólastig okkar. Það bætir grunnskólastigið að það séu til staðar sjálfstætt starfandi skólar utan um tiltekna hugmyndafræði. Ég skora á hæstv. ráðherra að gefa afdráttarlaust upp í síðara svari sínu hvernig hún vilji sjá breytingar á grunnskólalögunum. Þau ákvæði sem hún talaði um að yrðu gerð skýrari í endurskoðun núna í vetur, hvernig sér hún fyrir sér að þeim málum verði háttað? Ég tek ekki undir með ráðherra þegar hún hafnar því að banna eða takmarka innheimtu skólagjalda ofan á opinbera framlagið. Ég tel að það komi vel til greina að skilyrða opinbera framlagið við að ekki séu innheimt skólagjöld, eins og er gert í barnaskóla Hjallastefnunnar. Það yrði til að koma í veg fyrir að efnamunur foreldra ráði því hvort barn geti gengið í tiltekinn skóla eða ekki. Þar þarf að tryggja jafnrétti til náms.

Hæstv. forseti. Það er rétt að undirstrika að mig og háttvirtan fyrirspyrjanda greinir á í mörgum hlutum varðandi þetta mikilvæga mál. Það verður að segjast eins og er að það hefur verið nokkuð holur hljómur í málflutningi hv. þingmanns þegar kemur að einkarekinni þjónustu í hinum opinbera geira, sérstaklega á sviði menntamála. Við höfum heyrt margar ræður sem sýna andúð Samfylkingarinnar á einkareknum skóla, hvort sem það er á leikskólastigi, grunnskólastigi, framhaldsskólastigi eða háskólastigi. Það er hægt að rekja það og lesa í þingtíðindum. Á hinn bóginn vil ég undirstrika að ég tel að það sé sveitarfélaganna að meta hvort þau vilji skilyrða framlag sitt til rekstrar viðkomandi einkaskóla við að skólinn geti ekki tekið skólagjöld. Ég tel að það sé mál sveitarfélaganna. Þar er enn og aftur munurinn á mér og hv. þingmanni. Hv. þingmaður vill setja þetta í lög en ég vil láta sveitarfélögin ákveða hvort þau semji um þetta við rekstraraðila grunnskólanna. Það var t.d. gert í Garðabæ. Þar var skilyrt að ekki yrðu tekin skólagjöld í barnaskóla Hjallastefnunnar. Ég tel það til fyrirmyndar en það hefur m.a. aukið valfrelsi og möguleika foreldra og barna sem þar búa. En það er líka rétt sem kemur fram hjá háttvirtum fyrirspyrjanda, að að vissulega eru sveitarfélögin misöflug. Þá hlýt ég að spyrja: Er þá Reykjavíkurborg ekki nægilega sterk að því leyti til að ekki hafi verið haldið nægilega vel utan um aðstöðu og rekstur einkaskólanna á þessu svæði. Það hefur beinlínis verið pólitískt markmið að fara gegn rekstri þessara mikilvægu skóla sem hafa aukið fjölbreytni í skólakerfinu í gegnum árin og áratugina, eins og Ísaksskóla og fleiri góðra skóla, t.d. Landakotsskóla.

Hæstv. forseti. Ég legg fyrir hæstv. menntamálaráðherra fyrirspurn að gefnu tilefni. Spurningin hljóðar svo eins og fram kemur á þingskjali sem liggur á borðum þingmanna: „Telur ráðherra það samrýmast ákvæðum aðalnámskrár grunnskóla um gagnkvæmt traust skóla og foreldra að aðilar utan skólakerfisins framleiði námsefni fyrir grunnskólabörn í skyldunámi eða að börnunum sé boðin þátttaka í umdeildum verkefnum?“ Tilefni fyrirspurnar minnar, virðulegi forseti, er bréf Landsvirkjunar til allra skólastjóra grunnskólanna fyrir skemmstu. Þar er skólastjórnendum boðið upp á það að leggja námsefni, sem Landsvirkjun hannar, fram sem hluta af námsefni fyrir börnin á ólíku aldursskeiði. Í kynningu Landsvirkjunar á verkefninu er tekið fram að námsefnið geti hentað til kennslu á ólíkum námsgreinum innan skóla. Hæstv. forseti. Þetta tilboð Landsvirkjunar hefur vakið veruleg viðbrögð úti í samfélaginu. Meðal þess sem ritað hefur verið um þetta mál er að finna á Netlu, veftímariti um uppeldi og menntun, sem gefið er út af Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla Íslands. Þar skrifar Ólafur Páll Jónsson heimspekingur, og að því er ég best veit kennari við Kennaraháskóla Íslands, grein um þetta mál. Hann er afar harðorður í garð Landsvirkjunar fyrir það að fyrirtækið skuli leggja þetta til eins og gert er. Í fyrsta lagi segir Ólafur Páll Jónsson í grein sinni að það sé ekki hlutverk Landsvirkjunar að búa til námsefni fyrir grunnskóla landsins. Í öðru lagi segir hann að Landsvirkjun eigi ekkert erindi inn í starf grunnskólanna. Í þriðja lagi segir hann að grunnskólar landsins séu ekki vettvangur til að velja börn til þátttöku í mestu og umdeildustu virkjanaframkvæmdum Íslandssögunnar. Í fjórða lagi segir hann að verið sé að nota börnin sem tæki til að vinna hagsmunum Landsvirkjunar brautargengi. Grein Ólafs Páls Jónssonar á Netlu er afar yfirgripsmikil og fín lesning. Hann vitnar m.a. til aðalnámskrár grunnskóla, í grein sem fjallar um þá frumábyrgð á uppeldi og menntun sem hvíli á foreldrunum og hlut grunnskólans, sem felist einkum í að sjá nemendum fyrir formlegri fræðslu og því að taka þátt í félagslegri mótun þeirra. Það segir í aðalnámskrá að þetta sé sameiginlegt verkefni milli heimila og skóla og kalli á náin tengsl, gagnkvæmt traust, gagnkvæma upplýsingamiðlun, samábyrgð og samvinnu. Nú finnst mér þeirri samábyrgð og samvinnu ógnað og spyr hæstv. ráðherra hvort hún sé sama sinnis.

Hæstv. forseti. Í lögum um grunnskóla er kveðið á um námsefni til kennslu í grunnskóla og sérstaklega kveðið á um það í 93. gr. grunnskólalaga. Þar segir m.a. að Námsgagnastofnun hafi það lögbundna hlutverk að sjá skólum fyrir námsefni, eins og við þekkjum, og það skuli vera nemendum að kostnaðarlausu. Stofnunin framleiðir efnið sjálf en er einnig heimilt að útvega það frá öðrum aðilum og dreifa til skóla. Ráðuneytið hefur ekkert við það að athuga að aðrir aðilar en Námsgagnastofnun, þ.e. aðilar utan skólanna, dreifi námsefni til skólanna sem samrýmist ákvæðum aðalnámskrár grunnskóla ef ekki þarf að greiða fyrir efnið. Ég tel það í raun nokkuð jákvæða þróun. Mörg dæmi eru um slíka dreifingu efnis frá stofnunum og samtökum og má nefna Lýðheilsustöð, Rauða kross Íslands, lögregluna og Umferðarstofu. Auk þess býður Menntagátt margs konar námsefni í rafrænu formi án endurgjalds. Það er í samræmi við stefnu menntamálaráðuneytisins í upplýsingatækni að námsefni verði aðgengilegt fyrir nemendur á rafrænu formi þeim að kostnaðarlausu. Ráðuneytið er því mjög jákvætt gagnvart þessari þróun og fagnar hvers kyns vel unnu námsefni að því skilyrði uppfylltu að það sé nemendum að kostnaðarlausu og uppfylli ákvæði aðalnámskrár. Einnig má nefna að Skólavefurinn framleiðir og birtir fjölbreytt efni í áskrift til foreldra og nemenda sem einnig er góð þróun. Þar geta foreldrar keypt viðbótarefni fyrir börn sín gegn vægu gjaldi. Ég held að það sé fagnaðarefni að samfélagið taki virkan þátt í námi grunnskólanemenda og sjái sér fært að búa til námsefni sem kennarar og fagfólk innan skólanna getur síðan valið um að kenna. Það er mikilvægt að kennarar séu faglega sterkir og vel menntaðir til að velja námsefni sem síðan fellur undir markmið aðalnámskrár. Samkvæmt aðalnámskrá grunnskólans er val námsefnis alfarið í höndum skólanna sjálfra. Hver skóli tekur sjálfstæða ákvörðun um hvaða efni er nýtt til kennslu. Fagfólki sem starfar í íslenskum grunnskólum er fullkomlega treystandi til að velja besta námsefnið til að uppfylla þau markmið sem sett eru í aðalnámskrá grunnskóla. Ég vil einnig geta þess að auk námsefnis frá öðrum aðilum en opinberum hefur grunnskólum á undanförnum árum í vaxandi mæli verið boðin þátttaka í ýmsum verkefnum. Sem dæmi má nefna ritgerðarsamkeppni, nýsköpunarsamkeppni, ljóðasamkeppni, myndasamkeppni, samkeppni um gerð vefsvæðis og slagorðasamkeppni. Í flestum tilvikum er um að ræða verkefni án beinnar aðkomu eða þátttöku ráðuneytisins. Í sumum tilvikum er frumkvæðið þó komið frá stjórnvöldum, t.d. samvinna menntamálaráðuneytis og sjávarútvegsráðuneytis á síðasta ári um samkeppni sjávarútvegsvef í grunnskólum. Einnig hefur ráðuneytið styrkt verkefni af ýmsu tagi, t.d. nýsköpunarkeppni grunnskólanna, stóru upplestrarkeppnina, stærðfræðikeppni í grunnskólum á vegum framhaldsskóla og norrænu stærðfræðikeppnina KappAbel. Einnig senda ýmsir aðilar boð til grunnskóla um ýmis verkefni án vitneskju ráðuneytisins. Ég tel að fyrirtæki og stofnanir verði að gæta hófs í að senda skólum efni sem tengjast alfarið ákveðnu fyrirtæki eða vörumerki. Í öllum verkefnum af þessu tagi er ákvörðun um þátttöku í höndum grunnskólanna sjálfra og þeirra fagmanna sem þar starfa. Að mínu mati er það jákvætt að grunnskólar taki þátt í ýmsum verkefnum á vegum aðila utan skólans. Slíkt eykur oft víðsýni nemenda og gefur þeim kost á að leggja jákvæðu málefni lið og koma á framfæri skoðunum sínum og viðhorfum ungs fólks til málefnisins. Meginatriðið er, hæstv. forseti, að ákvörðunin um þátttöku er í höndum skólanna sjálfra án afskipta menntamálaráðuneytisins. Ég treysti kennurum og fagfólki til að velja það námsefni sem uppfyllir þær kröfur sem við gerum í aðalnámskrá.

Virðulegi forseti. Ég tek fram að ég tel hið besta mál að aðilar utan skólakerfisins framleiði námsefni fyrir grunnskólabörn í skyldunámi. Það er oft ágætismál. Ég treysti skólastjórnendum ágætlega til að vinsa þar úr og velja fyrir nemendur sína. En það sem orkar tvímælis í þessu máli, ef ekki beinlínis ósmekklegt, er hugmynd Landsvirkjunar og framganga vegna eðlis verkefnisins. Um er að ræða Kárahnjúkavirkjun, eitthvert umdeildasta pólitíska mál og örugglega mestu umhverfisspjöll Íslandssögunnar. Mér finnst ástæða til að benda á að það er ósmekklegt af fyrirtækinu að ganga fram með þessum hætti og ætlast til að grunnskólarnir noti námsefni um jafnheitt, viðkvæmt og alvarlegt mál og það inn í skóla sína. Það er erfitt að umgangast málið þannig að ekki komi upp tortryggni, ótti við að rekinn sé áróður o.s.frv. Í þessu máli, af því að hv. þingmaður vakti máls á því, finnst mér það ósmekklegt af Landsvirkjun. En á hinn bóginn tel ég ágætt að aðilar utan kerfisins framleiði námsefni.

Hæstv. forseti. Ég varð fyrir gríðarlegum vonbrigðum með svör hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi grautar hún öllu saman í svari sínu. Hún gerir engan greinarmun á Lýðheilsustofnun og Landsvirkjun. Ég verð að benda hæstv. ráðherra á að Landsvirkjun er umdeild stofnun og umdeilt fyrirtæki. Kárahnjúkavirkjun er svo umdeild að 40% þjóðarinnar svöruðu því til, í könnun sem Náttúruverndarsamtökin létu gera, að þau væru mótfallin því að farið yrði í þessa virkjun. Ætlar hæstv. ráðherra að segja mér að henni sé alveg sama, láti sér það í léttu rúmi liggja, þótt Landsvirkjun vaði inn í grunnskóla landsins, þó að 40% foreldra grunnskólabarna í skyldunámi hafi mótmælt framkvæmdum við Kárahnjúkavirkjun? Ætlar hæstv. menntamálaráðherra að segja að hún láti sér þetta í léttu rúmi liggja og að það sé sama hvaða aðili framleiði námsefnið? Hann geti bara „dömpað“ því yfir skólabarn í skyldunámi? Hæstv. forseti. Þetta er svívirðilegt, að hæstv. menntamálaráðherra skuli tala svo ábyrgðarlaust. Námsgagnastofnun er stofnunin sem á að sjá um námsgagnagerð. Fari aðilar í gegnum Námsgagnastofnun með hugmyndir sínar um námsefni fyrir börn í skyldunámi þá mundu allir foreldrar samþykkja það. Þeir vita að Námsgagnastofnun er óháður aðili. Það er Landsvirkjun sannarlega ekki. Ég held að hæstv. ráðherra verði að hugsa þessi mál á nýjan leik og viðurkenna að námsefnið sem börnin okkar fá í grunnskólunum verður að vera hafið yfir allan vafa um að það þjóni tilteknum hagsmunum, sérstaklega umdeildum hagsmunum. Hafa verður ákveðin gildi í huga þegar námsefni er samið, t.d. hlutlægni, trúverðugleika og sanngirni í garð ólíkra sjónarmiða. Við verðum að hafa tryggingu fyrir því að viðeigandi upplýsingar komi fram, að það sem tekið er fyrir í náminu sé í raun það sem skiptir máli. Hæstv. forseti. Ég treysti Landsvirkjun ekki til að framleiða námsefni fyrir mín börn.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að mig og hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur greinir á um marga hluti og sérstaklega hvað þetta varðar. Ég treysti fagfólkinu í skólunum, ég treysti kennurunum og skólastjórunum til að velja námsefni sem er í samræmi við aðalnámskrá. Út af þeirri stefnu ætla ég ekkert að breyta. Ég ætla ekki að fara að miðstýra því alveg ofan úr ráðuneyti hvaða fyrirtæki, hvort sem þau eru opinber eða einkaaðilar, megi senda grunnskólum eða framhaldsskólum landsins námsefni. Það ætla ég ekki að gera. Ég treysti fagfólkinu innan skólanna til þess að meta hvort það námsefni sem verið er að bjóða þeim sé í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru í aðalnámskrá. Það er enginn betur til þess fallin að meta það en fagfólkið sem slíkt. Ég undirstrika líka það sem okkur greinir á að ég er hlynnt því að það séu fleiri aðilar utan hins opinbera, fyrir utan Námsgagnastofnun, sem koma til með að framleiða og gefa út námsefni, þannig að það sé á hreinu. Svo lengi sem menn uppfylla þær kröfur sem menn gera í aðalnámskrá er það hið besta mál ef fleiri aðilar, einkaaðilar sem opinberir aðilar, koma að því að framleiða gott námsefni fyrir börnin okkar. Það skiptir meginmáli að það uppfylli kröfur aðalnámskrár. Það er mjög til fyrirmyndar hvernig staðið er að málum t.d. í Finnlandi. Ég fagna því sérstaklega að fulltrúar m.a. Samfylkingarinnar skuli styðja það að fleiri en hinir opinberu aðilar komi að námsgagnagerð og ég tel það nokkur tímamót að menn fari að ræða um einkaaðila í þeim efnum.

Frú forseti. Íslensk stjórnvöld ættu að leggja höfuðáherslu á umhverfismál og hreinleika hafsins í áherslum sínum í alþjóðamálum. Það væri miklu nærtækara að verja háum upphæðum í þann málaflokk í stað þess að eyða hundruðum og jafnvel þúsundum milljóna í það að komast inn í öryggisráðið. Ein hættan sem steðjar að lífríki hafsins er geislavirk mengun. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða sem varðar grundvallarhagsmuni Íslendinga, þ.e. að fiskimiðin spillist ekki vegna geislavirkrar mengunar. Í Sellafield á Bretlandseyjum er starfrækt kjarnorkuendurvinnslustöð sem losar geislavirk efni út í umhverfið en ítrekað hefur orðið vart við leka frá stöðinni. Fyrrum umhverfisráðherra, Guðmundur Bjarnason, skrifaði breskum yfirvöldum á sínum tíma vegna atviks sem átti sér stað fyrir nokkrum árum. Á vormánuðum varð enn og aftur vart við leka frá stöðinni og í kjölfarið skrifaði núverandi hæstv. umhverfisráðherra bréf til yfirvalda í Bretlandi og krafðist skýringa. Þess má geta að umhverfisráðherrar Norðurlandanna hafa krafist þess að hætt verði við að losa geislavirk efni út í umhverfið. Í kjölfar frétta af slysinu skrifaði hæstv. umhverfisráðherra bréf til breskra yfirvalda eins og áður segir og í tengslum við þetta mál hef ég ákveðið að beina eftirfarandi spurningum til hæstv. ráðherra: 1. Hefur skýrsla breskra stjórnvalda, sem ráðherra óskaði eftir í bréfi til breskra yfirvalda þar sem lýst var yfir miklum áhyggjum af starfrækslu kjarnorkuvinnslustöðvarinnar í Sellafield og leka geislavirkra efna frá henni, borist íslenskum stjórnvöldum? 2. Hyggst ráðherra fylgja málinu frekar eftir, og þá hvernig? Þetta er mál sem gengur þvert á alla pólitíska flokka. Við ættum, öll þjóðin, að geta staðið sem einn maður að baki málinu, fá skýr svör og fylgja því mjög fast eftir. Að vísu hefur borið á því að framsóknarmenn hafi verið að hnýta í núverandi hæstv. umhverfisráðherra vegna málsins. Á heimasíðu ungra framsóknarmanna í Skagafirði hefur komið fram mikil gagnrýni á hæstv. umhverfisráðherra um að hún hafi ekki sinnt þessu máli sem skyldi, eins og sagt er að fyrrum ráðherra hafi gert. Ég ætla ekki að taka undir það að þessu sinni heldur sjá hver afrakstur af starfi hennar verður við að fylgja eftir þessu máli sem við Íslendingar eigum að standa saman að sem einn maður.

Frú forseti. Það er alveg ljóst að í þessu máli er enginn ágreiningur vegna þess að því hefur verið fylgt mjög fast eftir af umhverfisráðherrum okkar Íslendinga í langan tíma og það er vert að rifja það upp að sú barátta hefur skilað góðum árangri. Þess vegna urðu það sérstök vonbrigði og mjög mikið áhyggjuefni þegar fréttir bárust um að málin væru í því ástandi sem raun ber vitni í kjarnorkuendurvinnslustöðinni í Sellafield. Bresk stjórnvöld hafa ekki lokið við gerð skýrslu um atvikið sem átti sér stað þegar um 83 þúsund rúmlítrar af geislavirkum vökva láku úr skemmdu röri í endurvinnslustöðinni í Sellafield. Vinna við gerð skýrslunnar er í höndum The Health and Safety Executive Nuclear Installations Inspectorate og samkvæmt upplýsingum sem fengust frá breska iðnaðar- og viðskiptaráðuneytinu er ekki vitað á þessari stundu hvenær vinnu við gerð skýrslunnar lýkur. Strax og upplýsingar bárust um atvikið ritaði ég umhverfisráðherra Bretlands, frú Margareth Beckett, bréf og lýsti áhyggjum Íslendinga af ástandi mála í kjarnorkuendurvinnslustöðinni. Jafnframt tók ég málið upp á fundi norrænu umhverfisráðherranna í Illulisat á Grænlandi í ágúst sl. og hvatti til þess að Norðurlöndin stæðu saman eins og þau hafa gert í að þrýsta á bresk stjórnvöld með úrbætur á öryggismálum í endurvinnslustöðinni. Málið verður rætt frekar á fundi norrænu umhverfisráðherranna þann 26. október nk. í Reykjavík. Ísland hefur ásamt hinum Norðurlöndunum ítrekað brýnt fyrir breskum stjórnvöldum þá hættu sem hreinleika Norður-Atlantshafsins stafar af losun geislavirkra efna frá endurvinnslustöðinni í Sellafield. Enn fremur hef ég rætt þessi mál við írska umhverfisráðherrann því það er alveg ljóst að áhyggjur Íra eru af sama toga og okkar hér. Umhverfisráðuneytið mun áfram fylgjast náið með málinu og þrýsta á um að ráðist verði í fullnægjandi úrbætur. Í bréfi mínu til breska umhverfisráðherrans, sem vísað er til hjá fyrirspyrjanda, eru bresk stjórnvöld eindregið hvött til að taka til athugunar lokun stöðvarinnar séu fullnægjandi úrbætur ekki mögulegar. Ég mun fylgja þessu sjónarmiði eftir ef ástæða verður til en frekari viðbrögð umhverfisráðuneytisins munu m.a. ráðast af þeim upplýsingum sem fram koma í væntanlegri skýrslu breskra stjórnvalda. Ég tel því að það sé alveg augljóst að unnið er mjög markvisst í þessum málum í umhverfisráðuneytinu.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og geta þess að það verður kannski framhaldssaga hjá hæstv. ráðherra í þessum efnum því ég hef sjálf lagt fram fyrirspurn til hæstv. ráðherra um vöktun vegna teknesíum-99 í hafinu kringum Ísland þar sem ég kem einmitt inn á stöðina í Sellafield og Dounreay. Nú er ljóst að bresk stjórnvöld hafa gefið út yfirlýsingu um að það eigi að vera búið að draga marktækt úr útdælingu teknesíum-99 fyrir 2020, svo mikið að þeir segja að þá eigi það ekki að vera merkjanlegt. Þau eru líka búin að gefa út yfirlýsingar um að loka eigi Dounreay-stöðinni eigi síðar en í febrúar 2006, ef ég man rétt. Það er auðvitað eðlilegt að hæstv. umhverfisráðherra brýni stjórnvöld í Bretlandi ásamt með ráðherrum á Norðurlöndum, sem hafa líka látið sig þessi mál skipta. Við verðum auðvitað að halda vöku okkar í þessum efnum og halda áfram að láta bresk stjórnvöld finna og heyra að hér er fylgst með málunum og þau komast ekki upp með neinn slóðaskap í þessum efnum ef ég þekki okkur rétt.

Frú forseti. Því miður er það svo að yfirvöld í Bretlandi hafa komist upp með slóðaskap varðandi starfrækslu Sellafield-kjarnorkuversins. Hvað eftir annað höfum við heyrt fregnir af því að það hefur sloppið út töluvert magn af geislavirkum úrgangsefnum. Jafnvel þótt um sé að ræða efni sem eru af tiltölulega lágu geislastigi miðað við ýmislegt annað þá er þetta mjög óþægilegt. Sérstaklega er þetta slæmt með tilliti til þess efnis sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir nefndi áðan, teknesíum-99. Þar er um að ræða efni sem er allt öðruvísi en þau efni sem áður voru notuð þarna. Eyðingartími þess er miklu lengri þannig að efnið mun verða miklu lengur í náttúrunni og við vitum að straumafar er þannig að þau berast að lokum hingað norður eftir og setjast í lífríkið, í fiskinn og það er ekki gott mál. Ég vildi síðan vekja eftirtekt á því í þessari umræðu að núna eru umræður í breskum fjölmiðlum um möguleg áform breskra stjórnvalda að einkavæða stöðina í Sellafield. Það breytir málinu og verður miklu erfiðra við að eiga ef af þeim áformum verður.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir að koma með þessa spurningu til hæstv. umhverfisráðherra vegna þess að hér er um afar mikilvægt mál að ræða og einmitt sá punktur sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson benti á áðan. Fréttir segja okkur að nú eigi að einkavæða kjarnorkuvinnslu í Bretlandi sem er mál sem við þurfum að taka föstum tökum og það þýðir að við verðum að bregðast skjótt við og hvetja bresk stjórnvöld til að loka þessari kjarnorkuvinnslu áður en það er um seinan. Menn eiga að einhenda sér í þetta og bíða ekki boðanna heldur taka málið strax upp og ég vil sjá hörð viðbrögð frá umhverfisráðherra.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir svörin og get tekið undir með hv. þm. Hlyni Hallssyni að Íslendingar ættu að sýna hörð viðbrögð í þessu máli vegna þess að hér liggur mikið undir. Því miður eru nýjar fréttir af þessu máli sem ekki eru ekki mjög upplífgandi. Fyrir tíu dögum birtust í Independent fréttir af því að blaðið hefði undir höndum innanhússskýrslu frá stöðinni og það er miður falleg saga sögð í skýrslunni en þar kemur fram að hún opinberi röð mistaka sem átt hafi sér stað í umræddri stöð, bæði hvað varðar framleiðsluferlið og starfrækslu þess og síðan hvað varðar gæða- og öryggiseftirlit. Ég óska eftir að hæstv. umhverfisráðherra fari ofan í þessar fréttir og gangi úr skugga um hvort einhver fótur sé fyrir þeim vegna þess að það gerir stöðuna auðvitað enn alvarlegri að þar varð leki síðastliðið vor og síðan berast fréttir af einhverri innanhússskýrslu sem segir að hver mistökin hafi rekið önnur í umræddri starfrækslu í stöðinni. Það er eitthvað sem við Íslendingar, sem nýtum náttúruauðlindir hafsins, getum einfaldlega ekki sætt okkur við.

Frú forseti. Ég þakka þingmönnum fyrir þessa umræðu. Það er mjög mikilvægt fyrir mig sem umhverfisráðherra að finna þann einhug sem er í þessu máli á hv. Alþingi. Eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni munu umhverfisráðherrar Norðurlandanna koma saman á fundi í Reykjavík síðar í mánuðinum og þá munum við ræða þessi mál sérstaklega og stöðu þeirra. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að bresk stjórnvöld hafa augsýnilega komist upp með slóðaskap. Ef málin hefðu verið í góðum farvegi hefði þetta ekki verið með þessum hætti. Enn eru að berast fréttir af slóðaskap í þessum efnum eins og hv. þm. Sigurjón Þórðarson nefndi hér. Þá er ég ekki að vísa til þeirrar skýrslu sem Independent komst yfir í Bretlandi og birti, heldur eru ýmsar fleiri fréttir um smærri atvik að berast þessa dagana, bæði í Sellafield og Dounreay. Það er alveg ljóst að þarna er pottur brotinn og augljóst að bresk stjórnvöld þurfa að standa betur að málum hvað þessa hluti varðar. Það kemur auðvitað almenningi t.d. í Bretlandi heilmikið við þegar líka er verið að viðra þar áform um uppbyggingu orkuvinnslu með kjarnorku.

Frú forseti. Fyrirspurnin sem hér er lögð fram um viðbúnaðaráætlun vegna fuglaflensu var lögð fram í upphafi þings áður en ríkisstjórnin kynnti viðbrögð sín og áætlanir vegna hugsanlegs heimsfaraldurs af völdum fuglaflensu. Ég sá þó ekki ástæðu til að draga fyrirspurn mína til baka vegna þess að ég tel mikilvægt að Alþingi ræði þetta alvarlega mál og tel reyndar að það sé skylda heilbrigðisráðherra að halda Alþingi og þingnefndum vel upplýstum um stöðu þessara mála á öllum stigum, sem ráðherra hefur ekki enn séð ástæðu til að gera. Ef farsótt brýst út eru afleiðingar auðvitað mjög ógnvekjandi en engu að síður er mikilvægt að málið sé rætt yfirvegað og án þess að vekja upp óþarfa ótta hjá almenningi. Að sama skapi er mikilvægt að allt verði gert til að byggja upp markvissar og öflugar forvarnir þannig að við verðum sem best undir það búin ef þessi ógn yrði að veruleika. Það getur haft víðtæk áhrif á allt samfélag og heimsbyggðina alla ef heimsfaraldur brytist út. Mér finnst mikilvægt að fá fram hér frá ráðherra hvort hann meti það svo að allar viðbúnaðaráætlanir séu eins góðar og kostur er og ekki síðri en gerist í þeim löndum sem best búa sig undir heimsfaraldur vegna fuglaflensu og þá ekki síst hvað varðar lyfjabirgðir. Er eitthvað sem kallar á lagabreytingar til þess að allar heimildir séu til staðar í forvörnum og neyðarráðstöfunum sem grípa þarf til og hefur það verið kannað að hverju þær lúta og ég spyr ráðherra: Er stefnt að því að lögfesta þær á þessu þingi? Hvað hefur verið gert sérstaklega í sóttvörnum hér á landi til að koma í veg fyrir að smitsjúkdómar geti borist milli dýra og manna og er samkomulag milli yfirdýralæknis og sóttvarnalæknis um fyrirbyggjandi aðgerðir í því efni? Ég tel líka mikilvægt að fá fram hvort beiðnir hafi borist til stjórnvalda frá heilbrigðisyfirvöldum um fjármagn til fyrirbyggjandi aðgerða gegn fuglaflensu og hversu miklu fé hefur verið varið eða verður varið til forvarna og ég bæti við: Hvað liggur fyrir um kostnaðaráætlun og er gert ráð fyrir fjármagni í fjárlögum nú til forvarna og nauðsynlegra aðgerða? Er samstaða milli heilbrigðisyfirvalda, almannavarna, sóttvarnayfirvalda og annarra þar til bærra yfirvalda um aðgerðir? Ég vildi líka gjarnan fá fram hvernig ráðherrann hyggst standa að kynningu og fræðslu til almennings um fyrirbyggjandi viðbrögð vegna þessarar ógnar. Hyggst ráðherra gera Alþingi og nefndum þingsins grein fyrir stöðu og framvindu mála? Eftir því sem fram hefur komið munu niðurstöður liggja fyrir í desember og ég tel afar mikilvægt að hæstv. ráðherra gefi Alþingi skýrslu um stöðu mála þegar upplýsingar um viðbúnaðaráætlun og aðgerðir liggja fyrir í desember nk. Ég lét, virðulegi forseti, ráðherra vita um það í gær að ég yrði með fleiri spurningar vegna þess hvernig þetta bar að hjá ríkisstjórninni og hæstv. ráðherra á að vera kunnugt um það.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á og leiða þetta alvarlega mál inn í þingsali. Ég tel mikla ástæðu til þess að ræða það hér. Ég tel það sjálfsagt að þingið komi að þessu máli og það sé rætt hér. Ég er tilbúinn til að gefa þinginu skýrslu ef eftir því er leitað og tel mér það skylt. Það er einnig sjálfsagt að t.d. heilbrigðis- og trygginganefnd fái sérfræðing okkar á sinn fund til þess að fara yfir málið. Ég tel það mjög gagnlegt að þingið fylgist sem best með málinu og ég mun gera mitt til þess að það verði. Svar mitt er nokkuð viðamikið en ég mun reyna á þeim stutta tíma sem ég hef að stikla á stóru um þessi mál. Á undanförnum árum hafa íslensk stjórnvöld kerfisbundið aukið viðbúnað við alvarlegum heilbrigðisógnunum, þar með talið heimsfaraldri af völdum inflúensu. Slíkir faraldrar ganga að jafnaði þrisvar á öld og nú eru liðin tæp 40 ár síðan síðasti heimsfaraldur reið yfir. Þegar heimsfaraldur inflúensu geisar eru nánast allir næmir fyrir sjúkdómnum. Þeir ná því mun meiri útbreiðslu en hefðbundnir inflúensufaraldrar og afleiðingarnar eru misalvarlegar en þær eru alltaf verri en í hefðbundnum faraldri. Eftir að fuglainflúensa, sem er auðkennd sem H5N1, hófst í Asíu fyrir nokkrum árum hefur hún náð að breiðast talsvert út og valda miklu tjóni í alifuglarækt. Það alvarlega við þennan fuglaflensufaraldur er að á annað hundrað manns í nokkrum löndum Suðaustur-Asíu hafa sýkst af fuglum og meira en helmingur þeirra látist en enn sem komið er eru engin merki þess að sjúkdómurinn smitist manna á milli. Ef ekki tekst að uppræta fuglainflúensuna er óttast að hún geti með tímanum stökkbreyst og öðlast hæfni til að smitast manna á milli og þar með valdið heimsfaraldri. Ekkert verður þó um þetta fullyrt og hugsanlegt er að næsta heimsfaraldri valdi allt önnur inflúensuveira. Sóttvarnalæknir hefur unnið að viðbragðsáætlun með samvinnu við heilbrigðisstofnanir og almannavarnadeild ríkislögreglustjóra á undanförnum missirum. Slíkar áætlanir eru einnig unnar í samvinnu við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina, Evrópusambandið og Norðurlöndin. Þar sem líklegt er að nýr heimsfaraldur inflúensu muni snerta alla innviði samfélagsins ákvað ríkisstjórnin 1. mars sl. að setja á laggirnar nefnd ráðuneytisstjóra heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis og dóms- og kirkjumálaráðuneytis sem fékk það meginhlutverk að gera úttekt á stöðu mála hér á landi vegna hugsanlegs heimsfaraldurs inflúensu og leggja fram tillögur um aðgerðir hér á landi af því tilefni. Hefur nefndin fundað með mörgum ráðuneytum, stofnunum og aðilum atvinnulífsins hér á landi vegna viðbúnaðarráðstafana. Ríkisstjórnin hefur samþykkt tillögur nefndarinnar sem hafa verið kynntar opinberlega. Það kemur fram að gerð viðbúnaðaráætlana er fyrst og fremst í höndum heilbrigðisráðuneytisins, sóttvarnalæknis og almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra. Jafnframt er lagt til að samstarf yfirdýralæknis og sóttvarnalæknis verði aukið vegna smitsjúkdóma sem geta borist á milli dýra og manna. Einnig að yfirdýralæknir standi að rannsókn í samstarfi við sóttvarnalækni og Umhverfisstofnun og faraldsfræði fuglainflúensu hér á landi meðal farfugla og eldisfugla með það fyrir augum að afla þekkingar á útbreiðslu fuglainflúensunnar og kanna líkur á smiti frá villtum andfuglum yfir í alifugla hér á landi. Mikilvægustu aðgerðirnar sem grípa þarf til er að afla bóluefna og inflúensulyfja. Vitað er að bóluefni verður af skornum skammti í upphafi heimsfaraldurs inflúensu vegna takmarkaðrar framleiðslugetu lyfjaiðnaðarins. Því lögðu norrænu heilbrigðisráðherrarnir til í júní sl. að kannaðir yrðu möguleikar á því að hefja framleiðslu inflúensubóluefnis á Norðurlöndunum og hefur nefnd sérfræðinga hafið störf til að kanna þessi mál. Búist er við að hún skili tillögum sínum til ráðherra um miðjan nóvember nk. Til eru lyf sem geta stytt sjúkdómstíma og dregið úr einkennum sjúkdómsins ef þau eru notuð rétt. Ríkisstjórnin heimilaði kaup á nokkru magni af slíkum inflúensulyfjum sem nefnast Tamiflú og Relensa árið 2004. Á þessu ári hafa verið keyptar til viðbótar umtalsverðar birgðir af inflúensulyfinu Tamiflú sem nota má til meðferðar og fyrirbyggjandi meðferðar inflúensu. Til eru lyfjabirgðir í landinu fyrir um þriðjung þjóðarinnar en það hlutfall er með því hæsta sem þekkist meðal þjóða. Einnig er mikilvægt að sett verði ákveðin lög um möguleika á neyðarráðstöfun vegna lyfjaframleiðslu. Lagt er til að hefja framleiðslu dreypilyfja hér á landi sem gert er í flestum ef ekki öllum nágrannalöndum okkar og öryggisbirgðir dreypilyfja og annarra nauðsynlegra lyfja í landinu verði ávallt samsvarandi a.m.k. þriggja mánaða notkun. Hefur heilbrigðisráðuneytinu verið falið að hefja vinnu við málið. Ég á svolítið eftir af svarinu en ég mun ljúka því í seinni ræðutíma mínum.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna því að við erum að ræða viðbúnað vegna fuglaflensunnar í þingsölum og lýsa ánægju minni með að íslensk stjórnvöld hafa brugðist skjótt við þeirri ógn sem heilsufari okkar gæti stafað af slíkum faraldri og ætla að tryggja okkur lyf og hefja framleiðslu á bóluefni með Norðurlöndunum. En ég vil taka undir það með frummælanda að það er mikilvægt að þingið fylgist með gangi þessara mála. Ég legg áherslu á að við verðum upplýst um það á Alþingi, og þá sérstaklega heilbrigðis- og trygginganefnd, hvað þessum málum líður og hvernig gengur að vinna að því að ná þessari lyfjaframleiðslu og öðru því sem snýr að viðbúnaði við fuglaflensu hér á landi.

Frú forseti. Ég vil rifja það upp að það var ekki síst að frumkvæði þingsins að hér var fyrir nokkrum árum samþykkt tillaga og frumvarp um embætti sóttvarnalæknis og það hefur komið í ljós að það var ákaflega farsæl ákvörðun. Mig langaði til að draga eftirfarandi fram í þessari umræðu: Ég held að hæstv. heilbrigðisráðherra og íslensk stjórnvöld hafi staðið sig mjög vel í undirbúningi fyrir þessa aðvífandi vá. En það er merkilegt að sjá hvernig mismunandi þjóðfélagsgerðir leiða til mismunandi viðbragða. Við sjáum að norræna módelið, sem einkennir samfélög sem jafnaðarmenn hafa byggt upp á Norðurlöndum, er ákaflega vel undirbúið þegar vá af þessu tagi steðjar að. Í Bandaríkjum Norður-Ameríku, þar sem ameríska módelið tröllríður öllu, sjáum við hins vegar að menn eru mjög illa undirbúnir. Kerfið sem við höfum byggt upp á Íslandi er miklu betur í stakk búið til að taka á málum af þessu tagi en kerfið í stóru ríki eins og í Bandaríkjunum.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég hafði beint til hans nokkrum spurningum sem mig langaði til að fá svör við og vona að ráðherrann komi að því í síðari ræðu sinni. En mig langar að spyrja um fleira. Það hefur komið fram að skýrsla sem lögð var fyrir ríkisstjórnina um viðbragðsáætlun og undirbúning áætlunarinnar hefur hingað til verið trúnaðarmál og ég vil spyrja hvort sá trúnaður ríki enn eða hvort t.d. heilbrigðis- og trygginganefnd gæti fengið þá skýrslu. Mig langar líka að vita hvernig ráðherra ætlar að standa að kynningu og fræðslu fyrir almenning og ég fagna því að hann ætlar reglubundið að gera þinginu grein fyrir stöðu og framvindu mála. En ég spyr líka: Er samstaða milli heilbrigðisyfirvalda, almannavarna og sóttvarnayfirvalda og annarra þar til bærra aðila um hvernig eigi að standa að þessu? Ég spurði líka hvort orðið hefði verið við öllum þeim beiðnum sem komið hafa frá heilbrigðisyfirvöldum og öðrum aðilum um fjármagn til þess að byggja á forvarnir og aðrar aðgerðir sem grípa þarf til til að bregðast við fuglaflensu ef hún kæmi hingað. Ég vil líka spyrja um lagabreytingar sem, eins og komið hefur fram, þarf að grípa til til þess að allar heimildir séu til staðar í forvörnum. Er stefnt að því að lögfesta slíkar lagabreytingar á yfirstandandi þingi og er í núverandi fjárlögum, frú forseti, gert ráð fyrir nauðsynlegu fjármagni á næsta ári í forvarnir og fyrirbyggjandi aðgerðir? Þetta tel ég mjög mikilvægt að fá fram við þessa umræðu. Að öðru leyti þakka ég hæstv. ráðherra fyrir svörin og treysti því að hann haldi þinginu og heilbrigðisnefnd upplýstum um þetta mál og gefi Alþingi reglubundið skýrslu um framvindu mála.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi er sjálfsagt að heilbrigðis- og trygginganefnd fái aðgang að öllum þeim upplýsingum sem til eru um þetta mál og þeim skýrslum sem teknar hafa verið saman nú þegar. Samstarf heilbrigðisyfirvalda, almannavarna og yfirdýralæknis hefur verið mjög gott og samstarf dómsmálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis hefur verið mjög náið um málið og það hefur gengið mjög vel. Varðandi fjármagn hefur verið orðið við öllu sem við höfum farið fram á hingað til. Til innkaupa á inflúensulyfjum hefur verið varið rúmum 100 millj. kr. en það er af varasjóði okkar sem er til ef eitthvað kemur upp af þessu tagi. Árið 2003 voru keyptar færanlegar öndunarvélar fyrir 30 millj. kr. Við höfum lagt til að yfirdýralæknir fari í rannsóknir fyrir 1,8 millj. kr. sem er ekki mikil upphæð en ég hef ekki áhyggjur af að það verði fyrirstaða í því. Að öðru leyti munum við vissulega eftir því sem málinu miðar fram og ef eitthvað nýtt kemur upp fara fram á fjármuni til þess, t.d. ef kaupa þyrfti að meira af bóluefni. Varðandi löggjöf þarf að koma í lög heimild fyrir innlenda lyfjaframleiðendur til að framleiða lyf í neyðartilvikum sem er einkaleyfi fyrir. Við höfum beint því til viðskiptaráðherra að undirbúa slíka löggjöf. Ég vona að ég hafi svarað fyrirspurnum hv. þingmanns. Ég endurtek að ég vil kappkosta að halda þinginu vel upplýstu um þetta alvarlega mál. 

Frú forseti. Ég vil í byrjun óska hæstv. sjávarútvegsráðherra til hamingju með nýtt starf og óska honum alls velfarnaðar í því. Ég kveð mér hljóðs til að velta upp nokkrum spurningum um ástand loðnustofnsins, ekki til að fella neinn dóm eða kveða upp úr um ástand hans eða horfur, miklu fremur til að velta upp spurningum því ástandið er að sögn margra sem láta sig málið varða grafalvarlegt. Lengi hefur verið rætt um það meðal sjómanna, fiskverkenda, útflutningsaðila, stjórnmálamanna og annarra sem láta sig fiskveiðar og efnahagsmál einhverju varða að ástand loðnustofnsins kunni að vera með þeim hætti að ástæða sé til að hafa áhyggjur af því og þær jafnvel nokkuð þungar. Því er m.a. haldið fram að æti í sjónum um þessar mundir sé með minnsta móti og það gangi svo langt að t.d. varp ýmissa fuglategunda, eins og fýls, lunda og kríu, hafi misfarist algerlega á mörgum stöðum. Staðkunnugir telja að æti í sjónum hafi verið með minnsta móti með þeim afleiðingum sem ég nefndi áðan. Þannig halda Vestmannaeyingar því fram að sandsíli við lundabyggðir hafi verið með minnsta móti, Skaftfellingar halda því fram að fýllinn sé allt að því 30% léttari en áður var, að ekki sé minnst á það sem fram kemur í ástandsskýrslu Hafrannsóknastofnunar um loðnuinnihald í maga þorsks sem sé mun minna en áður var. Við hljótum því, frú forseti, að velta upp þeirri spurningu hvað valdi þessu ástandi. Við henni eru ugglaust engin afgerandi svör, enda þekking á lífríki sjávar í rauninni afskaplega takmörkuð. Ýmsar skýringar hafa þó heyrst og nægir þar að nefna hækkun sjávarhita sem kann að hafa ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir lífríkið í sjónum umhverfis Ísland. Aðrir telja að við höfum gengið of nærri loðnustofninum með þeim afleiðingum m.a. að bolfisktegundir gangi þá á aðrar tegundir svo sem rækju og sandsíli og sumir hafa velt því upp hvort rekja megi hrun í rækjustofni til þessa. Inn í þessa umræðu koma svo áleitnar spurningar sem heyrst hafa, t.d. um stefnu okkar í veiðum almennt, ekki síst umræðan um tengsl einstakra fisktegunda við aðrar eða svokölluð fjölstofnaveiðistefna þar sem metið er hvaða tegundir lifi á hverjum, hvaða tegundir gefi þjóðarbúskapnum mest verðmæti, mestan arð, og hvort ástæða sé til að vernda eina fisktegund umfram aðra í trausti þess að verðmætari tegundir dafni fyrir vikið. Þá má ekki líta fram hjá spurningunni um veiðitækni. Þannig hafa margir horn í síðu flottrollssveiða á loðnu og enn aðrir telja sumarveiðar loðnunnar afskaplega varasamar. Frú forseti. Á meðan síldarárin svokölluðu voru og hétu, blessuð sé minning þeirra, hirtum við í sjálfu sér lítt um loðnuveiðar. Þar fékk að vera í friði mikill lífmassi í sjónum sem undirstaða fyrir aðrar tegundir. Segja má að loðnuveiðar hefjist ekki að ráði fyrr en upp úr 1970 eða eftir að norsk-íslenski síldarstofninn hrundi. Það vekur athygli að síðan þá má segja að uppbygging þorskstofnsins hafi gengið hægt, allt of hægt að flestra mati. Er eðlilegt að menn velti því fyrir sér hvort einhver tengsl kunni að vera þar á milli. Í framhaldi af þessu leyfi ég mér að beina þeim spurningum til hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort hann hafi í hyggju að einblína á þá þætti sem hér hafa verið nefndir og velti upp spurningu hvort ástæða sé til að draga úr loðnuveiðum að einhverju leyti í því skyni að byggja upp aðra fiskstofna og verðmætari. Er ástæða til að breyta veiðitíma og veiðiaðferðum við loðnuveiðar? Er talið að hækkun hitastigs hafi haft áhrif á göngumunstur loðnustofnsins eða er loðnustofninn almennt í hættu?

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. Hjálmari Árnasyni fyrir að hefja þessa umræðu og enn fremur góðar óskir mér til handa. Frá árinu 1992 hefur loðnuveiðum á íslenska loðnustofninum verið stjórnað með þeim hætti að aflamark hefur verið ákvarðað með því markmiði að tryggt sé að a.m.k. 400 þús. tonn af loðnu séu skilin eftir til hrygningar. Þegar upphafskvóti hefur verið ákveðinn hefur 67% af áætluðum heildarafla vertíðar verið úthlutað. Endanlegt aflamark hefur síðan verið ákvarðað á grundvelli ráðgjafar Hafrannsóknastofnunar að afloknum bergmálsmælingum seint að hausti eða í janúar og febrúar. Á seinustu vertíð veiddust ekki um 200 þús. tonn af útgefnum aflaheimildum og 135 þús. tonn á vertíðinni þar á undan. Það er ekki nýjung að loðnukvótinn náist ekki og liggja til þess margar ástæður eins og hv. þingmenn vita, erfitt tíðarfar og léleg sumarveiði svo að dæmi sé tekið. Þannig náðist ekki t.d. að veiða 430 þús. tonn af aflaheimild vertíðarinnar 1995–1996 og 150 þús. tonn brunnu inni á vertíðinni 1999–2000. Frá því á vertíðinni 1992–1993 og fram á síðustu vertíð hefur hrygningarstofninn ávallt verið yfir 400 þús. tonnum en að meðaltali eru 516 þús. tonn talin hafa hrygnt. Sú vinnuregla að skilja eftir 400 þús. tonn til hrygningar virðist hafa verið árangursrík og hefur ekki leitt til neikvæðrar þróunar á nýliðun í loðnustofninum. Miklar breytingar hafa á undanförnum árum orðið á útbreiðslu loðnu að sumarlagi og fyrri hluta vetrar. Loðnan virðist undanfarin sumur og haust hafa haldið sig langt utan við íslenska landgrunnið og því hvorki verið aðgengileg til mælinga, veiða né sem fæða fyrir aðra nytjastofna fyrr en seint í desember eða janúar. Vegna þessara breytinga á göngum og útbreiðslu loðnu við Ísland hefur íslenskur þorskur ekki haft aðgang að loðnu nema í mjög takmörkuðum mæli á undanförnum árum. Að því er varðar feita og orkuríka fullvaxna loðnu sem mest áhrif hefur á vöxt og viðgang þorsks fyrir Norðurlandi hefur þetta ástand varað a.m.k. í fimm ár og frá því á vertíðinni 2001–2002 hefur smáþorskurinn heldur ekki haft aðgang að ungloðnu sem neinu nemur. Þess vegna hefur m.a. dregið úr vexti þorsksins eins og kunnugt er. Það er óvissa um samspil þorsks og loðnu en fæðusýni og meðalþyngdir þorsks sýna þó að loðna er langmikilvægasta fæða íslenska þorsksins, 30% munur var á meðalþyngd þorsks þegar loðnustofninn var í lágmarki og þegar hann var í hámarki. Loðna er um 45% af þeirri fæðu sem greind hefur verið í þorskmögum frá 1980. Át þorsks á loðnu er mest á haustin og veturna frá október til nóvember þegar loðnan kemur til baka úr sumargöngum sínum og þar til hún hefur lokið hrygningu í mars eða apríl. Enginn vafi er á því að veiðar hafa áhrif á framgang fiskstofna, loðnu við Ísland ekki síður en aðra. Það má hins vegar telja mjög líklegt að heildarveiði loðnu hafi almennt ekki haft umtalsverð áhrif á vöxt og viðgang þorsks á Íslandsmiðum. Undantekning frá þessu eru þó árin 1978–1981. Síðan 1983 hefur árleg sumarveiði verið til jafnaðar um 370 þús. tonn og seinustu sex árin um 215 þús. tonn. Sókn í sumarloðnu á undanförnum árum hefur jafnframt verið miklu minni en var um langt árabil, m.a. vegna þess að skipin hafa verið í öðrum verkefnum á þessum tíma, t.d. kolmunna og norsk-íslenskri síld. Niðurstaðan er því sú að loðnuveiðar að sumarlagi hafa að líkindum ekki haft umtalsverð neikvæð áhrif á vöxt og viðgang íslenska þorskstofnsins seinustu 25 árin. Svo spurningu hv. þingmanns sé svarað beint þá er ég ekki þeirrar skoðunar að banna eigi sumarloðnuveiðar. Það er hins vegar skynsamlegt að reyna að hafa hóf á þeim og vitaskuld verðum við að ganga þarna um af fyllstu varkárni. En miðað við þær tölur sem við höfum um litla sumarloðnuveiði og allar aðstæður eru þannig að við getum ekki búist við öðru en að þær verði litlar þá tel ég ekki ástæðu til að banna þessar veiðar auk þess sem þær aðstæður eru í hafinu eins og við vitum að það gefur ekki tilefni til banns á sumarloðnuveiðum. Við vitum að á undanförnum árum hafa veiðiaðferðir á djúpmiðum að vetrarlagi breyst mikið og það kann auðvitað að hafa haft einhver áhrif á viðgang loðnustofnsins. Til nokkurs tíma var fyrst og fremst veitt með nót en undanfarin ár hefur veiði með flottrolli aukist eins og kunnugt er. Því er ekki að leyna að mjög margir sjómenn og skipstjórnarmenn hafa haft samband við mig út af þessu máli sérstaklega og lýst áhyggjum sínum. Þeir telja að veiðar með flotvörpu splundri torfunum, trufli göngumunstur þeirra og loðnan drepist vegna smugs. Hafa margir jafnvel talið þetta eina ástæðu þess að loðnan hefur ekki gengið að ráði vestur fyrir Reykjanes. Mér er ljóst að um þetta mál eru skiptar skoðanir og margir telja að áhrif flotvörpunnar séu ofmetin. Ég hef því óskað eftir því við Hafrannsóknastofnun að hún leggi sérstaka vinnu í að skoða þessi mál. Stofnunin er nú með tækni til að mæla þessi áhrif. Sú vinna er farin af stað þó að öllum sé ljóst að þessar rannsóknir eru bæði tímafrekar og erfiðar. Engu að síður verðum við að komast til botns í þessu mikla álitamáli. Hagsmunir kunna að vera miklir og auk þess er ekki gott að uppi séu deilur um málið. 

Hæstv. forseti. Það er ánægjulegt að þetta mál skuli vera tekið upp á Alþingi og menn ræði einu sinni um loðnurannsóknir. Það hefur margoft komið fram á fundum sjávarútvegsnefndar, m.a. hjá fulltrúum Hafrannsóknastofnunar eins og Hjálmari Vilhjálmssyni, okkar helsta loðnusérfræðingi, að það vanti meira fé í loðnurannsóknir og stofnunin hafi ekki getað sinnt þeim rannsóknum sem hún hefði viljað framkvæma, m.a. á hlýnun sjávar vegna loftslagsáhrifa. Það hefur ekki verið hægt. Ég heiti á bæði hv. fyrirspyrjanda og aðra stjórnarþingmenn að það verði tryggt meira fé til Hafrannsóknastofnunar einmitt til loðnurannsókna. Það skyldi þó ekki vera, virðulegi forseti, eins og hæstv. ráðherra sagði áðan, að gangan á loðnunni hafi breyst það mikið að hún sé miklu norðar en áður. Og að það gæti líka verið, virðulegi forseti, að þar sem hún sækir í kaldari sjó fylgi þorskurinn kannski á eftir. Það skyldi þó ekki vera? Þetta þurfum við að rannsaka. Ég tek undir það, virðulegi forseti, með hæstv. sjávarútvegsráðherra að það er engin ástæða til að banna sérstaklega sumarveiðar. Ég tek líka undir að það er full ástæða til að kanna flottrollsveiðar og láta rannsaka þær og það er óskandi að Hafrannsóknastofnun geti gert það. Sumarloðna og haustloðna er verðmætasta loðnan sem bræðslufiskur og fæst mest út úr henni. Í dag eru skip að fara til leitar, ekki frá Hafrannsóknastofnun heldur skip, og vonandi finna þau hana og hefja haustveiðar vegna þess að um þessar mundir er hættulegt ástand á mörkuðum erlendis þar sem við Íslendingar getum tapað mörkuðum vegna þess að við höfum hvorki lýsi né loðnumjöl. Vonandi að það gangi. Virðulegi forseti. Ég vil svo í lokin, eins og hv. fyrirspyrjandi, óska hæstv. sjávarútvegsráðherra velfarnaðar í starfi og vænti þess að við megum eiga gott samstarf um sjávarútvegsmál á Alþingi og að sjávarútvegsumræða komi kannski meira inn á Alþingi eins og hvað varðar hafrannsóknir og það að fylgjast með lífríki hafsins.

Frú forseti. Ég vil byrja á að óska sjávarútvegsráðherra velfarnaðar í starfi og bjóða hann velkominn til starfa sem sjávarútvegsráðherra. Loðnuveiðar hófust að marki upp úr 1970, eins og hér hefur komið fram, og hafa veiðarnar sum árin numið allt upp í 1 milljón tonna. En áratugum saman voru einnig veidd um 500 þúsund tonn af þorski á Íslandsmiðum, miðum sem þá voru opin ekki einungis íslenskum bátum heldur fjölda stórvirkra erlendra fiskiskipa. Nú er þorskkvótinn einungis um 200 þúsund tonn og sumum þykir ofrausn. Við vitum að hver lífvera er háð annarri og það að vaða skyndilega inn í lífmassann meðfram ströndum landsins og taka þaðan allt upp í 1 milljón tonna af loðnu, getum við vænst þess að þess sjái hvergi stað? Sýna ekki vísindalegar athuganir að loðna og síli ýmiss konar eru aðalfæða þorsksins? Ef loðnan er ofveidd, hvað verður þá þorskurinn að éta? Sumir telja að hann ráðist og hafi ráðist á innfjarðarrækjuna, þess vegna sé hún búin. Hver veit? Gríðarleg flottroll eru dregin af aflmiklum loðnubátum fram og til baka um loðnumiðin. Opin á þeim eru eins og tveir til þrír knattspyrnuvellir og þeir eira engu. Getur einhver fullyrt að þessi veiðiaðferð hafi engin áhrif á lífríkið? Það sjá allir áhrif jökulánna þar sem þær falla til sjávar, gríðarlegu framburður þeirra leirlitar sjóinn lagt á haf út og hefur gert um þúsundir ára. Geta menn vænst þess eða fullyrt að það hafi engin áhrif á lífríki sjávarins meðfram ströndinni að stífla jökulárnar og hefta framburð þeirra og flóð? Og stjórnvöld eru með á prjónunum að stífla allar helstu jökulár landsins án þess að huga að afleiðingunum fyrir lífríkið meðfram ströndinni. Finnst mönnum að þau eigi að komast upp með þetta? Frú forseti. Stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er verndun og sjálfbær nýting auðlindarinnar til framtíðar og við leggjum áherslu á vistvænar veiðar og heildstæðar rannsóknir á lífríkinu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Hjálmari Árnasyni fyrir að vekja athygli á þessu máli því að þetta er vissulega stórt mál. Almennt eru hafrannsóknir og peningar til hafrannsókna allt of litlir að mínu mati, allt of litlir peningar fara í hafrannsóknir. Það þarf að merkja fleiri fisktegundir en loðnu og gera þarf atferlisrannsóknir og síðast en ekki síst þarf að gera meira af DNA-rannsóknum á fiski. En við erum að tala hérna um loðnu og er mjög tímabært að ræða um hana. Illa horfir með loðnustofninn og án efa er það að einhverju leyti því að kenna að við erum að veiða of mikið magn, taka of mikið úr stofninum. Fyrir átta eða níu árum byrjaði ég að tala fyrir því að fleiri fengju að koma að rannsóknum en Hafrannsóknastofnun. Ég held að það sé leið sem við eigum einmitt að nota í sambandi við loðnuna, þ.e. að hleypa fleirum að til að rannsaka. Ég held að flottrollsveiðar séu ákveðin bölvun í loðnunni og menn þurfa að fara mjög varlega í það. Á meðan við erum að ná upp loðnustofninum aftur tel ég að við eigum að stefna að því að veiða bara í vinnslu með nót og minnka bræðsluveiðarnar eins og hægt er. Það er mikill munur á því verðmæti sem við fáum í vinnslu, bæði fyrir Rússland og Japan, þ.e. frysta loðnu. Það munar miklu hvort við veiðum til bræðslu eða til frystingar. Að lokum vil ég óska nýjum sjávarútvegsráðherra til hamingju með starf sitt og vona að hann muni taka tillit til sjónarmiða okkar í Frjálslynda flokknum eitthvað meira en síðustu ráðherrar hafa gert.

Frú forseti. Þær spurningar sem hv. þm. Hjálmar Árnason tekur upp í fyrirspurn sinni utan dagskrár til hæstv. sjávarútvegsráðherra eru mikilvægar grundvallarspurningar og ég tek heils hugar undir þær allar. Nauðsynlegt er að velta fyrir sér svörunum og fara skipulega yfir þau gögn sem til eru og safnast hafa upp á liðnum árum, samræma þau og athuga hvort og hvað við getum lært af fortíðinni. Mikið efni er til hjá stofnunum sjávarútvegsins og nauðsynlegt er að fara skipulega yfir það með kannski svolítið öðrum hætti en við gerum oft þegar við erum að ákveða fiskveiðistjórnina, samræma það og athuga hvort og hvað við getum lært af fortíðinni og nota síðan þá þekkingu til að taka ákvarðanir um næstu fiskveiðistjórn. Ég er ekki að segja að það hafi ekki verið gert, þetta er það sem menn gera, en nú er komið efni til að skoða langan tíma aftur og byggja á því. Það er auðvitað háalvarlegt mál ef við erum að ganga of nærri loðnustofninum með veiðum eða veiðitækni okkar eða öðrum aðgerðum. Ég vil ekkert fullyrða um að við gerum það en þetta er samt áleitin spurning eins og komið hefur fram í ræðum margra þingmanna. Það ýtir enn frekar undir nauðsyn þess að byggja á reynslu okkar í umgengni við þennan undirstöðuhlekk fæðukeðjunnar. Samkvæmt ársskýrslu Hafró hefur loðnuinnihald í maga þorsksins farið úr 40% niður í 10%. Sú staðreynd segir okkur, þó að ekki væru neinar aðrar staðreyndir, að þetta eru verulegar breytingar á lífríkinu og nauðsynlegt fyrir okkur að leita skýringa á því. Um leið og ég óska nýjum sjávarútvegsráðherra til hamingju með starfið vil ég brýna hann til að taka þessi mál föstum tökum og ég veit að hann gerir það eins og kom fram í svari hans áðan, og setja af stað skipulegt verkefni til lengri tíma sem leitar skýringa á þessum breytingum lífríkisins. Ef viðbótarrannsókna er þörf treysti ég því að stofnunum sjávarútvegsins verði skapað svigrúm, peningalegt sem annað, til að finna sem réttust svör samkvæmt bestu þekkingu okkar tíma.

Frú forseti. Ég tek undir hamingjuóskir til hæstv. sjávarútvegsráðherra, Einars K. Guðfinnssonar, og óska honum velfarnaðar í starfi. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Hjálmari Árnasyni fyrir þessa umræðu. Þegar rætt er um loðnustofninn er hann annars vegar mikilvægur sem veiðistofn og hins vegar undirstaða í fæðu þorsksins. Það hefur gerst á 10–12 ára fresti að loðnustofninn hefur farið í lægð en ekki er hægt að tengja skýringarnar við veiðarnar. Hvað varðar flottrollsveiðar á loðnu eru skiptar skoðanir um þær en margir telja að þær geti haft töluverð áhrif á þorskstofninn. Hafró er nú komin með búnað til að mæla þessi áhrif og því er mikilvægt að unnið sé ötullega við þessar rannsóknir svo niðurstöður geti legið fyrir sem fyrst. Að því loknu verði tekin ákvörðun um hvort leyfa eigi flottrollsveiðar á loðnu. Frú forseti. Hvað varðar sumarloðnuveiðar hefur loðnan haldið sig langt utan við íslenska landgrunnið. Þar af leiðir að mælingar og veiðar hafa ekki verið sem skyldi. Loðnan er því ekki fæða fyrir aðra nytjastofna fyrr en seinast á árinu eða í byrjun árs. Þorskurinn hefur því haft takmarkaðan aðgang að loðnu á undanförnum árum. Ég tel að leyfa eigi veiðar á sumarloðnu en með takmörkunum. Meira eftirlit þarf að vera og loka svæðum þar sem smáloðna fer um. Slík leið er hvað ásættanlegust í dag. Loðnan er án efa langmikilvægasta fæðutegund þorsks en um 45% fæðunnar sem greinst hefur í þorskmögum er loðna. Frú forseti. Það er samt sem áður mat Hafrannsóknastofnunar að líklega hafi heildarveiði í loðnu almennt ekki haft áhrif á vöxt og viðgang þorsks á Íslandsmiðum að undanskildum árunum 1978–1981 þegar sumarveiðar voru allt of miklar. Það hefur verið vinnuregla hjá Hafró að þegar mælingar á loðnu liggja fyrir séu 400 þúsund tonn skilin eftir til hrygningar. Hrygningarstofninn hefur frá því á vertíðinni 1992–1993 ávallt verið yfir 400 þúsund tonn og er að meðaltali talað um að 516 þúsund tonn hafi hrygnt, sem eru rúm 25% yfir viðmiðun Hafró. Virðulegi forseti. Við þurfum að stjórna loðnuveiðum eins og öðrum veiðum. Við erum með ábyrgt fiskveiðistjórnarkerfi og þegar teknar eru ákvarðanir um útgefnar aflaheimildir á lífríkið að njóta vafans. Rannsóknaráætlun liggur fyrir og því mikilvægt að henni verði fylgt eftir. Á síðasta þingi var samþykkt að loka Þróunarsjóði sjávarútvegsins og nettóandvirði hans, sem gæti verið 

Hæstv. forseti. Ég óska nýjum sjávarútvegsráðherra allra heilla í starfi því sem hann er að taka að sér. Vera kann að ræða mín þyki nokkuð undarleg í ljósi þess sem menn hafa sagt hér á undan. Loðnustofninn er mikilvæg auðlind sem við Íslendingar höfum nýtt undir ströngu vísindalegu eftirliti að því best er vitað. Þó hafa áhrif þessarar nýtingar á lífríkið og aðra stofna ekki verið metin og það liggur ekkert fyrir um þau. Uppsjávarfiskar eins og loðnan eru almennt taldir hafa mjög breytilega stofnstærð vegna umhverfisskilyrða og afráns annarra tegunda. Fljótlega var sú stefna mörkuð að skilja ætti eftir 400 þúsund tonn til viðhalds stofninum. Hafró mælir síðan stofninn og gerir tillögur um veiðarnar. Það sem hefur vakið athygli mína á undanförnum árum er hve ótrúlega lítill munur er á útgefnu aflamarki á grundvelli þessara mælinga. Í 18 ár af 21 ári hefur heildaraflamarkið verið frá 900 þúsund og upp í 1.300 þúsund tonn, einu sinni meira og tvisvar sinnum minna. Ef við lítum til annarra stofna hefur sveiflan á ýsunni á sama tíma verið frá 35 þúsund tonnum og upp í 90 þúsund tonn. Í ufsanum hefur sveiflan verið frá 30 þúsund tonnum upp í 92 þúsund tonn. Í þorski á sama tíma hefur sveiflan verið frá 155 þúsund tonnum upp í 350 þúsund tonn. Og frá því að aflareglan tók gildi frá 205 þúsund tonnum og niður í 155 þúsund tonn. Spurning mín er þessi: Eru þetta trúverðugar niðurstöður? Eru vísindin að sýna okkur eitthvað sem stenst? Ég held að full ástæða sé til að nýr sjávarútvegsráðherra láti skoða málið til enda og menn velti því virkilega fyrir sér hvort þær upplýsingar sem hér eru fram settar 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hjálmari Árnasyni fyrir að taka þetta mál til umræðu. Rétt er að draga það fram í umræðunni að við erum að lifa mikla breytingatíma á hafsvæðum við Ísland. Mikið innflæði hefur verið af hlýjum sjó norður fyrir land, seltumiklum sjó, og næsta víst að það hafi orðið til þess að færa til hin svokölluðu kuldaskil sem liggja norðvestan og vestan við landið á mótum hlýsjávarins og kaldsjávarins. Einnig er næsta víst að við erum að horfa til þess að verulegur hluti af loðnustofninum sé á grænlensku yfirráðasvæði stóran hluta ársins eins og nú hagar til við Ísland. Og mikið skyldi það nú vera undarlegt ef þorskurinn hefði ekki fylgt á eftir ætinu að einhverju leyti og væri þar líka. Hitt fer ekki á milli mála að á hverju ári ber loðnan inn á Íslandsmið afar mikinn orkuforða úr Norðurhöfum og kemur hér inn til hrygningargöngu á hverjum vetri og hefur svo verið og verður vonandi áfram um árabil. Svo virðist sem það að skilja eftir 400–500 þúsund tonn hafi dugað til þess að viðhalda hér loðnustofninum á undanförnum árum. Hinu verður ekki á móti mælt að þorskur sem ekki kemst í loðnu heldur sér ekki í góðum holdum yfir árið og sést það best á því hversu mikil fiskigengd hefur verið á norðurmiðum í sumar eftir að loðna kom inn á norðvesturmiðin og að Norðurlandi þar sem þorskur hefur verið ákaflega vel haldinn miðað við það sem annars staðar hefur verið við landið. Rétt er að vekja athygli á að þó að mikið samspil sé á milli ætis og þorskstofnsins er líka rétt að draga fram að 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin sem og þeim þingmönnum sem tóku til máls. Ég vil sérstaklega lýsa ánægju með það að hér hefur farið fram heil umræða um sjávarútvegsmál án þess að menn væru með hróp, köll eða einfaldar patentlausnir sem því miður hefur allt of oft einkennt umræðu um sjávarútvegsmál. Ætli það séu hin jákvæðu áhrif frá nýjum sjávarútvegsráðherra? Ekki veit ég um það, en ég fagna því. Ég tek undir það sem hér kom fram að auðvitað er þekking okkar á lífríkinu í kringum hafið og samspili einstakra þátta afskaplega takmörkuð. Aukin þekking og auknar rannsóknir á því sviði eru e.t.v. undirstaða að efnahag okkar því að sjávarútvegur er enn þá það burðarmikil stoð í efnahagslífi okkar. Nægir þar einungis að benda á hvaða áhrif breytt hitastig hefur á einstaka þætti lífríkisins, breytingar á atferli fiska o.s.frv. Ég velti því upp, frú forseti, að þau 400 þúsund tonn sem ákveðið hefur verið að skilja eftir með þeim rökum að það dugi til að viðhalda stofninum sem hrygningarstofni og við getum þar af leiðandi skilgreint það sem sjálfbæra veiðistefnu, hvort það dugi með hliðsjón af öðrum tegundum. Það kann að duga til að stunda þær loðnuveiðar sem við höfum stundað. En stóra spurningin er hvort það dugar gagnvart öðrum tegundum sem við erum í samkeppni um, t.d. þorski. Þetta held ég að sé eitt af þeim málum sem mikilvægt er fyrir okkur að velta upp. Við þurfum að horfa á heildarhagsmunina, hvernig við náum mestum verðmætum úr þeim lífmassa, úr þeim fisktegundum sem við veiðum og sækjumst eftir. Þar verða auðvitað meiri hagsmunir að ganga fyrir minni hagsmunum. Ég fagna áherslum hæstv. sjávarútvegsráðherra og tel að þær muni einungis auka þekkingu okkar og það má hann vita að hv. sjávarútvegsnefnd mun standa þétt við 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir góðar óskir mér til handa sem fram hafa komið í þessari umræðu og enn fremur þakka fyrir þessa ágætu umræðu sem hefur verið ákaflega málefnaleg og upplýsandi því að við erum hér að fjalla um mál sem skiptir mjög miklu. Ég held að við þurfum að hafa í huga nokkrar staðreyndir. Í fyrsta lagi þetta sem við höfum verið að ræða um, þ.e. þá ákvörðun að skilja þurfi eftir um 400 þús. tonn af loðnu til þess að standa undir því að loðnan verði sjálfbær og sé sjálfbær stofn. Nú hafa menn velt því fyrir sér hvort rétt sé mælt. Ég hef í sjálfu sér engin gögn sem benda til annars en að þetta sé rétt mæling. Við höfum farið um og leitað að loðnu og fram hefur farið mæling og hún hefur haft í för með sér tiltekna niðurstöðu og á þeim grundvelli er síðan gefinn út kvóti. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að við höfum á undanförnum árum ekki skilið eftir 400 þús. tonn heldur að meðaltali 30% meira. Við höfum skilið það eftir, og það hafa komið til hrygningar um 516 þús. tonn að jafnaði á undanförnum árum. Mér sýnist því þegar við skoðum þessar tölur að allt bendi til þess að við höfum ekki gengið of nærri loðnustofninum. Hann er með öðrum orðum fullkomlega sjálfbær stofn og ætti þess vegna að duga til þess sem við erum að reyna að gera, þ.e. að tryggja að hann skapi nægjanlegt fæðuframboð fyrir þorskinn og aðra nytjastofna. Það er hins vegar mikið áhyggjuefni okkar að við höfum ekki getað fylgt eftir þeim mælingum sem hafa farið fram á loðnustofninum. Loðnan hefur leitað norður í höf og við höfum ekki haft aðstöðu til þess að fylgja því betur eftir. Það er nokkuð sem við þurfum hins vegar að geta lagt áherslu á og vonandi tekst okkur það á næstunni því að þarna er heilmikið í húfi, ekki bara fyrir loðnuna heldur ekki síður fyrir samspilið í hafinu sem við erum hér að ræða um. Menn hafa líka rætt heilmikið um sumarloðnuna. Ég hef vakið athygli á því að hún hefur verið mjög lítil og hefur greinilega ekki umtalsverð áhrif, a.m.k eins og sakir standa. Enn fremur hef ég vakið athygli á því að nauðsynlegt sé að fram fari mælingar á áhrifum flottrollsins og mér heyrist