Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti. „Engin lausn í sjónmáli á sprunginni krabbameinsdeild á Landspítalanum“, segir í fyrirsögn í dag, enda býr krabbameinsdeildin við óboðlegar aðstæður. Það er ótrúlegt að árið 2022 sé þetta staðan hjá einni ríkustu þjóð heims. Forstöðumaður krabbameinskjarna Landspítala lýsir stöðunni í fjölmiðlum, stöðu sem starfsfólk, sjúklingar og aðstandendur þekkja. Plássið er of lítið. Deildin er sprungin. Umræða um krabbamein snertir sára taug hjá mörgum, að greinast með krabbamein og að takast á við krabbameinsmeðferð reynir bæði á sjúklinga og aðstandendur þeirra og þá á að vera tryggt að sú deild sem býður meðferð og þjónustu hafi þá aðstöðu sem til þarf. Krabbameinsfélagið hefur margsinnis vakið athygli á því að það þarf að leysa húsnæðisvandann og félagið gekk svo langt í fyrra að lofa ríkinu fjármagni til að flýta fyrir byggingu nýrrar deildar, 450 millj. kr. framlag. Markmiðið sennilega svo einfalt að vekja ríkisstjórnina og flýta fyrir því að viðunandi aðstaða fáist. En gjöf upp á næstum 500 milljónir dugði ekki til. Ríkisstjórnin sefur fast. Ég sendi heilbrigðisráðherra fyrirspurn um samskipti hans við Krabbameinsfélagið eftir að þessi gjöf bauðst og vil fá svör við því á hvaða forsendum var ákveðið að ganga ekki til viðræðna við félagið um þátttöku í kostnaði til að bæta stöðu deildarinnar. Engar tímasettar fyrirætlanir liggja fyrir af hálfu ríkisstjórnarinnar um nýja deild og það varð til þess að Krabbameinsfélagið taldi ekki lengur forsendur fyrir því að gefa þessa gjöf. Þessi rausnarlega gjöf dugði ekki til til að hreyfa við ríkisstjórninni þrátt fyrir að þessi staða hafi legið fyrir árum saman. Það er ótrúlega sorglegt. Það þarf tímasetta áætlun um nýja deild. Þetta mál þolir enga bið.

Forseti. Við getum öll átt í hættu á að veikjast einhvern tímann á lífsleiðinni. Alvarleg veikindi koma fólki oftast algerlega í opna skjöldu. Á einu augnabliki umturnast líf fólks og ekki er óalgengt að samhliða sæti áherslur, lífsskoðanir og framtíðarsýn fólks endurskoðun. Að ná bata er vegferð sem krefst fullrar athygli fólks. Það skiptir miklu máli þegar við veikjumst að við höfum fullt svigrúm til að setja alla okkar orku og tíma í að hlúa að okkur sjálfum og að ástvinum okkar. En þegar við veikjumst erum við sett í ákveðna stöðu innan samfélagsins, stöðu sjúklings. Þessir staða getur verið miserfið fyrir fólk. Eðlilega er fólk með misgott bakland og misgóða þekkingu á réttindum sínum og því hvernig þjónustukerfin okkar virka. Alls konar ágreiningur getur sprottið upp innan heilbrigðiskerfisins, sem er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt, en það sem er hins vegar óeðlilegt er að sjúklingar eiga sér engan málsvara þegar ágreiningur kemur upp. Sjúklingarnir eru settir í þá stöðu að gæta sjálfir eigin hagsmuna. Afleiðing þess er að fjöldi fólks fær ekki nauðsynlegt rými til að einbeita sér að bata þar sem það þarf að berjast fyrir réttindum sínum innan kerfis sem það er á sama tíma algerlega háð til að ná bata. Forseti. Ég tel mikla þörf á að stofna sérstakt embætti umboðsmanns sjúklinga til að mæta þörf sjúklinga fyrir bandamann innan heilbrigðiskerfisins sem stendur vörð um hagsmuni sjúklinga, starfar sem opinber talsmaður þeirra og sinnir upplýsingamiðlun og eftirliti með heilbrigðisþjónustu þeirra. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu þess efnis og sent út beiðni um meðflutning. Ég vona innilega að þingheimur taki afstöðu með sjúklingum og sameinist um að styðja þessa tillögu.

Virðulegur forseti. Eins konar klofning má nú sjá í litlu landi, verðbólga er nálægt tveggja stafa tölu, hraðar vaxtahækkanir þvert á nýleg skilaboð æðstu ráðamanna í efnahagsmálum, eignaójöfnuður hefur aukist en fjármagnstekjur eru í hæstu hæðum og stríð þrýstir verðbólgunni enn ofar á meðan verðmæti sjávarafurða hefur snarhækkað. Hvernig væri ef fólkið sem stjórnar landinu hefði forystu um að tryggja að hvalreki vegna stríðs og verðbólgu dreifðist með sanngjörnum hætti um samfélagið? Í stað þess birtast fjárlög sem skella verðbólguaðhaldinu á sömu hópa og lenda nú í vandræðum. Í ljósi forystuleysis ríkisstjórnarinnar hefur þingflokkur Samfylkingarinnar lagt fram þingmál um samstöðuaðgerðir til að verja tekjulægri hópa, ungt fólk og barnafjölskyldur fyrir áhrifum verðbólgunnar, hækkunar húsnæðiskostnaðar og sporna við þenslu. Aðgerðirnar eru tímabundnar á meðan hækkanir ganga yfir til að freista þess að ná samstöðu um aðgerðirnar hér á Alþingi. Við leggjum til að komið verði á leigubremsu til að verja leigjendur fyrir tilhæfulausum hækkunum og halda verðbólgu í skefjum og beinum því til ríkisstjórnarinnar að beita vaxta- og barnabótakerfinu til að styðja við lágtekju- og millitekjuheimili vegna þrefalds höggs í formi aukinnar húsnæðisbyrði, hækkunar nauðsynjavara og þungra námslánagreiðslna. Til að sporna við þensluáhrifum aðgerðapakkans á hagkerfið er lagt til að fjármögnun verði tryggð, komið verði í veg fyrir að launatekjur séu ranglega taldar til fjármagnstekna hjá einstaklingum með félög í kringum atvinnurekstur og lagðir verði á tímabundnir hvalrekaskattar í formi viðbótarfjármagnstekjuskatts og sérstaks álags á veiðigjöld stórútgerðarinnar. Fyrir öllum þessum tekjuaðgerðum hafa ráðherrar Framsóknar og VG talað að undanförnu en þau virðast valdalaus í ríkisstjórninni. Hér er tækifæri til að taka neitunarvaldið af fjármálaráðherra, styðja samstöðuaðgerðirnar og veita landinu alvöruforystu á erfiðum tímum.

Forseti. Svefnlyf, svefnlyf og meiri svefnlyf. Svefnlyfjanotkun Íslendinga hefur oft verið í umræðunni en nýverið fékk ég svar frá heilbrigðisráðherra við fyrirspurn minni um notkun þeirra hjá mismunandi aldurshópum. Notkun svefnlyfja hefur aukist hjá aldurshópum yngri en 40 ára og aukist verulega hjá börnum. Svefnlyfjanotkun hjá börnum hefur meira en fjórfaldast á síðustu níu árum - fjórfaldast. Árið 2012 notuðu sem sagt tíu börn af hverjum 1.000 svefnlyf. Árið 2021 voru það 45 börn af hverjum 1.000 sem voru á svefnlyfjum. Þessi notkun svefnlyfja hjá börnum er mjög varhugaverð og mikið áhyggjuefni. Það bendir ýmislegt til þess að ekki sé verið að sinna þessum foreldrum og fjölskyldum nægilega vel með viðeigandi úrræðum heldur er svefnlyfjum einfaldlega ávísað. Foreldrar vilja lausnir, þau vilja úrræði, eðlilega. En lyfjagjöf er ekki eina eða besta úrræðið við svefnvanda. Svefnmeðferðir sem byggja á atferli hafa sýnt meiri og langvarandi árangur. Þessi aukning í svefnlyfjagjöf er birtingarmynd þess að foreldra skortir úrræði fyrir börnin sín sem eru með svefnvanda. Lyfjagjöf ætti að vera síðasta úrræðið þegar önnur meðferð hefur verið reynd en ekki það fyrsta. Erlendis hefur læknum verið ráðlagt að byrja á að vísa sjúklingum í samtalsmeðferð áður en gripið er til lyfjagjafar. Hér á landi er sálfræðiþjónusta ekki niðurgreidd og því geta læknar hér illa beint fólki í samtalsmeðferð áður en lyfjagjöf tekur við. Staðreyndin er sú að við erum að ávísa svefnlyfjum til barna oft að óþörfu vegna þess að við erum ekki búin að reyna aðrar meðferðir fyrst vegna vanfjármögnunar stjórnvalda á öðrum úrræðum. Afleiðingar af þessu ástandi eru ófyrirsjáanlegar. Stjórnvöld eiga og þurfa að veita fjölskyldum vægara úrræði en lyfjagjöf og það strax.

Virðulegur forseti. Ýmsum þykir ástæða til að hafa áhyggjur af virðingu Alþingis. Þingið hefur samþykkt þingsályktunartillögu um siðareglur alþingismanna og sömuleiðis eru til siðareglur um störf ráðherra. Af hverju nefni ég þetta hér? Jú, ég tel svikin loforð stjórnmálamanna mun líklegri til að hafa neikvæð áhrif á tiltrú fólks á því sem við stjórnmálamenn fjöllum um hverju sinni en uppákomur sem verða í amstri dagsins og eru flestum gleymdar skömmu síðar. Þessi vandi á fyrst og fremst við afmarkaðan hóp okkar þingmanna, nánar tiltekið ráðherrana, en freistnivandi þeirra sem sátu sem ráðherrar í aðdraganda kosninga 2021 virðist hafa orðið þeim ofviða. Það er raunverulegt vandamál þegar kemur að virðingu fólks fyrir stjórnmálunum, freistingin að lofa hlutum sem aldrei var ætlunin að standa við varð ráðherrunum ofviða. Hvert málið á fætur öðru fellur um sjálft sig og veikburða plön ráðherrana sem loforðin gáfu, undirrituðu viljayfirlýsinguna eða héldu fjölmiðlaviðburðinn alla jafnan á kostnað skattgreiðenda. Til að nefna dæmi þá hefur í þessari viku komið í ljós að fjölmiðlasýningin í Laugardal þar sem ráðherra íþróttamála og forsætisráðherra skutust með borgarstjóra til að láta taka af sér mynd þar sem leiksýningin um nýja þjóðarhöll var römmuð inn með samkomulagi var lítið annað en það, leiksýning, enda hefur hæstv. fjármálaráðherra nú upplýst að hann var ekki aðili að samkomulaginu og engar forsendur til þess að hafa framkvæmdafé vegna nýrrar þjóðarhallar í fjárlögum fyrir árið 2023. Allt var þetta til að villa kjósendum sýn í aðdraganda kosninga. Fjármálaráðherra lýsti því vel í viðtali í gær að málið væri í raun svo skammt á veg komið að það væru engar forsendur til að tilgreina fjárveitingar til uppbyggingar í því fjárlagafrumvarpi sem nú liggur fyrir enda lægi ekki einu sinni fyrir hvernig hús ætti að byggja, hver ætti að eiga það og hver ætti að reka það. Það eru fleiri sambærileg mál, virðulegur forseti, miklu fleiri. Er ekki mögulegt að svona æfingar séu raunverulega að draga úr tiltrú almennings á stjórnmálunum?

Virðulegur forseti. Forsenda þess að samgöngukerfið geti talist öflugt er sú að öll geti nýtt sér það og á það sé hægt að treysta, að hægt sé að skipuleggja fram í tímann læknisheimsóknir, sækja tónleika, mæta á fundi o.s.frv. Inn í það spila vissulega breytur sem eru ófyrirsjáanlegar eins og veðurfar sem er og hefur verið órjúfanlegur hluti af tilveru okkar sem hér búum. Að öðru leyti ætti að vera hægt að treysta á þau almenningssamgöngukerfi sem við búum við og við eigum að geta treyst því að þau séu rekin með það í huga að veita okkur almenningi þá þjónustu sem við þurfum á að halda. Það sem af er þessu ári hefur verið veruleg brotalöm á flugsamgöngum innan lands eins og margítrekað hefur komið fram í fjölmiðlum. Það sem af er septembermánuði hafa flugáætlanir til og frá Akureyri að mestu leyti ekki staðist og það sama á við líka austur á land. Ég hef reynt það sjálf, seinkun eða niðurfellingu flugs, oft með mjög litlum fyrirvara. Nú er svo komið að þeir sem þurfa að nýta sér flugsamgöngur eru hættir að treysta á þær. Þetta er ekki boðlegt. Og hver er ástæðan? Samkvæmt forstjóra Icelandair er um að kenna stórum viðhaldsverkefnum sem töfðust vegna Covid en hann lofar úrbótum í þessum málum og öðrum sem betur mega fara og hafa verið til umfjöllunar í fjölmiðlum. En það var líka sagt í sumar að þetta væri vegna Covid og viðhalds og það getur tæpast átt við alltaf. En hvernig ætlar Icelandair að bæta sig og byggja upp traust að nýju? Það er ekki nóg að funda með sveitarstjórnum, við þurfum að fá að sjá áætlun, öll sem eitt. Það þarf að koma í veg fyrir að þessar óásættanlegar aðstæður skapist ítrekað og því hefur ekki verið svarað hvernig það á að gera. Um er að ræða fokdýran ferðamáta og landsbyggðarfólk tapar jafnvel Loftbrúnni sem flugfélagið hirðir þá í eigin vasa. Ég sagði áðan að þetta væri ekki boðlegt og ég segi það aftur. Við verðum að gera þær kröfur til Icelandair að flugsamgöngur séu í ásættanlegum farvegi og þjóni okkur sem á þær treystum. Það þarf að láta verkin tala.

Herra forseti. Það er ólíkt hvernig við höldum upp á tyllidaga. Í dag er alþjóðlegur dagur friðar hjá Sameinuðu þjóðunum. Vladimir Pútín ákvað að nýta tækifærið og henda aðeins olíu á eldinn í stríði sínu gegn fólkinu í Úkraínu og lýsti því yfir að hann ætlaði að kalla út varalið í rússneska herinn. Hann gerði gott betur og minnti heiminn á að hann ætti kjarnavopn og væri sko ekki hræddur við að beita þeim, bætti meira að segja við í yfirlýsingunni, svo það færi ekki á milli mála, að hann væri ekki að blöffa. Staðan er nefnilega sú að meðan kjarnavopn eru samþykkt sem hluti af heimi mannfólksins þá getum við alltaf staðið frammi fyrir þeim veruleika að brjálæðingar eins og Pútín búi yfir þeim og geti beitt þeim. Það er staða sem við getum ekki sætt okkur við. Hvað kemur þetta litla Íslandi við? Við erum nefnilega í bandalagi utan um kjarnavopn. Atlantshafsbandalagið hýsir hluta þeirra ríkja sem búa yfir þessum gereyðingarvopnum og er hluti af þeim hagsmunaöflum sem berjast gegn beru banni við kjarnavopnum í heiminum. Fyrr á árinu var haldinn fyrsti aðildarríkjafundur samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum og þar skrópaði Ísland eins og megnið af NATO-ríkjunum. Þetta getur ekki gengið lengur, herra forseti. Ísland, sem segist vilja tala fyrir friðsamlegum lausnum, þarf að nota rödd sína til að hafna kjarnavopnum og meðan við erum innan NATO þá þýðir það að hafna því að NATO normalíseri kjarnavopn. 

Hæstv. forseti. Hv. þingkona Pírata, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, átti orðastað við hæstv. dómsmálaráðherra hér fyrr í þessari viku vegna aðgerðar sérsveitarinnar í Kópavogi um síðustu helgi. Þar lenti venjuleg fjölskylda í aðstæðum sem enginn ætti að lenda í nokkru sinni. Ég vil í framhaldi af þeim orðaskiptum sem hér urðu á milli þingmannsins og ráðherra vekja athygli þingheims á því hvernig hæstv. dómsmálaráðherra svaraði fyrirspurninni. Eitt af því sem hann sagði, hæstv. forseti, var, og þetta er bein tilvitnun: „Það verður aldrei hjá því komist að slík mistök geti átt sér stað í hita leiksins.“ Nú ætla ég ekki að halda því fram að mistök séu ekki gerð, auðvitað geta þau orðið, en það er eiginlega óhugsandi að hugsa til þess að viðbrögð við útkalli sem þessu, að mat á aðstæðum sé með þeim hætti, að það sé hægt að afgreiða það sem mannleg mistök að það mæti sérsveitarmenn með alvæpni, ógni venjulegu fólki heima hjá sér og handtaki það. Mér er nær að halda að í þessu tiltekna máli hafi verið á ferðinni mjög alvarlegur dómgreindarbrestur í viðbrögðunum. Það verður væntanlega skoðað af eftirlitsnefnd með störfum lögreglu. En það er hins vegar alveg ljóst að þetta er ekki einangrað tilvik, því miður, við höfum fleiri dæmi nýverið af framgöngu sérsveitarinnar og ég hef áhyggjur af því að réttaröryggi borgaranna sé ógnað.

Virðulegur forseti. Í fréttum vikunnar hefur m.a. verið fjallað um að ekki hafi náðst samningar við sjálfstætt starfandi heilsugæslustöðvar. Sú staða er auðvitað grafalvarleg og mun hafa áhrif á þúsundir einstaklinga sem hafa verið skjólstæðingar slíkra stofnana í mörg ár. Árið 2017 var tekið í notkun fjármögnunarlíkan sem reiknar fjármagn til heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu. Í því skyni voru gerðar skýrar og samræmdar kröfur til þjónustuveitenda og leitast við að gæta jafnræðis milli rekstraraðila og gagnvart notendum. Notaðar eru fyrir fram skilgreindar skýribreytur sem hafa á einn eða annan hátt áhrif á framleiðni og eftirspurn í heilsugæslunni. Tilgangur kerfisins er að gæta jafnræðis við úthlutun fjármagns og auka gæði og skilvirkni með það að markmiði að grunnheilbrigðisþjónusta sé í meira mæli veitt á heilsugæslustöðvum. Spurningin í mínum huga nú er hins vegar þessi: Eru þessar fyrir fram skilgreindu skýribreytur réttar? Af samtölum við forsvarsmenn sjálfstætt starfandi heilsugæslna virðist svo ekki vera. Þeir halda því fram að heilsugæslustöðvum sé mismunað þegar kemur að fjárveitingum og nú sé svo komið að einhverjar þeirra eru reknar með halla. Slíkum hallarekstri verður ekki mætt á annan hátt en með því að segja upp fólki, draga úr þjónustu eða hreinlega að loka stofnununum. Virðulegur forseti. Það var mikið framfaraskref þegar nýju fjármögnunarlíkani var komið á fót sem fól í sér að fjármagnið ætti að fylgja sjúklingi. Hins vegar er það svo að þessar fyrir fram skilgreindu skýribreytur eru mannanna verk og eðlilegt að þær séu endurskoðaðar þegar ljóst er að þær mismuna rekstraraðilum og þar af leiðandi sjúklingum. Sjálfstætt reknar heilsugæslur þjóna um 17.000 manns og viðbúið að ófremdarástand skapist ef þær neyddust til að skella í lás.

Herra forseti. Það var áhugavert að hlusta á tvo hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins koma hingað í ræðustól undir þessum dagskrárlið í gær og lýsa furðu sinni og depurð vegna þeirra erfiðleika og þeirrar andstöðu sem hefur mætt einkareknum heilsugæslustöðvum af hálfu stjórnvalda síðustu fjögur, fimm árin. Það er ekki bara þannig að það hafi gerst í stjórnartíð ríkisstjórnar sem flokkur þessara ágætu þingmanna á aðild að heldur sátu þeir báðir í velferðarnefnd Alþingis á meðan, svo ég vísi í orð viðmælenda Morgunblaðsins í frétt sem virðist hafa vakið hv. þingmenn, heilbrigðisyfirvöld lögðu sig í líma við að grafa undan tilvist einkarekinna heilsugæslustöðva, sem þjóna nota bene yfir 70.000 einstaklingum á stórhöfuðborgarsvæðinu. Herra forseti. Ég var líka í velferðarnefnd á síðasta kjörtímabili og hef ekki tölu á þeim fjölda ræðna, greina, breytingartillagna og þingmála sem ég lagði fram til að vekja athygli á nákvæmlega þessari stöðu. Ég hef heldur ekki tölu á því hversu oft forsvarsfólk einkareknu heilsugæslustöðvanna setti sig í samband við mig og okkur í þingflokki Viðreisnar til að fara yfir þessi mál. En þetta kemur þingmönnum Sjálfstæðisflokksins í velferðarnefnd mjög á óvart og er að sögn þeirra alvarlegt að það sé nú að koma í ljós að leikurinn hafi ekki verið jafn frá árinu 2017 og hallað hafi á einkareknar heilsugæslustöðvar gagnvart þeim ríkisreknu. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að ganga út frá því að tilraun hafi verið gerð af hálfu forsvarsmanna einkareknu stöðvanna til að ná eyrum annarra þingflokka og ég ætla líka að gera ráð fyrir því að mögulega hafi sérstaklega verið leitað til Sjálfstæðisflokksins. Það hefði jafnvel mátt gera ráð fyrir áhuga á málinu hjá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem tala á tyllidögum um sig sem boðbera einkaframtaksins. En það virðist ljóst að sú orðræða er á sömu vegferð og orðræða flokksins um minni umsvif ríkisins og báknið burt; áferðarfalleg en innihaldslítil.

Virðulegur forseti. Frítekjumörk öryrkja vegna fjármagnstekna eru svo lág að sparifé þeirra ber í raun neikvæða vexti. Hvernig haldið þið að þeim gangi að safna sér fyrir útborgun í íbúð? Af 5.000 kr. fjármagnstekjum einstæðs öryrkja skila sér bara 2.000 kr. til hans, 3.000 kr. tekur ríkið í formi skatta og skerðinga. Frítekjumörk gilda ekki um hann því að framfærsluuppbótin skerðist strax um 65%. Þarna er verið að skatta og skerða tapaða ávöxtun, sparifé fatlaðs einstaklings. Á sama tíma borgar sá sem nýtur arðgreiðslna upp á milljarð króna bara 22% fjármagnstekjuskatt upp á 220 milljónir kr. og heldur eftir 780 millj. kr. og það án allra skerðinga. Ef sama fjárhagslega ofbeldið gilti um hann væri hann skertur um nærri 400 milljónir og héldi eftir 300 milljónum og allt í plús. Öryrki sem er með 4% vexti á sínu sparifé í banka og því með mínusávöxtun í 9,7% verðbólgu fær bara 5.000 kr. vexti og tapar 3.000 kr., heldur bara eftir 2.000 kr. í formi vaxta og er því í bullandi tapi í boði ríkisins. En auðmaðurinn er í boði ríkisins með hundruð milljóna króna og tapar ekki krónu. Hvað hefur veikt fólk, fatlað fólk og þeir sem eru að reyna að lifa á almannatryggingum gert á hlut ríkisstjórnarinnar? Hvers vegna er ráðist eingöngu á þau eins og þau ein eigi það skilið að vera rænd ávöxtun sinni með grófum skerðingum og það af ávöxtun sem þegar er í bullandi tapi? Hvers vegna er verst setta fólkið eingöngu sett í þessar fáránlega háu skerðingar og ávöxtun sparifé síns og því gróflega mismunað gagnvart öllum öðrum? Þrátt fyrir 90.000 kr. frítekjumark á fjármagnstekjur í almannatryggingum gagnast það ekki öllum því að þeir sem sleppa við skerðingarnar í fyrstu lenda í þeim síðar. Tökum þessar skerðingar út strax, gerum alla jafna fyrir lögum og reglum og hættum þannig að níðast eingöngu á þeim sem geta ekki varið sig.

Herra forseti. Hv. þm. Bergþór Ólason gerði að umtalsefni hér áðan viljayfirlýsingu borgarstjórans í Reykjavík og ráðherra um nýja þjóðarhöll. Hæstv. fjármálaráðherra hefur loksins tjáð sig um þetta atvik nokkrum mánuðum seinna og er skemmst frá því að segja að hæstv. ráðherra bendir á að ekkert liggi fyrir um fjármögnun verkefnisins. Á sínum tíma skrifaði ég þetta þegar fréttir birtust um tilkynninguna, með leyfi forseta: „Kostulegt að sjá þessa undirritun viljayfirlýsingar um nýjan meiri hluta í Reykjavík. Það er reyndar ólíklegt að þessir þrír flokkar nái meiri hluta en samt líklegra en að staðið verði við samkomulagið um þjóðarhöll. Ekkert þeirra virtist vita mikið um málið. Ekkert skipulag, engar teikningar, engin fjármögnun, ekkert vitað um skiptingu kostnaðar og enginn fjármálaráðherra, bara sameiginlegur áhugi á að gera eitthvað til að komast í meiri hluta í Reykjavík.“ Nú hefur hæstv. fjármálaráðherra loksins tjáð sig um þetta og hefði svo sem mátt gera það fyrr. En hæstv. fjármálaráðherra hefur hins vegar ekki látið sitt eftir liggja í að auka útgjöld ríkissjóðs þrátt fyrir að hann gjaldi varhuga við sumum af hugmyndum samráðherra sinna og í Viðskiptablaðinu er fjallað um þessa þróun. Það er greinarhöfundurinn Óðinn sem gerir það og bendir á, það sem sem við þingmenn Miðflokksins höfum rætt um frá því að fjárlögin voru kynnt, að þau feli í sér stórkostlega útgjaldaaukningu ríkissjóðs án þess að útskýrt sé hvað fáist fyrir það. En ég minni á að það er hlutverk okkar Alþingis, þingsins, að taka ákvarðanir um ríkisútgjöld. Er ekki tímabært að við grípum þar inn í og stoppum ráðherra af þegar þeir fara fram úr sér í sýndarmennskunni, jafnvel þótt það sé undir leiðsögn almannatengslafulltrúa og hugmyndafræðings Framsóknarflokksins, borgarstjórans í Reykjavík? 

Virðulegur forseti. Hvaða afleiðingar hefur það að taka verðtryggt lán fyrir 40 millj. kr. til 25 ára samkvæmt reiknivél Landsbankans? Greiðslubyrði óverðtryggðs láns á 7% vöxtum til 25 ára er 283.000 kr. á mánuði og sú upphæð á að haldast óbreytt út lánstímann þó að vaxtabreytingar geti vissulega haft áhrif. Verðtryggða lánið er hins vegar á 2,3% vöxtum og fyrsta greiðsla af því er 177.000 kr. Eftir tæp fimm ár er afborgun verðtryggða lánsins komin upp í 283.000 kr. og búin að ná afborgununum á því óverðtryggða og þá fyrst byrjar ballið fyrir alvöru. Eftir tíu ár er afborgun verðtryggða lánsins komin upp í 450.000 kr. og eftirstöðvar þess hafa hækkað um 28,6 milljónir á meðan eftirstöðvar óverðtryggða lánsins hafa lækkað um tæpar 9 milljónir. Eftir 15 ár er afborgun verðtryggða lánsins komin upp í 723.000 kr. Til að standast greiðslumat fyrir svo háum afborgunum í dag þarf fólk að hafa 2 milljónir á mánuði í laun. Eftir þessi 15 ár hafa eftirstöðvar óverðtryggða lánsins lækkað um 15 milljónir en höfuðstóll verðtryggða lánsins hefur á sama tíma hækkað um 37 milljónir og er 77, 4 milljónir eða þrefalt hærri. Eftir 20 ár eru eftirstöðvar óverðtryggða lánsins 14,3 milljónir en af óverðtryggða láninu eru þær 65,6 milljónir. Þá þarf lántakandinn að greiða niður 65 millj. kr. höfuðstól á aðeins fimm árum, enda hækka afborganir upp frá því sífellt og enda í 1,9 milljónum í síðustu afborgunum. Manni fallast hreinlega hendur gagnvart þessu. Á lánstímanum mun óverðtryggði lántakandinn greiða 85 milljónir en sá verðtryggði 215 milljónir. Þetta er ekkert annað en opinber glæpastarfsemi.

Virðulegi forseti. „Krabbameinsdeildin löngu sprungin og engin lausn á borðinu“, er fyrirsögn sem birtist á Vísi í morgun. Mikið óskaplega þótti mér sorglegt að lesa þessa fyrirsögn, sérstaklega í ljósi þess að á síðasta ári ákvað Krabbameinsfélag Íslands að gefa íslensku þjóðinni tæplega hálfan milljarð sem var skilyrtur við uppbyggingu á dagdeild fyrir blóð- og krabbameinslækningar í K-byggingu Landspítala í Fossvogi. Uppleggið var að Krabbameinsfélagið myndi leggja til tæplega hálfan milljarð og ríkið kæmi með um 700 milljónir á móti. Einhverjum myndi finnast þetta vera kostaboð, að einhver sé reiðubúinn að gefa ríkinu hálfan milljarð sisvona. Því er merkilegt að vita hvað gerðist í framhaldinu. Nákvæmlega ekki neitt. Í marga mánuði svaraði heilbrigðisráðuneytið ekki einu sinni Krabbameinsfélaginu. Það var ekki fyrr en um tíu mánuðum síðar að heilbrigðisráðuneytið steig fram eftir að málið hafði vakið athygli í fjölmiðlum og sagði málið komið í þarfagreiningu. Dagdeild blóð- og krabbameinslækninga hefur fyrir löngu sprengt utan af sér húsnæðið. Deildin er nú í 550 fermetrum en fyrir liggur að þörfin er um 850 fermetrar. Aðstaðan er með öllu óboðleg fyrir sjúklinga, fyrir aðstandendur og starfsfólk. Í nýjum meðferðarkjarna Landspítalans er ekki gert ráð fyrir þessari starfsemi og það eru engar áætlanir fram komnar um hvernig eigi að haga þessari starfsemi en við vitum þó að á næstu 20 árum mun þjónustan aukast um rúmlega 50%. Landspítalinn leggur til að klára K-byggingu. Sá kostnaður er um 1.200 milljónir og það væri hægt að taka bygginguna í notkun 2024. Nú er lag að bregðast hratt við því tími aðgerða er runninn upp.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp í dag til að ræða um innlenda matvælaframleiðslu og unga bændur. Matvælaframleiðsla er ekki sjálfsagður hlutur. Á hverjum degi heldur fjöldi fólks út í daginn til að vinna að því að skapa og afla matvæla fyrir okkur, bæði á sjó og landi, og það er ekki sjálfsagt. Það er virðingarvert og forréttindi að geta unnið við matvælaframleiðslu og þess vegna er mjög mikilvægt að við hlúum að og styðjum þau sem hafa það að atvinnu að skapa og afla fæðu, bæði fyrir sig og fyrir aðra í samfélaginu. Það var rætt við unga bændur og um málefni þeirra í Bændablaðinu sem kom út 8. september síðastliðinn. Ég næ því miður ekki að nefna allt í þeirri grein sem mikilvægt væri fyrir þingheim að heyra og því mæli ég með því að þingmenn lesi þessa grein. Þar kemur fram að einn helsti vandi ungra bænda er fjármögnunarhliðin. Við höfum farið í margs konar verkefni síðastliðin ár sem hafa nýst mjög vel en það er mikilvægt að vera í stöðugri endurskoðun. Við þyrftum að skoða betur nýliðastyrkinn og horfa til þess að styrkurinn verði meira í samræmi við þær fjárfestingar sem farið er í. Við þyrftum einnig að skoða betur skatta- og lánaumhverfið, bæði hjá þeim sem eru að taka við búi og þeim sem eru að hætta. Við höfum verkfærin og við höfum stofnanirnar en það þarf að gæta að því að það sé meiri samfella í þessu kerfi til að geta styrkt þessa mikilvægu grunnstoð samfélagsins. Það eru fjöldamörg tækifæri í íslenskum landbúnaði og við sem sitjum á þingi þurfum að halda áfram að styðja við þau tækifæri.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um framhaldsfræðslu, nr. 27/2010. Í 1. mgr. 11. gr. laganna er kveðið á um að ráðherra skipi Fræðslusjóði níu manna stjórn til fjögurra ára í senn. Í ákvæðinu er nánar kveðið á um hvaða aðilar skuli tilnefna fulltrúa í stjórn sjóðsins en m.a. er kveðið á um að sá ráðherra er fer með málefni vinnumarkaðar skuli tilnefna einn fulltrúa. Auk þess er kveðið á um að formaður stjórnar sjóðsins skuli skipaður án tilnefningar. Með forsetaúrskurði nr. 6/2022, um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, fluttist málaflokkur framhaldsfræðslu og málefni Fræðslusjóðs til félags- og vinnumarkaðsráðuneytis frá þáverandi mennta- og menningarmálaráðuneyti. Eftir þær breytingar falla lög um framhaldsfræðslu undir málefnasvið félags- og vinnumarkaðsráðherra. Í ljósi framangreinds skipar félags- og vinnumarkaðsráðherra formann stjórnar Fræðslusjóðs og þykir því mikilvægt að breyta fyrrnefndri 1. mgr. 11. gr. laganna með þeim hætti að sá ráðherra sem fer með mál er varða fræðslumál skipi einn fulltrúa í stjórn Fræðslusjóðs í stað þess ráðherra sem fer með málefni vinnumarkaðar líkt og kveðið er á um í gildandi ákvæði. Með þessu er verið að tryggja þeim ráðherra sem fer með mál er varða fræðslumál samkvæmt fyrrnefndum úr forsetaúrskurði aðkomu að stjórn Fræðslusjóðs. Virðulegur forseti. Líkt og komið hefur fram í máli mínu er hér um að ræða frumvarp sem tryggir þeim ráðherra sem áður fór með málefni Fræðslusjóðs áframhaldandi aðkomu að stjórn sjóðsins eftir þær breytingar sem urðu hvað varðar skipan málaflokksins með fyrrnefndum forsetaúrskurði. Er því ekki gert ráð fyrir breytingum frá gildandi lögum hvað varðar þá aðila sem eiga fulltrúa í stjórn fræðslusjóðs. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Þetta er ekki umfangsmesta frumvarp sem við höfum fengið inn í þessa sali en mig langar að fá eitt eða tvö atriði á hreint. Í fyrsta lagi varðandi samráð sem farið er yfir hér í greinargerðinni þá er nefnt að áformin hafi verið kynnt öðrum ráðuneytum. Ég reikna með að um sé að ræða þau tvö önnur ráðuneyti sem eiga aðkomu að stjórn Fræðslusjóðs. Átti sér ekki stað sambærileg kynning gagnvart öðrum aðilum sem eiga aðkomu að þessari stjórn? Mér hefði þótt það eðlilegt t.d. í ljósi þess að aðkoma fjármálaráðuneytis er ekki beinlínis sem ráðuneyti opinberra fjármála heldur í krafti þess að það er einn stærsti vinnuveitandi landsins. Því er sæti fjármálaráðuneytis í stjórninni kannski sambærilegt sæti Samtaka atvinnulífsins eða Sambands íslenskra sveitarfélaga. Svo langar mig að spyrja hvar sú vinna standi að efla sí- og endurmenntun og að endurskoða löggjöf um framhaldsfræðslu, eins og talað er um í stjórnarsáttmála. Hefði kannski mátt bíða með þessa tæknilegu lagfæringu þangað til heildarendurskoðun væri lokið? Hvað knýr sérstaklega á um að klára nákvæmlega þessa breytingu hér og nú þegar fyrir dyrum stendur að gera heildstæðari breytingu á allri umgjörðinni, þá í nánu samráði við þá aðila sem að þessum málum koma?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Staðan á endurskoðun framhaldsfræðslunnar er í rauninni sú að við erum í þann veginn að kalla eftir tilnefningum í starfshóp sem á að sjá um stefnumótun í málaflokknum og á grundvelli hennar verður ráðist í fyrirhugaðar lagabreytingar sem snúa að framhaldsfræðslulögunum, þeim lögum sem hér er gert ráð fyrir að gera breytingar á. Við vorum þegar búin að halda einn samráðsfund núna í vor um þetta atriði stjórnarsáttmálans með aðilum sem koma að framhaldsfræðslunni og hyggjumst halda þjóðfund um þetta núna í haust. Hvers vegna var ekki beðið með þessa breytingu sem, eins og hv. þingmaður nefnir, er ekki stórvægileg þangað til að búið er að ljúka við þessa stefnumótun og endurskoðun? Það er einfaldlega vegna þess samkvæmt lögunum þarf að skipa í stjórn Fræðslusjóðs núna í febrúar á næsta ári og það þótti rétt að fara fram með þessa lagabreytingu til að ráðherra menntamála hefði áfram fulltrúa í stjórninni en það mun ekki verða nema af þessari lagabreytingu verði.

Herra forseti. Ráðherrann svaraði því ágætlega hvers vegna þarf að gera þessa breytingu þótt heildarendurskoðun standi fyrir dyrum en hann gleymdi að svara fyrri hluta spurningarinnar sem sneri að samráði við þá aðila sem eiga sæti í stjórn Fræðslusjóðs. Mér þykir skjóta dálítið skökku við, þótt aðeins sé í formi kynningar um áform, að hluti aðilanna, tvö ráðuneyti væntanlega, fái slíka kynningu en ekki aðrir sem að þessum málum koma. Var raunin sú að aðilar vinnumarkaðarins og Félag framhaldsskólakennara hafi ekki fengið sambærilega tilkynningu um þessi áform um lagasetningu? Voru það kannski bara mistök og hefði þá ekki mátt gera það betur?

Hæstv. forseti. Ég tek því sem svo að hv. þingmaður sé í rauninni að leitast eftir hversu víðtækt samráðið hafi verið. Eins og segir í samráðskaflanum þá þótti nægjanlegt að kynna þetta öðrum ráðuneytum. Það er þá yfirleitt gert á vettvangi ráðuneytisstjóra og það var raunin í þessu eftir því sem ég best veit. Ekki var talið þurfa í þessu tilfelli að fara með þetta í opið umsagnarferli í samráðsgátt stjórnvalda, eins og segir í samráðskafla frumvarpsins, einfaldlega vegna þess að sú breyting sem hér er um að ræða breytir ekki neinu um hvaða fulltrúar verða inni í stjórn fræðslusjóðs. En að því sögðu get ég tekið almennt undir með hv. þingmanni að við eigum að stunda sem mest samráð. Ég held að það hafi ekki verið nauðsyn á því í þessu tilfelli nema með þeim hætti sem hér greinir í frumvarpinu.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skipulagslögum varðandi uppbyggingu innviða. Frumvarp sama efnis var lagt fram af umhverfis- og auðlindaráðherra á 151. löggjafarþingi og aftur á 152. löggjafarþingi af þeim ráðherra sem hér stendur, en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið byggir á tillögum starfshóps sem skipaður var í tengslum við vinnu átakshóps um úrbætur á innviðum í kjölfar fárviðrisins sem gekk yfir landið í desember 2019. Tillaga starfshópsins var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda. Einnig voru áform um lagasetninguna og drög að frumvarpi kynnt í samráðsgátt stjórnvalda áður en frumvarp var lagt fram á 151. löggjafarþingi. Jafnframt hefur verið unnið úr þeim umsögnum sem bárust við umfjöllun frumvarpsins á því þingi. Gerðar hafa verið minni háttar breytingar á fáeinum ákvæðum frumvarpsins frá framlagningu á 151. löggjafarþingi sem nánar er gerð grein fyrir í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á græna orkuframleiðslu, sér í lagi í tengslum við orkuskipti. Í þeim tilgangi þarf að treysta betur flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu, tengja betur lykilsvæði og tryggja afhendingaröryggi raforku um land allt. Því er mikilvægt að hraða eins og kostur er stjórnsýslumeðferð ákvarðana sem tengjast línulögnum. Fárviðrið sem gekk yfir Ísland í desember 2019 olli miklu tjóni. Samgöngur lögðust af, atvinnulífið lamaðist á þeim svæðum sem verst urðu úti. Miklar truflanir urðu á flutnings- og dreifikerfi rafmagns sem hafði afleidd áhrif á fjarskiptakerfið og leiddi til sambandsleysis við umheiminn á stórum svæðum í of langan tíma. Í kjölfarið skipaði þáverandi ríkisstjórn átakshóp með fulltrúum sex ráðuneyta sem ætlað var að meta hvaða aðgerðir væru færar til að efla innviði í flutnings- og dreifikerfi raforku og fjarskiptum auk þess að skoða dreifikerfi RÚV og huga að samgöngum og byggðamálum á breiðum grunni. Eitt af því sem átakshópnum var falið að taka til umfjöllunar og úrvinnslu voru fyrirliggjandi tillögur um einföldun leyfisveitingaferla vegna framkvæmda í flutningskerfi raforku en bent hefur verið á að flókið lagaumhverfi hafi hugsanlega valdið töfum og undirbúningi slíkra framkvæmda síðustu árin og þar með tafið nauðsynlega uppbyggingu raforkukerfisins og þar með auðvitað haft þau áhrif að það varð meira tjón í óveðrinu en hugsanlega hefði þurft að vera. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á skipulagslögum, nr. 123/2010, í tengslum við uppbyggingu flutningskerfis raforku þegar um er að ræða framkvæmdir í flutningskerfi raforku sem ná yfir fleiri en eitt sveitarfélag. Lagt er til að lögfest verði heimild til að taka sameiginlega skipulagsákvörðun sem nái til einnar framkvæmdar í flutningskerfi raforku sem er áformuð í tveimur eða fleiri sveitarfélögum. Slíkar framkvæmdir geta, samkvæmt núgildandi löggjöf, kallað á breytingar á aðalskipulagi og útgáfu framkvæmdaleyfis frá hverju sveitarfélagi fyrir sig. Ef svæðisskipulag er til staðar kann einnig að þurfa að gera breytingar á því með aðkomu allra þeirra sveitarfélaga sem aðild eiga að því. Þannig er aukin skilvirkni í því að heimila töku einnar sameiginlegrar skipulagsákvörðunar fyrir framkvæmd af þessu tagi. Í frumvarpinu er, eins og áður segir, lagt til að lögfest verði heimild til að taka sameiginlega skipulagsákvörðun um framkvæmdir í flutningskerfi raforku, þvert á sveitarfélagamörk. Slík sameiginleg skipulagsákvörðun verði í höndum sérstakrar raflínunefndar sem skipuð verði fulltrúum allra þeirra sveitarfélaga sem viðkomandi skipulagsákvörðun á að ná til. Í nefndinni eigi einnig sæti fulltrúi Skipulagsstofnunar til að tryggja fagþekkingu bæði gagnvart skipulagsgerð sem og mati á umhverfisáhrifum. Gert er ráð fyrir að framkvæmdaraðili hafi frumkvæði að því að óska eftir að ráðherra skipi slíka nefnd. Beiðni framkvæmdaraðila skal koma fram á undirbúningsstigi framkvæmdar og áður en formlegt ferli samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana er hafið. Meginhlutverk raflínunefndar verður að undirbúa og samþykkja skipulagsákvörðun vegna viðkomandi framkvæmdar, gefa út sameiginlegt framkvæmdaleyfi og hafa yfirumsjón með eftirliti með framkvæmdinni. Skipulagsfulltrúar viðkomandi sveitarfélaga annast eftirlit með framkvæmdinni í umboði og á grundvelli samstarfssamnings við raflínunefnd. Hvað varðar kostnað við gerð skipulags og útgáfu framkvæmdaleyfis er gert ráð fyrir að framkvæmdaraðili standi undir honum með þjónustugjaldi. Skipulagsstofnun mun í umboði nefndarinnar annast verkefnisstjórn og samskipti við framkvæmdaraðila. Framkvæmd umhverfismats framkvæmda verður formlega óbreytt en umhverfismatið unnið samhliða og samþætt undirbúningi skipulagsákvörðunar. Gagnvart framkvæmdaraðila, almenningi, hagsmunaaðilum og samráðsaðilum verði ein sameiginleg ásýnd og ein samskiptaleið, kallað „one stop shop“, með leyfi forseta, á enskri tungu. Með slíkri sameiginlegri skipulagsákvörðun um framkvæmdir í flutningskerfi raforku mun gefast betra tækifæri en áður til að leggja heildstætt mat á einstaka jarðstrengskafla, samanber 9. tölulið þingsályktunar nr. 26/148, um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, og verður það gert á vettvangi raflínunefndar. Í auglýsingu á tillögu að raflínuskipulagi verður aðalvalkostur auglýstur en jafnframt gerð grein fyrir öðrum valkostum. Gert er ráð fyrir að raflínunefnd geti breytt skipulagstillögu í samræmi við niðurstöðu umhverfismats við endanlega afgreiðslu hennar, enda hafi verið gerð grein fyrir viðkomandi valkosti í umhverfismatsferlinu. Á grundvelli raflínuskipulags og niðurstöðu mats á umhverfisáhrifum er gert ráð fyrir að raflínunefnd gefi síðan út sameiginlegt framkvæmdaleyfi. Ef nefndin kemst ekki að sameiginlegri niðurstöðu er lagt til að málinu skuli vísað til innviðaráðherra sem taki ákvörðun um val og valkosti þau skilyrði sem framkvæmdin skal háð samkvæmt skipulagi. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér breytingu á skipulagslögum sem hefur ekki farið í gegn en verið til umfjöllunar nokkrum sinnum áður. Þarna er um að ræða sameiginlega ákvarðanatöku um lagningu raforkumannvirkja. Þetta lítur þannig út fyrir mér að um þetta sé talsverður ágreiningur. Við erum með sveitarfélög sem hafa í umsögnum sínum gert athugasemdir við þetta og ég hef svo sem lýst þeirri skoðun minni áður hér í ræðupúlti að mér finnst ekki rétt að skipulagsvald sé tekið af sveitarfélögum. Í greinargerðinni sem fylgir er bent á umsagnir m.a. Skorradalshrepps, Reykjavíkurborgar, Sambands íslenskra sveitarfélaga, umhverfis- og skipulagsnefndar Sveitarfélagsins Hornafjarðar. Landvernd gerir athugasemdir og óttast samráðsleysi í framhaldinu og óvönduð vinnubrögð sem af því getur hlotist. Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur gerir við þetta athugasemdir líka. Þarna er að mestu leyti verið að tala um skipulagsvald sveitarfélaganna og það sé verið að taka það af sveitarfélögunum. Ef ég gríp aðeins niður í greinargerð þá segir þar: „Taldi því starfshópurinn að mikil einföldun væri fólgin í því ef lög heimiluðu að tekin væri ein sameiginleg skipulagsákvörðun fyrir framkvæmd af þessu tagi. Einfaldast væri þá ef lög heimiluðu að tekin væri ein sameiginleg ákvörðun á aðalskipulagsstigi fyrir þessa tegund framkvæmda, þvert á sveitarfélagamörk.“ Ég spyr: Er það eðlilegt og rétt að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögunum með þessum hætti?

Virðulegur forseti. Ég get alveg deilt sjónarmiðum hv. þingmanns. Við erum með þannig stjórnsýslu að skipulagið er hjá sveitarfélögunum og þess vegna hefur þessi umfjöllun hér verið fyrst og fremst um þann einstaka þátt á meðan að í umsögnum sveitarfélaganna var svolítið óttast að þetta væri upphafið að einhverju öðru, ef ég kann þessar umsagnir nokkuð rétt. Spurningin er kannski þessi sem hv. þingmaður er að spyrja: Er verið að vega að sjálfstæði sveitarfélaga í skipulagsmálum annars vegar og er einhver hætta á slakara samráði eða kynningu á málinu hins vegar? Það held ég alls ekki varðandi seinni spurninguna, bara alls ekki. Það er bara verið að setja þetta á einn, sameiginlegan stað og svolítið í anda þess sem síðar varð í frumvarpi um mat á umhverfismati framkvæmda og áætlana. Varðandi sjálfstæði sveitarfélaga í skipulagsmálum þá varðar lagning flutningskerfa raforku auðvitað að stóru leyti almannahag en ekki bara hag einstakra sveitarfélaga og reynslan af fyrirkomulaginu sem við höfum haft, og það þekkir hv. þingmaður, er ekki frábær, það hefur ekki reynst sem best. Þess vegna er þetta frumvarp lagt fram í beinu framhaldi af sárri reynslu af fárviðrinu sem varð í desember 2019. Það vill oft gleymast að sveitarfélögin eru partur af stjórnsýslukerfi alls landsins en ekki bara síns sveitarfélags. Stjórnsýslukerfið á jú að láta allt kerfið í landi okkar ganga upp, þ.e. að almannahagsmunir gangi framar. Ég held að þessi tilraun til að takast á við þetta vandamál með þessum hætti sé alveg verjanleg og hafi ekkert með það að gera 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svar. Sveitarfélög og ríki eru sitthvort stjórnsýslustigið samkvæmt lögum og hafa mismunandi viðfangsefni og ég hræðist það að ríkið, þegar það nær ekki sínu fram, breyti þá bara lögum sér í hag, taki þennan rétt af sveitarfélögunum. Ég get auðvitað skilið eitthvað sem heitir almannahagur en það er líka til eitthvað sem heitir að koma til móts við sveitarfélögin. Hér nefndi hæstv. ráðherra mál sem ég þekki og við vitum af sem er Suðurnesjalína 2, þar sem eitt sveitarfélag hefur ekki samþykkt þá áætlun sem fyrir lá en er tilbúið með ákveðnum breytingum, en Landsnet þumbast við og er ekki tilbúið í breytingar og ber fyrir sig gamla þingsályktun þar sem þeir eiga alltaf að velja ódýrasta kost. Það var búið að segja að það ætti að laga þessa þingsályktun fyrir mörgum árum síðan. Það hefur aldrei verið gert. Ég er alveg viss um að ef það hefði verið hlustað á þetta þá, þá værum við ekki í þessari stöðu með Suðurnesjalínu 2. Þetta var til umræðu m.a. um helgina á þingi Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum og þar kom m.a. fram að munur á jarðstreng og raflínu er bara orðinn óverulegur miðað við hvað hann var í upphafi. Ég hræðist það að verið sé að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögunum með þessum hætti. Mig langar líka aðeins að spyrja, af því að hér er nefnt samráð og að það byggist á tillögum starfshóps sem var skipaður m.a. af fulltrúum Sambands íslenskra sveitarfélaga, Samorku og Skipulagsstofnunar, hvort það hefði verið samhljómur í nefndinni? Hverjir voru í henni, voru fleiri í nefndinni en bara þessir aðilar? Komu fram einhverjar raddir sem mæltu gegn þessu?

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara að ræða Suðurnesjalínu 2 hér og ólíkar forsendur fyrir jarðstreng og alla þá sögu sem þar er, ég held að við þurfum lengri tíma en tvær mínútur í það. En sumt af því sem hv. þingmaður sagði hér held ég að sé ekki alveg alls kostar rétt eða það megi túlka hlutina á ýmsan hátt. Það sem hefur verið að gerast á síðustu misserum kallar á sérstaka nálgun hvað það varðar, að menn séu ekki fastir í einhverri fortíð, ég get tekið undir með hv. þingmanni með það, eins og eldgos og slíkir hlutir. Við erum með sambærilega löggjöf á þessu sviði og Norðurlöndin. Ég var í Finnlandi í fyrra og spurði m.a. finnsku skipulagsyfirvöldin sem ég hitti hvað þau gerðu þegar kæmi upp til að mynda, og var þá með þetta frumvarp í huga, vandamál er varðaði skipulag í gegnum fleiri en eitt sveitarfélag, hvort það kæmi ekki upp það vandamál að í einhverjum tilvikum gæti eitthvert eitt sveitarfélag sagt: Við viljum ekki leggja þennan veg eða við viljum ekki þessa raflínu. Ég var að hugsa um raflínur. Svarið sem ég fékk fannst mér áhugavert vegna þess að það laut að því að þar sem um augljósa almannahagsmuni væri að ræða þá tækju sveitarfélög almannahagsmunina fram yfir sína eigin. Mér finnst það áhugavert vegna þess að við erum með sambærilega löggjöf. Við hér á Íslandi höfum hins vegar ítrekað lent í vanda. Þessi löggjöf var samin eftir fárviðri þar sem í ljós kom að á þó nokkrum stöðum hefði verið möguleiki að leggja raflínur með öðrum hætti en það hafði ekki fengist heimild fyrir því. Þess vegna sögðu menn: Eigum við ekki að finna einhverja einföldun á þessu kerfi innan ramma laganna og án þess að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögum, án þess að skerða samráð eða kynningar eða nokkurn skapaðan hlut? Þetta er afraksturinn. 

Frú forseti. Það er ekki ofmælt, eins og kom fram í fyrri andsvörum, að þetta er umdeilt mál enda er hægt að kalla það nýja nálgun á samskipti sveitarfélaga þegar kemur að skipulagsmálum. Manni finnst stundum eins og stjórnvöldum finnist auðvelt að afskrifa athugasemdir frá umhverfisverndarsamtökum t.d. þegar kemur að málum sem snerta umhverfið, þar sé auðveldara að taka mark á þeim sem eru einhvern veginn í köldu hagsmununum, nota rökhugsunina betur. Þess vegna er svo áhugavert að skoða umsögn sem kom frá Rarik á 152. þingi, þar sem Rarik tekur undir efasemdir þess efnis að frumvarpsdrögin nái þeim markmiðum að auka skilvirkni stjórnsýsluferla. Aðili sem hefur það fremsta hlutverk að leggja raflínur þvert á mörk sveitarfélaga, segir: Þetta er sennilega ekkert endilega málið, og tekur þar með undir umsögn Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur sem sagði að þetta væri ekki æskileg leið til að stytta stjórnsýsluferla, og vísaði þar til reynslu sinnar af samráði í sambærilegum verkefnum þar sem Heilbrigðiseftirlitið sagði að vel hefði gengið með það samráð sem það hefði komið að, án þess að lögþvinga það einhvern veginn fram í sérstakri stjórnsýslunefnd. En mig langar að spyrja ráðherrann: Hvernig stendur á því að málið kemur núna efnislega óbreytt í þriðja sinn þegar aðilar sem hafa reynslu af þessum málum og deila sýn ráðherrans á að þau þurfi að vera í góðu horfi, segja að þetta sé ekkert endilega málið?

Frú forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi svarað þessari spurningu sjálfur í inngangsorðum að fyrirspurn sinni, þegar hann sagði að sér virtist að stjórnvöld hlustuðu ekki á athugasemdir náttúruverndarsinna og þeirra sem hann hafði kannski meiri skilning á, en hlustuðu alltaf á skilaboð einhverra annarra sem væru með harðari og kaldari skilaboð framkvæmdaraðilans. Síða þegar hann fer að vitna í annars vegar framkvæmdaraðila og hins vegar eftirlitsaðila sem virðast vera á sömu skoðun, þá kemur kannski í ljós að það er svolítið túlkunaratriði hvað mönnum finnst. En vandinn er augljóslega enn þá fyrir hendi. Það var sá hnútur sem var verið að höggva á með því að setja á laggirnar þennan starfshóp á sínum tíma. Það er ástæðan fyrir því að þetta mál er enn komið fyrir þingið af því að það hefur kannski aldrei fengið nægjanlega efnislega umræðu hérna á þinginu. Ég held að það verði áhugavert vegna þess að sjónarmiðin eru ekki annars vegar þeirra sem segja að umhverfissinnar fái aldrei áheyrn eða hinna sem segja að framkvæmdaraðilar fái aldrei sínu framgengt. Þau eru báðum megin. Ég held að hv. þingmaður hafi svarað fyrirspurninni fyrir hönd ráðherrans í sínum inngangsorðum og tek undir þau.

Frú forseti. Svo að það komi alveg skýrt fram þá fengu umhverfissinnar enga áheyrn í þessu máli frekar en öðrum málum sem frá ríkisstjórninni koma. Þau hafa líka áhyggjur af því að Árósasamningurinn verði brotinn verði þetta að lögum, þannig að gagnrýnin kemur úr öllum áttum. En þegar málið dó hér drottni sínum á 151. þingi þá kom gagnrýnin mest úr röðum stjórnarliða, kannski ekki hér í þingsal. Það var ekki stjórnarandstaðan sem drap málið þannig að það kláraðist ekki heldur gerðu stjórnarliðar það sín á milli í umhverfis- og samgöngunefnd. Málið gekk þangað milli 2. og 3. umr. í apríl og leit svo aldrei dagsins ljós. Af hverju var það, frú forseti? Jú, það var vegna þess að þrátt fyrir fögur fyrirheit ráðherrans og annarra sem töluðu fyrir þessu máli um að þetta yrði ekki fordæmisgefandi fyrir aðrar meiri háttar ákvarðanir í skipulagsmálum sveitarfélaga, þetta yrði ekki fyrsta skrefið í að éta af skipulagsvaldi sveitarfélaga, þá kom bara annað í ljós þegar við fórum að ræða þetta við þingmenn hér í sal. Það kom í ljós að menn hugsuðu sér gott til glóðarinnar. Þetta gæti t.d. náð yfir flugvelli og varaflugvelli. Þá rann allt í einu upp fyrir stjórnarliðum að þeir væru bara það ósammála í þessu máli að það væri best að fela það inni í nefnd og leyfa því að sofna þar. Þess vegna kemur það dálítið á óvart, forseti, að málið hafi komið fram aftur í samstarfi sömu flokka í óbreyttri mynd. Þess vegna langar mig að spyrja í seinni umferð: Var einhugur í stjórnarliðinu um þetta? Gerði einhver stjórnarflokkur eða einhver hluti einhvers stjórnarflokks fyrirvara við framlagningu þessa stjórnarfrumvarps?

Frú forseti. Því er fljótsvarað. Þetta er fyrsta mál ráðherrans, fór fyrir ríkisstjórn, afgreitt, fór til stjórnarþingflokkanna, afgreitt, og er komið hingað inn. Ég heyri að það er svolítið svipaður tónn og hefur verið áður. Menn ætla að reyna að segja: Þetta er umdeilt mál, það er umdeilt úr öllum áttum, það er ekki alveg augljóst hvaða vandamál á að leysa. En það er í mínum huga alveg skýrt. Þetta snýst um raflínur, raflínur sem verið er að leggja í gegnum fleiri en eitt sveitarfélag, búa til einfaldara ferli, framkvæmda-, skipulags- og samráðsferli, og að vinna á sama tíma umhverfismat til að geta gert hlutirnir hratt og vel svo fremi að þeir séu í þágu almennings í landinu. Þess vegna er þetta gott mál að mínu mati og þess vegna er ég að leggja það fram og það hefur stuðning stjórnarflokkanna til þess.

Frú forseti. Ég vil nýta tækifærið hér og fagna því að þetta frumvarp sé komið hér aftur til umræðu. Það skiptir nefnilega verulegu máli að við klárum að einfalda og auka skilvirkni leyfisveitingarferla vegna framkvæmda í flutningskerfi raforku frá því sem verið hefur. Kerfið eins og það er byggt upp í dag, og var byggt upp af góðum hug, hefur því miður torveldað uppbyggingu síðustu ára. Við munum örugglega flest eftir fárviðrinu sem gekk hér yfir árið 2019 og er ástæða þess að við stöndum hér í dag með þetta mál. Við viljum koma í veg fyrir að sömu aðstæður skapist og því er mikilvægt að brugðist sé við og það örugglega. Í meðfylgjandi frumvarpi eru góðar tillögur þess efnis. Réttur sveitarfélaga til að ráða málum sínum skiptir hins vegar verulegu máli en það skiptir einnig máli að niðurstöður fáist í mál sem verið hafa í vinnslu til fjölda ára og lítið þokast áfram. Ég tel að sú lausn sem hér er lögð fram sé vel til þess fallin að tryggja rétt sveitarfélaganna en einnig að koma málum örugglega fram. Stjórnsýslunefnd, sem í sitja fulltrúar frá öllum sveitarfélögum sem skipulagsákvörðun á að ná til hverju sinni, geta tryggt aðkomu hvers sveitarfélags fyrir sig en á sama tíma leyst úr miklu flækjustigi sem núverandi kerfi býður upp á. Auk þess er í frumvarpinu kveðið á um tengsl við skipulagsfulltrúa sveitarfélaganna við þessa vinnu til að tryggja samfellu og eftirfylgni. Fram undan eru miklar áskoranir vegna orkuskipta. Til að mæta þeim þurfum við að treysta betur flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu, tengja betur lykilsvæði og tryggja afhendingaröryggi raforku um land allt. Það er gríðarlega mikilvægt að innviðir séu til staðar um allt land til að flytja þá orku um kerfi sem þörf er á, auk þess sem horfa þarf til að ekkert svæði sé skilið út undan. Við þurfum að horfa inn í framtíðina og halda áfram með uppbyggingu innviða því að með stöðnun og ákvarðanafælni komumst við ekkert áfram.

Frú forseti. Við 1. umr. um frumvarp hæstv. innviðaráðherra er rétt að tæpa á örfáum atriðum, en ég á von á því að þetta frumvarp fái mjög vandlega yfirferð og umræðu í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég vil fyrst varpa þeirri spurningu fram, og það er auðvitað spurningin sem þingnefndin þarf að svara, hvort þessi aðferð sé í raun til þess fallin að flýta og einfalda ákvörðunarferli og ná þeim markmiðum sem hér er verið að reyna að ná. Á það hefur verið bent í umsögnum þegar þetta frumvarp hefur verið flutt áður, eða umsagnaraðilar eru ekki á einu máli um það, að þessi hugmynd og þessi tillaga nái því markmiði að flýta og einfalda þetta ferli. Þá er líka augljóst af lestri eldri umsagna að einhver sveitarfélög hafa áhyggjur af fordæminu sem hér er sett og auðvitað verður farið yfir það vandlega í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég geri ekki lítið úr ástæðu þess að farið er í að leggja til þessar breytingar á lögunum. Við munum auðvitað hvernig aftakaveðrið sem gekk yfir í desember 2019 fór með stór svæði í landinu og ekki síst í Norðvesturkjördæmi, á því svæði. En ég er hins vegar líka þeirrar skoðunar að ýmislegt hafi verið komið í óefni áður en það veður brast á sem hafi gefið tilefni til skoðunar á skipulagslögunum. Því að þetta efni, það að leggja flutningskerfið, raflínurnar, er, eins og hér hefur verið sagt, auðvitað grundvöllur þess að halda úti, ekki bara raforkuöryggi um allt land heldur einnig atvinnustarfsemi, að ógleymdum orkuskiptunum sem oft eru rædd hér í þessum sal og þar hlýtur allt landið að vera undir. Það verður hins vegar ekki fram hjá því litið að tillagan felur í sér undantekningu frá meginreglunni sem verið hefur við lýði í skipulagsmálum á Íslandi í líklega 25 ár eða svo, um að skipulagsvaldið sé í höndum sveitarfélaganna. Í rauninni er það að mínu viti það sem við ættum að vera að ræða. Ég geri mér fulla grein fyrir því að margir félagar mínir, alla vega í Samfylkingunni – jafnaðarmannaflokki Íslands og örugglega þingmenn og sveitarstjórnarfulltrúar annarra flokka, eru mér ekki sammála um það, en ég sé ekki bara kosti við það að skipulagsvaldið sé allt í höndum sveitarfélaga. Þá hefur það verið sagt, þó að ég viti alveg hvers vegna það var sett á og hvernig verið unnið með það. Það er vegna þess sem hæstv. innviðaráðherra nefndi hér í andsvari áðan, þ.e. þegar sveitarfélög reynast ófær um að láta almannahagsmuni vega þyngra en sérhagsmuni, eða jafnvel sérhagsmuni tiltekinna landeiganda. Það er málið. Það er í rauninni það sem við sitjum uppi með, annars væri ekki verið að flytja þetta frumvarp. Það kann vel að vera að hinn mikli fjöldi íslenskra sveitarfélaga muni með tíð tíma komast á þann stað, og fólk sem kosið er í sveitarstjórnir, að meta hlutina þannig að við hér, löggjafinn, séum kannski ánægðari með framgang mála, ég ætla þeim það ekki að vilja ekki gera það. En það er hins vegar þannig að tregðan og hagsmunagæslan, svo það sé bara orðað þannig, getur orðið á þann hátt, þrýstingur á sveitarstjórnarfulltrúa, að þeir treysti sér hreinlega ekki til að leyfa almannahagsmunum að ráða. Það er umfjöllunarefni fyrir okkur öll sem störfum í stjórnmálum og líka áhyggjuefni ef svo er, og nú eru þingmenn ekki undanskildir því að auðvitað er líka verið að reyna að hafa áhrif á okkar ákvarðanir hér með margvíslegum hætti, eins og allir þekkja. Ég vildi bara opna þessar hugsanir hér við 1. umr. um þetta frumvarp og ég mun fylgja málinu vel eftir í umhverfis- og samgöngunefnd að sjálfsögðu. Ég á von á því að þar verði vönduð og góð umfjöllun. En ég er aðeins hugsi yfir einu efnisatriði sem ég rakst á í greinargerðinni þar sem verið er að fara yfir gamlar umsagnir, þ.e. að þar bendir Landvernd á að raflínuskipulag, eins og það er kallað hér, eða skipulag fyrir flutningskerfi raforku, eigi ekki að vera rétthærra en svæðisskipulag. Ég velti því fyrir mér hvort hér sé einhvern veginn hægt að samræma og efna til meiri samvinnu á grundvelli svæðisskipulags um þessi atriði, um flutningskerfið. Þetta er bara hugmynd. Ég er innspíreruð eftir samtöl við sveitarstjórnarfólk á Suðurlandi sem var að kynna fyrir umhverfis- og samgöngunefnd undirbúning svæðisskipulags miðhálendisins sunnanmegin. Þar er mjög náið samstarf í gangi og þar virðist fólk gera sér grein fyrir því að þau muni ekki ná saman um allt. En þau munu hins vegar beita sér fyrir því sem þau ná saman um og mér sýndist það vera flest meginatriðin sem skipta máli í því samhengi þegar kemur að vernd hálendisins. Þannig að ég vil ekki útiloka að við gætum nýtt svæðisskipulagið betur í þessu efni án þess að ég ætli mér að leysa það hér og nú að finna önnur svör eða aðrar lausnir en þær sem hér hafa verið lagðar til í frumvarpi hæstv. ráðherra. En við verðum auðvitað að horfast í augu við það að við þurfum að hafa innviði í þessu landi með þeim hætti að þeir þjóni öllum landsmönnum. Þar er ég tilbúin að ræða alla möguleika á því hvernig við komum því þannig fyrir að skipulag virki svo öryggi þjóðarinnar og öryggi fólks, hvar sem það býr, sé tryggt raforkuöryggi, í þessu tilviki, en líka annað grundvallaröryggi sem við viljum að allir njóti í velferðarsamfélagi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir yfirferð sína og að mörgu leyti er ég sammála henni. Þar sem við sitjum saman í umhverfis- og samgöngunefnd eigum við eflaust eftir að taka þetta mál til umræðu þar og ræða það í kjölinn. Mig langar aðeins til að bregðast við orðum hv. þingmanns varðandi skipulagsrétt sveitarfélaga. Hún kom vel inn á að það eru ekki allir sammála um hvernig beri að nálgast þetta og þetta frumvarp sem hér er lagt fram er m.a. til að mæta þeirri stöðu sem við stöndum frammi fyrir í dag, til að við náum framgangi í því að byggja upp byggðalínuna okkar og dreifa rafmagni um landið allt. Í frumvarpinu kemur fram tillaga um stjórnsýslunefnd með aðkomu fulltrúa frá öllum sveitarfélögum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji ekki mikilvægt að sveitarstjórnarfulltrúar hafi aðgang að þessu máli og fái að segja sína sögu og hvort það sé ekki mikilvægt að hafa það inni.

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Jú, ég hygg að það sé mikilvægt að sveitarstjórnarmenn eigi fulltrúa í þessari raflínunefnd ef af þessu verður. Það hlýtur að þurfa að ná saman á milli sveitarfélaga og það eru auðvitað fulltrúar í sveitarstjórn sem hafa pólitískt umboð til að gera það. Ég hins vegar velti upp svæðisskipulagsforminu af því að mér finnst það passa vel inn í þau skipulagslög og þá skipulagsumgjörð sem við höfum búið okkur. En ég ætla ekki heldur að gera lítið úr því að það er mjög mikilvægt, verði þetta að veruleika og við eigum eftir að skoða það og kryfja í nefndinni, eins og hv. þingmaður tók fram, þá verður auðvitað að sjá til þess að almenningur hafi tök á því eða eigi kost á því að koma sínum skoðunum á framfæri. En þá má heldur ekki loka ferlið inni. Þess vegna spurði ég hér í upphafi og velti fyrir mér hvort í rauninni þessi tiltekna aðferð við að leysa þetta mál eða höggva á hnútinn væri til þess fallin að flýta og einfalda. Það er eiginlega það sem við þurfum að svara í nefndinni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Það voru nú andsvör við hv. þm. Andrés Inga Jónsson sem drifu mig hérna upp en ég verð að segja að eftir ræðu sessunautar míns, hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur, þá sé ég að við erum bara býsna sammála í þessu þó að við séum kannski ekki sammála í öllu í pólitíkinni. Ég starfaði lengi á vettvangi sveitarstjórna og var formaður skipulagsnefndar í yfir tíu ár og mér finnst skipulagsréttur sveitarfélaga ofboðslega mikilvægur. Sjálfstæði sveitarfélaganna eru líka alveg ofboðslega mikilvægt. Það er aftur á móti þannig að við höfum lent í gríðarlegum vandamálum þegar kemur að þessum risastóru málum okkar. Þess vegna hef ég stundum kastað fram hugmyndinni hvort við ættum að nota landsskipulag. Ég heyrði að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir var að tala um svæðisskipulagið sem við þekkjum líka ágætlega, en ég hef lengi velt því fyrir mér hvort í landsskipulagi þurfi bara að vera skrifaðir niður einhverja grunninnviðir, þ.e. þjóðvegur 1 eða helstu þjóðvegir, raflínur og mögulega alþjóðaflugvellir eða innanlandsflugvellir og stærstu hafnir eða þess háttar, það sé bara niðurnjörvað þar. Það yrði örugglega mikið rifist um það þegar verið væri að koma því á, eins og hefð er með svona, en það væri þá bara á einum stað og landið allt undir. Mig langaði aðeins að segja út frá umræðunni um umhverfismál að þá getum við ekki lengur lokað augunum fyrir því að langstærsta umhverfismálið sem við stöndum frammi fyrir er loftslagsvá. Leiðin út úr því er orkan. Við eigum þessa sjálfbæru grænu orku á Íslandi og þess vegna verðum við að finna leiðir til þess að hún geti verið nýtt um landið allt, okkur öllum í hag og ekki síst loftslagsvánni. Það er stundum eins og við séum of þröngsýn í þessari umræðu því að alls staðar í útlöndum á þessum alþjóðlegu ráðstefnum um loftslagsmál, hvort sem það er um norðurslóðamál eða COP26-ráðstefna eða eitthvað, þá er umræðan alltaf orkan, því að orkan okkar er lykillinn. Umbreyting í orku er lykillinn út úr þessu. Við sitjum hér á ofboðslega mikilli og dýrmætri auðlind sem er græn umhverfisvæn orka. Þess vegna segir í greinargerðinni að athygli stjórnvalda á stöðu dreifikerfisins hafi fyrir alvöru verið vakin í desember 2019 þegar aftakaveður gekk yfir landið. Við munum það sem vorum hér í þessum sal þá og örugglega allir landsmenn hvernig staðan var þegar heilu landshlutarnir voru án rafmagns í langan langan tíma. Það er auðvitað þjóðaröryggismál að slíkt gerist ekki aftur og við verðum að tryggja þessa innviði. Svo þegar segir líka í greinargerðinni að bent hafi verið á að flókið lagaumhverfi hafi hugsanlega valdið töfum á framkvæmdum í flutningskerfi raforku þá er það ekkert hugsanlega, við getum bara staðfest að það hefur valdið verulegum töfum í uppbyggingu á flutningskerfi raforku. Ef þetta frumvarp hér leysir það þá segi ég bara: Heyr, heyr, styðjum það. Þar sem ég sit ekki í hv. umhverfis- og samgöngunefnd þá varð ég bara að koma hingað upp og koma þessum sjónarmiðum mínum á framfæri. Ég hef svo sem talað undir þessu máli áður, því að eins og sagt hefur verið sagt þá hefur málið verið lagt fram áður. Það er auðvitað hægt að flækja þetta eins og ég er að segja; tölum um landsskipulag og veltum fyrir okkur fleiri þáttum. En ég styð það samt að við bitum fílinn niður og einbeitum okkur að þessu máli núna sem er flutningskerfi raforku, því að það er bara svo ofboðslega mikilvægt. En auðvitað mun sú reynsla okkar nýtast í öðrum málum er tengjast skipulagsmálum. Þá langar mig að segja út frá skipulagi sveitarfélaganna að sveitarfélögin hafa jú hafa rétt yfir sínu landi en það sem veldur oft mestu vandræðum er nágrannasveitarfélagið með sitt skipulagsvald og þar myndast ágreiningur milli sveitarfélaga. Nú þekki ég það voðalega vel búandi í Mosfellsbæ þar sem Reykjavíkurborg er með urðunarstað við hliðina á okkur og það er auðvitað ekki vilji Mosfellinga og hefur ekkert með skipulagsvald Mosfellinga að gera að þetta sé staðsett þarna. Svona mætti lengi telja. Næsta mál okkar er svo að huga að vindorkunni og hvernig við eigum að vinna með það og hvernig það á að falla að skipulaginu. Að því sögðu þá þurfum við að hreyfa okkur hratt. Dreifikerfi raforku þarf að vera í lagi því að það er stærsti þátturinn í því að bregðast við loftslagsvánni. En það er líka stærsti þátturinn í að bregðast við aðlögun að þeim loftslagsbreytingum sem hafa orðið og munu verða og raforkukerfið okkar verður að geta staðið af sér ýmis áföll eins og sýndi sig í óveðrinu 2019.

Frú forseti. Hér ræðum við gamlan kunningja, frumvarp sem hefur komið tvisvar sinnum áður fyrir þingið og ekki að ástæðulausu, eins og fram hefur komið. Þetta er afrakstur vinnu sem fór af stað eftir mikið óveður sem gekk yfir norðurhluta landsins í desember 2019 og sýndi fram á veikleika í flutningskerfi raforku, veikleika sem hefði kannski ekki átt að koma mörgum á óvart, það hefði þurft að vera búið að bregðast við miklu fyrr en stundum þarf barnið að detta í brunninn til að brugðist sé við. Þarf endilega að bregðast svona við? Þar stendur hnífurinn í kúnni. Ég ætla ekki að segja þetta sé jafn groddalegt og frumvarp til laga um framkvæmdaleyfi fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2, sem megnið af þingflokki Sjálfstæðisflokks leggur fram sem forgangsmál, að mér sýnist. Það fær hérna númerið 16 á málaskrá þennan veturinn og hefur verið lagt fram ótal sinnum áður og snýst hreinlega um að valta yfir skipulagsvald sveitarfélaga, andmælarétt almennings, bara alla ferla sem eru varðandi stórar og flóknar framkvæmdir, með lagasetningu frá Alþingi, bara í einni tiltekinni framkvæmd vegna þess að flutningsmönnum sýnist það vera besta leiðin. Ég get alla vega sagt að það er örugglega ekki besta leiðin. Hvort þetta frumvarp hæstv. innanríkisráðherra sé besta leiðin mun umfjöllun umhverfis- og samgöngunefndar vonandi leiða í ljós. Mig langar að rifja upp þær umsagnir sem komið hafa inn vegna þess að það bendir nú allt til þess að það hefði kannski þurft að endurhugsa þetta mál frá því að það var lagt fram síðustu tvö skipti vegna þess að það er ekki bara að við getum litið til umsagnar Landverndar, sem hefur skiljanlega áhyggjur af því að eðlilegum ferlum sem snúast um að verja sameiginlega hagsmuni okkar allra sé ýtt til hliðar. Og í þágu hverra? Vegna þess að þótt alltaf sé talað um fólkið sem bjó við rafmagnsleysi dögum saman árið 2019 sem ástæðu þá þarf það ekkert endilega að vera viðtakandi raforkunnar sem flutt er með þessum línum. Það gæti alveg eins verið uppbygging á einhverri mengandi stóriðju í einu sveitarfélagi sem kallar á að það þurfi að valta yfir skipulagsrétt sveitarfélaganna sem eru á leiðinni þangað frá virkjuninni. Þess vegna höfum við einmitt ferla sem taka tillit til hagsmuna almennings. Það var ágætlega fjallað um þetta í umsögn Landverndar sem lagði til að það væri kannski skilyrt. Ef við værum að víkja til hliðar þessum rétti sveitarfélaganna þá þyrfti það að vera, ekki fyrir hvaða raflínuframkvæmd sem er, heldur fyrir framkvæmdir sem er staðfest að skili umtalsverðum umbótum í afhendingaröryggi á raforku fyrir almenna notendur. Almennir notendur nota nefnilega bara 20% af raforku í landinu, en er kannski fólkið - ja, ekkert kannski, almennir notendur eru fólkið sem við eigum að setja í forgang þegar kemur að afhendingaröryggi. Landvernd bendir líka á að eins og þessu kerfi er stillt upp sé hætt við að aðkoma almennings að ákvarðanatöku verði skert og ég held að við megum ekki við því að fá á okkur frekari álitshnekki hvað varðar framkomu stjórnvalda gagnvart réttindum fólks samkvæmt Árósasamningnum þannig að hér þarf að stíga varlega til jarðar. En svo er líka gott að minna á að þó að Samband íslenskra sveitarfélaga hafi skilað jákvæðri umsögn á sínum tíma þá var hún ekki einhuga. Stjórn sambandsins klofnaði í afstöðu sinni þannig að tveir fulltrúar í stjórn skiluðu séráliti. Þar var m.a. um að ræða fulltrúa sem var borgarfulltrúi í Reykjavík, og kannski er skiljanlegt að borgarfulltrúi í Reykjavík hafi smá áhyggjur af fordæminu sem mál af þessu tagi getur sett. Við þekkjum nefnilega dálítið mörg dæmi þess að vel meinandi þingmenn leggi fram frumvörp eða tillögur eða tali bara fjálglega um að svipta megi Reykjavíkurborg sérstaklega skipulagsvaldi, hvort sem er í kringum flugvöllinn í Vatnsmýri eða í kringum Kvosina, eins og einhverjir þingmenn vildu gera til að vernda ásýnd Alþingishússins. Reykjavíkurborg hefur áhyggjur en bendir líka á lausnir. Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkurborgar skilar umsögn vegna þess að heilbrigðiseftirlitið er hokið af reynslu í því að ná sáttum í málum af þessu tagi þar sem það bendir á að hagsmunir vatnsverndar sem ganga þvert á sveitarfélagamörk séu eitthvað sem þau leysi bara með samráði, tali saman, sem er einhvern veginn auðveldara, myndi maður halda, en að lögþvinga einhverja ákveðna tegund af nefnd þar sem ekki er tekið eðlilegt tillit til ólíkra hagsmuna sem sveitarfélögin hafa af þeim framkvæmdum sem um ræðir. Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur segir bara: Þetta er ekki æskileg leið til að stytta málsmeðferð. Við erum með reynslu af annarri leið, við ættum bara að hittast og spjalla, það virkar. Einhverra hluta vegna virkar það síður hjá þeim framkvæmdaraðila sem sér um flutningskerfi raforku. Ég veit ekki hvort lexían eigi endilega að vera að það þurfi að breyta lögum eða breyta starfsháttum kannski frekar, það þyrfti kannski að þjálfa fólk í öðruvísi samræðum til að ná fram nauðsynlegum framkvæmdum. Síðan fannst mér mjög áhugaverð umsögn sem skilaði sér hér á síðasta þingi. Þá ræddum við nú ekki mikið um þetta mál. Það kom fram seint síðasta vor, rauk í gegnum 1. umr. og til nefndar og til umsagnar og síðan ekki söguna meir. En Rarik skilaði umsögn í lok maí þar sem það tekur náttúrlega undir mikilvægi þess að stjórnsýsluferli sem lúta að uppbyggingu flutningskerfis raforku séu eins skilvirk og kostur er, en tekur einnig undir efasemdir þess efnis að þetta sé leiðin; ef við ætlum að ná markmiði um aukna skilvirkni stjórnsýsluferla þá svari frumvarpið ekki þeirri þörf. Þetta hefur nú ekki verið hlustað á í ráðuneytinu en ég vænti þess að við munum hlusta á þessi sjónarmið í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem við þurfum að gæta hagsmuna almennings en ekki einhverra sérhagsmuna varðandi uppbyggingu þessara grunninnviða. Svo langar mig að nefna hér eitt tengt áhyggjum sem kristallast t.d. í afstöðu fulltrúa Reykjavíkurborgar í stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga á 151. þingi, áhyggjum af því að þetta módel geti orðið skapalón, fordæmisgefandi fyrir aðrar tegundir framkvæmda. Það var nú skemmtilegt að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hafi verið hérna á undan mér í ræðustól, hún var einmitt að nefna hugmyndir sínar um að fella tilteknar tegundir framkvæmda inn í landsskipulagsstefnu, sem er fín pæling, eitthvað sem við ættum að tala um en er kannski stærri umræða en akkúrat þetta afmarkaða mál, nema hvað að hún nefndi þetta líka hér í ræðustól á 151. þingi í andsvari við þáverandi hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra. Hún nefndi að það væri kannski sniðugt að raflínur og aðrar veitur, flugmannvirki og hafnarmannvirki, færu bara undir landsskipulagsstefnu. Í svari sínu benti hæstv. ráðherra á þetta frumvarp hér. Hann sagði, með leyfi forseta: „Ég vil benda á frumvarp mitt um breytingar á skipulagslögum sem liggur fyrir þinginu þar sem verið er að setja málefni raflína í aðeins annað form, þ.e. með sérstakri nefnd sem í sitja fulltrúar viðkomandi sveitarfélaga sem raflínan fer í gegnum og fulltrúi ríkisins, þ.e. Skipulagsstofnunar, sem leiðir þá vinnu. Ég held að það sé kannski ekkert vitlaust að sjá hvernig það gerir sig, verði það frumvarp að lögum, þ.e. að hafa fyrirkomulagið með því móti.“ Þarna fóru dálítið út í veður og vind öll fyrirheit um að þetta væri ekki fordæmisgefandi ákvörðun í þessu frumvarpi vegna þess að það er augljóslega verið að horfa til þess sem fordæmis, sem skapalóns utan um einhverjar aðrar framkvæmdir. Það getum við ekki gert með því að éta fílinn í smærri bitum, eins og það var kallað hér fyrr í dag. Það er bara meiri háttar stefnumarkandi ákvörðun um skipulagsvald sveitarfélaga. Ef það á að fara að skella einhverjum ótilteknum framkvæmdum inn í þetta skapalón á næstu þingum, einhvern tímann, þá á bara að ræða það frekar en að nota sem fyrsta bita af fílnum þá staðreynd að óveður 2019 hafi sýnt fram á augljósa vankanta í flutningskerfinu, nota það sem einhverjar tylliástæðu til að keyra í gegn fyrsta skrefið á einhverri vegferð sem fólk virðist vera búið að hugsa. Eða eins og núna þegar stjórnarflokkarnir, sem fengu 13% og 21% í Sólinni, mati ungra umhverfissinna á loftslags- og umhverfisstefnu flokkanna fyrir ári, fengu verstu mögulegu einkunn, eru allt í einu að tala um að það sé mjög mikilvægt að byggja upp raforkukerfið í þágu grænnar umbyltingar. Þetta er bara tylliástæða líka. Það er verið að nota ástæður sem við getum einhvern veginn öll verið sammála um. Auðvitað viljum við öll að fólk á Norðurlandi búi við öryggi í afhendingu raforku. Auðvitað viljum við öll að raforkuframleiðsla á Íslandi stuðli að grænum umskiptum. Ég held að ekkert okkar sé á móti því. En ef það er notað sem þrýstingur á að koma í gegn grundvallarbreytingum á samskiptum á milli sveitarfélaga þegar kemur að skipulagsvaldi sem þau deila gagnvart framkvæmdum sem fara yfir mörk þeirra, þá er það ekki heiðarlegasta nálgunin til að gera það. Nú ætla ég ekki að slá því föstu að það sé endilega slæm hugmynd að taka einhverjar ótilteknar framkvæmdir og setja í einhverja ákveðna tegund af samráðsmódeli. Þá þarf bara að eiga þá umræðu heiðarlega. Þarna er náttúrlega ekkert okkar að fara að halda því fram að skipulagsvald sveitarfélaga sé eitthvað meitlað í stein. Það er hins vegar skrifað í 78. gr. stjórnarskrár að sveitarfélög ráði sínum málum og við eigum ekki að skerða þann rétt, þann stjórnarskrárvarða rétt, án þess að taka um það opna umræðu frekar en að éta fílinn í litlum bitum og vona að það taki enginn eftir því fyrr en hann er allur uppétinn.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fjallaði hér um heilagleika skipulagsvalds sveitarfélaga sem mér er kært líka. Þá langar mig til að spyrja hv. þingmann varðandi svæðisskipulag sem er svolítið í tísku, strandsvæðisskipulag sem er samkomulag sveitarfélaga. Það er einhver nefnd sem fer af stað og býr til tillögu að strandsvæðisskipulagi sem hvert sveitarfélag þarf náttúrlega að samþykkja fyrir sig og eins með svæðisskipulag. Er það eitthvað á svig við það skipulagsvald sem sveitarfélögin hafa? Þetta fjallar um landnotkun og nýtingu og líka vernd. Þarna er verið að hækka sig upp í um 30.000 fet og horfa niður á svæðið í heild sinni í stað þess að umræðan sé tekin við sveitarstjórnarborð hvers sveitarfélags fyrir sig. Hvað finnst hv. þingmanni um það? Í frumvarpinu er talað um að lögfest verði heimild til að skipa stjórnsýslunefnd, svokallaða raflínunefnd, með fulltrúum allra þeirra sveitarfélaga sem viðkomandi skipulagsákvörðun nær til. Telur hv. þingmaður að þetta dugi ekki fyrir aðkomu hvers sveitarfélags fyrir sig að slíkri ákvörðun? Við skulum byrja á þessu.

Frú forseti. Hv. þingmaður sagði að ég hefði talað um heilagleika skipulagsvalds sveitarfélaga. Ég vil bara í fyrsta lagi benda á að ég myndi aldrei tala um heilagleika eins eða neins. Þar að auki sagði ég einmitt að skipulagsvald sveitarfélaga væri ekkert meitlað í stein. Við getum alveg tekið umræðu um að breyta því hvar mörk þess og valds ríkisins liggja. Auðvitað. Þetta eru allt mannanna verk og auðvitað er eðlilegt að skoða hvar þetta liggur. Það sem við þurfum hins vegar að vara okkur á er að leggja hér fram frumvarp sem snýr að einni tegund framkvæmda en vera síðan, eins og hluti stjórnarliða virðist gera, að hugsa um einhverjar aðrar tegundir framkvæmda sem gætu mögulega fallið undir það sama. Hversu langt nær það? Eigum við þá von á því að fá í röðum eftir þessu skapalóni annars konar kerfi utan um stærri framkvæmdir á öðrum sviðum? Ég er bara að segja að ef við ætlum að breyta aðkomu sveitarfélaga að skipulagi með þessum hætti þá væri kannski eðlilegra að taka þá umræðu með öll spilin á borðinu. Ef aðrar veitur, vegir, hafnir eða flugvellir geta mögulega verið framkvæmdir sem passa inn í þetta skapalón að mati stjórnarflokkanna, komið þá með þá umræðu inn í þingsal frekar en að byrja á þessum bita og éta síðan restina af fílnum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Erum við ekki einmitt að gera það með þessu frumvarpi? Erum við ekki að fjalla um hvort það sé hægt að taka einhverjar ákveðnar framkvæmdir út fyrir sviga? Það vill svo til að í þessu erum við að tala um raflínur. Þegar ég er að horfa á kosti svæðisskipulaga og strandsvæðisskipulaga þá er t.d. verið að taka betur utan um vernd ákveðinna svæða og ég held að tilgangur einmitt með svæðisskipulagi sé að hafa sameiginlega sýn á ákveðna þætti. Auðvitað er það náttúrlega í annarri mynd heldur en fjallað er um í þessu frumvarpi. En er þetta ekki byrjun á þessu samtali? Síðan get ég alveg tekið undir með hv. þingmanni að ef þetta mál næst fram til samþykktar þá verði það ekki fordæmisgefandi og við getum alveg gengið þannig frá því að við séum ekki að færa þetta yfir á aðrar framkvæmdir eða opna á aðrar framkvæmdir. Þá er ég að tala um vegi eða brýr eða eitthvað annað. En við þekkjum alveg þessa umræðu og þetta er mjög erfitt. Hv. þingmaður talaði um það í ræðu sinni að við gætum tekið út fyrir sviga raforku til almennings. Ég get t.d. bara fjallað um raforkuóöryggi heils landsvæðis eins og Vestfjarða sem á eftir að hringtengja. Ég held að það geti orðið mjög erfitt sveitarfélögum þar að fjalla um það hvert fyrir sig ef við ætlum að hringtengja vegna þess að það er yfir 100 km löng raflína sem þarf að leggja í gegnum nokkur sveitarfélög og getur orðið mjög erfitt fyrir þau og þau væru kannski bara svolítið fegin að fá aðkomu að þeirri ákvörðun með öðrum hætti.

Frú forseti. Mér finnst stundum eins og ég skilji hugtakið fordæmisgefandi öðruvísi en stjórnarliðar þegar við ræðum þessi mál. Þetta kom t.d. fram í áliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar á 151. þingi, en þar sagði: „Ákvæðin ná ekki til annarra innviða eins og samgönguframkvæmda og er það mat meiri hlutans að þær skapi ekki fordæmi varðandi frekari takmörkun á skipulagsvaldi sveitarfélaga.“ Ég heyri sama tón frá hv. þingmanni. En þó að það sé ekki talað um samgönguframkvæmdir í þessu frumvarpi, þótt það sé ekki beinlínis verið að snerta á þannig lagagreinum í þessum texta þá er það ekki þannig sem fordæmi virkar. Það þarf ekki að segja „hafnarframkvæmd“ í frumvarpinu til að einhvern tímann eftir fimm ár detti einhverjum í hug að hafnarframkvæmdir eigi heima þarna undir. Það þarf ekki að standa neitt um Reykjavíkurflugvöll þó að einhverjum þingmönnum detti í hug að þetta væri sniðugt módel til að beisla hugmyndir fólks um að byggja upp mannvænt samfélag í kringum Vatnsmýrina. Fordæmið sem er gefið er þetta módel. Það er verið að prufukeyra módel á flutningskerfi raforku vegna þess, eins og kemur fram hjá hv. þingmanni, að marga landshluta þyrstir réttilega í almennilegt afhendingaröryggi. Staðan á Vestfjörðum er ekki góð, ekki frekar en það er góð staða að stór hluti af Norðurlandi geti slegið út og verið úti dögum saman um miðjan vetur. Þetta á ekki að vera ásættanlegt. Að sama skapi má ekki nota það sem einhverja tylliástæðu til að byrja að éta einhvern fíl, eins og sagt var hér í ræðu fyrr í dag, án þess að nokkrum sé sagt nákvæmlega hvað sé endamarkmiðið. Ef einhverjum dettur í hug að nota þetta sem fordæmi og þær hugmyndir eru greinilega komnar inn í stjórnarliðið, þá þurfum við að ræða það frekar en að segja að við séum hér að ræða raflínur og ekki neitt annað 

Forseti. Eins furðulega og það hljómar þá vildi ég svo innilega að ég væri ekki að flytja þetta mál. Það væri óskandi að ríkisstjórnin gæti efnt gefin loforð um að hætta að reka skaðlega stefnu í vímuefnamálum. Loforð þess efnis hefur komið fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar á seinasta kjörtímabili og í ræðum hinna ýmsu þingmanna meiri hlutans þegar málið mitt var fellt á sínum tíma, enda er ég að leggja það fram núna í fjórða skiptið. Heilbrigðisráðherrar meiri hlutans halda málinu á þingmálaskrá en þegar kemur að því að efna loforðin þá er málið bara svæft í nefnd eða því frestað. Forseti. Töfin veldur skaða. Áframhaldandi refsistefna eykur á áföll, jaðarsetningu og dauðsföll. Stríðið gegn vímuefnum er nefnilega stríð gegn fólki, stríð gegn vímuefnanotendum. Það er skylda yfirvalda að verja fólkið í landinu en ekki að fara í stríð gegn þeim. Afleiðing stríðsins er sú harða refsistefna sem verið hefur við lýði á Íslandi í áratugi. Hún byggir á þeirri hugmynd að besta leiðin til að draga úr neyslu sé að banna alla vörslu og meðferð vímuefna og refsa öllum þeim sem gerast sekir um slíkt óháð því hvort viðkomandi sé notandi, söluaðili, framleiðandi eða innflytjandi. Samhliða hörðum refsingum hefur miklum hræðsluáróðri um vímuefni og neyslu þeirra verið beitt. Enn í dag eru vímuefnanotendur uppmálaðir í fjölmiðlum sem stórhættulegir samfélaginu. Síðustu ár hafa viðhorfin þó blessunarlega verið að breytast frá því að ég var krakki og þurfti að horfa á risastór plaggöt úti um allan bæ sem sýndu fíkniefnadjöfulinn með rauðu augun. Djöfull er eitthvað sem þarf væntanlega að drepa en þegar upp er staðið erum við alltaf að tala um fólk. Sem betur fer erum við byrjuð að tala um fíknivanda á yfirvegaðan og ígrundaðan hátt. Hugtakið skaðaminnkun hefur rutt sér rúms í almennri umræðu. Staðreyndirnar um bann og refsistefnu mála ekkert mjög fagra mynd. Í skugga stefnunnar hefur neysla vímuefna aukist jafnt og þétt og vandamálum tengdum neyslunni hefur fjölgað gríðarlega. Það ætti að vera öllum ljóst að núverandi stefna, sem gengur út á að banna vörslu vímuefna, er í besta falli gagnslaus og í versta falli mjög skaðleg. Fíkn er nefnilega ekki eitthvað sem fólk velur sér. Fíkn er ekki siðferðis- eða skapbrestur og hún er ekki heldur afleiðing slæms innrætis eða viljaleysis. Fíkn er ekki hægt að lagfæra með refsingum, þvert á móti er fíkn viðbragð við mannlegri þjáningu. Það er í eðli okkar allra að flýja þjáningu. Þegar okkur verkjar fáum við okkur verkjalyf og okkur þykir það sjálfsagt. En þegar manneskja þjáist af andlegum sársauka sökum áfalla sem aldrei hefur fengist aðstoð við og sækist í verkjalyf sem henni hefur ekki verið ávísað, þá þykir okkur sjálfsagt að refsa henni með því að taka af henni lyfin, af því að það er svo sannarlega refsing að taka lyfin af manneskju sem þarf á þeim að halda, og sekta eða mögulega fangelsa hana í stað þess að hjálpa manneskjunni, hlúa að henni og veita henni sjálfsagða heilbrigðisþjónustu. Samfélagið ætlar að aðstoða þessa manneskju með því að gera hana að glæpamanni, jaðarsetja hana og telja henni trú um að hún sé biluð. Henni er meinaður aðgangur að því sem hún þarf mest á að halda sem er kærleikur, hlýja og skilningur. Hún þarfnast hópsins síns og tengslanna en við útskúfum hana. Forseti. Það er kominn tími til þess að við bindum enda á refsistefnuna. Þess vegna er ég að leggja fram frumvarp um afglæpavæðingu neysluskammta vímuefna í fjórða skiptið. Ég legg málið fram og gef þannig stjórnarflokkunum tækifæri til að efna sín eigin loforð um að hætta að beita skaðlegri refsistefnu í vímuefnamálum. Frumvarpið er einfalt: Innflutningur, útflutningur, kaup, sala og framleiðsla vímuefna verður enn óheimil með lögum en varsla efnanna innan skilgreindra marka verður gerð refsilaus. Ef frumvarpið nær fram að ganga þá getum við strax hætt að refsa fólki fyrir það eitt að vera með vímuefni á sér til eigin nota því að það er alveg deginum ljósara að það er nákvæmlega engin aðstoð og engin forvörn fólgin í því að jaðarsetja, fangelsa, sekta eða taka efni af fólki. Þá skiptir engu máli hvort um er að ræða einstakling með fíknivanda eða ekki. Þegar við hættum loksins að heyja stríð gegn jaðarsettu fólki í samfélaginu þá getum við sett orkuna í að að draga úr þjáningu, að aðstoða fólk við að vinna úr áföllum og græða sár. Við getum byggt upp meðferðarúrræði sem grundvallast á því að vinna úr áföllum og bjóða upp á lausnir sem leysa líkamlega, andlega og félagslega vanda sem skapa fíknina. Það er þannig sem við náum árangri. Forseti. Ég vona svo innilega ef þetta mál nær ekki fram að ganga að heilbrigðisráðherra standi í alvöru við það að koma með mál inn á þingið og að það sé raunverulegur hugur og hjarta á bak við það að vilja hætta að refsa fólki. Það veldur skiljanlega áhyggjum þegar heilbrigðisráðherra kemur fram í fjölmiðlum og talar um hugmyndir um að halda áfram að taka efni af fólki eða að skipta hópum í tvennt, að halda áfram að refsa fólki sem á ekki við vanda að stríða en hætta að refsa þeim sem eiga við vanda að stríða. Þetta sjónarmið flettir nefnilega ofan af gríðarlegri vanþekkingu og skorti á skilningi á málaflokknum. Refsingar skila ekki árangri. Við höfum áratugareynslu af þeirri stefnu og hún virkar ekki. Það hlýtur að koma að því að við horfumst í augu við að þessi tilraun virkaði bara ekki. Þá ber okkur sem löggjafa skylda til að breyta stefnu sem virkar ekki.

Hv. þingmenn. Kæra þjóð. Ég heiti Tómas, ég er alkóhólisti og fíkniefnaneytandi í bata. Ég hef ekki neytt fíkniefna eða áfengis í 42 ár þannig að ég tel mig vera nokkuð kunnugan þessu málefni. Ég er kominn til að spyrja hv. þingmann út í þessa svokölluðu afglæpavæðingu - og ég tek það fram að ég styð hugmyndafræðina um að fíklar þurfi ekki að óttast stöðu sína vegna neyslu sinnar og að þeir lendi ekki í vandræðum þótt þeir þurfi að leita sér hjálpar og aðstoðar. Það liggur alveg ljóst fyrir. Hugur minn er þar. En ég er að reyna að skilja þetta frumvarp og hvernig það er hugsað. Þá vil ég spyrja hv. þingmann hvaða einstaklingar það eru nákvæmlega sem verið er að hjálpa. Skil ég það rétt að samkvæmt frumvarpinu megi hver sem er vera með svo og svo stóran skammt af fíkniefnum á sér án þess að lenda í vandræðum?

Forseti. Ég þakka spurninguna. Hvaða einstaklingum er verið að hjálpa? Öllum, af því að þetta snýst um öryggi fólks, að allir hafi t.d. sama aðgengi að viðbragðsþjónustu í landinu, að fólk upplifi öryggi við að hringja í 112 í bráðatilfelli, eða ef það er heimilis- eða kynferðisofbeldi, eða hvað sem kemur upp á á stað þar sem verið er að nota vímuefni, þá þori fólk að sækja sér aðstoð, að fólk óttist ekki að lögreglan komi og refsi því. Það er eitt. Svo er einnig það að þeir sem eiga við mikinn vímuefnavanda að stríða fái aðstoð í heilbrigðiskerfinu. Við heyrum það frá notendum vímuefna, frá þeim sjálfum, þeir lýsa aðstæðunum sem þeir eru í sem vímuefnanotendur, að þeir upplifi sig bara sem annars flokks þegna í samfélaginu. Það eru gríðarlegir fordómar til staðar hjá lögreglunni, í heilbrigðiskerfinu. Þetta er allt að skána, fara á betri veg, en þetta lagast ekki fyrr en við hættum að stimpla þessa einstaklinga sem glæpamenn og kerfið hættir að koma fram við þessa einstaklinga sem glæpamenn. Nýleg rannsókn frá Noregi sýndi að notendur vímuefna veigra sér við að hringja í neyðaraðstoð sökum ótta við lögreglu. Við vitum að þetta er eins hérna heima. Að hætta að stimpla fólk sem notar vímuefni, hætta að stimpla unga fólkið okkar sem notar, bara hætta að stimpla fólk sem glæpamenn, það er risastórt skref í því að útrýma fordómum gagnvart þessum hóp og tryggja að hann hafi jafnt aðgengi að aðstoð frá lögreglunni, frá heilbrigðiskerfinu og allir hinir í samfélaginu sem nota vímuefni en bara þau vímuefni sem samfélagið er búið að ákveða séu samfélaginu þóknanleg.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Kæra þjóð. Hv. þm. Halldóra Mogensen sagði: Það er verið að hjálpa öllum. Skil ég það þá þannig að öllum sé heimilt að vera með fíkniefni á sér og neyta þeirra bara að eigin geðþótta? Er það sem sagt tilgangurinn á bak við þetta? Ég var á málþingi um daginn um skaðaminnkun. Þar kom fram að um 90 einstaklingar notfæra sér aðstöðuna í sérútbúnum bíl sem heitir Frú Ragnheiður. Það er ákveðinn hópur sem er að sprauta sig og er verulega illa á sig komin og þetta fólk þarf virkilega á aðstoð að halda. En svo eru allir hinir sem eru bara að leika sér að sukka og neyta þessara efna bara að gamni sínu. Hafa þeir líka leyfi til að vera úti um allt með efni eins og þeim hentar? Ég bara spyr.

Forseti. Ég ætla að svara þessari spurningu mjög einfaldlega og segja bara já, það ætti ekki að refsa neinum fyrir að vera vímuefni á sér til eigin nota. Það ætti bara ekki að gera það. Það er mjög einföld ástæða fyrir því. Samkvæmt rannsóknum er ekkert samband á milli refsinga og neyslu. Það eitt og sér - segjum sem svo að við myndum ákveða að við ætluðum að hætta að refsa þeim sem eiga við fíknivanda að stríða en halda áfram að refsa öllum hinum sem eru bara að leika sér, eins og hv. þingmaður orðar það. Í fyrsta lagi tel ég það vera ógerlegt. Hver á að skilgreina hver er sjúklingur og hver ekki? Er það einhver aðstoð við að útrýma fordómum að vera komin með einhvers konar, ég veit það ekki, sjúklingaskrá þar sem við eigum ekki að refsa þeim vímuefnanotendum sem eru langt leiddir en öllum hinum er refsað? Það er bara ógerlegt. Í öðru lagi: Af hverju höldum við áfram að refsa fólki þegar áratugareynsla hefur sýnt okkur að það hefur ekki þau áhrif að stoppa fólk í því að nota vímuefni? Fólk er að nota vímuefni. Neyslan hefur aldrei verið útbreiddari, aldrei. Það sem við gerum með því að hætta að refsa fólki er að við tryggjum öryggi þess á mun betri hátt en við gerum í dag. Það þýðir að fólkið sem er að nota vímuefni treystir á að geta hringt í lögregluna eða hringt á sjúkrabíl til að aðstoða ef eitthvað kemur upp á í staðinn fyrir að það deyi úr ofneyslu vímuefna af því að það þorði enginn í partíinu að hringja á sjúkrabíl því að lögreglan mætir á staðinn og tekur vímuefnin af öllum og sektar og refsar. Það er skaðaminnkun. Hún felst í því. Að refsa virkar ekki. Hættum að gera hluti sem skila ekki árangri.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir sína framsögu í þessu máli sem ég er sammála. Ég er sammála hugsuninni og markmiðinu. Mér finnst líka skipta máli að halda til haga að þetta mál er ekki bara heilbrigðismál, þetta er líka frelsismál. Ég get ekki sem einn af forsprökkum jafningjafræðslunnar á sínum tíma látið hjá líða að ræða aðeins um forvarnir. Ég vil þó taka fram að ég ber í engu ábyrgð á rauðeygða fíkniefnadjöflinum sem var minnst á áðan, alls ekki. Hins vegar held ég að við verðum í þessu samhengi að ræða þetta saman. Þrátt fyrir að við séum að ræða um refsistefnu sem er ekki bara tilgangslaus heldur líka ósanngjörn, við erum að tala um mál sem er heilbrigðismál, þá verðum við líka að horfast í augu við að við viljum kannski ekki endilega ýja að því að neysla þessi sé ekkert vandamál og æskileg öllum. Ég var því glöð að sjá að kveðið er á um að ábati þessa myndi fara í einhvers konar forvarnir og ég fagna því. Kannski hefði mátt vera aðeins skýrara hvernig það er hugsað. Mig langaði að nefna aðeins skilgreininguna á neyslusköttunum. Ég hef séð í umræðunni undanfarið að þeim sem hafa verið að ræða þá skilgreiningu hefur verið brigslað um að drepa málinu á dreif. Ég átta mig ekki á hvort það sé bara mjög ódýr gagnrýni en ef ég tala fyrir mig þá langar mig aðeins að fá að spyrja út í það. Mér finnst nefnilega hinn endinn á því vera sá að efri mörkin eru refsiákvæði - ég er bara það mikill aðdáandi réttarríkisins að refsiákvæði verða að vera skýr þannig að mér finnst þetta verða að vera á hreinu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort henni líði vel með það, að þetta sé nógu skýrt frá þeim endanum.

Forseti. Ég þakka þetta andsvar og er alveg sammála. Þetta þarf að vera skýrt þegar kemur að neysluskömmtunum en við þurfum líka að vera reiðubúin til að horfa á þetta sem einhvers konar tilraunastarfsemi því að það verður aldrei einhver ein rétt og heilög leið til að skilgreina neysluskammta. Við höfum aragrúa af löndum sem hafa gert það sem við getum horft til og lært af þannig að við værum ekki að finna upp hjólið, langt frá því. Auðvitað yrði þetta alltaf einhvers konar mat sem yrði, tel ég, að vera byggt á aðkomu notenda sjálfra. Það þyrfti að vera samráð við notendur, að við fengjum þeirra innlegg um hvernig væri best að skilgreina þetta. Svo myndum við fara af stað með skilgreiningu og auðvitað þyrftum við að fylgjast ótrúlega vel með því. Það var líka hluti af pælingunni með því að setja saman starfshóp eða nefnd sem myndi fylgjast með því hversu vel innleiðingin gengi, hvort stefnan sé að skila árangri og myndi horfa til skilgreiningar á neysluskömmtum og laga til ef þess þyrfti. Þess vegna leggjum við til í frumvarpinu að þetta sé bara reglugerðarheimild hjá ráðherra af því að skilgreiningin á því hvaða efni eru ólögleg t.d. er í reglugerð. Það væri hægt að setja neysluskammtana bara í dálkinn við hliðina í excel-skjalinu, í raun og veru. Ef það gengur illa þá er hægt að laga það. Við þyrftum alltaf að líta á það að þetta er matsatriði. En það sem þetta snýst um og markmiðið með þessu er að hætta að refsa þessum hóp sem er að nota vímuefni. Við hljótum að geta fundið einhverja skynsamlega lausn á því hvernig við skilgreinum þessa neysluskammta. Ég tel að það ekki vera eitthvað sem ætti að stoppa okkur í þessu og vonandi er bara góð vinna í gangi hjá heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð. Ég heiti enn þá Tómas, ég er enn þá alkóhólisti og fyrrverandi vímuefnaneytandi. Ég hef verið án vímuefna í 42 ár. Mig langar að ræða þessa hugmyndafræði aðeins nánar. Ég heyrði hv. þingmann segja áðan að hún vilji eftir sem áður að innflutningur, sala og framleiðsla og dreifing fíkniefna sé ólögleg, en samt megi allir vera með þau. Ég skil ekki hvernig þetta gengur upp. Allir þessir sem mega vera með fíkniefni, hvar eiga þeir að fá þau ef þetta er allt ólöglegt? Það er eitt. Jón Steinar Gunnlaugsson, fyrrverandi hæstaréttardómari, vill lögleiða fíkniefni og ég styð hann í þeirri hugmyndafræði. Það fíkniefni sem er hvað hættulegast af öllu er áfengi og það er löglegt, þannig að það er alveg eins gott að lögleiða þetta allt saman og ná utan um dreifinguna, neysluna og söluna og minnka glæpastarfsemi. Það sem mig langar til að færa í tal er þetta: Í síðustu viku hitti ég ungan mann sem sat inni í eitt ár fyrir innflutning. Hvað var hann að flytja inn? Jú, hann var að flytja inn 16 kíló af amfetamíni og hann var tekinn. Hvers vegna var hann tekinn? Jú, vegna þess að gæinn sem hann var með hafði fengið sér í nefið áður en þeir fóru út á flugvöll þannig að það var eitthvert duft á töskunum eða eitthvað, þannig að það var augljóst. En hann var búinn að fara fimm eða sex ferðir áður með svipað magn. Fyrir mánuði síðan eða svo voru tekin 100 kíló af kókaíni. Ég var á fundi með fíkniefnalögreglunni og þeir sögðu mér að þeir næðu 7–10% af öllum fíkniefnum sem væru flutt inn. Ímyndið ykkur þetta. Það voru tekin 100 kíló og það þýðir að það er heilt tonn sem þeir náðu ekki í. Ef ég set þetta í samhengi við það að ég er maður í viðskiptum þá ganga viðskipti yfirleitt út á það að maður byrjar að selja eitthvað, svo gengur vel og maður vill selja meira og meira. Nú skulum við taka kókaín sem dæmi. Ef það er búið að afglæpavæða neysluna þá er auðvelt að bjóða hverjum sem er að prufa. Ég flyt efnið inn og neysluskammtur er skilgreindur hugsanlega 5 grömm, ég hef heyrt talað um það. Grammið kostar 18.500 kr. þannig að við erum að tala um 90.000 kr. sölu. Sá sem er að selja er 18 ára gutti sem er rosalega gráðugur og áhugasamur um að selja og græða og hann getur verið með 5 grömm á sér án þess að eiga á hættu að lenda í vandræðum. Hann er enga stund að selja 5 grömm. Hvernig fer hann að því? Hann býður bara næsta manni að prufa og ef næsti maður segir nei, þetta er ólöglegt, þá segir hinn: Nei, þú mátt prufa. Fyrir vikið verður alltaf auðveldara og auðveldara að stækka markaðinn. Það liggur ljóst fyrir að 10–15% af þeim sem byrja að neyta annaðhvort áfengis eða fíkniefna verða fíklar og alkóhólistar. Þannig að með því að stækka markaðinn stöðugt, vegna þess að þeir sem flytja inn vilja selja meira, fjölgar þeim stöðugt sem eiga við vandamál að stríða. Hinir eru bara happí, happí, fyrirgefið orðbragðið, og neyta þess bara svona þegar þeir vilja. Ég hitti fullt af fólki sem er að neyta alls kyns fíkniefna og ég hef ekki enn þá hitt nokkurn mann sem ekki reykir gras af því að það er ólöglegt. Það er bara af því að þá langar ekki í það, hafa prufað það og það gerir ekkert fyrir þá, vilja frekar bjór. En að það sé ólöglegt kemur ekki málinu við. Það lítur enginn á það í dag að gras sé ólöglegt. Það er ekki langt síðan að ég var uppi á Höfða að fá mér að borða á veitingastað sem ég kem nálægt þar og þar voru einhverjir tveir menn sem vinur minn, sem ég var með, þekkti og fór að tala við og hann kom til mín þegar hann var búinn að tala við þá og sagði: Þeir voru að vökva. Hvað þýddi það? Jú, það var íbúð í Grafarvoginum sem var full af plöntum og þeir voru að passa upp á að plönturnar myndu vaxa og dafna svo hægt væri að dreifa þeim. Það sem ég er að segja við ykkur er þetta: Ég styð hjálp við fíkla. Það er algerlega ljóst. Bara fyrir tveimur vikum síðan var ég að hjálpa fíkli í heróínástandi að komast í meðferð. Ég er alveg inni í þessum heimi, ég hitti í hverri einustu viku tugi ef ekki hundruð manna sem eru nýbúnir að vera í fíkn og hafa margir hverjir setið inni þannig að þetta er algjörlega minn heimur. En ég sé það að með því að afglæpavæða þetta án þess að gera nokkuð meira er verið að bjóða hættunni heim. Þetta er ekki hugsað til enda. Ég vil bara að ferillinn sé augljós, hvað raunverulega er verið að gera. Með þessu mun bara aukast neyslan og aðgengi að fíkniefnum alveg endalaust úti um allt hér á Íslandi.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og frásagnir af hans daglega lífi í samskiptum við virka fíkla og óvirka. Það skiptir máli að við deilum reynslu okkar hér í þingi af því við eigum að vera þverskurður samfélagsins og erum með alls konar bakgrunn sem er mjög dýrmætur. Ég staldra aðeins við ræðu hv. þingmanns af því að mér finnst ræðan í rauninni öll hníga að því að það eigi að afglæpavæða vörslu neysluskammta hér á landi. Eins og hv. þingmaður sagði þá virðast fíkniefni flæða hér um landið og það eru engar hömlur á því. Löglegt eða ólöglegt, sagði hv. þingmaður að skipti þá sem neyta engu máli. Þannig að ég spyr hv. þingmann: Hver er þá munurinn á því ástandi sem nú er og því ástandi sem hér er verið að reyna að tryggja? Við höfum líka heyrt fjölmargar frásagnir virkra fíkla af því að þegar neyðarástand ríkir inni á heimili þar sem einhver hefur t.d. tekið of stóran skammt þá veigrar hópurinn sér stundum við að leita aðstoðar. Þetta hef ég heyrt, bæði í mínum fyrri störfum sem lögmaður og líka fyrir nefndinni. Fólk veigrar sér við að hringja á sjúkrabíl vegna þess að það veit að lögreglan kemur fyrst og þá er það að stunda refsivert athæfi. Telur hv. þingmaður að með því að afglæpavæða neysluskammta gætum við komið í veg fyrir slík stórslys?

Virðulegur forseti. Góð spurning, takk fyrir hv. þm. Helga Vala Helgadóttir. Ég sagði áðan að ég styddi þá hugmyndafræði Jóns Steinars að lögleiða fíkniefni. Ég held að það væri besta lausnin. Ég staldra við þessa hugmyndafræði um að afglæpavæða án þess að það sé hugsað til enda. Í umræðunni hefur það verið núna í nokkur ár að fíklar í vanda hafi veigrað sér við að hringja af því að þeir eru svo hræddir við að lenda í vandræðum hjá yfirvaldinu en það held ég að hafi minnkað verulega því það er búið að ræða svo mikið um það. Ég held að fíklar geri sér grein fyrir því í dag að þeir geti alveg óhræddir haft samband við sjúkrabíl eða lögregluna þess vegna, ef það er málið, án þess að lenda í vandræðum. En spurningin var: Tel ég að með því að afglæpavæða þetta myndi það breyta umhverfi þeirra sem eru í verulegum vandræðum? Já, hugsanlega myndi það gera það, en það er bara svo margt annað sem við sjáum ekki. Þetta er mjög þröngur hópur sem við erum að tala um að hjálpa hérna en svo eru allir hinir og þeim mun fjölga, fíklum mun fjölga með aukinni neyslu. Þannig að ég vil bara að þetta sé hugsað dýpra heldur en bara að afglæpavæða einn, tveir og þrír og ráðherra hafi frjálsar heimildir til að búa til alls konar reglugerðir án þess að nokkur hafi vit á þessu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hann segir hér að hann styðji hugmyndafræðina um að lögleiða fíkniefni. Það er töluvert annað. Þá erum við að heimila innflutning á fíkniefnum. Þá erum við að heimila sölu á fíkniefnum og dreifingu þar sem um er að ræða vímuefni rétt eins og áfengi, sem megi þá bara flytja inn, selja og dreifa. En rök hans gegn þessu máli sem við fjöllum um hér í dag, að afglæpavæða neysluskammta eingöngu, eru að með því aukist sá fjöldi sem noti ólögleg fíkniefni eða vímuefni. Ég fæ þetta ekki alveg til að falla saman. Telur hv. þingmaður að með því að lögleiða þetta að fullu - sem getur verið rétt, ég er ekki að segja að það sé ómöguleg hugmynd - muni eftirspurnin ekki aukast og ekki fjölga í neytendahópnum?

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð. Með leyfi forseta, afsakið að ég sletti: „Damned if you do, damned if you don't.“ Það liggur ljóst fyrir að þetta er vandamál og það er ekkert að fara. Ég er alveg sannfærður um að neysla mun aukast til muna verði þetta afglæpavætt og mun líka aukast ef þetta verður löglegt, en þá er alla vega hægt að halda utan um þetta, stjórna neyslunni og hugsanlega ná utan um glæpastarfsemi sem þessu tengist og hún er mikil. Það eru gífurlegir fjármunir sem tengjast þessum iðnaði, ef við getum kallað þetta iðnað. Það sem ég er að segja við hv. þingmann og ykkur er að vil að þetta sé hugsað til enda áður en farið er að afglæpavæða bara sisvona með einu pennastriki.

Forseti. Ég kann að meta ástríðuna sem hv. þingmaður hefur fyrir þessum málaflokki og ég deili þeirri ástríðu þótt að við séum ekki alveg á sama stað. Það sem ég skil ekki er að mér finnst við vera alveg á svipuðum slóðum en helsti munurinn sem ég sé er að hv. þingmaður virðist algerlega sannfærður um að fólki með fíknivanda muni fjölga gríðarlega mikið við það að hætta að refsa fólki. Það er það sem afglæpavæðingin snýst um, afglæpavæðing vörslu neysluskammta. Það er bara tæknilegt orðalag yfir: Hættum að refsa fólki sem notar vímuefni. Mig langar því að spyrja: Á hverju byggir hv. þingmaður skoðun sína, þessa sannfæringu sína? Er eitthvað annað en brjóstvit sem er þarna að baki? Þetta er algerlega á skjön við öll þau gögn og allar þær upplýsingar sem við höfum um reynslu annarra landa við að afglæpavæða, við það að hætta að refsa fólki. Þetta rímar ekki saman. Mig langar til þess að spyrja: Hvaðan hefur hv. þingmaður þessar upplýsingar? Ég myndi vilja fá þær af því að allar þær upplýsingar sem ég hef skoðað sýna að fólki með fíknivanda fjölgar ekki og ef eitthvað þá hefur þetta jákvæð áhrif og er að draga úr vímuefnavanda. Mig langar líka til að spyrja: Ef við höldum áfram að refsa, höldum áfram núverandi refsistefnu, hvernig telur hv. þingmaður að það aðstoði þetta fólk sem hv. þingmanni er augljóslega annt um, þ.e. fólk sem á við fíknivanda að stríða? Hvernig aðstoðar það það og hvernig kemur það í veg fyrir að fólk noti vímuefni sem á ekki við fíknivanda að stríða ef við erum að refsa því í kerfinu, jaðarsetja það og stimpla sem glæpamenn? Hvernig er það aðstoð við þennan hóp?

Virðulegur forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð, aftur og nýbúinn. Til að svara spurningu þinni, hv. þm. Halldóra Mogensen, þá er þetta meira og minna mín tilfinning og reynsla mín úr þessum heimi sem ég hef kynnst og af eðli viðskipta. Það liggur ljóst fyrir að um leið og búið er að afglæpavæða þá er svo auðvelt að bjóða einhverjum efni til prufu til að byrja með, gefa þeim einn skammt, meðan gróðavonin er slík og einstaklingar sem eru duglegir sölumenn og geta selt alveg hægri vinstri verða ekki lögsóttir. Ég er að segja við þig og ykkur að ég vil hugsa þetta til enda. Ég er algerlega með fíklum, virkum fíklum, ég skil hina sem ekki eru fíklar en eru samt í neyslu. Ég var að horfa á viðtal við Ronnie Wood, gítarleikara Rolling Stones, en hann var í alvarlegri neyslu í 30 ár og svo rann af honum þegar hann var 63 ára gamall og það var svolítið gaman að fylgjast með hvernig hans sýn á þetta var. En mín sýn er sú að við þurfum að hugsa þetta aðeins víðara heldur en bara að afglæpavæða og leyfa öllum að prufa. Og á sama tíma og efnið er ólöglegt þá er samt löglegt að vera með það. Ég sé ekki hvernig það getur gengið upp. Hvar á fólk að fá þetta ef þetta er ólöglegt en má samt vera með það því að það er löglegt?

Forseti vill minna þingmenn á að beina orðum sínum til forseta en ekki einstakra þingmanna.

Forseti. Sölumenn eru nú þegar að gefa fólki alls konar vímuefni til að prufa. Það er bara þegar í gangi. Eins og ég fór yfir í ræðu minni þá hefur aðgengi að vímuefnum aldrei verið jafn gott og það er í dag. Það er þrátt fyrir refsistefnuna. Vímuefnavandi er að aukast þrátt fyrir refsistefnuna. Af hverju eigum við að halda áfram með stefnu sem er augljóslega að valda skaða og gerir ekki neitt til að ná markmiðum um að draga úr vímuefnavanda? Rannsóknir sýna að 80–90% allra sem nota vímuefni lenda ekki í vandræðum með notkun. 80–90% þeirra sem lenda í vandræðum með notkun hætta neyslu eða misnotkun á eigin spýtur án utanaðkomandi inngrips, oftast í kringum þrítugsaldurinn. Þetta vitum við. Hversu margir fleiri í prósentum sem nota eða nota ekki vímuefni skiptir ekki máli, þetta snýst um hverjir þróa með sér vanda. Núverandi stefna er ekki að hjálpa, hún er að auka á vandann. Þess vegna þykir mér svo skrýtið að hv. þingmaður skuli tala fyrir því að halda áfram stefnu sem er að valda skaða. 

Tíminn er ein mínúta í seinni umferð.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Við erum á sömu blaðsíðu, ég og hv. þingmaður, um að vandinn er að aukast og þetta er vandamál og það þarf að finna út úr því. Mitt sjónarmið er það að mér finnst ekki alveg vera komið nógu langt þetta með að afglæpavæða. Það virðast allir vera sammála um að lögleiða þetta ekki, það er ekki í myndinni þótt það væri kannski eina skynsamlega ákvörðunin. Það þarf bara að hugsa þetta, eins og ég er búinn að segja ítrekað hér í pontu, hæstv. forseti, til enda, ég vil hugsa þetta til enda áður en farið er af stað við að afglæpavæða. Það er ekki búið að finna lausn á þessu máli.

Frú forseti. Mig langar að þakka Tómasi A. Tómassyni fyrir sína ræðu. Mig langar aðeins að spá í þetta út frá því sem hann talaði um, hann talaði um grasreykingar, að fólk líti ekki á það sem ólöglegt og annaðhvort prufir þú að reykja gras og þú viljir reykja gras eða ekki eða færð þér bara áfengi í staðinn eða hvernig sem það er. Þá erum við að gleyma svolítið skömminni sem kemur hjá fólki sem notar fíkniefni eða eitthvað sem er ólöglegt og því getur verið refsað fyrir. Eftir að hafa unnið með unglingum sem hafa mikið verið í neyslu og alls konar þá veit ég að þau hafa upplifað mikla skömm fyrir það að bregðast, fyrir það að gera eitthvað, fyrir að lenda í lögregluafskiptum, öll skömmin í kringum þetta, að vera refsað, vera settur út á jaðarinn sem kannski 14, 15 ára gamall strákur. Þú átt allt lífið fram undan en upplifir kannski að lífið sé búið vegna þess að lögreglan hefur haft afskipti af þér og þú ert búinn að bregðast fjölskyldunni. Skömmin er eitthvað sem við þurfum líka að spá í og hvernig við komum fram við fólk og hvernig við mætum fólki, hvort við ætlum að refsa þeim eða hvort við ætlum að huga að þeim og styðja þau. Þess vegna langar mig að vita hvort hv. þingmaður haldi að refsingar hafi hjálpað þeim sem hann þekkir og öðrum sem hafa þá hætt sinni fíkniefnaneyslu, hvort refsingar hafi átt í hlut til að fólk hætti neyslunni.

Virðulegur forseti. Hv. þingmenn. Kæra þjóð. Ég spurði einstakling sem er mér mjög nákominn sem var í níunda bekk í gagnfræðaskóla í fyrra, tíunda bekk núna: Er fólk að reykja gras í níunda bekk? Hún sagði já. Hvað heldurðu að það séu margir? Hún sagði: Ég hugsa svona 25%. En að drekka bjór? Svona 10%, það hefur enginn áhuga á því. Það sem ég er að segja með þessu - ég er raunverulega að reyna að finna út úr því hvernig hægt væri að gera þetta öðruvísi en að bara byrja á því að afglæpavæða án þess að hugsa dæmið til enda. Það er það eina sem ég er að segja við ykkur. Hugsa þetta til enda áður en farið er af stað að afglæpavæða, það er ekki búið að hugsa dæmið til enda heldur er þetta bara byrjunin. Henry Ford sagði: Alltaf þegar ég byrja á nýju verkefni sem ég veit ekki hvernig ég ætla að leysa þá byrja ég bara á því og svo þegar ég kem að þeim parti sem ég vissi að ég gæti ekki leyst, þá hefur hann leyst af sjálfu sér. En þetta er ekki þannig mál að við getum bara afglæpavætt og haldið svo áfram og leyft þessu að sigla sinn sjó. Það verður að hugsa þetta miklu dýpra áður en farið er af stað að afglæpavæða. En ég stend með fíklum og neytendum, ekki misskilja mig.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er búið að hugsa þetta til enda og hér segir í þessu frumvarpi til laga að skipa skal starfshóp til að hafa eftirlit með því hvaða áhrif afglæpavæðingin hefur á hagi vímuefnaneytenda og gera tillögur til ráðherra um hvernig megi ráðstafa fjárhagslegum ávinningi af lagabreytingum til að styrkja skaðaminnkunar- og forvarnastarf. Við er farin að fara þessa leið. Það eru allir sammála um það, flestir alla vega svo ég viti til, sem starfa með fólki sem eru notendur fíkniefna, að við ætlum að fara skaðaminnkunarleiðina. Við ætlum ekki að krefjast þess að þú fáir ekki þjónustu ef þú ert í einhvers konar neyslu vegna þess að við vitum að það virkar ekki. Við vitum að það virkar ekki og við vitum líka að refsingar, það að refsa fólki, virka ekki. Það er bara skýrt.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Ég hef svo sem ekki meira við það að bæta sem ég er búinn að segja í þessum ræðustóli í dag. Ég styð, eins og ég hef sagt áður, hugmyndafræðina um að lögleiða þetta. Hver er munurinn á að lögleiða þetta og leyfa þá ríkisvaldinu alfarið að ná utan um sölu og dreifingu og allt, sem kemur til með að hafa stjórn á þessu, eða þá að afglæpavæða og leyfa bara undirheimunum að sjá um innflutninginn og söluna? Ég er bara ráðalaus, takk fyrir.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir seigluna. Ég kem hingað upp á hverju ári til að hrósa hv. þingmanni fyrir það að leggja í þennan leiðangur enn einu sinni og ég geri það á þessum þingvetri sem fyrr. Hún hefur verið óþreytandi baráttukona fyrir þessu máli sem ég styð heils hugar og ég verð að segja að margur væri nú orðinn barinn á sál og líkama af þessari baráttu. En hér erum við mætt enn einu sinni með þetta mál sem ég er meðflutningsmaður á vegna þess að ég hef horft á ýmsar myndir þolenda þess kerfis sem við rekum, refsistefnu gagnvart veiku fólki. Ég verð að segja að blekkingarnar sem við höfum orðið vitni að hér í þingsal, sem hv. þm. Halldóra Mogensen kom aðeins inn á í ræðu fyrr í dag, af hálfu þeirra sem þó hafa afglæpavæðingu neysluskammta í stefnuskrá sinni, hafa valdið mér mjög miklum vonbrigðum. Þegar ég sat í hv. velferðarnefnd, og var þar formaður, þá varð maður þess mjög áskynja hversu mikið var gert til að koma í veg fyrir hvort tveggja, neyslurými sem og að afglæpavæðing neysluskammta yrði veruleikinn. Þetta gerðu líka þeir þingmenn sem hafa þetta á stefnuskrá sinni og mér fannst ákveðinn óheiðarleiki í því. Mér finnst betra ef fólk kemur bara hreint fram og segir: Ég trúi ekki á þetta, ég vil þetta ekki og ég held að þetta sé óheillaskref fyrir íslenska þjóð og almenning - frekar en að þykjast vilja þetta en gera svo allt til að koma í veg fyrir að það verði veruleikinn. Hér hefur aðeins verið rætt um það í dag, sem og áður svo sem, að það þurfi að hugsa þetta mál til enda áður en farið er af stað. Nú er það svo að þetta er ekki í fyrsta sinn sem þetta mál er flutt heldur hefur það verið flutt árlega um árabil og stutt ýmsum rannsóknum í greinargerð, farið í gegnum mikið umsagnarferli í hv. velferðarnefnd þar sem kallaðir eru til helstu sérfræðingar í málaflokknum, kallaðir eru til virkir fíklar, kallaðir eru til aðstandendur, heilbrigðisstarfsfólk, lögreglufólk og auðvitað heilbrigðisstarfsfólk sem annast fíkla og vímuefnameðferðir. Það er því búið að fara mjög heildrænt yfir þetta. Ég verð að segja hér fyrir þá sem ekki hafa nennt að lesa allar mögulegar umsagnir sem borist hafa við fyrri framlagningar, að meiri hluti þeirra sem komu fyrir nefndina hafa verið á því að þetta yrði til bóta fyrir þann hóp sem þessu er ætlað að hjálpa, þ.e. virka fíkla sem þurfa á hjálp samfélagsins að halda frekar en refsingu. Áður en ég settist hingað á þing þá var ég m.a. lögmaður og voru margir skjólstæðingar mínir virkir fíklar. Og það er ekki bara í þeirri stöðu þar sem einhver hefur tekið of stóran skammt sem hópurinn treystir sér ekki til að hringja á sjúkrabíl til að fá aðstoð fyrir þann sem er í lífshættu heldur eru það líka þolendur grófs ofbeldis sem þora ekki að hringja á lögreglu sér til aðstoðar af ótta við að vera fyrst hent í fangaklefa áður en kemur að hinu. Það er tómt mál að standa hér og segja að það sé auðvitað ekki þannig sem þetta sé iðkað af því að við vitum betur og að í fjölmiðlum sé fjallað um málið. Það eru ekki allir sem eru í virkri fíkniefnaneyslu sem fylgjast með fjölmiðlum frá degi til dags og kannski síst þeir sem eru hvað veikastir, síst þeir sem eiga ekki fasta búsetu, síst þeir sem vita ekki hvar þeir eiga höfði sínu að halla yfir nóttina. Það eru kannski síst þeir sem kveikja á sexfréttum að kvöldi til að hlusta á umræðu um hvernig lögreglan er. Þetta fólk er að bregðast við út frá eigin reynslu og reynslu þeirra sem þau eru í samskiptum við á hverjum degi. Ég held að við sem löggjafi þurfum að hlusta á nákvæmlega þennan hóp og lesa, rýna í rannsóknir frá þeim löndum þar sem þetta hefur verið ákveðið. Það sem er gott í frumvarpinu er þetta ákvæði um að rannsaka mjög vel eftir að tekin er ákvörðun um að afglæpavæða neysluskammta hver þróunin er, að það sé fylgst vel með samfélaginu. Auðvitað verð ég að segja að innviðir okkar, heilbrigðiskerfið okkar, ræður ekki við ástandið eins og það er nú. Löggæslan og lögreglan ræður ekki við ástandið eins og það er núna. Þetta er allt ólöglegt en við erum með stóran hóp af fólki sem ræður ekki við fíkniefnaneyslu sína og enn þá stærri hóp aðstandenda sem kveljast vegna þess. Það var aðeins talað um eilítufíklana hérna áðan, að þeim myndi fjölga svo mjög. Ég er ekkert viss um að svo verði. Ég er ekki viss um að neyslan verði meiri, alls ekki. Við erum með þessu, með því bara að afglæpavæða neysluskammta, aðeins að reyna að koma í veg fyrir það að veiku fólki sé refsað, frekar að því sé hjálpað. Það hefur komið fram í dag í máli hv. þingmanna að þeim sem eru lengra leiddir sé alveg sama hvort þetta sé löglegt eða ólöglegt, að einhver líti svo á að grasneysla sé lögleg. Það virðist vera sem meðal ungs fólks í dag sé meiri grasneysla en áfengisneysla. Að því leyti er þetta kannski ekki til neins. Kannski á þetta bara allt að vera löglegt. Það getur vel verið. Ég er ekki sannfærð um það samt. En mörg sem ég hef talað við sem þekkja þennan heim mjög vel eru jafnvel komin á þann stað, rétt eins og hv. þm. Tómas A. Tómasson sagði áðan, að kannski væri rétt að lögleiða þetta allt saman þannig að ríkið gæti séð um innflutning og sölu. En nú er vilji ákveðinna stjórnmálaflokka hér innan húss að ríkið fáist ekki við innflutning og fáist ekki við sölu á því vímuefni sem er hvað mest notað og veldur hvað mestu tjóni á Íslandi og um allan heim, sem er auðvitað áfengi. Það er stórkostlegur tjónvaldur. Það er svo ótrúlegt að vakna hverja einustu helgi og fyrstu fréttir frá morgni til hádegis er alltaf hvernig var á djamminu í gær, hversu margir þurftu að leita á slysadeild vegna ofbeldis eða annars, það eru heimilisofbeldi, hnífstungur o.fl.. Þetta er bara orðið normal ástand hverja einustu helgi á Íslandi, að þetta séu alltaf fyrstu fréttir. Það liggur við að maður standi og spyrji: Bíddu, er þetta frétt? Á þetta í alvöru að vera í fréttum? Þetta er eins og ef fyrsta frétt væri: Sólin kom upp í morgun. Þetta er að meginhluta til áfenginu að kenna. Það er bara þannig. Það er mesti skaðvaldurinn. En margir hér inni vilja að áfengi fari úr sölu hjá ríkinu og fari til einkaaðila. Það yrði þá væntanlega sama með fíkniefnin í kjölfarið. Ef það á að lögleiða þetta allt saman þá fer þetta væntanlega bara þangað. Við erum auðvitað með einkaaðila sem selja fíkniefnin í dag, þessi ólöglegu. Þetta mál gerir hins vegar ráð fyrir því að áfram verði framleiðsla og innflutningur á ólöglegum fíkniefnum, ólöglegum vímuefnum, ólöglegur en að eingöngu sé hætt að refsa fyrir vörslu neysluskammta. Aðeins í lokin. Fyrir hv. velferðarnefnd kom laganna vörður sem var alfarið á móti því að þetta yrði fært í lög en upplýsti nefndina þó um það að í störfum sínum segði hann viðkomandi fíklum, sem hann var að skutla á betri staði, að skilja fíkniefnin eftir á gólfinu af því að viðkomandi mætti ekki fara með fíkniefnin inn á heilbrigðisstofnanir. Þarna staldraði maður við og benti verði laganna á að hann hefði enga lagalega heimild til að gera þetta af því að með þessu væri hann að praktísera það sem við erum að boða, að refsa ekki virkum fíklum fyrir vörslu neysluskammta. Hann væri hins vegar að gera það með því að brjóta lögin. Hann hefur enga heimild til þess og yfirmaður hans getur hreinlega kært hann fyrir lögbrot. Þarna sýndi laganna vörður mennsku sína í verki, sem ég fagna mjög, en við verðum líka að leyfa þá laganna vörðum að gera slíkt án þess að brjóta lögin, að þeir fái bara að sýna mennsku sína og að þeir vilji raunverulega hjálpa fólki í neyð með því að vera ekki að refsa þeim fyrir vörsluna.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur kærlega fyrir fína ræðu. Flestir þeir punktar sem þar komu fram eru punktar sem ég hefði getað nefnt í svipaðri ræðu. Ég er einn af stuðningsmönnum og meðflytjendum þessa máls, hef fylgt því eftir undanfarin ár og dáðst að elju flutningsmanns, hv. þm. Halldóru Mogensen. Líkt og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir var ég í velferðarnefnd á síðasta kjörtímabili þar sem málið var til umfjöllunar býsna lengi og fór þar býsna marga hringi. Hv. þingmaður kom aðeins inn á að það væri eiginlega heiðarlegra að lýsa því yfir, og þá er ég að vísa í stjórnarmeirihlutann, að hann hefði engan áhuga á að koma málinu í gegn, það væri réttara að segja það bara í staðinn fyrir að bjóða upp á það sem eiginlega er hægt að lýsa sem einhverju leikriti á síðasta kjörtímabili. Nú sit ég ekki í velferðarnefnd lengur en ég sé að í málaskrá ríkisstjórnarinnar, í kaflanum yfir mál heilbrigðisráðherra, er mál nr. 8, frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, afnám refsingar. Þar stendur, með leyfi forseta: „Frumvarpið felur í sér breytingu á ákvæði laganna um vörslu og meðferð á þann hátt að heimila vörslu ávana- og fíkniefna sem teljast til eigin nota.“ Málið á að koma fram í mars. Þetta er reyndar gömul saga. Þetta höfum við séð áður og lesið áður og höfum búist við áður. Mig langar bara að biðja hv. þingmann að velta því upp: Eru líkur á því að við séum núna að fá þetta mál í gegn? Hverjar eru líkurnar á því að gera það frekar núna en í fyrra og árið þar áður eða jafnvel árið þar þar áður, þetta eru jú sömu stjórnarflokkar, að hleypa þessu ágæta máli einfaldlega í gegn sem felur ekki í sér annað en leyfi til ráðherra að setja reglugerð og klára málið?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þegar ráðherra tekur þá ákvörðun að leggja fram stórt og viðamikið þingmál um mánaðamótin mars/apríl verður að tilgreina í þingmálaskrá að það sé lagt fram í mars, það er síðasti mánuður sem má leggja mál fram, þá blasir við að málið getur ekki fengið fullnægjandi meðferð á þingi. Þannig er það. Vorþingi lýkur í byrjun júní og umsagnarfrestur er tvær vikur. Það er fjöldinn allur af málum sem er inni hjá hverri fastanefnd á þessum tíma. Hafi verið vilji hjá hæstv. heilbrigðisráðherra sem tók við í desember, fyrir níu mánuðum síðan, að leggja fram mál af þessum toga þá hefði það átt að koma fram núna í upphafi þings en ekki setja það á þingmálaskrá til framlagningar undir lok vorþings. Þannig að nei, ég held að það séu engar líkur á því að mál hæstv. heilbrigðisráðherra verði samþykkt á þessu þingi og ég efast um að það komi fram.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er svarið. Þetta er akkúrat það sama og mér finnst vera hægt að lesa út úr þessu. Það er áframhaldandi leikþáttur því það vill þannig til að það er hægt að leita í reynsluna með afdrif þessa máls. Það fer núna sinn veg inni í velferðarnefnd þar sem hægt verður að segja að nú sé ráðherra að koma fram með svona mál þannig að það sé óþarfi og tímasóun að vinna þetta mál. Svo kemur það mál ekki fram. Þá er búið að bíta enn eitt ár af þessu máli. Jú, það er hægt að svekkja stjórnarandstæðinga sem leggja fram þetta mál en þeir sem raunverulega líða fyrir það er fólkið sem á töluvert undir því að þetta sé klárað. Þetta er orðin svolítil sorgarsaga. Mig langar kannski í lokin, í seinni umferð minni hér, að nefna skilgreininguna á neysluskömmtum. Ég ætla ekki að kalla það leikþátt, ég get alveg skilið það og það er hlutur sem ég velti sjálf fyrir mér. Það kom líka fram í ræðu hv. þm. Tómasar Tómassonar að það sé eitthvað sem óskað er svara við. Í þessu máli er vísað í önnur lönd sem hafa leyst þetta. Ég á erfitt með að átta mig á því af hverju það er svo gríðarlega flókið fyrir okkur að skilgreina nákvæmlega neysluskammta, sem þarf að gera til að málið gangi upp, meðan aðrir hafa leyst þann leyndardóm lífssögunnar. Í þokkabót er það jú í höndum ráðherra að setja slíka reglugerð þannig að það er eiginlega með þessu máli verið að biðja þingið um að gefa boltann yfir á ráðherra. Er ekki rétt skilið að hann geti gert þetta? Mig langar að fá aðeins fram hugleiðingar hv. þingmanns, af því að ég veit að hún þekkir þessi mál vel, um þessi vandræði með íslenska neysluskammta.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Já, það var töluverð umræða um að það þyrfti að vera á hreinu hver skilgreiningin væri á neysluskömmtum og það er alveg rétt. Þegar tekin er ákvörðun um að það eigi ekki að refsa fyrir neysluskammta en það eigi að refsa fyrir annað magn af efnum þá þarf lögreglan auðvitað að vita og ákæruvaldið að vita hvar á að draga mörkin. Það er fullkomlega eðlileg krafa að það sé sett skýrt fram. Rétt eins og hv. þingmaður kom inn á hefur öðrum löndum tekist að setja reglur um það hvað sé neysluskammtur og hvað ekki. Það hefur verið talað um að hið íslenska gras sé miklu sterkara en hið erlenda gras þannig að mögulega þyrftum við að hafa það í huga - eða ekki. Ég held að við eigum bara að fylgja fordæmi þeirra sem hafa haft slíka löggjöf um einhverja hríð og læra af þeim og gera eins og aðrir gera þetta. Ég held að þetta séu ekki slík geimvísindi þótt ég hafi ekki sjálf verið í virkri neyslu fíkniefna.

Forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu og líka fyrir að rifja aðeins upp ferlið í velferðarnefnd. Það er náttúrlega áhugavert af því að ástæðan fyrir því að ég er að leggja þetta mál fram aftur og aftur er sú að mér finnast stjórnvöld, ríkisstjórnin, hafa brugðist þegar kemur að því að leggja þetta fram, því miður. Ég vona alltaf að það sé raunverulegur vilji til að leggja þetta fram. En ef viljinn er til staðar þá skortir einhvers konar hugrekki eða þor eða mögulega var viljinn aldrei til staðar. Það er annað af þessu tvennu. Ég sé það bara sem skyldu mína og hlutverk að setja þrýsting á þetta af því að í velferðarnefnd á seinasta kjörtímabili varð ég vitni að því hvernig frumvarp heilbrigðisráðherra var svæft í nefndinni. Framsögumaður málsins, sem var úr þingflokki Vinstri grænna, hafði engan áhuga á að taka málið út úr nefndinni og ég þrýsti og þrýsti á að það yrði gert: Það var búið að fjalla um málið, málið var tilbúið. Það var enginn vilji til þess að taka það úr nefnd þrátt fyrir að ég ýtti og ýtti og í raun grátbæði um að málið yrði tekið út úr nefnd og það var ekki gert. Það var ekki vilji til að taka málið út úr nefnd. Og nú erum við með heilbrigðisráðherra sem er með þetta mál á þingmálaskrá í annað skipti og virðist ekki ætla að ná því í gegn, því að eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir benti á þá kemur þetta fram allt of seint. En spurning mín til hv. þingmanns er: Hvernig túlkar hún sem lögfræðingur orð heilbrigðisráðherra þegar hann kemur fram í fjölmiðlum og lýsir því yfir að það gæti verið góð hugmynd að hætta bara að refsa veikasta hópnum, sem sagt þeim sem eiga við vímuefnavanda að stríða, en halda áfram að refsa öllum hinum? Stenst þetta? Hvernig gerum við þetta? Búum við til einhverja fíklaskrá ríkisins? Stenst það lög, stjórnarskrá? Hvernig virkar þetta?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það þekkist að fólki sé ekki refsað fyrir afbrot sín vegna slíkra andlegra annmarka á verknaðarstundu að það er í rauninni ekki hægt að draga fólk til ábyrgðar. Þegar slíkt er notað, þ.e. að fólk sé ósakhæft, þá þarf að fara í gegnum langt og strangt gæðamat. Og jafnvel þó að hægt sé að álykta sem svo að manneskja sé með mjög miklar geðrænar áskoranir þá þarf það samt að hafa verið svo á verknaðarstundu að viðkomandi hafi verið viti sínu fjær, ef svo má segja. Eitthvað sambærilegt þarf að eiga sér stað þarna, það þarf að fara fram einhvers konar mat á einstaklingnum sem þarf þá að færa sönnur á að hann, hún eða hán, sé í veikasta hópnum. Það kallar þá á allar þær rannsóknir sem eiga sér stað og einhvers konar nýja skilgreiningu stjórnvalda á því hvenær þú telst vera nógu veikur til að komast inn í flokkinn „veikasti hópurinn“. Þá má líka velta fyrir sér hvort það sé breytilegt, að þú þurfir einhvern veginn að vera með einhvern mælikvarða á því og hvort það sé eingöngu heilsufarslegt eða mögulega félagslegt. Er veikasti hópurinn sá sem á hvergi höfði sínu að halla? Hvað með þann sem er fárveikur fíkill en á sína íbúð og á því höfði sínu að halla einhvers staðar? Við erum með alla flóruna þarna undir þannig að ég veit ekki hvaða mælikvarða hæstv. heilbrigðisráðherra ætlar sér að nota.

Forseti. Þvílíkt flækjustig og innrás inn í friðhelgi einkalífs fólks bara til að fá að halda áfram að refsa fólki sem ekki á við vímuefnavanda að stríða, sérstaklega í ljósi þess að refsingar virka ekki, þannig að til hvers í ósköpunum? Ég vona bara svo innilega að heilbrigðisráðherra hafi hlaupið á sig og átti sig á því að þetta er bara vitleysa, þetta er ekki framkvæmanlegt og þetta er asnalegt og ég vona að þetta sé ekki eitthvað sem við munum sjá með næsta frumvarpi. Ég hef svo sem ekki heyrt neitt meira um þetta að segja. Það sló mig bara þegar heilbrigðisráðherra kom í fjölmiðla með þessa mögulegu lausn. Ég hugsaði bara með mér: Skilningurinn er ekki kominn lengra en þetta. Og mér fannst það ekki lofa góðu. Ég vona að það gangi betur núna. Ég hef aldrei skilið hvers vegna ekki var hægt að afglæpavæða vörslu neysluskammta eða bara fara í það að hætta að refsa fólki án þess að skilgreina fyrst neysluskammta af því að það er alger óþarfi, það er bara hægt að setja dagsetningu á að lögin taki gildi aðeins seinna til að gefa ráðherra svigrúm til að skilgreina þessa neysluskammta og koma því í reglugerð. Eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir sagði þá eru þetta ekki þannig geimvísindi að þetta sé eitthvert óyfirstíganlegt vandamál. Ég er ekki með neina spurningu. Mig langaði bara að velta þessu upp. Takk fyrir svörin.

Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir mjög svo innblásna ræðu sína og þær sem fylgt hafa eftir sýna að þetta er mörgum hjartans mál. Refsistefnan gengur ekki upp. Stríðið er tapað en hvernig náum við þá friði? Ljóst er að fælingarmáttur refsistefnunnar er minni háttar og afleiðingin er sú að fólk sem glímir við fíknisjúkdóma fær síður þá hjálp sem það þarf. Má þar nefna úrræðaleysi foreldra barna með fíknivanda ásamt þeim hópi sem glímir bæði við geðræn vandamál og fíknivanda. Við verðum að fjölga úrræðum sem í boði eru. Ég er hjartanlega sammála því að fíknivandann eigum við að afgreiða innan heilbrigðiskerfisins. Um slíkt hefur landsfundur Sjálfstæðisflokksins ályktað undanfarin ár og það verður vonandi engin breyting þar á. Mér finnst í raun ömurlegt að staðan sé ekki orðin betri en raun ber vitni miðað við þau álitaefni sem samfélagið allt hefur einhvern veginn sammælst um, að fíkn sé sjúkdómur og hana beri okkur sem samfélagi að meðhöndla með mannúð í fyrirrúmi. Það er auðvitað orðin þekkt staðreynd að framkvæmd laganna er ekki í samræmi við bókstaf þeirra og það misræmi framkvæmdar og laga ber okkur hið minnsta að leiðrétta. Ég styð markmið þessa máls að styðja við einstaklinga með vímuefnavanda, en skilur fólk raunverulega hvað er undir og tekur þetta tiltekna mál nógu vel utan um málaflokkinn í heild sinni? Í greinargerðinni er skautað fram hjá nokkrum álitaefnum. Kaflinn um mat á áhrifum er t.d. svolítið rýr. Talað er um að fjármagn sparist en hvergi koma neinar fjárhæðir til sögunnar. Ég er ekki alveg viss um að það fjármagn sem sparast nái að dekka kostnaðinn sem hlýst af því að stórefla forvarnarstarf og þau meðferðarúrræði sem tækla fíknivandann. Né inniheldur sá kafli tillögur um að efla forvarnir og meðferðarúrræði, þar er hnúturinn. Þann hnút verðum við að leysa. Núverandi refsistefna heldur ekki aftur af neyslunni, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, en árangur í forvarnarmálum er þó ótvíræður hvað varðar börn og ungmenni. Það er algerlega ljóst að við þurfum að leggja meiri áherslu á fræðslu og forvarnir og það er kannski eitthvað sem ég sakna í greinargerðinni. Það var tæpt á því en kannski ekki nógu vel ígrundað með hvaða hætti ætti að fjármagna það. Fíkniefnaneytendur hafa stofnað samtök og það er mikilvægt að við ræðum við þann hóp í framhaldinu. Þau koma fram með formerkjunum: Ekkert um okkur án okkar, sem er gott markmið. Þá er líka mikilvægt að samtök fanga hafi eitthvað að segja því að ástæða fangelsisvistar er að stórum hluta vegna fíkniefnabrota og fangar glíma margir hverjir við fíknivanda sjálfir. Ástandið þar er ekki gott. Ég ætla ekki að staldra lengi við framkvæmdahluta laganna en það sem er mest milli tannanna á fólki er skilgreiningin á því hvað neysluskammtur er. Skilgreiningin er óljós. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir tíu daga skömmtum en svo er gefin reglugerðarheimild til ráðherra að útfæra frekar hvað það þýðir. Tíu dagar hljómar bara ósköp mikið fyrir almenning og þarf að hafa það í huga við framgang málsins. Mig langar líka að við höfum í huga hvort það sé fíklum til framdráttar að ráðherra setji reglugerð um skammtastærðir þar sem við getum engan veginn gert okkur grein fyrir hvort hann hafi einhverja grunnþekkingu á þessu máli. Og gott er að hafa í huga, eins og hv. þm. Hildur Sverrisdóttir sagði í sinni frábæru ræðu undir stefnuræðu forsætisráðherra, með leyfi forseta, að það „er grundvallarforsenda í frjálsu samfélagi að lagareglur okkar séu alltaf hugsaðar út frá því hvernig við myndum vilja hafa þær ef vont fólk væri við völd“. Ég held að það sé einmitt spurningin, hvort þetta lagafrumvarp, hvort þessi breyting sé nógu vönduð til að tryggja þetta sjónarmið. Ég segi auðvitað: Já, leysum fíknivanda fólks innan heilbrigðiskerfisins. Þar á það heima. En á sama tíma efast ég líka verulega um getu heilbrigðiskerfisins til að tækla þennan vanda. Í fyrsta lagi er mikið gert úr því markmiði í greinargerð málsins að það sé til þess fallið að hjálpa fólki með fíknivanda, en höfum við greint núverandi kerfi nógu vel til að ráðast í þessar stóru breytingar eins og þær standa í frumvarpinu? Ég myndi telja það vera byrjunarpunkt. Ég hefði viljað sjá þetta frumvarp fjalla meira um það. Það sem ég kalla í raun og veru eftir er úttekt á heilbrigðiskerfinu og löggæslunni sem fær þessi mál. Hvar er flöskuhálsinn? Sögurnar segja okkur að kerfið sé hlaðið fordómum og flöskuhálsum, ekki síst vegna óþolandi langra biðlista í kerfinu sem verða þess valdandi að við missum of mikið af unga fólkinu okkar því að fíknin þolir enga bið. Ef við eigum til þessi gögn, og gæti vel verið að margir angar hafi verið rannsakaðir og skýrslurnar séu til og liggi bara tvist og bast, þá þarf að taka þetta allt saman. Það þarf að taka málaflokkinn til gagngerrar endurskoðunar frá A til Ö, allt frá framleiðslu innan lands og/eða innflutningi, dreifingu efnanna, sölu og refsinganna og svo loks hvernig við ætlum að hlúa að þeim sem eiga erfitt með neysluna. Kannski verður niðurstaðan lögleiðing, kannski er það farsælasta lausnin. Við þurfum að hafa hugrekki til að fara í heildarendurskoðun á þessu kerfi og taka málaflokkinn upp í heild sinni. Það sem ég vildi sérstaklega segja í minni ræðu er að við þurfum að sjálfsögðu að standa með fólki í viðkvæmri stöðu. Við þurfum að mæta því fólki þar sem það er. Refsistefnan er dauð.

Forseti. Ég þakka þessa ræðu sem snerist um að styðja en samt ekki, vilja taka skrefið en samt ekki. En þetta eru svo sem kunnugleg stef í mínum huga því að þetta er í fjórða skipti sem ég legg fram þetta frumvarp. Varðandi hversu vandlega unnið frumvarpið er þá má kannski fylgja að þetta er í fjórða skipti sem ég legg það fram og það eru búnar að koma ótal margar umsagnir við málið og þetta hefur verið í meðferð velferðarnefndar oftar en einu sinni. Við höfum tekið athugasemdir og umsagnir og uppfært málið út frá því, tekið tillit til alls konar mismunandi sjónarmiða og reynt að finna lausnir og málamiðlanir. Því er þetta búið að vera í vinnslu í mjög langan tíma með aðkomu margra sérfræðinga, svo það sé sagt. Í hvert einasta skipti sem ég legg þetta fram heyri ég afsakanir frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, Vinstri grænna og Framsóknarflokksins þar sem ég heyri ítrekað: Það þarf að rannsaka þetta betur, skoða þetta, úttekt hérna, samantekt þarna, heildarendurskoðun á málaflokknum, það er ekki hægt að gera þetta án þess að gera hitt líka. Þetta er fyrirsláttur. Staðreyndin er sú að ég held að þingmenn Sjálfstæðisflokksins, þrátt fyrir fögur fyrirheit og orðræðu um hversu annt þeim er um frelsið og að afglæpavæða, þá sé ekki vilji til staðar að stíga skrefið. Mig langar að spyrja, í ljósi þess að núverandi refsistefna hefur ekki skilað okkur neinum árangri nema við teljum aukna vímuefnaneyslu vera árangur, sem ég get ekki ímyndað mér að nokkur myndi gera, hvers vegna í ósköpunum eigum við að halda áfram að refsa fólki þegar við vitum að það gerir ástandið verra? Hver er réttlætingin fyrir því?

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta andsvar hv. þingmanns. Ég er ósammála því að það sé einhvers konar fyrirsláttur að vilja taka málaflokkinn upp í heild sinni. Það hefur bara ekki verið gert svo ég viti, að hann sé tekinn algjörlega frá framleiðslu og til notandans. Ef slíkt skjal, skýrsla eða einhvers konar greinargerð liggur fyrir þá þætti mér vænt um að fá það. Það er einmitt þetta samspil löggæslunnar og heilbrigðiskerfisins sem ég velti fyrir mér. Það er enginn fyrirsláttur að ég sagði það mjög skýrt að ég styð markmið þessa frumvarps. Mér finnst líka mjög mikilvægt að við gerum það á ábyrgan hátt. Frelsi fylgir ábyrgð, þannig er það. Það hafa líka komið upp neikvæðar raddir hvað varðar þetta frumvarp og frá þeim geirum sem koma að þessum málum, lögreglunni t.d. Það er kannski spurning hvort við þurfum aðeins víðtækara samráð, sátt eða einhvers konar samtal til að leysa þetta á farsælan hátt. En eins og ég kom að í ræðu minni þá er líka misræmi milli þess hvernig er rætt um refsingar í þessum málum hvað varðar vörslu fíkniefna, því að lögin segja eitt en framkvæmdin reynist svo einhver önnur. Það virðist vera einhver mildun á því hvernig lögreglan meðhöndlar þessi mál og kannski er það eitthvað sem myndi koma fram ef farið væri í heildarendurskoðun á málaflokknum.

Forseti. Ég þakka svarið. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það væri frábært að fara í heildarendurskoðun á þessum málaflokki. Það sem ég er ósammála er við eigum ekki að þurfa að bíða eftir því að hætta að refsa fólki með að hætta að beita skaðlegri refsistefnu, stefnu sem við vitum að er skaðleg. Við eigum ekki að halda áfram að auka á þjáningu og áföll fólks á meðan við erum að bíða eftir heildarendurskoðun. Nei, hættum skaðlegu stefnunni strax vegna þess við viljum bjarga mannslífum og förum síðan í heildarendurskoðunina. Það er bara frábært. Svo getum við séð hvað kemur út úr henni. En hættum að beita þessari refsistefnu sem við vitum að virkar ekki og er skaðleg. Hv. þingmaður talar um að það sé mikilvægt að að gera þetta á ábyrgan hátt. Gott og vel. Er ábyrgt að halda áfram refsistefnu sem virkar ekki og veldur skaða? Er það ábyrgt? Þurfum við ekki, ef við viljum vera ábyrg, að hætta að auka á þjáningu og vanda fólks og gera það strax? Það er eðlilegast í heimi og mjög skiljanlegt að lögreglan vilji ekki afglæpavæða. Ég skil það mjög vel. Ég var í útvarpsviðtali með lögreglumanni til 20 ára um daginn. Hann talaði um þetta. Þetta er verkefni lögreglunnar. Lögreglan er ekki í stefnumótun. Verkefni þeirra er að fara eftir lögunum sem við setjum hér inni. Lögreglan þekkir ekkert annað en að refsa fólki og þetta snýst líka gífurlega mikið um fjármagn til lögreglunnar. 

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Ég fæ kannski spurningarnar seinna. Ég er bara ósammála því að það sé ábyrgt að fara í þetta, eins og ég sagði í ræðu minni, án þess að við förum í að bæta meðferðarúrræði, efla fræðsluna og forvarnirnar. Ég er að tala um það í heildarendurskoðuninni, að losa flöskuhálsana og gera þetta almennilega af því að ég held að þetta sé einn hnútur. Jú, vissulega í keðju af hnútum en ég er bara ósammála því að það sé ekki ábyrgt að gera fyrst ráð fyrir því að grípa fólkið, veita því úrræðin til að losna úr þessu. 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir hennar ræðu. Mig langar aðeins bara að spyrja út í eitt, það var aðeins talað um að getu heilbrigðiskerfisins til að takast á við þetta stóra verkefni. Þá veltir maður fyrir sér öllu því fjármagni sem fer í löggæslu, öllu því fjármagni sem fer í það að refsa þessu fólki og það virkar ekki og það eru afskipti á eftir afskiptum þangað til að fólk verður veikt og getur endað í fangelsi, inni á geðdeildum. Ég skil ekki hvernig er ekki hægt að sjá ávinninginn. Við þurfum að bregðast við en við erum alltaf að bregðast við með því að refsa fólki og ýta því lengra niður í staðinn fyrir að taka það með okkur, taka utan um það og koma fólki upp og út í samfélagið. Meira að segja ungir krakkar upplifa þetta. Þeir eru hræddir við lögregluna. Þú veist ekkert hverjum þú mætir. Sumir eru bara rosa næs og eru ekkert að fara að refsa þér fyrir að vera með eitthvað pínulítið en aðrir ekki. Málið er að þú veist það ekki og það er óvissa, þér gæti verið refsað. Ég er alveg sammála því, stundum er fólki ekki refsað fyrir að vera með neysluskammt en stundum gerist það. Það er óvissan sem gerir þetta erfitt. Ég vil spyrja: Hvað heldur hv. þingmaður að öll löggæslan sem tengist þessum refsingum kosti ríkið?

Virðulegi forseti. Já, ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið, en ég kom inn á þetta í ræðu minni. Mér finnst kaflinn um mat á áhrifum ansi rýr af því að hann metur ekki það fjármagn sem annars fer til lögreglunnar til að fara í þessi mál, að refsa fólki, metur ekki það fjármagn til þess að við getum áætlað hversu mikið færi þá í aukna fræðslu, meðferðarúrræði, forvarnir og allt þetta. Það er það sem vantar. Það er það sem ég er að kalla eftir. Ég held að hv. þingmaður misskilji ásetning minn og tilfinningu í þessu máli. Ég er sammála þessu máli en er hins vegar að reyna að finna leiðir til að gera málið þannig að það nái fram að ganga, að við getum náð einhverri sátt þannig að við grípum fólkið sem er í vanda. Um það snýst málið. Þess vegna spyr ég um einhverjar krónur og aura sem skipta kannski ekki gríðarlega miklu máli í samhenginu og fólkið finnur ekki fyrir því sem er í neyslu. Ég sagði það líka í ræðu minni að framkvæmd laganna er ekki í samræmi við lögin og í það minnsta ættum við að breyta lögunum þannig að þau samræmist framkvæmdinni.

Forseti. Velferðarnefnd á að meta áhrifin af þessu. Við eigum að gera þetta til þess að þetta hætti og við eigum að meta áhrifin og við eigum að gera þetta vel. En við þurfum að fara í þá vegferð. Við getum ekki sagt: Neysluskammtar, ég veit ekki hvað það er mikið. Hvernig á ég að meta það? Á þessi ráðherra að meta það eða hinn? Það er ekki þannig. Þetta snýst ekki bara um það. 

Virðulegi forseti. Við erum ekkert ósammála um það að auðvitað setjum við stefnuna hér. Ég er bara að velta því fyrir mér hvort það séu einhver skref sem við getum tekið áður en þetta verður nákvæmlega það sem við gerum. Ég sagði í minni ræðu að ef við förum í heildarendurskoðun á málaflokknum þá gæti það jafnvel orðið niðurstaðan að við ákveðum að lögleiða fíkniefni. Vandamálið er það að mér finnst mat á áhrifum ekki verið greint nógu vel í frumvarpinu. Mér finnst ekki hafa verið sett fram nægilega heildræn sýn eða stefna í þessum málaflokki, nema um akkúrat þetta, og þetta finnst mér vera allt of rýrt. Mér finnst þetta ekki ganga í þá átt að við séum í alvöru að fara að hjálpa fólki, að við séum að fara að grípa það með fleiri meðferðarúrræðum. Það er mín persónulega skoðun og ég vil byrja þar. Það er vissulega stefna að ákveða að setja meira fjármagn í að hjálpa fólki. En spurningin er kannski að opna flóðgáttirnar eða vera tilbúin með skipin til að setja fólkið í fyrst til að bjarga því. Ég myndi vilja byrja þar. Það er mín afstaða í dag. En eins og ég segi þá er ég mjög hlynnt því að við myndum að hafa það hugrekki að nálgast þennan málaflokk með þessa heildarstefnu og sýn, að við viljum gera þetta af mannúðarástæðum, að við viljum hjálpa fólkinu og byrja á A og enda á Ö.

Forseti. Það er svolítið undarlegt að standa hérna og hafa fylgst með þessari vegferð afglæpavæðingar í mörg ár og að þetta sé ekki enn þá komið í gegn og það sé enn þá verið að tala um heildarendurskoðun. Það þarf að skoða þetta betur. Það þarf alltaf að skoða betur. Það er hægt að skoða alls konar endalaust og það er það sem er svo yndislegt við menntun, að þegar maður menntar sig og fer að skilja eitthvað þá fattar maður: Ég skil bara ekki neitt og ég þarf að vita meira. Það er alltaf hægt að vita meira og það er alltaf hægt að velta við fleiri steinum. Það mun alltaf verða hægt. Það er samt ekki afsökun fyrir því að halda ekki áfram og segja bara: Nei, nei, við erum ekki búin að velta við öllum steinum í fjörunni, við erum ekki búin að skoða allt sem er hérna og þess vegna ætlum við ekki að halda áfram. Það virkar bara ekki þannig. Þannig verða ekki framfarir. Það þarf hugrekki, það þarf leiðtoga og stefnu. Það er alltaf hægt að segja: Við þurfum að skoða þetta betur. Ef allir hefðu alltaf bara skoðað eitthvað betur þá hefðum við ekkert komist áfram. Við myndum aldrei halda áfram. Það sem við vitum um hegðun, það sem atferlisfræðingar, það sem sálfræðingar og aðrir vita um hegðun er að við þurfum að styrkja þá hegðun sem við viljum fá fram. Ef við styrkjum einhverja hegðun hjá einstaklingi eða barni, tökum barn sem dæmi, ef við viljum að barn geti dundað sér inn í herbergi og leikið sér, hvað gerum við? Við hrósum barninu þegar það stendur sig vel. Þetta er bara svona. Við styrkjum þá hegðun sem viljum fá fram. Það er eins með fíkn. Ef við styrkjum jákvæða hegðun og hugum að fólkinu okkar, ef við veitum þeim úrræði við hæfi, ef við styðjum fólk í því sem það er að gera, úti á vinnumarkaði, í samskiptum við fjölskyldu, í alls konar hlutum sem skipta okkur máli, í tengslum við fólk, ef við umvefjum það og aðstoðum og hjálpum því upp þá ætti samkvæmt lögmálum hegðunar önnur hegðun, eins og fíkn, að fjara út á endanum. Þetta er bara eitthvað sem er rannsakað og vitað og er notað, hvort sem það eru hundar, börn, fólk eða umferð. Af hverju haldið þið að við séum með umferðarljós sem eru broskall og fýlukall? Þarna er verið að stjórna hegðun okkar. Við kunnum á lögmál hegðunar, við vitum hvernig hegðun virkar. Við vitum það eftir mörg ár, sama hvað allir segja, að það að refsa fólki og jaðarsetja fólk virkar ekki. Það virkar bara ekki. En samt getum ekki sagt: Kannski virkar það. Eða: Hvernig eigum við að láta það virka? Nei, við ætlum frekar að gera ekki neitt af því að við vitum ekki alveg hvað við eigum að gera. Við ætlum því bara að standa hérna, halda áfram að láta þetta ekki virka þannig að það verði fleiri dauðsföll, meiri veikindi, meiri kostnaður, meiri lögregluafskipti, fleiri innlagnir á spítala, allt. Hvað kostar það ríkið að jaðarsetja fólk sem er háð vímuefnum? Og svo skiptir líka máli hvort það er ánetjað áfengi eða einhverju öðru, sem er eiginlega ótrúlegt. Það er ótrúlegt að það sé einhver munur þarna á milli. Eftir að hafa unnið mjög mikið við að lesa heimilisofbeldistilkynningar þá veit ég að þar er vímuefnið sem er oftast á blaði áfengi. Við erum löngu búin að átta okkur á því að við þurfum að styðja við fólk sem ánetjast áfengi en af hverju ættum við þá að refsa fólki sem ánetjast öðrum en því? Fyrir mér meikar þetta bara ekki sens, ef það má segja það. Það er svo skrýtið að það sé ennþá verið að berjast fyrir þessu og við séum ekki komin lengra í dag vitandi allt það sem við vitum um hegðun og vitandi allt það sem við vitum um fólk og það sem fólk þarf til að dafna, til að þroskast, til að verða virkur þátttakandi í samfélaginu okkar, að við séum ekki búin að átta okkur á því að það virkar ekki að refsa því. Það virkar bara ekki að jaðarsetja neinn, hvort sem það er einstaklingur með áfengisfíkn eða fíkn í eitthvað annað. Svo er það ekki einu sinni svo að flestir fíklar neyti ólöglegra efna. En það er önnur umræða. Við erum að refsa oft ungu fólki, ekkert alltaf en líka ungu fólki. Verandi einstaklingur sem hittir rosalega mikið af ungu fólki sem er að fara út af beinu brautinni og gerir alls konar mistök þá veit ég hver skömmin er sem fylgir því. Ég held að fólk geri sér ekki alveg grein fyrir því hversu mikil skömm fylgir því að ánetjast einhverju sem er ólöglegt, sérstaklega fyrir ungan einstakling sem á allt lífið fram undan, fyrir hann að upplifa að hann sé vonbrigði, að hann sé glæpamaður. Pælum aðeins í hegðun, pælum aðeins í því að vera glæpamaður. Ég veit ekki hvort þingheimur hefur heyrt um Stanford-rannsóknina, mögulega einhverjir hérna. Í þeirri rannsókn áttu nemendur annaðhvort að vera í hlutverki fanga eða fangavarða. Þeir sem voru fangar voru glæpamenn og þeir sem voru fangaverðir áttu að passa upp á að glæpamennirnir væru ekki að gera neitt sem þeir áttu ekki að vera gera. Það sem gerðist var að þessir nemendur, bæði fangaverðir og fangar, fóru að haga sér á ótrúlegan hátt. Það þurfti að hætta rannsókninni vegna þess að það var orðið siðferðislega rangt að halda áfram með hana, vegna þess að hlutverkið sem var búið að setja nemendurna í hafði þau áhrif á þá að þeir brugðust við eins og þeir héldu að ætti að bregðast við því hlutverki. Ef ég upplifi að samfélagið sé búið að stimpla mig sem glæpamann, hvað er þá líklegt að ég geri? Það er líklegt að ég fari að haga mér eins og glæpamaður af því að samfélagið segir mér að ég sé glæpamaður. Það er ekki það að ég sé glæpamaður. Ég gerði kannski mistök. Ég var kannski með fíkniefni á mér sem ég vissi ekki að ég mætti ekki vera með eða ég tók slæma ákvörðun eða eitthvað svoleiðis. En það að samfélagið sé búið að stimpla mig sem glæpamann hefur miklu meiri áhrif á sjálfsmynd mína heldur fíkniefnið sjálft. Það hvernig við flokkum fólk, hvernig við setjum það í kassa, hvort sem við erum að gera það meðvitað eða ómeðvitað, hefur þau áhrif að fólk gerir það þá líka sjálft. Það sem ég hef lært af því að vinna mikið með ungu fólki sem hefur ánetjast fíkniefnum, verið í glæpum og annað, er að það skapar sjálfsmynd sína út frá því þeim línum sem við setjum og foreldrar þeirra og samfélagið. Ef ég veit að eitthvað er ólöglegt og geri það samt er líklegra að ég sem ung manneskja fái minni trú á mér. Ég hef minni trú á því að ég eigi eftir að standa mig vel í samfélaginu. Hvað þá ef lögreglan hefur komið og það hefur orðið eitthvert uppþot. Þetta snýst nefnilega ekki bara um lyf eða einhver efni. Þetta snýst líka um það hvaða skilaboð við erum að senda þessum einstaklingum. Hvaða skilaboð er ég að senda 16 ára gömlum strák sem tekur kókaín og það verður uppþot og barnavernd kemur og það fer allt í gang og það eru allir bara: Ókei, þetta er ólöglegt og þetta er hræðilegt. Ef þessi drengur fer t.d. á sakaskrá, málaskrá hefur það áhrif á sjálfsmynd hans. Þegar þú ert ungur þá hugsar þú ekki: Þetta er ekkert mál því þetta fer bara af sakaskránni minni eða málaskránni minni eftir tvö, þrjú ár og það er enginn að pæla í þessu. Þú hugsar ekki þannig. Þú hugsar: Ég er búinn að valda öllum vonbrigðum og ég er bara glæpamaður af því að ég gerði þetta og þetta er hræðilegt og þetta er bara líf mitt í dag. Ég hugsa ekkert fram í tímann, tíu ár fram í tímann eða 20. Sumir upplifa bara að líf þeirra sé búið þegar þeir eru 17, 18 ára, út af einhverju svona; afskiptum lögreglu, að vera á málaskrá, að vera fíkill. Hversu sorglegt er það? Getið þið ímyndað ykkur ef við myndum missa alla þessa krakka, allt þetta unga fólk sem gerir mistök, ef við misstum þá í glæpi og annað bara vegna þess að við setjum línurnar og segjum: Þú ert glæpamaður, annars myndi lögreglan ekki koma og sekta þig, eða hvað sem það er, taka þetta af þér. Þetta snýst svo mikið um sjálfsmynd. Þetta snýst um það að vera partur af samfélaginu. Þetta snýst um það að vera ekki jaðarsettur og óttast það ekki að hitta lögregluna, að óttast ekki viðbrögð samfélagsins við mistökum eða fíkn. Við ákváðum fyrir löngu síðan að við ætluðum að styðja fólk sem ánetjast áfengi. Það er langt síðan við ákváðum það og það eru allir sammála um að við ætlum að hjálpa þeim. Við erum ekki ánægð með það. Við erum ekkert ánægð með að fólk sé rosalega drukkið hér og þar og beiti stundum ofbeldi og annað. Auðvitað erum ekki ánægð með þetta, en við hjálpum þeim. Við erum að hjálpa þeim. Fyrir mér er þetta svo borðleggjandi og þá sérstaklega vegna unga fólksins sem er að skapa sjálfsmynd sína, sem er að máta sig inn í samfélagið, hver er ég og hvar stend ég í þessu samfélagi? Er ég bara einhver sem verður jaðarsettur, verð bara á jaðrinum og fer í glæpi og á ekki séns út af einhverju sem ég gerði þegar ég var ungur? Við ætlum ekki að senda þessi skilaboð og við viljum ekki vera að nota aðferðir sem við vitum að virka ekki. Þess vegna er ótrúlegt að við stöndum enn þá hér í dag og séum að tala um eitthvað sem við vitum að virkar ekki. Við erum ekki að refsa fyrir annars konar fíkn. Af hverju refsum við mismunandi eftir því hver fíknin er? Fyrir mér er mjög skýrt að við þurfum að taka það með sem við vitum um hvernig hegðun virkar, hvernig tengsl fólks við samfélagið virka, hvernig skömm virkar og hvernig við mótum sjálfsmynd okkar og hversu mikið samfélagið segir okkur um hvernig við eigum að haga okkur með því að setja okkur í einhvers konar kassa; ef ég brýt lög þá er ég lögbrjótur og þar af leiðandi mögulega glæpamaður. Það er mjög mikilvægt að við tökum þetta allt inn í og sérstaklega til að vernda unga fólkið, börnin sem lenda í kerfinu út af nákvæmlega svona hlutum.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna, sem ég verð að viðurkenna að ég heyrði aðeins brotakennt því að ég var á hlaupum úr afmæli sonar míns til að reyna að ná þessari umræðu hér. Mig langar fyrst til að spyrja hv. þingmann, til að verða ekki fyrir aðkasti og vera ekki að bera rangar sakir upp á neinn, hvort ég hafi heyrt það rétt að ég hef heyrt hana að lýsa því hér áðan að það væri áherslumál, til að taka á þeim heilbrigðisvanda sem fíknisjúkdómar eru, að taka betur utan um þetta fólk, faðma eða veita þeim hlýju og hjálpa þeim á fætur þannig að það myndi svona smátt og smátt losna úr viðjum fíknarinnar. Ef ég gæti fengið hv. þingmann til að byrja með að svara því, svo ég fari örugglega með rétt mál.

Já.

Það er rétt eftir haft. Við þurfum ekki einu sinni að skiptast á ræðupúlti til þess. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann að því hvers konar skilaboð þetta eru til aðstandenda einstaklinga með vímuefnavanda, að þegar þeir eru að glíma við þennan hryllilega og banvæna sjúkdóm sem fíknisjúkdómur er, sem Píratar kalla á tyllidögum heilbrigðisvandamál, að þeir þurfi bara að faðma þetta fólk betur, faðma þetta fólk fastar, hjálpa því á fætur - hvers konar skilaboð eru þetta til aðstandenda fólks með vímuefnavanda?

Forseti. Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir andsvarið. Ég geri mér fulla grein fyrir því að það þarf miklu meira en það og það er ekki endilega það sem fólk vill eða vill taka á móti. Og það að vera aðstandandi þeirra sem eru með fíkniefnavanda er ekki einfalt. Það er mjög margslungið og flókið. Þarna var ég meira að tala um að kerfið myndi taka við þeim, þannig að ég var ekki beint að meina aðstandendur. En auðvitað skipta aðstandendur máli. En það sem gerist oft þegar er mikill fíknivandi er að það getur orðið rosalega slæmt samband á milli einstaklinga í fjölskyldunni og það geta átt sér stað ýmisleg áföll, fyrir báða aðila. Það sem ég vil er að við tökum fólkið og segjum bara: Þú ert ekki glæpamaður þó að þú sért fíkill. Það er minn lokapunktur. Þú þarft ekki að skapa þá sjálfsmynd, ef svo má segja, að þú sért glæpamaður þótt þú sért að díla við fíkn. Við erum að tala um að við og samfélagið sé ekki að fara að refsa þessu unga fólki sem er bara oft mjög brotið og er kannski inn í kerfinu eða annað og vill bara aðstoð, við viljum ekki að ofan á það séu refsingar, sektir og annað. Það er eitthvað sem á alls ekki að líðast. Kerfið þarf einhvern veginn að hjálpa þeim upp og styðja við það í staðinn fyrir að refsa þeim. Um það snýst þetta.

Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég er glöð að heyra það að þessum skilaboðum var ekki beint til aðstandenda þessa hóps heldur frekar til kerfisins. Þá spyr ég á móti sem aðstandandi einstaklinga með vímuefnavanda: Af hverju gengur þetta mál þá ekki út á það að kerfið taki betur á móti þessu fólki? Því að það er það sem er að stráfella þetta unga fólk sem verið er að vísa í. Það sem er að stráfella þetta unga fólk er ekki viðbrögð lögreglunnar eða óttinn við umferðarlagasektir eða sektir sem eru lægri en umferðarlagasektir, heldur einfaldlega úrræðaleysi í kerfinu. Ég sé ekkert í þessari tillögu þess efnis að við ætlum að breyta kerfinu, heilbrigðiskerfinu, til að taka betur á móti þessum hópi. Vandamálið er kerfislægt, eins og hv. þingmaður bendir á. Það sem ég óttast þegar þegar ég hlusta á svona umræðu, sem ég heyrði því miður aðeins brotakennt og ég er hingað komin til að hlusta betur á, og heyri þetta tal um að taka betur utan um fólk og þessar áfallasögur og annað, þá blossa bara upp hjá mér þessar tilfinningar sem við aðstandendur höfum svo oft upplifað, að við séum ekki að glíma við alvöruheilbrigðisvandamál. Það myndi enginn tala svona við krabbameinssjúklinga. Við þurfum bara að faðma þetta fólk fastar. Það þarf bara að hjálpa því á fætur. Nei, þetta fólk þarf að fá læknisaðstoð. Heilbrigðiskerfið þarf að taka þessu fólki opnum örmum. Það þarf að takast á við þennan vanda innan heilbrigðiskerfisins. Út á það ættu allar góðar tillögur að ganga, í það minnsta ætti það að fá að fylgja með.

Forseti. Ég vil þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir svar sitt. Ég er sammála. Við eigum ekki að refsa fólki, alveg eins og við refsum ekki fólki sem er með krabbamein. Við refsum ekki fólki, við erum bara að styðja fólk. Við styðjum fólk í krabbameinsmeðferð, við styðjum fólk þegar það kemur með veik börn á barnaspítala. Við styðjum það, við styðjum fólkið og við eigum að styðja aðstandendur miklu betur. Ég er fullkomlega sammála, það þarf að gera eitthvað til að styðja aðstandendur og þá sem eru með fíknisögu og allt þetta. Það er náttúrlega enginn sem grípur það fólk frekar en aðstandendur fólks með mikla og alvarlega geðsjúkdóma. Það veit ég vel. Það sem þetta snýst um er að þegar ég hitti fólk með fíknisögu, og við skulum aðeins pæla í því, þá eru allir ólíkir, það er ein manneskja með fíknisögu en hún er allt öðruvísi en hjá næstu manneskju við hliðina. Þetta eru allt einstaklingar með sína eigin sögu, hvernig sem hún er, alveg eins og í öllu öðru. Þú getur verið með einstakling sem lendir í svakalegu áfalli bara við að vera tekinn af lögreglunni. Það er áfallið sem gerði það að verkum að viðkomandi fór í neyslu. Það er til. Það er til ungt fólk sem sér ekki fram á veginn vegna þess að lögreglan hefur haft svo mikil afskipti af því. Þau sjá ekki hvernig þau eiga að komast út úr skömminni yfir að hafa t.d. brugðist foreldrum sínum, að hafa átt sektir yfir höfði sér og fá kannski ekki bílpróf. Það getur verið gríðarlegt áfall fyrir unga manneskju, 

Frú forseti. Ég fagna alltaf umræðu af þessum toga og mér finnst gríðarlega mikilvægt að við séum hér að tala um þetta. Ég veit að vonbrigðin hafa verið mikil yfir því að málið hafi ekki náð fram að ganga á undanförnum árum. Mig langar þó að benda á að málið hefur þróast og ég held að hv. þingmenn átti sig alveg á því að viðhorfin til afglæpavæðingar, eða refsileysis neysluskammta, eru allt önnur í dag en þau voru fyrir tveimur árum, fimm eða tíu. Þess vegna tel ég svo sem ekkert óeðlilegt að við séum hér enn að ræða það því að það hefur kannski ekki alveg öllu verið svarað. Ég hef verið að hlusta í dag og margt hefur mér þótt gríðarlega gott og í grunninn er ég svo einlæglega sammála því sem frumvarpið fjallar um. Ég er algerlega sannfærð um að við eigum að horfa til þessa hóps af mannúð. Ég er algerlega sammála því að við eigum að stefna í átt að refsileysi að einhverju leyti. Ég er einlægur aðdáandi skaðaminnkandi úrræða en það er samt ýmislegt í frumvarpinu sem stingur aðeins í augun og mig langar aðeins að nefna það. Hér hefur t.d. verið rætt um þennan gríðarlega ótta við lögregluna, að þegar fólk tekur of stóran skammt þá þori aðrir ekki að hringja eftir aðstoð vegna hættu á að fá sekt eða af hræðslu við afskipti lögreglu. Mér finnst þetta ekki alveg passa saman, að vera að skilgreina neysluskammta og refsileysi þeirra. Ég held að það sé ekki mikið um það að fólk með einhvern neysluskammt af kannabis sé að taka of stóra skammta og lenda í þeirri aðstöðu að hringja þurfi eftir aðstoð. Mér finnst bara vera rosalega mikill hræðsluáróður í umræðunni. Ég verð að líta þannig á málið, eins og hefur komið fram hér í umræðunni í dag og alltaf er verið að vísa í, að það sé verið að drepa málum á dreif og að við viljum enga framþróun og viljum ekki horfa til þeirra vandamála sem eru til staðar. Staðan er einfaldlega sú að á Íslandi hefur ekki verið rekin refsistefna, á Íslandi hefur bara engin almennileg stefnumótun verið gerð í málefnum fíkla. Þar liggur vandinn. Við erum með fá úrræði og mörg hver algerlega ófagleg. Við erum með villta vestrið í mörgum málaflokkum er lúta að fíklum. Hver sem er, með hvaða menntun sem er eða menntunarleysi, getur opnað athvarf eða stofu með einhvers konar ráðgjöf. Við myndum, af því að hér hefur verið vísað í sykursjúka og krabbameinssjúka eða barnalækningar, aldrei sætta okkur við þessa nálgun með nokkra aðra sjúklinga. Fíknivandinn er gríðarlega flókið fyrirbæri. Þetta er ekki einsleitur hópur. Það hentar ekki öllum að leggjast inn í sjúkrahúsmeðferð í tíu daga. Það hentar enn síður öllum að fara í eitthvert annað úrræði þar sem fyrirbænir eiga að takast á við veikindin. Það hentar ekki brotnum ungum stúlkum að vera í blönduðum úrræðum með eldri mönnum með ofbeldissögu og dóma. Það er svo ótrúlega margt sem er brotið í þessu kerfi og þar liggur feillinn, ekki í því að fíklum sé refsað fyrir neysluskammta. Og ég hef ekki einu sinni alveg skilið orðræðuna. Ungur krakki sem er handtekinn verður svo trámatíseraður að hann fer í neyslu. Ég næ því ekki alveg. Var ekki verið að tala um að hann væri tekinn með fíkniefni? Við getum ekki komið í veg fyrir að lögregla hafi afskipti af fólki sem er að brjóta af sér, hvort sem það er að keyra of hratt, selja, nota eða dreifa fíkniefnum eða brjótast inn. Það verður alltaf áfall að vera handtekinn en það leiðir ekki alla lóðbeint í það að fara í harða fíkniefnaneyslu. Ég skildi alla vega ekki alveg hvert hv. þingmaður var að fara í ræðu sinni. Þó að þetta orð sé orðið út úr notað og þreytt þá held ég að grunnurinn okkar verði að vera stefnumörkun í málefnum fíkla. Fíklar eru ekki einsleitur hópur. Við sjáum t.d. aukningu í áfengisdrykkju sem er komin út fyrir einhver hófleg mörk þar sem fólk yfir 67 ára er komið í vanda. Við erum að horfa á fólk sem er í góðri stöðu, er efnahagslega sterkt, félagslega sterkt, en er komið í gríðarlegt óefni með fíkniefnaneyslu. Við erum að horfa á fólk á öllum aldri sem er búið að missa algjörlega fótanna, býr á götunni, fær enga heilbrigðisþjónustu, ekki tannlækningar, er í húsnæðisvanda. Við erum að horfa á alla flóruna og vandi okkar hér á landi er fyrst og fremst sá að það hefur aldrei verið vilji til að ræða þetta á faglegum grunni, að við viljum ekki fara í þá stefnumótun að greina vandann, fjölga úrræðunum, mæta fólkinu þar sem það er statt. Ég held að einn hluti af því sem þarf að gerast sé að hætta að refsa fólki fyrir vörslu neysluskammta en ég held að það sé ekki það sem leysi hinn stóra vanda. Unga fólkið okkar er ekki að deyja vegna þess að það fékk 50.000 kr. sekt fyrir að vera með neysluskammt af kannabis. Þetta snýst alltaf, eins og í svo mörgum umræðum hér í þessum sal, um forgangsröðun. Hvernig getum við staðið saman þvert á flokka með það að efla úrræði fyrir þá hópa sem standa verst, með því að mæta þeim á þeim stað sem þau eru. Fólkið sem er heimilislaust og hefur ekki tök á því að sækja sér almenna heilbrigðisþjónustu, þá er ég ekki að tala um meðferð við sínum vanda heldur er ég að tala um kvensjúkdómalækningar, hjartalækningar, hvað sem er - hvernig getum við mætt þessu fólki sem þarf úrræði? Það hentar ekki að setja upp fleiri neyðarskýli. Það leysir ekki vandann af því að það hentar ekki fyrir alla að fara þangað. Við þurfum að horfast í augu við það að í mörgum úrræðum sem við höfum komið á fót, bæði sveitarfélög og ríkið, er brotið á konum. Þar hefur fólk aðgang að þeim. Við erum einhvern veginn alltaf að klóra í einhvern bakka. Ég efast ekki um að öll sem láta sig málefni þessa hóps varða gera það af heilindum, af því að þeim er umhugað um þessa einstaklinga. En ég held að feillinn okkar sé sá að við höfum ekki sem samfélag látið ríkið taka ábyrgð á þessari heilbrigðisþjónustu. Ríkið hefur ekki farið í þessa stefnumörkun. Hér var sett af stað af síðasta heilbrigðisráðherra vinna við greiningu en ég hef ekki frétt af henni síðan eftir kosningar og hef þó tvisvar spurt um hana hér í þingsal. Þar held ég að vandinn liggi fyrst og fremst. Þið heyrið alveg að ég er heit í þessari umræðu. Ég og fleiri hér í þessum þingsal sem höfum staðið í þeim sporum að missa nákomna ættingja og hafa einhvern veginn ekkert getað gert, alveg sama hvað við föðmuðum þau fast eða hve oft við hringdum eða hvort við þekktum einhvern sem hafði eitthvað með biðlistana á Vogi að gera; það var ekki það sem þurfti í þeim tilfellum. Ég ætla að halda því fram að ég muni alltaf standa í lappirnar þegar kemur að því að vinna að betri umönnun fyrir þennan hóp. Ég mun gera það á öllum vígstöðvum eins og ég hef alltaf gert. Ég held að afglæpavæðing sé það sem koma skal. Mér finnst stærð neysluskammta óljós í frumvarpinu. Þetta er eins og séríslenska gæludýraofnæmið, við getum ekki leyft hunda í strætó vegna þess. Og við erum þá greinilega með þessa séríslensku skammtastærð, það er vandamál sem ekki er hægt að finna út úr eins og bent var á hér áðan. En ég skil ekki hvernig á þá að vera hægt að greina á milli þegar þú ert með ákveðna neysluskammta sem við komumst að niðurstöðu um að séu 5 grömm eða eitthvað - þú mátt samt vera með tíu daga neysluskammt, ef ég skil frumvarpið rétt, sem er orðið eitthvað miklu meira en 5 grömm, og hver ætlar þá að meta það ef ég segi: Nei, þetta er bara fyrir mig út vikuna eða: Ég er á leiðinni að selja þetta? Ég skil ekki hver á að meta það. Er það á ábyrgð lögreglunnar að trúa því eða hvar liggur sönnunarbyrðin í því? Það sem mér finnst alvarlegast í þessari umræðu er hin gríðarlega normalísering á kannabis sem er að mínu mati ótrúlega skaðlegt efni, gríðarlega skaðlegt efni. Hér kom fram í ræðu einhvers áðan að reynslan sýni að margt fólk sem notar efnið á unga aldri hætti svo bara upp úr þrítugu og þetta sé ekkert mál. Í 20 ár hefur það þá verið vandamál. Vitum við hvort viðkomandi kemur heill út hinum megin? Er hann með varanlegan skaða af þessari neyslu? Mig langaði bara að nefna þetta af því að mér finnst rosalega alvarlegt að við normalíserum fíkniefnaneyslu, að við tölum þannig að allir sem nota fíkniefni séu alger grey og við séum bara öll vond ef við viljum ekki fara einhverja eina ákveðna leið. Það er svo sannarlega ekki þannig. Við erum öll sammála um að bæta þarf úrræðin. Það þarf að fjölga úrræðum, það þarf að hafa faglegt eftirlit og ríkið á að bera ábyrgð á því. En það að setja fólk í einn og sama flokk og velja þá einu leið eins og var sagt svo snyrtilega hér áðan - þetta eru margir hnútar. Þetta eru perlur á bandi og þó að ég taki eina perlu út með því að taka út refsingu fyrir neysluskammta þá er ég samt með perlufestina næstum því alveg óbreytta enn. Þar verðum við að setja fókusinn. Við verðum að setja fókusinn á stefnumörkun, rík skilyrði fyrir því að faglegt mat, faglegt eftirlit, fagleg menntun - þeir sem eru umönnunaraðilar eða að aðstoða fólk í meðferð og annað eiga að vera með viðurkennda menntun sem er staðfest af landlækni en ekki heimatilbúna menntun eins og við sjáum allt of víða. Mér finnst það líka mjög ótrúlegt að ef fólk sem kemur út úr meðferð þarf áframhaldandi hjálp geti hver sem er leigt einhverja íbúð, sett upp einhverja aðstöðu og opnað áfangaheimili. Við höfum engan metnað í málefnum þessa hóps og við þurfum að gera miklu betur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur kærlega fyrir ræðuna. Mér láðist að segja „heyr, heyr“, svo ég geri það bara hér með: Heyr, heyr. Það voru ótrúlega margir góðir punktar í þessari ræðu og ég hef stuttan tíma. Mig langaði bara fyrst að nefna, þegar hv. þingmaður fór að velta því fyrir sér hvort kannabis væri oft ástæða ofneyslu eða önnur tengd lyf, að ég er bara með þetta hérna fyrir framan mig. Það er ekki kannabis. Það eru lyf eins og oxýkódon, alprazolam, gabapentin, kamadol, buprenorphine, pregabalin, morfín - ég er örugglega ekki að bera þetta fram rétt - en ekkert af þessum lyfjum heyrir undir það frumvarp sem hér er til umræðu, þessi lyf sem valda ofeitrun og andláti. En mig langaði að spyrja hv. þingmann, af því að hún nefndi lögregluna og ummæli í hennar garð og hennar þátt í þessari umræðu sem hefur verið mjög hávær undanfarið, hvort hv. þingmanni þyki lögreglan njóta sannmælis í þessari umræðu. Mín persónulega upplifun af lögreglunni er sú að það séu eiginlega fáir sem taka jafn virkan þátt í skaðaminnkandi aðgerðum og lögreglan. Mig langaði bara að heyra viðhorf hv. þingmanns til þessa.

Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir andsvarið. Spurningin sneri að lögreglunni og upplifun minni af þeirri umræðu. Ég hef þá trú að það sé gríðarlega algengt að við heyrum neikvæðar sögur úr heilbrigðiskerfinu. Við heyrum gríðarlega neikvæðar sögur úr lögreglunni. Við heyrum af því að þegar einhver þurfti að stóla á þessa aðila á ögurstundu þá brugðust þeir. Þetta er með mörg önnur kerfi sem við höfum. Mín reynsla er hins vegar sú - og við höfum fengið í velferðarnefnd, og eins í allsherjar- og menntamálanefnd, fólk frá lögreglunni og við höfum verið að ræða þar ýmis mál, ekki endilega tengd þessu - að mér finnst vera mikil vakning innan lögreglunnar. Þar er verið að endurmennta stöðugt. Þar er verið að fjalla um mál hinsegin fólks. Það er verið að fjalla um mál fólks af erlendum uppruna. Það er alltaf verið að reyna að bæta öll vinnubrögð og mæta þeim sem þau eru að aðstoða af virðingu. Auðvitað getur það gerst að eitthvað bregðist en það er ekki mín upplifun að lögreglan á Íslandi vinni að eigin frumkvæði að sérstaklega hörðum refsingum eða komi sérstaklega illa fram. Það er ekki mín reynsla. En ég get þó ekki svarað fyrir að það sé upplifun ákveðinna hópa eða einstaklinga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar að taka heils hugar undir punktinn sem hv. þingmaður var með varðandi það hversu mikilvægt það er að heilbrigðisstarfsfólk sinni heilbrigðismeðferð, sem er jú það sem fólk sem glímir við sjúkdóma þarf á að halda, heilbrigðismeðferð. Hv. þingmaður nefndi hér blönduðu úrræðin sem ég er svo hjartanlega sammála um að séu mikill ágalli á okkar kerfi og það hvernig við tökum á móti einstaklingum með vímuefnavanda. Mig langar að spyrja hvort við gætum gert betur þegar kemur að þessum úrræðum, hvort það sé ekki ástæða til að skoða þetta sérstaklega.

Frú forseti. Spurt er: Getum við gert betur? Ég er ekki viss um að við getum gert mikið verr. Ég held að hvert einasta skref sem við stígum í stefnumótun, í að greina þennan vanda, greina þessa ólíku hópa og vinna með faglegum hætti að því að fjölga úrræðum og hafa fjölbreyttari úrræði - allur þessi hópur sem er svo ólíkur innbyrðis þarf bara alls ekki á inniliggjandi sjúkrahúsvist að halda. Mig langar að nefna eitt varðandi þetta. Upp úr 1990, ef ég man rétt, ég man ekki ártalið, var því lokað sem kallað var drykkjumannahæli ríkisins í Gunnarsholti. Það var gagnrýnt mjög mikið og það var sagt: Þetta fólk fer bara í meðferð. En það er bara fullt af fólki sem mun aldrei ná bata og þess vegna verðum við líka að vera með úrræði fyrir það.

Forseti. Þetta er góð umræða. Ég kann í alvörunni að meta hana, mér finnst æðislegt að við séum að eiga þetta samtal. Það er svo margt sem mig langar að ná að dekka á stuttum tíma. En þessi umræða um að - mér finnst allir vera að tala rosalega mikið frá hjartanu og tilfinningunum og ég skil það ofboðslega vel, og um sína reynslu sem aðstandendur og annað. Ég get talað um mína reynslu, ekki sem aðstandandi en hafandi sjálf verið í mikilli neyslu. Ég hef ekki talað um það áður hér í pontu, mér finnst það ekki koma málinu við. En ég get fabúlerað alls konar út frá mínum tilfinningum. Við settum einu sinni stefnu hérna fyrir áratugum, sem var bannstefna og refsistefna sem var ekki byggð á neinum vísindum eða gögnum, bara tilfinningum. Hún er búin að vera gríðarlega skaðleg, og þess vegna finnst mér svo mikilvægt núna að við tökum ákvarðanir út frá gögnum en ekki hvernig okkur líður, út frá okkar upplifun og öðru. Það er það sem mig langar kannski að leggja aðaláherslu á. Ég talaði um það í ræðu minni og það hefur komið hérna fram varðandi ofskömmtun að fólk veigrar sér við að hringja í neyðaraðstoð, það er raunverulegt vandamál. Það er nýleg rannsókn frá Noregi sem sýndi að notendur vímuefna veigra sér við að hringja í neyðaraðstoð af ótta við lögreglu. Við erum ekki með svona rannsókn hérna heima en ef þú talar við notendur, ef þú talar við helstu skaðaminnkunarsamtökin sem eru að vinna með notendum alla daga, þá koma þessar upplýsingar fram. Ég hef rætt við dómsmálaráðherra síðasta kjörtímabils, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, og hún hafði áhyggjur af þessu líka af því að hún vissi að þetta væri vandamál á Íslandi. Þetta er bara eitt af svo mörgu. Það er enginn að segja að afglæpavæðingin sé að fara að leysa allan vanda, hún er bara að fara að draga úr skaða. Ég er algerlega sammála því að það sé þörf á að stórefla meðferðarúrræði, stórefla. En það sem situr alltaf eftir hjá mér og ég hef ekki fengið almennileg svör við er: 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir andsvarið. Hún kom inn á marga punkta, ég skrifaði þá ekki hjá mér en alla vega var spurt: Af hverju eigum við að halda áfram 

Það er í frumvarpinu, að taka efni af börnum.

Já, heimildarákvæði, en það megi hvorki vera heimild né skylda að taka þau af fullorðnu fólki. Ég skil ekki af hverju það er ekki skylda að taka fíkniefni af börnum t.d., þannig að það er ýmislegt í frumvarpinu sem stakk mig eitthvað í augun. En ég er í grunninn sammála því að refsistefnan er ekki góð, hún hefur ekki skilað okkur neinu. Ég er ekki viss um að þetta mál hér, að taka á refsistefnu á þann hátt að neysluskammtar, sem þó eru margra daga neysluskammtar, séu að fara að verða „make or break“ í þessari stóru baráttu. Og hitt er það að varðandi óttann við það að hringja í lögreglu þá er ég ekki viss um að við höfum samhengi á milli þess að neysluskammtur sé refsilaus og þess að fíklar, langt gengnir fíklar sem eru í þeim aðstæðum að einhver sé að deyja - ég er ekki viss um að þeir séu eitthvað minna hræddir við að hringja eftir aðstoð þó að fimm grömm af kannabisi séu leyfð.

Forseti. Þetta snýst ekkert um kannabis, það er náttúrlega enginn að deyja úr ofneyslu á kannabisi. Það vitum við, enda er stórmerkilegt, og umræða út af fyrir sig, af hverju kannabis er ólöglegt en áfengi er leyfilegt, miðað við að áfengi er margfalt, margfalt skaðlegra. En það er önnur umræða. Það er bara þannig að þetta er vandamál, hvort sem hv. þingmaður trúir því eða heldur það eða ekki. Gögnin sýna okkur í öðrum löndum að það er vandamál að fólk veigrar sér við að hringja eftir aðstoð og þjónustu og aukin dauðsföll af því að fólk er ekki að hringja í aðstoð af því að það er hrætt við lögregluna. Við eigum ekki sem borgarar í réttarríki að óttast lögregluna, hvort sem við notum vímuefni eða ekki, en fólk sem notar vímuefni er hrætt við lögguna og er ekki að hafa samband við lögguna og er ekki að hringja í sjúkrabíl af því að löggan kemur fyrst. En þetta er minni hlutinn af þessu samtali. Nú eru meira en þrjú ár liðin síðan ég lagði fram frumvarp um afglæpavæðingu í fyrsta skipti 

Þingmenn eru minntir á að virða tímamörk.

Ég biðst innilega afsökunar.

Frú forseti. Ja, af hverju? Kannski af því að við erum hér að tala um afglæpavæðingu, kannski ef við myndum öll sameinast um að setja allt okkar púður í það að efla meðferðarkerfið, efla forvarnir, takast raunverulega á við vandann sem fólkið er að deyja úr, kannski værum við þá lengra komin þar, ég veit það ekki. En ég veit að enginn er að deyja úr kannabisneyslu, of stórum skammti af kannabisi og þið hafið algerlega misskilið mig ef þið hafið haldið að ég væri að segja það. Ég var meira í kaldhæðni að segja að þar sem einhver er að deyja úr of stórum skammti harðra fíkniefna þá sé ég ekki alveg tenginguna við það hve refsileysi kannabiss - hvað það er sem þið eruð að vísa í, mér finnst umræðan ruglingsleg. Ég ítreka það sem var sagt hérna áðan: Fíklar eru hræddir við lögregluna, þeir þora ekki að hringja í lögregluna. 

Forseti. Ég vil þakka Jódísi Skúladóttur fyrir hennar ræðu. Ég vil byrja á því að benda á þann misskilning þegar ég var að tala um hvernig kerfið taki á þessum mikla vanda og refsingum að ég hafi verið að tala um aðstandendur. Það eru margir aðstandendur inni í þessum sal, m.a. ég, og ég veit að það virkar ekki að taka bara utan um fólk, bara svo það sé alveg á hreinu. Þetta var ekki ætlað til aðstandenda né var það um aðstandendur. Þetta átti að vera um kerfið og það varð misskilningur hjá mér. Þetta snýst um það að við séum ekki að refsa. Þetta snýst bara um það. Þetta snýst bara um að þú óttist ekki að fá einhverja refsingu. Það að hv. þm. Jódís Skúladóttir sé ekki sammála og skilji ekki hvernig ég geti komist að þeirri niðurstöðu að ef lögreglan hefur afskipti af þér þegar þú ert ungur geti það haft áhrif á þig það sem eftir er lífsins er allt í lagi. Það er allt í lagi að hv. þingmaður skilji það ekki. Það er ruglingslegt vegna þess að hver og einn hefur sína vegferð. Ég get ekki sagt: Já, þessi einstaklingur mun fara í harða neyslu út af þessu eina atviki. En ég get sagt að þetta atvik var ekki til bóta. Þetta atvik hafði kannski þau áhrif að vekja upp hræðslu. Kannski varð eitthvað atvik til þess að þér leið illa. Þetta er ekki þannig að það verði alveg pottþétt til þess að einstaklingurinn fari í rosa mikla neyslu. En þess vegna vil ég spyrja: Finnst þér að áfengisneysla ætti að vera refsiverð fyrst það er refsað fyrir aðra fíkn?

Þingmenn eru minntir á að þeir eiga að ávarpa forseta en ekki beint hvor annan.

Frú forseti. Hér er mikill misskilningur í allar áttir. Ég átta mig alveg á því að það að ungur einstaklingur sé handtekinn af lögreglu geti valdið tráma og geti fylgt einstaklingnum en ungt fólk getur líka verið handtekið fyrir allt mögulegt. Við getum ekki bara afglæpavætt samfélagið. Það var það sem ég var að meina. Viðkomandi er að gera eitthvað sem ekki má. Við erum að tala um barn, við erum að tala um einhvern sem er 17 ára sem ekur undir áhrifum, sem brýst inn. Það verður alltaf áfall að vera handtekinn en ég sé ekki að lausnin sé endilega að taka brotið og gera það löglegt, til þess að fólk fái ekki tráma vegna samskipta við lögregluna. Ég held við þurfum frekar að vinna þá í því að lögreglan okkar nái betur til fólks svo við getum einhvern veginn unnið á þeim mikla ótta sem hér er verið að lýsa. Spurningin sneri að áfengi, hvort ég vildi að neysla og varsla áfengis væri gerð refsiverð. Ég held, frú forseti, að ég hafi verið spurð að því. Nei, sjálf nota ég ekki áfengi, sjálf vil ég ekki sjá áfengi í verslunum, sjálf vil ég ekki auka aðgengi að áfengi. Ég er mjög meðvituð um þann skaða sem áfengisneysla landsmanna, eins og öll önnur fíkniefnaneysla, hefur. Sumir ráða við neysluna sína, aðrir gera það ekki og fólk verður virkilega veikt. Ég hef ekki stillt upp efnum og þegar ég minntist á kannabis áðan þá var það af því að mér finnst talað 

Forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir svarið. Já, þetta er ekki auðvelt og ég held að allir geri sér fulla grein fyrir því að þetta er bara brot af því að takast á við vandann sem við stöndum frammi fyrir, bara pínulítið brot. Það getur alls konar komið upp en þetta snýst um það að fólk treysti sér til þess að vera með fíknivanda og eigi ekki á hættu að vera refsað fyrir það. Þetta snýst bara um það. Og að hver sem fíknin er, hvort sem það er áfengisfíkn eða önnur, þá finnst mér að við eigum að tryggja það sem samfélag að ekki sé refsað fyrir það. En hvað þyrfti að breytast til að þú myndir samþykkja afglæpavæðingu?

Frú forseti. Mig langar að minna hv. þingmann á það að við erum bara að tala um afglæpavæðingu eða refsileysi neysluskammta. Fíkniefnasala, innflutningur og varsla stærri skammta verður enn ólögleg. Óttinn við lögregluna verður áfram til staðar. Fólki mun verða refsað áfram og það verður meira að segja mjög flókið út frá þessu frumvarpi að meta það hvort eitthvað sé neysluskammtur eða ekki af því að það kemur fram í frumvarpinu að þetta eigi að vera neysluskammtur fyrir tíu daga. Fyrir mig, ef ég hitti einhvern sem er með ákveðið magn af fíkniefnum, hvert sem fíkniefnið er, þá get ég ekki metið það hvort viðkomandi ætlaði að spara það út vikuna eða hvort hann ætlaði að selja það eða nota það allt í einu og jafnvel deyja. Ég get ekki vitað það. Ég er að falla á tíma. Hvað þyrfti að breytast til að ég myndi samþykkja þetta mál? Það þarf ekkert mikið að breytast. 

Frú forseti. Vímuefni hafa þekkst í árþúsundir og hafa orsakað ýmis félagsleg og samfélagsleg vandamál. Árið 1971 lýsti þáverandi forseti Bandaríkjanna vímuefnum sem einum helsta óvini Bandaríkjanna og hófst þá það sem fljótlega fékk nafnið dópstríðið eða, með leyfi forseta, á ensku, „the war on drugs“. Yfirlýsing forsetans gerði stjórnvöldum í Bandaríkjunum kleift að nota löggæslu, jafnvel herafla, til þess að berjast gegn öllum þeim vímuefnum sem flæddu þá inn í landið. Talið er að í Bandaríkjunum einum hafi næstum því 130 billjónum íslenskra króna - og ég vil minna ykkur á að billjón heitir á ensku, með leyfi forseta, „trillion“ - verið varið í þetta stríð. Ísland fylgdi í kjölfarið, eins og önnur lönd í hinum vestræna heimi, og setti ströng lög þar sem öll viðskipti og eignarhald á vímuefnum voru skilgreind sem alvarleg lögbrot. Þó svo að við séum öll sammála um að viðskipti og dreifing á vímuefnum sé skaðleg og slæm er það því miður þannig að mesta púðrið hjá lögreglu, dómskerfinu og fangelsum fer í að rannsaka, lögsækja og refsa fólki sem er fast í viðjum fíknar sinnar. Það er nákvæmlega þar sem hugtakið skaðaminnkun kemur inn. Við þurfum að líta á fólk sem er háð vímuefnum sem sjúklinga en ekki sem glæpamenn. Það er nefnilega dálítið merkilegt að það eru komnir ansi margir áratugir síðan við byrjuðum að gera nákvæmlega það sama við fólk sem er háð vímuefni, sem var lögleitt aðeins seinna - ætli það séu ekki svona 90 ár síðan áfengi var lögleitt, einhvers staðar þar í kring - og við köllum það áfengissjúklinga, ekki áfengisglæpamenn. Við sem samfélag höfum byggt upp ákveðið stuðningsnet og þjónustu fyrir þau sem vilja losna undan verstu einkennum áfengissýkinnar. Það er í rauninni það sem við viljum gera fyrir þau sem eru háð vímuefnum. Ef við skoðum hvað aðrar þjóðir gera sem hafa sett skaðaminnkun á oddinn þá áttar maður sig fljótt á því að það að afnema refsinguna er fyrsta skrefið í átt að því að bæta alla þá meðferð og alla þá þjónustu sem við þurfum að veita þeim sem verða háðir vímuefnum. Ef við horfum á hvað gerðist fyrir um 90 árum síðan þegar áfengi var lögleitt en hafði verið ólöglegt og við vorum að handtaka fólk fyrir að eiga eða framleiða áfengi, og hugsum svo út í það hvað við erum að gera núna eða þurfum að gera núna, sem er að hætta að refsa fólki, og jafnvel eins og hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa rætt hér, að lögleiða eitthvað af því - það eru skatttekjur þar, það fer ekki á milli mála. En áður en við hugsum út í allt það þá þurfum við að spá í hver er þessi stefna okkar er. Fyrsta skrefið í stefnunni er að fjarlægja refsinguna. Það er enginn að segja að það þurfi ekki að fara í betri meðferðarúrræði. Það er enginn að segja að við þurfum ekki virkilega sem ríki að hugsa um þetta fólk, styðja við fólkið sjálft, heldur þurfum við svo sannarlega líka að styðja við aðstandendur. En við megum ekki bíða og bíða endalaust með að stíga fyrsta skrefið bara af því að við erum ekki búin að öllu hinu. Þegar ég bjó í Washington-ríki í Bandaríkjunum fyrir um áratug síðan þá tóku þeir skrefið og voru, held ég, annað eða þriðja ríkið í Bandaríkjunum til að lögleiða kannabis. Þeir þurftu að gera það með íbúakosningu vegna þess að það er hægt að gera það í sumum ríkjum Bandaríkjanna, og þeir tóku þá ákvörðun að lögleiða það. En lögleiðingin gerðist ekki bara á einni nóttu. Það var ekki þannig að um leið og búið var að samþykkja að kannabis yrði löglegt að það væri orðið löglegt daginn eftir, heldur var ákveðinn tími gefinn í innleiðinguna á þessari lögleiðingu. Á þeim tíma var farið í að byggja upp allt kerfið og allar þær reglur og allar þær stefnur og allar þær reglugerðir og skilgreiningar á því hvað mátti t.d. vera með mikið af kannabisi í blóðinu til að keyra o.s.frv., sem ekki höfðu verið til. Þess vegna er svo mikilvægt að við stígum þetta fyrsta skref, að við segjum: Við ætlum ekki að refsa þessu fólki, við ætlum að styðja við að það losni úr viðjum fíknarinnar. Ef við segjum að við ætlum að gera það og gefum okkur tíma til þess að innleiða þá getum við unnið í því að byrja að bæta meðferðarúrræðin, bæta stuðninginn við aðstandendur, skilgreina það sem þarf að skilgreina; neysluskammta, í hve marga daga, í hversu stóru magni og allt það. En á meðan við hér inni neitum að stíga fyrsta skrefið er það einfaldlega þannig að þau sem ánetjast vímuefnum líða fyrir það, þau búa við það að þetta er enn þá refsivert. Þau búa við það að vera stimpluð sem glæpamenn á meðan þau eru einfaldlega sjúklingar. Það er kominn tími til þess við sem samfélag - nú ætla ég að nota myndlíkinguna sem hv. þm. Eva Sjöfn Helgadóttir notaði - föðmum fólk og styðjum sem kerfi, sem samfélag, ekki sem einstaklingar, í stað þess að setja handjárnin á. Og við þurfum að auka forvarnirnar. Við þurfum að auka fræðsluna, við þurfum að gera allt það. En á meðan við skýlum okkur á bak við það að það þurfi að gera þetta allt saman í einu, það þurfi að klára þetta allt, þá gerist það aldrei. Og á meðan mun fólk deyja af því að við erum ekki að sinna því. Ég er svo hjartanlega sammála þeim sem hafa komið hérna upp í ræðustól í dag og talað um hvað við þurfum að gera mikið þegar kemur að forvörnum, meðferð, stuðningi og öllu þessu. Ég hvet alla þá sem sitja hér inni, ekki bara þau okkar sem erum hér inni núna heldur okkur öll 63 sem sitjum á Alþingi, til þess að setjast niður og móta þessar stefnur. Ef þær koma ekki frá ríkisstjórninni þá getur velferðarnefnd gert þær. Ef þær koma ekki frá velferðarnefnd þá getum við sem hér inni sitjum gert þær. Tíminn refsingar er liðinn. Tími þess að við styðjum og hjálpum þeim sem eru föst í viðjum fíknarinnar er kominn.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fína ræðu. Ég er kannski með svolítið almennar vangaveltur af því að hv. þingmaður var að tala um hvernig við fórum með áfengið og hvernig við í sögunni höfum aukið aðgengi að áfenginu, frá því að það var bannað og í að það sé til á afmörkuðum sölustöðum ríkisins. Það var líka tekið í skrefum. Það var ekki tekið með því að gera bara eitthvað út í loftið, það var tekið í skrefum og við erum enn þá að taka þessi skref, ansi hægt að mínu mati en við erum að gera það. Þá velti ég því fyrir mér hvort umræðan í dag og það að við séum að ræða þetta mál sé ekki einmitt til þess fallið að umræðan þroskist líka í samfélaginu, að það verði meiri vitundarvakning af því að við erum að ræða þetta hér í dag. Ég er mjög þakklát fyrir þessa umræðu hér í dag. Ég er kannski að velta því fyrir mér hvort það þurfi ekki smá tíma til að innleiða viðhorfsbreytingu í þessum málaflokki, hvernig hv. þingmaður sjái það fyrir sér, og hvort það taki ekki einfaldlega tíma.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir góða spurningu. Við þurfum að sjálfsögðu að taka þetta í skrefum. Það sem við erum að ræða um hér í kvöld er fyrsta skrefið. Erum við með akkúrat rétta skilgreiningu og akkúrat rétta aðferð í þessu frumvarpi? Kannski komumst við að því eftir tvö, þrjú ár að það mætti gera betur og eitthvað annað mætti gera betur. Við eigum ekki að halda að við þurfum að koma með fullkomin lög og fullkomna aðferð í upphafi. Nákvæmlega eins og hv. þingmaður benti á þá byrjuðum við á því að afnema refsinguna við því að drekka áfengi en við töldum að það væri nú ekki gott fyrir fólk að drekka áfengi og leyfðum t.d. ekki bjór í 50 ár eða svo. Við reyndum líka að hafa það þannig að það sem var selt í áfengisversluninni var eiginlega ódrekkandi, en fólk drakk það nú samt. Svo man ég eftir því þegar ég var tvítugur þegar bjórinn var leyfður. Við tókum þetta allt í skrefum, já. Hér er fyrsta skrefið, nákvæmlega sama fyrsta skref og tekið var þegar ekki var lengur bannað að drekka áfengi. Síðan höldum við áfram á þessari vegferð og áttum okkur á því hvernig við getum virkilega tekið vel utan um fólk með fíkniefnavandamál, eitt skref í einu.

Forseti. Hv. þingmaður talar um að þetta sé fyrsta skrefið. En það er nú kannski bara einmitt málið, sumum finnst of mikið í húfi til þess að þetta sé fyrsta skrefið af því það eru ekki allir sammála um vinnubrögðin eða hversu vönduð vinnubrögð eru við þessa lagasetningu, þetta frumvarp. Þess vegna er ég að segja að það sé svo mikilvægt að við séum að taka umræðuna og í raun og veru erum við þannig að hjálpast að við að komast nær þessu skrefi. Ég held að það sé eitthvað sem sé dýrmætt og skipti gríðarlega miklu máli í þessu lýðræðislega samfélagi sem við búum í. Mig langaði að velta því upp sem hv. þingmaður talaði um, að setja stefnu og þetta væri fyrsta skrefið í því að setja stefnu. Nú sagði hv. þingmaður að ef stjórnvöld eða ríkisstjórnin væri ekki tilbúin að setja stefnuna myndi velferðarnefnd kannski hugsanlega gera það. Mig langaði að fá meira frá þingmanninum um það hvernig hann sér fyrir sér að við förum að móta þessa stefnu, ef við byrjum ekki á því að fara í heildarendurskoðun á málaflokknum frá A til Ö þannig að við vitum hvar við byrjum og hvar við ætlum að enda og hvert markmiðið er og við sammælumst um það þannig að stefna stjórnvalda verði skýr og skili árangri.

Frú forseti. Við erum reyndar búin að taka þessa umræðu og umræðan hefur þróast mjög mikið, bæði hér inni og í samfélaginu. Fyrst þegar hv. þm. Halldóra Mogensen lagði þetta fram þá töldu margir hana vera bara kolklikkaða að vera að nefna þetta. Núna eru yfir 60% af fólki sammála því að fara þessa skaðaminnkunarleið þannig að umræðan hefur verið í gangi og hún hefur þroskast og hefur þróast. Við höfum skoðað meira af gögnum, við höfum fengið meira af umsögnum. Þurfum við virkilega að gera það 10–20 sinnum þangað til að við erum búin að ákveða okkur? Það er að sjálfsögðu eitthvað í þessu frumvarpi sem mætti betur fara og þannig er það með flest frumvörp sem koma hingað inn, það þarf að laga eitthvað í þeim. Ef við höldum að hv. þm. Halldóra Mogensen og starfsfólk Pírata og allir aðrir sem hafa hjálpað til við að búa þetta til, hafi náð að búa til hið fullkomna frumvarp þá tel ég að það muni ekki geta gerst, alveg sama hversu klár þau eru. En þetta er fyrsta skrefið. Ég hefði séð það í anda ef við hefðum fyrir 90 árum síðan farið í að móta heildarstefnu um það hvernig við ætluðum að hafa áfengismál. Ég held að ef við hefðum farið almennilega í það værum við sennilega enn þá að pukrast með áfengisflöskur hér og þar. En það sem ég sagði með stefnu og að móta hana, þá held ég bara að ef ríkisstjórnin þorir ekki 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen kærlega fyrir sína ræðu og þessa umræðu sem hefur verið tekin hér sem ég er sammála að sé mjög góð. Hún er málefnaleg og hún er góð. Mig langaði bara til að koma að örfáum atriðum sem ég hef hnotið um. Í fyrsta lagi er það stefna íslenskra stjórnvalda að takmarka aðgengi að vímuefnum og grundvallarmarkmiðið þar er að vernda viðkvæma hópa, sérstaklega börn. Mér fannst ég verða að taka þetta fram þar sem forsvarsmaður þessa máls heldur því staðfastlega fram að hér hafi enginn árangur náðst með stefnu stjórnvalda í fíkniefnamálum. Þvert á móti hefur náðst undraverður árangur þegar kemur að börnum og ungmennum, svo undraverður að hann er orðinn útflutningsvara. Ísland er heimsþekkt fyrir árangur í því að vernda börn og ungmenni fyrir skaðlegum áhrifum fíkniefna. Ég treysti því að flutningsmenn málsins þekki þessi mál í þaula, þekki það hversu gríðarlega vímuefnaneysla ungmenna hefur dregist saman frá upphafi mælinga árið 1992. Það er ekki enginn árangur. Ég mótmæli því harðlega. Það er til mikils að vinna að börn og ungmenni neyta ekki vímuefna. Í greinargerð með því frumvarpi til laga sem um ræðir kemur skýrt fram að refsingar fyrir vörslu svokallaðra vörsluskammta fíkniefna eru sektir, sem ég get upplýst um að eru lægri en umferðarlagasektir. Þá kemur þar sömuleiðis fram að brot fyrir vörslu fíkniefna komi ekki fram á sakavottorði. Því skýtur það skökku við að hlusta á flutningsmenn frumvarpsins fara yfir það hér í þessari umræðu að fólk sitji jafnvel í fangelsi fyrir vörslu neysluskammta. Það er kolrangt. Sömuleiðis hef ég fengið lögð fram gögn hér á þinginu sem sýna að 84% þeirra sem lenda í refsivörslukerfinu fyrir vörslu neysluskammta gera það í tengslum við önnur brot. Varla leggja flutningsmenn til að þau brot, ofbeldisbrot, húsbrot eignaspjöll, séu gerð refsilaus. Í greinargerðinni segir að frumvarpið muni leiða til þess að við skipum okkur í fremstu röð þegar kemur að heilbrigðisþjónustu við vímuefnaneytendur. Hvar eru ákvæðin um það í þessu frumvarpi? Hvar eru ákvæðin um að kerfið umvefji fólkið betur eins og hver Píratinn á fætur öðrum hefur farið hér upp til að segja? En hvað skyldi nú heilbrigðisstarfsfólki finnast um svokallaða afglæpavæðingu? Landlæknir varar við því að stíga þetta skref og Læknafélagið sömuleiðis og kallar eftir því að meðferðarúrræði séu efld og aukin. Sitjum ekki við orðin tóm. Hættum að kalla þetta heilbrigðisvanda þegar við viljum slá um okkur á ráðstefnum eða í hlaðvörpum og köllum eftir raunverulegum breytingum á kerfinu til að hjálpa fólki með vímuefnavanda, raunverulega hjálpa því.

Forseti. Ég veit að við höfum lítinn tíma þannig að ég skal vera mjög snögg. Það sem ég las t.d. úr þessari fyrirspurn hv. þingmanns til skriflegs svars varðandi beitingu refsinga, nú er ég ekki með þetta fyrir framan mig til að lesa það aftur, var að það væri ekki til neitt rosalega mikið af gögnum til að greina. Ég las ekki út úr því að það væri staðfest og tryggt að lögreglan væri aldrei að refsa fólki fyrir að nota vímuefni. Það skýtur algerlega skökku við allar þær upplýsingar sem ég hef frá notendum sjálfum sem eru að lenda í lögreglunni trekk í trekk og frá því fólki sem vinnur mjög náið með notendum með sín skaðaminnkunarúrræði. Það er allt önnur saga. Lögreglan er svo sannarlega að hafa afskipti og er að refsa fólki enn þá og haldlagning efna er refsing. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Hvaða árangri telur hún að við séum að ná með refsingum? Hvað er það sem réttlætir það að við höldum áfram að refsa fólki?

Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Til að koma að fyrri hluta fyrirspurnarinnar varðandi það svar sem ég fékk hér og var lagt fram í þinginu þá skortir vissulega mikið upp á gögn til þess að greina en ekki varðandi það sem snýr að nákvæmlega því sem ég var að tala um, þ.e. það eru til gögn sem sýna það að 84% þeirra sem lenda í refsivörslukerfinu okkar vegna vörslu fíkniefna gera það í tengslum við önnur brot, það tengist öðrum brotaflokkum. Við nánari eftirgrennslan um þá brotaflokka þá er um að ræða umferðarlagabrot, ofbeldisbrot, eignaspjöll, húsbrot, brot gegn friðhelgi einkalífs og þar fram eftir götunum. Það voru önnur gögn t.d. varðandi sakavottorð og annað sem ég gat ekki fengið kölluð fram einhverra hluta vegna. Ég verð að koma inn á seinni hlutann í síðara andsvari mínu.

Forseti. Já. Bendir það ekki einmitt til þess, sem kemur svo sem ekki á óvart, að vímuefnavandi sem þetta fólk á við að stríða ýti þeim út í fleiri afbrot? Sérstaklega þegar lögreglan er að hafa afskipti af þeim, t.d. með því að taka af þeim skammta og annað. Ef lögreglan tekur af þér skammtinn af því að þú ert að nota ólögleg vímuefni þá þarftu að afla þér nýs skammts á einhvern hátt þannig að þetta ýtir undir aukin afbrot. Þú þarft að afla fjármagns til þess að geta keypt meiri vímuefni. Ef þú færð sekt þá þarftu að brjóta af þér til að afla fjármagns til að greiða fyrir sektina. Spurning mín er þessi: Hvað er það sem samfélagið græðir á því að halda áfram að refsa fólki? Það er eiginlega bara eina spurningin sem mig langar að fá svar við. Af hverju eigum við að halda áfram að refsa fólki? Hvað erum við að græða á því? Hvað kemur út úr því? Hvernig er það að hjálpa? Hvernig kemur það í veg fyrir þennan vanda, fíkniefnavanda sem við horfum upp á að er að aukast?

Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar. Af hverju er verið að refsa þessu fólki? Ég taldi okkur vera sammála um að það væri ekki hægt að komast hjá því að refsa fólki fyrir a.m.k. önnur afbrot og gögnin sýna okkur að í miklum meiri hluta, a.m.k. 84%, eru þessi brot fyrir vörslu fíkniefna í tengslum við önnur afbrot. Mín skoðun er sú að það sé vegna þess að ólögleg fíkniefni eru hugbreytandi. Þau hafi áhrif á hegðun fólks og þar af leiðandi séu þessi brot m.a. óumflýjanleg. Ég hef ekki enn þá heyrt talað fyrir því að þessi brot verði gerð refsilaus; umferðarlagabrot, ofbeldisbrot og líkamsmeiðingar, eignaspjöll og þess háttar. Hvað varðar árangurinn fór ég ágætlega yfir það í ræðu minni áðan og þá er ég að vísa til þess undraverða árangurs sem hefur náðst á Íslandi varðandi neyslu barna og ungmenna á fíkniefnum sem hefur stórlega dregist saman frá árinu 1992 þegar mælingar hófust.

Það er forvarnastarfinu að þakka, ekki refsingum.