Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja ásamt hv. 2. landsk. þm. og hv. 6. landsk. þm. þáltill. um námskeið í meðferð fiskileitartækja. Efni till. er á þá lund, að skorað er á ríkisstj. að koma upp eigi síðar, en fyrir næstu síldarvertíð námskeiðum fyrir skipstjórnarmenn á fiskiskipum, þar sem kennd verði meðferð fiskileitartækja og fræðsla veitt um gerð þeirra. Jafnframt sé ríkisstj. heimilað að greiða úr ríkissjóði þann kostnað, sem af þessu leiðir. Við flm. teljum, að hér sé hreyft nauðsynjamáli, sem geti haft nokkra þýðingu í þá átt, að betri árangur náist við veiðar og meiri afli verði dreginn að landi. Eins og vera ber, erum við Íslendingar að jafnaði fljótir að bregða við, þegar um tæknilegar nýjungar er að ræða, og svo hefur einnig orðið að því er varðar tæki þau, sem fjallað er um í þessari þáltill. Svo er nú komið, að nær allir togarar landsmanna eru búnir fisksjá, sem oftast munu vera tvær á hverjum togara. Og langflestir bátanna eru einnig búnir tilsvarandi tækjum, oftast með svonefndri asdic-útfærslu, sem gerir fært að leita fisks, sem liggur nálægt yfirborði sjávar, og hentar því sérstaklega við síldveiðar. Árangur af þessum nýja búnaði fiskibátaflotans hefur þegar reynzt mjög mikill, jafnvel svo, að hann ásamt með tilkomu veiðarfæra úr hentugri efnum, en áður þekktust, hefur valdið straumhvörfum í fiskveiðum okkar. Má fullyrða, að síldarvertíð nú í ár hefði t.d. nær því algerlega brugðizt; ef flotinn hefði ekki verið stórlega betur búinn að veiðarfærum og hjálpartækjum, en nokkru sinni áður. Á þorskveiðum með línu og net hafa einnig hin nýju tæki komið að ómetanlegu gagni. Þrátt fyrir þetta mun það almennt álit sjómanna, að gagnsemi hinna nýju fiskileitartækja sé enn alls ekki orðin slík sem hún gæti orðið, og veldur vafalaust miklu um, að fiskimönnum hefur ekki verið veitt sú aðstaða, sem þeim er nauðsynleg, til þess að geta almennt náð hinni nýju tækni fyllilega á vald sitt. Nokkur fræðsla mun nú orðið veitt í sjómannaskólanum um notkun og gerð fiskileitartækja, en hún kemur að sjálfsögðu ekki að haldi fyrir skipstjórnarmenn almennt, sem lokið hafa sínu tilskilda námi. Fiskiskipstjórum hefur verið nauðugur sá kostur að þreifa sig áfram því nær einir og óstuddir um notkun tækjanna, sem vitað er að er mikið vandaverk og engan veginn auðlært. Slíkar aðferðir verða að sjálfsögðu seinvirkar og geta orðið næsta kostnaðarsamar, bæði fyrir áhafnir bátanna og útvegsmenn, þar sem öll mistök og vanþekking leiða til þess, að minni afli fæst. Þetta kemur glöggt fram í þeim ummælum, sem vísað er til í grg. till., þar sem einn mesti og reyndasti aflamaður bátaflotans, Bjarni Jóhannesson, skipstjóri á m/s Snæfelli, kveður upp úr með þá skoðun varðandi höfuðorsakirnar til hins mikla aflamismunar síldveiðiskipanna, að þar ráði mestu um, að aflahæstu skipstjórarnir, kunni betur en aðrir að fara með hin nýju fiskileitartæki, og einnig að niðursetningu tækjanna sé í sumum tilfellum ábótavant. Þetta er áreiðanlega engin einkaskoðun, sem þarna kemur fram hjá hinum mikilsvirta fiskimanni, heldur er þetta almenn skoðun meðal sjómannastéttarinnar. Við flm. þessarar till. teljum nauðsynlegt, að fiskiskipstjórar eigi þess kost að njóta beztu fáanlegrar fræðslu um meðferð þessara hjálpartækja og að annað samræmist naumast almennum hagsmunum. Við höfum þá sérstaklega í huga, að einhverjir þeirra manna, sem mestum árangri hafa náð í meðferð tækjanna, yrðu fengnir til að annast þau námskeið, sem till. fjallar um, ásamt með sérfróðum mönnum um gerð tækjanna og viðhald þeirra. Ég sé ekki ástæðu að svo komnu til að fjölyrða frekar um till., en vænti greiðrar afgreiðslu hennar í þeirri n., sem hana fær til athugunar. Ég legg til, að það verði fjvn.



Herra forseti. Ég vil mjög taka undir með flm. þessarar till. um nauðsyn þess, að haldin séu námskeið í meðferð fiskileitartækja. Reynsla sú, sem við höfum fengið í þessu efni, bendir örugglega til þess, að notkun þessara tækja sé okkur ákaflega mikilsverð hjálp í því að efla aðstöðu okkar til fiskveiðanna. Og á þetta ekki sízt við um síldveiðarnar, eins og hv. 1. flm, þessarar till. gerði hér ljósa grein fyrir. En ég vil í sambandi við þessa till. veita hér nokkrar upplýsingar, sem snerta verulega þetta mál. Og þær eru í því fólgnar, að Fiskifélag Íslands hefur þegar hafið leiðbeiningastarfsemi í þessu efni. Fiskifélag Íslands hefur um langt skeið haft á hendi og haldið uppi námskeiðum um margs konar fræðslu, er snertir fiskveiðarnar o.fl. Það hélt lengi uppi námskeiðum víðs vegar um land um fræðslu í stýrimannafræði, sérstaklega að því er snertir stýrimannafræði þeirra manna, sem stjórna minni fiskiskipum. Þetta hlutverk hefur nú sjómannaskólinn tekið að sér til fullnustu. Það hefur um 4 áratuga skeið haldið uppi námskeiðum í mótorfræði, einnig víðs vegar um land. Eitt slíkt mótornámskeið stendur einmitt yfir á vegum Fiskifélagsins hér í Reykjavík nú. Það hefur einnig haldið uppi námskeiðum í sjóvinnu og kennt ýmsar sjóvinnuaðferðir. Þessi námskeið hafa verið haldin á nokkrum stöðum. Á s.l. vetri, í desember ætla ég það hafi verið, var einmitt haldið námskeið hér í Reykjavík til þess að kenna meðferð fiskileitartækja. Þetta námskeið sóttu 54 menn víðs vegar að af landinu, úr öllum landsfjórðungum. Og þar var kennd sú fræðilega meðferð þessara tækja, og fyrir þeirri fræðslu stóð Kristján Júlíusson loftskeytamaður, sem mjög hefur kynnt sér víðs vegar úti í löndum einmitt fræðilega meðferð þessara tækja. Þá var einnig leigður mótorbátur, þar sem farið var með þessi tæki hér út í flóann, og komust námskeiðsmenn þannig í kynni við þá praktísku notkun þessara tækja á hafi úti. Nú hefur verið ákveðið að halda á þessum vetri 4 námskeið til kennslu í meðferð fiskileitartækja, sitt í hverjum landsfjórðungi: eitt á Vestfjörðum, annað á Norðurlandi, þriðja á Austurlandi og fjórða námskeiðið er gert ráð fyrir að halda í Vestmannaeyjum. Þessi ákvörðun hefur þegar verið tekin af hálfu stjórnar Fiskifélags Íslands um fræðslu í þessu efni. Þetta taldi ég mér skylt að gefa upplýsingar um einmitt í sambandi við meðferð þessarar till. hér á Alþ., og ég vil þess vegna leggja það til, að fjvn., sem að sjálfsögðu fær þessa till. til meðferðar, kynni sér þetta mál enn nánar, fyrirætlanir og framkvæmdir Fiskifélags Íslands í þessu efni, með því að ræða við fiskimálastjóra um málið.



Herra forseti. Allt frá þeim tíma, að síldveiðar hófust hér við land, hefur verið vitað, að síld, einkum smásild, berst árlega inn Eyjafjörð allt inn á Akureyrarpoll. Kunna elztu menn við Eyjafjörð sagnir af því, er síldargöngur björguðu Eyfirðingum í vorharðindum og bændur fjölmenntu víðs vegar að til þess að afla heimilum sínum þessarar ágætu matbjargar. Síldin var þá eingöngu veidd í landnætur og lagnet. Síðar komu herpinætur til sögunnar og þar með hin svokölluðu nótabrúk. Þau hafa síðan og allt til þessa dags verið fastur þáttur í atvinnulífi Akureyrarkaupstaðar. Hafa þau aflað nær allrar þeirrar beitu, sem verstöðvar við Eyjafjörð hafa þarfnazt til línuveiða, og einnig að nokkru fyrir fjarlægari staði. Hefur svo verið um tugi ára. Vitneskja manna um árvissar síldargöngur í Eyjafirði er því engan veginn ný. En það er ekki fyr,r en á síðustu árum, að nokkuð örugg vitneskja fæst um það, að þar er, oftast að minnsta kosti, um mjög mikið síldarmagn að ræða og að því er margir telja nær óbrigðult mikinn tíma árs eða jafnvel allt árið. Eins og alkunnugt er, hafa einkum 2–3 síðustu árin orðið mjög miklar framfarir tæknilegar við síldveiðar, og koma þar einkum til nætur úr hentugri efnum, en áður þekktust og nýtízku leitartæki. Gagnsemi þessara tækja getur þó hvergi orðið viðlíka mikil eins og innfjarðar, þar sem dýpi er ekki mjög mikið og unnt er að kasta nótunum til botns eða því sem næst. Virðist hugsanlegt við slíkar aðstæður að ná mjög mikilli hlutfallslegri veiði, miðað við það magn, sem af er að taka, ekki sízt þegar við bætist, að veður hamla sjaldan veiðum. Veiðimöguleikar á ungsíld þeirri, sem árlega gengur í Eyjafjörð, eru því áreiðanlega orðnir mjög miklir, ef til veiðanna er beitt hinum beztu tækjum, sem nú er völ á. Þessir möguleikar til stórfelldrar veiði hafa lítið verið notaðir til þessa. Hvort tveggja er, að lengst af hefur markaður verið bundinn að mestu við beituþörf verstöðvanna við Eyjafjörð og þar í grennd og nú síðari ár einnig lítillega að auki við hráefnisöflun fyrir litla niðursuðuverksmiðju, sem framleitt hefur síldarsardínur fyrir innanlandsmarkað, og að fullnægjandi veiðarfæri hafa ekki verið fyrir hendi fyrr, en á allra síðustu árum. Í nóvember á fyrra ári varð sú breyting á, að nokkrir hringnótabátar hófu smásíldarveiðar á innanverðum Eyjafirði og stunduðu þær þar til í febrúarmánuði, en nótabrúk héldu veiðunum áfram þar til í ágústmánuði s.l. með nokkrum hléum. Mestöll veiðin var lögð upp til bræðslu í síldarverksmiðjunni í Krossanesi. Tók verksmiðjan að samanlögðu alls á móti 40 þús. málum, og mun útflutningsverðmæti þess magns að meðtöldum útflutningsuppbótum hafa numið 5–6 millj. kr. Þessi nýting á smásíldinni verður þó að teljast algerlega ófullnægjandi, þar sem hér er um að ræða mjög verðmæta vöru til manneldis. Samkvæmt verðtilboðum erlendis frá, sem flm. er kunnugt um að liggja fyrir í niðursoðnar síldarsardínur, unnar úr Eyjafjarðarsíld, mundi útflutningsverðmæti þess magns, sem fór til bræðslu mánuðina nóvember til ágúst s.l., hafa numið um 58 millj. kr., ef það hefði allt verið unnið í niðursuðuverksmiðjum, eða rúmlega ellefufalt meira, en raun varð á. Það er vitað, að meginið - 1954 voru það 72.3% - af heildarútflutningi niðursoðinna sjávarafurða í Noregi er sardínur svokallaðar úr bristlingi eða smásíld. Þessar tvær tegundir af sardínum hafa löngum verið aðalgrundvöllurinn undir vaxandi niðursuðuiðnaði Norðmanna, og hefur tilvera þeirra leitt til þess, að ýmsar aðrar tegundir hafa einnig verið framleiddar. Varla leikur vafi á, að ungsíldin, sem hér veiðist, er miklum mun betra hráefni til vinnslu en það, sem Norðmenn eiga kost á. Kemur þar sérstaklega til greina hærra fitumagn íslenzku ungsíldarinnar, sem mun vera hér 7–13% meiri hluta ársins, en í Noregi aðeins 4–6%, þegar bezt lætur. Eins og ég áður gat um, starfar á Akureyri litil niðursuðuverksmiðja, sem getur unnið úr um það bil 30 tunnum síldar á dag. Þrátt fyrir ófullnægjandi vélakost, lítið framleiðslumagn og ýmsa aðstöðu mjög ófullkomna hefur þessi verksmiðja framleitt nú upp á síðkastið til útflutnings, í smáum stíl að vísu, og virðist ekki skorta mikið á, að sá útflutningur geti verið arðvænlegur. Lítill vafi er á, að framleiðsla í stórum stíl með nýtízku vélakosti mundi jafna metin að fullu. Þá vaknar sú spurning, hvort um sé að ræða nægilegt hráefni til stórframleiðslu og hvort markaðshorfur séu fullnægjandi. Að fyrra atriðinu hef ég áður vikið nokkuð. Þó vil ég þar við bæta, að reynslan hefur sýnt, að veiðitími smásíldarinnar er ætíð miklum mun lengri, en nokkurrar annarrar síldar hér við land. Telja þeir, sem sérstaklega eru kunnugir innfjarðaveiði í Eyjafirði, að yfirleitt megi reikna með 6 mánaða veiðitíma, sem gefi gott hráefni til niðursuðu, en nokkurn tíma árs lækkar fitumagn síldarinnar svo, að hún verður tæpast nýtt til þeirra hluta. Þá má og benda á, að enda þótt ungsíldargöngurnar séu einna bezt þekktar á Eyjafirði, er vitað, að hún gengur víðar inn í firði norðanlands, t.d. Skagafjörð, og virðist því engan veginn útilokað, að hugsanlegur aflabrestur í Eyjafirði yrði að einhverju bættur með veiði á nálægum slóðum. Enn þarfnast það athugunar, hvort hagkvæmt væri, að slík niðursuðuverksmiðja fengist við framleiðslu annarra útflutningsvara úr sjófangi þann tíma árs, er hún gæti ekki framleitt síldarsardínur, og þá hverra. Um markaðshorfur fyrir framleiðslu slíkrar niðursuðuverksmiðju verður ekki fullyrt að svo komnu. Hitt er vitað, að Norðmönnum tekst að selja sína framleiðslu, enda þótt þar sé um lakari vöru að ræða. Einnig er vitað, að tilboð um mjög veruleg kaup og stöðug liggja nú þegar fyrir og að kaupsýslumenn, sem forgöngu hafa haft um að afla þeirra tilboða, eru mjög bjartsýnir á sölumöguleika slíkrar vöru víða um heim. Hér er ekki um að ræða lúxusvöru á borð við sumar vörur, sem vinna má úr norðurlandssíld, heldur tiltölulega ódýra framleiðslu, sem getur orðið almenn neyzluvara í markaðslöndum okkar og því seljanleg í miklu magni. Flm. þessarar till. virðist allt benda til þess, að með því að koma upp fullkominni og stórvirkri niðursuðuverksmiðju á Akureyri, sem einkum væri ætlað að hagnýta smásíldina í Eyjafirði, mætti skapa nýja útflutningsgrein, sem gæfi milljónatugi í gjaldeyri og veitti jafnframt mikla atvinnu. Þessi útflutningsaukning fengist úr hráefni, sem til þessa hefur verið lítið notað eða þá á mjög ófullnægjandi hátt, en er auðveldara að afla, en ef til vill nokkurs annars hráefnis, sem fiskiðnaður okkar byggist á. Á hinn bóginn er nauðsynlegt að undirbyggja slíka framkvæmd svo vel sem nokkur kostur er á, og því er þessi till. fram borin, að svo geti orðið, enda eru sumir þættir þeirrar athugunar, sem nauðsynleg verður að teljast, naumast á annarra færi, en opinberra aðila. Það er kunnugt, að niðursuðuiðnaður okkar hefur fram til þessa átt erfitt uppdráttar. Þar veldur áreiðanlega miklu um, að fyrirtækin, sem þann iðnað hafa rekið, hafa flest verið smá í sniðum og byggð af vanefnum, bæði fjárhagslega og þekkingarlega. Vegna smæðar fyrirtækjanna og þar af leiðandi hás framleiðslukostnaðar hafa þau flest hlotið að byggja á innanlandssölu, en lítið sinnt útflutningsframleiðslu. Þó liggur fyrir, að nokkur fyrirtæki hafi framleitt einstakar vörutegundir til útflutnings á samkeppnisfæru verði. En allt eru þetta þó smáverksmiðjur, sem eiga fátt sameiginlegt með þeim miklu vélvæddu fyrirtækjum, sem víða eru í nágrannalöndunum og hafa með höndum þvílíka framleiðslu og taka yrði til fyrirmyndar, ef gera á niðursuðuiðnaðinn að atvinnugrein, sem verulega þýðingu hefði í útflutningsverzluninni. Á því er ekki vafi, að allar nágrannaþjóðir okkar, sem aðgang eiga að síldarmiðum, stefna í sífellt stærri mæli að því að auka og efla niðursuðu á þessu hráefni. Kemur þar m.a. til, að kröfur neytenda eru að breytast og stefna meira, en áður, að því að vilja fá vel frágengnar og þrifalegar vörur í smekklegum umbúðum, sem gefa traust geymsluþol. Íslendingar þurfa að fylgjast með í þessari þróun og framkvæma nauðsynlegar breytingar smám saman, hliðstæðar þeim, sem gerzt hafa með hraðfrystingu þorsksins og karfans. Slíkar breytingar munu ekki gerast í einu vetfangi, heldur stig af stigi. Og ekki er óeðlilegt, að áhugi beinist um sinn alveg sérstaklega að niðursuðu þeirrar síldar, sem ekki verður nýtt viðunanlega á annan hátt, en veiðist jafnframt lengri tíma og með minni tilkostnaði, en nokkur önnur síldartegund hér við land. Enn er sú ástæða ónefnd, sem ekki sízt knýr á um aðgerðir í þá átt, sem þáltill. gerir ráð fyrir. Eins og ég hef áður greint frá, er nú hafin með veiðunum s.l. vetur vinnsla smásíldar í bræðslu, og miklar líkur eru til, að sú vinnsla fari mjög vaxandi á næstu tímum, ef ekki verða möguleikar á öðrum og hagstæðari vinnsluaðferðum. Kynni svo að fara, að vaxandi bátafjölda, búnum stórtækum veiðarfærum, yrði beitt til veiðanna og að mjög miklu magni, e.t.v. hundruðum þúsunda mála árlega, yrði ausið upp. Að þróunin yrði slík, er næsta líklegt, þar sem veiðar í bræðslu hljóta alltaf að byggjast á miklu magni, ef þær eiga að geta borið sig fjárhagslega. En þegar þess er gætt, að hér er aðallega um að ræða eins og tveggja ára síld, sem vegur að meðaltali aðeins um tíunda hluta fullvaxinnar síldar, sést fljótt, að orðið gæti um að ræða veiðimagn, sem skemmt gæti allverulega hinar eiginlegu síldveiðar síðar meir. Er þar auðvitað bæði um að ræða skerðingu á þeim árgöngum, sem veiddir eru hverju sinni, og svo skerðingu á vaxtarmöguleikum síldarstofnsins, sem síðar kæmi fram. Líkur hafa verið leiddar að því, að við Íslendingar nýtum um 5% af síldarstofnum þeim, sem hér veiðast. Með vaxandi tækni við veiðarnar, t.d. ef okkur tækist að veiða síld í flotvörpu, mundi þessi hundraðstala geta hækkað mjög, e.t.v. á allra næstu tímum. En eftir því sem sú nýting vex, verður æ hæpnara að veiða mikið magn ungsíldar, a.m.k. ef ekki er unnin úr henni verðmætari vara, en úr fullvaxinni síld. Við flm. teljum, að sú hætta, sem orðið gæti af ofveiði ungsíldarinnar, verði bezt fyrirbyggð og á skynsamlegastan hátt með því að koma á fullri nýtingu hennar í góða manneldisvöru og margfalda þannig verðmæti hennar, enda er fullvíst, að það veiðimagn, sem nægja mundi til slíkrar framleiðslu, felur ekki í sér neinar hættur fyrir síldarstofninn. Væri þá einnig frambærilegt, ef slíkri framleiðslu væri komið á fót, að takmarka veiðarnar við það magn, sem skaðlaust yrði talið af fiskifræðingum. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Vorið 1957 gerðist Ísland aðili að stofnun Atómvísindastofnunar Norðurlanda til samvinnu á sviði fræðilegra atómvísinda. En upphaf þessa máls var það, að hinn 27. jan. 1957 samþykkti 5. þing Norðurlandaráðs í Helsingfors ályktun um, að Norðurlandaþjóðirnar skyldu koma á fót sameiginlegri norrænni rannsóknarstöð fyrir fræðileg atómvísindi. Fulltrúi Íslands í bráðabirgðastjórn þessarar stofnunar er Þorbjörn Sigurgeirsson prófessor, og hefur hann setið fundi í Kaupmannahöfn til undirbúnings þessu máli. Kostnaður af þátttöku Íslands í þessari sameiginlegu atómrannsóknarstofnun Norðurlanda mun verða um 5 þús. kr. sænskar á ári, og er gert ráð fyrir greiðslu þeirrar fjárhæðar í fjárlagafrv. fyrir 1959, sem nú liggur fyrir hinu háa Alþingi. Stofnunin tekur ekki lögformlega til starfa, fyrr en þjóðþing landanna hafa fullgilt sáttmála hennar. Á síðasta fundi bráðabirgðastjórnarinnar varð samkomulag um það, að tillögur um sáttmála í því formi, sem hann liggur hér fyrir í þessu þskj., skyldu lagðar fyrir þjóðþing Norðurlandanna öll. Og í samræmi við það er þessi till. flutt. Ég vil leyfa mér að óska þess að, að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. allshn. Ég hygg, að málið eigi þar frekar heima, en hjá fjvn., þó að svo hátti að vísu, að hér sé um að ræða nokkur útgjöld, en fjvn. fjallar einmitt um þann þátt málsins, útgjaldaþáttinn, í fjárlagafrv. sjálfu.



Herra forseti. Á ári hverju eru veittar ríkisábyrgðir fyrir mjög háum upphæðum af ýmiss konar lántökum, bæði opinberra aðila og einnig einstaklinga, og hafa þessar ríkisábyrgðir færzt nokkuð í vöxt fremur en hitt. Ábyrgðir þessar eru með ýmsum hætti, og það má raunar skipta þeim í tvo meginflokka. Annars vegar eru ríkisábyrgðir, sem veittar eru samkvæmt almennum lögum, og eru þær ábyrgðir einkum veittar sveitarfélögum, t.d. í sambandi við hafnargerðir, vatnsveitur og ýmsar aðrar framkvæmdir, og eru þessar ábyrgðir að verulegu leyti þess eðlis, að ríkisstj. getur á hverjum tíma lítil ráð haft um það, hvort þær eru háar eða lágar. Það veltur á því, hvað framkvæmdir og lántökur þeirra aðila, sem rétt eiga á ábyrgðinni, eru miklar. Í hinum flokkinum má segja að séu ríkisábyrgðir, sem veittar eru hverju sinni með sérstökum lögum frá Alþingi, og nema þær ábyrgðir einnig mjög háum upphæðum. Samkvæmt síðasta ríkisreikningi, sem liggur fyrir, fyrir árið 1956, námu ríkisábyrgðir í árslok það ár 870 millj. kr., og það er engum efa bundið, að nú eru ábyrgðir þessar komnar allmikið yfir 900 millj. kr., ef þær ná þá ekki einum milljarð. Það er ljóst mál, að með þessum ríkisábyrgðum er ríkissjóði bundin töluverð áhætta, enda hefur reyndin orðið sú, að á ríkissjóðinn sjálfan hafa árlega fallið háar upphæðir, og það mjög hækkandi upphæðir, sem orðið hefur að leggja út vegna greiðslu á vanskilalánum, sem ríkisábyrgð hefur verið veitt á. Nemur þessi upphæð nú samkv. áætlun í fjárlagafrv. fyrir árið 1959 30 millj. kr., og er um 10 millj. kr. hækkun að ræða frá fjárlögum ársins í ár. Það er augljóst mál öllum, að hér er um mjög alvarlega þróun að ræða. Það er hins vegar engum efa bundið, að meginþorri þeirra ríkisábyrgða, sem veittar hafa verið, hefur verið til margvíslegra nytjamála, sem hefur tvímælalaust verið rétt að styðja. En þegar hér er orðið um að ræða jafngáleysilegt fjárhagsatriði og raun ber vitni um, þá hygg ég, að tímabært sé að staldra nokkuð við og íhuga sinn gang og gera sér grein fyrir því, hvort þessum málum er komið fyrir á þann hátt, sem heppilegastur er frá sjónarmiði ríkisins. Eins og ég áðan gat um, eru ríkisábyrgðir veittar samkvæmt ýmsum sérlögum, og sé ekki til almenn heimild í lögum, þá verður að veita með sérstakri lagaheimild frá Alþingi ríkisstj. heimild til ríkisábyrgðar. En því er ekki að leyna, að þessar ábyrgðir eru með mjög mismunandi hætti, bæði upphæð ábyrgðanna, einnig þær reglur, sem settar eru varðandi tryggingar og ýmis önnur atriði, sem máli skipta. Það, sem hefur vakað fyrir mér með flutningi þessarar till. hér, er tvennt: Annars vegar það, að íhugað verði rækilega, hversu ástatt er með þessar ríkisábyrgðir allar, rannsakað, hvaða löggjöf um þær gildir og hvaða reglur um það gilda eftir bæði almennum lögum og sérlögum, og á grundvelli þeirrar athugunar verði íhugað, hvort ekki sé tiltækilegt að mynda sér einhverjar almennar reglur, sem farið verði eftir við veitingu ríkisábyrgða, og setja þá almenna löggjöf um það efni. Með almennri löggjöf á ég hins vegar ekki við, að það sé tekið úr hendi Alþingis að ákveða um það, hvort ríkisábyrgð skuli veitt til tiltekinna framkvæmda eða ekki, það álít ég að áfram verði að vera í höndum Alþingis, en hins vegar að reynt verði með almennum lögum að setja reglur um það, hvaða skilyrði uppfylla beri, til þess að ríkisábyrgðir verði veittar, þannig að nokkur festa verði í þessu efni og það tryggt, að eftir því sem föng eru á, verði hér fylgt hliðstæðum reglum við veitingu ábyrgða. Ég geri mér fulla grein fyrir því að á þessu eru ýmis vandkvæði, vegna þess að það getur verið, að ekki sé rétt að veita jafnháa prósentuábyrgð sem ríkisábyrgð í einu tilfellinu sem öðru. En allt þetta þarf auðvitað íhugunar við, og mér er nær að halda, þótt hér séu ýmis ljón á vegi, að það sé þó hægt að mynda almennar reglur, sem gætu verið til leiðbeiningar í þessu efni og komið meiri festu á þessi mál, en nú er. Og hvað sem öllu þessu líður, þá er það tvímælalaus nauðsyn að gera sér til hlítar grein fyrir því, hversu ástatt er með þessar ríkisábyrgðir, sem munu nú nálgast, eins og ég áðan sagði, einn milljarð kr., hvort ekki kann að vera þörf á því að taka þessi mál til athugunar og reyna hér jafnvel eitthvað að spyrna við fótum, eftir því sem tök eru á, eða a.m.k. að reyna að tryggja það, að ríkið verði ekki fyrir áföllum af þessum sökum, sem valdi því stórkostlegum fjárútlátum á hverju ári. Það eru vitanlega allmörg dæmi þess, að ríkisábyrgðir hafi verið veittar á lánum og beinlínis gengið út frá því, að ríkið yrði að greiða ábyrgðirnar. Þetta held ég að sé röng stefna. Ef það er mat manna, að það verði að veita viðkomandi aðilum aðstoð, þá á hún að veitast í öðru formi, en því að ganga út frá, að mennirnir verði vanskilamenn. Það getur aldrei haft holl né heppileg áhrif. Þessar miklu vanskilaskuldir, sem orðnar eru og eins og menn sjá eru orðið allverulegt alvörumál, þegar útgjöld ríkisins vegna þeirra hækka jafnvel um 10 millj. kr. á einu ári, þær munu, eftir því sem ég bezt veit, í langflestum tilfellum stafa af fjárhagsörðugleikum viðkomandi sveitarfélaga. En einmitt þessar ástæður þarf að kanna, og það þarf að rannsakast, hvaða orsakir í hverju tilfelli liggja fyrir því, að viðkomandi aðilar standa ekki í skilum, og mín skoðun er sú, að fjárhagsvandræði þessara aðila verði að leysa með öðru móti, þannig að þeir geti þá staðið í skilum. Ég efast ekkert um það, að allir þeir aðilar, sem taka lán með ríkisábyrgð, vilja mjög gjarnan geta greitt sínar skuldbindingar, en það eru einhverjir sérstakir erfiðleikar, sem valda því, að þeim er þess ekki kostur. Þessa erfiðleika tel ég að þurfi að rannsaka niður í kjölinn og reyna þá að veita viðkomandi aðilum aðstoð með einhverjum öðrum hætti, þannig að þeir geti áfram staðið í skilum. Með áframhaldandi stöðugum vanskilum er einnig hætt við því, að nauðsynlegt aðhald hverfi, það hefur auk þess ill áhrif á aðra aðila, sem reyna að standa í skilum, og allt leiðir þetta til þess, að hér verður um óheillavænlega þróun að ræða, eins og sú staðreynd enda sýnir, sem ég gat um, að þessi vanskil fara vaxandi ár frá ári. Og það er vitanlega einnig eitt atriði í þessu, sem er mjög erfitt fyrir ríkið, og það er að vita raunverulega aldrei fyrir fram fyrir fjárhagsárið, hvaða skuldbindingar hér kunna að falla á ríkissjóðinn. Það getur munað nokkrum millj. kr. til eða frá, og er þar um mjög alvarlegan hlut að ræða, þegar ekki er hægt að hafa fyrir fram nokkra hugmynd um það, hvað hár tiltekinn útgjaldaliður kann að verða, þannig að það nemi jafnvel á þessum eina lið mörgum millj. kr. Þetta eru meginsjónarmiðin til þess, að ég hef leyft mér að leggja fram till. á þskj. 31 um undirbúning löggjafar um ríkisábyrgðir, þar sem gert er ráð fyrir, að þetta tvennt verði athugað: Í fyrsta lagi, hvort ekki sé kostur á að setja almennar reglur um veitingu ríkisábyrgða, og þá í því sambandi verður að sjálfsögðu að athuga öll þau lög, sem gilda um ríkisábyrgðir, og í annan stað, að kannaðar verði orsakir vanskila á ríkisábyrgðarlánum og þá leitazt við að benda á úrræði til þess að koma í veg fyrir það, að þau vanskil þurfi að vera. Ég er þess fullviss, að fyrir öll þau sveitarfélög, sem af fjárhagsörðugleikum hafa neyðzt til þess að láta ábyrgðir falla á ríkissjóðinn, þá er þeim það öllum áreiðanlega miklu ljúfari lausn, ef hægt er að greiða úr þeirra fjárhagsvandræðum með öðru móti en því, að þau þurfi að grípa til þess að standa ekki í skilum með þau lán, sem þessir aðilar hafa tekið. Ég tel ekki þörf á að orðlengja frekar um málið, en leyfi mér að lokinni þessari umr. að leggja til, að till. verði vísað til fjvn.



Herra forseti. Á síðasta Alþ. flutti ég ásamt hv. 1. þm. Árn. till. til þál. um vinnuskilyrði fyrir aldrað fólk. Sú till. var ekki útrædd á því þingi, og þess vegna höfum við nú ásamt nokkrum öðrum þm. Framsfl. hafið flutning málsins á ný með flutningi þáltill. á þskj. 52. Till. er nú flutt í nokkuð öðru formi, en þá. Ég vil nú með nokkrum orðum gera grein fyrir málinu. Eins og fram kemur í grg. þeirri, er till. fylgir, fjölgar því fólki í landinu, er nær háum aldri. Þessi þróun stendur í beinu sambandi við bætt lífsskilyrði og aukna heilsugæzlu. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef fengið um þetta efni, munu 10–12 þús. manns vera hér á landi, sem eru 67 ára eða eldri. Á næstu árum mun þessu fólki fjölga nokkuð, þar sem margt fólk tilheyrir þeim aldursflokkum, er næstir eru að aldri. Það er því ástæða til að huga nokkuð að þessu máli með tilliti til þess viðhorfs, sem í því er. Það er kunnara, en frá þurfi að segja, að þegar fólk lætur af lífsstarfi sínu, þá býr það að jafnaði yfir nokkurri starfsorku. Sú þróun virðist eðlileg, að fólk láti af lífsstarfi, áður en orka þess er að öllu þrotin, þar sem lífsstörf manna krefjast að jafnaði fullkominnar starfsorku. Hitt er líka nauðsynlegt, að næstu kynslóð sé gefinn kostur á að taka þátt i athafnalífi þjóðarinnar, meðan áhugi hennar og starfsorka er mest. Hins vegar er það mikið áhyggjuefni fyrir það fólk, sem af lífsstarfi sínu lætur, að hafa ekki að neinu starfi að hverfa. Það er líka hvort tveggja til, að það er öldruðu fólki mjög á móti skapi og óeðlilegt, þó að því hafi tekizt að spara eitthvað saman á langri starfsævi, að þurfa að nota það sér til lífsviðurværis í ellinni, en hjá því verður ekki komizt, þar sem ellilaun hrökkva skammt til framfærslu þess, þó að þau yrðu hækkuð. Það er því tvennt til, að starfið mundi gleðja þetta fólk mjög mikið, þar að auki mundi því takast að drýgja ellilaun sín, svo að þær tekjur, sem það gæti skapað sér með starfinu, gætu nægt því til framfærslunnar. Það er því ekki lítið atriði frá sjónarmiði þjóðfélagsins, að þetta fólk taki þátt í sköpun verðmæta áfram, svo að það þurfi ekki að taka framfærslu sína af geymdum eyri eða hjá öðrum. Það er því höfuðsjónarmið flm., að leitað verði eftir því að skapa öldruðu fólki skilyrði til vinnu við sitt hæfi, hvort sem það verður gert með því að stofna vinnuheimili, eins og um er rætt í till., eða á annan hátt. Meðan þjóðlíf Íslendinga var með þeim hætti, að þjóðin bjó að mestu í dreifbýli og heimilin voru fjölmenn, þá sáu þau að jafnaði fyrir gömlu fólki, enda hafði það þá eitthvað sér til dundurs, á meðan heilsan leyfði. En með þeim breyt., sem á hafa orðið í okkar þjóðlífi á síðustu áratugum, hefur þjóðin meir og meir farið að búa í fjölbýli, í þéttbýli, og þegar heimilin gerast svo fámenn sem raun er á orðin, þá eru möguleikar til þess, að aldrað fólk dvelji hjá niðjum sínum eða vandamönnum, að fjara út. Vistheimili fyrir þetta fólk eru því að verða meiri og meiri nauðsyn. Elli- og hjúkrunarheimili hafa verið rekin hér á landi um aldarfjórðungsskeið. 1922 var Elliheimilið Grund stofnað hér í Reykjavík, og á sama ári tók elliheimili til starfa á Ísafirði. Nú munu þessi heimili vera um 11 talsins og hafa vistrúm fyrir 6–7 hundruð manns. Af því getur Grund tekið um helming af þessu fólki. Enda þótt vistheimili fyrir aldrað fólk hafi verið starfrækt hér um aldarfjórðungsskeið, hefur engin löggjöf verið sett um þessar stofnanir. Þær hafa notið ríkisstyrks vegna þess, að við flest þeirra hafa starfað hjúkrunardeildir, sem hafa verið styrktar eins og hver önnur sjúkrahús. En elliheimilin hafa ekki notið annars styrks af ríkisfé en þess, sem hefur verið samþykktur á fjárl. hverju sinni. Það er því orðin þörf á því, ekki sízt eftir því sem þörf fyrir elliheimili fer vaxandi, að sett verði heildarlöggjöf um þessar stofnanir, þar sem mörkuð verði stefna um þátttöku ríkisins og annarra aðila í stofnkostnaði. Ekki getur það talizt óeðlilegt, að ríkið taki þátt í stofnkostnaði slíkra stofnana á borð við sjúkrahús. Í sambandi við löggjöf um vinnu- og vistheimili fyrir aldrað fólk, ber að taka tillit til þess höfuðsjónarmiðs, að fólkinu verði gefinn kostur á vinnuskilyrðum, eftir því sem við verður komið. Það er einnig nauðsynlegt að hafa það hugfast, þegar slík heimili eru byggð, að hjón, sem dveljast þar, geti myndað sér þar á ný nokkurs konar heimili innan veggja þessarar stofnunar. Þar sem gera má ráð fyrir, að mörg sveitar og jafnvel sýslufélög standi að stofnun slíkra heimila, þarf löggjafinn að ákveða um þátttöku þeirra í stofn- og rekstrarkostnaði, hvernig þátttökunni verði fyrir komið. Ég hef hér að framan drepið á örfá atriði í sambandi við till. okkar á þskj. 52. Að þessu sinni sé ég ekki ástæðu til að ræða málið ýtarlegar. Ég vil að lokum taka undir það, sem fram hefur komið, að það sé mælikvarði á menningu þjóðar, hvernig hún búi að öldruðu fólki. Íslendingar hafa jafnan sýnt mikinn áhuga í félagsmálum. Ég efast því ekki um, að þjóðin taki þessu máli vel. Það fer líka vel á því að, að þeirri kynslóð, sem mest hefur orkað til framfara á landi hér, verði vel búið í ellinni. Ég treysti því hv. alþm. til að taka þessu máli vel, svo að það megi ná fram að ganga hér á Alþingi. Herra forseti. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að till. verði vísað til síðari umr. og fjvn.



Herra forseti. Till. sem þessi er vissulega tímabær. Það er ekki aðeins frá sjónarmiði mannúðar nauðsynlegt, að aldrað fólk og gamalt fái að nota starfskrafta sína til hagnýtra starfa, heldur er það og í vaxandi mæli félagsleg nauðsyn. Eins og fram var tekið af hv. frsm., eru það fleiri og fleiri einstaklingar, sem komast á efri árin, og hlutfallstala gamalmenna í þjóðfélaginu eykst smám saman á kostnað yngri kynslóðarinnar. Þannig er það einnig víða erlendis, enda er þar byrjað að gefa þessu vandamáli verulegan gaum. En verkefnið er áreiðanlega ekki vandalaust, og hvergi mun það komið lengra, en á fyrsta athugunarstig, hvað snertir lausn þess sem félagslegs vandamáls. Þegar rætt er um bætta aðbúð og aukna starfsmöguleika gamals fólks, má ómögulega einblína á elliheimili og vinnuhæli. Þvert á móti verður aðalstefnan að vera sú að forða mönnum í lengstu lög frá slíkum stofnunum. Og það er til þess að undirstrika þetta; að ég stend hér upp. Eigið heimili og starf úti í lífinu er það, sem fyrst og fremst á að keppa að. Hentugar íbúðir vantar handa gömlu fólki, og einnig á ýmsan annan hátt skortir þetta fólk félagslega aðstoð til sjálfsbjargar. Innan nærri allra starfsgreina má finna störf, sem sérstaklega henta mönnum með skerta starfsorku. Að þeim störfum ætti gamalt fólk og aðrir vanyrkjar beinlínis að hafa forgang. Þessar hliðar vandamálsins munu hvergi í heiminum hafa fengið viðhlítandi lausn enn þá. En þær hafa víða verið athugaðar talsvert og ræddar og sums staðar jafnvel fyrstu sporin til aðgerða stigin. En nauðsynin eykst, bæði hér og annars staðar, og knýr á meir og meir. Þetta finnst mér meginatriði málsins, að forða gömlu fólki í lengstu lög frá stofnunum með því að bæta aðstöðu þess til að lifa í heimahúsum og starfa úti á meðal manna á öllum aldri. Samt sem áður verður þó aldrei alveg komizt af án stofnana. Ber þá að útbúa elliheimilin sem bezt, m.a. með því að sjá fólkinu fyrir dægrastyttingu í formi starfs eða föndurs. Einnig er vert að athuga, hvort sumu gömlu fólki með mikið skerta starfsorku hentaði ekki dvöl á vinnuhælum, þar sem ungir og miðaldra vanyrkjar dveldust líka. Gæti ýmislegt gott falizt í þeirri hugmynd að blanda þannig aldursflokkum saman. Ég fagna sem sagt, að till. um þetta merka mál er fram komin. Það er sannarlega kominn tími til, að athygli almennings og stjórnvalda sé á því vakin. En verk þeirrar n., sem skipuð yrði samkvæmt till., mun reynast vandasamt og víðtækt og krefjast langs tíma. E.t.v. væri heppilegast, að þessi n. hyggðist ekki skila fullmótaðri niðurstöðu, heldur frumdrögum, er orðið gætu grundvöllur frekari athugana og síðar meir þeirra aðgerða, sem að gagni koma. Ég vænti þess, að sú hv. þingn., sem till. fær til athugunar, sýni málinu verðskuldaðan sóma og afgreiði það svo fljótt sem verða má.



Herra forseti. Till., sem fyrir liggur, fjallar um skipun n. til að athuga aðbúnað fanga hér á landi. Ég vil strax láta þess getið, að hæstv. ríkisstj. mun nýlega hafa skipað nefnd lögfræðinga til að athuga aðbúnað fanga og sú n. þegar skilað sínum niðurstöðum. Ég hef orð á þessu til þess, að sú hv. n., sem væntanlega fær þessa till., sem hér liggur fyrir, til meðferðar, geti aflað sér upplýsinga um þá athugun, sem þegar hefur fram farið. En mig langar að gera með nokkrum orðum grein fyrir, hvers vegna þessi þáltill. samt sem áður er komin fram. Þegar afbrotamenn fyrri alda voru dæmdir, var þess gætt fyrst og fremst, að refsingin væri í sem fyllstu samræmi við glæpinn. Megináherzlan var lögð á endurgjaldið og farið eftir boðorðinu: Auga fyrir auga og tönn fyrir tönn. Afbrotið sjálft var vegið og mælt, en afbrotamanninum minni gaumur gefinn. Guðstrú og opinbert siðgæði kröfðust þess, að full friðþæging kæmi fyrir framinn glæp. Þetta hefndarsjónarmið mun ekki hafa þótt gefa góða raun, og því var önnur stefna upp tekin á síðustu öld. Samkvæmt henni skyldi refsingin ekki skoðast sem hefnd þjóðfélagsins, heldur ætti hún að vera vörn þess. Afbrotamanni skal að vísu refsað öðrum til viðvörunar, en jafnframt á refsingin að vera honum sjálfum meðal til betrunar. Þessi stefnubreyt. hefur leitt til þess, að nú er ekki lengur einblínt á afbrotið sjálft, heldur er persónan, sem framdi það, einnig athuguð ofan í kjölinn. Andlegt og líkamlegt ástand afbrotamannsins, upplag hans og uppeldi, lífskjör og allar félagslegar aðstæður, allt er þetta rannsakað í því skyni, að síðan megi ákveða honum þá tegund refsingar, sem þjóðfélaginu og honum sjálfum verði affarasælast. Hér er verndin komin í stað hefndarinnar. Afbrotamenn mynda mjög sundurleitan hóp. Þar má finna alls konar manngerðir, unga menn og gamla, heilbrigða og sjúka, og má ráða af líkum, að ekki muni þeim öllum henta sama refsimeðferð, jafnvel þótt afbrotin sjálf gætu gefið tilefni til slíks. Afbrotamennina þarf að flokka og veita hverjum þá meðferð eða þá refsingu, sem bezt svarar tilgangi. Ef geðveikur maður, fáviti eða flogaveikur maður fremur ódæði, ber að vista hann á viðeigandi hæli til lækningar eða vörzlu. Sé um að ræða alvarlega áskapaða skapgerðarveilu eða afbrotahneigð, verður að dæma manninn til gæzlu á vinnuhæli, sem eingöngu er slíkum ætlað. Megi rekja orsakir afbrots til óhóflegrar áfengisneyzlu, á meginverkefnið að vera lækning ofdrykkjunnar, og þannig mætti áfram telja. Oft eiga erfið lífskjör þátt í, að afbrot eru framin, svo og ýmiss konar geðræn vandamál, sem ekki hefur tekizt að leysa á heilbrigðan hátt. Þegar svo stendur á, er leitazt við að liðsinna afbrotamanninum, bæði á meðan hann afplánar og á eftir, að sjálfsögðu í þeim tilgangi að forða honum frá endurtekningu afbrota. Sérstaklega mikilvægt er talið, að refsimeðferð unglinga sé frá upphafi tekin réttum tökum. Þeir fá gjarnan skilorðsbundna dóma og njóta leiðbeinandi eftirlits, en teljist refsivist óhjákvæmileg, er þeim komið fyrir í sérstökum ungmennafangelsum, þar sem þeir nema hagnýt störf eða bókleg fræði. Á síðari árum hafa læknar og sálfræðingar verið kvaddir í þjónustu réttvísinnar í vaxandi mæli. Þessir sérfræðingar rannsaka afbrotamanninn og gefa leiðbeiningar um meðferð, sem þeir síðan eiga meira eða minna þátt í að veita. Í sumum fangastofnunum er forstöðumaðurinn geðlæknir, sem hefur aðstoðarlækna og sálfræðinga sér við hlið í starfi. Í þeim stofnunum dveljast erfiðustu og hættulegustu afbrotamennirnir, psykopatarnir, er áður voru taldir ólæknandi með öllu, en reynast nú alls ekki vera það. Einnig við almennu fangelsin starfa sérfróðir menn að betrun fanganna, og eftir afplánun er meðferðinni haldið áfram í formi ýmiss konar félagslegrar aðstoðar. Þessi er stefnan í refsilöggjöf og fangelsismálum siðmenntuðustu þjóða, eins og t.d. Norðurlandaþjóðanna. En hvernig er þessu varið hjá okkur? Ég hygg, að löggjöf okkar í þessu efni sé ekki svo mjög aðfinnsluverð og að í henni sé jafnvel gert ráð fyrir flestu af því, sem ég nú hef drepið á. Allt öðru máli gegnir um framkvæmdina. Þar er ástandið þannig, að ekki verður við unað öllu lengur. Fangastofnanir eru of fáar og nauðsynleg aðgreining fanga því óframkvæmanleg. Í þröngum og óvistlegum húsakynnum fangelsanna ægir öllu saman. Þar eru óharðnaðir unglingar hafðir með gömlum afbrotamönnum og geðsjúkir menn með heilbrigðum. Ólíkustu manngerðir safnast þar saman og blanda geði, með þeim afleiðingum, að allt fær keim af því, sem þar finnst lakast. Svo að segja öll skilyrði til betrunar vantar á þessum stöðum. Í fangahúsi höfuðstaðarins er jafnvel sjálfsagðasta betrunarmeðalið, vinnan, föngunum með öllu meinað. Þar sitja menn auðum höndum vikum og mánuðum saman. Starfslið fangelsanna er mjög einhæft og takmarkað við gæzlumenn. Þar koma geðlæknar sjaldan og sálfræðingar aldrei, að ég held. Félagslega sérmenntað starfsfólk fyrirfinnst ekkert í sambandi við fangelsin og er þó ómissandi. Sé eitthvað fengizt við fangahjálp, er það kák eitt, sem sennilega er verra, en gagnslaust. Í 15. gr. almennra hegningarlaga er svo ákveðið, að eigi skuli refsa mönnum sem sökum geðveiki, andlegs vanþroska eða hrörnunar, rænuskerðingar eða annars samsvarandi ástands voru alls ófærir til að stjórna gerðum sínum á þeim tíma, er þeir unnu verkin. Ég skal ekki fullyrða neitt um, hvernig þessu ákvæði er framfylgt, en tel tíð mistök vera sennileg og raunar óhjákvæmileg, svo lengi sem læknisleg og sálfræðileg athugun sérhvers afbrotamanns er ekki gerð. Enn meiri hætta á mistökum liggur þó í framkvæmd næstu gr. á eftir, þar sem rætt er um geðbilanir á vægara stigi og vafi leikur á í einstökum tilfellum, hvort refsingu skuli beitt eða ekki. Má gera ráð fyrir, að í því efni sé yfirsjónin regla, meðan svo er í pottinn búið sem nú er. Í hegningarlögunum er gert ráð fyrir fangastofnunum og hælum, sem ekki eru til í landinu nú, mörgum árum eftir setningu laganna. Virðist sannarlega kominn tími til að framkvæma eitthvað af því, sem þar er ráðgert. Þannig er í 43. gr. l. heimild um sérstaka meðferð fanga innan 22 ára aldurs. Segir þar svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Skal þá leggja sérstaka stund á að efla andlegan og líkamlegan þroska fanganna með kennslu, líkamsæfingum og hentugri útivinnu svo og með því áð kenna þeim atvinnugreinar, sem komið geti þeim að gagni, er þeir hafa fengið frelsi sitt aftur.“ Þetta er lofsvert ákvæði og ber löggjafan um fagurt vitni, en hvers virði er það sem pappírsplagg eitt? Hvers virði eru góð lög, ef stjórnarvöldin sjálf hirða ekkert um að framkvæma þau? Líklega er þá verr farið, en heima setið. Reynslulausn úr fangelsi og skilorðsbundnir refsidómar eru leyfð með lögum. Hvort tveggja mun talsvert tíðkað, en ætti þó að verða miklu algengara, en það hefur verið. En þá er skilyrðið það, að eftirlitið með mönnunum og félagsleg aðstoð þeim til handa verði á annan veg, en nú er, sem sé rækt af starfsliði, sem til þess er sérstaklega þjálfað. Er slík þjónusta nú víða erlendis tengd fangastofnunum. Þá er enn allt of lítil áherzla lögð á að veita drykkfelldum afbrotamönnum nauðsynlega læknismeðferð, eins og lög þó gera ráð fyrir, og hefur mig oft furðað á tómlæti yfirvalda í þeim efnum. Þess má þó minnast, að fjöldi afbrota er framinn í ölæði og að 60% fanga, eða meira, eru drykkjumenn. Óhætt mun að fullyrða, að ástand fangelsismála okkar sé hið aumlegasta og þjóðinni til tjóns og vanvirðu. Oft berast almenningi fréttir úr fangelsunum, og ætíð eru þær um einhver mistök eða óhöpp. Fangar strjúka, einn eða fleiri saman, oft á hinn ævintýralegasta hátt. Fangar gera verkfall eða annan samblástur gegn yfirboðurum sínum. Fangi fremur sjálfsmorð og annar finnst örendur í klefa sínum. Á þessa leið eru fregnirnar. Af þorra fanganna fara þó engar sögur. Þeir koma í fangelsin og fara þaðan, koma aftur og fara, og þannig áfram, á meðan kraftar þeirra endast. Hver fangelsisvist gerir þá að örlítið verri mönnum, en þeir voru áður. Það er nauðsyn bráðra umbóta á sviði fangelsismálanna. Til framkvæmda verður að koma sem fyrst, en þó ber að vanda undirbúning allan. Bygging nýrra fangastofnana er vafalaust brýn nauðsyn, en hitt er þó sízt ónauðsynlegra, að hæfir starfskraftar tengist þessum stofnunum. Það vill oft gleymast, að húsakynnin ein ákveða ekki gæði stofnunar. Þar veltur eins mikið og raunar meira á hæfni starfsfólksins. Við eigum vafalaust ágæta fangaverði, en okkur vantar lækna, sálfræðinga og ármenn til starfa í fangelsunum. Fyrir þessu öllu, húsakynnum og hæfu starfsliði, verður að sjá, ef vel á að takast. Nefnd sérfróðra manna þarf að kynna sér ástandið, eins og það er, og gera síðan till. um, hvernig bezt verði úr bætt. Þetta er það, sem við leggjum til, hv. 8. landsk. þm. og ég, í þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir. Herra forseti. Ég legg svo til, að till. verði vísað til hv. allshn. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. Þessi till., sem hér liggur fyrir á þskj. 40 og hv. fyrri flm. hefur nú gert grein fyrir, er án efa góðra gjalda verð. Hann gat sjálfur um það í upphafi máls síns, að mþn. hefði fjallað um þetta mál. Hún hefur gert það, eftir því sem ég bezt veit. Ég hef ekki séð álit hennar, en eftir þeirri afspurn, sem ég af því hef, virðist það að verulegu leyti fjalla um sama þátt málsins og þessi till. gerir. En eins og menn hafa veitt athygli, bæði við lestur sjálfrar till. og eins við að hlýða á ræðu hv. fyrri flm., þá leggur þessi till. megináherzlu á rannsókn á ástandinu, eins og það er, með það meginsjónarmið fyrir augum, að ef eitthvað það komi í ljós, sem bendi til, að hægt sé að leggja meiri áherzlu á betrun fanganna, en nú er gert, þá verði framkvæmdum hagað einmitt með það sérstaklega fyrir augum. Ég tel þetta virðingarvert sjónarmið og sjálfsagt að veita því stuðning. En ég vil nota tækifærið til þess að vekja athygli á því, að í þessum efnum þarf að hafa fleiri sjónarmið. Ég er ekki þeirrar skoðunar fyrir mitt leyti, að það eigi að vera neitt aðalatriði frá sjónarmiði þjóðfélagsins að láta auga koma fyrir auga og tönn fyrir tönn. Ég álít hins vegar, að ástandið í þessum efnum yfirleitt hér á landi sé svo alvarlegt, að Íslendingar verði að gera það upp við sig fyrr en síðar, hvort þeir vilji fallast á þá meginstefnu, að á Íslandi sé sjálfur dómurinn refsingin, hvort við getum látið okkur nægja það, að maður, sem hefur brotið lögin og er kærður og sekur fundinn, hafi þar með fengið sína refsingu. Þetta er sjónarmið. Ég veit ekki, hvort það væri þjóðinni hollt að aðhyllast það eða hvort við þyrðum að gera það. Við erum sjálfsagt margir þannig, að ef á annað borð dómur hefur verið kveðinn upp um sekt okkar, þá er það fremur aukaatriði, hvort við þurfum að standa skil á afbrotinu með fangelsisvist skamman eða langan tíma eða þola þá niðurlægingu, sem í dómnum felst. En það er svo annað mál, hvort hægt er að hafa það meginsjónarmið um aðgerðir í þessum efnum. Ég held, að menn hljóti að verða sammála um það, að ástandið er, eins og hv. flm. sagði, alveg óviðunandi, almennt talað. Við þekkjum allir dæmin um unga manninn, sem var eins og strokuhestur, sem leitar heim í átthagana, ungur maður, sem ekki undi hag sínum í fangelsinu og brauzt um eins og fugl í búri, brauzt út og fór sinna ferða. Að lokum virðist hafa farið svo, eftir að hann hafði gert þessar tilraunir nógu oft og að því leyti náð nægilega góðum árangri, að hann fór sínu fram, að þjóðfélagið gafst upp. Nú mega menn ekki halda,, að ég telji mig dómbæran um að kveða á um það, hvort það, sem fram hefur farið af hendi þjóðfélagsins, að gefast upp fyrir manninum, er í þessu tilfelli, sem fyrir liggur, hið rétta eða ekki, og sannarlega get ég ekki neitað því, að ég hef mikla samúð með þessum unga manni, ef það má ráða. En fordæmið, sem með þessu er gefið, er vitaskuld ákaflega hættulegt. Menn vita einnig frá blöðunum nú að undanförnu, að ungur maður hefur gert leik að því, hvenær sem honum sýnist, að brjótast út úr fangelsinu og fara sinna ferða og koma svo kannske aftur og skila sér, þegar hann er búinn að hafa sitt sumarfrí eða vetrarfrí eða sína hvíld frá hinum þröngu múrum. Ég man ekki betur en í einu blaðinu, - ég held það hafi verið blað dómsmrh., - hafi verið sagt, að þessi maður væri í sínum áætlunarferðum upp að Reykjum, og þótti ekki alvarlegri tíðindi en svo, að það mátti hafa þetta sem hálfgert gamanmál. En nú segi ég: Við vitum allir, líka þeir, sem ekki eru lögfræðingar eins og ég, að það er mjög algengt, að menn, sem eru grunaðir um að vera við glæp riðnir eða afbrot, eru settir í gæzluvarðhald með það meginsjónarmið fyrir augum, að þeir geti ekki hindrað uppljóstrun afbrotanna með því að hafa samband sín á milli, annaðhvort sjálfir þeir, sem settir eru í gæzluvarðhald, innbyrðis eða einhver þeirra við einhvern aðila utan veggja fangelsisins. Allir sjá, að slík meðferð á mönnum, sem ekki eru sannir að sök, þ.e.a.s. að setja þá í gæzluvarðhald, er út af fyrir sig ærið áhyggjuefni og mæðuefni hverjum, sem fyrir því verður. En það er tilgangslaust að gera þetta, ef þannig er um hnúta búið, að þessir menn geti, ef þeir hafa til þess - ef svo mætti segja einhverja handlagni, farið úr fangelsinu dag og nótt, haft allt það samband við aðra meðseka í málinu, sem þeir þurfa til þess að geta hindrað áframhaldandi rannsókn málsins með jákvæða niðurstöðu fyrir augum. Þetta er auðvitað mjög hættulegt ástand og sannast sagna óviðunandi. Ég heyrði það líka nýlega og held það sé rétt frá sagt, að ungur maður, sem hafði orðið fyrir þeirri ógæfu að fremja morð, var svo ögrandi við fangaverðina, sem áttu að gæta hans, að þeir tilkynntu dómsmálastjórninni, að nema því aðeins að þessi maður yrði fjarlægður úr fangelsinu fyrir ákveðna klukkustund á ákveðnum degi, þá segðu þeir allir upp starfi. Og ég hef heyrt sagt, veit ekki beinar sönnur á því, en held þó, að það sé rétt, að afleiðing af þessu hafi verið sú, að þessi maður var fluttur úr þessu fangelsi og settur á geðveikrahæli, þar sem einhverjir möguleikar kunnu að vera til þess, að hann hræði ekki aðra, eins og hann gat þarna gert, því að á því hæli hafi verið betri tök á að geyma manninn þannig, að ekki stafaði ótti af honum. Einnig þetta er óskapleg mynd af því, sem hér skeður í þessum efnum. Það er ákaflega eðlilegt, að þjóð eins og við, sem erum ævinlega í peningavandræðum, fjárskorti, til allra nytsamlegra þarfa og t.d. verðum að neita okkur um að byggja sæmilega yfir æðstu stjórn landsins, svo að eitthvað sé nefnt, og má auðvitað margt nefna, - að við hugsum okkur tvisvar um, hvort það sé endilega nauðsynlegt að láta það ganga fyrir, að geta gætt þeirra, sem afbrotin fremja. Ég viðurkenni það. En ég spyr um hitt: Er hægt að búast við því, að þjóðin hafi rétta meðvitund um afbrotið, sem framið er, ef hún daglega venst við þá hugsun, að þeir, sem afbrotin fremja, gangi eftir sem áður lausir, a.m.k. öðru hverju? Og er hægt að una því, að ástandið sé þannig, að fangi, sem í ógæfu sinni hefur framið manndráp, þurfi ekki annað en ógna fangavörðunum, þeir hafi þá ekki í önnur horn að venda eða annars skjóls að leita heldur en að krefjast þess, að fanginn sé fjarlægður, því að ella fari þeir? Er þetta hægt? Getur þjóð, sem kallar sig sjálfstæða menningarþjóð, búið við þetta, og hvaða afleiðingar hefur þetta gagnvart þjóðfélagsþegnunum í heild? Eg undirstrika enn, að ég óska ekki eftir neinum hefndaraðgerðum, og ég fellst fullkomlega á það, að það er sannarlega stórt sjónarmið í öllum þessum málum að reyna að haga refsingunni þannig, að þeir, sem afbrotin fremja, komi ekki verri menn, heldur betri, úr fangavistum, eftir að hafa tekið út refsinguna. En þó að þetta sé rétt, þá raskar það ekki hinu, að hitt er alveg óþolandi. Það er líka algerlega óþolandi, að unglingar, sem af barnaskap, en engri glæpahneigð, jafnvel í einhverju ölæði, - og það undrast það nú enginn, þó að hann heyri, að unglingur geri eitthvað í ölæði, þegar maður les það, sem blöðin daglega segja um drykkjuskap æskunnar í landinu, - að slíkir meinleysingjar, sem í gáska, sinnuleysi eða ölæði hafa framið smávægilegt afbrot, séu settir til samvista við menn, sem eru allt annars eðlis og kannske hafa hreina glæpahneigð. Er á það hættandi? Ég segi það sem mína skoðun, að hér á Íslandi eru ekki til nein fangelsi, og ég veit ekki heldur, hvort er til nægjanleg menntun í þeirri stétt, sem á að gæta fanganna. Það getur vel verið, að þeir séu nægjanlega menntaðir, ég veit það ekki. Hitt veit ég, að þeim er engin aðstaða sköpuð til þess að gera sína skyldu, eins og þjóðfélagið hefur búið að þeim. Það hafði aðeins hvarflað að okkur í Sjálfstfl. að hreyfa þessu máli í einu formi eða öðru hér á Alþingi, en meðan um það stóðu umræður í flokknum, kom þessi tilll. fram. Okkur þótti þá réttara að reyna að koma aths. okkar á framfæri við þá hv. nefnd, sem um þetta mál kemur til að fjalla, því að í sjálfu sér eru þetta nokkuð tvær greinar af sama stofni, sem um er að ræða, þó að till., sem hér liggur fyrir, leggi megináherzluna á að betra fanga, en þessar hugleiðingar, sem ég hef sett fram í viðbót, leggi einnig áherzlu á það, hvaða skyldu þjóðfélagið hefur gegn sjálfu sér um það að geta sannað í verki, að dómur er dómur og refsing er refsing, nema menn þori hitt, sem ég tel hæpið og meira en það, að kveða á um, að dómurinn sjálfur sé refsingin. Ég skal svo ekki um það fjölyrða frekar, en vænti, að bæði hv. flm. og hv. nefnd, sem um málið fjallar, vilji athuga þessi sjónarmið.



Herra forseti. Í framsöguræðu minni gerði ég nokkuð einhliða grein fyrir fangelsismálum frá sjónarmiði betrunarinnar, en ég viðurkenni fyllilega, að það eru fleiri hliðar á þessu máli, fangelsismálum okkar, og hv. þm. G-K. (ÓTh) benti á a.m.k. tvær af þessum hliðum, öryggi þjóðfélagsins og öryggi gæzlumanna fangelsanna. Þetta eru tvær hliðar á málinu, sem eru mjög mikilsverðar, að þannig sé að búið í fangelsunum, að fangaverðirnir séu ekki í óþarflega mikilli hættu, og að almenningur, þjóðfélagið sjálft, standi ekki uppi magnþrota gagnvart föngum, en slíkt er ástandið nú hjá okkur, að það nálgast þetta. Ég viðurkenni líka, eins og ég raunar tók fram, að refsing á að vera til viðvörunar, bæði mönnunum sjálfum og öðrum, og betrunin er aðeins gerð til þess að forða þessum mönnum frá, ef hægt er, endurtekningu glæpa, en refsivistin, refsingin sjálf, skal vera til viðvörunar. Ég álít ekki, að við getum komizt hjá því, og einmitt þess vegna er ekki gott, að það komi oft fyrir, sem kom fyrir nýlega og hv. síðasti ræðumaður sagði frá, að fangar geti gengið út úr fangelsinu, þegar þeim sýnist, og að hið opinhera verði að lokum að gefast upp. Þetta er mjög óheppilegt. En þetta eru aðrar hliðar á málinu, en ég gerði að umtalsefni, hliðar, sem eiga fullkominn rétt á sér að athugast um leið og eru afleiðing af því sama ástandi, sem ég hef rætt hér um.



Herra forseti. Eins og hv. alþm. er kunnugt, var á síðasta þingi samþ. till. til þál. um, að fram skyldi látin fara rannsókn á hafnargerðum og hafnarstæðum á landinu í samráði við vitamálastjóra og skyldi þá gerð tíu ára framkvæmdaáætlun um hafnargerðir og hafnarbótasjóðslögin skyldu einnig endurskoðuð. Tilgangurinn með till. skyldi vera að stuðla að öryggi og aukinni útflutningsframleiðslu. Til þess að fá fregnir af þessu merka máli, er fsp. til hæstv. ríkisstj. borin fram. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. ríkisstj. að því, hvernig málum líði, hvort þessi athugun hafi átt sér stað, hvort áætlun hafi þegar verið gerð, en það er, eins og allir vita, mjög þýðingarmikið atriði, að þar sé rétt á málinu haldið í upphafi. Það þarf ekki að lýsa því, að þegar samgöngur í lofti og á landi gerast ótryggar, þá er treyst á samgöngur á sjó. En eins og öllum má ljóst vera, veltur mjög á því, að hafnirnar séu góðar og öruggar, svo að öryggi skapist, bæði fyrir þá, sem í sjávarþorpunum og kauptúnunum búa, og fyrir aðliggjandi sveitir. Það leiðir af sjálfu sér, að svo bezt er hægt að byggja á hvers konar iðnaði á umræddum stöðum, að samgöngur séu öruggar. Til þess að skipunum sé óhætt í höfnunum í hvers konar veðrum, þurfa hafnirnar að vera öruggar skipum og hafnirnar vel staðsettar. Það er því eigi um neitt smámál að ræða í þessu efni. Vandinn er að hefja verkið með fyrirhyggju á traustum grunni. Því þarf að athuga, hvort hyggilegra sé fyrir langa framtíð, að endurbót á gömlum og oft lélegum mannvirkjum eigi sér stað eða ný séu gerð. Er vert að hafa t huga till., er áður hafa komið fram á hinu háa Alþingi um rannsókn á vissum hafnarstæðum og lúkningu ýmissa hafna, sem mjög lengi hafa verið í byggingu og ekki er lokið. Er ekki ástæða, nema sérstakt tilefni gefist til, að fara að nefna þau sérstaklega, því að öllum alþm. munu nöfn þeirra kunn. En góðar hafnir eru frumskilyrði fyrir öryggi og bættum hag fólksins, sem úti á landsbyggðinni býr. Það er mælt, að forfeður vorir hafi verið fundvísir á góð og fögur bæjarstæði. Eins voru þeir fundvísir á góðar hafnir fyrir þá tíma. Margar víkur og hafnir, er þeir gáfu nöfn, eru enn bezta skjól, sem völ er á fyrir skip hérlendis, þegar þær svonefndu hafnir, er nútímamenn hafa valið sér, veita ekkert skjól. Það er því að mínu viti nauðsynlegt, áður en endanlega er frá málinu gengið í þessu efni, að veita þessari hlið málsins fulla athygli, láta athugunina einnig snúast um það að velja beztu staðina. Það fer ekki á milli mála, að um er að ræða lífsspursmál fyrir margar byggðir landsins. Eins er víst, að það, að atvinnuöryggi skapist á stöðunum við bætt hafnarskilyrði, mundi einnig stuðla mjög að hinu margumrædda og æskilega jafnvægi í byggð landsins. Væri æskilegt að fá góðar fregnir af framkvæmd þessa máls. Fyrir því hef ég leyft mér að leggja þessa fsp. fram. Ég vil svo ekki orðlengja meira um þetta að sinni.



Þegar þessi þáltill. var samþykkt og eftir að þingi lauk s.l. vor, átti ég tal um þetta mál við hafnarmálastjóra og bað hann að byrja að vinna að undirbúningsvinnu í þessu efni, eftir því sem honum væri unnt. Hann kom strax inn á, að það mundi vera nauðsynlegt að gera ýmiss konar allumfangsmiklar tæknilegar athuganir, áður en hægt væri að gera slíka áætlun sem í þál. var um rætt. Bað ég hann að fara strax að vinna að því að gera sér grein fyrir því, hver þessi undirbúningsvinna þyrfti að vera, og framkvæma það af henni, sem hann teldi sér fært að gera sjálfur með sinu liði. Jafnframt sagði ég honum, að ég gerði ráð fyrir því að gera í þessu efni frekari ráðstafanir, sem hann fengi þá fljótlega að vita. Síðan, eftir að hafa athugað þetta mál nokkru nánar, tók ég þá ákvörðun að fela atvinnutækjanefnd að vinna að þessu máli og gera í samráði við vita- og hafnamálastjóra áætlun þá, sem greinir í þáltill., og framkvæma endurskoðun þeirra l., sem þar er rætt um. Þetta þótti mér að athuguðu máli sjálfsagt að gera, þar sem mér var kunnugt um, að atvinnutækjanefnd hafði þá þegar unnið allmikið einmitt að athugun hafnarmála víðs vegar um landið og gert nokkur drög að áætlun um þau efni varðandi suma landshluta. Þótti mér því einsýnt að fela þessari n. ásamt vita- og hafnamálastjóra að vinna að framkvæmd áætlunarinnar. Mér er kunnugt um, að n. hefur þegar haldið fundi með vita- og hafnamálastjóra og vinna við tiltekin rannsóknarefni er hafin, sem ákvörðun hefur verið tekin um af n. í samráði við hann. En ég kem að því aftur að lokum, sem vita og hafnamálastjóri lagði talsvert mikla áherzlu á í sumar er leið, og það var, að það yrðu að fara fram all umfangs miklar verkfræðilegar athuganir á vissum stöðum, ef þessi áætlun ætti að hafa verulega þýðingu. Og ég hef fengið upplýsingar um, að þetta muni liggja eitthvað gleggra fyrir núna, þó að ég þekki það ekki í einstökum atriðum, að slíkar athuganir verði að fara fram á ýmsum stöðum næsta sumar til viðbótar við það, sem þegar hefur verið gert í þessu efni. En að því leyti, sem ekki þarf að fá þannig nýjar upplýsingar með rannsóknum, verður byggt á þeim gögnum og þeirri þekkingu, sem fyrir hendi er á vitamálaskrifstofunni. Það er að sjálfsögðu samkomulag um það á milli ráðuneytisins, nefndarinnar og vita og hafnamálastjóra, að vitamálaskrifstofan annist verkfræðileg störf í sambandi við áætlunina. Ég skal svo taka það fram að lokum, að í sambandi við þetta kom það í ljós í sumar, þegar ég ræddi þessi mál við hafnamálastjóra, að það mundi skorta ýmis nauðsynleg tæki, til þess að rannsóknir í þessu efni gætu verið eins góðar og vera þyrfti, og var af því tilefni sett á fjárlagafrv. fjárveiting til þess að kaupa ný tæki til þess að rannsaka botn á ýmsum stöðum, þar sem hafnargerðir koma til greina. Sem sagt, í þessu mál] hafa þegar ráðstafanir verið gerðar, og tel ég það vera í fullum gangi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf. En án þess að ég á nokkurn hátt vantreysti þessum mönnum, sem til þess hafa verið valdir að vera í ráðum með vitamálastjóra um rannsókn í þessu alvarlega og mikilsverða máli, þá langar mig til þess að skjóta því inn, að mér vitanlega er enginn siglingafróður maður í þessari atvinnutækjanefnd. Það getur verið misskilningur. Ef svo er, þá tel ég, að málinu sé betur borgið. En ég teldi, að það væri alveg bráðnauðsynlegt, að í sambandi við rannsóknir á nýjum hafnarstæðum á landinu væri þar siglingafróður maður og maður, sem væri vel kunnugur staðháttum á Íslandi. Enda þótt mér sé málið skylt, þar sem ég hef siglt manna lengst hér við land, meðfram ströndum Íslands, þá er það ekki svo að skilja, að ég sé að reyna að koma sjálfum mér í þessa nefnd. Það eru margir fleiri, sem eru mjög vanir og hæfir til þess. En ég teldi það mikið öryggi, að í n. þessari væri með vitamálastjóra siglingafróður maður. Ég vil undirstrika það, um leið og ég vil þakka ráðh. fyrir, að hann gat þess, að rannsókn ætti að fara fram á botnlagi og fleiru á ýmsum stöðum, sem til greina gætu komið sem hafnir eða hafnarstæði, að það er mitt álit, að víða eru á Íslandi betri hafnarstæði, en við erum nú að reyna að gera að höfnum og notuð eru í bili, en mundu fljótlega hverfa í skuggann, ef þær hafnir væru byggðar eða gerðar á þeim stöðum, sem ég tel bezt og heppilegast að gera þær víðs vegar á landinu og er sameiginlegt álit okkar margra siglingamanna, sem siglt höfum mikið hér við land. - Vil ég svo þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingarnar.



Ég vil aðeins bæta því við, að mér þótti heppilegra, vegna þess að atvinnutækjanefndin var starfandi stofnun og hafði unnið talsvert mikið að þessum málum með hafnamálastjóra, að fela henni þetta nýja verkefni eða víðtækara verkefni, en að setja á fót nýja n., en líka til þess að forðast allan tvíverknað í þessu. En ég vil taka það fram, að ég ætlast til þess, að atvinnutækjanefndin og hafnamálastjóri leiti mjög ýtarlega eftir áliti þeirra manna, sem mesta reynslu hafa hér varðandi þessi efni, og þá sérstaklega þeirra, sem hafa haft með höndum siglingar, hvort sem það er til fiskveiða eða aðrar siglingar við landið. Mun verða lögð áherzla á, að leitað verði álits slíkra manna um alla hugsanlega möguleika í þessu efni.