Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Flm. auk mín eru Kristín Ástgeirsdóttir og Kristín Halldórsdóttir. Frumvarpsgreinin er aðeins ein fyrir utan gildistökugreinina og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Á eftir 72. gr. kemur ný grein er verður 73. gr. og breytist röð annarra greina til samræmis við það. Greinin hljóðar svo: Nytjastofnar á hafsvæði því sem fullveldisréttur Íslands nær til eru sameign íslensku þjóðarinnar. Kveðið skal á um sjálfbæra nýtingu þessara auðlinda til hagsbóta fyrir þjóðarheildina í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum.`` 2. gr. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Þó er augljóst, því að hér er um stjórnarskrártillögu að ræða, að hún getur ekki orðið að lögum fyrr en í lok kjörtímabilsins. Frumvarp þetta til stjórnarskipunarlaga var flutt á síðasta þingi en var eigi útrætt enda um stjórnarskrárbreytingu að ræða. Síðan þá hefur umræðan í þjóðfélaginu verið mikil um mikilvægi þess að nytjastofnar í hafinu í kringum Ísland haldist í þjóðareign eins og lög gera ráð fyrir. Þverpólitísk almannasamtök hafa verið mynduð sem hafa það að meginmarkmiði að fiskveiðiauðlindin verði sameign íslensku þjóðarinnar en ekki einstaklingseign þeirra sem hafa nýtingarréttinn hverju sinni. Ein mikilvæg leið til að tryggja það er að festa ákvæði um slíkt inn í stjórnarskrá eins og hér er lagt til. Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru langmikilvægasta náttúruauðlind íslensku þjóðarinnar. Í lögum um stjórn fiskveiða hefur frá árinu 1988 verið ákvæði um að þeir séu sameign íslensku þjóðarinnar. Með þessu frumvarpi til stjórnarskipunarlaga er verið að tryggja stjórnskipulega stöðu þess ákvæðis. Þetta markmið var áréttað árið 1990 með því að setja í 3. málsl. 1. gr. laga um stjórn fiskveiða eftirfarandi ákvæði, með leyfi forseta: ,,Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.`` Þessi grein er því að mínu mati mjög traust í núverandi fiskveiðistjórnarlögum en henni væri hægt að breyta með einfaldri lagabreytingu. Það er ekki síst þess vegna sem ég tel mjög mikilvægt að setja í stjórnarskrá ákvæði um að þetta verði áfram eign þjóðarinnar því að núna heyrast ýmsar raddir um að æskilegt væri að breyta þessu ákvæði. Bæði eru það raddir í þá veru að þetta eigi að vera eignarréttarbundið samanber sjónarmið LÍÚ og fleiri en einnig er þau sjónarmið til að þetta eigi að vera eign ríkisins sem gengur kannski lengra í hina áttina. Ég mun koma nánar að þessum röksemdum á eftir. Með ákvæði fyrri málsliðar 2. mgr. 1. gr. frv., þ.e. að auðlindin sé sameign þjóðarinnar, er verið að tryggja annars vegar forræði Íslendinga yfir auðlindinni og hins vegar að auðlindin sé sameign íslensku þjóðarinnar en ekki þeirra sem fara með nýtingarréttinn hverju sinni. Ástæða þykir til að tryggja stjórnskipulega stöðu þessa ákvæðis þó að það sé lögbundið bæði vegna þess hvernig núverandi fiskveiðistjórn er framkvæmd og hins að einföld lagabreyting dugar nú til að kollvarpa þessu ákvæði. Síðara ákvæði greinarinnar kveður annars vegar á um að nýta beri auðlindina á sjálfbæran hátt, en með því er átt við að nýtingin mæti þörfum núverandi kynslóðar án þess að skerða möguleika kynslóða framtíðarinnar til sambærilegrar nýtingar. Í því sambandi skal minnt á hið mikla brottkast sem getur ógnað sjálfbærri nýtingu auðlindarinnar og á mikilvægi þess að rannsóknir á viðgangi auðlindarinnar séu öflugar. Hins vegar er yfirlýsing um að hagnýting auðlindanna eigi að vera til hagsbóta fyrir þjóðarheildina og ákveðin samkvæmt lögum og stjórnvaldsfyrirmælum. Ástæða þykir til að ítreka hagsmuni þjóðarheildarinnar í ljósi þess að heilu byggðarlögin geta misst lífsviðurværi sitt við kaup og sölu einstaklinga á aflahlutdeildum. Það getur einnig átt sér stað þegar aflahlutdeildum er úthlutað án endurgjalds til einstaklinga og fyrirtækja sem nýta ekki veiðirétt sinn en hagnast á því að selja hann eða leigja til þeirra sem stunda fiskveiðar, þeirra sem ekki fá veiðileyfi eða aflahlutdeild þrátt fyrir ákvæði 69. gr. stjórnarskrárinnar um að ekki megi leggja bönd á atvinnufrelsi manna nema almannaheill krefji. Spyrja má hvort það sé til almannaheilla að heilu byggðarlögin missi lífsviðurværi sitt. Í greinargerðinni er farið dálítið tæknilega út í skilgreininguna á hugtakinu nytjastofnar og vísast þar í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða. Sú grein er svohljóðandi: ,,Til nytjastofna samkvæmt lögum þessum teljast sjávardýr, svo og sjávargróður, sem nytjuð eru og kunna að verða nytjuð í íslenskri fiskveiðilandhelgi og sérlög gilda ekki um.`` Það hafsvæði sem fullveldisréttur nær nú til er skilgreint í lögum nr. 41 1. júní 1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn. Er fullveldisréttur Íslands yfir landhelgi og efnahagslögsögu skilgreindur í 2. og 4. gr. laganna. Athygli skal vakin á því að ákvæði fyrri málsliðar 1. gr. frv. nær einnig til botnlægra fiskstofna á landgrunninu utan efnahagslögsögu sem fullvirðisréttur Íslands nær til skv. 6. gr. laga nr. 41/1979. Virðulegi forseti. Frv. þetta er nær samhljóða frv. því sem hæstv. forsrh. flutti á síðasta kjörtímabili, 118. löggjafarþingi 1994--1995, sem stjórnarfrv. Alþfl. og Sjálfstfl. Samkvæmt stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstjórnar er stefnt að því að festa í stjórnarskrá ákvæði um að auðlindir sjávar séu sameign íslensku þjóðarinnar. Af þessu má ætla að um efni þessa frv. sé víðtæk sátt í þinginu. Því vona ég að hæstv. sjútvrh., sem var hér í salnum rétt áðan, heyri orð mín, því ég vildi spyrja hann hvort ríkisstjórnin hyggst koma með frv. af þessu tagi á næsta þingi, þ.e. síðasta þingi fyrir kosningar, eða hvort hún hefur skipt um skoðun í þessum efnum. 

Hvaða ráðherra var það sem ...

Það var sjútvrh.

Hann er í húsinu já.

Já, hann þarf gjarnan að vera við umræðuna á eftir. Þess vegna hefði hann þurft að heyra þessa spurningu mína og jafnvel fleiri sem koma hér á eftir. Er hann ekki við?

Jú, það er verið að hafa upp á honum.

Virðulegi forseti. Í framsögu minni fyrir þessu máli í febrúar 1997 vitnaði ég m.a. í prófessor Sigurð Líndal. Hann hélt því fram að 1. gr. laga um stjórn fiskveiða sé haldlaust ákvæði ef það eigi að tryggja raunverulegt eignarhald þjóðarinnar á fiskveiðistofnunum. Ástæðan að hans mati er sú, og ég vitna beint í hans orð, með leyfi forseta, ,,að þjóðin hafi engin þau eignarráð yfir nytjastofnunum sem eignaréttindum fylgja samkvæmt lagabókstaf og lagafræðum.`` Í framhaldi af þessu vil ég vitna í tveir greinar lögfræðinga, sem nú eru nýkomnar út, til þess að varpa ljósi á stjórnskipulega stöðu þessa ákvæðis og um leið velta fyrir mér hvort ganga beri enn lengra en hér er lagt til, þ.e. hvort ganga beri svo langt að lýsa eigi yfir eign ríkisins á þessum auðlindum en ekki bara þjóðarinnar. Annar fræðimaðurinn sem ég ætla að vitna í er prófessor Þorgeir Örlygsson. Hann flutti erindi á ráðstefnu sem kallaðist Hver á kvótann? og hefur hann skrifað greinar um þau mál, m.a. í Morgunblaðið. Hinn fræðimaðurinn er Skúli Magnússon og vitna ég í grein sem nýlega birtist í tímaritinu Úlfljóti. Í grein Skúla Magnússonar segir m.a., með leyfi forseta, á bls. 617--618: ,,Kvótakerfið var í upphafi einungis sett til bráðabirgða en síðan framlengt þrívegis með tímabundinni löggjöf. Þrátt fyrir að slík lagasetning geti tæpast talist æskileg með tilliti til réttaröryggis, er ljóst að við slíkt fyrirkomulag geta menn tæplega bundið miklar væntingar. Þegar kvótakerfið var fest í sessi árið 1990 með lögunum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, var það gert með skýrum fyrirvara um að aflaheimildir væru ekki eign í skilningi eignarréttarákvæðis stjórnarskrár og löggjafinn hefði allt að einu frjálsar hendur um breytingar á fiskveiðistjórn án þess að baka sér bótaskyldu samkvæmt reglu 72. gr. stjórnarskrár. Allt frá upphafi kvótakerfisins árið 1984 hafa aflaheimildir þannig verið háðar fyrirvörum, fyrst um tímabundið gildi og síðar um að þær mynduðu ekki stjórnarskrárvarinn eignarrétt. Þannig virðist ótvírætt að handhafar aflaheimilda hafa aldrei mátt ráða af lagasetningu um fiskveiðistjórn að samkvæmt henni hefðu þeir undir höndum, til ótakmarkaðs tíma, stjórnarskrárvarða hagsmuni. Sé á annað borð fallist á að löggjafinn geti með gildandi hætti gert fyrirvara um að réttindi, sem stofnað er til eða nánar eru afmarkaðir með löggjöf, njóti ekki verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrár, þykir einsýnt að svo hefur verið gert með gildandi hætti hvað varðar aflaheimildir. Samkvæmt framangreinu verður það niðurstaðan hér að aflaheimildir teljist ekki eign í skilningi 72. gr. stjórnarskrár. Vegna 3. málsl. 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga eru löggjafanum þannig engin takmörk sett í skerðingunum á aflaheimildum þrátt fyrir að þau séu fjárhagslega verðmæt réttindi, gangi kaupum og sölum og séu andlag eignarskatts. Slíkt íþyngjandi ákvæði ber augljóslega að skýra þrengjandi lögskýringu. Verður ákvæðið því ekki talið hagga við eðli aflaheimilda að öðru leyti svo sem í skiptum lögaðilja, við veðsetningu eða skattalega meðferð enda er tilgangur þess ekki sá. Eins og áður er minnst á haggar þessi niðurstaða ekki heldur við því að fiskveiðiréttur í sjó, án tillits til afmörkunar hans í aflaheimildir, njóti væntanlega eignarréttarverndar sem atvinnuréttur. Sú eignarréttarvernd er því þó ekki til fyrirstöðu að aflaheimildir séu afnumdar eða verulega skertar þrátt fyrir að með þessu séu löggjafanum settar almennar skorður um lagasetningu um fiskveiðar í sjó.`` Og síðar segir í niðurstöðukafla: ,,Aflaheimildir hafa öll mikilvægustu einkenni eignarréttinda. Þykir óhætt að fullyrða að aflaheimildir nytu verndar 72. gr. stjórnarskrár`` --- og athugið --- ,,ef ekki kæmi til áskilnaður löggjafans í aðra átt.`` Það er 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna sem að hans mati er algjör lykilgrein sem kemur í veg fyrir að hægt verði að líta á nytjastofnana sem einkaeign. Og áfram segir hann: ,,Ekki verður komist hjá því að telja að sá fyrirvari sem fram kemur í 3. málsl. 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga hafi gildi á þá leið að löggjafinn geti breytt núgildandi fiskveiðistjórnun án þess að það leiði til bótaskyldu vegna missis eða skerðingar aflaheimilda. Samkvæmt þessu getur löggjafinn kollvarpað kvótakerfinu; kveðið á um nýtt fyrirkomulag um fiskveiðistjórn og þannig afnumið aflaheimildir án þess að handhöfum þeirra beri bætur samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár.`` Skúli Magnússon kemst að þeirri niðurstöðu að 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga sé mjög mikilvæg og það sé vegna hennar sem fiskiheimildirnar séu ekki einkaeign þeirra sem fara með nýtingarréttinn. Prófessor Þorgeir Örlygsson kemst að sams konar niðurstöðu. Hann fer þó inn á svipaða röksemdafærslu og prófessor Sigurður Líndal gerir, þar sem hann segir m.a. í niðurstöðukafla sinnar greinar, með leyfi forseta: ,,Fiskstofnar á Íslandsmiðum og hafsvæðinu umhverfis landið eru verðmæti, sem ekki geta verið undirorpin einstaklingseignarrétti nokkurs manns. Þá verður heldur ekki talið að íslenska þjóðin eða þjóðarheildin geti verið eigandi í lögfræðilegri merkingu þess hugtaks, hvorki þessara réttinda né annarra, því þjóðin sem slík hefur engar þær heimildir sem almennt felast í eignarrétti.`` Þarna er hann sem sagt að koma inn á það að þó þetta sé ekki einkaeign geti þetta heldur ekki verið þjóðareign. Í öðru lagi segir prófessor Þorgeir Örlygsson: ,,Sú yfirlýsing í 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna, að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar, er villandi að því leytinu til að hún gefur til kynna að með ákvæðinu sé verið að tryggja þjóðinni eignarrétt af einhverju tagi. Hins vegar felst í þessu orðalagi ákveðin markmiðsyfirlýsing, þ.e. að nýta beri fiskstofnana við landið til hagsbóta fyrir þjóðarheildina, auk þess sem segja má að í yfirlýsingunni felist nokkur árétting þeirrar fornu reglu að allir megi veiða í hafalmenningum innan þeirra marka sem lög segja til um hverju sinni.`` Ég held áfram að vitna í prófessor Þorgeir Örlygsson, en hann segir einnig í niðurstöðupunkti: ,,Í þeim fyrirvara 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum, ásamt framangreindri markmiðslýsingu, felast þau skilaboð löggjafans til handhafa veiðiheimildanna að þeir geti ekki litið á veiðiheimildirnar sem stjórnarskrárvarða eign sína. Dómstólar hafa nú þegar vikið að því í úrlausnum sínum að rétthafarnir hafi að lögum ekki tryggingu fyrir því að þeir geti síðar notað veiðiheimildirnar sér til tekjuöflunar þótt réttindin séu þeim verðmæt nú um sinn.`` Í fjórða lagi nefnir hann að löggjafinn geti afnumið núverandi stjórnkerfi, gefið veiðar frjálsar, breytt því eða tekið upp annað kerfi. Í fimmta lagi --- og þann punkt vil ég ítreka alveg sérstaklega --- vekur prófessor Þorgeir Örlygsson athygli á og varpar því fram til umhugsunar, og ég vil gera það hér þó það sé ekki lagt til í þessu frv. til stjórnarskipunarlaga --- ,,hvort löggjafinn geti lýst yfir eignarhaldi ríkisins á nytjastofnum á Íslandsmiðum. Í því sambandi skal minnt á að við setningu vatnalaganna árið 1923 var hart tekist á um það hversu víðtækur hagnýtingarréttur vatna hér á landi ætti að vera. Var þá í aðalatriðum tekist á um það hvort ríkið ætti að eiga vatnsréttindin eða hvort sá réttur ætti að fylgja landareignum, þ.e. vera í einstaklingseigu.`` Á það skal minnt að nú er nákvæmlega tekist á um þetta í mörgum stórum málum í þinginu. Áfram segir prófessor Þorgeir: ,,Segja má að niðurstaðan hafi orðið sú að einstaklingseignarrétturinn hafi sigrað. Með því fyrirkomulagi, sem vatnalögin frá 1923 bjóða, var komið á ákveðinni réttarstöðu. Því má velta fyrir sér hvort löggjafinn hafi ekki heimild til þess nú að kveða á um aðra skipan mála varðandi vatnsréttindi, t.d. lýst yfir eignarrétti ríkisins, en þá að sjálfsögðu með þeim fyrirvara að fullnægt sé áskilnaði stjórnarskrárinnar til slíkrar framkvæmdar.`` Síðan er vitnað frekar í ummæli sem féllu á 121. löggjafarþingi og prófessor Þorgeir segir enn fremur: ,,Hvort það er raunhæft að ætla að löggjafinn lýsi yfir eignarhaldi ríkisins á nytjastofnum á Íslandsmiðum, og hvað í slíkum eignarrétti mundi felast, skal ósagt látið, en þessu varpað fram til umhugsunar í tengslum við vatnsréttindi og auðlindir í jörðu. Í því sambandi vil ég minna á tiltekið orðalag sem fram kemur í dómi Hæstaréttar í Landmannaafréttardóminum síðari, þ.e. Hrd. 1981. 1584, en þar segir: ,,Í máli þessu leitar stjórnvald, fjármálaráðherra f.h. ríkisins, dómsviðurkenningar á beinum eignarrétti ríkisins á Landmannaafrétti. Alþingi hefur ekki sett lög um þetta efni, þó að það hefði verið eðlileg leið til að fá ákvörðun handhafa ríkisvalds um málefnið.```` Virðulegi forseti. Ég mun leggja til á eftir að þetta frv. fari til sérnefndar þeirrar sem var kosin áðan og þó að það sé ekki í frumvarpstextanum sjálfum mun ég mælast til þess og fylgja því eftir sjálf í þeirri nefnd að athugað verði mjög gaumgæfilega hvort ástæða sé til þess að lýsa því yfir að nytjastofnarnir í hafinu verði eign ríkisins ef það er svona veikt að mati lögfræðinga að kveða á um að þeir séu sameign þjóðarinnar. Hér er fyrst og fremst lagt til að auðlindin verði áfram sameign þjóðarinnar vegna þess að ég tel mun styrkara að hafa það í stjórnarskrá en aðeins sem lagaákvæði af þeim ástæðum sem ég skýrði út áðan. Virðulegi forseti. Fram undan eru mikil átök í íslenskum stjórnmálum um það hvort auðlindir þjóðarinnar eigi að vera í einkaeign eða í eign íslenska ríkisins. Ákvæðið um sameign íslensku þjóðarinnar er óskýrt lagalega að mati lögfræðinga, færustu sérfræðinga á því sviði, og því er mikið umhugsunarefni hvort taka eigi af allan vafa og kveða skýrar á og nefna íslenska ríkið í þessu sambandi. Á áðurnefndri ráðstefnu, Hver á kvótann? var það sjónarmið sett fram af Ragnari Árnasyni prófessor og fleirum að æskilegra væri að aflaheimildir væru skýr einkaeign og féllu undir 72. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. að ríkið væri gert bótaskylt ef kerfinu væri breytt. Um þetta eru að sjálfsögðu margir sammála, m.a. LÍÚ sem hefur haft þessa stefnu. Um þetta sjónarmið segir Skúli Magnússon, með leyfi forseta, í áðurnefndri grein úr Úlfljóti: ,,... fyrirvari 3. málsl. 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna, hlýtur að vinna gegn þeim tilgangi laganna að skapa útgerðarmönnum ,,nauðsynlegar forsendur til að byggja á ákvarðanir um fjárfestingar og önnur þau atriði er langtímaáhrif hafa.`` Þvert á móti þurfa sjávarútvegsfyrirtæki ekki einungis að glíma við þá óvissu sem ávallt ríkir um viðgang fiskstofnanna heldur einnig hvort og hvernig þau munu halda aflaheimildum sínum til frambúðar.`` Þessi sjónarmið sýna að það er mjög eðlilegt í þeirri umræðu sem nú á sér stað og í þeim átökum sem eiga sér stað hér á þinginu um það hvort auðlindir þjóðarinnar eigi að vera í eigu ríkisins eða í einkaeign, að velta því upp hvort ástæða sé til að styrkja sameignarákvæði fiskveiðistjórnarlaganna betur, annaðhvort með því að taka það óbreytt upp í stjórnarskrá eins og hér er lagt til og þar með verði ekki hægt að breyta því nema rjúfa þing og hafa kosningar eða þá með því að kveða skýrar á um að nytjastofnarnir séu eign ríkisins. Þar sem nytjastofnarnir í hafinu eru langmikilvægasta náttúruauðlind þjóðarinnar tel ég afar brýnt að ákvæðið verði skoðað vel, sett í stjórnarskrá eins og það hljómar hér og að nefndin íhugi það vel, fari í gegnum þá umræðu núna, því að það er ljóst að þetta mál verður ekki að lögum á þessu þingi, hvort það beri að styrkja ákveðið enn frekar með því að kveða á um eign ríkisins. Virðulegi forseti. Aðeins að lokum vil ég geta þess að ég hef verið að lesa ýmis gögn, m.a. Alþingistíðindi frá því að kvótakerfið komst á árið 1983. Einnig hef ég lesið nýlega mastersritgerð Óðins Gunnars Óðinssonar, Fagur, fagur fiskur í sjó, sem nýlega var til umræðu, m.a. í Morgunblaðinu, en þar segir Óðinn m.a. í ritgerð sinni, með leyfi forseta, og er þá að ræða um tímann áður en lögin voru sett 1983: ,,Ekki var mikið deilt um eignarhald á fiskimiðunum frekar en margt annað sem síðar átti eftir að verða uppspretta harðvítugra deilna milli manna eftir tilkomu fiskveiðistjórnarlaganna árið 1983. ,,Auðvitað á íslenska þjóðin öll fiskimið``  (Alþingistíðindi 1983--84 B 1987:2070)  , segir sjávarútvegsráðherra. Síðan bætir hann við. ,,Ég tek undir það`` --- þarna var Halldór Ásgrímsson sjútvrh. --- ,,og um það hefur aldrei verið pólitískur ágreiningur. ... Hins vegar er óþarfi að mínu mati að setja slíkt ákvæði inn í þessi lög. Það er nú svo að ekki verður allt ákveðið í lögum sem betur fer.  (Alþingistíðindi 1983--84 B 1987:2070)  .```` Enda var ekkert slíkt ákvæði sett inn í lögin 1983.  ,,Svar þetta kemur í framhaldi af tillögu Alþýðubandalagsins, 16. desember, um að leggja til að ,,[f]iskveiðilandhelgi Íslands og auðlindirnar innan hennar [séu] þjóðareign, sameign allra Íslendinga``  (Alþingistíðindi 1983--84 B 1987:1928)  Svar ráðherra grundvallast að einhverju leyti á því að hann sér ekki fyrir þá breytingu, frekar en margir aðrir, sem átti eftir að verða á meðhöndlun auðlindarinnar sem eignar. Hann getur ekki séð hana vegna þess að hann eins og flestir aðrir er mótaður af og flæktur í viðhorf til hennar sem eiga sér langa sögu í íslenskri vitund, viðhorfi sem byggist á jöfnum rétti til aðgangs að henni. ,,Hvaða þörf er á að setja þetta?``, er kallað fram úr þingsal. ,,Hefur þetta verið eitthvað öðruvísi?``  (Alþingistíðindi 1983--84 B 1987:2003)  .`` Hér lýk ég tilvitnun minni, hæstv. forseti. Ég er rétt að ljúka máli mínu. Þetta viðhorf sýnir mér að það er eins gott að styrkja þetta ákvæði. Þetta viðhorf hefur verið með þjóðinni frá alda öðli og nú ber að styrkja þetta ákvæði með því að setja það inn í stjórnarskrá og því er þetta frv. flutt. Er hæstv. ráðherra ekki í salnum?

Hæstv. ráðherra er í húsinu og ég gerði honum viðvart fyrir margt löngu. Ég geng út frá því að hann hafi lagt við hlustir.

Ef ekki, þá mun ég nota tækifærið við sjávarútvegsumræðuna á eftir og spyrja þessarar spurningar aftur.

Herra forseti. Ég mæli fyrir fjórum frv. sem öll lúta að sjávarútvegi. Það er frv. um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða á þskj. 191., frv. um afnám sömu laga á þskj. 269, frv. um breytingu á lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna á þskj. 297 og í fjórða lagi frv. um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða á þskj. 830. Í þessum fjórum lagafrv. eru lagðar til breytingar á þrennum lögum, lögum um stjórn fiskveiða, lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Fyrr á þessu þingi flutti ég frv. um breytingar á lögum um tekjuskatt og eignarskatt sem kvað á um bann við afskriftum aflahlutdeildar en efnisatriði þess frv. hafa þegar náð fram að ganga að nokkru leyti. Þá er rétt að geta þáltill. um skipan opinberrar nefndar um auðlindagjald sem allir þingmenn þingflokksins flytja og frv. til stjórnarskipunarlaga flutt af sjö þingmönnum flokksins sem kveður á um þjóðareign á auðlindum í sjó og á hafsbotni. Loks vil ég minna á tvö önnur þingmál sem eru á dagskrá í dag, annars vegar þáltill. Hjörleifs Guttormssonar um rannsóknir á áhrifum veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins og hins vegar frv. um ráðstafanir í sjávarútvegsmálum flutt af þremur þingmönnum flokksins undir forustu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Í því frv. eru lagðar til breytingar á þrennum lögum, lögum um stjórn fiskveiða, lögum um umgengni um nytjastofna sjávar og lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Samtals hafa verið flutt níu þingmál sem snúa að margvíslegum viðfangsefnum í sjávarútvegi, eignarhaldi, skattlagningu, umgengni um nytjastofna, stjórn veiðanna og rannsóknir. Málatilbúnaður þessi endurspeglar mikla umræðu í þjóðfélaginu þar sem ólíkir hagsmunir rekast á og undirstrikar að fjarri því fer að sátt ríki í þjóðfélaginu um sjávarútvegsmálin. Innan Alþb. er unnið að endurskoðun sjávarútvegsstefnu flokksins og er ljóst að verulegar áherslubreytingar eru í vændum svo sem lesa má í landsfundarsamþykkt flokksins frá því í nóvember sl. Í þeim fjórum frv. sem ég mæli nú fyrir eru annars vegar lagðar til verulegar breytingar á núgildandi löggjöf um stjórn veiðanna og hins vegar grundvallarbreytingar um skipan þeirra til framtíðar. Í síðarnefnda flokknum eru tvær megintillögur. Fyrri tillagan lýtur að rannsóknum í þágu atvinnuveganna. Þar er lagt til að yfirstjórn Hafrannsóknastofnunar verði færð undir umhvrn. og þar með hafrannsóknir, friðun og ákvörðun um heildaraflamark úr einstökum fiskstofnum. Þá mun umhvrn. gera tillögur um almennt skipulag veiðanna, setja almennar reglur um notkun veiðarfæranna og veita ráðgjöf um friðunaraðgerðir og notkun veiðarfæra. Sjútvrn. mun eftir sem áður annast stjórn veiðanna innan framangreindra marka og hafa yfirumsjón með eftirliti með veiðum og mat á sjávarafurðum. Með þessu er lögð ríkari áhersla en verið hefur á umhverfisþátt rannsókna og stjórn á álagi við hagnýtingu auðlindanna. Þetta er ítrekað með því að færa mikilvægar ákvarðanir og tillögugerð úr höndum beinna hagsmunaaðila til umhvrn. Ekki er eðlilegt að hagsmunaaðilar geti ráðið miklu um ákvörðun sem þá varðar fjárhagslega þegar í húfi eru náttúruauðlindir sem þjóðin byggir afkomu sína á í svo ríkum mæli sem raun ber vitni. Það er fullkomlega fráleitt að stórútgerðarmenn sitji í stjórn Hafrannsóknastofnunar og ráði þar miklu um tillögur stofnunarinnar um veiði úr einstökum stofnum. Eitt er víst að ekki hafa þeir sóst eftir því að sitja í stjórn stofnunarinnar til þess að hafa engin áhrif. Ástand einstakra fiskstofna um þessar mundir, svo sem karfa og grálúðu, er skýrt dæmi um hagsmunagæsluna. Þá vekur það undrun að Hafrannsóknastofnun skuli lítið gera úr brottkasti afla og verja aflakvótakerfið baki brotni. Í sjávarútvegi eru fleiri hagsmunir en hagsmunir stórútgerðarmanna og LÍÚ og fræði- og vísindastofnun verður að geta skilið sig frá einstökum hagsmunahópum. Æ sér gjöf til gjalda, og það skyldi enginn láta sér detta í hug að Kristján Ragnarsson og félagar skattleggi sjálfa sig um liðlega 1 milljarð kr. til þess að gefa Hafrannsóknastofnun nýtt og fullkomið skip án þess að ætla sér að fá eitthvað í staðinn. Allir sjá að ákvörðun í Hafrannsóknarstofnun getur haft áhrif á gengi hlutabréfa í stórum útgerðarfélögum eins og Granda. Framkvæmdastjóri þess fyrirtækis ætti því ekki að sitja í stjórn Hafrannsóknastofnunar eins og nú er. Það er algert grundvallaratriði að skilja stofnunina frá hagsmunaaðilum eins og lagt er til í frv. mínu og hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Í því frv. eru almennar rannsóknir og tilraunir er snerta gróðurvernd og skipulag landnýtingar færðar undir forræði umhvrn. frá landbrn. Samhliða er gert ráð fyrir að yfirstjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins verði færð frá atvinnuvegaráðuneytinu til umhvrn. Áhersla er lögð á að með rannsóknum verði aflað hlutlægra upplýsinga sem hægt sé að leggja til grundvallar við skipulag landnotkunar og nýtingar einstakra þátta. Eftir sem áður væri nýting lands í þágu landbúnaðar á verksviði landbrn. og í framtíðinni væntanlega á grundvelli vandaðs skipulags. Síðari tillagan um grundvallarbreytingu er frv. um afnám laga um stjórn fiskveiða sem ég flyt ásamt hv. þm. Margréti Frímannsdóttur og Svavari Gestssyni. Nauðsynlegt þykir að fella niður öll réttindi til veiða samkvæmt gildandi lögum og endurúthluta á grundvelli nýrra laga. Ástæður þess eru einkum að grundvöllur upphaflegrar úthlutunar veiðiheimilda hefur raskast mjög. Dreifing þeirra eftir byggðarlögum og útgerðarflokkum hefur raskast svo við það verður ekki unað lengur. Með samþykkt frv. tekur Alþingi af öll tvímæli um forræði sitt til lagasetningar um nýtingu fiskstofna og gildi núgildandi laga um þjóðareign á fiskstofnunum verður óumdeilt. Gildandi lög hafa, að mati flutningsmanna, ekki leitt til einkaeignarréttar á fiskstofnum eða nýtingu þeirra og því er hægt að fella niður réttindin bótalaust. Stöðugar deilur eru uppi um núgildandi kerfi og ekki sjáanlegt á því verði lát. Augljóst er að kerfið ver sérlega vel hagsmuni stórútgerða, einkum frysti- og vinnsluskipa. En bátaútgerð og ísfiskskip eiga í vök að verjast. Undanfarin ár hefur hallað mjög á flesta sjávarútvegsstaði landsins og fylgir sú hnignun minnkandi hlut landvinnslunnar í botnfiskafla og vaxandi hlut sjóvinnslunnar. Minnkandi hlutur landvinnslunnar er í beinu sambandi við undanhald dagróðra- og ísfiskveiða. Athyglisvert er að á þessu árabili hefur verið beitt fádæma niðurskurði í veiðum á þorski og veltir það upp spurningunni um samband milli niðurskurðarins og styrkari stöðu stórútgerðarinnar. Margir hafa velt því fyrir sér hvort ákvörðun um niðurskurð á þorskveiðum hafi gert frystiskipum kleift, með hjálp lagaákvæða þeim í vil, að kaupa til sín aflaheimildir bátaflotans. Enn fremur er rétt að benda á að verð á aflaheimildum í þorski, bæði varanlegum og leiguverð, hefur stigið stórum á niðurskurðartímabilinu. Ef veiði á þorski yrði aukin verulega eins og aflabrögð benda til að rétt væri, mundi verð aflaheimildanna falla umtalsvert. Það kæmi fyrst og fremst við pyngju þeirra sem keypt hafa háu verði og þeirra sem hafa lánað til kaupanna, þ.e. bankakerfisins. Ekki þarf að fara mörgum orðum um að hagsmunir rekast illilega á í óbreyttu kerfi og skelfilegt er ef sérhagsmunir fárra valda því að stöðugum niðurskurði er beitt í þorskveiðum. Þá eru almannahagsmunirnir látnir víkja fyrir sérhagsmunum. Í greinargerð með frv., sem landsfundur Alþb. hefur lýst stuðningi við, er gerð grein fyrir meginlínum í stjórn fiskveiða sem leysa á núverandi löggjöf af hólmi. Ný löggjöf þarf að gera nýjum mönnum kleift að hefja útgerð og nýta legu sjávarbyggða við nálæg fiskimið með öflugum strandveiðum. Þá þarf löggjöfin að nýta kosti stórútgerðar og loks að endurspegla áherslu á að mengun hvers konar verði sem minnst við sjósóknina. Umgengni um lífríki hafsins miðist við að spilla því ekki og að veiðar á fiskstofnunum takmarkist við að ganga ekki á stofnstærð umfram endurnýjunargetu, og raska ekki jafnvæginu í lífríkinu. Til að ná þessum markmiðum þarf að skilja á milli strandveiða og stórútgerðar. Í strandveiðunum verði opið kerfi sem byggist að mestu leyti á sóknarstýringu og gerir ráð fyrir áætluðu heildaraflamagni en togarar og önnur stórvirk skip verði áfram í aflamarkskerfi með framseljanlegum aflaheimildum að einhverju leyti. Hlutur strandveiða gæti verið um 40% og hlutur aflamarkskerfisins um 60% af botnfiskveiðunum. Veiðum yrði stjórnað þannig að strandveiðar væru á miðum innan 20--30 mílna og aðrar veiðar að mestu þar fyrir utan. Til strandveiða mundu teljast allar veiðar með önglum. Settar yrðu reglur um hámarksútivist hvers skips og um sóknargetu báta sem mættu stunda strandveiðar. Veiðiréttindi afmarkist við hvorn útgerðarflokkinn um sig og geti ekki flust á milli þeirra. Um veiðar uppsjávarfiska giltu að nokkru leyti aðrar reglur og lytu einkum aflamarksstjórnun. Flutningsmenn gera ráð fyrir að atvinnugreinin greiði kostnað við eftirlit og hagræðingu og hluta af kostnaði við rannsóknir, en að öðru leyti gildi almenn skattalög. Með frv. er leitast við að líta á almenna hagsmuni í stað þess að einblína á hagsmuni hluta útgerðarinnar. Nauðsynlegt er að taka inn í löggjöfina hagsmuni þeirra sem stunda róðra á bátum og hagsmuni fólks í landi. Stjórna þarf sjávarútvegi með heildarhagsmuni í huga. Þróunin í sjávarplássunum undanfarinn áratug segir allt sem segja þarf um núgildandi löggjöf. Ég vil, herra forseti, vitna hér í bréf, sem mér barst fyrir rúmu ári, frá Skipstjóra- og stýrimannafélaginu Sindra á Austurlandi. Á aðalfundi þess, sem haldinn var milli jóla og nýárs 1996, var gerð ályktun um sjávarútvegsmál sem er mjög athyglisverð. Hún er einkum athyglisverð í ljósi þess að á Austurlandi hefur verið að finna einna dyggastu stuðningsmenn núverandi kerfis. Ég vil leyfa mér að lesa upp hluta af því bréfi sem okkur þingmönnum barst frá félaginu, með leyfi forseta: ,,Ein er sú spurning sem brennur á mönnum, hvort byggja eigi landið allt, landið Ísland eða ekki. Hverjir eiga að lifa og hverjir eiga að deyja? Ef tekin er samlíking við sauðfjárbóndann sem velja þarf sér búsmala til lífs að hausti þá tekur bóndinn ákvörðun og byggir upp sína lífsbjörg en stjórnmálamennirnir horfa í gaupnir sér og gera ekkert, hugsa bara um hugtökin hagræðing og sameining. Hér er aðeins horft til fárra, stórra, útvaldra en ekki til fjöldans sem er dreifður um hinar strjálu byggðir landsins. Ef fram heldur sem horfir kæmi mönnum ekki á óvart að innan fárra ára verði hér harðvítug átök um sameign þjóðarinnar. Það sem við blasir er nauðsyn þess að kvótaúthlutunin verði tekin til endurskoðunar og endurúthlutunar og allir sitji við sama borð hvort sem menn hafa keypt eða ekki. Það var aldrei ætlun manna með setningu kvótalaganna að meginmarkmið laganna væri að braska með sameignina. Í ljós hefur komið hér á félagssvæði Sindra að atvinnuöryggi er afskaplega lítið. Mönnum hefur verið sagt upp og skipin seld eða þeim lagt. Menn standa uppi atvinnulausir en í fjötrum eigna sinna sem eru verðlausar því enginn vill kaupa eignir á stað þar sem enga atvinnu er að hafa. Byggðarlögin fara í eyði og eftir standa minnisvarðar um mistök stjórnmálamanna sem stjórna áttu. Auðlindin er sameign þjóðarinnar, það er sagt, en er aðeins í orði, ekki á borði. Auðlindin færist æ meir á fárra manna hendur og þeir stóru verða stærri og sterkari og þeir smáu smærri og veikari. Og þeir stóru bíða eftir að hremma þann smáa. Við höfum á tilfinningunni að ráðamenn þjóðarinna gleðjist mest yfir því er einn smár verður hremmdur af þeim stóra. Krafan í dag er uppstokkun og endurúthlutun kvótans á jafnréttisgrundvelli.`` Lýk ég þá tilvitnun í bréf frá Skipstjóra- og stýrimannafélaginu Sindra á Austurlandi. Þar koma fram sömu sjónarmið og ég hef bent á að liggi að baki frv. um afnám laganna um stjórn fiskveiða. Loks er að geta tveggja frv. þar sem viðfangsefnið er einkum lagfæringar á gildandi löggjöf um stjórn fiskveiða. Þar er um að ræða tillögur um takmörkun á framsali, upplýsingaskyldu um verð á keyptum veiðiheimildum, styrktan forkaupsrétt sveitarfélaga, jöfnun á ákvæðum varðandi álag vegna útflutnings og útreikning á notuðu aflamarki milli frystiskipa og vinnsluskipa annars vegar og ísfisksskipa og dagróðrabáta hins vegar. Eins eru þar tillögur um bann við veiðum vinnsluskipa og frystiskipa innan 30 mílna, ívilnun vegna önglaveiða, ívilnun til smábáta á aflamarki minni en 6 tonn og loks er kveðið á um rétt sjómanna til handfæraveiða, enda hafi þeir verið a.m.k. 20 ár á sjó. Fyrst vil ég nefna ákvæði annars frv. um rétt manna til að stunda veiðar með handfærum hafi þeir stundað sjómennsku í 20 ár eða lengur. Ákvæði þetta er grundvallarbreyting að því leyti að kveðið er á um rétt manns en ekki skips. Yrði tillaga þessi að lögum fengju sjómenn hlutdeild í veiðunum í fyrsta sinn og þannig væri viðurkennt að starf á sjó veitti rétt til sjósóknar og rétt til að nýta fiskimiðin. Miðað er við að leyfið verði óframseljanlegt og bundið viðkomandi sjómanni og getur hann nýtt sér leyfið á bát sem er minni en 6 brúttórúmlestir og tekur leyfið eingöngu til handfæraveiða. Önnur tillagan setur sem skilyrði að til þess að Fiskistofa samþykki framsal á þorskaflahámarki, aflamarki eða aflahlutdeild, komi fram upplýsingar um verð sem greitt kann að vera fyrir veiðiheimildirnar. Með þessu ákvæði fá stjórnvöld ítarlegar upplýsingar um verðmæti á þessum markaði og umfang viðskiptanna. Þessar upplýsingar ættu að nýtast vel til að koma í veg fyrir þátttöku sjómanna í kaupum á veiðiheimildum. Þriðja tillagan takmarkar framsal þannig að veiðiskylda skips er aukin og miðað við 50% ár hvert í stað þess að miða við 50% annað hvert ár. Auk þess er gerð krafa um að veiðiskyldan nái til hverrar fisktegundar í stað þess að miðast við 50% af veiðiheimildum mældum í þorskígildum. Síðan þetta frv. var lagt fram hefur orðið mikil breyting í umræðunni hvað þetta varðar og gera sjómenn nú kröfur um enn meiri veiðiskyldu. Fjórða tillagan veitir 50% ívilnun á aflamarki aflamarksbáta, ef veitt er með línu eða handfæri, þegar veiðiferð stendur skemur en einn sólarhring og landað er til vinnslu innan lands. Ákvæðinu er ætlað að stuðla að veiðum með línu og handfæri og koma þannig með ferskan fisk að landi sem telst hvað bestur til verkunnar. Ég vil minna á samþykkt síðasta fiskiþings í nóvember sl. sem lagði sérstaka áherslu á þetta. Auk þess minni ég á niðurstöðu útflutningshóps Félags íslenskra stórkaupmanna sem lagði áherslu á að línufiskur fengist vegna þess að verðmætustu saltfiskmarkaðir Íslendinga á Spáni, Ítalíu og Grikklandi, vildu eingöngu kaupa saltfisk sem unninn væri úr fiski veiddum á króka. Fimmta ákvæðið jafnar aðstöðu ísfisksskipa og báta gagnvart vinnsluskipum og frystiskipum með því að gildandi ákvæði um álag á útfluttan óunninn fisk, sem beitt er gagnvart fyrri útgerðarflokknum, er látið ná yfir síðarnefnda flokkinn líka. Verður að telja óeðlilegt að ekki sé beitt álagi þegar óunninn þorskur er fluttur út frosinn eða ferskur frá vinnsluskipi en 20% álagi ef þorskurinn kemur upp úr ísfiskstogara. Rétt er að sambærilegar reglur gildi að þessu leyti. Sjötta tillagan kveður á um ívilnun til báta og ísfisksskipa á lönduðum afla til vinnslu innan lands um 25% og er sett fram til að jafna stöðu þessara útgerða gagnvart vinnsluskipum og frystiskipum en þau hafa verulegt hagræði af því að aflamark þeirra er reiknað út frá lönduðum afurðum í stað afla upp úr sjó. Þar vil ég minna á samþykkt fiskiþings í nóvember sl. sem skorar á stjórnvöld að breyta reglum þannig að landaður botnfisksafli til vinnslu innan lands teljist aðeins að hluta í kvóta viðkomandi skips. Í sjöunda lagi er lagt er til að frysti- og vinnsluskipum verði gert að veiða utan 30 mílna. Telja verður það óskynsamlega stjórn veiða að stærstu og öflugustu skipum landsmanna sé haldið til veiða á grunnslóðarmiðum. Slík skip eiga auðvitað að vera á fjarlægum miðum utan 200 mílna. Eðlilegast er að mið næst landi séu nýtt af bátaflotanum og afli unninn í landi í nálægum verstöðvum. Ódýrast er að nýta fiskimiðin frá nálægum byggðarlögum og engum vafa er undirorpið að með þessari stýringu er dregið verulega úr mengun sem verður samfara sjósókninni. Í áttunda lagi er bætt er við gildandi ákvæði laganna um forkaupsrétt sveitarfélaga þannig að þau ákvæði nái upphaflegum tilgangi sínum að gefa heimamönnum kost á að halda aflaheimildum í byggðarlaginu þegar útgerðarmaður hefur ákveðið að selja þær burt. Lagt er til að forkaupsrétturinn nái til aflahlutdeildar skipsins eða þorskaflahámarksins í stað þess að afmarkast við skipið eingöngu eins og nú er. Bætt er við ákvæði um að forkaupsrétturinn geti náð til sölu milli aðila innan sveitarfélagsins þegar er bersýnilega verið að stofna hlutafélag til þess að sniðganga forkaupsréttarákvæðið. Loks er fellt brott það ákvæði laganna að forkaupsréttarákvæðið nái ekki til sölu skips á opinberu uppboði og forkaupsréttarákvæðið útvíkkað sem því nemur. Níunda tillagan gerir ráð fyrir að smábátar á aflamarki geti verið á handfæraveiðum síðustu tvo mánuði fiskveiðiársins og veitt utan aflamarks. Er tillagan fram komin vegna sérlega slæmrar stöðu þessa útgerðarflokks sem hefur að allra dómi farið illa út úr breytingum síðustu ára og nauðsyn ber til að styrkja rekstrargrundvöll þeirra. Herra forseti. Ég hef lokið að mæla fyrir þessum fjórum frumvörpum og legg til að þremur þeirra, þ.e. þeim sem lúta að breytingum á lögum um stjórn fiskveiða, verði vísað til 2. umr. og sjútvn. og frv. um breytingar á lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna verði vísað til 2. umr. en ég hef ekki að sinni handbæra tillögu um hvert eðlilegast væri að vísa málinu þar sem um er að ræða breytingu er lýtur bæði að stofnunum innan sjávarútvegs og landbúnaðar. Ég bið því forseta að láta athuga það mál og hafa tillögu um nefndarvísan þegar til þess kemur að greiða atkvæði um það.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um ráðstafanir í sjávarútvegsmálum. Þetta er mál nr. 263 á þskj. 330. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Ragnar Arnalds og Hjörleifur Guttormsson. Þetta frv. er bandormur að formi til þar sem það tekur til ráðstafana sem tengjast fleiri en einum lögum. Það er í fyrsta lagi lög um stjórn fiskveiða, nr. 38/1990, í öðru lagi lög um umgengni um nytjastofna sjávar, nr. 57/1996 og í þriðja og síðasta lagi lög um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 75/1981. Segja má að frv. lýsi sér í tilteknum ráðstöfunum sem við flutningsmenn teljum að brýnt sé að gera án tafar á lögum sem varða málefni sjávarútvegsins. Í öðrum tilvikum er lögð til frekari vinna eða stefnumótun svo sem varðandi málefni smábáta en fyrst og fremst er um að ræða atriði sem við teljum að hvað sem framhaldinu líður, hvert sem verður fyrirkomulag fiskveiðistjórnar og starfsumhverfis sjávarútvegsins á komandi árum þá séu ýmsir þættir núgildandi löggjafar þannig að brýnt sé að á þeim sé tekið og ætti svo sem ekki að koma neinum á óvart. Hér er að mörgu leyti um kunnugleg viðfangsefni að ræða sem varða meðferð veiðiheimilda, tilfærslu þeirra og viðskipti með þau, varða umgengni um auðlindina, stöðu smábátaútgerðarinnar og varða hluti eins og skattlagningu hagnaðar eða gróða sem myndast í viðskiptum með veiðiheimildir. Ef ég geri fyrst grein fyrir helstu efnisatriðum frv. áður en farið verður yfir það grein fyrir grein er í fyrsta lagi á ferðinni tillaga um að bætt sé við 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða nánari skilgreiningu á veiðiréttindunum eða veiðiheimildunum, hvað þar sé um að ræða, hvers eðlis þau réttindi séu, sem sagt að þau séu afnotaréttur til að undirstrika að um slíkt er að ræða en ekki eignarrétt eða ígildi eignarréttar. Í öðru lagi eru ákvæði sem taka á svokallaðri meðaflareglu, og tengist því vandamáli sem mikið er rætt um og er yfirleitt talið vera fylgifiskur aflamarkskerfa eða aflamagnstakmarkana af hvaða tagi sem er, þ.e. að slík fiskveiðistjórnun feli í sér hættur á auknu úrkasti eða að afla sé hent, það sé valin samsetning á þeim afla sem útgerðarmenn eða veiðimenn kjósa að færa að landi og tíunda sem hlut í leyfilegum heildarafla. Í þriðja lagi eru reglur í 3. og 4. gr. frv. um viðskipti og meðferð aflaheimildanna eins og áður sagði og ég kem nánar að síðar. Þá er um að ræða að reynt verði að ná utan um öll þau mál sem lúta að kostnaðarþátttöku sjávarútvegsins í eftirliti og stjórnun sem honum tengist. Það má nefna t.d. veiðieftirlitsgjöld, greiðslur til Þróunarsjóðs sjávarútvegsins og fleiri gjöld og kostnað af sambærilegum toga sem eru ýmist greidd af sjávarútveginum nú þegar og umræður um þátttöku sjávarútvegsins í greiðslu frekari kostnaðar, m.a. af rannsókna- og þróunarstarfsemi og stofnunum sem tengjast sjávarútvegi. Í frv. er einnig í ákvæði til bráðabirgða I tekið á vandamálum smábáta á yfirstandandi fiskveiðiári. Segja má að þau atriði hafi að hluta til fengið úrlausn nú þegar í stjfrv. sem var afgreitt fyrir áramót þar sem nokkuð var bætt við dagafjölda sem sóknarbátar mega sækja á yfirstandandi ári en að öðru leyti er þarna vísað til frekari vinnu og til þess að hæstv. sjútvrh. skipi nefnd til að endurskoða í heild sinni fiskveiðistjórnkerfi báta og smábátaflotans og er víst ekki vanþörf á. Þá má enn fremur nefna ákvæði um ákveðinn viðlagapott til handa byggðarlögum sem hafa misst mikið af veiðiheimildum, ákvæði sem lúta að reglum um úreldingu eða endurnýjun fiskiskipa. Sömuleiðis hefur í því tilviki áunnist nokkuð því að afgreitt var fyrir áramótin stjfrv. þar sem úreldingarreglur voru rýmkaðar en sá galli var á gjöf Njarðar að það mál var í raun og veru ekki klárað og vísað inn í óvissu um framhaldið. Í II. kafla frv. eru breytingar á lögum um umgengni um nytjastofna sjávar og þar er tvennt efnislega fyrirferðarmest. Það er annars vegar að samkvæmt 7. gr. verði þrengt nokkuð það svigrúm sem hæstv. sjútvrh. hefur til að veita undanþágur frá því ákvæði að vinnsluskip komi með allan fiskúrgang að landi. Þeir sem þekkja þá sögu muna að til stóð að frá og með haustinu 1996 skyldu vinnsluskip vinna úr eða færa að landi allan fiskúrgang sem tengdist veiðum þeirra en síðan var fallið frá því að láta þetta ákvæði koma til framkvæmda og því borið við sem rétt var út af fyrir sig að sáralítill viðbúnaður var hafður uppi af hálfu vinnsluskipaflotans til að uppfylla þetta ákvæði. Væntanlega hefði farið svo að stór hluti vinnsluskipanna hefði orðið að sigla í land 1. sept. 1996 ef þau áform hefðu verið látin standa. En eftir sem áður er það markmið sem verður að halda í að sem allra mest verðmæti séu gerð úr þessum hluta fiskaflans og ég held að ástæða sé til að þrengja og skilgreina betur þá undanþágu sem stuðst er við. Sú tillaga sem hér er lögð til er að gengið verði út frá þjóðhagslegri hagkvæmni þess að nýta viðkomandi úrgang en ekki endilega hagkvæmni sem snýr að einstökum skipum. Með öðrum orðum að þó það skili ef til vill ekki viðkomandi veiðiskipi arði að hirða tiltekinn úrgang sé eftir sem áður réttlætanlegt að leggja þá kvöð á skipið að færa hann að landi ef það er talið hagkvæmt í þjóðhagslegu samhengi að nýta hann til verðmæta. Að hinu leytinu er lagt til að inn í lög um umgengni um nytjastofna sjávar komi ákvæði sem skyldi útgerðir til að bjóða allan afla til sölu á innlendum fiskmarkaði sem fer ekki beint til vinnslu hjá sama aðila. Loks er svo, herra forseti, í III. kafla frv. ákvæði um skattlagningu söluhagnaðar af veiðiheimildum. Það er um sérstakan brúttóskatt eða sérstakan skatt á allan söluhagnað veiðiheimilda. Herra forseti. Ég mun fara yfir einstakar greinar frv. eftir því sem tíminn leyfir og byrja þá á 1. gr. en hún felur í sér eins og áður sagði að málsgrein verði bætt við 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða, hina nafntoguðu 1. gr., þar sem fjallað er um sameign þjóðarinnar á fiskstofnunum og það að úthlutun veiðiréttar myndi aldrei óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir auðlindinni. Hins vegar er ljóst að í lögunum um stjórn fiskveiða er ekki að finna nánari lagalega skilgreiningu á því hvers eðlis réttindin séu sem mönnum er úthlutað. Það hefur að mínu mati verið lengi veikleiki í löggjöfinni að ekki skyldi strax við upptöku kvótakerfisins skilgreint nákvæmlega í lögum hvers eðlis þau réttindi væru þá sem mönnum væri úthlutað. Það er ljóst að ekki er ætlun löggjafans að um eignarrétt sé að ræða og ekki heldur neitt ígildi eignarréttar. Um það er 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða afdráttarlaus. En hvað er það þá sem menn eru að fá í hendur? Það er skilningur minn og okkar flutningsmanna frv. að það hljóti eðli málsins samkvæmt að vera afnotaréttur sem þarna er á ferðinni og það eigi að taka fram afdráttarlaust í nefndri 1. gr. Þetta mætti gera með því að bæta nýjum málslið aftan við 1. gr. sem orðaðist þá eitthvað á þessa leið: Veiðiheimild eða veiðiréttur er afnotaréttur handhafans. Í 2. gr. frv. er lögð til svohljóðandi breyting á 6. mgr. 10. gr. laganna, þ.e. sú málsgrein sem í dag geymir heimild til handa ráðherra til að undanskilja undirmálsfisk að hluta þegar aflamark er ákvarðað. Að mati okkar er greinin of þröng og henni þyrfti að breyta þannig að ráðherra gæti undanskilið undirmálsfisk að fullu þannig að heimilt væri að landa öllum undirmálsfiski utan aflamarks. Jafnframt mætti í því skyni draga úr hættu á úrkasti og setja reglur um löndun tiltekins meðafla utan aflamarks. Þá fengi útgerðin sem landaði meðaflanum greitt sem næmi áætluðum kostnaði eða útlögðum beinum kostnaði vegna þess sem stofnað er til til að hirða aflann, en andvirði meðaflans að öðru leyti yrði nýtt til sameiginlegra þarfa í sjávarútvegi, t.d. til öryggismála sjómanna og hafrannsókna. Að sjálfsögðu þyrfti að skilgreina og útfæra þær meðaflareglur sem þarna kæmu til. Þeirra er reyndar mest þörf þegar verið er í blönduðum veiðiskap eða verið er að sækjast eftir tilteknum tegundum og einhver meðafli kemur óhjákvæmilega í viðkomandi veiðarfæri. Dæmi um þetta geta verið snurðvoðaveiðar á flatfiski eða grásleppuveiðar í net, en allir sem til þekkja vita að nánast er óhugsandi annað en að einhver bolfiskafli slæðist með í slík veiðarfæri. Og allir vita að veruleg hætta er á ferðum ef kvótalitlar eða kvótalausar útgerðir stunda þessar veiðar, þ.e. kvótalitlar eða kvótalausar í skilningnum bolfiskvóta, að þeim meðafla sé þá einfaldlega hent og menn haldi áfram veiðum. Einnig er ástæða til að ætla, herra forseti, að ráðstöfun meðafla af því tagi sem hér er lagt til, þ.e. að verðmætin umfram beinan útlagðan kostnað gengju fyrst og fremst til einhverra sameiginlegra og vel skilgreindra þarfa sjávarútvegsins eða sjómanna, eins og öryggismálanna, mundi ýta undir að þeim meðafla yrði skilað að landi og þarf ekki að rökstyðja hvers vegna. Herra forseti. Í 3. gr. og reyndar 4. gr. er fjallað um þær breytingar sem við leggjum til varðandi viðskipti með aflahlutdeild og aflamark. Þær eru í sem skemmstu máli á þá leið að í 3. mgr. 3. gr. er það nýmæli að aflahlutdeild, þ.e. varanleg veiðiréttindi, sé einungis heimilt að færa milli skipa ef um framsal milli útgerða er að ræða, þ.e. ekki tilflutning á milli skipa sömu útgerðar, á viðurkenndum markaði eða kaupþingi. Útgerðarmönnum yrði ekki heimilt að eiga milliliðalaus viðskipti sín í milli með aflahlutdeild. Heppilegast væri að slíkt kaupþing eða markaður lyti sem mest sambærilegum reglum og til að mynda verðbréfaþing, reglum sem viðskrh. mundi setja í samráði við sjútvrh. Það er enginn vafi á því í mínum huga að með þeim breytingum mætti koma miklu betra skikki á viðskipti með þessi réttindi. Þau yrðu í fyrsta lagi öllum aðgengileg og yrðu opinber, verðið lægi fyrir og auðvelt að halda utan um þá hlið málsins. Auk þess yrði aflahlutdeild skilin frá skipi við sölu og það mundi auðvelda mjög skattalega meðferð hagnaðar sem kann að myndast í slíkum tilvikum. Þetta ber að hafa í huga samanber 9. og 10. gr. frv. Hvað aflamarkið snertir, þ.e. veiðiheimildirnar innan árs, þá er hér lögð til sú regla að heimilt sé að færa aflamark milli skipa sömu útgerðar. Þá sé heimilt að skipta á sléttu á jafnverðmætum veiðiheimildum innan fiskveiðiárs, óháð því hverjir séu eigendur. En hins vegar er ótvírætt tekið af skarið um það í síðari málslið 2. mgr. 4. gr., að ,,annar flutningur aflamarks milli skipa en að ofan greinir er óheimill.`` Þetta þýðir með öðrum orðum, herra forseti, að leiga á veiðiheimildum innan fiskveiðiársins er bönnuð. Til viðbótar er svo útfærð svonefnd fyrningarregla sem felur það í sér að ónýttar veiðiheimildir séu fyrndar um tiltekinn hundraðshluta á hverju fiskveiðiári þegar tekið hefur verið tillit til heimilda til geymslu aflamarks milli fiskveiðiára. Skipti á sléttu eru áfram heimil eins og áður kom fram og sérstök heimild yrði fyrir undanþágu vegna meiri háttar frátafa frá veiðum, þ.e. ef skip lentu í meiri háttar vélarbilun eða færust eða annað því um líkt, þá skyldi fyrningarreglan ekki gilda en að öðru tilskildu mundu 10% af ónýttu aflamarki innan fiskveiðiárs fyrnast og koma til endurúthlutunar til þeirra sem aflamark hafa. Þetta þýðir að ónýttar veiðiheimildir, ónýttur afnotaréttur færist þá hægt og bítandi til í kerfinu frá þeim sem ekki nýta sinn rétt til hinna sem það hafa gert. Þannig aðlagast dreifing veiðiréttarins jafnt og þétt því munstri sem er í útgerðinni á hverjum tíma. Það er ljóst, herra forseti, að þær breytingar sem hér eru lagðar til á viðskiptum með bæði veiðiheimildir innan fiskveiðiárs og varanlega aflahlutdeild mundu hafa nokkrar breytingar í för með sér og talsverð aðlögun færi væntanlega í gang í kjölfarið. Þess vegna er lögð til nokkuð önnur gildistaka á þessum ákvæðum, þ.e. 3. og 4. gr., eða nánar tiltekið að þær mundu ekki ganga í gildi fyrr en 1. sept. 1999 á því fiskveiðiári sem þá hefst. Í 5. gr. er svo komið að breytingum á 18. gr. laganna. Lagt er til að þar verði tekin upp ný kaflafyrirsögn, nýr IV. kafli komi þar í lögin og nefnist einu nafni Eftirlits- og auðlindagjöld. Þar er lagður til sá farvegur fyrir samræmingu á gjaldtöku og kostnaðarþátttöku sjávarútvegsins, sem ég ræddi um áður, vegna ýmiss konar eftirlitsstarfsemi, rannsókna- og þróunarstarfsemi og fleiri slíkra hluta sem sjávarútvegurinn eftir atvikum tæki að sér að greiða. Um yrði að ræða samræmingu á þessum gjöldum, bæði þeim gjöldum sem sjávarútvegurinn greiðir nú þegar og í slíkum samningi mætti hugsa sér að útfærðar yrðu hugmyndir um að sjávarútvegurinn tæki í vaxandi mæli þátt í greiðslu kostnaðar vegna umhverfismálarannsókna og þróunarstarfsemi sem tengist sjávarútvegi, og fleiri slíkra hluta. 6. gr. felur í sér nokkur ákvæði til bráðabirgða sem bætast mundu aftan við lögin um stjórn fiskveiða. Það fyrsta hef ég þegar nefnt og varðar dagafjölda krókabáta á yfirstandandi fiskveiðiári. Tillagan gengur út á að dagafjöldinn verði festur með tilteknu gólfi, 35 dagar fyrir þá sem róa með handfærum og línu og 50 dagar fyrir þá sem sækja á handfærum eingöngu. Þetta er nokkuð rýmri dagafjöldi en niðurstaðan varð í stjórnafrv. hér í desember og talsvert mikil breyting frá því sem við blasti að óbreyttum lögum á sl. hausti og er óþarfi að fjölyrða um. Í ákvæði til bráðabirgða II er lagt til að sjútvrh. skipi nefnd með fulltrúum allra þingflokka og samtaka helstu hagsmunaaðila til að taka fyrirkomulag fiskveiðistjórnar báta- og smábátaflotans til heildarendurskoðunar. Markmið þeirrar endurskoðunar skal vera að móta eitt samræmt heildstætt stjórnkerfi fyrir smábáta og minni báta sem stunda dagróðra á grunnslóð, svo og að ákveða stærðarmörk í því sambandi. Það er ljóst að það stjórnkerfi sem smábátaflotinn býr við nú er óhemjuflókið og margfalt, og hefur ýmiss konar mismunun í sér fólgna sem löngu tímabært er að reyna að ráðast gegn og uppræta. Langeðlilegast og það eina sem ég tel ásættanlegt til framtíðar litið er auðvitað að þessi hluti flotans búi við sæmilega samræmdar og einsleitar reglur þannig að mönnum verði ekki mismunað um aldur og ævi og þeir hafðir á margs konar kerfum, algjörlega sambærilegir bátar hvað getu snertir, af sögulegum ástæðum og jafnumdeilanlegum og þeim sem liggja til grundvallar því hvernig réttindi smábátaflotans eru saman sett í dag. Ég held að mikil þjóðþrif væru að því, herra forseti, og mikil tiltekt í þessu kerfi ef hægt væri að ná saman um nýtt heildstætt stjórnkerfi fyrir þennan flota sem nýtir grunnslóðina fyrir minnstu skipin, dagróðraflotann. Það er enginn vafi á því að mikil þörf er á að taka til í þeim efnum. Þá er, herra forseti, í ákvæði til bráðabirgða III lagður til sérstakur pottur, viðlagapottur, til handa þeim byggðarlögum sem misst hafa umtalsverðan hluta veiðiheimilda sinna þar sem fiskveiðar og fiskvinnsla eru uppistaða atvinnulífs. Þetta er að mörgu leyti hliðstætt því sem var í svonefndum hagræðingarsjóði sjávarútvegsins áður og yrði að sjálfsögðu einungis beitt --- herra forseti, ég er ekki búinn með ræðutímann, má ég ekki bæta við undir lokin?

Forseti mun gaumgæfa þinn rétt í því.

Ég er hræddur um að apparatið hafi eitthvað verið vitlaust stillt, herra forseti.  Þetta ákvæði skýrir sig nú sjálft, herra forseti. Ákvæði til bráðabirgða IV fjallar um úreldingarreglurnar og hefur eins og ég sagði áður þegar komið að nokkru leyti til framkvæmda í formi stjórnarfrumvarps sem var afgreitt á þingi fyrir áramótin. II. kafli fjallar um umgengni um nytjastofna sjávar og hefur í sér fólgna takmörkun á heimild ráðherra til að veita undanþágu frá því að úrgangur frá vinnsluskipum komi að landi eða sé nýttur og yrði það markmiðið að skylt væri að færa að landi allan fiskúrgang eða að vinna úr öllum fiskúrgangi sem teldist þjóðhagslega hagkvæmt að nýta. Það er ekki nokkur vafi á því að við erum að missa af heilmiklum verðmætum með þeirri umgengni sem nú er ástunduð. Þar má sem dæmi taka alla hausa sem hent er af verksmiðjuskipunum á miðunum. Menn verða af miklum verðmætum frá þeim hluta flotans sem flytur þá að landi svo hundruðum milljóna skiptir, aðallega í formi þurrkunar, sem síðan er flutt til Nígeríu, en einnig eru hausar skornir, kinnar nýttar o.s.frv. Slík umgengni um auðlindina og þessi nýting eða öllu heldur hin slælega nýting getur átt eftir að koma okkur í koll síðar meir þegar meira verður að því spurt hvernig þjóðir nýta þær auðlindir sem þær hafa undir höndum. Frá umhverfishlið og miðað við orðstír okkar Íslendinga og sjávarútvegsins á því sviði er ekki nokkur vafi á því að þetta ástand er okkur ekki gott eða gæti a.m.k. orðið okkur óþægur ljár í þúfu síðar meir. Seinni greinin í II. kafla felur í sér að allur afli, sem ekki er landað til vinnslu innan lands hjá sama fyrirtæki og stundar veiðarnar skuli boðinn til sölu á viðurkenndum fiskmarkaði þannig að innlendri fiskvinnslu standi jafnan til boða að vinna þann afla. Þetta er málamiðlun milli þeirra sjónarmiða annars vegar sem lengst vilja ganga og gera að skyldu að allur afli fari yfir fiskmarkað. Sá sem hér stendur hefur ekki verið talsmaður þess og ekki treyst sér til að ganga svo langt eða fundið rök fyrir því að gera það. Kemur þar hvort tveggja til að ég held að þá væru menn jafnvel farnir að ganga gegn viðurkenndum hagkvæmnis- og hagræðingarsjónarmiðum ef aðilum væri ekki heimilt að skipuleggja starfsemi sína þannig að hráefnisöflun og vinnsla héldist í hendur. Einnig er ljóst að það orkar af lagalegum ástæðum mjög tvímælis að grípa þannig inn í sjálfsákvörðunarrétt sjálfstæðs lögaðila sem er með eigið hráefni í höndum, að hann megi ekki halda áfram vinnslu þess þegar í land er komið. Að síðustu er III. kafli frv., herra forseti, um breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt. Þar eru lagðar til þær breytingar að í fyrra lagi verði bætt nýrri málsgrein við 13. gr. laganna um tekju- og eignarskatt og sú viðbót feli það í sér að ekki sé heimilt að færa söluhagnað veiðiheimilda milli ára, þ.e. að þau ákvæði sem í 1. mgr. 13. gr. eru um meðferð söluhagnaðar skuli ekki gilda ef um söluhagnað af viðskiptum með aflahlutdeild er að ræða. Það er ekki heimilt að færa söluhagnaðinn yfir á aðrar eignir eða fresta honum þannig að söluhagnaðurinn myndi allur skattskyldar tekjur á söluárinu. Í 10. gr. er lagt til að við lögin bætist ný grein, 72. gr. A, er orðist svo: ,, Af söluhagnaði af viðskiptum með aflahlutdeild sbr. 11. gr. l. nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, skal auk tekjuskatts samkvæmt 72. gr. [sem yrði þá 73. gr.] reikna sérstakan tekjuskatt sem skal vera 50% að teknu tilliti til stofnverðs og fyrninga, sbr. þó 2. mgr. 13. gr.`` Þá er ljóst að ekki sé um fyrnanleg verðmæti að ræða með hliðsjón af breytingum sem þegar hafa verið gerðar á lögum um skattalega meðferð veiðiréttinda og með þeim breytingum sem hér eru lagðar til á 13. gr. laganna um tekju- og eignarskatt. Allur söluhagnaður af veiðiheimildum yrði skattskyldar tekjur á söluári og skattlagður sérstaklega eins og 10. gr. gerir ráð fyrir. Um yrði að ræða í fyrsta lagi 50% brúttóskatt á nettósöluhagnað veiðiheimilda. Til viðbótar mundu þau fyrirtæki sem tekjuskatt greiddu, greiða tekjuskatt af hagnaðinum eins og öðrum hagnaði. Í þeim tilvikum yrði þar af leiðandi að mestu um að ræða upptöku á nettósöluhagnaði vegna veiðiheimilda. Flutningsmenn eru þeirrar skoðunar að hugsunin með fiskveiðistjórnkerfinu hafi aldrei verið að búa til sérstaka hagnaðarmyndunaraðferð eða hagnaðarlið í þessu samhengi. Hér er um að ræða fiskveiðistjórnkerfi en ekki gróðavél fyrir þá sem hætta í útgerð. Okkar skoðun er að þetta vandamál sé eðlilegast að eiga við með því að skattleggja söluhagnaðinn þegar hann myndast hjá þeim sem hagnast óeðlilega við að hætta í greininni. Þetta vandamál yrði viðráðanlegt með þeim breytingum sem við leggjum til auk þess að viðskipti með varanlegar veiðiheimildir fari eingöngu fram á viðurkenndu kaupþingi. Á því er enginn vafi í mínum huga, herra forseti. Ég viðurkenni fúslega að tæknileg útfærsla á skattheimtunni er flókið mál og vissulega koma fleiri aðferðir til greina en sú sem hér er lögð til. Einnig má deila um skattlagningarmörk í þessu sambandi og sjálfsagt að skoða það. Því er ekki haldið fram að endanlegur sannleikur sé í tillögum okkar en þær eru raunhæf dæmi um aðferðir hægt væri að nota. Þær hafa verið yfirfarnar af ýmsum sem eru ágætlega að sér um þessi mál. Að mínu mati er brýnt að taka á þessum vanda. Það er ekki síst vegna þess að í umræðunni hefur sá misskilningur gert vart við sig að hagnaður einstakra aðila sem hætta í útgerð og keyptir eru út af öðrum, sé tilefni til að leggja almennan skatt á sjávarútveginn, veiðileyfagjöld, auðlindagjöld eða önnur slík. Í þessu er fólginn sá grundvallarmisskilningur að með því að skattleggja þá sem eftir eru í sjávarútveginum eru menn engu nær hagnaði hinna sem hætta. Þvert á móti er eðlilegast og, samkvæmt grundvallarreglum skattaréttar, réttlátast að skattleggja þann hagnað sem er, þar sem hann myndast. Það má ekki refsa öðrum með íþyngjandi skattákvæðum fyrir hagnað þeirra sem þegar eru hættir starfsemi í sjávarútvegi. Þannig mundi auðlindagjald eða veiðileyfagjöld í óhóflegum mæli bitna á aðilum í þessu samhengi. Að mínu mati væru menn engu nær réttlætinu þótt þeir færu þá leið. Herra forseti. Auðvitað er að fleiru að hyggja í íslenskum sjávarútvegsmálum um þessar mundir en hér er tekið á dagskrá í þessu frv. Þó tekur það til þeirra mála sem eru hvað stærst. Mergurinn málsins er sá að Sjávarútvegsstefnan, með stórum staf og ákveðnum greini, verður ekki mótuð í eitt skipti fyrir öll. Stefnumótun í sjávarútvegi er og á að vera sífellt viðfangsefni. Löggjöfin og framkvæmd sjávarútvegsmálanna þarf sömuleiðis að vera sveigjanleg og fela í sér möguleika til að bregðast við síbreytilegum aðstæðum vegna þess að sjávarútvegurinn er dínamískari og gjarnan meiri breytingum undirorpinn en aðrar greinar. Ég vil taka eitt dæmi og spyrja hæstv. sjútvrh. í samhengi við þær aðstæður sem nú eru að skapast á loðnumiðunum. Ljóst er að loðnukvótinn muni að óbreyttu ekki klárast nema einstaklega vel takist til við bæði aflabrögð og ekki síður gæftir þá tiltölulega fáu daga sem búast má við að loðnan sé veiðanleg, a.m.k. til frystingar. Við þær aðstæður sýnist mér og mörgum fleirum, herra forseti, að einboðið væri að láta þjóðarhagsmuni ráða og taka þá fram yfir kvótakerfið. Við þessar aðstæður ætti nú að gefa veiðar frjálsar og hvetja til þess að reynt yrði að nýta þann kvóta sem eftir ef ekki telst þá ráðlegt að bæta við hann. Það er ekki nokkur vafi á því að við þessar aðstæður væri þjóðhagslega hagkvæmast að gefa veiðarnar frjálsar og tryggja að afkastageta flotans, verksmiðjanna og frystihúsanna um allt land nýtist eins og kostur er það sem eftir er af vertíðinni. Að þessari vertíð lokinni er að sjálfsögðu ekkert því til fyrirstöðu að kvótinn verði settur á að nýju. Ég sé því ekkert til fyrirstöðu ef vilji er fyrir hendi. Fróðlegt væri að heyra hvað hæstv. sjútvrh. hefur að segja um það mál. Herra forseti, að lokinni umræðunni legg ég svo til að frv. verði vísað til sjútvn., þó það heyri vissulega undir fleiri nefndir, en legði síðan til að hv. sjútn. vísaði skattalegum hluta málsins til umsagnar og umfjöllunar í hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. síðasta ræðumanns um réttlæti þess að horfa í að þeir sem hætti útgerð fái greitt fyrir sínar aflaheimildir, þá skil ég ekki réttlætið í því að þeir sem notið hafa gjafakvóta, t.d. frá árinu 1983, og ákveða að hætta núna, geti stokkið út úr kerfinu með fleiri milljónir eða milljarða kr. í vösunum. Á meðan þyrftu þeir sem verið hafa í útgerð í 3 ár að kaupa sig inn í kerfið. Ég skil ekki það réttlæti sem þarna á að vera að baki. Ég vil jafnframt nota tækifærið og endurtaka spurningu til hæstv. dómsmrh., sem ég bar fram út af máli mínu áðan, um það hvort ríkisstjórnin fyrirhugar á næsta ári að flytja frv. til stjórnarskrárlaga um að fiskstofnarnir í hafinu verði sameign þjóðarinnar eins og stjórnarsáttmálinn gerir ráð fyrir.

Herra forseti. Ég held ég verði bara að hvetja hv. þm. til að lesa aðeins betur ákvæði 9. og 10. gr. frv. og rökstuðning í greinargerð. Þar er þetta nokkuð vel skýrt. Mér heyrist af andsvari hv. þm. að hún hafi ekki áttað sig á því sem þarna er lagt til. Lagt er til að nettósöluhagnaður vegna veiðiheimildaviðskipta verði skattlagður alveg sérstaklega og nánast gerður upptækur ef um er að ræða aðila sem ekki á uppsöfnuð töp og er að greiða tekjuskatt vegna hagnaðar í sínu fyrirtæki. Þar með er gert ráð fyrir því að eðlilegt sé, þegar aðili hættir útgerð, að hann geti greitt upp sínar skuldir, gert fyrirtæki sitt upp og fái eðlilegt endurgjald fyrir eignir sínar, fé sitt í formi aðstöðu og skipa eða húsakosts. Ekki getur talist eðlilegt að til viðbótar því fari slíkur aðili út með mikinn hagnað vegna veiðiheimildanna. Í þessu frv. erum við að reyna að ná utan um það vandamál, með þeim ráðstöfunum að færa viðskiptin inn á kaupþing og setja sérreglur um skattlagningu hagnaðarins. Þannig verða viðskiptin öllum aðgengileg, skatturinn þar með talinn. Ég hvet hv. þm. til að fara vel yfir þessi ákvæði. Ég er sannfærður um að hv. þm. sér að þessu er ætlað að fást við það vandamál sem margir hafa talað mikið um á undanförnum árum, þar á meðal hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir. Af einhverjum undarlegum ástæðum hafa fáir reynt að færa í tillögu- eða frumvarpsform leiðir til að taka á málinu. Það er einmitt verið að reyna hér.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um rannsóknir á áhrifum veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins. Tillögutextinn er stuttur en svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að gera Hafrannsóknastofnuninni kleift að gera átak í rannsóknum á áhrifum veiða og veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins á Íslandsmiðum. Til verkefnisins verði veitt afmörkuð fjárveiting næstu þrjú ár með hliðsjón af áætlun frá stofnuninni.`` Hér er lagt til að ráðist verði í sérstakt átaksverkefni til að kanna áhrif veiðarfæra á hafsbotninn. Gert er ráð fyrir því að Hafrannsóknastofnun verði á næstu þremur árum gert kleift að vinna að útfærslu sérstaks átaksverkefnis til rannsókna á áhrifum veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins á landgrunninu. Með tillögunni fylgja drög að verklýsingu og yfirlit um fjárþörf slíks verkefnis til þriggja ára. Það er unnið af Hafrannsóknastofnun, sjó- og vistfræðisviði, að beiðni flm. Að þremur árum liðnum yrði verkefnið endurmetið með tilliti til þarfar á frekari rannsóknum. Þær afmörkuðu rannsóknir sem nú fara fram á vegum sjó- og vistfræðideildar á áhrifum veiðarfæra á samfélög botndýra hafa þegar leitt í ljós þörfina á mun víðtækari rannsóknum á þessu sviði og munu gagnast við undirbúning þeirra. Reynslan af afmörkuðum átaksverkefnum á vegum stofnunarinnar eru góð, ekki síst af fjölstofnaverkefninu og rannsóknum á klaki og hrygningu þorsks. Það verkefni sem Hafrannsóknastofnun hefur gert áætlun um er útfært á bls. 7 í þskj. 337. Þar er að finna sundurliðaðan kostnað vegna rannsókna í þessu verkefni. Kostnaði er skipt á þrjú ár eins og þar kemur fram. Samtals er gert ráð fyrir röskum 60 millj. kr. í heildarkostnað. Mest á fyrsta ári en jafnt á næstu tveimur árum á eftir. Þarna eru allir kostnaðarþættir aðgreindir og þær tölur sem við þá eiga. Um er að ræða rannsóknir sem varða botndýralífið og sérfræðirannsóknir þar að lútandi en einnig varðandi jarðfræði hafsbotnsins. Þar koma til aðrir sérfræðingar. Eins og ég gat um hafa farið fram nokkrar rannsóknir í þessu efni. Á þetta er því komin nokkur reynsla. Árið 1996 veitti Lýðveldissjóður tveimur umsækjendum, Sigmari Arnari Steingrímssyni og Stefáni Áka Ragnarssyni, styrk til rannsókna á áhrifum botnvörpuveiða á samfélög botndýra. Til þess var þeim veitt framlag sem svaraði til launa sérfræðings í u.þ.b. hálft ár. Rannsóknaáætlun þeirra var felld að áætlun Hafrannsóknastofnunar fyrir árið 1997. Í rannsókninni felst forkönnun þar sem gagnagrunnur stofnunarinnar er nýttur til að meta veiðiálag við landið, staðbundinni könnun á botndýralífi á fyrirhuguðu rannsóknarsvæði og útitilraun þar sem borið er saman botndýralíf á röskuðu og óröskuðu svæði. Hér er um lofsvert framtak að ræða sem getur gagnast við víðtækari rannsóknir sem nauðsynlegt er að leggja í að mati flm. þessarar till. Einnig er að geta um annað verkefni sem er kallað Bioice-verkefni, þ.e. botndýr á Íslandsmiðum, verkefni sem hófst árið 1992 og hefur nú staðið yfir í um það bil fimm ár. Með tilkomu þess efldust verulega rannsóknir á flokkun íslenskra botndýra og lífsháttum þeirra. Markmið þessa verkefnis er að rannsaka hvaða botndýrategundir lifa innan íslenskrar efnahagslögsögu, skrá útbreiðslu þeirra og magn og tengsl við aðrar lífverur sjávar. Slík vitneskja er auðvitað mjög þýðingarmikil í sambandi við allar rannsóknir á botni og mun einnig gagnast inn í samhengi þessa rannsóknarátaks. Aðaltilefni þess að svo víðtækt rannsóknarverkefni er lagt til er að líkur benda til að botnvörpuveiðar hafi veruleg áhrif á lífríki hafsbotnsins og geti haft veruleg áhrif á uppvaxtarskilyrði dýra sem halda sig þar og þar á meðal fiska og fiskstofna. Hér er því um mjög mikilsvert verkefni að ræða í hagrænu samhengi. Botnvörpuveiðarnar verka ekki ósvipað og plógar eða herfi á landi, þ.e. þær brjóta niður ójöfnur og slétta botninn auk þess sem botngerðin breytist við endurtekið umrót. Margir þeirra sem hafa lengi stundað sjómennsku telja sig hafa orðið vitni að gagngerum breytingum á landslagi botnsins á stórum svæðum á íslenska landgrunninu. Sem næst sléttur botn er forsenda þess að stunda togveiðar áfallalaust og því hafa þessar breytingar verið taldar jákvæðar með tilliti til togveiða. Margir sjómenn hafa þó haft áhyggjur af áhrifum þessarar röskunar á lífsskilyrði á sjávarbotni, bæði staðbundnum og einnig hugsanlegum áhrifum á klak fiskstofna. Með stækkun veiðarfæra og aukinni sókn hefur röskunin augljóslega orðið meiri og víðtækari. Athyglisverð eru, virðulegur forseti, hin ólíku viðhorf til jarðrasks eftir því hvort um er að ræða röskun á landi eða á sjó. Á þurrlendi hefur verið reynt að setja reglur um jarðrask og draga úr áhrifum þess en sömu sögu er ekki að segja um hafsbotninn sem er í vörslu íslenska ríkisins og eign íslenska ríkisins eftir að lög voru sett þar að lútandi eftir 1990. Kemur þar eflaust til að hafsbotninn er flestum hulinn og óaðgengilegur og aðstæður til beinna rannsókna erfiðar og kosta meira en á þurrlendi. Unnið hefur verið að rannsóknum á þessu sviði erlendis, einkum í Norðursjó, og er vísað til þess í greinargerð með tillögunni. Þær benda til þess að um 50% af yfirborði sjávarbotns þar hafi orðið fyrir raski af völdum botnveiðarfæra einu sinni til fimm sinnum á ári og eigi stóran þátt í að tegundasamsetning þar sé nú ólík því sem hún var fyrir um hálfri öld. Áhyggjur manna og rannsóknir erlendis hafa einkum beinst að veiðum með bjálkatrolli en um áhrif dragnóta- og botnvörpuveiða á botndýralíf er minna vitað. Botnvarpa er sem kunnugt er algengasta veiðarfærið sem er notað hér við land og því er mikil nauðsyn að afla vitneskju um áhrif á notkun hennar á botngerð og lífríki botnsins. Virðulegur forseti. Í greinargerð með tillögunni er nánar vikið að þessum áhrifum og þeim búnaði sem tengist botnvörpu, mismunandi eftir því hvernig um veiðarfæri er búið og fyrir utan veiðarnar sjálfar er gerð veiðarfæranna síðan þáttur af frekari athugun þessara mála. Íslensk stjórnvöld hafa sett fram stefnu um sjálfbæra þróun atvinnulífs í landinu því mikið vantar á að sú stefna hafi verið útfærð en í því sambandi hlýtur sjávarútvegurinn að skipa háan sess þar sem um er að ræða undirstöðuatvinnugrein í landi okkar. Íslenskar rannsóknastofnanir hafa sýnt að þær eru færar um að vera í fararbroddi í grunnrannsóknum séu þeim skapaðar til þess aðstæður fjárhagslega. Tilkoma sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna hérlendis leggur okkur jafnframt sérstakar skyldur á herðar að sinna sem flestum sviðum er snerta vistkerfi hafsins og verndun þess gegn ofnýtingu. Tækni við fiskveiðar veldur sífellt meira álagi á lífrænar sjávarauðlindir og þess þarf vandlega að gæta að sjálfbær nýting sé höfð að leiðarljósi. Rannsóknir á áhrifum veiðarfæra á lífríki sjávar er svið sem hefur verið vanrækt allt of lengi. Tillaga þessi miðar að því að við því verði brugðist með markvissu átaki. Virðulegur forseti. Ég vísa að öðru leyti til áætlunar Hafrannsóknastofnunarinnar um það átak sem tillagan gerir ráð fyrir og um leið og ég kem á framfæri úr ræðustól þökkum til stofnunarinnar fyrir að hafa unnið þessa áætlun og lagt í það vinnu og metnað að búa hana vel úr garði. Ég legg síðan til að að lokinni umræðu um málið verði tillögunni vísað til sjútvn. þingsins en óska jafnframt eftir því að umhvn., sem getur augljóslega haft áhuga á málinu og er eðlilegt að tjái sig um málið, fái tillöguna til skoðunar og umsagnar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að koma þessu máli að í leiðinni. Það er að hluta til af sama stofni og það mál sem var síðast til umræðu. Það er um rannsókn á áhrifum dragnótaveiða. Það er reyndar takmarkað við miklu minna svið en tillagan er svohjóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að láta kanna áhrif dragnótaveiða á lífríki hafsins, sérstaklega hver áhrif dragnótaveiða eru á bolfisksstofna, viðkomu þeirra og afrakstursgetu. Einnig verði kannað hvort ákveðin veiðisvæði við Ísland henti fremur til dragnótaveiða en önnur með tilliti til lífríkis á hafsbotni.`` Í greinargerð segir: Lengi hefur verið deilt um það, bæði á Alþingi og annars staðar, hvort dragnótaveiðar við Ísland og e.t.v. sérstaklega í Faxaflóa séu skaðlegar viðkomu bolfisksstofna á þessu svæði. Vitað er t.d. að á Faxaflóasvæðinu eru mikilvægar uppeldisstöðvar fyrir ýsu. Ekki verða þessar deilur útkljáðar nema nákvæmar rannsóknir fari fram hvað varðar réttmæti þessara veiða og réttmæti ber að skýra náttúrunni í hag. Ég vitna frekar í þá greinargerð sem með fylgir: Árið 1971 töldu menn í óefni komið og voru dragnótaveiðar þá aftur bannaðar í Faxaflóa. Virðist ýsuafli aftur hafa farið stigvaxandi upp úr því. Þannig var meðalýsuafli í róðri frá Akranesi kominn upp í rúmlega tvö tonn árið 1980. Þegar veiðar með dragnót voru heimilaðar í Faxaflóa á nýjan leik að tillögu Alþingis árið 1979, í tilraunaskyni, fengu tveir bátar leyfi til veiðanna. Banninu var síðan formlega aflétt með breytingu á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands árið 1981. Bátunum hefur síðan fjölgað ár frá ári og nú er svo komið að á síðasta ári (1996) höfðu 14 bátar leyfi til dragnóta veiða í Faxaflóa. Margir telja þennan fjölda allt of mikinn. Bátarnir eru of margir til þess að um tilraunaveiðar geti verið að ræða. Það er bæði rétt og sanngjarnt að nýta kolastofninn við landið, en það verður að gerast þannig að hagkvæmt teljist. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að mæla frekar fyrir þáltill. en hér er gert en leyfi mér að taka undir mál sem sem hér hafa verið til umræðu og ég tel rétt að nota tímann til þess, þau mál sem hér hafa verið til umræðu á þeim tíma sem ég hef til ráðstöfunar. Ég tek undir efni margra þessara tillagna og frumvarpa og vil t.d. gera að umræðuefni frv. til laga um ráðstafanir í sjávarútvegsmálum sem hv. flutningsmenn Steingrímur Sigfússon, Ragnar Arnalds og Hjörleifur Guttormsson flytja þar sem er getið um í 1. gr. að veiðiréttur er afnotaréttur handhafans en ég vildi þó gjarnan sjá að þar kæmi beint á eftir: ,,en er sameign íslensku þjóðarinnar.`` Ég tel að það verði aldrei nógu oft brýnt fyrir mönnum. Um 2. gr. frv. vil ég segja að þar er verið að taka á þeim málum sem varða brottkast og ég vil að ráðherra setji enn frekari reglur um þessi mál en gert er og skapi möguleika á því að koma með meðafla að landi. Það er mjög brýnt að meðafli fái að koma með í land og menn séu ekki svona háðir því eins og þeir eru að koma aðeins með verðmætasta fiskinn að landi. Þetta eru nokkur atriði sem ég vil taka undir í frv. til laga um ráðstafanir í sjávarútvegsmálum. Atriðin sem fjalla um ákvæði til bráðabirgða í 6. gr. eru ákvæði sem ég vil gjarnan horfa á og tel að allt sem getur orðið til að bæta það kerfi sem við búum við nú eigi að vera til umræðu og skoðunar. Ég tek einnig undir frv. til laga, sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson er flutningsmaður að, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, 189. mál. Þar tek ég sérstaklega undir 2. gr. þar sem verið er að afla réttinda fyrir sjómann sem hefur verið á fiskiskipi eða skráður á skip í 20 ár til að hann hafi eitthvert leyfi til að stunda veiðar með handfærum eftir að starfsævi til sjós er lokið eða þegar menn eru hættir eftir 20 ára starf á sjó hafi menn öðlast einhver réttindi. Ég tek einnig undir 3. gr. þar sem fjallað er sérstaklega um línutvöföldunina vegna þess að ég tel að afnám línutvöföldunarinnar hafi verið eitthvert mesta glapræði sem við gerðum á því sviði. Ég tel að vertíðarbátarnir sem höfðu línutvöföldunina þar sem beitt var í landi ættu að hafa hana áfram. Ég vil segja þetta, herra forseti, almennt um þessi frumvörp sem ég hafði á orði áður. Að undanförnu hefur verið sagt að veiðistjórnunarkerfi Íslendinga sé eitt það besta í heimi. Þeir sem þetta segja eru helst þeir sem njóta stjórnunarháttanna sem notaðir eru og það virðist því miður gleymast sem miður fer. Nú er verið að gera tilraun með þessum umræðum og þessum frumvörpum og þál. til þess að gera úrbætur í þeim málum. Ég vil segja að á starfstíma kerfisins sem er ættað frá sjávarútvegsráðherratíð Halldórs Ásgrímssonar hefur margt komið í ljós, e.t.v. einhverjir kostir en vissulega margir áberandi gallar og ég held, herra forseti, að ástæða sé til að fara nokkrum orðum um galla kerfisins. En hverjir eru þeir? Þeir eru eftirfarandi: Grálúðustofninn, einn verðmætasti fiskurinn í dag, einn verðmætasti fiskurinn sem finnst, er upp veiddur. Það mun taka 15 ár að byggja upp þann stofn svo að hann nái afrakstursgetu. Vegna hvers er þetta? Þetta er vegna þess að stjórnarkerfið sem við höfum notað hefur boðið upp á þetta ásamt aðlægum vandamálum sem eru aðrir aðilar sem nýta stofninn. Ufsastofninn er í mikilli lægð vegna ofveiði og það mun taka langan tíma að hann skili þeirri veiðigetu sem var á árunum 1960--1980. Lúðu hefur verið eytt í Faxaflóa. Það fæst ekki eitt einasta lúðulok í Faxaflóa og ég veit ekki hve langan tíma tekur að bæta það. Smálúða og lúða var algeng í afla línubáta og í dragnót en er gersamlega horfin í Faxaflóa. Af hverju er það? Það er út af veiðistjórnarkerfinu. Þessa hluti erum við að bæta. Ég nefni til viðbótar ástandið í karfastofninum sem er mjög alvarlegt. Mönnum virðist ekki vera ljóst að þeir eru að drepa fisk sem tekur meira en áratug að verða kynþroska. Þessi stofn hefur um árabil verið ofveiddur á got- og getnaðartíma meðan þorskstofninn naut verndar. Höfum við verið að gera rétt? Er ekki ástæða til að skoða þessi mál öll í einu? Við erum að reyna að vernda lífríkið en á sama tíma gerum við þessa hluti. Ýsustofninn er í lægð núna og þar hafa veiðiheimildir verið minnkaðar verulega. Og hver man ekki eftir blálöngunni á Franshól sem allir ætluðu að ná á stuttum tíma og átti að fiska ár eftir ár? Blálangan er horfin. Árangur fiskveiðistjórnarkerfis, vil ég segja. Á þessu verður að taka. Það hlýtur að vera alvarlegur ágalli á veiðistjórnarkerfi sem hefur leitt framantalið af sér ef ég er að fara með rétt mál. Og ég segi: Ef einhver telur sig geta afsannað það sem ég hef verið að segja, þá skora ég á viðkomandi að hrekja það og það með rökum. Herra forseti. Oft hefur verið sagt að það beri að hlíta ráðum fiskifræðinga hvað varðar veiðar við Ísland. Þau ráð hafa reyndar ekki alltaf verið í heiðri höfð. Það er svo að okkar ágætu fiskifræðingum hefur líka skjöplast og versta dæmið sem ég man eftir og vil nefna var þegar þorskveiðar voru leyfðar í nót og þorskstofninn hvarf af Selvogsbanka. Bara þetta. Nú er ég búinn að telja upp sex fiskstofna sem hafa farið alvarlega illa út úr fiskveiðistjórn og ráðleggingum. Er ekki ástæða til að doka við og skoða hvernig þetta er? Ég velti því fyrir mér hvað sé í rauninni að gerast í dag? Allir vita það en flestir þegja. Og ef einhver talar þá heyra stjórnvöld hvorki né sjá. Það er erfitt að þurfa að segja svona. Það sem ég á við er að nánast enginn fiskur er hirtur á netavertíð nema hann sé 8 kg að þyngd eða meira. Því til dæmis vil ég nefna að ég fór ásamt fleirum í fiskverkanir á Suðurnesjum sl. vetur, frá Grindavík í Voga, og þar var enginn fiskur sjáanlegur undir 8 kg. Af hverju? Vegna hvers?  Ég held að ástæða sé til að ræða um tæknivæðinguna. Á sama tíma og menn hafa verið að minnka þorskveiðikvótann hefur átt sér stað mikil tæknibylting. Skipin hafa stækkað, vélaraflið hefur aukist og í sumum tilvikum margfalt. Veiðarfærin eru margfalt stærri en t.d. á milli áranna 1960 og 1975. Mælabúnaður svo sem eins og fiskleitartæki eru mjög nákvæm og fullkomin. Stærð flottrolla sem er nýtt veiðarfæri frá liðnum áratug er óhugnanleg. Ég segi að hún sé óhugnanleg. Skipin eru svo öflug að þau geta dregið tvö troll hraðar en síðutogararnir drógu smábleðla á þeim tíma. Sumir telja sig hafa verið að byggja upp og auka fiskvernd. Og ég held ég verði kannski að viðurkenna eitt, að einhvern veginn hefur hagkvæmni aukist í kjölfar þessarar tæknibyltingar. En ég er ekki viss um að það sé vegna veiðistjórnarinnar sem veiðin hefur aukist. Veiðisvæði íslenskra skipa hefur margfaldast og líklega á það mestan þátt í aukningu veiðanna. En þrátt fyrir það hefur verið gengið óhugnanlega á þá stofna sem ég nefndi í sex liðum hér rétt áðan. Mig langar, herra forseti, að gera að lokaorðum mínum nokkrar hugsanir um áhrif afnáms tvöföldunar í línuafla. Ég tel og taldi eins og ég sagði áðan að þar hafi verið gerð mistök. Menn gerðu mistök að gera það í svona miklum mæli eins og gert var. Það er allt annað mál að þessi réttur yrði afnuminn af þeim skipum sem voru með beitningarvélar um borð en ekki vertíðarbátaflotanum sem rær með línu úr landi. Það eru þrjú ár síðan þessi lög um tvöföldun voru afnumin, þ.e. á þessu ákveðna tímabili sem náði yfir hluta haustsins og vetrarvertíðar. Og ég vil segja, án þess að rifja nákvæmlega upp hverjir það voru, að einstökum aðilum var færður í hendur veiðiréttur sem nemur milljónum og tugum milljóna og einstaka aðilar stefndu ljóst og leynt að því á ákveðnu tímabili að afla sér eins mikilla viðmiðunarheimilda og þeir gátu vitandi vits að þeir vildu síðan afleggja línutvöföldunina. Þessir aðilar gerðu sumir út báta með beitningarvélum og sóttu fast. Þessir sömu aðilar áttu þá tvo og upp í fimm báta meðan þeir voru að sækja sér veiðiheimildirnar. Hvað eiga þeir nú? Þeir færðu þær síðan yfir á færri skip. Dæmin eru þannig að veiðiheimildir hafa verið fluttar á milli skipa eða heimildir jafnvel seldar og sjómönnum hefur fækkað í nafni hagræðingar. Þetta er vitað og hægt er að nefna einstök dæmi, t.d. þar sem útgerð var með fimm báta til að afla sér veiðiréttindanna. Þegar svo var komið að afnám línutvöföldunar gekk í garð voru skipin allt í einu orðin tvö. Þetta eru þekkt dæmi og þetta eru alvarleg dæmi. Ég held að alvarlegasta dæmið sé að aflinn hefur ekki komið í land eða að við erum búin að gleyma fiskvinnslunni. Þeir sem stunduðu veiðar með línu og reru úr landi með beitta línu á hefðbundinn máta gjalda núna fyrir og hafa miklu minna úr að spila. Þar að auki sitja margar smærri vinnslur sem keyptu línufisk uppi með vannýtt húsnæði. Fólkið er færra og fiskarnir eru færri og þessar útgerðir skrimta varla eða tæplega. Ég tel að þarna hafi verið gerð mistök sem við þurfum, herra forseti, að laga. Þetta er m.a. það sem ég vil leggja inn í þessa umræðu sem hér hefur verið og í mörgum góðum málum sem ég tel að sé ástæða til að skoða.

Herra forseti. Hv. þm. Gísli S. Einarsson mælti fyrir till. til þál. sem hann flytur ásamt fleiri þingmönnum af Vesturlandi um rannsókn á áhrifum dragnótaveiða. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að mér fannst að hv. þm. hefði þurft að gera skýrari grein fyrir þeim rökum sem færð eru fyrir þessum tillöguflutningi. Mér fannst þau ekki koma nógu skýrt fram hjá hv. þm. Hann eyddi mestu af tíma sínum í að mæla gegn því kerfi fiskveiðistjórnar sem við búum við í dag og blandaði svo inn í það breytingu á línutvöföldun sem bragðbæti á þá gagnrýni vegna þess að það virðist vera mjög vinsælt hjá þeim sem eru andstæðingar kvótakerfisins að fordæma þá ákvörðun. Ég vildi heyra skýrari rök fyrir því sem hann telur, að dragnótaveiðar séu mikill skaðvaldur, ekki síst í ljósi þess að í Breiðafirði þar sem hefur verið töluvert mikil dragnótaveiði, er feiknalega mikil þorskgengd um þessar mundir og svo mikill afli að þar hafa menn fiskað betur en oft áður og mér finnst að það sé ekki í samræmi við það sem hv. þm. lætur hér liggja að. Hins vegar tel ég að það sé af hinu góða að rannsóknir séu stundaðar á áhrifum einstakra veiðarfæra og dragnótaveiðin eigi alls ekki að vera þar undanskilin.

Herra forseti. Mér er kunnugt um að mikil veiði er nú í Breiðafirði, mikil veiði í dragnót og mikil veiði á línu og það má kannski rekja til aðgerða okkar varðandi verndun þorsksins sérstaklega. Það veit hv. þm. Sturla Böðvarsson mætavel eins og ég að leiða má líkur að því að vegna þessarar verndunar þorskstofnsins sé orðið mikið af þorski og það sannarlega mikið í Breiðafirði. Varðandi notkun dragnótar á ákveðnum svæðum við landið þá er engin fullyrðing, herra forseti, í þessari þáltill. sem segir á neinn hátt að dragnót sé skaðleg. Hins vegar er farið fram á --- og það er ágætt að hæstv. sjútvrh. heyri það --- að nákvæmlega sé skoðað hver áhrifin séu. Getur verið að það sé vegna dragnótarinnar að smálúðan er gjörsamlega horfin úr Faxaflóa? Það er sagt: ,,getur verið``. Og það er ástæða til að skoða það vegna þess að þekktir skipstjórar sem voru með dragnót í Faxaflóanum í áratugi telja að lúðunni hafi verið eytt með dragnót. Ég hef hvergi sett það fram sem fullyrðingu að það sé vegna dragnótar en ég hef spurt: Af hvaða ástæðu? Það má vel vera, herra forseti, að kannski hefði verið rétt að gera betur grein fyrir þessari tillögu. En ég benti á að þetta væri hluti af því sem sérstaklega er verið að fjalla um í tillögu frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Hér eru mörkin sett við veiðarfærið dragnót. Ég vil að það sé skoðað sérstaklega og bendi þá á þær deilur sem eru í gangi í Faxaflóanum og verið hafa í áraraðir. Ég tel að þeim málum þurfi að ljúka.

Herra forseti. Hv. þm. vill ekki gera mikið úr því að þetta beinist sérstaklega að dragnótaveiðunum eða látið sé að því liggja með þessari tillögu að dragnót geti verið meiri skaðvaldur en önnur veiðarfæri. Ég tel samt að ýmsir líti svo á að tillagan feli það í sér. En ég vil leggja á það áherslu, ekki síst vegna orða hv. þm., að stundaðar séu rannsóknir á áhrifum einstakra veiðarfæra, að það sé mjög mikilvægt og að þar sé spjótunum ekki einungis beint að einu veiðarfæri sérstaklega. Ég tel að ekkert hafi bent til þess að dragnótaveiðar hafi verið skaðlegar t.d. í Breiðafirðinum. Það má vel vera að á öðrum svæðum sé það þannig að of nærri hafi verið gengið eins og í Faxaflóa. Það kann vel að vera. Það er nauðsynlegt að rannsaka þetta allt saman. Vegna þess að hv. þm. tengdi saman fiskveiðistjórnarkerfið og það að einhverjir stofnar hafi minnkað, þá held ég að það sé nauðsynlegt að draga það skýrt og greinilega fram að auðvitað var farið í miklar friðunaraðgerðir gagnvart þorskinum og það hefði aldrei tekist nema vegna þess að þessu fiskveiðistjórnarkerfi var beitt. Við getum ekki blandað því svo aftur saman við það hvernig einstaka útgerðarmenn fara með þessar heimildir sínar. Hv. þm. benti réttilega á að þar eru til dæmi um að pottur sé brotinn. En við megum ekki dæma kerfið úr leik vegna þess heldur taka á þeim tilteknu málum.

Herra forseti. Ég heyri að við hv. þm. Sturla Böðvarsson erum kannski í grunnatriðum sammála. Í þáltill. sem hér er verið að fjalla um er hvergi sagt að dragnót sé skaðleg heldur að margir telji að dragnót geti verið skaðleg. Það hafa verið sett fram mörg rök sem styðja bann við dragnótaveiðum en svo eru líka sett fram önnur rök sem mæla með þeim. Það er engin leið að fá úrskurð í þessu máli nema rannsókn fari fram. Þjóð sem telur sig vera til fyrirmyndar í fiskveiðistjórn verður að láta fara fram ítarlegar rannsóknir til að aflétta vafa varðandi þessa tegund fiskveiða sem og annarra. Það má minna á að dæmi voru um að menn réttlættu veiðar á þorski í nót, eins og ég sagði rétt áðan, á sínum tíma og töldu þær vera til bóta. Það má aldrei gerast aftur. Það er líka nauðsynlegt að fá svar við því af hverju lúða er horfin úr afla í Faxaflóa. Er það vegna línubátanna? Er það vegna trollbátanna? Er það vegna dragnótabátanna? Hver á sök? Hvers vegna er lúðan horfin? Er það rangt hjá mönnum sem hafa stundað veiðar með dragnót í mörg ár, að halda því fram að uppvaxtarskilyrði séu hvað best við Faxaflóa og þar séu uppvaxtarsvæði fyrir smálúðu eða fyrir lúðu? Það var þekkt áður að snurvoðarbátar komu með allt að tveimur tonnum á dag af lúðu en núna sést þessi tegund ekki frekar en í afla smábáta. Ég held því stíft fram að þeir stofnar sem ég taldi upp áðan, grálúðustofninn, ufsastofninn, lúðan, smálúðan í Faxaflóa, karfastofninn, ýsustofninn og blálangan hafi liðið fyrir fiskverndarkerfi okkar eða fiskveiðistjórnarkerfi. Því miður er það svo, herra forseti. Svona hefur þetta gerst. Þetta eru mistök sem við eigum möguleika á að laga og því eigum við að standa saman að þeirri lagfæringu.

Virðulegi forseti. Við ræðum ákaflega viðurhlutamikil mál, sem er stjórn fiskveiða, ekki bara vegna þess að um er að ræða margar tillögur og í margvíslegu formi, bæði þáltill. og enn fremur ýmis frv., heldur líka það að verið er að taka á mjög mörgum þáttum sem hafa verið mikið í umræðunni og er nauðsynlegt að reyna að kryfja til mergjar. Þegar þessar tillögur eru lesnar yfir, sem ég verð að vísu að játa að ég hef ekki kafað mjög djúpt í, sé ég að þær eru greinilega fluttar á mjög mismunandi tímum. Síðan þær komu fram hafa ýmsir hlutir gerst. Á Alþingi hafa verið afgreiddar breytingar á lögum um stjórn fiskveiða sem taka sumpartinn af mönnum ómakið varðandi það sem hér liggur fyrir en líka hitt að það virðist eins og sumar tillagnanna séu kannski ekki beinlínis í mótsögn hver við aðra en nálgast hlutina á mismunandi vegu skulum við segja. Út af fyrir sig er heldur ekkert óeðlilegt þrátt fyrir að við séum að ræða þetta í einu slengi, heldur vegna þess að þetta eru tillögur sem eru fluttar eins og ég sagði áðan, á mismunandi tímum og eru kannski tilraun með ýmsum hætti til að nálgast verkefnið og kanna hversu langt sé hægt að ganga til að koma til móts við tiltekin grundvallarsjónarmið sem búa að baki. Ég tel að í frv. og þeim tillögum sem liggja fyrir séu ýmis mjög athyglisverð mál færð fram og athyglisverðar ábendingar sem er fyllsta ástæða til að taka af mikilli alvöru. Við þekkjum að mikil óánægja er í gangi með ýmislegt í framkvæmd núverandi fiskveiðistefnu. Og hvaða afstöðu sem menn hafa til grundvallaratriða í þessari fiskveiðistefnu er ekki hægt að horfa fram hjá því að á grundvelli núverandi fiskveiðistefnu er einnig mjög margt sem er öðruvísi í framkvæmd hennar og afleiðingum en menn hugðu þegar verið var að leiða hugmyndirnar í lög. Ég held því að það sé mjög gott að við ræðum málin og ég tek undir það sem hv. formaður sjútvn. sagði áðan að þetta er auðvitað mál af því taginu að við hljótum stöðugt að fjalla um þau og taka þau til endurskoðunar í ljósi breyttra aðstæðna. Fyrir utan það held ég að mjög margt mæli með því að við beitum ekki eingöngu einni gerð fiskveiðistjórnar við að stjórna fiskveiðum hér á landi. Ég tek undir það sem hefur verið sagt víða á alþjóðlegum vettvangi í þessum efnum að ég tel miklu skynsamlegra að reyna að horfa á þetta með öðrum hætti en hefur oft og tíðum verið gert og kanna sérstaklega hvort ekki sé eðlilegt að beita mismunandi aðferðum við stjórn fiskveiða eftir því hvað um er að ræða í þessu sambandi. Við sjáum til að mynda í hendi okkar að veiðar á uppsjávarfiski á tæknivæddum flota og veiðar hjá frystiskipum eiga ekki mjög mikið sameiginlegt með veiðum strandveiðiflotans eða minni bátanna með kyrrstæðum veiðarfærum og þar fram eftir götunum. Það er því ekki óeðlilegt að við beitum mismunandi aðferðum við fiskveiðistjórn og þannig hefur þetta verið, t.d. varðandi smábátaflotann, að við höfum beitt þar öðrum aðferðum en við aðra stjórn á fiskveiðum. Ég tel því, virðulegi forseti, að m.a. af þeim ástæðum sé mjög mikilvægt fyrir okkur að ræða þessa hluti með opnum huga. Það er alveg rétt sem hv. þm. Gísli S. Einarsson sagði áðan að auðvitað hafa orðið mörg og margvísleg mistök við fiskveiðistjórnina. Við sjáum að okkur hefur gengið mjög illa þrátt fyrir allt með uppbyggingu ýmissa fiskstofna, þrátt fyrir að við höfum reynt að rembast markvisst við að stjórna veiðunum. Við sjáum t.d. það sem hefur gerst í karfastofninum. Þar var beitt mjög stórtækum veiðarfærum, flottrollinu, á þessar veiðar til að reyna að ná úthafskarfanum. Ekki fer milli mála að mati mjög margra þeirra sem hafa stundað veiðarnar að þetta hefur haft áhrif á aðra karfastofna í landinu. Við höfum rætt þetta nokkrum sinnum í þinginu, m.a. að frumkvæði mínu og það verður að segjast eins og er að svörin við spurningum sem hafa vaknað um veiðarnar hafa verið mjög óljós. Þar endurspeglast kannski að þetta mál er mjög margslungið og flókið og ekki einfalt fyrir okkur, síst okkur leikmenn, að komast að niðurstöðu um eða átta sig á því um hvað þarna er að ræða. Síðan er hitt sem ég held sjálfur, virðulegi forseti, að skipti gríðarlega miklu máli og sé atriði sem við hljótum að reyna að ræða miklu meira og það er í grundvallaratriðum: Er sú stefna rétt sem hefur verið framfylgt á undanförnum árum að beina sókninni, til að mynda í þorskinum, í elstu stofnana sem vísindi hafa sýnt okkur fram á að eru þeir hlutar þorskstofnsins sem eru líklegastir til að skila árangursríkri hrygningu? Hjá vísindamönnum við Hafrannsóknastofnun hefur komið fram að hrygning úr eldri árgöngum er miklu líklegri til að skila okkur árangri en hrygning úr yngri árgöngum. Engu að síður hefur kvótakerfi okkar leitt til þess að við beinum veiðunum eðli málsins samkvæmt meira í þessa árganga þorskstofnsins sem gerir það væntanlega þá að verkum, virðulegi forseti, að þessir árgangar eru síður líklegir til að geta staðið undir hrygningunni, undir framtíðarnýliðuninni í þorskstofninum. Í þessu sambandi hlýt ég m.a. að vekja athygli á mjög athyglisverðum greinum eftir Sveinbjörn Jónsson í Súgandafirði sem hefur kynnt sér málið mjög ítarlega og átt miklar og langar viðræður við ýmsa af forsvarsmönnum Hafrannsóknastofnunar og enn fremur kynnt slík mál á alþjóðlegum vettvangi. Ég held að það sé ómaksins vert og miklu meira en það fyrir okkar góðu vísindamenn að kafa ofan í fullyrðingar af þessu tagi, því að ef þetta er rétt erum við á þvílíkum villigötum að það er miklu alvarlegra en orð fá lýst. Þetta vildi ég segja almennt um þessi mál. Þess vegna tel ég að allar spurningar sem við erum að velta upp um fiskveiðistjórnarkerfið séu mjög þýðingarmiklar og við eigum að reyna að svara þeim eftir bestu getu. Gert er ráð fyrir því í einu af þessum frv. að opnað sé á að menn hafi eins konar löndunarbónus við að leggja á land afla til vinnslu innan lands. Þessari hugmynd hefur oft skotið upp kollinum og er réttilega vikið að því í fskj. 2 að fiskiþingið á sl. ári og reyndar þar á undan líka, að mig minnir ályktaði um þetta, og ég held að þetta sé mjög athyglisverð hugmynd. Ég er að vísu ekki endilega viss um að talan 75% sem þarna er nefnd sé það sem við eigum að skoða, en ég held að heilmörg rök séu með því að útbúa einhvern hvata fyrir því að afla sé landað til vinnslu innan lands. Í fyrsta lagi hlýt ég að vekja athygli á því að árum saman og ég held alveg frá upphafi kvótakerfisins hafa verið í gildi reglur sem hafa verið torveldandi í þá átt að menn flytji ísvarinn og óunninn fisk til útflutnings á erlenda markaði. Sérstakt útflutningsálag sem ég þekki að margir útgerðarmenn hafa verið mjög ósáttir við sem við vitum að hefur verið sett upp til þess að reyna að stuðla fremur að því að þessi afli fari til vinnslu innan lands en á erlenda markaði ísvarinn og óunninn. Þess vegna er ekki óeðlilegt í sjálfu sér að við beitum þessari hugsun þá á þennan veg líka að hvetja til þess að afli sé unninn innan lands en að hann fari á erlenda markaði eða til vinnslu úti á sjó. Margoft hefur verið bent á að staða landvinnslunnar gagnvart sjóvinnslunni er á margan hátt ójöfn. Á sínum tíma var gerð úttekt á þessu á vegum sjútvrn. sem leiddi þetta í ljós og auðvitað stingur mjög í augu, og nú er rétt að vera ekki að fullyrða um ástæðurnar, þegar menn skoða annars vegar afurðir hefðbundinnar fiskvinnslustöðvar sem vinnur úr þorski og hins vegar afurðir frystiskips, sem er á þorskveiðum, og tökum síðan dæmi af fiskvinnslustöð sem er að vinna grálúðu og síðan frystiskip sem er að fiska grálúðu, að afurðirnar eru gjörólíkar. Frystitogararnir koma að landi með grálúðu eingöngu unna á Japansmarkað og kannski Suðaustur-Asíu en ekki grálúðuflök. Hver er ástæðan? Svari þeirri spurningu hver sem vill og eftir bestu getu því að það er auðvitað ábyrgðarhluti að vera með tilgátur úr þessum ræðustóli sem er ekki hægt að standa við að öllu leyti. Ef við skoðum afurðir þorskveiðiskipanna, frystiskipanna, gerist nákvæmlega það sama og því tel ég, virðulegi forseti, að ekkert óeðlilegt sé við að við reynum að jafna þessi starfsskilyrði með því að láta það virka hvetjandi fyrir útgerðir í landinu sem vilja landa til vinnslu innan lands. Ég hefði talið að það væri eðlilegt svona fyrsta kastið að beina þessu fyrst og fremst að þorskveiðinni. Ég geri mér ekki nákvæmlega grein fyrir því hve mikill hluti af þorskinum fer núna til vinnslu innan lands en ég hefði t.d. talið að það væri ágæt byrjun í þessu sambandi að kanna áhrifin af því að veita eins konar 10% fiskvinnslubónus fyrir skip sem stunda þorskveiðar og landa innan lands. Það mundi síst af öllu valda neinni röskun á heildarúthlutun og væri mjög fróðlegt að vita hvernig það hefði áhrif á stöðu fiskvinnslunnar sem ég held að sé mjög mikilvægt fyrir okkur að efla, m.a. í ljósi þess að fiskvinnslan í landinu stendur undir því byggðamynstri sem við viljum reyna að viðhalda og efla í landinu. Þetta vildi ég segja í þessu sambandi, virðulegi forseti, og vekja athygli á málinu. Ég tel t.d. að þessi aðferð sé miklu heppilegri og eðlilegri en sú útfærsla sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson er með í öðru frv., 3. gr. frv. sem er 189. mál þingsins, þar sem fyrst og fremst er verið að hvetja til að sá afli sem veiddur er á línu og handfæri á dagróðrarbátum komi til sérstakrar meðhöndlunar. Ég held að ekki sé mjög heppilegt að beina þessu sérstaklega að einu eða tveimur veiðarfærum. Við getum séð að annar útgerðarmáti kunni ekkert síður að eiga þátt í að efla stöðu fiskvinnslunnar og ég geri ráð fyrir að það sé það sem búi hér að baki að reyna fremur að styrkja stöðu landvinnslunnar, fiskvinnslunnar á landsbyggðinni. Ég vildi aðeins með örfáum orðum nefna eitt sem er spurningin um skattlagningu söluhagnaðar á móti auðlindagjaldi sem kemur líka fram í frv. sem hér er til umræðu, þ.e. frv. til laga um ráðstafanir í sjávarútvegsmálum. Ég held, virðulegi forseti, að þetta sé miklu eðlilegri nálgun á því vandamáli sem er á margan hátt uppi í sjávarútvegi okkar og hv. 1. flm. Steingrímur J. Sigfússon gerði grein fyrir í máli sínu áðan. Ég held með öðrum orðum að þetta sé miklu rökréttara svar við því sem hefur verið hin raunverulega gagnrýni á ýmislegt af því sem hefur verið að gerast í sjávarútvegsmálunum. Það er augljóslega algjör mótsögn í því fólgin að ætla sér að leggja auðlindagjald á þá sem eftir starfa í atvinnugreininni vegna þess að menn eru óánægðir með að menn geti farið út úr greininni með fullar hendur fjár. Það er eins og verið sé að refsa Jóni fyrir það sem Páll gerir. Maður sem er að sigla út úr greininni með peningana þarf ekkert að hafa áhyggjur af því hvort auðlindagjald verði lagt á, það kemur slíkum manni ekkert við. Það kemur þeim hins vegar við sem eftir stendur í greininni og þarf að bera þetta gjald. Þess vegna held ég að hugsun af þessu tagi sé miklu skynsamlegri og auðvitað var á vissan hátt verið að koma til móts við hugsun af þessu tagi þegar við breyttum lögunum fyrir áramótin varðandi fyrningar á aflaheimildum, sem gerir það að verkum að möguleikarnir til að mynda slíkan ofsagróða vegna verðlagningar á aflaheimildum voru mjög takmarkaðir frá því sem var. Það var auðvitað mjög veigamikið skref. Virðulegi forseti. Það væri vissulega hægt að ræða um þessi mál mjög ítarlega vegna þess að þetta eru mál sem eru þess eðlis að þau kalla á mikla umræðu. Ég vil aðeins með örfáum orðum nefna það sem hér er líka verið að leggja til, þ.e. rannsóknir á áhrifum mismunandi veiðarfæra. Ég held að þetta sé stúdía sem mikið er eftir að vinna í. Ég var staddur á fundi ásamt nokkrum fleirum hv. þingmönnum, m.a. hv. þm. Gísla S. Einarssyni og Guðjóni Guðmundssyni, sem báðir flytja tillögu varðandi snurvoðina, dragnótina, á Akranesi fyrir jólin sem Fiskifélagið efndi til. Þar kom fram að að þeirra mati væri hægt að fá mörg af þeim svörum sem verið er að kalla eftir, bæði í tillögu hv. þm. og enn fremur í tillögu þeirri sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson mælti fyrir, með því að safna saman á tiltölulega einfaldan og ódýran hátt þeim upplýsingum sem þegar liggja fyrir erlendis um þessi mál. Við vitum að í umræðunni úti um allan heim eru menn að velta fyrir sér samspili í lífríkinu og áhrifum mismunandi veiðarfæra og þar fram eftir götunum. Ég held því, virðulegi forseti, að ekki sé endilega þörf á að fara í sjálfstæðar, viðurhlutamiklar rannsóknir sem kosta mikla fjármuni, sem ekki er allt of mikið af hjá Hafrannsóknastofnun. Ég held þess vegna að miklu skynsamlegra sé í fyrstu að kanna hvaða upplýsingar liggja nú þegar fyrir og fara þá í skipulega gagnaöflun af því taginu og reyna að kortleggja þetta mál. Við vitum að þetta er alls ekki einfalt mál. Á fundinum á Akranesi kom fram t.d. það sjónarmið frá dragnótarmönnum að dragnótarveiðin færi fram á ákaflega afmörkuðum svæðum í Faxaflóanum. Þeir bentu líka á að umræða af þessu tagi hefði skotið upp kollinum fyrr á öldum þegar fyrst var verið að innleiða netaveiðarnar. Við megum auðvitað ekki, þó að við viljum reyna að ganga vel um lífríki hafsins, ganga svo langt að við torveldum eða komum í veg fyrir eðlilegar framfarir í gerð veiðarfæra og þar fram eftir götunum. Ég held því að þetta sé umræða sem er ómaksins verð en við ættum kannski að reyna að stytta okkur leið með því að kalla eftir upplýsingum sem þegar eru til staðar erlendis. Virðulegi forseti. Ég vil aðeins að lokum koma inn á mál sem hv. formaður sjútvn. nefndi áðan, sem er að mínu mati mjög alvarlegt mál sem við stöndum frammi fyrir einmitt á þessari stundu. Það er sú staða sem hugsanlega getur blasað við og komið upp --- og er raunar skoðun margra þeirra sem stunda loðnuveiðar um þessar mundir --- að við náum ekki að veiða útgefnar aflaheimildir í loðnu. Ástæðan er sú að þegar loðnuveiðarnar hófust eftir hið skamma verkfall átti eftir að veiða um 440 þús. tonn af úthlutuðum loðnukvóta eða þar um bil. Burðargeta flotans er u.þ.b. 45 þús. tonn ef allir fylltu sig á sama tíma. Það þýðir að þessi floti, ef hann ætti að klára útgefnar heimildir, mundi fara með tíu fullfermi á næstu vikum. Það er skoðun þeirra skipstjórnarmanna sem ég hef rætt við um þessi mál að þetta sé gjörsamlega útilokað. Við getum sem sagt lent í því, eins og málin standa núna, að skilja eftir í sjónum ótöluleg verðmæti sem verða engum til gagns. Það virðist með öðrum orðum veruleg hætta á því að kvótinn náist ekki, ekki vegna þess að ekki sé til heilmikil veiðigeta í flotanum, heldur vegna þess að ýmsir þessara báta eiga eftir litlar heimildir og er gert að spara þær eins og þeir geta, eru að fiska með litlum afköstum, taka í sig smáslatta, tvö, þrjú, fjögur, fimm hundruð tonn, bátar sem bera kannski vel yfir þúsund tonn, vegna þess að þeim er gert að koma með þetta í frystingu. Hættan er sú að við skiljum eftir heilmikil verðmæti í sjónum sem ekki nýtast okkur. Á sama tíma eru vinnslustöðvar hálfverkefnalausar víða um landið sem gætu annað þessu hráefni og skipin gætu beitt sér með meiri krafti. Þess vegna vil ég segja það, virðulegi forseti, sem mína skoðun að eðlilegast væri, ef þetta er rétt mat sem skipstjórnarmenn eru að segja, að heimila frjálsar veiðar á loðnunni og reyna að klára og sjá til þess a.m.k. að sú úthlutun kláraðist. Ef menn hins vegar óttast það, sem ég hef að sjálfsögðu engan beyg af, að þetta þýði slíka röskun á fiskveiðistjórnarkerfinu að óbætanlegt sé, sem að mínu mati er auðvitað fráleit viðbára, þá væri út af fyrir sig hægt að heimila einfaldlega meiri veiðar þannig að þeir bátar sem núna hafa litlar heimildir fengju nægar heimildir til þess að geta beitt sér að fullu. Ég veit að Hafrannsóknastofnun telur að engar fiskifræðilegar forsendur séu til þess. Því miður hefur ekki tekist að gera frekari mælingar eða ná árangri í frekari mælingum þó að menn hafi virkilega verið að reyna það. Þeir telja að erfitt sé að koma við slíkri viðbótarúthlutun á grundvelli mælinga. Þess vegna tel ég að einfaldast væri að gefa þessar veiðar frjálsar. Hættan er nefnilega sú að stjórnkerfið í sjálfu sér kunni að virka gegn eigin markmiðum, sem eru þau, að nýta sem best þessa auðlind á hagkvæman hátt. Það er mjög alvarlegur hlutur. Stjórnkerfið má auðvitað ekki hafa sjálfstætt líf án tillits til þess hvaða tilgangi það á að þjóna. Ef menn sjá fram á að þær aðstæður eru uppi að stjórnkerfið í sjálfu sér hamli því að við náum þessum miklu verðmætum, sem markmiðið er að ná og við eigum auðvitað að ná, þá verðum við að gera þær breytingar sem gera það kleift að við getum náð þeim afla sem allir stefna á. Okkur er vissulega ljóst að um er að ræða ákaflega dýrmætan tíma. Það er einfaldlega svo að þegar loðnuveiðin stendur yfir þá stendur hún yfir í skamman tíma og það þarf að bregðast hratt og ákveðið við. Þess vegna vil ég, virðulegi forseti, láta það koma fram sem mitt sjónarmið að reyna eigi eftir öllum tiltækum ráðum að tryggja það að við náum þeim afla með frjálsum veiðum það sem eftir er.

Herra forseti. Ég vil um leið og ég fagna undirtektum hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar varðandi þessi mál sem hér eru til umræðu, bæði það mál sem ég mæli fyrir ásamt þeim sem aðrir hafa lagt til í umræðuna, benda á að í máli hv. þm. kom fram einhver harðasta gagnrýni stjórnarliða á því fiskveiðistjórnarkerfi sem við búum við. Ég vek sérstaka athygli á því. Og þegar hv. þm. segir að rétt væri að beina veiðigetunni af elsta fiskinum í þorskstofninum, hvað á hv. þm. þá við? Eigum við að hætta að nota 9 tommu net? Eigum við að nota 8 tommu neta eða 7,5 tommu þorskanet til veiða? Hvað leggur hv. þm. til í þessu máli? Mér þótti umræðan um loðnuveiðarnar mjög athyglisverð. Hvað eigum við að segja við þá aðila sem gera út af suðvesturhorninu og hafa gert ráð fyrir að loðnan hegði sér á sama máta og verið hefur, þ.e. að hún komi, jafnvel í Faxaflóann, og þeir nýti sér þá möguleika sem stutt sigling í löndunarhöfn og í heimahöfn gefur þeim? Ég segi bara: Er það rétt gagnvart þeim sem hafa geymt veiðiheimildir sínar, stundað t.d. síldveiðar fram til áramóta, og geymt veiðiheimildir á loðnunni fram á þennan tíma? Þetta er stór spurning. Og þetta kollvarpar fiskveiðistjórnarkerfinu eins og það hefur verið rekið. Þá vil ég skoða það í miklu víðara samhengi en verið er að ræða um gagnvart aðeins einni fisktegund sem er verið að veiða. Það er raunverulega miklu meira sem ég þarf að koma að en ég geri það á eftir í öðru andsvari.

Virðulegi forseti. Fyrst aðeins út af spurningum hv. þm. þá ætla ég mér kannski ekki þá dul á þessari stundu að svara því nákvæmlega hvaða riðil menn eigi að róa með á netunum í vetur. En það sem ég vil einfaldlega segja er það að ég tel að mjög veigamikil rök hafi verið flutt varðandi þá hættu sem í því felst að beina sókninni svona mikið í eldri árganga þorsksins. Það er ómótmælanlegt og er niðurstaða vísindamanna okkar að hrygning úr stærri þorskinum, eldri þorskinum, sé miklu líklegri til að skila árangri en hrygning úr yngri fiski. Þetta segir okkur að miklu líklegra er að hrygning takist vel og nýliðunin jafnvel í framhaldi ef aðstæðurnar eru sæmilegar í sjónum, að sem mestur hluti af hrygningunni fari fram úr þessari stærð. Og þess vegna held ég að það sé eðlilegt að við reynum að stýra sókninni með þeim hætti að hrygningin takist sem best og nýliðunin í framhaldi af því. Ég hef ekki miklar áhyggjur af því, þó að við gripum til þess úrræðis nú að heimilda frjálsa sókn varðandi loðnuna það sem eftir væri, og hef ekki miklar áhyggjur af því að það í sjálfu sér kollvarpaði þessu fiskveiðistjórnarkerfi. Við gætum gert eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði áðan, við gætum út af fyrir sig byrjað bara á nýjan leik aftur á næsta ári og úthlutað kvótum, ef menn vilja endilega úthluta þessum kvótum. Það mundi enginn bíða tjón á sálu sinni við það. Og ég sé ekki að það mundi skaða þær útgerðir sem hvort eð er næðu ekki sínum kvóta vegna þess að svo skammt er orðið til stefnu, þó að aðrir fengju að veiða þetta. Ég held að um sé að ræða þjóðarhag sem við verðum að horfa á í þessu sambandi.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessar skýringar. Það er gott að eiga þær í handraðanum ef til kemur varðandi loðnuveiðar. Ég hef ekki gert mér grein fyrir því að mögulegt væri að gera þetta svona, að taka bara kerfið aftur upp á nýtt. Þá á það alveg eins við um aðra fiskstofna. Mér finnst það koma til greina. Ég vil bara skoða það. Ég vil að lokum beina máli mínu til hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar, hvort hann geti fallist á að það sé nauðsyn að skipta veiðisvæðunum við landið upp í ákveðin hólf gagnvart ákveðnum tegundum skipa og hvort rétt sé að sums staðar við landið ætti t.d. að vera 24 mílna lögsaga fyrir strandveiðiflotann, hvort ísfiskstogararnir ættu að vera á ákveðnu svæði og hvort við ættum að skoða heimildir þeirra út frá því. Og hvort frystiskipin ættu að hafa einhverjar ákveðnar aðrar takmarkanir, t.d. varðandi það hvar þeir mega veiða í lögsögunni, hvort við eigum að halda þeim fyrir utan 30 mílur eða annað. Síðan tel ég að kannski væri ástæða til að skoða hvort við ættum að takmarka fjölda af t.d. handfæra\-rúllum um borð í smábátunum miðað við fjölda manna á þeim, hvort við ættum að takmarka þann fjölda línubala sem einn maður má róa með og hvort við ættum að fara út í þá takmörkun frekar en aflatakmörkunina sem beitt hefur verið undanfarið.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins bæta við í þessa umræðu um loðnuna að eins og ég nefndi í ræðu minni áðan er til önnur leið ef menn hafa áhyggjur af því að frjáls sókn væri eitthvert tilræði við þessa fiskveiðistjórnun sem margir vilja viðhalda. Þá er út af fyrir sig hægt að fara þá leið, eins og ég sagði áðan, að gefa út einfaldlega meiri heildarheimildir. Mér er hins vegar kunnugt um að Hafrannsóknastofnun telur sig ekki geta mælt með slíkri aðferð af því að þeir hafa ekki mælt stofninn. En í ljósi þess að þetta gæti verið tæki eða aðferð við að ná heildaraflanum sem fiskifræðingar hafa talið óhætt að við veiddum, þá er þetta út af fyrir sig ágætis aðferð sem mundi engu raska í sjálfu sér. Hún mundi ekki raska grundvelli úthlutunarinnar og væri kannski leið sem mjög margir gætu þess vegna sætt sig við. Ég tel að það skipti ekki höfuðmáli hvor leiðin er valin. Ég held að aðalatriðið sé að við náum þessu markmiði okkar, að veiða úthlutaðan kvóta í loðnunni þannig að við gerum sem mest úr honum á þeim tíma sem við höfum til þess. Ég vakti máls á þessu vegna þess einfaldlega að reyndir skipstjórnarmenn hafa vakið athygli mína á því að sú hætta sé raunverulega fyrir hendi að okkur takist ekki við þær aðstæður sem nú eru að ná kvótanum í loðnunni og að þjóðarbúið geti þess vegna beðið af því mikinn skaða. Ég vil aðeins segja út af síðustu spurningum hv. þm. --- ég get auðvitað ekki svarað öllum hér og nú --- að ég er alltaf dálítið hikandi varðandi þessar hólfaskiptingar. Ég þekki það af gamalli reynslu að þetta eru ákaflega erfið og viðkvæm mál og ég held að það verði að reyna að ná samkomulagi í þessum efnum. Ég vek athygli á að við afgreiddum fyrr á þessum vetri frv. til laga um veiðar í landhelgi Íslands, landhelgislagafrv. held ég það sé kallað í daglegu tali. Það byggðist á mjög miklu samráði sem átti sér stað á tveimur eða þremur síðustu árum og ég held að ekki væri heppilegt að taka það upp einhliða og raska því samkomulagi sem þar náðist.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson hafi einmitt hitt naglann á höfuðið áðan þegar hann vakti athygli á þeirri staðreynd að fiskveiðistjórnarkerfið er vitaskuld fyrst og fremst sett á í því skyni að reyna að nýta auðlindina eins vel og kostur er þannig að fiskveiðistjórnarkerfið sem slíkt má ekki verða markmið í sjálfu sér. Ekki markmið til þess aðeins að viðhalda því. Við megum ekki gleyma því til hvers við ætlum að nota það og því held ég að nauðsynlegt sé að halda því til haga því það gleymist oft í umræðunni að fiskveiðistjórnarkerfið er fyrst og fremst til að við nýtum auðlindina eins vel er kostur. Þetta fiskveiðistjórnarkerfi eins og flest önnur kerfi, og er þá sama hvaða kerfi við tökum upp, hefur ýmsa galla og ýmsa kosti. Þannig mun það ætíð verða. Þess vegna vil ég fagna þeim frv. sem við ræðum hér saman í einu vegna þess að það sýnir svo ekki verður um villst ásamt mörgum öðrum frv. sem lögð hafa verið fram að nauðsynlegt er að við endurmetum og endurskoðum sífellt stefnumótun í sjávarútvegi og stjórn fiskveiða því með stjórn fiskveiða erum við að fjalla um verðmætustu auðlind okkar ef svo má að orði komast, þ.e. ef mannauðurinn er ekki talinn með. Við erum að fjalla um okkar verðmætustu auðlind og stjórnkerfi á slíkri auðlind hlýtur að vera í síbreytilegri endurskoðun. Markmiðið með núverandi fiskveiðistjórnarkerfi er kannski fyrst og fremst það að tryggja að auðlindin verði nýtt af sem mestu hagræði sem þýðir vitaskuld að alltaf veiða færri og færri. Það er eðli hagræðingarinnar. Hins vegar eru kannski helstu gallar á núverandi fiskveiðistjórnarkerfi þeir að endurnýjun í fiskveiðiflotanum verður mjög takmörkuð og færri einstaklingar koma inn í greinina. Eins er hættan á því að verkþekking í greininni tapist einnig. Þetta eru hinir augljósu gallar. Afleiðingin af þessu kerfi er vitaskuld augljós líka, a.m.k. hvað varðar gallana, því að til að mynda má taka sem dæmi að á Suðurlandi hefur vertíðarbátum líklega fækkað um 70%. Vertíðarbátar eru ekki lengur til á Stokkseyri og Eyrarbakka og fækkaði um það bil um þessa tölu í Þorlákshöfn og í Vestmannaeyjum. Enn fremur kemur fram í skýrslu Byggðastofnunar nú nýverið um ástæður fólksfækkunar á landsbyggðinni að þar er fiskveiðistjórnarkerfið talið vera hvað stærsti einstaki áhrifavaldurinn vegna þeirrar fólksfækkunar sem orðið hefur á landsbyggðinni, þannig að það er alveg ljóst að það fiskveiðistjórnarkerfi sem við búum við núna hefur bæði kosti og galla. Við megum því ekki einblína á það að fiskveiðistjórnarkerfið sé markmið í sjálfu sér, heldur eigum við fyrst og fremst að nota það til að nýta auðlindina sem best. Það verður að vera okkar markmið. Í umræðunni um fiskveiðistjórnina upp á síðkastið hefur kannski helst verið rætt um kvótabrask og kvótaleigu og sýnist sitt hverjum í þeim efnum. En ég vil þó vekja athygli á einni hugmynd sem kastað hefur verið fram nokkrum sinnum, þ.e. að hugsanlega mætti endurúthluta þessum aflaheimildum á þriggja ára fresti þannig að þeir sem veiða upp heimildirnar fá þær til sín á þriggja ára fresti þannig að það mundi draga mjög úr hvata manna til að leigja þessar heimildir. Ég held það sé mjög umhugsunarvert hvort ekki sé ástæða til að skoða það því að á þessum þremur árum kemur kannski í ljós hverjir veiða aflaheimildirnar og vitaskuld er langeðlilegast að þeir sem veiða fiskinn fái úthlutað aflaheimildunum í stað þess að þeir þurfi að leigja þær dýrum dómum. Ég vil varpa þessari hugmynd inn í umræðuna. Enn fremur vil ég taka undir þau sjónarmið sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, formaður sjútvn., og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson tók undir áðan og rökstuddi ágætlega, en ég tel að full ástæða sé til að skoða núna í þessu ljósi hvort ekki sé rétt að gefa loðnuveiðar frjálsar nú sem stendur því það er hverjum manni ljóst að mjög ólíklegt er að það takist að veiða upp í þær heimildir sem nú hafa verið gefnar út á þeim tíma sem eftir er. Ég held það þjóni þjóðarhagsmunum að við veiðum eins mikið og kostur meðan við getum veitt og mjög líklega mundi það leiða að því marki ef við gæfum veiðarnar frjálsar. Ég tel að það sé í sjálfu sér engin umpólun á núverandi fiskveiðistjórnarkerfi. Ég held það megi alveg reyna þetta í eitt ár í ljósi þeirra staðreynda sem nú eru uppi því við megum ekki gleyma því að fiskveiðistjórnarkerfið á ekki að hafa líf í sjálfu sér. Menn verða að gæta þess að hafa ekki bókstafstrú á þessu stjórnarkerfi. Við erum fyrst og fremst að stjórna fiskveiðunum fyrir okkur sjálf og ef fiskveiðistjórnarkerfið er ekki á hverjum tíma í samræmi við okkar hagsmuni þá er að breyta því. Það er engin spurning. Virðulegi forseti. Ég á sæti í hv. sjútvn. og mun því fjalla um flest þau mál sem hér hafa verið lögð fram og ætla því ekki að hafa um þau löng eða mörg orð en mig langar sérstaklega að fjalla um eitt mál sem ekki kemur til hv. sjútvn. ef ég skildi framsögumann, hv. þm. Kristin H. Gunnarsson, rétt, þ.e. frv. til laga um breytingu á lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, nr. 64/1965. Meginefni þess frv. er að nokkur verkefni og nokkrar rannsóknastofnanir sem nú falla undir sjútvrn. og landbrn. verði færð undir umhvrn. Meginástæðan fyrir því að þessar tillögur eru settar fram eru þær að hætta sé á hagsmunaárekstrum. Ég held að þau lög sem við fjöllum um og þær breytingar sem þessu frv. er ætlað að breyta hafi verið sett á þeim tíma sem almenn viðhorf um hagsmunaárekstra voru kannski ekki í hávegum höfð. Þau eru frá 1965 og ég held einmitt að sú hugmyndafræði sem hér er lögð fram sé vel þess virði að hún sé skoðuð frekar. Ég vil árétta að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson vakti sérstaka athygli á því að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sé fyrst og fremst --- a.m.k. mátti greina það á hans orðum --- í þágu stórútgerða og hann setti fram nokkur veigaþung rök í þá veru að það sé mjög æskilegt fyrir stórútgerðir að aflaheimildir nú um hríð séu sem minnstar vegna þess að þá standa líkur til þess að heimildirnar færist smám saman á færri hendur. Það séu ekki forsendur fyrir minni útgerðirnar að gera út. Hv. þm. rakti þetta ágætlega í ræðu sinni og vakti enn fremur athygli á því hvernig samsetning er á stjórn Hafrannsóknastofnunar þar sem hagsmunaaðilar hafa mikið um það að segja hvernig stefnumótunin er í stofnuninni sjálfri. Hafrannsóknastofnun er kannski sú veigaþyngsta stofnun hvað varðar álit þegar ákvörðun er tekin um það hversu miklar veiðiheimildir eigi að gefa út á hverju ári. Því er það vissulega umhugsunarefni hvort hér sé ekki veruleg hætta á hagsmunaárekstrum ef hagsmunaaðilar sitja í stjórn stofnunarinnar og síðan heyri þessi tiltekna stofnun undir þann viðkomandi ráðherra sem tekur ákvörðun um það hversu miklar veiðiheimildir eigi að gefa út á hverju ári. Mér þóttu þetta því mjög áhugaverð rök sem hv. þm. færði fram fyrir máli sínu því það er alveg ljóst að fiskveiðistjórnarkerfið á hverjum tíma má ekki vera einhvers konar gróðavél fyrir fáa útvalda. Við þurfum að gæta þess að svo verði ekki. Hafrannsóknastofnun má því ekki beita í því skyni að tryggja það að fáir útvaldir fái sem mestan afrakstur af auðlindinni. Það held ég sé grundvallaratriði í þessu. Fyrir utan það að koma upp og taka kannski mestan part sérstaklega undir með þessu frv. því það kemur ekki til hv. sjútvn. og því gefst mér ekki færi á að fjalla um það þar, þá langaði mig í þessu samhengi að beina þeirri spurningu til hv. þm. hvort það sé skoðun hans að hætta sé á að Hafrannsóknastofnun eins og hún hefur starfað undanfarið og eins og starfsemi hennar er háttað, verði beitt sem verkfæri stjórnvalda við að ganga erinda stórútgerða í landinu. Ég tel að það hafi mátt ráða af ræðu hv. þm. að sú skoðun væri honum ekki fjarlæg. Ég held að það sé mjög merkilegt innlegg í þessa umræðu og vert umhugsunarefni hvort fyrirkomulag eða lög um stjórn Hafrannsóknastofnunar séu þess eðlis að þar sé hætta á hagsmunaárekstrum. Ég held að mjög mikilvægt sé að fá fram viðhorf þingmannsins til þessa máls og vil í lok minnar ræðu --- ég ítreka að ég fæ tækifæri til að fjalla um önnur frv. í sjútvn. --- beina þessari spurningu til hv. þm.

Herra forseti. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson réð nokkuð rétt í þau viðhorf sem ég dró fram í ræðu minni um þá hættu sem uppi er í því kerfi sem við búum við núna, þ.e. að yfir Hafrannsóknastofnun er stjórn og í henni eru þungavigtarmenn úr hópi stórútgerðarmanna. Ég segi það alveg fullum fetum, herra forseti, að ég tel að hætta sé á því að hægt sé að beita stofnuninni í þágu þessa hluta útgerðarmanna. Ég bendi einfaldlega á þá staðreynd að þeir menn sem í stjórninni sitja eru ekki að sækjast eftir því til að vera áhrifalausir. Það er alveg ljóst. Þeir eru ekki komnir í stjórnina til að vera áhrifalausir, hvorki fyrir sína hagsmuni né annarra. Það er staðreynd sem við blasir að ástand þorskstofnsins á síðasta ári er allt annað en Hafrannsóknastofnun var búin að segja okkur að það yrði fyrir nokkrum árum þegar dregið var úr veiðiheimildum í þorski sem nam um 57%. Þá var dregin upp ákveðin mynd af því hvernig ástandið mundi verða nú ef farið yrði að þeirra tillögum. Það hefur verið gert í meginatriðum en ástandið er allt annað og miklu betra en stofnunin vildi vera láta að það gæti orðið. Maður hlýtur að spyrja sig: Hverjum þjónar þessi sveltistefna á veiðiheimildum í þorski? Hverjum þjónar hún?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. skýr og greinargóð svör við spurningu minni. Ég tel að þau viðhorf sem hann setti fram í ræðu sinni séu vel þess virði að þau séu ígrunduð betur. Einkanlega ætti að athuga þá hættu sem hann telur vera á hagsmunaárekstrum. Þau lög sem þetta efni byggir á eru orðin gömul. Áður voru önnur viðhorf en eru í dag og þess vegna veruleg hætta á að núverandi fyrirkomulag leiði til hagsmunaárekstra. Ég held að í sjálfu sér velkist enginn í vafa um að afleiðing af núverandi fiskveiðistjórnarkerfi hefur verið sú að minni bátum hefur fækkað til mikilla muna. Ég á þá við minni vertíðarbáta sem voru hér á árum áður. Raunveruleikinn bendir því a.m.k. til þess að sú hætta sé til staðar. Því miður, virðulegi forseti, er hæstv. sjútvrh. ekki viðstaddur og því ekki hægt að beina þessari fyrirspurn til hans. Ég ítreka þakklæti til hv. þm. fyrir að svara fyrirspurn minni vel og greinilega.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem verið hefur um þessi þingmál, sjávarútvegsmálin, sem hér hafa verið á dagskrá í allan dag. Það má segja að hér hafi, óslitið síðan um þrjúleytið, staðið málstofa um sjávarútvegsmál og er það vel. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson gerði að umtalsefni nokkur atriði í tengslum við þessi mál. Þar á meðal lýsti hann þeirri skoðun sinni að ekki bæri að skorða fiskveiðistjórnina eingöngu við eina aðferð heldur ættu menn að beita mismunandi aðferðum eftir aðstæðum. Reyndar er það svo að fiskveiðistjórnkerfið er mjög blandað eins og það er í dag. Það vill oft gleymast í þindarlausum umræðum um kvótakerfið að það er langt frá því að vera eina aflamarkskerfið sem takmarkar þann afla sem taka má að landi. Fólk áttar sig oft ekki á því hversu geysilega samsett fiskveiðistjórnkerfið er í reynd og margar aðgerðir og ráðstafanir hafa þar áhrif. Nægir þar að nefna, svo dæmi sé tekið, allar reglur um veiðarfæri. Þær koma til viðbótar og eru hluti af inngripi stjórnvalda í sóknina. Þar má einnig nefna allar reglur um lokanir svæða, skyndilokanir, reglur um undirmálsfisk og stöðvun veiða ef of mikið af afla er undir máli. Landhelgislínur sem halda vissum stærðarflokkum skipa utan við ákveðin mörk stjórna einnig fiskveiðum o.s.frv. Efnahagsleg atriði, kjarasamningar og fleira hafa einnig viss áhrif á sóknargetu flotans og sóknarmunstur. Þegar upp er staðið er það takmörkunarkerfi eða þær aðstæður sem beint eða óbeint takmarka sóknina í fiskstofnana samsett af mjög mörgum samvirkum þáttum. Að mínu mati er því einmitt óæskilegt að vera algerlega bundinn á klafa einnar ráðstöfunar frekar en annarrar. Ég vísa aftur til þess sem ég sagði. Aðstæður eru sífellt að breytast. Upp koma tímabundnar aðstæður sem óhjákvæmilegt er að unnt sé að bregðast sérstaklega við. Það er að sjálfsögðu æskilegt að eins mikil festa og stöðugleiki ríki í þessu efni og hægt er en náttúran er sífellt að kenna okkur að hún er óstöðugt fyrirbæri. Menn geta ekki skipað loðnunni fyrir með lögum. Það er gersamlega tilgangslaust. Jafnvel okkar sprenglærðustu fiskifræðingar verða að játa sig sigraða þegar að því kemur að útskýra sífellt breytilega hegðun einstakra tegunda. Nýjar og nýjar aðstæður koma upp á miðunum vegna samspils mismunandi þátta, aðstæðna í hafinu, hitastigs, átu og stofnanna sem í hlut eiga. Þá ber að sjálfsögðu að hafa sveigjanleika og viðbragðsflýti í kerfinu þannig að unnt sé að mæta slíkum aðstæðum. Það er ekki eins og þetta sé að gerast í fyrsta skipti og ætti að koma okkur á óvart, ástandið á loðnumiðunum nú þessa dagana. Ég minni t.d. á rækjuveiðar, úthafsrækjuveiðar á undanförnum árum. Það kom árabil, a.m.k. tvö ef ekki þrjú ár í röð, þar sem útgefinn úthafsrækjukvóti náðist ekki. Forsendur kerfisins voru látnar ráða og í staðinn fyrir að gefa veiðarnar frjálsar var haldið í kvótakerfið. Það dró úr þeirri sóknargetu sem ella hefði getað verið til staðar í flotanum til að nýta þennan stofn. Vísindin sem liggja til grundvallar því að takmarka sókn í rækju eru að margra mati langtum veikari heldur en þegar langlífir bolfiskstofnar eiga í hlut. Ég var auðvitað ekki mjög bjartsýnn á það fyrir fram þegar ég tók það upp í dag, herra forseti, að nú ætti að bregðast við ástandinu á miðunum með því að gefa loðnuveiðarnar frjálsar það sem eftir lifir vertíðar. Að sjálfsögðu var ég ekki að tala um neitt annað. Við vitum ekki hver kvótinn verður, hvert veiðiþolið verður metið á næsta ári o.s.frv. Þá verður ekkert því til fyristöðu að kvótinn taki gildi á nýjan leik. Út frá honum geta allir skipulagt veiðar sínar og það væri ekki fyrr en undir lok vertíðar og fyrirséð að þjóðarbúið væri að verða af verðmætum sem gripið yrði til þessara ráða þegar upp koma aðstæður eins og þær sem eru að koma upp núna. Nauðsynlegt er að hafa í huga að við erum að tala um loðnu, skammlífan stofn, þar sem ljóst er að sú veiði sem ekki verður tekin fyrir lok þessarar vertíðar verður aldrei tekin. Það gerir stofninum ekkert gagn í viðgangi og þjónar engum skynsamlegum tilgangi að láta 100--200 þús. tonn eða jafnvel meira af loðnu, sem að mati fiskifræðinga væri óhætt að taka, deyja drottni sínum á botninum vestan eða norðan við landið í apríl, maí eða júní eða hvenær það verður. Kerfið er farið að lifa sjálfu sér og hagsmunir kerfisins orðnir ofar þjóðarhagsmunum ef ekki er hægt að bregðast við aðstæðum af þessu tagi, ef fyrirséð er að kvótinn ætli ekki að nýtast. Ég tek það fram að þetta er byggt á því sem frést hefur og út frá mati skipstjóra á síðustu sólarhringum. Hlutirnir breytast e.t.v. á allra næstu dögum. Það er vel ef menn fá forsendur til þess að verða bjartsýnni á að það takist að ljúka loðnuvertíðinni eðlilega, nýjar göngur finnist eða slíkt. Miðað við allar aðstæður, eins og þær blasa við mönnum á miðunum, fram að þessu er útlitið verra. Ég vil bæta nokkru við þetta, herra forseti, og það er miður að hæstv. sjútvrh. er ekki hér til að svara fyrir það. Við þessar aðstæður tel ég blóðugt að sjá hafrannsóknaskipin sigla í land og ljúka sínum rannsóknum þegar þörfin fyrir að hafa þau og okkar færustu sérfræðinga á miðunum er meiri en nokkru sinni fyrr. Einmitt nú sem aldrei fyrr ætti að vera skip á miðunum til þess að fylgjast með því dag frá degi hvað þarna er að gerast og meta horfurnar. Helst ætti það að vera í beinu sambandi við stjórnvöld í sem gætu brugðist við í samræmi við bestu fáanlegar upplýsingar eins og þær liggja fyrir á hverjum tíma og skilaboðin sem við erum að fá úr lífríkinu. Þarna vantar nokkuð, herra forseti, á að okkar stjórnkerfi sé nægjanlega viðbragðsfljótt og sveigjanlegt og geti tekið mið af breytilegum aðstæðum. Það gefast sjálfsagt tækifæri til að skoða þetta mál eða ræða frekar á hv. Alþingi á næstu dögum ef svo ber undir. Mér finnst mikilvægt að hæstv. sjútvrh. heyri þau skilaboð sem hér hafa verið flutt af nokkrum hv. þingmönnum og þar á meðal þeim sem hér talar, taki þau alvarlega og skoði hvort ekki sé ástæða til að meta það í fúlustu alvöru hvernig bregðast eigi við. Herra forseti, Ég held að ég orðlengi ekki um það sem aðrir hv. ræðumenn fjölluðu. Ég þakka þær undirtektir sem fram komu við ýmis efnisatriði þeirra frumvarpa sem við höfum verið að mæla fyrir, hv. þingmenn Alþb. og óháðra og reyndar einnig hv. þm. Gísli S. Einarsson sem á hér eitt mál á dagskrá.

Herra forseti. Ég vil taka undir með síðasta ræðumanni og þakka fyrir þær undirtekir sem í dag hafa fengist við frv. þeim sem mælt hefur verið fyrir. Í máli ræðumanna kom fram ýmislegt umhugsunarvert og annað sem ástæða er til að taka undir. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá hv. 1. þm. Vestf. að það er ástæða til að undirstrika það að stjórn fiskveiða hlýtur alltaf að hafa þann tilgang að treysta stöðu fiskstofnanna og sjá til þess að veiðarnar fari skynsamlega fram. Þær geta aldrei verið aðalatriði í sjálfu sér. Markmiðið er því ekki að búa til ósveigjanlegar reglur sem eigi að gilda um aldur og ævi burt séð frá því hvernig aðstæður þróast í hafinu. Ég held að sú áminning sé þörf að núverandi kvótakerfi sé ekki varanlegur veruleika sem blífa muni um aldur og ævi. Þvert á móti er líklegra að þeim reglum sem stuðst er við í dag og hafa verið í undanfarinn áratug verði breytt í veigamiklum atriðum á næstu árum. Það er líklegra heldur en hitt, að þær verði óbreyttar. Því er hins vegar ekki að neita að eitt hefur stuðlað að því að festa það sem orðið er í sessi. Reglurnar hafa annan tilgang en þann að halda utan um veiðarnar og verja fiskstofnana. Þær hafa því miður þróast út í að færa til verðmæti og varðveita í höndum einstakra útgerðarmanna. Því miður verður að segja hlutina eins og þeir eru. Sem dæmi má nefna að fisktegundir hafa verið settar í kvóta án þess að nokkur ástæða væri fyrir því. Eins og menn vita eru núgildandi lög um stjórn fiskveiða grundvölluð á því að kvótasetning á fisktegundum eigi því aðeins að gerast að sóknin sé meiri en stofninn þoli. Því var ekki að heilsa varðandi steinbítsstofninn fyrir rúmu ári þegar hann var settur í kvóta, skyndilega að ákvörðun ráðherra. Engar faglegar forsendur voru fyrir þeirri ákvörðun og ég fullyrði að ákvörðun ráðherrans var eingöngu tekin til að búa til verðmæti í efnahagsreikningum útgerðanna. Aðgerðin hafði ekkert með stjórn fiskveiða að gera. Annað dæmi sýnir einnig að menn hafa litið á þetta með öðrum augum en eðlilegt getur talist. Útgefnum kvótum á rækjuveiðar hefur t.d. verið haldið uppi þrátt fyrir að veiðar næðu ekki því sem leyft var að veiða. Sóknin var því minni en stofninni þoldi. Hver var þá tilgangur þess að gefa út aflakvóta? Hann var mjög einfaldur að mínu viti. Hann var sá að gera útgerðum kleift að selja kvóta eða leigja og færa þannig verðmæti milli fyrirtækja, fram hjá skiptum og aflahlutum sjómanna. Allir sem vilja vita að greiðslur fyrir kaup á rækju á þeim tíma voru tvenns konar. Annars vegar var greitt fyrir hvert kíló sem keypt var og hins vegar fyrir kvótann sem slíkan. Sú greiðsla fór fram hjá hlutaskiptakerfinu. Fleiri dæmi má nefna líka sem rökstyðja að núverandi kerfi hefur þróast hættulega langt í þá veru að vera undirstaða verðmæta á bak við hlutabréf í einstökum útgerðarfyrirtækjum. Það er mjög varasamt þegar stjórn fiskveiða lendir á slíkum villigötum og margt sem af því leiðir sem ekki er æskilegt og óþarft er að tíunda hér í löngu máli. Þá tek ég einnig undir það sem kom fram hjá hv. 1. þm. Vestf. að full ástæða er til að velta því fyrir sér og gera á því alvarlega athugun hvort menn séu á réttu spori með að beina sókninni í stærstu og elstu fiskana. A.m.k. eru þau rök nokkuð sannfærandi að slíkar áherslur séu ekki þær skynsamlegustu. Þá fagna ég því að þingmaðurinn tók undir þær hugmyndir sem við höfum kynnt um svonefndan löndunarbónus, þó svo að hann tæki ekki að öllu leyti undir þær prósentur sem fram eru settar. Reyndar átti ég ekki von á að um prósentuna sem slíka væri samstaða en ég vonaðist eftir að hugmyndin ætti hljómgrunn, þ.e. að beita löggjöfinni til að stýra veiddum afla sem mest í land til vinnslu. Það væri þjóðhagslega hagkvæmast, bæði út frá hagsmunum útgerðanna og eins út frá hagsmunum þjóðfélagsins í heild, þar sem miklir fjármunir eru bundnir í verðmætum, ekki bara í sjávarútvegi til lands og sjávar heldur utan sjávarútvegsins sem tengjast svo aftur sjávarútveginum, vexti hans og viðgangi. Þar á ég við eignir og annað í landi sem eru í eigu einstaklinga og fyrirtækja utan sjávarútvegs en rekja afkomu sína beint til sjávarútvegsins sjálfs og þar af leiðandi verðmæti eigna sinna eftir því hvernig gengur í þeirri atvinnugrein. Ég vil þakka þingmönnum jafnaðarmanna, þeim Gísla S. Einarssyni og Lúðvíki Bergvinssyni fyrir framlag þeirra til umræðunnar og undirtektir við einstök atriði í tillögum okkar. Ég hef þegar svarað þeirri spurningu sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson beindi til mín og er óþarft að endurtaka það. Ég vil þó undirstrika það sem hann benti á að núverandi kerfi hefur leitt af sér ákveðna hluti sem því hefur líklega verið ætlað að gera en er ekki endilega víst að allir séu sammála um að séu æskilegir eða skynsamlegir, sem er fyrst og fremst fækkun í bátaflotanum, vertíðarflotanum um land allt. Þingmaðurinn nefndi að vertíðarbátum á Suðurlandi hefði fækkað um 70% og víst er að vertíðarbátum hefur fækkað gríðarlega mikið víðar annars staðar um landið með þeim alvarlegu afleiðingum sem því fylgir. Ég er ekki viss um að það hafi verið hagkvæmasta þróunin fyrir þjóðfélagið í heild að þetta gerðist eins og raun hefur orðið á. Mér finnst athyglisverð sú hugmynd sem hann nefndi að hafa reglubundna endurúthlutun veiðiheimilda, og þá út frá reynslu undanfarinna ára, þannig að menn geti ekki gengið út frá því sem vísu að aflaheimildir sem þeim hefur áskotnast einhvern tímann í fyrndinni eða keypt sér verði þeim varanlega í hendi, heldur þurfi menn að hafa fyrir því að hafa þær áfram og þá fyrst og fremst á þann veg að nýta þær til veiða eins og ætlast er til í meginatriðum með þessari löggjöf. Herra forseti. Ég held ég fjölyrði ekki frekar um það sem komið hefur fram í umræðunni annað en að árétta þakkir mínar til þeirra sem tekið hafa þátt í henni fyrir þeirra framlag. En af því ég gerði ekki tillögu um hvert vísa bæri frv. um breytingu á lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, þá legg ég til, að athuguðu máli, að málinu verði vísað til hv. umhvn. með því fororði að sú nefnd sendi málið bæði til sjútvn. og landbn. til umsagnar áður en umhvn. afgreiðir málið frá sér.