Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér heyrðist hæstv. forseti vera að lýsa dagskrá Sþ. á morgun. En ég vildi eindregið mælast til þess, að þáltill. um ábyrgð ríkisins á láninu handa Flateyjarhreppi yrði tekin fyrir þá, úr því að það er eigi gert núna. Er það mál mjög áríðandi.



Herra forseti. Ég vildi einnig eindregið mælast til þess, að 13. dagskrármálið, þáltill. um greiðslu dýrtíðaruppbótar á ellilaun og örorkubætur, yrði líka tekið fyrir á morgun.

Forseti (StgrSt): Þetta verður athugað á morgun. En tími Sþ. verður takmarkaður, því að fjárl. eru til 1. umr. og deildafundir ákveðnir að loknum fundi í Sþ., svo að mjög er vafasamt, að tími verði til þess að taka fleira fyrir.

forseti (StgrSt): Áður en þessum fundi lýkur, vil ég minnast fáum orðum látins fyrrverandi þingmanns, Ólafs Proppé, sem andaðist hér í bænum í dag, 63 ára að aldri. Ólafur Proppé fæddist í Hafnarfirði 12. maí 1886, sonur Claus Eggerts Diedrichs Proppés, bakara þar, og konu hans, Helgu Jónsdóttur, bónda á Grjóteyri í Kjós, Jónssonar. Hann gekk í Flensborgarskóla og brautskráðist þaðan árið 1900, stundaði síðan verzlunarnám í Edinborg í Skotlandi, Reykjavík og Ólafsvík á árunum 1901–1906, gerðist síðan verzlunarstjóri á Sandi, gegndi því starfi til 1914, fluttist þá að Þingeyri í Dýrafirði og stýrði þar verzlun, sem hann var meðeigandi í, til 1920. Þá fluttist hann til Reykjavíkur og hafði þar á hendi forstjórastörf í sama firma. Um alllangt skeið var hann einn af framkvæmdarstjórum Sambands íslenzkra fiskframleiðenda. Vestur-Ísfirðingar kusu hann á þing 1919, og átti hann sæti á 4 þingum, 1920, 1921, 1922 og 1923. Um hríð var hann ræðismaður fyrir Mexico. Ólafur Proppé var einkar vel látinn maður og stakt prúðmenni í allri framgöngu. Þeir, sem þekktu hann, lýsa honum svo, að hann hafi verið gæðamaður, sem öllum vildi greiða gera, mjög vel að sér í öllu, er laut að verzlunarmálum og viðskipta, greindur og tillögugóður og dugnaðarmaður í starfi, meðan hann naut sín, en hann var mjög farinn að heilsu hin síðari árin. Ég vil biðja háttvirta þingmenn að votta minningu þessa merka manns virðingu sína með því að rísa úr sætum. - 
            



Herra forseti. Með því að gerð var fyrirspurn um það hér á hæstv. Alþ. nú nýlega, hvað liði afgreiðslu þessa máls hjá fjvn., sem ég geri ráð fyrir, að hafi stafað af því, að hv. flm. hafi ekki þótt afgreiðsla málsins ganga nógu fljótt, þykir mér rétt að taka fram, að þessi till. var send til fjvn. 28. nóv. og tekin fyrir til umr. í n. strax næsta dag, samkv. beiðni hv. flm. Fjvn. þótti þó ekki gerlegt að afgr. málið fyrr en hægt væri að ræða það við hinn nýja hæstv. fjmrh., vegna þess, hversu mikil fjárútlát till. hefði í för með sér fyrir ríkissjóð, ef hún yrði samþ. hér á Alþ. N. aflaði sér ýmissa og margvíslegra upplýsinga um málið. M. a. fékk hún álit hinnar stjórnskipuðu nefndar, sem af ríkisstj. var skipuð til þess að gera rannsókn og samanburð á launum embættismanna, miðað við laun annarra starfsmanna í landinu. Einnig kynnti n. sér sérálit hv. þm. V-Húnv. (SkG), en hann var einn af nm. í þessari stjórnskipuðu n. Sömuleiðis kynnti fjvn. sér bréf, sem farið höfðu á milli viðkomandi aðila í sambandi við úthlutun uppbótanna. Og það hefur gengið nokkuð erfiðlega að geta fengið sumt af þessum upplýsingum, og skal skýrt frá því nokkuð síðar. Meiri hl. fjvn. sér ekki ástæðu til að birta þessi gögn sem fskj. með nál., því að það yrði töluvert stór bók og það mundi tefja fyrir afgreiðslu málsins, sem ljóst er, að hv. flm. liggur mjög mikið á, að afgreitt verði fyrir þingfrí, sem hefst fyrir jólin, og vænti ég, að hv. flm. taki það ekki sérstaklega sem andúð gegn málinu, að skjöl þessi hafa ekki verið birt með nál. En það mun verða vísað til þeirra hér í minni ræðu og notað ýmislegt, sem birt er í þeim skjölum, til stuðnings máli meiri hl. fjvn., og verður það látið nægja að kynna hv. þm. það þannig. - Þá var málið rætt við hv. fyrsta flm. þess og við form. stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og enn fremur við hæstv. núv. fjmrh. Áður en farið er lengra í þetta mál, er nauðsynlegt að skýra hér nokkuð forsögu málsins og það allt fram á síðasta Alþ., þar sem málið var afgr. hér á mjög skömmum tíma, þ. e. a. s. þáltill. á þskj. nr. 800 á síðasta Alþ. Það var borin fram á því þingi þáltill. um þetta efni, sem ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp. Hún hljóðar svo : „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta nú þegar rannsaka, hvort rétt sé, að kaup og kjör starfsmanna ríkisins eftir launalögum séu nú mun lakari, en annarra starfsstétta vegna kauphækkana þeirra og kjarabóta eftir setningu launalaganna 1945, og ef svo reynist, heimilar Alþingi ríkisstjórninni að verja allt að 4 milljónum króna úr ríkissjóði til greiðslu uppbóta á laun starfsmanna ríkisins á yfirstandandi ári. Ríkisstjórnin ákveður í samráði við stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, hverjir fái uppbætur greiddar og eftir hvaða reglum.“ Þessari þáltill. var útbýtt 17. maí og tillgr. samþ. við fyrri umr. með 27:20 atkv., en henni er 18. maí, þ. e. a. s. daginn eftir, vísað til síðari umr. með 28:8 atkv. Síðan er hún þann dag samþ. sem ályktun Alþ. með 26:22 atkv. Það kom undir umr. fram till. um að vísa þessu merka fjárhagsmáll til fjvn., en sú till. er felld í Sþ. með 25:12 atkv. - Þetta er þá sú þinglega meðferð, sem þessi till. fékk á síðasta Alþ. og nú virðist kosta ríkið a. m. k. sex millj. kr. útgjöld á þessu ári og mundi, ef sama regla yrði framkvæmd áfram, e. t. v. kosta ríkissjóð 12–15 millj. kr. útgjöld á næsta ári. En þetta er þó ekki nema hálfsögð sagan, því að við má bæta því hér, að þáv. hæstv. fjmrh. gerði við afgreiðslu þessarar þáltill. á síðasta vori svo hljóðandi grein fyrir atkv. sínu (með leyfi hæstv. forseta) : „Út af þessari þáltill. vil ég taka þetta fram: Enda þótt ég sé því ósamþykkur, að þessi samþykkt sé gerð, mun ég mæla með því, að rannsakað verði, hvernig hagur og aðstaða launamanna ríkisins nú er og hvert réttlæti ríkir í kjörum þeirra í hlutfalli við hag annarra stétta. En um greiðslu þá, að upphæð 4 millj. kr., sem hér á að heimila, vil ég segja það sama og um flestar aðrar heimildargreiðslur, að hún verður því aðeins greidd, að í ljós komi, að hægt verði að greiða allar lögbundnar fjárlagagreiðslur, og það kemur að sjálfsögðu ekki til hlítar í ljós fyrr en seint á þessu ári. Að öðru leyti tel ég Alþingi skylt að sjá fyrir nýjum tekjum til að standast þau útgjöld, sem af þessari þáltill. kann að leiða, og er ósamþykkur því, hvernig málið hefur að borið, og ósamþykkur þeim hætti í launamálum, sem hér er upp tekinn. Ég segi því nei.“ Á þessu sést, að meðferð málsins frá upphafi hefur verið mjög óþingleg. Og þegar vitað er, að hálf hæstv. ríkisstj. var á móti till., meiri hl. hv. fjvn. var á móti henni og svo sjálfur hæstv. fjmrh. á móti henni og aðeins sextán hv. þm. af stjórnarliðinu, þ. e. af þeim hv. alþm., sem studdu fyrrv. ríkisstjórn, af þeim 42, sem fulla ábyrgð báru á afgreiðslu fjárl., eru með þáltill., þá er furðulegt, að hæstv. fjmrh. skyldi yfirleitt taka ályktunina alvarlega, því að honum sem öðrum var fullljóst, að till. var samþ. með fylgi óábyrgasta hluta hv. þm. hér á Alþ., þ. e. a. s. stjórnarandstöðunnar, sem enga ábyrgð bar á afgreiðslu fjárlaga eða fjárhag ríkisins yfirleitt. Ég vil í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, að þessi sami þingflokkur, þ. e. a. s. Sósfl., bar fram á þessu þingi, sem þá var um að ræða, við afgreiðslu fjárl. brtt. við fjárlagafrv., sem námu um 13 millj. kr. útgjöldum. Og hæstv. þáv. fjmrh. taldi það þá svo mikið ábyrgðarleysi, að slíkt gæti ekki hent neinn flokk á þinginu nema Sósfl. Margar af þessum till. voru þó allt í senn miklu nauðsynlegri, miklu réttlátari og miklu skynsamlegri en till., sem samþ. var 18. maí s. l. um launauppbótina. Þótt ég hafi hér minnzt á Sósfl. sem óábyrgasta þingflokkinn, með tilliti til þess, að hann var þá einn í stjórnarandstöðu, mega hv. þm. þó ekki skilja orð mín þannig, að allir hv. þm. þessa flokks séu óábyrgustu þm. í afgreiðslu mála á Alþ. yfirleitt. Þar geta komið til greina ýmsir aðrir hv. þm., sem geta gengið enn lengra í ábyrgðarleysi í þeim málum. Þegar vitað var um þessa afgreiðslu þessa máls á Alþ., þál. frá 18. maí s. l., þá var ekki nema eðlilegt, að allur sá fjöldi hv. þm., sem var á móti málinu, og allur sá fjöldi skattborgara í landinu, sem réttilega töldu, að með þessu væri verið að torvelda lausn dýrtíðarmálanna, þættist mega örugglega treysta því, að uppbótargreiðslurnar á þessi laun yrðu ekki látnar fara fram, fyrr en eftirfarandi atriði hefðu verið stranglega uppfyllt: 1) Að rannsókn hefði farið fram á því, hvernig kaup og kjör starfsmanna ríkisins væru, og að sú rannsókn hefði sýnt, að kjör þeirra væru nú mun lakari, en annarra starfsstétta vegna kauphækkana þeirra og kjarabóta síðan launalögin voru sett 1945. Og ákveðið var í þál., sem gerð var um launauppbæturnar 18. maí s. l., að þetta væri frumskilyrði fyrir því, að heimilt væri að greiða nokkurn hlut úr ríkissjóði í uppbætur samkv. ákvörðun þingsins og fyrirmælum þessarar þál. 2) Að full vissa lægi fyrir um það, að afkoma ríkissjóðs yrði þannig í lok þessa árs, að greiðslujöfnuður á ríkisreikningnum yrði sem næmi þeirri upphæð hagstæður, sem áætluð var í till. til launauppbótanna. Þetta var annað frumskilyrðið fyrir því, að nokkuð mætti greiða út samkv. þál. þessari. 3) Að fyrir lægju till. frá stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um það, eftir hvaða reglum skyldi greiða uppbæturnar. 4) Að aldrei yrði greitt meira á árinu 1949 í þessar uppbætur en þær fjórar millj. kr., sem teknar voru upp í þál. Þessi fjögur atriði voru í raun og veru öll meginskilyrði fyrir því, að hægt væri að greiða nokkurt fé samkv. þessari till. Mér þykir nú rétt að athuga hér, á hvern hátt framkvæmdin hefur orðið á þessu hjá hæstv. fyrrv. ríkisstjórn. Þann 9. júní s. l. skipar fjmrn. fimm manna nefnd til þess að rannsaka kjör starfsmanna ríkisins samkv. ákvæðum þál., og skilaði sú nefnd áliti 5. júlí s. l. Undirrita fjórir nm. álitið, en einn nm. hafði sagt sig úr n., vegna ágreinings um starfsgrundvöll, er n. starfaði á, og var það hv. þm. V-Húnv. (SkG), sem ekki gat orðið hinum nm. sammála um þetta, eins og þegar hefur verið tekið fram. Strax í upphafi greindi nm. nokkuð á um það, hversu skilja ætti orðalag þál., og hafði það nokkur áhrif á gagnaöflun n. og störf hennar. En að lokum úrskurðaði svo hæstv. fjmrh., að n. skyldi miða starf sitt við að rannsaka breyt. þær, sem orðið hefðu á kaupi og kjörum hinna ýmsu starfstétta frá því að launalögin voru sett, til þess að komast að raun um það, hvort og hve mikið kjör opinberra starfsmanna hefðu rýrnað samanborið við aðrar stéttir, enda var n. þessari ekki ætlað að endurskoða grundvöll launal., heldur skyldi að svo stöddu ganga út frá því, að hlutföllin hefðu verið eðlileg á milli launa og kjara opinberra starfsmanna annars vegar og kjara annarra stétta hins vegar, og eru niðurstöður þessarar stjórnskipuðu n. byggðar á þessum grundvelli. Þegar litið er á ummæli hæstv. þáv. fjmrh. undir umr. um þessa þáltill. um launamálin, sem samþ. var á síðasta vori, og á afstöðu hans við atkvgr. um þá till., og þó einkum á tillgr. sjálfa, er þessi úrskurður hæstv. fjmrh. lítt skiljanlegur. Tillgr. kveður alveg skýlaust á um það, að rannsaka skuli „hvort rétt sé, að kaup og kjör starfsmanna ríkisins, eftir launalögum séu nú mun lakari, en annarra starfsstétta, vegna kauphækkana þeirra og kjarabóta eftir setningu launalaganna 1945.“ Og ef svo reynist, er ríkisstj. heimilað að greiða hina tilskildu upphæð. Hér mátti því einmitt ekki ganga út frá því, að órannsökuðu máli, að hlutföllin í þessum efnum hefðu verið eðlileg, þegar launal. voru sett 1945, enda er vitað, að vegna setningar launal. kom fram kapphlaup á milli ýmissa stétta í þjóðfélaginu um kauphækkanir til samræmingar m. a. við þá menn, sem tóku laun eftir hinum nýju launal. Nægir í því efni að benda á kjarabætur þær, sem kennarastéttin fær með þessum lögum. Hinn gífurlegi launamunur á milli starfsstéttanna síðan 1945, sem samkv. skýrslu milliþn. er frá 4,48% og upp í 43,29%, sýnir langbezt, að hlutföllin innbyrðis á milli stéttanna í þjóðfélaginu hafa engan veginn verið talin eðlileg, og þá ekki heldur borið saman við launakjör starfsmanna ríkisins. Þetta er skýrasta sönnunin fyrir því, að grundvöllurinn, sem n. byggir störf sín á, er gersamlega rangur í þessu sambandi, og að það mátti ekki byggja á þessum úrskurði, ef átt hefði að byggja á sanngjörnum úrskurði. Hitt verður að játa, að þáltill., sem samþ. var í vor s. l., var klaufalega orðuð, þar sem sagt er „vegna kauphækkana þeirra og kjarabóta. . .“ o. s. frv., þar sem hefði átt að standa: þrátt fyrir kauphækkanir þeirra o. s. frv., þannig að það hefði átt að miða við það, hvernig launakjörin væru nú, samanborið við aðrar stéttir, en ekki, hvernig þetta var 1945, miðað við aðrar stéttir. Grundvöllur sá, sem n. byggir á störf sín og niðurstöður, samkv. úrskurði hæstv. ráðh., er því að mínu áliti algerlega rangur og í engu samræmi við fyrirmæli ályktunar þeirrar, sem samþ. var 18. maí s. l. um launauppbætur. En auk þessa þá er samanburður sá, sem n. gerir, á mörgum sviðum mjög villandi, bæði hvað snertir kaup og þó einkum kjör stéttanna, eins og hér skal sýnt fram á með eftirfarandi dæmum. 1) Hækkun á tímakaupi, vikukaupi og mánaðarkaupi er reiknað á hvern einstakling ákveðinna félaga, en ekki á hvern flokk, og kemur við það út nokkru hærri hundraðshlutatala, en ef hver flokkur væri reiknaður út, sem sýnist vera sú eina rétta aðferð. Auk þess eru allir útreikningar miðaðir við Reykjavík eina, eins og enginn staður sé til á landinu nema Reykjavík, en ekki við allt landið, sem hefði þó verið eðlilegast. 2) Gengið er út frá því, að stéttir þær, sem laun taka, hafi trygga vinnu, á sama hátt og starfsmenn ríkisins, en fyrir því er þó engin trygging. Hins vegar er ljóst, að hver vinnustund sem niður kann að falla, dregur meðalkaupið niður og lífskjörin, og því meir sem þær eru fleiri. Sýnist því hér ekkert tillit tekið til þess öryggis, sem starfsfólk ríkisins hefur fyrir tekjum sínum. Og ekki sízt þar sem nú þessi hætta er miklu, miklu meiri fyrir vinnandi stéttir í landinu, sem ekki eru í föstu starfi, heldur en áður, mátti ekki ganga fram hjá þessum stórkostlega aðstöðumismun stéttanna í þjóðfélaginu. 3) Nefndin getur þess að vísu, að vinnutíminn sé styttri hjá starfsmönnum ríkisins en hjá sambærilegum starfsmönnum hjá einstaklingum eða félögum, en getur þó ekki um vinnutímahlutföllin á milli þeirra. En hvers vegna ekki? Það er af því, að hún af ásettu ráði gefur skýrslunni þann blæ, að það verði sem minnst dregið fram, að starfsmenn ríkisins taka tilsvarandi launaupphæðir samanborið við aðrar stéttir í landinu fyrir vinnu, sem tekur styttri tíma en aðrar stéttir í landinu þurfa til þess að vinna fyrir sömu upphæðum. Hins vegar sést í nál. launamálanefndar starfsmannafélags ríkisstofnana, að vinnutíminn hjá starfsmönnum ríkisins er allt að 8% styttri en hjá fyrr nefndum aðilum, sem ekki taka kaup hjá ríkinu. Starfsmenn ríkisins hafa þá um 8% hærri laun, sem verður vegna hins stutta vinnutíma. En þetta gefur ekki milliþn. upp í sínu nál. Þá er einnig bent á, að eftirvinna sumra starfsmanna ríkisins sé svo mikil, að lágt launaðir starfsmenn komist upp fyrir hátt launaða starfsmenn, vegna eftirvinnunnar, án þess þó að þurfa að vinna jafnlangan eða lengri vinnutíma. Er þetta nú einskis virði, þessi kjör hjá starfsmönnum ríkisins, þegar því er slegið föstu af rannsóknarnefndinni, að lágt launaður maður geti vegna eftirvinnu þannig komizt í heildarlaunum langt upp fyrir hátt launaðan mann, þegar allt er reiknað, hvað hann tekur í laun? Þetta er í nál., og geta hv. þm. fengið að lesa þessi gögn, ef þeir vilja, og m. a. hv. fyrsti flm. þáltill. - Er þetta ekki látið hafa nein áhrif á útreikning n. til samanburðar á laununum. 4) Ekkert tillit er tekið til þess, að starfsmenn ríkisins njóta eftirlauna, og oft miklu meiri en lög mæla fyrir um, jafnskjótt og þeir af einhverjum ástæðum geta ekki sinnt störfum, og enn fremur, að fjölskyldur þeirra halda þessum fríðindum oft langt fram yfir fráfall starfsmannsins. Er þetta mikið öryggi, sem þó kostar ríkissjóðinn nú yfir 5 millj. kr. á ári. Þó er í engu miðað við þetta eða tekið tillit til þessa í þeim samanburði, sem ég ræddi um, bókstaflega gengið fram hjá því. 5) Nefndin telur, að kaup bóndans hafi frá 1944 til 1948 hækkað um 43%. Þessi samanburður er fullkomlega villandi. Hvað sem líður afurðaverði landbúnaðarins, sem sett er með hliðsjón af því, að meðalbú skili ákveðnum tekjum til bóndans, þá eru hinar raunverulegu tekjur hans engu síður undir því komnar, hvernig árferðið er hverju sinni, skepnuhöld, grasspretta, sól, vindar o. fl., og er ljóst, að ef þetta allt er honum meir eða minna óhagstætt, þá nær hann alls ekki þeim tekjum, sem miðað er við í nál. Hefur þetta komið einna skýrast fram á yfirstandandi ári. Hins vegar gengur n. alveg fram hjá því að bera saman laun bóndans, miðað við meðalbú, vinnustundafjölda og afurðaverð bæði fyrr nefnd ár, við laun og vinnustundafjölda starfsmanna ríkisins. En sé þetta athugað, þá er bóndanum áætlað kaup, sem svarar kr. 8,40 á klst. árið 1948, en starfsfólki ríkisins samkv. XIII. launaflokki - en það er það fólk, sem greitt er 5.400 kr. í grunnlaun - er þó greitt án launauppbótarinnar, sem hér er talað um, kr. 8,82 á klst., eða m. ö. o. um 40 aurum hærra kaup á hverja klst. en reiknað er með, að bóndinn fái á klst. Og þessi flokkur manna, sem tekur þessi laun hjá ríkinu, stundar a. m. k. áhættulausa atvinnu, hvað öryggi teknanna snertir, en slíkt er ekki til staðar viðkomandi landbúnaðinum. Starfsmaður ríkisins, sem hér er um að ræða, tekur sín laun fyrir 35½ klst. vinnu á viku og hefur þó möguleika til þess að geta í heildartekjum komizt upp fyrir hátt launaðan embættismann, eins og tekið hefur verið fram. Verður þetta þó enn skýrara, hve fráleitur þessi samanburður er, þegar athugað er, að á árinu 1944 var tímakaup bóndans kr. 5,87, miðað við kr. 1.6031.00 árstekjur, og var þá reiknað með 9,1 klst. vinnu á dag í 300 daga, eins og lagt er til grundvallar í skýrslunni. Sýnir þetta bezt, hvílík fjarstæða það er að nota þennan samanburð sem ástæðu til að krefjast launahækkunar fyrir starfsmenn ríkisins. Ég vil spyrja hv. þm.: Þekkir nokkur hv. þm. til þess, að nokkur meðalbóndi á landinu geti náð því að leggja þetta, sem miðað hefur verið við sem meðaltekjur hans, fram frá meðalbúi, með því að vinna 9,1 klst. á dag í aðeins 300 daga og með því að vinna aldrei næturvinnu? Ég fullyrði, að það sé ekki hægt. Og þó breytist þetta enn þá meira frá áætlun n. gagnvart þeim mönnum, sem ég vil taka nú til samanburðar. 6) Nefndin tekur réttilega fram, að erfitt er að gera samanburð á launum starfsmanna ríkisins annars vegar og launum sjómanna hins vegar, og hafa togarasjómenn þar sérstöðu, sem skapast af tveimur meginástæðum. Fyrst vegna áhættuþóknunarinnar, sem var greidd löngu eftir að áhættan, sem hún var miðuð við, var horfin, og áhættuþóknunin var því þá orðin hluti af launum þessara manna, sem ekki reyndist gerlegt að draga úr, meðan togararnir græddu stórfé. Hin ástæðan er sú, að nýju skipin gáfu togarasjómönnunum miklu hærri tekjur en gömlu skipin, þótt farið væri eftir óbreyttum kjörum um premíu og lifrarhlut. Hafa tekjur togarasjómanna verið allt aðrar og miklu lakari á hinum gömlu skipum, og það svo, að svo að segja ógerlegt hefur verið að fá menn á þau af þeim ástæðum. Skýrsla sú, sem n. birtir um tekjur sjómanna á nýju togurunum, er þó tekin í samanburð n. til þess að sýna, hve langt togarasjómenn séu í tekjum fyrir ofan þá, sem taka laun hjá ríkinu, jafnvel hvaða launaflokk sem miðað er við. Hér er þá sérstöðu um að ræða, að ekki var sæmandi fyrir milliþn. að láta sér detta í hug að taka þetta atriði til að hafa til samanburðar í þessu efni. Um samanburð á launum hlutarsjómanna við laun starfsmanna ríkisins er allt öðru máli að gegna. Þar er kauptryggingin lögð til grundvallar og sýnt fram á, að hún hafi á síldveiðum hækkað um 44,5% og á togveiðum um 62,5%. Hlutaskiptin hafi hins vegar ekkert breytzt. Að vísu er tekið fram í nál., að tryggingin komi ekki fram sem beinar kjarabætur, en þó jafnframt fullyrt, að einu vísbendinguna um raunverulegar kjarabætur sé að finna í kauptryggingunni og hlutaskiptunum. Og hvers vegna er þetta tekið svona fram? Það er til þess í þessu atriði að gefa skýrslunni þann blæ, að þessar stéttir hafi fengið stórkostlegar hækkanir launa sinna. Eðlilegast hefði verið að bera hér saman meðalhlut 1945 og kauptrygginguna 1948, ef hún var hærri en meðalhlutur það ár, þar sem hlutaskiptin eru óbreytt. En þetta er ekki gert. Heldur er með fyrr nefndum samanburði látið líta svo út, að hér hafi átt sér stað stórfelldar kjarabætur. Ef athugað er yfirlit yfir hásetahlut á öllu landinu 1948, kemur í ljós, að meðalhlutur er talinn kr. 14.320,80, miðað við 185 úthaldsdaga. Er þetta samsvarandi kr. 8,50 tímakaupi, ef reiknað er með 9,1 vinnustund á dag, eða sama tíma og bændum er áætlaður. Ber þá hér að sama brunni, að þessir menn, sem stunda þessa áhættusömu og erfiðu atvinnu, eru miklu verr settir, en starfsmenn ríkisins í XIII. flokki. Auk þess er vitað, að þótt úthaldsdagarnir séu taldir 185, þá fer mikill tími hjá sjómönnum til einskis, til þess að komast að og frá skipi eða að komast í aðra atvinnu. Þess utan treystir sér víst enginn til þess að halda því fram, að vinnutími þessara manna sé aðeins 9,1 klst. á dag og það ávallt í dagvinnu. Það er alls ekki svo, - ef þeir menn, sem þekkja lítið til útgerðar, halda það, - að þessir menn, sem á sjónum vinna, geti alltaf stokkið í land, þegar kominn er 9,1 klst. vinnutími í dagvinnu hvern dag, eða geti látið vera að fara á sjóinn fyrr en kominn er dagvinnutími. Það er því alveg sjáanlegt af þessum samanburði, að þessi flokkur manna þarf miklu frekar kjarabætur en starfsmenn ríkisins, í hvaða flokki sem þeir eru. 7) Nefndin gerir einnig samanburð á kjörum farmanna milli áranna 1942 og 1948 og telur kaup þeirra hafa hækkað um 42% og síðar með nýjum samningi um 8%. Þessi samanburður er mjög villandi, vegna þess að miðað er við allt annað tímabil. Auk þess er vitað, að tekjur togarasjómanna hafa ávallt nokkur áhrif á kjör annarra farmanna, en ástæðum fyrir þeim kjörum hefur verið lýst hér að framan. 8) Nefndin hefur kynnt sér kjör starfsmanna í ríkisstofnunum, sem starfa utan ramma launal., og kjör starfsmanna hjá Reykjavíkurbæ, og kveður þar enga launahækkun hafa orðið síðan 1945. Og þetta var eini samanburðargrundvöllurinn, sem nefndin mátti vinna á. En þar kom í ljós, að í sambærilegum stofnunum við störf hjá ríkinu höfðu engar launahækkanir orðið. Benda þessar niðurstöður til þess, að enginn grundvöllur hafi verið fyrir því að greiða launauppbætur samkv. þál. En bærinn kom svo með launauppbætur á eftir, þegar vitað er, að ríkið hefur gengið þarna á undan. Þá var honum ekki stætt á öðru, en að koma með launauppbætur samkv. till, sem fram voru komnar í málinu, sem voru samkvæmt aðgerðum ríkisins með samþ. og framkvæmd till. um launauppbætur, þannig að óbeinlínis hefur þessi þál. og framkvæmd hennar orðið til þess, að laun starfsmanna Reykjavíkurbæjar hafa hækkað einnig. 9) Nefndin hefur einnig fengið upplýst, að V. R. hafi samið um launahækkun 1948 til samræmingar með hliðsjón af kjörum ríkisstarfsmanna. Sýnir þetta bezt, að þessir menn, sem þarna fengu launabætur, hafi álitið kjör sín lakari, en kjör starfsmanna ríkisins, enda er yfir lýst, að þessir starfsmenn muni gera kröfur um hærri laun, þegar vitað er, hvað þingið vill greiða í viðbót til opinberra starfsmanna. Þannig að hjólið er komið af stað, og verður ekki stöðvað, ef þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, er samþ. 10) Niðurstaða n. er, að hlutfallið milli launa ríkisstarfsmanna og annarra starfsstétta frá setningu launal. hafi raskazt verulega, ríkisstarfsmönnum í óhag. Hún telur því eðlilegt, að ríkisstarfsmenn fái einhverjar kjarabætur. En henni dettur ekki í hug að taka þá ábyrgð á sig að segja til um það, hvað hún teldi, að þær ættu að verða, vegna þess að hún vissi, að allur grundvöllurinn undir áliti hennar var rangur. Þess vegna gerir n. ekki till. um, hvernig launauppbótunum skuli vera fyrir komið. Mér hefur þótt rétt að skýra þetta nokkuð hér, m. a. til þess að sýna, að fjvn. hefur aflað sér ýmissa gagna í málinu, áður en hún skilaði áliti. Og ég vona, að hv. þm. álasi ekki fjvn. - ekki heldur sá hv. þm., sem gerði fyrirspurn um, hvenær þetta mál kæmi frá n. - fyrir það, þó að hún þyrfti nokkurn tíma til þess að afla þessara gagna. Og full ástæða hefði verið til að taka miklu lengri tíma til þess að afla meiri gagna í þessu máli. En einmitt vegna þess mikla áhuga, sem hefur verið á því hjá sumum hv. þm. að taka á sig þessa fjárhagslegu ábyrgð fyrir ríkisins hönd, og það einmitt nú fyrir jól, hef ég ekki viljað halda málinu inni, en skila því heldur með þeim upplýsingum, sem ég gat skilað. Ég ræddi sem form. fjvn. um öll þessi atriði við hv. 1. flm. þáltill. og formann stjórnar Bandalagsins og sýndi þeim fram á, að rannsóknin, eins og hún var framkvæmd, gæfi á engan hátt rétta hugmynd um kjör og kaup starfsmanna ríkisins, miðað við kjör og kaup annarra stétta. Töldu þeir, að það atriði væri þessu máli óviðkomandi. Hitt væri kjarni málsins og samkv. orðalagi þál., að fá það upplýst, hve mjög aðrar stéttir hefðu bætt kjör sín eftir 1945 á meðan kjör starfsmanna ríkisins væru óbreytt. Skal þetta athugað nánar. Sannleikurinn er sá, að það þarf ekki lítil brjóstheilindi til að halda svona fjarstæðu fram, að það þyrfti að samþ. um það þáltill. að setja upp fimm manna nefnd til þess að rannsaka, hve mikið hafi hækkað föst laun annarra starfsmanna síðan 1945. Þetta var hægt að fá upplýst á einum degi. En það, sem lá á bak við samþykkt þessarar þáltill., var það, að ætlunin var, að rannsakað yrði, hvort kjör starfsmanna ríkisins væru það miklu lakari en annarra starfsstétta þjóðfélagsins, að ástæða væri til þess að greiða þeim það, sem hér var um að ræða. Ekkert annað gat legið á bak við orðalag till. Af þessu er ljóst, að frumskilyrðið fyrir greiðslu uppbótanna er aldrei uppfyllt, og vísa ég þar m. a. til yfirlýsingar þáv. hæstv. fjmrh. við atkvgr. um þáltill., sem ég þegar hef lesið hér upp. Eftir því sem nú er vitað, var fyrsta uppbótagreiðslan látin fara fram 1. ágúst síðastliðinn, og síðan hafa allar þær 4 millj., sem ræðir um í þál., verið greiddar. Fjvn. þótti því rétt og skylt að afgreiða ekki till. þá, sem hér er til umr., frá sér fyrr en hún hefði fengið tækifæri til að ræða við núv. hæstv. fjmrh. um till. og m. a. um afkomu ríkissjóðs á þessu ári og hvernig væri hugsað fyrir nýjum tekjustofnum á næsta ári á móti þessum nýju, óvæntu útgjöldum. Mætti hæstv. ráðh. hjá fjvn. þann 13. þ. m. Voru þar lagðar fyrir hann eftirfarandi spurningar (með leyfi hæstv. forseta): 1) Telur hæstv. fjmrh., að hægt sé að greiða þau útgjöld, sem samþ. þáltill. á þskj. nr. 29 hefur í för með sér fyrir ríkissjóð, af tekjum ríkisins á yfirstandandi ári? 2) Ef ekki, mun þá hæstv. fjmrh. taka við þál. og framkvæma hana, ef hún verður samþ., nema jafnframt að afla sér heimilda til nýrra tekna til þess að mæta þessum útgjöldum? Hæstv. fjmrh. vildi ekki svara þessu fyrirvaralaust hjá fjvn. og óskaði eftir fresti. Næsta dag, þann 14. des., afhenti hann mér svo hljóðandi svör: „Ég get ekki á þessari stundu gefið yfirlýsingu um það, hvort ríkissjóður getur greitt þetta af tekjum þessa árs frekar en aðrar aðkallandi kvaðir.“ Þetta er svarið við fyrri spurningunni. Við þeirri síðari var svarið: „Stefna ríkisstjórnarinnar er að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög og auka ekki skuldir ríkisins. Ef þingið samþykkir tillöguna eða aðra bráðabirgðalausn á þessu máli, mun stjórnin taka við tillögunni og síðan bera fram tekjuauka, ef með þarf til afgreiðslu hallalausra fjárlaga.“ Þetta er stefna ríkisstj., að afgr. greiðsluhallalaus fjárlög og auka ekki skuldir ríkissjóðs. En af þessu er það að öðru leyti ljóst, að þann 14. des. s. l. veit hæstv. fjmrh. ekki enn, hvort frumskilyrðið fyrir því að greiða út uppbótina á laun opinberra starfsmanna er fyrir hendi, uppbótina, sem þó er byrjað að greiða 1. ágúst. Ekki veit ég nú, hvort hæstv. fjmrh. getur gefið þinginu upplýsingar nú í dag um það, hvernig fjárhagur ríkissjóðs er eða hvort hagur ríkissjóðs er þannig, að ríkissjóður geti greitt þetta af tekjum, þannig að greiðslujöfnuður verði ekki óhagstæðari 1949, þó að þetta sé greitt allt, eins og tilskilið er með þáltill., ef hún verður samþ. nú, heldur en ætlazt var til að hann yrði, þegar fjárl. voru afgr., en það var alltaf annað frumskilyrðið fyrir því, að greiða mætti út uppbætur eftir þál., sem samþ. var á s. l. vori. Síðan hæstv. fjmrh. gaf þessi svör, eru nú liðnir fimm dagar. Og þar sem frétzt hefur, að hæstv. fjmrh. ætli sér næsta dag að flytja framsöguræðu fjárl., þá þykir mér líklegt, að hann sé kominn það vel inn í þetta mál, að hann geti gefið hæstv. Alþ. upplýsingar um afkomu ríkissjóðs á þessu ári, því að á því á það að velta, hvort þessi þáltill, verður samþ. eða felld. Ég leyfi mér því að endurtaka hér undir umr. þessa fyrri spurningu fjvn. og vænti þess, að hæstv. fjmrh. svari henni nú, með tilliti til hinnar nýju þekkingar, er ég tel víst, að hann hafi nú öðlazt um afkomu ríkissjóðsins á yfirstandandi ári. En spurningin er: Telur hæstv. fjmrh., að hægt sé að greiða þau útgjöld, sem samþ. þáltill. á þskj. nr. 29 hefur í för með sér, af tekjum ríkissjóðs á yfirstandandi ári? Ég hef ekki haft ástæður til að kynna mér vitneskju hæstv. fjmrh. um þetta nú, en vil þó leyfa mér að benda á, að hér á laugardaginn lýsti hæstv. forsrh. yfir í sambandi við annað mál sem hér segir: „Þær upplýsingar um ástandið, sem ég hef átt kost á að fá eftir frumheimildum, eftir að ég kom í ríkisstjórn, draga upp svo dökka mynd, að ég tel ekki hægt fyrir ríkisstjórnina í dag og ekki fyrr en hún hefur fengið hæfilegan umhugsunarfrest, eftir að kröfur frystihúseigenda einnig liggja fyrir, að kveða á um, hvort auðið verði að bera fram bráðabirgðalausn sem undanfara þeirra tillagna um grundvallarbreytingar, sem ríkisstjórnin vinnur að undirbúningi að, eða hvort biða verður þessara grundvallarbreytinga.“ Þessi yfirlýsing hæstv. forsrh., þremur dögum síðar, en hæstv. fjmrh. svarar fjvn., bendir til þess, að fjárhagsástandið hjá ríkissjóði í dag sé ekki þannig, að það sé neitt sérlega bjart yfir því. Ég geri ráð fyrir, að þessi ummæli séu byggð á upplýsingum frá fjmrn., og það er því ástæða til að stinga við fótum og hugsa sig vel um, áður en þáltill. þessi verður samþ., ef nokkuð má marka það, sem kemur fram í þessari yfirlýsingu. Og ég þekki þá hæstv. forsrh. illa, ef hann lætur slíkt uppi við hæstv. Alþ.. - ef hann hefur ekki mjög mikil gögn í höndum - án þess að ástandið sé allt annað en það, að hægt sé að taka á ríkissjóðinn þá gjaldakvöð, sem hér er um að ræða. Þetta, sem hæstv. forsrh. sagði og ég gat um, er sagt þremur dögum eftir að hæstv. fjmrh. svaraði, eins og ég gat um áðan. En þá liggur líka fyrir um þetta í dag vitneskja, sem ég vænti, að hæstv. fjmrh. gefi þinginu upplýsingar um, áður en frestað verður fundi. Það er ljóst af þessu, að hæstv. fjmrh. veit ekki þ. 14. þ. m., hvort tekjur ríkissjóðs fari það langt fram úr gjöldunum á yfirstandandi ári, sem nemur útgreiddum upphæðum launauppbótanna. En vitneskjan um það var frumskilyrðið fyrir greiðslu uppbótanna. Og séu þessar nýju upplýsingar nokkuð nærri sanni, þá verð ég að telja það alveg óverjandi af fyrrv. hæstv. ríkisstj. að hafa greitt launauppbæturnar svo sem gert hefur verið, og því meira ábyrgðarleysi af Alþ. nú að samþ. þáltill. á þskj. 29, eins og hún liggur nú fyrir. Ég hef undir meðferð málsins reynt að fá það upplýst, hverjar hafi verið tillögur Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um skiptingu á launauppbótafénu og hvort það sé eftir till. eða kröfu frá því, að greitt hefur verið 20% á laun allra starfsmanna ríkisins. Eftir ýmsum krókaleiðum hefur mér tekizt að fá eftirfarandi upplýsingar, sem ég vil ekki baka ábyrgð á, að séu réttar. Ég hef orðið að fara krókaleiðir til þess að fá þetta upplýst. 1) Stjórn Bandalagsins samþykkir að gera till. um, að uppbæturnar verði greiddar á laun allra starfsmanna ríkisins. Þetta veigamikla atriði mun þó ekki vera tilkynnt bréflega til ríkisstj., og er það furðulegt, þar sem þetta er eitt af skilyrðunum fyrir greiðslu uppbótanna í þál. frá 18. maí s. l. Þær upplýsingar hef ég frá stjórn B. S. R. B., að þeir í Bandalaginu hafi aldrei gert þessar till. skriflega. M. a. vegna þess, að ekkert liggur skjallegt fyrir um þetta atriði, hvort Bandalagið hafi ætlazt til þess, að greidd væri uppbót á öll laun ríkisstarfsmanna, þá liggur ekkert fyrir um það, hvort Bandalagið ætlast til þess, að greidd sé uppbót á laun þessara manna fyrir aukastörf. Er t. d. ætlazt til þess, að þessi uppbót verði greidd á laun lækna, sem taka meira en einföld laun? Í landinu er talsvert af læknum, sem gegna fleirum en einu læknishéraði. Héraðslæknirinn á Ísafirði gegndi t. d: Hesteyrarlæknishéraði ásamt Ísafjarðarlæknishéraði. Hann sat á tvennum fullum launum. Er ætlazt til þess, að full uppbót sé greidd á slík laun? Það liggur ekkert fyrir um það í þessum gögnum, sem fjvn. hefur aflað sér. Sama gildir um yfirsetukonur. Þær hafa að vísu ekki há laun. En ef þær gegna fleirum en einu umdæmi, á þá að greiða þeim fulla uppbót á öll laun, sem þær taka? Og hvað um presta? Ef þeir gegna tveimur prestaköllum, fá þeir hálf önnur laun. Er það hugsað, að þeir fái í þeim tilfellum uppbót á öll sín laun? Og hvað um ýmsa nefndarmenn, sem vinna t. d. í þágu Búnaðarfélags Íslands o. fl.? Þar hafa ýmsir menn hálf laun, m. a. menn, sem vinna í Atvinnudeild háskólans. Kennari á Hvanneyri hefur full laun sem kennari og svo auk þess hálf laun hjá Búnaðarfélagi Íslands. Og það úir og grúir í ríkisrekstrinum af starfsmönnum, sem taka laun á líkan hátt og þessir, sem ég nú hef nefnt. Hefur orðið samkomulag um það að greiða einnig uppbætur ofan á öll þessi laun? Ég nenni ekki að slá hér upp öllum dæmum, sem eru um slíkar launagreiðslur til starfsmanna ríkisins. En við, sem setið höfum í fjvn. á undanförnum árum og staðið í sífelldri baráttu um að afnema þetta fyrirkomulag í launagreiðslunum, þannig að það væri ekki verið að greiða mönnum hálf önnur laun, tvöföld laun og meira en það, við vitum, hversu úir og grúir af þessum launagreiðslum til starfsmanna ríkisins í okkar landi. Og þar, sem ekki hefur verið hægt að koma því við að láta menn hafa meira en sín laun samkv. launal., hafa menn oft verið látnir fá úr ríkissjóði stórkostlegt risnufé sem launauppbætur. Gildir þetta um ýmsa starfsmenn ríkisins hjá okkur. Er líka greidd á þessa risnu 20% uppbót? Ég veit ekki betur, en einnig hafi verið í mörg ár greitt ferðafé til ákveðinna lækna og prófessora til þess að kynna sér nýmæli viðkomandi starfi sínu, sem þeir hafa ekki notað til þess að ferðast fyrir, heldur hafi fé þetta verið greitt sem launauppbætur. Er líka greidd uppbót á þessi laun? Ég gæti nefnt mörg slík dæmi, sem úir og grúir af. Og þetta mein er sjálfsagt búið að vera lengi, um tugi ára, og ákaflega erfitt að fá því breytt. Stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hefur hins vegar, eftir því sem hún tjáði mér, engar till. gert um það, hversu há uppbót skuli greidd á launin. Aftur á móti gerir hún till. um það, að uppbótin skuli greidd út í fimm greiðslum, þ. e. 1/5 eða 20% af uppbótaupphæðinni, eins og hún kynni að verða ákveðin, á hverjum mánuði frá júlí til nóvember. Eru þær till. birtar ráðun. bréflega, og mér er nær að halda, eftir upplýsingum sem ég hef, að hér hafi skolazt á milli, þannig, að þeir hafi lagt til, að uppbótin yrði greidd á fimm tímabilum, 20% af upphæðinni á hverju tímabili, en síðan hafi verið farið inn á að greiða 20% á launin. Eftir upplýsingum, sem ég hef fengið frá þessum aðilum, þá var fyrst hugsað, að þessi uppbót gæti verið 8–8,33% hækkun, miðað við allt árið og miðað við, að heimildin um 4 millj. kr. greiðslur í þessu skyni væri notuð að fullu. Síðar hefur verið hugsað að greiða þetta á sex mánuðum og þá hefðu komið 16% uppbætur á launin á mánuði, miðað við að nota að fullu 4 millj. kr. heimildina, en 19,2% mundu koma á launin á mánuði með því að skipta uppbótagreiðslunum jafnt á fimm mánuði. Er þetta miðað við þá ríkisstarfsmenn, sem greiða í lífeyrissjóð. Og mér hefur verið tjáð, að svo sterk ósk hafi komið frá stjórn B. S. R. B., að þetta fé yrði greitt út á fimm mánuðum, að á þá till. hafi verið fallizt. Svo mun hafa þótt hægara að reikna með 20% og því sú upphæð tekin í stað 19,2%. En hvernig sem þessu er velt fyrir sér, er sjáanlegt, að B. S. R. B. hefur aldrei gert till. beinlínis um skiptin á þessu 4 millj. kr. uppbótafé. Það mun hafa verið reiknað út af ráðun., að ef greiddar væru uppbætur á laun þeirra manna einna, sem greiða iðgjald í lífeyrissjóð, þá mundi hér vera um 50 millj. kr. launagreiðslur að ræða og því 8% uppbót á þessi laun þær 4 millj. kr., sem heimildin um launagreiðslurnar til þessara manna hljóðaði um. Og fyrst mun hafa verið reiknað með að greiða uppbæturnar þannig. En síðan, þegar til framkvæmdanna kom, hefur, eftir því sem fyrir liggur, ekki þótt duga að stöðva þetta við þann hóp manna, sem í lífeyrissjóð greiddi, heldur yrði að fara langt út fyrir þetta, og það varð þess valdandi, að uppbótagreiðslan varð 5 millj. kr. á þessum 5 mánuðum, í staðinn fyrir 4 millj. kr., þ. e. 20% uppbótin til þessara manna allra. Það er af þessu sjáanlegt, að það atriði þál. frá 18. maí s. l., að greiða ekki uppbæturnar fyrr en hreinar till. lægju fyrir frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja um skiptingu á þessu fé, hefur ekki verið uppfyllt. Og ef það hefði komið till. frá Bandalaginu um 20% launauppbótagreiðslur, bar ríkisstj. að senda þá till. til baka til Bandalagsins, með þeim ummælum, að það væru ekki 6 millj. kr., sem ætti að skipta í uppbótagreiðslur á laun ríkisstarfsmanna, heldur 4 millj. kr., og biðja þá að stokka upp og gefa aftur. En það hafa ekki komið a. m. k. til mín sem form. fjvn. nein gögn, sem sýni, að þannig hafi verið farið með málið. Þá spurði ég hv. form. Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um það, hvort frá þeim hefðu komið óskir um það eða fyrir lægju nokkrar samþykktir um það hjá Bandalaginu, að þessum greiðslum yrði haldið áfram í desember og þar til fjárlög yrðu afgreidd. Hann kvað svo ekki vera, þannig að ég hef ekki getað fengið upplýsingar um það, að þessar kröfur hafi einu sinni komið frá launþegunum, né heldur, að þeir hafi gert kröfu um það, að þessi þáltill. væri borin fram. Og það væri þá gott að fá upplýsingar hjá hv. 1. flm. málsins um það, hver ástæða er til þess, að till. þessi er komin fram. Form. stjórnar B. S. R. B. hefur tjáð mér, að engin samþykkt hafi verið um þetta gerð í Bandalaginu, og þess vegna spyr ég: Hvaðan er þetta komið? Öll meðferð þessa máls er svo frámunaleg, að maður fær ekki skilið, hvað veldur því, að hæstv. ráðh., sem er á móti till., sem samþ. var á s. l. vori, fellur skyndilega frá öllum skilyrðum, sem sett eru bæði af honum og þinginu, og leiðir málið inn á þá braut, sem kostar ríkissjóðinn milljónir í útgjöldum fram yfir það, sem ákveðið hafði verið og fram yfir það, sem þörf var á, eftir því sem upplýst hefur verið fyrir mér. Það er alveg óhugsandi, að hæstv. fyrrv. fjmrh. hafi gert þetta án þess að vera knúinn til þess af einhverju því, sem Alþ. enn hefur ekki fengið vitneskju um, en það á heimtingu á að fá að vita um, áður en þetta mál kemur til endanlegrar afgreiðslu hér í þinginu. Það er alveg óhugsandi, að hann hafi einn tekið á sig ábyrgð á þessum framkvæmdum, og hlýtur því fyrrv. hæstv. ríkisstj. öll að bera ábyrgð á þeim og svara til um það, hvað það var, sem knúði hana til þess að fara inn á þessa hættulegu braut í afgreiðslu fjármála. Sú eina kjaraskerðing, sem starfsmenn ríkisins hafa orðið fyrir síðan launalögin voru sett, er stífing vísitölunnar. En þær ráðstafanir voru gerðar af Alþingi, sem taldi það nauðsyn vegna atvinnuveganna, afkomu ríkissjóðs og þjóðarinnar í heild. Að bæta ríkisstarfsmönnum þetta nú upp með launahækkun, er raunverulega ekkert annað en að afnema stífingu vísitölunnar fyrir ákveðnar stéttir þjóðfélagsins. Það er það, sem verið er að gera hér, og ekkert annað. Það er verið að afnema gerðir fyrrv. ríkisstj., þessi lagafyrirmæli um stífingu vísitölunnar, og gera þetta fyrir ákveðnar stéttir í þjóðfélaginu og þær stéttir, sem sizt þurfa þess með. Það er það, sem verið er að gera með þessari till. Slík ráðstöfun mundi framkalla enn nýja flóðbylgju af dýrtíð í landinu, enn nýtt kapphlaup um kjarabætur til samræmingar. Yrði þáltill. þessi samþ., væri ógerlegt og ranglátt að láta uppbæturnar ekki einnig ná til allra, sem fá eftirlaun og styrki sér til lífsviðurværis, og þá fyrst og fremst til allra ellilauna. Það sér hver maður, að svo framarlega að það eigi að ganga inn á þá braut að greiða 20% uppbætur ofan á hæstu laun embættismanna í landinu og e. t. v. líka ofan á þeirra aukalaun, þá er ekki stætt á því að neita þeim, sem bágast eiga í landinu, eins og þeim, sem verða að lifa mjög fátæklegu lifi af eftirlaunum og ellilaunum, um slíkar kjarabætur. Og það má því búast við, ef þessi þáltill. verður samþ., að hún fyrst og fremst framkalli það, enda eru þegar komnar fram till. á þessu þingi um að gera þetta. Og ég sé ekki, að þeir hv. þm., sem samþ. vilja þessa þáltill., sem hér liggur fyrir, geti undir nokkrum kringumstæðum leyft sér það ábyrgðarleysi að greiða þá atkv. á móti þeim till., sem fara fram á að bæta kjör þessara verr stöddu manna, því að þá væri framið mikið ranglæti gagnvart þeim fátækustu í landinu. En það mundi kosta í eftirlaunum eina millj. kr., en með ellilaununum um 4 millj. kr. Þjóðinni er nú mest nauðsyn á því að stöðva dýrtíðarflóðið, en auka það ekki. Og þjóðin krefst þess, að fyrsta sporið komi frá Alþingi og ríkisstjórn. Gagnstætt því, sem farið er fram á í þessari þáltill., verður að draga mjög verulega úr öllum kostnaði við ríkisreksturinn, sumpart með því að fækka þeim verkefnum, sem ríkið hefur afskipti af, m. a. sérleyfisferðum, sem ríkið hefur greitt hundruð þúsunda kr. með, og láta þær til þeirra, sem kunna betur með að fara. 

En hvað um einstaklingsfyrirtæki, sem tapa?

Það mætti taka þau líka til athugunar. Við skulum tala saman á eftir um það. Og sumpart mætti draga úr kostnaði við ríkisreksturinn með því að krefjast meiri vinnu af starfsmönnum ríkisins, fyrir bætt kjör. Þegar þetta var rætt við fjvn. á síðasta þingi, vildi hún koma á móti kröfum starfsmanna ríkisins, með því að hækka launin og lengja vinnutímann, og ég veit ekki betur, en að það mál væri á mjög eðlilegri leið. Svo var gripið fram í fyrir þeim mönnum, sem voru að semja um það, sumpart af hv. flm. þáltill. í fyrra og sumpart af ríkisstj., með því að bæta kjör þessara manna án þess. En mér fannst, þegar við í fjvn. ræddum við þá, þeir vera vel við mælandi um það atriði að lengja vinnutímann, til þess að geta fengið betri kjör. - Getur þá einnig komið til mála að endurskoða laun þeirra, ef vinnutíminn yrði lengdur allverulega. Mér þykir rétt í sambandi við þetta að leyfa mér að benda á, að þetta mál hefur nú tekið þá stefnu, að starfsmenn ríkisins þykjast nú orðið eiga heimtingu á því, fyrir gerðir Alþ. og fyrrv. ríkisstj., að fá 20% launahækkun, ekki út þetta ár og ekki þangað til fjárl. verða afgr., heldur bara allt næsta ár, 1950, og mundu telja sig svikna, eftir því sem mér skilst, ef meiri hl. Alþ. kippti nú að sér hendi og neitaði að greiða þessar uppbætur á laun þeirra allt árið næsta. En ef svo er gert, þá er alveg áreiðanlegt, að það verður margfalt torveldara en ella að leysa dýrtíðarmálin, sem ekki verða leyst á Alþ. með því að auka útgjöld þess opinbera og auka laun þeirra manna, sem skemmstan hafa vinnutíma í þjóðfélaginu. Það er alveg áreiðanlegt. Mér þykir rétt að benda á, að verði þessi þáltill. á þskj. nr. 29 samþ. óbreytt, þá er alveg ljóst, að hún krefst þess, að 6 millj. kr. verði varið til uppbótanna á þessu ári, eða 50% meira en ákveðið var í skyndi á næturfundinum, þegar fyrri þáltill. var afgreidd, og þótti mörgum þá nóg um. En ef þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, verður samþ., verður að bæta við útgjöldin fleiri milljónum. Þá er líka ljóst, að þá verður gerð krafa um þær greiðslur í þessu sambandi á næsta ári sem munu kosta 12–15 millj. kr. Og það hefur í raun og veru enginn hv. þm. leyfi til þess að afgr. þessa till., sem hér liggur fyrir, nema hann geri sér ljóst, að samþykkt hennar muni kosta ríkissjóðinn 12–15 millj. kr. á næsta ári. Og hv. þm. eru þá líka skyldir til þess, sem greiða atkv. með þessari till., að bera fram till. um það, hvernig eigi að taka þetta fé. Mundi t. d. hv. 4. þm. Reykv. leggja til, að það væri dregið af framlagi til Tryggingastofnunarinnar sem svaraði þessari upphæð? Ég hygg ekki. Ætli það yrði ekki svo, að þegar draga ætti af útgjaldaliðum fjárl. vegna þessara uppbóta, þá segðu allir nei? Og væri það þá endilega eðlilegasta afgreiðsla þessa máls, að þeir, sem þessara uppbóta eiga að njóta,fengju annaðhvort engar uppbætur eða 12–15 millj. á næsta ári, sem hér er stefnt að að greiða, til þess að tryggja þessum mönnum, sem bezt eru settir í þjóðfélaginu, að geta haldið launum sínum? Nei. Og hvar á að taka það fé, sem til þessara uppbóta þarf? Með nýjum skatti? Kannske nýjum eignarskatti? Ef til vill. En hvers vegna bera þá ekki hv. þm. fram till. um það nú, hvernig eigi að taka þetta fé? Af því að þeim er ljóst, að það er ekki hægt.

Mætti taka það af ágóða af Hæringi?

Hæringur er alls ekki á fjárlagafrv., og það er hreint ábyrgðarleysi gagnvart afgreiðslu fjárlagafrv., ef menn ætla sér að samþ. þessa þáltill. hér og gefa þjóðinni hana í jólagjöf og hafa ekki komið með öruggar till. um það, hvernig eigi að ná fé í ríkissjóðinn, þannig að þetta ráðslag skaði ekki þjóðfélagið meira en orðið er.

Fjárlögin eru ekki komin til umr.

Hv. 3. landsk. þm. hefði átt að hafa manndóm til þess að sýna, hvernig á að standa undir þessari vitleysu. Ég vil í sambandi við þetta einnig leyfa mér að benda á, að 1944 er borin fram hér á þingi og samþ. þáltill. um að athuga starfskerfi og rekstrarútgjöld ríkisins, á þskj. 1163. Þessi till. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta nú þegar fara fram rækilega athugun og rannsókn á því, hvernig unnt væri að draga verulega úr rekstrarútgjöldum ríkisins og ríkisstofnana, og verði jafnframt leitað að leiðum til þess að gera þetta starfskerfi einfaldara og óbrotnara.“ Síðan er sagt í fimm liðum, hvaða leiðir skuli helzt fara. Í engri af þessum leiðum er tekin upp þessi dæmalausa úrbót, að hækka laun um 20%. Á hverju einasta þingi, sem síðan hefur verið, hefur fjvn. lagt á það ríka áherzlu, að þessari till. verði sinnt og horfið að því máli, hvernig væri hægt að draga úr rekstrarútgjöldum ríkissjóðs, en ekki auka þau, eins og hér er farið fram á. Og ég tel það hreint ábyrgðarleysi fyrir þá, sem hafa samþ. þessa till. og viðurkennt þessa þörf, að ganga nú framhjá henni og samþ. till. um 20% launahækkun til opinberra starfsmanna. Það er skylda meiri hluta Alþingis nú á þessum tímum, þegar þörf er að snúa við, að koma með einhverjar raunhæfar till. um úrbót í þessum málum, en bera ekki fram till., sem alveg auðsjáanlega torveldar alla viturlega lausn í dýrtíðarmálunum. Hver einasta ríkisstj., sem setið hefur að völdum síðan, hefur lýst yfir, að hennar aðalverkefni væri að reyna að draga úr dýrtíðinni. Fyrrv. ríkisstj. settist að völdum með það sem aðalverkefni að leysa hana. Þessi sama ríkisstj. hefur með meðferð þessa máls á síðasta þingi gengið inn á þá braut að torvelda stórkostlega þau verkefni, sem hún sjálf setti sér sem aðalverkefni að leysa, og það svo, að sú ríkisstj., sem ætlaði sér að taka við og laga dýrtíðarmálin, eftir að búið er að samþ. þessa till., hún er ekki öfundsverð, það verð ég að segja. Ég vænti þess, að hæstv. fjmrh. undir þessum umr. gefi okkur í meiri hl. n. eða allri n. eða þinginu í heild meiri og betri og nákvæmari svör við því, sem við spurðum um, af því að ég geri ráð fyrir, að þau liggi nú lausari fyrir. Ég vænti, að ríkisstj. upplýsi, hvað það var, sem þvingaði fyrrv. ríkisstj. til að hlaupa frá þeim ákvæðum, sem sett voru um þessar launagreiðslur, og fara inn á þá braut, sem hér er farið inn á. Hvaða öfl þar liggja á bak við, höfum við ekki fengið að vita í fjvn. Þau hljóta að vera sterk, því að engin stj. hefði leyft sér að fara inn á þá braut, nema mjög sterk öfl hefðu knúið þar á. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða málið frekar, en ég vænti, að till. verði felld við atkvgr., eins og meiri hl. n. leggur til.



Herra forseti. Hv. þm. Barð., frsm. meiri hl. fjvn., hefur í allýtarlegri ræðu lýst gangi þessa máls eins og það hefur verið eftir að það var flutt hér inn í hæstv. Alþ. á síðastliðnu vori og afgreitt héðan. Ég vil ekki draga neinn efa á það, að rétt hafi verið skýrt frá sögu málsins, en hins vegar get ég ekki fallizt á þær niðurstöður og ályktanir, sem hv. þm. dró af þeirri sögu. Mér virðist, að eins og þetta mál liggur fyrir nú, þá séu það í raun og veru þrjú atriði, sem beri sérstaklega að athuga, og þau hljóti að liggja til grundvallar fyrir þeirri afgreiðslu, sem málið fær. Það fyrsta og veigamesta að mínu áliti er þá það, hvort líta beri á félagsskap starfsmanna ríkis og bæja sem stéttarfélag, félag, sem sé til þess stofnað að semja um kaup og kjör fyrir meðlimi sína, hvort líta megi á það sem slíkt eða ekki. Að vísu eru laun þessa fólks að forminu til ákveðin með samþykktum Alþ., og þessum launamönnum öðrum fremur er gert það lægra undir höfði í þjóðfélaginu, en öðrum vinnandi stéttum eða öðru vinnandi fólki, að því er bannað að gera verkfall. Það kemur út af fyrir sig ekki afgreiðslu þessa máls við, hvort það er réttmætt eða ekki, en ég hygg, að það ákvæði launal. að banna þessu fólki verkfallsrétt, sem er þó viðurkenndur í öðrum launastéttum, samkv. þeim ákvæðum sem þar gilda um stéttarfélög og vinnudeilur, - ég hygg, að það ákvæði sé orðið úrelt og hafi til orðið, þegar hér var um tiltölulega fámennan hóp manna að ræða og litið á þá sem nokkurs konar skyldulið eða jafnvel kannske herlið í landinu, enda ekki ólíklegt, að þetta séu leifar frá þeim tíma, þegar Íslendingar ákváðu ekki sjálfir um meðferð þessara sinna mála sem annarra. En hvað sem þessu líður, þá hlýtur að verða að líta þannig á, að hér sé um að ræða félagsskap, sem hafi fullan rétt á því sem samningsaðili að ráða nokkru um kaup sitt og kjör, og það beri ekki að draga úr þeim rétti, þó að til séu ákvæði í l., sem banna honum verkfallsrétt eða í raun og veru framkvæmdavald til þess að koma málum sínum í framkvæmd. Miklu heldur ber að líta til þessa félagsskapar með meiri sanngirni, þar sem hann hefur ekki tækifæri til þess að nota þetta afl til að koma kröfum sínum í framkvæmd. En þegar þannig er litið á málið, verður um leið að viðurkenna, að þessi félagsskapur á innbyrðis rétt til að segja til um laun hinna ýmsu starfsflokka, hvaða kröfur eru fram settar, og síðan verða mótaðilar, eins og í öllum öðrum samningsgerðum, að halda fram sínum sjónarmiðum. Ef menn eru sammála um að líta á þennan félagsskap sem stéttarfélag, hljóta menn líka að vera sammála um, að samtök þessara manna eigi og verði að segja mest til um það, hvernig launum þeirra er breytt, að svo miklu leyti sem samkomulag fæst um það við þá aðila, sem á að semja við. Þessari till. hér er ætlað að leysa þessi mál þannig til bráðabirgða. Að mínu áliti er ekki rétt að raska þeim grundvelli, sem þessi félagsskapur hefur gert um kaup og kjör starfsmanna sinna. Ég tel, að þeir með sínum félagsskap, svo sem önnur slík félög, hafi sjálfsákvörðunarrétt til að segja til um eins og unnt er, hvernig hlutföllin eigi að vera milli hinna ýmsu starfsmanna, sem eru innan vébanda þessa félagsskapar. Það er rétt að gera sér það ljóst, að sá hópur, sem hér um ræðir, er orðinn allfjölmennur í landinu og hefur vaxið mjög hin síðustu ár, og það er líka vert að benda á það, að samkvæmt óskum þessa félagsskapar var með launal. 1945 gerð tilraun til þess að samræma laun þessa fólks, sem þarna er um að ræða, en áður mun það hafa verið svo, að laun fyrir sömu vinnu voru greidd ákaflega misjafnt hjá ýmsum stofnunum þess opinbera. Með því að ganga inn á þessi sjónarmið hefur Alþ. einnig viðurkennt, að þessi félagsskapur er aðili að þeim breytingum, sem gerðar hafa verið og gerðar kunna að verða á lífskjörum þess fólks, sem í félagsskapnum er, og þess vegna verður enn að líta svo á, að þetta séu í raun og veru rök fyrir því. að því kerfi verði ekki raskað með bráðabirgðalausn hér á Alþingi. Annað aðalatriði þessa máls er framkvæmd þeirrar þáltill., sem samþ. var 18. maí s. l., og þá vitanlega um leið störf þeirrar mþn., sem skipuð var til þess að athuga þessi mál og hv. frsm. meiri hl. veittist nokkuð að. Eins og fram kom í ræðu hv. frsm. meiri hl., varð ágreiningur um það í n., hvernig hún ætti að haga störfum. Til þess að geta fengið úr þessu skorið, sneri hún sér vitanlega til þess aðila, sem hafði skipað hana og vissulega átti að segja henni fyrir verkum, og hún sneri sér til hæstv. þáv. fjmrh. Í áliti n. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Að lokum var fenginn úrskurður fjmrh., er hljóðaði svo, að n. skyldi miða starf sitt við það að rannsaka breytingar þær, er orðið hefðu á kaupi og kjörum hinna ýmsu starfsstétta frá því að launal. voru sett, til þess að komast að raun um það, hvort og hve mikið kjör starfsmannanna hefðu rýrnað samanborið við aðrar starfsstéttir.“ Með þessu er alveg greinilega úr því skorið, að starf n. er ekki það að rannsaka, hvernig kjör starfsmanna ríkis og bæja séu í dag í samanburði við kjör annarra stétta, heldur að rannsaka, hvað kjör starfsmanna ríkis og bæja hafi rýrnað frá árinu 1945, þegar launal. voru sett, til þess tíma, er n. skilar áliti, miðað við það, hverjar kjarabætur aðrar stéttir og annað vinnandi fólk hefur fengið á þessum tíma, enda segir n. í sama nál., með leyfi hæstv. forseta: „ N. var hins vegar ekki ætlað að endurskoða launal., heldur skyldi að svo stöddu gengið út frá því, að hlutföllin hafi verið eðlileg. Niðurstöður n. eru byggðar á þessum grundvelli.“ Þegar þessi ummæli n. eru athuguð og úrskurður hæstv. þáv. fjmrh., þá hygg ég, að nokkuð af því, sem fram kom í ræðu hv. þm. Barð., fái ekki staðizt, því að hér er eingöngu miðað við það að upplýsa, hvernig kjör þessara manna eigi að vera miðað við þær uppbætur, sem aðrar vinnandi stéttir hafa fengið. Hv. þm. Barð. sagði í þessu tilfelli, að ekkert tillit hefði verið tekið til þess öryggis, sem fastir starfsmenn ríkisins hafa, en ég vil benda á, að þetta öryggi var líka til staðar 1945, þegar launal. voru sett. Þess vegna var tekið tillit til þess eingöngu miðað við þann mismun, sem orðið hafði á kjarabreytingum annarra manna í landinu. Mér virðist því, að byggt á þeim úrskurði, sem fram kom frá þáv. fjmrh., hefði n. í raun og veru ekki getað unnið starf sitt öðruvísi, en hún hefur gert, og það hafa ekki komið fram nein rök fyrir því, að þær upplýsingar, sem fram koma í nál. þessarar n. um kjarabætur og hækkun annarra vinnandi stétta, séu rangar. Þriðja meginatriðið í sambandi við afgreiðslu þessarar till. er að mínu áliti það, hvort rétt sé að samþ. hana nú. Ég hef áður bent á, að afgreiðsla sú, sem till. fékk hjá hv. n., var rökrétt afleiðing af því, sem á undan var gengið. Á það er einnig bent í grg. fyrir till. og tekið upp í álit 1. minni hl., okkar hv. þm. Ak., að sérstök n. vinnur nú að endurskoðun launal. Við leggjum á það áherzlu, að þessi n. ljúki störfum sem allra fyrst, vegna þess að við teljum eðlilegt og sjálfsagt að launakerfinu verði breytt eingöngu í samráði við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og það verði byggt á þeim till., sem þaðan koma, eftir því sem um semst. Þess vegna lítum við svo á, að hér sé eingöngu um bráðabirgðalausn að ræða og þær uppbætur, sem greiddar eru samkv. þessari till. og greiddar hafa verið áður, beri ekki að skoða sem neina ákvörðun um endanlegar uppbætur eða ákvörðun um 25% launauppbót á öll laun starfsmanna ríkis og bæja, eins og virtist koma fram hjá hv. frsm. meiri hl. Við teljum, að hér sé aðeins um bráðabirgðalausn að ræða og það þurfi að koma til samninga milli þessara tveggja aðila, sem ég hef rætt um, þar sem samið væri um það, hvað endanlegt hlutfall launa skyldi vera milli hinna einstöku starfsstétta, sem í sambandinu eru, og ýmis önnur atriði, sem þar að lúta. Það virðist ekki óeðlilegt, að við þá samninga væri einmitt rætt um ýmis þau atriði, sem fram komu í ræðu hv. frsm. meiri hl., svo sem um það ástand, sem hann taldi hér vera um það, að fjöldi opinberra starfsmanna væri í tveimur eða jafnvel fleiri embættum, en ég tel, að það sé ekki réttmætt, að þingið eða einstakir þm. ásaki starfsmenn um það. Ég held, að þar geti líka verið um að ræða stjórnleysi þeirra, sem eiga að ráða, en ekki sviksemi þeirra, sem vinna. Sama má líka segja um vinnu eða vinnuafköst. Eftir því sem ég veit, hefur því aldrei verið mælt bót af stéttarfélögum eða forvígismönnum þeirra, að meðlimir þeirra skili ekki þeirri vinnu, sem óskað er eftir og krafizt er af þeim. Ef það er ekki gert, þá hlýtur veilan að vera hjá þeim, sem yfir þessu fólki ráða, en ekki fólkinu sjálfu. Það er að vísu hægt margt og mikið um þetta mál að segja, eins og t. d. ef talað er um samanburð á vinnu þessa fólks og vinnu bóndans og sjómannsins. Það getur engum dottið í hug að halda því fram, að ekki sé miklu meiri líkamleg áreynsla - og kannske andleg líka - að vera sjómaður á togara eða kannske bóndi uppi á landi. En það er líka viðurkennt, að við hvor tveggja þau störf, sem þar um ræðir, er ýmislegt það gott sem betur fer, sem dregur fólk að þeim, þannig að fjöldi manna vill fremur við þau vinna en þau störf, sem ég nú nefndi. En aðalatriðið er vissulega það, að hver þjóðfélagsþegn skili sínu starfi sem bezt, í hvaða stétt sem hann vinnur. Ég sé ekki ástæðu til þess að vera að fara út í einstök atriði í þeirri framsöguræðu, sem haldin var hér áðan, enda var þar að miklu leyti vikið meir að fyrrv. ríkisstj. og þeim, sem áður höfðu um þetta fjallað. Hitt vil ég benda á, sem er vissulega rétt, að það mundi ákaflega oft hafa verið erfitt fyrir vinnandi fólk og stéttarfélög að fá fram nokkrar kjarabætur, ef alltaf hefði átt að miða við einhverja aðra í þjóðfélaginu, sem verr kynnu að vera settir. Það er aldrei hægt með slíkum samanburði að fá kjarabætur handa einum eða neinum. Ég held, að sú aðferð sé að verða meir og meir úrelt í okkar þjóðfélagi að vilja endilega miða launakjör eða annað við þá, sem eru kannske verst settir í þeim sökum eða í þjóðfélaginu af einhverjum öðrum ástæðum. Ég vil svo að síðustu leyfa mér að leggja til, að þessi þáltill. verði samþ. eins og hún liggur fyrir.

Frsm. 2. minni hl. (Ásmundur Sigurðsson) : Herra forseti. Eins og þskj. og ræður þær, sem hér hafa verið fluttar, bera með sér, klofnaði fjvn. í þrennt um þessa till. Meiri hl., 6 nm. af 9, leggur til, að hún verði felld, 2 nm. leggja til, að hún verði samþ. óbreytt., en ég legg til, að hún verði samþ. með þeirri breyt., sem greinir á þskj. 120. Þegar launal. voru sett 1945, var búið að standa margra ára stríð um það, hvort skipuleggja ætti kerfisbundið laun opinberra starfsmanna. Með þessum l. var því máli komið í viðunandi horf, að því er kalla má, hvað ástandið snerti þá. Hinu verður tæplega neitað, að síðan hafa orðið þær breytingar á verðlagi í landinu. að hvað snertir alla hina lægri launaflokka, þá er tæplega mögulegt fyrir þá, sem hafa ekki aðrar tekjur en samkv. launal., að lifa á þeim launum eins og dýrtíðin er núna. Það er þetta atriði, sem mér virðist vera stærsta atriðið í því, hvernig á að fara með þetta mál núna, og mér virðist, að samkv. framkvæmd þeirrar till., sem samþ. var 18. maí í vor, hafi þetta atriði ekki verið tekið nægilega til greina. - Þegar maður lítur á launastigann eins og hann er í núgildandi launal., rekur maður augun í það, að þar er mikill munur á hinum ýmsu launaflokkum. Lægsti launaflokkurinn er með 3.600 kr. grunnlaun á ári, þ. e. 10.800 kr. með vísitölu, og hæsti launaflokkurinn er með 15.000 kr. grunnlaun, eða 45.000 kr. Það liggur í augum uppi, að það er gífurlegur munur fyrir fjölskyldu að lifa á launum heimilisföður, sem hefur 1.8000 kr. í árslaun, eða t. d. launum eftir 6. flokki, sem eru 30.600 kr., og enn þá meiri verður munurinn á 15. flokki, sem hefur 14.400 kr., og 1. flokki, sem hefur 45.000 kr. á ári. Þetta atriði verður að athuga alveg sérstaklega, þegar rætt er um það að greiða uppbætur á laun miðað við það að mæta þeirri dýrtíðaraukningu, sem orðið hefur síðan launalögin voru samþykkt. Það er alkunna, að þegar launalögin voru samþ., þá var farið eftir þeim reglum að meta kauphæðina eftir eðli hinna ýmsu starfa, en það eðli mótast af ýmsum meginþáttum, en fyrsta sjónarmiðið er þó að greiða svo mikið, að heimilisfaðir og fjölskylda hans geti lifað eðlilegu lífi. Eitt starf krefst svo meira náms og undirbúnings en annað, og þeir hafa eytt löngum tíma ævinnar í undirbúningsnám, hafa oft bundið sér þungan skuldabagga. Þá er það og mikið atriði, hvort starfinu fylgir mikil ábyrgð eða ekki, og margt er það fleira, sem veldur því, að launastiginn er misjafn. En þegar það er athugað, hvernig greiða eigi launauppbætur, en það er það, sem hér um ræðir, þá er það fyrst og fremst einn þátturinn, sem hefur breytzt, en það er lífeyririnn sjálfur, sem þarf að hækka vegna verðhækkunar á lífsnauðsynjum, og það er því furðulegt að vilja greiða þessa uppbót hlutfallslega jafnháa til manns, sem hefur 14.400 kr. í árslaun, og manns, sem hefur yfir 42.000 kr. í árslaun. Það er einkennilegt að telja, að manni, sem hefur 14.400 kr., nægi 2.280 kr. í uppbót, ef hinn þarf nauðsynlega að fá 8.400 kr., svo að árslaun hans fari alls yfir 50.000 kr. Það sýnist ekki þurfa að þrefalda uppbótina hjá þeim, sem hærri launin hefur, þótt hann hafi haft þrefalt hærri laun áður. Á þessum grundvelli og með þessum rökstuðningi flyt ég brtt. mína um að greiða 20% uppbót á laun þeirra, sem hafa allt upp í 7.800 kr. í grunn, það er 16.–9. flokkur, eða 27.990 kr. með verðlagsuppbót. Þessi flokkur fær 4.590 kr. í hækkun, og sé ég ekki betur, en þegar svo hátt er komið, þá sé sanngjarnt, að uppbótin stiglækki úr því. Það er engin ástæða til að veita þeim, sem hefur 42.000 kr. í árslaun, allt að 9.000 kr. í uppbót, ef hinn, sem hefur aðeins 18.000 kr., á að fá um 2.000 kr. og kemst aðeins í ca. 20.000 kr. árslaun. Ég veit vel, að þessari till. verður mætt með því að segja, að hér sé verið að raska grundvelli launal., en ég tel raskað anda l., þegar ekki er tekið sérstakt tillit til hinna lægst launuðu. Það má líka spyrja, hver sparnaðurinn yrði, ef mín till. yrði samþ., en ég hef ekki fyrir hendi fullnægjandi upplýsingar um það, þar sem fjvn. hefur ekki fengið upplýsingar um, hve mikið hafi verið greitt eftir hverjum flokki. Þessar upplýsingar ætti þó að vera hægt að fá, en þess ber þó að gæta, að utan launal. eru ýmsar stofnanir, svo sem bankarnir o. fl. En ég vil benda á, að miðað við mína till. um að láta uppbótina stiglækka um 1,5% við hvern flokk, sem er ofan við 7.800 í grunnlaun á ári, þá mundi það á 10 starfsmönnum úr hverjum flokki muna yfir 1/4 millj. kr. á ári. Hygg ég því, að af till. minni mundi fást verulegur sparnaður fyrir ríkissjóð, og sá sparnaður kemur eingöngu niður á þeim, sem ekki þurfa fullrar uppbótar við. Þá vil ég koma inn á það, hvort greiða beri uppbót á aukastörf og risnufé, en það tel ég alveg útilokað, ef till. mín verður samþ. - Þá er eitt, sem hv. flm. hefðu átt að athuga, og það er að ýmsir starfsmenn hins opinbera, sem starfað hafa lengi við ill skilyrði, lifa nú á lágum eftirlaunum. Ef ástæða er til þess að greiða hæst launuðu starfsmönnunum 20% uppbót, þá er sanngirniskrafa að greiða þessum mönnum launauppbót. Því legg ég enn til í brtt. mínum, að þessir menn fái uppbót, sem jafnast við 13. launaflokk. Sé ég ekki, að hægt sé að ganga fram hjá þessu fólki, hvort sem aðrar brtt. verða samþ. eða ekki, en ég trúi fastlega, að það, sem ég hef nú lagt til, sé sú réttasta lausn á þessu máli.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 1. þm. S-M. (EystJ) að bera fram brtt. við þessa þáltill. Ég tel, að úrlausnir þær, sem hér liggja fyrir, séu ekki sem heppilegastar, eins og nú er háttað. Ég tel ekki rétt, að þarfir og óskir launamannanna séu að vettugi virtar, en ég tel ekki heldur skynsamlegt, eins og nú er háttað í dýrtíðarmálunum, að samþykkja þessa uppbót langt fram á næsta ár, því að óhjákvæmilegt er, að dýrtíðarmálið allt verði tekið til rækilegrar meðferðar á þessu þingi, og þá verða gerðar róttækar ákvarðanir, sem ætla má, að gripi inn í hag flestra þegna þjóðarinnar. Á þessari stundu hygg ég að engir hv. þm. geti gert sér grein fyrir því, hvernig sú niðurstaða verður, og tel ég því hyggilegast, sakir eðlis þessa máls, að þær ákvarðanir, sem teknar kunna að verða, gildi aðeins fyrir þetta ár, sem nú er að líða. Hér hefur verið vikið að framkvæmd till. frá 18. maí s. l. Þá var ég á móti þeirri samþykkt, en við framsóknarmenn fluttum þá brtt., sem var felld, þar sem við vildum fá ýtarlega rannsókn á þessu máli, svo að komið yrði til móts við þá starfsmenn, sem við skarðan kost ættu að búa. Nú hefur verið gefin lýsing á því, hvernig þál. var framkvæmd, og harma ég, hversu þar hefur til tekizt. Við, sem vorum á móti samþykkt þáltill. s. l. vetur, töldum, að hyggilegra væri að snúast öðruvísi við vandanum. Það fékk ekki áheyrn, og því var þessi samþykkt gerð. Við töldum, að með þessu væri verið að greiða götu nýrrar verðbólgu auk þess, að það mundi hafa í för með sér meiri tilkostnað í atvinnulífinu, og hefur reynslan staðfest, að þetta var rétt, og það er ekki hægt að saka okkur um það, að við höfum ekkert viljað nema að vera á móti leiðréttingu á kaupi þeirra, sem bjuggu við skarðan hlut, því að við vildum gera ráðstafanir til þess, að mönnum yrði meira úr sínum launum en ella. Þál. frá 18. maí fór í allt aðra átt, sem fyrir mátti sjá, enda hefur verðbólgan vaxið og minna og minna verður úr hverjum pening, sem menn fá í laun. Því fer fjarri, að við framsóknarmenn séum á móti því að mæta óskum fólksins, og hygg ég, að reynslan muni sanna, að það hefði betur verið gert, ef þannig hefði verið snúizt við vandanum sem við vildum. Nú er gert ráð fyrir skv. þessari till., að greiðsla uppbótarinnar fari fram á komandi ári, eins og á þessu ári. Ég tel það ekki skynsamlegt. Enginn getur sagt um það, hvenær fjárlög verða sett, en við samþykkt þeirra er till. miðuð. Það er gert ráð fyrir, að ríkissjóður inni af hendi þessar greiðslur fram til 1. apríl 1950, en hætt er við, að fjárlög verði ekki miklu fyrr tilbúin, en þó miðað sé við 1. apríl, þá er einn fjórði liðinn af komandi ári, og því hefur verið lýst af hv. form. fjvn., hvernig greiðslurnar hafa verið kallaðar inn og ekkert tillit tekið til þarfa manna, heldur hefur launaflokkunum alveg verið fylgt, þannig að sumir fá mörgum sinnum hærri uppbót en aðrir, og hefur hv. 5. landsk. (ÁS) bent á þetta, og telur hann þennan mælikvarða langt frá réttan, og get ég tekið undir það, að þegar greiða á slíkar uppbætur, þá er ekki hægt að miða við skipan launaflokkanna, heldur er það annað, sem þar verður að mega sín meira, en það eru þarfir þegnanna annars vegar, en geta ríkissjóðs hins vegar. Það er því fráleitt að ákveða þessa uppbót óbreytta langt fram á komandi ár, og mþn. í launamálunum hefur starfað á þeim grundvelli, sem er alveg ófullnægjandi, því að ekki hefur verið sýnt fram á, hverjar tekjur landsfólksins yfirleitt væru, heldur hefur verið farið eftir hinni gömlu flokkun launal. Fyrst verður auðvitað að athuga, hverjar tekjur manna eru, og það verður að taka tillit til kjara annarra, fyrst í launagreiðslu, en einnig í aðstöðu til þeirra starfa, sem unnin eru. Þó að, eins og mér heyrðist hjá hv. form. fjvn., greiðslurnar hafi ekki verið framkvæmdar á þann hátt, sem eðlilegastur var, og farið fram úr því, sem Alþingi ætlaðist til, þá tel ég ekki rétt að svipta menn greiðslum fyrir þá sök, að framkvæmdin hefur orðið ððruvísi, en rétt er. Það mundi koma ómaklega við þá, sem við rýr kjör eiga að búa, og þótt finna megi þá, sem búa við enn verri kjör, þá er það léleg röksemd gegn málinu í sjálfu sér, og væri nær að reyna að bæta kjör þeirra verst stöddu, en ætla að fjölga þeim hópi manna, sem býr við þröngan kost. Það er upplýst af hv. fjvn., að uppbótargreiðslurnar fyrir desembermánuð munu nema um einni milljón króna. Það felst og í till. okkar, að þessu fé sé þannig varið. En það er einnig sjónarmið okkar að ákveða uppbótina aðeins fyrir desember, en við sjáum ekki ástæðu til að breyta fyrirkomulaginu fyrir þennan eina mánuð. En athugun á dýrtíðarmálunum kostar mikla vinnu og tekur langan tíma. Það liggur ekkert fyrir enn um það, hvernig snúizt verður við þeim miklu vandamálum, sem nú bíða úrlausnar, en á meðan svo er, hygg ég, að bezt sé að slá á frest að ákveða í þessu máli lengra fram í tímann, en til áramóta. Það má vel vera, að einhverjum kæmi betur, að ákvörðun væri tekin um þessa uppbót lengra fram í tímann, og mörgum sjálfsagt veitir ekki af henni, en það geta bara fleiri aðilar sagt það sama, og mikill vandi að meta, hvar þörfin er mest. En hvað sem því líður, þá geta víst allir orðið sammála um, að ekki verður endalaust hægt að halda áfram að hækka kaup, og ætti þm. ekki sízt að vera ljóst, að sú leið er ekki fær lengur. Þess vegna verður að leita annarra ráða til að sjá hag landsmanna borgið og um leið hag þjóðarinnar í heild. Ég vil því vænta, að þm. geti fallizt á brtt. okkar 1. þm. S-M., en hún felur í sér till. um, að launauppbót verði greidd til áramóta, en frekari ákvörðun verði látin bíða, þar til leiðir verða ákveðnar út úr þeim ógöngum, sem þjóðin er í. Ég vona líka, að starfsmenn ríkisins séu ekki svo einsýnir á sínar óskir og sína hagsmuni, að þeir geti ekki fellt sig við þessa afgreiðslu málsins nú, þar sem fyrir liggur óhjákvæmileg nauðsyn og aðkallandi þörf á, að öll efnahagsmál þjóðarinnar og þar með bæði kaup og kjör stétta og einstaklinga verði tekin til athugunar og teknar ákvarðanir um það, hvernig úr vandanum skal ráða. Ég álít það ekki skynsamlegt og fyrir starfsmenn ríkisins ekki hyggilegt, að ákvörðun um þeirra kjör sé tekin nú, meðan allt er í óvissu um kaup og kjör annarra stétta og afkomu þjóðarbúsins í heild. Það væri margt hægt að minnast á í sambandi við þetta mál, en þar sem okkar till. gerir ráð fyrir, að lausn þess biði annarra vandamála, sem væntanlega koma bráðlega til umræðu, þá ætla ég að láta frekari umræður af minni hálfu bíða. Af sömu ástæðum ætla ég ekki að fara lengra út í að rökræða viðhorf þjóðarinnar í heild. Hins vegar vil ég, áður en ég lýk máli mínu, drepa aðeins á till. 5. landsk. Það er sennilega fyllsta sanngirni í að mæla með greiðslum til þess fólks, sem þar er gert ráð fyrir, og kannske hefur það mesta þörf allra til þess að fá einhverja viðbótargreiðslu við það, sem nú er. En þar sem svo margt er óráðið, en verður væntanlega afgert á komandi ári, held ég, að rétt sé eða nauðsynlegt að láta ákvörðun um það einnig bíða, enda þótt ég viti, að þar eiga ýmsir hlut að máli, sem þörf hafa fyrir frekara liðsinni, en þeir nú hafa haft. Ég ræði þetta svo ekki frekar, en vil að lokum segja það, að verði þetta allt virt að vettugi og þessi þáltill. knúin í gegn, þá virðast mér þeir þm. ekki svartsýnir á viðhorfið, eins og þó atvinnuvegirnir standa nú eftir þeim lýsingum, sem gefnar hafa verið. Og með hliðsjón af því þarf mikla karlmennsku til að afgreiða till. eins og hún var borin fram. Ég veit þó ekki, hvort kjarkurinn er eins mikill og framburður till. sýnir, ef allar aðstæður eru athugaðar. Ég vænti þess, að alþm. sýni aðgæzlu og fallist á brtt. okkar, sem borin er fram af heilum hug, en þó með nokkurri varúð.



Herra forseti. Það er ekki venja mín að kveðja mér hljóðs bara til þess að gera grein fyrir atkv. mínu, en engin regla er án undantekninga, og nú stend ég upp aðeins til að gera grein fyrir skoðun minni á þessu máli, því að ég geri ráð fyrir, að afstaða mín verði á ýmsum stöðum ekki vinsæl og þess vegna ekki vanþörf á að gera grein fyrir henni til þess að forðast allan misskilning. En þessi afstaða mín til þáltill. er sú, að ég mun greiða atkv. á móti henni, í hvaða mynd sem hún er borin upp. Ég játa að vísu, að það er ekki sama, hvort till. er samþ. óbreytt eða með brtt. 1. þm. Árn. og 1. þm. S-M., en samþykkt þeirrar till. breytir þó engu um niðurstöðu mína. Meginástæðan til afstöðu minnar er sú, að mér er fullkomlega ljóst og fleiri hljóta að sjá, að eins og nú horfir, getur ríkissjóður ekki innt af höndum þessar greiðslur. Ég skal ekki fullyrða. nema íslenzka ríkið hafi enn það lánstraust, að taka megi lán til að greiða þær upphæðir, sem hér er farið fram á, en öðruvísi verður það ekki gert, nema lagðir verði á nýir skattar, og þá leið munu fáir telja færa. Þetta er meginástæðan til afstöðu minnar. Ég viðurkenni, að ýmsir starfsmenn ríkisins hafa ef til vill mikla þörf fyrir meiri tekjur, en svo munu fleiri í þessu þjóðfélagi geta sagt, og vel gæti ég trúað, að þeir tímar séu ekki langt undan, að allar stéttir verði að draga nokkuð úr kröfunum til lífsins. Önnur ástæðan til afstöðu minnar er sú, hvaða aðferð hefur verið notuð í sambandi við þetta mál, en tel ekki ástæðu til að rekja það, því að frsm. fjvn. hefur gert það svo rækilega. Þessari till. var í upphafi varpað inn í síðasta þing síðasta starfsdag þess, algerlega undirbúningslaust, rædd þar um nótt og afgreidd án þess að hún væri athuguð í nefnd, eins og venja er um öll stórmál. Það er annars einkennilegt, hvernig nú er farið að við afgreiðslu mála. Þó að um sé að ræða svo og svo margra milljóna króna greiðslur úr ríkissjóði, er látið nægja að bera málið fram í þáltill. og afgreiða það án nál. Þetta kemur illa heim við afgreiðslu fjárl., þar sem ekki þykir fært að samþykkja eitt þúsund kr. fjárveitingu nema fjvn. samþykki. Af þessum ástæðum öllum get ég ekki fallizt á meðferð málsins. Ef það þykir nauðsynlegt að hækka laun opinberra starfsmanna, þá á að hækka þau með breytingu á launal., en ekki á annan hátt. Og fjárfúlgur eins og hér er um að ræða á alls ekki að ræða með þingsályktun. Í þriðja lagi er svo talað um, að hér sé aðeins um samræmingu að ræða miðað við aðrar stéttir. En hafa það ekki verið rökin fyrir öllum kaupkröfum allt frá því að launalögin voru sett? Þá þurftu aðrar stéttir að fá hækkun á launum til samræmis við opinbera starfsmenn, en nú er það hið gagnstæða, og eru það ekki einmitt þessar stöðugu samræmingar, sem skapað hafa það ástand, sem þjóðin nú glímir við? Það er að vísu æskilegt, að allir Íslendingar hafi góðar tekjur, en þegar þjóðartekjurnar nægja ekki fyrir því kaupi, sem krafizt er í seðlum, þá verður afleiðingin sú, að verðgildi peninganna lækkar og kjarabæturnar verða engar, þó að krónutalan sé aukin. Ég tel því, að hér sé um algerlega ranga leið að ræða, en skal ekki fara lengra út í það mál að þessu sinni. Hins vegar vil ég taka undir það, sem 1. þm. Árn. (JörB) vék hér að áðan, að hefði þjóðin kunnað fótum sínum forráð, þá hefði verið stefnt að því, að fólkinu yrði meira úr hverri krónu, í stað þess að rýra stöðugt verðgildi peninganna. Það verður kannske ég einn, sem greiði atkv. gegn þessari þáltill., en sannfæringu minni verður ekki haggað.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem 1. þm. Eyf. (BSt) sagði í sinni greinargóðu ræðu. Þetta mál er einn liður í því kapphlaupi, sem þjóðin er búin að heyja undanfarin ár og háð er enn. Það hafa ekki verið launamenn einir, sem þátt hafa tekið í þessu kapphlaupi, heldur þjóðin öll, og munu flestir eiga þar einhvern hlut að máli. Þegar fjárlögin voru afgreidd á þessu ári, þá hafði ég allar tilraunir í frammi til þess, að þau yrðu afgreidd hallalaus, og það lukkaðist að mestu leyti. En svo skeði það, eftir að fjárlögin voru samþ., að flutt var þáltill., sem leiddi af sér uppbót þá, sem hér er til umræðu í kvöld. Ég greiddi þá atkv. á móti till., að nokkru vegna þess, að ég leit sömu augum á þetta mál og sá þm., er síðast talaði, og ég taldi aðferðina ekki rétta. Hitt verð ég að játa, að ég hafði þá í augnablikinu ekki aðstöðu til að meta, svo að að ég gæti dóm á lagt, hvorir hefðu rétt fyrir sér, þeir, sem fluttu málið, eða hinir, sem fella vildu það. Þetta mál hefur verið flutt af miklu ofurkappi, og ekki síður hefur þess ofurkapps gætt hjá andmælendum málsins. Þessa ofurkapps varð líka vart hjá aðilunum sjálfum eða hluta af þeim snemma í júlí s. l. Ég hef orðið fyrir tvenns konar ámæli fyrir afskipti mín af þessu máli. Í fyrsta lagi vegna þess, að ég þrátt fyrir yfirlýsingu á móti till. féllst á að greiða umrædda uppbót, og í öðru lagi fyrir meðferðina á málinu í fjmrn. Hv. 1. þm. Árn. taldi meðferðina á málinu ranga, og þarf þá ekki að fara í grafgötur með, hvern hann er þar að ásaka. Nú, um frsm. fjvn. þarf ekki að tala um einstök ummæli, því að hans ræða var ein runa af fordæmingum bæði á principinu og meðferð málsins í fjmrn. Nú er bezt að segja hverja sögu eins og hún er, og er þá fyrst, að eftir að þáltill. var samþ. kom fyrrv. samgmrh. að máli við mig og taldi sér ekki fært að standa á móti kröfum símamanna, sem heyrðu undir hans ráðuneyti, og vegna þess að Alþ. hafði samþ. þáltill. um þetta mál, þá hlaut ég að fallast á rök hans, jafnvel þó að ég teldi þau veik. Hv. þm. eru beðnir að athuga það, að fjmrh. getur haft sína skoðun, rétta eða ranga, þó að hann verði að fara að vilja Alþingis eða meiri hluta Alþingis, jafnvel þó að um þál. sé að ræða. Og hér vissu launamenn það, að fyrir lá yfirlýsing meiri hluta Alþ. um, að 4 millj. kr. skyldi greiða á þessu ári til uppbótar á laun þeirra. Ég ætla, að flestum hafi verið það kunnugt, a. m. k. þeim, sem voru í Rvík í byrjun júní, hvað á gekk í þeim efnum hjá einum flokki starfsmanna ríkisins, í tilefni af þeirri tregðu, er þeir þóttust verða varir við gagnvart því, að féð væri reitt af hendi. Ég skal ekki fara öllu nánar út í það, en þau viðurlög, er mátti sjá hilla undir, voru í mínum augum alvarlegri, en svo, að alveg væri hægt að ganga þar þegjandi fram hjá. Nú fól þál. frá síðasta vori annað og frekara í sér, en þessa fjárgreiðslu, það er að segja skyldu, sem mér var lögð á herðar með að láta rannsaka launakjör starfsmanna hins opinbera. Þá skyldu innti ég að sjálfsögðu af hendi og valdi til þeirrar athugunar að mínum dómi heiðarlega og réttsýna menn, og vil ég nota tækifærið hér og segja þetta um þá vegna sérstaklega niðrandi ummæla frsm. í þessum umræðum í þeirra garð, er til verksins voru valdir af mér. Ég vil taka fram, að ég álít þau ummæli í hæsta máta ómakleg, að þessir menn hafi sótzt eftir að gefa hlutdræga mynd af ástandinu. Því fer fjarri, að það sé réttilega mælt. Ég hafði á þeim tíma, er þáltill. var rædd hér í lok Alþ. s. l. vor, ekki aðstöðu til að dæma náið um, hvað rétt eða rangt væri í því, að launamenn væru vanhaldnir. En ég hafði betri aðstöðu til þess, er skýrsla nefndar þeirrar lá fyrir, er ég skipaði samkvæmt þál. til að rannsaka einmitt þetta. Í þessu sambandi hef ég verið borinn ásökunum. Ég tók ekki þann kost að verða valdur að vandræðum, sem hlotizt gátu af mínum mótþróa, og ekki þann kost að loka augunum fyrir nýjum upplýsingum í máli, sem Alþ. fól mér að rannsaka. Ef ég þarf afsakana við, þá eru þær þessar. Þá er það framkvæmd málsins, sem svo mjög hefur verið dregin inn í umræður og mörgum hv. þm. hefur gengið nærri hjarta. Þessi framkvæmd var í stuttu máli þannig, eftir að þessir menn höfðu skilað niðurstöðunni af rannsókn sinni, eða 4 af þeim, því að sá fimmti fór frá störfum: Ég vildi ekki fallast á að færa málið inn á svo víðan vettvang, og virtist þá sýnilegt, að ekki yrði komizt að niðurstöðu, fyrr en eftir nokkra mánuði. En er ég hafði svo tekið mínar ákvarðanir, skrifaði ráðuneytið B. S. R. B. bréf 9. júlí og tilkynnt, að ákveðið væri að greiða þær 4 milljónir í launabætur, sem meiri hluti Alþ. hefði heimilað að greiða á þessu ári, og var jafnframt beðið um tillögur stjórnar B. S. R. B. um skiptingu þessa fjár. Ég held, að ég hafi heyrt það rétt hjá hv. frsm. meiri hl. fjvn., að hann sagði, að B. S. R. B. hefði aldrei gert neinar till. um skiptinguna, og var það þá ein sökin á hendur mér, að ég hefði farið með féð eins og gert var. En þetta er ekki rétt. B. S. R. B. skrifaði ríkisstj. 19. júlí sem svar við fyrrnefndu bréfi fjmrn., og fékk rn. afrit af því bréfi, sem hljóðar svo, með leyfi hv. forseta: „Eftir móttöku heiðraðs bréfs yðar, hv. fjmrh., dags. 9. þ. m., varðandi skiptingu þess fjár, sem hv. ríkisstj. hefur ákveðið að verja til greiðslu launauppbóta til handa ríkisstarfsmönnum á þessu ári, samkv. heimild í þál. frá 18. maí þ. á., höfum vér haldið fundi með trúnaðarmönnum bandalagsfélaga í Reykjavík og Hafnarfirði í samræmi við samþykkt síðasta þings vors. Á fundi þ. 14. þ. m. voru einróma gerðar svofelldar samþykktir: „Fundur trúnaðarmanna bandalagsfélaga í Reykjavík og Hafnarfirði, haldinn í Edduhúsinu í Reykjavik 14. júlí 1949, felur stjórn B. S. R. B. að vinna að því við hæstvirta ríkisstjórn, að launauppbót til ríkisstarfsmanna verði greidd á sama hátt og samningar hafa verið gerðir um við FÍS, það er með fimm jöfnum afborgunum á mánuðunum júlí til nóvember þ. á. Jafnframt leggur fundurinn áherzlu á, að stjórnin beiti sér fyrir því, að nú þegar verði hafinn undirbúningur að endurskoðun launalaganna. Fundurinn ályktar, að tillaga B. S. R. B. um skiptingu þeirra 4 milljóna, sem ákveðið hefur verið að greiða starfsmönnum ríkisins í launauppbætur á þessu ári samkv. bréfi fjmrh. dags. 9. þ. m., skuli vera sú, að greiða skuli 20% á öll laun samkvæmt ákvæðum launalaga.“ Samkvæmt viðtali formanns vors við hv. forsrh. þ. 15. þ. m. staðfestast gerðir þessar hér með bréflega, um leið og vér ítrekum ósk vora um viðtal um mál þessi. - Virðingarfyllst“ o. s. frv. Mér finnst þetta nú sæmilega greinileg ósk um það, hvernig greiða skuli féð, eða skipta því, á þessu tímabili. Ég bað svo um, að reiknað yrði út, hvað launaupphæðin yrði há, sem greiða þyrfti uppbótina á, og var því lýst af hv. frsm. meiri hl. fjvn., samkvæmt skýrslu frá fjmrn., er hjá honum liggur, að þessi útreikningur hefði farið fram. Í þessari skýrslu segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Gert var ráð fyrir því, að greidd yrði uppbót á laun fastra starfsmanna þeirra, sem greiddu iðgjald af launum sínum í lífeyrissjóð starfsmanna eða barnakennara, og þá einnig þeirra, sem fyrir aldurssakir voru undanþegnir iðgjöldum í sjóðina. Laun þessara starfsmanna námu á fyrra ári nálægt 50 millj. kr., og var því búizt við, að heimildarfjárhæðin hrykki langt til að greiða 8,33% á árslaunin, eða 20% á fimm mánaða laun, mánaðanna júlí–nóvember incl. Var skýrt tekið fram í framangreindu bréfi til bandalagsins, að launauppbótina bæri að skoða sem uppbót á árslaunin, þótt sá háttur væri hafður á útborgunum, að 20% væru greidd á mánaðarlaunin. Nú reyndist það svo, að ógerlegt var að útiloka frá launauppbótinni stóra flokka starfsmanna, sem að vísu urðu að teljast fastráðnir, en ekki greiddu enn iðgjöld í lífeyrissjóðina, og var miklu meira um slíka starfsmenn, en ráðuneytinu var kunnugt um, þegar áætlunin um launagreiðslurnar var gerð, og er hér einkum um að ræða starfsmenn stofnana, sem komið hafa síðari árin, eftir að launalögin voru sett. Þegar gætt var að, hve miklu launauppbótin hafði numið eftir að 4 mánaðargreiðslur höfðu verið inntar af hendi, kom í ljós, að nærri lá, að allar 4 milljónirnar höfðu farið í þær.“ Það, sem fyrir lá, er ákvörðun var tekin um að skipta launauppbótinni niður á fimm mánuði, var, að hún kæmi á um 50 milljónir. Það, sem skakkar, er að til viðbótar komu fleiri flokkar eða menn úr þeim, sem hafa hliðstæða aðstöðu við menn, sem taldir eru upp í launal., og ekki var stætt á að neita alveg um uppbót miðað við aðra. Þegar svo farið var að flytja það hér í blöðum, að um væri að ræða 20% uppbót á laun, þótti rn. rétt að undirstrika afstöðu sína gagnvart B. S. R. B., og því skrifaði rn. bandalaginu bréf 26. júlí, sem bæði var framkallað af fyrrgreindum ástæðum og því, að B. S. R. B. hélt sér við 20% í sínu bréfi. Bréfi rn. frá 26. júlí var ætlað að taka af öll tvímæli um það, hver væri ásetningurinn með að fallast á greiðsluaðferð þá, er B. S. R. B. hafði stungið upp á. Bréfið frá 26. júlí hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytið hefur meðtekið samrit af bréfi yðar til ríkisstjórnarinnar dags. 19/7 þ. á., þar sem þess er óskað, að þær 4 millj. kr., sem Alþ. heimilaði að greiddar yrðu til uppbótar á laun starfsmanna ríkisins á þessu ári, verði greiddar með 5 jöfnum afborgunum á mánaðarlaun ríkisstarfsmanna á mánuðina júlí-nóvember þ. á. incl. Er í því sambandi vísað til samkomulags, er samgöngumálaráðherra hefur gert við F. Í. S. um greiðslu launauppbótanna. Ráðuneytið getur fallizt á, að greiðsla launauppbótarinnar fari þannig fram, að 1/5 hluti hennar verði greiddur mánaðarlega um leið og grunnlaun eru greidd fyrir mánuðina júlínóvember, þó þannig, að 1. ágúst greiðist 2/5 hlutar (júlí og ágúst) og síðan 1/5 hluti hvern 1. dag hina næstu þrjá mánuði, þó aldrei hærri upphæð en 4 millj. kr. alls á árinu. Telur ráðuneytið þetta gert til að mæta óskum starfsmannasambandsins um útborgunartilhögun, þar sem svo langt er liðið á árið, að ekki er hægt að greiða uppbótina jafnt á hvern mánuð ársins, en eins og yður er kunnugt, ætlaðist Alþ. til, að uppbótin yrði greidd á laun alls ársins, og er því óheimilt að skoða greiðslu þessara 4 millj. einungis sem launaviðbót síðari hluta ársins og miða hundraðshluta launahækkunarinnar við það.“ Með þessu vildi ráðuneytið undirstrika það, að hér væri um að ræða 8,33% launahækkun, miðað við árslaun, en ekki 20% hækkun, eins og farið var að gefa í skyn í manna munni og skrifað stóð í bréfi B. S. R. B. Það var meira að segja um það rætt, þótt ekki stæði það í bréfi ráðuneytisins, að ef upphæðin entist ekki til að inna af hendi þessa hundraðshlutagreiðslu, þyrfti að jafna það á síðustu greiðslunni, svo að heildarupphæðin færi ekki fram úr 4 milljónum. Þegar svo nóvembermánuður var kominn, var sýnt, að féð nægði ekki til. Þess vegna var málið tekið upp innan ríkisstj., og meiri hluti hennar ákvað að greiða sömu uppbótina fyrir nóvember og næstu mánuði á undan, tveir ráðherrar voru hlutlausir um þessa ákvörðun. Því var líka greitt fyrir nóvember. Það má sjálfsagt ásaka ríkisstj. fyrir að gera þetta, en um aðra framkvæmd eða að öðru leyti um framkvæmd á útborgun eða greiðslum á þessum heimiluðu 4 milljónum er vart með mikilli sanngirni hægt að ásaka fjmrn. Það er sýnt af þessu öllu, að ráðuneytið gerði allt, sem hægt var að gera til að uppræta þá skoðun eða misskilning, að um hærri uppbót en 8,33% á mánuði væri að ræða. Ef því einhverjir eru sem ætla, að sökum þess sem þegar hefur fram farið í málinu á grundvelli samþykktar meiri hluta Alþ., hafi skapazt réttur fyrir B. S. R. B. til að krefjast áframhaldandi 20% launauppbótar, þá verð ég að mótmæla, að sá réttur sé fyrir hendi og að nokkur grundvöllur í þá átt sé fyrir hendi. Ég held, að ég hafi ekki fleira sérstakt um þetta mál að segja á þessu stigi, en mér fannst skylt að upplýsa málið af hálfu ráðuneytis, er ég veitti forstöðu, er þetta fór fram, er að framan segir. Mér virðist, að í ræðum hér um þetta hafi verið næsta mikil áherzla lögð á, hvaða ábyrgð ráðuneytið bæri á þessu máli, en minna gætt hins, að með útborgun þessara fjögurra milljóna króna var um að ræða framkvæmdaatriði, sem heimilað var af Alþ. og, eins og allt var vaxið og ég vék að í upphafi, hefði verið erfitt fyrir fleiri, en þáv. fjmrh. og aðra að standa í móti. Ég sé ekki, að hér hafi verið skapað eða gefið fordæmi fyrir neinu öðru en því, sem um var að ræða í upphafi, þeim hundraðshluta af upphæðinni, sem þál. heimilaði, sem var 8,33% miðað við árslaun. Ég leyfi mér að staðhæfa, að af hálfu ráðuneytisins hafi allt verið gert til að halda málinu á þeim grundvelli. En einhvern tíma varð að deila þessari upphæð á þann tíma árs, sem þá var eftir, þar sem langt var liðið á árið, eða um þriðjungur, er þál. var gerð.



Herra forseti. Það kenndi nokkuð margra grasa í framsöguræðu hv. frsm. fjvn. í dag, og ætla ég mér ekki að fara neitt að ráði út í þá sálma, en vil vekja athygli á því, sem aðallega skiptir máli í sambandi við gagnrýni þá, sem hann hafði frammi hér í málinu, að hann leggur annan skilning og þá væntanlega þeir líka, sem undir þetta nál. hafa skrifað með honum - í þetta mál, en efni standa til samkv. þál. frá 18. maí s. l. Þess vegna er gagnrýni hans í málinu að verulegu leyti á röngum forsendum byggð. Það er dregið í efa í nál. meiri hl. fjvn., að úrskurður hæstv. fjmrh. hafi verið réttur, þegar hann kvað upp úr um það, eftir hvaða starfsreglum n. skyldi vinna, sem vann að því að athuga launamálin á grundvelli þál. frá í vor. En hæstv. ráðh. kvað upp þann úrskurð í því máli, sem vitanlega er sá eini rétti í framhaldi af þál., að það bæri að rannsaka þær launabreytingar, sem orðið hefðu hjá öðrum starfsstéttum frá því að launal. voru samþ. árið 1945. Hins vegar hefur form. fjvn. að verulegu leyti miðað mál sitt við það, að rétt hefði verið að rannsaka kjör opinberra starfsmanna og bera þau frá grunni saman við kjör annarra stétta og taka ákvörðun eftir að slík rannsókn hefði farið fram. En í þál. frá í vor, sem er fjarri því að vera grautarlega orðuð, eins og haldið var fram, segir, að n. eigi að rannsaka málið út frá því sjónarmiði, hvort kaup og kjör starfsmanna ríkisins, sem laun taka samkvæmt launal., séu nú mun lakari en annarra stétta vegna kauphækkana þeirra frá því að launal. voru sett. Á þessum grundvelli starfaði svo þessi n. og komst að þeirri niðurstöðu, sem vitnað hefur verið til bæði í grg. þáltill. og framsöguræðu hér í dag. En í aðalefni eru niðurstöðurnar þannig, að frá því að launal. voru sett, hefur kaup annarra stétta hækkað að meðaltali um rúmlega 22%. Ég vil biðja hv. þm. að veita því sérstaka athygli, því að það er að sjálfsögðu allt annað mál og miklu stærra að ræða um að bera saman kjör starfsstétta en hitt, hvort nú hefur raskazt hlutfallið milli einstakra stétta vegna þess, að opinberir starfsmenn hafa ekki fengið neinar launahækkanir frá 1945, á sama tíma og flestar eða allar aðrar starfsstéttir hafa fengið mjög miklar og margar kauphækkanir. Hitt atriði málsins, að rannsaka frá grunni kjör hinna opinberu starfsmanna - og þar undir fellur að sjálfsögðu að athuga lengd vinnutímans -, er annað mál, sem er nú í höndum sérstakrar nefndar, sem vinnur að endurskoðun launal., og kemur til kasta Alþ. að ræða það mál, þegar sú n. hefur skilað áliti sinu og sjálf endurskoðun launal. kemur hér á dagskrá. Fyrir utan þetta eru svo aðeins nokkur atriði í nál. meiri hl., sem ég tel nauðsynlegt að leiðrétta, þar sem þau eru ýmist röng eða á misskilningi byggð. Því er haldið fram í nál., að mál þetta hafi komizt á það stig undir meðferð þess. að starfsmenn ríkisins telji sig eiga kröfu á 20% hækkun í stað 8,33% hækkun samkvæmt hámarksákvæðum þál. frá í vor. Ekkert liggur fyrir í þessu máli. og eins og málið stendur í dag er aðeins búið að greiða 8,30% launauppbót. Í öðru lagi er það að sjálfsögðu ekki krafa opinberra starfsmanna. að þessi 20% verði áframhaldandi mælikvarði á þessar launauppbætur, heldur verður í framtíðinni úr því skorið með endurskoðun launal. Þetta hefur komið skýrt fram í málflutningi opinberra starfsmanna og ætti að liggja ljóst fyrir. Það er þess vegna alls ekki um það að ræða, - þó að þáltill. verði samþ. hér nú, eins og sagt er í nál. meiri hl., - að haldið verði áfram allt næsta ár að greiða 20% á laun starfsmanna ríkisins. Þetta getur orðið meira og það getur orðið minna. Komist meiri hl. Alþ. að þeirri niðurstöðu, að greitt skuli minna en 20%, þá verður það að sjálfsögðu niðurstaðan. Segja má í þessu sambandi, að óvíst sé um framgang þessa máls, og ekki er vitað, hvaða tíma það tekur að endurskoða launal., en það hefur verið unnið að því af n., sem ég gat um áðan. Ég hef heyrt, að vænta megi álits n. í janúarmánuði, og þess vegna er ekkert því til fyrirstöðu, að Alþ. geti bráðlega tekið málið til meðferðar. Í öðru lagi miðar þessi þáltill., sem hér er til umr., við það, að þessum uppbótum verði haldið áfram eins og verið hefur, þar til fjárl. verða afgreidd. Og það liggur fyrir Alþ. nú að heimila greiðslu úr ríkissjóði meðan ekki er búið að afgreiða fjárl. Í frv., sem fjhn. hefur flutt eftir ósk hæstv. fjmrh., er miðað við 1. apríl. Síðan hafa komið brtt. um að miða þessa heimild við 1. marz. Fjmrh. hefur lýst því yfir, að hann leggi enga áherzlu á, að lengra tímatakmarkinu sé haldið og vill hraða afgreiðslu fjárl. sem mest. Þá kemur það til umr. við afgreiðslu fjárl., hvort þessar uppbótargreiðslur verða áfram hafðar. Verði svo hraðað endurskoðun launal., þá kann vel að vera, að saman kunni að fara endurskoðun þeirra og afgreiðsla fjárl., þannig að málið verði þá komið í þann endanlega búning, að laun opinberra starfsmanna séu ákveðin í launal. En það hefur oft komið fram hjá okkur, sem höfum flutt þetta mál, að það er gripið til þessarar óvenjulegu meðferðar, af því að alveg sérstaklega stendur á í þessu efni. Hér er aðeins um bráðabirgðalausn að ræða, meðan endurskoðun launal. er ekki lokið. Þá er því haldið fram í nál., að slík almenn launahækkun starfsmanna ríkisins mundi óhjákvæmilega kalla á almenna launahækkun í landinu til samræmingar við kjör þessara manna og á þann hátt torvelda stórkostlega lækkun dýrtíðarinnar. Nú er farið fram á þessa hækkun til opinberra starfsmanna til þess að samræma kjör þeirra við kjör annarra stétta, sem hafa fengið hækkun eftir að launal. voru sett. Þess vegna er ekki með rökum hægt að halda því fram, að þessi hækkun valdi nýju dýrtíðarfláði, eins og talað hefur verið um hér í dag. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því, að stjórn Bandalags ríkis og bæja hafði í höndum á s. l. vori yfirlýsingu frá stjórn Alþýðusambands Íslands um, að það mundi ekki skapa kröfur eða grundvöll til nýrra hækkana og ekki framkalla nýjar kaupkröfur stéttarfélaga, þó að hækkuð yrðu um 25% laun opinberra starfsmanna, eins og fulltrúar þeirra fóru þá fram á. M. ö. o., þegar fyrir lá að hækka meira en nú er farið fram á, þá lá fyrir yfirlýsing frá stjórn Alþýðusambandsins, að málið væri þannig vaxið - og það verða menn að gera sér ljóst -, að það mundi ekki skapa nýjar kröfur stéttarfélaga til hækkunar til samræmis við þetta. Til viðbótar þessu er svo það, að um leið og hér er farið fram á minni hækkun en á sér stað hjá ýmsum öðrum, þá hafa ýmis stéttarfélög fengið verulega hækkun, 15–16% grunnkaupshækkun, frá því að málið var á döfinni áður. Það er mjög rangur og villandi skilningur, að hér sé verið að koma af stað nýrri flóðöldu kauphækkana, þegar ekki er um annað að ræða, en að samræma laun opinberra starfsmanna við laun annarra stétta, vegna þess að þeir höfðu þá aðstöðu, að þeir höfðu ekki fengið neinar launahækkanir frá 1945. Og eins og þessum málum er komið, þá er það í höndum löggjafans á hverjum tíma, hvaða laun þeim eru skömmtuð, en stéttarfélög, sem hafa frjálsan samningsrétt, hafa á þessu tímabili meira og minna, og oftar en einu sinni á ári stundum, hækkað laun sín, svo að verulega hefur um munað. Það er því algerlega rangt, sem fram kemur í niðurlagi nál., að það sé eina kjaraskerðingin, sem starfsmenn ríkisins hafi orðið fyrir síðan 1945, að vísitalan hafi verið bundin við 300 stig. Binding vísitölunnar við 300 stig gekk jafnt yfir allar stéttir, en kjaraskerðing opinberra starfsmanna felst í því, að þeir hafa ekki aðstöðu til að fá sín laun hækkuð, þegar allar aðrar stéttir hafa hækkað laun sín meira og minna eftir vísitölubindinguna, sem svo á hinn bóginn hefur valdið margvíslegri verðhækkun í landinu. Í því felst kjaraskerðing opinberra starfsmanna, að þeirra laun haldast óbreytt á sama tíma og aðrar stéttir hafa hækkað sitt kaup og verðlag hefur farið ört vaxandi í landinu, þannig að það verður minni og minni kaupmáttur í því kaupi, sem óbreytt er að krónutölu til. Mér er það fyllilega ljóst - og það kom einnig fram í viðræðum, sem ég átti við form. fjvn. og hann vitnaði til -, að sé málið fært inn á það víðari grundvöll að taka samanburð á kjörum stéttanna, þá verður málið miklu víðtækara, og er áreiðanlega til of mikils mælzt að finna bráðabirgðalausn á málinu, ef menn ætla að fara inn á þá leið. En menn verða að líta á málið eins og það hefur að borið, þannig, að þessir opinberu starfsmenn eru langt aftur úr öðrum stéttum, miðað við þann grundvöll, sem settur var með launal. 1945. Á þskj. 131 hafa 2 hv. þm. Framsfl. flutt brtt., sem er að efni til slík, að þeir vilja veita þessa uppbót fyrir desembermánuð og láta þar við sitja. Það er út af fyrir sig nokkurs virði, að slík brtt. skuli vera komin úr þessum herbúðum, vegna þess, hve þunglega hefur verið tekið á þessu máli af hálfu fulltrúa Framsfl. En ég held, því miður, að þótt menn vildu sameinast eitthvað um lausn þessa máls, þá næðist ekki sá árangur, sem nauðsynlegur er, með því að taka aðeins ákvörðun um launagreiðslur fyrir desembermánuð, enda er það óeðlilegt, að byrjað sé á að greiða mánaðarlega uppbætur á laun opinberra starfsmanna og láta það síðan falla niður um óákveðinn tíma, meðan endurskoðun launal. fer fram. Og miðað við það, að horfur eru á því taldar, að endurskoðun l. geti komið fram á Alþ. í næsta mánuði, þá ætti þessi bráðabirgðalausn aðeins að þurfa að standa mjög skamman tíma, ef hv. þm. hafa þá vilja til að vinna að allsherjarendurskoðun þessa máls, og er sannarlega ástæða til að mega vænta þess, svo mjög sem menn hafa talað um, að óeðlileg væri þessi bráðabirgðalausn í málinu, sem nú er stefnt að. Af þessum sökum tel ég ekki nægilegt í þessu máli að ganga inn á þessa brtt., en er henni andvígur. Hins vegar met ég það, að fram er komin till. úr þessari átt, sem fer að því marki að sýna á því lit að rétta hlut þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli. Um brtt. hv. 5. landsk. þm. (ÁS), um að greiða uppbótina misjafnt á launin, vil ég segja það, að ég tel ekki, að svo komnu máli, ástæðu til að hverfa að þeirri lausn málsins, þar sem hér er aðeins um bráðabirgðalausn að ræða, sem úr því sem nú er komið verður að ætla, að standi mjög skamman tíma, þegar það er líka vitað, samkv. upplýsingum frá atvmrh., að fulltrúaráð hinna opinberu starfsmanna hefur sjálft lagt til, að a. m. k. meðan þessi bráðabirgðalausn stendur, verði greidd jöfn uppbót á öll laun. Og þegar slíkar till. liggja fyrir, álit ég óþarft á þessu stigi málsins að breyta um, en greiða heldur, eins og í þáltill. segir, sömu uppbót á öll laun. Ég ætla svo ekki að orðlengja meira um þetta mál. Ég taldi nauðsynlegt að koma með þessar aths., sem ég nú hef flutt hér fram, til þess að leiðrétta misskilning og ranghermi, sem er í nál. meiri hl. fjvn. Ég vil þó alvarlega biðja hv. þm. að taka það til athugunar, að hér er um að ræða bráðabirgðalausn í málinu, á meðan ekki er búið að taka launamál opinberra starfsmanna til heildarmeðferðar, sem gert verður við endurskoðun launal. Segi ég þetta sérstaklega í tilefni af ræðu hv. frsm. meiri hl. fjvn.

Frsm. meiri hl. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég hefði talið réttara upp á vinnubrögð, að þeir aðrir, sem eru á mælendaskrá, töluðu fyrst, og get ég beðið, þar til þeir hafa talað. Hins vegar tel ég, að hæstv. forseti hafi ekki sýnt þeim þm. nærgætni, með því að gefa ekki kaffihlé, sem setið hafa á fundi allan fundartímann og eiga þess ekki kost að fara í kaffi. Annars skal ég ekki kvarta.



Herra forseti. Það hefur, eins og vænta mátti í þessum umr., verið minnzt á störf þeirrar n., sem fjmrn. skipaði í s. l. júnímánuði til að rannsaka kaup og kjör starfsmanna ríkisins, samkv. þáltill. frá 18. maí í vor. Ég átti sæti í þeirri n., og eins og ég skýrði frá við fyrri umr. þessa máls, sagði ég mig úr n., þegar hún hafði starfað nokkurn tíma, vegna ágreinings um starfsaðferðir. Einn af þeim, sem hefur gert þetta að umtalsefni, er hæstv. núv. atvmrh., sem þá var fjmrh. Og hann lét í dag þau orð falla í ræðu sinni, að ef þau vinnubrögð við þessa rannsókn hefðu verið höfð, sem ég vildi viðhafa, þá hefði starfið hlotið að taka marga mánuði. Þetta er mat hæstv. ráðh. um þetta efni. En ég vildi aðeins láta það koma hér fram, að ég er á allt annarri skoðun, en hæstv. ráðh. Ég tel, að þó sú starfsaðferð hefði verið höfð, sem ég taldi hina einu réttu, með tilliti til þess, hvernig þáltill. er orðuð, þá hefði það ekki þurft að taka n. mjög langan tíma að skila áliti til ráðun. Má í því sambandi nefna það, að n. hafði þegar viðað að sér allmiklu efni til þess að geta gert samanburð á launum ríkisstarfsmanna og tekjum og launum annarra helztu stéttanna í þjóðfélaginu, og það hefði áreiðanlega ekki þurft að taka mjög langan tíma að safna frekari gögnum og vinna úr þeim til þess að gera þann samanburð, ef á það hefði verið fallizt. N. hafði sem sagt aflað sér allmikils efnis í þann samanburð, þegar hæstv. ráðh. kvað upp sinn oft nefnda úrskurð um það, hvernig skyldi vinna. En ég leit svo á, að n. kæmist alls ekki að viðunandi niðurstöðum með þeim vinnubrögðum. - Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að lengja þessar umr. að sinni.

Forseti (StgrSt) : Ég get þess hér, út af ummælum hv. þm. Barð., að hugmyndin er að ljúka þessari umr. nú. Annars hef ég ekki hugsað mér að halda fundi áfram á morgun. Mér þykir mjög leitt, að hv. alþm. geti ekki fengið sér smáhressingu. Ég skal gjarnan veita 10 mínútna kaffihlé, sem ég tel nægilegt, til þess að hv. þm. geti fengið sér kaffisopa hérna niðri. - Fundarhlé.

Frsm. meiri hl. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég vil fyrst svara hv. 6. landsk. þm. (ErlÞ), sem er frsm. 1. minni hl. n. Hann byggði ræðu sína upp á því, að það bæri að líta á Bandalag starfsmanna ríkis og bæja sem samningsaðila, sem væri hægt að semja við fyrir Alþ. og ríkisstj., eins og verið væri að semja við verkalýðsfélag. Þetta er misskilningur og gersamlega sagt út í bláinn. Það er einmitt ákveðið, að þessir menn geti ekki notað verkfallsrétt. Þess vegna er alveg útilokað að skoða þetta mál í ljósi verkalýðssamtakanna eða vinnulöggjafarinnar. Ef það stæði í hinum nýju launalögum, að þessir menn hefðu verkfallsrétt, þá mætti tala á þeim grundvelli sem þessi hv. þm. gerði. En enn sem komið er er það Alþ., sem ræður því, hvaða laun eru greidd. Það kann að vera rangt, en meðan því er ekki breytt, er ekki hægt að flytja þetta inn á annan vettvang, en ég tel, að málið hafi verið flutt inn á þennan verkfallsvettvang verkalýðsfélaganna með aðstoð m. a. hv. þm. Hafnf. (EmJ), sem þá sat að völdum sem samgmrh. Það hefur legið svo ríkt í hans blóði, alveg eins og hjá hv. 6. landsk. þm., Erlendi Þorsteinssyni, að það bæri að fara með þetta mál eins og eitthvert verkfallsmál eða verkalýðsfélagsmál. En það er misskilningur, að þannig eigi að fara með það. Og ég er viss um, að þegar þessi hv. þm., jafngreindur og hann er, skilur þetta, þá snýr hann frá villu síns vegar í afstöðu til þessa máls, en mér virðist hann hafa gert það að aðalatriði gagnvart afstöðu sinni til málsins, að félagsskapur starfsmanna ríkisins eigi einhvern verkfallsrétt. Þeir geta að vísu til tekið, hvað þeir vilji vinna fyrir, eitthvað hærra kannske en lög standa til, og gert að vissu leyti verkfall. En þeir verða þá að segja upp sínu starfi, ef þeir vilja ekki vinna fyrir þau laun, sem þeim eru ákveðin með launal. Svo segir hv. 6. landsk. þm., að ekki hafi mátt raska þeim grundvelli, sem þessi félagsskapur hafi skapað viðkomandi launum þessara starfsmanna. Nú get ég sagt hv. 6. landsk. þm. það, úr því að hann þekkir ekki meira félagsskap þennan en þetta, að þessi félagsskapur skapaði ekki þennan grundvöll 1945, því að 1945 var af stjórnarflokkunum, sem þá stóðu að ríkisstj., gert alveg ákveðið samkomulag um þetta við þennan félagsskap. Hins vegar var það svo, að eftir að launalagafrv. kom inn á þing, sóttu ýmsir einstakir menn úr þessum félagsskap ákaflega fast á með að heimta, að laun þeirra hækkuðu, og það komu ótal brtt. frá einstaklingum þessa félagsskapar, sem miðuðu til þess að raska þessum grundvelli. Ef nú þessi félagsskapur hefði verið á þeim tíma þessi stofnun, sem hv. 6. landsk. þm. talar um, þá átti hann að segja: Nei, kæru félagar! Við bönnum ykkur sem einstaklingum að raska þeim hlutföllum, sem eru í launagreiðslunum, um þær till. ber okkur fyrst að gera okkar samþykktir og koma svo fram með till. samkv. þeim. - En undir meðferð þess máls komu fram brtt., sem gengu langt út fyrir þau takmörk, sem samið hafði verið um á milli réttra aðila um launakjarahlutföll hjá starfsmönnum ríkisins. Og það, að þær till. voru samþ. svo mjög sem gert var, varð til þess, að ég greiddi atkv. á móti frv., af því að þessi félagsskapur, sem hv. 6. landsk. þm. vill skoða sem eðlilegan samningsaðila, sveik það samkomulag, sem hafði verið gert. Og það var hv. Alþfl., sem gekk á undan í því. Það er gott, að hv. 6. landsk. þm. fær að vita þetta. - Nei, það var sannarlega enginn grundvöllur settur fram af hálfu félags launamannanna um launahlutföllin milli þessara manna. Og á fundi hér í Reykjavík, þegar átti að ræða um það, hvar einstakir starfsmenn ættu að standa í launastiganum, varð ekki samkomulag um þetta. Þeir þurftu að láta Alþ. ákveða það, því að sjálfir voru þeir ekki svo félagslega þroskaðir, að þeir gætu ákveðið það. Þá minntist hv. frsm. minni hl. á framkvæmd till. og sagði með réttu, að miða ætti við breytingar þær, sem orðið hefðu frá 1945. En með úrskurði ráðherra er ákveðið að taka aðeins tillit til hækkana hjá öðrum stéttum, en eins og ég benti á áðan, er þetta algerlega rangt, og sé till. sjálf lesin, er algerlega augljóst, að ekki er átt við þetta með henni, og er því úrskurður ráðh. mjög vafasamur. Ég hef verið ásakaður fyrir að hafa haldið því fram, að rangt hafi verið farið með tölur, en það hefur ekkert verið gert til að afsanna það. Ég hef bent óhrekjanlega á það, að ekki hefur einu sinni verið reynt að sýna fram á það, að hækkunin sé 22%, heldur einhver önnur, sem ég skal koma að síðar. Og svo segir hv. þm., að niðurstöður n. byggist á þessu. En hverjar eru niðurstöður n.? Hefur hv. þm. lesið nál.? En n. segir, að það þurfi einhverja hækkun, en tiltekur ekki, hve háa, og það er allt og sumt. Það er sannarlega ekki veik niðurstaða fyrir hæstv. ráðh. til að greiða út á 4. millj. kr.! Ég skora á hv. þm. að finna annað í nál. en „einhverja hækkun“, en þar er ekkert nánar kveðið á, því að n. hefur fundið veilurnar í sínu eigin starfi. Þá segir hv. 6. landsk., að bezt sé að samþ. till. nú, því að hún sé aðeins bráðabirgðalausn og að ekki megi raska grundvelli launal. Ef nú væri ástæða til að rannsaka grundvöll launal. frá 1945, og ef sú lausn gæti horft til lækkunar, væri það þá viturleg byrjun að ákveða nú 20% hækkun á launagreiðslur? Og ætli mönnum þætti það betra, þegar launal. verða athuguð eftir nýárið, að færa niður launin, ef áður er búið að samþ. þessa 20% hækkun? En hv. 3. landsk. er einn af þessum kröfugöngumönnum, og ég skil vel, að hann vilji þessa hækkun, því að hún kemur honum að gagni. Hann veit, að ef þetta verður samþ. nú, er það sterkt atriði til að aldrei verður slegið af þessu aftur eða það lækkað. Hv. 6. landsk. sagði, að ekki væri hægt að ásaka launþega fyrir að taka tvöföld laun, og sagði, að ég hefði verið með ásakanir í þeirra garð fyrir það. En þetta voru engar ásakanir, heldur aðeins óhrekjanlegar staðreyndir, eða heldur hv. þm., að það hafi ekki áhrif á launal., að það hefur staðið í mörg ár, að menn hafa haft alls konar fríðindi sem uppbætur á laun? Ég var því ekki að ásaka starfsmennina, heldur aðeins að bera saman hin raunverulegu laun og laun þau, sem reglugerð mælir fyrir um. Þá sagði hv. 6. landsk., að úrelt væri að miða við hina lægst launuðu, því að þá fengjust engar kjarabætur. Gaf mín ræða tilefni til þess, eða vill hv. 6. landsk. viðurkenna, að dæmin, sem ég tók, sé um lægst launuðu stéttina? Er þetta viðurkenning á því, að sjómannastéttin sé verst launaða stétt þjóðfélagsins, og ef svo er, þá á að fella þessa till., því að það veltur einmitt á þessum mönnum, hvort hægt er að greiða embættismönnum landsins laun. Grundvöllur þess, að hægt sé að greiða þetta, sem hér er farið fram á, er, að atvinnurekstur geti haldið áfram, en það er ekki hægt, ef þær stéttir, sem að framleiðslunni standa, sjómenn og bændur, eru verst settir, en það er stefna hjá þessum hv. þm. og það, sem þeir vilja láta verða nú, að láta aldrei verða neina ákveðna skiptingu, heldur að pota fram einum, svo að hægt sé að vitna til hans og fá með því hækkun hjá öðrum. Það hefði verið nauðsynlegt að hafa sömu verkalaun um allt land og þá hefði verið öðruvísi ástand í landinu og þá hefði verið kippt af verkamönnum þeim möguleika að hækka í sífellu kaup með kaupsamanburði við önnur verkalýðsfélög. Nú get ég sagt hv. 6. landsk. og hv. 1. flm. og öllum þingheimi, að það bezta, sem B. S. R. B. gæti gert, væri að tilkynna, áður en atkvgr. færi fram, að þeir vildu ekki þiggja þessar uppbætur, og þá væri hægt að líta upp til þeirra, - slík fórn var einu sinni færð af bændum landsins, - ef þeir mundu segja: „Nú er búið að greiða okkur 5 millj. kr., eða einni millj. meira en heimilað var, og nú tökum við ekki meira, fyrr en búið er að endurskoða launal. í heild. - Ég vil biðja hv. 1. flm. að vita, hvort ekki er hægt að fá þessu áorkað við B. S. R. B., áður en atkvgr. fer fram, og ef svo væri, væri hægt að bera virðingu fyrir þeim. Í þessum stéttum eru hæst launuðu embættismenn þjóðarinnar, og það eru engar sönnur fyrir því, að það verði þeim til ávinnings, þó að till. þessi verði kúguð hér í gegnum þingið. Það koma aðrir dagar, og það veit enginn, hvernig fer við endurskoðun launal., og getur vel verið, að það verði þá munað, hversu ósanngjarnlega það var knúið í gegnum þingið á þessum tíma. Þá vil ég spyrja hv. 6. landsk.: Í hvaða atvinnu sækja menn helzt nú? Til ríkisins. Og það svo mikið, að það úir og grúir af fólki, sem sækir á að komast í slíka vinnu, og alls konar óþörf embætti eru stofnuð til að fullnægja kröfum þessa fólks. Bendir það til, að laun þar séu of lág? Gott dæmi um það, að embætti hafi verið stofnuð að óþörfu í þessu skyni, er Atvinnudeild háskólans, en þar vildi svo til, að allmargt ungra manna kom heim frá námi erlendis, þar sem ríkið hafði kostað þá til náms, og síðan voru stofnuð handa þeim embætti við atvinnudeildina. Það er því sennilega engin stétt, sem eins er sótzt eftir að komast inn í og embættismannastéttin hjá ríkinu, og það er sá draumur, sem bændur, verkamenn og sjómenn stefna að, að koma börnum sínum í skóla, svo að þau geti komizt í embætti hjá ríkinu, sem nú er verið að kveina yfir, að séu svo lágt launuð og hv. 3. landsk. sagði, að enginn vildi, þó að hann sitji sjálfur í slíku embætti og vilji þaðan hvergi fara. Ég get sagt hv. 6. landsk. í sambandi við það, sem hann sagði áðan, að Alþýðuflokksmenn hafa ekki verið neinir eftirbátar annarra í því að sækjast eftir að komast í embættismannastétt, heldur reynt að troða sér þar inn, sem þeir hafa getað, og sýnir það bezt, að kjör þar eru ekki svo slæm sem þeir vilja vera láta, því að varla eru þeir að seilast eftir því versta. Út af framsögu 2. minni hl. hef ég ekki margt að segja, hvorki um till. né framsöguræðuna. Hv. frsm. sagði, að stærsta atriðið í þessu væri það, að lægst launuðu stéttirnar gætu ekki lifað af launum sínum vegna dýrtíðarinnar í landinu. Ég fullyrði ekkert um, hvort þetta er rétt eða rangt, en ég vll benda á það, að þær stéttir, sem treyst er á til að halda uppi atvinnulífi í landinu, eru verr settar, þannig að bændur hafa 42 aurum lægra kaup um tímann og sjómenn álíka hátt kaup og menn í 13. fl. launal., svo að þetta rekst nokkuð á það, sem hv. þm. segir. Að sumu leyti á till. rétt á sér, ef þetta væru menn, sem ekki gætu lifað af launum sínum, sem ég ekki viðurkenni, og væri þannig verið að bjarga þeim frá sveit, þá gæti ég verið með till., en þar sem ég tel ekki, að svo sé, er ég henni andvígur. En þetta er að því leyti betri till., að hún kostar ríkið minni fjárútlát en hin till. Ég vænti þess, að atkvgr. verði ekki látin fara fram fyrr en meiri hl. hefur getað athugað framkomnar till. og athugað, hvort hann getur fallizt á þær, en það, sem frá mínu sjónarmiði er verst í till., er það, að gert er ráð fyrir 20% hækkun á launagreiðslum áfram, en það er hærra, en Alþ. gerði ráð fyrir á sínum tíma, og er ég algerlega á móti því. Ég sé mér ekki fært að lofa fyrir meiri hl. n. að fylgja neinni af fram komnum till., en mun kalla saman fund í n.. Ég hefði haft tilhneigingu til að fylgja 2. málsgr., en af því að till. hafa í för með sér stóraukin útgjöld, án þess að sýnt sé, að tekjur komi á móti eða dýrtíðarmálin verði rædd í heild, sé ég mér það ekki fært. Hæstv. atvmrh. sagði, að þetta væri ekkert annað en einn liðurinn í kapphlaupinu, sem öll þjóðin tæki þátt í. Ég get tekið undir þau orð, sem hinn ágæti skólamaður Sigurður Guðmundsson, fyrrv. skólameistari, viðhafði fyrir nokkru, að raunar væri öll þjóðin í kröfugöngu. En hefur þjóðin trú á því, að þessi kröfuganga sé til hagsbóta fyrir hana? Er ekki reynslan búin að sýna, að þetta er allt blekking og raunar ekki annað, en verið er að klippa 10 kr. seðil í marga parta? Ég get ekki skilið, hvernig hæstv. ráðh. getur fylgt þeim till., sem hann hefur lýst svo. Mér finnst stangast á orð og athafnir hjá hæstv. ráðh. Hæstv, atvmrh. sagðist hafa reynt að hafa áhrif á, að fjárl. væru afgreidd tekjuhallalaus, eins og rétt var, á s. l. Alþ., en bæði hann og meiri hl. þeirra hv. þm., sem studdu þáv. hæstv. ríkisstj., stóðu að samfylkingu við afgreiðslu fjárl. um að hækka útgjöld allverulega, og það var aðeins fyrir harðvítuga baráttu mína, að ekki varð stórhneyksli að afgreiðslu þingsins á fjárl. og að tekinn var til baka fjöldi till., sem horfðu til hækkaðra útgjalda, og er þetta sú harðvítugasta barátta, sem ég hef háð síðan ég kom í þingið til að bjarga sóma fjvn., Alþ. og ríkisstj., sem vildi ganga í þetta fen, sem leitt hefði til stórtjóns. - Hæstv. ráðh. sagði, að gætt hefði mikils ofurkapps hjá andmælendum þessa máls, en ég held, að það hafi gætt meira ofurkapps hjá þeim, sem voru máli þessu fylgjandi 28. maí í vor, og þá ekki sízt hjá hæstv. ráðh. sjálfum, sem gekk þá frá stefnu sinni. En ég hef ekkert vikið frá minni stefnu og held henni nú fram af meira öryggi en þá, því að ég sé, að hin stefnir út í fenið, og tel skyldu mína að benda á þetta. En ef hv. þm. vilja taka á sig þessa ábyrgð, verða þeir að svara fyrir það hjá þjóðinni. Hæstv. ráðh. sagðist ekki hafa getað staðið á móti kröfum símamanna. Hverjar voru þessar kröfur? Ég hef spurt símamálastjóra, en kröfur þeirra voru ekki að hans sögn aðrar en að uppbæturnar væru greiddar með 5 jöfnum afborgunum. Ég hef beðið um samninga þá, sem vitnað hefur verið í, en það virðast ekki vera til aðrir samningar en munnlegir. Ég hef spurzt fyrir um það, hverjar þessar kröfur séu, en ekkert svar fengið við því. Og hverjar eru þá þessar sterku kröfur? Hæstv. ráðh. sagðist ekki hafa viljað taka á sig þá hættu, sem það hefði getað orsakað að verða ekki við þessum kröfum, og þeir, sem voru hér í júlí, ættu að vita, hvaða viðurlög og hótanir komu frá símamönnum, ef kröfum þeirra væri ekki sinnt. Vita hv. flm. þessi viðurlög og hótanir, og þætti mér vænt um, ef það kæmi beint fram, meðan till. er enn á dagskrá. N. hefur spurt um þetta alls staðar, en ekkert svar fengið. Var það hótun um að taka af þeim flibbana eða hvað? Og hafa þeir ekki fyrirgert rétti sinum til uppbóta, ef þeir hafa verið með hótanir um öngþveiti í landinu? Ég held, að það væri rétt, að hv. þm. fengju að vita þetta fyrir atkvgr. Vilji Alþ. náði aldrei nema til 4 millj. kr. fjárveitingar og það með vissum skilyrðum, sem aldrei voru haldin, svo að vilji Alþ. liggur ekki á bak við þetta, svo að eitthvert annað afl, sem ekki er nefnt hér, stendur á bak við þetta allt. Hæstv. atvmrh. og hv. 3. landsk. voru að mótmæla óverðskulduðum ummælum mínum um mþn. Ég var ekki með neinar ásakanir á n., en sýndi fram á, að söfnun gagna hjá n. hefði ekki verið eins og hún hefði átt að vera, til þess að hægt hefði verið að ganga frá till. í málinu, og réð n. því ekki við málið, og urðu útreikningar og niðurstöður því ekki rétt. Ég vil mótmæla þeim ummælum hæstv. ráðh., að ég hafi verið með óverðskuldaðar ásakanir á n. Ég krefst þess, að hv. 1. flm. upplýsi - því að hann hlýtur að vita það, úr því að hann ber till. fram - hver þessi óhöpp eru, sem áttu að verða, ef ekki var gengið inn á uppbætur. Alþ. á sannarlega heimtingu á að fá að vita, hvað skeði bak við tjöldin. Hæstv. ráðh. mótmælti því, sem ég hélt fram, að Bandalagið hefði aldrei gert till. um 20% uppbætur. Ég hafði þetta beint frá Ólafi Björnssyni. Hann fullyrti, að Bandalagið hefði aldrei farið fram á annað en að þetta yrði borgað í fimm jöfnum afborgunum. Nú fékk ég afrit í kvöld af bréfinu, sem hæstv. ráðh. las upp, og hér stendur „að greiða 20% á öll laun samkvæmt launalögum.“ Það hefur verið tilhneiging í þá átt að blanda saman þessum 20% uppbótum á launin og því fé, sem átti að skipta í fimm jafna parta. En þessu átti hæstv. fjmrh. að mótmæla strax, því að það er ekki hægt að skipta 4 millj. þannig, að úr þeim verði 20% mánaðarlegar uppbætur miðað við heilt ár. Bandalagið hefur aldrei gert slíkar till., og ef þær hefðu komið, var fyllsta ástæða til að senda þær til baka. Bréf rn. sýnir, að það er rétt, sem ég sagði. Hví hætti ekki stj. að greiða þessar uppbætur 1. nóv.? Hvers vegna sagði hún ekki við Bandalagið: Nú er búið að greiða það, sem greiða átti, og nú verður greiðslunum hætt? Var það vegna þess, að hún þorði það ekki, vegna þess að ástandið var þannig, að það mundi hafa skapað óhöpp, eins og hæstv. ráðh. sagði? En halda menn þá, að hægt verði að stöðva þetta við afgreiðslu fjárlaganna? Verður ekki hætt við sömu óhöppum í marz eða apríl, þegar fjárlög verða afgr.? Það er ekki nokkur efi á því, að kröfurnar munu þá koma með enn meiri þunga. Það er því rétt, sem meiri hl. fjvn. hefur sagt, að með þessu yrði skapað fordæmi um að taka við 12–14 millj. kr. greiðslum úr ríkissjóði. Hæstv. ráðh. sagði, að málið hefði verið tekið til meðferðar í stjórninni í nóv. og að stj. hefði verið sammála um lausn þess, svo að enginn einstakur ráðh., ekki heldur fjmrh., bæri ábyrgð á afgreiðslu þess. Ég hef líka gert alla stjórnina ábyrga og upplýst, að öll stjórnin ber ábyrgðina. Stjórnin virðist hafa verið sammála um, að nauðsynlegt hafi verið að gera þessa hluti. Svo segir hæstv. ráðh., að samþykkt till. í vor hafi skapað grundvöll fyrir þessar greiðslur. Ég mótmæli því, að sú samþykkt hafi skapað grundvöll fyrir áframhaldandi greiðslur. Hins vegar treysti stj. sér ekki til að stoppa greiðslurnar. Með þessari till., sem nú er til umr., er aftur á móti lagður grundvöllur að áframhaldandi greiðslum allt næsta ár og meiri kröfum í framtíðinni. Till., sem samþ. var í vor, hefur ekki skapað fordæmi fyrir hærri uppbótum en 8,33%, og hafi nokkur skapað fordæmi fyrir 20% uppbótum á mánaðarlaunin, er það fyrrv. stj. Nei, ég get ekki fallizt á slíkar röksemdir, og mér þykir gott, að hæstv. ráðh. hefur ekki reynt að hrekja mínar röksemdir, enda er það ekki hægt. En sumir aðrir hafa reynt það, og skal ég nú koma að þeim. Hv. 5. þm. Reykv. sagði, að ég hefði lagt annan skilning í till. en þann rétta. Ég vil benda hv. þm. á, hvernig till., sem samþ. var 18. maí, hljóðar. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstjórninni að láta nú þegar rannsaka, hvort rétt sé, að kaup og kjör starfsmanna ríkisins eftir launalögum séu nú mun lakari, en annarra starfsstétta, vegna kauphækkana þeirra og kjarabóta eftir setningu launalaganna 1945, og ef svo reynist, heimilar Alþ. ríkisstj. að verja allt að 4 millj. kr. úr ríkissjóði til greiðslu uppbóta á laun starfsmanna ríkisins á yfirstandandi ári. Ríkisstjórnin ákveður í samráði við stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, hverjir fái uppbætur greiddar og eftir hvaða reglum.“ Í till. stendur: vegna kauphækkana annarra starfsstétta, en það hefði eins mátt segja: þrátt fyrir kauphækkanir annarra stétta. Það, sem þurfti að rannsaka, var, hvort kaup og kjör þeirra voru lakari en 1945, og hvernig þá voru kjör þeirra, sem síðan hafa fengið 43% og upp í 50% hækkun. Það var þetta, sem þurfti að rannsaka. Hv. flm. hefur ekki gert tilraun til þess að hrekja mín gögn í málinu. Hann byggði allt á því, að ekki væri rétt að skoða till. frá þessu sjónarmiði, og svo sagði hann, að hæstv. ráðh. hefði kveðið upp þann eina rétta úrskurð í málinu. Hvaðan hefur hv. þm. fengið vald til að halda slíku fram? Þm. Barð. hefur sagt, að úrskurðurinn væri vafasamur, en hann hefur ekki sagt, að hann væri sá eini rangi. Svo kemur hér lögfræðingur og sonur lögfræðings og segir, að úrskurður ráðh. sé hinn eini rétti úrskurður. Nei, úrskurður hæstv. ráðh. er mjög vafasamur. - Hv. þm. segist vonast eftir nál. í janúar. En hvers vegna er þá ekki beðið þangað til nál. kemur fram? Lá svo mikið á, að ekki mætti bíða? Ég verð að segja, að ef það eiga að teljast réttlátar kröfur, að þetta verði ákveðið nú þegar, þá veit ég ekki, hvað réttlæti er. Það var full ástæða fyrir hv. flm. að taka till. aftur, eftir að hann vissi, að von var á nál. í janúar. Allt, sem komið hefur fram, styrkir álit og málstað n. Ég býst við, að til séu upplýsingar í tonnatali, sem flm. vilja ekki að komi fram, en það hrökk óvart út úr hv. þm., að það væri ekki ætlazt til, að þær kæmu fram. Hv. þm. segir, að þetta muni ekki kalla á almenna launahækkun. Veit hann ekki, að sérhver launahækkun hefur nýja í för með sér? Er hv. þm. það mikið barn, að hann haldi, að þessar 12 millj. kr. kalli ekki á nýja dýrtíðaröldu, hvað sem öllum yfirlýsingum Alþýðusambandsins liður? Mér dettur ekki í hug að halda, að hv. 1. flm. og hv. 3. landsk. geri sér í hugarlund, að hægt sé að trúa slíkum yfirlýsingum. Það er ekki hægt að taka þá menn alvarlega, sem halda því fram, að þessi 12 millj. kr. útgjöld skapi ekki nýja dýrtíð, jafnvel þó að þeir séu prófessorar í hagfræði. Þá sagði hv. þm., að það væri rangt, að eina kjaraskerðingin, sem orðið hefði, væri stýfing vísitölunnar. Það er sú eina kjaraskerðing, sem stjórnin og Alþ. hefur gert, að launagreiðslur skuli miðaðar við 300 stig, og þetta hefur víða verið bætt upp með fríðindum og eftirvinnu. Og verði sú till., sem hér liggur fyrir, samþ., verða launagreiðslur til opinberra starfsmanna eins háar og miðað væri við 360 stig í stað 300, eða 20 stigum hærri, en vísitalan er í dag. Ég öfunda ekki þá stjórn, sem tók við völdum til þess að stöðva dýrtíðina, en rífur niður sín eigin verk og ætlar að þvinga þetta með offorsi gegnum þingið rétt fyrir jólin. Hv. þm. sagði, að óeðlilegt væri að byrja að greiða uppbætur og láta þær svo falla niður. En hvers vegna er hann ekki með till. hv. þrn. Árn.? Ætla þessir hv. þm. að vera á móti því, að þetta verði fellt niður við afgreiðslu fjárl.? Er ætlunin sú, að greiða eigi þetta allt næsta ár? - Þá vildi ég spyrja hv. þm. að því, hvort hann telur, að orðalag till. fái staðizt. Fjvn. vildi ekki bera fram brtt., af því að hún vill, að till. sé felld, en hér stendur: „ Alþ. ályktar að heimila ríkisstj. að halda áfram að greiða til bráðabirgða sömu uppbót á mánaðarlaun starfsmanna ríkisins og greidd hefur verið frá 1. júlí s. l. á grundvelli ályktunar Alþ. frá 18. maí s. l., þar til afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1950 er lokið.“ Hver er grundvöllur till. frá 18. maí? Það hefur þegar verið farið langt út fyrir þann grundvöll, og samkvæmt honum ætti ekki að greiða eyri meira, heldur krefjast þess, að það, sem greitt hefur verið fram yfir 4 millj. kr., verði endurgreitt. Ég skil ekki, hvernig hægt er að samþ. þetta. Grundvöllur till. frá 18. maí er sá, að greiddar verði 4 millj. kr. fyrir allt árið 1949. Verði till. samþ. og greiðslunum haldið áfram, þá verð ég að halda jafnlanga ræðu aftur, því að fyrir því er enginn grundvöllur, eins og till. er orðuð nú, nema þá í hæsta lagi að greiða 8,3% til 1. jan. Svo sé ég ekki ástæðu til að ræða frekar við hv. 1. flm. Ég kem þá að hv. 3. landsk. Hann segir, að grunnkaup stéttarfélaga hafi hækkað um 22.58%. Þetta er rangt. Hér í þessari skýrslu er fyrst talað um, að í 1. flokki verði hækkunin 22.2%, og það er talað um þetta sem hávísindalega vegið meðaltal. Nú er þetta fengið þannig, að teknir eru 1.833 verkamenn, sem fengið hafa 25.75% hækkun. En er þetta nákvæmlega sú tala verkamanna, sem kauphækkun hafa fengið? Nei, hv. þm. getur ekki fullyrt það, og þá er ekki hægt að reikna með þessu meðaltali. Ef reiknað er með 5–6 þús. verkamönnum, er líklegt, að allt annað komi út.

Veit ekki hv. þm., hvernig vísitalan er reiknuð út?

Það kemur ekki þessu máli við. Það er ekki hliðstæður útreikningur. Hér er aðeins reiknað með Reykjavík. Hafa þessir menn aldrei séð annað en Reykjavík? Hagfræðingur, sem tekið hefði þetta vísindalega, hefði að minnsta kosti brugðið sér til Vestmannaeyja eða Hafnarfjarðar. Í þessum flokki er munurinn að vísu ekki mikill á mínum útreikningum og þeirra. Ég fæ 21.39, en þeir 22.20, en í öðrum flokkum er munurinn meiri. Hv. þm. getur ekkert fullyrt um meðallaunahækkunina eftir þessum útreikningi, og hækkunin getur aldrei orðið 22.58% samkvæmt honum. Hv. þm. sagði, að launalögin 1945 hefðu verið réttur mælikvarði, að áliti meiri hl. Alþ. þá. Ég hef áður lýst því, hvernig málið var afgreitt, og þar var sannarlega ekki um réttan mælikvarða að ræða. Ég vil benda hv. þm. á, að varla mun finnast sá þm., sem viðurkenni ekki, að sumir flokkar voru mjög óeðlilegir. Í jafnflóknu máli er erfitt að finna réttlátan mælikvarða, og afgreiðsla Alþ. 1945 verður aldrei talin réttlátur mælikvarði. Hv. þm. sagði, að rök sín væru einföld. Það má vera, en þau eru líka veigalítil og fá ekki staðizt. Hann sagði enn fremur, að ég hefði haldið minni stefnu síðan 1945, þá hefði ég verið á móti launalögunum og væri það enn. Ég skal geyma það að ræða við hv. þm. um launalögin sjálf og hvort ég álíti, að launin séu of há eða lág, en ég hef sýnt fram á, að þessi aðferð er óverjandi. Svo sagði hv. þm. þessi skemmtilegu orð, að það væri undarlegt, ef það reyndist svo, að meiri hl. þm. hefði skipt um skoðun síðan 1945. Hefur hv. þm. gleymt því, að farið hafa fram tvennar þingkosningar síðan 1945 og að Alþfl. er búinn að týna mörgum þm. síðan og nýir hafa komið í þeirra stað, sem ekki eru kannske á því, að þeir séu skyldugir til að bera sömu handjárnin og á þeim voru, sem fóru? Eða er þetta einhvers konar erfðaréttur eða skylda, að handjárnin gangi frá einum til annars? En ég vil annars biðja menn að meta athugasemdir hv. þm. eftir þeim mælikvarða sem hann lagði á þetta sjálfur. Hann sagði, að eini rétti mælikvarðinn væri sá, hvað aðrir aðilar greiða sínum starfsmönnum. Nú vil ég benda á, að þegar ákveðin voru laun til starfsmanna fjárhagsráðs, þá þótti sjálfsagt að fara með þau laun svo hátt vegna þess, að mennirnir höfðu enga tryggingu fyrir því, að þeir yrðu lengi viðloða sitt starf, því að vitaskuld gegnir um slíkt annað mat en um störf, sem mönnum eru tryggð alla ævi hjá ríkinu, þegar líka þar við bætist, að þeir menn, sem starfa í ríkisembættum, hafa við starfsundirbúning sinn verið kostaðir af ríkinu að miklu leyti og t. d. fengið skattaívilnanir og styrki til náms, bæði í menntaskóla og háskóla, að ég nú tali ekki um það frjálsræði, sem þessir menn ýmist hafa í störfum sínum eða hreint og beint taka sér, svo að þeir gegna oft öðrum störfum jafnframt. Þá fá þeir enn ýmis fríðindi, svo sem í eftirlaunum fyrir sig og sína ættingja og oft meiri en lög standa til. Hv. þm. sagði, að ef menn fengju ekki þessi laun, þá mundu menn leita til annarra starfa, sem væru betur borguð. Ég vil spyrja hv. þm.: Hvað hafa margir menn farið úr þjónustu ríkisins á þessum árum, eða síðan launalögin voru sett 1945, og af þeim orsökum, að þeir þættust betur settir annars staðar? Ætti ekki að skipa nefnd til þess að komast að einhverri niðurstöðu um það? Ég get sagt frá því í þessu sambandi, að ég þekki einn mann (og ætli þeir séu ekki heldur fáir?), sem fór frá ríkinu og tók að sér forstjórastöðu við fyrirtæki, og hann dauðsér eftir skiptunum og telur sig þurfa að fórna miklu meiri tíma og orku við sinn nýja starfa. Hv. þm. sagði, að af þessum ástæðum hefði ríkið orðið að bæta starfsmönnum sinum upp laun þeirra. Ég skal viðurkenna, að áður en launalögin voru sett var þessum mönnum ívilnað með einu og öðru móti, en eftir að þau höfðu verið sett og kjör þeirra með því bætt, þá héldu þeir líka fríðindunum, og voru þetta ein rökin fyrir setningu l. 1945, sem ekki stóðust. Mætti nefna mörg dæmi þessu til sönnunar. Hv. þm. segir, að ég hafi sjálfur verið með í því að samþykkja ákvæðin um laun bænda. Ég vil nú spyrja: Hefur hv. þm. enn ekki komizt á þá skoðun, að bændur eru verr settir en t. d. 13. flokkur launalaganna? Hann ætti að reyna að sanna sér sjálfur eitthvað annað. Meira að segja er engin trygging fyrir því, að bændur fái af meðalbúi svo mikið til innlags. Til dæmis þarf tíð að vera hagstæð, og dæmi eru til þess. að slíkt bú hefði ekki fleiri en 19 lömb til innlags á síðastliðnu hausti vegna vorharðindanna. Og það getur verið, að hv. 3. landsk. mætti taka slíka áhættu svolítið með í reikninginn. En þrátt fyrir það, þótt þessir menn séu undir hana seldir og mæti annað slagið slíkum skakkaföllum, þá eru þeir þó um launakjör ekki betur settir en skrifstofustúlkur í Reykjavík. Þá reyndi hv. þm. að gera sér mat úr því, að ég sagði, að launauppbæturnar til opinberra starfsmanna hefðu verið samþykktar með aðstoð óábyrgasta hluta þingsins. Ég mótmæli þessum málflutningi hans sem hreinu siðleysi. Hefur ekki það ljós runnið upp fyrir hv. þm., að það voru aðeins 16 menn af 42, sem studdu ríkisstj., sem frv. fylgdu, og það þurfti að koma því í gegn með fylgi hinnar óábyrgu stjórnarandstöðu, sömu mannanna, sem höfðu borið fram í ábyrgðarleysi till. um 13 millj. kr. útgjaldaaukningu á fjárlögum? Hv. 3. landsk. slær engar keilur á því að setja á sig þann smánarblett, sem þessi málflutningur hans er. Hann er strákslegur, og hv. þm. ætti að sjá sóma sinn í að éta þetta ofan í sig aftur. Þá andmælti hann því, að nokkuð í útreikningum n. sé rangt. En tölur mínar hefur hann samt sem áður ekki reynt að hrekja. Hann kvað svo að orði, að ég brigzlaði valinkunnum mönnum um ranga útreikninga. Hvers konar málflutningur er þetta? Ef málstaður hv. þm. er svo veikur, að hann geti ekki með öðru móti staðið fyrir honum, þá væri honum miklu nær að láta ekki sjá sig á fundi. Hv. þm. spurði, hvers vegna ég hefði ekki reynt að koma í veg fyrir, að embættismenn ríkisins sætu í mörgum embættum, ef mikil brögð væru að því. Síðan 1945 hef ég nú á hverju ári - það má hv. þm. vita - reynt að fá þetta lagað. En hér er fremur um að ræða framkvæmdaratriði ríkisstj. á hverjum tíma en fjvn., enda þótt hún hafi reynt að kynna sér, hvernig þessum málum er háttað. Við afgreiðslu síðustu fjárlaga kallaði n. t. d. til sín einn embættismann, sem ráðinn var með fullum launum hjá ríkinu, en vann auk þess við háskólann fyrir hálf laun. Og vitaskuld var ekki hægt að loka augunum fyrir því, hvernig sem mál þetta var að öðru leyti vaxið, að við sín aukastörf tók þessi maður tíma frá sínu aðalstarfi. En allar tillögur til úrbóta í þessu efni hafa verið steindrepnar með atfylgi hv. flokksmanna 3. landsk. Það er eitur í hans beinum og þeirra félaga að ýta nokkrum manni úr ónauðsynlegu embætti, og það svo, að við höfum oft orðið að nota okkur fylgi kommúnista gegn Alþfl., sem þó var stuðningsflokkur stj., til þess að koma slíku fram. - Svo talar hv. þm. um naglaskap í mér og fór inn á persónulegar umræður um Guðmund Thoroddsen. Enginn einstaklingur kemur þessu máli við, og röksemdafærsla hv. þm., er að þessu laut, var ósæmandi. Er það svo nokkur ásökun á lækninn á Ísafirði, þó að hann hafi 3 embætti? Ef það er ásökun, þá er hún á landlækni, sem lætur slíkt eiga sér stað, að maður geti haft tvöföld laun fyrir að gegna þremur læknishéruðum. Ég hef talið það mikla nauðsyn að fylgja því fram, að opinberir embættismenn legðu fram meiri vinnu og helguðu sig betur störfum sínum. En það hefur nú ekki alveg átt við hv. 3. landsk. og flokksmenn hans. Hv. 3. landsk. er nú ekki heldur alveg á einum launum.

Það er ósatt.

Er það ósatt?

Ég hef þingfararkaup mitt og annað ekki.

Já, er þingmennskan ekki embætti? Fær hv. þm. ekki heldur uppbótargreiðslur á laun sín? Eða ætlar hann að neita því? Hann sagðist skyldi taka gagnrýni mína alvarlega, ef ég héldi nokkrar ræður um laun forstjóra í Rvík. Liggur það fyrir hér að ræða laun manna hjá einkafyrirtækjum? Sé eitthvað við þau að athuga í þessu sambandi, mun það vera það, að þessi fyrirtæki hafi tilhneigingu til að launa starfsmenn sína betur en verr vegna þess, að þau mundu annars í mörgum tilfellum missa þá í þjónustu ríkisins. Slíkar launagreiðslur mega aldrei verða neinn mælikvarði á laun embættismanna ríkisins. Ég er ókunnugur launum slíkra forstjóra, en ef hv. þm. forvitnar mjög að kynna sér það mál ofan í kjölinn, þá ættu að vera hæg heimatökin fyrir hann að ræða um það við hv. þm. Hafnf. (EmJ), sem hefur haft með verzlun og viðskipti að gera undanfarið. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar. En ég endurtek það, að ég vænti þess, að Alþingi láti ekki það óhapp henda sig að samþykkja þessa till., sem aðeins mundi verða til þess að tefja þær aðgerðir, sem nauðsynlegar eru og óhjákvæmilegt er að gera í þessum málum gegn dýrtíð og verðbólgu.



Herra forseti. Það getur verið, að 3. landsk. komi bráðlega, en ég kann illa við að beina orðum til manns, sem ekki er viðstaddur. Nú, hann kemur nú þarna. Hv. 3. landsk. var með glósur um það, að það hefðu verið einhver annarleg sjónarmið, sem réðu afstöðu minni og míns flokks í þessu máli. Ég skildi vel, hvað á seyði var, þegar mér var sagt, að verið væri að breiða það út af flokksmönnum hv. 3. landsk., að ég ætlaði að vera á móti þessu máli. En hins vegar hefur nú hv. þm. séð, að ég ætla ekki alveg að vera á móti málinu, en byggir nú róg sinn á því, að ég leggi ekki til, að allir launaflokkar fái jafnháar uppbætur. En þessi till. mín er ekki um annað en það að greiða 20% á laun upp að og með 650 kr. á mánuði, en síðan lækkandi um 1,5% á hvern launaflokk þar fyrir ofan. Þessi till. hljóðar annars þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að heimila ríkisstjórninni að greiða til bráðabirgða uppbætur á laun starfsmanna ríkisins vegna aukinnar dýrtíðar, 20% á grunnlaun upp að og með 650 kr. á mánuði, en síðan lækkandi um 1,5% á hvern launaflokk þar fyrir ofan. Enn fremur sé ríkisstjórninni heimilt að greiða uppbætur á eftirlaun uppgjafastarfsmanna, 20% á allt að 500 kr. grunnlaun á mánuði.“ Hv. þm. Barð. tók nú af mér ómakið að sanna, að 4 millj. kr. uppbótin næmi 8,33% á árslaun. Þetta er í samræmi við það, sem hv. fjmrh. fyrrv. lét í ljós í bréfi til Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, en þar er skýrt tekið fram, að það sé skoðun rn., að óheimilt sé að skoða heimildina um uppbótargreiðslurnar öðruvísi en um 8,33% á árslaun. Hv. þm. eyddi miklum tíma ræðu sinnar í það að sanna, að till. mín yrði til að skapa ranglæti í launagreiðslum, ef hún yrði samþykkt. Hann endaði ræðu sína með því að segja, að hér væri ekki um að ræða dýrtíðaruppbætur, aðeins launahækkun. Ég vil nú gefa þær upplýsingar, að fyrir örfáum - dögum heyrði ég Ólaf Björnsson og annan mann úr stjórn B. S. R. B. hafa þau orð, að óhjákvæmilegt væri, að þessi launauppbót væri samþykkt, vegna þess, að annars gæti fólkið ekki lifað á launum sínum, svo mikil sem dýrtíðin væri orðin. Og þetta vill svo hv. þm. ekki kalla dýrtíðaruppbót. Það var talið, að þeir gætu lifað af þessum launum 1945. Síðan hefur dýrtíðin vaxið að mun, og sagt er, að þetta verði að fá samþykki. En svo kemur hv. 3. landsk. og segir, að þetta sé ekki dýrtíðaruppbót, heldur launauppbót: Við heimtum bara launahækkun. Þannig vill hv. þm. hafa það, þetta sé launauppbót, eigi dýrtíðaruppbót. Hv. þm. komst svo að orði að till. verkaði í ranglætisátt. Hann var eitthvað að glósa um atriði, sem allir gætu skilið, ef þeir kynnu undirstöðuatriði stærðfræðinnar. Þessi hv. þm. kann þau. En hann hefur ekki notað þekkingu sína til þess að reikna út, hvernig till. verkaði á hina ýmsu launaflokka, ef hann vill nokkuð skilja dýrtíðina. Skal ég nú lýsa því betur, þótt áður hafi ekki verið farið mikið út í það, hvernig brtt. mín verki á hina ýmsu launaflokka. Aðalrök hv. þm. voru þau, að óeðlilega mikill hluti lenti hjá þeim, sem ekki eiga að fá bróðurpartinn. Þá er að athuga það nokkru nánar. Lægsti flokkurinn er 3.600 kr. (16. fl.), og vil ég, að hann hækki um 21.60 kr., 20%, er bætist við vísitöluupphæðina, 10.800 kr. Hv. þm. taldi þennan flokk ekki vera mikið í vandræðum, enda væri enginn vegur fyrir fjölskyldumenn að lifa af þessum launum. Mun rétt vera, að þeir séu fáir í þessum flokki. Ég ætlast til, að 15. flokkur fái 2.880 kr. í viðbót, og kemst hann þá í 17.280 kr. Eru hér töluvert margir fjölskyldumenn. 14. flokkur fær 3.240 kr., sem bætast við vísitöluupphæðina og verða því 19.440 kr. Þá ætlast ég til, að næstu flokkar fái: 13. flokkur fær 3.600 kr. hækkun, kemst í 21.600 kr. 12. flokkur mundi fá 3.960 kr. og kæmist því í 23.760 kr. 11. flokkur fengi 4.320 kr., sem yrðu 25.920 kr., þar eð grunnlaun hans eru 7.200 kr. Í þrem síðasttöldum flokkum er mikill fjöldi fjölskyldumanna, og eiga þeir því að fá fulla uppbót. En er hér er komið, á að vera hægt að fara að lækka uppbæturnar dálítið, í efri flokkum. Því legg ég til, að uppbæturnar fari nú lækkandi um 1,5% á hvern launaflokk hér fyrir ofan. Fái 9. flokkur 18,5% hækkun og komist í 29.862 kr. úr 25.200 kr. Það er eigi mikil lækkun, og munar 378 kr. við brtt. mína, frá því er orðið hefði við 20% hækkun. 8. flokkur með 9.000 kr. í grunnlaun fer í 31.590 kr. Verður þessi flokkur 810 kr. lægri. Ég held, að það geti staðizt samanburð við næstu flokka fyrir neðan. 7. flokkur fær 33.264 kr. í staðinn fyrir 28.800 kr., en hann skaðast um 1.296 krónur, miðað við 20%. Síðan fái 6. fl., sem hefur 10.200 króna grunnlaun, samtals 34.684 krónur. Hann vantar þá 1.836 krónur til að fá fulla uppbót. Tel ég, að það geti borið sig. Það munar engu, þótt ég haldi áfram, úr því að svona langt er komið. 5. flokkur hefur 11.100 kr. í grunnlaun, fer í 37.425 kr. og kemur því til með að vanta 2.35 kr. 4. flokkur hefur 12.000 kr. í grunnlaun, hækkar í 39.960 kr. og mun því skorta 3.340 kr. á fulla uppbót. 3. flokkur hefur nú 39.000 kr. samtals, hækkar í 42.705 kr. Mun hann því vanta 4.905 kr. til að fá fulla uppbót (20%), því að hann fær aðeins 9,5% hækkun á laun sín. 2. flokkur kemst í 45.120 kr. úr 42.000. Hann skortir því 5.290 kr. Tel ég, að það geti staðizt. Að lokum er 1. flokkur, sem hefur 15.000 kr. grunnlaun,með vísitölu 45.000, en hækkar um 6.5%, í 47.925 kr. Hann vantar því 6.075 kr., miðað við 20%, en fengi hann þá hækkun, kæmi hann til með að hafa 54.000 kr., hækkaði m. ö. o. um 9.000 kr. En þá fengi 1. flokkur hér um bil sömu hækkun og fjórir lægstu launaflokkarnir samanlagðir. - Það er þetta, sem hv. 3. landsk. kallar, að óeðlilega mikill hluti lendi hjá þeim, sem ekki eiga að fá bróðurpartinn. Ég vil segja, að hann lendi einmitt samkv. till. minni hjá þeim, sem helzt eiga að fá hann, þ. e. hjá 7.–16. fl., sem mest þurfa á uppbótunum að halda. Þetta segir hv. þm., að verki í ranglætisátt. Þá talar hann um, að Band.lag starfsmanna ríkis og bæja hafi á fulltrúafundi einróma samþ., að greiða skuli jafnar uppbætur í öllum launaflokkum, á laun kvenna sem karla. En ég hef talað við marga menn, sem viðurkennt hafa sjónarmið mitt. Ég tel og vafasamt, hvor leiðin fær meira fylgi eða hvor okkar meiri þakkir, þegar menn kynnast hvoru tveggja. Hv. þm. minntist á fjölskyldumenn. Ég er einmitt að láta bróðurpartinn lenda hjá miðflokkunum, þar sem þeir eru flestir. Þá hafa mikil rök verið færð af þeim, sem eru á móti brtt. minni, fyrir því, að eigi mætti breyta hlutfallinu í launal. með einfaldri þál. En megi eigi samþykkja misjafnar launauppbætur, þá má eigi heldur samþykkja breyt. á launal. á neinn hátt. Tel ég og fjarstæðu að fara að breyta anda launal. Hv. þm. viðurkenna, að þetta sé gert fyrir sakir dýrtíðaraukningarinnar í landinu síðan árið 1945. Þeim mun meiri þörf er á hærri uppbótum fyrir lægri flokkana. Annað atriði get ég og bent á, þótt ég geri það hér eigi að sérstöku umtalsefni, en það er, að sjálfsagt er að flýta sér að ljúka endurskoðun launal. Árið 1935 var skipuð n. til að setja launal. En það tók tíu ára baráttu að fá þau samþ. - og þá við hin beztu efnahagsskilyrði, sem þjóðin hefur átt við að búa. Ég vil því benda á, að betur verður að ganga að fá launal. samþ., ef haldið er fast við það, að eigi megi nú samþykkja breyt. á þeim, vegna þess að endurskoðun þeirra standi yfir. Þá gleymdi hv. þm. síðari málsl. till. minnar, en staðreyndin er sú, að margt uppgjafastarfsfólk frá ríkinu lifir á hinum mestu sultarlaunum. Þessu gleymdu hv. flm. þáltill. Vil ég benda hv. 3. landsk. á það, að sé ég að taka eitthvað frá starfsmönnum ríkisins, sem hann vilji gefa þeim, þá hefði till. hans og þeirra litið betur út, ef hann hefði munað eftir þessu fólki. Ég man nú ekki eftir fleira, sem beinlínis sé þörf á að taka fram.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir þau ummæli hv. þm. Barð. (GJ), að mér finnst það ónærgætnisleg fundarstjórn hjá aðalforseta - þessum orðum er ekki beint til þess forseta, sem nú situr í forsetastóll - að gefa ekki kaffihlé, þegar þm. hafa setið á fundi í nær allan eftirmiðdag og nú frá kl. 9. Það er ekki nema eðlilegt, að þingbekkir séu tómir, eins og nú er, og það er auðvitað hálfleiðinlegt að hefja ræðu undir þeim kringumstæðum, en þó er ekki um annað að gera. Annars voru þessi ummæli hv. þm. Barð. það eina, sem ég var honum sammála um, af því, sem hann hefur sagt hér í kvöld, og mun ég víkja nánar að því nú í ræðu minni. Rökin fyrir þeirri till., sem hér er til 2. umr., eru afar einföld. Þau eru, að grunnkaup þeirra stéttarfélaga, sem hafa frjálsan samningsrétt um kaup og kjör, hefur hækkað um 22,58% frá febrúar 1945 og til júnímánaðar 1949. Árið 1945, þegar launal. voru sett, voru þau af yfirgnæfandi meiri hl. Alþ. talin að vera í réttu og sanngjörnu hlutfalli við kaup launþegasamtakanna í landinu. Síðan hefur kaup hækkað um 22½%. Þess vegna þykir nú ástæða til að láta laun samkv. launal. hækka um nærri því sömu hlutfallstölu. Þetta eru þau rök, sem til flutnings þessarar þáltill. liggja, og ég tel þau mjög einföld. Ég sé ekki, að hægt sé að færa nema tvenns konar rök gegn till. Annaðhvort verða menn að segja, að önnur laun, sambærileg við launalagalaunin, hafi ekki hækkað, eða menn verða að halda því fram, að laun opinberra starfsmanna hafi verið ákveðin of há í launal. 1945 og hafi verið of há síðan. Hv. frsm. fjvn. ræddi málið nær eingöngu út frá hinu síðara sjónarmiði. Hann hefur ekki, að því er mér hefur skilizt, leyft sér að halda því fram, að þeir útreikningar séu rangir, sem leiða það í ljós, að kaup stéttarfélaga, sem frjálsan samningsrétt hafa, hafi hækkað um 22½%, enda er það ómótmælanlegt. Málflutningur hans er sá, að laun opinberra starfsmanna hafi verið ákveðin of há 1945 og síðan, og þar sem hann virðist tala fyrir munn fjvn. eða meiri hl. hennar, þá virðist svo sem skoðun meiri hl. fjvn. sé sú, að sá meiri hl., sem stóð að setningu launal. 1945, hafi tekið upp ranga stefnu. Launal. voru sett samkvæmt stjórnarsamningnum, sem gerður var 1944. Hv. þm. Barð. mun hafa greitt atkv. gegn launal. 1945, svo að hann er sjálfum sér samkvæmur, þegar hann heldur því fram, að launin hafi þá verið ákveðin of há. Hitt er annað mál, að hann var þá í minni hl., en mikill meiri hl. þingsins leit svo á, að laun opinberra starfsmanna væru sanngjarnlega ákveðin í launal., miðað við laun stéttarfélaga, er hafa frjálsan samningsrétt. Það væri undarlegt, ef það reyndist svo, að meiri hl. þm. hefði skipt um skoðun og teldi ástæðu til að lækka laun opinberra starfsmanna frá því, sem var ákveðið 1945, en það væri gert, ef till. sú, sem hér liggur fyrir, væri ekki samþ. Ef ræða á, hvort laun opinberra starfsmanna hafi verið of há 1945 og síðan, þá er afkoma ríkissjóðs rangur mælikvarði á, hvort svo hafi verið. Þó að rekstrarreikningur ríkissjóðs sé afgreiddur með halla, þá er það engin sönnun fyrir því, að laun ríkisstarfsmanna séu of há. Það er aðeins einn mælikvarði til um það, hvort laun opinberra starfsmanna séu hæfileg eða ekki, og hann er sá, hvaða laun eru greidd fyrir hliðstæð störf á öðrum sviðum þjóðfélagsins. Ef atvinnurekendur og bæjar- og sveitarfélög greiða lægri laun fyrir hliðstæð störf, þá má segja, að laun opinberra starfsmanna séu of há. Ef aftur á móti svipuð störf eru lægra greidd hjá ríkinu en hjá einkafyrirtækjum eða sveitarfélögum, þá má segja, að laun opinberra starfsmanna séu of lág. Fyrirtæki, sem tapar, getur ekki sagt við starfsmenn sína: Þið verðið að sætta ykkur við lægri laun, því að ég get ekki borgað þessi laun. Eða ætlar hv. þm. Barð. að halda því fram, að hann borgi sínum starfsmönnum lægra kaup, en þeir gætu fengið í öðrum sambærilegum störfum? Ég er viss um, að hann gerir það ekki. Auðvitað mundi slíkt fyrirtæki halda áfram að greiða sambærilegt kaup, þó að það tapaði, og reyndi að gera aðrar ráðstafanir til að draga úr tapinu eða bera tapið í ákveðinn tíma í von um, að það kæmu betri tímar. En það er staðreynd, að laun fyrir hliðstæð störf, eru lægra greidd frá ríkinu, en einstaklingum og jafnvel hjá sveitarfélögum, sem þó borga talsvert lægri laun, en einkafyrirtæki. Ef svo heldur lengur áfram, þá er hætta á því, að svo fari, að ríkið geti ekki fengið hæfa starfskrafta í sína þjónustu. Hér er því mál á döfinni, sem ekki er einungis réttlætismál frá sjónarmiði launþega, heldur einnig hagsmunamál ríkisins. Það eru hagsmunir ríkisins, að það ástand skapist ekki, sem hér var 1945, að ríkið varð ekki samkeppnisfært við einkafyrirtæki um góða starfskrafta og varð að leita út á þá hálu braut að greiða alls konar uppbætur og aukagreiðslur. Ég er viss um, að hv. þm. Barð. teldi ekki skynsamlegt að borga starfsfólki sínu lægri laun, en keppinautar hans, því að hann veit, að hann mundi þá missa það, og það þarf engum getum að því að leiða, hvað hann mundi gera, ef hann væri launþegi. Hann er harður í horn að taka og vill hafa sitt a. m. k. Hér ber allt að sama brunni. Málið er réttlætismál frá sjónarmiði launþega. Það er ekki farið fram á neitt annað, en öðrum stéttum, t. d. bændastéttinni, hefur verið tryggt með gildandi l., þar sem ákveðið er, að kaupgjald bænda skuli breytast í hlutfalli við kaupgjald annarra hliðstæðra stétta í þjóðfélaginu. Þetta hefur hv. þm. Barð. og meiri hl. Alþ. samþ., hann með glöðu geði, og þess vegna er það undarlegt, að hann skuli mæla gegn því, að opinberir starfsmenn njóti sama réttar. Í ræðu hv. frsm. fjvn., hv. þm. Barð., voru þrjú meginatriði, í fyrsta lagi tilraun til að sanna, að opinberir starfsmenn væru of hátt launaðir. Þessi staðhæfing hans er í samræmi við fyrri skoðanir hans í þessu máli. Ég hef hér að framan sýnt fram á, að þetta er ekki rétt, og bent á þann eina skynsamlega samanburð, sem til greina kemur, kaup hjá einkafyrirtækjum, sem er hærra en hjá ríkisstarfsmönnum, og má í því sambandi benda á skýrslur í málgagni opinberra starfsmanna í Reykjavík, þar sem sýnt er fram á með tölum og línuritum, að þessi staðhæfing hefur við full rök að styðjast. - Annað meginatriðið í ræðu hv. þm. var gagnrýni á fyrrverandi fjmrh. fyrir að hafa borgað út launauppbætur samkvæmt heimild frá því í vor. Hæstv. ráðh. hefur svarað þessari gagnrýni, og er ástæðulaust fyrir mig að minnast frekar á það mál. Ég vil einungis vekja athygli á því, sem hv. frsm. n. sagði í þessu sambandi. Hann talaði um óábyrgan hluta Alþ., sem samþ. till. í vor, en í þessum óábyrga hluta Alþ. var form. flokks hans og annar ráðh. Sjálfstfl., dómsmrh. Ég verð að segja, að mér þykir hv. frsm. lítið vanda kveðjurnar sínum ágætu flokksbræðrum hér á þingi. - Þriðja meginatriðið í ræðu hv. þm. var gagnrýni á störf hinnar stjórnskipuðu n., sem í máli þessu starfaði í sumar. Að því atriði hefur ekki verið vikið í umr. fram að þessu, og skal ég því fara um það örfáum orðum. Hv. þm. gagnrýndi n. mjög harkalega og taldi t. d. suma útreikninga hennar villandi, ef ekki beinlínis ranga. Nú vita hv. þm. kannske ekki, hvaða menn áttu sæti í þessari n. Form. n. var Magnús Jónsson lögfræðingur, maður, sem ég hygg að allir, sem til þekkja, beri hið mesta traust til og fullkomlega ástæðulaust sé að væna um, að hafi ekki unnið sitt starf í n., sem vissulega var ábyrgðarmikið, af fullri samvizkusemi og góðri þekkingu á þeim málum sem um var að ræða. Í n. átti einnig sæti Ólafur Björnsson prófessor, sem er form. B. S. R. B. og líka er óviðkunnanlegt að heyra vændan um að fara með villandi eða jafnvel beinlínis ranga útreikninga. Það má kannske segja, að það standi öðrum nær en mér að bera sakir af þessum ágætu sjálfstæðismönnum gagnvart hv. þm. Barð., en þótt ég sé andstæðingur þeirra í stjórnmálum, tel ég sjálfsagt að vísa á bug ásökunum hv. þm. í garð þessara ágætu manna, sem og raunar allrar þessarar n. Ég hef kynnt mér niðurstöður hennar og held, að óhætt sé að segja, að hún hafi unnið störf sín með mestu samvizkusemi, og ég andmæli því, að nokkrir hennar útreikningar geti talizt villandi, hvað þá heldur beinlínis rangir. Til að lengja ekki mál mitt skal ég ræða aðeins eitt atriði, sem hv. þm. gerði að umtalsefni. Hann sagði, að aðferð n. við útreikninga á meðaltalskauphækkun stéttarfélaga með frjálsum samningsrétti væri villandi, ef ekki röng; hann sagði að n. miðaði hækkunina við einstaklinga, en ekki flokka. Hv. þm. virðist eiga við, að reikna eigi einfalt meðaltal af kauphækkun, en ekki vegið meðaltal. Við skulum taka dæmi. Ef 3 menn fá kauphækkun, tveir 20% og einn 10%, þá heldur hv. þm. Barð. því fram, að meðalkauphækkunin sé 15%, en þeir, sem kunna undirstöðuatriði í reikningi, vita, að meðalkauphækkun í þessu tilfelli er 162/3, en ekki 15%. Hv. þm. virðist annaðhvort ekki vita, hvenær eðlilegt er að nota vegið meðaltal eða ekki vilja nota. það. Ég skal stilla mig um að segja annað af þessu tilefni en að mér finnst, að hv. þm. ætti ekki að bregða öðrum mönnum um reikningsvillur. Hv. þm. sagði enn fremur, að það yrði að afnema stýfingu vísitölunnar fyrir ákveðnar stéttir og það þær stéttir, sem sízt þyrftu þess með, ef þessi till. væri samþ. Þetta er rangur skilningur á eðli till. Till. þessi er ekki rökstudd með þeirri hækkun, sem orðið hefur á vísitölu framfærslukostnaðar. Opinberir starfsmenn og samtök þeirra hafa aldrei borið sig upp undan því að taka á sig þær byrðar, sem á launafólk voru lagðar með stýfingu vísitölunnar 1947. En þeir vilja ekki sætta sig við, að þessar byrðar komi þyngra á þá en aðrar stéttir, en það er einmitt það, sem er að gerast, ef þeim verður synjað um þessa réttmætu launauppbót. En því miður hefur launum þeirra verið haldið niðri vegna þess, að hina opinberu starfsmenn skortir verkfallsrétt samtímis því, sem öðrum stéttum tekst að knýja fram kauphækkanir vegna þess, að þeirra samningsréttur er frjáls og þeir geta notað sér verkfallsréttinn til að knýja fram launahækkun. Þá sagði hv. þm., að þetta mundi kalla á nýja kauphækkunaröldu. Þetta er staðhæfing gripin úr lausu lofti, og vil ég í því sambandi minna á þá yfirlýsingu stjórnar Alþýðusambands Íslands, sem hún gaf í fyrra, þegar þetta mál var á döfinni. Alþýðusambandsstjórnin lýsti yfir, að hún mundi ekki nota samþykkt þessarar kauphækkunar til þess að byggja á því nýjar launakröfur til handa sinum meðlimum. Með því ætti þeirri fullyrðingu að vera fullkomlega hrundið, að með samþykkt þessarar launauppbótar væri hrundið af stað nýrri kauphækkunaröldu, sem gerði það torveldara en ella að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar í landinu. Þá gerði hv. þm. það að umtalsefni, að ýmsir opinberir starfsmenn hefðu tvöföld laun og sumir jafnvel þreföld, að því er manni skildist. Sízt situr á mér að lýsa mig samþykkan slíku, og ég tel algerlega óeðlilegt, að opinberir starfsmenn hafi tvöföld laun og kannske margföld, fyrir venjulegan starfstíma. En má ég leyfa mér að spyrja: Ef mikið hefur kveðið að þessu, af hverju er þá ekki komið í veg fyrir það? Ef það er svo, að opinberir starfsmenn sitji í tveimur eða fleiri embættum samtímis og taki þannig ranglátlega sinn hlut úr ríkissjóði, hvers vegna er ekki gripið í taumana og komið í veg fyrir ósómann? Komi till. frá hv. þm. um úrbætur í þessum efnum, þá skal ekki standa á mér að samþ., að komið sé í veg fyrir það, að fé ríkisins sé sóað á þann hátt, að einstökum mönnum haldist uppi að sitja á margföldum launum, en mér finnst það liggja býsna nálægt hv. þm. Barð., sem lengi hefur verið form. fjvn., að beita sér fyrir róttækum endurbótum á þessu sviði og koma í veg fyrir misferli. Og hafa ekki flokksbræður hans setið í sæti fjmrh. s. l. 10 ár? Hvers vegna hafa þeir látið slíkt viðgangast? Gæti kannske verið, að það kvæði alls ekki eins mikið að þessu og hv. þm. vildi vera láta? Stundum er aðstaðan þannig, að það getur verið algerlega eðlilegt, að menn hafi laun á fleiri en einum stað. Mér er ekki grunlaust um, að skoðanir hv. þm. Barð. mótist stundum miklu frekar vott af naglaskap, en raunverulegum sparnaðaráhuga. Ég segi þetta að gefnu tilefni, af því að eitt af þeim dæmum, sem hv. þm. nefndi í sinni ræðu áðan, var um það, að yfirlæknarnir við Landsspítalann, sem jafnframt eru prófessorar við háskólann, hefðu ósæmilega uppbót, ferðapeninga, sem vitað væri, að þeir notuðu aldrei til ferðalaga, en væri einungis hugsað sem launauppbót þeim til handa, óeðlileg og ósanngjörn launauppbót. Það vill svo til, að þetta mál þekki ég nokkuð og því vil ég fara um það örfáum orðum. Prófessorar við háskólann hafa 11.100 kr. á ári í grunnlaun, en þeir, sem eru líka yfirlæknar við Landsspítalann, hafa 14.000 kr. á ári í grunnlaun. M. ö. o., fyrir yfirlæknisstörfin á Landsspítalanum hafa þessir yfirlæknar tæpar 3.000 kr. á ári í grunnlaun. Það geysilega starf, sem í því liggur að vera yfirlæknir við stóran spítala, er sem sagt borgað með tæpum 3.000 kr. á ári. Samtals hafa þessir menn því 14.000 kr. á ári í grunnlaun. Það vita allir, að duglegir praktiserandi læknar í bænum hafa miklu hærri tekjur. Ef mögulegt á að vera að fá færa lækna til þess að gegna þessum þýðingarmiklu prófessors- og yfirlæknisembættum, þá segir það sig sjálft, að til þess er lítil von, ef þeir verða að sætta sig við það að hafa kannske allt að því helmingi lægri laun en starfsbræður þeirra, sem praktisera í bænum. Við þessar 14.000 kr., sem greiddar eru samkvæmt launal., bætist svo 3.000 kr. launauppbót á ári, og þrátt fyrir það er langt frá því, að þetta séu eins há laun og fjöldamargir praktiserandi læknar í bænum hafa. Það má geta þess, að t. d. prófessorinn við handlæknisdeildina framkvæmir fjölmargar handlæknisaðgerðir á hverri viku, jafnvel svo að tugum skiptir. Ef allar svona handlæknisaðgerðir væru reiknaðar samkvæmt taxta læknafélagsins, þá geri ég ráð fyrir, að þessi læknir ætti laun upp á ekki tugi þúsunda, heldur hundruð þúsunda. Hér er um að ræða Guðmund Thoroddsen, sem má telja í hópi færustu skurðlækna á Norðurlöndum og er viðurkenndur á sínu sviði, og ef menn telja hans geysimikla starf ofborgað með 17.000 kr. í grunnlaun á ári, þá verð ég að segja, að það er naglaskapur, en ekki sparnaðaráhugi. Enn fremur finnst mér það bera vott um, að hér liggi naglaskapur til grundvallar, að ég hef ekki heyrt hv. þm. Barð. minnast á, að störf praktiserandi lækna í bænum væru of hátt launuð, og eru þau þó hærra launuð en störf þessara manna þrátt fyrir þessar 3.000 kr., sem greiddar eru í launauppbót, og meðan hann talar ekki um, að laun þeirra séu of há, þá er ekki hægt að taka þessa gagnrýni alvarlega. Það er yfirleitt ekki ástæða til að taka tal hv. þm. Barð. og skoðanabræðra hans um há laun opinberra starfsmanna sérstaklega alvarlega, meðan aldrei heyrist orð um það, að laun forstjóra og fleiri slíkra manna á Íslandi séu of há, en þó er vitað, að menn í hæst launuðu embættum, eins og embætti hæstaréttardómara, hafa álíka kaup eins og meðalskrifstofustjórar hjá einkafyrirtækjum hér í þessum bæ, að maður ekki tali um laun forstjóranna sjálfra eða gróða atvinnurekenda í ýmsum greinum, svo sem útgerð, iðnaði og verzlun. Ef hv. þm. Barð. heldur eina eða tvær ræður um, að laun ýmissa forstjóra í þessum bæ og skrifstofustjóra séu óeðlilega há, en algengt er, að þeir hafi 70–120 þús. kr. árstekjur, þá skal ég fara að taka tal hans um óeðlilega há laun embættismanna alvarlega, en fyrr ekki. Að síðustu skal ég svo víkja fáeinum orðum að þeirri brtt., sem hv. 5. landsk. (ÁS) hefur flutt á þskj. 120. Ég verð að segja, að ef flutningur þessarar till. boðar eitthvað ákveðið um afstöðu Sósfl. til afgreiðslu þessa máls, þá veldur það mér hinni mestu undrun. Í þessari tillögu felst það efnislega, að dregið verðí úr uppbótagreiðslum frá því, sem nú er. Heildarupphæðin, sem skipt yrði á milli opinberra starfsmanna, mundi, ef þessi till. væri samþ., minnka frá því, sem verið hefur undanfarna fimm mánuði. Ég held, að engan þurfi að undra, þó að ég láti í ljós furðu yfir þessu, þegar haft er í huga, hver var afstaða hv. þingflokks Sósfl., þegar þetta mál var til umr. á síðasta vori. Þá flutti hv. 2. þm. Reykv. (EOl) þá till. á þskj. 733, að greiða skyldi starfsmönnum ríkisins og ríkisstofnana 25% launauppbætur á laun þeirra árið 1949, allt árið 1949, sem þýtt hefði 12–13 millj. kr. útgjöld fyrir ríkið á því ári. Tveir hv. þm. Sósfl. fluttu einnig brtt. á þskj. 817 við þá þáltill., sem endanlega náðist samkomulag um milli stuðningsflokka ríkisstj., eða meiri hl. þeirra, um að greiða 4 millj. kr. í launauppbætur. En þessi brtt. var um það að hækka þetta fé upp í 8 millj. kr., og var þó þarna ekki bent á neinar tekjur á móti. Hvað hefur svo gerzt síðan á s. l. vori? Já, ég spyr: Hvað hefur gerzt síðan á s. l. vori? Ef hv. 5. landsk. þm. segir, að það sé skynsamlegra að greiða ekki jafna uppbót á öll laun, heldur, eins og hann gerir ráð fyrir, misjafna, eftir því, hve há launin eru, hví er till. þessi þá ekki þannig, að við það sé miðað að skipta sömu upphæð og verið hefur, miðað víð sama tíma? Hví er hér lagt til, að heildaruppbótagreiðslan skuli beinlínis lækka? Það er annað mál, að ég tel það alveg ranga stefnu í þessu máli að breyta því hlutfalli í laununum, sem ákveðið er í launal. um hina einstöku launaflokka, með því að greiða misjafnar uppbætur. Það er geysiflókið og vandasamt mál að ákveða hlutfallið milli hinna ýmsu launaflokka. Það er ákaflega viðkvæmt dellumál. Það tók margar vikur og jafnvel marga mánuði í hinni stjórnskipuðu nefnd á sínum tíma að ná samkomulagi um þetta. Og það er ákaflega hæpið, að ætla sér að breyta þessu innbyrðis hlutfalli í launaflokkunum með einfaldri þál. Og þeir menn innan samtaka opinberra starfsmanna, sem gert hafa sér far um að gera sér grein fyrir, hver áhrif þetta hefði, hafa komizt að raun um að sú leið, sem hv. 5. landsk. þm. vill fara í þessum efnum, mundi ekki vera réttlát, heldur ranglát. Athugun var á þessu gerð einmitt af stjórn félags starfsmanna ríkisfyrirtækja á síðasta ári, þegar þessi mál voru á döfinni. Þá kom í ljós, að ef gerð væri mest hækkun tiltölulega á launum í allra lægstu launaflokkum og menn fengju minni hækkun eftir því, sem þeir hefðu haft hærri laun, þá lenti óeðlilega mikill hluti launauppbótarinnar hjá þeim starfsmönnum, sem fulltrúar starfsmannaflokkanna sjálfir voru sammála um, að ekki væri ástæða til, að fengju bróðurpartinn. Lægst launuðu starfsmennirnir eru að verulegum hluta einhleypingar, en í lægra miðbiki og miðbiki launaflokkanna koma fjölskyldumennirnir til skjalanna. Þeir eru yfirleitt ekki í allra lægstu launaflokkunum, heldur í 2., 3. og 4. launaflokki að neðan. Og ef menn fara að velta því fyrir sér, hverjir helzt eigi skilið að fá launauppbætur, þá eru það fjölskyldumennirnir í lægst launuðu flokkunum, fremur en einhleypir menn meðal opinberra starfsmanna. Því sannfærðust samtök starfsmanna þessara stofnana um, að það væri alls ekki réttlátast að láta borga tiltölulega hæsta upphæð á lægstu laun og láta upphæðina lækka hlutfallslega eftir því sem ofar drægi í launastiganum. Og það var ekki tilviljun, heldur byggt á einróma samkomulagi fulltrúa þessara opinberu starfsmanna á síðasta vori, að þeir lögðu ekki til þessa stiglækkun á launauppbæturnar, sem hv. 5. landsk. þm. gerir ráð fyrir. Stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja var í upphafi einmitt að hugsa um að leggja til, að uppbótaféð skiptist eftir þeirri aðferð, sem hv. 5. landsk. nú leggur til. En ýmsar athuganir, sem gerðar voru á því, hver áhrif þetta mundi hafa, leiddu í ljós, að það væri ekki réttlátt að breyta því hlutfalli launanna, sem gert var ráð fyrir í launal. Ef menn vilja breyta hlutfallinu milli launaflokkanna, er eðlilegast að það mál sé rætt í launamálan. En sjálfsagt er að bíða eftir rökstuddum till. frá henni um þau mál, en ekki að óathuguðu máli að breyta grundvelli þeim, sem launamálin hvíla nú á. Ef það er skoðun hv. 5. landsk. þm., að það sé réttlátt, að launauppbót til þessara starfsmanna sé mishá eftir launahæð, eins og hann leggur til í sinni brtt. á þskj. 120, þá langar mig til að spyrja: Af hverju hafa ekki hv. 2. þm. Reykv. og 6. þm. Reykv., sem flutt hafa í frv.-formi till. um að afnema vísitölubindinguna, - hví hafa þeir þá ekki sett í þá till., að sú viðbót. sem þá kæmi á laun manna, skyldi verða mishá á sama hátt? Ef þeirra till. um að afnema vísitölubindinguna yrði samþ., kæmi launahækkun vegna þeirrar ráðstöfunar alveg jafnt á lág laun og há hlutfallslega. Ég get því ekki séð, að það sé samræmi á milli till. hv. 2. þm. Reykv. og hv. 6. þm. Reykv. í þessu efni annars vegar og brtt. hv. 5. landsk. þm. við till. þá, sem fyrir liggur, hins vegar, hvað þetta snertir. Að endingu verð ég .að segja þetta: Ef þessi till. hv. 5. landsk. þm. er fyrirboði um afstöðu flokks hans til málsins, þá verð ég að láta í ljós hina mestu undrun. Og ég get ekki varizt þeim grun, að hér muni vera einhver annarleg sjónarmið á ferð. Ég hygg, að ekki geti hjá því farið, að eftir því verði tekið.

Frsm. meiri hl. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði, sem okkur hv. 3. landsk. þm. og mér hefur komið saman um undir þessum umr. hér, og það er, að hæstv. aðalforseti hafi ekki sýnt nægilega nærgætni gagnvart þm. með því að gefa ekki hlé í þessum umr. Þær hafa nú staðið frá kl. 9 í kvöld og því í meira en fjórar klst. og standa kannske fram á morgun. Og mér finnst það ekki mildileg meðferð á hv. þm., að hæstv. forseti gefi ekki hlé, ef þessari umr. á að verða lokið nú. Og ég vil heyra, hvort hæstv. forseti sér, sér ekki fært að gefa 15 mínútna hlé hér, áður en umr. er haldið áfram. Hér hafa verið haldnar margar ræður, sem ég hef ekki getað farið frá, og mælist ég til að fá að heyra orð hæstv. forseta.



Herra forseti. Allshn. hefur rætt till. á þskj. 2 og brtt á þskj. 3 og orðið sammála um að afgreiða báðar till. á þann hátt sem sést á þskj. 108. - Brtt. á þskj. 104 tók n. ekki til meðferðar, þar sem hún var ekki fram komin, er nál. var gert. Eðlilegt er, að fram komi till. eins og þessar. Eftirspurnin er mikil eftir hvers konar heimilisvélum og nauðsynlegt, að sem flestir geti haft þeirra not. Sú stefna var mörkuð á síðasta þingi, að stuðla bæri að því, að sem mest væri smíðað af þessum tækjum í landinu sjálfu. Við eigum mikið af vel færum iðnaðarmönnum, og verksmiðjur, sem hér hafa risið og framleitt þessi tæki, hafa staðizt samkeppni við erlenda framleiðslu sams konar, bæði hvað snertir verð og gæði. Sérstaklega er það ein verksmiðja, sem framleiðir þessi tæki í stórum stíl, og hefur hún síðan í fyrra haft nægilegt efni til framleiðslu sinnar. Fleiri verksmiðjur gætu náð svipuðum árangri, ef þær hefðu efni til framleiðslu og aðrar aðstæður sambærilegar. N. leggur áherzlu á það, að halda beri áfram á þessari braut, sem þannig var mörkuð, með því að stuðla að eflingu þessa iðnaðar í landinu sjálfu. Með því móti mætti svo fara, að fljótlega yrði bætt úr vöntuninni á þessum tækjum í landinu, án þess að gengið væri um of á gjaldeyrisstofn þjóðarinnar. Þess ber þó að geta, að ýmsar af þessum vélum er enn ekki unnt að framleiða í landinu, og hefur n. lagt til á þskj. 108, að þær vélar verði fluttar til landsins. T. d. hefur borið mjög á því til sveita, að tæki eins og olíulampa og glös, sem kosta mjög lítinn pening, vantaði tilfinnanlega. Virðist þar fremur muni vera um að kenna gleymsku innflutningsyfirvaldanna heldur en því, að synjað hafi verið um gjaldeyrisleyfi til þessara nauðsynlegu en ódýru hluta. Önnur heimilistæki, svo sem eldavélar, og þá AGA-vélarnar svokölluðu sérstaklega, eru mjög eftirsótt. Veita AGA-vélarnar svipuð þægindi við eldun eins og rafmagnsvélar, og virðist eðlilegt að gefa mönnum kost á að eignast þær, þar sem rafmagn er ekki fyrir hendi. Þær eru nokkuð dýrar, en endingargóðar og í notkun þykja þær jafnvel taka rafmagnseldavélunum fram hvað þægindi snertir. Þannig eru ýmis tæki, sem ekki er unnt að smíða í landinu sjálfu, og virðist einsætt að stuðla að því, að þau séu flutt inn. En auðvitað verður að miða þann innflutning eins og annan við gjaldeyristekjurnar, eins og sérstaklega er fram tekið í nál. Hærri kröfur er ekki unnt að gera. Till. á þskj. 104 hefur n. ekki fjallað um. Það er mál út af fyrir sig, sem hún hefur ekki tekið afstöðu til.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. n. afgreiðslu hennar á þessu máli, og eins og það liggur nú fyrir, get ég sætt mig við niðurstöður hennar og verið henni sammála um það, að bezta lausnin sé sú, að verksmiðjurnar fái nóg efni til að vinna úr innanlands. Hins vegar hafði ég fengið þær upplýsingar, að verksmiðjan, sem hér ræðir einkum um, gæti tæplega fullnægt eftirspurninni, nema hún væri stækkuð, t. d. eftir þvottavélum. - En séu horfur á því, get ég sætt mig við þessa lausn á málinu.



Það fer eftir þeim skilningi, sem heimilt telst að leggja í till. hv. allshn., hvort ég get tekið undir það með hv. síðasta ræðumanni, að þakka beri þessa afgreiðslu. Ég sé ekki betur, en á því geti verið nokkur tvímæli. Í fyrri lið till. er lögð áherzla á það, sem ekkert er athugavert við í sjálfu sér, að reynt verði eftir föngum að greiða fyrir innflutningi á efni til smíða í landinu sjálfu bara ef hægt er þá að smíða tækin, t. d. þvottavélarnar. En með tilliti til þess, sem felst í síðari lið till., vildi ég spyrja, hvort hann beri að skilja svo, að taka beri strax fyrir innflutning á þeim tækjum, sem hægt er að smíða í landinu sjálfu, enda þótt e. t. v. sé ekki unnt að fullnægja eftirspurn með innlendri framleiðslu. Mér virðist, að málsgreinina mætti skilja þannig, að taka bæri þannig fyrir þennan innflutning. Sé ég þá heldur ekki betur en svo sé komið, að till. verki öfugt við það, sem hv. flm. ætlaðist til. Það eru allir sammála um, að æskilegt væri, að hægt yrði að framleiða sem mest af þessum tækjum hér í landinu. En gott væri, ef hægt væri að fá um það upplýsingar hér, að hve miklu leyti verksmiðjan í Hafnarfirði, sem framleiðir t. d. verulegan hluta af þeim eldavélum, sem eru á markaðinum, - hve langt hún er komin áleiðis í því að smíða t. d. þvottavélar. Hún mun ekki fullnægja nema brothluta af þeirri þörf, sem er fyrir þau tæki. Ég vil því beina þeirri fyrirspurn til hv. frsm., hvort skilja beri síðari lið till. svo, að tekið verði fyrir innflutning á þeim tækjum, t. d. þvottavélum, sem að vísu má kalla, að unnt sé að smíða í landinu, en framboð þó aðeins brothluti af eftirspurninni.



Herra forseti. Ég vildi aðeins skýra brtt. á þskj. 104, sem ég er flm. að ásamt hv. 4. þm. Reykv. Þessi till. er fram komin í því skyni, að um leið og reynt er að gefa almenningi frekari kost á að eignast þessi nauðsynlegu tæki, þá verði það og ákveðið af Alþ., að ekki verði tekinn af þessum vélum óhóflegur verzlunarágóði. Og þar sem hv. alþm. virðast sammála um, að rýmka beri um innflutninginn, og einnig er fram komin sérstök till. um að taka burtu sérstakan skatt af þessum tækjum, þá virðist mega ætla, að þingvilji sé fyrir því, að neytendur fái þessi tæki eins ódýrt og unnt er. Hér er lagt til, að ríkisstofnun flytji tækin inn og taki ekki hærri álagningu en 3% af andvirði vélanna, kominna um borð í erlendri höfn, auk kostnaðar, svo sem vegna síma og banka. En eftir þeirri reglugerð, sem nú tíðkast um álagningu. mun hún nema á þessum vélum um allt að 25–30%, ef allt er talið. Eins og málið horfir við, virðist mér mega vænta þess, að Alþ. geti fallizt á þá nauðsyn, sem ber til að lækka þannig álagninguna á þessi tæki.



Herra forseti. Út af fsp. hv. þm. Borgf. vil ég taka fram, að ég býst við, að n. líti ekki þannig á, að banna beri innflutning á þeim tækjum, sem hér er um að ræða, heldur skuli að því stuðlað, að framleiðsla aukist á þeim í landinu sem fyrst. Það leiðir af sjálfu sér, að ef efnið er ¼ af kostnaði vélanna fullgerðra, þá er ekkert vit í að flytja þær inn fullsmíðaðar, ef unnt er að gera það í landinu sjálfu. Og þegar við höfum ekki gjaldeyri nema takmarkaðan, þá veit ég, að hv. þm. Borgf. er það forsjáll og svo mikill ráðdeildarmaður, að hann sér, að það borgar sig illa að flytja inn vél fyrir 1000 kr., ef unnt er að fá efnið til hennar fyrir 250 kr. og framleiða hana jafnódýra og góða í landinu sjálfu. Þá skal ég upplýsa, að það eru möguleikar hér til að framleiða flestar þessar vélar, þvottavélarnar t. d. Ég veit um eitt fyrirtæki, sem hefur boðizt til að smíða 1.000 þvottavélar og sótt um leyfi fyrir efni, en ekki fengið. Rafha hefur einnig í undirbúningi að fara að smíða þvottavélar í stórum stíl, og sú verksmiðja þarf að stækka, og við eigum að stuðla að því og láta okkur ekki til hugar koma að flytja inn þessar vélar, ef möguleikar eru á að framleiða þær innanlands. Þetta þarf ég ekki að rökræða meira. Allshn. hefur ekki tekið neitt fram um það, að banna eigi innflutning á þessum vélum, og ég svara ekki fyrir n., þegar ég segi það fyrir mig, að það á að banna þennan innflutning og framleiða tækin í landinu sjálfu.



Herra forseti. Ég tek nú til máls eingöngu vegna þess, að mér skildist, að n. hefði ekki athugað brtt. á þskj. 104, en sú brtt. fjallar um grundvallarbreytingu á skipun þessara mála frá því, sem verið hefur, og mér finnst íhugunarvert að fresta fundi um stund og n. athugi málið. Ef ætlunin er að skapa einokun í þessum innflutningi, þá þarf það íhugunar við. Það væri t. d. athugandi, hvort ekki mætti tengja saman það tvennt, að sé takmörkuð álagning innflytjenda. hvort eigi megi líka takmarka hana hjá hinum, sem framleiða vélar í landinu sjálfu. En mér virðist n. leggja áherzlu á, að verði sem flestar framleiddar innanlands. Þá er ástæðulaust, eigi að takmarka álagningarheimildina hjá innflytjendum, en mér er annars ókunnugt um, hversu sanngjörn sú till. er, að hafa ekki tilsvarandi álagningarheimild á hinu. En þetta er varhugavert. Þótt málið sé þarft, skiptir engu, hvort till. er samþ. degi fyrr eða degi síðar. Leyfi ég mér að spyrja hæstv. forseta, hvort ekki mundi unnt að fá málinu frestað í ljósi þeirrar till., sem fyrir liggur.



Herra forseti. Ég þakka n. fyrir, að hún hefur munað eftir öllu landinu. En ég er ekki ánægður, þótt svo sé og hún ýti undir í brtt. sínum, að vélar verði framleiddar í landinu. Í fyrsta lagi þykir mér ekki næg áherzla lögð á það hjá henni að heimila innflutning á þessum tækjum til þeirra heimila, sem á mis fara við öll önnur þægindi. Hvaða vit er í því að flytja rafmagnsvélarnar til þeirra, sem hafa rafmagn, og láta hina elda á hlóðum, vegna þess að ekki fáist venjulegar eldavélar? Því vil ég, að aftan við tillgr. sé bætt eftirfarandi: „Þó skal gjaldeyrir til eldavéla - annarra en rafmagnseldavéla - veittur eftir sömu reglum og til almennra rekstrarvara.“ Það má deila um það, hvar þörfin sé mest. Legg ég því til, að bætt sé inn orðunum: „veittur eftir sömu reglum og til almennra rekstrarvara,“ svo að skýlaust sé, að maður þurfi eigi að liggja með beiðnir árum saman. Til eru tvær tegundir eldavéla, er jafnast á við rafmagnsvélar og eru eftirsóttar. Þær á að vera hægt að fá orðalaust, eins og sjómenn fá öngul til að veiða á, eða bændur ljá til að slá með. Þess vegna legg ég fram þessa skriflegu brtt., að gjaldeyrir til eldavéla skuli veittur eftir sömu reglum og til almennra rekstrarvara.



Ef sú verður niðurstaðan, að umr. verði frestað að till. hæstv. dómsmrh., eins og skynsamlegt mun vera, er ástæðulaust að lengja umræðurnar. En varðandi brtt. á þskj. 104 vil ég spyrja hv. fyrri fim.. hv. 6. landsk., og fá þeirri spurningu fremur svarað nú, áður en umr. verður frestað, en síðar, hvort sú sé ætlun háttvirtra flm., ef Innkaupastofnun ríkisins verður falinn þessi innflutningur heimilisvéla, að hún eigi að selja þær beint til notenda í smásölu, en ekki til verzlana. Mér skilst, eigi hún að selja þær til verzlana, að þá hljóti þær einnig að fá álagningarheimild.

Forseti (StgrSt) : Hér liggur fyrir skrifleg brtt. frá hv. 1. þm. N-M. við brtt. á þskj. 108, svo hljóðandi: „Aftan við tillgr. bætist: Þó skal gjaldeyrir til eldavéla - annarra en rafmagnseldavéla - veittur eftir sömu reglum og til almennra rekstrarvara.“ Það þarf tvöfaldra afbrigða með, till. er skrifleg og of seint fram komin.

Forseti (StgrSt): Liggur till. þá fyrir til umræðu. Þegar er komin fram till. um að fresta umr. frá hæstv. dómsmrh.



Vegna fsp. frá hv. þm. V-Húnv. vil ég taka það fram, að við höfðum gert ráð fyrir, að tæplega yrði um svo mikinn innflutning að ræða, að Innkaupastofnun ríkisins gæti ekki úthlutað tækjunum til notenda, og mundi þá hafa samvinnu við bandalög kvenna og húsmæður. Ættu þá þessi 3% að nægja. Ég veit um, að sagt er, að Innkaupastofnuninni hafi verið falin úthlutun ísskápa. En hitt er rétt, að sé gert ráð fyrir því, að hún afgreiði heimilisvélarnar til verzlana, þá yrðu þær að fá eitthvað fyrir fyrirhöfn sína. Á hinn bóginn teljum við tæplega verða um svo mikið innflutningsmagn að ræða, að það sé ráðlegt.



Ég tek undir það, að umr. verði frestað, eins og hæstv. ráðh. lagði til. En ég vildi, að málið gengi aftur til n. til að fá upplýst frá hv. fyrri flm. brtt. á þskj. 104, hvort eigi mætti bæta við, að Innkaupastofnun ríkisins skuli einnig falinn innflutningur á öllu því efni, sem þarf til framleiðslu heimilisvéla. Það mundi muna eigi alllitlu, ef allt væri flutt inn gegnum sömu stofnun. Vil ég, að form. n. hafi þetta til athugunar. Þá vil ég og spyrja hv. flm., hvort þeir hafi athugað, hvort menn þeir, sem hafa umboð tækjanna á hendi, fengju ekki umboðslaun sín greidd eftir sem áður, og hver þau séu. Þá vil ég og fá upplýst um leið, hvort lagt verði á, áður en vélarnar eru komnar inn. Annars er ég hissa á því, að 25–30% hafa verið lagðar á vöru, þegar hægt er að leggja aðeins 3% á hana. Þetta er óefnilegt, ef fyrrv. viðskmrh. hefur verið þess vitandi, að flokksbróðir hans sem forstjóri Innkaupastofnunarinnar gæti flutt vélarnar inn með 3% álagningu að skaðlausu. Þetta vildi ég fá upplýst. - Ef lögð verða á þessi 3%, mun ekki ætlazt til, að ríkissjóður fari að leggja á vöruna. Ég tel þetta nægilega álagningu. Allt þetta væri æskilegt að fá vitneskju um, þegar málið er aftur komið til n.



Herra forseti. Mér láðist að spyrja þess, hvort tillögumennirnir ætlist til, að Innkaupastofnun ríkisins setji upp útibú víðs vegar um landið, eða hvort íbúar fjarlægra staða, t. d. á Siglufirði, eigi að sækja tækin í ríkisverzlun í Reykjavík.