Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er komið aftur frá Nd., vegna þess að á því var gerð nokkur breyting, sem felst í 1. gr. frv., 2. og 3. mgr., sem hljóða svo, með leyfi forseta: „Heimilt er að greiða viðbótaruppbót á línu og handfærafisk, veiddan á tímabilinu frá 1. júli 1965 til 31. desember 1965, umfram þá 25 aura á hvert kg, sem ákveðið var með lögum nr. 34 8. maí 1965, að ríkissjóður skyldi greiða. Heildaruppbætur á línu- og handfærafisk á árinu 1965 skulu þó ekki fara fram úr 22 millj. kr.“ Sjútvn. kom saman og ræddi þessa breytingu, sem orðið hefur á frv., og er sammála um að mæla með, að þessi breyt. verði samþ.



Herra forseti. Frv. þetta er viðauki við lög um skógrækt, nr. 3 1955. Helzta atriði þess er það, að ríkissjóður styrki ræktun skjólbelta undir yfirumsjón skógræktarstjóra. Til greina sem styrkþiggjendur koma ábúendur lögbýla og félög manna, sem rækta korn eða garðávexti eftir nánari fyrirmælum. Skilyrði fyrir styrkjum eru þau, að skógarvörður og héraðsráðunautur hafi mælt fyrir framkvæmdum og gert áætlanir um þær og að löndin séu girt öruggri girðingu. Gert er ráð fyrir, að nánari fyrirmæli verði gerð um þessi atriði í reglugerð. Styrkur má vera allt að 1/3 af girðingarkostnaði og hálfum kostnaði við kaup á plöntum og niðursetningu þeirra. Ræktun skjólbelta er lítt þekkt hér á landi, en þó ofurlítið, og virðist hafa gefið allgóða raun, þar sem þetta hefur verið reynt, t.d. á Sámsstöðum í Fljótshlið. Víða í nágrannalöndum okkar er mjög góð reynsla af skjólbeltaræktun, sem gefur mikinn uppskeruauka, eftir því sem tilraunir hafa sannað, einkanlega í kaldari löndum. Reynsla tilrauna, t.d. í Jótlandi af margra ára tilraunum og rannsóknum, er sú. að á landi, þar sem ræktað er hey eða gras til fóðurs, þá verði uppskera af landi allt að 24.1% meiri, þar sem skjólbelti hafa verið ræktuð, og um 17.1% meiri af korni og 13.4% af kartöflum og rófum. Góð skjólbelti hér á landi ættu að geta haft meiri áhrif en þetta, vegna þess að hér er loftslag kalt og stormasamt. Þá er og mikilsvert fyrir ýmiss konar búpening að njóta skjóls af skógi. Ég fer ekki lengra út í að rekja efni þessa frv. Það er komið frá Nd. og fékk þar einróma meðmæli landbn. og að ég hygg einróma samþykkt deildarinnar. Samkv. því, sem fram kemur á þskj. 445, hefur landbn. Ed. mælt einróma með frv. Legg ég því til, að það verði samþ.



Herra forseti. Frv. þetta er ekki mikið að vöxtum eða efnislega flókið. Um langt árabil barðist íslenzk verkalýðshreyfing fyrir því að fá hátíðisdag sinn, 1. maí, viðurkenndan sem almennan frídag í samningum, en án árangurs. Um síðir tókst þó að fá umrædda viðurkenningu, og kemur nú engum til hugar að brjóta þá hefð, sem um daginn hefur skapazt. Opinber viðurkenning eða lagaleg staðfesting hefur hins vegar til þessa ekki fengízt á því, að 1. maí skuli vera almennur frídagur þjóðarinnar. Um þessar mundir eru merkileg tímamót í sögu verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi, þegar heildarsamtök A.S.Í. hafa lokið hálfrar aldar starfi. Í tilefni þessara merku tímamóta verkalýðssamtakanna ákvað ríkisstj. að leggja þetta frv. fyrir Alþ. til lagalegrar staðfestingar á þessu atriði í baráttusögu verkalýðssamtakanna í þágu þjóðfélagsins í heild á liðnu 50 ára starfstíma. Ég vænti þess, að frv. fái greiðan framgang hér í hv. þd. og að um það þurfi ekkí að vera deilur. Það er till. mín, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Í frv. þessu er lagt til, að ríkisstj. verði heimilað að gerast fyrir Íslands hönd aðili að alþjóðasamningi um lausn fjárfestingardeilna milli ríkja og þegna annarra ríkja. Er samningurinn prentaður sem fylgiskjal með frv. Á 17. ársfundi Alþjóðabankans í Washington haustið 1962 var um það rætt, hvort það mætti teljast æskilegt og hagkvæmt að stofna á vegum bankans til starfsemi, sem með sætt eða gerð greiddi fyrir lausn á deilum, er upp kunni að koma milli ríkja og þegna annarra ríkja í í sambandi við fjárfestingu. Var bankastjórum Alþjóðabankans falið að athuga málið. Fyrir ársfundi Alþjóðabankans í Tókíó haustið 1964 lá skýrsla frá bankastjórninni um málið. Var þar samþ., að bankinn skyldi beita sér fyrir samningsgerð um þetta efni. Var þegar hafizt handa um að semja slíkan samning. Af hálfu Íslands var fylgzt með undirbúningi málsins. Halldór Jónatansson deildarstjóri í viðskmrn. tók þátt í lokastörfum lögfræðinganefndar, sem samdi samninginn. Fulltrúi Norðurlanda í stjórn Alþjóðabankans, Vilhjálmur Þór, hefur einnig fjallað um málið. 18. marz 1965 undirritaði Alþjóðabankinn samninginn og tókst með því á hendur þau störf og þær skyldur, sem honum eru falin með samningnum. Öll aðildarríki Alþjóðabankans hafa fengið samninginn til meðferðar og athugunar. 35 ríki hafa þegar undirritað hann. Meðal þeirra eru Danmörk, Svíþjóð, Ítalía, Þýzkaland, Bretland og Bandaríkin. Hann þarf hins vegar einnig að staðfesta á löggjafarþingum. Tekur hann gildi, þegar 20 ríki hafa staðfest hann. Ég skal nú rekja helztu ákvæði samningsins. Tilgangur samningsgerðarinnar er sá að greiða fyrir lausn fjárfestingardeilna á þann hátt, sem samningsaðilar geta almennt fellt sig við. Gerir samningurinn ráð fyrir, að hægt sé að leita til sáttanefndar eða gerðardóms með deilur sem þessar, og gilda þá um það sérstakar reglur. Aðild ríkis að samningnum skyldar það ekki til þess að skjóta deilumálum til lausnar samkvæmt ákvæðum samningsins, heldur tryggir aðildin rétt til þess að njóta góðs af því skipulagi, sem samningurinn gerir ráð fyrir, ef deiluaðilar semja svo um. Komið skal á fót alþjóðlegri stofnun til þess að stuðla að lausn deilna út af fjárfestingu, og heitir stofnunin International Centre for Settlement of Investment Disputes. Aðsetur hennar skal vera í höfuðstöðvum Alþjóðabankans, en því má breyta eftir vissum reglum. Stjórn stofnunarinnar skal skipuð einum fulltrúa frá hverju aðildarríkja að samningnum. Ef annað er ekki ákveðið, skal aðalfulltrúi eða varafulltrúi ríkis í bankaráði Alþjóðabankans vera fulltrúi þess í stjórn stofnunarinnar. Aðalbankastjóri Alþjóðabankans skal vera stjórnarformaður hennar. Stjórnin setur reglur um flutning mála, sem vísað er til sáttanefndar eða gerðardóms, ræður forstjóra stofnunarinnar og hefur umsjón með rekstri hennar. Aðalforstjóri stofnunarinnar er kosinn af stjórn hennar. Halda skal skrá yfir sáttanefndarmenn og aðra skrá yfir gerðardómsmenn. Sérhverju aðildarríki að samningnum er heimilt að tilnefna 4 einstaklinga á hvora skrá. Mega þeir vera þegnar þess ríkis, en þurfa þess þó ekki. Stjórnarformaður má tilnefna 10 einstaklinga á hvora skrá, og mega engir tveir þeirra, sem þannig eru tilnefndir, vera þegnar sama ríkis. Starfstími sáttanefndar og gerðardómsmanna skal vera 6 ár. Heimilt er að endurnýja tilnefningu þeirra, og getur sami maður verið á báðum skránum. Ef tekjur stofnunarinnar hrökkva ekki fyrir greiðslu kostnaðar við starfsemi hennar, skal það, sem á vantar, greitt af þeim ríkjum, sem aðild eiga að Alþjóðabankanum, í hlutfalli við framlag þeirra til bankans, og ríkjum þeim, sem aðild eiga að samningnum, en eru ekki aðilar að bankanum, samkv. reglum, sem stjórn stofnunarinnar setur. Stofnunin skal vera fullgildur lögaðili að alþjóðarétti. Stofnunin og eignir hennar skulu undanþegnar hvers konar lögsókn, nema stofnunin afsali sér friðhelgi. Stjórnarmeðlimir og þeir, sem gegna störfum sáttasemjara eða gerðardómsmanna, svo og fulltrúar og starfsmenn skrifstofu stofnunarinnar skulu vera undanþegnir lögsókn, meðan þeir rækja skyldustörf sin, nema stofnunin afsali sér þessum sérréttindum. Þá skulu þessir einstaklingar njóta vissra diplómatískra réttinda að öðru leyti. Sama máli gegnir með skjalasafn stofnunarinnar, póstsendingar o.fl. Stofnunin er undanþegin öllum sköttum og tollum. Lögsaga stofnunarinnar tekur til sérhverrar lagalegrar deilu, sem upp kemur í beinu sambandi við fjárfestingu milli aðildarríkis eða einhvers stjórnlagalegs hluta eða stofnunar aðildarríkis, sem það kann að tilnefna af sinni hálfu gagnvart stofnuninni, og þegns annars ríkis, enda samþykki deiluaðilar skriflega að vísa deilunni til stofnunarinnar til sáttar eða gerðar. Þegn er hér notað í merkingunni einstaklingur jafnt sem persóna að lögum eftir nánari skilgreiningu. Sáttanefnd skal skipuð einum sáttanefndarmanni eða einhverri ójafnri tölu sáttanefndarmanna. Komi málsaðilar sér ekki saman um fjölda sáttanefndarmanna og með hverjum hætti þeir skuli skipaðir, skal nefndin skipuð 3 mönnum. Skal þá hvor málsaðili skipa einn, en sá þriðji, sem skal vera formaður nefndarinnar, skal skipaður með samkomulagi málsaðila. Ef ekki tekst að skipa í nefndina innan ákveðins frests, skipar stjórnarnefndarformaður þá sáttanefndarmenn, sem eru óskipaðir. Um skipun gerðardómsins gildir hliðstætt fyrirkomulag og um skipun sáttanefndar. Dómurinn skal kveða upp úrskurð í deilum samkv. lagaákvæðum, sem málsaðilar kunna að koma sér saman um. Ef slíkt samkomulag málsaðila er ekki fyrir hendi, skal dómurinn byggja úrskurð sinn á lagaákvæðum þeim, sem í gildi eru í aðildarríki því, sem er aðili deilunnar, og þeim reglum alþjóðalaga, sem við eiga. Málsaðilar eru skuldbundnir til að hlíta úrskurði gerðardóms, og er ekki unnt að áfrýja honum. Úrskurður gerðardóms er aðfararhæfur í samningsríkjunum. Aðalforstjóri stofnunarinnar skal ákveða í samræmi við reglur, sem stjórnin setur, hvaða gjöld málsaðilar skuli greiða fyrir þjónustu þá, sem stofnunin lætur í té. Sérhver sáttanefnd og sérhver gerðardómur ákveður greiðslu þóknunar og kostnaðar til meðlima sinna innan takmarka, sem stjórnin setur. Málflutningur fyrir sáttanefnd eða gerðardómi skal fara fram þar, sem stofnunin hefur aðsetur, nema aðilar komi sér saman um annað innan vissra marka. Samningurinn liggur frammi til undirskriftar af hálfu þeirra ríkja, sem aðild eiga að Alþjóðabankanum. Einnig liggur hann frammi til undirskriftar af hálfu sérhvers þess ríkis, sem er aðili að samþykktum milliríkjadóms Sameinuðu þjóðanna og stjórn stofnunarinnar samþykkir með 2/3 atkv. að bjóða að undirrita samninginn. Samningurinn er háður fullgildingu, viðurkenningu eða staðfestingu þeirra ríkja, sem undirrita hann, í samræmi við ákvæði stjórnlaga hvers eins ríkis. Samningurinn öðlast gildi eftir 30 daga frá þeim degi að telja, er 20. skjal um fullgildingu hans, viðurkenningu eða samþykkt hefur verið afhent. Sérhvert aðildarríki skal gera þær ráðstafanir til lagasetningar, sem nauðsynlegar kunna að vera, til þess að ákvæði samningsins öðlist gildi innan landssvæða þess. Þessi eru aðalákvæði samningsins. Það hefur komið æ greinilegar í ljós á síðari árum, að mjög bagalegt er, að ekki skuli vera til alþjóðastofnun, sem greitt geti úr deilum í sambandi við fjárfestingu erlendra aðila í öðru ríki. En slík fjárfesting hefur smám saman orðið æ algengari og æ umfangsmeiri. Alþjóðadómstóllinn í Haag fjallar, svo sem kunnugt er, einvörðungu um deilur milli ríkja, en enginn alþjóðaaðili hefur verið til, sem fjallað geti um deilur milli ríkja og einstaklinga í öðru ríki. Öll ríki, sem leyfa erlenda fjárfestingu í atvinnulífi sínu, og ríki, þar sem einstaklingar eða fyrirtæki festa fé erlendis, hljóta að hafa áhuga á því, að alþjóðlegar reglur séu settar um, hvernig fara skuli með deilur, sem upp kunna að koma í sambandi við slíka fjárfestingu. Alþ. er nú einmitt að fjalla um frv. til staðfestingar á samningi milli Íslands og svissnesks álfyrirtækis um stofnun álbræðslu á Íslandi og samning um mikil raforkukaup í því sambandi. Í þeim samningum er gert ráð fyrir því, að Ísland gerist aðili að þeim alþjóðasamningi, sem þetta frv. fjallar um. Ef Sviss gerist einnig aðili að þessum samningi, þótt Sviss sé ekki aðildarríki að Alþjóðabankanum, munu ákvæði þessa samnings taka til deilna, sem upp kynnu að koma í sambandi við samninga milli Íslands og hins svissneska álfyrirtækis. Ef Sviss gerist ekki aðili að þessum alþjóðasamningi, er engu að síður gert ráð fyrir hliðstæðri málsmeðferð í deilum, sem upp kunna að koma. Það hljóta að teljast sameiginlegir hagsmunir Íslands og hins svissneska álfyrirtækis, að skýrt sé kveðið á um, hvernig með deilur skuli fara, og i alla staði eðlilegt, að um það sé fjallað af alþjóðlegri stofnun, sem allt bendir til, að helztu ríki heimsviðskiptanna verði aðilar að. Það er auðvitað algjör misskilningur, að það geti talizt skerðing á fullveldi nokkurs ríkis að gerast aðili að slíkum alþjóðlegum samningi eða slíkri alþjóðastofnun sem hér er um að ræða. Á það hefur verið bent, að hlíðstæð ákvæði um alþjóðlega gerð þeim, sem eru í samningnum milli Íslands og svissneska fyrirtækisins, séu ekki í samningi þess um álbræðslu í öðrum löndum, t.d. í Noregi. Þar, í Noregi, hefur fjárfesting svissneska álfyrirtækisins verið í því formi, að það á hlutabréf í norskum fyrirtækjum og ber enga ábyrgð á rekstri þeirra eða skuldbindingum umfram það, sem hlutafjáreignin gefur tilefni til. Ábyrgðin er m.ö.o. takmörkuð við hlutafjáreignina skv. venjulegum reglum hlutafélagaréttar. Samningar Íslands við álfélagið eru hins vegar öðruvísi í grundvallaratriðum. Álfélagið tekst á hendur víðtækar skuldbindingar gagnvart íslenzka ríkinu. Svissneska álfyrirtækið ber ábyrgð á mikilvægum skuldbindingum íslenzka álfélagsins. Skv. reglum þess samnings, sem hér er um að ræða, verða kröfur íslenzka ríkisins á hendur svissneska álfyrirtækinu aðfararhæfar í Sviss. Það er mikill misskilningur, að ákvæði álsamnings um alþjóðlega gerð sé frekar til hagsbóta eða tryggingar fyrir svissneska samningsaðilann en hinn íslenzka. Ákvæðið er báðum aðilum jafnnauðsynlegt. Það hefur einmitt verið að koma í ljós í vaxandi mæli á undanförnum árum, hversu bagalegt er, að ekki séu skilyrði til alþjóðlegrar gerðar í deilumálum út af milliríkjafjárfestingu. Fram að þessu hefur engin alþjóðastofnun verið til, sem unnt væri að visa slíkum deilumálum til. Henni er einmitt verið að koma á fót nú. Þess vegna er ekkert eðlilegra en að ákveðið sé að vísa deilum til hennar eða að hafa hliðstætt fyrirkomulag á meðferð þeirra og gert er ráð fyrir hjá þessari alþjóðastofnun. Ríkisstj. allra helztu aðildarríkja Alþjóðabankans virðast vera sammála um nauðsyn slíkrar alþjóðastofnunar. Ef það væri skerðing á fullveldi að gerast aðili að slíkri alþjóðastofnun, er vissulega ólíklegt, að öll helztu aðildarríki Alþjóðabankans væru sammála um að koma henni á fót og gerast aðilar að henni. En gerðardómsákvæði álsamningsins eru í fullu samræmi við þær reglur, sem þessi samningur grundvallast á. Málsvarar stjórnarandstöðunnar hér á hinu háa Alþingi og blöð stjórnarandstöðuflokkanna hafa gert mikið veður út af ákvæðum álsamninganna um gerðardóm til að skera úr deilum í sambandi við samningana og hafa þá væntanlega einnig sitt hvað að segja um þennan samning, sem hér er til umr. Mér hefur fundizt allur málflutningur stjórnarandstöðunnar um þetta efni vera furðulegur. Talað hefur verið eins og gerðardómsákvæði í slíkri samningsgerð væru einsdæmi og bein fullveldisskerðing. Hefur verið tekið svo til orða, að ekkert fullvalda ríki geti undirskrifað slíkan samning. Það er jafnvel talað eins og samningurinn milli Íslands og svissneska álfélagsins sé fyrsti samningur sinnar tegundar i veraldarsögunni eða eini slíki samningurinn milli ríkis og erlends einkafyrirtækis. Auðvitað er þetta fjarstæða. Fjölmargir slíkir samningar hafa verið gerðir, og fjölmargir slíkir samningar eru í gildi. Alveg hliðstæð gerðardómsákvæði eru einmitt mjög algeng í slíkum samningum, og er vitneskja um þetta á vitorði allra, sem vilja vita það. Það er meira að segja alls ekki í fyrsta skipti nú í sambandi við álsamningana, að slík gerðardómsákvæði eru tekin í samninga milli íslenzka ríkisins og erlends aðila. Skal ég nú greina nánar frá því. Langstærstu samningar um íslenzk utanríkisviðskipti, sem gerðir hafa verið og gerðir eru, eru samningar íslenzka ríkisins við það fyrirtæki í Sovétríkjunum, sem flytur út olíu til útlanda eða Sojuznefte-Export í Moskva. Upphæð þess samnings, sem nú er í gildi, nemur 350 millj. kr., tekur til 350 millj. kr. viðskipta á ári. Það er viðskmrn., sem gerir þessa samninga fyrir hönd íslenzka ríkisins. Sovétfyrirtækið er sjálfstæður réttaraðili, þótt ríkisfyrirtæki sé. Það er ekki ríkisstj. Sovétríkjanna, ekki viðskmrn. þess eða utanrrn. þess, sem samninginn gerir við íslenzka viðskmrn., heldur sjálfstætt verzlunarfyrirtæki, sem ávallt kemur fram sem sjálfstæður aðili. Hér er því um alveg hliðstætt að ræða og á sér stað í álsamningunum. Þar er það íslenzka iðnmrn., sem kemur fram fyrir ríkisstj. Í olíusamningunum er það íslenzka viðskmrn. Gagnaðilinn í álsamningunum er svissneskt hlutafélag. Gagnaðilinn í olíusamningunum er sjálfstætt sovézkt fyrirtæki, að vísu ekki hlutafélag, enda slík félög ekki til þar í landi, heldur ríkisfyrirtæki, en sjálfstæður réttaraðili eins og svissneska fyrirtækið. Íslenzka ríkisstj. hefur gert samning um kaup á olíu frá Sovétríkjunum árlega síðan 1953. Það er ekki mjög langt síðan formaður þingflokks Alþb., Lúðvík Jósefsson, var viðskmrh. Undir hans stjórn voru gerðir 3 olíusamningar við hið sovézka fyrirtæki: fyrsti samningurinn 27. des. 1956, annar samningurinn 24. des. 1957 og þriðji samningurinn 16. sept. 1958. Þáverandi formaður Framsfl., Hermann Jónasson, var þá dómsmrh. Er þess því að vænta, að þess hafi verið vel gætt, að íslenzka ríkið skerti ekki fullveldi sitt í samningsgerð sinni við aðra aðila. En nú skal ég lesa 9. gr., með leyfi hæstv. forseta, í þeim þrem samningum, sem Lúðvík Jósefsson bar ábyrgð á fyrir hönd íslenzka ríkisins um olíukaup af hinu sovézka fyrirtæki. Greinin hljóðar svo á ensku: „Any disputes or differences which may arise -  Þetta hljóðar þannig í íslenzkri þýðingu: „Sérhver deila eða misklíð, sem upp kann að koma við framkvæmd þessa samnings eða í sambandi við hann, skal útkljáð af Gerðardómnum um utanríkisviðskipti í Verzlunarráði Sovétríkjanna í Moskvu skv. reglum þessa gerðardóms.“ - Svo mörg voru þau orð. Lúðvík Jósefsson varð að vísu ekki fyrstur íslenzkra viðskmrh. til þess að gera slíkan samning. Sams konar ákvæði voru í olíusamningunum frá upphafi eða frá 1953, og sams konar ákvæði er enn í olíusamningunum, t.d. í síðasta samningnum, sem gerður var 3. des. 1965. Ástæðan er auðvitað sú, að Sovétríkin hafa talið eðlilegt, að slík gerðardómsákvæði væru í þessum samningum, og á það hafa allar ríkisstj. síðan 1953 fallizt, einnig ríkisstj. Hermanns Jónassonar, sem Lúðvík Jósefsson var viðskmrh. í. Þá sá hann ekkert við slík gerðardómsákvæði að athuga. Hannibal Valdimarsson sá heldur ekkert athugavert við þau og fyrrverandi og núverandi formenn Framsfl., Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson, töldu þetta líka eðlilegt í samningunum við sovézka fyrirtækið, þótt þeir telji það nú nánast til landráða, að hliðstætt ákvæði sé í samningum við svissneskt fyrirtæki. Það, sem er sameiginlegt með samningunum við svissneska fyrirtækið og rússneska fyrirtækið, er, að í báðum tilfellum er um gerðardómsákvæði að ræða. Í hvorugu tilfellinu eiga íslenzkir dómstólar að dæma deilumál. sem upp kunna að koma, en í samningunum við svissneska fyrirtækið eru ákvæði um alþjóðlegan gerðardóm, þ.e.a.s. gerðardóm, þar sem hvor málsaðili tilnefnir sinn fulltrúa, en oddamaðurinn er hlutlaus, og skal gerðardómurinn dæma eftir íslenzkum lögum og alþjóðareglum. Í samningunum við sovézka fyrirtækið, sem hvorki formaður þingflokks Alþb. né formaður Alþb., né heldur fyrrv. eða núv. formaður Framsfl. hafa haft nokkuð við að athuga í 13 ár, þar er gerðardómurinn ekki alþjóðlegur, heldur sovézkur. Gerðardómurinn er stofnun innan Verzlunarráðs Sovétríkjanna, og samþykkt er í olíusamningunum, að hann eigi að dæma eftir sínum eigin reglum. Íslenzku ríkisstj. hefur undanfarin 13 ár verið kunnugt, að Sovétríkin fylgja yfirleitt þeim reglum í samningum, sem útflutningsfyrirtæki þeirra gera við erlend ríki, að hafa ákvæði um gerðardóm í slíkum samningum, ekki þó alþjóðlegan gerðardóm, heldur gerðardóm í Sovétríkjunum, sem úrskurða skuli um deilumál. og sömu reglum fylgja þau, þegar Sovétríkin sjálf, þ.e.a.s. sovézka ríkið sjálft, gera samninga við erlend einkafyrirtæki. Ekki aðeins Sovétríkin fylgja þessari reglu yfirleitt, heldur hafa hin Austur-Evrópuríkin tekið upp þessa stefnu Sovétríkjanna. Allar ríkisstj. á Íslandi hafa vitað þetta. Í þeim miklu viðskiptum, sem við höfum átt við Austur-Evrópulöndin, eru aðeins olíusamningarnir gerðir milli íslenzka ríkisins annars vegar og sovézks fyrirtækis hins vegar, enda er þar um langstærstu viðskiptin við AusturEvrópulöndin að ræða. Engin íslenzk ríkisstj. hefur hikað við að samþykkja slík gerðardómsákvæði í olíusamningunum. Það hefur ekki hvarflað að neinni þeirra, að með því væri hún að skerða fullveldi Íslands, hvað þá fórna því. Það hvarflaði ekki heldur að Lúðvík Jósefssyni, Hannibal Valdimarssyni, Hermanni Jónassyni eða Eysteini Jónssyni, þegar þeir sátu saman í ríkisstj. Er það í raun og veru skoðun þessara manna, að þegar Sovétríkin vilja hafa ákvæði um gerðardóm í samningum sínum við erlent einkafyrirtæki, séu þau að afsala sér hluta af fullveldi sinu? Er það raunverulega skoðun þessara manna, að þegar Sovétríkin vilja hafa ákvæði um sovézkan gerðardóm í samningum milli sovézkra fyrirtækja og erlendra ríkisstj., séu Sovétríkin í raun og veru að heimta erlend ríki undir sovézka lögsögu? Er það í raun og veru skoðun þessara manna, að þegar Sovétríkin vilja hafa ákvæði um sovézkan gerðardóm í samningum milli sovézka ríkisins og erlendra einkafyrirtækja, séu þau raunverulega að heimta erlend einkafyrirtæki undir sovézka lögsögu? Ef þetta er í raun og veru skilningur þessara manna, hvers vegna samþykktu þeir þá olíusamningana við sovézka fyrirtækið, meðan þeir voru í stjórninni, eða hvers vegna hafa þeir aldrei fyrr né síðar gagnrýnt þetta gerðardómsákvæði í olíusamningunum við Sovétríkin? Ef ég liti svo á, hefði ég ekki staðið að gerð slíkra samninga undanfarin ár. Ég mundi að vísu miklu heldur kjósa ákvæði um alþjóðlegan gerðardóm í olíusamningunum í stað sovézks gerðardóms, en það þýðir ekki, að það væri ástæða til þess að vantreysta hinum sovézka gerðardómi. Hitt mun aftur á móti verða mörgum mönnum ráðgáta, hvernig þeir menn geta gagnrýnt ákvæði um alþjóðlegan gerðardóm í álsamningnum, sem sjálfir hafa samið um sovézkan gerðardóm í stærstu viðskiptasamningum, sem Íslendingar hafa gert til þessa, olíusamningunum við Sovétríkin, ekki hvað sízt þegar það er haft í huga, að alþjóðlegi gerðardómurinn á að dæma eftir íslenzkum lögum og alþjóðareglum, en sovézki gerðardómurinn eftir sínum eigin reglum. Það verður fróðlegt að heyra svör þessara manna við þessari spurningu. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Framlagning þessa frv., svo og þau stórskeyti, sem hæstv. viðskmrh. hafði hér á lofti rétt áðan, gefa mér tilefni til þess að segja fáein orð. Ég mun í fyrsta lagi segja fáein orð um gerðardóma í milliríkjadeilum almennt. Í annan stað mun ég víkja að þeim gerðardómssamningi, sem felst í þessum milliríkjasamningi, sem hér liggur fyrir til samþykktar. Ég mun í því sambandi leitast við að sýna fram á, að þessi samningur er að því er Ísland varðar gersamlega þarflaus, en að hinu leytinu tiltölulega skaðlítill, kannske skaðlaus. Ég mun enn fremur leitast við að sýna fram á, að þessi samningur verður á engan hátt notaður sem rökstuðningur eða til réttlætingar á því ákvæði í hinum fyrirhuguðu álsamningum við svissneska alúminíumfélagið, sem um hefur verið deilt, þ.e.a.s. gerðardómsákvæði 47. gr. í þeim samningi. Og ég mun náttúrlega í því sambandi víkja lítillega að þeim einkennilegu röksemdum, sem hæstv. viðskmrh. hafði uppi í því sambandi varðandi olíusamninga við Rússland. Gerðardómar í milliríkjadeilum eru gamalþekkt úrræði til þess að leysa úr deilum með friðsamlegum hætti. Það má jafnvel rekja þá allar götur aftur til borgríkjanna á Grikklandi. Það kvað að vísu lítið að þeim um langt skeið, en þeir komu aftur í notkun að verulegu ráði fyrir aldamótin 1800 og hafa siðan meira eða minna verið notaðir til þess að leysa ýmiss konar milliríkjadeilur með friðsamlegum hætti. Þessir gerðardómar voru þó á þeim tíma þannig, að það var samið um hverja deilu, þegar hún hafði komið upp, og það var samið um sérstakan gerðardóm í það og það skiptið. Það var m.ö.o. ekki til á þeirri tíð neinn fastur gerðardómur, sem hægt væri að grípa til og vísa milliríkjadeilum til. En á þessu varð breyting árið 1899. Það var á fjölþjóðlegri ráðstefnu, sem haldin var í Haag, gerð samþykkt um að setja á fót fastan milliríkjagerðardóm. Sú samþykkt var svo endurskoðuð á ráðstefnu, sem síðar var haldin í Haag, eða árið 1907, og þá gerðust fleiri ríki aðilar að þessum fasta milliríkjagerðardómi. En þó að það sé þar talað um fastan milliríkjagerðardóm, er það í raun og veru svo, að það er ekki um fastan dómstól að ræða, heldur var fyrirkomulagið það, að aðildarríkin að þessari samþykkt bentu á ákveðna tölu manna, sem þau töldu hæfa til þess að taka sæti í gerðardómi, og síðan voru nöfn þessara manna sett á skrá, og þau voru þá til taks, þegar ríki komu sér saman um að leggja mál fyrir gerðardóm, og í raun og veru fólst ekki í þessu annað og meira en það. Að vísu voru svo líka í þessari samþykkt um hinn fasta milliríkjagerðardóm í Haag sett ákvæði um málsmeðferð fyrir gerðardómi sem átti að koma til greina í hvert eitt skipti. ef ekki væri þá öðruvísi um samið, og að því var auðvitað mikið hagræði. En aðalreglan var eftir sem áður sú, að sérstakur samningur var gerður um það í hvert og eitt einstakt skipti, sem leitað skyldi til gerðardómsins. En þó þekktist það líka, að ríki gerðu með sér samninga um það að vísa málefnum á tilteknum sviðum til gerðardóms með ýmsum takmörkunum, þannig að það voru bæði til sérstakir gerðardómssamningar og svo almennir gerðardómssamningar. Þetta skipulag, sem sett var þarna upp fyrst 1899 og endurskoðað 1907, hefur haldizt allar götur síðan, og það hefur mörgum málum verið visað til þessa fasta milliríkjagerðardóms, og það hafa ýmis mál verið leyst fyrir hans tilstilli. Auðvitað eru það aðeins ríki, sem hafa verið og geta verið aðilar að þeim fasta milliríkjagerðardómi. Og Ísland er m. a., að vísu kannske með vafasamri heimild, talið aðili að þessum fasta milliríkjagerðardómi frá 1907, og í þá samninga, sem utanrrn, hefur birt og taldir eru gildandi fyrir Ísland, er sá samningur eða sú samþykkt tekin, þannig að Ísland hefur verið aðili að slíkum gerðardómi og getur leitað til hans, ef samningar takast um það við önnur ríki eftir atvikum. Ísland hefur líka gert nokkuð almenna gerðardómssamninga við önnur ríki, þ. á m. hefur það gert gerðardómssamninga við hvert Norðurlandanna um sig. Þeir gerðardómssamningar eru frá árinu 1930, og þar er einmitt gert ráð fyrir því, að þeim deilumálum, sem þar er um að tefla, verði vísað til þessa fasta milliríkjagerðardóms í Haag, sem ég áðan var um að tala. Það er þess vegna auðvitað svo, að Ísland hefur tekið þátt í því að gera samninga við önnur ríki um gerðardóma. Mér er hins vegar ekki kunnugt, að nokkru sinni hafi á það reynt, að Ísland þyrfti að sækja mál fyrir slíkum gerðardómi eða það hafi sótt mál fyrir þvílíkum gerðardómi. En það hefur samið um það. Ég minni aðeins á þessi almennu atriði um gerðardóma almennt til þess að undirstrika, að það er auðvitað síður en svo, að það sé nokkuð út af fyrir sig að athuga við það, að ákvæði um gerðardóma séu í venjulegum milliríkjasamningum, í samningum, sem eru gerðir á milli ríkisstj. Slík ákvæði eru alltíð, og það er sízt af öllu ástæða fyrir Ísland að vera sérstaklega að amast við þvílíkum samningsákvæðum, því að þau miða að því eða geta miðað að því að leysa ýmsar milliríkjadeilur með friðsamlegum hætti. Ég hef talið sérstaka ástæðu til þess að leggja á þetta áherzlu, vegna þess að sú gagnrýni á ákvæðin í hinum fyrirhuguðu álsamningum, á gerðardómsákvæðin þar, má ekki með neinu móti túlka á þá lund, að ég sé almennt andvígur gerðardómum í milliríkjadeilum. Þetta tók ég algerlega skýrt fram í þeirri einu ræðu, sem ég hef flutt um eða komið inn á fyrirhugaða álsamninga, þeirri ræðu, sem ég flutti í sambandi við vantraustsumr. á ríkisstj., þannig að það er hverjum þeim manni, sem læs er, mjög auðvelt að ganga úr skugga um það, að ég hef í því, sem ég hef sagt um þetta mál, greint algerlega glöggt á milli þess, hvort um væri að ræða milliríkjasamninga og gerðardómsákvæði í milliríkjasamningum eða svo aftur í samningum, sem eru þess háttar eins og fyrirhugaðir álbræðslusamningar. En þrátt fyrir það, þó að þetta kæmi skýrt fram í ræðu minni þá og hafi komið skýrt fram, er hún var prentuð, hefur nokkuð borið á því, að formælendur fyrirhugaðra álsamninga hafi ekki gert þennan greinarmun og vilja tala um gerðardómssamninga almennt og í einu lagi og gefa þá þar með óbeint í skyn, að ég hafi verið að gagnrýna gerðardómssamninga almennt. En því fer fjarri, og ég vil enn og aftur undirstrika það, að það er á því reginmunur, hvort um er að tefla gerðardómsákvæði í venjulegum milliríkjasamningum eða í samningum eins ríkis aftur við útlent einkafyrirtæki og þá með þeim hætti, sem í álsamningnum greinir. Ég held, að þetta sé sæmilega skýrt, að gagnrýni mín hefur ekki á nokkurn hátt beinzt að því og ég hef talið það út af fyrir sig eðlilegt, að slík ákvæði væru í milliríkjasamningum. Ég veit nú ekki, hvort það verður hér eftir fremur í umr. um þessi mál tekið tillit til þess, sem ég hef hér sagt um þetta, og gerður á því greinarmunur eða hvort áróðurspostular stjórnarflokkanna blanda þessu saman eftir sem áður og reyna þá að gera mál mitt frekar tortryggilegt með þeim hætti, og við því er náttúrlega ekkert að gera. Það verður hver að haga sínum málflutningi eins og bezt á við lund hvers og eins og hann telur þjóna sínum málstað bezt. En sannleikurinn er nú sá, að málflutningsmenn þurfa sjaldan að grípa til slíks, nema málstaðurinn sé veikur. Ég læt þetta nægja um gerðardómssamninga almennt, - gerðardómssamninga, sem samið er um í venjulegum milliríkjasamningum. Ég mun þá aðeins víkja örfáum orðum að þessum samningi, sem þetta frv., sem hér liggur fyrir, fjallar um. Og fyrsta spurningin, sem þar rís, er sú: Um hvað er þessi samningur, og á milli hverra er þessi samningur? Því er fljótsvarað, eins og reyndar kom fram, a.m.k. óbeint, í ræðu hæstv. ráðh., að þessi samningur er milliríkjasamningur. Sá samningur, sem hér er um að tefla, er milliríkjasamningur. Hann er gerður milli ríkisstjórna. Það er ekki verið að gera neinn samning hér við neitt einstakt einkafyrirtæki. Það er verið að gera samning hér á milli ríkisstjórna. Samningurinn er að vísu gerður fyrir frumkvæði Alþjóðabankans, en þessi samningur er milliríkjasamningur með venjulegum hætti.  Ég mundi nú kjósa, að hæstv. viðskmrh. væri við.

Hæstv. ráðh. var búinn að ákveða að fara á áríðandi fund núna kl. 3, sem gert var ráð fyrir að yrði a.m.k. hálftíma, hvort hv. þm. vill fresta ræðu sinni á meðan, þangað til hann kæmi aftur?

Ég sé nú ekki ástæðu til þess, en hitt verð ég að segja, að þetta er náttúrlega í hæsta máta óviðeigandi framkoma hjá hæstv. viðskmrh. En það verður hver að haga sínum gerðum eins og hann álitur sæmilegast í því efni, og ég mun þá halda mínu máli hér áfram, en að sjálfsögðu ræða málið eins og hann væri hér viðstaddur, og hann um það, hvort hann svarar eða svarar ekki. Ég hafði hugsað mér að bera fram nokkrar fsp. til hans. Ég veit ekki, hvort hér er einhver ráðh., sem er viðbúinn að svara þeim fsp. En ég mun bera þær fram. Ég sagði, að þessi samningur, sem hér liggur fyrir, fæli ekki í sér neina skuldbindingu til þess að leggja eitt einasta mál í gerð. Það verður ljóst, ef athugað er niðurlag þeirrar stuttu grg., sem hér fylgir með. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með aðild að samningnum felst ekki skuldbinding um að skjóta þangað deilumálum, heldur opnast einungis leið fyrir Ísland með aðild að samningnum að notfæra sér það fyrirkomulag, sem samningurinn gerir ráð fyrir.“ Í niðurlagi inngangsins að samningnum segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Samningsríkin lýsa því yfir, að ekkert samningsríki skuli einungis sökum þess, að það hafi fullgilt, viðurkennt eða staðfest þennan samning, og án samþykkis teljast vera skuldbundið til þess að leggja nokkurt sérstakt deilumál í sátt eða gerð.“ Það er naumast hægt að segja það skýrar en þarna er sagt, að þessi samningur út af fyrir sig feli ekki í sér neina skuldbindingu fyrir aðila, sem að honum standa, til þess að leggja í sátt eða gerð með þeim hætti, sem þar er ráð fyrir gert, eitt einasta mál. Og svo til enn frekari áherzlu vildi ég leyfa mér að benda á 1. líð 25. gr. í þessum samningi. Þar segir: „Lögsaga stofnunarinnar tekur til sérhverrar lagalegrar deilu, sem upp kemur í beinu sambandi við fjárfestingu milli aðildarríkja eða einhvers stjórnlagalegs hluta“ - hvað sem með því er nú meint - „eða stofnunar aðildarríkis, sem það kann að tilnefna af sinni hálfu gagnvart stofnuninni, og þegna annars aðildarríkis, sem deiluaðilar samþykkja skriflega, að vísað sé til stofnunarinnar.“ M.ö.o.: það liggur alveg ljóst fyrir af þessum ákvæðum, sem ég hef vitnað til, að samningurinn sem slíkur felur ekki í sér skyldu til þess að leggja neitt ágreiningsmál til gerðardómsins, heldur þarf samning um það í hvert einstakt skipti, sem deilu á að visa til gerðardómsins. Og það verður enn ljósara, ef litið er á 4. lið 25. gr., en þar segir: „Sérhvert samningsríki getur, þegar það fullgildir, samþykkir eða staðfestir þennan samning eða einhvern tíma síðar, tilkynnt stofnuninni um þá tegund eða tegundir deilumála, sem hið sama ríki teldi, að kæmu til álita, að lögð væru undir lögsögu stofnunarinnar.“ Það er m.ö.o. þarna gert ráð fyrir því, að ríkið geti fyrir fram tilkynnt það, hvaða mál eða tegundir mála það séu, sem geti komið til álita, að sérstakur samningur verði gerður um á sínum tíma, ef deila kynni að koma upp í sambandi við það. Það þarf, eins og ljóst er af þessum ákvæðum, skriflegt samkomulag hverju sinni um deilu, sem risin er, til þess að það sátta- eða gerðardómsfyrirkomulag, sem hér er um að tefla, verði notað. Þess vegna er það raunverulega svo, að þó að Ísland fullgildi þennan samning, þá felur sú fullgilding ekki í sér aðra skuldbindingu fyrir Ísland út af fyrir sig heldur en þá að taka að sinum hluta þátt í greiðslu kostnaðar við þetta fyrirkomulag. Fullgilding á þessum samningi felur ein út af fyrir sig ekki í sér skyldu til þess fyrir Ísland að leggja nokkurt deilumál í gerð. Af því, sem ég hef rakið um þessa samninga, er alveg ljóst, að þó að Ísland fullgildi þennan samning, verður gerðardómsákvæðið í hinum fyrirhuguðu álsamningum hvorki betra né verra fyrir það. Það breytir út af fyrir sig engu til né frá um það ákvæði. Það er ekkert slíkt samband eða samræmi á milli þessara tveggja samninga, eins og hæstv. viðskmrh. var nú öðru hverju að gefa í skyn, enda er þessi samningur, milliríkjasamningur, gerður, eins og hann gerði grein fyrir, alveg óháð þessum álsamningum, sem til stendur að gera milli Íslands og hins svissneska alúminíumfélags, og kom það glöggt fram af því, sem hæstv. ráðh. sagði um sögulegan aðdraganda að setningu þessa samnings. Þessi samningur verður ekki á neinn hátt borinn saman við gerðardómsákvæðið í fyrirhuguðum álsamningum. Hér er, eins og ég hef þegar margtekið fram og allir hv. þdm. geta gengið úr skugga um, um að tefla milliríkjasamning, en álsamningurinn er samningur á milli ríkisstj. annars vegar og á milli erlends einkafyrirtækis, hlutafélags, hins vegar, og svo samningur ríkisins við fyrirtæki, sem skrásett er hér á landi og talið íslenzkt fyrirtæki og skipað að meiri hluta til íslenzkum ríkisborgurum í stjórn, þannig að hér er ólíku saman að jafna að því leyti til, að aðilarnir að þessum samningum eru allt aðrir. En auk þess er svo efni samningsins allt annað, eins og hver maður sér. Eins og ég hef sýnt hér fram á alveg óvefengjanlega, þá felst ekki í þessum samningi nein skuldbinding um að leggja neitt mál í gerð. En í gerðardómsákvæði í 47. gr. álsamninganna er fyrir fram bindandi og endanlega um það samið, að þar tilgreind ágreiningsmál, - og þó auðvitað mjög teygjanleg ágreiningsmál. - skuli útkljáð með gerð, þau deilumál, sem þar er um að tefla milli Íslands annars vegar við hið svissneska alúminíumfélag og við dótturfélag þess, sem íslenzkt er kallað. Þess vegna fæ ég ekki með nokkru móti fallizt á þá skoðun, sem kom fram hjá forsrh. í útvarpsumr. um vantraust nýlega, þar sem hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Gerðardómsákvæðin eru í samræmi við alþjóðlegan samning, sem 33 ríki, þ. á m. öll Norðurlöndin, hafa undirritað. Réttarríki er engin minnkun að því að taka þátt í slíkum samningum. Það hefur ekkert að óttast. Enda er hér berum orðum tekið fram, að dæma skal eftir íslenzkum lögum.“ Hvernig er nú hægt að segja annað eins og þetta, eftir að menn hafa kynnt sér þann samning, sem hér hefur verið lagður fram og fylgir þessu lagafrv., og séð ákvæðin, sem eru í 47. gr. álsamninganna? Annars vegar er sem sagt hreinn milliríkjasamningur, eins og hér er, og hins vegar samningur á milli ríkis og einkafyrirtækis. Annars vegar er samningur, sem felur ekki í sér neina skuldbindingu, eins og þessi hér, og hins vegar er samningur, sem felur í sér endanlega og alveg óafturtæka skuldbindingu um það að leggja ágreiningsmál á tilteknu sviði í gerð. Það er náttúrlega alveg furðulegt, að hæstv. forsrh. skuli láta slík ummæli frá sér fara, að segja, að þessi gerðardómsákvæði 47. gr. séu í samræmi við þennan samning. Ég verð að segja það eins og er, að mér sýnist það hrein fjarstæða. Ég vil hins vegar ekki væna hæstv. forsrh. um það, að hann hafi vitandi vits farið með villandi upplýsingar í sinni ræðu, að því er þetta varðar, heldur vildi ég mega líta svo á, að hann hefði haft þessi orð um hönd, án þess að hafa aðstöðu þá í svipinn til þess að kynna sér nægilega þá tvo samninga, sem hér er um að tefla, og má þá segja, að það sé kannske að nokkru leyti afsakanlegt. Hins vegar verða þær afsakanir ekki með neinu móti bornar fram til réttlætingar á ummælum hæstv. viðskmrh., sem hann hafði hér áðan, því að það var sannarlega enginn tímastíll. sem hann fór með hér áðan, heldur var það heimaritgerð í bezta lagi, og hann hefði haft nægan tíma til þess að ganga úr skugga um, hvað rétt væri í þessu efni, áður en hann fór með þá staðlausu stafi, sem hann leyfði sér að fara með í því sambandi. Og sama má raunar segja um leiðarahöfund Vísis, sem á sínum tíma tók upp ummæli forsrh. að þessu leyti alveg hrá og birti þau og lagði svo út af þeim með viðeigandi hætti. Hann hefði vissulega átt að vita betur, vegna þess að hann hafði tóm til þess að kanna málið. Nú, en það var einu sinni sagt, að skáld þyrftu að skrifa til að lífa, og sjálfsagt þurfa þau að gera það enn og það sem verra er, að jafnvel doktorar í lögum þurfa að skrifa til að lifa, og þess vegna verður maður að taka því með skilningi, þó að sitt hvað hrjóti úr þeirra penna að óathuguðu máli. Ég get þess vegna ekki séð, að í þessum ummælum forsrh., sem ég hef hér vitnað til, geti falizt nokkur rök fyrir gerðardómsákvæði álsamningsins, og ég get ekki séð, að í þessum samningi út af fyrir sig felist nein rök fyrir gerðardómsákvæði áisamningsins. Hitt er allt annað mál, sem forsrh. benti á líka og gætu út af fyrir sig verið rök fyrir því gerðardómsákvæði og gætu komið til skoðunar, sem sé þau, að hinn svissneski viðsemjandi tæki á sig svo mikla ábyrgð, fjárhagslegar skuldbindingar og þar með ábyrgð á sínu dótturfélagi, og af þeim sökum yrði að teljast eðlilegt, að hann hefði gert kröfu um það, að ágreiningsmál, sem að því lytu, væru sett undir alþjóðlegan gerðardóm. Þetta eru, eins og ég sagði, rök, sem út af fyrir sig gætu komið til skoðunar, og er ég þó ekki með því að fallast á þau á neinn hátt. En sá er bara galli á þessum rökstuðningi, að aðalforstjóri hins svissneska álfélags hefur ekki fært þessi rök fram, þegar hann hefur verið að rökstyðja, að það væri samið í þessum álsamningum um þann sérstaka gerðardóm, sem þar segir. Hann sagði, að krafan um þetta, um slíka málsmeðferð, hefði verið gerð vegna þess, að hér á landi hefðu ekki áður komið fyrir nein þvílík mál af því tagi, þess vegna skorti íslenzka dómstóla reynslu í þessum efnum. Þetta voru hans orð, eftir því sem þau voru flutt í ríkisútvarpinu í fregnum af þeim blaðamannafundi, sem fram fór. En hæstv. viðskmrh. vitnaði ekki til þeirra orða hér áðan, heldur var hann enn að tala um þessa ábyrgð og þótti nauðsynlegt að hafa slíkt ákvæði, vegna þess að Svisslendingarnir bæru ábyrgð á fjárskuldbindingum fyrirtækisins, íslenzka álfélagsins. Það hefði nú ekki aldeilis þurft að semja um slíkt í Noregi. Þar hefðu þeir ekki þurft að bera ábyrgð og taka á sig ábyrgð, Svisslendingarnir. Þeir ábyrgðust bara með hlutabréfunum, engu öðru. En slík ábyrgð hefði nú líklega verið nokkuð ónóg hér á landi, að manni skildist. Ég verð að segja um þennan málflutning, að það hefði ekki sakað, þó að svo sem einn tími f viðbót í heimahúsum hefði farið í það að undirbúa fyrirlesturinn áðan, því að ég hélt satt að segja, að hlutafélög bæru ábyrgð á sinum skuldbindingum með öllum sínum eignum, og ég hefði haldið, að það væru ekki svo litlar eignir, sem þessi álbræðsla, það hlutafélag, hið íslenzka álfélag, sem svo er kallað, á hér á landi, og það mega verða meiri ábyrgðirnar og áföllin, sem falla á hið svissneska álfélag, ef eignir þess hér á landi, eignir sem sagt Íslenzka álfélagsins, hrökkva ekki til að mæta þeim. En skv. íslenzkum lögum er það nú svo, að þær eignir standa allar til ábyrgðar á skuldbindingum þess hlutafélags. Hæstv. forsrh. gat þess í útvarpsræðu sinni sem rökstuðnings fyrir gerðardómsákvæðinu í álsamningunum, að þau væru í samræmi við alþjóðlegan samning, þennan samning, sem hér er um að tefla, en ég hef nú sýnt fram á, að svo er náttúrlega alls ekki, en hann heldur áfram til þess að fylgja eftir rökstuðningnum og herða enn betur á: sem 33 ríki, þ. á m. öll Norðurlöndin, hafa undirritað. Þetta ætti nú að duga. Að vísu verður að geta þess um leið, sem ég fer þó hjá í þessum efnum, að það er ekki alls kostar fullkomið samræmi á milli þess, sem segir um þetta efni, undirritun þessa samnings, í þessu frv., sem hér liggur fyrir, og svo í grg. með álsamningnum, og í ræðu hæstv. forsrh. Í grg. með þessu frv., sem hér liggur fyrir, segir að 35 ríki hafi undirritað hann. Meðal ríkja þeirra, sem undirritað hafa, eru Danmörk, Svíþjóð, Ítalía, Þýzkaland, Bretland og Bandaríkin. Þarna er hvorki nefndur Noregur né Finniand, en forsrh. segir, að öll Norðurlöndin hafi undirritað, og í grg, með álsamningnum er það líka fullyrt, að öll Norðurlöndin hafi undirritað þennan samning. Á einum staðnum segir, að 35 ríki hafi undirritað, á hinum staðnum segir, að 33 ríki hafi undirritað. Og nú er bagalegt, að enginn ráðherra skuli vera hér við til þess að geta upplýst, hvað rétt er í þessu efni. Þetta var nú einmitt eitt af þeim atriðum, sem ég ætlaði að spyrja hæstv. ráðh. um, til þess að fá samræmi í þetta, því að þetta á hann nefnilega að vita, af því að það er hægt að vita þetta með auðveldum hætti. Alþjóðabankinn á sem sé að senda tilkynningu til hvers ríkis, um leið og undirskrift einhvers annars ríkis fer fram, þannig að það hljóta að liggja fyrir um það nákvæmar upplýsingar hér í einhverju ráðuneyti og þá væntanlega viðskiptamálaráðuneytinu, því að Alþjóðabankinn heyrir undir viðskmrh., þannig að það ætti að vera hægt að fá þetta upplýst. Þetta vil ég í fyrsta lagi spyrja ráðh. um, hvað er hið sanna í þessu efni, hvað er rétt, hvort eru það 35 ríki, sem eru búin að undirrita, - eða eru það 33, og eru Norðurlöndin öll búin að undirrita eða eru bara Danmörk og Svíþjóð búin að undirrita? En hér hafa brugðizt krosstré sem önnur tré, því að það er ekki einu sinni sá óþreytti sjútvmrh. hér viðstaddur í deildinni. En það er ekki þar fyrir, þetta skiptir ekki nokkru máli, hverjir hafa undirritað þennan samning, og það er það versta í ummælum ráðh. að vera að flagga með það, að svona og svona mörg ríki hafi undirritað samninginn, og reyna með því að læða því inn hjá almenningi, að svona og svona mörg ríki séu að gera þessa samninga. Það er nefnilega alls ekki svo. Það veit hver einasti laganemi, sem opnað hefur nokkra bók í þjóðarétti, að það er greint á milli, þegar um milliríkjasamninga er að tefla, undirritunar samninga og fullgildingar samninga, og það veit það hver maður, sem einhverja nasasjón hefur af þjóðarétti, að undirritun eins ríkis undir milliríkjasamning hefur yfirleitt enga lagalega skuldbindingu. Yfirleitt eru milliríkjasamningar gerðir með þeim fyrirvara, sem tekinn er fram berum orðum í þeim, að þeir öðlist ekki gildi, fyrr en þeir hafa verið fullgiltir með þeim hætti, sem stjórnskipunarlög hvers ríkis segja til um, og ekki fyrr en ákveðin tala ríkjanna hefur fullgilt þá. Og það er jafnvel talið, að þó að slíkur fyrirvari sé ekki gerður berum orðum, þá séu milliríkjasamningar yfirleitt gerðir með þeim fyrirvara, að undirskriftin ein út af fyrir sig sé ekki skuldbindandi. Það er algild regla, að milliríkjasamningar eru t.d. undirritaðir á ráðstefnum, sem gengið hafa frá uppkasti um þá, að þeir eru undirskrifaðir þar, en þeir taka ekki gildi þá um leið, heldur taka þeir ekki gildi, fyrr en þeir hafa verið fullgiltir af ákveðinni tölu ríkja. Þetta veit hver maður. En svo leyfa þessir hv. herrar sér að vera að tala um það, að svona og svona mörg ríki hafi undirritað samningana, enda þótt þar með sé ekkert um það sagt, hvort þau muni nokkru sinni fullgilda samningana eða ekki. Það er svo algengt, að tala þeirra milliríkjasamninga er legio, sem hefur verið ritað undir á ráðstefnum eða utan ráðstefna, án þess að þeir hafi nokkru sinni verið fullgiltir. Það er fjöldi af milliríkjasamningum, sem hafa verið gerðir, sem ég gæti talið upp hér jafnvel óviðbúinn, sem hefur verið samþykktur og undirritaður, en aldrei öðlazt gildi, af því að aldrei hefur nægileg tala ríkja fullgilt samningana. En svo er verið að reyna að láta það lita svo út, að þessi samningur sé eitthvað þýðingarmikill og hafi fengið eitthvað mikið gildi, af því að 33 eða 35 ríki, - nú er hæstv. viðskmrh. kominn, og nú getur hann upplýst það, hvað er hið rétta í því efni, hvort 35 ríki hafa undirritað eða 33. Upplýsingarnar eiga að liggja í viðskiptamálaráðuneytinu og hann á að geta séð það þar, hvort Norðurlöndin öll hafa undirritað eða bara Noregur og Svíþjóð. Á öðrum hvorum staðnum er sagt hér vitlaust frá og rangt farið með, því að þessum plöggum, sem hér hafa verið lögð fram, ber ekki saman, og það er anzi leiðinlegt, að gögnum, sem lögð eru fram samtímis í þinginu, skuli ekki bera saman um svona einfalt atriði eins og þetta, enda þótt það sé ákaflega veigalitið, eins og ég hef sýnt fram á. Það skiptir sem sagt engu máli, hve mörg ríki hafa ritað undir þessa samninga. Það eina, sem máli skiptir, er það, hve mörg ríki hafa fullgilt þessa samninga. Ríki, sem undirritað hefur slíkan samning, þarf ekki frekar að hugsa um það, það er algjörlega óskuldbundið við að fullgilda þann samning. Það þarf ekki að færa nokkra ástæðu fram fyrir þeirri undanfærslu sinni seinna að fullgilda samninginn. Það er alveg sjáifrátt um það. Þó að Danmörk og Svíþjóð, kannske Noregur, kannske Finnland, - ég veit ekki, hvað er rétt í þessu, - hafi undirritað samninginn, þá felst ekki í því nein skuldbinding af þeirra hálfu um það, að þau muni nokkru sinni fullgilda þennan samning, og það er engin vissa um það, og það veit enginn um það, hvort þau muni nokkru sinni fullgilda þennan samning, og hæstv. viðskmrh. veit náttúrlega ekkert um það frekar en ég, hvort þau muni nokkru sinni fullgilda þennan samning. En hvers vegna er verið að tala um þetta, að það séu svo eða svo mörg ríki búin að undirskrifa? Satt að segja ofbýður mér ekki þessi tala þeirra ríkja, sem búin eru að undirskrifa, –ég veit ekki alveg nákvæmlega, hve mörg aðildarríki eru að Alþjóðabankanum, en það veit hæstv. viðskmrh. alveg upp á sina tíu fingur og getur upplýst það hér á eftir, en ég hygg, að þau séu talsvert fleiri en 33 eða 35, þannig á jafnvel álitlegur hluti af ríkjunum, sem eru aðilar að Alþjóðabankanum, eftir að undirrita. En höfuðspurningin er þessi: Hvað mörg ríki eru búin að fullgilda þennan samning? Hvers vegna er það ekki sagt? Vill ekki hæstv. viðskmrh. upplýsa það hér á eftir, og vill hann ekki upplýsa, hver þau ríki eru? Ég hef það fyrir satt, að það séu aðeins 4 ríki, - aðeins 4 ríki búin að fullgilda þennan samning, og það séu af eðlilegum ástæðum ríki í Afríku, sem hafa mikla þörf fyrir erlent fjármagn og sækjast af eðlilegum ástæðum eftir erlendu fjármagni, en búa við réttarfar, sem hefur ekki langa reynslu að baki og er kannske ekki öruggt talið, og er það engin ástæða til fyrir okkur að líta smáum augum á þau ríki, en þetta er staðreynd. Hvers vegna er ekki sagt frá því, hve mörg ríki eru búin að fullgilda þennan samning? Ef það eru nú ekki nema 4 búin að fullgilda, þá getur Ísland að vísu kannske orðið fimmta ríkið. Það getur því tekið dálítinn tíma, þangað til þessi samningur öðlast gildi. Það hefur t.d. verið nefndur mannréttindadómstóll í þessu sambandi. Hvað skyldi það hafa tekið langan tíma fyrir Evrópuríkin, sem þekkja hvert annað jafnvel og þau gera og þekkja réttarástandið í hverju ríki fyrir sig jafnvel og þau gera, - hvað skyldi það hafa tekið langan tíma að fá þann samning fullgiltan? Það tók 5 ár, frá því að sá samningur var gerður og þangað til hann gekk í gildi, vegna þess að það skorti á tiltekna tölu um fullgildingu á honum. Það þurftu 8 ríki að fullgilda hann, til þess að hann öðlaðist gildi, og það stóð á því 8., og áttunda ríkið var að vísu Ísland. Hann öðlaðist ekki gildi, fyrr en Ísland fullgilti hann, og það tók 5 ár. Og þegar menn lita til þess, þá gæti ég trúað, að það tæki nokkurn tíma, þangað til 20 ríki verða búin að fullgilda þennan samning, sem hér er um að tefla. Að vísu má segja, að ég geti ekkert fullyrt um það. Það er alveg rétt, ég get ekkert fullyrt um það og það getur náttúrlega hæstv. viðskmrh, ekki heldur. En eitt er víst, að það hlýtur að taka talsverðan tíma, þangað til þetta fyrirkomulag er komið í gagnið, þannig að því verði beitt gagnvart gerðardómsákvæði 47. gr., því að samkv. því ákvæði er það skilyrði, að Sviss sé líka búið að fullgilda þennan samning. En nú stendur þannig á, að Sviss er ekki aðili að Alþjóðabankanum, og þess vegna getur það samkv. ákvæðum í þessum samningi ekki komið til greina með að fullgilda hann, fyrr en 20 ríki eru búin að fullgilda samninginn, þannig að það verður sjálfsagt nokkur dráttur á því, að þessi samningur komi alveg fullkomlega í gildi og verði orðinn bindandi milliríkjasamningur. Það verður því nokkuð seint að ætla að sækja rök til hans fyrir gerðardómsákvæði álsamninganna. Ég hef hér sýnt fram á það, hversu villandi þær upplýsingar eru, sem farið hefur verið með í sambandi við þetta mál að þessu leyti til, að það hefur alltaf verið talað um undirskriftir og hve mörg ríki hafi undirritað samningana, í stað þess að tala um það, sem rétt er, hve mörg ríki hafa fullgilt samningana. Það er algerlega óljóst, hvenær þessi samningur gengur í gildi. En til þess að undirstrika það, að ég fer hér með rétt mál, vil ég bara benda á 67. gr. samningsins annars vegar, sem fjallar um undirskriftirnar, og 68. gr., sem fjallar um fullgildinguna. Það er auðvitað, eins og sjálfsagt er, í þessum samningi greint algerlega glöggt á milli þessa tvenns, og að því vék að vísu hæstv. viðskmrh. áðan, en hann fór ekki út í það að gera grein fyrir því, hver munur væri á undirskrift milliríkjasamnings og fullgildingu hans, en það hef ég hér gert, og ég vona, að þeir tali nú meir um fullgildinguna hér eftir heldur en undirskriftina og tali þá jafnan, þegar þeir benda til þessa samnings sem rökstuðnings fyrir ákvæðinu í álsamningnum, um það, hvaða ríki það eru, sem búin eru að fullgilda samninginn. Ég hef með þessu sýnt fram á, að það er ekki hægt að sækja rök í þennan samning fyrir gerðardómsákvæði í álbræðslusamningunum og að yfirleitt er ekkert samband á milli þessa tvenns, svo að út af fyrir sig mætti ósköp vel samþykkja og fullgilda þennan samning, sem hér liggur fyrir. Hann mundi engu breyta um álbræðslusamningsákvæðin. En hins vegar vil ég segja það, sem ég sagði í upphafi, að þessi samningur er, að því er Ísland varðar, alveg gersamlega þarflaus. Þessi samningur er um fyrirkomulag til lausnar á fjárfestingardeilum, þ.e.a.s. deilum milli aðila, sem hafa lagt fé í fjárfestingar í öðru ríki. Það á að vera samkv. þessum samningi til staðar sáttastofnun og gerðarstofnun, þegar og ef aðilar að slíkum deilumálum semja svo um sín á milli, að þeir skuli leggja málin til sátta eða gerðar hjá þessari alþjóðlegu stofnun En það er ekki nein þörf á því fyrir Ísland að gerast aðili að slíku, og það er af því, að Íslendingar hafa ekki lagt fé í fyrirtæki erlendis. Það eru engar ástæður til þess að ætla það, að þeir muni leggja fé í fyrirtæki erlendis. Út frá því sjónarmiði er Íslandi þess vegna engin þörf á ákvæði sem þessu. Og að því er varðar hina hliðina, að útlendingar kynnu að leggja fé í framkvæmdir hér á landi, er heldur engin þörf á slíkum ákvæðum að því er Ísland varðar. Og það er af því, að það er viðurkennd regla í íslenzkum lögum, að útlendingar, þ.e.a.s. aðrir en íslenzkir ríkisborgarar, njóta alveg fullkominnar eignarréttarverndar hér á landi. 67. gr. stjórnarskrárinnar um eignarréttinn verndar eignir útlendinga alveg með sama hætti og eignir Íslendinga. Hver sá útlendingur, sem hér kynni að vilja fjárfesta, þarf þess vegna engum ótta að vera sleginn um það, að það fé verði af honum tekið, án þess að hann fái fullar bætur þar fyrir. Það segir okkar stjórnarskrá, að hann skuli fá. Hitt er allt annað mál, að löggjöfin getur á ýmsum tíma greitt með misjöfnum hætti fyrir því, að útlendingar leggi fé sitt í framkvæmdir hér á landi. En hafi þeir gert það og gert það með þeim skilyrðum, sem löggjöfin setur á hverjum tíma, njóta þeir alveg fullrar verndar fyrir þær eignir, og er fyllilega óhætt að treysta íslenzkum dómstólum í því efni. Það er rétt, að viðhorf löggjafans til æskileika á fjárfestingu útlendra aðila getur verið mismunandi. Það er langt síðan það kom fram hér á Alþ., að meiningar manna voru deildar um það efni. Það má jafnvel fara aftur til ársins 1891. Þá byrjuðu fyrst deilur um það hér á landi, hvort það væri æskilegt að fá útlendinga með fjármagn hingað til landsins. Þá voru sumir, sem töldu það varhugavert, að útlendingar eignuðust hér fasteignaréttindi, og það yrði að fara varlega í því efni. Aðrir aftur á móti höfðu það viðhorf, að það væri æskilegt að laða að útlent fjármagn hér til hagnýtingar á auðlindum landsins. Það má segja, að íslenzk löggjöf hafi lengi vel farið bil beggja í þessum efnum, vegna þess að t.d. samkv. l. frá 1919 um eignarrétt og afnotarétt fasteigna var ekki miðað við ríkisborgararétt í þessu efni, heldur var miðað við búsetu, þannig að útlendingar, sem hér voru fast búsettir, nutu samkv. þeim lögum sömu aðstöðu til að eiga hér fasteignir eins og íslenzkir menn. Núna aftur á móti er alveg nýlega með nýsamþykktum lögum frá Alþ. búið að breyta um stefnu að verulegu leyti í þessu efni, þannig að það er búið að þrengja möguleika útlendinga til þess að leggja í fjárfestingu og framkvæmdir hér á landi, vegna þess að meginstefna eftir þeim lögum er sú, að það séu Íslendingar einir, sem hafi án leyfis rétt til þess að eiga hér fasteignir og afnotarétt þeirra, og hlutafélög því aðeins, að yfirgnæfandi hluti hlutafjárins sé í eigu Íslendinga, þannig að það eru út af fyrir sig ekki mikil líkindi til þess, - stefna löggjafarinnar er þannig, að það er ekki ýtt undir eða greitt fyrir því, að erlendir ríkisborgarar eignist hér fasteignir. En ef þeir eignast þær og að öðru leyti þær framkvæmdir, sem þeir kynnu að leggja hér í, og það fé, sem þeir kynnu að eiga hér, nýtur á allan hátt sömu verndar og fé innlendra manna. Þess vegna er engin ástæða fyrir útlendinga til neinnar tortryggni í þessum efnum, og þeir hafa enga ástæðu til að vantreysta íslenzkum dómstólum í þeim efnum. Þeir munu njóta alveg fullkominnar verndar eins og innlendir menn. Því verður ekki neitað, að það er dálitið annað viðhorf í sumum nýjum ríkjum, sem búa við réttarfar, sem er óstöðugt og ekki þrautreynt, eins og er hér á landi. Þá er það skiljanlegt út af fyrir sig, að þeir útlendingar, sem leggja þar í fjárfrekar framkvæmdir, vilji áskilja sérstakt fyrirkomulag til þess að leysa úr deilum, sem varða þá fjárfestingu, og þetta er ákaflega vel þekkt fyrirbæri. Deilur út af slíkum efnum hafa risið á undanförnum árum, mjög oft, a.m.k. á þessari öld og kannske eitthvað lengur aftur. Og við hverja er það, sem þær deilur hafa risið? Þær deilur hafa yfirleitt risið við Afríku- og Asíuríki út af fjárfestingu, sem evrópskir aðilar hafa lagt í í þessum löndum. Það hefur oft komið til árekstra út af þessu. Þetta vandamál hefur oft einmitt komið til umr, á alþjóðlegum ráðstefnum. Þess vegna er það út af fyrir sig ekkert óskiljanlegt, að Alþjóðabankinn skuli hafa beitt sér fyrir slíku fyrirkomulagi sem þessu, sem hægt væri að grípa til, ef deila risi á milli þessara aðila, og þeir gætu þá notazt við. En að því er Ísland varðar, er þörfin engin fyrir þetta fyrirkomulag. Og sá gerðardómur, sem hér er um að tefla og upp er settur og um er fjallað í 1. mgr. 47. gr. álsamninganna, er náttúrlega ekki á nokkurn hátt betri út af fyrir sig heldur en sá gerðardómur, sem fjallað er um í 2. mgr. 47. gr. Það er náttúrlega ómögulegt að halda því fram, að sá gerðardómur, sem skipaður er samkv. þessum samningi og er þannig, að hvor aðilinn tilnefnir sinn aðilann og Alþjóðabankinn tilnefni formann, sé eitthvað betri eða öruggari gerðardómur heldur en hinn, sem tilnefndur er samkv. 2. mgr. 47. gr., þar sem hvor aðilinn tilnefnir sinn aðilann, en forseti Alþjóðadómstólsins tilnefnir oddamanninn. Því fer auðvitað fjarri, að það sé hægt að segja, að þessi SID-gerðardómur sé betri eða tryggi meira réttaröryggi. Ég geri ekki mikinn mun þeirra. Eg mundi þó að öðru jöfnu álita það, að við tilnefningu af hálfu forseta Alþjóðadómstólsins mundi fyrst og fremst höfð í huga lagaþekking og réttaröryggi og hann mundi velja slíkan mann sem oddamann. Þegar aftur á móti forstjóri Alþjóðabankans tilnefnir, gæti verið, að hann hefði hagfræðinga og aðra slíka fyrst og fremst í huga, og það er ekki alveg gefið, að þeir mundu vera eins fastir á svellinu í réttarörygginu og hinir, þannig að það er svo sem, alveg burtséð frá því, hvort þessi álsamningur verður samþ. eða ekki, engin ástæða til þess út af fyrir sig að vera að keppast við það að koma því undir gerðardóm samkv. 1. mgr. 47. gr. Það ætti ekki að ýta neitt á eftir fullgildingu þessa samnings, sem hér liggur fyrir, því að gerðardómssamningur samkv. 2. mgr. er sízt lakari. Annars er ekki svo sem neinn munur á því, það er ekki það atriði, sem ég eða aðrir hafa gagnrýnt, hvernig hinn alþjóðlegi gerðardómur er skipaður. Hann er skipaður á alveg forsvaranlegan hátt, á venjulegan hátt, eins og gerðardómar eru skipaðir. Það er annað, það er þetta að semja svo um, að eitt ríki semji um málefni sín við útlent einkafyrirtæki undir útlendan dóm, alþjóðlegan dóm, skulum við segja.  En eitt var það þó, sem hæstv. viðskmrh. vildi telja þessum SID-gerðardómi til gildis fram yfir gerðardóm samkv. 2. mgr. 47. gr., og það var það, að hann sagði, hæstv. viðskmrh., að þegar Sviss væri búið að fullgilda samninginn og ágreiningsmálið gæti farið fyrir þann gerðardóm, væri úrskurður þess gerðardóms aðfararhæfur í hverju samningslandi fyrir sig. Þetta held ég, að hæstv. viðskmrh. verði að athuga betur. Ég er ekki eins sannfærður um það og hann, að úrskurðir þessa gerðardóms séu aðfararhæfir í hverju samningslandi um sig. Og um þetta segir í grg. með stóra málinu á bls. 96, með leyfi forseta: „Gerðardómsmeðferð samkv. SID-samþykktinni mun m. a. hafa þann kost umfram önnur úrræði, að úrskurðir gerðardómsins yrðu svo til sjálfkrafa aðfararhæfir í öllum aðildarríkjum samþykktarinnar.“ Ekki er mér vel ljóst, hvernig sá úrskurður er, sem er svo til aðfararhæfur. Það virðist vanta þarna einhvern herzlumun á. Og það verður kannske ljósara, þegar litið er á bls. 97 í þessum aths., því að þar segir efst: „Með því er að sjálfsögðu ekki átt við það, að úrskurðurinn verði aðfararhæfur í þessum löndum, án þess að fleira þurfi til að koma.“ Ég er nú hræddur um, að hæstv. viðskmrh. þurfi að endurskoða skoðun sína um það, hvort þessi úrskurður er aðfararhæfur eða ekki. Ég ætla nú að víkja næst nokkrum orðum að ræðu hæstv. viðskmrh, um olíuflutningana, olíuflutningasamningana, en hann er nú farinn einu sinni enn.

Hæstv. ráðh, hefur farið í símann, sýnist mér.

Ég get þá á meðan aðeins vikið að því og sagt það, að svona milliríkjasamningar eru, eins og kunnugt er, oft á mjög knúsuðu og erfiðu máli. Það er mikið vandaverk að þýða þá, og þess eru mörg dæmi, að mönnum hafi nokkuð skotizt í því efni. Og til þess að þýða þessa milliríkjasamninga á sæmilegt mál þarf allt í senn, kunnáttu á því erlenda máli, sem þeir eru skráðir á, kunnáttu og smekk á íslenzkt mál og þekkingu á lögum. Því er ekki að neita, að mér sýnast talsverðir agnúar á þýðingu á þessum samningi og það svo í sumum greinum, að það sé varla hægt fyrir Alþ. að láta það frá sér fara í þeirri mynd, sem þeir eru nú. Sumt er það að vísu smekksatriði, og ég skal viðurkenna það, að ég er ekki svo mikill málamaður, að ég geti tekið mér mikið úrskurðarvald í þeim efnum. Þó skal ég aðeins sem dæmi nefna fáein atriði. Ég vil nefna hér á bls. 2., það er kannske smekksatriði, þar sem er ofarlega í fyrra dálki talað um að hafa það hugfast, að öðru hverju geta deilur risið upp í sambandi við þetta. Ég nota nú ekki þetta orð „upp“ þarna, heldur læt ég nægja „að rísa“. Hins vegar heitir það „komið upp“, þannig að það mætti að ófyrirsynju falla niður. Ég bendi t.d. á d-lið á 4. bls., þar sem segir, að það skuli „ganga frá samkomulagi við bankann um afnot af starfsemi hans og þjónustu“. Ég viðurkenni, að hina hliðstæðu enskusetningu er ekki auðvelt að þýða, en heldur finnst mér óeðlilegt að tala um afnot af starfsemi. Það er dálitið annað, sem átt er við. En þetta eru sem sagt aukaatriði og eins t.d. í 18. gr., þar sem talað er um það, að stofnunin skuli „talin fullgildur lögaðili.“ Þetta er smekksatriði, ég mundi nota orðið réttaraðili. Í 25. gr. er talað um aðildarríki, það er nú allt í lagi, „eða einhvers stjórnlagalegs hluta eða stofnunar aðildarríkis“. Ég held, að það hljóti að þurfa að finna annað orð yfir það, sem kallað er stjórnlagalegur hluti ríkis, en það er skýrt svo, að með því sé t.d. átt við Hafnarfjarðarkaupstað, og á bls. 11 er líka talað um „samþykki stjórnlagalegs hluta“. Í 2. mgr. 42. gr. segir: „Eigi er dómnum heimilt að kveða upp non liquet úrskurð“. Ég er ekki viss um, að menn hér almennt skilji, við hvað er átt með því. Spurning er, hvort ekki er hægt að notast við „frávísunardóm“ yfir þetta. Það er venjulega kallað svo hér. Og svo er það 54. gr., sem ráðh. hefur sennilega stuðzt við, þegar hann áðan var að tala um það, að úrskurðurinn væri aðfararhæfur. Það er að vísu afsakanlegt. Það stendur þarna í íslenzku þýðingunni að „fullnægja með lagaaðför innan landssvæða.“ En ég dreg mjög í efa, að þetta sé rétt þýðing, og ég held, að það þurfi að athugast. Ég skal nú ekki fara meira út í þessi atriði. En þá var það að lokum þetta, sem hæstv. ráðh. vék að í sinni ræðu og gerði að aðalinnihaldi hennar, að rökstyðja það, að gerðardómsákvæði þau, sem eru í 47. gr. álsamninganna, væru fyllilega réttlætanleg, af því að þau ættu sér margar hliðstæður, settu sér hliðstæð ákvæði í mörgum samningum, held ég, að hann hafi orðað það, og það væri fráleitt að vera að tala um það sem skerðingu á fullveldi, þó að menn gerðust aðilar að þessum samningi. Það hefur náttúrlega ekki nokkur lifandi maður talað um skerðingu á fullveldi, þó að Ísland gerðist aðili að þessum samningi. Það er áreiðanlegt, að það skiptir ekki nokkru máli í þessu tilfelli, því að eins og ég hef sagt, hefur þessi samningur ekki í för með sér nokkra skuldbindingu fyrir það, nema greiða nokkrar fjárgreiðslur. En hann sagði, hæstv. ráðh., og lagði mikla áherzlu á, að gerðardómsákvæði 47. gr. ættu sér margar hliðstæður í öðrum samningum. Hann gat þó ekki nefnt og nefndi ekki nema eitt einasta dæmi, og það voru olíuviðskiptasamningar við Rússland. Með því eina dæmi ætlaði hann að sanna þessa staðhæfingu sína um það, að gerðardómsákvæði slík sem eru í 47. gr. væru í mörgum samningum, og hann talaði stórt um það, hæstv. ráðh., og sagði, að það væri mjög mörgum mönnum kunnugt um slík ákvæði í öðrum samningum. Ég verð að játa mína fáfræði, að mér er ekki kunnugt um þvílík ákvæði í t.d. samningum, sem Norðurlöndin hafa gert. Ég þekki ekki slík ákvæði í þeim samningum, sem þau eru aðili að. Það má vera, að þau finnist þar, þá bið ég hæstv. ráðh. að benda mér á þá samninga. Það er skylt að hafa það, sem sannara reynist. En það er nú ekki annað, sem ég hef sagt um það, en að ég efaðist um, að slík samningsákvæði væru í samningum nálægra ríkja. Vill hæstv. ráðh. benda á einhverja af þeim samningum þeirra ríkja, sem slík ákvæði eru í, þar sem svo er samið um, að viðkomandi land, t.d. Danmörk eða Svíþjóð, er samningsaðili gagnvart erlendu hlutafélagi, og það er svo fyrir mælt, að ágreiningsmál þau, sem spretta kynnu út af þeim samningi, skyldu lögð fyrir alþjóðlegan gerðardóm, eða það, sem ég fyrst og fremst hef lagt áherzlu á, að svo sé samið um af hálfu einhverra þessara ríkisstj. í þeim löndum, sem okkur eru nálægust, að ágreiningur ríkisins við skrásett félög þar í landinu skuli heyra undir alþjóðlegan gerðardóm? Þeir hafa allt á sínum snærum, þessir hæstv. ráðh. Þeir hafa þekkinguna og þeir hafa starfsliðið, og það er ekki annað fyrir þá en bara finna þessa samninga og benda á þá. Það er ofur einfalt. Þá er það leyst. Þá hafa þeir sýnt fram á það, að ég hafi farið þarna með staðhæfingu, sem hafi gengið of langt, en þeir hafi rétt mál að flytja. Hvers vegna gera þeir þetta ekki? Það mundi leysa málið. Þá þyrfti ekki lengur að vera að deila um þetta. Finni þeir samningana og komi þeir með þá og bendi á, hvar hægt er að finna þá, þá er hægt að sjá, hvor hefur rétt fyrir sér. Hins vegar hef ég aldrei talað um Rússland í þessu sambandi eða samninga, sem það gerði. En þá þóttist nú hæstv. ráðh. báðum fótum í jötu standa, þegar hann gat farið að tala um olíuviðskiptin við Rússland og það hefði tíðkazt ekki bara í tíð þessarar núv. stjórnar, heldur hefði það tíðkazt í tíð núv. formanns Framsfl. og þáv. viðskmrh., að slíkir samningar væru gerðir. Að vísu var hæstv. viðskmrh. einnig innanborðs á því skipi, sem að þeim samningum stóð. En er það svo einkennilegt, að þessi ákvæði skuli vera í rússnesku samningunum um olíuna? Í fyrsta lagi gildir nokkuð annað um viðskiptasamninga heldur en aðra samninga. Um viðskiptasamninga eru algildar reglur. Þeir eru gerðir til mjög takmarkaðs tíma yfirleitt, og þeir eru gerðir samkv. venju af utanrrh. eða viðkomandi ráðh., án þess að þeir séu bornir undir þing o.s.frv., þannig að það gilda allt aðrar reglur um þá í sjálfu sér heldur en aðra milliríkjasamninga. Og við höfum keypt olíu í Rússlandi. Mér skilst að vísu, að það séu olíufélögin hér á landi, sem raunverulega hafa keypt þá olíu, þó að það sé svo, að rn. sem sagt og ríkið séu að formi til samningsaðili. Hann undraðist það mjög, að þau viðskipti skyldu lögð undir gerðardóm í Rússlandi. Ég vil nú spyrja hæstv. ráðh., hvernig hann heldur, að það sé, ef gerðir eru síldarsamningar um kaup á síld við síldarútvegsnefnd hér á landi og kaupendur væru eitthvað óánægðir með þá síld? Til hvaða dómstóla ætli þeir yrðu að leita, kaupendur þeirrar síldar? Ætli þeir yrðu ekki að leita til íslenzkra dómstóla? Ég hygg það. Reglan er nú sú, þegar um viðskipti er að tefla á milli landa, að sá, sem kröfu ætlar að gera út af þeim viðskiptum, verður að jafnaði að halda sig að dómstólum þess lands, þar sem varan er af hendi látin, þannig að ég get ekki séð, að þetta sé svo ákaflega mikil sönnun í sjálfu sér sem hæstv. viðskmrh. vildi vera láta, þó að það hafi verið samið svo um, að ágreiningsmál út af þessum olíukaupum skyldu úrskurðuð af þar tilgreindum gerðardómi í stað þess að fara fyrir venjulega dómstóla í landinu. En það hefðu viðskiptin væntanlega orðið að fara, ef ekki hefði verið samið svona um. Sem sagt, þessir olíuviðskiptasamningar eru náttúrlega svo allt annars eðlis heldur en þeir samningar, sem hér er um að ræða, að það er sama aðferð að taka þá til meðferðar í rökræðum um þessi mál eins og það er, þegar einn maður er að tala um a og svo kemur næsti maður og ætlar að svara hans mótbáru varðandi a með því að tala um það, sem á við um b, því að þetta er svo gersamlega ólíkt. En auk þess kemur það til varðandi olíusamningana við Rússland, að þar er um að ræða milliríkjasamninga. Utanríkisverzlun Rússlands er í höndum ríkisins, það eru sérstök fyrirtæki að vísu, sem annast um hana, en hún er í höndum ríkisins, og það er einmitt þess vegna, sem út af þeim viðskiptum hafa risið deilur viða um lönd, af því að reglan er sú, að það er ekki talið samrýmast ríkishugtakinu, að það heyri undir dómstóla annars ríkis, og þess vegna hafa Rússar einmitt haldið því fram í viðskiptum sínum, að í viðskiptasamningum, sem þeir gera, sé það ríkið, sem standi að baki þeim. Ég get t.d. bent á bækur um þjóðarétt, þar sem þetta er tekið til meðferðar, þar sem þeir hafa sem sagt neitað að lúta undir venjulega dómstóla í viðskiptalandinu, af því að þetta sé ríkisverzlun. Þetta á ekki bara við um olíu, þetta á við um margs konar viðskipti, utanríkisviðskipti Rússlands. Og þess vegna hefur það verið svo, að inn í viðskiptasamninga Rússa við önnur ríki hefur yfirleitt verið tekið ákvæði um sérstaka dómstólameðferð í þeim viðskiptasamningum, af því að viðsemjendurnir hafa rekið sig á þetta, að fram hjá þessum agnúa urðu þeir að komast. Ég er ekki svo kunnugur því að öðru leyti, hvernig þetta er gert i einstökum atriðum, en ég veit, að þessa spurningu hefur almennt borið mjög viða á góma og hefur leitt til þess, að sérstakt fyrirkomulag hefur verið tekið upp í þessum samningum. Það fer ekkert á milli mála, og því er haldið stíft fram af Rússa hálfu, að utanríkisverzlunin sé í höndum ríkisins, og þess vegna á ég bágt með að trúa því og trúi ekki öðru, fyrr en þá auðvitað þegar ég sé þessa samninga, sem gerðir hafa verið, en það sé undirritað á þann veg, - þó að það sé eitthvert sérstakt fyrirtæki eða hvað það nú heitir, sem skrifar undir og gerir samninginn, trúi ég ekki öðru en það sé fyrir hönd rússneska ríkisins eða utanríkisverzlunarinnar. Það er rétt að leggja þá samninga fram á borðið. En hvað sem því líður, er þetta tilfelli svo, að þessu er háttað þannig um rússnesku olíuviðskiptin. Annars ætla ég ekki að fara að ræða hér lengur um olíuviðskiptin við Rússa, enda tel ég, að það skipti ekki nokkru máli í sambandi við þessi gerðardómsákvæði í 47. gr., þegar við ræðum um það, og það verður tækifæri til þess að gera það nánar, þegar álmálið sjálft kemur hér til meðferðar, þá skulu þeir vera búnir að búa sig undir það og finna þá samninga nágrannaríkjanna, sem séu sambærilegir við þessa álsamninga. Það er það, sem um hefur verið deilt. Ég hef aldrei sagt, að það finnist engir slíkir samningar sem þessir. Ég hygg, að slíkir samningar sem þessir hafi verið gerðir. Eg býst við því, að þeir geti komið fram með einhverja fyrirmynd að slíkum samningum. En hvers vegna koma þeir ekki með þær fyrirmyndir? Þær eru, að því er ég bezt veit, ekki frá nágrannalöndum okkar. Þær eru aftur kannske frá öðrum ríkjum. Já, herra forseti. Ég hef verið nokkuð langorður, en ég hef ekkert samvizkubit af því, af því að hæstv. ráðh. hefur verið svo óstöðugur í sæti, að það hefur tekið lengri tíma þess vegna að flytja það, sem ég vildi hér gera og var aðalefni minnar ræðu, en það var þetta, að ég vildi fyrst og fremst undirstrika, að það verður jafnan að gera glöggan greinarmun á venjulegum milliríkjasamningum og því samningsfyrirbæri, sem álsamningurinn er. Það er ekkert athugavert við gerðardómsákvæði í venjulegum milliríkjasamningi. Hins vegar er það vægast sagt ákaflega óvenjulegt og að mínu mati lítilsvirðing fyrir íslenzka dómstóla í samningi eins og álsamningnum. Ég hef enn fremur sýnt fram á það, að það verður ekki í þetta frv. og þann samning, sem því fylgir, sótt nein fyrirmynd fyrir ákvæðum í álsamningnum. Að vísu er þar gert ráð fyrir úrskurði, ef svo er um samið sérstaklega á milli ríkis og þegns, og ákvæði um það, að það megi í víssum samböndum skoða innlendan þegn sem útlendan, og það er líklega það ákvæði, sem hér hefur verið haft sérstaklega í huga. En það verður að byggjast á samningum hverju sinni, og ég hef sýnt fram á það, að í þessu frv. og þessum samningi út af fyrir sig felst ekki nokkur skuldbinding fyrir Ísland nema aðeins til þess að greiða kostnaðinn. Ég hef loks sýnt fram á það, að útlendingar njóta alveg fullrar verndar hér á landi fyrir sín eignarréttindi, og þess vegna er engin þörf á því fyrir Ísland að gerast aðili að þessum samningi. Það eru engar líkur á því, að útlendingar, sem hér kynnu að festa fé sitt, þurfi eða vildu leita til þvílíkrar stofnunar, vegna þess að þeir vita, að þeir gætu sótt rétt sinn og fengið hann verndaðan að fullu fyrir íslenzkum dómstólum. Það eru á hinn bóginn engin líkindi til þess, að Íslendingar fari að festa fé erlendis. Þess vegna er þetta náttúrlega alveg þarflaust. Hins vegar er það, eins og ég sagði, að þetta gerir svo sem ekkert til, þó að þetta verði fullgilt, Ísland verði þarna fimmta ríkið. En annars á nú hæstv. ráðh. eftir að upplýsa það og upplýsir það á eftir, hver þau ríki eru, sem eru búin að fullgilda. Svo get ég ekki skilizt við þetta mál án þess að benda á það, að mér fyndist, að alla vega ætti 2. gr. þessa frv. að falla niður, ef samningurinn verður fullgiltur, en þar segir: „Þegar samningur sá, sem ræðir um í 1. gr., hefur verið undirritaður af Íslands hálfu, skulu ákvæði hans hafa lagagildi á Íslandi.“ Ég held, að þetta ákvæði hljóti að vera tekið upp alveg eftir 2. gr. í álsamningnum. Ég sé ekki, að það séu nein ákvæði í þessum samningi, sem séu þess eðlis, að þau eigi að hafa lagagildi á Íslandi, og kemur ekki til greina þegar af þeirri ástæðu, að það eru út af fyrir sig í þessum samningi ekki neinar sérstakar skuldbindingar. Ég held sem sagt, að ef ríkisstj. ætlar að fullgilda þennan samning og láta samþykkja hann á þessu þingi, þurfi að betrumbæta sitthvað í þessu. En ég mundi telja hyggilegast, eða að það mundi ekki skaða, þó að málinu væri nú frestað um eitt ár í viðbót og séð til, hvort ekki bættust við einhver ríki, sem fullgiltu samninginn á því tímabili.



Herra forseti. Ég hef ekki hugsað mér að verða fjölorður um þetta mál við 1. umr. og þeim mun síður, þar sem hv. 3. þm. Norðurl. v., sem er sérfróður á sviði þjóðaréttar og stjórnlagafræði, hefur fjallað um þennan samning í ýtarlegri ræðu og komið inn á mörg atriði varðandi hann. En ég taldi þó ástæðu til þess að kveðja mér hljóðs nú þegar við þessa umr., einkum vegna þess, að af hálfu hæstv. ríkisstj. er um að ræða bein tengsl milli framlagningar þessa frv. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að gerast aðili að þeim alþjóðasamningi, sem þar um fjallar varðandi lausn fjárfestingardeilna, og þess samnings, sem nú liggur fyrir Nd. Alþ. um alúmínbræðslu, og fylgisamninga þess máls. Þetta er af hálfu hæstv. ríkisstj. tengt saman, enda er í aðalsamningnum um alúmínbræðsluna, í 47. gr. hans, sem kveður á um alþjóðlega gerð í sambandi við þann samning og fylgisamninga eða ágreining um hann, þar er sérstaklega til þess vitnað, að verði þessi alþjóðasamningur um lausn fjárfestingardeilna fullgiltur, skuli hann hagnýttur í sambandi við ágreining um þau mál. Ég tel ástæðu til þess að æskja frekari upplýsinga um það, á hvaða stig, ef svo mætti segja, þessi samningur er kominn að því er varðar fullgildingu hans. Það hefur bæði í sambandi við umr. um alúmínmálið og nú af hæstv. viðskmrh. í sambandi við framsögu fyrir þessu máli verið lögð á það nokkur áherzla, að allmörg ríki, 33 eða 35 ríki, eins og hæstv. viðskmrh. sagði, hefðu undirritað þennan samning, og það hefur verið greinilegt, að menn hafa átt að draga þá ályktun af því, hversu rík áherzla var lögð á þessa tölu, 33 eða 35 ríki, sem þegar hefðu undirritað þennan samning, að þess væri þá ekki langt að bíða, að hann hefði verið fullgiltur af nægilega mörgum og gæti þar af leiðandi komið til framkvæmda. En ég vil ítreka það, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. spurði að vísu um, - ég vil mjög eindregið ítreka og undirstrika það, að hér er um tvo ólíka hluti að ræða, annars vegar þau ríki, fjölda þeirra ríkja, sem hafa undirritað samninginn, og svo hins vegar það, hversu mörg ríki hafa þegar á lögformlegan hátt fullgilt þennan samning. Og það er algerlega ástæðulaust og engan veginn vansalaust af talsmönnum hæstv. ríkisstj. að gera einhverja tilraun til þess að blanda þessu tvennu saman, sem er algerlega óskylt. Það kemur greinilega fram í þessum samningi sjálfum, að undirritun samningsins táknar í raun og veru ekki annað en það, að tiltekin ríki hafa fallizt á það, að Alþjóðabankinn gerði tilraun til þess að koma á slíkum alþjóðasamningi varðandi fjárfestingardeilur, sem hér er um að ræða, en það er hins vegar greinilega tekið fram í þessum samningi, að hann fær ekkert gildi og getur ekki komið til framkvæmda fyrr en 20 ríki hið minnsta hafa fullgilt hann á þann hátt, sem til er ætlazt, þ.e.a.s. lagt fram lagafrv., sem hefur verið samþ., og gert aðrar þær ráðstafanir, sem kynni að þurfa, í sambandi við sína eigin löggjöf, til þess að slíkur samningur yrði fullgiltur. Og nú vil ég enn spyrja: Hversu mörg ríki eru það, sem þegar hafa fullgilt þennan samning? Það liggur fyrir og á það hefur verið lögð, að ég tel, óeðlilega mikil áherzla og jafnvel f því skyni að varpa ryki í augu manna, að 33 eða 35 ríki hafi undirritað samninginn, en eins og ég áðan sagði, er það allt annar hlutur en hitt að fullgilda hann. En ég vil endurtaka fsp.: Hversu mörg ríki hafa þegar fullgilt þennan samning, og hvaða ríki eru það? Ég hef það fyrir satt, að það hafi verið spurzt fyrir um þetta beint núna fyrir skömmu, um þessa fsp., til Alþjóðabankans og það hafi komið það svar, að 4 ríki, 4 tiltekin Afríkuríki, hafi fullgilt þennan samning og önnur ekki, það séu m.ö.o. 4 nýfrjáls og vanþróuð ríki í Afríku, sem búin séu að fullgilda samninginn, en önnur ekki, ekkert Norðurlandanna og ekkert vestrænt ríki hafi enn sem komið er fullgilt þennan samning. Ég vil sem sagt spyrja, hvort þetta sé rétt, og í því sambandi vil ég spyrja, hvaða ástæður séu til þess, að við flýtum okkur svo mjög með að fullgilda þennan samning, að við þyrftum að verða fyrstir vestrænna ríkja til þess að gera það. Hvað er það, sem rekur svo mjög á eftir? Er það það frv., sem nú liggur fyrir hv. Nd. um alúmínmálið, sem gerir það að verkum, að ástæða þykir til, að við verðum kannske fimmta ríkið til þess að fullgilda þennan samning, þó að ekkert sé um það vitað, hvenær eða hvort nokkurn tíma koma þar til viðbótar þau 15 ríki, sem til þess þurfa, áður en samningurinn fær nokkurt raunhæft gildi og hægt verður fyrir einstök ríki eða einstaka aðila að skjóta þangað málum? Eins og ég sagði í upphafi, ætla ég ekki nú við 1. umr. að fara að ræða ýtarlega um þetta lagafrv., enda skal ég játa það, að ég hef ekki til að bera þá þekkingu í þeim efnum, sem nauðsynleg væri að því er varðar það, hvernig eðlilegt sé, að slíkir gerðardómar um fjárfestingarmál skuli gerðir. Ég mun þess vegna ekki að svo komnu máli taka beina afstöðu til þess, hvort eðlilegt væri fyrir okkur Íslendinga á sinum tíma að fullgilda slíkan gerðardóm eða ekki. Ég tel hins vegar, að þar sem þetta mál er sótt nú, að því er virðist, af nokkru kappi í sambandi við alúmínmálið, sem liggur fyrir Alþ., þá sé ástæða til að gjalda nokkuð varhuga við eða fara sér hægt í þessu efni, og ég get ekki séð, hvað okkur liggur á, meðan svo er háttað, ef það er rétt, sem mér er tjáð, að einungis 4 Afríkuríki hafi nú þegar fullgilt þennan samning og ekkert liggi fyrir um það, hvenær eða hvaða lönd önnur geri það nú á næstunni. Og þó að það sé fjarri mér að ætla að varpa á nokkurn hátt rýrð á þau ríki, sem þegar hafa fullgilt samninginn, hlýtur að læðast að manni sú spurning, hvort þarna sé fyrst og fremst um að ræða ríki, þar sem a.m.k. vestrænir aðilar vefengja með réttu eða röngu, að réttarfar þeirra sé traust og stöðugt, hvort hér sé um að ræða nýfrjáls og tiltölulega vanþróuð ríki, sem kunna að eiga erfitt um vik að ýmsu leyti vegna meðal annars vantrúar á það, að þar sé um að ræða örugg og traust réttarríki. Og sé svo, að aðeins 4 ríki í Afríku hafi þegar fullgilt samninginn, sýnist mér, að okkur liggi a.m.k. ekkert á og það sé engin ástæða til þess að flýta sér að skipa sér endilega í hóp þeirra í þessu efni, þar sem ekki er annað líklegra heldur en að baki því búi, að þau séu að suðvelda sér einhver verkefni og komast yfir þá vantrú, sem kann að vera ríkjandi hjá fjárfestingarstofnunum á því, að þau séu raunveruleg og traust réttarríki. Ég held, að það sé rétt fyrir okkur að doka við og sjá, hvort ekki verður um að ræða á nálægum tíma fleiri ríki, sem tilbúin eru til þess og ákveðin og þegar hafa fullgilt þennan samning, og við þurfum ekki neinna hluta vegna að vera fyrsta Evrópuríkið, sem það gerir. Ég skal ekki blanda mér í þær umr., sem hæstv. viðskmrh. hóf hér í lok sinnar ræðu, þar sem hann kom að tilteknum viðskiptasamningi, - ég skal ekki blanda mér mikið í þær umr., - en það var greinilegt á hæstv. ráðh., að honum virtist, að hann hefði þar fundið púðrið, ef svo mætti segja, og maður hélt nú fyrst, að hér væri um að ræða einhverja stórfenglega og afgerandi röksemdafærslu, það væri það stórt innlegg í þær deilur, sem hafa orðið um gerðardómsákvæði alúmínsamningsins, sem hæstv. ráðh. var þarna með. Hann var svo ábúðarmikill og kampakátur, þegar hann var að skýra frá því, að - mér skildist nú heldur vond ríkisstj., hann tiltók það ekki sérstaklega, sem mun hafa verið hér við völd á árunum 1956-1958, hefði þrívegis til að mynda, viðskmrh. hennar hefði þrívegis undirritað einhvern samning, sem væri afskaplega sambærilegur, skildist manni, við ákvæði 47. gr. í alúmínsamningnum, og þó verri, skildist manni á hæstv. ráðh. Það er nú ekkert nýtt, en hins vegar alltaf dálítið broslegt, þegar þeir hv. Alþfl.-menn og sérstaklega Alþfl.- ráðh. eru sérstaklega hneykslaðir á einu og öðru, sem hin svonefnda vinstri stjórn hefur haft á sinni samvizku eða hefur staðið að. Og það er ekki í fyrsta sinn, sem vaknar sú spurning hjá manni: Hvar voru þessir ágætu menn á þeim tíma, þegar vinstri stjórnin starfaði?  En að lokum vil ég enn ítreka það, að munurinn á undirskrift slíks samnings sem þessa og fullgildingu er svo stórkostlegur, að því tvennu má alls ekki rugla saman, og ef menn gera tilraunir til þess, hlýtur eitthvað annað að vaka fyrir mönnum heldur en að upplýsa málið. Það er sem sagt sá munur á, að varðandi undirskriftina er ekki í rauninni um neitt annað að ræða en að þau ríki, sem undirskrifa, fallast á, að það skuli athugað, hvort hægt sé að fara þessa leið, en taka ekki á sig neinar skuldbindingar og hafa alla fyrirvara um það, hvort þau fullgilda slíkan samning eða geri það jafnvel aldrei. Þess vegna er aðalatriðið nú að því er varðar það, hvort telja megi rétt, að við Íslendingar förum að hugleiða það, hvort við ættum að fullgilda slíkan samning, það er þetta, hversu mörg ríki hafa þegar fullgilt samninginn, hversu miklar líkur eru til þess, að önnur ríki geri það á næstunni. Hafa einhver Evrópuríki þegar fullgilt samninginn, eða er þar aðeins um að ræða 4 Afríkuríki, eins og fullyrt er, og í því sambandi, sé það rétt, hvað liggur okkur þá á? Er ekki alveg óhætt að bíða, m.a. að fá nokkra endurskoðun á hinni íslenzku þýðingu á texta samningsins, eins og ekki virðist nú vanþörf á? Hv. 3. þm. Norðurl. v. benti á nokkur atriði í því sambandi, og það væri hægt að benda á fleiri, sem sýna, að það væri ástæða til að fara dálitið ýtarlegar út í það að ganga frá orðalagi íslenzkunnar á samningnum. En að lokum vil ég enn leggja áherzlu á, að ég sé ekki, að okkur geti verið það neitt keppikefli að láta í sambandi við þennan samning, við það, hvernig það ber að, að við fullgildum hann, að láta það verða okkur neitt keppikefli að skipa okkur á bekk með þjóðum, þar sem meðal annarra vestrænir aðilar og þá ef til vill Alþjóðabankinn hafa vefengt eða kunna að vefengja það, að um fullkomið réttaröryggi sé að ræða. Í því sambandi minnist maður óneitanlega þeirra ummæla, sem höfð voru eftir hinum svissneska forstjóra Swiss Aluminium, sem hér var við að undirrita alúmínsamninginn á dögunum, þar sem hann sagði eitthvað á þá leið, að vegna þess að Íslendingar hefðu ekki gert slíka samninga áður sem þennan og væru óvanir öllum slíkum hlutum, hefði þetta þótt ráðlegt og nauðsynlegt að hafa ákvæði 47. gr. um gerðardóminn. En þetta getur ekki í raun og veru þýtt annað en það, að hann og þeir félagar hans vantreysti Íslandi sem réttarríki. Og ég vil segja, að með því að Ísland leggi á það áherzlu, að Ísland verði e.t.v. fimmta ríkið til viðbótar við 4 nýfrjáls Afríkuríki til þess að fullgilda slíkan samning, er hæstv. ríkisstj. einnig að gefa undir fótinn með þetta sama og taka undir það mat, sem virðist koma fram bæði í þessum ummælum forstjóra hins svissneska fyrirtækis og í rauninni í þeirri samningagerð, sem nú er verið að ræða í hv. Nd.



Herra forseti. Ég er satt að segja undrandi á því, hversu málflutningur hv. stjórnarandstæðinga, sem talað hafa, er sundurlaus og sjálfum sér ósamkvæmur. Annars vegar er því haldið fram af hálfu þeirra beggja, að þess - -  Annars vegar er því haldið fram af hálfu þeirra beggja, sérstaklega af hálfu Ólafs Jóhannessonar prófessors, að samningurinn, sem hér er til umr., sé í raun og veru mjög lítils verður, það skipti litlu eða engu máli fyrir Ísland, hvort það undirskrifi og löggildi þennan samning eða ekki. Þm. bendir alveg réttilega á það, að engum manni með viti geti komið til hugar, að fullgilding Íslands á þessum samningi tákni nokkurs konar skerðingu á íslenzku fullveldi. Hann hefur alveg réttilega þann skilning á samningnum, að hann er rammasamningur, hann setur upp alþjóðlega stofnun, skipuleggur alþjóðlega málsmeðferð og setur almennar reglur um það hvernig fara skuli með ákveðnar alþjóðlegar deilur. Hann leggur hins vegar engu ríki, sem gerist aðili að honum, þá skyldu á herðar að nota sér stofnanir eða málsmeðferð samningsins. Það er komið undir samkomulagi málsaðila beggja, hvort þeir gera það eða ekki. Þetta eru hins vegar engin rök fyrir því að telja samningsgerðina lítilvæga. Það, sem hér er að gerast, er stórmerkur hlutur í alþjóðarétti og alþjóðasamningum. Það er verið að koma á fót alþjóðastofnun, sem á að hafa það verkefni að fjalla um mál, sem engin alþjóðastofnun hefur hingað til fjallað um. Það er verið að vinna að því að gera samning, sem setja mun reglur um mál. sem fram að þessu í áratugi a.m.k. hafa leitt til vandræða í skiptum á milli ríkja og einstaklinga. Það var sannarlega ekki seinna vænna, að gerð yrði alvarleg tilraun til þess að koma á fót slíkri alþjóðastofnun og koma á slíkum alþjóðasamningi. Hann skyldar engan til þess að notfæra sér þessar reglur eða notfæra sér stofnunina, en hann veitir öllum aðilum heimild til að notfæra sér hana, og árangurinn, sem af þessu hlýzt, er auðvitað sá, að ef þetta allt saman kemst í kring, verður það tryggt, að með hliðstæð deilumál verði farið með hliðstæðum hætti, hvort sem deilumálin koma upp í Evrópu, Asíu, Afríku eða Ameríku eða milli aðila í Afríku og Asíu eða Evrópu og Ameríku. Og þetta hlýtur auðvitað að teljast mjög mikilsvert. Smám saman hljóta að skapast vissar réttarvenjur sem afleiðing af starfsemi slíkrar stofnunar, sem smám saman leiða til stóraukins réttaröryggis í alþjóðlegum skiptum. En því þarf ég ekki að lýsa, það er kunnara en frá þurfi að segja, að það fer í vöxt, hefur farið stórkostlega í vöxt á undanförnum áratugum og fer enn þá stórkostlega í vöxt á næstu áratugum, að einstaklingar og fyrirtæki eins ríkis festi fé innan vébanda annars ríkis. Þróunin hefur verið í þessa átt í efnahagsmálum heimsins á undanförnum áratugum, og sú þróun heldur áreiðanlega áfram. Þess vegna tel ég það vera algerlega villandi og rangan málflutning af hálfu hv. stjórnarandstæðinga, þegar þeir gera lítið úr þessum samningi, vegna þess að hann er ekki bindandi. Samningurinn getur sannarlega verið mikilvægur þrátt fyrir það. Stofnun, sem komin er á fót, getur sannarlega verið mikilvæg þrátt fyrir það, þó að hún skyldi ekki neinn aðila til að hagnýta sér þær reglur eða skipulag, sem samningurinn og stofnunin gerir ráð fyrir. Engu að síður halda báðir fast við sinn keip, að það sé algerlega ástæðulaust fyrir Ísland að gerast aðili að þessum samningi, og raunar vara við að gerast aðilar að honum. En þetta er áherandi ósamræmi. Ef menn segja í einu orðinu, að samningurinn sé ómerkilegur og hafi enga þýðingu, hvaða ástæða er þá til að vara svona sterklega við því að gerast aðili að honum? Þetta tvennt getur með engu móti farið saman. Það, sem mér þykir þó vera óviðkunnanlegast í málflutningi hv. þm., er að gera þessa fyrirhuguðu samningsgerð tortryggilega vegna þess, að hingað til hafa ekki nema 4 svokölluð vanþróuð ríki, svo að þeirra orð séu notuð, svokölluð nýfrjáls ríki í Afríku staðfest samninginn. Það liggur við, að maður verði að láta í ljós, að manni ofbjóði slíkur málflutningur, og það ekki hvað sízt þegar hann er viðhafður af hálfu hv. 5. þm. Reykn., sem setur sig sjaldan úr færi til þess, en notar þá allt aðra tegund af orðum, - setur sig sjaldan úr færi til þess að lýsa samúð með frelsisbaráttu hinna áður undirokuðu þjóða, hinum svokölluðu nýfrjálsu þjóðum. Þegar maður les málgagn hans, Þjóðviljann, liður varla svo vika, að þar sé ekki um að ræða hástemmdar, heitar samúðaryfirlýsingar með sjálfstæðisbaráttu þessara ríkja, sem nú eru kölluð nýfrjáls eða vanþróuð, og undirstrikað sterklega og alveg réttilega, hversu sjálfstæðisbarátta þeirra hafi verið réttmæt og sjálfsögð og hversu sjálfsagt sé að styðja þessi ríki í baráttu þeirra fyrir því að tryggja sjálfstæði sitt og treysta efnahag sinn. Ég tel, að ekkert ríki í raun og veru, - ekkert ríki í Evrópu a.m.k., - ætti að hafa ríkari skilning á sjálfstæðisbaráttu hinna svokölluðu nýfrjálsu eða vanþróuðu landa, hvort sem þau eru í Afríku, Asíu eða annars staðar, heldur en einmitt Íslendingar, og þess vegna kemur mér það mjög spánskt fyrir sjónir, þegar um þau er talað beinlínis í niðrandi merkingu, og lögð á það áherzla, að það sé Íslandi til vansæmdar, til beinnar vansæmdár, að Ísland gerist fimmta ríkið til þess að staðfesta slíkan samning á eftir slíkum ríkjum. Það á að vera einhver blettur á Íslandi að verða eitt af fimm í hópi fjögurra nýfrjálsra ríkja. Ummæli þm. verða á engan annan hátt skilin en þennan. Ég vil, áður en ég greini frá því, hvaða ríki þetta eru, sem hafa þegar staðfest samninginn og hafa undirskrifað, þá vil ég mótmæla harðlega þeim aðdróttunum, þeim beinu aðdróttunum í garð þessara ágætu nýfrjálsu, nýsjálfstæðu ríkja í Afríku um það, að réttarfar þeirra sé að einhverju leyti svo óöruggt, að það sé ástæðan fyrir því, að þau hafa talið sig knúin til þess að flýta sér að staðfesta samninginn, eða að einhverjir aðrir aðilar, einkaaðilar í öðrum stórveldum, hafi krafizt þess, að þau flýttu sér að staðfesta slíkan samning, til þess að unnt væri að festa fé í þessum ríkjum. Þetta eru ummæli, sem eru ósæmileg á Alþingi Íslendinga. Skv. upplýsingum, sem ég hef frá fulltrúa Norðurlanda í stjórn Alþjóðabankans, höfðu til 17. marz 1966 eftirfarandi fjögur ríki fullgilt samninginn: Nígería gerði þáð 23. ágúst 1965. Máretania gerði það 11. jan. 1966, Fílabeinsströndin gerði það 16. febr. 1966. Mið-Afríkulýðveldið gerði það 23. febr. 1966. En svo að segja í hverjum hálfum mánuði nú, eða a.m.k. í hverjum mánuði bætast við ríki, sem ýmist fullgilda samninginn eða undirskrifa hann. Hér hef ég skrá yfir þau ríki, sem hafa undirskrifað samninginn, en það eru 35 ríki. Þegar frv. um álsamninginn var lagt fyrir Alþingi, það var eldra, það var gengið frá því, áður en gengið var frá þessu frv., þá höfðu 33 ríki staðfest samninginn. Þess vegna stendur talan 33 um undirskriftaraðila í frv. með álsamningnum. Síðan það frv. var lagt fram, þær upplýsingar voru miðaðar við 9. febrúar, en síðan eða til 16. marz hafa tvö ríki undirskrifað samninginn, Grikkland og Kýpur. Ég sé ekki ástæðu til að lesa allan þennan lista yfir þessi 35 ríki, en bendi á, að meðal þeirra eru Bretland, sem undirskrifaði í maí 1965, Bandaríkin, þau undirskrifuðu í ágúst 1965, Japan, sem undirskrifaði í sept. 1965, Svíþjóð, sem undirskrifaði í sept. 1965, Lúxembúrg einnig í sept., Danmörk í okt.; Ítalía í nóv., Belgía í des., Frakkland seinna í des. og Þýzkaland í janúarmánuði 1966. Því miður slæddist sú villa inn í grg. álfrv., að meðal þeirra 33 ríkja, sem þá hefðu undirskrifað, væru öll Norðurlöndin. Aðeins tvö Norðurlandanna hafa þegar undirskrifað, þ.e.a.s. Svíþjóð og Danmörk, en málið er komið fyrir finnska þingið, það er komið þegar til meðferðar í finnska þinginu, og verið er að undirbúa að leggja málið fyrir norska þingið. Hv. 3. þm. Norðurl. v. gerði mikið úr, að það væri með öllu óvist, að þau ríki, sem hefðu undirskrifað samninginn, mundu fullgilda hann. Hv. þm. veit án efa jafnvel og ég, að þegar um t.d. þau Evrópuríki, sem ég nefndi áðan, er að ræða, þá mundi ríkisstj. ekki detta í hug að undirskrifa samninginn, nema því aðeins að hún hefði þá ákveðnu fyrirætlan að leggja samninginn fyrir hlutaðeigandi þing og fá hann samþykktan þar, ef ekki yrðu stjórnarskipti í millitíðinni. Þetta getur hver maður með fullu viti sagt sér, að þannig eru málavextir. Auðvitað getur enginn tryggt það, að ekki verði stjórnarskipti í millitíðinni og önnur stjórn kunni að líta öðruvísi á. Hitt er annað mál, og það vita líka allir og hv. þm. enn þá betur en ég, að málsmeðferð í löggjafarþingum lýðræðisríkjanna er mjög seinvirk og það getur tekið langan tíma að fá fullgildingu á jafnvel einföldustu samningum, eins og þessi í raun og veru hlýtur að teljast. Enn fremur er mikið misræmi í málflutningi, þegar annars vegar er sagt: Þessi samningur hefur litla þýðingu, hann er ekki bindandi, skiptir í raun og veru afskaplega litlu máli, - að láta sér þá detta í hug, að ríki, sem hafi undirskrifað samninginn, mundi hverfa frá því að leggja hann fram til fullgildingar, eða þingið mundi hverfa frá því að fullgilda hann. Það er ekki hell brú í þessum málflutningi. Ef hér væri um að ræða einhvern mjög stórkostlegan milliríkjasamning eða mjög stórkostlega alþjóðastofnun, sem fengi völd, víðtækt gerðardómsvald eða eitthvað því um líkt, þá gæti maður skilið, að það ættu eftir að verða stórdeilur um málið, þannig að ekki væri víst, hvort undirskrift ríkisstj. þýddi raunverulega staðfestingu, en þegar þm. hafa verið að segja: Þetta er lítilfjörlegur samningur í raun og veru, - hvaða skynsamleg ástæða er þá til þess að ætla, að undirskrift ríkisstj. þýði ekki líka staðfestingu þess meiri hluta á þingi, sem styður ríkisstj.? Hér er í raun og veru um svo barnalegan málflutning að ræða, að mig furðar á jafnreyndum þingmönnum og hér er um að ræða að gera þetta að verulegu atriði í málflutningi sínum. Ástæðan til þess, að það er æskilegt, mjög æskilegt, vildi ég segja, að Ísland staðfesti þennan samning nú, er einfaldlega sú, að við erum einmitt núna að fjalla um samning milli íslenzka ríkisins og erlends einkaaðila. Það hlýtur að vera sjálfsögð ósk af hálfu Íslands, að um deilu út af þeim samningi sé farið að sem mestu leyti eftir alþjóðlegum reglum og alþjóðlegum venjum. Það þarf engum að koma það á óvart, að í slíkum samningi sem þessum milli íslenzka ríkisins og erlends einkaaðila þurfi að vera gerðardómsákvæði. Það þarf að vera gerðardómsákvæði, undan því er ómögulegt að komast og mikil spurning, hvort rétt væri að sækjast eftir því að komast undan því. Það er í alla staði eðlilegt, enda fjölmörg dæmi um það önnur, að einmitt í slíkum samningum milli ríkis og erlends einkaaðila séu gerðardómsákvæði. Og þá er auðvitað sjálfsagt, - ég tala einungis frá íslenzku sjónarmiði, - þá er auðvitað sjálfsagt, að þessi gerðardómsákvæði séu sem almennust, séu sams konar og ákvæði í öðrum deilum, að tryggja það, að úrskurðir verði í sem nánustu samræmi við þær venjur, sem eru að myndast á alþjóðlegum vettvangi. Það er tryggt í samningnum, að dómurinn á að dæma eftir íslenzkum lögum og alþjóðlegum reglum. Hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði, að hann hefði ekkert við samsetningu gerðardómsins að athuga skv. þessu frv. Það er einmitt þess vegna, að ég er honum alveg sammála, að við höfum ekkert við hann að athuga. Þess vegna hefur Ísland einmitt viljað, að þetta skipulag gilti í gerðardómsmálum út af þessum samningi. Ég vil segja, að það hafi viljað svo vel til, að um sama leyti og við Íslendingar erum að semja við svissneska álfélagið, þá er alþjóðahreyfing í gangi í þá átt að koma upp alþjóðlegri stofnun til þess að fjalla um þau deilumál, sem kunna að geta komið upp milli íslenzka ríkisins og hins erlenda einkafyrirtækis. Ég skil ekki þá menn, sem mundu telja betra að hafa einfalt gerðardómsákvæði í samningunum en að hafa ákvæði, sem tryggir málsmeðferð skv. alþjóðasamningi og alþjóðareglum, sams konar málsmeðferð og augljóst er, að mikill meiri hluti helztu aðila heimsverzlunarinnar ætla sér að samþykkja. Er hægt að tryggja íslenzka hagsmuni betur en að sjá svo um, að með hugsanleg deilumál milli íslenzka ríkisins og erlendra einkafyrirtækja sé farið eftir sömu reglum og á sama hátt og öll helztu aðildarríki heimsviðskiptanna telja eðlilegt í slíku tilfelli? Það er auðvitað af þessum sökum, sem Íslendingar grípa það fegins hendi að gerast aðili að þessari nýju alþjóðastofnun, að þessum væntanlega alþjóðasamningi, í stað þess að þurfa að hafa einfalt gerðardómsákvæði í samningnum, sem eingöngu tæki til íslenzka ríkisins og hins erlenda einkafyrirtækis. Þetta eru mjög einfaldar staðreyndir í sambandi við málið. Báðir hv. ræðumenn gerðu nokkrar tilraunir, en þó ekki alvarlegar og satt að segja mjög veikburða, til þess að bera á móti því, sem ég hafði sagt í ræðu minni, að samningur iðnmrn. við svissneska álfélagið væri hliðstæður samningi viðskmrn. við sovézka olíusölufélagið um olíuviðskipti. Þeir gátu þó auðvitað ekki borið á móti því, að í báðum tilfellum er um gerðardóm að ræða, í báðum tilfellum er íslenzka ríkið aðili að samningunum. Íslenzka ríkið er aðili að samningunum í báðum tilfellunum, og gagnaðilinn er ekki ríkisvald, er ekki ríki, heldur viðskiptafyrirtæki. Í báðum tilfellunum er gagnaðilinn ekki ríki, heldur viðskiptafyrirtæki. Að þessu leyti eru tilfellin algerlega sambærileg.  Þegar svo samningarnir eru bornir saman, kemur í ljós, að í samningnum við svissneska álfélagið er um að ræða alþjóðagerðardóm, sem á að dæma eftir íslenzkum lögum og alþjóðareglum, en í olíusamningnum við rússneska olíuútflutningsfyrirtækið er um að ræða sovézkan gerðardóm, sem á að dæma eftir sovézkum reglum. Ég skil ekki í, að nokkrum manni með óbrjálaða dómgreind geti blandazt hugur um það, að auðvitað er betra fyrir íslenzka hagsmuni að láta deilur út af fjárfestingu eða viðskiptum koma til úrskurðar hjá alþjóðagerðardómi, sem dæma á eftir íslenzkum reglum, íslenzkum lögum og alþjóðareglum, heldur en eftir erlendum gerðardómi, sem á að dæma eftir eigin reglum. Það þarf meira en lítið brjálaða dómgreind til þess að skilja ekki, að það fyrra er betra fyrir íslenzka hagsmuni. Það, sem er í álsamningnum, er betra en það, sem er um þetta efni í olíusölusamningnum. Hitt er annað mál, að það er alger misskilningur hjá hv. 5. þm. Reykn., að ég hafi verið hneykslaður á olíusamningnum eða hneykslaður á hv. fyrirrennara mínum, Lúðvík Jósefssyni, fyrir að hafa gert þennan samning, eins og hans fyrirrennari hafði gert og eins og ég hef gert sem eftirmaður hans. Það sagði ég aldrei. Ég gagnrýndi vinstri stjórnina ekki neitt fyrir það að hafa gert samninginn og það af þeirri einföldu ástæðu, að ég veit, að það var skilyrði af hálfu Sovétríkjanna, þegar samningurinn var fyrst gerður, að þetta gerðardómsákvæði væri i samningnum, og ég tel þá hagsmuni, sem um er að ræða við gerð þess samnings, svo stórkostlega, að mér kom ekki til hugar að mæla með því að setja þetta gerðardómsákvæði fyrir sig, þó að það sé íslenzkum hagsmunum óhagstæðara en það gerðardómsákvæði, sem er í álsamningnum. Ég er alveg sammála þeim fyrsta viðskmrh., sem gerði samninginn 1953, - ætli það hafi ekki verið Ingólfur Jónsson, - og sammála því, sem Lúðvík Jósefsson gerði á vinstristjórnarárunum, og þarf ekki að taka fram, að ég gagnrýni ekki það, sem ég hef sjálfur gert síðan 1959, - ég hefði ekki gert það, ef ég teldi ástæðu til þess að gagnrýna það. Um annað var ekki að ræða, og ég óttast slík gerðardómsákvæði ekki svo mjög, jafnvel þótt um sovézkan gerðardóm sé að ræða, þar eð reglurnar, sem hann fer eftir, eru þekktar. Ég sé enga ástæðu til þess að vantreysta þeim gerðardómi svo mjög, að það hefði átt að láta samningsgerðina stranda á þessu atriði. Ég hneykslaðist því ekki á vinstri stjórninni, alls ekki á Lúðvík Jósefssoni á þeim árum, né heldur á Hermanni Jónassyni, sem þá var dómsmrh., eins og ég benti á áðan. Ég hneykslast á þeim núna. Nú hneykslast ég á þeim fyrir það, að þeir skuli gagnrýna jafnsterklega og með jafnhörðum orðum gerðardómsákvæði í öðrum samningi, sem eru sýnu hagstæðari en þau gerðardómsákvæði, sem þeir sjálfir hafa ýmist stutt beinlínis, beinlínis gert, staðið að, en hins vegar látið óátalin í þrettán ár. Það er ekki ég, sem hef verið að bregðast vinstri stjórninni, eins og hv. 5. þm. Reykn. var að gefa í skyn, það er ekki ég, sem var að afneita henni, það eru Lúðvík Jósefsson og Hermann Jónasson, það eru Eysteinn Jónsson og Hannibal Valdimarsson, sem eru að afneita gerðum sínum í vinstri stjórninni með sinni hörðu og ósanngjörnu gagnrýni á gerðardómsákvæðið í álsamningnum. Ég held, að með þessu hafi ég vikið að því, sem máli skiptir í ræðum þeirra tveggja málsvara stjórnarandstöðuflokkanna, sem talað hafa, og tel í raun og veru, að öll málsatriði í sambandi við þann samning, sem hér liggur fyrir, séu að fullu upplýst, hafi að fullu upplýstst í þessum umr. Ég vil því að síðustu aðeins endurtaka, að ég tel það ótvírætt vera í þágu íslenzkra hagsmuna, að Alþingi fullgildi þennan samning, til þess að von geti verið til þess, að hugsanlegar deilur milli íslenzka ríkisins og svissneska álfélagsins fái þá réttarmeðferð, sem þessi samningur gerir ráð fyrir, sem þessi samningur veitir Íslandi rétt til þess að hagnýta sér.



Herra forseti. Það, sem kom mér til þess að kveðja mér hljóðs aftur, voru fyrst og fremst þau ummæli hæstv. viðskmrh., sem hann viðhafði um það, sem ég sagði varðandi hin fjögur nýfrjálsu ríki, sem nú er upplýst, að þegar hafa fullgilt samninginn. Hæstv. ráðh. hafði um það stór og þung orð, að ég hefði í ræðu minni hér áðan talað þannig um þessi ríki, að ég hefði farið um þau mjög niðrandi og ósæmilegum orðum. Þessu vil ég mótmæla og mótmæla harðlega. Ég tel, að hæstv. ráðh. hafi enga heimild til þess að álykta slíkt af þeim orðum, sem ég viðhafði. Hann vildi láta lita svo út sem ég hefði talað um þessi fjögur ríki, kallað þau nýfrjáls ríki í eitthvað niðrandi merkingu, en það sem ég átti við og það sem ég fullyrði, að ég hafi sagt, var þetta, að það kunna að vera sérstakar ástæður hjá þessum ríkjum, sem valda því, að þau hafa nú þegar fullgilt þennan samning. Það eru þær ástæður, að það er við margvíslega örðugleika að etja, og það er ekkert launungarmál, að m.a. er þar við þá erfiðleika að etja, að ýmsar vestrænar stofnanir, jafnvel vestrænar þjóðir, hafa vissa vantrú á réttarfarinu í þessum ríkjum, og það var ekkert annað, sem ég sagði. En það var síður en svo, að ég færi nokkrum óvinsamlegum eða niðrandi orðum um þau ríki, sem þarna var um að ræða. Það, sem ég sagði, var aðeins þetta, að vissir vestrænir aðilar hafa sýnt það bæði fyrr og síðar, að þeir hafa vantrú enn sem komið er á þessum ríkjum og vita, að þau eiga við mikla örðugleika og eðlilega örðugleika að stríða, meðan þau eru að rísa á legg, og að það var einmitt eitthvað svipuð vantrú, sem okkur finnst að hafi komið fram og komi fram að því er Ísland varðar og réttaröryggi á Íslandi m. a. í þeim ummælum, sem oft hefur verið til vitnað og formaður eða fulltrúi svissneska alúmínfélagsins lét falla hér í viðtali við blaðamenn á dögunum og í rauninni skín út úr þeim samningi, sem liggur nú fyrir hv. Nd. um álmálið. Ég var satt að segja dálítið hissa á hæstv. ráðh., að hann skyldi hafa þau orð, sem hann hafði, um ummælí mín varðandi þau fjögur Afríkuríki, sem þegar hafa sótt um aðild að samningnum, því að ég gaf honum ekkert tilefni til þess. En mér sýnist, að þetta sé eitt með öðru dálitið sýnishorn af því, að hæstv. ráðherrar eru farnir að verða dálítið taugaveiklaðir þessa dagana. Það er ekki laust við það. Og annað dæmi um það er það, sem komið hefur fram hvað eftir annað hjá hæstv. ráðherrum, fleiri en einum, og hæstv. viðskmrh. heldur áfram að stagast á, það eru tilraunir til þess að láta líta svo út, að það sé eitthvert stórt atriði í þessum efnum, jafnvel meginatriði, hversu mörg ríki hafa nú þegar undirskrifað þennan samning, sem hér er um að ræða. Það er þrástagazt á því og jafnvel reynt að láta líta svo út, að það sé nokkurn veginn það sama eða jafnvel alveg það sama og að fullgilda samninginn, það hljóti að koma þegar á eftir. Þó að milli 30 og 40 ríki hafi þegar undirskrifað þennan samning og einhver séu að bætast við að því er það varðar þessar vikurnar, þá liggur það fyrir og er viðurkennt af hæstv. ráðh., að einungis fjögur ríki, tiltekin ríki, sem hann hefur nú nefnt, hafa fullgilt samninginn, og þess vegna segi ég: Hvað liggur okkur á að verða fimmta ríkið í því sambandi? Hvers vegna þurfum við að vera fyrsta ríkið á Norðurlöndum, sem fullgildir þennan samning? Hvers vegna fyrsta Evrópuríkið, sem gerir það? Er nokkur ástæða til þess að flýta sér svo mjög, að ekkí gefist gott tóm til þess að athuga þetta mál og þýða a.m.k. samninginn á sómasamlega íslenzku?



Herra forseti. Ég skal ekki þreyta hv. þdm. og því síður hæstv. ráðh. á mjög langri ræðu í þetta skipti, enda kvartaði hann yfir því, að mín fyrri ræða hefði verið sundurlaus. Það er ekki mitt að dæma um það. En hitt er rétt, að það kom fram af hans svarræðu, að honum veittist heldur erfitt að svara þeim rökum, sem ég hafði borið fram í minni ræðu, og satt að segja held ég, að það hefði farið betur á því hjá ráðh., að efnið hefði verið öllu meira; en hávaðinn minni í hans ræðu. Hann var undrandi á því, að við, sem teldum samninginn lítils virði, værum þó á móti honum, og hafði orð um það, að það hefði verið farið ósæmilegum orðum og niðrandi um þau ríki, sem þegar hefðu fullgilt. Nú tók ég það alveg sérstaklega fram í minni ræðu, að það væri síður en svo ástæða til fyrir okkur að líta niður á þessi Afríkuríki, en af þessu hefur ráðh. að sjálfsögðu misst vegna sinnar fjarveru. Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að í þessum samningi fælist ekki nein skuldbinding til þess að leggja neinar deilur fyrir þann gerðardóm, sem settur verður upp með þeim samningi. En hann vildi samt telja, að hann væri mikils virði. Hann sagði : Það er vitað, að deilur hafa oft risið einmitt út af fjárfestingu erlendra aðila í ýmsum ríkjum og af því hafa stafað vandkvæði, en það hefur ekki verið til nein stofnun, sem leyst gæti úr þeim deilum. - Þetta er að nokkru leyti rétt, en ekki að öllu. Það er alveg rétt, að það hafa oft risið deilur út af slíkri fjárfestingu, og að sjálfsögðu hefur vandkvæði getað leitt af þeim deilum. Hins vegar er það ekki alls kostar rétt, að það hafi ekki verið til neinar stofnanir, sem hafi getað leyst úr þeim deilum. Fasti milliríkjagerðardómurinn hefur verið til aliar götur frá 1899. Til hans hafa auðvitað þau ríki, sem hafa verið aðilar að samþykktum, getað leitað um úrlausn á ágreiningi slíkum sem þessum, ef þau hafa komið sér saman um það. En þó að þessi samningur verði gerður og fái gildi um þennan gerðardóm, þá geta eftir sem áður alveg eins risið vandkvæði af deilum, sem stafa af slíkri fjárfestingu, vegna þess að það er eftir þessum samningi engin trygging fyrir því, að þau ríki sem hlut eiga að máli, og þeir aðilar, sem eiga hlut að fjárfestingardeilum, semji um það að leggja þá fjárfestingardeilu fyrir þennan gerðardóm. Það er álit eftir sem áður opið, það er allt undir framkvæmdinni komið. Þar erum við, ég og hæstv. viðskmrh., náttúrlega jafnófróðir og vitum ekki, hver framkvæmdin verður í því efni, og um það verður ekki sagt. En auk þess og i sambandi við það, sem hæstv. viðskmrh. var að tala um og gera mikið úr þeirri þýðingu, sem þessi gerðardómur mundi hafa umfram aðrar stofnanir, sem hingað til hafa verið til, er enn fremur þess að gæta, að vald þessa gerðardóms, jafnvel í þeim tilfellum, þar sem samið verður um að leggja fjárfestingardeilu fyrir hann, er takmarkað. Það er takmarkað aðeins við það, sem kallað er lagalegar deilur, en það er hugtak í þjóðarétti, og utan við þær lagalegu deilur, sem þar eru kallaðar og „defineraðar“ sem slíkar, getur verið um margvislegan ágreining að ræða, og ekki gæti sízt reynt á slíkan ágreining í sambandi við fjárfestingu. Sá ágreiningur liggur allur utan við valdsvið þessa gerðardóms, þó að til komi. Þó að þessi samningur verði fullgiltur, þá er allt opið í annan endann. Þessi stofnun er þá að vísu til, og það er nokkurs virði, og ríki geta þá, ef þau vilja, samið um það að leggja mál fyrir hana. En þeim er það alveg frjálst. Aðilar, sem hafa fullgilt samninginn, eru ekki á neinn hátt skuldbundnir til þess. Það er því ekki mikil trygging fyrir því, að þessi stofnun beri mikinn árangur, en eins og ég sagði skal ég litlu spá um það. En það, sem ég lagði áherzlu á í mínu máli og rökstuddi það með, að þessi stofnun væri þarflaus fyrir Ísland, voru þær ástæður, að hér þyrftu útlendingar ekki á neinni sérstakri vernd að halda vegna fjárfestingar sinnar, af því að þeir nytu að öllu leyti í því tilliti sömu réttarverndar og Íslendingar, og á hinn bóginn, að það væru ekki minnstu líkur fyrir því, að Íslendingar færu að fjárfesta fé annars staðar. Það voru þessi atriði, sem ég lagði höfuðáherzluna á og gerðu samninginn þarflausan fyrir Ísland. Það er af því, að útlendingar njóta hér alveg fullrar réttarverndar, og það er ekki ástæða til að ætla, að Íslendingar fari að leggja í slíka fjárfestingu annars staðar, að þeir muni þurfa að halda á slíkri stofnun sem þessari. Það er af þessum ástæðum fyrst og fremst, sem ég taldi þennan samning þarflausan fyrir Ísland. Ég legg engan dóm á það, hvort það er mikils virði eða lítils virði fyrir aðrar þjóðir, þær verða að gera það upp við sig. Ég læt það alveg eiga sig. Ég met málið aðeins út frá íslenzku sjónarmiði. Þá sagði hæstv. ráðh., að úr því að við værum þessarar skoðunar, að samningurinn væri svona lítils virði fyrir Ísland, hvaða ástæða væri þá til þess að vera að amast við honum eða vara við honum? Ég vil snúa þessu alveg við. Ég vil segja: Þeir, sem halda því fram, að við eigum að gerast aðilar að slíkri stofnun, það er þeirra að sýna fram á ástæðurnar fyrir því og nauðsynina á því. Það er þeirra að sýna fram á það. Það hafa þeir ekki getað gert, því að hann hefur ekki hrakið eitt einasta atriði, sem ég sagði um þetta efni, um horf íslenzkra dómstóla gagnvart útlendingum. Það er upplýst í málínu og viðurkennt af hæstv. ráðh., eins og vænta mátti, að það hafa ekki nema fjögur ríki fullgilt samninginn. Það er hins vegar upplýst, að hið rétta sé, að 35 ríki hafi undirskrifað, þar af séu að vísu ekki nema tvö Norðurlandaríkjanna. Þessar upplýsingar eru því rangar í álsamningsgreinargerðinni, og er það nú raunar furðulegt að geta ekki haft slíkar staðreyndir eða upplýsingar réttar, sérstaklega þegar tillit er tekið til þess, að þessu frv. var, að ég ætla, útbýtt á undan álsamningnum, þannig að það er mjög furðulegt. Auðvitað varð hæstv. viðskmrh. að viðurkenna það, að undirskrift samnings skuldbindi ríki ekki að lögum til þess að fullgilda hann, enda er það vitað mál, að ríki er það algerlega í sjáifsvald sett, hvort það fullgildir þann samning, sem það hefur undirritað, t.d. í ráðstefnulok einhvers staðar eða því um líkt. Og það er alls ekki rétt, sem ráðh. vildi halda fram, að það heyrði undantekningum til, að ríki fullgiltu ekki samning, sem þau hefðu undirskrifað, a.m.k. nema stjórnarskipti hefðu orðið í því landi. Um þetta mætti miklu frekar segja, að það væri daglegur viðburður, að ríki, sem undirskrifað hafa samning, fullgildi hann ekki. Það eru margir alþjóðasamningar, sem hafa verið gerðir, samþykktir og undirskrifaðir á sínum tíma, en hafa aldrei verið fullgiltir af nægilegri tölu ríkja og þess vegna aldrei öðlazt gildi sem milliríkjasamningar. Ég get nefnt ótal dæmi um það, t.d. má nefna samning á Haagráðstefnu 1930 um ríkisborgararétt, hann hefur aldrei verið fullgiltur. Það má nefna samning, sem gerður var á Haagráðstefnu 1907 um alþjóðlegan áfrýjunardómstól í vissu máli. Hann hefur aldrei verið fullgiltur eða öðlazt gildi. Það má nefna samning, sem gerður var á Genfarráðstefnunni 1958, samning, sem snertir hagsmuni okkar Íslendinga varðandi vísindalega verndun fiskstofna utan við landhelgi. Mér er ekki kunnugt um, að við Íslendingar höfum t.d. fullgilt þann samning. Þannig mætti nefna mýmörg dæmi þess, alveg fjöldamörg dæmi. Hins vegar er það náttúrlega út af fyrir sig ákaflega ófrjótt, að við séum að deila um það, við hæstv. viðskmrh., hvenær 20 ríki muni hafa fullgilt þennan samning eða ekki. Við vitum báðir jafnlítið um það, og úr því verður bara reynslan að skera. Ég hef þá trú, að það dragist kannske eitthvað, en hann heldur, að þetta muni ske fljótt. Ég tel það ekki í sjálfu sér miklu máli skipta. En eins og ég sagði áðan, þá gerði hann allt of mikið úr því í sínu máli, að hér væri eitthvað alveg nýtt, ríki hefðu ekki átt kost á neinum úrræðum áður til þess að jafna deilur um þessi efni. Þetta er alls ekki rétt. Það eru til margir sáttanefndarsamningar á milli ríkja. T.d. hafa Bandaríkin lagt á það mikla stund að gera slíka samninga við önnur ríki og í gildi eru margir sáttanefndarsamningar. Norðurlöndin beittu sér líka á sínum tíma fyrir gerð slíkra sáttanefndarsamninga og börðust meira að segja fyrir því í Þjóðabandalaginu gamla á sínum tíma, og þau eru aðilar að mörgum sáttanefndarsamningum, og slíkir sáttanefndarsamningar geta auðvitað tekið til deilna sem þessara. Þar fyrir er það sjálfsagt svo, að Alþjóðabankinn hefur talið heppilegt af einhverjum ástæðum að setja þetta fyrirkomulag upp, og það getur vel verið, að það eigi við og sé heppilegt með tilliti til einhverra ríkja. En að því er Ísland varðar hef ég leyft mér að halda því fram, að það sé ekki þörf á því, og hæstv. ráðh. hefur ekki getað sýnt fram á, að það væri þörf á því. Hann var að leggja áherzlu á, að það væri eitthvert keppikefli, að mér skildist, að það væri um þessar deilur farið eftir alþjóðalögum og alþjóðavenjum. Það má kannske til sanns vegar færa. En eftir því sem mér hefur skilizt, þá hefur í umr. um álmálið verið lögð höfuðáherzla á það og verið talið þeim samningi sérstaklega til gildis, að þar væru í fyrstu röð nefnd íslenzk lög, að ágreiningsmálin ættu að úrskurðast eftir íslenzkum lögum, og það lagði ráðherrann raunar áherzlu á líka, og auðvitað hljótum við að leggja áherzlu á það, að mál séu úrskurðuð eftir íslenzkum lögum, þegar um er að tefla málefni, sem landsrétti lúta. En það geta svo verið allt önnur málefni, sem lúta reglum þjóðaréttar, og um þau málefni á auðvitað að fara eftir þjóðarétti. Það eru málefni, sem ríkin sem slík eru aðilar að. Ég skal svo ekki lengja þetta miklu meira, en vil aðeins undirstrika það, að þeir eru staðnir að því, hæstv. ráðherrar, að hafa talað um þá aðeins, sem hafa undirritað samninginn, og með því að tala um þau ríki aðeins hafa þeir viljað gefa villandi hugmyndir um, hverjir væru aðilar að þessum samningi, í stað þess að tala um það, að aðeins eru 4 búnir að fullgilda þennan samning. Ráðh. sagðist ekki skilja þá, sem vildu heldur hafa einfalt gerðardómsákvæði en þau ákvæði, sem í þessu frv. eru og samningnum. Ég verð að játa, að ég skil ekki almennilega, við hvað hann á, þegar hann talar um það, en geri þó ráð fyrir, að hann eigi við það, að hann taki almenna gerðardómssamninga fram yfir samning um gerðardóm í hvert eitt skipti. Ég er honum ekki sammála um þetta. Að vísu fer það eftir atvikum, hvort getur við átt, en oft og tíðum mun ríki telja það öruggara að gera gerðardómssamning um tiltekna deilu í stað þess að gera gerðardómssamninga um deilur fyrir fram. Og svo er að lokum þetta eina haldreipi, sem ráðh. hélt sér í dauðahaldi frá sinni fyrri ræðu, það voru olíuviðskiptasamningarnir við Rússa. Hann heldur því fram, að þar sé ekki um milliríkjasamning að ræða. Ég verð nú enn og hvort sem þetta er undirritað af einhverri stofnun þar eða ekki að halda því fram, að þarna sé um milliríkjasamninga að ræða í raun. Það veit hvert mannsbarn, að utanríkisverzlun Rússlands er þjóðnýtt og að samningar um þau viðskipti eru gerðir í ríkisins nafni og ríkið stendur á bak við það, og að halda því fram, að samningar, sem þar eru gerðir, séu gerðir án atbeina ríkisvaldsins og viðskiptaráðuneytis o.s.frv. eða þess ráðuneytis, sem með það hefur að gera, held ég, að sé nokkuð mikið út í hött. En hvað sem því líður, þá vil ég leggja áherzlu á, hversu slíkur árlegur viðskiptaolíusamningur er gerólíkur álsamningnum, og ég get ekki skilið, að hæstv. viðskmrh. vilji leggja slíka samninga að jöfnu. Ég hefði haldið, að hann teldi álsamninginn talsvert annars eðlis, og í öðru orðinu held ég, að þeir vilji svo vera láta, að hann sé nokkuð annars konar samningur en venjulegur viðskiptasamningur. En hvað um það, eftir stendur, að þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir hefur ráðh. ekki getað bent á neitt annað gerðardómsákvæði, sem styðji eða sé fyrirmynd fyrir gerðardómsákvæði 47. gr. í fyrirhuguðum álsamningum, nema þetta ákvæði í olíuviðskiptasamningnum við Rússland. Án þess að ég vilji á nokkurn hátt gera lítið úr rússnesku réttarfari eða lögum í landi þar, þá hefur hingað til verið talið, að okkur hér á landi væri hentugra að sækja fyrirmyndir okkar í þeim efnum til annarra ríkja heldur en ríkja, sem eru fyrir austan tjald, og það verð ég að segja, að þá hljóta hæstv. ráðherrar að vera orðnir meira en lítið aðþrengdir, þegar þeir finna engin dæmi önnur til stuðnings sínu máli heldur en að fara í rússneska viðskiptasamninga. Þá má vera orðin mikil fátækt hjá þeim. En auk þess fer því náttúrlega fjarri, að þarna sé um nokkrar hliðstæður að tefla, og þeir geta aldrei rökstutt gerðardómsákvæði í álsamningunum með því að vitna í þessa olíusamninga. Það leynivopn er algerlega sprungið í höndunum á þeim, og það þýðir ekki fyrir þá að reyna að skjóta því aftur. Það er búið að vera. Það sér hver maður, að það er allt annars eðlis. Nei, ég spurði um það í minni ræðu, hvort honum væri kunnugt um nokkur slík ákvæði, sem nágrannaríkin hefðu gert, og ég verð að álíta, að þögn hans um það bendi til þess, að honum sé ekki kunnugt um það, og ég spyr enn um það, um annað spyr ég ekki. Ég efast ekkert um, að það kunni að vera hægt að finna einhver dæmi úr fjarlægum heimsálfum, sem geti verið svipuð og þessi gerðardómsákvæði, og það væri miklu nær, finnst mér, að þeir nefndu þá þvílík ákvæði, heldur en að ætla að fara að leita fyrirmynda í viðskiptasamningum á milli ríkja.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð að lokum í tilefni af síðustu ummælum hv. 3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ). Hann sagði, að ég hefði ekki nefnt önnur dæmi um hliðstæð gerðardómsákvæði í samningum milli ríkja og einstaklinga en ákvæðin í olíusamningnum milli Íslands og hins sovézka olíuútflytjanda. Það er varla hægt að ætlast til þess, að ég eða nokkur annar hér hafi handbæra skrá yfir samninga, sem erlend ríki hafa gert við einstaklinga í öðrum ríkjum, þannig að ég geti lesið upp um það lista eða lesið upp úr þeim ákveðnar greinar. Ég tel það líka vera algerlega þarflaust. Það, sem hv. þm. er að reyna að láta liggja að í sínum málflutningi, er, að þessi gerðardómsákvæði íslenzka álsamningsins séu allt að því einsdæmi. Það felst í ummælum hans. Það er sú ályktun, sem almenningi er ætlað að draga af ummælum hans, að hér sé um eitthvert nær því einsdæmi að ræða. En það veit ég, að hann veit jafnvel og ég, ef ekki miklu betur, að hér er hann að vekja alranga hugmynd hjá þeim, sem kynnu að taka mark á orðum hans vegna hans sérfræðiþekkingar á þessu sviði. Færustu menn í alþjóðarétti hafa sagt mér, að á undanförnum áratugum og ekki sízt á undanförnum árum hafi það mjög færzt í vöxt, að ýmiss konar gerðardómsákvæði séu tekin í þá ótalmörgu samninga, sem í gildi eru og stöðugt er verið að gera á milli fyrirtækja í einu landi og annars ríkis. Langstærstu dæmin um þetta, stærstu samningarnir þess eðlis, þar sem um langmestu fjármunina er að tefla, eru auðvitað olíusérréttindasamningarnir á milli hinna stóru olíufélaga víðs vegar í heiminum, bæði í Evrópu og Ameríku, og ýmissa annarra ríkja. Allir vita, að þeir samningar eru til, og allir vita, að það eru hinir stærstu viðskiptasamningar eða fjárfestingarsamningar, sem gerðir hafa verið í efnahagssögu mannkynsins. Þeir heyra til stærstu samninga, sem gerðir hafa verið um fjárfestingu og viðskipti í þróunarsögu efnahagsmálanna. Í nær öllum slíkum samningum eru slík gerðardómsákvæði, og þau eru af ýmissi tegund, og um það, hvers eðlis heppilegast sé að hafa þau, hefur mönnum sýnzt nokkuð sitt hvað á undanförnum árum. Þetta hlýtur hv. þm. að vera nákvæmlega jafnvel kunnugt og mér. Og olíuvinnslan og olíuviðskiptin eru auðvitað ekki einu þess konar viðskipti, sem átt hafa sér stað um fjárfestingu. Um viðskipti á ótalmörgum öðrum sviðum efnahagslífsins hefur verið að ræða. Á sviði samgangna á landi, í járnbrautabyggingu og járnbrautarekstri, á sviði samgangna á sjó, á sviði samgangna í lofti og alls konar iðnaðarsviði hefur verið einmitt um þess konar samninga að ræða og þá, sem íslenzka ríkið er nú að gera við svissneska álfélagið, og þar sem um margfalt, margfalt meiri fjármuni hefur verið að tefla en hér er að tefla, og þróunin hefur verið sú í alþjóðarétti, vaxandi viðleitni hefur verið í þá átt að hafa sem líkust gerðardómsákvæði í slíkum samningum. Þetta hefur Alþjóðabankanum verið ljóst. Hann hefur náin kynni af þessu í gegnum lánveitingar sínar til fyrirtækja, mjög stórra fyrirtækja í öllum heimsálfunum, og þess vegna hefur Alþjóðabankinn viljað beita sér fyrir því, að meðferð þessara deilna sé samræmd, og hefur einmitt viljað beita sér fyrir því, að sams konar gerðardómsákvæði verði sett í alla slíka samninga. Það er meiningin með þeim samningi, sem hér er um að ræða. Auðvitað er sjálf viðleitni Alþjóðabankans í þessum efnum, auðvitað er sjálf tilvist uppkastsins að samningnum, sem hér liggur fyrir, sönnun fyrir því, að ótal slíkir samningar eru til með ýmiss konar gerðardómsákvæðum. Það þarf ekki frekar vitna við. Þess vegna er alveg þýðingarlaust fyrir hv. þm. að gefa í skyn, að ákvæði álsamningsins íslenzka séu einhver einsdæmi. Og nauðsyn gerðardómsákvæða í slíkum samningum kemur einmitt berlegast fram í því, að gerðardómsákvæði er eitt grundvallaratriði þess samnings, sem hér er um að ræða. Einn af hornsteinum hans er einmitt, að til skuli vera almenn gerðardómsákvæði í samningum milli einkafyrirtækja og annarra ríkja, og af þeim umr., sem ég hef orðið vitni að um þetta efni á alþjóðlegum vettvangi, og almennum undirtektum aðildarríkja Alþjóðabankans felst ótvíræð viðurkenning á því, að það væri mikið framfaraspor, að slík alþjóðastofnun kæmi upp og almenn gerðardómsákvæði væru tekin í slíka samninga og hlutaðeigandi aðilar féllust á, að sáttanefnd og gerðardómur fjölluðu um þær eftir almennum reglum. Eftir þessar upplýsingar trúi ég ekki, að gerð verði tilraun til þess að halda því fram enn, að gerðardómsákvæði eins og það, sem í álsamningnum felst, sé eitthvert einsdæmi í veröldinni eða í efnahagssögunni. Og ég endurtek að síðustu það, sem ég sagði áðan, - þar gætti örlítils misskilnings af hálfu hv. 3. þm. Norðurl. v., - að ég tel það tvímælalaust þjóna íslenzkum hagsmunum; að í álsamningnum skuli vitnað í almennan alþjóðlegan samning, sem allar líkur benda til, að helztu aðildarríki heimsverzlunarinnar muni gerast aðilar að, varðandi gerðardómsákvæði og meðferð deilna. Ég tel það tvímælalaust þjóna íslenzkum hagsmunum, að gerðardómsákvæði samningsins milli Íslands og álfélagsins séu sams konar og gert er ráð fyrir í þessum samningi, fremur en að algerlega óháð sérákvæði gildi um hugsanlegar deilur á milli íslenzka ríkisins og svissneska álfélagsins. Það hlýtur að auka réttaröryggi, ekki aðeins fyrir Ísland, heldur líka fyrir svissneska álfélagið, ef hugsanlegar deilur fá meðferð í alþjóðastofnun samkvæmt alþjóðasamningi og eftir reglum, sem eru viðurkenndar af miklum meiri hluta helztu aðildarríkja heimsviðskiptanna.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. sagðist ekki vera við því búinn nú að nefna þá samninga, sem gerðardómsákvæði hliðstæð því, sem er í 47. gr. fyrirhugaðra álsamninga, væru í. Það tek ég gott og gilt. Ég geri ekki kröfu til þess, enda þótt gera megi ráð fyrir, að að því hafi verið hugað, áður en frá þessu samningsákvæði var gengið, hvort ekki væru fyrir hendi einhverjar slíkar fyrirmyndir. En ég vil þá biðja hann að koma með upplýsingar um það atriði, þegar álsamningurinn verður á sinum tíma ræddur hér í þessari hv. d. Það, sem ég hef spurt um, er þetta: Getur hann bent á slíkar fyrirmyndir eða hliðstæð ákvæði í samningum, sem nágrannaríki okkar hafa gert við einkaaðila eða við fyrirtæki, sem eru skrásett þar í landi? Það ætti að vera tiltölulega auðvelt fyrir hæstv. ráðh. að fá upplýsingar um þetta, vegna þess að milliríkjasamningar eru skrásettir nú hjá Sameinuðu þjóðunum, og það er hægt að fá upplýsingar um það, hvers efnis þeir samningar eru, og þetta getur stjórnin sett menn í að gera og kanna og á að geta upplyst um þetta. Þá mun hið sanna um þetta koma í ljós og ætti ekki að þurfa um það að deila. Hinu hef ég aldrei mótmælt, að það kynnu að vera einstakir samningar, sem slík ákvæði væru í, og hæstv. ráðh. kom inn á það nú síðast og nefndi ýmsa olíuvinnslusamninga. Og það er þá rétt, að það komi fram sem sagt, hvaða samningar það eru, sem við er miðað og hliðstæð ákvæði kunna að finnast í. Hæstv. ráðh. sagði líka, að þessi gerðardómssamningur, sem við erum hér að ræða, hlyti auðvitað að byggjast á því af hálfu Alþjóðabankans, að Alþjóðabankanum væri kunnugt um, að það væru í samningum mörg gerðardómsákvæði. En ég vil benda á, að það hefur enga þýðingu i þessu sambandi, því að þau gerðardómsákvæði mundu ekki skuldbinda aðila til þess að leggja þau mál í gerð fyrir þessari stofnun. Til þess þarf alveg skýlaust eftir 25. gr. skriflegt samþykki í hvert einstakt skipti.



Herra forseti. Frv. þetta er borið fram af fjórum þm. Austurl. í Nd. En allir þm. kjördæmisins standa að þessu máli, og vil ég af þeim ástæðum segja um það örfá orð nú við 1. umr. í þessari hv. d. Efni þessa frv. er það, að kveðið er á um það í l. gr. að breyta hreppamörkum milli Hafnarhrepps og Nesjahrepps í Austur-Skaftafellssýslu þannig, að ein eyja, ósland í Hornafirði, verði innan marka Hafnarhrepps, en eyja þessi hefur verið og er í Nesjahreppi. Hún fylgir jörðinni Horn og er í einkaeign allmargra aðila. En eyjan er tengd Hafnarkauptúni og er innan hafnarsvæðisins, og fyrirhugað er að koma upp nýjum hafnarmannvirkjum við eyjuna, þar sem hún liggur að sjálfri innsiglingunni að aðalhafnarsvæðinu. Þetta,mál hefur að sjálfsögðu verið til athugunar heima í héraði og hlutaðeigandi hreppsnefndir hafa átt um það viðræður sín á milli, og aðilar frá báðum hreppsnefndum voru á feni hér í Reykjavík fyrir nokkru, og þá var þetta mál rætt hjá Sambandi ísl. sveitarfél. undir leiðsögn formanns sambandsins, en þær viðræður leiddu ekki til samkomulags. Af þeim ástæðum er frv. þetta fram borið. 2. gr. frv. mælir svo fyrir, að verði ekki samkomulag milli hlutaðeigandi hreppsnefnda innan þriggja mánaða frá gildistöku þessara l., þá skuli bætur fyrir tekjumissi Nesjahrepps, sem leiðir af ákvæðum 1. gr., ákveðnar af gerðardómi skipuðum 3 mönnum, þar sem aðilar skipa hvor sinn mann í dóminn, en Hæstiréttur tilnefnir oddamann. Vanræki aðilar að tilnefna í dóminn, tilnefnir Hæstiréttur, þannig að dómur verði fullskipaður. Þessi ákvæði frv. eru sniðin eftir hliðstæðum l., sem gilda um aðra staði, og ætlazt er til þess af hálfu okkar þm. kjördæmisins, sem stöndum að þessu máli, að um þetta mál gildi að öllu leyti venjulegar reglur, sem farið hefur verið eftir, þegar svipað hefur staðið á annars staðar. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta frv. nema sérstakt tilefni gefist til, en legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og háttv. heilbr.- og félmn.

Forseti (SÓÓ): Fram er komin í Nd. till. um, að sérstök n. verði kosin þar til að fjalla um frv. til í. um lagagildi samnings milli ríkisstj. Íslands og Swiss Aluminium Ltd., um álbræðslu við Straumsvík. Samkomulag er um það milli þingflokka, að jafnstór n., kosin í Ed., myndi samvinnunefnd um málið með neðrideildarnefndinni. Þar sem gert er ráð fyrir, að málinu verði í dag vísað til nefndar í Nd., er lagt til, að deildin kjósi nú þegar jafnstóra n. samkv. 9. málsgr. 16. gr. þingskapa. Ef enginn mælir því í gegn, skoðast það samþykkt. Ég vil því biðja um lista.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., um breyt. á l. nr. 40 frá 1960, um takmarkað leyfi til dragnótaveiða í fiskveiðilandhelgi Íslands undir vísindalegu eftirliti, hef ég ásamt hv. 1. þm. Vesturl., 4. þm. Norðurl. e. og 9. landsk. þm. leyft mér að flytja á þskj. 392. Mál það, sem hér um ræðir, er hv. þdm. kunnugt frá fyrri umr. um málið, en samhljóða frv. var flutt á síðasta þingi, en hlaut þá eigi fullnaðarafgreiðslu. Ég vil þó leyfa mér að þakka þann skilning, sem málið mætti í þessari hv. d., þar sem það hlaut afgreiðslu d. með nær samhljóða samþykki. Síðan mál þetta var hér síðast til umr., hafa komið til nýjar upplýsingar, upplýsingar, sem draga ekki úr þeirri nauðsyn að gera þær ráðstafanir, sem frv. þetta felur í sér, en það er að banna allar dragnótaveiðar í Faxaflóa. Í 4. tölublaði tímaritsins Ægis er grein eftir Jón Jónsson fiskifræðin , sem hann nefnir. „Ástand fiskistofnanna við Ísland“. En efni greinarinnar er byggt á skýrslu, sem samin var á s.l. ári af nefnd færustu sérfræðinga á þessu sviði. Í upphafi greinarinnar segir, að ástand fiskistofnanna í Norður-Atlantshafi hafi um nokkurt skeið verið mönnum áhyggjuefni, þar sem með vaxandi sókn séu margir þeirra farnir að láta á sjá. Það, sem þó mestum áhyggjum virðist valda í þessu sambandi, er sú staðreynd, að meira sé tekið úr íslenzka þorskstofninum en hann virðist þola. Í öðru lagi veldur það sérstökum áhyggjum, hve stór hluti af þorskveiðinni er ókynþroska fiskur. Í skýrslunni kemur það fram, að í sumum tilfellum er hundraðshluti þess afla, sem þannig veiðist, allt að 81.6%. Það er álit fiskifræðinganna, að haldbezta ráðið til að hamla gegn þessari óheillaþróun sé að auka möskvastærðina í botnvörpunni frá því, sem nú er. Varðandi stærð þorskstofnsins kemur það glöggt í ljós, hvert stefnir. Með því að bera saman stóraukna þátttöku í fiskveiðunum annars vegar og aflamagnið hins vegar er myndin sú, að á 10 ára tímabili, 1954-1964, er aukin sókn í fiskveiðarnar, sem nemur 87%, en á sama tíma minnkar aflamagnið um tæplega 22%. Þó er talið, að hér geti verið um óhagstæðan samanburð að ræða, þar sem á þessu tímabili kom til stóraukin tækni í veiðiútbúnaði, bæði á veiðarfærum og fullkomnari fiskileitartækjum. En þetta hvort tveggja eykur veiðihæfni fiskibátanna og ætti því að óbreyttu að skila meira aflamagni en áður. Til þess að tryggja betur viðhald fiskistofnanna hefur komið fram sú hugmynd og till. hjá íslenzkum sjómönnum og útgerðarmönnum að friða fyrir öllum veiðum ákveðin svæði um hrygningartímann, þar sem vitað er, að um er að ræða góðar klakstöðvar. Undir þessa till. hafa fiskifræðingar vorir ekki viljað taka, en benda hins vegar á, að ef hægt sé að sýna fram á með vísindalegum rökum, að nauðsynlegt sé að takmarka veiðina á hrygningarfiskinum, sé raunveruleg skömmtun á veiðinni það eina, sem til greina kemur, og að veiði sé þá hætt, þegar ákveðnu marki hefur verið náð. Á þessu eru þó þeir annmarkar m.a., að þar sem um 80% af þorskafla Íslendinga veiðist á vetrarvertíðinni, verður erfitt að koma við slíkri framkvæmd, og mér er nær að halda, að slíkt sé nær óframkvæmanlegt. Í þeirri grein, sem ég hef hér nokkuð vikið að og birtist í 4. tbl. Ægis, er einnig að finna athyglisverðar upplýsingar varðandi ýsustofninn hér við land, en þar segir m.a., með leyfi forseta : „Á árunum fyrir síðari heimsstyrjöldina var ýsustofninn við Ísland talinn sígilt dæmi um ofveiddan fiskstofn, ásamt skarkola- og lúðustofninum. Eins og sést greinilega á 4. mynd, þá féll heildarýsuveiðin úr 60 þús. tonnum niður í 28 þús. tonn á tímabilinu 1928-1937, og veiði Íslendinga minnkaði úr 11 þús. tonnum í 4 þús. tonn á sama tíma. Sé athugaður aflinn á sóknareiningu, verður hrörnun stofnsins enn greinilegri, því að á umræddu tímabili minnkaði afli Breta úr 414 tonnum í 131 tonn, miðað við milljón tonntíma, og á sama tíma minnkaði dagsafli þýzkra togara úr 0.8 tonnum í 0.5 tonn. Miðað við þetta ástand stofnsins, þá eru viðbrögð hans gagnvart veiðunum eftir stríð mjög athyglisverð. Strax eftir stríðið jókst heildarveiðin hröðum skrefum, úr 33 þús. tonnum árið 1946 í 76 þús. tonn árið 1949, en næstu 3 árin hrakaði veiðinni mjög og var aflinn kominn niður í 46 þús. tonn árið 1952. Þetta ár loka Íslendingar Faxaflóa og ýmsum öðrum þýðingarmiklum uppeldisstöðvum fyrir ýsu, og það bregður nú svo við, að heildaraflinn og afli Íslendinga hefur aukizt jafnt og þétt síðan og var kominn upp í 100 þús. tonn árið 1964, og var þá ýsan orðin í öðru sæti bolfiska á Íslandsmiðum. Í skýrslu nefndarinnar segir berum orðum, að þessa aukningu fiskveiðanna megi þakka lokun Faxaflóa og annarra uppeldisstöðva, svo og þeirri aukningu í möskvastærð, sem orðið hefur síðan. Í ýsustofninum eru tíðar sveiflur í styrkleika árganganna, sem orsakað geta skammæjar sveiflur í aflamagni, en það er ekki ástæða til þess að ætla, að árgangarnir séu almennt neitt sterkari nú en fyrir friðunina. Hins vegar vex ýsan mjög ört hér við land. 30 cm langur fiskur tvöfaldar t.d. þyngd sína innan eins árs, og minni fiskur vex enn örar. Hin heillavænlegu áhrif af lokun þýðingarmikilla uppeldisstöðva, eins og t.d. Faxaflóa, koma því fram á þann hátt, að fiskurinn fær að vaxa í friði 2-3 árum lengur en áður. Náttúrleg dánartala, þ.e. það, sem deyr af öðrum orsökum en veiðunum, er 20%-30% á ári. Heildarþyngdaraukning ýsuárgangsins er því um 75% á ári, þar sem engar veiðar eru stundaðar. Ýsan er nú yfirleitt ekki veiðibær fyrr en 40-45 cm löng, og þá er hlutfallslegur vöxtur hennar orðinn minni, eða ca. 70% á ári. Séu dregin frá eðlileg afföll, þá er árleg þyngdaraukning ekki nema um 30% og gróðinn því orðinn mun minni af frekari friðun.“ Þessi niðurstaða sérfræðinganna talar skýru máli, og um það verður ekki deilt, að Faxaflóinn er ein allra þýðingarmesta uppeldisstöðin við strendur Íslands. Kemur þar til m.a., að Faxaflóinn liggur svo nærri aðalhrygningarstöðvunum við suðurströnd landsins og þangað er ungviðinu næst að leita skjóls, enda eru þar frá náttúrunnar hendi öll hin ákjósanlegustu skilyrði til vaxtar og þroska fyrir uppfæðinginn. Í þessu sambandi má á það benda, að á engu hafsvæði hér við land hafa verið gerðar jafnýtarlegar vísindarannsóknir i þessum efnum og í Faxaflóa. Niðurstöður þeirra rannsókna, sem gerðar voru, á meðan við höfðum aðeins 3 mílna landhelgi, vöktu á sínum tíma alþjóðaathygli. En þar kom greinilega fram, hve geysilega mikill munur var á vaxtarskilyrðum ungfisksins utan og innan landhelgislinunnar. Eins og fram kemur í skýrslu fiskifræðinganna varðandi ýsustofninn, verða hér alger straumhvörf eftir 1952, en það ár loka Íslendingar Faxaflóa og ýmsum öðrum þýðingarmiklum uppeldisstöðvum fyrir öllum botnvörpuveiðum. Bregður þá svo við, að heildaraflinn fer jafnt og stöðugt vaxandi. Þessi hagstæða þróun í Faxaflóa hélzt einnig hvað aðra fiskistofna snerti, og það varð til þess, að dragnótin var leyfð að nýju. Dragnótaveiðarnar gáfu að vísu nokkra raun í byrjun, á meðan þær veiðar nutu ávaxtanna af friðuninni, en brátt dró úr þeim veiðum einnig og því meira sem lengur hefur liðið. Má í því sambandi benda á þá staðreynd, að á árinu 1964, aðeins 4 árum eftir að dragnótaveiðarnar voru leyfðar að nýju, var afli dragnótabátanna orðinn svo rýr hér í Faxaflóa,að útgerð þeirra hlaut sérstakan styrk úr aflatryggingasjóði. Á s.l. vertíð er einnig svo komið fyrir dragnótaveiðunum við Suðurland, að bátarnir munu njóta styrks úr þessum sama sjóði. Enda þótt frv. það, sem hér liggur fyrir, nái aðeins til Faxaflóa, er flm. ljóst, að slíkar ráðstafanir þarf einnig að gera á fleiri stöðum hér við land. En sökum legu Faxaflóa og staðhátta allra er hér mest í húfi, og þess vegna má það ekki dragast lengur, að hér verði bót á ráðin á þann hátt, sem lagt er til í frv. þessu. Hættan af dragnótaveiðunum í jafnþýðingarmikilli uppeldisstöð og Faxaflóinn er felst ekki fyrst og fremst í veiði nytjafiska, heldur hinu gegndarlausa ungviðisdrápi, sem þessum veiðum fylgir. Það tjón, sem landsmönnum er búið af þessum veiðum í Faxaflóa, verður ekki með tölum talið. Þetta tjón tekur einnig til fleiri en þeirra, sem við flóann búa eða þar í nánd. Fiskurinn, sem fær frið og næði til þess að vaxa upp í Faxaflóa, dreifist, er hann stækkar, um öll fiskisvæði við strendur landsins. Um þetta er örugg vissa, sem byggð er á áratuga rannsóknum hinna færustu sérfræðinga. Hér þarf því að spyrna við fótum og bægja frá þeirri augljósu hættu, sem við blasir, en það verður ekki gert með öðrum hætti betur en þeim að banna með öllu dragnóta og hvers konar botnvörpuveiðar í Faxaflóa. Herra forseti. Ég mun svo ljúka máli mínu, en legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr.. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.