Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Frv. þetta var borið fram í hv.Nd. og var afgr. þar í gær í gegnum allar 3 umr., því að nauðsyn ber til, að málinu sé hraðað. Það hefir verið ráðgerð lántaka handa Byggingarsjóði verkamanna í Reykjavík að upphæð 200 þús. krónur hjá Statsanstalten í Danmörku. Flutningur frv. er samkomulag milli allra flokka, en nauðsyn ber til, að því sé hraðað, svo að það nái afgreiðslu fyrir helgina, og eru það því tilmæli mín, að hæstv. forseti taki málið fyrir á þrem fundum í röð, án þess að því sé vísað til nefndar. Býst ég við, að þetta verði gert þar sem allir þingflokkar eru sammála um, að mál þetta eigi fram að ganga.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það þarf ekki annað en lýsa því einu yfir, að allshn. hefir haft frv. þetta til meðferðar og ekki fundið neitt athugavert við það, og leggur því til einum rómi, að frv. verði samþ. eins og það nú er.

Jóhann Jósefsson Ég vildi aðeins tjá hv. nefnd þakkir fyrir góða og fljóta afgreiðslu þessa máls.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Fjhn. hefir orðið sammála um að flytja þetta frv. Það er samið af mþn. í kirkjumálum og var flutt af ríkisstj. á síðasta þingi. Nefndin var sammála um, að launakjör presta væru svo slæm, að á þeim yrði að ráða einhverja bót. En hinsvegar ætlast n. til. að þegar launalögin verða endurskoðuð, verði tekið tillit til þeirra endurbóta, sem felast í þessu frv., og þau annaðhvort numin úr gildi og launin ákveðin í heild, eða þá látin standa og launin ákveðin að því skapi lægri. Nefndin áleit ennfremur, að borgun fyrir aukaverk væri óviðunandi eins og nú er og taldi rétt að ákveða hana með 10 ára gjaldskrá í senn. Þetta er að vísu ekki mikil bót, en þó nokkur. Hygg ég, að prestar myndu sætta sig við, þótt önnur frv. kirkjumálanefndar næðu ekki fram að ganga á þessu þingi, ef þetta verður samþ.

Flm. (Jón Þorláksson) Það er ekki ástæða til að fara mörgum orðum um efni þessa frv. að þessu sinni. Í vetur var orðið fullt samkomulag um afgreiðslu þess, og vona ég því, að hv. d. samþ. það, þar sem það er nú borið fram í sömu mynd og áður. Legg ég til, að málinu sé vísað til fjhn. að umr. lokinni.

Frsm. (Lárus Helgason) Þetta frv. var flutt hér á síðasta þingi og gekk greiðlega gegnum deildina. Það var sent til Ed., en dagaði þar uppi. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta mál. Hv. þdm. er það kunnugt, að landbúnaðinum stafar mikil hætta af ógætilegum ásetningi. Þess vegna hefir landbn. flutt þetta frv. á þessu þingi, til þess að komu í veg fyrir, ef verða mætti, það tjón, sem orsakast af fóðurskorti. Breyt. þær, sem frv. felur í sér, eru í fáum dráttum þessar: Forðagæzlumönnum er gefið nokkru meira vald en þeir hafa nú og hreppsnefndum veitt dálítið meira aðhald. Ennfremur er þeim, sem berir verða að því að setja viljandi illa á fóðurbirgðir sínar, gert að skyldu að hlíta úrskurði um það efni. Af því að frv. mætti engri mótspyrnu á síðasta þingi, álít ég ekki þörf á því að fara frekari orðum um þetta. Ég vildi aðeins mega óska þess, að málið ætti hér í d. greiðan gang, eins og áður.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Þessi þáltill. fer fram á að fela stj. að hlutast til um við stj. viðtækjaverzlunarinnar, að viðtæki verði framvegis seld með afborgunum. Eins og verðlag er á þessum tækjum, er öllum þorra manna ofvaxið að eignast þau á annan hátt. Mér er kunnugt um, að á Seyðisfirði verða menn að nota 500 kr. tæki til að hafa gagn af útvarpsstöðinni í Reykjavík. Það er auðsætt, að fáir geta greitt þá upphæð í einu lagi, enda þótt þeim væri það kleift á 2 árum. Mig furðar satt að segja á því, að viðtækjaverzlunin skuli ekki hafa tekið þetta fyrirkomulag upp hjá sjálfri sér, þar sem enginn vafi er á, að það myndi auka sölu á viðtækjum stórkostlega. Í öðru lagi ber að líta á það, að úr því að almenningur leggur útvarpinu til mikið fé með sköttum og skyldum og því er ætlað að flytja almenningi fróðleik og skemmtun, er gersamlega óverjandi að útiloka menn frá því að njóta þeirra gæða með sölufyrirkomulaginu á tækjunum. Ég hefi ekki fleiri orð um þetta mál að sinni, en vil minna á það, að áskoranir um þetta efni hafa drifið að Alþingi og stjórninni hvaðanæfa að. Vænti ég því, að hv. d. taki vel í þetta sjálfsagða mál.

Jónas Þorbergsson Ég vona, að ekki verði tekið til þess, þótt ég leggi orð í belg um þetta mál, einkum þar sem því er ætlað að ganga nefndarlaust gegnum þingið. Till. þessi er svipuð till., sem liggur fyrir á þskj. 33, en þó er sá munur á, að þessi till. er samkv. uppruna sínum miðuð við kaupstaði, þar sem mánaðarafborganir koma varla til greina hjá bændum, en hin er fremur miðuð við sveitirnar. Mér finnst það satt að segja hæpin stefna, að ætla sér að fara að láta Alþingi ákveða um það, að ríkisverzlun skuli vera rekin sem áhættufyrirtæki. Það er alkunnugt, að socialistar eru með ríkisrekstri alstaðar um heim, en hitt er sjaldgæfara, að þeir krefjist þess, að ríkisfyrirtækin séu rekin með tapi, eins og óneitanlega er hætta á að verði hér, ef þessi þáltill. nær fram að ganga. Ég álít, að í þessu efni eigi borgararnir sjálfir að bindast samtökum, t. d. með einhverskonar samvinnufélagsskap til að afla sér tækjanna, eða að sveitar- og bæjarfélög gangi í ábyrgð fyrir meðlimi sína, svo að jafnan sé öruggt, að tækin fáist greidd. Ég býst við, að forstöðumönnum verzlunarinnar þætti undarlegt, ef þeir fengju skipun um það frá þinginu að reka verzlunina sem áhættufyrirtæki. Ég get frestað til næstu umr. að upplýsa, hve mikið rekstur þessarar verzlunar kostar nú ríkissjóð, en get aðeins upplýst nú, að verið er að leitast við að útvega fé án þess að leita til ríkissjóðs, en slíkt tekst vitanlega ekki, ef á að fara að reka verzlunina á þann hátt sem þáltill. þessi ætlast til. Ég álít ekki rétt, að þetta mál gangi nefndarlaust gegnum þingið og legg því til, að því verði vísað til allshn.

Magnús Jónsson Mér skildist á hv.þm. Dal., að hann væri að sækja um leyfi til mín til þess að mega taka til máls. Það var satt, að ég setti nokkuð ofan í við hann í gær, af því að mér fannst hann vera með óþarfa belging, en hitt er misskilningur hjá hv.þm., að ég hafi viljað banna honum að tala yfirleitt, enda skal ég nú gefa honum leyfi til að taka til máls, þegar hann langar til, í eitt skipti fyrir öll. En annars stóð ég einkum upp til þess að spyrja hv.flm., hvað þetta breytta sölufyrirkomulag muni kosta ríkissjóð. Það er áreiðanlegt, að þetta eykur stórum kostnað ríkissjóðs við viðtækjaverzlunina. Ég hefi nú borið fram frv., sem bendir á leið til að losa ríkissjóð við þennan bagga. Og ég sé satt að segja ekki ástæðu til að vera að leggja mikinn kostnað og mikla áhættu á ríkið alveg að óþörfu vegna þessa fyrirtækis. Hv. flm. sagði, að áskoranir um breytt sölufyrirkomulag drifi hvaðanæva að þingi og stjórn. Þetta sýnir, hve óánægðir menn eru með þessa ríkisverzlun.

Forsrh: (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil styðja þá till.hv.þm. Dal., að umr. sé frestað og málinu vísað til fjhn. Það lítur að vísu sakleysislega út á pappírnum, að ríkisstj. hlutist til um, að viðtækjaverzlunin breyti sölufyrirkomulagi sínu, en það er jafnframt augljóst, að enginn getur selt vörur með löngum gjaldfresti án þess að auka fjármagn sitt eða lánstraust. Ríkið yrði því að afla fjármagns eða lánstrausts í þessu skyni, en flm. gerir enga grein fyrir, hve það myndi nema miklu. Ég álít sjálfsagt að athuga vel áður en farið er að skora á ríkisstj. að efna til skuldaverzlunar í stórum stíl. Eins og oft hefir verið bent á, þá eru erfiðir tímar nú, og það er mjög vafasamt, hvort rétt sé að ýta undir menn að stofna til nýrra skulda með því að kaupa viðtæki. Þetta er auðvitað framfara- og menningartæki, en það er nú svo, að á krepputímum verða einstaklingarnir að fá hvatningu um það að leggja ekki í mikinn aukinn kostnað. Þess vegna vil ég óska þess, að málið fái ekki afgreiðslu nú, heldur verði látið fara til n., sem athugi allar hliðar þess. Ég vil beina því til hv.flm. í þessu sambandi, hvort ekki væri skynsamlegra, ef um takmarkað fjármagn er að ræða, að beina því frekar til verklegra framkvæmda heldur en draga til landsins í stórum stíl dýr viðtæki.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Mig furðar mjög á þeim undirtektum, sem þessi meinlausa till. á að mæta, en ég get þó ekki annað en bæði undrazt og glaðzt yfir þeim áhuga, sem nú virðist skyndilega vera vaknaður hjá hæstv.forsrh. fyrir verklegum framkvæmdum, og ég vona, að hann sé ekki einungis sprottinn af löngun til þess að spilla fyrir þessu máli, heldur komi í ljós í verkinu, t. d. við afgreiðslu fjárl. Þá vík ég að hv.þm. Dal. Hann sagði, að þessi till. væri einungis miðuð við kaupstaðina. Þetta er algerlega rangt og sýnir, að hv.þm. er ekki svo kunnugur úti um sveitir landsins sem hann vill láta líta út fyrir. Mikill fjöldi bænda býr við þá aðstöðu, að kaupfél. annast öll kaup fyrir þá á hvaða tíma árs sem er, og færa það í reikning þeirra, sem þeir svo greiða með afurðum búa sinna aðallega á haustin. Ef hv.þm. veit ekki þetta um verzlunarhætti bænda, þá ætti hann að minnast þess framvegis. Þá sagði hv.þm. Dal., að það væri undarlegt, að ég, sem væri „þjóðnýtingarmaður“, skyldi fara fram á slíkt. Því ekki væri það tilgangur okkar jafnaðarmanna, að ríkið færi að braska með áhættusama skuldaverzlun. Ég veit ekki betur en við jafnaðarmenn höfum jafnan barizt fyrir því verzlunarfyrirkomulagi, sem við teljum, að sé viðskiptamönnunum hagkvæmara en viðskipti við verzlanir, sem einstakir menn reka aðeins í fjáröflunarskyni. Þegar ákveðið var að hafa einkasölu á viðtækjum, var það gert af tvennum ástæðum. Hin fyrri var sú, að gera verzlunina hagfelldari viðskiptamönnunum, en hin síðari sú, að afla ríkissjóði tekna á þann hátt, sem svo síðar gengju til þess að jafna tekjuhalla útvarpsins. Mig furðar á því, að ég skuli þurfa að minna hv.þm. Dal. á þetta, en það virðist sannarlega ekki veita af því. Hvernig tekizt hefir á þennan hátt að afla útvarpinu tekna, geta menn sannfærzt um þegar menn líta í fjárlagafrv. fyrir árið 1932, þar sem gert er ráð fyrir, að tekjur útvarpsins verði 200 þús. kr. Eftir þeim upplýsingum, sem lágu fyrir fjvn. í vetur, voru um 3000 útvarpsnotendur á landinu, og sé áætlunin miðuð við sömu tölu og nokkra aukningu, má gera ráð fyrir 90 þús. kr. - 100 þús. kr. tekjum af afnotagjaldi á árinu 1932. Hitt, liðlega 100 þús. kr., verður að koma frá viðtækjaverzlun ríkisins; það er hagnaðurinn, sem fæst af henni, og eftir upplýsingum, sem í vetur lágu fyrir frá forstöðumanni verzlunarinnar, er þetta mjög varlega áætlað. Ég ætla ekki að svo stöddu að gera grein fyrir því, hvað gert er ráð fyrir, að hagnaðurinn gæti orðið mikill; ég veit ekki. hvað öllum væri það kærkomið, en ef þess verður óskað, mun ég gera nokkuð fyllri grein fyrir þessu en ég hefi nú gert. Þá var það niðurlagið í ræðu hv.þm., sem mér virtist vera í ósamræmi við fyrri hlutann. Fyrri hlutinn hneig að því að benda á, að þessi till. væri til óhagnaðar, en í síðari hlutanum sagði hv.þm., að það væri verið að athuga leiðir til þess að koma þessu í kring. Ég átti í fyrra tal við hæstv. stj. um málið og fékk sama svar, að Viðtækjaverzlunin væri að athuga leiðir til þess að taka upp svipað sölufyrirkomulag og hv.þm. Dal. taldi nú, að verða myndi til þess að auka áhættu verzlunarinnar. Ég get nú drepið á þetta með áhættuna, og ég verð að lýsa yfir því, að mér finnst hún smávægileg. Eftir því sem ég þekki til, þá er afborgunarsamningurinn ávallt þannig, að viðtækið er ekki eign kaupanda fyrr en það er að fullu greitt, og þar sem þessu er þannig varið, munu menn af fremsta megni reyna að standa í skilum með greiðslur, til þess að koma í veg fyrir, að þeir missi tæki, sem þeir eru ef til vill búnir að greiða helming í eða meira. En ég get ekki neitað því, að ef dagskrá útvarpsins skyldi verða svo hörmuleg, að menn hefðu raun af því að hlusta á hana, sem ég hefi þó ekki ástæðu til þess að ætla, þá getur orðið nokkur áhætta fyrir útvarpið. En verði hún góð, svo að menn telji feng í því að hlusta á hana, þá er enginn vafi á því, að það er með öllu áhættulaust að veita allt að 2 ára gjaldfrest. Hv. 4. þm. Reykv. söng sinn venjulega söng um það, hvers vegna ríkið eigi að vera að leggja út í þetta amstur og erfiði, þegar nóg sé til af einstaklingum, sem vildu taka að sér þessa fyrirhöfn og þetta amstur. Ríkið hefir nú dálítið annað en erfiði og amstur af þessari verzlun. Það hefir a. m. k. liðlega 100 þús. kr. tekjuafgang, og ég býst við, að það sé hann, gróðinn, sem einstaklingarnir vilja gjarnan ná í, en ekki erfiðið eitt. Annars skal ég ekki að sinni fara að deila við hv.þm. um ríkisrekstur og einstaklingsrekstur; en mér finnst hann hafa tekið þetta mál alveg frá nýju sjónarmiði. Hæstv. forsrh. virtist hafa mjög mikið á móti þessari till. og sagði af nokkrum þjósti, að það væri blekking í orðalagi hennar, því þetta væri meira en breyt. á fyrirkomulaginu, það væri stórfé, sem ríkissjóður þyrfti á erfiðum tímum að afla sér til þessa. Ég geng þess ekki dulinn, að verzlunin þarf meira rekstrarfé, ef hún á að veita gjaldfrest, en það er enginn vafi á, að Viðtækjaverzlunin, sem er eina verzlunin á landinu með þessi tæki og getur gengið á milli erlendra firma og fengið beztu lánskjör, að henni er auðvelt að afla sér þess aukna fjár, sem hún þarf. Einn meginmunurinn á frjálsri verzlun og ríkiseinkasölu er sá, að einkasalan á kost á að fá stórum hagkvæmari kjör en einstaklingarnir, sem hokra hver út af fyrir sig. Ég efast ekki um, að hv.þm. Dal. er mér sammála um þetta. Þá sagði hæstv. forsrh„ að á þessum erfiðu tímum væri það illa farið, ef verið væri að ýta undir eyðsluna með því að veita mönnum gjaldfrest. Ég verð að segja það, að ríkisstj. hefir gengið stórum og hröðum skrefum á undan í eyðslunni. Hvað á að segja um þá eyðslu að leggja yfir 1 millj. króna í útvarpsstöð og verja 250 þús. kr. á ári til rekstrar henni? Hvaða vit væri í þessari eyðslu, ef svo ætti að neyða menn til að spara sér útvarpstæki til þess að geta hlustað á þessa dýru stöð? Ef útvarpsstöðin á að ná tilgangi sínum, þá eiga sem allra flestir að eignast viðtæki og geta heyrt til hennar. Því að byggja útvarpsstöð fyrir eina millj. króna og reka hana með stórum tekjuhalla til þess að einungis 3 þús. menn á landinu kaupi tæki og geti heyrt í henni, það er sannarlega öfugt við það, sem það ætti að vera. Slíkt væri að fleygja krónunni og spara eyrinn. Ég hefi ekkert á móti því, að þessi till. gangi til n. og umr. verði frestað, því að ég sé, að önnur till. um líkt efni er einnig komin fram.

Magnús Jónsson Það kemur sér náttúrlega ekkert illa fyrir mig að fá aðra eins ástæðu fyrir mínu frv. eins og þessar umr. nú í dag. Því hér standa þessir góðu fylgismenn einkasölunnar hver á móti öðrum og brölta alveg hjálparlausir í sínu eigin neti. Annarsvegar koma menn fram og segja, að það sé ekkert vit í því að vera að reisa útvarpsstöð, sem kostað hefir um eina millj. króna, og vilja svo ekki greiða fyrir því, að menn geti eignazt viðtæki. Hinsvegar koma aðrir og segja, að það sé hægt að gera eitthvað þarfara við peningana en fara að festa þá í verzlun með viðtæki. Þetta er alveg laukrétt, og þessir góðu menn hanga svo þarna eins og hrútar kræktir saman á hornunum og komast ekkert. En á þessu öllu saman er til þessi einfalda lausn: að láta ríkið hætta að verzla með þetta og gefa verzlunina frjálsa. Þá er ríkið losað við að þurfa að festa sína fjármuni og viðskiptamönnunum tryggð góð vara með góðum greiðsluskilmálum. Hv. þm. Dal. spurði, hvaða trygging væri fyrir því, ef búið væri að gefa verzlunina frjálsa, að tækin yrðu seld með afborgunum. Það er ekki lagatrygging fyrir því, en þetta sýnir, hvað þessi hv.þm. er blindur á það mál, sem hann er að berjast á móti. Veit hann ekki, að alstaðar þar, sem menn eru í samkeppni, fá menn vörur með afborgunarskilmálum? Ég skal taka hljóðfærin sem dæmi. Þau eru hliðstæð viðtækjum hvað verðið snertir. Hér í Reykjavík er fjöldi hljóðfæraverzlana, sem keppast hver við aðra um að selja hljóðfæri með afborgunarskilmálum til langs tíma. Ég held, að verzlun á útvarpstækjum hafi verið byrjuð þannig áður en einkasalan tók til starfa, og hefði vafalaust komizt í mesta blóma, eftir því sem markaðurinn hefði aukizt. Það eru svo sterk rök fyrir því að gefa verzlunina frjálsa, að meðhaldsmenn hennar eru komnir hér hver á móti öðrum og togast á. Annars ætti hv.flm. að koma með áætlun um það, hve mikið fé þarf að festa í þessu fyrirtæki; honum ber beinlínis skylda til þess. Hv. flm. sagði, að ég hefði komið með málið frá alveg spánýrri hlið. Það er sannarlega ekki ný kenning, að hagkvæmasta verzlunarleiðin sé hin frjálsa samkeppni. Hann sagði, að ríkið myndi græða um 100 þús. kr. á verzluninni - ég hygg nú, að það séu 150 þús. kr. - og að það myndi vera það, sem einstakir kaupmenn vildu ná í. En þetta er rökvilla hjá hv.þm.; hin frjálsa samkeppni myndi aldrei leyfa svona mikla álagningu, ekki nema örlítinn part af þessu. Það myndi ekki líða á löngu unz 3 eða 4 menn myndu hafa alla verzlunina í sínum höndum, og þeir þættust sjálfsagt gera vel, ef þeir hefðu sínar 7–10 þús. kr. hver í arð. Þetta er munurinn á frjálsu samkeppninni og einkasölu. Af því að nú er einkasala, þá er hægt að leggja þennan mikla skatt á vöruna. Þá kom hv.þm. með það, sem alltaf er fært fram í þessum málum, að þegar öll verzlunin væri á einni hendi, þá væri hægt að fá bezt innkaup. Reynslan er nú búin að kveða þetta niður. Einstaklingarnir, sem eiga afkomu sína undir því, að verzlunin sé í lagi, beita síðustu kröftum til þess að fá sem bezt innkaup. Það er mikill munur á því eða þegar verið er að gera einungis forsvaranleg innkaup fyrir einkasölu. Ef einstakir menn hefðu verzlunina og skiptu við svo sem 3 félög, við skulum segja Philips, Marconi og Telefunken, og keyptu af því félaginu, sem bezta vöru byði, þá myndu félögin keppast um það að hafa vöruna á allan hátt sem fullkomnasta. En ef einkasalan hefði verzlunina, þá myndi hún skipta aðeins við eitt félag, og þar með væri hvatning sú, sem áður var til vöruvöndunar, horfin. Það er algerlega út í bláinn, ef menn ímynda sér, að verzlunin myndi verða hagfelldari, ef skipt er aðeins við eitt firma. Ég ætla annars ekki að fjölyrða frekar um mál þetta en orðið er, en vil þó geta þess, að ég hefi ekki á móti því, að það fari til nefndar, og vil óska, að hv. nefnd komist að þeirri niðurstöðu, að bezt verði að leysa alla hnúta þannig, að ekki sé hallað á einstaka menn.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hv. þm. Dal. talaði á þá lund, sem ég hefði getað búizt við, að hv. sessunautar mínir til hægri hefðu gert, en ekki hann. Í fyrri hluta ræðu sinnar talaði hann um, að socialistar gerðu sífellt kröfur, en hugsuðu ekki um að gegna þeim skyldum, sem þeir hefðu gagnvart kjósendum sínum. Ég hélt satt að segja, að þvílík ummæli væru líkari því, að þau kæmu frá hv. 1. þm. Rang. eða hv.þm. G.-K., en ekki þessum hv.þm., sökum þess að hann hefir sungið í allt öðrum tón á landsmálafundum nú undanfarið. En það gengur nú svona með ýmsa hv.þm., að það er eins og tóntegundin breytist strax og þeir komast inn í þingsalinn, þannig að þótt þeir syngi í moll við kjósendurna, syngja þeir í dúr þegar í þingsalina kemur. Hér er ekki verið að tala um hóflausar kröfur, heldur verzlunarhætti, og hv.þm. veit, að það er hægðarleikur fyrir þá, sem verzla og stjórna stórum fyrirtækjum, að ná góðum samningum við viðskiptamenn sína, og ég geri ekki ráð fyrir, að til þess að taka upp afborgunarsölu þurfi að festa meira af ríkisfé en 100–200 þús. kr. Hv. þm. minntist á verzlunarhætti bænda, en ég get bent honum á, að þeir verzla aðallega við kaupfélögin, en þau hafa einmitt víðast hvar útsölu á þessum tækjum, þannig að bændur þurfa ekki að leggja fram beinharða peninga þegar kaupin fara fram, heldur eru tækin færð inn í reikning þeirra þar til gert er upp. Þá drap hv.þm. á forsögu mína og lífsreynslu og minntist á það, að ég hefði um skeið veitt kaupfélagi Reykjavíkur forstöðu. Ég veit satt að segja ekki, hvort ég á að fara nánar inn á það mál, hv.þm. til hrellingar, en ég vil þó aðeins benda honum á það, að ég hefi vottorð frá manni innan hans flokks, sem hann metur mjög mikils, þar sem sagt er, að ég hafi gegnt mínu starfi prýðilega og komið kaupfélaginu á réttan kjöl. Þar var lánað út til viðskiptamannanna og engum dettur í hug, að lánsverzlun yfirleitt sé áhættulaus. En hér er allt öðru máli að gegna, því að áhættan er svo hverfandi lítil. Ég ætlast ekki til, að tækin séu eign manna fyrr en þau eru að fullu greidd. Segjum t. d., að eftir 10 mánuði hætti kaupandi að greiða af tækjunum; þá hafa verzlanirnar menn í sinni þjónustu, sem þær geta látið taka niður tækin. Þetta væri í flestum tilfellum hagnaður fyrir einkasöluna, en sjaldnast tap, því að í fáum tilfellum kynnu tækin að vera orðin ónýt, en í flestum tilfellum nýtileg. En það, sem meginþunginn hvílir á, er vitanlega þetta, að dagskrá útvarpsins sé þannig, að menn sækist eftir að hlýða á hana, því að þá stritast menn í lengstu lög við að borga, en ef menn hinsvegar fá leiði á dagskránni, sinna þeir ekki um að standa í skilum. Ég veit satt að segja ekki, hvort ég ætti að fara að deila við hv. 4. þm. Reykv. um frjálsa verzlun og einkasölu. Eitt verð ég þó að benda honum á. Hv. þm. sagði, að ef verzlunin væri frjáls, þá myndu tækin lækka í verði vegna samkeppninnar, og að svo myndi fara, að verzlunin myndi dragast í hendur þriggja til fjögurra manna, sem beztu tækin hefðu, og þeir myndu láta sér nægja með að græða svona 7–10 þús. kr. á tækjunum. Þetta kann að vera rétt að nokkru leyti, að því leyti, að verzlunin myndi færast í hendur fárra manna. En svo mikið þekki ég til hinnar frjálsu samkeppni, að ég get fullyrt, að þegar svo er komið málum, að verzlunin er í höndum fárra manna, þá slá þeir sér saman og ákveða lágmarksverð á tækjunum, til þess að geta grætt meira. Og vantrúaður er ég á það, ef þeir geta ráðið verðinu, að þeir láti sér nægja 7–8 þús. kr. fyrir „amstrið“. Annars veit ég ekki betur en að tækin séu seld hér fyrir lægra verð en annarsstaðar.

Þau voru ódýrari áður

. Það kann vel að vera, en hv.þm. er kunnugt um, að tækin hafa lækkað frá því, sem var áður en einkasalan komst á. Um það, að fé ríkissjóðs sé fest í vörum, er það að segja, að ég hygg, að það sé nú frekar lítið, þótt ég viti ekki um, hvað mikið það er, en hitt mun óhætt að fullyrða, að ef verzlunin yrði gefin frjáls, þá reyndi miklu meira af veltufé þjóðarinnar fest en nú, meðan verzlunin er ein og rekin af ríkinu.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Þetta er annað frv. af tveimur, sem ræða um bann gegn dragnótaveiði, sem lagt er fyrir Alþingi. Hitt frv., sem kunnugt er, er flutt af hv.þm. Seyðf. og hv.þm. Ísaf. og var til umr. í gær og fór til n. Það liggja alveg sömu rök fyrir því, að ég kem með tilmæli um endurskoðun þessara l. eins og fram komu í gær fyrir áðurnefndu frv. Ég hefi sem sé fengið áskoranir viðvíkjandi því, hvort ekki sé mjög varhugavert að banna kolaveiðar, svo sem gert er í núgildandi lögum. Og það, sem ýtir undir þetta mál nú, er líka hið sérstaklega erfiða ástand, sem nú ríkir og ekki kemur léttar niður á sjávarútvegi eða fiskimönnum en öðrum, heldur þyngra. Hér til kemur og það, að útflutningur á nýjum bátafiski var nær óþekktur, þegar þessi lög voru sett, þótt ekki sé langt um liðið. En nú var hann hafinn í vetur á nokkrum stöðum, og til stendur, að meiri tilraunir í þá átt verði gerðar í haust. Það er sem sagt vaknaður mikill áhugi fyrir því að koma nýjum fiski beint á útlendan markað, og til þess að geta haft þar frambærilega vöru, er nauðsynlegt, að hún sé meira blönduð kola en hægt er nú, meðan veiðibannið gildir. Ég veit, að það eru skiptar skoðanir um það, hvað rétt er að gera í þessu, en því verður þó að halda fram, að ekki sé létt að láta ekki fara fram athugun á slíku máli, ekki sízt þegar afkoma fiskimanna er jafnerfið og nú er. Það er ekki hægt að sjá framundan neina bót hvað saltfiskmarkað snertir, og þá er ákaflega eðlilegt, að menn leiti eitthvað þeirra ráða, sem orðið geta til búdrýginda fyrir sjávarútveginn á öðrum sviðum. Ég skal svo ekki - nema tilefni gefist - segja meira um þetta mál að sinni, en leggja til, að málinu verði vísað til sjútvn., eins og frv. í gær um sama efni.

Jón Auðunn Jónsson Mér sýnist, að þessi frv. geti ekki komizt svo snemma til framkvæmda, að þau verði til að rýmka dragnótaveiði á þessu ári. Því að eins og menn vita, er leyfilegt að fiska innan landhelgi með dragnótum frá l. sept., og varla er að búast við, að lög nái svo fljótt staðfestingu, að þau hefðu nokkur veruleg áhrif í sumar. Ennfremur eru menn ekki almennt viðbúnir að taka upp þessa veiði, nema þá sambandsþjóð okkar Danir, og svo Færeyingar. Þeir eru þess albúnir hvenær sem er að reka þessa veiði af miklu kappi innan ísl. landhelgi. Ég held þess vegna, að þessi frv. geti beðið til vetrarþingsins næsta ár, því að það getur ekki komið okkur að neinu liði á þessu ári. Þetta vildi ég aðeins benda á n. til leiðbeiningar.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta að sinni. Frv. er gamall kunningi frá fyrri þingum. Fyrst var það borið fram 1930, og urðu þá töluverðar umr. um það, sem ég veit, að þeir muna, sem sátu hér á Alþingi. Á síðasta þingi kom það aftur fram, en náði ekki að verða útrætt. Aðaltilgangur þessa frv. er að koma allri yfirstjórn ísl. búnaðarmála í hendur bændanna í landinu. Eins og kunnugt er, var samþ. með síðustu breyt. á jarðræktarlögunum í sambandi við verkfærasjóðinn, að enginn skuli hljóta styrk fyrir jarðabætur nema hann sé í einhverju búnaðarfél. Árangurinn er sá, að allir bændur eru nú í búnaðarfél. Á síðasta búnaðarþingi var gerð sú skipun, að bændur í búnaðarfélögum, m. ö. o. allir bændur landsins, skuli kjósa fulltrúa til hinna ýmsu búnaðarsambanda, og búnaðarsamböndin fulltrúa til búnaðarþings, þannig að saman komi á búnaðarþinginu fulltrúar fyrir alla bændastéttina. Nú finnst manni eðlilegt, þegar svo er komið, að búnaðarþingið ráði algerlega skipun í stj. Búnaðarfél. Ísl., en svo er ekki. Eins og kunnugt er, eru þau ákvæði í jarðræktarlögunum, að stj. Búnaðarfél. Ísl. skuli skipuð þannig, að atvmrh. skipi tvo menn eftir útnefningu landbn. Alþ., en Búnaðarfél. sjálft skipi einn. Breytingin, sem farið er fram á, er, að búnaðarþingið skipi tvo menn. En til þess að ríkisstj. hafi nægilegt eftirlit með Búnaðarfél., skal hún skipa annan endurskoðanda fél., sem sé um leið trúnaðarmaður ríkisstj. Getur hún gegnum hann fengið vitneskju um það, hvernig Búnaðarfél. ver því fé, sem það hefir með höndum. Og ef henni líkar það illa, getur hún á ýmsan hátt, bæði sjálf og gegnum þingið, takmarkað það fé, sem Búnaðarfél. fær til umráða. Mér var falið á síðasta búnaðarþingi að bera þessa brtt. fram. Vænti ég þess, að hv.þdm. taki brtt. með skilningi og samúð, og óska, að málinu verði að umr. lokinni vísað til landbn.

Pétur Ottesen Ég vil út af þeim ummælum hv.þm. Mýr., að með þessu frv. sé verið að koma yfirstj. búnaðarmálanna í hendur bændanna í landinu, benda á það, að eins og þetta er nú, þá er yfirstj. Búnaðarfél. í höndum bændanna, af því að það eru landbn. Alþingis. skipaðar bændum og vitanlega kosnum af bændum landsins, alveg eins og fulltrúar þeir, sem mæta á búnaðarþingum, sem gera till. um það til landsstj., hvaða menn skuli skipaðir í stjórn Búnaðarfél. Ísl., af hálfu Alþ. Að öðru leyti er skipun stj. Búnaðarfél. í höndum búnaðarþings, eins og kunnugt er. Það er því í þessu efni ekki að ræða um neina breyt., því að skipun þessara mála er nú í höndum bændanna. Til stuðnings því, að rétt og eðlilegt sé, að þessu sé nú þannig skipað, má benda á það, að Búnaðarfél. hefir nál. allt starfsfé sitt frá Alþingi, og auk þess fer nálega allt það fé, sem veitt er úr ríkissjóði til jarðræktar og annara búnaðarframkvæmda í landinu, í gegnum hendur Búnaðarfél., og er að miklu leyti háð vilja þess um úthlutun. Mér virðist þess vegna, að þau ákvæði, sem sett voru 1923 af Alþingi og samþ. þá af búnaðarþinginu með góðum og frjálsum vilja þess, séu eðlileg og heppileg, fyrst og fremst frá hálfu Alþ., og auk þess er í þessu fyrirkomulagi fólgin trygging fyrir Búnaðarfél. Ísl. fyrir góðri samvinnu við Alþ. Ég verð því að segja, að það var algerlega misráðið, þegar búnaðarþingið í fyrra breytti lögum sínum í það form, sem hv.þm. Mýr. vill nú samræma við jarðræktarlögin, að búnaðarþingið taki í sínar hendur þá íhlutun, sem Alþ. hefir um skipun stj. Búnaðarfél. Ég tel, að algerlega hafi verið misráðið og óheppilegt að gera þetta án þess að bera sig saman við landbn. Alþ. eða leita samninga við þær; en það var ekki gert, heldur gengið alveg framhjá þessum aðilja. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að sú fjárupphæð, sem Búnaðarfél. fær til umráða á þessu ári úr ríkissjóði, ýmist sem beinan styrk eða til ráðstöfunar samkv. sérstökum lögum, mun nema um 1 millj. kr. Í öðru lagi má benda á, að á hinum síðari árum hefir Alþ. lagt svo og svo mikið af sínu löggjafarvaldi í hendur Búnaðarfél. Fyrst og fremst er Búnaðarfél. í nálega hverri grein jarðræktarlaganna áskilinn réttur bæði til tillagna og ráða um ýms framkvæmdaratriði þar. Auk þess er því fenginn mikill og ríkur ákvörðunar- og tillöguréttur um, hvernig Búnaðarbanki Íslands hagar lánveitingum sínum. Ég get talið upp hóp af lögum, auk frv., sem eru fyrir þessu þingi og legið hafa fyrir undanförnum þingum, þar sem einmitt er gert ráð fyrir því, að Alþ. feli Búnaðarfél. ýmsar og margvíslegar framkvæmdir, sem annars þyrfti að setja nánari ákvæði um í lögum. Af þessu sýnist það vera augljóst, að þetta núv. fyrirkomulag sé heppilegt, og eðlilegt sé, að Alþ. hafi nokkra íhlutun um, hvernig Búnaðarfél. er stjórnað. Ég held því, að bæði fyrir Alþ., Búnaðarfél. sjálft og þá menn, sem eiga að njóta góðs af þessu starfi, sé bezt, að það fyrirkomulag, sem nú er og ríkt hefir um nokkurt skeið, haldist áfram. Það gæti vel farið svo, ef slíkar breyt. væru gerðar, að meira eða minna leyti móti vilja Alþ., þótt e. t. v. fengist meiri hl. fyrir því í eitt skipti, þá gæti svo farið, að eigi yrði jafngott samkomulag um fjárveitingar til Búnaðarfél. og verið hefir og nú er og að fram kæmu raddir um að setja þá heldur upp sérstaka deild við stjórnarráðið, sem hefði með höndum búnaðarmálin, eins og komið hafa fram till. um að setja upp sérstaka deild, er færi með fiskveiðamálin, í stað Fiskifél. Ísl., sem nú fer með slík mál. En ég tel óheppilegt, að að því ráði yrði horfið eða nokkuð það gert, sem ýtt gæti undir þetta. Ég skal ekki fara út í neinar kappræður um þetta mál nú, en vildi benda á þessi atriði og vænta þess, að menn taki þau til athugunar, og þá hefi ég sérstaklega fyrir augum hagsmuni Búnaðarfél. Ísl. og þeirra, sem góðs njóta af starfi þess. Hv. þm. Mýr. benti á það sem tryggingarráðstöfun fyrir Alþ. um, hvernig farið væri með féð, að það fengi rétt til að hafa annan endurskoðanda Búnaðarfél. Á þennan hátt fengi Alþingi að vita, hvernig fénu hefði verið varið. Auðvitað fær Alþingi að vita það eftir á, en til þess þarf það engan endurskoðanda. Slíkar stofnanir mundu æfinlega leggja fram reikninga sína fyrir Alþingi, eins og þær gera nú. En það sjá allir, hver geysimunur er á þessu tvennu, að fá vitneskju um ráðstöfun fjárins eftir á, eða hafa meiri hl. í stj. fél., sem ræður í hvert skipti, hvernig fénu er varið. Ég hefi ekkert á móti því, að þetta mál gangi til nefndar. Ég álít sjálfsagt að taka það til athugunar, en vænti þess, einmitt vegna Búnaðarfél., að menn hrapi ekki að slíkum breyt.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Hv. þm. Borgf. hlýtur að skilja, að það er meginmunur á þeirri yfirstjórn bændanna, sem fengist á þann hátt, sem ætlazt er til með breyt. þessari, að allir bændur landsins ættu beinan þátt í því að kjósa stjórn Búnaðarfél., og hinsvegar því fyrikomulagi, sem nú er, þar sem aðeins nokkur hl. þeirra hefir íhlutunarrétt gegnum landbn. Alþ. Ef búnaðarþingið kýs stjórnina, þá eru yfirráðin beint í höndum allra bænda landsins. Og við það átti ég, þegar ég talaði um að færa valdið yfir í hendur þeirra sjálfra. Hv. þm. kom með gömlu mótbáruna gegn þessu, að þar sem Alþ. legði Búnaðarfél. allt starfsfé, þá væri ekki nema rétt, að það hefði íhlutun um meðferð fjárins. En ég vil benda hv.þm. á, að Búnaðarfél. var um margra ára skeið búið að hafa þetta fé til ráðstöfunar áður en nokkrum datt í hug að setja þetta skilyrði fyrir fénu. Og það eru fjölmargar aðrar stofnanir, sem veitt er fé af Alþ., sem ráða algerlega yfir því sjálfar. Ég veit ekki um neinar aðrar stofnanir en Búnaðarfél. Ísl., sem sett eru slík skilyrði sem þetta. Aðvísu er því fengið meira fé en öðrum stofnunum, en ég sé ekki, að það út af fyrir sig geri nauðsynlegar slíkar ráðstafanir, nema það sé sýnt og sannað, að bændunum sé ekki trúandi til að fara með féð. Þegar það ákvæði var samþ., að stj. Búnaðarfél. skyldi skipuð af Alþ., stóð svo á, að verið var að samþ. jarðræktarlögin, og þá voru þau rök færð fyrir þessu, að Búnaðarfél. fengi gegnum jarðræktarlögin svo mikið fé í hendur, að ekki væri nema sjálfsagt, að Alþ. réði einhverju um meðferð þess. En lögin voru útbúin þannig, að Búnaðarfél. Ísl. fékk engan íhlutunarrétt um meðferð þessa fjár. Í lögunum sjálfum var ákveðið, hvernig því skyldi ráðstafað. Búnaðarfél. átti aðeins að annast skrifstofustörf fyrir hið opinbera. Vegna jarðræktarstyrksins var því engin ástæða til að taka af fél. það vald, að skipa sína eigin stjórn. Hv. þm. virtist hálfgramur við síðasta búnaðarþing, Vegna þess að það hefði ekki ráðgazt við Alþ. um þessa breyt. En búnaðarþingið hefir með þessari ákvörðun aðeins látið uppi skoðun sína og beiðni til Alþ. En þar sem allt vald í þessum málum er í höndum Alþ., var ekki ástæða til þess að ræða málið á annan hátt en þann, að bera fram frv. um það hér á þingi, eins og nú hefir verið gert. Það er ekki rétt, að nokkuð af löggjafarvaldi Alþ. hafi verið lagt í hendur Búnaðarfél. Því hefir aðeins verið fenginn mjög takmarkaður ráðstöfunarréttur. En aðalkjarni þessa máls, sem nú er um deilt, er þessi: Annaðhvort er bændunum trúandi til þess að fara með þetta vald eða ekki. Sé þeim ekki trúandi til þess, er bezt að stíga sporið alveg og leggja Búnaðarfél. undir eina deild í atvmrn., enda er það skoðun ýmissa, bæði bænda og annara. Sé þeim hinsvegar trúandi fyrir þessu, þá eiga þeir að ráða Búnaðarfél. og bera á því ábyrgð. Hér er ekkert millispor til. Ef þeir hafa sýnt sig ófæra til þess að fara með valdið, þá á að taka það allt af þeim. En þetta millispor, þar sem verið er að rugla saman valdi búnaðarþingsins og valdi Alþ., er mjög svo óeðlilegt. Það er enginn vafi á því, að málum landbúnaðarins er bezt komið, þegar bændurnir sjálfir taka lifandi þátt í að ræða og ráða til lykta þeim vandamálum, sem hverju sinni liggja fyrir.

Pétur Ottesen Ég verð nú að segja það, að ég sé ekki, að þetta samband, sem nú er á milli Búnaðarfél og Alþ., standi neitt í vegi fyrir því, að bændurnir geti tekið lifandi þátt í búnaðarstarfsemi og framkvæmdum búnaðarmála. Og út af því, þegar hv.þm. er að tala um þetta fyrirkomulag, sem nú er, sem óhafandi og óeðlilegt, vil ég benda honum á það, að vöxtur og viðgangur Búnaðarfél. og allrar búnaðarstarfsemi í þessu landi hefir tekið miklu meiri framförum og þroska einmitt undir þessu fyrirkomulagi en dæmi eru til í sögu þessa lands. Og það sýnir bezt, hver fjarstæða það er að vera að tala um þetta fyrirkomulag sem óhafandi og þar fram eftir götunum. Það þýðir ekkert fyrir hv.þm. Mýr. að vera með neina dóma um það, að þetta sé svona og svona gallað, þegar hann hefir reynsluna alveg á móti sér. Og það er ekki fyrir íhlutun Alþ., að ýmsu í stjórn Búnaðarfél. er ábótavant, t. d. að hafa tvo búnaðarmálastjóra, sem ekki semur betur en það, að stj. fél. getur ekki haft sameiginlegan fund með þeim, heldur verður hún alltaf, að því er sagt er, að tala við þá hvorn í sínu lagi. Og nú er enn haldið í þetta fyrirkomulag, þetta ástand í trássi við lög Búnaðarfél. og vilja búnaðarþings. Alþingi hefir ekki skipað fyrir um þetta. Ég held, að aðalorsakanna til þess, sem áfátt er og ábótavant í stj. Búnaðarfél. og málefna þess. sé ekki að leita í sambandinu milli Alþ. og Búnaðarfél. Ég tel því, að það, sem hv.þm. Mýr. kallar hér millistig, sé heppilegt, og þar styðst ég við reynsluna, en máltækið segir, að reynslan sé ólygnust. Hv. þm. sagði, að það starf, sem Búnaðarfél. hefir með höndum fyrir ríkið, væri ekki annað en skrifstofustarf. Þetta nær vitanlega engri átt, þar sem t. d. allur undirbúningur jarðræktarmála og framkvæmd þeirra er lagður í hendur fél. Þegar ég sagði, að Alþingi hefði lagt svo og svo mikið af sínu löggjafarvaldi í hendur Búnaðarfél., þá er það rétt, því að ef svo væri ekki ákveðið í lögum, að Búnaðarfél. legði á ráðin um þetta og hitt og réði tilhögun á framkvæmdum þess, þá yrði að ákveða í lögum, hvernig því skyldi hagað. Og á það vil ég benda enn, að þegar þessu sambandi Búnaðarfél. og Alþ. væri slitið, og íhlutun Alþ. um meðferð starfsfjár félagsins, sem allt er frá ríkinu, í burtu kippt, þá gæti svo farið, að eigi yrði jafngreitt um fjárframlög til þess og nú er og verið hefir. Ég hefi ekki fellt neinn þungan dóm yfir því, að þetta frv. kom fram. En þar sem slíkt mál var áður búið að mæta mótspyrnu hér, þá hefði mér þótt eðlilegra, að búnaðarþingið hefði átt tal við landbn. þingsins áður en það tók upp í lög sín slíkar breyt. Það var a. m. k. miklu líklegri leið til samkomulags en að fara svona að. Hv. þm. Mýr. bar þetta saman við annan félagsskap í landinu, sem nyti styrks af opinberu fé, en sem Alþingi hefði ekki íhlutun um. Mun hann í þessu sambandi hafa haft í huga Fiskifél. Íslands, en ég vil benda honum á, að það er svo ákveðið, að atvmrh. eigi að samþ. fjárhagsáætlun þess, þ. e. tilhögun félagsins á því, hvernig fénu skuli varið. Að því leyti er það háð afskiptum þess opinbera. En það er vitanlega enginn félagsskapur, sem er sambærilegur við Búnaðarfél. Ísl. að því leyti, hvað Alþ. felur því mikið fé til umráða og hvað það leggur því mikil völd í hendur. Og af þessum ástæðum er eðlilegt og sjálfsagt, að Alþ. hafi ríkari íhlutunarrétt um ráðstafanir þessa félagsskapar en annara stofnana, sem styrks njóta frá Alþingi.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég hafði hugsað mér að hreyfa nokkrum aths. við þetta frv. nú þegar, en hv.þm. Borgf. hefir svo að segja þrætt mína punkta og auðvitað bætt fleiru við, þar sem hann er þessum málum miklu kunnugri en ég. En ég vil láta það uppi þegar við þessa umr., að það er hreinasta fjarstarða að ætla að fara fram á, að Búnaðarfél. sé gert enn þá sjálfstæðara um ráðstöfun á því fé, sem það fær til umráða, en verið hefir. Það hafa komið fram raddir um, að nauðsynlegt væri að breyta til í þessum efnum, bæði viðvíkjandi Búnaðarfél. og Fiskifél. Menn hafa talið óeðlilegt að fá nokkurskonar einkafél. í hendur það fé, sem Alþ. veitir til framdráttar tveim aðalatvinnuvegum landsmanna. Mönnum hefir virzt eðlilegra, að í stjórnarráðinu væru trúnaðarmenn hvors atvinnuvegar, t. d. búnaðarmálastjóri og fiskiveiðastjóri, sambærilegir við fræðslumálastjóra, biskup, landlækni, vegamálastjóra, landssímastjóra o. s. frv. Það er aðeins hinn sögulegi uppruni, sem gerir það að verkum, að þessu er nú öðruvísi fyrir komið, en það er næstum því óhugsandi annað en að smám saman þokist frekar í þá átt, að ríkisvaldið taki þetta gersamlega í sínar hendur eins og aðra starfsemi. Hv. þm. Borgf. hefir tekið skýrt fram, hve geysileg fjárráðstöfun og annað vald er fengið Búnaðarfél. í hendur. Það er fjarstæða að ætla sér að benda á aðrar stofnanir, sem komast þar í námunda við. Þó að t. d. Bókmenntafélagið fái nokkur þús. kr. við hliðina á eigin fé, þá er það vitaskuld ekki sambærilegt. En hvenær sem Alþ. leggur fram fé sem nokkru verulegu nemur til einhverrar starfsemi, þá er hún algerlega lögð undir starfsemiríkisvaldsins. Sem hliðstæðar stofnanir mætti frekar tala um t. d. kirkjumálin. Um það hefir verið talað, að halda kirkjuþing með fulltúum presta og safnaða, sem fengi þá alveg ráðstöfunarrétt um kirkjumálin og það fé, sem til þeirra væri lagt. En ekki hefir mér virzt þetta mál hafa byr, enda finnst mér eðlilegra, að þetta sé í höndum Alþ. Heilbrigðismálin mætti fela Læknafélagi Íslands, og Kennarafélaginu ráðstöfun á fé til kennslumála. En þessi straumur liggur burtu frá því, sem eðlilegt er; þetta er dreifingarstefna, og Alþ. ætti ekki að leggja lið sitt til þess að fara inn á þessa braut. Ég er fyrir mitt leyti þó á því að láta hinn sögulega uppruna valda því, að þetta ástand haldist um Búnaðarfél. Ísl. og Fiskifél. Þetta er af dálítilli íhaldssemi. Og væri Búnaðarfél. Ísl. fengin slík yfirráð sem þetta frv. fer fram á, þá er hætt við, að ekki yrði langt þangað til leiddi til árekstrar milli þess og Alþ. Raddir kæmu fram á Alþ. um, að þessu mikla fé væri ekki ráðstafað á sem heppilegastan hátt. Það er auðvitað Alþ., sem leggur féð fram og hefir valdið til þess að gera það, sem það vill í þessu efni. Ég hygg því, að með þessu frv. sé stigið spor í öfuga átt, og fyrir þá, sem vilja halda í sama horfinu, sé heppilegt að egna ekki viljandi upp þá mótstöðu, sem er gegn því að fela Búnaðarfél. það vald, sem Alþ. hefir nú, án þess það geti komið fram íhlutun sinni. Því þótt þingið eigi að skipa einn endurskoðanda, er það ekki einhlítt. Því endurskoðandi gerir ekki annað en að fá skýrslur um, hvernig fénu hefir verið varið, og skýra frá því eftir á.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að það væri engin íhlutun, sem þingið hefði á fjármálastj. Búnaðarfél., þótt það skipaði annan endurskoðanda fél. Ég vil benda hv.þm. á, að það er sama íhlutunin og það hefir nú. Hv. þm. sagði, að þingið gæti ekkert fengið að vita fyrr en eftir á. Það er sama og nú, Alþingi hefir ekkert vald til þess að ákveða í einstökum atriðum, hvernig því fé, sem fer til Búnaðarfél., er varið. Atvmrh. getur aftur á móti fylgzt með því, hvernig fénu er varið, ef endurskoðandinn gerir skyldu sína. Það hefir verið og er venja, að Búnaðarfél. leggi fjárhagsáætlun sína fyrir fjvn.Alþ. Alþ. getur því vitað, hvernig á að verja fénu í stórum dráttum og leggur því fyrirfram samþykki sitt á það með samþykkt fjárl. Þetta er nú alveldi Búnaðarfél., og það er ekki eins ægilegt eins og af er látið. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að Búnaðarfél. hefði tekið mestum þroska á undanförnum árum. Þetta er rétt, en það er misskilningur hjá hv.þm., ef hann heldur að það stafi af því óeðlilega fyrirkomulagi, sem varð á fél. við samþ. jarðræktarlaganna. Það er þrátt fyrir, en ekki vegna þessa óeðlis á félagsskapnum, því hann á að ráða yfir því fé, sem hann hefir með höndum, en ræður ekkert yfir þeirri stj., sem hefir framkvæmdirnar í hendi sér. Og ef stj. neitar að verða við vilja búnaðarþingsins, er það máttlaust. Þess vegna er ekki nema um tvennt að ræða: annaðhvort að Búnaðarfél. ráði meðferð mála sinna íhlutunarlaust af Alþ., eða að ráðin séu tekin af því og lögð undir atvinnumálaráðuneytið. En þá tel ég málinu betur borgið í höndum lifandi, starfandi stofnunar heldur en í myglaðri skrifstofu í stjórnarráðinu.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Þetta, mál er ekki nýr gestur í þessari hv. d. Tvisvar hefir það verið lagt hér fram, og um hríð var það þannig flutt utan Alþingis, að ég áleit að ekki bæri að sinna því eins og það þá var borið fram. Þá var það borið fram á þeim grundvelli, að breyta átti skipulagi fél., hvað sem Alþingi segði, og þannig stofna til ófriðar milli Búnaðarfél. og Alþ. Nú er þetta mál flutt á öðrum grundvelli. Síðasta búnaðarþing ákvað, að Búnaðarfél. skyldi ekki setja slíkt ákvæði í sín lög og þannig gera það að deilumáli við Alþ., heldur kæmi þetta því aðeins til framkvæmda, að Alþ. féllist á það. Málið er því hér sótt á þeim grundvelli, að fullt samkomulag fáist milli Búnaðarfél. og Alþ. Á þeim grundvelli get ég verið því fylgjandi, en ef svo fer, að á mjög litlu veltur, hvort Alþ. vill samþ. það eða ekki, tel ég vafasamt. hvort það er heppilegt fyrir Búnaðarfél. að fylgja þessu máli fast fram, því að með því væri stofnað til ófriðar milli Búnaðarfél. og þingsins. Það hefir komið fram hjá hv.þm. Borgf. og hv. 4. þm. Reykv., að Búnaðarfél. hafi allt aðra aðstöðu en nokkurt annað félag í landinu, þar sem það fær allra félaga mest fé frá Alþ. í hendur sínar. Það er því rétt hjá hv.þm., að Alþ. verði að hafa ríkt eftirlit með því, að þeim peningum sé vel varið. Ég verð að segja það, að ég er hv.þm. Borgf. sammála um það, að það er engin trygging í því, þótt atvmrn. tilnefni annan endurskoðanda fél. En ég vil undirstrika það, að Alþ. hefir gert allþýðingarmiklar ráðstafanir á Búnaðarfél., sem eru mikil trygging fyrir því, að það fari vel með það fé, sem því er trúað fyrir. Alþ. hefir gert þá ráðstöfun, og búnaðarþingið líka, að Búnaðarfél. er öðruvísi skipað en nokkurt annað fél. á landinu. Það er skilyrði fyrir því að fá styrk skv. jarðræktarl., að sá sé í einhverju búnaðarfél., sem styrkinn fær. Fulltrúar búnaðarfélaganna sækja síðan aðalfundi búnaðarsambandanna, og þeir fulltrúar einir kjósa fulltrúa á búnaðarþing, sem hefir hið æðsta vald í málum Búnaðarfélagsins. Svo vel er búið um þá hnúta. Í sambandi við þetta vil ég segja það, að þó að Búnaðarfél. sé á pappírnum sjálfstætt fél., þá er það vafalaust, að allt, sem Búnaðarfél. á, er jafnmikið ríkiseign sem þau gögn, sem eru hjá Hagstofu Íslands, vegamálastjóra eða vitamálastjóra. Í sambandi við þetta vil ég ennfremur minnast á eitt atriði. Ég álít, að þetta frv. sé einn þáttur í miklu stærra máli, sem Alþ. þarf að leysa nú á næstunni. Ég álít, að það þurfi að efna til endurskoðunar á löggjöf um æðstu stjórn búnaðarmála. Með þeim breyt., sem orðið hafa á undanförnum áratugum á málum landbúnaðarins, á Búnaðarfél. og hversu verkefni þess hafa vaxið, er sá gamli rammi, sem hefir verið um stjórn búnaðarmála, orðinn of þröngur. Það er full þörf á nýrri löggjöf, sem er í samræmi við nútímann. Eftir ósk minni var á síðasta búnaðarþingi kosinn maður af Búnaðarfél. hálfu til slíkrar endurskoðunar. Ég álít, að slík endarskoðun eigi að fara fram að afloknu þessu þingi. Mun ég tala um þetta við landbn. þingsins, að þær taki þetta mál til athugunar. Ég álít nauðsynlegt, að við fáum stofnun, sem er hliðstæð stofnunum annara landa, landbúnaðarráð, sem skipað sé fulltrúum búnaðarfélaga og samvinnufélaga. Vona ég svo, að mál þetta fari til n. og fái þar góða afgreiðslu.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Mér þykir það dálítið einkennilegt af hv.þm. Mýr., að hann skuli halda því fram, að Alþ. hafi nú enga íhlutun um stjórn Búnaðarfél., þar sem það nú er tryggt, að meiri hl. stj. þess er skipaður eftir till. landbn. Alþ. Mér skilst, að þetta sé sú mesta íhlutun, sem hægt er að hafa á fél. án þess að leggja það undir sig. Hinsvegar játaði hv.þm., að alveldi Búnaðarfél. yrði ekki nema á pappírnum, enda þótt frv. hans næði fram að ganga. En það er það sama sem ég sagði áðan, að valdið yrði áfram hjá Alþ., því að það getur lokað fyrir peningastrauminn hvenær sem það vill. En hvaða gullöld er það þá, sem á að renna upp fyrir Búnaðarfél., ef vald Alþ. verður óskert eftir sem áður? Hvort fjárhagsáætlun búnaðarþingsins er lögð fyrir Alþ., fer eftir því, á hvaða tíma búnaðarþingið er háð. Í vetur var fjárhagsáætlun fél. samþ. áður en Alþ. kom saman, og var þá fjvn. skýrt frá því, hvernig sú áætlun væri. Það, sem menn greinir því á um, er það, hvernig Alþ. eigi að ráða, hvort það eigi að ráða því frá byrjun, þ. e. hvort ríkisstj. eigi að skipa meiri hl. stj. Búnaðarfél. eftir till. frá Alþ., eða hvort íhlutunin á ekki að koma fyrr en eftir á. Menn getur ekki greint á um það, að síðari aðferðin er til þess fallin að skapa árekstur, sem myndi verða til þess, að Búnaðarfél. yrði að láta í minni pokann fyrir Alþ. Ég álít því, að með þessu frv. sé verið að stofna til þess, að íhlutunin með Búnaðarfél. líði undir lok. En það er nú einu sinni svo, að það eru mjög sterkir straumar móti því að skapa ríki í ríkinu. og það getur verið heppilegt að gera það ekki. Hv. þm. sagði í enda ræðu sinnar, að hann áliti málið betur komið í lifandi og starfandi fél., en lokað inni í myglaðri skrifstofu. Ég tel þetta víst, en það gæti verið lifandi fyrir því. Ekkert hefir t. d. borið á því, að vegamálin væru lokuð inni í skrifstofu, þótt þau séu rekin af því opinbera. Ég held öllu frekar, að hv.þm. Mýr. þyki þar kannske of mikið um framkvæmdir. Það er ekki tilgangur minn með þessum andmælum, að ég vilji neitt hrófla við því fyrirkomulagi, sem nú er, en ég tel heldur ekki rétt að færa það í það horf, að fél. fái algerlega stjórnina í sínar hendur.

Pétur Ottesen Af því að ég fæ ekki að gera nema örstutta aths., get ég ekki nú rakið þau gögn, sem til eru fyrir því, að Alþ. hefir falið Búnaðarfél. margvíslegar framkvæmdir í þeirri löggjöf, sem snertir landbúnaðinn, og þegar hv.þm. Mýr. talar um það í sambandi við íhlutun um stjórn fél., að það sé sama, hvort Alþ. skipi 2 menn í stjórnina eða ekki, nær það ekki nokkurri átt, þegar litið er á framkvæmdir Búnaðarfél. að öðru leyti. Það er því sjálfsagt, að Alþ. tryggi með íhlutun sinni heppilega framkvæmd þessara mála. Þetta er svo augljóst mál, að ekki þarf um það að deila. Hv. þm. Mýr. sagði, að hann vildi heldur, að málefni Búnaðarfél. væru í höndum lifandi, starfandi stofnunar en að þau væru lokuð inni í myglaðri skrifstofu í stjórnarráðinu. Ég get verið hv.þm. sammála um þetta, og vil einmitt með aðstöðu minni stuðla að því, að þessi starfsemi sé og verði í höndum lifandi félagsskapar, nefnilega Búnaðarfél. En hitt er mér ekki eins kunnugt um og honum, að allt sé fullt af myglu og fúa í stjórnarráðinu. Annars skal ég ekki deila um þetta við hv.þm. Hann veit þetta miklu betur en ég. Hann kemur oftar í stjórnarráðið en ég, enda er hann tryggur og fylgispakur þeirri stjórn, sem ríkir þar í myglunni og dauðanum að hans dómi. Þegar þetta mál var borið fram hér á þinginu 1929, var hæstv.forsrh. eins og ég á móti því, og er enn að því er mér virtist á móti því. Hæstv. forsrh. var að tala um skipun nefndar til undirbúnings löggjafar um yfirstjórn búnaðarmála, og því meiri ástæða er til að gera nú ekkert í þessu máli, þar sem það mundi þá heyra undir starfsemi þessarar nefndar. Það eitt nægir til þess að fara ekki að gera neina breyt. á þessu máli nú á þessu þingi, því vel gæti svo farið, að það kæmi í bága við endanlega rannsókn og tillögur í þessu máli.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Það er misskilningur hjá hv. 4. þm. Reykv., að ég hafi haldið því fram, að Alþ. hefði enga íhlutun um meðferð fjár Búnaðarfél. Ég tók það skýrt fram, að Búnaðarfél. legði fjárhagsáætlun sína fyrir Alþ., og hefir það þá íhlutun, að það samþ. fjárhagsáætlunina. Ég hélt því fram, að þessi íhlutun yrði sú sama, þótt Búnaðarfél. skipaði sjálft alla stj. Og ekki þarf að deila um það, að Búnaðarfél. ræður meiru um framkvæmdir sínar, ef það skipar alla mennina í stjórn, heldur en ef það skipar aðeins einn þeirra. Það er þetta vald, sem ég er að sækjast eftir. En þeir, sem eru á móti þessu frv., trúa Búnaðarfél. ekki fyrir því valdi. Það er rétt, að Búnaðarfél. hefir haft ýms löggjafarstörf með höndum fyrir Alþ. Búnaðarfél. hefir framkvæmdir með höndum í ýmsum málum, sem búnað varða, og er í ráðum með atvmrh. Hv. þm. spurði mig, hvort það væri mikil mygla í stjórnarráðinu nú. Ég skal segja honum, að í búnaðarmálunum er þar engin mygla. En þó að þetta fyrirkomulag geti gengið, þegar svo stendur á, að sami maður er atvmrh. og í stjórn Búnaðarfél., er það ekki þar með sagt, að svo verði um hvaða atvmrh. sem er. Þá getur svo farið, að þar verði áður en nokkur veit af komið íhald, fúi og mygla.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Þetta mál hefir legið fyrir hv. d. áður, þó að það hafi ekki náð afgreiðslu. En það er ekki af því að nein veruleg mótstaða hafi verið gegn því. Sá eini, sem gekk á móti því á þinginu 1930, var þáv. hæstv.dómsmrh. En mótstaða hans hafði ekki meiri áhrif en svo, að honum tókst ekki að fá eitt einasta atkv. á móti málinu hér í d. Það var lítið falla með þeim einkennilegu atburðum, að þátttakan í atkvgr. var úrskurðuð ónóg því til samþykktar. Málið er ekki þannig vaxið að um efnisbreyt. sé að ræða á berklavarnarlögunum, heldur er hér farið fram á að breyta orðalagi málsgr., sem er svo óheppilega orðuð, að það hefir gefið stj. átyllu til þess að telja sig einráða um daggjöld berklasjúklinga í sjúkrahúsum einstakra manna og bæjarfélaga. Sjúkrahúsin taka við berklasjúklingunum, úrskurðuðum fyllilega styrkhæfum úr ríkissjóði, í góðri trú um vissa greiðslu samkv. töxtum sínum, en svo dragast greiðslurnar á langinn og ári síðar kemur ef til vill úrskurður um allt önnur daggjöld eða neitun um nokkra greiðslu. Nú er það að vísu svo, að slíkt háttalag ríkisstj. er fullkomlega ólöglegt og sjúkrahúsunum því unnt að ná rétti sínum með málsókn. En til þess að fyrirbyggja rekistefnu og óþægindi, sem af slíkum endalausum málsóknum mundi leiða er hér farið fram á að taka af öll tvímæli um það, að fyrst skuli með nægilegum fyrirvara reynt að ná samningum við sjúkrahúsin, og síðan, ef það tekst ekki, að stj. skuli úrskurða hámark gjaldanna á sanngjörnum grundvelli. Með þessu er ekkert vald tekið af stj., sem hún hefir nú til þess að gæta réttar ríkissjóðs gagnvart sjúkrahúsunum. Ég legg til, að málið verði afgr. án þess að vísa því til nefndar.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vil eindregið leggja það til, að málinu verði vísað til nefndar. Það er engin ástæða til þess að afgreiða málið án þess. En það er full ástæða til þess, að þau stjórnarvöld, sem um málið eiga að fjalla, fái tækifæri til þess að ræða um það við nefnd og segja m. a. frá því, hvernig þetta hefir verið framkvæmt undanfarið.

Magnús Guðmundsson Ég vil taka í sama streng og hæstv.forsrh. um það, að sjálfsagt sé að vísa málinu til nefndar. Ég vil einnig aðeins benda á það, sem virðist hafa farið framhjá hv.flm., að frv. um þetta var flutt hér á vetrarþinginu síðasta. Það frv. er á þskj. 392. Málið var þá í allshn., og finnst mér rétt að vísa því til sömu n. nú.

Flm. (Magnús Jónsson) Ég get ekki, eins og margir aðrir hv.þdm., fylgt þessu frv. úr hlaði með þeim orðum, að það hafi legið fyrir d. áður. Hér bregður nefnilega svo merkilega við, að hér er frv., sem ekki hefir legið fyrir d. áður. En hér var samt fyrir nokkrum dögum frv., sem mjög er skylt þessu. Það var frv. um læknishraðasjóði. Það gaf mér hugmyndina um að flytja þetta frv. Það er laukrétt hugsun, sem liggur til grundvallar þessum frv. báðum, nefnilega sú, að ef embætti einhverrar stéttar eða starfsemi eru ekki öll skipuð á einhverjum tíma, þá á sú starfsemi rétt á að njóta þess fjár, sem þannig sparast. Þetta er alveg hliðstætt um lækna- og prestsembættin. Og hér er ekki verið að leggja neinn bagga á herðar þess opinbera, því það er einmitt gert ráð fyrir því, að það sé fært um að launa öll embættin. En fyrirkomulag þessa sjóðs er dálíið annað en læknishéraðasjóðsins. Það hefir nú í seinni tíð verið gert mikið að því að byggja læknisbústaði og ætlanin að styrkja þá viðleitni með sjóðnum. Það er ekki víst, að menn kærðu sig um hliðstæða meðferð á fé prestakallasjóðsins. En annara er fyrirkomulagið í smærri atriðum algerlega undir meðferð Alþingis komið. Þó að ég hafi samið frv. í þessu formi, er ég fús til þess að taka öllum skynsamlegum brtt., en grundvallaratriðin eru svo mikilvæg, að ég þykist vita, að hið háa Alþingi vilji sinna málinu. Nú sem stendur eru nokkur prestaköll óveitt af því einu, að laun presta eru svo lítil, að menn fást varla til þess að takast starfið á hendur. Þess vegna er sízt ástæða til þess að vera að draga frá kirkjulegri starfsemi það fé, sem til hennar er ætlað. Vil ég svo óska þess, að frv. verði vísað til sömu nefndar og hinu frv., sem ég gat um áður.

Jónas Þorbergsson Ég get lýst yfir því, að ég er sammála hv.flm. (MJ) um meginhugsun þessa frv., þ. e., að fé, sem lög ákveða, að verja skuli til kirkjulegrar starfsemi, en sparast við það, að prestaköll standa auð um lengri eða skemmri tíma, verði varið á einn eða annan hátt til kirkjulegrar starfsemi. Þó langar mig til þess að minnast á nokkur atriði til athugunar fyrir hv.n. og hv.flm. Ég gæti jafnvel búizt við að flytja brtt. við frv., og vænti þá þess, að hv.flm. athugi hana með sanngirni og góðvild. Það, sem mér virðist eiga að koma hér nokkuð til greina, eru messurnar, sem fluttar eru í útvarpið. Það er nú orðið svo útbreitt, að á þær messur hlustar fleira fólk en í öllum kirkjum landsins til samans. Þetta atriði á að koma til greina, þegar talað er um að verja fé til kirkjulegrar starfsemi í landinu. Útvarpið bætir til muna úr prestleysinu í þeim prestaköllum, sem auð standa. Jafnvel þykir reynsla benda til þess nú þegar, að vel geti svo farið, að útvarpið dragi allmjög úr kirkjusókn, þegar stundir líða fram. Þetta gæti leitt til þess, að prestum fækkaði enn, af því þeim leiddist að stunda starfið, ef kirkjusókn hrakaði. Ef svo vildi til, þá losnaði enn nokkurt fé, sem lögum samkv. á að fara til kirkjulegrar starfsemi. Það væri því fyllilega sanngjarnt, að það rynni að einhverjum hluta til útvarpsmessnanna. Útvarpið hefir til þessa eingöngu varpað út messum úr kirkjunum í Reykjavík, án þess að gjalda þeim nokkuð fyrir. En það er mjög óvíst, hvort útvarpið getur til langframa verið slík bónbjargastofnun, án þess að greiða eitthvað til presta eða safnaða, t. d. fyrir söng. Auk þess ber nauðsyn til þess að fá fleiri presta til að gera útvarpsmessurnar sem fjölbreyttastar. Þar með er ekki sagt, að messurnar hafi ekki verið góðar, eftir því sem við eigum völ á. En útvarpið verður að gera ráð fyrir að verja fé til þessa í framtíðinni. Og þar sem kirkjan er opinber stofnun, er það óviðfelldið, að hún lifi á bónbjörgum. Virðist mér því rétt að verja spöruðu fé að einhverju leyti til útvarpsins. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, en hefi drepið á þetta til athugunar fyrir hv.n., og tala, ef til vill, við hv.flm. um brtt.

Héðinn Valdimarsson Hv. flm. líkti þessu frv. saman við frv. um læknishéraðasjóði. En þar er ólíku saman að jafna. Það er almenn reynsla, að það þykja hin mestu vandræði, ef lækni vantar eða að hann er fjarverandi, en þó að prestslaust sé á einhverjum stað, ber ekki á öðru en að menn séu hinir ánægðustu með það. Ég verð að álíta, að því fé, sem sparast við prestahald, sé betur varið til ýmiskonar menningarauka í landinu heldur en að geyma það handa öðrum prestum.

Flm. (Magnús Jónsson) Ég ætla ekki að svara hv. samþm. mínum. Frv. miðar ekki að því að hafa fleiri presta, en aðeins því, að því fé, sem á að verja til presta, sé varið samkv. tilgangi sínum. Hitt er alkunn., sem hv.þm. virðist ekki vita, að hvenær sem á að leggja niður prestakall eða kirkju, þá hefir orðið úr því óánægja. Í Eyjafirði eru t. d. á einum stað 6–7 kirkjur að mig minnir nálega í einni kássu. Þetta mætti nú kannske virðast óþarflega mikið. En þegar til hefir komið, hefir enginn viljað leggja niður sína kirkju, en bent á kirkju nágrannans. Þetta sem hv.þm. sagði, kemur því þessu frv. ekki við. En mér þótti vænt um það, sem hv.þm. Dal. sagði. Hann hefir setið í n., sem fjallaði um kirkjumál, og er þessum málum kunnugur. Ég álít sjálfsagt að taka til athugunar, hvort útvarpið geti ekki komið hér til greina. Annars þarf ekki brtt. til þess, því í frv. stendur ekki tæmandi upptalning, heldur „o. s. frv.“. Annars er ráðstöfun fjárins alveg opin og getur því vel átt við útvarpið. Ég hefi jafnan hlustað á það með stökustu undrun, þegar menn hafa verið að amast við útvarpinu í þágu kirkjunnar. Það er engu líkara en að mörgum finnist svo mikið nýjabragð að þessari stefnum, að þeir eigi erfitt með að skilja, að hana megi nota í uppbyggilegum tilgangi. Það er engu líkara en ef menn á fyrstu dögum prentlistarinnar hefðu fortekið fyrir það, að svo heiðin list mætti verða kristninni að gagni. Um hitt, hvort útvarpið muni draga úr kirkjusókn, álít ég allt óráðið enn, eins og flest viðvíkjandi þessari starfsemi. Fjöldi presta hefir skýrt frá sinni reynslu, og dómarnir eru mjög sitt á hvað. Og engan nema einn minnist ég að hafa heyrt, sem beinlínis taldi það hafa dregið úr kirkjusókn. Víða hefir það aftur á móti orðið til örvunar og vakningar. Söfnuðirnir hafa fyllzt áhuga fyrir því t. d. að efla söng og gera þessa umgerð guðsþjónustunnar eins fagra og í útvarpinu. Hitt er alveg rétt, að það getur verið ástæða til þess að hafa fé fyrir hendi til þess að fá afburða kennimenn til að prédika í útvarpið. Annars tek ég með þökkum hverjum nytsömum breyt. á frv.

Flm. (Magnús Jónsson) [óyfirl]: Þetta mál hefir legið fyrir ýmsum þingum áður, en stundum komið svo seint, að það náði ekki afgreiðslu, og á síðasta þingi lenti það í hinum mikla svartadauða, sem önnur frv. Er hér farið fram á tvær breyt. á lögum um skipulag kauptúna frá 1921, til þess að koma í veg fyrir verulega ósanngirni í garð lóðareigenda, sem í þessum lögum felst. Það er viðbót við l3. gr., þar sem segir, að eftir að skipulagsuppdráttur hefir verið lagður fram má ekki vera neinar breyt. eða mannvirki á lóðinni, nema með samþykki sveitarstjórnar. En það er ekkert tekið fram um það, hve langur tími á að líða frá því að uppdrátturinn er lagður fram, og er þess vegna unnt að halda lóðunum án skaðabóta. Hér er því farið fram á, að bætt sé við, að ef skipulagsuppdráttur hefir ekki hlotið staðfestingu áður en tvö ár eru liðin frá framlagningu hans, skuli hann ekki vera framar bindandi. Þetta er yfirsjón í lögunum frá 1921, að ekki skuli vera sett ákvæði um vissan tíma. Reynslan í Reykjavík hefir staðfest þetta. Eins og lögin eru nú er hægt að halda skaðabótum fyrir mönnum von úr viti, hversu lengi sem dregst, að hin fyrirhugaða breyting kemst í framkvæmd. Lóð, sem er búið að ákveða undir mannvirki eða götu samkv. skipulagsuppdrætti, kemur vitanlega eiganda ekki að fullum notum. Hann getur ekki selt hana eða ráðstafað henni á annan hátt. En eins og lögin eru nú getur vel dregizt, að nokkrar bætur komi fyrir áratugum saman, svo að það verða kannske niðjar hins upphaflega eiganda í 3. eða 4. lið, sem fá þær, þegar munnvirkið er byggt eða gatan lögð. Eins og bent er á í gr., koma þessi ákvæði sennilega í bága við stjórnarskrána, sem kveður svo á, að menn skuli fá fullt verð fyrir lögnumda eign. Sú breyt., er við förum fram á, breytir engu um tilgang laganna. heldur er hér einungis um sanngirnismál að ræða.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Þetta frv. er flutt af meiri hl. fjhn. Það er shlj. því frv., er flutt hefir verið hér á þrem þingum áður, og þar sem nú ber ekki annað á milli skoðana tveggja stærstu flokku þingsins en á hvaða hátt skuli verðfest það gildi peninga, sem nú er, ætti málið að geta fengið lausn á þessu þingi. Hefir verið borið fram frv. um aðra leið í Ed., en þar sem Framsóknarflokkurinn telur þá leið, sem hér er stungið upp á, auðveldari í framkvæmd, einfaldari og eðlilegri, vænti ég þess, að þeir, sem eru sammála um efni málsins, geti fallizt á þá leið, sem hér er lagt til að fara. Vænti ég þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr.

Ólafur Thors Við sjálfstæðismenn í fjhn. höfum ekki viljað gerast meðflm. að þessu frv. Við viljum hinsvegar samþykkja annað frv. um sama efni, sem bendir á aðra leið og borið hefir verið fram í Ed. Það frv. hefir áður verið lagt fyrir þessa hv. d., svo að ég sé ekki ástæðu til að gera það að umræðuefni nú, en geri ráð fyrir, að þessar tvær leiðir verði á sínum tíma bornar saman hér í deildinni.

Magnús Jónsson Ég vil benda á, að samkv. 3. gr. frv. er ákveðið, að Alþingi afsali sér því valdi, er það hefir samkv. landsbankalögunum 1926 til að ákveða um, hvenær seðlar eru innleystir, í hendur fjmrh. Þetta kemur að vísu ekki aðalkjarna þessa máls við, en ég er ekki viss um, að rétt sé að fela fjmrh. þetta vald. Er þá fleira, sem til greina kemur, eins og það, hvernig gullforðinn eigi að vera. Eftir innlausnina verður að vera meiri gullforði hér heima. Ég tel rétt, að Alþ. hafi þetta vald áfram í sínum höndum og mun bera fram brtt. um það síðar.

Frsm. Halldór Stefánsson): Ég tel sjálfsagt, að tekið sé til athugunar, hvort ástæða sé til að breyta þessu ákvæði.,ef brtt. um það kemur fram.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Umr. í gær um þetta mál fóru nokkuð svipað og umr. í dag um Hafnarfjarðarveginn. Mér kom þá sama spurningin í hug, sú, hvort það gæti verið þjóðnytjamáli nokkur bót, að flokkarnir, sem að því standa, fari að rífast um það, hver þeirra ætti heiðurinn af að hafa komið málinu fram. Sá eini hv.þm., hv. 5. landsk., sem talaði á móti málinu, tók einmitt upp ummæli og bardagaaðferð hv. 2. landsk. til þess að sýna fram á, að málið ætti engan rétt á sér. Annars ætla ég ekki að fjölyrða um þetta atriði. Það er alrangt hjá hv. andstæðingum þessa máls, að frv. þetta sé sérstaklega borið fram með hagsmuni Rvíkurbæjar fyrir augum. Fullur þriðjungur landsmanna mundi hafa aðstöðu til notkunar á raforku frá Soginu, ef það yrði virkjað. Langmestur hluti þessa fólks utan Rvíkur er í Hafnarfirði og á Reykjanesskaganum, og vildi ég segja nokkur orð um viðhorf þessara manna til málsins. Allt frá því að ég sat fyrst í bæjarstj. Hafnarfjarðar, eða frá árinu 1923, hefir það verið einróma ósk okkar Hafnfirðinga, að virkjun Sogsins kæmist í framkvæmd. Við höfum þess vegna verið að lappa upp á hitt og þetta hjá okkur, því að við höfum alltaf vonazt eftir, að málinu yrði hrint í framkvæmd, og það sem allra fyrst. Þetta er líka stórkostlegt hagsmunamál fyrir allar hinar mörgu og fjölmennu verstöðvar á Reykjanesi. Vetrarvertíðin byrjar þar í mesta skammdeginu, 1. jan., og er þá um að gera að hafa nóga birtu, til þess að geta komið aflanum frá sér á kvöldin. Hafa því verstöðvarnar reynt að raflýsa hjá sér, en það hefir orðið sumum þorpunum ofvaxið, t. d. Grindavík, og hefir orðið að hætta við raflýsingu þar. Fiskverkunarhúsin þurfa sérstaklega á rafmagni að halda, en það er ekki hægt að fá nema þessu máli verði hrint í framkvæmd. Þetta er því alls ekki eingöngu hagsmunamál Rvíkur, heldur fulls þriðjungs landsmanna, og það er líka hagsmunamál landsins í heild og ríkissjóðsins, því að því betri sem lífsskilyrði manna verða á þessum stöðum, því meira fé kemur í ríkissjóðinn. Mér fundust rök hv. 5. landsk. dálítið einkennileg, þegar hann var að tala um, hvílíkt áhættuspil það væri fyrir ríkissjóð að ganga í ábyrgð þá, sem farið er fram á í frv. Og ég held, að þessi sama skoðun hafi líka legið í orðum hv. 2. þm. Eyf., þó að þar væri öðruvísi tekið á málinu og aðeins beðið um upplýsingar viðvíkjandi því. Ég held, að öllum hljóti að vera ljóst, að þetta er ekkert áhættuspil, þar sem virkjuninni er ætlað að bera sig. Og ég get ekki skilið, að það yrði talið ríkinu til skulda, þó að það gengi í þessa ábyrgð. Ég þekki reyndar ekki mikið til fjármálaviðskipta milli ríkja, en ég veit, að þó að maður skrifi upp á víxil og setji tryggingu, þá er það ekki reiknað manninum til skuldar í bönkunum. Ég býst við því, að ríkið hlíti nokkurnveginn sömu lögum í þessu efni. Það var þetta atriði, ásamt því, að Íhaldsflokkurinn hefði verið 16 sinnum á móti málinu, sem var þungamiðjan í röksemdum hv. 5. landsk. á móti þessu máli. Ég get ekki séð, að þessar mótbárur séu á neinum rökum reistar, heldur séu þær sprottnar af einhverri hreppa- eða flokkspólitík, sem ekki á heima hér á hv. Alþingi, þegar um er að ræða slíkt þjóðnytjamál sem þetta er.

Einar Árnason Þegar ég tók til máls um þetta frv. í gær, var það eingöngu gert til þess að fá upplýsingar frá hv.flm. um það, hvort nokkuð nýtt um fjáröflun í þessu skyni hefði komið fram frá því á síðasta þingi. Ég hefi nú helzt fengið þau svör, að ekkert hafi gerzt í málinu frá því á síðasta þingi og engin breyt. á orðið. Ég spurði um þetta meðfram vegna þess, að í vor heyrðist talað um nýtt tilboð. En enginn hefir talað um það hér í hv. d. Á þeim fáu orðum, sem hér komu fram um þetta, var ekkert hægt að byggja í þessum efnum. En mér hefir skilizt, að það væri víst, að eitthvert tilboð hafi komið fram, og finnst mér, að þingið ætti að fá um það fulla vitneskju. Hv. 1. flm. sagði, að ég hefði misskilið þau ummæli, að pólitískt vald myndi þröngva kosti Rvíkur. Það má vel vera, að ég hafi misskilið hv.þm. Hann hélt því fram, að flestir myndu líta svo á, að vissara væri að tryggja sér ábyrgð ríkisins, því þá væri síður hætta á því, að kosti fyrirtækisins yrði þröngvað. Nú hygg ég, að litið sé töluvert öðrum augum á það í útlöndum, hvort lán á að ganga til almennings- eða einstaklingsþarfa. Veit ég ekki til, að slíkar tryggingar sem þessar séu heimtaðar, þótt lán sé veitt til almenningsþarfa. Það er mitt álit, að jafnvel þó að engin hætta sé á því, að fyrirtækið geti ekki staðið í skilum með vexti og afborganir, þá sé það samt til þess að rýra lánstraust ríkisins, ef ríkissjóður gengur í mjög miklar ábyrgðir. Það vita allir, að það rýrir mjög lánstraust einstaklingsins, ef hann gengur í miklar ábyrgðir fyrir aðra. Því hlýtur einnig að vera svo farið um okkar litla og fátæka ríki. Ég tel það mjög hæpna fullyrðingu hjá hv. 1. flm., að lánstraustið muni vaxa, því meira sem sé framkvæmt í landinu. Þessi skoðun getur alls ekki verið óyggjandi. Þá minntist hv. 1. landsk. á aðvaranir frá útlöndum viðvíkjandi ábyrgðum ríkissjóðs. Þykir mér gott, að hv.flm. gefur mér tilefni til að minnast á orðróm, sem hefir gengið um það, að ríkisstj. hafi fengið aðvörun um, að hún mætti ekki takast á hendur þessa ábyrgð eða aðrar vegna lánstrausts ríkisins. En einmitt þetta, sem hann kallar orðróm, það hefir komið skýrt og allákveðið fram í blöðum Sjálfstæðisflokksins. Og einnig kom þetta mjög ákveðið fram í kosningabaráttunni, og var þá tekið svo djúpt í árinni að segja, að stj. hafi verið bannað að taka á sig þessa ábyrgð fyrir hönd ríkissjóðs, með fleiri fullyrðingum. Nú vildi ég taka það fram, út af ummælum hv.þm. og út af því, sem almennt hefir komið fram og verið gefið í skyn að ríkisstj. hafi gengið inn á ákveðin loforð viðvíkjandi ábyrgðum, þegar hún tók lánið í London, að mér finnst ástæða til að mótmæla þessu. Eins og ég hefi áður sagt, þá hafði stj. engin bréf fengið um þetta efni. Engir samningar hafa verið gerðir um þetta og engin orð fallið um það við stjórnina frá útlendum fjármálamönnum. Þetta mál bar alls ekki neitt á góma, þegar stj. var að leita fyrir sér um lán í útlöndum. En ástæðan til þess, að þessi orðrómur hefir komizt á loft, er sú, að í bréfi til eins af bankastjórum Landsbankans er minnzt sérstaklega á ábyrgðir ríkissjóðs, þar sem talað er um óheppilegt fyrirkomulag á framkvæmdum á þeim ábyrgðarheimildum, sem Alþingi veitir héruðum og stofnunum. Þetta bréf hefi ég nú reyndar ekki séð, en viðkomandi bankastjóri skýrði mér frá þessu atriði úr því, af því að hann taldi rétt, að ríkisstj. fengi að vita um þetta. því sá maður, sem bréfið er frá, er mjög merkur fjármálafræðingur, og fannst bæði bankastjóranum og landsstj. það vera rétt að taka tillit til þess, sem hann legði til málanna. Bankastjórinn skýrði frá því, eða ég skildi það svo, að maðurinn hefði skrifað þetta sem velviljaða bending um, að þetta fyrirkomulag okkar sé ekki heppilegt. Það er líka skiljanlegt, að það sé ekki heppilegt að hafa það fyrirkomulag, að ríkisstj. ákveði að ganga í þessa eða hina ábyrgðina, án þess að vita, hvaða tilboð væri um lán eða hvaða tilboði ætti að taka. Reynslan hefir líka verið sú, að þegar Alþ. hefir verið búið að samþ. heimild fyrir stj. til að ganga í einhverja ábyrgð, hafa hinir og aðrir menn, sem hafa verið að hugsa um að fá sér tekjur af því, verið að ganga á milli banka í útlöndum til að vita, hvort þeir vildu lána féð, og hampað því, að það væri ríkisábyrgð. Og dæmin eru deginum ljósari, að þegar ríkisstj. hafði fengið heimild til að taka lán fyrir ríkissjóð, þá fóru ýmsir menn á stúfana til að leitast fyrir um það, og þóttust hafa umboð, sem þeir vitanlega höfðu ekki. Þetta hlýtur auðvitað að spilla fyrir þeim lánútvegunum, sem á að framkvæma.

Þvert á móti

. Ja, það var nú samt svo, að það var verið að skrifa ríkisstj. gegnum utanríkisráð Danmerkur vegna manns, sem hafði verið að reyna að útvega lán hjá banka í Ameríku, og hv. 1. landsk. þarf ekki að ætla, að þetta sé til bóta á fjármálum Íslands.

Hvaða lán var það?

. Það var ríkislánið. Þetta eitt hefir komið fram við ríkisstj. í þessu máli, og að mínu áliti er ekki úr vegi að taka bendingum frá kunnugum mönnum, sem þekkja þessa hluti. Eins og ég hefi tekið fram, hefi ég ekki séð bréfið sjálfur, en þetta mun vera aðalatriðið í því. Nú er á það að líta, að þegar litið er á þetta frv., sem hér liggur fyrir, þá er hér aðeins um það að ræða að koma á virkjun fyrir Reykjavík. En fyrir þá upphæð, sem hér er farið fram á ábyrgð fyrir, verður ekki hægt að koma leiðslum um sveitir landsins. Ef þær sveitir á Suðurlandsundirlendinu og hér í umhverfinu eða jafnvel lengra í burtu, sem hv.flm. minntist á, eiga að fá rafmagn til ljósa og hita frá þessari virkjun, þá þarf að taka nýtt stórlán til þess. Og ég get ekki hugsað mér, að ríkisstj. geti undan því skorazt að taka það lán eða ganga í ábyrgð fyrir því, ef þessi ábyrgðarheimild verður veitt. Menn verða að gera sér það ljóst, að þetta er aðeins byrjun á miklu meiri ábyrgðum, ef sveitir landsins eiga að njóta góðs af þessari virkjun. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða meira um þetta mál nú, þar sem þetta er l.umr. Ég geri ráð fyrir, að málið verði látið fara í nefnd, og þá er alltaf hægt að taka nánari afstöðu til þess við síðari umr.

Jakob Möller Þegar hv. 2. þm. Eyf. var að spyrja að því í gær, hvort nokkuð nýtt væri fram komið viðvíkjandi fjárhagshlið þessa máls, skildi og það svo, að hann ætti við það, hvort nokkrar frekari ráðstafanir hefðu verið gerðar af hendi bæjarstj. Rvíkur um tilraunir til að útvega fé til virkjunarinnar. Og ég svaraði því svo, að bæjarstj. hefði engar slíkar ráðstafanir gert, þar sem málið væri nú komið inn á aðra braut. Þar sem málið er nú komið inn á þá braut, að búast má við, að samvinna takist milli bæjarstj. og ríkisstj. um framkvæmdirnar, sá bæjarstj. ekki ástæðu til frekari aðgerða í málinu að svo stöddu. En mér skildist nú, að það, sem hv.þm. hefði átt við, þegar hann í gær var að spyrja um það, hvort nokkuð nýtt hefði gerzt í málinu, væri, hvort tilboð hafi komið fram um virkjun Sogsins. En sem kunnugt er hefir komið fram tilboð um það, að eitt útlent félag tæki að sér virkjunina á sína ábyrgð og ræki fyrirtækið fyrir eiginn reikning. Ég skildi það ekki svo í gær, að hv.þm. ætti við þessa lausn málsins, þegar hann var að spyrja, hvort nokkuð nýtt hefði komið fram í því, því þetta er ekkert nýtt. Þetta er ekkert nýtt, því bæjarstj. Rvíkur hafði áður haft til meðferðar tilboð frá fossafélaginu Titan, sem hafði ráð á vatnsafli úr Þjórsá, þar sem það bauð henni að selja Rvíkurbæ það rafmagn, sem hann þyrfti að nota, frá stöð við Þjórsá. En því tilboði var hafnað, því bæjarstj. vildi ekki fara þá leið að fá útlendu stórgróðafélagi í hendur sölu á öllu rafmagni til bæjarins og láta þannig alla bæjarmenn gjalda háan skatt til útlendra fjáraflamanna, heldur vildi hún láta bæinn eða ríkið starfrækja fyrirtækið. Í sambandi við tilboð í Sogsvirkjunina er því þetta ekkert nýtt. Þrjú erlend félög höfðu í fyrra gert tilboð í virkjunina, og ég veit ekki betur, samkv. þeim útboðum, en að þau hafi öll tjáð sig fús að taka að sér verkið fyrir eiginn reikning og reka það á eigin ábyrgð eða í concession. Og þeir menn, sem ég talaði við í Svíþjóð, er ég fór utan í fyrra sumar, voru ekki aðeins fúsir, heldur fúsastir að taka að sér verkið á þennan hátt. En bæjarstj. Rvíkur hefir verið og er því mótfallin að veita útlendum stórgróðafélögum aðstöðu til að taka skatt af bæjarbúum. En hinsvegar er það, að ef öll önnur sund yrðu lokuð, þá kæmi málið fyrir bæjarstj. af nýju, og myndi hún þá taka til athugunar, hvað fært væri að gera. En ég geri ekki ráð fyrir, að hún mundi hverfa að því ráði að selja Sogið til virkjunar í sérleyfi. Það gæti þá frekar komið til mála að leita samninga um rafmagn annarsstaðar frá og reyna að fara að semja við Titan aftur um að láta bæinn fá rafmagn til bráðabirgða, þar til innlendir menn væru færir um að koma á fót slíku fyrirtæki. En að selja þetta vatnsfall burt, sem er hið hentugasta vatnsfall á landinu til virkjunar, og fá útlendingum það í hendur til virkjunar og starfrækslu væri gersamlega óforsvaranlegt. Þar sem hv. 2. þm. Eyf. sagði, að það væri hæpin fullyrðing, að lánstraust landsins mundi vaxa, ef slíkt fyrirtæki sem þetta kæmist á, þá er því til að svara, að þetta er ekki aðeins fullyrðing frá mér. Frá eigin brjósti hefi ég ekkert um þetta sagt, heldur farið hér með orð eftir merkum fjármálamanni, sem ég hefi talað við og leit svona á málið. Og ég veit nú satt að segja ekki, hvort þetta er svo hæpin fullyrðing. Það er a. m. k. skiljanlegt, að því fleiri mikilsverðar þjóðþrifaframkvæmdir, sem gerðar eru, því byggilegra verður landið, og því meiri líkur eru fyrir því, að landsfólkið geti staðið undir þeim byrðum, sem á það verða lagðar. Svo það virðist nú vera alveg rökrétt ályktun þetta, að lánstraust landsins vaxi við virkjun Sogsins, - auðvitað gangandi út frá því, að fyrirtækið beri sig. En það álít ég hafið yfir allan efa, þar sem það er álit allra, sem málið hafa rannsakað. Viðvíkjandi þeim orðrómi, sem gengið hefir um það, að ríkissjóður mætti ekki taka á sig ábyrgðir - ég er nú hér að fara inn á verksvið hv. 1. landsk., en ég get búizt við, að sá flokkur, sem ég tilheyri, verði sakaður um að hafa bætt við þennan orðróm út af því, sem hann hefir borið fram um ríkisstjórnina -, þá verð ég að segja það, að það gleður mig, að hv. 2. þm. Eyf. bar á móti þessum orðrómi. En ég vil vekja athygli hans á því, að það er að kenna fyrrv. samverkamönnum hans í ríkisstj., að orðrómur þessi er kominn upp, og sömuleiðis er það þeim að kenna, að hann hefir breiðzt út. Í umr. um þetta mál á þingi í vetur vék þáv. hæstv.dómsmrh. að því í ræðu, lauslega að vísu, að einhverjar aðvaranir hefðu komið um það frá erlendum fjármálamönnum, að takast ekki á hendur þessa ábyrgð. En svo var það eftir þingrofið, að hæstv.forsrh. kvað fast að orði um einhverja aðvörun frá erlendum fjármálamönnum um að ganga ekki í ábyrgðir. En nú segir hv. 2. þm. Eyf., að hæstv. stjórn hafi engin bréf fengið um þetta mál. Þá verð ég að segja það, að þessir tveir hæstv. ráðh., fyrrv. samverkamenn hans, hafa mjög misbrúkað þetta bréf, sem kom til eins bankastjóra Landsbankans viðvíkjandi þessu máli. Því eftir því, sem hann segir frá innihaldi þess bréfs eftir bankastjóranum, þá gefur það ekkert tilefni til þeirra ummæla, sem hæstv.forsrh. og fyrrv.hæstv.dómsmrh. hafa um þessar ábyrgðir haft.

Flm. (Jón Þorláksson) Hv. 1. þm. Reykv. hefir nú tekið fram ýmislegt af því, sem ég þurfti að segja viðvíkjandi því, sem kom fram um þennan orðróm í síðari ræðu hv. 2. þm. Eyf., og ég skal reyna að endurtaka sem fæst. Hv. 2. þm. Eyf. lét í ljós, að það væri ekki venjulegt í öðrum löndum, að heimiluð væri ríkisábyrgð til vatnavirkjunar slíkrar sem þessarar. Hann sagði, að í öðrum löndum yrðu þeir sjálfir að sjá sér fyrir fénu, sem vildu virkja, og vildi bera brigður á ummæli mín hér í gær um það, hverjar kröfur væru gerðar til þeirra, sem þar virkja vatnsföll, af þeim, sem leggja fyrirtækjunum fé. Ég staðhæfði ekki, að það væri venjulegt að heimta ríkisábyrgð af þeim, sem fást við vatnavirkjun í öðrum löndum. Ég mun hafa orðað það svo, að þeir, sem við vatnavirkjun fengjust, myndu leggja áherzlu á að tryggja sér vingjarnlegt hlutleysi ríkisstj. í sínu landi gagnvart fyrirtækinu. Hér stendur nú svo á, að það er bæjarfélag, sem fer fram á að fá féð og virkjar þetta vatnsfall. Og nú er það öllum vitanlegt, að þar sem sveitarfélag á í hlut, því er það háð afskiptum ríkisvaldsins, og að löggjafarvaldið gerir sér nokkru dælla við sveitarfélög en við einstaka menn. Það er því ekki nema eðlilegt, að lánveitendur vilji í þessu tilfelli sérstaklega leggja áherzlu á að tryggja sér vingjarnlegt hlutleysi ríkisvaldsins gagnvart fyrirtækinu. Og sú leið, sem hér er farin til að tryggja þetta vingjarnlega hlutleysi, er að fá ríkisábyrgð fyrir láni til fyrirtækisins. Hitt efast ég ekki um, að sú leið, sem hæstv.forsrh. benti á, að setja sérleyfislög og láta Reykjavík hafa sérleyfi til að virkja Sogið, myndi tryggja þetta nokkuð, þó þau myndu sjálfsagt ekki tryggja fyrirtækið til fulls móti ríkisvaldinu. En afstaða bæjarfélags til ríkisins er sú, að það verður ekki litið svo á, að bæjarfélagið hafi sálfstæðan rétt. Það mun verða að líta svo á, að ríkið hafi meiri íhlutunarrétt um fyrirtæki bæjar- og sveitarfélaga en um fyrirtæki einstaklinganna. Og útlendingar munu vilja tryggja sig fyrst og fremst og það fyrirtæki, sem þeir leggja fé í, gagnvart því, að það vald verði misnotað. Ég get ekki annað en verið ánægður með svar hv. 2. þm. Eyf. við þeirri fyrirspurn minni, hvort nokkur bakmál hefðu verið við samningana um ríkislánið, sem tekið var í London í nóvember 1930, sem hindruðu ríkisstj. í því að ganga í ábyrgðir fyrir hönd ríkissjóðs. Ég hefði nú helzt kosið, að hv.þm. hefði getað sagt hreint nei við þessu; en þótt hann gerði það nú ekki, þá útlistaði hann þetta þó svo rækilega, að ég verð að trúa því, að þar hafi engin bakmál verið. Hann rakti tildrögin til þess orðróms, sem verið hefir á sveimi um þetta, til þess, að einn af bankastjórum Landsbankans hafði fengið bréf frá einum mikilsmetnum enskum fjármálamanni, bréf, sem hv. 2. þm. Eyf. hafði nú reyndar ekki séð, en viðkomandi bankastjóri skýrði honum frá efni þess. Það er nú svo sem auðvitað, í hvaða tilgangi það bréf er ritað. Hv. 2. þm. Eyf. sagði, að fjármálamaðurinn varaði við, að ríkið væri látið ganga í ábyrgðir, ef ekki væri vitað, hvar ætti að taka lánið. Ég skil, að hér muni tala maður, sem hefir gert það að atvinnu sinni að veita fé að láni til ríkisstjórna og bæjarstjórna, og þá líklega helzt á Norðurlöndum sérstaklega. Hann er náttúrlega að rækja sína atvinnu með því að setja svona ummæli í kunningjabréf til eins af bankastjórunum við aðalbanka landsins. Hann vill náttúrlega komast að að veita lánið, og þá er bæði þægilegt og æskilegt að vita, hvar á að taka lánið. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að ef ríkið gengi í ábyrgð, þá hlyti hún að rýra lánstraust landsins sem því svaraði. Ég get nú fallizt á, að það mundi rýra lánstraust hvers einstaklings, ef hann gengi í miklar ábyrgðir. En þessi regla er nú samt ekki algild. Hér er með skyldum að skipta, og meira gert að forminu til, þegar ríkið gengur í ábyrgð að láni fyrir Reykjavíkurbæ, láni, sem á að verða til nota ekki aðeins fyrir bæinn, heldur einnig umhverfi hans og ýms önnur mannflestu héruð þessa lands. Hér kemur auk þess tvennt annað til greina. Annað er það, að þessi ábyrgð er gersamlega áhættulaus, þar sem féð á að leggja í álitlegt fyrirtæki, sem byrjar með mjög álitlegum stofni, þar sem er rafmagnsveita Rvíkur, sem leggur til stöðina við Elliðaárnar. Það þarf ekki nema rétta út litlafingur til að fá menn, sem vilja taka málið að sér, ef þeir mega hirða arðinn af því. Þeir sjá allir, að þetta verður mjög arðvænlegt fyrirtæki. Það er ekki hægt, að kalla það lánstraustsspjöll, þó maður gangi í ábyrgð fyrir fyrirtæki, sem er svo vel stætt og svo arðvænlegt sem hér er um að ræða, og þegar þess er gætt, að það er landið, sem nýtur arðsins af því. Ég hefi oft gengið í ábyrgð, og ég segi það aðeins, að ég hefi bæði efnazt á því og aukið lánstraust mitt á því að ganga í ábyrgð fyrir fyrirtæki, sem ég sjálfur hefi verið meðeigandi í og voru arðvænleg, þannig að mér féll nokkur hluti arðsins. Ég var eignalaus maður, þegar ég fór úr landsins þjónustu og byrjaði upp á mínar eigin spýtur. Ég get ekki annað fundið en að lánstraust aukist fyrir hvern mann, sem gengur í ábyrgð fyrir arðvænleg fyrirtæki, sem þannig er skipað, að arðurinn fellur honum sjálfum að einhverju leyti. Arðurinn af þessu fyrirtæki tilfellur landinu sjálfu, eykur gjaldþol og bætir efnahag þess. Ég er þess vegna algerlega ósammála hv. 2. þm. Eyf. um það, að ábyrgð eins og þessi rýri lánstraust eða efnahag landsins. Ég álít alveg þvert á móti. Hitt er náttúrlega rétt, sem hv.þm. segir, að þau mannvirki, sem hér er farið fram á að verða að stuðningi með ríkisábyrgð, þau taka eingöngu til Rvíkur, eftir því sem það er orðað í frv. Fyrir þessar allt að 7 millj. kr. verður raforku ekki veitt til annara umdæma en Rvíkur. En við það er þó það að athuga, að þó ekki sé veitt alla leið til annara umdæma, þá er þó með þessu mannvirki nægilega mikil raforka komin í þann námunda við mörg mannflestu héruðin, að ekki er nema tiltölulega lítill hluti eftir af þeim heildarkostnaði, sem þarf til að fullnægja raforkuþörfum þeirra. Ég er ekki hræddur við að stíga þetta spor. Ég treysti því, að löggjafarvaldið hafi á hverjum tíma vitsmuni til þess að setja takmarkanir fyrir ábyrgðum, að það gangi í ábyrgð fyrir það eitt, sem er fjárhagslega heilbrigt. Ef þess er aðeins gætt, þá verða aldrei nein lánstraustsspjöll af þessari ábyrgð. Þá verður niðurstaðan aðeins sú, þegar þessi gæði eru komin í notkun hjá landsmönnum og farin að gefa þann arð, sem þau munu gefa, þegar landsmenn eiga þess kost að nota sér þau, að þetta yrði hætt fjárhagsskilyrði í landinu, bæði fyrir landbúnaðinn, sjávarútveginn og iðnaðinn og alla atvinnuvegi landsins, og landið yrði betur stætt en áður.

Einar Árnason Það var rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að það er ákaflega erfitt að koma í veg fyrir það, að einhverjir menn hlaupi fram fyrir skjöldu um lánsútveganir, ef þeim sýnist einhver fjárvon í aðra hönd, en það er eigi að síður staðreynd, að slíkt er mjög óheppilegt og getur hafi mjög slæmar afleiðingar og þess vegna nauðsynlegt að reyna að koma í veg fyrir það, eftir því sem föng eru á. En það er einmitt það atriði, að menn ganga á milli fjármálagóðbúanna erlendis með ríkisábyrgð upp á vasann. Þetta hlýtur alltaf að vekja lánstraustsspjöll. Nú er það um þetta raforkumál Rvíkur að segja, að það eru fleiri kaupstaðir en Rvík, sem þurfa að koma upp hjá sér rafveitu og vantar peninga til þess. Hvað á þá að gera við þá kaupstaði? Það er Ísafjörður og Siglufjörður og ef til vill fleiri, sem svo stendur á fyrir. Nú finnst mér ofureðlilegt, að allir þessir kaupstaðir sameini sig í þessu máli og fái eitt sameiginlegt lán. Og mér fyndist ekki ólíklegt, að þegar búið væri að koma öllum þessum rafveitum í fast form og allar áætlanir fyrir hendi, að þeir geti vel fengið lán upp á eigin spýtur. Það er ekki nokkur efi á því, að það eru til erlend firmu, sem væru til með að leggja rækt við það, þegar um fjárvon væri að ræða, og þau myndu vafalaust fús útvega peninga til slíkra fyrirtækja. ef þau gætu um leið umsett eitthvað af sínum vörum, eins og mér skilst, að hugsað hafi verið til hér í Rvík. Hv. 1. landsk. hefir misskilið mig dálítið, og ef til vill hefi ég sjálfur gefið tilefni til þess. Það var út af þessu bréfi til landsbankastjórans. Af því að ég hefi ekki séð bréfið, gat ég ekki sagt, hvert orðalag þess var. Það var aðeins aðalatriðið, sem ég talaði um, og það var þetta, eins og ég minntist á, að óheppilegt væri, að menn gætu tekið upp á sig að ganga milli banka erlendis og spyrja, hvort þeir vildu veita lán gegn ábyrgð íslenzka ríkissjóðsins. Hitt var meira mín skoðun og aðallega minn skilningur á þessu, að þegar ákveðið væri fyrirfram, hvar lán skyldi taka og með hvaða kjörum, þá væri útilokað, að menn væru að ganga á milli og bjóða sig fram til að vera milligöngumenn fyrir slíkar lánsútveganir. Hv. þm. má ekki taka orð mín þannig, að ég hafi haft þau orðrétt úr bréfi, sem ég hefi ekki séð; það get ég ekki. Ég hefi aðeins skýrt frá því, hvert tilefni var til þess, að þessi orðrómur komst á loft, sem menn þekkja. Og ég hefi reynt að segja frá því, eftir því sem ég hefi skilið þennan mann, sem bréfið fékk, og sem hann tók upp á sig að skýra mér frá, af því að hann áleit, að rétt væri, að ríkisstj. fengi að vita álit þessa manns á þessum málum.

Halldór Steinsson Það er aðeins örstutt aths., sem ég ætla að koma með. Hv. 2. þm. Eyf. segir, að menn verði að gera sér ljóst, að ef þessi ábyrgð væri tekin, þá myndu aðrir koma á eftir og heimta nýja ábyrgð. Ég þykist vita, að þeir, sem eru hlynntir þessu máli, geri sér fyllilega ljóst, að ekki sé búið þó ábyrgð þessi sé veitt fyrir Rvík. Það ganga allir út frá því sem sjálfsögðu, að um leið og suðvesturhluta landsins er gefinn kostur á að verða aðnjótandi raforku frá Rvík, þá liggi í hlutarins eðli, að þau héruð búast við að eiga von á styrk til slíkra framkvæmda síðar meir. Þess vegna finnst mér einkennilegt, þegar það kemur fram sem aðalástæða bæði frá hv. 2. þm. Eyf. og hv. 5. landsk. gegn þessari ábyrgð, að það muni koma aðrar beiðnir á eftir um svipaðar ábyrgðir. Mér finnst þeir með því sýna, að þeir hafi mjög litla trú á þessu máli. Það má eins segja, að þegar fyrst var farið að leggja síma hér á landi, þá hafi flestir gert ráð fyrir, að menn létu sér ekki nægja eina símalagningu. t. d. frá Seyðisfirði til Rvíkur, og þegar fyrst var ráðizt í að leggja þjóðvegi, þá hafa menn gert ráð fyrir, að ekki yrði látið við sitja að leggja einn þjóðveg, heldur mundu fleiri koma á eftir. Eins er um þetta mál. Og þar sem það verður að teljast heilbrigt og nauðsynlegt fyrir sveitir að fá ljós og hita, þá verður að ganga út frá því sem vísu, að ekki verði hægt að komast hjá fyrir ríkissjóð að leggja fram stuðning til þessa máls. Þess vegna finnst mér, að það ætti betur við, að þeir hv.þm., sem eru að mæla á móti þessu frv., lýstu hreint og beint yfir því, að þeir hefðu ótrú á því, að sveitir fengju ljós og hita, heldur en að koma með slíkar mótbárur, að ríkið hafi ekki efni á að koma þessu í framkvæmd.

Flm. (Jón Þorláksson) Það var búið að svara því áður, sem hv. 2. þm. Eyf. kom með áðan um samábyrgð kaupstaðanna. Það getur náttúrlega komið til mála, svo framarlega sem menn vilja slá því föstu, að þessi gæði falli ekki til annara en kaupstaða. Ég er ekki á því að ganga inn á það, að sveitirnar verði afskiptar og því beri ríkinu ekki að hafa neina íhlutun um þetta mál, eða það skilst mér vera afstaða hv. 2. þm. Eyf. til málsins. Ég get skilið uppástungu hans frá því sjónarmiði. Ég vil baæa því við, að Sogsrannsóknirnar, sem utanþingsn. í raforkumálum hefir gert, þær hafa gefið skýra bendingu um það, að svo framarlega sem menn hugsa til að leysa þetta spursmál fyrir landið í heild, eða a. m. k. fyrir alla aðalhluti landsins, þá er varhugavert að hlaupa til og koma upp í kaupstöðum og sjávarþorpum sjálfstæðri rafmagnsstöð fyrir kaupstaðina eina, áður en rannsókn er um það gerð, hvort ekki sé betra að taka fyrir stóra landshluta í einu og veita raforku þangað frá einni stöð með raforkutaugum frá miðstöðinni til þeirra kaupstaða, sem um er að ræða. Sú niðurstaða hefir orðið hér við rannsóknir á Sogssvæðinu, að einmitt það, að sameina marga kaupstaði og sveitir um eitt orkuver, greiði afarmikið fyrir því, að allir geti orðið raforkunnar aðnjótandi og sveitirnar með. Þess vegna teldi ég það mesta óráð eins og nú stendur að slá því föstu, að um þetta mál sameinist kaupstaðir eins og Reykjavík, Ísafjörður og Siglufjörður og aðrir, sem vilja einangra sig og leysa málið út af fyrir sig. Ég legg nú ekki eins mikið og hv. 2. þm. Eyf. upp úr því, þótt einhverjir lánveitendur íslenzka ríkisins kvarti yfir því, að verið sé að leita fyrir sér með lán frá öðrum en þeim og að umboðslausir menn séu á ferðinni og reyni að útvega lán. Ég veit, að einstakir menn geta gengið svo langt í þessu, að ekki sé sæmilegt. En engum banka eða fjármálamanni ætti að verða skotaskuld úr því að spyrja, hvort hlutaðeigandi maður hefði umboð, og láta hann sýna umboð sitt. Enginn lætur blekkjast, þó að svona menn séu á ferð. Hinsvegar er nauðsynlegt, að umleitanir séu gerðar, til þess að lánveitendur viti, að hér er um samkeppni að ræða að þeir verða að bjóða lán með samkeppniskjörum.

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) [óyfirl.]: Ég vildi fara nokkrum orðum um þetta frv., því að mér vitanlega hefir ekki fyrir verið borið fram á Alþingi frv. um að breyta vegarstæði milli Hafnarfjarðar og Suðurlandsbrautar. Vegur sá, sem við höfum nú við að búa, milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, var lagður fyrir aldamót. Þótt hann væri góður á þeim tíma, þá hefir svo margt breytzt síðan, sem gerir það að verkum, að hann getur nú orðið vart talizt viðunandi. Bæði hefir fólki fjölgað mjög í Hafnarfirði og á Reykjanesi og umferð því miklu meiri, einkum síðan bílar urðu aðalflutningstækin. Þar að auki er svo komið, að allir aðdrættir til Hafnarfjarðar og Reykjaness fara nú fram á bílum, í stað þess að sjóleiðin var áður farin. Auk þess bætist við nýr liður, þar sem Vífilsstaðahælið er komið milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, með mikla flutninga að og frá. - Þegar hælið var reist, var sérstakur vegur lagður frá veginum upp að hælinu. En það veldur fólki, sem notar áætlunarbílana til Hafnarfjarðar til Vífilsstaða, mikils erfiðleika að þurfa að ganga 2–3 km. frá veginum, því að fastar ferðir til Vífilsstaða eru sjaldan. Þegar gamli vegurinn var lagður, þá óraði menn ekki fyrir þeirri flutningsþörf, sem nú er. En þegar hin aukna flutningsþörf er aðgætt, þá er það augljóst, að vegurinn hefir orðið illa úti. Enda hefir viðhaldskostnaður orðið ógurlegur, oft 10–12 þús. kr. á ári. Það hefir verið einróma ósk Hafnfirðinga um mörg ár, að heppilegastar samgöngur fáist við austursveitir með því að fá beinan veg frá Elliðaánum. Það sparar helming tíma á þeirri vegalengd, ef bein leið fæst. Þess vegna voru menn 1917 sammála um, að sameina bæri ósk Hafnfirðinga um betra samband við austursveitir þeirri nauðsyn að fá góðan veg milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Einkum lagði vegamálastjóri mikla áherzlu á það mál. Vegurinn var stikaður á þeim stað, sem frv. gerir ráð fyrir, og á honum byrjað sem dýrtíðarvinnu. 40–50 þús. kr. voru veittar í þennan veg, og fengu Hafnfirðingar þar af 10 þús. Lögðu þeir spottann yfir hraunrimann frá Setbergi til Vífilsstaða. og er sá kafli fullgerður að öðru en því, að eftir er að bera ofan í. Vegamálastjóri hefir ekki viljað leggja neitt, sem um munar í það að bæta veginn, sem nú er milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, því að það muni ekki svara kostnaði, heldur bæri að keppa að því að leggja nýjan veg milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, eins og frv. fer fram á. Það leiðir af sjálfu sér, ef hérna fengist vegur þráðbeinn og hæðalaus - því að þegar stikað var fyrir, þá var hvergi gert ráð fyrir meiri halla en 1:40 -, hvílíkur hagnaður það er fyrir Hafnfirðinga og Reykvíkinga auk þess fyrir alla þá, sem þurfa að fara til Vífilsstaða - að geta notfært sér hinar föstu ferðir, sem farnar eru á hverjum tíma milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Ég vona, að þetta mál fái góðar undirtektir í hv. d., því að um leið og það er mikilsvert fyrir þessi tvö bæjarfélög, þá mundi það einnig reynast sparnaður fyrir ríkissjóð. Því að rentur af þeirri upphæð, sem til þessa vegar færi og viðhald á honum yrði ekki meira en viðhald á gamla veginum, sem auk þess er alltaf svo slæmur, að bílstjóri hefir sagt mér, að á öllum veginum austur í Fljótshlíð sé hvergi svona slæmur vegarkafli. Um leið og ég óska, að frv. þetta fái góðar undirtektir í þessari hv. d., þá óska ég einnig, að því sé flýtt, svo sem hægt er. Vona ég, að um leið og menn sjá þörfina á vegabótinni. sjái menn og atvinnubótina, sem af þessu frv. leiddi, og sem kæmi sér vel nú í atvinnuleysinu. Telur vegamálastjóri hér um að ræða mjög heppilega atvinnubót fyrir þessi tvö bæjarfélög. Legg ég svo til, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og samgmn. til skjótrar afgreiðslu.

Jón Baldvinsson Á laugardaginn var, var sú uppástunga í Alþýðublaðinu, að lagður yrði nýr vegur milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Á mánudaginn lagði síðan hv.þm. Hafnf. frv. þetta fram í d. Gott væri, ef íhaldsmenn væru alltaf svona fljótir að tileinka sér skoðanir og tillögur jafnaðarmanna. Sízt er það að lasta, að hv.þm. og flokkur hans ætla, að styðja þetta mál. En ýmislegt vantar í þetta frv., svo að vel sé, t. d. ákvæði um það, að byrja skuli á vinnunni nú þegar. Það væri í alla staði æskilegt, að samkomulag gæti orðið um það að veita svo rækilega fjárupphæð í þessu skyni, að hægt væri að byrja á þessum vegi strax, því að jafnframt því, sem hér er um nauðsynlega samgöngubót að ræða, mundi þetta verða nokkur hjálp í því atvinnuleysi, sem nú steðjar að. Þessi vegarlagning er og einn liðurinn í þeim till. um atvinnubætur, sem við Alþýðufl.menn munum bera fram á þinginu bráðlega. Það er auðvitað ágætt að fá þennan veg, en ég er ekki viss um, að útreikningarnir frá 1917 séu nú góðir og gildir. Umferðin milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar er orðin það mikil, að nauðsynlegt er, að vegurinn verði gerður svo hreiður, að stærri bílar komist eftir honum en nú eru í förum á þessari leið. Ef vegurinn verður lagður, þarf því að hafa það hugfast, að hann verður að vera svo úr garði gerður, að stærri mannflutningabílar komist eftir honum, svo að allir flutningar þess leið verði ódýrari en þeir eru nú. Eins og stendur kostar farið til Hafnarfjarðar eina krónu, en gæti lækkað að miklum mun, ef vegurinn yrði gerður það breiður, að hægt væri að koma við stærri bílum. Myndu þá strax takast fastar ferðir með stórum mannflutningabílum á milli bæjanna, þar sem fargjaldið yrði ef til vill ekki nema 30–40 au., í stað krónu nú. Ég vil mæla með því, að frv. verði vísað til n. og fái sem fljótasta afgreiðslu af n., en óska þess jafnframt, að aðrar till., sem frv. snerta, verði teknar til athugunar í sambandi við það. Á ég þar við till. okkar Alþýðuflokksmanna, sem ég áðan nefndi. Þær fara í sömu átt og frv., um leið og þær taka til fleiri framkvæmda, sem nauðsynlegt er að gera, vegna atvinnuleysisins fyrst og fremst, og kemur því til athugunar, hvort hægt er að samlaga frv. og þessar till. eða ekki. Frv. gerir ekki ráð fyrir því, að byrjað verði á þessum vegi strax, þó að hv.flm. virðist ganga út frá, að svo verði gert, og þarf því að setja ákvæði um það í frv., ef ekki verður svo um búið á annan hátt.

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) [óyfirl.]: Ég get ekki neitað því, að mér finnst það hálfóviðfelldið, að svo skuli alltaf vilja til, þegar um góð mál er að ræða, sem jafnaðarmenn og sjálfstæðismenn eru sammála um, að einhver úr flokki jafnaðarmanna verður til þess að standa upp og segja: „Þetta mál er nú eitt þeirra mála, sem við jafnaðarmenn alltaf höfum barizt fyrir, en sjálfstæðismenn alltaf verið á móti“. - Ef um gott mál er að ræða, stendur á sama, hvernig flokkarnir kunna að hafa litið á það einhverntíma í fyrndinni, ef þeir eru orðnir sammála um það á annað borð. - Hvað það mál snertir, sem hér er um að ræða, þá fer því fjarri, að ég hafi tekið það eftir Alþýðublaðinu. Miklu fremur mætti segja, að Alþýðublaðið hefði tekið málið upp eftir mér. Á kosningafundum þeim, sem ég var á með Stefáni Jóh. Stefánssyni, frambjóðanda Alþýðuflokksins í Hafnarfirði, lýsti ég þessu máli einmitt sem einu af mínum málum, en hann minntist alls ekki á það. Og frv. skrifaði ég hér í d. á laugardaginn var, og býst ég við, að annar sessunautur minn a. m. k. hafi séð það hjá mér. Og víst er um það, að hv.l.þm. Reykv. sá það. Klukkan var um eitt, þegar ég skrifaði frv., og hefir Alþýðublaðið því haft málið frá mér, en ég ekki frá því, því að það kom fyrst út um eftirmiðdaginn. Annars er það náttúrlega eins og hver annar barnaskapur að vera að togast á um annað eins og þetta hér á Alþingi, eins og hv. 2. landsk. hlýtur að sjá, og því fer fjarri, að ég hefði álitið mig neitt minni mann, þó að jafnaðarmenn hefðu orðið til að hreyfa þessu máli fyrst. En það hefir bara ekki við nein rök að styðjast, eins og ég hefi sýnt fram á. Það var með vilja gert, að ég setti það ekki í frv., að byrjað skyldi á þessum vegi strax. Sá ég fram á, að það mundi enga þýðingu hafa, ef hv. d. liti svo á, að slíks væri enginn kostur. Hinsvegar er hægurinn á með að bæta ákvæði inn í frv., ef hv. d. sér sér það fært, eins og ég vona, að verði, og fáum við hv. 2. landsk. þá framgengt þessu sameiginlega áhugamáli okkar. Vegurinn, sem stikaður var 1917, var gerður með það fyrir augum að vera þrennt í senn: járnbrautarvegur, bílvegur og gangvegur. Var og áætlað, að vegurinn yrði 8 m. á breidd. Er að sjálfsögðu ætlazt til þess að þessi vegur, sem frv. gerir ráð fyrir, verði í samræmi við kröfur þær, sem nú eru gerðar í þessum efnum, og kemur ekki annað til mála en að vegurinn verði a. m. k. 6½ m. á breidd og malbikaður, enda mun vegamálastjóri líta svo á. Annars býst ég við, að n muni fá um þetta frekari upplýsingar hjá vegamálastjóra, og hans er það að gefa þær en ekki mitt, þó að ég hinsvegar hafi tekið þetta fram, til þess að koma í veg fyrir, að sagt yrði, að ég hefði ekkert um þetta vitað, eins og mér er ekki ósjaldan borið á brýn í blöðum andstæðinganna í hinu og öðru efni. Ég vænti þess, að þetta mál nái sem fyrst fram að ganga, því að það er atvinnubót um leið og það er samgöngubót, en atvinnuleysi er nú fram undan í báðum þessum bæjum, Reykjavík og Hafnarfirði, meira en nokkru sinni áður.

Jón Baldvinsson Við hv.þm. Hafnf. þurfum ekki að deila um efni þessa frv., því að þar erum við sammála, heldur kemur okkur ekki saman um forsögu þess. Það er að vísu gott og blessað að segja sem svo, að það hafi enga þýðingu, hvernig flokkarnir, hafa staðið áður í málunum, ef þeir eru komnir á rétta braut á annað borð. Þó að afturhvarfið sé, að sjálfsögðu gott, er hinsvegar ekkert á móti því, að upplýst sé, hvernig fyrri afstaða flokkanna hefir verið. Ég fæ því ekki séð, að það sé nema gott, að við Alþýðuflokksmenn bendum á, hver hefir verið afstaða Íhaldsflokksins og Framsóknarafturhaldsins í hinum ýmsu málum. Íhaldsflokkurinn var á móti Sogsmálinu, þangað til málið var knúið fram af borgurum þessa bæjar, og Framsóknarflokkurinn var málinu hlynntur þangað til átti að fara að framkvæma það. Þá snerist hann öndverður gegn málinu, með þeim ósköpum, sem kunn eru. Íhaldsflokkurinn fyrrv. og núv. Sjálfstæðisflokkur, Borgaraflokkurinn, Sparnaðarbandalagið og Kosningabandalagið svokallaða - 

Þetta mál er þó fyrst komið frá mér

. Alþýðusambandið varð fyrst til að taka þetta mál upp, eins og ég hefi skýrt frá áður, og það var að þess tilstuðlun, að málið var reifað í Alþýðublaðinu, og mun síðar koma fram í frv. því, sem þm. Alþýðuflokksins í Nd munu innan skamms bera þar fram vegna yfirstandandi kreppu. Það er náttúrlega gott að geta síðar afsakað sig með því, eins og hv.þm. Hafnf., að flokksbræður hans hafi séð hann skrifa frv. kl. 1 á laugardaginn var, áður en Alþýðublaðið kom út, og ég efast ekki um, að allir 5 flokksbræður þessa hv.þm. hér í d. eru reiðubúnir til að leggja æru sína við, að þetta sé rétt, en það haggar í engu því, sem ég hefi hér sagt um forsögu þessa máls. Við erum sammála um það, ég og hv.þm. Hafnf., að þetta sé nauðsynjamál, sem þurfi fram að ganga, og það sem fyrst, og vænti ég því þess, að hv.þm. taki vel í hverja þá till., sem styður að fljótum framkvæmdum.

Jón Þorláksson Það er óneitanlega fremur skemmtilegt, að formaður Alþýðuflokksins skuli standa hér upp í hverju máli og bera fram staðhæfingar, sem ekki eru fátíðar, en þess eðlis, að maður er vanur að heyra þær frá mönnum, sem sérstaklega stendur á fyrir og sagt er, að komin séu ellimörk á. Man ég sérstaklega eftir einum mætum sagnfræðingi í þessu sambandi, sem hafði mikinn áhuga fyrir öllum landsmálum. Ég kom oft heim til þessa manns, eins og reyndar margir aðrir, og allir höfðu sömu söguna að segja, að þegar eitthvert nytjamálið bar á góma, stóð hann upp, gamli maðurinn, og sagði: „Fyrsta uppástungan um þetta kom frá mér. Ég á hana ennþá í skúffunni minni“. Þetta var góður og mætur maður, en hann eltist fyrir tímann, sem kallað er, og sjúkdómseinkenni ellimarkanna komu fram í þessu, að honum var farið að finnast sem hann hefði átt upptökin að hverju nýtu máli sjálfur. Nú væni ég ekki hv. 2. landsk. um það, að komin séu á hann ellimörk, þetta er mætur maður og ég óska honum langra lífdaga, en mér finnst það lýsa ellimörkum á flokki hv.þm., að hann skuli rísa hér upp í hverju máli og segja: ,,Þetta mál komum við fyrstir með. Við áttum fyrstu uppástunguna að þessu“. Því að þetta er einmitt það síðasta, sem öldungarnir segja, áður en þeir hverfa ofan í gröfina. Það þýðir auðvitað ekki annað en taka þessu vel, því að enginn getur afneitað sínu eðli, og þetta er nú einu sinni einkenni þeirra manna, sem búnir eru að lifa lífinu og hættir að koma auga á nein lífvænleg verkefni. En að svona sé komið fyrir Alþýðuflokknum, fáum við nú að heyra daglega af vörum sjálfs formanns flokksins. Mér þykir það annars leitt, hve hv. 2. landsk. er ónákvæmur í meðferð sögulegra heimilda, þegar andstæðingar hans eiga hlut að máli. Ég benti á það í gær, að hann hefði sagt rangt frá afstöðu fyrrv. Íhaldsflokks og núv. Sjálfstæðisflokks til Sogsmálsins, en hv.þm. hefir engu að síður endurtekið sömu rangfærslurnar í dag og tekizt að blanda þeim inn í þetta mál.

Hann er farinn að trúa þessu sjálfur

. Það mun vera svo. Þó að ekki sjái nein ellimörk á þessum hv.þm., er komin sú kyrrstaða og tregða í hugsunina, að rangar hugmyndi, sem einu sinni hafa komizt inn hjá honum, sitja þar fastar, eins og í ryðgaðri vél, og verður ekki um þokað. Annað var það einnig, sem hv. 2. landsk. gat ekki farið rétt með. Hann sagði, að Kristján Albertsson hefði á sínum tíma verið rekinn frá Verði vegna skrifa sinna um kjördæmaskipunina. Þetta er staðleysa ein, eins og líka það, að hann hafi fengið ofanígjöf frá miðstjórn Íhaldsflokksins fyrir þessi skrif, en því hefir nú ósjaldan verið brugðið fram af sumum andstæðingum okkar sjálfstæðismanna. Sá eini ágreiningur, sem varð milli þessa ritstjóra flokksins og miðstjórnarinnar, var að vísu í þessu máli, og ritstjórinn skrifaði grein um málið í Vörð út frá sínu sjónarmiði. Að síðar kom yfirlýsing um það, að það, sem ritstjórinn hafði sagt í þessari grein, væri frá honum sjálfum, en ekki skrifað í umboði flokksstjórnarinnar, var auðvitað ekki nema sjálfsögð ábending staðreyndar. Það var spaugilegt, þegar hv. 2. landsk. var að eigna Alþýðuflokknum vegarlagningaruppástunguna milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, en eins og kom fram hjá hv.flm. málsins, var sú vegarlagning fyrst ákveðin 1917. Getur verið, að Alþýðuflokkurinn hafi verið fæddur þá, en víst er, að flokkurinn átti þá engan fulltrúa á þingi og var yfirleitt engu ráðandi. Voru það og allt aðrir en þeir, sem siðar urðu ráðandi í Alþýðuflokknum, er tóku fyrstu ákvörðunina um framkvæmd þessarar vegarlagningar, þó að verkið hinsvegar stöðvaðist, eftir að það var skammt á leið komið. Svo kemur flokkur, sem hefir orðið til síðar, og segir við eldri flokkana: „Við áttum upptökin að þessu. Þið eruð að stela þessari till. frá okkur“. Ég veit ekki, hvað á að kalla þetta fyrirbrigði, en mér finnst það vera það, sem kallað er að ganga í barndómi. Og ég veit, að hv. 2. landsk. sér það, þegar hann íhugar þetta í stillingu heima hjá sér, að hann vinnur ekki flokki sínum greiða með slíkum málflutningi. Það eina, sem hann hefir upp úr þessu, er að gera flokk sinn hlægilegan.

Jón Baldvinsson Það er ekki furða, þó að hv.l.landsk. sé státinn af velgengni flokks síns. Hv. þm. hefir staðið sig það vel síðustu árin, að hann getur verið hreykinn af. - Ef rakin er saga þessa hv.þm., sést hvernig hið pólitíska líf hans hefir gengið í bylgjum. 1908 er hann eldheitur framfaramaður og skammar íhaldið blóðugum skömmum, en forlögin eru svo hláleg, að það liggur einmitt fyrir honum að stofna hér íhaldsflokk og berjast fyrir þeim „hugsjónum“, sem slíkur flokkur hefir fram að færa og hv.þm. hefir sjálfur lýst eftirminnilegast í hinni nafnkunnu Lögréttugrein sinni frá 1908. Það er því ekki furða, þó að þessi hv.þm. sé upp með sér. Slíkur lífsferill liggur ekki fyrir hverjum dauðlegum manni. Hv. 1. landsk. var nú með sögulegar upplýsingar, sem hann rétti að mér, en skeikaði þar, sem oft áður, því að þótt þessi hv.þm. sé ljós í máli og setji skipulega fram það, sem fyrir honum vakir, hrynur það oftast um sjálft sig, af því að grundvöllurinn er venjulegast í ótraustara lagi. Hv. þm. var að fræða mig um það, að hugmyndin að þessari vegarlagningu milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur væri eldri en Alþýðuflokkurinn. Ef hv. 1. landsk. heldur, að Alþýðuflokkurinn hafi ekki verið til orðinn 1917, þá mætti fá mig til að trúa, að tollmörk væru komin á skynfæri hv.þm. En látum það nú vera, þó að þessi hugmynd sé eldri en frá 1917, en það kemur þá bara í bága við það, sem flokksbróðir þm., hv.þm. Hafnf., heldur fram, því að hann eignar sér þessa hugmynd og heldur fast á þeim eignarrétti. Af því hinsvegar að Alþýðublaðið kom fram með þessa till. á laugardaginn var, en frv. var ekki útbýtt fyrr en mánudaginn, lét ég það eftir mér að segja nokkur spaugsyrði við hv.þm. Hafnf. í þá átt, að hann hefði nú fengið þessa hugmynd sína úr Alþýðublaðinu. En hv.þm. Hafnf. vill alls ekki við þetta kannast og vitnar til flokksbræðra sinna máli sínu til sönnunar. Hinsvegar er ekki örgrannt um það, að hv.þm. Hafnf. hafi haft óljóst hugboð um það, að höfundarréttur hans yrði ekki tekinn gildur, því að hann virðist hafa búið flokksbræður sína undir væntanlega vitnaleiðslu í málinu. Má það af líkum ráða, að hann hafi kallað þá fyrir sig og sagt eitthvað á þessa leið: „Lítið þið á klukkuna, piltar. Ég er að skrifa frv., ef einhver skyldi koma og rengja það“. Þá hélt hv. 1. landsk. því fram, að ég hefði sagt rangt frá afstöðu Íhaldsflokksins til Sogsmálsins. Það vita þó allir, enda hægt að skjalfesta það, að Íhaldið var á móti málinu, þangað til það snerist í því eftir bæjarstjórnarkosningarnar 1930. Þó að virkjunin væri boðin út 1929, var vitanlegt, að meiri hl. bæjarstj. vildi málið feigt. Hv. 1. þm. Reykv. hefir og játað hér, að borgarstjórinn hafi alltaf verið á móti málinu, en það er á hvers manns vitorði, að borgarstjórinn réði einn öllu í bæjarstj., þangað til núv. 1. og 2. þm. Reykv. tóku þar sæti og hófu andstöðu gegn honum innan íhaldsins. Hv. 1. landsk. er vel kunnugt um það, þó að hann láti öðruvísi, að flokkur hans í bæjarstj. tafði fyrir Sogsmálinu eins og hann gat, og þetta hefir orðið til þess, að nú verður að byggja viðbót við Elliðaárstöðina vegna fjandskapar Framsóknarflokksins við málið á þinginu í vetur og drátt á málinu í bæjarstj. Reykjavíkur, sem íhaldinu er að kenna. Ég get glatt hv. 1. landsk. með því, að Alþýðuflokkurinn á fleiri mál í skúffunni, sem við vonum, að flokkur hans sjái sér fært að taka upp smátt og smátt, eins og hann hefir gert undanfarið. Ég sé líka, að félag hinna ungu íhaldsmanna hefir séð sér vænlegast að taka upp í stefnuskrá sína ekki svo fá stefnuskrárákvæði Alþýðuflokksins frá 1916. Dreg ég þá ályktun af þessu, að flokkur okkar hafi skapað þessum málum svo mikið fylgi með þjóðinni, að íhaldsmenn muni ekki sjá sér fært að standa á móti þeim lengur - álíti það ekki hentugt lengur. Ekkert þeirra mála, sem íhaldsmenn eru þannig smátt og smátt að ganga inn á hjá okkur jafnaðarmönnum, snertir að vísu aðalboðskap okkar, socialismann sjálfan, heldur eru þetta mál, sem hver frjálslyndur flokkur getur fallizt á. Og íhaldsmenn hafa látið kúgast svona í hverju málinu á fætur öðru, af því að þeir hafa ekki þorað að standa lengur móti, vegna fylgis þjóðarinnar við þeirra gömlu fjandskaparmál. Þannig snerust íhaldsmenn ekki með 21 árs kosningarrétti, fyrr en ungu mennirnir í flokknum heimtuðu það af þeim gömlu - þessum með ellimörkin. Og það er vitanlegt, að Kristján Albertson var látinn fara frá Verði vegna þess misræmis, sem var á milli stjórnar Íhaldsflokksins þá og þessa manns, sem vann sér það til óhelgi að skrifa öðruvísi í kjördæmaskipunarmálinu en flokknum gott þótti. Hv. 1. landsk. vildi að vísu í fyrstu mótmæla því, að þessi ritstjóri Íhaldsflokksins hefði fengið ofanígjöf fyrir skrif sín í kjördæmaskipunarmálinu, en játaði í sömu andránni, að miðstjórn flokksins hefði birt yfirlýsingu þess efnis, að þessi grein eftir ritstjóra flokksins, sem birt var sem broddgrein í höfuðmálgagni hans, væri ekki skrifuð eftir umboði flokksstjórnarinnar. Ef þetta er ekki ofanígjöf, veit ég ekki, hvað á að kalla því nafni. En nú verður hv. 1. landsk. að játa, að hann sé kominn á skoðun Kristjáns Albertsonar í þessu máli. Þegar Íhaldsflokkurinn sá, að það var orðið hagsmunamál fyrir hann að taka upp þessa skoðun ritstjórana, þá var hann ekki lengi að snúa við og ganga frá sínum fyrri skoðununum.

Jakob Möller Þó að umr. þær, sem nú hafa farið fram um hríð, séu máli því algerlega óviðkomandi, sem hér er á dagskrá, þá verð ég samt að segja örfá orð til þess að leiðrétta frásögn hv. 2. landsk. um aðstöðu sjálfstæðismanna til Sogsmálsins. Sogið var boðið út til virkjunar árið 1929, en til þess þurfti auðvitað undanfarandi samþykkt bæjarstj. Rvíkur. Má af þessu sjá, að það er alrang hjá hv. 2. landsk., að meiri hl. bæjarstj. hafi verið andvígur virkjun Sogsins fram til kosninganna 1930. Og ég vil líka benda á það, að við þær kosningar voru nokkrir menn í kjöri af hálfu Sjálfstæðisflokksins, sem ekki höfðu átt sæti áður í bæjarstjórn, og meðal þeirra menn, sem einmitt voru kunnir af baráttu sinni fyrir virkjun Sogsins og voru þess vegna settir á listann. Þetta sýnir það líka, að meiri hl. bæjarstj. var með virkjun fyrir kosningar alveg eins og eftir þær. Annars er óþarfi að vera að ræða um þessi mál, en ég skal aðeins geta þess, að ég skil aðstöðu hv. 2. landsk. ósköp vel. Alþýðuflokkurinn er búinn að hlaupa frá öllum sínum aðalstefnumálum, og reynir svo að halda sér uppi með því að berjast fyrir ýmsum málum, sem ekkert koma socialismanum við, en flokkurinn telur líkleg til þess að afla sér vinsælda. Síðan gætir hann þessara mála eins og varðhundur og ætlar alveg af göflunum að ganga, ef einhverjir aðrir verða til þess að ljá málum þessum fylgi. Annars hefi ég aldrei heyrt það fyrr en nú hjá hv. 2. landsk., að Hafnarfjarðarvegur hefði verið pólitískt mál. Það var byrjað á honum árið 1917. 

Jakob Möller Það vita allir, að Alþýðuflokksmenn hafa hlaupið frá stefnu sinni, enda er því sífellt núið þeim um nasir af fyrrv. flokksbræðrum sínum, kommúnistum, en þeir halda sér ennþá við stefnu sína, eins og kunnugt er, en hinir hafa yfirgefið hana. Í stað þess að byggja á ofbeldiskenningum Marx-stefnunnar eru þeir nú lýðræðismenn: sem tína saman ýms mál annara flokka, sem þeir halda, að geti aflað þeim vinsælda meðal almennings. Maður er alveg hættur að sjá upphrópanir eins og: „Yfirráðin til alþýðunnar!“ o. s. frv. í Alþýðublaðinu. Hvað viðvíkur þeim ásökunum hv. 2. landsk., að ég hafi skipt um skoðun, þá vil ég aðeins svara honum því, að ég var sjálfstæðismaður, þegar ég fyrst fór að skipta mér af stjórnmálum, og ég er það enn.