Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Jónsson Samkv. því, sem ég gat um við 2. umr., þá flyt ég nú lítilsháttar brtt. við þetta frv. Sú fyrsta er um að gera það mögulegt, ef ástæða þykir til, að útflutningur hrossa geti átt sér stað á tímabilinu frá 15, okt. til 1. marz. Eftir frv. eins og það nú liggur fyrir er þetta ekki heimilt, og eftir minni brtt. á þetta ekki heldur að vera heimilt, nema eftir sérstöku leyfi í hvert skipti. En ef það verður samþ., ætti leyfi atvmrh. að vera nóg hamla á útflutninginn á þessu tímabili, nema nauðsyn bæri til. Hinsvegar er það illt að loka alveg fyrir hann, jafn mikil þörf sem er á markaði fyrir íslenzk hross, ef slíkir möguleikar skyldu opnast, sem litil von er þó um, því að yfirleitt eru lakar horfur um sölu á hrossum. Þó hefir sagt mér kunnugur maður, að ekki sé örvænt um, að þetta sé nokkuð að breytast, því á menn séu á snúast í þá átt í Danmörku á fara aftur að nota hross í stað véla, vegna kreppunnar og jafnvel í Englandi líka. Um leið hefi ég, samkv. ósk og ábendingu forstjóra útflutningsdeildar Sambandsins, flutt brtt. við 3. gr., um að skoðun samkv. 3. málsgr. sé ekki skylt að framkvæma, nema útflytjandi óski þess. Hann benti á, að það væri allmikill kostnaðarauki að skoða og tölusetja hvert hross, ef stór hópur væri fluttur út, en fyrir sölu almennt hefði það ekki neitt að segja, en þó gæti það skipt dálitlu fyrir söluna í einstökum tilfellum, að þetta væri gert, og því þykir mér rétt, að það sé lagt á vald útflytjanda sjálfs, hvort það skuli gert, í samræmi við þetta og í framhaldi af því hefi ég orðað upp 7. gr. frv., þannig, að útflytjandi eigi kost á að fá hrossin skoðuð og tölusett. Ég vona, að hv. d. geti fallizt á þessar brtt., því að hér er ekki um neinar stórfelldar breyt. að ræða. Úr því að ég stóð upp, vil ég leyfa mér að benda á eina villu í frv. Ég var hálfvegis að hugsa um að flytja fjórðu brtt., til þess að leiðrétta þessa villu, sem er í l.gr. frv. Þar stendur í seinni málsl. orðið „tvævetur“, en n samkv. brtt., sem n. flutti og var samþ., að standa „þrevetur“. Vona ég, að þetta verði leiðrétt. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þessar brtt., sem ég vona, að ekki sæti neinum andmælum.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það er réttilega tekið fram hjá hv. 3. landsk., að þegar texti frv. var prentaður upp, á þskj. 496 þá hafði fallið niður ein brtt.n., sem samþ. var. Í b-lið 1. brtt. við 1. gr. frv. á þskj. 453, er farið fram á, að í 3. málsl. gr. breytist „tvævetur“ hross í „3 vetra“. þessi till. var samþ. án atkvgr., en hefir gleymzt að taka hana upp í frv., þegar það var prentað upp. Ég hefi fært þetta í tal við skrifstofustjórann, og hann hefir lofað, að það skyldi verða lagað. Hv. 3. landsk. flytur 3 brtt. á þskj. 517. Fyrsta till. er við 2. gr. frv. Maður gat náttúrlega átt von á þessari brtt., því að hv.þm. gat um það við 2. umr., að hann hefði í huga að bera hana fram. Hún fjallar um að nema í burt það algenga útflutningsbann á hrossum, sem í frv. er lagt til, að gildi um háveturinn, frá 15. okt. til 1. marz. Ég verð nú að álíta, að það eigi ekki að flytja út hross á þessu tímabili - að það eigi ekki að flytja út markaðshross um hávetur, bæði vegna þess, að það getur svo farið, að þau séu svo illa útleikin, þegar þau koma á markaðinn, að þau séu ekki boðleg vara, því þau hljóta oft að sæta misjafnri meðferð á þessum tíma árs, af því að það verði ekki komizt hjá því vegna óhagstæðrar veðuráttu, bæði í flutningnum á landi og á hafinu, og svo vegna hins, að fari svo, að þessar skepnur verði fyrir barðinu á náttúruöflunum, þá finnst mér það heyra undir illa meðferð á skepnum. Mér kom meira á óvart önnur brtt., þar sem hv.þm. fer fram á, að 3, málsl. 3. gr. falli burt. Þar eru, í 3. málsl., sem landbn. hafði sett í sínar brtt., settar nánari reglur um skoðun og merking hrossanna. Ég fæ nú varla skilið, að þessi ákvæði um að mæla og semja skrá yfir hin útfluttu hross og önnur þessi atriði, sem þar er talað um, hafi í för með sér mikinn kostnað. En þó hefir það auðvitað einhvern kostnað í fór með sér, en ég held, að hann verði í. Og það getur varla vakað fyrir mönnum, ef þeir á annað borð vilja vinna hrossum bættan markað, og ef þeir telja þörf á því, að horfa þá í þennan kostnað. Ég held, að með því að fella niður, að það skuli skoða hrossin, merkja þau, mæla o. s. frv., sé alveg fallið frá því að leitast við að vinna íslenzk hross upp á erlendum markaði. Því eins og menn vita, þá er nú á öllum sviðum reynt að vinna voru álit á markaðinum með mati, og sé það rétt aðferð, þá er undarlegt, ef það tekur ekki einnig til íslenzkra hrossa. Þriðja brtt. stafar beinlínis af 2. brtt., svo ég sé enga þörf að ræða hana. En ég er á móti þessum brtt., sérstaklega ?. brtt. Maður getur sagt, að þar sem þarf að fá leyfi atvmrh. til útflutnings hrossa um háveturinn, þá kæmi það síður að slík. Hitt álít ég lakara, ef horfið væri frá því að stuðla að því með lagabreyt. þessari, að hrossamarkaður okkar erlendis gæti batnað.

Jón Jónsson Mér fannst hv.frsm. ekki fara svo hörðum höndum um 1. brtt. mína, að það gæti ekki komið til mála, að hann gæti gengið inn á hana. Það yrði hér auðvitað ekki neina um einstaka undanþágu að ræða, enda er til ætlazt, að áður hafi verið settar reglur um meðferð hrossanna, bæði rekstur og annað, svo það ætti að vera tryggt, að þeim yrði ekki misboðið. En hv.frsm. leit hornauga til 2. og 3. brtt. minnar og sagði, að þær kæmu í veg fyrir þá viðleitni, sem hafin væri með frv. til að vinna bættan markað fyrir íslenzk hross erlendis. Ég held, að ákvæði 3. gr. frv. muni nú stuðla lítið að því í flestum tilfellum, það eru ákvæði 5. gr., sem ætlað er að stuðla að því, og ég hefi ekki gert neinar brtt. við 5. gr. Og hinsvegar er gert ráð fyrir því í brtt mínum, að ef útflytjanda þykja líkur til, að skoðun, mæling og merking hafi áhrif á söluverðið, þá sé dýralæknir skyldur til að framkvæma það. Mér finnst því nógu tryggilega búið um það atriði með því að hafa þessi ákvæði í frv.

Pétur Magnússon Ég vildi gera stutta aths. út af ræðu hv. 3. landsk. Fyrst vil ég þó geta þess, að ég er sammala öllu því, sem hv.frsm. sagði um frv., enda hefir n. yfirleitt fylgzt að og litið borið á milli í þessu máli. En svo vil ég bæta því við, að ég tel það óheppilegt, sem lagt er til í brtt.hv. 3. landsk., að það skuli vera komið undir áliti útflytjandans, hvort gera skuli þá skrá, sem gert er ráð fyrir í 3. gr., að eigi að fylgja útflutningshrossum. Þau nánari ákvæði sem sett eru um skoðun í frv., eiga að tryggja það, að kaupendur erlendis viti betur en ella myndi, að þau skilyrði séu fyrir hendi, sem hrossin samkv. samningi eiga að uppfylla. Þetta er gert til þess, að kaupandinn þurfi ekki að kaupa hrossin í blindni, heldur geti treyst því an nánari skoðunar, að þau svari þeim kröfum, sem til þeirra eru gerðar. En það gæti verið, að útflytjandi, sem hefði glæpzt á því að kaupa léleg hross, vildi dylja það, til þess að bíða ekki tjón við það, ef hrossin svara ekki þeim skilyrðum, sem kaupendur erlendis gera. Þess vegna stuðlar þetta að því að vinna upp hrossamarkaðinn úti, og ef á að gera þá kröfu, að ekki séu flutt út nema vinnufær hross, þá er það óheppilegt að láta útflytjendurna einráða um það, hver hross megi flytja út. Ég vil því taka undir það, sem hv.frsm. sagði, að það sé mjög óheppilegt, ef þessi till. verður samþ. Hitt atriðið, hvort undanþágu er hægt að veita um að flytja út 2 vetra hross, álit ég, eins og hv.frsm., miklu minna um vert, en hygg þó, að það yrði lakara að veita heimild til þess, svo framarlega sem hún yrði notuð.

Jón Jónsson Ég skal taka fyrst það síðasta, sem hv. 4. landsk. minntist á, um útflutning 2 vetra hrossa. þetta er einmitt samkv. till.n., svo að ég held, að þetta hafi eitthvað skólazt til hjá hv.þm.

Ég bið afsökunar, ef mér hefir orðið mismæli, það var útflutningur að vetrinum, sem ég átti við

. Já, það er öðru máli að gegna, en mér skilst þó, að n. leggi ekki mikið kapp á, að sú brtt. mín verði felld, og er henni náttúrlega þakklátur fyrir það. Um hitt er það að segja, að ég býst ekki við, að þessi skrá, sem á að fylgja hrossunum, hafi mikið að segja í því efni að vinna markað fyrir íslenzk hross. Aðalatriðið í því efni er það, að ekki séu flutt út nema sæmileg hross. En að gera þessa skrá og það, sem þarf til að geta gert hana, er svo mikill kostnaður og svo mikil fyrirhöfn, að það er mikið vafamal, að árangurinn borgi þá fyrirhöfn. En þó mínar brtt. verði samþ., verður skylt að láta fara fram skoðun á hrossunum til að tryggja það, að ekki sé leyfður útflutningur nema á þeim hrossum, sem eru sæmileg vara.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það er bara í sambandi við það, að hv. 3. landsk. taldi mundu stafa tilfinnanlegan kostnað af ákvæðum frv. eins og þau nú eru. Í 5. gr. er gert ráð fyrir, að það sé skylt, að dýralæknir skoði hrossin, þegar þau eru flutt út. Gæti það varla skoðun kallazt, nema hendur væri hafðar á hverju hrossi. Nú, og úr því búið er að beizla hrossið á annað borð, þá held ég, að það verði ekki mikill kostnaður við að bregða á það máli.

Þau verða nú varla beizluð

. Hv. dm. þurfa því ekki að vera hræddir við þann kostnað, sem af þessum ákvæðum frv. leiðir, né að það gætu stafað nein óþægindi af þeim.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Þetta mál var tekið út af dagskrá, þegar það var til umr. síðast, vegna þess að n. hafði lofað að tala við Fiskifélagið um þetta mál og í samráði við það gera brtt. En það hefir ekki náðst samkomulag um það. mér er kunnugt um það, að hv.þm. Borgf. ætlaði að bera fram brtt. við frv., og ég hefi lofað honum að láta hann vita um samkomulag milli sjútvn. og Fiskifélagsins, en ég hefi ekki náð í hann, af því hann hefir verið fjarverandi undanfarna daga. Ég vildi skjóta þessu til forseta, ef hann þá vildi taka málið út af dagskrá.

Forseti (JörB): Þar sem þetta er 2. umr., get ég ekki séð, að þess gerist þörf.

Frsm. (Einar Árnason) Allshn. þessarar d. hefir nú flutt nýja brtt. á þskj. 488, sem gerir þá breyt., að frvgr. er orðuð upp, jafnframt því sem tekið er inn í till. efni . annara þeirra brtt., sem fram hafa komið við frv. á þskj. 427 og 451, og ennfremur bætt við nöfnum tveggja nýrra manna, er sent hafa n., umsóknir um ríkisborgararétt eftir að frv. var hér síðast til umr. Eru það þá orðnir 9 menn alls, sem frv. ákveður ríkisborgararétt til handa og allshn. mælir með. Jafnframt er með þessari brtt.n. fellt niður það ákvæði í frv., að ríkisborgararétturinn skuli vera skilyrðisbundinn, og er það gert í samráði við dómsmálaráðuneytið. Skrifstofustjórinn þar taldi ekki þörf slíks ákvæðis, en að það yrði aðeins til óþæginda. Sagði hann, að þannig lagað skilyrði fyrir ríkisborgararétti þyrfti ekki að setja nema þegar um Þjóðverja væri að ræða, en enginn þeirra manna, er frv. og brtt. 488 nefnir, er fæddur þýzkur ríkisborgari. Þess vegna væri skilyrðið óþarft. Vegna brtt. 488, sem allshn. ber, nú fram tekur hún aftur brtt. 427. Væntir n., að hv.þd. sjái sér fært að afgreiða þetta mál eins og því er nú skilað frá allshn.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég get af hálfu fjhn. vísað til grg. þeirrar, er frv. fylgir. Þetta mál kom fyrir Ed. á síðasta þingi og kom hér til 1. umr., en umr. varð ekki lokið. Í þeim umr. var það tekið fram, hver væru aðalatriði þessa frv. um Jöfnunarsjóð. Það má að vísu segja, að það sé ekki mjög aðkallandi í kreppu- og tekjuhallaári að setja löggjöf um það, hvernig verja skuli tekjuafgangi í góðæri, en ég tel þó réttara, að búið sé að setja löggjöf um það, þegar til þarf að taka, heldur en að byrja þá að setja hana, og n. hefir nú tekið það tilefni, sem gafst til þessa með því, að hv. 2. landsk. flutti frv. um jöfnunarsjóð. N. sér ekki ástæðu til að afgr. það mál frá sér, en ákvað að leggja fram þetta frv., eins og það var samþ. í Nd. á síðasta þingi með miklum atkvæðamun.

Jón Baldvinsson Í fyrra lá þetta mál fyrir hv.Nd., og með góðu samkomulagi sjálfstæðismanna og framsóknarmanna tókst að gerbreyta þar frv. því, sem Alþýðuflokksmennirnir höfðu flutt þar, og er þetta frv. sýnishorn af því samkomulagi. Ég þarf auðvitað ekki að taka það fram, að í þessu frv. stendur ekki einn stafur eftir af frv. því, sem við Alþýðuflokksmenn hofum flutt, og afleiðingin af samþykkt þessa frv. verður heldur ekki neitt í áttina við þær afleiðingar, sem hitt frv. hefði haft, ef það hefði verið samþ. óbreytt. Það var ætlað til þess, að meiri jöfnuður kæmist á framkvæmdir ríkisins, að það jafnaði frá ári til árs atvinnuna í landinu, með því að tekjur góðæranna væru notaðar til að jafna upp það, sem á brysti í vondu árunum, að ríkissjóður gæti lagt fram til verklegra framkvæmda sem svaraði meðaltali þeirra framlaga á nokkrum næst undanfarandi árum. Nú er þetta ekki annað en varasjóður, sem ríkissjóðurinn á að nota til að greiða með tekjuhalla fyrst og fremst. hér er heldur ekki um neinar ákveðnar fjárhæðir að ræða, eins og var í hinu frv., því þar var talað um, að þegar tekjur ríkissjóðs færu fram úr vissri upphæð, skyldi afgangurinn leggjast. Í jöfnunarsjóð, og var þá miðað við á hverjum tíma það, sem áætlað væri í fjárl. Þetta átti að vera hemill á ríkisstj., til þess að hún gæti ekki eytt öllum tekjum góðæra. Og okkur skildist, um tíma a. m. k., að sjálfstæðismenn legðu kapp á, að framsóknarmenn hefðu ekki eyðlusfé umfram áætlun fjárl., meðan þeir færu með völd. En nú hafa kannske sjálfstæðismenn von um að komast til valda, og þá vilja þeir náttúrlega ekki, að það sé lagt neitt haft á þeirra eyðslu. En þar sem ég tel þetta frv. þýðingarlaust, mun ég ekki greiða atkv. með því, ekki heldur við þessa umr.

Frsm. (Jón Þorláksson) Út af ræðu hv. 2. landsk. þykir mér rétt að taka það fram, að þetta er allt annað frv. en það, sem Alþýðuflokkurinn flutti á síðasta þingi og nú á þessu þingi. En fjhn. þótti réttara að koma fram með þetta frv. sem sjálfstætt mál heldur en að hafa þá aðferð, sem höfð var í hv.Nd. í fyrra, að breyta sérhverri grein frv. og fyrirsögninni líka. Ég skal ekki neitt fara að ræða það frv., sem hann flutti hér; það liggur ekki fyrir, og ég get því látið mér nægja það, sem ég sagði um það hér í hv. d. á síðasta þingi. Með þessu frv. er ákveðið að ráðstafa tekjuafgangi ríkissjóðs, þegar til kemur, til 3 verkefna, sem sjálfsögð virðast. Fyrst er það, að greiða með honum tekjuhalla frá fyrra ári, þegar hann hefir verið meiri en svo, að hægt sé að greiða hann úr sjóði frá fyrra ári. Í öðru lagi á að verja honum til að halda uppi ólögbundnum framkvæmdum í erfiðum árum, þannig, að þær svari alltaf til meðaltals 5 síðustu ára. Og þriðja verkefnið er að inna af hendi aukaafborganir af skuldum ríkissjóðs. Þessi 3 verkefni, sem sjóðnum eru ætluð, hygg ég, að ekki þurfi frekar að tala um. Ég vona, að hv. d. fallist á, að það sé sjálfsagt að inna þau af hendi, og að það sé skikkanleg meðferð á þeim tekjuafgangi, sem ríkissjóði kann að safnast í sjóðinn í óvæntu góðæri.

Bjarni Ásgeirsson Ég vil biðja hæstv. forseta að taka þetta mál af dagskrá, þar sem nú eru fjarverandi vegna veikinda 3 þeir hv.þm., sem láta þetta mál aðallega til sín taka, en það eru þeir hv.þm. G.-K., hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Reykv. Ég veit, að hv. 2. þm. Reykv. hefir borizt aths. við frv. frá hreppstjóra Mosfellssveitar, og hv.þm. hefir hugsað sér að taka hana til greina, en ekki unnizt tími til þess enn. Ég vil því mælast til þess, að hæstv. forseti taki málið af dagskrá.

Héðinn Valdimarsson Ég vil óska þess, að hægt væri að koma málinu sem fyrst gegnum þessa umr. Ef málið yrði aftur tekið fyrir undir eins á morgun, þá hefi ég ekkert á móti því, að það verði tekið út af dagskrá nú. Annars má ekki dragast lengi að afgr. Þetta. Það er nú farið að líða á þingtímann, og það er mjög mikilsvert fyrir Rvík að fá samþ.l. um þetta á þessu þingi.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Meiri hl. allshn. mælir með því, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Í því eru ákvæði, sem fyrirskipa nauðsynlegt eftirlit með raforkuvirkjum í landinu, loftnetum og uppsetningu útvarpstækja, til þess að afstýra hættu af raforkutækjum og leiðslum og truflunum við útsendingu loftskeyta og útvarps. Auk þessa eru ákvæði í 1. gr. frv. um að ákveða gjald á raforku í gjaldskrá, ef einstakir menn eða félög hafa fengið leyfi til að starfrækja raforkuveitu til almenningsþarfa, og skal hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarstj. samþ. gjaldskrána. Og í 2. gr. er sveitar- og bæjarstjórnum, sem starfrækja raforkuveitu til almenningsþarfa í umdæmi sínu, áskilinn einkaréttur til sölu í umdæminu á rafmagnstækjum og öðrum hlutum til raforkuvirkja. Með þessu er það tryggt, að verzlun með þessa hluti verði hjá réttum hlutaðeigendum, auk þess sem því mun nú þannig háttað á flestum stöðum, þar sem bæjarfélög reka raforkuveitur. Minni hl. allshn. hefir ekki skilað neinu nál., en mér er kunnugt um, að hv. 2. þm. Reykv. setti ekki annað fyrir sig í frv. en ákvæðið í b-lið 4. gr., að eigendur orkuvera skuli greiða árlegt gjald til eftirlits ríkisins með raforkuvirkjum, 2 kr. af hverju kílóvatti málraun þeirra. Nú hefir hann flutt brtt. um að lækka niður í 1 kr. þetta gjald, sem eigendur raforkuvirkja eiga að greiða. Ég býst við, að af því megi ráða, að hann sé ekki á móti frv. að öðru leyti. Fyrir mitt leyti tel ég þessa brtt. ekki til bóta, og álít óþarft að ákveða gjaldið. Það ætti að fara nokkuð eftir því, hvað eftirlitið reynist dýrt, og ég tel ekki miklar líkur til, að það verði tekið hærra gjald en ástæða þykir til. Hv. 1. þm. Rang. mun sérstaklega vera mótfallinn 1. og 2. gr. frv., og mun hann að öðru leyti gera sjálfur grein fyrir afstöðu sinni.

Jón Ólafsson [óyfirl.]: Ég hefi ekki skilað sérstöku nál. um þetta frv. og hefi ekki í höndum öll þau gögn, sem mæla á móti því. Aðeins 1. og 2. gr. þessa frv. voru bornar fram með sömu yfirskrift eða heiti á þingunum 1930 og 1931; síðan hefir komið annað og meira á eftir þessum greinum inn í frv., og er það hv.þm. Dal., sem jafnframt er útvarpsstjóri, er komið hefir síðari greinunum inn í frv. og gert það þannig úr garði, sem það er nú. Nú er það kunnugt, að það eru tvær gagnólíkar ástæður og verkefni, sem vaka fyrir þessum tveimur samherjum, sem flytja frv. Á þingunum 1930 og 1931 var það einungis markmið frv. að ná til privatfirma, sem rekin væru af einstökum mönnum, með gjaldskrá, en ákvæði um hana voru þá í 2. gr. frv., og í öðru lagi að heimila sveitar- og bæjarfélögum einkasölu á vissum hlutum, eins og ýmiskonar raforkutækjum, svo sem nú er ákveðið í 2. gr. frv. Þessum greinum út af fyrir sig er ég algerlega mótfallinn og tel það hreinustu vandræði að veita nokkrum hlutdrægum bæjar- og sveitarstjórnum það vald að ákveða leigu af annara eigum. Það leiðir af sjálfu sér, að þegar bæjar- og sveitarstjórnir fá þetta vald, að ákveða leigu eða gjald fyrir raforku handa sínum borgurum, þá hafa þær þá skyldu að ganga svo nærri eigendum raforkuveitnanna, sem frekast er forsvaranlegt, og jafnvel feti lengra. Hitt, að veita bæjar- og sveitarfélögum leyfi til að taka einkasölu á tækjum og vorum í einhverju augnamiði, er sama og að gefa löggjafarvaldinu færi á að skattleggja verzlun og viðskipti borgaranna. Þetta veldur sífelldum ágreiningi og ófriði innan héraðs og í bæjarfélögum. Og þetta einkasölufyrirkomulag getur leitt til okurs á verði varanna, sem borgurunum verði lítt mögulegt að rísa undir. En þó er ekki víst, að sveitar- eða bæjarfélögin græði á slíku okri, eins og ætlazt mætti til, vegna framunalegs klaufaskapar í rekstrinum, sem jafnan fylgir einkasölurekstri og verður báðum aðiljum til óheilla, bæjarfélaginu og borgurunum. Þá er ég kominn að 3. atriðinu í þessu frv., sem ég er sérstaklega mótfallinn, þar sem gert er ráð fyrir, að stofnað verði nýtt embætti, er leiðir af sjálfu sér, að launað verður að mestu úr ríkissjóði. Þó að gert sé ráð fyrir að taka gjöld af eigendum raforkuvera upp í kostnað við eftirlit ríkisins með raforkuvirkjum, þá er það svo lítið, að það fer að mestu til ferðakostnaðar eftirlitsmannsins og annars aukakostnaðar við embættið og þessa starfrækslu, en ekki til þess að greiða árslaun mannsins. Gert er ráð fyrir, að þetta verði hálærður maður, svo að ekki verða tiltók að ætla honum minna en 8000 kr. árslaun, og þá er enn búið að bæta við einu halaunuðu embætti, sem yrði alveg nýtt. Hinsvegar er mér ekki kunnugt um nauðsyn á þessu eftirliti. Það er vitað, að hér í Rvík er þetta eftirlit gott og öruggt, en mér er ekki kunnugt um, hvernig það er úti um land.

Þar er það ekkert

. Að öðru leyti mun ég geyma mér til 3. umr. að gera frekari aths. við frv. Ef hv.flm. leggja mikið kapp á að koma fram 3. og 4. gr. frv., þá má vel vera, að samkomulag gæti orðið um það.

Jónas Þorbergsson Ég get verið þakklatur hv. meiri hl. allshn. fyrir afgreiðslu hans á þessu máli. Jafnframt skal ég geta þess í sambandi við brtt. á þskj. 411, að mér er kunnugt um, að hv. 2. þm. Reykv. er í raun og veru hlynntur málinu, að öðru leyti en þessu eina atriði, sem hann hefir hér flutt brtt. um. Ég leitaðist við að gera mér grein fyrir nauðsyn þessa máls í framsöguræðu minni við 1. umr. og álit ekki þörf á að endurtaka það nú. Hv. 1. þm. Rang. hefir að vísu gert grein fyrir nokkrum mótbárum gegn frv., en þær aths. hans snerta aðallega tvær fyrstu greinar þess og efni þeirra, sem vitanlega eru meira áhugamál hv.þm. Ísaf. heldur en mín, og eftirlæt ég honum því að svara þeim kafla í ræðu hv. 1. þm. Rang., eftir því sem honum þykir ástæða til. Ég skal geta þess til almennrar skýringar á frv., að það er samið og flutt í samráði við Steingrím Jónsson, rafveitustjóra í Rvík, og hv. 2. þm. Reykv. bar sig saman við hann um þá brtt., er hann flytur. Steingrími Jónssyni þótti þar að vísu nokkuð langt gengið í brtt. og taldi það til skemmda, en að öðru leyti voru þeir sammála um frv. Mér er kunnugt um, að rafvirkjafræðingur útvarpsins hefir mikinn áhuga fyrir því, að þetta frv. verði að lögum, einkum vegna ákvarðana þess um eftirlit með útvarps- og loftskeytatækjum. Það hafa verið gerðar nokkrar tilraunir og varið talsverðu fé til þess að koma í veg fyrir útvarpstruflanir, en komið hefir í ljós, að það er ekki hægt á fullnægjandi hátt samkv. núg. lagaákvæðum, og verður því að lögskipa fullkomið eftirlit. Ég skal ennfremur gefa þær upplýsingar, að það hefir orðið að samkomulagi milli útvarpsins og rafmagnsstjórans í Rvík, að hann tæki að sér eftirlit með útvarpstruflunum hér, sem þó aðeins er einn þáttur í eftirlitinu, en getur ekki komið til framkvæmda, nema lögfest verði þau ákvæði, sem felast í þessu frv. Að því er snertir eina mótbáru hv. 1. þm. Rang., að hér sé um að ræða stofnun nýs embættis, þá vil ég gefa þá skýringu, að það mun að líkindum vera hægt að semja við þann mann, sem þegar hefir embætti á þessu sviði, um að taka þetta að sér; ætti það þá síður að vaxa mönnum í augum. Það er að vísu rétt, að eftirlit með raforkutækjum er allgott hér í Rvík, en úti á landi er það mjög lítið og sumstaðar ekki neitt. Eins og nú er komið, er enn meiri ástæða til þess en áður hefir verið að lagfæra þetta, vegna þess að nú eru fjölbreyttari tæki í sambandi við raforkuverin, og láta eftirlitið á öllu landinu heyra undir stjórn eins manns, á svo ódýran hátt sem unnt er. Þannig er hægt að fá allgóða úrlausn á þessu máli. Hv. 1. þm. Reykv. talaði hóflega um þetta mál frá sínu sjónarmiði, og ég get tekið undir það, sem hann gerði kost á, og er tilleiðanlegur að ganga til samvinnu við hann um einhverjar smábreyt., ef þær raska ekki þeim atriðum, sem ég ber mest fyrir brjósti og koma ekki í bága við málið að öðru leyti.

Frsm. (Jón Jónsson) Það er ekki langt síðan núgildandi fátækralöggjöf var sett; það mun hafa verið árið 1927, og var hún þá undirbúin af þeirri stj., sem þá sat að völdum, ráðuneyti Jóns Þorlákssonar. Þó ekki sé lengra um liðið, hafa ýmsar kvartanir komið fram um þessa löggjöf, og hér á Alþingi hafa oftar en einu sinni komið fram frv. um breyt. á henni og jafnvel um nýja heildarlöggjöf um þetta efni. Í fyrra var samþ.þáltill. í hv.Nd. um að skora á ríkisstj. að undirbúa breyt. á fátækralöggjöfinni. Helzti gallinn, sem þótt hefir á þessari löggjöf, er það, hvað framfærslukostnaðurinn hefir orðið óhæfilega misþungur í einstökum framfærsluhéruðum. Það liggur hér fyrir skýrsla um þetta efni; hún er að vísu aðeins um það, hvað framfærslukostnaðurinn hefir orðið mikill í hverju framfærsluhéraði árið 1930, og er hún því ekki eins ábyggileg og ef hún hefði náð til fleiri ára. Þó gefur hún glögga bendingu um, hvað framfærslukostnaðurinn kemur yfirleitt ákaflega misþungt niður. T. d. hefir hann í Gerðahreppi orðið, ef miðað er við skuldlausa eign hreppsbúa, 11 kr. af hundraði. Í sumum sveitum landsins er aftur á móti enginn fátækrakostnaður, t. d. í einum hreppi í Borgarfirði, tveimur eða þremur í Austur-Skaftafellssýslu og e. t. v. víðar. Í Hjaltastaðahreppi í Norður-Múlasýslu er framfærslukostnaðurinn tiltölulega enn hærri en í Gerðahreppi, eða kr. 17,17 á hvert hundrað skuldlausra eigna. Þar eru íbúarnir ekki nema 200, en framfærslukostnaðurinn á 4. þús. kr. og skuldlaus eign sveitarinnar 19 þús. kr. Sýnir þetta, hvað harkalega framfærslukostnaðurinn getur komið niður eftir núgildandi löggjöf. Afleiðingin af þessum afarmismunandi sveitarþyngslum hefir orðið sú, að einstakar sveitir hafa komizt í mestu fjárhagsvandræði. Hefir orðið að hjálpa þeim með því að lána þeim talsverðar upphæðir úr viðlagasjóði, sem síðar hefir svo orðið að gefa upp að meira eða minna leyti. Yfrleitt er ástandið í þessum efnum mjög slæmt og krefst því skjótra og góðra aðgerða. Annað, sem mjög er bagalegt, er það, hvað mjög hefir farið í vöxt síðan þessi löggjöf var sett, að sveitarfélögin þurfa að kosta þurfalinga, sem dvelja annarsstaðar, sérstaklega í kaupstöðunum, þar sem framfæri þeirra er miklu dýrara heldur en í þeirra sveit. Á þann hátt verður framfærslukostnaðurinn miklu tilfinnanlegri en ella. Af þessu hefir líka leitt það, að safnazt hafa stórar skuldir á einstök sveitarfélög hjá öðrum framfærsluhéruðum, sem ekki hafa fengizt greiddar þrátt fyrir ýtarlegar tilraunir. Ennfremur hefir það verið fundið að núgildandi fátækralögum, að þau heimila fátækraflutning. Hafa ýmsir fundið honum allt til foráttu. Hann er að vísu leiðinlegur og illt að þurfa til hans að taka. En hann hefir líka mjög þorrið á síðari árum, og er miklu mannúðlegri en áður, þá sjaldan hann fer fram. Frá mínu sjónarmiði er því sök sér um hann, þó sumir aðrir líti á hann alvarlegri augum. Af öllu þessu er auðsætt, að nauðsynlegt er að ráða bætur á núverandi ástandi fátækramálanna. Fyrir þessu þingi liggja tvo frv. til heildarlaga um þetta efni, annað í þessari hv. d., flutt af hv. 2. landsk., og hitt í hv.Nd., flutt af hv. 1. þm.N.-M. og þremur öðrum hv.þm., að ég ætla. Frv. hv. 2. landsk. var vísað til allshn. snemma á þinginu, en hún hefir því miður ekki getað lagt til, að það væri samþ. eða lagt það til grundvallar fyrir þeim till., sem hún vill gera í þessu máli. Það er af ýmsum orsökum. Fyrst og fremst er þar farið inn á þá braut að gera allt landið í raun og veru að einu framfærsluhéraði. Það getum við ekki talið heppilegt, eins og nú standa sakir; álítum, að það yrði til þess að auka framfærslukostnaðinn meira heldur en við megum við. Það mundi draga úr þeirri hvöt, sem sveitarstjórnir hafa til þess að gera framfærslukostnað sem minnstan, á þann hátt þó, að sýna fulla mannúð. Ýmsir hafa haldið því fram, að þótt ekki væri gengið inn á að gera landið að einu framfærsluhéraði, þá væri heppilegt að gera þá breyt. að hafa dvalarsveit að framfærslusveit. En í n. eru skiptar skoðanir um þetta atriði, og leggur hún því ekkert til um það, enda orkar tvímælis, hvort rétt sé að blanda jafnviðkvæmu máli hér inn í. Frv. það, sem n. flytur á þskj. 463, er samið af skrifstofustjóra atvinnumálaráðuneytisins og hagstofustjóra. Frv. Þetta tekur aðeins til meðferðar þau atriði, sem mestum erfiðleikum valda um jöfnun framfærslukostnaðar. N. hefir með þessu frv. lagt til, að felldur sé niður sérstakur ríkissjóðsstyrkur, sem veittur er samkv. 66. gr. til sjúklinga í sjúkrahúsum, en að aftur sé úr ríkissjóði greidd upphæð til þess að jafna framfærslukostnað sveita. Gert er ráð fyrir því, að ef fátækraútgjöld sveitarfélags fer meira en 20% fram úr meðaltali fátækraútgjalda á öllu landinu, miðað að 1/3 hluta við mannfjölda, að 1/3 við skattskyldar tekjur, að 1/6 viðskuldlausar eignir skattgreiðenda og að 1/6 við fasteignamat, þá greiðist 2/3 hlutar af því, sem þar er fram yfir, úr ríkissjóði. Eftir gögnum þeim, sem n. hefir aflað sér, færir hún líkur fyrir því, að á þennan hátt megi jafna framfærslukostnaðinn milli sveitarfélaga landsins, með ekki meiri upphæð frá ríkissjóði en veitt er samkv. 66. gr. Hinsvegar er ekki ástæða til að borga sjúkrakostnað eins og nú er gert, þ. e. að styrkja sveitarfélög, sem ekki hafa nema 1 sjúkling í sjúkrahúsi, heldur þykir rétt að láta hann styrk renna til þeirra sveitarfélaga, sem hærri hafa framfærslukostnaðinn, jafnvel þótt þau hafi engan sjúkling í sjúkrahúsi. Af því að n. leggur ekki til, að landið verði gert að einu framfærsluhéraði, dregur hún ekki úr hvöt sveitarfélaga til að halda styrkjunum niðri, því að eftir sem áður kemur mikill þungi á sveitirnar sjálfar, þar sem þær fá engan styrk fyrr en framfærslukostnaður er kominn meira en 20% fram úr meðaltali. Í annan stað ákveður frv., að ráðstafað sé eldri skuldum milli sveitarfélaga. Er mikil þörf á þessu, því að sum sveitarfélög eiga stórfé hjá öðrum, sem þau hafa ekki fengið greitt. Er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður geti veitt vissan styrk til þess að ljúka þeim skuldaskiptum. Ég skal geta þess, að meðlimir allshn. áskilja sér óbundinn rétt til að flytja brtt. við frv. Sjálfur hefi ég t. d. tilhneigingu til þess að stytta sveitfestitímann úr 4 árum niður í 2 ár. Hefi ég þó ekki gert brtt. um þetta, en býst við að gera það. Auk þess má segja það álitamál, hvort dottið hafi verið ofan á heppilega aðferð til að jafna milli sveitarfélaganna, þar sem miðað er að 1/3 við mannfjölda og að 1/3 við skattskyldar tekjur. Hefði ég haft tilhneigingu til að miða aðallega við skuldlausar eignir, en ekki mannfjölda, eða að takmarka það a. m. k. við tölu verkfærra manna. En aðalatriðið er, að með frv. er ráðin bót á verstu annmörkunum, sem sé hinum misjafna þunga á sveitarfélögunum. Held ég, að það hafi tekizt. Hafa líka verið sett skýrari ákvæði um greiðslu framfærslustyrks til manna, er staddir eru erlendis. Vænti ég, að hv. d. leyfi málinu greiðan gang gegnum þingið.

Jón Baldvinsson Mér þótti leitt, að hv.allshn. skyldi leggjast á móti frv. því til framfærslul., er ég bar hér fram snemma á þinginu. Vil ég spyrja hana, hvort hún geti ekki fallizt á, að málið komi fyrir hv. d., svo að hægt sé að skera úr um það, hvað þingið vill. Veit ég ekki, hver er form., en vil beina því til hv.n. að láta frv. koma fram, hverjar svo sem till. hennar eru. Skilst mér, að krafan um það, að landið verði eitt framfærsluhérað, eigi sér ríkt fylgi líka í öðrum flokkum en Alþýðuflokknum. Finnst mér þetta vera það minnsta, sem n. getur gert, eftir að hafa haft málið liggjandi í tvö þing. En ég verð að sætta mig við það, sem hún gerir. Þetta frv. hennar gerir litla breyt. á núverandi ástandi. Það, sem gerist, er það eitt, að ríkissjóður tekur aftur styrki þá, sem greiddir hafa verið sjúklingum, og jafnar því fé niður á þau sveitarfélög, sem harðast hafa orðið úti. Er það ekki mikið. Sýnist þessi breyt. svo lítilfjörleg sem verið getur. Þó er í grg. játað, að það væri kostur að hafa landið allt eitt framfærsluhérað, því að með því hyrfu úr sögunni kostnaðarsöm viðskipti milli sveitarfélaga. Vona ég, að hv.n. lofi okkur að sjá frv. mitt, svo að úrslit fáist um það. Það sýnir þörfina á breyt. fátækralaganna, að 4 frv. liggja nú fyrir Alþ um breyt. á þeim, frv. n., frv. hv. 2. þm. Árn., frv. hv. 1. þm. M.-M. og svo mitt frv.

Einar Árnason Þetta frv. er flutt af allshn., og er það gert til þess að ráða bót einu atriði fátækralaganna, því, sem mest var aðkallandi, að jafna dálítið milli sveitarfélaganna eða létta undir með þeim, sem hafa þyngsta fátækraframfærslu. Að n. fór ekki lengra, kom til af því, að litlar vonir eru um það að koma fram gagngerðri breyt. á fátækral. Þó að ég sé í n., er ég ekki ánægður með frv., því að ég held, að það gangi of skammt í breyt. Vil ég þó ekki hindra framgang þess, því að það ræður bót á því, sem mest er aðkallandi. Hv. 2. landsk. vísaði til frv. þess, er hann flutti hér fyrr á þingi og enn liggur fyrir allshn. Vildi hann, að n. skilaði því, hver sem afstaða hennar væri. Held ég, að lítið gagn væri að því, því að ég get sagt fyrir hönd n., að hún er á móti því að gera landið að einu framfærsluhéraði. Ég hefði kosið, að fátækral. yrði breytt í svipað horf og farið er fram á í frv. því, sem nú liggur fyrir Nd. og flutt er af hv. 1. þm.N.-M. o. fl. En ég geri ekki ráð fyrir því, að hægt sé að koma þessu þannig fram, að sú breyt. felist í þeim, að heimilissveit sé alltaf framfærslusveit. Ég hefi verið því fylgjandi fyrir löngu, að dvalarsveit væri framfærslusveit, en landið ekki gert að einu framfærsluhéraði. Með því væri komið í veg fyrir erfið og óþægileg viðskipti og skuldakröfur milli sveitarfélaga. Hinsvegar hljóta framfærsluhéruð að hafa mikið aðhald um að eyða ekki að óþörfu fé til framfærslukostnaðar. Samkv. þessari skoðun minni myndi ég fylgja brtt. við þetta frv., sem færi í þá átt að stytta sveitfestitímann. Er ég viss um, að við það myndi minnka mjög argaþras milli sveitarstjórna. Hv. 3. landsk., frsm.n., tók fram, að ákvæði 3. gr. væri aðalatriði frv., en þar er gert ráð fyrir að jafna þannig milli sveitanna, að ríkissjóður taki á sig nokkuð af framfærslukostnaðinum. En ég er ekki allskostar ánægður með ákvörðun 2. málsgr., og gæti ég þar fallizt á dálitla breyt. Flyt ég e. t. v. slíka breyt., ef ég sé fram á það, að hún muni fá fylgi. Mæli ég svo með því, eins og hv. 3. landsk., að frv. fái að ganga til atkv., því að þótt ekki náist allt með henni, yrði það þó til bóta, ef hún næði samþykki. Hinsvegar er ég sannfærður um það, að fátækral. verða bráðum tekin til endurskoðunar, en ég hefi enga trú á því, að það sé hægt að gera rækilega á þessu þingi.

Jón Baldvinsson Mér kemur í hug að fara fram á það við hv.allshn., að hún lati frv. ganga til umsagnar bæjarstjórnar eða fátækrastjórnar Rvíkur og Hafnarfjarðar. Þau tvö sveitarfélög greiða mikinn hluta fátækrakostnaðar hér á landi. Vil ég mælast til þess, að hv.n. leiti umsagnar þeirra um þetta. Út af orðum hv. 2. þm. Eyf. tek ég það fram, að ég tel það hafa þýðingu að láta frv. mitt til framfærslul. koma fram í deildinni, til þess að sjá afstöðu hv.þm., því að þótt hv.þm. segi, að það myndi ekki lagt til grundvallar við breyt. á fátækral., þá veit hann það ekki, og mér skilst á sumum hv. dm., að þeir myndu vilja fallast á frv. lítið breytt fremur en þetta, sem hér liggur fyrir. Held ég ekki, að það sé þýðingarlaust að láta frv. koma til umr. án tillits til till.n.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég sé ekki beint, hvaða þýðingu það hefði að láta frv. hv. 2. landsk. koma fram í hv. d. N. hefir, með því að flytja nýtt frv., tekið afstöðu á móti því. Hinsvegar getur hv. 2. landsk. flutt brtt. við frv. og fengið skorið úr því, hvern byr það fær í deildinni, ef hann tekur ekki skorið úr því með afstöðu n. Hv. þm. talaði um, að frv. væri lítils virði, þar sem aðeins væri verið að jafna niður 70–80 þús. kr. úr ríkissjóði. En í frv. er ekki talað um 70–80 þús., heldur það fé, sem þarf til að létta af sveitarfél. framfærslukostnaði samkv. 3. gr. frv. Skal ég benda á dæmi: Ef frv. yrði að l., eru líkur til þess, að Gerðahreppur í Gullbringusýslu fengi endurgreiddan frá ríkisstj. allt að helming þess kostnaðar, sem hann hefir haft. Nes í Norðfirði fengi um 1/3 hluta. þessi breyt. skiptir alls ekki litlu. Auk þess myndi að nokkru leyti greitt úr skuldaskiptum milli sveitarfélaga. Sé ég því ekki betur en að frv. ráði bót á mörgum annmörkum. Getur það verið hættulegt að flytja stórfelldar breyt., og er betra að gera það heldur seinna, þegar þetta er orðið að l.

Frsm. meiri hl. (Steingrímur Steinþórsson) Ég hefi ekkert annað um mál þetta að segja en það, sem nál. meiri hl. hér með sér. Legg ég því til fyrir hans hönd, að frv. verði samþ. óbreytt. Minni hl. hefir aftur ekki skilað neinu nál. Býst ég því við, að hann geri grein fyrir sinni aðstöðu til málsins.

Magnús Guðmundsson Ég vil leyfa mér að upplýsa það, að hv. 4. þm. Reykv., sem er frsm. minni hl., varð að fara fyrir skömmu á annan fund; vildi ég því beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá nú.

Forseti (JörB): Ég átti tal um það við hv. 4. þm. Reykv. áður en hann vek af fundi, hvort hann teldi sig ekki þurfa að vera við umr. um þetta mál, en hann tók það fram, að frá sinni hálfu væri ekkert því til fyrirstöðu, að málið yrði tekið fyrir, þó að hann væri ekki viðstaddur.

Magnús Guðmundsson Þá fell ég frá ósk minni um, að málið sé tekið út af dagskrá.

Jón Baldvinsson Það er fjvn.Nd., sem á heiðurinn af því að koma þessu frv. af stað. Frv. þetta, sem í fyrstu var nokkru styttra, flutti fjvn.Nd. óskipt, og nú hefir hún orðið sömuleiðis sammala um að flytja vatill. við frv., og loks flytur hv. 2. þm. Skagf. vatill. við það. Þetta frv. sýnist því muni eiga sterkan stuðning stóru flokkanna í þinginu, og því er líklegt, að ekki þýði mikið að mæla á móti því. Það má segja það um hv. sjálfstæðismenn, sem að þessu hafa ekki látizt ætla að samþ. neinn tekjuauka fyrir stj. fyrr en séð væri fyrir um góð úrslit stjórnarskrármálsins, að nú séu þeir búnir að finna upp nýja leið til þess að hjálpa stj., nefnilega þá, að reyta fé af ýmsum ríkisstofnunum og framkvæmdum í ríkissjóðinn jafnhliða því, sem þeir hafa nú leyft verðtollsfrv. til 2. umr. Mér skilst eftir lauslegri áætlun, sem ég hefi gert, að tekjur samkv. þessu frv. muni sennilega nema um 600 þús. kr., eða nákvæmlega reiknað um 534 þús. kr., miðað við áætlun yfirstandandi árs, en auðvitað geta þessar tekjur orðið meiri, en sennilega varla minni. Þetta var þá skýið, sem hæstv. fjmrh. var að boða nýlega, að mundi ganga yfir; það er þá komið hingað. Mér hefir skilizt á hv. 1. landsk., að flokksmenn hans í Nd. mundu að svo stöddu ekkert tekjuaukafrv. samþ. fyrir hæstv. stj., en raunin er nú eitthvað önnur, að ég nú ekki tali um hv. framsóknarmenn, sem með þessu frv. fella niður flestöll þau áhugamal, sem þeir hafa átt og barizt fyrir árum saman, eða a. m. k. einstakir menn í þeim flokki. Ég get sagt eitthvað svipað um þetta frv. eins og sagt var í hv.Nd., að með því sé stj. að lóga sínum eigin afkvæmum. Það er nú hart í ári, enda hefir Framsókn nú fundið sig knúða til þess, í samráði við Sjálfstæðisflokkinn, að bera út sín eigin börn. Ég skil, að það er ein meiriháttar jarðarför, sem hér á að fara fram í dag, eða þegar þetta frv. verður samþ., en ég ætla að lýsa því yfir strax, að ég greiði atkv. á móti frv. Ég ætla ekki að gerast líkmaður við þessa jarðarför. Það er nú ekki annað að verða eftir fyrir framsóknarstj. til þess að eyðileggja allar þær framfarir undanfarinna ára, sem hún hefir beitt sér fyrir, en að gera Reykholtsskólann aftur að fjósi, loka Laugarvatnsskólanum og afhenda Jóa V. aftur letigarðinn; þá er hún næstum því búin að strika út allar framkvæmdir sínar á undanförnum árum, svo að ég veit varla, hvort nokkuð er eftir. Að vísu hefir þessi niðurskurðarstefna einna minnst komið niður á hæstv.forsrh., því að Búnarbankinn stendur enn. Þó hv. framsóknarmenn séu nú á góðum vegi með að eyðileggja sín fyrri verk, þá er það engum vafa bundið, að það er erfitt fyrir þá að kingja því, sem þeir hafa áður sagt og barizt fyrir. Það er í sjálfu sér ekki eins erfitt fyrir hv. sjálfstæðismenn að taka þátt í niðurskurðinum, því mörgum þessum málum hafa þeir áður verið á móti, en þó verður þessi framkoma þeirra gagnstæð þeirra fyrri yfirlýsingum um það að neita stj. um nýja tekjuauka. En hér á eftir öllum sólarmerkjum að dæma að finna nýja leið til þess að jafna ágreininginn milli hinna stóru flokka og hjálpa stj. til þess að sitja, þó ekki sé sérlega skemmtilegt fyrir hana að taka við þessu frv. Ég ætla ekki að fara út í einstaka liði frv.; ég get þó minnt á það, að ekki eru liðnir nema nokkrir mán. síðan sum þau lög voru samþ., sem hér á nú að nema úr gildi. Það var víst í ágúst síðastl. sumar, sem það var ákveðið með lögum, að ágóði af tóbakseinkasölunni skyldi renna til byggingar verkamannabústaða og byggingar- og landnámssjóðs. Að nú eru felldar niður greiðslur til þessara stofnana og féð látið renna í ríkissjóð, þýðir vitanlega ekki annað en það, að nú á að minnka þessar framkvæmdir. Framsóknarfl. er, eins og áður er tekið fram, að ganga frá flestum sínum áhugamálum, sem hann hefir barizt fyrir undanfarin ár. Ég sé ekki ástæðu til þess að draga það að greiða atkv. móti þessu frv. og mun því gera það þegar við þessa umr.; svo mjög fer það í bága við samþykktir undanfarinna þinga og þá samninga, sem gerðir voru á síðasta þingi milli Alþýðufl. og Framsóknarfl. um skiptingu arðsins af tóbakseinkasölunni. Ég sé því enga ástæðu til þess að vilja halda lifi í frv.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Út af ræðu hv. 2. landsk. skal ég lýsa því yfir, að að því leyti sem forlög þessa frv. eru komin undir afstöðu Sjálfstæðsflokksins til þess, þá verður látið sitja við úrslit málsins hér í þessari hv. d.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég hefi nú raunar litlu að svara hv. 2. landsk. Það mátti búast við þessum lestri hjá honum, og það eru því engin sérstök vonbrigði fyrir mig, þó að hann greiði atkv. móti frv., eins og mörgum öðrum málum á þessu þingi, sem til sparnaðar horfa eða lagfæringar á búskap ríkissjóðs. Hv. þm. hefir yfirleitt ekki það sjónarmið, að það sé við því að búast, að hann taki þátt í ráðstöfunum í þá átt að sníða sér stakk eftir tímunum. Slíkt starf verður því að hvíla á öðrum. Það er að vísu mjög leitt að þurfa að fella niður framlög til verkamannabústaða og byggingar- og landnámssjóðs, en hv.þm. átti þess kost nú fyrir skömmu að hindra það, að allt tillagið væri klipið af þessum framkvæmdum, en hann neytti ekki þess tækifæris. Hann er nú að sjá framan í afleiðingarnar af því, að hann gerði sitt til þess að fella verðtoll af tóbaki. Hann má því sjálfum sér um kenna. Á þessum tímum verður ekki hjá því komizt að draga úr útgjöldum ríkissjóð svo sem auðið er. Það blandast engum hugur um, að það er viðkvæmt að þurfa að skera niður ýms útgjöld, sem mikinn rétt eiga á sér, og það væri betra að þurfa þess ekki, en þess er bara enginn kostur að komast hjá því. Svo að að því leyti sem ekki er hægt að fá jöfnuð á fjárl. með niðurskurði, þá verður að fara þá leið að fá samþ. nýjar tekjur, beinar eða óbeinar. Ég býst við því, að þessu frv. verði hér vel tekið eins og í hv.Nd. og vænti þess, að samkomulag í öðru óskyldu máli verði ekki látið hafa áhrif á úrslit þessa nauðsynjamáls. Það er mesti misskilningur hjá hv. 2. landsk., að það sé gert fyrir stj. að afla ríkissjóði nauðsynlegra tekna, heldur er það hagur ríkisins sjálfs, hagur þjóðarinnar. Þó hv. 2. landsk. virðist ekki skilja þetta, þá er það nú samt rétt, að það er þjóðin, sem hér á í hlut, en ekki stj. Þegar grípa þarf til slíkra ráðstafana, sem gert er með þessu frv., þá er það ekki nema eðlilegt, að frekar verði ráðizt í að draga úr þeirri starfsemi, sem er ný og er að byrja, heldur en þeirri, sem komin er á meiri rekspöl, að frekar verði skorið niður það nýja heldur en það gamla, enda er sú reynslan í öðrum löndum. Ég skal fúslega viðurkenna það, að sum þau atriði, sem niðurskurðarstefnan bitnar á, eru mál, sem Framsókn hefir barizt fyrir á undanförnum árum, en hún sá sér ekki fært annað en að slaka til í bili, en það er von okkar, að lög þessi þurfi ekki að gilda lengur en til loka næsta árs. Þó ekki sé með öllu sársaukalaust að samþ. þetta frv., þá vil ég þakka hv.fjvn.Nd. fyrir það og óska, að það fái jafngóðar viðtökur hér í hv. d. og það fekk í hv.Nd.

Einar Árnason Hv. 1. landsk. lýsti því yfir f. h. síns flokks, að afdrif þessa frv. yrðu ákveðin með afstöðu sjálfstæðismanna til frv. hér í hv. d.

Já, að því leyti, sem afdrif frv. eru á valdi Sjálfstæðisflokksins

. Mér skilst, að ef þetta er ákveðið, þá sé þýðingarlítið að ætla að gera brtt. við frv., ef hv. 1. landsk. er á móti þeim. Hinsvegar finnst mér þó ólíklegt, að frv. sé svo fullkomið, að ekki kunni að vera hægt að breyta því til bóta, en það getur verið þýðingarlítið, ef frv. á ekki að fara aftur til Nd. Ég vildi gjarnan fá skýringu á þessu hjá hv. 1. landsk.

Jón Baldvinsson Ég verð að segja það, að ég er litlu nær fyrir þessa diplomatisku yfirlýsingu hv. 1. landsk. Hann sagði, að örlög þessa frv. yrðu ákveðin hér í hv.Ed. af Sjálfstæðisflokknum, að því leyti, sem hann gæti um þau ráðið, en hann sagði ekkert um, hvort flokkur hans ætlar að láta málið ganga áfram eða ekki. Mér finnst ég geta dregið þá ályktun út úr þessum orðum í sambandi við það, sem áður hefir fram komið, og að flokkur hv. 1. landsk. stendur í hv.Nd. að miklu leyti óskiptur bak við frv., að það sé ætlun Sjálfstæðsflokksins að fylgja frv. fram. Annars voru þessi orð hv. 1. landsk. dálítið dularfull. En þó hann segi ekki beinlínis, að flokkur hans ætli að fylgja þessu máli fram, þá get ég ekki dregið aðra ályktun af orðum hans. Um orð hæstv. fjmrh. þarf ég ekki að ræða, nema hvað hann sagði, að ég mætti sjálfum mér um kenna, að þetta frv. væri fram komið, því hann hefði boðið upp á samkomulag um að taka tóbakstekjurnar ekki nema að nokkru leyti af byggingar- og landnámssjóði og verkamannabústöðunum. Þetta er svipað eins og með einn framsóknarmann, sem spurði frambjóðanda, sem í kjöri var við Alþingiskosningar, hvort hann gæti ekki svikið hina dálítið. Framsókn ætlaði fyrst að svíkja „dálítið“ í þessu máli. En mér fannst bara engin ástæða til þess að ganga inn á, að hún sviki neitt þau loforð, sem hún gaf í fyrra um, hvernig tóbakstekjunum skyldi varið. Mér fannst engin ástæða að láta skipast við þær hótanir, að ef ekki fengist að svíkja dálítið, þá yrði allt svikið. Annars virðist hæstv. fjmrh. ekki í neinum vafa um það, að þetta frv. gangi fram, eftir því fylgi, sem það hafði í hv.Nd., og styrkir það mig enn í þeirri skoðun, að hann hafi einhverja vissu þar um. Að þetta eigi aðeins að gera til bráðabirgða og að það eigi ekki að gilda nema til loka næsta árs, má hver trúa sem vill, en því trúa naumast þeir, sem kunnugir eru, hvernig farið er með slíka hluti hér á Alþingi. Þegar einu sinni hefir verið búið að koma í gegn tekjuauka eða ákveða, að einhverjar tekjur skuli renna beint í ríkissjóð, þá hefir reynzt erfitt að ná þeim þaðan aftur. Ég held, að ég hafi bent á það áður á þessu þingi, hvað oft hafa verið sett lög um tekjuauka handa ríkissjóði til bráðabirgða, lög, sem ekki hafa átt að gilda nema eitt fjárhagstímabil eða svo, en svo hafa gilt eða verið framlengd ár eftir ár. Það er því ekkert að marka þessar yfirlýsingar um það, að þetta eigi ekki að gilda nema eitt ár. Þegar árið er liðið, koma sömu mennirnir og segja, að ríkissjóður megi ekki missa þessar tekjur og það sé því ekki hægt að taka þær af honum, þótt það sé mjög leiðinlegt o. s. frv. Ég veit ekki, hvað hv. 2. þm. Eyf. hefir átt við, þegar hann var að bendla mig við það, að ég mundi „vitanlega“ verða sammála hv. sjálfstæðismönnum um þetta mál. Mér finnst þvert á móti allt benda til, að ég verði þar á öndverðum meiði við þá. Ég hefi ætlað mér að greiða atkv. móti frv. bæði við þessa umr. og þær seinni. Það er engin tilsvarandi yfirlýsing komin fram frá hv. sjálfstæðismönnum í þessu máli, heldur liggur fyrir yfirlýsing frá þeim, sem frekar gefur annað til kynna.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég vil ekki láta ómótmælt þeirri skoðun hæstv. fjmrh., sem hann orðaði svo, að samkomulag um önnur mál ætti ekki að þurfa að hafa áhrif á úrslit þessa mals. Ég skildi þetta svo, að hann. ætlaðist til þess, að við sjálfstæðismenn gætum tekið afstöðu til þessa máls an tillits til þess, hvort samkomulag næst um stjórnarskrármálið eða ekki. Þetta er misskilningur hjá hæstv. ráðh. Hann má ekki vænta þess, að Framsóknarfl. geti fengið að skjóta því máli, sem fyrst og fremst á að leysa, aftur fyrir önnur mál. Ég skildi ekki hugsanagang hv. 2. þm. Eyf. Hann fékk það út úr orðum mínum, að tilgangslítið mundi vera að bera fram brtt. við þetta frv. hér í hv. d., því við mundum vilja hafa það óbreytt eða þá fella það. Um þetta hafði ég ekkert sagt. ég fór yfirleitt ekki inn á efni frv. En úr því hv. 2. þm. Eyf. hefir gefið mér þetta tilefni til þess, get ég sagt það, að ef á að líta á þetta mál frá málefnisins sjónarmiði án þess að blanda afstöðu til annara mála þar inn í, þá sýnist mér frv. vera mjög ósamstætt að efni til. Þarna er hrúgað saman í eina grein frestun á gildi lagaákvæða og lagagreina úr 8 mismunandi lögum. Þegar ég fer yfir þennan lista, sýnist mér vera misjafnlega á komið um margt af því, sent þar stendur, og þegar ég fer út fyrir listann, finnst mér þar vera margt, sem ætti engu síður heima á slíkum lista en það, sem þar er. Ég er nú farinn að skoða það sem meinlaust hjal hjá hv. 2. landsk., sem hann er með vegna einhverra annara en þeirra, sem eru hér í hv. d., þegar hann er að lýsa yfir því, að hann skilji eitt og annað svo, að sjálfstæðismenn ætli að slaka til við hæstv. stj. með þetta og þetta. Það er alveg óþarft fyrir hann að vera með slíkan ugg. Við munum sýna það með atkv. okkar hvenær sem þörf krefur, að ef allar vonir um samkomulag um viðunandi lausn á stjórnarskrármálinu ætla að bregðast, þá mun mótast af því afstaða okkar til annara mála. Ég vil ekki gera hv. 2. landsk. upp neinar slíkar getsakir, sem hann gerir okkur, heldur vænta þess, að hann veiti réttlætismálinu sama fylgi og við, það fylgi, að hann láti atkv. sitt í vissum málum öðrum ekki eingöngu stjórnast af afstöðu hans flokks til þeirra sjálfra, heldur hliðri þar til til þess að styðja þá kröfu, að stjórnarskrármálið fái viðunandi lausn á þeim grundvelli, sem við höfum sameiginlega ákveðið.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. 2. landsk. virðst mjög áhugasamur um, að sem flestir sviki hann og hans flokk. Hann ber svik upp á Framsóknarfl. í sambandi við tóbakseinkasölutekjurnar, og honum virðist líka áhugamál, að Sjálfstæðisfl. sviki í einhverju öðru máli. Mér er ekki kunnugt um þá samninga, en ég hygg, að það sé frekar um fögnuð að ræða hjá hv.þm. heldur en um nokkurn ótta við svikin. En um tóbakseinkasöluna er mér ekki kunnugt, að Framsóknarfl. hafi í einu né neinu samið á þann hatt við Alþýðufl., að hægt sé að tala um brigðmælgi, þó tekjurnar af tóbakseinkasölunni séu látnar renna beint í ríkissjóðinn í hálft annað ár. Hvað sem líður samkomulagi frá síðasta þingi, þá hefir aldrei verið samið um að taka ákvörðunarvald af seinni þingum um þetta efni; um slíkt er yfirleitt ekki samið. Breyttar ástæður valda því, að ríkissjóður má ekki við því að missa þær tekjur, sem hér er um að ræða, eins og nú stendur. En vonin um það, að svo verði ekki lengi, kemur skýrt fram í frv., svo að að því leyti er ekki fallið frá þeim leiðum, sem fallizt var á á síðasta þingi. En allt þetta tal hv. 2. landsk. um svik hinna flokkanna beggja er ósköp skiljanlegt, þegar maður lítur á það mark, sem þessi hv.þm. og hans flokkur stefnir að á þessu þingi, sem hann orðar þannig, að það eigi að gera stj. ómögulegt að stjórna landinu.

Nema hún gangi inn á stjórnarskrárbreyt.

. Það telur hann víst þá stærstu nauðsyn, sem nú kallar að, og með það fyrir augum er afstaða hans heppileg.

Einar Árnason Mér þótti gott að heyra það frá hv. 1. landsk., að hann hefir í rauninni ekki meint neitt með þeirri yfirlýsingu, sem hann gerði hér á fundinum, þar sem hann hefir nú tekið það fram, að hann hafi ekkert um það sagt, hvort hann og hans flokkur hér í hv. d. mundi geta fylgt brtt. við þetta frv. eða ekki, ef þær kæmu fram. Þetta var það og annað ekki, sem ég vildi fá að vita um, og mér þykir gott að heyra, að það er ekki útilokað, að brtt., sem fram kunna að koma, geti fengið fylgi hv. sjálfstæðismanna. En ef sú yrði niðurstaðan, þá skilst mér, að það geti farið svo, að þessi hv. d. hafi ekki í sínum höndum að ákveða endanlega örlög þessa frv. Sem sagt, ég er vel ánægður með það, sem fram kom í síðara svari hv. 1. landsk., og tel út frá því líklegt, að samstarf geti orðið um þetta mál.

Jón Þorláksson [óyfirl.): Hv. 2. þm. Eyf. hefir ekki minnstu stoð fyrir þeim ummælum sínum, að ég hafi ekki meint neitt með yfirlýsingu minni. Hún vek ekki að neinu leyti að væntanlegum brtt. við frv., heldur átti hún einungis við meðferð málsins í heild og afstöðu okkar til þess. Og þó ég hafi ekki gefið neina yfirlýsingu viðvíkjandi brtt., sem ég hefi ekki séð og ekki eru fram komnar, þá hefir hv.þm. engan rétt til þess að segja, að ég hafi ekkert meint með þeirri yfirlýsingu, sem ég gaf. Ég meinti það, sem ég sagði, að Sjálfstæðsfl. hefir ekki tekið aðra afstöðu til þessa máls en þá, sem fram mun koma við atkvgr. um það hér í hv. d., og sú afstaða er háð meðferð á öðru máli í þinginu. Um afstöðu okkar til brtt. gildir það sama og um afstöðu okkar til frv. í heild og þeirra einstöku atriða, sem í því eru nú, sem eru, eins og ég sagði áðan, ákaflega ósamstæð.

Jón Baldvinsson Ég hélt, að hæstv. fjmrh., svo skýr maður sem hann er, hefði nokkrum sinnum heyrt það hér í hv. d., að það er meiningin að nota þá aðstöðu, sem andstöðuflokkar hæstv. stj. hafa hér í d., til þess að knýja fram réttlata breyt. á stjórnarskránni. Og meðalið til þess er m. a. að neita hæstv. stj. um alla tekjuauka og jafnvel um framlengingu á þeim skottum, sem hún hefir haft; með því á einmitt að knýja hana til þess að ganga inn á viðunandi samkomulag um stjórnarskrármálið. Annað né meira var það ekki, sem ég atti við áðan, þegar ég talaði um, að gera ætti stj. ómögulegt að stjórna landinu. Þetta hefir hæstv. ráðh. heyrt mörgum sinnum áður hér í hv. d. Og krafan, sem fram á að knýja, hefir við svo mikil rök að styðjast, að á bak við hana standa 65% af öllum kjósendum landsins.

Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason) Það hafa komið fram 2 nál. um þetta mál, og stafar það af því, að málinu hafði verið vísað til allshn., en af misgáningi var það sent til menntmn., og hún afgr. það áður en upplýst var um misskilninginn. En samkv. þingsköpum átti málið að vera í menntmn. Meiri hl. allshn. hefir lagt til, að frv. verði samþ., og er því sennilegt, að það nái góðri afgreiðslu, þegar meiri hl. tveggja n. leggur svo eindregið til, að það nái fram að ganga. Það, sem fram á er farið með frv., er, að almannafriðun verði lögákveðin eftir kl. 6 á skírdagskvöld, eins og nú er um aðrar stórhátíðir þjóðkirkjunnar. Það er óhætt að segja, að fyrir þá, sem telja það rétt, að almannafriðun sé lögleidd á stórhátíðum kristninnar, sé engu síður rétt, að slík friðun gildi einnig um skírdagskvöld, vegna þeirra minninga, sem við það eru bundnar í hugum kristinna manna. Það hefir komið fram brtt. við frv. frá hv.þm. Ísaf. og hv. 3. þm. Reykv. á þskj. 473, þar sem farið er fram á, að á stórhátíðum sé einnig lögakveðin hvíld á íslenzkum togurum. Ég mun fyrir mitt leyti mæla með þeirri brtt., og í því sambandi get ég minnzt á það, að á aðalfundi prestafélagsins síðast var komið fram með till. svipaðs efnis, um það, að vinna bæri að því, að fiskiskip væru ekki að veiðum á stórhátíðum kirkjunnar. En mér finnst það eitt að brtt. á þskj. 473, að hún gengur ekki nógu langt. Ef banna á togurum að veiða á þessum dögum, þá finnst mér ástæða til að banna það öðrum fiskiskipum einnig, hver sem þau eru, því að ekki mun óalgengt, að önnur skip en togarar sæki sjó á stórhátíðum. Ég hefi því hugsað mér að bera fram við 3. umr.brtt., sem gengur allmiklu lengra í að ákveða fyrir alla sjómenn landsins hvíld frá starfi á öllum stórhátíðum, því að ég tel þá engu síður eiga kröfu til þess heldur en okkur hina, sem í landi störfum.

Vilmundur Jónsson Ég þarf ekki að mæla með þessari brtt. á þskj. 473. Hún skýrir sig sjálf. En ég vil geta þess viðvíkjandi aths. hv.frsm., að engin ástæða mun til að banna með lögum, að smærri skip en togarar stundi veiðar á stórhátíðum, því að það mun ekki tíðkast. Hinsvegar skiptir það raunar engu máli, því að það, sem ekki er gert, er engum óhagur í, að sé bannað.

Jón Auðunn Jónsson Ég vildi aðeins benda á það, að það er miklum vandkvæðum bundið að samþ. þessa till. á þskj. 473, vegna þess, að oft stendur svo á hjá togurum á ísfiskveiðum, að það gæti geri mikinn fjárhagslegan skaða að samþ.till. Þegar togarar eru rétt aðeins við að fylla sig og að því komnir að sigla til Englands með aflann, þá mundu þeir sennilega fara út, þótt þá vantaði 200-300 körfur af fiski, til þess að missa ekki af markaði, því að venjulega stendur svo á, að von er á góðum markaði einmitt um nýárið. Ef þeir ættu að liggja í höfn með aflann, þá er hætt við, að hann seldist ekki eins vel, því að innilega á höfnum er hættuleg fyrir þann fisk, sem búið er að ísa, því að þegar ísinn bráðnar, lekur hann niður á fiskinn og skemmir hann. Að öðru leyti eru íslenzku togararnir orðnir svo illa settir með sínar ísfiskveiðar, að óhugsandi er, að þeir geti haldið lengi áfram. Vökulögin gera það að verkum, að skipshöfnin á þeim verður að vera um 20 manns. Við slík lög eiga nokkrar þjóðir ekki að búa, enda komast þær af með 12–13 manns á sínum skipum við ísfiskveiðar. Okkar ísfiskveiðar verða því svo dýrar, að þær þola ekki samkeppnina við aðrar þjóðir. Ef þessi ákvæði verða samþ., þá mun það enn auka á erfiðleikana, í sumum tilfellum a. m. k. Gæti það í ýmsum tilfellum numið þúsundum, jafnvel tugum þúsunda króna fyrir útgerðarmann og skipshöfn. Nú má einnig líta á það, að allir togararnir hafa útvarpstæki, og síðan farið var að varpa út guðsþjónustum, er hlustað á þær á hverju skipi. Það væri að vísu æskilegt og gott, að skipshafnirnar mættu eiga frí þessa daga, en það myndi í ýmsum tilfellum geta bakað bæði útgerðarmönnum og sjómönnum svo mikið tjón, að ég tel ófært að samþ. þessa brtt.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Menntmn. hefir flutt þessa till. eftir ósk kennslumálaráðh. Í hv.Ed. hefir tvívegis verið samþ. frv. í þá átt að samræma kennslu við menntaskólann hér í Reykjavík við undirbúningsfræðslu annarsstaðar á landinu, þannig, að lærdómsdeildin verði sérstök deild og gagnfræðadeildin verði hliðstæð gagnfræðaskólum. Með þessu móti verður hægara að setja hentugar reglugerðir um kennsluna yfirleitt. - Þar sem þessi stefna hefir áður haft svo mikið fylgi hér á Alþingi, tel ég ekki þörf á að fara nánara út í efni þessarar þáltill., en vil aðeins leyfa mér að vísa til grg., sem henni fylgir.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil þakka hv.menntmn. fyrir að hafa borið þessa till. fram. Ég vil bæta aðeins nokkrum orðum við þá ræðu, sem hv. 2. þm. Rang. flutti hér, til að skýra nokkuð frá tildrögum þessa máls. Eins og hv.þdm. mun kunnugt, var unnið að því á þinginu 1929 og 1930 að ákveða með lögum skipulag menntaskólans á Akureyri og menntaskólans í Reykjavík. Á þinginu 1930 voru afgr. lög um skólann á Akureyri, og var það meðfram með tilliti til þess, að þá var skólinn 50 ára, og þótti vel við eigandi að ganga þá frá lögum um fyrirkomulag hans. Frv. um menntaskólann í Reykjavík hefir aftur á móti ekki náð fram að ganga enn, en var samþ. á tveimur þingum í Ed. með shlj.atkv., en mætti mótstöðu hér í Nd. af tveimur ástæðum. Fyrst og fremst að skipulag þessa skóla hefði aldrei verið bundið með lögum, heldur með reglugerð, sem þó hefði verið byggð á vilja þingsins, og í öðru lagi varð meiningamunur milli ýmissa hv.þm. í báðum deildum um það, hvort ætti að vera 2 vetra undirbúningsdeild hér í Reykjavík eða ekki. Þess vegna er þessi till. borin hér fram til samkomulags, þar sem gert er ráð fyrir 4 ára lærdómsdeild og tveggja ára gagnfræðadeild, sem sjálfsagt yrði helzt notuð af bæjarbúum og þeim, sem búa í nágrenni við Reykjavík. Ég skal nú skýra það stuttlega fyrir hv.þd., hvers vegna ég álít heppilegt að koma þessu á, að skólinn skiptist þannig í 2 og 4 bekki, en ekki 3 og 3. Það byggist á því aðalatriði, að þegar gerð var þessi breyt. á menntaskólanum í Reykjavík og gagnfræðaskólanum á Akureyri, að gagnfræðadeildin skyldi vera 3 vetur og nemendur frá Akureyri skyldu hafa aðgang að lærdómsdeild menntaskólans, hafði þetta þau áhrif á báðum stöðunum, að þá varð gagnfræðadeildin of þung sem almennur skóli. Þetta kom að vísu ekki svo mjög fram hér í Reykjavík, af því að flestir, sem byrjuðu á gagnfræðadeildinni við skólann hér, héldu áfram í gegnum skólann, en það var óþægilegra við Akureyrarskólann, sem flestir vildu nota sem almennan skóla án tillits til framhaldsnáms, en urðu að leggja stund á ýmiskonar fræði, sem ekki gátu beinlínis talizt nauðsynleg fyrir þá, sem ekki ætluðu sér að halda áfram lengri skólagöngu. Ég hygg, að þessi breyt. á Reykjavíkurskólanum hafi verið gerð vegna sambandsins við Akureyrarskólann, sem Stefán heitinn Stefánsson skólameistari átti mestan þátt í að koma á. Þá er það önnur ástæða, sem veldur því, að þessi breyt. mundi hafa mikla þýðingu, sérstaklega fyrir suðvestur- hluta landsins, sem líklegastur er til að senda nemendur í þennan skóla, og hún er sú, að eins og nú er háttað, þá hafa ýmsir af hinum almennu skólum landsins, sérstaklega Flensborgarskólinn, farið að eins og Akureyrarskólinn, að miða kennsluna við þá fáu nemendur, sem fara eftir á upp í lærdómsdeild menntaskólans. Þetta er mikil freisting, og þar sem nú eru að komast upp unglingaskólar í Vestmannaeyjum, Hafnarfirði og Ísafirði, auk tveggja skóla í sveitum, þá væri það óheppilegt fyrir þessa skóla, ef þeir löguðu sitt nám að mestu leyti eftir því, að einhverjir fáeinir af nemendum þeirra gætu komizt inn í menntaskólann hér. Aftur á móti ef málið yrði leyst eins og hér er gert ráð fyrir, þá yrði það þannig, að þeir menn, sem verið hefðu við þessa skóla, t. d. Flensborgarskólann, þó að ekki væri nema 2 vetur, og hefðu löngun og hæfileika til að halda áfram, þyrftu ekki að bæta við sig nema litlu sérnámi til að geta gert sér vonir um að komast inn í lærdómsdeildina. Það má gera ráð fyrir, að hér verði alltaf tvískipt lærdómsdeild, og einstöku sinnum hefir orðið að skipta máladeildinni, aðsóknin hefir verið svo mikil. Það má því fullyrða, að þessi tilhögun spillir að engu leyti aðstöðu bæjarbúa og annara þeirra, er hingað til hafa sótt skólann og munu sækja hann áfram. Ég geri ekki ráð fyrir, að veruleg innihaldsbreyting verði á skólanum við þetta, aðeins einhverjar smábreytingar. Þetta er aðalatriðið í þessu máli, eins og kom líka fram í frv. í Ed., að koma því þannig fyrir án þess að skaða að nokkru leyti skólann í Reykjavík, að hægt verði að sameina hina almennu æskulýðsmenntun víðsvegar um landið við möguleika til að komast inn í lærdómsdeildina. Ég geri ekki ráð fyrir, að þessi breyting, þótt samþ. verði, mundi hafa neinn kostnað í för með sér, þar sem hér er aðeins um fyrirkomulagsbreytingu að ræða. Það getur verið, að við frekari umr. um málið vekist eitthvað upp, sem ástæða væri til að skýra, en að svo vöxnu máli sé ég ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta mál.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég ætlaði aðeins að spyrja um eitt eða tvö atriði í þessu máli, þó að það sé að nokkru leyti óþarfi eftir ræðu hæstv.dómsmrh. Ég vildi spyrja um það, hvort ekki mætti eiga það víst, ef þessi till. yrði samþ., að þessi tveggja ára undirbúningsdeild yrði starfrækt. Eins og kunnugt er, þá varð ágreiningur um málið á þinginu 1929 og 1930, hvort hér skyldi vera undirbúningsdeild eða ekki. Ég hefi alltaf verið þeirrar skoðunar, að bezta fyrirkomulagið væri að hafa 6 ára óskiptan skóla og var hvað eftir annað flm. að því að breyta skólanum í það horf. Sú skoðun ætti að hafa ennþá meiri rétt á sér eftir að skólinn á Akureyri er kominn upp, því að eins og hæstv.dómsmrh. minntist á, þá varð þessi óheppilega skipting mest til að greiða götu manna frá Akureyrarskólanum inn í 4. bekk menntaskólans í Reykjavík. Eftir að sú ástæða er burt fallin, mundi heppilegast að hafa 6 ára óskiptan skóla. Hinsvegar get ég verið samþykkur þessari till. með þeirri skýringu, að þessi undirbúningsdeild verði starfrækt, því að þá er stefnt að því, að hér verði raunverulega, fyrir þá sem óska, 6 ára óskiptur skóli. Ég er ekki samþykkur því, sem stendur í grg., að þetta sé aðallega fyrir Reykjavíkurbúa, því að fyrir þá, sem vilja fá framhaldsmenntun, er langheppilegast að nema frá byrjun við sama skóla, því að þótt mögulegt sé að samræma nám í þessum skóla við almenna ungmennafræðslu, þá hljóta þeir skólar þó að verða með talsvert öðrum blæ en þeir skólar, sem byrja námið frá upphafi og halda því svo áfram stig af stigi. T. d. má taka tungumál. Það er mjög æskilegt fyrir þá, sem ætla sér að nema þau til hlítar, að byrja þegar í stað hjá beztu kennurum, og þá með það fyrir augum að læra málið vel, og er þá vitanlega byrjað á því, sem í raun og veru er þyngst, en það er málfræði og önnur slík undirstöðuatriði, sem nauðsynleg eru þeim, sem ætla sér að læra málið til hlítar. En ég get vel ímyndað mér, að við tveggja ára skóla mundi mest áherzla verða lögð á að geta skilið almennt bókmál og að geta bjargað sér í málinu, sem kallað er, en minni áherzla lögð á undirstöðuatriðin, sem nauðsynleg eru til framhaldsnáms. Á hinn bóginn álít ég það kost, ef þeim, sem stunda nám við unglingaskóla og eru sérlega góðir námsmenn, er gert hægara um vik að komast inn í lærdómsdeild menntaskólans. Annars þyrfti alls ekki að útiloka menn frá þessu. Munurinn er einungis sá, hvort þeir eiga að geta komizt inn í lærdómsdeildina án prófs eða hvort þeir þurfa að taka inntökupróf, og skal ég ekkert segja um, hvernig á að haga þessu, ef till. verður samþ., hvort á að láta próf manna frá þessum skólum nægja sem inntökupróf í lærdómsdeildina eða ekki. Það er líka önnur spurning í sambandi við þetta mál, sem ástæða er til að fá svarað nú, og það er, hvort eigi að takmarka tölu þeirra, sem fengju inngöngu í lærdómsdeildina eða hvort allir eiga að fá að komast þarna að, sem taka það próf, sem gefur rétt til að ganga upp í lærdómsdeildina. Annars skal ég ekki tefja þetta mál frekar að svo komnu, en skal lýsa því yfir, að ég er till. samþykkur með þessu fororði.

Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason) Hv. þm. Ísaf. var að halda því fram, að ekki væri þörf á slíkri löggjöf, sem felst í brtt. hans, fyrir önnur skip en togarana, því að önnur veiðiskip misnotuðu ekki þessa helgidaga með því að vera að veiðum. Ég held, að þessi ályktun hv.frsm. hljóti að stafa af ókunnugleik hans á þessu, því að frá sumum verstöðvum ganga mótorbátar til fiskiveiða oft og tíðum á stórhátíðum. Mér finnst því sjálfsagt, að ákvæðin í brtt. hans verði gerð almenn og látin ná til allra veiðiskipa smærri og stærri. Hv. þm.N.-Ísf. taldi, að erfitt og óhagstætt væri fyrir togarana að framfylgja þessu ákvæði, þegar þeir væru á ísfiskveiðum, en auðveldara, þegar þeir eru að fiska í salt. Það má nú vera, að þessu fylgi einhver óþægindi í fyrstu, fljótt á litið. En það er þá eingöngu um jólahátíðina að ræða. á árstíðum annara hátíða munu þeir ekki stunda ísfiskveiðar. Ég verð að segja, að enda þótt það valdi einhverjum erfiðleikum í svip að gefa frí yfir aðalhelgidaga jólanna, þá ætti slíkt ekki að telja eftir þeim mönnum, sem strita allan ársins hring úti á sjónum, fjarri heimilum sínum. Það ætti sannarlega að teljast sjálfsagt að veita þeim frí á aðfangadagskvöld jóla og sjálfan jóladaginn. Ég hefi heyrt útgerðarmenn hér í hv. d. margtaka það fram, að togaraútgerðin væri ekki arðsamur atvinnuvegur nú sem stæði, og þá sízt ísfiskveiðar. Sýnist því ekki mikið í hættu lagt, þótt sjómönnum á togurum væri jafnvel gefið frí yfir jólin og fram yfir nýar frá svo óarðsömu starfi. Eftir þeim upplýsingum, sem útgerðarmennirnir hafa um þetta gefið, sýnist ekki miklu sleppt, þótt þetta væri gert. Það er rétt, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, að æskilegast væri, að ekki þyrfti að lögbjóða þetta frí, en það væri gefið án þess. En reynslan hefir sýnt, að það er algengt, að togararnir séu á fiskveiðum á stórhátíðum, og seilast jafnvel sérstaklega til þess, og er því þörfin mikil fyrir að lögfesta þessi ákvæði. Þurfa þau einnig að ná til smábátaútgerðarinnar. Ég get því verið samþykkur þeirri uppástungu að setja almenn ákvæði um þetta og styð þá till. hans, að brtt. sé tekin aftur við þessa umr. Er þá hægt fyrir 3. umr. að koma fram með till., sem ákveður almenna friðun fyrir sjómenn sem aðra á stórhátíðum kirkjunnar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég get svarað spurningum hv. 4. þm. Reykv. Fyrstu spurningunni, um undirbúningsdeildina, get ég svarað játandi. Eftir að stj. sá þess merki, að ekki var hægt að fá samkomulag um málið í þessari deild nema með því að halda undirbúningsdeildinni, þá þótti rétt að ganga inn á það heldur en að stöðva málið. Þessi undirbúningsdeild verður þá vitanlega fyrst og fremst fyrir bæjarbúa, og þá einnig fyrir þá menn aðra, sem hefðu löngun og ástæður til að koma börnum sínum þar til náms. Út af því, sem hv.þm. minntist á afstöðu alþýðuskólanna í bæjum og sveitum til þessa máls, skal ég taka það fram, að ég hygg, að flestir líti svo á, að það sé ákaflega óheppilegt að miða kennsluna í þessum skólum við þetta próf upp í lærdómsdeildina. Ég hefi einmitt verið mjög mikið á móti því fyrirkomulagi, sem verið hefir á Akureyri, að allir þeir, sem þar stunduðu nám og ekki fóru til Reykjavíkurskólans, yrðu að læra þar ýmislegt, sem þeir ekki höfðu með að gera, aðeins af því að þetta samband var á milli skólanna. Ég get þá svarað því, að a. m. k. fyrir núv. stj. vakir það, að ungmennaskólarnir fari sínu fram og miði sitt starf eingöngu við þörf þeirra manna, sem upphaflega var ætlazt til, að á þessa skóla gengju, en gefa þeim mönnum, sem eru sérstaklega námfúsir og hafa ástæður til að halda áfram námi, tækifæri til að njóta fyrst þessa náms í unglingaskóla og læra síðan utan hjá í þeirri von að standast síðan inntökupróf í lærdómsdeild menntaskólans. Ég vil til skýringar minni skoðun á þessu samstarfi unglingaskóla og lærdómsdeildar nefna tvo menn, sem hafa byrjað nám sitt í Flensborg. Það eru hv. 2. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Rang., sem báðir eru þm. í þessari hv. deild. Á ungmennaskólanum í Flensborg kom það greinilega í ljós, að þeir voru mjög vel fallnir til náms, og þeim tókst báðum að ljúka unglingaskólanum í Flensborg og jafnframt búa sig undir menntaskólann. Um þriðja atriðið í ræðu hv. 4. þm. Reykv., takmörkun á nemendafjölda í menntaskólanum, hefir allmikið verið rætt í hv.Ed., en af eðlilegum ástæðum eru hv.þdm. þessarar d. því síður kunnugir. Ég held það hafi verið hv. 1. landsk., sem bar fram þá miðlunartill. í Ed., að ef færri nemendur væru í stærðfræðideildinni heldur en í máladeildinni, þá mætti taka svo marga nemendur umfram í máladeildina, sem vantaði upp á, að fullskipuð væri, jafnvel þó að þá yrði að skipta máladeildinni í tvær kennsludeildir. Þessi miðlunartill., sem hv. 1. landsk. formuleraði annaðhvort í nál. eða ályktunarformi, var samþ. að því tilskildu, að farið yrði eftir því, sem húsrúm og annar útbúnaður leyfði. Á síðustu árum hefir reynslan orðið sú, að máladeildin og stærðfræðideildin hafa verið nokkurnveginn jafnstórar, að því er ég held. Það er einungis fjárveitingaratriði og fer því algerlega eftir vilja Alþingis í hvert sinn, hvort máladeildin skuli vera tvískipt, en stærðfræðideildin einskipt. En eitthvað þessu lík mundi niðurstaðan verða nú, ef þessi þáltill. yrði samþ., eins og. samkomulag varð um í Ed. - Ég hygg, að ég hafi þá svarað þeim fyrirspurnum, sem hv. 4. þm. Reykv. bar fram.

Jón Ólafsson [óyfirl.]: Ég hefi ekki mikið að segja um frv. yfirleitt. Ég ætla ekki að fara að leggja mig á neinar vogarskálar móti hv. samþm. mínum um trúarbrögð eða háttalag gagnvart trúarbrögðum. Ég get þó ekki orðið hv.frsm. sammála um þetta frv., og því síður sem ég heyri meira um það talað. Það er nú svo með þennan trúarbragðafjálgleik, að menn nota hann stundum til ýmissa skemmdarverka. Svo er það nú með hv.þm. Ísaf. og hv. 3. þm. Reykv. Þeir vilja ekki koma nálægt málinu í heild, en þeir vilja nota það til að koma fram skemmdarverki, sem þeir vita vel sjálfir, að það er að hamla öflun tekna hjá almenningi. Þeim hlýtur að vera það ljóst, að með till. sinni verða þeir valdir að því, að menn verða sviptir lífsframfæri sínu og þar með gerðir að verri mönnum og verr hugsandi yfirleitt. En þrátt fyrir að þeir vita þetta vel, þá svífast þeir ekki að koma með till., sem verður þess valdandi að draga úr aflabrögðum og þar með tekjum manna. Mér fannst þó hv. samþm. minn vilja ganga feti lengra. Hann vill láta þetta bann ná til bátaútgerðarinnar líka. Hann vill fyrirbjóða þeim að leita bjargarinnar á helgum dögum, eins fyrir því þótt landlega hafi verið alla vikuna. Þetta væri skemmdarverk, sem mundi kosta þjóðina afarmikið, ef þingið tekur ekki fyrir slíkan ósóma, sem ég þó vil vona, að það geri. Það væri skemmdarverk, þegar kannske er búið að liggja í stofu eða húsum fjóra daga, ef ekki má róa, ef á sjó gefur fimmta daginn, bara af því, að það er sunnudagur. Þetta hafa þó hv.þm. Ísaf. og hv. 3. þm. Reykv. séð. Þótt þeir af sinni alkunnu góðmennsku til togaranna hafi með brtt. sinni viljað gera slíkt hermdarverk á þeim, þá er það þó miklu minna heldur en ef bátaútvegurinn er tekinn með.

Það er enginn að tala um að banna bátum að róa á sunnudögum

. Ég er að tala um það, sem hv.frsm. sagði og hann kvaðst ætla að bera fram brtt. um við 3. umr.

Vill ekki hv.þm. lesa frv.?

. Ég er að tala um það fyrirheit, sem þeir gáfu, hann og hv. 1. þm. S.-M, um að koma með brtt. við 3. umr., sem hefði inni að halda almennt bann gegn helgidagavinnu á sjónum. - Annars var hv. 1. þm. S.-M. ekki viss um það, að togararnir fiskuðu á stórhátíðum, og taldi það ekki líklegt. En ég skal nú fræða hv.þm. á því, og það hélt ég, að hann vissi, að það er engin ánægja í því fólgin að veltast aðgerðarlaus úti í hafi, þótt á stórhátíðum sé. Þeir vilja heldur aðhafast eitthvað heldur en að láta reka í misjöfnum veðrum úti á reginhafi, og brúka því stórhátíðirnar til að fiska, þegar svo stendur á. Þetta hélt ég að jafnskýr maður og kunnugur vissi og mundi skilja. Sem betur fer er þó karlmennska og sjálfsbjargarviðleitni sjómannanna okkar enn svo mikil, að þeir vilja ekki sitja af sér afla, þegar hann er að fá. Svo er þetta enn. En þegar á að fara að nota hverja smugu, sem hægt er að finna, til að aftra mönnum frá að bjarga sér, þá eru atvinnuvegir okkar sannarlega í voða. Ég vil nú spyrja hv. samþm. minn, hvort hann getur dregið á sig þá helgislepju, sem til þess þarf, að hann vilji nú fara að banna sínum héraðsmönnum að bjarga heyi undan rigningu og skemmdum á helgum degi eða þá að annast skepnuhirðingu, jafnvel þótt á aðfangadag jóla sé. Ég hugsa, að nokkuð annað hljóð kæmi í strokkinn, þegar þangað væri komið. En hv.þm. má vita það, að fiskurinn bíður ekki eftir veiðimanninum, heldur verður hann að taka björgina, þegar hún býðst. Það reyndist Esbjergmönnunum í Sandgerði, sem ekki vildu róa á sunnudag. Fjörðurinn var fullur af síld á laugardag. En á mánudag, þegar þeir ætluðu að taka hana, var hún öll farin. Þeir voru svo beitulausir allan veturinn og öfluðu ekki. - Þetta er bara eitt dæmi þess, hverjar afleiðingar þær till. geta haft, sem nú eru á sveimi.

Vilmundur Jónsson Ég get tekið það fram, að ég er ekki á móti því, að bætt sé við brtt. mínar ákvæði um, að bannið sé látið ná til allra skipa. Frá mínu byggðarlagi þekki ég það ekki, að bátar stundi veiðar þá helgidaga, sem hér um ræðir. En ef þetta er gert í öðrum verstöðvum, þá er sjálfsagt að banna það á sama hátt. Ég get þó ekki fallizt á að taka brtt. aftur. Ég sé ekki betur en að hana megi samþ., og síðan bæta þessu inn í frv. við 3. umr. Ég veit, að fjárhagslegur skaði getur orðið að þessu banni. En sá kostnaður er þó varla mikill í samanburði við það, sem yfirleitt kostar að halda jól og aðrar stórhátíðir. Til þess fer árlega stórfé á þessu landi, líklega svo skiptir hundruðum þúsunda, ef ekki millj. króna. Og þó er það gert. Mér skilst, að annað eins og þetta eigi ekki að meta til peninga. Ég skal þó játa, að það er ekki af neinum trúaráhuga, að ég ber fram þessa brtt. Fyrir mér er þetta blátt áfram sjálfsagt mannúðarmál. Þessar hátíðir eru mestu frídagar þjóðarinnar, sérstaklega jólin. Ég hefi veitt því eftirtekt, að það er eins og togaraskipstjórarnir sumir geri sér stundum beinlínis leik að því, líklega til að sýna vald sitt, að fara út úr höfn á aðfangadaginn, rétt áður en jólahelgin byrjar. Slíkan ruddaskap á ekki að vera hægt að hafa í frammi. Ég hygg, að öllum skipverjum væri þá sérstaklega ljúft að vera hjá venzlafólki sínu og njóta með því jólanna, og þá ekki síður venzlafólkinu að hafa ástvini sína heima, í stað þess að vita þá í lífsháska úti á reginhafi. Og þarf hér ekki trúarlegar ástæður til. Nú geri ég ráð fyrir, að allir séu sanntrúaðir hér í hv. d. nema ég einn, og sanntrúaðir menn geta alls ekki verið í vafa um, hvort meira beri að meta boð drottins, sem fyrirskipar að halda skuli jafnvel hvern einfaldan hvíldardag heilagan, hvað þá jólanóttina, eða skipun Félags íslenzkra botnvörpuskipaeigenda, sem þykist ekki hafa ráð á að leyfa slíkt helgihald. Ég held, að þeir hljóti að telja sér skylt að hlýða boði drottins, hvað sem það kostar togaraútveginn, og jafnvel þó að það setti hann á hausinn. Og þeir yrðu meira að segja að gera það, þó að miklu lengra væri gengið. Togaraeigendurnir mega því vera mjög þakklátir, meðan enginn gerist svo bíræfinn að heimta meira en þessa 4 daga fyrir hönd drottins. - Raunar hefi ég heyrt, að í nýútkomnu barnalærdómskveri hafi verið strikuð út setning, sem var í mínu kveri og hljóðaði um það, að framar beri að hlýða guð en mönnum. Ef til vill hefir það verið gert eftir ráðstöfun Félags ísl. botnvörpuskipaeigenda. Það er nú gott að fá atkvgr. Hér í hv. deild um það, hverja skoðun hún hefir á þessu boðorði. Og til þess, að það komi alveg glöggt fram, vil ég óska nafnakalls um brtt. mína.

Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason) Mér þykir það leiðinlegt, að þessi góði og mæti maður, hv. samþm. minn, skuli hafa misskilið svo hrapallega það, sem ég sagði, vegna þess, að hann hefir ekki kynnt sér frv. og brtt. á þskj. 473. En á hvorugu því þskj. er um annað að ræða en að banna veiðar á sjálfum stórhátíðunum, en þær eru eins og kunnugt er ekki margar. Hitt er hvergi farið fram á, að banna að vinna á öðrum helgidögum, eins og mér þó virtist hv. samþm. minn skilja það. Þetta er því alger misskilningur. Hitt er annað, að ég hefi enga trú á því, að sunnudagavinna muni yfirleitt vera til blessunar, hvorki þeim, sem vinna hana, né þeim, er verða hennar aðnjótandi. Þá er það misskilningur hv.þm., að helgidagafriðunin sé frá trúarbrögðunum runnin að öllu leyti og að hér sé því um helgislepju að ræða, eins og hann orðaði það. Ég get frætt hann á því, að hvíldardagurinn er ekki upp tekinn eingöngu sem trúarboð, heldur er hann sprottinn jafnframt upp af hagnýtri fræði frumþjóðanna, og vitrir menn sáu, að hann var líka hagnýtur fyrir menningarþjóðir nútímans. Ég er alveg sannfærður um það, að það er ekkert hermdarverk unnið með því, þótt betur sé tryggður en verið hefir almannafriður á helgum dögum og hvíldardögum þjóðkirkjunnar. Hv. þm. var að tala um, að sjómennirnir mundu heldur kjósa fiskinn en hvíldina. Svo mikið væri þó eftir af þeim kjarki og karlmennsku, sem hefði einkennt sjómannastéttina, sagði hann. Ég minnist nú þess, að hv.þm. eða skoðanabræður hans sögðu eitthvað svipað, þegar togaravökulögin voru til umr. Þá var viðkvæðið, að sjómennirnir sjálfir kysu að þræla svefnlausir áfram, þangað til þeir dyttu út af sofandi og uppgefnir, heldur en að sofna og endurnærast til starfs síns. Ég veit nú, að hv.þm. er fyrir löngu búinn að sjá, að þetta var mesti misskilningur. Og það er einmitt meðfram vökulögunum að þakka, að enn er kjarkur og dugur í íslenzku sjómönnunum. Þennan kjark og dug er hægt að murka úr þeim með of miklum þrældómi og skammsýni. - Mér er kunnugt um það, að fiskimennirnir þrá að halda hátíðir á heimilum sínum og með ástvinum sínum, eins og aðrir menn, og hvílast engu síður en við, sem í landi vinnum og erum þakklátir fyrir að fá hvíld frá okkar störfum. Ég vil taka það fram, að þótt þetta sé einnig trúarlegt atriði fyrir mér, þá er helgidagahvíldin einnig hagfræðilegt atriði í atvinnuháttum hverrar þjóðar, og til þess ættu hv.þm. þó að taka tillit. Þá spurði hv.þm., hvort ég vildi draga upp þá helgislepju í mínu héraði að banna mönnum heyvinnu á helgidögum. Ég get sagt hv. samþm. mínum, að ég brýni það fyrir mönnum þar, bæði leynt og ljóst, og þykist sjálfur gefa þar eftirdæmi, að vinna svo lítið á helgidögum sem unnt er. Ég er sjálfur framleiðandi og hefi þó enn ekki notað sunnudagana um sláttinn til heyþurrkunar og aldrei orðið neitt hált á því. Og ég býst ekki við, að ég breyti um þá skoðun, að helgidagavinna sé jafnan til ills eins, ef mögulegt er að komast hjá henni. Sú skoðun er ekki eingöngu af trúarlegum rótum runnin hjá mér, heldur og einnig af þeirri sannfæringu, að það sé nauðsyn hverjum manni, sem starfar vel, að geta hvílzt og endurnært krafta sína öðru hverju.

Jón Auðunn Jónsson Hv. frsm. sagði, að helgihald væri upprunnið í Austurlöndum af algerlega hagnýtum ástæðum. Ef svo er og ekkert trúarlegt við það bundið, þá sé ég ekki, hvers vegna á að halda þessari reglu mjög fast að okkur Íslendingum, því að í mörgum tilfellum er það hér á landi bein nauðsyn, frá hagfræðilegu sjónarmiði séð, að vinna á helgidögum. Ég skal benda á smábátaútveginn. Það getur komið fyrir, að menn komist ekki á sjó hálfa eða heila vikuna til að ná upp netjum sínum. Svo gefur á sunnudegi. Eiga þeir þá að eiga það á hættu að missa bæði net og afla, eða eiga þeir að fá að bjarga eignum sínum, þótt helgur dagur sé? Það má nefna fjölda tilfella, þar sem orðið getur brýn nauðsyn á að nota sunnudagana til að forðast stórtjón. Þótt ég vilji ekki viðurkenna, að ég sé miklu verr kristinn en allur almenningur, þá get ég samt ekki talið það vilja guðs að meina mönnum að bjarga atvinnu sinni og afkomu undan stórskemmdum, þótt á helgum degi sé. Það er dálítið annað, þegar helgihald annara er truflað með vinnu, t. d. þegar unnið er í bæjum um messutímann. Það hagar öðruvísi til úti á sjó en í landi í þessu tilfelli. Ég veit, að á mörgum togurum er alls ekki unnið frá aðfangadagskvöldi og fram yfir miðjan jóladag, nema því aðeins, að fyrirsjáanlegt sé, að með því verði eyðilögð heil veiðiför. Menn hafa talað hér eins og ísfiskveiðar væru stundaðar árið um kring. En það er nú eitthvað annað. Á síðustu vertíð, árið 1931, stundaði togari sá, sem ég sé um, ísfiskveiðar í þrjá mánuði; þar af voru 47 innilegudagar vegna óveðurs. Það er alvanalegt, að yfir haustvertíðina sé a. m. k. þriðji hver dagur og stundum helmingur, sem ekki verða stundaðar veiðar vegna storma. Það er víst, að sé bannað að veiða, þótt ekki sé nema 5–6 klst., þegar gott er veður, þá getur það eyðilagt heilan túr. Ég held, að það sé betra að láta skipshöfnina sjálfa um það, hvort hún starfar að veiðum þessa tíma eða ekki. Hv. þm. Ísaf. reiknaðist það vera milljónatap fyrir þjóðina að halda jólahelgi. ég held þetta sé fjarri sanni. Jólin eru á þeim tíma árs, þegar langflestir landsmenn geta látið vera að vinna sér að meinalausu. Það eru aðeins fiskimennirnir, sem geta beðið tjón, ef vinna er felld niður, aðrir ekki. Það er rétt, að það er leiðinlegt að sjá skip fara á veiðar rétt fyrir jólin, jafnvel á aðfangadag. Ég væri ekki á móti að banna slíkt, því að það er næsta óviðkunnanlegt. Hv. þm. talaði um vökulögin. Ég var samþykkur þeim að því er saltfiskveiðar snertir. En á ísfiskveiðum eiga þau ekki við. Vegna þeirra þarf þriðjungi fleiri menn á skipin á ísfiskveiðum en keppinautar okkar, Englendingar og Þjóðverjar, nota. Þá er alltaf hægt að fá sér hvíld meðan varpan er niðri, svo sem klst. í senn. Það er ekki mikill svefn að vísu, en þó nokkur hvíld. Þess er líka að gæta, að meðan siglt er til Englands með aflann og aftur heim, þá er nóg hvíld. Sannleikurinn er sá, að meðan togararnir stunda ísfiskveiðar, þá er vinnan óvenjulega létt. Hún er stórkostlega miklu léttari en vinna á línuveiðurum og stórum mótorbátum. En ef það á yfirleitt að banna að vinna á helgidögum og hátíðum á togurum, hvað sem við liggur, því þá ekki að banna það líka á millilandaskipunum? Það ætti ekki að vera síður ástæða til þess. En það kann að vera, að hv.þm. þekki ofurlítið betur til þess atvinnurekstrar og verði því ekki eins auðfengnir til að ganga inn á það.

Jónas Þorbergsson Ég vil taka það fram, að fyrir mitt leyti hefi ég mesta tilhneigingu til að fylgja anda Móselaga í þessu efni. En þau segja: „Sex daga skalt þú verk þitt vinna, en sjöunda daginn skaltu halda heilagan“. M. ö. o. að láta hvíldarþörfina ráða eftir því, sem við verður komið. En ég er á móti því, að gengið sé af trúarlegum ástæðum lengra í helgihaldi en nú er gert. Ég lít svo á, að hvíldardagar séu nauðsynlegir til að koma í veg fyrir ofþrælkun manna, enda er nú svo ráð fyrir gert, að sunnudagar séu haldnir sem hvíldardagar. En nú snertir brtt. ekki þetta efni, heldur stórhátíðirnar, þar sem 3 dagar eru helgir í röð. Ég hefi þó tilhneigingu til þess að vera með því ákvæði brtt., að það skuli vera skýlaus skylda skipstjóra, að vera í höfn, og helzt í heimahöfn skipsins yfir hátíðirnar, ef unnt er. Ég veit dæmi til þess héðan úr Rvík, að togarar hafa farið út rétt fyrir jólin, jafnvel á aðfangadag. En þar sem þessi brtt. er bundin við aðra till., sem ég sé ekki ástæðu til að vera með, þá mun ég greiða atkv. gegn brtt. og málinu í heild sinni.

Jón Ólafsson [óyfirl.]: Hv. samþm. minn hefir nú heldur dregið inn frá sinni fyrri ræðu. Það er rétt, að frv. sjálft gaf ekki tilefni til orða minna, en það var þetta fyrirheit hans um að koma fram með brtt. við frv. við 3. umr. sem orð mín áðan voru miðuð við. En honum skjátlast, þegar hann segir, að ég haldi hinu sama fram nú og þegar vökulögin voru fyrst samþ. Ég átti þá alls ekki sæti á Alþingi og gat því engu haldið fram þar. En ég get trúað honum fyrir því, að ég var á móti þeim, og það af ástæðum, sem nú eru þegar komnar fram. Ég sá ekki, að hægt væri að halda skipunum úti í samkeppni við aðrar þjóðir með 4–5 mönnum fleira á hverju skipi en þær hafa. Það hlýtur að reka að því, að þeir, sem búa við slíkar kvaðir, dragist aftur úr í samkeppni þjóðanna. Það er nú komið á daginn, og stend ég því með pálmann í höndunum að því leyti, að ég sá rétt þá. Hv. þm. Ísaf. hefir nú um hríð verið leiðtogi þeirra Ísfirðinga í heilbrigðismálum, eins og vera bar. Ég ætla, að hann hafi og verið í stjórn samvinnufélags þeirra, og því líka leiðtogi í atvinnumálum. Nú vill hann líka gerast leiðtogi í kristindómsmálum. En þá ætti hann líka að fara rétt með tilvitnanir í ritninguna. Hann sagði, að framar bæri að hlýða guði en mammon. Hingað til hefir þessi tilvitnun verið höfð svo, að framar bæri að hlýða guði en mönnum. Ég get ekki talið hann fyllilega færan um að gerast leiðtogi í trúarefnum, meðan hann fer svona með tilvitnanir, og get því ekki óskað Ísfirðingum til hamingju með hann sem trúarbragðakennara.

Jóhann Jósefsson Það er dálítið einkennilegt fyrirbrigði, að hér á Alþingi er einlægt verið að reyna að seilast inn á verksvið togaraútgerðarinnar með löggjöf. Þetta er gagnstætt því, sem aðrar þjóðir gera. Mér er ekki kunnugt um, að nein þjóð hafi innleitt hjá sér svipuð ákvæði og vökulögin okkar, sem jafnaðarmenn hafa hrósað sér af að hafa komið á, en hafa vitanlega haft það í för með sér, að við erum ekki samkeppnisfærir við aðrar þjóðir. Hafa ísl. togaraskipstjórar sagt að mér áheyrandi, að þeim lægi við að skammast sín, þegar þeir kæmu til. Englands með jafnmikinn afla eftir túrinn með 18 menn og útlendingar, sem aðeins hafa 13. Það má vera, að á tímabili hafi verið þörf á að taka fram fyrir hendurnar á einstöku skipstjóra í þessu efni. En sá tími er löngu liðinn. Þetta frv. er líka notað til þess að seilast inn á verksvið þessa atvinnurekstrar. En ég held, að það sé bezt, að hann sé sjálfráður hér, svo sem hann er hjá öðrum þjóðum. Það er auðvitað, að hlutur hásetanna rýrnar við allar þessar hömlur. Þær miða að því að rýra afkomu skipanna. Ég efa það, að fjöldi íslenzkra sjómanna verði flm.brtt. þakklátir, verði beint bann lagt við helgidagavinnu á togurunum, þótt allar ástæður mæli með henni, t. d. veðurlag og annað. Það er eitt, hvernig æskilegt er að haga sér, annað, hvort setja eigi bindandi og ófrávíkjanleg lagaákvæði um það. Auk þess er það almennt viðurkennt, að menn eigi að hafa sem víðtækast frelsi í þessum efnum. þeirri skoðun vil ég ekki ganga á móti að nauðsynjalausu. Hv. frsm. staðhæfði tvennt, sem ég held, að ekki sé rétt. Í fyrsta lagi sagðist hann þekkja þess mjög mörg dæmi, að stórhátíðirnar væru notaðar til veiða. Annað var það, er hann sagði, að það væri ekki of mikið, þótt lögboðið væri, að skipin sigldu inn og lægju þar yfir hátíðirnar, þegar þau væru á sjónum allan ársins hring. Því er nú miður, að sá afturkippur er orðinn, að sjómenn ganga atvinnulausir mikinn hluta árs. Skipunum er ekki lengur stöðugt haldið úti. Þetta sýnir, að hv.þm. hefir ekki nægan kunnugleik á því, sem hann er að ræða um. Í ár er útlit fyrir, að dauði kaflinn hjá togaramönnum verði lengri en nokkru sinni áður. Ég kann illa þeim tón í garð togaraskipstjóra, sem gætir mjög hér á þingi, einkanlega hjá kommúnistum þessarar hv. d. og þ. á m. hv.frsm., sem verður að teljast til þeirra, þar sem hann hefir þar a. m. k. annan fótinn. Það er rétt eins og það þurfi með löggjöf að hafa vakandi auga á því, að þeir skaðskemmi ekki skipshafnir sínar með of mikilli vinnu. Ég er talsvert kunnugur aðbúnaði á útlendum togurum og erlendum sjómönnum, og mér virðist aðbúnaðurinn þar vera sízt betri en á íslenzkum skipum, né íslenzkir sjómenn líta út fyrir að vera verr haldnir en erlendir stéttarbræður þeirra. Ég skil ekki í því, hvaða ástæða er til þess að tala ávallt um skipstjóra eins og harðstjóra, sem löggjafinn þurfi að vera á hælunum á til að vernda líf og heilsu undirmanna þeirra. Ég hefi aldrei hitt íslenzkan háseta, sem hefir kvartað um illan aðbúnað á togara eða óhóflega vinnuþrælkun. Hitt atriðið, sem hv.þm. talaði um eins og hann þekkti það ákaflega vel, var það, hvernig jólin væru haldin í veiðistöðvunum. Hann taldi það algengt, að bátar notuðu jólahátíðina til veiða. Í þeirri veiðistöð, sem ég þekki bezt til - og það er ákaflega stór veiðistöð -, á slíkt sér samt sem áður ekki stað. Hitt er annað mál, þótt það hafi komið fyrir, að bátar hafi neyðzt til að fara á sjó á helgum, hafi þeir t. d. daginn áður orðið að fara frá lóðum sínum. En þetta er engin regla, og Alþingi þarf ekkert að skipta sér af þeim hlut. Yfirleitt er þinginu ráðlegast að seilast sem minnst inn á svið þessa atvinnurekstrar með lagaboðum, er banni vinnu, og á þessum tímum er það allt annað, sem það þarf að gera en að banna mönnum að bjarga sér. Hv. þm. Ísaf, var að gabbast að því, að við atkvgr. yrðu þm. að gera það upp við sig, hvort þeir vildu fylgja boðum guðs eða mammons. Ég skil ekki, að hv.þm. Ísaf. geti talizt neinn trúarinnar sendiboði hér í deildinni. Mér hefir ekki virzt hann þesslegur. Það má þó vel vera, að hann sé einhverrar trúar. Þetta er svo margvíslegt. Tyrkinn trúir á tunglið, að því er sagt er. Nú er það vitanlegt, að hv.þm. hefir haft það gagn af sinni pólitísku aðstöðu að komast í eitt launahæsta embætti landsins. Það getur því vel verið, að hv.þm. trúi líka á eitthvað kringlótt. Hv. þm. Dal. tjáði sig mundu greiða atkv. móti þessu öllu saman, en hafði þó tilhneigingu til að fylgja Móselögum um þetta efni, að hann sagði. Mér kom það ekki á óvart, að hv.þm. vitnaði í Móselög. Þeir hafa sjálfsagt farið með samskonar yfirlýsingar, farisearnir, sem spurðu að því fyrir 1900 árum, hvort lækna mætti á helgidegi. Sem sagt, mér virðist engin aðkallandi nauðsyn vera á því að setja nú ný ákvæði um vinnubrögð á togaraflotanum. Hann hefir ekki uppskorið hingað til annað en það að vera lamaður af þeim reglum, sem Alþingi hefir sett. Það eru nógu margir hvíldartímar fyrir þá, sem vinna á togurum, af öðrum ástæðum, t. d. óveðrum. Er því sízt ástaæða til með nýrri löggjöf að skerða þá vinnudaga, sem þeim annars geta fallið í skaut.

Jónas Þorbergsson Það eru aðeins fá orð út af ummælum hv. 1. þm. Rang. Ég sagði ekki annað en það, að ég gæti fylgt löggjöf, sem kæmi í veg fyrir ofþrælkun manna. Það er alveg hið sama og boðið er í Móselögum, að halda hvíldardaginn heilagan til að tryggja hæfilegan hvíldartíma. Þetta á vitanlega að ná til alls þjóðfélagsins. En nú hafa verið sett sérstök lög um hvíldartíma á togurunum, af því að hin almenna regla hefir ekki þótt geta samrímazt þörfum hans. Annars tók ég það skýrt fram að ég væri mótfallinn því, að af trúarlegum ástæðum væri verið að auka helgidagahald í landinu. Illknittni hv.þm. Vestm. þarf ég ekki að svara. Það, sem hann sagði, vottaði ekki einungis um skilningsbrest hans, heldur og um innræti hans, sem kemur fram í þeirri tilhneigingu hans að skyrpa úr klaufum til annara þm., hvort sem honum er gefið tilefni eða ekki.

Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason) Ég skal ekki lengja umr. mikið, sem þegar eru orðnar nógu langar um þetta mál. Hv. samþm. minn sagði, að ég hefði dregið inn seglin um að lögákveða hvíldartíma fyrir alla sjómenn á stórhátíðum. Ég skal sýna honum, hvort svo er, við 3. umr. og láta þá verkin tala í þessu efni. Hv. þm. sagði, að það hefði verið misskilningur minn, að hann hafi verið orðinn þm. þegar vökulögin voru samþ. Þótt svo hafi verið, þá skiptir það ekki miklu máli, því að hv.þm. hefir viðurkennt, að hann hafi þá verið á móti þeim, og hefir oft minnzt á það hér í þessari hv. d. síðan. Ég álít ekki vert að draga vökulögin mikið inn í þessar umr. Hinsvegar viðurkenna sjómenn, að þau lög hafi orðið þeim til mikils góðs og hafi bjargað þeim mörgum frá algerðu heilsuleysi, er þeim var annars búið af of miklu erfiði og of lítilli hvíld. Ég vil spyrja hv.þm., sem þykist standa með pálmann í höndunum í því máli, hvort hann þekkir ekki einhverja menn, sem ófærir urðu til vinnu fyrir þessar sakir? Það er ekki af illum hug til útgerðarinnar, sem ég segi þetta. Ég veit, að mikið kapp var lagt á veiðarnar og að þess vegna var ekki alltaf stillt í hóf. Ég er ekki sammála hv.þm. Vestm. um, að íslenzkir skipstjórar þurfi að skammast sín gagnvart útlendum skipstjórum, þegar þeir koma í útlenda höfn til að selja fisk, fyrir það að hafa fleiri menn en þeir. Það er almennt viðurkennt, að íslenzku skipin fá meiri afla og á styttri tíma en þau útlendu, þótt miðað sé við mannfjölda á þeim. Þetta er reglan, þótt undantekningar kunni að vera á því. Hv. þm. Vestm. talaði um, að það ætti að vera viðurkennt, að víðtækt frelsi gilti um þetta efni sem önnur. Ég er honum alveg sammála. Ég vil, að sjómennirnir hafi sama frelsi og sömu mannréttindi og við hinir, sem störfum á landi. Ég vil ekki, að þeim sé að þarflitlu bægt frá því að njóta helgidagshvíldarinnar í þeim litla mæli, sem frv. þetta ætlar þeim. En það er alger misskilningur, að ég í þessu efni sé að senda illan tón til skipstjóranna. Þeir eru yfirleitt duglegir og góðir menn. Ég þekki það nokkuð af eigin raun, því að ég hefi verið á togara, þótt stuttan tíma væri. Ég veit því, að þeir eru vel liðnir yfirleitt og treyst af mönnum sínum og að þeir vilja sýna heim fulla sanngirni. En það er vitað, að samkeppni er mikil milli skipstjóranna og að hún hefir stundum knúð þá of langt í því að sækja veiði sína, og af þeirri ástæðu hafa þeir ekki alltaf unnað hásetum sínum hæfilegrar hvíldar, þegar engin takmörk voru sett. Hv. þm. Vestm. fór að tala um kommúnista og vildi telja mig til þeirra. Fyrst hann gerir það, þá vil ég nú vinsamlegast beina þeirri ósk til hans, að ef ég kæmi einhverntíma í kynnisför heim í kjördæmi hans, þá sjái hann um, að ég geti fengið þar húsnæði með skotheldum tjöldum fyrir gluggum. Það mun vera vissara á þeim stað að gæta þeirrar varúðarreglu, ef vissir menn þar gruna mann um að hafa svo háskalega skoðun á landsmálum eins og kommúnistar.

Eru ekki öll gluggatjöld skotheld í Vestmannaeyjum?

. Mér er ekki kunnugt um það, en sum hafa reynzt svo. Ég fer bara fram á þetta vegna þess, að það er nú talið vissara að gæta slíkrar varúðar á heim stöðum. Hv. þm. Vestm. þykist ekki vita til þess, að róið sé til fiskjar á stórhátíðum. Það er þó víst, að þetta hefir verið gert í hans kjördæmi. Mér er vel kunnugt um það. Og þegar hann því kemur með skýlausar yfirlýsingar hér um það gagnstæða, sem bæði hann og aðrir vita vel, að ekki eru sannar, þá ætti hann ekki að vera að bregða örum þm. um fariseahátt og hræsni.

Jón Ólafsson [óyfirl.]: Mér þykir mikið fyrir því að verða að bera það fram, að mér þykir hv. samþm. minn helzt til trúgjarn, ef hann heldur, að vökulögin hafi orðið til að vernda heilsu manna og krafta, og að menn hafi, áður en þau komu, gerslítið sér út af erfiði á fiskiflotanum. Ég er nú einn elzti útgerðarmaðurinn hér og hefi því haft gott tækifæri til að fylgjast með þessum málum frá upphafi. Og ég veit ekki til þess, að einn einasti sjómaður hafi misst heilsu og farið í land af þeim ástæðum. Allt, sem um þetta er sagt, er bara hreinn og beinn loddaraleikur, sem leikinn hefir verið hér í d. hvað eftir annað, þegar þessi atriði hafa verið á dagskrá. Eins og ég sagði, þá hefi ég fylgzt vel með þessu. Og ég get fullyrt, að engir menn eru yfirleitt hraustlegri en einmitt togarahásetarnir. þeir hafa hvorki verið beittir ófrelsi né þrælkun. þeir hafa fengið sín sumarfrí, fengið að fara í land, þegar svo hefir staðið á, og mátt fá menn fyrir sig í staðinn. Þeir hafa haft miklu frjálsara og hollara líf en nokkur sveitabóndi hefir. Ég segi þetta, svo að hv. samþm. minn sé ekki lengur að fleipra með þetta alveg út í bláinn. Þá sagði hv.þm., að íslenzku togararnir fengju meiri afla en þeir útlendu. Þetta má nú rétt vera hvað magn snertir. En það skilur, að íslenzki fiskurinn er yfirleitt stærri. Er hann því meiri að vöxtum en sá fiskur, sem Englendingar fiska. Við höfum t. d. ekki nema 1/10 hluta af kola á móts við þá. Þótt við því kunnum að hafa tugum smálesta meiri fisk en þeir, þá er ekki þar með gefið, að við fáum hlutfallslega eins mikið verð fyrir okkar afla, heldur hvert á móti, vegna þess hvað stórfiskurinn, sem viðeinkum veiðum, er verðminni. Það er því ekki hægt að bera saman magn aflans, nema bera saman tegundirnar líka. Íslenzku fiskimennirnir þurfa yfirleitt að nota hvern þann dag, sem afla er að fá. Hinir dagarnir, þegar ekkert er hægt að aðhafast, verða nógu margir fyrir því, og alveg nægjanlega margir til hvíldar fyrir hásetana. Svo óstöðug er veðráttan hjá okkur. Og ég vil engum banna að bjarga sér, þegar afli býðst. En þetta, sem hér liggur fyrir, er einn angi af þeirri hugsun. Og með vökulögunum var enn meira að því gert. Það getur verið, að ánægjubrosið minnki á vörum þeirra manna, er að slíkum lögum standa, þegar þeir næsta haust kunna að sjá, að ekki er lengur hægt að gera út, af því að við, sökum of mikils mannahalds vegna vökulaganna, þolum ekki samkeppnina við Englendinga, þegar tollurinn þar bætist ofan á þennan dauðadæmda atvinnuveg, sem engar líkur eru til, að þá geti haldið áfram. Þá geta þeir hlakkað, sem að þessu hafa unnið, yfir því, að hásetarnir fái mikinn svefn og góða hvíld. Því hvar verður gleðina að finna, ef ekki þar? - Þá verður nógur tími til að svara því, ef við þá ekki verðum allir dauðir.

Jóhann Jósefsson Hv. frsm. hélt því fram, að ég færi með rangar staðhæfingar um notkun Vestm. á stórhátíðum. En þetta er ekki rétt. Ég var að mótmæla því, að þeir noti stórhátíðir til að róa. Það er regla þeirra að gera það ekki. Hitt kannast ég við, að þeir róa á öðrum helgidögum einstöku sinnum. En hér er eingöngu um að ræða stórhátíðir í þessu sambandi. Og það er hvorki venja þeirra að róa þá né t. d. á föstudaginn langa. Hv. þm. hefir engan rétt til að bera brigður á þetta, því að ég er þessu miklu kunnugri en hann. Og þótt undantekningar kunni að finnast, þá eru þær vegna knýjandi nauðsynjar, svo að engin ástæða er til að setja löggjöf um þetta þeirra vegna. Ég hygg nú, að þótt hv.frsm. stundi ekki sjálfur sunnudagaheyskap, að hans eigin sögn, þá mundi hann varla fara að kæra nágranna sína, þótt þeir væru brotlegir um slíkt, ef mikið lægi við að koma heyi undan hrakningi. Hv. þm. Dal. virtist taka það illa upp, að ég minntist lítillega á skoðanabræður hans austur á Gyðingalandi, sem uppi voru fyrir mörgum öldum síðan. Ég get nú ekki skilið, hverju hann reiddist. Ef það hefir verið illkvittni af mér að segja þetta og nefna hann skoðanabróður fariseanna, þá væri það allt að einu illkvittni, ef einhver, sem uppi verður eftir 100–200 ár t. d., kallaði einhvern annan skoðanabróður útvarpsstjórans, sem uppi var á Íslandi það herrans ár 1932. Ég sagði þetta vitanlega af því, að hv.þm. taldi sig fylgja Móselögum, en það töldu farisearnir sig líka gera. - Það gleður sjálfsagt komnúmista, að hv.frsm. hefir í hyggju að heimsækja Vestmannaeyjar. Hann ætti að koma boðum til kommúnistanna þar um að hann sé væntanlegur. Og þar sem nú má heita fullkomlega upplýst, að það var kommúnisti, sem bjó til hið fræga gat á rúðuna, þá er líka rétt, að boðunum fylgi sú ósk, að þeir noti ekki rottubyssurnar, þegar þeir fá svo góða heimsókn.

Vilmundur Jónsson Hv. 1. þm. Rang. talaði um loddaraskap í þessu máli. Ég held, að það hafi ekki átt svo illa við. Þetta frv. er um breyt. á l., sem eru um mjög smávægileg atriði, svo sem eins og það að banna fundarhöld á helgidögum fyrr en eftir kl. 3 og saklausar skemmtisamkomur ákveðin helgidagakvöld. Einu slíku kvöldbanni átti nú að bæta við. Allir hv.þm.Ed. fórnuðu höndum af guðrækni og frv. flaug þar í gegnum d. Þegar það svo kemur hingað, er guðræknisáhuginn svo mikill, að tvær n. taka málið að sér, gefa báðar út um það nál. og óska þess báðar, að frv. verði tafarlaust samþ. Og þetta er á þeim tíma, sem hvert merkismálið eftir annað er saltað í n. og dæmist til að sjá aldrei dagsins ljós. Nú vildi ég gjarnan vita, hver alvara fylgdi þessari miklu guðrækni hv.þdm. Ég kom því fram með brtt., sem hefir mikla þýðingu fyrir fjölda manna, alla sjómennina á togaraflotanum, og er um það, hvort þeir eigi að hafa frí frá vinnu sinni sjálfa jólanóttina, sem er hin mesta trúarhátíð öllu kristnu fólki og þjóðhátíð jafnt vantrúaðra sem trúaðra. En hvað skeður þá? Þá stekkur hver eftir annað upp og mótmælir. Allur trúar- og guðræknisáhuginn er horfinn. Þetta kostar peninga! ég vil nú prófa hugi manna enn betur og óska því eftir skilmerkilegu nafnakalli. Og þar sem ekki virðist ætla að blása byrlega fyrir brtt. minni, þá skora ég á hv.þm., ef hún verður felld, að hætta þá öllum loddaraskap og fella rétta ómerkilega frv., sem felur í sér það eitt að banna fólki að ganga í öllu „skikkelsi“ á bíó á skírdagskvöld.

Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason) Hv. samþm. minn virtist sannfærður um, að ef togaraflotinn yrði fyrir erfiðleikum á næsta hausti, þá yrði það samþykkt þessa frv. að kenna. Hann er nú svo kunnugur, að hann mætti um þetta vita. En heldur þykir mér nú þetta stór fullyrðing, ekki sízt þegar þess er gætt, að ákvæði laganna yrðu alls ekki komin til framkvæmda á næsta hausti! Hv. þm. spurði, hvar gleðin yrði þá. Ég hygg, að óhætt sé að fullyrða, að gleðin, sem fylgir hverju góðu og heiðarlegu starfi, njóti sín svo bezt, að hvíld og starf skiptist á. Og togaramennirnir þurfa engu síður að fá hvíld en aðrir menn í sínu erfiða starfi. Hv. þm. Vestm. vildi ekki kannast við, að róið væri á stórhátíðum í sínu kjördæmi. Hann dró þessa staðhæfingu sína nú nokkuð inn í síðustu ræðu sinni. Hann bar ekki á móti því, að þetta ætti sér stað, en hélt sig einungis við, að það væri ekki regla. Ég hefi heldur aldrei sagt, að það væri regla þar að róa á stórhátíðum. Get ég vitnað um það til hv. d. Ég sagði bara, að það væri gert þar stundum, svo að okkur ber þá ekki mikið á milli um það. Þetta er misnotað þar sem víðar, án þess að brýna nauðsyn beri til, svo sem að bjarga þurfi veiðarfærum, eins og hann vildi halda fram, og erum við þá sammála eftir allt í þessu efni.

1) BKr: Ég greiddi atkv. með brtt.hv.þm. Ísaf., af því að ég taldi hana eiga meiri rétt á sér en sjálf frvgr. En annars tel ég enga þörf á þessari lagabreyt., og úr því frvgr. er fallin, þá segi ég nei.

2) BJ: Fyrst frv. hefir snúizt svo merkilega við, segi ég já.

3) BSt: Þar sem um allt annað mál er að ræða en í upphafi, greiði ég ekki atkv.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég vil ekki tefja framgang þessa máls með langri framsöguræðu og vil því leyfa mér að vísa til grg. frv. og óska, að það fari til sjútvn. að lokinni þessari umr. Eins og kunnugt er, hefir frv. þetta legið fyrir tveim síðustu þingum, en ekki náð fram að ganga. Þó tókst í fyrra á annan hátt að hafa dragnótaveiðar nokkurn hluta ársins, og kom það vissum hluta landsmanna vel. Nú er mikill áhugi fyrir því meðal bátaútvegsmanna að fá einhverja fasta lagaheimild fyrir þessu, og því er frv. fram komið.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Þetta mál er hér kunnugt og þaulrætt. hér er farið fram á þá breyt. á skipun stjórnar Búnaðarfél. Íslands, að í stað þess, að tveir af stjórnarnefndarmönnum eru nú kosnir af landbn. Alþingis verði þeir framvegis kosnir af búnaðarþingi, en ríkisstj. velji hinsvegar tvo endurskoðendur. Þetta er eindregin og margendurtekin áskorun frá búnaðarþingi. Ég býst við að öllum hv.þdm. sé þetta mál mjög ljóst og þarf því ekki að fara um það fleiri orðum. Ég álít óþarfa að vísa málinu til n., svo einfalt og alþekkt sem það er.

3364Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það eru ekkert annað en söguleg rök, sem valda því, að upp hefir verið tekinn sá hattur hér að fela sérstökum félögum framkvæmd sérstakra málefna, sem eins gætu fallið undir stjórnarráðið. Búnaðarfélag Íslands og Fiskifélagið koma í stað deildar í stjórnarráðinu, er hefðu með höndum málefni sjávarútvegs og landbúnaðar. Ég er alveg samþykkur þessu fyrirkomulagi. Ég álít, að meiri trygging sé fyrir því, að starfað sé að málum með meiri áhuga á þennan hátt en ella. En ég er hræddur um, að sú sókn og ágengni af hálfu annars þessa félags, sem einna ljósast kemur fram í þessu frv., geti orðið til þess, að sterk stefna myndist í þá átt að draga þessi mál alveg undir stjórnarráðið. Það er svo með þennan rétt eins og annan, að bezt er að halda á honum í hófi. Því hefi ég jafnan verið þessu frv. andvígur. Ég tel eðlilegt, að Alþingi eigi beinan þátt í kosningu stjórnar þessa félags, þegar litið er á starfssvið félagsins. En hitt eru þó veigameiri ástæður, að Búnaðarfél. er fengið mikið fé í hendur og það hefir úthlutun á enn meira fé frá ríkinu. Það er því engin furða, þótt Alþingi vilji hafa einhverja íhlutun um það, hvernig þessu fé er varið. Frv. ætlar að bæta Alþingi upp íhlutunarmissi sinn með tveim stjórnskipuðum endurskoðendum. En allir sjá muninn á því að hafa íhlutun um, hversu með fé er farið, eða hafa aðstöðu til að sjá eftir á, hvernig hefir verið farið með það. Þetta er því í sjálfu sér einskis virði. Mér virðist blasa við, ef svona verður að farið, að búnaðarþingið eigi eitt að raða stjórn Búnaðarfél., að hæglega geti orðið árekstur milli búnaðarþings og Alþingis, t. d. ef endurskoðandi lætur í ljós óánægju, en fær ekki till. sínum framgengt. Þessi árekstur getur auðvitað aðeins orðið öðrum aðiljanum til ills. Það er eins og hugvitsmaðurinn Stephenson sagði, er hann var spurður, hvernig færi, ef kýr stæði á járnbrautinni fyrir lestinni. Hann kvað það myndi verða verst fyrir kúna sjálfa. Eins myndu árekstrar á milli Alþingis og Búnaðarfélagsins verða verstir fyrir hið síðarnefnda. Alþingi hefir fjárráð fálagsins í hendi sér og getur skammtað úr hnefa. Ég álít harla íheppilegt að skapa möguleika til slíkra árekstra, og óska að hv.þdm. vildu hugsa sig um tvisvar áður en þeir stofna til þeirra með því að greiða frv. atkv.

Magnús Guðmundsson Ég vil stinga upp á því, að málinu verði vísað til nefndar, og vona, að hv.flm. hafi ekki á móti því.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég vil svara hv. 4. þm. Reykv. nokkrum orðum. Mér þykir vænt um, að hann lítur svo á, að heppilegra sé, að búnaðarmálin séu í höndum Búnaðarfél. Íslands heldur en deildar í stjórnarráðinu, eins og tíðkast að nokkru leyti með öðrum þjóðum. En rökrétt afleiðing af þeirri skoðun hans ætti að vera sú, að vera þá ekki að klípa af valdi Búnaðarfél. til að fara með þessi mál, úr því að hann treystir því til þess. Hv. þm. vildi halda því fram, að það kapp, sem Búnaðarfél. legði á þetta mál, gæti orðið til þess, að málið snerist við og sú stefna efldist að draga málin undir stjórnarráðið. Ég get nú ekki séð, af hverju það ætti að verða, ef menn hafa þá skoðun, að Búnaðarfél. fari vel og viturlega með vald sitt, og annað kemur ekki fram. Meðan svo er, er engin hætta á, að sú skoðun verði ofan á að draga búnaðarmálin úr höndum félagsins. Þótt rétt sé, að félaginu sé lagt mikið fé, þá er langt frá því, að Alþingi hafi ekki eftirlit með því, hvernig þessu fé er varið. Mjög miklu af fé því, sem Búnaðarfél. hefir undir höndum, er ráðstafað með sérstökum lögum frá Alþingi. í öðru lagi: Áætlun félagsins er á ári hverju yfirfarin af atvmrh. og lögð fyrir fjvn. þingsins, er síðan gera sínar till. til þingsins, sem auðvitað hefir bæði rétt og möguleika til breytinga. Ég get heldur ekki fallizt á, að einskis virði sé, að endurskoðendur félagsins séu skipaðir af stj. Með þeim hætti á atvmrh. jafnan greiðan aðgang að öllum þeim upplýsingum um hag félagsins, sem hann óskar eftir. Hv. þm. sagði, að ef til árekstrar kæmi milli Alþingis og Búnaðarfél., væri það Alþingi, sem hefði tögl og hagldir. Þetta er einmitt trygging fyrir því, að Búnaðarfél. hagi starfsemi sinni svo, að aldrei komi til árekstrar. Ég er því ekki hræddur um, að svo fari. En ég get vel hugsað mér annan árekstur, ef stj. félagsins á að vera skipuð framvegis eins og nú. Segjum svo, að stj. Búnaðarfél. fari ekki eftir ályktunum búnaðarþings. þegar það ætlar svo að krefja stj. reikningsskapar, getur það að vísu látið þá menn fara, sem það hefir valið í stj., en þeir menn, sem Alþingi hefir valið, geta setið kyrrir. Af þessu hlyti að leiða árekstur, og þótt til slíks hafi ekki komið enn, er þetta óeðlilegt fyrirkomulag, sem fyrr eða síðar getur orðið að ásteytingarsteini. Hv. 2. þm. Skagf. hefir lagt til, að málinu verði vísað til n. Ég tel það óþarfa, en mun þó ekki beita mér gegn því.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Hv. þm. Mýr. vildi draga þá ályktun af mínum orðum, að þar sem ég teldi ekkert óeðlilegt við það, þótt Búnaðarfél. Íslands, m. a. af sögulegum rétti, færi með þessi mál, þá ætti ég að vera með því að auka stöðugt óskorað vald félagsins yfir þessum málum. Þetta þarf alls ekki að vera. Það getur vel þótt heppilegt að gefa ákveðinni stofnun eða starfsgrein svo og svo mikið sjálfstæði, en af því leiðir alls ekki, að sjálfsagt sé að gera þær fullkomlega sjálfstæðar. Við skulum taka t. d. skólamál. Það getur þótt heppilegt að gefa bæði einstökum skólum og jafnvel öllu skólakerfi einhvers lands svo og svo mikið sjálfstæði, án þess þó að mönnum detti í hug að skapi með því nokkurt ríki í ríkinu. Það mætti skipa yfirskólanefnd, sem sæi um öll skólamál í landinu, og gefa þeirri n. talsvert víðtækt vald, þótt úrskurðarvaldið lægi hjá sjálfu ríkisvaldinu, sem féð leggur fram og vill því hafa síðasta orðið. Eins og nú er má vel vera, að einmitt hafi hitzt á hið rétta meðalhof. Ég er ekkert á móti gildandi fyrirkomulagi og mér finnst það heldur réttara að lofa þróuninni í þessum málum að ráða nokkuð miklu, en þar fyrir er alls ekki hægt að álykta, að maður vilji með þessu stofna til ennþá meira sjálfræðis. Hv. þm. er ekkert hræddur við þá árekstra, sem geta orðið milli Alþ. og Búnaðarfél., svo lengi sem stjórn Bfél. fer viturlega að. En árekstrarnir verða nú einmitt út af því, hvað viturlegt sé. Búnaðarfélagsstjórnin, sem kosin er af búnaðarþinginu, ber því, ef svo mætti segja, ábyrgð fyrir búnaðarþinginu einu, eftir því sem gert er ráð fyrir í frv. En nú gæti svo farið, að Alþ. sýndist eitt og búnaðarþinginu annað. Á þá Búnaðarfélagsstj. að bera ábyrgð fyrir búnaðarþinginu einu eða búnaðarþ. og Alþ., og þá í hvaða hlutföllum fyrir þessa tvo aðila? Mér virðist hv.þm. Mýr. álíta yfirleitt, að árekstrar geti orðið háskalegir, ef stjórnin ber ekki ábyrgð fyrir búnaðarþinginu, þótt hann játi í öðru orðinu, að þessir árekstrar hafi ekki orðið hættulegir, og það er gott að hafa einhverja reynslu í heim efnum. Ef árekstur verður milli Búnaðarfélagsstj. og búnaðarþingsins, sé ég ekki ástæðu til þess, að Bfélstj., sem nú er skipuð að nokkru leyti af Alþ., þurfi að vera bundin við þessa ráðgefandi samkundu - búnaðarþingið. A. m. k. skoða ég það aðeins sem ráðgefandi. Það er til að efla áhugann, koma með nýjar hugmyndir, en á ekki að verða ríki í ríkinu. Búnaðarþingið á alls ekki að geta lagt þannig fyrir stj., að hún verði að fara eftir því. En hvernig væri það, ef þessum málum væri skipað hjá okkur eins og þeim er yfirleitt skipað annarsstaðar í heiminum, að þetta sé einungis stjórnarráðsdeild? Og hvernig fer yfirleitt um öll önnur mál og allar starfsgreinir, sem ekki hafa nein ráðgefandi þing, t. d. kirkjumál? Kirkjuþing eru kvödd saman, en þau eru einungis ráðgefandi og það dettur engum í hug, að þau eigi að hafa slík völd til að ráðstafa sínum málum. Í þessu efni er auðvitað aðalatriðið að hafa eitthvert fé til að starfa fyrir. Í sambandi við það, að þeir, sem þarna hafa mestan áhuga, geta látið í ljós vilja sinn og haft eðlileg áhrif á gang mála, er þó það að segja, að þeir, sem leggja fram féð, verða að hafa síðasta orðið, og er bezt, að það geti gerzt á friðsaman hátt, en ekki eftir stórkostlegan árekstur. Mér er auðvitað kunnugt um það, sem hv.þm. talaði um, að mjög mikið af því fé, sem búnaðarþingið hefir til umráða, er bundið fé. En ég sé ekki heldur þótt aukið sé sjálfstæði félagsins, að það komi þessu máli neitt við. Ekki ræður það frekar með hinni nýju stjórn sinni, sem búnaðarþingið eitt kýs, yfir því fé, sem algerlega er bundið að lögum. Það gagnar því ekkert aukið sjálfstæði. Það er bara ráðstafað fé, sem félagið á að útbýta eftir settum reglum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vildi bæta við örfáum orðum út af aths. hv. 4. þm. Reykv. í þessu máli. Þar sem hv.þm. bar Búnaðarfél. og búnaðarþingið saman við ýmsar aðrar stofnanir í landinu, eins og t. d. Fiskifélagið, þá er það ekki allskostar rétt hjá hv.þm. Búnaðarfél. Íslands og búnaðarþingið er nú orðið þannig skipað, að ekki er nema ein stofnun í landinu hliðstæð við það, og það er Alþ. sjálft. Það er nú þannig gengið frá búnaðarþinginu, að allir þeir bændur, sem að jarðabótum vinna verða að vera í búnaðarfélögum landsins, og þessir menn einir senda sína fulltrúa á fundi búnaðarsambandanna og þessir fulltrúar einir eru það, sem svo kjósa fulltrúa til búnaðarþingsins. Þess vegna er það engin tilviljun eða byggt á neinum lausum grundvelli, hvernig búnaðarþingið er skipað. Það er að síinu leyti byggt alveg eins upp og Alþ., eins og það eru bændur í bændahéruðunum og yfirleitt kjósendur landsins, sem senda okkur sem sína fulltrúa hingað til þingsins, þannig er sami grundvöllurinn undir Búnaðarfél. Íslands. Því er það, að, Búnaðarfél., sem reist er á þessum fasta grundvelli, hefir meiri rétt til þess að koma til Alþ. og segja: Það er réttmætt að fela okkur þessi mál til meðferðar, þar sem svona er gengið frá öllum undirbúningi. Ennfremur minntist hv. 4. þm. Reykv. á það, að í núgildandi fjárl. og því fjárlagafrv., sem vér nú höfum nýlega afgr. frá þessari d., væru sérstök ákvæði í sambandi við fjárveitinguna til Bfél. Ísl., sem tryggðu Alþ. líka, sem sé þau ákvæði, að fjárveitingin, sem nú er gert ráð fyrir að sé 200 þús. kr., er veitt með því skilyrði, að atvmrn. samþ. fjárhagsáætlun búnaðarþingsins. Þarna hefir búnaðarþingi(S líka aðhald. Að lokum vil ég segja það, sem ég hefi sagt hér áður tvisvar eða þrisvar sinnum í sambandi við þetta mál, að það, sem ég legg áherzluna á, jafnframt því sem ég tek undir með hv. aðalflm. og staðfestir eindregið ósk, sem kom fram frá búnaðarþinginu, að gott samkomulag verði milli Alþ. og búnaðarþingsins, því að verst væri, ef stofnað yrði til ófriðar og reipdráttar milli löggjafarvaldsins og búnaðarþingsins. Ég tek undir það með hv. 2. þm. Skagf., að undir öllum kringumstæðum eigi þetta mál að fara til landbn.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Að svo miklu leyti sem hæstv.forsrh. ber fram ný rök fyrir þessu máli, get ég ekki séð, að þau séu mjög knýjandi. Þau hnigu aðallega í þá att, að af því að Bfél. Ísl. hefði nú þegar miklu meira sjálfstæði en nokkur önnur stofnun á landinu, þá ætti það að fá enn þá meira sjálfstæði. Það er ekkert annað sérstakt við þessa stofnun en það, að hún hefir nú miklu meira vald yfir sínum málum en nokkru öðru félagi eða stofnun er fengið yfir sinni starfsgrein, og það út af fyrir sig er engin ástæða til að auka enn við vald Bfél. Ísl. Hitt, að svo vel sé búið um kosningar til búnaðarþingsins, að þess vegna sé óhætt að fela því þetta mikla vald og gera það að ríki í ríkinu, er heldur engin ástæða, þegar hver einasta stofnun, sem fengi slíkt vald, myndi þegar í stað, þótt að væri ekki sett sem skilyrði, koma upp hjá sér eins föstu kosningafyrirkomulagi og Bfél. Ísl. hefir nú. Ef t. d. kirkjunni væri fengið líkt vald yfir sínum málum og kirkjuþingið gæti falið sínum forstjórum að ráðstafa fé til kirkjumála, þá yrði vitaskuld útbúið, annaðhvort með lögum eða samþykktum innan félagsskaparins, fast skipulag. Viðvíkjandi eindregnum kröfum, sem koma fram, þá legg ég nú lítið upp úr heim. Það eru alltaf þessar kröfur frá hverri starfsgrein um að fá að hafa hina og þessa hlutdeild í sínum málum. Læknarnir vildu t. d. helzt hafa læknaþing og ráða sínum málum algerlega og þurfa sem minnst að sækja undir aðra. Þetta er alstaðar svo, en Alþ. verður að ákveða, hve langt slíkt á að ganga. Það má ekki skilja þessi orð mín svo, að ég sé út af fyrir sig að amast við þessu, heldur er ég eins og ég gat um í upphafi viss um, að aukið vald Bfél. Ísl. leiðir til þeirra árekstra, að eftir hinni sögulegu þróun verður ekki farið og þær raddir verða háværari, sem krefjast, að þessum málum verði hér sem annarsstaðar skipað með lögum og lögð undir stjónarráðið sem sérstök deild þess, og ég álít, að það eitt verði til hins verra. Ég álít, að hin ráðgefandi samkoma sá mjög heilbrigt sambland af áhrifum Alþ. og áhuga bændanna, sem vitanlega hafa mesta þekkingu og finna bezt, hvar skórinn kreppir í þessum efnum.

Hannes Jónsson ég er nærri hissa á því, að það skuli geta komið fram mótmæli gegn þessu frv., sérstaklega vegna þess, að þær breyt., sem orðnar eru á skipun búnaðarþingsins, eru þannig, að þær munu áreiðanlega hafa margt gott í för með sér. En til þess að þær breyt. nái fullkomlega tilgangi sínum, þarf einmitt sú skipun að komast á Bfél. Ísl., sem farið er fram á í frv. Það þarf að gera allt til þess að auka sem mest áhugann í starfsemi félaganna. Og þau, sem senda sína fulltrúa á búnaðarþingið, munu finna meiri hvöt hjá sér til að vinna af alúð, er þau geta ráðið hverjir eru í stj. Búnaðarfélagsins. Það er líka nauðsynlegt, að ekki komi til árekstra milli þingsins og Búnaðarfél. Þetta samstarf verður því að tryggja á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. Við skulum hugsa okkur t. d., að Alþ. hefði látið reisa fótstall undir minnismerki Jóns Sigurðssonar hér á Austurvelli og hefði hugsað sér að láta standmyndina snúa að alþingishúsinu. Hugsum okkur ennfremur, að einhver annar hefði átt að setja myndina á stallinn, t. d. eigandi kaffihússins „Vífils“ hér á móti, og hann hefði látið hana snúa að sér, en bakhlutann að alþingishúsinu. Búnaðarfél. Íslands ætlar að reyna að tryggja sér, að bakhluti stj. snúi ekki að sér. Þetta er eðlilegt. Það þarf að vera samræmi í öllum framkvæmdum Búnaðarfélagsins, og það verður því aðeins, að það ráði eitt yfir sínum málum. Það er ekki nema firrur, að Búnaðarfél. fái svo mikið fé frá Alþ., að réttlátt sé, að Alþ. ráði yfir því. Þingið er sjálft búið að ákveða, hvernig þessu fé skuli varið, og félagið hefir því engin áhrif í þeim efnum. Búnaðarfél. hefir ekkert annað að gera en að safna skýrslum og greiða samkv. þeim.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það er aðeins út af þessari smellnu samlíkingu hv.þm. V.-Húnv. um minnismerki Jóns Sigurðssonar hér á Austurvelli að ég stend upp. Mér fannst hún sanna ágætlega mitt mál. Því að hvers vegna sneri eigandinn henni svo öfugt? Alþ. hafði falið honum of mikið sjálfræði. Ef Alþ. hefði um leið og það veitti féð áskilið sér atkv. um framkvæmdina, þá hefði aldrei komið til árekstra. Þetta er nákvæmlega það dæmi, sem ég hefi dregið hér fram. Alþ. á ekki að setja upp sjálfstæðar stofnanir, veita fyrst fé til þeirra, láta síðan stofnunina sjálfa snúa því upp, sem ætlazt var til, að sneri niður, og bakhlutanum þangað, sem andlitið átti að snúa.

Hannes Jónsson Þetta er röng ályktun hjá hv. 4. þm. Reykv. Alþ. hefir fyrst og fremst sett standmyndina þarna af því, að fyrirfram var ákveðið, hvernig hún ætti að snúa. En svo riftast þetta allt, þegar annar aðili kemur og lætur hana snúa eftir sínu höfði. Þeir, sem leggja grundvöllinn, ráða einir, hverjir eiga að framkvæma þessi verk og hverjir eiga að stjórna þeim. Þessi líking hefir umhverfzt allherfilega í höfði hv.þm., gagnstætt öllum réttum hugsanagangi.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Við, sem flytjum þetta frv., erum sammála um aðalstefnu þess, afnám þeirra litlu leifa, sem eftir eru af vínbannslögunum, svo og það, að affarasælla sé fyrir þjóðfélagið að hafa skynsamlega áfengislöggjöf heldur en bannlög. Hinsvegar áskilja flm. sér rétt til að koma fram með smærri breyt. við einstök atriði frv., sem ekki hagga grundvelli þess, eða fylgja slíkum breyt., ef fram koma frá öðrum hv. dm. undir meðferð málsins. Um ástæður fyrir því, að við flytjum frv., vísast að mestu til grg., en ég vil þó bæta þar við nokkrum orðum. Ég býst ekki við, að neinn verði til að halda því fram, að tilgangi þeim, sem menn hugðust að ná með samþykkt bannlaganna frá 1909, hafi orðið náð. Ég var einn þeirra manna, sem við þjóðaratkvæðagreiðslu óskaði eftir, að bannlög yrðu sett. Ég skal játa, að það var eingöngu fyrir það, að ég vildi gjarnan gera vínnautn landræka. Hinsvegar verð ég að játa, að ég hafði alls ekki kynnt mér málið svo, að ég hafi hugsað um þær afleiðingar, sem slík lagasetning hefði í för með sér. Ég hugsaði sem svo: Forgöngumenn málsins hljóta að hafa athugað allar afleiðingar, og ég treysti þeim í þessu máli. Líkt þessu hygg ég, að ástatt hafi verið fyrir öllum þorra þeirra manna, sem óskuðu eftir vínbannslögum. Ekki leið á löngu, þar til ég fór að sjá ókosti laganna. Fyrst þann, að ekki var unnt að hefta innflutninginn. Annað, að sumir öfgamenn notuðu málið til pólitískrar rógstarfsemi. Í þriðja lagi þann, að almenningur bar ekki virðingu fyrir lögunum, þvert á móti þótt það „sport“ að brjóta lögin. Lögreglustjórar gátu ekki kæft niður lögbrotin, einkum af því, að lögin höfðu ekki stoð í hugsunarhætti þjóðarinnar og af þeim sökum hlífðust menn við að kæra þá, sem brotlegir voru. Í því efni minnist ég þess, að ég var þráfaldlega sjónarvottur að því, að æstustu bannmenn leiddu drukkna menn um göturnar á Ísafirði og hlógu að skrafi þeirra og drykkjulátum og skutu þeim undan lögreglunni. Með örfáum undantekningum horfðu bannmenn svo til daglega upp á lögbrotin án þess að kæra. Ástæðan auðvitað sú, að almenningsálitið var andstætt lögunum. Af öllum þessum sökum varð lögreglan máttlaus í eftirlitsstarfseminni. Æstir bannmenn ásökuðu lögreglustjóra og lögregluna almennt fyrir eftirlitsleysið. Þessi tvöfeldni dró enn meir en annars hefði orðið úr starfsemi lögreglunnar. Þá var gripið til þess ráðsins að herða mjög öll refsiákvæði laganna. Það var hið mesta Lokaráð, eins og á stóð, því þá urðu enn færri til að kæra yfir lögbrotunum. Þeir fáu, sem kært höfðu áður, skirrðust við að kæra samborgara sína, þegar sektirnar voru þyngdar og fangelsisvist lögð við að auki. Almenningsálitið varð enn andstæðara lögunum. Loks var reynt að senda út sérstaka löggæzlumenn, hina svonefndu „þefara“. Var því bráðlega hætt, því það jók enn meir á andúðina gegn lögunum. Ég er fyrir löngu orðinn þess fullviss, að ekki verður með neinu móti haldið uppi bannlögum hér í landinu. Ekki einu sinni svo að dragi úr nautn þeirra vína - hinna brenndu drykkja -, sem enn er óheimilt að flytja inn í landið. Þegar jafnframt er vitað, að óleyfileg bruggun sterkra drykkja fer hraðvaxandi í landinu svo að segja daglega, þá er það hreint óráð fyrir þá, sem vilja hafa einhvern hemil á áfengisnautn þjóðarinnar, að halda lengur í bannlögin. Fram að árinu 1930 var áfengisneyzla mjög lítil í sveitunum, en á tveim síðustu árum hefir hún margfaldazt og sýnilegt, að með aukinni áfengisbruggun þar vex neyzlan og flóð heimabruggaðs áfengis steypist inn í kaupstaði og kauptún, og er fyrirsjáanleg hin hræðilegasta brennivínsöld í landinu, ef ekkert er að gert. Bruggun í sveitunum er óhugsandi að útrýma meðan bannlögin eru í gildi. Nú munu andstæðingar frv. spyrja: Á hverju er sú skoðun byggð, að brugguninni verði fremur útrýmt án bannlaga en með þeim? - Mín skoðun er sú, að hugsunarháttur þjóðarinnar sé ennþá ekki svo spilltur, að með örfáum undantekningum muni menn hvorki flytja inn vín óleyfilega né heldur brugga það óleyfilega, þegar innflutningur er frjáls og ríkissjóðurinn, þ. e. þjóðarbúskapurinn, fær tekjur af víninu. Aðalviðkvæðið, þegar vínsmyglun hefir borið á góma, hefir verið: Þeir, sem smygla inn víni, skaða ekki ríkissjóðinn, því hann getur engar tekjur fengið af því áfengi, sem ekki er leyfður innflutningur á. Að þetta sé almennur hugsunarháttur og að smyglun og brugg mundi brátt hverfa, má m. a. marka á því, að aldrei mun hafa verið smyglað inn samskonar vínum sem þeim, er Áfengisverzlun ríkisins flytur inn og selur. Þó eru þessi vín seld svo þau verði, að fjárhagslega séð væri full ástæða til að óttast smyglun. Af þessu dreg ég þá ályktun, að menn sái almennt, að það er sviksemi við þjóðfélagið að skaða ríkissjóðinn um lögmæltar tekjur. Það er og víst, að almenningsálitið mundi fordæma þá menn, sem gerðu sér atvinnu að smyglun eða bruggun, þegar hagsmunir ríkissjóðsins, þ. e. almennings, væru annarsvegar. Má vera, að fyrst í stað verði áfengislögin brotin, en almenningsálitið mun bráðlega hefta smyglun og bruggun, og þá fyrst og fremst af þeim ástæðum, sem ég þegar hefi drepið á. Mér þykir líklegt, að þá er bannlögin verða afnumin, verði neyzla áfengis fyrst í stað meiri en nú. Það er reynsla annara þjóða. Hitt er líka víst, að það styðst einnig við reynslu annara þjóða, að bráðlega minnkar neyzlan og verður minni en þá er bannlög, sem alstaðar eru illa haldin, voru í gildi. Hinu mega menn ekki gleyma, að við stöndum nú á hættulegum tímamótum. Innlend áfengisbruggun er nýlega byrjuð og hefir aukizt ótrúlega fljótt, og það er fullvíst, að hún margfaldast á næstu árum. Það er af þeim orsökum sjáanlegt, að áfengisneyzla þjóðarinnar, og þá sérstaklega í sterkari drykkjum, hlýtur að aukast mjög mikið á allra næstu árum. Hvaða ráð eru til þess að koma í veg fyrir flóð hins heimabruggaða áfengis? Við flm. álítum skynsamlega áfengislöggjöf einustu vörnina. Það hefir sýnt sig bæði hér á landi og annarsstaðar, þar sem vínbann hefir verið lögleitt, að bindindisstarfseminnar hefir lítt eða ekki gætt. Hér á landi höfum við fengið órækar sannanir fyrir þessu. Á árunum 1900 til 1909 hafði bindindisstarfsemin unnið ótrúlega mikið og gott starf, og þá ekki sízt með því að breyta hugsunarhætti þjóðarinnar. Áður fyrr var það talið sjálfsagt, að menn væru ölvaðir, jafnvel ósjálfbjarga á almanna færi. Árin 1905–1909 var það talin vansæmd að vera áberandi ölvaður á mannamótum. Nú hefir aftur sótt í gamla horfið, einkum meðal ungu kynslóðarinnar. Þvingun sú, sem ávallt er samfara bannlögum, hefir vakið mótþróa. Fólkið er yfirleitt á móti allri þvingun, en þó sérstaklega þeirri, sem það finnur, að er ekki byggð á nauðsyn meðborgaranna. Sjálfræði er eitt af einkennum frelsisþrárinnar, og það má ekki skerða nema almenningshagur heimti. Flestum gengur illa að skilja, að það geti verið skaðlegt nágrannanum, hvers maður neytir í mat og drykk. Unga fólkið þolir þvingunina verst; þess sjást daglega merki í því máli, sem hér er rætt. Vegna þess að búast má við nokkurri aukningu áfengisneyzlunnar fyrst um sinn eftir að bannlögin eru afnumin, þá er ástæða til að velja réttan tíma til að leysa höftin, og sá tími er einmitt nú yfirstandandi. Kaupgetan er óvenjulítil og því er minna um kaup á munaðarvöru en á þeim tímum, þegar fólk hefir mikið fé handa milli. Bæði af þessum ástæðum, svo og vegna heimabruggunarhættunnar, sem áður er lýst, er einmitt nú hinn rétti tími til breytinga. Ég geng þess ekki dulinn, að við, sem flytjum þetta frv., verðum affluttir við landsfólkið. Æstir bannmenn munu reyna að eigna okkur aðrar og verri hvatir en þær, sem raða gerðum okkar í málinu. Hinsvegar býst ég við, að kjósendur reyni að mynda sér sjálfstæðar skoðanir á þessu máli ekki síður en öðrum og ræði það og íhugi yfirleitt æsingalaust. Hér er um alvarlegra viðfangsefni að fást en margur hyggur. Við treystum því, að frelsið geri þjóðina færari um að halda áfengisnautninni innan skynsamlegra takmarka heldur en þvingunin - bannið - hefir megnað. Ég ætla ekki að þessu sinni að fara út í fjárhagshlið málsins, þó sú hliðin sé ekki einskisverð. Þó svo verði, að hv.þd. vilji ekki samþ. þetta frv. án undangengins þjóðaratkvæðis, þá er flutningur þess nauðsynlegur. Þjóðin sér á frv., hvers hún má vænta í stað bannlaganna, a. m. k. af hálfu okkar flm. Að endingu nokkur orð um sérstök ákvæði frv. Það hefir þótt rétt að setja takmarkanir og hömlur á sölu og veitingar hinna sterkari drykkja, með því m. a. 1) að leyfa ekki veitingar eða sölu um borð í skipum. 2) að veita bæjarstjórnum og íbúum kauptúna ákvörðunarrétt um það, hvort útsala þessara vínfanga skuli þar leyfð eða ekki. Ég skal játa, að reynsla Norðmanna í þessu efni - local option - hefir ekki gefið góða raun. Hinsvegar virðist sú reynsla, sem við höfðum frá því 1890 til 1909, gefa ástæðu til að ætla, að þessar hömlur muni reynast sæmilega hér. Refsingar eru víðast færðar niður frá því, sem verið hefir hin síðari árin, þó ekki að því er snertir ólöglegan innflutning til sölu og heldur ekki misnotkun lyfsala og lækna á áfengisútlátum. Það þykir sýnt, að hin óvenju ströngu refsiákvæði, sem sett hafa verið í bannlögunum, hafi ekki dregið úr brotum á þeim; þvert á móti gert eftirlitið örðugra. ástæður fyrir því hefi ég fært áður í ræðu minni. Að öðru leyti finn ég ekki ástæðu til að ræða hin einstöku ákvæði frv. við þessa umr. Það, sem ég hefi sagt í þessari stuttu framsöguræðu er fyrir minn eiginn reikning. Má vera, að einhverjir hv. meðflm. minna séu mér ekki sammála í einstökum atriðum.