Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar fundi var slitið hér í hv. Sþ. á miðvikudaginn var, hafði ég kvatt mér hljóðs til þess að gera að umtalsefni í stuttu máli nokkur atriði, sem fram komu í ræðu hæstv. iðnmrh. um þá till. um athugun á samdrætti í iðnaði, sem hér er til umr. Þó að nokkuð langt sé um liðið, ætla ég samt að víkja að málinu örfáum orðum. Ég verð að segja það, að það urðu mér nokkur vonbrigði, hvernig hæstv. ráðh. tók þessu máli. Hér er um það að ræða, að samtökum iðnverkafólks og iðnrekenda verði gefinn kostur á að eiga aðild að allsherjarathugun á því, hvaða orsakir liggja til þess samdráttar í iðnaði, sem orðið hefur á undanförnum missirum, og hvaða ráðstafanir megi gera til þess að koma í veg fyrir hann. Ég lýsti því um daginn, hvaða undirtektir till. hefði fengið hjá þeim samtökum viðkomandi aðila, sem hv. allshn. sendi hana til umsagnar, en þessir aðilar voru: Iðja, félag verksmiðjufólks í Reykjavík, Iðja, félag verksmiðjufólks á Akureyri, Félag ísl. iðnrekenda, Samband ísl. samvinnufélaga. Frá öllum þessum samtökum bárust umsagnir, sem eindregið hvöttu til samþykktar umræddrar þáltill., og þau fluttu öll fram gild rök máli sínu til stuðnings, eins og ég vitnaði til í fyrri ræðu og skal ekki endurtaka. Þrátt fyrir þetta lagðist hæstv. ráðh. algerlega gegn till., fór um hana háðulegum orðum, taldi hana lítilsverða og óþarfa, og mátti jafnvel skilja á máli hans, að flutningur hennar væri iðnaðinum til óþurftar. Rökstuðningur hæstv. ráðh. var sá, að svo miklar ráðstafanir hefðu þegar verið gerðar iðnaðinum til hagsbóta í seinni tíð, að ekki væri þörf á því frekar. Ég lét þess getið í máli mínu á miðvikudaginn var, að hæstv. iðnmrh. hefði sýnt skilning á því, hversu ýmsar efnahagsaðgerðir að undanförnu hafa komið illa við iðnaðinn, og nokkrar ráðstafanir hafi ýmist verið gerðar eða undirbúnar til að mæta þeim vanda, sem hér er um fjallað, enda hafði meiri hl. allshn. Sþ. tínt af mikilli samvizkusemi allt það fram, sem þar um ræðir, eins og sjá má á þskj. 497 frá síðasta þingi. Hæstv. ráðh. sá samt ástæðu til að skýra frá þessu með eigin orðum og útskýringum, og er vitanlega ekki nema gott eitt um það að segja. Okkur flm. þessarar till. var auðvitað vel kunnugt um þessar aðgerðir, sem ég skal ekkert gera lítið úr, en við töldum samt, að umrædd athugun ætti að fara fram, enda væri á henni og því, sem gert hefur verið, sá mikli munur, að hér er ætlazt til, að fulltrúar iðnverkafólks og iðnrekenda eigi aðild að athugun, auk þess sem ráðgerð er heildarathugun, en fram að þessu hafa verið skoðaðir einstakir þættir iðnaðarins, og síðast, en ekki sízt, að sú staðreynd blasir við, að þrátt fyrir það, sem gert hefur verið, heldur samdráttur áfram í mjög mörgum greinum iðnaðarins. Um einstök atriði íræðu hæstv. ráðh. vil ég segja þetta: Hæstv. ráðh. keppast nú mjög við að telja fólki trú um, að þeir berjist hinni góðu baráttu gegn verðbólgunni og verði harla mikið ágengt. Ósköp er ég samt hræddur um, að illa gangi þeim að sannfæra almenning ílandinu um þetta, fólkið, sem þarf að láta tekjurnar hrökkva fyrir gjöldunum, þrátt fyrir mikla tilhurði og talsverða leikni þeirra sumra hverra a.m.k. í beitingu talna og útreikninga. Hæstv. iðnmrh. vildi greinilega ekki láta sitt eftir liggja á þessu efni hér á miðvikudaginn var. Hann taldi, að það væri hin mesta fjarstæða, sem framsóknarmenn héldu fram, að verðbólgan væri að drepa iðnaðinn, eins og hann komst að orði, og sagði það ekki rétt með farið, að það hefði verið eitt af höfuðstefnumarkmiðum hæstv. ríkisstj. að stöðva verðbólguna. Hann rökstuddi þetta með því, að í stefnuyfirlýsingunni frá 1959 hefði verið sagt, að stjórnin legði áherzlu á, að þannig sé haldið á efnahagsmálum þjóðarinnar, að ekki leiði til verðbólgu. Hvort stefnumarkmið hæstv. ríkisstj. og það, sem hún leggur áherzlu á, er eitthvað tvennt ólíkt, skal ég ekki segja um eða hvernig á að skilja þessa yfirlýsingu. En hitt er vitað, að talsmenn stjórnarflokkanna hafa jafnan haldið því fram og halda því ávallt fram, að vinstri stjórnin hafi farið frá vegna yfirvofandi verðbólguaukningar og þeir hafi talið það eitt af hlutverkum sínum að koma í veg fyrir áframhaldandi verðbólguvöxt, og nú er því haldið fram, að þetta hafi tekizt. Í framhaldi af þessum skýringum hæstv. ráðh. á stefnuyfirlýsingunni var komizt að þeirri niðurstöðu, að þessi barátta hefði gengið að óskum að undanförnu og að dýrtíðarvöxturinn væri hér hraðminnkandi. Þótt margir þm. og margir hæstv. ráðh. hafi hér að undanförnu farið með margar tölur um dýrtíðarvöxtinn fyrr og nú, langar mig í tilefni af þessu að gera örlítinn samanburð á t.d. vísitölu byggingarkostnaðar, vegna þess að hún á vel við, þegar rætt er um búsifjar iðnaðarins af verðbólgunni, til þess að sýna, hvernig barátta hæstv. ríkisstj. við að halda þannig á efnahagsmálum þjóðarinnar, að ekki leiði til verðbólgu, eins og segir í áðurnefndri yfirlýsingu hæstv. stjórnar, hafi gengið, hvort sem það var nú eitt af höfuðstefnumarkmiðunum eða ekki. Í okt. 1959 var vísitala byggingarkostnaðar samkv. Hagtíðindum 132 stig. Eftir 3 ár, þ.e. hinn 1. okt. 1962, var þessi sama vísitala orðin 180 stig og hafði því hækkað um 48 stig á þremur árum eða 16 stig að meðaltali á ári 3 fyrstu ár hæstv. núv. ríkisstj. í valdastólunum. Var þetta ekki góður árangur? Hafði ekki tekizt bara vel að halda þannig á efnahagsmálum þjóðarinnar, að ekki leiddi til verðbólgu? Vel má vera, að hæstv. núv. ráðh. þyki það, og þeir eru raunar að sækja í sig kjark til þess að halda því fram. En hæstv. þáv. forsrh. þótti annað. Í áramótaræðu sinni á gamlársdag 1962 sagði hann þetta, með leyfi forseta: „Ég skal strax kveða upp úr með það, að í vissum aðalefnum hefur viðreisnin tekizt betur en björtustu vonir stóðu til. Hins vegar játa ég hispurslaust, að enn hefur ekki tekizt að ráða niðurlögum verðbólgunnar, enda þótt rétt sé, að þjóðin standi í dag betur að vígi en fyrir þremur árum til að fást við hana. En takist ekki að sigrast á verðbólgunni, gleypir hún fyrr eða síðar ávexti þess, sem bezt hefur tekizt. Er þá unnið fyrir gýg og beinn voði fyrir höndum.“ Þetta var úttektin eftir þriggja ára stjórnarsetu þeirra viðreisnarmanna. Verðbólgan ósigruð, og yfirvofandi, að hún gleypti ávexti þess, sem bezt hefur tekizt, og þá allt unnið fyrir gýg og beinn voði fyrir höndum. En einn vonarneisti leyndist í öskunni. Þjóðin stendur betur að vígi en fyrir þremur árum að fást við verðbólguna, var sagt. Þá er rétt að skoða, hvernig eftirkomendunum hefur tekizt að hagnýta aðstöðuna. Þeir stóðu þó allténd betur að vígi. Hinn 1. okt. s.l. var vísitala byggingarkostnaðar komin upp í 267 stig. Hækkunin frá 1. okt. 1962 var þar af leiðandi ekki 48 stig, eins og á fyrra 3 ára tímabilinu. Nei, hún var 87 stig á síðari þrem valdaárunum, - ekki 16 stig að meðaltali 5 ári, eins og 1959-1962, heldur 29 stig að meðaltali frá 1962-1965, nærri því tvöfalt meiri, ef stigin eru lögð til grundvallar. Og af því að hæstv. ráðh. hafa lagt mikið kapp á að halda því fram, að vísítölustigin væru þeim mun léttbærari, sem menn hefðu meira af þeim, og allur reikningur annar en prósentureikningur væri rangur og villandi, er kannske rétt að hæta því við hér til samanburðar, að frá 1. okt. 1961 til 1. okt. 1962 hækkaði vísitala byggingarkostnaðar úr 168 stigum í 180 stig, þ.e. um 13 stig eða 7.1%. Þetta var hækkunin árið sem ég minntist á áðan, þegar enn hafði ekki verið sigrazt á verðbólgunni. Frá 1. okt. 1964 til 1. okt. 1965, þ.e. síðasta vísitala, sem gefin hefur verið út og gildir fyrir það tímabil, sem við nú lífum í, á þessu ári, hækkar vísitala byggingarkostnaðar hins vegar úr 220 stigum í 267 stig eða um 47 stig, en það gerir 21.4%. Hér eru tekin sambærileg tímabil, eitt ár í báðum tilfellum, og hækkunin reiknast í prósentum frá árinu á undan, þannig að ég hygg, að þessi aðferð standist jafnvel kröfur hæstv. viðskmrh., nema þá rangt sé reiknað hjá mér, en það verður þá vafalaust leiðrétt. Þegar þetta er haft í huga, er þá nokkur firra að segja það, sem ég gerði á miðvikudaginn var, að stóraukin dýrtíð hafi skapað iðnaðinum margvíslega rekstrarörðugleika? En þessi orð mín virðast hafa verið undirrót dýrtíðarkaflans í ræðu hæstv. iðnmrh. Ég held, að tæplega verði hægt að vefengja þau. Ég held, að það sé staðreynd, að dýrtíðin vaxi og hún valdi iðnaðinum, eins og raunar öllum öðrum atvinnugreinum og öllum rekstri, margvíslegum örðugleikum. Þá sagði ég enn fremur, að iðnaðurinn byggi við lausfjárskort, sem rýrði afkomu hans. Einnig þessu var tekið með miklum fyrirvörum af hæstv. iðnmrh. Hann sagði, að þessu væri ekki til að dreifa umfram aðrar atvinnugreinar, og svo fór hann að telja upp það, sem gert hefði verið iðnaðinum til hjálpar í þessu tilliti. Ég hygg, að iðnaðurinn búi yfirleitt við mjög erfið skilyrði um útvegun lánsfjár til starfsemi sinnar, bæði hvað rekstrarlán og fjárfestingarlán snertir, þrátt fyrir þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, og ég get enn endurtekið, að ég er ekkert að lasta þær. En úr því að farið er að ræða þetta atriði, mætti eflaust gera sér grein fyrir því, hverjar þessar fjárútveganir eru. Hæstv. iðnmrh. nefndi þetta, ef ég man rétt: Í fyrsta lagi, að iðnlánasjóði hefðu verið fengnar nýjar og stórauknar tekjur. Þetta er að nokkru leyti rétt. Með nýju lögunum frá 1963 var framlag ríkíssjóðs ákveðið 2 millj. kr. á ári, en afgangurinn af þeim 40-50 millj. kr., sem sjóðurinn hefur í árlegar tekjur, er fenginn með 0.4% gjaldi á svo til alla iðnaðarframleiðslu. Þarna er því nánast um tilfærslu að ræða úr einni grein iðnaðar í aðra, og enda þótt gjaldið fáist kannske reiknað í verðlagið, hækkar framleiðsluverðið að sama skapi og samkeppnisaðstaðan versnar. Þrátt fyrir þessa tilfærslu á tekjum og fjármunum er iðnlánasjóður samt fjárvana og getur ekki annað eftirspurn. Í öðru lagi var nefnt, að samþ. hafa verið l. um breytingu á lausaskuldum iðnaðarins íföst lán. Hæstv. ráðh. sagði, að nokkuð hefði dregizt að setja reglugerð um þetta efni, en hún væri nú komin, og það er vissulega gott. Ég tel víst, að þetta fyrirkomulag verði iðnaðinum til mikils hagræðis, þegar það kemur til framkvæmda. En ekki verður þar þó um nýtt fjármagn iðnaðinum til handa að ræða, heldur aðeins breytingu eldri lausaskulda í föst lán. Það auðveldar auðvitað reksturinn talsvert, ekki sízt hjá þeim, sem duglegir hafa verið að fá bráðabirgðalánin í lánastofnunum. Í þriðja lagi var nefnt, að samþ. hafi verið á Alþ. till. um endurkaup Seðlabankans á afurðavíxlum iðnaðarins. Mér er ekki kunnugt um, að sú till. hafi komið enn til framkvæmda á nokkurn hátt. En þar sem hér á fundinum er sams konar till. til umr., er rétt að fresta allri umr. um hana á þessu stigi, sérstaklega ef von er á nýjum upplýsingum um það efni frá hæstv. ráðherra, eins og mátti skilja af ræðu hans um daginn. Í fjórða lagi var nefnt, að þær tollalækkanir, sem gerðar hafa verið, hafi komið iðnaðinum til góða í sambandi við vélakaupin. Þessu ber auðvitað ekki að neita. En hafa verður í huga, að umræddar tollaaðgerðir voru liður í heildartollalækkun, sem á ýmsum öðrum sviðum snerti iðnaðinn mjög illa, þannig að ég hygg, að láta muni nærri, að í bezta falli standist á, hvað vinnst og hvað tapast. Í fimmta lagi voru nefnd lán úr Framkvæmdabankanum, sem iðnaðinum hafa verið veitt, og þar er um hreina fjármagnsviðbót fyrir iðnaðinn að ræða, sem þeim, er njóta, kemur auðvitað að fullu gagni. Þá held ég, að þessi fyrirgreiðsluatriði séu upp talin, eða ég man ekki betur. Ég hef ekki löngun til þess að gera lítið úr því, að þessi atriði hjálpi iðnaðinum eitthvað, eins og ég hef margoft tekið fram. En ég held því fram, og ég veit það, að þrátt fyrir þetta á þessi atvinnugrein við mikla fjárhagsörðugleika að etja. Vegna vaxandi dýrtíðar þurfa fyrirtækin langtum fleiri krónur en áður til að halda rekstrinum í horfinu. Af þeirri verðbólgusparifjármyndun, sem á sér stað í landinu, tekur hæstv. ríkisstj. til sinna þarfa í einni eða annarri mynd um 1/3 hluta og tók áður meira. Afleiðingin er sú, að um 1500 millj. kr. eru frystar í Seðlabankanum og hundruð millj. eru teknar úr bankakerfinu til framkvæmda á vegum ríkissjóðs, en viðskiptabankarnir verða að neita viðskiptavinum sínum um aukna fyrirgreiðslu, þótt þeir geti tölulega sannað, að þeim sé lífsnauðsyn á rekstrarfjárviðbót til að halda íhorfinu. Þetta ástand hlýtur að hitta iðnrekendur eins og aðra og þó í þeim mun ríkara mæli, sem vitað er, að aðrir atvinnuvegir hafa búið við einmuna góðæri og þá sjávarútvegurinn alveg sérstaklega en iðnaðurinn er hins vegar eins konar þolandi góðærisins, eins og hæstv. iðnmrh. benti einmitt sjálfur á í ræðu sinni um daginn. Þess vegna er það rétt, að iðnaðurinn er rekstrarfjárþurfi og það jafnvel meira en aðrir höfuðatvinnuvegir, og ætla ég þó alls ekki að bera á móti því hjá hæstv. ráðh., að almennur lánsfjárskortur eigi sér stað í okkar fámenna og fjármagnsrýra þjóðfélagi. Það er hverju orði sannara, að lánsfjárskortur er hér mikill, bæði af eðlilegum og tilbúnum ástæðum. Í framsöguræðu minni lagði ég áherzlu á það, að við Íslendingar ættum að draga lærdóma af þeirri reynslu annarra þjóða, að þeim hafi mörgum hverjum skilað hraðast í átt til bættra lífskjara, þegar iðnaði þeirra óx fiskur um hrygg, og að alveg sérstaklega biðu mörg verkefni í vinnslu innlendra framleiðsluvara. Þetta vil ég enn undirstrika. Ég veit, að ýmsir erlendir sérfræðingar, sem hingað hafa komið eða um mál okkar hafa fjallað, hafa talsvert ríka tilhneigingu til þess að sjá okkur alla Íslendinga fyrst og fremst sem vinnuafl við fiskveiðar og fiskverkun í einni eða annarri mynd, og eflaust er það rétt út frá hagfræðilegri teóríu, að á þann hátt mundum við skila mestum afköstum og draga mesta björg í alheimsbúið. En ætli þá væri ekki jafnframt tímabært að hætta að hugsa um sjálfstætt þjóðfélag á Íslandi? Ég er hræddur um það. Sem betur fer eru það ekki heldur allir erlendir sérfræðingar, sem þannig hugsa. Í skýrslu þeirri, sem Arne Haar deildarstjóri frá Noregi gerði á vegum Efnahagsstofnunarinnar um tollvernd íslenzks iðnaðar og vitnað hefur verið til ísambandi við meðferð þessa máls, segir hann um þetta atriði, að jafnvel þótt Ísland hafi um næstu framtíð verulegt tækifæri til frekari þróunar fiskveiða og fiskiðnaðar, þarfnast landið einnig, þegar til lengdar lætur, iðnvæðingar, sem stuðlað getur að meiri fjölbreytni í atvinnulífinu og að stöðugra jafnvægi í efnahagslífinu. Ég segði enn fremur um daginn, að iðnaðurinn þyrfti að halda áfram að veita mörgu fólki atvinnu, ekki aðeins þeim, sem ekkert annað geta gert, eins og mörgum konum og meira og minna fötluðu fólki t.d., heldur þarf hann jafnframt að búa sig undir að taka við hluta af þeirri fólksfjölgun, sem fyrirsjáanleg er. Um þetta segir í áðurnefndri skýrslu, að þótt nú sé skortur á vinnuafli, muni fjölgun fólks á starfsaldri yfir lengri tíma lítið gera tilkall til vaxtar efnahagsstarfseminnar jöfnum skrefum. Iðnaðarframleiðslan hljóti að eiga mikilvægan þátt í þessum vexti og þess vegna verði að kappkosta að varðveita þróunargrundvöll þeirra iðngreina, sem nú framleiða fyrir innlendan markað. Undir þetta vil ég taka og vonast til, að þessi skilningur verði ríkjandi, en ekki það sjónarmið, sem mér virðist koma fram af umsögn Efnahagsstofnunarinnar, að því sé slegið föstu, að íslenzkur iðnaður geti ekki framleitt það vöruúrval á heimsmarkaðsverði, sem neytendur óska eftir, og þess vegna eigi að leggja hann að miklu leyti niður. Um það, hvað hafa beri í huga við undirbúning áætlunar um aðlögun iðnaðarins að breyttum staðháttum vegna efnahagsaðgerðanna, segir Arne Haar, með leyfi hæstv. forseta: „Yfirvega verður alla þá þætti, sem haft geta þýðingu fyrir samkeppnisaðstöðu iðnaðarins og frekari þróun hans. Í raun réttri hefur þetta íför með sér, að stefnuna í iðnaðarmálum verður að taka til nýrrar yfirvegunar í allri sinni fjölbreytni. Við þessum vandamálum eru engar beinar lausnir. Þessi skýrsla er ekki heldur við það miðuð að leggja fram fullmótaða áætlun um aðgerðir. Hún er ætluð sem grundvöllur umr., sem frekara starf að þessum málum gæti byggzt á.“ Þetta segir hinn norski sérfræðingur, sem hæstv. ríkisstj. fékk hingað til að athuga aðlögunarvandamál iðnaðarins. Þess er að vænta, að farið verði eftir ráðum hans og frekara starf að þessum málum verði látið fara fram m.a. á grundvelli þessarar skýrslu. Væri það nú til of mikils mælzt, að fulltrúar frá samtökum iðnaðarfólks og iðnrekenda fengju að eiga aðila, sem tækju þátt í þessum framhaldsviðræðum og aðgerðum til aðstoðar við íslenzkan iðnað á þessum erfiðu tímamótum? Mér finnst, að þetta ætti að vera auðsótt mál, því að þrátt fyrir mikilvægi iðnaðarins fyrir þjóðarheildina eru það þó þessi fjölmennu samtök, sem mestra hagsmuna eiga að gæta, því að sá er eldurinn heitastur, er á sjálfum brennur. Þetta er það, sem þáltill. á þskj. 21 fer fram á, og mér sýnist því einsætt, að hana beri að samþykkja.



Herra forseti. Þessi þáltill. er 21. mál Sþ., sem hér er borin fram af framsóknarmönnum, að ríkisstj. láti fara fram ísamráði við Félag ísl. iðnrekenda og fulltrúa iðnverkafólks athugun á samdrætti í ýmsum iðngreinum að undanförnu. Ég leyfi mér að spyrja hv. flm., hvers vegna þessi athugun fari ekki einnig fram í samráði við fulltrúa frá Iðnaðardeild S.Í.S. Vita þeir kannske ekki, að samvinnufélögin standa enn þá utan heildarsamtaka iðnaðarins í landinu?  Við, sem höfum stundað iðnaðarstörf síðasta aldarfjórðung eða lengur, munum tvenna tímana. Við munum haftastefnuna og ríkisafskiptin. Við munum innflutningshöftin á nauðsynlegustu vélum, þannig að marga menn þurfti til þess að vinna sama verk í úreltum tækjum. Þetta hefur breytzt með auknu frjálsræði og fullkomnari vélakosti. Bátagjaldeyrisfyrirkomulag er einnig svo skammt að baki, að það er minnisstætt, þegar iðnaðarmenn og iðnrekendur þurftu að greiða 80% ofan á gjaldeyrinn auk venjulegra tolla á nauðsynlegustu verkfæri. Með frjálsum innflutningi hafa margar iðngreinar getað aflað sér véla, og hefur þannig tækni og sjálfvirkni fleygt fram á mörgum sviðum iðnaðarins, sérstaklega verksmiðjuiðnaðarins. Þannig hefur verið hægt að fækka starfsliði. Þeir, sem hins vegar hafa ekki notað sér frjálsræðið, hafa eðlilega dregizt aftur úr. Handavinnan hefur verið látin víkja, þar sem því hefur verið við komið, og hefur þetta að sjálfsögðu sparað vinnuaflið víða, þó að framleiðsluaukning hafi verið í þessum sömu iðngreinum. Og slíkt er að sjálfsögðu ekki hægt að flokka undir samdrátt í iðnaði, eins og hv. flm. vilja hér gera með þessari till. sinni. Hins vegar er auðsætt, að aukinni framleiðni í iðnaði verður ekki við komið nema með auknu fjármagni. Ekki er hægt að segja annað en vel hafi verið séð fyrir fjárfestingarfé til iðnaðarins á valdatímabili núv. hæstv. ríkisstj., miðað við það, sem áður var, bæði með aukningu iðnlánasjóðs og iðnaðarlánum Framkvæmdabankans. En þessir sjóðir hafa samkv. upplýsingum hæstv. iðnmrh. við þessar umr. farið ört vaxandi og útlán til fjárfestingar í iðnaði numið 80-90 millj. kr. á s.l. ári. Um framleiðslulán til iðnaðarins, m.a. endurkaup Seðlabankans á iðnaðarvíxlum, er öðru máli að gegna. En ég mun geyma mér að ræða það mál, þangað til betra tækifæri gefst, sem væntanlega verður nú á næstunni. Fyrr við þessar umr. upplýsti hæstv. iðnmrh., að sú grein iðnaðar, þar sem samdráttur hafi orðið raunverulegur, er í veiðarfæraiðnaði. Þar hafi hann skipað n. á s.l. ári til rannsóknar, svokallaða veiðarfæraiðnaðarnefnd, sem nú hafi skilað áliti. Ég beini þeim tilmælum til hæstv. ráðh., að alþm. verði látið í té þetta nál., jafnframt því sem ég fagna því, að nú skuli vera gengið til móts við sjálfsagðar óskir þessarar nauðsynlegu greinar íslenzks iðnaðar, eins og hæstv. iðnmrh. lét um mælt.



Herra forseti. Það má náttúrlega lengi halda áfram umr. undir þessum málalið og næstum því undir hvaða málalið, sem hér kemur til umr. á þinginu, að deila um dýrtíðarvöxtinn, eins og hv. 11. þm. Reykv. gerði í sinni síðari ræðu og gerði að aðalatriði í því sambandi, og ég býst við að þessa ræðu megum við hlusta á frá honum síðar á þinginu og oftar en einu sinni og endurtekna í eitthvað svipaðri mynd af mörgum hans flokksbræðrum og oftar en einu sinni. Við höfum þurft að hlusta á þetta undanfarið ísambandi við landbúnaðarmálin, ég veit ekki, á hve mörgum fundum, og því verður víst ekki lokið, þó að það mál hafi loksins komizt til nefndar. Annars var margt fallegt og slétt í ræðu hv. 11. þm. Reykv., eins og jafnan er hjá honum. Fallegasti parturinn var nú, þegar hann var að lesa upp úr skýrslum, sem ríkisstj. hefur fengið sérfræðinga til þess að útbúa fyrir sig, og þykir mér vænt um, að hann hefur tekið eftir þeim og leggur áherzlu á, að við reynum að koma til framkvæmda einhverju af því, sem þar er rakið. Seinast, þegar verið var að deila hér um dýrtíðina og dýrtíðarvöxtinn, var það vísitala framfærslukostnaðarins, sem deilt var um, og ég veit ekki, það er kannske vegna þess að viðskmrh. hafi þá tekizt að binda enda á deiluna um dýrtíðarvöxtinn á grundvelli vísitölu framfærslukostnaðar, að hv. 11. þm. Reykv. tók nú til við vísitölu byggingarkostnaðar til þess að sýna fram á, að verðbólgan hefði aukizt miklu meira í tíð núv. ríkisstj. en hjá undanförnum ríkisstj. og meðan hans flokksmenn voru við völd. En það vill svo til, að ef við leggjum vísitölu byggingarkostnaðar til grundvallar verðbólguvextinum og tökum vísitölu byggingarkostnaðar á tímabilinu frá 1949, þegar framsóknarmenn komu í ríkisstj., þ.e. í okt. 1949, - þeir koma í ríkisstj. 1950 nokkrum mánuðum seinna, - og til 1958, ég held, að hún sé reiknuð út fjórum sinnum á ári, þessi vísitala, er hækkunin alls til 1958, rétt áður en vinstri stjórnin fer frá, 146.3%, í 9 ár að meðaltali 16.2% á ári. En frá því aftur á móti seinni hluta árs 1958 og þangað til í júní 1965 er hækkunin alls 85.1%, í 6.7 ár, og meðaltalshækkunin á ári verður þá 12.8%. Jafnvel vísitala byggingarkostnaðarins hjálpar ekki þessum hv. þm. til þess að sannfæra menn um, að verðbólgan sé meiri í tíð núv. stjórnar heldur en þegar þeir báru ábyrgð á ríkisstj. eða voru þátttakendur í ríkisstj., framsóknarmenn. Allt fer þetta á sömu leið. Aðalatriðið, sem ég lagði megináherzlu á í minni ræðu í sambandi við verðbólguvöxtinn, vegna þess að hv. 11. þm. Reykv. hafði gefið tilefni til þess, var það, að ríkisstj. hafði lýst yfir, eins og hann vitnaði til, að hún legði áherzlu á, að kapphlaupið hefjist ekki á nýjan leik á milli verðlags og kaupgjalds og þannig sé haldið á efnahagsmálum þjóðarinnar, að ekki leiði til verðbólgu, og þetta var upphaflega yfirlýsing ríkisstj. 20. nóv. 1959 í sambandi við verðbólgumálin. Þessari stefnu hefur ríkisstj. fylgt. Og ríkisstj. hefur gert miklu meiri og veigameiri ráðstafanir en nokkur önnur ríkisstj. hér á landi til þess að koma í veg fyrir þetta kapphlaup kaupgjalds og verðlags. Því máli mínu til sönnunar vitnaði ég í þann þátt, sem ríkisstj. átti íjúnísamkomulaginu 1964, en það samkomulag hafði í stórum dráttum þau áhrif, að framfærslukostnaðurinn í landinu, vísitala framfærslukostnaðar, hækkar aðeins um 3% fyrstu 9 mánuði, eftir að samkomulagið var gert, en á jafnlöngum tíma þar á undan hafði hún hækkað um 18%. Þær ráðstafanir, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir á árinu 1964 og nú á líðandi ári til þess að skapa meira jafnvægi og minna kapphlaup á milli kaupgjalds og verðlags, eru þær helztu ráðstafanir, sem hafa leitt til stöðnunar á verðbólgu, sem áður var hækkandi hjá okkur. Það er rétt, að það er mikil hækkun verðbólgunnar vegna áhrifa verðþenslunnar á árinu 1963, og hún var svo mikil, eins og ég viðurkenndi og tók fram í minni ræðu, að þá töluðu flestir um, að gjaldmiðillinn, íslenzka krónan, mundi ekki standast verðþensluna og það mundi verða gengishrun á árinu 1964. En einmitt fyrir efnahagsráðstafanir ríkisstj., bæði þessar og ýmsar aðrar, hefur tekizt að koma íveg fyrir það og á sama tíma að skapa traustari gjaldeyrissjóði en við Íslendingar höfum nokkru sinni áður átt. Ég vil svo aðeins taka það fram að lokum, að ég er alveg sömu skoðunar og á síðasta fundi, þegar þetta mál var rætt, um þessa till., sem hér er til meðferðar, að mér finnst hún algerlega þýðingarlaus og lítilfjörleg og flutt í sýndartilgangi. Af hverju flytja þessir menn ekki einhverja till. um eflingu iðnaðarins? Það á endilega núna að fara að rannsaka samdráttinn í iðnaði. Þeir hafa haft fjölda tækifæra til þess að sýna fram á þennan samdrátt. Það hefur bara staðið á því, að hann væri sýndur, samdrátturinn. Í einstökum atvinnugreinum hefur verið bent á örfærra fólk við vinnuna. Það þýðir ekki samdrátt í iðnaði. Hver hefur framleiðnin og framleiðsluaukningin verið? Ég benti á það, að á árunum 1962 og 1963, þá var fyrra árið 8% framleiðsluaukning íiðnaði og meira í iðnaði en nokkurri annarri atvinnugrein og 6% síðara árið. Það minnkaði 1961 og sennilega stendur í stað 1964. En þannig er það, að þetta gengur nokkuð í bylgjum hjá iðnaðinum, alveg eins og í öðrum atvinnugreinum hjá okkur. Og þáttur iðnaðarins er ekkert lélegri en annarra atvinnugreina, þegar frá er skilinn, - og það tók ég fram seinast, - hinn gífurlegi og sérstæði vöxtur í sjávarútveginum síðustu árin vegna aukinnar tækni við síldveiðarnar og nýrra síldargangna eða a.m.k. möguleika fiskimanna okkar til þess að fylgjast með síldargöngunum og veiða síld við aðstæður, sem áður var alls ekki hægt að veiða nokkra síld. Þess vegna sagði ég, að það væri til óþurftar - og endurtek það - að vera sí og æ að vekja athygli eða reyna að vekja athygli á einhverjum ímynduðum samdrætti íiðnaðinum. Það er hægt að afla allra þessara upplýsinga, og liggja fyrir meira og minna upplýsingar um þetta, og fulltrúum iðnverkafólks eða iðnrekenda hefur alls ekki verið haldið utan við það, ef þeir hafa óskað eftir því. Þess vegna er till. alveg tilgangslaus. Og eins og kom fram á síðastu þingi og ég hef sýnt fram á núna, er ekki nein þörf fyrir þessa sérstöku rannsókn. Ég fullyrði, að þessi till. er ekki borin fram til þess að vera iðnaðinum neitt til þurftar, og hún verkar ekki heldur til þurftar iðnaðinum. Ég ætla hins vegar að vona, að hún sé svo ómerkileg, að hún verði ekki til óþurftar fyrir iðnaðinn.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. - Hv. 10. þm. Reykv. tók hér til máls áðan. Aðaláhyggjuefni hans í sambandi við þessa tillögugerð sýndist mér vera það, að flm. hefðu gleymt iðnaðardeild Sambands ísl. samvinnufélaga, og get ég heitið honum fullum stuðningi við brtt. í átt, ef honum finnst þessi athugun ekki geta farið fram án þess, að iðnaðardeild Sambands ísl. samvinnufélaga eigi þar aðild að. Ég veit hins vegar ekki, hvað þessi hv. þm. hefði sagt, ef við hefðum tekið iðnaðardeild Sambands ísl. samvinnufélaga inn í till. En mér gæti dottið í hug, að þá hefði verið fundið að því, að alls staðar vildi Sambandið koma sinum áhrifum að. Það hefur maður a.m.k. oft heyrt. En hvað um það, hv. þm. talaði um þessa till. út frá sínu sjónarmiði, og hann talaði um ástandið í iðnaðinum frá sínum bæjardyrum, en hann er, eins og kunnugt er, einn af stærstu iðnrekendum landsins. Og hann er ánægður, og það er gott. En ég ætla bara að benda á það, að þannig talar hann ekki fyrir munn samfélagsmanna í Félagi ísl. iðnrekenda, því að það félag hefur sent umsögn um þessa till., og þar segir, með leyfi forseta: „Vér höfum móttekið bréf yðar, dags. 23. þ.m., þar sem beiðzt er umsagnar um þáltill. um athugun á samdrætti í iðnaði. Það er rétt, sem um getur í till., að um samdrátt í vissum iðngreinum hefur verið að ræða að undanförnu. Álitum vér rétt, að rannsókn fari fram á því, hvað samdrætti þessum veldur, og mælum með því, að áður nefnd till. til þál. verði samþykkt.“ Þetta er umsögn heildarsamtakanna, Félags ísl. iðnrekenda, og þó að einstaka atvinnurekandi kunni að finnast, sem unir glaður við sinn hag, er það greinilega ekki heildarskoðun samtakanna og þau mæla með samþykkt till. Þetta vil ég undirstrika. Hv. þm. svarar fyrir sig. Hann er ánægður. En það eru fleiri og greinileg, meiri hl. í hans félagi, sem ekki er ánægður, og hann óskar eftir því, að þessi alhugun fari fram, sem hér er talað um. Þetta bréf er dags. 31. marz 1965. Ég hygg, að aðstæður iðnaðarins hafi ekki batnað það mikið síðan, að umsögn félagsins yrði með öðru móti. Ég ætla ekki að gera að löngu umtalsefni það, sem hæstv. iðnmrh. sagði nú í siðari ræðu sinni. Ég vil aðeins benda honum á, út af tali hans um samanburð á verðhækkun, að það er misminni hjá honum, að ég hafi gert samanburð á verðhækkun í tíð núv. ríkisstj. og annarra ríkisstj. Sá samanburður, sem ég gerði hér, laut aðeins að því að athuga, hvernig núv. hæstv. ríkisstj. hefði tekizt að ráða niðurlögum verðbólgunnar eða haga þannig aðgerðum í efnahagslífi þjóðarinnar, að ekki yki verðbólguna. Og ég gerði samanburð á þremur fyrri árum þessarar hæstv. ríkisstj. og þremur síðari árum, svo að ég tek það ekki til mín, sem hann sagði um samanburð við aðrar ríkisstj. Ég hef ekki gert hann hér. Það eru aðrir, sem hafa gert það. En um verðbólguna, sem ég gerði að umtalsefni, samanburð milli þriggja fyrri áranna og þriggja síðari áranna, erum við alveg sammála. Hæstv. ráðh. sagði réttilega, að það hefði orðið mikill verðbólguvöxtur á árinu 1963, og það er einmitt sú tala, sem ég var að gera hér grein fyrir, svo að þar ber ekkert á milli. Hæstv. ráðh. spurði, hvers vegna við hefðum ekki lagt til einhverjar ráðstafanir, sem yrðu gerðar iðnaðinum til hagsbóta, ístaðinn fyrir að vera að klifa á athugun á samdrætti íiðnaði. Ef till. er lesin öll, sést, að í henni er einmitt gert ráð fyrir því, að ráðstafanir verði gerðar til að bæta úr samdrætti í iðnaði. Það er meginefni till. En það er lagt til, að þær ráðstafanir séu gerðar á grundvelli athugunar, og ég hygg, að það sé fróðra manna skoðun, að þær aðgerðir, sem byggðar eru á heildarathugun, muni gefast bezt til að bæta úr þeim vandræðum, sem kunna að vera fyrir hendi. Hæstv. ráðh. segir, að þessi till. sé lítilfjörleg. Hann má vel hafa um hana þau orð, sem honum sýnist. Það er hans mat. En ég held, að hann ætti ekki að byggja andstöðu sína við till. á því, að hún sé flutt iðnaðinum til óþurftar. Það held ég, að sé of langt gengið.



Herra forseti. Þessi till., sem hér liggur fyrir, er orðin nokkuð gamall kunningi hér á Alþ. Upphaf hennar er það, að vorið 1958 átti núv. 10. þm. Reykv. sæti á Alþ. sem varaþm. og flutti þá till., sem hljóðar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að Seðlabankinn endurkaupi framleiðslu- og hráefnavíxla iðnaðarfyrirtækja eftir ákveðnum reglum, er settar verði með svipuðu sniði og reglur þær, sem nú gilda um endurkaup framleiðsluvíxla sjávarútvegs og landbúnaðar.“ Þessi till. hlaut góðar undirtektir hér á Alþ. og var samþ. nokkurn veginn óbreytt. Af hálfu þeirrar ríkisstj., sem þá sat hér að völdum, vinstri stjórnarinnar, var, að því er ég bezt veit, hafinn nokkur undirbúningur að því að hrinda þessari ályktun Alþ. í framkvæmd. En nú stjórn sat aðeins skamman tíma, lét af völdum á sama ári, og varð því ekki úr framkvæmdum hjá henni. En vilji Alþ. lá eigi að síður áfram fyrir hendi, og var því sjálfsagt, að þær ríkisstj., sem þá tóku við af vinstri stjórninni, hryndu þessari ályktun þingsins í framkvæmd. En það hefur samt þannig atvikazt, að ár eftir ár hefur liðið, án þess að nokkuð væri gert af hálfu stjórnarvaldanna til þess að framkvæma þessa ályktun. Þegar það hafði dregizt í ein 3-4 ár, að þetta væri gert, fannst mér rétt að endurflytja þessa till. hér í hv. Alþ. og hef gert það árlega síðan, án þess að það hafi þó enn nokkurn árangur borið. Ég hygg, að það liggi þó alveg ljóst fyrir, að þörfin fyrir það, að iðnaðurinn fái þá jafnréttisaðstöðu við aðra atvinnuvegi, sem hér um ræðir, er enn þá ríkari en hún var fyrir 8 árum. Það hefur t.d. gerzt í fyrsta lagi á þessu tímabili, að gengi íslenzkrar krónu hefur tvívegis verið fellt og það að sjálfsögðu mjög aukið rekstrarlánaþörf iðnaðarins. Þessu til viðbótar hefur svo átt sér stað gífurlegri verðbólguvöxtur 2-3 seinustu árin heldur en nokkru sinni fyrr og það haft að sjálfsögðu þau áhrif, að rekstrarlánaþörf iðnaðarins hefur stórkostlega aukizt. Mér finnst rétt í þessu sambandi, af því að það kom fram í umr. áðan, að rifja upp nokkrar tölur, sem eiga að geta gefið glögga hugmynd um þetta, en það er vísitala byggingarkostnaðarins, sem m.a. hæstv. iðnmrh. gerði að umtalsefni hér áðan, því að það var alls ekki rétt hjá honum, að það hefði eingöngu verið rætt um framfærsluvísitöluna í sambandi við umr. um landbúnaðarmálin, heldur hafði ekki síður verið rætt um vísitölu byggingarkostnaðarins, vegna þess að hún gefur miklu gleggri mynd um aukningu framleiðslukostnaðarins ílandinu heldur en þó framfærsluvísitalan. Sú vísitala, sem nú gildir um byggingarkostnaðinn, hennar grundvöllur er frá 1. okt. 1955. Og þróunin í þessum efnum hefur í stuttu máli verið sú, að fyrstu 8 árin, sem þessi vísitala gilti, frá 1955-1963, 1. okt., hækkaði hún úr 100 í 183 stig eða um 83 stig á þessu tímabili eða til jafnaðar um 10 stig á ári. Síðan 1. okt. 1963, eða núna tvö seinustu árin, hefur þessi vísitala hækkað um hvorki meira né minna en 81 stig til viðbótar eða um jafnmörg stig á þessum tveimur árum og á átta árunum áður. Og ef hæstv. ráðh. vilja fá þetta reiknað út í prósentum, kemur það þannig út, að fyrstu átta árin hefur vísitalan eða byggingarkostnaðurinn hækkað um 80% eða til jafnaðar um 10% á ári, en núna tvö seinustu árin hefur byggingarkostnaðurinn hækkað um 46% eða til jafnaðar um 23% á ári. Hæstv. iðnmrh. var að nefna það áðan, að það hefði orðið mikil hækkun byggingarkostnaðarins á árunum 1950-58, og nefndi í því sambandi, að þessi hækkun hefði orðið til jafnaðar á ári 17%. Ég veit ekki, á hvaða tölum hann byggir þetta. En jafnvel þó að þessar tölur hafi verið réttar, að byggingarkostnaðurinn hafi hækkað um 17% til jafnaðar á ári á þessu tímabili, hefur þó hækkunin orðið enn þá meiri tvö seinustu árin, þar sem hún hefur orðið til jafnaðar 23% á ári. Ég hygg líka, að það geti allir iðnrekendur borið það og það muni t.d. hv. 10. þm. Reykv., sem nú er að kveðja sér hljóðs, vel geta borið, að framleiðslukostnaðurinn hjá iðnaðinum hefur aldrei tekið meira stökk en einmitt núna seinustu árin. Mér þykir a.m.k. mjög furðulegt, ef hann vill ekki við það kannast, að þróunin hafi orðið á þann veg. En þetta gerir það að sjálfsögðu nauðsynlegt, að bætt sé úr rekstrarfjárþörf iðnaðarins, og eðlilegt, að það sé geri með þeim hætti, að hann fái sömu fyrirgreiðslu og aðrir atvinnuvegir hafa fengið, þ.e. að Seðlabankinn kaupi framleiðslu- og hráefnavíxla hans með líkum hætti og hann kaupir þessa víxla af sjávarútvegi og landbúnaði. Í þeim umr., sem hafa farið fram um þetta mál á undanförnum þingum, hafa menn stundum verið að reyna að draga línu milli atvinnuveganna eftir því, hvort þeir öfluðu gjaldeyris eða spöruðu gjaldeyri. Það hefur verið sagt, að þær atvinnugreinar sjávarútvegs og landbúnaðar, sem flyttu út vörur og öfluðu þannig gjaldeyris, ættu að njóta sérstakra forréttinda í þessum efnum. Ég sé ekki neinn mun á því, hvort atvinnugrein heldur aflar gjaldeyris, eins og útflutningsatvinnuvegirnir gera, eða sparar gjaldeyri, eins og t.d. landbúnaðurinn og mikill hluti iðnaðarins gera. Hvort tveggja kemur að sama gagni fyrir þjóðarbúið, og þess vegna eiga þessar atvinnugreinar að njóta sömu réttinda, hvort heldur þær framleiða vörur fyrir útlendan eða innlendan markað, hvort heldur þær afla gjaldeyris eða spara gjaldeyri. Þær hafa jafnmikla þýðingu fyrir þjóðarbúið, hvort heldur sem þær gera, og þess vegna eiga þær að njóta jafnræðis í þessum efnum. Það, sem hefur á vantað hér, eins og á svo mörgum öðrum sviðum, er, að iðnaðurinn nyti jafnréttis við aðra atvinnuvegi. Þrátt fyrir þá þýðingu, sem hann er búinn að sýna að hann hefur, er þannig ástatt enn þá, að menn vilja ekki á mörgum sviðum veita honum sömu aðstöðu og hinir eldri atvinnuvegir þjóðarinnar hafa. Þó er alveg víst og án þess að nokkuð sé lítið gert úr sjávarútvegi og landbúnaði, og það hljóta áfram að verða okkar aðalatvinnuvegir eða undirstöðuatvinnuvegir, að þá er ekki síður nauðsynlegt að efla iðnað í landinu, margbreyttan iðnað, því að ég hygg, að það sé erfitt að benda á þá þjóð, sem stendur á verulega fjárhagslega sterkum grunni, ef hún hefur það sem sína aðalundirstöðu í atvinnumálum að framleiða hráefni. Ég held, að engin slík þjóð hafi sterka aðstöðu, og aðeins þær þjóðir hafi sterka aðstöðu, sem auk þess sem þær framleiða hráefni geta einnig framleitt fullunnar iðnaðarvörur og það sem allra margbreytilegastar. Og eftir því sem þjóðinni fjölgar og aðstaða okkar batnar að öðru leyti, eigum við að sjálfsögðu að keppa að því að hafa okkar atvinnugreinar sem allra fjölbreyttastar, og það gerum við að sjálfsögðu framar öðru með því að efla iðnaðinn í landinu og gera hann sem margbreyttastan. Til þess að svo verði gert, þarf að skapa honum ífjárhagslegum efnum sömu aðstöðu og öðrum atvinnuvegum, ekki lakari. En sannarlega býr iðnaðurinn við lakari aðstöðu í þessum efnum, meðan svo er háttað, að t.d. Seðlabankinn kaupir hráefna og framleiðsluvíxla af sjávarútvegi og landbúnaði, en lætur iðnaðinn vera þar algerlega útundan. Ég satt að segja skil ekki þá þrjózku, sem þær ríkisstj. hafa sýnt, sem farið hafa með völd á undanförnum árum og ekki hafa viljað viðurkenna rétt iðnaðarins í þessum efnum og framkvæma þar þingviljann, sem hefur legið fyrir í 8 ár. Það er einhver óskiljanleg ástæða, sem veldur því, að þessi vilji Alþ. hefur ekki náð fram að ganga vegna þrjózku ríkisstj. Og það getur ekki verið önnur ástæða, sem hér liggur til grundvallar, heldur en sú, hvað sem þessir háu herrar segja, að þeir vilja ekki enn þá viðurkenna, að iðnaðurinn eigi að hafa sama rétt í landinu og aðrar iðnaðargreinar. Meðan þeir standa á móti þessu réttindamáli, er algerlega tilganglaust fyrir þá að berja sér á brjóst og vilja halda því fram, að þeir vilji jafnrétti í þessum efnum. Í verki skammta þeir iðnaðinum minni rétt en aðrir atvinnuvegir hafa. Ég leyfi mér svo að leggja til, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Þáltill. er á þskj. 22 um endurkaup Seðlabankans á iðnaðarvíxlum. Ég vil þakka aðalflm., hv. 5. þm. Reykv., fyrir að hafa endurvakið þetta nauðsynjamál, sem að vísu var samþ. hér á hv. Alþ. 3. júní 1958 samkv. till. minni og ætti því fyrir löngu að vera orðið að veruleika. Á sínum tíma voru miklar vonir íslenzks iðnaðar bundnar við samþykkt þessarar þáltill., og þessar vonir hafa ekki alveg slokknað enn þá. Satt að segja er ég alveg undrandi yfir, hvað framkvæmdastjórn eða bankastjórn Seðlabankans hefur tekizt að svæfa þetta mál lengi eða á áttunda ár. Það mun hafa verið árið 1962, þegar þrýstingur á framkvæmd þessa máls fór að verða óþægilega mikill, að hæstv. viðskmrh. skipaði n. sérfróðra manna til þess að endurskoða og gera till. um endurkaup Seðlabankans og framkvæmd till. Þessi n. gaf þann úrskurð, að endurkaupum Seðlabankans á hráefna- og framleiðsluvíxlum iðnaðarins skyldi komið á, svo framarlega sem slíkt lánakerfi ætti að halda áfram fyrir landbúnað og sjávarútveg. Í lagafrv. um Seðlabanka Íslands, sem hæstv. ríkisstj. lagði fyrir Alþ. 1963 og samþ. var sem lög á því þingi, er kveðið svo á, að innistæðubinding Seðlabankans megi nema allt að 25% af aukningu hjá hverri lánastofnun. Í 1. gr. þessara l. segir, að megintilgangur innlánsbindingar sé að afla fjár, m.a. til kaupa Seðlabankans á afurðavíxlum. Í grg. fyrir þessu frv. er beinlínis tekið fram, að þessi aukning innlánsbindingar sé gerð til þess, að hafizt geti endurkaup útflutningsiðnaðarins og þess iðnaðar, sem engra tollfríðinda nýtur. Því hefur verið haldið fram, að þáltill. slík sem samþ. var 1958 og sú, sem hér er til umr. nú á hv. Alþ., sé aðeins viljayfirlýsing, sem viðkomandi ríkisvaldi beri ekki endilega að hegða sér eftir. Ég er ekki lögfróður og skal ekki dæma um það. En heldur finnst mér slík rök hjákátleg. Hinu verður þó ekki á móti mælt, að lög frá hv. Alþ. og forsenda þeirra sé það vald, sem taka beri tillit til. Lög um Seðlabanka Íslands, sem samþ. voru á 84. löggjafarþingi hv. Alþ., taka af öll tvímæli í þessu máli, þ.e. að Seðlabankanum beri að endurkaupa iðnaðarvíxla. Á meðan ekki var komið bundið fé í Seðlabankann samkv. þessum l., var lítið hægt að segja. En í árslok 1963 eða um það leyti sem l. voru samþ. var bundið fé í Seðlabankanum 796.9 millj., en í júnílok s.l. var þetta bundna fé orðið 1249 1/2 millj. kr. Samkv. þessum tölum er aukin binding Seðlabankans a þessu tímabili 450 millj. kr. og verður örugglega um næstu áramót 500 millj. Ég álit, að nú sé svo komið, að verði ekki hafin nú þegar endurkaup hráefna- og framleiðsluvíxla iðnaðarins, sé brostin forsenda fyrir þessari lagasetningu og bindingaraukningu hjá Seðlabankanum. Verði þá að nema þessi lög um Seðlabankann úr gildi og skila viðskiptabönkunum til baka þeirri fjárfúlgu, sem tekin hefur verið af þeim, m.a. í þessu yfirskini. Til viðbótar við það, sem ég hér hef sagt, væri ástæða til þess að minna á orð hæstv. viðskmrh. og bankamálaráðh., sem hann viðhafði á hv. Alþ. síðasta dag janúar 1964. Þá sagði þessi hæstv. ráðh., að hann teldi eðlilegt, að iðnaðurinn fengi hjá Seðlabankanum hliðstæða fyrirgreiðslu og landbúnaður og sjávarútvegurinn hafa notið um árabil. Hæstv. ráðh. sagði einnig orðrétt hér á Alþ. þann dag, þegar seðlabankafrv. var til umr., með leyfi hæstv. forseta: „Með aukinni bindingu er það yfirlýstur tilgangur, að þá skuli Seðlabankinn hefja endurkaup á hráefna- og framleiðsluvíxlum iðnaðarins, og Seðlabankinn hefur lýst því yfir í viðræðum, að aukið bindingarfé muni hann nota í þessu skyni.“ Ég sný mér sérstaklega að þessum hæstv. ráðh. vegna orða hans sjálfs, þótt ég hins vegar viti, að hæstv. ríkisstj. hefur öll bankamálin í sínum höndum. Og hæstv. viðskmrh. sagði enn fremur þennan sama dag, 31. jan. 1964, hér á Alþ., með leyfi hæstv. forseta: „Sem viðskmrh. hef ég talið það í mínum verkahring að vinna að því, að iðnaðurinn fengi aðstöðu í Seðlabankanum til endursölu á sínum víxlum, og ég vil innilega vona, að Alþ. beri gæfu til þess að samþykkja seðlabankafrv., því að þá fyrst mun iðnaðurinn geta fengið þá sanngjörnu meðferð mála sinna, sem hann sannarlega á rétt á.“ Ég efast ekki um, að hér hefur hæstv. viðskmrh. talað af heilum hug. Ég hef ekki lesið ummæli hans hér til þess á nokkurn hátt að gera lítið úr hans velvilja þessum atvinnuvegi til handa. Ég hef hins vegar talið mér skylt að lenda á hið mikla vald, sem afhent virðist vera einum aðila, þ.e. Seðlabankanum, sem lætur undir höfuð leggjast að framkvæma vilja hv. Alþ. Að mínum dómi er það Seðlabankinn, sem stendur í vegi fyrir því, að endurkaup hráefna og framleiðsluvíxla iðnaðarins séu hafin. Ég vænti þess fastlega, að nú þegar eftir þessar umr. taki hæstv. ríkisstj. málið í sínar hendur, þannig að viðunandi lausn fáist á þessu mikla hagsmunamáli íslenzks iðnaðar.



Herra forseti. „Allar vildu meyjarnar með Ingólfi ganga,“ stendur þar, og það má vera mikið gleðiefni fyrir iðnaðinn, hve margir gerast nú talsmenn hans hér á þingi. Ég skal fara örfáum orðum um þessa till. Það er rétt, sem hv. flm. sagði, að hún er gamalkunn, hefur verið hér á ferðinni áður og var flutt 1958 af þeim hv. þm., sem nú var að ljúka máli sínu, Sveini Guðmundssyni, og var þá samþ. En hv. 1. flm. till. nú, 5. þm. Reykv., taldi, að það væri enn ríkari nauðsyn en fyrir 8 árum á samþykkt þessarar till. um endurkaup Seðlabankans á framleiðslu- og hráefnavíxlum iðnaðarins. Hérna held ég að sé afskaplega mikill misskilningur á ferðinni, því að að svo miklu leyti sem till. átti rétt á sér 1958, er það að segja um aðstöðu Seðlabankans til þess að endurkaupa víxlana, að aðstöðumunur iðnaðarins er alveg gjörólíkur núna og þá, og ég skal aðeins, til þess að fara fljótt yfir sögu, nefna, að 1958 hefur iðnlánasjóður líklega haft, - ég hef ekki tölurnar við höndina, - en það hafa líklega verið eitthvað um 2 millj. kr. til ráðstöfunar. En iðnlánasjóður hefur haft til ráðstöfunar undanfarin 3 ár 40, 50 og upp í 60 millj. kr. Það hafa verið samþ. lög og reglugerðir um lausaskuldir iðnaðarins, og er unnið að því nú að breyta lausaskuldum, sem til urðu, óumsömdum lausaskuldum á umliðnum árum, í löng og föst lán. Þetta er annar verulegur þáttur íbreyttri aðstöðu iðnaðarins til lánamálanna. Ríkisstj. hefur hlutazt til um það á undanförnum árum, að veittar hafa verið um 68.5 millj. kr. af svokölluðum PL-480 lánum til iðnaðarins gegnum iðnlánasjóðinn, og jafnframt hefur ríkisstj. hlutazt til um sérstakar lánveitingar til einstakra greina iðnaðarins, eins og stálskipasmiða og dráttarbrauta, á s.l. ári, sem innifalið er í fjáröflunar- og framkvæmdaáætlun ríkisstj. það ár, um 15 millj. kr. á þessum sérstaka lið, og stofnlánadeild sjávarútvegsins tók að sér þær lánveitingar á þessu ári. Lán Framkvæmdabankans hafa að gefnu tilefni til að styrkja aðstöðu iðnaðarins verið stóraukin á undanförnum árum og munu, eins eg ég hef áður sagt, nema milli 40 og 50 millj. kr. á 3 undanförnum árum, þannig að ef teknar eru saman lánveitingar þessa fjárfestingarbanka og umráðafé iðnlánasjóðs til lánveitinga á undanförnum 2-3 árum, eru þær um 100 millj. kr., en var, eins og ég segi, í iðnlánasjóði eitthvað 1-2 millj. kr., þegar þessi till. var fyrst flutt. Og ofan á þetta hefur svo bætzt það, að það hafa gífurlega vaxið útlán viðskiptabankanna til iðnaðarins, þannig að á árunum frá 1961 og það sem af er þessu ári, árinu 1965, og ef við áætlum þessa stund, sem eftir er, að það verði svipað og hin árin hafa verið, hefur verið 80% útlánaaukning á þessum árum til iðnaðarins frá viðskiptabönkunum. Allt þetta, sem ég nú hef nefnt, hefur gerbreytt aðstöðu iðnaðarins í sambandi við lánsfjármöguleika. Þessu vildi ég vekja athygli á. Þá er það hins vegar, að halda mætti því fram, að það væri þörf á því engu að síður að bæta lánaaðstöðu iðnaðarins með endurkaupum Seðlabankans á afurða- og framleiðsluvíxlum iðnaðarins. Og það hefur verið mín skoðun, að það ætti að vera eitt ráðið til viðbótar til þess að létta undir með iðnaðinum. Ég hef hins vegar leyft mér að halda því fram og gerði það síðast á ársþingi íslenzkra iðnrekenda, að ég varaði alvarlega við því fyrir iðnaðinn í heild að gera sér miklar vonir um mikinn stuðning af endurkaupum Seðlabankans á víxlum og það vegna þess, hvernig aðstaða iðnaðarins væri og ósambærileg á mörgum sviðum við aðrar atvinnugreinar, sem njóta þessara endurkaupa, sjávarútveg og landbúnað. Mín skoðun var sú, að þetta mundi fyrst og fremst koma vissum stærri fyrirtækjum til góða og fyrirtækjum, sem gætu framleitt iðnaðarvörur til útflutnings. Eftir þennan fund hins vegar hef ég lagt ítrekaða áherzlu á það við Seðlabankann að huga vandlega að málinu og reyna eftir megni að koma í framkvæmd einhverjum endurkaupum, sem iðnaðinum væru verulega að líði og væru að bankans dómi eðlileg, miðað við aðrar atvinnugreinar, og forsvaranleg frá sjónarmiði bankans að sjálfsögðu. Það, sem ég nú að lokum tek fram, er afstaða Seðlabankans, sem ég hef leyfi til þess að láta í ljós við þessar umræður, varðandi endurkaup á afurðavíxlum iðnaðarins. Á síðasta ársfundi Seðlabankans lýsti bankastjórnin yfir, að hún teldi endurkaup iðnaðarvíxla réttlætanleg, þar sem sýnt væri fram á, að viðkomandi starfsgrein nyti ekki viðunandi fyrirgreiðslu bankakerfisins og sérstök ásæða væri til forréttinda af því tagi, sem endurkaupin eru. Bankastjórnin hefur markað þá stefnu að taka við beiðnum frá viðskiptabönkunum um endurkaup iðnaðarvíxla, enda séu eftirfarandi skilyrði uppfyllt: 1) Víxlarnir séu tryggðir með 1. veðrétti í útflutningsvörum eða vörum fyrir innlendan markað, þar sem hliðstæðar vörur innfluttar eru tollfrjálsar eða tollvernd ekki teljandi. Nauðsynlegt er varðandi hið síðarnefnda, að fyrir liggi greinilegar upplýsingar um hreina tollvernd, þar sem bæði sé tekið tillit til tolla á hráefnum og hliðstæðum vörum fullunnum. 2) Hinar veðsettu vörur séu fullunnar, í söluhæfu ástandi og auðseljanlegar. Jafnframt séu aðstæður til þess að taka veð í þeim á tryggilegan hátt og engar aðrar kvaðir eða lán hvíli á þeim. 3) Fyrir liggi að dómi Seðlabankans fullnægjandi upplýsingar um, hvert sé lágmarksverðmæti vörunnar á markaði. 4) Fyrir liggi sundurliðaðar upplýsingar um fjárhag fyrirtækisins, eftir því sem Seðlabankinn telur nauðsynlegt hverju sinni, svo sem um skuldir við innlenda banka, erlend vörukaupalán og heildareignir og skuldir fyrirtækisins. 5) Sýnt sé fram á, að þörf sé fyrir fyrirgreiðslu í formi endurkaupa, þar sem aðrar viðunandi fjáröflunarleiðir séu ekki fyrir hendi. Hér eru í 5 liðum taldar ástæður og forsendur seðlabankastjórnarinnar fyrir endurkaupum iðnaðarvíxla, eins og þessi till. fjallar um. Ég álit, að það sé hæpið að segja, þegar þetta liggur fyrir, að Seðlabankinn standi ívegi fyrir endurkaupum iðnaðarvíxla. Það verða þá að liggja fyrir beiðnir frá viðskiptabönkunum, alveg eins og í sambandi við landbúnað og sjávarútveg, að Seðlabankinn endurkaupi af þeim viðskiptavíxla af því tagi, sem hér um ræðir, til þess að greiða fyrir lánsfjáraðstöðu iðnaðarfyrirtækja. Pegar þetta liggur fyrir, sem ég nú hef lýst yfir, eða gerð er jafngóð grein fyrir, mundi ég ætla, að það væru fyrst og fremst iðnfyrirtækin og þeirra fyrirsvarsmenn, sem ættu að taka málið upp við viðskiptabankana og í samráði við þú að gera grein fyrir þeirri lánsfjárþörf, sem rúmast innan þessara marka, og það mundi samkvæmt fyrir fram gefnum yfirlýsingum Seðlabankans nægja til þess, að slíkir víxlar sem þessir væru endurkeyptir og væru í hlutfalli og samræmi við það, sem tíðkast í hinum atvinnugreinunum, landbúnaði og sjávarútvegi. Ég efast ekkert um, að ef eitthvað er í þessum yfirlýsingum hér, sem bankarnir og iðnrekendurnir og iðnfyrirtækin fyndu einhverja vankanta á og gætu með rökum farið fram á að yrði breytt til þess að liðka enn meir til fyrir endurkaupunum, mundi það út af fyrir sig vera auðsótt. Það er aðalatriðið að minni skoðun af hálfu Seðlabankans að halda í meginlínum þeirri stefnu, sem hann þarna hefur markað. Ég lýk svo þessu máli mínu með því að endurtaka það, að þetta er eitt af þeim lánamálum iðnaðarins, sem ég hef lengi haft þá persónulegu skoðun á, að enda þótt afstaða Seðlabankans yrði jákvæð, ættu menn að forðast að gera sér of mikinn mat úr þeim möguleikum, sem þarna opnuðust. En það eru þarna nýir lánsfjármöguleikar iðnaðarins í samræmi við þær yfirlýsingar, sem ég hef greint frá hendi Seðlabankans.



Herra forseti. Á þskj. 52 hef ég leyft mér að flytja svofelldar fsp. til ríkisstj., en fsp. eru í þrem liðum og hljóða þannig, með leyfi hæstv. forseta: „1. Hafa verið gerðir samningar um smíði rannsóknarskips í þágu sjávarútvegsins? 2. Hve mikið fé er fyrir hendi til smíði skipsins? 3. Hvað er talið, að vel búið rannsóknarskip kosti nú?“ Þetta mun vera í fjórða skiptið, að ég ætla, sem ég fer af stað í þinginu með fsp. um hafrannsóknarskip í þágu sjávarútvegsins. Af þeirri ástæðu sé ég ekki, að sérstakt tilefni sé til þess, að ég fylgi þessum fsp. nú eftir með langri ræðu, en vil þó aðeins víkja að nokkrum meginatriðum málsins. Eins og hv. alþm. vafalaust vita, hefur á undanförnum árum verið mikið rætt og skrifað um þörfina á vel útbúnu haf- og fiskirannsóknarskipi fyrir Íslendinga. Íslendingar eiga meira undir sjávarútvegi og fiskveiðum en flestar eða allar aðrar þjóðir, sem þekkist til. Öllum er því ljóst, og það út af fyrir sig er ekki umdeilt, að hafrannsóknir og fiskirannsóknir og fiskileit eru mjög þýðingarmikil atriði í þjóðarbúskap okkar. Á undanförnum árum hefur líka verið unnið talsvert að því að bæta aðstöðu þeirra, sem að þessum málum vinna. Fyrir nokkrum árum voru þannig tekin í notkun mjög glæsileg húsakynni við Skúlagötu í Reykjavík með vel útbúnum rannsóknarstofum og tækjum fyrir fiskifræðingana. Hins vegar hefur aðstaða fiskifræðinganna til þess að vinna að sínum verkefnum úti á sjónum verið allt fram á þennan dag mjög erfið. Fiskirannsóknirnar hafa þannig orðið ár eftir ár að búa að því að nota leiguskip til þessarar rannsóknarstarfsemi, og hefur þá gjarnan verið reynt að leigja skipin hjá landhelgisgæzlunni eða ýmsir togarar, sem lausir hafa verið í þann og þann tíma, hafa verið teknir til leigu til skamms tíma í senn. Að sjálfsögðu hefur þetta fyrirkomulag leitt til þess, að hvorki hefur verið hægt að búa þessi skip þeim fullkomnustu tækjum, sem nauðsyn væri á, og ekki hefur heldur starfsaðstaðan að öðru leyti um borð í skipunum fyrir fiskifræðingana verið eins góð og hún þyrfti að vera. Þeir, sem fylgjast eitthvað með gangi þessara mála meðal annarra þjóða, vita vel, að aðrar fiskveiðiþjóðir, eins og Norðmenn, Rússar, Bretar, Þjóðverjar, Bandaríkjamenn o.fl., hafa mjög kappkostað á undanförnum árum að efla flota hafrannsóknarskipa og fiskirannsóknarskipa. Mig minnir, að ég hafi rakið það með tölum, seinast þegar ég fór af stað með þessar fsp., og skal því ekki þreyta hv. alþm. á að endurtaka þá upptalningu. En þetta út af fyrir sig sýnir, að allar þessar þjóðir leggja ofurkapp á að efla þessa starfsemi, af því að þeim er það ljóst, að hún er mjög þýðingarmikil. Hér hjá okkur hefur hins vegar þróun þessara mála ekki verið eins hröð og æskileg hefði verið. Sérstaklega hefur gengið illa að hrinda í framkvæmd því brýna hagsmunamáli sjávarútvegsins og raunar alþjóðar að fá byggt haf- og fiskirannsóknarskip, eins og við þó eigum mikið undir því. Ég vil aðeins í örfáum orðum reka gang þess máls á hv. Alþ.  Ég hef svo, eins og ég gat um í upphafi, þrisvar áður flutt fsp. um þetta efni. Fsp. sjálfar eru ljósar og gefa ekki tilefni til frekari umr., en ég vona, að hæstv. ráðh. geti gefið við þeim nokkuð skýr svör.



Herra forseti. Hinn 4. febr. 1953 samþykkti Alþ. þál. frá hv. alþm. Pétri Ottesen um að fela ríkisstj. að láta athuga, hvernig íslenzka ríkið geti með sem hagkvæmustum hætti eignazt hæfilega stórt og traust skip, sem útbúið verði hinum fullkomnustu tækjum til haf- og fiskirannsókna. Þótt athuganir hafi sýnt nauðsyn hafrannsóknarskips fyrir Íslendinga, var fjárhagsgrundvöllur til smíði slíks skips fyrst lagður með lögum nr. 33 frá 10. sept. 1958, um útflutningssjóð, þar var ákvæði um, að hluti tekna af útflutningsgjaldi af sjávarafurðum skyldi renna til smiði haf- og fiskirannsóknarskipa. Ákvæði þessu var svo haldið í l. um efnahagsmál frá 1960, enda þótt l. um útflutningssjóð féllu þá úr gildi. Siðan árið 1958 hefur meira og minna verið unnið að undirbúningi og smíði rannsóknarskips af Hafrannsóknastofnuninni, en undirbúningurinn komst fyrst í fast form með skipun byggingarnefndar hafrannsóknaskips í maí 1964. Í n. eiga sæti Gunnlaugur E. Briem ráðuneytisstjóri, sem er formaður, Davíð Ólafsson fiskimálastjóri, Jóhannes Nordal bankastjóri, H,jálmar R. Bárðarson skipaskoðunarstjóri og Jón Jónsson forstjóri Hafrannsóknarstofnunarinnar. N. fól Agnari Norland skipaverkfræðingi og Ingvari Hallgrímssyni fiskifræðingi að vinna úr fram komnum till. í nánu samstarfi við hafrannsóknastofnunina og gera fyrirkomulagsteikningu að hinu fyrirhugaða skipi. Hafa þeir síðan unnið að þessu máli með aðstoð erlendra aðila, sem reynslu hafa á þessu sviði. Er þess að vænta, að nauðsynlegri undirbúningsvinnu verði lokið snemma á næsta ári. Skal ég þá víkja sérstaklega að þeim fsp., sem hér eru til umr., en 1. liður þeirra er, að spurt er, hvort samningur hafi verið gerður um smiði rannsóknarskips. Svar: Það hefur ekki verið gert, enda er undirbúningsvinnu ekki að fullu lokið, eins og fyrr er greint. Varðandi 2. lið fsp. er spurt, hve mikið fé sé fyrir hendi til smíði skipsins. Svar: Til smíðinnar renna 3% af útflutningsgjaldi, og var heildarupphæðin 11 millj. 433 þús. kr. í árslok 1964. Á því ári nam framlag úr útflutningsgjaldi 2 millj. 800 þús. kr., og má gera ráð fyrir, að í lok þessa árs verði heildarupphæðin orðin röskar 14 millj. kr. 3. liður. Spurt er, hvað talið sé, að vel búið hafrannsóknarskip kosti nú. Svar: Skip það, sem fyrirhugað er að smíða, er af skuttogaragerð, og mun kostnaður með öllum búnaði skipsins vart verða undir 50 millj. kr. Til viðbótar framangreindum upplýsingum vil ég hér með gefa þær upplýsingar, þótt ekki sé sérstaklega um þær spurt í umræddri fsp., að fyrir nokkrum vikum fór Jakob Jakobsson fiskifræðingur þess á leit í bréfi til sjútvmrn., að keypt yrði sérstaklega útbúið síldarleitarskip, sem eingöngu yrði ætlað það hlutverk að leita síldar og fylgjast með síldargöngum. Ríkisstj. hefur tekið þessari till. Jakobs til athugunar og mun kanna þær ýtarlega, er öll gögn málið varðandi liggja fyrir. Ég vænti, að með þessum upplýsingum hafi ég svarað fsp. hæstv. fyrirspyrjanda.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör við fsp. mínum, sem voru glögg og fullnægjandi. Ég vil aðeins í tilefni þeirra svara ítreka nauðsynina á því, að ríkisstj. taki þegar ákvörðun um að smíða skipin. Það hefur einu sinni áður hent, eins og ég vék lítillega að í frumræðu minni, ég held árið 1960, að miklum tíma og fjármunum var varið til þess að undirbúa smíði slíks skips, ganga frá teikningum og öðru slíku, sem því tilheyrir, en svo varð ekkert úr framkvæmdum og engin ákvörðun tekin um, að smiði skipsins skyldi hafin. Að sjálfsögðu leiddi þetta til þess, að öll sú mikla vinna, sem lögð hafði verið í að teikna skipið þetta árið, og allir þeir miklu fjármunir, sem til þess var varið, fóru að mestu í súginn. Við skulum vona, að það fari ekki eins í þetta skiptið, og ég fyrir mitt leyti er trúaður á, að nú loksins sé komið að því, að hugmyndinni um smiði haf- og fiskirannsóknarskips verði hrundið í framkvæmd.



Herra forseti. Ég vil í tilefni af því, að þetta mál liggur nú hér fyrir, lýsa yfir undrun minni yfir því, hvernig haldið hefur verið á þessu máli nú um langa hríð. Það er búið að vefjast fyrir stjórnarvöldum landsins nú í nærri 8 ár að gera kaup á fiskirannsóknarskipi, þó að búið væri að tryggja öruggan tekjustofn til að standa undir þeim hluta, sem líkur bentu til að ríkið yrði að greiða í sambandi við skipskaupin. Ég beitti mér fyrir því á árinu 1958, að tekinn væri upp sérstakur tekjustofn í þessu skyni, og þá þegar var sá undirbúningur kominn í gang í sambandi við málið, sem gerði það kleift að ganga frá kaupum á þessu skipi á tiltölulega stuttum tíma, ef skilningur og vilji hefði verið fyrir hendi. Það hefur því allan þennan tíma ekki staðið á því, að það væru til fjármunir af hálfu ríkisins til að leggja í skipið. En það er eitthvað annað, sem hér hefur tafið. Nú sjá menn, að til eru um 14 millj. kr. í sjóði, en sú fjárhæð gerir fyllilega frá hálfu ríkisins að vera nægileg til að gera kaup á slíku skipi með þeim almennu útborgunarreglum, sem eru í sambandi við skipakaup erlendis frá, því að hvaða einstaklingur svo að segja sem er hefur átt auðvelt með að geta fengið lán upp í 70% af andvirði skipanna, og líklega hefði ríkið átt að geta það líka. Ég vil vænta þess, að núv. hæstv. sjútvmrh. sjái, hve illa hefur verið haldið á þessu máli nú um langa hríð, og hann taki nú rögg á sig og hrindi málinu í framkvæmd. En jafnhliða því legg ég áherzlu á það fyrir mitt leyti, að það verði einnig ráðizt í kaup á síldarleitarskipi. Hér er um tiltölulega auðveldan hlut að ræða, og kæmu þar bæði til greina skip, sem fáanleg eru innanlands, og einnig erlendis frá, og meira að segja sum þau skip, sem hafa verið í þjónustu ríkisins og þyrftu ekki ýkjamikilla breytinga við til að geta þjónað þessu starfi allvel, ef ríkið legði fram nokkra fjárhæð til umbóta á slíkum skipum. En það er alveg augljóst mál, að það þarf nú þegar á sérstöku síldarleitarskipi að halda, sem er við slík störf árið um kring. Ég vænti svo þess, að hæstv. sjávarútvegsmálaráðherra sjái um það að gera reka að því að undirskrifa kaupsamning á fiskirannsóknarskipi og einnig að semja um kaup á sérstöku síldarleitarskipi.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Austf. (LJós), vildi segja, að ekki hefði verið unnið að þessu máli eins og æskilegt hefði verið, og hann sagði raunar, að það hefði vafizt fyrir stjórnarvöldunum í 8 ár að hrinda þessu máli í framkvæmd. Ef við drögum 8 frá 1965, þá komum við til ársins 1957, og þá lendir a.m.k. nokkur hlutinn á því tímabili, sem hann sat í þessu embætti. En það, sem hefur gerzt í því síðan, er, að það hafa verið sett lög um tekjuöflun til smiði slíks skips, en sú tekjuöflun hefur ekki gefið nema 1-2 millj. á ári, síðan þau lög voru sett, en sú fjárhæð var vitanlega alls ófullnægjandi til að fara af stað með smíði slíks skips, sem mun kosta, eins og upplýst hefur verið hér nú af hæstv. sjútvmrh., í kringum 50 millj. kr. Hins vegar var hafizt handa um undirbúning þessa máls, undireins og útlit var fyrir það, að fjármunir væru handbærir. En nokkur ágreiningur hefur orðið um gerð skipsins, og var þess vegna hafizt handa á nýjan leik 1964 um það að endurskoða fyrri áætlanir og gerðir skipa, og voru þar hafðir með í ráðum bæði erlendir og innlendir sérfræðingar, sem voru ráðgefandi fyrir þá n., sem þetta mál var falið. Ég tel, að nú sé málið komið á þann rekspöl, að það sé eingöngu spurning um vikur eða mánuði, þangað til hægt er að bjóða skipið út, og þeir fjármunir, sem nú eru fyrir hendi, ættu að nægja til að borga þann hlutann, sem þarf að inna af hendi við samningsgerð og meðan á smíði skipsins stendur. Ég tel, að þessi undirbúningur, sem gerður hefur verið, sé það vandaður, að líklegt sé, að nú sé komið niður á þá gerð skipsins, sem hentugust geti orðið, og sé ekki illa varið þeim tíma, sem í þennan undirbúning hefur farið. En að ráðast í smíði slíks skips í algeru fljótræði, eins og mér skildist að hv. síðasti ræðumaður teldi að hefði verið rétt að gera, og með alls ófullnægjandi fjármuni í höndum, tel ég, að ekki hefði verið vel staðið að því verki. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram og taldi rétt og skylt, þar sem sjálfsagt er mér um að kenna, ef óhæfilegur dráttur hefur orðið á þessu máli.



Herra forseti. Það er aðeins í sambandi við lokaorð hv. 5. þm. Austf. (LJós) í hans fyrri ræðu, þar sem hann lagði fram þá ósk sína, að ráðizt yrði einnig í smíði sérstaks síldarleitarskips. Vil ég vísa til þess, sem ég áður sagði, að þessi ósk er áður komin frá okkar færasta manni í þessum efnum fyrir þó nokkrum tíma, þ.e. Jakobi Jakobssyni fiskifræðingi. Varðandi þá till. hv. þm., að það yrðu jafnframt kannaðir möguleikar á að breyta einhverju þeirra eldri skipa, sem til eru í landinu, til þessarar þjónustu, er m.a. við því að búast, að einhver örlítill dráttur verði á ákvörðun í þessu efni vegna þessa samanburðar. Þess hefur verið óskað, að Jakob léti gera þennan samanburð, þ.e. annars vegar á smiði nýs skips, sem sérstaklega yrði til þess byggt að annast þessa þjónustu, og svo þeim möguleikum að endurbyggja eldra skip, sem þætti geta þjónað þessu hlutverki. Þessi athugun fer nú fram og ríkisstj. mun, eins og ég áðan sagði, taka lokaákvörðun um þessi efni, þegar þessar kannanir liggja endanlega fyrir, og að færustu manna yfirsýn gera endanlegar till. í málinu.



Herra forseti. Þessi fyrirspurn fjallar um það, hvað ríkisstj. hafi gert til að framkvæma ályktun Alþingis frá 29. maí 1957 um sameiningu Landsbókasafns og Háskólabókasafns o. fl. Hinn 29. maí 1957 samþ. Alþ. eftirfarandi ályktun: „Alþingi ályktar: 1) að sameina beri Landsbókasafn Háskólabókasafni eins fljótt og unnt er á næstu árum, þannig að Landsbókasafn verði aðalsafn, en í Háskólabókasafni sé sá þáttur starfseminnar, sem miðast við handbóka- og námsþarfir stúdenta og kennsluundirbúning og rannsóknir kennara, 2) að fela ríkisstj. að gera nauðsynlegar ráðstafanir í þessa átt, 3) að nú þegar verði svo náið samstarf tekið upp millí Landsbókasafn og Háskólabókasafns sem við verður komið að áliti forráðamanna þeirra og hliðsjón höfð af væntanlegri sameiningu safnanna.“ Tildrög þessarar ályktunar Alþingis voru þau, að 11. sept. 1956, fól þáverandi menntmrh. 5 mönnum að rannsaka, hvort hagkvæmt væri að sameina þessi söfn. Í n. voru Þorkell Jóhannesson þáv. háskólarektor, Finnur Sigmundsson þáv. landsbókavörður, Björn Sigfússon háskólabókasafnsvörður, Bjarni Vilhjálmsson og Birgir Thorlacius. Eftir allýtarlega athugun komst þessi n. að þeirri niðurstöðu, að það væri bæði fjárhagslega og skipulagslega hagkvæmt að sameina söfnin, og byggði það m.a. á eftirfarandi röksemdum: 1) Að bæði söfnin hefðu ófullnægjandi húsnæði og betra væri að byggja yfir eitt safn en fleiri. 2) Að fjárveitingar til bókakaupa nýttust betur hjá einu safni en tveimur. 3) Að mannafli nýttist einnig betur á þann hátt. Það kemur fram í áliti n. á þeim tíma, að þá var mögulegt að fá lóð fyrir slíkt safn á Melunum sunnan Suðurgötu, eða skammt frá háskólanum. Í framhaldi af þessu lagði n. til, að Alþingi gerði þá ályktun, sem ég las hér áðan upp og var afgreidd frá Alþingi 29. maí 1957. Síðan þessi ályktun var gerð á Alþingi, hefur þörfin fyrir slíka sameiningu augljóslega aukizt. Húsnæðisskortur safnanna hefur aukizt, og þörfin fyrir hvers konar fræðimennsku og vísindastarfsemi, sem byggist á góðu bókasafni, hefur aukizt og verður að sjálfsögðu enn meiri í framtíðinni, t.d. í sambandi við, ef deildum háskólans verður fjölgað, sem sjálfsagt verður innan tíðar. Ég hygg, að það sé óþarft að lýsa því, því að það er sjálfsagt flestum eða öllum hm. kunnugt, hve óhæg aðstaða er nú á þessum söfnum, til þess að þau geti fullnægt þeirri starfsemi, sem þar þarf að halda uppi. Ég vil svo í framhaldi af því, sem ég hef nú sagt, endurnýja þá fyrirspurn mína, hvað ríkisstj. hafi gert til að framfylgja umræddri ályktun Alþingis.



Herra forseti. Í þeirri ályktun Alþingis, sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði til og gerð var 29. maí 1957, er fólgin almenn stefnuyfirlýsing í málefnum vísindalegra bókasafna á Íslandi. Í þessari ályktun lýsir Alþ. yfir þeirri skoðun sinni, að í málefnum safnanna eigi að fylgja þeirri stefnu að sameina þau svo fljótt sem unnt er á næstu árum, en þangað til eigi að vinna að því, að sem nánast samstarf sé milli landsbókasafns og Háskólabókasafns. Þessi ályktun var í samræmi við niðurstöðu n., sem ég hafði skipað 11. sept. 1956 til þess að kanna málefni vísindasafnanna og gera tilraun til að móta framtíðarstefnu í málum þeirra. Það gefur auga leið, að það fyrsta, sem gera þarf, ef gera á tilraun til að framkvæma þá stefnu, sem í þessari ályktun Alþingis felst, er að tryggja húsnæði fyrir væntanlega safnbyggingu, sem hýst geti bæði Landsbókasafn og Háskólabókasafn og að því er ég tel nú einnig Handritastofnun Íslands í framtíðinni. Þess vegna skrifaði menntmrn. borgaryfirvöldum þegar 7. júní 1957, eða rétt eftir að Alþingi hafði gert þessa ályktun, og fór fram á, að væntanlegri safnsbyggingu yrði ætlað lóðarrými á Melunum vestan háskólans og sunnan Íþróttavallar. Endanleg ákvörðun í þessu máli hefur ekki verið tekin enn. Það er kunnara en frá þurfi að skýra, að skipulagsmál Reykjavíkurborgar eru í gaumgæfilegri og mjög rækilegri athugun, og stendur það eflaust í sambandi við það, að enn hefur ekki verið tekin fullnaðarafstaða til þessarar málaleitunar menntmrn. Þó er rétt að geta þess í þessu sambandi, að borgaryfirvöld hafa verið mjög örlát á lóðir handa Háskóla Íslands fyrir framtíðarbyggingar hans. Hér mundi verða um ríkisbyggingu að ræða. Ég vil þó með engu móti segja, að það, að lóð hefur ekki enn verið ákveðin undir væntanlega bókasafnsbyggingu, stafi af því, að henni hafi ekki verið ætlaður framtíðarstaður í skipulagi höfuðborgarinnar, heldur er sannast mála, að hér er um mjög stórt mál að ræða. Hér er um að ræða eina af helztu byggingarfyrirætlunum hjá ríkinu og um byggingu, sem mundi kosta eflaust tugi millj. kr. En það er ekki einungis, að þörf sé á nýju og vönduðu safnhúsi. Fjölmargar aðrar byggingarfyrirætlanir eru á döfinni hjá ríkinu og bíða ákvarðana, sem aliar verða að teljast mjög mikilsverðar, og vil ég þar t.d. nefna það, sem hv. alþm. er kunnara en öllum öðrum, þ.e. byggingu fyrir Alþingi, byggingu stjórnarráðshúss, byggingu í þágu háskólans og byggingu listasafns. Ég nefni hér aðeins 4 stórbyggingar auk safnhússins, sem taka þarf afstöðu til á næstu árum. Einmitt vegna þess, að ég hef þótzt sjá fram á, að alveg eðlilegur dráttur yrði á því, að endanleg ákvörðun yrði tekin um byggingu fyrir vísindaleg söfn landsmanna, hef ég talið rétt að beita mér fyrir því, að sem mestar úrbætur yrðu gerðar, þótt til bráðabirgða væru, í málefnum þeirra safna, sem nú starfa, og þá fyrst og fremst í Landsbókasafni,en húsakostur þess hefur verið bættur stórkostlega nú á allra síðustu árum, fyrst og fremst með hinni nýju handritadeild. sem er til húsa á 1. hæð hinnar gömlu og ágætu landsbókasafnsbyggingar. Þar hefur verið komið fyrir handritageymslum, mjög vönduðum, í stálskápum, og mjög vandaðri og fullkominni vinnuaðstöðu fyrir álitlegan hóp fræðimanna, sem þau söfn þurfa að nota. Því starfi er haldið áfram, að bæta húsakost Landsbókasafns á þann hátt að gera nýtízkulegar allar bókageymslur safnsins, þ.e. með því að láta nýtízku stálskápa koma í stað hinna gömlu hillna, en það eykur geymslurými byggingarinnar gífurlega. Sams konar framkvæmdir standa yfir í Þjóðskjalasafni. Geymslurými þess hefur verið stóraukið með því að hefja notkun nýtízku stálskápa: Enn fremur hafa fjárveitingar til bókakaupa í Landsbókasafni og Háskólabókasafni verið auknar verulega. Þá hefur verið talið rétt að efna til aukinnar samvinnu milli Landsbókasafns og Háskólabókasafns til þess að koma í veg fyrir, að um tvíkaup á vísindaritum eða öðrum ritum hjá þessum tveim söfnum sé að ræða. Í þessu sambandi hefur athyglinni sérstaklega verið beint að því verkefni að koma á fót sérstakri skráningarmiðstöð, þ.e. gera ráðstafanir til þess, að á einum stað sé til yfirlit um öll sérfræðibókasöfn, ekki aðeins þessi tvö, heldur öll sérfræðibókasöfn opinberra stofnana, svo að sjá megi á einum stað, hvaða vísinda- og fræðibækur séu til í innlendum söfnum og þá hvar þær séu fyrir hendi. Á s.l. vori var efnt í menntmrn. til umræðufundar með fulltrúum ríkissafnanna stóru og þeirra opinberra stofnana sem eiga sér einhver sérfræði- eða vísindabókasöfn, og er haldið áfram athugun á því, hvernig þessu skráningarmiðstöðvarmáli megi hrinda sem skjótast og haganlegast fram. Þá vil ég einnig láta þess getið, að æskilegast væri, að komið yrði á fót upplýsingarmiðlun, t.d. í sambandi við skráningarmiðstöðina, þar sem menn geti fengið m.a. ljósritaða útdrætti úr vísindabókum og sérfræðitímaritum, en slíkt er farið að tíðkast mjög í ýmsum nálægra landa og er til mikils hægðarauka fyrir vísindamenn og fræðimenn, sem þurfa að nota þau gögn, sem um er að ræða. Ég vona, að með þessu megi fsp. hv. þm. teljast svarað. Það er í athugun að finna væntanlegri safnbyggingu hæfilegan og virðulegan stað í höfuðstaðnum. En þar eð fyrirsjáanlegt er, að eðlilega mun líða nokkuð langur tími, þangað til hægt er að hefja byggingu slíks húss, hvað þá að taka það í notkun, hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að bæta aðstöðu í þeim bókasöfnum, sem fyrir eru, svo sem frekast hefur verið unnt, og mun verða haldið áfram athugunum á því að koma upp skráningarmiðstöð fyrir öll vísindasöfn í Reykjavík a.m.k. og ef til vili upplýsingaþjónustu í sambandi við þá miðstöð.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans, því að ég býst við, að þau séu nokkurn veginn eins greinileg og þau geta verið varðandi það, sem hefur verið gert eða ekki verið gert í þessum málum á undanförnum árum. En hitt vil ég hins vegar harma, að það virðist hafa verið ótrúlega lítill skriður á því að framkvæma þessa till. hvað það snertir að sameina söfnin og koma upp sæmilegum húsakynnum fyrir þau. Ég hygg, að af þeim verkefnum, sem hæstv. ráðh. minntist hér á áðan, að nauðsynlegt væri að vinna að, þá sé kannske þetta eitt hið allra merkasta, að koma hér upp verulega góðu bókasafni, því að við verðum að búa okkur undir það eins og aðrar þjóðir, að hvers konar vísindastarfsemi verði efld, hér í landinu á komandi árum, en ein meginundirstaða þess, að það sé lægt, er að hafa gott og fullkomið bókasafn. Og við verðum að játa, að það skortir stórkostlega á, eins og nú standa sakir, að því skilyrði sé fullnægt. Ég vil aðeins minna á í sambandi við það, hve mikilvægt þetta verkefni er, að nú fyrir skömmu, þegar Háskóli Íslands var settur, minntist háskólarektor á þetta verkefni og taldi, að það væri kannske einna bezt til fallið, ef sérstaklega væri minnzt þess stórafmælis í sögu Íslands, sem nú er fram undan, að það væri gert með því að koma upp slíku safnahúsi sem hér um ræðir. Þess vegna vil ég að lokum láta í ljós þá von, að það verði ekki unnið að þessu máli á þann hátt, eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðh., að það þyrfti að taka langan tíma enn, að slíku safni yrði komið upp, heldur yrði undirbúningi að því hraðað og jafnvel stefnt að því, að það geti komizt í framkvæmd á því stórafmæli í sögu Íslands, sem verður eftir nokkur ár.