Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Bernharð Stefánsson) Fyrirspurn þá, er hjer liggur fyrir, bar jeg fyrst og fremst fram í þeim tilgangi að fræðast af hæstv. stjórn um þau atriði, sem að er spurt. Jeg get því verið mjög stuttorður, þar sem aðalatriðið fyrir mjer er að heyra svör hæstv. stjórnar. Samt verð jeg með örfáum orðum að gera nánari grein fyrir ástæðunum til þessarar fyrirspurnar. Jeg ætla ekki að rifja upp sögu þessa máls, nje þær deilur, sem um það hafa orðið. Jeg mun láta mjer nægja að minnast á eitt atriði í því sambandi. Eins og menn muna, bar Framsóknarflokkurinn fram á þinginu í fyrra till. í báðum deildum, um að skipa nefnd samkv. 35. gr. stjórnarskrárinnar, til að athuga fjárhagsaðstöðu Íslandsbanka gagnvart ríkinu, einkum með tilliti til enska lánsins. Þessi till. mætti mikilli mótstöðu, sem kunnugt er, og hjeldu ýmsir því fram, að ef slík opinber rannsóknarnefnd yrði skipuð, gæti það orðið bankanum hættulegt. Till. var því feld, og skal jeg ekki að þessu sinni leggja neinn dóm á það, hvort það hafi verið rjett eða rangt. Aðeins geta þess, að hefði jeg setið á þingi í fyrra, þá hefði jeg án efa greitt atkv. með till. - En þótt meirihluti þingsins liti svona á þetta mál, þá var það þó viðurkent af þinginu, að það ætti rjett á að kynnast tryggingum þeim, er bankinn hafði sett fyrir enska láninu. þessvegna var fjhn. falið að kynna sjer þetta. Það virðist því mega líta svo á, að þótt þingmenn greindi á um leiðirnar, þá hafi þó alt þingið í fyrra talið rjett og sjálfsagt að afla sjer upplýsinga um þetta mál. Á þessa staðreynd vildi jeg benda, og í sambandi við það verð jeg að halda því fram, og býst ekki við, að neinn mótmæli því, að þetta þing, sem nú situr, hafi alveg sama rjett til að kynna sjer þetta mál og þingið í fyrra. En þótt rjetturinn sje ómótmælanlega hinn sami, gæti þó komið til mála, að miklu minni nauðsyn væri á þessu nú. Það getur hugsast, að með skýrslu fjhn. í fyrra sjeu fengnar fullnægjandi upplýsingar um þetta mál. Jeg skal ekkert um það segja, hvað öðrum finst um þetta. En jeg segi fyrir mig, að mjer nægði ekki þessi skýrsla, og þessvegna bar jeg þessa fyrirspurn fram. Þetta er nú kanske af því, að jeg er nýr þingmaður, og því ekki eins kunnugur málinu og þeir, sem eldri eru. Ástæðan til þess, að jeg get ekki látið mjer nægja skýrslu fjhn., eru einkum tvær. Í fyrsta lagi er það af því, að skýrslan, eins og hún liggur fyrir, er alls ekki tæmandi og gefur ekki fullnægjandi upplýsingar um ástæðurnar, eins og þær voru þá, og eðlilega þaðan af síður eins og þær eru nú. Nefndin tekur sjálf fram, að sú rannsókn, er nauðsynleg var til að meta gildi handveðsins, hafi verið óframkvæmanleg, nema hún fengi ýmsar upplýsingar hjá bankanum, sem hún aldrei fjekk. Að minsta kosti er jeg viss um, að kjósendur úti um land eru litlu nær fyrir skýrslu þessa. Hin ástæðan sem kanske er ennþá ríkari, er sú, að þótt skýrslan hefði verið tæmandi í fyrra og ágæt í alla staði, þá er ástandið svo breytt nú, einkum sökum gengishrunsins, að skýrslan gæti nú verið orðin einskisvirði. Jeg hygg, að sú upphæð, sem bankinn fjekk upphaflega af enska láninu, hafi verið 280,930 sterlingspund, eða með núverandi gengi pundsins nokkuð yfir 9 miljónir króna. Samkv. skýrslu fjhn. í fyrra var handveðið fólgið í víxlum og ef til vill öðrum verðbrjefum, að upphæð 6,800,000 kr., eða rúmlega það. Nú mun að vísu vera komin ein afborgun, þótt maður viti að vísu ekkert um þetta með vissu, þar sem þetta er alt mjög á huldu, en samt mun það vera svo, að ef tekið er tillit til núverandi gengis, að ekki er hægt að líta svo á, að upphæð þessa handveðs, ef hún er sú sama og í fyrra, sje nægileg trygging fyrir láninu. Því er sjerstaklega spurt um í fyrirspurninni, hve upphæð tryggingarfjárins sje há nú. Þótt menn viti, hve upphæð handveðsins er há, er ekki mikið með því sagt, því að auðvitað fer tryggingin engu síður eftir veðhæfi handveðsins, en samt sem áður verður þó a. m. k. að gera þá kröfu, að upphæð tryggingarfjárins sje að minsta kosti ekki lægri en lánið. Jeg býst nú ekki við, að hæstv. fjrh. (JÞ) geti lesið upp skrá yfir víxla þessa og sagt álit sitt á hverjum lið. Það yrði langt mál og örðugleikum bundið. En hins get jeg ætlast til, að hann gefi upplýsingar um málið í stórum dráttum. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta meira. Eins og jeg tók fram í byrjun, ber jeg þessa fyrirspurn fram í þeim tilgangi að fræðast. Spyr sá, sem ekki veit. Jeg hefi litið svo á, að það væri skylda mín gagnvart sjálfum mjer og kjósendum mínum að afla mjer upplýsinga um mál þetta, og því hefi jeg borið þessa fyrirspurn fram.

Fjármálaráðherra (JÞ): Hjer hefir verið spurt um tryggingar Íslandsbanka fyrir enska láninu. Handveð það, er ríkið hefir, eru allmargir víxlar, sem bankinn á, og eru geymdir í járnskáp með innsigli fjármálaráðuneytisins. Upphæð handveðsins er rúmar 6,800,000 kr. Þannig var síðast gengið frá tryggingunni, 24. febr. 1924. Breyting á henni mun næst verða gerð, er fyrstu víxlarnir falla í gjalddaga, og það er 10. júní n. k. Um gæði eða verðgildi hinna einstöku víxla get jeg ekki gefið neinar ákveðnar upplýsingar, af þeirri ástæðu, að jeg hefi ekki álitið rjett að brjóta innsiglið fyrir hirslu þeirri, sem þeir eru geymdir í, þar sem jeg lít svo á, að þeir hafi verið teknir gildir sem handveð af þeirri stjórn, sem þá sat að völdum, og hafa verið taldir fullnægjandi veð fyrir láninu, til 10. júní þ. á. Jeg skal ennfremur taka það fram, að þó mjer væri vel kunnugt um, hvernig háttað væri fjárhag og kringumstæðum þeirra firma og einstakra manna, sem á víxlunum standa, teldi jeg mjer þó ekki leyfilegt að gefa hjer skýrslu um það. Jeg hefi nú skýrt frá því, hvernig þessum tryggingum er háttað, og hversu háum upphæðum þær nema, og gæti því vel látið hjer staðar numið, en jeg vil þó, út af þeim orðum, sem hv. fyrirspyrjandi fór um þetta mál alment, geta þess, að á þinginu 1921 var svo gengið frá þessu máli, að gefin voru út tvenn lög um það. Önnur lögin fjalla um seðlaútgáfu Íslandsbanka og hlutafjáraukningu, og eru nr. 6, frá 31. maí það ár, hin lögin eru heimildarlög handa ríkisstjórninni til að taka lán til þess að kaupa fyrir hlutabrjef í Íslandsbanka, ef stjórninni sýndist svo. Af þessum ákvæðum, um heimild til hlutakaupa í Íslandsbanka, leiddi það, að þegar stjórninni var heimilað að verja lánsfjenu til stuðnings bankanum á þenna hátt, varð ekki krafist sjerstakra trygginga. Bankinn gat ekki sett neinar sjerstakar tryggingar fyrir lánsfjenu, ef því var varið til hlutabrjefakaupa í bankanum, og var ekki einu sinni ætlast til, að brjefin yrðu forgangshlutabrjef, enda hvergi vikið að því í lögunum. Nú var horfið frá því ráði að kaupa hlutabrjef í bankanum, en honum var afhent þetta fje sem lán, en þá var bankinn látinn setja tryggingar fyrir láninu og eru þær það, sem áður var greint frá. En því er nú svo varið, hvað sem um þetta hefir annars verið sagt, að fje, sem bankanum er veitt sem lán, er miklu betur trygt en það fje, sem varið er til hlutabrjefakaupa í bankanum, jafnvel þótt engin sjerstök trygging sje sett fyrir láninu. Því fyr verður alt hlutafjeð að ganga til þurðar en nokkurt tap geti lent á reglulegum skuldeigendum bankans, t. d. ríkissjóði, þó ekki væri fremur sett veð en fyrir venjulegu innlánsfje. En nú var í þetta sinn krafist sjerstakrar tryggingar fyrir þessu fje, sem ríkissjóður lánaði bankanum. Eru tryggingarnar í því formi, sem áður var sagt, og voru upphaflega 6 milj. kr., en hafa síðan verið hækkaðar upp í það, sem þær eru nú, með samkomulagi við bankann. Jeg hefi nú gefið þessa skýrslu, og mun ekki ræða þetta mál frekar, nema mjer verði gefið sjerstakt tilefni til þess.

Jón Baldvinsson Það lítur ekki út fyrir, að það ætli að verða eins miklar umr. um þetta mál nú og í fyrra, á síðasta þingi, og jeg ætla ekki heldur að gefa tilefni til þess, að langar umr. spinnist út af orðum mínum. Það lítur nú út fyrir, að Íslandsbanki muni að einhverju leyti vera kominn yfir það versta, og vil jeg því nota tækifærið til að slá því föstu, að þessi batnandi hagur bankans stafar af því, að nógu snemma komu fram aðfinslur við stjórn bankans og starfsemi hans, sem gert hafa það að verkum, að banka- og ríkisstjórnir hafa farið að sjá að sjer. Það eru aðfinslurnar, sem komu fram gegn bankanum 1920, sem hafa orðið til þess, að aðstandendur bankans hafa óbeinlínis orðið að viðurkenna, að ekki mátti lengur halda áfram á sömu braut, og því hefir verið farið varlegar í öllu síðan. Um þetta væri að vísu ekki nema gott eitt að segja, þótt varlegar og skynsamlegar væri farið með stjórn bankans, ef þá væri ekki einmitt um leið gengið of nærri hagsmunum landsmanna til að rjetta við hag bankans. En það er aðallega tvent, sem gert hefir verið til að rjetta við hag bankans; gengi íslensku krónunnar hefir verið felt stórkostlega, og forvextir hafa gífurlega verið hækkaðir. En þetta hvorttveggja bitnar mjög hastarlega á öllum þorra landsmanna. Þó að stöðugt sje talað um það, að bankamir tapi reikningslega á gengislækkuninni, þá hefir þó verið sýnt fram á, að óbeinlínis hefir bankinn hag af gengisfallinu. Því að einmitt gengisfall peninga okkar gerir mörgum stærstu skuldunautum bankans mögulegt að standa í skilum, eða jafnvel að greiða skuldir sínar með öllu. En lággengið er sjerstaklega skaðlegt verkalýðnum í landinu, sem tekur verkkaup sitt í peningum; kemur það því harðast niður, þar sem erfiðast er að standast fjárrýrnunina. Þá hefir það og upplýst við þessar umræður, að trygging sú, sem bankinn setur fyrir þeim hluta enska lánsins, er hann fjekk, eru víxlar, og að nafnverð þeirra er nokkrum miljónum króna lægra en lánshlutinn. Þetta er að minsta kosti öfug aðferð við þá, sem bankarnir nota. Þeir lána ekki fult nafnverð út á verðbrjef þau, sem þeir taka að handveði fyrir lánum, hvað þá hærra. Nei, það er með þessu, eins og ávalt hefir verið gagnvart Íslandsbanka, sýnt, að allar stjórnir þessa lands hafa ávalt dregið taum þessa banka. Og það væri í raun og veru ekkert við þessu að segja, ef ekki hefði í þessu meðhaldi hagur bankans þráfaldlega verið tekinn fram yfir hag landsins og landsmanna, svo sem enn er gert með því að fella gengi íslenskra peninga og hækka vexti af lánum til landsmanna, til þess að bankinn geti á kostnað landsmanna unnið upp hið stórkostlega tap, sem orðið hefir fyrir mistök á stjórn bankans á undangengnum árum. Það þarf ekki að vera rjett hjá hæstv. fjrh. (JÞ), að lánið til bankans sje betur trygt en þó að því fje hefði verið varið til hlutabrjefakaupa í Íslandsbanka. Því að ef tekin hefðu verið forgangshlutabrjef, sem oft var um talað, þá hefði alt annað hlutafje bankans staðið sem trygging fyrir þeim forgangshlutum, sem ríkið keypti. Jeg viðurkenni því ekki, að þetta sje rjett hjá hæstv. fjrh. (JÞ).  (Atvrh. MG: Er þetta svo að skilja, að forgangshlutabrjefin sjeu betur trygð en handveð?)  Já, það getur hæglega verið.  (Atvrh. MG: Þetta er afskaplegur misskilningur.)  Nei, ef keypt hefðu verið forgangshlutabrjef, þá mundi tapið fyrst ganga út yfir hin almennu hlutabrjef.  (Atvrh. MG: Heldur hv.þm., að hlutabrjef, þótt forgangshlutabrjef sjeu, verði látin ganga fyrir skuldum bankans?)  Eftir því sem hæstv. fjrh. (JÞ) sagðist frá, er sú skipun, sem gerð hefir verið á þessu, í engu tryggari en það, sem jeg hefi bent á. Og jeg geri ekki ráð fyrir, að um hlutabrjefakaupin þurfi að deila framar, þar sem það mun vera úr sögunni. En það, sem jeg vildi láta koma hjer fram við þessar umræður, var það, sem jeg mintist á í upphafi máls míns, sem sje að slá því föstu, að fyrir þær aðfinslur, sem fram komu, þegar ólagið á bankanum vitnaðist, hefir vonandi tekist að fleyta bankanum fram yfir verstu vandræðin, en að vísu á mjög harðneskjulegan hátt fyrir þjóðina.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hafði ekki ætlað mjer að lengja þessar umr., en þar sem síðasti ræðumaður, hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hefir borið fram jafnstaðlausa stafi og hann nú gerði í ræðu sinni, get jeg ekki látið hjá líða að reka það aftur, þótt komið sje alveg að þinglausnum. Hv. þm. (JBald) taldi, að tvent hefði verið gert til þess að rjetta við hag bankans: 1. að fella gengi íslenskrar krónu, og 2. að hækka vexti óhæfilega mikið. Það er nú svo. Gengið hefir fallið, en sannarlega er engin sú stofnun til í þessu landi, sem tapar meira á lækkandi gengi en einmitt bankarnir. Það er af þeirri einföldu ástæðu, að þeir eiga nær alt sitt fje í lækkandi lánum innanlands, en vinna að nokkru leyti með erlendu fje og verða að svara til mikilla afborgana af erlendum skuldum, sem haldast í fullu gildi, þrátt fyrir það, að íslensk króna lækki. Þetta gildir t. d. um enska lánið frá 1921. Af hverju þurfti að hækka tryggingarnar fyrir því? Auðvitað vegna þess, að þá þarf fleiri íslenskar krónur til að mæta því, er gengi hinnar íslensku krónu lækkar. Þetta dæmi er auðreiknað, og getur því hv.þm. (JBald) sjeð, hvaða áhrif gengisfall íslenskrar krónu hefir á þetta eina lán, og því meir sem gengið fellur, þess verra verður að standa straum af öllum erlendum skuldum bankans. Að vísu er það satt, að lággengið getur hjálpað viðskiftamönnum bankans til að standa í skilum með skuldir sínar, og er það þá beinn gróði fyrir þá menn, sem skulda meira en þeir eiga til góða útistandandi. En Íslandsbanki á meira til góða útistandandi hjer innanlands en hann skuldar hjer, og er þetta því hreint tap fyrir hann. Jeg get tekið undir það, að það er ógæfa, að vextir þurfi að vera svona háir hjá okkur. En jeg hygg, að það sje ekki svo auðvelt að ráða við það. Við erum komnir í þetta öngþveiti vegna þess, að báðir bankarnir verða að vinna með erlendu lánsfje, er þeir verða að greiða af mjög háa vexti. Því að bæði lánið frá 1921, og það lán, sem Landsbankinn tók núna í ársbyrjun, eru mjög dýr; jeg hygg það megi fullyrða, að bankarnir verði að greiða raunverulega um 7% af þessum lánum, og þá þarf engum að koma á óvart, þótt útlánsvextir sjeu háir hjer, er bankarnir verða að vinna með svona dýru erlendu fje. Þetta er sú ógæfa, sem leiðir af þeim vandræðum, er vjer höfum ratað í undanfarin ár. Hitt er öllum ljóst, og þarf ekki langan tíma til að reikna það út, að öllum atvinnurekstri er það hagstæðara, að útlánsvextir sjeu hóflegir, eða sem allra lægstir. Hv. þm. (JBald) sagði, að allar stjórnir undanfarið hefðu staðið með Íslandsbanka. Það er rjett, að þær hafa staðið með báðum bönkunum, Landsbankanum líka, og jeg skal segja hv. 2. þm. Reykv. (JBald) það, að svo mun verða áfram, að allar stjórnir þessa lands, hvaða menn sem þær skipa, og hvaða flokki sem þær tilheyra, munu ávalt standa með peningastofnunum landsins. Því meðan það þjóðskipulag helst, sem nú er, er alt annað óhugsanlegt en að sjá verði um, að þessar stofnanir geti starfað og blómgast, því öll velferð landsmanna er undir því komin, að peningastofnanirnar standi föstum fótum og geti rækt verkefni sitt. Það er ekki við öðru að búast af hvaða stjórn eða hvaða flokki sem er og stjórnina hefir myndað. Hv. þm. (JBald) bar brigður á, að fjeð væri betur trygt sem lán til bankans, heldur en ef því hefði verið varið til hlutabrjefakaupa og keypt hefðu verið forgangshlutabrjef í bankanum. Þetta er algerlega röng ályktun. Það var aldrei gert ráð fyrir því, að keypt yrðu forgangshlutabrjef, það er ekki eitt orð um það í lögunum, en það kemur engum við. hvað þm. kunna að hafa talað um sín á milli eða utan þings, heldur voru gerðar ráðstafanir til þess, að hlutabrjef bankans væru metin með það fyrir augum, að ríkið keypti þau fyrir matsverð, ef það ráð yrði heldur tekið en að styðja bankann á annan hátt. Hefði til þess verið ætlast, að keypt yrðu forgangshlutabrjef, yrði það að sjást á einhvern hátt í lögunum sjálfum. En þó svo hefði nú verið, að ríkið hefði keypt forgangshlutabrjef í bankanum, má hv.þm. vita, að allar skuldir ganga líka fyrir forgangshlutabrjefum. Þetta lánsfje væri því miður tryggt en nú er, þó því hefði verið varið til kaupa á forgangshlutabrjefum. Þegar tryggingar eru boðnar, er farið eftir því, hvernig lögin ákveða um það, hverjir skulu ganga fyrir, og er tryggingunum raðað samkvæmt því. En lögin í þessu landi eru nú einu sinni svo, að þau ákveða, að allar skuldir skuli ganga fyrir hlutafjáreigninni, einnig fyrir forgangshlutum. Hjer við bætist svo það, að tekið hefir verið handveð fyrir láninu, svo sú krafa ríkisins gengur einnig fyrir innlánseign annara í bankanum. Þetta er þó óvenjulegt, að innstæður eins innlagseiganda sjeu trygðar umfram innstæður annara. Er hjer því gengið lengra en venja er til með innlög í banka. Þá vil jeg aðeins bæta því við, sem jeg hefi sagt viðvíkjandi tryggingunum fyrir þessu láni, þótt það ekki beint komi því við, að ríkissjóður skuldar bankanum hreint ekki svo litla upphæð, og eftir almennum viðskiftareglum má svo álíta, að auk handveðsins sje þetta og aukin trygging fyrir láninu. Því að ef til kæmi, að gerðir yrðu upp reikningar milli bankans og ríkisins, mundu þessar upphæðir fyrst verða látnar mætast.

Fyrirspyrjandi (Bernharð Stefánsson) Jeg þakka hæstv. fjrh. (JÞ) fyrir gefnar upplýsingar, það sem þær ná. Fyrirspurnin var borin fram í tveimur liðum, um það, hvernig þessum tryggingum væri háttað og hversu háar þær væru. Það er að vísu lítið, sem fengist hefir upplýst um fyrri lið fyrirspurnarinnar, en um þann síðari var svarið fullnægjandi. Það svar sýnir, að tryggingarupphæðin er lægri en skuld bankans er nú í íslenskum peningum. En eins og hæstv. fjrh. (JÞ) sýndi fram á í síðari ræðu sinni áðan, má þar við bæta skuld sem ríkissjóður er í við bankann. Út af þessu vil jeg taka það fram, að ef á annað borð það er álitið nauðsynlegt, að ríkið hafi handveð fyrir eign sinni í bankanum, liggur það í hlutarins eðli, að veðið verður að vera eins hátt og sú upphæð er, sem tryggja skal. Vænti jeg því, að þess verði gætt í framtíðinni. Það er ennþá margt, sem um þetta mætti segja, og eins um viðskifti ríkissjóðs við bankann, sem þyrfti upplýsinga við. En það mál liggur nú ekki fyrir að þessu sinni, enda ekki tími til, þótt menn vildu fara að ræða það. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að allar stjórnir hefðu staðið og mundu standa með bönkunum báðum, og er þetta auðvitað rjett, að vissu takmarki, en jeg vildi leyfa mjer að skjóta því fram, að ef það kæmi fyrir, að ekki fjellu saman hagsmunir. t. d. Íslandsbanka, og hagur þjóðarinnar í heild. Þá mun þjóðin krefjast þess, að hæstv. stjórn skipi sjer þeim megin, sem hagsmunir landsmanna eru.  (Fjrh. JÞ: Auðvitað.)  Jeg segi þetta ekki til þess að deila á neina, en skýt þessu aðeins fram, úr því þetta atriði kom til orða. Eins og mál þetta liggur nú fyrir, sje jeg svo ekki ástæðu til að orðlengja meira um það.

Tryggvi Þórhallsson Það eru aðeins örfá orð, því jeg ætla mjer ekki að lengja þessar umr. Ef öðruvísi hefði staðið á en nú, er þinglausnir fara í hönd, hefði máske verið ástæða til að tala eitthvað fleira um þetta, en nú sje jeg sem sagt ekki ástæðu til þess. það er aðeins þetta, sem jeg vildi sagt hafa: Hæstv. fjrh. (JÞ) mintist á enska lánið og lán það, sem Landsbankinn nýlega hefir tekið, og er það rjett, að það er miklu hagstæðara en hið fyrnefnda, og af því mætti vel draga þá ályktun, að kleift muni vera t. d. að losna við enska lánið með nýju, hagstæðara láni. Þetta mætti vel verða tekið til athugunar síðar. Landsbankalánið bendir ótvírætt í þá átt, og þau skilyrði eru einnig fest við þetta enska lán, sem jeg hygg, að landsmenn telji óþægilegt að þurfa að búa við.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er engum blöðum um það að fletta, að lán það, sem Landsbankinn fjekk, var með hagstæðari kjörum en þetta lán, sem tekið var 1921. Vextirnir af því láni eru svo háir, að ekki verður hjá komist, að útlánsvextir hjer hljóti að vera það sömuleiðis á meðan vinna verður með svo dýru fje. Hvað hitt snertir, þá er auðvitað sjálfsagt að hafa vakandi auga á því, hvort ekki sje hægt að ljetta á þessu þungbæra láni með öðru ódýrara. Jeg hygg þó, að þetta verði ekki unt fyr en í fyrsta lagi 1931, því að svo er um samið, að landið hefir ekki rjett til að borga lánið fyr en eftir 10 ár. Þó veit jeg ekki, nema unt væri að ná einhverju af þeim brjefum fyr, sem út hafa verið gefin fyrir þessu láni, en þá eingöngu með frjálsum kaupum. En hvað sem öðru líður, þá verður þó að minsta kosti að hugsa fyrir þeim tíma, sem lánið verður til innlausnar, svo að unt verði þá að bæta þessi lánskjör. Út af orðum hv. fyrirspyrjanda (BSt) skal jeg svo taka það fram, að þegar svo stæði á, að hagsmunir bankanna og ríkisins rækjust á að einhverju leyti, þá mundi ríkisstjórnin að sjálfsögðu draga taum ríkisins.

Jón Baldvinsson Hæstv. fjrh. (JÞ) segir, að stjórnin muni standa ríkisins megin, er hagsmunir þess og bankanna rekist á. Jeg er þó horngrýti hræddur um, að svo hafi þó ekki verið til þessa; en það er auðvitað gott að heyra, að svo eigi að verða eftirleiðis. Að því er snertir það, sem jeg drap á áðan, þá var hæstv. fjrh. (JÞ) sammála mjer um það, hvílík vandræði væru, að vextir væru hjer svo háir. Hefir Íslandsbanki farið þar miklu frekar, því að um langt skeið voru vextirnir hærri hjá honum en í Landsbankanum. Viðvíkjandi þýðingu gengishrunsins fyrir bankana, þá er þar um mjög einfalt dæmi að ræða. Setjum t. d. svo, að Íslandsbanki tapi 4 miljónum króna á gengisfallinu, en eigi svo um 20 miljónir króna úti í víxlum, sem hann fengi ekki greidda nema að litlu leyti, ef krónan fjelli ekki í verði. Þá mundi hann þó óbeinlínis græða á gengishruninu, og það ekki svo lítið. Hlýtur hæstv. fjrh. (JÞ) einnig hjer að vera mjer sammála, þar sem hann hefir játað, að hægara sje að borga skuldir, þegar gengið sje fallandi. Að því er snertir ummæli hæstv. fjrh. (JÞ) um enska lánið, að ekki sje hægt að borga það fyr en eftir mörg ár, þá vil jeg geta þess, að þetta lán muni að þessu leyti vera einstakt í tölu lána, því að jeg veit ekki betur en að það sje ávalt vel þegið, er lán eru greidd upp. En hjer er ekki því til að dreifa. Þótt við hömpuðum þessum pundum framan í Englendinginn, þá mundi hann hvorki vilja heyra þau nje sjá. Það mun vera alveg óvenjulegt, að svo rammlega sje frá láni gengið, og getum við verið stoltir af þeirri stjórn, sem um þetta samdi, að hafa skarað hjer fram úr á þessu sviði.

Jakob Möller Það lá við, að orð hv. 2. þm. Reykv. (JBald) áðan, um yfirsjónir Íslandsbanka, væru helst til meinleg hans eigin prógram-máli, því það, sem hann liggur Íslandsbanka hjer einkum á hálsi fyrir, er einmitt í anda jafnaðarstefnunnar. Bankinn gerði sig einmitt sekan í því, sem þessir menn eru einatt að staglast á að gera þurfi, en það var að koma framleiðslunni að talsverðu leyti á eina hönd. Að vísu ætlast jafnaðarmenn til, að öllu sje komið á hönd ríkisins, en þetta ætti þó að vera spor í áttina, frá þeirra sjónarmiði, að mikill rekstur sje þannig sameinaður á einni hendi. En þetta varð bankanum einmitt að fótakefli. Slíkt getur einnig komið fyrir, þótt ríkiseinkasala eigi hlut að máli. það er nú einu sinni svo, að ef samtök og hringir eru gerðir um svona rekstur, eða hann er einokaður, þá verða allir skellir, sem á honum lenda, langtum alvarlegri fyrir þjóðina. Við fengum greinilega að þreifa á þessu, þegar fiskhringurinn varð gjaldþrota. Hafi nú gengisfallið verið að miklu leyti því að kenna, þá er það bersýnilegt, að hættan yrði engu minni, ef eitthvað líkt kæmi fyrir ríkiseinkasölu. - Jeg vildi aðeins skjóta þessu fram til athugunar, en ekki af því, að jeg búist við, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) gangi af trúnni fyrir það. Hv. þm. (JBald) talaði um, að bankarnir hefðu hag af gengisfallinu. Þeir hafa það máske í bili, en það er ávalt skammgóður vermir, því að þeir tapa þeim mun meir á eftir, og eins er um framleiðendurna. Reynslan er sú í öllum löndum, að þegar til lengdar hefir látið, þá hefir gengisfallið orðið þeim til tjóns. Það er nefnilega óumflýjanlegt, að gengisfallið verkar þannig, að vörur falla í verði; í því liggur aðaltapið. þetta mun líka vera ljóst fyrir atvinnurekendum á þessu sviði, að minsta kosti hefi jeg ekki orðið var við neina hvöt hjá þeim til að stuðla að gengisfalli.

Jón Baldvinsson Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) fer heldur vilt í því, að líkja jafnaðarstefnunni við Coplandshringinn. Á þessu tvennu er sá höfuðmunur, að fiskhringurinn var stofnaður til að braska með vörurnar, en ríkið myndi reka heilbrigða verslun, og það myndi enga tilhneigingu hafa til þess að „spekúlera“ með afurðirnar. Það, sem olli ógæfunni um árið, var, að fiskhringurinn lá með vörur sínar, í því skyni að sprengja þær upp, þangað til alt sprakk. Það myndi verða á alt annan veg framkvæmd á afurðasölunni eftir kenningum jafnaðarmanna. Íslenska ríkið hefir og haft á hendi afurðasölu, og gekk það ágætlega; má þar til dæmis benda á sölu síldar 1918 og bera saman við sölu síldar í höndum einstaklinga næstu ár á eftir. Lögbundinn fjelagsskapur atvinnurekenda um afurðasölu er náttúrlega betri en það óstand, sem nú er, en þó því aðeins, að ríkið hafi þar hönd í bagga. En atvinnurekendur fást ekki einu sinni til þessa. En hitt, að líkja fiskhringnum við ríkiseinkasölu, er jafnfráleitt eins og að líkja gömlu einokunarverslunni, sem var í höndum erlendra manna og annars ríkis, við þá landsverslun, sem nú er, og sem margir hafa heimskað sig á að líkja saman.

Jón Auðunn Jónsson Það er þetta sama, sem nú hefir komið fram hjá hv. 2. þm. Reykv. (JBald) og margir hafa áður haldið fram, að bankamir græði á gengisfallinu. Það er nú vitanlegt, að árið 1921, meðan enn var jafngengi íslenskrar og danskrar krónu, þá skulduðu bankarnir margar miljónir í Danmörku. Hefði þá verið nokkurt vit í því fyrir bankana hjer að stuðla til þess, að gengið á íslensku krónunni lækkaði, og á þann hátt að hækka skuldirnar erlendis? Hvað myndi hv.þm. (JBald) hafa gert, ef hann 1921 hefði átt í íslenskum krónum 2,250,000 kr., en skuldað 1 milj. í dönskum krónum og 1 milj. í íslenskum krónum? Ef jafngengi hefði þá verið á milli landanna, þá hefði skuldlaus eign hans numið 250 þús. kr. Ef hv.þm. (JBald) ætti nú í ár þessa upphæð - 2,250,000 kr., í íslenskum krónum en skuldaði svo í dönskum krónum 1 milj. og í íslenskum krónum 1 milj., þá væri hann nú, vegna gengismunarins. - dönsk kr. á 1,25 - algerlega eignalaus maður, sökum þess, að hann yrði að greiða dönsku miljónina með 1,250,000 íslenskum krónum. Ella væri eign hans 1/4 miljón kr. - Myndi hv.þm. (JBald), ef svona stæði á, hafa óskað eftir gengisfalli og stutt að því alt frá 1921? Jeg hygg ekki. Og það er engin ástæða til, að bankarnir myndu fremur gera það, því eins og hv.þm. getur sjeð af þessu dæmi, þá geta þeir ekki haft neinn hagnað af því, heldur stórtap. Á sama hátt skal jeg færa hv.þm. (JBald) sönnur á, að forgangshlutir eru ekki eins góðir og handveð. Jeg tek t. d., að hv.þm. (JBald) vilji hjálpa einhverju hlutafjelagi um 6000 kr., honum stæði til boða að fá handveð fyrir 4000 kr., en hann kysi heldur að taka forgangshluti fyrir allri upphæðinni. Segjum, að hlutafjeð væri 6000 kr., forgangshlutafje hans 6000, og aðrar skuldir 10,000, samtals 22 þús. kr. Eignir 1921 30 þús. kr., og þá skuldlausar eignir kr. 8000. Árið 1924 væri hagur fjelagsins sá, að skuldir væru 25 þús. kr., hlutafje 6000, forgangshlutafje hans 6000, samtals 37,000 kr., en eignir 25 þús. kr. Hlutafje og forgangshlutafje væri þá alt tapað, og myndi hv.þm. því hafa verið betra að lána þessar 6000 kr. gegn handveði. Eða hvað finst hv. 2. þm. Reykv. (JBald)? Jeg set þessi dæmi fram aðeins til athugunar. en ekki af því, að jeg búist við, að hv. 2 þm. Reykv. (JBald) gangi fyrir það af trúnni, eins og hv. samþm. hans (JakM) komst að orði. Hinsvegar vona jeg að öllum hv.þdm. sjeu þessi dæmi fullljós og fjölyrði ekki frekar um málið.

Jakob Möller Þeir eiga oft erfitt með það, jafnaðarmennirnir, að gera greinarmun á hugsjón og veruleik, og svo fer nú hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Honum virðist hafa sjest yfir það, að þótt viðskiftagrundvellinum væri breytt að óskum hans, þá yrðu það þrátt fyrir alt tómir einstaklingar, sem stæðu fyrir fyrirtækjunum og „bröskuðu“ með þau. Þegar menn fara í hring, þá er það til að ná sem bestu verði á vörunum. Svo var það um fiskhringinn, enda gekk alt vel í byrjun og varan hækkaði í verði. Hjeldu menn, að þessi samtök væru hið mesta þjóðráð, og tóku að spenna bogann, - en hann brast svo bara einn góðan veðurdag. Ef samskonar verslun væri rekin fyrir ríkið, þá myndi hún sjálfsagt reyna að ná hæsta verði og yfirleitt fara svipað að. En eru þá nokkrar líkur til, að útkoman yrði önnur? Það er jú líklegt, að þeir, sem annast slík fyrirtæki fyrir það opinbera, grípi einmitt til sömu ráða og einstaklingamir gera fyrir sína eigin hönd. Þessvegna er svo hætt við, að niðurstaðan yrði nokkuð svipuð. Það er nú svo um fiskhringinn, að hann var í rauninni mjög öflugur, og var það, að hann fjell, ekki öðru að kenna en samkepni annara landa á heimsmarkaðinum. Og í rauninni var mjög erfitt að sjá þetta fyrir og hindra það. Árið 1918 var aðstaðan sjerstaklega góð, sökum þess, að Svíar voru þá í hálfgerðu svelti og gátu hvergi fengið síld nema hjer, en þar við bættist, að framleiðslan var þá svo lítil, að hvergi nærri fullnægði Svíum, svo að hægt var að setja á síldina það verð, sem mönnum sýndist. Árið 1919 var framleiðslan gífurlega mikil, og hlaut síldin því að falla. Það var þetta og þessu líkt, sem reið fiskhringnum að fullu. Eins er um aðra verslun. Gamla einokunarverslunin var stundum rekin af ríkinu sjálfu, og var því rjettnefnd ríkiseinokun. Hún var því í rauninni sama eðlis og sú ríkisverslun, sem nú er rekin hjer, og sú verslun, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) vill að verði rekin hjer. Á hinu furða jeg mig ekkert, að hverjum þyki sinn fugl fagur; það hefir löngum verið svo og verður sjálfsagt áfram. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) má t. d. ekki halda, að málssvörum gömlu einokunarinnar hafi ekki þótt hún boðleg í alla staða, eða heldur hv.þm., að hún hafi verið fordæmd af öllum? Nei, íhaldsmennirnir, sem að þessu leyti má kalla sósíalista þeirra tíma, hafa víst verið alveg eins hneykslaðir, þegar einokuninni var hallmælt, eins og þeir eru, sem nú taka svari hennar.

Tryggvi Þórhallsson Það munar ekki um einn kepp í sláturtíðinni, og þá sjálfsagt ekki heldur, þótt jeg bæti örfáum orðum við alt það, sem nú hefir verið sagt. Því vil jeg þó lofa að vera stuttorður. Það er eitt atriði viðvíkjandi fiskhringnum, sem jeg vildi minnast á, og þar er jeg ósammála báðum þeim hv.þm., sem um hann hafa deilt. Mjer fanst það sorglegt, að hringurinn skyldi kollsteypast, en einkum vegna þess, að það var rjett braut, að töluverðu leyti, sem þá var verið að fara inn á. Jeg hygg, að ógæfan mikla í framkvæmd þessa fyrirtækis hafi verið sú, að það var lokað, og að það var ekki eingöngu rekið með hag framleiðenda fyrir augum, heldur hagsmuni kaupmanna líka. En líklega var það þó stærst ógæfa, að útlendur maður var fenginn til þess að veita fyrirtækinu forstöðu, sem sjálfur var ekki framleiðandi og ef til vill hafði ekki fyrst og fremst hagsmuni framleiðenda fyrir augum, heldur hitt, að fá sem mestar prósentur sjálfur af versluninni. Þessi ógæfa er því þyngri, af því að hjer voru þeir framleiðendur, sem eiga hlut að máli, að fara út á rjetta braut, - þá, að selja sjálfir vöru sína sem milliliðaminst til neytendanna. En jeg vona, að þótt svona tækist illa til í þetta sinn, þá megi þeim auðnast seinna að standa saman um það að selja framleiðslu sína.