Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson): Það eru hér brtt. á tveimur þskj., sem meiri hl. allshn. hefur borið fram við frv. Þessar brtt. eru ekki allar mjög varðandi efni málsins. Í 1. brtt. er ætlazt til að komi 2 nýjar gr. í frv., og þær lúta eingöngu að því að setja ákvæði í frv. um starfshætti þeirrar stofnunar, sem gert er ráð fyrir. að stofnuð verði, gerðardómsins. Við 5. gr. er önnur brtt. Þar er ætlazt til, að inn í frv. komi ákvæði um, að gerðardómurinn skuli staðfesta allar breytingar á kaupi og kaupsamningum, sem greitt var á árinu 1941. Í 4. brtt. eru nokkkuð miklar efnisbreytingar. Þar er lagt til að leggja niður núverandi verðlagseftirlit á erlendum vörum og fá starf þeirra í hendur gerðardómnum svo nefnda. Auk þess á hann að hafa úrskurðarvald um innlendar framleiðsluvörur, en getur krafið þær nefndir, sem um þau mál fjalla„ um till. þeirra. Sem afleiðing af þessum breyt. koma inn í lögin ákvæði í samræmi við lög, sem gilda nú um verðlagseftirlit. Skulu þau lög falla úr gildi, meðan þessi lög gilda, eða til ársloka 1942. Ákvæði bráðabirgðalaga um hámarksverð og hámarksálagningu munu haldast fyrst um sinn, þar til sett hafa verið ný í þeirra stað. Ég hygg, að með þessu fyrirkomulagi geti orðið sterkara verðlagseftirlit og betur séð fyrir því aðalatriði frv. að halda sem mest í hemilinn á verðlaginu. Þá höfum við borið fram till. um að breyta nafninu á þessum dómi, sem á að kveða upp úrskurð í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Er þessi till. í samræmi við það, sem ég sagði við 2. umr. málsins, að ekki væri réttnefni að kalla dóm þenna gerðaldóm, þar sem um ríkisskipaðan dóm er að ræða. Þeir dómstólar eru venjulega kallaðir gerðardómar, þar sem aðilar hafa rétt til að nefna dómarana, hvort sem þeir neyta þess réttar eða ekki. Höfum við lagt til, að dómur þessi verði nefndur dómnefnd. Við getum ekki mælt með því, að brtt. hv. 5. þm. Reykv. verði samþ. 1. brtt. gæti vel staðizt, þrátt fyrir brtt. okkar, en hún er að láta hæstarétt skipa menn í dómnefndina, sem ég kalla svo. Hér er ekki um stórvægilegt atriði að ræða, og gæti vel hugsazt, ef hæstiréttur hefði skipað menn þessa í upphafi dómnefndarinnar. En þar sem ríkisstjórnin hefur einu sinni gert þetta og enginn sérstakur ágreiningur risið út af vali hennar, er ekki ástæða til að breyta þessu, þar sem frv. er ekki ætlað að gilda svo langan tíma. Annars koma brtt. þessa hv. þm. í bága við okkar brtt., eins og ég gerði grein fyrir við 2. umr. Ég vil, áður en ég skil við málið, skýra afstöðu mína til þess. Með því að láta dómnefndina, sem ég vil kalla svo, taka í sínar hendur verðlagseftirlit með innlendum og erlendum vörum, eins og fram kemur í brtt. meiri hl. allshn., þá tel ég, að einfaldara og virkara eftirlit skapist. Vegna þekkingar minnar á því, að mál þessi yrðu á þann hátt í höndum samvizkusamra manna, tel ég verðlagseftirlitinu eftir atvikum vel borgið á þann hátt. Mér dettur ekki í hug að neita því, að þetta frv. sé engin allsherjarbót á dýrtíðinni, en það ætti að geta gert mikið gagn. Frv. hefur verið kallað kúgunarlög og þrælalög, vegna þess að sérstakur dómstóll á að hafa úrskurðarvald í kaupgjalds- og verðlagsmálum og bann sett við verkföllum. En ég tel slík ummæli mjög fjarri sanni, og munu þau vera sett fram í áróðurs- og æsingaskyni. Ég er sannfærður um, að þegar greindir menn láta sér slík ummæli um munn fara, eins og hv. þm. Ísaf., þá meina þeir ekkert með því, sem þeir segja. Ef séð er vel fyrir verðlagseftirlitinu, er sjálfsagt að halda þeirri meginreglu að grunnkaup skuli ekki hækka, nema til lagfæringar og samræmingar, enda er það óþarfi, þar sem full dýrtíðaruppbót bætist við launin, eins og til er ætlazt. Þetta meginatriði frv. er svo ljóst og einfalt, að allir hljóta að skilja það, sem vilja. En það verður að athuga það, hvort frv. getur að þessu leyti náð tilgangi sínum og hvort því tekst að stemma stigu fyrir því kapphlaupi, sem þegar er orðið milli kaupgjalds og verðlags, sem verður undirrót vaxandi dýrtíðar. Ég býst við, að þetta gæti tekizt að sumu leyti með þessu ákvæði, ef vel er á haldið. En það verður að athuga eitt atriði í þessu sambandi. Þessi löggjöf getur orðið magnlítil eða jafnvel magnlaus, ef svo fer, að meginhluti vinnuafls -landsmanna verði hrifsaður til að starfa við hernaðaraðgerðir. Sumir halda því fram, að það sí. skylda þjóðar okkar að taka beinan þátt í hernaðarframkvæmdum. Ég álít, að hér sé um ranga skoðun að ræða. Það er skylda þess herveldis, sem hefur tekið að sér hervernd Íslands, að framkvæma landvarnir og allt, sem að þeim lýtur. Þeir hafa tekið þá skyldu á sínar herðar og reyna vitanlega að sjá fyrir henni, enda þeim miklu hægara heldur en okkar fámennu þjóð. En á óbeinan hátt mun þjóðinni bera skylda til þess að vinna einnig að þessu marki, vinna að því að sigur náist fyrir þau öfl í styrjöldinni, sem hún á mest undir komið og hún vill helzt, að sigri, en það getur hún ekki gert á neinn hátt betur en að beina orku sinni að aukinni framleiðslu til sjávar og sveita. Þar er um fullkomlega nægilegt verkefni að ræða, og það er það eina verkefni, sem þessi þjóð er virkilega fær um að inna af hendi. Menn verða að athuga afleiðingar þess, að mikið af vinnuafli þjóðarinnar fari frá framleiðslunni til annarra starfa. Hvar mundum við standa þá, ef siglingar til landsins tepptust? Á hverju ætti þjóðin sjálf og verndarar hennar að lifa, ef fólkið væri horfið frá framleiðslunni, þegar framleiðslan er meira og minna rýrnuð og meiri hluti fólksins kominn í að byggja flugvelli og aðra hernaðarvinnu? Þetta er atriði, sem rétt er að geta um í þessu sambandi, því að það er meginástæðan, sem kemur til greina, þegar rætt er um það, hvort það þýði að berjast móti dýrtíðinni, hvort hægt sé að halda áfram þeirri framleiðslu, sem rá að bjarga okkur frá hungri, ef svo skyldi fara, að landið yrði að meira eða minna leyti einangrað.



Það hefur verið svo við þessar umræður, að meiri hluti allshn. hefur varla eða ekki haldið uppi svörum fyrir frv. og ríkisstjórnin ekki látið sjá sig í deildinni, að undanteknum fjármálaráðherra, sem mun þó eiga minnst sjálfur í frv. af þeim, sem í ríkisstjórninni sitja. Enda er það svo, að þann tíma, sem frv. hefur verið í gildi, hefur það komið í ljós, að lögin eru óframkvæmanleg, og af því mun það stafa, að frsm. meiri hluta allshn. hefur ekkert gert til þess að svara þeim fyrirspurnum, sem beint var til hans sem formanns meiri hluta nefndarinnar. Hann hefur algerlega gengið fram hjá því, sem ég hef lent á, að þessi löggjöf verður brotin á hverju heimili landsins, sem þarf á vinnuafli að halda, og þetta atriði er svo viðurkennt, að meira að segja hefur komið til mála að flytja brtt. við frv. um, að vinnufólk í sveit verði algerlega undanþegið gerðardómslögunum. Hvað því veldur, að sú tillaga er ekki komin frá nefndinni, veit ég ekki, nema ef það skyldi vera það, að ríkisstjórnin kunni betur við að vita, að þessi löggjöf sé meira almennt brotin en almennt haldin. Ég vildi gjarna, ef forseti gæti hlutazt til um, að frsm. meiri hlutans yrði viðstaddur umræðurnar. 
             Ég vildi spyrja frsm. allshn., hvort honum sé .ekki kunnugt um, að það sé rétt, sem haldið hefur verið fram, að á hverju einasta heimili á landinu, sem þarf á verkafólki að halda, verði ákvæði l. um það, að ekki megi borga hærra kaup á árinu 1942 en borgað var 1941, brotin. Ég vil spyrja hann, hvort hann hafi ekki reynslu um þetta. Ég býst við, að allir þm., sem þurfa á verkafólki að halda, viti þetta. Ég vil spyrja hann, hvað hann meini með því, að gerðardómurinn eigi að færa kaup til lagfæringar og samræmis. Ég upplýsti við fyrstu umr. þessa máls, að það er fjöldi fólks í landinu, sem hefur 1.20 og þaðan af lægra, já 1.10 og þaðan af lægra í kaup. Meinar hann ekki, að gerðardómurinn eigi að hækka þetta kaup? Ef hann gerir það ekki, eru ummæli hans um þetta tóm vitleysa. Því að það er vitað, að þessir menn hafa lægsta kaupið, hafa minnsta atvinnu, því að þeir eru á útkjálkunum, þar sem minnst eftirspurn er eftir vinnu. Ég hef ekki hugsað mér að halda langa ræðu um þetta mál, en vil undirstrika það, að varnarleysi meiri hlutans og stjórnarinnar í þessu máli stafar af því, að þeir vita, að þessi löggjöf er brotin, áður en búið er að samþykkja hana hér á þinginu. Ríkisstjórnin ætlaði sér þá dul, að setja þessa löggjöf þvert ofan í vilja verkalýðsins í landinu, en er bú in að fá þann smjörþefinn af þessari lagasetningu, að hún er í raun og veru flúin frá henni. En sæmra væri henni að reyna að fá samkomulag við verkalýð landsins en að halda áfram í þráa og vitleysu að setja þessi lög, sem allir þm. vita, að eru brotin, áður en þau eru staðfest hér í þinginu. Það hefur eitthvað verið talað um virðingu Alþingis. Ég geri ráð fyrir, að þm. sé sárt um hana. En hvað verður um virðingu Alþingis, ef það heldur áfram að setja lög, sem fyrir fram er vitað, að eru brotin af öllum þorra þjóðarinnar? Það er vitað, að þessi löggjöf var brotin, áður en þetta frv. var lagt fyrir þingið, og hvaða vit er í að halda áfram með aðra eins forsmán og þessi löggjöf er? Ég vil ekki samgleðjast andstöðuflokkum Alþýðuflokksins með þetta mál, þó að ég viti, að þeim verður það til hins mesta tjóns, en ég vil þó segja það, að þótt ég vilji gjarna, að Alþýðuflokkurinn eflist á þessu máli, þá hefði ég þó heldur séð það, vegna minna góðu félaga í þessari deild og okkar góðu samvinnu, að þessi löggjöf hefði ekki orðið Alþingi til annarrar eins svívirðu eins og hún verður, ef hún verður staðfest.

*Einar Olgeirsson: Ég held það megi segja, að atvinnulífið sé komið í öngþveiti vegna þessara Iaga. Á hverju sviðinu á fætur öðru, bæði meðal atvinnurekenda og í opinberum rekstri, ræða menn það sín á milli, á hvern hátt þeir eigi helzt að komast í kringum þessi lög eða brjóta þau svo, að sem minnst beri á því. Ég get upplýst það, að í bæjarráði Reykjavíkur og ýmsum stofnunum, sem bæjarstjórn Reykjavíkur kýs, r það, eitt aðaláhyggjuefni forráðamanna bæjarins, að þá vantar vinnuafl, og það hefur þegar verið gripið til þeirra ráða að brjóta þessi lög og hækka kaupið til þess að missa ekki fólkið. Eitt af viðfangsefnunum er það, hvernig skuli fá fólk til þess að vinna við hitaveituna, og eitt af alvarlegustu málum heilbrigðisstjórnarinnar er það, hvernig skuli fá fólk til spítalanna. Nú er svo komið, að fjöldi af sjúkrarúmum er auður, vegna þess að ekki fæst fólk til þess að starfa við spítalana. Það, að ekki er búið að loka sjúkrahúsunum hér í Reykjavík, er vegna þess, að starfsfólkinu hefur beinlínis verið leyft að taka að sér þvott af erlendum hermönnum, því að það hefur ekki fengizt til þess að vera öðruvísi. Svona eru aðferðirnar, sem verður að grípa til vegna þeirrar vitleysu, sem ríkisstjórnin er búin að gera með þessum lögum. Ég vil nú spyrja: Hvaða ábyrgð ætla þingmenn að taka á sig viðvíkjandi atvinnu hér í sumar? Það þýðir ekki að tala um það með þjósti, eins og gert er hér í sumum blöðunum. Hverjir eru það, sem hindra, að fólkið fari í þessa vinnu, aðrir en þeir, sem hafa girt fyrir það með l.? Það er algert ábyrgðarleysi, ekki aðeins það að setja þessi l., heldur það, að þau skuli geta komizt eins langt og til 3. umr. hér í þinginu, og ég lýsi ábyrgðinni af setningu þessara l. á hendur þeim, sem samþykkja þau. Íslenzkur verkalýður er nú sem stendur of sterkur til þess að þurfa að beygja sig undir þessi þrælalög. Það er líka svo komið, að opinberar stofnanir neita að beygja sig undir þessi þrælalög, og svo getur ríkisstjórnin dregið þá alla saman fyrir dómstólana, en þótt hún geti kært einhverja af þessum mönnum, býst ég ekki við, að hún geti bjargað atvinnuvegunum. Sú ríkisstjórn og þeir ,þingmenn, sem samþykkja þessi lög, taka á sig ábyrgðina. Það er ekki hægt að halda atvinnuvegunum uppi með þrælalögum. Ekki nema með frjálsu samkomulagi við verkalýðinn í landinu. Þetta verða þm. að gera sér ljóst nú á þessari stundu, þegar frv. er komið til 3. umr. Stjórn stærsta verkalýðsfélagsins í landinu hefur boðið samvinnu til þess að vinna að því að skipuleggja vinnuaflið hér á Íslandi í þágu ríkisstjórnarinnar og landvarnanna. Ríkisstjórnin hefur ekki svarað þessu. Hún hefur hrundið frá sér útréttri hendi verkalýðsins. Stjórnin hefur máske gert þetta í trausti þess, að með fjölmennri lögreglu og vopnakaupum sé hægt að halda landbúnaðinum uppi. Hv. þm. taka á sig ábyrgðina. Verkalýðurinn hefur gert skyldu sína, þegar hann er búinn að bjóða fram aðstoð sína, sem var vísað á bug. Enginn af þingmönnum Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins talar nema af fullkomnu ábyrgðarleysi um, hvers konar vandræði séu framundan. Verkalýðsfélögin bjóða til samvinnu um skipulagningu á vinnuaflinu, en enginn þessara þingmanna minnist á það. Ráðstafanir hæstv. ríkisstjórnar hafa allar miðað að því að auka öll störf við óþarfa vinnu í landinu. Það hefur verið aukinn innflutningur á óþörfum vörum. Það hefur ekki verið byggt og meira og meira af húsnæði ríkis og bæja tekið í gersamlega óþarfan atvinnurekstur. Það hefur ekkert verið gert til þess að stemma stigu fyrir þessum óþarfa rekstri, sem er öllum til ills. Ekkert hefur verið gert, sem gæti miðað til þess að leiða vinnuaflið frá óþarfari störfunum til hinna þarfarl. Það hefur ekki verið snert við neinu sviði atvinnulífsins nema því að halda kaupi verkalýðsins niðri. Það er nauðsynlegt, að þetta komi greinilega fram og það aftur nú við þessa umr., vegna þess að í blöðum þeim, sem styðja ríkisstjórnina, er stöðugt klifað á þeim vandræðum, sem séu framundan, en aftur á móti reynt að gera ástandið sífellt verra og beinlinis lokað þeirri einu leið, sem til er, þ.e. samkomulag við verkalýðinn. Hverjir halda hv. þm., að haldi uppi atvinnulífinu í landinu? Ætta þeir að gera það, þegar þingi er lokið, eða láta blöðin gera það eða þá, sem starfa í Bretasjoppunum? Þeir hundsa þann eina aðila, sem gæti það. Og ekki aðeins það, heldur reka þeir snoppung í andlit hans með þessum lögum. Það er nauðsynlegt, að þeir geri sér ljóst, hverjar afleiðingar verk þeirra kunna að hafa. Ég vil nú snúa mér að því, sem frsm. allshn. sagði um andstöðuna í landvörnunum í sambandi við þetta mál. Hann minntist á, að útlendingarnir, sem hefðu þær með höndum, ættu að sjá um þær. Það væri nauðsynlegt, að verkalýðurinn sæi um það, sem þyrfti að vinna hér í landinu. Í því sambandi liggur næst að spyrja: Hefur ríkisstjórnin gert ráðstafanir til að fá þessa aðila til þess að sjá um slíkt, og hverjar undirtektir hefur sú tilraun fengið, ef hún hefur verið gerð? Það liggur engin skýrsla fyrir um það. Og enn fremur í hvaða tilgangi slík tilraun hafi verið gerð, ef hún hefur verið gerð. Hefur hún verið gerð af áhuga fyrir herstjórninni eða af áhuga fyrir því, að hægt verði að halda kaupi verkalýðsins niðri? Var slíkt í uppsiglingu, þegar viðskmrh. flutti ræðu sina á síðasta þingi um lögþvingaðan gerðardóm? Var ekki hægt að koma á jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar, nema herstjórnin sæi um það jafnvægi? Var það tilgangurinn að fá þá til þess, svo að hægt væri að halda kaupinu niðri? Ég spyr, því að það er nauðsynlegt, að þetta komi fram í umræðunum. Þetta var ekki til þess að bjarga atvinnuvegunum, heldur til þess að svipta verkamenn í þeirri aðstöðu, sem þeir höfðu, og halda kaupi þeirra niðri. Hvernig stendur á því, að útlenda herstjórnin hefur áhuga fyrir því að hafa íslenzka verkamenn í þjónustu sinni? Það stendur svoleiðis á því, að það kaup, sem innlendir verkamenn fá, er miklu minna en það, sem þeir þyrftu að borga útlendingum. Það borgar sig fyrir herstjórnina að hafa innlenda verkamenn í þjónustu sinni. Ef hér sæti skynsöm ríkisstjórn, mundi hún fá verkamenn til þess að hækka kaupið, þangað til farið væri að flytja inn erlenda verkamenn. Auðvitað þyrfti að byggja yfir þá verkamenn, en það krefst aftur meiri vinnu. Hingað hafa verið teknir amerískir verkamenn, en það hefur aldrei verið gefið upp, hvaða kaup þeir hefðu, og það er af því, að það hefur verið svo hátt, að flesta íslenzka verkamenn mundi sundla, ef þeir vissu, hve hátt það er. Íslenzkur verkalýður verður að nota sér þetta eina tækifæri, sem hann hefur fengið, til þess að tryggja sér nægilega vinnu í þessu þjóðfélagi, því að nú er það hægt, án þess að atvinnurekendastéttin geti veitt nokkra mótspyrnu, og hann verður að reyna að fá kjarabætur, því að allir vita, hvernig verkalýðnum gengur að fá kauphækkun á atvinnuleysistímum. Verkalýðurinn hefur því beina hagsmuni af því að stuðla að því, að það ástand haldist, sem skapar eftirspurn eftir vinnuaflinu. Þess vegna er eðlilegt, að hann standi á móti hvers konar tilraun til þess að svipta hann þessari aðstöðu. Þegar svo fara saman hagsmunir þjóðfélagsins og hagsmunir þessarar stéttar, er sjálfsagt fyrir verkalýðinn að standa fast um þetta, og þegar verkalýðurinn hefur boðizt til samstarfs um þetta mál og því hefur verið neitað, er það ekki honum að kenna, hvernig fer. Það er orðið ljóst, að þessi lög, sem hér um ræðir, eru að nokkru leyti gagnslaus, en að nokkru leyti hægt að nota þau til þess að beita harðvítugum aðferðum til þess að eyðileggja atvinnulíf þjóðarinnar. Það er bart, að fylgi við eina ríkisstjórn skuli verða þess valdandi, að menn eru reiðubúnir að samþykkja svona vitleysu, og það er hart, að sjálfstæði þingmanna skuli ekki vera svo mikið, að þeir treysti sér til þess að horfast í augu við staðreyndirnar. Brtt. þær, sem hérna liggja fyrir frá n., eru yfirleitt lítils eða einskis virði, og það er ekki nema gott. Það eina, sem raunverulega getur hjálpað, eins og nú er komið, er, að þetta frv. sé fellt eða á annan hátt vísað frá og að ríkisstj. taki upp samninga við þann aðila, sem hún hefur mest fjandskapazt við í þessu máli, til þess í samvinnu við hann að leysa þau vandamál, sem nú steðja að.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég ætla ekki að lengja. umr. ákaflega mikið. Ég ætlaði mér að segja nokkur orð við 2. umr. málsins, en það atvikaðist svo, að ég gat ekki. komið því við. Út af því, sem um þetta mál hefur verið sagt hér í þessari hv. d. af andmælendum þess, vil ég án þess að fara að rekja það í einstökum atriðum aðeins lýsa yfir því, að ég get ekki fyrir mitt leyti viðurkennt það, að ríkisstj. verðskuldi nokkur ámæli fyrir það, sem ýmsir hv. þm. hafa talað um., en það er vanræksla hennar í því efni að sporna á móti verðhækkunum í landinu. sannleikurinn er sá, að aldrei hefur neinn grundvöllur til þess að sporna á móti verðhækkunum í landinu verið til, fyrr en þessi lög voru sett. Hv. þm. tala ákaflega hátt, eins og hv. síðasti ræðu., og slá á tilfinningastrengi og aðra strengi í sambandi við þetta mál. Þeir hrópa upp, að hér séu á ferðinni kúgunarlög o.s.frv., og heimta í öðru orðinu, að gerðar séu ráðstafanir til að halda dýrtíðinni niðri, en gera sér þó ekki ljóst, hvað það er, sem þarf til þess að halda dýrtíðinni í skefjum. Að halda dýrtíðinni niðri er það sama og að halda framleiðslukostnaðinum innanlands niðri. Án þess er það ekki hægt. Það er ekki nema sjálfsblekking, ef menn halda, að hægt sé að greiða svo og svo mikið fé úr ríkissjóði til þess að borga mismun afurðaverðs, því að dýrtíðin er til staðar þrátt fyrir þetta. Hún er með þessu falin, en kemur í ljós strax, þegar ríkissjóður verður að hætta að borga, þegar hann á enga peninga til. Eina ráðið til þess að vinna á móti dýrtíðinni er að halda niðri framleiðslukostnaðinum, og það hafa þessi lög gert, sem banna hækkanir á kaupi og afurðaverði umfram það, sem ákvarðast af dómnum. Hitt er svo annað mál, hvort við höfum nokkurn tíma verið þess megnug að halda dýrtíðinni, þ.e.a.s. framleiðslukostnaðinum, niðri. Það hef ég verið í miklum vafa um og er enn. En ofan í margendurteknar áskoranir þingsins í þessa átt, sá ríkisstj. sér ekki fært að láta lengur hjá líða að gera þá úrslitatilraun, sem felst í lagasetningu þeirri, er hér um ræðir. Hvort sú tilraun mistekst, eins og þeir hv. þm., sem tala á móti frv., hafa spáð, það er annað mál. Reynslan verður að skera úr um það. Ástæðan til þess, að við höfum ekki það vald yfir þessum málum, sem nauðsynlegt kann að vera, er sú, að við erum ekki einráð um, hver framleiðslukostnaðurinn í landinu verður. Þetta hefur verið ljóst frá upphafi þessa máls. Og það verða allir að gera sér grein fyrir, hvernig ástandið er og hvað af því mundi leiða, ef við slepptum dýrtíðinni lausri og létum skeika að sköpuðu með hækkun kaupgjalds og afurðaverðs. En af því leiddi, þegar horfin eru. þau utanaðkomandi öfl, sem nú eru hér að verki, atvinnuleysi og verðhrun og mesta nauðungarástand bæði fyrir framleiðendur og verkamenn. Það var þetta, sem átti að fyrirbyggja með því að setja þessi lög. Ef þau bresta, þá er ekki hægt að gera við því, en þá kemur að því síðar, að það verður að gera ráðstafanir hliðstæðar þeim, sem með þessum lögum hafa verið gerðar. Ég endurtek svo það, að ég fyrir mitt leyti tek ekki við neinum ákúrum fyrir að hafa brugðizt því að reyna að halda dýrtíðinni niðri, því að þau meðul, sem ríkisstj. voru fengin í hendur til þess, voru gersamlega ófullnægjandi. Ég býst annars við, að um þessi mál verði ýtariegar rætt á nokkuð öðrum grundvelli. Ég geri ráð fyrir, að þau beri á góma á fundi þeim, sem boðaður hefur verið fyrir luktum dyrum í sameinuðu þingi í kvöld, og þá gefist tækifæri til þess að ræða þessi mál. Og að sjálfsögðu ber þá á góma það, sem hv. 4. þm. Reykv. var nú að tala um, samvinnu á milli ríkisvaldsins og verkalýðsins í þessum málum, sem vel getur verið æskileg, og ef til vill, eins og hann komst að orði, getur orðið eina úrræðið, og er í rauninni það æskilegasta, ef slíkt er mögulegt. En þá verða menn að gera sér ljósa grein fyrir því, að uppskrúfun á kaupgjaldinu er engin lækning á ástandinu. Og ég vil í því sambandi vísa til þess, sem fregnir berast nú af, t.d. frá Bandaríkjunum, og upp hefur verið tekið víðs vegar um lönd, hvaða ráðstafanir þar eru gerðar til þess að halda niðri dýrtíð. Og við þurfum ekki að hugsa okkur, að við höfum aðrar leiðir en þær, sem þar eru reyndar.

*Sigurður Kristjánsson: Ég átti brtt. á þskj. 73 við 2. umr. þessa máls, en tók þær aftur til þessarar umr. með það fyrir augum, að nefnd sú, sem með málið hefur að gera, tæki þær til athugunar. Nú hefur hv. frsm. n. lýst því yfir, að n. hafi ekki getað fallizt á að taka þessar till. til greina. Ég skal þá jafnframt lýsa yfir, að till. tek ég ekki aftur, heldur læt ég þær koma undir atkv., og mun ég greiða atkv. á móti frv., ef till. mínar verða felldar. N. hefur gert nokkrar brtt. við frv., síðan það var hér síðast, og ég skal ekki lasta það. En mér fannst það merkilegt um hv. meiri hl. n., að hann vildi gleypa þetta alveg hrátt, og sá ekkert sem hægt væri að breyta til batnaður í slíku flausturverki sem þessi brbl. þó eru. Nú hefur hv. meiri hl. n. - komizt að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að breyta ýmsum ákvæðum l., en ég vil nú telja, að það sé mjög mikið vafamál, hvort sumar þessar breyt. séu til hins betra. Án þess ég ætli að rekja þessar brtt., það hefur hv. frsm. gert, þá ætla ég að minnast hér sérstaklega á 2 atriði þeirra. Hv. meiri hl. n. leggur til, að 5. gr. frv., sem nú á að verða 7. gr., verði breytt þannig, að þar verði felld burtu ákvæðin um að binda verðlag á nauðsynjavörum við það, sem það var í árslok 1941. Þetta er alveg það sama og ég hef farið fram á í einni af mínum till. Hins vegar vill n. láta standa óbreytt ákvæðið um kaup og kjör, en það vildi ég, að fellt yrði niður líka. Aðaluppistaðan í brbl. er að banna hækkun á verðlagi og grunnkaupi, en það er að mínu áliti hlutur, sem ekki er hægt að banna, eins og ég skal koma að síðar. En ég held, að menn hljóti að sjá, að það er allmikið ósamræmi í þessu hjá hv. n., að fella niður fyrir skipunina um að halda verðlagi nauðsynjavara niðri í því, sem það var í árslok 1941, en láta það standa óbreytt, að því er snertir kaupgjaldið. Þó tel ég þetta spor í rétta átt, af því að það er leiðrétting á því, sem ég álít vansmíð á brbl. Hins vegar hefur hv. n. gert till. um það, að fellt verði burtu ákvæðið um, að ríkisstj. láti semja skrá yfir nauðsynjavörur og sú skrá verði svo til meðferðar hjá gerðardómnum. Þetta á að vera óbundið, en ég held, að ómögulegt sé að ætlast til þess, að gerðardómurinn fari að taka fyrir allar vörutegundir, sem seldar eru innan lands, bæði innlendar og útlendar vörur. Það þarf að fara fram eitthvert undirbúningsverk, ef hann á að komast yfir það. Mig furðar mjög á því, fyrst hv. frsm. meiri hl. viðurkenndi, að brtt. mín um það, að þessi dómur yrði skipaður allur af hæstarétti, væri rétt, að hann og hv. meðnm. hans skyldu þá ekki sjá ástæðu til að taka þessa till. til greina. Mér skilst á hv. frsm. meiri hl., að þetta hafi verið gert vegna þess, að búið var að gera axarskaftið áður, og þá hafi nefndarmeirihl. þótt það harkalegt að fara að setja þannig óbeinlínis ofan í við ríkisstj. með því að fara að breyta þessu atriði.

Þetta er misskilningur. Það var engin ástæða til að ætla, að það bætti nokkuð

. Það getur vel verið. Þessi hv. þm., er nú dómari. En ég held, að dómurum sé yfirleitt ljóst, að almenningur, sem á að hlíta úrskurðum þeirra, leggur mjög mikið upp úr því, hvort sá, sem úrskurð fellir, er óvilhallur. En það er ekki hægt að segja, þegar dómur er settur í ágreiningsmáli, að maður geti átt tryggingu fyrir óhlutdrægum úrskurði, ef annar aðalinn á að ráða öllum dómendunum. Og nú er það svo, að ríkisvaldið er hér að setja dóm, til þess að vernda hagsmuni, sem það telur hagsmuni ríkisins, gagnvart almenningi. Það er því alger hugsunarvilla að halda því fram, að það hafi enga þýðingu.

Hagsmunir ríkisins og þegnanna fara saman.

Það er alveg rétt. En að þeim, sem á að þola dóm, sé sama, hvort farið er rétt eða rangt með mál, að þeim sé það einskis virði, það er hlutur, sem ég hef aðra skoðun á en hv. frsm. meiri hl. Ef menn eiga að fá frið og sátt í þjóðfélaginu um einhver mál, þá er óþarft að vera að gera sérstakar ráðstafanir til þess að erta menn og vekja hjá þeim tortryggni. N. gat því ósköp vel tekið það upp, fyrst henni þótti það betra fyrirkomulag. Það er ekki hægt að komast hjá því í sambandi við þessa lagasetningu að minnast enn á það, hversu mikla þýðingu það hefur, hvort slíkar ráðstafanir ná þeim tilgangi,. sem til var ætlazt. Hæstv. fjmrh. sagði rétt áðan, að það væri óleyst spurning, hvort þetta næði tilgangi sínum, og það yrði að gera tilraun til þess að fá úr því skorið. En líkur geta verið ákaflega sterkar, og ég held, að ákaflega sterkar líkur séu fyrir því, að einmitt þessi löggjöf nái ekki tilgangi sínum. Maður verður, eins og hæstv. ráðh. sagði, fyrst að gera sér grein fyrir orsökum hlutanna. Það er alveg víst, að orsök dýrtíðarinnar er hækkun verðlags. Og það er líka víst, að orsök hækkunar á verðlagi og vinnuafli er sú, að það hefur verið skortur á hvoru tveggja. Nú er og hefur lengi verið hér vöruskortur, og það er fyrsta ástæðan til dýrtíðarinnar. Nú er orðin hér mikil vinnuekla, og það er náttúrlega ein aðalorsök þess, að kaupgjald hækkar. Er nokkur leið til þess að koma í veg fyrir þetta? Að því er ég bezt veit var a.m.k. engin tilraun gerð af hálfu ríkisstj. til að koma í veg fyrir vöruskort, eins og ég tók fram við 2. umr. Vitanlega voru um þetta skiptar skoðanir í ríkisstj., þar sem sumir ráðh. vildu gera ráðstafanir til þess, að sem mest yrði flutt inn af vörum, en þeir fengu þessu ekki ráðið. Meiri hl. ráðh. var með því að halda uppi vöruskorti og leggja með því grundvöllinn að þeirri dýrtíð, sem nú er í landinu. Það er talað um, að enginn grundvöllur hafi verið undir því að ráða verðlagi í landinu. Ég veit ekki betur en verið hafi lengi til grundvöllur undir ráðstafanir til þess að ákveða verðlag. Það er vitað, að ríkisstj. hefur fyrir löngu fengið heimild til að ákveða verðlag á innfluttum vörum og iðnaðarvörum, og enn fremur hafa sérstakar verðlagsnefndir sama vald yfir kjöt- og mjólkurframleiðendum. En á þessu hefur verið tekið vettlingatökum. Það má nefna smádæmi um þetta. Ég get nefnt dæmið, þegar fyrir atbeina ríkisstj. var flutt inn smjör frá Ameríku. Það var ekki notað til þess að minnka dýrtíðina. Nei, það var selt sama verði og íslenzka smjörið. Þó kostaði það ekki nema 80 cents, eða um kr. 5.30. Þar sem ríkisstj. kom því við, hélt hún sér dyggilega við þá reglu að hafa dýrtíðina sem mesta. Það er vitað mál, að það er ekki eingöngu framleiðslukostnaðurinn, sem ræður verðlaginu, heldur er það, eins og ég sagði áðan, eftirspurnin og vöruskorturinn. Ég viðurkenni fullkomlega, að mikil nauðsyn sé á því að halda niðri dýrtíðinni, þó að menn geti deilt um, hvaða aðferðir skuli til þess hafðar. Ég er viss um, að þessa löggjöf átti aldrei að setja. Ég er sannfærður um, að hægt hefði verið að ná samkomulagi, sem hefði getað orðið miklu farsælla. Það eina, sem hefði getað komið að haldi, er samkomulag. Menn verða að skilja hvaða orsakir valda því, að menn krefjast hærra kaups en áður. Það var einu sinni viðkvæðið, að menn yrðu að hafa þurftarlaun. Þessa kröfu var ekki hægt að uppfylla, meðan menn áttu við atvinnuleysi að búa. En svo koma þeir tímar, að fólk álítur, að það eigi að hafa meira en þurftarlaun, það er þegar stríðsgróðinn svellur yfir þjóðina. Þegar fólkið sér, að menn eru að græða, þá segir það sem svo: Af hverju má ég ekki verða efnaður maður, eins og aðrir? Hef ég unnið minna til þess en aðrir? Eða er það nokkur þjóðfélagsógæfa, þó að verkamaður eða sveitamaður verði efnaður? Það er ómögulegt að svara þessu öðruvísi en að það sé engin ógæfa. Og þá er bara að finna til þess ráð, að það leiði ekki til ófarnaðar. En það verður ekki gert nema með því, að fullur skilningur ríki um það, hvaða hætta er hér á ferðum. Það þýðir ekkert fyrir menn, þótt það séu valdamenn í ríkisstj., að fara að beita neinum hörkubrögðum. Þetta verður að leysast með skynsemi og sanngirni. Og þegar settur er dómur um einhver mál, þá ber að tryggja, eftir því sem kostur er á, að úrskurður sé óvilhallur. Það þarf að skapa á honum traust, að hver dómari geri það, sem samvizkan býður honum, það, sem hann álítur rétt. Dómurinn á því að vera skipaður af því valdi, sem mest traust er borið til og er utan við allar pólitískar stefnur, en bað er hæstiréttur. Og ef mín till. í þessu efni verður ekki samþ., þá greiði ég Atkv. á móti frv. Sama er að segja um það, að grunnkaup megi ekki hækka frá því sem það var í árslok 1941. Það þýðir ekki neitt. Það er óþarft að endurtaka það, að atvinnuvegirnir bíða eftir að fá vinnuafl. Dettur mönnum í hug, að það þýði að banna bændum að bjóða það kaup, sem þeir þurfa, til þess að geta fengið kaupamenn? Það þýðir ekkert. Þeir fara ekki eftir neinu lagaboði um það. Og alveg eins er það með alla, sem þurfa að láta vinna eitthvert verk fyrir sig. Þeir fá þann vinnukraft, sem þarf til þess að vinna verkið. Eins hefur líka nefndin komizt að þeirri niðurstöðu, að það þýði ekki að banna mönnum að hækka vöruverð frá því sem það var í árslok 1941, því að ef það kemur maður og biður um vöruna og vill borga fyrir hana meira en hún kostaði í árslok 1941, þá takast samningar milli þessara manna. Það er alltaf hægt að fara í kringum það. Ég sé ekki ástæðu til að fara nánar út í þetta mál, því að sennilega verður mönnum ekki mikið þokað úr því sem komið er. En ég vil að lokum benda á það, að ef löggjöf á að standa um þetta efni, þá á náttúrlega að greina milli þess, sem á að vera varanleg löggjöf, og hins, sem aðeins er miðað við styrjöldina. Það var það, sem ég gerði með brtt. mínum, en hv. allshn. hefur sennilega ekki viljað fallast á það.

*Einar Olgeirsson: Það eru nokkur orð til hæstv. fjmrh. út af framleiðslukostnaðinum. Hann segir, að það skapist af vinnulaunum plús efni og öðru. sem til framleiðslunnar þarf. Ég býst við, að það, sem hann á hér fyrst og fremst við með framleiðslukostnaðinum, sé vöruverði. En inn í vöruverðið kemur ekki aðeins vinnulaun, efni og annað þess háttar, heldur líka gróði atvinnurekandans. Hann segir, að það þurfi að halda framleiðslukostnaðinum niðri. Ég vil orða það þannig, að það þurfi að halda vöruverðinu niðri. Við skulum nú athuga, hvort þar er hægt, og það er hægt, þótt vinnulaun hækki. Það er til sá möguleiki, sem ég held, að hæstv. stj. hafi alveg gengið fram hjá. Það er hægt með því að minnka gróða framleiðendanna. Við skulum nú athuga eitt atriði í þessu máli. sem átti mikinn þátt í, að stj. gaf út þessi brbl., en það eru kaupkröfur járnsmiðanna. Ég skal ekki segja, hvort slík hækkun hefði orðið til þess að hækka verð á viðgerðum og smiði hjá járnsmiðjunum, enda getum við leitt það hjá okkur. Spurningin er bara þessi: Var hægt að verða við kröfum járnsmiðanna, án þess að smíða- og viðgerðakostnaður hækkaði hjá járnsmiðjunum? Hækkunin, sem járnsmiðir fóru fram á, mundi hafa numið um 150 þús. kr. á ári. Gróði smiðjanna mun vera upp undir 3 millj. kr. á ári, svo að það er alveg hægt að verða við þessum kröfum um hækkun um 20%, án þess að hækka vöruverðið nokkuð, ef það er látið ganga út yfir gróðann á viðkomandi vörum, og þegar gróðinn er kannske 3 millj., þá er auðséð, hvort það er ekki hægt. Alveg það sama lýst ég við að sé hjá prenturum. Og þetta er það spursmál, sem liggur fyrir um allt okkar atvinnulíf. Það er hægt að verða við kröfum um hækkað kaup, án þess að vöruverðið hækki, svo framarlega sem það er látið ganga út yfir atvinnurekendurna. Spursmálið er: Út yfir hvaða atvinnurekstur á að láta það ganga? Alþ. hefur það í sínum höndum. Alþ. hefur möguleika til að skipta þjóðartekjunum á þennan hátt, ef það er þeirrar skoðunar, ef það álítur, að rétt sé, að verkalýðurinn fái hærri laun og ef þingið er þeirrar skoðunar, að gróði atvinnurekendanna megi minnka. Hækkun kaupgjalds þýðir ekki endilega meiri dýrtíð. Það er hægt að komast hjá því, ef gróðinn er tekinn af atvinnurekendunum að sama skapi og kaupið er hækkað. Nú er rétt að geta þess, að meðal atvinnurekenda eru hins vegar fjölda margir avinnurekendur, sem ekki gætu borið slíkt, en það er hægt að bæta hag þeirra á kostnað þeirra stærstu, t.d. á kostnað stórútgerðarauðvaldsins. Hæstv. fjmrh. segir, að uppskrúfað kaupgjald svo engin lækning. Það er lækning á einu. Það er lækning á fátækt verkalýðsins, svo framarlega sem það er hindrað, að dýrtíð fari vaxandi. Ég vil nú spyrja: Hefði 20% hækkun á launum alls verkalýðs verið framkvæmanleg, án þess að dýrtíð hefði aukizt? Nú stóð það ekki til, þegar þessi l. voru gefin út, heldur voru það aðeins 5–600 menn hér í Reykjavík, sem heimtuðu hækkun. Það hefur verið óskað eftir því í sambandi við umr. um skattamálin, að hæstv. stj. léti fara fram hagfræðilega athugun á því, hvernig þjóðartekjurnar skiptust sem stendur. Það hefur verið gert einu sinni, fyrir 8 árum, af hinni svonefndu Rauðku. Síðan hefur slíkt ekki verið gert. Þegar verið er að taka stórvægilegar ákvarðanir um skiptingu þjóðarteknanna, eins og. nú er verið að gera, hefðu átt að liggja fyrir þessar skýrslur til að byggja á. Þó að ekki hefði verið nema fyrir árið 1940, þá hefði það strax verið til mikils góðs. Ef gengið er út frá, að árið 1941 hafi heildartekjur þjóðarinnar verið 350 millj. kr., þá efast ég um, að tekjur verkalýðsins hafi verið yfir 100 millj. Og þá er ég viss um, að 20% hækkun á launum hans hefði verið framkvæmanleg, án þess að dýrtíð hefði aukizt. Það hefði orðið með I. að afstýra því, að bændur hefðu orðið að hækka vöru sína. Ég benti fyrir einu ári á leið til þess. Þegar gerðardómnum var skellt á, var alls ekki um slíkar kaupkröfur að ræða, það mun aðeins hafa verið um að ræða 1/2 millj. kr. hækkun, en ekki 20 millj. En jafnvel 20% eða 20 millj. kr. hækkun hefði verið framkvæmanleg, án þess að dýrtíð hefði aukizt, ef það hefði verið látið ganga út yfir gróða stórútgerðarinnar, sem mun hafa numið um 30 millj. kr. nú á einu ári af þessum 30 togurum. Af þessu fer að vísu meiri parturinn í skatta, en ríkið, sem tekur þá, hefur líka um 17 millj. kr. tekjuafgang fyrir s.l. ár. Ég benti áðan á, að gróði járnsmiðjanna hefði verið um 3 millj., og þó að sá atvinnurekstur hafi orðið að bera allmikla skatta, þá efast ég ekki um, að ef þan hefði verið athugað, þá hefði komið í ljós, að unnt hefði verið að hækka laun alls verkalýðs um 20% eða 20 millj. Það, sem hér er um að ræða, er því hörð stéttabarátta, sem verður útkljáð eftir því, hvor stéttin er sterkari, og hæstv. ríkisstj. hefur nú gengið í lið með atvinnustéttinni, eða réttara sagt nokkrum hluta hennar, þeim, sem mestan gróða hefur, þeim. sem ræður nú yfir stríðsgróðanum. En jafnvel þó að um það hefði verið að ræða að afnema stríðsgróðann, þá hefði það líka verið réttlætanleg krafa af hálfu verkalýðsins, krafa, sem nú er allt að því verið að framkvæma af þeim þjóðum, sem hvað eftir annað er verið að vitna til í sambandi við þennan gerðardóm. Þeir vitna til Bandaríkjanna, og er þá rétt að benda á það, að þar mun hafa átt sér stað 25% kauphækkun hjá öllum verkalýð, en vöruverð mun ekki hafa hækkað nema um 6%. Það er því ekki rétt, að ekki hafi verið best á aðferðir til að halda niðri dýrtíð, þó að kaupgjald hækkaði. Hitt er annað mál. Undir því er komið, hvernig fer, hvor aðilinn er sterkari. Það, sem ég hef verið að sýna fram á, er það, að sú stétt, togaraeigendastéttin, sem í raun og veru hefur fengið sina hagsmuni fram knúða með þessum l., hún er að koma atvinnulífinu í algert öngþveiti með því að knýja þetta fram. Það er hægt að leysa þetta mál með því að hækka laun verkalýðsins og láta það ganga út yfir gróða þessarar stéttar. Þessi barátta er því eðlilega stéttabarátta, en þarf ekki að snerta hitt, hvort dýrtíð eykst. Þess vegna er það, að þegar við ræðum þetta mál, þá er hægt að taka þetta atriði eitt út úr, kaupkröfur verkalýðsins. og ég hef nú sýnt fram á, að hægt er að verða við þeim, án þess að dýrtíð aukist þar með.



Þessi rakahringrás hv. 4. þm. Reykv. er óþægileg í meðförum, því að svo lengi er hægt að snúast hring í kringum sjálfan sig, að ekki verði fest hönd á manni, að það má æra óstöðugan. Þessi setning hv. þm., að það sé hægt að halda niðri framleiðslukostnaðinum, þó að vinnulaun hækki  Hv. þm. sagði, að ég hefði sagt, að dýrtíðin yrði ekki læknuð með uppskrúfuðu kaupi, honum var illa við það orð -, en hann sagði, að fátækin yrði læknuð með því. En það er nú meinið, að það er ekki, og af þessari ástæðu, sem ég hef tilgreint, að uppskrúfað kaup hlýtur að færa með sér aukna dýrtíð og ézt þess vegna upp, eins og reynslan á undanfarandi tíma sýnir, svo að ekki þarf um það að deila, það er öllum ljóst. Þessi felumynd, sem hann býr sér til, að það sé hægt að fela það raunverulega ástand með ýmiss konar tilfærslum, er ekkert nema sjálfsblekking, - fátæktin verður alltaf sú sama. Hann undirstrikaði mjög ákaft, að í þessum verkföllum, sem hér hófust í vetur, hefðu ekki tekið þátt nema um 500 m;enn, og hefði ekki munað miklu að verða við kröfum þeirra. Það má kannske segja þetta, en ég veit, að þessi hv. þm. telur það sjálfsagt, að ef þessir menn hefðu fengið kröfum sínum framgengt, þá hefðu allir komið og fengið sams konar hækkun og hækkun ofan á hana, þegar hefði samt sig, að dýrtíðin hefði haldið áfram að vaxa. Þetta kalla ég uppskrúfun, - við getum sleppt að deila um orðið, það er sama, hvað það er kallað -, en þetta orð er ekki, fjarri lagi, þegar hvað skrúfar annað upp, verðlag og kaupgjald, með þessum hætti. Fleira þarf ég svo ekki um þetta að segja að sinni.

Frsm. minni hl. (Finnur Jónsson) Hæstv. fjmrh. hefur nú brugðið út af þeirri venju stj. að þegja við þessa umr., en hefur gert frv. nokkuð að umræðuefni. Það, sem mér hefur mest þótt einkenna ræður hans, er það vonleysi, sem fram kom hjá honum yfir, að þetta frv. næði tilgangi sínum. Það kom berlega í ljós í ræðu hæstv. ráðh., að hann er í rauninni vonlaus um, að frv. nái nokkru af þeim tilgangi, sem stj. ætlast til. Hæstv. ráðh. hefur sérstaklega talað um dýrtíðina og dýrtíðarráðstafanir, en ekki farið neitt inn á að ræða kaupgjald og framkvæmd hins svonefnda gerðardóms. Ég hef gert ítrekaðar tilraunir til þess að fá stj. til að svara tveimur fyrirspurnum í sambandi við kaupgjald og leitaðist eftir því við hv. frsm., hvort hann vildi ekki svara þessum tveimur fyrirspurnum, an hann hefur skotið sér undan því. En fyrst hæstv. fjmrh. hefur nú látið svo lítið að taka til máls við þessa umr., þá langar mig til að freista þess, hvort hann vilt ekki gera tilraun til að svara þessum fyrirspurnum mínum, fyrst hvorki neinn annar ráðh. né hv. frsm. meiri hl, hefur treyst sér til að gera það. Fyrri fyrirspurnin var, hvort hæstv. stj. væri ekki fullkunnugt um, að þessi löggjöf væri þegar brotin víða um land, bæði af því opinbera sem öðrum, og sérstaklega væri hún brotin við ýmsa vinnu í Reykjavík og hlyti að verða brotin á hverju heimili í landinu, sem þyrfti á kaupafólki að halda. Hin fyrirspurnin var um það, hvort hæstv. stj. líti svo á, að gerðardómurinn ætti að lagfæra, annaðhvort fyrir annarra tilstilli eða eigin tilstilli, grunnkaup hjá þeim, sem hafa lægst grunnkaup. Benti ég í því sambandi á 2000 verkamenn, sem hafa grunnkaup kr. 1.20 og lægra og hér af 1000 verkamenn, sem hafa í grunnkaup kr. 1.10 eða lægra. Ég vil fá að vita, hvort það er meiningin, að gerðardómurinn ætli að lagfæra grunnkaup þessara manna til samræmis við grunnkaup annarra, sem hafa hærra kaup. Mér þykir mikið undir því komið, af því að þarna eiga hlut að máli mjög margir fátækir menn; sem hafa heldur litla vinnu, að fá úr því skorið, hvort þetta er meiningin. Ég ber það traust til hv. fjmrh., úr því að hann fór að brjóta þá reglu hæstv. stj. að þegja við þessa umr., að hann reyni að svara þessum fyrirspurnum. Höfuðvillan í dýrtíðarlöggjöf hæstv. stj., eins og hún kom fram í þessum brbl., er frá mínum bæjardyrum séð, að hæstv. stj. réðst gegn kaupgjaldinu, en ekki gegn dýrtíðinni. Hæstv. fjmrh. hefur blandað þessu tvennu nokkuð saman. Hann virðist halda því fram, að dýrtíð geti ekki vaxið nema kaupgjald vaxi. Nú er kaupgjald tvenns konar, grunnkaup og dýrtíðaruppbót, en hækkun á dýrtíðaruppbótinni er engin kauphækkun, og verkamaðurinn ber ekki meira úr býtum, þó að dýrtíðin vaxi og hann fái hærri dýrtíðaruppbót meðan hann fær enga grunnkaupshækkun. Getur það því ekki haft áhrif á kjör verkamanna til bóta, þó dýrtíðaruppbót hækkaði árið 1941, fyrst engin grunnkaupshækkun fór fram í landinu og kaupgjald allt stóð í stað. Aftur hækkaði dýrtíðin ákaflega ört, og hæstv. fjmrh. má vera það ljóst, að frá því 1. júlí 1941 til 31. des. þ. á., hækkaði dýrtíðin úr 57% upp í 83%, og á þeim tíma stóð grunnkaup alveg í stað. Þess vegna eru það ekki grunnkaupshækkanir, sem hafa verið orsök dýrtíðarinnar, og ætla ég því ekki, að hæstv. fjmrh. reyni að færa nein rök fyrir því. Það liggja allt aðrar ástæður til dýrtíðar innar, ástæður, sem stj. gat ráðið talsvert yfir með þeirri löggjöf, sem hún hafði frá Alþ. frá 8. júní í fyrra. Það er vitað, að stj. hafði heimild til þess að nota 5 millj. kr. til þess að halda niðri dýrtíðinni í landinu. Það er og vitað, að hún hafði heimild til þess að lækka tolla og til þess að taka ekki hærri tolla af flutningsgjöldum en þeir voru, fyrir stríð, og það er vitað, að ekkert af þessu gerði hún. Ég er búinn að taka það fram oftar en einu sinni, að stj. gat, með því að nota þá heimild, sem hún hafði, til þess að hækka tekju- og eignarskatt, og með því að leggja útflutningsgjald á togarafisk, fengið 10 millj. kr. til þess að gera nokkra tilraun til þess að halda niðri dýrtíðinni. Það var vilji Alþ., að þetta yrði gert, en stj. gerði ekkert af því. Mér og mínum flokksmönnum var það ljóst, að það mundi að lokum reka upp á sker, ef slíku færi fram. Þess vegna höfum við lagt fram hér á Alþ. tvö mjög raunhæf dýrtíðarfrv., annað er frv. um ráðstafanir vegna dýrtíðarinnar á þskj., 17, hitt er frv. um breyt. á l. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi. Bæði þessi frv. miða að því að gripa fyrir rætur dýrtíðarmeinsins og ráðast á sjálfa dýrtíðina, en ekki á kaupgjaldið, eins og stj. hefur gert með till. sínum. Stj. hefur ekki aðeins látið undir höfuð leggjast að koma með till. um að breyta genginu, heldur lætur hún einnig ónotaðar þær heimildir, sem hún hafði til þess að innheimta útflutningsgjald af togarafiski. Það mun láta nærri, að þetta gjald hefði numið 8–10 millj. kr. frá því í júní 1941 til jafnlengdar 1942. Slík hefð við stríðsgróðamennina er vitanlega alveg óforsvaranleg. Hæstv. fjmrh. sagði, að það mætti ná þessum sama tilgangi með sköttum, en þetta er alls ekki rétt. Með því að breyta genginu, væri hægt að gera þær raunhæfustu dýrtíðarráðstafanir sem kostur væri á, og Alþfl., hefur mikla ástæðu til þess að halda það, að Sjálfstfl. væri þessi gengisbreyt. mikið áhugamál, meðal annars vegna ummæla formanns flokksins á þingfundi 14. júní í fyrra og einnig vegna ummæla ýmissa annarra áhrifamanna innan Sjálfstfl. fyrr og síðar. Stærsta blað flokksins, Morgunblaðið, lét það mjög í ljós, á meðan engir möguleikar voru til þess að breyta genginu vegna samninga við Breta, að gengisbreyt. væri sjálfsögð dýrtíðarráðstöfun. Þessi áhugi virðist ekki hafa átt að rýrna við það, að samningarnir við Breta breyttust þannig, að gengisbreyting varð möguleg, þó að sú yrði að vísu raunin á. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta, en vildi mjög ítreka það við hæstv. fjmrh., að hann vildi svara þeim fyrirspurnum, sem ég hef borið fram viðvíkjandi kaupgjaldi og framkvæmd dýrtíðarl., eins og ég hef lagt þær fyrir.



Eins og segir í grg. þessa frv., eru tildrög þess þau, að málið var tekið fyrir í sýslunefnd Mýrasýslu á fundi hennar 7.– 10 apríl s.l. og áskorun samþykkt, af þeim ástæðum, að nokkur af ljósmæðrahéruðum sýslunnar voru ljósmæðralaus eða þótti sýnt, að þau yrðu það innan skamms. vegna of lágra launa. Þótti nefndinni eigi annað fært en að fá launin hækkuð það mikið, að konur fengjust til þessara starfa. Þau hafa verið 300 kr. á ári, þar sem íbúar eru ekki yfir 300, en hækkað um 10 kr. fyrir hverja 50 íbúa umfram það. Eins og þm. sjá, eru þessi launakjör svo lág og svo mikið ósamræmi með þeim og öðrum launagreiðslum yfirleitt, að skiljanlegt er, að fáar eða engar konur líti nú við starfinu, þegar héruð losna. Tillaga nefndarinnar var um hækkun úr 300 kr. í 500 og tilsvarandi á öðru. Ég hef ekki farið eins hátt í frv., aðeins hækkað um 50% upp í 450 kr. á ári og látið þá hækkun ganga nokkurn veginn jafnt yfir greiðslurnar. Ég geri ekki ráð fyrir, að mörg orð þurfi með frv. að svo stöddu, og óska. að því verði vísað til 2. umr. og nefndar.