Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg skal ekki fara mörgum orðum um frv. þetta, sem jeg og nokkrir aðrir háttvirtir deildarmenn höfum gjörst flutningsmenn að. Nú fyrir skömmu hafa þau tíðindi gjörst hjer, hvað verkfall snertir, að full þörf sýnist vera, að lög sjeu samin, sem hindri að starfsmenn landsins leggi niður starfa sinn og baki, ef til vill, þjóðinni með því tjón. Þörfin á slíkum lögum getur tæplega álitist minni hjer en annarsstaðar, og gott að grípa til þeirra, ef svo ber undir. Geta skal jeg þess, að því er snertir frv. þetta, að það er komið fram hjer í þessari háttv. deild að undirlagi hæstv. ráðherra og mun að mestu vera samið af honum. Mun deildarmönnum því óhætt að treysta því, að frumvarpið sje vel samið. Vona jeg og að háttv. deild taki málinu vel, og viðurkenni nauðsyn þess, en hins vegar er nú orðið svo áliðið þingtímans, að lítið tóm er til að velta því lengi fyrir sjer; teljum við flutningsmenn því rjett, að hraða frumvarpinu sem mest. Vil jeg þó ekki mæla á móti því, að það sje athugað í nefnd, þó það kynni að tefja lítið eitt fyrir því, en hins vegar er frv. svo stutt, að tæplega er ástæða til þess. Gætu menn athugað það hver í sínu lagi og komið með breytingar, ef þeim sýnist svo. Tef jeg svo ekki háttvirta deild lengur, en vona, að málinu verði vel tekið.

Ráðherra: Jeg stend að eins upp til að staðfesta orð háttv. þm. Skagfirðinga (J. B.). Skal jeg fúslega gangast við faðerni frumvarps þessa, og sjeu annmarkar á því, mun jeg íhuga athugasemdir þær, sem gjörðar kunna að verða. Um nauðsyn laganna tala jeg ekki, því að þar sem opinberir starfsmenn hafa lagt niður vinnu hafa verið samin slík lög, t. d. í Frakklandi, og þau munu nú vera á leiðinni bæði í Noregi og Danmörku. Öllum er ljós háski sá, er um getur verið að ræða, sem sje bæði peningatjón, tjón í viðskiftum o. fl. Hugsum okkur t. d., hvaða skipa- og manntjón gæti hlotist af því, ef allir vitaverðir legðu niður vinnu.

Framsögumaður (Karl Einarsson) : Jeg ætla ekki að fjölyrða um þetta mál, því jeg álít, að þess gjörist ekki þörf. Nefndin hefir leitast við að leggja fyrir hv, deild, öll þau skjöl, er hún áleit nauðsynleg og málinu viðkomandi. Mál þetta lá sem sje fyrir hv. deild fyrir 2 árum, og var þá athugað allnákvæmlega. Nú hefir, þegar til framkvæmdanna kom, sýnt sig, að ekki hefir fengist nægilega lágt tilboð. Hefi jeg því leyft mjer, eftir tilmælum sýslunefndar Vestmannaeyja, að bera fram frumvarp þetta, um aukinn styrk bæði með beinu tillagi og ábyrgð með heimild til lántöku. Að áætlunin er hærri nú en áður, stafar af því, að bæði dýpkun og uppfylling er dýrari; garðana þarf að gjöra sterkari og svo kemur ýms aukinn, áður ósjeður kostnaður, og svo verðhækkun á efni vegna stríðsins. Er það tekið fram í skjölunum, og skal jeg ekki dvelja við það, til þess að þreyta ekki hv. deild. Endurbótin á görðunum er innifalin í því, að gjöra cementssteypu í stað grjóthleðslu, til styrktar. Enn þá hefir ekki verið tekin ákvörðun nema um Hringskersgarðinn, sem verið er að byggja, en hinir munu koma síðar. Að öðru leyti leyfi jeg mjer að vísa til nefndarálitsins, en ef einhver háttv. þm. æskir frekari upplýsinga, mun jeg eftir mætti láta þær í tje. Nefndin óskar þess, að málið gangi fram með þeim breytingum, sem settar eru fram á þgskj. 662, því þar gæti verið um sparnað að ræða. Sömuleiðis mun ef til vill 20 þús. kr. fyrir administration vera of mikið í lagt, en jeg vil taka það fram, að annar verkfræðingurinn hefir 1000 kr., en hinn 800 kr. fyrir daglegt eftirlit, og svo er rentustofn, meðan verið er að byggja höfnina.



Jeg hefi borið þetta litla frv. fram samkvæmt áskorun frá fiskifjelagsdeild Vestmannaeyja. Sjómenn þar hafa talið nauðsynlegt, að setja nákvæmar reglur um, hve nær bátar fari til fiskjar á tímanum frá 1. jan. til 30. apríl, en yfir lengri tíma nær fiskveiðasamþykt Vestmannseyja ekki, og sjómönnum þar leikur ekki hugur á að lengja þann tíma. Reglur þessar hafa verið settar aðallega til þess, að bátarnir gætu betur varast línur hver annars, og til þess, að þeir gætu náð lendingu í tæka tíð. Samþyktin nær nú til báta með allskonar veiðarfæri, en samkvæmt viðaukatill. á þgskj. 661 vill nefndin, að hún nái ekki, að því er þessa báta snertir (frá 15–30 smál.), til annara en þeirra, sem veiða á lóð og leita hafnar daglega. Nú ganga víst tveir bátar úr Eyjunum, sem nota net, og er óþarft, að þeir sjeu háðir gildandi reglum um tímatakmörk. Hins vegar er ekki rjett, að mótorbátar, sem eru yfir 15 tonn, sjeu undanþegnir reglunum, og leyfi jeg mjer um það efni að vísa til fylgiskjals á þgskj. 661. Þar sem frv. þannig fer ekki fram á nein veruleg nýmæli og það nær að eins til Vestmannaeyja, vona jeg, að háttv. deild taki því vel og lofi því fram að ganga.



Jeg hefi ekki getað orðið sammála háttv. meðnefndarmönnum mínum. Jeg verð yfirleitt að telja það varhugavert, að veita mönnum heimildir til slíkra samþykta, sem geta takmarkað framkvæmdir þeirra, sem hafa betri áhöld eða meiri dugnað. Slík takamarkandi ákvæði hafa oft gengið svo langt, að jafnvel þeir, sem hafa barist fyrir þeim, hafa seinna sjeð, að þeir sjálfir sköðuðust á þeim. Jeg hygg, t. d. að taka, að allir sjeu nú orðnir á eitt mál sáttir um, að samþyktirnar um netjalagningar hjer í Faxaflóa, hafi verið til ills eins. Jeg vil því ekki rýmka svið slíkra samþykta. Hins vegar vil jeg taka það fram, að jeg álít, að viða.till. nefndarinnar á þgskj. 661 sje til bóta.

Framsm. (Karl Einarsson) : Jeg bjóst við, að háttv. 1. kgk. þm. (E. B.) mundi tala í þessa átt. Jeg vissi áður, að hann er yfirleitt mótfallinn heimildum til allra slíkra samþykta, og það get jeg skilið. En þess er að gæta, að hjer stendur alveg sjerstaklega á. Eyjarnar liggja úti í rúmsjó, og þegar fiskveiðar þaðan eru stundaðar um hávetur, þá er eigi furða, þótt menn vilji reisa einhverjar skorður við gálausri sjósókn. Fiskveiðasamþykt Vestmannaeyinga er alls ekki ófrjálsleg, og gengur aðallega í þá átt, að tryggja það, að menn fari sjer ekki að voða, nje spilli veiðarfærum sínum. Jeg hefi heyrt sjómenn í Vestmannaeyjum fullyrða, að ómögulegt væri að stunda þar sjó, ef slík samþykt væri ekki. Jeg vil því vona, að háttv. deild samþykki frv., enda er hjer ekki freklega í málið farið.



Eins og sjá má af nefndarálitinu, hefir nefndin lagt til, að tveim viðaukatill. væri bætt við tillögurnar, eins og þær komu frá Nd. Á fyrri viðaukatill. (þgskj. 652) stendur svo, að nokkur undanfarin ár hafa sparast peningar á póstávísunum. Hafa þær gengið gegn um Íslandsbanka, og hann sjeð um greiðslu þeirra utanlands. Peningarnir hafa svo legið í bankanum á vöxtum þangað til þeir hafa verið greiddir erlendis. Hafa þeir vextir numið um 20 þús. kr. Endurskoðunarmennirnir leggja til, að fje þetta sje nú greitt í landssjóð. Nefndin, sem kosin var í Nd., hefir fallist á þetta, en ekki viljað koma fram með tillögu í þessa átt. Nefndin hjer vill ekki að fje þetta standi lengur í bankanum, meðfram vegna þess, að bankinn gefur mjög lága vexti, og landssjóður þarf síns með, og leggur því til að greiða það í landssjóð. Á síðari viðaukatillögunni stendur svo, að þegar endurskoðun landssímareikninganna fór fram 1913, var ekki gefinn reikningur fyrir Reykjavík. Endurskoðunarmennirnir hafa því lagt til, að símareikningur skuli sendur ár hvert, og nefndin í Nd. fjelst á þetta í nefndaráliti sínu, en fann ekki ástæðu til að koma með tillögu í þá átt að heldur, en hjer er það gjört til þess, að taka af allan efa. Er tillagan á þá leið, að reikningur skuli gjörður yfir tekjur og gjöld gjörvalls símans árlega. Um fyrri breytingartill. er það að segja, að nefndin hjer leit svo á, að eftirlit með bændaskólum þyrfti eigi að vera á sama hátt og áður, þeg;ar búin voru rekin fyrir landssjóðsfje, en á hinn bóginn hefir nefndin ekki haft á móti, að skipuð væri þriggja manna nefnd, til þess að líta eftir framkvæmdum og búnaðarháttum á skólunum. Nefndin hjer leggur því til, að þriggja manna nefnd sje skipuð við hvern skóla, og skal jeg taka fram fyrir hönd nefndarinnar, að ætlast er til, að þeir þrír menn sjeu valdir innan sýslu, til að forðast kostnað. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að nefndin hefir komið fram með brtt. til leiðrjettingar á þgskj. 675. Síðari brtt. er fram komin vegna þess, að endurskoðun landsreikninganna hefir leitt í ljós, að talsverður munur er á því, hve háir dagpeningar eru reiknaðir, nefnil. frá 6–8 kr. Var vakin eftirtekt á þessu af endurskoðunarmönnum, og út af því óskaði stjórnin, að þingið setti föst ákvæði um þetta. Nefndin í Nd. lagði til, að 5 kr. væru ákveðnar, en deildin færði það upp í 6 kr. Nefndin hjer leit svo á, að 5 kr. væri nógu hátt, þegar litið er til þess, að allur ferðakostnaður er greiddur, og þetta eru fæðispeningar en ekki laun. Hv. þm. Barðstrendinga hefir tekið aftur brtt. sína á þgskj. 701, svo jeg orðlengi ekki um hana. Brtt. hv. 5. kgk. á þgskj. 703 fer fram á, að stjórnin setji fastar reglur um dagpeningana, en þessa brtt. má telja óþarfa, með því að þingið er nú einmitt að gjöra það, sem stjórnin hefir ætlast til og óskað eftir. Skal jeg svo ekki fjöðlyrða frekar um þetta, en vona að deildin fallist á tillögurnar.



Jeg er hv. reikningslaganefndinni þakklátur fyrir, hversu vandlega hún hefir íhugað málið, og hygg jeg að óhætt muni vera að segja, að reikningslaganefndirnar í báðum deildum hafi lagt óvenjulega mikla rækt við starf sitt. Jeg hefi leyft mjer að koma með eina brtt., og skal jeg gjöra grein fyrir henni. Það er rjett, sem nefndin segir í áliti sínu, að dagpeningar opinberra starfsmanna hafa verið mjög á reiki. Ástæðan mun einkum vera sú, að opinberum starfsmönnum hefir fjölgað mikið á síðari árum, en ekki verður sagt að rjettlátt sje, að allir - háir sem lágir - hafi jafn mikla dagpeninga. Þeirri reglu hefir þó lengst af verið fylgt, að dagpeningar alþingismanna og gamalla embættismanna væru jafnir. Til skams tíma var það föst venja, að alþingismenn hefðu 6 kr. í dagpeninga, meðan þeir væru á ferð, og sama gilti um alla æðstu embættismenn landsins. En eins og kunnugt er, komust alþingismenn að þeirri niðurstöðu fyrir 3 árum, að ósanngjarnt væri að dagpeningar væru 6 kr. einar. Ys nokkur varð utanþings þegar breytingunni var komið á, en jeg lít svo á, að þingið hafi farið alveg rjett að, og menn eiga jafnan að hafa hug til að gjöra það sem rjett er, hvað sem hver segir. Þingið hækkaði dagpeninga alþingismanna upp í 8 kr. á ferð, og 10 kr. á þingi fyrir utanbæjarmenn. Jeg verð að skjóta því fram, að mjer virðist þetta hefði átt að vera öfugt. Tilkostnaður alþingismanna er vitanlega meiri meðan þeir eru á ferð, en þegar þeir halda kyrru fyrir. En aðalatriðið í þessu máli er þó það, að fulltrúar þjóðarinnar geti ferðast sómasamlega. Jeg hefi sjálfur reynt, að ekki er hægt að ferðast sómasamlega fyrir 6 kr. á dag. Þess vegna er uppfærsla á dagpeningunum rjettmæt. Enda blandast engum hugur um það, sem nokkuð þekkir til, að 10 kr. eru nú ekki meira virði en 6 kr. voru fyrir 15 árum. Þegar alþingismennirnir höfðu gjört þessa rjettmætu breytingu, þá fanst stjórninni eðlilegt, að gjalda æðstu embættismönnum það sama og alþingismennirnir ætluðu sjálfum sjer. En þetta reik, sem nú er á dagpeningum, stafar af því, að embættismönnum hefir fjölgað svo mikið, og ekki er hægt að ætlast til, að allir fái jafnt. Alþingismaður getur ekki ferðast eins og búnaðarráðunautur eða undirtylla við vitagæslu. Og nú eru heilir herskarar slíkra manna. Og jafn víst er hitt, að biskup landsins getur ekki ferðast eins og búnaðarráðunautur. Hann verður að geta ferðast eins og alþingismaður. Jeg veit að það er siður víða erlendis, að settar eru reglur um dagpeninga opinberra starfsmanna, og eru þeir þá því hærri, sem embættið er veglegra. Þetta þarf einnig að gjöra hjer, en Alþingi hefir ekki þau gögn í höndum, að það geti sett slíkar reglur, og hygg jeg, að alveg óhætt muni vera, að fela það stjórninni. Jeg tel víst, að hún greiði engum hærra en alþingismönnum. Þetta eru ástæðurnar fyrir brtt. minni, og vona jeg að háttv. deild taki henni vel. Jeg hefi engu frekar við þetta að bæta, öðru en því, að bregðist sú von mín, að háttv. deild samþ. þessa brtt. mína, þá verður samstundis að breyta lögunum frá 1912, um dagpeninga alþingismanna, og færa þá niður í 5 kr., því annars er ekkert samræmi í gjörðum þingsins.



Jeg þarf ekki að tala langt mál. Jeg vildi að eins benda á, að þessi samanburður háttv. 5. kgk. þm.  (G. B:)  á dagpeningum opinberra starfsmanna og dagpeningum alþingismanna, er algjörlega rangur, því dagpeningar þm. eru laun þeirra, en þegar embættismenn og opinberir starfsmenn fara eftirlitsferðir, þá gjöra þeir það samkvæmt embættisskyldu sinni, og eiga því, strangt tekið, ekkert að fá annað en ferðakostnað og hæfilega fæðispeninga. Nefndin hefir ekki getað sjeð, að fæðispeningar manna þyrfti að fara fram úr 5 kr. á dag, hvort sem þeir ferðast á landi eða sjó. Á sjónum þarf t. d. ekki annað að borga en fargjald og fæði, sem kostar 4 kr. á skipunum. Jeg hefi ekki ferðast mikið, en jeg hefi komist að raun um, að hægur vandi sje að komast af með 5 kr. á dag.  (Guðmundur Björnson : Þá geta alþingismenn það líka)  . Jú, en þeirra dagpeningar eru kaupið, launin, þóknunin, sem þeir eiga að fæða sig af.  (Guðmundur Björnson: Þm. hefir aldrei verið ætlað kaup fyrir starfa sinn)  . Jeg skal ekkert um þetta þræta, en nefndin hefir nú litið svo á málið, að hver, sem hlut ætti að máli, hvort sem það væri landritarinn, landlæknirinn, biskupinn, einhver verkfræðingurinn eða einhver annar, þá ætti hann ekki að fá einn eyri á eftirlitsferðum sínum, nema ferðakostnað sinn endurgoldinn og hæfilega dagpeninga til að fæðast af, úr því hann væri að vinna skylduverk samkvæmt embætti sínu, sem hann hefði full laun fyrir. Jeg vona því, að háttv. deild felli þessa brtt. háttv. 5. kgk. þm. (G. B.).



Eins og jeg tók fram áðan, þá lít jeg svo á, að dagpeningar alþingismanna sjeu ekki of háir. En því verð jeg að halda fram, að það hafi aldrei verið tilætlunin, að gjalda þingmönnum kaup, heldur einungis fæðispeninga, þ. e. þann tilkostnað, er þeir þyrftu að hafa við setu sína á þingi. Háttv. deild hlýtur því, ef hún vill vera sjálfri sjer samkvæm, að samþykkja brtt. mína, eða að öðrum kosti samþykkja frv. það, er jeg mun bera upp, um lækkun á dagpeningum alþingismanna.

Hákon Kristófersson : Þar sem jeg býst við, að jeg greiði atkv. á móti brtt. á þgskj. 703, þá vil jeg gjöra grein fyrir atkv. mínu. Jeg get ekki verið samdóma háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) um það, að hægt sje að bera saman dagpeninga embættismanna, er þeir ferðast um, til þess að líta eftir undirmönnum sínum, og þingfarakaup alþingismanna. Því þess ber að gæta, að embættismenn, er fara þessar eftirlitsferðir, eru menn, sem hafa hátt kaup af samlagssjóði þjóðfjelagsins, og það kaup hafa þeir jafnt, hvort sem þeir eru heima eða að heiman. Jeg skal engan dóm á það leggja, hvort kaup alþingismanna sje sanngjarnt, en hinu verð jeg að halda fram, að hægt sje að ferðast sómasamlega fyrir 5 kr. á dag. Þessar 8 kr., sem alþingismönnum eru goldnar, eru kaup en ekki fæðispeningar. En þessar 5 kr., sem embættismönnum eru ætlaðar, eru einungis fyrir fæði. Laun þeirra eiga ekkert að minka fyrir það. Þeir fá allan kostnað af ferð sinni endurgreiddan, hvort sem þeir fara sjóleiðis eða á landi, og þurfa hesta og fylgdarmenn; þess vegna er þessi samanburður alls ekki frambærilegur. Jeg sje ekki, að neinn þurfi að skaðast af því, þó hann fái ekki nema 5 kr. í fæðispeninga á dag. Ef einhver af örlæti sínu vill greiða meira fyrir sig en bein þörf er a, þá verður hann að gjöra það úr eigin vasa, en ekki úr samlagssjóði þjóðfjelagsins. Ef þessir háu herrar eru svo ríflegir á fje, þá er vitanlega við búið, að 5 kr. nægi þeim ekki í fæðispeninga og vasapeninga, en þá er heldur ekki nema sanngjarnt, að þeir greiði mismuninn sjálfir. Af þeim ástæðum hlýt jeg að greiða atkv. á móti brtt. háttv. 5. kgk. þm. (G. B.). Viðkomandi kaupi alþingismanna vil jeg taka það fram, að jeg á engan þátt í hve hátt það er, en sem mína reynslu verð jeg að segja það, að fyrir fæsta mun það vera fjárhagslegur gróði að sitja á þingi. Það er annara mjög einkennilegt, hve háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) tekur það illa upp, að settar sjeu skorður við því, að reikningar þessara embættismanna sjeu ekki framvegis eins mikið fram úr öllu hófi, eins og þeir hafa stundum áður verið. Að með þessu sje verið að skíta út embættismenn, eins og háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) komst að orði. neita jeg algjörlega. Hótanir háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) um nýtt frv., sem og nýjan bækling til þjóðarinnar, það læt jeg mig engu skifta. Tel líka víst, að þegar háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) gætir betur að, þá sjái hann, að hjer er ekki verið að gjöra neitt ranglæti.



Það er að eins örstutt athugasemd, sem jeg vildi gjöra. Ef mönnum getur ekki komið saman um þetta atriði, þá hygg jeg, að benda megi á meðalveg, sem best leysi úr vandanum. Nefndin hefir lagt til að lækka úr 6 kr. niður í 5 kr., en brtt. háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) vill hækka dagpeningana úr 6 kr. Jeg vildi leyfa mjer að benda á þann meðalveg út úr þessu, að fella báðar till. og láta standa till. háttv. Nd., sem leggur til að fæðispeningarnir sjeu 6 kr. á dag.