Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Lögum skv. hefur Framkvæmdastofnun ríkisins gefið út ársskýrslu sína fyrir árið 1978 og hefur henni þegar verið dreift til þm. Ég vísa til þessarar prentuðu skýrslu, en drep aðeins á örfá atriði í starfi stofnunarinnar. Eins og skýrslan ber með sér voru störf stofnunarinnar með svipuðu sniði á árinu 1978 og áður. Framkvæmdasjóður Íslands og Byggðasjóður eru starfræktir innan lánadeildar Framkvæmdastofnunarinnar. Á árinu 1978 veitti Framkvæmdasjóður ný lán að f] árhæð alls 7645.6 millj. kr., og voru Fiskveiðasjóður Íslands, Stofnlánadeild landbúnaðarins og ríkissjóður stærstu lántakendur. Sjóðurinn tók tvö erlend lán á árinu, en að öðru leyti var um innlenda lánsfjáröflun að ræða, þ. e. hjá viðskiptabönkum, þar sem fjárhæðin var miðuð við 5% af innlánaaukningu bankanna og við sölu skuldabréfa til lífeyrissjóða. Hreinar tekjur Framkvæmdasjóðs og Mótvirðissjóðs árið 1978 námu 696.3 millj. kr., samanborið við 430 millj. kr. árið áður. Framlag ríkissjóðs til Byggðasjóðs á árinu 1978 nam 2004 millj. kr. Samþ. voru ný lán og styrkir úr sjóðnum að fjárhæð 2692 millj. kr. Hreinar tekjur sjóðsins voru 817.9 millj. kr., og í árslok 1978 var höfuðstóll hans 8478.2 millj. kr. Í skýrslu Framkvæmdastofnunarinnar er sundurliðað yfirlit yfir samþykkt lán og styrki á árinu og rek ég það ekki. Í þeim hluta ársskýrslunnar, sem fjallar um áætlanadeild, kemur fram að 5 árunum 1972–1978 hafi heildarframkvæmdir í hraðfrystihúsum numið um 30 milljörðum króna á verðlagi ársins 1978. Lánveitingar Fiskveiðasjóðs til frystihúsa á sömu árum og á sama verðlagi námu um 8.8 milljörðum króna og lánveitingar Byggðasjóðs um 3.4 milljörðum króna, samtals lánuðu þessir tveir sjóðir um 40% af heildarframkvæmdafénu. Á vegum áætlanadeildar var á árinu 1978 unnið að skýrslu um loðnuverksmiðjur og var henni lokið nú um áramótin og skýrslan gefin út í ársbyrjun 1979. Þetta starf var unnið í samstarfi við Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Þá hefur deildin unnið að fiskiskipaáætlun II, en sú fyrsta var gefin út árið 1977. Tilgangur verkefnisins er að fá betri grundvöll undir ákvarðanir um stefnumörkun fyrir fjárfestingu í fiskiskipum. Þá hefur deildin unnið að athugunum á sviði samgöngumála, gatnagerðar í þéttbýli og orkumála. Samkvæmt því, sem segir í þeim hluta skýrslunnar sem fjallar um byggðadeild, benda síðustu athuganir til þess, að á árunum 1979–1987 verði að skapa ný störf í landinu fyrir 13–18 þús. nýliða á vinnumarkaði, eftir því hvort atvinnuþátttaka kvenna stendur í stað eða fer enn vaxandi. Á árinu lauk byggðadeild síðustu úttektarskýrslunni fyrir heilan landshluta, síðari hluta Austurlandsáætlunar. Starfsemi deildarinnar beindist annars vegar að gerð heildaráætlunar fyrir smærri svæði og hins vegar að gerð séráætlana fyrir landshluta á smærri svæðum. Auk þess fór talsverður starfstími deildarinnar í að vinna að lausn rekstrarvandamála sem upp komu á ýmsum stöðum á landinu eða staðið höfðu frá fyrra ári. Í skýrslunni eru tíunduð afskipti deildarinnar af málefnum einstakra landshluta og gerð grein fyrir framvindu byggðamála og fer ég ekki nánar út í það. En niðurstaðan af þessum athugunum í skýrslunni er sú, að athyglin hljóti að beinast að iðnaði, og í skýrslunni segir að þetta sé ástæðan fyrir því að þessi ársskýrsla beri með sér vaxandi áherslu byggðadeildar á iðnþróun víðs vegar um landið og sú áhersla muni enn aukast með starfsáætlun ársins 1979, en byggðadeild gerir nú sérstakar iðnþróunaráætlanir. Í ársskýrslunni er gerð grein fyrir norrænu samstarfi áætlanadeildar og byggðadeildar sem hefur vaxið. Þá er þar sérstakur kafli um Framkvæmdasjóð og starfsemi fjárfestingarlánasjóða, en úr Framkvæmdasjóði er veitt fé til helstu fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna, sem síðan lána til einstakra framkvæmda. 1978 lánaði sjóðurinn fjárfestingalánasjóðum 5150 millj. kr. Ásamt Seðlabankanum gerir Framkvæmdastofnun tillögur til ríkisstj. um lánakjör fjárfestingarlánasjóðanna. Hafa þær verið gerðar fyrir árið 1979 og er beðið enn eftir tillögum einstakra sjóða sumra hverra um lánakjör sín innan ramma meginreglnanna. Eins og ég sagði, þá hef ég nefnt aðeins örfá atriði úr þessari prentuðu skýrslu Framkvæmdastofnunarinnar sem árið 1978 er ítarleg. Eins og hv. þm. er kunnugt tók ný stjórn við í stofnuninni um áramótin, og á liðnu ári fékk annar forstjóri stofnunarinnar leyfi frá störfum er hann tók sæti fjmrh. í ríkisstj., og hefur ekki enn sem komið er annar verið settur í hans stað: Það má geta þess hér, að í inngangi ársskýrslunnar kemur fram, að 1975 hafi stjórn stofnunarinnar stofnað húsbyggingarsjóð við Framkvæmdasjóð, og segir, að í þeim sjóði séu nú 490 millj. kr., hafi verið keypt lóð við Rauðarárstíg og megi hefjast handa við byggingu hússins með skömmum fyrirvara, en unnið hefur verið við grunn væntanlegrar byggingar. Afstaða ríkisstj. til þessa máls á þessu stigi var sett fram í bréfi forsrn. til Framkvæmdastofnunarinnar 25. jan. s. l., en þar segir að ríkisstj. hafi ákveðið að beina því til stofnunarinnar að ekki verði hafist handa við fyrirhugaða húsbyggingu án þess að fyrir liggi skýlaus heimild ríkisstj. og framkvæmdir falli inn í þann framkvæmdaramma sem mótaður er með framkvæmda- og lánsfjáráætlun ríkisstj. hverju sinni. Ég skal svo ekki þreyta hv. þm. á því að rekja efni þessarar skýrslu. Menn hafa hana í höndum, hún er ítarleg og ég ætla að menn hafi fengið þar þær upplýsingar sem þeim leikur hugur á í sambandi við störf Framkvæmdastofnunar. Ég læt þar með lokið máli mínu um þetta efni, en lögum er fullnægt með því að þessi skýrsla er lögð hér fram og henni útbýtt til þm.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár þó að mér sé ljóst að nú sé mjög gengið á tíma þingsins og ekki mikill tími til þess að eyða í umr. utan dagskrár. En ég vænti þess, að það mál, sem ég vil ræða, sé ekki neitt deilumál og það eigi ekki að þurfa að leiða af sér langar eða miklar umr. Eins og öllum hv. þm. er kunnugt hafa steðjað að ýmsum landsmönnum á þessum vetri margvíslegir erfiðleikar sem leitt hefur af því að hafís hefur lokað hafnarsvæðum og gert mörgum aðilum ókleift að stunda atvinnu sína. Við það hafa síðan bæst einstök vorharðindi sem bitna með miklum þunga ekki síst á bændum landsins, en einnig ýmsum öðrum. Ég held að það sé enginn vafi á því, að þessir erfiðleikar koma þannig við ýmsa staði á landinu og ýmsa aðila að þeir hafa orðið fyrir miklu áfalli. Mér finnst það eiga vel við, áður en Alþ. lýkur nú störfum sínum, að það heyrist nokkuð héðan frá Alþ. um það, að við alþm. ætlumst til að vandamál þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli, verði athuguð sérstaklega og sérstök athugun verði gerð á því tjóni sem menn hafa orðið fyrir, því tekjutapi sem ýmsir hafa orðið fyrir í sambandi við þessa náttúruerfiðleika. Ég er á þeirri skoðun, að nú sé eins og jafnan áður, þegar slíkt kemur fyrir, mjög auðvelt að fá sterka samstöðu allra stjórnmálaflokka og manna úr öllum flokkum til þess að standa að því að reyna að draga úr þeim mestu erfiðleikum og því tjóni sem einstök byggðarlög og einstakir aðilar verða fyrir þegar slíkir atburðir gerast eins og þessir, sem ég þarf ekki að fara um mörgum orðum við hv. þm. Um það er ekkert að villast, að t. d. einstakir sjómenn og smáútvegsmenn hafa tapað stórum hluta af tekjum sínum á árinu vegna hafíss, og ég held að ekki sé minnsti vafi á því, að bændur landsins hafa orðið fyrir miklu tekjutapi og muni verða vegna þessara erfiðleika allra. Ég vil því beina því til hæstv. forsrh., hvort hann vilji ekki gefa yfirlýsingu á Alþ. um að hann muni beita sér fyrir því, að látin verði fara fram sérstök athugun á vandamálum þeirra aðila, sem hér er um að ræða, með það fyrir augum að þjóðfélagsheildin komi þeim til aðstoðar á svipaðan hátt og gert hefur verið í öðrum tilfellum þar sem um tjón af náttúrunnar völdum hefur verið að ræða. Hér hefur áður orðið hin besta samstaða um aðstoð þegar slíkt hefur verið tekið hér upp. Ég vil vænta þess, að hæstv. forsrh. geti tekið undir þá skoðun, sem ég túlka hér, vilji beita sér fyrir því, að athugun af þessu tagi fari fram, og síðan verði að því stefnt að bæta mönnum það tjón sem ætti að vera hægt að bæta þeim af hálfu þjóðfélagsheildarinnar. Mér þykir einnig full ástæða til að vænta þess, að stjórnarandstaðan hér á þingi, eins og jafnan áður, standi með öðrum að því að grípa inn í þegar slíka atburði ber að höndum. Fari svo sem ég vænti, að hér sé samstaða um að lýsa yfir vilja Alþ. í þessum efnum og taka á þessu vandamáli, þá finnst mér sjálfsagt að það komist til þeirra, sem standa enn í miðjum erfiðleikunum, sem boðskapur héðan frá Alþ., án þess að gerð sé sérstök þingsamþykkt, heldur liggi aðeins fyrir almenn yfirlýsing flokkanna um að það sé ætlun manna að bæta mönnum, eftir því sem við verður komið, það tjón sem menn hafa orðið fyrir vegna þessara miklu áfalla. Ég vil svo vænta þess, að undir þetta mál mitt verði tekið fyrst og fremst af hæstv. forsrh., en einnig af hálfu stjórnarandstöðunnar.



Herra forseti. Í tilefni af orðum hv. 1. þm. Austurl. er mér ljúft að lýsa yfir, að ég mun beita mér fyrir því innan ríkisstj. að fram fari rækileg könnun á þeim vandamálum sem hann gerði að umtalsefni. Það er öllum ljóst, að þar er um þungar búsifjar að ræða sem menn hafa orðið fyrir, bæði til lands og sjávar, af völdum hafíss og algerlega einstæðra harðinda sem gengið hafa yfir landið að undanförnu. Ég tek algerlega undir orð hans um það og tel að eigi að líta á málið frá því sjónarmiði, að hér sé um hliðstæður að tefla við þá atburði sem stundum hafa gerst af völdum náttúruhamfara og valdið stórtjóni. Það má segja, að raunar hafi ríkisstj. þegar markað stefnu að þessu leyti að nokkru, þar sem á sínum tíma átti sér stað skipun sérstakrar n., hafísnefndar, sem hefur kannað það mál og mun gera till. í þeim efnum. En það er ekki aðeins að hafísinn hafi valdið hér tjóni, heldur er, eins og ég sagði áðan og eins og menn vita, um algerlega einstæð harðindi að ræða um mjög langt árabil a. m. k. í tilteknum hlutum landsins. Ég efast ekki um að hv. stjórnarandstæðingar muni veita þessu máli lið eftir því sem rannsókn og athugun og skynsamlegar tillögur hníga að.



Herra forseti. Þau harðindi, sem gengið hafa yfir þetta land nú á þessu vori og standa enn þótt liðinn sé mánuður af sumri, eru sem betur fer fátíð, en víða um land er nú vá fyrir dyrum. Það er brýn nauðsyn að kanna þann skaða, sem hlýst af þessum harðindum, og leita leiða til að ráða fram úr þeim vanda. Ég tek undir óskir og uppástungur hv. 1. þm. Austurl. og undirtektir hæstv. forsrh. og vænti þess, að víðtækt samstarf megi takast milli þingflokkanna um ráð til að liðsinna þeim byggðarlögum og íbúum þeirra sem orðið hafa fyrir þungum búsifjum.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lúðvík Jósepssyni fyrir að vekja máls á því ástandi, sem nú hefur skapast, í þeim tilgangi að koma á samstöðu meðal stjórnmálaflokkanna um aðgerðir sem gera þarf til að leysa þann brýna vanda sem nú blasir við á hinum svonefndu hafíssvæðum og raunar víðar á landinu. Sú upplýsingaöflun, sem hv. 1. þm. Austurl. nefndi og raunar hæstv. forsrh. líka, er þegar hafin. Hafísnefnd hefur sent öllum bæjarstjórum, oddvitum og sveitarstjórum á svæðinu frá Ströndum og að Norðfirði ýmis gögn og bréf með óskum um upplýsingar um hvers konar tjón, þ. e. a. s. aflatjón, veiðarfæratjón og þau áföll sem byggðarlögin hafa orðið fyrir. Það er hins vegar alveg ljóst, að starf n. takmarkast fyrst og fremst af því, að hún hefur engin fjárráð. N. sem slík getur ekki komið til móts við aðila sem ekki eiga til neinna sjóða að leita í sambandi við þau vandamál sem nú blasa við. N. hefur átt samtöl við forráðamenn hinna ýmsu sjóða sem til greina gætu komið, Bjargráðasjóðs, Aflatryggingasjóðs og Hafnabótasjóðs, og alls staðar fengið mjög góðar undirtektir. Þá hafa opinberar stofnanir hlaupið undir bagga í neyðartilvikum og gert það sem í þeirra valdi hefur staðið. Ég vil upplýsa það vegna þessara umr. hér, að það er ljóst nú þegar að m. a. netatjón báta við Norður- og Norðausturland og raunar víðar hefur orðið mikið og er raunar óhætt að fullyrða að það skiptir hundruðum milljóna króna. Hafa orðið mjög verulega skemmdir á hafnarmannvirkjum víða, líklega mestar í Borgarfirði eystra. Og það sem verst er raunar er hið gífurlega tekjutap sem fiskvinnslufyrirtæki, sjómenn og aðrir hafa orðið fyrir á þessu svæði. Ég ætla ekki að gera langt mál úr þessu, ég vil aðeins geta þess, að nú blasir það við bændum víða, að um verulegan niðurskurð á búfénaði þeirra getur orðið að ræða alveg á næstunni ef ekki bregður til betra veðurs hér á landi, og niðurskurður er þegar hafinn í sumum sveitum landsins. Við höfum reynt að beita okkur fyrir því að fá Farmanna- og fiskimannasamband Íslands til að heimila flutning á áburði hingað til lands, og það hefur tekist. Nú horfir hins vegar til vandræða vegna fóðurbætisskorts í landinu, og mun hafa verið ákveðið í morgun af Farmanna- og fiskimannasambandinu að annað af þeim tveimur skipum, sem áttu að sækja áburð til Noregs, taki fóðurbæti. Öll þessi mál eru þess eðlis að hér verður að grípa skjótt inn í. N. hefur ákveðið að skila till. sínum til ríkisstj. fyrir mánaðamót. Margvíslegur vandi steðjar að sem verður að leysa úr í skyndi, og það er ekki nokkur minnsti vafi á því í mínum huga, að ef á að bæta þeim aðilum, sem fyrir mestu tjóni hafa orðið á þessum landssvæðum, það mikla tjón sem þeir hafa orðið fyrir, þá er óumflýjanlegt að ríkisvaldið beiti sér fyrir því, að ríkissjóður leggi til fjármagn. Ég vil nefna sem dæmi þá menn, sem hafa haft atvinnu, og þau byggðarlög, sem hafa haft mjög verulegar tekjur af grásleppuveiðum. Grásleppukarlarnir, sem svo eru nefndir í daglegu tali, eiga ekki aðgang að neinum sjóði, hafa engar tryggingar. Þeir hafa ekki aðeins orðið fyrir mjög verulegu netatjóni, heldur hefur afli þeirra nánast enginn verið. Fjölmargir útgerðarmenn standa nú frammi fyrir gjaldþroti og fiskvinnslustöðvar á Norðausturlandi eiga í mjög alvarlegum erfiðleikum. Ég mun láta þetta nægja. Eins og þm. er kunnugt hefur hafísnefnd fengið starfsmann sem starfar hálfan daginn. Innan n. er mjög gott samstarf um öll þau mál sem við er að glíma. Því er hins vegar ekki að neita, að nm. hafa verið býsna bundnir við þingstörf, en reynt þó að beita sér eftir mætti í þeim málum sem á fjörur þeirra hefur rekið.



Herra forseti. Atvmn. hefur fjallað um þessa þáltill. og leitað umsagna um hana. N. leggur einróma til að till. verði samþ. með þeirri breytingu, að hún verði um að leita að djúpsjávarrækju umhverfis landið, en í upphaflegu till. voru einungis tilgreindir nokkrir landshlutar. Fannst n. eðlilegra að það næði til allra landshluta. Þessi breyting er gerð í samráði við flm., að tillgr. orðist eins og segir á þessu þskj. - Fjarverandi afgreiðslu málsins voru Jón G. Sólnes og Kjartan Ólafsson.



Herra forseti. Fjvn. hefur rætt þessa till. til þál., sem er á þskj. 515. Er hún um langtímastefnu í rannsókna- og þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna. N. fékk á fund sinn framkvæmdastjóra Rannsóknaráðs ríkisins. Skýrði hann einstaka þætti þessara mála og mikilvægi eflingar rannsóknastarfsemi. Nm. er ljós sú brýna nauðsyn sem felst í þessari till. um að gerð verði langtímaáætlun í rannsókna- og þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna. Það er því sammála till. allra nm. að mæla með samþykkt hennar.



Herra forseti. Ég átti von á því, að þessi umr. færi fram nokkru fyrr, og hafði nokkrar athugasemdir fram að færa við það sem komið hafði fram í umr. fyrr. En nú er það sjálfsagt um seinan að fara að rifja það upp og ég man það ekki heldur allt sem ég ætlaði að gera að umtalsefni, þannig að ég mun flytja hér stutta ræðu. Ég hef ekki, held ég, fyrr tekið til máls um málefni landbúnaðarins þau ár sem ég hef verið hér á þingi, svo ég vona að menn virði mér það til vorkunnar, þó ég láti það eftir mér einu sinni áður en ég hverf héðan. Ég vil segja það, að eftir þeim umsögnum og gögnum, sem ég hef lesið um þetta mál, sýnist mér að hér sé ekki mál sem horfi til heilla fyrir bændastéttina. Ég get ekki komið auga á það. Ég get ekki séð að þeir hafi von til þess að fá fjármagn sitt fyrr, greiðar eða ríflegar af höndum reitt með þessu fyrirkomulagi, heldur en því sem nú er, og mér sýnist eftir þær umsagnir, sem ég hef lesið, að samtök bænda séu ekki heldur þess mjög fýsandi að þetta fyrirkomulag sé tekið upp. Þess vegna mun ég leyfa mér að verða á móti þessu máli. Auk þess vil ég benda á það, að þetta mál mun verða mjög erfitt í framkvæmd. Byggi ég það aðallega á umsögn sem borist hefur frá Búnaðarbanka Íslands og m. a. er undirskrifuð af Magnúsi Jónssyni, fyrrv. hæstv. fjmrh., núv. bankastjóra Búnaðarbanka Ístands, sem að öðrum ólöstuðum mun þessum málum einna kunnugastur þeirra er að þeim starfa. Hann segir að það sé nauðsynlegt að gera sér grein fyrir samhengi þessara lána, þótt þau séu mismunandi eðlis, og er hann þá að tala um tvenn lán. Rekstrarlánin eru veitt að vorinu og fyrri hluta sumars án veðsetningar afurða, en lánin eru síðan greidd með afurðalánum að haustinu og því óhjákvæmilegt samhengi á milli lánanna. Upphaflega var ætlunin að rekstrarlán gengju beint til bænda til að auðvelda þeim kaup áburðar og fleiri nauðsynja, en í reynd var framkvæmdin strax í upphafi sú, að viðkomandi sláturleyfishafar öfluðu sér framsals bænda á rekstrarlánum og veittu þá aftur aðstoð við áburðarkaup og fleira. Var því veiting lánanna til bænda aldrei raunhæf. Sláturleyfishafar hafa tekið lánin og ábyrgst þau gagnvart viðskiptabönkunum. - Þessi leið hefur sem sagt verið reynd og reynst ófær samkv. umsögn þess manns sem ég áðan nefndi og ég hygg að við, a. m. k. þeir sem sátu með honum hér á hv. Alþ., berum fullt traust til að ekki segi annað en það sem staðist getur. Síðan segir hann: „Þótt látin séu liggja milli hluta vandkvæði bankanna að lána hverjum einstökum bónda er rétt að benda á það“ - og ég held að menn ættu að taka eftir því - „er rétt að benda á það, að þessi aðferð gætu valdið bændum, sem erfitt eiga um tryggingar, verulegum erfiðleikum. Afurðalán bænda er veitt gegn tryggingu í afurðum á sama hátt og afurðalán í sjávarútvegi og endurgreiðsla þeirra er tengd sölu afurðanna. Bændum er ógerlegt að tryggja afurðalánin á þennan hátt eftir að þeir hafa afhent afurðirnar. Það er því ekki sjáanleg leið til að framkvæma núverandi afurðalánakerfi ef greiða ætti lánin beint til bænda án milligöngu þeirra fyrirtækja sem hafa afurðirnar í sinni vörslu og annast sölu þeirra.“ Mér þykir það nokkurri furðu gegna satt að segja ef hv. alþm. treysta sér til að samþ, það fyrirkomulag sem samkv. umsögn þess manns, sem ég var að minnast hér á, gerir það í rauninni ógerlegt fyrir bændur að tryggja lánin. Það þýðir ekkert að hrista höfuðið, hv. þm. Þetta stendur hér í umsögn þessa hv. bankastjóra, fyrrv. fjmrh. Sjálfstfl.  Svo ætlaði ég að minnast á það, að ég tel ákaflega óviðfelldinn þann málflutning, sem hvað eftir annað á sér stað hér í hv. þingsölum, þegar sífellt er verið að veitast að frjálsum samtökum fólks í landinu, þar sem eru samvinnufélögin. Ég vil biðja menn að hugleiða það, hvernig ástatt væri í mörgum byggðarlögum þessa lands ef samvinnufélaganna hefði ekki notið við. Ég er hræddur um að það væri ekki alls staðar byggð þar sem þó er byggð í dag ef þau hefðu ekki tekið að sér að sjá fólkinu fyrir nauðsynjum. Og það þýðir ekkert, hvorki á Alþ. né í útvarpi eða öðrum fjölmiðlum, að segja að ýmsar sérverslanir í Reykjavík geti boðið lægra verð á vörum heldur en kaupfélög úti um land. Það er afar auðveld verslunaraðferð að velja úr hagkvæma hluti, hluti sem gróði er af að selja, og selja þá eina, en láta hitt vanta og láta svo kaupfélögin um að sjá um það sem á vantar, en er nauðsynlegt, engu að síður, en ekki selst með hagnaði. Ég held að menn ættu að gera sér þetta ljóst áður en þeir taka of mikið upp í sig í því að gagnrýna samvinnureksturinn í landinu. Það má vel vera að eitt og annað hafi farið úrskeiðis í rekstri samvinnufélaga eins og annarra fyrirtækja og þjónustustarfsemi í þessu landi. Ég ætla ekki að verja það allt. Það hafa auðvitað orðið mistök, en grundvallarhugsjónin og grundvallarmarkmiðið er þjóðinni nauðsynlegt. Það er sú starfsemi sem fyrst og fremst leysti þjóðina úr viðjum einokunarverslunar danskra og annarra erlendra kaupmanna hringinn í kringum landið. Þetta er viðurkennd staðreynd sem ekki þýðir að mæla á móti. Og ég bendi á það, að engum manni er bannað að versla í samkeppni við kaupfélög og þeir gera það sem telja sér hag að því, eins og ég áðan sagði. Þegar þeir síðan hafa hagnast á sínum verslunarrekstri á mismunandi stöðum um landið, þá eru þeir frjálsir að því, hvenær sem þeim dettur í hug, að fara burt með það sem þeir hafa álnað sér saman af viðskiptum við fólkið á viðkomandi stað. En það, sem kaupfélögin hafa eignast og byggt upp, er þar og verður þar. Á þessu er reginmunur, sá munur sem ég held að þm. væri hollt að gera sér grein fyrir áður en þeir fordæma skilyrðislaust þetta félagsform og þennan rekstur, sem mjög er þó ofarlega í mörgum manni hér. Ég hafði, herra forseti, satt að segja ætlað mér að fara um þetta allmiklu fleiri orðum, en ég geri mér ljóst að tíminn er takmarkaður, og þess vegna mun ég stilla orðum mínum í hóf og ekki tala langt mál nú fremur en endranær. Ég held að t. d. í sambandi við þau lán, sem hér eru til umræðu, og þá vöruúttekt, sem bændur þurfa á að halda, sé það í mörgum tilvikum þannig, að þeir, sem erfiðast eiga, eigi helst trausts að vænta hjá samvinnuversluninni og fái þar þá fyrirgreiðslu sem þeim er nauðsynleg til að geta haldíð sínum búrekstri eða öðrum atvinnurekstri áfram. Og ég ætla að minna þm. að lokum á það, að kaupfélögin hafa, allt frá því að þau hófu starfsemi; rekið innlánsdeildir sem eru eins konar bankastarfsemi, að sumir vilja telja. En þetta fjármagn hefur verið notað til þess að greiða fyrir m. a. þeim viðskiptum sem nú er hér verið að fjalla um, þó að menn þurfi ekki á þeirri aðstoð að halda. Ég var á sínum tíma á móti því að Seðlabankinn gerði innlánsdeildum kaupfélaganna það að skyldu að binda hluta af innlánsfé sínu eins og bankastofnunum og sparisjóðum í landinu, og ég man það enn þá, að þegar þetta kom hér fyrst til umr. vitnaði ég í ræðu sem flm. laga um samvinnufélög, Sigurjón Friðjónsson bóndi á Litlu-Laugum, flutti þegar hann mælti fyrir því frv. og sagði þetta, með leyfi forseta: „Af öðrum séreignarsjóðum vil ég nefna innlánsdeildirnar, sem eru sparifé einstakra manna fengið félögunum til ávöxtunar sem rekstrarfé.“ Ég fæ ekki séð annað en að þessi skilningur eigi enn þá við, að það séu frjáls framlög einstaklinga til sameiginlegs rekstrar sem innlánsdeildirnar mynda. Og ég tel enn að það sé rangt að leggja það til jafns við aðrar bankastofnanir og taka af því bindingu, sem í raun gerir ekki annað en skerða það rekstrarfé sem félagsmenn hafa af fúsum og frjálsum vilja lagt fram til að auðvelda starfsemi síns kaupfélags.



Herra forseti. Sú till., sem hér er til umr., á sér langa sögu og barátta 1. flm., hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, fyrir framgangi þessa máls hefur sett svip sinn á þing þau sem hér hafa verið áður en ég og ýmsir fleiri komu til setu á hv. Alþ. Og það má vissulega segja að á síðustu dögum hafi bæst nýir þættir í þessa sögu sem gefi vissulega tilefni til að spyrja hinnar gömlu rómversku spurningar: qui bono, eða hverjum til góðs. Þegar ég kynnti mér þetta mál í vetur og gerðist aðili að þeim meiri hl., sem mælir með því á þskj. 471 að þetta mál yrði samþ., voru búnir að ganga í n. tilraunir til samkomulags sem fæli í sér að tryggja fyrst og fremst það, að málið fengi þennan búning að hagsmunir bændastéttarinnar í landinu fengju þann framgang til eflingar sem allir töldu eðlilegt. Það samkomulag náðist ekki og meiri hl. n., sem ég stóð að, lagði þess vegna til að till. yrði samþ. En síðan gerist það fyrir nokkrum dögum, að upp kemur formaður Sjálfstfl., Geir Hallgrímsson, heildsali í Reykjavík -  Þessi síðasti kafli þessarar miklu sögu veitir mér tilefni til þess að spyrja, þegar ég er kominn í slíkan félagsskap með hv. þm. Geir Hallgrímssyni: Hvað er hér á ferðinni? Erum við kannske saman í þessari för á mismunandi forsendum? Er þessu frv. kannske ætlað að vera einhvers konar Trójuhestur fyrir þau öfl sem ég hef verið sannfærður um lengi, lengi að hv. þm. Geir Hallgrímsson er fyrst og fremst gæslumaður fyrir, þ. e. a. s. annars vegar hatrömmustu einkafjármagnsöflin í landinu og hins vegar erlend fjármálaöfl sem hann vill efla til vegs í íslensku efnahagslífi.  Það er alveg rétt, sem hér hefur aðeins verið ýjað að í umr., að á þessu máli kunna að vera a. m. k. tvær hliðar: annars vegar sú sem snýr að almennum réttindum bændanna í landinu, einstaklinga og samtaka í þeirra röðum, og svo hins vegar sú hlið sem snýr að viðskiptahagsmununum, fjármagnshagsmununum, átökunum um fjármagnið í þessu þjóðfélagi. Þegar formaður Sjálfstfl., Geir Hallgrímsson, setur þetta mál eitt á blað þeirra mála sem Sjálfstfl. krefst að séu afgr. á Alþ., þá er það mér nægilegt tilefni til að hugleiða hvort fjármagnshagsmunirnir kunni ekki að vera með í þessari för. Er það kannske í raun og veru tilgangur þeirra, sem ég hef stutt a. m, k. til þessa í því að ná þessu máli fram, að gera fyrst og fremst atlögu að þeim félagsskap fólksins í landinu, atþýðu til sjávar og sveita, sem - hvað svo sem um hann annars kann að vera sagt - hefur fyrst og fremst verið aðalvörn félagshyggjufólks á Íslandi gegn einkaframtakinu og gegn erlendum fjármálahagsmunum, og þar á ég við samvinnuhreyfinguna á Íslandi? Ég vil segja það hér strax, að ég hef á undanförnum árum nokkuð lengi gagnrýnt fjölmargt í forustu samvinnuhreyfingarinnar á Íslandi og framkvæmd hennar starfsemi. Sú gagnrýni hefur verið byggð á því, að ég hafi viljað efla samvinnuhreyfinguna enn frekar til vegs í íslensku þjóðfélagi, bæði sem lýðræðisleg fjöldasamtök og sem framkvæmda- og fjármagnsaðila í íslensku þjóðfélagi. Og ég vil taka það skýrt fram, að ég gerist ekki liðsmaður í einhverri sérstakri aðför að samvinnuhreyfingunni á Íslandi sem er ætlað að eyðileggja hana. Það er mikill misskilningur. Ef það er raunverulegur tilgangur þessarar þáltill. að höggva að rótum samvinnuhreyfingarinnar, einkum og sér í lagi í hinum dreifðu byggðum á Íslandi, þá get ég sagt við hv. 1. flm. þessarar till. og formann Sjálfstfl., kröfugerðarmann þess að þetta mál verði eitt afgreitt hér á Alþingi Íslendinga, að ég verð ekki með í þeirri för.  En síðan þessi yfirlýsing hv. formanns Sjálfstfl. var flutt hefur það gerst, með allri virðingu fyrir 1. þm. Reykv., að fjörugasti fótboltakappinn í liði Sjálfstfl., hv. þm. Ellert B. Schram, hefur fyrr í dag tekið upp málþóf í öðru máli, frv. um framhaldsskóla, og ég tel að það málþóf sé í raun og veru yfirlýsing af hálfu Sjálfstfl. um að samkomulag af þessu tagi sé einfaldlega ekki á dagskrá, Sjálfstfl. hafi ekki áhuga á því. Þessi sami þm., formaður Sjálfstfl., sagði hér í gær, ef ég man rétt, frekar en fyrradag, að þetta þing hefði verði athafnalítið þing og nánast ekkert afgreitt af merkilegum málum. Það er samt sem áður staðreynd, að þetta þing hefur afgreitt fleiri mál frá hv. þm. Eyjólfi K. Jónssyni en nokkurt annað þing í sögu Íslendinga.  En þessi sami þm., formaður Sjálfstfl., Geir Hallgrímsson, í þessari sömu ræðu sem ég hef verið að gera hér að umtalsefni, gagnrýndi mjög að þetta hefði verið starfslítið þing og það hefði ekki afgreitt merkileg eða mörg mál. En það er samt sem áður staðreynd, að það er ekki aðeins að þetta þing hafi afgreitt fleiri mál frá hv. þm. Eyjólfi K. Jónssyni heldur en nokkurt annað þing, heldur hefur það afgreitt fleiri mál frá stjórnarandstöðunni en nokkurt annað þing og við þm. ríkisstjórnarflokkanna höfum sýnt stjórnarandstöðunni skilning og metið mál hennar eingöngu á málefnalegum grundvelli. Þá gerist það, að þessi sama stjórnarandstaða - og má segja í því sambandi að sjaldan launi kálfurinn ofeldið - hefur hér uppi málþóf í dag um eitt af þeim frv. sem ríkisstj. hefur flutt. Og ég vil segja það - með allri virðingu fyrir 1. flm. þessarar till. og einnig með allri virðingu fyrir þeim nefndarmeirihluta sem ég er nú sjálfur í - að það eru mörg önnur mál hér sem þyrfti að ræða á Alþingi Íslendinga fremur en þetta mál. En ástæðan fyrir því, að þetta mál er hér tekið á dagskrá, skilst manni að sé krafa frá hv. þm. Eyjólfi K. Jónssyni - og Sjálfstfl. væntanlega einnig fyrst formaður flokksins hefur flutt þá kröfu inn á þing - að þetta mál verði afgreitt, á sama tíma og flokkurinn tekur upp málþóf í öðrum málum. Það eru ekki drengileg vinnubrögð. Það eru ekki þingræðisleg vinnubrögð. Það eru ekki heiðarleg vinnubrögð. Og ég tek ekki þátt í slíkum leik, það er á hreinu. Ég læt ekki hafa mig til slíks leiks.  Það kann að vera fróðlegt fyrir mig og fleiri að fá það fram í dagsljósið, hvað Sjálfstfl. leggur mikið kapp á þetta mál, hvort þetta mál sé kannske allt öðruvísi vaxið en að vera fyrst og fremst umhyggjumál fyrir bændastéttina í landinu, hvort hér liggi kannske á bak við svo mikilsvert fjármálahagsmunamál fyrir helstu fyrirtæki Sjálfstfl. að hann telji það nauðsynlegt í þjónustu sinni við þessi fyrirtæki að setja þetta mál hér á oddinn.  Í þessari till. eru tvö atriði. Það síðara er á þá leið, að ríkisstj. láti fara fram athugun á því, hvernig heppilegast sé að koma við breytingum á greiðslu útflutningsbóta og niðurgreiðslna þannig að þær nýtist betur. Um þetta atriði hefur í sjálfu sér ekki verið mikill ágreiningur, a. m. k. ekki í n. En fyrra atriðið er um það, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að hlutast til um að settar verði reglur um rekstrar- og afurðalán landbúnaðarins sem tryggi að bændur fái í hendur þá fjármuni, sem þeim eru ætlaðir, um leið og lánin eru veitt. Þessi hugsun getur falið tvennt í sér, eins og ég gat um áðan: annars vegar að tryggja rétt bændanna í landinu og hins vegar að veita öðrum fyrirtækjum en félagsfyrirtækjum bændanna sjálfra og samvinnuhreyfingarinnar aðgang að þessu fjármagni. Og það ern einmitt þær spurningar sem hafa nú farið að vakna í mínum huga við það mikla kapp sem Sjálfstfl. virðist leggja á þetta mál. Það er vitað mál, að hér hafa á undanförnum árum vaxið upp ýmis fyrirtæki í verslun, einkafyrirtæki, sum hver orðin mjög stór og umfangsmikil og hafa komið sér upp samböndum við erlenda viðskiptaaðila, framleiðsluaðila og dreifingaraðila, og það er einnig ljóst, að sum þessara fyrirtækja hyggja á aukna samkeppni við samvinnufélagsskapinn í landinu til þess fyrst og fremst að eyðileggja grundvöll hans, með byggingu sláturhúsa t. d., með því að taka afurðir landbúnaðarins inn í þessi verslunarfyrirtæki og þessi sláturhús og byggja þannig upp keðju sem miðar að því að gera bændastéttina háða einkafjármagninu í landinu og reyna með tilstuðlan erlendra og innlendra fjármagnsafla að ryðja hinum félagslega rekstri samvinnufólksins í landinu úr vegi. Ef þetta er hinn raunverulegi tilgangur þessarar till., að ryðja í nafni umhyggju við bændur braut fyrir einkafjármagnið, sem fyrst og fremst er sprottið upp hér í Reykjavík og er sumt í bandalagi við erlenda fjármálaaðila, ryðja því braut á kostnað samvinnurekstrarins í landinu, þá vil ég segja það alveg skýrt, að þá þróun tel ég mikla óheillaþróun, vegna þess að þótt gagnrýna megi samvinnuhreyfinguna fyrir fjölmargt, þó gagnrýna megi viðskipti hennar við bændurna og þó margt megi að núverandi kerfi finna, sem er m. a. ástæðan fyrir því að ég hef stutt það að þessi till. nái fram að ganga, þá er ég alveg sannfærður um að ef árás einkaframtaksins á samvinnuverslunina kæmi síðan í kjölfaríð, þá hefur þessi till. að eðli sínu ekki fyrst og fremst verið framfaramál fyrir bændastéttina í landinu, heldur verið Trójuhestur íhaldsins inn í herbúðir samvinnufélagsskaparins á Íslandi, sett fram í þeim tilgangi einum að brjóta þann félagsskap niður. Það kann þess vegna að vera, að að baki þessari till. liggi í raun og veru miklu framsýnni - ef má orða það svo - hernaðaráætlun einkafjármagnsaflanna á Íslandi gegn hinu félagslega framtaki í landinu heldur en okkur marga hverja hefur grunað. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að meðal einkafjármagnsaflanna á Íslandi hafa á síðustu árum vaxið upp mjög sterkir aðilar, nýir aðilar, sem hafa m. a. með hv. þm. Albert Guðmundssyni sest í þá glæsilegu stjórn siglingafélagsins Hafskips hf. sem mynd var birt af í blöðunum fyrir nokkrum dögum.  Þetta mál er nefnilega að mínum dómi alls ekkert gamanmál, og ég sé það greinilega á svipbrigðum ýmissa þm. Sjálfstfl., að hundurinn kann að liggja grafinn þarna. Það kann að vera að þessi till. sé liður í þessu stóra plani, vegna þess að það er alveg ljóst, að það, sem háir einkafjármagninu á Íslandi í dag, og það, sem háir Sjálfstfl. fyrst og fremst í dag í hagsmunalegri og þjóðhagslegri uppbyggingu sinni, er fjármagnsskorturinn í landinu. Það vita allir sem til þekkja í þessu þjóðfélagi, að það er hinn svokallaði fjármagnsskortur sem er að ganga hér af hverju fyrirtækinu á fætur öðru næstum því dauðu, sumum þannig að þau eru að rúlla. Ein af ástæðunum fyrir því, að Sjálfstfl. hefur talið sig knúinn til að taka upp nýja stefnu og ný vinnubrögð, og ein af ástæðunum, sem liggja að baki þeim klofningi sem kemur fram með hinni nýju stjórn í Hafskipi hf., er baráttan um þetta fjármagn sem er mjög af skornum skammti. Það er mesti misskilningur, að baráttan milli hv. þm. Alberts Guðmundssonar og Geirs Hallgrímssonar sé einhver persónulegur rígur, það er mesti misskilningur. Hún er að mínum dómi barátta milli gömlu fjármagnsaflanna og nýju fjármagnsaflanna í Sjálfstfl. Þess vegna sýnir það pólitíska snilld 1. þm. Reykv., að hann skuli nokkrum dögum eftir fall sitt í formannskjörinu í Sjálfstfl. láta birta Hafskipsmyndina á forsíðu Dagblaðsins til að sýna að stríðshanskanum var kastað.  Þegar einkafjármagnið í þessu landi býr við þann mikla fjármagnsskort sem það gerir nú, þá er ósköp eðlilegt að það leiti inn á aðrar brautir. Það sýnir bara að þeir eru klókir fjármálamenn sem reyna að svipast um í þjóðfélaginu hvar þetta fjármagn sé að finna. Og þá kunna sumir þeirra að hafa komið auga á það, að í félagssamtökum samvinnuhreyfingarinnar á Íslandi sé fólgið mikið fjármagn sem nauðsynlegt sé að komast yfir. Eins og ég hef sagt áður í ræðu minni er hægt að lesa þessa till. á tvennan veg. Það er hægt að lesa hana á þennan seinni veg sem ég hef hér verið að útskýra og geri í mikilli alvöru, þó að ýmsir þm. kunni að hafa það að gamanmálum. Og síðan er hægt að lesa hana á þann fyrri veg, sem er grundvöllur þess að ég og aðrir höfum stutt þessa till, að hér sé fyrst og fremst á ferðinni hagsmunamál bændastéttarinnar í landinu, fyrir einstaka bændur sem og samtakaheild þeirra. Ég ætla ekki í þessu máli að halda uppi sérstöku málþófi, eins og spurt var um áðan. Ég vil hins vegar láta þá skoðun mína koma skýrt fram, að það, sem sagt hefur verið hér og gefið í skyn m. a. af hv. 1. þm. Reykv., og ýmis viðbrögð undir ræðu minni gefa fyllilega tilefni til að ætla að það liggi annarlegur tilgangur að baki þessu máli og hann sé í augum þessara manna svo stórt hagsmunamál fyrir kapítalistana á Íslandi, litla sem stóra, að flokkur þeirra, Sjálfstfl., sé reiðubúinn að tefla þessu máli fram á móti öllum málum ríkisstj., og hefur þó sá flokkur farið mörgum slæmum orðum um þau mál - að í fjárþröng sinni, þeirri fjárþröng sem skapar núna hatramma baráttu innan Sjálfstfl. og í fyrirtækjum Sjálfstfl., sé orðið slíkt lífsnauðsynjamál fyrir þessi fyrirtæki að ná höndum yfir það fjármagn, sem hefur verið í samvinnufélagsskapnum og félagssamtökum bænda á Íslandi, að það sé meginorsökin fyrir því að knúið er hér á á síðustu dögum þingsins að afgr. þetta mál með þessum hætti, jafnvel þeim hætti að Sjálfstfl. svíkur yfirlýsingu formannsins og hefur hér málþóf um frv. um framhaldsskóla. Og eins og ég sagði áðan, það eru ekki heiðarleg vinnubrögð, það eru ekki drengileg vinnubrögð, en það eru hins vegar vinnubrögð sem þeir, sem lúta fyrst og fremst hagsmunum fjármagnsins, telja sér leyfileg þegar þeir hagsmunir eru í húfi.