Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Nú þegar á fimmta ár er liðið af valdatíð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur sýna allar mælingar árangur af störfum þeirrar ríkisstjórnar en ekki þeirrar fyrri. Þannig að þegar bráðabirgðatölur Umhverfisstofnunar um losun gróðurhúsalofttegunda birtust fyrir helgi þá sést þar árangur ríkisstjórnarinnar, eða öllu heldur árangursleysi þeirrar stefnu sem hér hefur verið rekin síðustu ár. Losun gróðurhúsalofttegunda jókst á Íslandi um 3% á milli áranna 2020–2021. Þetta er skýrt merki þess að ríkisstjórnin lagði ekki grunn að grænni viðspyrnu samfélagsins þegar Covid lyki. Þetta sýnir svart á hvítu að ríkisstjórnin nýtti ekki árin á undan til að gera raunverulegar eða varanlegar breytingar á grunnkerfum samfélagsins í þágu grænna umskipta. Ef við skoðum bara það sem samið hefur verið um við Evrópusambandið og kallast losun á beinni ábyrgð stjórnvalda þá er líka hækkun þar. Ísland kemst rétt undir mörk þess sem samið hafði verið um sem miðaði við 40% metnað fyrri ríkisstjórnar, en nú segist hún vera með 55% metnað þannig að hún er kolfallin á eigin prófi fyrsta ár í embætti eftir síðustu kosningar. Hér kristallast það vandamál sem fylgir stefnuleysi ríkisstjórnarinnar. Það dugar ekki að bíða bara og vona heldur þarf að gera. Þess vegna svelgdist mér dálítið á kaffinu þegar ég las Morgunblaðið í morgun og grein matvælaráðherra undir yfirskriftinni „Dýrkeypt áhugaleysi“, þar sem hún var ekki að lýsa dýrkeyptu áhugaleysi ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum heldur einhverra annarra ríkisstjórna og annarra þingmanna. Áhugaleysi stjórnarflokkanna í dag var mælt fyrir ári. Tveir þeirra höfðu 13% og 21% áhuga á loftslagsmálum samkvæmt mælingu ungra umhverfissinna.  
             Hv. þingmaður fór hálfa mínútu fram yfir ræðutíma sem þingsköp heimila fyrir ræður undir liðnum störf þingsins.)

Forseti. Við höfum heyrt hræðilegar og átakanlegar sögur af reynslu kvenna sem hlutu úrræði á Laugalandi í æsku á vegum barnaverndar. Konurnar hafa sagt frá ofbeldi sem þær urðu fyrir þegar þær voru vistaðar á meðferðarheimilinu. Nú fyrir nokkrum vikum steig framkvæmdastýra barnaverndar Reykjavíkur fram og sagði frá þeim mikla skorti á úrræðum sem barnaverndaryfirvöld standa nú frammi fyrir. Skortur sem þessi er ólíðandi. En það er þó ekki aðeins skorturinn sem er slæmur heldur hafa úrræðin mörg hver ekki þróast mikið á síðustu 10–20 árum. Það þarf að leggja mun meiri orku og fjármagn í að sinna fjölskyldum og börnum í barnaverndarkerfinu. Það er ekki boðlegt að hér á landi séum við ekki að tryggja að börn í mjög viðkvæmri stöðu fái ekki bestu þjónustu sem völ er á. Það er ótrúlegt að árið 2022 þurfi barnaverndarkerfið enn að kljást við skilningsleysi stjórnvalda frammi fyrir mikilvægi þess að veita viðeigandi úrræði hverju sinni. Börn með flókinn geð- og hegðunarvanda eru gjörsamlega vanrækt af stjórnvöldum. Það er bráðnauðsynlegt að setja börn í barnaverndarkerfinu í forgang og tryggja að úrræðin séu tiltæk og ekki yfirfull. Í svari hæstv. barna- og menntamálaráðherra við fyrirspurn minni um hvaða fjárveitingar hafa verið veittar til að tryggja að málastjórar og tengiliðir hafi yfir úrræðum að ráða í sveitarfélögum segir orðrétt, með leyfi forseta: „Engar fjárveitingar hafa runnið frá ríki til sveitarfélaga sem er sérstaklega ætlað að koma á fót úrræðum fyrir börn vegna verkefna sem eru á ábyrgð sveitarfélaga.“ Ef ekki verður brugðist við þessu úrræðaleysi upprætum við ekki vandann. Vandinn er augljós og viðvarandi en viðbrögðin og viljinn hjá stjórnvöldum er enginn. Án fjárveitinga virkar kerfið ekki. Ef ráðherra ákveður að bregðast ekki við gætum við heyrt jafn átakanlegar sögur eftir 20 ár.

Forseti. Í allt sumar hafa vaxtahækkanir Seðlabankans verið kvíðaefni á heimilum landsins. Verðbólga er í hæstu hæðum hér eins og víða annars staðar og verðbólgan er vissulega ekki íslenskt vandamál. En vextirnir hér eru margfalt hærri en t.d. í Danmörku þrátt fyrir að þar sé svipuð verðbólga. Í allt sumar hefur fjárlagafrumvarp verið í smíðum hjá ríkisstjórninni, ríkisstjórn þar sem sitja 12 ráðherrar í 12 ráðuneytum hjá 380.000 manna þjóð. Fjölgun ráðherra og ráðuneyta leiddi af sér kostnað upp á einhverja milljarða og við eigum sennilega heimsmet í fjölda ráðherra miðað við höfðatölu. Fjárlagafrumvarpið hljóðar upp á næstum 90 milljarða kr. halla og fjórði stærsti útgjaldaliður ríkisins er vaxtakostnaður. En skilaboð ríkisstjórnarinnar eru alveg skýr: Hvað með það þótt útgjöldin blási út án þess að þjónustan batni? Hvað með það þótt mikilvægum fjárfestingum í innviðum sé frestað? Hvað með það þó að læknar í sérnámi erlendis vilji ekki lengur koma heim eftir nám? Hvað með það þótt hjúkrunarfræðingar hætti störfum? Hvað með það þó að aðstaða á krabbameinsdeild Landspítalans sé óboðleg? Og hvað með það þó að heimilin séu að kafna vegna hækkandi lána? Er ekki bara best að hækka gjöld á heimilin? Krónutölugjöldin hækka. Hæstu áfengisskattar og -gjöld Evrópu verða enn hærri þrátt fyrir að formaður Sjálfstæðisflokksins og fjármálaráðherra hafi sagt að þessi gjöld væru komin að ystu mörkum. Fjárlagapólitík snýst í reynd um eina einfalda en mikilvæga spurningu: Hvernig virkar samfélagið okkar best? Fjárlögin eiga að vera leiðin að þessu markmiði. Við eigum að fara vel með fjármuni ríkisins. Við eigum að verja þeim í mikilvæga þjónustu í þágu almannahagsmuna. Það á ekki að þenja ríkið út bara af því bara og skilja svo reikninginn eftir fyrir næstu ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Í þessari viku mun ég leggja fram þingsályktunartillögu mína frá síðasta þingi. Hún varðar nauðsynlega fjármögnun á tækjakosti til bráðagreiningar á heilsugæslunni á Egilsstöðum. Læknavísindin í dag ganga út á öfluga tækni til að hægt sé að veita sem besta heilbrigðisþjónustu hverju sinni. Þetta gildir um alla landsmenn en eins og við vitum er sérhæfð heilbrigðisþjónusta staðsett í Reykjavík, og það er byggt á góðum rökum. En um leið og ég segi það er það lágmarkskrafa að heilbrigðisstarfsfólki á landsbyggðinni sé tryggður nauðsynlegur tækjakostur hverju sinni. Mönnunarvandi lækna á landsbyggðinni er oft nefndur og ýmsar hugleiðingar eru um það af hverju hann stafar. En ef aðstæður eru þannig að hvorki tækni né fullnægjandi tækjakostur er til staðar í þeirra vinnuumhverfi svo fjarri Landspítalanum þá skil ég vel að læknar hugsi sig tvisvar um að starfa við þær aðstæður. Líf og heilsa fólks er undir því komin að rétt upplýst viðbrögð séu viðhöfð hverju sinni á sem skemmstum tíma. Það sárvantar slíkan tækjakost á bráðamóttökuna á Egilsstöðum, í sveitarfélagi sem er um 10% af heildarflatarmáli landsins og þrír fjallvegir á leið fólks að þjónustunni. Svo þegar þangað er komið vantar tækjakostinn til að bjarga lífi þeirra og heilsu og við erum að tala um árið 2022. Ég get ekki látið hjá líða að nefna einnig afar takmarkaðan aðgang að sérfræðiþjónustu á Austurlandi. Sækja þarf nánast alla sérfræðiþjónustu suður með tilheyrandi kostnaði. Hugsið ykkur allan fjöldann, unga sem aldna, sem þarf að ferðast suður. Hvað með allt eldra fólkið sem treystir sér ekki í það ferðalag heilsu sinnar vegna? Í dag er árið 2022. Búum til hvata fyrir sérfræðinga til að sinna landsbyggðinni, nýtum tæknina og öflugan tækjakost í heilbrigðisþjónustu sem leiðir til öflugrar þjónustu í heimabyggð og hefur í för með sér gríðarlegan sparnað sem endurspeglast í færri sjúkraflugum vegna vissu um heilbrigðisástand fólks, færri niðurgreiddum læknisferðum suður - og almenningur getur eytt fjármunum sínum í annað en rándýrt flug og haldið heilsu sinni og lífsgæðum.

Virðulegi forseti. Í starfi mínu undanfarna tvo áratugi hef ég orðið vitni að skelfilegum afleiðingum hamfarahlýnunar. Ég hef séð hvaða áhrif náttúruhamfarir eins og tíðari og sterkari fellibyljir, flóð og þurrkar hafa á líf fólks. En meðan stjórnvöld víða um heim og hér heima líka vilja ólm telja okkur falska trú um að þau séu raunverulega að gera eitthvað í málunum þá eru einstaklingar víða um heim að breyta hegðun sinni og neyslumynstri til þess að hafa jákvæð áhrif á umhverfið. Sannleikurinn er þó sá að ef við ætlum að tryggja börnum okkar og barnabörnum framtíð þá þurfum við alvöruaðgerðir frá þeim sem raunverulega menga mest. Þegar kemur að því spilar græn nýsköpun mikilvægt hlutverk. Við þurfum að halda áfram að þróa nýjar og vistvænar leiðir til að framleiða rafmagn og búa til hluti, ferðast og halda á okkur hita, nú eða kæla okkur í sumum löndum. Öll svið mannlífsins þurfa að verða kolefnishlutlaus. Það að keyra áfram og styðja við þá grænu nýsköpun sem þarf að verða er ein af þeim stærstu áskorunum sem við stöndum frammi fyrir sem mannkyn. Til þess að það takist þurfum við nýsköpunarumhverfi þar sem samvinna og tilraunakennd sköpunargleði fær að blómstra í skjóli frá flóknu stjórnkerfisbákni. Við Íslendingar höfum búið til rafmagn og hitað upp húsin okkar með grænum orkugjöfum. Við búum líka yfir þekkingu á jarðfræði og því sem er undir fótunum á okkur og nýsköpunarverkefni eins og Carbfix hefur nýtt það til að binda koltvísýring í stein. Við Íslendingar höfum einstakt tækifæri til þess að spila mikilvægt hlutverk í því að styðja við bakið á grænni nýsköpun. Við getum nýtt okkur smæð okkar, þekkingu, orðspor og sveigjanleika til að skapa hér 

Herra forseti. Það fylgdu alls konar tilfinningar með í farteskinu þegar ég kom heim frá Serbíu þar sem ég tók þátt í alþjóðlegri mannréttindaráðstefnu á vegum Civil Rights Defenders vegna EuroPride-hátíðar þar í síðustu viku. Þetta var erfið upplifun og að vissu leyti erfið upprifjun fyrir mig. Skipuleggjendur hátíðarinnar birtu á samfélagsmiðlum ítarlegar leiðbeiningar til fólks um hegðun og ósýnileika, t.d. jafnvel: Poki með litlu pride-lógói gerir ykkur að skotmörkum. Passið ykkur að vera algerlega með á hreinu upplognar skýringar á því hvert þið eruð að fara og hvaðan þið eruð að koma ef þið eruð stoppuð af ofbeldisfólki á leiðinni. Ég fylltist auðmýkt við að sjá kraftinn og hugrekkið hjá fólkinu sem alla daga lifir við þennan ótta. Belgrad varð fyrir valinu sem gestgjafi EuroPride fyrir þremur árum. Síðustu vikur hafa serbnesk yfirvöld síðan verið með misvísandi skilaboð; bannað, dregið til baka stuðning eða leyft með miklum skilyrðum og breytingum gönguna sjálfa sem er hápunktur Pride-vikunnar. Gangan fór fram en vægast sagt við sérstakar aðstæður, innan girðingar sem fleiri þúsundir þungvopnaðir lögreglumenn röðuðu sér við og fyrir utan svæðið voru hópar ofbeldismanna, öskrandi hótanir: Þið munuð öll deyja, lifi Serbía og lifi Pútín. Margir voru með Z-merkingar til merkis um stuðning við innrás Pútíns í Úkraínu. Þetta var verulega óhuggulegt. Þessum hópum lenti síðan ítrekað saman við lögregluna auk þess sem setið var fyrir fólki víðsvegar um borgina síðar um daginn og kvöldið. Fulltrúar yfir 50 Pride-samtaka víðs vegar að úr heiminum voru á hátíðinni, fulltrúar ýmissa mannréttindasamtaka, aktívistar, diplómatar víða að og þingmenn. Sá sýnileiki var gríðarlega mikilvægur. Herra forseti. Skilaboð mín hér eru að okkur er hollt að hafa í huga að þessi barátta er líka barátta okkar vegna þess að þau sem berjast fyrir frelsi og fyrir mannréttindum hinsegin fólks í Serbíu eru í auga stormsins núna en við vitum ekki hvar hvessir næst  
            

Virðulegur forseti. Einkarekin heilbrigðisþjónusta er oft til umræðu, kostir hennar og gallar og ýmislegt. Það var satt best að segja sláandi að sjá það í blöðunum í morgun að hún hangi á bláþræði sem er ekki gott. En hvað er einkarekin heilbrigðisþjónusta og heilsugæsla? Þetta er heilbrigðismenntað fólk sem hefur mikinn metnað fyrir því að veita sína þjónustu til þeirra sem á þurfa að halda á sem bestan og hagkvæmastan hátt. Um það snýst þetta, en hið opinbera sér um að greiða fyrir þessa þjónustu. Þetta snýst um fólk fái að veita þjónustuna á þann hátt sem það telur sem best sem heilbrigðisstarfsmenn að veita hana og þetta hefur gert það að verkum að það er töluvert mikið af heilbrigðisþjónustu sem annars hefði ekki orðið út af því að þetta rekstrarform er leyft. Þá eykst fjölbreytni í úrræðum og annað slíkt. Árið 2017 var fjármögnunarlíkani Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins breytt þannig að jafnræði varð á milli einkarekinna og opinberra stöðva. Úr varð að það komu mun fleiri heilbrigðisstarfsmenn sem vinna í heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu yfir höfuð, biðlistar styttust og allar kannanir sýna að þjónustan batnaði. Því var meiri hagkvæmni, meiri skilvirkni og þeir sem þurftu að þiggja þjónustuna voru mun ánægðari án þess að þurfa að greiða meira fyrir hana. Því er það mjög alvarlegt að það sé komið í ljós að leikurinn hefur ekki verið jafn frá 2017 og alltaf hallar meira á þá einkareknu gagnvart þeirri opinberu. Ef þessi mikilvæga þjónusta hverfur, sem þetta öfluga heilbrigðisstarfsfólks sem við höfum er að veita á sínum forsendum, hvernig það gerir sem best, þá munu heilbrigðismálin hér vera komin á vondan stað.

Virðulegur forseti. Ég er nú á sama stað og félagi minn, ég ætla að ræða hér forsíðufrétt Morgunblaðsins í dag um einkarekna heilsugæslu, að hún hangi á algerum bláþræði og komu þær fréttir mér mjög á óvart. Það er ekki þægilegt fyrir nefndarmanna í velferðarnefnd Alþingis að lesa það að þjónusta við 70.000 skjólstæðinga hangi á bláþræði og samningar renni út eftir örfáa daga. Ég er sjálfur í ágætu talsambandi við forystufólk innan einkarekinnar heilsugæslu og átti ekki von á að jafn sláandi frétt myndi prýða forsíðu Morgunblaðsins um þessi málefni. Vandinn er samt sem áður sá, sem hér kom fram hjá ræðumanni áðan, að það er ekki rétt gefið á milli einkarekinnar heilsugæslu og ríkisrekinnar þegar kemur að fjármögnun og ýmiss konar þjónustu við stöðvarnar. Gögn, tæki og skráningarkerfi eru ekki aðgengileg einkareknum stöðvum, sem veldur auknum kostnaði og aukinni vinnu og vinnuálagi á starfsfólki. Dýrar tryggingar íþyngja rekstri einkarekinnar heilsugæslu og eins virðisaukaskattur og hærri rannsóknarkostnaður sem ríkisrekin heilsugæsla þarf ekki að greiða frekar en tækjakaup. Blóðrannsóknakostnaður á Landspítalanum er 30% dýrari fyrir einkarekna heilsugæslu en þá ríkisreknu. Á almennum markaði teldist slíkt verðsamráð ólöglegt og slíkt er kært og dæmt í. Virðulegur forseti. Það má jafna leikinn og gera enn betur. Ég hef um það beinar upplýsingar að heilsugæslan í Urðarhvarfi gangi vel. Hún hefur komið afar vel út í þjónustukönnunum, hún hefur fleiri egg í körfunni, býr við góð afköst og nýtir ákveðið sjálfstæði og frelsi til að veita þjónustuna á sveigjanlegan hátt. Það má jafna leikinn og gera betur. Virðulegi forseti. Einkarekin heilsugæsla hefur sannað sig í samkeppni við ríkisrekna heilsugæslu þó svo að ekki sé alveg leikið eftir sömu reglum um fjármögnun. Á Suðurnesjum er kallað eftir einkarekinni heilsugæslu. Nýlegt útboð skilaði ekki árangri. Mikilvægt er að einkarekin heilsugæsla rísi þegar á Suðurnesjum og þjónusti þar 30.000 manns sem bíða eftir betri þjónustu.

Virðulegur forseti. Talandi um heilbrigðisþjónustu þá er tvennt sem mig langar að nefna. Það er þessi mismunun gagnvart börnunum okkar, þeim sem eru það ólánsöm að vera staðsett hjá fátækum foreldrum. Þau eiga fátæka foreldra sem hafa ekki efni á nauðsynlegum aðgerðum fyrir þau í munni, tannréttingum t.d. Ég tala af eigin reynslu, ég var með ömmustrák í fyrsta tímanum í morgun. Það er verið að líma járn í munninn á honum af því að hann er með þetta allt eitthvað skakkt og snúið eins og gengur. Hann mun ekki alast upp og verða fullorðinn maður allur skakkur og snúinn í munninum, hann mun fá fínar og fallegar tennur. Kostnaðurinn verður á bilinu 1,5–2 millj. kr. og Sjúkratryggingar greiða 150.000 kr. Virðulegi forseti. Hvers lags samfélag er það sem mismunar fátæku fólki þannig að það hafi ekki efni á því að leita læknisaðstoðar fyrir börnin sín? Það er vægast sagt ömurlegt samfélag svo ekki sé meira sagt. Mig langar líka að benda á stað sem heitir Reykjalundur, einhver sá frábærasti staður sem ég hef nokkurn tímann komið á. Þar er þverfaglegt teymi sem heldur utan um okkur og hjálpar okkur og endurhæfir svo að við komumst út í samfélagið. Hvað eru Sjúkratryggingar Íslands að gera núna? Segja upp samningum við Reykjalund í sambandi við starfsendurhæfingu. Og hverjir fá þessa starfsendurhæfingu? Það eru 50 einstaklingar á hverju ári sem er úthýst frá VIRK starfsendurhæfingu, 50 einstaklingar sem eru óhreinu börnin hennar Evu sem enginn vill skipta sér af og enginn kærir sig um. Þar af leiðandi er ekki þess virði, virðulegi forseti, að Sjúkratryggingar Íslands haldi þessum samningi áfram, alveg sama þó að í lok dags séu þessir einstaklingar færir um að vinna 30%, 40%, 50% starf og taka þátt í samfélaginu okkar. Virðulegi forseti. Ég hef skömm á svona heilbrigðiskerfi.

Herra forseti. Ég vil gera hér að umtalsefni stöðuna sem komin er upp á landamærum vegna aukins fjölda hælisleitenda sem hingað sækja. Gylfi Þór Þorsteinsson, aðgerðastjóri yfir móttöku Úkraínumanna, sagði í viðtali síðastliðinn föstudag, með leyfi forseta, „að það eigi að gera allt til þess að reyna að koma í veg fyrir að hér á Íslandi verði búnar til flóttamannabúðir til að bregðast við húsnæðisvanda meðal umsækjenda um alþjóðlega vernd“. Sennilega tveimur dögum seinna sá ég annað viðtal við Gylfa Þór Þorsteinsson þar sem hann sagði efnislega að kerfið hefði sloppið fyrir horn í þetta skipti og náð að tryggja húsnæði sem dygði í einhverja daga eða vikur, ef ég skildi viðtalið rétt. Þessi staða, sem hefur svo sem verið bent á núna undanfarin ár að væri yfirvofandi vegna þess að þetta gerist svo hratt þegar fjöldinn eykst svona mikið, var fyrirsjáanleg. Nú held ég, virðulegur forseti, að við hér í þinginu verðum að fara að ræða þessi mál út frá staðreyndum frekar en tilfinningu því að ef við ætlum að ræða þessi mál út frá tilfinningum áfram, sem hefur verið meginreglan undanfarin ár, þá verður mjög erfitt að komast á þann stað að taka raunverulega vel á móti þeim sem við ætlum að taka á móti, getum tekið á móti og eiga rétt á að vera hér samkvæmt þeim alþjóðlegum skuldbindingum sem við höfum undirgengist. Ég held að þegar þeir sem næst þessu standa eru farnir að tala með mjög ákveðnum hætti um að næstu skref sé uppsetning flóttamannabúða á Íslandi - og hæstv. dómsmálaráðherra talaði um það í viðtali á Bylgjunni í gær að ein lausn sem kæmi til greina væri svokölluð lokuð úrræði, ef ég man hugtakið rétt, sem er einhvers lags fangelsi þar sem fólk fær ekki að fara út af svæðunum - þá verðum við að reyna að tryggja stöðuna á landamærunum með þeim hætti að við ráðum við hana og getum, eins og ég segi, 

Herra forseti. Hefur orðið stefnubreyting í rekstri framhaldsskóla landsins? Skolaðist menntasóknin út með nýju ráðuneyti og nýjum ráðherra? Með fjárlagafrumvarpinu er boðaður niðurskurður til starfsemi margra framhaldsskóla og að innheimta eigi hærri innritunargjöld af nemendum. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að sértekjur framhaldsskólanna hækki um 12,4% án þess að skýring sé gefin á því hvert eigi að sækja slíkar tekjur. Innritunargjöld í framhaldsskólanum eru í dag 6.000 kr. og ef innheimta á hærri gjöld af framhaldsskólanemendum er stjórnendum skólanna ekki kunnugt um þau áform. Starfsnámsskólar hafa mjög takmarkaðar heimildir til að innheimta efnisgjöld. Skólar geta tekið þjónustugjöld, t.d. vegna þráðlauss nets, pappírskostnaðar, og svo nemendafélagsgjöld. Sértekjur framhaldsskólanna eru því mjög takmarkaðar og skólum ómögulegt að hækka sértekjur til að eiga fyrir rekstri. Það er furðulegt, forseti, að auka eigi álögur á heimili landsins með þessum hætti í gegnum innheimtu á skólagjöldum í framhaldsskólunum. Í fjárlagafrumvarpi 2023 er gert ráð fyrir að nemendum fækki um 40 ársnemendur á Akureyri og sömu fækkun á Suðurnesjum þó að vitað sé að nemendum sé að fjölga á þeim svæðum. Alls er verið að fækka nemendum um 100 ársnemendur milli ára á landinu. Flestir skólar standa í stað en það fjölgar um 60 ársnemendur í Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra sem er hlutfallslega langt umfram aðra skóla. Þar fara ársnemendur úr 400 upp í 460. Næstmesta fjölgunin er svo í Fjölbrautaskólanum í Breiðholti, sem er starfsmenntaskóli, og þar hefur nemendum fjölgað mikið undanfarið. Það er niðurskurður í Verkmenntaskólanum á Akureyri, Menntaskólanum á Akureyri, Fjölbrautaskóla Suðurnesja og Menntaskólanum í Kópavogi og það eru engar skýringar gefnar. Ég spyr því: 

Herra forseti. Eftir að ríkislögreglustjóri lýsti yfir hættuástandi á landamærunum vegna mikillar fjölgunar hælisleitenda og úrræðaskorts til að takast á við þá þróun hafa a.m.k. tveir ráðherrar viðurkennt að hér sé um að ræða alvöruvanda sem þurfi að takast á við. Það sem mér þótti enn merkilegra var að þessir tveir hæstv. ráðherrar, dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra, viðurkenndu að þetta hefði ekki gerst af sjálfu sér heldur væri það afleiðing þeirrar stefnu sem við höfum rekið hér á Íslandi eða íslensk stjórnvöld hafa rekið og ekki hvað síst og alveg sérstaklega ríkisstjórn. Þetta var nefnilega mikið rætt hér við lok síðasta þings þegar þessi sama ríkisstjórn gerði þriðju tilraunina til að koma í gegn máli sem var til þess fallið að auglýsa Ísland sem áfangastað og auka enn á þann þjónustumun sem er í boði, þann sama mun og þessir hæstv. ráðherrar telja að nú sé að koma okkur í koll. Svoleiðis að það er ekki lengra síðan að ríkisstjórnin var að vinna í þveröfuga átt, var að auglýsa Ísland enn frekar sem áfangastað með þessari löggjöf, sem náðist í gegn, var samþykkt í þessari þriðju tilraun eftir að þingmenn Miðflokksins höfðu í tvígang náð að stöðva hana og staðið fyrir talsverðri umræðu um. En sú umræða kallaði ekki á mikil viðbrögð frá stjórnarflokkunum. Þeir reyndu ekki að koma til þess að verja þessa stefnu eða útskýra hvers vegna hún væri til bóta. Nei, þeir þögðu. Þeir tóku ekki þátt í umræðunni en ýttu málinu í gegn. Afleiðingarnar blasa nú við og hér koma ráðherrar og segja: Þetta er ískyggileg þróun. En þá spyr ég: Hvað ætla þeir að gera í þessu? Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Ég held að það komi í hlut þingsins óhjákvæmilega að ræða þessi mál og bregðast við.

Virðulegur forseti. Í fjárlögum ársins 2023 segir um sveitarfélög, með leyfi forseta, að eitt af markmiðum ársins sé að „sveitarfélög á Íslandi verði öflug og sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi“. Í öðru markmiði segir að sjálfsstjórn og ábyrgð sveitarfélaga verði virt og að tryggð verði sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu. Þetta eru göfug markmið en er fjárlagafrumvarpið að styðja við þessi markmið og er verið að gera ráð fyrir þeim fjármunum sem þarf til að þessi markmið náist? Það þekkja allir þá stöðu sem upp er komin í málaflokki fatlaðra þar sem sveitarfélögum hefur verið gert með lagasetningu að auka þjónustu án þess að þeim hafi verið bættur sá kostnaður sem í dag er kominn yfir 10 milljarða á ári. Þetta hefur sett mörg sveitarfélög í verulegan vanda og dregur úr getu þeirra til að sinna öðrum mikilvægum verkefnum. Sama er að segja af sóknaráætlunum landshluta sem mörg sveitarfélög hafa lýst mikilli ánægju með. Í fjárlögum er verið að skera niður framlög ríkisins til sóknaráætlunar um 120 milljónir frá fyrra ári. Þá er ekki tekið tillit til verðlagsbreytinga. Raunvirði niðurskurðarins er því mun meira. Þetta mun hafa veruleg áhrif á getu sjóðanna til að styðja við verðug verkefni í heimabyggð. Þá mun niðurskurður í samgöngumálum upp á milljarða hafa mikil neikvæð áhrif. Virðulegur forseti. Ég sé því ekki annað en að þau markmið sem ríkisstjórnin hefur sett sér þegar kemur að sveitarfélögunum séu neitt nema falleg orð á blaði ætluð til þess eins að breiða yfir getuleysi hennar í þessum málaflokki.

Virðulegur forseti. Ég gæti staðið hér og eytt þeim tveimur mínútum sem ég hef í að horfa hér yfir og meðtaka það að ég fái tækifæri til þess að standa hér sem ein af 63 þingmönnum landsins okkar í dag, þakklát og auðmjúk fyrir tækifærið og það traust sem mér er sýnt, stelpunni sem kom frá einni eyju til annarrar, og ég er handviss um að það var engin tilviljun að ég kom hingað. Við erum nefnilega í grunninn öll eins, öll með sömu þarfir. Ástæðan fyrir veru minni hér er sú að ég vil láta gott af mér leiða. Það er svo magnað að fá að taka þátt, fá að nýta krafta sína í þágu betra samfélags, eins og við öll sem sitjum hér erum að gera. Ég var spurð á dögunum hvað heillaði mig við pólitíkina og það að stíga inn á opinberan vettvang. Í fyrstu er það kannski ekkert rosalega heillandi að fólki finnist það eiga þig, orðræðan á miðlum landsins, að vera partur af ljótum og særandi umræðum. En það fallega er að fá að hafa áhrif, að fá tækifæri til að vera rödd mismunandi málefna og vera partur af breytingum. Við munum aldrei öll vera sammála en ef við sameinumst og finnum leiðir sem ýta okkur frá þrasi og rifrildi, förum í boltann en ekki manninn og höfum samvinnuhugsjón að leiðarljósi held ég að markmiðið okkar sé það sama, að búa fólkinu í landinu okkar eins gott líf og hægt er. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, er vissulega ein af ástæðunum fyrir því að ég ákvað að stíga inn á pólitískt svið. Okkar skoðanir liggja samhliða þegar kemur að börnunum okkar, að búa þeim eins öruggt samfélag og hægt er. Ég lít svo á að öll börn séu okkar börn og okkur beri að vernda þau, grípa þau og styðja. Ég nefni einnig allar þessar flottu ungu konur sem við eigum í pólitíkinni en það eru forréttindi að eiga þær sem fyrirmyndir og hvatningu fyrir okkur hinar. Það gefur okkur kjark, dug og þor. Hér hafa verið brotin alls konar blöð og glerþök í sögunni og ég vona að við höldum áfram að ryðja brautir fyrir komandi kynslóðir. Þótt alltaf megi gera betur þá er ég ákaflega stolt af því að vera Íslendingur og af öllu því sem við höfum afrekað. Spurningin er bara hvernig við ætlum að bretta upp ermar og halda áfram. Ég er hér því að ég vil gera meira en að sitja heima og kvarta yfir því sem betur má fara. Ef við ætlum að breyta þurfum við að leiða með fordæmi. 

Herra forseti. Enn er ég komin hér til að ræða um fiskeldisáform í Seyðisfirði. Árið 2018 voru samþykkt lög um fiskeldi hér á Alþingi. Að mínu mati voru gerð ákveðin mistök þegar leyfi voru gefin út í kippum áður en skipulag haf- og strandsvæða var klárað, eitthvað sem við verðum að læra af, ekki síst í umræðunni nú um orkuöflun og vindmyllur. Fiskeldi er orðið stór atvinnugrein í landinu og þó að mín skoðun sé sú að fiskeldi eigi ekki að vera í opnum sjókvíum snýst þessi ræða mín ekki um það heldur snýst hún um þá gölnu stöðu að áform um uppbyggingu sjókvíaeldis í Seyðisfirði eru gegn vilja meiri hluta íbúanna. 55% íbúa vilja ekki fá þetta í fjörðinn sinn. Það eitt ætti að vera nóg. Nú liggur fyrir tillaga að strandsvæðaskipulagi Austfjarða 2022, sem kynnt var samkvæmt 12. gr. laga um skipulag haf- og strandsvæða, nr. 88/2018. Margt er sérstakt í þessum tillögum en mig langar að nefna sérstaklega þá staðreynd að unnið er með landmílur í stað sjómílna sem skekkir þá mynd sem verið er að reyna að teikna upp. Annað er það að ekki liggur fyrir áhættumat vegna siglinga en Seyðisfjörður er ferjuhöfn til tæplega 50 ára og nýtur þess vegna siglingaverndar. Einn atvinnuvegur getur ekki gengið öðrum framar. Af hverju ætti fiskeldið að ganga siglingunum framar? Það er flestum orðið ljóst að fiskeldi á einfaldlega ekki heima í Seyðisfirði. Mér gefst ekki tími til að fara ofan í öll þau rök sem styðja við þá ákvörðun meiri hluta Seyðfirðinga að vilja ekki sjókvíaeldi í fjörðinn sinn. Það eru opnar sjókvíar í flestum öðrum fjörðum á Austurlandi þar sem margt hefur gengið vel þótt ýmislegt hafi komið upp á, svo sem umhverfisslys og blóðþorri. Ég vona að við berum gæfu til þess að vanda betur til verka, hætta þessum áformum á Seyðisfirði og halda frekar betur utan um það eldi sem nú þegar er til staðar.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna við Evrópusambandið. Flutningsmenn eru allir þingmenn Samfylkingar, Viðreisnar og Pírata. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla fyrir árslok 2023 um hvort halda skuli áfram aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið. Eftirfarandi spurning verði borin upp í þjóðaratkvæðagreiðslunni: „Vilt þú að Ísland taki upp þráðinn í viðræðum við Evrópusambandið með það að markmiði að gera aðildarsamning sem borinn yrði undir þjóðina til samþykktar eða synjunar?““ - Svarmöguleikarnir eru já eða nei. Herra forseti. Þingsályktunartillaga um að fram færi þessi þjóðaratkvæðagreiðsla var áður lögð fyrir Alþingi á 141. löggjafarþingi af hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur þegar aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið stóðu enn yfir. Þingsályktunartillaga þess efnis var einnig lögð fram á 144. löggjafarþingi af hv. þingmönnum Árna Páli Árnasyni, Katrínu Jakobsdóttur, Guðmundi Steingrímssyni og Birgittu Jónsdóttur þegar ný ríkisstjórn hafði lýst því yfir að viðræðum yrði ekki haldið áfram. Málið á sér því langan aðdraganda og var síðast lagt fram á 152. þingi af þingflokkum Samfylkingar, Viðreisnar og Pírata. Með þingsályktun nr. 1/137, sem samþykkt var 16. júlí 2009, ályktaði Alþingi að fela ríkisstjórninni að leggja inn umsókn um aðild Íslands að Evrópusambandinu og að loknum viðræðum við sambandið yrði haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um væntanlegan aðildarsamning. Sú þingsályktun er enn í fullu gildi enda hefur hún ekki verið felld úr gildi með annarri ályktun Alþingis. Það er því tilgangur þessarar tillögu til þingsályktunar að fylgja eftir þeim vilja Alþingis sem endurspeglast í þingsályktun nr. 1/137. Þegar ríkisstjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins lagði fram tillögu til þingsályktunar um að draga aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu til baka í febrúar 2014 vakti það hörð viðbrögð almennings. Alls skrifuðu 53.555 manns undir áskorun um að efnt yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræðurnar. Þáverandi ríkisstjórn brást ekki við kröfu meira en fimmtungs kosningarbærra manna, þrátt fyrir eindregin kosningaloforð Framsóknarmanna og Sjálfstæðismanna þar um. Herra forseti. Það eru fjölmörg efnahagsleg, menningarleg, lýðræðisleg og söguleg rök sem hníga að því að nauðsynlegt sé að gefa íslensku þjóðinni kost á því að láta í ljós vilja sinn um áframhald á aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Þá er óhætt að segja að það hafi orðið vatnaskil í umræðunni um stöðu Íslands í Evrópu með innrás Rússa í Úkraínu. Viðbrögð nágrannaríkjanna við breyttri stöðu heimsmála hafa verið afar skýr. Í Danmörku var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla og samþykkt að falla frá fyrirvörum landsins um að taka fullan þátt í varnarmálasamstarfi ESB. Að sama skapi varð innrásin til þess að Svíar og Finnar sóttu um aðild að NATO og margt bendir til að þau verði þar innan borðs innan skamms. Þetta þýðir með öðrum orðum, herra forseti, að Danir, Svíar og Finnar, verða nú samstiga á vettvangi bæði NATO og ESB í varnar- og öryggismálum og umræða er þegar hafin í Noregi um hvort ástæða sé til að endurskoða stefnu landsins varðandi ESB-aðild, en eins og kunnugt eru Norðmenn burðarás EFTA-stoðarinnar í EES. Íslendingar þurfa að taka ákvörðun um það hvort þeir telji sig eiga samleið með frændþjóðum sínum og helstu viðskiptalöndum á tímum vaxandi viðsjár í Evrópu. Það er auðvitað alveg ljóst að NATO-aðildin veitir okkur hernaðarlegt skjól gagnvart utanaðkomandi ógnum en hitt blasir líka við að þessari ógn verður aldrei eingöngu mætt með hernaðarmætti heldur einnig með samstöðu um lýðræðisleg gildi og virðingu fyrir mannréttindum ásamt því að standa vörð um menningarverðmæti og hlúa að leikreglum á markaði. Flutningsmenn telja því mikilvægt að Ísland verði strax frá byrjun með í áætlunum Evrópusambandsins í öryggis- og varnarmálum með þeim þunga sem fylgir fullri aðild að sambandinu. Því myndi jafnframt fylgja frekari öryggistrygging gagnvart þeim áhættuþáttum sem landið er annars illa tryggt fyrir, einkum hvað samfélagsöryggi varðar. Án aðildar að ESB njóta Íslendingar ekki slíkrar tryggingar, líkt og fram kemur í ábendingum í þverfaglegri áhættumatsskýrslu frá 2009 sem unnin var í kjölfar brotthvarfs varnarliðsins. Það er mat flutningsmanna að áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið sé svo viðamikið hagsmunamál að ekki komi annað til greina en að leita leiðsagnar þjóðarinnar um framhald þess. Auk þeirra mikilvægu röksemda er lúta að efnahagslegum stöðugleika, bættum vaxtakjörum og fjölmörgu öðru hníga einnig sterk rök að því að Ísland taki afstöðu til aðildar að Evrópusambandinu vegna nýs veruleika í heimsmálum og öryggis- og varnarmálum, eins og fram kom áður. Að öllu framangreindu sögðu telja flutningsmenn brýnt að þingsályktunartillaga þessi verði afgreidd á 153. löggjafarþingi og undirbúningur hafinn fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu sem haldin verði fyrir árslok 2023. Herra forseti. Þannig hljómar greinargerð með þingsályktunartillögunni og mig langar að bæta við nokkrum orðum. Ég vil ítreka það að ég tel að þetta mál sé af þeirri stærðargráðu að þjóðin eigi að ráða því hver næstu skref verða. Fari svo að samþykkt verði að halda þessum viðræðum áfram þá mun þjóðin síðan greiða atkvæði á ný um hugsanlega inngöngu á grundvelli þess samnings sem mun liggja fyrir. Ég tel það þurfi miklu meiri og yfirvegaðri umræðu um kosti og ókosti fullrar aðildar að Evrópusambandinu og við höfum látið um of bæla niður upplýsta umræðu um sambandið og látið stjórnast af tröllasögum um meint ofríki Brussel-veldisins, eða hverjum dettur það í hug að Hollendingar, Danir, Svíar, Írar eða Lúxemborgarar séu ekki fullvalda og sjálfstæðar þjóðir? Þeim hefur vegnað vel í þessu ríkjasambandi og dettur auðvitað ekki í hug að segja sig úr því. Mörgum er það mikið kappsmál að þjóðin fái ekki að kynna sér málið og alls ekki vita hvað kann að felast í fullri aðild með upptöku. Þá er talað um að ekki sé hægt að kíkja bara í pakkann eins og aðild að Evrópusambandinu sé jólagjöf en það væri mjög sérkennilegt að skoða ekki í þaula hvað fælist í slíkum samningi áður en þjóðin greiddi atkvæði um endanlega aðild eða afskrifa hana, áður en þjóðin kemst að því hvað mögulega felst í því. Það er líka stundum talað um að Evrópusambandið sé stórveldi sem ásælist auðlindir okkar Íslendinga og vilji leggja hér allt undir sig. Staðreyndin er hins vegar sú að hér er um að ræða bandalag fullvalda ríkja sem koma sér saman um tilteknar leikreglur á markaði sem allir verða að gangast undir og virða, bæði ríkar þjóðir og snauðari, stærri og smærri, herveldi og vopnlaus ríki. Það eitt og sér gefur smáþjóð eins og Íslendingum ómæld tækifæri til að hafa áhrif og láta að sér kveða á alþjóðavettvangi langt umfram það sem stærð okkar segir til um. Við sitjum þá við borðið með hinum þjóðunum þar sem ákvarðanir eru teknar í stað þess sem nú er, að taka við því sem að okkur er rétt gegnum, EES-samninginn, sem þó er auðvitað gríðarlega mikilvægur. EES-samningurinn hefur vissulega orðið til að bylta lífskjörum hér á landi og rekstrarumhverfi og neytendavernd til hins betra. Við höfum fengið í gegnum hann miklar umbætur í vinnurétti, neytendarétti, umbætur í umhverfisvernd og svona gæti ég haldið áfram að telja. En á honum er samt sá ókostur að við tökum afskaplega lítinn þátt í að setja þær reglugerðir og lög sem hingað berast á fyrstu stigum þótt vissulega getum við haft áhrif á seinni stigum, sótt um undanþágu því að eitthvað eigi ekki við á Íslandi eða jafnvel að þráskallast við að innleiða hlutina og tefja málin aðeins. Nei. Hagsmunum Íslands er betur borgið við borðið auk þess sem það er ekkert launungarmál að EFTA-stoð EES er langmest borin upp af Norðmönnum. Það er ekkert of gott að setja traust sitt á aðra þjóð þó að Norðmenn séu auðvitað mikil vinaþjóð okkar. Herra forseti. Það bendir flest til þess að efnahagslegur ábati fyrir almenning verði umtalsverður við upptöku evru. Vextir verða hér eins og víða tíðkast í Evrópulöndum mjög lágir svo fólk getur allt í einu farið að gera áætlanir um fjármál langt fram í tímann, ráðist í stærstu fjárfestingar ævi sinnar, húsnæðiskaup, án þess að þurfa að vera að taka áhættu sem það nú býr við eða reikna út hvort sé betra að taka verðtryggð eða óverðtryggð lán. Hið sama gildir um rekstrarumhverfi flestra fyrirtækja. Mörg þeirra stærstu nýta nú evruna sem gjaldmiðil en þau smærri geta það ekki. Herra forseti. Við Íslendingar eigum samleið með lýðræðisríkjum Evrópu sem hafa bundist þessum samtökum í Evrópusambandinu. Við erum Evrópuþjóð, menningararfur okkar er evrópskur og við eigum að vera með í þessari stórmerkilegu tilraun sem komið var á fót í álfunni í kjölfar tveggja mannskæðra styrjalda, tilraun sem snýst um að vinna saman við úrlausn mála frekar en að láta hernað að skera úr, semja um mál frekar en að stríða um þau, takast á og rökræða frekar en að kúga og berja niður. Um þetta er nú tekist á í álfunni þegar Rússar hafa ráðist inn í Úkraínu og sýnt okkur öllum fram á það hversu heimskuleg og eyðileggjandi slík leið er til að fá vilja sínum fram. Valkostirnir eru sérlega skýrir um þessar mundir. Ég er í sjálfu sér ekki í vafa um það í hvora sveitina við Íslendingar eigum að skipa okkur. Hins vegar geri ég mér vel grein fyrir því að á þessu máli eru margar hliðar og á þessu máli eru hér innan húss, alveg eins og hjá þjóðinni, margar og skiptar skoðanir. En ég átta mig hins vegar ekki á því stærðar málsins vegna af hverju einhver þingmaður ætti yfir höfuð að leggjast gegn því að þjóðin sjálf fái að taka þá ákvörðun. Virðulegur forseti. Að þessari umræðu lokinni legg ég til að málinu verði vísað til hv. utanríkismálanefndar Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ágætan flutning á þessari þingsályktunartillögu. Það er alltaf áhugavert að taka umræðuna um þessa hluti. Eins og kom fram í flutningi hv. þingmanns þá gengur tillagan út á það að þjóðin fái að greiða atkvæði um áframhaldandi viðræður við Evrópusambandið. Ég hef svo sem hingað til ekki verið neinn sérstakur talsmaður þess að ganga þarna inn, en aftur á móti er ég þannig að ég verð líka að geta skoðað hlutina. Og í þessu samhengi, ef til kæmi, þá er ég einn af þeim kjósendum sem fengju að greiða atkvæði um það hvort við færum þarna inn eða hæfum viðræður eða hvað sem er. Því velti ég fyrir mér samningsmarkmiðunum í því samhengi og beini því til hv. þingmanns hvort það sé ekki betra að við höfum þá einhver ákveðin samningsmarkmið áður en við leggjum af stað í þessa vegferð. Hverju viljum við ná fram? Hv. þingmaður kom ágætlega inn á það í sinni ræðu hvað gæti hugsanlega gerst og einnig kom hann ágætlega inn á það að það yrðu skiptar skoðanir og þess háttar. En ég myndi halda að það væri mikilvægt fyrir kjósendur að við hefðum það á blaði fyrir framan okkur hver samningsmarkmiðin væri. Þannig að mér finnst svona að áður en lengra er haldið menn vera að byrja svolítið á vitlausum enda.

Herra forseti. Staðreyndin er nefnilega sú að við erum ekki á neinum enda. Við erum í rauninni í miðju ferli vegna þess að hér ákvað þingið að fara í þessar samningaviðræður með ákveðið samningsmarkmið. Við vorum komin nokkuð langt inn í þessar viðræður þegar ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokk ákvað að hætta þessu og sendi þetta fræga bréf til Brussel sem enginn virðist í rauninni átta sig á hvaða þýðingu hefur. Stóra samningsmarkmið okkar er auðvitað, á sama tíma og að njóta þess ávinnings sem felst í búsetufrelsi, ferðafrelsi, upptöku stöðugri gjaldmiðils, að verja okkar sérstöðu og mikilvægi náttúruauðlinda okkar. Það held ég að liggi í hlutarins eðli og við vorum komin býsna langt, held ég. En mér finnst í rauninni málið vera af þeirri stærðargráðu, af því að það var klippt á þetta ferli með mjög ólýðræðislegum hætti á sínum tíma, að við þingmenn skuldum þjóðinni það að leyfa henni að taka ákvörðun og okkar hlutverk, stjórnvalda, verði þá að kynna málið með þeim hætti að þjóðin geti tekið upplýsta ákvörðun um hvort hún vilji halda áfram eða ekki. Við erum nefnilega ekki á neinum enda, hv. þingmaður, við erum á miðju snærinu. Ástæðan fyrir því er að m.a. flokkur hv. þingmanns stoppaði það með mjög ólýðræðislegum hætti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sitt andsvar. Nú liggur það nokkuð ljóst fyrir hvert við stefnum. En þá er líka áhugavert að hafa það í huga að fram kemur í tillögunni að það er meiri hvatning til þess að við förum þarna inn í ljósi þeirra atburða sem átt hafa sér stað austur í Evrópu, þ.e. þegar Rússar réðust inn í Úkraínu. Við þekkjum líka þær afleiðingar sem það hafði fyrir íbúa Evrópusambandsins með snarhækkuðu orkuverði og öllu því sem því fylgdi. Vissulega hafði það áhrif á á allan innflutning okkar sömuleiðis. En tímapunkturinn, hvenær hann er hann réttur o.s.frv., er alltaf spurning. En eingöngu um það að við tökum evru upp og lægri vexti - ég get alveg tekið undir það. En það fylgir meira með í þessu sameiginlega markmiði, 

Herra forseti. Sannarlega eru margir fletir á þessu, eins og ég nefndi, og þá eigum við auðvitað að ræða. Það er einföldun að tala um að staða orkumála hafi eitthvað með Evrópusambandið að gera, sérstaklega. Við sjáum t.d. fordæmalaust orkuverð í Bretlandi. Norðmenn eru að glíma við mjög hátt orkuverð sem er að hluta til vegna stríðsins í Úkraínu en að hluta til vegna þess að síðasta ár var í Suður-Noregi þurrasta ár í landinu í 26 ár og þau þurfa tvöfalda meðalúrkomu til að lenda ekki í erfiðum vetri núna. Íslenski orkumarkaðurinn er algjörlega óháður hinum evrópska og verður það á meðan ekki er komin einhver tenging á orkuflutningum þar á milli. Það er alltaf í höndum íslenskra stjórnvalda og Alþingis að ákveða hvort það breytist og við erum ekki að ræða það hér.

Herra forseti. Forveri hv. fyrsta flutningsmanns í formennsku Samfylkingarinnar og þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, Össur Skarphéðinsson, tók þá ákvörðun að gera hlé á samningaviðræðum við Evrópusambandið í janúar 2013 og frá þeim tíma hefur ekkert gerst. Þetta var í aðdraganda kosninga 2013, þannig að því sé haldið til haga. En þegar þessi ákvörðun var tekin höfðu íslensk stjórnvöld ekki með neinum hætti veitt þá pólitísku forystu sem nauðsynleg var í aðildarumsóknarviðræðum og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir benti á það árið 2010 og aftur 2011 að það vantaði pólitíska forystu. Það kom m.a. fram í því að ekki var gerð grein fyrir því hver væru raunveruleg samningsmarkmið þáverandi ríkisstjórnar, ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna, þegar kom að sjávarútvegsmálum og þegar kom að landbúnaðarmálum. Það eina sem glitti í í þeim efnum var skýrsla Evrópuþingsins í apríl 2011. Og hvað stóð í henni, hv. þm. Logi Einarsson? Þar var bent á að Ísland hefði farið fram á að halda aðeins hluta af stjórn fiskveiða. Ég spyr hv. fyrsta flutningsmann: Er það svo að ef þessi tillaga sem hér liggur fyrir verður samþykkt og við höldum áfram samningaviðræðum, sé það samningsmarkmið okkar að halda aðeins hluta af stjórn fiskveiða eins og Evrópuþingið taldi að væri markmið íslenskra stjórnvalda árið 2009, 2010, 2011, 2012 og 2013?

Herra forseti. Hv. þingmanni virðist vera nokkuð brugðið yfir þessari umræðu vegna þess væntanlega að hann óttast það að þjóðin vilji halda þessum viðræðum áfram. Og það er grundvallarmunur, hv. þingmaður, ekki stigsmunur, á því hvort fólk hægir á sér eða tekur hlé á viðræðum vegna ýmissa þátta eða ákveður einhliða að draga þær til baka.

Það er samningsmarkmið …

Varðandi samningsmarkmiðið tel ég það augljóst að Ísland mun auðvitað vilja halda forræði yfir sínum fiskveiðiauðlindum eins og öðrum auðlindum þó svo að okkur hafi kannski ekki auðnast að skipta gæðunum af þeim með svo réttlátum hætti að hægt sé að halda uppi eins góðu velferðarkerfi og hægt væri. En hv. þingmaður þarf ekki að óttast að Samfylkingin, Viðreisn eða Píratar ætli út í einhvern leiðangur sem leiðir til þess að við förum að gefa frá okkur meiri gæði fyrir minni. Í samningum takast aðilar á og best er auðvitað ef báðir fara frá borðinu ánægðir. En ég treysti a.m.k. þessum þremur flokkum jafn vel og Sjálfstæðisflokknum til að halda hagsmunum Íslands á lofti vegna þess að öll erum við í þessum leiðangri til þess að hagur almennings í landinu batni.  
            

Herra forseti. Ég tók eftir því að hv. þingmaður, fyrsti flutningsmaður, hafnaði því ekki að það kæmi til greina að það væri samningsmarkmið okkar í sjávarútvegsmálum að hugsanlega að afsala okkur hluta af …  
            

Ég bið hv. bið hv. þingmenn að gefa ræðumanni tækifæri til að ljúka máli sínu. Þeir komast að síðar.

Það er greinilegt að það er hiti í fólki. 

Herra forseti. Ég þekki nú Skagfirðinga ekki neitt sérstaklega af óheilindum og heldur ekki að hafa slæmt minni. En það er náttúrlega með ólíkindum ef þessi tiltekni Skagfirðingur virðist ekki geta haft rétt eftir það sem sagt var tveimur mínútum áður. Ég sagði að auðvitað væri það markmið Íslands í slíkum viðræðum að halda yfirráðum yfir auðlindunum. En ef þetta á að vera forsmekkurinn að umræðunni sem við eigum í vændum þá er best að búa sig undir það og það kemur auðvitað ekkert á óvart miðað við hvað maður hefur orðið var við. Hv. þingmaður sést eiginlega ekki fyrir í ómerkilegheitum þegar hann hefur vísvitandi rangt eftir. Ef hann trúir því ekki að hann hafi gert það þá bið ég hann að fara bara upp og lesa ræðuna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir framsöguna. Það er af mörgu að taka og ég vona að okkur gefist tími til að ræða þessi mál, vonandi af meiri yfirvegun og jafnvægi. Ég staldraði við eitt atriði, þegar hv. þingmaður talaði um samstöðu líkt þenkjandi þjóða og ég vona að ég hafi ekki rangt eftir honum. Þess vegna langaði mig að spyrja hv. þm. Loga Einarsson: Hver er afstaða hans til framferðis forysturíkja ESB undanfarinn áratug og eftir að innrás Pútíns í Úkraínu hófst? Til upprifjunar, svo ekki gæti neins misskilnings, þá vísa ég til þess hvernig forysturíki Evrópusambandsins hafa gert álfuna háða orku frá Rússlandi og þess hvernig þessi sömu forysturíki hafa orðið uppvís að því að selja Rússum vopn í trássi við viðskiptabann þar um.

Herra forseti. Þegar ég vísa til samstöðu líkt þenkjandi þjóða þá vísa ég ekki síst til þeirra gilda sem Evrópuþjóðir byggja almennt á, þó svo að því miður séu einstaka dæmi um þjóðir sem eru jafnvel á rangri leið og Evrópusambandið með sínum tækjum og meðulum reynir að halda þeim á réttu spori. Varðandi að Evrópa sé háð Rússum í orkumálum þá tek ég undir að það er auðvitað ekki heppilegt eins og málum er háttað í dag. Ég held þó að það hefði a.m.k. verið gagnrýnt jafn mikið á sínum tíma ef Rússum hefði verið sýndur fjandskapur, þeir beittir útilokun eða verið haldið utan samskipta við siðuð ríki á meðan hlutir voru á betri stað. Að Merkel, kanslari Þýskalands, hafi á sínum tíma gert þessa samninga við Rússland held ég að hafi að mörgu leyti verið viðleitni til að koma Rússum betur í takt við þau samfélög sem við viljum sjá Rússa þróast í. Vissulega stendur Evrópa þó frammi fyrir því að hún þurfi að bregðast við þessu. Það hefur hún gert og hefur sýnt með samtakamætti sínum og skjótum viðbrögðum að þessi álfa getur ýmislegt enda leiðandi á svo mörgum sviðum samfélagsins, hvort sem um er að ræða mannréttinda-, lýðræðis- eða loftslagsmál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið en mér heyrðist hann segja að honum þætti þetta miður og ekki heppilegt. Sjálf hefði ég tekið sterkar til orða. Það var ekki fyrir mikilli samstöðu að fara í okkar garð eftir að við urðum hvað harðast fyrir efnahagsaðgerðum Rússlands eftir ólöglega innlimun Krímskaga og því þekkjum við vel samstöðuleysi forysturíkja Evrópusambandsins. Í seinni umferð langaði mig að spyrja hv. þingmann að því hver væri ástæðan fyrir viðsnúningi ESB-þingmanna Alþingis varðandi aðkomu þjóðarinnar þegar hún er spurð áður en lagt er í innlimunarviðræður við ESB. Það skyldi þó ekki vera að afstaða íslensku þjóðarinnar hafi birst í nýlegri þjóðaratkvæðagreiðslu síðastliðið haust - alþingiskosningunum?

Herra forseti. Nei, það er af og frá vegna þess að þingsályktunartillaga þess efnis hafði verið flutt áður en mælingar voru jafn hagstæðar aðildarsinnum og nú er. Ég verð að viðurkenna, í ljósi sögunnar og þess hvernig farið var með málið á sínum tíma, að það hefði verið heppilegra að spyrja þjóðina tvisvar, þótt vissulega sé ekkert sem kallar á það. Ég tel að eina rétta leiðin núna sé að fá sterkara umboð fyrir þessum aðildarsamningum. Þetta er auðvitað ekki alveg óþekkt vegna þess að Svisslendingar gerðu þetta og fóru tvisvar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Því held ég út af fyrir sig að breytt staða og framganga Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins í málinu hafi fyrst og fremst verið tilefni til að leita álits þjóðarinnar tvisvar. 

Virðulegi forseti. Það er aldrei tíminn. Það er aldrei tíminn til að spyrja þjóðina, sérstaklega ekki í málum sem þingmeirihlutinn sættir sig ekki við að fari til þjóðarinnar. Ekki spyrja þjóðina þá því að við treystum ekki þjóðinni. ESB-málið sem hv. þm. Logi Einarsson flutti áðan, fyrsti flutningsmaður þessarar mikilvægu tillögu þriggja flokka, snýst um að leyfa þjóðinni að kjósa um það hvort það eigi að halda áfram viðræðum sem byrjuðu 2009. Þá voru líka raddir innan þingsins sem sögðu að þetta væri ekki tíminn til þess að fara í þennan leiðangur, hvað þá spyrja þjóðina. Ég vil meina það og tek undir það sem hv. þm. Logi Einarsson sagði áðan, að það hafi verið mistök að hafa ekki spurt þjóðina þá. En þá var ég í fyrsta sinn að flytja breytingartillögu um flutningsferlið og ég taldi rétt ásamt Bjarna Benediktssyni, núverandi fjármálaráðherra, að spyrja þjóðina. Við tvö vorum flutningsmenn að því. Sú tillaga var felld. Síðan flutti ég reyndar aftur tillögu 2013, var ein á þeirri tillögu, og hún fékkst ekki rædd. Síðan höfum við Evrópusinnar á þessu þingi flutt á síðasta kjörtímabili tillögur um að halda áfram þessu ferli af því að það er alltaf tíminn til að bæta hag þjóðarinnar og það er alltaf tíminn til að treysta öryggi hennar. Ég vil meina að ekki síst núna í mjög hverfulum heimi þurfum við að endurskoða og endurmeta stöðu okkar út frá hagsmunum þjóðarinnar, út frá hagsmunum og öryggi borgaranna í landinu, hvar Ísland er best statt í samfélagi þjóðanna. Ég tel mikilvægt að við fylgjum þessari tillögu eftir og það er svo margt sem er undir þegar kemur að Evrópumálum. Ég nefndi það áðan að það er aldrei tíminn. Það má kannski gagnrýna okkur Evrópusinna sérstaklega fyrir það að hafa ekki brýnt skilaboðin okkar betur af því að Evrópumálin snerta líf og hagsmuni fjölskyldnanna og heimilanna í landinu, hið daglega líf fólks þegar það situr við eldhúsborðið og fer yfir reikningana. Nei, bíðið við, reikningarnir af húsnæðisláninu eru búnir að hækka frá síðasta mánuði um 25.000 kr., þeir eru búnir að hækka frá því í nóvember um 80.000. Af hverju er ekki stöðugleiki, spyr fólkið við eldhúsborðið? Af hverju ekki? Af því að það er enn þá þannig að við megum ekki taka stórar ákvarðanir um framtíð okkar. Það er verið að koma ítrekað í veg fyrir það að við höldum áfram að vera meðal fremstu þjóða og hluti af því er efnahagslegur stöðugleiki með traustum gjaldmiðli sem fer ekki upp og niður og heldur fólkinu okkar í spennitreyju. Það er stór hluti af jöfnuði í samfélaginu. Það er stór hluti af því að jafna tækifærin í samfélaginu, ekki bara á milli einstaklinga heldur líka á milli fyrirtækja, lítilla og meðalstórra fyrirtækja sem hafa ekki sömu möguleika og stóru fyrirtækin á að taka lán í erlendri mynt. Þau eru niðurnjörvuð inn í hringinn með almenningi innan íslensku krónunnar. Fyrir vikið spyr fólkið okkar í landinu: Hvernig stendur á þessu? Af hverju er lánið mitt að hækka svona? Það er af því að pólitíkin tekur ekki þær ákvarðanir sem þarf að taka til að ýta okkur áfram út úr þessari hringekju sem við höfum verið í, ekki bara í áraraðir heldur áratugi. Víxlverkanir á milli vaxta og verðbólgu. Ég hélt um tíma að ég væri komin aftur til ársins 1983 þegar við vorum að ræða fjárlögin um daginn. Þetta er risastórt mál. Það brennur á okkur og ég ætla að vona að aðferðafræðin hjá þeim sem eru á móti því að þjóðin fái að kjósa um framhaldið verði ekki á einhverjum nótum eins og hjá Trump og fleirum, að reyna að búa til einhverja mynd sem er ekki rétt, reyna að tortryggja ferlið allt, tortryggja það að þjóðin fái að koma að þessu, vekja upp óöryggi og ótta. Það er besta leiðin til að koma í veg fyrir að mál fái framgang, að vekja upp ótta og óöryggi. Missum við yfirráðin yfir fiskimiðunum? Nei, við gerum það ekki. Það vill svo til að það er meginregla hjá Evrópusambandinu, sem fellur undir hlutfallslegan stöðugleika, og það vill svo til að við Íslendingar uppfyllum öll þau skilyrði, sem þýðir að við höfum yfirráð yfir okkar fiskimiðum. Gott og vel. Ef það er einhverjar efasemdir, látum þá á það reyna. Við hvað eru menn hræddir þegar kemur að þessu? Risastórt mál er auðvitað þessi breytta heimsmynd sem ég gat um áðan, öryggismálin. Mér finnst miður að sjá hjá ríkisstjórn sem er til að mynda með Sjálfstæðisflokkinn innan borðs að það eru engin skref tekin. Það er bara lágmarkssamnefnarinn í einhverjum ákvörðunum sem eru teknar bara til að halda í horfinu þegar kemur að öryggis- og varnarmálum. Ekkert hagsmunamat okkar Íslendinga um það hvernig öryggi okkar Íslendinga er betur borgið þegar Evrópa er að dýpka sitt samstarf, þegar Danir fá að kjósa í þjóðaratkvæðagreiðslu um að vera fullir þátttakendur í ESB, þar með talið varnarhlutanum, af því að heimsmyndin er breytt, af því að Evrópusambandið mun láta meira til sín taka þegar kemur að varnar- og öryggismálum. Svo ætlum við Íslendingar að segja - eyland, smáþjóð sem á allt sitt undir alþjóðasamstarfi, allt sitt undir því að alþjóðasamningar fúnkeri, allt frá hafréttarsamningunum yfir í EFTA-málin, að mannréttindasáttmálar og fleiri fúnkeri - að við ætlum ekki að fara í þetta hagsmunamat. Við ætlum bara að gera það sem ruggar ekki bátnum innan ríkisstjórnar. Það má ekki nefna NATO og náttúrlega alls ekki nefna ESB. Það er bara að nefna snöru í dauðs manns húsi. Það er bara þannig. Ég hef áhyggjur af þessu, virðulegi forseti. Ég hef verulegar áhyggjur af því að við séum ekki að fara lengra. Við erum í þessari stöðnun og stöðnun er náttúrulega einkennismerki þessarar ríkisstjórnar. Það má ekkert gera. Má ekkert gera í utanríkis- og varnarmálum þó að það séu beinir hagsmunir okkar Íslendinga að meta það hvernig við getum dýpkað samstarfið og aðkomu okkar innan NATO en líka hvaða hag við höfum af því að vera beinir aðilar að Evrópusambandinu, hvað það þýðir þegar Svíar og Finnar eru komnir í NATO og eru líka í Evrópusambandinu. En við skulum ekki gleyma því að þegar NATO var stofnað var það eitt besta skref í fjölþjóðasamvinnu sem við Íslendingar tókum 1949 að verða fullir þátttakendur, eiga sæti við borðið, af því að þá voru framsýnir einstaklingar hér í pólitík sem sögðu: Það skiptir máli fyrir okkur sem eyþjóð, herlausa þjóð, að vera fullir þátttakendur í slíku alþjóðasamstarfi og varnarsamstarfi. Bandaríkjamenn voru frumkvöðlar að því að koma á Atlantshafsbandalaginu en þeir höfðu líka frumkvæði að því að ýta Evrópuþjóðunum yfir í djúpa efnahagslega samvinnu. Af hverju? Jú, af því að þeir vissu það að ef Evrópa ætlar að standa vörð um lýðræði, viðhalda friði og standa vörð um mannréttindi, þessi grunngildi, þá verða þessar þjóðir að hafa dýpra og meira samband sín á milli. Bandaríkin ýttu Evrópuþjóðunum í þetta af því að þeir vissu það líka að til að fylgja þessu eftir um frið og lýðræði, standa vörð um mannréttindi, þá þyrfti að vera djúp efnahagsleg samvinna og viðskiptasamstarf ríkja. Lífsgæði fólks hanga nefnilega svolítið saman við friðinn. Ef lífsgæði eru ekki góð og óöryggi er til staðar eru meiri líkur á að það verði efnt til ófriðar í slíkum samfélögum. Við erum einmitt að sjá nákvæmlega það gerast. Hvernig svarar Úkraína þessari stöðu í dag, þeirri óendanlega sáru og erfiðu stöðu sem það merkilega land er í dag, eftir gríðarlegt ofbeldi Rússa eftir innrásina? Úkraína svarar með því að vilja vera fullur þátttakandi að Evrópusambandinu. Þrátt fyrir að gagnrýna megi að Evrópusambandið megi að hafa hraðari hendur í ýmsum hlutum þá telja þeir heildina það sterka og mikilvæga að þeir vilja frekar vera þátttakendur innan Evrópusambandsins því það verndi þá einmitt fyrir ágangi ofbeldisríkja eins og Rússlands. Það tryggir lýðræði, það tryggir frið, það tryggir öryggi borgaranna, sem er grunnskylda okkar sem erum hér í þessum sal, sem okkur ber að tryggja og verja. Ég er bara rétt að byrja, virðulegur forseti, mína ræðu, það er svo margt eftir. Það er svo margt eftir sem segir okkur af hverju tækifæri þjóðarinnar til að kjósa um Evrópusambandið og framhald viðræðna skiptir okkur öll svo miklu máli, unga fólkið okkar, fólkið sem er að kljást við lánin sín, fyrirtækin okkar, opna markaði, af hverju við viljum vera þátttakendur í opnu, frjálsu markaðshagkerfi, lýðræðislegu samfélagi. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir sína ræðu. Aldrei tími til að spyrja þjóðina og treysta þjóðinni, sagði hv. þingmaður. Mig langar því einfaldlega til að spyrja hv. þingmann að því hvort ESB-sinnar hafi ekki einmitt spurt þjóðina um afstöðu hennar til ESB-aðildar í þjóðarkosningu bara fyrir örfáum mánuðum síðan. Og hver var niðurstaðan? Hver varð niðurstaðan og hvert var viðhorf þjóðarinnar í þeim þjóðarkosningum til aðildar að ESB? Hvaða stuðning fengu ESB-sinnar þar við sinn málstað? Treystir hv. þingmaður kannski ekki íslensku þjóðinni? Virðir hv. þingmaður ekki niðurstöður lýðræðislegra kosninga?

Virðulegi forseti. Ég hlustaði á þetta andsvar og andsvarið hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni hér áðan og held að þetta sé svolítið fyrirboði um það sem koma skal í þessari Evrópuumræðu, að setja eitthvað annað inn í umræðuna til að fá hana á eitthvað allt annað plan. Ég treysti íslensku þjóðinni. Íslenska þjóðin var ekki að kjósa um Evrópusambandið núna í síðustu kosningum. Hún var ekki að gera það. Með þessari aðferðafræði og þessari lógík, hundalógík, er þingmaðurinn nákvæmlega að segja að það megi ekki fara fyrir þjóðina sem þingmeirihlutinn er ósammála. Það má ekki treysta þjóðinni fyrir þeim málum sem þingmeirihlutinn er ósammála. Ergo: Átti ekki að treysta þjóðinni t.d. fyrir Icesave af því að þá var á þingi meiri hluti sem vildi Icesave-samningana? Mátti þá þjóðin ekki kjósa um Icesave? Hvers konar dómadagsdella er þetta? Ég segi við ykkur flokkanna í ríkisstjórn: Ef þið getið ekki treyst ykkur til að fara fram með þjóðaratkvæðagreiðslu um Evrópusambandið - það liggur á að mínu mati, það er mikið hagsmunamál - og treystið ykkur ekki til að tala fyrir málinu, vinna í málinu, þá skuluð þið bara gera eins og ég hef nefnt áður, þá skuluð þið gera eins og Cameron, hann sagði af sér. Hann var ósammála Brexit, skil það mjög vel, hann sagði af sér. Mér finnst þetta bara mjög einfalt: Þau mál sem við teljum brýn - við munum koma með tillögu um það ef við teljum að þjóðin þurfi að koma að málinu. Ég treysti þjóðinni í þessu máli. Það er augljóst að þjóðin vill fá að kjósa um málið og ég spyr á móti: Af hverju ekki að leyfa henni að gera það?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er alveg sammála því, það var enginn hljómgrunnur hjá kjósendum síðastliðið haust fyrir aðild að ESB. Það var ekki kosið um það frekar en svo oft áður. En í þessari seinni umferð langaði mig til að spyrja hv. þingmann að öðru. Ég vil ekkert vera að ráðleggja ykkur ESB-sinnum um of um hvernig þið eigið að haga ykkar málflutningi en ég held að það séu ekkert allt of margir í dag sem tengja öryggis- og varnarhagsmuni við veru í ESB, ég vildi svona lauma því að ykkur. Það er vissulega mjög jákvætt að Evrópusambandið skuli vera að sýna þessum málaflokki aukinn áhuga, okkur til hagsbóta eins og öðrum. En mig langar til að hv. þingmaður skýri betur fyrir okkur þessa gríðarlegu öryggis- og varnarhagsmuni sem við höfum af inngöngu í ESB. Er ekki rétt hjá mér að innan við 20% af getu Atlantshafsbandalagsins, sterkasta varnarbandalags heims, sem við erum stofnaðilar að, sé innan Evrópusambandsins? Mig langar líka að spyrja: Eru ríkin við Norður-Atlantshaf, Bretland, Ísland, Noregur, Færeyjar, Kanada, Bandaríkin, ríki sem eru að skoða þess háttar samstarf eða inngöngu í ESB?

Virðulegi forseti. Því er fljótsvarað. Ég er þeirrar gerðar að ég held að það eigi einfaldlega að tala um að við eigum að hafa bæði belti og axlabönd. Ef einhver þjóð þarf á því að halda í öryggis- og varnarmálum eru það Íslendingar, ekki síst núna þegar áherslurnar á norðurslóðir eru að aukast, m.a. af hálfu Kínverja og Rússa. Við í Viðreisn lögðum fram, og erum reyndar eini flokkurinn sem hefur lagt það fram - það eru engar tillögur komnar frá Sjálfstæðisflokknum og náttúrlega engar tillögur komnar frá öðrum ríkisstjórnarflokkum um öryggis- og varnarmál, en strax eftir að stríðið skall á í Úkraínu þá lögðum við hér fram tillögu um þátttöku okkar, annars vegar varðandi NATO, að dýpka þátttökuna, auka framlög okkar, meta það hvort hér eigi að vera varnarlið, og hins vegar að meta það hvernig Evrópusambandið er að breytast með tilliti til þess að það er að auka öryggishlutverk sitt. Við viljum bara fá að vita nákvæmlega hvað það þýðir fyrir okkur að Evrópusambandið er að taka meira til sín og mun gera það með árunum. Það er ekki bara ég sem segi það heldur líka Úkraínuforseti og fleiri, að Evrópusambandið mun taka meira til sín þegar kemur að öryggis-og varnarmálum. Það er tvímælalaust þannig. Mér finnst svo furðuleg nálgun hjá þingmanni frá Sjálfstæðisflokknum að það megi ekki, ekki bara ræða Evrópu heldur ekki einu sinni meta okkar hagsmuni, ekki bara efnahagslega og viðskiptalega heldur líka öryggislega þegar kemur að Evrópusambandinu. Hver hættan? Það þarf að útskýra það fyrir mér. Danir ákváðu að það skipti þá máli. Þeir fengu þjóðaratkvæðagreiðslu og fóru af fullum þunga inn í Evrópusamstarfið hvað þetta varðar. Síðan vil ég á móti einfaldlega minnast þess, og ég vona að það sé enn eitthvert mark takandi á landsfundi Sjálfstæðisflokksins, að hann ítrekaði á sínum tíma að það ætti að fylgja eftir umræðunni og viðræðum við ESB. Það var síðan allt svikið.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir góðu ræðu hér áðan og innblásna eins og hv. þingmanni er einum lagið þegar hún kemur í þennan stól. Hún kom ágætlega inn á það í sinni ræðu að við teldum, við sem værum svona frekar á grensunni með þetta mál, að það væri ekki tími fyrir það. En það er eitt í heiminum sem er alltaf nóg af og það er tími. Ég hef ekki heyrt það á málflutningi þeirra sem hafa talað um þetta mál að það væri ekki tímabært eða eitthvað svoleiðis. En í því ljósi þá vil ég halda mig við það sama og ég ræddi við hv. þm. Loga Einarsson, sem snýr að samningsmarkmiðunum. Mér finnst það ansi ódýrt að vísa til einhverra markmiða sem sett voru 2009, sem ég hef grun um að séu ansi óljós. Í því samhengi þá væri mjög æskilegt fyrir kjósendur þessa lands, áður en gengið er svo langt að fara að greiða atkvæði um þetta, að menn séu með einhver markmið á borðinu. Það var einnig mjög áhugavert í þessu samhengi sem kom fram hjá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur hér áðan að það lægi fyrir hver niðurstaðan yrði um okkar fiskveiðiauðlind. Mér finnst það verulega áhugavert að það liggi fyrir nú þegar hver niðurstaða samningsins verður. Nú veit ég að hv. þingmaður er mun fróðari um Evrópusambandið en ég og því leikur mér forvitni á að vita, ef hún myndi upplýsa þingheim um það, hvers vegna hún telji að þetta sé niðurstaðan.

Virðulegi forseti. Af tíma er alltaf nóg. Pabbi minn heitinn sagði: Það dýrmætasta sem þú átt er tíminn því hann líður hjá hverju og einu okkar. Við þurfum að fara vel með tímann, við sem stjórnmálafólk þurfum að fara vel með þann tíma sem við vinnum í þágu þjóðarinnar. Það erum við flutningsmennirnir að mínu mati að gera með því að leggja fram þessa tillögu. Við erum að nýta tímann í þágu þjóðar og samfélagshagsmuna. Varðandi samningsmarkmiðin þá er það ekki fyrr en í lok 2023 sem við áætlum að atkvæðagreiðslan verði og það er m.a. vegna þess að við teljum mikilvægt að þjóðin fái tíma til að upplýsa sig. Það þarf að mínu mati að breyta og skerpa á ákveðnum samningsmarkmiðum frá 2009. En stóru markmiðin eru einmitt þessi, sem eru breytt að mínu mati, í þessum heimi sem við búum í; það er þessi efnahagslegi stöðugleiki sem við þurfum svo nauðsynlega á að halda og ég fór yfir það áðan, hjá heimilum og fjölskyldum í landinu, hjá litlu og meðalstóru fyrirtækjum sem eru að berjast í bökkum núna vegna þessarar sveiflu í krónunni. Eftir því sem tíminn líður frá því við byrjuðum aðildarumsóknarferlið þá sjáum við, að mínu mati, að það er frekar þannig að rökin falli með því að við klárum ferlið af því að efnahagslegir, viðskiptalegir og öryggislegir hagsmunir eru það miklir. Varðandi sjávarútveginn þá er þessi regla um hlutfallslegan stöðugleika sem segir til um að þær þjóðir sem hafa veitt innan lögsögu tiltekinn tíma fram að þeim samningum geti einar veitt innan lögsögunnar. 

Forseti minnir þingmenn á að virða ræðutímann.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Jú, það liggur nokkuð fyrir, eins og kom fram í ræðu hv. þingmanns, hvert er verið að sækja og virði ég þá skoðun. En ég minni jafnframt á það að það er verulegur breytileiki líka á lífskjörum fólks innan Evrópusambandsins í tengslum við stríðið og ég veit ekki betur en að það gildi um orkureikninga og fleira. Það kom líka fram í máli hv. þm. Loga Einarssonar í andsvari við mig áðan að tengingin með strenginn yfir þýðir að þeir eru á sama orkumarkaði, Bretar og Norðmenn. En það vill líka þannig til að verðbólga mælist meira að segja í Evrópusambandinu á þessum tímum og þetta hefur allt áhrif. Stríðið hefur áhrif á okkur öll, hvort sem við erum utan Evrópusambandsins eða innan þess. Varðandi þau rök að í ljósi þessa þurfum við að gæta betur að vörnum okkar, þá hef ég verið þeirrar skoðunar, og ég á mér marga skoðanabræður og -systur í því, að vera okkar í NATO sé nægjanleg hvað það varðar. Ég get alveg tekið undir það, eins og kom fram hjá hv. þingmanni, að það væri mjög æskilegt að hér væri t.d. varnarlið tilbúið til að takast á við breyttar aðstæður. En ég tel að NATO gegni því hlutverki mjög vel. En enn og aftur, breytileikinn er ekki bara á Íslandi, hann er sömuleiðis í Evrópusambandinu.

Virðulegi forseti. Já, við erum sammála um NATO. Hv. þingmaður nefndi varnarliðið, hann væri sammála því að við þyrftum að huga að því. Við lögðum nú fram tillögu þess efnis að það ætti alla vega að meta hvort það væri þörf á slíku en við fáum það ekki rætt af því að forystuflokkur í ríkisstjórn getur ekki rætt að það verði hér varnarlið að nýju í einhverri mynd. Verðbólga í Evrópusambandinu. Já, hún er líka í Evrópusambandinu og náttúrlega fyrst og fremst til komin vegna hás orkuverðs. En við skulum líka hafa hugfast að hún kom mánuðum seinna, miklu seinna til Evrópusambandsins en hingað til íslands. Það er náttúrlega út af gjaldmiðlinum sem við höfum. Þar fyrir utan, ef við lítum t.d. til Danmerkur þá eru vextir þar tíu sinnum lægri en hér. Fólk er enn þá að borga af húsnæðislánunum sínum í Þýskalandi. Það sama gildir í Frakklandi, Ítalíu, Danmörku. Þetta eru ekki sambærilegir hlutir, aðstæður fólks hvað varðar þessa þætti. En ég geri mér grein fyrir því að það er verulegur vandi þegar kemur að orkumálum í Evrópu. Ég segi bara að sem betur fer er Evrópa saman en ekki sundruð því þá fyrst væri fjandinn laus, ef Evrópusambandið væri ekki til staðar til þess að reyna að leysa þetta heildstætt, út frá heildstæðum samfélagslegum markmiðum. Ég vil síðan geta þess í lokin, ég held að ég hafi gleymt að draga það fram, að margir hafa sagt að við eigum að nýta fullveldið til að gera fríverslunarsamninga sjálf. Við Íslendingar höfum gert sjálf um fjóra fríverslunarsamninga, en 27 gerðum við í samfloti með EFTA-ríkjunum. Við gátum ekki gert það ein. Evrópusambandið er með 55 svæði þannig að ef við færum inn í Evrópusambandið þá myndum við stækka svæðið, stækka faðminn sem væri til í að taka á móti frábærum íslenskum vörum, þar með talið landbúnaðarvörum.

Virðulegi forseti. Þótt mér finnist sannarlega að við gætum verið að ræða hérna margt þarfara en aðild að Evrópusambandinu þá verð ég að viðurkenna að mér finnst það bara virkilega gaman. Þegar ég var aðstoðarmaður utanríkisráðherra á síðasta kjörtímabili kom ég mjög gjarnan hingað í þingið til að fylgjast spennt með umræðum um utanríkismál og umræðum um Evrópumál og það fór frekar lítið fyrir ESB-þingmönnunum okkar og umræðu um Evrópusambandsmál. Þannig að hingað erum við a.m.k. komin að ræða þessi mál. Evrópusambandssinnar hér, sem hafa reyndar reynt að endurmerkja sig sem Evrópusinnar, eru auðvitað þekktir fyrir að reyna að koma ESB-aðild á dagskrá, vanalega við litlar undirtektir. Í upphafi árs reyndu ESB-þingmennirnir að tengja umræðuna um efnahagsstöðuna hér við ESB-aðild og þegar stríð braust út í Evrópu var það notað sem átylla, sem mér þótti reyndar ósmekklegt, ekki síst í ljósi afstöðu forysturíkjanna undanfarinn áratug og reyndar löngu eftir að innrásin hófst. Þegar ESB-sinnarnir áttuðu sig á því að tengingin við stríðið í Úkraínu var þeim ekki hagfelld nema þótt síður væri var það aftur efnahagsástandið. Víkjum að greinargerð tillögunnar sem við ræðum hér í dag og byrjum á þremur punktum sem ég vil gjarnan bregðast við. Í fyrsta lagi er það skemmtileg nýbreytni að flutningsmenn beri það fyrir sig að þeir séu að fylgja eftir vilja Alþingis frá árinu 2009. Ég hef ákveðinn skilning á því að seilast svo langt í röksemdafærslunni þegar maður hefur veikan málstað að verja og það er auðvitað ljóst að vilji Alþingis árið 2022 stendur alls ekki til að sækja um aðild að Evrópusambandinu. En af hverju að velja árið 2009? Af hverju ekki 2015? Af hverju ekki 1989 eða kannski bara árið 1993 þegar við samþykktum lög um Evrópska efnahagssvæðið? Í öðru lagi er fullyrt í greinargerð, með leyfi forseta, „að vatnaskil hafi orðið í umræðunni um stöðu íslands í Evrópu með innrás Rússa í Úkraínu“. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða það að þau vatnaskil hafi helst orðið að forystumenn Evrópusambandsins hafi orðið uppvísir að hryllilegri vanrækslu og vangá með því að hafa aukið viðskipta- og hagsmunatengsl við rússnesk stjórnvöld þrátt fyrir ógnartilburði og árásargirni þeirra og að innrásin hafi opnað augu okkar og þeirra fyrir því í hversu skelfilegri stöðu Evrópusambandið er vegna þessa. Það er ömurlegt að hugsa til þess að Evrópa hafi verið að fjármagna stríðsrekstur Pútíns með olíu- og gaskaupum. Við urðum sömuleiðis vör við það nýlega að sumar Evrópusambandsþjóðir hefðu notað undantekningu sem var sett í viðskiptaþvinganir ESB til þess að selja Rússum vopn þrátt fyrir bannið sem var komið á eftir innlimun Rússlands á Krímskaga. Þar fóru öflugustu forysturíki ESB, Þýskaland og Frakkland, fremst í flokki. Þetta er nú öll samstaðan. ESB-sinnum er hreinlega ekki stætt á því að ræða inngöngu í ESB á grundvelli öryggishagsmuna. Í þriðja lagi segja flutningsmenn að við þurfum að ákveða okkur hvort við eigum samleið með frændþjóðum okkar og helstu viðskiptalöndum og að með inngöngu sýnum við, með leyfi forseta, „samstöðu um lýðræðisleg gildi og virðingu fyrir mannréttindum, ásamt því að standa vörð um menningarverðmæti og hlúa að leikreglum á markaði“. Evrópusamstarf okkar stendur föstum grunni. Við eigum í nánu samstarfi og samvinnu við Evrópu, m.a. í gegnum EES-samstarfið, og við erum aðilar að Fríverslunarsamtökum Evrópu. Við eigum víðtækt samráð við norrænu vinaþjóðir okkar, m.a. á vettvangi Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar, og við Eystrasaltsþjóðirnar, m.a. á vettvangi NB8-samstarfsins. Við erum í öflugasta varnarbandalagi heims með þessum þjóðum og eigum þar að auki náði varnarsamstarf, m.a. við Norðurlöndin og við norðurhópinn í Evrópu. Svona mætti lengi telja. Hvað varðar röksemdir sem nefndar eru í greinargerðinni varðandi efnahagslegan stöðugleika og bætt vaxtakjör sem fylgja aðild er það efni í sér umræður sem ég fæ vonandi tækifæri til að blanda mér í dag. Mig langar nefnilega að lokum að koma inn á þau öfugmæli að hagsmunum okkar sé betur borgið með því að afsala völdum okkar til Evrópusambandsins, t.d. á sviði fiskveiða. Það væri nær að við þingmenn sem erum hlynntir alþjóðasamstarfi og öllu því sem það hefur upp á að bjóða tækjum höndum saman við að verja EES-samstarfið okkar. Samstarfið sem hefur stuðlað að opnu, frjálsu og öflugu hagkerfi. Verja mikilvægasta viðskiptasamning okkar Íslendinga. Hagsmunum okkar er best borgið í EES-samstarfinu utan aðildar að Evrópusambandinu og við ættum frekar að ræða það hvernig við nýtum enn betur ákvæði EES-samningsins til að hafa áhrif á evrópska löggjöf og reglur. Auðvitað gætu ýmsir kostir fylgt aðild að Evrópusambandinu en þeir hagsmunir og réttindi sem við myndum tapa vega miklu, miklu þyngra en þeir kostir. Hagsmunir okkar standa einfaldlega ekki til þess að við framseljum vald frá lýðræðislega kjörnu Alþingi og frá ríkisstjórn til yfirþjóðlegra valdastofnana sambands sem glímir við tilvistarkreppu og þar sem lýðræðishallinn verður sífellt meiri, þar sem sífellt lengra er gengið í kröfu um að afmá þjóðríki og um myndun eiginlegs sambandsríkis. Í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar Þýskalands kemur þetta markmið m.a. fram berum orðum. Um þetta er meiri hluti Íslendinga sammála mér enda fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla fyrir minna en ári síðan þar sem flutningsmenn þessa máls settu ESB-aðild á oddinn og niðurstaðan er skýr: ESB- sinnar fengu samtals áheyrn rétt rúmlega fjórðungs kjósenda. Vilji kjósenda er skýr. Vilji meiri hluta Alþingis er skýr.  
            

Frú forseti. Fyrst vil ég koma aðeins við í ræðunni þar sem hv. þingmaður talar um hvernig áherslur Evrópusinna breytast svona frá tíð til tíðar, m.a. þessi efnahagslegu rök, þau eiga auðvitað fyllilega við enn þá. Við höfum alltaf haldið gildum á lofti. En það opnaðist fyrir okkur nýr veruleiki þegar Rússar réðust inn í Úkraínu. Það er auðvitað fráleitt að tala um að það hafi verið ósmekklegt að ræða Evrópusambandið við það tilefni, bara með nákvæmlega sama hætti og aðrar þjóðir, nágrannaþjóðir okkar, endurmátu sína hagsmuni við þessa atburði. Danir ákváðu í þjóðaratkvæðagreiðslu að vera fullir þátttakendur í Evrópusambandinu, líka varnar- og öryggissamstarfinu. Finnar og Svíar óskuðu eftir að vera þátttakendur í NATO. Ég ætla að koma aðeins inn á það í seinna andsvari. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann um það, af því að hún virðist gefa sér að alþingiskosningar séu eina þjóðaratkvæðagreiðslan sem skipti máli, eins og þær séu þannig að það sé verið að kjósa um einstök mál og jafnvel svona mál. Þá spyr ég hana: Ef alþingiskosningarnar eru eina þjóðaratkvæðagreiðslan sem skiptir máli, hvers vegna lofaði þá Sjálfstæðisflokkurinn þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við ESB í aðdraganda kosninganna 2013? Hvað hefur breyst? Við hvað er hv. þingmaður hrædd eða hvað óttast hún við það að gefa þjóðinni meiri aðkomu að ákvörðun í meiri háttar málum á tímum þar sem tæknin er með þeim hætti að almenningur er upplýstara nokkru sinni fyrr? Við hvað er hún hrædd?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla bara að endurtaka það enn einu sinni að mér finnst virkilega ósmekklegt að draga þetta inn í umræðu um stríð þar sem kastljósið hefur ekki síst beinst að framferði forysturíkja og forystumanna í Evrópusambandinu og hvernig þeir hafa hagað sér og valdið því að Evrópa er í þeirri hryllilegu stöðu sem hún er í dag og ofurseld Rússlandi. Mér finnst ósmekklegt að þeir ESB-þingmenn sem vita það dragi þetta inn í umræðuna. Mér tel að þeir hljóti að tala gegn betri vitund og ég stend og fell með því. Ég hef sagt þetta ítrekað hér í þingsal. Hv. þingmaður spyr síðan að því við hvað ég sé hrædd og rifjar upp hvað Sjálfstæðisflokkurinn var að gera árið 2013. Ég hef verið að fylgjast með umræðum sem hafa farið fram og til baka um að hér sé verið að teygja málið fram og til baka og að það megi ekki ræða hlutina efnislega. Ég biðla til hv. þingmanns um að við ræðum þetta mál einmitt efnislega, ekki um það við hvað við séum hrædd, því að við óttumst auðvitað ekki neitt. Við erum nýbúin að fara í gegnum kosningar þar sem öll þjóðin tók þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu hér fyrir ári síðan, þar sem m.a. ESB-aðild var rædd og niðurstaðan úr þeim kosningum var skýr. Það væri þá hægt að spyrja um þetta í hverju einasta máli, hverju einasta smámáli, af því að fyrir mér er þetta ekkert nema smámál og algerlega óviðkomandi og ekki á dagskrá, sem kemur hér upp í þingsal: Við hvað eruð þið hrædd? Eigum við ekki að kasta þessu í þjóðaratkvæði? En þannig er stjórnskipun okkar ekki uppsett. Við erum hingað valin, hér er fulltrúalýðræði og við höfum fengið umboð til að taka ákvarðanir. Mér þykir þetta vera svona upphrópunarstjórnmálastíll.

Frú forseti. Já, það hefði auðvitað verið afskaplega huggulegt af hv. þingmanni að óska eftir því að við einbeittum okkur að því að ræða efnislega um málið ef það hefði verið eitthvað efnislegt í hennar ræðu varðandi af hverju við ættum ekki að fara í þessa þjóðaratkvæðagreiðslu eða yfir höfuð gegn Evrópusambandinu. Það getur verið að hv. þingmanni finnist það ósmekklegt að tengja þessa hluti saman, en eins og ég benti á áðan þá er það nákvæmlega það sem allar þjóðir í heiminum eru að gera núna, þær eru endurmeta hagsmuni sína vegna þess að það er bara hlutverk m.a. okkar þingmanna að tryggja Íslendingum öryggi, Danir með þjóðaratkvæðagreiðslu sinni síðasta vor og svo Finnar og Svíar, svo ég endurtaki það nú, með inngönguumsókn í NATO. Í samtölum mínum a.m.k. við þingmenn frá Eystrasaltsríkjunum, Finnlandi, Svíþjóð, Danmörku og Noregi þá á þetta endurmat sér stað núna. Þar er töluvert rætt um að þetta sé ekki spurning um annaðhvort heldur hvoru tveggja, vegna þess að NATO er í rauninni hefðbundið varnarbandalag sem tekst á við þær ógnir sem við þekkjum best sem steðja að ríkjum á meðan takast þarf á við hinar nýju fjölþáttaógnir, sem eru allt annars eðlis, með allt öðrum hætti, með fyrirbyggjandi hætti, með eflingu gilda, eflingu lýðræðisfrelsis, mannréttinda og slíkra hluta. Evrópusambandið sjálft hefur sagt, og fjölmargir fulltrúar innan og utan þess, að Evrópa muni taka að sér stærra varnar- og öryggismál hlutverk í framtíðinni. Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður sé sammála því að Evrópa muni gera það, taka sér stærra pláss í öryggis- og varnarmálum gegn fjölþáttaógnum og hvort það væri ekki æskilegt að við værum þar innan borðs.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mér finnst hv. þingmaður aðeins vera að snúa umræðunni á hvolf. Ég taldi mig vera hingað komna af því að hv. þingmaður vill bera það á borð að við eigum að ganga í Evrópusambandið. Það hlýtur að vera hans drifkraftur fyrir því máli sem hann leggur fram fyrir þingið og ég taldi mig vera hingað komna til að pota í þann málflutning, til að hlusta á rökin fyrir því af hverju við ættum að ganga í Evrópusambandið, af hverju við ættum að setja þetta mál svona ofarlega á dagskrá. Mér finnst reyndar það sem ég hef heyrt hingað til frá hv. þingmönnum sem bera uppi þessa tillögu að þeirra málflutningur sé endurtekið efni í þessu sambandi, mér finnst þetta vera mjög þunnur grautur sem er borinn hér fram. En hvað varðar aukið hlutverk Evrópusambandsins í öryggis- og varnarmálum, þá endurtek ég það bara sem ég sagði áðan: Mér finnst mjög jákvætt að Evrópusambandið sé að hysja upp um sig buxurnar þegar kemur að öryggis- og varnarmálum. Ég er alveg opin fyrir því og auðvitað fylgjumst náið með því sem er að gerast í Evrópusambandinu í þessum málum og við ræðum það bara þegar þar að kemur þegar þeir eru komnir á betri stað hvað það varðar. Að sjálfsögðu gerum við það, ræðum það mál í framtíðinni, eins og hv. þingmaður sagði.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir ræðuna. Ég átti ekki von á því að vera sammála henni þegar hún steig upp í pontu og hún olli engum vonbrigðum með það. Það liggur auðvitað fyrir að málið er stórt og mikið og þess eðlis að við ræðum um hagsmuni allrar þjóðarinnar, allra atvinnugreina. Hagsmuni sem teygja anga sína inn í öll lög samfélagsins. Við verðum öll að geta rætt þessi mál - og þar tala ég einnig til þeirra sem styðja þessa tillögu og jafnvel aðild - öðruvísi en að stilla málum þannig upp að Evrópusambandið sé alvont eða algott, þar sé annaðhvort Kölski eða Guð á ferðinni. Auðvitað er það ekki þannig og alveg rétt sem kom fram í ræðu hv. þingmanns, það eru bæði kostir og gallar við aðild en síðan er hagsmunamat fólks misjafnt. Við þurfum einhvern veginn að koma umræðunni upp úr því að þetta sé algott eða alslæmt, heldur ættum við að láta þetta eðlilega hagsmunamat eiga sér stað með málefnalegri hætti. Það held ég að eigi við um okkur öll. Ég verð að segja að ég skil ekki rökin fyrir því, nú kem ég að umræðu hv. þm. Loga Einarssonar og Diljár Mistar Einarsdóttur, að það sé ósmekklegt að endurskoða hagsmunamat okkar í alþjóðlegu samstarfi þegar það verður stríð í Evrópu. Danir, Norðmenn, Svíar og Finnar gerðu það. Evrópusambandið gerði það sjálft og NATO sömuleiðis. Kína gerði það og Bandaríkin. Það hriktir í öllum fjölþjóðastofnunum heimsins þegar Rússland af öllum löndum ræðst á annað ríki í Evrópu. Ég vil gjarnan fá það fram með skýrum hætti hjá hv. þingmanni 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég tek undir að þetta er auðvitað bara hagsmunamat. Ég er algerlega sammála því að við eigum að ræða þetta sem oftast og ég hef farið yfir það nú þegar að mér hefur þótt skorta að Evrópusinnar hérna á þinginu hafi viljað ræða þessi mál. Ég fagna því að við séum hingað komin í dag til að ræða málið. Þarna undir er hagsmunamat þjóðarinnar og hagsmunamat atvinnulífsins eins og hv. þingmaður fór yfir. Afstaða þeirra er hins vegar alveg skýr. Hún hefur nýlega verið könnuð í þjóðaratkvæðagreiðslu og því getum við haldið áfram að ræða hér kosti og galla á þinginu. Ég tel þessa afstöðu vera alveg skýra. Varðandi það að mér þyki ósmekklegt að draga þennan málatilbúnað hingað inn þá byggir sú skoðun á því að ég tel engin málefnaleg rök fyrir því að við ættum að gerast aðilar að ESB á þessum grunni. Þess vegna tel ég að þarna sé verið að villa um fyrir fólki með því að draga málið inn í umræðu um öryggis- og varnarhagsmuni Íslands. Þarna voru talin upp lönd sem endurmátu öryggis- og varnarhagsmuni sína með því að sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu og breytt viðhorf Kína til öryggis- og varnarhagsmuna. Þarna voru ekki talin upp lönd sem eru í sömu sporum og við. Evrópusambandsþingmenn hafa lýst því hér á þingi að við ættum einhvern veginn að breyta grundvallarafstöðu okkar gagnvart aðild að Evrópusambandinu á þeim grunni að um gríðarlega öryggis- og varnarhagsmuni sé að ræða. Ég tel, þvert á móti, að atburðarásin og þær upplýsingar sem við höfum fengið í aðdraganda þessa stríðs og eftir að það hófst styðji að við ættum alls ekki að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Mér þykir þetta vera grunnur málflutningur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanninum kærlega fyrir svarið og við verðum auðvitað bara að vera sammála um að vera ósammála í þessu. En ég hjó líka eftir því í ræðunni að það var talað um að við þyrftum frekar að hlúa að og efla EES-samninginn. Þá langar mig að minna hv. þingmann á að innan hans eigin flokks eru uppi ákveðnar efasemdir um EES-samninginn. Því ættu menn kannski að byrja þar innan búðar þótt ég viti að það sé ekki sjónarmið meiri hluta í flokknum. En af því að við ræðum hér allan aðdragandann að þessu máli þá teygir þetta sig auðvitað meira en áratug aftur í tímann. Við verðum að ræða þetta á þeim forsendum. Þess vegna vil ég, þrátt fyrir að hv. þingmaður hafi ekki viljað svara spurningu um það í fyrri orðaskiptum, spyrja um það sem gerðist í aðdraganda kosninganna 2013 og trúverðugleika Sjálfstæðisflokksins í málinu. Sex þingmenn Sjálfstæðisflokksins, sem allir urðu ráðherrar eftir kosningar, sögðu skýrt: Þjóðin á að vera spurð. Þjóðin á að fá að greiða atkvæði um hvort eigi að halda áfram með þessar aðildarviðræður eða ekki 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið. Við erum kannski sammála um að vera ósammála um margt, en við erum sammála um að hlúa að og efla EES-samstarfið okkar. Ég þakka fyrir hvatninguna varðandi minn eigin flokk. Það er nú svoleiðis í stórum stjórnmálaflokki, stærsta stjórnmálaflokki landsins, að þar rúmast ýmis sjónarmið. Við tökumst á um ýmislegt en það var auðvitað Sjálfstæðisflokkurinn sem kom okkur þó inn í þetta samstarf á sínum tíma sem reyndist vera eitt okkar allra stærsta gæfuspor. Það var sömuleiðis ekki fyrr en að Sjálfstæðisflokkurinn tók við utanríkisráðuneytinu að við fórum almennilega að setja eitthvert púður og metnað í að hlúa að EES-samstarfinu í okkar utanríkisþjónustu þannig að þú getur þakkað mér fyrir það seinna. Þegar ítrekað er rifjað upp hvað var sagt á landsfundi árið 2013 eða hverju var lofað, þá get ég ekki sífellt komið hingað upp og svarað fyrir það. Ég tel trúverðugleika okkar flokks vera hreint ágætan í þessum efnum. Ég svara aðallega fyrir sjálfa mig. 

Frú forseti. Ég kem hér upp til að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að taka þátt í þessari umræðu um þetta mjög svo mikilvæga mál. Ég er aðeins hugsi yfir þessu orðavali, hvað sé smekklegt og ósmekklegt í utanríkismálum og hagsmunamati ríkja eins og hér hefur áður verið komið inn á. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé í raun og veru þeirrar skoðunar að það sé þá á einhvern hátt ósmekklegt að Moldóva vilji ganga í Evrópusambandið til að tryggja hagsmuni sína í Evrópu. Er það á einhvern hátt ósmekklegt að Úkraína og Volodymyr Zelenskí tali mjög skýrt um að innganga í NATO og ESB sé grundvallaratriði fyrir Úkraínu til að tilheyra hinni vestrænu lýðræðishefð sem bæði NATO og Evrópusambandið tilheyra? Ég verð bara að segja eins og er, frú forseti, að ég gef lítið fyrir þessar fullyrðingar þingmannsins og held að henni hafi bara hlaupið kapp í kinn hér í umræðunni. Telur hv. þingmaður að það gildi allt annað um samstarfið sem Ísland á innan NATO en hugsanlegt samstarf sem aðildarríki innan ESB er varðar framtíðarhagsmuni landsins? Ég er alveg sammála þingmanninum um að aðild að ESB snýst um svo miklu meira en öryggismál, en það er hluti af samfélagi þjóða sem telja sig lýðræðisríki og hafa með sér samstarf og mikil viðskipti sem skipta mjög miklu máli og eru eiginlega grundvöllurinn undir því samstarfi öllu. Það sem ég skil ekki í málflutningi þingkonunnar, frú forseti, er hvers vegna ein tegund af alþjóðasamstarfi er verðug en hin ekki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég heyri að orðalagið varðandi ósmekklegheit Evrópusambandssinna hér á þingi hefur farið fyrir brjóstið á einhverjum. Þó hef ég notað það ítrekað hér í þingsal og skrifað um það sömuleiðis. En það fer svo lítið fyrir mér, kannski er ég of lágvær, ég veit ekki hvað það er. En ég stend og fell með því að mér finnst þetta ósmekklegt. Ég er búin að fara yfir það og útskýra að það er út af því að mér þykja engin málefnaleg rök hafa verið borin hér á borð um að við eigum að ganga í Evrópusambandið á þessum grunni. Ég er til í að ræða það á öðrum grunni en mér finnst þetta vera ósmekkleg tenging, þó að ég ætli ekki að halda áfram á þeim nótum að þetta séu ósmekklegar tengingar heldur fara yfir í næsta punkt varðandi samanburð við umsóknaraðila og að ríki eins og Moldóva og Úkraína séu að íhuga aðild að Evrópusambandinu. Mér finnst það kannski ekki fyllilega sambærilegt við það af hverju við ættum að íhuga aðild að Evrópusambandinu af augljósum ástæðum því eins og hv. þingmaður nefnir þá er svo margt annað sem fólk hugsar um þegar það íhugar aðild að Evrópusambandinu. Ég tel, svona kalt mat, að þessi ríki séu frekar að hugsa um það í efnahagslegu tilliti heldur en að þeim finnist þau vera að ganga inn í eitthvert sterkt varnarbandalag. Þegar kemur að því hvort það sé einhver eðlismunur á aðild að NATO og ESB þá er það svo sannarlega. Við erum fullir þátttakendur í Evrópusamvinnu í gegnum EES-samstarfið og í gegnum margt annað samstarf á ýmsum vettvangi tökum við þátt í Evrópusamvinnu. Hins vegar er hagsmunum okkar best borgið í varnarsamstarfi við Bandaríkin og innan sterkasta varnarbandalags heims sem er NATO. Í því liggur munurinn að mínu viti.

Frú forseti. Já, það er alveg rétt að hér þarf að fara fram mjög heildstætt hagsmunamat og um það snýst þessi tillaga. Hún snýst um það að við sem þjóð förum í gegnum það í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu hvort við viljum halda áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Ég vísa til þess sem segir í greinargerðinni, vegna þess að þingmaðurinn heldur áfram að klifa á því að það sé svo ósmekkleg tengingin við innrás Rússa og Vladimirs Pútíns í Úkraínu, að Ísland sendi bréfið til Brussel 16. júlí 2009 fyrir 13 árum og þessi tillaga hefur verið flutt með einum eða öðrum hætti að mér sýnist fjórum sinnum áður. Þá hafði sem betur fer ekki verið ráðist inn í Úkraínu en það gerðist því miður í febrúar á þessu ári. Ég næ bara ekki hvernig sjálfstæðismenn og þingmenn Sjálfstæðisflokksins hér inni ætla að nota Úkraínustríðið til að grafa undan umræðunni um þjóðaratkvæðagreiðslu hér á landi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Núna finnst mér aftur svolítið búið að snúa hlutunum á hvolf. Hér er ég hingað komin til að kvarta yfir því að ESB-sinnar á þingi séu að nota einmitt stríðið í Úkraínu til framdráttar sínum málflutningi um aðild að ESB og ég verð að hafna því að það hafi verið málflutningur okkar hinna, eða a.m.k. okkar sjálfstæðismanna, hér á þingi að við séum einhvern veginn að nota þessa samlíkingu í annarlegum tilgangi. Þvert á móti erum við að gagnrýna þessi tengsl í þessu tilliti. Ég tel að ástæðan fyrir því að ESB-sinnar á þingi eru að tala um öryggis- og varnarmál sé sú að þeir vilji einfaldlega ekki að ræða það sem allir vita, en einhverjir virðast hafa gleymt, að við þurfum að ræða. Við þurfum einfaldlega að ræða það hvort við viljum útvíkka Evrópusamstarfið sem við þegar eigum í gegnum EES-samninginn því það liggur alveg kýrskýrt fyrir hvað heyrir undir EES-samninginn og hvað ekki. Með því er verið að ræða endalaust um öryggis- og varnarhagsmuni og vekja upp einhverja óttatilfinningu hjá fólki og að það sé að komast í eitthvert öruggt skjól hjá Evrópusambandinu, þá losna Evrópusinnar á þingi við það að ræða hvort við viljum að landbúnaðurinn heyri undir sameiginlegar reglur Evrópu, fiskveiðarnar, skattamál, gjaldmiðlasamstarf, byggðastefna, réttarvarsla, dóms- og innanríkismál, hvort við viljum vera hluti af tollabandalagi Evrópusambandsins o.s.frv. Þetta eru málin sem Evrópusinnar á þingi vilja ekki ræða. Þeir vilja frekar hræða fólk með því að þetta sé mikilvægt öryggis- og varnarmál og þar liggur okkar gagnrýni.

Frú forseti. Ég ætlaði aðeins að byrja í upphafi þessarar ræðu minnar að víkja að orðaskiptum sem ég átti við hv. þingmann og gamlan vin, Loga Einarsson, fyrsta flutningsmann. Hafi ég haft hann fyrir rangri sök og verið með rangar fullyrðingar þá er mér rétt og skylt að biðja hv. þingmann afsökunar. Mér til varnar þá reyndi ég að hlusta aftur á það sem hann sagði og það sem olli mér áhyggjum var þegar hv. þingmaður sagði, með réttu, að það væri augljóst að Ísland myndi vilja halda forræði yfir fiskveiðiauðlindum sínum. Það þarf ekki að óttast, hélt þingmaðurinn áfram, „að við förum að gefa frá okkur meiri gæði fyrir minni“. Ég róaðist við þetta. En svo kom framhaldið þegar þingmaðurinn benti á, líka með réttu, að í samningum tækjust menn á og best væri auðvitað að báðir færu frá borðinu ánægðir, en að hann treysti a.m.k. þessum þremur flokkum, o.s.frv, jafn vel fyrir því. Ég las út úr þessu að í samningaviðræðum væri hv. þingmaður reiðubúinn að hugleiða það að koma til móts við hugsanlegar kröfur Evrópusambandsins þegar kæmi að fiskveiðiauðlindinni en viðbrögð hans við þeim orðum mínum voru með þeim hætti að sá ótti væri ástæðulaus og ég hefði þingmanninn fyrir rangri sök og ég endurtek afsökunarbeiðni til hans í þeim efnum. Ég er ánægður með það að hv. þingmaður hafi verið jafn afgerandi og hann var í þeirri yfirlýsingu og ég ætla þá að leyfa mér að túlka orð hans sem svo að verði þessi tillaga á annað borð samþykkt þá jafngildi það viðræðuslitum af hendi íslenskra stjórnvalda ef það er ekki ljóst að hugsanleg aðild Íslands að Evrópusambandinu leiði af sér eitthvert afsal af einhverjum yfirráðum fiskveiðiauðlindanna. Það liggur þá fyrir, frú forseti, og ég er ánægður vegna þess að ég hafði auðvitað ástæðu til að hafa áhyggjur, ekki bara af fiskveiðilögsögunni, ekki bara af landbúnaði, ekki bara af orkuauðlindum heldur líka vegna þess að þegar viðræðurnar svokölluðu sigldu í strand - í raun árið 2012 og var síðan pakkað ofan í skúffu í janúar 2013, þáverandi utanríkisráðherra vinstri ríkisstjórnarinnar lagði upp í þessa ferð án þess að hafa til þess umboð íslensku þjóðarinnar, við skulum hafa það í huga - þá var það eina sem lá fyrir að það var búið að klára viðræður í svokölluðum 11 köflum í löggjöf Evrópusambandsins. Það stóðu yfir viðræður um 16 kafla, þeim var ekki lokið, og það var búið að móta samningsafstöðu Íslands í tveimur köflum en það voru ekki hafnar viðræður. En það var ekki búið að móta samningsmarkmið íslenskra stjórnvalda þegar kom að fjórum köflum, þar á meðal landbúnaði og sjávarútvegsmálum. Það eina sem við vissum fram að þeim tíma, vegna þess að ekki voru íslensk stjórnvöld mikið að upplýsa um það hvert markmið þeirra væri í þessum viðræðum, var þessi skýrsla sem ég nefndi hér í andsvari við hv. þingmann, skýrsla Evrópuþingsins, fyrsta skýrslan eftir að aðildarumsókn Íslands var send inn þar sem kom fram að Ísland hafi sett það markmið að halda aðeins hluta af stjórn fiskveiða í sínum höndum. Það voru einu upplýsingarnar sem íslenskur almenningur hafði í höndum þegar þessu var í rauninni sjálfhætt. Það er alveg rétt sem forveri hv. þm. Loga Einarssonar í formannsstóli í Samfylkingunni, fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, margtók fram strax í apríl 2010 opinberlega í viðtali við þýskan blaðamann og aftur í september í útvarpsviðtali á Rás 2, að það væri skynsemi í því að gera hlé á þessum viðræðum. Af hverju? Jú, það var vegna þess að það var engin pólitísk forysta til staðar þegar kom að þessum svokölluðu mikilvægu samningaviðræðum við Evrópusambandið. Það væri betra að setja þetta allt saman á ís en að halda áfram í óvissu um hvert væri stefnt. Þetta var niðurstaða fyrrverandi formanns og fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, sem áttaði sig á því að í óefni væri komið. Mér finnst líka að talsmenn þessarar tillögu og talsmenn aðildar að Evrópusambandinu - ég get alveg skilið það, það eru ýmis rök sem hníga að því að Ísland eigi aðild að Evrópusambandinu. Það eru bara þyngri rök í mínum huga sem hníga að því að við eigum ekki að vera þar. En við eigum hins vegar að eiga góð samskipti, opin samskipti við Evrópusambandið. Evrópusambandið er einhver mikilvægasti samstarfsaðili sem við eigum. Það skiptir okkur máli að Evrópusambandinu gangi vel eins og að öllum okkar mikilvægu viðskipta- og vinaþjóðum gangi vel. En mér finnst stundum eins og menn skauti dálítið létt fram hjá því þegar forráðamenn Evrópusambandsins lýsa því yfir að það verði engar varanlegar undanþágur veittar, aðeins tímabundnar, aðeins sé um aðlögunarferli að ræða, þá samt sem áður halda menn því fram að það sé hægt að ná einhvers konar sérstökum samningum um orkumál, um landbúnaðarmál, um sjávarútvegsmál og einhver önnur þau mál sem skipta okkur miklu máli. Það gengur þvert á það sem forráðamenn Evrópusambandsins hafa sagt allt frá upphafi og verið algerlega hreinskiptnir við okkur Íslendinga í þeim efnum. Það eru aðrir sem ganga annan veg og telja að þessir forráðamenn Evrópusambandsins séu, hvað? Að segja ósatt, frú forseti? Ég held ekki. Ég fagna því að tillaga af þessu tagi sé komin fram. Ég held að það sé gott og nauðsynlegt fyrir þingheim eins og allan almenning að vera knúinn til að ræða um hagsmuni Íslands með opnum hætti. Þeir hagsmunir eru breytilegir, því að höfum við kynnst á síðustu mánuðum allhressilega eins og flestar aðrar þjóðir í heiminum, og ekkert er í heiminum óbreytanlegt og við þurfum auðvitað að endurskoða afstöðu okkar til ýmissa mála. Ég reyni að gera það þegar mér berast nýjar upplýsingar en vandi minn er þessi þegar kemur að Evrópusambandinu að rökin fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu í dag eru miklu veikari en þau voru þegar ríkisstjórn Samfylkingarinnar lagði upp í þessa feigðarför 2009 án umboðs frá íslensku þjóðinni - án umboðs - og hafnaði því meira að segja að þetta umboð yrði sótt, meiri hluti þingmanna hér í þessum sal hafnaði því í júlí 2009. Okkur Íslendingum vegnar betur en flestöllum þjóðum Evrópusambandsins. Við erum með lægri verðbólgu en í Evrópusambandinu. Bara í morgun komu upplýsingar um það að framleiðsluvísitala í Þýskalandi hefur hækkað um nær 50% á síðustu 12 mánuðum, 50% hækkun framleiðslukostnaðar í Þýskalandi. Við erum ekki að glíma við það. Við erum ekki að glíma við það, frú forseti. Lífskjör á Íslandi eru betri en í nær öllum öðrum löndum í Evrópu 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni kærlega fyrir ræðuna. Sjálfstæðisflokkurinn sendir sína öflugustu talsmenn í þessu máli inn í þessa umræðu og ég segi það sama og ég sagði áðan, ég gat alveg gefið mér það að ég yrði ósammála hv. þingmanni rétt eins og ég yrði ósammála hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur. En núna erum við þó a.m.k. komin á þann stað að við erum farin að ræða um Evrópumálin hér í þessum sal og það er einhver aðdragandi að þessari tillögu, þetta er ekki að gerast í einhverju tómarúmi. Aðdragandinn á sér auðvitað margra ára sögu eins og við þekkjum og það verður óvænt U-beygja í þessu öllu saman upp úr kosningunum 2013, eins og ég rakti hér áðan. En það sem mér fannst svo áhugavert að heyra hv. þm. Óla Birni Kárasyni segja var að farið hefði verið af stað í feigðarför og án umboðs. Feigðarför án umboðs, mikil hneykslan í því. Hér er einmitt verið að tala um að veita okkur umboð til að halda viðræðunum áfram og út á það gengur tillagan, að spyrja þjóðina, fá umboð frá þjóðinni til að halda umræðunum áfram. Hafi verið ágalli á því sem gert var hér áður þegar sótt var um aðildina og nota bene, ég er sammála því að það hefði verið betra að spyrja þjóðina, þá er verið að bæta úr því með þessari tillögu. Það er nefnilega orðið tímabært að við Íslendingar fáum að gera eins og 27 aðrar Evrópuþjóðir hafa gert, að taka bara lýðræðislegan slag um þetta í eitt skipti fyrir öll, henda fram rökum og mótrökum og vita hvaða samningur liggur á borðinu. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann: Er ekki bara ágætt, úr því að við erum að takast á um þetta árum og áratugum saman, að í eitt skipti fyrir öll fái þjóðin að kippa okkur niður úr snörunni og ákveða hvort við höldum áfram viðræðunum og þá eftir atvikum hvort við göngum þarna inn?

Frú forseti. Áður en þjóðin sker hv. þm. Sigmar Guðmundsson og okkur hin úr snörunni verður þjóðin að fá að vita hvaða markmiðum hv. þingmaður ætlar að ná með því að hefja aftur viðræðurnar, þannig að almenningur viti á hvaða grunni eigi að taka afstöðu til þess að halda áfram viðræðum þegar meira að segja Evrópusambandið, fari ég rétt með og ætla þó að hafa fyrirvara á, lítur ekki lengur á Ísland sem umsóknarríki. Ég veit ekki einu sinni hvað á að hefjast handa við. Ég ætla að fullyrða, hv. þingmaður, varðandi þá vinnu sem átti sér stað, þessir kaflar sem þó var búið að ljúka og ég veit ekkert hvernig þeim lauk í sjálfu sér, að öll þyngstu málin voru eftir og átti eftir að ræða, eins og ég vék að. Hvaða markmið eru menn að setja? Hvaða pólitísku stefnu ætla þingmenn að hafa í samningaviðræðum ef þær verða teknar upp að nýju eða sótt um að nýju? Þetta verður almenningur að fá að vita áður en hv. þingmaður kemur krjúpandi á kné til almennings og biður hann að skera sig úr snörunni.

Virðulegur forseti. Þetta var áhugaverð tala hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Nú eru þetta í sjálfu sér engin geimvísindi. Við erum ekkert að feta einhverjar slóðir sem engin þjóð hefur fetað áður, það að ræða um Evrópusambandið eða eftir atvikum að ganga inn í Evrópusambandið er ekki einhver jaðarskoðun sérviskumanna í Evrópu. Það eru 27 Evrópuríki þarna inni. Frakkar eru þarna, Norðurlöndin eru þarna, a.m.k. flest þeirra, þó að við og Norðmenn séum enn þá fyrir utan. Við erum með Þýskaland þarna inni, Benelux-löndin, Spán, Portúgal. Þetta er ekki jaðarskoðun. Að okkur Íslendingum sé einhvern veginn alveg fyrirmunað að setjast niður og skilgreina einhver markmið og athuga það hvað kæmi út úr samningnum, að það væri eitthvað voðalega erfitt - það er auðvitað ekki þannig. Það liggur hins vegar alveg fyrir að þegar kemur að öryggis- og varnarmálum þá þarf að setjast niður og móta það vel og hafa það handfast hvað þarf að gera þar. En ég vil spyrja hv. þingmann: Heldur hann það í eina sekúndu að ég og aðrir þingmenn sem tölum fyrir þessu máli myndum einhvern tímann ljá máls á því að ganga inn í sambandið ef sjávarútvegshagsmunir okkar yrðu fyrir borð bornir, ef orkumálin okkar yrðu fyrir borð borin og við hefðum ekki lengur stjórn þar á? Trúir þingmaðurinn því að við myndum gera það? Það er nefnilega skoðun okkar í Viðreisn og við höfum talað þannig frá upphafi að við myndum aldrei samþykkja einhvern samning sem ýtti íslenskum hagsmunum með einhverjum vafasömum hætti út af borðinu. Það yrði alltaf markmið í samningnum að við héldum forræði yfir auðlindum okkar. Það hafa öll ríki Evrópu lagt sína hagsmuni á borðið í samningaviðræðum við Evrópusambandið og samið um aðildina. Þetta er í sjálfu sér ekkert flókið. Af hverju ættum við Íslendingar ekki að geta gert það sama? Ég vil bara fá hreint svar við þessari spurningu minni: 

Frú forseti. Það er algerlega fráleit spurning af hendi hv. þingmanns að spyrja mig að því hvort ég standi í þeirri trú að hér sé einhver inni sem vilji vinna íslenskum hagsmunum ógagn. Auðvitað ekki. Ég er algerlega sannfærður um að hv. þingmaður, sem er einlægur Evrópusinni, sé það á grundvelli þess að hann telur og er sannfærður um að hagsmunum Íslands sé betur borgið með því að gerast aðili að Evrópusambandinu. Það vill bara svo til að ég er því ósammála og held því fram. Ég bendi líka hv. þingmanni á það í mestu vinsemd að áður en hann biður íslensku þjóðina að skera sig úr snörunni þá verður hann að segja hvaða markmið hann ætlar að setja sér. Ég heyrði hvað hann sagði um sjávarútvegsmálin en það eru fleiri mál. Það skiptir mig t.d. alveg gríðarlega miklu máli að við Íslendingar förum sjálfir með forræði yfir því við hvaða þjóðir við gerum viðskiptasamninga. Það verður alveg örugglega tekið af okkur. Ég tek mark á því þegar forráðamenn Evrópusambandsins lýsa því yfir af fullkominni hreinskilni og líklegast drengskap að það eru ekki veittar neinar varanlegar undanþágur frá reglum Evrópusambandsins. Þetta á við um sjávarútveg, landbúnað og orku. Þetta á við um allt, hv. þingmaður. Þegar menn horfa á slíkar yfirlýsingar sem aldrei hafa verið bornar til baka, enda er því endurtekið haldið fram opinberlega á blaðamannafundum að engar varanlegar undanþágur verði veittar, þá hygg ég að það renni tvær grímur á fólk sem telur að það væri hugsanlega gagnlegt að kíkja í pakkann. Pakkinn verður aðeins aðlagaður að regluverkinu. Varanlegar undanþágur fást ekki.

Forseti. Mér er ljúft að verða við afsökunarbeiðni hv. þm. Óla Björns Kárasonar og fullvissa hann um að ég var mjög skýr þegar ég talaði um að gæta hagsmuna okkar. Ég biðst jafnframt afsökunar á því sjálfur að hafa hrópað fram í ræðu þingmannsins.  Hagsmunamat stóru Norðurlandaþjóðanna þriggja hefur breyst. Danir eru þátttakendur í Evrópusambandinu núna og Finnar og Svíar eru að ganga í NATO. Þetta hafa Norðmenn séð og heyrt og nú heyrir maður að þetta sé einhvern veginn að komast á dagskrá aftur, þrátt fyrir að þjóðin hafi tvisvar hafnað inngöngu. Í ljósi þessa langar mig að spyrja hv. þingmann, af því að hann hefur líka talað um EES-samninginn sem okkar allra mikilvægasta samning, hvort hann telji að það kalli á nýtt hagsmunamat af hans hálfu og hans flokks ef Norðmenn myndu hugsa sér til hreyfings og jafnvel sækja um inngöngu í Evrópusambandið?

Frú forseti. Með sama hætti og það kallaði á nýtt hagsmunamat okkar Íslendinga þegar Bretland tók ákvörðun um að ganga úr Evrópusambandinu þá yrðum við auðvitað að meta okkar stöðu ef vinaþjóð okkar, Norðmenn, sem er auðvitað burðarstoðin í EES-samstarfinu EFTA-megin, færi sér að voða í Evrópusambandinu vegna þess að ég held að hagsmunum Noregs væri ekki betur borgið þar. Ég held að þeim sé best borgið innan Evrópska efnahagssvæðisins eins og okkar. Þetta breytta hagsmunamat var gert í tíð þáverandi hæstv. utanríkisráðherra Guðlaugs Þórs Þórðarsonar og áttum við orðastað um þau mál. Ein röksemd þess að taka tillöguna upp um þessar mundir hefur verið breytt ástand vegna innrásarinnar í Úkraínu. Nú er það svo að meira að segja Evrópusambandið treystir fyrst og fremst á NATO þegar kemur að öryggis- og varnarmálum. Um það verður ekki deilt og meira að segja Þjóðverjar og Frakkar og aðrar burðarþjóðir Evrópusambandsins bera ekki á móti því. En staða okkar er allt önnur en vinaþjóða okkar Dana, Svía og Norðmanna. Hvers vegna? Jú, við erum nefnilega með varnarsamning við Bandaríkin sem aðrar þjóðir hafa ekki.

Frú forseti. Nú er það ekki hv. þingmanns að meta hvar Norðmönnum er best borgið. Ég treysti þeim frændum okkar ágætlega til þess. Ég get hins vegar fullvissað hv. þingmann um að það er ekki úr lausu lofti gripið að nefna þetta vegna þess að sannarlega er hreyfing á þessari umræðu í Noregi. Flokkarnir sjálfir hafa farið aðeins hægar af stað vegna þess að þeir eru brenndir af þessum tveimur þjóðaratkvæðagreiðslum. Þjóðin hefur þó sýnt málinu meiri áhuga, því spái ég að það gerist meira en minna í þessu máli og við þurfum þá að bregðast við því. Varðandi öryggis- og varnarhagsmuni okkar þá finnst mér sýn Sjálfstæðisfólksins hérna vera býsna einföld. Þetta er ekki spurning um annaðhvort eða, þetta er spurning um hvoru tveggja. NATO er auðvitað hefðbundið varnarbandalag og veitir góða vörn gegn hinum hefðbundnu ógnum ófriðar eins og við þekkjum þær í gegnum aldirnar og byggir náttúrlega á fælingarmætti hefðbundinna vopna. Við erum að ganga inn í framtíð brjálæðislegra breytinga á tækni, fólksflutningum, loftslagshlýnun og öðru slíku þar sem friðinum verður ógnað á allt annars konar hátt en áður. Evrópusambandið hefur meira beitt sér á því sviði að vera fyrirbyggjandi þegar kemur að ófriði. Ég held að hvorugt geti án hins verið. Ég styð fyllilega veru okkar í NATO en ég held hins vegar að við eigum ekki að gera lítið úr þeim öryggis- og varnarþáttum sem Evrópusambandið talar fyrir og ætlar að gera sig meira gildandi. Ég spyr þingmanninn hvort hann sé ekki sammála mér um að við þurfum að huga að því og hvort þá lausn sé endilega að finna innan NATO.

Frú forseti. Ég hygg nú að NATO láti t.d. netöryggismál mjög til sín taka og ég á löng samtöl við félaga minn og hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson um þau málefni og hann reynir að halda mér upplýstum. Staða okkar Íslendinga er á margan hátt öfundsverð, ekki bara í efnahagslegu tilliti borið saman við önnur lönd heldur líka þegar kemur að öryggis- og varnarmálum. Fyrir utan NATO-aðildina erum við með þennan tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin sem felur í sér gríðarlegar skuldbindingar fyrir Bandaríkjamenn og okkur. Þetta er vernd sem engin önnur þjóð hefur. Við eigum hins vegar að leggja áherslu á það, í dag og um langa framtíð, að eiga náið og gott samstarf við Evrópusambandið. Það skiptir okkur miklu máli að Evrópusambandinu vegni vel og að það búi við frið og öryggi, bæði innra og ytra. Ein af ástæðum þess að ég er andvígur því að Ísland gangi í Evrópusambandið, sem ég hef ekki enn minnst á, er að ég tel að kostum okkar muni fækka við það. Við munum ekki eiga jafn marga kosti í samskiptum við þjóðir heims eins og við eigum í dag vegna þess að við munum missa forræði þeirra samskipta, svo sem þegar kemur að tvíhliða samningum um utanríkisviðskipti, tolla o.s.frv. Við eigum auðvitað að tryggja að þar ráði okkar hagsmunir fyrst og síðast og við náum samningum við aðrar þjóðir á grundvelli gagnkvæmra hagsmuna. 

Frú forseti. Við erum hér í dag að ræða einfalda spurningu sem er um leið grundvallarspurning. Við erum að ræða um þjóðaratkvæðagreiðslu og hvort leggja eigi fyrir þjóðina þá spurningu hvort landsmenn vilji að Ísland taki upp þráðinn í viðræðum við Evrópusambandið með það að markmiði að gera aðildarsamning sem yrði síðan borinn undir þjóðina til samþykktar eða synjunar. Hreinræktuð þjóðaratkvæðagreiðsla um tiltekna og afmarkaða spurningu. Það er stór ákvörðun að segja já við aðild og það er stór ákvörðun að segja nei við aðild. Í ljósi þeirra hagsmuna sem eru undir verður þessi umræða að fá að fara fram og þjóðin verður að fá að taka þessa ákvörðun. Versta niðurstaðan er sú að gera ekkert, taka ekki samtalið. Það er dapurlegt að berjast gegn því að þjóðin fái að taka þessa ákvörðun, til þess eru hagsmunirnir einfaldlega of miklir. Það hafa orðið vatnaskil í umræðunni um stöðu Íslands í Evrópu með innrás Rússa í Úkraínu. Það er staðreynd. Viðbrögð nágrannaríkjanna við breyttri stöðu heimsmála hafa verið skýr. Í Danmörku - hvað gerðist? Þar var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem samþykkt var að falla frá fyrirvörum um að taka fullan þátt í varnarsamstarfi ESB. Það gerðist í beinu framhaldi af breyttri stöðu í kjölfar innrásarinnar. Þar minnist ég þess ekki að andstæðingar hafi talið atkvæðagreiðsluna eða umræðuna ósmekklega. Það er nefnilega ekki allt ósmekklegt sem maður er ósammála. Var það ósmekklegt af Úkraínu að sækja um aðild í beinu framhaldi af innrás? Ég er ekki þeirrar skoðunar að það sé ósmekklegt þó að þingmenn annarra flokka séu mér ósammála um þá afstöðu sem ég hef í þessu máli, en mér finnst það óhuggulegt að hér séu fleiri en einn og fleiri en tveir þingmenn sem vilja ekki byggja umræðu um utanríkispólitík á stöðu heimsmála. Það er umhugsunarefni. Innrásin varð til þess að Svíar og Finnar sóttu um aðild að NATO. Það gerðu þeir í beinu framhaldi af innrásinni. Þetta þýðir að Danir, Svíar og Finnar verða samstiga á vettvangi NATO og ESB í varnar- og öryggismálum og það fer fram umræða í Noregi. NATO-aðildin veitir hernaðarlegt skjól, um það er varla deilt, hernaðarlegt skjól gagnvart utanaðkomandi ógnum. En ógninni verður ekki bara mætt með hernaðarmætti heldur ekki síður samstöðunni, með samstarfinu um lýðræðisleg gildi og virðingu fyrir mannréttindum, það er atriði í þessu. Nýr veruleiki í öryggis- og varnarmálum kallar á hagsmunamat Íslands, hvort þeim sé betur varið innan eða utan Evrópusambandsins. Og það er auðvitað þannig með stórar spurningar að svörin eru ekki alveg einföld. En umræðan og hagsmunamatið verður að fá að fara fram. Samtal og rökræða um grundvallarhagsmuni þjóðarinnar verður að fá að fara fram og þjóðaratkvæðagreiðsla um þessa tilteknu spurningu er vel til þess fallin - sérstaklega vel til þess fallin að þroska og dýpka umræðuna um stöðu Íslands og hagsmuni gagnvart Evrópusamvinnunni. Það hefur ríkt fallegur samhugur á Alþingi um eindreginn stuðning við málstað Úkraínu en það þarf jafnframt í kjölfarið að ræða hvaða áhrif þessi breytta staða hefur á Evrópu og Ísland. Allir flokkar ættu í mínum huga að sameinast um að fram fari samtal um kosti og galla aðildar og að við ræðum það en ekki hversu smart umræðan er eða þykir vera. Þjóðin á að fá að taka þessa ákvörðun og það verður að hafa það í huga þegar við ræðum um þjóðarvilja að þar er nú að verki hugmyndafræðin um sjálft lýðræðið. Þessi ákvörðun er svo veigamikil, hún er svo stór, hún hefur svo mikla þýðingu að umræðan og þjóðaratkvæðagreiðslan verður að eiga sér stað. Forseti. Evrópusambandið er eitt mikilvægasta friðarbandalag sögunnar. Það styður frelsi, öryggi, réttindi almennings þvert á landamæri. Þetta er falleg hugsjón og mikilvæg sem hefur reynst Evrópu dýrmæt. Íslendingar eru sjálfstæð þjóð og það eru þær þjóðir sem tilheyra Evrópusambandinu auðvitað líka. Þær eru sjálfstæðar og þær eru fullvalda. Þær styrkja fullveldi sitt með því að fara inn í þetta samstarf. Við erum að tala fyrir því að eiga sæti við borðið í samfélagi þjóða eins og aðrar sjálfstæðar og fullvalda þjóðir hafa valið að gera. Tilgangur þessarar tillögu er í mínum huga að styrkja fullveldið, efla stjórnmálaleg tengsl, treysta varnir, örva viðskipti, styrkja efnahag, tryggja framgang markmiða Íslands í loftslagsmálum og vera með belti og axlabönd í öryggismálum. Það er ástæða fyrir því að við erum aðili að og hluti af Sameinuðu þjóðunum, NATO og Norðurlandaráði, Alþjóðaviðskiptastofnuninni, Schengen, EES, Mannréttindadómstóli Evrópu. Það er ástæða fyrir því að við veljum að standa ekki fyrir utan. Við viljum vera með í samstarfi sem hefur gríðarleg áhrif á hagsmuni og framtíð okkar. Nágrannaríki okkar í Evrópu eru ekki í neinum vafa um mikilvægi Evrópusambandsins fyrir eigið öryggi og það eru reyndar nágrannaríki Rússlands ekki heldur. Mig langar aðeins til að nefna eitt atriði hér stuttlega af því að það hefur ekki mikið verið rætt er varðar loftslagsmálin og hagsmunina þar. Evrópusambandið hefur verið mjög framarlega í þessum málaflokki og hefur áttað sig á því að það þarf samstarf ríkis og atvinnulífs til að ná árangri, það hefur mótað öflugt styrkjakerfi til að hjálpa litlum og meðalstórum fyrirtækjum að takast á við breyttar kröfur. Ég hef sagt það áður hér í þessum sal og segi það aftur í dag að ég er þeirrar skoðunar að allir stjórnmálaflokkar á Íslandi ættu að sameinast um það að hér fari fram samtal um hagsmunina og um áhrif stríðsins í Evrópu á öryggis- og varnarhagsmuni Íslands, um hvað það þýðir fyrir herlausa þjóð að tilheyra NATO en standa fyrir utan Evrópusambandið, samtal um þýðingu frekari Evrópusamvinnu fyrir Ísland og um kosti og galla aðildar. Ég er ekki í hópi þeirra sem halda því fram að svarið sé algerlega augljóst og það þurfi ekki að vega og meta kosti og galla. Ég er þeirrar skoðunar að kostirnir séu umtalsvert fleiri en ekki þannig að spurningin sé algerlega svart/hvít því að svör við stórum spurningum eru ekki endilega einföld. En við verðum að eiga þessa umræðu. Ísland er fámennt land og hér er enginn her. Við eigum augljóslega allt undir því að alþjóðalög séu virt. Þess vegna finnst mér það umhugsunarvert að þessir grundvallarhagsmunir séu, að manni virðist, ekki til umræðu við ríkisstjórnarborðið og ríkisstjórnarflokkarnir, a.m.k. sumir þeirra, virðist forðast þetta samtal á allan mögulegan hátt. Þeir sem eru á móti aðild að Evrópusambandinu hafa alla jafna nálgast umræðuna hér inni í þessum sal þannig að þeir furða sig á henni. Þeir furða sig á tímasetningunni. Þeir furða sig á samhenginu. Þeir furða sig á því að ekki séu allir sammála þeim og allt þetta. En við komumst einhvern veginn aldrei lengra í samtalinu um það að fá efnisumræðuna. Þessir flokkar ættu í mínum huga miklu frekar að fagna rökræðunni því að það er merkilegt þegar við skoðum stóru myndina eins og hún blasir við okkur í dag, að komast að þeirri niðurstöðu að umræða um Evrópumál, að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi ekki erindi við fólkið í landinu, nú eða þannig að lýðræðisleg umræða á Alþingi Íslendinga um grundvallarhagsmuni þyki ósmekkleg. Afstaða Viðreisnar er sú að hagsmunum íslensku þjóðarinnar sé betur borgið í nánara samstarfi við aðrar Evrópuþjóðir, okkur sé betur borgið fyrir innan en fyrir utan. En okkar afstaða og afstaða mín er alveg skýr um það að þessa ákvörðun á þjóðin sjálf að taka. Mig langar í lokin að nefna að við sjáum hvernig stjórnmálin í kringum okkur hafa sinnt grundvallarhlutverki sínu í kjölfar innrásar. Stjórnmálaleiðtogar og flokkar hafa skilið að það er beinlínis hlutverk þeirra að leiða samtal um viðbrögð við stöðunni óháð því hver afstaða þeirra er. Ástæða þess að þetta samtal hefur farið fram í öðrum ríkjum er ekki sú að allir flokkar þar séu sammála. Og þar benda menn ekki á þingkosningar þar sem kosið er um mörg mál og segja bara að vegna þess að þingkosningar hafi farið fram sé ekki hægt að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um eitt eða neitt. Umræðan fer einfaldlega fram vegna þess að hagsmunir ríkjanna krefjast þess að þessi mál séu rædd af alvöru. Menn hræðast ekki að eiga þetta samtal og taka það út úr þingsalnum, eiga það við þjóðina og leyfa þjóðinni að kjósa. Það heitir lýðræði.

Hæstv. forseti. Í því skyni að reyna að dýpka umræðuna og taka hana á grundvelli málefna og inntaks þá myndi ég gjarnan vilja spyrja hv. þingmann hvernig hún sér þátttöku í öryggis- og varnarsamstarfi Evrópu nýtast okkur. Þá er ég að velta fyrir mér: Á hverju er samstarf Evrópuríkjanna á grundvelli varnarmála byggt? Hverjir eru þættir þess samstarfs? Hvernig munu þeir nýtast okkur í þessu samhengi? Ég spyr vegna þess að sú umræða hefur verið uppi alveg frá 1999 að Evrópusambandið hefur verið að reyna að marka sér stefnu í þessum efnum. Upp úr aldamótum lá fyrir að hinir eiginlegu hefðbundnu varnarþættir væru með nokkrum hætti útvistaðir til NATO og þó að töluvert sé fundað á sviði öryggis- og varnarmála innan Evrópusambandsins eru hinir eiginlegu þættir sem að þessu snúa harla rýrir. Þess vegna vildi ég spyrja hv. þingmann, sem í fyrri hluta ræðu sinnar lagði mikið upp úr því að ástæða væri fyrir okkur að nota þá hörmulegu atburði sem eiga sér stað í Evrópu til að endurmeta stöðu okkar, um inntakið. Ef aðild að Evrópusambandinu á að færa okkur meira öryggi þá spyr ég, hvernig?

Frú forseti. Þegar við skoðum söguna og hvaða lærdóm Evrópuríkin drógu af seinni heimsstyrjöldinni þá varð til sá skilningur að til að varðveita friðinn í álfunni skipti hernaðarmátturinn máli en ekki síður að efla og styrkja samvinnu þjóðanna um viðskipti og efnahag. Þetta samstarf tengist þessum öryggis- og varnarhagsmunum órofa. Þegar hv. þingmaður spyr með hvaða hætti það birtist þá myndi ég hvetja hann til að fylgjast með þeirri umræðu sem fram fór í Danmörku í beinu framhaldi af innrás Rússlands í Úkraínu þar sem Danir tóku þá ákvörðun, þjóðin sjálf, að hverfa frá þeirri undanþágu sem þeir höfðu verið með um þátttöku í varnarstarfinu. Það er stundum á þingmönnum Sjálfstæðisflokks að skilja að þessi þáttur Evrópusamstarfsins sé enginn, að hann sé ekki til. Ég ætla ekki að halda því fram að hann sé algerlega hliðstæður við NATO en það er ekki svo að þetta sé ekki þáttur í samstarfinu. Við sáum t.d. sögulega ákvörðun Evrópusambandsins í samhengi við aðgerðir í þágu Úkraínu eftir innrásina þar sem Evrópusambandið tók ákvörðun í fyrsta sinn um afgerandi stuðning, ekki bara um efnahagslegar aðgerðir eða viðskiptahindranir. Ég myndi hvetja þingmenn til að skoða umræðuna í Danmörku um þetta.

Hæstv. forseti. Það sem ég var að reyna að gera til að dýpka umræðuna var að reyna að fá fram frá hv. þingmanni hvaða þætti í samstarfi Evrópuríkjanna á grundvelli varnar- og öryggismála við værum að fá ef við gengjum inn í Evrópusambandið. Hverjir eru þættirnir sem öryggis- og varnarmálastefna Evrópusambandsins byggir á? Það er alveg ljóst að vörn gegn innrás annarra ríkja er miklu sterkari í NATO en í Evrópusambandinu. Þeir þættir sem Evrópusambandið er að ræða á grundvelli sameiginlegrar öryggis- og varnarmálastefnu eru miklu takmarkaðri. Það er samstarf á sviði friðargæsluverkefna. Það er samstarf á sviði innkaupa á varnarbúnaði og einhverju slíku. Það er mjög takmarkað þegar maður fer að skafa ofan af slagorðunum og reynir að kafa ofan í það hvaða þættir það eru sem raunverulega er verið að takast á við á þeim grundvelli. Það er ósköp eðlilegt því að flest Evrópusambandsríkin eru aðilar að NATO og auðvitað sáu allir að óskynsamlegt væri að byggja upp tvöfalt kerfi á þessu sviði. Þess vegna spyr ég enn og aftur: Hvaða þættir, hvaða aukna gildi varnarlega séð fælist í því fyrir okkur að vera aðilar að Evrópusambandinu?

Frú forseti. Þingmaðurinn spyr hvaða þættir það voru. Þetta eru sömu atriði og sömu sjónarmið og Danir ákváðu að bregðast við í kjölfar innrásarinnar. En mig langaði aftur til að fara inn í upphafspunktinn um tilurð þessa friðarbandalags sem ég held að Evrópusambandið sé óumdeilanlega. Eftir síðari heimsstyrjöld skildu lýðræðisþjóðirnar að friðurinn yrði ekki bara tryggður með hervörnum heldur líka með náinni samvinnu. Þetta finnst mér vera hluti af því sem gerir Evrópusamvinnuna svo fallega og er liður í því að Evrópusamvinnan hefur tryggt Evrópu frið í marga áratugi. Það er hins vegar líka staðreynd að á 21. öldinni er hernaður með öðrum hætti en var í kalda stríðinu og varnarsamstarfið sem við myndum ganga inn í, sem er auðvitað líka hluti af þessu samtali sem við þurfum og þyrftum að taka, fæli í sér aðra þætti og viðbót við það sem við njótum nú þegar innan NATO.

Frú forseti. Það er með mikilli gleði sem ég tek til máls við fyrri umræðu um þessa þingsályktunartillögu sem ég er ein meðflutningsmanna að en hún er flutt af þingmönnum Samfylkingarinnar – jafnaðarmannaflokks Íslands, Viðreisnar og Pírata. Ég tel ástæðu til að nefna það hér í upphafi að það er verið að flytja þessa þingsályktunartillögu í fjórða sinn í einhverri mynd. Þó svo að innrás Pútíns í Úkraínu sé auðvitað í brennidepli í umræðunni um stöðuna í Evrópu og í heimsmálunum, valdajafnvægi milli stórvelda, þá er það þó þannig að hér er verið að ræða um að taka upp þráðinn frá því í júlí árið 2009 eða kannski frekar frá árinu 2013 eða 2014, það fer svolítið eftir því hvenær þáverandi hæstv. utanríkisráðherra sendi bréfið til Brussel um aðildarviðræður að Evrópusambandinu. Ég skil mjög vel að þingmenn komi hér upp, þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa gert það ítrekað, og spyrji um samningsumboð, samningsmarkmið og annað slíkt. Ef þessi tillaga verður samþykkt, sem ég vona að hún verði, þá erum við að ákveða að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhald aðildarviðræðna Íslands við Evrópusambandið. Í aðdraganda slíkrar þjóðaratkvæðagreiðslu þarf að sjálfsögðu að fara fram almenn, upplýst umræða um stöðu Íslands í Evrópu, um Evrópusambandið og um hagsmuni okkar, mjúka og harða, ef maður má orða það þannig, í alþjóðasamstarfi og innan Evrópu. Það er hluti af því að boða þjóðaratkvæðagreiðslu. Hluti af því að boða þjóðaratkvæðagreiðslu er að efla lýðræðislega umræðu um tiltekið mjög mikilvægt málefni, vekja fólk til umhugsunar og þátttöku í atkvæðagreiðslunni en líka að fá almenna kjósendur, helst alla, til að hugsa um hvernig þau sjái framtíð Íslands fyrir sér, hvernig þau sjái fyrir sér stöðu Íslands innan Evrópu og í samskiptum við önnur lönd í heiminum. Þess vegna snýst þessi tillaga um þjóðaratkvæði. Þetta er lýðræðisæfing, en það skiptir líka máli að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu, fari hún fram, sé virt. Við erum auðvitað brennd eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna 20. október 2012 og ég skil það alveg þegar almenningur gefur þeim hálfpartinn langt nef, hugsar að þjóðaratkvæðagreiðslur skipti ekki máli eða segir sem svo: Til hvers ættum við að gera það? Það tekur enginn mark á okkur. Það voru auðvitað hörmuleg mistök en í allt öðru máli. Við verðum að láta hug fylgja máli hér og stjórnmálamenn verða að hafa burði til að fylgja lýðræðislega fenginni niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál. Verði það samþykkt að taka upp þráðinn og halda aðildarviðræðum áfram þá hefur fengist hið pólitíska umboð frá þjóðinni til að halda málinu áfram. Þá verða þeir flokkar að stíga fram sem treysta sér til að veita því máli pólitíska forystu og taka við keflinu. Það er eiginlega eðlileg afleiðing þess ef slíkt yrði samþykkt. Ef því yrði hafnað verðum við sem þá myndum lúta í lægra haldi einfaldlega samþykkja þá niðurstöðu og virða hana af því að hún er fengin með lýðræðislegum hætti og er endanleg á þeim tímapunkti. Við vitum hvernig það hefur verið t.d. hjá frændum okkar í Noregi sem tvisvar sinnum hafa borið aðildarsamning undir þjóðina og í bæði skiptin var hann felldur. Þar var engin spurning um að málið væri lagt á ís og þannig hafa allir stjórnmálaflokkar í Noregi umgengist það, af því að þetta snýst um pólitískt þrek og að virða vilja þjóðarinnar. Það er auðvitað grundvallarmunur á aðferðafræðinni við þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekna afmarkaða spurningu annars vegar og alþingiskosningar hins vegar. Það hangir ekki alveg saman þegar hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins koma hér upp og segir annar að það hafi í raun farið fram atkvæðagreiðsla í alþingiskosningunum 25. september 2021 meðan hinn segir nei, það er algjört umboðsleysi í þessu máli. Þetta var gert án umboðs árið 2009. Þetta hangir ekki saman og það sjá allir sem vilja. Ég get alveg staðið hér og viðurkennt að það voru pólitísk mistök af hálfu Samfylkingarinnar og Vinstri grænna, sem þá voru saman í ríkisstjórn, að taka ekki tilboðinu um þjóðaratkvæðagreiðslu sumarið 2009. Þá hefðum við fengið svo skýrt umboð fyrir aðildarviðræðunum og við, þingmenn Samfylkingarinnar, ekki þurft að búa við þá áþján að vera í samstarfi við Vinstrihreyfinguna – grænt framboð sem lagðist þver fyrir allt sem þurfti að gerast í þeim aðildarviðræðum og væri það allt efni í heila bók.  
             Síðan er sagt: Jú, en við höfum EES-samninginn, hann er svo góður og ég er alveg sammála því. Þegar EES-samningurinn var gerður, og hann er rúmlega 25 ára gamall, þá var það sögulegt framfaraspor fyrir Ísland. Margt er hægt að segja um þá ríkisstjórn sem þá var yfir landinu, forsætisráðherra, Davíð Oddsson, utanríkisráðherra, Jón Baldvin Hannibalsson, en það verður aldrei tekið frá þeim utanríkisráðherra að hafa landað þeim samningi, aldrei. Þar hófust miklar framfarir, opnun á viðskipti og annað, og við fórum kannski ekki vel með allt það sem samningurinn fól okkur. En við höfum lært af því. Því skiptir EES-samningurinn mjög miklu máli en hann er að sjálfsögðu ekki það sama og full aðild að Evrópusambandinu: Sæti við borðið, rödd sem hlustað er á og þarf að heyrast svo hægt sé að gæta hagsmuna okkar eins og við þurfum að gera. Það væri mjög freistandi að fara hér út í tæknileg atriði sem hafa verið rædd hér í dag. Ég ætla að leyfa mér að geyma það enda vinnst ekki tími til þess. Mig langar samt að lokum að tala um auðlindirnar því að auðvitað skiptir forræði okkar yfir náttúrulegum auðlindum landsins öllu máli í þessu samhengi eins og öðru. Þá væri nú gott að vita til þess ef við tækjum okkur saman hér í þessum sal og samþykktum nýtt auðlindaákvæði í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þá værum við búin að leggja mun sterkari grunn undir varnir fyrir íslenskar auðlindir en við höfum núna. Hvers vegna gerum við það þá ekki, ef við meinum eitthvað með því að við munum aldrei láta auðlindirnar eða forræði þeirra af hendi? Við höfum reyndar ekki gengið neitt sérstaklega vel um sumar af þessum auðlindum en það er efni í allt aðra umræðu. Svo er það auðvitað þannig og á ekki að þurfa að ræðast hér á hinu háa Alþingi að innan Evrópusambandsins er samstarf fullvalda þjóða sem hafa full yfirráð yfir sinni heimalögsögu, yfir stjórn á sínum auðlindum og lagasetningu í sínu landi. Það á ekki að þurfa að eyða miklum tíma í umræður um það, af því að þannig er það og mun ekki breytast. Það sem hefur reyndar breyst á síðustu 13 árum er að mjög margt hefur breyst á Íslandi, Evrópu og innan Evrópusambandsins. Eitt af því sem hefur breyst á Íslandi er að við erum búin að koma okkur upp nýrri, risastórri útflutningsgrein sem var varla til með þeim hætti sem hún er núna þegar við sóttum um aðild. Það er ferðaþjónustan, sem vill svo til að er orðin stærsta útflutningsgrein Íslands. Ég hlakka ég til að eiga samtal við þá stóru, mikilvægu atvinnugrein um kosti og galla aðildar að Evrópusambandinu.

Forseti. Mig langaði að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Í kjölfar umræðu hennar um atvinnugreinina stóru sem hefur, eins og hún benti réttilega á, heldur betur stigið á svið eftir að þetta samtal hófst með upphaflegri umsókn þá mig langaði að fá álit hv. þingmanns á einu. Öll umræða um Evrópumál hefur í gegnum tíðina snúist mikið um sjávarauðlindina sem okkar einu auðlind og um gjaldmiðilinn. Mér finnst svo augljóst þegar við lítum á hagsmuni almennings að þá eigum við grundvallarhagsmuni af samkeppnismálum. Aðild myndi hafa í för með sér mjög jákvæðan ávinning fyrir neytendur. Evrópusambandið hefur einnig slegið mjög sterkan tón gagnvart mannréttindum. Mig langaði að vita hvort hv. þingmaður væri sammála mér um að hér séu breyttar aðstæður í loftslagsmálum frá því að þessi umræða hófst hér fyrst í þessum þingsal, og hvort hún sé sammála mér um það hagsmunamat að í dag ættum við mikið undir því að ganga inn í Evrópusambandið ekki síst með tilliti til hagsmuna okkar og markmiða á sviði loftslagsmála.

Hæstv. forseti. Já, ég tel blasa við að það væri góð leið til að efla hagsmunagæslu og útvíkka í samstarf á sviði loftslagsmála. Eins og kunnugt er þá er Ísland aðili að viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir. Það var ekki sjálfsagt að sú aðild fengist en hún fékkst. Hún skiptir mjög miklu máli fyrir íslenska stóriðju þegar kemur að að loftslagsmálum. Við erum auðvitað að vinna að sömu markmiðum eins og öll ríki sem hafa undirritað markmið Parísarsamkomulagsins. Hins vegar getum við greitt okkur leiðina þangað með góðu samstarfi. Án vafa er hægt að gera það innan Evrópusambandsins. Til að valda engum misskilningi í umræðunni um loftslagsmálin, hamfarahlýnun og þær aðgerðir sem Ísland og öll lönd þurfa að grípa til, að þá er alveg rétt sem hefur heyrst í umræðunni almennt að nú ættum við að hrósa happi yfir því að vera ekki með sæstreng til Evrópu. Ákvörðun um að leggja sæstreng er viðskiptaleg ákvörðun sem hvert ríki tekur. Enginn neyðir nokkurn til að leggja sæstreng og selja orkuna um hann. Það er mjög mikilvægt að halda því til haga í þessu samhengi að það erum við sem ákveðum hvernig við förum í okkar loftslagsaðgerðir. Það erum við sem sjáum til þess að landsmarkmið Íslands verði uppfyllt og svo nýtum við allar þær leiðir sem rétt er að fara, ekki svindlleiðirnar heldur þær sem rétt er að fara í samstarfi við aðrar þjóðir og í verkefnum með öðrum þjóðum til að draga úr áhrifum og helst koma í veg fyrir hamfarahlýnun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ástæða þess að ég spurði að þessu var ekki síst sú staðreynd að evrópsk löggjöf mótar auðvitað nú þegar íslenskar réttarreglur mikið á mörgum, ef ekki flestum, sviðum þjóðarinnar. Skrefið sem fælist í því að þjóðin myndi greiða aðild atkvæði sitt er að þessu leyti mun minna en það skref sem þegar hefur verið stigið. Ávinningurinn í mínum huga yrði pólitískur, lýðræðislegur og efnahagslegur, og myndi varða öryggi okkar. En ég held líka að á þeim tíma sem liðinn er frá 2009 þá hafi verið stigin stór skref og Evrópusambandið hefur haft sterka rödd á sviði mannréttindamála og beitir sér um þessar mundir markvisst fyrir aðgerðum í þágu loftslagsmála, því að það eru jú aðgerðir sem telja en ekki orð. Ég er þeirrar skoðunar að með aðild værum við komin inn í stofnanaumgjörð sem myndi styðja við markvissa og virka samkeppni, virkari hagsmunagæslu í þágu neytenda og íslenskur markaður myndi komast úr þessum kúltúr sem einkennist að mestu leyti af fákeppni, því miður. Það er lítið rætt um þessar mörgu jákvæðu hliðarverkanir af aðild.

Hæstv. forseti. Ég tek undir hvert orð hjá hv. þingkonu Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur. Íslenska umhverfislöggjöfin hefur svo að segja í heild sinni komið til okkar í gegnum EES-samstarfið. Allar helstu umbætur á sviði umhverfismála í lagasetningu hafa komið þaðan. Stundum hefur verið sagt að við hefðum getað gert þetta allt sjálf, en reynslan sýnir að þarna er búið að leggja í vel ígrundaða, framfarasinnaða og framsækna lagavinnu á sviði umhverfismála og við höfum notið góðs af því, innleitt löggjöfina með okkar hætti og aðlagað hana. Hún hefur sannarlega komið að góðum notum og leitt til mikilla umbóta hér á landi . Það sama á við um samkeppnismál og neytendavernd sem eru auðvitað grundvallaratriði í bandalagi sem byggir á viðskiptafrelsi. Þá þarf að vera virk samkeppni, virkt eftirlit með fyrirtækjum á markaði þannig að samkeppni ráði en fákeppni og einokun verði undir vegna þess að alltaf þarf að setja hagsmuni neytenda efst. Samkeppni snýst í rauninni ekki um fyrirtækin sjálf, þótt auðvitað gagnist hún þeim. Ávallt þarf að vera andlag í umræðu um vernd almannahagsmuni og hag neytenda. Þar höfum við sannarlega getað sótt í brunn Evrópusambandsins þar sem þessi málefni eru framar en kannski víðast hvar í hinum vestræna heimi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langaði að spyrja út í eitt sem ég skildi ekki í ræðu hv. þingmanns varðandi auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Ég vil meina að það gæti grundvallarmisskilnings um svokallaðar aðildarviðræður sem við höfum átt og ættum að eiga við Evrópusambandið og ég tel að það sé m.a. út af rangri þýðingu á hugtakinu „accession to EU“, með leyfi forseta. Það leikur enginn vafi á því að ESB hefur lögfesta stofnskrá og bindandi, óhagganlegan stofnsáttmála. Þessar svokölluðu viðræður ganga bara út á það hvernig við getum aðlagað okkur að þeirra óhagganlegu sáttmálum og á hve löngum tíma. Hvað varðar sjávarútvegspakkann sem ESB-sinnar vilja fá að kíkja í en tókst þó ekki að opna á öllum þessum árum sem við eyddum í aðildarviðræðurnar þá er afstaða forsvarsmanna ESB ljós, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason hefur komið inn á. Svo ég vísi í orð fyrrum stækkunarstjóra ESB eru heimildir fyrir tilslakanir einfaldlega takmarkaðar, með leyfi forseta: „Meginreglan er að þjóð eins og Íslendingar skuli fara eftir almennum reglum.“ Því spyr ég hv. þingmann: Telur hún raunhæft markmið að hægt sé að semja við ESB að 200 mílna efnahagslögsaga okkar verði í heild sinni viðurkennd undir stjórn Íslendinga, í andstöðu við sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB og þrátt fyrir að slíkt eigi sér engin fordæmi? Eða vill hv. þingmaður fara í þetta vonlausa verkefni þrátt fyrir betri vitund um annað og leggja í það tíma, kostnað og okkar litlu utanríkisþjónustu? Er það kannski tengingin við auðlindaákvæði stjórnarskrárinnar eða misskildi ég hv. þingmann?

Hæstv. forseti. Ég nefndi auðlindaákvæðið af því að ég tel rétt, hvernig sem við snúum okkur í aðildarviðræðum við Evrópusambandið, að við göngum frá því að það sé auðlindaákvæði í stjórnarskrá Íslands. Því hefur verið haldið fram af þeim sem óttast aðildina að það sé verið að ásælast auðlindir okkar. Það kann að vera að einhverjir ásælist þær en við skulum þá byrja á því hér heima að vinna vinnuna okkar og tryggja óvefengjanlega eign almennings á sameiginlegum náttúrulegum auðlindum þjóðarinnar. Ég er ekki eins svartsýn og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir þegar kemur að samningaviðræðum við Evrópusambandið. Það er alveg rétt að í raun er verið að semja um aðlögun. Ég ætla ekki að deila um það og halda öðru fram. Hins vegar er alveg skýrt að innan Evrópusambandsins halda lönd umráðum yfir auðlindum sínum. Þá komum við að reglunni um hlutfallslegan stöðugleika sem sum okkar muna vel eftir. Það er nefnilega þannig að hún byggir á reynslu þjóða og í tilviki Íslands, ef við tölum um fiskveiðiauðlindina, byggir hún á fiskveiðireynslu Íslendinga og fyrirtækja í íslenskri eign innan íslensku lögsögunnar. Engir aðrir hafa þá veiðireynslu og því myndi ég halda að það væri býsna sterk samningsstaða. Hitt er svo alveg rétt að sjávarútvegskaflinn var ekki opnaður þegar viðræðunum var illu heilli frestað, en ef ég man rétt þá var hann ekki opnaður m.a. vegna þess að við áttum enn þá í deilu við bæði ESB og Noreg um makrílinn. Þessar þjóðir vildu fyrst semja um makrílinn og svo opna kaflann.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þá skil ég hana sem svo að hún telji mikilvægt að þetta auðlindaákvæði verði lögfest sem einhvers konar vörn eða skilaboð fyrir aðildarviðræður, sem eru í raun innleiðingarviðræður við Evrópusambandið. Hvað varðar reglu um hlutfallslegan stöðugleika og að hún leiði til þess að veiðiheimildirnar myndu að mestu falla til Íslendinga, þá byggist sú regla á samþykktum ráðherraráðs ESB hverju sinni og ekkert því til fyrirstöðu að henni verði breytt, svo því sé haldið til haga. Hv. þingmaður nefnir af hverju sjávarútvegskaflinn var aldrei opnaður. Ég held það hafi hreinlega ekki verið lagt í það út af öllum þeim ormum sem þar hefðu komið upp. En af því að þessir samningar voru nefndir þá fellur réttur aðildarríkja til að gera sjálfstæða fiskveiðisamninga niður við aðild að ESB og í því tilliti er vert að hafa í huga einmitt það sem hv. þingmaður nefnir, þ.e. hversu oft Ísland og ESB hafa tekist harkalega á í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Ég vona að ég hafi ekki misskilist í umræðunni um auðlindaákvæði. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að það þurfi að bæta auðlindaákvæðið í stjórnarskrá Íslands burt séð frá því hvort farið verði í aðildarviðræður við ESB eða ekki að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er mikilvægt vegna þess að ég hef oft heyrt sjálf og finnst skiljanlegt að fólk hafi áhyggjur af því að aðrir ásælist auðlindirnar. Ég held að auðlindaákvæðið verji okkur en fyrst og fremst gefur það okkur grundvöll fyrir dómstólum og tryggir sameiginlega eign almennings á sameiginlegum, náttúrulegum auðlindum okkar. Ég er hins vegar ekki viss um að ég og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir verðum sammála um hagsmunamatið þegar kemur að viðræðum við ESB um sjávarútvegsmál. Þar erum við bara ekki sömu skoðunar. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að staða okkar sé sterk í ljósi reynslunnar, vegna þess að við erum sjávarútvegsland í heimsklassa með mjög vel þróaða grein sem flytur út um allan heim. Staða okkar er mjög sterk í því samhengi og í samhengi við sjávarútveg innan Evrópusambandsins. Auðvitað er það þó þannig að það þarf að semja. Þá þarf að skoða frá öllum hliðum hvernig það er gert en ekkert í fordæmum Evrópusambandsins segir okkur að þar verði ekki hægt að finna lausn. Hv. þingmaður nefndi ráðherraráðið og að það gæti með einu pennastriki breytt þeirri stöðu. Það er ekki útilokað 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu sem átt hefur sér stað í dag. Hún hefur verið bara gagnleg og ég hef getað nestað mig talsvert á þeim orðum sem hér hafa verið látin falla. Ég er einn af þeim sem sat í samningahópi á sínum tíma og sá hópur fjallaði um sveitarstjórnar- og byggðamál. Þar sat ég fyrir hönd ASÍ á meðan þessar aðildarviðræður voru í gangi og lærði mikið þar. Það gerðist svo að hæstv. utanríkisráðherra þess tíma, Gunnar Bragi Sveinsson, rak mig og reyndar fleiri. Við vorum bara send heim. Mér fannst þetta mjög áhugaverður tími, að fá að sitja og taka þátt í þessum samningahópi. Þar lærði ég margt og ég upplifði það aldrei á þeim tíma að reynt væri að leggja fyrir okkur einhverjar gildrur. Aldrei, nema síður væri, frekar hitt að það væri verið að halda að okkur og gauka að okkur tækifærum sem fólust m.a. í sjóðum sem voru inni í ESB sem hefðu getað nýst alla vega ákveðnum hluta landsins. Það byggði auðvitað á því að þá var aldrei klárað að skilgreina Ísland endanlega, hvort það væri kalt svæði eða að hluti af því væri eitthvað annað en kalt svæði. Við vorum komin ansi áleiðis með það að stærsti hluti Íslands yrði skilgreindur sem kalt svæði. Það jók möguleika Íslands til að sækja í þá sjóði sem voru ætlaðir fyrir byggðarlög og atvinnustarfsemi á köldum svæðum. Ég hef reyndar lengi vel, eftir að hafa búið erlendis og tekið þátt í daglegu lífi innan Evrópu, verið Evrópusinni og í framhaldi af því Evrópusambandssinni. Það er kannski ekki undarlegt að eyþjóð sé tortryggin gagnvart ægivaldi hins stóra. Ég geri mér ekki grein fyrir því. Mér þótti það merkilegt þegar ég fór til Afríku á sínum tíma að þar voru menn ekki að ræða hvaðan þeir voru, þeir voru Afríkumenn. Það er í mesta lagi að við skilgreinum okkur út frá sveitarfélaginu okkar; ég er Keflvíkingur eða Vestmannaeyingur. Við komumst ekki einu sinni í það að skilgreina okkur sem Íslendinga. Þarna hugsa þessar þjóðir með einhverjum hætti öðruvísi en við og tilheyra þessari stóru heild og vilja tilheyra þessari stóru heild. Mig langar að rifja það upp, eins og hefur reyndar verið gert í dag, að upprunalegur tilgangur samvinnu í Evrópu, sem var undanfari Evrópusambandsins, var að koma á friði sem var ekki til staðar í Evrópu. Þetta var auðvitað bara þannig að ungir menn í sitthvoru landinu, sitthvorum megin við lækinn, voru síðan kallaðir í stríð, kannski vinir, til að drepa hver annan. Þetta var það sem rak Evrópuþjóðir til að hugsa málin upp á nýtt. Þurfum við ekki að gera eitthvað annað til að koma í veg fyrir að slíkir atburðir gerist í túnfætinum hjá okkur? Það er einhver ástæða fyrir því að aðrar þjóðir hafa tekið þessi skref og valið að stíga inn í Evrópusambandið. Það er einhver ástæða fyrir því að austantjaldsþjóðirnar, þegar þær losnuðu undan oki járntjaldsins, völdu að óska eftir aðild að Evrópusambandinu. Það er einhver ástæða fyrir því að Úkraína leggur á það áherslu að komast inn í ESB. Það er einhver ástæða fyrir því að Eystrasaltsríkin öll sem eitt fóru inn í ESB. Ég er hissa á þessari hræðslu sem hér er verið að búa til, að við höfum eitthvað að óttast. Mig langar að nefna það hér að stjórnmálamenn eru oft og einatt að lofa einhverju fyrir kosningar og gera svo eitthvað allt annað eftir kosningar. Á sínum tíma, í aðdraganda kosninganna 2013, voru mýmargir stjórnmálamenn sem lofuðu því að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta málefni en af því hefur ekki orðið tæpum áratug seinna. Ég er með samantekt frá 2016 sem mig langar aðeins að glugga í, með leyfi forseta. Þar er rakið hvað menn sögðu í aðdraganda kosninganna 2013. Þar eru nefndir þingmenn eins og Illugi Gunnarsson, Hanna Birna Kristjánsdóttir, Ragnheiður Elín Árnadóttir, Kristján Þór Júlíusson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Bjarni Benediktsson, sem lofuðu því - þetta er til á vídeó þannig að það er hægt að sjá þetta allt saman - og sögðu: Að sjálfsögðu förum við í atkvæðagreiðslu, við getum gert það á kjörtímabilinu. Þannig voru þau orð á þeim tíma. Í framhaldi af þessu varð til þetta orðalag „pólitískur ómöguleiki“ sem hefur verið nýtt við ansi mörg tækifæri. Sagt er: Já, EES-samningurinn, hann er bestur í heimi. Já, auðvitað er hann góður, hann er mjög góður. En ef við horfum bara á EFTA-stoðina, hvernig hefur hún breyst? Er hún eins og hún var? Hvar er Portúgal í EFTA? Hvar er Austurríki í EFTA? Hvar er Danmörk í EFTA? Hvar er Svíþjóð í EFTA? Af hverju þessi lönd farin? Af hverju völdu þau að stíga út úr EFTA og fara inn í ESB? Af hverju fóru Finnar inn í ESB og gleyptu bara allt sem þar var í einum bita, tóku upp evruna og gerðu allt sem ESB stóð í raun og veru fyrir? Ég fæ ekki betur séð en að þetta hafi bara gagnast Finnum ágætlega. Hér hefur verið haldið á lofti, og kannski með réttu, að við breytum ekki stofnsáttmála ESB. Stofnsáttmálinn hefur staðið eins og hann hefur verið frá stofnun en það hafa verið gerðir svokallaðir viðaukar við þennan stofnsáttmála. Það nægir bara að nefna skilgreininguna á köldum svæðum sem Finnar komu í gegn á sínum tíma sem virka fyrir Finna; um landbúnað á köldum svæðum. Ég sé ekki að finnskir bændur berjist fyrir því að komast út úr ESB. Gæti ekki verið eitthvað þarna sem gæti gagnast okkur og er eitthvað að því að skoða það? Ef við erum að tala um að við viljum standa fyrir lýðræði, af hverju stöndum við þá í vegi fyrir því að þessi mál séu skoðuð af einhverri alvöru? Ég næ þessu ekki. Ég held að við séum alveg klár á því að ekkert okkar mun samþykkja samning sem kemur sér illa fyrir íslenska þjóð. Ég mun aldrei gera það. Ég held að við myndum fara inn í þessar viðræður við ESB þannig að við hefðum hag af því, en ekki bara hag af því, við getum líka lagt eitthvað til málanna. Við eigum ekki alltaf að segja: Hvað er þetta fyrir okkur? Gleymum ekki að orðum Kennedys á sínum tíma. Hvað er þetta fyrir okkur? Hvað getum við lagt til? Getum við ekki gert eitthvað gagn suður í Evrópu, hjálpað til? Fyrir mig er það að kjósa um þetta mál merkilegur lýðræðislegur atburður sem þjóðin ætti að fá að taka þátt í. Það ætti að vera keppikefli okkar allra að standa fyrir slíkum atburði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ég stend mig að því að koma upp í ræðupúlt trekk í trekk til að svara fyrir og ræða það sem þingmenn sögðu hér eða sögðu ekki fyrir tæpum áratug síðan, þingmenn sem flestir eru nú horfnir til annarra starfa. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að ræða þessi mál hér á þingi og við gerum of lítið af því, þau mál sem brenna helst á þingmönnum, og ég hef lýst því að ég hef saknað þess að við ræðum meira um utanríkismál, sérstaklega Evrópumálin. Ég varð ekki vör við svona mikinn áhuga þegar ég var aðstoðarmaður utanríkisráðherra. En mér finnst það hins vegar furðulegur málflutningur frá ESB-sinnum á þingi að það sé einhver lýðræðisbragur á því að það eigi að fara með í þjóðaratkvæðagreiðslu eitthvert mál flokka á Alþingi sem náð hafa eyrum rétt rúmlega fjórðungs kjósenda varðandi sín mál og hafa ekki frekari stuðning til þess á þinginu, slagar ekki einu sinni upp í helming þingmanna. Ég er bara ósammála því. Það er hreinlega ekki meiri hluti fyrir því á þinginu. Ég tel ekki vera meiri hluta fyrir því í samfélaginu. Ég skil ekki hvað greinir þetta mál frá öðrum málum sem við ættum þá að fara að henda út í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá erum við hreinlega að tala um grundvallarbreytingu á stjórnkerfinu á Íslandi. Þetta var það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann að: Hvað greinir þetta mál frá öllum öðrum málum sem 20–30% þingmanna geta tekið sig saman um og verið sammála um að eigi að henda út í þjóðaratkvæðagreiðslu? Það er bara hans skoðun. Ég er ósammála því.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hennar andsvar. Já, hvað greinir þetta mál frá öðrum málum? Ég er þeirrar skoðunar og hef verið lengi að þetta sé eitt stærsta mál sem við getum tekist á við og ég myndi gjarnan vilja fá að vita þjóðarviljann þegar fyrir lægi að gerður hafi verið samningur. Það er svo margt sem hvílir á alþjóðasamstarfi og ég tala nú ekki um samstarfið innan Evrópu þar sem það liggur ekkert fyrir að EES-samningurinn lifi. Það liggur ekkert fyrir að EFTA lifi. Ég þekki það bara úr mínum störfum sem fyrrverandi formaður Landssambands íslenskra verzlunarmanna að vera í samstarfi bæði við Noreg og önnur Norðurlönd. Norðmenn eru ekki mjög hrifnir af þessu EFTA-samstarfi til framtíðar. Þeir eru ekkert ánægðir með það að bera uppi þennan samning. Hvað gerum við ef þessi samningur fellur? Norðmenn vilja miklu frekar gera tvíhliða samninga við ESB eða fara jafnvel bara þarna inn. Þessi samningur okkar við ESB hangir bara á því að Noregur vilji vera þarna áfram. Þannig að ef Noregur fer, hvað gerum við þá? Í hvaða stöðu er Ísland þá? Ég segi fyrir mig að í mínum huga gæti þessi samningur markað tímamót fyrir Ísland sem þjóð þannig að það er ekkert verið að ræða einhver smámál hérna þegar við tölum um samstarf okkar innan Evrópuþjóða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið, það er gott að fá svar við því hvað býr að baki. Það er þá mismunandi hagsmunamat og mat á því hvað eru stóru málin. Mikill meiri hluti þingmanna á Alþingi er hreinlega ósammála því að það sé stærsta viðfangsefni stjórnmálanna á Íslandi að ræða aðild að Evrópusambandinu. Ég get greint frá því að að ég hef fengið núna frá því að ég deildi því á samfélagsmiðlum að ég væri að taka þátt í þessari umræðu, furðumörg skilaboð um hvort við séum í alvörunni að ræða aðild að Evrópusambandinu. Fólki finnst það, held ég, a.m.k. í mínum bergmálshelli, mjög skrýtin forgangsröðun. En eins og ég hef sagt hér í dag, þá fagna ég þessari umræðu.

Í staðinn fyrir að tala um brennivínið.

Nákvæmlega, stóru málin. Fara með það í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er þá það sem okkur greinir á um, hvað séu stóru málin sem við ræðum hérna á Alþingi. Ég hef bent á það ítrekað hér í dag að það er mikill meiri hluti þingmanna hér sem hefur stuðning minni hluta landsmanna fyrir því að þetta sé stærsta viðfangsefni íslenskra stjórnmála. Ég er ekki með frekari spurningar til hv. þingmanns.

Virðulegur forseti. Já, væntanlega myndi það vera þannig í mínum bergmálshelli að fólk myndi hvetja til þess að fram færi slík atkvæðagreiðsla. Mínir stuðningsmenn eru í flestum tilfellum á þeirri skoðun að það sé viðfangsefni okkar að takast á við þetta. Hér hefur verið bent á að sú stjórn sem fór í viðræðurnar á sínum tíma hafi ekki haft umboð frá þjóðinni til að fara í þessar viðræður. En núna á ekki að fara og leita eftir umboði. Sá málflutningur skýtur skökku við. Hvort eigum við að fá umboð frá þjóðinni eða ekki? Það hefði verið betra og það hefði styrkt stöðuna ef það hefði verið leitað eftir umboði á sínum tíma. Því miður var það ekki gert. Þá voru ákveðnir aðilar innan Vinstri grænna sem vildu aldrei þetta mál. Þeir vildu það bara ekki, þeir stoppuðu það. Þegar þeir voru komnir í stöðu til þess að stoppa það þá gerðu þeir það. En það er ákveðinn hópur innan Vinstri grænna sem er tilbúinn til þess að fara í svona lýðræðisaðgerð sem þjóðaratkvæðagreiðsla er, það er fullt af góðu fólki innan Vinstri grænna sem er tilbúið til þess. Það voru bara hagsmunaaðilar, m.a. ráðherrar, sem voru ekki tilbúnir til þess að hleypa þessu máli í gegn og því fór sem fór. Það hefði verið betra að fá umboð frá þjóðinni eins og hv. þm. Óli Björn Kárason benti hér á í dag og vonandi berum við gæfu til að afla þessa umboðs.

Virðulegur forseti. Ég ætla að segja eins og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir, ég fagna því mjög að við séum að ræða þetta hér í dag. Ég hef reyndar ávallt fagnað því þegar við ræðum um alþjóðamál og finnst í rauninni allt of lítið gert af því hér í þingsal. Mig langar því bara að óska flutningsmönnum til hamingju með þessa þingsályktunartillögu og ég held að það sé mjög gott að hún komi fram strax í upphafi þings. Á síðasta kjörtímabili lagði einmitt flokkur Viðreisnar upp með þetta, annars vegar að taka upp evruna og hins vegar að ganga í Evrópusambandið, en nýttu ekki tækifærið fyrr en á síðasta ári þess kjörtímabils að koma fram með eitthvert mál þar að lútandi og skapaðist um það í rauninni allt of lítil umræða hér í þingsal, áhuginn var ekki meira en svo. Mig langar að segja í upphafi, af því að við erum mikið að ræða hérna að vera á móti ESB, vera Evrópusinni, ESB-sinni, að ég er Evrópusinni. Ég hef ekkert á móti Evrópusambandinu, finnst það bara fínn klúbbur. Ég hef aftur á móti í minni pólitík og mínu hagsmunamati lagt það mat á stöðuna að hagsmunum Íslands og Íslendinga sé betur borgið utan Evrópusambandsins en innan þess. En á sama tíma held ég að það sé mjög mikilvægt að við eigum í góðu sambandi bæði við vini okkar Evrópusambandsþjóðirnar, en ekki síður stofnunina ESB. Ég get líka sagt að árið 2009, þegar þáverandi hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, var að smala köttum og koma fram með tillögu um að ganga í Evrópusambandið, þá gat ég skilið rökin fyrir því að fólk vildi skoða þann möguleika. Ég viðurkenni það alveg að á þeim tímapunkti í þeim aðstæðum sem við vorum þá fannst mér umræðan um að Ísland ætti mögulega að ganga í Evrópusambandið hafa einhvern grunn. Ég skildi af hverju fólk var að tala fyrir þessari leið. Ég er ekki endilega viss um að ég hefði verið sammála henni en ég var alveg til í að taka samtalið og skoða rökin með og á móti þá. Ég tek undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, það voru náttúrlega gríðarleg pólitísk mistök að fara í þessa vegferð án þess að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég held að það hljóti allir að sjá það núna. Á þessum tíma höfðum við farið í gegnum hrun. Við vorum með íslensku krónuna og rökin út frá bankahruninu, út frá skýrslum og það var alveg skiljanlegt að fólk horfði svolítið til Evrópusambandsins og segði: Af hverju kemur þetta fyrir okkur hér? Við erum lítið hagkerfi. Erum við betur komin undir einhvers konar verndarvæng Evrópusambandsins? Ef við hefðum verið þar inni, hefði Icesave ekki átt sér stað? En við fórum ekki í Evrópusambandið og Ísland náði gríðarlegum viðsnúningi á ofboðslega skömmum tíma, einmitt utan Evrópusambandsins. Það var horft til okkar og það var eitt af því sem þingmenn og ráðamenn íslensku þjóðarinnar voru spurðir um á erlendum vettvangi: Hvernig fóruð þið að þessu? Ég vil meina að það sé því að þakka að við vorum ekki innan Evrópusambandsins að þessi viðsnúningur tókst eins og hann tókst, bæði með löggjöfinni en ekki síður að við erum sveigjanlegri og þessi litli gjaldmiðill okkar, sem stundum getur verið okkur þungur, getur líka verið mikill kostur í aðstæðum sem þessum. Það hefur oft verið notað sem rök fyrir inngöngu í Evrópusambandinu, annars vegar frá nýsköpunarfyrirtækjum og svo heyrði ég líka hér áðan að lítil og meðalstór fyrirtæki kölluðu eftir því og það var einmitt líka það sem heyrðist á þeim tíma sem þessi umræða var hvað háværust í kringum hrunið, að atvinnulífið hreinlega kallaði eftir því að hafa stöðugri gjaldmiðil. En þá er nú ágætt að horfa til þess hvað er að gerast í Evrópu núna. Fréttir frá Þýskalandi eru t.d. með þeim hætti að lítil og meðalstór fyrirtæki þar öskra hástöfum á stjórnvöld og segja: Þið verðið að gera eitthvað. Það að reka lítið eða meðalstórt fyrirtæki innan Evrópusambandsins er enginn dans á rósum, langt í frá. Þá hafa þau rök verið nefnd að við þurfum aðkomu að Brussel-bákninu fyrr í ferlinu. Við vitum það öll sem störfum í stjórnmálum og höfum haft tækifæri til að koma til Brussel og heimsækja Evrópuþingið eða Evrópuráðið og áttum okkur á þessum lagaramma að þetta er ofboðslega stórt og flókið og mikið. Þá er spurningin: Er þá betra að vera hluti af sambandinu, er það einfaldara og myndi rödd okkar heyrast hærra? Jú, við myndum hafa einhverja þingmenn á þinginu og í ráðherraráðinu. En varðandi það að koma fyrr að ferlinu, og það er nú kannski fegurðin við Evrópusambandið og lýðræðið þar, þá eru þau mjög opin fyrir því. Þegar Evrópusambandið ætlar að fara að hreyfa sig í einhverja átt þá eru þau mjög dugleg að birta sínar áætlanir, það eru faghópar úti um allt og við sem Íslendingar og aðilar að EES höfum fullan aðgang að slíkum hópum og erum með sérfræðinga á okkar snærum sem fara oft í vinnuhópa ef við teljum hagsmunum okkar betur borgið með því og við höfum þekkingu á viðkomandi málefnasviði. Það að vera innan Evrópusambandsins er ekkert skilyrði til að taka þátt í þeirri vinnu. Virðulegur forseti. Ég er svona aðeins að reyna að fara í gegnum rökin sem ég hef heyrt og færa rök fyrir því að ég lít ekki á þau sem raunveruleg rök eða mér finnst þau ekki standast. Eitt af því sem oft hefur verið rætt varðandi Evrópusambandið er að í mörgum löndum þess hefur atvinnuleysi verið mun hærra en við höfum upplifað hér í gegnum tíðina. Ég minnist þess að Evrópusambandssinnar hér í þessum sal notuðu það einmitt sem rök hérna í Covid þegar atvinnuleysið var að fara upp á Íslandi, að nú hlytu rök okkar að vera farin út um gluggann, okkar sem ekki höfum viljað ganga í Evrópusambandið og sagt að atvinnustigið skipti íslenska þjóð mjög miklu máli. En Covid er búið, atvinnuleysið hefur snúist við á ótrúlegum hraða hér á Íslandi og núna er mikill skortur á vinnuafli. Eins og ég kom inn á í ræðu minni í gær þá held ég að núna snúi þetta miklu frekar að því að við eigum að opna okkar svæði út fyrir EES. Við þurfum að taka á móti fólki sem býr utan EES og hleypa því hingað inn með auðveldari hætti til að taka þátt á atvinnumarkaðnum og í samfélaginu okkar. Svo er það auðvitað sífellda mantran um að vextir séu lægri, verðbólga hafi verið lítil sem engin - hún er nú hærri í dag í mörgum löndum Evrópusambandsins en á Íslandi - og bara að fólk hafi það betra. Hver kannast ekki við auglýsingarnar fyrir kosningar í gegnum tíðina, hvort sem það er hjá Samfylkingunni eða Viðreisn, um að það hljóti allt að vera betra í Evrópusambandinu, kjúklingabringur hljóti að vera miklu ódýrari, afborganir af lánum séu miklu betri og ég veit ekki hvað og hvað? Þá er líka ágætt að spyrja: Hver eru lífsgæði almennings og hvar eru þau best? Því miður er það svoleiðis, samkvæmt frétt sem ég rakst á hjá RÚV hérna um daginn, að lífsgæðum á heimsvísu hefur hrakað. Það er í fyrsta sinn í rúma þrjá áratugi sem lífsgæðum hrakar milli ára. Þá er ágætt að velta því fyrir sér hvernig þessari lífsgæðavísitölu er háttað. Í skýrslu Sameinuðu þjóðanna er Sviss á toppnum, númer eitt í lífsgæðavísitölu. Í öðru sæti Noregur, í þriðja sæti Ísland. Hvað eiga þessi lönd öll sameiginlegt? Ja, alla vega það að standa utan Evrópusambandsins. Að þessu sögðu og örugglega ýmsu fleiru sem hægt væri að tína til þá lít ég hreinlega þannig á að hagsmunum Íslands sé betur borgið utan Evrópusambandsins. En ég tek undir það sem komið hefur fram í umræðunni áðan að EES-samningurinn er auðvitað ofboðslega mikið lífæð fyrir Ísland og íslenskt atvinnulíf og skiptir okkur ofboðslega miklu máli, alveg ofboðslega miklu, og ég vil standa vörð um hann. Ég veit að flest þessi rök hafa verið nefnd bæði í dag og áður í umræðunni um Evrópusambandið en í þessari þingsályktunartillögu og eins og komið hefur fram í umræðunni er núna verið að tala um þetta líka út frá varnarhagsmunum vegna stríðs sem geisar í Evrópu. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom hér áðan og sagði: Hættið með þennan hræðsluáróður, ekki ala á óttatilfinningu almennings, að það sé eitthvað hættulegt við að fara inn í Evrópusambandið, það sé einhver hætta í því fólgin, við missum stjórn á auðlindum okkar eða eitthvað slíkt. Ég verð að viðurkenna það að ég tek undir með hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur þegar ég spyr: Eru það rökin núna, af því að núna geisi stríð í Evrópu eigum við að ganga í Evrópusambandið? Virðulegur forseti. Ég næ engum þræði í þeim rökum. Finnst mér að Evrópuþjóðir eigi að standa saman gagnvart ógnarvaldi Pútínstjórnarinnar? Já, klárlega. En er svo komið að varnarhagsmunum Íslands væri betur borgið innan Evrópusambandsins? Nei. Voru Svíar og Finnar að ganga í Evrópusambandið núna út af varnarhagsmunum? Nei, þeir voru að ganga í NATO, sambandið sem Ísland er stofnaðili að. Varnarhagsmunum Íslands er vel borgið eins og er í dag í NATO og með samningum okkar við Bandaríkin. Evrópusambandið og aðild að því hefur ekkert með varnarhagsmuni Íslands að gera. 

Frú forseti. Nei, Finnar og Svíar voru ekki að ganga í Evrópusambandið, þeir gerðu það fyrir löngu, þeir voru að ganga í NATO, vissulega, vegna þess að þeir mátu það eins og fjölmörg ríki, Eystrasaltsríkin, Danmörk, að það væri betra að vera í hvoru tveggja. Þar liggi hagsmunirnir. Að þú getir ekki reitt þig á eina stoð. Hér spurði hv. þingmaður hvort rökin væru núna öryggis- og varnarrök. Nei, en þau hafa vissulega bæst við. Ég varð hrifinn af hugmyndinni um Evrópusambandið löngu áður en ég fór að velta fyrir mér mínum persónulega fjárhag, ég gat bara eytt svona frá mánuði til mánaðar sem einhleypur einstaklingur. En það sem heillaði mig voru þau gildi sem Evrópa stendur fyrir; lýðræði, mannréttindi, frelsi. Númer tvö, lærðist mér svo seinna, var að efnahagslegu rökin skipta gríðarlegu máli. Ég áttaði mig fljótlega á því sem vinnandi maður með nýja fjölskyldu að þessi sveigjanleiki sem hv. þingmaður talar um bitnar fyrst og fremst illa á venjulegu launafólki. Eftir að hafa rekið litla arkitektastofu í 20 ár áður en ég kom hingað þá voru sveiflurnar og kreppurnar í byggingariðnaðinum tvöfaldar á við niðursveifluna annars staðar í álfunni. Og í þriðja lagi eru Íslendingar neyddir til þess að horfa á umheiminn og gera nákvæmlega það sama og Evrópuþjóðirnar eru að gera, Finnar og Svíar, Bandaríkin, Japanir, Kínverjar, Indverjar, að skoða heiminn út frá nýrri heimsmynd. Það sem blasir við auðvitað er breytt staða. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þau grunngildi sem hv. þingmaður nefndi hér áðan, lýðræði, mannréttindi og frelsi, eru grunngildi sem við Íslendingar höfum sameinast um, Norðurlöndin hafa sameinast um og Norðurlandasamstarfið og Evrópusambandið gerir það líka og Evrópusamvinnan. Ég tek heils hugar undir það, um það greinir okkur hv. þingmann ekki á, við erum algerlega sammála. Þess vegna held ég að það sé ofboðslega mikilvægt á tímum sem þessum að Evrópuþjóðir standi saman gegn ógnarvaldi Pútíns sem er að ráðast inn í annað ríki, er í raun að ráðast á þessi grunngildi sem eru lýðræði, mannréttindi og frelsi. Ég tel aftur á móti að Ísland þurfi ekki að vera innan Evrópusambandsins til að tala hátt og skýrt og taka afstöðu í því og styðja þar af leiðandi Úkraínumenn. Hv. þingmaður nefndi ýmislegt. Hann nefndi m.a. sveiflur í byggingariðnaðinum sem hann sem arkitekt þekkir vel úr fyrra starfi og ég viðurkenni að ég þekki líka vel, komandi af sveitarstjórnarstiginu og hef fjallað um skipulagsmál í langan tíma. Það er í rauninni alveg sérstakt rannsóknarefni af hverju okkur hefur ekki tekist að ná meira jafnvægi á byggingarmarkaði.

Vextir.

Vextir geta verið hluti af því en það er mikið rannsóknarefni hvernig okkur hefur ekki tekist að teygja út línuna því að það er stöðugt flökt þegar kemur að byggingarmarkaðnum. Ég held reyndar að skýringin sé ekki sú að við gætum losnað við þetta flökt á byggingarmarkaðnum með því að ganga í Evrópusambandið. Ég held ekki. Þarna kemur inn framboðsvandi, skipulagsreglugerðir og þarna kemur líka inn ákveðinn stöðugleiki hjá fyrirtækjum sem starfa á þessum markaði. Hv. þingmaður kallaði hér frammí: Vextir. Og það er alveg rétt, við búum við hærra vaxtastig með íslensku krónunni. Það er staðreynd, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Þá segja margir að það bitni á almenningi í landinu. Þá segi ég bara: Af hverju eru lífsgæði fólks á Íslandi þau þriðju bestu í heiminum á eftir Sviss og Noregi? Allt lönd sem ekki eru innan Evrópusambandsins.

Frú forseti. Ég nefndi bara byggingariðnaðinn, ekki af því að hann hafi sérstöðu um fram aðrar atvinnugreinar á landinu, bara hvernig sveiflan fer í rauninni með þessar atvinnugreinar. En það eru akkúrat háir vextir sem gera það ómögulegt að byggja ódýrt á Íslandi. Fjármagnskostnaður er dýr og það eru þessar sveiflur á gengi sem gera það líka að verkum að þú þarft kannski að teikna húsið þrisvar, fjórum sinnum vegna þess að það er alltaf verið að skipta um byggingarefni, ýmist á að byggja það innan lands eða flytja inn vöruna. Sveiflur eru vondar fyrir allar atvinnugreinar. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann að því, því að hún talar mikið um EES-samninginn, að núna eru Svíar og Finnar búnir að sækja um í NATO og þá verða Svíar, Finnar og Danir innan bæði NATO og ESB og það hefur hreyft við Norðmönnum. Ég fylgist með umræðunni þar, það er ekki víst að Norðmenn verði hluti af EES-samstarfinu og innan EFTA. Mun það breyta afstöðu hv. þingmanns til Evrópusambandsins?

Virðulegur forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann segist hafa nefnt byggingariðnaðinn bara sem dæmi, það sé almennt mikil sveifla. Jú, það eru vissulega sveiflur í íslensku atvinnulífi en byggingariðnaðurinn er dæmi um iðnað á Íslandi sem fer í ótrúlega miklar sveiflur og mun meiri sveiflur en aðrar atvinnugreinar.

Vextir og gengi.

Það getur vel verið að vextir hafi þar áhrif, en það er eitthvað annað líka, hv. þingmaður. Þegar við horfum t.d. á þróun húsnæðisverðs og yfirleitt á þróunina hér á höfuðborgarsvæðinu þá getum við alveg séð sömu þróun í höfuðborgum t.d. hinna Norðurlandanna. Við sjáum að íbúðaverð t.d. í Kaupmannahöfn er að falla í verði. Það hefur verið mikill vöxtur og nú er verð á mikilli niðurleið. Þannig að ég held að það sé ekki svo einföld skýring. En hv. þingmaður spyr: Hvað með umræðuna í Noregi? Ég sagði áðan að ég hefði tröllatrú á EES-samningnum. Auðvitað er Noregur stór hluti af því að samningurinn er til staðar þannig að ég skal alveg viðurkenna, og ég held að við eigum alltaf að fara í kalt hagsmunamat, að ef Noregur myndi taka þá ákvörðun núna í þriðja skiptið að leggja fyrir norsku þjóðina að ganga í Evrópusambandið, því að Norðmenn hafa þegar tvisvar sinnum sagt nei við því, ef þeim myndi allt í einu snúast hugur núna og vilja gera það, þá getur vel verið að það myndi hafa áhrif á EES-samninginn. Það myndi þar af leiðandi hafa þau áhrif að við þyrftum að taka aftur upp það hagsmunamat sem hingað til hefur farið fram í mínum huga og hjá fleirum sem segja að EES-samningurinn sé okkar besta leið í utanríkisviðskiptum og utanríkissamstarfi.

Virðulegur forseti. „Þetta var eitt af táknum fullveldisins sem við vildum ekki láta hjá líða að notfæra okkur til að sýna út á við að við værum orðin sjálfstætt ríki.“ Hver skrifaði þannig árið 1929 um skandinavíska myntbandalagið? Jú, það var Jón Þorláksson, fyrsti formaður Sjálfstæðisflokksins. Hann leit á það sem sérstakt tákn um nýfengið fullveldi Íslands að landið myndi deila valdheimildum með samstarfsþjóðum og það meira að segja í peningamálum. Þetta er svolítið skemmtilegt. Eftir seinni heimsstyrjöld hefur orðið sú þróun í mörgum Evrópuríkjum að ríki setja í stjórnarskrá ákvæði um framsal valdheimilda í þágu alþjóðasamvinnu. Hér á Íslandi hefur þetta ekki verið gert og þess vegna gerist það með reglulegu millibili á nokkurra ára fresti að það vaknar mikill stjórnskipulegur vafi um hvort mikilvæg skref í EES-samstarfinu samrýmist stjórnarskránni okkar. Höfum í huga að hér er verið að tala um alþjóðasamstarf sem byggist á mikilvægasta viðskiptasamningi Íslands frá upphafi. Ég heyri að hv. þingmaður viðurkennir mikilvægi EES-samningsins, talar um hann sem lífæð atvinnulífs á Íslandi og segist hafa tröllatrú á EES-samningnum. Þess vegna þætti mér forvitnilegt að heyra hvort hv. þingmaður styðji að það verði gerðar stjórnarskrárbreytingar til að styrkja grundvöll EES-samstarfsins, svo sem með skýru ákvæði um afmarkað framsal fullveldis í þágu alþjóðasamvinnu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hef mikið verið að velta fyrir mér því sem sumir hafa stundum nefnt í umræðunni um fullveldi Íslands. Ég held að þær þjóðir sem eru innan Evrópusambandsins hafi fullt vald sem slíkar. Þær hafa afsalað sér ákveðnum hlutum en þær ákváðu það líka. Ef til vill kemur það helst inn á það sem var nefnt í ræðum áðan, til að mynda að gera alþjóðasamninga eða viðskiptasamninga við önnur ríki. Evrópusambandið er tollabandalag í þeim efnum og því er það nokkuð sem við höfum fram yfir Evrópusambandslönd, að geta gengið beint til annarra landa og gert við þau slíkt samkomulag, eins og dæmin sanna. Umræðan um stjórnarskrána hefur verið alls konar. Hv. þingmaður spyr hvort ég styðji að breytingar verði gerðar á stjórnarskránni til að aðlaga hana að því sem EES-samningurinn gerir kröfu um, ef ég hef skilið hv. þingmann rétt. Ég styð það alveg. Ég viðurkenni að ég hef ekki sökkt mér ofan í þá þætti málsins en ég hef margoft heyrt nefnt að þörf sé á að laga einhverja ákveðna þætti. Ég hef samt engar sérstakar áhyggjur af því að sú framkvæmd sem við höfum haft hingað til sé í mikilli andstöðu við stjórnarskrána en þó hafa fræðimenn vissulega bent á að það gæti farið ágætlega á einhverri aðlögun og ég er alveg tilbúin í þá umræðu.

Virðulegur forseti. Ég er ánægður með að heyra þessa afdráttarlausu afstöðu hv. þingmanns. Það kemur nefnilega fram, m.a. í skýrslu starfshóps frá 2019 um EES-samstarfið sem leiddur var af Birni Bjarnasyni, að þessi stjórnskipulegi vafi veiki stöðu Íslendinga í EES-samstarfinu og sérstaklega gagnvart Noregi og Liechtenstein. Þetta hefur verið á dagskrá árum saman. Stjórnlagaráð lagði til breytingu í þessa veru og stjórnarskrárnefndin undir forystu Sigurðar Líndal lagði þetta til. Svo var þetta á dagskrá núna á síðasta kjörtímabili en síðan gerist ekki neitt. Það gengur hvorki né rekur þegar kemur að stjórnarskrárbreytingum. Maður veltir því fyrir sér hvort stemningin sé bara að njóta ávaxta EES-samningsins og þess samstarfs en vera endalaust í einhverju stjórnskipulegu limbói. Þarf Alþingi ekki að taka þetta svolítið til sín, gera þær breytingar sem þörf er á?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég var aðeins að velta fyrir mér hvert hann væri að fara þegar hann fór að tala um stjórnarskrána og þær mörgu tilraunir sem hafa verið gerðar til að gera einhverjar breytingar. Það gengur hvorki né rekur. Ekkert hefur farið í gegn hér í þessum sal í stóru atriðum þessa máls. Farið hefur verið í nokkrar kosningar og það eru ekki margir sem vilja ræða þetta við mig í kosningum en það getur vel verið að fleiri kjósendur vilji ræða þetta við hv. þingmann. Áhuginn er almennt lítill. Því var ég að hugsa hvort hann væri búinn að tengja sig inn í þessa þingsályktunartillögu því að þetta er ekki í fyrsta skiptið sem tillaga um viðræður við Evrópusambandið er lögð fram. Áhuginn er ekkert svakalega mikill og erum við erum fjögur í salnum, þó að ég þakki fyrir þá umræðu sem verið hefur og gott að þingmenn hafi tekið til máls. En það er greinilega enginn sérstakur áhugi, hvorki hér inni eða í samfélaginu, á aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Ég endurtek það sem ég sagði áðan, það hefur verið bent á að það þurfi að laga til í stjórnarskránni. Vandamálið við það er að við virðumst vera alveg á sitthvorum endanum, annaðhvort þarf að breyta öllu eða litlu sem engu. Þar af leiðandi höfum við ekki náð utan um að breyta því sem æskilegt væri að breyta.

Virðulegur forseti. Ég er eiginlega þess fullviss að það eru fleiri þingmenn að hlusta á þessa umræðu þó að þeir séu ekki akkúrat í þessum sal á þessum tímapunkti. Mig langar til að staldra aðeins við það sem hv. þingmaður sagði, eitthvað á þessa leið: Hvernig fóruð þið að? Það hefði verið spurt að því þegar Ísland var tiltölulega fljótt upp úr þeim öldudal sem við fórum í í hruninu. Ég er þeirrar skoðunar að ef við hefðum verið í Evrópusambandinu á þessum tíma þá hefðum við aldrei lent í þessum öldudal. Ég hef alveg skýringu á því af hverju við náðum þessum árangri svona fljótt. Það var vegna þess að við tókum kaupmátt af fólki. Stærstur hluti eða upp undir 50% af kaupmætti launafólks í landinu hvarf út um gluggann með gengisfellingu. Þannig fórum við að. Það eru nú öll afrekin sem við unnum í hruninu, að fella gengið eins og við höfum alltaf gert í gegnum tíðina, fella gengið til að taka kaupmátt af fólki, taka þær launabreytingar sem hafa áunnist í burtu. Staðan er í raun og veru þannig núna að við erum kannski búin að ná þeim kaupmætti sem var fyrir hrun. Þannig er bara staðan. Loksins hefur verkalýðshreyfingunni tekist að ná þeim kaupmætti sem var til staðar fyrir hrun en það hefur þýtt mikla baráttu og marga kjarasamninga. Þetta eru nú öll afrekin. En eins og hv. þingmaður lýsti þessu þá var eins og við hefðum bara fengið sérstök verðlaun fyrir að hafa staðið okkur svona vel. Ég fór til Svíþjóðar eftir hrun. Þar sátu Svíar og drukku bjór og keyptu sér pítsur. Ég var bara eins og staurblankur gaur af því að allt kostaði svo mikið. Á lestarstöðvunum, í gjaldeyrisjoppunum var búið að strika yfir íslensku krónuna.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann vísaði í það í ræðu minni þegar ég sagði að það hefði verið með algjörum ólíkindum hvað Íslendingar náðu sér hratt upp úr þeirri miklu kreppu sem varð hér eftir fjármálahrunið. Það er alveg ljóst að það var horft til okkar, hvort sem það voru matsaðilar, önnur ríki, hugveitur eða annað þá veltu þau fyrir sér hvað gerðist á Íslandi og hvernig var hægt að ná upp þessum kaupmætti, hagvexti og velmegun hjá þjóðinni. Hv. þingmaður heldur því fram að kannski hefði bankahrunið aldrei orðið ef við hefðum verið innan Evrópusambandsins og ég ætla ekki að deila við hv. þingmann, ég held við gætum farið í langa og mikla umræðu um það. En það er alveg ljóst að það var svo sem fjármálahrun á fleiri stöðum, það bara hafði svo mikil áhrif hér af því að við vorum með þessa stóru banka. Hv. þingmaður taldi sig vera með svarið, það að kaupmáttur hefði verið tekinn af fólki. Ég tek undir það að í tíð vinstri stjórnarinnar var kaupmáttur tekinn af fólki. Það var jú eftir hrun. En hvað hefur gerst síðan? Kaupmáttur hefur aldrei verið meiri eða vaxið meira og kaupmáttur á Íslandi er með því mesta sem þekkist í heiminum og sömuleiðis velmegun. Ég talaði um velsældarvísitölu Sameinuðu þjóðanna hérna áðan; í fyrsta sæti er Sviss, í öðru sæti Noregur, í þriðja sæti Ísland. Allt lönd sem eru utan Evrópusambandsins.

Virðulegur forseti. Ég hef verið þeirrar skoðunar að kaupmáttur á Íslandi sé ekki þeim ríkisstjórnum að þakka sem hafa verið hér við völd heldur baráttu launafólks fyrir auknum kaupmætti. Þannig hefur það verið. En af því að þingmaðurinn minntist á að það sé gott að lifa hérna, væri ekki enn þá betra að lifa hérna ef við gætum aukið stöðugleikann, ef við gætum styrkt gjaldmiðilinn okkar, komið í veg fyrir flökt á gjaldmiðlinum, ef við gætum lækkað verðbólgu og vexti? Væri það ekki til hagsbóta fyrir íslenska þjóð ef við gætum gert þetta? Væri ekki rétt að kanna þessa möguleika og hvort það geti gert að verkum að við getum aukið hér stöðugleika og minnkað verðbólgu, lækkað vexti, lækkað verðlag í þessu landi til að íslenskri þjóð myndi farnast betur í framhaldinu?

Virðulegur forseti. Ég ætla nú að halda því fram að það skipti máli hver stjórnar og ástæðan fyrir því að okkur vegni svo vel sé einmitt vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið við völd. Að þakka verkalýðshreyfingunni, það er örugglega eitthvað til í því og það er okkur öllum að þakka, íslensku þjóðinni, hversu hratt við náðum okkur eftir bankahrun. Það er vegna þess að það er ákveðinn dugur í íslensku þjóðinni, við unnum þetta áfram og við unnum þetta saman. En það er líka vegna þess að regluverkið var með þeim hætti að fólki var gefið tækifæri til þess. Það er grunnstefna okkar sjálfstæðismanna að hið opinbera haldi sig svolítið frá, búi til öflugar grunnreglur sem eru skýrar og einfaldar og leyfi svo fólkinu að búa til verðmætin og búa sér til sinn kaupmátt. Það er það sem Sjálfstæðisflokkurinn gengur út á og gengur fyrir og er helsta stefnumál hans. Hv. þingmaður spyr: Væri ekki ástæða til að lækka verðbólgu, lækka vexti og auka stöðugleika? Jú, og hvað hefur einmitt verið að raungerast á síðustu árum? Nákvæmlega þetta. Við höfum náð gríðarlegum árangri í hagstjórninni og hér fyrir svolitlu síðan voru vextir með því lægsta sem hefur nokkurn tíma þekkst og verðbólgan. En hvað er að gerast núna? Jú, við erum að koma upp úr Covid og við erum í stríði. 

Frú forseti. Að greiða atkvæði eða ekki um hvort tala eigi við Brussel er spurningin, a.m.k. í dag hér inni. Sitt sýnist hverjum um það og oft blandast inn í þá umræðu hvort tala eigi meira við Brussel eða hvort aðild sé af hinu góða eða illa og hér heyrast ansi oft notuð orð eins og ég tel, ég tel þetta og ég tel hitt, ég tel að hagsmunum okkar sé best borgið í Evrópusambandinu eða ég tel að hagsmunum okkar sé best borgið utan Evrópusambandsins. Já, vandamálið er kannski það að við kláruðum aldrei viðræður svo að við vitum ekkert um hvað við erum að ræða. Við vitum ekki hvort einhverjar undanþágur yrðu veittar eða ekki. Við getum bent á að eitthvað sé sögulega svona og sögulega hitt en eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hefur bent á þá segir sagan ekki alltaf til um allt saman, a.m.k. ekki saga Sjálfstæðisflokksins. Það eru að sjálfsögðu einhverjir kostir við það að ganga í Evrópusambandið. Við vitum öll að það gætu verið einhverjir kostir. Hvort það er að verðbólgan verði stöðugri eða ekki, það vitum við ekki endilega núna. Það eru örugglega einhverjir gallar líka en hverjir þeir eru nákvæmlega, það vitum við heldur ekki. Við virðumst ekki einu sinni geta rætt um það hver yrðu markmiðin ef við ætluðum að halda áfram viðræðum. Það er kannski ekkert skrýtið að allt þetta leiði til þess að það er mikil óvissa um það hvað það þýði að vera með í Evrópusambandinu. Þessi tillaga felst í því að láta þjóðina, en ekki okkur 63 sem telja hitt og þetta, sumir vilja meina að það hafi verið vitlaust talið, ráða því hvort það eigi að eyða þessari óvissu. Það er nefnilega þannig að fólk vill að við sem hér erum inni tökum upplýstar ákvarðanir. Það að spyrja þjóðina hvort hún vilji að við skoðum það að eyða þessari óvissu og þar með tala áfram við Evrópusambandið og athuga hvaða undanþágur og hvaða kostir og hvaða gallar væru við aðild, með því að spyrja þjóðina erum við að iðka lýðræði og lýðræði er nokkuð sem við Píratar styðjum. Þess vegna styðjum við þessa tillögu hér um að spyrja þjóðina. En það virðist vera einhver ótti við það að láta þjóðina ráða. Kannski er það ótti einhverra þingmanna eða flokka við að þeir hafi kannski aftur haft rangt fyrir sér.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir ágæta ræðu, prýðisgóða ræðu. Hún var ekki jafn þrungin ástríðu í garð inngöngu í Evrópusambandið og sumar ræður hafa verið hér og þaðan af síður þrungin ótta við þá sömu inngöngu sem hefur líka verið innblástur að ræðum hér, heldur laut meira að þjóðaratkvæðagreiðsluþætti málsins. Það er nefnilega ágætt að skerpa svolítið á því að málið lýtur að því að þjóðin fái tækifæri til að greiða atkvæði. Það hefur ítrekað komið fram í skoðanakönnunum að það er það sem meiri hluti þjóðarinnar vill, fá að segja afstöðu sína í þessu máli. Mig langaði svolítið að nota tækifærið hér þegar þingmaður Pírata kemur upp og ræðir þessi mál vegna þess að það er flokkurinn sem helst hefur talað um hversu jákvætt og mikilvægt er að spyrja þjóðina álits í ákveðnum málum. Síðan þegar ég hef hlustað á ræður af hlaðborði þessarar óttablöndnu umræðu sem verið er að leggja á borðið, um hættuna af Evrópusambandinu fyrir Ísland, þá er eitt af því sem þar er tínt til að það sé ekki hægt að bera þetta undir þjóðina og hún hafi engan áhuga á því og vilji það ekki og að hún hafi ekkert vit á þessu og þetta bara gangi ekki upp, svo ég súmmeri það svolítið upp. Þá langar mig að byrja á að spyrja hv. þingmann: Sér þingmaðurinn eitthvað því til fyrirstöðu? Er íslensk þjóð of illa upplýst til að ráða við svona stóra spurningu? Er einhver gildra þarna? Erum við ekki með almenning sem ræður við 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvörin. Fyrir mér er spurningin sem verið er spyrja þjóðina frekar einföld og hún er: Viljum við taka upplýsta ákvörðun um það hvort við viljum ganga í Evrópusambandið, vita hvað það þýðir að ganga í Evrópusambandið? Þetta er ekki flókin spurning. Sumir hafa nefnt að það hafi nú kannski verið einhverjar alþingiskosningar sem hafi þegar gert út um þetta. Mér vitanlega var ekki árið 2021 aðalspurningin hvort það ætti að ganga í Evrópusambandið eða ekki og fólk kýs flokka og þingmenn og annað út frá mörgum mismunandi atriðum, ekki bara hvort viðkomandi elskar Evrópusambandið eða ekki. Fyrir mér er alls ekkert vandamál að spyrja þjóðina. Svo vil ég bara segja líka við þá þingmenn sem eru hræddir við að spyrja þjóðina: Ímyndið ykkur ef þið hafið rétt fyrir ykkur og þjóðin vill þetta ekki, þá þýðir ekkert fyrir alla þá sem elska Evrópusambandið að tala um Evrópusambandið næstu 20 árin. Við gætum gert heilmikið meira á Alþingi.

Frú forseti. Já, nákvæmlega þetta er að kjarninn í þessu, eins og hv. þingmaður kemur inn á, þessi tillaga lýtur að því að veita þjóðinni tækifæri til að segja hug sinn, hvort hún segir já í fyrri atkvæðagreiðslunni og fær þar með tækifæri til að taka upplýsta ákvörðun um samning sem af yrði eftir viðræður eða hvort hún vill halda áfram, ef staðan verður sú, að vera mötuð á upplýsingum, skulum við kalla það frekar en áróður, úr báðum áttum af því að fólki sem er annt um og trúir á sinn málstað og hefur starfsins vegna haft tækifæri til að kynna sér það og kýs að nota þær upplýsingar eða afvegaleiða, allt eftir hendinni, ræður för. Hvort fólkið sjálft fær að ráða för, hvort það fær að taka afstöðu til þess hvort farið verði í þessa vegferð, út komi niðurstaða og það sé aftur þjóðin sem taki afstöðu. Ég á bara gríðarlega erfitt með að skilja 

Frú forseti. Já, ef ég hefði Hamlet hér við hliðina á mér gæti ég kannski farið í einhverjar spekúlasjónir um það af hverju fólk er hrætt og ekki hrætt. Vaðið gegnum ólgusjó - ég man nú ekki meira. Alla vega. Fyrir mér, í því starfi sem ég hef verið í undanfarna áratugi við að eiga við krísur og hamfarir úti um allt þá höfum við oft þurft að taka ákvarðanir með takmarkaðar upplýsingar. En það hefur alltaf gefist best þegar við höfum náð að taka upplýstar ákvarðanir. Og það er sérstaklega eitt sem við höfum lært á undanförnum áratugum varðandi það að taka ákvarðanir sem hafa áhrif á fólk, það er að fá fólkið í ákvarðanatökuna.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og ég fagna því mjög að Píratar séu komnir í umræðuna með okkur um þessa þingsályktunartillögu. Það er tími til kominn. Það var alveg augljóst af ræðu hv. þingmanns og andsvari frá hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson að Evrópusambandsástin er ekki jafn mikil hjá báðum aðilum og það er allt í lagi. Lýðræðisástin og trú á þjóðaratkvæðagreiðslu kom samt greinilega fram hjá hv. þingmanni. Ég ber virðingu fyrir því. Ég viðurkenni að ég var sjálf svolítið á þessum nótum og hugsaði mikið um þetta á sínum tíma, fór í gegnum háskólanám þar sem ég var að rannsaka þetta og fannst þetta mjög spennandi, hvernig við gætum einhvern veginn með upplýsingatækni og öðru dregið þjóðina eða íbúa oftar að borðinu í einhvers konar atkvæðagreiðslu. Ég er ekki á móti því en ég held engu að síður að það ætti að stíga varlega til jarðar. Það er mín afstaða. Nú sjáum við t.d. í Brexit-kosningunum að það er alveg ofboðslega mikil pólarísering sem á sér stað. Það er viss pólarísering líka í Bandaríkjunum og víðar en ég veit ekki hvort breska þjóðin sé einhvern veginn betur sett eftir þessa þjóðaratkvæðagreiðslu. Þeir sem vildu vera áfram innan Evrópusambandsins segja bara: Nei, alls ekki því að þetta hefði auðvitað átt að fara hinsegin, á meðan hinir segja: Jú, þetta er miklu betra. En eftir stendur svolítið mikið klofin þjóð. Ég er á þeirri skoðun að við sem gefum kost á okkur í stjórnmálum eigum að taka afstöðu og hafa skoðun. Þess vegna er mín spurning til hv. þingmanns þessi: Hvar telja Píratar að hagsmunir Íslands liggi; innan eða utan Evrópusambandsins? Og hvernig myndi myndu þingmenn Pírata og hv. þingmaður tala í aðdraganda slíkrar þjóðaratkvæðagreiðslu ef þessi þingsályktunartillaga yrði samþykkt?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við Píratar höfum þá stefnu að við viljum að þjóðin greiði atkvæði um það hvort við eigum að halda áfram viðræðum. Við höfum ekki tekið skýra afstöðu með eða á móti Evrópusambandinu sem flokkur. Það er m.a. vegna þess að við viljum taka upplýstar ákvarðanir. Það gæti alveg verið þannig, ef þessi þjóðaratkvæðagreiðsla fer í gegn, að þjóðin segði já og samningaviðræður myndu byrja og við værum með einhver markmið þar, að við fengjum það kannski út úr þeim samningaviðræðum að það væri ekki samningsgrundvöllur, það væri hreinlega þannig að við myndum tapa öllu því sem við setjum okkur sem markmið. Við vitum það ekki í dag, það er stóra vandamálið. Við viljum að viðræðurnar fari fyrst í gang til að við áttum okkur á því hvort okkur sé betur borgið innan eða utan Evrópusambandsins. Hv. þingmenn sögðu að ég elskaði ekki Evrópusambandið jafn mikið og aðrir þingmenn hér. Það er þvert á móti, ég er bara mjög ánægður með margt í Evrópusambandinu. Er ég ánægður með allt? Nei. Veit ég hvort ég myndi vilja fara þar inn eða standa fyrir utan? Ég reyni að taka upplýstar ákvarðanir, ég tel ekki að upplýsingarnar séu til staðar. Þá kom hv. þingmaður inn á það hvað gerðist þegar við þyrftum að taka lokaákvörðunina: Erum við þá að taka nógu vel upplýstar ákvarðanir? Það er hlutverk okkar og stjórnvalda að tryggja að þarna séu ekki misvísandi upplýsingar á ferðinni heldur sé hreint og klárt hvar við myndum standa.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. En skil ég hv. þingmann rétt, að afstaða hans og Pírata sé sú að það ætti að segja já, að þeir myndu tala fyrir því að þjóðin segði já í þessari þjóðaratkvæðagreiðslu svo það væri hægt að klára samninginn og koma svo með hann aftur í þjóðaratkvæðagreiðslu? Það er raunverulega það sem ég er að spyrja um. Hver er afstaða þingmannsins þegar kemur að því hvort við eigum að halda áfram samningaviðræðunum? Það er spurning mín. Ég held að það sé mjög mikilvægt, eins og ég sagði áðan, að stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar taki afstöðu og segi kjósendum sínum hver afstaða þeirra er í ákveðnum málum. Eins og komið hefur verið inn á í umræðunni er mjög stutt síðan við fórum í kosningar. Viðreisn setti í mínum huga Evrópusambandsaðild, eða sérstaklega það að taka upp evruna, kannski ekki endilega Evrópusambandsaðild, hvernig sem það á nú að ganga upp, algerlega á oddinn. Það voru þeirra skilaboð. Samfylkingin gekk ekki jafnlangt í því að tala fyrir því núna. Aðrir flokkar gefa sig út fyrir að vilja ekki taka umræðuna áfram þannig að mér fannst alveg skýrt hvað þjóðin sagði í síðustu kosningum; það var enginn sérstakur áhugi á samtali um Evrópusambandið.

Frú forseti. Takk kærlega. Bara til að svara hv. þingmanni strax þá tel ég persónulega að við ættum að vita hvað kemur út úr viðræðum.

Halda áfram með viðræður?

- Halda áfram viðræðum bara til að geta ákveðið hvort við viljum fara inn eða út. Það eina sem Píratar hafa gefið út er að við viljum að þjóðin ákveði hvort haldið verði áfram. Hv. þingmaður nefndi að það sé athyglisvert hvernig svona kosningar eru og þjóðaratkvæðagreiðslur verða. Það hefur náttúrlega sýnt sig eins og í Bretlandi að stór hluti fólks tók ekki þátt og sér kannski eftir því núna vegna þess að margir af þeim sem kusu að fara úr Evrópusambandinu voru af eldri kynslóðinni sem þarf ekki að lifa með því mjög lengi að vera ekki í Evrópusambandinu.  
            

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er dálítið hugsi af því að ég er algerlega sammála hv. þingmanni hvað varðar þennan lýðræðislega flöt málsins, en ég verð þó stundum dálítið ringluð í lýðræðisumræðu Pírata. Ég skil hana ekki alltaf alveg. Við höfum ólíka sýn á þetta ferðalag sem þessi Evrópuumræða hefur verið árum saman og ég verð nú að mótmæla því sem sagt er að við þurfum að fara í aðildarviðræðurnar af því að við vitum ekkert nema við klárum einhverja samninga. Við vitum mjög margt. Við vitum mjög margt um Evrópusambandið, strúktúrinn, innri markað, einsleitni, miðstýringu. Við vitum mjög margt. Auðvitað eru einhverjir þættir sem hægt er á einhvern hátt að semja um eða semja sig frá en í grunninn er það ekki. Það vitum við alveg. Það er ekki eins og þetta sé bara óskrifað blað og allir leggi eitthvað til málanna og svo verði einhver málamiðlun. Þannig er það bara ekki. Þess vegna sé ég þetta ekki alveg svona. En varðandi þetta lýðræðislega þá tek ég undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur að þetta kom svolítið í ljós í síðustu kosningum. Flokkar setja ákveðin mál á oddinn og síðan kemur einhver niðurstaða kosninga. Auðvitað lesum við úr því: Ókei, það er ekki áhugi fyrir þessu, það er sterkur áhugi fyrir hinu. Ég vildi bara minna á það að í þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs voru 57% þjóðarinnar sem vildu ákvæði um þjóðkirkju í stjórnarskrá. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrra andsvar. Mjög gott. Hvenær viljum við Píratar lýðræði og hvenær ekki? Ég held við spyrjum okkur öll þeirrar spurningar á hverjum degi. Það skiptir náttúrlega máli líka um hvað er verið að kjósa og hvernig það er sett upp og þegar kosið er um stóran hlut eins og tillögur stjórnlagaráðs þá er fullt af hlutum í því. Kannski ertu ekki sammála öllum hlutunum en þú ert sammála heildinni þar. Menn geta alveg verið ósáttir við einhvern hluta þótt þeir séu sáttir við heildina og það er náttúrlega bara hluti af því að vera í stjórnmálum og pólitík. En varðandi það hvort alþingiskosningarnar hafi verið mælikvarði á það hvort við viljum vera í ESB eða ekki þá langar mig bara að nefna að einn af okkar fremstu vísindamönnum í stjórnmálafræði, Ólafur Þ. Harðarson, hefur rætt það hvernig kosningarnar 2021 voru mjög óvenjulegar á margan máta vegna þess að við vorum að koma úr mjög skrýtnu ástandi, þ.e. úr heimsfaraldrinum. Margt af því sem hefði kannski annars breyst í fylgi flokka gerði það jafnvel ekki vegna þess að við höfðum verið í þessu ástandi og fólk var að biðja um að halda einhverjum stöðugleika eða gera ekki of miklar breytingar á lífi þess. Ég get alla vega ekki lesið það þannig að ég hafi verið að kjósa um ESB eða ekki ESB út frá því hvort ég hafi viljað kjósa Viðreisn eða ekki Viðreisn.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég tek alveg undir það, það er ekki verið að kjósa um eitthvert eitt mál en ég held að það sé alveg „valid“ að ákveðnir málaflokkar sem ákveðnir stjórnmálaflokkar setja á oddinn geta að sjálfsögðu skýrt velgengni eða lélegt gengi í kosningum. Mér finnst líka ótrúlega mikilvægt að við höldum því til haga sem við heyrðum hér í ræðu hv. þingmanns. En ég ætla að ítreka það og spyrja hvort það sé hans upplifun að við séum að koma einhvern veginn að algerlega tómu blaði þar sem við getum samið okkur í gegnum alla hluti, hvort sem það er í sjávarútvegsmálum, landbúnaðarmálum, orkumálum, hvaða málum sem það er. Er það trú hv. þingmanns að við séum í þeirri stöðu að geta á einhvern annan hátt en öll hin ríkin hafa þurft að gera, samið okkur frá þeim meginmarkmiðum sem Evrópusambandið byggir á?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Já, ég held að við getum ekki vitað það fyrr en við látum reyna á það. Við erum ekki að koma að tómum kofanum, það er að sjálfsögðu búið að ræða einhver mál. En það eru líka önnur mál sem ekki hafa verið rædd. Ég bjó og var í námi í Kaupmannahöfn þegar Maastricht-samkomulagið var gert. Þá var enginn séns fyrst að einhver ríki fengju að vera með eitthvað annað en evruna. Það kom ekki til tals. Svo var bara þetta fellt í Danmörku og þá var allt í einu hægt að semja um það. Ég held að samningsstaða okkar núna, miðað við hvernig hún var kannski fyrir tíu árum síðan, sé jafnvel allt önnur. Evrópusambandið er búið að þróast og breytast og heimurinn, umheimurinn allur búinn að breytast. Hvernig vitum við hvaða svör við fáum fyrr en við látum reyna á það?

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa tillögu til þingsályktunar og það er bara gaman að fá tækifæri til að ræða þetta málefni, Evrópusambandið. Það er kannski eitt af fáu sem ég er sammála í þessari tillögu, þ.e. sú áhersla að kosið sé um það hvort eigi að halda viðræðunum áfram eða ekki, frekar en að setja þær af stað og halda þeim áfram án þjóðaratkvæðagreiðslu eins og var gert síðast. Ég held að það hafi ekki verið sniðugt að fara af stað með þetta svona umboðslítið eins og það var gert þá. En hvað um það. Ég er samt sem áður ekkert endilega fylgjandi þessu máli og af hverju er það? Ef við horfum á stöðuna í dag frá nokkrum sjónarhornum þá held ég að við séum almennt mjög vel stödd með EES-samninginn og hann veitir okkur góðan aðgang að innri markaðnum. Það má segja að við getum valið bestu molana og erum að nýta okkur það. Þó að við séum að gera það þá má eiginlega segja að vandinn við það hvernig við erum að innleiða sumar af þeim EES-gerðum sem við þurfum þó að innleiða - það gerist ekki átómatískt af því að við erum ekki í Evrópusambandinu heldur þurfum við að fara eftir samningnum um það, við höfum örlítið meira svigrúm í að innleiða þær og getum sótt um undanþágur og ýmislegt - og þau vandamál sem hafa komið upp varðandi EES-samninginn, þá held ég að það sé kannski ekki beint hægt að rekja til samningsins sjálfs heldur hvernig við höfum staðið að okkar hagsmunagæslu eða hvernig við höfum innleitt þetta eða farið með samninginn hér heima. Þannig að mikið af þeim vandamálum eða agnúum sem mest eru ræddir hér í umræðunni í okkar samfélagi, t.d. hvernig EES-samningurinn eða Evrópulöggjöf sé að þrengja að okkur eða gera okkur einhvern óleik, eins og oft er í umræðunni, þá er það oftar en ekki út af því að við óskuðum ekki eftir undanþágu eða við innleiddum þetta á strangari hátt en við hefðum þurft að gera og annað slíkt. Því vil ég bara að velta því upp að ef við tækjum þá ákvörðun að ganga alla leið inn í Evrópusambandið, þar sem innleiðingar og annað slíkt yrði meira átómatískt, þá þyrftum við að vera enn þá meira á tánum um það hvernig okkar hagsmunagæslu yrði borgið og vinna þannig. Og ef okkur hefur ekki tekist að gera það fullkomlega með EES-samninginn, hvernig verður það þá í enn þá stærra umhverfi og í enn fleiri málaflokkum? Ég held bara að íslensk stjórnsýsla og íslenskt stjórnkerfi hafi ekki bolmagn, þó að við myndum sitja við borðið, til að tryggja okkar hagsmuni. Það er löngu komið í ljós að Evrópusambandið snýst um hagsmunagæslu hvers ríkis fyrir sig og þegar eitthvað bjátar á í heimalandinu þá eru stóru löndin í Evrópusambandinu ekkert að hugsa um litla Ísland. Það er algerlega á hreinu og það hefur margoft sannað sig í hinum ýmsu uppákomum undanfarin ár. Þannig að þó að við færum inn þá myndum við alltaf þurfa að sýna klærnar og það er mun erfiðara fyrir litla landið heldur en þau stóru. Ég held að það sé alveg skýrt í þessu. Það er alltaf talað um að þetta sé bara ekkert mál, það sé ekkert mál að halda viðræðunum áfram og sjá hvað er í pakkanum, eins og við vitum ekkert hvað sé í pakkanum. Það liggur náttúrulega algerlega skýrt fyrir. Ég tek líka undir það sem hefur verið nefnt hér fyrr í dag og áður í umræðunni, að það er algerlega galið ef ríkjandi stjórnvöld sem eru á móti inngöngu í Evrópusambandið færu að ræða um aðildarviðræðurnar og sjá hvað er í pakkanum. Svoleiðis var það kannski eða er hægt að líkja að einhverju leyti við ástandið þegar Grikkland og aðrir fóru inn, þá voru samningaviðræður en stjórnvöld þar þurftu ekki að vera búin að uppfylla öll skilyrðin heldur var bara gerður samningur og svo áttu stjórnvöld að innleiða hann eftir að ríkin voru gengin inn. En það gekk ekki eftir. Eftir það hefur Evrópusambandið verið miklu strangara á því að á meðan aðildarviðræður standa yfir þá þurfa þjóðirnar að vera búnar að uppfylla skilyrðin áður en lokið er við samning. Þetta sáum við bara skýrt í aðildarviðræðunum þegar Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu. Þá voru settir hér samningahópar og það byrjuðu strax að sjást merki um það í fjárlögum. Við vorum hætt að ráða algerlega fjárlögunum. Ef við ætluðum að halda aðildarviðræðum við Evrópusambandinu áfram þá þurftum við setja 1 milljarð í að búa til nýtt tollakerfi af því að við þurftum að vera tilbúin með nýtt tölvukerfi fyrir tollinn áður en samningum lyki. Við höfðum ekkert um það að segja. Bara við það eitt að draga umsóknina til baka, eins og ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks gerði, þá höfðum við 1 milljarði meira úr að spila í fjárlagagerð. Þetta er bara eitt dæmi og væri hægt að telja upp mörg dæmi. Það átti breyta ýmsu í stjórnsýslumeðferð og öðru slíku. Þannig að það að kíkja í pakkann þýðir að þá er maður búinn að aðlaga sig að Evrópusambandinu og við vitum alveg að það er ekkert gefið eftir af meginstefnunni. Við munum ekkert vera með okkar fiskveiðistjórn, það mun ekki verða þannig. Ég hef sjálfur verið staddur í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins þegar þessi spurning kom, hvort við myndum fái að nota okkar fiskveiðiráðgjöf, Hafrannsóknastofnun og annað, til að stýra okkar fiskimiðum og mér er í fersku minni glottið á starfsmanni Evrópusambandsins sem sagði að að sjálfsögðu yrði þetta allt í hinni sameiginlegu stýringu. Ég held að við séum bara með góða stöðu í dag. Það er ekkert í okkar efnahagsástandi eða í okkar aðstæðum á Íslandi sem kallar á að við þurfum að taka skrefið til fulls inn í Evrópusambandið. Okkur gengur vel núna. Við erum með góðan samning. Það er miklu meira en að segja það að líta í pakkann. Það hefur veruleg áhrif strax. Ég tek undir þá umræðu sem hefur verið hér í dag að það er augljóslega ekki áhugi á að fara að eyða kröftum okkar í að fara í þessa þjóðaratkvæðagreiðslu sem hér er lögð til.. Málið er einfaldlega ekki á dagskrá þó að ég þakki fyrir að það sé á dagskrá þingsins, það er gaman að fá að ræða þetta. En ég held að það séu önnur og þarfari mál sem við þurfum að sinna. Að sjálfsögðu er hægt að hafa mörg mál í gangi í einu en þetta er bara svo stórt tilfinningamál sem tekur svolítið yfir umræðuna á meðan hún er, þannig að ef það yrði þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta myndi það eflaust taka mjög stórt og mikið pláss í umræðunni sem ég held að væri ekki ráð, ég held að það væri ráð að við myndum taka umræðuna annað. Svo verðum við líka bara að velja vel. Ég er ekki á móti þjóðaratkvæðagreiðslum, ég vil tala við þjóðina en það má ekki ofnota það tæki og það þarf að gera það á réttum tíma og réttum forsendum. Ég ætla ekkert að útiloka að það verði einhvern tímann tilefni til að taka þessa umræðu en ég held að það sé ekki rétti tíminn núna, alls ekki. Það þarf þá fyrst að vera einhver gjörbreytt staða þannig að það sé eitthvað þarna sem við gætum mögulega þurft á að halda eða að eitthvað hafi breyst varðandi EES-samninginn eða annað slíkt sem þarf að koma til svo að við séum að leggja í þessa vegferð. Við eigum að vera spör á þjóðaratkvæðagreiðslur til að ofgera því ekki en við eigum ekki að hika við að fara í þær þegar það á við.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu í þessari mjög svo þörfu umræðu sem er hér. Það er sérstakt fagnaðarefni að á Alþingi Íslendinga sé verið að ræða jafn stórt og mikilvægt hagsmunamál fyrir allan almenning á Íslandi eins og það hvort ganga eigi í Evrópusambandið eða ekki. Hv. þingmaður kom aðeins inn á það að hvert ríki væri í hagsmunagæslu fyrir sig sjálft innan Evrópusambandsins og það er vel. Það er bæði verið að hugsa um hvert ríki fyrir sig en auðvitað líka heildarhagsmuni eins og loftslagsmál sem eru grundvallarhagsmunir, ekki bara álfunnar heldur alls heimsins, allrar jarðarinnar. Þar hefur Evrópusambandið verið mjög leiðandi og við getum fagnað því hversu mjög leiðandi Evrópusambandið hefur verið af því að við erum að reyna að elta þau í því. Ég held að ef maður vill horfa aðeins þrengra og horfa á okkar samfélag hérna þá ættum við kannski á þessum tímapunkti að hugsa um hagsmuni íslensks almennings sem er orðinn samdauna gegndarlausri sveiflu íslensku krónunnar síðustu 100 ár. Það er algjör rússíbani að kaupa sér fasteign á Íslandi eða fjárfesta í einhverju stærra og meira en klæðum frá degi til dags og mat. Það eru svakalegar sveiflur og kostnaðurinn við íslensku krónuna er slíkur að við hljótum að hugleiða a.m.k. hvort að við eigum ekki að lina þá áþján sem hefur verið á íslenskum almenningi um langt skeið.

Virðulegi forseti. Ef það er niðurstaða hv. þingmanns að hagsmunum íslensks almennings sé best borgið með því að við losnum við sveifluna í íslensku krónunni þá skulum við bara taka það samtal sérstaklega. Ég held að innganga í Evrópusambandið leysi það ekki sjálfkrafa heldur þarf það svo að vera sér ákvörðun að taka þátt í myntbandalagi Evrópusambandsins, sem ekki öll Evrópusambandsríkin eru í, það er alveg sjálfstæð ákvörðun. Við þurfum líka að ræða það hvort við okkur er betur borgið með evruna eða dollarann. Við eigum í viðskiptum með báða gjaldmiðlana og sveiflurnar eru misjafnar, það kemur inn í líka. En ef við berum okkur saman við önnur Evrópuríki þá sýnist mér bara með íslensku krónuna að hagur almennings á Íslandi sé ekkert síðri og jafnvel mun betri en í mörgum Evrópuríkjum, ef við horfum á tengsl gjaldmiðils og atvinnuleysis, verðbólguna. Nú er búið að vera mjög lág verðbólga og vaxtastig hefur farið lækkandi hér undanfarin ár. Þó að verðbólgan sé mjög há á þessu ári og hafi verið þessi misseri þá hefur verðbólgan undanfarin ár verið mjög lág miðað við önnur Evrópuríki meira að segja. Stöðugleiki og staða efnahagsmála er mjög góð hér og mun betri en í mörgum Evrópuríkjum. Þannig að Evrópusambandið og myntbandalag Evrópusambandsins er ekki með einhverja töfralausn sem ég sé að hjálpi íslenskum almenningi í að minnka atvinnuleysi frekar eða auka kaupmátt.

Frú forseti. Já, Ísland er gjöfult land og við erum mjög heppin hversu lágt atvinnuleysisstig er á Íslandi. Þar koma til ýmsir þættir. Við erum auðvitað óskaplega fá. Við höfum notið fádæma vinsælda ferðafólks undanfarin ár og það varð algjör sprengja núna aftur eftir að ferðalögin komust aftur á stjá þannig að núna er skortur á vinnandi fólki á Íslandi. Við njótum þeirra sérstöðu. En þegar við horfum svo á verðbólguna þá er ekki hægt að horfa fram hjá því að við erum með húsnæðisliðinn inni í okkar verðbólgu en þegar við ætlum að bera okkur saman við Evrópu þá tökum við húsnæðisliðinn út og horfum ekki á það að við erum auðvitað sjálfbær með okkar orku. Við erum hérna með hitaveitu sem ríki Evrópu eru ekki með. Það er beinlínis óréttlátt að fara að bera þetta saman þegar orkuverð er í hæstu hæðum vegna þess að þessi ríki eru ekki með hitaveitu eins og við. Það eru aðstæður sem kalla á þetta ástand. Það er tómt mál að tala um að við séum að fara að taka upp einhvern dollar. Þetta er í rauninni tilraun til að afvegaleiða umræðuna. Það eru ekki allar þjóðir sem eru í Evrópusambandinu með evru en þær hafa á einhvern hátt valið að tengja gjaldmiðilinn sinn við evru, eins og t.d. Danir, til þess að það sé meiri stöðugleiki í gjaldmiðlinum, af því að þeir telja sig vera örríki, hversu fyndið sem okkur finnst það. Okkar gjaldmiðill hins vegar bara sveiflast eftir vindum og það er alveg brjálæðislega dýrt. Þetta hefur svo ofboðsleg áhrif á velsæld þjóðarinnar og við verðum að taka það alvarlega.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að benda á að flestir af þeim gestum sem koma til okkar nota ýmist pund eða dollara, ekki evru. Ég ætla ekkert að útiloka að einhverjar sveiflur gætu dregist saman ef við tengjum íslensku krónuna við annan gjaldmiðil eða tökum upp einhvern annan gjaldmiðil. Við þurfum bara að horfa á heildarhagsmunina. Gjaldmiðill er oftast bara mælikvarði á það hvernig efnahagsmálin í hverju landi fyrir sig ganga og um það eru ábyrg ríkisfjármál, hver neysla almennings er og ábyrgð og svo seðlabankinn, hvernig þetta gangi og þessar sveiflur, gjaldmiðill er mælikvarði á það. En oft er krónan visst mótvægi líka við það sem er að gerast. Hér er talað um ferðamennina. Ef það koma of mikið af ferðamönnum þá styrkist krónan vissulega og þá virkar hún kannski sem viss aðgangsstýring þannig að hingað komi ekki of margir ferðamenn. Þá er sem sagt gjaldmiðillinn að mæta því sem er að gerast í samfélagi okkar. Þetta gerist ekki ef við erum örríki undir einhverri miklu stærri mynt, þá breytist gjaldmiðillinn ekki miðað við það sem er að gerast innan lands. Ég held að það gæti orðið til þess að atvinnuleysi hér yrði meira og það gætu orðið sveiflur annars staðar, þannig að með því að taka upp aðra mynt þá er kannski hægt að draga úr sveiflum á einum stað og auka þær á öðrum.

Frú forseti. Ég get ekki annað en tekið þátt í þessari umræðu hér við fyrri umr. málsins. Það er rétt að lýsa því yfir að afstaða Miðflokksins til inngöngu í Evrópusambandið er sú og hefur alltaf verið að hagsmunum okkar sem þjóðar sé betur borgið utan sambandsins en innan þess. Mér taldist svo til að á síðasta kjörtímabili hafi verið einn meðlimur í Miðflokknum sem taldi skynsamlegt að fara þá leið sem hér er lögð til og sá hefur fært sig yfir til Framsóknarflokksins þannig að við stöndum alveg sem ein heil fylking í þessum efnum. En um málið fyrst stuttlega. Það vekur svolitla undrun hjá mér með hvaða hætti orðalag þingsályktunartillögunnar er lagt fram. Hér segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla fyrir árslok 2023 um hvort halda skuli áfram aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið.“ Hér er talað um að þegar aðildarviðræðurnar raunverulega sigldu í strand undir lok kjörtímabils Jóhönnustjórnarinnar á sínum tíma þá hafi það bara verið eins og einhverjir nágrannar hafi átt eftir að gera út um það með hvaða lit ætti að mála girðinguna á milli lóðanna. Þetta sigldi fullkomlega í strand vegna þess að þarna komu menn að flóknu þáttunum sem sneru m.a. að landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum. Ég kem betur að því á eftir. En áfram að spurningunni sem lögð er til í þingsályktunartillögunni, með leyfi forseta: „Vilt þú að Ísland taki upp þráðinn …?“ Áfram er orðalagið bara eins og menn hafi farið í kaffi og ætlað að hittast aftur í fyrramálið og klára þetta sem út af stóð. Þetta er auðvitað tóm vitleysa. Þetta var ekki svona. Þetta sigldi allt fullkomlega í strand. Þess vegna var málið afgreitt eins og það var gert af þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, Össuri Skarphéðinssyni, hjá ríkisstjórninni. Síðan í stjórninni sem tók við og sat árin 2013–2016 var engum vafa undirorpið um það hvað það varðar að aðildarviðræðunum var slitið. Ísland var tekið af lista ríkja sem voru í aðildarferli, eða aðlögunarferli er kannski nærtækara að kalla þetta. Það er gegnumgangandi í gegnum þennan texta, hann er kannski ekki langur en greinargerðin aðeins lengri, að áfram er talað á þeim nótum eins og samningsaðilar hefðu bara farið heim og ætlað að skjótast í sturtu og fá sér kvöldmat og koma síðan til baka og klára þetta. Það er að verða kominn áratugur síðan Össuri Skarphéðinssyni, þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, var orðið fullljóst að þessar viðræður væru sigldar í strand og enginn árangur myndi nást sem yrði ásættanlegur fyrir land og þjóð. Enda má nú Evrópusambandið eiga það að það hefur talað mjög skýrt í þeim efnum hvaða undanþágur eru fáanlegar varanlega. Ég rifjaði upp hér blaðamannafund sem mig minnir að hafi verið í ágúst, september 2013, eða eitthvað fyrr hefur það verið, um það leyti áður en viðræðunum var frestað að undirlagi Össurar Skarphéðinssonar utanríkisráðherra. Þá voru þeir saman á blaðamannafundi Össur Skarphéðinsson, þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, og Stefan Füle, sem var stækkunarstjóri Evrópusambandsins á þeim tíma. Össur hafði farið yfir, eins og hans er von og vísa, með miklu skrautmælgi hversu vel Evrópusambandið stæði sig í því að finna aðlaganir sem öllum væru þóknanlegar til að samningar gætu náðst. Þá fékk Stefan Füle, þáverandi stækkunarstjóri Evrópusambandsins, orðið, og ég byrja, með leyfi forseta, á ensku og þýði þennan stutta texta yfir á íslensku, það sem Stefán Füle segir: „There are no permanent derogations from the EU archive.“ „Archive“ eru sem sagt grundvallarreglur sambandsins, það sem þegar hefur verið samþykkt. „There are no permanent derogations from the EU archive.“ Það eru engar varanlegar undanþágur frá regluverki Evrópusambandsins. Þetta er það sem stækkunarstjóri Evrópusambandsins á þeim tíma segir sitjandi, ekki reyndar við hliðina heldur var einn maður á milli þeirra, til borðs á blaðamannafundi með þáverandi utanríkisráðherra Íslands, Össuri Skarphéðinssyni. Það er ekkert hægt að tala skýrar en þetta. Það eru engar varanlegar undanþágur frá regluverki Evrópusambandsins. Ýmsir hafa komið hér upp í dag og sagt: Ja, við getum bent á þessar og hinar undanþágureglurnar. Þær held ég að séu undantekningarlaust til komnar áður en þessum viðmiðum, þessu regluverki, var breytt að mig minnir árið 2006, ég er ekki alveg með ártalið á hreinu en ég held að það hafi verið árið 2006. Frá þeim tíma hafa ekki staðið neinar varanlegar undanþágur til boða. Ég held að frá þeim tíma hafi viðmiðið verið það að þjóðir sem gengju í Evrópusambandið tæki upp evru. Ég er ekki alveg búinn að rannsaka það en mig minnir að það sé staðan. Næst verð ég að segja að spurningin sem áhugamenn um aðild verða að spyrja sig er: Vil ég ganga í Evrópusambandið eins og það er? Ekki eins og ég vildi að það væri heldur eins og það er, því að það er það sem stendur til boða. Evrópusambandið er alveg heiðarlegt með það, alveg skýrt með það. Vil ég ganga í Evrópusambandið eins og það er? er spurningin sem stjórnmálamenn í þessum sal þurfa að spyrja sig. Í mínum huga er svarið við því mjög einfalt en það er auðvitað mismunandi eftir flokkum eins og gengur. En spyrjum okkur réttu spurninganna. Spyrjum spurningarinnar: Viljum við ganga í Evrópusambandið eins og það er? Það hefur komið reglulega upp gamla góða nálgunin að við ættum auðvitað að fá að kíkja í pokann. Það liggur alveg fyrir hvað er í pokanum. Evrópusambandið er í pokanum eins og það er. Krónan hefur verið rædd töluvert í dag. Það er ekki hægt að slíta úr samhengi umræðu um gjaldmiðilinn og horfa á þróun kaupmáttar í þeim löndum sem við berum okkur saman við yfir það tímabil sem horft er til. Án þeirrar tengingar verður eitthvert raunheimarof á umræðunni. Við verðum að ræða krónuna í samhengi við getuna sem hún hefur sem efnahagstæki til stjórnar á efnahagsmálum hér heima og sömuleiðis hvaða árangri við höfum náð sem þjóð með þennan vissulega litla gjaldmiðil en okkur hefur bara gengið býsna vel í samhengi hlutanna. Það eru fáar þjóðir ef nokkrar sem hafa náð viðlíka sterkri stöðu efnahagslega, svo ekki sé nú talað um þróunina síðustu 80–100 ár samanborið við þær þjóðir sem við helst berum okkur saman við. Hún er hreinlega alveg ótrúleg og það er með krónuna allan tímann. Þetta verðum við að hafa í huga. Ég tók eftir því í einni ræðu áðan að byggingargeirinn var nefndur, að þetta myndi draga mjög úr sveiflum í byggingargeiranum. Ég er ekki viss um að aðilar í byggingargeiranum telji að lóðaskortur hverfi með breyttum gjaldmiðli. Ég er mjög efins um að nokkur hafi trúað því en sjáum til. En ég ætla ekki að hafa þetta ekki of langt við þetta tilefni. Þetta er forgangsmál Samfylkingarinnar og hér á þingi eru tveir flokkar sem hafa sett þetta mál á oddinn, Samfylkingin og þingflokkur Viðreisnar. Það er auðvitað alveg sjálfsagt að málið verði rætt í þaula og ég held að það sé að mörgu leyti hollt en við verðum þá líka að spyrja okkur réttu spurninganna og við megum ekki slá ryki í augu fólks hvað það varðar að hér muni okkur standa til boða eitthvert hlaðborð af varanlegum undanþágum hvað mestu hagsmunamál okkar varðar, eins og t.d. sjávarútveg, landbúnað og orkumál. Við eigum að tala um hlutina eins og þeir eru og þá verður þessi umræða gagnleg, meðferðin í nefndinni verður gagnleg. Og komist málið til endanlegrar atkvæðagreiðslu, sem ég tel ágætar líkur á, þá verður það alveg örugglega gagnlegt að sjá hvernig sú atkvæðagreiðsla fer hér í salnum. Ég ætla að láta þetta duga í bili og vil bara endurtaka undir lokin orð stækkunarstjóra Evrópusambandsins, Stefan Füle, frá því undir lok kjörtímabilsins 2013, með leyfi forseta: Það eru engar varanlegar undanþágur frá regluverki Evrópusambandsins.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir ræðuna og þakka sömuleiðis fyrir umræðuna hér í dag. Hún hefur verið bara nokkuð góð, ákaflega fyrirsjáanleg á köflum, enda er þetta auðvitað mál sem búið er að ræða í íslensku samfélagi í áratugi. En þetta er eitt af þessum eilífðarmálum sem aldrei er hægt að klára: Það er ekki rétti tíminn til þess, það er ekki rétta stemningin í samfélaginu, það eru ekki réttu flokkarnir við völd. Það er ekki rétti tíminn til að spyrja þjóðina á neinum tímapunkti, virðist vera, eða að klára málið í eitt skipti fyrir öll. En í grunninn er þetta ekkert flókið. Í grunninn snýst þetta um það að íslenska þjóðin fái sjálf að hafa eitthvað um það að segja hvernig hún vill tryggja sína hagsmuni til lengri tíma í alþjóðlegu samstarfi. Þetta er spurning sem íbúar Evrópu hafa fengið að svara, hundruð milljóna í gegnum tíðina. Sumir hafa sagt: Nei, ég vil ekki fara þarna inn. Það eru dæmi um það, meira að segja í tvígang í sumum ríkjum, á meðan önnur ríki hafa farið aðra leið. En það sem ég vildi nefna í framhaldi af ræðu hv. þm. Bergþórs Ólasonar er að hann gerði athugasemd við orðalagið í þessari tillögu til þingsályktunar. Hann fór í gegnum það að það væri eitthvað skrýtið að tala um að taka upp þráðinn í viðræðunum við Evrópusambandið vegna þess að það hafi svo rosalega margt staðið út af þegar Jóhönnustjórnin hætti á sínum tíma. Það var Alþingi Íslendinga sem hóf viðræðurnar. Það er enginn nema Alþingi Íslendinga sem getur ákveðið framhaldið og eftir atvikum þjóðin. Það er ekki þannig að einhverjir tveir eða þrír ráðherrar í ríkisstjórn eða jafnvel heil ríkisstjórn geti án samráðs við þing ákveðið að gera ekki neitt meira með samþykktir þingsins frá því áður. Þannig að mig langar að spyrja hv. þingmann: Er hann ekki svolítið hressilega að kippa úr sambandi þeirri staðreynd að þingið hafði aðkomu að því á sínum tíma að farið var í þessa vegferð? En þingið hefur hins vegar aldrei verið spurt um það hvort það ætti að slíta viðræðum, draga það til baka. Það var bara gert með SMS í skjóli nætur á sínum tíma eins og við þekkjum og voru nú ekki gáfuleg vinnubrögð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni andsvarið. Ég held að það velkist enginn í vafa um að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á kjörtímabilinu 2013–2016 hefði fengið þingsályktunartillögu þess efnis að draga að slíta aðildarviðræðum við Evrópusambandið samþykkta hér í þingsal. Gagnvart Evrópusambandinu hefjast viðræðurnar með bréfi frá þáverandi utanríkisráðherra, Össuri Skarphéðinssyni, þannig að hvað það varðar þá sé ég ekki að það sé neitt óeðlilegt við það að þeim sé lokið með bréfi frá utanríkisráðherra þess tíma, Gunnari Braga Sveinssyni, hæstv. utanríkisráðherra í ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Þetta er því tækniatriði sem ég held að skipti engu máli í raunheimum. Þingflokkarnir sem þá voru, þingflokkar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks - og það hefðu örugglega fleiri greitt atkvæði með því, þ.e. þingmenn annarra flokka - hefðu alltaf samþykkt slit á þessum viðræðum þannig að þarna er verið að hengja sig í tækniatriði sem skiptir ósköp litlu máli í raunveruleikanum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið, en ég verð eiginlega að fá að gera athugasemdir við það sem sagt var hér. Er það virkilega þannig að við hugsum svona um Alþingi Íslendinga? Alþingi samþykkir að fara í viðræður en ríkisstjórn sem tekur við síðar þarf ekkert að hafa samráð við þingið vegna þess að það hefði hvort eð er bara örugglega verið samþykkt? Að þetta sé eitthvert tækniatriði, eitthvað sem skiptir í sjálfu sér ekki máli því að meiri hlutinn lá alltaf fyrir. Svona getum við ekki umgengist lýðræði eða stöðu þingsins í lýðræðissamfélagi, við getum auðvitað ekki gert það. Öðrum þræði er þessi tillaga okkar flokkanna þriggja einmitt til þess að tryggja það að þetta mál verði leitt til lykta með lýðræðislegum hætti með því að þjóðin fái að kjósa, ekki einu sinni heldur tvisvar, þ.e. tvisvar ef hún samþykkir á annað borð að fara í viðræðurnar, en það þarf auðvitað ekki að kjósa tvisvar ef þjóðin segir okkur það skýrt að hún vilji ekkert með þessar viðræður hafa og við eigum ekkert að fara í þá vegferð. Þannig að ég ætla að fá að gagnrýna þennan málflutning, að það hafi bara verið í lagi það verklag sem var viðhaft, að senda þetta bréf einhvern veginn í skjóli nætur, fyrir nú utan hinn aðdragandann, sem er auðvitað ekkert hægt að heimfæra upp á hv. þm. Bergþór Ólason, að það voru sex ráðherrar í þeirri ríkisstjórn sem lofuðu því fyrir kosningarnar, þá reyndar óbreyttir þingmenn, að þjóðin ætti að fá sitt að segja um það hvort viðræðum yrði slitið eða haldið áfram. Síðan langaði mig líka aðeins að nefna annað. Við erum alltaf að tala um þessar varanlegu undanþágur og það er alltaf verið að stilla málum þannig upp eins og þetta séu einhverjar ókannaðar lendur, eins og það hafi engar þjóðir áður samið við þetta blessaða Evrópusamband og náð samningum sem þær telja hagfelldar fyrir sína þjóð og sína hagsmuni. 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Ég vil fyrst biðjast afsökunar á því að hafa gleymt að nefna þingflokk Pírata hér áðan þegar ég sagði að málið væri flutt af þingflokki Viðreisnar og Samfylkingar. Auðvitað er þingflokkur Pírata þarna sömuleiðis. Leiðréttist það hér með. Fyrst að þessum pólitíska ómöguleika sem Sjálfstæðisflokkurinn vísaði til eftir að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar var mynduð. Við erum nú komin á sjötta ár hins pólitíska ómöguleika hér undir þessari ríkisstjórn sem nú er við völd þannig að það gerist reglulega eftir kosningar að flokkar þurfa að ganga í sig með einhvern hluta sinnar stefnu, þó að þarna hafi kannski verið venju fremur skynsamlega stigið til baka að mínu mati. Eftir á að hyggja má vel færa fyrir því rök að það hefði verið skynsamlegra og betra verklag að taka þingsályktunina hérna í gegnum salinn. Ég ætla ekki að neita því. En ég held að það skipti í rauninni ekki mjög miklu máli varðandi lyktir málsins á þeim tíma, þær hefðu orðið hinar sömu og það er í rauninni punkturinn hjá mér. Hv. þm. Sigmar Guðmundsson byrjaði hér á að segja að það væri aldrei hægt að klára málið. Ég lít svo á að málið hafi klárast, a.m.k. hvað þetta nútímasamhengi varðar, strax þegar viðræður sigldu í strand undir forystu Össurar Skarphéðinssonar, þáverandi utanríkisráðherra. Hvort eitthvað nýtt er í stöðunni núna sem auki líkurnar á því að staða okkar sé betri hvað einhverjar mögulegar samningaviðræður varðar - ég átta mig ekki á hvað það gæti verið. Ef við horfum á ESB-svæðið sem heild þá held ég að staðan hér heima sé miklu betri 

Enn minnir forseti hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Ég kem hér og tek þátt í umræðunni af því að mér er það bæði ljúft og skylt. Mér finnst umræðan mikilvæg. Mér hefur þótt hún ágæt og jafnvel góð á köflum og tek undir orð hv. þingmanns sem talaði hér áðan um að það hefði ekkert sérstaklega margt nýtt komið fram í dag, hvorki í viðhorfum né upplýsingum, en við erum þó að ræða okkur í gegnum þetta. Ég ætla að fá að taka dálítið annan vinkil sem skiptir mig miklu máli og það er umræðan um stríð og frið. Hún hefur vissulega borið hér á góma og hér hafa fylkingar ásakað hver aðra um að nota stríðið sínum málflutningi til stuðnings. Ég kem úr friðarhreyfingu. Það sem mér finnst mikilvægt að komi fram núna er að hér er mikið talað um friðarbandalagið sem Evrópusambandið er. Við þekkjum öll þessa sögu. Við þekkjum söguna af stofnun sambandsins. Við þekkjum það að hugmyndafræðin, markmiðin og margt er gott, hugsjónin er falleg og ég held að enginn hér mótmæli því. Við getum þó ekki litið fram hjá því að í dag er Evrópusambandið að vígbúast. Það er ekkert öðruvísi en að friðarbandalagið er að vígbúast. Það hefur verið haft eftir Josep Borell, utanríkismálastjóra Evrópusambandsins, að sambandið hafi hreinlega sofið á verðinum, ekki hafi nógu miklu verið varið til varnarmála, talað er um allt að 9 milljarða evra og að stór hluti þeirrar upphæðar fari í vopn. Þetta eru einfaldlega staðreyndir og upplýsingar sem ég get aldrei stutt. Við erum smáríki, við erum lítil þjóð í stóru samhengi. Við erum herlaus þjóð og í stefnu Vinstri grænna tölum við fyrir því. Við eigum að tala fyrir friði, við eigum að standa í því sem við getum gert sem er að styðja við fólk á flótta, styðja við efnahagslega. Við eigum ekki að vera í hernaðarbraski, við eigum ekki að leita eftir meiri aðkomu þjóðarinnar að hernaðarbrölti heimsins og einungis það fær mig á þá skoðun að á stríðstímum er ekki rétti tíminn til að ræða aðild að Evrópusambandinu. Annað sem mig langar að tala um er það sem hv. þm. Guðbrandur Einarsson spurði um: Hvar eru ríkin sem voru í EFTA? Þá segi ég: Hvar er Bretland? Bretland var þriðja stærsta ríkið í Evrópusambandinu, þriðja fjölmennasta ríkið. Þetta var eitt af kjölfesturíkjunum í Evrópusambandinu og þó að þeir kjósi fara út þá hefur það alls konar afleiðingar, fyrst og fremst fyrir Breta sjálfa. En við skulum ekki líta fram hjá því að það hefur líka gríðarlegar afleiðingar fyrir Evrópusambandið. Þar hefur riðlast ákveðið valdajafnvægi af því að við vitum að öll ríki hafa ekki sama vald inni í Evrópusambandinu. Núna hefur þetta alveg komið til umræðu. Ég veit ekki hvernig það stendur í dag eftir innrás rússneskra stjórnvalda í Úkraínu en eftir Brexit var það bara mjög gild skoðun um Frakka og fleiri ríki sem við teljum til þessara kjarnaríkja. Sú umræða átti sér stað. Það eru ekki einu sinni mörg ár síðan sú umræða var tekin alvarlega um hvort væri hægt að fara úr Evrópusambandinu yfir höfuð. Það er nú allt sjálfstæðið sem ríki hafa, það var ekki fyrr en fyrir fáum árum að úrskurðað var um að ríki geti auðvitað sagt sig úr bandalögum alveg eins og þau ganga í þau. Annað væri fullkomlega óeðlilegt. Sjálf lærði ég að hluta á Ítalíu. Ég er lögfræðingur og tók þar mikinn Evrópurétt, evrópskan samningarétt og alls konar skemmtilega kúrsa. Það sem situr eftir, og einnig síðar þegar ég heimsótti Brussel og allar helstu stofnanir í stjórnmálafræðikúrsi, er báknið sem stundum er talað um á Íslandi. Þetta er gríðarlegt bákn og eitt uppáhaldsorðið mitt í þessari umræðu er hin meinta skrifræðisþreyta sem Evrópusambandsþjóðirnar eru dálítið illa haldnar af. Við þekkjum þessa umræðu. Þetta er svifaseint, hvort sem við horfum til dómsmála eða innleiðinga. Hugmyndin og hugmyndafræðin er góð eins og ég hóf mitt mál á að segja. Það er fallegt markmið að vera með friðarbandalag þar sem er einsleitur markaður þar sem allir eiga jöfn tækifæri, þar sem er frelsi fyrir fólk og vörur að flæða á milli aðildarríkjanna. Þetta er allt mjög frábært en við höfum bara séð svo ótrúlega mörg dæmi um eitthvað sem hikstar í kerfinu. Ég held að við sem erum þetta fámenn þjóð með svo mikla sérstöðu í auðlindamálum höfum við spilað vel úr því sem við eigum, með íslensku krónunni sem er hér mjög töluð niður og kannski ekki að ástæðulausu, ég tek ekki afstöðu til þess. Kannski væri bara betra að binda hana við kaffi og gull eða eitthvað, við skulum ekki einblína á það sé ein lausn í því máli. Ég held að við verðum að horfast í augu við að okkar hagsmunum er ekki betur borgið þarna inni. Það er mín bjargfasta trú. Ég er ekki hrædd við að taka samtalið og ég er ekki hrædd við að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er ekki á móti þjóðaratkvæðagreiðslum en mér finnst þetta ekki rétti tíminn fyrir aðildarumsókn að Evrópusambandinu sem er að vígbúast hratt, þar sem hriktir í grunnstoðunum eftir að Bretar fóru út. Það er ekki forgangsmál í íslenskum stjórnmálum að eyða tíma og peningum í þetta af því að við eigum að vera að einbeita okkur að öðru. Það er mín skoðun og þess vegna er ég ósammála því að þetta sé forgangsmál í íslensku samfélagi í dag. Við erum með önnur gríðarlega stór mál. Ég minni á margt í efnahagsmálunum, eitthvað varðandi bankasöluna og eitthvað varðandi sjávarútveg. Það er ýmislegt sem við höfum verið að takast á um sem ég held að þjóðinni þyki margfalt stærri mál og ættu hugsanlega heima í þjóðaratkvæðagreiðslu.  Að lokum vil ég segja að ég er þeirrar skoðunar að 2. gr. stjórnarskrárinnar sé góð. Hún er mikilvæg og ég held að við höfum verið að margbrjóta á henni. Við þurfum að skoða það í okkar málum í gegnum EFTA. Við erum stanslaust að framselja vald. Lausnin er ekki að fara alla leið í Evrópusambandið. Lausnin er frekar að taka ábyrgð og vanda okkur.

Frú forseti. Já, taka ábyrgð. Ég held að engin þjóð geti staðið ein í þessum heimi og allra síst 360.000 manna þjóð. Mér þykir dapurlegt að hlusta á hv. þingmann, sem talar fyrir flokki sem er umhverfisverndarsinnaður og friðelskandi, sækja stíft í orðabók svartasta íhaldsins. Þar voru frasar, setningar og orð sem maður átti kannski frekar von á úr annarri átt. Vissulega hafa mörg ríki verið að efla varnir sínar í Evrópu, sem hv. þingmaður kallaði að vígbúast. Áttum okkur á því að Finnar eiga gríðarlega stór landamæri að Rússlandi. Norðmenn eiga landamæri að Rússlandi. Síðan eru ótal mörg lönd sem eiga landamæri að Úkraínu og við erum að upplifa töluverða ógn. Við upplifðum það líka að Donald Trump var kosinn forseti Bandaríkjanna sem gerði þennan áreiðanleika sem við töldum okkur búa við í NATO-samstarfinu ekki jafn öruggan. Hann gæti verið kosinn aftur. Ég vil nú meina að það sé grundvallarmunur á hefðbundnu varnarbandalagi eins og NATO, sem ég tel vera nauðsynlegt, sem berst gegn hefðbundinni ógn eins og styrjöldum, og síðan sambandi eins og Evrópusambandinu sem berst fyrir mannréttindum, friði, lýðræði, gegn loftslagsógninni o.fl. Hv. þingmaður sagðist ekki vera hrædd við þjóðaratkvæðagreiðslu. Hún sagðist ekki vera á móti þjóðaratkvæðagreiðslum. Mig langar þá bara að spyrja: Mun þá hv. þingmaður ekki leyfa þjóðinni að greiða atkvæði um þetta?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Mig langar að leiðrétta það því að mér finnst svo oft farið í þá orðræðu að ef við viljum ekki ganga í Evrópusambandið þá séum við bara á móti alþjóðasamstarfi og ætlum bara að vera ein úti á hafi. Við erum í miklu samstarfi við Evrópusambandið. Við erum í miklum alþjóðlegum tengslum. Við erum það. Það er ekki bara Evrópusambandið eða ekkert, nú þegar erum við í öflugu samstarfi við Evrópusambandið og fjölda annarra ríkja. Eins og var bent á í dag þá værum við með inngöngu í Evrópusambandið svolítið að afsala okkur því frelsi að geta gert tvíhliða samninga við önnur ríki. Af því að hér var minnst á loftslagsmál og annað þá höfum við t.d. tekið upp ETS-kerfið, losunarkerfi Evrópusambandsins. Við erum að vinna eftir því hér, enda með eina stærstu flugumferðarstöð heims hér í Keflavík. Við getum unnið saman. Við getum stutt við okkar góðu mál og ég hafna því að ég tali ekki fyrir friði. Ég eyddi stórum hluta ræðu minnar að tala um að ég vil standa utan hernaðarbandalaga og við skulum líka átta okkur á því, af því að hv. þingmaður vísar í NATO, að meiri hluti Evrópusambandsríkjanna er í NATO. Og hvar er þessi lína? Hvenær eru þau að vígbúast og hvenær eru þau að efla varnir sínar? Ísland á ekki að taka þátt í hernaðarbrölti, punktur. Ég held að það sé nú bara mitt svar.

Frú forseti. Mér finnst svo skemmtilegt að það sé verið að ræða um að ef við stöndum utan Evrópusambandsins þá getum við tekið þátt í svo miklum fríverslunarviðræðum, sama fólk sem vill nú yfirleitt loka öllu landinu af með tollum og hömlum á vörur þar sem slík fríverslun kæmi neytendum til góða. Hv. þingmaður talar um þessi NATO-ríki sem eru innan Evrópusambandsins og að við eigum að taka afstöðu gegn stríði yfirleitt. Við erum með þjóðaröryggisstefnu sem grundvallast á þátttöku í NATO og við munum fá endurskoðaða þjóðaröryggisstefnu í október og verða greidd atkvæði um hana hérna fyrir jól. Hún mun alveg örugglega grundvallast á veru okkar í NATO og varnarsamstarfi við Bandaríkin. Ég spyr þá: Mun hv. þingmaður styðja endurskoðun þjóðaröryggisstefnunnar?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég er sammála því að heimsmyndin er breytt. Það er stríð í Evrópu. Það er verið að fara að endurskoða öryggisstefnuna. Mun ég styðja að hún verði endurskoðuð?

Þjóðaröryggisstefnu sem grundvallast á veru okkar í NATO.

Það er alveg skýrt og það er í stefnu minnar hreyfingar að Ísland á að standa utan hernaðarbandalaga. Það hefur líka verið alveg skýrt í þessu stjórnarsamstarfi að við erum í NATO. Við höfum talað mikið fyrir því í áraraðir að við ættum ekki að vera í NATO en við erum þar. Það sem Vinstri græn hafa gert í þeirri stöðu er að við höfum nýtt vettvanginn til að tala fyrir friði 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína og sjónarmið sem ég virði. Ég er sammála þeim hluta sem varðar frið. Við erum bara ósammála um leiðina að því hvernig við sjáum friðinn vera tryggðan til að mynda í Evrópu. Ég tel og undirstrika það að bæði skrefið okkar 1949 og síðan öll okkar skref sem við höfum tekið í alþjóðasamvinnu, hvort sem það er í gegnum EFTA, í gegnum markvissara EES-samstarf eða aðra fjölþjóðasamninga hafa styrkt okkur sem þjóð en líka aukið öryggi okkar. En það eru blikur á lofti núna og miklu meira en það. Það eru raunhæfar ástæður fyrir því að við verðum að skoða allar leiðir, m.a. þá að treysta þjóðinni fyrir því að ákveða hver okkar næstu skref verða í þessu mikilvæga máli sem ég tel að eigi mikið erindi til almennings. Við erum að tala raunverulega um almannahagsmuni framar sérhagsmunum. Þetta er svona dæmigert mál til að undirstrika það. Ég treysti þjóðinni til að taka næstu skref og ég leyfi mér að binda vonir við það að þegar við erum búin að fjalla um þetta mál og fara yfir það í utanríkismálanefnd, við höfum drjúgan tíma núna í vetur, komum við því inn til umræðu hér í þinginu og til afgreiðslu. Mun hv. þm. Jódís Skúladóttir segja já við því að þjóðin fái þetta tækifæri eða mun hún segja nei við því að þjóðin fái að greiða atkvæði um þessa þingsályktunartillögu? Um það snýst málið. Þessi þingsályktunartillaga lýtur að því að þjóðin fái að ákveða næstu skref, þ.e. hvort við eigum að halda áfram aðildarviðræðum við ESB, spyrja þjóðina. Ef þetta kemur hingað til umræðu og atkvæðagreiðslu í þinginu, mun hv. þingmaður segja já við því að þjóðin fái að taka þetta skref eða nei?

Frú forseti. Svarið er einfalt: Ég ætla að segja nei af því að ég held að tíma okkar og fjármunum sé betur varið í önnur mál. Ég held að það séu stærri mál og mikilvægari mál sem jafnvel ættu heima í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég held bara að þetta sé ekki tíminn til þess. Eins og ég hef sagt hér nokkrum sinnum í dag þá held ég að tíminn til að fara í aðildarviðræður við Evrópusambandið sé ekki í miðjum stríðsátökum í Evrópu.

… Evrópusambandið í stríðsátökum?

Ja, Evrópusambandið er að vígbúast, eins og ég sagði áðan. Evrópusambandið er ekki í stríðsátökunum en í Evrópusambandinu eru, eins og margoft hefur verið bent á, t.d. af hv. þm. Loga Einarssyni, ríki með landamæri að bæði Rússlandi og Úkraínu. Evrópusambandið er mjög upptekið af þessu stríði og eðlilega. Eðlilega er öll heimsbyggðin upptekin af þessu stríði, að fylgjast með þróun þess, að biðja fyrir lokum þess. Auðvitað er það þannig. Þess vegna er þetta einfaldlega ekki tíminn til að fara í aðildarviðræður. Það eru bara stærri mál sem skipta máli.

Virðulegur forseti. Ég verð að segja að ég held að sérsveit Sjálfstæðisflokksins sem hefur birst okkur hér í dag í umræðum undir þessu máli hefði ekki getað orðað þetta betur: Þetta er ekki tíminn. Það eru bara mun brýnni mál sem eru í gangi. Úkraína svarar þessu á sinn hátt. Úkraína er í miðju stríði og leggur sem aldrei fyrr áherslu á að verða hluti af Evrópusambandinu. Mér finnst það skýrasta dæmið um það hversu mikilvægt þetta mál er. Það er aldrei tíminn. Það var ekki tími fyrir Vinstri græn fyrir tíu árum að klára aðildarviðræður. Það var ekki tími fyrir Vinstri græn fyrir fimm árum og hvað þá núna. Ég spyr: Hvenær er tíminn? Þetta er eitt mesta hagsmunamál íslenskra heimila, íslenskra fyrirtækja, íslenskra nýsköpunarfyrirtækja, samkeppnismál. Hvar værum við ef við hefðum ekki Evrópusambandið? Alla vega er það þannig að mestu hindranirnar í samkeppnismálum á Íslandi eru þar sem við erum ekki aðilar að EES-samningnum. Við múrum við allt inn þar sem eru heimatilbúnar tillögur. Þar sem við erum neydd á grundvelli EES-samstarfsins til að fara í aukna samkeppni er opið. Þannig að ég segi: Evrópusambandið er 

Frú forseti. Mér finnst gaman að ræða þessi mál og ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Hún brennur mjög heitt fyrir þessu máli og það er hennar trú að þetta sé grundvallarbreyta fyrir heimilin í landinu og fyrirtækin. Ég ber virðingu fyrir því og ég skil það, ég er bara algerlega ósammála. Ég hef búið úti í Evrópu og alveg eins og kom hér fram: Ókei, eru ódýrari kjúklingabringur einhvers staðar? Það er bara svo margt annað sem við þurfum að horfa til. Hér er vísað í að Úkraína sækist eftir aðild, Finnar. Já, þetta eru landamæraríki, þetta er landið sem er undir árás. Ég bara næ ekki tengingunni við Ísland. Af hverju er það okkar að sækja um aðild núna vegna stríðsins í Úkraínu? Ég bara get ekki borið þetta saman, stöðu þeirra og stöðu íslenskrar þjóðar núna. Ég stend með lýðræðinu 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir ræðuna. Það hefur kannski verið rauður þráður hér hjá mörgum þingmönnum sem tala gegn þessari tillögu að koma ekki með hin efnislegu rök fyrir því að það sé ekki endilega gott að vera í Evrópusambandinu heldur fara menn að tína eitthvað annað til. En ég vil gera athugasemd við þá útleggingu að núna sé ekki rétti tíminn. Rétti tíminn hefur náttúrlega aldrei verið. Það hefur alltaf verið viðhorfið, þetta er ekki rétti tíminn. En svo var tínt til að það væri svo margt annað sem við værum að sýsla við í íslensku samfélagi, mörg önnur mikilvæg mál sem bíða okkar. Hvenær er það ekki? Hvenær er það ekki svo að íslensk ríkisstjórn á hverjum tíma er að fást við mikilvæg mál? Allar ríkisstjórnir, allar, alltaf, í fortíð og framtíð er á hverjum tíma að reyna að bæta lífskjör, eru á hverjum tíma að reyna að efla húsnæðiskerfið, velferðarkerfið, heilbrigðiskerfið. Það eru alltaf mikilvæg og góð málefni. Samt sem áður hafa 27 ríki í Evrópu, sem svo sannarlega hafa verið að berjast fyrir sínum innri málum líka, ákveðið að fara þá leið að leyfa þjóðinni að velja hvort fara ætti inn í þetta samband. Mér finnst þetta satt best að segja, og ég átti eiginlega ekki von á því frá hv. þingmanni, vera sama nauðhyggjan og kemur stundum upp þegar við erum að tala um flóttamennina. Við getum ekki hjálpað flóttamönnum af því að við þurfum að hjálpa eldra fólkinu okkar, þurfum að hjálpa öryrkjum og eldri borgurum. Gerum bara bæði. Sinnum velferðarkerfinu okkar, sinnum heilbrigðiskerfinu, sinnum öllum þessum málum en sækjum líka um aðild að Evrópusambandinu vegna þess að það færir okkur mögulega betri lífskjör, sem er það sem við stefnum öll að. Ég ætla að fá að spyrja hv. þingmann, bæði í gamni og alvöru, hvort það væri þá ekki bara ráð, úr því að það er svona rosalega mikið álag á ríkisstjórninni að hún hreinlega komist ekki í þetta fyrir önnum við annað, að draga til baka einhvern slatta af þessum málum sem eru á þingmálaskránni. Þau eru nú ekki svo burðug hvort eð er, mörg hver.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér finnst svolítið snúið út úr málunum. Ég ætla bara að vera alveg skýr: Það er alltaf brjálað að gera hjá öllum ríkisstjórnum úti um allan heim. Er það ekki? Ég er ekki að gera lítið úr því. Ég tel aðildarumsókn að Evrópusambandinu ekki vera á þeim skala að það sé eitthvert forgangsmál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er það sem ég er að segja. Það er fullt af málum sem ég held að mjög mörgum úti í samfélaginu finnist eiga meira erindi t.d. í þjóðaratkvæðagreiðslu eða ættu að vera afgreidd áður en við förum að sinna því og eyða tíma og peningum í aðildarumsókn sem er mjög vafasamt að sé vilji fyrir bæði hér innan þings og úti í samfélaginu. Ég sé bara ekki að þetta sé forgangsmál. Það er það sem ég er að segja.

Frú forseti. Þetta er sjálfsagt munurinn á þeim flokkum sem fara fram með þessa tillögu og þeirra sem berjast gegn henni. Í öðru tilfellinu eru menn að segja: Mér finnst ekki vera tími og þess vegna vil ég ekki að þjóðin verði spurð, á meðan hinir segja: Látum þjóðina ráða. Þetta er munurinn á klassísku stjórnlyndi og forræðishyggju annars vegar - ég tel að þetta sé ekki rétti tíminn og þess vegna megið þið ekki kjósa - og hins vegar eru það hinir sem segja: Þjóðin, hvað finnst ykkur? Viljið þið halda áfram? Ég ætla að hvetja hv. þingmenn, þó að þeir séu í hjarta sínu ósammála því að það eigi að ganga í Evrópusambandið, að taka a.m.k. ekki valréttinn af þjóðinni sjálfri því að við erum öll hér í þessum þingsal algerlega sannfærð um það að við séum hér í umboði almennings og það sé fólkið okkar sem eigi að ráða för miklu meira heldur en flokkarnir sjálfir í sjálfu sér. Þetta er fulltrúalýðræði, vissulega, en það er gott og hollt að spyrja þjóðina og við eigum að þora það. 

Frú forseti. Þetta eru líka kunnugleg stef. Ég hef verið spurð ítrekað hér í dag hvað hv. þm. Jódís Skúladóttir muni gera eða hvaða sýn hún hafi. Því hef ég reynt að svara af heiðarleika og festu. Ég er ósammála þeim hv. þingmönnum sem hér hafa farið í andsvar. Ég mun ekki beygja út af því eða verða eitthvað minni manneskja fyrir það að standa með minni sannfæringu. Ég held að við séum stödd núna nákvæmlega á þessum tímapunkti í 10, 15 ára gamalli umræðu um hvað eigi að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu og hvað ekki. Á að setja öll mál í þjóðaratkvæðagreiðslu? Á að setja sum mál? Hver á að ráða hvaða mál það eru? Er það ríkisstjórnin? Er það stjórnarandstaðan? Eru það þrýstihópar úr samfélaginu? Ég spyr af því að, eins og ég er margbúin að segja, ég held að það séu mörg stór mál sem fólk myndi vilja fá að hafa aðkomu að. 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu núna þegar ég hef mál mitt efnislega um það sem er hér fyrir framan okkur og árétta það sem ég sagði rétt áðan í andsvari: Við erum að leggja það til að leita til þjóðarinnar um ákveðna leiðsögn. Við erum ekki að segja við þjóðina að hún eigi að ákveða það núna hvort að það eigi að ganga í Evrópusambandið eða ekki að ganga í Evrópusambandið, heldur einfaldlega hvort það eigi að hefja viðræður við Evrópusambandið. Það getur meira en vel verið að slík þjóðaratkvæðagreiðsla færi þannig að þjóðin segði bara nei, og þá liggur það fyrir, þá er búið að afgreiða þetta mál í þessari lotu. Þannig er bara hollt og gott að gera. Og af hverju er gott að gera það í þessu tiltekna máli? Það er vegna þess að við höfum verið að ræða um Evrópumálin í þessu samfélagi í áratugi. Þetta er sama umræðan aftur og aftur, en auðvitað tekur hún breytingum eins og Evrópusambandið tekur breytingum, eins og hagsmunir Íslands taka breytingum, eins og þjóðir taka breytingum, eins og tíðarandi tekur breytingum og allt slíkt. En alltaf dúkkar umræðan upp aftur og alltaf er sett pottlok á hana: Það er ekki tímabært að ræða þetta. Við eigum ekki að ræða þetta. Mér finnst að við eigum ekki að fara inn. Þið hafið ekkert um það að segja þarna úti. Evrópuríkin hafa mörg hver farið í gegnum þetta ferli og sótt um aðild og gerst meðlimir. En það hefur líka gerst að Evrópuríki hafa sagt: Nei, ég hef ekki áhuga á að vera þarna inni. Og það hefur líka gerst að ríki hafi gengið út úr Evrópusambandinu. Þetta er allt svo eðlilegt og lýðræðislegt. En aðalatriðið er að í öllum þessum tilfellum sem ég er að nefna hefur þjóðin yfirleitt verið spurð. Þjóðin var spurð um það í Bretlandi hvort hún vildi vera inni eða úti. Hún vildi vera úti. Það er lýðræðislegt og gott. Ég er ekkert endilega sammála því að það hafi verið gott fyrir Breta en þeir ákváðu að gera það þannig. Þetta höfum við aldrei fengið að afgreiða hér á Íslandi og það er þess vegna sem þetta mál er lagt fram. Og varðandi tímapunktinn, ef ekki nú, þá hvenær? Öll Evrópa er að breytast. - Öll Evrópa er að breytast. Það er ógn að ryðjast inn í Evrópu af áður óþekktum skala. Við erum eiginlega komin í ástand sem ríkti hér í kalda stríðinu og engan hefði órað fyrir fyrir ekki mjög löngu síðan. Þetta þýðir auðvitað að þjóðir Evrópu, þjóðir álfunnar, koma sér saman um einhvers konar viðbragð. Hér er komin ógn, staða okkar er að breytast. Það er komið eitthvað nýtt hérna. Hvernig ætlum við að takast á við það? Ætlum við að takast á við það með því að vera hvert að pukra í sínu horni eða ætlum við að þétta raðirnar og sýna þessum nýja óvini að við erum saman? Þetta er nákvæmlega það sem gerist í Finnlandi. Þetta er nákvæmlega það sem gerist hjá Dönum en með öðrum hætti. Þetta gerist hjá Evrópusambandinu í heild sinni og þetta gerist hjá Bandaríkjamönnum og þetta gerist hjá Kínverjum. Þetta gerist úti um allt, að menn meta stöðu sína með nýjum hætti af því að það er komin ógn. Það er ein þjóð að ráðast á aðra og þetta er að gerast hér í bakgarðinum hjá okkur. Nágrannaþjóðir okkar eiga landamæri beinlínis að þessum stríðsátökum. Þetta er ekki fjær okkur en það. Það er ástæðan fyrir því að tímasetningin núna er ákaflega góð. Og halda menn að það hafi verið einhver tilviljun að við sáum viðhorfin strax breytast í skoðanakönnunum án þess að það hafi verið einhver sérstök umræða um Evrópusambandið í sjálfu sér, að um leið og Pútín hefur þennan stríðsrekstur þá er svar þjóðarinnar, án þess að skoðanadálkar dagblaðanna hafi verið fullir af einhverjum áróðri eða einhverju slíku, að fylgið við Evrópusambandsaðild og nánari Evrópusamband orðið mun meira? Það er vegna þess að fólk í þessu landi upplifir þennan breytta veruleika, það skynjar hann og það skilur hann og áttar sig á því að eitt viðbragðið er mögulega það að við ættum að þétta raðirnar. Ekki endilega, eins og sagt var hér áðan, í einhver viðleitni til að vígbúast og setja upp her út um allar koppagrundir, en það er auðvitað eitt af því sem við þurfum að líta til sem er svona varnarelementið í þessu öllu, heldur líka að því stærri og veigameiri sem vettvangurinn er þar sem við hér höfum samráð og samtal um það sem snýr að okkur, bæði þá innan og gagnvart utanaðkomandi ógn, því betra. Þess vegna segi ég: Ef ekki nú, hvenær þá? Við erum auðvitað að skoða þetta mál í því samhengi að atburðarásin í þessu er heldur ekki í neinu tómarúmi. Hér sótti ríkisstjórn um aðild að Evrópusambandinu og sú vinna fór öll af stað. Það var mjög gagnrýnivert, fannst mér, á þeim tíma að þjóðin skyldi ekki hafa verið spurð áður en farið var af stað í vegferðina og það veikti það ferli alveg verulega. Þess vegna er nú einmitt verið að ræða um að spyrja þjóðina og fá leiðsögn frá henni, umboð frá henni. Það sem gerist síðan í ferlinu í kringum kosningarnar 2013 er að mínu mati algerlega dæmigert fyrir það hversu langt menn geta seilst til þess að láta flokkshagsmuni sína vega þyngra en þjóðarhagsmuni þegar sex þingmenn, sem verða síðan ráðherrar eftir kosningarnar, segja skýrt og afdráttarlaust aftur og aftur: Þjóðin á að segja okkur hvort við höldum viðræðunum áfram. Það er þjóðin sem á að ráða. Við eigum að setja málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta var sagt í kosningabaráttunni, nokkrum dögum fyrir kosningar. Meira að segja þessir sex þingmenn urðu ráðherrar í ríkisstjórn. Sú ríkisstjórn ákvað að spyrja ekki þjóðina þvert á það sem sagt var fyrir kosningarnar heldur senda einhvers konar bréf í skjóli nætur um einhver meint viðræðuslit. Það magnaða í þessu var að það er Alþingi Íslendinga sem tekur þá ákvörðun að fara í viðræðurnar en Alþingi Íslendinga er ekki einu sinni spurt þegar menn fóru af stað í þessi meintu slit. Það er í þessu samhengi sem þessi tillaga er lögð fram hér. Þarna fæddist þetta hugtak, pólitískur ómöguleiki, sem aðeins hefur verið rætt um í þessari umræðu. Við skulum aðeins staldra við það hugtak vegna þess að það hugtak er notað af stjórnmálafólki og núna þremur stjórnmálaflokkum sem allir hafa notað þessi rök sem einhvers konar forskrift að því að það sé ekki hægt að spyrja þjóðina vegna þess að mögulega svarar þjóðin einhverju sem ríkisstjórnin er ekki sammála. Það gæti verið staðan. Það er með öðrum orðum ekki hægt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi nema við vitum að ríkisstjórnin sé sammála niðurstöðunni. Skoðum þetta aðeins út frá hefðbundinni lýðræðislegri hugsun. Er það þannig að stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar eigi að hafa þetta tangarhald á þjóðinni, að vilji hennar skipti engu máli í risastórum hagsmunamálum sem barist er um ár eftir ár, áratug eftir áratug vegna þess að þjóðin gæti sagt eitthvað annað en það sem ríkisstjórninni finnst að eigi að gera? Þetta er ekkert flókið. Við eigum að fara í þessa þjóðaratkvæðagreiðslu og ef menn treysta sér ekki til að fara eftir forskrift þjóðarinnar þá hafa menn ekkert í pólitík að gera. Menn sækja umboð sitt til almennings og ef menn þora ekki að spyrja þennan sama almenning í risavöxnu hagsmunamáli sem er að springa algerlega út af þeirri ógn sem við höfum öll fjallað hér um í ræðum okkar í dag og felst í innrás Rússa í Úkraínu, ef við þorum ekki að leita leiðsagnar þjóðarinnar þegar þessi ógn knýr dyra þá eigum við ekki að vera í stjórnmálum. Flóknara er það ekki. Mér finnst að við þurfum svolítið að skoða málið í þessu sögulega samhengi. Við eigum líka að hafa það í huga þegar við förum inn í hin efnislegu blæbrigði þess hvort við eigum að vera þarna inni eða ekki, að ESB er ekkert einhver óumbreytanlegur fasti. Hagsmunir ESB eru ekki óumbreytanlegir. Hagsmunir Íslands eru ekki óumbreytanlegir, þeir breytast. Þeir breytast með tæknibreytingum, viðhorfum, þeir breytast með nýjum áherslum og kröfum í mannréttindum og það kallar á sífellda umræðu og endurmat. Rök sem áttu við fyrir tíu árum eiga ekki endilega við í dag þannig að það er vel tímabært að taka upp þessa umræðu af miklu meiri þunga en verið hefur. Við erum ekki að fara fram á að þessi ríkisstjórn gangi í Evrópusambandið. Við erum bara fara fram á það að þjóðin hafi eitthvað um það að segja hvernig farið er með hagsmuni hennar. Svo vil ég líka nefna hér eitt að lokum af því að tíminn er að hlaupa frá mér og ég kemst ekki yfir allt það sem ég ætlaði að fara yfir. Það er að mér finnst alltaf mikilvægt að hugsa um það líka þegar við erum að tala um Evrópusambandið, af því að okkur er svo tamt um, eðlilega, að velta fyrir okkur okkar hagsmunum, þ.e. líka hvað við getum komið með að borðinu.  Ég vil ljúka þessu með því að segja að það er enginn þingmaður, leyfi ég mér að fullyrða, enginn þeirra sem standa að þessari tillögu sem myndi nokkru sinni samþykkja að ganga inn í Evrópusambandið ef það myndi þýða einhvers konar framsal á auðlindum þjóðarinnar, hvort sem við erum að tala um fiskveiðar, fiskstofnana okkar eða orkuauðlindina eða hvað það er. Þetta er gott mál og ég hvet þingheim til að styðja það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Ég uppveðraðist öll við þetta tal hans um lýðræði og lýðræðislega háttsemi. Og af því að hann tekur hér Bretland sem dæmi, að breska þjóðin var spurð um afstöðu sína til útgöngu úr Evrópusambandinu, þá var staðan auðvitað sú að þjóðin var spurð að þessu af því að það var meiri hluti fyrir þeirri afstöðu að leggja það í dóm kjósenda. Staðan var ekki sú að þar væru stjórnmálamenn að berjast fyrir því í hrönnum, þ.e. sem voru andvígir útgöngu úr Evrópusambandinu, að þjóðin yrði spurð að þessu. Því langaði mig til að spyrja hv. þingmann að því hvort hann væri virkilega svo forviða yfir því, a.m.k. eins og hann birtist okkur hér í ræðustól, að fá ekki stuðning fyrir því frá miklum meiri hluta þingmanna, stuðning við sína minnihlutaskoðun, að leggja af stað í einhverja ESB-vegferð á þeim grundvelli að það sé brýnasta viðfangsefni stjórnmálanna í dag. Mér þykir þetta sjálfri ekki mjög lýðræðislegt en það er gott að vita af þessum viðhorfum hv. þingmanns og væntanlega auðfenginn stuðning við mál sem hann er fyllilega ósammála.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir andsvarið. Það sem ég hef kannski verið að reyna að benda á er það að ef í landinu situr ríkisstjórn sem fær einhvers konar forskrift frá þjóðinni og hún er ekki sammála því sem kemur fram í forskriftinni, þá þarf sú ríkisstjórn annaðhvort að víkja eða þá einfaldlega segja: Þjóðin er búin að færa okkur þetta verkefni. Nú einhendum við okkur í það. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þetta er ekki einfalt. En þetta er samt sem áður lýðræðislegt. Hv. þingmaður vísar hér í þingmeirihlutann og alveg rétt, það blasir alveg við að meiri hluti þingmanna vill ekki ganga í Evrópusambandið. En við erum ekki að leggja það til að Alþingi Íslendinga samþykki það að ganga í Evrópusambandið. Við erum einfaldlega að leggja til að þjóðin verði spurð. Þar liggur kannski munurinn á því sem ég er að segja og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir er að segja. Ég er að segja: Leyfum þjóðinni að ráða. Það felst í tillögunni sem við öll erum að leggja fram. Þeir sem tala gegn því segja: Nei, þjóðin á ekki að fá að ráða. Mér finnst að þetta eigi ekki að vera á dagskrá. Mér finnst þetta ekki vera mikilvægt mál og það skiptir mig engu máli hvort þjóðinni finnist þetta mikilvægt mál eða hvort það eigi að vera á dagskrá. Ég er einfaldlega að vísa í það að þetta er búið að vera svo mikið þrætuepli í samfélaginu svo lengi að það er engin leið önnur til að höggva á hnútinn en að leyfa þjóðinni einfaldlega að ráða för. Ég árétta að við erum ekki að leggja það til að Ísland gangi í Evrópusambandið. Það er vissulega mín skoðun, en ég vil að það sé þessi millileikur, að þjóðin fái að segja til um það hvort það eigi að halda þessum aðildarviðræðum áfram. Það er kannski það sem ég er að reyna að draga fram. Svo má líka benda á það og undirstrika enn frekar að kannanir sýna að það er mikill vöxtur, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þessi forskrift frá þjóðinni, ég átta mig hreinlega ekki á því í hvað hv. þingmaður er að vísa. Mér vitanlega þá er forskriftin frá þjóðinni sem við höfum fengið hér á þingi sú að rétt rúmlega fjórðungur kjósenda kaus með ESB-flokkunum á þingi í síðustu kosningum. Það er umboðið sem við höfum hér. Það er forskriftin sem við vinnum eftir frá íslensku þjóðinni. Við virðumst ekki vera á sömu blaðsíðu varðandi það eftir hvaða umboði og eftir hvaða forskrift við vinnum frá íslensku þjóðinni. Hitt sem mig langaði að nefna hérna í seinni umferð er umræðan um utanríkispólitík og breytta heimsmynd. Mér þykir það mjög villandi að ræða um varnarmál af miklum þunga í tengslum við aðild að ESB og ég er búinn að fara yfir það ítrekað í máli mínu hér í dag. Við höfum sannarlega breytt verklagi og aukið varnarsamstarf í kjölfar innrásarinnar. Mig langar til að spyrja hv. þingmann að því hvort hann sé fyllilega ómeðvitaðar um þessar aðgerðir sem við ráðumst í, e.t.v. svo upptekinn af þessu fyrirhugaða, mikla varnarhlutverki ESB, sem virðast vera miklar væntingar um hjá ESB-sinnum hér á þinginu. Við höfum m.a. aukið þátttöku í NATO og umsvif okkar þar. Við höfum aukið norrænt samstarf. Við höfum aukið samstarf okkar við norðurhópinn. Við höfum sett aukinn þunga í varnarsamstarf okkar við Bandaríkin, m.a. með samtölum þar um. Við höfum gert samkomulag við Danmörku um aukið öryggis- og varnarsamstarf og þannig mætti lengi telja. Ég spyr hv. þingmann hvort hann sé fyllilega ómeðvitaður um þessar aðgerðir sem við höfum ráðist í vegna breyttrar heimsmyndar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Varðandi þessa auknu áherslu á varnarmál þá, eins og ég kom inn á í ræðu minni, er það bara einhver fasi sem allir eru að fara inn í og það er auðvitað gott og blessað að við séum með alla anga úti í því. Ég er hins vegar að benda á að hryggjarstykkið í þessu eru tvær einingar; annars vegar NATO, sem við erum blessunarlega í, þótt ríkisstjórnin sé reyndar ekki alveg heils hugar í því hvort Ísland eigi að vera í NATO eða ekki, og síðan er það Evrópusambandið. Það er svolítið erfitt að átta sig á því hvert stjórnarliðar eru að fara í þessu máli, verð ég að segja, vegna þess að í ræðu hér rétt áðan mátti skilja á öllu að Evrópusambandið væri svo slæmt að það væri nánast orðið eins og einhver einn allsherjarher, það væri verið að vígbúast og orðinn svo rosalega mikill viðbúnaður hjá Evrópusambandinu að við gætum ómögulega farið þarna inn, og svo er hins vegar verið að tala um að tannleysið í varnarhagsmunum sambandsins sé svo mikið að það taki því ekki að fara þarna inn. Ég á svolítið erfitt með að átta mig á því hvorum megin þetta liggur. En ætli þetta sé ekki einhvers staðar beggja blands. Það er gott að vera í NATO. Það er gott og við eigum á öllum mögulegum póstum að tryggja varnir okkar og stöðu okkar í þessum viðsjárverða heimi sem við erum að horfa á. Evrópusambandið er þar bara ein eining af mörgum. Þar er ég sammála hv. þingmanni. Síðan langaði mig að hrósa hv. þingmanni fyrir það, af því að ég komst ekki í það í ræðu minni, að hafa nefnt þetta sem er okkur óskaplega erfitt, þ.e. að Evrópa er háð Rússum um gas og olíu og það sé ekki gott. Ég er svo hjartanlega sammála því, við þurfum að gæta okkar, öll ríki og ríkjasambönd, við hverja viðskiptahagsmunirnir bindast. Mér finnst að við Íslendingar ættum að taka svolítið til hjá sjálfum okkur í því og velta því fyrir okkur hvort það sé gott fyrir okkur að vera með svona mikla hagsmuni sjávarútvegsfyrirtækja bundna til að mynda í Hvíta-Rússlandi, sem er auðvitað ekkert annað en nánasta, liggur mér við að segja, leppríki Rússa. Þetta er eitthvað sem ég held að ekki bara ríki Evrópusambandsins þurfa að hugsa um heldur ekki síður við Íslendingar. 

Frú forseti. Fyrir mér er þetta spurning um þjóðaratkvæðagreiðslu og lýðræði. Ég styð lýðræði og ég styð að þjóðin taki upplýstar ákvarðanir og ég treysti þjóðinni fyrir því að taka góðar ákvarðanir, að hver og einn geti verið gagnrýninn, tekið upplýstar ákvarðanir og fundið út: Bíddu, hvað er það besta fyrir mig? Mér finnst nefnilega svolítið villandi þegar verið er að tala um að það hafi verið kosið um þetta í kosningunum síðastliðið haust. Var verið að kjósa um áframhaldandi viðræður við ESB? Ég tók alla vega ekki eftir því að það hafi verið kosið um það. Það var verið að kjósa um flokka en ekki bara eitt mikilvægt mál. Það eru mörg mikilvæg mál, mikilvæg málefni, mismunandi einstaklingar. Það er ýmislegt sem kemur þar inn í þannig að það er ekki hægt að hengja það saman, alla vega ekki að öllu leyti. Þess vegna er mjög mikilvægt að við valdeflum þjóðina, að við segjum: Við erum með þetta mikilvæga málefni sem er greinilega áhugi fyrir, hvort sem það er á móti eða með, og við viljum leggja það í hendur þjóðarinnar að taka ákvörðun um, hvort Íslendingar myndu vilja fara í áframhaldandi viðræður og sjá hvað kæmi út úr því, eða ekki. Óttinn við það og hvernig talað er um að fá þjóðina með okkur í að ákveða þetta - það finnst mér bara frekar undarlegt og ekki mjög lýðræðislegt. Þetta er risastórt mál sem búið er að tala um lengi og ég treysti þjóðinni til að taka upplýstar ákvarðanir, hver og einn einstaklingur. Ef þau hafa ekki kynnt sér þetta eða spáð mikið í þetta þá er tækifærið hér. Það er bara mikilvægt að við valdeflum þjóðina og fáum þjóðina með okkur í að spá í stór málefni eins og þessi. Auðvitað eru mikilvæg málefni. Það eru alltaf mikilvæg málefni, hvort sem það eru stríð og það er ýmislegt að gerast í heiminum. Það verður alltaf þannig. Sama á hvaða tíma Íslendingar ákveða að halda áfram eða ekki eða hvernig sem það er, þá verður aldrei sá tími þar sem það er ekkert mikilvægt að gerast þannig að þá sé rétti tíminn til að gera þetta. Það er bara mjög óraunhæft að hugsa þannig vegna þess að við vitum ekki hvað gerist í framtíðinni. Ef við lítum til baka þá hefur alltaf verið eitthvert mikilvægt málefni á einhverjum tímapunkti og oftast mörg og mismunandi og gríðarlega stór, þannig að ég skil ekki alveg hvernig það tengist endilega vegna þess að það er ekkert hægt að ákveða hvað gerist í framtíðinni. Núna erum við hér og það eru einstaklingar sem myndu vilja halda áfram viðræðum og það er líka fullt af einstaklingum sem myndu örugglega ekki vilja halda áfram. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að við stöndum vörð um lýðræðið þegar við erum með svona stórt mál eins og þetta og að við sýnum það að við viljum fá þjóðina með okkur og við viljum að þjóðin sé upplýst um þetta og taki ákvörðun með okkur, en ekki bara við hér. Ég styð það þess vegna að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu þó að ég hafi ekki verið á þingi þegar þessi tillaga til þingsályktunar var lögð fram. En mér finnst bara mikilvægt að við pössum okkur á þessu og séum svolítið samstiga í því þegar við erum með svona mikilvæg málefni sem mikill hiti er í. Hér var talað um Brexit og talað um að það hefði verið svo erfitt fyrir bresku þjóðina að vera einhvern veginn klofin, ég hef heyrt það frá öðrum hv. þingmönnum í dag að það hafi tekið á þjóðina að ræða hvort þetta væri gott eða ekki þegar þessi atkvæðagreiðsla fór fram. Þá veltir maður fyrir sér: Bíddu, er lífið ekki bara svoleiðis? Er maður ekki bara ósammála eða sammála? Er maður ekki bara með eina skoðun og hinn með hina og við getum rætt það og samt setjumst við niður í kaffi saman? Ég skil ekki alveg að það verði eitthvað rosalega mikið vandamál fyrir íslenskt samfélag að fara í einhvers konar vegferð þar sem við þurfum - við höfum gert þetta áður og fólk er ósammála - ég skil ekki að það yrði eitthvað minni samstaða eða eitthvað svoleiðis meðal þjóðarinnar. Ég átta mig ekki alveg á því. Ég held að það sé bara hollt fyrir alla að mynda sér skoðun og fá upplýsingar og valdefla einstaklingana í landinu.

Herra forseti. Ég vildi bara rétt koma hingað upp í lokin og þakka fyrir þessa umræðu sem er búin að standa yfir í sex klukkutíma og verið ansi fjörug á köflum og ætla ekkert að tefja þetta, ég sé að það er ung hv. þingkona á fyrsta bekk sem bíður eftir að koma og mæla fyrir máli. En ég vil þó ítreka það að í þessari þingsályktunartillögu felst fyrst og fremst það að þjóðinni sé gert kleift að veita okkur leiðsögn í málinu áfram. Auðvitað hefur þessi umræða hérna einskorðast töluvert af efnislegum deilum, með eða á móti og það er eðlilegt og auðvitað verður það að vera hluti af því ferli sem færi af stað. Meðal þess efnis sem þjóðin gæti horft til væri umræða hér á þinginu. En það þyrfti auðvitað að standa fyrir margvíslegri kynningu á málinu. Ég læt þessu lokið núna en þakka fyrir þessa umræðu og ég býst við að það hafi verið um þriðjungur þingmanna sem tók þátt með einum eða öðrum hætti.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skattleysi launatekna undir 400.000 kr. og 400.000 kr. lágmark til framfærslu lífeyrisþega. Öllum þingmönnum og ráðherrum var boðið að vera með okkur á þessu frumvarpi en enginn þáði það. Það er Flokkur fólksins sem sameiginlega flytur þessa tillögu, ásamt mér eru hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir árslok 2023 sem kveði í fyrsta lagi á um að tekinn verði upp fallandi persónuafsláttur þannig að skattleysismörk verði yfir 400.000 kr. og að persónuafsláttur falli niður með sveigðu ferli við ákveðin efri mörk. Í öðru lagi að breytingar verði gerðar á skiptingu útsvars og tekjuskatts af skattstofni til að jafna tekjuáhrif vegna hækkunar skattleysismarka á milli ríkis og sveitarfélaga og að fullur örorkulífeyrir, endurhæfingarlífeyrir og ellilífeyrir tryggi lífeyrisþegum 400.000 kr. í ráðstöfunartekjur á mánuði, skatta- og skerðingarlaust. Í greinargerð með tillögunni segir, með leyfi forseta: „Tillaga þessi var lögð fram á 151. og 152. löggjafarþingi (7. mál) en náði ekki fram að ganga og er nú lögð fram að nýju. Efni tillögunnar var áður að finna í tveimur tillögum frá 150. löggjafarþingi (9. og 17. mál) sem síðar voru sameinaðar í eina tillögu á 151. löggjafarþingi. Fjárhæðir tillögugreinarinnar hafa verið uppfærðar til samræmis við þróun launa og verðlags frá því að tillagan var lögð fram á 151. löggjafarþingi og hækka því úr 350.000 kr. í 400.000 kr. Frá þeim tíma hefur launavísitalan hækkað úr 747,1 stigi í 855,8 stig, eða um tæp 15%, og vísitala neysluverðs hefur á sama tíma hækkað úr 489,1 stigi í 555,1 stig, eða um tæp 14%.“ Á undanförnum áratugum hefur íslenskur efnahagur dafnað. Á sama tíma hefur fjárhagsstaða íslenskra íslenska ríkisins batnað og verðlag haldist stöðugt. Launaþróun hefur einnig verið jákvæð. Þrátt fyrir mikinn árangur síðustu ára hefur ábatinn ekki skilað sér til allra, því miður. Nú er staðan þó önnur. Fjöldi fólks missti vinnu vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og enda þótt atvinnuleysi hafi minnkað undanfarið þá þekkjum við öll verðbólgudrauginn sem rauk af stað, eins og við í Flokki fólksins, ég og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson tókum margítrekað fyrir í þessum sal fljótlega eftir að heimsfaraldur kórónuveirunnar flæddi yfir heimsbyggðina. Það var alveg sama hvern við spurðum að því, bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, hvort það ætti ekki að gera eitthvað til að vernda heimilin í landinu, hvort ætti ekki einhvern veginn að koma belti og axlaböndum á fjölskyldur og heimilin í landinu og efnaminna fólk, hvort virkilega ætti að láta reka á reiðanum og tefla í þá tvísýnu að fólk missti heimili sín á báli verðbólgu og undir hamarinn eins og gerðist í efnahagshruninu 2008, það varð fátt um svör. Eins og þið vitið öll, virðulegi forseti, þá náttúrlega varð fátt um svör nema bara að það væri ekkert að óttast. Við þyrftum ekki að hafa neinar áhyggjur. Við höfðum sem sagt óþarfa áhyggjur, það væru engin teikn á lofti um að verðbólga væri í uppsiglingu. Þarna var allur jarðvegur fyrir verðbólguskot og lá hann þegar fyrir í heimsfaraldri kórónuveiru. Við vitum öll hvernig tókst að kaupa inn vörur, hvernig allt botnfraus, bæði framleiðslugeta, vöruflokkar og annað slíkt. Þetta barst ekki til landsins nema eftir dúk og disk og þurftum við að bíða mánuðum saman eftir ákveðnum vörum. Það breytti ekki þeirri staðreynd að við megum sjálfsagt þakka fyrir það, því aðrir höfðu það sannarlega verra en við hvað þetta varðar. En verðbólgan kom heldur betur. Evrópa fékk stríð í fangið. Í Evrópu geisar stríð sem ég ætla ekki að tala um hér því allir hafa heyrt það og rætt það og alvarleika þess. Í kjölfar Úkraínustríðsins núna erum við að glíma við fordæmalausar efnahagslegar afleiðingar, og við sjáum hvað er að gerast í löndunum í kringum okkur, hvernig orkuverðið þar hefur gjörsamlega rokið upp úr öllu valdi, orkureikningar heimila og fyrirtækja hafa tvöfaldast og jafnvel þrefaldast. Því megum við enn frekar þakka fyrir hversu heppin við erum að eiga orkuauðlindir okkar. Ég verð nú að viðurkenna að ef mínir ágætu kollegar í Samfylkingu, Viðreisn og Pírötum vilja þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið með tilliti til þess að þær nái fram að ganga þá finnst mér þessi tímasetning alger skekkja. Það veit hamingjan að kannski fyrir nokkrum mánuðum, fyrir stríðið, hefði það gengið upp en í dag eru Íslendingar ekki sérstaklega ginnkeyptir fyrir því. Að sjálfsögðu er lýðræðislegt að fara í atkvæðagreiðslu en með tilliti til þess að vilja gjarnan fá meiri hlutann til að samþykkja hana þá er þetta tímaskekkja. Regluleg útgjöld fólks hafa aukist eins og við vitum og húsnæðisverð hefur hækkað til muna á skömmum tíma. Þá er útlit fyrir að verðlag haldi áfram að hækka næstu misseri og bitnar það óumdeilanlega verst á fátæku fólki, sem munar um hverja einustu krónu í útgjöldum. Á tímum sem þessum er nauðsynlegt að standa vörð um þá sem hafa minnst milli handanna. Það gerum við í Flokki fólksins. Ofboðslega vildi ég óska þess að ég væri í ríkisstjórn. Ofboðslega vildi ég óska þess að mál sem hafa komið hér fram nái fram að ganga, til að hjálpa fólki sem þarf á hjálp okkar að halda, sem hrópar á löggjafann: Gerið eitthvað fyrir okkur. Mikið vildi ég óska þess að málin okkar í Flokki fólksins fengju meira brautargengi hér inni í samkundunni en að vera fleygt í ruslið í hvert einasta sinn. Við mælum fyrir hverju málinu á fætur öðru og það er næsta víst að við munum ekki fá brotabrot af þeim hér inn og sennilega ekki nema eitt eða tvö, á góðum degi, í atkvæðagreiðslu. En hvað um það. Dropinn holar steininn. Það þýðir ekkert að æmta og skræmta hvað það varðar. Við höldum bara áfram veginn eins og okkar góði þingmaður og samflokksfélagi, hv. Tómas A. Tómasson, segir gjarnan: Áfram veginn. Það er Flokkur fólksins. Við höldum ótrauð áfram. Sex manna herinn mun halda áfram að berjast gegn fátækt og berjast fyrir þá sem þurfa að eiga öflugan málsvara á Alþingi. Eitt er víst að fátækt fólk á Íslandi, tekjulágt fólk, öryrkjar og eldri borgarar, eiga öfluga málsvara á Íslandi í dag þó að þeir sitji ekki í ríkisstjórn og geti komið málum í gegn eins og við munum gera þegar þeir veita okkur umboð til þess í næstu kosningum. Eflaust munu margir kalla þessar tillögur ótímabærar þar sem nú þurfi að halda að sér höndum í ríkisfjármálunum. Staðreyndin er þó einfaldlega sú að fólkið í landinu getur ekki tekist á við afleiðingar verðbólgunnar án þess að fá þær kjarabætur sem áttu að skila sér í góðærinu. Virðulegur forseti. Það munar núna yfir 100.000 kr. á lægstu atvinnuleysisbótum og lægstu framfærslu almannatrygginga. Kjaragliðnunin hefur gengið áfram ár eftir ár, vaxið áfram ár eftir ár frá síðasta efnahagshruni. Auðvitað var því lofað þá að það skyldi leiðrétta þær skerðingar sem almannatryggingaþegar þurftu að taka á sig eins og allir aðrir í landinu. Eins og löggjafinn, löggjafarsamkundan, ráðherrar og allir aðrir embættismenn og launþegar í landinu þurftu að gera, taka á sig skerðingar til að reyna að koma okkur upp úr þeirri efnahagslægð sem við vorum að takast á við þá, í efnahagshruninu sjálfu. En hvað skyldi hafa orðið ofan á? Það eru allar stéttir og þjóðfélagshópar í samfélaginu búnar að fá leiðréttinguna sem var lofað á þessum tíma nema fátækasta fólkið í landinu, nema almannatryggingaþegar sem hafa ekki annað á milli handanna en greiðslur frá almannatryggingum. Hugsa sér, virðulegi forseti. Þetta er fimmta árið mitt hér þar sem við hrópum hástöfum á hjálp fyrir þetta fólk. Staða heimilanna og fátæka fólksins hefur aldrei síðan ég kom inn á Alþingi Íslendinga verið eins slæm og hún er í dag. Hugsið ykkur, í tæplega 10% verðbólgu. Nú hefur Flokkur fólksins ítrekað mælt fyrir frumvarpi um að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni, húsnæðisliðinn sem einn og sér skellir á okkur á fjórða prósent verðbólgu. Á einni nóttu, með einu pennastriki mætti strika út 3,4% af þessari verðbólgu sem við höfum verið að takast á við. Hverjir hefðu í raun fengið mest út úr því? Auðvitað þeir sem hafa ekki efni á að kaupa matarkörfuna sem var búin að hækka um hátt í 20% á ótrúlega skömmum tíma. Við megum einfaldlega ekki skilja fátækt fólk eftir eina ferðina enn. Við getum ekki gert það. Það hefur verið gert allt of oft og hefur í raun alltaf verið gert. Í skýrslu um dreifingu skattbyrði sem unnin var fyrir stéttarfélagið Eflingu og birt í febrúar 2019 kemur fram að milli áranna 1993 og 2015 lækkaði skattbyrði hæstu tekjuhópa. Þá lækkaði, virðulegi forseti, skattbyrði hæst launuðustu tekjuhópanna á meðan skattbyrði lægst launuðu tekjuhópanna jókst. Hvers lags eiginlega öfugmæli eru þetta? Hvers lags eiginlega sanngirni er þetta? Hvernig dettur nokkrum í hug að koma hér upp í þennan ræðustól og kalla þetta jöfnuð? Á sama tíma þá hefur fasteignaverðið hækkað verulega og eins og við vitum þá er það í einu orði sagt klikkað, þetta fasteignaverð. Síðan þá hefur hækkunin aukist stig af stigi og nánast í veldisvexti. Ég held að íbúðin sem ég keypti mér fyrir hálfu öðru ári síðan sé búin að tvöfaldast í verði. Hvaða rugl er það, virðulegi forseti? Vísitala íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu hefur á síðasta áratug, takið eftir því, hækkað úr 344 stigum í 951 stig samkvæmt Þjóðskrá Íslands. Íbúðaverð á höfuðborgarsvæðinu hefur hækkað á þessu tímabili um 276% á síðustu tíu árum. Hugsið ykkur. Þá hækkar húsnæðisverð ört á landsbyggðinni. Þessi þróun kemur verst við lágtekjufólk sem þarf að verja stærstum hluta tekna sinna í húsnæðiskostnað, eða ég endurtek: sem mörg hver þurfa að verja öllum framfærslutekjum sínum í það að koma sér þaki yfir höfuðið. Allir vita nákvæmlega hvernig leigumarkaðurinn er í Reykjavík. Þú færð ekki einu sinni kjallaraíbúð fyrir 200.000 á mánuði og það vita líka allir sem vita vilja að þeir sem eru lágtekjufólk, hafa minnst á milli handanna, þeir ganga hvergi inn í neina lánastofnun eða nokkurs staðar og fá greiðslumat til að geta mögulega fjárfest í eign. Nei, því miður vinurinn, þetta er ekki fyrir þig. Þú færð ekki að taka þátt í okkar samfélagi. Bíddu í bílnum. Virðulegi forseti. Ég er ekki einu sinni byrjuð á því að lesa þetta því ég ruglaðist á því að þetta er tillaga en ekki frumvarp. Ég er farin að sjá eftir að hafa ekki lagt þetta fram í formi frumvarps því þá hefði ég fengið að tala við ykkur eitthvað fram eftir kvöldi. Þetta eru 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Okkur hátekjufólkinu munar ekkert um að færa persónuafsláttinn frá okkur til þeirra sem hafa minna á milli handanna. 

Forseti. Mig langaði að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir góða framsögu á mikilvægu máli sem ég styð hjartanlega. Við þurfum að gera hluti til þess að taka byrðar af þeim sem verst standa og setja byrðarnar á þá sem munar ekki um að borga aðeins meira. Það eina sem mig langar að spyrja hv. þingmann um er að í þessari tillögu til þingsályktunar er ráðherra gefinn möguleiki á að vinna lagafrumvarp fyrir árslok 2023. Er það ekki allt, allt of seint? Þarf þetta ekki að gerast núna? Mig langaði að vita hvort hv. þingmaður hafi spáð í að gera breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið og bandorm til þess að fá þetta í framkvæmd núna, sér í lagi vegna þess að ef verðbólgan heldur áfram eins og hún er þá verða þessar upphæðir sem ráðherra þarf að uppfylla fyrir lok 2023 orðnar allt, allt of litlar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, það er rétt hjá honum. Við erum að ganga inn í lok ársins 2022. Við gefum hæstv. ráðherra heilt ár. Við vorum að vona, fyrst það er búið að taka hann fimm ár, að ef hann fengi eitt ár núna miðað við hvað árferðið er erfitt þá yrði hugsanlega eitthvað úr þessu. En það er rétt hjá hv. þingmanni, upphæðin mun vera orðin önnur. Varðandi breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið þá höfum við að sjálfsögðu komið með ýmsar breytingartillögur. En eins og hv. þingmaður veit þá er það náttúrlega bara af okkar góða vilja, eins og við höfum öll í stjórnarandstöðunni, sem við höfum barist við að koma fram með sí og æ, en þær hafa ekki fengið sérstaklega mikið brautargengi. En hvað varðar það að við höfum efni á því að taka á okkur hærri greiðslur, frekar en fólkið sem við erum að berjast fyrir, þá langar mig að ítreka þetta með persónuafsláttinn. Ég lifði mig svo inn í það þegar ég var að tuða þarna áðan að ég hreinlega las ekki helminginn af því sem ég ætla að segja ykkur, tími minn var bara búinn. En þessi persónuafsláttur er í rauninni fallandi frá því að þú ert kominn upp undir meðaltekjur. Þannig að þegar þú ert kominn í efsta skattþrepið, sem er hátt í milljón á mánuði, þá færð þú bara engan persónuafslátt, þú færð hann ekki neitt. Það kostar ríkissjóð ekki mikla peninga með tilliti til þess að alltaf þegar ríkissjóður setur eitthvað frá sér þá hirðir hann megnið af því aftur til baka, eins og við vitum öll, í formi óbeinna skatta og virðisaukaskatts og annað slíkt. En jú, ef ég mætti ráða þá myndi ég taka bara lag Stuðmanna akkúrat og syngja hástöfum hér: Strax í dag.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég segi það alveg hreint út að ég mun styðja þá breytingartillögu og við þurfum bara að vona að það sé verið að greiða atkvæði um hana seint á nóttu og að þingmenn stjórnarinnar ýti á vitlausan takka og segi bara já, þeir séu búnir að ýta svo oft á já-takkann. Það er líka mikilvægt að átta sig á því að það er auðvelt að ná í þessa peninga sem ríkissjóður kannski missir við það að gera þetta. Það er auðvelt að ná í þá, ekki bara með stiglækkandi persónuafslætti heldur líka með því að setja stighækkandi eða þrepaskiptan fjármagnstekjuskatt á fólkið sem er að greiða sjálfu sér 70–80 millj. kr. á mánuði. Það eru breiðu bökin og þar er auðvelt að ná í peninginn. Það þarf líka að skoða útsvar milli sveitarfélaganna og framlög ríkisins og tryggja að sveitarfélögin geti sinnt þeirri félagslegu þjónustu sem við erum búin að færa yfir á þau. Ég vona svo sannarlega að dropinn holi steininn. En því miður þá held ég að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sé kannski ekki að hlusta mikið á það sem almenningur í landinu er að kvarta yfir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ég get tekið undir það að ég el ekki von í brjósti, trúverðuga, um að það sé verið að hlusta. Hér hafa verið neyðaróp í samfélaginu og ítrekað verið að hrópa á hjálp. En hér virðist ekki heyrast mikið. Sem dæmi þá getum við talað um þessa greiðvikni að hækka framfærslu almannatrygginga um 3% í sumar. Frábært, alveg frábært í allri þessari verðbólgu, það var nú ekkert smáræði, sér í lagi vegna þess að allir þeir sem ekki höfðu úr neinu að moða nema almannatryggingum voru skertir á móti ef þeir þurftu að nota einhverja framfærslu eða stuðning frá sveitarfélögum í formi húsnæðisbóta eða sérstakra húsaleigubóta eða hvaðeina annað. Það var bara skert í staðinn. Þannig að þegar upp var staðið var þetta bjarnargreiði og viðkomandi stóð uppi í mínus. Ég er að vona að greiðviknin hjá þeim verði nú í aðeins betra formi næst. En því miður, hv. þingmaður, þá er ég ekkert rosalega bjartsýn á að þetta gangi í gegn og ég hefði viljað fara á flug og segja meira um hvar við gætum sótt enn þá frekar peninga, hvort sem það væri í stórútgerðina eða bankaskatta sem hæstv. fjármálaráðherra er svo umhugað um að lækka, helst niður í 0 þó að bankarnir hafi skilað yfir 80 milljarða kr. hagnaði í fyrra og greitt sér út yfir 50 milljarða í arðgreiðslur. En það eru í rauninni bognu bökin, hv. þingmaður, sem má beygja meira og ég velti því fyrir mér: Er hægt að beygja þau endalaust án þess að þau brotni? Einhvers staðar stendur: Svo bregðast krosstré sem önnur, þannig að það hlýtur einhvern tímann að enda með því að nóg sé komið.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína og þessa ágætu yfirferð varðandi skattbyrði. Nú hefur skattbyrði tekjulægstu hópa íslensks samfélags aukist ár eftir ár, stig af stigi, síðan 2013. Þetta hefur gerst vegna þess að persónuafsláttur fylgdi lengst af ekki launaþróun og bótafjárhæðir rýrnuðu, skerðingarmörk vaxta- og barnabóta hækkuðu ekki í takt við laun og hækkuðu ekki í takt við fasteignaverð í tilviki vaxtabóta. Þetta er auðvitað bara pólitísk ákvörðun. Þetta er kallað raunskattskrið og lýsir í rauninni bara þeirri leið hægri manna að hækka skatta á venjulegt fólk meðan skattbyrðin er svo lækkuð hinum megin hjá þeim tekjuhæstu og eignamestu. Lengst af var þetta eitthvað sem Sjálfstæðismenn viðurkenndu ekki að væri að gerast. Gott ef Hannes Hólmsteinn Gissurarson hafi ekki staðið í ströngu við að leiðrétta allan málflutning um að skattbyrðin væri að aukast hjá lágtekju- og millitekjufólki. Það var talað um það sem einhvers konar náttúrulögmál, eitthvað sem hlyti að gerast ef það væri uppgangur í hagkerfinu. En mér hefur þótt svolítið athyglisvert síðastliðið ár að það er eins og Sjálfstæðismenn séu farnir að horfast í augu við að þessi þróun hafi orðið meðan þeir hafa stýrt fjármálaráðuneytinu. Í síðasta fjárlagabandormi var náttúrlega gerð sú breyting að persónuafslátturinn og viðmiðunarmörk tekjuskattskerfisins eru bundin við vísitöluhækkun verðlags að viðbættri áætlaðri framleiðniaukningu, sem er eitthvað sem ætti að halda að einhverju leyti aftur af þessu raunskattskriði. En þá sjáum við að það er gripið til þess ráðs að auka í raun óbeina skattheimtu og við sjáum alls konar áform um það í fjármálaáætlun 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mig langar til að byrja á því að nefna hvernig í rauninni þótti sjálfsagt þegar verið var að forgangsraða fjármunum að skella hér á þriðja skattþrepinu, skattþrepi sem átti sérstaklega að hjálpa tekjulágu fólki. Þetta kostaði ríkissjóð yfir 20 milljarða kr. Sú tillaga sem ég er að mæla hér fyrir fyrir hönd okkar allra í Flokki fólksins mun kosta ríkissjóð um 32 milljarða kr. en hún nýtist einungis og eingöngu þeim sem þurfa virkilega á því að halda. Það sem verra er með þennan kostnað, yfir 20 milljarðana, sem fór í þetta þriðja skattþrep: Það erum við sem fáum að njóta þess fyrst, við sem erum með milljónir á mánuði fáum líka að nýta okkur lægsta skattþrepið. Það er með slíkum ólíkindum að koma með öll þessi útgjöld úr ríkissjóði. Hvers vegna í ósköpunum var þá ekki þetta þriðja skattþrep einfaldlega þannig að það var jafnvel enn þá lægra fyrir þá sem eru í fátækt og eru skattlagðir þar? Ég skildi ekki alveg spurninguna hjá hv. þingmanni, hann fylgir henni enn betur eftir þegar hann er að tala um millifærslukerfið okkar og allt það. Ég hreinlega fattaði hana ekki, ef ég á að segja alveg eins og er, þannig að komdu fattaranum mínum í lag, hv. þingmaður, í seinna andsvari.

Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar á því að ég var kannski að fara svolítið vítt yfir sviðið eða víðar heldur en tvær mínútur leyfa í andsvari. En grunnurinn að því sem ég var að hugsa er hvort ríkisstjórnin sé núna að einhverju leyti að bæta upp fyrir - það er í rauninni að einhverju leyti verið að stöðva þá þróun að skattbyrði aukist sjálfkrafa á tekjulægra fólk og millitekjufólk, og þá er ég tala um beina skattheimtu. Mér sýnist að einhverju leyti að til að mæta þeirri þróun að það gerist ekki lengur sjálfkrafa sé gripið til þess ráðs að láta í raun tilfærslukerfin rýrna næstu ár og svo hins vegar eigi jafnvel að auka óbeina skattheimtu, bæði með neyslugjöldum og svo líka með alls konar hugmyndum um t.d. veggjöld. Allt í einu koma fram hugmyndir um að það eigi að skattleggja sérstaklega fólk ef það keyrir gegnum göng en ekki t.d. yfir brú. Þetta þykir eitthvað voða sniðugt, að fólk skuli skattlagt sérstaklega ef það býr á þannig stöðum að það borgar sig að fara í gegnum göng en ekki til að mynda ef það þarf að fara um mislæg gatnamót eða um brýr. Þetta samhengi sem ég var að reyna að draga upp hérna er hvort þetta sem er að gerast, þessar nýju gjalda- og skattahugmyndir, séu að einhverju leyti viðbragð við því sem átti sér stað m.a. samhliða lífskjarasamningunum og með þessari breytingu á viðmiðunarmörkum tekjuskattskerfisins og persónuafsláttar sem tóku gildi í fyrra. Það er það sem ég er að hugsa. Annars myndi ég vilja heyra aðeins frá hv. þingmanni 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni hjartanlega fyrr. Hann kveikti algerlega á mínum fattara og nú eru öll ljós kveikt og ég er heima. Staðreyndin er sú að þetta er hárrétt sem hv. þingmaður nefnir hér, algerlega hárrétt. Hér er siglt undir fölsku flaggi og það er akkúrat verið að reyna að læða á okkur alls konar sköttum. Og á hverjum bitnar það, eins og vegtollarnir? Ég hugsaði mér: Æ, í guðs bænum ekki fara að tala um þetta vegna þess að þá æsist ég öll upp og þetta er allt of stuttur tími. En þetta er alveg satt. Við skulum tala um t.d. fyrir norðan þar sem ég er fædd og uppalin, á Ólafsfirði. Þar eru Strákagöng og svo Héðinsfjarðargöng og gömlu Múlagöngin og allt þetta. Ég velti fyrir mér hvernig hæstv. vegamálaráðherra Sigurður Ingi ætlar að koma þessu við, á að borga alls staðar þar sem keyrt er í gegn eða hvar verður sérstaklega látið borga í gegnum göng? Fólkið sem hefur ekki efni á því að taka bensín á bílinn til að komast út í búð hefur væntanlega hefur ekki ráð á því að borga fyrir vegtollana. Nú á að endurvekja líka, ef ég skil rétt, gjaldtöku í Hvalfjarðargöngunum, göngunum sem við eigum, göngunum sem þjóðin tók á sig að greiða alveg upp í topp. Nú á að skella því á okkur aftur. Jú, hv. þingmaður, það er verið að læðast að okkur bakdyramegin og klína á okkur alls konar óbeinum sköttum. Bara þetta, þegar er verið að bæta við 5 milljörðum í gjöld á rafmagnsbíla í öllu þessu sem er svona rosalega vænt og grænt og verið að boða orkuskipti. Það skýtur svolítið skökku við. Eðli málsins samkvæmt veltir maður því fyrir sér hvað það eigi að þýða í stað þess að halda áfram að hvetja fólk áfram og lækka jafnvel enn þá frekar fyrir efnaminna fólk til þess að gefa þeim kost á því að taka þátt í þessum orkuskiptum og komast í rafmagnsbílinn. En nei, þá skal nú aldeilis skella 5 milljörðum aukalega á þau á næsta ári, takk fyrir, í nýju fjárlögunum. Þannig að þetta er rétt sem þú segir, það er alveg sama hvert er litið, það eru þeir sem minnst hafa. Eins og hv. þingmaður segir: Af hverju vildum við ekki gera þetta öðruvísi? Af hverju ekki þá að breyta og koma með stigvaxandi skatta t.d. eins og inn á fjármagnstekjurnar og annað slíkt þegar einn og sami einstaklingurinn er jafnvel að fá 60–70 milljónir á mánuði í fjármagnstekjur? 

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa stuðningi mínum við þetta góða mál og þakka hv. þm. Ingu Sæland og hennar meðflutningsmönnum fyrir að leggja það fram og vekja máls á þessu enn á ný. Ég ætla ekki að tala lengi, enda er þetta mál eitthvað sem myndi kallast á góðri íslensku „no brainer,“ eða sjálfsagt mál. Það hefur margoft verið sýnt fram á það að hækkun á skattleysismörkum er sanngjarnasta skattalækkunin. Það er sú skattalækkun sem nýtist best þeim hópi sem þarf á henni að halda. Það er svolítið áhugavert að þetta hefur alltaf verið látið sitja á hakanum líkt og margt annað sem snertir einn viðkvæmasta hóp samfélagsins. Eins og hv. þm. Inga Sæland benti á hér áðan þá kostar þetta ekkert mikið meira en þær skattalækkanir sem hefur verið ráðist í sem nýtast jafnvel okkur hátekjufólkinu. Þetta hefur alltaf verið látið sitja á hakanum. Í góðæri er ekki rétti tíminn, með vísan til misgáfulegra og misumdeildra hagfræðikenninga, og í hallæri er ekki til peningur. Mig langar hins vegar líka að tala um að þetta mál rímar ágætlega við stefnumál okkar Pírata til nokkurra ára og þótt ég viti að hv. þm. Inga Sæland er ekki algjörlega sammála mér og okkur hvað það varðar þá langar mig samt að nefna það. Þetta er hugmyndin um skilyrðislausa grunnframfærslu sem gengur sannarlega út á að allt fólk í þjóðfélaginu geti lifað mannsæmandi lífi algjörlega óháð því inn í hvaða aðstæður það fæðist, í hvaða stöðu það er og hvaða tækifæri það hefur að öðru leyti. Mig langar til að lesa upp úr þingsályktunartillögu sem Píratar hafa lagt fram á fyrri þingum fyrir löngu síðan vegna þess að mér finnst hún vel orðuð. Ég vil byrja á að taka fram að það er ekki eingöngu þetta réttlætismál sem veldur því að skilyrðislaus grunnframfærsla er eitthvað sem við teljum vera framtíðina, hvernig sem á það er litið. Þótt hún sé kannski ekki eitthvað sem við getum gert á morgun og lagt niður allt okkar kerfi, er hún að okkar mati óhjákvæmileg þróun. Helstu ástæður fyrir því eru tækniframfarir, loftslagsbreytingar og aðrar samfélagsbreytingar sem knýja okkur til að endurskoða allt kerfið, allt okkar vinnukerfi og annað. En ég ætla að grípa aðeins niður í þingsályktunartillögu sem Píratar lögðu fram fyrir nokkru síðan, með leyfi forseta: „Fátækt á Íslandi er að miklu leyti afleiðing íslenskrar velferðarstefnu sem byggist á skilyrtri velferðarforsjá í formi lágmarksaðstoðar og áherslu á góðgerðarstarfsemi og ölmusu fyrir þá verst settu. Íslenska ríkið hefur í gegnum árin sett lög og reglugerðir sem veita fólki svo lágar bætur að upphæðirnar eru innan fátæktarmarka. [...] Rannsóknir sem gerðar hafa verið á lífi og aðstæðum fátækra sýna mjög greinilega hversu alvarlegar afleiðingar fátækt hefur fyrir samfélagið í heild. Líf fátækra einkennist af miklu andlegu álagi, vanlíðan og niðurlægingu sem leiðir til skertrar sjálfsvirðingar, sorgar, kvíða og niðurbrots á andlegu og líkamlegu heilsufari.“ - Þetta verður vítahringur. Það er engin aðstoð fólgin í því að veita fólki ölmusu. Kerfið okkar á ekki að virka þannig. - „Fátækt stuðlar að því að einstaklingar, þar á meðal börn, heltist úr samfélagslestinni, glati samkeppnisfærni og njóti þar af leiðandi ekki þeirra tækifæra og gæða sem teljast sjálfsögð og eðlileg í samfélaginu.“ Það er einmitt meginhugmyndin að baki skilyrðislausri grunnframfærslu að við séum ekki alltaf að veita einhverja skilyrta ölmusu. Kerfið er byggt á algerlega röngum forsendum. Það er ekki byggt á hugmyndinni um að hver einasta manneskja hafi jafnt gildi, eigi jafnan rétt og hafi jöfn tækifæri á að sjá sér farborða óháð öllu öðru, heldur í rauninni á því að þeir sem meira mega sín eigi að vera góðir við þá sem minna mega sín. Þetta er að okkar mati ekki rétta sjónarhornið á nútímasamfélag. Mig langar að grípa aftur niður í þessa gömlu þingsályktunartillögu og lýk svo máli mínu, með leyfi forseta: „„Það er ekki góðgerðarstarfsemi, heldur réttindi, ekki ölmusa heldur réttlæti, sem ég tala fyrir.“ Hugmyndin að skilyrðislausri grunnframfærslu á sér langa sögu innan heimspekinnar og hagfræðinnar en upphafið að hugmyndinni má rekja til ársins 1516 þegar enski heimspekingurinn og lögfræðingurinn Thomas More skrifaði bókina Útópíu. Í bókinni lýsir More hugmynd sinni að eins konar fyrirmyndarsamfélagi þar sem áhersla er lögð á að fyrirbyggja glæpi með útrýmingu fátæktar frekar en að notast við refsikerfi í samfélagi þar sem beinlínis er stuðlað að glæpum með gífurlegum ójöfnuði.“ Þetta er enn annar þáttur í hugmyndafræðinni sem liggur þarna að baki. Þetta er réttlætismál og hagfræði framtíðarinnar. Þetta er eitthvað sem er óhjákvæmilegt og við munum þurfa að ræða og leysa með öðrum hætti en við gerum í dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og ég hef lengi séð að hjarta hv. þingmanns slær mikið í takt við okkar þegar kemur að því að að vilja taka utan um þá sem minna mega sín í samfélaginu. Að vísu ætti ég ekki að vera að spyrja hv. þingmann út í tillögu Pírata hvað varðar þessa skilyrðislausu grunnframfærslu en langar samt að vita hvort þetta séu ekki hin svokölluðu margumtöluðu borgaralaun. Ef ég skil það rétt, og þess vegna er ég kannski ekki sammála þessari skilyrðislausu grunnframfærslu, þá er hún er svipuð og lægsta skattþrepið hjá ríkisstjórninni og á bara að ganga í gegnum allt kerfið. Þeir sem eru með 10 milljónir á mánuði eigi líka að fá skilyrðislausa grunnframfærslu, þessi borgaralaun. Ég átta mig ekki hvernig 370.000 manna samfélag ætti að geta staðið undir slíku og ef þessi framfærsla ætti að vera til þess að framfleyta þeim sem væru verst settir og með lægstu tekjurnar, hvað erum við þá að tala um háa greiðslu á mánuði? Er komin einhver kostnaðaráætlun á þetta? Þetta langar mig að vita áður en ég get slegið það út af borðinu, því að ég þekki þetta hreinlega ekki nógu vel og langar mikið að vita hvort ég misskilji þetta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og spurningarnar. Jú, það er rétt skilið að það sem ég er að tala um hér er kallað borgaralaun í daglegu tali og þau eru sannarlega umdeild, m.a. vegna þeirra ástæðna sem þingmaðurinn nefnir. Það er rétt skilið að þessi skilyrðislausa grunnframfærsla, borgaralaun, yrði greiðsla sem allir fengju algerlega óháð öllu öðru, þar á meðal einstaklingar í hálaunastörfum. Launaþróun í samfélagi okkar í dag er í takt við það kerfi sem við höfum byggt upp og það er alveg rétt skilið hjá hv. þingmanni, og ég er sammála því, að borgaralaun eru ekki eitthvað sem við getum tekið upp á morgun með því að leggja af allt velferðarkerfið og skrifa upp á ávísun fyrir hvern borgara, heldur snýst þetta um algerlega breytta hugsun á samfélaginu öllu. Það myndi væntanlega leiða til þess að t.d. laun myndu breytast. Ég þekki það erlendis frá, þar sem það tíðkast frekar, að þegar fólk semur um laun við sinn vinnuveitanda, þeim sem yfir höfuð er gefinn kostur á því, þá er samið um þau út frá þeirri fjárhæð sem fer í vasann eftir skatt og öðru slíku. Ég ímynda mér ekki annað en að það yrði eins ef um slík borgaralaun væri að ræða. Ég sé fyrir mér að það yrði einfaldlega jafnari launaþróun. Þarna erum við líka að tala um samfélag þar sem ýmsar aðrar breytingar hafa verið gerðar, sem gerast ekki á einum degi. Svo ég svari spurningu hv. þingmanns : Já, þetta hefur verið reiknað út og það hafa verið gerðar tilraunir með borgaralaun og eru tilraunir í gangi víða um heim í litlum módelum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla að hætta að tala um stefnumál Pírata. Við tökum það betur upp þegar þeir mæla fyrir tillögunni. Takk fyrir gott innlegg í okkar mál um 400.000 kr. lágmarksframfærslu, skatta- og skerðingarlaust, og ég þakka fyrir góðar viðtökur og stuðning úr ranni Pírata, Samfylkingar og þeirra sem hafa tjáð sig fallega um málið okkar og finnst sjálfsagt að styðja það.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir. Það var sannarlega ekki ætlunin að stela senunni hérna og tala um þingmál Pírata. 

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða tillögu til þingsályktunar frá Flokki fólksins, og allur flokkur fólksins er á þessari þingsályktunartillögu, um skattleysi launatekna undir 400.000 kr. og 400.000 kr. lágmark til framfærslu lífeyrisþega skerðingarlaust. Breytingin skilar því auknum ráðstöfunartekjum til tekjulægri hópa en eykur skattbyrði hinna tekjuhæstu. Í þingsályktunartillögunni segir orðrétt, með leyfi forseta: „Í september 2018 kom út skýrslan Jöfnuður í skattkerfinu sem unnin var fyrir þingflokk Flokks fólksins. Í skýrslunni er að finna útreikning á kostnaði ríkissjóðs af því að hækka skattleysismörk upp í 300.000 kr. á mánuði og taka upp fallandi persónuafslátt. Miðað var við að persónuafsláttur félli niður við 970.000 kr. mánaðartekjur og að vendipunktur miðað við þáverandi fjárhæð persónuafsláttar yrði við 562.000 kr. Niðurstaða skýrslunnar var sú að með breytingunni myndu tekjur ríkis og sveitarfélaga lækka um 32 milljarða kr. Tillaga þessi leggur til hærri skattleysismörk en þau sem fjallað er um í skýrslunni, en það er gert með tilliti til launa- og verðlagsþróunar. Hækkun skattleysismarka úr 300.000 kr. í 400.000 kr. líkt og lagt er til í þessari þingsályktunartillögu kemur til með að auka þetta tekjutap eitthvað. Hins vegar má gera ráð fyrir því að launa- og verðlagsþróun vegi hér á móti enda hefur skattstofninn aukist frá tíma skýrslunnar.“ Ef við horfum á þessar tölur erum við ekki að taka að tala um neinar rosalegar upphæðir, 400.000 kr. er ekki há upphæð. En hvað er ríkisstjórnin að gera? Hún er að leika sér að persónuafslætti. Hún er að lækka persónuafsláttinn með vinstri hendinni en svo koma hækkanir með þeirri hægri, eins og við höfum séð. Það er eiginlega stórfurðulegt þegar við skoðum síðustu skattalækkun að á sama tíma voru þeir að krukka í persónuafslættinum og létu hann ekki einu sinni fylgja verðlagi eða launaþróun. Þetta mál hefur áður farið fyrir þingið og í velferðarnefnd og þar komu fram umsagnir gesta og það tóku allir undir að það þyrfti að hækka þá sem eru á örorku og ellilífeyri og fylgja launaþróuninni. Staðreyndin er sú að kjör örorkulífeyrisþega ná ekki á nokkurn hátt að fylgja launaþróun sem hefur leitt af sér mikla kjaragliðnun. Þá geta lífeyrisþegar ekki nýtt sér sömu úrræði og launþegar, eins og verkfallsrétt. Auðvitað kemur alltaf upp að það myndi kosta einhverja milljarða ef þetta yrði gert, að 400.000 kr. tekjur yrði skatta- og skerðingarlausar sem er engin ofrausn. Það vita allir að það er engin ofrausn, langt frá því. Það myndi hreinlega gera það að verkum að flestir gætu nokkurn veginn lifað eðlilegu lífi. Það er nú ekki meira en það. En það furðulegasta við þetta er að sagt er að þetta kosti svo mikið, að þetta sé alveg óframkvæmanlegt, að þetta sé svo dýrt, Heyrðu, þetta kostar milljarða. Þegar milljónastjórarnir fengu sína hækkun á mánuði var enginn sem öskraði: Þetta kostar of mikið, þetta kostar milljarða. Nei, það er ekki sama Jón og séra Jón. Förum aftur í tímann, til ársins 1988. Þá var staðan sú að lífeyrislaun voru skattlaus. Þau voru ekki bara skattlaus heldur dugði persónuafsláttur vel fyrir þeim og einnig var afgangur upp á 20–30% upp í lífeyrisgreiðslur eða aðrar tekjur. Það sýnir okkur svart á hvítu hvernig skattkerfið hefur farið með þá sem verst hafa það og einnig að þeir sem minnst hafa eiga að borga skatt sem því miður hækkar og hækkar með hverju árinu sem líður. Á sama tíma borga þeir sem græða milljarða króna bara 22% fjármagnstekjuskatt og ekki krónu í útsvar, hvað þá 65% skerðingar eins og þeir sem eru á örorkulífeyri þurfa að borga af fjármagnstekjum sínum. Ef settar eru fram ákveðnar tölur sem eru ekki bara undir fátæktarmörkum heldur komnar að sárafátæktarmörkum og þær tekjur skattlagðar líka eru hlutirnir komnir í fáránlegan farveg. Það er eiginlega ekkert annað en fjárhagslegt ofbeldi gagnvart þeim sem síst skyldi. Þessum ótrúlegu brellum hefur fjórflokkurinn beitt. Lífeyrisþegar og aðrir væru í ágætismálum ef þeir væru á sama stað í dag og þeir voru 1988. Við getum rétt ímyndað okkur stöðu fólks þarna úti í dag ef það væri skattlaus lífeyrir og auk þess hefði fólk 30% upp í aðrar tekjur, svo sem lífeyrissjóðstekjur. En síðan er þetta sett í fleiri búninga; krónu á móti krónu skerðingar, sem eru að vísu búnar að færast niður í 65 aura á móti krónu, og alls konar skerðingar í kerfinu og keðjuverkandi skerðingar takmarkast ekki einu sinni við ríkiskerfið heldur hlaupa þær yfir í félagsbótakerfi sveitarfélaga. Það er merkilegt við skattleysið sem var 1988 að það eru margir farnir að sjá það og uppgötva núna. Það kom síðast fram í þættinum Sprengisandi síðasta sunnudag að Sósíalistaflokkurinn væri búinn að uppgötva þetta og hinn stigfallandi persónuafslátt virðist Sjálfstæðisflokkurinn einnig vera búinn að uppgötva. Með því sem við erum að leggja fram núna munu þessar 4.00.000 kr. nokkurn veginn koma þessum tölum til nútímans. Við erum með alveg stórfurðulegt kerfi. Öryrkjar eru með 300.000 kr. og eftir skatta eru þeir lægstu bara með 260.000 kr. Ellilífeyrisþegi er með 287.000 kr. og 250.000 kr. eftir skatta en þeir allra verst settu eru með 10% lægra en þetta vegna búsetuskerðinga, sem er auðvitað ömurlegt fjárhagslegt ofbeldi. Til að kóróna þetta fjárhagslega ofbeldi er króna á móti krónu sett aftur á og það eingöngu og sérstaklega á versta stadda hópinn, þann sem lifir í búsetuskerðingarkerfinu. Annað í þessu sem er alltaf verið að benda á er kjaragliðnun milli launafólks og þeirra sem fá lífeyrisgreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins. Þarna er sennilega um að ræða um og yfir 50% kjaragliðnun og væru flestir komnir með mun hærri greiðslur ef lífeyrisþegar hjá Tryggingastofnun ríkisins hefðu fengið kjaragliðnunina leiðrétta eins og allir aðrir. Það er búið að leiðrétta hjá öllum en því miður voru aldraðir og öryrkjar í almannatryggingakerfinu skildir eftir. Enn eitt árið í eykst gjáin milli örorkulífeyrs og lágmarkslauna og það er ömurlegt að við Íslendingar höfum ákveðið að sumum okkar skuli haldið í sárafátækt lífið á enda. Gleymum því ekki að það veit enginn hver þarf næst að reiða sig á mánaðarlegan örorkulífeyri almannatrygginga og það vill enginn vera þar á lægstu greiðslunum. Í boði ríkisstjórnar er gert ráð fyrir að öryrkjar og aldraðir hokri áfram við skammarleg fátæktarkjör. Hversu lengi á fólk að þurfa að bíða eftir réttlætinu? Það er ekkert launungarmál að á meðan hinn týpíski fjórflokkur er við völd og skiptist eins og undanfarna áratugi þá fær fátækt fólk að bíða og bíða. Það er alveg á hreinu að engar breytingar verða gerðar meðan svo er og meðan við kjósum yfir okkur þá flokka sem vilja viðhalda þessu kerfi óbreyttu. Persónuafslátturinn fylgir aldrei með eins og hann átti að gera með því að láta hann fylgja launaþróun. Hann var skilinn eftir. Þar af leiðandi er hann kolrangur í dag. Ef rétt væri gefið væru skattleysismörk sennilega í kringum 400.000 kr. í dag. Það verður að segjast eins og er að þetta sýnir svart á hvítu hversu stórlega skattheimtan hefur aukist á þá sem síst skyldi. Við megum ekki heldur horfa á þetta allt sem kostnað og kalla það alltaf kostnað ef verið að reyna hjálpa fátæku fólki og koma í veg fyrir að börn lifi í fátækt. Ef hins vegar ríkisforstjórar og ráðherrar eða þingmenn þurfa að fá góðar hækkanir, há laun, talar enginn um kostnað. Það þykir bara mjög sanngjarnt og allt í lagi, það er bara ósköp eðlilegt. En hver ber ábyrgð? Ríkisstjórn hvers tíma ber fulla ábyrgð á því að sjá til þess að öryrkjar verði ekki fyrir endalausri kjaragliðnun, 

Virðulegi forseti. Það var mikil gróska í verkalýðshreyfingunni 2018 og í byrjun 2019 og þá í upphafi lagði verkalýðshreyfingin mjög mikla áherslu á þetta, sérstaklega Efling t.d., að tryggja skattleysi lágmarkstekna. En svo var þeirri kröfu ekki fylgt sérstaklega eftir. Í rauninni var svona hálfpartinn fallið frá henni og settar fram ákveðnar röksemdir gegn þessum hugmyndum í skýrslu sem Stefán Ólafsson félagsfræðiprófessor og Indriði H. Þorláksson, fyrrverandi ríkisskattstjóri, skrifuðu fyrir Eflingu og er einmitt vitnað til í þessu þingmáli í greinargerð. Þar er í rauninni bent á það að ef það ætti að bæta upp kostnað ríkissjóðs af algeru skattleysi lágmarkstekna með því að láta persónuafsláttinn byrja strax að fjara út - þá var miðað við 300.000 kr. en núna við 400.000 kr. - myndi það fela í sér gríðarlega mikla jaðarskattbyrði á millitekjufólk, fólk sem er með rétt yfir 400.000 kr. í laun, fólk með 500.000 kr. í laun. Þetta er ekkert ofboðslegt hátekjufólk. Þetta er fólk er með helmingi lægri laun en við hérna, meira en það reyndar. Það varð eiginlega niðurstaða þeirra að með þessu myndu jaðarskattar hækka um allt að 20 prósentustig og hjá ellilífeyrisþegum t.d. væri þannig verið að auka mjög á skerðingu vegna lífeyris og bóta. Þeir orðuðu þetta þannig að þessi leið gengi illa fyrir lífeyrisþega sem búa þegar við mjög hátt stig tekjutenginga innan almannatryggingakerfisins. Þannig að ég vildi bara fá að varpa fram þeirri spurningu til hv. þingmanns 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið. Ég segi hreint og klárt nei. Það byrjar ekki að hafa áhrif fyrr en það er komið upp undir 700.000 kr., ef ég man rétt, og svo fjarar persónuafslátturinn út við milljón. Við erum að tala um fólk, t.d. þá lægstu í ellilífeyriskerfinu sem fá lægstan lífeyrinn og við höfum meira að segja hóp sem fær 10% lægra en lægsta lífeyri, sem er útborgað 225.000 kr. Spáið í það að vera í þjóðfélaginu á Íslandi og fá 225.000 kr. Hver haldið þið að breytingin yrði fyrir þennan hóp að fá 400.000? Þetta er nærri tvöföldun og samt er þetta fólk ekkert að fá eitthvað svaka mikið eða of mikið. Ef við horfum á persónuafsláttinn þá skil ég hann ekki. Maður með kannski með 2–3 milljónir í mánaðarlaun hefur ekkert að gera við persónuafslátt. Þetta eru 2–3% af laununum hans og hann verður ekki einu sinni var við þetta. Fyrir utan það að við erum líka með tillögu t.d. um að skattleggja inngreiðslur í lífeyrissjóð sem myndi skila ekki undir 70 milljörðum. Við erum að tala um 32 milljarða kostnað við þetta. Við gætum borgað þann kostnað upp og við ættum annað eins eða meira eftir til að taka á heilbrigðiskerfinu. En við erum samt ákveðin í því að leyfa lífeyrissjóðunum frekar að „gambla“ með þessar skatttekjur á markaði , 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessi skýru svör. Spurningin mín á að einhverju leyti rætur að rekja til þess að það kemur ekki alveg skýrt fram í þessu máli hver þessi efri mörk eru þegar persónuafslátturinn á að hafa fjarað alveg út. En mér heyrist á hv. þingmanni að hann myndi ekki byrja að fjara út fyrr en einhvers staðar eftir 700.000 kr. Það er þá von flutningsmanna að hægt yrði að greiða að verulegu leyti upp kostnaðinn af hækkun skattleysismarka með því, þótt hann byrji ekki að fjara út fyrr en svona ofarlega. Já, ég þarf kannski að skoða betur ef það eru til einhverjir útreikningar á bak við þetta. Eins og hv. þingmaður heyrir hef ég ákveðnar efasemdir um að þetta sé endilega besta mögulega leiðin að fara. En mér finnst margt mjög gott í greinargerð málsins og er sammála í grófum dráttum um mikilvægi þess að beita skattkerfinu mjög markvisst til að verja kjör þeirra tekjulægri. Ég held um leið að það sé mikilvægt að jaðarskattbyrðin verði ekki alveg ofboðslega þung hjá þeim sem tilheyra efri millitekjuhópunum, getum við sagt, hjá fólki sem er með 600.000–700.000 kr., af því að þar er jaðarskatturinn þegar mun hærri á Íslandi en víða annars staðar, vegna t.d. tekjutenginga í barnabótakerfinu, vaxtabótakerfinu o.s.frv. Að öðru leyti þakka ég hv. þingmanni fyrir þessi skýru svör.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég skal alveg viðurkenna að þetta er vandmeðfarið mál en þetta er lífsnauðsynlegt mál fyrir það fólk sem við höldum í dag í fátækt og jafnvel sárafátækt, fólk með börn og fjölskyldur. Við erum að taka á persónuafslættinum og persónuafslátturinn hefur ekki fylgt launaþróun. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur stundum látið hann hækka og þess á milli ekkert en passað sig á því að láta hann aldrei fylgja launaþróuninni. Það er eitthvað skrýtið við þessa hagstjórn, að það skuli vera hægt að taka fólk úr því að vera ekki með neina skattbyrði og jafnvel eiga afgang af persónuafslættinum yfir í að vera að borga 40.000–50.000 kr. á mánuði í skatt og þá erum við að tala um að fá útborgaðan einhvern 250.000 kall. Ef við tækjum bara þennan 50.000 kr. skatt af þessu fólki væri upphæðin strax komin í 300.000, bara við það. Síðasta vetur hækkuðum við öryrkja um einhverjar 25.000 kr. og þá voru allir sammála um að eina leiðin til að það skilaði sér í vasann væri að það yrði skatta- og skerðingarlaust. Núna kemur ríkisstjórnin og segir: Heyrðu, við erum búin að setja 3% og við ætlum að setja 6% í viðbót en við ætlum að setja það beint í hítina. Út af hverju? Af því að þeir vita að þá skilar það sér ekki í vasa þeirra sem mest þurfa á því að halda heldur rennur það bara gegnum almannatryggingar og beint í ríkissjóð aftur. Þess vegna verðum við að breyta þessu kerfi.

Forseti. Fátækt hefur ýmis áhrif á einstakling, hvort sem hann er barn, fullorðinn eða aldraður, hver sem það er. Fátækt hefur mjög mikil áhrif, ekki bara andlega heldur líkamlega og mikill kostnaður fylgir því að vera fátækur. Það er bara rosalega dýrt vegna þess að ef þú ert fátækur ert þú líklegri til að verða veikur. Þú ert líklegri til að fá alls konar sjúkdóma, allt frá því að fá sykursýki, krabbamein, geðsjúkdóma, tannskemmdir, nefndu það. Og það að vera veikur í heilbrigðiskerfinu okkar er dýrt, það kostar mikla peninga. Það kostar mikla peninga að fara til tannlæknis. Það kostar mikla peninga að vera með geðsjúkdóma. Það er dýrt vegna þess að við höfum ekki búið nægilega vel um fólkið okkar þannig að það geti verið veikt, geti verið með geðsjúkdóma eða hvað sem það er. Allt sem gerir það að verkum að fólk búi ekki við fátækt er ég til í að skoða og mér finnst mjög áhugavert að finna mismunandi leiðir til að mæta þessu fólki þannig að við séum ekki að lenda líka í því að sé að verða mikið bil á milli fólks í þessu samfélagi og að fátæka fólkið sé að verða undir og beri rosa mikinn kostnað af því að vera fátækt. Fátækt eykur líkur á mikilli streitu. Streita er uppspretta alls konar vanda, t.d. innan heimilislífsins. Ef það er mikil streita inni á heimili þá getur það orsakað ofbeldi inni á heimili. Streita er mjög oft tengd fjárhagsvanda, þótt auðvitað séu þar alls konar aðrir hlutir, en það að hafa áhyggjur af peningum getur orsakað mjög mikla og viðvarandi streitu. Það getur gert heimilin hættulegri fyrir börn í fátækt. Mér finnst bara mjög gott að Flokkur fólksins sé að berjast fyrir því, ásamt öðrum flokkum hér á þingi, að finna leiðir til þess að sporna við því að það séu börn og einstaklingar í þessu samfélagi sem lifa við fátæktarmörk eða í mikilli fátækt. Þessi umræða er mjög mikilvæg og að við reynum að finna lausnir á því hvernig best er að mæta þessum hóp. Það mun alltaf verða samfélaginu til góða. Það minnkar t.d. kostnað í heilbrigðiskerfinu ef fólk lifir ekki við fátækt þannig að það þarf að taka langtímaáhrifin inn í þetta. Hvað græðum við á því að passa upp á það að börnin séu ekki fátæk og líka fólkið okkar sem er veikt fyrir? Mér finnst mjög mikilvægt og gott að verið sé að taka þessi skref og spá í því hvað séu bestu leiðirnar til þess að vernda fólk í samfélaginu frá því að vera í fátækt vegna þess hvað áhrifin geta verið alvarleg og langvarandi og valdið miklum kostnaði fyrir aðra í þjóðfélaginu. Það er alltaf til bóta ef við hugsum það þannig. Við viljum passa upp á fólkið okkar og passa það að börn og fjölskyldur og annað fólk búi ekki við fátækt á Íslandi.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð. Ég er kominn hingað til þess að styðja þessa hugmyndafræði Flokks fólksins, 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Eins og ég sé þetta þá vil ég vitna í orð Ólafs Jóhannessonar, sem var forsætisráðherra á árum áður, sem sagði: Vilji er allt sem þarf. Svo framarlega sem við erum sammála um það að 400.000 kr. séu lágmark til að lifa af fyrir einstaklinga, ellilífeyrisþega, öryrkja, einstæða foreldra, þá finnum við út úr þessu. Það kostar allt. Það verður bara að hafa það. Við verðum bara að finna út úr því. Við viljum vera stolt af því sem þjóð að geta sagt að það lifi allir mannsæmandi lífi á Íslandi. Við hér á Alþingi ætlum að vera völd að því að svo verði því að við viljum ekki vita til þess að hluti þjóðarinnar lepji dauðann úr skel, það er út í hött, því að eins og sagt er þá er nóg til. Þess vegna styð ég þessa hugmynd og ég vona að við finnum út úr því. Áfram veginn.

Virðulegur forseti. Ég vil koma hérna aftur upp og ræða aðeins meira um þessa frábæru þingsályktunartillögu okkar í Flokki fólksins. Ég tel að við þurfum að ítreka það að við erum með þúsund börn í fátækt og við erum með einstaklinga sem lifa undir fátæktarmörkum og því miður líka stóran hóp í sárafátækt. Þetta segir okkur að ríkisstjórnin mun viðhalda þessu kerfi. Ég vona heitt og innilega að við getum komið þessu máli á einhvern rekspöl þannig að ríkisstjórnin stöðvi sérstaklega þessa skattheimtu á fátækasta fólkið okkar. Ég hef áður minnst á grein sem ég las í blaði fyrir nokkru síðan en þar var um að ræða könnun í Bretlandi á áhrifum fátæktar á ævilíkur kvenna. Háskóli í Bretlandi gerði könnun 2001–2016 og þar kemur fram að dauðsföll meðal Breta sem búa við fátækt, sérstaklega meðal kvenna, eru mörg. Munur á milli kvenna sem lifa við fátækt og þeirra kvenna sem lifa við velmegun er um sjö ár og bilið eykst. Konur sem lifa við fátækt lifa að meðaltali 78,8 ár í Bretlandi. Þær sem eru efnameiri lifa að meðaltali í 86,7 ár. Annað sem var sláandi í þessari könnun var að rannsóknin benti til að banamein þeirra fátækustu er oft veikindi og sjúkdómar sem auðvelt hefði verið að koma í veg fyrir. Þau deyja úr sjúkdómum sem hefði verið auðvelt að lækna ef þau hefðu skilað sér inn í læknismeðferð. Ég segi fyrir mitt leyti að það er grafalvarlegt mál ef einhver geta ekki leitað sér læknishjálpar vegna fátæktar og það bitnar svo illa á þeim að þau deyja úr sjúkdómum sem mjög auðvelt er að lækna ef þau hefðu efni á læknisþjónustu. Það segir sig sjálft að ég hef því miður orðið var við það hjá þeim sem lifa við fátækt í dag að læknisþjónusta er ekki í fyrsta, öðru eða þriðja sæti. Í fyrsta og öðru sæti er að lifa af og að fjölskyldan hafi í sig og á. Ég er hræddur um að gera þurfi slíka könnun hér. Það þarf að athuga þetta vegna þess að ég veit um fólk sem fer ekki til læknis eða sjúkraþjálfara af því að það hefur ekki efni á því. Það byrjar á því að ganga frá húsnæðinu, síðan er það fæðið og börnin en læknisþjónustan er ekki í forgangi. Það eru mjög sláandi tölur í þessari könnun og þetta er líklega ekkert öðruvísi hér á landi en í Bretlandi. Ég held að við þurfum að skoða þetta vel og vandlega vegna þess að þetta er grafalvarlegt mál. Ef börn, konur og karlar geta ekki leitað sér læknishjálpar vegna fátæktar er það ömurlegt og fáránlegt í ríku landi eins og Íslandi. Það er staðreynd og fer ekki milli mála að þeir einstaklingar sem eiga að reyna að lifa á 300.000 kr. á mánuði kvarta undan því að þeir eigi ekki fyrir mat, lyfjum og öðrum nauðsynjum og hvað þá með fólk sem er að reyna að lifa af 225.000 kr. eða minna, og verður að halda áfram að reyna að tóra á þeirri hungurlús. Það er okkur til háborinnar skammar að við skulum leyfa okkur að koma svona fram við fólk, sérstaklega í því tilfelli þegar við erum að tala um veikt fólk sem getur ekki varið sig og aldrað fólk sem er búið að vinna alla sína tíð og borga í lífeyrissjóð og á þessa peninga. Lífeyrissjóðurinn er tekinn af þessu fólki með sköttum og skerðingum, ekki til að nota fyrir þau sjálf þannig að þau geti haft það gott heldur er það bara látið hverfa í hítina. Einhvern veginn sitja þau eftir sem eiga þessa peninga með gallbragð í munninum og fá þá ekki. Fólk sem hefur unnið láglaunavinnu alla ævi er að spá í að fara á eftirlaun og spyr: Hvað fæ ég út úr því að fara á eftirlaun? Svarið er: Lítið sem ekkert. Það verður fyrst skelfingu lostið og svo reitt þegar það áttar sig á því að lífeyrissjóðsgreiðslur skila sér ekki til þeirra vegna skatta og skerðinga. Það er verið að skattleggja fólk og skerða til fátæktar. Þess vegna viljum við breyta þessu og þess vegna leggjum við þessa tillögu fram til að geta komið hlutunum þannig fyrir að enginn þurfi að lifa í fátækt, hvað þá sárafátækt. 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust er engin ofrausn. Það er fyrsta skrefið til þess að reyna að leyfa fólki að lifa með einhverri reisn, að það hafi alla vega smá möguleika á því og það sé komið fram af virðingu við eldra fólkið okkar, sem hefur unnið og byggt upp þetta land og borgað sitt í lífeyrissjóð og veikt fólk sem einhverra hluta vegna hefur lent í slysum eða hefur hreinlega orðið veikindum að bráð, og séð til þess í eitt skipti fyrir öll að það fái framfærslu, t.d. 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust til að lifa með reisn.

Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að hafa mörg fleiri orð, hér hefur í rauninni allt verið sagt og það er góður hugur gagnvart þingsályktunartillögu okkar í Flokki fólksins um 400.000 kr. lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust. Það er í raun aldrei hægt að tíunda nógu mikið hversu ömurlegt það er að horfa upp á börnin hér sem fæðast með sína snilligáfu, mörg hver, sem fá aldrei í uppvextinum tækifæri á því að nýta hana; fá aldrei að fara í tónlistarnám af því að þau hafa ekki efni á því, fá aldrei að stunda íþróttir af því að þau hafa ekki efni á því, fá aldrei að fara í tannréttingar eða dýrar aðgerðir í munni vegna þess að það er ekki niðurgreitt. Þau eru sett hjá garði, virðulegi forseti. Við erum að tala um framtíðina. Við erum að tala um þúsundir barna sem taka við af okkur hér og ég velti því raunverulega fyrir mér: Ef það er ekki hér á hinu háa Alþingi sem á að sýna þann sóma að gefa okkur öllum kost á því að taka þátt í þessu samfélagi án þess að vera skilin út undan, þá er það hvergi. Það er ekki náttúrulögmál að eiga vonda ríkisstjórn sem hugsar ekki um neitt annað en auðmagn og sérhagsmuni. Það er ekkert lögmál, það er ekkert náttúrulögmál, það er mannanna verk. Að sjálfsögðu er það í höndum kjósenda hverju sinni að koma í veg fyrir að við sitjum uppi með slíka ríkisstjórn. Virðulegur forseti. Það er sárara en tárum taki að hafa verið hér núna í fimm ár og sjá það alltaf betur og betur hvað bágindin eru mikil úti í samfélaginu og hvað vilji löggjafans, þeirra sem ráða hér lögum og lofum á Alþingi, er lítill, hvað vilji þeirra er lítill til þess að hjálpa þeim sem eiga bágt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á kosningalögunum frá 2021. Þetta felur fyrst og fremst í sér að ná fram jöfnun atkvæðavægis innan þess ramma m.a. sem stjórnarskráin setur okkur. Markmið frumvarpsins er annars vegar að gera vægi atkvæða milli kjördæma eins jafnt og stjórnarskrá heimilar og hins vegar að tryggja eins og unnt er að sem fyllst samræmi sé með þingmannatölu og atkvæðafylgi hvers þingflokks eins og segir í stjórnarskránni, en þar segir m.a. að jöfnunarsætum skuli „ráðstafað í kjördæmi og úthluta þeim til jöfnunar milli stjórnmálasamtaka þannig að hver samtök fái þingmannatölu í sem fyllstu samræmi við heildaratkvæðatölu sína. Þau stjórnmálasamtök koma þó ein til álita við úthlutun jöfnunarsæta sem hlotið hafa minnst fimm af hundraði af gildum atkvæðum á landinu öllu.“ Jafnræði fólks til að hafa pólitísk áhrif með atkvæðisrétti sínum er meðal grundvallaratriða lýðræðisins. Takmarkanir á atkvæðisréttinum skerða þetta jafnræði. Í mínum huga er það alveg skýrt. Þetta er eitt af grundvallarmálum Viðreisnar alveg frá stofnun flokksins, að jafna vægi atkvæða þannig að einn maður, eitt atkvæði gildi. Þetta frumvarp fer ekki alveg þangað, nær því ekki, því að á meðan stjórnarskráin er með skilyrði um að kjördæmi séu að hámarki sjö, þau eru í dag sex, þá setur það skorður bara út frá stærðfræðilegum viðmiðunum og ég kem að því á eftir. En það er algjört kjarnamál Viðreisnar að reyna að ná jafnara vægi atkvæða fram. Þessar takmarkanir á atkvæðisréttinum eiga sér ýmsar birtingarmyndir, allt frá því þegar vald er tekið frá almenningi og til þess að tilteknum hópum er síðan fengið aukið lýðræðislegt vald umfram aðra. Merki hins síðarnefnda má m.a. finna hér á landi í ólíku vægi atkvæða milli kjördæma, ólíku vægi atkvæða eftir búsetu fólks. Það vekur auðvitað upp spurningar við útfærslu á kosningakerfinu og hvernig beri að skilja þá grunnforsendu í samfélagi okkar að almennir borgarar hafi jafnan rétt til pólitískra áhrifa. Kjördæmakerfið á Íslandi eins og það er nú leyfir mest tvöfaldan mun á vægi atkvæða eftir búsetu kjósenda og í þrígang hefur þurft að fækka þingmannatölu Norðvesturkjördæmis til að misvægið haldist innan þessara marka. Nefnd Evrópuráðsins um lýðræði með lögum, þ.e. Feneyjanefndin svokallaða, hefur gefið út reglur um góða starfshætti í kosningamálum. Í þeim reglum kemur fram að tryggja skuli sem jafnast vægi atkvæða; að misvægi atkvæða fari almennt ekki yfir 10% og alls ekki yfir 15% nema við sérstakar aðstæður. Á Íslandi er munur á atkvæðavægi kjósenda hins vegar yfirleitt nær 100% - nær 100%. Ástæðurnar fyrir þessum mikla mun eru tvær. Annars vegar að í stjórnarskránni er kveðið á um að kjósendur að baki hverju þingsæti í einu kjördæmi megi ekki vera helmingi færri en að baki þingsæti í öðru kjördæmi. Hins vegar er í kosningalögunum kveðið á um að breytingar á fjölda kjördæmissæta megi aldrei vera meiri en til að fullnægja lágmarksskilyrði stjórnarskrárinnar. Stjórnarskráin útilokar því ekki að atkvæðavægi geti verið mun jafnara en það er í dag. Lög um kosningar til Alþingis gera það þó með því að kveða á um að breytingar á fjölda kjördæmissæta megi ekki víkja lengra frá hinu tvöfalda vægi en nauðsyn krefur. Ég ætla að fara aðeins yfir þróunina á vægi atkvæða eftir kjördæmum. Lengi hefur verið barist fyrir jöfnun atkvæðavægis á Íslandi og Brynjólfur Pétursson, lögfræðingur og þá stjórnardeildarforseti og einn Fjölnismanna eins og við þekkjum, bar fram tillögu þess efnis fyrir rúmum 170 árum. Ýmsir þingmenn sem eru og hafa verið á þingi hafa lagt fram frumvörp, stjórnarskrárfrumvörp og þingsályktunartillögur með ólíkum leiðum að því marki. Í ræðu um breytingar á stjórnskipunarlögum hinn 15. júní 1999 sagði fyrsti flutningsmaður þessa frumvarps m.a., og það í sinni jómfrúrræðu: „Réttur hvers manns til að kjósa sér fulltrúa á löggjafarþing landsins, Alþingi, er einn mikilvægasti hlekkurinn í lýðræðiskeðju okkar Íslendinga. Slíkur réttur er ekki og á ekki að vera verslunarvara í pólitísku dægurþrasi. Vissulega þarf að gæta að byggð í landinu og reyna að jafna aðstöðumun hinna dreifðu byggða landsins. En það verður ekki gert með því að meta kosningarrétt einstaklinganna á mismunandi hátt. Hann verður ekki metinn í krónum, vöttum eða kílóriðum. Kosningarrétturinn á að vera fyrirvaralaus.“ Atkvæðavægi íslenskra kjósenda hefur verið ójafnt frá því að fyrst var kosið til endurreists Alþingis árið 1844. Væginu hefur þó verið breytt nokkuð og munurinn minnkaður en í núverandi löggjöf er þó látið duga að staðnæmast við það mesta misvægishlutfall sem heimilt er samkvæmt fyrrgreindu ákvæði stjórnarskrárinnar. Það er aldrei reynt að fara í hina áttina. Ef við skoðum misvægi milli þingmanna þingflokka voru jöfnunarsæti fyrst tekin upp árið 1934 og hlutu þá nafngiftina uppbótarsæti. Fram að því hafði ætíð verið afar mikið misvægi milli þingstyrks flokkanna og landsfylgis þeirra. Þetta var síðan að nokkru leiðrétt árið 1934 og síðan aftur 1959, en þó ekki nægilega. Til þess voru uppbótarsæti einfaldlega ætíð of fá. Það var fyrst með breyttum lögum um kosningar til Alþingis 1987 sem það náðist að koma á fullum jöfnuði. Svo varð svo lengi sem þau lög giltu, eða til aldamótanna, og mátti þá ekki tæpara standa með fjölda jöfnunarsæta, sem voru reyndar ekki nefnd því nafni í lögunum. Um aldamótin tóku síðan við ný lög sem náðu síðan áfram að tryggja þennan umrædda jöfnuð í næstu þrennum þingkosningum, þ.e. árið 2003, 2007 og 2009. Ég er að tala hér um misvægi milli þingflokka, ég er að fókusera á þingflokkana. Síðan hefur markmiðið um jafnvægi á milli þingflokka ekki náðst í kosningum, hvorki 2013, 2016, 2017 né 2021. Í hverjum þessara kosninga hefur eitt þingsæti í rauninni rambað á rangan þingflokk miðað við heildaratkvæðatölu flokkanna. Er þá miðað við skiptingu þingsæta sem fengist með reiknireglu d'Hondts. Þá er ekki hirt um þau stjórnmálasamtök sem ekki náðu 5% lágmarksfylgi, sem er samkvæmt stjórnarskránni skilyrði þess að eiga tilkall til jöfnunarsæta. Þetta er reyndar eitt af því sem ég tel og taldi við stjórnarskrárvinnuna á síðasta kjörtímabili að við ættum að skoða, að lækka þennan þröskuld í þágu lýðræðis. Við getum alveg deilt um það hvort hann eigi að vera 2, 3 eða 4% en ég tel ekki fjarri lagi að við lækkum hann a.m.k. niður í 4%. Til fróðleiks má geta þess að í frægum dómi stjórnlagadómstóls Sambandslýðveldisins Þýskalands frá árinu 2008 var gerð um það krafa að fullur jöfnuður næðist milli þingflokka við kosningar til Sambandsþingsins. Það vafðist lengi fyrir Sambandsþinginu að framfylgja þessum dómi en niðurstaðan var að bæta skyldi við þingsætum til jöfnunar allt þar til að þetta markmið næðist, það markmið sem stjórnlagadómstóllinn sagði að væri krafa um, að fullur jöfnuður næðist milli þingflokka. Afleiðingin er sú að núna sitja 736 þingmenn á þinginu í stað þess fjölda sem þeir ættu með réttu að vera, eða 598 talsins, og gætu þeir orðið enn fleiri í komandi kosningum hjá Þjóðverjum. Sú lausn á hliðstæðum vanda okkar hér á landi sem lögð er til með þessu frumvarpi er ekki af þessum toga. Fullur jöfnuður milli þingflokka getur náðst án þess að fjölga þurfi þingmönnum. Ef við skoðum vægi atkvæða á Norðurlöndum þá var í skýrslu stjórnmálafræðinganna Birgis Guðmundssonar og Grétar Þórs Eyþórsson til stjórnlaganefndar árið 2011 nefnt að Ísland hafi gengið lengst Norðurlandanna í misvægi milli kjördæma og flokka þrátt fyrir að öll Norðurlönd viðhafi kjördæmaskiptingu líkt og Ísland sem og öll önnur vestræn lýðræðisríki. Nánar tiltekið sé atkvæðavægið að fullu jafnað í Danmörku, Finnlandi og Svíþjóð á meðan Noregur og Ísland hafa misjafnt atkvæðavægi dreifbýlisvæðum í hag og þéttbýlissvæðum í óhag, sem var t.d. þrefalt meira á Íslandi en í Noregi í kosningunum 1997 og 1999. Jafnt vægi atkvæða felur í sér almennt lýðræðislegt gildi sem eftirsóknarvert er að stefna að. Það er ekki eingöngu mikilvægt til að styrkja lýðræðið og tryggja jafnan rétt borgaranna óháð efnahag, óháð kyni, óháð uppruna, búsetu eða öðrum viðeigandi þáttum. Það er einnig mikilvægur liður í því að tryggja pólitíska sátt og auka samkennd, auka skilning og réttlæti í samfélaginu. Við byggjum ekki upp réttlátt samfélag, við byggjum ekki upp farsælt samfélag með því að viðhalda misskiptingu í kosningakerfinu. Ekki verður horft fram hjá því að einn einstaklingur, eitt atkvæði, er sjálfsögð krafa í nútímalegu lýðræðissamfélagi. Skoðum síðan efni frumvarpsins um jöfnun atkvæðavægis. Ég er búin að fara yfir bæði vægi atkvæðanna á Norðurlöndunum og síðan hef ég farið yfir þetta misvægi sem er á milli þingflokka hér á þingi. Af hreinum stærðfræðilegum ástæðum er ekki hægt að tryggja fyllilega jafnt vægi atkvæða án þess að afnema kjördæmaskiptinguna og hún er stjórnarskrárbundin. Henni verður því ekki breytt með almennum lögum. Við sjáum hversu erfitt hefur verið að breyta stjórnarskránni. Það var náttúrlega eftirminnilegt á síðasta kjörtímabili hvernig við formenn flokkanna fórum í það mál. Ég var bjartsýn mjög lengi eða framan af á að við myndum ná ákveðnum áföngum í stjórnarskrárbreytingum, skynsamlegum breytingum á II. kafla stjórnarskrárinnar, svonefndum forsetakafla og um framkvæmdarvaldið. Við náðum samkomulagi um íslenskuákvæði í stjórnarskrá og við náðum samkomulagi um umhverfisákvæði en það náðist ekki samkomulag um auðlindakaflann. Fyrr í dag var verið að ræða Evrópusambandið og það er að vissu leyti hjákátlegt að ræða og hlusta á áhyggjur þeirra sem eru á móti ESB út af auðlindum en á sama tíma stoppa allar breytingar sem eru til framfara varðandi auðlindamál í stjórnarskrá. Það var komið í veg fyrir það á síðasta þingi af sérstaklega tveimur stjórnarflokkum, Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki. Ég skynjaði mikinn vilja hjá forsætisráðherra til að reyna að ná fram þessum skynsamlegu breytingum en hún varð að lúta í gras gagnvart þeim íhaldssömu sjónarmiðum sem sett voru fram af hálfu hinna tveggja stjórnarflokkanna. Þetta var sárt að upplifa en það var líka svolítið sérstakt að upplifa það að við sameinuðumst um það að reyna að rýna frekar hverjar áherslur þjóðarinnar væru og fórum við í rýnikönnun um hver forgangsmál þjóðarinnar væru. Það voru tvímælalaust tvö mál. Annars vegar að það kæmi auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Við klikkuðum á því. Þeir flokkar sem vilja litlar breytingar náðu sínu gegn og við vitum hverjum kyrrstaðan nýtist best, þessi stöðnun þegar kemur að auðlindamálum og að tryggja þjóðinni ótvíræðan rétt yfir auðlindum sínum. Hitt málið var að þjóðin vildi tvímælalaust að það yrði tekið inn í stjórnarskrárvinnuna að vinna að jöfnu vægi atkvæða. Það kom alveg skýrt fram í þessari rýnikönnun sem við sammæltumst um að við ætluðum að fara eftir til þess að breyta, til að skoða m.a. verklagið hjá formönnum. Það var síðan ekki farið í það. Hún kemur því ekki á óvart þessi afturhaldssemi, hræðsla af hálfu þessara gömlu flokka við að fara í allar breytingar til að reyna að jafna vægi atkvæða. Gott og vel, það er þá allt bundið við stjórnarskrána. En eins og ég segi byggir þetta frumvarp á því að við erum ekki að breyta stjórnarskránni heldur að reyna að stíga skref í átt að eins jöfnu atkvæðavægi og hægt er, bæði jöfnu atkvæðavægi íbúa hvar sem þeir eru staddir á landinu en líka að reyna að minnka misvægið á milli flokkanna. Í frumvarpinu er lagt til að eftir hverjar þingkosningar muni landskjörstjórn ákvarða tölu þingsæta í hverju kjördæmi upp á nýtt, miðað við sömu kjördæmaskipan. Lagt er til að hvert kjördæmi hljóti sex kjördæmissæti í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar. Tölu kjósenda í hverju kjördæmi er síðan deilt með tölunum sex, sjö, átta o.s.frv. 27 hæstu útkomutölurnar ráða því hversu mörg þingsæti umfram hin sex föstu - muna: sex föst þingsæti í hverju kjördæmi - verða í hverju kjördæmi í næstu kosningum. Fyrsta deilitalan hér er jöfn tölu þeirra sæta sem þegar hefur verið ráðstafað með sex stjórnarskrárbundnum kjördæmissætum. Hér er beitt deilireglu þeirri sem kennd er við John Adams, annan forseta Bandaríkjanna, og má líta á hana sem tilbrigði við reglu d'Hondts, þeirri sem beitt er í ýmsum greinum kosningalaganna. Regla d'Hondts hefur tilhneigingu til að hygla stærstu kjördæmunum en segja má að regla Adams sé andstaðan, að vera fremur hliðholl minnstu kjördæmunum. Munurinn er sá að samkvæmt reglu d'Hondts væri byrjað að deila með sjö en ekki sex eins og samkvæmt reglu Adams. Engu að síður flokkast báðar reglurnar meðal viðurkenndra hlutfallsreglna í fræðiritum enda þótt þær séu á sitthvorum jaðri slíkra reglna. Ég veit að vinur minn og fyrrum þingmaður, Pawel Bartoszek, væri mjög til í að taka þátt í þessari umræðu og útskýra nákvæmlega fyrir öllum sérstaklega tilbrigði við stef við þessar reiknireglur. En það má kannski líka segja að af því að þetta er svo flókið þá hefur mörgum þótt erfitt að fara út í þessar breytingar. Við þurfum að byggja grunninn og ef við miðum við þennan ramma, óbreytta stjórnarskrá, hvernig ætlum við að reyna að ná þessu? Við verðum að nýta stærðfræðina til þess að leiða okkur áfram í átt að auknu réttlæti. Ef við skoðum efni frumvarpsins um jöfnun milli flokka er annað meginmarkmið frumvarpsins að tryggja fullan hlutfallslega jöfnuð á milli þingflokka. Það er gert með því að skilgreina öll sætin, önnur en þau stjórnarskrárbundnu, sem jöfnunarsæti. Þetta verður að teljast skilvirkari og varanlegri leið en sú þar sem fjöldi jöfnunarsæti er seint og um síðir aðlagaður út frá síbreytilegum fólksfjölda og lýðræðislegri þróun hverju sinni og þó að jafnaði hvergi í nægum mæli, þannig að það sé tekið fram. Ætla má að með svona mörgum jöfnunarsætum ráði úrslitin í kjördæmunum ekki nema að hluta til því hvernig sætin skiptast síðan innbyrðis á milli kjördæmislistanna. Ég vil geta þess að eftir að við lögðum þetta mál fram á síðasta þingi þá bárust nokkrar umsagnir sem ég tel vert að vísa stuttlega til. Flestar þeirra voru jákvæðar í garð þeirra breytinga sem lagðar voru til með því frumvarpi sem nú er verið að flytja aftur. Umsagnirnar bárust m.a. frá Mannréttindaskrifstofu Íslands, Reykjavíkurborg og byggðaráði sveitarfélagsins Skagafjarðar. Í umsögn Mannréttindaskrifstofunnar var til að mynda vísað til þriggja skýrslna Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE, um skoðun framkvæmdar kosningar á Íslandi 2009, 2013 og 2017 þar sem bent var á að misvægi atkvæða bryti í bága við ákvæði í Kaupmannahafnarskjalinu svonefnda sem samþykkt var 1990 þegar aðildarríki stofnunarinnar samþykktu grunnreglur um mannréttindi og skuldbundu sig til að halda lýðræðislegar kosningar samkvæmt tilgreindum reglum. Mannréttindaskrifstofan taldi einnig að ójafnt vægi atkvæða bryti gegn jafnræðisreglum þeirra alþjóðlegu mannréttindasamninga og yfirlýsinga sem Ísland er aðili að, sem var einnig tekið fram í fyrrnefndum skýrslum ÖSE. Það er því að búið að segja margoft í skýrslum erlendra höfunda að við höfum verið að brjóta alþjóðlega mannréttindasamninga. Jafnframt má nefna það sem Ólafur Harðarson, prófessor í stjórnmálafræði, hefur sagt um nauðsyn þess að leiðrétta það misvægi atkvæða sem að óbreyttu ríkir milli flokka og íbúa víða um land. Hann hefur margítrekað þetta og komið með tillögur þar um. Umræddur prófessor hefur staðið fyrir umfangsmiklum kosningarannsóknum í öllum alþingiskosningum síðan 1983. Víðtækar rannsóknir liggja fyrir, tölur og gögn sem við hljótum að skoða vel og ummæli hans í allri þessari umræðu hljóta því að hafa mjög mikið vægi. Hann hefur einnig bent á að jöfnuður milli flokka hafi ekki náðst síðan í kosningunum 2009 sem er auðvitað brýnt að leiðrétta, eins og t.d. með þeim breytingum sem eru lagðar til í frumvarpinu. Hann hefur líka dregið fram, og reyndar fleiri, að stjórnarskráin geri ráð fyrir því að kosningalögin tryggi samræmi milli atkvæðahlutfalls flokka á landsvísu og síðan þingmannatölu flokkanna. Þetta kemur mjög glögglega fram í greinargerðum og fylgiskjölum með stjórnarskrárfrumvarpinu sem var samþykkt á þinginu 1999. Þá var ýmsum útfærsluatriðum kosningakerfisins, sællar minningar, kippt út úr stjórnarskrá og Alþingi falið að fjalla um þau í kosningalögum. Það voru augljósar ástæður fyrir því. Þá yrði einfaldara að kippa augljósum vanköntum í liðinn án þess að breyta stjórnarskránni, af því að það er þungt að breyta stjórnarskránni. Alþingi var falið það gæsluhlutverk að passa upp á þessi grunnatriði og þá hugsun stjórnarskrárinnar að hafa misvægi atkvæða sem allra minnst. Þannig að frá árinu 1987 til ársins 2009 var þingmannatala flokka í samræmi við fylgi þeirra á landinu öllu, eins og Ólafur Harðarson hefur bent á. Áður hafði t.d. Framsóknarflokkurinn alltaf grætt á kosningakerfinu. Frægast er 1931 þegar Framsókn fékk ríflega þriðjung atkvæða en tæplega 60% sæta á þingi. Allt frá 1959 hefur Framsókn grætt á þessu kosningakerfi eitt til tvö sæti. Í kosningunum 2013 náðist þetta jafnvægi milli flokka ekki. Framsókn fékk þá einum þingmanni of mikið á kostnað VG. 2016 fékk Sjálfstæðisflokkurinn einum þingmanni of mikið á kostnað VG. 2017 fékk Framsókn einum þingmanni of mikið á kostnað Samfylkingar. 2021 fékk Framsókn síðan einum þingmanni of mikið á kostnað Sjálfstæðisflokks. Það hefur því ekki tekist að ná markmiði stjórnarskrárinnar fernar kosningar í röð og hafa Ólafur og fleiri fræðimenn bent á þetta. Það er sáraeinfalt að laga þetta með því að fjölga jöfnunarsætum og fækka kjördæmissætum í kosningalögum. Það getur einfaldur meiri hluti alþingismanna gert og út á þetta gengur þessi tillaga okkar. Ég vil líka geta þess að það eru sumir sem vilja jafna vægi atkvæða eftir búsetu, skiljanlega, en það hefur ekki verið eining um það. Stjórnarskráin leyfir slíka breytingu. Það er hægt að jafna þetta vægi nokkuð skýrlega með einföldum meiri hluta á þingi, með breytingu á kosningalögum. Þá yrðu þingmenn Norðvesturkjördæmi sex, þingmenn Norðausturkjördæmis sjö, þingmenn Suðurkjördæmis tíu, þingmenn hvors Reykjavíkurkjördæmis 11, Reykjavík með samtals 22 og þingmenn Suðvesturkjördæmis yrðu 18. En undanfarin ár hafa 35 þingmenn komið inn á suðvesturhorninu, eða allt frá árinu 2003. Fram að því höfðu landsbyggðarþingmenn verið í meiri hluta á þingi. Þessir 35 þingmenn suðvestursvæðisins, Reykjavíkur og Suðvesturkjördæmis, hafa hins vegar kosið að nota meiri hluta sinn ekki til að rétta af hluta suðvesturhornsins og jafna vægi atkvæða eftir búsetu. En núna er komið tækifæri til að reyna að ná þessu fram. Mig langar að fara stuttlega yfir hvað stjórnarflokkarnir sjálfir hafa sagt. Ég ætla ekki að fara að rýna mjög langt aftur í það sem þeir allir hafa sagt á landsfundum sínum og kjördæmisþingum eða flokksþingum. En í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar frá 2021 kemur fram um þessa þætti, stjórnarskrá og kosningalög, að ríkisstjórnin muni setja af stað vinnu sérfræðinga um ákvæði stjórnarskrár um Alþingi, kosningar og kjördæmaskipan og að efnt verði til samstarfs við fræðasamfélagið um umræðu og umfjöllun um stjórnarskrárbreytingar. Hér er tækifæri til þess að grípa einmitt þetta frumvarp sem miðar að þessu. Ég geri bara ráð fyrir því og ætla bara að ætla það að þetta frumvarp verði til þess að ýta við forsætisráðherra að fara að skipa þennan starfshóp en ég óttast að enn eitt skiptið munum við ekki sjá fram á neinar breytingar, að þetta verði bara enn ein nefndin, 45 manna nefndin eða hvaða nefnd sem þau eru svo fær í að skipa. Þetta er réttlætismál, þetta er almannahagsmunamál og þetta er lýðræðismál. Ég vil nefna að í maí síðastliðnum sagði hæstv. forsætisráðherra í viðtali við Vísi að það væri mikilvægt að skoða einmitt þessar breytingar á kosningalögum og það væri líka best að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins myndi ræða þetta mál, en hún sagðist einnig hafa rætt þetta þegar annars staðar á vettvangi stjórnarskrárbreytinga. Bjarni Benediktsson sagði í viðtali við Vísi þann 11. maí að það væri tímabært að endurskoða kosningalöggjöfina, enda væri óheppilegt að jöfnunarþingsæti kölluðust ekki á við fjölda flokka á þingi. Hann tók fram að hingað til hefði þó málið lítið verið rætt á vettvangi þingsins. Við lögðum þetta mál fram á síðasta þingi. Við leggjum það aftur fram núna til þess einmitt að ýta við umræðunni, ýta við ríkisstjórninni sem getur haft frumkvæði að því að þetta mál fari einfaldlega í gegn á þingi eftir samráð við fræðasamfélagið. Það er líka rétt að geta þess að Sjálfstæðisflokkurinn var aðili að ríkisstjórninni skammlífu, frjálslyndu ríkisstjórninni 2016, en samkomulag milli flokkanna Bjartrar framtíðar, Viðreisnar og Sjálfstæðisflokksins fól m.a. í sér endurskoðun á kosningalögum með það að markmiði að reyna að jafna vægi atkvæða. Það samkomulag er náttúrlega algerlega í takt við kjarnann sem ég gat um áðan, kjarnann í stefnu Viðreisnar, grunnstefnu Viðreisnar um að það eigi að gilda jafnt vægi atkvæða á Íslandi og ég veit að það sama gilti hjá Bjartri framtíð í grunnsamþykktum þeirra. Virðulegur forseti. Ég vonast til að þetta fái góða umfjöllun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Við erum að mæla fyrir þessu núna í upphafi þings, og af hverju erum við að gera það? Af því að það var samkomulag milli flokkanna um að leggja áherslu á þrjú mál. Þetta er eitt af þeim. Við ræddum hér fyrr í dag um Evrópumálin, um að þjóðin fái tækifæri til að taka næstu skref og ákveða hvort við eigum að halda áfram með aðildarviðræður að Evrópusambandinu. Þetta er líka áherslumál af hálfu Viðreisnar. Við erum fyrstu flutningsmenn á þessu máli en ég vil geta þess að það eru líka flutningsmenn úr öðrum flokkum, úr Samfylkingunni og Pírötum, sem styðja þetta mál eins og það liggur fyrir. Ég vonast til þess að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fari vel yfir málið og komi því síðan aftur inn í þingið því að við þurfum á þessari lýðræðislegu umræðu að halda og ekki síður atkvæðagreiðslu um þetta mál til að ná fram réttlæti í íslensku samfélagi; jöfnu vægi atkvæða.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ansi góða framsögu. Mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins út í það hvernig hún telur að þetta mál gæti farið í gegn. Eins og hv. þingmaður nefndi, ef við ætlum að ná virkilega jöfnu atkvæðavægi þá þyrftum við sennilega að breyta stjórnarskránni. Og eins og hv. þingmaður gaf okkur góða yfirsýn yfir þá hefur það reynst flóknara en maður hefði vonað. Og á sama tíma er með þessu frumvarpi lagt til að það verði dálítið miklar breytingar á þingsætum milli kjördæma. Í þeirri töflu sem sýnd er í greinargerðinni er t.d. horft á það að Norðvesturkjördæmi myndi tapa einu þingsæti, Norðausturkjördæmi þremur, Suðurkjördæmi annaðhvort engu eða einu á meðan Reykjavíkurkjördæmin haldist. Þá myndu bætast við allt frá fjórum og upp í fimm sæti í suðvestur, sem er náttúrlega gott fyrir okkur þingmenn úr Suðvesturkjördæmi. En hvort heldur hv. þingmaður að sé auðveldara, að fá þingmenn úr landsbyggðarkjördæmunum til að afsala sér sætum í rauninni með því að minnka fjöldann eða breyta stjórnarskránni? Hvort heldur hv. þingmaður að sé auðveldara að ná samkomulagi um?

Virðulegi forseti. Þetta er svolítið snúin spurning. Það er erfitt að snúa við flugmóðurskipi, sama hverrar þjóðar það er. Þessi leið er farin af því að reynsla mín er sú að það er snúið að breyta stjórnarskránni. Við erum kannski ekki á sama máli nákvæmlega varðandi stjórnarskrána, ég tel að það eigi að fara í breytingar á stjórnarskránni en þær eigi að vera ígrundaðar og hófsamar. En það má heldur ekki nota þetta sjónarmið mitt og þeirra sem vilja fara í tilteknar breytingar á stjórnarskránni til að stöðva allar breytingar á stjórnarskránni. Það er það sem ég þoli ekki að hefur verið misnotað. Það er útséð um breytingar á stjórnarskránni á þessu kjörtímabili. Það er ekki búið að kalla saman formenn aftur. Það á að skipa einhvern samráðshóp um stjórnarskrárbreytingar, klukka ákveðna hópa aftur, en miðað við núverandi samsetningu á ríkisstjórn er mér til efs að við náum fram einhverjum raunverulegum breytingum á alvörumálum fyrir þjóðina. Þá er ég náttúrlega með auðlindaákvæðið í huga og ákvæði um jafnt vægi atkvæða. Það þjónar ekki stjórnarflokkunum að breyta nákvæmlega þeim hluta stjórnarskrárinnar eða bæta inn í stjórnarskrána út af auðlindamálum. En þessi leið er einföld. Hún er sett eftir að við ráðfærðum okkur við sérfræðinga, bæði prófessora sem voru nefndir hér áðan en líka stærðfræðinga sem þekkja mjög vel til kosningakerfisins. Við erum að reyna að fara þá leið að breyta þessu - ef við erum almennt sammála um þetta markmið. Það þarf þá bara að spyrja landsbyggðarþingmenn. Ég vil ekki horfa á þetta sem landsbyggð á móti þéttbýli. Ég er að reyna að forðast það. Það er einfaldlega réttlætismál að við leiðréttum þetta. Það er ákveðin þjónusta og fleira sem landsbyggðin þarf á að halda umfram okkur hér á suðvesturhorninu 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir greinargóð svör sem ég held að við séum alveg sammála um að flestu leyti. Bara örlítil spurning, af því að ég veit að hv. þingmaður vildi koma að lengra svari. Eitt sem þessi aðferð gerir er að það verða ansi mörg jöfnunarsæti og við sáum hvaða áhrif endurtalningar og annað gat haft á þau á landsvísu. Telur hv. þingmaður að það gæti haft jafnvel enn meiri hringekjuafleiðingar að vera með 27 jöfnunarsæti? Svo langar mig líka að spyrja hv. þingmann um töflu 2. Þar er dregin saman tölfræði um það hversu nálægt er hægt að komast því að vera með jafna úthlutun á flokka og kjördæmi, að hún sé sem réttlátust. Veit hún hvort þessi keyrsla á þessum 5.000 kosningaúrslitum var miðuð við þann raunveruleika sem við erum með í dag, að það er að fjölga ansi mikið flokkum í framboði? Þegar upprunalega kosningakerfið var búið til var það fyrir fjóra flokka eða jafnvel færri. Þá var jöfnunin betri. En eftir því sem að við fjölgum flokkum þeim mun erfiðara verður að ná þessari jöfnun. Veit hv. þingmaður hvort það var gert ráð fyrir því að hér fer flokkum fjölgandi?

Virðulegi forseti. Já, mér skilst að það sé tekið tillit til þess en þetta takmarkar auðvitað að einhverju leyti svigrúmið. Að hluta til er svo hitt líka sem ég nefndi, við erum enn þá með þennan háa þröskuld, 5%, sem er mjög hár í alþjóðlegu tilliti sem þarfnast endurskoðunar en þá þarf að endurskoða stjórnarskrána. Þannig að við þurfum að vinna innan þess ramma sem stjórnarskráin setur okkur og þetta er tilraunin til þess. Ég vil síðan aðeins leiðrétta það sem ég sagði áðan. Ég sagði hverjir væru flutningsmenn málsins frá Viðreisn, Pírötum og Samfylkingu en hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson frá Flokki fólksins er einnig flutningsmaður þessa frumvarps þannig að ég vil undirstrika það að fjórir flokkar standa að þessu máli. Hv. þingmaður spurði mig áðan hvaða leið væri best til þess að þetta mál kæmist í gegn. Fallegast og lýðræðislegast væri að málið fengi eðlilega umfjöllun og það væru ekki þessir strengir sem alltaf eru með öll mál sem koma frá stjórnarandstöðunni sem stoppa svona mál, það væri bara sagt: Við ætlum að leyfa þessu að fara í gegnum þingið og það fær efnislega umfjöllun. Það er nægur tími og svo greiðum við atkvæði um það rétt fyrir jól eða í vor. Að það væru ekki þessir sjálfvirku, innbyggðu stopparar sem við vitum af, við sjáum ekki en vitum alveg að eru í gangi gagnvart góðum málum. En málið er gott og við höfum reynslu af því á síðasta kjörtímabili ítrekað, að mál okkar í Viðreisn sem við lögðum til, og ég veit að Píratar hafa nokkuð mörg mál til að benda á, við lögðum fram tillögur, hvort sem það voru breytingartillögur við fjárlög eða breytingartillögur við mál um nýsköpun, sprotafyrirtæki, skattalög og fleira, alls konar mál - þau voru felld af stjórnarflokkunum en nokkrum vikum síðar lögðu þau þetta fram sjálf. Þannig að ég bind vonir við það að ríkisstjórnin, ef við ætlum að fá þetta í gegn, bara taki þetta mál og geri það að sínu. Það skiptir ekki máli hvaðan gott kemur, bara að það fari í gegn.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að flytja þetta mál. Þannig er að hv. þingmaður og hennar flokkur hafa vakið máls á vandamálum varðandi núverandi kosningafyrirkomulag áður, en þarna er um að ræða kannski betur útfærða hugmynd en komið hefur áður í frumvarps- eða ályktunarformi frá þessum þingflokki. Ég myndi segja að það sem hefur komið á daginn varðandi kosningakerfið eins og það er byggt miðað við kosningalögin frá 1999/2000 er það, eins og hv. þingmaður vakti athygli á, að það nær ekki lengur því markmiði sínu að búa til þá jöfnun milli flokka eins og gengið var út frá við breytinguna í kringum aldamótin. Fyrir því eru ákveðnar ástæður, eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson vék að hér áðan. Það er bæði fjölgun flokka og auðvitað búsetubreytingar líka. Það eitt og sér kallar á einhverja endurskoðun á þessu fyrirkomulagi. Síðan er líka fyrir hendi sú ástæða, sem ég geri ráð fyrir að það sé grunnurinn að tillöguflutningi hv. þingmanns og hennar félaga, að það er misvægi atkvæða milli kjördæma sem sett var inn í breytingarnar í kringum aldamótin á grundvelli ákveðinnar málamiðlunar þar sem hámarksmunur milli minnsta og mesta vægis mátti vera einn á móti tveimur. Það er atriði sem þarf líka að taka á þannig að ég vildi þakka fyrir þetta og held að þetta sé gott innlegg í þá umræðu sem þarf að eiga sér stað um þessi mál á komandi kjörtímabili.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni og um leið forseta okkar fyrir að koma með þetta inn. Ég ætla kannski ekki að svara þessu öðruvísi en þannig að ég fyllist ákveðinni bjartsýni, það verða ákveðnar væntingar þegar maður heyrir þessa tóna varðandi það að við getum vonandi notað eitthvað sem kemur fram hér til að þoka okkur fram á við. Þetta er tilraun okkar til að sýna að það sé hægt að vinna undir núverandi ramma, m.a. stjórnarskrárinnar. En það er rétt sem hv. þingmaður sagði, að það var í júnímánuði 1999 sem ákveðin málamiðlun var gerð. Við fórum úr einum á móti fjórum í einn á móti tveimur og um það snerist jómfrúrræða mín þá, en ég var þá í sama flokki og hv. þm. Birgir Ármannsson. Ég veit að það voru aðrir sama sinnis og ég, að þetta væri bara skref í átt að því að ná jöfnun á atkvæðavægi í landinu. Og hingað erum við komin ríflega 20 árum síðar og gott betur. Ég vona að þetta verði til þess að við náum fram mikilli, djúpri og málefnalegri umræðu um þetta réttlætismál og að við náum þá að útfæra þetta þannig að bæði flokkar og þingmenn og síðan þjóðin geti gengið svolítið sátt frá borði, ég vona það og óska stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd alls hins besta í hennar vinnu.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði bara að bæta því við að breytingar á kosningalögum og kjördæmafyrirkomulagi hafa átt sér stað svona nokkurn veginn á 20–30 ára fresti síðustu öldina. Ef horft er á það þá gætum við ímyndað okkur að það væri kominn tími á breytingar núna. Þessar stóru breytingar sem hafa átt sér stað, 1999, 1987, 1959, 1942, hafa verið svona með ákveðnum takti og ég held að það sé alveg tilefni til að skoða það. Ég ætla hins vegar að nefna það af því að hv. þingmaður vék að stjórnarskránni, að allar þessar breytingar í fortíðinni hafa gerst með stjórnarskrárbreytingu og það hefur auðvitað verið hægt að gera breytingar á stjórnarskránni hvað þetta varðar svo fremi sem menn séu ekki að reyna að blanda öllum ákvæðum stjórnarskrárinnar inn í eða bæta fullt af nýjum ákvæðum við. Þannig að ég myndi ekki útiloka það, eins og mér fannst hv. þingmaður gera í ræðu sinni hér áðan, að afmörkuð stjórnarskrárbreyting að þessu leyti gæti náð einhverri niðurstöðu og þá gætum við verið að tala um frekari uppstokkun kerfisins en þetta frumvarp gerir ráð fyrir. Ég átta mig á því að það er auðvitað markmið eða nálgun flutningsmanna frumvarpsins að leggja hér til breytingar sem hægt er að ná fram án þess að fara í allt það viðamikla ferli sem tengist stjórnarskrárbreytingum. Og það er vissulega hægt að gera. En eins og við þekkjum þá hefur núverandi kjördæmaskipan með þeim sex kjördæmum sem um er að ræða og það fyrirkomulag allt saman kannski aldrei verið óumdeilt þannig að það má skoða það líka. En það á hins vegar ekki að hindra okkur í því að reyna að lagfæra hlutina innan þess ramma sem við störfum núna. Ég held að það sé bara vert umræðuefni og þakka hv. þingmanni fyrir að færa þetta mál inn í þingið.

Virðulegur forseti. Ekki get ég gert neitt annað en að taka undir söguskýringu og umfjöllun hv. þm. Birgis Ármannssonar. Allar þessar mikilvægu breytingar áttu sér stað samhliða stjórnarskrárbreytingum og ég ætla ekkert að fara að tala um í einhverri nostalgíu breytinguna 1959 sem leiddi síðan af sér ríkisstjórn sem var ein sú farsælasta í sögunni, frá 1959–1971, minnir mig, og var kennd við viðreisn, viðreisnarstjórnin. En það var m.a. í kjölfarið á kosningunum 1959 og þeirri uppstokkun sem átti sér stað þá og auknu réttlæti. Ég segi bara: Guð láti gott á vita ef það er þannig að þeir tónar sem koma innan úr Sjálfstæðisflokknum, sem mér þykir vænt um, geti verið einhver fyrirheit um að við munum sjá fram á breytingar á stjórnarskránni þegar kemur að atkvæðavæginu. Af því að það var lífsins ómögulegt á síðasta kjörtímabili að fá meira að segja einhverja vitræna umfjöllun inn á borð formanna um það að jafna vægi atkvæða þrátt fyrir að rýnikönnunin sem við létum framkvæma hafi undirstrikað það að vilji þjóðarinnar í þeim efnum varðandi stjórnarskrárbreytingar lá fyrst og fremst í því að fá almennilegt auðlindaákvæði og jafna vægi atkvæða. Eftir þessa framsöguræðu um þetta mikilvæga mál verð ég að segja að ég er svolítið spenntari fyrir þessum þingvetri en áður þegar kemur að þessu máli. Ég vona að við höndlum það og getum sammælst um að reyna að vinna þetta mál vel og fá það síðan vonandi til þingsins aftur til að geta greitt atkvæði um það að fara í réttlætisátt með því að jafna vægi atkvæða.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir sína góðu framsöguræðu og fyrir það frumkvæði sem hún hefur tekið í þessu máli. Ég fagna líka sérstaklega þeirri eftirvæntingu sem ég skynjaði frá forseta Alþingis, Birgi Ármannssyni, fyrir því að jafnvel breyta stjórnarskránni til að jafna atkvæðavægi. Hér er talað um viðreisnarárin og þær breytingar sem þá voru gerðar á kosningaákvæðum stjórnarskrárinnar í samstarfi Alþýðuflokks og Sjálfstæðisflokks við hatramma andstöðu Framsóknarflokks. Mig langar að fara enn þá aftar í tímann og vitna í texta sem er skrifaður árið 1927, með leyfi forseta: „[Ó]samræmið milli þingræðis og lýðræðis hjer á landi [keyrir] úr hófi vegna þess, hversu mikið misrjetti er meðal kjósendanna um fulltrúaval til Alþingis […]. Þar sem kjördæmaskipun hefir að mestu verið haldið óbreyttri, er afleiðingin sú, að hver kjósandi i sumum kjördæmum hefir margföld áhrif á alþingiskosningar á við kjósanda, er búsettur er í öðrum kjördæmum, og þar með margföld áhrif á stjórn landsins í heild sinni. Eftir mannrjettindakenningum þeim, er þingræðið hvílir á, eiga allir fullorðnir menn í landinu að hafa jafnrjetti í þessum málum, og mun óvíða í siðuðum löndum sveigt svo langt frá því marki eins og hjer á landi.“ Þannig mælti Héðinn Valdimarsson þegar hann flutti stórmerkilegt frumvarp til stjórnskipunarlaga og fjallar í meginatriðum um þrennt: Um lækkun á kosningaaldri niður í 21 ár hjá þeim sem þegið höfðu sveitarstyrk vegna fátæktar, að þeir hefðu kosningarétt eins og annað fólk, og að atkvæðavægi milli landshluta yrði jafnað. Í huga Héðins Valdimarssonar var jafn kosningarréttur mannréttindamál og hann gerði í rauninni engan sérstakan greinarmun á útilokun frá kosningarrétti og misvægi atkvæða. Hvort tveggja gekk að hans mati í berhögg við þær mannréttindahugmyndir sem lýðræðisleg stjórnskipun byggir á. Það var ekkert að ástæðulausu sem Alþýðuflokkurinn tók strax á upphafsárunum þá afstöðu að Ísland ætti að vera eitt kjördæmi. Í fyrsta lagi var ætlunin að jafna kosningarrétt alþýðufólks í bæjum og sveitum, í öðru lagi að jafna þingstyrk og kjörfylgi flokka, í þriðja lagi var bent á að slíkt kosningakerfi myndi þá sjálfkrafa aðlagast hröðum breytingum í atvinnulífi, atvinnuháttum og búsetu og í fjórða lagi átti þetta náttúrulega að draga úr sérhagsmunagæslu, fyrirgreiðslupólitík og hrepparíg. Rökin fyrir jöfnu atkvæðavægi eru í mínum huga alveg jafn sterk í dag og þau voru fyrir 100 árum og það er ekki að ástæðulausu sem 66.554 kjósendur, 58,2% þeirra sem tóku þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrárbreytingar þann 20. október 2012, voru þeirrar skoðunar að það ætti að kveða á um það í stjórnarskrá að atkvæði kjósenda alls staðar af landinu eigi að vega jafnt. Reglan um einn mann, eitt atkvæði er einfaldlega mannréttindamál og misvægi atkvæða er misvægi mannréttinda. Núverandi kjördæmakerfi var, eins og vikið var að hér áðan, í grunninn tekið upp árið 1959. Emil Jónsson, formaður Alþýðuflokksins, var alveg skýr með það þegar hann flutti ræðu við þetta tilefni að með þessu væri bara stigið skref í þá átt sem Alþýðuflokkurinn vildi fara, en nýja kerfið fæli ekki í sér fullt jafnrétti allra þegna þjóðfélagsins til þess að hafa áhrif á gang þjóðmála. Hann sagði: „Enn er ætlast til að heilir landshlutar hafi helmingi minni rétt en aðrir og ekki einu sinni það.“ Það er enn þá þannig að Ísland gengur lengst allra Norðurlanda í misvægi atkvæða milli kjördæma og flokka. Þetta benti hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hér á áðan og þetta kemur skýrt fram í ágætri skýrslu stjórnmálafræðinganna Birgis Guðmundssonar og Grétars Þórs Þórssonar frá 2011. Við erum enn þá með kerfi sem leyfir allt að tvöfaldan mun á vægi atkvæða eftir búsetu og þessu misvægi verðum við einfaldlega að vinda ofan af. Frumvarpið sem hér er til umræðu felur í sér mikilvæg skref í þá átt: Einn maður, eitt atkvæði. Þannig á það auðvitað að vera. Jafn kosningarréttur er grundvallarmannréttindi og við eigum ekki að gefa afslátt af þeim.