Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér þáltill. um fiskileit við Austfirði. Till. er á þessa leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta hið fyrsta fara fram ítarlega fiskileit úti fyrir Austfjörðum og verði sérstök áherzla lögð á leit að rækju, humar og skelfiski. Fiskileit þessi verði gerð í samráði við Hafrannsóknastofnunina og samtök sjómanna og útvegsmanna á Austurlandi.“ Þessari till. fylgir ítarleg grg„ og sé ég því ekki ástæðu til þess að flytja hér langt mál sem rökstuðning fyrir þessum tillöguflutningi. Ég tel nauðsynlegt að vekja athygli á þeirri þörf, sem hér er um að ræða. Það er enginn vafi á því, að það hefur verið lagt allt of lítið í það á undanförnum árum að framkvæma fiskileit víðs vegar við landið, en þó hygg ég, að fiskileit fyrir Austurlandi hafi verið minni en alls staðar annars staðar við landið nú í allmörg ár. Það er komið svo, að almennt er talið mjög óhagkvæmt að byggja rekstur fiskvinnslustöðva eða frystihúsa á því einu saman að hafa til úrvinnslu nýveiddan þorsk eða annan slíkan fisk og þurfa síðan að stöðva að mestu fiskvinnsluna, þegar slíkur fiskur er ekki fyrir hendi. Því hefur hugur manna beinzt meira og meira að því að leggja sig eftir ýmsum öðrum fisktegundum, sem hentara er þá að vinna á þeim tíma, sem minna er um þorsk til vinnslunnar. Það hefur t.d. komið í ljós, að það getur verið mjög hagkvæmt að geta unnið humar, en það er tiltölulega auðvelt í rauninni að safna honum saman á grófan hátt eða að forfrysta hann og geyma hann síðan sem hráefni í marga mánuði og vinna úr honum útflutningsvöru síóar. Sama er að segja um skelfiskvinnslu. Hún yrði á margan hátt rekin þannig, að hægt væri að nota hana til þess að fylla upp í eyður í rekstri húsanna og tryggja þannig miklu samfelldari og öruggari vinnu fyrir fólkið, sem annars vinnur aðallega í þessum fiskvinnslustöðvum. Ég hef í nokkur ár lagt fram till. við afgreiðslu fjárlaga um það, að varið yrði meira fjármagni en þar hefur verið áætlað að gera í þessu skyni, og hef þá auðvitað sérstaklega haft í huga, að það þyrfti að auka verulega fiskileit fyrir Austurlandi. Þessi till. er flutt í framhaldi af þessu, þó að ég sjái ekki ástæðu til þess að ræða hér frekar um hana. En ég vænti þess, að sú n., sem fær till. til athugunar, kynni sér málið, og þá efast ég ekki um, að hún mun viðurkenna það, að hér er um þarfamál að ræða og það sé réttmætt að samþykkja þessa till. Herra forseti. Ég óska svo eftir því, að þessari till. verði vísað til allshn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Þessi þáltill. á þskj. 115, sem hér er á dagskrá, er flutt af okkur þremur þm., en þeir eru auk mín Halldór E. Sigurðsson og Ásgeir Bjarnason. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir samkomulagi Evrópuþjóða um algert bann við laxveiði í Norður-Atlantshafi.“ Ástæðan til þess, að till. er flutt, er sprottin af þeim áhyggjum, sem margir hafa nú vegna hinna miklu laxveiða í hafinu við Grænland, sem Danir hafa stundað nú hin síðari ár, og að því er fullyrt er af mörgum eru alveg mokveiðar. Ekki liggja fyrir neinar ábyggilegar upplýsingar um magn þessara veiða, en þó er talið, að árleg veiði Dana við Vestur-Grænland sé 2000 tonn af laxi, og samkv. fréttaskeyti, sem birtist í Morgunblaðinu 19. jan. s.l., þá er þar haft eftir vísindafréttaritara blaðsins Politiken, að sérfræðingar telji, að þessar veiðar bitni einkum á laxastofninum í brezkum og kanadískum ám. En einnig er talið, að 2000 tonna veiði Dana á laxi við Vestur-Grænland verði til þess að minnka stórlega í heild veiði í laxveiðiám Evrópulanda og kunni sú veiðirýrnun að geta skipt 600–1600 tonnum árlega. Þó er rétt að geta þess, að uppi eru mjög skiptar skoðanir um þetta, og telja ýmsir, að veiðar Dana skipti litlu eða engu máli fyrir laxveiðiþjóðir í Evrópu, og segja, að fyrir hver 1000 tonn, sem Danir veiða við Grænland, þá minnki veiðin í einstökum Evrópulöndum ekki nema um ca. 100 tonn. Það er t.d. í Englandi, Skotlandi og Írlandi minna en 300 tonn alls og í Danmörku, Noregi, Svíþjóð, Íslandi og Frakklandi miklu minna. Veiði Skota hefur verið talin vera um 2000 tonn á ári, Íra um 1200 tonn og Englendinga um 400 tonn. Slíkar magntölur um veiði Bandaríkjanna og Kanada eru hins vegar ekki fyrir hendi, en talið er, að Kanadalaxinn gangi á Grænlandsmið og því kunni Kanada að tapa hundruðum tonna af laxi við veiðar Dana. Á Íslandi var veiðin á árunum 1959–1968 að meðaltali um 100–150 tonn af laxi á ári. En þó að veiðin sé ekki meiri en þetta hér að magni til, þá eru laxveiðar hér vaxandi tekjulind fyrir þjóðina og fyrir eigendur veiðihlunnindanna, því að eftirspurn fer sívaxandi bæði innanlands og utan eftir stangaveiði í hinum fögru og laxauðugu ám hér, þar sem bæði árnar og náttúran er enn að heita má óspillt, vatnið tært, loftið hreint og kyrrt og friður meiri en er víðast annars staðar við slíkar veiðar. Það eru þessi skilyrði, sem gera íslenzku laxveiðiárnar mjög eftirsóknarverðar og að sívaxandi tekjulind fyrir eigendur þeirra og skapa um leið auknar gjaldeyristekjur, sem þjóðin þarfnast einnig, í sambandi við aukin ferðalög útlendinga til Íslands, sem af slíkum veiðiferðum leiðir. Þetta hefur bæði ríkisstj. og Alþ. skilið á undanförnum árum með því að stofna til og veita fé í tilrauna- og laxeldisstöðina í Kollafirði, og er það starf þegar farið að sýna árangur, og lofar reynslan þar góðu, ef ekki gerast þeir hlutir, sem því starfi geta spillt, eins og t.d. hinar stórmiklu laxveiðar við Grænland hugsanlega gætu gert, ef slíkar laxveiðar yrðu upp teknar annars staðar hér í Norður-Atlantshafi. Það ætti því að vera áhugamál Íslendinga, að komið yrði í veg fyrir slíkar veiðar og rányrkju. Við höfum bitra reynstu af því Íslendingar, hvernig síldin, sem var oft okkar stærsta tekjulind, hefur verið drepin, svo að hún má heita horfin, a.m.k. um sinn. Nú skal það að sjálfsögðu tekið fram, að engin sönnunargögn eru enn fengin fyrir því, að íslenzkur lax hafi verið veiddur að nokkru marki við Grænland. Talið er, að aðeins einn lax merktur hér hafi veiðzt við Vestur-Grænland. En sá lax var merktur í Kollafirði vorið 1966 og þá sleppt þar sem gönguseiði, en hann veiddist við Sukkertoppen á Austur-Grænlandi í sept. 1967. Þetta bendir til þess, að lax, sem ekki elst upp hér, gangi til Grænlands. En vísbendingar hafa komið um það, að íslenzkur lax fari víðar, því að 1. júlí 1968 veiddist við Færeyjar lax, sem merktur var í eldisstöðinni að Keldum, og var honum sleppt sem gönguseiði í Tungulæk í Landbroti vorið 1967. Og nýjasta dæmið um ferðalög íslenzka laxins á fjarlægar slóðir kom fram í fréttatilkynningu frá Veiðimálastofnuninni um það, að 29. júlí á s.l. ári hefði veiðzt íslenzkur lax í Norðurfirði í Vestur-Noregi, og var hann merktur í laxeldisstöðinni í Kollafirði 6. maí 1969. Þarna eru nýlega komnar þrjár sannanir fyrir því, að íslenzki laxinn fer víða og það á fjarlægar slóðir. Við sjáum á þessu, að allt okkar starf að ræktun á þessum dýrmæta nytjafiski gæti orðið til lítils, ef honum yrði ausið upp með drápstækni á fjarlægum eða þá á nálægum hafsvæðum af öðrum þjóðum. Okkur ber því að vera strax á verði, eftir því sem hægt er, um hagsmuni okkar á þessu sviði og leita samvinnu við þær þjóðir um þetta, sem líka eiga svipaðra eða sömu hagsmuna að gæta, en eins og ég nefndi, þá eru það margar þjóðir í Evrópu, sem stendur þannig á um. Í Ameríku eru það bæði Kanadamenn og Bandaríkjamenn, sem óttast mjög laxveiðarnar við Vestur-Grænland, og hafa þegar heyrzt frá þessum ríkjum harðorðar tillögur og hótanir um mótaðgerðir gegn Dönum á viðskiptasviðinu, ef þeir haldi þessum veiðum áfram, og í Morgunblaðinu í dag sá ég fréttatilkynningu um það, að svo lítur út sem Danir séu nú að bogna að einhverju leyti fyrir þessum hótunum, því að þeir eru að hefja starf til þess að breyta sumum af sínum laxveiðiskipum í skip til rækjuveiða. Skynsamlegast væri og eðlilegast og um leið vænlegast til varanlegs árangurs, að tekizt gætu samningar um það milli þeirra þjóða, sem hér eiga einkum hlut að máli, að hætt yrði öllum laxveiðum á Norður-Atlantshafi. Það væri bæði veglegt hlutverk og líka stórt hagsmunamál um að tefla fyrir þjóðina, ef stjórnvöld okkar hefðu forgöngu um samkomulag hlutaðeigandi ríkja um þetta mál. Það hefur fleirum en okkur flm. þessarar till. dottið slíkt í hug, og vil ég geta þess, að Búnaðarþing gerði um þetta ályktun í fyrra, sem fór í líka átt og sú, sem hér er flutt. Vel má vera, þó að mér sé ekki um það kunnugt, að ríkisstj. hafi eitthvað um þetta fjallað, og þykir mér það mjög trúlegt, en þó að svo væri, þá ætti ekki að spilla neinu, þó að Alþ. gerði um svo stórt mál ályktun. Tel ég, að það gæti orðið máli þessu til gagns, og því er till. þessi flutt og þá í trausti þess, að málið fái jákvæða afgreiðslu á þessu þingi. Vel getur verið, að Alþ. kynni að vilja hafa annað form eða orðalag á samþykkt sinni um þetta en till. þessi hefur, og erum við flm. fúsir til samkomulags um slíkt. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess, að ég hafi um þetta lengri framsöguræðu, en vil leyfa mér að gera till. um það, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Till. þessi, sem hér um ræðir, er um það, að Alþ. skori á ríkisstj. að beita sér fyrir samkomulagi Evrópuþjóða um algert bann við laxveiði í Norður-Atlantshafi. Það er enginn vafi á því, að hv. alþm. hafa aðeins eina skoðun á þessum málum og hún er sú að koma í veg fyrir rányrkju og laxveiði í sjó, eftir því sem mögulegt er, og þannig hefur verið að málinu unnið. Flm. þessarar till. hafa ekki vitað vel um það, sem gerzt hefur í málinu, og ekki heldur um afstöðu ríkisstj. í þessu máli á erlendum alþjóðaþingum, og kom það reyndar fram hjá frsm. till. hér áðan. En út af fyrir sig er þá ekki óeðlilegt, að till. sem þessi kæmi fram, úr því að flm. voru ekki alveg vissir um gang málsins. Ég tel ástæðu til að gera nokkra grein fyrir því, hvað gerzt hefur í þessum málum, því að vissulega er það mikið atriði fyrir okkur Íslendinga, og við eigum þar mikilla hagsmuna að gæta, að það takist að koma í veg fyrir rányrkjuna. Laxveiði er mjög mikilvæg fyrir Íslendinga nú orðið. Það hefur mikið verið unnið að fiskirækt síðustu árin, og árangurinn er farinn að koma í ljós. Íslenzkar veiðiár eru nú að verða mjög verðmiklar og eftirsóttar. Og það er enginn vafi, að að fáum árum liðnum munu margar ár, sem nú er lítil veiði í, verða góðar veiðiár. Það er þess vegna mikið hagsmunamál fyrir okkur Íslendinga, að við getum beitt áhrifum okkar í þá átt að banna laxveiði í sjó eða annað það, sem hindrar, að við getum haldið áfram ræktunarstarfinu hér á landi. Laxveiði í sjó meðfram ströndum laxveiðilandanna við Norður-Atlantshaf er gamalt fyrirbæri nema hér við land, þar sem laxveiði í sjó er bönnuð. Hefur þessi veiði verið stunduð innan landhelgi viðkomandi landa að langmestu leyti. Mikil breyting á laxveiði í sjó varð, er lax fór að veiðast við Vestur-Grænland að ráði fyrir einum áratug, en veiði þessi hefur aukizt úr 55 tonnum 1960 upp í 2144 tonn 1969. Framan af var laxveiðin við Vestur-Grænland eingöngu stunduð innan landhelgi, en 1965 var hafin laxveiði utan landhelgi, og hefur hún aukizt ár frá ári síðan. Árið 1965 veiddust á þeim slóðum rúmlega 36 tonn, en 1969 1204 tonn. Laxinn, sem veiðist við Vestur-Grænland, er að langmestu leyti lax á öðru ári í sjó, og hefur laxinn samkv. niðurstöðum og merkingum verið að verulegu leyti frá Kanada og þar næst frá Bretlandseyjum. Vorið 1965 hófu Danir laxveiðar í sjó út af norsku ströndinni, en lengi þar áður höfðu Norðmenn veitt lax utan landhelgi við Norður-Noreg í smáum stíl. Úthafsveiðar vestur af Noregi hafa farið vaxandi síðan 1965, og hafa Svíar, Færeyingar og Þjóðverjar bætzt í hóp veiðimanna hin síðari ár. Veiði hefur farið fram 30-150 sjómílur undan landi. Veitt er að vorinu á línu. Laxinn, sem þarna veiðist, er mestmegnis norskur lax. Mestur hluti hans er lax, sem hefur verið tvo vetur í sjó. Veiðimagnið 1969 nam 929 tonnum. Laxveiðar í sjó hafa verið reyndar við Færeyjar 1968 og 1969, og veiddu þeir 5 tonn af laxi fyrra árið, en eitthvað minna seinna árið. Tveir laxar, sem merktir hafa verið sem gönguseiði hér á landi, hafa veiðzt utan Íslands. Annar var merktur vorið 1966 í Kollafirði og sleppt þar. Hann veiddist nálægt Sukkertoppen á Vestur-Grænlandi í sept. 1967. Hinn veiddist við Færeyjar hinn 1. júlí 1967, en honum hafði verið sleppt í Tungulæk í Landbroti árið áður. Og á síðasta ári hafa veiðzt tveir laxar merktir á Íslandi við Grænland og á norskum miðum. Nú er það ekkert ótrúlegt, að það veiðist meira af laxi frá Íslandi en það, sem gefið er upp, eins og geta má nærri. Það er ekki víst, að það sé alltaf tekið eftir merkingunum. En sem betur fer er nú talið, að enn sem komið er sé það tiltölulega lítið, sem hefur veiðzt af íslenzkum laxi. Hinn öri vöxtur á laxveiðunum við Grænland, sem varð á árunum eftir 1960, olli mörgum áhyggjum um framtíð laxveiðanna í heimalöndum laxins, þar sem vitað var, að laxinn, sem veiddist við Grænland, var ekki upprunninn þar í landi. Í Kanada voru menn mest uggandi, enda er grænlenzka veiðisvæðið þar í næsta nágrenni. Kanadamenn urðu. því fyrstir til þess að vekja máls á hættunni, sem löndunum, sem laxinn elst upp í, stafaði af sjóveiðunum við Grænland, á fundum fiskveiðinefndar Norðvestur-Atlantshafsins í Halifax í júní 1965. Samþykkti nefndin áætlun um rannsóknir, sem miðuðu að því að kanna uppruna laxins, sem veiddist við Vestur-Grænland, svo og um veiði og veiðiálag í heimalöndum laxins og áhrif Grænlandsveiðanna á hann. Á fundum Alþjóðahafrannsóknaráðsins, sem haldnir voru í Róm í okt. þá um haustið, var gerð samhljóða samþykkt sama efnis og jafnframt lagt til, að stofnað yrði til samstarfs við Norðvestur- Atlantshafsnefndina um áðurnefnd rannsóknaráform. Hefur samstarfsnefnd þessara aðila starfað síðan, og á Ísland fulltrúa í henni. Fiskveiðinefnd Norðvestur-Atlantshafsins hélt fund í Boston 1967 og lagði fram tillögu um að banna laxveiðar á úthafinu, en auk Kanadamanna studdu Bandaríkin og Spánn tillöguna. Var henni vísað frá á þeim grundvelli, að vísindalegar sannanir skorti til þess, að hægt væri að samþykkja hana, sbr. ákvæði VII. kafla starfsreglna fiskveiðinefndar Norðvestur-Atlantshafsins. Vorið 1968 hélt fiskveiðinefndin hinn árlega fund sinn í London. Kom þar fram á síðustu stundu önnur tillaga frá Kanada um laxveiðar á úthafinu. Var hún á þá leið, að takmarka bæri laxveiðar á úthafinu við það veiðimagn, sem þá fékkst. Kom þessi tillaga fram svo seint, að lítill tími var til þess að undirbúa málið heima fyrir í þátttökulöndunum, enda hafði málið ekki verið kynnt með nægum fyrirvara. Tillagan var ekki borin undir atkvæði, þar sem augljóst þótti, að hún mundi ekki hljóta tilskilinn meiri hluta atkvæða. Fulltrúar Íslands, Noregs, Frakklands og Spánar höfðu skýrt frá því, að þeir mundu sitja hjá við atkvgr. að því sinni, og fleiri þjóðir höfðu látið í það skína, að þær mundu einnig sitja hjá, ef til atkvgr. kæmi. Danir höfðu lýst sig andvíga tillögunni. Það kom því aldrei til atkvgr. í málinu. Á fundi í London í apríl 1969 kom fyrst fram tillaga um algert bann við laxveiðum í úthafinu, og var hún studd af flestum þátttökuþjóðunum þ. á m. Íslandi. Í maí 1969 hélt fiskveiðinefnd Norðaustur-Atlantshafsins fund í London, þar sem samþ. var bann gegn laxveiðum í úthafinu með 10:3 atkv., og ein þjóð, Portúgalar, sat hjá. Á móti tillögunni voru Danmörk, Vestur-Þýzkaland og Svíþjóð. Á fundi nefndarinnar í Varsjá í júní það ár var samþykkt tillaga sama efnis, og var hún samþykkt með atkvæðum 11 þjóða, en á móti voru Danir og Vestur-Þjóðverjar, og Portúgalar sátu hjá. Þannig hafa 14 lönd af 18, sem aðild eiga að hinum tveimur alþjóðlegu fiskveiðinefndum við Norður-Atlantshaf, greitt atkvæði með banni við laxveiði á úthafinu, og þrjú lönd hafa verið andvíg, en eitt land setið hjá. Í starfsreglum fiskveiðinefnda Norðvestur- og Norðaustur-Atlantshafsins er svo ákveðið, að ef þjóð hefur tjáð sig fylgjandi takmörkunum á veiði fisktegundar, hefur hún siðferðilegar skuldbindingar til þess að fylgja slíkum takmörkunum eftir í sínu landi. Ef á hinn bóginn þjóð lýsir sig andvíga samþykkt nefndra alþjóðastofnana og sendir andmæli innan þriggja mánaða frá samþykkt veiðitakmarkana, er hún ekki skuldbundin til þess að fara eftir samþykktinni, en tillagan þarf 15 atkvæða til að hljóta samþykki. Nú hafa Danir, Svíar og Vestur-Þjóðverjar andmælt samþykkt Norðvestur- og Norðaustur-Atlantshafsnefndanna og telja sig ekki vilja hlíta henni. Hafa þessar þjóðir borið því við, að óheimilt sé að gera samþykktir um algert bann við veiði á fisktegund í úthafinu og hafa vísað í starfsreglur alþjóðastofnana í því sambandi. Danir hafa tjáð sig reiðubúna til þess að ræða takmarkanir á laxveiðum í úthafinu, sem mundu hugsanlega geta náð til takmarkana á möskvastærð laxaneta, á lengd veiðitíma og jafnvel stærð veiðisvæða. Á fiskveiðinefndarfundi Norðvestur-Atlantshafsins í London í maí 1970 var laxveiðin í úthafinu enn á dagskrá. Vestur-Þjóðverjar lögðu fram tillögu til málamiðlunar, þar sem gert var ráð fyrir að takmarka laxveiðar á Austur-Atlantshafinu. Í tillögunni var lagt bann við laxveiði á svæðum 1 og 2 úti fyrir Noregsströndum, á starfssvæði Norðaustur-Atlantshafsnefndarinnar, utan landhelgi, frá 1. júlí til 5. maí, bann við að hirða minni lax en 60 cm að lengd, að nota minni möskva en 160 mm og bann við notkun á önglum undir vissri stærð. Þá var ákvæði um lágmarksstyrkleika tauma og bann við notkun botnvörpu, eingirnisneta og færa. Þessar tillögur voru samþykktar, og gengu þær í gildi 1. jan. s.l. Má endurskoða samþykktina eftir tvö ár. Ísland greiddi atkvæði gegn þessari málamiðlun og lýsti yfir vilja sínum á fullu banni við laxveiðum í úthafinu. Á fundi fiskveiðinefndar Norðvestur-Atlantshafsins á Nýfundnalandi í júní 1970 var samþykkt að takmarka tonnafjölda laxveiðiskipa á starfssvæði nefndarinnar við Vestur-Grænland við það, sem hann var 1969, að binda laxveiðitímann á úthafinu við tímabilið frá 1. ágúst til 30. nóv. og að nota ekki botnvörpu, eingirnisnet eða færadrátt, en þó má nota þau eingirnisnet, sem keypt höfðu verið fyrir 1. júlí 1970. Þessar veiðitakmarkanir gildi árið 1971. Með tillögunni greiddu 10 þjóðir atkvæði, en fjórar þjóðir voru á móti, Kanadamenn, Íslendingar, Pólverjar og Rússar. Nú nýverið hafa Bandaríkjamenn og Kanadamenn lagt aukna áherzlu á það að hindra veiðar Dana við Grænland, og er það rétt, sem frsm. minntist hér á áðan, að útlit er fyrir, að Danir séu að láta undan síga í þessu máli, vegna þess að þeir hafa fengið almenningsálitið á móti sér. Er fróðlegt að vita, hvernig afstaða þeirra verður á næsta alþjóðafundi um þessi mál, sem verður snemma á þessu ári. Hér að framan hafa verið rakin nokkur helztu atriði varðandi laxveiðar í úthafinu og meðferð mála, er þær veiðar varða, á alþjóðlegum vettvangi. Kemur þar fram, að Ísland hefur fyllt þann flokkinn, sem vill algert bann við laxveiðum á úthafinu. Eins og fram kom hér áður, hafa einstaka þjóðir í þeim alþjóðlegu fiskveiðinefndum, sem hér að framan getur, neitunarvald um samþykktir gerðar á fundum nefndanna, en af því leiðir, að fara verður samkomulagsleiðir til þess að ná fram meiri takmörkunum. Ég hef talið ástæðu til þess að rekja þessa sögu nokkuð, til þess að hv. alþm. geti gert sér grein fyrir því, hvernig á þessum málum hefur verið haldið. Það kemur þá í ljós, að ríkisstj. hefur beitt sér fyrir því, að það verði gert í þessum málum, sem þáltill. fer fram á. Það verður svo Alþingis að ákveða, hvort ástæða þykir til, þrátt fyrir afstöðu ríkisstj. á undanförnum árum og þrátt fyrir það hvernig haldið hefur verið á þessum málum og unnið er að samkomulagi og algeru banni af Íslands hálfu, að samþykkja tillöguna. Um það ætla ég ekkert að segja að þessu sinni, en ég legg áherzlu á það og vek athygli á því, að ríkisstj. hefur þá stefnu í þessu máli og hefur unnið eftir þeirri stefnu, sem gert er ráð fyrir, að mörkuð verði af hálfu Alþingis með þessari tillögu, ef hún yrði samþykkt.



Herra forseti. Ég vil nú þakka hæstv. forseta fyrir það að halda fund í dag, því að það er mikið af málum, sem liggja fyrir og þyrftu að komast til n., og eitt þeirra mála er þessi þáltill., sem hefur legið alllengi hér fyrir þinginu, og er nú kannske ekki alltaf forseta að saka um það, heldur mig, því að ég hef stundum verið fjarverandi, þegar þetta mál hefur verið á dagskránni. En það er áreiðanlega ástæða til þess fyrir okkur þm. að fagna því, að mál skuli vera tekin meira fyrir nú og örar í Sþ. heldur en oft hefur verið áður. Við flytjum þessa þáltill. nokkrir þm., og ég vil, með leyfi forseta, lesa hana. Hún hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera heildaráætlun um skólaþörf landsmanna næstu 10–15 ár, bæði að því er varðar almenna skóla og hvers kyns sérskóla og aðrar fræðslustofnanir, enda nái áætlunin jafnt til skóla, sem kostaðir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, sem hinna, sem ríkið stendur eitt undir eða nú eru reknar af einkaaðilum. Skal áætlun þessi m.a. verða grundvöllur undir gerð framkvæmdaáætlana á sviði skólabygginga. - Skal áætlunargerðinni lokið eigi síðar en einu ári eftir samþykkt ályktunar þessarar. Ber ríkisstj. að leggja áætlunina fyrir Alþ.“ Eins og fram kemur hér í þessari till., er það markmið hennar að kanna raunverulega þörf þjóðfélagsins fyrir skóla á næsta áratug eða næstu 15 árum, ef þess er kostur. Og þessi könnun, sem við höfum þarna í huga, er hugsuð sem eins konar spá um skólaþörf landsmanna í náinni framtíð. Ég vil sérstaklega taka það fram, að hér er ekki beinlínis átt við framkvæmdaáætlanir, heldur verði um að ræða eins konar grundvallarathugun á því, hver sé skólaþörfin, og þá að slík athugun verði grundvöllur undir það, að hægt sé að gera afmarkaðar framkvæmdaáætlanir. Og ég vil líka minna á það, eins og kemur fram raunar í till. sjálfri, að það er gert ráð fyrir, að þessi athugun nái til allra skóla og fræðslustofnana, en ekki aðeins til hinna almennu skóla eins og barna- og unglingaskólanna eða gagnfræðaskólanna eða grunnskóla, skyldunámsskóla eins og nú er farið að kalla þá, heldur yfirleitt til allra þeirra fræðslustofnana, sem líklegt er, að við þurfum á að halda. Þess vegna verður þetta að vera ákaflega víðtæk heildaráætlun, sem nái til hvers konar sérskóla, til menntaskóla, til þarfar um verzlunarskóla, háskóla, um fullorðinsfræðsluna, um skólasjónvarp, skóla fyrir afbrigðilega nemendur af ýmsu tagi, og þannig mætti lengi upp telja. Ef slík áætlun lægi fyrir, þá væri mun auðveldara að gera sér grein fyrir því stóra verkefni að mæta vaxandi menntunarkröfum, sem nú eru alveg augljósar og hljóta að fylgja næstu áratugum og við stöndum frammi fyrir. Á síðustu árum hefur krafan um aukna menntun á öllum sviðum orðið æ háværari, og áhrifa hennar gætir nú orðið mjög mikið, vil ég segja, á fjárveitingar Alþ. og framkvæmdir ríkisins, en þó hygg ég, að hér sé aðeins um að ræða forsmekk þess, sem verður á næsta áratug og þar á eftir. Ég er sannfærður um, að þáttur skólabygginga í heildarfjárfestingu þjóðarinnar á eftir að vaxa mikið frá því, sem nú er, og þess vegna er m.a. frá efnahagslegu sjónarmiði, frá fjármálalegu sjónarmiði ríkisins, brýn nauðsyn á því, að þessum málum sé gefinn alveg sérstakur gaumur og ekki síður en ýmsum öðrum málum og það sé reynt að áætla þessi mál nokkuð fram í tímann, að svo miklu leyti sem það er hægt. Það er nú þessa dagana mikið rætt um skólamálin og stefnumörkun í mennta- og menningarmálum, og það er alveg höfuðnauðsyn að gera sér grein fyrir eðlilegum þörfum á vettvangi skólamála yfirleitt, þ. á m. skólabyggingamála um lengri eða skemmri tíma. Menn verða að reyna að gera sér grein fyrir því, hvaða kröfur nútímaþjóðfélag gerir á sviði skólamenntunar og fræðslustarfs yfirleitt og hvað það kann að kosta þjóðfélagið peningalega. Ég vil í sambandi við þetta geta þess, að skólakostnaðarlögin, sem nú gilda, gera ráð fyrir því, að menntmrn. láti gera framkvæmdaáætlanir um skólabyggingar fyrir allt landið. Annars vegar er talað um áætlun, sem taki til 10 ára tímabils, og hins vegar árlega framkvæmdaáætlun, sem á að fylgja till. til fjárveitinga á fjárlögum. En nú er það svo, að skólakostnaðarlögin taka ekki til allra skóla, heldur tiltekinna flokka þeirra. Og það er því hætt við, að framkvæmdaáætlanir um skólabyggingar samkv. skólakostnaðarlögum fjölluðu aðeins um þá skóla, sem lögin ná til, og þá er augljóst, að þá yrði fjöldinn allur af nauðsynlegum skólum og fræðslustofnunum út undan í áætlunargerðinni. Það er m.a. tilgangur okkar flm. með þessari till. að tryggja, að gerðar verði heildaráætlanir um skólaþörf, en ekki eingöngu áætlanir, sem ná yfir tiltölulega þröngt svið eða a.m.k. mjög afmarkað svið. Ég skal nú ekki, herra forseti, fara fleiri orðum um till., en ég tel ákaflega mikilsvert, að hún fái athugun í n., eftir að umr. er lokið nú, og ég hygg, að það væri eðlilegt, að þetta mál yrði til meðferðar í fjvn. vegna eðlis málsins, og mun leggja það til, að málinu verði vísað til fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 91 hef ég leyft mér ásamt tveim öðrum hv. þm. að flytja till. til þál. um heildarendurskoðun á fyrirkomulagi stjórnkerfis sjávarútvegsins. Till. hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa nú þegar nefnd fimm manna með þekkingu á málefnum sjávarútvegsins til þess að endurskoða ríkjandi fyrirkomulag um yfirstjórn hans og undirbúa frv. til l. um þau efni fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Með þáltill. þessari fylgir nokkuð ítarleg grg., og tel ég ekki ástæðu til að fylgja henni úr hlaði með langri framsöguræðu, þó að ég vilji bæta örfáum orðum við það, sem fram kemur í sjálfri grg. Það lætur að líkum, að fyrir atvinnugrein eins og sjávarútveginn, sem gegnir í okkar þjóðfélagi ákaflega mikilsverðu hlutverki og þar sem svo margt byggist á velgengni hans, þá skiptir það talsvert miklu máli, að hinum æðstu stjórnarstofnunum, sem eru til fyrst og fremst vegna þessa atvinnuvegar, sé þannig fyrir komið, að þar sé hagkvæmni gætt og þær geti leyst sín mikilvægu verkefni þannig af hendi, að viðunandi sé. Ég hef orðið var við það í viðræðum við ýmsa menn, sem í þessari atvinnugrein starfa, að þeir telja, að á það skorti allnokkuð. Fyrir nokkru var gerður aðskilnaður sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytanna. En áður höfðu þessi rn. verið undir stjórn eins og sama ráðuneytisstjórans. Jafnframt voru þá, sem kunnugt er, gerðar allmiklar breytingar á starfsskiptingu rn. almennt. Þær helztu, er snertu sjávarútveginn, voru þær, að viðskiptamál sjávarafurða voru flutt til viðskrn. Að mínu viti var þetta mjög vafasöm ráðstöfun. Með þessu eru starfrækt tvö utanrrn. í vissum skilningi, og auk þess er rofið sambandið á milli öflunar, framleiðslu og sölu sjávarafurða, er verkefni þessi eru fengin tveimur mismunandi rn. Þá er það augljóst mál öllum, sem til þekkja, að sjálft sjútvrn. er fjarri því að vera þannig mannað eða þannig að því búið að öðru leyti, að það geti sinnt, svo að sæmilegt sé, þeim verkefnum, sem eðlilegt væri, að það annaðist. Ég get um það í grg., að í sjútvrn. starfi nú auk ráðuneytisstjóra aðeins einn fulltrúi og skrifstofustúlka og þetta rn. muni vera mannfæst af öllum rn. Ýmsum kann að virðast, að miðað við mikilvægi þess málaflokks, sem fyrst og fremst heyrir undir þetta rn., þá skjóti þarna nokkuð skökku við. Það held ég líka að sé samdóma álit þeirra, sem til þekkja, að af því hafi hlotizt bæði tafir við afgreiðslu mála og ýmislegt annað óhagræði fyrir það, hvað sjútvrn. er fáliðað. Þannig hafa mál sem til rn. hafa gengið oft verið send hinum og þessum aðilum út um allan bæ til umsagnar og það af þeirri ástæðu, að starfslið rn. er svo fámennt, eins og ég gat um, að það hefur ekki komizt yfir að sinna þeim án þess að fá upplýsingar frá öðrum aðilum í landinu, en eðlilegt væri, að sumir þeirra a.m.k. störfuðu í sjálfu rn. Ég tel því, að í sambandi við þá endurskoðun, sem lagt er til í þessari þáltill., að framkvæmd verði, sé sérstaklega gætt að því, hvað eðlilegt sé að leggja af verkefnum til sjútvrn., og það síðan búið því starfsliði, sem nauðsynlegt má telja, að sé þar til staðar til að sinna þeim verkefnum, sem sjútvrn. fer með á hverjum tíma. Næsta stofnun, sem ég vík lítillega að í þáltill. minni, sem einnig er mjög mikilvæg, er Fiskifélag Íslands. Það er einnig stofnað vegna brýnnar þarfar á örlagaríku tímabili í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar, sem jafnframt var eitt hið merkilegasta tímabil í atvinnusögu hennar, er stærri og meiri framfaraspor voru mörkuð en nokkru sinni fyrr. Stofnendur Fiskifélagsins sáu þörfina á stjórnunarstofnun, sem fyllt gæti rúm, sem hjá flestum þjóðum, er notið höfðu stjórnarfarslegs og atvinnulegs sjálfstæðis um langt skeið, var fyllt af ríkisstofnunum annars vegar og hagsmunasamtökum hins vegar. Hvorugt var til hjá Íslendingum á þessu tímabili sögu þeirra. Ég veit, að flestir munu samdóma um, að Fiskifélag Íslands hafi verulega mikilvægum verkefnum að sinna, verkefnum, sem því eru falin ýmist með ákvörðunum, sem Fiskiþing tekur, verkefnum, sem Alþ. sjálft ákveður starfsmönnum Fiskifélagsins að vinna, eins og t.d. skýrslusöfnun og útgáfustarfsemi í sambandi við aflatryggingasjóð og stofnfjársjóð, og fleira. Auk þess hefur Fiskifélagið á sinni könnu að sinna verkefnum, sem til þess er vísað frá sjútvrn. Staðið hefur yfir að undanförnu, og ég held, að henni sé ekki enn þá lokið, endurskoðun á samþykktum eða lögum Fiskifélags Íslands, og er sjálfsagt að líta til þeirrar niðurstöðu, sem þeir, sem vinna að þeirri endurskoðun, kunna að komast að, þegar endurskoðun á stjórnkerfi sjávarútvegsins verður framkvæmd, ef till. þessi verður samþ., því að að sjálfsögðu mun Fiskifélag Íslands áfram gegna verulega mikilvægu hlutverki í því kerfi. Þriðja stofnunin, sem við flm. víkjum lítillega að, er fiskimálaráð, sem stofnað var með lögum nr. 35 frá 23. apríl 1968 og á samkv. lögunum að vera ráðgefandi um mótun heildarstefnu í uppbyggingu sjávarútvegsins. Eins og þessar upplýsingar bera með sér, er reynslan af starfi fiskimálaráðs ekki ýkja löng, en ég hygg þó, að ég geti sagt það með nokkrum rétti, að sú stofnun hafi ekki starfað mikið, og ég hef heyrt um það raddir, að vafasamt væri, að fiskimálaráð ætti sjálfstæðan tilverurétt, vegna þess að eðlilegt væri að fela verkefni þess ýmsum öðrum eldri og starfandi stofnunum í stjórnkerfi sjávarútvegsins, eins og t.d. Fiskifélaginu og jafnvel sjútvrn. Ég vil ekki kveða sjálfur upp endanlega dóm um réttmæti þessara staðhæfinga. Það fæst væntanlega úr því skorið, ef sú endurskoðun fer fram, sem hér er lagt til, að gerð verði. Þá er vikið nokkrum orðum í grg. till. að hinum tæknilegu stofnunum sjávarútvegsins, og er þar átt við Hafrannsóknastofnunina og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þær, en það, sem mér og raunar fleirum finnst á vanta fyrst og fremst í starfsemi og starfrækslu þessara stofnana, er meira og betra samband við sjálfan útveginn og fiskiðnaðinn. Þegar lög voru sett um þessar stofnanir, var m.a. gert ráð fyrir, að á vegum þeirra væru starfandi svo kallaðar ráðgjafarnefndir. Í þeim ráðgjafarnefndum sátu m.a. menn frá viðkomandi atvinnugrein. Nú segja kunnugir menn mér, sem starfað hafa þarna lengi, þá sorgarsögu, að þessar ráðgjafarnefndir hafi á engan hátt staðið undir þeim vonum, sem við starfsemi þeirra voru bundnar í upphafi, og staðreynd er það, að allt samband á milli þessara stofnana og sjálfra atvinnuveganna, sem þær eiga að þjóna, sjávarútvegsins og fiskiðnaðarins, er of losaralegt og of lítið enn þá. Um tæknideild Fiskifélagsins langar mig aðeins til þess að segja örfá orð til uppfyllingar því, sem fram kemur í grg. Þessi stofnun eða þessi deild í Fiskifélaginu var á sínum tíma sett á laggirnar í samráði við stjórn Fiskveiðasjóðs til þess að þjóna almennri þörf útvegsmanna, fylgjast með nýjungum og vera Fiskveiðasjóði til aðstoðar við útboð í smíði skipa. Með núverandi getu deildarinnar eru þessi verkefni henni algerlega ofviða. Benda má á það, að við verjum hundruðum millj. kr. til skipakaupa og tækjakaupa og hvers konar endurnýjunar á skipum og tækjum árlega. Aðeins þessi litli visir að skipatæknilegum rannsóknum er til í landinu til þess að sinna þessum verkefnum. Efast ég ekki um, að milljónir fara árlega í súginn vegna þess, að þessa starfsemi vantar. Tæknideildin hefur reynt að halda uppi námskeiðum til þess að fræða starfandi skipstjóra og vélstjóra, og hefur oftast tekizt vel til. Ég tel því nauðsynlegt, að þessi námskeið haldi áfram jafnframt því sem skólum sjávarútvegsins verði gert kleift að kenna nýsveinum undirstöðuatriði. Þriðji kaflinn í grg. minni fjallar um lánastofnanir sjávarútvegsins, og er þar fyrst vikið að þeirri stærstu og langmikilvægustu, sem er Fiskveiðasjóður, sem er aðalstofnlánasjóður sjávarútvegsins. Ég sé ekki ástæðu til þess að eyða löngu máli um hann, en ég vil undirstrika það, sem fram kemur í grg. minni með till. þessari, að ég tel, að breyta ætti til um sjálfa stjórn Fiskveiðasjóðs á þann hátt, að auk þeirra bankastjóra og bankamanna, sem þar sitja nú, verði bætt við fulltrúum frá fiskveiðunum og fiskiðnaðinum. Ég tel, að öll afgreiðsla á lánamálum og lánabeiðnum til Fiskveiðasjóðs mundi verða öruggari og byggð á meiri réttsýni, ef fulltrúar, sem gjörþekkja til þessara atvinnugreina, ættu sæti í sjóðsstjórninni. Um Fiskimálasjóð skal ég ekki heldur hafa mörg orð. Það er vitað, að á sínum tíma gegndi hann mjög verulegu og merkilegu hlutverki. Hann lánaði m.a. í árdaga til hraðfrystihúsa, sem þá var verið að byggja víða um landið, en síðan hefur það verkefni verið frá honum tekið og sett til Fiskveiðasjóðs, sem á allan hátt er eðlilegt. Mér virðist, að þeirri starfsemi, sem enn þá er eftir hjá Fiskimálasjóði, sé á allan hátt betur og eðlilegar fyrir komið í Fiskveiðasjóði í stað þess að viðhalda og reka sérstaka lánastofnun til þess að sinna því takmarkaða verkefni, sem Fiskimálasjóður gegnir í dag. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar. Að mínu viti og væntanlega okkar flm. er eðlilegt og hagkvæmt að sameina í eina löggjöf eins mikið af stjórnarstofnunum sjávarútvegsins og hagkvæmt og eðlilegt má telja, og miðar þessi till. að því, að sú hugmynd fái athugun kunnáttumanna og að frá þeim berist till. í þessum efnum, því að eins og ég gat um í upphafi, þá er það æði margra manna mál, sem þessum atvinnuvegi eru kunnugir, að þarna þurfi að bæta um frá því, sem er. Sá er líka tilgangurinn með tillöguflutningnum. Ég legg svo til, herra forseti, að þáltill. þessari verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það er alveg rétt, sem fram kom hjá hv. 1. flm. þessarar till., að það er nauðsyn á því að endurskoða ríkjandi fyrirkomulag og yfirstjórn sjávarútvegsmála. Hann fylgdi þessari till. sinni nokkuð ítarlega úr hlaði og minntist á ýmsar stofnanir sjávarútvegsins, sem ég vildi einnig gera nokkuð að umræðuefni. Ég er alveg sammála því, að hér er mikið verkefni að vinna, en því er við að bæta, að það hefur verið unnið að þessu verkefni nú undanfarna mánuði, því að hæstv. sjútvrh. skipaði þriggja manna nefnd fyrir nokkrum mánuðum til þess að vinna að þessu verkefni. Í þessari nefnd eiga sæti Jón Arnalds, ráðuneytisstjóri sjútvrn., Már Elísson fiskimálastjóri og framkvæmdastjóri fiskimálaráðs, Eggert Jónsson. Það vill svo vel til, að ég á sæti í framkvæmdanefnd fiskimálaráðs, og Eggert Jónsson, sem á sæti í þessari nefnd, hefur skýrt okkur í framkvæmdanefndinni mjög ítarlega á hverjum fundi, sem haldinn hefur verið, frá störfum þessarar nefndar og því helzta, sem þar hefur verið til umræðu. Ég spurði hann að því einmitt í gær, hvenær hann byggist við, að nefndin lyki störfum og skilaði áliti sínu. Hann sagði, að það væri stefnt að því, að hún gerði það fyrir vorið. Ég tel því, að það hafi þegar verið unnið í nokkra mánuði að framkvæmd þessarar þáltill., en það breytir ekki því, að það hafi verið hér mikið og þarft verkefni að vinna. Hv. 1. flm. þessarar till. gat þess, að breytt hefði verið lögum um Stjórnarráð Íslands, og sjútvrn. væri nú orðið sjálfstætt rn., en með mjög fáa starfsmenn. Ég held, að það sé rétt munað hjá mér, að auk ráðh. séu nú fjórir starfsmenn í sjútvrn., sem er mikil framför frá því, sem áður var. Ég fagna því mjög, að þessi löggjöf var sett og atvinnumálarn. sem slíkt var lagt niður og höfuðatvinnuvegirnir fengu hver sitt rn. og sína starfsmenn. Þar hefur orðið á mjög góð og þörf breyting til batnaðar frá því, sem áður var. En því er líka ætlað meira. Það þarf sannarlega að skipuleggja þessi mál mun betur. Hér er bent í grg. á ýmis atriði, sem er sjálfsagt og eðlilegt að benda á og þarfnast mjög ítarlegrar athugunar. Hv. flm. þessarar till. ræddi nokkuð um Fiskifélag Íslands og kom síðan að fiskimálaráði. Mér skildist, að hann hefði heyrt, að það væri að verulegu leyti óþarft, þó að hann vildi ekki sjálfur leggja á það dóm. Af því að mér finnst, að mér sé þetta mál að sumu leyti skylt, þá vil ég skýra nokkru nánar tilkomu þessa ráðs, en það var stofnað, eins og flm. till. gat um, með lögum frá 23. apríl 1968. Það var ekki fyrr en í ársbyrjun 1969, sem það í raun og veru tók til starfa. Þá var ráðinn starfsmaður, sem er í hálfu starfi. Þar með eru upptaldir starfsmenn þess. Það hefur verið okkur, sem sitjum í framkvæmdanefndinni, höfuðatriði að byrja hér ekki með neinu bákni, heldur að fara hægt og rólega af stað og taka mál til meðferðar í framkvæmdanefndinni og síðan í fiskimálaráði, sem við teljum, að fært sé að vinna að og koma til betri vegar og betra skipulags. Hins vegar rekst það fljótt á hagsmuni ýmissa annarra ráða eða nefnda, sem fyrir eru og telja, að á sig sé hallað, og því verður oft að fara gætilega í þessum málum. Það er alveg rétt hjá flm. till., að Fiskifélag Íslands og fiskimálaráð eru að mörgu leyti mjög skyld og fjalla að sumu leyti jafnvel um sömu verkefni. Það, sem skiptir höfuðmáli, er uppbygging Fiskifélagsins og uppbygging fiskimálaráðs. Þegar Fiskifélag Íslands var stofnað, þá var grunnur þess fiskideildirnar úti um landið, og þá voru þær mjög fjölmennar og mjög lifandi starf í fiskideildunum, og því var Fiskifélagið í mjög náinni snertingu við framleiðsluna á hverjum stað, bæði við fiskimenn og útvegsmenn og fiskverkendur. Á síðustu áratugum hefur orðið mjög mikil breyting á þessum grunni á þann veg, að það hefur verið stofnað til æ fleiri landssamtaka í hinum ýmsu sérgreinum sjávarútvegsins. Stofnað er Landssamband ísl. útvegsmanna fyrir rúmlega 30 árum. Það er stofnuð Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Samband ísl. skreiðarframleiðenda, Samband ísl. fiskframleiðenda og Sölusamlag skreiðarframleiðenda og ýmis önnur sölusamtök og sérhagsmunasamtök. Síðar er stofnað Sjómannasamband Íslands. Þessir aðilar sem slíkir eiga ekki aðild að fiskimálaráði. Það, sem hefur skeð, er það, að deildirnar, sem eru grundvöllurinn undir Fiskifélaginu, eru tiltölulega mjög fámennar, og félagsstarf þeirra þar af leiðandi ákaflega lítið, sorglega lítið hjá flestum, ef ekki öllum þessum deildum. En grunnurinn undir fiskimálaráði er aftur sú nýskipan, sem hefur verið tekin upp með heildarsamtökum í hinum ýmsu greinum fiskverkunar og sölu fiskafurða, heildarsamtök útvegsins, heildarsamtök sjómanna, bæði Sjómannasamband Íslands og Alþýðusamband Íslands, og á þann hátt er reynt með fiskimálaráði að mynda eina stofnun, þar sem fulltrúar allra þessara aðila og jafnframt fulltrúar hinna opinberu sjóða eins og Fiskveiðasjóðs. Fiskimálasjóðs, Seðlabankans og Efnahagsstofnunar eiga sæti. Þar hafa verið rædd fjölmörg mál, sem varða sjávarútveginn, og það hefur nokkuð, verð ég að segja, þó að ekki sé liðinn lengri tími, áunnizt í þessum umr. Hins vegar skal ég fúslega segja það, þó að ég hafi verið 1. flm. að frv. um fiskimálaráð, að ég skal verða fyrstur manna til að samþykkja að leggja það niður. En það, sem ég legg höfuðáherzlu á í sambandi við endurskoðun og mótun á stefnu í sjávarútvegi, það er, að tekið verði tillit til þeirra breytinga, sem orðið hafa í sjávarútvegi frá því að Fiskifélag Íslands var stofnað. Ég tel, að ef grundvelli Fiskifélagsins væri breytt í svipað horf, þá ætti Fiskifélag Íslands tvímælalaust að fá að lifa fremur en fiskimálaráð, vegna þess að það er gömul stofnun, sem vel má vera við lýði. En grundvöllur Fiskifélagsins er fyrir löngu breyttur og allt of veikur fyrir það mikla og þýðingarmikla hlutverk, sem það þarf að inna af hendi fyrir íslenzkan sjávarútveg. Í grg. fyrir þessari till. er minnzt á lánastofnanir sjávarútvegsins, Fiskveiðasjóð og Fiskimálasjóð. Það er vissulega hagkvæmni í því að sameina stofnanir og sjóði, og það er talað mikið um að sameina banka. Það hefur verið talað um það í mörg ár, en þeir verða alltaf fleiri með hverju árinu, sem líður, þrátt fyrir allt þetta tal um sameiningu bankanna. En það er eitt atriði, sem þó verður að taka með í reikninginn og hefur allmikla þýðingu. Eigum við að færa valdið í hendur örfárra manna, eigum við bara að hafa einn ríkisbanka á Íslandi með þremur bankastjórum, sem hafa yfirleitt líf allra manna í hendi sér? Eða er nú ekki hyggilegra, þótt það kosti kannske eitthvað meira, að hafa þá fleiri, svo að menn hafi í önnur hús að venda, því að þeir hljóta að vera misjafnlega góðviljaðir í þeim stofnunum eins og víða annars staðar. Sömu sögu vil ég segja um það, ef færa á saman stofnlánasjóði sjávarútvegsins. Eigum við að eiga allt undir högg að sækja við eina stjórn, sömu menn, eða eigum við að hafa þetta á fleiri stöðum, á tveimur stöðum, eins og þetta er nú? Fiskveiðasjóður hefur mjög afmarkað verksvið. Hann sér um stofnlán fyrir fiskiskipastólinn, fyrir byggingar fiskiskipa og fyrir fiskverkunarstöðvar. Fiskimálasjóður veitir lítil lán til fiskverkunarstöðva, en hann hefur aftur að gera með markaðsöflun og markaðskönnun og uppfinningar og nýjungar á sviði sjávarútvegs. Nú sem stendur eru í stjórn Fiskveiðasjóðs fimm bankastjórar, og ég hygg, að þeir hafi allmiklum störfum og umfangsmiklum að gegna. Ég tel, að fyrirkomulagið, sem nú er, sé betra, að Fiskimálasjóður hafi það verkefni að styrkja þessa starfsemi. Hún er því miður engan veginn nógu rishá í okkar þjóðfélagi, en Fiskimálasjóður hefur að mínum dómi í mörg undanfarin ár og raunar allt frá stofnun hans sýnt mjög mikinn skilning á þessu sviði. Hins vegar verðum við auðvitað að gera okkur það ljóst, að við megum alltaf búast við því, að stór hluti þess fjármagns, sem varið er til tilrauna og nýjunga, fari í súginn og ekkert verði úr þeim uppfinningum, sem verið er að vinna að, en það veit enginn fyrir fram. Þetta er sennilega eitt mesta áhættuféð. En við verðum þó að lifa í þeirri trú, að alltaf komi eitthvað gott út úr því. Og ég hygg, að eftir því sem verkefnin eru afmarkaðri og minni, sjái þeir menn, sem eiga að stjórna þeim, betur út yfir þau. Ég er ekki að víkja að þessu hér, af því að flm. till. gefi neitt tilefni til þess, en ég vildi aðeins við þetta tækifæri láta það koma í ljós, að ég er þeirrar skoðunar, að þetta eigi mjög að hafa í huga við þá endurskoðun, sem verið er að vinna að. Ég tel, að hér hafi verið hreyft mjög þörfu máli í sjálfu sér. En það er ekki vitað, og þess var ekki getið af flm. till., að honum væri kunnugt um, að þessi endurskoðun væri alllangt á veg komin. Þess vegna tel ég fyrir mitt leyti ekki ástæðu til að fara að samþykkja hér á hv. Alþ. þessa till., því að ég tel það ekki skipta höfuðmáli, hvort að þessu vinnur þriggja manna nefnd eða fimm manna nefnd, eins og tillögumenn gera ráð fyrir.



Herra forseti. Ég kem ekki í ræðustól til þess að andmæla þessari till., nema síður sé, en tilbúnaður hennar finnst mér vera nokkuð einkennilegur, með nokkuð einkennilegum hætti, því að mér er kunnugt um, að hv. 1. flm. till. - um hina tvo veit ég ekki - vissi, að þessi endurskoðun var hafin. Og meginefni þeirrar till., sem hér er flutt, var þegar komið af stað, svo sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. Vestf. Þetta er út af fyrir sig aukaatriði í málinu, en maður sér ekki alveg tilgang þingmannsins. Ég tel nokkuð víst, að hann hafi vitað um nefndina, sem hóf störf sín 26. maí s.l. En eins og fram kom í ræðu hv. 2. þm. Vestf., þá skipaði rn. þessa þriggja manna nefnd með fulltrúum frá fiskimálaráði, Fiskifélagi Íslands og rn. til þess að gera könnun og till. um heildarstjórn sjávarútvegsmála, m.a. á skipulagi innbyrðis og tengslum stjórnarstofnana. Nefndina skipa, eins og hv. þm. tók einnig fram, Jón L. Arnalds ráðuneytisstjóri, sem jafnframt er formaður hennar, Már Elísson fiskimálastjóri og starfsmaður eða framkvæmdastjóri fiskimálaráðs. Nefndin gerði sér fljótlega starfsáætlun, þar sem fyrst og fremst er gert ráð fyrir, að kannað verði, hvort það stjórnkerfi, sem íslenzkur sjávarútvegur býr nú við, sé fullnægjandi. Í þessu skyni hefur verið safnað saman öllum lögum og reglugerðum, sem sjávarútveg snerta með einum eða öðrum hætti. Verður það safn tekið til athugunar og niðurröðunar, til þess að skýrar liggi fyrir um skipulag, verkefni og starfsemi hverrar stofnunar. Nefndin hefur þegar aflað sér gagna um heildarstjórn sjávarútvegsmála í öðrum löndum, og hafa nm. m.a. haft til hliðsjónar yfirlitsrit Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu um þjónustu, sem hið opinbera veitir sjávarútveginum í aðildarríkjum stofnunarinnar. Nefndin hefur gert athugun á stöðu einstakra stofnana í sjávarútvegi gagnvart Alþ., ríkisstj. og rn. svo og athugað þátt stofnana utan sjávarútvegs í töku ákvarðana í málum, er snerta sjávarútveginn í heild eða einstakar greinar hans. Gerð hafa verið drög að framtíðargreiningu verksviðs og starfa og framtíðarskipan rn. Næst tekur við athugun á starfsemi Fiskifélags Íslands. Að öðru leyti hefur nefndin með hliðsjón af heildarskipulagningu einkum beint athygli að fjórum höfuðþáttum, þ.e. fjárfestingar- og rekstrarmálum, eftirliti með hráefnisöflun og framleiðslu, markaðsmálum og rannsókna- og upplýsingastarfsemi. Að lokum tel ég svo rétt að taka fram, að verkefni nefndarinnar eru þess eðlis, að ekki má búast við verulega skjótri niðurstöðu, sem á því sést, að nefndin hefur nú um níu mánaða skeið starfað, að ég tel mjög ötullega, að því verkefni, sem þál. felur í sér, og hefur ekki enn talið sér fært að skila lokaniðurstöðum, en stefnir að því, eins og áður hefur komið fram í umr., að ljúka þessu verki fyrir vorið. Ég tel því, eins og hv. 2. þm. Vestf., að þessi þál. sé óþörf, þar sem meginefni þess, sem hún fjallar um, er þegar komið í framkvæmd, og ég vænti þess, að það sé ekki dregið í efa af hv. Alþ., að þarna eigi þeir aðilar hlut að, sem gerst ættu til að þekkja. Alþ. mun svo á sínum tíma, þegar niðurstöður nefndarinnar liggja fyrir, fjalla um þær og gera á núverandi skipulagi þær breytingar, sem nauðsynlegar kunna að teljast að mati meiri hl. Alþ., þegar till. liggja fyrir. Það er enginn vafi á því, að sú afstaða Alþ. að leysa upp hið gamla atvinnumálarn. og skipta því í fleiri rn., var rétt. Ég vænti þess, að sú endurskoðun, sem nefndin hefur nú með höndum, leiði það í ljós, að þessi ákvörðun Alþ., sem tók gildi um s.l. áramót, var rétt. Það er og tvímælalaust rétt, sem hv. 2. þm. Vestf. lagði mikla áherzlu á, að hið gamla skipulag Fiskifélags Íslands, sem nánast tilheyrir fyrri öld, hefur á margan hátt gengið sér til húðar með tilkomu nýrra samtaka, sem fjalla um einstakar greinar í sjávarútvegi. Einnig var tvímælalaust rétt sú ákvörðun meiri hl. Alþ. að stofna til fiskimálaráðs, þar sem öllum þessum aðilum gefst kostur á að skiptast á skoðunum og gera sameiginlegar till. um hina einstöku þætti sjávarútvegsmála. Það ber síður en svo að gera lítið úr starfi fiskimálaráðs, því að ég álít, að það hafi verið merkt spor og stigið í rétta átt, þegar Alþ. ákvað að stofna til þess, þó að áþreifanlegur árangur sé ekki fyrir hendi í öllum þeim greinum, sem æskilegt væri, enda hefur sjálfsagt enginn hv. alþm. búizt við því, að gjörbylting ætti sér stað á svo skömmum tíma. Ég taldi rétt, að þetta kæmi fram við umr. um þessa þál., þannig að sú n., sem fær málið til meðferðar, viti, að byrjað var að fást við meginefni hennar fyrir níu mánuðum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af þeim ræðum, sem hér voru haldnar af hæstv. ráðh. og hv. 2. þm. Vestf. Ég fagna þeim undirtektum, sem tili. þessi eða efni hennar fékk í ræðum þeirra beggja, þó að ég geti ekki fallizt á niðurstöður þeirra í lokin, að þótt efni till. sé ágætt út af fyrir sig, þá beri ekki að samþykkja hana, vegna þess að starfandi sé sérstök nefnd, sem sé að athuga þessi mál. Það er rétt, að nokkru áður en ég flutti þessa till., þá hringdi ég í ráðuneytisstjóra sjútvrn., Jón Arnalds, í þeim tilgangi að fá upplýsingar hjá honum um starfslið í sjálfu rn. Þær upplýsingar, sem er að finna í grg. till., um fjölda starfsmanna í sjútvrn., eru frá honum komnar. Ég sagði honum þá, af hverju ég væri að spyrja um þetta, og þá sagði hann mér, að fyrir nokkrum mánuðum hefði ráðh. skipað tilgreinda þrjá menn í nefnd til þess að athuga svipað verkefni og ég var með í huga. Hann gaf mér einnig upp nöfn þeirra manna, sem þessa nefnd skipuðu, og þá sá ég strax í hendi mér, að hér var eingöngu um embættismenn að ræða. Í nefndinni var enginn maður starfandi sérstaklega í útvegi eða fiskiðnaði, sem þó eiga mjög mikið undir því, að stjórnkerfi þetta sé byggt upp á þann bezta máta, sem vera má fyrir þessar atvinnugreinar. Ég er ekki með þessu að kasta á nokkurn hátt rýrð á þá ágætu menn, sem þessa nefnd skipa. Ég þekki suma þeirra persónulega mjög vel, og ég veit t.d., að Már Elísson fiskimálastjóri er gjörkunnugur málefnum sjávarútvegsins sökum langs starfs í hans þágu. En ég veit líka, að sumir þessara manna a.m.k. hafa mjög mikið að gera, og ég þykist hafa haft upplýsingar um það á þeim tíma, þegar ég hringdi í rn. og spurði um þessa nefnd og starfshætti hennar, að verkefninu hefði miðað mjög lítið áfram og væri mjög skammt á veg komið. Þegar af þessari ástæðu, að ég tel, að í nefndinni þurfi að sitja fleiri menn en embættismenn, að í henni þurfi að vera starfandi menn bæði frá fiskiðnaðinum og eins frá útveginum, þá taldi ég eðlilegt, að ég hreyfði þeirri till., sem ég hef hér gert. Hv. 2. þm. Vestf. gat um það áðan, að hann teldi vafasamt að setja lánasjóðina á of fáar hendur. Ég held, að það sé ekki ýkja mikil hætta því samfara í sambandi við stofnlánasjóði sjávarútvegsins. Þeir starfa eftir ákveðnum lögum, lánveitingar þeirra fara flestar og að langmestu leyti eftir lögbundnum reglum, þannig að ég tel, að þó að allar þessar lánveitingar væru á hendi eins aðila, þá væri ekki ýkja mikil hætta á því, að hann mundi fara illa með það vald, sem hann hefði í sambandi við stofnlánaveitingar til sjávarútvegsins. Þessar styrkveitingar, sem hafa verið í höndum fiskimálaráðs, eru mjög lítill þáttur í heildarlánveitingum Fiskimálasjóðs, eru mjög lítill þáttur í heildarfjármögnun og lánveitingum til sjávarútvegsins, og ég held, að út af fyrir sig mundi það engin vandræði skapa með útdeilingu á þessum styrkjum. Það væri hægt að hugsa sér bæði Fiskifélagið og eins Fiskveiðasjóð sem líklegan aðila til þess að annast þessi verkefni annaðhvort í sameiningu eða hvor fyrir sig. Ég vil aðeins að endingu segja það, að mér finnst, að ef menn vilja ekki fallast á að samþykkja þessa þáltill., þá ættu þeir hv. ræðumenn, sem hér töluðu á undan mér, að geta samþ., að þessi svo kallaða embættismannanefnd, sem er að vinna að endurskoðun á stjórnkerfi sjávarútvegsins, verði útvíkkuð þannig, að til viðbótar þeim mönnum, sem fyrir eru í henni, komi a.m.k. tveir menn, annar skipaður frá útvegi og hinn þá t.d. frá fiskiðnaðinum, og ég vildi nota þetta tækifæri til þess að spyrja hæstv. sjútvrh., hvort hann sæi nokkuð því til fyrirstöðu, að sá háttur yrði upp tekinn, að þessum mönnum yrði bætt við embættismannanefndina.



Herra forseti. Nú er það upplýst af hv. 1. flm. þessarar till., að meginefni hennar sé það að fá fjölgað um tvo menn í nefndinni og, eins og hann segir, annar sé frá sjálfum útveginum og hinn frá fiskiðnaðinum. Það er meginefni till. og sú höfuðbreyting, sem hann vill gera á þessari núverandi skipan mála. Dettur nokkrum hv. alþm. í hug, að slík nefnd sem þessi geti starfað án þess að hafa samband við alla þætti sjávarútvegsins og án þess að leita samráðs og till. frá þeim? Nefndin sjálf hefur skýrt frá því, að hún hafi unnið á þeim grundvelli. Hér er fyrst og fremst um að ræða vinnunefnd. Erfiðleikar eru hins vegar á því að fara að velja, úr hvaða þætti útvegsins ætti að taka mann í nefndina, úr hvaða þætti fiskiðnaðarins ætti að taka mann í nefndina. Eins og kom fram í ræðu hv. 2. þm. Vestf. hér á undan, þá eru um eða yfir 20 aðilar hjá fiskimálaráði, og ef rétturinn réði, þá ætti að ræða þessi mál þar, sem allir aðilarnir væru saman komnir, en vandinn, sem er ráðh. á höndum eða rn. í því efni að velja tvo menn úr þessum hópi til þess að bæta við þessa vinnunefnd, vinnunefnd embættismanna, hann er slíkur, að þar verður erfitt úr að skera. Ég fullvissa hv. þm. og þingheim um það, að nefndin mun, eins og hún hefur þegar gert í sínu níu mánaða starfi, hafa samband við alla þá þætti, sem snerta íslenzkan sjávarútveg. Þetta er þó aðeins önnur hliðin á starfi nefndarinnar. Hin er að samræma gildandi lög og reglugerðir, sem um alla þessa þætti gilda og hafa verið sett á mismunandi tímum við mismunandi aðstæður, eins og ávallt vill verða í okkar þjóðfélagi, og eru sum ákvæðin orðin 80–90 ára gömul. Það er þessi endurnýjun, sem sú breyting á stjórnarráðinu, sem Alþ. ákvað, að tæki gildi um s.l. áramót, gerir mögulega. Ég sé ekki þá nauðsyn, sem hv. þm. lagði svo mikla áherzlu á, að fjölga í nefndinni. Við vitum flestir af okkar félagsmálareynslu, að stórar nefndir eru þungar og erfiðar í vöfum. Hér eru þrír embættismenn, sem enginn efast um, að séu vel inni í embættisstarfshlið þessara mála, og þeir munu áreiðanlega ekki skila sínu áliti án þess að hafa náið og fullkomið samstarf og samvinnu við alla þætti sjávarútvegsmálanna. Þess vegna sannfærðist ég ekki, þrátt fyrir ítrekanir hv. 1. flm. þessarar till., um nauðsyn till., þar sem unnið mun verða að málinu nákvæmlega eins og hv. þm. óskar eftir, þ.e. að haft verði samráð og samstarf við alla þá aðila, sem þessi mál snerta.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið, en mér finnst rétt, að það komi fram, að þegar þessi nefnd var skipuð, leitaði sjútvrn. eftir því við framkvæmdastjórn fiskimálaráðs, að það tilnefndi mann í nefndina. Við, sem erum í framkvæmdanefndinni, áttum þess kost að vera skipaðir í nefndina. Í framkvæmdanefnd fiskimálaráðs er formaður Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, formaður Sölusambands ísl. fiskframleiðenda, sem jafnframt á sæti í stjórn Landssambands ísl. útvegsmanna, og ég, sem er fulltrúi Landssambands ísl. útvegsmanna. Við vorum allir þeirrar skoðunar, að við hefðum svo takmarkaðan tíma, að það væri ekki rétt, að einhver okkar færi í nefndina, en þar sem við værum með starfsmann, þætti okkur það miklu betra og þægilegra, að hann yrði í nefndinni, en hefði náið samráð og samstarf við okkur um það, sem væri að gerast hverju sinni, og það hefur hann virkilega gert, og það er auðvitað ætlun okkar að ræða málið í heild í ráðinu, þegar lengra er komið. Það stendur einnig fyrir dyrum að kalla okkur sérstaklega á fund þessarar nefndar, og sama mun verða gert við stjórn Fiskifélags Íslands. Þannig mun þessi nefnd hafa mjög náið samstarf við allar greinar sjávarútvegsins, en hitt hlýtur að verða miklu erfiðara, ef rn. eða ráðh. á að skipa tvo menn úr öllum þessum fjölda greina, sem standa að sjávarútveginum. Þess vegna tel ég, að ráðh. hafi farið mjög rétt að við þessa nefndarskipun og það sé eiginlega ekki hægt með neinum rökum að benda á, að betur hefði verið hægt að skipa í nefndina en gert hefur verið, því að það er og verður höfð mjög náin samvinna við alla þá aðila, sem hér eiga hlut að máli. Þess vegna tel ég, að niðurstaðan, sem við komumst að í sambandi við þessar umr., sé rétt, að þessi till. sé óþörf. Ég get því ekki fallizt á sjónarmið hv. flm.



Herra forseti. Þessi till. um heildarendurskoðun á fyrirkomulagi stjórnkerfis sjávarútvegsins sýnist mér fara í rétta átt. Hún fer í þá átt, að það beri að endurskoða stjórnkerfi okkar grundvallaratvinnuvegar með það fyrir augum að færa saman þær fjöldamörgu stofnanir, sem í þjónustu þessarar atvinnugreinar eru. En þær eru eiginlega mýmargar og sumar með lítt aðgreinanleg verkefni. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að þetta er í raun og veru sjúkdómseinkenni á okkar þjóðfélagi. Það er ekkert sérstakt um sjávarútveginn. Það er allt saman bútað og bitað niður í alls konar skrifstofur og stofnanir, sem margar hverjar, tvær eða þrjár, eru að vinna að sama verkefninu. Á þessu höfum við engin efni, og þar að auki vinnast verkin verr og skipulagslausar með svona fyrirkomulagi. Ég er alveg viss um, að það er rétt, sem hér er lögð áherzla á í till., að það eigi að framkvæma endurskoðun á þeim ríkjandi lagafyrirmælum, sem um þessi efni gilda, með það fyrir augum að færa stjórnkerfið saman, gera það þar með einfaldara, ódýrara og virkara. Ég held því, að það sé meginefni þessa máls, hvort sú nefnd, sem hæstv. ráðh. hefur skipað, hefur fengið það verkefni, sem þessi till. miðast við. Ef svo er, þá má segja, að framkvæmdin sé í fullum gangi og till. fullnægt, þó að ég hins vegar líti ekki fram hjá því, að ég kynni betur við og treysti betur á, að verkið væri vel af hendi leyst fyrir sjávarútveginn, ef í nefndinni ættu sæti starfandi aðilar úr sjávarútvegi og fiskiðnaði, en ekki embættismenn eingöngu, hversu ágætir sem þeir eru. Og ég get ekki trúað því, að hæstv. ráðh. væri neitt í vandræðum með að finna menn úr fiskiðnaði og sjávarútvegi til þess að taka þátt í slíku nefndarstarfi eða að gera upp á milli þessara mörgu aðila. Slíkur vandi hefur verið yfirstiginn af ráðh. fyrr og ekki verið hopað í það vígi að hafa heldur engan úr þeirra röðum og losna við vandann þannig og skipa í þetta eintóma embættismenn til þess að leysa vandann. Það er ekki hin rétta lausn. Það hefur ekki komið fram hér, hvert hið afmarkaða verkefni þeirrar þriggja manna nefndar, sem nú starfar, er, og það vil ég fá að vita. Miðast verkefni nefndarinnar, sem nú er að starfi, við það verkefni, sem afmarkað er hér í þessari till:? Ég tel það stefna í rétta átt, og svo framarlega sem nefndin á ekki að vinna að því að samhæfa þetta og fækka stofnunum og gera þannig skipulagið einfaldara, ódýrara og virkara, þá er a.m.k. full ástæða til að samþykkja þessa till. Ég sagði það áðan, að ég teldi þetta eiginlega eins og mý á mykjuskán, þegar við fáum mynd af því, hversu margar stofnanirnar eru. Auk sjútvrn. er það Fiskifélag Íslands, fiskimálaráð, ýmsar tæknilegar stofnanir, Hafrannsóknastofnun og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, og af lánastofnunum Fiskveiðasjóður og Fiskimálasjóður. Með öryggismál sjávarútvegsins fer Siglingamálastofnunin. Svo er það verðlagsráð sjávarútvegsins, Fiskmatið o.fl. Þetta er eins og mý á mykjuskán, enda alveg í samræmi við það, sem hefur gerzt á síðustu árum í okkar þjóðfélagi. Það er alltaf verið að unga út nýjum skrifstofubáknum og nýjum stofnunum af lítt þörfu og stundum alóþörfu máli. Við höfum rannsóknarstofnanir hingað og þangað út um borg og bý, ein til þess að rannsaka líf í ósöltum vötnum og önnur í söltum vötnum og þar fram eftir götunum. Ekkert má þetta vera saman. Svona mýgrútur stofnana var af orðhögum manni fyrir nokkrum árum kallaður veðramót, og þau eru orðin mörg veðramótin hjá okkur, en þau eru nokkuð dýr, og þau eru ekki þar eftir afkastamikil. Nei, það væri áreiðanlega ástæða til þess að líta á fleiri stofnanir og fyrirtæki í þjónustu okkar atvinnulífs og fækka þeim, leggja yfirleitt áherzlu á að fækka þeim, færa verkefnin saman og gera þau ódýrari og jafnframt líklegri til þess að bera jákvæðan árangur. Þessi fjölmennu ráð, sem hafa verið sett á fót, eins og fiskimálaráð og iðnaðarráð og ég veit ekki, hvað þau heita öll, ég held, að þau skili heldur litlum hlut að landi flest. Um Fiskifélag Íslands, sem er mjög gömul stofnun, er það að segja, að um það eru ekki til nein lög. Fiskifélagið starfar án nokkurrar lagasetningar. Það eru bara til félagslög þar. Og ég er alveg sannfærður um það, að það hefði verið affarasælla fyrir sjávarútveg og fiskiðnað að efla Fiskifélagið, setja um það landslög og ákveða því víðtækt og þýðingarmikið verkefni með landslögum, heldur en að setja aðra stofnun við hliðina á því til þess að vinna að sumum verkefnum þess. Það er ég sannfærður um. Ég orðlengi ekki frekar um þetta. Ég er fylgjandi þessari till., tel, að hún eigi erindi, þó að þriggja manna nefndin starfi, og það væri æskilegra að bæta við mönnum frá sjávarútvegi og fiskiðnaði í viðbót við þá þrjá embættismenn, sem starfið hafa hafið, og leysa það sem fyrst með það fyrir augum, sem í till. felst, að færa þessar mörgu stofnanir saman og gera þannig kerfið einfaldara, virkara og ódýrara.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr. meira, enda óþarft. Hér er deilt um keisarans skegg. Ég stend hér upp í þriðja sinn til þess að skýra frá því, að vinna við verkefni þau, sem í þáltill. felast, var hafin fyrir níu mánuðum. Það er meginverkefni þessarar nefndar að vinna að því, sem í till. felst. Og svo stendur hér þm. eftir þm. upp til að spyrja að þessu sama. Ég tel ástæðu til þess að undirstrika þetta. Verkefnin eru þegar í höndum þessarar nefndar. Alþ. ákvað með lagasetningu að stofna til svo kallaðs fiskimálaráðs, þar sem allir þættir sjávarútvegsins eru dregnir inn í. Ég skal lýsa því yfir sem minni skoðun, að meðan þessi mál eru undir minni stjórn, verður hver einstök till. þessarar nefndar rædd í fiskimálaráði, þar sem fulltrúar sjómanna, útgerðarmanna, vinnslustöðva og allra þeirra aðila, sem tengdir eru sjávarútvegi, fá um þær að fjalla. Það ætti að vera trygging fyrir því, að það verði ekki bara embættismannaniðurstöður, sem út úr nefndarstarfinu koma, heldur till. þeirra manna, sem gerst til þekkja. Þar er fulltrúi Alþýðusambands Íslands, þar er fulltrúi sjómannasamtakanna, vinnslustöðvanna og allra þeirra, sem nánast eru tengdir þessum málum. Fyrir því ætti að vera fengin sú trygging, sem hv. flm. vilja fá með því að bæta við tveimur mönnum í nefndina. Og svo er um hnúta búið, ef samkomulag næst í þeirri stofnun um niðurstöður nefndarinnar, að fram kemur álit þessara aðila. Hitt er alveg rétt, sem hv. 9. þm. Reykv. sagði, og eins hv. 2. þm. Vestf., að það hafa orðið á s.l. 80–90 árum stórkostlegar breytingar á öllu starfi, félagsstarfi, framleiðslu og fiskveiðum, og þetta hefur kallað fram ný samtök, nýjar skrifstofur, og verkefnin hafa breytzt. En þetta er megintilgangur með stofnun þessarar nefndar, að færa verkefnin saman, samhæfa þau og gera þau ódýrari í framkvæmd, þannig að allir viti raunverulega, hver hönd í þessum útvegi viti, hvað hinar eru að gera. Það sá enginn við stofnun Fiskifélags Íslands um s.l. aldamót, hver þessi þróun yrði. Þetta er eðlileg tímanna rás. Hlutirnir hafa breytzt, og endurskipulagning verður að fara fram á þeim. É,g ítreka það því einu sinni enn, til þess að það fari nú ekkert á milli mála, að nákvæmlega sama verkefni og í till. felst hefur umræddri nefnd verið falið. Til viðbótar þessu skal ég bæta því við, að till. nefndarinnar skulu ræddar í fiskimálaráði, þar sem allir hlutaðeigandi aðilar eiga sinn fulltrúa.



Herra forseti. Þegar hæstv. heilbrmrh. hefur tíma til, þá þætti mér vænt um, að hann yrði viðstaddur umræður. Ég verð með stutta ræðu, en mig langaði að beina til hæstv. ráðh. spurningu í lokin, ef ég er ekki að trufla hann allt of mikið. Ég flyt hér á þskj. 93 till. til þál. ásamt fjórum öðrum hv. alþm., og er till. svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta endurskoða lyfsölulög, nr. 30 frá 29. apríl 1963. Skal endurskoðunin við það miðuð, að ríkið fái einkarétt til lyfsölu og komi á laggirnar sérstakri stofnun til að annast það verkefni. Tilgangur hinnar nýju skipunar skal vera sá að tengja lyfsöluna á sem hagkvæmastan hátt heildarskipulagi heilbrigðismála, tryggja sem lægst lyfjaverð og stuðla að aukinni lyfjaframleiðslu innanlands.“ Eins og kunnugt er, eru lyf mjög veigamikill þáttur í heilbrigðisþjónustu. Lyflækningar eru mjög verulegur þáttur í sjúkdómsmeðferð, og kostnaður við lyf er einn helzti útgjaldaliður sjúkrasamlaga. Því verður að telja lyf mjög algenga nauðsynjavöru í almennum skilningi. Hins vegar eru lyf ekki markaðsvara á sama hátt og annar varningur, sem hafður er á boðstólum í neyzluþjóðfélögum. Sala þeirra hlítir ekki almennum reglum um framboð og eftirspurn og samkeppni. Yfirleitt eru það læknar, sem mæla fyrir um það, hvaða lyf menn kaupa og hvernig þeir nota þau. Því eru lyfin í eðli sínu þáttur í heilbrigðisþjónustu og heilsugæzlu á sama hátt og hverjar aðrar ráðstafanir til að berjast gegn sjúkdómum. Svo sem kunnugt er, er heilbrigðisþjónusta hérlendis skipulögð á félagslegum grundvelli, og við teljum það mjög verulegan kost við þjóðfélagskerfi okkar. Sjúkrahúsin eru yfirleitt stofnuð og starfrækt á félagslegum forsendum. Við höfum almennt sjúkrasamlagskerfi, sem á að tryggja almenna samhjálp í þágu þeirra, sem veikjast. Læknar okkar eru yfirleitt starfsmenn sjúkrahúsa og sjúkrasamlaga. Við teljum okkur hafa haft mjög góða reynslu af þessu kerfi á undanförnum áratugum, ekki sízt ef við berum okkur saman við önnur þjóðfélög, þar sem annar háttur er á hafður. Ég hygg, að flestir hv. þm. viti t.d. dæmi þess, að Íslendingar, ekki sízt íslenzkar konur, sem hafa setzt að í Bandaríkjunum, koma oft hingað heim til þess að fá meðferð á sjúkrahúsum eða jafnvel til þess að ala börn sín, vegna þess að það er svo dýrt að njóta slíkrar þjónustu í Bandaríkjunum, vegna þess að þar er hún rekin á forsendum gróðaviðskipta. Þess vegna held ég, að það sé mjög almenn skoðun hér á Íslandi, að menn vilji halda áfram þessu félagslega kerfi og efla það. En í þessu kerfi eru ýmsar veilur, og ein veilan er sú, að lyfsalan er ekki í samræmi við þessa félagslegu stefnu. Apótek eru ekki þáttur af hinu almenna heilsugæzlukerfi, heldur eru þau rekin af einstaklingum í gróðaskyni. En samt eru lyfjaverzlanir engar venjulegar sölubúðir. Verðlag á lyfjum er ekki ákveðið á venjulegan hátt, heldur fjallar um það fimm manna nefnd, og síðan gefur ráðh. út svo kallaða lyfjaverðskrá. Laun starfsmanna í lyfjabúðum eru ekki ákveðin með venjulegum samningum milli launamanna og atvinnurekenda, heldur sker gerðardómur úr um allan ágreining. Engar lyfjabúðir má stofna án ráðherraleyfis og samkv. formlegum forsetaúrskurði. Forstöðumenn lyfjabúða keppa ekki um aðstöðu sína samkv. venjulegum lögmálum í kapítalísku þjóðfélagi. heldur velur ráðh. úr hópi þeirra, sem sækja um að vera forstöðumenn. Lyfsölum er óheimilt að beita þeirri aðalaðferð svo kallaðrar frjálsrar verzlunar að auglýsa vörur sínar. Öll er þessi skipan eins og um væri að ræða opinber fyrirtæki, þar sem opinberir starfsmenn eru að störfum. Munurinn er sá einn, að forstöðumenn lyfjabúða fá ekki laun samkv. ákvæðum um kjör opinberra starfsmanna, þeir hafa einokun með ráðherraleyfi til þess að reka lyfjabúðir í gróðaskyni fyrir sig persónulega. Þetta er að minni hyggju algerlega fráleit skipan, og gallar þessa skipulags eru ákaflega margir. Það er almennt séð ákaflega óeðlilegt og hlýtur einnig að vera það frá sjónarmiði þeirra manna, sem aðhyllast frjálsa verzlun, að ráðherrar úthluti sjálfvirkri gróðaaðstöðu með einokunarfyrirkomulagi á þann hátt, sem ég hef verið að lýsa. Og ég hygg, að það séu æði margir Íslendingar, sem eru þeirrar skoðunar, að það sé einnig af siðferðilegum ástæðum óeðlilegt að hafa sjúkdóma og vanheilsu manna að gróðalind. Það er einnig óeðlilegt af hagkvæmnisástæðum að skilja lyfsöluna frá hinu almenna félagslega kerfi í heilbrigðismálum. Það veltur mikið á, að það kerfi sé sem heilsteyptast, og lyfjanotkun er, eins og ég sagði áðan, sívaxandi þáttur í lækningum, og notkun þeirra verður sífellt margbreytilegri og flóknari. Þess vegna er ákaflega mikilvægt, að þarna haldist í hendur hið almenna heilsugæzlukerfi og lyfsalan. Einnig er sá háttur, sem hér er nú á hafður með margar lyfjabúðir, þar sem einn kóngur ber ábyrgð á hverri fyrir sig, ákaflega óhagkvæmur. Þetta hefur í för með sér mjög dýra dreifingu, og þarna er ekki um að ræða þá eðlilegu samvinnu, sem ætti að geta verið á milli aðila, sem starfa á sama vettvangi. Sú tilhögun, sem hér er, ýtir ekki heldur undir aukna lyfjaframleiðslu í landinu sjálfu, heldur torveldar hún hana. Samt er lyfjaframleiðsla ákaflega mikilvæg og gæti verið miklu meiri hér á landi en hún er nú. Á sviði lyfjaframleiðslu starfa, eins og kunnugt er, harðsnúnir einokunarhringar á alþjóðlegum vettvangi og halda uppi verðlagi, og því kappkostar hver þjóð að hafa framleiðslu á ýmsum grundvallarlyfjum til þess að brjóta skörð í þessa einokun og vernda hagsmuni sína. Sá gróði af lyfsölu, sem nú rennur til einstaklinga, gæti þá stuðlað að lækkuðu lyfjaverði. Ég vil einnig minna á það í þessu sambandi, að aðaltekjur lyfjaverzlana koma úr félagslegum sjóðum. Þeim er ávísað frá sjúkrasamlögunum, og það er ekki nema eðlilegt, að þá vilji hinn félagslegi aðili, þá vilji þjóðfélagið sjálft hafa með höndum stjórn þessara mála. Ég ætla, eins og ég sagði í upphafi, ekki að flytja um þetta langt mál. Ég veit, að það eru margir þm., sem hafa fullan hug á því að koma málum sínum til n. og það hefur dregizt æði lengi, að slíkt gerðist. En ég vil minna á það í lokin, að hér er ekki um að ræða vandamál okkar Íslendinga einna. T.d. hafa Svíar verið að rannsaka þessi mál um alllangt skeið að undanförnu, og árið 1969 skilaði nefnd, sem um þetta hafði fjallað, mjög umfangsmikilli skýrslu um skipan lyfjamála í Svíþjóð. Ég er með hana hérna, þetta er mikið verk og ákaflega fróðlegt, ekki aðeins um aðstöðu þessara mála í Svíþjóð, heldur yfirleitt. En það fróðlega í sambandi við þessa athugun er það, að það fékkst allsherjarniðurstaða, það fékkst allsherjarsamkomulag á milli ríkisins og apótekara í Svíþjóð um, að lögð yrði niður verzlun einkaaðila á þessu sviði og lyfsalan öll yrði félagsleg. Samkomulagið er þannig, að það verður stofnað sérstakt hlutafélag, sem ríkið á að 2/3 hlutum, en lyfsalarnir að 1/3 hluta. Og þetta fyrirtæki fær einkarétt á allri lyfsölu í Svíþjóð. Þetta fyrirtæki tekur einnig að sér að nokkru leyti innflutning á lyfjum og framleiðslu á lyfjum. En einkaaðilar verða þar einnig að verki til þess að tryggja samkeppni. En ástæðan til þess, að þarna næst samkomulag, þetta verður ekki pólitískt deilumál, er sú, að röksemdirnar fyrir þessu eru svo sterkar, að menn féllust á þær, einnig lyfsalarnir, þrátt fyrir gróðahagsmuni sína. Og þessi nýja skipan, sem ég hef verið að lýsa, kom til framkvæmda nú um síðustu áramót. Þá yfirtók þetta hlutafélag, sem ríkið á að meiri hluta til, allar lyfjabúðir í Svíþjóð og allt það kerfi, sem ég var að lýsa. Síðan eru samningsákvæðin um það, að menn fá að sjálfsögðu greiðslur fyrir eignir sínar, og enn fremur er lyfsölum, sem þess óska, tryggð atvinna áfram við lyfsöluna. En ástæðan til þess, að ég bað hæstv. heilbrmrh. að hinkra örlítið við hér áðan, er sú, að frá því að þessi till. var flutt hér í fyrra hafa þau tíðindi gerzt, að heilbrigðismálin hafa verið flutt frá Sjálfstfl. til Alþfl. Ég hef fulla ástæðu til þess að ætla, að Alþfl. hafi mun meiri skilning á þessu máli heldur en Sjálfstfl., og mig langaði til að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort svo væri ekki. Hér áðan voru menn að deila um það, hvernig ætti að haga endurskoðun á tilteknu sviði, hvort það ætti að vera þingkjörin nefnd, sem þar ynni að, eða hvort hæstv. ráðh. gætu skipað nefndir í þessum tilgangi. Ég vil taka það mjög skýrt fram, að mér er það engan veginn fast í hendi, að Alþ. taki þá ákvörðun, sem lögð er til með till. minni, ef hæstv. trmrh. vill framkvæma þessa athugun á sínum eigin vegum. Hann hefur fullt vald til þess, og ég teldi það ákaflega eðlilegt, að ráðh., sem telur sig aðhyllast sósíaldemókratísk viðhorf, noti þá nýju aðstöðu, sem flokkur hans og hann sjálfur hefur fengið í ríkisstj., til þess að sinna einmitt þessu verkefni. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að till. verði á sínum tíma vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Í framhaldi af flutningi þessarar till. vildi ég aðeins upplýsa það, að nú fyrir skömmu var gefin út ný lyfsölureglugerð, sem byggð er á lögum, sem sett voru hér fyrir, að mig minnir, 2–3 árum, þar sem mjög var þrengdur hagur þeirra einstaklinga eða apóteka, sem hafa farið með lyfsölu, og mjög aukið á allt eftirlit, sem hana varðar. Ég veit ekki, hvort þessi reglugerð er komin fyrir almannasjónir, en hún fór frá m., að mig minnir, fyrir einni eða tveimur vikum. Ég vil lýsa því yfir í sambandi við fsp. hv. 1. flm. þessarar till., að ég tel hana mjög athyglisverða og að hún eigi að fá gaumgæfilega athugun hér í n. Um sérstaka afstöðu mína til einkaréttar ríkisins eða einstaklinga þarf þm. ekkert að spyrja. Ég hef, eins og hann lýsti yfir, aðhyllzt það, að ríkið eigi að hafa á sínu valdi slíka hluti sem þessa. Þar tala ég að sjálfsögðu ekki fyrir hönd ríkisstj. í málinu. Um þetta hafa ekki verið deilur innan ríkisstj., þegar málið var þar á dagskrá. Hv. þm. lagði mikla áherzlu á það, að ráðh. úthluti hér einstaka mönnum í gróðaskyni leyfum til sölu á lyfjum. Það, sem ráðh. eru að gera í þessu máli, bæði fyrirrennarar mínir og ég, er að framkvæma gildandi lög. Það eru sérstök lög um lyfjaskrárnefnd, og hún gerir sínar till. til ráðh., og það er meira formsatriði en hitt, að ráðh. staðfesti þessa reglugerð. Í nefndinni er fulltrúi ríkisins, og er hann formaður hennar, þannig að ríkið hefur mjög hönd í bagga með þessum málum eins og þau eru í dag. Ég skal ekki segja, hvort fulltrúi ríkisins sem slíkur getur ráðið úrslitum í verðákvörðunum hverju sinni, en hann er alla vega þarna með, og hann er fulltrúi ráðh. í lyfjaskrárnefnd og á að gefa honum skýrslu, ef hann telur, að of langt sé gengið. Ég vil sem sagt segja um málið í heild, að ég tel, að þessi till. eigi að fá vandlega skoðun og síðan verði látið á það reyna, hvort meiri hl. sé fyrir þeirri breyttu tilhögun, sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir, frá gildandi lögum. Ég vænti þess, að þetta séu nægjanleg svör.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 95 að flytja till. til þál. um athugun á hagkvæmni innkaupa fyrir landsmenn. Tillgr. sjálf er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram athugun, í samráði við launþega- og neytendasamtökin, á hagkvæmni innkaupa til landsins s.l. þrjú ár, að því er tekur til verðs og gæða, og birta almenningi niðurstöðurnar.“ Það er staðreynd, sem allir landsmenn vafalaust þekkja, að við verjum stærri hluta af þjóðartekjum okkar en flestar ef ekki allar menningarþjóðir fyrir vestan okkur og austan til þess að flytja inn nauðsynjavarning til landsins. Við höfum sjálfir ekki enn þá komizt það langt í sambandi við iðnað t.d. hér á landi, að við getum framleitt mikið af vörum, sem við notum, og þurfum því að flytja þær inn, og ýmsar aðrar sérástæður okkar gera það að verkum, að við verðum um nokkuð langa framtíð ábyggilega mjög háðir innflutningi. Það lætur því að líkum, að það skiptir mjög verulegu máli fyrir hag landsmanna, hvernig staðið er að því að gera innkaup til landsins. Ástæðan til þess, að þessi till. er flutt, er sú, að ég las í Morgunblaðinu 18. sept. á s.l. ári grein eftir einn af stærri innflytjendum þessa lands, sem vakti athygli mína mjög verulega, og skal staldrað lítils háttar við hana, af því að ég þóttist vita, að þar væri um fjallað af manni, sem nokkuð hlyti að þekkja til þess, sem hann var að skrifa um. Þá fæddist sú hugmynd, hvort ekki væri rétt fyrir Alþ. að láta sig þetta mikilvæga mál, hagkvæmni innflutningsins til landsins, nokkru skipta og ákveða að rannsaka hagkvæmni innflutnings ákveðins tímabils, að því er tekur bæði til verðs og gæða, og birta síðan almenningi niðurstöðurnar. Ég tel, að hér sé um mjög brýnt hagsmunamál allra að ræða, og ég vil taka það fram, að í flutningi þessarar till. felst ekki neinn broddur um það, að ég telji innflutningsverzlunina sjálfa ekki fyllilega nauðsynlegan atvinnuveg fyrir landið. Þvert á móti. Ég er sannfærður um, að innflutningsverzlunin er mjög nauðsynlegur þáttur í okkar atvinnulífi, en ég tel, að gera megi þá kröfu til innflutningsverzlunarinnar, sem gerð er a.m.k. til sumra annarra atvinnugreina, fyrst og fremst þeirra, sem flytja út og verða að heyja samkeppni á erlendum mörkuðum um söluvarning sinn, að hún sé rekin á svo hagkvæman hátt fyrir landsmenn sem mögulegt er. En grein þessa innflytjanda gaf síður en svo tilefni til þess að ætla, að svo væri. Og hann er ekki sá eini, sem heyrzt hefur halda því fram, að mjög verulegar fjárhæðir mætti spara í þjóðarbúskap okkar, ef meiri hagkvæmni gætti í sambandi við innflutningsverzlunina. Ég skal ekki orðlengja þetta mikið. Ég tel þó rétt að víkja að nokkru, sem raunar kemur fram í grein þessari, sem birt er sem fskj. með þál. Greinarhöfundur nefnir þar dæmi um innflutning á járni á árinu 1969, sem hann tekur upp úr hagskýrslum. Ber hann þar saman innkaupsverð á 20 þús. tonnum af járni frá fjórum löndum, sem hann kallar a, b, c og d. Munurinn á innkaupsverði á 20 þús. tonnum járns á árinu 1969, eftir því hvort þau innkaup eru gerð frá landinu a eða landinu d, er 248 millj. kr. Og hann segir svo í greininni: „Til glöggvunar skal bent á, að fyrir þessar 248 millj. kr. mætti kaupa tuttugu 50 tonna fiskibáta eða tíu 100 tonna fiskibáta eða 150 3–4 herbergja íbúðir eða 1000 dráttarvélar, og þannig mætti lengi telja.“ Nú geri ég ráð fyrir því, að þessi innflytjandi beri hér saman járn af sambærilegum gæðum, annað finnst mér ósennilegt, en ef svo er, þá er hér um svo gífurlegan verðmun að ræða, að með ólíkindum er, og þyrfti að fá upplýst, hvernig á þessu gæti staðið. Við vitum, að til þess að tryggja það, að Íslendingar selji ekki útflutningsvörur sínar á undirverði, þá er í íslenzkum lögum ákveðið, að fylgzt sé með því verði, sem fyrir útflutninginn fæst hverju sinni. Stjórnvöld hafa heimild til og hafa enda stundum gert að banna útflutning ákveðinnar vöru, þegar talið hefur verið, að verðlag hennar væri óeðlilega lágt. Þetta er vafalaust hagkvæmt og eðlilegt, og ég fæ ekki séð, að nein rök mæli því sérstaklega í gegn, að einhverju svipuðu eftirliti verði komið á, að því er tekur til innflutningsins. Það mætti hugsa sér, að a.m.k. í sumum greinum innflutningsins, þar sem inn er flutt magnvara í stórum stíl, gæti verið eðlilegt, að einhver stofnun - þá dettur mér í hug t.d. Seðlabankinn eða einhver af hans undirstofnunum - fylgdist með verðlagi á slíkum varningi. En ég skal ekki fara langt út í þá sálma, því að till. gerir ráð fyrir því, að þetta sé athugað í samráði við launþega- og neytendasamtökin í landinu. Ef þessi till. fæst samþ., þá geri ég mér vonir um, að hún geti leitt til einhverra skipulagsbreytinga, er tryggi það, að neytendur í landinu geti búið við hagkvæmara verðlag á innfluttum varningi og jafnvel meiri gæði í mörgum tilfellum en við höfum átt að venjast til þessa. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. um till. þessa verði frestað og henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Hér er lagt til, að Nd. Alþ. skipi rannsóknarnefnd í samræmi við ákvæði 39. gr. stjórnarskrárinnar. Henni eru ætluð tvö verkefni samkv. till. Í fyrsta lagi að rannsaka aðdraganda verðstöðvunar þeirrar, sem kom til framkvæmda 1. nóv., þ.e. verðlagsþróunina, sem leiddi til þessarar svo kölluðu verðstöðvunar nú í haust, og í annan stað á rannsóknin sérstaklega að beinast að þróun verðlagsmála, eftir að hæstv. forsrh. boðaði það í sjónvarpi með 18 daga fyrirvara, að verðstöðvunaraðgerðir væru væntanlegar. Þessi till. hefur greinilega vakið allmikla athygli og raunar nú þegar haft áhrif hér innan þingsalanna. Nú fyrir nokkrum dögum dreifðu t.a.m. nokkrir þm. Framsfl. till. frá sér um skipan rannsóknarnefndar, sem átti að hafa fyrra verkefnið, sem ég minntist á hér. Nú er það að vísu algengt, að hv. framsóknarmenn fái ágætar hugmyndir frá okkur Alþb.- mönnum, en þetta skeður þó skjótar heldur en við erum vanir, og ég segi þetta ekki til þess að amast við þessu, þvert á móti. Ég tel ekki, að við Alþb.-menn þurfum að vera neitt sínkir á hugmyndir okkar eins og sumir virðast nú vera, þvert á móti teljum við það vera til marks um það, að hugmyndir okkar eigi hljómgrunn, þegar þær fá stuðning á þennan hátt. Síðara atriði þessarar rannsóknar. athugunin á því, hvað gerðist eftir að hæstv. forsrh. boðaði verðstöðvun í sjónvarpi með alllöngum fyrirvara, virðist hafa komið æði illa við stjórnarflokkana, hæstv. ráðh. og málgögn þeirra. Þessir aðilar hafa aftur og aftur kveinkað sér undan till., þeirra á meðal hæstv. forsrh., sem gerði till. sérstaklega að umtalsefni, þegar hann mælti fyrir frv. ríkisstj. um nýjar aðgerðir í efnahagsmálum, þessi árvissu bjargráð, sem aldrei bjarga þó neinu. Hæstv. forsrh. andmælti þó fyrst og fremst forminu á till. og taldi óeðlilegt að flytja till. um skipan rannsóknarnefndar. Vitnaði hann m.a. í 13. gr. laga um landsdóm, sem svo hljóðar: „Ákvörðun Alþingis um málshöfðun gegn ráðh. skal gerð með þál. í Sþ., og skulu kæruatriðin nákvæmlega tiltekin í þál., enda sé sókn málsins bundin við þau.“ Og síðan hélt hæstv. forsrh. áfram á þessa leið: „Hér er skýrt ákveðið og engin tvímæli. Ef þessir herrar, sem flytja umgetna þáltill. í Nd., telja mig sekan sem ráðh. vegna ummæla í sjónvarpi, þá eiga þeir lögum samkv. að flytja þál. um málshöfðun í Sþ. og tiltaka kæruatriðin nákvæmlega. Yrði þá tekin afstaða til slíkrar till. um ákæru á þinglegan hátt. Að öðrum kosti tel ég ekki mark á þessum hv. þm. takandi í slíku máli.“ Hæstv. forsrh. heldur því sem sé fram, að við flm. hefðum lögum samkv., eins og hann orðaði það, átt að flytja þetta mál á allt annan hátt. Málatilbúnaður okkar sé í eðli sínu lögbrot og því ekki mark á honum takandi. Nú er hæstv. forsrh. að vísu margfalt löglærðari maður heldur en ég, en samt virðist þekking hans á þeim lögum, sem fjalla um störf ráðh., vera farin að fyrnast æði mikið, og hefði þó mátt vænta þess, að hæstv. ráðh. hefði litið á þau lög, eftir að hann tók að sér verkstjórn í stjórnarráðinu. Í lögum um ráðherraábyrgð, sem eru forsenda laga um landsdóm, er í 14. gr. fjallað um málshöfðunarfresti og fyrningarákvæði, og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú samþykkir Alþingi áður en málshöfðunarfrestur er liðinn að kjósa rannsóknarnefnd samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar til athugunar á störfum ráðh., og getur Alþ. þá jafnan samþykkt málshöfðun innan árs frá kosningu rannsóknarnefndarinnar.“ Hér gerir löggjafinn ráð fyrir því sem eðlilegum aðdraganda, að skipuð sé rannsóknarnefnd samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar, ef talin er ástæða til þess að rannsaka störf ráðh., og samkv. stjórnarskránni eru slíkar rannsóknarnefndir bundnar við þd. Við flm. höfum því ekki brotið nein lagaform, heldur fylgt þeim út í yztu æsar. En raunar skiptir efnið ævinlega meira máli en formið. Ég hefði talið það yfirborðsleg vinnubrögð að flytja till. um að höfða nú þegar mál gegn hæstv. ráðh., en fyrir hinu eru full rök, að rannsakað verði til hlítar, hvað hlotizt hafi af þeirri ráðabreytni hæstv. ráðh. að tilkynna í sjónvarpi með hálfrar þriðju viku fyrirvara um mjög afdrifaríka efnahagsákvörðun, sem hefur veruleg áhrif á afkomu ýmissa þjóðfélagshópa, ekki sízt ýmissa atvinnurekenda og kaupsýslumanna. Slík aðvörun fyrir fram er svo furðulegt fyrirbæri, að ég tel, að Alþ. eigi ekki að láta það fram hjá sér fara athugunarlaust. Ég vil vekja athygli á því, að orðalagið á till. okkar er algerlega óhlutdrægt. Þar er farið fram á það eitt, að rannsókn verði framkvæmd, en síðan verði niðurstöðurnar notaðar til þess að meta það, hvort rök séu til þess að kæra hæstv. forsrh. fyrir brot á lögum um ráðherraábyrgð. Hér er sem sé farið fram á fullkomlega málefnaleg vinnubrögð. Einnig er lagt til, að rannsóknin verði framkvæmd af fimm innandeildarþm., sem kosnir verði hlutfallskosningu. Stjórnarflokkunum er sem sé boðið upp á að hafa meiri hl. í rannsóknarnefndinni. Ef hæstv. forsrh. er jafnsannfærður um málstað sinn og hann vill vera láta, þá hafði hann ekki neina ástæðu til þess að bregðast við slíkri till. af yfirlæti, eins og hann gerði hér í þinginu, heldur hefði hann átt að fagna henni. En raunar tel ég það ekki skipta máli, hvernig hæstv. forsrh. bregzt við till. eins og þessari. Hver svo sem viðbrögð hans eru, tel ég það vera skyldu Alþ. að láta kjósa rannsóknarnefndir samkv. ákvæðum stjórnarskrárinnar í hvert skipti, sem fram á það er farið með fullum rökum. Slík starfsemi þn. er mjög algeng í þingræðisríkjum umhverfis okkur, og hún beinist langoftast að athöfnum ráðh. og embættismanna, sem þjóðþingin telja sig þurfa að fá betri vitneskju um. Þar er litið á slíka rannsóknarstarfsemi sem sjálfsagða skyldu þjóðþinga, en ekki neina óvirðingu við þá, sem rannsóknin beinist að. Í því að hefja slíka rannsókn er enginn áfellisdómur fólginn. Hann getur einungis falizt í niðurstöðu rannsóknarinnar. Þeir einir óttast slíka rannsókn, sem ekki hafa hreint mél í pokanum. Þannig er þegar ærin vitneskja fólgin í hinum vanstilltu viðbrögðum stjórnarliðsins í sambandi við þessa till., og ýmsir skoðanabræður hæstv. forsrh. hafa haft uppi ummæli í þessu sambandi, sem eru ekki síður athyglisverð. Þannig vék frsm. meiri hl. fjhn. þessarar d., hv. þm. Matthías Á. Mathiesen, að þessari till., þegar hann mælti fyrir nál. stjórnarsinna um frv. til l. um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis. Með leyfi hæstv. forseta vil ég leyfa mér að tilfæra ummæli hans, eins og þau voru rakin í Morgunblaðinu 13. nóv. s.l: „Matthías sagði, að reynt hefði verið að gera forsrh. tortryggilegan vegna ummæla hans í sjónvarpi og flutt hefði verið till. um, að kannað yrði, hvort grundvöllur væri fyrir því að stefna honum fyrir landsdóm og fá hann dæmdan fyrir brot á ráðherraábyrgð. Kvaðst Matthías vilja vekja athygli á þessari málsmeðferð; hún væri með eindæmum. Það hefði verið að kvöldi 13. okt., sem umræddu sjónvarpsviðtali var útvarpað, en 11/2 sólarhring síðar hefði verið útbýtt í þinginu frv. til I. um verðstöðvun, sem Alþb.-menn fluttu. Þeir höfðu því haft snör handtök, gripið til Alþingistíðinda og flett upp verðstöðvunarfrv., er lagt var fram á Alþ. 1966, tekið úr því nokkrar greinar og samið frv. sitt eftir þeim. Með þessu frv. hefði augsýnilega verið tilgangurinn að hagnýta sér þau ummæli, sem forsrh. viðhafði í sjónvarpsviðtalinu, og hefði flutningur till. um skipun rannsóknarnefndarinnar verið síðasti þáttur þeirrar sviðsetningar. Með frv., sem lagt var fram 15. okt., hefði verið ætlunin að koma af stað skriðu verðhækkana í landinu og reyna síðan að kenna forsrh. um það, sem þá hefði gerzt.“ Hér er það sem sé játað afdráttarlaust, að vitneskja um væntanlega verðstöðvun hefði getað komið af stað skriðu verðhækkana í landinu. Hins vegar reynir þessi hv. þm. að koma ábyrgðinni á okkur Alþb.-menn. Hann virðist telja, að tillöguflutningur okkar veki meiri athygli og sé tekinn alvarlegar en skýlausar yfirlýsingar hæstv. forsrh. Ég tel ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um hinn barnalega reyfara hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesen. Ákvörðunin um að leggja fram frv. um verðstöðvun var tekin af þm. Alþb., áður en þing kom saman, og í frv. voru ákvæði um, að verðstöðvun skyldi gilda frá þeim tíma, sem frv. var lagt fram. Í því var þannig ekki fólgin aðvörun til eins eða neins. En það fróðlega er, að hv. þm. skuli hafa talið nauðsynlegt að búa til þessa sögu, að hann skuli viðurkenna á svona skýlausan hátt, að fyrirframvitneskja um verðstöðvun geti komið af stað skriðu verðhækkana í landinu, eins og hann orðaði það. Að vísu taldi hv, þm. í áframhaldinu, að skriðan hefði ekki hlaupið, en um það atriði er ég á öðru máli. Till. um rannsóknarnefnd hefur m.a. þann tilgang að fá sannreynt, hvor okkar hefur á réttu að standa. Ég er reiðubúinn til að leggja mitt matundir dóm rannsóknarnefndar, og ég vænti, að hv. þm. sé það sömuleiðis. Mig langar til að minnast á enn eitt dæmi um mat stjórnarliðsins sjálfs. Eftir að hæstv. forsrh. var búinn að auglýsa væntanlega verðstöðvun í sjónvarpinu, voru þau vinnubrögð að sjálfsögðu gagnrýnd opinberlega og tengd við verðhækkanir, sem dundu yfir þegar næstu daga á eftir. Svo fór að lokum, að hæstv. ríkisstj. notfærði sér heimild í lögum og lét tilkynna verðstöðvun frá og með 1. nóv., en það var viku áður en frv. hæstv. ríkisstj. var lagt fram hér á þingi. Um ástæðurnar fyrir þeirri ráðabreytni komst hæstv. viðskrh., Gylfi Þ. Gíslason, svo að orði í viðtali við Alþýðublaðið 2. nóv., með leyfi hæstv. forseta: „Í síðustu viku var fjallað ítarlega um málið allt í ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar á Alþ. Í þessari viku mun ríkisstj. birta heildartillögur sínar. Það var því sjálfsögð ráðstöfun, að hún skyldi beita sér fyrir því, að engar verðhækkanir ættu sér nú stað. Að öðrum kosti hefðu ýmsir aðilar getað reynt að nota tímann fram til heildarráðstafananna til þess að hækka verð og hagnast á því.“ Þarna segir sjálfur viðskrh., að það hefði verið sjálfsögð ráðstöfun að framkvæma verðstöðvun, áður en frv. var lagt fram, til þess að ýmsir aðilar gætu ekki notað tímann til þess að hækka verð og hagnast á því. En þessi sjálfsagða ráðstöfun, sem hæstv. viðskrh., einn aðalleiðtogi ríkisstj., talar um, kom ekki fyrr en 18 dögum eftir að hæstv. forsrh. hafði auglýst það í sjónvarpi, að verðstöðvun væri væntanleg eftir nokkrar vikur. Hinir ýmsu aðilar, sem hæstv. viðskrh. talaði um, höfðu fengið ærin tilefni til þess að hækka verð og hagnast á því. Sá hæstv. ráðh., sem taldi það sjálfsagða ráðstöfun að koma í veg fyrir slíka þróun, hlýtur að vera sammála því, að skipuð verði rannsóknarnefnd til þess að kanna afleiðingarnar af þveröfugri ráðabreytni hæstv. forsrh. Þannig hafa fulltrúar stjórnarflokkanna sjálfra þegar viðurkennt, að till. þessi er flutt af ærnu tilefni. Og ég vil vænta þess, að viðbrögð þeirra við till. verði í samræmi við það. Hins vegar væri afar fróðlegt að fá nú þegar við I. umr. um þetta mál skýringu á því frá hæstv. forsrh., hvers vegna hann auglýsti hina væntanlegu verðstöðvun með 18 daga fyrirvara. Voru þetta mistök hjá hæstv. ráðh., hugsunarleysi, eða var þetta gert að yfirlögðu ráði í samræmi við stefnu hæstv. ríkisstj.? Sú hugmynd, að verðstöðvunin hafi verið boðuð fyrir fram af yfirlögðu ráði, er ekki eins fjarstæðukennd og sumir kunna að ætla. Þegar samið hafði verið í vor um kauphækkun, sem var í fullu samræmi við aukningu framleiðslutekna hjá þjóðarbúinu, hefði ríkisstj. borið að grípa þegar til verðstöðvunaraðgerða, reyna að koma í veg fyrir það, eins og kostur var, að kauphækkunum yrði velt út í verðlagið. Slíkar ráðstafanir hefðu orðið í fullu samræmi við stefnu þá, sem hæstv. ríkisstj. hét að framkvæma, þegar hún hóf hina svo kölluðu viðreisnarstefnu sína 1960. Í bókinni Viðreisn segir svo á bls. 23 um viðbrögð ríkisstj. við slíkum vandamálum, með leyfi hæstv. forseta: „Þá er það einnig ætlun ríkisstj. að leyfa engar verðhækkanir á innlendum vörum og þjónustu vegna launahækkana. Með þessu móti getur því aðeins skapazt grundvöllur fyrir launahækkunum, að um sé að ræða aukningu framleiðslutekna, sem launþeginn njóti góðs af fyrir sitt leyti í hækkuðu kaupi. Það er líka aðeins með þessu móti, sem launahækkanir geta orðið launþegum til raunverulegra hagsbóta.“ Þetta var afar skýr stefna. Atvinnurekendur verða sjálfir að standa við þær kauphækkanir, sem þeir semja um. Þeir munu ekki fá að velta kauphækkunum af sér út í verðlagið. En eftir kjarasamningana í vor braut hæstv. ríkisstj. ekki aðeins í bága við þessa stefnu, eins og hún hefur oft gert áður, heldur tók hún upp þveröfuga stefnu vitandi vits og af ráðnum hug. Allir þeir, sem gátu velt af sér kauphækkunum út í verðlagið, fengu að gera það, jafnt einkaaðilar sem opinberir aðilar. Fulltrúi ríkisstj. í verðlagsnefnd var önnum kafinn fund eftir fund að samþykkja með fulltrúum atvinnurekenda og kaupsýslumanna allar óskir um verðhækkanir. Listi um þessa skriðu hefur verið birtur opinberlega, svo að ég sé ekki ástæðu til þess að lesa hann upp hér. Hins vegar skortir að sjálfsögðu lista yfir þær vörur og þá þjónustu, sem hækkar, án þess að verðlagsnefnd hafi um það fjallað. Svo hömlulaus var þessi verðbólguskriða, að á aðeins fjórum mánuðum hækkaði almennt verðlag, meðalverð í landinu um því sem næst 12%. Það jafngildir því, að almennt verðlag í landinu hafi hækkað um 2-3000 millj. kr. miðað við ársneyzlu. Hér er sannarlega um að ræða efnahagsaðgerðir, sem hafa haft hin víðtækustu áhrif á afkomu manna og hagsmunahópa. Hæstv. ríkisstj. beygði sig ekki aðeins fyrir kröfum atvinnurekenda og kaupsýslumanna um hækkanir, hún hafði sjálf forustu um þessa verðbólguþróun. Í grg. með frv. til I. um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis segir svo um afskipti ríkisstj. af þessum málum, með leyfi hæstv. forseta: „Hækkanirnar hafa dreifzt mjög almennt á allar tegundir vöru og þjónustu og tiltölulega jafnt, eftir því sem tilefni hafa gefizt til. Hafa hlutaðeigandi yfirvöld fylgzt rækilega með verðlagsaðlöguninni með stuðningi sundurliðaðra vísitöluyfirlita og áætlana og unnið að samræmdu mati hækkunartilefna.“ Hér heitir óðaverðbólgan verðlagsaðlögun. Og sagt er, að ríkisstj. hafi gert áætlanir um verðbólguþróunina og unnið að framkvæmd þeirrar áætlunar. Áætlun hæstv. ríkisstj. var raunar svo rúm, að kaupsýslumenn hafa ekki fyllt út í hana. Hæstv. fjmrh. greindi frá því hér á þingi ekki alls fyrir löngu, að verðbólguþróunin hefði orðið hálfu stigi hægari en hæstv. ríkisstj. reiknaði með í þessum áætlunum, sem hún lét gera og vann að því að framkvæma, að því er hún sjálf hefur sagt. Í grg. fyrir þessu frv. er enn fremur komizt svo að orði: „Hefur jafnframt verið unnið að því að ljúka þeirri verðlagsaðlögun, sem óhjákvæmileg reyndist, meðan athuganir hafa farið fram til undirbúnings almennum aðgerðum til verðstöðvunar.“ Það þurfti að ljúka verðlagsaðlöguninni. Það þurfti að hækka verðið. Samkvæmt þessum ummælum var það keppikefli fyrir hæstv. ríkisstj , að allir sem vildu hækka, fengju tækifæri til þess, áður en verðstöðvunin kæmi. Verðstöðvunin mátti ekki koma fyrr en allir væru búnir að ljúka sér af. Einmitt þess vegna væri ákaflega fróðlegt að heyra, hvort það var e.t.v. þetta, sem vakti fyrir hæstv. forsrh., þegar hann boðaði verðstöðvunina með 18 daga fyrirvara í sjónvarpinu. Var hann að framkvæma þá stefnu ríkisstj., að allir fengju tækifæri til að ljúka verðlagsaðlöguninni, eins og það heitir á tungutaki viðreisnarhagfræðinga? Öll er þessi þróun með sönnum ólíkindum. Hún er afar skýrt dæmi um vísvitandi verðbólgustefnu og raunar afar óþjóðholla stefnu núv. hæstv. ríkisstj. Ég vil minna menn á, að ríkisstj. fara með mikil völd. Þær taka oft ákvarðanir, sem raska högum manna og stétta mjög verulega. Þegar slíkar ákvarðanir eru teknar, þá skiptir mjög miklu máli, að menn viti ekki um þær fyrir fram. Því að ef menn vita um þær, er hægt að búa sig undir þær og jafnvel hagnast á þeim af þeim, sem sízt skyldi. Því þykir það hvarvetna sjálfsögð skylda að láta slíkar ákvarðanir fara leynt, þar til þær komast í framkvæmd. Hvergi á þessi regla meiri rétt á sér en á Íslandi, vegna þess að hér eru stökk og kollsteypur, óðaverðbólga og gengislækkanir algengari en í nokkru öðru þjóðfélagi með svipaðan efnahag. Vitneskja fyrir fram um slíkar stökkbreytingar er afar mikilvæg fyrir fésýslumenn. Hún gerir þeim kleift að taka ákvarðanir í samræmi við þær aðgerðir, sem fyrirhugaðar eru, og hagnast stórlega á kostnað annarra. Það getur vissulega oft verið erfitt að komast hjá því að draga réttar ályktanir um fyrirhugaðar aðgerðir stjórnvalda í efnahagsmálum. En það er samt alger eðlismunur á slíkum spádómum og formlegri tilkynningu í útvarpi. Mér er spurn, hvar lendum við, ef þessi aðferð hæstv. forsrh. verður tekin upp? Er það e.t.v. ætlun hæstv. ríkisstj., ef svo ólíklega skyldi vilja til, að hún héldi völdum eftir næstu kosningar, að tilkynna mestu gengislækkun sína í sjónvarpi nokkrum vikum áður en hún verður framkvæmd? Mál eins og þessi eru talin afar alvarleg í ríkjum, sem búa við sterka þingræðis- og lýðræðishefð. Mig langar til að minna á dæmi, sem hlaut heimsfrægð á sínum tíma. Í nóv. 1947 var fjmrh. Breta, Hugh Dalton, á leiðinni í þinghúsið til að leggja fram fjárlagafrv., en í því voru meiri háttar efnahagsráðstafanir, skattar og álögur. sem áttu að stöðva verðbólguþróun. Í anddyri þinghússins hitti hæstv. ráðh. blaðamann, sem spurði hann um efni frv. Og ráðh. skýrði honum frá nokkrum meiri háttar efnisatriðum. Síðan liðu nokkrir klukkutímar. þar til ráðh. lagði frv. sitt formlega fyrir á brezka þinginu. með þeim afleiðingum, að málgagn blaðamannsins, dagblaðið Star, kom út og var selt á götunum með fréttum um fjárlagafrv., áður en það hafði verið lagt fram í þinginu. Þetta var gagnrýnt í ræðum á þingi. Og Hugh Dalton viðurkenndi mjög hreinskilnislega, að hann hefði gert sig sekan um trúnaðarbrot, og hann bað þingið afsökunar. Þessari hreinskilnu afsökunarbeiðni var vel tekið. en engu að síður skrifaði leiðtogi Íhaldsflokksins brezka, Winston Churchill, Dalton bréf og tilkynnti honum, að hann mundi leggja til á þingi, að skipuð yrði rannsóknarnefnd til þess að kanna, hver áhrif þessi ótímabæra frásögn fjármálaráðherrans hefði haft. Þá skrifaði Hugh Dalton Attlee forsrh. bréf og bauðst til þess að segja af sér störfum, og Attlee forsrh. tók því boði og skipaði nýjan fjármálaráðherra. Enda þótt ráðherrann segði af sér, þá var rannsóknin engu að síður framkvæmd með einróma samþykki brezka þingsins, þ. á m. Hugh Daltons. Þessi rannsóknarnefnd kannaði síðan grunsemdir um, að þessi vitneskja um fjárlögin hefði haft áhrif á kauphallarviðskipti og komst að þeirri niðurstöðu, að svo hefði ekki orðið. En þrátt fyrir það, að talið væri sannað, að ekkert alvarlegt hefði hlotizt af lausmælgi Hugh Daltons, fékk hann ekki ráðherrastarf sitt aftur. Þessi atburður er til marks um það, hversu strangar kröfur eru gerðar til ráðh. og opinberra embættismanna í löndum eins og Bretlandi, og ég er þeirrar skoðunar. að slíkar kröfur séu nauðsynlegar í hverju heilbrigðu þjóðfélagi. Við skulum minnast þess, að þótt um sé að ræða meiri hl. og minni hl. á þingi og oft harðan ágreining milli stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga, þá eru ráðherrar einnig ráðherrar þjóðarinnar allrar. Þeim eru falin mikilvæg ábyrgðarstörf, sem varða þjóðina í heild. Þetta ber ráðherrum ævinlega að muna í öllum athöfnum sínum og forðast sérstaklega, hvort sem það er af gáleysi eða ásetningi, að unni sé að misnota vald þeirra eða vitneskju af forréttindahópum í þjóðfélaginu. Ég er þeirrar skoðunar, að ýmsir geri nú minni kröfur til sjálfra sín hér á landi en nauðsynlegt er og hafi sú lausung verið að ágerast á síðustu árum. Till. sú, sem hér er flutt, felur ekki aðeins í sér kröfu um eðlilega og raunar óhjákvæmilega rannsókn, heldur er henni einnig ætlað að leggja áherzlu á nauðsyn aukins aðhalds og sjálfsvirðingar hjá opinberum sýslunarmönnum. Ég legg svo til, herra forseti, að till. þessari verði, þegar þessum áfanga umr. er lokið, vísað til hv. fjhn. Ég hygg, að það væri eðlilegt, af því að hún hefur fjallað um þessi mál.



Herra forseti. Hv. 1. flm. þeirrar till., sem hér er til umr., hv. 6. þm. Reykv., gerði að umræðuefni hér í ræðu sinni áðan þau orð, sem ég viðhafði sem framsögumaður meirihlutaálits fjhn. um frv. það, sem fyrir skömmu var fjallað um hér í hv. deild og nú er orðið að lögum, frv. til laga um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis. Við 1. umr. þessa máls var mjög drepið á þessa till., sem hér er til umr., svo og í málflutningi stjórnarandstæðinga, því sama haldið fram og hv. 6. þm. Reykv. gerði hér áðan og fram kemur í grg. fyrir þeirri till., sem hér er til umr. Hv. þm. var fjarstaddur úr deildinni vegna starfa annars staðar og gat þess vegna ekki tekið þátt í þeim umr., sem hér fóru fram, en hann hefur auðsýnilega kynnt sér þær umr., sem hér fóru fram, og það mátti heyra af máli hans hér áðan, að það, sem ég þá sagði, hafði farið töluvert í taugarnar á þessum hv. þm. Ég skil það líka mætavel, en nauðsynlegt er að taka eftir þeim málatilbúnaði, sem hér er á ferðinni. Mér þykir rétt við þessa umr. að endurtaka þó nokkuð af því, sem ég þá sagði, og gera grein fyrir þeim sjónarmiðum, sem ég álít liggja til grundvallar þessari till., og jafnframt hvernig málatilbúnaðurinn er af hendi hv. Alþb.-manna. Það var ákaflega fagurlega mælt hjá hv. I. flm. hér áðan, þegar hann sagði, að till. væri ákaflega hlutlaus, orðalagið óhlutdrægt. Ef einhver skyldi nú hafa flett upp í grg. till., þá held ég, að sá hinn sami komist að niðurstöðu um það, að flutningur till. sé ekki óhlutdrægur, enda þótt orðalag till. sé haft þannig, eins og hv. 6. þm. Reykv. vildi vera láta. Í grg. er haldið fram fullyrðingum, sem ég mun koma að síðar. Eins og ég sagði í ræðu minni við 2. umr. áðurnefnds frv., þá sást og sést af vinnubrögðunum, af grg. og allri háttseminni, hvað hér stóð til, en það hefur verið afsannað af þeim embættismönnum, sem gerst þekkja til þessara mála. Þegar Alþ. kom saman nú í haust, var öllum ljóst, að það mundi fjalla um vandamál í efnahagslífinu, ekki aðeins möguleika heldur fyrirsjáanlegt kapphlaup á milli kaupgjalds og verðlags. Það hlaut því að verða fyrsta verkefni þingsins að fjalla um þær ráðstafanir, sem ríkisstj. taldi rétt að gera til þess að freista þess, að þeim vágesti, sem var fyrir dyrum, yrði bægt frá og sú launahækkun, sem launþegar fengu á s.l. vori, gæti orðið þeim að gagni. Eitt af þeim úrræðum, sem um var rætt manna á meðal hér, var verðstöðvun. Þær umr., sem fóru fram, voru ekki aðeins í sjónvarpi, heldur og manna á meðal, e.t.v. vegna þess, að í nágrannalöndum okkar var við efnahagsvanda að glíma og þar höfðu viðbrögðin verið þau sömu, að reynt var að fyrirbyggja þær afleiðingar, sem fram kynnu að koma, með því að grípa til verðstöðvunar. Það er þess vegna, sem hæstv. forsrh. er spurður þessarar spurningar í sjónvarpi 13. okt., eins og segir í grg. með þáltill.: En hvað með verðstöðvun? Hann ræðir þar verðstöðvun, eins og hér kemur fram, enda málið í umr. manna á meðal og eitt þeirra atriði, sem gripið hafði verið til á næstu vikum á undan í nágrannalöndum okkar til þess að reyna að koma í veg fyrir áframhaldandi dýrtíð þar. Þegar hv. þm. Alþb. horfa á sjónvarpið þetta kvöld og hlýða á viðræður þeirra sjónvarpsmanna og forsrh., þá kemur þeim augsýnilega það í hug, sem hv. 6. þm. Reykv. las hér áðan upp úr Morgunblaðinu og ég sagði við 2. umr. frv. um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis, og þá kemur þeim í hug að flytja frv., að vekja athygli á málinu eins og mögulegt er til þess að koma því fram, sem svo grg. með þessari þáltill. segir, að fram hafi komið. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp úr grg., grg. með þáltill., hvernig flm. álitu, að komið væri þann 6. nóv., þegar till. er útbýtt hér á Alþ. Þar segir: „Þessi frásögn [þ.e. í sambandi við verðstöðvunina] vakti að vonum mjög mikla athygli og þá ekki sízt hjá ýmsum kaupsýslumönnum, þjónustufyrirtækjum og öðrum atvinnurekendum, sem töldu verðstöðvun andstæða hagsmunum sínum. Enda létu viðbrögð þessara aðila ekki á sér standa. Næstu daga og vikur, eftir að forsrh. hafði boðað verðstöðvun síðar, magnaðist verðbólguþróunin stórlega. Ýmsir kaupsýslumenn hækkuðu verðlag á varningi sínum þegar næstu dagana á eftir, og var starfsfólk verzlana víða önnum kafið fram á nætur að breyta verðmerkingum; yfir verðlagsnefnd rigndi umsóknum um leyfi til að hækka varning, sem háður var verðlagsákvæðum. Hélt þessi þróun áfram að magnast allt þar til loks var birt tilkynning um verðstöðvun 1. nóv.“ Hér kemur greinilega fram af hálfu flm., til hvers frv.-flutningur þeirra hér á Alþ. 15. nóv. var. Hv. 6. þm. Reykv. vildi af ummælum mínum ráða, að það væri hægt að koma af stað skriðu verðhækkana. Það var akkúrat það, sem ég sagði. Það var ætlun þessara manna að koma af stað skriðu verðhækkana, enda segja þeir sjálfir í grg. með frv., sem ég las upp úr áðan, að skriða verðhækkana hefði átt sér stað. Og til þess var leikurinn gerður. Síðan skyldi sett rannsóknarnefnd til þess að skoða málið, og samkv. því, sem segir í grg., þá gæti niðurstaða þeirrar nefndar að þeirra dómi ekki orðið önnur en sú, að hér hefði átt sér stað skriða verðhækkana vegna ummæla forsrh. Þá væri að þeirra dómi sjálfsagt komin ástæða til þess að draga hæstv. forsrh. til ábyrgðar fyrir brot á lögum um ráðherraábyrgð. Það er ósköp auðvelt að koma hér í ræðustólinn og ræða óhlutdrægt um efni málsins og segja sögu af ráðh. frá Bretlandi, sem einhvern tíma hafði gert eitthvað, og láta líta þannig út, að það, sem hér sé verið að gera, sé ekkert annað en óhlutdræg athugun á máli, sem sjálfsagt verði með þeirri niðurstöðu, að ekkert komi út úr því, þess vegna sé nú samþykkt þessarar till. mjög eðlileg og sjálfsögð. Ég gat þess áðan, að viðbrögð stjórnarandstöðunnar þetta kvöld voru mjög snögg og þeir drógu, eins og ég gat um í nefndri ræðu áðan, fram lagasafnið og endurprentuðu hér um bil sama frv. og ríkisstj. lagði fram á Alþ. 1966 um verðstöðvun. Hér síðustu daga hafa farið fram umr. um höfundarétt, en það er rétt svona til gamans fyrir hv. þm. að geta þess, að þegar þetta frv. var lagt fyrir Alþ. og afgr., þá gat ekki einn einasti þm. Alþb. samþykkt frv. En þetta sýnir, að það er rangt, sem hér hefur verið haldið fram bæði af hv. 4. þm. Austf. í umr. um frv. um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis og af hv. 6. þm. Reykv. áðan, að verðstöðvun hafi verið fyrir löngu ákveðin, löngu fyrir þingbyrjun, og þá sjálfsagt verið búið að athuga, með hvaða hætti verðstöðvunin ætti að fara fram og vinna að frv., sem ætti svo að leggja fyrir Alþ. þegar það kæmi saman. Það frv., sem hér hefur verið flutt, sýnir, að þessi vinnubrögð voru ekki hugsuð og hafa aldrei verið hugsuð hjá Alþb.-mönnum, hér var aðeins um eitt atriði að ræða. Það skyldi notfæra sér umræðurnar í sjónvarpinu og reyna að villa um fyrir mönnum í sambandi við það. Þegar svo frv. er flutt, þá er málgagn þeirra Alþb.-manna næstu daga með frásagnir af þessu mjög merkilega frv, þeirra, og daginn eftir að því er útbýtt, þá er dregið fram úr skúffum stærsta fyrirsagnarletur, sem þar er til, menn hafa nefnt það heimsstyrjaldarfyrirsagnaletur, og skýrt er frá því, að frv. um verðstöðvun hafi verið flutt á Alþ. af Alþb.-mönnum. Daginn þar á eftir er svo leiðarinn, sem lesinn er í útvarpi, um verðstöðvun, um væntanlega verðstöðvun. Örfáum dögum síðar, þegar málið er tekið til umr., þá er því slegið upp. Hvað skyldi nú allt þetta þýða, og hvað skyldi það nú raunverulega hafa verið, sem fyrir þessum mönnum vakti? Jú, það, sem fyrir þeim vakti, var það, sem ég las hér upp áðan úr grg. með till., það var, að hér yrði komið á skriðu verðhækkana og síðan ætti að draga hæstv. forsrh. fyrir landsdóm sem höfund þeirra og hann skyldi gerður ábyrgur fyrir þessum verðhækkunum. Það var virkilega verið að hengja bakara fyrir smið þar. Það væri kannske hægt að koma í veg fyrir það að hengja bakara fyrir smið. Þegar svo komið er að síðari hluta þessarar sviðsetningar, þá er flutt till. á þskj. 105 um það, að aðdragandinn að verðstöðvuninni skyldi rannsakaður með tilliti til þess, hvort ráðh. skyldi dreginn til ábyrgðar fyrir landsdóm. En þá vill svo til, að fjhn. þessarar hv. d. fékk til sín á fund, þegar áðurnefnt frv. var til umr. og athugunar, þá menn, sem gerst þekkja þessi mál, verðlagsstjórann og formann verðlagsnefndar. Ummæla verðlagsstjórans er getið á þskj. 134, í nál. meiri hl. fjhn. En þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna ummæla við I. umr. þessa máls, þar sem því var haldið fram, að miklar og óeðlilegar verðhækkanir hefðu átt sér stað næstu daga og vikur, áður en frv. þetta var lagt fram, gaf verðlagsstjóri þær upplýsingar á fundi nefndanna, að við athuganir verðlagsskrifstofunnar síðustu daga hefði ekki orðið vart neinna dæma um óeðlilega verðlagsþróun á þeim tíma.“ Hann var sérstaklega spurður að því verðlagsstjórinn, hvort hér hefði verið um að ræða nokkuð óeðlilegt, einfaldlega vegna þess, að hv. Alþb.-menn hafa haldið því fram, að nótt eftir nótt frá 13. okt. og fram til 6. nóv. - þeim varð ekki svefnsamt þá, þeim ágætu mönnum - hafi hér í verzlunum verið fólk að vinna að því að hækka vöruverð, hækka verð á vörunni með óeðlilegum hætti. Þessi starfsmaður, verðlagsstjórinn, hefur raunverulega svarað með því, sem hann sagði á fundi nefndanna. Það hefur ekki verið vefengt hér í þessari hv. d., að það sé rétt með farið á þskj. 134 eftir verðlagsstjóranum, en hitt sögðu raunar fulltrúar minni hl. í fjhn., að þeir hefðu skilið þetta eitthvað örlítið öðruvísi en meiri hl. Ég skal ekki deila um það, en þetta var sagt þarna, og það getur hver, sem lesið getur, skilið, hvað þessi orð þýða. Ég taldi rétt nú við þennan fyrri hluta umr. að vekja athygli á þessum vinnubrögðum og láta koma í ljós þá skoðun mína, að mér finnst hér farið þannig að, að það sé ekki til þess að vekja traust á því, að Alþ. skipi nefnd samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar. Hv. þm. sagði, að það væri skylda Alþ. Það er auðvitað skylda Alþ., ef Alþ. metur aðstæðurnar þannig. En þegar þetta ákvæði er notað eða á að notast eða menn óska eftir því að nota það í þeim tilgangi, sem flm. þessarar till. ætla að gera, þá hljóta þeir menn, sem taka eiga afstöðu til málsins, að skoða vel, hvernig að málinu er staðið. Upplýsingarnar, sem hv. þm. fara fram á að fá með því að skipa sérstaka innandeildarnefnd, getur að sjálfsögðu sú n. fengið, sem fær málið til meðferðar, og hún hefur þegar fengið upplýsingar frá þeim manni, sem gerst þekkir, hvernig verðlagsmálum er háttað hér hjá okkur.



Herra forseti. Í sambandi við umr. þá, sem fram fer um þáltill. á þskj. 105, vil ég taka fram nokkur atriði. Í fyrsta lagi vil ég segja það, að það er hin mesta nauðsyn, þegar á að taka veigamiklar ákvarðanir, ekki hvað sízt í efnahagsmálum, að þá sé reynt að láta fara um meðferð á því máli með þeim hætti, að það sé ekki augljóst eða auglýst, að slíkar aðgerðir eigi fram að fara. Ég hef áður við umr. tekið það fram hér á hv. Alþ., að hæstv. ríkisstj. hafi ekki gætt þess sem skyldi að fara þannig að. Og í því sambandi hef ég minnt á aðgerðir í efnahagsmálum 1968, þegar gengisbreytingin var gerð. Upphaflega voru ákvarðanir eða aðgerðir þá gerðar með 20% hækkun á aðflutningsgjöldum, sem var beinlínis auglýsing á því, að hverju væri stefnt. Enda sýndi það sig þá, að þá varð hér kaupæði, svo að vöruþurrð var orðin og gjaldeyrisskortur. Þetta var afleiðing af þeirri aðgerð, sem gerð var þá í septemberbyrjun, og þeim umr., sem fram fóru um efnahagsaðgerðirnar. Ég vil líka taka undir það, að það er nauðsynlegt, að Alþ. skapi aðhald í þessum efnum. Og þess vegna getur rannsókn á slíkum aðgerðum verið nauðsynleg, og hv. Alþ. á ekki að vera jafnviðkvæmt fyrir því eins og hér er. Það þarf að skapa aðhald við slíkar framkvæmdir, og það ber nauðsyn til, að það verði gert. Í sambandi við þær umr., sem fram fóru hér um frv. það, sem hæstv. ríkisstj. tengdi verðstöðvuninni, deildum við framsóknarmenn á hæstv. ríkisstj. fyrir meðferð málsins. Við héldum því fram í þeim umr., að í haust og í sumar hefðu orðið óeðlilega miklar verðhækkanir m.a. vegna meðferðar málsins. Hæstv. ríkisstj. hefði haft tök á því að festa verðlagið eða hafa fullkomið vald á verðhækkunum, ef hún hefði haft áhuga fyrir því. Lögin, sem notuð voru við ákvörðun á verðstöðvuninni 1. nóv. s.l. voru ekki ný, heldur löggjöf, sem var til staðar og hæstv. ríkisstj. gat haft sér til varnar í verðlagsmálunum hér í sumar, ef hún hefði óskað að gera það. Ég vil minna á það hér, eins og gert var í þeim umr. af okkur framsóknarmönnum, að einmitt í allt sumar eða seinni part sumarsins, eftir að verðlagsskriðan var komin af stað og umr. fóru að verða um þau mál, þá var ljóst, að að einhverjum slíkum aðgerðum yrði stefnt, sem gerðar hafa verið. Í samræmi við þessa skoðun vil ég benda á það, að þegar hæstv. ríkisstj. boðaði fulltrúa stéttarfélaganna og atvinnurekendanna til viðræðna við sig um stöðvun á víxlhækkun verðlags og kaupgjalds, eins og tekið var fram í sambandi við tilkynningar þar um, þá var nauðsyn að gera þá þegar ráðstafanir til þess að hafa hemil á verðlaginu í landinu. Þegar hæstv. forsrh. lét hafa eftir sér ummæli um hugsanlega möguleika á kosningum og umr. fóru fram um kosningar í haust, þá vissu allir, að þær voru tengdar því ástandi, sem var að skapast í efnahagsmálum. Það voru ekki forsendur fyrir því, að kosningar gætu átt sér stað, nema vegna þeirra viðhorfa, sem hæstv. ríkisstj. eða hæstv. forsrh. og hans flokkur taldi, að væru að skapast í efnahagsmálum. Þessar umr. hafa því allar leitt til þess, að þróunin í verðlagsmálum hefur orðið slík sem raun ber vitni um. Þó að hæstv. stjórnarsinnar haldi því nú fram, að þar hafi ekkert gerzt, sem óeðlilegt megi teljast, þá er því til að svara, að hæstv. ríkisstj. hefði ekki farið að gera þær ráðstafanir, sem hún hefur nú þegar gert, að grípa til stórfelldra niðurgreiðslna, ef það hefði ekki verið vegna þess, að þróunin í efnahagsmálunum í sumar og haust var slík, að hún treysti því ekki, að atvinnuvegirnir gætu starfað með eðlilegum hætti, nema til aðgerða kæmi. Það er því alveg þýðingarlaust að tala um það, að verðhækkanir hafi ekki orðið óeðlilegar eða miklar, því ef svo hefði ekki orðið, þá hefði ekki þurft að grípa til aðgerða. Það var undirstrikað í umr. um verðstöðvunarfrv., þar sem sýnt var fram á það með rökum, að þróunin í verðlagsmálum og útflutningsframleiðslu þjóðarinnar hefur verið sú á síðari hluta þessa árs, að hún hefur öll gengið til hins betra. Þess vegna þurfum við ekkert að eyða neinum orðum að því, að ástæðan fyrir því, að aðgerðir þær, sem nú er búið að gera, og ákvörðun hæstv. ríkisstj. frá 1. nóv. byggjast á því, að þróunin í verðlagsmálunum var slík, að hæstv. ríkisstj. treysti ekki atvinnuvegunum til þess að þola hana. Þáltill. á þskj. 105 gengur út á það að rannsaka aðeins þær verðhækkanir, sem orðið hafa síðan hið fræga sjónvarpsviðtal hæstv. forsrh. átti sér stað. Við framsóknarmenn teljum hins vegar, að hér sé um allt of takmarkaða aðgerð að ræða. Það, sem eigi að rannsaka í þessu tilfelli, sé verðlagshækkunin, ekki eingöngu sú, sem var ákvörðuð af verðlagsstjóra, heldur verðlagsþróunin í landinu, síðan kjarasamningarnir voru gerðir. Við höfum þess vegna leyft okkur að flytja þáltill. um þetta efni á þskj. 164. Sú till. er þannig gerð, að hún nær yfir það, að rannsökuð verði verðlagsþróunin, síðan kaupgjaldssamningarnir voru gerðir, og að gerðar verði aðgerðir til þess að leiðrétta það, ef um óeðlilegar verðhækkanir hefur verið að ræða. Þessi till. okkar gengur í þá átt, sem rétt er, til þess að fá þetta mál afgr. á þann hátt, sem nauðsyn ber til, svo að hið sanna komi fram í þessum málum og augljóst verði, að vegna þessarar þróunar hafi orðið að taka þær efnahagsákvarðanir, sem nú hafa verið teknar, og það sé nauðsynlegt, að Alþ. sýni það svart á hvítu með rannsókn sinni, að það sé forsendan fyrir þessu. Þess vegna höfum við leyft okkur að flytja till. um þetta efni, sem er, eins og ég áðan sagði, á allan hátt víðtækari en till. þeirra hv. 6. þm. Reykv., Magnúsar Kjartanssonar, og hans félaga. Við gerum ráð fyrir, að við fáum hana afgreidda fljótlega hér á hinu hv. Alþingi. Af þeim ástæðum munum við bíða með fylgi okkar við þessa rannsókn eftir afgreiðslu hennar, en ekki geta fylgt þeirri till., sem hv. 6. þm. Reykv. hefur flutt, enda hrekkur hún það skammt, að hún nær ekki til þess að skýra það mál, sem raunverulega er um spurt og nauðsyn ber til, að skýrt verði.



Herra forseti. Ég skal aðeins taka lítinn þátt í þessum umr. og ekki fara að halda neina varnarræðu út af þeim ásökunum, sem bornar eru á mig í þessu máli. Mér þótti merkileg þessi yfirlýsing af hálfu þm. Framsfl., eftir það, sem áður hafði verið sagt hér í þingsölunum, að þeir muni vera á móti þessari till., sem hér er verið að ræða, en afstaða þeirra kæmi fram í till. þeirra, sem hv. þm. sagði, að væri annars eðlis. Ég vil aðeins árétta hér nokkur atriði, sem gefa dálitla skýringu á ástandinu og segja aðra sögu bæði fyrr og síðar í sambandi við þessi verðlagsmál en hv. þm. hafa viljað láta í veðri vaka hér. Það er nú sagt og hefur reyndar verið sagt hér áður, að ríkisstj. hafi átt að láta ákveða verðstöðvun strax eftir kjarasamningana. Ég veit, að mörgum hv. þm. er það kunnugt, að fyrir aðila vinnumarkaðarins, bæði fulltrúa launþegasamtakanna og atvinnurekenda, þegar þeir voru við samningagerðina í vor, voru lagðar áætlanir um verðlagsþróunina, sem líkleg þótti, að verða mundi, ef þessar og þessar kauphækkanir ættu sér stað. Þeim áætlunum, sem þarna voru lagðar fram, var ekki mótmælt af nokkrum þunga af neinum, heldur taldar eðlilegar. Það var auðvitað ljóst, að útflutningsatvinnuvegirnir mundu bera allar kauphækkanirnar, hverjar svo sem þær yrðu, og það var talið líklegt, eins og þá stóð á, að sjávarútvegurinn gæti borið verulegar verðhækkanir, eins og hann líka hefur gert. En mönnum, fulltrúum frá báðum aðilum, var líka alveg jafnljóst þá, að aðrar atvinnugreinar, ýmsar atvinnugreinar hér innanlands, gátu með engu móti tekið á sig kauphækkanir án verðhækkana. Og ég minnist þess, að í þeim áætlunum, sem Efnahagsstofnunin lagði fyrir, var gert ráð fyrir, að lægstu mörk almennrar verðlagshækkunar mundu líklega verða nálægt 13.1%. Ég held, að hv. 6. þm. Reykv. hafi talað um nálægt 12% hækkanir, sem orðið hefðu og gefa mundu svo og svo mikla upphæð á ársgrundvelli, en í þessum mörkum, sem aðilum var gerð grein fyrir, var ekki tekið tillit til neinna hækkana á erlendu verðlagi. Og ef ég man rétt, þá held ég, að áætlað hafi verið, að það hlyti a.m.k. að mega gera ráð fyrir um 1.6% til viðbótar þar, ásamt gagnverkunum, sem af því mundu leiða. Það liggur því fyrir aðilunum, að með tilteknum kauphækkunum, eins og þá var verið að tala um, mundi óhjákvæmilega mega reikna með því, að almennar verðlagshækkanir yrðu yfir 15%. Og enginn aðili á þessum vettvangi hreyfði því, að þetta mætti hindra með verðstöðvun þegar í stað, þó að menn tali um það nú. Ríkisstj. lagði hins vegar fram miðlunartillögu í þessu máli, eins og kunnugt er, og við höfum fjallað um hana hérna. Hún kom með ábendingar til aðila um aðrar leiðir, mjög takmarkaðar kauphækkanir samhliða allt að 10% hugsanlegri gengishækkun til þess að reyna að halda stöðugu verðlagi og jafnvægi í þjóðfélaginu. Ég held þess vegna, að engum, sem fylgdist með þessum umr. og viðræðum í vor, hafi komið á nokkurn hátt á óvart þær verðhækkanir, sem á eftir komu. Og það er athyglisvert, að þegar Alþb.-menn leggja fram sitt verðstöðvunarfrv., þá gera þeir ráð fyrir, að sú verðhækkun haldist, sem mest var deilt um, 12.5% hækkunin á verzlunarálagningu. Minnzt var á, hvernig stóð á 1960, og hv. 6. þm. Reykv. las upp úr pésanum Viðreisn. Ríkisstj. lýsti því þá yfir fyrir fram, að á kauphækkunum, sem yrðu, yrðu atvinnurekendur sjálfir að bera ábyrgð. Þá var ekki verðtrygging, hún var ekki leyfð. Og það vissu menn fyrir fram, að ef þeir semdu um einhverja hækkun, þá yrðu þeir að taka henni. Hér er því gersamlega ólíku saman að jafna. En eitt meginatriðið var verðtrygging, sem menn gerðu ráð fyrir, að mundi leiða til þessara verðhækkana, sem urðu. Ég hef minnzt á miðlunartillögu ríkisstj. og deili ekki meira um hana. 19. júní voru samningarnir gerðir. Þá skrifaði ríkisstj. aðilum vinnumarkaðarins og óskaði eftir samráði um viðbúnað gegn þeim víxlhækkunum á kaupgjaldi og verðlagi, sem væru í aðsigi. Daginn eftir svaraði Vinnuveitendasambandið þessu bréfi, en svar Alþýðusambandsins barst í ágúst, og viðræður hófust 20. ágúst. Hugleiðingar okkar um það, hvort eitthvað skyldi gert og hvað gera skyldi, hlutu af þessum ástæðum fyrst og fremst að miðast við þau mörk, sem þá var um að ræða. Það var hækkun framfærsluvísitölunnar, sem hafði orðið 1. ágúst, og væntanleg hækkun kaupgjaldsvísitölu 1. sept., sem varð 4.2%. Og þessum 4.2% var ekki hleypt inn í verðlagið m.a. fyrir tilstuðlan ríkisstj. Þess vegna er það mjög mikill misskilningur hjá hv. 3. þm. Vesturl., sem sagði hér áðan, að það væri alveg tvímælalaust, að umr. á síðara stigi málsins hafi valdið verðlagsþróuninni. Verðlagsþróunin lá á borðinu í áætlanagerð, sem ekki var vefengd, og í engri tillögugerð frá þessum aðilum voru tilmæli um, að þessi verðlagsþróun yrði stöðvuð þegar í júlímánuði. Það er líka rangt, að listi um afgreiðslu í verðlagsnefndinni hafi verið þannig vaxinn, að hann hafi verið samþykktur í ríkum mæli gegn atkv. fulltrúa alþýðusamtakanna í verðlagsnefnd. Það var í mjög ríkum mæli, svo ef yfir hann er farið, - ég hef hann ekki undir höndum núna, - að hækkanir voru sámþykktar mótatkvæðalaust og í mörgum tilfellum með samhljóða atkv. nær allra í verðlagsnefnd. Ég held, að menn geti ómögulega núna eftir á eða eigi ekki núna eftir á að vera að gera tilraun til þess að búa til annað viðhorf en var í þjóðfélaginu og reyna að finna einhverjar tilbúnar skýringar á hlutum, sem í verulegum mæli var vitað, að yrðu. Það var ekkert gáleysi af minni hálfu að nefna það, að við vildum stefna að verðstöðvun en efnislega mun ég hafa sagt það, ég man ekki orðalagið, í þessu umtalaða sjónvarpsviðtali 13. okt., vegna þess að ég sagði efnislega það sama í stefnuyfirlýsingu minni hér í sölum Alþ. 15. okt., og sú stefnuyfirlýsing var samin - og vorum við sammála um hana í ríkisstj. - áður en ég átti þetta sjónvarpsviðtal. Ég þykist nokkuð viss um það, að ef menn vilja líta hlutlaust á þetta mál og fordómalaust, þá skiljist mönnum, að í raun og veru eru þær till. tilefnislausar, sem hér hafa verið bornar fram, fyrst af Alþb.-mönnum, síðar af framsóknarmönnum. Þær eru tilefnislausar, þegar við lítum til þess ástands, sem við höfðum búið við, og með hverjum hætti kauphækkanirnar og samningarnir voru gerðir og með hvaða vitneskju menn gengu til þeirra samninga og luku þeim endanlega 19. júní s.l.