Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 3. þm. Norðaust., Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, um að hann verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Einnig hefur borist bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að 6. þm. Norðaust., Njáll Trausti Friðbertsson, verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Í dag taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þá 1. varamaður á lista Miðflokksins í kjördæminu, Þorgrímur Sigmundsson, og 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Valgerður Gunnarsdóttur. Þau hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.

Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá fjármála- og efnahagsráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 610, skuldbindingar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins vegna laga um eftirlaun forseta Íslands, ráðherra, alþingismanna og hæstaréttardómara, frá Ólafi Ísleifssyni. Frá utanríkisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 572, um starfsmannamál ráðuneytisins, frá Birgi Þórarinssyni; á þskj. 584, um kafbátaleit, frá Andrési Inga Jónssyni, á þskj. 124, um athugasemdir ráðuneytisins við lögfræðilegar álitsgerðir, frá Ólafi Ísleifssyni, og á þskj. 113, um skuldbindingu íslenska ríkisins um að réttilega innleiddar EES-gerðir hafi forgangsáhrif í íslenskum rétti, frá Ólafi Ísleifssyni. Loks er bréf frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 904, um starfsemi Hafrannsóknastofnunar, frá Bjarna Jónssyni.

Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og barnamálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Í dag stöndum við andspænis verkfalli 1.850 einstaklinga í mjög þýðingarmiklum störfum sem mun hafa áhrif á daglegt líf fólks. Það stefnir í víðtækar verkfallsaðgerðir allt að 20.000 opinberra starfsmanna í BSRB. Við í Samfylkingunni höfum margoft bent ráðherrum á að enn á eftir að mæta stórum hópum sem ríkisstjórnin ber ábyrgð á, öldruðum, öryrkjum, námsmönnum og auðvitað fjölmennum kvennastéttum. Það vita allir hér inni að fólk dregur ekki eða á í besta falli erfitt með að draga fram lífið á lægstu laununum sem greidd eru á Íslandi. Verðmætamat einstakra stétta er þar að auki í hróplegu ósamræmi við mikilvægi þeirra. Þau sem annast börnin okkar, huga að öldruðum, fötluðum og sjúkum fá langtum lægri laun en réttlætiskennd flestra landsmanna segir til um. Gildismat samfélagsins hefur vissulega breyst frá því að konur sinntu umönnunarstörfum fyrir engan pening en við verðum hins vegar að stíga næstu skref og minnka kerfisbundinn launamun kynjanna, ekki bara innan stétta heldur einnig þvert á stéttir. Mig langar því að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig ríkisstjórn hennar ætli að axla sinn hluta ábyrgðar á þeirri stöðu sem nú er uppi. Áformar ríkisstjórnin frekari lagfæringar á skattkerfi í þágu jöfnuðar? Munum við sjá innspýtingu í barna- og vaxtabætur? Munum við sjá róttækar aðgerðir í húsnæðismálum sem tryggja öllum öruggt húsnæði á viðráðanlegu verði? Og loks: Mun hún beita sér fyrir því að hefja nýja nálgun þar sem horft verði sérstaklega til starfa sem í dag eru stórlega vanmetin og eru að stærstum hluta kvennastörf?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég vil byrja á að segja að það er ljóst að þær verkfallsaðgerðir sem nú standa yfir í Reykjavíkurborg munu hafa áhrif á líf margra og ég vonast að sjálfsögðu til þess að borgin nái samningum við Eflingu í þeirri kjaradeilu sem stendur yfir. Ég hef hins vegar talað mjög skýrt í því að leiðarljós okkar í kjarasamningum okkar við opinbera starfsmenn er lífskjarasamningarnir. Af hverju eru þeir jafn góðir og ég hef talað fyrir? Jú, þar var lögð mest áhersla á að hækka laun lægst launuðu stéttanna og samhliða þeim samningum lagði hið opinbera fram 80 milljarða kr. í ýmsar aðgerðir sem tengjast því sem hv. þingmaður spyr um; í skattkerfisbreytingar sem koma best út fyrir tekjulægri hópa, í hækkuð skerðingarmörk vegna barnabóta og í stóraukin framlög inn í félagslegar lausnir í húsnæðismálum, fyrir utan þau frumvörp sem félags- og barnamálaráðherra hefur boðað á þessu þingi og munu fela í sér breytingar á húsnæðismarkaði fyrir þá sem mest þurfa. Við erum því enn að vinna að innleiðingu þeirra aðgerða sem við hétum að ráðast í í tengslum við lífskjarasamningana og við höfum sömuleiðis í þeim samningaviðræðum sem nú standa yfir við opinbera starfsmenn haft þá að leiðarljósi. Ég vil þó segja af því hv. þingmaður vísar sérstaklega til kvennastétta að vaktavinna hefur verið til sérstakrar skoðunar, eins og hefur komið fram í fjölmiðlum. Ég held að það sé risastórt mál fyrir stórar kvennastéttir í heilbrigðisgeiranum og líka fyrir aðrar vaktavinnustéttir ef við getum náð fram kerfisbreytingu í því hvernig við metum vaktavinnu. Ég get ekki sagt til um endanlega niðurstöðu þess en leyfi mér þó að segja að ég er hóflega bjartsýn á að við getum náð góðri lendingu sem mun skipta verulegu máli fyrir þessar fjölmennu stéttir.

Herra forseti. Lífskjarasamningarnir eru auðvitað góðir svo langt sem þeir ná en þeir mæta hins vegar ekki þeim væntingum sem fólk gerir til að búa hér og lifa sæmilega öruggt og vel. Hæstv. ráðherra er nokkuð spör á að svara frekar um aðgerðir sem ég spurði hana um. Nú liggur fyrir að fjármálaáætlun verður lögð fram eftir einn mánuð og ég hlýt að spyrja aftur: Munum við sjá skattaaðgerðir í þágu jöfnuðar? Munum við sjá frekari barna- og vaxtabætur? Í dag eru barnabæturnar fátækrastyrkur en ekki jöfnunartæki og vaxtabæturnar eru nánast sagnfræði. Ég hlýt að spyrja: Hvaða aðgerðum hyggst hæstv. forsætisráðherra beita sér fyrir?

Herra forseti. Við samþykktum hér rétt fyrir áramót skattkerfisbreytingar sem leiða til aukins jöfnuðar og við hv. þingmaður erum sammála um það, held ég, að þær breytingar eru góðar og þær eru framsæknar, þær skapa aukinn jöfnuð og þær gagnast hinum tekjulágu best. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir aukinni innspýtingu í hið félagslega húsnæðiskerfi í gegnum almennar íbúðir. Það er ákvörðun sem þessi ríkisstjórn tók og það er vegna þess að við viljum létta byrðum af fólki þegar kemur að húsnæðiskostnaði. Barnabætur hafa verið hækkaðar tvö ár í röð af því að við viljum koma til móts við barnafólk, af því að við sjáum líka á þeim gögnum sem við eigum að það hefur setið eftir að einhverju leyti, sérstaklega yngri kynslóðir. Þannig að ég lít svo á að við stöndum í raun og veru í því að innleiða þær breytingar upp á 80 milljarða kr. sem við boðuðum í tengslum við lífskjarasamningana. Síðan erum við að skoða aðrar aðgerðir, eins og ég nefndi hér, sérstaklega fyrirkomulag vaktavinnu í tengslum við kjarasamninga við opinbera starfsmenn sem ég vona líka að geti skilað auknum jöfnuði.

Virðulegi forseti. Fyrir réttum níu mánuðum féll dómur í Landsrétti þar sem ríkinu var gert að greiða eldri borgurum samkvæmt dómsorði ríflega 5 milljarða kr. plús vexti og dráttarvexti. Nú vill svo til að það er einungis aðili máls sem hefur fengið greidda dráttarvexti. Enginn annar hefur fengið það, ekki neinn. Það er lán að við eigum rannsóknarblaðamenn og annað kvöld upp úr kl. 20 mun verða sýndur Kveiksþáttur þar sem reynt verður að kafa ofan í það hvernig á því stendur að það er einungis aðili máls sem hefur fengið greidda dráttarvexti þrátt fyrir að ríkisvaldið hafi sjálft gengið á undan með því fordæmi að þar sem um prófmál er að ræða hefur verið leitast við að mismuna a.m.k. ekki þeim sem eiga réttindi samkvæmt því dómsorði. Mig langar því til að spyrja hæstv. félags- og barnamálaráðherra: Hver var það sem sá um þá ákvörðun sem liggur í því að einungis aðili máls fær greidda dráttarvexti? Hefur hæstv. ráðherra eitthvað íhugað að beita sér í málinu? Má gera ráð fyrir því að allir fái greidda dráttarvexti samkvæmt dómsorði og þessi mistök verði leiðrétt eða mun það virkilega verða svo að það þurfi líka að sækja þetta mál sérstaklega fyrir óvilhöllum dómstóli vegna þess að löggjafinn heykist á því að fylgja eigin regluverki?

Virðulegi forseti. Ég ræddi þessa fyrirspurn hv. þingmanns ekki fyrir svo löngu síðan og sagði þá að ég vissi ekki annað en að þarna væri unnið eftir lögum og Tryggingastofnun væri að vinna eftir þeim lögum sem giltu varðandi þessi mál. Tryggingastofnun greiddi út með þeim hætti sem hv. þingmaður vitnar hér til. Það var þannig að sá aðili sem dómurinn laut að fékk greidda dráttarvexti. Aðrir fengu greitt samkvæmt lögum um almannatryggingar. Þeirri ákvörðun Tryggingastofnunar var síðan áfrýjað eða hún kærð til úrskurðarnefndar um velferðarmál sem vísaði málinu svo til félagsmálaráðuneytisins til úrskurðar. Þessi ákvörðun liggur núna hjá félagsmálaráðuneytinu, að úrskurða um þetta. Ég held að það sé ekki eðlilegt að ráðherra sé að tjá sig um málið á meðan það liggur þar inni og væntanlega mun koma niðurstaða í það hjá ráðuneytinu vegna þess að það er með þeim hætti sem löggjafinn vinnur. Það eru lög, það eru stofnanir sem framfylgja lögunum og svo í þessu tilfelli var áfrýjað til úrskurðarnefndar sem síðan vísar málinu til ráðuneytisins. Það er í vinnslu og meðferð í ráðuneytinu og ég vonast til þess að það gangi hratt og vel.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. En er það ekki svolítið sérstakt að það þurfi að skipa eitthvert ráð og vera í einhverju kæruferli út af föllnum dómi Landsréttar? Er það orðið þannig að 2. gr. stjórnarskrárinnar sé bara fótumtroðin og hér eigi að taka löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvald og troða því öllu í eina sæng? Í rauninni er það algerlega skýrt, virðulegi forseti, hjá flestum þeim sem skoða þetta mál að það féll dómur. Það er engum vafa undirorpið. Það er ekki greitt samkvæmt honum og í raun og veru svarar hæstv. ráðherra ekki spurningunni, ég er aðallega spyrja hvernig hann ætli að beita sér fyrir því að dómsorðið sé haldið. Mér finnst líka dapurt að horfa upp á það að við skulum þurfa rannsóknarblaðamennsku til að reyna að kafa ofan í fallinn dóm sem Hæstiréttur vildi ekki einu sinni taka til áfrýjunar vegna þess að hann var svo sammála því sem hafði komið fram í Landsrétti.

Virðulegur forseti. Eins og ég rakti í fyrra andsvari þá varð það niðurstaðan hjá stofnuninni sem fer að lögunum að gera þetta með þessum hætti. Það var síðan kært til úrskurðarnefndar sem vísaði málinu til ráðuneytisins þannig að þar er málið í meðförum. Það kemur inn á borð ráðuneytisins með þeim hætti að vera áfrýjað þangað og ég held að það sé bara rétt að leyfa málinu að fara sinn farveg þar. Ráðuneytið mun væntanlega úrskurða í málinu. Ég held að það sé ekki rétt að ráðherra sé að tjá sig mikið um málið á meðan það er í vinnslu, heldur sé rétt að leyfa ráðuneytinu að fara yfir málið og kveða upp úrskurð sinn. Við getum svo tekið pólitíska umræðu um það í framhaldinu.

Herra forseti. Það eru sannarlega blikur á lofti víða í efnahagslífinu. Þannig er komið málum að mjög mikilvægt fyrirtæki suður í Hafnarfirði hefur talið nauðsynlegt að draga saman framleiðslu sína um 15%. Þetta er mjög mikilvægur vinnustaður og þýðingarmikið fyrirtæki. Nú hafa spunnist umræður í tilefni af viðtölum við hæstv. iðnaðarráðherra sem gefa tilefni til að spyrja hæstv. forsætisráðherra um stefnu ríkisstjórnarinnar varðandi orkufrekan iðnað og lagningu sæstrengs. Við höfum farið þá leið, herra forseti, að raforkuframleiðsla hér hefur verið nýtt til framleiðslu og við erum með iðnað sem hefur lagt mikið af mörkum til íslensks þjóðarbús. Þetta eru mjög mikilvægir vinnustaðir fyrir vel menntað fólk þar sem greidd eru, eftir því sem næst verður komist, laun sem eru mjög frambærileg miðað við það sem gerist og gengur á íslenskum vinnumarkaði. En vegna umræðunnar, vegna orða hæstv. iðnaðarráðherra, hlýt ég að spyrja: Hefur orðið eða er í bígerð breyting á stefnu hæstv. ríkisstjórnar þegar kemur að orkufrekum iðnaði og lagningu sæstrengs? Ég minni á það að í orkupakkaumræðunni hér á liðnu ári var aftekið með öllu af talsmönnum hæstv. ríkisstjórnar og ríkisstjórnarmeirihluta að sæstrengur væri yfir höfuð á dagskrá og þyrfti ekki að ræða það.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Fyrst vil ég segja: Það er ljóst að við stöndum frammi fyrir kólnun í hagkerfinu. Þetta er ekki eina fyrirtækið sem blikur eru á lofti með. Við getum rifjað það upp að hér fór stórt flugfélag á hausinn í apríl í fyrra. Hér verður væntanlega loðnubrestur annað árið í röð, þannig að ýmsar blikur eru á lofti og full ástæða til að við ræðum það á þingi hvernig við viljum mæta því. Ég hef talað fyrir því að við þurfum að huga sérstaklega að hlut hins opinbera í því, þ.e. að aukinni opinberri fjárfestingu sem er enn rétt að nálgast sögulegt meðaltal þó að þessi ríkisstjórn hafi gefið myndarlega í og aukið hana um 45%. Við skulum líka rifja upp að það standa yfir viðræður milli þessa fyrirtækis og Landsvirkjunar sem selur þeim orku. Það hefur ekki verið tekin nein ákvörðun um að loka þessu fyrirtæki og við skulum sjá hverju þær viðræður skila sem fara fram á eðlilegum forsendum. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um lagningu sæstrengs sem sett var á dagskrá í ríkisstjórninni sem sat 2013–2016, en þá var farið í könnun á því verkefni. Hæstv. iðnaðarráðherra, eftir því sem ég gat best numið, sagði ekki annað en að hún teldi eðlilegt eða að hún gerði enga athugasemd við að slíkt yrði kannað til framtíðar. Það er ekki til marks um neina stefnubreytingu enda lagði hæstv. ráðherra sjálf til að engin ákvörðun yrði tekin um lagningu sæstrengs nema með samþykki Alþingis. Það fannst mér mjög góð breyting sem hæstv. ráðherra lagði til. Hún sagði hins vegar í þessu viðtali að hún gerði enga athugasemd við að þetta væri kannað til framtíðar. Ég hef sjálf sagt að mér hugnast ekki sú hugmynd en ég er líka þeirrar gerðar að ég hef aldrei á móti því að skoða hlutina út í hörgul og það kann að vera gert í framtíðinni og ég skildi hæstv. ráðherra þannig. 

Herra forseti. Ég vil að sjálfsögðu þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en verð að leyfa mér að segja að svarið var ekki mjög skýrt í öllum atriðum. Hér var spurt um afstöðu ríkisstjórnarinnar til stóriðju annars vegar og lagningar sæstrengs hins vegar. Það er auðvitað mjög gagnlegt í örstuttum fyrirspurnatíma að fara yfir fall WOW og alls konar vandamál sem hér er við að fást, en þetta var afmörkuð fyrirspurn um stefnu ríkisstjórnar hæstv. forsætisráðherra vegna ummæla hæstv. iðnaðarráðherra. Auðvitað vitum við að það var samþykkt í þessu móverki öllu saman sem við gengum í gegnum á liðnu ári að lagning sæstrengs er komin undir ákvörðun Alþingis. Það liggur fyrir. En ég var að spyrja um stefnu ríkisstjórnar hæstv. forsætisráðherra þar sem í situr hæstv. iðnaðarráðherra sem sýnist giska áhugasöm, svo ekki sé meira sagt, um lagningu sæstrengs. Hvað verður þá um störf þess vel menntaða fólks og þau hálaunastörf sem við höfum hér í orkufrekum iðnaði? 

Herra forseti. Hv. þingmaður gerði hér að umtalsefni orð hæstv. iðnaðarráðherra. Ég svaraði hv. þingmanni um þau og benti honum á að það sem hún sagði í þessum sjónvarpsþætti, eftir því sem mér er best kunnugt, er ekki hægt að túlka sem neina stefnubreytingu af hálfu ríkisstjórnar. Þessi ríkisstjórn hefur ólíkt ríkisstjórninni sem sat 2013–2016 ekki tekið þá ákvörðun að kanna möguleika á sæstreng þó að hæstv. iðnaðarráðherra hafi sagt í þessum þætti að hún útilokaði ekki neitt slíkt til framtíðar. Það var spurningin. Hv. þingmaður spurði um orð ráðherra. Ég fór yfir það hvað hún hefði sagt. Síðan sagði ég það algjörlega skýrt: Ríkisstjórnin sem nú situr hefur ólíkt fyrri ríkisstjórnum ekki tekið neina ákvörðun um að fara í slíka könnun og það sem meira er, ríkisstjórnin sem nú situr ákvað að leggja til þá breytingu að ef einhvern tíma verður af slíkri könnun í framtíðinni er það Alþingis að fallast á slíka ákvörðun þannig að við hertum rammann. Það er sú stefnubreyting sem við tókum og við hana stöndum við. Það hefur engin breyting orðið á því.

Virðulegur forseti. Enn og aftur, í guð má vita hvaða skipti, lesum við fréttir af einstaklingi sem á að flytja úr landi og mótmæli við þeim brottflutningi af skiljanlegum ástæðum þar sem einstaklingur hefur dirfst að kynnast einhverjum Íslendingum sem hafa síðan dirfst að þykja vænt um viðkomandi einstakling. Ég er að tala um Maní sem er 17 ára trans piltur frá Íran sem stóð til að senda úr landi þar til hann fór inn á barna- og unglingageðdeild Landspítalans samkvæmt fréttum. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem við sjáum sambærileg mál og þetta er ekki í fyrsta sinn sem Dyflinnarreglugerðin er notuð sem ástæða fyrir því að senda einstaklinga úr landi algerlega að tilefnislausu. Senda á þennan unga pilt til Portúgals. Af hvaða ástæðum? Af því bara. Vegna þess að það er til reglugerð sem heitir Dyflinnarreglugerðin og vegna þess að þar er heimild til að senda fólk til baka. Það er ekki vegna þess að hagsmunum hans sé best borgið þar. Það er ekki vegna þess að hann sé einhver byrði á íslensku samfélagi. Það ekki vegna þess að það sé of mikið af 17 ára trans piltum sem flæða hér inn frá Íran. Nei, það er vegna þess að íslensk stjórnvöld hafa tekið þá afstöðu, meðvitað eða ómeðvitað, að hleypa sem fæstum inn og nota til þess Dyflinnarreglugerðina af öllum þeim þunga sem mögulegur er. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju? Hvernig stendur á því að það þarf að beita Dyflinnarreglugerðinni í málum sem við ættum í það minnsta að geta skoðað? Nú vil ég halda því til haga fyrir þá sem hlusta að Dyflinnarreglugerðin felur ekki í sér að fólki sé hafnað heldur það að málin eru ekki einu sinni skoðuð. Hvað er virkilega því til fyrirstöðu að mál 17 ára trans pilts frá Íran sem kemur hingað sé skoðað? Af hverju má ekki einu sinni skoða það? Þegar þessi mál koma upp er jafnan gerð smávægileg breyting sem kannski hefur áhrif á það mál sem er í umræðunni hverju sinni, en slík mál hafa komið upp og verið í umfjöllun aftur og aftur og verið mótmælt árum saman. Virðulegur forseti. Er ekki kominn tími til að íslensk ríkisstjórn setji sér einhverja stefnu í málefnum útlendinga sem felur í sér m.a. að geta hleypt inn fólki sem kemur hingað út af þessum ástæðum og sem er í þessum aðstæðum 

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á að svara varðandi Dyflinnarmálin sérstaklega af því að hv. þingmaður fer ranglega með hvernig þau eru í íslenskri lagaframkvæmd. Það er þannig að í hverju einstöku máli fer fram sjálfstæð rannsókn á því hvort að viðtökuríkið geti staðið við skuldbindingar sínar, hvernig réttindi umsækjandans eru og hvort það séu einhverjar sérstakar ástæður til að taka málið til efnismeðferðar. Einstaklingar eru ekki sjálfkrafa sendir á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar út af engum ástæðum. Það er það góða við kerfið okkar á Íslandi, málin fá alltaf einstaklingsbundið mat hverju sinni. Í ákvæðum útlendingalaga eru þrjár ástæður til að taka mál til efnismeðferðar sem annars færu í Dyflinnarmeðferð: Það eru sérstök tengsl við landið, ef það eru sérstakar ástæður varðandi m.a. stöðu eða að einstaklingur ætti erfitt uppdráttar í því viðtökuríki sem verið er að beina aðilanum að, og ef meira en 12 mánuðir hafa liðið frá því að aðilinn sótti hér um. Þetta eru sérstakar ástæður þar sem hægt er að fá efnismeðferð þannig að það er rangt hjá hv. þingmanni, sem hann heldur hér fram, að við sendum einstaklinga alveg sjálfkrafa á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar til baka. Það eru tvö lönd í dag sem við sendum ekki til baka vegna stöðu þeirra þar og það eru Grikkland og Ungverjaland. Við þurfum auðvitað að skoða kerfið í heild sinni og ég hef margoft sagt það að við þurfum að skoða stöðu barna og fólks í viðkvæmri stöðu sérstaklega. En það var líka gert þegar þverpólitísk þingmannanefnd fjallaði um útlendingalögin og skoðaði sérstaklega hvað væri barni fyrir bestu, setti það sérstaklega í lögin að það ætti að vega þungt við mat á því hvort umsókn barns fengið efnismeðferð hvað væri barni fyrir bestu, skoðaði alþjóðlega mannréttindasáttmála og fyrir gildistöku nýrra laga voru þau sérstaklega borin saman við barnasáttmálann og ákvæði hans til að sjá hvað væri hægt að gera betur. En þetta eru lög um fólk og við verðum alltaf að skoða hvað er hægt að gera betur. 

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra sagði að fólk væri ekki sent sjálfkrafa úr landi en fór síðan út í frekar nákvæma lýsingu á því nákvæmlega hvaða kerfislægu þættir það eru sem ákvarða hvort fólk sé sent á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar eða ekki, ef það kemur ekki frá þessum tilteknu tveimur löndum og ef það uppfyllir ekki þessar skyldur þá er það sent úr landi á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra þyki það bara eðlilegt ástand að við venjumst því að árum saman sé fjölmiðlaumfjöllun um einstök mál sem fólk hlýtur að vera sammála um að séu fráleit ef litið er á þau efnislega. Ég vek athygli hæstv. ráðherra á því að ég sagði ekki að Manís biðu einhverjar hörmungar í Portúgal. Ég býst ekkert við því sjálfur með þeim fyrirvara að ég hef ekki skoðað mál hans sérstaklega fyrir utan fjölmiðlaumfjöllun. Ég velti því fyrir mér hvers vegna ekki má taka á málum hans hér, bara skoða þau. Hvers vegna þurfum við að hafa prósessinn þannig að það þurfi sjálfkrafa að hafna fólki á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar nema af einhverjum sérstökum ástæðum eins og þeim að fólk gæti verið sent til Ungverjalands eða 

Forseti biður hv. þingmenn að huga að tímamörkum.

Virðulegur forseti. Nei, ég tel það ekki eðlilegt en við reynum auðvitað að búa kerfið okkar þannig að við séum sátt með það, að við séum að forgangsraða í þágu þeirra sem þurfa mest á hjálp að halda og svörum fólki hratt og örugglega og tökum hvert og eitt mál sérstaklega fyrir. Það var ástæða þess að komið var á fót sérstakri kærunefnd, sjálfstæðri kærunefnd, svo að hægt sé að fá fulla endurskoðun á ákvörðun útlendingalaga í heild sem metur alla þætti málsins svo að ráðherra fengi einmitt ekki þessa geðþóttaákvörðun eða einstök mál á sitt borð. Ef umsækjendur eru ekki heldur sáttir við niðurstöðu kærunefndarinnar er hægt að óska eftir endurupptöku mála á grundvelli nýrrar stöðu eða að talið er rangra upplýsinga í máli. Þarna er kerfi sem við verðum að treysta og getum alltaf bætt og eigum að skoða. Ég hef nú þegar falið þingmannanefndinni að skoða sérstaklega stöðu kerfisins varðandi börn og fólk í viðkvæmri stöðu og það erum við að gera. Reglurnar eiga að vera skýrar og stöðugar og það á að vera gagnsæi í meðferð mála. Við eigum að forgangsraða í þágu þeirra sem þurfa á vernd að halda og við höfum aldrei veitt fleirum vernd en akkúrat í fyrra.

Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra aðeins út í forsendur fyrir aðkomu stjórnvalda að stöðugleikasáttmálanum svonefnda. Nú er ljóst að hrannast hafa upp óveðursský í efnahagslífinu. Á almennum vinnumarkaði hafa tapast um 6.000–8.000 störf á undanförnu ári og við heyrum neikvæðar fréttir, því miður, allt of víða; úr ferðaþjónustu, úr sjávarútvegi með brostnum forsendum fyrir loðnuvertíð enn eitt árið og síðast úr Hafnarfirði með grundvallarendurskoðun á starfsemi álversins í Straumsvík, byggingariðnaður er í töluverðri niðursveiflu og svo mætti áfram telja. Það er ljóst að þetta gæti að mörgu leyti orðið okkur þungt ár og það er alveg ljóst að þær launahækkanir sem samið var um í lífskjarasamningunum á sínum tíma eru umtalsverðar og maður heyrir það úr atvinnulífinu að fjölmörg fyrirtæki kvíða þeim hækkunum sem fram undan eru og telja sig jafnvel þurfa að grípa til enn frekari hagræðingaraðgerða. Það er þess vegna athyglisvert að fylgjast með þeirri kjaradeilu sem er á opinbera vinnumarkaðnum núna þar sem launastefnunni sem mörkuð var í lífskjarasamningunum virðist kerfisbundið hafa verið hafnað. Það er kannski enn athyglisverðara að henni er hafnað af verkalýðsfélögum sem stóðu að lífskjarasamningunum á sínum tíma. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá því að lífskjarasamningurinn var gerður á sínum tíma, sagði, með leyfi forseta: „Forsenda fyrir aðgerðum ríkisstjórnarinnar er að stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins vinni saman að bættu samspili hagstjórnar og kjarasamninga og nýjum vinnubrögðum á vinnumarkaði.“ Því miður minna þær kjaradeilur sem nú standa yfir fremur á þau gömlu vinnubrögð en þau nýju sem þarna voru boðuð. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Sér hún fyrir sér að forsendur ríkisstjórnarinnar fyrir aðkomu að lífskjarasamningum haldi ef sú launastefna sem þar var mörkuð verður brotin af þeim sömu stéttarfélögum og að honum stóðu og í raun og veru opinbera vinnumarkaðnum í heild eins og nú virðist stefna í?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eins og kom raunar fram í fyrra svari mínu við fyrirspurn hv. þm. Loga Einarssonar er ríkið núna stór viðsemjandi í þeim kjaraviðræðum sem standa yfir af hálfu opinberra starfsmanna. Þar hafa lífskjarasamningarnir verið leiðarljós okkar en það er hins vegar ljóst að hagsmunir ólíkra stéttarfélaga eru að sjálfsögðu mismunandi. Við erum land sem er með mikinn tekjujöfnuð og einn mesta tekjujöfnuð í Evrópu. Við erum líka með mjög há laun almennt og það er að sjálfsögðu ákveðið sérkenni á íslenskum vinnumarkaði sem gerir það að verkum að þegar deilt er um það til að mynda hvort meta eigi menntun til launa stangast á ákveðin sjónarmið ólíkra stéttarfélaga. Það sem fólk sameinaðist um í þessum lífskjarasamningum var að það vildi forgangsraða launahækkun lægst launuðu hópanna og aðgerðir ríkisstjórnarinnar miðuðu í sömu átt. Þær aðgerðir, sem ég hef margoft farið yfir, miðuðu að því að koma til móts við tekjulægri hópa, hvort sem er um að ræða skattkerfisbreytingar, stuðning við húsnæðiskerfið, barnabætur eða hvaðeina. Ég hef talað fyrir lífskjarasamningunum af því að ég held að þeir hafi verið mikilvægt skref og séu mikilvægt skref í því að ná stöðugleika á vinnumarkaði, sem er að sjálfsögðu vandmeðfarið þegar þær aðstæður eru uppi í efnahagslífinu sem nú eru. Ég held um leið að það sé algjörlega lífsnauðsynlegt að við komum málefnum vinnumarkaðarins í það horf sem mér fannst við ná mjög mikilvægum áfanga í með lífskjarasamningunum, ekki aðeins með því sem var þá boðað í aðgerðum og nákvæmri samsetningu samninganna heldur líka öllu utanumhaldi. Þá er ég að vísa í nýtt þjóðhagsráð. Þá er ég að vísa í launatölfræðinefndina sem nú er farin af stað, allt það sem lýtur að umgjörð vinnumarkaðarins. Ég vona að hv. þingmaður, sem þekkir þetta auðvitað mjög vel, sé sammála mér um að við þurfum að huga að þessari umgjörð þannig að við séum ekki nánast á núllpunkti í hvert skipti sem samningaviðræður fara af stað.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið og átta mig á því að staðan er viðkvæm og erfitt að gefa skýr svör. En það er mjög sérkennilegt að horfa upp á þá stöðu skapast enn eina ferðina að hér var gengið til kjarasamninga fyrir ári með skýrum forsendum þar sem stefnt skyldi að auknum efnahagslegum stöðugleika og það liggur alveg ljóst fyrir í þeirri stöðu sem efnahagslífið er í dag að launahækkanir umfram þá kjarasamninga sem þegar hafa verið gerðir myndu leiða til enn meira atvinnuleysis en ella og stefndi í hættu þeim viðkvæma stöðugleika sem er þó meira að segja erfitt að færa rök fyrir að ríki lengur. En það er alla vega alveg ljóst að við myndum detta í hefðbundið höfrungahlaup ef forsendur lífskjarasamningsins verða brotnar í kjaraviðræðum hins opinbera. Þess vegna skýtur það mjög skökku við, og það er ástæðan fyrir spurningu minni til hæstv. forsætisráðherra: Hvernig getur það staðist að stéttarfélög sem lögðu upp með kjarasamning fyrir ári, með stöðugleikann að grundvelli, með skýrar kröfur til stjórnvalda um mjög umfangsmikla 

Forseti minnir á tímamörk.

Herra forseti. Hv. þingmaður spyr: Eru forsendurnar brostnar? Nei, stjórnvöld munu standa við þær aðgerðir sem við boðuðum við undirritun lífskjarasamninga. Ég vona að sjálfsögðu að lausn finnist á þeirri kjaradeilu sem nú stendur yfir og sömuleiðis er unnið að því hörðum höndum að finna lendingu í samningum við opinbera starfsmenn en ekkert hefur gerst sem hefur breytt því að stjórnvöld muni standa við þær aðgerðir sem við boðuðum í tengslum við undirritun lífskjarasamninga.

Virðulegi forseti. Hér á landi er fangelsum skipt upp í opin og lokuð fangelsi. Opin fangelsi eru ekki afgirt með afmörkuðum útivistarsvæðum og herbergin eru ekki læst að næturlagi. Vistmenn geta fengið gesti í sínar vistarverur auk þess sem myndavélaeftirlit er minna og aðgengi vistmanna að neti og síma er meira en í lokuðum fangelsum þannig að þetta er að öllu leyti manneskjulegra. Hér á landi er einungis eitt fangelsi sem er skilgreint sem opið og það er á Kvíabryggju. Þar eru að jafnaði rúmlega 20 vistmenn hverju sinni. Sérstaða Kvíabryggju er ekki bara bundin við að það sé skilgreint sem opið fangelsi heldur býr staðurinn við einstaka náttúrufegurð Breiðafjarðar og vistmenn taka þátt í þeim störfum sem þar eru, eins og við sauðfjárbú sem þar er rekið. Heimilismenn taka þátt í þeirri hringrás sem sauðburði, heyskap og smalamennsku fylgir og eru því tengdir náttúrunni á staðnum. En svo ég komi að efni málsins þá er húsakostur á Kvíabryggju orðinn þröngur og kominn til ára sinna. Aðstaða bæði starfsmanna og vistmanna er mjög bágborin. Engin skilgreind aðstaða er fyrir meðferðaraðila og þurfa sálfræðingar oft að sitja á rúmum vistmanna inni í þeirra vistarverum til að taka viðtöl við vistmenn og engin aðstaða er fyrir hreyfihamlaða. Konur deila sturtuaðstöðu með karlkyns vistmönnum og engin aðstaða er til að aðgreina vistarverur fyrir kynin. Engum dylst að opin fangelsi eru nauðsynlegur kostur fyrir fanga þegar á að huga að bataferli þeirra sem hljóta fangelsisdóm fyrir brot sín. Gerð hefur verið þarfagreining fyrir fangelsið og búið er að teikna grunnteikningar af viðbyggingu sem myndi bæta þá aðstöðu sem þörf er á og inniheldur aðstöðu fyrir konur og hreyfihamlaða. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra: Eru einhver áform um að fjölga opnum fangelsisrýmum fyrir konur og eru einhver áform um að bæta aðstöðu vistmanna og starfsmanna á Kvíabryggju?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er mjög mikilvægt að við ræðum fangelsismálin oftar. Það er hins vegar þannig að af fimm fangelsum víðs vegar um landið eru tvö opin. Sogn er einnig opið fangelsi ásamt Kvíabryggju. Hér kom í úttekt svokölluð CPT-nefnd, nefnd Evrópuráðsins um varnir gegn pyndingum og ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð, í maí á síðasta ári og tók út fangelsin okkar og benti á að aðbúnaður fyrir konur á Kvíabryggju væri ekki nægjanlega góður. Vegna þeirra ábendinga var strax tekin sú ákvörðun að færa og gera sérstakan kvennagang í opnu fangelsi að Sogni til að konur ættu þann möguleika að geta verið í opnum fangelsum. Þar er aðstaða fyrir konur með ágætum. Ég fór sjálf í heimsókn þangað á dögunum - ég hef reynt að heimsækja öll fangelsin, á reyndar eftir Kvíabryggju - og átti bæði spjall við Fangelsismálastofnun og við fanga sem þar eru, sem er einnig mikilvægt til að heyra frá þeim hvernig fangelsismálakerfið okkar er. Verkefni eru auðvitað fjölbreytt. Hluti af föngunum er í námi en svo eru ýmis önnur störf í boði. Af því að hv. þingmaður spyr um endurbætur á Kvíabryggju þá hefur ekki verið tekin sérstök ákvörðun um þær þótt ég taki vissulega undir að aðstæður megi vera betri, m.a. starfsfólks. En það er aftur á móti verið að skoða margt í fangelsiskerfinu og við vinnum m.a. eftir aðgerðaáætlun þar sem mesta þörfin var greind á Litla-Hrauni, í húsnæðiskosti. Þar þarf að bregðast við en fangelsið var byggt í mörgum hlutum og kannski ekki með þá stefnu sem við viljum hafa í fangelsismálum í dag að leiðarljósi. Í aðgerðahópnum voru líka sett af stað mikilvæg geðteymi sem hafa nú þegar hafið störf í fangelsum landsins og reynst mjög vel og er mjög gaman að heyra bæði frá fangelsismálayfirvöldum og föngunum sjálfum hvernig það reynist.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og biðst afsökunar á að hafa ekki verið nógu vel upplýst um að það séu fleiri en eitt opið fangelsi. Í skýrslu starfshóps sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra skipaði um bættar félagslegar aðstæður einstaklinga sem lokið hafa afplánun refsingar í fangelsi, í þeirri nálgun, er talað um að það þurfi að leggja meiri áherslu á bataferli en refsivist. Þegar einstaklingur situr af sér dóm er mikilvægt að afplánun hans sé hluti af bataferli og að einstaklingur gangi í bataferli frá dómi þar til að hann skilar sér út í samfélagið. Það er augljóst að opið fangelsi er hluti af heilbrigðara ferli fyrir þá sem ganga í gegnum slíkt. Á Kvíabryggju eru vistmenn bæði karlar og konur og því finnst mér að það eigi að lyfta undir þetta og auka tækifæri - það er kannski ekki hægt að tala um fangelsi sem tækifæri - en að fjölga slíkum rýmum og byggja undir þau og sérstaklega að það séu sérstök rými fyrir konur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og tek undir það að við eigum að einbeita okkur að þessu bataferli. Það er til mikils að vinna í fangelsismálum. Fangelsin eiga ekki að vera geymslustaður fyrir fólk heldur eigum við að reyna að skapa þau skilyrði að fangar geti orðið virkir samfélagsþegnar að afplánun lokinni og við eigum að reyna að lækka endurkomutíðni fanga í fangelsin. Við höfum nú opnað þennan sérstaka gang fyrir konur í fangelsinu á Sogni sem er í opnu rými. Þar er einungis verið að nýta eitt rými en þar er tækifæri, eins og hv. þingmaður segir, fyrir fleiri konur að vera, það eru rými fyrir þær konur sem geta farið í opin fangelsi. En við erum að vinna eftir mjög fjölbreyttri stefnu, í heilbrigðisráðuneytinu, í félagsmálaráðuneytinu og í dómsmálaráðuneytinu, að betrun fanga. Ég tek undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess og mun leggja mig alla fram við að setja það í forgang.

Herra forseti. Ég var fjarverandi í þarsíðustu viku og missti af áhugaverðri umræðu um atkvæðagreiðslu um aðra skýrslu en finnst upplagt að koma hingað núna og byggja á þeirri umræðu sem ég kynnti mér. Þótt vissulega megi að ákveðnu leyti líta á þessa skýrslubeiðni sem vantraust á þá ráðherra sem farið hafa með dómsmál, innanríkismál og samgöngumál síðustu ár er það ekki það sem mig langar að nefna sérstaklega, heldur það að í umræðu í þarsíðustu viku voru ýmsir þingmenn, ekki síst eiginlega þeir sem eru á þessari skýrslubeiðni, á því að sú skýrslubeiðni væri ótæk vegna þess að, ef marka má orðin og túlka þau, helst til mikil pólitík væri í skýrslunni og jafnvel verið að undirbyggja eitthvert þingmál, frumvarp eða eitthvað slíkt, og það væri alveg ómögulegt að hér væri verið að biðja um slíka skýrslu. Ég styð skýrslubeiðnina núna vegna þess að ég styð skýrslubeiðnir almennt en ég stóðst ekki mátið að koma hingað upp og segja þegar ég les yfir þessa skýrslubeiðni, bæði greinargerð og ýmsa liði, 

Hæstv. forseti. Það er ástæða til að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að styðja þessa ágætu skýrslubeiðni. Ef hún les þetta og ber saman við skýrslubeiðnina sem við ræddum hérna fyrir tæpum tveimur vikum sér hún að það nú ýmis munur á þeim. Aðalatriði málsins er hins vegar að í þingskapanefnd og þeirri umræðu sem þar hefur farið fram hef ég haldið frammi því sjónarmiði, og mun gera áfram, að það sé eðlilegra að skýrslubeiðnir almennt fái meiri umfjöllun á vegum þingsins áður en þær koma til atkvæða í þinginu með þeim hætti að það sé a.m.k. hægt að koma að einhverjum athugasemdum áður en til atkvæðagreiðslunnar kemur án þess að það gerist eingöngu með einnar mínútu innslagi eins og nú gefst kostur á. Ég held að það ætti að vera, bæði hvað varðar þessa skýrslubeiðni og aðrar skýrslubeiðnir 

Forseti. Það hefur komið alveg skýrt fram, eins og í umræðunni í þarsíðustu viku, að einmitt vegna umræðunnar sem á sér stað hér, þótt hún sé mínúta á mann, eru margir í salnum af því að það er að fara að eiga sér stað atkvæðagreiðsla. Það hefur leitt til þess að við þær ábendingar hafa flutningsmenn dregið skýrslubeiðnirnar til baka, bætt þær og lagt aftur fram. Ferlið eins og það er núna býður upp á nákvæmlega það án þess að setja inn einhvers konar hindranir sem annars væri mögulega hægt að nota til að stöðva skýrslubeiðnir frá þingmönnum eða einhvern veginn letja þær. Núverandi ferli býður upp á það sem hv. þingmaður er að nefna, að það verði einhver umræða og ábendingar sem geta og hafa leitt til að skýrslubeiðnir eru lagaðar.

Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni að það hefur í einstökum tilvikum leitt til þess að þingmenn hafa fallist á að breyta með einhverjum hætti skýrslubeiðni sinni en það hefur þó gerst undir þeim formerkjum að í loftinu hefur legið hótun um að fella viðkomandi skýrslubeiðni í þinginu. Það er alveg óþarfi að málin fari í þann farveg og þess vegna hafa verið uppi tillögur í þingskapanefnd um að farin væri einhver mildari leið til að ná fram umræðu meðal þingmanna um skýrslubeiðni áður en til þess kemur að hún sé borin undir atkvæði. Ég held að það færi miklu betur á því að inn í þingsköpin væri sett eitthvert ákvæði sem fæli í sér frestun á því að málið komi til atkvæða, hugsanlega umræða eða skoðun í nefnd en þó auðvitað með þeim formerkjum að á endanum gætu þingmenn knúið fram atkvæðagreiðslu um skýrslubeiðnina eins og þeir vilja hafa hana.

Forseti. Ég skil ekki skýrslubeiðni öðruvísi en svo að þetta sé bara beiðni um upplýsingar, að það sé verið að biðja um að þær séu teknar saman og þeim safnað. Það kemur svo sem ekkert á óvart að Sjálfstæðisflokkurinn standi í vegi fyrir því á einhvern hátt með því að hafa umræðu um hvort þetta séu réttar upplýsingar til að biðja um eða hvort það megi gera það á þennan eða hinn háttinn. Ég skil þetta ekki betur, en ég væri til í að heyra ef ég misskil málið á einhvern hátt. Er ekki sjálfsagður réttur okkar að biðja um upplýsingar? Þarf það að vera eitthvað flókið? Ég skil ekki alveg þá andstöðu sem á sér stað hérna við þessari mjög einföldu upplýsingabeiðni.

Virðulegi forseti. Ég vil bara halda því til haga í ljósi umræðunnar, af því að þetta er til umræðu í þingskapanefnd, að þær hugmyndir sem þar hafa verið ræddar snúast ekki um að koma í veg fyrir upplýsingar. Við erum með dæmi um skýrslubeiðni sem forsætisráðherra hefur verið að vinna með í eitt ár. Í þingsköpunum er hins vegar talað um að það eigi að skila skýrslum innan ákveðins tíma. Þær falla bara ekki allar innan þess tímaramma og það er eitt sem við gætum þurft að kanna áður en við samþykkjum skýrslubeiðni. Er hægt að svara skýrslubeiðni innan þess ramma eða ekki? Er ástæða til að kanna það, er t.d. ástæða til að kanna eitthvað annað varðandi skýrslubeiðni? Þetta eru praktískar upplýsingar. Hugmyndir hafa komið upp um að ef hún er mjög viðamikil og stór sé hægt að leggja hana fyrir nefnd og óska eftir því að nefndin fái einhverjar praktískar upplýsingar til að leggja fram þegar skýrslubeiðnin er svo tekin til afgreiðslu, að það fylgi, og þá er kominn tilhlýðilegur tími til að vinna skýrsluna sem er kannski sex mánuðir en ekki 11 vikur. 

Virðulegur forseti. Ég þarf aðeins að blanda mér í þessa umræðu, sérstaklega eftir orð hv. þm. Halldóru Mogensen um það að kalla eftir upplýsingum. Munurinn á því er að ef hv. þm. Halldóra Mogensen er með fyrirspurn til ráðherra er hún undirskrifuð af forseta, svo fer sú fyrirspurn inni í ráðuneyti og henni er svarað þar. Þegar við erum að tala um skýrslu er skýrslubeiðni frá Alþingi. Við í þessum sal eigum að greiða atkvæði um það eins og krafa verður gerð til okkar á eftir. Það sem ég vakti máls á í ákveðinni umræðu er að stundum eru greinargerðir skýrslubeiðna með þeim hætti að það er erfitt að skrifa upp á þær. Ég hef talað fyrir því að við ættum að fá tækifæri til að ræða skýrslubeiðni frekar en að hún fari beint í atkvæðagreiðslu. Þetta eru í rauninni einu málin á þingi sem koma inn og okkur þingmönnum er gert að greiða atkvæði um næsta dag án þess að hafa tækifæri til að ræða þau eða melta og gera athugasemdir við það sem þar stendur eða stendur í greinargerð með skýrslubeiðninni. Þetta hef ég lagt áherslu á að mér finnist ástæða til að ræða frekar og snýst á engan hátt um að stoppa einhverja upplýsingagjöf eða leggjast gegn 

Virðulegur forseti. Sporin hræða pínulítið því að það hefur einnig verið í umræðunni að ná einhverjum tökum á fyrirspurnum. Sagt hefur verið að þær séu of viðamiklar og því um líkt. Ég sendi nýverið fyrirspurn til allra ráðherra um lögbundin verkefni ráðuneyta og stofnana og fékk svarið að þetta væri því miður of umfangsmikil fyrirspurn til að hægt væri að senda hana áfram sem ég mótmælti að sjálfsögðu því að auðvitað eiga stofnanir að vita um lögbundin verkefni sín og kostnað við þau. Það er einfaldlega það sem ég var að biðja um, voðalega létt og einfalt fyrir hverja stofnun að svara þó að vitanlega séu þetta margar stofnanir og þess háttar sem gerir gögnin viðamikil. Hver einstök stofnun er samt með mjög einfalda fyrirspurn að svara. Þetta er nákvæmlega það sem ég er að benda á. Svarið er: Nei, fyrirgefið, þetta er of viðamikil fyrirspurn af því að einhvern veginn eru öll gögnin svo rosalega stór og mikil að ekki er hægt að hafa þetta á fyrirspurnaforminu. Þess vegna vara ég við að setja þröskulda á skýrslubeiðnamöguleika  
            

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa yfir stuðningi við það að hleypa í gegn þessari skýrslubeiðni. Ég vara við því hins vegar að við séum að breyta þingsköpum úr ræðustóli. Ég hvet eindregið þá sem eru að fara yfir þingskapalögin að skoða þetta en ekki að koma hingað upp og fara að ritskoða greinargerðina. Ég skoðaði greinargerðina með þessari skýrslubeiðni. Ég er prinsipíelt ósammála því að það eigi að skerða sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. En gott og vel, þetta er skoðun þingmanna Sjálfstæðisflokksins, þeir leggja fram þessa skýrslubeiðni samkvæmt hugsjónum sínum og vilja fá ákveðnar upplýsingar. Um það snýst málið, að fá hingað upplýsingar sem við getum síðan tekist á um, rætt og skoðað hvernig hægt sé að gera betur í viðkomandi málum. Um þetta snýst málið og ég ætla rétt að vona að við ætlum ekki að fara einhverja fjallabaksleið með því að skerða aðhaldshlutverk þingmanna í þingsal, hvort sem það eru stjórnarþingmenn eða stjórnarandstöðuþingmenn. Ég hvet til varfærni við breytingar á skýrslubeiðnum 

Virðulegi forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur sem ég er hjartanlega sammála sem endranær. Ég styð þessa skýrslubeiðni og það er réttur þingmanna að koma fram með skýrslubeiðnir sem þessar til að kalla eftir frekari upplýsingum, hver sem hinn pólitíski undirtónn kann að vera og hvort sem við erum sammála honum eða ekki. Þetta er mjög fallega búin skýrslubeiðni til að draga fram þörfina á því að það þurfi að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögum þegar kemur að Reykjavíkurflugvelli. Þetta er bara tilraun Sjálfstæðismanna til að færa málefni Reykjavíkurflugvallar inn í þingsal. Gott og vel, þá bara getum við tekið þá umræðu. Það eru fullkomlega þeirra réttur. Mér þykir hins vegar varhugaverð umræða þingmanna Sjálfstæðisflokksins á sama tíma að þeir eigi að hafa einhvern rétt til að ritskoða skýrslubeiðnir annarra, að þeir séu hið endanlega úrskurðarvald um það hvað teljist góðar skýrslur og hvað slæmar til að biðja um. 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, sem er um þagnarskyldu persónuverndarfulltrúa. Þessi lagabreyting kemur frá allsherjar- og menntamálanefnd. 1. gr. hljóðar svo: „1. mgr. 36. gr. laganna orðast svo: Persónuverndarfulltrúa er óheimilt að segja frá nokkru því sem hann hefur fengið vitneskju um í starfi sínu og leynt á að fara. Enn fremur hvílir þagnarskylda á persónuverndarfulltrúa samkvæmt X. kafla stjórnsýslulaga eftir því sem við á.“ 2. gr. er um að lögin taki þegar gildi. Tilefni þessarar breytingar er lög nr. 71/2019, um breytingu á stjórnsýslulögum, þar sem nýjum kafla um tjáningarfrelsi og þagnarskyldu var bætt við stjórnsýslulög og um leið var gerð sú breyting að 1. mgr. 36. gr. persónuverndarlaga skyldi orðast svo: „Á persónuverndarfulltrúa hvílir þagnarskylda samkvæmt X. kafla stjórnsýslulaga.“ Þar sem persónuverndarfulltrúar eru ekki allir opinberir starfsmenn og falla því ekki allir undir gildissvið stjórnsýslulaga telur nefndin nauðsynlegt að lagfæra ákvæðið. Fyrir breytingu kvað ákvæðið á um að persónuverndarfulltrúum væri óheimilt að segja frá nokkru því sem þeir hefðu fengið vitneskju um í starfi sínu og leynt ætti að fara. Í ljósi þess að veigamiklir hagsmunir eru fólgnir í því að persónuverndarfulltrúar á einkamarkaði séu bundnir þagnarskyldu um þann hluta starfa þeirra sem leynt á að fara telur nefndin brýnt að gera framangreindar breytingar á ákvæðinu. Það verði því engum vafa undirorpið að þagnarskylda gildi jafnt um persónuverndarfulltrúa á einkamarkaði og hjá hinu opinbera.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög svo knappa yfirferð yfir stutt frumvarp. Mig langaði bara að spyrja hvernig þetta fer saman með frumvarpi til laga um vernd uppljóstrara og hvort ekki sé nauðsynlegt að setja inn í frumvarpið einhvers konar tilvísun í að samt sé persónuverndarfulltrúa að sjálfsögðu heimilt að greina frá atriðum eins og þar segir, þ.e. að ef viðkomandi verði vitni að einhverju misjöfnu í starfi megi hann segja frá því.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þetta var að mínu mati til þess að gera lítil breyting en mikilvæg samt þótt ég hefði svo sem ekki mörg orð um hana. Nú erum við í allsherjar- og menntamálanefnd að fjalla um málið um vernd uppljóstrara. Ég játa það bara hér að ég var ekkert sérstaklega búin að tengja þessi mál saman. Þetta er ágætisáminning um að velta þessu upp núna þegar við erum að taka inn gesti í því máli. Við höfum kannski viljað hafa meðhöndlun uppljóstrara með þeim hætti að þeir séu varðir til þess að þeir geti komið fram með upplýsingar sem við teljum að almenningur eigi rétt á að fá. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdina og við tökum hana til umfjöllunar í nefndinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Tilgangurinn var að vekja athygli á þessu af því að við erum að vinna mörg mál þessi misserin er varða tjáningarfrelsi, vernd uppljóstrara og þess háttar og brýna fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd að hafa í huga að passa að persónuverndarfulltrúi njóti sömu réttinda til að greina frá mikilvægum málum er varða almannahagsmuni o.s.frv.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um að Alþingi Íslendinga fordæmi meðferð bandarískra stjórnvalda á flóttabörnum. Flutningsmenn auk þeirrar sem hér stendur eru þingmenn Samfylkingarinnar, þau Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Logi Einarsson, Oddný G. Harðardóttir og Ágúst Ólafur Ágústsson, en einnig Andrés Ingi Jónsson, þingmaður utan flokka, Helgi Hrafn Gunnarsson, þingmaður Pírata, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, þingmaður Vinstri grænna, sem og þingmenn Viðreisnar, þau Þorsteinn Víglundsson, Hanna Katrín Friðriksson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir og Jón Steindór Valdimarsson. Þingsályktunartillagan hljómar þannig að Alþingi álykti að fordæma ólöglega og ómannúðlega meðferð bandarískra stjórnvalda á flóttabörnum og fjölskyldum þeirra við landamæri Bandaríkjanna og felur ríkisstjórninni að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að sundrun fjölskyldna í leit að alþjóðlegri vernd verði hætt þegar í stað. Herra forseti. Tilefni þessarar þingsályktunartillögu blasir við. Ríkisstjórn Donalds Trumps hefur á undanförnum misserum hert mjög stefnu sína gegn fólki á flótta frá Suður- og Mið-Ameríkuríkjum til Bandaríkjanna. Frá júlímánuði 2017 hafa bandarísk stjórnvöld aðskilið börn frá foreldrum sínum og geymt þau í sérstökum flóttamannabúðum fjarri nokkru skyldmenni og jókst þetta töluvert árið 2018. Samkvæmt glænýrri skýrslu frá ÖSE, Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, fyrir árið 2019 heldur þessi aukning áfram. Samkvæmt bandaríska heilbrigðisráðuneytinu hafa þúsundir barna verið teknar við landamæri og flutt í sérstakar flóttamannabúðir, ætlaðar börnum og ungmennum, fjarri fjölskyldum þeirra. Þá hefur einnig komið fram að skráningu og utanumhaldi bandarískra stjórnvalda á þeim börnum sem brottnumin hafa verið á landamærunum sé mjög ábótavant og því er það svo að fjöldi barna sem skilin voru frá fjölskyldum sínum er í raun óþekktur. Það er fráleit staða með tilliti til mannúðar, mannhelgi og grundvallarréttar til friðhelgi einkalífs og fjölskyldu. Loks er það einnig svo að mörg þeirra þúsunda barna sem tekin hafa verið eru að því er virðist horfin, ferðir þeirra eru órekjanlegar og hafa bandarísk stjórnvöld engu getað svarað um hvað hafi orðið um blessuð börnin. Fregnir af þessari framkomu bandarískra stjórnvalda í garð barna á flótta komust í hámæli árið 2018 og þá brást alþjóðasamfélagið við með skýrum skilaboðum og hvatningu til bandarískra stjórnvalda um að hætta með öllu að skilja börn frá foreldrum sínum á landamærunum, enda slík meðferð á börnum óforsvaranleg og brot á þarlendum sem erlendum sáttmálum sem ætlað er að tryggja að mannréttindi séu ekki brotin. Mannréttindasamtök, sem og fulltrúar Sameinuðu þjóðanna, fordæmdu aðgerðir bandarískra stjórnvalda og í kjölfar dómsúrskurðar alríkisundirréttar Kaliforníu frá júní 2018 í máli Ms. L gegn landamæraeftirlitsstofnun Bandaríkjanna þar sem kveðið var á um að aðskilnaður barna og foreldra þeirra væri andstæður lögum gáfu þarlend stjórnvöld út þá yfirlýsingu að aðskilnaði barna og foreldra á flótta yrði hætt. Það ber að ítreka að þetta var í júní 2018 en þessu var aldrei hætt. Þá ber að geta þess að Bandaríkin eru eina ríki Sameinuðu þjóðanna sem ekki hefur fullgilt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem er útbreiddasti mannréttindasamningur heims. Fullgilding hans felur í sér að ríki skuldbinda sig til að tryggja og virða réttindi barna, þar á meðal þann skýlausa rétt þeirra að vera ekki skilin frá fjölskyldum sínum. Mannréttindasamtökin Human Rights Watch hafa bent á að þrátt fyrir yfirlýsingu bandarískra stjórnvalda um stöðvun aðskilnaðar barna og foreldra hefur þeim aðgerðum verið fram haldið og ómannúðlegri meðferð á börnum á flótta sömuleiðis. Bandarísk stjórnvöld hafa nýlega tekið upp reglur sem þau segja að séu til verndar flóttafólki sem fyrirskipar því að snúa frá landamærum Bandaríkjanna og dvelja í mexíkóskum þorpum án nauðsynlegrar verndar og án nauðsynlegs aðbúnaðar fyrir börn og fullorðna. Þá eru þess einnig dæmi að ferðaskjöl séu tekin af þessu fólki á flótta þannig að fólk er sent til baka til mexíkóskra þorpa eða annarra borga eða þorpa án nokkurra persónulegra gagna sem sanna á þeim deili. Það gerir þessu sama flóttafólki aftur erfiðara fyrir að sækja um alþjóðlega vernd sem og að hverfa aftur til síns heima. Mexíkósk stjórnvöld gáfu í júní 2019 út þær tölur að rúmlega 15.000 manneskjum á flótta frá Hondúras, Gvatemala og El Salvador hefði þannig verið snúið við á landamærum Mexíkó og Bandaríkjanna og komið fyrir í mexíkóskum landamæraborgum þar til bandarískum stjórnvöldum hugnast að taka á móti og vinna úr umsóknum þeirra. Á meðal þessara 15.000 einstaklinga eru 5.000 börn en einnig þungaðar konur og fjöldi annarra einstaklinga í sérlega viðkvæmri stöðu. Í áðurnefndri skýrslu og upplýsingum frá ÖSE er fjallað um þessa meðferð á flóttabörnum og þá er horft á hvort þróun hafi átt sér stað til hins betra, ekki síst eftir yfirlýsingar bandarískra stjórnvalda um mannúðlegri stefnu í málefnum barna á flótta. Frá október 2018 til september 2019 komu rúmlega 76.000 fylgdarlaus börn til Bandaríkjanna. Rúmlega 473.000 flóttabörn komu með báðum foreldrum sínum og rúmlega 300.000 með einstæðu foreldri. Fylgdarlausu börnunum, þessum 76.000, fjölgaði um 52% milli áranna 2018 og 2019. Þegar rýnt er í bakgrunn barnanna, sér í lagi þeirra fylgdarlausu, var langstærstur hluti þeirra frá Gvatemala, Hondúras og El Salvador en einnig frá Mexíkó og eru þau að flýja hvort tveggja fátækt og ofbeldi. Tölur frá ÖSE úr þessari sömu skýrslu sýna að meðallengd aðskilnaðar barna og fjölskyldna á þessi umrædda ári, 2018–2019, er 154 dagar. Það er 22 vikna aðskilnaður milli barna og foreldra. Athugið að þetta er meðalaðskilnaðartíminn. Sum þurfa að þola aðskilnað frá foreldrum sínum mun lengur og allt upp í nokkur ár. Meiri hluti barnanna er drengir og þar af eru 40% barnanna undir tíu ára aldri. 103 börn sem aðskilin voru frá foreldrum sínum á þessu tímabili, þessu eina ári, voru undir fimm ára aldri og allt niður í nokkurra mánaða gömul börn. Þessi börn sem tekin voru af fjölskyldum sínum voru geymd í sérstökum búðum fyrir flóttabörn og hafa þessar búðir fengið algjöra falleinkunn hjá eftirlitsaðilum. Er vitað um dauðsfall a.m.k. sjö barna í slíkum aðstæðum. Eftirlitsaðilar hafa bent á að aðstæðurnar séu beinlínis skaðlegar heilsu barnanna enda fæðan oft úldin, hreinlæti verulega ábótavant og meðferð á börnunum einkennist beinlínis af ofbeldi og vanrækslu. Þessi aðbúnaður einskorðast ekki við þær búðir þar sem börn sem skilin hafa verið frá fjölskyldum sínum dvelja heldur virðist einnig vera í þeim flóttamannabúðum sem hýsa fullorðna einstaklinga. Þrátt fyrir niðurstöðu dómstóls í júní 2018 um að stöðva eigi aðskilnað barna frá fjölskyldum sínum voru 900 börn aðskilin frá fjölskyldum sínum 2019 með þeim sérkennilegu rökum að það væri gert í þágu barnanna sjálfra, eins sérkennilega og það hljómar. Er því ljóst að bandarísk stjórnvöld halda áfram þeirri ómannúðlegu og vanvirðandi meðferð á börnum á flótta sem fordæmd var af alþjóðasamfélaginu og telja flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu nauðsynlegt að íslensk stjórnvöld og Alþingi Íslendinga sendi bandarískum stjórnvöldum skýr skilaboð. Með samþykkt þessarar þingsályktunartillögu tekur Alþingi sömuleiðis undir kröfu mannréttindasamtaka víða um heim enda lykilatriði að alþjóðlegum skuldbindingum sé fylgt í hvívetna. Herra forseti. Ég get ekki lokið framsöguræðu við fyrri umr. þessa máls án þess að minnast á stöðu flóttabarna á Íslandi. Hér eru vissulega allt aðrar aðstæður en þær sem þingsályktunartillaga sú sem hér er fjallað um lýtur að. Hér eru börn ekki aðskilin frá fjölskyldum sínum eða haldið í búrum eða flóttamannabúðum hvar fæðuöryggi og aðstæður eru beinlínis hættulegar. Við getum samt ekki lokið þessari umræðu án þess að skora á íslensk stjórnvöld að endurskoða málsmeðferð sína varðandi börn á flótta. Við ættum þannig mögulega að vera einnig hér í dag að fjalla um þingsályktunartillögu þar sem Alþingi fordæmir meðferð íslenskra stjórnvalda á börnum á flótta en það bíður betri tíma. Hér virðast íslensk stjórnvöld ekki álíta börn vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Þau eru álitin vera í góðri stöðu séu þau á flótta með foreldrum sínum. Íslensk stjórnvöld hafa metið það þannig að þrátt fyrir að líta megi svo á að barn sé eðli málsins samkvæmt í sérstaklega viðkvæmri stöðu sé það í þágu hagsmuna barnsins að fylgja foreldrum sínum úr landi en stjórnvöld hafa ekki litið til þess að það kunni að vera rétt að foreldrarnir byggi rétt sinn til verndar hér á landi á grundvelli sérstaklega viðkvæmrar stöðu barns síns. Þarna tel ég að málum hafi verið snúið algjörlega á hvolf því að það getur ekki verið sérstaklega í þágu hagsmuna barns að senda það út í fullkomna óvissu án húsnæðis, fæðuöryggis og nokkurrar framtíðar, jafnvel þó að húsnæðisleysi, öryggi og skortur á framtíðarsýn sé bæði hjá barninu og foreldrum þess. Það eru ekki rök sem hægt er að byggja á, herra forseti. Íslensk stjórnvöld hafa sent eitt barn úr landi í hverri einustu viku síðustu sex ár, 317 talsins. Á síðasta ári sendu íslensk stjórnvöld 74 börn úr landi og byggðu þá ákvörðun sína á að það væri hagsmunum barnsins fyrir bestu. Ég vil því í lokin skora á íslensk stjórnvöld að endurskoða meðferð sína á börnum á flótta en hvet jafnframt þingheim til að greiða leið þessarar þingsályktunartillögu og legg til að hún verði send til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegur forseti. Eins og kom fram í máli þingmannsins er ég einn af flutningsmönnum málsins þannig að ég tek heils hugar undir það og þakka fyrir að það sé fram komið. Mig langar að fylgja aðeins eftir lokaorðum hv. þingmanns um að við lítum okkur nær því að ég held að það sé mjög mikilvægt í þessu samhengi. Ég held að við þurfum líka að líta aðeins víðar yfir sviðið. Hér erum við að fjalla um þingsályktunartillögu sem snýst sérstaklega um það hvernig bandarísk stjórnvöld koma fram við börn á flótta. Íslensk stjórnvöld mega skoða sinn gang þegar kemur að framkomu við fólk á öllum aldri á flótta. Evrópsk yfirvöld mega það líka almennt. Á meðan Bandaríkin skilja fjölskyldur í sundur hefur Evrópusambandið valið þá leið að girða Miðjarðarhafið af þannig að þar komist enginn yfir nema fuglinn fljúgandi og styður síðan uppsetningu og útvistun á flóttamannavandanum með búðum í Líbíu þar sem fólk býr við mjög slæmar aðstæður. Íslendingar stunda það að senda fólk eins hratt og örugglega úr landi og hægt er þannig að hér setjist sem fæstir að og það hefur verið kjarninn í flóttamannastefnu Íslands mjög lengi. Svo mættum við líka líta á frændur okkar Dani sem hafa ekki útvistað eins og Evrópusambandið í heild sinni til Líbíu, Danir hafa sett upp sínar eigin flóttamannabúðir þar sem fólki sem ekki er hægt að framkvæma endursendingu á, fólki sem hefur fengið synjun í danska verndarkerfinu, er haldið einhvern veginn í limbói milli dóms og laga jafnvel árum saman við slæmar aðstæður. Þetta hefur meira að segja gengið svo langt 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og er algjörlega sammála að við eigum að líta okkur nær. Það er hrein tilviljun sem veldur því að þessi þingsályktunartillaga er flutt í dag en ég held að sjaldan hafi verið betra tilefni en einmitt núna til að fjalla um þetta og þennan málaflokk eins og hann leggur sig, ekki síst hjá okkur. Í Evrópu er staðan alls ekki góð. 30.000 börn leituðu skjóls í Evrópu árið 2018, þar af 70% þeirra í þremur ríkjum, Þýskalandi, Frakklandi og Grikklandi. Við vitum öll hvernig staðan er í flóttamannabúðum í Grikklandi og af því að hv. þingmaður nefndi hvernig staðan er í Danmörku, að þar er búið að synja fólki um vernd en samt ómögulegt að senda það áfram, má nefna að það er líka staðan á Íslandi. Þeir einstaklingar sem höfðu áður fengið stöðu í Grikklandi og fengið vernd og stöðu flóttamanna í Grikklandi, eða þeir einstaklingar sem voru þar í flóttamannabúðum og bíða þar, eru ekki sendir í dag frá Íslandi. Þá líta stjórnvöld svo á að það séu einhver lok á þeirra meðferð, að þau séu ekki lengur í óvissunni, að það sé betra fyrir viðkomandi að fá neikvæða niðurstöðu, fá ekki efnismeðferð en er svo bara haldið hér vikum, mánuðum og misserum saman. Það er algjörlega fráleitt að bjóða börnum upp á þetta þannig að um leið og það er ljóst að vísa á viðkomandi til Grikklands aftur hljóta íslensk stjórnvöld að bera ábyrgð á því að senda aldrei börn í þær aðstæður sem þar eru. Ég held að okkur sé það öllum ljóst að það yrði klárt mannréttindabrot og þá þarf að taka 

Virðulegi forseti. Þetta er lítil og létt breyting sem ég mæli fyrir en samt stórvægileg. Þetta frumvarp um breytingu á lögum um opinber fjármál hljóðar svo: „1. gr. Í stað orðanna „1. apríl“ í 1. mgr. 5. gr. laganna kemur: 1. febrúar.“ 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarpið hefur verið lagt áður fram en ekki náð fram að ganga. Gildandi lög um opinber fjármál gera ráð fyrir því að fjármálaáætlun sé lögð fram eigi síðar en 1. apríl ár hvert. Fjármálaáætlun er hins vegar mjög viðamikil þingsályktunartillaga þar sem farið er yfir stefnu stjórnvalda fyrir næstu fjárlög sem og næstu fimm ára. Ef afgreiðsla þingsins á að vera vel ígrunduð er nauðsynlegt að nægur tími sé gefinn til þinglegrar meðferðar tillögunnar, bæði hvað varðar umræður í þingsal og aðkomu fastanefnda en einnig fyrir umsagnaraðila. Þar sem fjárlög skulu vera fyrsta mál hvers haustþings væri ekki óeðlilegt að fyrsta mál vorþings væri fjármálaáætlun. 1. febrúar er kannski ákveðinn málamyndargjörningur hvað það varðar, örstutt eftir áramót og hléið á þingstörfum sem þá er. En ég held að þegar við setjum þetta í réttan gír og þetta er orðið mun skipulagðara þá ætti fjármálaáætlun að geta verið fyrsta mál hvers vorþings. Við leggjum samt til að miðað sé við 1. febrúar til að byrja með. Ég hefði ekkert á móti því að þetta væri kannski 1. mars, ef fyrstu skref væru stigin frá því að hafa það 1. apríl, það yrði 1. mars næst og svo 1. febrúar og þá mögulega að lokum fyrsta mál hvers vorþings. Umræður um fjármálaáætlunina eins og uppsetning á lögum um opinber fjármál var áttu að vera til þess að draga fjárlagaumræðuna dálítið skýrar fram, ná fram grundvelli hennar, forsendum, setja allt í skýrara samhengi og minnka í raun umfang fjárlagafrumvarpsins á haustþinginu, sem hefur tekist að þó nokkru leyti, kannski minna í nefndarstarfinu. Þá mætti taka annan gír í nefndarstarfinu í kringum fjárlögin. Til að það geti gengið eftir þarf umræðan um fjármálaáætlunina að hafa verið ígrundaðri sem slík. Eins og tímasetningin er núna, 1. apríl, er hún að detta inn í þingið yfirleitt rétt í kringum páskafríið, sem er umsagnartíminn, og þá er örstuttur tími í rauninni, u.þ.b. mánuður eða eitthvað svoleiðis, sem þingið hefur til þess að klára fjármálaáætlunina. Að sjálfsögðu, eins og ég segi, er það eitt stærsta mál hverrar ríkisstjórnar á hverju ári að setja fram stefnu sína, kostnaðarmeta hana og forgangsraða. Fjármálaáætlunin hlýtur að kalla á eina viðamestu umfjöllun þingsins þegar allt kemur til alls. Þarna erum við að tala um fjárveitingarnar og grundvöll að fjárveitingum sem Alþingi hefur fjárheimild til að veita. Það tengist beint inn í stjórnarskrána. Það að byrja fyrr á vorþingi að fjalla um fjármálaáætlun er algjörlega nauðsynlegt og ég held að lokatakmarkið ætti að vera 1. febrúar, ef ekki einmitt fyrsta mál hvers vorþings.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir hans framsögu í athyglisverðu máli sem snýr að breytingu á lögum um opinber fjármál og þeirri grein sem kveður á um að fjármálaáætlun, sem er sannarlega viðamikið mál eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu, sé lögð fram í síðasta lagi 1. apríl ár hvert. Það sé æskilegt að færa það fram í tíma fyrir alla umfjöllun um málið hér á þingi og fyrir umsagnir. Þetta er mikilvægt vegna þess að þetta er sannarlega mjög viðamikið mál og í stefnumörkun hins opinbera felst auðvitað bæði fjármálastefna og fjármálaáætlun og svo samkomulag við sveitarfélögin. Það sem ég ætlaði að koma inn á í spurningum til hv. þingmanns snýr að því sem liggur framar, þ.e. farveginum og vinnunni sem þarf að fara fram í stofnunum og í ráðuneytum og hvað sé af praktískum ástæðum mögulegt í því samhengi. Svo er annað sem þarna kemur til af því að kveðið er á um það í lögunum að taka skuli tillit til efnahagslegra forsendna og taka mið af hagspám o.s.frv. Það þarf að skoða betur og ég hygg að það gæti verið verkefni nefndarinnar af því að þetta er ekki mjög ígrundað í greinargerð með frumvarpinu, þ.e. endinn fyrir framan. En það yrði vissulega til bóta og ég tek undir með hv. þingmanni að við gæfum þinginu meira rými til að fjalla um áætlunina. Ég held að þetta sé gerlegt og fyrst og fremst þarf að fara fram vinna um þetta en ég spyr hvort hv. þingmaður hafi kannað sérstaklega, af því að það skorti svolítið á það í greinargerðinni, þennan tíma fyrir framan.

Virðulegi forseti. Praktískt mögulegt í stofnununum - þetta tengist einna helst, miðað við þær upplýsingar sem ég hef fengið, þeim tíma sem fer í að loka síðasta fjárlagaári. Satt best að segja er einfaldlega verið að loka síðasta fjárlagaári allt of seint. Það er ekkert flóknara en það. Já, það þyrfti að taka ákveðið átak, sem er hægt að gera, til að ná þeirri dagsetningu framar á árið og þá væri kannski eðlilegt að byrja á því að setja 1. mars til þess að gefa stofnununum andrými til að klára og gíra þessa dagsetningu svo niður í 1. febrúar. Það ætti vel að vera hægt að loka árinu miðað við hvernig lög um opinber fjármál voru sett upp, það á að huga að greiðslugrunninum, hvenær verið er að borga reikninga o.s.frv. Það á að vera miklu meira flæði á milli ára í lögum um opinber fjármál en var áður. Þá kemur þetta út í plús og mínus eftir því sem við á, þá er verið að færa fjárheimildir á milli ára en ekki fella niður eða fjármagna aftur í tímann. Ég held að praktískt séð sé mjög gerlegt að ná þessari dagsetningu framar, taka á ástæðunni fyrir því að þetta kemur svona seint núna. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt fyrir þingið að vinna á þessum praktíska ómöguleika sem er í augnablikinu sá að fyrra fjárlagaári sé ekki lokað fyrr en svona seint. Það sé algerlega nauðsynlegt fyrir einmitt það fjárveitingavald sem þingið á að hafa að fá miklu fyrr upplýsingar um það hvernig síðasta ár kláraðist og, eins og ég legg til í frumvarpinu, á innan við einum mánuði.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir svarið. Já, það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á, þessar praktísku forsendur fyrir því að loka fyrr síðasta fjárlagaári, það þarf að gerast. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er gerlegt. Þau svör sem ég hef fengið úr stofnunum eru líka á þann veg að það sé gerlegt. Ég held að aginn og reglufestan í kringum lögin og fjárlagaferlið allt geri það að verkum að nú erum við í færum til að klára fjárlagaumræðu fyrr. Það styður það. Þá er það hitt sem kemur að pólitíkinni. Við getum rakið það til síðasta árs að þá breyttum við, vegna breyttra efnahagsforsendna, ríkisfjármálastefnu áður en við kláruðum ríkisfjármálaáætlun. Þær aðstæður kunna að koma upp að fara þurfi í gegnum slíkt. Það færir rök fyrir því að vera fyrr á ferðinni með fjármálaáætlun, losa um þann tíma, ef fara þarf í slíkar aðgerðir. En á móti kemur að það gæti reynst pólitíkinni erfitt, þ.e. sitjandi ríkisstjórn, að klára sig í gegnum þau mál og þær hagspár sem eiga að liggja til grundvallar þannig að það er ákveðin klemma þar sem þyrfti að skoða. Ég held að það sé allrar athygli virði að reyna að færa dagsetninguna framar. Ég held að það sé bara verkefni frekar en að það sé ógerlegt, svo að ég taki það fram. Ég held að það sé bara býsna skemmtilegt að fara í gegnum vangaveltur um að ná að færa þetta framar í tíma og þurfi fyrst og fremst að vinna það með þeim sem vinna að fjármálaáætlun. 
             Það er annað sem ég vil koma á framfæri. Það þarf líka að ná samkomulagi við B- og C-hlutann og svo sveitarfélögin, eins og kveðið er á um í lögum.

Virðulegi forseti. Aðeins varðandi síðasta hlutann, hann er ekki eins viðkvæmur fyrir tíma og aðrir hlutar, t.d. það að loka fjárlögum síðasta árs til þess að hafa grunninn fyrir komandi fjármálaáætlun. Ég er meira að segja ekki alveg 100% viss á því að það þurfi nauðsynlega að loka fjárlögum síðasta árs, hafa nákvæmnina í rammanum fyrir næsta ár upp á nokkrar krónur, því að fólk veit það nokkuð nákvæmlega strax í lok desember hvernig árið er að fara að klárast og nokkurn veginn hvers konar ramma þarf fyrir komandi ár í kjölfarið. Af því að fjármálaáætlunin á einmitt ekki að vera alveg hárnákvæm upp á krónur, hún er sveigjanleg að einhverju leyti. Þess vegna leyfir hún varasjóði og ýmislegt svoleiðis til þess að koma til móts við áföll og ónákvæmar kostnaðargreiningar. Um þetta snýst fjármálaáætlun einmitt, þetta er stefna stjórnvalda sem þau setja fram með sinni forgangsröðun og kostnaðargreiningu á þeirri forgangsröðun. Þannig að ef það gerist og upp koma einhverjar aðstæður í efnahagslífinu sem kalla mögulega á endurskoðun fjármálastefnu - það var náttúrlega varað við því að einhverju leyti að fjármálastefna væri of stíf, það er búið liðka aðeins til núna og er jákvætt, fjármálaáætlun er líka kannski pínulítið stíf, þyrfti kannski að hrista til í römmunum hvað það varðar að skilgreina hvað gerist ef efnahagslífið dregst saman - þá kemur einmitt að forgangsröðuninni og kostnaðargreiningu á henni. Ef farið er að harðna í ári þá sjáum við strax í forgangsröðunarlistanum hvaða verkefni dragast saman eða er hægt að seinka. Það er þá orðið innbyggt í fjármálaáætlunina, sem er bara jákvætt.

Frú forseti. Ég verð að lýsa yfir miklum vonbrigðum með hv. þingmann og fyrsta flutningsmann. Ég hélt að hann yrði svo stífur á öllum gormum að hann myndi ekki vera tilbúinn til að hvika í neinu frá skrifuðu orði í tillögunni, og ég gæti komið hér upp sem frjálslyndi maðurinn sem vildi eitthvað hnika til. Hann gerir mér þann óleik að vera einmitt mjög opinn fyrir hugmyndum um hvernig hægt sé að bæta þessa, að ég tel, athyglisverðu tillögu. Ég held að ég og hv. þingmaður séum í grundvallaratriðum sammála um þörfina á bak við tillöguna. En að öllu gríni slepptu langaði mig samt að koma hingað upp og eiga orðastað við hv. þingmann þó að hann hafi, forseti, í einhverju svarað vangaveltum um dagsetningu. Ég hef áhyggjur af henni. Ef við horfum á ferlið eins og það er, þar sem embættisfólk þarf að klára talnagrunninn í fjárlagafrumvarpinu áður en vinna við næstu áætlun hefst og varla hægt að loka því fyrr en allar breytingar hafi verið gerðar hér o.s.frv., þá finnst mér 1. febrúar ansi vel í lagt. Það þyrfti einmitt, eins og hér hefur svo sem komið fram, margt annað að breytast miklu fyrr í ferlinu áður en við næðum því, ef við náum því einhvern tímann. Mig langaði í fyrra andsvari að fá hv. þingmann til að koma betur inn á það. Þó að hv. þingmaður hafi dregið það fram er mikilvægt að draga fram að þetta er, að mínu viti, ekki endilega raunhæf dagsetning strax. En sú hugsun að fjármálaáætlun sé aðalmálið á vorþingi og þingið hafi tíma til að ræða það að gera breytingar hugnast mér vel.

Virðulegi forseti. Ég vil bara koma því á framfæri að ég er einstaklega samvinnuþýður þegar kemur að góðum rökum sem eru lögð í púkkið. Já, ég vakti aðeins athygli á þessu í fyrra andsvari varðandi það að loka römmunum. Eins mikill formalisti og ég er sem setur ákveðna ramma þá erum við samt kannski eilítið of nákvæm með að loka síðasta ári upp á nákvæmlega krónu. Það er ekki nauðsynleg nákvæmni fyrir fjárlagaramma næstu fjármálaáætlunar af því að hún er í milljónum og tugum milljóna til eða frá. Upplýsingarnar liggja yfirleitt tiltölulega vel fyrir í lok desember og jafnvel aðeins fyrr. Við höfum oft fengið heimsóknir í fjárlaganefnd þar sem verið er að kynna lokastöðu ársins og séð er fram á greiðslur upp á svo og svo mikið þannig að búast má við því að árið klárist á þessum mörkum. Vikmörkin þar eru ekkert gríðarlega mikil og það er mjög auðvelt að glíma við þau vikmörk ef þau reynast óeðlileg eða illviðráðanleg í meðhöndlun þingsins, eins og er mjög mikið gert með fjárlögin hvort eð er. Þetta er því ekki óeðlilegt. Þetta er bara sú staða sem við leggjum almennt upp með 1. febrúar, miðað við þær upplýsingar sem við höfum, og ef það reynist byggt á mjög röngum forsendum - miðað við reynslu mína í fjárlaganefnd er ólíklegt að það komi upp, fólk veit veikleikana með tiltölulega miklum fyrirvara en hvort við í fjárlaganefnd fáum að vita það með miklum fyrirvara er annað mál 

Forseti. Athyglisverðar umræður þykir mér. Mér heyrist við allir hv. þingmenn sem höfum tekið þátt í þessari umræðu vera sammála um að segja að fjármálaáætlun verði aðalmálið á vorþinginu og kalli á meiri umræðu og meiri breytingar og að mínu viti meiri pólitík inn í umræðuna því að hvergi birtist pólitík betur en í fjármálum hins opinbera. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort núverandi framsetning setji því einfaldlega ekki skorður að ná þessu markmiði og í kjölfarið velti ég því fyrir mér hvort við séum kannski að byrja á öfugum enda með annars mjög góðri tillögu hv. þingmanns, sem ég er mjög ánægður með að skuli koma hér fram til að við getum rætt þetta. Ég hef horft til laga um opinber fjármál. Ýmsar tilfinningar hafa bærst í mér við það. Ég er ánægður með mjög margt, síður með annað. Ég hef horft á það þannig að við séum að koma á fót nýju ferli sem er ekkert smáræðisferli. Við höfum svo sem heyrt endalausar ræður um fyrstu árin þar sem alltaf var verið að skipta um ríkisstjórn o.s.frv. Ég velti fyrir mér, nú þegar reynsla er að komast á ferlið, hring eftir hring, hvort þurfi ekki bara einhverja allsherjarúttekt á þessu, jafnvel að við myndum leita til alþjóðastofnana sem færu aðeins yfir það hvernig það hefur gengið að innleiða þetta hjá okkur. Allt frá tímafrestum og því hvernig þetta kemur inn á dagskrá þingsins yfir í framsetningu o.s.frv., hvort það sé kannski eitthvað sem við eigum að gera frekar en að taka út eina dagsetningu. Ég ítreka þó að ég er sammála hugmyndinni á bak við þá breytingartillögu.

Virðulegur forseti. Framsetningin já. 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á innheimtulögum, nr. 95/2008, með síðari breytingum, nánar tiltekið um leyfisskyldu. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Frumvarpið sem hér er til umræðu myndar þátt í heild sem stendur saman af öðrum frumvörpum sem ég hef ásamt meðflutningsmönnum mínum flutt til að styrkja stöðu fjölskyldna og heimila á lánamarkaði. Sú staða hefur verið bágborin og þess vegna hef ég flutt hér lyklafrumvarp, frumvarp um það sem ég kalla tangarsókn að verðtryggingunni úr öllum höfuðáttum, auk fjölmargra fyrirspurna um meðferðina á heimilum landsmanna í hruninu og eftirleik þess. Herra forseti. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 149. löggjafarþingi, síðasta þingi, 769. mál, en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt óbreytt. Frumvarpið á rætur að rekja til álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 8302/2014 vegna kvörtunar Hagsmunasamtaka heimilanna yfir skorti á eftirliti með innheimtustarfsemi. Við meðferð málsins kom í ljós að nokkur fyrirtæki sem stunduðu innheimtustarfsemi störfuðu án eftirlits þar sem óljóst var hvort þau féllu undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins eða Lögmannafélags Íslands með þeirri afleiðingu að hvorugt þeirra hafði í raun eftirlit með þeim. Með lögum nr. 55/2018 voru breytingar gerðar á innheimtulögum sem ætlað var að bregðast við niðurstöðum umboðsmanns Alþingis í fyrrnefndu máli. Síðan hafa komið fram ábendingar um að breytingarnar hafi ekki reynst eins vel og vonast var til. Svo virðist sem enn starfi innheimtufyrirtæki án eftirlits eða óljóst er hvernig eftirliti er háttað og breytingin hafi því ekki tekið af öll tvímæli um það. Við samningu frumvarps þessa hefur verið tekið mið af slíkum ábendingum. Í innheimtulögum er innheimtuaðilum skipt í tvo hópa, annars vegar þá sem eru að meginreglu leyfisskyldir og falla undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins og hins vegar tiltekna aðila sem eru undanþegnir leyfisskyldu. Undantekningarákvæðið á m.a. við um opinbera aðila, fjármálafyrirtæki, lögmenn og lögmannsstofur. Þetta fyrirkomulag er í sjálfu sér ekki óeðlilegt í ljósi þess að fjármálafyrirtæki eru, svo dæmi sé tekið, þegar undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins en Lögmannafélag Íslands fer með eftirlit með störfum lögmanna. Ætla má að sérstaða lögmanna samkvæmt innheimtulögum stafi af því að innheimta á kröfum skjólstæðinga er oft liður í lögmannsstörfum sem má skilgreina sem aukastarf með aðalstarfseminni, þ.e. lögmannsþjónustu. Sambærilega undanþágu er t.d. að finna í lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, þegar um tilfallandi þjónustu er að ræða og hún veitt sem eðlilegur þáttur í víðtækara viðfangsefni á starfssviðinu. Eftir sem áður hefur verið bent á að það sé óeðlilegt og geti skapað óvissu og glufur í eftirliti ef fyrirtæki sem hafa innheimtu að meginstarfsemi sinni geta sniðgengið starfsleyfisskyldu með því einu að skráðir eigendur þeirra séu lögmenn. Jafnframt er það til þess fallið að raska samkeppnisstöðu innheimtuaðila með starfsleyfi sem uppfylla öll skilyrði að önnur fyrirtæki á sama markaði geti komið sér hjá leyfisskyldu. Með frumvarpi þessu er því lagt til að skýrari aðgreining verði gerð á milli fyrirtækja með lögmannsþjónustu sem aðalstarfsemi og fyrirtækja sem hafa innheimtu fyrir aðra sem aðalstarfsemi og tekin verði af öll tvímæli um starfsleyfisskyldu hinna síðarnefndu án tillits til eignarhalds. Með hliðsjón af ábendingum í umsögnum Hagsmunasamtaka heimilanna er einnig lagt til að skerpt verði á upplýsingaskyldu innheimtuaðila um réttarúrræði neytenda og áréttað að Neytendastofa fari með eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum gagnvart neytendum. Herra forseti. Um þetta mál liggur fyrir umsögn frá Hagsmunasamtökum heimilanna, dagsett 17. desember 2019. Þar er gerð grein fyrir því hvernig þetta frumvarp er nauðsynlegur liður í að gera Fjármálaeftirlitinu kleift að koma böndum á innheimtu ólöglegs kostnaðar af smálánum. Einnig má benda á að þetta snýst ekki aðeins um eftirlit í þágu neytendaverndar heldur er líka til þess fallið að rétta þá ójöfnu samkeppnisstöðu sem innheimtufyrirtæki búa við eftir því hvort þau séu leyfisskyld eða ekki. Segir í umsögninni að með frumvarpinu sé stefnt að því að fella öll innheimtufyrirtæki undir sömu lagareglur er varða leyfisskyldu og eftirlit, óháð persónulegri stöðu endanlegra eigenda þeirra. Þannig er ætlunin að tryggja betur jafnræði og efla réttaröryggi neytenda á fjármálamarkaði. Um þessar mundir hefur frumvarp um breytingu á lögum um neytendalán vegna svokallaðra smálána verið til meðferðar á vettvangi Alþingis. Af því tilefni vekja samtökin í umsögn sinni athygli á því að frumvarp það sem hér er til umræðu er mikilvægur liður í því að stemma stigu við innheimtu lána með ólögmætan kostnað, með því að fella öll íslensk innheimtufyrirtæki undir leyfisskyldu og valdsvið Fjármálaeftirlitsins. Fram kemur í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar á þskj. 718 í 223. máli á 150. löggjafarþingi að vinna sé í gangi í dómsmálaráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti við að skýra betur reglur um starfsemi löginnheimtuaðila og eftirlit með starfseminni. Meiri hlutinn hvetur til að þeirri vinnu verði hraðað eins og kostur er og frumvarp verði lagt fram á vorþingi. Af þessu tilefni benda Hagsmunasamtök heimilanna á í umsögn sinni að þau helstu atriði sem samtökin telja þurfa að skerpa á í innheimtulögum koma nú þegar fram í því frumvarpi sem hér um ræðir. Herra forseti. Ég vil vekja athygli þingheims á tveimur fyrirspurnum sem ég hef nýlega lagt fram og tengjast efni frumvarpsins. Fyrri fyrirspurnin lýtur að því eftirliti sem svokölluð smálánafyrirtæki búa við af hendi Neytendastofu. Fyrirspurnin er til ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um stjórnvaldssektir á smálánafyrirtæki. Þar er spurt hvort af hálfu Neytendastofu hafi verið lagðar stjórnvaldssektir á svokölluð smálánafyrirtæki. Mjög mikilvægt er að þetta sé upplýst. Í annan stað er spurt: Ef svo er, hvaða fyrirtæki eiga í hlut og í hverju felast þau brot sem sektað er fyrir? Hverjar eru fjárhæðir umræddra stjórnvaldssekta og hvenær voru þær lagðar á? Hafa umræddar stjórnvaldssektir verið greiddar? Ef svo er ekki, til hvaða aðgerða hefur verið gripið til að tryggja innheimtu þeirra? Þá vil ég, herra forseti, geta samhengisins vegna um fyrirspurn til dómsmálaráðherra um vinnslu og miðlun upplýsinga um umdeildar skuldir sem ég mun víkja nánar að á eftir. Baksvið fyrirspurnarinnar felst í að Persónuvernd gaf 26. febrúar 2018 út starfsleyfi til tiltekins fyrirtækis til vinnslu upplýsinga um fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga. Leyfið gildir til 1. maí 2020. Herra forseti. Í starfsleyfinu segir, og þetta er aðgengilegt á alnetinu: Óheimil er vinnsla upplýsinga um umdeildar skuldir. Það á við ef skuldari hefur sannanlega komið andmælum við skuld á framfæri við kröfuhafa, greint honum frá ástæðu andmælanna og skuldin hefur ekki verið staðfest með aðfararhæfum dómi eða aðfararhæfri ákvörðun sýslumanns sem kunngjörð hefur verið í opinberri auglýsingu. Fallist sýslumaður, að tekinni slíkri ákvörðun, á andmæli skuldara þannig að fullnustugerð nái ekki fram að ganga telst skuldin aftur vera umdeild. Spurningar mínar vegna þessa, sem liggja hér fyrir í fyrirspurninni til hæstv. dómsmálaráðherra, eru m.a. þessar: Hvernig er háttað eftirliti með því að fjárhagsupplýsingastofa, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 246/2001, vinni ekki eða miðli upplýsingum um umdeildar skuldir? Þá er spurt: Hversu lengi má miðla fjárhagsupplýsingum sem hafa neikvæð áhrif á stöðu einstaklinga og hvernig er tryggt að þeim sé ekki miðlað eftir þann tíma? Þá er hæstv. ráðherra spurður: Hvaða viðurlög eru við því að vikið sé frá reglum í starfsleyfi um þessi atriði? Enn er spurt: Eru þess dæmi að vikið hafi verið frá slíkum reglum og ef svo er, hversu mörg eru þau tilvik og hvernig hefur verið brugðist við þeim? Loks er hæstv. dómsmálaráðherra inntur eftir því hvort ráðherra telji ástæðu til að skerpa á reglum í þessu efni og eftir atvikum herða á viðurlögum ef frá þeim er vikið. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að geta hér um tillögu til þingsályktunar sem lögð verður fram á Alþingi á næstunni og tengist efni þess frumvarps sem við erum að ræða. Alkunna er að fjallað er í fjármálakerfinu um viðkvæmar upplýsingar um fjárhagsmálefni einstaklinga, ekki síst þegar kemur að lántökum, t.d. til húsnæðiskaupa. Sama á við þegar kemur að leigu á íbúðum. Þar liggur meðal annars til grundvallar svokölluð vanskilaskrá sem unnin er í fyrirtæki sem á íslensku stofnanamáli heitir fjárhagsupplýsingastofa. Eitt slíkt fyrirtæki starfar á þessum vettvangi eftir því sem næst verður komist. Sú staða má ekki vera uppi, herra forseti, að lánveitendur, hugsanlega misjafnlega vandir að virðingu sinni, séu í aðstöðu til að hafa áhrif á að einstaklingar rati á slíka vanskilaskrá, hugsanlega á vafasömum forsendum. Slíkt er mikið alvörumál og getur haft alvarlegar, að ekki sé sagt afdrifaríkar afleiðingar fyrir fólk að nafn þess birtist á slíkri skrá. Notkun greiðslukorta, leiga á íbúð, lántaka til kaupa á húsnæði, allt þetta verður býsna torvelt þeim sem eiga nafn sitt á umræddri vanskilaskrá. Allt þetta leiðir af sér að regluverk í þessu sambandi verður að vera sem vandaðast að allri gerð svo útilokað sé að fólki sé hrint fyrir björg í fjárhagslegu tilliti með því að koma nafni þess á slíka skrá. Á næstunni mun ég leggja fram tillögu til þingsályktunar um endurskoðun regluverks um starfrækslu fjárhagsupplýsingastofa, eins og þessi fyrirtæki eru nefnd. Vil ég í sem stystu máli gera grein fyrir þeirri þingsályktunartillögu sem væntanleg er vegna tengsla hennar við það mál sem við ræðum hér. Með leyfi forseta, er texti tillögunnar svofelldur: Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að skipa starfshóp sem taki til endurskoðunar lög og reglur sem gilda um starfrækslu fjárhagsupplýsingastofa og vinnslu upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga og lögaðila í því skyni að miðla þeim til annarra. Starfshópurinn leggi sérstaka áherslu á réttarstöðu neytenda á fjármálamarkaði hvað varðar vinnslu slíkra upplýsinga og geri tillögur um úrbætur til að bæta stöðu neytenda á þessu sviði. Síðan er fjallað um með hvaða hætti hópurinn verði skipaður og lögð áhersla á að Hagsmunasamtök heimilanna og Neytendasamtökin tilnefni hvor sinn fulltrúa. Síðan verði samráð við helstu stofnanir sem málið varðar, þar á meðal Persónuvernd, Neytendastofu, Fjármálaeftirlitið, Samkeppniseftirlitið og önnur félagasamtök og stofnanir sem málefnið kann að snerta. Ég tek það fram, herra forseti, að þegar ég nefni Fjármálaeftirlitið er ég að sjálfsögðu að vísa til þess hluta Seðlabankans sem núna heldur utan um það sem áður var og hét sjálfstætt fjármálaeftirlit, bara til að taka það fram. Í greinargerð með þessari væntanlegu þingsályktunartillögu segir, herra forseti, að starfræksla fjárhagsupplýsingastofu feli m.a. í sér söfnun og skráningu upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga og lögaðila í því skyni að miðla til annarra. Hér á landi starfar aðeins eitt fyrirtæki sem stundar slíka starfsemi. Starfsemin felur aðallega í sér að halda utan um skráningar á vanefndum fjárhagslegra skuldbindinga, svokölluð vanskilaskrá, og helstu skuldbindingar við fjármálafyrirtæki, svokallað skuldastöðuyfirlit. Með tilkomu laga um neytendalán, nr. 33/2013, og laga um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, hefur gerð lánshæfismats haft æ meiri þýðingu sem skilyrði fyrir lánveitingum, en slíkt mat er að miklu leyti byggt á upplýsingum úr vanskilaskrá og skuldastöðuyfirliti og felur þannig í sér sjálfvirka vinnslu persónuupplýsinga, þ.e. gerð persónusniðs. Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að vísa áfram í greinargerð með þeirri þingsályktunartillögu sem ég hef kynnt hér í sem allra stystu máli en þar segir, með leyfi forseta: Við setningu nýrra laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, var lögfest ákvæði sambærilegt því sem var í þágildandi lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, nr. 77/2000, um vinnslu upplýsinga um fjárhagsmálefni og lánstraust, en nýmæli var að vísa sérstaklega til vinnslu persónuupplýsinga sem fer fram við gerð lánshæfismats og taka fram að sú vinnsla þyrfti að byggjast á leyfi Persónuverndar. Ítarlega útfærslu á reglum um söfnun og miðlun upplýsinga um fjárhagsmálefni og lánstraust er að finna í reglugerð um söfnun og miðlun upplýsinga um fjárhagsmálefni og lánstraust, nr. 246/2001. Samkvæmt reglugerðinni er starfsemin leyfisskyld og getur Persónuvernd bundið slíkt starfsleyfi þeim skilmálum sem hún telur vera nauðsynlega hverju sinni. Með setningu nýrra persónuverndarlaga var reglugerðin þó ekki tekin til sérstakrar endurskoðunar. Nauðsyn þess að endurskoða og skýra reglur um starfrækslu fjárhagsupplýsingastofa hefur komið glögglega fram í kjölfar fjármálahrunsins 2008 í tengslum við álitaefni sem hafa vaknað um lögmæti krafna með hliðsjón af reglum á sviði neytendaverndar. Ekki síst í tengslum við svokölluð smálán með ólöglega háum lánskostnaði sem hafa verið, og mun óhætt að fullyrða það, herra forseti, innheimt af hörku, m.a. með því að nota vanskilaskráningu sem hótun og ógn gagnvart neytendum. Með þingsályktunartillögu þessari verður því lagt til að dómsmálaráðherra verði falið að skipa starfshóp sem taki til endurskoðunar lög og reglur sem gilda um starfrækslu fjárhagsupplýsingastofa og vinnslu upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga og lögaðila í því skyni að miðla þeim til annarra, með sérstaka áherslu á réttindi neytenda. Flutningsmenn leggja áherslu á mikilvægi þess að neytendaverndarsamtök hafi aðkomu að slíkri vinnu til að tryggja hagsmuni neytenda og þeim verði því falið að tilnefna fulltrúa í hópinn. Enn fremur er lagt til að starfshópurinn hafi samráð um tillögur og nánari útfærslur þeirra við félagasamtök og stofnanir sem málefnið snertir, svo sem samtök launafólks, fjármálafyrirtækja og eftirlitsstofnanir. Herra forseti. Nú hef ég lokið við að gera grein í sem allra stystu máli fyrir þeirri þingsályktunartillögu sem hingað er væntanleg og verður lögð fram á næstunni um endurskoðun regluverks um starfrækslu fjárhagsupplýsingastofu. Herra forseti. Heimilin máttu þola harða framgöngu hinna svokölluðu fjármálaafla í hruninu og ekki síður í eftirleik þess. Varnir í þágu heimila og fjölskyldna voru engar reistar og virtust stjórnvöld, einkanlega í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem af sérkennilegri kaldhæðni kenndi sig við norræna velferð, frekar hafa lagst á sveif með fjármálafyrirtækjum og innheimtumönnum en fjölskyldum í hinni hörðu glímu sem margar þeirra máttu heyja í baráttu við að bjarga heimilum sínum, húsnæði fjölskyldunnar, foreldranna og barnanna. Við ofurefli var að etja fyrir fjölskyldurnar, ekki síst þegar þær stóðu frammi fyrir samanlögðu afli fjármálakerfisins og stjórnvalda sem tryggðu þeim allt afl réttarkerfisins að baki kröfum sem í mörgum tilfellum var haldið uppi af harðfylgi, að ekki sé sagt óbilgirni og rangsleitni. Herra forseti. Þetta frumvarp, og þau önnur mál sem ég hef gert hér að umtalsefni, fela í sér umbætur í þágu fjölskyldna og heimila með það að markmiði að auka öryggi þeirra í fjárhagslegu tilliti. Ég leyfi mér að vænta vandaðrar meðferðar í hv. þingnefnd og góðra undirtekta hv. þingmanna við þær umbætur sem hér er leitast við að koma á.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á innheimtulögum, þ.e. um leyfisskyldu innheimtufyrirtækja eða þeirra sem stunda innheimtu. Flutningsmaður, hv. þm. Ólafur Ísleifsson, hefur farið ítarlega yfir frumvarpið en ég er meðflutningsmaður á því með honum og ætla að nefna nokkur atriði. Frumvarpið er til komið vegna álits umboðsmanns Alþingis þar sem hann benti á brotalamir í innheimtulögum og ekki síður vegna hvatningar Hagsmunasamtaka heimilanna sem hvöttu til þess að gerðar yrðu lagfæringar á lögunum. Frumvarpið er hér komið og lagt fram með þann tilgang að gera þessar tilteknu lagfæringar. Hv. þm. Ólafur Ísleifsson nefndi það í ræðu sinni að þetta væri liður í vegferð sem hann hefur lagt í sem hann nefnir tangarsókn gegn verðtryggingunni. Ég er flutningsmaður með honum á mörgum frumvörpum í þessa veru þar sem leitast er við að ná tökum á því umhverfi sem fólkið í landinu hefur þurft að búa við mörg undanfarin ár og sérstaklega fyrir hrun og í hruninu sem kom hart niður á heimilunum í landinu og varð til þess að 10.000 heimili voru boðin upp ofan af fólki. Þetta frumvarp er einn liður í því að leitast við að rétta hlut skuldara, íbúa og fjölskyldna í landinu. Þetta er liður í því og ég styð það auðvitað heils hugar. Innheimtulögin eru þannig að aðilar sem hafa heimild eða leyfi til að innheimta kröfur þurfa að sækja um svokallað innheimtuleyfi þar sem Fjármálaeftirlitið fer með eftirlit og síðan þeir aðilar sem eru undanþegnir þessari leyfisskyldu, þ.e. fjármálafyrirtæki og lögmannsstofur. Er það í hæsta máta eðlilegt vegna þess að lögmenn þurfa oft í starfsemi sinni að innheimta kröfur sem er þá hluti af þjónustu þeirra. Fjármálaeftirlitið hefur annars vegar eftirlit með fjármálafyrirtækjunum og hins vegar hefur Lögmannafélag Íslands eftirlit með lögmannsstofunum og starfsemi þeirra en þarna á milli falla ákveðnir aðilar sem þessu frumvarpi er ætlað að ná yfir, þ.e. aðilar eða fyrirtæki sem hafa innheimtu sem aðalstarfsemi en ekki lögmannsþjónustu. Einungis er áskilið í núverandi lagaumhverfi að skráður eigandi sé lögmaður. Þessu frumvarpi er einmitt ætlað að girða fyrir eftirlitsleysi slíkra fyrirtækja. Það verður ekki nægjanlegt, ef þetta frumvarp verður að lögum, að skráðir eigendur þess lags fyrirtækja, sem hafa innheimtustarfsemi að aðalstarfsemi, séu einungis lögmenn heldur verða slík fyrirtæki leyfisskyld og þar af leiðandi sett undir eftirlit, svo að ég útskýri örlítið hvað við erum að fara með framlagningu frumvarpsins. Það breytir því ekki, herra forseti, að lögmenn og lögmannsstofur mega eftir sem áður stunda innheimtustarfsemi án starfsleyfis og þá undir eftirliti Lögmannafélags Íslands, enda sé sú innheimta liður í störfum þeirra sem lögmanna að sjálfsögðu. Frumvarpið snýst líka um samkeppni. Það snýst um að samkeppnisstaða þeirra sem stunda þessa starfsemi og eru eftirlitsskyldir, eins og langflestir eru, eins og ég hef útskýrt, sé ekki skert með þeim hætti að það séu einhverjir aðrir aðilar sem sleppi við slíkt eftirlit. Verið er að setja undir þann leka með þessu frumvarpi að til staðar séu fyrirtæki í samfélaginu sem lúta hvorki eftirliti Fjármálaeftirlitsins né Lögmannafélagsins - en sú er raunin, herra forseti - og koma lögum yfir þessi fyrirtæki og gera þau eftirlitsskyld. Að svo búnu vona ég að frumvarpið fari til nefndar og hljóti þar faglega umfjöllun og komi svo inn í þingið og verði að lögum á þessu þingi. Þetta er mikilvægt mál. Þetta er sanngirnismál. Þetta er sanngirnismál fyrir heimilin í landinu og þetta er sanngirnismál fyrir fólkið í landinu.

Virðulegi forseti. Heimur versnandi fer, er oft haft á orði, en það er bara aldeilis ekki svo. Við eigum mýmörg dæmi um gríðarlegar framfarir í samfélaginu á síðustu áratugum. Eitt af þeim dæmum er hvernig tekist hefur að berjast við hjartasjúkdóma um allan heim. Síðustu áratugi hefur dregið gríðarlega úr tíðni dauðsfalla af völdum hjartasjúkdóma. Þar spilar margt inn í, ekki síst auknar áherslur á lífsstílsbreytingar, almennar forvarnir og fræðsla um viðbragð við hjartaáfalli. Það hittist svo vel á að þennan mánuðinn er í gangi svokallað GoRed-átak um allan heim og þar er Ísland ekki undanskilið. Það átak miðar að því að fræða konur sérstaklega um áhættuþætti og einkenni hjarta- og æðasjúkdóma og hvernig draga megi úr líkum á sjúkdómnum vegna þess að þrátt fyrir allar þær góðu fyrirætlanir sem hafa verið varðandi forvarnir á fyrri árum þá láðist á köflum að taka með í myndina að þetta er sjúkdómur sem lýsir sér með ólíkum hætti hjá kynjunum. Konum var hreinlega ekki kennt að þekkja einkenni sjúkdómsins á eigin skinni. Úr þessu er verið að bæta með GoRed-átakinu og ýmsu öðru, en gott er að minnast á það hér. Sama hvað við beitum miklum forvörnum er alltaf einhver hópur, einhver hluti hjartasjúkdóma, sem kallar á sértækari og fyrirbyggjandi forvarnir, sérstaklega þegar um er að ræða arfgenga sjúkdóma sem ekki er hægt að koma með öllu í veg fyrir. Sú tillaga sem hér liggur fyrir er lögð fram með það að leiðarljósi að ná til þess hóps sem glímir við hluta arfgengu hjartasjúkdómanna þannig að hægt sé að grípa inn í áður en til hjartaáfalls kemur og fækka þannig þeim einstaklingum sérstaklega sem fá hjartaáföll ungir. Það er auðvelt að reikna inn í þetta mikinn heilsufarslegan og efnahagslegan ávinning vegna þess að oft má fyrirbyggja hjartaáföll af völdum sjúkdóma sem greinast snemma hjá fólki á mjög einfaldan hátt með lífsstílsbreytingum eða bara með einfaldri lyfjameðferð sem getur haldið sjúkdómnum í skefjum allt lífið í gegn. Hér ræðir ekki um sérstaklega stóran hóp. Tillagan felur í sér að heilbrigðisráðherra komi upp skipulögðu hjartaeftirliti þannig að ef fólk fær hjartaáfall ungt, segjum undir fimmtugu, og rétt að ráðuneytið útfæri þetta, verði nánustu ættingjar þeirra einstaklinga boðaðir í skoðun til að greina hvort þeir séu í áhættuhópi fyrir arfgenga hjartasjúkdóma. Með öðrum orðum, ef ungur einstaklingur greinist með hjartasjúkdóm með því að fá áfall verði í ákveðnum radíus út frá honum öllum boðið að fara í tékk. Fyrir þessu eru læknisfræðileg rök þar sem hjartaáföll hjá yngri einstaklingum má oftast rekja til arfgengra sjúkdóma þar sem arfgeng blóðfituhækkun er algengust. Slíka hækkun er mjög auðvelt að greina og meðhöndla. Þegar fólk fer að eldast breytast áhættuþættirnir þannig að eftirlit af þessu tagi myndi líklega ekki skila sama árangri í þeim aldurshópum. Eins og ég segi, ef þessi tillaga verður samþykkt fellur það í hlut heilbrigðisráðuneytisins, og væntanlega myndi það koma líka fram við umfjöllun velferðarnefndar, að meta hvaða viðmið eigi að hafa við útfærslu þessa, bæði hvaða aldur er miðað við og hvað flokkist undir nánustu ættingja. Þá þarf líka að huga að persónuverndarsjónarmiðum. Það þarf að tryggja að allt samþykki í þessu ferli sé vel upplýst og ætli við treystum ekki ráðuneytinu ágætlega til þess. Raunar er það svo að nú þegar má gera ráð fyrir því að nokkur hluti þess fólks sem tillaga þessi myndi ná yfir leiti sér aðstoðar ef ættingi fær hjartaáfall. Tillögunni er ætlað að ná til þeirra sem ekki átta sig á þeim möguleika eða mikilvægi hjartaeftirlits. Reyndar mætti alveg velta fyrir sér hvort fleiri sjúkdómar mættu eiga hér undir eða fleiri áhættuhópar, t.d. eru ákveðnir hópar kvenna í sérstakri áhættu þegar kemur að kransæðasjúkdómum. Konum sem hafa fengið meðgöngueitrun, háþrýsting eða sykursýki á meðgöngu er sérstaklega hætt við að þróa með sér hjartasjúkdóm þegar frá líður. Það væri ágætt ef heilbrigðiskerfið héldi utan um þessa hópa og myndi einfaldlega bjóða þeim einhverja eftirfylgni, greina hjá fólki sjúkdóm á frumstigi þannig að ekki komi til þess að fólk fái óvænt og hættulegt hjartaáfall á unga aldri. Ég legg til að tillagan gangi til velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi sem er lagt fram af þingflokki Viðreisnar og fjallar um erfðafjárskatt. Frumvarpið felur í sér talsverðar breytingar á því fyrirkomulagi sem er nú á innheimtu erfðafjárskatts eða skattlagningu dánarbúa. Þetta er skattalækkunarfrumvarp, felur í sér að miðað við fyrirliggjandi gögn fá a.m.k. um 80% þeirra sem hljóta arf skattalækkun. Þeir sem hins vegar eru í 20% hlutanum og mest fá munu greiða meiri erfðafjárskatt en núgildandi lög gera ráð fyrir. Í grundvallaratriðum eru gerðar breytingar sem felast í því, og eru mikil nýmæli, að hætt er að líta á dánarbúið sjálft sem andlag skattsins eða skattstofninn. Þess í stað er miðað við einstaklinginn sem fær arf. Það er sem sagt arfshluti hvers og eins sem er andlag skattsins eða skattstofn. Í núgildandi lögum er gert ráð fyrir því að skattandlagið eða skattstofninn sé verðmæti dánarbúsins. Það eru reglur um að draga megi frá 1,5 millj. kr. frá verðmæti búsins áður en til skattlagningarinnar kemur. Það sem eftir stendur sætir samkvæmt núgildandi lögum 10% erfðafjárskatti, en fjöldi erfingja skiptir ekki máli. Þeir skipta þá, ef svo má segja, með sér þessari 1,5 millj. kr. sem einhvers konar skattafslætti eða frádragi áður en skatturinn er reiknaður þannig að því fleiri sem erfingjarnir eru þeim mun minna kemur í hvers hlut af þeim afslætti sem veittur er. Frumvarpið, eins og áður sagði, gerir ráð fyrir grundvallarbreytingum. Það er í fyrsta lagi að skattstofninn verði ekki lengur verðmæti dánarbúsins heldur sá arfur sem fellur hverjum erfingja í hlut. Þá er það nýmæli sem fylgir þessu að hver og einn erfingi fær frádrag frá sínum arfshluta áður en til skattlagningar kemur. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að hver og einn erfingi fái með þessum hætti frádrag frá skattstofni upp á 6,5 millj. kr. Í öðru lagi verða tekin upp þrjú þrep erfðafjárskatts. Ef arfur er hærri en 6,5 milljónir og upp að 15 milljónum greiðist 10% erfðafjárskattur af þeim fjármunum sem eru á því bili. Ef arfur er hærri og er á bilinu 15–30 milljónir greiðist 15% erfðafjárskattur af þeirri upphæð sem er á milli 15–30 milljóna. Ef menn fara yfir 30 milljónir í arf er það 15% af 15 milljónum. Og ef arfshlutinn fer upp fyrir 30 milljónir þá greiðist 20% erfðafjárskattur. Það er kannski handhægast að útskýra þetta með einu eða tveimur dæmum. Ef við gefum okkur að einstaklingur fái 10 milljónir í arf þá þarf hann ekki að greiða skatta af fyrstu 6,5 milljónunum en greiðir 10% skatt af 3,5 milljónum eða 350.000 kr. Samkvæmt núgildandi lögum um erfðafjárskatt myndi hann greiða 850.000 kr. Fái einstaklingur 25 milljónir í arf þarf hann engan skatt að greiða af 6,5 milljónum en greiðir 10% skatt af 8,5 milljónum og 15% skatt af 10 milljónum eða 850.000 plús 1,5 milljónir eða samtals 2,3 milljónir rúmar og er þá kominn á par við það sem nú gildir. Samkvæmt svari við fyrirspurn til fjármálaráðherra um arf og fjárhæðir erfðafjárskatts sem ég lagði fram á síðasta þingi kemur fram að svokallað miðgildi heildarverðmætis dánarbúa árið 2017 var 14,5 millj. kr. Þetta er ekki meðaltalsverðmæti heldur miðgildið þannig að fyrir neðan 14,5 milljónir er helmingur og fyrir ofan 14,5 milljónir er hinn helmingurinn. Þar kom einnig fram, þegar horft var til arfsins sjálfs eða arfshlutans sem féll í hlut hvers erfingja, að sams konar miðgildi erfingja er 3,5 millj. kr. Síðan kom fram að rúmlega 81% þeirra sem fengu arf fyrir ári var undir 10 millj. kr. Þess vegna má samkvæmt þessu svari áætla með nokkurri vissu að a.m.k. 80% þeirra sem fá arf muni greiða lægri erfðafjárskatt en samkvæmt núgildandi lögum og tillaga okkar í Viðreisn felur í sér að allir sem fá allt að 25 millj. kr. í arf muni greiða minni erfðafjárskatt en nú er. Til viðbótar þessu kemur að fjöldi erfingja að hverju dánarbúi hefur áhrif á heildarskattinn sem rennur til ríkisins. Þannig er auðvelt að fá það út að ef erfinginn er einn eru 6,5 milljónir ekki skattlagðar. Ef þeir eru tveir eru það 13 milljónir sem ekki koma til skatts og ef þeir eru þrír er það 19,5 milljónir o.s.frv. Þannig að það hefur áhrif á tekjur ríkissjóðs hversu margir erfingjar eru að hverju búi. Af sjálfu leiðir þegar tekin eru upp fleiri þrep að skatturinn hækkar hjá 20% þeirra sem fá arf. Skatthlutfallið verður þó aldrei hærra, sama hversu mikill arfurinn er, fer aldrei upp fyrir 20%. Má geta þess að það er nú um stundir 2 prósentustigum minna en greitt er í fjármagnstekjuskatt. Herra forseti. Enginn á tilkall til þess að sá sem hann stendur til arfs eftir láti eftir sig eignir í dánarbúi sem komi til skipta milli erfingja. Í lifanda lífi er hverjum og einum frjáls ráðstöfun eigna sinna í samræmi við lög og reglur. Arfur verður ekki til fyrr en bú hefur verið gert upp. Að vissu leyti má segja að tilviljun ráði hvað komi til skipta og auki þannig eignir og tekjumöguleika erfingja. Það er eðlilegt að þeir erfingjar sem mest fá greiði hlutfallslega mest í skatt. Breytingin stuðlar líka að því að draga úr auðsöfnun á fárra manna hendur, þó í litlu sé. Með því að persónubinda afsláttinn fá fleiri í sinn hlut arf án skattheimtu. Þannig dreifist arfur betur til einstaklinga í samfélaginu um leið og erfðafjárskattur sem kemur í hlut ríkisins við skipti minni dánarbúa, sem allur þorri dánarbúa er eins og hefur komið fram, 80%, mun lækka. Þetta er þörf breyting án nokkurs vafa. Þetta er skattalækkun. Miðað við þau gögn sem ég hef undir höndum má lauslega áætla að skattalækkunin til þessara 80% nemi á bilinu 1–1,3 milljörðum kr., varlega reiknað. Tilgangur frumvarpsins er í sjálfu sér ekki að lækka heildarskatttekjur ríkisins af erfðafjárskatti. Hann er fyrst og fremst að létta skattbyrði þeirra sem eru í 80% hluta arfþega, fyrst og fremst að lækka skatta þar. Með þessu er, held ég, komin aðferð sem er í senn sanngjörn og eðlileg og mun í flestum tilvikum leiða til þess að menn fá sinn arfshluta án mikillar eða nokkurrar skattheimtu í mjög mörgum tilvikum og geta notið arfs síns. Þeim sem mest fá, eru í 20% hlutanum, er í sjálfu sér engin vorkunn að greiða skatt sem gæti þegar mest er nálgast 20%. Það er ekki há skattheimta. Ég held að það sé mjög sanngjörn skattheimta og ég held að það sé líka mjög mikilvægt að við horfum á arfinn sem hlut sem fellur í skaut erfingjans þannig að það er ávinningur hans. Það er ekki í sjálfu sér, og það er grundvallarbreytingin, verið að skattleggja búið sjálft. Það er verið að skattleggja þann hluta sem verður til eigna- og tekjuauka fyrir þann sem arfinn hlýtur. Það er eðlilegt að slíkir fjármunir sæti skattheimtu um leið og það er eðlilegt og sanngjarnt að meginþorri, þar sem þessar upphæðir eru í sjálfu sér ekki mjög verulegar, njóti verulegs hagræðis, greiði ýmist ekki skatt eða mun lægri skatt en nú er. Herra forseti. Ég vænti þess að frumvarpið fái vandaða og góða meðferð og umfjöllun í nefnd en ég legg til að málinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar til frekari umfjöllunar.

Forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar en flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Silja Dögg Gunnarsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Það er engin tilviljun að stór hluti þessa þingmannahóps situr í Íslandsdeild Norðurlandaráðs því að unnið hefur verið að málum svipuðum þessum innan vébanda þess, samræmingu á skilríkjum milli Norðurlandanna og ekki síst rafrænum skilríkjum. Þessi þingsályktunartillaga er nú flutt í fimmta sinn. Því miður hefur hún ekki náð að verða samþykkt endanlega. Ég hygg, forseti, að um sé að ræða gríðarlega mikilvægt mál sem snertir okkur öll. Tillögutextinn sjálfur er stuttur, ég ætla að leyfa mér að lesa hann: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að skipa starfshóp sem geri tillögur að útgáfu öruggra opinberra skilríkja og áætlun um kostnað við að taka skilríkin í notkun. Í starfshópnum eigi sæti fulltrúar Þjóðskrár Íslands, ríkislögreglustjóra, Neytendastofu, Samtaka atvinnulífsins og Íslandsrótar auk fulltrúa fjármála- og efnahagsráðuneytisins og dómsmálaráðuneytisins. Þá taki starfshópurinn mið af því starfi sérfræðinga sem nú vinna að samhæfðum norrænum skilríkjum eða kennitölum á vegum norrænu ráðherranefndarinnar. Dómsmálaráðherra skipi formann starfshópsins. Ráðuneyti greiði kostnað vegna starfshópsins og leggi honum til aðstöðu og nauðsynlega sérfræðiþjónustu. Starfshópurinn skili tillögum sínum til dómsmálaráðherra eigi síðar en 1. desember 2020.“ Forseti. Markmiðið með þessum starfshópi og með útgáfu slíkra skilríkja er að þau standi til boða öllum íslenskum ríkisborgurum og borgurum annarra ríkja sem búsettir eru á Íslandi og bera hér réttindi og skyldur. Á meðal þess sem starfshópurinn skoði er hvort hægt sé að gera skilríki sem í dag eru efnisleg, svo sem ökuskírteini, aðgengileg á snjallsímum. Það sem hefur gerst síðan þetta mál var lagt fram síðast er að töluverð vinna hefur átt sér stað í akkúrat því sem hér er komið inn á, þ.e. að ökuskírteini verði aðgengileg á snjallsímum. Hérlendis eru þrenns konar skilríki í efnislegu formi almennt tekin gild, þ.e. vegabréf, ökuskírteini og nafnskírteini. Ekkert þessara skilríkja fellur undir skilgreininguna á snjallkorti en flest ný, örugg og fjölnota skilríki eru þeirrar gerðar. Vegabréf er þó útbúið með örgjörva sem varðveitir mynd af fingraförum vegabréfshafans. Þjóðskrá Íslands gefur út vegabréf og nafnskírteini en sýslumenn annast útgáfu ökuskírteina. Þjóðskrá gefur einnig út Íslykil sem er lykilorð tengt kennitölu einstaklings eða lögaðila og unnt að nota til samskipta á netinu við ýmsa aðila og ríkisskattstjóri heldur úti veflykli sem veitir aðgang að efni á vefsvæði embættisins. Það er rétt að taka fram, forseti, að langflest ríki Evrópusambandsins gefa út persónuskilríki í formi snjallkorts. Eru sum þeirra gild ferðaskilríki innan Schengen-svæðisins og í mörgum tilfellum eru rafræn skilríki tengd þeim. Í greinargerðinni er ágætlega farið yfir erlend fordæmi að þeirri hugmynd sem hér er verið að vinna að með stofnun umrædds starfshóps. Það þarf ekki að eyða mörgum orðum í það að þetta er að sjálfsögðu framtíðin, það er hingað sem við stefnum, að við höfum öll okkar öruggu skilríki í snjallsímunum eða á einhvern annan hátt á rafrænu formi. Hér eru rafræn skilríki gefin út af auðkennaveitunni Auðkenni ehf. sem er í eigu fjármálafyrirtækja og Símans. Rafrænu skilríkin eru annaðhvort innbyggð í debetkort eða í SIM-kort farsíma. Hér var líka minnst á Íslykil sem þjóðskrá gefur út og rétt er að taka fram, forseti, að hér er ekki á nokkurn hátt verið að kasta rýrð á þau skilríki sem við þegar búum við og ég hef hér farið yfir. Öryggisúttekt á rafrænum skilríkjum, sem birt var árið 2013, staðfesti öryggi þeirra rafrænu skilríkja sem gefin eru út hérlendis. Frá vorinu 2008 hefur Íslandsrót, sem fjármála- og efnahagsráðuneytið starfrækir, gefið út svokölluð milliskilríki sem Auðkenni ehf. beitir síðan til að gefa út endaskilríki eins og þau sem notuð eru í rafrænum viðskiptum og samskiptum almennings. Síðan þekkjum við, forseti, þau okkar sem brúkum tækni og tól, einnig rafræn skilríki í síma sem hægt er að fá hjá bönkum. Í því efni er ágætt að taka fram að Noregur er meðal þeirra ríkja sem gert hafa breytingar á útgáfu persónuskilríkja til að mæta vaxandi kröfum um þau. Í júní 2015 samþykkti Stórþingið ný lög um persónuskilríki sem fela m.a. í sér að lögreglan hefur fengið það hlutverk að gefa út örugg skilríki til norskra ríkisborgara og ríkisborgara annarra landa sem búsettir eru í Noregi og hafa þar réttindi og bera skyldur gagnvart stjórnvöldum. Fram til þess að fyrrgreind lög voru sett höfðu bankar í Noregi séð um útgáfu rafrænna skilríkja til viðskiptavina sinna en forsvarsmenn þessara fyrirtækja gáfu stjórnvöldum til kynna að þeir teldu þessu verkefni betur fyrir komið hjá hinu opinbera, enda væri um stjórnsýsluverkefni að ræða. Þetta og fjölmargt fleira sem skilríkjaútgáfu varðar kom fram í ítarlegri greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum um persónuskilríki í Noregi árið 2015. Forseti. Eins og ég nefndi hefur verið unnið að því innan Norðurlandaráðs og ekki síst innan norrænu ráðherranefndarinnar að koma á fót samhæfðum norrænum rafrænum skilríkjum eða kennitölum. Slíkt væri til mikils hagræðis fyrir íbúa Norðurlandanna og ryddi á braut margvíslegum stjórnsýsluhindrunum á milli landanna. Norðurlandaráð hefur staðið fyrir umfangsmiklu starfi til að afnema stjórnsýsluhindranir á milli landanna. Útgáfa öruggra opinberra skilríkja myndi einfalda samræmingu og samhæfingu norrænna rafrænna skilríkja. Það er fólki mikilvægt að geta fengið örugg skilríki enda byggjast tækifæri til að nýta réttindi, njóta þjónustu og eiga í samskiptum á rafrænum miðlum að verulegu leyti á þeim. Þar sem skilríki geyma jafnan viðkvæmar persónuupplýsingar er áríðandi að gerðar séu fyllstu kröfur um öryggi þeirra. Flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu telja tímabært að taka útgáfu skilríkja hér á landi til gagngerrar athugunar og endurskipuleggja hana með það að markmiði að hið opinbera annist útgáfu öruggra skilríkja, jafnt efnislegra sem rafrænna, og starfræki þá gagnabanka sem nauðsynlegir eru í þessu skyni, enda varðar þetta verkefni grundvallaröryggi borgaranna og á því ótvírætt heima hjá hinu opinbera. Gerð er krafa um að borgarar séu með skilríki í ýmsum aðstæðum. Hið opinbera gefur út alls kyns efnisleg skilríki, í það minnsta þrjár tegundir af þeim. Það er ekkert eðlilegra en að hið opinbera gefi líka út óefnisleg, rafræn og örugg opinber skilríki. Ég efast ekki um það eina sekúndu að þangað stefnum við og þar munum við enda, þ.e. að við þurfum ekki alltaf að vera að leita dauðaleit að hinum efnislegu og skilríkjum okkar heldur séum við með þau á okkur rafrænt. En nákvæm útfærsla á þessu er eitthvað sem starfshópnum sjálfum verður gert að finna út úr og þess vegna eru tilgreindir sérstaklega þeir sérfræðingar sem með honum starfa, því að það veit sá sem allt veit að ekki er ég sérfræðingur í því. Ég efast hins vegar ekki um það eina sekúndu, eins og ég hef áður sagt, að þetta er hagsmunamál fyrir alla sem búa hér á Íslandi.

Virðulegur forseti. Hér er nefnt Auðkennið góða sem fór svo úr höndum ríkisins og er eitt af þessum klassísku dæmum um það að ríkið býr eitthvað til og gefur það síðan til einkaaðila, og nú er komin heimild í fjárlög til að ná því til baka. Það var víst ekki ágóði af því að reka þessa starfsemi í örmum einkaaðila, það er mjög skemmtilegt. En við höfum líka heyrt það í fjárlaganefnd að hvort sem þau kaup koma til með að ganga eða ekki, hvort sem þau nást eða ekki, verði samt stofnað til nýs auðkennis og þá í opinberri eigu. Það er margt innan hópsins, t.d. um stafræna stjórnsýslu, sem bendir til ákveðinna mjög jákvæðra hugarfarsbreytinga um það hvar eignarhaldið á því sem hið opinbera býr til fyrir skattfé skuli vera, sem sagt hjá hinu opinbera. Það yrði til þess að eignarhaldið yrði aldrei selt, eignarhaldið á svona hugbúnaði eins og seldur var til Auðkennis myndi aldrei fara úr höndum hins opinbera. Reksturinn á því yrði mögulega boðinn út eða eitthvað því um líkt en ríkið hefði alltaf eignarhald á hugbúnaðinum þannig að þegar samningur rynni út væri hægt að bjóða öðrum að sjá um reksturinn o.s.frv., án þess að þurfa að tapa þeim peningum. Mig langar aðeins til að spyrja: Hvernig er þetta víðtækara en að fara bara aftur í upprunalega auðkennið sem ríkið sá um? Og hvernig virkar sú samnorræna hugsun sem er þarna á bak við? Ég átta mig ekki alveg á tæknilegum forsendum, verður þetta samnorrænt rótarlén og þá á vegum hverra? Þá er einmitt komin hugmynd um það hvar eignarhaldið sé.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er sammála flestu ef ekki öllu sem þar kom fram. Hvað varðar eignarhaldið á slíku batteríi finnst mér einboðið að það eigi að vera á höndum hins opinbera. Ef það er hið opinbera sem gerir ákveðnar kröfur um að við ákveðnar aðstæður þurfum við að bera á okkur ákveðna tegund skilríkja eiga viðskiptasjónarmið ekki að ráða för þar. Viðskiptasjónarmið eiga ekki að ráða för við útgáfu ökuskírteina eða útgáfu vegabréfa eða nafnskírteina, svo að dæmi séu tekin. Þess vegna finnst mér að eignarhaldið eigi að vera á hendi hins opinbera, enda er um að ræða sjálfsagða þjónustu sem við veitum borgurum þessa lands af því að við krefjum borgarana um þetta. Þarna kom ég líka aðeins inn á hvernig þetta yrði víðtækara því að hér er hugsunin að hægt sé að gefa út opinber örugg skilríki sem tækju yfir allt sem ég hef hér talið upp. Að sjálfsögðu eru svo sérstakar reglur sem gilda um vegabréf, fyrst og fremst þau, en einnig ökuskírteini. Hv. þingmaður kom ágætlega inn á þá þróun sem orðið hefur í umræðunum í starfshópi um stafræna stjórnsýslu o.fl. Eins og ég nefndi hér áðan hafa menn farið að huga að því að gefa út ökuskírteini á rafrænu formi. Það er t.d. gert í Finnlandi, svo að dæmi sé tekið. Eistar eru sérstaklega eftirtektarverðir hvað þetta varðar. Eistneska ríkið hóf útgáfu fjölnota rafrænna skilríkja árið 2002 í tengslum við skilríki á korti, ekki á símum. Ég kem kannski inn á norræna samstarfið seinna, ég sé að tíminn er búinn, en það er alltaf hugað að því að Íslandsrótin sé hér, svo að ég taki það fram.

Virðulegi forseti. Mér hefur ítrekað verið bent á það að allir þingmenn og bara öll stjórnsýslan eins og hún leggur sig ætti að fara í heimsókn til Eistlands til að kynnast því hvernig rafræn stjórnsýsla ætti að virka. Maður hefur heyrt sögur af ríkisstjórnarfundum þar sem klárast á tveimur mínútum, þar sem búið er að ýta á alla atkvæðatakkana af því að það er á formlegum forsendum að það þurfi að vera í sama herbergi eða eitthvað svoleiðis. Annars hefðu fundirnir getað klárast án þess að fólk hittist. Rafræna stjórnsýslan þar býður upp á slíka möguleika. Maður sér að hugmyndir um rafræn skilríki skapa hagkvæma og örugga möguleika fyrir fólkið í landinu til að vera í samskiptum við hið opinbera, jafnvel í kosningum; þetta gæti verið ákveðinn grunnur að einhvers konar rafrænni kosningu, eins og undirskriftalistanum sem eru nú þegar í gangi á island.is. Þörfin er tvímælalaust til staðar og það er jákvætt að fá með þessum starfshópi víðtækari hugmyndir um hvernig hægt væri að haga þessu Grunnspurningin sem ég var með áðan er: Hvernig er þetta miklu meira en það sem rafræn skilríki Auðkennis gera núna og ríkið myndi þá taka yfir eða gera bara aftur? Af hverju þarf meira en það? Ég hef ekki alveg áttað mig á þessum fjölnota rafrænu skilríkjum, hvernig þau virka. Það væri vel þegið ef hv. þingmaður vildi kannski koma aðeins inn á það.

Forseti. Hugsunin er sú að maður sé með ein rafræn skilríki sem gilda yfir þau sem maður er með í dag, og þar með talið skilríki sem bankar gefa út. Ég nefndi áðan Noreg þar sem bankarnir báðu ríkið beinlínis um að taka þetta yfir, enda væri um að ræða stjórnsýsluhlutverk. Það má nefna að Svíar hófu útgáfu skilríkja á snjallkorti árið 2005, það eru orðin 15 ár síðan, og að hluta til byggðist ákvörðun sænskra stjórnvalda á því að bankar í landinu höfðu ekki fengist til að veita erlendum ríkisborgurum sem búsettir voru í Svíþjóð þau skilríki sem þessi fyrirtæki létu í té. Hér eru rakin dæmi um ýmis fjölnota skilríki. Eins og hv. þingmaður nefndi eru Eistar til fyrirmyndar hvað þetta varðar. Vel má vera að starfshópurinn, verði honum komið á fót, sem ég vona svo innilega að verði, komist að því að allt sem hér er lagt til rúmist innan þess kerfis sem t.d. Auðkenni hefur haft. Það getur vel verið og þá erum við bara þar. Hér er ekki verið að leggja til eitthvað nýtt bara til þess að það sé nýtt, heldur til að finna bestu leiðina til að allir borgarar þessa lands hafi örugg opinber rafræn skilríki. Ég vil aðeins hnykkja á hvað varðar norræna samstarfið. Það er verið að vinna á vegum sérfræðingahóps, sem norræna ráðherranefndin skipaði, að samhæfðum norrænum skilríkjum. Hluti af því sem gerir þá vinnu svo flókna er að það eru svo margir aðilar sem gefa út rafræn skilríki. Það er að sjálfsögðu bara úrlausnarefni og mun ekki koma í veg fyrir þetta en það gerir úrlausnarefnið aðeins flóknara, ef það svarar að einhverju leyti spurningu hv. þingmanns.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um háskóla og lögum um opinbera háskóla, breytingum sem lúta að því að auka frelsi háskólanna til að meta fjölbreytt nám til inntöku í þá. Í dag segir í 19. gr. laga um háskóla að nemendur sem hefja nám í háskóla skuli hafa lokið stúdentsprófi eða jafngildu prófi. Þar segir jafnframt, með leyfi forseta: „Heimilt er háskólum að innrita nemendur sem búa yfir jafngildum þroska og þekkingu að mati viðkomandi háskóla. Tryggja skal að inntökuskilyrði í háskóla og námskröfur svari jafnan til þess sem krafist er í viðurkenndum háskólum á sambærilegu sviði erlendis.“ Þetta hefur í grunninn þýtt að þeir sem ekki hafa stúdentspróf hafa á köflum getað verið metnir inn í háskóla en þá á undanþáguheimildum. Það sem við leggjum til í þessu frumvarpi er að 1. mgr. 19. gr. laga um háskóla orðist svo, með leyfi forseta: „Nemendur, sem hefja nám í háskóla, skulu hafa til þess þá færni og þekkingu sem svarar til krafna skólans um undirbúning fyrir nám á háskólastigi. Leggja skal heildstætt mat á umsækjendur og meta einstaklinga sem hafa lokið stúdentsprófi, sveinsprófi eða öðru fag-, starfs- eða listnámi. Tryggja skal að inntökuskilyrði í háskóla og námskröfur svari jafnan til þess sem krafist er í viðurkenndum háskólum á sambærilegu sviði erlendis.“ Sambærilega breytingu leggjum við til við lög um opinbera háskóla. Með mér flytja þetta frumvarp hv. þingmenn Haraldur Benediktsson, Jón Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Páll Magnússon og Vilhjálmur Árnason. Þess ber að geta að frumvarpið var áður lagt fram á 149. löggjafarþingi og þá var fyrsti flutningsmaður þess hv. þingmaður og núverandi hæstv. ráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir. Það náði því miður ekki inn í nefnd þannig að við höfum ekki fengið umsagnir um það. Í frumvarpi þessu er lagt til að skýrt verði kveðið á um það í lögum um háskóla og lögum um opinbera háskóla að nemendur sem búa yfir þeirri færni og þekkingu sem svarar til krafna skólans um undirbúning fyrir nám á háskólastigi eigi þess kost að fá inngöngu í háskóla. Ekki verði lengur gerð sérstök krafa um stúdentspróf eða annað sambærilegt próf en þess í stað verði það á valdi háskólanna sjálfra að ákveða mismunandi kröfur fyrir einstakar námsleiðir. Frumvarpinu er ætlað að gera iðn-, verk- og starfsnámi jafn hátt undir höfði og bóknámi í löggjöf um inntökuskilyrði í háskóla. Með frumvarpinu teljum við að við séum að opna dyr að háskólanum fyrir nemendur sem hafa lokið öðru námi en stúdentsprófi. Þrátt fyrir að það séu, eins og ég kom inn á áðan, ákveðnar undanþáguheimildir, þá hafa þeir aðilar mætt ákveðnum afgangi þegar nemendur eru teknir inn í háskólanám. Því er ljóst að iðnnámið eða aðrar námsleiðir en hið hefðbundna bóklega stúdentspróf hefur ekki verið jafn gilt. Markmiðið með frumvarpinu er ekki að fleiri sæki sér háskólamenntun heldur að háskólar séu opnari til þess að taka á móti fjölbreyttari hópi nemenda með mismunandi bakgrunn sem hafi þó næga þekkingu til þess að stunda háskólanám í ákveðnum námsgreinum. Stúdentspróf verður örugglega áfram hin hefðbundna leið til undirbúnings undir bóklegt háskólanám en verði frumvarpið að lögum verður það ekki lengur aðalkrafa við innritun. Háskólum á að vera í sjálfsvald sett hvaða inntökuskilyrði þeir setja fyrir einstakar deildir og greinar innan skólans, hvort þeir hafi inntökupróf eða geri kröfu um stúdentspróf eða sveinspróf. Engin ástæða er til þess fyrir löggjafann að setja háskólanum skorður um inntökuskilyrði því að enginn er betur til þess fallinn að meta þau en skólarnir sjálfir. Nánari útfærsla á þessu fyrirkomulagi getur verið í höndum stofnana á háskólastigi. Þannig má sem dæmi taka að hugsanlega þarf að gera auknar kröfur um stærðfræðiþekkingu sem skilyrði á tilteknum námsbrautum og auknar kröfur um raungreinaþekkingu á öðrum. Í þessu samhengi er þó mikilvægt að auka valfrelsi verðandi háskólanema til þess að sækja sér aukna menntun. Í mörg ár hefur verið bent á nauðsyn þess að fjölga iðn- og tæknimenntuðu fólki hér á landi og að auka virðingu fyrir iðn- og verknámi og öðrum bakgrunni. Ljóst er að mikill skortur er á fólki í atvinnulífinu með iðnmenntun en fyrst og fremst er mikilvægt að breyta hugarfari fólks gagnvart annarri menntun en stúdentsprófi. Því verður ekki náð nema með því að þora að stíga skref til þess að gera fjölbreyttri menntun jafn hátt undir höfði. Það er nú samt þannig, virðulegur forseti, að við fengum fréttir af því fyrir helgi og höfum séð það á allra síðustu árum, ég held bara á síðustu tveimur árum, að ásóknin í iðnnám hefur aukist mikið og nú er meira að segja svo komið að Tækniskólinn, sem tók við af gamla Iðnskólanum, hefur þurft að vísa í auknum mæli nemendum frá vegna plássleysis eða ekki getað tekið við fleiri nemendum. Ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að ræða hér því að við virðumst vera að ná ákveðnum árangri í því að fjölga þeim sem kjósa þetta nám. Í ljósi fjórðu iðnbyltingarinnar og þeirrar miklu þróunar sem á sér stað í atvinnulífi eru allir sammála um mikilvægi iðn- og tæknimenntunar. Þá teljum við sem þetta frumvarp flytjum líka mikilvægt að þeir sem fara í slíkt nám eigi möguleika á háskólanámi, kjósi þeir að fara í það síðar, án þess að þurfa endilega að fara í það sem kallað hefur verið fornámsbrautir eða útskrifast sem tæknistúdent eða eitthvað slíkt. Í grunninn held ég að nútímasamfélag kalli einmitt eftir fjölbreyttari reynslu. Þetta kom töluvert til umræðu eftir að lögreglunámið færðist til Háskólans á Akureyri og við fengum fréttir af því að aðilum með iðnmenntun hefði verið hafnað eða þeir ekki verið teknir inn í námið og þeir hefðu gengið fyrir sem höfðu stúdentspróf. Ég hygg að eitt af markmiðunum með því að setja lögreglunámið upp á háskólastig hafi verið að auka enn frekar menntun og þekkingu lögreglumanna en ekki síður er mikilvægt líka að þessi starfsstétt, eins og svo margar aðrar, hafi breiðan bakgrunn. Það hefur löngum verið talinn ákveðinn kostur, til að mynda, fyrir það nám að hafa iðnmenntun. Mig langar líka að nefna í þessu samhengi að ég er greinilega orðin það miðaldra að ég útskrifaðist með mitt háskólapróf, mína BS-gráðu, úr Tækniskólanum sem þá var. Ég hóf nám í Tækniskólanum gamla og útskrifaðist úr Tækniháskólanum. Í dag er þessi skóli sameinaður Háskólanum í Reykjavík. Eitt af því sem var mjög sérstakt við gamla Tækniskólann, og ég vona að hafi með einhverjum hætti tekist að halda eftir í Háskólanum í Reykjavík, var einmitt samsetning nemendahópsins. Það voru ekki allir að koma beint úr framhaldsskólunum inn í háskólanám heldur var þarna fólk sem hafði víðtæka reynslu úr atvinnulífinu ásamt okkur sem sum hver komu fljótlega eftir stúdentspróf. Ég held að þetta sé líka tækifæri fyrir háskólana að geta tekið inn fólk með mismunandi bakgrunn og það gefur ákveðna vídd í menntunina. Í greinargerðinni með frumvarpinu vísum við í mynd, sem prentast reyndar ekki mjög vel, ég bendi áhugasömum á að skoða myndina á netinu þar sem hún birtist í lit og er auðlæsilegri. Hún sýnir hlutdeild nemenda í starfsnámi í framhaldsskóla sem sækja þau fög sem veita aðgang að háskólanámi. Þá kemur í ljós að t.d. í Finnlandi, sem við viljum gjarnan bera okkur saman við þegar kemur að menntakerfinu enda hafa Finnar staðið sig mjög vel þar, hafa í rauninni allir þeir sem eru í starfsnámi í framhaldsskóla aðgang að háskólanámi. Ísland er með allra neðstu löndum, ég get ekki einu sinni lesið prósentuna út úr þessu því að það eru bara örfá prósent. Flest önnur lönd sem við berum okkur saman við og önnur Evrópulönd eru með mun hærri hlutdeild, meðaltalið er í kringum 65–70%. Ég held að þetta séu einmitt enn frekari rök með samþykkt þessa frumvarps. Ég hef reyndar líka stundum talað fyrir því að allt iðnnám ætti að enda með stúdentsprófi. En við höfum ekki náð því og þess vegna held ég að ástæða sé til að breyta a.m.k. lögum um háskóla þannig að hægt sé að taka inn nemendur með mismunandi bakgrunn og reynslu. Háskólunum er auðvitað í sjálfsvald sett hvaða kröfur þeir telji sig þurfa að setja fyrir inngöngu í nám. Mig langar í þessu samhengi að nefna til að mynda að við höfum verið með ákveðnar áherslur varðandi hjúkrunarnám því að allt of fáir hafa farið í hjúkrun og núna er verið að bjóða styttri námsleiðir fyrir aðila sem hafa annað háskólapróf. Það gæti verið einstaklingur sem er sjúkraliði með margra ára reynslu og ýmis námskeið að baki og maður veltir sér af hverju sá aðili sem tæki einhvern undanfara fyrir hjúkrunarnám væri ekki eins vel til þess fallinn og 19 ára ungmenni sem væri að koma úr framhaldsskóla til að fara í það nám. Við getum tekið sem dæmi sköpun, listnám, tækninám, hvort þeir einstaklingar væru ekki til þess fallnir að fara í háskólanám á sviði tækni eða verkfræði eða í kennslu þar sem aðsókn hefur líka ekki verið næg. Í rauninni erum við fyrst og fremst að færa rök fyrir því að við verðum svolítið víðsýnni þegar kemur að háskólanámi, kröfurnar eru að breytast svo mikið. Eitt af því sem ég held að verði gerð hvað mest krafa um er einmitt sköpunargáfa og að hæfni okkar sé misjöfn. Hún sé ekki öll komin til úr bóknáminu þó að ég ætli ekki að tala það niður. Þessi fjölbreytni er stór hluti af því. Við höfum lengi talað fyrir því að við þurfum að auka áhuga ungs fólks á iðnmenntun og tæknimenntun. Við höfum verið svolítið upptekin af því á Íslandi að setja þetta í ákveðin box, þú ert annaðhvort að fara í bóknám til stúdentsprófs eða í iðnnám og hvaða framtíðarmöguleikar eru eftir því. Þetta væri ein leið til að opna aðeins þessi box. Mig langar líka að nefna dæmi um framhaldsskólann í Færeyjum sem ég heimsótti nýlega. Þau voru mjög upptekin af því að nemendur þyrftu ekki að velja ákveðin box heldur eru þessar námsleiðir allar í boði í framhaldsskólanum í Færeyjum sem starfar undir sama þaki og allir geta séð hvað hinir eru að gera, auðvelt er að velja valfög á milli námsbrauta og þannig auka færni einstaklinga og fjölbreytni námsins. Ég hygg að þetta sé eitthvað sem við þurfum að skoða enn frekar. Ég held að ég þurfi ekki að hafa þetta miklu lengra, greinargerðin er ítarleg og þar er farið ágætlega yfir þá þróun sem við höfum séð í könnunum, hvað ungt fólk virðist vera að velja og hvar áherslur þeirra liggja þegar verið er að skoða þetta og jafnframt þegar við berum okkur saman við önnur Evrópulönd. Þau virðast í auknum mæli hafa opnað leiðir starfsnámsbrauta í framhaldsskólum inn í háskólanám. Ég legg til, virðulegur forseti, að frumvarpið fari að lokinni þessari umræðu til allsherjar- og menntamálanefndar og vænti þess að það fái skjóta framgöngu hér á þingi.

Forseti. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir stal að einhverju leyti glæpnum af mér þegar hún minntist á Færeyjar. Ég var með hv. þingmanni í heimsókn þar. Þar sá ég nýstárlegar leiðir, í það minnsta fyrir okkur hér, til að jafnsetja allt nám þar sem við gengum fram hjá einni stofu þar sem var verið að kenna stærðfræði og í næstu líffræði og hin næstu smíðar og svo var stór gluggi þar sem var verið að gera við bíl. Ég er mjög hlynntur þeirri hugmynd sem býr að baki þessari tillögu og hef heldur aldrei alveg skilið reglurnar sem hafa verið í gangi, enda er ég einfaldur maður. Einu sinni var það þannig að ef maður var kominn á ákveðinn aldur var hægt að koma í námið og eitthvað slíkt, ég hef aldrei skilið þetta alveg. Fyrir mér er þetta ósköp einfalt mál. Ef fólk hefur færni til að takast á við nám þá á það að fá að takast á við það, alveg sama hverju það hefur lokið fram að því. Forseti. Til að ég skilji aðeins betur hvað býr að baki tillögunni og hvernig hv. flutningsmenn sjá þetta fyrir sér er ég með tvær spurningar um tillöguna nákvæmlega. Annars vegar þetta heildstæða mat sem á að leggja á umsækjendur, samkvæmt þessari tillögu um breytingu á lögunum. Hvernig sjá hv. þingmenn fyrir sé að það fari fram? Erum við að tala um inntökupróf eða er það eitthvert annars konar mat? Og svo segir hér: „Tryggja skal að inntökuskilyrði í háskóla og námskröfur svari jafnan til þess sem krafist er í viðurkenndum háskólum á sambærilegu sviði erlendis.“ Til hvers er verið að vísa þar? Viðurkenndir háskólar á sambærilegu sviði erlendis eru mýmargir og eflaust með ólíkar kröfur margir hverjir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við vorum einmitt þarna saman í Færeyjum og ég held að allir sem gangi um þennan skóla hljóti að verða svolítið heillaðir af hugmyndafræðinni þar, fyrir utan hvað byggingin er glæsileg og það allt saman, þeirri hugmyndafræði fyrst og fremst að setja ekkert skör hærra eða lægra í námi. Þar held ég að ég og hv. þingmaður séum fyllilega sammála. Það þarf ekkert að vera að velta því fyrir sér að eitthvert nám gefi tækifæri til þess að fara í háskólanám en annað ekki. Þá má líka velta fyrir sér: Þegar maður er kominn með meistarapróf í iðngrein, getur maður þá ekki lært neitt meira? Maður er bara orðinn meistari og engin tækifæri á enn frekara námi. Það er auðvitað ekki þannig í nútímasamfélagi, það er stöðug þörf fyrir aukna menntun og aukin tækifæri til að efla færni sína. Hvað viðkemur spurningum hv. þingmanns þá setjum við það svolítið í hendur háskóla eins og er að ákveðnu leyti samkvæmt lögunum í dag. Ef ég tek sem dæmi verkfræði í háskólanum þá má háskólinn setja ákveðin inntökuskilyrði fyrir það nám, að viðkomandi hafi klárað ákveðið marga áfanga í stærðfræði eða raungreinum eða eitthvað þess háttar. Eða læknisfræði ef því er að skipta. Þannig að það er í raun opið í dag og við hyggjumst ekki breyta því. En það sem lokar á möguleikana í dag í lögunum er að það er talað um að nemendur skuli hafa lokið stúdentsprófi eða jafngildu prófi. Þar er þessi lokun sem hefur bitnað á einstaklingum í ákveðnum tilfellum. Það er í raun það sem við viljum opna og finnst mikilvægt að gera. Já, það gæti alveg verið þannig að háskólar settu skilyrði um inntökupróf, enda er það heimilt í lögunum í dag og við erum ekki að taka það út. 

Forseti. Þetta er einmitt það sem ég er að velta fyrir mér af því að mér finnst það skipta máli hvernig framkvæmdin verður. Erum við að leggja til að allir þeir sem í háskóla sækja þurfi að fara í inntökupróf? Hvað eru margir í háskólum í dag, eru það 20.000, tugir þúsunda? Ég þori ekki alveg að fara með það. Hvaða áhrif hefur það? Ég ætlast ekki til að fá svör við því núna, ég vil bara velta því upp hvað við erum að leggja til með þessu, hvort aðrar leiðir séu mögulegar, enda er svo sem ekki sagt fyrir um það hér. Eitt er að leggja inntökupróf fyrir í ákveðinni deild eða skor þar sem er mikil aðsókn, annað er að það verði almenn krafa til að komast inn í háskóla. Það er reyndar þannig í sumum háskólum, það þarf að þreyta inngöngupróf. Ég vil að við áttum okkur á því hvað þetta þýðir því að það breytir ansi miklu fyrir stóran hluta þeirra sem sækja í háskóla í dag, að við séum meðvituð um það. Aftur að síðari spurningu minni áðan sem hv. þingmaður ætlaði að koma inn á hér á eftir. Mér finnst orðalagið þar heldur opið. Ég skil góðan hug flutningsmanna, ég tek það fram, forseti, ég er ekki með einhvern sparðatíning til að vera með leiðindi og ég efast ekki um að tekið verður á þessu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, þ.e. að við sjáum hvað það er þegar talað er um viðurkennda háskóla á sambærilegu sviði. Að öðru leyti vil ég bara ítreka, 

Virðulegur forseti. Ég þakka aftur spurningarnar og andsvarið. Svo að ég komi nú að því sem ég náði ekki að svara, varðandi þá setningu sem er í lögum um háskóla: „Tryggja skal að inntökuskilyrði í háskóla og námskröfur svari jafnan til þess sem krafist er í viðurkenndum háskólum á sambærilegu sviði erlendis.“ Þetta er alveg sama setning og er í greininni í dag þannig að ekki er verið að leggja til neina breytingu á henni. Ég geri ráð fyrir því að þetta sé til komið vegna þess að við viljum hafa eitthvert viðmið, fólk flæðir á milli landa og þá er hægt að leggja eitthvert mat á það. Varðandi inntökuprófin, það var hin spurningin. Það er heldur ekki verið að leggja til neina breytingu á því frá núgildandi lögum. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að inntökupróf ættu ekki að vera einhver algild leið inn í háskóla, alls ekki, en það kann að vera að í einhverjum greinum sé þörf á því þar sem námið er með þeim hætti að erfitt er að taka við of mörgum. Við getum tekið sem dæmi tannlækningar eða lækningar þar sem fólk fer áfram í verknám eða starfsþjálfun eða hvað það myndi kallast. Í raun erum ekki að leggja til neina breytingu á því. Það sem hugsað er hér með orðunum: „Leggja skal heildstætt mat á umsækjendur og meta einstaklinga sem hafa lokið stúdentsprófi, sveinsprófi eða öðru fag-, starfs- eða listnámi“, er einmitt nákvæmlega það, að þeir sem ekki hafa lokið stúdentsprófi geti fengið mat á færni sinni og þekkingu. Hún gæti verið á einhverju öðru sviði eins og sveinspróf, listpróf eða eitthvað, eða lífsins reynsla og hvað viðkomandi hefur áorkað í gegnum tíðina. Það er í raun bara það sem við erum að einblína á hér.

Forseti. Ég flyt þetta mál ekki sem 1. flutningsmaður þess. Þann sess skipar hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir en ég fæ að leysa hana af í fjarveru hennar. Auk hennar flytja þetta mál þingmennirnir Jón Þór Ólafsson, Þorsteinn Víglundsson, Willum Þór Þórsson, Oddný G. Harðardóttir, Inga Sæland, Gunnar Bragi Sveinsson, Bryndís Haraldsdóttir og sá sem hér stendur. Þessi vaski hópur þingmanna gengur einnig stundum undir því góða heiti talsmenn barna á þingi og sá hópur lýsir með því að leggja þessa tillögu fram ríkum vilja til að kanna stöðu barna tíu árum eftir hrun. Reyndar er það þannig að tíminn líður og nú eru árin víst orðin 11. Það urðu áramót eftir að málið var lagt fram og af því að tíminn líður má líka alveg velta því upp í þessum ræðustól að börnin sem voru í 1. bekk í grunnskóla veturinn sem hrunið varð verða ef mér skjátlast ekki 18 ára á þessu ári. Þau eru sem sagt að hætta að vera börn þannig að það er tímabært að ráðast í þessa heildrænu úttekt á stöðu barna á þeim tíma sem liðinn er frá hruni. Í tillögunni er lagt til að ríkisstjórnin skipi starfshóp í samráði við umboðsmann barna, Barnaverndarstofu, UNICEF, Velferðarvaktina, Samband íslenskra sveitarfélaga og önnur félagasamtök og stofnanir sem málefnið snertir og skoði stöðu barna og meti áhrif hrunsins á stöðu þeirra og líðan á nokkuð víðum grunni út frá félagslegum, sálrænum og efnahagslegum áhrifum, sem og hvar þjónusta við börn var skorin niður og hvort úrbætur hafi verið gerðar á þeim árum sem liðin eru frá hruni. Í því samhengi þarf að sjálfsögðu að líta til ýmissa breyta, svo sem kyns, uppruna, fötlunar, efnahagslegrar stöðu, búsetu og fjölskyldumynsturs. Þetta er mikilvæg úttekt, þetta er á vissan hátt uppgjör við ferli sem var farið í gegnum á vegum stjórnvalda og hér í þessum sal eftir hrun. Á þessum tímapunkti er gott að meta heildaráhrifin og draga lexíu af þeim viðbrögðum sem urðu við hruninu og þeim breyttu forsendum sem voru fyrir opinberum rekstri á þeim mögru árum sem fylgdu hruninu. Í upphafi hrunsins var mikið rætt um möguleg langtímaáhrif þess á börn. Með því að samþykkja þessa tillögu til þingsályktunar verður hægt að kveða upp úr um hver þau hafi verið, hvort brugðist hafi verið rétt við og vonandi eitthvað lært af því sem ekki var nógu vel gert svo við verðum betur í stakk búin til að takast á við áföll næst þegar þau ríða yfir án þess að þau bitni á börnum eða öðrum jaðarsettum hópum í samfélaginu.