Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Meginefni þessa frv. um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, sem ég mæli hér fyrir, er að útlán í helstu lánaflokkum í Byggingarsjóði ríkisins skiptist í sama hlutfalli milli kjördæma og greitt er í lífeyrissjóði. Ég tel að þessi breyting sé nauðsynleg í ljósi þeirra miklu fjármagnsflutninga frá landsbyggðinni sem orðið hafa í skjóli húsnæðislánakerfisins. Enn fremur eru í frv. ákvæði um að Byggingarsjóð ríkisins megi varðveita í öðrum lánastofnunum en Seðlabanka Íslands, að fyrirtækið geti sótt um almenn húsnæðislán til byggingar leiguíbúða fyrir starfsfólk sitt, að auðvelda byggingu almennra leiguíbúða fyrir aldraða og að heimila að breyta kjörum á óhagstæðum eldri húsnæðislánum til samræmis við núverandi kjör. Mikil gagnrýni hefur komið fram á húsnæðislánakerfið frá íbúum landsbyggðarinnar. Þessi gagnrýni hefur fyrst og fremst beinst að hinum mikla tilflutningi á fjármagni frá landsbyggðinni sem orðið hefur í gegnum þetta kerfi. Staðreyndin er sú að til Reykjavíkur fóru 48,2% af úthlutuðu fjármagni úr Byggingarsjóði ríkisins á þeim tíma sem úthlutað var á árunum 1986 og 1987, en til kjördæmanna utan Reykjavíkur og Reykjaness fóru 26,5% af úthlutuðu fjármagni. Þessi hlutföll verður að bera saman við hversu stór hluti af greiðslum landsmanna í lífeyrissjóði verður til í Reykjavík annars vegar og á landsbyggðinni hins vegar. Reikna má með að 37,2% af þeim fjárhæðum sem greiddar eru til lífeyrissjóða komi frá Reykjavík en 38,4% komi frá kjördæmunum utan Reykjavíkur og Reykjaness. Þannig hefur mun stærra hlutfall af úthlutunum Byggingarsjóðs ríkisins farið til Reykjavíkur en svarar til greiðslna í lífeyrissjóði og mun minna farið til landsbyggðarinnar en svarar til framlags hennar til þeirra sjóða. Reiknað í krónum er þessi mismunur um 1 milljarður sem Reykjavík hefur fengið meira í úthlutanir en samsvarar greiðslum í lífeyrissjóði. Reykjanes stendur á sléttu og önnur kjördæmi hafa því lagt höfuðborginni þessa peninga til. Fjármagnsflutningurinn frá einstökum kjördæmum er þannig að frá Vesturlandi hafa farið 125 millj. kr., frá Vestfjörðum hafa farið 132 millj. kr., frá Norðurlandi v. hafa farið 177 millj. kr., frá Norðurl. e. hafa farið 237 millj. kr., frá Austurlandi hafa farið 180 millj. kr. og frá Suðurlandi 204 millj. kr. Þessi tilflutningur á fjármagni, sem er vissulega mjög alvarlegur, var alls ekki með ásetningi gerður þegar lögin um Húsnæðisstofnun voru samþykkt í kjölfar febrúarsamninganna 1986. Mér er fullkunnugt um þau mál þar sem ég átti sæti í þeirri nefnd er samdi lagafrv. í kjölfar febrúarsamninganna. Þá bjuggust menn við því að útlán mundu skiptast nokkuð eðlilega milli kjördæma og ekki væri þörf á því að gera sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja einhverja tiltekna réttláta skiptingu. Hins vegar hefur það komið í ljós eftir að nýja lánakerfið var farið í gang að þessar vonir hafa því miður gjörsamlega brugðist. Þess vegna verður að gera ráðstafanir í hátt við þær sem hér er lagt til. Það eina sem farið er fram á er að íbúar landsbyggðarinnar fái sjálfir að nýta það fjármagn sem þeir skapa með framlögum sínum í lífeyrissjóði. Ef enginn Byggingarsjóður ríkisins væri til og þessi mál alfarið í höndum lífeyrissjóðanna sjálfra, eins og mörgum þykir skynsamlegast, væri þetta vandamál ekki til staðar. Þá væri landsbyggðin ekki að missa neitt frá sér. En við sitjum uppi með þetta kerfi og það hefur möguleika til þess að vera til nokkurrar frambúðar ef rétt er á málum haldið. Nokkuð hefur verið talað um að skipting úttána milli kjördæma eins og lagt er til í frv, gagnist ekki því að fólk vilji ekki byggja á landsbyggðinni. Þetta er einfaldlega ekki rétt. Margt fólk vill byggja á landsbyggðinni og samkvæmt úttekt, sem gerð var á áformum rúmlega 5000 umsækjenda hjá Byggingarsjóði, voru rúmlega 1600 þeirra af landsbyggðinni og af þeim ætluðu um 80% að byggja eða kaupa á landsbyggðinni. Með þessu frv. er ekki verið að leggja til neina átthagafjötra á fólk heldur er verið að leggja til að fólk á landsbyggðinni fái að nota sína eigin peninga sjálft. Þetta er fólk sem að meginhluta trúir á framtíðina í sinni heimabyggð og er tilbúið til að fjárfesta þar í íbúðarhúsnæði. Ég ætla ekki að rökstyðja þetta mál með því að það vinni gegn þenslu á höfuðborgarsvæðinu. Ég sé í sjálfu sér engum ofsjónum yfir því að Reykvíkingum gangi vel. Mestu máli skiptir að uppgangurinn hér í höfuðborginni sem annars staðar hvíli á traustum grunni og hann gerir það ekki meðan húsnæðislánakerfið virkar sem tæki til að flytja peninga frá landsbyggðinni. Slíkt fær einfaldlega ekki staðist. Það er réttlætismál að sjá til þess að það fólk sem skapar fjármagnið fái að njóta ávaxtanna af því. Önnur gagnrýni sem fram hefur komið á húsnæðislánakerfið og reyndar á margt annað í peningalegum raðstöfunum opinberra aðila er sú tilhneiging að varðveita sem flesta sjóði í Seðlabanka Íslands. Þetta er að ýmsu leyti óheppilegt og ætti að gefa meiri gaum að því að ávaxta fé í almennum lánastofnunum. Þetta á e.t.v. ekki síst við um Byggingarsjóð ríkisins þar sem reiknað er með því að 500 millj. kr. verði í sjóði þar um næstu áramót. Ekki er óeðlilegt að þetta fé sé varðveitt sem næst þeim stöðum þar sem þess er aflað. Þess vegna er lagt til að Byggingarsjóð megi ávaxta í fleiri peningastofnunum en Seðlabanka Íslands. Fyrirtæki á landsbyggðinni standa oft frammi fyrir því að þurfa að ráða til sín nýtt starfsfólk sem þarf að flytja á viðkomandi stað. Þrátt fyrir alla umræðuna um að fólk sé að flytja frá landsbyggðinni er staðreyndin hins vegar oft sú að húsnæðisskortur er víða tilfinnanlegt vandamál, sérstaklega skortur á leiguhúsnæði. Þess vegna hafa mörg fyrirtæki á landsbyggðinni fjárfest í íbúðarhúsnæði sem þau leigja starfsfólki yfirleitt um skemmri tíma meðan fólk er að koma sér fyrir. Ástæða er til þess að auðvelda fyrirtækjum að komast yfir íbúðir í þessu skyni. Hæstv. félmrh. hefur nú lagt fram frv. um kaupleigu sem rætt var hér um daginn. Kaupleiguíbúðir munu vissulega gagnast ýmsum fyrirtækjum en ég tel að það sé ekki nóg. Kaupleiguformið kallar á visst kerfi og getur orðið þungt í vöfum nema fólk búi í kaupleiguíbúðunum um lengri tíma. Það er oft sem fyrirtæki þurfa að ráða fólk með stuttum fyrirvara og geta því ekki farið í gegnum allan þann umsóknarferil sem fylgir kaupleiguíbúðunum. Kaupleiguíbúðir henta líklega fyrst og fremst fólki sem þegar er komið á viðkomandi staði og hefur tekið ákvörðun um að setjast þar að um nokkurra ára skeið. Þær henta hins vegar ekki jafn vel því fólki sem ræður sig fyrst í nokkra mánuði. Þess vegna er nauðsynlegt að fyrirtæki geti byggt leiguíbúðir með almennum húsnæðislánum og leigt starfsfólki sínu um skemmri tíma þar sem sveigjanleiki er mikill í samningum og öllu fyrirkomulagi. Flest fólk sem flytur út á land á nýja staði þarf ekki slíkt leiguhús næði nema í sex mánuði til tvö ár. Þá er það búið að ákveða hvort það vill ílengjast á viðkomandi stað og búið að komast yfir eigið húsnæði ef það ætlar sér að vera til frambúðar. Þá eru í þessu frv. tvö tiltektarmál sem ég tel rétt að tekið sé á. Hið fyrra er að þeir sem byggja almennar leiguíbúðir fyrir aldraða eigi kost á hámarksláni. Ég reikna ekki með því að margir byggi slíkar íbúðir, en ef svo skyldi vera þykir mér rétt að þessi heimild sé til staðar. Seinna tiltektarmálið er að þeir sem hafa tekið lán á óhagstæðari kjörum en nú gilda eigi rétt á því að fá kjörunum breytt til samræmis við nýju kjörin. Hér hef ég fyrst og fremst þá í huga sem á sínum tíma tóku að hluta verðtryggð lán þar sem 2/3 lánsins voru verðtryggð með 9,5% raunvöxtum en hinn hlutinn var óverðtryggður. Nú hefur komið á daginn að þessi lánskjör hafa reynst þyngri en þau kjör sem boðin eru nú, þar sem eru 3,5% vextir ofan á fulla verðtryggingu. Því þykir mér rétt að komið sé til móts við þetta fólk. Hæstv. félmrh. hefur boðað nefndarskipan til þess að endurskoða húsnæðislöggjöfina í heild sinni. Þetta frv. sem hér er flutt er að sjálfsögðu innlegg í það starf, en ég tel samt sem áður rétt að hreyfa hér þeim atriðum sem í frv. eru þar sem nauðsynlegt er að þau fái sérstaka athygli hv. þm. Það er slíkt hagsmunamál fyrir íbúa landsbyggðarinnar að stöðva fjármagnsflutningana að það verður að taka sérstaklega á því máli. Nefnd félmrh. hefur enn ekki hafið störf og mér sýnist á öllu að árangurs af starfi hennar sér fyrst að vænta næsta haust og breytinganna á lögunum fyrst um næstu áramót. Ég vil því biðja hv. þm. að íhuga vel hvort ekki sé þörf skjótari viðbragða við þeim vanda sem við er að glíma og hvort ekki sé rétt að breyta lögunum með þeim hætti sem hér er lagt til meðan nefndin er að vinna upp sínar tillögur um frambúðarlausn. Nú nýlega hefur aftur hafist úthlutun lánsloforða hjá Húsnæðisstofnun. Þessi loforð eru í öðru formi en áður. Ekki er tilgreindur sá tími sem lánið kemur til útborgunar, heldur er sagt að umsækjandi verði látinn vita þegar um ár er í lánið. Ég tel að það þurfi því að bregðast skjótt við í þessum málum vegna þess að það má ekki gerast að annar milljarður kr. til viðbótar flytjist frá landsbyggðinni með því fé sem nú er verið að úthluta. Herra forseti. Byggðamál og byggðastefna hafa mjög verið í brennidepli á undanförnum árum. Stjórnvöld hafa gert ýmsar aðgerðir til þess að rétta af hag landsbyggðarinnar og byggja upp atvinnulíf þar, en í þessum aðgerðum hefur iðulega ekki verið gætt að því að atvinnulífið á landsbyggðinni og hinar dreifðu byggðir hefðu skilyrði til þess að standa á eigin fótum. Þar kemur margt til, svo sem gengismál, innstreymi af erlendu lánsfé og fleiri þættir sem hægt væri að hafa um langt mál en eiga ekki beint heima í umræðu um það frv. sem hér liggur fyrir. Með hinu nýja húsnæðislánakerfi hefur hins vegar gerst slys sem þarf að bregðast við. Þetta slys er í því fólgið að lánin hafa runnið í mun ríkari mæli til Reykjavíkur en svarar til greiðslna í lífeyrissjóði í því kjördæmi og munar þar um 1 milljarði kr. Ekkert er hægt að gera við þá peninga sem búið er nú þegar að lofa einstaklingum úr Byggingarsjóði ríkisins. En það er ákaflega mikilvægt hagsmunamál fyrir landsbyggðina og hreint réttlætismál að slysið endurtaki sig ekki með því fé sem nú er verið að úthluta. Því er nauðsynlegt að bregðast skjótt við og afstýra næsta slysi. Í því skyni er þetta frv. flutt. Ég vona að hv. þm. séu sammála mér um nauðsyn málsins og hversu brýnt það er. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og félmn.



Herra forseti. Það frv. sem hér hefur verið mælt fyrir er að mínu mati þarflegt innlegg í umræðu um húsnæðismálin einmitt nú þegar boðað hefur verið af hæstv. félmrh. að endurskoða skuli húsnæðislöggjöfina frá grunni, ef ég hef skilið málflutning hæstv. ráðherra rétt í umræðum hér um þessi mál á yfirstandandi þingi. Ég tel að sú hugsun, sem kemur fram í frv. sem meginatriði þess, að greiða fyrir byggingu leiguíbúða úti á landi og tryggja að fjármagn flytjist ekki með þeim hætti sem reyndin hefur orðið undanfarin ár frá landsbyggðinni til byggingar íbúðarhúsnæðis hér á Reykjavíkursvæðinu sé fyllilega réttmæt. Við alþýðubandalagsmenn höfum haft áhyggjur af þessari þróun og vakið athygli á henni með ýmsum hætti, m.a. með þátttöku í starfi milliþinganefndar um húsnæðismál sem skilaði áliti 1986 að mig minnir þar sem sérstök áhersla var lögð á, í framhaldi af setningu laganna um Húsnæðisstofnun ríkisins á fyrri hluta árs 1986, að félagslega íbúðarkerfið yrði styrkt, reglur mótaðar um það. Sá hefur raunar lengi verið vilji okkar alþýðubandalagsmanna að þar yrði tekið á með öðrum hætti en reyndin hefur á orðið. Ég fagna því að af hálfu stjórnarliða og hv. þm. Vilhjálms Egilssonar og Matthíasar Bjarnasonar, sem eru flm. þessa máls, skuli koma fram stuðningur við þessi sjónarmið og þeir skuli lýsa vilja sínum með þeim hætti sem fram kemur í frv. til þess að taka á þeim gífurlega miklu fjármagnsflutningum sem nú eiga sér stað í gegnum húsnæðislánakerfið frá landsbyggðinni til Reykjavíkursvæðisins. Þetta kemur fram með býsna ljósum hætti í fskj. í grg. frv. og sem hv. fyrsti flm. gerði skýra grein fyrir í máli sínu áðan. Ég fékk upplýsingar frá hæstv. félmrh. nú ekki alls fyrir löngu varðandi skiptingu umsókna um húsnæðislán eftir kjördæmum. Það barst sem skriflegt svar á þskj. 555 í fyrri hluta febrúarmánaðar sl. Þar blasir við sú þróun og sú mynd, sem einnig er vakin athygli á í þessu frv., að nálægt 3/4 af umsóknum um húsnæðislán eiga upptök sín eða stefna til ráðstöfunar viðkomandi fjármagns hér á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. í Reykjavíkur- og Reykjaneskjördæmi. Þetta er auðvitað langt umfram hlutfall í íbúatölu viðkomandi svæða. Ég hygg að íbúahlutfallið sé eitthvað nálægt 60% í þessum kjördæmum tveimur án þess að hafa tekið það saman sérstaklega, þannig að menn sjá á því hvers konar tilfærsla er hér á ferðinni og hv. frummælandi, fyrsti flm. þessa máls, nefndi tölur í því sambandi um hversu háar fjárhæðir þarna væri að ræða. Ég tek eindregið undir það að húsnæðismálin eru mjög gildur þáttur í sambandi við byggðaþróun í landinu þó að vissulega komi þar margir fleiri þættir til, efnahagsstefna ríkisstjórnar á hverjum tíma, og mætti margt um það segja, en ég ætla ekki að fara út í það hér hvernig á þeim málum hefur verið haldið. Það er staðreynd að skortur á leiguhúsnæði stendur vexti öflugra framleiðslustaða víða um landið fyrir þrifum. Víðast hvar á sjávarútvegsstöðum í landinu er verulegur skortur á leiguhúsnæði og þetta veldur því m.a. að fólk, sem vill reyna fyrir sér á þessum stöðum með atvinnu og hugsanlega búsetu í huga, annaðhvort kemst ekki í húsnæði eða fær inni í algjörlega óviðunandi húsnæði með litlu öryggi um að fá haldið því. Slíkar viðtökur fyrir t.d. fólk sem er búsett hér á Reykjavíkursvæðinu og vill leita út á landið eru auðvitað ekki til þess fallnar að laða fólk til að taka bólfestu á þessum stöðum. Sama gildir einnig um ungt fólk sem er uppvaxandi á viðkomandi stöðum og fólk sem færir sig til milli byggðarlaga á landsbyggðinni. Það ætti að eiga innangengt í leiguhúsnæði á viðkomandi stað á meðan það er að kanna þar aðstæður með tilliti til hugsanlegrar fjárfestingar á eigin vegum. Ég tel að þau nýmæli sem koma fram í frv. um heimild til þess að veita einstaklingum og fyrirtækjum heimild til byggingar leiguíbúða og aðgang að fjármagni séu mjög athyglisverðar. Ég hef ekki kannað þetta mál í hólf og gólf, þannig að ég sé að taka neina endanlega afstöðu til einstakra atriða, en tek mjög undir það að þessi mál þarf að skoða vandlega í sambandi við endurskoðun á húsnæðislöggjöfinni sem boðað er að fari fram nú alveg á næstunni. Það er óskandi að það starf taki ekki mjög langan tíma. Það er geysilega brýnt að þarna verði mótaðar nýjar reglur í ljósi dýrkeyptrar reynslu sem við höfum fengið eftir endurskoðun húsnæðislaganna 1986. Allt það sem gert hefur verið frá þeim tíma er tiltölulega lítils virði í sambandi við þá öfugþróun sem snýr að byggingu íbúðarhúsnæðis úti á landi. Það hefur ekki komið fram með skýrum hætti hvernig hæstv. félmrh. ætlar að standa að þessari endurskoðun laga um Húsnæðisstofnun ríkisins, og þar sem ráðherrann er ekki viðstaddur er ekki hægt að inna hann eftir því sérstaklega. Fram hefur hins vegar komið að vinnuhópur hafi verið settur á laggirnar til þess að vinna að því verki eða undirbúa það. Þetta hlýtur að koma fram innan mjög skamms og væri auðvitað æskilegt að stjórnarandstaða ekki síður en stjórnarliðar fengju vitneskju um það með hvaða hætti hugmyndin væri að standa að endurskoðun í þessum mjög þýðingarmikla málaflokki.



Herra forseti. Ég tek undir það sem kom fram í máli 1. flm., hv. þm. Vilhjálms Egilssonar, að grípa þurfi til aðgerða til þess að sporna við því að fé lífeyrissjóðanna úti á landsbyggðinni sé notað fyrst og fremst til að byggja á höfuðborgarsvæðinu. En ég held að það gæti e.t.v. orðið dálítið erfitt í sumum tilvikum að framkvæma það sem hér er gert ráð fyrir, að fé lífeyrissjóðanna fari ekki úr héraði, vegna þess að margir lífeyrissjóðir eru bundnir við allt landið. Þetta er þó sjálfsagt bara tæknilegt atriði og væri örugglega hægt að finna út úr því hversu mikið fé íbúar hvers svæðis greiða í lífeyrissjóð. Ég bendi á það að sveitarfélög úti á landi hafa fyrst og fremst talað um að það vanti leiguíbúðir. Margir sveitarstjórnarmenn hafa bent á að víða úti á landi standi það atvinnuástandi fyrir þrifum og það komi líka í veg fyrir að fólk flytji til svæðanna. Það er því ekki víst að nægilegt sé, eins og lagt er til í frv. sem er til umræðu, eingöngu að binda fé þar vegna þess að mörg sveitarfélög úti á landi eiga mjög erfitt með að leggja fram það fé sem þarf á móti Byggingarsjóði ríkisins til að byggja leiguíbúðir. Ég get bent t.d. á það að í Byggingarsjóði verkamanna þurfa sveitarstjórnir að leggja fram 15% til þess að byggja leiguíbúðir. Í almenna kerfinu er það mjög erfitt því að það er mikið, mikið hærra hlutfall þar, þannig að það væri spurning hvort ekki þyrfti að grípa til enn frekari aðgerða til þess að auðvelda sveitarfélögunum að byggja leiguíbúðir. Það er kannski sérstaklega núna þegar búið er að skerða Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem þetta getur enn frekar orðið vandamál því að ég held að það geti reynst mörgum sveitarfélögum erfitt að byggja eitthvað núna þegar búið er að kreppa svo að eins og gert hefur verið. Ég tek því undir það sem hér hefur komið fram og ég vil gjarnan skoða þessa leið sem bent er á þó að fleiri leiðir þurfi að koma til ef á að sporna við hinni miklu fjármagnsfærslu frá landsbyggðinni yfir til höfuðborgarsvæðisins.



Herra forseti. Ég tek undir megintilganginn með þessu frv. og tel að sjálfsögðu að það sem þar er lagt til sé þess eðlis að ástæða sé til að skoða það vandlega og reyna að átta sig á því hvort það er framkvæmanlegt. Ég tel að ástæða sé til þess að Alþingi vinni að því og það mun verða gert í þeirri nefnd sem fær málið til meðferðar, að skoða það vandlega. Mig langar aðeins til að rifja það upp út af því sem hér hefur komið fram að núgildandi húsnæðislánakerfi, miðað við lögin sem sett voru 1986, var miðað við það samkomulag sem náðist við aðila vinnumarkaðarins. Ég held að einnig þurfi að rifja það upp að hér var um byltingu að ræða í sambandi við húsnæðismálin að því er það varðar að fjármagn til húsnæðismála var stóraukið. Fjármagn lífeyrissjóðanna var tengt húsnæðismálunum. Lánin voru stórhækkuð. Þetta var að sjálfsögðu meginbreyting frá því sem áður var þar sem allir kvörtuðu undan of lágum lánum. Hins vegar var alltaf gert ráð fyrir að þessi lög fengju að sýna sig um nokkurt skeið. Þeir sem sömdu frv., þar á meðal hv. 1. flm. þessa frv., lögðu áherslu á að þessi lög fengju að þróast í þrjú til fimm ár áður en farið væri að gera á þeim veigamiklar breytingar. Öllum var hins vegar ljóst að í þessum lögum er ýmislegt sem ljóst var að þyrfti að breyta innan ákveðins tíma. Hins vegar var aldrei gert ráð fyrir þeim möguleika að upp kæmi sá dagur að því sem var tilgangur laganna, þ.e. að allir landsmenn ættu sama rétt til þess að njóta þess mikla fjármagns sem kæmi frá lífeyrissjóðum, yrði misskipt að því leyti, sem hér hefur komið fram, að fjármagnið frá lífeyrissjóðunum mundi streyma hingað til Reykjavíkur í meira mæli en það sem yrði nýtt til þess að byggja húsnæði úti á landsbyggðinni. Þetta er atriði sem menn sáu ekki fyrir og hefur víða valdið erfiðleikum. En ég held að rétt sé að átta sig á því að það er ekki allt vegna þess að menn hafi ekki viljað byggja eða nýta þetta fjármagn á viðkomandi stöðum, heldur hefur atvinnuþróunin og ástand atvinnumála á síðustu árum orðið til þess að þarna hafa orðið straumhvörf sem menn sáu ekki fyrir en eru orsök þess að fólk vill ekki fjárfesta á ákveðnum stöðum á landinu. Þarna þarf að sjálfsögðu fleira að koma til. Gera þarf aðgerðir sem snúa þessari þróun við með því að atvinnureksturinn sem er undirstaða þessara byggða rétti þannig við að fólk vilji fjárfesta á þessum stöðum. Ég tel að þetta mál sé að sjálfsögðu eitt af stóru málunum. Hins vegar vil ég koma því að að forráðamenn í Húsnæðisstofnun hafa haldið því fram að þessi mismunur á innstreymi fjármagns lífeyrissjóðanna frá landsbyggðinni, miðað við það sem fer aftur út úr stofnuninni, sé ekki eins mikið og hér kemur fram. Þess vegna er ástæða til að láta fara fram ítarlega könnun á þeim tölum sem hafa verið nefndar og vita hvað er raunverulegt í þeim og hvað ekki. Að sjálfsögðu þarf að fá svar við því áður en ákvörðun er tekin til aðgerða. Meginefni þessara hugmynda, sem koma fram í 1. og 2. gr. frv., get ég vel tekið undir og tel ástæðu til að við áttum okkur Á því hvort þetta er ekki framkvæmanlegt. Að því er varðar leiguíbúðir, það sem kemur fram í 6. gr., held ég að rétt sé að menn átti sig á því einnig um leið að það sem gerir það að verkum að leiguíbúðakerfið skilar sér ekki, að ekki er byggt eftir því, er fyrst og fremst skortur á fjármagni. Þessi skortur er mestur í almenna kerfinu. Leiguíbúðir hafa þar verið út undan og ég bendi á að í 15. gr. núgildandi laga er gert ráð fyrir að lána til byggingar leiguíbúða á frjálsum markaði miðað við að viðkomandi aðilum er heimilt að selja skuldabréf og reyna að greiða fyrir því á annan veg. Þessu hefur verið lítið sinnt vegna þess að menn hafa ekki talið sér fært að fjárfesta í leiguíbúðum, a.m.k. á þeim stöðum þar sem er ekki mikil þensla. Ég tel að það sé alveg ljóst að eitt stærsta vandamálið í okkar húsnæðismálum sé að það er skortur á leiguíbúðum og þá meina ég leiguíbúðir sem er hægt að leigja út á hóflegu verði þannig að það sé leiga sem venjulegt fólk ræður við. Ég er í engum vafa um að þessar háu upphæðir, sem nefndar eru, sem fólk þarf að greiða í leigu hér á þéttbýlissvæðinu ná ekki nokkurri átt í opnu þjóðfélagi, að láta það viðgangast og reyna ekki að sporna við því með því að koma með annað form inn á markaðinn sem gerir að verkum að leiga verður viðráðanleg. Það eru möguleikar í núgildandi lögum með lítilli breytingu, þ.e. miðað við 33. gr. laga um verkamannabústaði, b- og c-lið, sem þegar hefur verið sótt talsvert í, en þar er mismunur á lánakjörum miðað við verkamannakerfið, sem þarf að leiðrétta, og það liggur einmitt hér frv. um þetta atriði, sem er ósköp einföld aðgerð, meðan verið er að endurskoða heildarkerfið sem hv. flm. nefndi áðan og ég legg áherslu á að það væri ástæða til að Alþingi geri vissar lagfæringar á kerfinu sem hafa það í för með sér í fyrsta lagi að koma í veg fyrir óeðlilegan tilflutning á fjármagni utan af landsbyggðinni, þannig að allir eigi jafnan rétt á aðgangi að því fjármagni sem þar verður til, og eins get ég heils hugar tekið undir og það er í raun og veru í gildandi lögum tilgangurinn að ávaxta fjármagnið út um landið og færa afgreiðslu út einmitt frá stofnuninni sjálfri. Þetta er í gildandi lögum, en Húsnæðisstofnun hefur aldrei fengist, til að framkvæma það eins og stefnt var að. Þetta er atriði sem mér finnst vera mikilvægt. Einnig þriðja atriðið, sem mér finnst ástæða til að undirstrika, að það er hægt að gera lagfæringar á a.m.k. félagslega kerfinu þannig að hægt væri með því að auka byggingu leiguíbúða fyrir láglaunafólkið í landinu og leiguíbúðir sem sannarlega hafa fyrir fram í för með sér að það er hægt að bjóða húsnæði á leigu með viðráðanlegum kjörum ekki síst fyrir það fólk í þjóðfélaginu sem hefur minnstu tekjurnar.



Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið til máls og tekið undir þetta mál með mér. Ég held að þetta sé mikið þarfamál. Ástæðan fyrir því að það þyrfti helst að skoða þessi mál fljótt er sú að þessa dagana er verið að úthluta úr Byggingarsjóði ríkisins eftir að sjóðnum hafði verið lokað. Og eftir að einu sinni er búið að úthluta er ákaflega erfitt að taka úthlutanirnar til baka. Þess vegna er svo brýnt að hefjast handa við það að stokka þetta allt saman upp. Ef ekkert er að gert t.d. í upphafi næsta árs gæti það þýtt að það væri búið að ráðstafa öllum peningum Byggingarsjóðs ríkisins kannski fram á árið 1990 eða jafnvel 1991 og þá er dálítið seint af stað farið. Þetta er meginatriðið. Varðandi þá tæknilegu örðugleika sem felast í því að meta skiptingu Á milli kjördæma, hverju hvert kjördæmi ætti í raun og veru rétt á miðað við það sem það hefur lagt til í lífeyrissjóðina, þá sýnist mér vera langskynsamlegast að miða við launagreiðslur eftir kjördæmum. Sumir lífeyrissjóðir sem starfa eru landssjóðir og aðrir starfa á kjördæmagrundvelli eða yfir stærri svæði og sumir eru mjög staðbundnir. En ég held að besta leiðin til að finna út hvað greitt er úr hverju kjördæmi í lífeyrissjóði sé einfaldlega að miða við heildarlaunagreiðslur og skiptingu þeirra í þessu sambandi. Ég er sannfærður um að ef á að bæta úr þeirri þörf sem er fyrir leiguhúsnæði úti á landsbyggðinni mundu menn ná mestum árangri með því að gefa fyrirtækjum kost á að taka almenn húsnæðismálastjórnarlán. Í þeim tilfellum þar sem fyrirtæki leigja starfsfólki sínu íbúðirnar, fólki sem er að flytjast að, er í flestum tilfellum um mjög lága leigu að ræða, í raun og veru niðurgreidda leigu eða jafnvel hlunnindi. Ég held að þetta gerist af sjálfu sér og muni laga mikið til í húsnæðismálunum úti á landi ef þetta verður að veruleika. Herra forseti. Ég vil síðan endurtaka þakkir mínar fyrir þær undirtektir sem þetta hefur fengið og ég vona að hv. nefnd bretti upp ermarnar og afgreiði þetta mál sem fyrst.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um lyfjafræðslunefnd. Það er markmið þessara laga að skipuleggja og vinna að lyfjafræðslu til þess að draga úr því heilsutjóni sem misnotkun og ofnotkun lyfja veldur. Það er miðað við í þessum lögum að skipa þriggja manna nefnd, lyfjafræðslunefnd, til fjögurra ára í senn og að nefndin sé skipuð mönnum með þekkingu á ofnotkun lyfja. Það er lagt til að ráðherra skipi nefndarformann og að varamenn séu skipaðir með sama hætti. Hlutverk þessarar nefndar, lyfjafræðslunefndar, á að vera að gera tillögur til stjórnvalda um ráðstafanir til að sporna við ofnotkun og misnotkun lyfja, reka áróður fyrir bættri heilsu landsmanna með því að sporna gegn ofurnotkun og misnotkun. Það er ætlast til þess að lyfjafræðslunefnd vinni í nánu samstarfi við landlæknisembættið og Lyfjaeftirlit ríkisins, að nefndin veiti alhliða leiðbeiningar varðandi lyf, m.a. með útgáfu fræðslurita og annarra fræðslugagna. Það er ætlast til þess að nefndin dreifi upplýsingum um skaðsemi misnotkunar og ofnotkunar lyfja og það er ætlast til þess að lyfjafræðslunefnd hafi markaðan tekjustofn sem verði 1% gjald af cif-verði innfluttra lyfja og 0,8% gjald af heildsöluverði ákveðins stofns innlendrar lyfjaframleiðslu. En þarna er nokkur munur á. Það er auðvelt að ganga að innfluttum lyfjum í tollafgreiðslum, en það er talsvert af lyfjaefnum sem er erfitt að marka til ákveðinnar lyfjaframleiðslu og því er miðað við að innlenda framleiðslan búi við aðra prósentutölu í þessum tekjustofni. Það hefur sýnt sig síðan lög um tóbaksvarnir voru sett að tóbaksvarnanefnd hefur í skjóli ákveðins tekjustofns skilað miklum árangri, mesta árangri sem mældur hefur verið í heiminum í minnkandi notkun tóbaks. Það er jafnljóst að misnotkun lyfja og ofnotkun er ekki aðeins heilsuspillandi fyrir þjóðina heldur einnig dýr póstur í hinum félagslega þætti á landinu öllu og því mikil ástæða og rík til þess að reyna að sporna við í þessum efnum. Lyfjaneysla Íslendinga hefur verið til umræðu síðustu missiri og ekki síst vegna þess að fram hefur komið að Íslendingar neyti töluvert meira af sýklalyfjum en nágrannaþjóðirnar. Það nægir í þessu tilviki að benda á skýrslu norrænu lyfjanefndarinnar um notkun sýklalyfja á Norðurlöndum á árunum 1975–1983, en þar kemur fram að Íslendingar nota mun meira af þessum lyfjum en aðrar Norðurlandaþjóðir. Það hefur hins vegar dregið verulega úr notkun róandi lyfja á undanförnum árum og er neyslan hér svipuð því sem gerist í nágrannalöndunum. Þarna hefur verið gripið til ráða af hálfu opinberra stjórnvalda og það hefur náð árangri, en það kostaði líka verulega peninga og það er nú svo í öllum þessum málum að það þarf peninga til að reka áróðurinn og kveikja áhuga fyrir því að bæta úr í þessum efnum. Skýringar á óhóflegri neyslu sýklalyfja hlýtur að vera að leita í þekkingarleysi jafnt leikra sem lærðra því ekki verður því trúað að lyfjum sé af ásettu ráði ávísað öðruvísi hér á landi en í nágrannalöndunum. Það er því fyllilega tímabært að reynt verði með fyrirbyggjandi aðgerðum að stemma stigu við þessari neyslu sem hlýtur að flokkast undir ofneyslu. Rétt er að benda á að kostnaður samfélagsins vegna þessarar neyslu er gífurlegur og hér ætti að vera hægt að spara verulegar fjárhæðir sé fyrirbyggjandi starfi í formi fræðslu og upplýsinga komið á fót. Mjög lítið hefur farið fyrir slíku starfi til þessa og engu sérstöku fé hefur verið varið til lyfjafræðslu. Frv. þetta byggir á þeirri hugmynd að hægt sé að minnka verulega skaðleg áhrif lyfjaneyslu með fyrirbyggjandi aðgerðum séu þær markvissar og skipulegar. Til að ná því markmiði er nauðsynlegt að fela fræðslu- og upplýsingastarfið tilteknum aðila, lyfjafræðslunefnd, sem hafi til starfans ákveðnar fjárupphæðir sem séu það háar að fræðslan verði nógu öflug til að koma að gagni. Þetta samrýmist þeim hugmyndum, sem fram hafa komið í íslenskri heilbrigðisáætlun, sem lögð var fram á síðasta þingi, að leggja beri áherslu fyrst og fremst á fyrirbyggjandi starf í heilbrigðisþjónustunni. Lyfjaframleiðslan í heiminum er í dag einn harðskeyttasti viðskiptamarkaður sem um getur. Það er í tvennu sem hörðust er samkeppnin í sölu á vörum. Það er í lyfjum og það er í vopnum. Það hefur verið rætt um hina háu álagningu hérlendis. Á hinu háa Alþingi hefur það verið rætt. Það er ljóst að lyf eru mjög dýr á Íslandi og það er engin samræming í innflutningi, nýtingu, verði eða öðru og ómældir fjármunir sem fara þannig forgörðum vegna þess frelsis sem ríkir í þeim efnum og að sumu leyti einokunar því það má segja að í heiminum öllum séu það átta stór lyfjafyrirtæki sem hafi einokun á lyfjaframleiðslu og þar skipta menn með sér verkum þannig að sjaldnast skarast hagsmunir eða rekast á í framleiðslu lyfjanna. Það er m.a. af þessum ástæðum að Íslendingar búa við of hátt lyfjaverð, að mínu mati, og er með ólíkindum hvað embætti landlæknis hefur lítið að segja í þessum efnum því það má segja að nær 100% af upplýsingum og ráðleggingum um lyfjanotkun komi frá þeim sem selja lyfin og dreifa þeim, apótekurum og heildsölum. Þarna ætti auðvitað að vera hlekkur sem gæti stýrt eðlilegum áróðri, eðlilegri upplýsingu og ætti að vera til staðar bæði fyrir almenning og ekki síður fyrir lækna því það hefur einnig verið augljóst vandamál í okkar landi að útgáfa lyfjaávísana er með ólíkindum mikil, svo að nemur 1–2 millj. á einu ári hjá þjóð sem telur fjórðung milljónar. Það er því að mínu mati mjög æskilegt að koma á stofn lyfjafræðslunefnd. Ofnotkun lyfja og misnotkun kostar mikla fjármuni, ómælda fjármuni í heilsugæslukerfi landsins, þar sem verulegur hluti sjúkrarúma og annarrar þjónustu heilsugæslunnar er bundinn vegna ofnotkunar og misnotkunar lyfja. Á hinn bóginn er þarna líka um dýran póst að ræða gagnvart þjónustu félagsmálastofnana í byggðum landsins og á hinn bóginn er um ómældan kostnað að ræða vegna hinna óeiginlegu áhrifa sem ekki kannski verða mæld í grömmum eða einingum. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til nefndar.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um áfengisfræðslu. Markmið þessara laga er að byggja upp skipulega áfengisvarnafræðslu til að draga úr því heilsutjóni sem misnotkun áfengis veldur. Þessi lagagrein miðar að því að heilbr.- og trmrh. skipi þriggja manna nefnd til fjögurra ára, skipi formann og að í nefndinni eigi sæti menn sérfróðir um vandamál sem stafa af áfengisneyslu. Varamenn skulu skipaðir með sama hætti. Það er ætlast til þess að hlutverk áfengisfræðslunefndar sé fyrst og fremst: 1. Að gera tillögur til stjórnvalda um ráðstafanir til að spyrna við misnotkun áfengis. 2. Að veita aðstoð og leiðbeiningar varðandi áfengisfræðslu, m.a. með útgáfu fræðslurita og annarra fræðslugagna. 3. Að dreifa upplýsingum um skaðsemi af misnotkun áfengis. 4. Að vinna í nánu samstarfi við áfengisvarnaráð og aðra þá sem starfa á þessum vettvangi. Það er lagt til að nefndinni sé markaður tekjustofn sem sé 2 prómill af brúttósölu áfengis og þá til áfengisvarnafræðslunnar. Það er eins og flestum er kunnugt svo í okkar landi að áfengisneysla hefur aukist verulega á síðustu árum. Að sama skapi hafa skaðleg áhrif neyslunnar aukist, enda hefur lítið verið gert til að sporna við skaðlegum áhrifum með forvarnastarfi þar sem lítið fé hefur verið veitt til slíkrar starfsemi. Nánast öll viðleitni samfélagsins til hjálpar hefur miðast við að veita áfengissjúklingum meðferð og ýmiss konar aðstoð eftir á. Er mál sérfróðra aðila að allvel sé að þessum þáttum staðið í dag og ber að fagna því. Miklu minna hefur verið gert í því að reyna að sporna við því að menn ánetjist áfengi, fyrst og fremst vegna þess að skilning hefur skort á því að til þess þurfi fjármuni. Einnig hefur töluvert skort á að áfengisvarnafræðslan væri nægjanlega skipuleg og markviss. Kemur það ugglaust af sömu ástæðu, skorti á fjármunum til að sinna því verki. Nægir þar að nefna áfengisvarnafræðslu í skólum sem varla hefur staðið undir nafni þrátt fyrir ýmiss konar opinberar reglur þar að lútandi. Er því kominn tími til að áherslum verði breytt og að meira verði lagt upp úr forvarnastarfi en gert hefur verið, m.a. til að ná fram þeim markmiðum sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin vinnur að og mælt er fyrir um í íslenskri heilbrigðisáætlun sem lögð var fram á síðasta þingi og verður væntanlega lögð fram á nýjan leik innan tíðar. Það eru engin ný sannindi að misnotkun áfengis er eitt mesta þjóðfélagsböl sem Íslendingar búa við. Gildir það bæði um áfengi sem sjúkdómsvald og ekki síður um áfengi sem félagslegt vandamál. Allt of lítið hefur verið reynt til að sporna við misnotkun áfengis. Miklu frekar er reynt að bæta orðinn skaða. Betra er heilt en gróið og er því fyllsta ástæða til að ryðja nýjar brautir í áfengisvarnafræðslu sem því aðeins er mögulegt að til starfsins verði varið verulegum fjárhæðum. Á árinu 1984 var selt áfengi fyrir u.þ.b. 1,5 milljarða kr., á árinu 1985 var selt áfengi fyrir liðlega 2 milljarða kr. og á árinu 1986 fyrir tæplega 3 milljarða kr. Það er því miklum fjármunum varið til áfengiskaupa á Íslandi og á hinn bóginn er gífurlegur kostnaður sem ríkisvaldið og þjóðfélagið stendur straum af vegna misnotkunar áfengis, ekki aðeins í löggæslu heldur fyrst og fremst í heilsugæslu. Líklega eru u.þ.b. 400–500 sjúkrarúm á landinu meira og minna bundin vegna misnotkunar áfengis. Ef menn vilja velta fyrir sér mannafla sem á að sinna þessari þjónustu má benda á að í Borgarspítalanum eru u.þ.b. 200 sjúkrarúm, en þar eru nær 2000 starfsmenn. Miðað við 400 rúm, 400–500, eru það nokkur þúsund starfsmenn í heilsugæslunni sem þurfa að sinna sjúklingum vegna ofnotkunar áfengis. Það er starfandi í landinu áfengisvarnaráð sem hefur markaðan tekjustofn, þ.e. bundinn fjárveitingu á ári hverju. Það eru u.þ.b. 4 millj. sem voru veittar á síðustu fjárlögum til áfengisvarnaráðs og það gerir lítið meira en að borga laun þeim starfsmönnum sem vinna fyrir áfengisvarnaráð. Áfengisvarnaráð hefur ekkert svigrúm til þess að sinna áróðri, fræðslu eða öðrum þáttum sem reiknað er með að áfengisfræðslunefnd geri. Það er miðað við að heilbrmrh. geti tengt starf áfengisfræðslu við starf áfengisvarnaráðs, enda er það eðlilegt. Það er ástæða til þess að vekja athygli á að á Íslandi er í rauninni engin stefna í áfengismálum og er það með ólíkindum miðað við hvað miklir fjármunir fara til áfengiskaupa og kostnaðar vegna ofnotkunar og misnotkunar áfengis. Það er ákvæði til bráðabirgða sem fylgir þessu frv. til laga þar sem lagt er til að ríkisstjórnin láti vinna sérstakt frv. til laga um varnir gegn vímuefnum í stað þess að fela ákvæði um áfengisvarnir í lögum um framleiðslu, dreifingu og sölu áfengis eins og gert er í dag. Það er að margra mati óeðlilegt að þessir liðir séu hafðir undir lögunum um framleiðslu, dreifingu og sölu áfengis því þarna er fyrst og fremst um heilbrigðisþátt að ræða. Samkvæmt þessu er lögð til sama skipan og varðandi tóbaksvarnir. Það er fyllsta ástæða til að taka fleiri þætti en áfengi inn í þessa afgreiðslu þar sem áfengi er aðeins einn hluti þeirra vímuefna sem notuð eru, að vísu sá langalgengasti. En flestir aðilar virðast sammála um að beita þurfi sömu aðferðum við varnarstarfið og er því óraunhæft að taka aðeins á einum þætti. Það er rétt að undirstrika að mikið verk hefur þegar verið unnið á þessum vettvangi og ekki síst á vegum stjórnskipaðrar nefndar um áfengismál sem skilaði tillögum fyrir rúmu ári, en nú er kominn tími til þess að ríkisstjórnin taki afstöðu til tillagnanna og marki stefnu í þessum málum í heild. Að lokinni umræðu legg ég til að þessu máli verði vísað til heilbr.- og trn.



Herra forseti. Það er ástæða til að segja örfá orð um þetta frv. Hér er að sjálfsögðu hreyft miklu stórmáli er varðár áfengisfræðslu. Markmið frv. er að vinna að setningu laga sem byggi upp skipulega áfengisfræðslu til að draga úr því heilsutjóni sem misnotkun áfengis veldur. Þetta mál veldur að sjálfsögðu öllum hugsandi mönnum hugarangri og þykir ekki skila nógu miklum árangri. Það er að vísu svo að það er haldið uppi áfengisvörnum í landinu, en þær eru e.t.v. ekki nógu markvissar. Hv. flm. minntist á áfengisvarnaráð. Síst má gleyma þeim aðilum sem í því vinna af brennandi hugsjón og bestu getu. En þrátt fyrir það sem gert er eykst áfengisneyslan ár frá ári og er það að sjálfsögðu mikið áhyggjuefni. Það er talið að þarna þurfi meira forvarnastarf að koma til greina. Hins vegar sé starfi sem lýtur að eftirmeðferð mála nokkuð vel á veg komið hér á landi. Það verður aldrei lögð of mikil áhersla á að allt fyrirbyggjandi starf í þessum efnum er nauðsynlegt því að betra er heilt en vel gróið. Þess vegna er fyllsta ástæða til að kanna og reyna að ryðja nýjar brautir í áfengisvarnafræðslu. Í ákvæði til bráðabirgða er raunar vikið að því að það sé ekki ástæða til þess eins og nú er að fela ákvæði um áfengisvarnir í lögum um framleiðslu, dreifingu og sölu áfengis. Þannig er komist að orði í grg. um ákvæði til bráðabirgða Ég tel að þetta sé kannski ekki aðalatriði málsins. Það er meginatriði málsins að lagaákvæðin séu skýr og ákveðin og að þeim sé framfylgt. Að vísu hygg ég að það hafi reynst vel að taka saman og setja sérstök lög um tóbaksvarnir og þau hafi gefið góða raun. Við megum auðvitað ekki gleyma því að við þessi vandamál er alltaf verið að glíma. M.a. er talað um stjórnskipaða nefnd um áfengismál sem unnið hefur á vegum ríkisins og að sjálfsögðu hefur hún unnið gott starf. En ég vil þó ekki gera of mikið úr því atriði að sérstök lög þurfi í þessum efnum heldur þarf miklu frekar að samræma hugmyndir þannig að það sé hægt að beina kröftum í eina átt og taka þar til skoðunar varnir gegn vímuefnum í heild því að vissulega er full þörf á því. En hvað sem gert verður í þessum efnum vonum við að þetta frv. verði til nýrrar hvatningar til átaka á þessu sviði. En hvað sem tekst að gera er það þó tvímælalaust meginatriðið að sett verði góð löggjöf og þó enn frekar að vel sé fylgt fram ákvæðum gildandi laga á hverri tíð.



Hæstv. forseti. Ég kem upp til að lýsa stuðningi mínum við það frv. til laga sem hér er flutt á þskj. 638 og hefði staðið upp og lýst stuðningi mínum við frv. það sem var flutt á undan á þskj. 637 hefði það staðið eitt og sjálfstætt. Þessi tvö frv., annað hefur verið rætt og afgreitt til nefndar og hitt er nú rætt, eru bæði frv. sem ég styð af heilum hug og þakka flm. fyrir að hafa flutt þetta á Alþingi, m.a. til að draga athygli á þörfinni fyrir, eins og þar segir, fyrirbyggjandi starfsemi í báðum þessum tilfellum. Þrátt fyrir það mikla og góða starf sem unnið er í þessum málaflokkum í þjóðfélaginu eru nýjar tillögur alltaf jafntímabærar. Þessar tvær tillögur geta ekkert gert annað en gott þjóðfélaginu í heild ef þær ná fram að ganga á þann hátt sem flm. hefur hugsað þær.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. jákvæðar undirtektir í máli þessu. Ég vek athygli á því að því miður hefur reyndin orðið sú í okkar landi að neytendur sem nota áfengi verða sífellt yngri. Fyrir tíu árum var kannski lágmarkið 14 ára aldur. Þetta er komið niður í 10–11 ára aldur í dag og sýnir aðeins að áfengisvandamálið er mjög vaxandi í okkar þjóðfélagi. Það má segja að lykillinn að aukinni vímuefnanotkun annarra efna en þeirra hefðbundnu, sem við köllum, áfengis og tóbaks, sé að menn hafi fallið í þá freistni að hefja notkun tóbaks eða áfengis. Í skýrslum um vímuefnanotendur á Íslandi má segja að það séu algerar undantekningar, og það sama á við um önnur lönd, ef þeir sem fara út í eiturlyf hafa ekki byrjað sína óheillabraut á því að nota áfengi. Þetta undirstrikar einnig þörf þess að setja á stofn starfsemi til varnar í þessum efnum. Við bæjardyrnar í þjóðfélaginu stendur bjórinn. Það er jafnframt reynsla allra þjóða í Vestur-Evrópu að þar sem bjór komi til verði aukning á notkun áfengis, verði aukið vandamál af áfengi. Þeim mun meiri ástæða er til að vera á verði og byggja upp starf til heilla í þessum efnum. Það er stundum vitnað til þess - ég hef orðið var við það í umræðum um bjórinn - að með frelsi í bjór á Íslandi, með framleiðslu bjórs á Íslandi og sölu mundi minnka sú ofnotkun lyfja sem við vitum að er staðreynd í okkar þjóðfélagi. En í því Norðurlandanna þar sem mest frelsi er í sölu áfengra drykkja og þar með bjór er jafnframt langmest lyfjanotkun. Menn slá því gjarnan fram að það þurfi ekki róandi töflu á kvöldin til að sofna. Það sé gott að fá sér bjórglas. Það sé svo róandi. En í því landi þar sem frelsið er mest í notkun áfengra drykkja, Danmörku, er, ég undirstrika það, jafnframt langmest notkun og ofnotkun lyfja, róandi lyfja sérstaklega. Þetta eru hlutir sem við ættum að læra af og skipuleggja okkar starf út frá því. Það hefur aðeins í umræðunni verið minnst á hvort ástæða væri til sjálfstæðrar lagasetningar til að koma slíku starfi á. Það er ástæða til þess á einum grunni vegna þess að þetta byggist fyrst og fremst á því að marka tekjustofn til þessa starfs. Það er ekki svigrúm á jafnsterkan hátt að marka tekjustofn nema með því að setja það inn í lagagreinar. Tvö prómill tekna af sölu áfengra drykkja eru ekki hátt hlutfall, en það eru peningar á þessu ári upp á líklega 7–8 millj. og það eru peningar sem ættu að geta nýst. Það er hvorki hámark eða lágmark að mínu mati, en það eru upphæðir sem er í rauninni ekki hægt að hafa lægri ef það á að vera hægt að ætlast til þess að ná árangri með því að nota bestu áróðurstækni sem völ er á í baráttu gegn áfengi og auglýsingum öllum þar að lútandi. Úti í hinum stóra heimi er harðasta sölutækni og nýjasta sem völ er á hverju sinni notuð. Til þess að berjast gegn misnotkun áfengis þurfum við jafnframt að vera tilbúin að kaupa vinnu fagmanna sem geta skilað árangri og þokað okkur fram á leið í þessum efnum en ekki aftur á bak eins og reyndin hefur verið undanfarin ár.



Herra forseti. Ég mæli nú fyrir þriðja máli af fjórum sem eru Á dagskrá hv, deildar í dag og virðist hafa verið þörf á að koma hér með allnokkur mál, enda hafði einn gamansamur vinur minn á orði þegar hann heyrði að ég hefði komið með sex mál inn á hv. Alþingi sem varamaður að honum hefði komið í hug kvæði Þorsteins Erlingssonar um Jörund hundadagakonung þar sem segir: "Þú komst þegar Fróni reið allra mest á."  Það frv. sem ég mæli fyrir til laga er um breyt. á l. nr. 40 7. maí 1982, um búnaðarmálasjóð. Það er miðað við það í lagasetningu þessari að landbrh. sé heimilt að ákveða samkvæmt tillögu búgreinasambands að innheimta gjald af afurðum viðkomandi búgreinar til þess að standa straum af starfsemi sem búgreinasamböndum er nauðsynlegt að reka. Það er miðað við að búgreinasamband, sem hefur heimild til að njóta þessa, hafi viðurkenningu samkvæmt lögum nr. 46/1985, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, eða sé aðili að Stéttarsambandi bænda og það er lagt til að innheimta verði heimil á allt að 1% gjaldi af afurðunum hjá viðkomandi búgrein. Á síðustu árum hefur fjölbreytni aukist í félagsmálum og starfi bænda þar eð nýjar búgreinar hafa fest rætur og um þær hefur verið stofnaður félagsskapur; í kjölfar þessa hefur einnig verið stofnaður félagsskapur um hinar hefðbundnu búgreinar hverja um sig. Með lögum frá 1985, búvörulögunum, fengu þessar nýju greinar viðurkenningu löggjafans þar sem þeim var ætluð bein aðild að Stéttarsambandi bænda, en það hefur hins vegar háð starfsemi í þessum greinum að þær hafa ekki fastan tekjustofn til starfsemi sinnar. Það er út í hött að ætla búgreinafélögunum hlutverk, en engan fjárhagsgrundvöll. Nefna má Félag hrossabænda sem dæmi. Þeir þurfa nú að leigja flugvélar til þess að flytja út reiðhross, en hafa engan tryggan fjárhagslegan grundvöll að baki þessum áhættusama útflutningi og þó getur þessi útflutningur velt 60–80 millj. kr. á ári. Annað dæmi um misrétti í garð þeirra sem þessa búgrein stunda er að 25% söluskattur var settur á hrossakjöt og er það eina kjöttegundin á markaðnum sem fékk þann skatt á sig af fullum þunga og er það auðvitað með öllu óviðunandi miðað við stöðu annarra búgreina. Það er því fyrst og fremst markmið þessara laga að skapa grundvöll og tekjur til reksturs á búgreinasamböndunum sem eru að ryðja sér braut í okkar samfélagi. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 40/1982 skulu árlegar tekjur búnaðarmálasjóðs skiptast að jöfnu milli búnaðarsambandanna annars vegar og Stéttarsambands bænda hins vegar. Tekið er fram að Búnaðarfélag Íslands skipti á milli búnaðarsambanda því fé er fellur í hlut þeirra með hliðsjón af áætluðu framleiðslumagni héraðanna af gjaldskyldum vörum og leigu. Sá rammi, sem lögin setja um til hvaða verkefna hin tilgreindu samtök verja þeim hluta tekna af gjaldinu sem kemur í þeirra hluta, er mjög rúmur. Skilyrðið um að gjaldinu sé varið til verkefna "er þau hafa með höndum" verður ekki skilið svo þröngt að það heimili ekki Stéttarsambandi bænda að láta gjaldið eða hluta þess renna til búgreinasambanda sem önnuðust verkefni sem annars kæmu í hlut Stéttarsambands bænda. Stéttarsamband bænda getur því að óbreyttum lögum ráðstafað hluta tekna af búnaðarmálasjóðsgjaldi til búgreinasambanda sem starfsfé. - Og þetta er leið. Það er lagt til að heimilað verði með lögum að innheimta allt að 1% gjald til viðbótar núverandi búnaðarmálasjóðsgjaldi sem ýmist er 0,25% eða 0,50% eftir framleiðslugreinum. Þó viðurkenna beri þörf búgreinasambandanna fyrir tekjur til að standa straum af kostnaði við starfsemi sína er full ástæða til þess að leiða hugann að því hversu hátt hlutfall af verði búvöru skuli innheimt sem gjald til félagsmála bænda. Menn keppast um að ræða leiðir til að draga úr framleiðslukostnaði búvara en búnaðarmálasjóðsgjaldið kemur beint til frádráttar á hlut bóndans í afurðaverðinu en verð vörunnar má ekki hækka vegna gjaldsins. - Þetta eru meginlínurnar. - Með tilkomu búgreinasambandanna ætti að öllu eðlilegu að vera hægt að draga úr verkefnum Stéttarsambandsins. Það má því spyrja hvort ekki væri hugsanlegt að taka innheimtu búnaðarmálasjóðsgjaldsins í heild til endurskoðunar og huga svo að breyttri skiptingu gjaldsins og e.t.v. heimild til að hækka það. Hugsanlegt væri að fara þá leið í lögum að hafa heimild fyrir ráðherra til að ákveða um gjaldið mishátt eftir búgreinum að fengnum tillögum bændasamtakanna. Varðandi starfsfé búgreinasambandanna er einnig rétt að vekja athygli á 3. mgr. 25. gr. laga nr. 46/1985, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, en þar er Framleiðsluráði landbúnaðarins heimilað að fengnu samþykki ráðherra að láta hluta af svokölluðu framleiðsluráðsgjaldi renna til samtaka framleiðenda í viðkomandi búgrein enda annist þau samtök sambærileg verkefni og Framleiðsluráði eru ætluð í lögunum vegna búgreinarinnar. Umrætt gjald má að hámarki vera 0,25% af heildsöluverði búvara, þ.e. greiðist af kaupanda vörunnar. Ef velt er upp hvaða búgreinasambönd eigi að njóta gjaldsins má nefna að í lögunum er nauðsynlegt að ákvarða þau skilyrði sem búgreinasamband verður að uppfylla til að það geti fengið slíkt gjald innheimt. Í þessu efni koma einkum þrjár leiðir til greina: Að hafa í lögunum sjálfstæð efnisleg skilyrði sem búgreinasamband þarf að uppfylla til að falla undir ákvæði laganna. Að leggja til grundvallar skilyrði og/eða viðurkenningu samkvæmt öðrum lagaákvæðum eða af þriðja aðila. Að hafa í lögunum engin önnur skilyrði en ráðherra ákveði hvað sé búgreinasamband í þessu sambandi og veiti því þessa heimild. Almennt er ekki hægt að mæla með því að síðasta leiðin sé farin því að þar væri framsal löggjafarvaldsins komið út á hálan ís meðal annars með tilliti til hagsmuna gjaldendanna. En það eru reyndar ýmis atriði tengd hagsmunum gjaldendanna sem þarf að gæta að þegar ákvæði um slíka gjaldheimtu eru sett í lög. Eru það atriði eins og réttur gjaldenda til inngöngu í það félag sem gjaldsins nýtur og til þátttöku í ákvörðunum á vettvangi þeirra. Þá er óhjákvæmilegt að gera þá kröfu að aðild framleiðenda í viðkomandi grein að félaginu sé almenn og reyndar hefur þess nokkuð gætt í hliðstæðum tilvikum að slík innheimta væri bundin við félög þar sem um skylduaðild er að ræða. Viss lágmarksskilyrði verður því að setja fyrir því að búgreinasambönd geti notið slíkrar innheimtu. Með setningu laga nr. 46/1985, um framleiðslu, verðlagningu og sölu búvara var landbúnaðarráðherra veitt heimild sbr. 2. mgr. 4. gr., að fengnu samþykki Stéttarsambands bænda, til að viðurkenna einstök landssamtök framleiðenda búvara til að fara með fyrirsvar vegna framleiðenda í viðkomandi grein við gerð samninga skv. a-lið 30. gr. og aðrar ákvarðanir samkvæmt lögunum. Slík viðurkenning er þó ekki í öllum tilvikum lagaskilyrði fyrir aðild búgreinasambands að ákvörðunum samkvæmt lögunum. Í greinargerð með 2. gr. þess frumvarps sem síðar urðu lög nr. 46/1985 segir m.a. um viðurkenningu búgreinasambandanna, með leyfi forseta: "Gengið er út frá því að aðeins verði viðurkennd ein samtök búvöruframleiðenda í hverri framleiðslugrein og verði það landssamtök, sem allir framleiðendur í viðkomandi grein eiga sama rétt til þátttöku í. Samtökin þurfa að hafa innan sinna vébanda a.m.k. fullan helming framleiðenda í viðkomandi búgrein, enda hafi þeir samsvarandi hlutdeild í framleiðslu hennar." Aðalfundur Stéttarsambands bænda hefur samþykkt reglur um aðild búgreinasambanda að Stéttarsambandinu og segir þar að forsendur slíkrar aðildar séu: 1. Að búgreinasambandið sé landssamtök opið öllum framleiðendum í viðkomandi búgrein og með jafnan félagsrétt. 2. Að stjórn Stéttarsambands bænda samþykki samþykktir viðkomandi búgreinasambands. 3. Að aðeins eitt búgreinasamband sé viðurkennt í hverri framleiðslugrein. 4. Að hvert búgreinasamband kjósi á aðalfundi sínum fulltrúa á aðalfund Stéttarsambands bænda. Samkvæmt framansögðu er ljóst að um tvenns konar viðurkenningar á búgreinasamböndum getur orðið að ræða. Almenna reglan verður sennilega sú að þessi sambönd eigi aðild að Stéttarsambandinu, einhver þeirra fái einnig viðurkenningu ráðherra og í einstaka tilvikum kunna sambönd að vera utan Stéttarsambandsins og afla sér viðurkenningar ráðherra. Til stuðnings þessu má benda á þau réttaráhrif sem viðurkenning ráðherra skv. 2. mgr. 4. gr. l. nr. 46/1985 hefur fyrir samböndin og Stéttarsambandið. Greinilegast er þetta þegar samtök sauðfjárbænda og mjólkurframleiðenda eiga í hlut. Verði þessi samtök viðurkennd af ráðherra taka þau við umboði Stéttarsambandsins til samningagerðar um heildarframleiðslumagn búvara, sbr. a-lið 30. gr. Það er því alls ekki víst að öll búgreinasamböndin kæri sig um að fá viðurkenningu ráðherra eða það verði talin heppileg skipan mála. En eins og búvörulögin standa í dag, þá er ætlast til þess að búgreinasamböndin skili hlutverki en hafa ekki trygga möguleika á því að skapa sér tekjustofn og það er grundvallaratriðið með setningu þessara laga. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.