Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem nál. meiri hl. fjvn. á þskj. 171 ber með sér, hefur ekki náðst samkomulag í n. um afstöðu til fjárlagafrv. Öll n, stendur að vísu að brtt. þeim við gjaldabálk frv., sem fluttar eru á þskj. 162, en fulltrúar Framsfl. og Alþb, í n. lýstu sig andvíga brtt. við tekjubálk frv., sem fluttar eru af meiri hl. n. á þskj. 170. Enn fremur gerðu þeir fyrirvara um afstöðu til einstakra brtt. í hinum sameiginlegu tillögum n., að þeir áskildu sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. við þær, sem kynnu fram að koma. Gera fulltrúar þessara flokka í n. grein fyrir sérsjónarmiðum sínum í sérstökum nefndarálitum. Svo sem í nál. meiri hl. segir, hófst athugun frv. í n. nokkru áður en frv. var formlega til hennar vísað. Hefur n. síðan 19. okt. samfellt starfað að athugun málsins, og hefur því mætt æði mikið á nm. undanfarnar vikur. Vil ég nota þetta tækifæri til þess að þakka meðnm. mínum öllum fyrir ágæta samvinnu og umburðarlyndi við mig sem formann n. Vona ég, að fulltrúar stjórnarandstöðunnar í n. telji sig ekki hafa verið beitta neinum órétti í sambandi við vinnubrögð innan n., enda þótt að sjálfsögðu hefðu þeir viljað hafa hagað afgreiðslu einstakra mála nokkuð á annan veg. Í nál. meiri hl. fjvn, við 2. umr. fjárl. fyrir árið 1960 var lögð áherzla á það breytta viðhorf, sem hlyti að verða við fjárlagaafgreiðslu næstu árin, ef efnahagsaðgerðir ríkisstj, bæru þann árangur, sem til væri ætlazt. Meðan verðbólguþróunin og víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags voru í algleymingi og innflutningur miklu meiri en gjaldgeta þjóðarinnar leyfði, uxu tekjur ríkissjóðs eðlilega mikið ár frá ári. Afleiðingin varð sú, að aðhaldið um gjaldaaukningu var lítið og jafnan eytt öllum þeim tekjum, sem inn komu. Meginhluta þessa fjár var að vísu varið til þarflegra hluta, en það breytir ekki þeirri staðreynd, að heppilegt hefði verið að geta lagt nokkurt fé til hliðar til þess að mæta áföllum á erfiðum árum, sem koma kynnu, því að alltaf má. við því búast, að aflabrestur eða önnur óáran geti haft í för með sér verulegan greiðsluhalla hjá ríkissjóði. Er að sjálfsögðu heppilegra að eiga einhvern varasjóð til þess að mæta áföllum einstakra ára heldur en þurfa þá að grípa til skattlagningar, því að ætla má, að þá sé heldur ekki heppilegur tími til þess að auka álögur á þjóðina. Sem betur fer, hafa engin slík óvænt óhöpp hent þjóðarbúskapinn undanfarin ár, enda þótt verðbólguþróunin hafi smám saman leitt til þess alvarlega öngþveitis, sem ekki var auðið að komast út úr nema með hinum róttæku efnahagsaðgerðum á s.l. vetri. Þessar aðgerðir hafa m.a. þær afleiðingar, að í þjóðarbúskapnum jafnt sem búskap einstakra borgara verður að sýna meiri hagsýni og aðgæzlu um ráðstöfun fjármuna. Það verður að gæta þess vandlega að eyða ekki umfram það, sem efnahagurinn leyfir, og nú kemur ekki til mála að mæta auknum útgjöldum ríkissjóðs með nýjum álögum á þjóðina. Tími skatta- og tollahækkana er að baki, nema af skammsýni verði stefnt út í nýja ófæru. Stefnt er nú inn á nýjar og farsælli brautir í skattamálum og unnið að víðtækri athugun á tollalöggjöfinni, en á því sviði er þörf margvíslegra úrbóta, sem yfirleitt munu stefna í lækkunarátt. Jafnvægi í efnahagskerfinu innanlands og viðskipti við útlönd munu skerða mjög hina óeðlilegu árlegu aukningu ríkistekna undanfarin ár, og tekjuaukning ríkissjóðs hlýtur því á næstunni að ákvarðast af aukningu þjóðartekna og þjóðarframleiðslu. Þetta eru þau fjármálalegu viðhorf, sem hafa verður í huga við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1961. Vegna skipulagsbreytinga og sem bein afleiðing af gengisbreytingunni hlutu fjárlög ársins 1960 að hækka mjög verulega frá fjárlögum fyrri ára. Þar sem gengisbreytingin gilti ekki allt árið 1960, koma öll áhrif hennar til aukinna útgjalda ríkissjóðs ekki fram fyrr en á árinu 1961. Telja má víst, að útgjöld ríkissjóðs beinlínis vegna áhrifa efnahagsaðgerðanna á s.l. vetri muni aukast um a.m.k. 55 millj. kr. á árinu 1961. Er bróðurpartur þeirrar upphæðar aukin útgjöld almannatrygginga, fyrst og fremst vegna fjölskyldubóta, sem gilda nú allt næsta fjárhagsár. Hefði ekki verið um þessar sérstöku hækkanir að ræða, hefði fjárlagafrv. nú beinlínis verið lægra en fjárlög ársins 1960. Í nál. meiri hl. fjvn. við afgreiðslu síðustu fjárlaga var lögð á það rík áherzla, að nú yrði hafizt handa um allsherjarathugun á öllum þáttum ríkisútgjalda með það fyrir augum að takmarka þau, svo sem auðið væri. Og jafnframt benti ég í framsöguræðu á nauðsyn þess, að gerð yrði á því athugun, hve mikið ríkisútgjöld mættu aukast árlega, eftir að jafnvægi væri komið á í efnahagsmálum, án þess að afkomu ríkissjóðs væri teflt í hættu. Athugun á aukningu ríkisútgjalda miðað við stöðugt verðlag var gerð fyrir tveimur árum fyrir nokkur næstu ár þar á undan, og reyndist þá árleg útgjaldaaukning rúmlega 9%. Hygg ég, að sú aukning sé mun meiri en fær staðizt á jafnvægistímum, nema um mjög verulega aukningu þjóðartekna sé að ræða. Við undirbúning þessa fjárlagafrv. hefur fullkomlega verið unnið í þeim anda, sem bent var á við afgreiðslu síðustu fjárlaga að ríkja þyrfti. Í mörgum greinum hafa verið gerðar ráðstafanir til þess beinlínis að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, og staðið hefur verið gegn allri útþenslu í ríkiskerfinu. Svo sem hæstv. fjmrh. lýsti í framsöguræðu sinni með fjárlagafrv., er nú unnið að kerfisbundinni athugun á vinnubrögðum í ýmsum ríkisstofnunum og athuguð úrræði til meiri hagsýni og betra skipulags í ýmsum greinum ríkiskerfisins. Birtist árangur ýmissa þessara aðgerða í fjárlagafrv., en ýmis önnur atriði eru í undirbúningi. Gera má ráð fyrir, að fjárlög ársins 1961 verði 85–90 millj. kr. hærri en fjárlög yfirstandandi árs. Ef frá eru taldar þær um það bil 55 millj. kr., sem eru óhjákvæmileg hækkun á framlögum til tryggingabóta og hlutatryggingasjóðs, sem eru sérstaks eðlis og leiða ekki til samsvarandi hækkunar 1962, þá er ekki um að ræða nema um það bil 2% útgjaldahækkun, miðað við fjárlög ársins 1960. Verður að telja, að sú hækkun, sé mjög hófsamleg og vel innan þeirra takmarka, sem eðlileg mættu teljast á tímum efnahagslegs jafnvægis í þjóðfélaginu. Fjvn. hefur ekki nema að mjög litlu leyti tekið tillit til þeirra margvíslegu óska, sem henni bárust um hækkun framlaga til margra mála. Er það raunar óskemmtilegt hlutverk að verða að neita um fé til margra nauðsynlegra verkefna, sem mikilvægt er að vinna að. En því miður verður margt að bíða í litlu þjóðfélagi, sem hefur takmörkuð fjárráð og hefur í mörgum efnum reist sér hurðarás um öxl. Það getur verið fróðlegt að vita, hve miklu aðrar þjóðir verja til ýmissa mála. En því miður er fjárhagsgeta okkar litlu þjóðar ærið miklu minni en flestra annarra þjóða, og við verðum því nauðugir, viljugir að bíta í það súra epli að geta ekki haft allt jafnfullkomið hjá okkur og er hjá þeim. Þetta breytir auðvitað ekki þeirri staðreynd, að við verðum að stefna fram á við til aukinna framkvæmda og framfara, en verðum ætíð að gæta þess að fara ekki hraðar en svo, að við kollsiglum okkur ekki. Þótt mörgum muni vafalaust finnast sinn hlutur lítill eða jafnvel fyrir borð borinn í tillögum fjvn., þá er engu að síður staðreyndin sú, að fremur má með réttu saka n. um að ganga of langt í útgjaldahækkunartillögum sínum en hið gagnstæða, þannig að teflt sé í hættu því grundvallaratriði að hafa hallalausan ríkisbúskap, svo sem ég mun síðar víkja að. Það er höfuðnauðsyn að leita nú allra úrræða til sparnaðar og hagsýni í hinni fjölþættu starfsemi ríkisins. Þjóðin hefur orðið að taka á sig allþungar kvaðir og kjaraskerðingu um sinn, meðan hún er að koma efnahagsmálum sínum í eðlilegan farveg. Og það er sjálfsögð sanngirniskrafa þjóðarinnar til ríkisvaldsins, að þeir fjármunir, sem þjóðin verður að greiða til opinberra og sameiginlegra þarfa, séu notaðir af svo mikilli fyrirhyggju og hagsýni sem við verður komið og öll ónauðsynleg útgjöld skorin niður. Því miður er þó hægara sagt en gert að skera niður útgjöld ríkissjóðs og kröfur almennings um það efni oft harla óraunsæjar. Þau útgjöld, sem mest vega, snerta líka flest hagsmuni stórs hluta þjóðfélagsborgaranna, og því næsta vafasamt, að niðurskurður ríkisútgjalda í stórum stíl mundi valda nokkurri almennri ánægju. Engu að síður má þó án efa draga úr útgjöldum á ýmsum sviðum og koma á skynsamlegri starfsháttum, þótt flestar slíkar skipulagsbreytingar kosti áreiðanlega verulega mótspyrnu. En ekki tjóar annað en að brjóta slíka mótspyrnu á bak aftur, ef menn að athuguðu máli eru sannfærðir um, að breyting sé skynsamleg og nauðsynleg. Fjvn. gerir ekki tillögur um niðurskurð ríkisútgjalda umfram þær lækkanir á ýmsum liðum rekstrarútgjalda ríkissjóðs, sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., og ber vissulega að fagna þeirri stefnubreytingu, sem þar birtist. Svo sem fjmrh. réttilega tók fram við fjárlagaumræður við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1960, hefur undirbúningslaus niðurskurður einstakra útgjaldaliða enga raunhæfa þýðingu, því að lækkun ríkisframlaga krefst í flestum greinum annaðhvort skipulagsbreytinga eða beinna löggjafarbreytinga, sem vel þarf að undirbúa, svo að niðurstaðan verði sú, sem að er stefnt. Fjmrh. hefur skýrt frá því, að ríkisstj. hafi ýmis slík mál til athugunar. En um leið og meiri hl. n. lýsir eindregnum stuðningi sinum víð þessar ráðstafanir ríkisstj. til aukins sparnaðar og hagsýni í ríkisrekstrinum, höfum við talið rétt að benda í nál. okkar á allmörg atriði, sem við teljum nauðsynlegt að tekin verði til sérstakrar athugunar, að svo miklu leyti sem athugun sumra þeirra atriða er ekki þegar hafin, og að lagt verði kapp á að hraða þeim athugunum svo, að niðurstaða geti legið fyrir við undirbúning næsta fjárlagafrv. Sjálf hefur n. enga aðstöðu til að rannsaka þessi mál á viðhlítandi hátt á þeim skamma tíma, sem hún hefur til ráðstöfunar. Tilgreinir meiri hl. í nál. sínu 23 atriði, sem óskað er eftir að ríkisstj. taki til athugunar og rannsóknar, en jafnframt tekið fram, að ekki sé um tæmandi upptalningu að ræða á þeim málum, sem komið geti til greina að endurskoða með sparnað fyrir augum. Þessi atriði eru þó eigi valin af handahófi, heldur er í senn stuðzt við þá reynslu, sem menn hafa öðlazt við athugun einstakra fjárlagaliða, og enn fremur er stuðzt við álit og greinargerðir sparnaðarnefnda, sem skipaðar hafa verið á ýmsum tímum til þess að gera tillögur um sparnað og bætt vinnubrögð í ríkisrekstrinum, en því miður til þessa ekki verið framkvæmdar nema að mjög óverulegu leyti. Um það skal ekkert fullyrt á þessu stigi málsins, hvort framkvæmanlegar eru allar þær breytingar, sem á er bent, né heldur, hvort af þeim öllum leiði sparnað. En það er þó engum efa bundið, að framkvæmd ýmissa þessara ábendinga mundi draga verulega úr kostnaði við þá tilteknu starfsemi. Ég mun ræða þessi atriði nokkru nánar, ýmist í sambandi við grg. mína fyrir öðrum tillögum n. í viðkomandi málum eða þá sérstaklega. Ég vík þá að einstökum brtt. og mun jafnframt ræða nokkur sérstök atriði, sem ég tel miklu máli skipta að gefa gaum að. Þar sem í nál. er gerð allrækileg grein fyrir orsökum hinna einstöku brtt. n., þá mun ég ekki hirða um að gera þær allar að umtalsefni, heldur aðeins þær, sem ástæða er til að skýra nánar. Brtt. fjvn. við gjaldabálk frv. leiða af sér rúml. 34 millj. kr. hækkun. Er verulegur hluti þessarar upphæðar nánast leiðréttingar á frv., byggðar á upplýsingum, sem ekki lágu nægilega ljóst fyrir, þegar frv. var samið í haust. Hæsta útgjaldatill. er 7 millj. kr. hækkun á áætluðum útgjöldum ríkissjóðs vegna uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir. Samkv. lögum hvílir sú skylda á ríkissjóði að greiða uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir, þannig að söluverð, þeirra verði jafnhátt því verði, sem bændur fá fyrir sölu sömu afurða á innanlandsmarkaði. Fyrir fram gerðar áætlanir um þessi útgjöld hljóta að verða harla ónákvæmar, enda hefur reyndin orðið sú, að munað hefur mörgum millj. kr. á þeim áætlunum, sem ýmsir þeir aðilar, er þessi mál þekkja gerst, hafa gert. Þótt áætluð útgjöld ríkissjóðs vegna þessara uppbóta verði hækkuð í 12 millj. kr., má gera ráð fyrir því, að sú tala sé fremur of lág en of há. Þess ber að gæta í því sambandi, að uppbæturnar á útfluttu landbúnaðarafurðirnar munu vera sízt hærri en niðurgreiðslur á sömu vörum á innlendum markaði, þannig að ef útflutningurinn ykist verulega umfram það, sem hér er gert ráð fyrir, ætti að verða hliðstæð lækkun á útgjöldum ríkissjóðs vegna niðurgreiðslna á landbúnaðarvörum. seldum á innlendum markaði. Áð sjálfsögðu hefur sú skipan mála ýmsar hættur í för með sér, þegar ríkissjóður greiðir skilyrðislaust verðmismun vara, svo sem hér er gert. Virðist það því bæði eðlilegt og nauðsynlegt, að ríkisstj. fylgist vandlega með því, hvernig útflutningi landbúnaðarvara er hagað, þannig að tryggt sé, að allir markaðsmöguleikar séu notaðir til hins ýtrasta til þess að fá svo hátt verð sem mögulegt er og varan tilreidd á þann heppilegasta hátt til sölu á hinum erlendu mörkuðum. En ástæða er til að halda, að nokkuð skorti á, að þess sé gætt sem skyldi. Svo sem kunnugt er, hafa vatnavextir .tvívegis með stuttu millibili valdið stórskemmdum á þjóðveginum austur yfir Mýrdalssand. Var í fyrra varið um 4 millj. kr. til þess að bæta úr þeim skemmdum, sem þá höfðu orðið á veginum. En skömmu eftir þá viðgerð rauf vatnsflaumurinn aftur varnargarðana og færði jafnframt í kaf brú, sem gerð hafði verið þá um sumarið. Var þá enn hafizt handa um athugun tiltækilegra úrræða til þess að tryggja vegasamgöngur yfir Mýrdalssand. Gerði vegamálastjóri áætlun um lagfæringu á veginum og brúargerð, sem talið var að mundi kosta samtals um 6 millj. kr. Þegar mál þetta var til athugunar við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1960, þótti ekki einsýnt, hvort rétt væri að ráðast í framkvæmdir þessar í sumar eða bíða til næsta árs, ef þá kynni að sjást betur, hvernig vatnsrennslið hagaði sér. Var því tekin í 22. gr. fjárl. heimild til ríkisstj. til að verja þar 6 millj. kr. til samgöngubóta á Mýrdalssandi. Niðurstaðan varð sú, að ráðizt var í framkvæmdir þessar á s.l. sumri, og nemur kostnaðurinn við þær framkvæmdir 4.3 millj. kr. Þar sem engin bein. fjárveiting er í fjárlögum yfirstandandi árs og litlar líkur til, að afkoma ríkissjóðs verði slík, að afgangur verði til að greiða svo háa umframgreiðslu, hefur fjmrn. óskað eftir því, að fjárveiting til þessara framkvæmda verði í fjárlögum ársins 1961. Hefur n. eftir atvikum talið rétt að mæla með því, að svo verði gert. Þriðja stærsta útgjaldatillaga n. er 4 millj. kr. hækkun á áætluðu framlagi ríkissjóðs til hlutatryggingasjóðs. Framlag þetta miðast við hið skráða gengi á hverjum tíma, og varð því ekki á þessu framlagi nein hækkun við þá gengislækkun, sem framkvæmd var 1958 í formi yfirfærslugjalds, og verður hækkunin því meiri nú. Við undirbúning fjárlagafrv. höfðu ekki borizt réttar tölur um þennan útgjaldalið, en nánari athugun hefur leitt í ljós, að gera má ráð fyrir, að framlag ríkissjóðs til hlutatryggingasjóðs á næsta ári, miðað við svipaðan útflutning og á þessu ári, muni naumast vera innan við 8.5 millj. kr., og verður því að hækka þennan gjaldalið um 4 millj. kr. Samtals valda þá þessir þrír liðir 15.3 millj. kr. útgjaldahækkun. Tvær hækkunartillögur n. leiðir af væntanlegri samþykkt tveggja frumvarpa, sem nú eru til meðferðar í Alþ. Frv. ríkisstj. um ríkisfangelsi og vinnuhæli mælir svo fyrir, að árlega skuli varið 1 millj. kr. til þess að koma upp stofnunum þessum. Mun ætlunin að afgreiða það mál endanlega á þessu þingi, og verður því að gera ráð fyrir þessum útgjaldalið á fjárlögum næsta árs. Er ástandið í fangelsismálunum algerlega óviðunandi og brýn þörf úrbóta á því sviði. Í öðru lagi er svo frv. ríkisstj. um breyt. á l. um bjargráðasjóð. Er þar gert ráð fyrir, að framlag ríkissjóðs hækki úr 2 kr. í 5 kr. fyrir hvern mann, og leiðir þessi breyt. af sér, að framlag ríkissjóðs hækkar úr 360 þús. kr. í 900 þús. kr. á ári. Þar sem ráðgert er að lögfesta nú einnig þetta frv., er ekki um annað að ræða en hækka þennan fjárlagalið um 540 þús. kr. Nokkrar breytingar eru gerðar á ýmsum útgjaldaliðum í sambandi við utanríkisþjónustuna. Nokkrir útgjaldaliðir þar hafa verið vanáætlaðir í fjárlagafrv., en þar er þó um óverulegar fjárhæðir að ræða. Vegna tilfærslu manna milli sendiráða í Stokkhólmi og París verður nokkur hækkun á launalið við sendiráðið í Stokkhólmi, en aftur á móti lækkun á launalið sendiráðsins í París. Veigamesta breyt. er sú, að lagt er til að taka upp aftur laun til sendiráðsritara við sendiráðið í London, sem í frv. var gert ráð fyrir að fella niður, þar eð ætlunin var að fækka í því sendiráði um einn sendiráðsritara. Telur utanrrn. ekki auðið að gera þessa breyt. nú um næstu áramót, þar eð ekki séu önnur störf laus, þá fyrir umræddan sendiráðsritara. Ætlunin mun þó vera að gera breyt. í sendiráðinu í London, strax og tækifæri býðst. Væntir n. þess fastlega, að svo verði gert, en telur ekki verða hjá því komizt að ætla fé til greiðslu launa umrædds sendiráðsritara á næsta ári, svo að ekki verði um umframgreiðslu að ræða á þessum lið. Hins vegar hefur utanrrn. þegar gert ráðstafanir til þess að framkvæma þá fyrirætlun að leggja niður annað sendiráðið í París. Í ábendingum meiri hl. fjvn. er lagt til, að athugað verði, hvort ekki sé auðið að fækka enn frekar sendiráðum Íslands erlendis, og þá bent m.a. á þá hugmynd, sem er ekki ný, að fækka um tvö sendiráð á Norðurlöndum. Við höfum nú sendiráð og sendiherra í þremur Norðurlandanna, en í hinu fjórða, Finnlandi, er þarlendur kjörræðismaður fulltrúi Íslands, og mun það mál manna, að hagsmuna Íslands yrði þar ekki betur gætt, þótt þar væri íslenzkt sendiráð. Með þessum orðum er þó engum aðfinnslum varpað að sendiráðum okkar á hinum Norðurlöndunum, því að ekki er að efa, að þau gæta skyldu sinnar. Það er hins vegar eðlilegt, þegar rætt er um hugsanlegan sparnað í utanríkisþjónustunni, að sú spurning vakni, hvort ekki sé nokkur ofrausn að hafa sendiráð bæði í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Ekki aðeins hér á landi, heldur einnig á hinum Norðurlöndunum hafa verið allmiklar umr. um það, hvort hin nána samvinna þessara landa á öllum sviðum minnki ekki beinlínis nauðsynina á föstum sendiráðum í löndunum. Á þessu eru þó vafalaust ýmsir annmarkar, og þegar þetta mál var rætt á þingi Norðurlandaráðs hér í Reykjavík í sumar, þótti ekki tímabært að gera neina ályktun um málið. Engu að síður er nauðsynlegt að athuga nánar hugmyndina um fækkun sendiráða á Norðurlöndum. Þótt nauðsynlegt sé að athuga öll hugsanleg úrræði til sparnaðar í utanríkisþjónustunni og mönnum vaxi mjög í augum kostnaður við hana, þá verðum við þó að gera okkur ljóst, að utanríkisþjónustan er okkur óhjákvæmileg nauðsyn, enda þótt hún hljóti að sjálfsögðu að vera lítilli þjóð hlutfallslega þyngri byrði en stórþjóð. Einkum verðum við að gæta þess að hafa virka utanríkisþjónustu í þeim löndum, þar sem við höfum viðskiptalegra hagsmuna að gæta, og þegar athuguð er sú mikla breyt., sem nú er að verða í heiminum með tilkomu fjölmargra nýrra sjálfstæðra ríkja, einkum í Afríku, vaknar eðlilega sú spurning, hvort ekki sé nauðsynlegt að taka upp beint stjórnmálasamband við þessar þjóðir og þá jafnvel setja upp eitt sendiráð í Afríku, sem gætti hagsmuna Íslands í hinum nýju lýðveldum þar. Höfum við þegar allmikil viðskipti við fjölmennasta ríkið þar, Nígeríu. En þótt þetta yrði talið nauðsynlegt, þá er full ástæða til að halda, að koma mætti við þeim sparnaði í utanríkisþjónustunni annars staðar, að ekki þyrfti að verða um neinn útgjaldaauka að ræða. Nátengd utanríkisþjónustunni er þátttaka Íslands í margvíslegum alþjóðlegum samtökum og þingum og ráðstefnum á vegum þessara samtaka og enn fremur viðskiptasamningar Íslands við aðrar þjóðir. Viðskiptasambönd okkar verðum við að sjálfsögðu að rækja af kostgæfni, og það er okkur mikil nauðsyn að eiga aðild að margvíslegum alþjóðlegum samtökum. En kostnaður við slíkt getur orðið ærið þungbær; ef ekki er gætt ýtrasta hófs í sambandi við fulltrúasendingar á hinar ýmsu ráðstefnur og tölu sendimanna í viðskiptasendinefndum. Mér er kunnugt um, að ríkisstj. hefur fullan vilja á að takmarka þessar ferðir, svo sem auðið er, en ásóknin er mikil úr ýmsum áttum, og telur því meiri hl. n. ábendingu sína um þetta efni geta orðið ríkisstj. til stuðnings við takmörkun slíkra ferðalaga, enda við þátttöku í alþjóðlegum ráðstefnum og viðskiptasamningum sjálfsagt að nota fyrst og fremst sendiráð Íslands í viðkomandi löndum. Óhjákvæmilegt þykir að fallast á ósk Vestmannaeyjakaupstaðar um nokkuð hækkað ríkisframlag til löggæzlu á vetrarvertíð. Á síðasta þingi var samþ. þál. um endurskoðun laga um lögreglumenn, og var þar gert ráð fyrir, að settar yrðu m.a. fastar reglur um kostnaðarhlutdeild ríkissjóðs í löggæzlu á hinum ýmsu stöðum, þar sem um sérstök útgjöld væri að ræða vegna aðkomufólks, einkum á vertíðum, í stað harla handahófslegra fjárveitinga til einstakra staða í fjárlögum. Dómsmrn, mun hafa falið ákveðnum mönnum að framkvæma þessa endurskoðun laganna, og er þess að vænta, að þeirri endurskoðun verði hraðað svo, að ákveðin niðurstaða verði fengin fyrir afgreiðslu næstu fjárlaga. Lagt er til að hækka rekstrarfjárveitingar til Landsspítalans og Vífilsstaðahælis um 629 þús. kr. Er þessi hækkun óumflýjanleg vegna vanáætlunar í launagreiðslum á Landsspítalanum og til greiðslu á eftirstöðvum af kaupverði röntgentækja og framköllunartækja fyrir Vífilsstaðahæli. Í fjárlagafrv. er ráð fyrir því gert, að tengiálma hinnar miklu viðbyggingar Landsspítalans verði tekin í notkun seint á næsta ári. Mun sú viðbót valda mjög verulegri hækkun á rekstrarhalla Landsspítalans. M.a. er gert ráð fyrir, að ráða þurfi 40 nýja starfsmenn. Nauðsyn þessarar aukningar við húsnæði Landsspítalans er hins vegar hin brýnasta. Ljóst er þó, að þessum áfanga verður ekki náð með þeirri fjárveitingu til byggingar við ríkisspítalana, sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Jafnframt er unnið að óhjákvæmilegum byggingarframkvæmdum við Kleppsspítala, m.a. byggingu ketilhúss, sem verður að ljúka. Þykir af þessum sökum ekki verða hjá því komizt að leggja til að hækka fjárveitingu til bygginga ríkisspítalanna um 2 millj. kr. Þykir ekki fært að leggja til meiri hækkun fjárveitingarinnar, þótt þess væri auðvitað mikil nauðsyn. Fjárveiting til greiðslu kostnaðarhluta ríkissjóðs til byggingar héraðssjúkrahúsa, fjórðungssjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana í Reykjavík hefur hækkað mjög lítið undanfarin ár, og hefur því afleiðingin orðið sú, að vangoldinn hluti ríkissjóðs í stofnkostnaði þessara mannvirkja eykst ár frá ári. Er nú svo komið, að vangreiddur hluti ríkissjóðs til heilbrigðisstofnana í Reykjavík mun nema um 10 millj. kr. og til annarra heilbrigðisstofnana, sjúkrahúsa og sjúkraskýla og læknisbústaða, um 5 millj. kr. Þykir af þessum sökum með engu móti verða hjá því komizt að hækka fjárveitingu til þessara framkvæmda um eina millj. kr., og hrekkur þó sú hækkun skammt til að greiða hinn áfallna kostnað. Er jafnframt lagt til að sameina þessa tvo fjárlagaliði. Í fjárlögum yfirstandandi árs er veittur 100 þús. kr. byggingarstyrkur Náttúrulækningafélagi Íslands til byggingar heilsuhælis félagsins í Hveragerði. N. leggur til, að þessi styrkur verði einnig veittur á næsta ári, þar sem hér er um mjög myndarlega og nauðsynlega stofnun að ræða, sem hlotið hefur viðurkenningu heilbrigðismálastjórnarinnar, en byggingarframkvæmdir þessar hvíla þungt á félaginu. Ekki hefur þótt fært í þetta sinn að hækka framlög til svokallaðra verklegra framkvæmda, þ.e. til vegagerða, brúa, hafna og flugvalla, og væri þó mikil nauðsyn að fá aukið fé til þessara mikilvægu framkvæmda. Enn vantar mikið á, að vegasamband sé viðunandi um allt land, en vegirnir eru lífæðar strjálbýlisins og þá einkum sveitanna. Með skilningi á þessari staðreynd var á yfirstandandi ári hækkuð fjárveiting til vegagerða um 4 millj. kr., auk þeirrar hækkunar, sem varð á fé til millibyggðavega af benzínskatti, og varð með þeirri hækkun komið í veg fyrir, að gengisbreytingin ylli samdrætti í þessum framkvæmdum. Mjög er mikilvægt að geta á næstu árum gert verulegt átak í vegamálum, en það verður naumast gert nema með sérstökum ráðstöfunum til fjáröflunar. Fyrir nokkru samþ. Alþ. að tillögu fjvn. að fela ríkisstj. að láta gera framkvæmdaáætlun um vegagerð til nokkurra ára, einmitt með það fyrir augum, að hægt væri á skipulegan hátt að vinna að því að bæta og auka vegakerfið, þar sem þörfin er brýnust. Nýlega var tilkynnt, að hafinn væri undirbúningur að lagningu steinsteypts vegar milli Reykjavíkur og Keflavíkur. Er þar um mjög dýra vegagerð að ræða, sem mun ekki verða auðið að hrinda í framkvæmd nema með lánsfé. Það er vafalaust rétt, að hvergi hafi verið meiri nauðsyn að hefjast handa um lagningu slíks vegar, miðað við þá geysílegu umferð, sem er milli Reykjavíkur og Suðurnesja, sem hefur valdið því, að núverandi vegur þessa leið, ef veg skyldi kalla, er raunverulega ónýtur. Þótt lántaka til þessarar vegagerðar sé mikil nauðsyn, er því þó ekki að leyna, að hætt er við, að afleiðinein verði óskir og kröfur viðar að um lántökur til þess að ljúka brýnum vegaframkvæmdum. Af þessum sökum er enn brýnni þörf á að gera áætlun um vegaframkvæmdir í landinu næstu árin og fjáröflun til þeirra. Við skiptingu vegafjár í fjárlögum yfirstandandi árs var fækkað mjög verulega þeim vegum, sem fjárveitingar voru veittar til. Í framsöguræðu sinni við 1. umr. fjárlaga nú gerði fjmrh. grein fyrir því, að þessi fækkun vega hefði leitt til verulegs sparnaðar fyrir vegagerðina. Þessar upplýsingar sanna ótvírætt, að hér hefur verið rétt stefnt, og þar sem brýn nauðsyn er að hagnýta sem bezt hið takmarkaða vegafé, er nú í till. fjvn. gert ráð fyrir að fækka enn frekar fjárveitingum til nýbyggingar vega, og hefur í meginatriðum verið fallizt á till. vegamálastjóra um skiptingu vegafjárins. Þessi nýskipan leiðir að sjálfsögðu ekki af sér neinn samdrátt í vegaframkvæmdum, nema síður sé, heldur verður varið fé í hina ýmsu vegi til skiptis og unnið í stærri áföngum í einu. Þegar til lengdar lætur, mun því þessi tilhögun verða öllum til góðs. Reynt er nú eins og í fyrra að haga fjárveitingum til brúagerða þannig, að fjárveitingarnar séu nægilega háar til þess að ljúka þeim brúm, sem fé er veitt til. Þessi tilhögun leiðir hins vegar það af sér, að fjárveitingunum fækkar, og er nú að verða illmögulegt að skipta því fé, sem varið er til brúagerðar. Einkum verða á næsta ári miklir erfiðleikar með byggingu smábrúa, ef draga þarf frá smábrúafénu þær umframgreiðslur, sem orðið hafa á þessum lið í fyrra og á þessu ári, sem mun vera um 900 þús. kr. Er nauðsynlegt að taka það mál til sérstákrar athugunar, því að ella er hætta á því, að ýmsir vegir, sem byggðir verða á næsta ári, komi ekki að fullum notum, vegna þess að brýr vanti á smáár. Talið er, að enn séu óbrúaðar 200 smáár á þjóðvegum og um 100 á sýsluvegum. Fjárveitingum til endurbyggingar gamalla brúa er ráðgert að verja þannig á næsta ári, að byggð verði brú á Kotá í Norðurárdal, sem kosta mun rúma eina millj. kr., og enn fremur verði varið 400 þús. kr. af þessum fjárlagalið, til þess að auðið verði að ljúka endurbyggingu brúar á Sandá í Þistilfirði. Er af öryggisástæðum fyrir umferðina brýn nauðsyn að endurbyggja báðar þessar brýr. Þegar rætt er um framkvæmdir í vegagerð, og raunar á það sama við einnig um hafnir og flugvelli, þá verður ekki hjá því komizt að gera sér grein fyrir því, hvílíkt undirstöðuatriði vélakosturinn er fyrir allar framkvæmdir á þessu sviði. Því miður hefur þeim þætti málsins jafnan verið allt of lítill gaumur gefinn. Allar þessar framkvæmdastofnanir ríkisins eru allt of illa búnar að vélakosti til framkvæmda, því að nægilegur vélakostur er bæði forsenda nýbygginga og viðhalds, svo sem málum er nú háttað. Ef vel hefði verið, hefði raunverulega þurft að verja ársfjárveitingum til nýbyggingar vega, hafnargerða og flugvallagerða eingöngu til vélakaupa fyrir þessar stofnanir. En því miður hefur reyndin jafnan orðið sú, að fjárveitingar til vélakaupa hafa orðið út undan í kappinu að fá sem mest fé til hinna einstöku framkvæmda. Vegamálastjóri hefur látið fjvn. í té mjög fróðlega greinargerð um, hve alvarlega horfi um vélakost vegamálastjórnarinnar, og er fróðlegt að athuga þá greinargerð, ekki hvað sízt með hliðsjón af þeim kvörtunum, sem víða heyrast um ónógan vélakost til viðunandi viðhalds á vegakerfinu. Vegagerð ríkisins á nú 133 stórar vinnuvélar. og var verulegur hluti þessa vélakosts í fyrstu keyptur notaður af sölunefnd varnarliðseigna í lok stríðsins. Síðan hafa árlega verið keyptar nýjar vélar fyrir fjárveitingar í fjárlögum og fyrir það fé, sem fengizt hefur við eðlilegar afskriftir vélanna. Sú aukning vélakostsins hefur þó verið algerlega ófullnægjandi, enda ekki við öðru að búast, þar sem á 10 ára tímabilinu 1951–60 var aðeins varið 6.8 millj. samtals til kaupa á vegavinnuvélum. Og til þess að skerða ekki um of framkvæmdafé brúa- og vegagerða hefur leigugjaldinu verið stillt svo í hóf, að eingöngu hefur verið miðað við, að reksturinn bæri sig með lægstu hugsanlegum afskriftum. Í fjárlagafrv. nú er lagt til að hækka fjárveitingu til kaupa á vegavinnuvélum um 1/2 millj., eða í 1450 þús. kr., en sú upphæð hrekkur þó skammt, þegar þess er gætt, að t.d. veghefill kostar nú rúmar 800 þús. kr. Meðalaldur hinna 133 stóru vinnuvéla, sem vegagerðin á nú, er um 14 ár, og telur vegamálastjóri, að endurnýjunarverð þessara véla með núverandi verðlagi sé áreiðanlega yfir 100 millj. kr. Miðað við eðlilegan rekstur þyrfti því að vera hægt að verja 7–10 millj. kr. árlega til endurnýjunar eldri véla auk kaupa á vélum til viðbótar. Sé miðað við óbreyttar fjárveitingar til kaupa á vegavinnuvélum, yrði endurnýjunartími hverrar vélar a.m.k. 70–80 ár. Er af þessu ljóst, hve alvarlegt ástandið er á þessu sviði, og enn alvarlegra er það fyrir þá sök, að sum af tækjum vegagerðarinnar eru orðin svo gömul, að hætt er að framleiða þau og varahlutir því ófáanlegir. Það getur því hvenær sem er að því komið, að ógerlegt reynist að halda vegakerfinit við eða vinna að nýbyggingu vega vegna skorts á vinnuvélum. Komið mun hafa til greina, að vegagerðin fengi allmikið af vinnuvélum frá varnarliðinu, og er það vel. En hvernig sem málið verður leyst, þá er það ljóst, að einhver lausn verður að fást á þessu mikla vandamáli, og er þetta ástand orsök þess, að ein af sparnaðarábendingum meiri hl. n. til ríkisstj. er þess efnis, að leitað verði úrræða til þess að bæta vélakost framkvæmdastofnana ríkisins. Auðvitað er þar í bili um útgjöld að ræða, en einnig um leið óhjákvæmileg forsenda þess, að hægt sé af einhverju víti og hagsýni að leysa af hendi hið mikilvæga hlutverk þessara stofnana. Er brýn nauðsyn að gera um það ákveðna áætlun, hvernig koma megi þessum málum í viðunandi horf. Það hefnir sín að sjálfsögðu siðar, ef vanrækt er eðlileg endurnýjun vélanna, sem sýnilega hefur veríð gert um langt árabil. Þótt ég ræði hér sérstaklega um vegagerðina vegna þeirrar grg., sem vegamálastjóri hefur gert um vélakost þeirrar stofnunar, þá mun vélaskortur einnig vera tilfinnanlegur bæði hjá flugmálastjórninni og vitamálastjórninni þannig að athugun málsins þarf að ná til allra þessara stofnana. Ekki er lagt til að hækka fjárveitingu til hafnargerða og lendingarbóta, og er orsökin sú sama og um vegina, að fjárráð ríkisins leyfa ekki hækkun í þetta sinn, þó að þörfin sé einnig mjög brýn á þessu sviði. Viðhlítandi hafnir eru óhjákvæmileg forsenda útgerðar, og hinn stóraukni bátafloti landsmanna krefst að sjálfsögðu aukins hafnarýmis, og eru því hafnarframkvæmdir viða óumflýjanlegar. Fjvn. leggur til, að sama aukafjárveiting sé veitt hafnarbótasjóði vegna Akraneshafnar og á s.l. ári. Er hér um að ræða aukagreiðslu upp í vangoldið framlag ríkissjóðs til þessarar hafnargerðar, en Akraneshöfn varð fyrir þungum búsifjum vegna gengisbreyt. og fær með engu móti risið undir greiðslu afborgana og vaxta af skuldum hafnargerðarinnar nema með þessu viðbótarframlagi. Stendur hér alveg sérstaklega á um þessa höfn vegna hinna miklu skulda hennar í erlendri mynt. 28 millj. kr. lán það til hafnarframkvæmda, sem tekið var árið 1959, hefur bætt nokkuð úr fjárþörfinni, þó að sú aðstoð hrökkvi að vísu skammt, þegar þess er gætt, að allar meiri háttar hafnarframkvæmdir kosta nú milljónir kr. og jafnvel milljónatugi. Gert mun vera ráð fyrir því að veita nú nokkurt viðbótarlán til hafnargerða, en skipting þess fjár mun ekki vera ákveðin. Til þess að gera sér nokkra grein fyrir, hve stórt viðfangsefni sé hér um að ræða, má geta þess; að heildaráætlun vitamálastjóra um hafnarframkvæmdir á næstu árum nemur 222 millj. kr., og er áætlaður heildarkostnaður við hafnargerðir, sem nauðsynlegt er talið að framkvæma á árinu 1961, 87 millj. kr. Áðurgreint 28 millj. kr. hafnarlán hefur að sjálfsögðu þær afleiðingar að hækka framlög ríkissjóðs til hafnargerðanna, og mun vangreitt framlag ríkissjóðs um næstu áramót sennilega verða um 20 millj. kr. En þess ber þó að gæta til frádráttar, að ríkissjóður hefur gert betur en greiða sinn hluta til sumra hafna, og koma því til frádráttar, þegar á heildarupphæðina er litið, um 8 millj. kr. Gera má ráð fyrir, að hlutföllin verði ríkissjóði enn óhagstæðari um áramótin 1961–62. Fé er nú veitt til töluvert færri hafna en í ár, en upphæðir hlutfallslega stærri. Er þetta gert með það í huga, að fjárveitingarnar komi að meira gagni. Þriðji liður framkvæmda, sem verður óbreyttur, eru fjárveitingar til flugvallagerðar, en einnig á því sviði er þörf mikilla nýrra framkvæmda. Flugið á við þá sérstöku erfiðleika að stríða, að það kemur síðar til sögu en bæði vegir og hafnir og hefur því átt erfiðara með að vinna sig upp í þær fjárveitingar, sem vegagerðir og hafnargerðir hafa náð á löngu tímabili. Mjög veruleg hækkun varð þó á fjárveitingu til flugvallagerða á árinu 1959 og 1960. Flugvallagerðir eru þess eðlis, að brýn nauðsyn er að geta unnið á hverjum stað í sem stærstum áföngum, og hefur því n. talið rétt að mæla með till. meiri hl. flugráðs um skiptingu framkvæmdafjárins til flugvallagerða, en samkvæmt þeirri till. er fjárveitingunni nú skipt niður á mjög fáa flugvelli. Nokkur brýn verkefni önnur bíða úrlausnar, en til þess að geta sinnt þeim, hefði þurft að hækka fjárveitinguna um a.m.k. 2 millj. kr. Hér svo sem á öðrum sviðum verklegra framkvæmda var skortur á greiðslugetu ríkissjóðs sá þröskuldur, sem eigi varð yfir komizt, en ýmis þessara verkefna eru svo brýn, að þeim verður ekki lengi skotið á frest: Þótt ég hafi hér talað um þá miklu þörf þess að verja meira fé til verklegra framkvæmda en talið hefur verið auðið að gera í þetta sinn, þá vil ég taka það skýrt fram, að fjárþörfin stafar ekki sérstaklega af afleiðingum gengisbreyt., því að betur var gert við þessa framkvæmdaliði nú en bæði við gengisbreyt. 1950 og 1958. Orsökin er blátt áfram sú, sem allir vita, að kröfurnar og þarfirnar fyrir nýja og fullkomna vegi, öruggar hafnir og flugvelli fyrir stórar flugvélar víðs vegar um landið hafa vaxið svo stórkostlega að undanförnu, að enginn kostur er að leysa úr þeim þörfum með hinum lágu árlegu fjárveitingum til þessara framkvæmda. Ýmsir gera sér það til gamans að reikna út, hversu framlög til verklegra framkvæmda verði sífellt mínni hlutfallslega af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Hafa hv. framsóknarmenn verið sérstaklega áhugasamir um þennan hlutfallaútreikning á þessu ári, en vegna þeirra verulegu hækkana á framkvæmdafé, sem samþ. voru í síðustu fjárlögum og stinga mjög í stúf við afstöðu sömu manna við gengisbreyt. 1950 og 1958, þegar þeir réðu fjármálunum, þá þykir ekki henta að nefna krónutöluna. Vitanlega er hlutfallareikningur þessi gersamlega út í hött, vegna þess að skipulagsbreyt. var meginorsök þeirra hækkana, sem urðu á fjárlögum 1960, miðað við árið 1959, auk hinna félagslegu kjarabóta, sem ætlað var að mæta hinum óhagstæðari áhrifum gengisbreyt. Allir skynibornir menn sjá auðvitað, að það er með öllu fjarstætt, að eðlilegt hefði verið eða framkvæmanlegt að hækka aðra útgjaldaliði ríkissjóðs hlutfallslega. Hitt er svo aftur á móti alvörumál, sem vert er að gefa gaum að að árleg hækkun ríkisútgjalda til ýmissa rekstrarliða og þjónustu, og ber þar fyrst og fremst að nefna bæði tryggingamál og fræðslumál, sem árlega vega þyngst í hækkunum, er svo mikil, að lítið verður afgangs til hækkana á framkvæmdaliðum. Jafnvel þótt verðlag sé stöðugt, virðist mér sú hætta vera yfirvofandi, að bróðurpartur árlegrar tekjuaukningar hjá ríkissjóði gangi til þess að mæta hækkunum á rekstrarliðum fjárlaga, þannig að framlög til verklegra framkvæmda verði hlutfallslega stöðugt minni að óbreyttum tekjustofnum. Um þetta er þó ekki hægt að fullyrða á þessu stigi málsins, og vonandi er þessi kviði ástáeðulaus. En ætla má, að það liggi ljóst fyrir við undirbúning næstu fjárlaga, hversu horfir í þessum efnum. Áður en ég hverf frá samgöngumálunum, vil ég minnast örfáum orðum á tvær brtt., sem snerta samgöngumálagreinina. Endanlegar niðurstöðutölur á kostnaðaráætlun alþjóðaflugþjónustunnar urðu töluvert hærri en gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., en sú tala er miðuð við bráðabirgðaáætlun, sem þá var gerð. Megin hluta þessa kostnaðarauka greiðir Alþjóðaflugmálastofnunin, en kostnaðarhluti Íslands af hækkuninni nemur samt 438 þús. kr., og verður að hækka fjárveitingu til alþjóðaflugþjónustunnar um þessa upphæð. Þá er einnig óhjákvæmilegt að hækka mjög verulega fjárveitingu til kostnaðarhluta Íslands við veðurþjónustu á Grænlandi. Nemur sú hækkun 666 þús. kr. Er Ísland samningsbundið til þess að greiða ákveðinn hluta af þessum kostnaði. Hækkanir þessar munu aðallega stafa af sæsímaleigum, en að auki má geta þess, að hlutfallstala hvers lands í greiðslu kostnaðar er miðuð við flug viðkomandi þjóðar yfir Atlantshafið, og endurskoðun hefur leitt í ljós, að hlutur Íslands í flugi yfir Norður-Atlantshaf hefur aukizt. Hækkar þá hlutur Íslands í heildarkostnaðinum samsvarandi. Hin till. er um að veita sérstaklega 200 þús. kr. til Ferðaskrifstofu ríkisins vegna aðildar hennar að norrænum ferðaskrifstofum í Mið og Suður-Evrópu. Nokkuð er síðan vákið var máls á því innan Norðurlandaráðs og þá fyrst í áliti íslenzk-skandinavisku samgöngumálan., hvort ekki gæti verið hagkvæmt fyrir Ísland að gerást aðili að sameiginlegum landkynningarskrifstofum hinna Norðurlandanna í ýmsum löndum. Er ljóst, að Íslandi er það óviðráðanlegt að setja upp sjálfstæðar landkynningarstöðvar erlendis, og því sjálfsagt að íhuga þennan möguleika, úr því að hinar Norðurlandaþjóðirnar voru svo velviljaðar að vilja veita Íslandi aðgang að þessu sameiginlega útbreiðslukerfi þeirra. Á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík s.1. sumar var svo loks samþ. þál. um þátttöku Íslands í sameiginlegri upplýsingaþjónustu Norðurlandanna fyrir ferðamenn, sem flutt var af fulltrúum allra Norðurlandaþjóðanna, m.a. Íslands. Viðræður hafa síðan farið fram milli forstjóra Ferðaskrifstofu ríkisins og Nordisk Turist Trafikkomité, sem er félag opinberra ferðaskrifstofa Norðurlanda. Hefur af Íslands hálfu verið talið heppilegast að fá aðild áð landkynningarskrifstofum Norðurlanda, sem starfandi eru í Frankfurt, Zürich og Róm. Hefur forstjóri Ferðaskrifstofu ríkisins heimsótt allar þessar landkynningarskrifstofur og látið í ljós þá skoðun, að hér muni vera um mjög góðar stofnanir að ræða og með aðild að þeim gefist tækifæri til mjög víðtækrar landkynningar, ekki aðeins kynningar á landinu sem ferðamannalandi, heldur einnig á framleiðslu og menningu þjóðarinnar. Gert mun ráð fyrir, að Ísland greiði 5% af rekstrarkostnaði þessara skrifstofa. En að auki eru óhjákvæmileg ýmis útgjöld vegna aukinnar bæklingaútgáfu, kaupa á kvikmyndum, ljósmyndagerðar og uppsetningar og undirbúnings á gluggasýningum. Er því lagt til, að veittar verði 200 þús. kr. í þessu skyni. Loks vil ég í sambandi við samgöngumálin nefna brtt. n. um 250 þús. kr. fjárveitingu vegna greiðslu kostnaðar við að setja olíukynditæki í dýpkunarskip vitamálastjórnarinnar, Gretti. Vitamálastjórnin hefur nokkrum sinnum áður beðið um fé til þessara framkvæmda, en án árangurs. Nú hefur engu að síður olíukynding verið sett í skipið, m.a. vegna þess, að á ýmsum stöðum var orðið ógerlegt að fá kol, auk þess að víst þykir, að hin nýja kynding geri rekstur skipsins mun hagstæðari. Ætlunin var sú að reyna að greiða kostnað við þessa breyt. af venjulegum rekstrartekjum skipsins, en þegar til kom, var breyt. dýrari en gert hafði verið ráð fyrir, og skipið varð þar að auki fyrir miklum tekjumissi, meðan á breyt. stóð. Þykir því ekki vera um annað að ræða en veita sérstaka fjárveitingu til greiðslu þessa kostnaðar. Er lágt til að veita nú 250 þús. kr. og að jafnhá upphæð verði veítt í næstu tvennum fjárlögum. Vegna minni rekstrarkostnaðar skipsins verður þá um leið að leggja á það ríka áherzlu, að skipið verði rekið hallalaust. Á þessu ári er lokið fyrsta 5 ára greiðslutímabili skólabygginga samkv. lögunum um fjármál skóla frá 1955. Hefði þá átt að vera lokið framlögum ríkissjóðs til 50 stærri og minni skólabygginga barnaskóla- og gagnfræðaskólastigsins, sem fyrsta fjárveiting var veitt til 1956. Því fer þó mjög fjarri, því að vegna breyt. á upphaflegum kostnaðaráætlunum og vegna verðhækkana á ríkissjóður enn ógreiddar um 18 millj. kr. til þessara skóla. Við afgreiðslu síðustu fjárlaga var af hálfu fjvn. bent á, að setja þyrfti einhverjar reglur um, hversu slíkar eftirstöðvar yrðu greiddar. Er nú gert ráð fyrir, að þessum eftirstöðvum ríkisframlaga verði skipt á 3 ár. Afleiðingin er sú, að í stað þess að framlög til skólabygginga hefðu nú lækkað verulega, ef allt hefði verið sem upphaflega var gert ráð fyrir, verður beinlínis að hækka fjárveitingar til byggingar barnaskóla og gagnfræðaskóla um rúmar 3.3 millj. kr. til þess að greiða hin lögboðnu framlög til þeirra skóla, sem nú eru í smíðum. Þar sem reynslan af þessu fyrsta 5 ára tímabili er sú, að stofnkostnaður umræddra skóla hefur farið svo mjög fram úr áætlun, að eftir standa um 18 millj. kr. af hluta ríkissjóðs, þótti fjvn. brýna nauðsyn bera til að reyna að kanna eftir föngum, hversu ástatt væri um byggingarkostnað þeirra skóla, sem Alþ. hefur síðustu 5 árin samþ. að hefja mætti byggingu á. Óskaði því n. eftir því við fjármálaeftirlitsmann skóla, að hann reyndi að kanna þetta mál, svo sem kostur væri, í samráði við húsameistara ríkisins. Var af hálfu n. lögð áherzla á, að rannsakað yrði, hvort byggt hefði verið í samræmi við þær áætlanir, sem fyrir fjvn. voru lagðar, þegar byggingin var samþ., og ef svo væri ekki, hverjar breyt. hefðu verið gerðar og hvern kostnaðarauka hefði af þeim leitt. Enn fremur yrðu kannaðar aðrar orsakir til hækkunar byggingarkostnaðar umfram áætlun. Skólabyggingarnar eru svo þungur og síhækkandi útgjaldaliður fyrir ríkissjóð, að n. taldi sér skylt að kanna, hverra útgjalda væri að vænta næstu árin á þessum lið Fjármálaeftirlitið hefur ekki enn lokið athugun málsins, sem ekki er von, því að til þess að hún komi að tilætluðum notum, þarf að athuga hverja einstaka byggingu. Þegar er þó athugun svo langt komin, að augljóst er, að þetta vandamál þarf að taka mjög föstum tökum og setja nýjar og strangari reglur um bæði undirbúningsáætlanir og síðan framkvæmd bygginganna. Gera má ráð fyrir, að heildarkostnaður skólabygginga, þ.e. barnaskóla og gagnfræðaskóla, sem samþ. hafa verið síðustu 5 árin, sé um 540 millj. kr. Kostnaðaráætlanir, sem samþykkt bygginganna hefur verið miðuð við, nema um 263 millj. kr. og sýnist þá byggingarkostnaður umfram þessar áætlanir ætla að verða um 280 millj. kr. Tölur þessar geta að vísu breytzt nokkuð, þegar öll atriði hafa verið endanlega rannsökuð, en ekki getur það numið mörgum milljónatugum. Rétt er að taka það fram til skýringar, að um 105 millj. af mismuninum stafa af skólabyggingum í Reykjavík, þar eð samþykktir ýmissa skóla þar hafa verið miðaðar við áfanga, en ekki heildarkostnað, en misskilningur orðið við áætlanagerð milli fræðsluyfirvalda ríkis og bæjar, sem ég hirði ekki að rekja nánar, enda sá misskilningur úr sögunni. Til þessara skólabygginga hefur ríkissjóður þegar greitt um 80.7 millj. kr. af kostnaðarhluta sínum, sem virðist muni verða um 303 millj. kr., og á þá eftir að greiða um 223 millj. samkv. þessum bráðabirgðatölum. Er þá að vísu reiknað með heildarkostnaðarverði skólanna í Reykjavík, en lögskylda er ekki að greiða til þeirra áfanga í þeim byggingum, sem enn hafa ekki verið samþ., en framhald þeirra bygginga verður þó naumast stöðvað er þar að kemur. Ekki verður hjá því komizt að benda á, að athugunin hefur leitt í ljós, að margir skólar hafa alls ekki verið reistir í samræmi við þær áætlanir, sem fyrir fjvn. voru lagðar, þegar bygging viðkomandi skóla var samþ. Skal ég ekki bera neinn af þeim embættismönnum, sem um þetta eiga að fjalla, sökum í því sambandi, en að sjálfsögðu verður að tryggja, að slíkt komi ekki fyrir. Ég skal ekki ræða málið nánar á þessu stigi. En nauðsynlegt er að kryfja orsakir vandans til mergjar, þegar endanleg athugun fjármálaeftirlitsins liggur fyrir. Er sú athugun gerð í samráði við hæstv. menntmrh., sem hefur mikinn hug á að lagfæra það í skipulagi undirbúnings og framkvæmda skólabygginga, sem aflaga kann að fara. Er nú eftir till. hans einnig lagt til að ráða sérstakan eftirlitsmann með skólabyggingum, sem er óhjákvæmileg nauðsyn. Í þessu sambandi verður að leggja á það áherzlu, að betri og nákvæmari samvinna komist á milli þeirra þriggja aðila, sem að áætlanagerð og eftirliti með framkvæmdum eiga að vinna. þ.e. fræðslumálastjórans, húsameistara og eftirlitsmanns skóla. Ég skal í sambandi við þessa gagnrýni ekki láta hjá liða að játa þá sök fjvn., að hún hefur oft við samþykkt nýrrar skólabyggingar haft þann hátt á að samþ. bygginguna með mjög litlu tillagi á fyrsta greiðsluári. Er nauðsynlegt að hverfa frá þeirri venju, því að á þann hátt eru samþ. fleiri skólabyggingar en ella hefði verið og fjárveitingar til bygginganna fjögur síðari greiðsluárin verða óeðlilega háar. N. fer nú mjög varlega í að mæla með samþykkt nýrra bygginga. Er lagt til að verja samtals til nýbygginga skóla 1650 þús. kr., en af þeirri upphæð gangi 450 þús. til bygginga á Eiðum, til endurbyggingar vegna brunatjóns, og 300 þús. kr. hækkun verði á fjárveitingu til byggingar iðnskólanna í Reykjavík og á Akureyri, hinn hlutinn gangi til nýbygginga barnaskóla, en engar nýjar gagnfræðaskólabyggingar eru samþ. N. beinir þeim tilmælum til hæstv. menntmrh., að jafnhliða athugun á niðurstöðum rannsóknar fjármálaeftírlits skóla, er þær liggja endanlega fyrir, beiti ráðh. sér fyrir athugunum og áætlunum um skólabyggingaþörfina, t.d. næstu 5 árin, svo að hægt sé að gera sér grein fyrir, hversu stórt viðfangsefnið sé, og meta, hvað viðráðanlegt sé í því sambandi. Skólamálin eru sá af hinum föstu rekstrarliðum ríkissjóðs, sem mest hækkar ár frá ári. Vafalaust er mjög erfitt að draga úr þeim útgjöldum, en meiri hl. n. telur þó rétt að beina þeirri áskorun til ríkisstj., að könnuð verði til hlítar öll úrræði í því efni. Allmargar tillögur eru að venju gerðar um breytingar á 14. gr. B, en flestar eru þær tillögur smávægilegar og gefa ekki tilefni til sérstakrar greinargerðar. Teknar eru upp fjárveitingar til tónlistarskóla og nokkurra leikfélaga, sem hafa ekki áður fengið styrki, og eru þær tillögur í samræmi við styrkveitingar til hliðstæðra aðila í fjárlögum áður. Styrkir á þessari grein til leikstarfsemi, tónlistarskólahalds og lúðrasveita eru meðal þeirra styrkja á greininni, sem eiga mestan rétt á sér. Styrkir þessir eru það litlir, að þeir skipta engu máli fyrir afkomu ríkissjóðs, en hér er hins vegar um mjög merkilega menningarstarfsemi að ræða, sem sjálfsagt er að reyna að örva. Sé hægt að stuðla að því, að hin glæsilegu félagsheimili víðs vegar um landið séu meira notuð til leik og tónlistarstarfsemi heldur en til vafasamra dansleikja, þá er vissulega stefnt í rétta átt með notkun þeirra. Veigamesta brtt. við þessa grein er um að veita 100 þús. kr. til þess að standa straum af kostnaði við fyrirhugaða listsýningu norræna listabandalagsins í Reykjavík haustið 1961. Sýningar þessar eru haldnar til skiptis á Norðurlöndum, og verður þessi sýning hin tíunda í röðinni. Síðast var sýningin haldin í Reykjavík haustið 1948. Er sjálfsagt, að Ísland eigi áfram aðild að þessum þætti norrænnar menningarsamvinnu. Jafnframt því að leggja til að veita 70 þús. kr. til varðveizlu og geymslu hinnar miklu listaverkagjafar Ásgríms Jónssonar listmálara til íslenzka ríkisins er ástæða til að þakka alveg sérstaklega þessa höfðinglegu og dýrmætu gjöf. Hér er um að ræða yfir 420 fullgerð olíumálverk og vatnslitamyndir auk margra teikninga og á þriðja hundrað mynda, sem listamaðurinn hefur eigi talið fullgerðar. En það voru ekki aðeins listaverkin, sem Ásgrímur Jónsson arfleiddi íslenzka ríkið að, heldur einnig húseignin Bergstaðastræti 74, húsmunir þar og um 240 þús. kr. í peningum. Samkv. erfðaskránni skal því fé varið til viðhalds safninu og til sýninga á því í húsi Ásgríms, Bergstaðastræti 74. Ásgrími var það svo mikið kappsmál, að málverkasafnið yrði ekki ríkinu til fjárhagslegrar byrði, að hann heimilaði í erfðaskrá sinni, að selt yrði eitthvað af myndunum til þess að standast kostnað við sýningu þeirra og vörzlu. Auðvitað kemur ekki til mála að nota þessa heimild, því að það yrði ríkinu til hins mesta vansa, ef grípa þyrfti til slíkra úrræða. Hér er um verðmæti að ræða, sem eigi verða metin til fjár, og minnsti þakklætisvottur, sem þjóðin getur sýnt þessum stórbrotna og göfuga listamanni, er að reyna að tryggja það, að ekkert af þessari dýrmætu listaverkagjöf fari forgörðum. Vill enda svo vel til, að gæzla safnsins er í góðum höndum. Í 14. gr. B fjárlaga kennir margra grasa, og hafa þar á liðnum árum smám saman verið teknir upp styrkir til hinna margvíslegustu verkefna og þar á meðal fjölmargir persónulegir styrkir. Flestir eru styrkir þessir til gagnlegra hluta og njótendur þeirra styrks maklegir. En rökin fyrir ýmsum þessum styrkjum eru þó harla vafasöm. Reyndin hefur orðið sú, að þegar einu sinni er byrjað að veita manni styrk á þessari grein, hefur verið erfitt eða jafnvel ómögulegt að losna aftur við styrkveitinguna. Þótt hér sé ekki um háar fjárhæðir að ræða, þá er mikil nauðsyn að reyna að stefna að því að þurrka út hinar persónulegu styrkveitingar á þessari grein, því að styrkveitingar sem þessar geta ekki fylgt neinum föstum reglum og verða því ætíð tilviljanakenndar. Menn kunna nú að spyrja, hvers vegna fjvn. geri þá ekki till. um að fella niður þessa styrki, heldur leggi nú jafnvel til að bæta við styrkjum til tveggja nafngreindra manna. Er því þar til að svara, að fjvn. hefur stundum gert tilraun til að fella niður styrki á þessari grein, en ég held, að það séu einu tillögur nefndarinnar, sem hafa verið felldar í þinginu. Og meðan hliðstæðir styrkir eru í fjárlögum, er ekki ástæða til að synja þeim tveimur efnilegu listamönnum um styrk, sem n. leggur til að teknir verði inn í 14. gr. Af hálfu fjvn. hafa verið gerðar ákveðnar tilraunir til að forðast hina persónulegu styrki í fjárlögum. Má þar m.a. nefna, að n. tók upp í einu lagi fjárveitingu til tónlistarnáms erlendis og enn fremur til tónleikahalds erlendis og lagði til, að menntamálaráði væri falin úthlutun þess fjár, svo sem annarra námsstyrkja. Er þá hægt að fylgjast með því og meta það hverju sinni, hvort umsækjendur um styrk þennan eru raunverulega við nám. Því miður hefur þó þessi viðleitni n. ekki að fullu borið árangur, því að við undirbúning fjárlagafrv. hafa stundum verið teknir upp styrkir til nafngreindra manna, sem hefðu að réttu lagi átt að falla undir þennan heildarlið. Einmitt vegna þess, hve hér er oft um viðkvæm persónuleg mál að ræða, er ekki heppilegt að þurfa að ræða þau opinberlega í þingi, og því er það ein af ábendingum meiri hluta n. til ríkisstj., að allar núverandi styrkveitingar í 14. gr. B verði teknar til rækilegrar athugunar. Verði þá m.a. kannað, hvernig eru á vegi stödd þau verkefni, sem styrkir hafa verið veittir til, jafnvel um allmargra ára bil, og jafnframt er rétt að athuga, hvort ekki er hægt að losna algerlega við af greininni alla námsstyrki, ekki á þann hátt að fella þessa styrki niður, heldur með því að fella þá inn í heildarfjárveitingu, sem siðar yrði úthlutað af einhverjum tilteknum aðila, t.d. menntamálaráði, þannig að ekki verði um eilífðarstyrki að ræða. Ég veit, að viðfangsefni þetta er ekki auðvelt. En það er þó vert að kanna öll úrræði til þess að koma betri skipan á fjárveitingar á þessari grein. Í lögum um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum frá 1945 var ákveðið, að ríkið skyldi leggja fram allt að helmingi kostnaðarverðs þeirra véla og verkfæra, sem vélanefnd ríkisins teldi þörf á til ræktunarframkvæmda samkv. þeim lögum. Var upphaflega ákveðið að leggja fram úr framkvæmdasjóði ríkisins 3 millj. kr. í þessu skyni. Með lagabreytingu árið 1950 var upphæðin hækkuð í 6 millj. kr. Og með lögum nr. 26 frá 1955 var ákveðið, að næstu 6 ár skyldi varið allt að 6 millj. kr. til kaupa á jarðræktarvélum í samræmi við helmingaskiptareglu laganna um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir. Þessi fjárveiting hafði verið greidd að fullu árið 1959 og var þá felld niður af fjárlögum, og hefur ekki verið veitt sérstök fjárveiting til kaupa á ræktunarvélum síðustu tvö árin, enda lagaskylda ekki til þess. Ástæðan til þess, að í umræddum lögum var ætíð miðað við tilteknar fjárveitingar, en ekki, svo sem t.d. um jarðræktarstyrkinn, aðeins tilgreint ákveðið hlutfall í greiðslu kostnaðarins, er sú, að í hinum upphaflegu lögum og síðari breytingum við þau hefur ætíð verið lögð á það rík áherzla, að söluverð vinnu ræktunarvélanna væri við það miðað, að hægt væri að fyrna þær með eðlilegu móti, og svo langt gengið í þessu fyrningarákvæði, að stjórn Búnaðarfélagsins var heimilað að halda eftir af jarðræktarstyrk til hlutaðeigandi ræktunarsambands þeirri upphæð, sem vangreidd væri í fyrningarsjóðinn. Hið stórhækkaða verðlag af völdum verðbólguþróunarinnar hefur hins vegar valdið því, að ógerlegt hefur reynzt að fyrna vélarnar með eðlilegu móti, og því var bætt við fjárveitingar úr ríkissjóði með lagabreytingu þeirri; sem ég hef nefnt. Með gengisbreyt. 1958 og 1960 hefur verð ræktunarvéla enn stórhækkað. Hæstv. núv. landbrh. skipaði á s.l. vetri nefnd til þess að athuga vélakost ræktunarsambandanna og hvort nauðsyn væri frekari aðstoðar af ríkisins hálfu um kaup ræktunarvéla. Það var einróma álit þessarar nefndar, að nauðsynlegt væri enn um sinn að veita slíka aðstoð. Í samræmi við þá niðurstöðu er nú lagt til að veita á næsta ári 1 millj. kr. til kaupa á ræktunarvélum, og er þá jafnframt gert ráð fyrir, að landbrn. setji um það reglur, hvernig þeim styrkveitingum verði hagað. Kemur einnig mjög til álita í þessu sambandi, hvort ekki á að leysa þetta vandamál að einhverju leyti með stofnlánum til vélakaupanna úr ræktunarsjóði, og er þess að vænta, að sú hlið málsins verði einnig athuguð. Á það verður einnig að leggja áherzlu, að fyrningarreglum laganna um húsagerðarsamþykktir sé fylgt til hins ýtrasta, og er þá auðvitað eðlilegt, að fyrningargjaldið sé hækkað, ef hækkanir verða á stofnverði vélanna. Vegna mjög brýnnar fjárþarfar sandgræðslunnar er lagt til að hækka fjárveitingu til hennar um 1/2 millj. kr. Þótt með þessari hækkun sé sandgræðslunni gert mögulegt að sinna þeim verkefnum, sem sízt mega bíða, þá fer því þó fjarri, að sandgræðslan hafi yfir nægilegu fé að ráða til þess að sinna sínu mikilvæga hlutverki. Varnir gegn uppblæstri lands getur verið dýrt fyrir þjóðfélagið að draga á langinn, því að uppblásturinn biður þess ekki, að mönnunum þóknist að gera sínar varnarráðstafanir. Öll hækkunin er færð á liðinn til nýrra sandgræðslugirðinga, því að þar mun þörfin brýnust, en ekki ber þó að skilja það svo, að eigi megi nota einhvern hluta þessarar fjárhæðar til annarra brýnni verkefna, svo sem sandgræðslustöðvanna. Höfuðatriðið er, að fjárveitingin verði notuð á hinn hagfelldasta hátt. Að tillögu fjvn. hefur í sumar verið unnið að samningu framkvæmdaáætlunar um skógrækt næstu árin. Miðað við gróðursetningu einnar milljónar trjáplantna á ári, mun þurfa að hækka töluvert fjárveitingu til skógræktarinnar. Í ár var allmikið hækkuð fjárveiting til skógræktarinnar með hækkun á álagi á vindlinga, og er því ekki auðið að hækka aftur þessa fjárveitingu nú, þótt víssulega væri æskilegt að geta gert það. Skógrækt og sandgræðsla eru greinar á sama stofni og vinna báðar að því að græða upp landið. Skógræktin er stóri bróðirinn, bæði vegna þess, að hún hefur miklu meira starfslíði á að skipa, og þó ekki síður vegna hins, að henni hefur tekizt að fá þúsundir einstaklinga um allt land til þess að taka virkan þátt í skógræktarstarfinu. Slíkt áhugalið þyrfti einnig að fá við alhliða uppgræðslu landsins. Fyrsta stigið er að sjálfsögðu það að hefta alla frekari eyðingu gróðurlendisins. En við það má ekki láta staðar numið, heldur þarf einnig að sækja fram og vinna nýtt gróðurlendi með uppgræðslu sanda og fleiri gróðurlausra svæða á landinu. Þjóðinni fjölgar ört, og samhliða þarf búpeningi landsmanna að fjölga. En nú þegar er á ýmsum stöðum á landinu svo ástatt, að haglendi er fullbeitt, og jafnvel talið, að um ofbeit geti verið að ræða. Það þarf því að vinna að landgræðslumálunum, bæði í skógrækt og sandgræðslu, á skipulagsbundinn hátt, þannig að sem bezt nýtist það takmarkaða fjármagn, sem til ráðstöfunar er á hverjum tíma. Ekkert sýnist eðlilegra en að sameina þessar tvær stofnanir, því að sérfræðingar skógræktarinnar munu einnig hafa þá menntun, er nauðsynleg er við sandgræðslustörf, og starfsmenn sandgræðslunnar geta vafalaust einnig sinnt skógræktarmálum. Það er því ein af ábendingum fjvn., að gerðar verði ráðstafanir til þess að sameina þessar tvær stofnanir. Tel ég ástæðulaust að færa fram fleiri rök fyrir þeirri tillögu. Í landinu er margvísleg starfsemi að tilraunum í ýmsum greinum landbúnaðar, og er tilraunastarfsemi þessi í höndum ýmissa aðila. Á vegum tilraunaráðs jarðræktar eru tilraunabúin á Sámsstöðum, Reykhólum, Akureyri og Skriðuklaustri. Á vegum tilraunaráðs búfjárræktar er fjárræktarbúið að Hesti. Á vegum búnaðardeildar atvinnudeildar háskólans er margvísleg tilraunastarfsemi, m.a. tilraunastöðin að Varmá. Þá er unnið að ýmsum tilraunum í jarðrækt og búfjárrækt á búnaðarskólunum. Garðyrkjuskóli ríkisins á Reykjum hefur tilraunagróðurhúsarækt. Á vegum Búnaðarfélags Íslands eru svokallaðir sýnisreitir í jarðrækt og ýmis önnur tilrauna- og leiðbeiningastarfsemi, og á fleiri sviðum mun að þessum málum unnið. Öll er þessi starfsemi vafalaust gagnleg og nauðsynleg. En ástæða sýnist vera til að athuga, hvort eigi muni hægt að ná tilætluðum árangri, þótt tilraunastöðvum þessum verði eitthvað fækkað. Jafnframt virðist ástæða til að athuga, hvort samræmd sé sem skyldi starfsemi þeirra mörgu sérfræðinga, sem vinna að athugunum og rannsóknum á ýmsum þáttum landbúnaðar og jarðræktar. Um þetta skal ekkert fullyrt án nánari athugunar, en meiri hl. n. hefur þótt ástæða til að beina þeirri ábendingu til ríkisstj., að athugað verði, hvort eigi sé hægt að koma þessari starfsemi fyrir á hagkvæmari hátt, þannig að hún verði kostnaðarminni fyrir ríkið. Er með þeirri tillögu ekki til þess ætlizt, að dregið verði úr nauðsynlegri rannsókna- og tilraunastarfsemi í þágu landbúnaðarins, því að áreiðanlega er með meiri og almennari þekkingu í þeim efnum hægt að bæta mjög afkomu landbúnaðarins. Lagt er til að hækka fjárveitingu til sjóvarnargarða um 100 þús. kr., og er fjárveitingunni skipt niður á 11 staði. Þrátt fyrir þessa hækkun er fjárveiting til sjóvarnargarða töluvert lægri,nú en í fjárlögum yfirstandandi árs. Í fjárlögum þessa árs voru veittar 50 þús. kr. til athugunar og vinnslu kísilleirs við Mývatn. Sú athugun hófst þó nokkru áður, og hefur að þessari rannsókn verið unnið af rannsóknaráði ríkisins og jarðhitadeild raforkumálaskrifstofunnar. En að auki hefur fyrir milligöngu tækniaðstoðar Sambandslýðveldisins Þýzkalands fengizt hingað þýzkur sérfræðingur, sem mikla reynslu hefur í þessari grein, og benda bráðabirgðaniðurstöður hans til þess, að mjög geti verið um álitlega framleiðslu að ræða á kísilgúr við Mývatn og hægt sé að framleiða þar kísilgúr í mjög háum gæðaflokki. Skýrt hefur verið opinberlega frá meginatriðum í skýrslu hins þýzka sérfræðings, og sé ég því ekki ástæðu til að rekja þau nánar. En þótt kostnaðaráætlun hans sé í sumum atriðum vafasöm, þá eru niðurstöður hans þó svo jákvæðar, að óafsakanlegt væri að leggja ekki allt kapp á að fá gerða fullnaðarrannsókn á öllum þeim atriðum málsins, sem athuga þarf. Atvinnumálanefnd ríkisins hefur athugað rækilega niðurstöður hins þýzka sérfræðings og hefur mælt mjög eindregið með því, að nægilegt fé verði veitt til að ljúka rannsókn málsins sem fyrst. Rannsóknaráð ríkisins áætlar, að til framhaldsrannsóknarinnar þurfi 100 þús. kr., og leggur fjvn. til, að sú upphæð verði veitt í fjárlögum næsta árs. Rannsóknir á hagnýtingu náttúruauðlinda og til eflingar atvinnuvegum þjóðarinnar er meðal mikilvægustu viðfangsefna okkar í dag. Flestar þjóðir leggja nú hið mesta kapp á fjölþættar vísindalegar rannsóknir, og verja margar þjóðir geysimiklu fé til slíkra rannsókna. Á þessu sviði sem mörgum öðrum eru hin takmörkuðu fjárráð Íslendingum mikill fjötur um fót: Þar sem hér er um undirstöðuatriði að ræða til eflingar atvinnulífi þjóðarinnar, verður samt að gæta þess, að rannsóknarstarfsemin verði ekki út undan. Atvinnumálanefnd ríkisins mun hafa samið mikinn lagabálk um skipun rannsóknarmála, og er það frv. nú til athugunar hjá ríkisstj. Hvort sem það frv. verður lögfest eða ekki, þá verður ekki hjá því komizt að gefa. rannsóknarstarfseminni meiri gaum á næstu árum. Samkv. lögum um happdrætti Háskóla Íslands skal happdrættið greiða til ríkissjóðs 20% af nettó-ársarði í einkaleyfisgjald. Með lögum um náttúrurannsóknir frá 1940 er svo ákveðið, að fé þetta skuli renna til atvinnudeildar háskólans. Þótt það sé ekki beint fram tekið í l., þá mun hafa verið til þess ætlazt, að þetta fé gengi fyrst og fremst til þess að byggja upp atvinnudeildina og rannsóknastarfsemina. Í framkvæmd hefur þetta hins vegar orðið þannig, að um allmargra ára skeið hefur tekjuliður þessi verið færður atvinnudeildinni til frádráttar í fjárveitingu til atvinnudeildarinnar í fjárlögum: Með því er þó ekki öll sagan sögð, því að hafi einkaleyfisgjaldið verið hærra en nemur þeirri upphæð, sem færð hefur verið til frádráttar í fjárlögum, hefur mismunurinn runnið beint í ríkissjóð. Er það auðvitað fráleitt og beinlínis andstætt fyrirmælum laganna. Erfitt er að hverfa frá núverandi tilhögun í einu átaki, því að happdrættistekjurnar eru í fjárlagafrv. nú taldar munu nema 450 þús. kr. Hins vegar þykir sjálfsagt að stefna að því, að einkaleyfisgjaldið verði ekki fært til frádráttar fjárveitingu ríkissjóðs til atvinnudeildarinnar. Er lagt til, að frádráttarliðurinn verði nú lækkaður um 250 þús. kr., sem þýðir raunverulega 250 þús. kr. hækkun fjárveitingar til atvinnudeildarinnar, og er þá jafnframt gengið út frá því, að frádráttarliðurinn verði lækkaður um sömu upphæð næstu 2 ár, þannig að hann verði horfinn alveg í fjárlögum ársins 1963. Á næsta ári verða þá 500 þús. kr. af einkaleyfisgjaldinu teknar til frádráttar fjárveitingu ríkissjóðs, en ætlunin er, að það, sem umfram er af gjaldinu, renni allt til þarfa atvinnudeildarinnar skv. nánari ákvörðun viðkomandi ráðuneytis um ráðstöfun þess fjár. Í fjárlögum yfirstandandi árs voru 135 þús. kr. veittar til tækninýjunga. Þessi fjárveiting er felld niður í fjárlagafrv. Nefndinni hafa hins vegar borizt nokkrar umsóknir þessa efnis, sem hún telur rétt að sinna að einhverju leyti, og leggur því til, að veittar verði í næstu fjárlögum 125 þús. kr. til tækninýjunga skv. nánari ákvörðun atvmrn. Nefndin gerir ekki tillögur um neinar hækkanir á fjárveitingu til raforkumála. Í framsöguræðu sinni skýrði hæstv. fjmrh. frá því, að fjárveiting til jarðborana hefði verið lækkuð allmikið, og vantar mikið á, að sú fjárveiting nægi til þess að standa undir kostnaði við rekstur gufuborsins stóra og hins nýja jarðbors fyrir Norðurland auk kostnaðar við aðrar jarðboranir eftir heitu vatni, en áformað væri að leysa þessa fjárþörf eftir öðrum leiðum. Má vafalaust vænta þess, að löggjöf um þetta efni verði sett á yfirstandandi þingi, því að að sjálfsögðu er ekki ætlunin að draga úr þessum þýðingarmiklu framkvæmdum. Telja má því vafalaust, að það vandamál verði leyst á viðhlítandi hátt. En raforkumálastjórnin hefur hins vegar gert tillögur um mjög mikla hækkun fjárveitinga, bæði til nýrra raforkuframkvæmda, raforkusjóðs og þá ekki sízt til virkjunarrannsókna í stórám landsins. Þótt þess hafi ekki verið neinn kostur nú að hækka þessar fjárveitingar, þá er ljóst, að hér er um vandamál að ræða, sem taka verður til gaumgæfilegrar athugunar. Skýrt hefur verið frá því opinberlega, að rannsóknir á vatnasvæði Hvítár og Þjórsár muni kosta um 40 millj. kr., og gefur það nokkra hugmynd um, hvílík geysileg viðfangsefni er hér við að fást. Fullnaðarrannsókn á Jökulsá á Fjöllum mun einnig vafalaust kosta milljónir króna, þótt bráðabirgðaathuganir séu þar ekki eins kostnaðarsamar. Gera má ráð fyrir, að takist að ljúka framkvæmd 10 ára rafvæðingaráætlunarinnar, svo sem ráð var fyrir gert. En dreifing raforkunnar er ekki nema önnur hlið málsins, því að hin aukna raforkunotkun veldur því, að stöðugt þurfa að vera í gangi nýjar virkjanir. Fjárfestingarþörfin í nýjum orkuverum er svo mikil og vaxandi, að lauslega hefur verið áætlað, að næsta áratug, 1960–70, tvöfaldist fjárfestingarþörfin, þ.e. að hin árlega fjárfestingarþörf hækki úr 90 millj. kr. fyrsta ár áratugsins í 180 millj. kr. árið 1970. Er hér um algerar lágmarkstölur að ræða. Útgjaldaþörfin skiptist auðvitað ekki nákvæmlega á einstök ár sem hér segir, heldur er þar um meðaltalstölur að ræða. Fjárþörfin verður þó að sjálfsögðu miklu meiri, ef til sögunnar kemur á þessu tímabili nýr mjög orkufrekur stóriðnaður. Þetta mikla viðfangsefni hlýtur að verða að taka í heild til athugunar og gera sér grein fyrir því, að hve miklu leyti þarf eða er auðið að leysa úr fjárþörf raforkuframkvæmdanna með beinum fjárveitingum í fjárlögum. Auk tillagna nefndarinnar um fjárveitingu til bjargráðasjóðs, sem ég hef áður gert grein fyrir, gerir nefndin allmargar aðrar tillögur um breytingar á 17. gr. frv. Skv. lögum um vatnsveitur er ríkisstj. heimilað að veita sveitarfélögum eða vatnsveitufélögum aðstoð til vatnsveitugerðar með ríkisstyrk og ríkisábyrgð, sem má nema allt að 85% af stofnkostnaði veitunnar. Styrkur er þó bundinn því skilyrði, að fyrirsjáanlegt sé, að sveitarfélag eða vatnsveitufélag geti ekki með hæfilegum vatnsskatti staðið straum af stofn- og rekstrarkostnaði veitunnar. Fjárveitingar til styrktar vatnsveitum hafa á undanförnum árum verið alls ófullnægjandi til þess að greiða styrki til vatnsveitna, sem skv. vatnsveitulögum hefur verið talið óhjákvæmilegt að veita. Hefur þetta valdið miklum erfiðleikum, því að styrkir þessir renna einmitt fyrst og fremst til aðila, sem hafa litla fjárhagsgetu. Ógreiddar munu nú vera samþykktar styrkveitingar, er nema 1.4 millj. kr., og vitað er um dýrar vatnsveituframkvæmdir, sem fram undan eru. Lagt er því til að hækka fjárveitingu til vatnsveitna um 600 þús. kr., og er það um það bil tvöföldun fjárveitingar þeirrar, sem nú er í fjárlögum. Má þá ætla, að sæmileg lausn sé fengin á þessu vandamáli. Undanfarin tvö ár hafa verið veittar í fjárlögum 150 þús. kr. hvort ár til vatnsöflunar í Vestmannaeyjum. Vestmanneyingar eiga við mikinn vatnsskort að stríða, og vatnsboranir þar hafa reynzt árangurslausar. Hefur því orðið að leggja út í dýrar framkvæmdir til söfnunar vatni, og hefur bæjarsjóður Vestmannaeyja lagt fram á aðra millj. kr. í þessu skyni. Lagt er til, að veittar verði 150 þús. kr. til vatnsöflunar í Vestmannaeyjum og þá sem lokafjárveiting, og nemur þá heildarfjárveitingin 450 þús. kr. Í sumar hefur verið unnið að mjög kostnaðarsömum jarðborunum eftir neyzluvatni á mörgum bæjum í Kelduhverfi. Þar hagar svo til í stórum hluta sveitarinnar, að ekki er um annað vatn en úrkomuvatn að ræða, og er þetta ástand því algerlega til hindrunar, að hægt sé að reka kúabúskap á þessum jörðum. Vatnsboranir þessar hafa tekizt vel, en sums staðar hefur orðið að bora allt að 60 metra djúpar holur. Endanlega er ekki vitað um kostnaðinn, en fullvíst þykir þó, að heildarborkostnaður og dælur í borholurnar kosti hátt í 600 þús. kr. Kostnaður á hvern bæ er mjög mismunandi. Þótt heildarkostnaðinum yrði jafnt deilt niður á bændur þá, sem hlut eiga að máli, yrði hann lítt viðráðanlegur. Þar sem hér er um stóran hluta sveitar að ræða, virðist ekki óeðlilegt, að ríkissjóður hlaupi eitthvað undir bagga, svo sem ráð er fyrir gert í lögum um vatnsveitur, en þar er gert ráð fyrir, að styrkveitingar ríkissjóðs nái m.a. til vatnsgeyma, dæla og jarðborana. Er lagt til að veita nú 125 þús. kr. styrk til umræddra framkvæmda, en nauðsynlegt er, að félmrn. athugi nánar allar aðstæður og leiti samkomulags við aðila málsins um það, eftir hvaða reglu styrkurinn verði greiddur. Þegar endanlegar upplýsingar eru fyrir hendi um kostnað, verður að meta það, hvern viðbótarstyrk sé eðlilegt að veita til þessara vatnsborana, en eðlilegt sýnist vera að gera ráð fyrir því, miðað við þær upplýsingar, sem nú þegar liggja fyrir, að einhver viðbótarstyrkur verði veittur til þessara framkvæmda í næstu fjárlögum. Þegar áætlun var gerð um greiðslu með börnum erlendra manna við undirbúning fjárlagafrv., mun hafa láðst að reikna með þeirri hækkun á barnalífeyri, sem lögfest var með breytingu á almannatryggingalögunum á þessu ári. Reynist af þessum sökum óhjákvæmilegt að hækka þennan fjárlagalið um 700 þús. kr., eða í 3 millj. kr. Slysavarnafélag Íslands hefur gert nefndinni grein fyrir því, að með sívaxandi verkefnum og auknum tilkostnaði, m.a. vegna aðildar að kaupum nýrrar sjúkraflugvélar, sé félaginu algerlega um megn að standa undir nauðsynlegum útgjöldum til slysavarna með núverandi fjárveitingu. Að athuguðu máli telur því nefndin rétt að leggja til, að fjárveiting til almennra slysavarna verði hækkuð um 250 þús. kr. Í gildandi fjárlögum eru Birni Pálssyni veittar 125 þús. kr. til að halda uppi sjúkraflugi. Mun enginn telja þá fjárveitingu eftir, og óþarft er að ræða hin mörgu afrek Björns Pálssonar á þessu sviði. Nú er komin til sögunnar önnur sjúkraflugvél, sem staðsett verður á Akureyri. Á Tryggvi Helgason flugmaður þá vél að hálfu á móti Rauðakrossdeild Akureyrar og slysavarnadeild kvenna á Akureyri. Vélin kom til landsins 1. nóv. s.l. og hafði um miðjan ágústmánuð, þegar nefndinni var gerð grein fyrir starfsemi vélarinnar, farið í 40 lengri eða skemmri ferðir með sjúklinga. Mun tilkoma þessarar nýju sjúkraflugvélar og staðsetning hennar norðanlands bæta aðstöðu til sjúkraflugs og vera til mikils aukins öryggis. Er lagt til að veita Tryggva Helgasyni 75 þús. kr. styrk til að halda uppi sjúkraflugi. Þykir ekki ástæða til að ganga lengra í styrkveitingu, fyrr en betur verður séð, hvernig rekstrarafkoma og starfsemi flugsins verður. Flugbjörgunarsveitin í Reykjavík hefur um nokkurt árabil haft fastan styrk í fjárlögum, og var upphaflega ætlunin, að sá styrkur yrði notaður til tækjakaupa fyrir sveitina. Um alllangt skeið hefur einnig verið starfandi flugbjörgunarsveit á Akureyri, sem starfar á svipuðum grundvelli og flugbjörgunarsveitin í Reykjavík. Eru í sveitinni um 70 menn, sem allir vinna kauplaust að þeim verkefnum, sem þeir kunna að verða kvaddir til. Hefur flugbjörgunarsveit þessi oft komið til sögu, bæði þegar slys hafa orðið á flugvélum á undanförnum árum eða óttazt hefur verið um fólk í illviðrum, og hefur sveitin stundum orðið að leggja í leitir um hrikalegasta hálendi Norðurlands, þótt hún væri illa búin að öllum tækjum. Á þessu ári hefur sveitin ráðizt í kaup á ýmsum nauðsynlegum tækjum, svo sem sjúkrabíl, litlum fjallabil, hjúkrunargögnum, talstöð o.fl., og hefur meginhlutinn af þessu verið fenginn hjá sölunefnd varnarliðseigna. Sveitinni er algerlega um megn að greiða af eigin rammleik þessi tæki nema að takmörkuðu leyti, og með hliðsjón af hinu mikilvæga starfi sveitarinnar á undanförnum árum þykir sanngjarnt að leggja til, að henni verði nú veittur 75 þús. kr. styrkur til tækjakaupa. Hæstv. fjmrh. gerði í framsöguræðu sinni með fjárlagafrv. grein fyrir því, að felldir hefðu verið niður nokkrir byggingarstyrkir í 17. gr. fjárlaga, m. a. vegna þess, að engar umsóknir eða grg. hefðu legið fyrir frá viðkomandi aðilum. Fjvn. hafa borizt styrkbeiðnir ásamt fullnægjandi grg. frá öllum þessum aðilum og hefur lagt til, að svipaðir styrkir séu teknir upp til þeirra í fjárlögum næsta árs og þeir, sem eru veittir á þessu ári. Hæst þessara fjárveitinga er 150 þús. kr. styrkur til Blindrafélagsins í Reykjavík, sem nú vinnur að því að ljúka fyrsta áfanga byggingar félagsins við Hamrahlíð. Er áætlað, að kosta muni um 800–900 þús. kr. að ljúka þessum áfanga. Horfur eru á því, að erfðafjársjóður hlaupi undir bagga með láni og styrk allt að 600 þús. kr., og ætti því að mega takast að ljúka þessum áfanga. Allir eru styrkir þessir aðeins litill hluti af byggingarkostnaði umræddra stofnana og eru nánast veittir sem viðurkenning fyrir það mikla framtak og fórnfýsi, sem viðkomandi aðilar sýna. 17. og 19. gr. fjárlagafrv. eru langhæstu útgjaldagreinar þess. Nema útgjöld á þessum tveimur gr. um 700 millj. kr. á næsta fjárhagsári, og af 85–90 millj. kr. heildarhækkun fjárlaga nú nemur hækkun á framlagi til almannatrygginga einna 58 millj. kr. Tryggingamálin sem slík ætla ég ekki að gera hér að umtalsefni, en aðeins benda á, að líklega má telja, að árleg hækkun útgjalda til almannatrygginga að óbreyttum tryggingalögum verði 10–12 millj. kr. á ári næstu árin. Gert er ráð fyrir, að kostnaðurinn við niðurgreiðslu á vöruverði verði um 303 millj. kr. á næsta ári. Í sparnaðarábendingu meiri hl. n. er beint þeim tilmælum til ríkisstj., að hún athugi, hvernig hægt muni vera í áföngum að losna við niðurgreiðslurnar. Niðurgreiðslurnar eru mikilvæg aðstoð við neytendur, sem ekki er hægt að hverfa frá nema á löngu tímabili. Miðað við það, að jafnvægi komist á í efnahagsmálum, hlýtur hins vegar að verða að stefna að afnámi niðurgreiðslna í áföngum og reyna þá jafnframt að létta tollabyrðina. Ýmsar aðrar þjóðir, sem langt voru komnar á þessari braut, hafa síðustu árin verið smám saman að hverfa frá niðurgreiðslunum og er vert að kynna sér, hvernig að hefur verið farið í þessum löndum. Athugun á eftirlaunagreiðslum í 18. gr. bíður að venju 3. umr. fjárlaga. Það má nú teljast vera orðin föst venja að veita opinberum starfsmönnum, sem láta af embætti fyrir aldurs sakir, einhver viðbótareftirlaun á 18. gr. fjárlaga. Þessi aukaeftirlaun hafa jafnan verið hálfgert vandræðafyrirbrigði, ekki vegna þess, að það fólk, sem þar á hlut að máli, sé ekki maklegt þeirra eftirlauna, sem því eru veitt, heldur vegna hins, að erfiðlega hefur gengið að setja fastar reglur um ákvörðun þessara viðbótareftirlauna og oftast verið einhver leiðindi af þeim sökum. Um allmargra ára bil hefur fjvn. þó reynt að mynda sér ákveðnar reglur, a.m.k. varðandi það hámark eftirlauna, sem skuli ekki farið yfir, og hefur nefndin staðið fast á þeirri reglu. Framlag ríkissjóðs til þessara viðbótareftirlauna er áætlað í fjárlagafrv, rúmar 5.6 millj. kr. Úr því að það er orðin almenn regla að veita einhver viðbótareftirlaun í 18. gr., sýnist langeðlilegast að endurskoða gildandi lög um lifeyrissjóð opinberra starfsmanna með það fyrir augum að koma eftirlaunamálunum í það horf, að ekki þurfi að koma til viðbótareftirlauna í 18. gr. fjárlaga. Þá er hægt að framkvæma eftirlaunagreiðslurnar eftir fyrir fram ákveðnum reglum, þannig að eftirlaunaþegar vita nákvæmlega, hvers þeir eiga að vænta, og mætti þá smám saman fella viðbótarframlögin í 18. gr. niður. Þetta leggur meiri hl. n. áherzlu á að ríkisstj, taki til sérstakrar athugunar. Einn er sá útgjaldaliður ríkissjóðs, sem hlýtur að valda miklum áhyggjum, og það eru hin stöðugt hækkandi útgjöld vegna greiðslna á ríkisábyrgðarlánum, sem eru í vanskilum. Vissulega þjóna ríkisábyrgðirnar góðum tilgangi, og á þennan hátt hefur verið hægt að veita mikilsverða aðstoð til atvinnuuppbyggingar viða um landið. En fyrir því þýðir ekki að loka augum, að gálaus veiting ríkisábyrgða getur skapað geigvænlega hættu, því að einhvern tíma kemur að skuldadögum. Ég hef oft áður vakið máls á því, hversu alvarleg hætta hér væri á ferðum, því að hér er um útgjöld að ræða, sem enginn getur vitað, hversu mörgum milljónatugum kunni að skipta árlega. Umreiknað eftir gengisbreytingunum munu ríkisábyrgðalán nú nema rúmum 2300 millj. kr., og gefur auga leið, hversu alvarleg áföll kunna að verða af því fyrir ríkissjóðinn, ef mikil vanskil verða á greiðslu þessara lána. Ríkisstj. hefur nú lagt fyrir Alþingi frv. um ríkisábyrgðir, og gefst tækifæri til þess að ræða þær nánar við meðferð þess frv., en ég taldi þó rétt í sambandi við afgreiðslu fjárlaga að vekja athygli á því, hversu hér er um alvarlegan og síhækkandi útgjaldalið að ræða. Fjvn. leggur til að veita ríkisstj. nokkrar heimildir í 22. gr. Skal ég fara nokkrum orðum um þær þessara tillagna, sem helzt gefa tilefni til frekari skýringa en felast í nefndaráliti meiri hl. nefndarinnar. Í tilefni heimildartillögu um það að heimila ríkissjóði að ábyrgjast vörukaupalán það, PL-480, sem tekið verður á þessu ári, skal það tekið fram, að þótt ekki hafi verið leitað heimildar í fjárlögum til ríkisábyrgðar á þeim vörukaupalánum, sem tekin hafa verið á undanförnum árum, þá er hér ekki um að ræða neina breytingu frá fyrri venju í þessu efni. Sá háttur hefur undanfarin ár verið á hafður, að Framkvæmdabanki Íslands hefur tekið lán þau, er Íslandi hafa verið veitt skv. hinum svonefndu PL-480 vörukaupasamningum við Bandaríkin, en á hinn bóginn hefur verið ríkisábyrgð á lánunum. Hefur sú ríkisábyrgð verið veitt með heimild í lögum um Framkvæmdabanka Íslands. En ekki er nú eftir það stór upphæð af ábyrgðarheimild í þeim lögum, að hún nægi fyrir því vörukaupaláni, sem hér er um að ræða, og verður því aflað sérstakrar heimildar til ríkisábyrgðarinnar. Vegna aflabrestsins á síldveiðum á s.l. sumri varð að greiða síldveiðiflotanum bætur úr síldveiðideild hlutatryggingasjóðs, sem nemur 9 millj. kr. Tekjur síldveiðideildar á yfirstandandi ári munu hins vegar ekki vera nema um 5 millj. kr., og varð því að grípa til þess úrræðis, sem áður hefur verið gert, að fá það, sem á vantaði, 4 millj. kr., að láni í hinni almennu deild sjóðsins. Lagt er til, að ríkisstj. verði heimilað að ábyrgjast umrætt lán, og jafnframt, að ríkissjóður taki að sér að greiða vexti af láninu, sem frá 1, okt. 1960 til 31, des. 1961 nema 350 þús. kr. Er þetta í samræmi við þær reglur, sem fylgt hefur verið áður við hliðstæða lántöku síldveiðideildar hjá hinni almennu deild hlutatryggingasjóðs. Á s.l. þingi var samþ. þál. þess efnis að skora á ríkisstj. að koma upp klak- og eldisstöð fyrir lax og silung á hentugum stað á landinu, svo fljótt sem við verði komið. Voru í fjárl. þessa árs veittar 100 þús. kr. til undirbúnings þessum framkvæmdum. Viðurkennt er af öllum, sem til þekkja, að hér sé um hið mesta nauðsynjamál að ræða, sem geti lagt grundvöll að stóraukinni lax- og silungsveiði í ám og vötnum og beinlínis nýrri búgrein, sem ætti með litlum erlendum tilkostnaði að, geta framleitt verulegt magn af verðmætri útflutningsvöru, er tímar líða. Lagt er til að veita í fjárlfrv. aftur 100 þús. kr. á næsta ári til undirbúnings eldisstöðinni. En sú fjárveiting hrekkur skammt, ef á að vera hægt að þoka málinu það áleiðis, sem nauðsyn krefur. Áætlað er, að 800 þús. kr. þurfi til þess að ljúka fyrsta áfanga verksins, sem ætlað er að ljúka á næsta ári, en siðan þurfi helming eftirstöðvanna hvort árið 1962 og 1963. Má gera ráð fyrir, að heildarkostnaðurinn við stöðina verði á fimmtu millj. kr. Þar sem ætla má, að stöð þessi geti haft verulegar tekjur, sýnist eðlilegt að freista þess að fá verulegan hluta stofnkostnaðarins að láni, og er því lagt til að veita ríkisstj. heimild til allt að 4 millj. kr. lántöku til byggingar eldisstöðvarinnar. Á þessu ári hefur töluvert verið unnið að undirbúningi að byggingu stöðvarinnar, þótt endanlegar áætlanir hafi ekki verið gerðar. Nákvæmlega hefur verið athugað, hvar heppilegast mundi að staðsetja stöðina, og virðist Kollafjörður líklegur staður, þótt ekki sé það kannað alveg til hlítar, og geta einnig fleiri staðir komið til greina. Nauðsynlegt er að veita ríkisstj. heimild til kaupa á landi fyrir stöðina, og er Kollafjörður sérstaklega nefndur í því sambandi, en heimildin þó ekki takmörkuð við þann stað. Mjög stórstígar framkvæmdir hafa á síðustu árum verið á þessu sviði, og dvelst veiðimálastjóri nú í Bandaríkjunum til að kynna sér helztu nýjungar í fiskeldi. Þar sem ætla má, að hér geti orðið um mjög arðvænlega atvinnugrein að ræða, virðist ekki ósennilegt, að einkaaðilar kunni einnig að vilja vinna að þessum málum og leggja fram fé til tilrauna í því skyni, og er þrátt fyrir heimild þessa sjálfsagt, að öll slik úrræði séu könnuð til hlítar: En höfuðatriðið er, að framkvæmdir mega ekki dragast óeðlilega. Í fjárl. þessa árs var ríkisstj. veitt heimild til þess að ábyrgjast allt að 500 þús. kr. lán fyrir síldarverksmiðjurnar í Krossanesi og á Hjalteyri til þess að gera tilraunir með síldarflutninga frá fjarlægum síldarmiðum. Til flutninga þessara leigðu verksmiðjurnar tvö norsk skip, sem báru hvort um sig 5 þús. hektólítra síldar. Fluttu skip þessi nokkra farma frá síldarmiðum fyrir Austurlandi til verksmiðjanna við Eyjafjörð, og var landað í flutningaskipin beint úr veiðiskipunum. Tilraun þessi bar svo góðan árangur, að ljóst sýnist vera, að mjög auðvelt sé að flytja síldina á þennan hátt frá síldarskipunum, og hefur það að sjálfsögðu, bæði þegar langt þarf að sækja síldina og síldveiði er mikil, hina mestu þýðingu fyrir síldveiðiskipin að geta losnað við síldina á þennan hátt. Því miður hvarf þó síldin svo stuttu eftir að skipin hófu flutninga sína, að leiga skipanna varð þungt áfall fyrir þessar tvær verksmiðjur, enda þótti ekki annað fært en kaupa síldina fullu verði af síldveiðiskipunum, þar sem hér var um fyrstu tilraun að ræða. Þar eð kostnaðurinn við tilraunina skall með fullum þunga á verksmiðjunum, en tilraunin hefur hins vegar almenna þýðingu í sambandi við flutning síldar á þennan hátt í framtíðinni, þykir sanngjarnt, að ríkið taki á sig umræddar 50 þús. kr. í þetta sinn. N. hefur jafnframt fallizt á að mæla með sams konar ríkisábyrgð fyrir verksmiðjur þessar á næsta ári, en þó með því fororði, að um frekari ríkisstyrk verði ekki að ræða og verksmiðjurnar verði því að greiða þá fjárhæð að fullu. Þar eð flutningur síldarinnar á þennan hátt getur sparað nýja fjárfestingu í síldarverksmiðjum, þótt síldin leggist fjarri núverandi,verksmiðjum, þá virðist þjóðhagslega skynsamlegt að greiða fyrir því, að hægt sé að koma við slíkum flutningum. Ég hef þá rakið þær brtt. n. við gjaldabálk frv., sem virðast gefa sérstakt tilefni til frekari skýringa, og jafnframt vikið að ýmsum atriðum, sem mér sýnast máli skipta í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna almennt. Þar sem það hefur átt við, hef ég jafnhliða vikið að þeim sparnaðarábendingum, sem fram eru settar í nál. meiri hl. fjvn., en allmörg þeirra atriða eru þó enn ótalin, og mun ég víkja að þeim í sem stytztu máli. Bent er á, að spara beri eftir föngum útgjöld við veizluhöld á vegum ríkis og ríkisstofnana. Með þeirri ábendingu er ekki verið að gagnrýna sérstaklega núverandi eða fyrrverandi ríkisstj. í því efni, því að kunnugt er, að einmitt að undanförnu hefur verið reynt að spyrna hér við fótum. Ber víssulega að virða alla viðleitni í þá átt. En ýmsar venjur hafa skapazt í þessu efni, sem erfitt kann að vera að breyta. Auðvitað er ekki hægt að komast hjá ýmiss konar veizluhöldum á vegum ríkisins, einkum fyrir útlenda gesti, því að gestrisnir viljum við Íslendingar vera. En nokkur ástæða virðist þó vera til að álita, að enn meira hófs og eftirlits mætti hér gæta, og virðist það m.a. vafasöm nauðsyn að hafa jafnan opinber boð fyrir fulltrúa á landsfundum og stéttaþingum, sem jafnvel koma árlega saman. 36 menn munu nú vera í lögregluliði Keflavíkurflugvallar. Að sjálfsögðu er nauðsynlegt að halda þar uppi góðri löggæzlu. En með hliðsjón af því, hversu starfsliði þar hefur mjög fækkað, sýnist full ástæða til að athuga, hvort ekki megi einnig fækka í löggæzluliðinu. Eftirlit með sparisjóðum og opinberum sjóðum eru ekki stórir kostnaðarliðir, en auðvelt ætti að vera að koma við því eftirliti án sérstakra útgjalda fyrir ríkissjóð. Er því æskilegt, að þeirri breytingu verði komið á, strax og fært þykir af öðrum ástæðum. Safnað hefur verið að undanförnu nákvæmum skýrslum um bifreiðaeign ríkisins, og ýmsar athuganir hafa farið fram á heppilegri skipan þessara mála. Ríkið verður að sjálfsögðu að eiga margar bifreiðar, bæði vörubifreiðar og fólksbifreiðar, til afnota fyrir víssar ríkisstofnanir, svo sem framkvæmdastofnanir ríkisins og lögregluna og ýmiss konar eftirlit. En þörf ríkisstofnana og embættismanna fyrir bifreið er mjög mismunandi, og sýnist full ástæða til að taka það til gaumgæfilegrar athugunar, hvort ekki sé rétt og hagkvæmt fyrir ríkið að fara meira inn á þá braut að láta starfsmennina eiga sínar bifreiðar, en greiða í þess stað bifreiðastyrki. Málið er þó svo margþætt, að ekki er auðvelt að gera um það ákveðnar tillögur án rækilegrar athugunar í hverju einstöku tilfelli. Mjög mikilli gagnrýni sætir það, hversu ríkisbifreiðar séu notaðar mikið til einkaþarfa viðkomandi starfsmanna. Er hér að sjálfsögðu um misnotkun að ræða, sem í mörgum löndum er tekið mjög hart á. Reykjavíkurbær hefur til aðhalds í þessu efni merkt allar bifreiðar bæjarins, og virðist ástæða til að athuga, hvort hið sama eigi ekki að gera við bifreiðar í eigu ríkisins. Bent er á, að athugað verði, hvort ekki sé yfirleitt rétt að fylgja þeirri reglu að leita tilboða í öll þau verk, sem ríkið þarf að láta vinna, verði því við komið. Fyrir þinginu liggur nú sérstök þáltill. um þetta efni, og gefst þinginu tækifæri til. að marka skoðun sína á málinu í sambandi við afgreiðslu þeirrar till. Skipulag tollgæzlu utan Reykjavíkur er með þeim hætti, að þar er á ýmsum sviðum breytinga þörf. Kemur þar bæði til greina breyting á staðsetningu tollvarða, og enn fremur sýnist rétt að athuga til hlítar, hvort ekki sé hægt að koma við meiri sameiningu tollgæzlu og löggæzlu, því að tollverðirnir eru í raun og veru ekki annað en löggæzlumenn. Ýmsir tollvarðanna utan Reykjavíkur hafa mjög lítil verkefni, og sýnist hinum almenna borgara það ekki bera vott um neina sérstaka ráðdeild, þegar vitað er, að opinberir starfsmenn hafa ekkert fyrir stafni dögum og jafnvel vikum saman. Á framkvæmd sameiningar eru vafalaust margvíslegir annmarkar, en rétt sýnist að athuga alla slíka möguleika til hlítar. Bent er á, hvort ekki muni auðið að leggja matvælaeftirlitið niður sem sjálfstæða stofnun og fela eftirlit þetta, sem mun fyrst og fremst vera mjólkureftirlit, iðnaðardeild atvinnudeildar háskólans. Tel ég ekki ástæðu til að ræða þá ábendingu nánar, en ég hygg, að hæglega sé auðið að gera þessa skipulagsbreytingu og hún geti leitt til nokkurs sparnaðar. Meginhluti tekna flugmálastjórnarinnar er af Keflavíkurflugvelli, og eru áætlaðar tekjur hans á næsta ári 16.4 millj. kr. Þessar tekjur eru eingöngu af millilandaflugi, og þar sem breytingar og framfarir í flugtækni og flugvélagerð eru mjög örar, þarf að hafa vakandi auga með því, að þessar tekjur gufi ekki upp einhvern góðan veðurdag. Vitað er, að ýmsir millilandaflugvellir hafa háð harða baráttu til þess að tryggja sér viðkomu flugvéla, svo sem Shannonflugvöllur á Írlandi, sem hefur gert margvíslegar ráðstafanir í þessa átt. Þótt engin ástæða sé til að halda, að utanrrn., sem er yfirstjórn flugvallarins, hafi ekki jafnan opin augun fyrir þessari hættu, og þegar hafa verið gerðar ýmsar ráðstafanir til þess að tryggja viðkomu flugvéla, svo sem með stofnun fríhafnarinnar, þá þykir þó meiri hl. n. rétt að benda á nauðsyn þess, að öll úrræði í þessu sambandi séu athuguð gaumgæfilega, því að hér er um mikið fjárhagsatriði að ræða. Rekstrarkostnaður Keflavíkurflugvallar, sem nemur rúmlega 10 millj. kr., er miðaður við mjög mikla starfsemi á flugvellinum, sem sjá má með samanburði við Reykjavíkurflugvöll, en rekstur hans kostar aðeins 5.8 millj. kr. og verður ríkið þó að kosta viðhald þess flugvallar, en ekki Keflavíkurflugvallar. Er því ljós nauðsyn þess að athuga rækilega, hvort eðlilegt samræmi sé milli tilkostnaðar við flugvöllinn og tekna hans á hverjum tíma. Full ástæða virðist vera til að athuga, hvort ekki sé auðið að fækka prestaköllum í landinu. Gera má að vísu ráð fyrir, að slíkar breytingar muni víða mæta mótspyrnu, enda varð sú raunin, þegar nokkrar tilraunir voru gerðar í þessa átt, er prestakallaskipunin var endurskoðuð síðast. Engu að síður er ekki hægt að loka augunum fyrir þeirri staðreynd, að víða eru prestaköllin of lítil, og miðað við núverandi starfshætti hafa viðkomandi prestar sáralitið að gera. Samgöngur eru nú viðast hvar orðnar svo góðar, að þær eru því ekki til hindrunar, að prestaköllin séu stækkuð, og mér er nær að halda, að það geti beinlínis orðið prestunum uppörvun í starfi þeirra að fá stærri viðfangsefni og þurfa ekki að nota meginhluta starfstíma síns til veraldlegra starfa. Víða um land verða prestar að sitja stórar og erfiðar jarðir, enda þótt þeir séu alls óvanir búskap, og meginhluti tíma þeirra fer í búskaparamstur. Hin andlegu viðfangsefni prestanna ættu að vera það mikil, að þeir gætu algerlega beitt huga sínum og starfskröftum að prestsstarfinu, og mætti vel hugsa sér launahækkanir þeim til handa við stækkun prestakallanna. Sumir kunna að segja, að hér sé vegið að kirkjunni, en því fer víðs fjarri. Einmitt vegna sjálfrar kirkjunnar og álits hennar í landinu er það hin mesta nauðsyn að leita nýrra úrræða til þess að gera starf kirkjunnar lífrænna og reyna að vekja áhuga almennings, því að til lengdar hlýtur það að lama áhuga hvers prests að prédika yfir auðum kirkjubekkjum. Er því ekki einmitt full ástæða til að gefa því gaum, hvort ekki eigi að losa prestana við hið margvíslega veraldlega vafstur, sem þeir hafa með höndum víða um land, með því að veita þeim víðara starfssvið? Ekki er víst, að af þessum breytingum leiddi mikla fækkun presta, því að senn kemur að því, að fjölga verður prestum, þar sem þéttbýlið er mest. En fyrir ríkið mundi þó margvíslegur sparnaður af þessu verða, m.a. vegna fækkunar prestssetursjarða og embættisbústaða. Þetta mál ætti því að athuga rækilega og að sjálfsögðu hafa um það samráð við biskup landsins. Ýmis sérþing eru nú haldin, sum árlega, sem algerlega eru kostuð af ríkissjóði. Má í því sambandi nefná búnaðarþingi, fiskiþing og kirkjuþing. Vafalaust gegna þing þessi þýðingarmiklu og nytsömu hlutverki. En hætt er þó við, að ýmsar aðrar ráðstefnur telji sig engu ómerkari og njóta þó ekki slíkra fríðinda. Full ástæða virðist vera til að athuga, að hve miklu leyti eðlilegt sé, að ríkissjóður beri kostnað af þingum þessum, eða a.m.k. sé athugað, hvort ekki sé þá rétt að setja starfstíma þessara þinga ákveðin mörk, svo sem t.d. er um kirkjuþing. Árlega verður ríkið að leggja fram mikið fé til bygginga og viðhalds á ríkisjörðum, en ekki er sjáanlegt, að neinar tekjur séu af þessum jarðeignum. Sjálfsagt virðist vera að reyna að selja þær þessara jarða, sem þarf ekki að nota sem embættisbústaði eða eru sérstaklega verðmætar vegna einhverra hlunninda, sem telja má mikilvægt fyrir ríkið að eiga. Loks bendir n. á nauðsyn þess að endurskoða gildandi ákvæði um embættisbústaði og verði í því sambandi sérstaklega athugað, hvort ekki sé hægt að komast af án sérstakra embættisbústaða í stærstu kaupstöðum landsins, þar sem húseignir eru í fullu verði. Embættisbústaðir eru víða um land óhjákvæmilegir. En sannleikurinn er hins vegar sá, að embættisbústaðir eru embættismönnum hálfgerð hefndargjöf, og ég hygg, að margir embættismenn mundu fremur kjósa það að fá aðstoð í lánaformi til þess að koma yfir sig húsi, heldur en að fá embættisbústað, sem þeir verða að hrökklast úr, er þeir hafa náð aldurshámarki embættismanna. Fækkun embættisbústaða mundi hins vegar spara ríkinu verulegt fé. Ég mun þá gera grein fyrir þeim meginatriðum, sem tekjuáætlun frv. er byggð á, og brtt. n. í sambandi við hana. Þegar fjárl. fyrir 1960 voru endanlega afgr. var að vísu komið alllangt fram á fjárhagsárið, en engu að síður var mjög mikil óvíssa um tekjuhorfur á árinu vegna gengisbreytingarinnar og þeirra áhrifa, sem hún hlaut að hafa, fyrst og fremst á innflutninginn. Af hálfu stjórnarandstæðinga var því þá haldið fram, að tekjuáætlun fjárl. væri allt of lág, og fluttu fulltrúar Framsfl. þá till. um stórfellda útgjaldahækkun með þeirri röksemd, að tekjur ríkissjóðs hlytu að verða 100–200 millj. kr. hærri en fjárl. áætluðu. Fjárlagaárið er að vísu enn ekki liðið, en allar líkur benda til, að eigi aðeins reynist fullyrðingar stjórnarandstöðunnar um of lága tekjuáætlun fjárl. rangar, heldur verði tekjur ríkissjóðs einnig beinlínis lægri en fjárl. gera ráð fyrir. Þegar þess er gætt, að tekjuáætlunin var við það miðuð, að gengisbreytingin hefði gilt allt árið, lætur þó nærri, að áætlunin standist. Hér kemur og á móti, að útgjaldahækkanir á ýmsum liðum voru einnig við það miðaðar, að gengisbreytingin gilti allt árið. Eru því allar líkur til, að bæði tekjur og útgjöld ríkissjóðs verði undir áætlun fjárl. En hvort greiðslujöfnuður næst, er enn vafasamt, og það virðist a.m.k. ljóst, að um greiðsluafgang verði ekki að ræða. Þegar tekjuáætlun fjárl. fyrir yfirstandandi ár var gerð, var byggt á greiðslujafnaðaráætlun, sem gerði ráð fyrir 225 millj. kr. innflutningi á árinu á nýja genginu, að frátöldum innflutningi skipa og flugvéla. Var það um 20% lækkun innflutnings frá árinu 1959. Að því er tekjur af þessum innflutningi snerti, var fylgt áætlun um samsetningu hans, er hagstofan hafði gert. Sú áætlun var byggð á reynslu ársins 1958, þar sem sundurliðun innflutningsins 1959 lá ekki fyrir, þegar áætlanirnar upphaflega voru gerðar, og síðan valdar ákveðnar forsendur um það, hver áhrif efnahagsráðstafanirnar mundu hafa á samsetningu innflutningsins. Eins og fram var tekið í nál. meiri hl. fjvn. þá, voru allar þessar áætlanir háðar mikilli óvissu, þar sem ekki var hægt að vita nema með ágizkunum, hver áhrif efnahagsráðstafananna á heildarverðmæti og samsetningu innflutningsins mundu verða. Á grundvelli ýtarlegrar athugunar, sem gerð var nú í nóvembermánuði, er áætlað, að innflutningur ársins 1960 verði um 2513 millj. kr., en það er um 10% meiri innflutningur en fyrri áætlun gerði ráð fyrir. Stafar þetta eingöngu af miklum innflutningi á fyrsta ársfjórðungi, þ.e.a.s. rétt á undan og rétt á eftir að efnahagsráðstafanirnar komu til framkvæmda. Aftur á móti reyndist innflutningurinn í mánuðunum apríl-október 20% lægri en á sömu mánuðum ársins 1959, og er það sami samdráttur innflutningsins og áætlanir höfðu gert ráð fyrir á öllu árinu. Þrátt fyrir þessa aukningu innflutningsmagnsins verða tolltekjurnar mínni en gert var ráð fyrir. Er orsökin fyrst og fremst sú, að mun meira hefur dregið úr innflutningi hátollavara en áætlað var, þannig að hverjar 100 kr. innflutnings gefa af sér 10% mínna í vörumagnstolli og verðtolli og 7,7% mínna í söluskatti en reiknað hafði verið með: Þar sem upplýsingar liggja enn ekki fyrir um tvo síðustu mánuði yfirstandandi árs, verður auðvitað að áætla innflutning og tolltekjur þeirra. Hefur í þeirri áætlun verið gert ráð fyrir, að innflutningurinn þessa mánuði verði 16% lægri en í sömu mánuðum ársins 1959, og er það í samræmi við lækkun innflutningsins í mánuðunum ágúst-október. Að því er tolltekjur þessa innflutnings snertir, hafa verið valdar tvær mismunandi forsendur. Önnur er sú, að hverjar 100 kr. innflutnings í mánuðunum nóvember-desember gefi af sér sömu tolltekjur og í mánuðunum janúar-október 1960, en hin, að hverjar 100 kr. innflutnings í mánuðunum nóvember og desember gefi af sér hlutfallslega jafnmiklu hærri tolltekjur en í mánuðunum janúar-október og þær gerðu á árinu 1959. Er hér um að ræða hinn hagstæðasta og óhagstæðasta möguleika um innflutning á þessum mánuðum, og hefur verið tekið meðaltal þessara áætlana. Er líklegt, að sú tala sé raunhæf. Þessi áætlun um innflutninginn 1960 og tolltekjur ríkissjóðs á honum hefur verið lögð til grundvallar við áætlun tollteknanna á næsta ári. Hefur efnahagsmrn. gert áætlun fyrir 1961, þar sem gert er ráð fyrir, að innflutningurinn það ár verði 2400 millj. kr., þ.e.a.s. 16% minni en innflutningur ársins 1959 og 4.5% minni en hinn áætlaði innflutningur ársins 1960. Er jafnframt gert ráð fyrir sömu samsetningu innflutningsins og á yfirstandandi ári, þannig að hverjar 100 kr. í innflutningi gefi af sér sömu tekjur í aðflutningsgjöldum og áætlað er að þær gefi á árinu 1960. Áætlun hefur einnig verið gerð um alla aðra tekjuliði ríkissjóðs á yfirstandandi ári. Virðast þeir ætla að standast áætlun fjárlaga, nema hvað einn liður bregzt verulega, og er það leyfisgjaldið, sem gert er ráð fyrir að gefi í ár aðeins 16.5 millj. kr., en áætlun fjárl. er 53 millj. Er orsökin mikill samdráttur í innflutningi bifreiða, sem m.a. stafar af því, að af viðskiptaástæðum hefur orðið að takmarka bílainnflutninginn við rússneskar bifreiðar. Tekju- og eignarskattur mun í ár væntanlega gefa töluvert meira en fjárl. gerðu ráð fyrir, en ástæðan er eingöngu sú, að innheimtan hefur gengið betur vegna skattalagabreytingarinnar á þessu ári og veruleg upphæð komið inn af vangoldnum skatti frá fyrra ári. Getur því eigi orðið um slíkar viðbótartekjur að ræða á þessum lið á næsta ári, auk þess sem hætta er á enn frekari skerðingu vegna fyrirhugaðrar skattalagabreytingar á þessu þingi. Í tillögum meiri hl. fjvn. er lagt til að hækka ýmsa liði aðflutningsgjalda um samtals 35.8 millj. kr. Er þá þanþol tekjumöguleikanna teygt til hins ýtrasta á öllum liðum, og verður innflutningur þó raunar að verða nokkru meiri en áætlun efnahagsmrn..gerir ráð fyrir, ef áætlunin um tekjur af aðflutningsgjöldum á að standast. Er því ljóst, að hér er teflt á svo tæpt vað, að ekki er hægt að gera ráð fyrir nokkrum tekjum til þess að mæta umframgreiðslum á fjárl. og verður því að forðast þær, svo sem raunar hefur verið gert á yfirstandandi ári. Verði því útgjöld ríkissjóðs aukin umfram það, sem till. fjvn. gera ráð fyrir, er næstum algerlega öruggt, að um greiðsluhalla verður að ræða á næsta ári. Samkvæmt tillögum fjvn. hækka útgjöld frá fjárlfrv. um 34184944 kr., og samkvæmt till. meiri hl. n. hækka tekjuliðir frv. um 35.8 millj. Verður þá greiðsluafgangur á frv. samtals 2431797 kr. Nokkur erindi bíða enn óafgreidd hjá n. til 3. umr. auk endurskoðunar á 18. gr. frv., sem að venju biður 3. umr. Till. um styrki til flóabáta og vöruflutninga munu gerðar af samvinnunefnd samgöngumála. Herra forseti. Ég hef þá rætt þau atriði í sambandi við athugun fjvn. á fjárlfrv., sem ég tel mestu máli skipta. Tillögur meiri hl. n. byggjast í grundvallaratriðum á því, að auðið sé að afgreiða greiðsluhallalaus fjárl., en greiðsluhallalaus ríkisbúskapur er ein af þeim óhjákvæmilegu forsendum þessar efnahagslegu viðreisnar þjóðfélagsins, sem nú er unnið að. Ég vænti þess, að þrátt fyrir ágreining um einstök atriði séu allir hv. þm. sammála um mikilvægi þess að hafa greiðsluhallalausan ríkisbúskap og afstaða þeirra til .afgreiðslu fjárl. nú miðist við það. Því miður er ekki auðið að fella niður neinn af núverandi tekjustofnum ríkissjóðs, ef auðið á að vera að hafa hallalausan ríkisbúskap á næsta ári, en að sjálfsögðu ber að stefna að því að framkvæma tollalækkanir, strax og fjárhagsafkoma ríkissjóðs leyfir.



Herra forseti. Eins og hv. form. fjvn. tók fram, þá skildi leiðir í n., þegar kom að því að afgr. málið til 2. umr. Svo mun og vera venja um störf fjvn., og er ekki nema eðlilegt, að svo sé. Ástæðan til þess, að fjvn. klofnar um afstöðu til fjárlagafrv., er ekki sú, að störf n. sem slíkrar gangi með vandræðum, meðan þar er starfað saman. Nm. hafa yfirleitt þann hátt á að geyma deiluatriði sín, þangað til kemur út í þingsalina, og gera þar grein fyrir mismunandi skoðunum. Mér er það því ljúft að endurgjalda formanni þakklæti fyrir störf í n. svo og öllum öðrum nm. fyrir hönd okkar framsóknarmanna. Eins og venja er til, gerði frsm. meiri hl. grein fyrir þeim till., sem talið er að n. standi sameiginlega að. Þessar till. eru, eins og venja er til, flestar bornar fram af meiri hl., ýmist erum við þeim fylgjandi eða látum þær afskiptalausar, þó að við höfum líka óbundnar hendur um að vera í andstöðu við sumar þeirra. Þannig er aðild okkar einnig að þeim till., sem frsm. meiri hl. hefur gert grein fyrir nú. Sumar þessar till. eru þó okkar till. ekki síður en hinna. Vil ég geta þess í sambandi við till. um skólamálin, að það eru sameiginlegar till. Það var aðeins einn skóli, sem við höfðum óbundnar hendur um afgreiðslu á hér í þinginu. Það var Eiðaskólinn. Ekki var það vegna þess, að ekki væri vilji í n. fyrir að leysa hans mál líka, en möguleikar voru ekki, og eru því nm. í minni hl. óbundnir af afgreiðslu þess máls. Ýmsar fleiri till. eru hér nefndar, sem meiri hl. gerði grein fyrir, sem eru einnig okkar till. Í fyrra gerðum við tilraun til þess að fá hækkað framlag til nýbyggingar Landsspítalans. Við gerðum þá einnig till. um að fá fjárveitingu til ræktunarvélanna og fleiri till. án árangurs. Nú hefur n. öll tekið þessar till. upp, og ber að fagna því, að svo skuli vera. Að vísu er þar að sumu leyti of skammt gengið, en viðleitnin er það, sem metið verður í þessu sambandi. Um þær till. aðrar, sem á þessu þskj. eru, ætla ég ekki sérstaklega að ræða, heldur vitna til þeirrar grg., sem við höfum gert fyrir afstöðu okkar til þeirra. Það vakti athygli mína nú um síðustu helgi, að Morgunblaðið minntist þess einu sinni enn með nokkrum söknuði, að tvö ár væru þá liðin frá því, að hin ágæta ríkisstj. fór frá völdum, vinstri stjórnin. Það er í sjálfu sér ekki nýtt að heyra úr herbúðum þeirra sjálfstæðismanna mikið talað um það, að slík stjórn skyldi hætta að starfa hér á Íslandi, og ef maður fer að skoða þetta betur, þá er hægt að lesa á milli lína mikinn söknuð yfir því, að þessi ágæta stjórn skyldi þurfa að hætta sínu starfi. Svo gengur þetta langt, er þeir Morgunblaðsmenn minnast vinstri stjórnarinnar, að þeir gleyma alveg sínum eigin afrekum, og er það lengra gengið en venja er í stjórnmálunum yfirleitt. Í sambandi við þetta er rétt að minnast á það, hvernig stjórnarandstaðan starfaði á þeim árum, sem þessi stjórn sat í landinu. Við heyrum stundum talað um það nú, að hér sé óábyrg stjórnarandstaða. En hvernig var nú stjórnarandstaðan þá, og hvernig er hún nú? Ég mun síðar koma að stjórnarandstöðunni nú. En ég vil minna á það, að 1958 voru gerðar hér ráðstafanir í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þær voru gerðar af knýjandi nauðsyn, og þær voru gerðar til þess að leysa málefni þjóðarinnar á farsælan hátt. Það er hægt að leiða rök að því, að ef þær aðgerðir hefðu fengið að njóta sín, þá hefðu þær orðið þjóðinni til mikillar gæfu. En þá var það stjórnarandstaðan á Íslandi, sem vildi ekki una þeim aðgerðum, heldur gekk þá mjög fram í því að reyna að eyða þeim og fékk til þess stuðning frá nokkrum hluta stjórnarliðsins. Þetta vildi ég minna á nú í sambandi við þessar hugleiðingar Morgunblaðsins og söknuðinn yfir vinstri stjórninni, þ.e.a.s. falli hennar. Þá er líka rétt að athuga það, hvenær ríkisstj. á að hætta að starfa. Auðvitað verður hún að hætta að starfa, ef hún hefur ekki þingfylgi. En hún á líka að hætta að starfa, leggja niður völd sín, ef hún gerir sér það sjálf ljóst, að hún getur ekki leyst þau verkefni, sem hún ætlaði að leysa. Þjóðarinnar vegna á hún þá að leggja niður völd til þess að gefa öðrum kost á að leysa þau mál, sem hún ætlaði sér að leysa, en tókst ekki. En hvernig stendur nú á því, að það er alltaf að skjóta upp þessum sorgartón yfir fráfalli vinstri stjórnarinnar? Þegar við lítum á fjárl: frv. það, sem nú er til afgreiðslu, þá er ástæðan skýrð. Frá því að vinstri stjórnin fór frá fyrir tveim árum, hafa fjárl. hækkað um 700 millj. kr., ef tekin er niðurstaða þess fjárlfrv., sem hér er til 2. umr. Því var þó haldið fram, þegar fjárl. ársins 1958 voru lögð fyrir, að fjárl. væru þá orðin uggvænleg vegna þess, hve þau væru há. Síðan hafa þau hækkað yfir 80%, um 700 millj, kr. Það er ekki undarlegt, þó að það kenni víða saknaðar, þegar þess er minnzt, að einmitt fráfall vinstri stjórnarinnar er tildrögin til þess, að þróun fjármálanna hefur orðið svo óheillavænleg sem raun ber vitni um. Í sambandi við fjármál vinstri stjórnarinnar og þeirra ríkisstj., sem voru hér á undan þeirri valdasamsteypu, sem nú fer með völdin í landinu, og í tilefni af því, sem hv. form. fjvn. drap hér á í upphafi máls síns, þá vil ég minna á það, að á árunum 1950–58, þau ár, þegar fjmrh. var úr hópi Framsfl., lækkuðu skuldir ríkissjóðs um yfir 76 millj, kr., að frádregnum sjóðum. Greiðsluafgangur þeirra ára var nettó 239 millj. kr. Honum var ekki eytt, eins og form. fjvn. gat um áðan. 133 millj. var úthlutað hér á Alþingi til nytsamra verka í landinu. Þar fengu sjóðir Búnaðarbankans til uppbyggingar í landbúnaði 52 millj. Þar fengu húsnæðismál, fiskveiðasjóður og verkamannabústaðasjóður og fleiri slíkar stofnanir í kaupstöðunum aðrar 52 millj., bjargráðasjóður 10 millj. og ýmsar framkvæmdir, svo sem hafnarframkvæmdir, skólaframkvæmdir og slíkar, til þeirra var varið 18 millj. kr. Greiðsluafganginum 1958 var hins vegar varið í rekstrargjöld ríkissjóðs, eins og kunnugt er í sambandi við fjárlagaafgreiðslu og fjármálastjórn 1959. Eignaaukning ríkissjóðs mun hafa verið þetta tímabil um 1000 millj. kr. Beinir skattar voru stórlækkaðir frá því, sem þeir voru, þegar fjármálaráðherra Sjálfstfl. fór með þá, en svo vill til, að flestar skattahækkanir í þessu landi eru frá þeim tíma, þegar Sjálfstfl. átti fjmrh. Einmitt voru það skattarnir af lágtekjunum, sem fyrst voru lækkaðir, og það, sem mest er um vert um þetta tímabil, er það, að afkoma þjóðarinnar í heild batnaði jafnt og þétt eins og afkoma ríkissjóðs. Það hélzt í hendur, og það er hið ánægjulegasta við þetta tímabil. Það er því ekki að undra, þó að enn þá heyrist harmagrátur jafnvel í hinum mestu andstæðingum vinstri stjórnarinnar yfir falli hennar, enda hefur sýnt sig, hvað það hefur kostað þjóðina. Þennan inngang mun ég láta nægja um fjármál þjóðarinnar almennt á fyrri árum, en snúa mér að því að ræða þau viðfangsefni, sem nú er við að etja, og þá ætla ég að víkja fyrst að fjárlögum þeim, er nú eru í gildi, fjárl. fyrir árið 1960. Eins og fram kom í ræðu hv. form., er nokkuð óljóst enn þá, hver afkoma ríkissjóðs kann að verða á þessu ári, enda er það ekki nema eðlilegt, þar sem það er ekki enn liðið. Þegar tekjuáætlun var hér til umr. fyrir fjárlög 1960, þá gerðum við ráð fyrir því, framsóknarmenn, að afkoma ríkissjóðs á þessu ári yrði verulega góð, og það var líka skoðun stjórnarsinna, að þannig mundi verða. Hins vegar var um það deilt, hvort ætti með afgreiðslu fjárlaga að ákveða, hvernig nota skyldi þann væntanlega greiðsluafgang, sem reiknað var með, eða geyma sér það þar til síðar og hann að vera í umsjá ríkisstj. Ástæðan til þess, að við álítum, að greiðsluafgangur hlyti að verða verulegur á þessu ári, var í fyrsta lagi sú, að vitað var, að innflutningur í janúar og marzmánuði var geysilega mikill, meiri en venja hafði verið. Okkur taldist því til, að samdrátturinn yrði óeðlilega mikill seinni hluta ársins og meiri en hægt væri með nokkru skynsamlegu móti að gera ráð fyrir, ef tekjuáætlun ríkissjóðs ætti ekki að skila afgangi. Þá var á það bent, að gert væri ráð fyrir því, að meira frelsi yrði gefið í viðskiptum þjóðarinnar en áður. Ef þessi staðreynd hafði við rök að styðjast, hlaut hún einnig að leiða til þess, ef ekki kæmi annað til, að viðskiptin yrðu örari og meiri. Í öllum umr. stjórnarsinna um kjaramálin var því haldið fram, að kjaraskerðingin mundi ekki fara fram úr 3%. Ef þetta fékk staðizt, var vitanlegt, að það var óhugsandi, að innflutningurinn drægist saman um 20%, jafnhliða því sem meira frjálsræði væri gefið í viðskiptunum. Þessu til viðbótar vil ég geta þess, að í ræðu, sem hæstv. fjmrh. flutti í útvarpið í vor í sambandi við eldhúsdagsumræður, benti hann á það, að staða ríkissjóðs hjá Seðlabankanum væri þá betri en verið hafði áður, svo að tugum milljóna nam. Það sýndi, að hann gerði sér einnig vonir um að fá góða afkomu hjá ríkissjóði á þessu ári. Nú skal ég að vísu ekkert um það segja, hvort niðurstaðan verður önnur en reiknað var með, en það er farið að tala um það, að jafnvel geti orðið halli eða a.m.k. minni tekjur hjá ríkissjóði en gert var ráð fyrir. Það sýnir því, ef svo verður, að samdrátturinn er fyrr á ferð og getuleysið meir ráðandi en jafnvel við gerðum ráð fyrir. Um tekjuáætlun fjárlaganna fyrir árið 1961 er það fyrst að segja, að þar er í fullum blóma bráðabirgðasöluskatturinn, sem varð hér til á útmánuðum í fyrravetur. Eins og hv. þm. rekur minni til, var það sérstaklega tekið fram í grg. fyrir fjárlagafrv. árið 1960, að ekki væri gert ráð fyrir því að hækka söluskatt í innflutningi. Það þótti vissara, til þess að menn væru ekki í vafa, að taka þetta nú alveg af og sverja nú algerlega fyrir það. Þegar kom fram á góu, birtist frv. um söluskattinn, og þá var hann meira en tvöfaldaður. Þá var tekið fram, að þessi skattur ætti alls ekki að gilda nema árið 1960, og til þess að taka af öll tvímæli, var ákveðið, að hann skyldi heita bráðabirgðasöluskattur. Nú er hins vegar ekki talað um það í grg. fjárlagafrv., hvað tilvera hans er hugsuð langt fram í tímann. Að vísu er ekki farið að birtast hér á hv. Alþingi enn þá frv. um framlengingu hans, en gera má ráð fyrir, að það skjóti upp kollinum á jólaföstunni, svo að ríkissjóður njóti tekna hans, þó að áramótin komi. Í sambandi við tekjuskattinn vil ég segja það, að eins og formaður lýsti í ræðu sinni áðan, munu tekjur hans reynast meiri á yfirstandandi ári en gert var ráð fyrir. Nú hefur það heyrzt hér meðal þm., að gert sé ráð fyrir, að breyting verði á lögunum um tekjuskatt á þessu ári. Ekki veít ég, hvað sú breyting kann að hafa í för með sér, en á það var bent af ráðuneytisstjóranum í efnahagsmrn. í fjvn., að meiri óvíssa væri um tekjur af þessum skatti í ár en verið hefði, m.a. vegna þess, að meiri hluti hans væri nú á félögum, en afkoma fyrirtækja mundi ekki vera góð á þessu ári. Og það verður að segjast eins og er, að þessi ábending hefur við nokkur rök að styðjast. Þegar fjvn. fór að gera sér grein fyrir tekjuáætlun 1961, þurfti hún auðvitað að leita gagna til þess að geta byggt þessa áætlun sína á, og hún fór að spyrjast fyrir um það, hvernig áætlunin á fjárlagafrv. væri upphaflega gerð, og fékk svo vitneskju um það, að endurskoðuð tekjuáætlun mundi birtast nefndinni. Og það gerðist, hún birtist, og ráðuneytisstjórinn í efnahagmrn. gerði grein fyrir henni. Ekki var talið, að gert væri ráð fyrir því að þessu sinni að gera neina innflutningsáætlun, sundurgreinda eftir vöruflokkum. Þess háttar undirbúningur hefur þó verið gerður undanfarin ár, en ráðuneytisstjórinn taldi, að það mundi ekki verða gert að þessu sinni: Áætlunin, sem tekjurnar eru byggðar á, er innflutningur upp á 2.4 milljarða, og gert er ráð fyrir því, að samsetningurinn verði svipaður og hann er á yfirstandandi ári. Þó er það tekið fram í grg. ráðuneytisstjórans, að það sé fullmikil bjartsýni að gera ráð fyrir því, að svo verði, að fyrir ríkissjóð verði samsetningur innflutningsins eins hagstæður og hann er á þessu ári. Engin áætlun lá fyrir fjvn. um gjaldeyristekjur á næsta ári. Það var heldur engin áætlun um notkun erlends lánsfjár. Það var ekki talin þörf að sýna nú. Hins vegar var nefndin upplýst um það, að tekjur af Keflavíkurflugvelli hefðu farið vaxandi á yfirstandandi ári og mætti gera ráð fyrir því, að sú búbót héldist. Það, sem mér kemur á óvart í nál. meiri hl., er það, þegar talað er um ýtarlegar gjaldeyrisáætlanir, sem legið hafi fyrir og meiri hlutinn hafi getað ákveðið sig eftir í sambandi við sína tekjuáætlun. Mér er ekki kunnugt um, að þessi ýtarlega áætlun hafi legið fyrir nefndinni. Það lá fyrir, sem ég hef lýst, og ég hef ekki trú á því, að formaður hafi leynt okkur nefndarmenn því, ef hann hefði fengið ýtarlega grg. frá ráðuneytinu. Ég lít hins vegar svo á, að hér sé verið að reyna að berja í brestina vegna þess, hvað þær áætlanir, sem ráðuneytið lét n. í té, voru ófullkomnar. Um áætlanir, sem við höfðum við að styðjast í fjvn. um tekjur ársins 1961, mætti í stuttu máli orða á þessa leið, að grg. þeirra hefði verið svona: Tekjuáætlunin er byggð á sennilegum innflutningi og rekstri ríkisstofnana á yfirstandandi ári, sem líklega breytist annaðhvort til hins betra eða verra. Gert er ráð fyrir meiri samdrætti, þ.e. minni neyzlu, á næsta ári. Gert er ráð fyrir, að samsetningur innflutningsins verði þannig, að hann gefi ríkissjóði sömu tekjur og þetta ár. Alvarlegt er þó að treysta því. Ef grg., sem svona er úr garði gerð, er ýtarleg, þá verð ég að segja það, að hér er fyndni uppi í meira lagi, og ber að virða það, þegar menn hafa hana til að bera, þegar annað skortir. Þessu til viðbótar má þó geta þess, að tekjuáætlunin var gefin út í þremur mismunandi útgáfum: Í fyrsta lagi í fjárlagafrv. Í öðru lagi endurskoðuð áætlunin, sem ráðuneytisstjórinn lagði fyrir nefndina 24. nóv. Þessar áætlanir eru að vísu ekki mjög frábrugðnar, þar sem heildarniðurstaðan er hér um bil sú sama, en einstaka liðir tekjuáætlunarinnar eru þó nokkuð breytilegir. Í þriðja lagi er svo sú áætlun, sem meiri hl. fjvn. gerir viku seinna og er 30–36 millj. kr. hærri en ráðuneytisstjórinn taldi að nokkur tök væru að teygja tekjuáætlunina. Ef það er rétt, að tekjuáætlunin 1960 muni ekki standast, og þó hefur það sýnt sig, að innflutningurinn á því ári mun verða meiri en gert er ráð fyrir að innflutningurinn verði á árinu 1961, þar við bætist svo, að gert er ráð fyrir, að samsetningurinn verði óhagstæðari til ríkistekna á næsta ári en hann er á yfirstandandi ári, þá fæ ég ekki skilið, að það sé hægt að hækka tekjuáætlunina um rúmlega 100 millj. kr., eins og gert er. Þess vegna sýnist mér, að tekjuáætlun fjárlaganna muni vera nokkuð laus í reipunum og hæpið, að allir þeir baggar, er þar eru bundnir, komi í garð. Það, sem vekur svo athygli í sambandi við tekjuáætlunina, er það, að gert er ráð fyrir enn þá meiri samdrætti. Og þá er ástæða til að spyrja: Má gera ráð fyrir því, að samdráttur aukist á næsta ári, getuleysi fólksins verði meira en er á þessu ári? Þar koma þær skýringar, að fram eftir öllu þessu ári og jafnvel enn þá hefur fólkið í landinu búið við vöruverð að nokkru leyti, sem var hér ríkjandi, áður en viðreisninni var komið á. Það má því gera ráð fyrir meiri kjaraskerðingu hjá almenningi í landinu á næsta ári vegna þessa, sem ég hef nú skýrt. Enn fremur er nú þegar að byrja að bera á því, að samdráttur er að verða í atvinnulífinu. Í byggingariðnaðinum er nú farið að bera á atvinnuleysi, og jafnvel víðar er það farið að stinga upp kollinum. Stjórnarliðar hafa þó til þessa lagt á það ríka áherzlu, að ekki væri nú komið atvinnuleysi, svo að ekki hefði sá spádómur rætzt enn þá. En það er nú ekki langt síðan viðreisnin fór að hafa áhrif hér á landi og þessi þáttur einnig að segja til sín. Það má gera ráð fyrir því einmitt á næsta ári, eins og formaður gat um, að tekjuáætlunin sé spennt til hins ýtrasta, ef þær niðurstöður af árinu í ár eru líklegar, sem nú þykja einna líklegastar. Þetta mun ég láta nægja um tekjuhlið frv. og snúa mér þá að gjaldahliðinni. Þegar komið er að gjaldahlið þessa fjárlagafrv., rekur mann minni til þess, þegar fjárlagaræða fyrir 1960 var flutt hér á hv. Alþingi. Þá tilkynnti hæstv. fjmrh. nokkra sparnaðarliði, sem hann mundi beita sér fyrir og ríkisstj, að koma í framkvæmd. Hann gat þess þá, hæstv. ráðh., að vegna þess, hve stutt væri nú síðan hann settist í valdastólinn, hefði ekki tími unnizt til að koma sparnaði við, en áður en næstu fjárlög yrðu afgreidd, mundi sparnaðurinn verða sýnilegur. Og í áliti meiri hl. fjvn. var mjög að þessu vikið og talað um að taka þessi mál föstum og raunhæfum tökum, svo að sparnaðarráðstafanirnar yrðu raunhæfar á næsta fjárlagafrv. Og meiri hl. fjvn. hét því að styðja ráðh. vel og drengilega í sparnaðarfyrirætlununum. Það var því ekki laust við, að bæði ég og aðrir biðum þess með nokkurri eftirvæntingu að sjá fjárlagafrv. fyrir árið 1981, þar sem heildarendurskoðun á öllu útgjaldabákni ríkisins hafði farið fram með sparnað fyrir augum. En hvað skeður? Fjárlagafrv., sem við erum með til afgreiðslu hér í dag, er upp á 1588 millj. kr., það er um 87 millj. hærra en fjárlög yfirstandandi árs, og höfðu þau þó tekið verulegan kipp, svo sem kunnugt er. Þessu til viðbótar vil ég svo geta þess, að það er ekki vegna þess, að framlög til uppbyggingarinnar í landinu hafi verið aukin, nema síður sé, og það var auðfundið á ræðu hv. formanns hér áðan, að hann fann sárt til þess, að í fjárl., sem eru jafnhá og þessi, skuli ekki vera meira rúm handa uppbyggingunni í landinu en raun ber vitni um. Stephan G. talar um að „alheimta ei daglaun að kvöldum, því svo lengist mannsævin mest“. Fjárlög íslenzka ríkisins eru við það miðuð að éta allt upp að kvöldum. Sú stefna hefði ekki verið heilladrjúg, ef henni hefði verið fylgt fram til þessa. Þá vil ég næst víkja að því, hvort það hafi verið ástæða til, að fjárlög hækkuðu nú. Ég hef getið um sparnaðaráhugann, sem lýsti sér, þegar fjárlög voru lögð fyrir 1960, og átti að koma í framkvæmd við fjárlagaafgreiðslu 1961. En þessu til viðbótar vil ég leiða nokkur fleiri atriði fram, sem eru sönnun þess, að það var ekki ástæða til þess, að fjárlög hækkuðu nú. Þegar fjárlög fyrir árið 1960 voru undirbúin, var komið fram í janúarmánuð 1960, þess vegna er nú skemmra á milli en venja er til um fjár. lagaafgreiðslu. Það hefur líka komið fram við fjárlagaafgreiðsluna nú, að þau fjárlög voru undirbúin með þeim hætti, að gert var ráð fyrir því, að gengisfallið hefði staðið frá upphafi ársins. Þess vegna voru rekstrarliðir fjárlaganna hærri en var reiknað með að þeir komi til með að verða á þessu árl. Eins og kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. við 1. umr. fjárlaga nú, gerði hann ráð fyrir því, að rekstrarútgjöld væru viða lægri en reiknað væri með á fjárlögum, og taldi það nýtt í sögunni. Það er ekki af því, að betur hafi verið á þeim málum haldið nú, heldur af hinu, að það var reiknað með hærri rekstrarútgjöldum en ætlazt var til að þau yrðu. Af þessari ástæðu áttu fjárlög þessa árs ekki að hækka, þar sem búið var að gera ráð fyrir áhrifum gengisbreytingarinnar að mestu. Þegar það er svo haft í huga, að fjárlög ársins 1960 hækkuðu hvorki meira né minna en um 356 millj. kr., þegar gerður er sambærilegur samanburður á þeim og næstu fjárlögum á undan, þá var nokkur ástæða til að álíta, að nú yrði spyrnt við fótum og menn færu sér hægt í að hækka fjárlög í næstu lotu. Svo kemur þar ofan á, að yfir var lýst, að fjárlögin yrðu tekin til heildarendurskoðunar með sparnað fyrir augum. Það var því ekki að undra, þó að mörgum hnykkti við, þegar fjárlagafrv. kom með 50 millj. kr. hækkun og nú við 2. umr. með 80–90 millj. kr. hækkun, eins og er líklegt að það verði, þegar það verður afgreitt hér á hv. Alþingi. Þá munu menn spyrja: En hvernig var með sparnaðargreinarnar 10? Gera þær ekki sitt til þess að draga úr þessum háu fjárlögum? Og nú ber að virða það, sem vel er gert, og þá einnig að athuga tilraunina, sem gerð er á sparnaðargreinunum 10. Hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir þessum 10 greinum sérstaklega í fjárlagaræðu sinni á mjög myndarlegan og skemmtilegan hátt, eins og hans var von og vísa.

Má ég biðja ræðumann að gera hlé á máli sínu?

Sjálfsagt. - (Fundarhlé.] Herra forseti. Ég var þar kominn í ræðu minni, er fundarhlé var gert, að víkja að sparnaðartillögunum tíu, er hæstv. fjmrh. lýsti í fjárlagaræðunni í haust. Er þar fyrst sparnaður á „æðstu stjórn landsins“, og hefur engin breyting orðið á því. Þá er gert ráð fyrir, að vaxtalækkun verði hjá ríkissjóði, 96 þús. kr. Í nál. okkar er gerð grein fyrir því og ég gerði það fyrr í ræðu minni, að þegar Eysteinn Jónsson, hv. 1. þm. Austf., fór með fjármál ríkisins, lækkuðu skuldir ríkissjóðs verulega, og vaxtalækkun er eðlilegt framhald af því, en er hins vegar ekki neitt afrek hjá núverandi valdhöfum. Þá er gert ráð fyrir, að alþingiskostnaður lækki um eina millj. kr., og segir í grg. frv., að gert sé ráð fyrir styttra þinghaldi. Um alþingiskostnað er það að segja, að hann er jafnan áætlaður, því að ekki er vitað, hver hann kann að verða, og er það greitt, sem hann kostar, hvort sem það er mikið eða lítið. Störf Alþingis metur þjóðin ekki eftir kostnaði, heldur eftir þýðingu þeirra mála, er þaðan eru afgr., fyrir þjóðina. Þetta Alþingi, sem nú situr, hefur verið aðgerðalítið, svo sem kunnugt er. Það mun nú vera búið að afgreiða tvö lagafrv, og eina þáltill. auk nokkurra fyrirspurna. Ríkisstj. hefur ekki gert mikið að því að leggja mál fyrir hér á hv. Alþingi, en hins vegar hafa stjórnarliðar setið á þeim málum, er við í stjórnarandstöðunni höfum flutt, og eru mál okkar nú öll í nefndum. Á fyrstu dögum þingsins var vísað til fjhn. frv. um vaxtalækkunina, sem hefur ekki fengizt afgr. þaðan, og svo er um fleiri mál, að þau eru yfirleitt í meðferð þingnefnda, án þess að nokkuð sé hugsað um að koma þeim áfram til afgreiðslu. Ef þannig er á þingmálum haldið og þinghaldið jafnforustulaust og það er hjá núv. hæstv: ríkisstj., þá má segja með réttu, að það sé ekki þörf á því, að Alþingi starfi lengi. En fyrir íslenzku þjóðina skiptir það mestu máli, eins og ég tók fram áðan, að málefnin, sem það afgreiðir, séu henni giftudrjúg, og það mun hún meta að verðleikum. Eins og forustu Alþingis hefur verið háttað hjá hæstv. ríkisstj., það sem af er þessu þingi, þá mun a.m.k. ekki vegur þess vaxa. Hvort milljónin sparist, það skal ég ekkert um segja. Þá kem ég þar næst að stjórnarráðinu og utanríkisþjónustunni. Hæstv. fjmrh. lýsti því hér í fyrra, og að vísu hafði fyrirrennari hans í fjmrh: embættinu lýst því við fjárlagaafgreiðslu 1959, að í utanríkisþjónustunni mætti mikið spara, og var vikið að því í nál. og framsögu meiri hl. fjvn. á síðasta þingi. Það átti í heildarendurskoðuninni, sem fjárl. áttu að fara í gegnum hjá hæstv. ríkisstjórn, sérstaklega að skoða þetta atriði. Og nú sjáum við árangurinn af því við fjárlagaafgreiðsluna hér í dag. Sú breyting, sem hefur verið gerð á utanríkisþjónustunni, er að annað sendiherraembættið í París er lagt niður: Við þetta sparast laun sendiherrans eða réttara sagt staðaruppbótin, sem honum var greidd þar, því að einn sendiherra er tekinn til starfa í utanrrn., svo að launagreiðslur falla ekki niður. En það, sem gerist hins vegar, er það, að kostnaður við önnur sendiráð og utanríkisþjónustuna hækkar meira en þessum sparnaði nemur, svo að til utanríkisþjónustunnar er hærri fjárveiting nú við 2. umr. þessara fjárl. en var á fjárl. yfirstandandi árs. T.d. hækka launagreiðslur við sendiráðið í Kaupmannahöfn yfir 300 þús. kr. Á Alþingi í fyrra lögðum við Framsóknarflokksmenn fram till, til þál. um endurskoðun á utanríkisþjónustunni. Í þeirri till. var gert ráð fyrir því að endurskoða löggjöfina um utanríkisþjónustuna með það fyrir augum að gera hana ódýrari en raun ber vitni um. Þessi till. var ekki útrædd hér á þinginu, en komin var fram till. frá stjórnarliðinu um að vísa henni til hæstv. ríkisstj. og þá gert ráð fyrir því, að hún hefði þessi mál til sérstakrar athugunar. Í einni ábendingunni, sem núv. meiri hl. fjvn. gaf ríkisstj. til sparnaðar, er bent á það, að meira megi að gera í utanríkisþjónustunni til sparnaðar, og í tillögum okkar framsóknarmanna er lagt til að gera á þessu nokkrar breytingar, og er það eðlilegt framhald af því, sem við höfum áður gert, bæði með því að flytja þáltill. í fyrra, og einnig kom það fram í framsöguræðu frá okkar hendi við afgreiðslu fjárlaga þá, að stefna bæri að því að hafa eitt sendiráð á Norðurlöndum, og ég hygg, að það sé mál manna, að sú stefna nái fram að ganga á Alþingi, þótt siðar verði. Nú munu þeir stjórnarliðar e.t.v. halda því fram, að þetta mál sé ekki nógu vel undirbúið til þess, að af því geti orðið sparnaður úr þessu á næsta ári. En þá er því til að svara, að þeir hafa tvö undanfarin ár rætt um það að vinna að samdrætti í utanríkisþjónustunni og m.a. drepið á það að sameina sendiráð á Norðurlöndum. Sparnaðurinn, sem við gerum ráð fyrir að verði af þessu í ár, er ekki meiri en svo, að það má reikna með því, að hann geti orðið, þótt málið sé ekki meira undirbúið en enn er, þar sem gert er ráð fyrir, að launaliðirnir haldi sér, en annar kostnaður verði til sex mánaða. Okkar till. er um það, að eitt sendiráð verði og ríkisstj. ákveði staðsetningu þess. Frekari aðgerðir og athugun á utanríkisþjónustunni á að gera, eins og við lögðum til með þáltill. í fyrra, og í því sambandi getur það líka komið til athugunar, hvort einhvers staðar á ekki að taka upp ný sendiráð vegna hagsmuna okkar. Við eigum að miða utanríkisþjónustuna við hagsmuni okkar, en ekki við það form, sem við féllum í, þegar við tókum þessi mál í upphafi og var þá miðað við þau kynni, sem við höfðum haft af þjóðunum áður. Lítils háttar lækkun er á greininni í heild til stjórnarráðsins og utanríkisþjónustunnar. Greinin er um 42 millj. samtals, en lækkunin er nú við 2. umr. 230 þús., og er það nánast tilviljun, þar sem gert er ráð fyrir, að „annar kostnaður“ ráðuneytanna lækki, og getur vel verið, að svo fari, þótt engin vissa sé fyrir því. Við leggjum einnig til í okkar tillögum, að dregið verði úr sendiferðum og utanförum, svo að kostnaður við utanríkisþjónustuna á þeim lið lækki líka. Fimmta sparnaðartillagan, sem hæstv. ráðh. talaði um við 1. umr. fjárl. í haust, voru skattanefndirnar, sem eru mikill þyrnir í hans augum. Eins og kunnugt er, hafa undir- og yfirskattanefndir farið með skattamál úti um landið, en skattstofur aðeins verið á hinum stærri stöðum. Tala þessara skattanefnda er, eins og að líkum lætur, nokkuð há, þar sem ein skattanefnd er í hverjum hreppi, og er hér um að ræða 219 nefndir með 657 mönnum. En ef á það er litið, hver kostnaðurinn af þessum skattanefndum hefur verið, þá er það svo, að yfir- og undirskattanefndir kostuðu samkvæmt yfirstandandi fjárl. 2.1 millj. kr., en skattstofurnar 6 millj. Það mun þó hafa verið reyndin, að frekar hafi kostnaður við skattstofur orðið meiri en áætlað hafi verið, en öfugt með skattanefndirnar. Hæstv. ráðh. tilkynnti, að hann mundi leggja til breytingu á þessum málum og væri þar miðað við sparnað. Nú er allt í óvissu um það, hvernig framkvæmdin kann að verða, þar sem ekkert frv. liggur fyrir hér á hv. Alþingi um breytingu á meðferð skattamála, eins og boðað hefur verið. Heyrzt hefur, að hugmyndin sé að láta bæjar- og sveitarsjóði annast kostnaðinn af framtölum, og er það út af fyrir sig ekki sparnaður, þó að gjaldaliðir séu færðir yfir til annarra aðila og látnir auka þeirra útgjöld, en þannig mundi það verða, ef þessi breyting yrði á gerð. Það er ekki heldur séð, hvað væntanlegar skattstofur kunna að kosta, en eins og áður er fram tekið, hafa störf skattanefndarmanna aldrei orðið ríkissjóði dýr. Hins vegar er hér um nokkuð háa tölu nefnda að ræða, og ef hæstv. fjmrh. hefði sérstakan áhuga fyrir því að geta sagt, að hann hefði lagt niður margar nefndir, þá er þarna æskilegt verk að vinna frá hans bæjardyrum séð. En lítil áhrif mundi það hafa til þess að draga úr kostnaði hjá ríkissjóði, þó að þetta yrði framkvæmt. Sá sparnaður, sem áætlaður er af þessari breytingu, er að mestu leyti étinn upp á greininni, því að hún lækkar aðeins um 270 þús. frá því, sem hún er á gildandi fjárl. Sjötta sparnaðartillagan var á samgöngumálum. Þar hafði hæstv. ráðh. hugsað sér að spara allverulega. Sparnaður hans átti að vera fólginn í því að lækka til Skipaútgerðar ríkisins um 5 millj. kr. frá því, sem framlag til hennar var í fyrra. Að vísu var þetta ekki nema 3,3 millj. kr. sparnaður fyrir þessi fjárl., þar sem forstjóri Skipaútgerðarinnar hafði gert ráð fyrir minni halla en yfirstandandi ár, þar sem á þessu ári er óvenjumikill kostnaður hjá Skipaútgerðinni vegna flokkunarviðgerða á skipunum. Á s.l. sumri fékk hæstv. ríkisstj. hingað norskan sérfræðing, sem dvaldist hér í 10–14 daga, og samdi hann áætlun um strandferðir við Ísland. M.a. er í till. þessa sérfræðings lagt til að selja Esjuna eða að öðrum kosti að láta hana liggja í höfn, en nota hana ekki til strandferða. Taldi sérfræðingurinn, að það mundi verða ódýrara að láta skipið liggja í höfn sem varaskip heldur en að nota það til strandferða. Var þá gert ráð fyrir, að Hekla ein annaðist hringferðir í kringum landið, og reiknað með, að hún yrði í fimm daga í ferðinni með því að lesta og losa. Mun það álit sjómanna, að ekki hafi verið reiknað með því, að vetrarveður yrði henni til tafar. Það vakti eftirtekt í þessum tillögum, að Heklan átti aðeins að koma við á þrem höfnum frá Reykjavík austur um land til Akureyrar. Hins vegar voru litlar breytingar gerðar á viðkomustöðum á Vestfjörðum. Sparnaðartillögur hæstv. ráðh. munu a.m.k. að nokkru leyti eða jafnvel verulegu leyti hafa verið byggðar á tillögum þessa norska sérfræðings. Þetta álit hans mun þó ekki alls kostar hafa verið álitið æskilegt hér heima fyrir, því að önnur nefnd íslenzkra manna var þá sett í málið til þess að skoða það á nýjan leik. Að vísu hefur fjvn. ekki fengið að sjá það álit, er hún hefur skilað, en það mun þó mál manna, að tillögur norska sérfræðingsins séu að hennar dómi ekki nothæfar. Eins og málið stendur því nú, er það í sjálfheldu, en ekki reiknað með því, að hæstv. ríkisstj. hverfi að því ráði að nota tillögur norska sérfræðingsins, jafnvel þótt hún héldi sig fá þann sparnað, er ráð var fyrir gert, heldur er það von, að starfsemi útgerðarinnar verði með það eðlilegum hætti, að landslýður geti notið þeirrar þjónustu, sem hann þar hefur notið og hefur þörf fyrir. En ef svo á að verða, þá verður ekki hjá því komizt að hækka aftur þennan útgjaldalið í samræmi við það, sem forstjórinn lagði til, og gerum við, 1. minni hl., till. um, að svo verði gert. Á þessari grein var einnig gert ráð fyrir því að fella niður framlag til Akraneshafnar, sem hún fékk á s.l. ári, aukaframlag þá. En sú fjárveiting hefur verið tekin upp á nýjan leik, því að ekki þótti álitlegt að athuguðu máli að fella hana niður, enda höfðu aðstæður hafnarinnar á engan veg breytzt til batnaðar. Til kirkjumála er lækkað um 109 þús. kr. Framlagið til Skálholts var lækkað heldur meira en þetta, en aðrir liðir hækkuðu þá lítið eitt. Ekki hefði þótt að ástæðulausu, þó að þessi fjárhæð hefði verið notuð til þess að bæta hag kirkjubyggingasjóðs, en sá sjóður er mjög fjárvana, svo sem kunnugt er, en hefur mörg knýjandi verkefni. Hins vegar hefur það verið skoðun hæstv. ríkisstj., að ríkið munaði meira um þessa fjárhæð en fátæka söfnuði, sem mun þó ekki vera skoðun almennings í landinu. Áttunda sparnaðartillaga hæstv. ráðh. var að lækka framlag til atvinnumála. Sú grein hefur nú hækkað aftur í meðförum fjvn., svo að hún er nú hærri en fjárl. eru. Þeir liðir, sem hæstv. ráðh. ætlaði að spara á, voru fyrst og fremst refa- og minkaveiðar. Talaði ráðh. mjög vel fyrir þessari till. og ætlaði að spara þarna um 11/2 millj. Eins og kunnugt er, hafa þessi meindýr verið mjög skaðvæn, bæði bændum landsins og eins þeim, sem eiga veiðivötn og stunda fuglarækt. Minkurinn hefur gert hér stórkostlegt tjón, svo að Alþingi taldi, að ekki væri hægt slíku að una, og voru sett hér lög um það árið 1957, hvernig farið skyldi að því að eyða þessum meindýrum. Ekki orkar það tvímælis, að mikill árangur hefur náðst af þessum lögum, og vænta má þess, ef áfram verður haldið við eyðingarstarfið, eins og gert hefur verið, að þá muni takast að eyða þessum meinvættum og draga úr kostnaði, þegar fram liða stundir. Í sambandi við sparnaðartill. ráðh. vil ég líka benda á það, að þannig mun þessum málum hagað, að greiðsla kemur árið eftir; svo að kostnaður við að eyða þessum meindýrum á árinu 1960 verður greiddur með fjárveitingunni 1961. Ef þarna ætti að verða breyting á, yrði að byrja á því að breyta lögunum, áður en fjárveitingin er lækkuð. Þess vegna mun það einu gilda, hver fjárveitingin er áætluð í fjárl. Það verður að greiða það, sem lögin segja til og áfallið er, eins og nú er um minka- og refaveiðar á árinu 1960, sem koma til útgjalda 1961. Hér er því ekki um sparnað að ræða, heldur er aðeins verið að blekkja með því að gera of lága áætlun. Annar liður var á þessari grein, sem lækkaður var líka, og það var liðurinn til rekstrar jarðboranna. Lækkunin frá núgildandi fjárl. var 3.6 millj. kr. Raforkumálastjóri hefur þó gert mun hærri till. um fjárveitingu á næsta ári vegna tilkomu borsins til Norðurlands. Þessi liður er, sem kunnugt er, helmingi lægri eða rúmlega það heldur en till. raforkumálastjóra um fjárveitingu. Í því sambandi er talað um að stofna sjóð, sem verði stofnaður með lántöku, og að hann verði látinn bera þann kostnað, sem ríkissjóður greiðir ekki. Þá er talað um, að þegar jarðboranirnar fari að gefa af sér tekjur síðar meir, verði þessi lán endurgreidd til sjóðsins. Ekki er neitt uppvíst um það á þessu stigi málsins, hvort möguleikar eru til þess að koma málinu fyrir á þennan veg, sem lagt er til, eða hvort hér er aðeins um áætlaða tölu að ræða til þess að gera niðurstöðutölu fjárl. lægri. En ekki mundi það vera talin góð búmennska, ef þessi tæki, sem við höfum sótzt svo mjög eftir að fá og það ekki að ástæðulausu, yrðu látin ónotuð, þegar þau eru komin. Níunda sparnaðartill. er á 19. gr. fjárl., en sú gr. lækkaði um 500 þús. kr., og er það hald manna, að sú lækkun hafi fyrst og fremst verið gerð til þess, að sparnaðargreinarnar yrðu tíu. Í sambandi við þessa grein og það, sem segir í nál. meiri hl. og kom fram í ræðu hv. formanns, vil ég ræða nokkuð frekar um greiðslurnar vegna útflutnings á landbúnaðarvörum. Í nál. segir frá því, að erfitt hafi verið að fá frá framleiðsluráði áætlun um þann kostnað, sem yrði af þessum útflutningi. Í sambandi við það vil ég leyfa mér að benda á, að fyrir fjvn. lá bréf frá framkvæmdastjóra framleiðsluráðs, sem er frá 26. okt. s.l. Þar skýrir hann frá því, að til útflutningsuppbóta þurfi að ætla á næsta ári 21 millj. 250 þús. kr. Þegar framleiðsluráðinu fóru að berast skýrslur um kjötmagnið frá slátruninni í haust, endurskoðaði framkvæmdastjórinn þessa áætlun sína og sendi þann 1. þ. m. inn til þingsins endurskoðaða áætlun og sýnir hún, að þörfin er 19.8 millj. kr., en áætlun fjárlfrv. 12 millj. Þegar er búið að flytja út 6/7 hluta af landbúnaðarafurðunum, sem út verða fluttar samkvæmt þessari áætlun, svo að hér er því um þekkta tölu að ræða, en ekki tölu áætlaða út í loftið, og engum vandkvæðum bundið að fá þessa tölu örugga. Svo segir í grg. og kom einnig fram hér í ræðu formanns, að ef meira yrði flutt út en formaðurinn gerir ráð fyrir, þ.e. meira en fyrir þessar 12 millj., þá mundi sparast fé á niðurgreiðslum innanlands. Það mun hins vegar ekki vera, því að það er ekki gert ráð fyrir að flytja út meira af dilkakjöti en svo, að nóg verði eftir til neyzlu hér innanlands. Það hefur einnig verið áætlað og er þekkt tala, hvað gert er ráð fyrir að verði til sölu á innlendum markaði, og er þessi áætlun um útflutningsuppbæturnar umfram það. Hér er því um það að ræða, að það, sem þarf til þess, að við þetta lagaákvæði verði staðið, eru 19.8 millj. kr., en ekki 12, eins og gert er ráð fyrir í fjárlfrv. Þetta er eins greinilegt og vera má og liggur ljóst fyrir frá hendi framleiðsluráðs. Þess vegna hefði mátt spara sér að lækka um 500 þús. á 19. gr., því að það var nokkurn veginn vitað, að 5 millj. mundu ekki nægja til útflutningsuppbóta. Framkvæmdafé á 20. gr. er lækkað. Þar er landssíminn látinn bera uppi kostnað við uppbyggingu símakerfisins og greiðslu á afborgunum af lánum, en áður fyrr hefur á þessari gr. fjárl. honum verið lagt fé, og á yfirstandandi fjárl. eru þetta 5.5 millj. kr. Á s.l. vetri voru þjónustugjöld landssímans hækkuð svo gífurlega, að gert er nú ráð fyrir, að hann geti staðið undir þessum kostnaði. Þá er einnig önnur sparnaðartillaga á 20. gr. fjárlfrv. Hún er á þann veg að breyta lánum vegna varðskipsins Óðins, og er talið, að ef sú breyting fæst, þá megi lækka liðinn um 3 millj. og 750 þús. kr. Ekki er skýrt frá því í greinargerð frv., hvort þetta muni takast, heldur eru það líkur, og finnst mörgum, að það sé varla ástæða til að draga úr framkvæmdafé 20. gr. frá því, sem er á yfirstandandi fjárlögum, þegar fjárlögin hækka þrátt fyrir það um 90 millj. kr. eins og þau koma til með að gera við fjárlagaafgreiðslu fyrir árið 1961. Þegar þessar sparnaðartill. eru endurskoðaðar, skoðaðar í þeirri staðreynd, sem þær nú eru, og litið er á rekstrarliðina, þá mun sparnaðurinn eða lækkanirnar alls vera 1.8 millj. kr. Og ef betur er að gáð, þá eru flestar lækkunartillögurnar áætlaðar till., svo að mér segir nú hugur um, að það gæti farið svo, að þegar væri búið að gera dæmið upp raunverulega, þá stæðu tvær eftir, það væru vextirnir, sem lækkuðu um 96 þús., og kirkjumálin, sem lækkuðu um 109 þús. Og það má þó segja með réttu, að það munar um minna en 200 þús. kr. sparnað á fjárlögum, sem eru upp á 1600 milljónir. Það gegnir nokkurri furðu, þegar fjárlögin eru skoðuð í ljósi staðreyndanna, að það skyldi ske við 1. umr. þeirra, að þá eyddi hæstv. fjmrh. megninu af ræðu sinni til þess að tala um sparnað. En staðreyndin er hins vegar sú, að fjárlögin hafa hækkað sem svarar 10 millj. kr. á hverjum mánuði, frá því að afgreiðslu fjárl. 1960 lauk og þar til þessi verða afgreidd. Það er því ekki undarlegt, þó að Morgunblaðið tali um, að það sé dregið úr útgjöldum, og tali svo mikið um sparnaðartill. meiri hl. fjvn., sem enga sparnaðartillögu hefur flutt. Þetta er árangurinn af heildarendurskoðuninni, þar sem „raunhæfum sparnaði“ er við komið. Meiri hlutinn fylgir svo stefnu ráðherrans og þylur í nokkrum liðum ábendingar um sparnað. En því er ekki að neita, að manni kemur til hugar, að hann telji, að það sé líklegt, að hæstv. núv. ríkisstjórn verði ekki langlíf og þess vegna geti komið til með, að aðrir framkvæmi sparnaðartill. Og verð ég að segja, að það er von þjóðarinnar, að þar muni hann reynast sannspár. Þegar hér er komið sögu, er kannske ástæða til að athuga það nokkru nánar, hvort gjaldaliðir fjárlaganna eru ekki þannig áætlaðir, að gera megi ráð fyrir því, að þeir reynist lægri en þau reikna með, og þar muni leynast greiðsluafgangur í verulegum mæli. Nú ætla ég ekki að fara langt út í það, en ég vil þó leyfa mér að benda á nokkra útgjaldaliði, sem áætlun liggur fyrir um að þyrftu að vera hærri en fjárlfrv. gerir ráð fyrir. Ég drap á það hér áðan, að útflutningsuppbæturnar eru vanáætlaðar um 7.8 millj. Það er tala, sem verður ekki vefengd. Ég drap líka á það, að forstjóri Skipaútgerðar ríkisins hefur bent á, að það sé ekki hægt að gera ráð fyrir því, að minni halli verði á rekstri Skipaútgerðarinnar en 13.3 millj. kr., þ.e. 3.3 millj. kr. hærri fjárhæð en fjárlfrv. gerir ráð fyrir. Um refi og minka er það að segja, að greiða verður þann kostnað; sem áfallinn er, því að kostnaðinn 1960 á ríkið að greiða 1961 og verður að greiða hann, hvað sem áætlað er í fjárlögunum um heildarkostnaðinn. Þó að lögum yrði breytt á þessu þingi, þá er samt ekki hægt að láta þau verka aftur fyrir sig. Til þess að draga úr þessum kostnaði yrði því að byrja á lagabreytingunni, en ekki að byrja á því að áætla lágar tölur. Jarðboranirnar eru 3.6 millj. miðað við núverandi fjárlög, en yfir 7 millj., miðað við áætlun raforkumálastjóra. Vel má vera, að hæstv. ríkisstj. takist að finna leið til þess að koma þessum málum fyrir á annan veg, en það liggur ekkert fyrir um það nú. Þá eru í till. raforkumálastjóra 2–3 millj., sem hann telur of lágt áætlað og engar líkur eru til að verði hægt að komast fram hjá: Landhelgisgæzluna drap ég á áðan. Ekki er heldur vitað um, hvernig með þá greiðslu verður farið. Á síðasta Alþingi var gerð hér breyting á lögum um landnám ríkisins, þ.e. um styrk vegna húsbygginga í sveitum landsins. Það er engin fjárveiting til þess að framkvæma þetta lagaákvæði Það mun þó þurfa, ef það á að framkvæmast. Vel má með réttu segja, að ríkið geti komið sér hjá því nú, en þá er lítið gagn að lagabreytingunni. Þegar þessar greiðslur eru teknar saman, þá munu vera hér fjárhæðir upp á 25 millj. kr. Þessu til viðbótar vil ég svo geta þess, að hæstv. ríkisstj. hefur lofað að greiða tryggingagjöldin af fiskiskipaflota landsmanna, frá því að gengislögin gengu í gildi. Því er að vísu haldið fram, að útflutningssjóður eigi peninga í sínum fórum, sem geti a.m.k. að einhverju leyti komið til nota við þessa greiðslu á tryggingafénu. Um þann ágæta sjóð er það að segja, að það er svo sem ekki í fyrsta sinn, sem erfitt er að fá upp tölur um, hvernig fjárhag hans sé komið. Það bar oft hér á góma í fyrravetur um fjárhag útflutningssjóðs, og virtist vera nokkuð á reiki. En hvernig sem því er velt fyrir sér, þar sem þetta mál er enn þá allt óljóst, þar sem ekki liggur fyrir, hvað fjárhæðin er mikil, sem tryggingagjöldin kosta, og ekki heldur, hvað útflutningssjóður hefur til þess að greiða þau, þá er ekki gott að segja, hvað ríkissjóður kann að þurfa að kosta þarna til, en litlar líkur eru til þess, að hann komist hjá því að hafa nokkurn kostnað af þeirri ákvörðun hæstv. ríkisstj. að taka upp uppbótakerfið á nýjan leik. Þess vegna sýnist mér, að fjárlagaafgreiðslan sé ekki svo traust sem æskilegt væri, ef upplýsingar um afkomu ársins 1960 eða líkur fyrir afkomu ársins 1960 eru nokkurn veginn réttar. Ég mun þessu næst snúa mér að því að ræða þær till., sem við gerum, framsóknarmenn, í sambandi við afgreiðslu fjárlaga nú. Á síðastliðnu ári gerðum við nokkra tilraun til þess að fá verulega hækkun á fjárveitingum til verklegra framkvæmda og sýndum fram á það með ljósum rökum, að fjárveiting til þessara mála gæti ekki um langan tíma staðið svo sem þá var. Hv. formaður fjvn. ræddi þetta allýtarlega hér áðan, og var ljóst af máli hans, að hann hefur áttað sig á því, að hér þarf að gera breytingu á. Hins vegar fékkst enginn hljómgrunnur fyrir því í fjvn. í fyrra að hækka þessi framlög, þó að nauðsyn bæri til. Að þessu sinni leggjum við ekki fram tillögur til breytingar fjárveitinga til þessara framkvæmda, m. a: vegna þess, að allt er á reiki um tekjuáætlunina og óvíst, hverju má treysta um niðurstöður fjárlaga. Þá var það líka, að á síðasta þingi kynntumst við það vel viðhorfi stjórnarliða til þessara mála, að það var óþarfi að þreyta kapp um að kynnast því á nýjan leik. Við höfum og á þessu þingi lagt fram frv, til breytinga á fjárveitingum til brúa og vega, og það er von okkar, að fyrr en seinna verði það mál að lögum, og ég verð að álíta, að formaður n. hafi átt við það, þegar hann ræddi um það hér áðan, að það yrði að endurskoða þessi mál og gera breytingu á um fjárveitingar til þeirra. Við mundum hafa beitt okkur fyrir að hækka fjárframlög til ýmissa fleiri málaflokka, ef við hefðum mátt ráða fjárlagaafgreiðslunni og móta hana að okkar skapi. Þær till., sem við berum fram að þessu sinni, eru aðeins miðaðar við það eitt að bæta úr brýnustu nauðsynjum og fjárþörf, til þess að reyna að koma í veg fyrir, að fjárskorturinn verði til þess, að beinlínis sú starfsemi, sem þar um ræðir, bíði tjón af. Ég vil byrja á því að ræða nokkuð um till. þær, sem við gerum til lækkunar á útgjaldahlið fjárl. Í fyrsta lagi leggjum við til, að efnahagsmrn. verði lagt niður. Við teljum, að sú reynsla, sem af því ráðuneyti hefur fengizt, gefi ekki ástæðu til, að því sé við haldið, - hér er um aukið skrifstofubákn að ræða, - og það fari illa á því að vera að setja það upp samhliða því, sem talað er um sparnað og samdrátt í ríkisrekstrinum. Það er líka skoðun okkar, að það fari bezt á því, að hver ríkisstj, kveðji sér til ráðuneytis um efnahagsmál þá menn, sem hún treystir til, en þurfi ekki að leita til embættismanna, sem ef til vill eru henni mjög andstæðir í skoðunum um lausn þeirra. Og ég hygg, að sú muni verða reynslan í framtíðinni, að það þyki ekki heppilegt. Þess vegna leggjum við til, að þetta ráðuneyti verði nú þegar lagt niður. Ég get endurtekið það, að við teljum ekki, að þau gögn, sem frá því komu í okkar hendur við þessa fjárlagaafgreiðslu, hafi borið af því, sem áður hefur verið, nema síður sé. Um utanríkisþjónustuna hef ég rætt áður og þarf því ekki að endurtaka það, en þar leggjum við til, að eitt sendiráð verði á Norðurlöndum og eitt sendiráð verði í París, en ekki aðeins lagður niður sendiherrann, eins og gert er ráð fyrir í till. ríkisstj. Þá leggjum við til, að dregið verði mjög úr sendiferðum og sendinefndum til annarra landa. Hér er um sparnað að ræða, sem við teljum að þurfi engan undirbúning til að koma við. Það getur ríkisstj. ákveðið á hverjum tíma, hvað hún vill leggja í mikinn kostnað við utanfarir á ráðstefnur, og þess vegna þarf það mál ekki að vera til langrar afgreiðslu. Sama er að segja um till. okkar um að draga úr ýmsum kostnaði hjá ríkisstj. og ráðuneytunum og á 19. gr. fjárlaga. Við erum þar sama sinnis og meiri hl. fjvn., að við viljum láta draga úr veizlum og öðrum óþarfakostnaði, sem hægt er að komast hjá. Og það er alveg ástæðulaust að vera að flytja slíka till. í ábendingarformi, því að hver ríkisstj. getur framkvæmt hana þegar í stað, ef hún hefur vilja til. Þess vegna sé ég ekki ástæðu til annars en að hv. stjórnarliðar geti lagzt á eina sveif með okkur um að lækka útgjaldaliðina á fjárl. sem öryggi fyrir því, að ekki verði of mikið í þessa liði eytt. Það má vel vera, að menn telji, að við göngum of langt í að draga úr ýmsum kostnaði. En þá er því til að svara, að hæstv. ríkisstj. gengur að hvers manns dyrum og herðir að fjárhag þeirra, og þá er ekki nema eðlilegt, að þangað sé einnig komið. Við gefum sem sagt hæstv. ríkisstj. hér kost á að sýna sparnaðinn í verki, og við vonum, að hún taki því boði. Þá leggjum við til, að okkar ágæta Kvíabryggja verði lögð niður á nýjan leik. Okkur finnst það satt að segja of mikil rausn að ætla að leggja 900 þús. kr. í að halda þarna 4–6 mönnum, sem er nú líklegt eftir fyrri reynslu að verði, og teljum, að það sé betur farið að nota þetta fé til annarra hluta. Þá leggjum við einnig til að fella niður endurnýjun á bifreiðaeign ríkisins, sem talað er um á 20. gr. fjárlagafrv., og teljum, að sá liður eigi að vera hjá viðkomandi stofnunum. - Og sömuleiðis gerum við till. um að fella niður fyrningaliðinn. Þessar lækkunartill. okkar eru um 13.7 millj. kr. Útgjaldatill. þær, sem við leggjum til, eru eins og ég áður sagði, aðeins til þess að bæta úr brýnustu þörf, en ekki að öðru leyti miðaðar við það, sem við vildum að svipmynd fjárlfrv. væri. Í fyrsta lagi leggjum við til, að hækkað verði til Skipaútgerðar ríkisins í þá fjárhæð, sem forstjórinn leggur til í sínum till. Hér er um þessa till. að segja, að ef ekki verður breytt eða dregið úr þjónustu útgerðarinnar, þá er hér bara um raunhæfari áætlun að ræða, því að ríkið kemst ekki hjá að greiða þann kostnað, sem af útgerðinni kann að vera, og þess vegna er það betra fyrir hæstv. ríkisstj. að fá þennan lið hækkaðan nú þegar heldur en þurfa að greiða fé umfram fjárveitingu á fjárlögum. Við leggjum einnig til að hækka framlag til íslenzkra námsmanna erlendis, og er það út frá þeim vandræðum; sem þeir hafa átt við að búa vegna fjárskorts, og sumir hafa orðið að hætta námi, eftir að gengisbreytingin var gerð. Við gerðum till. um það í fyrra, að veitt yrði fé vegna kaupa á jarðræktarvélum ræktunarsambandanna, sem fékkst ekki samþykkt þá. Nú er hins vegar gert ráð fyrir að veita 1 millj. kr. í því skyni. Vitað er, að búið er að kaupa til landsins tvær jarðýtur, og mun kostnaður þeirra vegna vera a.m.k. 800 þús. kr., svo að þessi fjárveiting, sem lagt er til - 1 millj. - er þá sama sem uppétin, þar sem vélasjóður þarf einnig að fá sérstakt tæki, sem hann þarf að nota við skurðgröft á Vestfjörðum, og gert er ráð fyrir að styrkur til hans muni vera um 200 þús. kr. Till. okkar er því miðuð við það, að hægt sé að kaupa inn aðrar tvær jarðýtur á næsta ári og eitthvað af smærri verkfærum. Hér er um að ræða það allra minnsta, sem við getum gert ráð fyrir að hægt sé að komast af með í sambandi við þetta mál. Það er, sem kunnugt er, þannig vaxið, að það má ekki láta það gerast, að hætt verði alveg að endurnýja þessi ágætu tæki, sem hafa verið svo mikil lyftistöng í okkar landbúnaði, vegagerð o.fl., svo sem kunnugt er. Þá leggjum við til, að 100 þús. kr. fjárveiting verði til tilraunaráðs búfjárræktar, og er það hækkun vegna nauðsynjar við tilraun, sem búfjárræktarráðið er að gera. Einnig leggjum við til, að hækkað verði til iðnaðar- og búnaðardeilda atvinnudeildar háskólans og Hestsbúsins um 500 þús. kr. samtals, og er hér líka um brýna nauðsyn að ræða vegna starfsemi þessara stofnana. Þá leggjum við til, að hækkað verði framlag til fiskileitar um 1 millj. og til síldarleitar og fiskirannsókna um 1 millj. kr. Því verður ekki trúað, fyrr en á reynir, að hæstv. ríkisstj. sjái sér ekki fært að veita þessu máli lið. Í till. frá Fiskifélagi Íslands var farið fram á hærri upphæð en hér er lagt til til viðbótar því, sem er á frv. Þar var bent á það í sambandi við leit að nýjum fiskimiðum, að það væri ætlað að leita fyrir togarana, en afli þeirra hefur verið mjög rýr eins og kunnugt er. Og ég verð að segja það, að það er mjög skrýtin hugsun, sem liggur á bak við það, ef hægt er að veita álíka fjárhæð til vistheimilisins á Kvíabryggju eins og lagt er til að láta það ganga fyrir fiskileit. Þess vegna er það von okkar, að þessi till. nái fram að ganga og það verði hægt þá að jafna hana með því að fella Kvíabryggjuhælið niður. Þá leggjum við einnig til að hækka atvinnuaukningarféð um 5 millj. kr. Ef sú till. verður samþykkt, þá verður til umráða álíka fjárhæð og var skipt á yfirstandandi ári. Eins og atvinnuhorfur eru nú í landinu, þá virðist það næsta ósennilegt, að minni þörf verði fyrir atvinnuaukningarfé en verið hefur, og ég held, að það verði að teljast hyggilegt að búa sig undir það að þurfa að leggja meira til atvinnumálanna en gert hefur verið og alls ekki minna. Þess vegna er það okkar till., að fjárveitingin verði sú sama sem hún var á yfirstandandi ári. Þessar till. okkar til útgjalda eru þó aðeins lægri en till. okkar til lækkunar, svo að þær hafa ekki áhrif á niðurstöðutölur fjárlaga, nema 44 þús., sem væru þar til ágóða, og munum við ekkert sjá eftir því að leggja hæstv. ríkisstj. það til. Ég vil svo segja það, að það er trú okkar og von, að hæstv. ríkisstj. og stjórnarliðar taki höndum saman við okkur um þessar sparnaðartillögur og að rétta hlut þeirra, sem við leggjum til og brýn nauðsyn ber til að hækka fjárveitingar til: Þessi fjárlög, sem nú eru hér til afgreiðslu, eru fyrstu fjárlögin, þar sem áhrifa frá efnahagsaðgerðum ríkisstj., „viðreisninni“, gætir. Efnahagsviðreisnin svokallaða hefur nú staðið í 9 mánuði, og þess vegna er áhrifa hennar víða farið að gæta. Hún hefur notið þess - ja, velvilja, ef maður ætti svo að segja, - að það hefur engin tilraun verið gerð til að trufla þau áhrif, sem hún kynni að hafa. Kostir hennar hafa því fullkomlega getað notið sín, og hefur stjórnarandstaðan hagað sér þar á annan veg en gert var sumarið 1958 og ég vitnaði til í upphafi ræðu mínnar. En hver eru áhrifin frá viðreisninni á afgreiðslu fjárlaga og afkomu þjóðarinnar? Það var talið í grg, fyrir efnahagsmálafrv. ríkisstj. í fyrravetur, að viðreisnin mundi skapa fjárhags-, viðskipta- og athafnalífinu traustari, varanlegri og heilbrigðari grundvöll. Eru áhrifin á þann veg, að atvinnu- og viðskiptalíf þjóðarinnar, grundvöllur þess sé traustari, varanlegri og heilbrigðari en verið hefur? Nei, áhrifin eru á allt annan veg. Fjármála- og viðskiptalíf íslenzku þjóðarinnar er nú keyrt í kút. Framundan er meiri óvissa en nokkru sinni fyrr og meira getuleysi í fjármálum ríkissjóðs og þjóðarinnar. Og ef við lítum út um landsbyggðina, þá blasa áhrif viðreisnarinnar við alls staðar á þennan hátt. Afkoma í sveitum landsins er nú þrátt fyrir góðæri alvarlegri en verið hefur um langt árabil. Atvinnutækin liggja bundin hér í höfn, og gömul atvinnufyrirtæki riða til falls. Minnkandi atvinna er víða að segja til sín og minnkandi viðskipti í viðskiptalífinu. Þetta eru áhrifin, sem blasa við frá viðreisninni, eftir að hún hefur staðið í nokkra mánuði. Og hvað segja stéttirnar í landinu um áhrif viðreisnarinnar? Bændurnir sögðu á sínu þingi: „Efnahagsmálaráðstafanir ríkisstj. koma hart niður á bændum“. Hvað sögðu útvegsmennirnir um efnahagsaðgerðir ríkisstj.? „Þær leiða af sér lömun þjóðarlíkamans“. Og hvað sögðu verkamennirnir á sínu þingi? „Fyrir hverja er stjórnað? Það er ekki fyrir okkur“, sögðu þeir. Þetta er vitnisburðurinn, sem viðreisnin fær eftir að hafa staðið í nokkra mánuði. Áhrifin eru óvissan og getuleysið. Það eru þessi einkenni og þau áhrif, sem viðreisnin hefur á fjárlagaafgreiðsluna í dag. Og hvað hefur hæstv. ríkisstj. gert? Það, sem hún er að gera nú, það er það, að hún er að brjóta niður kerfið, sem hún setti í upphafi þessa árs og átti að vera varanlegt. Hún er að taka aftur upp uppbæturnar með því að borga tryggingagjöldin. Hún lýsti því yfir, að atvinnuvegirnir skyldu standa á eigin fótum. Nú er því hins vegar yfirlýst, að það eigi að gera sérstakar ráðstafanir fyrir atvinnuvegina, þegar þingið komi saman á nýjan leik eftir áramótin. Því var lýst yfir af hæstv. ríkisstj., að hún mundi engin afskipti hafa af vinnustöðvunum. Hún gaf út bráðabirgðalög, þegar átti að koma til fyrstu vinnustöðvunarinnar, og bannaði vinnustöðvunina. Því var lýst yfir, að aðgerðirnar ættu að vera til frambúðar, en þær hafa skapað glundroða, eins og ég hef þegar lýst. Því var lýst yfir, að það ætti að verða sparnaður í ríkisrekstrinum, en eyðslan stendur alls staðar upp úr, hæstu fjárlög, sem nokkurn tíma hafa verið afgreidd á Alþingi Íslendinga, minna varið til uppbyggingar en nokkru sinni fyrr. Þetta er árangurinn af viðreisninni. Þetta er árangurinn af samdráttarstefnu hæstv. ríkisstj. Ég sagði það hér í upphafi máls míns, að ríkisstj. yrði að vera þess meðvitandi, hvenær hún ætti að hætta að vera ríkisstj. Þegar ríkisstj. er farin að brjóta niður sín eigin verk, þegar hún er búin að tapa traustinu hjá þjóðinni, eins og núverandi hæstv. ríkisstj. er búin að tapa og ég hef lýst með áliti stéttanna, þá á hún að biðjast lausnar. Þá á hún að biðjast lausnar, því að hún hefur glatað hvoru tveggja. sínum málefnum og trausti þjóðarinnar. Það, sem þjóðinni er nú ljóst, er það, að hún þarf að brjóta á bak aftur samdráttarstefnu ríkisstj., til þess að hún geti aukið framleiðslu sina, til þess að hún geti aukið uppbygginguna í landinu, til þess að þróttmikið framfaralíf geti hafizt á Íslandi á nýjan leik.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka formanni fjvn. og öðrum nm. fyrir ágætt samstarf við undirbúning þessara fjárlaga, og tel ég mér skylt að geta þess, að þrátt fyrir mikinn og djúpstæðan ágreining um málefni, þá hefur aldrei komið til neins ósamlyndis í störfum n. og þau hafa í alla staði gengið snurðulaust. Á s.l. vetri fékk ríkisstj. meirihlutasamþykki Alþ. fyrir margháttuðum breyt. á efnahagskerfi þjóðarinnar. Þessar breyt. voru fyrst og fremst fólgnar í því, að gengi ísl. kr. var skráð niður, þannig að nú þurfti fleiri ísl. kr. á móti hverri einingu í mynt erlendra þjóða en áður hafði þurft. Á var lagður nýr söluskattur, almennur söluskattur, sem nam 3% á alla vörusölu og þjónustu í landinu, og einnig var lagður nýr skattur á innflutning, þótt það væri nú með nokkuð sérstökum hætti og öðruvísi en í upphafi stóð til, þegar þær ráðstafanir voru boðaðar, sem ríkisstj. beitti sér þá fyrir. Þá aflaði ríkisstj. sér í þriðja lagi heimildar til þess að breyta öllum vaxtagreiðslum af lánsfé á þann hátt að taka hærri vexti af lánsfénu en áður höfðu verið leyfðir í ísl. lögum. Þessir 3 þættir eru aðaluppistaðan í því kerfi, sem ríkisstj. sjálf nefndi viðreisn og taldi að mundi stefna að því, að allt fjárhagslif Íslendinga kæmist í jafnvægi, framleiðsla mundi geta gengið snurðulaust og þjóðin mundi sigla inn í nýja velmegun. Að vísu játaði stjórnin, að þessar ráðstafanir mundu ekki þýða blóma, alveg um leið og þær kæmust á. Þær höfðu margháttuð áhrif á greiðslur og tekjur ríkissjóðs. Fjárlög ríkissjóðs, sem áætluðu tekjur og gjöld á árinu 1959 1033 millj., hækkuðu við tilkomu viðreisnarinnar upp í rösklega 1500 millj., þ.e. um 45%, og þótt nokkur hluti af þeirri hækkun sé vissulega tilfærsla á milli útflutningssjóðs og ríkissjóðs, þá breytir það ekki því, að sá maður, sem áður þurfti að gjalda ríkinu 100 kr. í skatta og skyldur, þurfti nú fyrir hverjar 100 kr., sem hann áður varð að greiða, að borga ríkinu 145 kr. Þessi hækkun var svo geysileg, að Alþ. hafði ekki fyrr séð framan í neina slíka hækkun. En það vantaði ekki hjá ríkisstj. þá fremur en nú, að hún boðaði það, að í framtíðinni ætti allt að verða betra en það væri nú, og þess vegna var söluskatturinn á innflutning, sem ríkisstj. taldi nauðsynlegt að taka þá til bráðabirgða og nemur 8.8% af tollverði innflutnings, þ.e.a.s. í lögunum er svo skráð, að hann nemi 8%, en þar eð hann leggst einnig á áætlaða 10% álagningu, þá er hann raunverulega 8.8%, - þennan skatt taldi ríkisstj. ekki nauðsyn að hafa á þjóðinni nema til ársloka 1960. Það var að sjálfsögðu mikill léttir fyrir landsmenn, ef svo hefði verið í raun og veru, að þessi skattur gæti fallið niður, eins og áætlað var, um þau áramót, sem nú eru skammt undan. Efnahagsmrn. ríkisstj, hefur áætlað. að tekjur ríkissjóðs af þessum skatti muni á einu ári nema 175 millj., þ.e.a.s. álíka mörgum millj. kr. og margar þúsundir íbúa eru í landinu, en það þýðir að sjálfsögðu það, að að meðaltali verður hver þegn þjóðfélagsins, ungur sem gamall. að greiða 1000 kr. á ári upp í þennan skatt, og það skal vissulega viðurkennt, að það hefði verið mikil kjarabót, ef þessu hefði verið létt af þjóðinni, eins og lofað var. Það var vitað í fyrra, áður en afgreiðslu viðreisnarfrv. var lokið, að í því leyndist a.m.k. 100 millj. kr. reikningsskekkja, að því er varðaði árið 1960. Hér er komin í ljós á þessum eina lið reikningsskekkja, sem nemur a.m.k. 175 millj. kr., og má segja, að framfarirnar í okkar þjóðfélagi séu allstórstígar á þessu sviði, enda þótt nú hafi um sinn kippt úr þeim á öðrum sviðum, því að nú er sem sagt áformað að hlaupa frá þessu loforði og leggja þennan söluskatt á að nýju á árinu 1961, og nú er ekki talað um það, að hann geti lagzt niður um þau árslok. En það er kannske ekki von á því, að um það sé enn talað, því að einhvern veginn hefur ríkisstj. enn ekki haft uppburði í sér til þess að leggja frv. til laga um þetta fyrir Alþ., og eru það vissulega vítaverð vinnubrögð að ætla sér að samþ. fjárlög, sem að svona geysilega miklu leyti eru byggð á tekjustofni, sem engin lög eru til um. En auk loforðsins, sem af ríkisstj. hálfu var gefið um það í fyrra, að bráðabirgðasöluskatturinn ætti að falla niður við árslok 1960, þá gaf ríkisstj. einnig út langtum fleiri loforð. Ég hirði ekki að rekja þau öll, en vil þó aðeins minna á það, að eitt þeirra til viðbótar því, sem nefnt hefur verið, var loforðið um það, að upp skyldi tekin sérstök athugun á því, hvað væri hægt að spara á fjárlögum, og nú skyldi gangskör gerð að því, að fyrir næstu fjárlög, þ.e.a.s. þau fjárlög, sem við nú erum að fjalla um, yrðu gerðar till. um víðtækan sparnað á rekstrarliðum ríkissjóðs. Það er kunnara en frá þurfi að segja hér á Alþ. nú, að úr þessu loforði hefur harla lítið orðið, og verð ég sannast að segja að láta í ljós nokkra undrun mína á því, að eftir að hafa hlaupið svo greinilega frá því loforði og raunar gengið þvert á móti því, skuli ríkisstj. enn og hennar fulltrúar í fjvn. hafa sig upp í það að leggja hér fram á Alþ. og ræða hér í ræðustólum Alþ. með alvörusvip um það, að í framtíðinni standi til að spara geysilega mikið. Eftir þá frammistöðu, sem sýnd hefur verið í því efni, hefði ég talið það sæmilegast, að menn hefðu verið sem allra fáorðastir um, hvað til stæði á næsta ári. En það hefur nú hver sinn smekk, og kann að vera, að það sé svo með ríkisstj. og hennar fylgismenn í fjvn., að þeir finni ekkert skoplegt við það að boða ofan á það, sem nú hefur skeð, sparnaðartill. í 23 liðum. Hvað var það þá, sem gerðist í sparnaðarmálum ríkisstj.? Hér hefur verið boðað, að samdráttur stæði fyrir dyrum á 10 af 14 útgjaldagreinum fjárlaga. Það skiptir ekki mjög miklu máli, á hvað mörgum greinum sparnaðurinn kemur fram. En hitt skiptir nokkru máíli, hver hann er. Það er ekki vert að draga fjöður yfir það, sem gert hefur verið í þessa átt. Þegar fjárlagafrv. var lagt fram, kom í ljós, að á því höfðu verið gerðar lækkunartill.; sem námu samtals eitthvað nálægt 20 millj. kr. En við hliðina á þeim sparnaðartill. fylgdu aðrar till., og þær voru ekki sparnaðartill. Þær voru til útgjalda, og þær námu 70 millj. kr., svo að hinn lofaði sparnaður varð því enginn. Þvert á móti, það varð 50 millj. kr. aukin eyðsla. Við það bætist svo, að nú í meðförum Alþ. á fjárlagafrv. hefur með samþykki ríkisstj., en mest þó fyrir kröfur ríkisstj. verið gerðar till. um 34 eða 35 millj. kr. aukningu enn við þær 50 millj., sem ríkisstj. hafði sjálf gert ráð fyrir að útgjöld ríkisins ættu að aukast á næsta ári. Það er þess vegna sýnilegt, eins og tekið hefur verið fram af báðum þeim frsm. fjvn., sem hér hafa talað á undan mér, að fyrirsjáanleg er hækkun fjárlaga a.m.k. um 85 millj., - um 85-90 millj. hefur hv. form. fjvn. sagt, - og er augljóst, að það muni láta nærri. Þegar þess er nú gætt, að þessi hækkun fjárlaga um 85 millj. fer fram án þess, að nokkur minnsta breyt. hafi nokkurs staðar verið gerð á kaupgreiðslum ríkissjóðs, og þar með liggur það hreint fyrir, að hækkanirnar liggja allar í einhverjum öðrum liðum en kaupgreiðsluliðunum, verður ljóst, að það hefur að vísu verið stöðvað, það sem hefur verið kallað kapphlaup kaupgjalds og verðlags. Það hefur verið stöðvað með þeim hætti, að annar keppandinn, þ.e.a.s. kaupgjaldið, það hefur verið bundið niður, en hinum aðilanum í kapphlaupinu hefur verið gefin frjáls braut til hlaupanna. Það er sjáanlega með þessum hætti, sem þeir hv. stuðningsmenn ríkisstj. hafa hugsað sér leikreglur í kapphlaupi, því að þeir virðast vera einkar ánægðir með þetta. En hvað er þá að segja um þennan 20 millj. kr. sparnað, sem áformaður var og eitt sinn var að brjótast í höfðum þeirra, sem að samningu fjárlagafrv. stóðu? Þessi sparnaður var, eins og áður er sagt, dreifður á margar greinar, og skal ég ekki hirða um að ræða hvern einstakan lið hans. Stærsti sparnaðarliðurinn var þó 5 millj. kr. lækkað framlag til Skipaútgerðar ríkisins. Því hefur hér áður verið lýst, á hverju það byggðist. Það sparnaðaráform byggðist á því, að ríkisstj. fékk sér norskan sérfræðing til þess að gera nýja áætlun um starfsemi og siglingar strandferðaskipanna við Ísland. Þessi áætlun gerði ráð fyrir nokkrum meginbreyt. á starfseminni. Í fyrsta lagi var gerð þar till. um, að Esjan yrði ekki lengur notuð til strandferða. Þá var gert ráð fyrir því, að strandferðaskipið Hekla hætti Norðurlandasiglingum, en sigldi allt árið kringum land og sigldi með geysilegum hraða, færi hringferðina um landið á um það bil 5 sólarhringum, en hætti viðkomu á flestum höfnum. Að vísu átti hún að koma við á fáeinum höfnum, og þar átti að fara fram mikil umskipun á vörum. Og það var einn liðurinn í áætluninni, að vörur allar áttu að setjast í geysistóra kassa í Reykjavík og hífast um borð í skipin í fáum, en stórum slumpum og með sama hætti upp úr skipunum, og lítur þetta á pappír ekki illa út. Ekki varð þó hjá því komizt að bera þessar norskættuðu till. undir íslenzka menn, áður en til framkvæmdanna kom. Það fylgdi með í umsögninni um norsku till., og mig minnir, að hæstv. fjmrh. hafi ítrekað það hér í fjárlagaræðu sinni á þingi, að það stæði svo sem hreint ekki til að skerða neitt þjónustuna við landsmenn með þessari breyt. á tilhögun Skipaútgerðarinnar. En þeir Íslendingar, sem um þetta fjölluðu, sögðu einfaldlega, að til þess að skip eins og Hekla gæti komizt á 5 dögum kringum landið og skilað sínu ætlunarhlutverki, þá þyrfti helzt að haga eitthvað svipað til við Íslandsstrendur og við strendur Noregs, að það væri hægt að sigla innan skerja, en það hafði nú láðst að taka tillit til þess í útreikningunum og samningu hinnar nýju áætlunar, og er því ljóst, að skipið getur í mörgum tilfellum alls ekki komizt hringferð í kringum landið á svo skömmum tíma. Því veldur íslenzkt veðurfar og þau skilyrði, sem við íslenzku ströndina eru. Í öðru lagi er ekki hægt að nota þá aðferð að flytja vörur í stórum vöruflutningakössum nema á þær hafnir, þar sem einhver viðbúnaður er til þess að annast þess háttar uppskipun, sem þannig var áformuð, að enn fremur þurfa bryggjur að vera þannig, að skip geti komizt að þeim á þeim tímum, sem ætlað er, en á það skortir stórlega á flestum þeim höfnum, sem áætlað var. Þá þótti það einnig öllum auðsætt, að litill sparnaður væri að því að taka skip eins og strandferðaskipið Heklu úr sumarsiglingunum til Norðurlanda, sem gefa verulegan ágóða, og það, sem sparaðist með því, voru að vísu ekki útgjöld, heldur tekjur. Það er þess vegna sýnilegt, að af þessari áætlun getur ekki orðið. Þó að hún verði reynd, þá mun hún ekki spara það fé, sem menn hafa gert sér hugmyndir um. Og sömuleiðis er það á allra vitorði, að ef ætti að taka upp slíka áætlun, þá er það stórkostleg skerðing á samgönguþjónustunni við það fólk, sem nýtur þeirra samgangna, sem Skipaútgerð ríkisins veitir. En það er vert að minnast á það í þessu sambandi, að þótt áformað hafi verið að þrengja kost Skipaútgerðar ríkisins, þá er raunar annar og hreint ekki svo lítilvægur liður varðandi samgöngur á sjó, sem ríkið veitir fé til, en það er styrkur til flóabáta; en með því að þeir eru allir í einkarekstri, hefur ríkisstj. ekki dottið í hug að reyna að spara neitt á þeim rekstri. Vil ég þó leyfa mér að halda því fram, að hann sé á mörgum sviðum ekki síður gagnrýnanlegur en rekstur Skipaútgerðar ríkisins. Ég vék að því áðan, að sú hækkun, sem nú er áformuð á fjárl., komi til með að ske, án þess að nokkrar kaupbreytingar hafi þar verið að verki. Ríkisstj. kýs að auka eyðslu sína um 85 millj., en halda óbreyttu kaupi starfsmanna ríkisins. Ef hér væri farið öfugt að og ríkisstj. hefði haft vilja til hins gagnstæða, að stöðva eyðslu sína, en gjalda fólki það kaup, sem það mætti vera sæmilega haldið með, - því að það er á allra vitorði, að flestir ríkisstarfsmenn eru mjög illa haldnir um kaupgreiðslur, eins og raunar allur þorri landsmanna, sem af kaupgreiðslu þarf að draga fram sitt líf, - þá hefði verið hægt að hækka kaup ríkisstarfsmanna um því sem næst 21%, án þess að upphæð fjárlaga hefði þurft að breytast frá því, sem hún er nú áformuð. En það var reyndar það, sem ríkisstj. vildi forðast, þótt hún vildi auka eyðsluna að öðru leyti. Fjárlagaafgreiðslan, sem fram fór í fyrra, var fyrst og fremst samkvæmt áætlunum um verkanir viðreisnarinnar. Sú fjárlagaafgreiðsla, sem nú fer fram, er sú fyrsta, sem fer fram í ljósi nokkurrar reynslu af viðreisninni. Og hver er nú reynslan, sem fengizt hefur? Er hún sú, sem boðuð var, eða er hún eitthvað á aðra leið? Ég vil leyfa mér að rekja það örlítið, hvernig tekjustofnar ríkisins standa, að því er upplýsingar liggja fyrir um, en eins og mönnum er kunnugt, þá hefur ríkissjóður mestan hluta af tekjum sínum í formi tolla eða skatta af innflutningi. Innflutningur til landsins er því nátengdur fjárhagsafkomu ríkissjóðs; og eins og hér hefur verið rakið, þá stóð innflutningur með miklum blóma á fyrstu mánuðum yfirstandandi árs. Þá var flutt inn geysimikið magn af vörum og reyndar nokkuð fram eftir árinu, en viðreisnin tók einmitt gildi í febrúarmánuði eða um mánaðamótin febrúar-marz, og litlu eftir að hún hafði tekið gildi, þá dró mjög úr innflutningi til landsins. Voru þar tvö öfl að verki: Annars vegar það, að kaupgeta landsmanna fór þá þegar nokkuð minnkandi, enda þótt samdráttar í kaupgetunni færi ekki að gæta verulega, fyrr en leið lengra fram á árið. En það, sem hélt þó innflutningi uppi nokkuð, var það, að ríkisstj. leyfði í samræmi við boðað verzlunarfrelsi í viðreisninni, að heimilt skyldi íslenzkum aðilum að taka hömlulítið viðskiptalán erlendis til skamms tíma, og það var í rauninni ekki fyrr en þau verzlunarlán fóru nokkuð að falla í gjalddaga, sem verulega kippti úr innflutningnum, með þeim afleiðingum, að hann hefur nú dregizt saman nokkru meira en áætlað hafði verið að hann gerði að meðaltali á árinu. Hefur efnahagsmrn. nú gert áætlun um það, hvernig tekjur ríkissjóðs muni standast á því ári, sem nú er að líða. Þegar rn. gerði þetta, hafði það fyrir sér niðurstöðutölur tíu mánaða ársins, en áætlaði, hverjar tekjurnar mundu verða á þeim tveim mánuðum, sem þá voru eftir af árinu eða upplýsingar lágu ekki fyrir um. Rn. áætlaði; að áætlaðar tekjur í fjárl. mundu ekki standast. Það sýndi fram á, að verulegur samdráttur væri í sumum tekjuliðunum af innflutningnum, og í staðinn fyrir það, að fjárlög áætluðu tekjurnar rúmlega 1500 millj., þá kvað rn. upp úr með það, að upp á þetta mundi koma til með að vanta svo sem eins og hálfan fjórða tug millj. Það gerði einnig áætlun að fenginni þessari reynslu um það, hverjar tekjur ríkissjóðs mundu verða á árinu 1961, þ.e.a.s. hvernig hægt væri að áætla tölur tekna á árinu 1961 í þeim fjárl., sem nú eru til afgreiðslu. Niðurstaða rn. varð sú, að í heild mætti svo til ekkert breyta áætlunartölum um tekjur ríkissjóðs frá því, sem þær eru áætlaðar í fjárlagafrv. Eftir þessum áætlunum telja stuðningsmenn ríkisstj. í fjvn, sig ekki þurfa að fara. Þeir hafa sjálfsagt lært það af nokkurri reynslu að taka ekki of alvarlega áætlunartölur úr því rn., og sýnist mér þó, að margt hafi það rn. áætlað ólíklegra en þær tölur, sem það gefur upp nú, og a.m.k. mundi ég ekki þora að halda því fram, að áætlunartölur þess um tekjur á árinu 1961 væru of lágar. Það hefur hins vegar meiri hl. fjvn. gert og byggir sínar tillögur á því. Þetta ósamræmi, sem þarna er á milli áætlana efnahagsmrn. og meiri hl. fjvn., er með öllu óútskýrt og órökstutt, á hverju það, raunverulega byggist, og er því greinilegt, að hér er annað tveggja stefnt að afgreiðslu fjárl., sem eru ekki raunhæf og halli kemur til með að verða á, eða þá að ríkisstj. telur sig eiga von einhverra þeirra tekna, sem hún leyfir ekki efnahagsmrn. sínu að gera áætlanir um opinberlega.

Þar sem ég geri ráð fyrir, að hv. ræðumaður eigi enn eftir að flytja töluvert af sinni ræðu, vil ég biðja hann að láta það bíða, - við frestum fundi nú til klukkan hálf níu.

Jú, ég verð við því. - Fundarhlé. Herra forseti. Þegar hlé var gert á fundi, hafði ég farið yfir nokkur þau atriði, sem lutu að almennum hugleiðingum mínum um undirbúning þeirra fjárlaga, sem nú er unnið að. Ég hafði farið nokkrum orðum um það, að þær vonir, sem þjóðinni voru gefnar við setningu fjárlaganna fyrir yfirstandandi ár, hafa nú brugðizt. Söluskatturinn af innflutningi er endurnýjaður, og sparnaður sá, sem lofað var, hefur ekki staðizt, heldur þvert á móti er nú efnt til nýrra aukinna útgjalda. Ég hafði einnig komið að því, að áætlanir meiri hl. fjvn. um tekjumöguleika ríkissjóðs eru í ósamræmi við áætlanir efnahagsmrn. og engar skýringar þar á gefnar, og leyfi ég mér þá að halda þar áfram, sem frá var horfið. Í beinu samræmi við það, að hækkandi útgjöld á óbreytt kaup hljóta að þýða versnandi lífskjör hjá fólkinu í landinu, hljóta að þýða það, að á heimilum landsmanna verður að draga saman útgjaldaliði, verður að spara. Sú lagasetning, sem þessu veldur, hefur fyrir fram ekki verið borin undir neinn heimilisföður í landinu sérstaklega sem slíkan, heldur kemur það lagaboð beinlínis sem fyrirskipun til hans, og hann verður að haga rekstri síns heimilis í samræmi við það, sem orðið er. Og með því, sem ríkisstj. að sjálfsögðu gerir bæði með ráðstöfununum í fyrravetur, sem hún hefur nefnt viðreisn, og einnig með þeirri fjárlagahækkun, sem nú er unnið að, er alþýðuheimilunum í landinu beinlínis sagt að lifa í aukinni dýrtíð af óbreyttum tekjum. Maður skyldi nú ætla, .að sú ríkisstj., sem þennan boðskap flytur, vildi sýna einhvern lit á því sjálf að vera heimilum landsmanna fyrirmynd í því að draga saman kostnaðinn. Sá sorglegi sannleikur er þó augljós, að þetta vill ríkisstj. alls ekki. Allt hennar framferði sýnir það, að hún hefur ekki hug á því að draga saman í þeirri starfsemi, sem hún sjálf hefur með höndum. Hún lækkar ekki eyðslu ríkisins, hún lækkar ekki eyðslu ráðuneytanna að neinum teljandi hlut, og auðsætt er, að þar sem hún þó gerir till. í þá átt, er um sýndarmennsku eina og einskæra að ræða. Við skulum taka t.d. þá ráðstöfun, sem ríkisstj. telur vera eina af þeim, sem hún getur stært sig af, sparnað í utanríkisþjónustunni, lagt niður annað sendiráðið af tveimur, sem Ísland hefur til þessa rekið suður í París. Því hefur reyndar verið áður lýst hér, að það er eiginlega ekkert, sem lagt er þarna niður, annað en sendiherraembættið á þeim stað, en í staðinn fá Íslendingar nú þá nýbreytni í embættismannaskipan, að settur verður sérstakur sendiherra í stjórnarráði Íslands, sem sagt sá sendiherra, sem lætur af störfum í öðru sendiráðinu í París, á að verða sendiherra Íslands í stjórnarráði Íslands og taka laun sín þar sem slíkur. Það er sýnilegt, að sú ríkisstjórn, sem gerir till. um slíkan sparnað, hefur engan sparnað í huga. Þess vegna er komið að því, að Alþingi verður að gera það upp við sig, hvort ríkisstj. á að líðast það að leggja sífellt á aukin útgjöld, sem þjóðin á að borga af óbreyttum tekjum, - ég segi óbreyttum, þó að vitanlegt sé, að tekjur muni rýrna vegna þess, að atvinna dregst saman, - hvort sú sama ríkisstj. á að fá leyfi Alþingis til þess að halda öllum sínum eyðsluliðum óbreyttum. Ég held, að tími sé kominn til þess, að Alþingi fyrirskipi ríkisstj. örlitið af svipuðum ráðstöfunum og ríkisstj. með atbeina síns þingmeirihluta hefur á þessu yfirstandandi og síðasta ári fyrirskipað þjóðfélagsþegnunum, ýmist með beinum launalækkunum eða með því að stórauka dýrtíð, en gera jafnframt allar þær ráðstafanir, sem í stjórnarvaldanna hálfu standa, til þess að halda öllum kaupgreiðslum óbreyttum. Þess vegna hefur Alþb. gert um það sínar till., að Alþingi geri á fjárlögum ráðstafanir, sem jafngilda nokkurri fyrirskipun til ríkisstj. um það, að hún verði að draga saman sína eyðslu, og væri þó vert að gera það í stærri stíl en gert er í till. Alþb. Ég kem síðar að því, í hverju þessar till. sérstaklega liggja, um leið og ég fer yfir og útskýri nokkrar þær till., sem ég hef hér gert sem fulltrúi Alþb. í fjvn. Varðandi þær till., sem fjvn ber fram sameiginlega, þá er vert að taka fram, að Alþb. styður flestar þeirra, þótt það sé óskuldbundið um stuðning við einstakar till. En nokkrum þeirra hefur Alþb. reyndar lýst andstöðu sinni við, svo sem eins og till. um hækkun til íslenzku sendiráðanna erlendis og hækkun á framlagi til skrifstofubyggingar Atlantshafsbandalagsins í París. Það skal tekið fram varðandi tekjuhlið frv., að eins og lýst hefur verið, þá dregur Alþb. það mjög í efa, að hér sé byggt á traustum grunni um þær. Á hinn bóginn verða ekki auðveldlega gerðar till. um það, að tekjuliðirnir verði hækkaðir, innan þess ramma, sem viðreisnin, sem ríkisstj. enn heldur dauðahaldi í þrátt fyrir reynsluna. Innan þess ramma verða tæplega gerðar till. um verulega hækkun. Upphæð fjárlaganna verður þess vegna að vera mál ríkisstj. og hennar fylgismanna við afgreiðslu þessa frv., óuppáskrifað af stjórnarandstöðunni. Hins vegar hef ég miðað till. mínar, sem fylgja nál. 2. minni hl. fjvn., við það, að ekki breyti þær jafnvægi gjalda og tekna í fjárlögunum, sízt til hækkunar. Ég vil því næst leyfa mér að gera stuttlega grein fyrir þeim till., sem þessu nál. 2. minni hl. fylgja. Í fyrsta lagi eru gerðar nokkrar brtt. við 10. gr. fjárlaganna. Þær till. miða að því, raunar eins og till. 1. minni hl. fjvn., að sendiráð Íslands á Norðurlöndum, sendiráðin í Kaupmannahöfn, Stokkhólmi og Osló, verði sameinuð í eitt sendiráð Íslands á Norðurlöndum og verði því valinn staður þar, sem stjórnarvöldunum þykir tiltækilegast. En það ber á milli till. Alþb. og fulltrúa Framsfl. um þetta atriði, að þeir ætla hinu nýja sendiráði nokkru meira fé til umráða en gert er í till. á þskj. 164. Ég hef ætlað, að það væri nægilegt fé fyrir hið nýja sendiráð að fá helminginn af fjárveitingunni til þriggja sendiráðanna og ætla því 1 880 200 kr., sem er nákvæmlega helmingurinn af því, sem sendiráðin þrjú hafa nú skv. fjárlagafrv. Við þessa ráðstöfun mundi ríkissjóði sparast nákvæmlega 1 880 200 kr. Þá hef ég gert till. um, að niður verði fellt framlag Íslands til Atlantshafsbandalagsins og einnig sérstakt aukaframlag Íslands til skrifstofubyggingar þess bandalags suður í París, og er það í samræmi við till., sem allir þm. Alþb. hafa flutt hér í þinginu um, að Ísland taki upp hlutleysisstefnu í utanríkismálum og hætti þátttöku í hernaðarbandalagi því, sem nefnt hefur verið Atlantshafsbandalagið. Við þær till., ef samþykktar yrðu, mundi sparnaður ríkissjóðs nema rúmlega 1 millj. kr. Við 11. gr. hef ég gert till. um, að framlag til ríkislögreglunnar á Keflavíkurflugvelli lækki um helming, og mundi ríkissjóði við það sparast útgjöld, sem nema 2 051 746 kr. Því hefur hér áður verið lýst mjög réttilega af hv. formanni fjvn. í framsöguræðu hans, að mjög er óeðlilegt, að þessi kostnaður sé svo hár sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir, þótt ekki væri nema af þeim sökum, að stórlega hefur nú verið fækkað í því erlenda herliði, sem þessi ríkislögregla á við að stríða, og ætti þess vegna að vera einnig hægt að fækka í þessu lögregluliði. Ég hef einnig gert till. um það, að stofnun sú, sem í fjárlagafrv. er kölluð vinnuhæli að Kvíabryggju, verði felld niður. Þetta nafn, „vinnuhæli“, er í rauninni alrangt. Skuldafangelsi ætti þetta að heita, því að það er það, og ég leyfi mér að draga í efa, að það samræmist íslenzkum lögum, að mönnum sé haldið í skuldafangelsi. Ég vil með engu móti með þessum orðum réttlæta það, að menn svikist undan merkjum um það að greiða þau gjöld, sem þeim ber að greiða. En auk þess sem hér er um að ræða hlut, sem er ákaflega vafasamur gagnvart íslenzkum lögum, þá er einnig gömul reynsla af því, að á hæli þessu, sem svo er kallað í fjárlögum, hafa, meðan það var rekið, einkanlega verið innheimtar skuldir eins sveitarfélags, þ.e.a.s. Reykjavíkur, og er mjög óeðlilegt, að ríkissjóður borgi sérstaklega kostnað Reykjavíkur við að innheimta barnsmeðlög og að þetta nái að litlu eða engu leyti til annarra sveitarfélaga. En jafnvel þótt svo væri, að hér væri ekki sveitarfélögum landsins mismunað, þá hef ég þegar tilgreint ástæður fyrir því, að rekstur slíkrar stofnunar er í alla staði fráleitur. Með því að fella niður þennan lið mundi ríkissjóði sparast tæplega 1 millj. kr., þ.e.a.s. 900 þús., sem nú eru áætlaðar til rekstrar þessa skuldafangelsis. Við 13. gr. fjárlaga hef ég leyft mér að gera nokkrar brtt. 13. gr. fjallar aðallega um samgöngumál. Því er raunar svo farið, að allar verklegar framkvæmdir þarfnast nú miklum mun fleiri króna til þess að geta haldið í horfinu heldur en áður var, þar sem kostnaður hefur mjög aukizt, bæði efniskostnaður og kostnaður við notkun véla. Það er vonlaust eftir þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, að ríkið geti í rauninni haldið í horfinu frá því, sem var fyrir fáum árum, um vegagerð, brúagerð, framlag til hafnarframkvæmda og flugvallagerðar, sökum þess, hve dýrtíðin hefur vaxið. Í þeim efnum hlýtur hið sama að ske hjá ríkissjóði og hjá íslenzkum heimilum, að þar verður að draga saman seglin, einnig í þessum efnum. Þó er það mín skoðun, að með því að gæta hófsemdar á þeim sviðum, sem minna varða í þjóðarbúskap okkar en þessir höfuðþættir, þá væri hægt að afhenda nokkru rýmri fjárhag til vegagerðar, brúagerða, hafnarframkvæmda og flugvallagerðar. Þess vegna hef ég gert nokkrar till. um hækkanir til framlags í þessu efni. Um nýbyggingu þjóðvega hef ég ekki gert neina brtt., með sérstöku tilliti til þess, að þær 4 millj. kr., sem áætlaðar eru á 20. gr. fjárlaga til samgöngubóta á landi, hafa skv. reynslunni frá s.l. ári að langmestu leyti eða öllu Leyti farið til vegagerðar. Þar með tel ég að til nýbyggingar þjóðvega sé ekki eins brýn þörf á framlagsaukningu og til nokkurra annarra þátta á 13. gr. Ég hef gert till. um það, að framlag til endurbyggingar þjóðvega verði tvöfaldað, hækki úr 300 í 1600 þús. Þörfin í því efni kallar mjög að, enda eru nú fjölmargir þeir þjóðvegir, sem fyrst voru byggðir, orðnir allsendis ófullnægjandi og úr sér gengnir, enda byggðir fyrir allt önnur farartæki en nú tíðkast og með allt annarri og minni tækni. Þess vegna lít ég svo á, að mikil þörf sé á því að leggja fram aukið fé einmitt til. endurbyggingar á þjóðvegum. Varðandi brúargerðirnar hef ég gert till. um hækkun, sem samtals á tveim till. nemur rétt rúmum 2 millj. kr. Á framlagi til nýrra brúa hef ég gert till. um 11/2 millj. kr. hækkun eða rúmlega það og til endurbyggingar brúa till. um hækkun, sem nemur 1/2 millj. kr. eða rétt rúmlega það. Varðandi þessa liði skal það tekið fram, að að þeim samþykktum mundi ég að sjálfsögðu gera nýjar tillögur um skiptingu á einstakar framkvæmdir, en sé ekki ástæðu til þess að gera það að svo komnu, fyrr en séð verður, hvort Alþingi fæst til að hækka þessar upphæðir frá því, sem þær nú eru í tillögum fjvn., sem raunar eru svipaðar eða hinar sömu og í frv. Þá hef ég gert tillögu um það, að framlag til vegagerðarinnar til kaupa á vinnuvélum verði tvöfaldað eða aðeins rúmlega það frá því, sem í frv. er, og er það í samræmi við tillögur vegamálastjóra, og vitna ég um nauðsyn þess til ræðu hv. formanns n., sem réttilega gat um það, að þörf vegagerðarinnar til endurnýjunar á verkfærum er í rauninni miklum mun meiri en hér er gert að tillögu og auðvitað margfalt meiri en framlagið, eins og það stendur í fjárlagafrv., gefur nokkrum möguleika til að framkvæma. Lengi hefur staðið á fjárlögum liður einn til vegagerðar, þ.e.a.s. til styrktar steinsteypu eða malbikun á vegum í kaupstöðum. Þetta framlag nemur samkv. fjárlögum 95 þús. kr. og er svo sárlega lítið, að alveg eins væri hægt að fella það niður eins og láta það standa kyrrt, þar sem það er svo óverulegur þáttur í þessum kostnaði, að það getur engum orðið til hvatningar til framkvæmda í þessum efnum, hvað þá að það geti orðið nokkur stoð um greiðslu á framkvæmdum, ef unnar eru. Ég tel þess vegna nauðsynlegt að hækka þetta fjárframlag og hef lagt til, að það verði hækkað upp í eina millj. kr. Varðandi framlag ríkissjóðs til hafnargerðanna, þá er það ákveðið í lögum, að ríkissjóður á að greiða víssan hluta af hafnargerðarkostnaði, ýmist helming eða 2/5 eftir stærð hafnanna, sem unnið er í. Við þetta framlag hefur ríkissjóður illa staðið á undanförnum árum og safnazt stöðugt hærri upphæð, sem ríkissjóður á vangoldið til hafnargerðanna. Það er í rauninni ekkert annað en afgreiða fjárlög með halla að ætlá ekki fyrir þessum greiðslum. Auk þess er þeim bæjar- eða sveitarfélögum, sem hafnargerðir hafa á prjónunum, sýnd ákaflega mikil ósanngirni með því að draga þau von úr viti á þeim greiðslum, sem þau eigi rétt á, ekki sízt með tilliti til þess, að öll munu þau annast slíkar framkvæmdir fyrir lánsfé, sem nú verður að gjalda af geysiháa vexti, en vextir af lánum til hafnargerða eru aldrei reiknaðir til kostnaðar við hafnargerðirnar að því er varðar framlagsskyldu ríkissjóðs, og kemur vaxtabyrðin - því eingöngu á þau hreppsfélög, sem hafnargerðir hafa á sínum snærum. Ég hef lagt til, þótt það engan veginn komi málunum á réttan kjöl. að hér verði rýmkað örlítið um framlag af hendi ríkissjóðs, þannig að ríkissjóðsframlagið verði hækkað um röskar 2 millj. kr. og verði 151/2 millj, í staðinn fyrir 131/2 millj. kr. eða um það bil., sem það nú er samkv. till. meiri hl. fjvn. eða till. fjvn. Við 16. gr. fjárlaga hef ég leyft mér að gera örfáar brtt. Sú fyrsta er varðandi framlag til mjólkurbúa og smjörsamlaga. Um það framlag gegnir um ýmsa hluti svipuðu máli og um framlag til hafnargerða, að í lögum um framleiðsluráð er ákveðið að ríkissjóður skuli greiða vissan hluta af stofnkostnaði mjólkurbúa. Við þetta hefur ríkissjóður illa staðið og liggur fyrir nokkur skuld af hans hálfu til þeirra, sem mjólkurbú hafa reist, og sérstaklega er það mjög bagalegt fyrir þá, sem nú hafa í hyggju eða eru rétt að byrja á framkvæmdum í þessa átt. Nú er svo ástatt í þó nokkrum sveitum landsins, að þar verður beinlínis að stofna til mjólkurframleiðslu frekar en verið hefur og þar af leiðandi reisa ný mjólkurbú, en þeir, sem að þeim framkvæmdum standa, geta, eins og nú standa sakir, ekki gert sér vonir um að fá ríkissjóðsframlagið greitt fyrr en seint og síðar meir, og er það þess vegna mjög tilfinnanlegt og ekki sízt fyrir það, að í öllum tilfellum, þar sem þetta á við, eiga í hlut fátækir bændur, sem verða beinlínis að taka dráttinn á ríkisframlaginu sem beina kjaraskerðingu, annaðhvort með því að geta ekki komið við þeirri framleiðslu, sem þeim væri hagkvæmust, eða með því að borga óeðlilega hátt verð fyrir flutninga á sínum afurðum. Ég hef þess vegna lagt til, að framlagið til mjólkurbúa og smjörsamlaga verði hækkað úr 95 þús. í 2 millj., og er það í samræmi við útreikninga framleiðsluráðs á því, hver þörfin sé. Þá hef ég gert tillögur um það, að liðirnir leit nýrra fiskimiða og tilraunir til nýrra síldveiðiaðferða verði styrktir af ríkissjóði með tvöföldu því framlagi, sem fjárlög gera ráð fyrir, eða rétt um það bil. Nemur þessi hækkun, sem ég hér hef gert, nokkuð á 4. millj. kr. Um nauðsynina á þeim hlutum þarf hér ekki langt að ræða. Hún er öllum landsmönnum kunnari en svo. Það hefur verið bent á það, að sérstaklega á togarafloti landsmanna nú í nokkrum örðugleikum, vegna þess að afli hefur ekki verið svo góður sem vænta hefði mátt. Svo var einnig komið á árinu 1957. En með því að þá var hafin mjög skipuleg og stórfelld leit nýrra fiskimiða, þá tókst að finna ný fiskimið, sem björguðu togaraflotanum, og ekki einasta togaraflotanum, heldur þjóðarbúinu að verulegu leyti, og færðu því mjög mikla björg í bú á árunum 1958 og 1959, og raunar hefur þess gætt fram á þetta ár, þótt nú sé tekið að daprast á þeim miðum og nauðsynin á því, að enn ný mið verði fundin, sé máske brýnni nú en nokkru sinni áður. Á 17. gr. fjárlaga hef ég gert tillögu um, að framlagið til orlofsheimilis verkalýðssamtakanna verði hækkað úr 475 þús. í 1 millj. kr. Það er alkunna, að kaup manna er nú orðið svo lágt miðað við verðlag, að fjöldi manns hefur bjargað sér til þessa á því að leggja á sig aukna vinnu, vinna von úr viti, miklu lengur en venjulegan og lögákveðinn vinnudag. Þótt ýmsir séu nú þeir, sem ekki eiga þess lengur kost sökum rýrnandi atvinnu í landinu, má þó enn gera ráð fyrir því, að þetta verði helzta leið fjölda íslenzkra manna til þess að hafa í fjölskyldu sína og á. En að sjálfsögðu kallar það enn frekar en nokkuð annað á orlofs- og hvíldarheimili fyrir verkafólk, að svo langur vinnudagur skuli hér vera almennur sem raun ber vitni, og þess vegna tel ég, að þjóðfélag, sem stöðugt þrengir nú að hagsmunum sinna vinnandi manna og neyðir þá til þess að vinna óhóflega lengi, ætti þó að sýna þá litlu viðleitni í að koma til móts við þeirra þarfir að leggja fram sæmilega skammlaust framlag til orlofsheimilis þess, sem verkalýðsfélögin nú undirbúa að reist verði og rekið. Ég er þá kominn að 19. gr. fjárlaga, og við hana hef ég gert aðeins eina brtt., en það er sú till., sem raunverulega er hugsuð sem fyrirskipun Alþingis til ríkisstjórnarinnar um, að hún skuli, eins og aðrir þegnar þessarar þjóðar, verða að sýna nokkurn sparnað. Till. er á þá lund, að þar verði ákveðið, að 10% lækkun skuli fram fara að meðaltali á öllum liðum 10. og 11. gr. fjárlaga, en það eru stjórnarráðið, utanríkisþjónustan, dómgæzlan, lögreglustjórnin, tolla- og skattastofnanir, að einum lið þó undanskildum, 19. lið 11. gr. A. landhelgisgæzlunni, hún megi haldast óbreytt, - en á öðrum liðum skuli að meðaltali spara 10%. Sá sparnaður, ef framkvæmdur yrði, mundi nema 11 237 525 kr. Ég hef áður farið nokkrum orðum um það, að ekkert er sanngjarnara en að Alþ. samþykki slíka till., eins og allt er í pottinn búið um fjárreiður þjóðarinnar, um fjárreiður ríkissjóðs og um fjárreiður almennings í landinu. Þá hef ég að lokum á þskj. 164 gert till. til breyt. á 20. gr., um það, að flugvallagerð verði hækkuð um 2 millj. og fjórðung milljónar að auki og breytist úr 8 millj. 720 þús. í 11 millj. Það er sömuleiðis lítill vandi að rökstyðja það, að flugsamgöngurnar þurfa mjög á þessu að halda, og vitna ég enn til þess, sem hv. formaður fjvn. réttilega sagði um þær framkvæmdir, þar sem flugið er síðar til komið en aðrir þættir þeirra samgangna, sem við nú búum við, og mannvirki til flugvallagerða komu seinna til sögu en vegagerð, brúagerð og hafnagerð og þar af leiðandi kallar örar að, að fram sé lagt fé til flugvallagerðanna, heldur en nokkurra annarra samgangna á Íslandi, eins og þróunin hefur nú verið að undanförnu, og ekki er sýnilegt, að þar sé á nein breyting. Ég vil svo að lokum geta þess í sambandi við Þær brtt., sem ég geri, að auk þeirra brtt., sem ég hef lagt fram á þskj. 164 sem fulltrúi Alþb. í fjvn., þá hef ég leyft mér að gera á öðru þskj., sem reyndar er ekki komið, ásamt fleiri þm., till. til breyt. á 22. gr., þess efnis, að ríkisstj. verði heimilað að taka allt að 25 millj. kr. lán til að ljúka undirbúningi og hefja framkvæmdir við brúargerð í Óseyrarnesi yfir Ölfusá. Sú brúargerð er hv. þm. ekki allsendis ókunnug, þar sem um það hafa verið bæði á síðasta þingi og einnig nú gerðar tillögur af hálfu nokkurra stuðningsmanna ríkisstj., að þeirri brúargerð verði hraðað. Hins vegar hefur af þeirra hálfu ekki verið gerð nein till. um það, að ríkisstj, fengi heimild til þess að afla sér fjár til þeirrar brúargerðar. Er þó augljóst mál, að fé til hennar verður ekki tekið, svo að að verulegu gagni sé, innan þess ramma, sem hin almenna brúagerð hefur yfir að ráða. Það hefur verið áætlað, að þessi brú mundi kosta um 50 millj. kr. og sjálfsagt ögninni meira með núgildandi verðlagi, og þykir því rétt, að ríkisstj. eigi þess kost, ef hún vill fara eftir þörfum þess fólks, sem mjög þarf á þessari brú að halda, en það eru aðallega þeir, sem búa á Stokkseyri og Eyrarbakka og í Þorlákshöfn, og enn fremur þeir, sem flytja vörur austur á bóginn um Suðurlandsundirlendið frá Þorlákshöfn, - ef ríkisstj. vildi koma til móts við þarfir þessa fólks og jafnframt uppfylla óskir þeirra stuðningsmanna sinna, sem hér hafa gert tillögur í þessa átt, þá leyfum við þm. Sunnl. í stjórnarandstöðunni okkur að lofa atfylgi okkar til þess, að slík heimild fáist og framkvæmd geti hafizt. En ekki breytir sú till. niðurstöðum fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. Þær brtt., sem ég hef gert, eru bæði um sparnað og um aukin framlög. Sparnaðartillögurnar nema alls 18 700 181 kr. En þær tillögur, sem ég hef gert um aukin framlög, nema 18 060 200 kr. Ég hef því gert tillögur á þskj. 164, sem, ef samþykktar yrðu, mundu bæta fjárhag ríkissjóðs um 639 981 kr. Þykir mér rétt að gera grein fyrir heildarniðurstöðum tillagnanna. Varðandi þær tillögur, sem sýnt er að samþykktar verða og upplýst er að muni valda 85–90 millj. kr. hækkun á fjárlögum ársins 1961 frá fjárlögum þessa árs, vil ég taka fram, að ef þeim væri jafnað niður sem nefskatti á þjóðina, þá þyrfti hvert mannsbarn að borga nú á næsta ári 500 kr. til að standa undir útgjaldaaukningu ríkissjóðs. Það eru 2500 kr. á hverja fimm manna fjölskyldu. Enginn skyldi ætla, að ekkert munaði um þessi nýju útgjöld. Ef við svo athugum, á hvers konar fólk þessi útgjöld eru lögð, þá er okkur vert að gera okkur grein fyrir því, að íslenzk alþýða, þ.e.a.s. þorrinn af íslenzku þjóðinni, er nú eftir nokkurra mánaða viðreisn komin niður á gamla fátæktarstigið og sér nú fram á rýrnandi atvinnu. Hér er þess vegna ekki um neitt hégómamál að ræða. Hér segir það lítið fyrir það fólk, sem af sinni fátækt á að greiða þessa gjaldaaukningu, þó að tillögunum um hana fylgi sparnaðaráætlun í 23 liðum um það, hvað gera á einhvern tíma í framtiðinni, ég tala nú ekki um, ef efndirnar á þeim sparnaði ættu að verða eitthvað í stíl við það, sem talað var um við afgreiðslu síðustu fjárlaga og allt gekk úrhendis. En þótt svo sé farið að sem hér er áætlað, þá er mikill vafi á því, að hér séu raunhæf fjárlög lögð fyrir. Ég fyrir mitt leyti hef mikinn grun um það, að ef ég og minn flokkur hefðum lagt fyrir svona fjárlög; þá hefðu þeir orðið ýmsir, sem staðið hefðu upp og talað um, að hér væri ekki með ábyrgum hætti staðið að málum. Þessu til sönnunar vil ég benda á það, að tekjuáætlun meiri hl. fjvn. er í ósamræmi við það, sem efnahagsmrn. áætlar, og skakkar þar nokkrum milljónatugum. Í öðru lagi er vitað, að ríkisstjórn Íslands hefur lofað að framkvæma útgjöld, sem hljóta að verulegu leyti að lenda á ríkissjóði. Á ég þar fyrst og fremst við loforð ríkisstj. um það að greiða að fullu öll vátryggingariðgjöld fiskiskipaflotans íslenzka fyrir árið 1960. Ég veit ekki, hversu hárri upphæð þessi iðgjöld nema, og á ég þar það sammerkt með ríkisstj. Íslands, hún veit það ekki heldur og vissi það ekki, þegar hún lofaði því. En það hafa fróðir menn áætlað, að þessi útgjöld mundu nema 90–100 millj. kr. Taldar eru miklar líkur til þess, að útflutningssjóður sá, sem ríkisstj. hingað til hefur talið að væri algerlega á hausnum og raunar réttlætt flestar sínar álögur á þjóðina með því, að útflutningssjóður væri með slíkum halla, nú eru taldar líkur til þess, að útflutningssjóður geti borgað eins og 40 millj. af þessari upphæð, sem ríkisstj. hefur lofað. Ekki hefur verið sýnt fram á það neins staðar mér vitanlega, að ríkissjóður geti komizt hjá því að lenda í ábyrgð fyrir þessu loforði ríkisstj., og verður það þá rétt ein ríkisábyrgðin, sem heldur hefur verið óvarlega tekin. Ég hefði talið, að óvarlegt væri að ætla, að ríkissjóður slyppi við að borga svo sem eins og 50 millj. kr. út á þetta loforð ríkisstj. En við það bætist, að þetta loforð var gefið útvegsmönnum í s.l. mánuði, vegna þess að þeir sáu ekki fram á, að það væri neinn rekstrargrundvöllur fyrir sjávarútveginn á næsta ári. Engan veginn getur þó þessi greiðsla af almannafé gert neitt annað en að stoppa dálítið í það gat, sem á rekstrarafkomu sjávarútvegsins varð á yfirstandandi ári. Enn er með öllu ófundinn rekstrargrundvöllur fyrir sjávarútveginn á næsta ári. Og hvað sem ríkisstj. kann að segja um það nú við afgreiðslu þessara fjárlaga, hvort hún hefur í hyggju að gefa út álíka víxilblöð og hún gerði, þegar hún lofaði greiðslu vátryggingariðgjaldanna, eða ekki, þá er næsta ólíklegt, að útgerð geti hafizt um næstu áramót, nema til komi veruleg framlög úr ríkissjóði til viðbótar því, sem þegar er á hann fallið. Ekkert er áætlað fyrir þessu í fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. Hér hefur einnig verið upplýst, að verðbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir eru vanreiknaðar í frv., svo að nemur fram undir einum tug milljóna. Þá hefði ýmsum framsýnum ríkisstjórnum þótt vert, áður en þær afgreiddu fjárlög, að leiða hugann að því, að A.S.Í. og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja eru bæði nýlega búin að halda þing sín. Á þingi Alþýðusambandsins var það staðfest, að verkalýðsfélögin mundu gera kaupkröfur á árinu, sem nema mundu 15–20% hækkun á almennu kaupgjaldi. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja var nokkru róttækara og samþykkti á sínu þingi, að ríkisstarfsmönnum væri ólíft í starfi sínu, nema til kæmi a.m.k. 20–25% kauphækkanir. Ég veit ekki, hvað ríkisstj. Íslands hugsar um þessar kröfur, en óvarlegt mun það hverri ríkisstj. að gleyma því alveg, að það sé til fólk í landinu, en því virðist þessi ríkisstj. hafa gleymt. Hún man það hins vegar, að það eru til einhverjar krónur, og í þær ætlar hún að ná, á því byggir hún fjárlögin sín, og hún segist ekki ætla að hafa fjárlögin með halla. Eftir er að sjá, hver verður framkvæmdin. Það færi betur, að íslenzka þjóðarbúið slyppi óskaddað út úr þessari fjárlagaafgreiðslu og út úr þeirri fjárlagastjórn, sem fyrirhuguð er samkv. því, en því miður verð ég að játa það, að ég er uggandi um hag íslenzku þjóðarinnar, að því er þetta varðar.



Herra forseti. Á þskj. 174 leggur samvinnunefnd samgöngumála fram nál. sitt, þar sem hún gerir tillögur um framlög úr ríkissjóði til flóabáta og vöruflutninga fyrir árið 1961. Nm. allir hafa skrifað undir nál., en einn nm., hv. 5. þm. Norðurl. v., með fyrirvara. Framlög til hinna ýmsu flóabáta og vöruflutninga leggur n. til að verði að mestu þau sömu og veitt hafa verið úr ríkissjóði á árinu, sem er að líða. Þó eru tvær undantekningar. N. leggur til, að tillag til Norðurlandsbáts hækki um 90 þús. kr. og að Patreksfjarðarbátur verði hækkaður um 6500 kr. Á þessu ári voru veittar 10000 kr. til Arnarfjarðarbáts, en að fengnum upplýsingum telur n. ekki þörf á framlagi til bátsins á næsta ári. Þá hafa framlög tveggja báta til endurbyggingar lækkað um 70 þús. kr. frá því, sem þau voru á yfirstandandi ári. Niðurstöður af till. n, um heildarframlög til flóabáta og vöruflutninga nema 4 millj. 58 þús. kr. Eins og brtt, n. á þskj. 180, VI, ber með sér, er þetta örlítið lægri fjárhæð en veitt var til þessarar þjónustu á yfirstandandi ári. Á fundum n., þar sem fjallað var um þessi mál, kom:fram ákveðinn vilji um það, að þessi þjónusta, sem nú er varið til fé úr ríkissjóði, rúmum 4 millj. kr. árlega, væri tekin til rækilegrar endurskoðunar með það í huga að bæta þjónustuna og koma henni í betra horf og hins vegar athuga, hvort ekki mætti takast að minnka að einhverju leyti það fjármagn, sem nú er varið úr ríkissjóði í þessu skyni. Þar sem þetta er sameiginlegt álit þeirra hv. alþm., sem skipa samvinnunefnd samgöngumála, geri ég ráð fyrir því, að síðar á þessu þingi muni n. flytja till. til þál. um áskorun til hæstv. ríkisstj. um nefndarskipun, sem annist þetta verkefni. Forstjóri Skipaútgerðar ríkisins hefur nú eins og undanfarin ár verið n. til aðstoðar og veitt henni ýmsar nauðsynlegar upplýsingar í sambandi við rekstur hinna ýmsu flóabáta. Ég tel óþarft að fara fleiri orðum um nál. og brtt. n. á þskj. 180, en vænti þess, að hv. alþm. geti veitt brtt. n. fylgi sitt.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. fjvn. fyrir afgreiðslu fjárlagafrv. Er þar fyrst þess, að geta, að hv. n. hefur orðið við óskum ríkisstj. um það að afgreiða frv. frá sér það tímanlega, að unnt væri að samþykkja fjárlögin endanlega um miðjan desember eða fyrir jólahlé. Í annan stað vil ég þakka n. og þá sérstaklega meiri hl. hennar og frsm. fyrst og fremst, sem um leið er formaður n., hversu vel hefur verið að unnið, farið vandlega í alla liði frv. ásamt erindum, og tillögur og nál. bera þess glöggt vitni, að hér hefur verið unnið af mikilli alúð og samvizkusemi. Ég vil sérstaklega þakka hv. frsm. og formanni fjvn. fyrir hans ýtarlegu og ágætu framsöguræðu, sem gerir það að verkum, að ég get haft mál mitt í styttra lagi, þar sem hann fór inn á svo mörg atriði, sem ég hefði ella hreyft, en hann gerði svo góð skil, að ég hef þar engu við að bæta. Varðandi undirbúning fjárlaga hér á Íslandi held ég, að óhætt sé að fullyrða, að þar stendur margt til bóta. Ráðuneytin þurfa að leggja miklu meiri vinnu í undirbúning fjárlagafrv. en venja hefur verið hér hjá okkur. Ég hef að undanförnu nokkuð reynt að kynna mér undirbúning fjárlaga í sumum nágrannalöndum okkar, og er þar skemmst frá að segja, að þar virðast viðhöfð allt önnur og ólík handtök við slíkan undirbúning, auk þess sem meðferð fjárlagafrv., að ég tali ekki um eftirlit með því, að þeim sé framfylgt, er töluvert með öðrum hætti og að ýmsu leyti öruggara annars staðar. Ég skal ekki út í þetta mál fara lengra að sinni, en hér þarf vissulega að verða breyting á. Undirbúningur hinna einstöku ráðuneyta, sem skila sínum tillögum til fjmrn., þarf að byrja miklu fyrr en verið hefur, og það þarf að vanda hann miklu betur en áður. Því aðeins að fjárlög séu rækilega undirbúin af hinum einstöku ráðuneytum og þær tillögur síðan vandlega athugaðar af fjmrn. eða fulltrúum þess í samráði við hin ráðuneytin, því aðeins að þetta sé vel og vandlega unnið, geta fjárlögin orðið svo traustur grundvöllur undir fjárstjórn ríkisins sem vera þyrfti. Þetta er eitt af þeim stóru verkefnum, sem fram undan eru varðandi fjármál ríkisins sjálfs. En í þessu sambandi vil ég einnig geta þess, að gerð og uppsetning fjárlaga og ríkisreiknings þarf einnig mjög að breytast. Á það hefur áður verið minnzt, að fjárlögin þurfa á marga lund að breyta um svip. Stundum er það nokkuð tilviljanakennt, hvort einstaka starfsgreinar ríkisins eru teknar með í fjárlögum eða ekki. Sumar stórar ríkisstofnanir, sem reka umfangsmikla starfsemi og velta milljónum, ef ekki tugum milljóna, eru alls ekki í fjárlögum. Í annan stað er það stundum svo, að starfsgreinar eða fyrirtæki eru sett inn í fjárlögin aðeins með niðurstöðutölum, þ.e.a.s. með mismun tekna og gjalda, en aðrar greinar teknar inn með öllum tekjum sínum og gjöldum sitt hvorum megin í frv. Þannig mætti lengi telja, auk þess sem vafalaust væri æskilegt að draga meira saman á sumum stöðum frv. það, sem saman á, en nú er dreift á fleiri greinar. En þó að þetta skipti nokkru máli, skiptir þó öllu meira máli að fá betra samræmi milli fjárlaga og ríkisreiknings heldur en nú er. Og sannleikurinn er sá, að í mörgum greinum er ákaflega erfitt fyrir þá, sem ekki eru þaulkunnugir rekstri ríkisins, að átta sig á ýmsum útgjöldum og tekjum ríkisins með samanburði milli fjárlaga og ríkisreiknings. Eitt glöggt dæmi um þá óvissu, sem er, vil ég nefna. Og það er varðandi ákaflega þýðingarmikinn lið eða þýðingarmikla mynd af ríkisbúskapnum, en það er varðandi sjálfan greiðslujöfnuðinn, hvort hann er hagstæður eða óhagstæður og þá hversu mikið. Það er svo, að ýmsar skoðanir og túlkanir eru uppi um það, hvernig eigi að skýra greiðslujöfnuð og hvernig eigi að finna hann út. Ef við tökum t.d. síðasta ár, 1959, þá er hægt að fara eftir þremur mismunandi kenningum eða túlkunum um greiðslujöfnuð. Þá er hægt með góðum rökum að segja, að greiðsluafgangur síðasta árs hafi verið 2 millj., að hann hafi verið 12 millj. og hann hafi verið 25 millj. Allar þessar tölur hafa verið settar upp, og ég hef heyrt rökstuðning fyrir þeim öllum. Hér er eitt dæmi þess, að það þurfa að koma ákveðnar reglur varðandi gerð og uppsetningu fjárlaga og ríkisreiknings til þess að fá samræmi, því að annars verður erfiður allur samanburður milli ára og erfitt að átta sig á raunverulegri afkomu ríkissjóðsins. Um þetta mál er ný löggjöf í undirbúningi. Ég get ekki sagt á þessu stigi, hvenær hún verður tilbúin og lögð fyrir Alþingi, en í það hefur þegar verið lögð nokkur vinna að afla gagna um, hvernig sumar aðrar þjóðir haga þessum málum, og verður síðan eftir föngum unnið úr því, eftir því sem bezt á við okkar þjóðarbúskap. Varðandi undirbúning þessara fjárlaga, sem hér liggja fyrir, þá greindi ég nokkuð í fjárlagaræðu minni við 1. umr. frv., í hverju sú undirbúningsstarfsemi hefði verið fólgin, en m.a. hefur á þessu ári verið lögð í það mikil vinna að skipuleggja betur og koma á hagkvæmari grundvöll ýmiss konar starfsemi ríkisins. Ég taldi í fjárlagaræðunni upp 25 atriði, sem að hefði verið og væri unnið. Auk þeirra er auðvitað fjöldi annarra atriða, sem unnið er að því að rannsaka og reyna að finna, hvort unnt er að fá vinnubrögð, sem eru hagkvæmari og ódýrari fyrir ríkið, án þess þó að draga úr þeirri þjónustu, sem ríkið þarf og á að veita gagnvart fólkinu. Ég skal ekki fara neitt að ráði út í þessi atriði hér, nema einstaka þeirra að gefnu tilefni. En ég vil sérstaklega beina þakklæti til meiri hl. fjvn. fyrir þær ábendingar, sem gerðar eru í nál. hans, í 23 liðum, sumir þeirra hafa verið í athugun, en sjálfsagt er að kanna eftir fremsta megni, hvort ekki megi gera þar umbætur á og spara fé og koma á bættum vinnubrögðum. Þessar ábendingar verða að sjálfsögðu teknar til greina, eftir því sem föng eru á. Nú er það svo, að á þessu ári hafa verið tekin upp ný vinnubrögð að vissu leyti varðandi þessi atriði, en það er skipuleg starfsemi, þar sem hver starfsgrein er tekin fyrir sig af hinum fróðustu og færustu mönnum, sem á algerlega hlutlausan, óhlutdrægan og ópólitískan hátt reyna að finna hin beztu vinnubrögð og hagkvæmustu. Í þessu efni hefur verið reynt að nota aðstoð nokkurra erlendra sérfræðinga og fyrirtækja, sem hafa mjög mikla reynslu í þeim efnum og hafa á að skipa hinum reyndustu og færustu sérfræðingum. Ég skal ekki fara út í einstök atriði þessa, en ég er í engum vafa, að í mjög mörgum greinum munu þessar athuganir og ábendingar bera góðan ávöxt. Hitt er svo annað mál, að vitanlega getur það oft verið, að ábendingar hinna sérfróðu finni ekki náð fyrir augum ríkisstj. á sínum tíma og þykja af einhverjum ástæðum ekki heppilegar eða framkvæmanlegar, auk þess sem það verður öllum mönnum að vera ljóst, að það, sem kann að henta um þetta og þetta verkefni í öðrum löndum, á ekki alltaf við hjá okkur. Í þessari starfsemi allri saman hefur verið gerbreytt um vinnubrögð. Áður fyrr var sá háttur á hafður, að flestar nýjar ríkisstjórnir skipuðu sparnaðarnefndir, sem áttu að rannsaka og spara allt milli himins og jarðar í ríkisrekstrinum. Oft komu ýmsar góðar ábendingar frá þessum sparnaðarnefndum. Því miður voru hins vegar ýmsar tillögur þeirra ekki nægilega grundaðar, málin höfðu ekki verið rannsökuð nægilega niður í kjölinn. Og sú sorglega staðreynd blasir við, að tiltölulega sáralítið af tillögum sparnaðarnefnda undanfarinn áratug hafa komið til framkvæmda. Ríkisstj. væntir sér árangurs af þessum nýju vinnubrögðum, sem eru ekki neitt einsdæmi hér, heldur eru tekin upp eftir þeim starfsháttum, sem nágrannaþjóðir okkar hafa haft í þessum efnum nú um nokkurra ára skeið, og allir þar, sem um þessi mál fjalla, eru sammála um, að þessi vinnubrögð gefi betri árangur en hinar gömlu sparnaðarnefndir, sem venjulega voru þá skipaðar stjórnmálamönnum, þingmönnum eða öðrum slíkum ágætismönnum. Í öllu þessu umtali um niðurskurð og sparnað og hagkvæmari vinnubrögð er eitt meginboðorð, sem verður að hafa í huga, og það er það, að sú forsenda sé fyrir hendi, ef á að lækka útgjöld hjá ríkinu, lækka þau í fjárlagafrv., að þá liggi raunhæf rannsókn fyrir, þannig að þetta sé ekki aðeins út í loftið, einhver sýndarmennska, heldur sé þarna um raunverulega framkvæmdamöguleika að ræða. Nú skal ég strax taka það fram, að vitanlega getur mönnum í slíkri starfsemi og slíkum undirbúningi missýnzt, og má vera, að menn hafi meiri trú í byrjun á því, að breytingar leiði til sparnaðar, heldur en raun verður á. Þetta er auðvitað algilt lögmál í öllu mannlegu samfélagi. En hitt nær náttúrlega engri átt, og ég hélt sannast sagna, að sá hugsunarháttur væri varla lengur til hér í Alþingi, að demba inn tillögum um ýmiss konar niðurskurð, jafnvel svo að milljónum skipti eða tugum milljóna, þó að allir viti, að það er gersamlega útilokað að framkvæma þær tillögur, og flm. sjálfir geta ekki bent á, hvernig eigi að framkvæma þær, og standa eins og þvörur, þegar þeir eru spurðir um það. Mjög glöggt dæmi og það gleggsta nú er að sjálfsögðu sú tillaga, sem hv. 2. minni hl. fjvn. ber hér fram á þskj. 164, nr. 20. Það er sams konar till. og hann flutti á síðasta þingi. Það er um 10% lækkun að meðaltali á öllum kostnaði hjá stjórnarráðinu, utanríkisþjónustunni, dómgæzlu, lögreglustjórn, tolla og skattstofum. Þegar hann flutti þessa till. hér í fyrra, þá lagði ég fyrir hann nokkrar spurningar: Í fyrsta lagi. Þýðir þessi tillaga það, að það eigi að lækka laun starfsmannanna, sem þarna vinna, um 10%? Í öðru lagi. Ef ekki er svo, þýðir þessi tillaga þá, að það eigi að segja upp tíunda hverjum starfsmanni? Eða eru það einhverjir sérstakir kostnaðarliðir, sem á að lækka, sem samtals nemi þessari upphæð? Engri þessara spurninga gat hv. flm. eða frsm. 2. minni hl. svarað. Ég veit, að hv. alþm. minnast þess, að við fengum engar skýringar á þessu. Hann sagði bara: Þetta er ríkisstjórnarinnar að framkvæma. Sem sagt, Alþ. á að fyrirskipa þetta, án þess að flm. hafi hugmynd um, hvernig eigi að framkvæma það, svo er það bara á valdi ríkisstj. og á hennar ábyrgð - og hennar skömm, ef ekki tekst að framkvæma þetta. Svona er ekki hægt að vinna að aukinni hagkvæmni, sparnaði eða niðurfærslu á útgjöldum, og þetta er til lítillar sæmdar fyrir þm., sem að slíkum tillögum standa. Ég veit ekki, hvort það ber vott um meiri ábyrgðartilfinningu hv. 1. minni hl., Framsfl., að þeir hafa ekki viljað standa að þessari sýndartillögu. En þó að Framsfl. hafi ekki fengizt með í þetta sjónarspil, þá er hann ekki alveg sakiaus í þessu efni, og það þarf ekki að nefna mörg dæmi þessa til að sannfærast um, að hér er rétt með farið. Hv. 1. minni hl., þ.e.a.s. framsóknarmenn, þeir bera fram tillögur um það að fella niður í fjárlögum fyrir 1961 með öllu fjárveitingu til sendiráðanna í Kaupmannahöfn, Stokkhólmi og Osló. Nú er þetta mál, sem oft hefur verið rætt og margir menn, bæði í stjórnarliðinu og stjórnarandstöðunni, hafa áhuga á, að sameina þessi sendiráð í eitt, eins og framsóknarmenn leggja til. Þetta mál hefur. verið mjög rætt á Norðurlöndum líka, hvort þau treystu sér til þess að fækka sínum sendiráðum og sameina. Nú er það ein af ábendingum hv. meiri hl. fjvn., að þetta mál verði kannað, og að sjálfsögðu verður það kannað eftir föngum. En þó að sú yrði niðurstaðan eftir athugun og rannsókn í þessu málí, að rétt þætti að sameina öll sendiráðin í eitt, þá er það gersamlega útilokað - og það ætti hv. 1. minni hl. n. að vera ljóst - að láta slíkt koma til framkvæmda 1. jan. næsta ár. Ég býst við, að allur undirbúningur undir slíkt mál, þó að fast væri fram gengið, mundi taka langan tíma, og allt þetta starfsfólk, sendiherrar og annað starfsfólk sendiráðanna, á auðvitað lagalegan rétt á sínum uppsagnarfresti, þannig að jafnvel þó að hægt yrði að framkvæma þetta, þá er það alveg út í bláinn að ætla að fella niður þessi framlög með öllu frá og með 1. jan. n.k. Ég skal ekki nefna hér fleiri dæmi. Þó er ekki úr vegi að minnast hér á eitt atriði, sem báðum hv. minni hlutum og frsm. þeirra verður ákaflega tíðrætt um, og það er hin nafntogaða Kvíabryggja. Það er ein af sparnaðartillögum þeirra að fella niður fjárveitingu til vinnuhælisins á Kvíabryggju og þar með að leggja það hæli niður. Það er ekki úr vegi aðeins að rifja það upp, hvernig á þessum. lið stendur. Svo er ákveðið í gildandi framfærslulögum, og það ákvæði hefur alilengi verið, að þeir styrkþegar, og þar á meðal barnsfeður, sem standa ekki skil á sínum barnsmeðlögum, þannig að sveitarfélögin verða að greiða fyrir þá þessar vanskilaskuldir, og þegar innheimtutilraunir hafa reynzt árangurslausar, þá er heimild til þess, að valdsmaður úrskurði, eins og það er orðað í l., þessa styrkþega eða þessa vanskilamenn, ef þeir hafa ekki fyrir heimili að sjá, til þess að vinna af sér þessar vanskilaskuldir á vinnuhæli. Nú hefur það reynzt í framkvæmd hjá mörgum sveitarfélögum, að áhrifaríkasta ráðið hefur verið það að hóta þessum vanskilamönnum með slíkri afplánun. Það var hins vegar komið þannig fyrir allmörgum árum, að ríkið, - en á ríkinu hvílir sú skylda að hafa hæli starfrækt, bæði fyrir dæmda afbrotamenn og fyrir þá, sem eiga að afplána þessar vanskilaskuldir, það er skylda ríkisins að hafa slík vinnuhæli, reisa þau og reka á sinn kostnað, - nú var svo komið, að ríkið gat ekki fullnægt þessari skyldu. Það var yfirfullt á vinnuhælinu á Litlahrauni, og ríkisstj. eða dómsmrn. neitaði að taka þessa menn til afplánunar, vegna þess að svo mikið væri af dæmdum mönnum, að það væri ærið nógur vandi að láta þá afplána, þó að hinir væru ekki teknir líka. Nú var það ljóst um leið, að ýmis sveitarfélög töpuðu stórkostlegu fé, vegna þess að þessir vanskilamenn hirtu ekki um að borga, vegna þess að þeir víssu; að þeir yrðu ekki látnir afplána, það væri ekkert vinnuhæli til. Ríkið hélt að sér höndum, neitaði að gegna sinni lagaskyldu í þessu efni. Þá gerðist það, að Reykjavíkurbær, sem þurfti að leggja á hverju ári út margar milljónir vegna þessara vanskilamanna og fékk það ekki endurgoldið, bauð ríkisstj. að byggja slíkt vinnuhæli á sinn kostnað, létta þeim kostnaði af ríkinu gegn því, að ríkið tæki svo að sér rekstur þessa hælis. Á þetta féllst þáv. ríkisstj. Þannig er þetta vinnuhæli til komið, og þann tíma, sem það var rekið, gerði það mjög mikið gagn, þannig að alger breyting varð á því, hvað miklu meira greiddist inn af þessum vanskilaskuldum heldur en áður. Hér var því um það að ræða, að Reykjavíkurbær hafði létt af ríkinu þessari skyldu og sparað því þannig stórkostlegt fé með byggingu nýs vinnuhælis. Nú er það vitaskuld út í loftið að benda hér á rekstrarkostnað slíks hælis annars vegar og hins vegar, hvað margir vistmenn séu þar á hverjum tíma. Vitanlega er gildi svona hælis fyrst og fremst fólgið í því að knýja menn til greiðslu, þannig að þeir komi alls eigi á hælið, og sú hefur verið meginþýðing þessa vinnuhælis. Þó að aldrei hefði komið einn einasti vistmaður á þetta heimili, þá hefði það samt gert stórkostlegt gagn með því að knýja þessa menn til þess að borga samtals svo að mörgum milljónum skiptir til sveitarfélaganna. Vinstri stjórnin gerði svo það sér til sæmdar að ganga á gefin loforð og rifta samningum og leggja niður þetta hæli. Þegar núv. ríkisstj. taldi það sjálfsagt og skyldu sína að standa við fyrri samninga og að gegna þessari skyldu að reka slíkt vinnuhæli fyrir þessa vanskilamenn, þá rísa þeir hér upp, bæði í fyrra og eins nú, hv. fulltrúar Framsfl. og Alþb., berja sér á brjóst og eru afskaplega hneykslaðir yfir þessu, og ein aðalsparnaðartillaga þeirra í sambandi við fjárlögin er nú að leggja niður þetta vinnuhæli, til þess að þessir vanskilamenn geti hlakkað og hætt að borga, vegna þess að það er ekki hægt að hóta þeim með þessari afplánun. Þetta vildi ég láta koma fram hér vegna þess, hve mikilla rangfærslna gætir í málflutningi þessara manna varðandi þetta mál. Í rauninni hlýtur okkur að furða nokkuð á því, hverjar undirtektir og viðtökur hv. stjórnarandstöðu hér í umr. eru undir þær ýmsu tillögur og ábendingar, sem gerðar hafa verið til sparnaðar og aukinnar hagsýni, því að yfirleitt eru viðtökurnar þessar, að þessar tillögur til aukinnar hagsýni eða sparnaðar í ríkisrekstrinum, ýmist á þetta að vera árás á hinar dreifðu byggðir, fólkið úti á landsbyggðinni, eða reynt er að hafa það í fíflskaparmálum. Því miður eru þetta ákaflega neikvæð vinnubrögð. Um sumt er sagt: Þetta er ekki nema sjálfsagt, þessu höfum við alltaf verið að berjast fyrir, eins og t.d. að hafa ekki tvo sendiherra í París, heldur sameina sendiráðin. Nú segja þessir ágætu menn: Þetta er auðvitað sjálfsagður hlutur, og við erum búnir að berjast fyrir þessu lengi. - En sannleikurinn er bara sá, að þó að það sé sjálfsagt í munni framsóknarmanna og Alþb., þá kom vinstri stjórnin sæla því samt ekki í verk að gera þetta. Hv. frsm. 2. minni hl., hv. 6. þm. Sunnl., fór hér með ýmsar fullyrðingar, sem ég skal aðeins rekja, beinar rangfærslur. Hann sagði í fyrsta lagi, að ríkisstj. hefði lofað miklum sparnaði, og lét svo orð falla um það, að ríkisstj. hefði lofað að lækka fjárlögin fyrir 1961 frá því, sem þau eru í ár. Þessi hv. þm. lét orð falla á þá leið, að hinn lofaði sparnaður hafi orðið stórfelld hækkun á útgjöldum þessa frv. frá því, sem er í ár. Mér er ekki kunnugt um það, að hvorki ég né neinn annar úr stjórnarflokkunum hafi nokkurn tíma lofað því eða gefið nokkurn ádrátt um það, að útgjöld fjárl. á árinu 1961 yrðu lægri en í ár. Það hefur okkur aldrei dottið í hug, vegna þess að vitanlega vissum við það, frá því að síðustu fjárlög voru afgreidd, að ýmsir stórir liðir fjárl. og þá sérstaklega tryggingarnar og fjölskyldubæturnar mundu stórhækka á árinu 1961 frá því, sem var á árinu 1960. Og um leið og báðir frsm. minni hl. töluðu um hinar miklu hækkanir á fjárlagafrv. frá því, sem er í ár, þá slá þeir því báðir föstu, að þetta beri vott um hina gífurlegu eyðslu. Sem sagt, útgjaldahækkunin er eyðslustefna. Í hverju er nú þessi hækkun fólgin? Hv. frsm. meiri hl. lýsti því hér mjög skilmerkilega, í hverju eru fólgnar þær hækkanir, sem verða . nú í fjárlagafrv. frá gildandi fjárlögum. En langsamlega mesta hækkunin er auðvitað vegna almannatrygginganna. Hún er upp undir 60 millj. kr. Það er upp undir 60 millj. kr., sem fjölskyldubæturnar og hækkun almannatrygginganna útheimtir á árinu 1961 frá árinu 1960. Og það er alrangt, sem hv. frsm. 2. minni hl. hélt fram, að fjárlögin fyrir 1960 séu í einu og öllu eða útgjöld þeirra byggð á því, að þessi útgjöld, eins og þau urðu eftir gengisbreytinguna eða efnahagsaðgerðirnar, hefðu átt að gilda fyrir allt árið 1960, vegna þess að þessi stóri liður, tryggingarnar og fjölskyldubæturnar, var miðaður við 3/4 ársins í ár, en alls ekki allt árið. Í grg. frv. er þetta skýrt tekið fram, þar sem segir svo - með leyfi hæstv. forseta - á bls. 99 um 17. gr.: „Framlag til almannatrygginganna hækkar í heild um 57.3 millj. kr.“ Síðan segir, að hækkunin til lífeyristrygginganna stafi m.a. af hækkun þeirri, sem varð á bótagreiðslum á þessu ári, 1960, en nú muni gilda allt árið 1961 í stað hluta úr ári 1960. Þetta eitt veldur 34 millj. kr. hækkun. Í öðru lagi er svo nokkur hækkun í fjárlagafrv. vegna hins fyrirhugaða afnáms skerðingarákvæðisins. Nú vil ég spyrja þessa hv. frsm. Þegar þeir tala um, að öll hækkun fjárlaganna stafi af eyðslu og bruðli, er það skoðun þeirra, að almannatryggingarnar séu eyðsla? Er það skoðun þeirra, að 40 eða 44% hækkunin til gamla fólksins sé eyðsla og bruðl? Er það skoðun þeirra, að hækkun fjölskyldubótanna sé eyðsla? Eða hvað eiga mennirnir við með þessu? Í annan stað stafa svo hækkanir fjárlaga af auknum kostnaði við sjúkrahús og skólahald. Telja þessir hv. þm. það til eyðslu, sem á að saka stjórnina fyrir, að meiri kostnaður er við skólahald, vegna þess að Íslendingum fjölgar og þ. á. m. skólaskyldum börnum og unglingum. Þess vegna þarf fleiri skólahús, þess vegna þarf fleiri kennara. Telja þeir þetta bruðl og eyðslu? Nú eru í smíðum miklar nýjar spítalabyggingar og stækkanir þeirra, sem fyrir eru, og sjúkrarúmum mun stórfjölga á næsta ári, og þar með er hægt að greiða að nokkru úr þeim mikla vandræðum með sjúkrarúm, sem hér hafa verið. Þetta þýðir auðvitað mikinn aukinn kostnað. Telst þetta til eyðslu og bruðls? Nei, þessir hv. frsm. verða að gæta sín nokkuð, að þeir fái ekki þau skeyti, sem þeir beina að stjórnarflokkunum, sjálfir framan í sig. Þá er hér mjög haft á orði, bæði í nál. og framsöguræðum þessara hv. þm., hversu gífurlega fjárlögin hækki. Eins og ég gat um, þá á þetta fyrst og fremst að stafa af eyðslu og bruðli og óhófi og sukki. En þegar maður fer svo að bera saman, hverju þeir halda fram um hækkun fjárl., þá er það næsta fróðlegt. Nú vil ég taka það fyrst fram, að það er ákaflega erfitt um allan samanburð í þessu efni, bæði af ástæðum, sem ég gat um í upphafi mínnar ræðu, en einnig af því að á undanförnum árum, áður en gengisbreytingin var gerð, var tekið upp á þeim kúnstum að skipta ríkissjóðnum upp og kalla annan partinn útflutningssjóð eða framleiðslusjóð og hinn partinn ríkissjóð. Þessi samanburður um núgildandi fjárlög og fjárlög áður og hversu mikið þetta hafi hækkað er í meginatriðum byggður á þeirri reginblekkingu, að útflutningssjóðnum er að verulegu leyti sleppt út úr þessu dæmi. Þetta er ekki aðeins fullyrðing, heldur sannar hv. frsm. 1. minni hl., Framsfl., þetta sjálfur, þar sem hann ruglast gersamlega í því, hvernig þessi samanburður á að vera. Hann segir í nál. á þskj. 172 á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta, það er á bls. 5: „Fjárlög þessa árs hækkuðu um 356 millj. frá fjárlögum ársins 1959 með sambærilegum samanburði milli þessara tveggja ára. Nú munu fjárlögin fyrir 1961, eins og tekið er fram í nái. meiri hl., hækka um 85-90 millj., og þá ætti hækkunin frá 1959 að vera um 450 millj, kr. eftir þessum samanburði. Hvað segir svo þessi sami hv. frsm. í sinni framsöguræðu? Hann segir: „Fjárlögin hækka um 700 millj. eða 80%.“ Eftir hans eigin dómi ætti þessi tala, 700 millj., alls ekki að vera „sambærilegur samanburður“, svo að ég noti hans orð í nál., enda eru þetta ekki sambærilegar tölur. En svona er af hendi framsóknarmanna slegið út í loftið hinum og þessum tölum, án þess að nokkur grundvöllur eða eðlilegur samanburður sé þar hafður á milli. Í rauninni er það líka þannig, að þessi samanburður er, eins og ég tók fram, ákaflega örðugur, því að það er svo mikið matsatriði og getur verið eilíft deilumál, hvað af tekjum og hvað af gjöldum útflutningssjóðs á að taka með í samanburði við fjárlögin og hvað á undan að fella. Það er ekki hægt að fara þá einföldu leið að taka t.d. aðeins yfirfærslugjaldið, 55% yfirfærslugjaldið, eins og það var t.d. upp á síðkastið, vegna þess að tekjur útflutningssjóðs voru ýmsar fleiri, og við skulum taka t.d. innflutningsgjaldið. Innflutningsgjaldið, hvort á heldur að telja það með venjulegum tolltekjum eða aðflutningsgjaldatekjum ríkissjóðs eða telja það sambærilegt yfirfærslugjaldinu, sem sagt til þess, eins og yfirfærslugjaldið, að leiðrétta hina röngu gengisskráningu? Ég hef minnzt á það hér áður, hvað allur slíkur samanburður er erfiður. Og sannleikurinn er sá, að nú hefur Framsfl. alveg greinilega fallið í þessa gildru, þar sem hann í nál. og framsöguræðu notar tölur, sem gersamlega stangast á í þessu sambandi. Vitanlega þarf engan að undra, þegar gengisskráningu er breytt, þegar gengið er lækkað eða viðurkennd gengislækkun, svo að ég orði það nú rétt, þó að útgjöld ríkisins og þar með fjárlagafrv. hækki. Þetta gerðist vitaskuld 1950, þegar Framsfl. stóð ásamt Sjálfstfl. að gengislækkun. Þetta sama gerðist auðvitað 1958, þegar gengið var lækkað í dularbúningi. Það þarf auðvitað engan að undra. En þegar talað er um þessi hæstu fjárlög og þessar stórkostlegu hækkanir, og eitt slagorðið er það, að nú séu enn lögð fram hæstu fjárlög á Íslandi, þá vil ég fyrst geta þess, að þessi staðhæfing er í hæsta máta barnaleg, því að hver maður, sem eitthvað þekkir til fjármála hér, veit það ósköp vel, að um leið og fólkinu fjölgar í landinu, þá aukast þjóðartekjurnar með bæði fólksfjölgun og aukinni starfsemi, auknum afla, aukinni framleiðslu. Að óbreyttum tekjustofnum öllum hljóta auðvitað tekjur ríkissjóðs að hækka, um leið og þjóðartekjurnar hækka, og um leið og fólkinu fjölgar, eru auðvitað fjöldamargir útgjaldaliðir, sem hækka af sjálfu sér. Þess vegna er það í rauninni það eðlilegasta, að fjárlög eins árs verði alltaf bæði um tekjur og gjöld nokkru hærri en árið á undan í þjóðfélagi, þó að væri fullt jafnvægi, ef þar er eðlileg fólksfjölgun og eðlileg þróun atvinnulífsins. Það er slagorð, sem mér finnst að þessir hv. þm. ættu að leggja niður, að vera að gaspra alltaf um þessi hæstu fjárlög frá ári til árs. Þegar talað er nú um þessi hæstu fjárlög og þessa gífurlegu hækkun fjárlaga, sem hneykslazt er á, þá koma mér í hug orð hv. frsm. 1. minni hl., 3. þm. Vesturl., að hann talaði um þetta tímabil, þetta glæsilega og ánægjulega tímabil 1950–58. Mér skildist, að þetta væri ánægjulegasta og glæsilegasta tímabil í sögu þjóðarinnar. Það hafa líklega ekki verið neinar hækkanir á fjárlögum á þessum árum, þegar fjmrh. Framsfl. fór með ríkissjóðinn öll þessi ár. Ég sé hér á tölum um rekstrartekjur og gjöld ríkisins, að á fyrsta ári þessa ánægjulega tímabils, 1950, voru tekjur samkv. fjárlögum 298 millj., en á síðasta ári þessarar glæsilegu fjármálastjórnar Framsfl. höfðu þessar tekjur og gjöldin tilsvarandi - hækkað úr 298 millj. upp í 805 millj. Þetta var nú hækkunin, tæpar 300 millj. upp í rúmar 800 millj., og þó er þess að gæta, að 1958 er búið að leika þann skollaleik að kljúfa í sundur ríkissjóðinn og fleygja parti af tekjum og gjöldum ríkisins yfir í útflutningssjóðinn, svo að ef ætti að hafa sambærilegar tölur, þá er þetta orðið miklu hærri upphæð en þessar 805 millj. Þegar litið er á þennan samanburð frá 1950–58, þá hlýtur maður náttúrlega að dást að því, hversu Framsfl. hefur stjórnað fjármálum landsins á þessu tímabili bæði glæsilega og sérlega ánægjulega. Ég held, að ef sú hækkun á fjárlögum, sem nú á sér stað, eins og segir í nái. hv. 1. minni hl., fari með þeim hraða, að helzt minni á kappakstur, að þessi hækkun frá 1950–58 undir hinni ánægjulegu handleiðslu Framsfl. minni á kappaksturshraða, sem fer langt fram yfir lögleyfðan aksturshraða hér á landi a.m.k. Tekjuáætlun þessa fjárlagafrv. hefur orðið nokkuð að umræðuefni hér, og er því haldið fram, að tekjuáætlunin sé laus í reipunum, eins og hv. frsm. 2. minni hl. orðaði það, og í ósamræmi við áætlanir ráðuneytisstjóra efnahagsmrn. Ég vil nú fyrst taka það fram, að vitanlega gætir jafnan, ekki aðeins nú, heldur jafnan nokkurrar óvissu um áætlanir á tekjum ríkissjóðs. Þar eru svo mörg öfl og stundum gagnverkandi öfl, sem ráða, að ákaflega er erfitt að segja þar um fyrir fram. Og alveg sérstaklega þegar jafnmiklar breyt. verða í þjóðfélaginu og í sambandi við gengisbreyt., hinn frjálsa innflutning og yfirleitt viðreisnarráðstafanirnar, þá er að sjálfsögðu ákaflega erfitt að gera nákvæmar tekjuáætlanir fyrir næsta ár. Þannig hefur reynzt á þessu ári. Þegar fjárlög fyrir árið 1960 voru samin, var að sjálfsögðu reynt eftir föngum að gera sér grein fyrir, hver innflutningurinn mundi verða á þessu ári,. og svo í samræmi við það aðflutningsgjöldin, sem eru mikill meiri hluti tekna ríkissjóðs. Í þetta var lögð mikil vinna og reynt að gera sér sem gleggsta grein fyrir því. Var mönnum auðvitað ljóst, að þar tókust á ýmis öfl, sum, sem bentu til þess eða unnu að því að draga úr innflutningnum, og önnur til að auka hann. Á ég þar annars vegar við gengisbreyt. og þá kjaraskerðingu, sem af þessum ráðstöfunum hlyti að leiða í bili, og hins vegar afnám innflutningshafta og aukið innflutningsfrelsi. Það verður sú einkennilega niðurstaða á þessu ári, að innflutningurinn í heild verður nokkru meiri en áætlað var, en hins vegar verða tollatekjur ríkisins væntanlega nokkru minni en áætlað var. Þetta hefur verið skýrt hér rækilega, en stafar fyrst og fremst af því, að þó að innflutningsmagnið verði meira, þá dregst saman miklu meira innflutningur af hátollavörum en öðrum vörum. Í sambandi við samningu þessarar tekjuáætlunar fyrir 1961 er það í fyrsta lagi, að sú áætlun, sem efnahagsmálaráðunauturinn lagði fyrir fjvn., sú áætlun um tekjur er svo að segja sú sama og er í frv. Þar er ekkert misræmi á milli. Spurningin er þá, hvort rétt hafi verið að gera þær till. um hækkanir á tekjuáætlun, sem gerðar eru í till. meiri hl. n., og ég held, að það sé fullfast að orði kveðið að tala þar um verulegt ósamræmi, vegna þess að mörg af þessum atriðum eru algert matsatriði. Sýnist eitt þessum og annað hinum, og það, sem hér munar, er ekki meira en um 2%. Það, sem meiri hl. fjvn. leggur til að tekjuáætlunin í heild hækki, mun nema í kringum 2%. Þegar maður athugar, hvílíkt matsatriði er hér um að ræða og óvissu, eins og jafnan er í sambandi við innflutningsáætlun og tekjuáætlun fyrir næsta ár, þá held ég, að þetta sé hverfandi lítið og alls ekki réttmætt að tala um neitt ósamræmi þarna í milli. Ég gat þess, að það væri ekki óvissa um tekjuáætlunina aðeins nú, heldur hefði oft verið áður; og ég held, að þegar maður lítur yfir t.d. undanfarinn áratug, annars vegar tekjuáætlanir fjárlaga og hins vegar ríkisreikninginn, og sér þar, hverjar tekjurnar urðu, þá sýnir það, að töluvert mikil óvissa hefur stundum verið. Tökum t.d. tvö ár, árin 1950 og 1951. Árið 1950, snemma á árinu, var gerð gengisbreyting. Á því ári voru tekjur ríkisins áætlaðar 298 millj., og reynslan varð mjög nærri þeirri spá. Rekstrartekjurnar urðu um 306 millj., fóru aðeins lítillega fram úr áætlun. Á næsta ári eftir gengisbreytinguna, árið 1951, áætlaði Alþ. eða þáverandi fjmrh. og fjvn. tekjurnar 298 millj. Í það skipti urðu þær 414 millj. Þarna skakkaði af 298 millj. áætlunum hvorki meira né minna en 116 millj. kr. Þannig má lengi rekja. Stundum reynast tekjurnar mjög nærri áætlun. Stundum, sem betur fer sjaldan, hefur vantað upp á, að tekjurnar nái áætlun. Stundum eru þær langt fyrir ofan. Ég bendi aðeins á þessi dæmi til þess að sýna, hversu mikil óvissa hlýtur alltaf að ríkja um tekjuáætlun og innflutningsáætlun, og miðað við þá reynslu, sem við höfum haft, held ég, að ekki sé hægt með sanni að tala um neitt ósamræmi í till. meiri hl. fjvn. annars vegar og hins vegar áætlun efnahagsmrn. Í sambandi við tekjuáætlunina vil ég minnast á eitt, og það er 8% innflutningssöluskatturinn, sem lögfestur var á þessu ári. Hv. frsm. 2. minni hl., 6. þm. Sunnl., fór þar með stórrangfærslu sína nr. 2 í sinni ræðu. Hann heldur því blákalt fram, að því hafi verið lofað, að þessi 8% innflutningssöluskattur yrði alls ekki framlengdur á árinu 1961. Þetta eru hrein ósannindi. Ég veit ekki til, að nokkur maður, hvorki úr ríkisstj, né stjórnarflokkunum, hafi gefið slíkar yfirlýsingar. Þvert á móti. Í umr. hér á Alþ. lýsti ég því yfir að gefnu tilefni hvað eftir annað, að um það væri ekkert hægt að segja, hvort þennan innflutningssöluskatt þyrfti að framlengja á árinu 1961. Ég tók það fram. Það, sem nú er verið að ákveða, er þetta: Hann er nauðsynlegur til að jafna halla á fjárlögum ársins 1960. Um það, hvort þarf að framlengja hann að einhverju leyti eða öllu leyti eða unnt verður að fella hann niður, er ekki unnt að segja fyrr en næsta haust, þegar fjárlögin fyrir 1961 koma til meðferðar. Þessu var lýst yfir af mér oftar en einu sinni hér í Alþ. Það eru því gersamlega staðlausir stafir, þegar er verið að búa til hér nú, að það hafi verið gefin einhver loforð um það, að þessi skattur yrði ekki framlengdur. Slíkt hefði manni náttúrlega aldrei dottið í hug, að fara að gefa slíkt loforð fram í framtíðina. Það má vera, að þessi hv. þm. ætli að byggja þessar staðhæfingar sínar á því, að á síðasta þingi var aðeins ákveðið um það, að hann skyldi gilda fyrir þetta ár, og að hann var nefndur bráðabirgðasöluskattur. Nú er vitað, að á annan áratug hafa á hverju einasta þingi verið íramlengdir frá ári til árs margir tekjustofnar, ekki einn, heldur margir. Þeir hafa verið kallaðir bráðabirgðaskattar, það hefur verið bráðabirgðaframlenging, sem átti aðeins að gilda fyrir það ár. Var þá Framsfl. í áratug á hverju einasta þingi að svíkja sín loforð, margsvíkja, með því að framlengja þessa skatta? Eða var þessi hv. þm., 6. þm. Sunnl., í tíð vinstri stjórnarinnar alltaf að svíkja einhver gefin loforð með því að greiða atkv. með því og berjast fyrir því, að þessir bráðabirgðaskattar allir saman yrðu framlengdir? Ef á að leggja þann skilning í orð þessara hv. frsm. tveggja, að ef skattur er aðeins ákveðinn til eins árs í senn, þá séu það einhver svik að framlengja hann næsta ár, þá eru þeir fyrst og fremst að saka sjálfa sig um svík árum saman. Vitanlega nær það engri átt að leggja slíkan skilning í gjöld eða tekjustofna, sem þannig eru íramlengdir frá ári til árs. Og ég tek það enn einu sinni fram, að það eru gersamlega staðlausir stafir, að nokkur loforð hafi verið gefin um það, að þessi skattur yrði ekki framlengdur á þessu ári, heldur skýrt tekið fram, að það yrði að meta við afgreiðslu fjárlaga fyrir 1961. Nú er það öllum ljóst, sem hafa kynnt sér fjárlögin og horfurnar, áð ríkissjóður má ekki við því að missa á næsta ári þennan tekjustofn, ef á að afgr. fjárlög tekjuhallalaus, sem ég vona þó að allir séu sammála um, og ef ekki á að leggja á nýja skatta eða aðflutningsgjöld. Nú er það stefna ríkisstj. hvort tveggja að afgreiðs hallalaus fjárlög og að leggja ekki á nýja skatta eða aðflutningsgjöld. Það er rétt, að ég komi hér að þriðja stóra ranghermi hv. 6. þm. Sunnl., og sannast sagna hélt ég, að sá reyndi þm., sem veitti fjvn. forstöðu um skeið og kynntist mjög fjármálum ríkisins, væri gætnari maður og orðvarari en fram kemur í hans ræðu hér, því að hann lýsir því yfir hreinlega, að ríkisstj. hafi gefið loforð um að greiða að fullu öli vátryggingargjöld íslenzka fiskiskipaflotans fyrir árið 1960 og þetta nemi hvorki meira né minna en 90-100 millj. kr., upp í það muni fást úr útflutningssjóði væntanlega um 40 millj. kr. Þetta eru staðlausir stafir algerlega. Það er ekki nokkur minnsti fótur fyrir þessu. Ríkisstj. hefur engin loforð, engar yfirlýsingar gefið í þessa átt. Ég get lýst því yfir líka hér, að úr ríkissjóði verður á næsta ári ekki greiddur einn einasti eyrir í þessu skyni. Ég býst við, að flestir hv. þm. viti mætavel, hvað hér er um að ræða. Það, sem útgerðarmönnum hefur verið sagt, er það, að ríkisstj. muni fallast á það og mæla með því, að þegar útflutningssjóður er endanlega upp gerður, verði það, sem eftir stendur í honum, notað til hagsmuna eða þarfa sjávarútvegsins. Þegar hv. 6. þm. Sunnl. fer nú með svona ranghermi hér, þá getur það eiginlega ekki stafað af öðru en að annaðhvort hefur hv. þm. trúað Þjóðviljanum eða Þjóðviljinn hefur trúað honum, - ég veit ekki, hvort er það rétta. Út af þessari skáldsögu sinni finnur hann það svo, að það vanti m.a. í gjaldabálk þessa frv. hvorki meira né minna en líklega 50–60 millj., sem ríkisstj. sé búin að lofa að greiða af hendi á næsta ári, en alls ekki sé áætlað fyrir. Trúi því hver sem er og hver sem vill, að ríkisstj., hvort sem það er þessi eða önnur, mundi leyfa sér að afgreiða fjárlög með slíkum hætti. Enn fremur segir hann, að útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir séu vanreiknaðar sem nemi upp undir einum tug milljóna. og þetta sé gert vitandi vits. Hver er nú sannleikurinn í þessu? Sannleikurinn er sá, að þeir, sem kunnugastir eru þessum útflutningsmálum landbúnaðarafurða, eru ekki á einu máli um það, hverjar uppbæturnar muni verða á næsta árl. Það er mjög vægt til orða tekið að segja, að þeir séu ekki á einu máli, heldur greinir þá svo stórkostlega á, að þær áætlanir, sem ég hef heyrt frá ýmsum fróðum mönnum á þessu sviði, eru frá 10 millj. upp í 22 millj. kr. og svo ýmsar tölur þar á milli. Framleiðsluráðið sjálft hefur sent tvær áætlanir til fjvn., og skakkar þar nokkru, að vísu ekki mjög miklu, á milli, en sem sagt, það voru ekki liðnar margar vikur, þangað til framleiðsluráðið sjálft hélt því fram, að fyrri áætlunin væri röng og ætti að vera þó nokkuð miklu lægri. Ég skal ekkert fullyrða um það, hverjar útflutningsuppbæturnar verða, en eftir nákvæma athugun á þessu máli hefur það orðið niðurstaðan að áætla 12 millj. í fjárlögum næsta árs fyrir þessu. Í sambandi við það mál vil ég taka mjög undir það, sem hv. frsm. meiri hl. sagði hér, að þau mái þurfa gagngerðrar endurskoðunar við og sú skipan, sem höfð er á þessum útflutnings- og uppbótarmálum landbúnaðarins, hún getur ekki staðizt til lengdar. Kerfið allt saman þarfnast gagngerðrar endurskoðunar. Vitanlega getur það ekki staðizt, að ríkissjóður greiði uppbætur án þess að geta í rauninni nokkur áhrif haft á það, hvað þær verða miklar, m.a. vegna þess, að útflytjandinn hefur ekki nokkurra hagsmuna að gæta í því, hvaða verð fæst fyrir vöruna. Ríkissjóður skuldbindur sig til að borga það, sem á vantar, og í annan stað, að höfð skuli um meginhluta þessa útflutnings alger einokun. Ég efa ekki, að þeir, sem standa að þessum útflutningi, séu samviskusamir og góðir menn, en skipulagið sjálft verður auðvitað að taka til gagngerðrar endurskoðunar. Ég skal, þótt af mörgu sé að taka og æskilegt hefði verið að svara ýmsu, sem fram hefur komið í ræðum og nál. minni hl., ekki fara út í öllu fleiri atriði að þessu sinni, en mun koma nánar síðar og þá einkum við 3. umr. að sumum þeirra atriða, sem hér hefur verið um rætt.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að tala fyrir brtt., sem eru á þskj. 180, og hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessum umr. um fjárlögin núna og mun ekki gera það, en hafa aðeins örfá orð sem inngang að því, sem ég segi um brtt.. Ég mun við annað tækifæri, sem væntanlega gefst hér síðar, ræða nokkuð um efnahagsmálastefnu ríkisstj. og fjárlögin í því sambandi og hvernig nú er komið og hvað við blasir í því efni. Hv. frsm. 1. minni hl. hefur gert þessum málum svo rækileg skil við þessa umr., að þar þarf ekki við að bæta, og ég veit, að hann muni svara ýmsu af því, sem hæstv. fjmrh. vék að honum, og get ég alveg gengið fram hjá því. Ég vil þó aðeins segja, að þessi fjárlög eru ömurleg mynd af þeim áhrifum, sem samdráttar- og kjaraskerðingarstefna ríkisstj. hefur þegar haft á þjóðarbúskapinn, - ömurlegri mynd en jafnvel þeir, sem svartsýnastir voru á þetta flan, gátu hugsað sér fyrir fram að blasti við eftir aðeins örfáa mánuði. Ég vil einnig benda á, að það er ekkert spaug fyrir stjórnarandstæðinga að fást við tillögugerð í sambandi við þessa fjárlagaafgreiðslu, þar sem ekki hefur fengizt lögð fram gjaldeyrisáætlun fyrir næsta ár og þar með engin innflutningsáætlun, sem hægt er að kalla því nafni, og þá um leið engin grg. fyrir því, hversu mikið erlent lánsfé ríkisstj. hugsar sé að geta notað eða muni nota á því ári. En bara það atriði eitt að fá upplýsingar um, hversu mikið erlent lánsfé á að nota, er svo stórkostlegt, að það er alveg út í bláinn að ætla sér að reyna að gera till. um tekjuáætlunina t.d. án þess að vita það. En af einhverjum undarlegum ástæðum er þessu alveg haldið leyndu nú af þeim, sem fyrir þessum málum standa, og því ekki hægt að sjá, hvert verið er að fara í því efni. Ég sagði, að ég mundi ekki svara hæstv. fjmrh., og ég mun ekki heldur gera það að ráði. Hann talaði hér talsvert um endurbætur á fjárlögum og reikningshaldi, sem hann hefði í hyggju, og væri gott, ef hann gæti komið slíku í framkvæmd, því að vafalaust stendur margt til bóta í þeim efnum og væri það ekki nema eðlileg þróun. En fram að þessu hef ég ekki orðið var við aðrar breyt. verulegar á uppsetningu fjárlaganna í þessum skilningi af hendi hæstv. ráðh. og þess meiri hl., sem hann styður, en þá að taka upp á því að telja framlög til vegagerðar með eignaaukningu ríkissjóðs, á 20. gr., telja það auknar eignir ríkissjóðs, sem lagt er fram í vegi af atvinnuaukningarfé, og mun fæstum finnast það vera til bóta í reikningsfærslu ríkisins eða til að gera þær línur skýrari eða gleggri á nokkurn hátt. En á hinn bóginn mun vera í þessu að einhverju leyti stuðzt við fordæmi frá reikningsfærslu Reykjavíkurbæjar, sem hefur ekki þótt til sérstakrar fyrirmyndar að þessu leyti. Það væri betur, ef hæstv. ráðh. auðnaðist að gera betur en byrjunin bendir til, og mjög gott væri að mínu viti að setja reglur um, hvernig upp skuli gerður frá ári til árs greiðslujöfnuður ríkissjóðs, sem við tölum svo oft um. Að vísu hafa skapazt um þetta nokkuð fastar venjur, en það mundi engu spilla að hafa þær fastari. Áður en ég kem að brtt., þá get ég ekki heldur stillt mig um að benda aðeins á þann - ég vil segja skrípaleik, sem hér er leikinn um alvarlegt efni, þar sem eru ráðstafanir eða öllu heldur bollaleggingar og athuganir á möguleikum á sparnaði í ríkisrekstrinum: En þessum leik er þannig háttað eða einum þætti í honum, að í fyrra taldi hæstv. fjmrh. upp 12 atriði, sem hugsanlega væri hægt að spara, og í fjárlagaræðunni núna benti hann á 25 liði, sem taka mætti til athugunar í þessu sambandi. Eins og gefur að skilja, er sumt af því sömu liðirnir og hann ræddi um í fyrra. Síðan tekur meiri hl. hv. fjvn. fjárlögin og bendir á 23 liði, sem þurfi að athuga og sennilega væri hægt að spara á, og sumt af því eru auðvitað enn hinir sömu liðir og voru í þessum 25, sem hæstv. ráðh. benti á. Síðan er það næsti þáttur í leiknum, að hæstv. ráðh. kemur hér og þakkar meiri hl. fjvn. með alveg sérstökum kurteisistilburðum fyrir að hafa nú bent á þessa liði, sem væntanlega sé hægt að spara á. Þetta er það, sem gerzt hefur. En ekki flytur meiri hl. fjvn. eina einustu till. til lækkunar á fjárlögunum eða í sparnaðarátt. Ekki eina, ekki um eina krónu. Það eina, sem fram kemur um þetta, eru þessar bollaleggingar, sem að verulegu leyti eru sífelldar endurtekningar. Á hinn bóginn er nú miklu minna rætt um ýmislegt af því, sem mikið var um talað fyrr í haust, svo sem um sparnað og nýjar aðferðir við að eyða refum og minkum og nýjar aðferðir við strandferðir og annað slíkt. Af hverju ætli það sé? Þetta leyfi ég mér að kalla skrípaleik með alvarleg málefni. Síðan kemur svo hæstv. fjmrh. og áminnir menn mjög, með mjög sterkum orðum, um, að það megi engin sýndarmennska eiga sér stað í meðferð þessara mála og allra sízt þegar um það sé að ræða að leita að sparnaðarleiðum og flytja till. í því efni. Loks er svo aðalmálgagn ríkisstj. látið lýsa því yfir, að niðurstaðan af þessu öllu saman sé, að ríkisútgjöldin séu að lækka og margar og merkar sparnaðartill. komi frá meiri hl. fjvn., og það þó að ekki sé ein einasta till. - ekki ein - frá meiri hl. fjvn. um nokkra lækkun á nokkrum lið í fjárlögunum og fjárlögin hækki við þessa umr. að tilhlutan þessa meiri hl. um 35 millj. og samtals um 85 millj. frá því í fyrra. Þetta heitir lækkun á ríkisútgjöldum og stórmerkilegar till. um sparnað í ríkisrekstri. Þetta leyfi ég mér að kalla skrípaleik, þakkarávörp flutt á víxl um þessar margumtöluðu ábendingar, sem sumar virðist vera búið að nota þrisvar, þannig að samanlögð tala hinna merku ábendinga er með því móti komin upp í 60. Hæstv. fjmrh. fann að því, að bent væri á þá stórfelldu hækkun, sem væri á fjárlögunum, og taldi grautað þar tölum og erfitt um samanburð: Það er alls ekkert erfitt. Það á að bera saman útgjöld fjárlaganna, eins og þau liggja fyrir núna, því að niðurgreiðslurnar eru á þeim núna, og: fjárlögin eins og þau voru 1958, og bæta þar við þeim niðurgreiðslum, sem inntar voru þá af hendi utan fjárlaga. Með þessu móti verður samanburðurinn laukréttur, og þá er hækkunin 700 millj. Hæstv. fjmrh, sagði, að framsóknarmenn ættu ekki að vera að tala um þetta, vegna þess að fjárlögin hefðu hækkað á 8 árum úr 300 millj., held ég hann hafi sagt, upp í 800 millj. eða eitthvað þar um bil. Þetta er að vísu stórkostleg hækkun, það skal játað, 500 millj. á 8 árum. Þar kom til verðbólguþróun og ýmislegt fleira, sem of langt er út í að fara. En á hinn bóginn sýnist mér, að það sé öllu meiri hraði að hækka um 700 millj. á tveimur árum, en 500 á átta. Það var mjög merkileg yfirlýsing, sem kom fram hjá hæstv. fjmrh. í sambandi við útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir. Ég veit ekki betur en hæstv. ríkisstj. hafi samið um þetta mál á sínum tíma við Stéttarsamband bænda, þau séu í raun og veru liður í samningi við Stéttarsambandið, þessi ákvæði, sem lögfest voru um útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir. Nú segir hæstv. ráðherra alveg blákalt, að þetta geti alls ekki staðizt, þetta verði að breytast og það fyrr en síðar. Er það þá meiningin hjá hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn að svíkja það, sem samið hefur verið um við Stéttarsambandið í sambandi við þá málamiðlun, sem náðist í fyrravetur? Er það ætlunin? Það væri mjög æskilegt, að hæstv. landbrh. gæfi skýrari yfirlýsingar um, hvað það er, sem til stendur samkvæmt yfirlýsingu hæstv. fjmrh. Hvaða breytingar eru það, sem hæstv. ríkisstj. ætlar að gera á þessu samkomulagi og hæstv. fjmrh. talaði um? Það virtist vera einhver mjög veruleg takmörkun á þeim ákvæðum, sem nú hafa verið lögleidd. Hvað er það, sem hæstv. ríkisstj. hefur í huga í þessu? Ég sé ekki betur en það sé nauðsynlegt, að hæstv. landbrh. geri hér alveg hreint borð og geri þetta gleggra en fram kom hjá hæstv. fjmrh. - Ég sé, að hæstv. landbrh. er farinn, kannske hefur honum brugðið svo við það, sem hæstv. fjmrh. sagði. En ég vænti, að hæstv. fjmrh. vilji koma þessari fyrirspurn á framfæri við hæstv. landbrh. Ég skal þá snúa mér að brtt. Við höfum hér fjórir þingmenn af Austurlandi flutt nokkrar brtt., sem ganga ekki mjög langt. Þær eru á þskj. 180. Það er fyrst tillaga um að auka framlag til Hellisheiðarvegar um 100 þús. kr. Þessi vegur á að tengja Vopnafjörð og Fljótsdalshérað og mundi stytta þá leið feikilega mikið, eins og allir þekkja, sem kunnugir eru á þeim slóðum. Það er að vísu veitt nokkurt fé til þessa vegar, en það mundi taka afar langan tíma að leggja hann, ef ekki verður hægt að fá meira fé til hans en nú er ráðgert í fjárlögum. Og þó að okkur sé ljóst, að það muni vera mjög erfitt að fá meiri hluta hér á hv. Alþingi fyrir því að hækka framlögin til verklegra framkvæmda, þá viljum við samt freista þess að gera þessa hógværu till. um, að framlagið til þessa vegar verði hækkað um 100 þús. kr. Þá er till. um að leggja til Hróarstunguvegar austan Lagarfljóts 50 þús. kr. Þessi vegur hefur áður haft fjárveitingu á fjárlögum, en hefur nú verið strikaður út, eins og margir aðrir vegir, sem hafa verið strikaðir út að tilhlutan núverandi hæstv. ríkisstj. og þingmeirihluta. Hér er um veg að ræða, sem liggur frá Lagarfljóti og inn á aðalveginn, sem liggur um sveitina, og þessi vegur er mjög þýðingarmikill vegna mjólkurflutninga og annarra flutninga, og leggjum við þess vegna til, að hann fái 50 þús. kr. framlag. Þá er till. um að hækka framlag til Stöðvarfjarðarvegar um 100 þús. kr. En þannig er háttað með þennan veg, að þar er bæði um að ræða vegarlagningu til Stöðvarfjarðar frá Fáskrúðsfirði og enn fremur vegarlagningu áfram frá Stöðvarfirði til Breiðdals. Þar er um 7 km haft, sem þarf að leggja veg um, og þegar því er lokið, mundi vera hægt að fara í bifreiðum með allri sjávarströndinni fyrir Austfjörðum, og mundi það verða geysileg breyting á allri samgönguaðatöðu þar. En vegna þess að þessari fjárhæð þarf að skipta í tvo staði, þá er ekki hægt að ná neinum verulegum árangri með þeirri fjárveitingu sem er í fjárlögunum, þó að hún sé 310 þús. kr. Leggjum við því mjög eindregið til, að þessi fjárveiting verði hækkuð um 100 þús. kr., í 410 þús. Þá eru fjórða og fimmta till. Það má í raun og veru tala fyrir þeim í senn. Það eru till. um að hækka framlögin til Berufjarðarvegar annars vegar og Geithellnavegar hins vegar um 40 þús. kr. til hvors vegar. Þessir vegir liggja með sjávarströndinni áfram um Beruneshrepp og Búlandshrepp og Geithellnahrepp og eru þess vegna liður í þeim vegi, sem liggur umhverfis landið, aðalþjóðbrautinni. En ástand þessara vega er mjög slæmt, og gengur afar hægt að bæta úr því með þeim fjárveitingum, sem nú eru. Viljum við því eindregið fara þess á leit, að hv. alþm. fallist á að hækka þessar fjárveitingar upp í 170 þús. kr. í hvorn veg. Þá gerum við till. um að veita fé til Sandár í Jökuldal, sem er mjög slæmur farartálmi á Jökuldalnum austanmegin. Þar er um að ræða 350 þús. kr., og er það kostnaðurinn víð að gera þá brú. Enn fremur leggjum við til, að greitt verði tillag til brúar á Selá í Álftafirði, 150 þús. kr. Það hafa nú þegar verið veittar fyrir tveim árum 100 þús. kr. til þessarar brúar, en siðan hefur ekki fengizt viðbót, og mundi .þó ekki vera hægt að ljúka henni fyrir þessar 150 þús. kr., sem hér er gert ráð fyrir. En það mundi þá vera komið fyrir meira en helmingi af andvirði brúarinnar, og erum við því með þessari till. að fara fram á, að það verði haldið áfram að safna fé, til þess að þessi brú geti orðið til. Hún hefur þýðingu fyrir innansveitarsamgöngur í Álftafirðinum, og enn fremur liggur sjúkraflugvöllur þeirra Álftfirðinga, þar sem kalla mætti handan árinnar, og er mjög nauðsynlegt að fá brú á ána einnig af þeim ástæðum. Þá höfum við hér eina till. um hafnarframkvæmdir. Það er um að hækka framlag til Vopnafjarðarhafnar úr 100 þús. kr. í 150 þús. kr., um 50 þús. kr. Á Vopnafirði er verið að vinna að mjög aðkallandi framkvæmd vegna atvinnulífsins á staðnum, og 100 þús. kr. framlag er of lítið til að hrinda því máli áleiðis. Leggjum við því eindregið til, að þetta verði fært upp í 150 þús. Hér er þó aðeins um að ræða lítinn áfanga af því mikla verki, sem vinna þarf í hafnarmálum Vopnfirðinga, ef vel á að verða. Vopnafjörður er nú orðinn afar þýðingarmikill staður vegna þeirrar aðstöðu, sem er þar til móttöku á síld, og þeirra síldar- og fiskimiða, sem þar liggja framundan og hafa reynzt árum saman og má jafnvel segja áratugum saman fengsæl á síldarvertíðinni. Við hefðum gjarnan viljað flytja miklu fleiri till., einkanlega um hækkun á vegafé, en við vildum þreifa fyrir okkur fyrst með þeim till., sem hér liggja fyrir, hvort þær fá undirtektir. En það ber ekki að skoða þennan tillöguflutning af okkar hendi þannig, að við teljum á nokkurn hátt fullnægjandi að sinna aðeins þeim málum, sem hér eru fluttar till. um, því fer alls fjarri, heldur eru þessar till. fluttar til að fá bætt úr nokkrum ágöllum fjárlagafrv. að því er varðar fjárveitingar í okkar kjördæmi, en aðeins fáum ágöllum af mjög mörgum. Ég vil m.a. í því sambandi benda á þá óhæfu, sem framkvæmd var í fyrra, þegar strikaðar voru út fjárveitingar í mjög marga vegi og svo ekki teknar upp aftur í þetta fjárlagafrv., þannig að vegagerð hefur víða algerlega fallið niður.



Herra forseti. Ég leyfi mér að flytja hér á þskj. 184 brtt. við 11. gr. fjárlagafrv. fyrir árið 1961. Það er um hækkun á framlagi til vetrarlöggæzlu í Sandgerði úr 20 þús. kr. samkvæmt frv. í 40 þús. Ástæðan til þess, að brtt. er flutt, er sú, að það liggur fyrir, að nauðsynlegt er samkvæmt dómi sveitarstjórnar í Miðneshreppi að auka verulega löggæzlu í Sandgerði, og þörfin á aukinni vetrarlöggæzlu á þessum stað stafar af því fyrst og fremst, að skipshafnir utan af landi koma þangað á vertíð í sívaxandi mæli. Þar eru og tvær stórar fiskvinnslustöðvar, sem að nokkru eru reknar með aðkomufólki. Þessar aðstæður, sem fyrir hendi eru í Sandgerði, eru að vísu þær sömu og valda því, að hv. fjvn. hefur á þskj. 162 flutt brtt. til hækkunar á framlagi til vetrarlöggæzlu í Vestmannaeyjum á árinu 1961. En báðir þessir staðir hafa notið styrks undanfarið, Sandgerði t.d. 20 þús. Þá má geta þess líka í sambandi við Sandgerði, að þar er á Miðnesheiði nýreist radarstöð, sem hefur í för með sér verulega aukna umferð um hreppinn. Eins og þingmenn vita, er Sandgerði, eins og aðrar verstöðvar syðra, mjög mikilvæg útgerðarstöð, og ég tel mjög eðlilegt, að þessi liður í starfrækslu þessa sveitarfélags sé hækkaður, þótt ekki sé um meira en þetta lítilræði, út frá þeim aðstæðum, sem það á við að búa.



Herra forseti. Ég skal láta mér nægja að fara fáum orðum um það, sem fram hefur komið í þessum umræðum, því að í sannleika sagt er ekki ýkja margt, sem hefur komið fram í framsöguræðum hv. frsm. 1. og 2. minni hl., sem gefur mér tilefni til þess að flytja hér langt mál, auk þess sem hæstv. fjmrh. hefur þegar svarað mjög rækilega ýmsum þeim atriðum, sem þar komu fram. Mun ég því spara mér að ræða sérstaklega um það efni, en aðeins minnast á nokkur atriði, sem varða heildarmynd málsins. Það er út af fyrir sig eftirtektarvert, og mér sýnist það nokkur vísbending um það, að meiri hl. fjvn. hafi farið nokkuð rétta leið í sambandi við afgreiðslu þessa frv., að raunverulega eru brtt. hv. minni hl. mjög smávægilegar. Þar er ekki um að ræða breytingar á neinum grundvallaratriðum frv., heldur er lagt til að hækka lítillega tiltölulega fáa liði, og þar er ekki um að ræða neinar stórar fjárhæðir. Hv. framsóknarmenn hafa t.d. ekki við afgreiðslu fjárlagafrv. nú tekið upp nein þeirra miklu útgjaldamála, sem þeir hafa flutt hér í þingi nú, og sýnist mér það benda til þess, að þeir hafi ekki ýkja mikla trú á, að möguleiki sé, miðað við fjárhagsafkomu ríkissjóðs nú, að leggja á hann slíkár byrðar sem þar er gert. Er þetta þeim síður en svo til lasts, og tel ég, að afstaða beggja minni hluta nú beri vott um miklu meiri skilning á raunverulegri aðstöðu til útgjaldahækkunar heldur en fram kom í till. þessara aðila í fyrra, einkum hv. framsóknarmanna, sem þá lögðu til að hækka útgjöld ríkissjóðs á annað hundrað millj. kr. frá því, sem meiri hl. fjvn. þá lagði til. Það er svo auðvitað ekki nema eðlilegt, að þessir frsm. stjórnarandstöðunnar láti þar fylgja með almennar hugleiðingar um það, að stefnt sé í ófæru með ríkisbúskapinn og að allt hefði verið á allt annan veg og miklu betra, ef þeirra flokkar hefðu ráðið, og svo skemmtiyfirlýsingar ýmsar, eins og þá, sem er að finna í nál. hv. 1. minni hl., að Framsóknarfl. hafi alltaf verið andvígur eyðslustefnu. Slíkar setningar eru skemmtilegar aflestrar og gera að sjálfsögðu engum neitt til og hafa enga þýðingu í sambandi við málið sjálft og eru sýnilega meira fram settar til þess að geta þó haft einhverja tilburði um það að gera einhvern ágreining um málið. Því er ekki einu sinni varpað fram af hálfu hv. stjórnarandstæðinga, að það séu fyrir hendi neinir möguleikar, eins og ástatt er, til að fella niður tekjustofna ríkissjóðs, sem þó hefur mjög verið haldið á lofti í þeirra málgögnum að bæri að gera nú. En ég hygg, að þessir aðilar hafi einmitt gert sér grein fyrir því, þegar þeir kynntust öllum aðstæðum málsins, að þess er því miður enginn kostur, eins og nú standa sakir. Hv. stjórnarandstæðingar hafa því raunverulega í meginefnum fallizt á þau grundvallarsjónarmið, sem meiri hl. n. hefur haft í sambandi við afgreiðslu fjárlagafrv. nú, og er það vissulega vel. Að vísu eru þær tillögur, sem eru fluttar af þeirra hendi til þess að jafna þau auknu útgjöld, sem þeir leggja til, ýmsar næsta óraunhæfar, a.m.k. til þess að þær geti valdið þeim sparnaði, sem þar er getið um, strax á næsta ári. En látum það vera, það er þó allavega viðleitni sýnd til þess að jafna metin, og útgjaldahækkanirnar eru ekki svo miklar, að hægt sé að segja, að þar sé farið með neinu ábyrgðarleysi að. Þetta skal játað. Ég hef í framsöguræðu minni gert ýtarlega grein fyrir því, hvaða ástæður hafa legið til hækkunar fjárlaga, fyrst og fremst árið 1960 með gengisbreytingunni og síðan þeirri hækkun, sem verður á fjárlögum nú, miðað við þær tillögur, sem eru í fjárlagafrv. sjálfu og brtt. þeim, sem fjvn. öll stendur að, og hirði ég ekki að rekja hér aftur þær röksemdir, sem ég þar flutti fram, þar sem ég taldi mig hafa sýnt fram á það, að ef ekki hefðu komið til útgjöld nú, sem eru tengd sérstaklega við afleiðingar efnahagsráðstafana frá því í vor, en komu ekki fram í fjárlögum þessa árs, svo sem fjölskyldubæturnar og önnur framlög til almannatrygginga, sem eru meginhluti þeirrar hækkunar, sem nú verður á fjárlögum, þá mundi hækkun fjárlaga nú, miðað við fjárlög ársins 1960, ekki verða nema um 2%. Ég hygg, að sú hækkun sé svo hófleg, að menn verði að viðurkenna, sem sanngirni vilja sýna, að þar sé fyllilega haldið sér innan þess ramma, sem telja má að lengst sé hægt að komast varðandi takmörkun útgjalda.

Má ég spyrja hv. þm., hvort hann fellst ekki á að gera hlé á ræðunni? Það var ætlunin að hafa fundarhlé, kaffihlé milli ellefu og hálftólf.

Jú, það er sjálfsagt, ef forseti óskar þess. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða í einstökum atriðum þær hækkunartillögur, sem hv. minni hlutar n. gera. Það eru vissulega allt þarfir hlutir, sem þar er að vikið, og hefði verið ánægjulegt að geta sinnt þeim verkefnum, en þar sem, eins og ég áðan gat um, sparnaðartillögur þessara hv. nefndarhluta eru ekki þess eðlis, að þess sé að vænta, að þær geti orðið framkvæmdar á næsta ári og skilað þeim sparnaði á móti, sem þar er gert ráð fyrir, þá tel ég, að enginn möguleiki sé til þess að samþykkja umræddar hækkunartillögur. Það hlýtur að vekja töluverða athygli í sambandi við þessar umræður, hversu einkennileg viðbrögð hv. stjórnarandstæðinga eru í sambandi við þá viðleitni til sparnaðar í ríkisútgjöldum, sem hæstv. ríkisstj. hefur unnið að og meiri hluti nefndarinnar hefur leyft sér að taka undir og benda á allmörg atriði til viðbótar, sem talið er rétt að taka til athugunar í því sambandi. Það er talað um það hér, og gegnir einna mestri furðu, að þar skuli vera um að ræða þann mann, sem lengst hefur verið fjmrh., að allt þetta sparnaðartal sé skrípaleikur og þar fram eftir götunum. Að vísu er það þó kannske ekki svo undarlegt, að þessi fyrrv. hæstv. ráðh. skuli hafa þessi viðbrögð, því að reyndin er sú og hefur verið undanfarið meðan hann gegndi embætti fjmrh., að þá sá hann sjaldnast nokkra möguleika til þess að draga úr ríkisútgjöldum og fann yfirleitt flestum tillögum um það efni allt til foráttu. Ég skal fúslega játa, að ef það ætti að verða útkoman úr hugleiðingum manna um sparnað í ríkisrekstrinum nú, sem varð reyndin eftir gengisbreytinguna 1950, þegar hv. 1. þm. Austf. gegndi embætti fjmrh, og taldi þá upp í æði mörgum atriðum í fjárlagaræðu sinni - og fannst það víst ekkert hlægilegt þá - mörg atriði, sem hann sagði að ríkisstj. væri með til athugunar í sparnaðarátt, og skýrði þar jafnframt frá því, - sem mörgum þykir nú vera til lítils vegsauka fyrir núverandi hæstv. ríkisstj., - að það hefði verið ákveðið að fá bandarískan sérfræðing til þess að leiðbeina stjórninni um sparnað í ríkisrekstrinum, - ef ætti ekki að verða meira úr þessum sparnaðarhugleiðingum nú en varð þá, þá er hægt að taka undir það, að það hefði verið verr af stað farið en heima setið, því að allar þær mörgu hugleiðingar, sem þá voru uppi um sparnað, runnu gersamlega út í sandinn. Ég hef átt þess kost að hafa allmikil afskipti af fjármálum ríkisins allt frá árinu 1948, þegar ég starfaði að þeim málum í fjmrn., og hef því átt kost á að fylgjast með þeim hugleiðingum, sem uppi hafa verið um sparnað á hinum ýmsu tímum. Hinn bandaríski sérfræðingur, sem ég minntist á, kom hingað til lands og gerði sínar tillögur til þáverandi fjmrh., sem nú er hv. 1. þm. Austf., og mér er ekki kunnugt um, að neitt af þeim tillögum hafi verið framkvæmt. Síðan voru skipaðar sparnaðarnefndir, og er mér kunnugt um starf þeirra einnig, vegna þess að ég átti í þeim sæti, a.m.k. tveimur þeirra, og þessar nefndir gerðu einnig allmargar tillögur um sparnað og fæstar þessara tillagna hafa verið framkvæmdar eða nokkur tilraun gerð til að framkvæma þær af þáverandi fjmrh., núverandi hv. 1. þm. Austf. Og síðust þessara nefnda - eða kannske öllu heldur næstsíðust - var nefnd, sem starfaði á vegum vinstri stjórnarinnar og skilaði mjög ýtarlegu áliti og greinargóðu um mörg atriði, og þessi bók var upphaflega leyniplagg, sem ekki einu sinni fjvn. mátti sjá, enda kannske ekki undarlegt, því það var engin tilraun gerð til þess að framkvæma neitt af þeim tillögum, sem þar komu fram, nema þessa frægu tillögu, sem alltaf skýtur upp kollinum, að leggja niður Kvíabryggju. Ég held það sé eina tillagan, sem hafi verið framkvæmd, af þeim ábendingum, sem þar komu fram. Þegar þessa er gætt, þá kann vel að vera, að þeir menn, sem hafa haft mest með það að gera að framkvæma þá hluti á undanförnum árum, geti talað um það, að sparnaðarhugleiðingar séu nánast skrípaleikur, ef þeir byggja það á þeirri reynslu, sem þeir hafa um viðbrögð í sambandi við hugleiðingar um sparnað. Ég vil leyfa mér að fullyrða, að það hafi ekki; eftir að ég fór að kynnast þessum málum, verið unnið að athugun á ríkisrekstrinum með alvarlega viðleitni til sparnaðar í huga af eins mikilli kostgæfni og nú hefur verið gert, og þó að mönnum kunni að þykja árangur þeirrar viðleitni eitthvað magur, þá stafar það ekki af því, að ekki hafi verið að þessum málum unnið, heldur stafar það af hinu, sem hæstv. fjmrh benti á og fyrrv. fjmrh. einnig oft réttilega benti á, hv. 1. þm. Austf., og ég hef einnig bent á hvað eftir annað, síðan ég fór að hafa afskipti af afgreiðslu fjárlaga, að sparnaður, sem á að skila raunverulegum árangri, verður að undirbúast rækilega. Og það er tilgangslaust, og það má segja, að það sé skrípaleikur að varpa fram alls konar tillögum lítt athuguðum, sem jafnvel fyrir fram er séð að ekki er nokkur leið að framkvæma nema þá á löngum tíma. Það má segja, að sé skrípaleikur. En hitt er ekki skrípaleikur, að gera ábendingar um ákveðin. atriði, sem ljóst er að ekki er hægt að vænta framkvæmdar á, nema með skipulagsbreytingum, sem þurfa að gerast með ákveðnum fyrirvörum. Þetta held ég, að allir hljóti að viðurkenna, ef þeir með skynsemi og sanngirni líta á þessi mál. Ég held því, að það sé ekki hægt að tala um það með neinni lítilsvirðingu, þó að bæði hæstv. fjmrh. og meiri hl. fjvn. hafi leyft sér að nefna hér í umr. á Alþingi og koma fram með ábendingar um það, hvaða atriði það væru, sem sérstaklega þyrfti að kanna með hugsanlegan sparnað fyrir augum. Ég skal svo hins vegar játa það, að þetta tal um sparnað, það má að því leyti segja, að það sé ekki raunhæft, að þessi sparnaður á þeim atriðum, sem oftast nær er um talað, þ.e.a.s. á hinum einstöku stofnunum og þar fram eftir götunum, er ekki líklegur til að skila stórum fjárhæðum. Sannleikurinn er sá, að ég hygg, að það séu fáar stofnanir hér í okkar landi, sem sé hægt að segja að sé gersamlega hægt að komast af án, og ég held, að yfirleitt sé starfsmannahald í opinberum stofnunum ekki mikið og mjög nærri því að vera lágmark þess, sem hægt er að komast af með. Það, sem auðvitað ræður hér öllu máli, hvort hægt er að framkvæma verulega lækkun á ríkisútgjöldum, er, hvort menn treysta sér til að fara inn á þá braut að lækka verulega liði, sem eru annaðhvort lögbundnir liðir í sambandi við margvíslega þjónustu, sem fólkinu er veitt, eða þá ýmiss konar framkvæmdaliði, sem eru ekki bundnir. Þessa liði er auðvitað hægt að lækka án fyrirvara. Þjónustuliðina er náttúrlega ekki hægt að lækka nema með lagabreytingum, en það er auðvitað hægt að lækka lið - við skulum segja eins og vegagerð og brúargerð. Það er ekki löggjafaratriði, og það er hægt að gera án nokkurs sérstaks undirbúnings. Því miður hefur líka reyndin orðið sú, og það er engin sérstök stjórn, sem á þar sök á, heldur vegna þess, hvers eðlis útgjöldin eru, að þegar að hefur þrengt, þá hafa þessir liðir verið skertir. Hitt er svo aftur annað mál, sem er sjálfsagt að gera sér grein fyrir og framfylgja, eins og ég benti á í framsöguræðu minni, að leita sérhverra úrræða til þess að koma starfsemi ríkisins fyrir á sem hagkvæmastan hátt, þannig að þjóðfélagsborgararnir hafi tilfinningu fyrir því, að skynsamlega sé varið þeirra fé og ekki eytt í óþarfa. Þetta eru þau atriði, sem er verið að vinna að og þarf með fullum krafti að fylgja eftir. og miðað við það, hve allt slíkt hefur á undanförnum árum átt erfitt uppdráttar og tekið langan tíma, þá verð ég að segja, að sá árangur, sem þegar er orðinn af þeim athugunum, er meiri en við hefði mátt búast, en ekki minni. Þá vil ég að lokum aðeins víkja nokkrum orðum að þeim fullyrðingum, sem fram hafa komið um, að það hafi ekki verið hægt, eins og hv. 1. þm. Austf. sagði og raunar einnig frsm. 1. minni hl. fjvn., að mynda sér nokkra yfirsýn yfir tekjuhorfur á næsta ári, vegna þess að það hafi verið leynt einhverjum ákveðnum upplýsingum fyrir n. Ég skal þá fyrst taka það fram, að þær upplýsingar, sem við í meiri hl. n. höfðum til að byggja okkar álit á, voru þær hinar sömu og n. var gerð grein fyrir af ráðuneytisstjóranum í efnahagsmrn. og n. síðan afhent grg. um. Aðrar eða frekari upplýsingar um það efni höfðum við ekki, og ég hef því ekki leynt n. einu né neinu í því efni. Ég vil hins vegar ekki skrifa undir það, að það hafi ekki verið hægt á grundvelli þeirra upplýsinga að gera sér grein fyrir því, hverjar tekjuhorfur mundu verða á næsta árl. N. var skýrt frá því, hvað gert væri ráð fyrir að innflutningur gæti orðið mikill á árinu, og sú áætlun var að sjálfsögðu byggð á þeim gjaldeyristekjum, sem taldar voru geta orðið til ráðstöfunar, ella hefði enginn kostur verið þess að gera sér neinar hugmyndir um það, hver innflutningurinn gæti verið, og það er auðvitað fyrst og fremst innflutningurinn, sem skiptir máli í þessu sambandi. Menn geta svo að sjálfsögðu haft sínar grunsemdir um, að það hafi verið einhver skekkja í þeim áætlunum og ekki hafi verið reiknað með öllum gjaldeyristekjum í því sambandi. En hafi það verið gert, sem ég vil ganga út frá að hafi verið gert, þá að sjálfsögðu var þetta sú tala, sem n. skipti máli að fá, og á undanförnum árum hefur hún ekki haft aðrar tölur, að því fráskildu, að í fyrra var gerð nákvæm greiðslujafnaðaráætlun, sem lá fyrir n., þegar hún vann að undirbúningi fjárlfrv. þá, og raunar í hittiðfyrra líka, en bæði þessi ár voru fjárl. afgr. löngu eftir áramót. N. var skýrt frá því, að ákveðin greiðslujafnaðaráætlun hefði ekki verið gerð umfram það, sem ráðuneytisstjórinn skýrði frá, heldur hefði aðeins verið gerð ákveðin áætlun um það, miðað við reynslu þessa árs og miðað við þær gjaldeyristekjur, sem væntanlegar væru á næsta ári, að svo miklu leyti sem hægt er um þær að segja, hvað ætla mætti að innflutningurinn gæti orðið í ár og hvað ætla mætti um samsetning innflutningsins. Það er alveg rétt hjá hv. minni hlutum n., að áætlun meiri hl. um tekjur af aðflutningsgjöldum er mjög tæp, þó að segja megi auðvitað, að hún geti vel staðizt. Um það getum við ekkert sagt, vegna þess, eins og hæstv. fjmrh. sagði, að þá er þar þó ekki um að ræða nema 2% breytingu frá því, sem áætlun efnahagsmrn. er, og á undanförnum árum hafa ætíð orðið æði miklu meiri breytingar en nemur 2% til og frá í sambandi við þær áætlanir, sem gerðar hafa verið. Um þetta getum við auðvitað endalaust deilt, hvort þarna sé raunveruleg tala fengin eða ekki og hvort tekjurnar muni verða nokkrum milljónatugum lægri eða hærri. En ég held ekki, að við græðum mikið á því. Ég held, að það sé rétt, sem hv. minni hlutar segja, að sú áætlun, sem okkur var gerð grein fyrir, muni vera mjög nærri lagi; það geti svo aftur munað nokkrum milljónum til eða frá í þeirri áætlun. Það er t.d. veruleg breyting, sem þar er gerð til lækkunaráttar frá fjárl. í sambandi við ríkisstofnanirnar, sem byggist á sölu núna síðasta mánuðinn. Það getur vel verið, að sú þróun verði áfram, - það vitum við ekki, - en það getur eins verið, að hún breytist, og það hefur því ekki þótt ástæða til þess að breyta frá þeirri áætlun, enda virðist allt benda til þess í þessum umr., að menn greini yfirleitt ekki mikið á um það, að þessar áætlanir séu nokkuð nærri lagi, og a.m.k. virðist það ljóst, að menn hafi ekki þá skoðun, að hér sé verið að fela neinar tekjur, sem vissulega hefur oft verið gert á undanförnum árum í sambandi við afgreiðslu fjári. Hér er gersamlega tíundað allt það, sem líkur eru til að fram komi, og því er ráðstafað fyrir fram af Alþingi í fjárl. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja hér umr. meira. Það eru margir hér enn á mælendaskrá, og sé ég ekki ástæðu til þess að fara að ræða hér sérstaklega almennar hugleiðingar, sem fram komu hjá hv. frsm. minni hlutanna um fjármálastefnuna yfirleitt.. Um hana ræddi ég í minni framsöguræðu og sé því ekki ástæðu til þess að taka upp. aftur þau orð, sem ég hafði um það mál þá. Að svo miklu leyti sem einstakar tillögur, sem hér hefur verið útbýtt á sérstökum þskj:, gefa tilefni til, þá mun ég síðar ræða þær í þessum umr., en tel rétt áður, að hv. flm. þeirra till. geri grein fyrir þeim.



Herra forseti. Ég hef ekki borið fram neinar brtt. við frv. að þessu sinni, en af því að mig langar, til að ræða dálítið um einstakar greinar frv., hef ég kvatt mér hljóðs, því að mér skilst, að samkvæmt þingsköpum eigi slíkt að gerast við 2. umr., sem nú stendur yfir. En áður en að því kemur, verð ég að fara örfáum orðum um aðdraganda þess máls, sem hér liggur fyrir. Það er örskammt síðan hæstv. núv. ríkisstj. átti eins árs afmæli. Ef ég man rétt, kom hún að stjórnarstörfum 20. nóv. í fyrra. Um það leyti hafði verið lagt fyrir þingið frv. til fjárl. fyrir 1960, en það frv. var aldrei tekið til 1. umr., hvað þá að meira væri gert því viðkomandi, og í stað þess fór hæstv. núv. fjmrh. að undirbúa nýtt fjárlfrv. Hann mun hafa lagt það fram nálægt mánaðamótum janúar og febrúar í fyrravetur, og 1. umr. um það fór fram hér í sameinuðu Alþingi 8. febr. Aðalmálgagn ríkisstj., Morgunblaðið, sagði frá þessu frv. næsta dag, 9. febr. 1960, og sparaði þá ekki stóra letrið. Á forsíðu mátti sjá fyrirsögn með stórum stöfum, sem var þannig: „Stórfelldur sparnaður í opinberum rekstri fyrirhugaður“ - og vitnaði svo nokkuð í ræðu fjmrh. Og tveim dögum síðar, 11. febr., flutti Morgunblaðið þætti úr framsöguræðu Gunnars Thoroddsens fjmrh. við 1. umr: fjárlfrv., sem eins og áður segir fór fram 8. febr. Í fyrirsögn segir m.a.: „Gagngerðar endurbætur gerðar á fjármálakerfi landsins.“ Svo liðu tímar fram. Þetta frv. til fjárl. fyrir árið 1960 hlaut hér afgreiðslu, og einhvern tíma á næstliðnu sumri mun hæstv. ráðh. hafa farið að undirbúa það frv. til fjárl. fyrir árið 1961, sem hér liggur fyrir. Trúlega hafa einhverjir vænzt mikilla tíðinda af sparnaði, þegar fjárl: frv. 1961 var lagt fram í upphafi þessa þings. Það hljóta þeir að hafa gert, sem tóku mark á hinum stóru orðum Morgunblaðsins í fyrravetur. Þetta frv. var tekið til 1. umr. 24. okt. í haust, og einmitt um sparnaðinn sagði hæstv. fjmrh. þá m.a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Við undirbúning fjárlfrv. fyrir 1961 var reynt að snúa inn á aðra braut og freista þess að færa gjöldin niður. Þessi viðleitni hefur borið þann ávöxt, að tíu af fjórtán útgjaldagreinum fjárl. lækka nú frá gildandi fjárl.“ Morgunblaðið sagði frá fjárlagaræðunni m.a. í leiðara blaðsins 26. okt. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Fjármálaráðherra drap á nokkuð af því, sem þegar hefði áunnizt í sparnaði ríkisins, og benti á, að nú hefði verið brotið blað í fjármálastjórn landsins með allmikilli lækkun útgjalda flestra gjaldagreina fjárlaga“ o.s.frv. Þeir segja þarna, að það hafi verið brotið blað í fjármálastjórninni, en ekki í fjármálasögu. Hvort þetta brotna blað er einhver ráðh, eða hvað, ég veit það ekki, það er ekki skýrt nánar. Og fjórum dögum síðar, 30. okt., er einnig vikið að þessu máli í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins. Þar er undirfyrirsögnin: „Lækkun tíu útgjaldagreina.“ Og segir síðan: „Ekki er síður mikilsvert, að nú er horfið frá hinum sífelldu útgjaldahækkunum og þenslu ríkisbáknsins. Af fjórtán útgjaldagreinum fjárl. eru nú tíu lægri en í gildandi fjárl. Gleðiboðskapurinn færður þeim, er þetta lesa, enn á ný. En það er athyglisvert við þennan samanburð, sem hæstv. ráðh, gerði í framsöguræðu sinni í haust, að hann ber saman við fjárl. 1960. Hann sjálfur undirbjó þau, og hann var aðalforingi stjórnarliðsins sem ráðh. fjármála við afgreiðslu þeirra á síðasta þingi. Hvers vegna ber hæstv. fjmrh. verk sín ekki saman við fjármálastjórn fyrirrennara sinna til þess að sýna muninn? Þykir það e.t.v. ekki heppileg aðferð til að fá út hagstæða útkomu fyrir sig? Nei, hæstv. ráðh. tekur þann kostinn að bera sig saman við sjálfan sig, og hann bendir þing; og þjóð á útkomuna: Tíu af fjórtán útgjaldagreinum lækka. Þegar rætt er um íþróttir, er stundum nefnt orðið tugþraut. Mér hefur skilizt, að það sé keppni í tíu íþróttagreinum. En af ræðu hæstv. fjmrh., er hann flutti á Alþingi við 1. umr. þessa frv. 24. okt. s.l., má draga þá ályktun, að nú sé háð hörð keppni í fjórtán fjárlagagreinum. Keppendur eru þar tveir, þeir eru: Gunnar Thoroddsen, höfundur fjárlfrv. fyrir 1960, og Gunnar Thoroddsen, höfundur fjárlfrv. fyrir 1961. Af ummælum hæstv. ráðh. skilst mönnum, að sigur í keppninni sé í því fólginn að lækka tölur á fjárlagagreinunum, og ráðh. sagði okkur í haust, að Gunnar 1961 væri sigurvegari í tíu greinum af fjórtán. En til er nefnd hér í sameinuðu Alþingi, er fjvn. nefnist. Eitt aðalverkefni hennar er að fara yfir fjárlfrv., athuga það og undirbúa afgreiðslu þess í hendur þingsins. Fjvn. hefur lokið því starfi að þessu sinni og skilað áliti. Hún gerir aths. við útreikninga hæstv. ráðh. um útkomuna í einstökum greinum, og eins og nú er sýna útreikningar n., að sá keppandinn, sem hæstv. ráðh. taldi að hefði unnið í þremur ákveðnum greinum, hefur tapað þar. Fjvn. segir meira. Meiri hl. hennar, þ.e.a.s. stuðningsmenn fjmrh., segja í nál. sínu á þskj. 171, með leyfi hæstv. forseta: „Líklegt má telja, að útgjöld ríkissjóðs 1961 hækki um 85-90 millj. kr. frá fjárl. ársins 1960.“ Hlýtur þetta ekki að gera eitthvert strik í útreikninginn á stigafjöldanum hjá keppendunum? Þetta minnir á það, sem gerðist í einu af stærri fylkjum Bandaríkjanna í haust í forsetakosningunum. Þar voru nóttina eftir kjördag tilkynnt úrslit í þessu fylki eins og öðrum og gefið upp, að Kennedy hefði unnið þar. En svo var farið að endurskoða þetta síðar og m.a. að telja utankjörstaðaatkvæðin, sem höfðu verið ótalin, og eitthvað þurfti fleira að athuga, og þá kom það upp, að þetta snerist við, að hinn frambjóðandinn fékk fleiri atkvæði og þar með alla kjörmennina, því að þarna fyrir vestan hafa þeir ekki mikla trú á hlutfallskosningum, skilst mér, og hafa einhvern veginn bjargazt af til þessa dags án þeirra. Svona fór þetta þar. En er það sama að gerast hér? Ég spyr. Er þetta einnig að snúast við hér? Mér sýnast vera nokkrar horfur á því, að Gunnar 1961 tapi í keppninni, gagnstætt því, sem hæstv. ráðh. sagði okkur um veturnæturnar í haust. Eins og ég þegar hef nefnt, ræddi hæstv. fjmrh. um ávöxt af verkum sínum í fjárlagaræðunni í haust, en hann sleppti alveg að nefna það stærsta. Hann gat þess ekki, hverjar breytingar hafa orðið í heild á gjöldum ríkissjóðs í ráðherratíð hans. Hann lét þess að engu getið, að síðan hann varð fjmrh., hafa fjárl. hækkað um nokkur hundruð milljónir króna. Ekkert er heldur á þetta minnzt í nál. meiri hl. fjvn., sem stuðningsmenn núv. ríkisstj. standa að. Mér finnst ástæða til að reyna að bæta úr þessari vanrækslu þeirra. Ég ætla því að gera hér samanburð til viðbótar þeim, sem hæstv. fjmrh. gerði í haust. Ég ætla að bera saman fjárlfrv., sem nú liggur fyrir, og fjárlögin fyrir 1959, sem eru þau síðustu, sem sett voru, áður en núv. hæstv. fjmrh. tók við því embætti. Ég ætla ekki að fara lengra aftur í tímann. Ég ætla ekki, a.m.k. ekki í kvöld, að leggja það á hæstv. ráðh. að hlusta á samanburð á frv. hans við fjárl. 1958, sem eru þau síðustu, sem vinstri stjórnin stóð að. Hæstv. ráðh. sagði í haust í fjárlagaræðu sinni allmikið um lækkanir á einstökum greinum fjárl. Hann nefndi fyrst 7. gr., en þar eru færðir vextir; sem gert er ráð fyrir að ríkið þurfi að borga, og hann talaði þar um lækkun frá fjárl. ársins í ár. En hæstv. ráðh. gat þess ekki, að í ráðherratíð hans hefur þessi grein hækkað úr 5 millj. 353 þús. upp í 9 millj. 782 þús., þannig að hækkun á þessari grein í hans tíð, sem er nú ekki nema rúmt ár, eins og ég sagði áðan, er orðin 4 millj. 429 þús. Það lítur út fyrir, að vaxtaokrið snerti ríkissjóð dálítið eins og aðra í þessu þjóðfélagi. Næst talaði hæstv. ráðh. um 8. gr., en þar er færður kostnaður við æðstu stjórn ríkisins. Hann sagði, að kostnaður við forsetaembættið lækkaði samkvæmt till. forseta Íslands um 38 þús. kr. Hins lét hann ógetið, að við fjárlagaafgreiðsluna fyrr á þessu ári, fyrir þetta ár, var þessi liður hækkaður um rúmar 130 þús., þannig að kostnaður við æðstu stjórn landsins hefur hækkað í ráðherratíð núv. hæstv. ráðh. um 96 þús. kr. Næst talaði hæstv. ráðh. um 9. gr., en þar er færður alþingiskostnaður og kostnaður við yfirskoðun ríkisreikninga, og ráðh, sagði, að sá kostnaður væri lækkaður um 1 millj. kr. En ef borin eru saman fjárl. 1959 og þetta frv., sem hér liggur fyrir, þá er hækkun á þessum lið 998 þús. kr. Annars er það svo um þessa grein, að ég tel ekki ástæðu til að skrifa það á reikning ráðh., þótt einhver hækkun verði á henni, og þá ekki heldur að færa ráðh, til tekna, þótt einhver lækkun verði þar einhverju sinni, því að Alþingi er stjórninni æðra, og það fer náttúrlega eftír því, hve það situr lengi, hvernig fer um þennan kostnað. Þá er það 10. gr., þ.e. til ríkisstj. og utanríkismála, og hæstv. ráðh. sagði, að þar sparaðist mikið fé í sambandi við sameiningu á skrifstofum landsins í París, og nefndi þar 800 þús., og kostnaður við þátttöku í alþjóðaráðstefnum væri lækkaður um 320 þús. En það sést nú við samanburð, að síðan þessi hæstv. ráðh, settist í ráðherrastólinn, hefur kostnaðurinn á 10. gr. aukizt um 9 millj. 656 þús. kr., og hv. fjvn. telur, að það þurfi enn að bæta við þetta 868 þús. og gerir till. um það, svo að þá er hækkunin á þessari grein orðin síðan í ársloka í fyrra yfir 10 millj. kr. Svo er 11. gr. Þar er, eins og menn vita, dómgæzla og lögreglustjórn, innheimta tolla og skatta, sameiginlegur kostnaður við embættisrekstur. Ráðherra talaði um það í haust, að kostnaður við álagningu skatta væri lækkaður um rúmar 2 millj. Hann ráðgerir að leggja niður skattanefndir, en óvíst er nú, hver sparnaður verður af þeim breytingum, sem þar kunna að verða gerðar. En hvernig sem fer um þetta, þá er það þannig, ef miðað er við þetta fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, að þá hafa útgjöld á 11. gr. hækkað í tíð núv. fjmrh. um 15 millj. 841 þús., og hv. fjvn. gerir tillögu um að bæta þar við 150 þús. 12. gr., sem eru heilbrigðismálin, mun hæstv. ráðherra ekki hafa talað um sérstaklega eða a.m.k. gaf ekki upp neina lækkun þar, enda er þar um verulega hækkun að ræða. Samkvæmt frv. hefur orðið hækkun á þeim lið upp undir 10 millj., og fjvn, telur þar þurfa að bæta við. rúml. 1700 þús. kr. Nokkur hækkun hefur orðið síðan 1959 á 13. gr., en er þó vitanlega miklu minni en þurft hefði að vera, til þess að hægt væri að koma fram jafnmiklum samgöngubótum og áður var. Hækkunin í krónutölu er sem sagt ekki nógu mikil til þess að vega á móti kostnaðarhækkuninni, sem orðið hefur í tíð núv. ríkisstj. 14. gr., þ.e. kostnaður við kennslumál, hefur hækkað á þessu tímabili yfir 40 millj. kr., og fjvn. leggur til að bæta þar við rúmlega 1900 þús. Nokkur hækkun hefur orðið á 16. gr. síðan 1959, en þó tiltölulega langtum minni en á flestum öðrum fjárlagagreinum. 17. gr. hefur hækkað geysilega, eða eitthvað á 3. hundrað millj. Á 19. greinina eru færð óviss útgjöld. Þar hefur einnig orðið hækkun. Samkvæmt frv., eins og það liggur fyrir, er hækkunin, miðað við fjárl. 1959, 149 millj, og 100 þús. En til þess að fá samanburðinn réttan þarf að draga frá þessu tæpar 113 millj. kr. sem útflutningssjóður lagði fram árið 1959 til niðurgreiðslu á vöruverði innanlands. Þessu þarf að bæta við gjöldin á 19. gr. 1959 til þess að fá samanburðinn réttan, og er það þá um 36 millj., þegar þetta er tekið til greina, sem 19. gr. hefur hækkað í tíð núv. hæstv. ráðherra, og fjvn. telur þörf á að bæta við þennan lið 7 millj. kr., flytur till. um það, en ýmsir telja, að þó vanti enn nokkra upphæð inn á þessa grein, sem fyrirsjáanlegt sé að þurfi að borga á næsta ári. Um 20. gr. er það að segja, að 1959 voru útgjöld á henni 86.9 millj., en eru nú á fjárlagafrv. 107 millj: rúmar, og fjvn. leggur til að hækka þá grein útgjaldamegin um 4 millj. 650 þús. Mér þótti rétt að gera þennan samanburð á einstökum greinum fjárlfrv. við fjárlögin, sem giltu fyrir árið 1959, sem - eins og ég sagði áður - voru þau síðustu, sem afgreidd voru eða samþ. hér á þingi, áður en núv. hæstv. fjmrh. tók að fara með þessi mál. En aðalmálgagn .ríkisstj. heldur áfram viðleitni sinni til þess að uppfræða landsmenn á sama hátt og áður, á sinn. sérstaka hátt. Nú á þriðjudaginn var, - 6. des., segir í Morgunblaðinu frá fram komnu áliti meiri hl. fjvn. um fjárlfrv., og þar er stórletruð fyrirsögn á forsíðu, eins og fyrri daginn, og hún er svona: „Dregið úr útgjöldum ríkissjóðs.“ Þannig segir þetta málgagn frá því, sem er að gerast hér á Alþingi, þegar meiri hl. fjvn., flokksbræður þeirra Morgunblaðsritstjóra, gefur það út í sínu nál., að fjárl. verði nú 85-90 millj. kr. hærri en þau, sem gilda fyrir árið, sem nú er að líða. Eins og ég gat um áður, þá sagði Morgunblaðið, að brotið hefði verið blað í fjármálastjórn landsins. Víst má viðurkenna, að mikil breyting hefur á orðið, síðan núv. hæstv. ráðherrar settust í stólana. Verði brtt. fjvn., sem hún öll stendur að - flytur, samþykktar nú og fjárl. þannig afgreidd, þá er útkoman sú, að ríkisútgjöldin hafa hækkað á eins árs valdatíma núv. ríkisstj. um 440–450 millj. kr. Og síðan núv. stjórnarflokkar tóku við stjórnartaumunum fyrir tveimur árum, hafa útgjöldin á fjárl. hækkað um 700 millj. kr. Á þeim tíma, sem þetta hefur verið að gerast, þessi breyting, hefur vinnandi fólk í landinu enga hækkun fengið á sínum tekjum til að mæta þessum viðbótarálögum. Og á sama tíma og þetta gerist, að fjárl. hækka svo mjög, er raunverulega dregið úr ríkisframlögum til verklegra framkvæmda. Hækkun framkvæmdakostnaðar er .mjög mikil vegna dýrtíðarflóðsins, sem skollið hefur yfir í tíð núv. stjórnar. Hækkun í krónutölu á fjárveitingum til framkvæmda er langt frá því að vera nóg til þess að vega á móti kostnaðarhækkuninni. Þannig er unnið af hálfu núv. stjórnarflokka, fjárl. hækkuð um hundruð millj. Hlutfallslega meira en áður fer í rekstrarkostnað ríkisins; hlutfallslega minna en áður til framkvæmda og stuðnings við atvinnulífið. Með þessu er stefnt á óheillabraut.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt þremur öðrum þingmönnum Norðurl. v. að flytja brtt. á þskj. 184 við till. hv. fjvn. á þskj. 162. Till. okkar er 3. till. á þskj. 184 og fjallar um það, að tekið verði upp framlag til íþróttahúss á Siglufirði að upphæð 200 þús. kr. Bygging þessa íþróttahúss hófst árið 1958 og er enn ekki lokið. Kostnaður við bygginguna fram til þessa hefur numið 1 millj. 328 þús. kr., og hefur bæjarsjóður Siglufjarðar greitt alla þá upphæð að undanteknum 34 þús. kr., sem íþróttasjóður hefur greitt. Heildarkostnaður við bygginguna er áætlaður 2.2 millj. kr. Siglufjarðarbæ er því um megn að ljúka byggingunni, nema til komi framlög frá ríkissjóði. Íþróttahúsið er reist yfir sundlaugina á Siglufirði og hún því ónothæf, meðan á byggingunni stendur. Leiðir af þessu, að sundkennsla getur ekki farið fram á Siglufirði, á meðan svo standa sakir. Gátu Siglfirðingar t.d. ekki tekið þátt í Norrænu sundkeppninni á s.l. sumri. Íþróttahús þetta verður að miklu leyti notað fyrir gagnfræðaskólann á Siglufirði, og er því réttmætt að viðurkenna það sem skólahús. Menntmrh., fræðslumálastjóri og íþróttafulltrúi eru því meðmæltir og hafa allir lagt til, að framlag til hússins verði veitt á fjárl. Þessi meðmæli hafa þó ekki fundið náð fyrir augum hæstv. fjvn. Þess finnast mörg dæmi, að hliðstæð íþróttahús í öðrum kaupstöðum landsins, svo sem Akureyri, Hafnarfirði og Seyðisfirði, hafi fengið framlög úr ríkissjóði. Verður ekki annað séð en setja eigi Siglufjörð skör lægra en aðra kaupstaði í þessum efnum. En það er einmitt sá hlutur, sem við flm. þessarar brtt. teljum ófært að una við.



Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að svara hér nokkrum atriðum úr ræðu hv. frsm. meiri hl. fjvn., 6. þm. Norðurl. e. Hann talaði um það, að brtt. okkar væru smávægilegar, og, mér skildist helzt, að hann liti svo á, að með því móti féllumst við á þau grundvallarsjónarmið, sem væru við. afgreiðslu fjárl. Bæði í nál. okkar og í framsöguræðu minni í dag gerði ég grein fyrir því, hvers vegna tillögugerð okkar væri með þeim hætti, sem hún er. Það er af því, að við treystum ekki á fjárhag ríkissjóðs undir forustu þessarar hæstv. ríkisstj. Þess vegna töldum við þýðingarlaust að bera fram brtt., sem kostuðu veruleg útgjöld. Það var skoðun okkar við afgreiðslu fjárl. 1960, að þá yrði verulegur greiðsluafgangur, en eftir því sem hæstv. ríkisstj. telur nú, ætlar henni að takast að keyra fjármál þjóðarinnar þegar í kútinn á fyrsta ári, svo að þá er þess að vænta, að hún nái meiri árangri í samdráttarstefnunni, þegar lengra líður. Þá talaði hv. þm. um, að það væri næsta broslegt að sjá það í nál. okkar, að Framsfl. vildi stilla álögum á þjóðina í hóf og fara með varfærni, en ekki eyðslu. Ég ætla ekki að fara langt út í þetta mál, en vil minna á það, að þegar Framsfl. fór með fjármál ríkissjóðs, þá var af þeim sjálfstæðismönnum því haldið mjög á lofti, og einnig við fjárlagaafgreiðslu 1959 var því haldið á lofti af þeim Alþfl.- mönnum, að það mætti mikið spara í ríkisbákninu, eins og þeir orðuðu það. Þeir hafa farið með fjármál ríkisins í tvö ár, og þið sjáið árangurinn af sparnaðarviðleitninni. Trúi svo þeir, sem trúa vilja, ef þessir flokkar hefðu fundið sérstaka eyðslu frá hendi framsóknarmanna, að það væri ekki komið fram. Við getum þess vegna endurtekið þessi orð og að Framsfl. vilji hafa hófsemi í álögum á þjóðina, enda sýndi ég fram á það í dag, að hann lækkaði skattana frá því, sem Sjálfstæðisfl. hafði lagt þá á. Þá sagði hv. þm. frá þeirri reynslu, sem hann fékk af ameríska sérfræðingnum, sem var látinn athuga fjármál ríkissjóðs eftir 1950. Það er ein sönnun þess, hvað það er haldlítið fyrir okkur að vera að leita að erlendum sérfræðingum til þess að ráða fram úr fjármálum. okkar. Hans till. hefðu verið notaðar þá, ef þær hefðu komið þjóðinni að haldi að áliti ráðamanna. En það hefur bara komið í ljós, sem einnig kemur fram núna, að erlenda sérfræðinga skortir þá þekkingu, sem íslenzkir þegnar hafa, og þess vegna verður okkur bezt að reyna á okkar eigin þekkingu og skilning á þessum málum. Hv. þm. sagði, að meiri alvara væri nú sýnd í því að koma við sparsemi og hagkvæmni í ríkisrekstri en áður hefði verið. Ég verð nú að endurtaka það, sem ég hef sagt áður, að mér finnst harla lítill árangurinn af sparnaðarviðleitninni, og skal ég þó ekki vera að gera lítið úr þessari viðleitni hans og annarra. En ég hygg bara, að hann sé kunnugri ríkisrekstrinum núna en áður og þess vegna sé þetta álit hans fram komið. Það hefur verið sýnt fram á það, að árangurinn af sparnaðarviðleitninni er svo hverfandi lítill, að ég sé ekki, að hann sé meiri en hann hefur verið hjá fyrri ríkisstjórnum. Þá gat hv. þm. þess, að upplýsingar þær, sem við hefðum fengið um tekjuáætlunina, væru þær sömu og þeir hefðu haft í höndum. Og það var einmitt þetta, sem ég gat mér líka til í ræðu minni, en taldi, að hv. meiri hluti hefði verið að gera meira úr þessum upplýsingum en efni stóðu til með því orðalagi, sem notað er í nál. Og það er einmitt þetta, sem hv. þm. staðfesti, og var það líka að mínu skapi að vita það og trúa því, að hann hefði ekki leynt okkur neinum upplýsingum. Þær voru bara ekki haldbetri, þó að hann reyndi að gera meiri mat úr þeim en efni er til. - Frekar held ég, að ég þurfi ekki að taka fram í sambandi við ræðu hv. þm. Þá ætla ég að svara nokkru því, sem fram kom í ræðu hæstv. fjmrh., að því leyti sem það varðar þá ræðu, sem ég flutti hér í dag. Fyrstu þættina í ræðu hæstv. ráðherra, um undirbúning fjárl., um væntanlega löggjöf um greiðslujöfnuð, um að skipuleggja betri og hagkvæmari vinnubrögð, um þetta ætla ég ekki sérstaklega að ræða. Fjórði þáttur í ræðu hans var að þakka meiri hlutanum fyrir sparnaðarábendingarnar, og hygg ég, að það verði það mesta, sem út úr þessum sparnaðarábendingum kann að koma, bæði þeim, sem áður hafa fram komið, og þeim, sem er verið að benda á hér nú, að það verði þakklæti frá meiri hluta fjvn. og hæstv. ráðherra á víxl, og verður þá að segja, að þær séu ekki alveg til einskis fram bornar. Hæstv. ráðherra gat þess, að ekki væri gerlegt að vera með sparnaðartill., nema þær væru vel undirbúnar og búið væri að rannsaka það mál nokkuð áður. Þess vegna taldi hann, að þær sparnaðartill., sem við framsóknarmenn værum með, a.m.k. sumar þeirra, væru ekki nógu vel undirbúnar, og nefndi í því sambandi till. okkar um sameiningu sendiráða á Norðurlöndum. Ég vil minna á það, að þetta mál, um sameiningu sendiráðanna á Norðurlöndum, hefur verið til umr. við afgreiðslu fjárl. fyrir 1959, fyrir 1960 og nú í þriðja sinn fyrir 1961. Hæstv. núv. utanrrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, þáv. fjmrh., lýsti því yfir við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1959, að unnið væri að víðtækum sparnaði í ríkisrekstrinum og m.a. í sendiráðum. Ríkisstj. mundi síðar gera till. um það. Og við afgreiðslu fjárl. í fyrra var því haldið fram, að þessi mál væru til athugunar og árangurs væri að vænta við afgreiðslu fjárl. nú. Það er því fullkomin ástæða til að ætla, að þetta mál sé komið af tilraunastigi, sé orðið svo vel undirbúið, að þess vegna sé hægt að framkvæma það. Auk þess er till. okkar með þeim hætti, að það er ekki ætlazt til þess, að sendiráðsmönnum sé sagt upp frá 1. janúar. Þessi sendiráð kosta í heild tæpar 4 millj., en við ætlumst til, að sparnaðurinn verði 1 millj. Það er miðað við, að það sé sex mánaða uppsagnarfrestur, fastir starfsmenn haldi þó launum sínum allt árið. Staðaruppbót fellur að sjálfsögðu niður og annar kostnaður eftir 6 mánuði. Er svo ætlazt til, að eitt sendiráðið sé starfrækt allt árið. Ég held því fram, að till., sem þannig er úr garði gerð, sé hvorki óraunhæf né illa undirbúin, ekki sízt þegar það er haft í huga, að búið er að vera að tala um þetta hér við tveggja ára fjárlagaafgreiðslu áður. Það er því fullkomin ástæða til að gera nú till. um að framkvæma það, sem hefur verið rætt um hér við tveggja ára afgreiðslu fjárl. Það, sem gerðist í sendiráðinu í París, var ekkert annað en það, að sendiherranum er kippt úr starfí hjá NATO, staðaruppbótin fellur niður, laun hans eru hins vegar tekin hér upp í ráðuneyti, en annar kostnaður við NATO-sendiráðið er áætlaður áfram á fjárl. frv. Það, sem við hins vegar leggjum til, er að leggja sendiráðið niður og hafa eitt sendiráð í París. Og það, sem á að gera í utanríkisþjónustunni, er að samþykkja þáltill., sem við fluttum í fyrra og munum flytja aftur um að endurskoða utanríkisþjónustuna með sparnað fyrir augum og á þann hátt, að það henti bezt okkar atvinnuháttum. Það er það, sem á að gera. Við þurfum að framkvæma þessa hluti. Það er nóg búið að tala um framkvæmdina. Það verður enginn samdráttur í utanríkisþjónustunni á þessu árí, því að það litla, sem sparast í París, er meira en étið upp við kostnað hjá öðrum sendiráðum. Þá er það Kvíabryggja. Hæstv. ráðherra talaði um, að það ætti ekki að meta þetta eftir því, hvað margir vistmenn væru á staðnum. Það er nú það. Eftir hverju á þá að meta það? Það var allhá fjárhæð, sem hvert barnsmeðlag kostaði, þegar við reiknuðum það út 1958, mig minnir, að það væri eitthvað á annað hundrað þúsund, miðað við þá vistmenn, sem þá höfðu verið á Kvíabryggju. Ég held því fram enn á ný, að betur sé varið þeirri tæpri millj., sem þarna á að verja, til fiskileitar en í starfsemina á Kvíabryggju. Þá var hæstv. ráðherra mjög undrandi yfir því, hvað sparnaðartill. hans fengju slæmar undirtektir hjá okkur stjórnarandstæðingum, það væru bara kuldalegar undirtektir, sem þær fengju, og við gerðum lítið með þær. En hvernig undirtektir fengu sparnaðartill. okkar hjá hæstv. ráðherra? Ég var að lýsa þessu um sendiráðin. Ég hef ekki heyrt enn þá, þó að það eigi kannske eftir að koma fram síðar, að hann hafi fagnað sérstaklega þeim till., sem við gerum um sparnað. Þær eru þó sumar þannig, að það þarf engan undirbúning, eins og ég hef þegar lýst, svo sem með samdrátt veizluhalds og annað því um líkt. Hæstv. ráðherra sagði, að við töluðum um eyðslu, og talaði m.a. í því sambandi um eyðslu, bruðl, óhóf og sukk. Nú vil ég taka það fram, að ég hef ekki rætt hér um bruðl, óhóf og sukk. Hins vegar, ef það er sparnaður að fresta greiðslu á varðskipinu Óðni, ef það á að færast undir sparnað, þá eiga útgjöld líka að færast undir eyðslu. Og ég get tekið það fram,. að ég hef áður lýst því yfir á hv. Alþingi, að það eru útgjöld á fjárl., þar sem ég tel að miklu betur mætti verja fénu en þar er gert, og það háir liðir. Við lýstum því yfir, framsóknarmenn, við afgreiðslu fjárlaga 1959, að við teldum það varhugaverða leið að fara inn á niðurgreiðslurnar, eins og þá var gert. Það er að koma fram, að nú eru menn að viðurkenna það. Fleira mætti benda á af slíku tagi, þó að það verði ekki gert hér nú. Þá talaði hæstv. ráðherra um það, að samanburður framsóknarmanna á ríkisútgjöldum nú og áður væri eitthvað skrýtinn og þeir hefðu fundið upp það lag, framsóknarmenn, að skipta ríkissjóðnum og þess vegna væri þessi samanburður ekki hliðstæður. Vitnaði hann þá í það, þegar við í grg. okkar vitnum til þess, hvað fjárlög hækkuðu á árinu 1960 frá því, sem var 1959, með hliðstæðum samanburði, og segjum, að það hafi verið 356 millj. kr. Hæstv. ríkisstj. var svo rausnarleg við þegna þessa lands, að hún sendi þeim hvíta bók í byrjun þessa árs. Þessi bók heitir Viðreisn, og fékk ég þessa bók eins og aðrir þegnar, og ég á hana. Þar stendur m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Hrein útgjaldaaukning ríkissjóðs vegna afnáms útflutningssjóðs nemur 113 millj. kr.“ Hvernig eru þessar 113 millj. kr. til orðnar? Það er mismunurinn á niðurgreiðslunum, það sem útflutningssjóður greiddi umfram það, sem hann fékk í tekjur frá ríkissjóði vegna þeirra. Þetta er sett hér upp í fjárlagafrv. hæstv. ráðh. fyrir árið 1960. Þar er þetta tekið fram. Mismunurinn er nákvæmlega 112.9 millj. kr. Þeir bæta þarna einu hundraði við í Viðreisninni. Það hefði nú ekki þótt mikið, ef ekki hefði verið meira. Og þannig er dæmið gert upp, sem við höfum sett upp hér í okkar nál. Fjárlögin 1958 sýndu niðurstöðutölur upp á 807 millj. kr. Því til viðbótar voru niðurgreiðslurnar á því ári, sem voru um 115.4 millj. kr. En á fjárlagafrv. fyrir 1958 voru 40 millj., sem var varið til niðurgreiðslna. Þegar búið er að gera þetta dæmi upp, þá er niðurstaða á fjárlögum 1958, þegar útgjöld fjárlaganna eru tekin saman og niðurgreiðslurnar, 882.5 millj. kr., og ef þið dragið 882.5 millj. kr. frá útgjöldum fjárlaganna nú, eins og þau eru við 2. umr., þá er mismunur 706 millj. Því segi ég: Þetta er hliðstæður samanburður, og það er ómögulegt að véfengja hann. Niðurgreiðslurnar eru þau einu gjöld, sem ríkissjóður hefur tekið við af útflutningssjóði, og dæmið er gert upp með niðurgreiðslunum öll árin. Þess vegna er hér hvorki verið að lenda í flækja né fara með blekkingar, þegar þannig er gert upp. Hér er heiðarlega að farið og eins og á að gera hluti upp. Þá talaði hæstv. ráðh, um, að það væru barnaleg ummæli að vera að tala um, að fjárlögin væru alltaf að hækka. Jú, það er nú það. Þjóðinni fjölgar, sagði ráðh. Það er rétt. Ég man eftir því í fjárlagaafgreiðslunni í fyrra, að við vildum halda því fram, framsóknarmenn, í sambandi við væntanlegan innflutning, að það væri eðlilegt að taka tillit til þess, að þjóðinni væri að fjölga, og þess vegna væri óeðlilegur samdráttur, sem gert væri ráð fyrir. Það var ekki talið eins hyggilegt þá. En það hafa fleiri lent í því að tala um þessa þróun, að fjárlög hækkuðu ár frá ári. Það hafa fleiri gert það en við framsóknarmenn og það miklu meira og með miklu sterkari orðum. Ég ætla að vitna í einn, sem ég vona að hæstv. ráðh. taki nokkurt mark á og virði okkur þó til vorkunnar, þó að við lentum inn á svipuðum barnaskap. Þetta er hæstv. núverandi sjútvmrh. Hann talaði við 1. umr. fjárlaga 1958 fyrir hönd síns flokks. Þá sagði hann m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Fjárlög hvers árs hafa sífellt verið hærri en ársins á undan. Þessi þróun er uggvænleg og stefnir greinilega í fullkomið óefni.“ Þessi hv. þm., sem þá var, gerðist ráðh. eftir 2 mánuði og hefur verið í ríkisstj. síðan, en fjárlög hafa hækkað yfir 80% á þeim tíma. Þess vegna er það engin goðgá, þó að talað sé um hækkun fjárlaga, þegar hún gerist með þeim hraða, eins og í kappakstri væri, eins og hefur gerzt með hækkun fjárlaga á yfirstandandi ári. Hæstv. ráðh. gat um það, að ég hefði ekki í ræðu minni í dag getið um hækkun fjárlaganna á hinu glæsilega tímabili á árunum 1950–58, þau hefðu hækkað þá. En það gerðist fleira á árunum 1950–58. Það, sem ég gat um í dag í sambandi við þau, var það, að afkoma þjóðarinnar í heild hefði batnað á þessu tímabili, og á þessu tímabili hefur kaup verkamannsins meira en tvöfaldazt. En á árunum 1958–60 hefur kaup verkamannsins verið lækkað með lögum og kjaraskerðingin þó mun meiri. Það er þessi breyt. og þessi samanburður, sem er óhagstæður fyrir hæstv. núverandi ríkisstj. Það var einmitt það, sem gerðist á árunum 1950–58, að afkoma þjóðarinnar í heild fór batnandi, en á árunum 1958–60 hefur hún farið versnandi. Það var mergur málsins. Þess vegna er hækkun fjárlaga á því tímabili með öðrum hætti en nú, þar sem hækkun þeirra stendur ekki í sambandi við launahækkun, eins og upplýst hefur verið hér í umræðunum. Hæstv. ráðh. taldi að það væri hverfandi lítið, þó að tekjuáætlun væri hækkuð um 36 millj. kr. Ég ætla ekki að fara að deila við hann um það, því að slíkt er matsatriði út af fyrir sig, og má segja, að það muni ekki um keppinn í sláturtíðinni, þegar fjárlögin eru orðin svo há sem raun ber vitni um. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri með öllu rangt, að hæstv. ríkisstj, hefði tekið að sér að sjá um tryggingagjöld til fiskiskipaflotans. Ég verð að segja það, að ég hef ekki annað fyrir mér í því en ráðuneytisstjórann í efnahagsmrn. Hann lýsti því yfir inni í fjvn., og ég skrifaði það upp eftir honum, að ríkisstj. væri búin að taka að sér að greiða þau. Hann skýrði frá því, að það væri búizt við, að það væri hægt að leysa þetta með útflutningssjóði, en engin víssa eða trygging væri fyrir því, en ríkisstj. hefði samið við útgerðarmenn um að gera þetta. Þá var hæstv. ráðh. að tala um útfluttar landbúnaðarafurðir og taldi, að það væri allt nokkuð á reiki um það. Ég skýrði frá því í ræðu minni í dag, að hér er ekkert á reiki. Það liggur ljóst fyrir, að það, sem þarf til þess að greiða útflutningsuppbæturnar, eru 19.8 millj. kr. Það er búið að flytja 6/7 hluta af þeim vörum úr landi, sem þessi greiðsla á að ganga til, og vitað um, að hitt fer. Þess vegna er það mál eins ljóst og eitt mál getur verið. Ég sé ekki, að það sé neitt við það að athuga, þó að framleiðsluráðið hafi endurskoðað þessa áætlun sína, og hún lækkar við endurskoðun um 1.4 millj. kr., vegna þess að það vildi gefa upp þá einu réttu tölu, sem mun verða gildandi. Þess vegna var þessi endurskoðun þeirra gerð. Við þetta er ekkert óljóst. Hins vegar verður hæstv. ríkisstj. að gera það upp við sig, hvort hún vill taka þessa tölu til greina eða ætla sér einhverja aðra tölu. Ég held, að það hafi ekki verið fleira í ræðu hæstv. ráðh., sem ég þarf að svara. Hann leiddi hjá sér að tala um frekari sparnað, sem var uppistaðan í ræðu hans í haust. Ég geri ekki ráð fyrir því að taka þátt í þessari umr. meir, nema eitthvert sérstakt tilefni gefist til.



Herra forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu. Menn eru syfjaðir og þreyttir, og ef talað er um fjármál yfirleitt, tekur það langan tíma. En ég hef leyft mér að leggja fram eina brtt., og þó að við vitum það, sem ekki erum stuðningsmenn stjórnarinnar, að það gengur illa að fá brtt. samþ., sem ef til vill er eðlilegt, þá vona ég, að þeir, sem völdin hafa, taki a.m.k. til athugunar þessa brtt., sem ég kem hér með. Á síðasta þingi voru samþ. á Alþ. lög um breyt. á lögum nr. 48 28. maí 1957, um landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Þetta er ein lagagrein og er þess efnis, að nýbýlastjórn sé heimilt að veita þeim bændum, sem hafa örðugan fjárhag, styrk til íbúðarhúsabygginga á sama veg og nýbýlastofnendum. Þessi lög voru samþ. af stuðningsliði ríkisstj., og ég leit svo á, að með þessu lagaákvæði vildi ríkisstj. og flokksmenn hennar að nokkru leyti bæta fyrir þá erfiðleika, sem efnahagslöggjöfin bakaði þeim, sem voru í framkvæmdum. Við vitum um þá, sem voru að kaupa skip og byggja íbúðarhús, að það var aukið ákaflega mikið á fjárhagslega erfiðleika þeirra með þessari löggjöf. Skip munu hafa hækkað um 50% í verði. Byggingarefni hefur hækkað um 50–70%. Sú hlið, sem að bændum snýr, er þannig, að allur rekstrarkostnaður þeirra hefur aukizt til muna. Auk þess þrengdu þessar ráðstafanir mjög að öllum fyrirtækjum í landinu, þannig að verzlunarfyrirtækin, hvort heldur það voru kaupmenn eða kaupfélög, urðu að ganga miklu ríkara eftir skuldum og staðgreiðslum en áður var. Vextir voru einnig stórhækkaðir. Allt þetta orsakar það, að kjör þeirra, sem voru að fást við einhverjar framkvæmdir, urðu mjög erfið. Það var komið þannig aftan að mönnum, að þeir, sem voru t.d. búnir að panta skip, reiknuðu alls ekki með þessu. Þeir, sem voru að hefja byggingar, höfðu ekki heldur búizt við þessu. Þannig ber ríkisvaldið að nokkru leyti ábyrgð á þeim örðugleikum, sem þessir menn lentu i. Nú er það svo með bændur, sem eru að byggja, að þeir eiga ekki eins þægilegt með það og útgerðarmennirnir að koma saman á fund, gera sínar kröfur og hóta að gera verkfall, ef ekki er gengið að þeim kröfum. Aðstaða þeirra er önnur og erfiðari. Þeir eru dreifðir og hafa ekki neinn sérstakan félagsskap með sér. Á landssambandsfundinum gerðu útgerðarmenn sínar kröfur og fóru fram á ýmsar kjarabætur hjá ríkisstj. Ég hygg, að ríkisstj. hafi í mörgum tilfellum tekið vel undir það að greiða úr erfiðleikum þeirra, og t.d. þóttust þeir hafa fengið vilyrði fyrir því, að þeim yrði hjálpað um rekstrarfé. Og það er vitað, að þeir eru að fá fyrirgreiðslu á ýmsan hátt, enda var ekki annað hægt. Ég er ekki að deila á ríkisstj. fyrir það, því að ekki var annað hægt. En ég álít, að ríkisstj, sé siðferðilega skyldug að veita þeim mönnum aðstoð, sem landbúnað stunda eða standa í framkvæmdum þar, ekki síður en þeim, sem stunda sjávarútveg. Ég hygg, að það séu ekki neinar ýkjur og að ég sé ekki að færa neitt til verri vegar fyrir ríkisstj., þó að ég segi, að þessar ráðstafanir hennar hafi aukið kostnað við byggingu íbúðarhúss um 100 þús. kr. í flestum tilfellum. Ég hygg, að það sé ákaflega örðugt að koma upp íbúðarhúsum nú fyrir minna en 300 þús. kr. eða jafnvel meira, þannig að þótt þeir fengju 25 þús. kr. framlag, eins og gert er ráð fyrir, því að þeir, sem reisa nýbýli, fá það, þá er það ekki nema um 25% af því, sem kostnaður við að reisa íbúðarhúsið hefur aukizt. Auk þess hefur kostnaður þessara manna við búreksturinn á margan hátt aukizt. Það er til dæmis að verða mjög örðugt fyrir menn að kaupa dráttarvélar vegna þess, hvað þær hafa hækkað í verði, og önnur jarðvinnslu- og heyskapartæki. Við höfum lagt hér nokkrir fram frv. þess efnis, að þessi styrkur yrði hækkaður upp í 40 þús., og það er alls ekki of mikið. Ég veit ekki, hvernig því frv. reiðir af, en við gerum okkur nú ekki miklar vonir um það, sem styðjum ekki ríkisstj., að fá samþ. frumvörp. Annars skal ég engu spá um það. En þó að þetta frv. yrði samþ., er engin fjárveiting fyrir hendi á þessum fjárlögum til að styrkja þessa menn. Ég hef talað um þetta við Pálma Einarsson, og hann sagði mér, að hann gæti í mesta lagi lagt fram 750 þús. í ár til stuðnings mönnum, sem eru að byggja, og það er handa 30 mönnum, en að ári mundi hann ekkert fé hafa nema fá sérstaka fjárveitingu til þess, og hún er ekki fyrir hendi. Ég bjóst við, að ef til vill yrði fjárveiting samkv. þessari lagagrein aukin, en það hefur ekki orðið enn sem komið er. Nú veit ég, að margir, sem eru að byggja, gera sér vonir um að fá þarna stuðning. Og þó að þetta sé ekki mikið, þá munar það, þegar um óafturkræft framlag er að ræða. Þeir, sem eru að byggja, eiga margir ákaflega örðugt eins og nú standa sakir, og jafnvel lítill stuðningur getur bjargað því, að þeir gefist ekki upp. Það eru ekki mörg býli, sem eftir er að byggja upp á, nokkur hundruð býli sennilega á öllu landinu. Það er því alls ekki tilfinnanlegur hlutur fyrir ríkisvaldið, þó að það bæti bændum þá kjaraskerðingu og þá erfiðleika, sem þeir verða fyrir vegna þessara ráðstafana, og þeir fái sömu kjör og þeir, sem eru að reisa nýbýli. Ég hygg, að þeirra hlutur sé alls ekki of góður fyrir því, því að allar þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið nú síðustu árin, hafa miðað að því að auka erfiðleika og kostnað þessara manna við að gera nauðsynlegar framkvæmdir á jörðum sínum. Það dregur ríkissjóð ekki langt, þó að hann veiti eitthvert óafturkræft framlag til þeirra bænda, sem eftir eiga að byggja. Það er oft verið að tala um það, að landbúnaðurinn njóti ákaflega mikilla styrkja, og á fjárlögum eru eitthvað á milli 70 og 80 millj., sem taldar eru til landbúnaðarmála. Það er miklu meira en til sjávarútvegsmála. Ég vil ekki fara í meting milli atvinnuvega, en ég vil aðeins leyfa mér að benda á það, að undir 16. gr. eru færðir ýmsir liðir, sem hreint ekkert koma bændum við. Þar eru m.a. taldir 11 skólar, 8 húsmæðraskólar, 2 bændaskólar og einn garðyrkjuskóli. Þetta er alls ekki hliðstætt hjá sjávarútveginum. Þar er t.d. sjómannaskólinn ekki einu sinni talinn með. Það er talið framlag til kvenfélagasambanda, og það eru talin framlög til skógræktar og sandgræðslu. Náttúrlega snertir skógrækt og sandgræðsla út af fyrir sig ekkert einstaka bændur frekar en aðra landsmenn og ætti því að færast í sérliðum. Það er talið framlag til jarðræktartilrauna og ótal margt fleira. Það, sem bændurnir fá í sinn vasa, er framlagið til jarðræktar og framræslu. Þeir eru að byggja og rækta landið. Og þeir vita það, bændurnir, að þó að þeir leggi fram lífsstarf sitt og fjármuni, þá geta þeir ekki selt þessi mannvirki, þegar þeir fara frá þeim. Þetta er því unnið fyrst og fremst fyrir þjóðfélagið. Ég er ekki að segja, að ekki séu erfiðleikar fyrir þá, sem byggja í kaupstað. En sá er munurinn, að þeir geta í allflestum tilfellum selt það fyrir fullt verð, en bóndinn, sem leggur í húsabætur og jarðrækt, veit, að hann getur ekki selt þessi verðmæti eins og þau kosta, heldur venjulega fyrir sáralitið. Svo ber á það að lita, að landbúnaðarframleiðslan er alls ekki of mikil, og með vaxandi fólksfjölda þarf hún að aukast. Við eigum því að fara varlega í það að láta býlunum fækka, en við þurfum að stækka búin á þeim jörðum, sem þegar eru til. Það getur í einstaka tilfellum verið réttlætanlegt, að jörð leggist í eyði, ef hún er illa sett með samgöngur og möguleika til rafvirkjunar, en í flestum tilfellum er það óhyggilegt að láta býlunum fækka, því að landbúnaðarframleiðslan þarf að stóraukast á næstu árum. Og í framtíðinni hygg ég, að það verði ekkert óarðvænlegra að framleiða sauðfjárafurðir til útflutnings heldur en hverja aðra vöru. Ég vil ekki vera að telja neitt eftir af því, sem sjávarútvegurinn fær. En ég skal aðeins benda á það, að hér um bil allar þær ábyrgðir, sem ríkissjóður borgar, eru vegna sjávarútvegsins, beint eða óbeint. Ímyndið þið ykkur, að öll þau lán verði borguð, sem sjávarútvegurinn fær í bönkunum nú? Nei, þau verða ekki borguð. Ríkissjóður gengur t.d. í ábyrgð fyrir togara, sem er verið að kaupa nú fyrir um 40 millj. 90% af verðinu ábyrgist ríkissjóður, og þið þurfið ekki að ímynda ykkur, að þeir verði allir borgaðir. Það er þess vegna óbeinn stuðningur við sjávarútveginn á svo mörgum sviðum. En bændur hafa yfirleitt staðið í skilum með sín lán, hvað sem í framtíðinni verður. Ég ætla ekki að fara í meting út af þessu, en ég vildi aðeins leyfa mér að benda á það, að þó að þessi 16. gr. sé dálítið há, þá eru þar framlög til menntamála og almennra þarfa og til að prýða og græða landið, en það er ekki styrkur til einstakra bænda, nema lítið brot af því, og þá eingöngu fyrir framkvæmdir, sem eiga að vera til varanlegra umbóta fyrir þjóðfélagið í framtíðinni. Ég veit, að meðal þeirra manna, sem styðja ríkisstj., er fullkominn skilningur á þessu máli, og ég er viss um, að margir þeirra vildu styðja þá, sem standa í byggingum núna og eru við það að guggna af fjárhagserfiðleikum. Ég vildi bara benda þeim á, að það er ekki til neins að samþ. lög, - ég efast ekkí um, að það hafi verið gert í góðri meiningu að samþ. þau, - en það er bara ekki nema skrípaleikur að samþ. þau, ef ekki er nein fjárveiting fyrir hendi til að fullnægja tilgangi þeirra. Ég ætlast ekki til, að þessi brtt. verði borin upp við 2. umr. á morgun. En hún mun hins vegar koma til atkvgr. við 3. umr.. nema fjvn. vilji á einhvern hátt taka hana til greina, sem ég vona að hún geri, nú á milli umr. Skal ég svo ekki fjölyrða meira um þetta að sinni.



Herra forseti. Það er augljóst öllum, sem líta á fjárlagafrv. og till. hv. fjvn., meiri hl. hennar, að fjárhaldsmaðurinn á ríkisbúinu, ráðsmaðurinn þar, hæstv. fjmrh., lítur svo á, að það sé mikil þörf hækkaðra tekna til þess að standast útgjöldin við heimilishald ríkisins. En hins vegar er líka ljóst af fjárlagafrv., að það er ekki ætlazt til þess, að starfsmenn ríkisins, opinberir starfsmenn, þurfi til síns heimilishalds auknar tekjur. Ég sé ekki neitt, sem bendi til þess, að neitt eigi að lagfæra launakjör opinberra starfsmanna, þar sé daufa eyranu snúið að samtökum opinberra starfsmanna, sem þó hafa nýskeð látið til sín heyra, og verður varla annað sagt en þau samtök hafi lög að mæla og ættu rétt á, að það væri viðurkennt af stjórnendum ríkisbúsins, að heimilishald fjölskyldnanna þurfi á hækkuðum tekjum að halda, eins og heimilishald ríkisins sjálfs krefst þess. Í þessu er ekkert samræmi og enn minni sanngirni. Sama má auðvitað segja um alla launamenn, ekki þá sízt hina lægst launuðu í þjóðfélaginu, verkafólkið. Það er engin sanngirni í því og ekkert réttlæti að ætla því fólki að búa við ekki aðeins óbreytt launakjör, heldur lækkuð launakjör, á sama tíma sem forráðamenn ríkisbúsins biðja um hvern tug milljóna eftir annan til aukinna útgjalda. En það er liðið langt á nótt, og ég ætla ekki að gera neinn eldhúsdag að hæstv. ríkisstj. almennt í sambandi við fjárlögin, heldur aðeins mæla nokkur orð fyrir till., sem ég flyt eða er meðflm. að. Ég sé það, að einn af þeim liðum, sem á að lækka á fjárlögunum, er kostnaður vegna framkvæmdar orlofslaganna, liður, sem snertir hina lægst launuðu í landinu, verkafólkið. Hann skal lækka. Ég er því meðflm. að till. um það, að sá liður hækki lítillega, eins og ég tel nauðsyn til, og mun verða nánar gerð grein fyrir þeirri till, af 1. flm. hennar. Skal ég svo ekki hafa fleiri orð um það. Á þskj. 185 flyt ég till., sem er nr. III á því þskj. Þar er í fyrsta lagi lagt til, að töluliður 52, Fjarðavegur, fái fjárveitingu, sem nemi 300 þús. kr., en honum eru nú ætlaðar 100 þús. kr. samkv. till. fjvn. Hér er um að ræða veg, sem liggur meðfram Álftafirði í Norður-Ísafjarðarsýslu, á að liggja um Kambsnes til Seyðisfjarðar, en byggðin í Seyðisfirði er ekki í neinu akvegasambandi, og hefur það tekið mörg ár vegna þess, hve fjárveitingarnar hafa verið smáar til þessarar vegargerðar, að þoka vegargerðinni út með Álftafirði áleiðis til Seyðisfjarðar. Í Seyðisfirði er rekið eitt stærsta sauðfjárbú á Vestfjörðum, og tveir aðrir bæir eru þar, sem þyrftu að komast í vegasamband, en það liggur við, að þessir bændur séu orðnir vonlausir um, að það gerist, meðan þeir eru á lífi, að Seyðisfjörður komist í akvegasamband við Álftafjörð og þar með við Ísafjörð, aðalmarkaðssvæði bænda um þessar slóðir. Ég hef farið hófsamlega í þetta og legg til, að fjárveitingin hækki um 200 þús. kr. Væri þá ef til vill hægt að gera akfært, a.m.k. að sumarlagi, frá Eyri í Seyðisfirði um Kambsnes og Álftafjörð til Ísafjarðar. Þá legg ég til, að fjárveiting til Snæfjallastrandarvegar hækki úr 100 þús. kr. í 250 þús. kr. Þannig hagar þarna til, .að akvegur var gerður í Snæfjallahreppi fyrir einum 12–14 árum frá Mýri inn að Lónseyri við Kaldalón, en síðan hefur verið rutt vegarstæði frá Ármúla og inn fyrir Kaldalón og út með Kaldalóni að norðanverðu og þar með stefnt að því, að Snæfjallahreppur kæmist í samband við vegakerfið. Það eru, held ég, ein 8 eða 10 ár síðan yfirleitt hefur sézt nokkur fjárveiting á fjárlögum til byggðanna norðan Ísafjarðardjúps. Það eru fáir kjósendur á þessum slóðum, og það er máske þess, sem þeir gjalda. En þeir hafa líka fengið að horfast í augu við það s.l. áratug eða vel það, að til þessara byggðarlaga væru engar fjárveitingar. Norðan Djúpsins eru 3 fámennir hreppar, Nauteyrarhreppur, Snæfjallahreppur og Grunnavikurhreppur. Fjórði hreppurinn var eitt sinn til, Sléttuhreppur, einn af fjölmennustu hreppum Norður-Ísafjarðarsýslu með á sjöunda hundrað íbúa, en þar býr nú enginn maður. Hann hefur verið lagður í auðn. Á sömu leið virðist vera að fara með Grunnavíkurhrepp, sem hefur þó hin beztu lífsskilyrði fyrir allfjölmenna byggð. En í þeim hreppi er enn þá enginn akvegur nema örstuttur vegarspotti frá Grunnavíkurbryggju heim að Stað í Grunnavík. Þessi hreppur eða fólkið, sem þar býr enn, 40 manns eða svo, bíður eftir því ár eftir ár að komast í vegasamband að Djúpi, og gæti það fyrst orðið, þegar vegur hefði verið lagður út Snæfjallaströndina og vegatengingin, sem ég áðan gat um, inn fyrir Kaldalón, hefði komizt á. Full hætta er á því, ef hv. þm. opna ekki augun fyrir þeirri hættu, sem þarna steðjar að, að Grunnavíkurhreppur fari sömu leiðina og Sléttuhreppur, leggist í auðn, og það er nú einu sinni svona, að þegar fólk á þessum útkjálkum sér ekki, að ríkisvaldið vilji neitt að því stuðla, að byggð haldist, þá getur örvæntingin gripið fólk og landauðnin blasað við, fyrr en menn varir. Ég tel því, að það hefði verið full þörf á því að flytja till. um miklu hærri fjárveitingu en ég flyt þó till. um til Snæfjallastrandarvegar, til þess að koma vegargerðinni ekki aðeins inn fyrir Kaldalón og tengja þannig Snæfjallahreppinn við vegakerfið, heldur einnig að geta haldið vegargerðinni áfram út Snæfjallaströnd og áleiðis til Grunnavíkur, svo að fólkið þar sæi, að það væri þó að nálgast sú stund, að það kæmist í vegasamband við byggðirnar við Djúp. Ég teldi það því góðra gjalda vert, að fjárveitingin yrði hækkuð, þótt ekki væri nema úr 100 þús. í 250 þús., ef það mætti verða til þess að ljúka vegargerðinni fyrir Kaldalón. Þá gætu þó vaknað vonir um, að í framhaldi af því yrði svo t.d. á næsta ári og næstu árum haldið áfram vegargerðinni úr Snæfjallahreppi og áleiðis til Grunnavíkur. Ég vil því vona það, að þessi till. mæti skilningi hv. þm. Í þriðja lagi flyt ég örlitla brtt. við lið nr. 55, tölulið 55, á 13. gr., Vatnsfjarðarvegur, á þá lund, að fjárveitingin hækki úr 20 þús. í 60 þús. kr. Ég sé ekki, hver er tilgangurinn með 10 og 20 þús. kr. fjárveitingum til vegagerða, með þeim tilkostnaði, sem nú er við slíkar framkvæmdir. Er það aðeins til þess að standast kostnað af flutningi tækja fram og aftur, án þess að verkið geti fengið neitt af fjárveitingunni? Ef það er ætlunin, þá geta 20 þús. kr. kannske dugað, en ef hitt er ætlunin, að einhver vegargerð verði til, að Vatnsfjarðarvegur lengist eitthvað, t.d. frá Skálavík og inn að Keldum, þá hygg ég,, að ekki verði komizt af með mínna en 50–60 þús. kr., eins og ég legg þarna til. Ég tel, að 10 og 20 þús. kr. fjárveiting til vegagerða hafi enga þýðingu, sé í raun og veru tilraun til að kasta fé. Þá er það V. till. á þskj. 185, það er brtt. viðvíkjandi brúargerðum. Ef fyrri till. mín um hækkun fjárveitingar til Snæfjallastrandarvegar yrði nú samþykkt, þá væri þó ekki komið á vegasamband inn yfir úr Snæfjallahreppi til Nauteyrarhrepps, því að torfæra er þar á leið. Það er jökulsáin Mórilla í Kaldalóni, sem er nokkurt vatnsfall og þyrfti þá að brúa. Það er fyrst, þegar búið væri að brúa Mórillu og tvær aðrar smáár í botni Kaldalóns, sem Snæfjallahreppsbúar væru komnir í öruggt vegasamband við byggðirnar inn um Djúpið. Þetta er nokkurt mannvirki, brúin, sem þarna þarf að byggja, og hefur vegamálastjóri tjáð mér, að brúin mundi sennilega kosta um 500 þús. kr., og legg ég til, að nýr liður verði tekinn upp, til brúargerðar á Mórillu í Kaldalóni, 500 þús. kr. Þá er önnur tillaga undir þessum rómverska lið, um það, að tekinn verði upp nýr liður, til bryggjugerðar á Drangsnesi, 200 þús. kr. Ég bar fram svipaða till. í sambandi við fjárlögin í fyrra, og var hún þá drepin. En ég fullyrði, að það er fyllsta þörf á því, að gerðar séu endurbætur á hafnaraðstöðu í kauptúninu Drangsnesi. Fyrir tveimur árum var keypt togskip, sem ætlað var að vera aðaluppistaðan í atvinnulífinu á Hólmavík og Drangsnesi, en að Drangsnesbryggju kemst þetta skip ekki, nema þegar hásjávað er og þegar bezt er og blíðast, þegar logn og ládeyða er. Þessa bryggju þarna þarf því að lengja, svo að skipið, sem keypt var til þessara byggðarlaga, geti athafnað sig þar og lagt þar afla á land, þó að ekki sé um að ræða hin beztu skilyrði. Áð minnsta kosti þyrfti það að vera hægt, þó að lágsjávað sé. Liður VII á þessu sama þskj. er till. frá mér um hækkun fjárveitingar í Tálknafirði, eða með öðrum orðum, að liðurinn hækki úr 275 þús. í 400 þús. kr. Hafnarmannvirki á þessum stað eru áætluð og teiknuð af vitamálastjóra og gert ráð fyrir, að þau kosti allmikið fé. Þarna er að vaxa upp álitlegt kauptún, bátafloti er þarna nýr og glæsilegur, skipin hafa farið stækkandi með ári hverju. Þarna eru nú þrír stálbátar, sem halda uppi öllu atvinnulífinu í byggðarlaginu. En það er eins með þennan stað, þennan blómlega og vaxandi stað, Tálknafjörð, eins og með Drangsnes, að bryggjustúfurinn, sem þar er, er þannig, hann er það stuttur, að hinir stærri bátar, sem nú eru þarna uppistaðan í atvinnulífinu, komast þar ekki að, nema þegar hásjávað er, og geta alls ekki undir neinum kringumstæðum athafnað sig allir þar við bryggju í senn, en það þyrftu þeir að geta gert til þess að geta stundað óhindrað veiðiskap. Í annan stað legg ég til, að fjárveiting til Melgraseyrarbryggju verði hækkuð úr 100 þús. kr. í 250 þús. kr. Mér er kunnugt um það, að vítamálastjóri mun hafa lagt til, að til Melgraseyrarbryggju væru nú teknar á fjárlög 400 eða 500 þús. kr. En ég legg til í minni hófsemd, að liðurinn hækki aðeins úr 100 þús. í 250 þús. kr. - tel, að vonir standi til, að þá yrði byrjað á því að lengja Melgraseyrarbryggju, en flóabáturinn um Ísafjarðardjúp, Fagranes, hefur aðalviðkomustað við þessa bryggju. Ferðamannastraumurinn að sunnan og frá Ísafirði og Vestfjörðunum inn um Djúp beinist að þessum stað, en Fagranesið kemst ekki að Melgraseyrarbryggju, nema þegar hásjávað er. Þessa bryggju þarf því að lengja, og vitamálastjórinn telur, að það kosti einar 500–600 þús. kr., og kemst þessi framkvæmd, svo nauðsynleg sem hún er, alls ekkert á stað með 100 þús. kr. fjárveitingu, hún er því næstum einskis virði. Á þeim grundvelli er ekki hægt að hefja framkvæmdir, en mundi ef til vill vera hægt, ef helmingur fjárins væri nú á fjárlagafrv., og þá þætti nokkuð víst, að önnur fjárveiting sams konar á næsta árs fjárlögum fyllti upp kostnaðinn. Mér er því . ljóst, að ég legg aðeins til, að fjárveitingunni væri þokað það upp á við, að hægt væri að ráðast í að byrja á mannvirkinu, en langt í frá, að 250 þús. kr. dugi til þess að ljúka því. VIII, liður á þessu sama þskj., 185, er till., sem ég flyt ásamt 5 öðrum þm., og er hún við 20, gr. fjárlagafrv. og er á þá leið, að atvinnu og framleiðsluaukningarfé skuli í fyrsta lagi vera 11 millj. kr., eins og nú er á greininni, auk þess 10 millj. kr. sveitarfélögum til aðstoðar til að bæta tafarlaust úr atvinnuleysi, sem þegar er skollið á eða er yfirvofandi, og í þriðja lagi 4 millj. kr. til samgöngubóta á landi, allt eftir ákvörðun 5 manna nefndar, sem kosin er hlutfallskosningu í sameinuðu Alþingi. Liðurinn yrði þannig alls 25 millj. kr. Það, sem er nýtt í þessari grein, er það, að ég legg til, að tekin sé upp fjárveiting að upphæð 10 millj. kr., sem skuli vera þeim sveitarfélögum til reiðu, sem neyðast til þess að ráðast í framkvæmdir til þess að bæta tafarlaust úr atvinnuleysi, sem er skollið á eða er yfirvofandi. Við vitum, að þeir staðir eru nú margir og þau sveitarfélög mörg, - verða sjálfsagt enn fleiri, áður en langir tímar líða, sem komast ekki hjá því að ráðast í sérstakar atvinnubótaframkvæmdir vegna atvinnuskorts. Sveitarfélögin munu vera lítt viðbúin að þurfa að gera þessar ráðstafanir, en ástandið hefur hríðversnað á síðustu vikum og mánuðum, svo að nú er það auðsætt, að alvarlegt atvinnuleysisástand er skollið á á mörgum stöðum hér á landi. Ég hygg því, að 10 millj. kr. upphæð mundi ekki hrökkva langt til þess að aðstoða sveitarfélögin í þessum vanda, en væri þó eins konar viljayfirlýsing af hendi ríkisvaldsins um, að það vildi bæta nokkuð fyrir sín stóru brot í þessum efnum, því að holskefla atvinnuleysisins er skollin yfir vegna samdráttarstefnu hæstv. ríkisstj. og einskis annars. Stjórnarstefnan hefur brotið niður atvinnulífið í landinu og skapað það atvinnuleysi, sem við horfumst nú í augu við og verður enn verra á næstu vikum. X. liðurinn á þessu sama þskj, er till., sem ég flyt ásamt 5 öðrum þm. og er við 22. gr. fjárlaga, heimildagreinina, og er um það, að ríkisstj. verði heimilað að taka allt að 50 millj. kr. lán vegna húsnæðismálastofnunar ríkisins. Þetta lánsfé skal húsnæðismálastjórnin endurlána þeim húseigendum, sem vegna fjárhagsörðugleika eiga á hættu að missa íbúðir sínar, og skulu lánin veitast eftir nánari reglum, sem húsnæðismálastjórn setur í samráði við ríkisstj. Hér er ekki um það að ræða að auka það fé, sem húsnæðismálastofnuninni eða réttara sagt byggingarsjóði ríkisins er ætlað til almennra lánveitinga. Ég geri ráð fyrir því, að hæstv. ríkisstj. sjái fyrir nauðsynlegu fé til þeirrar almennu lánastarfsemi. En það ástand hefur skapazt vegna stjórnarstefnunnar, að fjöldi manns, sem hefur verið að brjótast í því að koma upp íbúð yfir höfuð sér og sinna, getur nú átt það á hættu, hvenær sem er, að missa íbúðirnar, ýmist hálfgerðar eða nýlega fullgerðar, vegna vaxtanna, vegna brestandi atvinnutekna og annarra ástæðna, og þá er hugsunin með þessari till. sú, að myndaður sé af ríkisvaldinu eins konar bjargráðasjóður húseigenda og að húsnæðismálastjórnin noti þetta fé, allt að 50 millj. kr., til þess að hjálpa þeim húseigendum, sem séu í þann veginn að missa íbúðir sínar. Þetta er þess vegna tillaga, sem tekur ekki á því að leysa almennt lánsfjárþörfina vegna húsnæðismálanna í landinu, heldur til þess að firra voða af þeirri stjórnarstefnu, sem nú er rekin, að því er snertir þá, sem verið hafa að brjótast í því að byggja handa sér íbúðarhúsnæði. Ég vil vænta þess, að þessar till. mínar mæti skilningi, og tel þær allar vera þess eðlis, að fyllsta ástæða sé til fyrir hæstv. fjvn. að taka þær gaumgæfilega til athugunar og taka þær til greina.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður, enda langt liðið á nótt og verulegt ósamræmi í því að láta meginþorra þm. sofa sætum svefni, en okkur tiltölulega fáa vaka hér miklu lengur. Ég ber fram 4 brtt. við fjárlögin, ásamt tveim öðrum þm. úr Suðurlandskjördæmi, og ætla ég að rifja þær upp og renna yfir þær, eins og röð þeirra er á þskj. 185. Þá er fyrst til að taka, að við gerum till. um, að nýr liður komi við 11. gr. A. 9. k., til löggæzlu á Selfossi, 60 þús. kr. Í fyrra lá fyrir fjvn. beiðni um styrk í þessu skyni, til löggæzlu á Selfossi, sem fékk ekki nauðsynlega fyrirgreiðslu af hálfu nefndarinnar og var ekki afgreidd þá. Mér er sagt, að beiðni hafi engin legið fyrir frá sýsluyfirvöldum í Árnessýslu varðandi löggæzlukostnað á Selfossi nú í þetta sinn, og er það miður. En mér og öðrum flm. er mál þetta kunnugt og vitum, að mikil er þörf þess, að hér hlaupi ríkissjóður undir bagga og styrki svolitið þá viðleitni, sem átt hefur sér stað á Selfossi, að halda uppi löggæzlu. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að Selfoss er mikil samgöngumiðstöð og sú mesta á Suðurlandi. Þar eru straumamót og meiri umferð en víðast annars staðar utan Reykjavíkur og nágrennis. Þetta gerir að sjálfsögðu nauðsynlegt, að haldið sé uppi nokkuð sterkri löggæzlu einmitt á Selfossi og þar í grennd. Og svo njóta að sjálfsögðu sveitirnar í kring góðs af, en þar er einnig mikil umferð, samkomuhald mikið og hvers konar umsvif. Nú hygg ég megi segja, að á Selfossi starfi tveir lögregluþjónar í fullu starfi og jafnvel þriðji af og til, þegar mest er að gera. Og þar er líka rekinn lögreglubíll, sem er jafnframt ætlaður til sjúkraflutninga. Kostnaður af þessu mun vera eitthvað á þriðja hundrað þúsund krónur og er ætíð að færast í aukana. Þessi kostnaður er að verulegu leyti og ég held að öllu leyti greiddur af Selfosshreppi og Árnessýslu. Ég sé það, að á frv. til fjárlaga fyrir 1961 er styrkur af þessu tagi, löggæzlustyrkur, veittur ýmsum byggðarlögum og kaupstöðum, þar sem líkt stendur á. Og víst er það, að þetta mál snertir ekki aðeins Sunnlendinga eina, heldur og fjölmarga aðra landsmenn, sem fara um á þessum slóðum. Og ég sé ekki, að það sé í raun og veru nein ástæða til þess að synja um þennan styrk, og ég vil vænta þess, að fjvn. taki vel á þessu máli, ef til þess kemur, að hún um það fjalli, sem ég vil gera mitt til að verði, og hún sjái sér fært að taka þessa till. okkar þremenninganna allra vinsamlegast til greina. Önnur till. frá okkur sömu þm. er á þá lund, að hækkaður verði liðurinn, sem fjallar um styrk til byggingar sjúkrahúsa, annarra en ríkissjúkrahúsa. Þar gerum við tillögu um, að sá liður hækki um 500 þús. kr., úr 5 millj. 275 þús. upp í 5 millj. 775 þús., og að þessi hækkun verði tengd byggingu tveggja sjúkrahúsa í Suðurlandskjördæmi, sjúkrahúsanna á Selfossi og í Vestmannaeyjum, 250 þús. kr. til hvors sjúkrahúss. Það er alveg óhætt að slá því föstu, að í Suðurlandskjördæmi hefur þessi liður fjárlaga, þ.e.a.s. að því er varðar sjúkrahús og sjúkrahúsabyggingar og rekstur þeirra, ekki legið mjög þungt á ríkissjóði fram að þessu. En nú er svo komið, að í annan stað þarf að efla mjög sjúkrahúsið á Selfossi, en það verður væntanlega fjórðungssjúkrahús, en í sjúkrahúsalögum er fram tekið um fjórðungssjúkrahús á Suðurlandsundirlendinu. Árnesingar hafa af mikill rausn og fyrirhyggju átt þátt í því að reisa sjúkrahús á Selfossi með, að ég hygg, einum 30 sjúkrarúmum. Það er rekið, að því er ég bezt veit, með miklum myndarbrag, og þar hafa starfað ágætir læknar, og svo er enn. Rangæingar og Vestur-Skaftfellingar njóta góðs að sjálfsögðu af þessu sjúkrahúsi og munu gera í framtíðinni. En til þess að sem bezt verði um búið og þetta sjúkrahús notist sem bezt, þarf að sjálfsögðu að stækka það að miklum mun, bæta við það hvers konar lækningatækjum og bæta um allan umbúnað. Þess vegna er þessi till. okkar þremenninganna fram komin, að við viljum með henni fyrst og fremst vekja athygli á því, sem gerist í sjúkrahúsmálum á Suðurlandsundirlendinu, jafnframt sem við strikum undir það, að þess er mikil þörf að vinna þar betur og meira að en gert hefur verið, þótt sæmilegt hafi verið. Og við væntum þess fastlega, að hv. Alþingi sjái sér fært að samþykkja þessa till. okkar. Ég vil bæta við nokkrum orðum um sjúkrahúsið í Vestmannaeyjum. Það kemur að sjálfsögðu ekki til mála, að Vestmanneyingar hafi nein tök á því né aðstöðu að nota væntanlegt fjórðungssjúkrahús á Selfossi. Þess vegna er það í raun og veru ekki út í hött, heldur afar eðlilegt, að það komi fram till. hér á hv. Alþingi um það, að bæjarsjúkrahúsið í Vestmannaeyjum njóti stuðnings um stofnun og rekstur sem fjórðungssjúkrahús væri, og næstu daga mun koma tillaga um það frá okkur fjórum þm. Suðurlandskjördæmis í Nd., að sjúkrahúsið í Vestmannaeyjum njóti sömu kjara eða hlunninda og fjórðungssjúkrahús væri. Í samræmi við það leggjum við til í okkar till. á þskj. 185, að nú í fjárlögum fyrir árið 1961 verði veittar 250 þús. til byggingar á nýju sjúkrahúsi í Vestmannaeyjum. Það, sem fyrir er, er byggt fyrir röskum 30 árum, þá af tiltölulega miklum myndarbrag, en nú orðið er það talið úrelt og mjög um hönd að reka það miklu lengur. Þess vegna hafa Vestmanneyingar ákveðið að hefjast handa, strax og þeim er fengin sæmileg aðstaða í hendur, að reisa nýtt sjúkrahús, bæjarsjúkrahús í Vestmannaeyjum. Og þeir hafa í því skyni aflað fjár heima fyrir, og ég held, að ég megi segja, að í byggingarsjóði sjúkrahússins þar sé nú um 1 millj. kr. Og það var svo sem auðvitað og eftir Vestmanneyingum, að þeir létu athafnir eftir fylgja þessu sínu áhugamáli. Og þegar þetta er upplýst, þá vænti ég þess, að enn frekar verði vilji meiri hluta þm. fyrir því að koma á móti þeim áhuga, sem Vestmanneyingar sýna í þessu mikilvæga málefni sínu. Þá er það þriðja till. okkar. Hún er á sama þskj., 185, IX. Hún fjallar um það, að nýr liður bætist við 22. gr. XVI. á þessa leið að ríkisstj. hafi heimild til þess að verja allt að 200 þús. kr. til smíði dragferju á Tungnaá í Rangárvallasýslu. Þessi tillaga er fram komin vegna þess, að hreppsnefndir í Ásahreppi og Djúpárhreppi í Rangárvallasýslu óskuðu eftir því á sínum tíma, eða í maí 1960, að gerðar yrðu áætlanir um dragferjusmiði á Tungnaá, í því skyni, að þessar tvær sveitir gætu hagnýtt sér sem bezt Holtamannaafrétt, sem er talinn með beztu afréttum. Ég hef átt tal við vegamálastjóra, og hann hefur tjáð mér, að áætlun liggi enn ekki að fullu fyrir, en muni gera það innan tíðar, þannig að vafalaust kemur til kasta ríkisstj. þegar á næsta ári að sinna þessu máli, og til að létta henni allan róður er þessi till. fram komin, heimild til handa henni að verja allt að 200 þús. kr. í þessu skyni. Það er ekki vafi á því, að þessi hjálp, dragferjusmíðin, mundi orka í þá átt, að þessar tvær sveitir, sem eru með hinum blómlegri á Suðurlandi og eiga mikla framtíð fyrir sér sem ræktunarhéruð, mundu færast mjög í aukana, ef þær gætu komið af höndum sér og til afréttar því sauðfé, sem nú er heima fyrir, milli 12 og 14 þúsund fjár, og er sífellt að fjölga og er nú sem stendur í fullkominni örtröð heima fyrir. Þetta er stórkostlegt mál, ekki aðeins fyrir þessa tvo hreppa og búendur þeirra, heldur og fjölda landsmanna, sem gjarnan vildu fara upp á hálendið, eins og það er líka girnilegt til fróðleiks og þægilegt til hvildar fyrir fólk úr þéttbýlinu. Þessi ferja þyrfti náttúrlega að vera svo sterk og vel á sig komin, að á henni mætti flytja minni bila, svo sem eins og jeppa og fólksbíla. En þegar komið er yfir Tungnaá, er vegur góður og e.t.v. óvíða betri í voru landi en einmitt á þessum slóðum. Ég vildi vænta þess, að hv. Alþingi gæti séð sér fært að koma til móts við okkur flm. um þessa till. og samþykkja hana. Þá er það fjórða till. frá okkur hinum sömu. Fyrsti flm. þeirrar till. hefur rætt um hana nokkuð. Hún er á þskj. 185, XI. brtt, eða viðbótartill. við 22. gr. XIII, nýr liður, heimild að taka allt að 25 millj. kr. lán til að ljúka undirbúningi og hefja brúargerð yfir Ölfusá hjá Óseyrarnesi. Að sjálfsögðu er sú mikla framkvæmd, sem fyrirhuguð er, brúargerð við Öseyrarnes, í samræmi við þá áætlun að fullgera höfn, örugga og góða bátahöfn í Þorlákshöfn. Og ekki sízt er þessi till. af okkur upp tekin fyrir það, að stjórnarliðar hafa látið í skina með framburði tillagna, að þeir hefðu sérlegan áhuga fyrir þessari framkvæmd, brúargerð hjá Óseyrarnesi. Og til þess að þeir megi fá stuðning líka frá stjórnarandstöðunni, er þessi till. fram komin, og tel ég alveg vafalaust, að henni verði af mörgum þeirra vel tekið og hún rækilega studd, og á ég enda von þess. Vil ég svo ljúka máli mínu, en vænti þess, að á þessum till. verði vel og vinsamlega tekið og að þær fái helzt allar, en þó þær veigamestu, fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi.



Herra forseti. Í fjárlagafrv. er á 17. gr. kostnaður vegna framkvæmdar orlofslaga áætlaðar 500 þús. kr., og er það 125 þús. kr. lægra en á núverandi fjárl. Í aths. við frv. segir, að lækkun þessi sé vegna þess, að í undirbúningi sé frv. um að breyta lögum um orlof í þá átt, að hætt verði að greiða orlof með orlofsmerkjum. Af þessu tilefni hef ég leyft mér, ásamt þrem öðrum þm., að flytja á þskj. 184 brtt. um að hækka þessa fjárveitingu úr 500 þús. í 625 þús. eða það sama og nú er. Ég veit ekki, hvort menn gera sér almennt ljóst, hvað er hér á ferðinni: Hér er verið að breyta orlofslögunum eða boða breytingu á orlofslögunum, en tilgangur orlofslaganna er í fyrsta lagi sá að ákveða mönnum ákveðið sumarleyfi og í öðru lagi að sjá svo um, að fyrir hendi sé orlofsfé, þegar að sumarleyfinu kemur. Þetta gerist með tvennu móti. Menn í föstum störfum, á föstum launum, halda launum sínum óskertum orlofstímann. Hinir fá greitt með orlofsmerkjum og leysa síðan orlofsféð út, þegar að sumarleyfinu kemur. Með því nú að fella niður orlofsmerkin, eins og boðað er, þá má segja, að þetta fólk sé raunverulega svipt orlofsfénu, og þá geta sennilega flestir gert sér í hugarlund, hve miklir möguleikar þessa fólks eru til þess að nota sér sumarleyfið, þegar orlofsfé er ekki fyrir hendi, því að með þessu móti verður það aðeins eyðslueyrir, borgað út með kaupi jafnóðum, og því eyðslueyrir, en ekki geymslufé til orlofstímans. Með þessu er tilgangur orlofslaganna stórkostlega skertur. Það var flutt frv. þessa efnis hér í Alþingi í ársbyrjun 1959. Í grg, fyrir því frv. var sagt, að sá háttur að greiða orlofið út með kaupi hefði mikið farið í vöxt. Nokkuð er til í þessu. En ég hygg þó, að einmitt síðan þá hafi þetta þó frekar færzt í hina áttina aftur, að meira hafi verið greitt í orlofsmerkjum. Fyrir utan það, að með þessu er orlofsféð gert að eyðslueyri, þá er hættan á því, að menn glati orlofsfé, miklu meiri. Og ég vil benda á, að núna á síðustu tveim árum hefur það t.d. komið fyrir hér í Reykjavík, að fyrirtæki, sem hafa haft þann hátt á að greiða ekki í orlofsmerkjum, fyrirtæki, sem hafa haft allar skyldur til þess, en geymt þó orlofsféð, þannig að menn áttu að fá það greitt síðar, þessi fyrirtæki urðu gjaldþrota, og þetta var um leið glatað fé fyrir þá, sem áttu það inní. Ég held, að það væri miklu frekar, eins og öll mál horfa núna, skylda ríkisstj. að herða á því, að farið væri eftir orlofslögunum með því að greiða í orlofsmerkjum, en hitt að afnema þessa skyldu. Þegar frv. þetta kom fram í ársbyrjun 1959, mætti það mjög eindregnum mótmælum allrar verkalýðshreyfingarinnar, og þar greindust menn ekki neitt í afstöðu sinni til þessa eftir pólitískum skoðunum. Þar voru allir á einu máli. Þetta frv. dagaði uppi þá, og ég verð að segja, að það má alveg furðulegt heita, að hæstv. ríkisstj. skuli nú hreyfa þessu máli á ný án þess að gera minnstu tilraun til þess að hafa um það samráð við verkalýðshreyfinguna á einn eða neinn hátt, þar sem hún þó vissi, hver afstaða hennar er til málsins. Það má vel vera, að kostnaður við framkvæmd orlofslaganna sé að einhverju .leyti óhæfilega mikill eða óþarflega mikill. Um það vil ég ekkert fullyrða. En hitt vildi ég fullyrða, að verkalýðshreyfingin er áreiðanlega reiðubúin til að athuga alla möguleika, sem þar gætu orðið til sparnaðar, - en aðeins sparnaðar, sem ekki leiðir til neinnar skerðingar á þeim mikilvægu réttindum, sem verkafólki eru tryggð eða eiga að vera tryggð með orlofslögunum. Ég vil því biðja þm. mjög alvarlega að athuga, hvað hér er á ferðinni. Þetta er ekkert smáatriði. Þetta er ekkert stór upphæð og hreinn hégómi í þeim miklu upphæðum, sem nú eru á fjárlagafrv. En hér er um að ræða að skerða verulega réttindi og möguleika fólks, þess fólks, sem sízt mætti við því, til þess að geta notað sér orlofsréttindin á viðeigandi hátt. Ég vil því undirstrika það, að menn athugi gaumgæfilega, hvað hér er á ferðinni, og ég vonast til þess, að menn sjái sér fært að samþ. þessa brtt:, og teldi eðlilegast og heppilegast fyrir málið á allan hátt, að hæstv. ríkisstj. sæi sig um hönd í þessu efni, og ef möguleikar eru þarna til sparnaðar, að það yrði þá gert í samráði við verkalýðshreyfinguna. Og þó að þessi auralækkun standi ekki í fjárl. sjálfum, þá yrði það ekkert siður sparaður eyrir fyrir hæstv. ríkisstj., ef möguleiki er til sparnaðar. Ég vildi þess vegna sérstaklega vonast eftir því, að hið boðaða frv. sjái ekki dagsins ljós, og ég ætla a.m.k. þangað til að geyma mér öll stóryrði, sem annars væru ákaflega nauðsynleg, og alvöruorð, sem þyrfti annars að segja um þetta mál.



Herra forseti. Ég flyt á þskj. 180 nokkrar brtt. við frv. til fjárl. og við brtt. hv. fjvn. á þskj. 162, og vildi ég skýra þær í örstuttu máli. Fyrsta till. mín er um það, að á 13. gr. fjárl. bætist nýr liður, fjárveiting til Vatnsendavegar, og verði sú fjárveiting 130 þús. kr. Vatnsendavegur liggur til fremstu bæja í Eyjafirði fram, austan Eyjafjarðarár, einmitt á þeim slóðum þar í sveit, sem einna erfiðast er fyrir bændur að koma frá sér mjólkurframleiðslu sinni á vetrum. Vegur þessi var undirbyggður fyrir nokkrum árum fyrir fjárlagafé, en fjárveiting entist þá ekki til þess að bera ofan í veginn, og hefur svo staðið um hríð, að brotizt hefur verið eftir þessum vegi svo komnum. Að dómi yfirverkstjóra vegagerðarinnar nyrðra eru nú orðnar fyrirsjáanlegar skemmdir á því verki, sem þegar hefur verið unnið, ef ekki verður nú undinn að því bugur að ljúka gerð vegarins. Sýnist því ekki búmannslega að farið að draga á langinn fjárveitingu til þess að ljúka þessu verki, en sú upphæð, sem ég legg til að veitt verði til þessa verks, mundi nægja til þess, að svo yrði gert á næsta ári. Rétt þykir mér að geta þess, að þess var kostur frá hendi meiri hl. fjvn., að n. flytti till. um þessa fjárveitingu, ef upphæðin yrði þá dregin frá öðrum fjárveitingum til vega í Norðurlandskjördæmi eystra. En allir tilkvaddir þm. kjördæmisins voru sammála um, að þær till., sem gerðar eru á þskj. 162, væru enn brýnni, og þar sem þeim sem öðrum var aðeins gefinn kostur á að færa til framlög milli einstakra liða, er sá einn kostur nú fyrir hendi að freista þess að fá þennan lið inn sem hækkun á heildarfjárveitingu. Þá legg ég til, að framlag til Múlavegar verði hækkað úr 300 þús. kr. í 500 þús. kr., og yrði þá heildarframlag til hans 800 þús. kr., að viðbættu því fé, sem til hans er ætlað af benzínskatti. Ég hygg, að hv. alþm. sé svo kunnugt orðið um þessa vegarframkvæmd, að varla sé þörf á að hafa um hana mörg orð. En augljóst er, að þessi vegargerð getur nærri því að segja ráðið úrslitum um framtíð eins af stærri kaupstöðunum á Norðurlandi, þ.e.a.s. Ólafsfjarðarkaupstaðar. Í fyrrahaust, þ.e.a.s. fyrir viðreisnina, var áætlað, að þá skorti um 6.4 millj. kr. til þess að ljúka vegargerðinni fyrir Ólafsfjarðarmúla, og á s.l. ári nam fjárveiting til hans 600 þús. kr. Samkvæmt því kynnu menn að óathuguðu máli að álykta, að eftir væri framkvæmd, sem kostaði 5.8 millj. kr. En svo er þó ekki. Viðreisnin hækkaði áætlað kostnaðarverð vegarins úr 6.4 millj. í 7.9 millj., eða um 11/2 millj, kr., miðað við núverandi verðlag. Það er því þannig, eð þó að unnið hafi verið fyrir 600 þús. kr. á þessu ári, þá skortir nú meira fé á að ná takmarkinu en á vantaði fyrir viðreisn. Tveggja til þriggja ára framlag, eins og nú er ráðgert, fer aðeins til að vega á móti viðreisnarhækkuninni, og þó að fjárveiting yrði nú hækkuð í 800 þús. kr. og stæði svo framvegis, þá mundi samt taka 9–10 ár að ljúka þessari bráðnauðsynlegu vegargerð, og sýnist það ærinn tími og raunar miklu lengri en viðunanlegt geti talizt. Á síðasta þingi flutti ég ásamt hv. 4. þm. Norðurl. e. till, að ósk bæjarstjórnar Ólafsfjarðar um heimild til ríkisábyrgðar vegna 3 millj. kr. lántöku, sem bæjarstjórn Ólafsfjarðar hugðist taka til Múlavegar, en sú till. var þá felld af stjórnarliðinu, og þykir mér því tilgangslaust að sýna slíka till. nú. Hins vegar væri ekki ólíklegt, að hv. Alþingi vildi fallast á að auka fjárveitingu svo, að verkið tæki ekki lengri tíma en það hefði gert með sömu fjárveitingu og veitt var s.l. ár, að óbreyttu verðlagi, sem sagt að bæta þessari framkvæmd viðreisnaraðgerðirnar. Djúpidalur er þverdalur, sem gengur inn úr Eyjafirði fram að vestanverðu. Djúpadalsá er brúuð á þjóðveginum fram Eyjafjarðardal, en nauðsynlegt er og reyndar fyrirhugað að brúa hana framar, hjá bæ þeim, sem heitir að Völlum, og er áætlað, að sú brú kosti um 300 þús. kr. eða þar um þil. Þessi brúargerð hefur verulega almenna þýðingu fyrir samgöngur bænda í Djúpadal, en er auk þess nærri því að segja lífsnauðsyn þess eina ábúanda, sem nú þýr austan árinnar og verður við núverandi aðstæður að brjótast daglega yfir ána á hestum með afurðir bús síns. Ég legg til, að þessari framkvæmd verði tryggð nauðsynleg fjárveiting, 300 þús. kr. Það er öllum kunnugt, að Öxnadalsheiði er einn fjölfarnasti og mikilvægasti fjallvegur á Íslandi, og liggur um hana lífæð samgangna á landi, sem tengir allt austanvert Norðurland og meginhluta Austurlands við vegakerfið á Vestur- og Suðurlandi. Þýðing þessarar leiðar er ómetanleg, ekki aðeins til mannflutninga, heldur einnig í vaxandi mæli sem vöruflutningaleið, enda er nú orðið lögð höfuðáherzla á að halda veginum opnum á vetrum, svo sem nokkur kostur er á. En vegurinn um Öxnadalsheiði er ekki aðeins mikilvægur og fjölfarinn. Á vetrum er hann jafnframt einn hættulegasti vegarkafli á landinu, bæði sakir landslags og veðráttu. Nauðsyn þess að komast þennan veg árið um kring veldur því, að fast eru sóttar ferðir um veginn, einkum með stórum vöruflutningabifreiðum að vetrinum, þó að færð sé ill og slysahætta mikil. Svo segir í þekktu kvæði, að það sé „annað að kveðja á Kotum en komast í Bakkasel“, enda hefur það alloft reynzt svo, að hörmuleg slys hafa orðið þar á heiðinni og að þeir, sem heilir hafa lagt á hana frá fremsta bænum í Norðurárdal, hafa kannske komizt við illan leik slasaðir í Bakkasel eða jafnvel týnt lífinu, áður en þangað var komið. Í sem skemmstu máli: Allir, sem þekkja til vetrarferða um Öxnadalsheiði, telja það höfuðnauðsyn, sem jafnvel líf manna geti oltið á, að í Bakkaseli sé öll aðstaða til þess að veita ferðamönnum allan beina og aðhlynningu á vetrum, og helzt, að þar væri svo búið, að þaðan mætti vænta nokkurrar aðstoðar, þegar í nauðir ræki. En svo er nú komið frá s.l. vori, að í Bakkaseli er auður bær, og leiðin milli bæja hefur lengzt um milli þriðjungs og helmings. Það þykir augljóst, að eina leiðin til þess að fá úr þessu bætt og auka öryggi á þessum hættulegasta fjallvegi landsins er sú, að búanda í Bakkaseli séu boðin slík fjárhagsleg fríðindi, að þau nægi til þess, að byggð haldist þarna eða a.m.k. varðstaða á vetrum. Ég legg því til, að 12. liðurinn á 13. gr. fjárl. hækki um 30 þús. kr. og að 50 þús. kr. af því fé, Sem varið er til þess að halda uppi byggð og gistingu fyrir ferðamenn, verði varið til þess að tryggja öryggi vegfarenda um Öxnadalsheiði. Fjárveiting til Akureyrarhafnar hefur samkvæmt till. fjvn. verið lækkuð um 100 þús. kr. frá síðustu fjárlögum. Með tilliti til þess, að ríkið skuldar Akureyrarhöfn nokkuð á aðra millj. kr. og fyrirhugaðar eru þar mjög miklar framkvæmdir, jafnvel þær mestu hafnarframkvæmdir, sem um er að ræða í landinu, þá virðist þessi lækkun vera mjög ómakleg, og legg ég til, að fjárveiting verði óbreytt frá því, sem var á fjári. þessa árs. Þá legg ég einnig til, að hækkað verði framlag til dráttarbrautar á Akureyri um 250 þús. kr. Ef að líkum og vonum fer, verða framkvæmdir hafnar á næsta ári við dráttarbrautina, og mundi, ef allt færi sem menn vonast eftir, verða lokið á ekki lengri tíma en tveimur árum. Handbært fé til þess að hefja með byggingu dráttarbrautarinnar mun nú nema á milli 4 og 5 millj. kr., en áætlaður heildarkostnaður er nú orðinn um 20 millj. kr. Hér hefur viðreisnin komið við sögu eins og viðar. Afleiðing hennar hefur að þessu leyti orðið m.a. sú, að kostnaðarverð þessara framkvæmda hefur hækkað um a.m.k. 5–6 millj. kr. af hennar völdum, þ.e.a.s. hækkun af völdum viðreisnarinnar hefur orðið meiri en það fé, sem nú er handbært til framkvæmdarinnar. Hún hefur þannig raunverulega étið upp öll þau framlög, sem bæði Akureyrarbær og fjárveitingavaldið hafa hingað til veitt til hennar. Það er því mikil nauðsyn á, að framlagið til dráttarbrautarinnar verði nú hækkað, og tel ég, að hér sé farið fram á algert lágmark, miðað við það, að komið er nú að því að vinna verkið. Þá legg ég til, að framlag til Húsavíkurhafnar verði hækkað um 75 þús. kr., úr 325 þús. í 400 þús. kr. Í Húsavík hefur verið nú um allmargra ára skeið unnið mjög skipulega og vel að hafnarframkvæmdum, sem eru lífsnauðsynlegar til þess að tryggja öryggi fyrir vaxandi bátaflota og nauðsynlega athafnamöguleika, og Húsvíkingum er rík þörf á nokkurri hækkun fjárveitingar í þessu skyni.. Fimmta till. mín á þskj. 180 er sú, að framlag til Sjálfsbjargar, landssambands fatlaðra, hækki úr 25 þús. kr. í 100 þús. kr. Þessi félagsskapur hefur á þeim liðlega tveim árum, síðan hann var stofnaður, unnið stórvirki í málefnum öryrkja, m.a. með félagslegu starfi, sem hefur vakið öryrkjana til mjög þróttmikilla athafna í sínum eigin málum og gefið þeim nýjar vonir um framtíð sína. Á Akureyri t.d. er þegar risið félags- og vinnuheimili þessa félagsskapar, og vinnustofum hefur verið komið á fót víðar. Og allt hefur þetta verið gert að mjög verulegu leyti fyrir fé, sem öryrkjarnir sjálfir hafa unnið sér inn eða safnað með ýmsum hætti. Það liggur nú fyrir, að fá verði þessum samtökum nauðsynlegan tekjustofn til þeirra brýnu og þjóðnauðsynlegu framkvæmda, sem þau hafa með höndum, með hliðstæðum hætti og gert hefur verið t.d. varðandi S.Í.B.S., Styrktarfélag vangefinna, Styrktarfélag lamaðra og fatlaðra og fleiri hliðstæð samtök. En enn er slíkt ekki komið í höfn hér á hv. Alþingi og enginn fjárhagslegur stuðningur veittur þessum samtökum annar en 25 þús. kr. framlag til sambandsins og byggingarstyrkur til félags- og vinnuheimilis samtakanna á Akureyri, sem að sjálfsögðu er þakkarvert út af fyrir sig. En sambandi Sjálfsbjargarfélaganna er það brýn nauðsyn að fá ríflegra framlag en hér hefur verið fyrirhugað til hinnar almennu félagslegu starfsemi sinnar, m.a. til þess að geta haldið uppi upplýsingastarfsemi og félagslegri aðstoð við skjólstæðinga sína frá fastri miðstöð hér í Reykjavík. Og í raun og veru væri þessi þörf jafnbrýn, þó að hv. Alþingi bæri gæfu til þess síðar á þessu þingi að tryggja samtökunum tekjustofn til þess að koma upp vinnustofum fyrir öryrkja. Það er mín skoðun, að fáu fé sé öllu betur varið til almenningsheilla en því, sem fer til þess að styrkja sjúka og örkumla til sjálfsbjargar, né heldur sé líklegra, að annað fé skili sér betur aftur í afkomu landsmanna í heild. Síðasta till. mín varðar flugvöllinn á Þórshöfn á Langanesi, en þar er, eins og hv. þm. er kunnugt, flugvöllur, sem hefur mjög mikla þýðingu fyrir samgöngur á Norðurlandi austanverðu og fyrir nyrðri byggðir Austurlands. M.a. fara um þennan flugvöll allar loftsamgöngur, aðrar en sjúkraflug til Raufarhafnar, en á sumrum eru þær samgöngur mjög mikilvægar fyrir síldveiðarnar og síldarsöltunina. Flugvöllurinn á Þórshöfn er svo til að öllu leyti gerður af náttúrunnar hendi, og hefur ekki verið kostað til meira en um 100 þús. kr. til þess að gera völlinn það, sem hann nú er, og mun slíkt algert einsdæmi um flugvöll, sem jafnmikil umferð er um og þennan flugvöll. En svo er nú komið, að vegna mikillar umferðar hefur völlurinn urizt svo upp, að ekki þykir verða hjá því komizt að mölbera hann allan með góðu bindilagi, 30–40 cm á þykkt. Er kostnaður við þá framkvæmd áætlaður í kringum 130 þús. kr., og gerir tillaga mín ráð fyrir því.



Herra forseti. Ásamt hv. 3. þm. Reykv, flyt ég á þskj. 184 fjórar brtt., sem ég vildi gera grein fyrir með nokkrum orðum. Fyrsta tillagan er, að framlag til styrktar íslenzkum námsmönnum erlendis og við Háskóla Íslands hækki úr kr. 6 millj. 595 þús. í 3 millj. kr. Sú gengislækkun, sem lögfest var s.l. vetur, hefur valdið stórfelldri kjararýrnun hjá öllum almenningi í landinu. Enn stórkostlegri gjaldaaukning en almenningur hefur orðið fyrir, lendir þó á þeim Íslendingum, sem erlendis dveljast tekjulausir og greiða þurfa erlendan gjaldeyri með íslenzkum krónum. Framlög til íslenzkra sendiráða erlendis hafa verið hækkuð um 50–70% vegna efnahagsráðstafananna. Sú útgjaldahækkun, sem af efnahagsráðstöfunum leiðir, er í því tilfelli að fullu greidd af ríkissjóði. En íslenzkir námsmenn, sem erlendis dveljast, hafa fengið nálega 1/3 hluta af námskostnaði sínum frá ríkissjóði, af þeim lið, sem hér er lagt til að verði hækkaður. Að vísu hafa íslenzkir stúdentar erlendis fengið með hækkuðum fjárveitingum á fjárl. bætur fyrir kostnaðarauka af verðhækkunum, sem svarar til þess hluta námskostnaðar, sem þeir hafa greitt með framlagi ríkissjóðs. En sú fjárveiting dugir ekki nema til 1/3 hluta af námskostnaði, og fyrir því, sem á vantar, hafa námsmenn séð með aðstoð aðstandenda sinna og ýmsir þeirra einnig með sumarvinnu hér heima. En efnahagsráðstafanirnar hafa lent á fjölskyldum þeirra og aðstandendum hér heima af slíkum þunga, að þeir aðilar geta sízt af öllu aukið sinn hlut af greiðslu námskostnaðarins. Þá hafa fargjöld hækkað svo verulega, að naumast er lengur um það að ræða, að námsmenn geti farið heim til sumarvinnu, eins og einstaka þó áður gerði. Það horfir því þunglega fyrir íslenzkum námsmönnum erlendis, og hér er um alvarlegt vandamál að ræða. Um þörf þjóðarinnar á sérmenntuðu fólki ætla ég, að ekki sé þörf að ræða hér, en vildi þó mínna á, að spádómar um framtíðarviðgang hinna ýmsu þjóða eru í dag ekki hvað sízt miðaðir við það, hversu margt sérmenntað fólk þeim bætist á ári hverju. Það er því alvarlegt mál, að nú blasir það við, að vegna aðgerða Alþingis í efnahagsmálum s.l. vetur verði hópur námsmanna, sem nú þegar hafa sjálfir og þjóðin öll kostað miklu til langskólanáms, beinlínis að hverfa frá óloknu sérnámi, og auk þess mun að sjálfsögðu draga úr því, að ungir, efnilegir námsmenn geti hafið sérnám erlendis. Vegna hins stóraukna kostnaðar við nám erlendis og þeirra alvarlegu viðhorfa, sem af því leiðir, hafa íslenzkir stúdentar, sem nám stunda þar, gengizt fyrir stofnun samtaka íslenzkra stúdenta erlendis. Í bréfi, sem samtökin hafa sent alþingismönnum, segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Snemma í septembermánuði s.l. komu nokkrir framtakssamir stúdentar sér saman um nauðsyn þess, að boðað yrði til almenns fundar með stúdentum, er nám stunda við erlenda skóla, og rætt, hvernig bezt yrði gengið til móts við hinn aukna námskostnað, sem varð eftir gengisfellingu íslenzku krónunnar á s.l. vetri, en láta mun nærri, að allur þorri námsmanna sjái sér ekki leið til áframhaldandi náms, ef ekki verður að gert.“ Og síðar segir svo um viðræður fulltrúa samtakanna við hæstv. menntmrh.: „Þá lofaði menntamálaráðherra að leggja fram frumvarp á Alþingi um sameiningu lánasjóða stúdenta, er nám stunda heima og erlendis, og beita sér fyrir, að lán og styrkir yrðu hækkaðir, svo að næmi 2/3 hlutum árlegs námskostnaðar, og sérstök yfirfærsla veitt fyrir skólagjöldum.“ Enn hefur ekkert komið fram um efndir á þessu loforði, og á frv. til fjárlaga fyrir næsta ár er námsmönnum ætluð sama upphæð og á þessu ári. Þar sem nú er komið að afgreiðslu fjárlaga og ekkert liggur enn fyrir um umbætur í þessu efni, er því með brtt. þeirri, sem hér er flutt, lagt til, að styrkur til íslenzkra námsmanna erlendis hækki um 1 millj. 405 þús. kr., þannig að til námsmanna erlendis og við Háskóla Íslands verði veittar 8 millj. kr. í stað 6 millj. 595 þús., og er það vægilega í sakirnar farið. Leyfi ég mér jafnframt að vænta þess, að hæstv. menntmrh. geri hv. Alþingi kunnugt, hvernig ætlunin er að efna þau loforð, sem samtökum íslenzkra stúdenta erlendis hafa verið gefin. Önnur brtt. fjallar um hækkun á framlagi til kennslukvikmyndasafns, þ.e. fræðslumyndasafns ríkisins. Um safn þetta og nytsemi þess var rætt í hv. Nd. fyrir skemmstu vegna frv. til laga um safn þetta, sem nú liggur fyrir Alþingi, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka neitt af því hér. En öll menntmn. Nd. hefur mælt með samþykkt frv. og er einhuga um þörfina á eflingu fræðslumyndasafnsins. Í 3. gr. frv., sem að öllum líkindum verður samþykkt á þessu þingi, eru ákvæði um, að Alþingi skuli í fjárl. veita fjárhæð til safnsins, eigi lægri en sem svarar 4% af skemmtanaskatti umliðins árs. Skemmtanaskattur ársins 1959 nam 7 millj. 889 þús. kr. og virðist ætla að vera mjög ámóta á þessu ári. 4% af þeirri upphæð eru 315 þús. kr., en á frv. til fjárl. eru safninu ætlaðar 250 þús. kr. Þar sem öll líkindi eru á því, að frv. um fræðslumyndasafn ríkisins verði samþykkt á þessu þingi, vildi ég sérstaklega benda hv. fjvn. á þetta misræmi, sem þarna kemur til með að verða. Menntmn. Nd. var sammála um, að lágmarksfjárhæðin, sem tilgreind er í frv. um fræðslumyndasafn ríkisins, sé of naum, en var hins vegar ekki að öllu leyti sammála um leiðir til þess að bæta úr því. Ég hefði talið eðlilegast, að fjárveitingin til safnsins verði á fjárlögum ákveðin nokkuð fyrir ofan lágmarkið, sem lagafrv. gerir ráð fyrir, og legg ég til, að framlag til safnsins verði á árinu 1961 350 þús. kr. í stað 250 þús. á fjárlagafrv. og nálega 315 þús., sem lagafrv. gerir ráð fyrir, og er þar ekki gengið lengra en svo, að ég leyfi mér að vænta þess, að hv. alþm, geti almennt fallizt á þá hækkun. Þriðja brtt. er um hækkun á framlagi til skálda, rithöfunda og listamanna úr 1 millj. 260 þús. í 21/2 millj. kr. Það er alkunna, að á sama tíma og þjóðin hefur undanfarin ár varið stöðugt hærri upphæðum jafnt til efnalegrar uppbyggingar og fræðslu- og menningarmála ýmiss konar, þá hafa framlög ríkisins til skálda, rithöfunda og listamanna dregizt aftur úr öðrum fjárveitingum. Hvort sem miðað er við verkamannalaun eða annað, kemur í ljós, að listamenn hafa dregizt stórlega aftur úr öðrum. Spurt kann að vera, hvort þjóðin hafi efni á því að hækka listamannalaun. En hitt er eðlilegra, að spurt sé, hvort hún hafi efni á því að hækka þau ekki. Ef til vill hefur þjóðinni aldrei fremur en nú verið brýn þörf að meta réttilega nauðsyn á öflugu starfi skapandi listamanna. Það, sem veitir okkur rétt til að kallast sérstök þjóð, er tunga okkar og sjálfstæð menning. Þegar landið liggur nú í þjóðbraut og erlend áhrif og hvers kyns innflutt erlend menning og ómenning flæðir yfir, þá er þjóðinni ekki hvað sízt þörf á starfi skapandi íslenzkra listamanna. Rithöfundar, skáld og listamenn eru í fremstu víglínu í varnarbaráttu þjóðarinnar fyrir sjálfstæðri menningu og eigin tungu. Þess vegna meðal annars megum við ekki láta framlag til þessara aðila dragast stöðugt aftur úr. Lagt hefur verið fram á Alþingi frv. um úthlutun listamannalauna. En stærsti gallinn við það frv. er sá, að það tryggir ekki hærri fjárveitingu til skálda, rithöfunda og listamanna en verið hefur til þessa. Og frv. er lítils virði, án þess að sú fjárveiting hækki, og það er ekki til neins að setja nýjar reglur um skiptingu á listamannafé, þegar svo til engu er að skipta. Hér er því lagt til, að framlag til rithöfunda, skálda og listamanna verði hækkað í 21/2 millj. kr. Væri sú fjárhæð samþykkt, yrði það lítils háttar undirbygging undir hin væntanlegu lög um úthlutun listamannalauna. Fjórða brtt. er um hækkun á framlagi til ríkisútgáfu námsbóka úr 1 millj. 350 þús. kr., sem er 1/3 kostnaðar við útgáfuna, í 4 millj. og 50 þús., og er þá gert ráð fyrir því, að ríkið kosti að fullu ríkisútgáfu námsbóka, en innheimta sérstaks námsbókagjalds falli niður. Er það í samræmi við frv. til laga, sem ég hef flutt í hv. Nd. um niðurfellingu þess. Ég tel námsbókagjaldið vera óréttlátan nefskatt, sem lendir eingöngu á barnafjölskyldum, jafnt fátækum sem ríkum. Útgáfu ríkisins á námsbókum á að greiða með almennum tekjum ríkissjóðs, en óeðlilegt að taka þann þátt af útgjöldum ríkisins út úr og láta barnafjölskyldur greiða hann sérstaklega. Álagningu og innheimtu skattsins fylgir óþarfa skriffinnska, og ógerlegt er t.d. að beita skýrsluvélum við álagningu hans, heldur verður að tina sérstaklega út úr manntali þá heimilisfeður, sem greiða eiga skattinn. Þá má á það mínna, að hæstv. ríkisstj. hét því við afgreiðslu efnahagsmálanna s.l. vetur að fella niður skatt þennan, en við það loforð hefur enn ekki verið staðið. Hæstv. menntmrh. hélt því að vísu fram í Nd. fyrir skömmu, að úr þeim svikum hefði verið bætt með auknum niðurgreiðslum, sem jöfnuðu upp skattinn. Hafi niðurgreiðslurnar verið auknar til þess að mæta námsbókagjaldinu, þá hafa þær áður verið gleyptar af öðrum hækkunum, sem eru fram yfir það, sem ráðgert hafði verið, og lítið verður eftir af þeim upp í námsbókagjaldið, þegar ríkisstjórnarflokkarnir hafa framlengt bráðabirgðasöluskattinn að upphæð 168 millj. kr., sem átti að vera til bráðabirgða, en samkvæmt frv. á sá skattur að haldast, þótt almenningur hafi verið látinn trúa því, að hann ætti aðeins að gilda árið 1960, enda gilda rökin fyrir honum aðeins varðandi það ár. Ég held því, að ríkisstjórnarflokkarnir ættu að standa við loforð sitt um niðurfellingu námsbókagjaldsins og gera á fjárlögum ráð fyrir því, að ríkið greiði allan kostnað af ríkisútgáfu námsbóka. Það loforð var ekki stærra en svo, að jafnvel núverandi hæstv. ríkisstj. ætti að vera fært að standa við það.



Herra forseti. Þar sem ég mun vera síðasti ræðumaður hér í nótt og nú er alllangt liðið á nóttu og menn eru búnir að hlusta á samfelld ræðuhöld frá því kl. hálftvö í gær, þá skal ég reyna að stytta mál mitt, eftir því sem ég get. Við 3. þm. Norðurl. v. höfum leyft okkur að flytja brtt. á þskj. 185, IV. Brtt. er við 13. gr., undir liðnum: Til millibyggðavega. Við leggjum sem sagt til, að til Siglufjarðarvegar ytri séu veittar 500 þús. kr. af fé því, sem áætlað er til millibyggðavega, í stað 200 þús., eins og fjvn. lagði til. Þegar athugaðar eru till. fjvn. um það, hvernig því fé skuli varið, sem áætlað er til byggingar vega milli héraða, sést, að Siglufjarðarvegur ytri hefur ekki átt miklu fylgi að fagna hjá fjvn. og vegamálastjóra, hvað sem því veldur. Sjálfsagt er það allmiklum örðugleikum bundið að skipta þessu fé, svo að ekki sé hægt að benda á ósamræmi á milli hinna ýmsu staða og vega, sem lagt er til að féð verði veitt til. Þá er og vitað, að alþm. hinna ýmsu héraða og aðrir forustumenn viðkomandi sveitarfélaga sækja það mjög fast að fá sem hæstar fjárveitingar til hinna ýmsu vega. Þörfin fyrir lagningu nýrra vega á milli héraða er að sjálfsögðu mikil. En hinu vil ég þó leyfa mér að halda fram, að óvíða muni vera meiri þörf fyrir lagningu vegar á milli héraða en til Siglufjarðarvegar ytri. Sú vegarlagning er ekki eingöngu miðuð við áhuga- og nauðsynjamál okkar Siglfirðinga, heldur er lagning vegarins beinlínis lífshagsmunamál fyrir það fólk, sem búsett er í útsveitum Skagafjarðar, þ.e.a.s. það fólk, sem á heima í Fljótum, Sléttuhlíð og Höfðaströnd. Þessar sveitir hafa til skamms tíma verið langt á eftir öðrum sveitum Skagafjarðar með ræktun. Bændur þar hafa að langmestu leyti stundað fjárbúskap og það oft og tíðum við mjög erfið skilyrði, m.a. vegna mikilla snjóa og siðast, en ekki sízt, vegna lélegs vegasambands. Nú er að verða á þessu allmikil breyting. Nú er kominn sæmilegur vegur út í Haganesvík, og vonir standa til, að þegar þeirri vegarlagningu verði lokið, sem væntanlega verður á komandi sumri, verði bílfært meiri part vetrar til Haganesvíkur. Bændur í útsveitum Skagafjarðar stefna nú að því að stórauka ræktun og koma upp stærri mjólkurbúum en þeir hafa haft hingað til og þá með það fyrir augum að geta selt mjólkina frá búum sínum til mjólkursamlags. Nú er það öllum ljóst, sem til þekkja, að bezta og nærtækasta sölusvæði þeirra bænda, sem búsettir eru í Fljótum og Sléttuhlíð, er Siglufjörður, enda binda bændur í þessum sveitum vonir sínar við það að geta selt afurðir búa sinna þangað og þá fyrst og fremst mjólkurafurðir. Er nú þegar hafinn undirbúningur að því að koma þar upp mjólkurvinnslustöðvum. Til þess að sala bændanna á mjólk til Siglufjarðar geti orðið örugg, þannig að hægt verði að flytja mjólkina daglega til Siglufjarðar allt árið, þarf vitanlega vegasamband við Siglufjörð að breytast allmikið frá því, sem nú er. Til þess er aðeins ein leið fær, og hún er sú að leggja veg, nýjan veg, sem reyndar er byrjað á, út Almenninga og í gegnum fjallið Stráka. Þetta mikla hagsmunamál Siglfirðinga og Skagfirðinga hefur verið dagskrármál um nokkur ár, en því miður hefur það ekki náð að öðlast þann skilning hjá ráðamönnum þjóðarinnar, sem æskilegt væri. Ég skal fúslega viðurkenna, eins og ég reyndar tók fram hér áðan, að ríkissjóður hefur í mörg horn að líta og þeir eru margir staðirnir á landi voru, sem þurfa að fá bætt vegarsamband, en þegar tekið er tillit til allra aðstæðna og sérstaklega þegar það er þá haft líka í huga, hver hlutur Siglufjarðarkaupstaðar er í atvinnulífi þjóðarinnar, fullyrði ég, að enginn staður á landinu hefur meiri rétt til bættra samgangna en Siglufjörður. Þetta viðurkenna flestir, sem til þekkja. En það er oft annað að viðurkenna staðreyndir en framkvæma þær. Þrátt fyrir það, þó að fjvn. hafi ekki séð sér fært að leggja til, að veitt verði hærri fjárveiting til Siglufjarðarvegar ytri en raun ber vitni, viljum við flm. þó vænta þess og vonast til þess, að hv. alþm. sjái sér fært að styðja till. okkar og greiða henni atkv. Um aðrar þær brtt., sem ég er meðflm. að og hér hefur verið mælt fyrir, mun ég ekki ræða frekar, en mæli eindregið með því, að þær verði samþ. Um fjárlagafrv. sjálft mætti að sjálfsögðu margt segja. Ýmislegt er þar á annan veg en við þm. Alþb. hefðum óskað að væri. Nægir þar að benda á, að um raunverulegan samdrátt er að ræða á flestum liðum til verklegra framkvæmda, miðað við þær aðstæður, sem fyrir hendi eru. Er þetta því verra sem það er vitað, að nú þegar er farið að gæta alimikils samdráttar og minnkandi atvinnu í sumum atvinnugreinum, svo sem í húsbyggingum, iðnaði o.fl. Því miður stefnir að því hröðum skrefum, að atvinnuleysið láti á sér bæra. Þetta eru alvarlegir hlutir, ekki eingöngu fyrir það fólk, sem nú sér atvinnuleysisvofuna nálgast hröðum skrefum, heldur fyrir þjóðina alla. Sú þjóð, sem býr við atvinnuleysi, er sannarlega illa á vegi stödd. Verður að vænta þess, að hæstv. ríkisstj. og Alþ. geri allt, sem hægt er, til þess að forða þjóðinni frá böli atvinnuleysisins. En því miður verður að segja það eins og það er, að fátt bendir þó til þess, að stjórnarvöldin hafi gert sér grein fyrir því, hvert stefnir, ef áframhald verður á þeirri óheillabraut, sem nú horfir, en óhjákvæmilega hlýtur að stefna að samdrætti á flestum sviðum atvinnulífsins og þar með að almennu atvinnuleysi. Á móti slíkri óheillaþróun mun hið vinnandi fólk í landinu beita sér af alefli. Ísland er svo auðugt land, að það er hrein fjarstæða, ef hér á eftir að koma atvinnuleysi. Slíkt óheillaástand verður ekki þolað. Sú ríkisstjórn, sem getur ekki stjórnað landinu á þann veg, að allir, sem geta og vilja vinna, hafi nægilega atvinnu og hana sæmilega borgaða, á engan tilverurétt. Slíkri ríkisstjórn ber að segja af sér tafarlaust.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. lengi. Menn eru nú teknir að þreytast að sitja undir umr., þegar komið er fram á óttu. En ég get þó ekki alveg látið hjá líða að gera svolitla athugasemd við ræðu, sem hæstv. fjmrh. hélt hér í kvöld og gerði að umtalsefni í henni nokkur atriði varðandi það, sem ég hafði sagt í minni framsöguræðu, eða varðandi þær till., sem ég hafði gert við fjárlagafrv. Í fyrsta lagi var hann mjög óánægður með þá till., sem ég hafði gert um, að ríkisstj. skyldi gert að lækka um 10% ákveðna kostnaðarliði. Þetta er hliðstæð till. og ég gerði við afgreiðslu fjárlaga yfirstandandi árs, og áttum við þá nokkurn orðastað um mál þetta, svo sem hann minntist á í ræðu sinni. Hann hélt því fram nú, að ég hefði aldrei svarað spurningum sínum, sem hann lagði fyrir mig þá. Ég get ekki alls kostar fallizt á, að hér sé rétt með farið hjá honum, því að ég svaraði þeim einmitt með annarri spurningu, sem hann hefur látið ósvarað, en hún er á þá leið, að ríkisstj. hafi á sínum tíma, þegar hún lét samþ. hér á Alþ. þær kjaraskerðingar, sem viðreisnarlögin hafa í för með sér, aldrei að því spurt á alþýðuheimilunum, hvað ætti að spara, hún hafi einungis uppálagt þeim að framkvæma sparnað, og á sama hátt sé það sanngjarnt, að ríkisstj. sé nú af Alþ. fyrirskipað að framkvæma sparnað, sem hún verður sjálf að ákveða, á hvaða liðum hún vill framkvæma innan þess ramma, sem till. er gerð um. Þ.e.a.s. hún á að framkvæma 10% lækkun að meðaltali á þeim liðum, sem þar eru taldir. Hvort þar eigi að fara fram uppsögn tíunda hvers starfsmanns eða lækkunin fari fram með öðrum hætti, það er rétt, að ég hef ekki gert sérstaka till. um það. Ég tel rétt, að húsbóndavald ríkisstj. nái til þeirra hluta. Hinu er alls ekki að neita, að á vissum liðum teldi ég, að það væri ekkert útilokað að láta sér detta í hug, að það væri hægt að fækka starfsliði, svo sem eins og um 1/10. Ég held meira að segja, að í sjálfri ríkisstj., sem allt fram til daga þessarar stjórnar komst af með 6 ráðherra og stundum færri, væri hægt að hugsa sér, að það væri fækkað jafnvel bara um 1/7 í ríkisstj. sjálfri. En það er hennar mái. Ég tel fullkomlega tíma til þess kominn, að ríkisstj. séu gefin slík tilmæli af Alþ. og það sé ekki nema í samræmi við það, sem ríkisstj. með tilstuðlan síns þingmeirihl. hefur gefið þjóðinni. Þá hélt ráðh. því fram, að ég hefði farið rangt með í mínu máli þrjú atriði. Ég hef haldið því fram, að ríkisstj. hafi lofað afnámi söluskattsins, 8.8% skattsins, en hæstv. ráðh. vill ekki við það kannast, að slíkt loforð hafi nokkru sinni verið gefið. Ég leyfi mér því að gera grein fyrir því, á hverju ég byggi mínar röksemdir, og held því fram, að þá sé ég hættur að skilja mitt móðurmál, ef ríkisstj. hefur ekki gefið það fullkomlega í skyn, að þessi skattur ætti ekki að takast af þjóðinni nema á yfirstandandi ári. Í lagafrv., sem ríkisstj, lagði fram um mál þetta á s.l. þingi, er þessi söluskattur í rauninni ekki í lagabálkinum sjálfum, heldur er honum komið fyrir í ákvæði aftan við hinar tölusettu greinar frv., í bráðabirgðaákvæði, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Frá gildistöku laga þessara og til ársloka 1960 skal til viðbótar 7% söluskatti samkv. 3. kafla laganna greiða 8% af tollverði allrar innfluttrar vöru að viðbættum aðflutningsgjöldum og áætlaðri álagningu 10%.“ Í grg. fyrir frv. þessu er sérstaklega um þennan viðbótarsöluskatt fjallað og færð þau rök fyrir álagningu hans og engin önnur rök tilnefnd f frv.: „að af þeim sökum, að skattur þessi“ - þ.e.a.s. almenni 3% skatturinn „getur eigi komið til framkvæmda, fyrr en nokkuð er liðið af árinu, er fyrirsjáanlegt, að með honum einum saman fæst ekki sú fjárhæð, sem frv. til fjárlaga gerir ráð fyrir. Hefur því verið horfið að því til bráðabirgða að afla þess, sem á vantar, með viðbótarsöluskatti á innfluttar vörur.“ Og síðan segir áfram í þeirri grg.: „Er áætlað, að til þess þurfi að hækka núgildandi innflutningssöluskatt um 8%, eða úr 7% í 15%, og er lagt til, að sú hækkun gildi til ársloka 1960.“ Ekki vænti ég þess, að hæstv. fjmrh. vilji halda því fram, að hinn almenni söluskattur eigi nú ekki að gilda allt árið 1961. En með því að vitað er, að hann á að gilda allt árið, er einmitt fallin úr gildi sú höfuðröksemd og sú eina röksemd, sem tilfærð var í frv. um söluskatt fyrir þessum viðbótarsöluskatti. Ég tel mig því hafa byggt það á fullum rökum að telja, að þennan skatt hafi átt að afnema nú í árslokin. Það er svo enn annað mál, ef ríkisstj. ætlar að iðka þann hátt að segja svona hluti, sem allir hljóta að skilja á einn veg, þannig að skattinum sé ekki ætlað að verka nema árið 1960, að segja það þannig, að það sé ekki beint tekið fram, að hann verði afnuminn í árslokin, og ætla síðan að skjóta sér bak við það, að það sé bara misskilningur hjá fólki, sem hafi skilið lög og skýringar ríkisstj. við lög eins og beint liggur við. Það er þá bara vitnisburður um það, að ríkisstj. hafi hugsað sér að reka hreina blekkingarstarfsemi og segja í rauninni allt annað en hún meinar eða a.m.k. að segja hlutina þannig, að hún hafi eftir á einhvern möguleika til þess að leggja í röksemdir sínar allt annan skilning en látinn hefur verið í veðri vaka, á meðan hún var að fá lögfest þau ákvæði, sem hún þurfti á að halda þá að sinni. Og því er raunar alls ekki hægt að neita, að ríkisstj. hefur leikið þennan leik stundum, og það er greinilegt, að hverju fer hér í þessu efni. Þá mun hæstv. fjmrh. einnig hafa haldið því fram, að lækkun fjárl. hafi aldrei verið lofað. Það er auðvitað hægt að halda því fram með sama rétti. En hins vegar verður það tæplega misskilið, hvert farið er í nál. stuðningsmanna ríkisstj. fyrir fjárlagaafgreiðslunni fyrir yfirstandandi ár. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, eftir að fjallað hefur verið um það, að óhjákvæmileg forsenda fjármálalegs jafnvægis í þjóðfélaginu sé að halda gjöldum ríkissjóðs innan þeirra marka, er gjaldgeta þjóðarinnar leyfi, - þá segir þar orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Það er álit meiri hl. n., að við undirbúning næstu fjárl. verði að framkvæma slíka heildarathugun ríkisútgjalda og gera allar tiltækar ráðstafanir til sparnaðar. Till. um það efni verða ekki fram bornar án rækilegrar athugunar og undirbúnings, sem fjvn. er ekki unnt að framkvæma á fáum vikum.“ Hér er greinilega gefið í skyn, að það eigi að spara á fjárl. - og að spara á fjárl., það leyfir hver almennur maður sér að líta svo á að geti leitt til lækkunar á fjárl. Ég vil leyfa mér að halda fram ívitnuninni í þetta nál. þáv. meiri hl. fjvn., sem er hinn sami og meiri hl. fjvn. nú. Hann segir í áframhaldi af þessu: „Því miður hafa flestar sparnaðaráætlanir á undanförnum árum ekki borið mikinn árangur, og er því mikilvægt, að málin verði nú tekin föstum tökum og raunhæfar sparnaðarráðstafanir gerðar. Tekur meiri hl. n. undir ummæli fjmrh. í framsöguræðu hans fyrir fjárlfrv. og væntir þess fastlega, að næsta fjárlfrv. beri þess merki, að verulegur árangur hafi orðið af viðleitni fjmrh. .í þessu efni.“ Ég verð að biðjast afsökunar á því, þó að ég hafi skilið þessi ummæli svo, að þau föstu tök, sem lofað var að taka undirbúning fjárl, til að framkvæma á þeim sparnað, hafi átt að þýða það, að ríkisútgjöldin gætu lækkað. Ég hygg, að ég sé ekki heldur einn um þann skilning. En þetta hlýtur þá að stafa af því, að ríkisstj. leggur einhvern allt annan skilning í venjulegt mælt mál heldur en fólk í landinu almennt gerir. En það er einnig í samræmi við það, að háttalag ríkisstj. er í mörgu ákaflega frábrugðið því, sem almenningur í landinu verður að láta sér lynda, m.a. það, að almenningur í landinu verður að spara, en ríkisstj. harðneitar að spara. Það fer margt á milli hjá þjóðinni og ríkisstj., það er vissulega rétt. Hið þriðja, sem hæstv. fjmrh. taldi mig ekki hafa farið rétt með, var það, að ég skýrði frá því, að ríkisstj. hefði gefið Landssambandi íslenzkra útvegsmanna eða aðalfundi þess sambands loforð um það, að af opinberu fé skyldu greidd öll iðgjöld íslenzka fiskiskipaflotans á árinu 1960. Hæstv. fjmrh. telur, að slíkt loforð hafi ekki verið gefið, heldur verði þessi gjöld aðeins greidd að því marki, sem útflutningssjóður eða afgangstekjur hans við uppgjör hrökkva til. Því er nú verr, að líklega er fundarstjórinn frá aðalfundi Landssambands íslenzkra útvegsmanna, sem á sæti hér á Alþingi, hv. 4. þm. Vesturl. (JÁ), genginn til hvílu, en það hefði verið hægurinn nær, þar sem hann birti aðalfundi Landssambandsins þessi boð ríkisstj. og hafði þau bréfleg, að hann hefði verið beðinn um að útvega hér þingheimi bréf þetta, þannig að það mætti upp lesast hér á Alþingi, svo að enginn þyrfti lengur að fara villur vega um það, hvað í því stóð, og máske verður þessu við komið, áður en afgreiðslu fjári. lýkur. , Ég vildi a.m.k., ef plagg þetta verður ekki birt hér í þingsölum, mælast til þess, að fjvn. fái a.m.k. um það að fjalla eða það að sjá, því að það gegnir sama máli, að bæði ég og allir þeir, sem ég hef talað við af þeim mönnum, sem sóttu þennan fund, standa í þeirri meiningu eftir orðanna hljóðan f þessu umrædda bréfi, að ríkisstj. hafi tekizt þessa skuldbindingu á herðar. Hitt er svo annað mál, að hér er um geysiháa fjárhæð að ræða, hér er um að ræða fjárhæð, sem ætla má að nemi 90–100 millj. kr., og ekki vitað, hve mikið er til af fé í útflutningssjóði upp í, og raunar þó vitað, að þar er ekki til fé sem nemur þessari fjárhæð. Þá er það býsna hæpin ráðstöfun, að ein ríkisstj. skuli geta án alls samráðs við Alþingi gefið út slik loforð, en ég stend í þeirri meiningu, að svo hafi verið gert, og tel mig hafa fyrir því fullar sannanir. En það er að sjálfsögðu býsna merkilegur boðskapur fyrir framhaldsaðalfund Landssambands íslenzkra útvegsmanna, sem koma á saman hinn 12. þ.m., ef það kemur nú upp úr dúrnum, að sjálfur fjmrh. þjóðarinnar neitar því, að þetta loforð hafi verið gefið, og efast ég ekkert um, að það verður tekið til endurskoðunar og athugunar á þeirri samkomu, og er til mikilla nytja, að það skuli hafa komið fram, að slíkt er dregið í efa, því að mér er kunnugt um, að útgerðarmennirnir sjálfir hafa ekki talið neinn vafa á því, að hér hafi verið gefið hreint loforð um þetta, og sjálfsagt eru þeir í góðri trú um, að við það verði staðið. Ég hef þess vegna ekkert aftur að taka af því, sem ég hef sagt um þessi efni. Hér hefur heldur ekkert komið í ljós, sem hrekur eitt eða neitt af því, enda þótt fjmrh. hafi sína skoðun í málinu, sem fer ekki algerlega saman við mína skoðun. Ég mun að þessum upplýsingum gefnum láta útrætt um málið að sinni, en vænti þess, að Alþingi verði, áður en afgreiðslu fjári. lýkur, gerður kunnur sá boðskapur, sem frá ríkisstj. hefur farið til Landssambands íslenzkra útvegsmanna, því að hér ber mikið á milli þess, sem skilningur útvegsmanna er, og hins, sem hæstv. fjmrh. upplýsir, og má það ekki fara á milli mála, hvað hér hefur raunverulega verið gert. Er það enda heldur leiðinlegt í vinnubrögðum, að ekki skuli þegar eftir að ríkisstj, hafði lagt fram bréf, eins og hún gerði í þessu tilfelli, hafa verið kunngert Alþingi, sem undirbjó fjárl., hvað þar var um að ræða.