Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég styð þetta mál í prinsippinu. Hins vegar er hér gerð mikilvæg tillaga og einföld um breytingar á þessu sem kveður á um að staðan verði metin aftur eftir tiltekinn tíma. Ástæðan er ekki síst sú að undirbúningurinn að þessari breytingu hefur sætt talsverðri gagnrýni og hafa ýmis flögg verið reist á loft þar. Í raun treysti ég því að fólk hljóti að vera sammála um að hægt sé að samþykkja þessa breytingartillögu um að við metum stöðuna að tilteknum tíma liðnum.

Frú forseti. Ég er búin að gera grein fyrir atkvæði mínu, því sem ég misskildi hér rétt áðan. En ég ætla að fá að endurtaka það. Þessi atkvæðagreiðsla snýst um, svo að ég svari hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, breytingartillögu sem er mjög eðlileg og ég held að við ættum öll að geta verið sammála um, þ.e. að staðan á þessari sameiningu verði metin eftir tiltekinn tíma þar sem undirbúningurinn hefur verið gagnrýndur. Ég segi því já og hvet ykkur öll til að gera hið sama.

Forseti. Við erum hér að greiða atkvæði um tillögu sem ég styð ekki. Þar með er ekki sagt að ekki sé hægt að gera úttekt á þessari sameiningu að ákveðnum tíma liðnum. Það getur raunar verið mjög skynsamlegt og það er hægt að gera eftir ýmsum leiðum. Það er von á frekari breytingum á löggjöf um Vinnumálastofnun, m.a. hefur nefndin kallað eftir því að nafninu verði breytt í nefndaráliti í framhaldi af breyttu hlutverki og breyttu lagalegu hlutverki sem flyst til stofnunarinnar, en hefur verið lagalegt hlutverk Fjölmenningarseturs til þessa. Að því leyti eru meiri hluti og minni hluti sammála því að það er mikilvægt að fylgjast með því hvernig til tekst með breytinguna en ekki endilega skynsamlegt að kveða á um það í lögum hvernig þeirri eftirfylgni verði háttað.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 6/2013. Frumvarpið felur í sér almennt bann við að skilja eftir úrgang í náttúrunni. Í 17. gr. laga um náttúruvernd, nr. 60/2013, er að finna ákvæði um að almenningi sé heimil för um landið í lögmætum tilgangi en að þeim rétti fylgi skylda til að ganga vel um náttúru landsins. Ákvæðið felur því annars vegar í sér rétt almennings til að ferðast um landið og dvelja þar og hins vegar almenna skyldu til góðrar umgengni. Í 3. mgr. 17. gr. er svo skyldan nánar útfærð og segir þar að skylt sé að gæta fyllsta hreinlætis og skilja ekki eftir sorp eða úrgang á áningarstað eða tjaldstað. Lagt er til að kveðið verði með skýrari hætti á um það í lögunum að í þeirri skyldu felist almennt bann við að skilja eftir úrgang í náttúrunni í stað þess að einskorða skylduna við áningarstað eða tjaldstað. Megintilgangur frumvarpsins er að auka skýrleika laganna með því að kveða á um almennt bann við að skilja eftir úrgang í náttúrunni og útvíkka þá skyldu sem felst í góðri umgengni um náttúruna. Rímar það enda betur við markmið laga um náttúruvernd, sem er m.a. að stuðla að samskiptum manns og náttúru þannig að hvorki spillist líf eða land, loft eða lögur. Frumvarpið er jafnframt til samræmis við ákvæði laga um meðhöndlun úrgangs, nr. 55/2003, þar sem kveðið er á um að allur úrgangur skuli færður til viðeigandi meðhöndlunar og bann við losun úrgangs annars staðar en á móttökustöð eða í sorpílát. Samkvæmt lögum um meðhöndlun úrgangs telst sú athöfn að losa úrgang í náttúru Íslands vera alvarleg háttsemi sem endurspeglast í því að löggjafinn hefur ákveðið að hún skuli vera refsiverð. Með því að kveða sérstaklega á um bann við að skilja eftir úrgang í náttúrunni í lögum um náttúruvernd er alvarleiki slíkrar háttsemi áréttaður enn frekar. Virðulegi forseti. Meginmarkmið frumvarpsins er, eins og áður segir, að árétta alvarleika þeirrar háttsemi að skilja eftir úrgang í náttúrunni og þannig auka vitund almennings um mikilvægi góðrar umgengni við náttúru Íslands og skerpa á þeim skyldum sem fylgja umgengni við hana. Í þeim tilgangi er lagt til að sú almenna skylda um góða umgengni við náttúru sem birtist í 17. gr. laga um náttúruvernd sé útvíkkuð með þeim hætti að sú skylda að skilja ekki eftir úrgang taki ekki einungis til áningar- eða tjaldstaðar heldur íslenskrar náttúru í heild sinni. Að mati ráðuneytisins mun frumvarpið ekki hafa í för með sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð, almenning, stofnanir, sveitarfélög eða fyrirtæki - að því gefnu að einstaklingar hendi ekki úrgangi og verði sektaðir í kjölfarið. Það er ekkert leyndarmál að þetta mál er til komið og kom fyrst fram í formi þingmáls sem ég sem óbreyttur þingmaður flutti fyrir nokkrum árum og hugsun mín var einfaldlega þessi: Ég hef tekið eftir því á ferðum mínum um heiminn að það er mjög mismunandi hversu snyrtilegt er t.d. við þjóðvegi viðkomandi landa en þar sem eru stór skilti þar sem er skýrt að ef viðkomandi einstaklingur hendir úrgangi eða rusli verði hann sektaður hressilega, eins og t.d. í ákveðnum fylkjum í Bandaríkjunum, hef ég aldrei séð annað en að viðkomandi svæði séu mjög snyrtileg. Það þarf mjög lítið til af drasli, sama hvar það er í náttúrunni, til þess að valda miklum lýtum, reyndar þarf í raun bara eina litla mjólkurfernu eða kókdós til að valda sjónmengun. En síðan er það líka bara þannig, virðulegi forseti, að um leið og þetta viðgengst er mikil hætta á að það bætist við. Það er alveg ljóst að við getum gert betur í þessum málum, við Íslendingar, og við skuldum náttúrunni að styrkja enn frekar þann lagabálk sem er um þessi mál. Ég vona, virðulegi forseti, að um þetta mál verði umræða vegna þess að það skiptir máli. Þegar ég flutti þessi mál hér áður var þó nokkur umræða meðal sveitarstjórnarmanna um hvort þetta næði líka til svæða innan þéttbýlis því að það er ekki bara sóðaskapur að henda rusli annað en það á að fara - að vísu er rusl síðan verðmæti en það er annað mál og í öðru samhengi - heldur fylgir því líka kostnaður. Við erum svo lánsöm að það eru sjálfboðaliðar, hundruð og þúsundir þeirra, sem plokka á hverju vori og er það mjög þarft og hef ég tekið þátt í því sjálfur. En það væri auðvitað best ef þeir þyrftu ekki að gera það. Síðan er auðvitað kostnaður sveitarfélaga við að hreinsa rusl talsverður líka. Virðulegur forseti. Ég vonast til þess að um þetta mál geti náðst góð sátt. Í það minnsta trúi ég ekki öðru en allir hv. þingmenn séu sammála markmiðum þess og því meiri umræða og skoðun í hv. þingnefnd, og sömuleiðis umræður hér í þingsal, því betra, ég er sannfærður um að það muni hafa góð áhrif vegna þess, eins og ég nefndi, að við skuldum náttúru Íslands að fara eins vel með hana og mögulegt er og þess vegna er þetta frumvarp lagt fram. Ég hef, virðulegi forseti, rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Frú forseti. Ég gat bara ekki setið á mér. Ég varð bara að koma hingað upp, ég hugsaði með mér að þetta væri frábært mál til að halda mína jómfrúrræðu um. Það kemur kannski á óvart en málefni ruslsins eru raunar málefni framtíðarinnar og vegna þess að það sem við köllum rusl í dag er ákveðinn fjársjóður ef við hugsum aðeins um það hvernig við getum nýtt betur það sem við erum að nota. Ég hef svolítið verið að leggjast ofan í þessi mál og skoða þetta svolítið og þá helst á sveitarstjórnarstiginu. En þetta er ekki eitthvað sem hefur bara að gera með sveitarfélögin eða ríkið, þetta varðar okkur öll og alls staðar. Ef ég ætti að tala aðeins um hversu umfangsmikið málið er þá myndi ég segja að við losum 1,3 milljónir tonna af rusli á landsvísu, milljón tonn, og 245.000 tonn af heimilissorpi sem við losum á landsvísu. En við erum enn þá að grafa 40% af því niður í jörðina. Hugsið ykkur, við erum hér á árdögum 21. aldarinnar og erum enn að grafa ruslið okkar í jörðina. Raunar tekst okkur ekkert rosalega vel upp vegna þess að mikið af því er, eins og hefur komið fram í fréttum nýlega, ekkert endilega niðurgrafið jörð heldur fjúkandi um allar koppagrundir í Álftanesinu, sem er náttúrlega annað mál sem við þurfum líka að fara að ræða. Það er sem sagt þannig að fólk hefur verið að vakna upp við þann vonda draum að það hélt að með því að grafa ruslið gæti það orðið að einhvers konar jarðvegi. En nú er að koma í ljós að þessir haugar, sem eru sums staðar á stærð við heilu löndin í nokkrum löndum, eru í raun og veru ofurmengunarvaldar. Og ruslið er, ef ég man rétt, þriðja til fjórða stærsta orsök losunar gróðurhúsalofttegunda á Íslandi. Ef markmiðið er að ná kolefnishlutleysi árið 2040 þá er talað um auðveldu keilurnar að fella og ruslið er ein af þeim. Af því að við höfum verið að tala um framtíðina og framtíðarsýnina þá ætla ég aðeins að kynna fyrir ykkur ákveðna framtíðarsýn, bara út frá því hvar tæknin er núna. Tæknin er þannig að við gætum tekið hvert einasta bréf, hverja einustu dós, hverja einustu mjólkurfernu og gefið henni framhaldslíf. Í raun og veru gætum við endurunnið og endurunnið eins og við viljum. Ég veit um vélar sem búa til svo góða moltu á svo stuttum tíma að maður geti lagt hana sér til munns. Ég er ekki að grínast. Ég veit ekki heldur hvort hún myndi bragðast illa. Við erum á þeim stað. Þá fer maður að hugsa með sér hvernig er best að koma okkur inn í framtíðina. Í fyrsta lagi er best að gera það með Sjálfstæðisflokknum, ég nýti tækifærið og bendi á það. En það er vegna þess að stefna Sjálfstæðisflokksins, okkar frjálslynda hugmyndafræði, er sú að það þurfi heilt þorp til, að við þurfum að hleypa öllum að borðinu og leyfa öllum að hjálpa okkur við að búa til fjársjóð úr ruslinu. Og það er hægt. Við erum alveg komin á þann stað að það eru alls konar fyrirtæki, jafnvel hérlendis, sem eru komin á þann stað að geta gert Sorpu óþarfa. Bráðum þurfum við kannski ekki að reka Sorpu vegna þess að það eru fyrirtæki sem myndu koma og borga okkur fyrir ruslið okkar. Við erum þar. Ef við myndum hugsa núna: Ókei, eftir fimm ár eða tíu ár, hvert við viljum stefna? Og ef við myndum ákveða að greiða þessum fyrirtækjum leiðina, leyfa þeim að koma að borðinu og hjálpa okkur að vera með verðmætasta ruslið í heiminum þá gætum við gert það. Það er mín framtíðarsýn. Ég veit að það er framtíðarsýn Sjálfstæðisflokksins og ég er náttúrlega feikilega ánægð með þetta frumvarp og vil bara þakka kærlega fyrir mig.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þm. Ragnhildi Öldu Vilhjálmsdóttur fyrir sína jómfrúrræðu. Það fer vel á því að ræða málefni sem er svo sannarlega málefni framtíðarinnar, eins og hv. þingmaður vísaði til, en reyndar nútíðarinnar líka, og það er ánægjulegt að finna fyrir ferskum vindum þegar hér koma inn nýir hv. þingmenn sem eru með sýn í þessum mikilvæga málaflokki. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að þarna eru mikil verðmæti sem við erum ekki að nýta. Við stöndum okkur mun verr en þau sem standa sig best í þessu. En sem betur fer, af því að hv. þingmaður vísaði hér til losunarmála, þá er þetta eitt af því sem við erum með sérstakar áætlanir um og augun á því að þetta tengist losunarmálum en þetta tengist líka því að auka verðmæti því að núna er þetta þannig að það er fyrst og fremst kostnaður fyrir okkur en lítið af tekjum. Það fyrirkomulag sem var tekið upp um áramótin, sem er mjög róttækt, opnar nákvæmlega þessa hluti sem hv. þingmaður er að vísa til, að fleiri aðilar geti nýtt sér ruslið okkar til að búa til verðmæti. En auðvitað er það líka markmið að við nýtum hlutina betur og vörur séu hannaðar þannig að sem allra minnstar líkur séu á því og verði sem minnst af rusli framtíðarinnar þegar varan verður til. Ég vildi bara segja það, virðulegur forseti, að ég er mjög ánægður að heyra ræðu hv. þingmanns. Ég óska þingmanninum til hamingju með hana. Það er gott til þess að vita að hér eru ungir og ferskir hv. alþingismenn sem ætla að taka þetta mál upp á sína arma með okkur í ráðuneytinu. Það gefur fyrirheit um góða tíma.

Frú forseti. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir hennar frábæru ræðu hér og ég vil líka þakka hæstv. ráðherra fyrir hans frumkvæði í þessu máli. Ég tel að þetta sé eitt af þessum stóru málum sem hafa svolítið fallið í skuggann fyrir öðrum umhverfismálum. Það rifjaðist upp fyrir mér hér áðan þegar ég var á ferðalagi í Danmörku þegar börnin mín voru ung og þau spurðu: Pabbi, hvar er allt draslið? Hvar geyma Danir draslið? Við vitum það, þegar við keyrum hér um landið, að það eru bílhræ, vélarhræ og alls konar drasl og dót meðfram þjóðvegunum sem þarf að taka á. Það vill svo til að við hv. þm. Jakob Frímann Magnússon, sem er reyndar ekki viðstaddur, stofnuðum Græna herinn fyrir nokkrum árum og við höfum á hverju einasta ári í mörg ár skipulagt söfnunarleiðangra um landið. Bara í fyrra söfnuðum við 200 tonnum af járnarusli við Hvalfjarðargöngin en það eru 500 tonn eftir. Þannig að ég vil taka undir orð ykkar beggja og hvetja ykkur einmitt til dáða í þessu. Okkar land er svolítið dæmt af því hvernig snyrtimennskan er, sérstaklega á þjóðvegunum. Ég þekki þetta líka sjálfur af því að ég er í námi til leiðsögumanns og í því námi er hvað eftir annað minnt á hve margt er ógert í þessu landi varðandi umhverfisvernd sem felst í skynsamlegri umgengni meðfram þjóðvegunum. Það er í raun nauðsynlegt að sveitarfélög taki harðar á þessu því að það er allt of algengt að þeir sem henda draslinu hingað og þangað hafi ákveðinn rétt á að eiga þetta drasl. Önnur sveitarfélög hafa sett upp girðingar þar sem draslið er geymt innan girðingar. En ég hvet ykkur eindregið til þess að fylgja þessu máli vel eftir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Tómasi Möller fyrir hans innlegg og andsvar og líka fyrir að sýna frumkvæði með öðrum hv. þingmanni og öllum öðrum sjálfboðaliðum sem eru að leggja það á sig að hreinsa landið okkar. Ég held að þessi saga sem hv. þingmaður sagði af fjölskyldu sinni, ég held að þetta sé ekki eina sambærilega sagan sem er hægt að segja. Við eigum bara að hafa þessa hluti í lagi. Við þurfum ekkert að leita langt yfir skammt. Ég verð að segja eins og er að mér er eiginlega nákvæmlega sama hvaða leiðir við förum, auðvitað innan ákveðinna marka, mér finnst aðalatriðið að við sem þjóð setjum okkur það markmið að við ætlum að taka á þessum hlutum. Hér var Græni herinn nefndur og það er Blái herinn - það er fjöldi aðila sem þrífa fjörur og svæði. Það er frábært og sjálfboðaliðastarf verður seint fullþakkað en það er náttúrlega sorglegt af hve mörgu er að taka þegar kemur að því að tína upp rusl. Við þurfum því að taka á öðrum hliðum þessa líka. Ég held að ef fólk veit af því að það sé stranglega bannað og það kosti ef þú hendir rusli - ég held að það sé leið, það virðist líka vera leið í öðrum löndum. Ég er oft gagnrýndur fyrir að vera lítið fyrir boð og bönn en stundum er slíkt réttlætanlegt. Við skulum ekki gleyma því að ef fólk hendir rusli úti í náttúrunni eða annars staðar þá verður það kostnaður sem leggst síðan á almenning og skattgreiðendur.

Virðulegi forseti. Mér datt bara í hug ein setning eftir að ég heyrði þín orð og við notum hana oft í Græna hernum: Rusl og drasl er hráefni á röngum stað. Erum við ekki sammála því? Þetta er bara á röngum stað, þetta á heima annars staðar. Ég þakka góða umræðu.  
            

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu á þskj. 1430, 914. mál. Um er að ræða tillögu til þingsályktunar um landbúnaðarstefnu fyrir Ísland og sú stefna sem hér er lögð til nær til ársins 2040. Stefna stjórnvalda í landbúnaðarmálum hefur hingað til einkum birst í búvörulögum og búnaðarlögum og síðar í búvörusamningum, en mikilvægt er að í gildi sé opinber stefna í landbúnaði svo hægt sé að taka mið af henni við setningu löggjafar á öðrum sviðum, auk þess sem slík stefna stuðlar að því að öll áætlanagerð og stefnumótun hins opinbera, sérstaklega er varðar landbúnað, verði samhæfð. Þetta skiptir máli þar sem hluta af því regluverki sem skiptir landbúnaðinn miklu er að finna hjá öðrum ráðuneytum en mínu ásamt því að sveitarfélög gegna auðvitað miklu hlutverki. Stefna í landbúnaði sem hefur fengið þinglega meðferð mun verða að miklu gagni, líka utan matvælaráðuneytisins þar sem tillagan er samin. Mótun landbúnaðarstefnu sem þessi tillaga byggir á á sér nokkuð langan aðdraganda. Árið 2018 var skipaður samráðshópur um fyrri endurskoðun búvörusamninga og meðal þess sem sá hópur lagði til var að unnin yrði sviðsmyndagreining um framtíð landbúnaðarins til ársins 2040. Í kjölfarið vann ráðgjafarfyrirtækið KPMG slíka greiningu sem fól í sér umfangsmikla gagnaöflun með þátttöku yfir 400 manns. Í þeirri greiningu var hvatt til þess að unnin yrði landbúnaðarstefna og árið 2020 var verkefnisstjórn um landbúnaðarstefnu fyrir Ísland skipuð. Verkefnisstjórnin skilaði umræðuskjalinu Ræktum Ísland! til þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í mars 2021 og það umræðuskjal var síðan sett í opið samráð og þáverandi ráðherra boðaði til tíu funda víða um land ásamt því að halda opinn rafrænan fund til að ræða skjalið og kalla eftir hugmyndum og ábendingum. Í kjölfarið var unnið úr öllum þeim athugasemdum sem bárust og skilaði verkefnisstjórnin skjalinu Landbúnaðarstefnan Ræktum Ísland! í ágúst 2021. Þingsályktunartillagan sem hér er lögð fyrir Alþingi byggir á umræddu skjali en þó hefur það skjal verið aðlagað annarri stefnumótun á málefnasviðinu sem unnin hefur verið og birt eftir útgáfu þess rits. Fyrst ber að nefna stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem áhersla er m.a. lögð á eflingu íslensks landbúnaðar. Í febrúar 2022 kynnti ég svo áherslur og verklag við stefnumótun á sviði matvæla og þá var tillögum og greinargerð Landbúnaðarháskóla Íslands um aðgerðir til að auka fæðuöryggi skilað til ráðuneytisins í apríl 2022. Auk þess var Land og líf, sem er fyrsta sameinaða stefnan í landgræðslu og skógrækt, birt í ágúst 2022, auk samræmdrar aðgerðaáætlunar. Enn fremur kynnti ég drög að matvælastefnu í nóvember 2022 og hefur sú stefna einnig verið lögð fram í þingsályktunarformi hér á þinginu og verður rædd síðar á þessum þingfundi. Þingsályktunartillaga þessi er einnig unnin með hliðsjón af áherslum mínum sem matvælaráðherra sem og nýs matvælaráðuneytis eftir að það tók til starfa hinn 1. febrúar 2022 og til viðbótar tekur tillagan mið af þeirri þróun sem hefur átt sér stað eftir útgáfu Ræktum Ísland! Heimsfaraldur kórónuveiru og innrás Rússlands í Úkraínu hafa breytt ýmsum forsendum sem áður voru taldar sjálfgefnar. Í þingsályktunartillögunni er því m.a. aukin áhersla lögð á fæðuöryggi, loftslagsmál og hringrásarhagkerfið. Drög að þingsályktunartillögunni voru birt á samráðsgátt stjórnvalda í febrúar síðastliðnum og bárust 26 umsagnir frá stofnunum, hagsmunasamtökum, sveitarfélögum og einstaklingum. Margir umsagnaraðilar fögnuðu fram kominni tillögu að landbúnaðarstefnu en eins og við mátti búast voru skiptar skoðanir á sumum atriðum, m.a. á því hvernig beri að haga fyrirkomulagi stuðnings við landbúnað, sem er 10. kafli stefnunnar. Settar voru fram ýmsar breytingartillögur á stefnunni sem skoðaðar voru við vinnslu hennar. Þá sneri fjöldi athugasemda að því hvernig væri best að ná markmiðum stefnunnar en ákvarðanir um það bíða aðgerðaáætlunar sem kveðið er á um í stefnunni. Um þá áætlun verður haft sérstakt samráð þegar þar að kemur. Enn fremur var brugðist við ýmsum athugasemdum, ýmist með breytingum eða viðbótum við tillöguna eða greinargerðina. Landbúnaðarstefnan eins og hún er lögð fram hér byggir á þremur lykilbreytum sem talið er að muni hafa mikil áhrif á þróun landbúnaðar á komandi árum, þ.e. landnýtingu, loftslagsmálum og umhverfisvernd og tækni og nýsköpun. Í tillögunni er sett fram metnaðarfull framtíðarsýn sem snertir umgjörð landbúnaðar í heild sinni og tekur til umhverfis, samfélags og samkeppnishæfni þess starfsvettvangs sem framleiðsla landbúnaðarafurða er. Til þess að framtíðarsýnin verði að veruleika er lagt til að áhersla verði lögð á tíu meginviðfangsefni en þau eru: fæðuöryggi, loftslagsmál, líffræðileg fjölbreytni, landnýting og varðveisla landbúnaðarlands, hringrásarhagkerfið, alþjóðleg markaðsmál, neytendur, nýsköpun og tækni, menntun, rannsóknir og þróun og að lokum fyrirkomulag stuðnings við landbúnað. Í greinargerð með stefnunni er gerð nánari grein fyrir hverju og einu þessara meginviðfangsefna og er vísað til greinargerðarinnar hér við þessa umræðu. Meginmarkmið stefnunnar er að efla og styðja við íslenskan landbúnað þannig að Ísland verði leiðandi í framleiðslu á heilnæmum landbúnaðarvörum og með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Til að hrinda stefnunni í framkvæmd er kveðið á um að gerðar verði aðgerðaáætlanir til fimm ára í senn og þær áætlanir birtar. Það skiptir miklu máli á öllum tímum að stefnumótun sé tengd aðgerðaáætlun og svo eftir atvikum fjármálaáætlun og fjárlagagerð og samþykkt fjárlaga frá Alþingi. Framleiðsla landbúnaðarafurða varðar samfélagið allt og þessari stefnu er ætlað að skapa sterkar stoðir fyrir innlenda landbúnaðarframleiðslu til framtíðar til hagsbóta fyrir samfélagið í heild. Öll þessi stefnumótun miðar að því að styrkja stoðir fæðukerfis íslensks samfélags með fjölþættum hætti. Fæðukerfið er margbrotið og margir þættir sem hafa áhrif á það. Það er mikilvægt að hafa í huga að í þessari tillögu um matvælastefnu, tillögu um landgræðslu og skógrækt og öðrum þeim stefnum sem fyrir liggja og hafa ýmist verið samþykktar hér í þinginu eða verið lagðar fram á öðrum vettvangi, er verið að róa í sömu átt, í þá átt sem lýtur að því að efla hér fæðuöryggi, styrkja stoðir, möguleika og framtíðarsókn fyrir íslenskan landbúnað og íslenska matvælaframleiðslu, stefna að því að draga úr kolefnisspori með því miða að því að við náum metnaðarfullum loftslagsmarkmiðum og loks auðvitað að halda ákveðnu samhengi í uppbyggingu velferðarkerfisins. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu og væntanlega verður þingsályktunartillögunni vísað til þóknanlegrar meðferðar hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir framsöguna sem var um margt ágæt. Ég verð samt að segja eins og er að það er eitt hugtak sem ég sakna í tillögu til þingsályktunar um landbúnaðarstefnu til ársins 2040 en það er hugtakið bóndi. Það er aðeins á einum stað sem hugtakið bóndi kemur fram og það er í 2. lið, undir Loftslagsmál, í kafla 2.1. Þar stendur, með leyfi forseta: „Hvati verði skapaður innan stuðningskerfis landbúnaðarins til að auðvelda bændum að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda …“ Hvernig má það vera að við erum að tala hér um landbúnaðarstefnu til ársins 2040 og það er ekkert talað um bændur og hugtakið kemur nánast ekki fyrir í landbúnaðarstefnunni? Mér finnst vanta algjörlega í þessa tillögu hugtakið fjölskyldubú, að lífsafkoma bænda verði tryggð, að tryggt verði að ungir bændur geti komið inn í greinina með auðveldum hætti og að kynslóðaskipti verði tryggð. Þessi lífsafkoma þarf að vera með þeim hætti sem getur auðveldað þeim að prófa sig áfram við nýsköpun til að auka verðmæti afurða sinna. Ég veit fyrir víst úr mínu kjördæmi að í Húnavatnssýslu, þar eru sauðfjárbændur, þetta er fátækasta stétt landsins, er lífsafkoma lægst á öllu landinu samkvæmt nýútkominni skýrslu. Þar var staðan þannig að þeir eru í það mörgum vinnum að þeir hafa ekki einu sinni tíma til að nýta sér aðstöðu eins og á Skagaströnd til að auka verðmæti afurða sinna. Ég get því ekki séð að við getum verið með öll þessi háleitu markmið, t.d. að vera í fremstu röð í framleiðslu heilnæmra landbúnaðarafurða og auka nýsköpun, án þess að við horfum beint til lífsafkomu bænda og það verði gert eftirsótt að vera bóndi á hinum dreifbýlu svæðum landsins. Hvernig má það vera að ekkert sé fjallað um lífsafkomu bænda í þessu skjali og nánast ekki minnst á þá?

Virðulegur forseti. Landbúnaðarstefnan snýst öll um það að tryggja skilyrði til þess að bændur geti stundað landbúnað. Í kafla hér í greinargerðinni er talað sérstaklega um að styrkja þurfi stoðir fjárhagslegrar afkomu framleiðenda landbúnaðarafurða með því að efla menntun, rannsóknir og þróun í landbúnaði og auka aðgengi að hagkvæmri fjármögnun. Ásættanleg fjárhagsleg afkoma framleiðenda er ein af undirstöðum fæðuöryggis og forsenda nýliðunar í bændastétt. Þetta stendur hér, með leyfi forseta, hv. þingmanni til upplýsingar. Í kafla 10.3 stendur líka, með leyfi forseta: „Við ráðstöfun opinbers fjár eða við aðrar aðgerðir til að efla stoðir landbúnaðar verði sérstaklega hugað að því að auðvelda kynslóðaskipti og nýliðun.“ Ég hvet hv. þingmann því til að lesa greinargerðina með tillögunni en þar er þessu ágætlega til haga haldið. Mig langar líka bara að nota hér tækifærið til að nefna það aðeins að á fundum mínum með bændum fann ég svo skýrt fyrir þessu ákalli eftir því að við sem samfélag værum með stefnu í málefnum landbúnaðar umfram það sem kemur fram í markmiðum laga og í búvörusamningum o.s.frv. Það skiptir máli að búa til traustan grunn fyrir þessar greinar. Þetta hefur verið gert áður en ekki með samfelldum hætti, ekki síðan í kringum 1980, þannig að við erum í raun og veru að tala um 40 ára tímabil þar sem við höfum ekki séð stefnu sem er lögð fyrir Alþingi og borin undir atkvæði þar. Ég tel, virðulegi forseti, mjög mikilvægt að hv. atvinnuveganefnd taki tillöguna til ítarlegrar skoðunar með það að markmiði að hún njóti breiðs og almenns stuðnings hér í þinginu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir andsvarið. Já, það er rétt að hugtakið bændastétt kemur fram í greinargerð til skýringar við kaflann um fæðuöryggi. Það er líka rétt að í 1.5, um fæðuöryggi, segir með leyfi forseta: „Styrktar verði stoðir fjárhagslegrar afkomu framleiðenda sem einnar af undirstöðum fæðuöryggis.“ Ég hefði viljað sjá að þarna stæði að stoðir undir fjárhagslega afkomu bænda, sem einnar af undirstöðum fæðuöryggis í landinu, yrðu styrktar. Það sem ég vil leggja áherslu á og ég get tekið dæmi um það er að reiknað endurgjald sem bændur gefa til skatts, t.d. sauðfjárbændur, er um 360.000 kr. eða 266.000 kr. sem er lágmarks reiknað endurgjald. Það sýnir stöðu þessara stétta, stöðu sauðfjárbænda og bænda. Ég á því miður ekki sæti í atvinnuveganefnd en ég vona innilega að það verði komið með breytingartillögu sem fjalli beinlínis um lífsafkomu bænda í landbúnaðarstefnu fyrir árið 2040, ég tel að það sé mjög mikilvægt, og að það verði viðurkennt að þetta er grundvallarstoð í byggðum landsins, grundvallarstétt í byggðum landsins og í landbúnaði í landinu. Það verður ekkert fæðuöryggi tryggt nema lífsafkoma bænda verði tryggð. Það verður engin framleiðsla á heilnæmum landbúnaðarafurðum nema lífsafkoma bænda verði tryggð. Það er þannig sem við eflum íslenskan landbúnað. Það getur vel verið að þetta séu allt mjög göfug markmið og annað slíkt en það verður að vera umgjörð utan um bændastéttina þannig að hún geti sinnt starfi sínu með fullri reisn og náð þeim markmiðum sem hér eru lögð fram. Spurningin er þessi til hæstv. ráðherra: Væri ekki vert að hafa sérstakan kafla, t.d. bara 2. kafla eða 1. kafla, þá gæti fæðuöryggi verið 2. kafli, sem fjallar um lífsafkomu bænda og 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að halda þessum mikilvægu sjónarmiðum til haga. Þar sem ég hef verið á erlendum vettvangi og hitt kollega mína í landbúnaðarráðuneytum, kannski fyrst og fremst í Evrópu en víðar líka, þá er verið að fjalla um tiltekin viðfangsefni eins og loftslagsmál, fæðuöryggi o.s.frv. en líka um nýliðun og það að bændastéttin er að eldast og búum er að fækka. Umræðan um afkomu er því gríðarlega ríkjandi í þessu öllu saman. Þegar við erum að tala um nýliðun og þegar við erum að tala um að ungt fólk geti tekið við og geti stigið inn í framtíðina og inn í nútímann sem nútímaframleiðendur á landbúnaðarafurðum þá skiptir afkoman öllu máli. Ég tek því bara undir þau sjónarmið. Síðan er það spurning með hvaða orðalagi það nákvæmlega er gert. Að mínu mati hafði verið ágætlega um það búið með því að vísa til framleiðenda landbúnaðarvara en ég treysti hv. atvinnuveganefnd vel til að fjalla um þessi mál og önnur. Það er sannarlega mikilvægt að snert sé með skýrum hætti á þeim sjónarmiðum sem lúta að afkomunni vegna þess að það er einn af grundvallarþáttum þess að greinin geti vaxið og dafnað.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að fagna hér sérstaklega framkominni þingsályktunartillögu matvælaráðherra um landbúnaðarstefnu, og seinna ræðum við um matvælastefnu. Í öllum aðalatriðum er ég mjög sáttur við þá tillögu sem hæstv. matvælaráðherra mælir hér fyrir enda, rétt eins og hún kom vel inn á í framsögu sinni, byggir hún á mjög breiðri vinnu og kannski miklu meira samráði en við áttum okkur á við fyrstu ásýnd þessa máls. Hæstv. ráðherra rakti það ágætlega í sinni framsögu, ég tek undir það og vek athygli á því. Kannski má segja að þessi hluti mótunar landbúnaðarstefnu, sem raunverulega hefst 2018, eigi rætur sínar í miklum átökum hér í þinginu við afgreiðslu búvörusamninga 2016. Ég tók þátt í þeirri afgreiðslu sem nefndarmaður í hv. atvinnuveganefnd og sem bóndi, sem ég hef verið alla mína þingtíð og var áður í starfi á vettvangi Bændasamtakanna. Ég verð að segja að þau átök sem þá voru í þessum þingsal og sú umræða sem var um landbúnað var sannarlega - ef ég má orða það svo, virðulegur forseti - kjaftshögg fyrir landbúnaðinn. Með ákveðnum hætti getum við horft þannig á veruleikann að við séum komin á ákveðna endastöð með það hvernig við höldum utan um landbúnaðinn. Ég held að við verðum að viðurkenna að þá vorum við komin á ákveðna endastöð og hins vegar það hversu fjarlægir hagsmunir landbúnaðar og bænda eru orðnir í almennri samfélagsumræðu. Þetta var tilfinning mín þá, 2016. Síðan gerist það að þáverandi landbúnaðarráðherra, Kristján Þór Júlíusson, felur mér, ásamt öðrum hv. fyrrverandi þingmanni, að leiða ákveðna vinnu. Við göngum í þessa sviðsmyndavinnu sem greint er frá í greinargerð með frumvarpinu og höldum opna fundi víðs vegar um landið og fjöldi fólks kemur til samtals um landbúnaðinn. Þess vegna vil ég staðfesta orð hæstv. matvælaráðherra, að það hafa allir áhuga á landbúnaði og það vilja allir láta sig landbúnað varða. Ég vil líka segja, standandi í þessum ræðustól og hafandi tekið þátt í störfum Alþingis í áratug, að allir stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar sem ég hef átt samleið með hafa hugað að hagsmunum landbúnaðarins. Við höfum nálgast þetta úr sitthvorri áttinni og ber ég að sjálfsögðu virðingu fyrir þeim mörgu sjónarmiðum sem eru í þeim efnum. Ef einhvers staðar á að snerta þjóðarsálina með áþreifanlegum hætti þá tölum við um bændur og landbúnað, það er mín tilfinning. En þetta uppþot 2016 var sannarlega þess virði að við færum að búa til og undirbúa setningu landbúnaðarstefnu sem hæstv. matvælaráðherra mælir hér fyrir í dag og ég held að fangi í öllum aðalatriðum þá umræðu sem hefur verið í samfélaginu síðustu misseri og ár um það hversu gríðarmiklu hlutverki landbúnaður gegnir í samfélaginu. Þótt við mælum eða teljum ekki fjölda bænda núorðið í tugum þúsunda í fjölmennri atvinnugrein, þá byggir stór hluti atvinnulífs úti um allt land á framleiðslu bænda og einn stærsti iðnaður Íslendinga, matvælaiðnaður, er einmitt tilkominn vegna frumframleiðslu íslenskra bænda. Afkoma bænda er verkefnið alls staðar þar sem ég þekki til. Ég veit satt að segja ekki, virðulegur forseti, um nokkurt einasta land sem við getum bent á og sagt að afkoma bænda sé þar góð. Hæstv. matvælaráðherra vitnaði til funda sem hún hefur átt með sínum kollegum þar sem þetta verkefni er stöðugt uppi á borðum. Þetta finnst mér að við ættum kannski að ræða hérna: Af hverju er það svo með afkomu bænda að hvergi í heiminum sé hægt að benda á að hún sé virkilega góð í þessari mikilvægu atvinnugrein? Hvað hefur orðið til þess að sú staða er komin upp? Ég segi að ein mesta ógæfa vestræns landbúnaðar var sú að verða fórnarlamb þess á árunum eftir seinna stríð að vera notaður sem kjarajöfnunartæki. Þetta er afstaða sem ég hef mótað í gegnum tíðina og má kannski segja að hún komi úr hörðustu átt, en það er samt tilfinning mín að ákveðin ofstýring hafi verið í gangi - við vorum að nota landbúnaðinn til að jafna kjör í landinu sem var vel gert, vel meint og nauðsynlegt á sínum tíma, við vorum m.a. hér á Íslandi að beita niðurgreiðslum og kerfunum til þess að komast í gegnum þunga og erfiða kjarasamninga og var það ekki bara gert hér á Íslandi heldur í hinum vestræna heimi - og landbúnaðarkerfi dagsins í dag byggist á þeim grunni. Kannski er of mikið að segja að það sé okkar mesta ógæfa en þegar við horfum á valdastöðu bóndans í dag, frumframleiðandans, og að hann beri minnst úr býtum, þá held ég að við verðum að viðurkenna söguna með þessum hætti og fikra okkur síðan yfir í það hvernig við getum breytt þessari valdastöðu. Þegar ég segi valdastöðu er ég einfaldlega að vísa til þess hvernig við skiptum kostnaðinum og ágóðanum af því að framleiða matvöru. Það er vitundarvakningin sem við þurfum á að halda: Það er ekki sjálfgefið í nútímaheimi að alltaf verði og vilji verða til bændur til að takast á við það flókna og erfiða starf sem er að vera bóndi, í heimi sem býður upp á önnur eins lífsþægindi og við þekkjum og munum vonandi sjá til langs tíma. Tímarnir hafa breyst og þannig þarf landbúnaðurinn líka að breytast. Ég tek undir áherslur matvælaráðherra í þessari stefnu, að við erum að horfa til allt annarrar tækni. Við erum að horfa til nýsköpunar, rannsókna, þekkingar og vísinda; innleiðingar stafrænnar tækni. Eins og matvælaráðherra kom vel inn á í ágætri ræðu sem hún flutti við setningu búnaðarþings fyrr í morgun þá er stafræna tæknin ekki síður að breyta landbúnaði eins og öðrum atvinnugreinum. Þetta var almennt um stefnuna. Varðandi einstök atriði hennar þá get ég drepið niður fæti víða en kýs að afmarka mig við örfáa staði. Ég vil rifja upp að landbúnaðarstefna hefur í eðli sínu verið til; við getum vitnað til tímamótalöggjafar frá 1923 og aftur 1945–6, framleiðsluráðslaganna í kringum 1960, löggjafar frá um 1980 þar sem við tókum á offramleiðslu í landbúnaði, og síðan til viðbragða, löggjafar og samningagerða við bændur sem við höfum leitt frá 1990 þar sem hin alþjóðlegu áhrif fara að hellast yfir íslenskan landbúnað. Íslenskur landbúnaður er ekki lengur einangruð atvinnugrein uppi á hinu kalda Íslandi heldur hafa alþjóðastraumarnir flætt yfir okkur og frá þeim tíma höfum við sett íslenskan landbúnað í allt annað samkeppnisumhverfi en okkur er enn í dag tamt að hugsa um hann. Hvort sem við horfum til mjólkur-, kjöt-, grænmetis- eða annarrar framleiðslu landbúnaðarins, þá á hann í alþjóðlegri samkeppni; hann á í samkeppni við önnur lönd þar sem lífskjör eru ekki eins góð og á Íslandi, svo eitt dæmi sé tekið, sem hafa aðra möguleika vegna framleiðsluaðstæðna, loftslags, ræktunarskilyrða, fjölmennis og hagkvæmni stærðarinnar. Allt eru þetta þættir sem við verðum að viðurkenna og vinna með til að halda utan um íslenskan landbúnað. Þá gengur ekki lengur að segja að svona eigi þetta bara að vera áfram og að við viljum gera betur. Það ætlum við ekki að gera með þessari landbúnaðarstefnu og þess vegna erum við komin með hana inn í þingið. Við getum beitt fleiri atriðum og þáttum en koma fram í stefnunni. Þar má nefna að við ættum ekki einungis að horfa til beins stuðnings við bændur þegar við tölum um ættliðaskipti eða nýja kynslóð í landbúnaði og ættum að leyfa okkur að hugsa það í víðara samhengi, t.d. með því að beita skattkerfinu. Matvælaráðherra bendir síðan á aðrar stefnur eins og orkustefnu. Allt eru þetta þættir sem þurfa að fléttast saman til þess að við komumst á þann stað að gera landbúnaðinn aftur samkeppnishæfan um ungt fólk. Það er lykilatriði sem við eigum að tala um. Undir lok þessarar ræðu vil ég segja, sem ég fæ allt of stuttan tíma fyrir því að málið brennur á mér, að ég vil ekki lengur tala um að það sé vandamál fyrir ungt fólk að hefja búskap. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu sína þar sem hann fór aðeins yfir söguna og rakti löggjöfina frá því snemma á síðustu öld. Nú er ég ekki bóndi og eins og ég horfi á íslenskan landbúnað þá get ég ekki annað séð en að við séum á rangri braut. Ég get ekki séð að eðlileg kynslóðaskipti verði innan 20 ára. Mig langar að spyrja hv. þingmann, sem er bóndi: Er ekki kominn tími til að snúa þessari þróun við? Telur hann þetta skjal vera merki þess að við getum gert það? Kannski telur hann að við séum á réttri leið, en mér heyrðist ekki. Þurfum við ekki líka að horfa á stöðu okkar á hnettinum, að við séum hér við heimskautsbaug og þurfum að horfa á fæðuöryggi? Við erum vel samkeppnishæf varðandi matvælaframleiðslu við svæði sem við berum okkur saman við, eins og t.d. Noreg og Finnland - tvímælalaust Noreg. Er ekki kjarninn í málinu, sem ætti að koma fram í landbúnaðarstefnu, lífsafkoma bænda? Ég lýsti því yfir í andsvörum við hæstv. matvælaráðherra að það þurfi að vera kafli sem tryggir lífsafkomu bænda og eðlileg kynslóðaskipti. Það er vissulega rétt, sem hv. þingmaður sagði, að taka þarf mið af framleiðslubúunum. Þá er gott að minnast á það að Ísland tók úr gildi lögin um óðalsjarðir. Ég var nú einu sinni lögfræðingur á Skipulagsstofnun og horfði þar upp á landbúnaðarjarðir vera bútaðar sundur í lóðir og annað slíkt. Er ekki kominn tími til að snúa þessari þróun við og að við horfum á framleiðslueininguna - ekki bara það heldur líka að sauðfé sé ræktað á þeim svæðum sem 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Ég gæti nú kannski sagt að betur hefði farið á því að hann hefði hlustað á ræðu mína.

Ég hlustaði á hana, heldur betur.

Kjarninn í henni var þessi: Ég var að ræða um valdastöðu bænda í skiptingu verðmætanna, sem er sambærileg um allan heim eins og ég þekki til. Bændur bera lítið úr býtum yfir höfuð þótt örugglega séu til einhverjar undantekningar á því. Ég var að ræða um það af hverju þessi staða væri komin upp. Ég vil að umræðan um þessa landbúnaðarstefnu horfi líka til þess sem og hvernig við ætlum að breyta því og hvernig við styrkjum alla ramma og allar undirstöður, hvort sem er við frumframleiðendur, úrvinnsluiðnaðinn eða þjónustuiðnaðinn, og þar af leiðandi byggðirnar í sveitunum. Um óðalsjarðirnar og þær breytingar þá vil ég frekar sækja fram, ekki með beinum stuðningi við ungt fólk til þess að hefja búskap, þótt alltaf verði að vera einhver millivegur í því, heldur í gegnum skattkerfið og hvernig við meðhöndlum t.d. sölu jarða á milli kynslóða. Ég veit að þessum úrræðum er beitt í löndum sem við getum borið okkur saman við og við eigum í gegnum þá leið einnig möguleika á að tryggja áframhaldandi búsetu og búskap. Við eigum að vera alveg óhrædd í því, hv. þingmaður, að segja: Við eigum að beita landbúnaðarstefnu, skattastefnu og þess vegna stefnu í orkumálum til þess að tryggja byggð í sveitum og búsetu á jörðum. Grundvallaratriðið er, hv. þingmaður, að styrkja afkomu landbúnaðarins. Þá hef ég ekki áhyggjur af því að ungt fólk hasli sér völl í íslenskum landbúnaði vegna þess að mér finnst ótrúlegt að sjá hversu mikill áhugi er hjá ungu fólki á að hefja búskap. Ég skil það líka vel því að ég var einu sinni ungur. Það er langt síðan.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef miklar áhyggjur af því að það séu ekki eðlileg kynslóðaskipti hjá bændum. Ég óttast að bændur sem eru núna að taka við búum þurfi í fyrsta lagi að borga niður kaupin á hinni nýju jörð og líka hafa lífsafkomu. Það er gríðarlegur fjármagnskostnaður við að kaupa nýja jörð í dag og þann tækjakost sem á þarf að halda. Ég hef áhyggjur af þessu, en hv. þingmaður sagði reyndar: Ef við erum með skattkerfið í lagi og hitt, og skilyrðin. Ég tel að þessi skilyrði séu ekki fyrir hendi. Ég tel vissulega að við eigum að tryggja það innan skattkerfisins, við sölu á jörðum til bænda, að þeir geti fengið skattafslátt fram í tímann. Það breytir því ekki að þótt bændur séu fátækir í öðrum löndum þá eiga þeir ekki endilega að vera fátækir á Íslandi. Ég tel að staða bænda, lífsafkoma þeirra og kjör séu allt of lág. Varðandi mikilvægi landbúnaðarvara í íslensku samfélagi og mikilvægi lambakjötsins - ég get borið lambakjötið saman við stöðu þess í Noregi - þá tel ég að staða íslenskra landbúnaðarafurða sé mjög sterk á íslenskum markaði í huga almennings. Þessi verðmæti endurspeglast ekki í lífsafkomu bænda. Mig langar að spyrja hv. þingmann aftur: Telur hann skorta, í þessa tillögu til þingsályktunar um landbúnaðarstefnu, að sérstakur kafli og sérákvæði verði um lífsafkomu bænda og að hún sé mikilvæg út frá fjölskyldubúinu, kynslóðaskiptum og landsvæðum sem snerta landbúnað?

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að deila við hv. þingmann. Við erum ekkert ósammála en það er blæbrigðamunur á því hvernig við setjum þetta fram. Hv. þingmaður spyr með beinum hætti hvað mér þyki vanta í þessa landbúnaðarstefnu. Ég get svarað hv. þingmanni með því að það mun koma þegar við höfum rætt stefnuna í þinginu og klárað hana. Síðan þurfum við að byggja á henni einhverja aðgerðaáætlun, tölusett markmið og aðgerðir sem eiga einmitt að byggja undir það sem við hv. þingmaður erum sammála um. Ég held að það sé alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, og ég er sammála því, að það er erfitt að hefja búskap í dag. En það hefur bara alltaf verið erfitt. Það á ekkert endilega að vera þannig en við erum einfaldlega í samkeppni um fólk. Við erum í samkeppni um lífskjör og ef við getum ekki boðið ungu fólki sambærileg lífskjör í landbúnaði eins og í öðrum atvinnugreinum þá mun atvinnugreinin landbúnaður að sjálfsögðu verða undir. Það er veruleiki máls, þó svo að rómantíkin yfir búskapnum og frelsið sem fylgir því að vera bóndi séu enn sannarlega mikils virði. Það eru ekki bara peningar í hugum bænda, líklega síst, en grundvallaratriðið er að við horfum á búin og byggjum undir afkomu þeirra og arðsemi rekstrarins. Um það snýst þessi landbúnaðarstefna og á henni byggjast síðan aðgerðaáætlanir og markmið stjórnvalda. Við höfum, virðulegi forseti, í of langan tíma látið það reka á reiðanum. Ég get nefnt eitt dæmi: Hvers vegna er 300 tonnum minna af nautakjöti framleitt á næstu mánuðum en fyrir nokkrum mánuðum? Er það ekki eitthvað sem stjórnvöld verða að hugsa um? Hvers vegna sköpuðu þau þessar aðstæður? Það eru þessar aðgerðir sem verða að byggja á stefnunni. Ég ætla ekkert að dæma um það hvort það vanti einhvern einn kafla eða annan, en ef grunnurinn er í lagi þá mun okkur farnast vel.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að koma hér inn með landbúnaðarstefnu til ársins 2040. Það er vel við hæfi á þessum fallega degi að á sama tíma og við ræðum um landbúnaðarstefnu hér á hinu háa Alþingi sé Búnaðarþing í gangi hér í borg. Mér finnst það vera viss tímamót að við séum loksins komin á þann stað að fara að ræða landbúnaðarstefnu. Málið er okkur hv. þm. Haraldi Benediktssyni, sem talaði hér á undan mér, svolítið skylt þar sem báðir erum við bændur og alþingismenn. Þegar maður les í gegnum stefnuna þá bara fagna ég eiginlega öllu sem þar fram kemur, ég verð að segja það, því að það er farið vel yfir landbúnaðinn í heild sinni og það er bent á ýmis tækifæri. Að sjálfsögðu er ekki farið, eins og maður segir, í punkta og kommur, enda er það ekki hægt þegar við erum að fjalla um landbúnaðarstefnu sem tekur í sjálfu sér til allrar þeirrar framleiðslu sem fer fram hér á landi. Við vorum við setningu Búnaðarþings í morgun, nokkrir hv. þingmenn ásamt hæstv. matvælaráðherra, og þar kom t.d. fram að landeldisbændur eru að verða hluti af Bændasamtökum Íslands sem er vissulega mikið ánægjuefni. Það er alltaf þannig þegar við tökum umræðu um svona stefnur að sitt sýnist hverjum. Aftur á móti finnst mér umræðan hafa kjarnast svolítið í umræðu hér rétt áðan sem sneri að afkomu bænda. Ég ætla að dvelja aðeins við hana. Vissulega hafa verið ákveðnar brekkur, við getum bara sagt það, á leiðinni og það er í sjálfu sér ekkert nýtt að við séum að fjalla um afkomu matvælaframleiðenda í heild sinni. Og hvers vegna er það? Ég hef ekki svarið á reiðum höndum og ég held að í sjálfu sér hafi enginn það. Við erum að sjá þróun sem hefur átt sér stað erlendis, þ.e. að það er ákveðin samþjöppun og menn eru að leita hagræðingar. Landbúnaður hefur þróast á Íslandi og kemur til með að þróast. Það eru ekkert svo mörg ár síðan fjölskyldur framfleyttu sér á einhverjum 150 kindum og 20 kúm. Nú er staðan bara allt önnur og það er vegna þess að samfélagið sem við búum í hefur breyst og ákveðnar atvinnugreinar innan matvælaframleiðslunnar hafa fylgt þróun. Ég get tekið sem dæmi alifugla, svín, eggjaframleiðslu og ég get líka nefnt mjólkurframleiðsluna. Síðan getum við tekið greinar eins og sauðfjárræktina og nautakjötsframleiðsluna sem ég ætla bara að leyfa mér að segja að hafi setið eftir þrátt fyrir að þær hafi þróast mjög mikið. En við eigum eftir að stíga þar ákveðin skref. Það er ekki nóg að starfsumhverfi greinarinnar í heild sinni, það sem stendur svona á jaðrinum við hana en er ekki greinin sjálf, sé að þróast heldur þyrfti greinin sjálf líka að þróast í samræmi við nútímann. Það er búið að vera töluvert í umfjöllun hér, aðallega í fjölmiðlum, sem snýr t.d. að lausagöngu búfjár. Sitt sýnist hverjum um það og ætla ég svo sem ekki að blanda mér beint í þá umræðu. Aftur á móti fer það fram á vegum sveitarfélaga hvernig menn haga þeim leikreglum í hverju og einu sveitarfélagi fyrir sig. Aftur á móti finnst mér það líka kalla á ákveðna naflaskoðun í þeirri framleiðslu sem er. Í matvælastefnu, í lið 2.6 í greinargerð, er fjallað um alþjóðleg markaðsmál. Þetta hefur verið mitt áhugasvið töluvert lengi og snýr að starfsskilyrðum og því hvernig við getum hagrætt innan afurðageirans og hvernig við sjáum þetta þróast annars staðar. Ef við horfum bara á nágrannalönd okkar þá hafa menn farið þá leið, eins og við þekkjum hér í mjólkuriðnaði, að menn hafa farið í að leyfa ákveðna samþjöppun og samvinnu. Ráðherra, að mér skilst, er á leiðinni með slíkt mál í haust, kemur með það í haust, og verður bara spennandi verkefni að takast á við það. Það sem ég vildi koma inn á hérna líka er að þegar ég tala um að þessar atvinnugreinar þurfi að þróast þá er það ekki lögmál að menn fari bara í göngur í september og síðan sé bara sláturtíð á sauðfé í einhverjar átta vikur í september og október. Við sjáum það að tímarnir hafa breyst og mennirnir með og við þurfum þá líka að breyta því sem að þessu kemur. Ég get alveg séð það fyrir mér og það er hægt að gera það annars staðar í heiminum þar sem menn eru með miklu jafnari og betri dreifingu á því hvenær menn eru að afsetja sína vöru. Það gæti þá líka haldist í hendur við það að menn geti þá unnið saman upp að einhverju vissu marki í því sem snýr að afurðageiranum. Allt þetta þarf að taka mið af þeirri þróun og þeim breytingum á mörkuðum sem við lifum í. Þegar við komum að nýliðun og því hvernig við fáum aðila til að taka við af þeim eldri þá er ég í sjálfu sér alveg sammála því sem fram fór áðan í orðaskiptum hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar og Haralds Benediktssonar. Við þurfum að horfa mun dýpra inn í það hvernig við getum framkallað ættliðaskipti. Nýliðunarstuðningur sem slíkur, eins og er í búvörusamningi, hjálpar eitthvað til en þetta kemur síðan alltaf að því að við þurfum að horfa til þess að við erum hérna með alveg ofboðslega mikla fjárfestingu. Við erum að fjárfesta með land og við verðum, held ég, að fara að horfa á það þannig að land sé ákveðinn lífeyrissjóður. Við getum bara horft á það þannig. Þarf matvælaframleiðslan alltaf að vera að borga af þessum lífeyrissjóði við hver ættliðaskipti? Ég tel að svo þurfi ekki að vera. Ég myndi telja skynsamlegra að það yrði bara borgað hóflegt gjald við þessi ættliðaskipti og að það kæmu þá t.d. einhverjar lánastofnanir á vegum hins opinbera sem myndu hjálpa við að koma nýliðunum áfram. Land kemur aldrei til með að falla í verði, það kemur alltaf til með standa alla vega í stað, það lækkar ekki því að það verður alltaf eftirspurn eftir landi í hinum breytta heimi sem við búum í af því að við þurfum alltaf land til að framleiða meiri mat í dag en við framleiddum í gær. Það er markmiðið. Mér finnst þessi landbúnaðarstefna - nú verður hjá mér eins og hjá fleiri mönnum að þetta brennur svo á manni að tíminn hverfur náttúrlega - sem ráðherra er að leggja hér fram fyrir okkur kjarna þetta bara nokkuð vel. Það verður mjög spennandi verkefni fyrir okkur í atvinnuveganefnd að taka vinnuna í kringum þetta, skiptast á skoðunum, fá gesti og ræða hlutina vegna þess að tækifæri til landbúnaðar og matvælaframleiðslu á Íslandi eru gríðarleg. Við erum framleiðsluland. Ég myndi telja að við getum gert mun meira í því heldur en við erum að gera í dag að framleiða mat. Tækifærin eru hérna og við höfum allt hér sem vinnur með okkur í því. Kærar þakkir, hæstv. matvælaráðherra, fyrir að koma fram 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir frumkvæðið í þessu máli. Mér er mjög hlýtt til bænda og landbúnaðar, eins og okkur í Viðreisn, og sérstaklega hef ég taugar til landbúnaðar, ég var kúasmali í sjö ár í Hrunamannahreppi og ég ætlaði að verða bóndi. Svo breyttist það. Það þarf ekkert að fjölyrða um mikilvægi stefnumótunar í þessari grein. Það þarf ekkert að fjölyrða um mikilvægi landbúnaðar. Það er alveg ljóst að landbúnaðarbyltingin sem varð á Íslandi er einhver sú stærsta sem hefur orðið í þessu landi. Um 1900 voru um 90% landsmanna bændur og unnu í landbúnaði. Mér skilst að 90% þingmanna hafi verið bændur líka þannig að við tengjumst þessu á ýmsan hátt. Síðan hefur náttúrlega orðið þessi gríðarlega bylting og í dag má segja að landbúnaður sé að hluta til stóriðja. Ég hef sjálfur heimsótt tvö stór mjólkurbú, Flatey á Mýrum og Gunnbjarnarholt í Skeiða- og Gnúpverjahreppi, og þar sannast eiginlega krafturinn í landbúnaðinum. Þarna eru gríðarlega öflug fjós, mjólkurframleiðslubú sem framleiða mjólk á heimsmælikvarða, afköst og framleiðni er á heimsmælikvarða að mínu mati. Ef ég vík aðeins að þessu stefnumótunarskjali þá er ýmislegt sem ég myndi hvetja hæstv. ráðherra til að taka upp í stefnumótuninni. Það er nefnilega þannig að landbúnaðurinn er með fimm haghafa, ekki bara bændur. Haghafar landbúnaðar eru neytendur líka, það er náttúran, vinnslustöðvarnar og skattgreiðendur. Mig langar til að hvetja hæstv. ráðherra til að taka umræðuna um náttúruna í auknum mæli inn í þetta skjal. Við vitum að ímynd bænda er oft tengd umgengni um náttúruna. Í fréttum er talað um ofbeit þar sem kindum er beitt á viðkvæmt land. Þetta þarf að taka mun fastari tökum í þessu skjali, einnig umgengni um náttúruna og framræsluskurði. Ég las það nýlega að í landinu eru um 33.000 km af landgræðsluskurðum, það nær svona sirka í kringum hnöttinn, en aðeins 10% þeirra eru notaðir við ræktun. Þarna ættu bændur og matvælaráðuneytið að taka til hendinni og sýna í verki að það er hægt að loka skurðum án þess að það hafi nokkur áhrif, samkvæmt þessum skýrslum sem ég hef lesið, á afkastagetuna en getur haft áhrif á bindingu kolefnis. Það sem ég vil taka sérstaklega til umræðu hérna eru neytendur og skattgreiðendur. Við vitum að við styðjum landbúnað með ýmsum hætti. Mér sýnist þetta vera í kringum 16–17 milljarðar sem bændur fá á hverju ári. Ég sé ekkert eftir þeim peningum, ég tel að við þurfum að styðja við þessa framleiðslu, en við ættum að mínu mati að fara úr framleiðslutengdum styrkjum yfir í landnotkunarstyrki eins og er gert í Evrópu. Það eru engir framleiðslustyrkir þar lengur, það er ekkert sem hvetur til framleiðslu þar, bara áhersla á jarðnæði og umgengni um jarðnæði. Það á í rauninni ekki að vera að hvetja til framleiðslu sem kannski er ekki einu sinni hægt að selja almennilega nema til útlanda. Það sem mér finnst standa eiginlega mest upp úr hér eru þessir verndartollar sem eru settir á landbúnaðarvörur. Hagfræðistofnun hefur reiknað út að þessir verndartollar kosti neytendur um 30 milljarða á ári. Þetta er eitthvað sem að mínu mati er eiginlega óþarfi. Landbúnaðurinn á Íslandi á að geta starfað án verndartolla, það sé ekki verið að tvöfalda verð á innfluttum osti eða tvöfalda verð á innfluttum kjúklingi. Íslenskur landbúnaður hefur að mínu mati allan styrk og getu til að keppa við erlendan landbúnað í gæðum og líka í verði. Við viljum borga hærra verð fyrir góða vöru. Mér finnst vanta inn í þessa stefnumótun umfjöllun um þetta viðskiptafrelsi sem er ekki í gangi. Við vitum að verndartollar voru teknir að mestu af grænmetinu og eftir það blómstraði grænmetisiðnaðurinn, þannig að ég tel að þarna þurfi að huga betur að hagsmunum neytenda. Svo vil ég geta þess líka, af því að það er mikið talað um fæðuöryggi, að fæða er náttúrlega meira en bara kjöt og mjólk. Fiskur er líka fæða. Það má geta þess að við veiðum um milljón tonn af fiski á ári. Það eru fimm tonn á mann. Fiskur er náttúrlega líka matur sem stuðlar að fæðuöryggi, mér finnst við stundum gleyma því þegar við erum að hamra á fæðuöryggi. En ég vil geta þess að við í þingflokki Viðreisnar ætlum að taka á móti bændum núna á eftir og munum segja þeim frá okkar stefnu í landbúnaði sem byggist fyrst og fremst á því að bændur verði frjálsari, geti framleitt sem frjálsir bændur. Ég tel líka varðandi ímynd bænda að það sé allt of mikið talað um það, og það kom fram m.a. í ræðu hjá hv. þingmanni, að bændur séu alltaf blankir. Það er bara ekki þannig. Það er fullt af bændum sem hagnast vel á sinni framleiðslu og þá nefni ég þessi stóru mjólkurbú. Það er stórkostleg upplifun að koma í þessi öflugu mjólkurbú. Ég vildi óska þess að það væri meira talað um þá bændur sem geta vel lifað af sinni vinnu því hitt fælir fólk frá því að fara í bændastéttina, þegar við erum alltaf að tala um það í fjölmiðlum hvað þetta er erfitt, hvað sauðfjárbúskapur er erfiður o.s.frv. - Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ágætu ræðu. Ég hef svo sem heyrt áður að flokkur hv. þingmanns vilji hafa bændur frjálsa og er það vel. Við skulum hafa eitt hugfast í þessu samhengi. Verndartollar eru ekkert séríslenskt fyrirbrigði. Við skulum hafa það á hreinu. Það eru tollar lagðir á matvæli vítt og breitt um heiminn. Heilt yfir er það þannig með matvælaframleiðslu innan hvers lands að 90% af henni fer aldrei út fyrir landsteinana. Hennar er neytt innan lands. Þó að hv. þingmaður hafi rætt um að við ættum að framleiða það sem við þyrftum, og ég tek alveg heils hugar undir það, þá er það þannig í dag að staðan hefur gjörbreyst hvað varðar lambakjötsframleiðsluna. Nú er svo komið að við erum að verða ekki sjálfum okkur næg í þeirri framleiðslu sem hér er og þar af leiðandi er alveg afskaplega takmarkað sem er flutt út erlendis. Þetta var náttúrlega gríðarlegt magn hér á árum áður en það hefur breyst. Nú erum við komin yfir á hinn vænginn þar sem á að fara að flytja inn 370 tonn í kvóta og ég held að 270 séu farin, ef ég man þetta rétt, sem eiga að koma frá Spáni. Við munum ræða hérna á eftir það sem snýr að matvælaöryggi þannig að ég ætla ekki að eyða tíma mínum í það, en tímarnir hafa breyst gríðarlega. 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu. Það má geta þess að ef Ísland væri í Evrópusambandinu, sem Viðreisn stefnir að, þá væru engir tollar. Það eru engir tollar á milli landa Evrópusambandsins. Það er tollfrelsi þar. Ef Ísland væri í Evrópusambandinu værum við með tollfrjálsan útflutning og tollfrjálsan innflutning. Við yrðum að styðja við bændurna með einhverjum öðrum hætti sem væri kannski bara skynsamlegra. Bændur í Finnlandi eru t.d. mjög ánægðir með inngöngu Finnlands í Evrópusambandið. Það er allt annað að vera bóndi í dag, segja þeir, eftir því sem ég hef lesið. Þeir fá styrki frá Evrópusambandinu og mega framleiða nákvæmlega það sem þeir vilja en það fer allt á markað. Eitt enn sem ég gleymdi að segja áðan varðandi ímynd landbúnaðarins og tengist umræðu um náttúruvernd áðan, ég myndi vilja sjá í þessari stefnumótun hæstv. ráðherra fjallað um umgengni á bændabýlum. Ég er mikill áhugamaður um góða umgengni. Þegar maður ekur fram hjá bóndabýli þá tekur maður eftir umgengni, máluð hús, ekkert drasl. Svo keyrir maður fram hjá öðrum þar sem er allt í drasli, traktorar síðustu 70 ára í réttri röð. Ég myndi vilja sjá í svona stefnumótun umgengnisþátt þar sem bændur eru hvattir til að ganga miklu betur um jörðina sína. Ég tek það fram að fjölmargir bændur eru framúrskarandi góðir í þessu, sérstaklega í Hrunamannahreppi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann minntist hér á Finna og þann stuðning sem þeir fá frá Evrópusambandinu, get ég alveg tekið undir það, en það hefur orðið veruleg breyting núna á einu ári frá því að Rússar réðust inn í Úkraínu. Verkefni matvælaframleiðenda er að framleiða meiri mat og skilaboð WTO til matvælaframleiðenda og hins opinbera eru: Beinið stuðningi beint á framleiðslu vegna þess að við þurfum að framleiða mat, ekki vera að borga bara fyrir það að gera eitthvað. Sú breyting hefur átt sér stað bara núna á einu ári. Og við þekkjum öll umræðuna hér um fæðuöryggi og allt sem því viðkemur. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það er töluvert af bændum sem hefur það bara mjög gott. Það er alveg hárrétt. Ég kom líka inn á það í minni ræðu áðan að það er í þeim atvinnugreinum sem hafa þróast með nútímanum. Hv. þingmaður minntist hér á mjög reisuleg kúabú þar sem mjólkurframleiðsla er og ég get tekið undir það, en þar er aftur á móti gríðarleg fjárbinding. Þá komum við að þessu sem við vorum að ræða líka hér fyrr í umræðunni sem snýr að ættliðaskiptum. Ég held að það sé ekki nein ein leið rétt í því hvert á að fara, við þurfum alltaf að sníða stakkinn að þeim þörfum sem uppi eru hverju sinni því að misjafnt er á milli landa hvernig best er að standa að matvælaframleiðslu.

Virðulegi forseti. Ég er bara ákaflega ánægður að heyra samhljóminn hjá okkur hér. Við viljum öll landbúnaðinum vel. Við viljum að hann sé öflugur, að bændur hafi góða afkomu af sinni vinnu. Í lokin vil ég segja það að ég tel að hagsmunum íslenskra bænda væri langbest borgið innan Evrópusambandsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu og ég get tekið undir svo fjölmargt sem hann lagði áherslu á í sinni ræðu, sérstaklega samband neytenda og bænda og það var vel gert líka hjá hæstv. matvælaráðherra í hennar framsögu, hún fjallaði um þann þátt. En ég vil í fyrra andsvari mínu ræða einmitt um það samband sem við vildum svo gjarnan efla og styrkja og ég ætla ekki að segja að sé ekki neitt en við viljum gera betur þar, sem er vitneskja neytenda um uppruna matvælanna. Nú getum við skipst á skoðunum um trúarbrögð í þessu, hvort það eigi að beita tollum eða beinum stuðningi eða einhverju slíku, setjum það til hliðar. Við gerum hérna mjög merkilega tilraun með grænmetisframleiðsluna þar sem við fellum niður tolla og tökum upp beinan stuðning. Samt er veruleikinn einhvern veginn svona, að við höfum stöðugt gefið eftir í markaðshlutdeildinni fyrir papriku og erum að gefa verulega eftir í tómötunum en við höldum dampi í gúrkunni. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvernig hann horfir á það. Hefur okkur mistekist í þessu efnum? Hvers vegna ryður ekki íslenska framleiðslan algjörlega út innflutningi? Eins og hv. þingmaður sagði þá trúum við á þessi gæði, við viljum öflug bú og öfluga bændur og þannig er hugur neytenda, ég efast ekkert um það. En af hverju er þá þessi staða komin upp? Hvað mistókst okkur?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa ræðu hv. þingmanns. Ég fylgist vel með landbúnaði, ég er mikill áhugamaður um landbúnað, og á síðasta ári sérstaklega með grænmetisræktinni. Það hefur náttúrlega verið unnið stórvirki á Íslandi í framleiðslu á grænmeti en samt flytjum við inn, held ég, 60% af grænmetinu. Þetta er auðvitað áhyggjuefni. Af hverju í ósköpunum er grænmetisframleiðslan á Íslandi, með hreint vatn, hreint loft og græna orku, ekki að keppa við tómata sem koma frá Suður-Spáni með það kolefnisspor sem því fylgir? Þetta snýst náttúrlega um upplýsta neytendur á þessu sviði og ég hef trú á að þetta muni breytast. Ég vil líka benda á að það mætti hugsa það aðeins að við neytendur borgum 16–20 kr. fyrir kílóvattstund af rafmagni. Stóriðjan borgar 3 kr. sirka, 3–4 kr. Grænmetisbændur eru miklu nær því að borga eins og neytendur frekar en stóriðjan. Kannski þurfum við að breyta okkar hugsun. Grænmetisrækt er kannski stóriðja sem þyrfti að fá einhverjar rafmagnskostnaðarívilnanir í anda stefnu um innlenda framleiðslu og lægra kolefnisspor. Ég hvet menn til að skoða þetta líka í stefnu landbúnaðarins, hvort grænmetisiðnaðurinn gæti fengið svipaða stöðu og stóriðjan á Íslandi því að rafmagnskostnaðurinn er stór hluti af kostnaði við framleiðslu grænmetis.

Virðulegur forseti. Ég segi bara að það sem hv. þingmaður er raunverulega að fitja upp á hér varðandi rafmagnskostnað er að við þurfum á hverjum tíma alltaf einhverjar lausnir og einhverja stýringu á framleiðsluskilyrðum landbúnaðar. En það sem ég er meira upptekinn af er hvers vegna við höfum ekki þá stöðu að við ryðjum með íslenskri búvöru annarri búvöru frá, vitandi um heilnæmi hennar. Áherslupunktar í þessari stefnu eru um heilnæmi matvæla. En þá verðum við líka að geta staðið við það heilnæmi sem við segjum að sé. Það er líka vel tekið utan um það í þessari stefnu og ekki síður í matvælastefnu sem við ræðum hér á eftir. Ég vil líka segja, vegna pólitíkur um það hvernig við styðjum landbúnað, að auðvitað er það ekkert annað en niðurgreiðsla sem hv. þingmaður er að leggja til, þ.e. að stýra verði á rafmagni. Við munum þurfa að taka þau verðmæti einhvers staðar, einhver orkuframleiðandi yrði ekki sisvona ánægður með það, bara af því að þetta er grænmeti, að afhenda rafmagnið með þessum hætti, hann myndi vilja fá það bætt. Ég og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir sóttum allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna í haust og fengum tækifæri til að heimsækja FAO, Landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna, og rétt eins og hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson kom inn á í sinni ræðu áðan eru vindar að breytast í þessum efnum, hvernig við styðjum landbúnað, vegna þess að áhyggjur manna snúast um að það verði ekki til nógu mikill matur. Og alla vega miðað við þær upplýsingar sem við hv. þingmaður fengum á þessum fundi þá undrar mig hljóðið í almennri umræðu um framtíðarhorfur í matvælaframleiðslu á Íslandi, umræðan um almennar horfur í matvælaframleiðslu heimsins nær einhvern veginn ekki hingað heim. Áhersla FAO var: Beinn stuðningur við landbúnað. Við verðum líka að viðurkenna varðandi það sem menn kölluðu verndartolla að við höfum ekki uppfært þau verðmæti í áratugi þannig að svokallaðir verndartollar eru nánast engin vernd orðin 

Forseti vill minna þingmenn á að virða tímamörk.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa ræðu. Ég er í rauninni að tala um að hagsmunir neytenda og hagsmunir bænda þurfi að fara saman. Skattgreiðendur eru að styðja við þetta. Neytendur njóta góðs af því náttúrlega líka með lægra verði en það þarf að vera hvatning til hagræðingar í þessari grein. Varðandi það sem var talað um hérna áðan, hvort þetta væri niðurgreiðsla á rafmagni, þá má benda á að stóriðjan á Íslandi er að fá rafmagn á bilinu 3–5 kr., að mér sýnist. Það er samt hagnaður á því rafmagni. Það er ekki verið að niðurgreiða neitt rafmagn til stóriðju. Ef ég er að tala um að grænmetisiðnaður fái rafmagn á hagstæðu verði, hagstæðara en hinn almenni neytandi, þá er ég ekki að tala um niðurgreiðslu. Ég er að tala um verðlagningu sem hefur annað í huga, sem tekur tillit til grænna áhrifa þess að ákveðin iðngrein eins og grænmetisframleiðslan fái rafmagn á verði þannig að það geti keppt við innflutt grænmeti. Innflutta grænmetið notar mjög lítið rafmagn, það notar sólina, þannig að við erum í rauninni að keppa við sólina þegar við erum að tala um íslenska framleiðslu. En svo er kolefnissporið á þessu grænmeti þegar það er á leiðinni til Íslands, ýmist með flugi eða skipi.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir framsögu sína um tillögu til þingsályktunar um landbúnaðarstefnu til ársins 2040 og þær fróðlegu umræður sem hér hafa átt sér stað. Helsta baráttumál Flokks fólksins er baráttan gegn fátækt og ég tel að stór hluti bænda geti fallið undir þá skilgreiningu, ekki síst sauðfjárbændur og ekki síst sauðfjárbændur í mínu kjördæmi, Húnavatnssýslum og á Vestfjörðum, jafnvel á Vesturlandi líka. Eins og kom fram í andsvörum hjá mér finnst mér vanta að hugtakið bóndi komi nægilega skýrt fram í þessari landbúnaðarstefnu. Það myndi gefa þessari stefnu miklu meiri tilfinningu að fjalla um þá stétt sem raunverulega er hinn íslenski landbúnaður, ef svo er komist að orði, og mikilvægt að lífsafkoma hennar sé tryggð með öllum hætti og að hún sé tryggð þannig að staðinn sé vörður um fjölskyldubúið, íslenska fjölskyldubúið, íslenska bændabýlið. Þetta er svipað í Noregi. Þar er fjölskyldubúið grunneiningin. Það er sú grunneining sem við eigum að standa vörð um. Það er líka mjög mikilvægt að bóndinn eigi land sitt. Það er líka grundvallaratriði. Ég hef komið til Suðureyja, Hebrides-eyja. Þeir sem eiga landið þar eru ekki einstaklingar sem búa á landinu. Það er einhver dómari í London, lögfræðingur í Edinborg, auðmenn hingað og þangað. Þeir leigja svo landið og það er svokallaður „gatekeeper“ sem sér um landið. Allir hafa farið fyrir löngu síðan, flúið til Kanada, flúið til Ástralíu og hleypt heimdraganum. Maður sér það á búunum hve illa þau hafa verið hirt og hvernig sveitir Suðureyja, Hebrides-eyja, eru raunverulega. Hins vegar er á Hjaltlandseyjum og Orkneyjum svokallað „owner occupation“, ef ég má sletta, þar sem eigandinn er búsettur á landinu. Það er þetta kerfi sem við eigum að verja í íslenskri landbúnaðarstefnu. Við eigum líka að tryggja að ungir bændur geti komið inn í greinina með auðveldum hætti, keypt sína jörð, verið sínir eigin herrar á sinni jörð, ekki leiguliðar, og tryggja þannig kynslóðaskiptin. Bændur eru mikilvægir vörslumenn lands á Íslandi. Vissulega er það að vera bóndi ákveðinn lífsstíll. Allir velja sér sinn lífsstíl. Svo er nú það. Varðandi það sem kom fram hjá hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni um land og mikilvægi þess þá minnir það mig alltaf á orð Marks Twains: Ef þú efnast þá skaltu kaupa land. Af hverju? Þeir eru hættir að framleiða það. Svo einfalt er það. Land er gríðarlega mikilvægt og við verðum að koma í veg fyrir að erlendir aðilar, erlendir auðmenn sem kaupa upp land á Íslandi í stórum stíl - einn enskur auðmaður, einn ríkasti maður Bretlands sem fluttur er til Mónakó eftir að þeir gengu úr Evrópusambandinu, er búinn að kaupa sennilega hátt í 50 jarðir, 40–50 jarðir. Það er ekki góð þróun. Í sumum ríkjum, eins og á Englandi, er það stöðutákn að eiga land. Allur aðallinn á Englandi er landeignaraðall. Þeir eiga gríðarlega mikið land. Við eigum að tryggja að bændur eigi sitt land. Ég get ekki talað um land öðruvísi en að minnast á þjóðlendumálin. Ég hef gætt hagsmuna landeigenda á Vestfjörðum. Það eru mestu ólög sem samin hafa verið á Íslandi og sýna stöðu bænda og sýna stöðu landeigenda í landinu og þá þróun sem hefur átt sér stað varðandi landeigendur. Varðandi skjalið sjálft, tillögu til þingsályktunar um landbúnaðarstefnu til ársins 2040, þá segir í upphafsorðum að meginmarkmið landbúnaðarstefnunnar verði að efla og styðja íslenskan landbúnað og styrkja stoðir hans til framtíðar með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Ég hefði viljað sjá setningu á eftir um að íslenskur landbúnaður sé borinn uppi af bændum og að tryggt verði að mikilvægi þessarar stéttar sé viðurkennt. Síðan ætti að koma kafli, á undan kaflanum um fæðuöryggi, sem fjallar um bændur og bændastéttina og lífsafkomu þeirra og þau atriði sem ég hef hér fjallað um; fjölskyldubúið, lífsafkomu bænda, kynslóðaskipti o.s.frv. til að tryggja að landnýting og varðveisla landbúnaðarlands verði tryggð, eins og í 4. kaflanum, til að tryggja nýsköpun og tækni, til að tryggja menntun og þróun og að það verði gert með fyrirkomulagi stuðnings við landbúnað, sem er í 10. kafla. Það er búið að fjalla hér aðeins um verndartollana. Ég veit eiginlega ekki alveg hvar ég á að byrja með það, virðulegur forseti. Evrópusambandið er með gríðarlega verndartolla á landbúnaðarafurðir. Stærstu útgjöld Evrópusambandsins eru til landbúnaðarmála. Þegar ég var í námi í Leuven, kaþólska háskólanum í Leuven í Belgíu, og var að læra Evrópurétt, þá voru um 50% af útgjöldum Evrópusambandsins styrkir til landbúnaðar. Þetta snýr ekki bara að landbúnaði. Tökum sem dæmi súkkulaði. Hafa hv. þingmenn keypt súkkulaði frá Afríku? Nei, ég efast um það. Kakóbaunirnar koma frá þróunarríkjunum en síðan er lokavinnslan í Sviss og öðrum ríkum ríkjum. Evrópusambandið kaupir jú kannski te frá Afríku og kaffibaunir en það er engin sala á öðrum landbúnaðarafurðum frá Afríku og öðrum ríkjum, gömlu nýlendunum, til Evrópusambandsins. Þetta er allt varið eins og enginn væri morgundagurinn. Íslenska fjölskyldubúið getur ekki keppt við framleiðsluvörur frá öðrum ríkjum heims á heimsmarkaði. Svo einfalt er það. Þetta er bara spurning um að við leggjum niður íslenskan landbúnað í núverandi mynd ef við ætlum að taka verndartollana af. Það eru sterk rök fyrir styrkjum íslenska ríkisins til bænda. Stuðningur ríkisins við landbúnað, sem hlutfall af þjóðarframleiðslu og hlutfall af ríkisútgjöldum, er ekki mikill miðað við þau verðmæti sem íslenskur landbúnaður skilar til íslensks samfélags. Íslensk matvæli eiga sér mjög sterka stöðu í íslensku samfélagi, mun sterkari stöðu en t.d. norsk matvæli í norsku samfélagi. Ég hef búið í Noregi og ég hef séð það, upplifað það. Norðmenn hafa engin þorrablót, það er enginn þorramatur, þeir eiga ekkert skyr. Við eigum að standa vörð um það að íslenskt lambakjöt haldi þeirri stöðu, hvort sem það er grillmatur, hangikjöt eða páskalambið. Svo einfalt er það. Vissulega er hægt að auka stuðning með niðurgreiðslum á rafmagni og öðru slíku til að auka framleiðslu á grænmeti sem er bara sjálfsagt mál. Mig langar að benda á land sem lenti í hungursneyð eftir síðari heimsstyrjöld, Holland, þar var gríðarleg hungursneyð í tvö ár. Þar var landbúnaðarráðherra sem bjó til módel sem leiddi til þess að Holland, sem er mun minna ríki en Ísland, er núna eitt helsta matvælaframleiðsluland Evrópu. Hollendingar selja matvæli út um allan heim, t.d. agúrkur og fleiri vörur. Þeir hafa gengið lengra, þeir eru meira að segja með stærsta markað í heimi í blómum og fá blóm alls staðar að úr heiminum. Þeir eru mjög öflugir á öllum sviðum landbúnaðar. Það er af því að þeir hafa búið til módel sem hefur þjónað landbúnaðinum, þjónað bændum og leitt til gríðarlegrar tækniþróunar í landbúnaði hjá þeim. Ég tel að við eigum að horfa til þessara ríkja þannig að íslenskir bændur og íslenskur landbúnaður fái aftur þá stöðu í samfélaginu sem stéttin á skilið. Það verður gert með því að geta þess í þessu skjali og Alþingi Íslendinga á að ganga fram með fordæmi og viðurkenna mikilvægi íslenskra bænda. Það eigum við að gera í þessari þingsályktun. Það á að hefja bændastéttina aftur upp til vegs og virðingar í íslensku samfélagi. Við vorum með bændasamfélag í 500 ár. Núna er þetta orðin, ég veit ekki hvernig á að orða það, en þetta virðist alla vega vera orðin einhver afgangsstærð að hluta til, alla vega hérna á höfuðborgarsvæðinu. Alþingi Íslendinga á að senda skýr skilaboð til þjóðarinnar með þingsályktun um landbúnaðarstefnu til ársins 2040. Það er einungis þannig sem við getum tryggt fæðuöryggi, landnýtingu og varðveislu landbúnaðarlands, nýsköpun og tækni, menntun og rannsóknir og þróun í landbúnaði, að ógleymdu mikilvægi landbúnaðar fyrir loftslagsmál. Það eru bændur sem munu framkvæma öll þessi atriði sem talin eru upp í þingsályktunartillögunni og þess vegna er mjög mikilvægt að nefna þá stétt með nafni og að íslenska ríkið muni styðja áfram íslenskan landbúnað með því styrkjakerfi sem hér er við lýði og er búið að vera í mörg ár, áratugum saman. Ég tel hins vegar að við þurfum að endurskoða styrkjakerfið, endurskoða skattkerfið með það að leiðarljósi að efla íslenskan landbúnað. Það er auðvelt að gera. Þetta er algjört lífsspursmál fyrir landsbyggðina, lífsspursmál fyrir kjördæmi eins og Norðvesturkjördæmi og Norðausturkjördæmi, í hinum dreifðu byggðum, og þá ekki síst fyrir sauðfjárbúskap 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir góða umræðu og vil drepa á nokkrum þeim atriðum sem komu fram í umræðunni. Í fyrsta lagi mál sem lutu að náttúruverndarsjónarmiðum og komu fram hér í máli eins hv. þingmanns. Ég árétta það, af því að ég vísaði áðan í samskipti við kollega mína víða um heim og ekki síst í Evrópu, að þetta er eitt af því sem er að fara sífellt ofar á dagskrá matvælaframleiðslunnar, ekki bara landbúnaðarins heldur almennt, þ.e. sambúðin við náttúruna og að efla matvælaframleiðslu án þess að ganga á líffræðilega fjölbreytni. Þetta er í raun og veru vaxandi nálgun sem ég tel að við séum að halda til haga hérna í kaflanum um líffræðilega fjölbreytni þar sem talað er sérstaklega um náttúruverndarsjónarmiðin með vísindi og vistkerfisnálgun að leiðarljósi og svo í 10. kafla er líka talað um umhverfis- og náttúruvernd í tengslum við fjölbreytni í ræktun, þannig að þessum sjónarmiðum er a.m.k. ætlað að skipa ríkan sess hér. Ég vil líka nefna sérstaklega neytendur og þetta sterka samband bænda og neytenda og ég er svo hjartanlega sammála því að við þurfum að draga þessa umræðu meira fram í dagsljósið og þá með þeim hætti að hagsmunir bænda og neytenda fari saman. Í 7. kaflanum er sérstaklega fjallað um neytendur og það má vel vera að það megi hnykkja enn betur á þessum tengslum. Sjálf hef ég gjarnan vakið máls á þessu með þeim hætti að segja sem svo: Þú getur verið í sambandi við lækni, prest, lögfræðing eða hvað sem það er einhvern tímann í lífinu, einstöku sinnum eða þegar þú þarft o.s.frv., en í raun og veru erum við í samskiptum við bændur oft á hverjum einasta degi. Við byrjum bara á því að setja súrmjólkina á diskinn og hafrana út á eða rúsínurnar eða hvað það er sem við gerum og búa til kaffið. Við erum í samskiptum við innlenda bændur, við erum í samskiptum við kaffibændur, við erum í samskiptum við appelsínubændur, við erum í samskiptum við kartöflubændur og landeldisbændur jafnvel og svo auðvitað sjávarútveginn eftir því sem deginum vindur fram. En aldrei líður sá dagur að við séum ekki í samskiptum við bændur með einhverju móti. Og til þess að auka á sjálfbærnina, styrkja hringrásarhagkerfið, draga úr kolefnisspori, þá er það betra eftir því sem hærra hlutfall af þessum samskiptum er samskipti við innlenda bændur. Það er bara vegna kolefnissporsins. En þarna erum við líka að leggja áherslu á það sem hv. þingmaður og fleiri töluðu hér um, mikilvægi þess að við sjáum hvaðan varan kemur og að við sjáum kolefnissporið og sjáum upprunann. Þetta verður vaxandi, bæði vaxandi krafa og vaxandi umræða í samfélaginu. Hér var líka rætt sérstaklega um raforkukostnað við garðyrkju. Þetta er mál sem hefur sífellt og endurtekið verið drepið á og um þetta er búið með tilteknum hætti varðandi flutningskostnað raforku í búvörusamningum þar sem gert er ráð fyrir beingreiðslum til garðyrkjubænda úr tilteknum potti og er allt að 95% af þeim kostnaði. Það má sannarlega skoða þetta enn þá frekar. Hér í 10. kafla er talað um fyrirkomulag stuðnings við landbúnað og ég held að það sé sérdeilis mikilvægt og kjarni málsins að okkur lánist hér við afgreiðslu þingsins að orða þennan kafla með þeim hætti að hann rúmi sem flest pólitísk sjónarmið, þ.e. að við höfum ekki skilninginn á þessum kafla svo þröngan að hann útiloki ákveðinn skilning. Aðalatriðið er að við vitum það að til að tryggja fæðuöryggi, hringrásarhagkerfið og halda áfram öflugum landbúnaði í samfélaginu þá þurfum við samfélagslegan stuðning við greinina. Við þurfum að gera það og mér finnst það skipta mjög miklu máli. Hér voru nefnd stór og öflug býli víða um land og af því að það rímar einkar vel þá vil ég nefna sérstaklega þann mikla sóknarhug sem ég finn hjá kornbændum og það að við getum núna kynnt til sögunnar í nýrri fjármálaáætlun að við ætlum að leggja til fjármagn fyrir utan búvörusamninga til að efla bæði rannsóknir og undirbúning og stofna síðan sjóð til að ýta undir frumframleiðslu í kornrækt sem við höfum allar forsendur til þess að gera mjög vel og geta í raun og veru brauðfætt Íslendinga eða landsmenn hér í beinum skilningi auk þess sem við getum þá staðið straum af þeirri þörf sem sannarlega er fyrir hendi varðandi korn til kjötframleiðslu o.s.frv. Þarna eru tækifæri. Þarna er mjög mikill spenningur hjá bændum. Þarna er tækifæri líka til að draga úr kolefnislosun, hvort sem er í flutningi eða í neyslunni sem slíkri ef við gætum náð að auka og færa neysluna meira inn á þessar brautir, vegna þess að við vitum að það er að verða í samfélaginu og í samfélögum heimsins áherslubreytingar í því hvað neytendur framtíðar vilja frekar á sinn disk heldur en við. Við þurfum að tryggja að landbúnaðurinn sé á hverjum tíma að tala við þessar nýju kynslóðir. Það gerum við m.a. með því að gefa í í möguleikum kornræktarinnar til að skapa sér stoðkerfi á sínum eigin forsendum. Þá erum við ekki að tala um einhvers konar kornmiðstöðvar á vegum hins opinbera eða eitthvað slíkt heldur samlög sem verða til á þeim stöðum þar sem þeim er best fyrir komið og að stuðningur sé fyrir hendi til að koma greininni af stað. Þar með værum við komin með forsendur fyrir eitthvað sem við gætum kannski kallað annars stigs framleiðslu eða fullvinnslu eða eitthvað slíkt. Þessi hugsun rúmast einkar vel í þessum drögum að landbúnaðarstefnu, en af því að ég var hvött til að taka til hendinni með einstakar áherslur, hvort sem það er orðalag eða áherslur varðandi náttúruvernd, neytendaáherslur eða annað, þá er svo komið núna í þessu máli að það fer frá mér og mínu ráðuneyti og er komið til meðferðar hjá hv. atvinnuveganefnd. Ég vil árétta þakkir mínar fyrir þessa umræðu sem hér hefur farið fram og þakka ekki síst mínum góðu kollegum sem búa að því að vera bæði bændur og þingmenn. Það er einkar heppileg samsetning akkúrat í þessari umræðu. En kjarni málsins er sá að í þessari þingsályktunartillögu sé ég fyrir mér að við getum rammað inn landbúnað, íslenskan landbúnað, sem er í sókn en ekki vörn, hann er í sókn vegna þess að hann hefur allar forsendur til þess.

Virðulegur forseti. Í beinu framhaldi af umræðu hér um landbúnaðarstefnu mæli ég hér fyrir þingsályktunartillögu á þskj. 1431, mál nr. 915, um matvælastefnu fyrir Ísland. Þessari stefnu er ætlað að gilda til ársins 2040 og byggir að nokkru leyti á eldri stefnumótun, svo sem matvælastefnunni Matarauðlindin Ísland og aðgerðaáætlun sem henni var tengd. Ég tel að um langtímastefnumótun í eins mikilvægum málaflokki og matvælum sé nauðsynlegt að fjalla hér á vettvangi Alþingis. Stefnunni er í raun og veru ætlað að vera svokölluð regnhlífarstefna, þ.e. stefna sem nær yfir alla stefnumótun á sviði matvælaráðuneytisins. Slík stefna stuðlar að því að öll áætlanagerð og stefnumótun á þessu sviði verði samhæfð og tillagan sem hér liggur fyrir er samin í matvælaráðuneytinu. Fyrir þjóð sem reiðir sig á útflutning matvæla í jafn ríkum mæli og Ísland er mjög mikilvægt að þessi markmið séu rétt stillt. Framleiðsla matvæla varðar samfélagið allt og stefnunni er ætlað að skapa sterkar stoðir fyrir innlenda matvælaframleiðslu til framtíðar til hagsbóta fyrir samfélagið í heild. Öll stefnumótun miðar að því að styrkja stoðir fæðukerfis íslensks samfélags með fjölþættum hætti. Hér er sannarlega gott aðgengi að hreinu vatni og endurnýjanlegri orku og hreinleiki afurða í sérflokki. Þá eru hér við land auðug fiskimið, gnótt af ræktarlandi ásamt því að íslenskir firðir hafa reynst ágætlega til fiskeldis. Ísland er sjálfu sér nægt um nærri 100% af framboði sjávarfangs innan lands af þeim tegundum sem veiddar eru á Íslandsmiðum. Í heildina eru þó 98% af sjávarfangi sem hér fellur til flutt á erlenda markaði og því má sannarlega segja að landið sé mjög stór nettóútflytjandi á matvælum í heild og fiskútflutningur stendur undir fjórðungi okkar útflutningstekna í heild af vörum og þjónustu. Hér innan lands stendur búfjárrækt fyrir um 90% af framboði kjöts, 99% af framboði mjólkurvara og 96% af framboði eggja. Hins vegar sér garðyrkja þjóðinni aðeins fyrir um 43% af framboði grænmetis og kornrækt, sem hér var nefnd undir fyrri dagskrárlið, stendur aðeins undir 1% af framboði korns til manneldis. Þetta þarf að skoða sérstaklega með það í huga að efla grænmetis- og kornrækt í landinu og ég hef getið þess áður en vil gera það líka hér undir þessum dagskrárlið að í nýútkominni fjármálaáætlun er fjallað um þau markvissu skref sem við hyggjumst stíga á næstu árum til að efla kornrækt. Það er mikilvægt að hafa í huga að auka fæðuöryggi með sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda, aðferðum hringrásarkerfisins, enda viðhöldum við þannig sterkum samfélögum um land allt og framþróun í takt við þarfir neytenda. Mótun matvælastefnunnar sem þessi tillaga byggir á er partur af heildarstefnumótun innan matvælaráðuneytisins. Lögð er áhersla á sjálfbærni matvælaframleiðslu, þar sem horft er til umhverfisáhrifa og hringrásarhagkerfisins; samfélag þar sem horft er til byggðamála og jafnréttis, þar sem fæðuöryggi í víðum skilningi sé tryggt og að öruggt framboð sé af fæðu í landinu; matvælaöryggi, þar sem horft er til þess að þau matvæli sem í boði eru séu örugg til neyslu og heilnæm; þarfir neytenda, þar sem horft er til ímyndar og orðspors Íslands og neytendavitundar og neytendahegðunar; og síðast en ekki síst er horft til framtíðar þar sem horft er til þess sérstaklega hvaða rannsóknir og nýsköpun þurfa að eiga sér stað til að takast á við áskoranir framtíðarinnar og þar með hvaða menntun matvælaframleiðendur framtíðar þurfa að hafa og hafa aðgang að. Þessi þingsályktunartillaga hér byggir á fyrrnefndu skjali en þó hefur verið tekið mið af allri annarri stefnumótun á málefnasviðinu, m.a. þeirri sem hér var rædd fyrr á dagskránni um landbúnað. Ég vil fyrst nefna stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Þá vil ég nefna að í febrúar 2022, þegar matvælaráðuneytið var í raun sett á laggirnar, kynnti ég áherslur og verklag við stefnumótun á sviði matvæla og þá var tillögum og greinargerð Landbúnaðarháskóla Íslands um aðgerðir til að bæta fæðuöryggi skilað til ráðuneytisins í apríl sama ár. Land og líf, landgræðsluáætlun og landsáætlun í skógrækt til ársins 2031 var birt í ágúst 2022. Þingsályktunartillagan var líka unnin með hliðsjón af mínum áherslum sem og nýs ráðuneytis eftir að það tók til starfa 1. febrúar 2022. Heimsfaraldur kórónuveiru og innrás Rússlands í Úkraínu hafa líka breytt ýmsum forsendum sem áður voru taldar sjálfgefnar. Í þingsályktunartillögunni er því m.a. aukin áhersla lögð á fæðuöryggi, loftslagsmál og hringrásarhagkerfið. Jafnframt mun þessi stefna vera leiðarstef fyrir komandi stefnumótun á sviði fiskeldis og sjávarútvegs en sú vinna er nú þegar hafin. Drögin að þingsályktunartillögunni voru kynnt í þessu skjali hér á matvælaþingi í nóvember 2022 þar sem meginkaflarnir voru til umræðu í pallborðum og drögin voru rýnd með gagnrýnum augum. Í febrúar síðastliðnum var stefnan birt í opnu samráði í samráðsgátt stjórnvalda og bárust 25 umsagnir frá ýmsum stofnunum, hagsmunasamtökum, sveitarfélögum og einstaklingum. Margir umsagnaraðilar fögnuðu fram kominni tillögu að matvælastefnu og það voru gerðar ýmsar breytingartillögur að stefnunni sem tekið var tillit til eins og hægt var. Fjöldi athugasemda sneri að því hvernig best sé að ná markmiðum stefnunnar en slíkt bíður þeirrar aðgerðaáætlunar sem kveðið er á um í stefnunni. Um þá áætlun verður haft sérstakt samráð þegar þar að kemur. Enn fremur var brugðist við ýmsum athugasemdum með breytingunum. Ég vil árétta að þessari stefnu er í raun og veru ætlað það meginhlutverk að ná utan um stefnumótun í landbúnaði, sjávarútvegi og fiskeldi, eða lagareldi í víðum skilningi. Í fyrsta lagi erum við þar með komin með stefnu um sjálfbærni matvælaframleiðslu þar sem við orðum það með skýrum hætti hvað við eigum við, óháð því hver framleiðslan er. Í öðru lagi ræðum við hér sérstaklega samfélagslegu þættina sem lúta að uppbyggingu innviða um allt land, um skilvirka stjórnsýslu, um endurnýjanlega orku sem er nauðsynleg, um skýran lagaramma, eftirlit, starfsumhverfi o.s.frv. Í þriðja lagi ræðum við fæðuöryggið þannig að við séum að horfa á fæðuöryggi í víðari skilningi en við erum kannski vön þar sem við erum að hugsa um öll fæðukerfin, þ.e. alveg frá upphafi til enda, og séum að horfa á þessa lífrænu ferla og hvernig þeir taka af stað inni í matvælaframleiðslunni og hvernig við getum komið þeim inn í ferilinn aftur, hvernig við getum stutt við nýsköpun í matvælaframleiðslu, aukið sjálfbærni hér innan lands, dregið úr losun framleiðslunnar o.s.frv. og mögulega geta þessar greinar matvælaframleiðslunnar líka spilað saman í ríkari mæli en þær gera nú. Í fjórða lagi ræðum við sérstaklega matvælaöryggið sem er sérstaklega mikilvægt fyrir orðspor, fyrir markaðssetningu og einfaldlega fyrir heilsu og líf íbúanna, að þau matvæli sem eru framleidd hér á landi og þau sem eru aðflutt séu örugg, séu heilnæm, og jafnframt að hugmyndafræði einnar heilsu verði höfð að leiðarljósi þar sem vísað er til dýraheilbrigðis í einu og öllu. Neytendur eru hér nefndir, að þeir séu vel upplýstir o.s.frv., að það sé lögð áhersla á sem jafnast aðgengi að matvælum. Og loks sá kafli sem er ekki síst mikilvægur sem er um rannsóknir, nýsköpun og menntun því að við höfum orðið þess áskynja og vitum að við þurfum miklu heildstæðari sýn á menntun varðandi matvælaframleiðslu, hvort sem það er á framhaldsskólastigi, háskólastigi eða í rannsóknum og vísindum þar sem við getum skipað okkur meðal fremstu þjóða. Við þurfum auðvitað að hlúa að grunnrannsóknum og vöktun. Við þurfum að þekkja vel til lifandi auðlinda og matvæla. Við þurfum að vita hvernig mannauður framtíðarinnar þarf að vera, eins vel og við getum, og styðja við uppbyggingu þess mannauðs eins og nokkur kostur er. Þetta er líka hluti af því að ýta undir nýliðun og það að greinarnar séu spennandi fyrir ungt fólk, að þetta haldist allt saman í hendur. Ég nefndi áðan að drögin voru kynnt á matvælaþingi í nóvember þar sem stefnan var rædd og þar er loks í þingsályktunartillögunni kveðið á um að það verði gerðar aðgerðaáætlanir til fimm ára í senn til að hrinda þessari stefnu í framkvæmd og þetta er auðvitað hluti af því að skapa það orðspor sem við eigum sannarlega inni sem matvælaframleiðsluland í fremstu röð. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðarinnar sem fylgir tillögunni þar sem ítarlega er fjallað um og gerð grein fyrir hennar efni og að lokinni þessari umræðu vil ég leggja til að tillögunni verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að koma fram með þingsályktunartillögu um matvælastefnu og ég fagna henni mjög. Ég ætla aðeins að bakka aftur í tímann. Á 149. löggjafarþingi samþykktum við þingsályktun um aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna. Þar er í 12. lið tekið fram að hluti af þessari aðgerðaáætlun sé að koma fram með matvælastefnu sem tengir þetta aðeins saman. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að bakka aðeins aftur í landbúnaðarstefnuna af því að ég komst ekki í það að fagna þeirri stöðu sem núna blasir við okkur sem snýr að kornræktinni. Hún er virkilega ánægjuleg og eru mikil sóknartækifæri þar. Vissulega er það nú þannig að þegar við erum að tala um matvælastefnu og landbúnaðarstefnu þá blandast þetta aðeins saman hjá okkur. Ég ætla að koma hér inn á hluti sem snúa að upprunamerkingum eða -vottun. Þeim ber að fagna sérstaklega, t.d. fréttunum sem við fengum nú í vikunni sem snúa að íslenska lambinu og sá sem hér stendur þekkir nú svo sem þann aðdraganda nokkuð vel. Það er svona eitt skref í því að koma réttum og góðum upplýsingum til neytenda. Það er líka mjög mikilvægt að vernda afurðaheiti. Við erum með ákveðið regluverk í kringum merkingar á matvælum en því miður er því einhvern veginn ekki framfylgt af fullum þunga og því miður á sér stað ákveðinn blekkingarleikur, leyfi ég mér að segja, þegar kemur að merkingu matvæla. Við sjáum það mjög vel ef við förum í búðir, sérstaklega þegar kemur að nautakjötinu, að það hefur kannski verið þannig í einhver misseri að eingöngu íslenskt nautakjöt hafi t.d. verið í hamborgurum - við þurfum ekki að nefna einhver vörumerki - en síðan kemur að því að það er kannski ekki fáanlegt lengur á innlendum markaði og er þá flutt inn, jafnvel er sett í þetta þýskt nautakjöt, og neytandinn er ekki upplýstur um breytinguna. Kannski eru einhverjir litlir stafir aftan á pakkningunni sem segja til um upprunalandið, en því miður er verið að blekkja neytandann varðandi upprunann. Það er þannig og hefur verið reynt, að þegar menn merkja vöru t.d. með erlendum þjóðfána þá minnkar salan, versus það þegar sama vörumerki var undir íslenskum fána. Því er þetta gríðarlega mikilvægt verkefni og komið er inn á þennan þátt í matvælastefnunni. Eitt atriði sem ég ætlaði líka að koma inn á snýr að fæðuöryggi þjóðarinnar og hef ég haft mikinn áhuga á að fjalla um það undanfarin ár. Komið er vel inn á það í þessari stefnu og stefnan sjálf finnst mér fara mjög vel yfir allt sem snýr að því og snertir mjög marga fleti. Það verður vissulega krefjandi fyrir atvinnuveganefnd að fara inn á þessa braut, því ég myndi telja að snertiflöturinn væri einfaldari varðandi landbúnaðarstefnuna, en þegar kemur að matvælastefnu þá erum við að tala um allt aðra hluti sem við höfum ekkert mikið verið að velta fyrir okkur undanfarið eða yfir höfuð. Við tókum þessa umræðu nokkuð þétt á sínum tíma, á 149. löggjafarþingi, varðandi þá aðgerðaáætlun sem var samþykkt þá. En í þessari stefnu hér er farið enn víðar yfir þetta, rannsóknir eru sömuleiðis teknar með, sem er mjög gott, og horft er til sjálfbærni í matvælaframleiðslu og ekki síst þarfa neytenda og hvernig við uppfyllum þær. Við þurfum alltaf að horfa til þess að neytandinn sé upplýstur. Vissulega eru einhverjar frumþarfir sem þarf að uppfylla, en upplýsingagjöf og upplýstur neytandi er öllum fyrir bestu þegar verið er að fjalla um matvælaframleiðsluna í heild sinni, sérstaklega í ljósi þess, svo að við tengjum þessa umræðu við umræðuna um landbúnaðarstefnuna, að þegar við horfum til framtíðar hvað varðar innlenda matvælaframleiðslu þá kemur matvælaöryggi svo gríðarlega sterkt inn. Þetta er það sem íslenskir neytendur þekkja og hið sama á við um fjölmarga neytendur erlendis frá. Við þekkjum öll verkefni sem snýr að markaðssetningu á lambakjöti gagnvart erlendum ferðamönnum. Ég sé alveg fyrir mér hvað gerist þegar við fylgjum þessari upprunavottun frekar úr hlaði og þeirri verndun á afurðaheitum sem núna er komin, því að þarna liggja upplýsingarnar fyrir. Neytandi getur farið inn á einhverja heimasíðu, flett upp upplýsingum um vöruna og þannig eigum við að hafa þetta. Neytandinn á alltaf að vera upplýstur um það sem hann er að kaupa, því að heilt yfir velur neytandinn vöru úr sínu nærumhverfi ef hún er til staðar, þótt hún sé aðeins dýrari. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra og vil þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að koma fram með þessar tvær stefnur, landbúnaðarstefnu og matvælastefnu, og verður það krefjandi og gefandi verkefni fyrir okkur í atvinnuveganefnd að takast á við þær og fylgja þeim eftir.

Virðulegur forseti. Ég vil sömuleiðis þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir framlagningu þingsályktunartillögu um matvælastefnu hér á Íslandi og að sama skapi, rétt eins og með þann dagskrárlið sem var hér á undan, vil ég fagna sérstaklega framlagningu hennar. Ég vil reyndar nálgast mitt innlegg í þessa umræðu út frá því sem ég myndi hvetja nefndina til að láta sig varða. Það eru kannski ekkert mjög flóknir eða margir þættir. Fyrst vil ég bara segja um matvælastefnuna að við þurfum ekki síst að ræða matvælastefnu út frá því að hún er bara risastórt lýðheilsumál, nálgast hana hreinlega nánast sem heilbrigðismál, liggur mér við að segja. Það er ekkert óskaplega langt síðan við sem töluðum fyrir fæðuöryggi og matvælaöryggi vorum pínulítið sproksett. Það var ekki fyrr en Karl G. Kristinsson prófessor bætist í hóp þeirra sem láta sig þessi mál varða - t.d. varðandi sýklalyfjaónæmi, ónæmar bakteríur, sem hv. þingmaður nefndi í sinni ræðu hér á undan - þegar við fjölluðum sérstaklega um það í þinginu að augu fólks opnast fyrir því að það skiptir ofboðslega miklu máli í hvaða umhverfi við erum að framleiða matinn og hvaða aðferðum við beitum til þess. Alveg frá þeim tíma að við þurfum að gefa því gaum hvað t.d. sýklalyfjanotkun í matvælaframleiðslu eða landbúnaði getur haft mikil áhrif á kostnað í heilbrigðiskerfinu hefur sá snjóbolti umræðunnar raunverulega bara stækkað. Og nú eru fleiri þættir að koma inn með vaxandi þunga. Þess vegna myndi ég segja: Matvælastefna á ekki síst, af því að við nefndum það áðan í umræðu um landbúnaðarstefnu, að tala við aðrar stefnur og í þessu tilfelli lýðheilsumál og heilbrigðisstefnu. Mig myndi langa til að hv. atvinnuveganefnd spreytti sig á að setja þá umræðu svolítið í samhengi. Síðan aðeins um matvælaiðnaðinn. Ein stærsta iðngrein á Íslandi er matvælaiðnaður og hún er af alls konar gerðum eða hefur alls konar birtingarmyndir þar sem verið er að vinna úr matvælum. Hvort sem við flytjum hráefnin inn - þau eru nú aðallega framleidd hér á landi - þá vil ég horfa á stöðu íslensks matvælaiðnaðar og þá þekkingu sem hann þarf að byggja á; menntun starfsfólksins sem hann þarf að treysta á, sem er ágætlega tíundað í þessari þingsályktunartillögu, t.d. bara framboð af fagmenntuðu fólki í fisk og kjöti og öðrum framleiðslugreinum, ekki síður en bara bakarar og aðrir sem matvælaiðnaður þarf á að halda. Ég held að það sé vel gert, eins og tæpt er á í framlögðu skjali, að ræða svolítið um menntun á þessu stigi. Ég vil síðan einfalda myndina með því að segja: Við eigum hérna, og ég held að við deilum ekki um það, framúrskarandi iðnað í fiski, sem sagt fiskvinnsluiðnað. Hann hefur verið öðrum atvinnugreinum á Íslandi fremri í því að leiða nýsköpunarstarf í landinu. Það er ofboðsleg nýsköpun og gróska í úrvinnslu fisksins. En síðan horfum við til landbúnaðarins í þeim efnum og þá erum við bara allt í einu dottin aftur fyrir 1980 vil ég segja. Ég ætla þó að gera þá undantekningu að þar hefur mjólkuriðnaðurinn verið á betri stað heldur en ég vil svona almennt dæma kjötiðnaðinn. En auðvitað er óeðlilegt að alhæfa með þessum hætti því að margar kjötvinnslur eru faglega sterkar. Frábær vara, ég ætla ekki að gera lítið úr því. Meginmálið er þetta: Mjólkuriðnaðurinn hefur haft ákveðið umhverfi til að þróast og þess vegna verið gefið súrefni til að takast á við að innleiða tækninýjungar og jafnvel sinna nýsköpun. En horfandi utan frá á mjólkuriðnaðinn vil ég segja að ég held að hann sé pínu að dragast aftur úr sambærilegum iðnaði í öðrum löndum. Varðandi kjötiðnaðinn sem slíkan verð ég bara að segja að ef við ætlum að láta markmiðin okkar framkallast í þessari matvælastefnu þá verðum við að taka mjög alvarlega umræðu um það í atvinnuveganefndinni í það minnsta eða láta endurspeglast í aðgerðum okkar, sem við byggjum síðan á í matvælastefnu og landbúnaðarstefnunni, hvernig við ætlum að koma fótunum undir sömu sóknarfæri í kjötgreinunum eins og fiskurinn býr við. Það verður verðugt verkefni. Í þriðja lagi vil ég nefna rannsóknir. Af því að tæpt er á því í tillögunni, aðeins fjallað um rannsóknir, þá ætla ég að nefna mikilvægi t.d. hafrannsókna. Kannski er ég farinn að hljóma eins og biluð plata, ég held að ég haldi nánast ekki ræðu án þess að tala um mikilvægi hafrannsókna. Ég vil nálgast þetta ekki síst út frá íslenskum fiskiskipum - og þetta kom vel fram í samantekt Auðlindarinnar okkar. Ég vil þakka sérstaklega fyrir þann punkt sem þar er dreginn fram, hvernig við getum virkjað betur saman þessar hefðbundnu hafrannsóknir okkar, Hafrannsóknastofnun og síðan öll þau gögn og gagnagrunna sem okkar fiskiskip búa yfir. Þegar við tölum um rannsóknir í tengslum við matvælastefnu þá sé ég óskapleg sóknarfæri í því að við finnum okkur leið til að þræða þessa þætti betur saman, þ.e. þá sem eru úti á hafinu, þekkja hafið, leita að fiski, og þá sem eru síðan að mæla nytjastofna okkar og reyna að búa til okkar ráðgjöf. Og þá til viðbótar, hvort sem það er á hafi eða landi eða lofti, þurfum við að endurskoða og rýna betur stefnu okkar, hvernig við erum að mæla og meta ýmsa umhverfisþætti. Það getur skipt gríðarlegu máli ef við viljum ræða um framtíð matvæla og matvælastefnu og síðan heilnæmi matvæla til lengri tíma. Bara að lokum um kornræktina þá vil ég, eins og ræðumaður hér á undan, hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson, segja að hún standi á ákveðnum tímamótum með tillögum hæstv. matvælaráðherra sem eru nú m.a. birtar í fjármálaáætlun og taka kannski undir það með þeim hætti að segja að við værum ekki að ræða um að efla kornrækt á Íslandi í dag ef við hefðum ekki haft öflugar rannsóknir og kynbætur í kornrækt. Ef ég á að finna eitthvað að ágætri skýrslu um kornrækt sem kom út - maður getur náttúrlega alltaf verið í einhverjum aðfinnslum út og suður - þá skulum við ekki gleyma þeim þætti að í gegnum árin og á árunum 1990–2010 var gríðarlega öflugt kynbótastarf og rannsóknarstarf í jarðrækt og tilraunir í kornrækt sem grundvallar að það sé orðið raunhæft að efla kornrækt sem búgrein á Íslandi sem hefur ekki verið í mjög langan tíma. Áður var kornrækt allnokkur á Íslandi og vísa ég nú til nafns á ákveðnu sveitarfélagi í þeim efnum, Akranesi, sem endurspeglar í raun og veru það að hér voru áður akrar og kornrækt allumsvifamikil. Þá bjuggum við reyndar við annað veðurfar og annað loftslag sem síðan er að koma og er aftur að færa okkur þessi tækifæri. Ég er bara að reyna að ná utan um það að við þurfum í umræðu um matvælastefnu að huga sérstaklega að rannsóknum á öllum sviðum og eflingu rannsókna. Ég fagna sérstaklega áherslu á kynbótaverkefni í jarðræktinni því að þau eru í raun og veru lykillinn að því að við komumst áfram. Við höfum verið að efla samkeppnissjóði og ég hef gagnrýnt það áður í ræðum hér á Alþingi að vöktun umhverfisþátta og síðan rannsóknir sem eru kannski forsenda nýsköpunar og sóknar eru svolítið sitthvor hluturinn. Það þarf þolinmótt langtímafjármagn til að stunda langtímagrunnrannsóknir. Við höfum lagt áherslu á að setja fjármagn í samkeppnissjóði sem eru einhvers konar sprettátaksverkefni. Ég held að farsæld okkar í að framkalla þessa matvælastefnu byggi ekki síst á því að við finnum eitthvert jafnvægi í því að fjármagna rannsóknir á milli þess að horfa til langs tíma og skemmri tíma. Auðvitað eru átakspeningarnir, eða peningarnir sem hugsaðir eru til samkeppninnar, að gera óskaplega stóra hluti en þá megum við aldrei gleyma grunninum sem við byggjum á. En í öllum aðalatriðum held ég að það sé alveg tímabært að við ræðum matvælastefnu og samþykkjum hana og gerum hana þannig úr garði héðan frá Alþingi en við verðum líka að muna hvað stendur á bak við slíka matvælastefnu. Það eru fyrst og fremst rannsóknir, þekking, menntun og slíkir þættir. Að svo komnu máli þá ætla ég bara að leggja áherslu á það meðan ég sit í hv. atvinnuveganefnd að við látum umfjöllun um þessar tvær stefnur nokkurn veginn fylgjast að. Þær eru í eðli sínu aðskildar en eru mjög háðar hvor annarri í allri umræðu og framkvæmd.

Virðulegur forseti. Ég ætla að þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu. Mig langar kannski bara að bregðast við nokkrum atriðum sem komu fram í máli þeirra sem tóku þátt í umræðunni. Í fyrsta lagi þetta með að tengja saman stefnur. Hv. þm. Haraldur Benediktsson talaði hér sérstaklega um samþættingu matvælastefnu og lýðheilsu. Í greinargerðinni með tillögunni segir sérstaklega, með leyfi forseta: „Góðir framleiðsluhættir eru lykilatriði í að tryggja matvælaöryggi og heilnæma matvælaframleiðslu. Matvælaöryggi er sannreynt með öflugu eftirliti og vöktun. Einnig þarf að tryggja að framleiðsluhættir séu samkvæmt hugmyndafræði „einnar heilsu“, þar sem horft er til þess að heilbrigði og velferð manna og dýra sé samtengt. Þetta helst í hendur við það mikilvæga verkefni að lágmarka sýklalyfjaónæmi baktería í umhverfi og matvælum hérlendis.“ Þetta er mjög mikilvægur punktur og verður alls ekki rofið í sundur eða aðskilið. Í öðru lagi varðandi ábendingar hv. þingmanns um sögu kynbótajarðræktar og þekkingaröflun og rannsóknir á sviði kornræktar og þau sjónarmið sem koma fram í skýrslunni um bleika akra, þar er sannarlega mikilvægt að halda sögunni til haga og það gleður mig mjög að hv. þingmaður hefur greinilega skýrsluna á náttborðinu þannig að honum er skýrslan mjög hugleikin. Hún er mjög góð vegna þess að hún fjallar bæði um sóknarfærin í þessu en fer líka á dýptina, í hagræn áhrif og í raun og veru möguleika Íslands á því að, eins og hv. þingmaður orðar það, hefja bara dálítið nýjan kafla í því hvernig við sjáum íslenskan landbúnað vera part af þessu fæðuöryggi og hringrásarhagkerfi hér með því að draga þar með úr kolefnisspori og auka möguleika á nýliðun og öflugri framtíðarsýn í landbúnaði almennt. Og mikið á ég eftir að sakna hv. þingmanns héðan úr þingsal vegna þess að við erum svo sammála og höfum svo iðulega rætt um mikilvægi grunnrannsókna og vöktunar og auðvitað líka háskólanna í því að vera alltaf á vaktinni og undirbyggja og, ef við getum sagt það því að það hentar umræðuefninu, virðulegur forseti, plægja þann jarðveg sem síðan nærir sprotana sem síðan sækja um í samkeppnissjóði. Ef jarðvegurinn er ekki fyrir hendi, ef vöktunin, grunnrannsóknirnar o.s.frv. eru ekki fyrir hendi og þennan grunn skortir þá er náttúrlega ekki til mikils að fá nýjar hugmyndir. Þarna erum við auðvitað með grunnstofnanir okkar og ég vil þá kannski sérstaklega nefna annars vegar Hafrannsóknastofnun, sem við hv. þingmaður höfum rætt nokkrum sinnum, bæði hér og í nefndum þingsins, en ég vil líka nefna Veðurstofu Íslands og Náttúrufræðistofnun því að þetta eru stofnanir sem eru að vakta hlutina frá einum degi til annars, frá einum mánuði til annars o.s.frv. og eru við skjáinn þegar síðan eitthvað gerist. Mögulega snýst þetta um náttúruvá, mögulega snýst þetta um að safna grunngögnum til að hafa grunnlínu til að bera saman við vegna breytinga á loftslagi, breytinga á veðurfari o.s.frv. milli eins tímabils og annars. Þannig að ég tek undir það hversu mikilvægt það er og ég er sérstaklega ánægð með að það hefur verið vaxandi skilningur á þessu þvert á pólitískar línur hér og þess sést stað líka í fjármálaáætlun að þarna þurfum við að leggja meiri áherslu á sérstaklega hafrannsóknir. Ég vil að lokum í þessari umræðu, líkt og ég gerði í umræðunni um landbúnaðarstefnuna, undirstrika mikilvægi þess að matvælastefna fái þinglega meðferð. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir samfélag sem vill vera í fremstu röð í matvælaframleiðslu og hefur ótrúlega sterka stöðu í því að sækja fram í samfélagi þjóðanna. Hvort sem það er vegna þess að við höfum einstakt aðgengi að hreinu og góðu vatni, umhverfisvænum orkukostum, miklum landgæðum, þá höfum við tækifæri til að vera í fremstu röð ef við stillum kompásinn eða fókusinn eftir atvikum nægilega vel varðandi mannauðinn, menntunina, rannsóknirnar o.s.frv. og stillum þessa strengi alla saman vegna þess að fámennt samfélag þarf að nýta mannauðinn vel. Við eigum að gera sem minnst af því að gera sömu hlutina oft. Með því að búa til matvælastefnu erum við að búa til sameiginlegan kompás fyrir þessar frumframleiðslugreinar okkar og sýnina sem við viljum leggja til grundvallar, að geta þar með verið í fremstu röð og þar sem íslensk matvælaframleiðsla á að vera.