Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti hefur lýst breytingum á vinnureglum þingsins og vil ég fagna því. Ég held að þær breytingar sem gerðar hafa verið á húsgögnum, sem hann minntist á, komi til með að reynast vel þó svo ég leggi áherslu á að það vantar bréfakörfur til viðbótar við þær sem þegar eru komnar. Það er óþægilegt að þær skuli ekki vera fleiri. Það sem ég vil segja og fagna er sú dagskrá sem hefur verið lögð hér fram. Ég hef frá því að ég kom á Alþingi 1974 gert athugasemdir við þau vinnubrögð sem hafa verið. Ég var hér þingsveinn fyrir stríð, kringum 1935–1938, og þá var fyrirkomulagið þannig að dagskrá með öllum skjölum var borin heim til allra þm. degi fyrir þingfundi þannig að þm. höfðu heima hjá sér kvöldið áður en til þingfundar var boðað öll þau skjöl sem til þurfti á viðkomandi þingfundi. Ég tel að sú breyting sem nú hefur verið gerð sé mikið til bóta og eiga forseti og starfsfólk þingsins þakkir skildar. Einnig vil ég geta þess, sem ég hef líka gert áður, að ég held að það hljóti að vera mjög stórt spor aftur á bak frá því sem áður var að inn fyrir fremri dyr hér komu aldrei neinir aðrir en þm. og starfsfólk skrifstofu þingsins, en í dag vaða hér um blaðamenn og hverjir sem vilja utanaðkomandi eftir því sem hverjum og einum dettur í hug. Það getur bæði verið hættulegt og það er mjög til óþæginda og ég vona að við þessar góðu breytingar, sem forseti hefur nú kynnt, verði frekari reglu komið á Alþingi.



Herra forseti. Fyrst farið er að ræða um aðstöðu þm. undir liðnum þingsköp taldi ég rétt að koma upp og nefna smámál sem ég hef nefnt hér í nokkur ár í sambandi við starfsaðstöðu þm. Ég hef beðið um að á skrifstofu mína í þinginu fengi ég síma svo hægt væri að ná í mig og hafa samband við mig á öðrum tímum en skrifstofutímum Alþingis. Því miður hefur þetta ekki gengið enn og ég vildi spyrja hæstv. forseta hvort von sé til þess að úr þessu verði bætt eftir að búið er að gera svo vel við okkur í hv. sölum, bæði Sþ. og beggja deilda, sem raun ber vitni um. Ég hef jafnframt frétt að nú sé í undirbúningi að aðstoða menn við bílasíma, veita þeim ýmsa þjónustu í sambandi við það. Ég tel það af hinu góða. En ég vænti þess að úr hinu litla atriði sem ég hef beðið um undanfarin ár verði bætt hið bráðasta. Sú aðstaða að menn geti haft venjulega símaþjónustu á hvaða tíma sólarhringsins sem er í skrifstofum sínum hlýtur að vera lágmarkskrafa hvers alþm.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur athugað þau kjörbréf sem vísað var til hennar. Í fyrsta lagi er það kjörbréf Unnar Stefánsdóttur sem er 1. varamaður Framsfl. í Suðurlandskjördæmi. Í öðru lagi kjörbréf Sturlu Böðvarssonar sem er 2. varamaður Sjálfstfl. í Vesturlandskjördæmi, en jafnframt barst nefndinni bréf frá Valdimar Indriðasyni þar sem hann tilkynnir að hann geti ekki sökum anna tekið sæti á Alþingi næstu vikur sem varamaður Friðjóns Þórðarsonar, 2. þm. Vesturl. Í þriðja lagi kjörbréf Láru V. Júlíusdóttur sem er 1. varamaður Alþfl. í Reykjavíkurkjördæmi. Og í fjórða lagi kjörbréf Jónasar Hallgrímssonar sem er 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi. Varamenn taka Kjörbréfanefnd var sammála um það að mæla með því að kjörbréf allra þessara fjögurra varamanna verði tekin gild.



Herra forseti. Ég tala hér fyrir till. til þál. á þskj. 69, sem ég er 1. flm. að, um dreifingu sjónvarps og útvarps, en tillagan er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að sjá svo um að á næstu þrem árum (1988, 1989 og 1990) verði nægjanlegt fjármagn tryggt svo að koma megi upp þeim búnaði sem þarf til þess að allar útsendingar Ríkisútvarpsins frá stöðvum þess í Reykjavík náist hvar sem er á landinu." Í grg. segir: "Sú staðreynd blasir við að enn hefur ekki tekist að dreifa hljóðvarps- og sjónvarpssendingum til allra landsmanna. Stendur víða svo á að fólk sem býr á ákveðnum svæðum fær ekki notið sjónvarps og nýtur mjög lélegra hlustunarskilyrða hljóðvarps. FM-kerfið hefur ekki komið að þeim notum sem til var ætlast og almenningur gerði sér miklar vonir um. Dreifikerfi sjónvarps er ekki síður áfátt þegar farið er að kanna það mál. Flutningsmenn hafa upplýsingar um það frá Ríkissjónvarpinu sjálfu að um 80 sveitabæir á landinu séu sjónvarpslausir eða búi við mjög slæm móttökuskilyrði og fjöldi sveitabæja búi við léleg hljóðvarpsskilyrði, ekki síst hvað varðar rás 2. Um það eru mjög mörg dæmi að útvarpsnotendur heyri alls ekki sendingar hennar. Þetta ástand er ekki viðunandi, enda í andstöðu við þá mörkuðu stefnu í útvarpsmálum að Ríkisútvarpið skuli vera útvarp allra landsmanna. Sú stefna hlýtur að gilda um allar aðalsendingar á vegum Ríkisútvarpsins, hvort heldur er hljóðvarpið með sínar tvær rásir eða sjónvarpið. Ríkisútvarpið hefur miklum skyldum að gegna við fólkið í landinu, enda standa allir landsmenn undir kostnaði við rekstur þess, beint eða óbeint. Ríkisútvarpið er samkvæmt tilgangi sínum sameiginleg menningarstofnun þjóðarinnar og aðalfréttamiðill sem ætlað er að ná til landsins alls. Því er ekki hægt að segja að Ríkisútvarpið standi fyllilega undir nafni meðan dreifikerfið er eins og raun ber vitni. Verður auk þess að telja þetta varhugaverða framkvæmd á þeirri meginstefnu Ríkisútvarpsins að vera útvarp allra landsmanna þegar samkeppni um útvarpsrekstur fer harðnandi í landinu. Í rauninni þarf Ríkisútvarpið að sinna landsbyggðinni því betur sem þessi samkeppni í útvarpsrekstri á sér fyrst og fremst stað í þéttbýli. Ríkisútvarpið verður að skera sig úr að þessu leyti miðað við aðrar útvarpsstöðvar, leggja áherslu á að senda út efni sem ætlað er öllum landsmönnum og vinna ötullega að uppbyggingu dreifikerfisins. Ef til vill þykir einhverjum sá kostnaður, sem fullkomið dreifikerfi hljóðvarps og sjónvarps leiðir af sér, mikill. Þessi kostnaður er þekktur. Flutningsmenn hafa heimildir fyrir því að það muni kosta um 65 millj. kr. að bæta úr ágöllum dreifikerfisins. Með skipulegum áætlunum og viðeigandi áherslum við röð framkvæmda hjá Ríkisútvarpinu er ekki mikið vandamál að ná því takmarki sem þessi þingsályktunartillaga stefnir að. Ríkisútvarpið mun minnast 60 ára afmælis síns eftir þrjú ár. Færi vel á því að stofnunin setti sér það mark að hafa lokið við dreifikerfið þegar 60 ára afmælið rennur upp árið 1990. Alþingi og ríkisstjórn þurfa að láta þetta mál til sín taka, enda er það tilgangur þessarar þingsályktunartillögu að svo megi verða." Herra forseti. Nú loks hillir undir það að Ríkisútvarpið komist í eigið húsnæði sem rúmar starfsemi þess alla. Til þessara framkvæmda hefur farið mikið fé og enn skortir þar á svo að starfsemin verði öll undir sama þaki sem æskilegt hlýtur að teljast. Verði þessi þáltill., sem hér er til umfjöllunar, samþykkt er það ljóst hvað fjárhagshliðina varðar að málið er vel framkvæmanlegt og á ekki að raska stórlega fyrri áformum um uppbyggingu hjá Ríkisútvarpinu. Það er mikið réttætismál að sjá svo um að landsmenn allir fái notið þess að heyra og sjá útsendingar Ríkisútvarpsins að því ógleymdu hversu mikið öryggistæki Ríkisútvarpið er. Ég veit satt að segja ekki hver það er sem hefur tekið sér það umboð að ákveða hver skuli geta horft á sjónvarp og hver ekki, hver skuli geta hlustað á útsendingar hljóðvarps og hver ekki. Það er af þessu tilefni m.a. sem þessi tillaga er flutt. Alþingi þarf hér að koma til og kveða skýrt á um að Ríkisútvarpið skuli áfram sem hingað til vera útvarp allra landsmanna og að allir skuli jafnsettir hvar sem þeir búa á landinu. Herra forseti. Ég vænti þess að þetta mál fái vinsamlega afgreiðslu hér á Alþingi. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til síðari umræðu og félmn.



Herra forseti. Í fjarveru menntmrh. og sem starfandi menntmrh. nú um nokkurra daga skeið langar mig til að taka fram nokkur atriði í þessum umræðum. Ég vil í fyrsta lagi segja að það er ekki óeðlilegt að till. eins og þessi sjái dagsins ljós og menn velti því fyrir sér með hverjum hætti hægt sé að flýta fyrir þeirri þróun að koma útvarps- og sjónvarpsefni sem víðast um landið. Ég held að það sé ómótmælanlegt að fáum strjálbýlum löndum í heiminum hefur tekist að ná sama árangri og Íslendingum í að koma þessu efni til skila vegna tiltölulega hraðrar uppbyggingar á dreifingu sjónvarps og útvarps. Samkvæmt upplýsingum frá Ríkisútvarpinu og Póst- og símamálastofnun munu nú vera um 80 sveitabæir á landinu sem ekki ná sjónvarpi eða hafa léleg móttökuskilyrði. Þetta eru allt bæir sem liggja illa við sjónvarpsdreifingu og því kostnaðarsamt að koma sjónvarpi til þeirra. Áætlað er að kostnaður sé að meðaltali um 500 þús. kr. á bæ eða alls um 40 millj. kr. Til þess að dreifing rásar 2 verði svipuð og sjónvarps nú er talið að setja þurfi upp 25 minni og stærri stöðvar til viðbótar þeim sem nú eru í notkun. Kostnaður er áætlaður að meðaltali um 1 millj. kr. á stöð eða samtals ekki minna en 25 millj. kr. Ríkisútvarpið hefur náð langt í uppbyggingu og þéttingu dreifikerfisins á undanförnum árum og stefnir að því að ná til allra landsmanna. Ákveðinni stefnu hefur verið fylgt um dreifingu sjónvarps. Auk styrkingar og endurbóta á kerfinu mörg undanfarin ár hefur sjónvarpsmerki árlega verið komið til nokkurra bæja í sveitum eftir því sem fjármagn og framkvæmdageta hefur leyft. Framkvæmdasjóður Ríkisútvarpsins stendur undir allri fjárfestingu til þess. Verkefni hans á næstu árum er að ljúka innréttingu útvarpshússins og tækjavæðingu ásamt endurnýjun langbylgjustöðva á Suðurlandi og Austurlandi. Jafnframt þessu verður eftir megni reynt að ná til afskekktra sveitabýla og sjómanna á miðum umhverfis landið. Undir þau áform fellur FM-dreifing rásar 1 og rásar 2. Þetta vildi ég, herra forseti, að kæmi fram við 1. umr. þessa máls í fjarveru hæstv. menntmrh.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að lýsa yfir stuðningi við þá tillögu sem hér hefur verið lögð fram. Hér er um að ræða mikið réttlætismál fyrir íbúa landsbyggðarinnar sem eins og allir aðrir landsmenn leggja sitt af mörkum, ekki bara til reksturs heldur einnig til dagskrár Ríkisútvarpsins. Í útvarpslögum frá 1985 segir m.a. í 16. gr., með leyfi forseta: "Ríkisútvarpið skal senda út til alls landsins og næstu miða tvær hljóðvarpsdagskrár og minnst eina sjónvarpsdagskrá árið um kring." Eins og fram kom í máli hv. flm. vantar enn þá nokkuð á að þessi lagagrein sé komin í framkvæmd. Þannig sitja íbúar í hinum ýmsu landshlutum ekki við sama borð og stærsti hluti landsmanna hvað varðar afnot af þeim mikilvæga menningar-, fræðslu- og fréttamiðli sem Ríkisútvarpið er. Ég vil að lokum ítreka það að við kvennalistakonur styðjum þessa tillögu en hefðum reyndar viljað sjá þessa lagfæringu á dreifikerfinu komast á á skemmri tíma en hér er stungið upp á þannig að slagorðið um Ríkisútvarpið sem útvarp allra landsmanna eigi í raun við.



Hæstv. forseti. Ég fyrir mitt leyti tek undir þessa tillögu og styð hana. Ég tel að það sé orðið mjög tímabært að sjónvarps- og útvarpsefni nái til allra landsmanna. Í leiðinni langar mig að nota tækifærið og vekja athygli á frv. til breytinga á útvarpslögunum sem ég mun flytja í efri deild en þar er eiginlega gert ráð fyrir að notendur fái heimild til þess sjálfir að reyna að leysa sín mál þar sem það er hægt. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að ef notendur fá að koma sér upp svokölluðum loftnetsfélögum til þess að auðvelda móttöku á sjónvarps- og útvarpsefni, bæði frá íslenska ríkissjónvarpinu, útvarpinu og öðrum útvarpsstöðvum, gætu notendur leyst þetta vandamál sjálfir að verulegu leyti. Ég viðurkenni að víða er um að ræða afskekkta bæi þar sem er ekki um annað að ræða en að koma við þráðlausum sendingum. Ég vek þá athygli á því að það er markvisst unnið að því að tengja allar símstöðvar landsins með svokölluðum ljósleiðurum og með því kerfi verður hægt að koma öllum sjónvarps- og útvarpsmerkjum í hverja einustu símstöð á landinu þegar fram líða stundir. Þaðan er síðan hægt að flytja merkin áfram með staðbundnum strengkerfum sem gætu í mörgum tilvikum verið á vegum notenda sjálfra. Ég vænti því þess að hv. flm. till. muni taka undir brtt. sem ég hef boðað á útvarpslögum.



Herra forseti. Ég þakka góðar undirtektir við till. sem sýna okkur að hér er hreyft við tímabæru máli. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir hans orð og vil að það komi hér skýrt og rækilega fram, sem kom fram einnig í hans máli, að þær umbætur sem hér er lagt til að verði gerðar á dreifikerfinu verða vitaskuld til þess að bæta úr aðstöðuleysi íslenskra sjómanna hvað varðar afnot af þessum fjölmiðli. Ég tek mjög undir það og hér hefur það oftar en einu sinni verið til umræðu á Alþingi. Ég kom fyrst og fremst hér upp til að þakka þær undirtektir sem málið hefur fengið og ég vænti þess svo sannarlega að málið fái greiða leið í gegnum Alþingi.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um endurvinnslu og fullnýtingu úrgangsefna. Tillagan er flutt af öllum þingkonum Kvennalistans og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að stuðla að endurvinnsluiðnaði sem nýti meiri hluta þess sem til fellur af endurvinnanlegum og fullnýtanlegum úrgangsefnum. Samhliða því verði leitað leiða til að styrkja endurvinnsluiðnað sem fyrir er í landinu." Öllum ætti að vera löngu ljóst að jörðin er ekki óþrjótandi nægtabúr og að neysluþensla undanfarinna ára hefur leitt til þess að sífellt er gengið á auðlindir jarðar. Löngu er orðið tímabært að móta langtímastefnu í nýtingu þeirra. Hingað til hafa skammtímasjónarmið ráðið ferðinni, allt skal gert á sem "hagkvæmastan" hátt, en ekki hugsað til framtíðar. Mikil verðmæti eru fólgin í því ógrynni úrgangs sem til fellur. Háum fjárhæðum er nú varið til eyðingar á sorpi og úrgangi með ýmsum aðferðum. Þessu er brennt, það er urðað eða því jafnvel sökkt í sæ án þess að hugsað sé um hvaða áhrif það hefur á lífkerfið. Eðlilegra og farsælla er að reyna að vinna samkvæmt lögmálum náttúrunnar, en þar ríkir jafnvægi sem viðhaldið er af eðlilegri hringrás efna. Úrgangur úr einni deild er nýttur sem hráefni fyrir aðra. Til að stuðla að bættri nýtingu auðlinda verður að stefna að eins mikilli endurnotkun efna og hægt er, t.d. með því að nota plast- og glerílát aftur og aftur. Einnig þarf að fullnýta og endurvinna efni í miklu meira mæli en nú er gert. Hér á landi hefur endurvinnsluiðnaður átt erfitt uppdráttar. Endurvinnslufyrirtæki hafa lent í margs konar erfiðleikum. Erfitt og kostnaðarsamt hefur t.d. verið fyrir Sindra-Stál að safna saman bílhræjum til brotajárnsvinnslu. Verðið sem þeir fengu fyrir brotajárnið var það lágt að í maí í vor ákváðu þeir að hætta að safna og taka við bílhræjum eftir að hafa pressað samanlagt 14 500 bíla frá árinu 1982 og sent til bræðslu erlendis. Bílhræjum frá höfuðborgarsvæðinu er því hent á haugana í Gufunesi, eða það sem verra er, þeir skildir eftir hingað og þangað með þeim óþrifnaði og mengun sem því fylgir. Kostnaður sveitarfélaganna vegna söfnunar og urðunar bílhræja er umtalsverður, auk þess sem þau taka mikið pláss. Haugarnir verða því fljótt fullir og leita þarf að nýju landi fyrir sorphauga sem verður að teljast vafasöm landnýting. Eðlilegt er því að sveitarfélög greiði endurvinnslufyrirtækjum þá upphæð fyrir söfnun og eyðingu úrgangs eins og ónýtra bíla sem þau annars eyddu sjálf til þess. Í mörgum löndum greiðir fólk ákveðið gjald við kaup á bifreiðum sem ætlað er til förgunar þegar bifreiðin er talin ónýt. Þegar fólk skilar bifreiðinni til eyðingar í brotajárnsvinnslu fær það gjaldið að hluta endurgreitt. Þessu er ætlað að tryggja að bílflök séu ekki skilin eftir á víðavangi. Þótt bílhræ séu vaxandi vandamál einmitt nú og brýn nauðsyn á úrbótum er ekki úr vegi að kanna aðeins nánar þau verðmæti sem við fleygjum á haugana. Í könnun, sem Skúli Þór Ingimundarson viðskiptafræðingur gerði fyrir Íslenska járnblendifélagið árið 1984 á möguleikum á endurvinnslu úrgangstimburs, kom í ljós að áætlað magn timburs sem kom á Gufuneshaugana á ári var a.m.k. 16 000 tonn. Timbur berst í tiltölulega hreinum förmum á haugana og er því hentugt til endurvinnslu. Áætlaður urðunarkostnaður er u.þ.b. 600 kr. á hvert tonn. Ef þessum 16 000 tonnum af timbri væri forðað frá urðun mundu sparast tæplega 10 millj. kr. árlega bara í urðunarkostnað. Þetta eru oft upphæðir sem vilja gleymast þegar hagkvæmni endurvinnslu er metin. Notkun áldósa fyrir öl, gos og aðra drykki hefur aukist mjög hér á landi undanfarin missiri. Árleg neysla er nú u.þ.b. 30 milljónir áldósa, en það eru nær 400 tonn af áli sem fara í þær dósir. Þarna er endurvinnsla nauðsynleg því auk hráefnabruðls fylgir áldósum mikill sóðaskapur. Við fleygjum einnig miklu af pappír á haugana. Hátt á fjórða tug þúsunda tonna árlega bara á höfuðborgarsvæðinu. Þarna eru fólgin mikil verðmæti. Endurvinnsla á pappír hefur verið reynd hér á landi án þess að það hafi reynst hagkvæmt í þröngri merkingu þess orðs. Í Garðabæ er nú rekið fyrirtæki sem framleiðir eggjabakka úr afgangspappír. Framleiðsla þessa fyrirtækis er um 50 tonn á ári og framleiðsluverðmæti um 5 millj. kr. Þetta fyrirtæki, sem nýtur engrar opinberrar aðstoðar, berst nú í bökkum og verður að hætta framleiðslu ef ekkert verður að gert. Við flytjum inn um 250 tonn af pappír í formi eggjabakka á meðan við getum hæglega framleitt þá innanlands úr afgangspappír. Þetta er aðeins lítið dæmi. Skógar eru undirstaða pappírsframleiðslu og þrátt fyrir tiltölulega stuttan endurnýjunartíma miðað við mörg önnur hráefni er stöðugt gengið á skóglendi jarðar. Við framleiðslu á einu tonni af pappír fara um 5 tonn af viði. Hin síðari ár hafa æ fleiri gert sér grein fyrir þýðingu fullnýtingar og endurvinnslu. Það er því líklegt að margir verði fúsir til að flokka sorp frá heimilum sínum og koma t.d. pappír, málmum og gleri á ákveðna staði í gáma í hverfamiðstöðvum eða fyrir utan stórverslanir. Þannig mætti á ódýran hátt safna miklum hluta af heimilisúrgangi. Víða erlendis tekur almenningur virkan þátt í slíkri söfnun og þeim fer sífellt fjölgandi sem vilja jafnvel greiða hærra verð fyrir pappírsvörur ef þær eru unnar úr notuðum pappír. Slík flokkun heimilissorps er mikilvæg ekki síður vegna þess að það vekur fólk til umhugsunar um þau verðmæti sem fólgin eru í því sem fleygt er. Stærsti hluti sorpsins kemur hins vegar frá fyrirtækjum. U.þ.b. 2/3 sorpsins í Gufunesi er svokallað iðnaðarsorp sem er tiltölulega lítið blandað óhreinindum og því vel fallið til endurvinnslu. Það ætti því ekki að vera miklum vandkvæðum bundið að fyrirtækin skili úrgangsefnum á ákveðna staði þar sem endurvinnslufyrirtæki hirða þau í stað þess að keyra þau á haugana. Það er fleira en pappír, brotajárn og timburúrgangur sem hægt er að nýta betur og endurvinna. Gler, gúmmí, vefnaðarvörur, plast, smurolía, slóg og fiskúrgangur eru dæmi um úrgangsefni sem hægt er að endurvinna og fullnýta á ýmsan hátt. Ýmsum hættulegum efnum er fleygt sem síðan menga og eitra umhverfið. Efnin menga jarðveg og geta borist í grunnvatn og þar með neysluvatn með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Þessum efnum er nauðsynlegt að safna saman, endurvinna og endurnota til að minnka mengunarhættu. Útreikningar og hagkvæmni endurvinnsluiðnaðar eru flóknir og hætta á að ekki séu allir þættir teknir inn í dæmið. M.a. verður að taka mið af því við hagkvæmnisútreikninga að samfélagið ver umtalsverðu fjármagni í sorphirðingu og sorpeyðingu og verðmætt land er tekið undir sorphauga. Erfitt er að meta hver kostnaður samfélagsins er af hirðingu sorps sem fleygt er á víðavangi. Einmitt þessar staðreyndir valda því að opinberir aðilar og sveitarfélög verða að eiga hlut að undirbúningi endurvinnsluiðnaðar. Einstaklingar eiga oft erfitt með að leggja mat á málið í heild og hagnaður í þröngri merkingu er ekki endilega í sjónmáli. Til að endurvinnsluiðnaður eigi betri möguleika hér á landi í framtíðinni er eðlilegt að hann njóti bestu kjara á flestum sviðum. Þar má nefna skattaívilnanir og orku á hagstæðu verði utan álagstíma. Einnig má skylda fyrirtæki, þar sem til fellur mikill úrgangur, til að skila honum til endurvinnslufyrirtækja án endurgjalds, leggja endurvinnslugjald á vöru sem æskilegt er að fullnýtist í stað þess að farga og skattleggja mengandi iðnað. Eðlilegt er að sveitarfélög styðji slíkan iðnað því hann dregur úr kostnaði þeirra við sorphirðu og eyðingu. Verkefni eins og þetta væri eðlilegt að fela því ráðuneyti sem fer með umhverfismál. Meðan ekki er til sérstakt umhverfisráðuneyti er eðlilegt að gera ráð fyrir samvinnu hlutaðeigandi ráðuneyta um verkefnið. Þar þyrfti að koma til iðnrn., heilbrrn., og félmrn. Nauðsynlegt er einnig að hafa gott samstarf við sveitarstjórnir um þetta mál. Þótt endurnotkun og endurvinnsla og fullnýting úrgangsefna sé venjulega tengd því vandamáli að losa sig við óæskileg efni og frekar litið á úrgang sem vandamál vil ég leggja áherslu á hið gagnstæða. Eins og ég sagði í upphafi eru mikil verðmæti fólgin í sorpi. Miklir möguleikar til iðnaðar eru því fólgnir í að breyta úrgangi í verðmæta vöru, um leið vinna gegn auðlindaþurrð og leysa vanda sorpeyðingar. Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði till. vísað til atvmn.



Herra forseti. Hér er hreyft máli sem oft hefur verið um rætt og eðlilegt að sé tekið fyrir á hinu háa Alþingi. Um þessi mál var sérstaklega rætt í stjórnarmyndunarviðræðum rétt áður en ríkisstjórnin tók við. Og reyndar hefur þetta mál verið rætt á ríkisstjórnarfundum jafnframt. Málið hefur verið til umræðu á hinum og þessum fundum í landinu að undanförnu. Ég tók það upp á Akureyri í sumar, á iðnaðarráðstefnu sem þar var haldin. Enn fremur hafa bæði Landvernd og Náttúruverndarráð rætt þetta mál sérstaklega og ályktað um þessi efni. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir: "Athugað verði hvernig auka megi endurvinnslu á úrgangi." Ljóst er að ýmsir aðilar hafa reynt fyrir sér í þessu efni. Ég tel þó ástæðu til að nefna sérstaklega forráðamenn Sindra-Stáls, einkum og sér í lagi Ásgeir Einarsson, sem hefur, af hugsjón fyrst og fremst, safnað saman ýmsu brotajárni og flutt til útlanda því að á þessu starfi fyrirtækisins hefur verið stórfellt tap undanfarin ár. Það er athyglisvert að víða á Norðurlöndum eru bifreiðaeigendur látnir borga ákveðið gjald í upphafi sem þeir fá síðan ekki endurgreitt fyrr en þeir hafa skilað bifreiðum á ákveðna staði, svokallaða bílakirkjugarða. Þá fæst þetta gjald sem þeir greiða við kaup á bifreiðinni endurgreitt. Þá held ég að ástæða sé til að nefna það líka sem kom fram í ræðu hv. 1. flm. og frsm. fyrir þáltill. að fyrirtækið Ísold hefur starfað að því að safna saman úrgangspappír. Fyrirtækið er starfrækt í Garðinum en ekki Garðabæ eins og kom fram.

Það er annað.

Nú, er það annað? Ég biðst afsökunar á því. Þá er það mál sem ég þekki ekki, þetta sem minnst var á, en fyrirtækið í Garðinum þekki ég hins vegar og veit um þá erfiðleika sem þar hafa komið upp vegna þess að pappír er ekki flokkaður hér þegar hann fellur til sem úrgangspappír. En pappírsúrgangur er í mismunandi verði eftir því hversu hreinn hann er. Það má kannski geta þess að til eru dagblöð sem eru eingöngu unnin úr, og mörg hver reyndar, eingöngu unnin úr slíkum endurvinnslupappír. Það þekktasta er líklega Financial Times, en bleiki liturinn á því er einmitt tilkominn vegna þess að það er verið að leggja áherslu á að um endurvinnslu sé að ræða á þeim pappír, og þannig vill þetta merka blað leggja sitt lóð á vogarskálarnar. Varðandi þetta mál er full ástæða til að taka undir ýmislegt sem kemur fram í grg. með þáltill. Ýmsar þjóðir hafa farið mismunandi leiðir. Nefna má að í Bandaríkjunum er hægt að fá endurgreiddar nokkrar upphæðir fyrir að skila inn áldósum og mun það talin aðalástæðan fyrir því að lítið er um slíkan úrgang í Bandaríkjunum. Ýmsir leggja sig eftir því að hirða slíkan úrgang og koma honum til skila, enda er þar hægur vandi að vinna úr slíkum úrgangi. Það sem hins vegar rak mig í ræðustólinn er að segja frá því að í samræmi við stefnuyfirlýsingu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar hef ég í samvinnu við heilbrrh. ákveðið að skipa nefnd manna til að kanna hvernig auka megi endurvinnslu á úrgangi. Ætlunin er að nefndin semji grg. um það hvernig unnt verði að safna slíkum úrgangi og fá hann endurunninn eða honum ráðstafað þannig að komist verði hjá umhverfisspjöllum svo sem kostur er. Þess er vænst að nefndin kanni einnig fjárhagshlið þessa máls og hvort nauðsyn verður á sérstakri lagasetningu í því sambandi. Ég vil geta þess að það er gert ráð fyrir að sveitarstjórnarmaður taki þátt í störfum nefndarinnar. Þetta vildi ég, hæstv. forseti, að kæmist til skila við þessa 1. umr. málsins.



Herra forseti. Hér er hreyft hinu merkasta máli með flutningi þáltill. og ég þakka það frumkvæði sem Kvennalistinn hefur haft um þennan málflutning og þá grg. sem fylgir sem dregur saman í mjög skilmerkilegu máli aðalatriðin sem tengjast þessu, bæði út frá víðtækum sjónarmiðum, varðandi auðlindir jarðarinnar, og eins það sem snýr að okkur sjálfum, og möguleika sem hér ættu að vera til að taka þessi mál öðrum og betri tökum en gerst hefur til þessa. Það er ánægjuefni að hæstv. ríkisstjórn er að taka við sér í þessu máli. Mér sýnist að flm. hafi þegar haft nokkurt erindi af sínu erfiði því að oft er það þannig að þegar stjórnarandstaða hreyfir málum hér á Alþingi verður það til þess, þó með óbeinum hætti sé, að koma málum á dagskrá hjá framkvæmdarvaldinu þó að þau kannski fái ekki formlegt samþykki hér á hv. Alþingi.

Þetta er í stjórnarsáttmálanum.

Hæstv. ráðherra minnir á að þetta sé í stjórnarsáttmála og kannski hefur eitthvert gott fólk komið því á dagskrá í stjórnarmyndunarviðræðum í vor. Eins og hæstv. ráðherra gat um hafa samtök látið þessi mál til sín taka nú nýverið og reyndar hafa áhugamannasamtök alllengi hvatt til aðgerða á þessu sviði. Aðalfundur Landverndar, sem stóð núna um þessa nýliðnu helgi, fjallaði sérstaklega um þetta mál og hv. 12. þm. Reykv. sem mælti fyrir till., Kristín Einarsdóttir, vitnaði til erindis sem þar var flutt af Skúla Þór Ingimundarsyni viðskiptafræðingi, þar sem dregnar eru fram gagnmerkar upplýsingar um þetta efni. Ég leyfi mér aðeins að grípa niður í þessu erindi hans til að vekja enn frekari athygli á því en orðið er þar sem hann fjallar um arðsemi greiningarstöðvar fyrir iðnaðarsorp í Reykjavík. Ég vænti að herra forseti leyfi tilvitnun í þetta erindi: "Fyrirmynd slíkrar stöðvar er nýbyggð greiningarstöð í Frederiksund í Danmörku. Svo að ég lýsi þeirri stöð nánar, þá kostaði hún fullbúin rúmlega 30 millj. ísl. kr. Stöðin getur afkastað nærri 15 þús. tonnum á ári og er þá miðað við að hún sé eingöngu starfrækt 8 klst. á dag 5 daga vikunnar." Síðan er þessu nánar lýst, en í framhaldinu er vikið að úttekt Skúla Þórs Ingimundarsonar á rekstrargrundvelli flokkunarstöðvar sem þessarar og hann segir þar: "Gerði ég ráð fyrir að hin ýmsu efni sem flokkuð væru yrðu seld úr landi til endurvinnslu. Meginuppistaða efnanna yrði pappír í ýmsum gæðaflokkum, þó mest í lélegustu gæðaflokkunum, þ.e. blandaður pappír. Þetta yrði fyrsta skrefið í átt að markvissri endurvinnslustarfsemi hérlendis, þar sem á þennan hátt mundi fást reynsla í meðhöndlun úrgangsefna, svo og upplýsingar um raunverulegt magn og umfang endurvinnanlegra efna. Þegar þessi athugun var gerð voru verð á úrgangsefnum, þ.e. pappír, mjög lág í Evrópu. Því eru forsendur um verð raunhæfar því lítillar bjartsýni gætir þar. Niðurstaða athugunar minnar á rekstrargrundvelli sorpgreiningarstöðvar, sem hér hefur verið lýst, er eftirfarandi fyrir eins árs starfsemi." - Ég ætla ekki að vitna beint í erindið frekar en hann dregur þar fram að í fljótu bragði virðist dæmið ekki geta gengið upp fjárhagslega, a.m.k. ekki við það söluverð sem miðað er við, en bendir síðan á að sé tekinn inn í útreikning og færður til tekna sá kostnaður, sem sparast vegna minnkaðrar urðunar sem svarar 9200 tonnum, gæti þarna verið um að ræða 5,5 millj. kr. og þá snýst dæmið við. Þá verður niðurstaðan jákvæð, beinn hagnaður 3,8 millj. kr. Þetta dæmi finnst mér lýsa vel því sem kemur fram í grg. með þessu máli að ekki er allt sem sýnist varðandi rekstrargrundvöll slíks endurvinnsluiðnaðar því að þarna verjum við nú þegar stórum upphæðum til kostnaðar við förgun, sem er þó allsendis ófullnægjandi, fyrir utan þá sóun á landi sem telja má að fari undir sorphauga, og staði þar sem þessu er fargað - fyrir nú utan allt saman sem liggur á víðavangi til óþrifa og óprýði og menn þekkja jafnt í þéttbýli og dreifbýli. Ég vil, herra forseti, nefna hér áður en ég lýk máli mínu örlög máls sem ég átti hlut að sem ráðherra í ríkisstjórn fyrir nokkrum árum að bera fram og fá samþykkt hér á Alþingi, en það voru lög um stálbræðslu. Þau fólu í sér ákveðnar heimildir fyrir ríkisvaldið til að styðja við það mál með ríkisábyrgð. Lögin voru samþykkt um vorið 1981 og þá átti þetta mál 10 ára aðdraganda. Sveinbjörn Jónsson, framkvæmdastjóri Ofnasmiðjunnar, hafði barist fyrir þessu máli um a.m.k. 10 ára skeið og margar athuganir höfðu verið gerðar. Iðnrn. tók sig til 1980 og reyndi að styðja við þetta. Þá var gerð úttekt á hráefnisöflun, m.a. af Almennu verkfræðistofunni, fyrir ráðuneytið og gert ráð fyrir að söfnun og vinnsla brotajárns gæti á nokkurra ára bili vaxið upp í 10 þús. tonn og síðar í 15 þús. tonn ef til svona iðnrekstrar kæmi. Þarna voru sem sagt lagðar til grundvallar ákveðnar forsendur varðandi brotajárn sem til fellur í landinu og arðsemisútreikningur gerður á úrvinnslu þess í steypustyrktarjárn. Örlög þessa máls urðu þau að í tíð síðustu ríkisstjórnar datt þetta mál dautt. Ég ætla ekki að fara langt út í þá sálma. Hér er ekki tími til þess. Þetta mál var til umræðu í sameinuðu þingi 18. febr. 1986 af tilefni fsp. sem fram var borin af mér og fleiri hv. þm. og má segja að málið hafi af stjórnvalda hálfu formlega verið jarðsungið í þeirri umræðu, að því er snýr að Alþingi. Það kom sem sagt í ljós að ríkisstjórnin sá sér ekki kleift að styðja við málið með þeim hætti að þeim framkvæmdum sem hafnar voru á Vatnsleysuströnd eða hér suður með sjó yrði fram haldið. Forráðamenn þessa fyrirtækis, sem er einkafyrirtæki, töldu líkur á því að von væri á gildu hlutafjárframlagi ef ríkisvaldið tæki jákvætt undir þær óskir um ríkisábyrgð sem þarna voru fram bornar af þeirra forsvarsmönnum. Valdamenn, ráðherrar þáv., hæstv. fyrrv. iðnrh., Sverrir Hermannsson, hafði gefið mjög sterklega í skyn að stutt yrði við þetta fyrirtæki en úr efndum varð ekkert. Út á þær vonir hófu forgöngumenn þessa fyrirtækis framkvæmdir sem síðan strönduðu og nú er þetta fyrirtæki gjaldþrota og líklega uppgert án þess að ég vilji fullyrða nákvæmlega um stöðu þess. Þarna var sem sagt reynt að gera stórt átak varðandi endurvinnslu málma sem til falla hér í landinu. Þrifnaðarmál og atvinnumál. En ég tel að stjórnvöld hafi ekki staðið við sinn hlut, því miður, og því erum við enn í sömu sporunum hvað þennan þátt snertir. Og eins og hér kom fram hefur Sindri gefist upp við söfnun og útflutning á brotajárni sem það fyrirtæki hafði stundað um árabil. Hv. þm. Kristín Einarsdóttir gat þess að við iðnað af þessu tagi þurfi að styðja með ýmsum hætti og þar eru margar leiðir sem hún vék að í sínu máli. Ein þeirra er m.a. ákveðin verndun fyrir þennan iðnað. Þar eru stjórnvöld og hafa verið afskaplega hikandi og ekki tekið undir með þeim hætti sem þyrfti. Varðandi undirbúning stálbræðslunnar t.d. þá lágu engin loforð fyrir af hálfu viðskrn. um að standa gegn undirboðum á steypustyrktarjárni, innfluttri framleiðslu, ef til kæmi. Við erum allt of ragir að beita þeim heimildum sem fyrir liggja samkvæmt alþjóðasamningum að bregðast við slíku og það snertir m.a. möguleikana á því þrifamáli sem hér er flutt og varðar okkur og er reyndar hluti af miklu stærra máli sem snertir heimsbyggð alla.



Herra forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi við þessa þáltill. og fagna því að hér er kveðið mun fastar að orði en í þeim stjórnarsáttmála sem gerður hefur verið um sama efni. Hvort hugmyndin er komin inn í stjórnarsáttmálann eftir þeirri leið sem hv. 2. þm. Austurl. lét skína í veit ég ekki, en hvaðan sem hún er komin þá er hún góð. En alvara málsins er mikil. Það blasir nefnilega við að þeir aðilar, sem farið hafa af stað með tilraunir til að koma á endurvinnsluiðnaði, hafa margir hverjir búið við þær aðstæður að þar stefnir í gjaldþrot hafi það ekki þegar átt sér stað. Hvaða álit sem menn hafa haft á þeim samningum sem Stálfélagið var búið að gera erlendis þá finnst mér að menn hljóti að geta sameinast um það að járnbræðsla hér á landi hlýtur að eiga rétt á sér, m.a. af umhverfisverndarsjónarmiðum. Hæstv. iðnrh. ruglaði saman tveimur fyrirtækjum sem vinna að endurvinnslu á pappír og eiga sennilega bæði sameiginlegt að vera nú í mjög miklum rekstrarerfiðleikum. Það er ekki aðeins það að pappírinn hafi ekki verið "sortéraður", heldur einnig hitt að þau kjör á fjármagni, sem þessum aðilum hefur verið boðið upp á, eru á þann veg að endurvinnslufyrirtækið á pappír sem er í Garðinum hefur lent í verulegum vandræðum. Hitt er aftur á móti viðskiptalegs eðlis hvernig á því stendur að þeir aðilar, sem hafa verið að framleiða eggjabakka og eru í Garðabæ, sitja nú uppi með það að innflutningur virðist vera hagkvæmari en þeirra framleiðsla. Það má svo meta það út frá þjóðhagslegu sjónarmiði hvort vit er í slíku. Ég vænti þess að þetta verði til þess að hraða þeirri starfsemi sem hæstv. iðnrh. hefur sett af stað og verki á hann eins og þegar góður gæðingur heyrir í hófaskellum fyrir aftan sig - að hann bæti ögn við ferðina og fari nú að framkvæma eitthvað af því sem menn hafa verið að hugsa um að athuga.



Herra forseti. Ég þakka undirtektir hv. þm. og hæstv. iðnrh. við tillögunni og lýsi ánægju minni yfir að ráðherra hafi ákveðið að vinna að þessu máli og stofna nefnd til að reyna að reikna út og athuga hvort þetta muni borga sig. En ég vil samt benda á að við hagkvæmnisútreikninga verður að líta á hagkvæmni í víðum skilningi. Það má ekki vera allt of þröngt þegar verið er að athuga þetta. Við verðum nefnilega að muna að auðlindir jarðar eru langt frá því að vera óþrjótandi, sumar eru reyndar þrotnar, og við verðum líka að hugsa til þeirra sem á eftir koma. Þeir þurfa ekkert síður á þessum hráefnum að halda en við. Ég ætla að taka það fram að það er sama hvaðan gott kemur. Það er jafnnauðsynlegt að taka á þessum málum hvaðan sem hugmyndin er komin. Hvaðan hún er komin inn í stjórnarsáttmálann skiptir engu máli. Það er þar og það er m.a.s. mjög gott ef ríkisstjórnin ætlar að taka svona vel á öllu sem stendur í stjórnarsáttmálanum. Ég vona það alla vega því að það er margt gott sem þar stendur þó að kannski ...

Vill ekki þm. lýsa bara yfir stuðningi við stjórnarsáttmálann eins og hann liggur fyrir?

Alla vega þessu orði sem stendur þar. Ýmislegt gott er þar þó að ég sjái kannski ekki alveg þess merki að það eigi að efna allt sem þar stendur, a.m.k. miðað við það sem hingað til hefur komið fram.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um eflingu skógræktar á Fljótsdalshéraði sem ég flyt ásamt hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og Agli Jónssyni. Tillgr. hljóðar svo: "Alþingi ályktar að fela landbúnaðarráðherra að láta semja tíu ára áætlun um eflingu skógræktar á Fljótsdalshéraði. Áætlunin skal taka til eftirfarandi atriða: a. ræktunar nytjaskóga, b. viðhalds og hirðingar skóglendis sem fyrir er, c. flutnings aðalstöðva Skógræktar ríkisins til Hallormsstaðar. Við gerð áætlunarinnar um ræktun nytjaskóga og hirðingu skóglendis skal höfð samvinna við Skógrækt ríkisins, Búnaðarsamband Austurlands og skipulagsstjóra ríkisins. Miðað skal við að flutningur aðalstöðva Skógræktar ríkisins verði í áföngum í samráði við skógræktarstjóra og starfsmenn stofnunarinnar." Tildrög þess að þessi till. er flutt eru þau að á Fljótsdalshéraði eru ein bestu skilyrði til skógræktar hér á landi og a.m.k. hef ég horft á skóginn vaxa þar og dafna á undanförnum árum og verða að það viðamiklum trjám að sýnt er að þar er nytjaskógrækt möguleg. Þetta veit ég líka að meðflm. mínir hafa séð og reynt sjálfir. Eins og kemur fram í grg. er einnig á stóru svæði samfelldur birkiskógur á Fljótsdalshéraði og þær skógarleifar eru einar þær mestu hérlendis. Samkvæmt landnýtingaráætlun, sem var gefin út í maí 1986, eru skógræktarskilyrðin best á Upp-Héraði og mjög góð á Út-Héraði ef frá eru talin þau svæði sem liggja næst Héraðsflóa. Það er löng hefð fyrir skógrækt á Fljótsdalshéraði. Skógrækt ríkisins hefur haldið uppi starfsemi á Hallormsstað í 80 ár. Fyrstu fjóra áratugina beindist starfsemin aðallega að friðun og umhirðu birkiskóga og nú er, eins og ég sagði áður, gróskumestu birkiskóga landsins að finna á Héraði. Þar hafa líka löngum verið gerðar tilraunir með erlendar trjátegundir og má geta þess í því sambandi að þar var t.d. árið 1938 gróðursett innflutt lerkifræ þar sem er nú Guttormslundur. Það var gert af Guttormi Pálssyni sem þar var skógræktarstjóri og ber lundurinn nafn hans. Þessi tré eru nú löngu komin yfir það að vera nothæf til þess að saga úr þeim borðvið og það hefur reyndar verið gert nú þegar. Reynslan af þessu starfi bendir ótvírætt til þess að á Fljótsdalshéraði innan Egilsstaða megi rækta sumar trjátegundir með arðsemi og á það sérstaklega við um ræktun lerkis eins og ég nefndi. Ætla má að á þessu svæði skili hver hektari lands 4–5 teningsmetrum viðar árlega miðað við 80–100 ára vaxtartíma sem er sambærilegt við þær kröfur sem gerðar eru til nytjaskógræktar í nágrannalöndum okkar í norðanverðri Skandinavíu. Ég get getið þess svona í framhjáhlaupi að fyrir nokkrum árum var ég staddur í Norður-Svíþjóð nálægt Luleá og Kiruna. Þar var gróðurfar mjög svipað að sjá eins og einmitt á Fljótsdalshéraði, en þarna er mjög mikið skógarhögg og er það drjúg atvinnugrein þar, eins og menn vita sem þarna hafa komið. Skógræktin á Hallormsstað núna gefur drjúgar tekjur. Þar eru ræktuð jólatré. Það eru grenitré sem margir hafa séð og keypt. Þar er framleiddur eldiviður, stauraviður o.fl. og hefur þessi framleiðsla farið vaxandi á síðari árum. Tekjur af þessari framleiðslu eru áætlaðar 8,5 millj. á þessu ári, eins og kemur fram í grg., og nemur sú upphæð 60% af áætluðum rekstrargjöldum skógræktarinnar á Hallormsstað. Það hefur löngum verið draumur skógræktarmanna og margra bænda að nytjaskógrækt geti orðið atvinnugrein í sveitum landsins. Arið 1969 voru nokkrir framsýnir menn sem reyndu í Fljótsdal í samvinnu við bændur í hreppnum að gera þessa atvinnugrein að veruleika og voru gróðursett þar tré og gerð áætlun, sem var nefnd Fljótsdalsáætlun, um ræktun nytjaskógar á bújörðum. Nú er stunduð ræktun nytjaviðar á átta jörðum á alls 368 hekturum lands og,er lokið við að gróðursetja í helming þess svæðis. Áhugi er nú hjá bændum á Héraði að halda þessu starfi áfram og kemur fram í grg. að áhugi er á því hjá sextán bændum á Upp-Héraði að hefja ræktun á 432 hekturum lands. Menn kunna að segja að þessar áætlanir byggist á bjartsýni og þetta muni ekki skila neinu fyrr en eftir einhverja áratugi, einhvern tíma í framtíðinni. Ég get sagt það hér að ég var viðstaddur þegar fyrsta tréð í þessari áætlun var gróðursett og ég kom aftur í þennan skógarlund eftir tíu ár, þegar þessi áætlun átti tíu ára afmæli, og þá var kominn þar vöxtulegur skógur. Þannig er árangurinn af skógrækt nokkuð sem hver og einn þarf að upplifa. Áður en ég fluttist austur á Fljótsdalshérað hafði ég ekki ýkjamikla trú á skógrækt, að hún gæti verið raunhæf hér og gæti verið raunhæf sem atvinnugrein, en þetta breytist þegar maður kemst í snertingu við þessa starfsemi. Því miður hefur framgangur þessarar áætlunar ekki orðið sem skyldi og fjármagn til hennar hefur ætíð verið skorið við nögl svo ekki sé meira sagt. Ekki hefur því orðið eins mikið úr framkvæmdum og æskilegt hefði verið. Ég hlýt úr þessum ræðustól að mótmæla þeirri stefnumörkun sem kemur fram í fjárlagafrv. núna þar sem framlög til þessarar áætlunar eru felld niður. Þó að hér hafi ekki verið um mikla fjárhæð að ræða og ekki fjárhæð sem skiptir sköpum í þessu sambandi hlýtur þó þarna að vera viss stefnumörkun að baki þar sem fjárhæðir til nytjaskóga vaxa ekki að sama skapi. Hér verður því að reisa merkið og til þess m.a. er þessi till. flutt. Í sambandi við áhuga bænda á skógrækt má geta þess að nú eru viss þáttaskil á Fljótsdalshéraði. Þar hefur verið skorinn niður vegna riðu fjöldi fjár og eins og kemur fram í grg. verður þar eitt besta skógræktarland á Íslandi fjárlaust um sinn, þ.e. Norður-Vellir og Skógar. Það væri vert að kanna þá hugmynd hvort bændur á þessu svæði séu tilbúnir til að taka upp skógrækt sem atvinnugrein og leggja niður sauðfjárrækt. Það er vert að kanna þessa möguleika. Einnig er ég alveg viss um að skógrækt getur verið arðvænleg hliðargrein hjá mönnum sem stunda hinn hefðbundna búskap því að þvert á það sem margir hafa haldið fram getur þetta tvennt vel farið saman og er að aukast skilningur á þessum hlutum nú. 2. liður till. fjallar um viðhald skóglendis, en nauðsynlegt er að huga að þeim málum. En hér er um heljarmikið verk að ræða og ekki síst vegna þess hve þetta er mikið verk er nauðsynlegt að huga að hvernig að því verður staðið. Þarna er um að ræða hreinsun og grisjun á birkiskógunum, en þeir eru víða erfiðir yfirferðar og mikið af kalviði og slíku sem heftir umferð um þá. Þessir skógar eru að hluta í einkaeigu, hluti er í eigu Skógræktar ríkisins og hluti er í eigu þéttbýlissveitarfélaga. Það ber nauðsyn til að það takist samstarf með öllum þessum aðilum um hvernig að þessum málum verði staðið í framtíðinni, en það er nauðsynlegt að forustan og ráðgjöfin sé í höndum Skógræktarinnar sem hefur mikla reynslu í þessum málum, hvernig á að hirða þá skóga sem fyrir eru. Síðasti liður þáltill. fjallar um flutning Skógræktar ríkisins til Hallormsstaðar eða höfuðstöðva hennar. Tillögumönnum er fulljóst að um þetta atriði eru skiptar skoðanir og m.a. eru skiptar skoðanir um það hjá starfsmönnum Skógræktar ríkisins. Á síðasta þingi var flutt þáltill. um flutning höfuðstöðva Skógræktar ríkisins að Hallormsstað. 1. flm. var Guðrún Tryggvadóttir, sem sat hér á þingi sem varamaður þá, og var ég meðflm. að þeirri till. hennar. Það mál hlaut ekki afgreiðslu á síðasta þingi. Málið er vegna þess endurflutt hér, en í nokkuð víðara samhengi. Það hlýtur að teljast eðlilegt, þegar fjallað er um framtíð skógræktar á Fljótsdalshéraði, að efling starfs Skógræktar ríkisins á Hallormsstað komi inn í þá umræðu. Það er vel við hæfi að höfuðstöðvar þeirrar starfsemi séu á Hallormsstað þar sem skógrækt byggir á langri reynslu og ríkri hefð. Ég minntist á að þetta mál væri ekki nýtt hér í Alþingi. Það hafa áður verið flutt um það frv. og till. Mig minnir að það hafi verið 1968 sem Kristján Ingólfsson, sem þá var varaþm. hér, flutti um þetta mál þingmál. Í þeim umræðum má lesa þær skoðanir að Hallormsstaður sé afskekktur og þess vegna sé ekki mögulegt að hafa þessar aðalstöðvar þar og m.a. má lesa þær skoðanir í þeim umræðum að á Austurlandi sé ekki hægt að taka á móti erlendum gestum. Ég rak augun í það. Það hafði einhver þm. haldið því fram. Ég fullyrði að Hallormsstaður er ekkert svo afskekktur að þar sé ekki hægt að halda uppi þessari starfsemi. Við Skógrækt ríkisins eiga þeir erindi sem hafa áhuga á skógrækt og þurfa að fá ráðgjöf í því efni og þá ráðgjöf er best að veita á Hallormsstað. Þar geta menn séð árangur þessa starfs í 80 ár. Samgöngurnar austur eru orðnar þannig að það á ekki að valda neinum vandkvæðum. Það er flogið tvisvar á dag allan ársins hring á Egilsstaði. Það er kominn vegur með varanlegu slitlagi í Hallormsstað. Símasambandið er þannig við þennan stað að það á ekki að valda neinum vandkvæðum í þessu efni. Og þar er áreiðanlega hægt að taka á móti erlendum gestum jafnvel og annars staðar á landinu ef ekki betur. Þessi rök eru því léttvæg þó að ég nefni þau til að sýna hvernig þessi umræða hefur verið á liðnum árum. En ég tel að hér sé um stefnumarkandi mál að ræða. Ef það er meint eitthvað með tali um flutning ríkisstofnana er tiltölulega auðvelt að flytja aðalstöðvar þessarar stofnunar. Ef það er ekki hægt er tómt mál að tala um dreifingu valds og flutning ríkisstofnana um landið. Hins vegar er flutningur stofnana viðkvæmt mál og við skiljum vel sjónarmið starfsmanna þessarar stofnunar sem e.t.v. líta til þess með kvíða ef þessar aðalstöðvar eru fluttar. Þess vegna er nauðsynlegt að hafa þarna aðlögunartíma og hafa gott samráð við þá sem málið snertir og till. gerir ráð fyrir því. Eins og kemur fram í grg. er áhugi fyrir þessu máli á Austurlandi. Samband sveitarfélaga á Austurlandi ályktaði á aðalfundi sínum, sem haldinn var á Fáskrúðsfirði dagana 27. og 28. ágúst í sumar, til stuðnings þessu málefni þannig að það sýnir áhuga manna heima fyrir á þessu máli. Við flm. þessarar till. vonum að till. fái skoðun í nefnd og höfum ekki á móti því að hún verði skoðuð þar vandlega og verði kallað á þá sem hlut eiga að máli. Við erum að sjálfsögðu til viðræðu um hvers konar lagfæringar á tillögugerðinni sem til greina koma eftir þær viðræður. Að lokinni þessari umræðu fer ég fram á að málinu verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég vil sem 2. flm. þessa máls þakka hv. þm. Málmfríði Sigurðardóttur fyrir hennar orð og stuðning við þetta mál. Hún vísaði til þess að átak af því tagi sem hér er verið að leggja til þyrfti að gerast víðar en eingöngu á Fljótsdalshéraði og ég tek alveg undir það að þó að við tökum það hér út úr, þm. Austurlands þrír, er það ekki vegna þess að við teljum ekki að það þurfi að sinna skógrækt víðar og skógvernd. Sannarlega er þörf á því. Hv. þm. Jón Kristjánsson gerði svo glögga grein fyrir þessu máli hér í framsögu að ég hef litlu þar við að bæta. Ég vil þó árétta að þörfin á því að stutt verði við mál af þessu tagi er sérstaklega brýn í ljósi þeirra breytinga sem eru að verða á búháttum í landinu og á þessu tiltekna svæði, Fljótsdalshéraði innanverðu, þar sem er nú kjörið tækifæri til að gera átak í þessum efnum. Það væru meiri háttar mistök ef ekki yrði greitt fyrir því að það landsvæði sem við vísum hér til, sem er mikill hluti Héraðsins austan fljóts, ofan Egilsstaða, að Skriðdal þó undanteknum, yrði tekið undir skógrækt að verulegu leyti. Girðingarkostnaður er sem kunnugt er mikill upphafskostnaður í sambandi við friðun lands og nú er tækifæri til að friða þarna stórt landsvæði, að sjálfsögðu í samvinnu við landeigendur, þá bændur sem eru að leggja niður tímabundið sauðfjárbúskap og eru áreiðanlega mjög opnir fyrir því að taka stórt á í þessum efnum og horfa til skógræktar sem framtíðarbúgreinar ef stutt er við það með eðlilegum hætti. Skógrækt sem atvinnurekstur verður ekki stunduð nema honum séu búin góð skilyrði. Ávöxtunin af þeirri fjárfestingu kemur ekki fyrr en að alllöngum tíma liðnum. En tilraunirnar að Hallormsstað með nytjaviði sanna það ótvírætt og sú reynsla sem þar er fengin á þessari öld að þar er ekki verið að kasta neinu á glæ. Þarna eru raunhæfir möguleikar til nytjaskógræktar. Hinn þátturinn, sem er í b-lið þessarar till., um viðhald og hirðingu skóglendis, er tímabær að okkar mati. Ég bendi alveg sérstaklega á að þetta svæði er eitt hið veðursælasta á Íslandi, ekki síst sumarveðrátta, eftirsótt af sumarferðamönnum og þar er nú þegar til staðar eftirsókn til útivistarnota, bæði byggingar orlofshúsa og einkasumarbústaða, og það er sjálfsagt að greiða fyrir því að almenningur geti notið þeirra hagstæðu skilyrða til útivistar sem þarna er að finna og þar skiptir skóglendið sannarlega miklu máli. Það er ljóst að ekki er unnt að ætla sér að grisja birkiskógana í heild sinni eða hirða þá þannig að þeir verði ræktaðir upp sem grisjaðir skógar þó að sjálfsagt sé að gera tilraunir með slíkt, en þó ekki væri nema greiða götu fólks um slík skóglendi með gangstígum, með því að höggva og leggja gangstíga um skóglendi og leyfa því að vaxa í náttúrlegu horfi að öðru leyti er það til mikilla bóta og til mikils unaðar fyrir þá sem geta notið þess og farið um slík svæði. C-liður till. er, eins og flm. nefndi hér, gamall kunningi á Alþingi því miður. Það er langt síðan fluttar voru tillögur um að flytja höfuðstöðvar þessa þáttar austur á Hérað, en enn hefur ekki orðið úr aðgerðum. Öll viðleitni í þá átt er góðra gjalda verð þó í áföngum sé og því minnum við á þetta enn í okkar till. Minnt var á það af hv. þm. Jóni Kristjánssyni að niður er felldur skv. fjárlagafrv. stuðningur við skógræktaráætlun í Fljótsdal. Það er sannarlega miður farið og ég vænti þess að leiðrétting fáist á því við þá vinnu sem nú fer fram í fjvn. Alþingis. Hins vil ég þó geta, sem gott er og er tengt skógræktinni, að skv. fjárlagafrv. fær Skógrækt ríkisins skárri meðferð og jafnvel betri en hægt er að segja um marga þætti í sambandi við fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar. Meðalhækkun til skógræktarstarfsemi skv. frv. er um 56%. Það er að vísu prósentuhækkun sem að nokkru leyti skýrist á niðurskurði liðinna ára, þá er hægt að hækka með minni tilkostnaði í prósentum reiknað, en þetta er þó gert samkvæmt áætlun sem unnin hefur verið á vegum Skógræktarinnar og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar og það er góðra gjalda vert og við væntum þess að þessi þáttur, sem snýr að skógrækt í Fljótsdal og stuðningi við skógrækt á vegum bænda þar, fái endurskoðun og jákvæða meðferð við afgreiðslu fjárlaga.



Herra forseti. Ég þakka hv. 7. þm. Norðurl. e. fyrir góðar undirtektir við till. sem hér er flutt. Ég tek undir það, sem reyndar hefur þegar komið fram hjá hv. 2. þm. Austurl., að að sjálfsögðu er þörfin víðar fyrir hendi. Þó að við flytjum till. sem aðeins tekur til Fljótsdalshéraðs vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem þar eru um þessar mundir og þeirrar forsögu sem er í þessu máli er áreiðanlega þörf víðar að rækta skóg og sem betur fer eru skilyrði víðar á landinu til þess og þessi skógrækt bætir landið mjög. Ég legg megináherslu í mínu máli á að hér er ekki um neina bjartsýni að ræða. Árangurinn hefur þegar sýnt sig austur á Fljótsdalshéraði og það eru einmitt rök til þess að þar séu höfuðstöðvar Skógræktar ríkisins að þar sjá menn með eigin augum árangurinn af þessu starfi síðustu áratugina og þar er svo sannarlega að finna lundi nýrra skóga þó að þeir lundir mættu vera enn þá fleiri.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 80 um launakostnað við mötuneyti framhaldsskólanema. Flm. tillögunnar auk mín eru Málmfríður Sigurðardóttir, Margrét Frímannsdóttir og Ingi Björn Albertsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera nauðsynlegar ráðstafanir í því skyni að launakostnaður starfsfólks í mötuneytum framhaldsskólanna verði greiddur úr ríkissjóði." Með stofnun nýrra framhaldsskóla víðs vegar um landið á undanförnum árum hafa aðstæður til náms batnað til muna. Enn þá vantar þó nokkuð á að möguleikar fólks til náms eftir búsetu og efnahag séu jafnir. Hollir lifnaðarhættir eru ein af undirstöðum daglegrar vellíðunar, góðrar heilsu og þar með árangurs í starfi. Ein af frumþörfum hvers og eins er að nærast reglulega. Á vinnustöðum fullorðinna þykir sjálfsagt að hafa mötuneyti þar sem boðið er upp á heitar máltíðir. En það er ekki síður mikilvægt fyrir nemendur en annað vinnandi fólk að geta neytt matar á vinnustað sínum. Vinnudagur framhaldsskólanema er æðilangur og þeir sem sækja skóla langt að eiga reyndar ekki annarra kosta völ en að borða í skólanum hvernig svo sem aðstæður kunna að vera, en þær eru mjög mismunandi í hinum ýmsu skólum og bera reyndar vott um visst skilningsleysi á þörf nemenda. Sem dæmi langar mig að nefna einn skóla sem ég þekki til í, en það er Fjölbrautaskóli Vesturlands á Akranesi sem er í raun orðinn ellefu ára gömul stofnun og þjónar öllu Vesturlandi, en hann sækja einnig nemendur úr öðrum landshlutum. Á þessari önn eru rúmlega 500 nemendur við skólann og þar af rúmlega 200 utanbæjarnemendur. Núverandi mötuneyti skólans tekur 30 nemendur. Ef svo fer sem horfir í fjárlagafrv. er ekki fyrirsjáanlegt að á þessu verði breyting, en vonandi verður það eitt af því sem breytist í þessu fjárlagafrv. í meðförum þingsins. Við flesta skólana eru einhvers konar mötuneyti eða vísir að þeim þar sem hægt er að fá heitar máltíðir eða brauð og mjólkurmat á matmálstímum, en við suma skólana eru einungis skyndibitar eða sælgæti á boðstólum. Fyrr á tímum bjuggu Íslendingar oft við skort á fæðu og þjáðust af ýmsum kvillum þess vegna. Nú höfum við meira en við getum í okkur látið, en reyndin er sú að til eru þeir einstaklingar sem þjást af næringarskorti. Í grein sinni "Mataræði námsfólks fyrr og nú" í Morgunblaðinu 4. nóv. segir Margrét Þorvaldsdóttir m.a., með leyfi forseta: "Úr góðri og fjölbreyttri fæðu koma efni sem sjá um eðlilega endurnýjun og viðhald fruma í vefjum. Stuðlar hún þannig að heilbrigði einstaklingsins. Slæm fæða og einhæf getur aftur á móti raskað öllu eðlilegu efnajafnvægi í líkamanum og valdið honum skaða. Viðurkennt er að mannslíkaminn er viðkvæmastur fyrir skakkaföllum vegna ónógrar og rangrar fæðu á vaxtarskeiðinu." Það hlýtur því að vera afar mikilvægt að gera það að eðliegum og sjálfsögðum hlut að allir nemendur geti neytt góðrar fæðu í skólanum. Fram til þessa hefur sá háttur verið hafður á við mötuneyti framhaldsskólanna að nemendur sjálfir hafa borið allan launakostnað vegna þeirra. Miðað við verðlag og laun má ætla að greiða þurfi a.m.k. 90 þús. með hverjum framhaldsskólanemanda í fullu fæði þetta skólaárið. Þar af er áætlað að launakostnaðurinn sé milli 30 og 40%. Þessi gífurlegi kostnaður er þungur baggi á þeim fjölskyldum sem þurfa að senda börn sín í heimavist, ekki síst þegar við bætist hinn hái bókakostnaður sem námi í framhaldsskóla fylgir, svo og húsaleiga. Fyrir marga er þetta svo þungur baggi að margir unglingar eiga þess vart kost að afla sér framhaldsmenntunar. Hér er því um að ræða mikið hagsmunamál nemenda og foreldra, ekki síst þeirra sem í dreifbýli búa. Síbreytilegar og æ flóknari aðstæður í þjóðfélagi okkar krefjast þess að fólk verður í sífellt ríkara mæli að auka við menntun sína að grunnskólaprófi loknu. Það er því ein af skyldum samfélagsins að gera fólki slíkt kleift án tillits til efnahags eða búsetu. Algengt er og þykir sjálfsagt að ríkið greiði launakostnað í mötuneytum starfsmanna sinna. Fullorðnir telja sig ekki hafa úthald án þess að fá næringu á matmálstímum. Í Iðnskólanum í Reykjavík hagar svo til að nemendur og kennarar borða í sama mötuneytinu nákvæmlega sama matinn. Ríkið greiðir launakostnað í mötuneyti kennara þannig að fyrir fiskmáltíð greiðir kennarinn 125 kr. en nemandinn 175 kr. Mismunur er þar 50 kr. á máltíð. En fyrir góða kjötmáltíð greiðir kennarinn 175 kr. en nemandinn 250 kr. Þar er mismunurinn 75 kr. Það er ljóst að pyngjur allmargra nemenda eru það léttar að þeir fara ekki inn í mötuneytið á hverjum degi. Þeir fara í sjoppuna og kaupa eitthvað sem í bili virðist ódýrara en er að sjálfsögðu mun óhollara og hefur lítið næringargildi. Á undanförnum árum hafa augu fólks opnast fyrir gildi góðs mataræðis fyrir heilsufar fólks og heilbrigðisyfirvöld boða nú aukna áherslu á forvarnir, ekki síst með tilliti til bættrar neyslu- og manneldisstefnu. Mikilvægur liður í slíkum áætlunum hlýtur því að vera að ala uppvaxandi kynslóð upp við heilbrigða lífshætti. Með lögum um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði, sem samþykkt voru á Alþingi 1972, var í raun viðurkenndur aðstöðumunur nemenda í dreifbýli til náms gagnvart nemendum í þéttbýli, en sá dreifbýlisstyrkur, sem úthlutað er, er aðeins örlítið brot af þeim kostnaði sem nemendur úr dreifbýli þurfa að bera. Sú till. sem hér er fram borin er brýnt hagsmunamál allra framhaldsskólanemenda, ekki síst nemenda í dreifbýli og fjölskyldna þeirra. Sá launakostnaður sem nemendur hafa hingað til þurft að bera er stór hluti af tekjum hvers heimilis en fyrir heildina hlýtur hann að teljast léttvægur. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til félmn.



Herra forseti. Ég lýsi eindregnum stuðningi við till. sem hér er flutt af þm. úr þremur þingflokkum og hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir hefur gert glögga grein fyrir. Hér er um að ræða verulegt hagsmunamál fyrir þá nemendur sem í hlut eiga og aðstandendur þeirra. Hér er einn þáttur af byggðamálum á ferðinni og möguleikum fólks til að tryggja framhaldsmenntun sinna barna á landsbyggðinni. Það er kostnaður sem tekur í hjá þeim sem í hlut eiga. Þó að nemendurnir sjálfir vinni að hluta fyrir honum er það engan veginn einhlítt, langt frá því, og leggst því sem kostnaður á viðkomandi heimili og fyrir nú utan að þarna er um að ræða allt aðrar aðstæður fyrir þá sem þurfa að sækja framhaldsskóla en þá sem hafa aðstæður til þess í þéttbýli að sækja námið heiman frá. Ég treysti því að þetta ágæta mál fái jákvæðar undirtektir hér og þyrfti í rauninni að birtast í breytingum í frv. til fjárlaga sem nú er til meðferðar þannig að um aðgerðir verði að ræða strax á næsta ári.



Herra forseti. Ég þakka góðar undirtektir hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, 2. þm. Austurl., og stuðning við þessa till., en eins og kom fram í máli hans er hér um mikið hagsmunamál landsbyggðarinnar að ræða því að hvar sem maður kemur um hinar dreifðu byggðir landsins eru það menntunarmál barnanna sem heitast brenna á fólki, að þau geti haft sömu möguleika til að afla sér menntunar og þeir sem í þéttbýli búa. Hv. 2. þm. Austurl. minntist líka á tekjur nemenda, en eins og fram kom í máli hans duga þær hvergi nærri fyrir framfærslu þeirra yfir veturinn og það er eitt af stóru vandamálunum í menntakerfi okkar núna að nemendur bæta stöðugt á sig vinnu með námi og það skilar sér í lélegri námsárangri. Þetta er því mjög brýnt mál í alla staði.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um verðlagsrannsókn á þskj. 84. Meðflm. mínir eru hv. þm. Karl Steinar Guðnason og Karvel Pálmason. Í ályktun þessari segir svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela viðskiptaráðherra að láta fara fram rannsókn á þeim verðhækkunum sem átt hafa sér stað á líðandi ári með það að markmiði að leiða í ljós hverjar orsakirnar séu, þar á meðal hvort verslunar- og þjónustufyrirtæki séu að ætla sér aukinn hlut í ágóða eða til þess að standa undir óhagkvæmri fjárfestingu." Viðkomandi þessu atriði má vísa til ummæla forstöðumanns Þjóðhagsstofnunar í sjónvarpi 30. okt. sl. þar sem hann ræddi um að auðvelt væri að velta vaxtakostnaði út í verðlagið. Ég segi svo hér í grg. þessu viðkomandi, með leyfi forseta: "Þá eru kunn dæmi um vörukaupalán með himinháum vöxtum og sölu á greiðslukortanótum með afföllum. Vegna reglugerðar ríkisvalds um frjálsa álagningu getur verslunin velt þessum okurvöxtum og afföllum út í verð á vöru og þjónustu og yfir á herðar neytenda", en eins og fram kom áðan vísaði ég til ummæla forstöðumanns Þjóðhagsstofnunar um að þetta væri ákaflega auðgert í því kerfi sem nú er við lýði. Áfram segir í þáltill., með leyfi forseta: "Jafnframt verði verðmyndun í innflutningsverslun athuguð sérstaklega." Því er ómótmælt að vöruverð er verulega hærra hér en í nágrannalöndum okkar. Á sínum tíma lét þáv. félmrh., hv. þm. Svavar Gestsson, gera athuganir á innkaupsverði á vörum erlendis. Við þá könnun kom í ljós að langt var frá að keypt væri á hagstæðasta verði inn og kenndu menn þá ákvæðum um hámarksálagningu um. Þar sem lagt væri á eftir hundraðshluta væri tilhneiging að kaupa inn vörur á hærra verði til að ná fleiri krónutöfum út úr þeim prósentum sem heimilt var að leggja á vöruna. Nú hefur álagning verið gefin frjáls en vöruverð sennilega aldrei hærra og aldrei hækkað meira. Í DV nú á föstudaginn var mátti lesa frétt, ég ætla ekki að lesa úr henni, en þar var skýrt frá því að almenn hreinlætisvara hafi hækkað og hækki sem nemur þreföldu verði sínu "í hafi". Áfram segir í þessari ályktun, með leyfi forseta: "Sömuleiðis verði kannað að hve miklu leyti takmörkun á samkeppni leiði til óhóflegs verðs á vörum og þjónustu." Samkeppni getur takmarkast af ýmsum ástæðum. Algengasta ástæðan í okkar samfélagi er hvað byggðaeiningar eru smáar og bera ekki miklar verslanir. Við getum farið í huganum yfir landið og við sjáum eina stóra verslun og svo kannski kaupmann lítinn sem hringir út í stóru búðina og spyr hvað varan kosti þar og hann selur hana e.t.v. einhverjum krónum ódýrari. En þetta er auðvitað engin samkeppni þannig að forsendur eru víða mjög hæpnar og engar fyrir samkeppni. En það er fleira sem kemur til en skortur á samkeppni. Það kemur einnig víða til álagningarstýring. Ég minnist nýskeðs atviks sem varð í mínu kjördæmi, Norðurlandi vestra. Þar er verslun í bæjarfélagi sem selur þekkt erlent vörumerki. Þangað kom fólk úr nágrannabyggðinni og skoðaði þessar vörur, hafði orð á því hvað þær væru miklu ódýrari en í búðinni heima hjá því. Nokkrum dögum síðar hringdi innflytjandi vörumerkisins og spurði í þessari verslun þar sem varan hafði verið skoðuð og var þetta ódýrari: Hvað leggið þið á vöruna frá mér? Og það er nú orðið svo að fólk er hætt gjarnan að tala í prósentum. Það var svarað 1,8. Það þýðir 80% álagning. Það er allt of lítið, sagði maðurinn. Þú verður að leggja a.m.k. á 2, þ.e. þú verður að leggja a.m.k. á 100%. Guð minn góður, sagði konan sem átti verslunina. Það er svo skelfilega dýrt. Það skiptir ekki máli. Ég sel mikið af þessari vöru í stærri verslanir í byggðunum í kringum þig. Þær neita að vera með hana nema þú farir upp með þitt verð. Þetta er það sem ég kalla álagningarstýringu og það er fullt af svona dæmum. Ég minni á nýlega umfjöllun í fjölmiðlum um samræmda verðskrá hjá þjónustuaðilum þar sem kom fram að hjólbarðaverkstæði hafa samræmt verðskrár sínar. Menn eru að tala um frjálsa samkeppni, en það er auðvitað frjáls samstaða. Áfram segir í ályktuninni, með leyfi forseta, að einnig verði þar á meðal sérstaklega könnuð flutningsgjöldin og hvort slíkar aðstæður gefi tilefni til að beita ákvæðum um hámarksverð og hámarksálagningu. Í sambandi við flutningsgjöld yfir hafið eða flutninga yfir hafið, hér er fyrst og fremst við það átt, má segja að þeir sem ráða flutningaleiðum yfir hafið hafi nánast tolltökuaðstöðu á erlend aðföng og útflutning þjóðarinnar. Þessi þáttur í viðskiptum okkar þarf því að vera undir stöðugri aðgát og rannsakast vel. Þarna er e.t.v. komin skýringin á því sem ég sagði frá áðan með hreinlætisvöruna sem þrefaldaðist í hafi og fleira og fleira. Það er einnig viðurkennt almennt, þó ekki hafi það verið staðfest með neinum rannsóknum, að eftir að samkeppni Hafskips lauk hér á flutningaleiðum hafa fragtgjöld hækkað langt umfram allar eðlilegar hækkanir í reksturskostnaði eins og olíu, launum, tryggingu eða öðru. Ég segi í grg. að óæskilegt sé að hagsmunaaðilar í verslun og þjónustu eigi að miklu leyti sjálfdæmi um þann veigamikla þátt í kaupmætti sem verð á vörum og þjónustu er. Þetta sjálfdæmi felst í frjálsri álagningu á vörur og afar frjálsri verðákvörðun á þjónustu. Og vegna þessa fyrirkomulags ræðst kaupmáttarstig launa mjög af því hvað þessum hagsmunaaðilum tekst að hemja hagnaðartilhneigingu sína. Við skulum gera okkur grein fyrir að kaupmáttarstig í landinu ræðst ákaflega mikið af því hvað þessum til þess að gera fáeinu aðilum tekst að hemja það sem ég kalla hagnaðartilhneigingu sína. Og áfram segir í grg., með leyfi forseta: "Tilburðir til að örva samkeppni með verðkönnunum og auglýsingum um hæsta og lægsta verð á vöru eru tilviljunarkenndar og ómarkvissar aðgerðir og gagnslitlar nema í örfáum undantekningartilvikum." Og það er vissulega til þar sem samkeppnismöguleikar eru fyrir hendi, enda segir auglýsing á vöruverði ekkert um það hvort álagning á vöruna er t.d. 60, 80 eða 100% eða meira og mjög víða um landið eru engar forsendur fyrir samkeppni. Að því vék ég m.a. áðan. Á sínum tíma voru verðlagsákvæði afnumin og álagning gefin frjáls og þar flýtti fyrir sú athugun sem þáverandi félmrh., hv. þm. Svavar Gestsson lét gera og kom í ljós að innkaup erlendis voru á óhagstæðu verði, háu. Þá kenndu menn álagningarákvæðunum um og trúðu því að allt illt væri þeim að kenna. Síðan var þetta gefið frjálst og allt hefur hækkað, ekkert lækkað svo manni sé kunnugt um af erlendum aðföngum. Samkeppni í matvöru hefur verið dálítil, það vitum við, og sums staðar er samkeppni til staðar. En reynslan.og stærðirnar sýna að það virðist vera hagnaðartilhneiging einstaklinga sem ræður því á hvaða verði við kaupum vöruna og hefur þar með verulega mikil áhrif á kaupmáttarstig þeirra launa sem fastgengisstefnan berst við að halda sem lægstum. Það er af þessum ástæðum, herra forseti, sem beðið er um að það sé framkvæmd rannsókn þessu viðkomandi, þannig að við höfum staðreyndir á borðinu, og kannað hvort í framhaldi af því sé ástæða til að setja hér aftur á ákvæði um hámarksálagningu og eða hámarksverð í einhverjum þáttum viðskiptalífsins. Ég legg síðan til að þessari þáltill. verði vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Vegna þáltill. sem hér er komin fram þá vil ég segja það í örstuttu máli að ég get tekið undir efnislega allt sem í henni stendur og ég hef reyndar á öðrum vettvangi,lýst þessum sjónarmiðum til býsna margra ára. Ég held það sé hins vegar rétt að gera sér grein fyrir því að það er afar einföld ástæða fyrir því að það hefur ekki verið unnið með öllu í takt við það sem þáltill. gerir ráð fyrir. Ástæðan er ósköp einfaldlega sú að það hefur skort fjármagn til að vinna þannig. Við fórum t.d. í tengslum við síðustu kjarasamninga í allumfangsmikla herferð til að veita upplýsingar um vöruverð og vorum þar með mjög harðar kröfur gagnvart Verðlagsstofnun um að leita meira eftir því að ná upp upplýsingum með samanburðarkönnunum og öðrum slíkum hætti. Það hefur síðan dragnast niður aftur vegna þess að það hefur skort fjármagn til að vinna það. Ég er ekki að tala á móti þessari till., en ég bendi á að það hefur verið fullur vilji, hygg ég að megi segja, í Verðlagsstofnun líka til að sinna þeim verkefnum sem þarna er verið að gera tillögu um að sé sinnt. Það sem hins vegar hefur skort er fjármagn til að fara fram með þær ráðagerðir. Leiðin til að skila árangri í þessu efni á skilvirkan og skikkanlegan hátt er því einfaldlega sú að auka fjárveitingar til þess verkefnis sem við hér erum um að ræða. Ég dreg þetta fram hér vegna þess að fjárlög eru nú til umfjöllunar og mér finnst nauðsynlegt að koma þeim skilaboðum þá skýrt á framfæri til þeirra sem þar koma til með að vinna að málinu. Hvað snertir flm. vill það vel til að bæði fjmrh. og viðskrh. eru samflokksmenn hans þannig að ég treysti því að hann hafi aðstöðu til þess að fylgja málinu eftir á ríkisstjórnarheimilinu.