Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Áður en gengið er til dagskrár vill forseti skýra frá því að samkomulag hefur orðið um utandagskrárumræðu að beiðni hv. 9. þm. Reykv. fyrir hönd Alþb. um vaxta - og kjaramál. Þessi umræða fer fram skv. fyrri mgr. 32. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða, og hún fer fram eftir að kosningu í utanríkismálanefnd er lokið. Þetta vildi forseti láta koma fram strax í upphafi.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Forseti vill í upphafi minna á eftir hvaða reglum þessi umræða fer fram, þ.e. eftir fyrri mgr. 32. gr. þingskapa sem þýðir það að umræðan má standa í allt að hálftíma, ekki lengur, og ég vænti þess að eiga gott samstarf um að það takist að ljúka þessari umræðu innan þess tilskilda tíma, enda verður hún ekki leyfð lengur. Þetta þýðir það að ef fulltrúar frá öllum þingflokkum eiga að fá tækifæri til að taka þátt í þessari umræðu, þá er aðeins rúm fyrir tvisvar sinnum tvær mínútur fyrir fulltrúa hvers þingflokks, en málshefjandi hefur tvisvar sinnum þrjár mínútur og ráðherra tvisvar sinnum tvær mínútur. Þetta vildi ég aðeins minna á, ekki síst með tilliti til þess að nú er að hefjast nýtt kjörtímabil og margir hér nýir hv. þm.

Svavar Gestsson : Virðulegi forseti. Nú næstu sólarhringa munu launanefndir samkvæmt kjarasamningum þjóðarsáttarsamninganna taka ákvarðanir sem skipta sköpum um framhaldið í þróun efnahags - og atvinnulífs hér í landinu, kjara - og launamála. Jafnframt er ljóst að ríkisstjórnin hlýtur núna á allra næstu sólarhringum að ákveða hverjir verða vextir á spariskírteinum ríkissjóðs og þess vegna er nauðsynlegt að strax hér á þinginu í dag komi þessi mál til meðferðar. Þess vegna hef ég farið fram á þessa utandagskrárumræðu um launa - og vaxtamál og ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að heimila það að umræðan skuli fara hér fram. Einn meginvandinn í þessum efnum á undanförnum vikum hefur verið sá að forráðamenn ríkisstjórnarinnar, einkum hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh., hafa með yfirlýsingum sínum breytt sjálfum sér í alvarleg efnahagsvandamál. Þeir hafa gert það með því að lýsa því yfir að hallinn á ríkissjóði væri gífurlega mikill og það væri þess vegna óhjákvæmilegt að hækka vexti mjög mikið. Þeir hafa boðað 8% raunvexti á sama tíma og raunvextir á almennum markaði eru í kringum 7,6%. Þeir hafa í rauninni skapað verulegar vaxtahækkunarvæntingar og sett vaxtahækkunarskrúfu af stað hér í þjóðfélaginu. Fari það svo að raunvextir á spariskírteinum ríkissjóðs fari í 8%, þá þýðir það að þeir eru að boða 10 -- 12% raunvexti í bankakerfinu eins og það leggur sig. Um áhrifin af þessum hækkunum ætla ég ekki að fjölyrða hér, enda enginn tími til þess, hvorki á fjárhag heimila né atvinnuvega né heldur á húsbyggjendur, en það liggur í augum uppi að áhrifin gætu orðið mjög alvarleg og háskaleg. Það er nauðsynlegt að minnast þess í þessu sambandi, virðulegi forseti, að þegar þjóðarsáttarsamningarnir voru gerðir byggðust þeir á þremur meginforsendum: í fyrsta lagi launum, í öðru lagi verðlagi og í þriðja lagi vöxtum. Það er þar af leiðandi ljóst að með því að hækka vextina einhliða eins og ríkisstjórnin hefur ákveðið að beita sér fyrir, þá er hún í raun og veru að brjóta gegn forsendum þjóðarsáttarinnar. Í þessu sambandi minni ég á samþykkt Verkamannasambands Íslands sem birtist í fjölmiðlum í dag þar sem það kemur skýrt fram að Verkamannasambandið telur að vaxtahækkanirnar brjóti gegn forsendum þjóðarsáttarinnar og Verkamannasambandið talar um það í sinni samþykkt að hér sé í rauninni að fara af stað vaxtahækkun sem þýði auknar tekjur fjármagnseigenda í landinu um u.þ.b. 30%. Það má kannski minna á það í þessu sambandi sem er skýring á áhyggjum Verkamannasambandsins að 1% raunvaxtahækkun yfir línuna jafngildir um 1,6% launahækkun yfir línuna þannig að hér er greinilega um það að ræða að tvær meginstærðir þjóðfélagsins eru að takast á, annars vegar fjármagnskostnaður og hins vegar laun. Þegar þjóðarsáttarsamningarnir voru framlengdir í nóvember sl. var gengið út frá þeirri forsendu að viðskiptakjarabati ætti að skila kauphækkunum og á þeirri forsendu tók fyrrv. hæstv. fjmrh. þá ákvörðun að laun skyldu breytast fyrr á þessu ári. Ég vil þess vegna núna benda á það að viðskiptakjörin hafa haldið áfram að batna og fjmrh. hlýtur að hafa gert það upp við sig nú þegar hvort hann ætlar að standa við bókanirnar og niðurstöðurnar frá í nóvember sl. með því að láta viðskiptakjarabatann koma til launafólks eða hvort hann ætlar að hlýða Vinnuveitendasambandi Íslands en afstaða þess er eins og kunnugt er sú að launin megi ekki hækka neitt þrátt fyrir gífurlegan viðskiptakjarabata. Meginspurningarnar eru því þessar, virðulegi forseti: Í fyrsta lagi: Hverjir verða vextirnir á ríkisskuldabréfunum? Og ef ríkisstjórnin hefur ekki þegar tekið ákvörðun um það, hvenær verður ákvörðun tekin? Í öðru lagi: Hver verður afstaða hæstv. fjmrh. í launanefndum með opinberum starfsmönnum? Ætlar hann að hlýða VSÍ eða ætlar hann að standa við samningana? Í þriðja lagi spyr ég hæstv. forsrh.: Hver er skoðun hans á þeirri niðurstöðu Verkamannasambands Íslands að með vaxtahækkunum sé ríkisstjórnin að brjóta gegn þjóðarsáttinni? En hæstv. forsrh. er, eins og alþjóð veit, meginábyrgðaraðili þess að staðið sé við þjóðarsáttina af hálfu stjórnvalda. Verði niðurstaðan sú að ríkisstjórnin haldi áfram vaxtahækkunarstefnu sinni annars vegar og hins vegar að viðskiptakjörin fái ekki að koma til launafólks, þá er augljóslega um það að ræða að hin nýja ríkisstjórn Íslands er að brjóta gegn forsendum þjóðarsáttarinnar. Hún er af sinni hálfu að segja þjóðarsáttinni upp.

Forsætisráðherra (Davíð Oddsson) : Virðulegi forseti. Ég vil svara því strax að ég skil mjög vel áhyggjur Verkamannasambandsins og ég skil út af fyrir sig vel líka fyrirspurn hv. 9. þm. Reykv. Hvort tveggja má þó segja að sé dálítið seint fram komið vegna þess að það vandamál sem við stöndum frammi fyrir gagnvart vöxtum er vandamál sem hefur legið fyrir nú um nokkurra vikna og mánaða skeið. Þegar ríkisstjórnin tekur við er dæmið þannig að halli á ríkissjóði er ekki 4 milljarðar eins og hæstv. fyrrv. fjmrh. hafði sagt, ekki 6,4 eins og hann sagði daginn sem hann hætti, ekki 8 milljarðar eins og fjmrn. sagði, heldur nær því að vera 10 -- 11 milljarðar. Þegar ríkisstjórnin tekur við, þá er lánsfjárþörf hins opinbera ekki 24 milljarðar af 36 -- 38 milljarða nýsparnaði, heldur 31 -- 32 milljarðar af 24 milljarða nýsparnaði. Það er þetta ástand sem veldur því að vextir hækka. Þegar ríkisstjórnin tekur við, þá eru útistandandi ríkisvíxlar ekki rúmir 12 milljarðar eins og var á haustdögum í fyrra, ekki 8 milljarðar eins og var um áramótin, heldur 4 milljarðar. Þessar tölur segja okkur það að þeim vanda að vextir höfðu í raun hækkað var ýtt á undan sér af hæstv. fyrrv. ríkisstjórn og í raun faldir með því að ganga inn í Seðlabankann og fá þar prentaða peninga upp á 9 milljarða kr. eða fast að því. Það kemur hins vegar í hlut okkar í núv. ríkisstjórn að færa þessa vexti til bókar. Þess vegna skiljum við mjög vel áhyggjur Verkamannasambandsins og fyrirspurn hv. þm. en hvort tveggja kemur of seint. Þetta voru ástæður sem þessi hæstv. ríkisstjórn sem farin er frá hafði búið til. Við hins vegar komum að vandanum. Við erum líka sammála Verkamannasambandinu um það að vextir af þessu tagi, jafnháir og þeir eru, eru ekki æskilegir, þvert á móti mjög óæskilegir. Þess vegna viljum við vinda ofan af þessari miklu fjárþörf ríkisins í sparifé landsmanna til þess að lækka megi vexti á nýjan leik.

Fjármálaráðherra (Friðrik Sophusson) : Virðulegi forseti. Fyrst um launamál. Launanefndir opinberra starfsmanna eru að skoða þessi mál, bæði þróun verðlags, kaupmáttar og viðskiptakjara. Og eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda er þess að vænta að ákvörðun verði tekin um næstu helgi. Sú ákvörðun er sjálfstæð eins og ljóst var þegar gengið var frá síðustu ákvörðun í febrúar. Það liggur fyrir að verðlagsþróun hefur verið hagstæð og hækkanir minni en reiknað var með í nóvember á sl. hausti. Þetta stafar ekki síst af hagstæðri þróun viðskiptakjara sem lækkar innflutningsverð og eykur kaupmáttinn. Frá nóvember til maí hefur verðlag hækkað mælt á framfærsluvísitölu um 2,2% en laun um 5,7% og þá er ég að tala um taxta í því sambandi. Kaupmátturinn hefur því aukist um 3,5%. Að mínu áliti er það mikilvægast fyrir þjóðina, ekki síst launþega, að forðast allar kollsteypur í launamálum. Aðalatriðið er að tryggja jafnvægi í efnahagsmálum. Vaxandi þensla að undanförnu er áhyggjuefni og getur valdið aukinni verðbólgu verði ekkert að gert. Mér finnst eðlilegt að allir samningsaðilar fylgist að, bæði á almenna markaðnum og hjá ríkinu, til að tryggja stöðugleika og koma í veg fyrir misræmi. Um vaxtamálin vil ég segja þetta. Fyrri ríkisstjórn bjó til vandamálið, eins og hæstv. forsrh. hefur lýst hér, með því að fresta vaxtahækkun fram yfir kosningar. Bætti síðan við þetta vandamál með því að stórauka hallarekstur ríkissjóðs og skapa gífurlega lánsfjárþörf opinbera kerfisins. Vextir hafa verið að hækka að undanförnu, t.d. almennir skuldabréfavextir úr 13,5% um áramót í 15,5% nú. Ávöxtunarkrafa húsbréfa hækkaði úr 7,3% í 8,4%. Með hækkun vaxta á ríkisvíxlum er verið að leiðrétta vaxtakjörin og samræma þau almennum vaxtakjörum á markaðnum. Afleiðingin af aðgerðaleysi núv. ríkisstjórnar er hrun á sölu á ríkisvíxlum og þrefalt meiri yfirdráttur í Seðlabanka en í fyrra. Um áramót voru útistandandi víxlar upp á 8,1 milljarð en í byrjun maí 4,8 milljarðar. Eftir vaxtahækkun hefur salan tekið kipp og í gær var staðan 8,3 milljarðar. Salan á einni viku er þess vegna 3,5 milljarðar. Virðulegur forseti. Ég er alveg að ljúka þessu síðara svari, en það voru tvær spurningar sem til mín var beint. Svarið við þessari síðari spurningu er að vextir spariskírteina eru enn óbreyttir en það er í skoðun að breyta þeim innan tíðar, ekki síðar en í næstu viku. Það er ekki til siðs að segja fyrir fram hver hækkunin muni verða. Það er mikilvægt að lokum, virðulegi forseti, að átta sig á því að frestun á leiðréttingu vaxta gerir þetta vandamál enn erfiðara, grefur undan stöðugleika í efnahagsmálum og áframhaldandi sátt í kjaramálum. Markmiðið með þessum aðgerðum og öðrum aðgerðum ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, þar með talið ákvörðun um vexti, er að ná jafnvægi og stöðugleika í efnahagslífinu á nýjan leik.

Steingrímur Hermannsson : Virðulegi forseti. Á þeim skamma tíma sem ég hef verður þetta mikilvæga mál varla rætt. Þó er óhjákvæmilegt að fara um það nokkrum orðum svo ég noti nú orð sem hæstv. landbrh. notaði títt hér í fundarsal, þó hann sjáist nú sjaldan. Jú, það er alveg rétt að fyrri ríkisstjórn hafði miklar áhyggjur af háum vöxtum í landinu. Fyrri ríkisstjórn tók mjög virkan þátt í því með verkalýðshreyfingunni að knýja niður vexti. Það var eitt af meginatriðum þess samkomulags sem gert var og kallað er þjóðarsátt og það tókst vel. Vextir fengust lækkaðir úr u.þ.b. 9,5% 1988 raunvextir í u.þ.b. 8%. Það er hins vegar alveg hárrétt sem kom fram hjá hæstv. ráðherrum að það hefur verið þrýstingur á hækkun vaxta. Það er þess vegna sem ríkisstjórnin kvaddi Seðlabankann aftur og aftur til ráðgjafar um þetta mál en fékk heldur lítið frá Seðlabankanum, því miður. Þó er það athyglisvert að í skýrslu Seðlabankans um peningamarkaðinn 1990 kemur fram ein mjög mikilvæg ábending. Þar er gerður samanburður á vöxtum á ríkisskuldabréfum hér á landi og erlendis og talin ein af meginástæðum hárra vaxta hér að ríkisskuldabréfavextir hér á landi séu töluvert hærri en almennt gerist í öðrum löndum. Því þykir mér það einkennilegt ef það eru nú ráðin til að halda niðri vöxtum að byrja á því að hækka vexti á ríkisskuldabréfum. Og ég leyfi mér að fullyrða að með því að gera það mun ekkert annað gerast en gerðist 1988 þegar vextir hér voru hækkaðir á ríkisskuldabréfum og á eftir fylgdu almennir raunvextir í landinu sem voru 9,5%. Það er ekki nokkur vafi á því að með því er skuldsettum íslenskum fyrirtækjum stefnt í voða. Ég vil einnig vekja athygli á því að eftir að húsbréfin voru upp tekin þá jukust útlán til húsnæðismála frá árinu 1988 til ársins 1989, reiknað á verðlagi ársins 1991, úr rúmum 9 milljörðum kr. í yfir 16 milljarða kr. Enginn vafi er á því að sú ábending Seðlabankans að draga úr þessum útlánum er skynsamleg og ég vona að hæstv. ríkisstjórn beri gæfu til að fara þá leið frekar en að hækka vexti af ríkisskuldabréfum.

Kristín Ástgeirsdóttir : Virðulegi forseti. Ég ætla að beina sjónum að öðrum hliðum kjaramála. Eftir rúmlega þrjá mánuði falla úr gildi hin umdeildu lög sem sett voru á BHMR sl. sumar jafnframt því sem kjarasamningar annarra opinberra starfsmanna verða þá lausir. Þjóðarsáttartímum, skeiði hins breiða samráðs er að ljúka. Það er afar ólíklegt að aftur takist samningar sem byggjast á því að semja fyrir meiri hlutann og lemja síðan aðra hópa launafólks til hlýðni með hótunum, samningsrofi og lagasetningum, hvernig sem aðstæður eru. Ríkisstjórnin stendur frammi fyrir mótun kjarastefnu og getur ef vilji er fyrir hendi átt frumkvæði að nýjum kjarasamningum sem bæta hag hinna lægstlaunuðu og sætta sáróánægða ríkisstarfsmenn við sinn hlut. Hin stóra spurning er hvort ríkisstjórnin vill fara nýjar leiðir eða hvort hún lætur aðila vinnumarkaðarins segja sér fyrir verkum og halda hluta hagkerfisins í heljargreipum án raunverulegs samningsréttar og frelsis fyrirtækja og launafólks til að semja um kaup og kjör. Frá formanni Vinnuveitendasambandsins og fundum Verkamannasambands Íslands heyrast háværar kröfur um áframhaldandi stöðugleika og ákall um að ríkið gegni lykilhlutverki í komandi samningum. Ekki lasta ég stöðugleikann, en á máli þjóðarsáttar þýðir þetta að aðilar vinnumarkaðarins hyggjast semja aftur um ákveðinn kaupmátt. Vinnuveitendur ætla sem fyrr að greiða hluta kostnaðarins en senda svo reikninginn fyrir því sem á vantar til ríkisins. Vissulega á ríkið að beita þeim tækjum sem það hefur til tekjujöfnunar en það er fyllilega óeðlilegt að menn samþykki á þennan hátt að íslensk fyrirtæki geti ekki greitt starfsfólki sínu mannsæmandi laun á meðan ársreikningar fjölda fyrirtækja sýna verulegan gróða. Ég dreg ekki í efa að vandi ríkissjóðs er mikill þótt erfitt sé að fá um það áreiðanlegar tölur og síst á hann bætandi að taka á sig launagreiðslur fyrir atvinnurekendur. Nú er það spurning mín til hæstv. forsrh. hver stefna ríkisstjórnarinnar verður í komandi kjarasamningum við ríkisstarfsmenn. Verða samningar teknir upp strax eins og hæstv. utanrrh. lagði svo ríka áherslu á í kosningabaráttunni? Hugsar stjórnin sér að eiga frumkvæði að mótun kjarastefnu? Er hún reiðubúin til að leggja út í bráðnauðsynlega uppstokkun á launakerfi ríkisins? Við kvennalistakonur erum að sjálfsögðu reiðubúnar að styðja ríkisstjórnina til góðra verka, sérstaklega ef þau verða til þess að leiðrétta það langvarandi og óþolandi launamisrétti sem konur hafa mátt þola og hefur vaxið á þjóðarsáttartímanum.

Ólafur Ragnar Grímsson : Virðulegi forseti. Vegna ummæla hæstv. fjmrh. tel ég nauðsynlegt að það komi hér fram að í nóvember sl. áttu samtök launafólks opinberra starfsmanna rétt á því að segja upp þjóðarsáttarsamningunum. BSRB og Kennarasamband Íslands notfærðu sér ekki þennan rétt sinn vegna þess að gert var viðbótarsamkomulag við BSRB og Kennarasamband Íslands um að launafólk fengi að njóta viðskiptakjarabatans. Þar með var gefið skuldbindandi fyrirheit, sem ekki er sjálfstætt mat eins og hæstv. fjmrh. sagði hér, heldur gefið skuldbindandi fyrirheit um það og þjóðarsáttarsamningarnir voru af hálfu opinberra starfsmanna framlengdir í trausti þess að staðið yrði við það viðbótarsamkomulag sem fulltrúar fjmrn. undirrituðu þegar ákveðið var að framlengja þjóðarsáttarsamningana. Það er þess vegna bæði samningsleg og siðferðileg skylda núv. hæstv. fjmrh. að standa við þetta samkomulag og hækka laun opinberra starfsmanna nú í samræmi við þann bata sem orðið hefur í viðskiptakjörum. Í öðru lagi vildi ég í góðri vinsemd við hæstv. forsrh. biðja hann að rugla ekki saman spám um þróun mála á næstu sex til átta mánuðum í ríkisfjármálum og hins vegar veruleikanum. Hæstv. forsrh. sagði hér: Hallinn er 10 -- 11 milljarðar. Það er rangt. Það hafa verið settar fram þrjár spár um það hver hallinn kynni að verða á árinu. Spá Ríkisendurskoðunar miðast við það að engar nýjar ákvarðanir séu teknar og ekkert aðhald sé sýnt í ríkisfjármálum, stjórnin sitji aðgerðarlaus allt árið. Spá embættismanna fjmrn. miðaði við fullt aðhald en engar nýjar ákvarðanir. Sú spá sem ég setti fram miðaðist hins vegar við það að það væri fullverkhæf ríkisstjórn í landinu sem væri reiðubúin til að taka nauðsynlegar ákvarðanir og ég vona að hún geri það.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Helsta verkefni í stjórn efnahagsmála á Íslandi um þessar mundir er að verja forsendur þeirra kjarasamninga sem kenndir eru við þjóðarsátt. Það er verkefnið. Sem betur fer hefur hulu verðbólgunnar verið svipt burt og við okkur blasa hin raunverulegu verkefni á sviði efnahagsmála bæði til skamms og langs tíma. Allir sem um þessi mál hafa fjallað, og það gildir jafnt um fulltrúa stjórnar sem stjórnarandstöðu, viðurkenna að þenslumerki megi greina. Aukinn halli á ríkissjóði er staðreynd. Ég ætla hér ekki að tala um tölur en það blasir við okkur að útkoman verður lakari en að var stefnt með fjárlögum. Það er vaxandi innflutningur, það er vaxandi viðskiptahalli. Á sama tíma er ljóst að sem betur fer hafa forsendur kjarasamninganna um verðlagsþróun staðist og heldur betur en það, þannig að kaupmáttur er aðeins yfir þeim mörkum sem að var stefnt með samningunum. Við þurfum núna að verja forsendurnar og bregðast við með aðhaldsaðgerðum á sviði ríkisfjármála og peningamála. Það er óhyggilegt að tala um það sem byrjun á vaxtaskrúfu að nú eigi að breyta vöxtum á ríkisvíxlum. Mig langar aðeins til að rifja það upp að enginn notaði þau orð þegar hv. 8. þm. Reykn., þá hæstv. fjmrh., lét breyta vöxtum ríkisvíxla um áramótin síðustu úr 10% í 11 -- 12%. Var það upphafið að nýrri vaxtaskrúfu? Ég segi nei. Það var nauðsynlegt vegna þess að staða víxlanna hafði fallið úr 13,3 milljörðum í september í 6,7 milljarða um áramótin. Þetta eru staðreyndirnar í málinu. Svo kemur apríl og maí og við stöndum frammi fyrir því að staða víxlanna hefur fallið í 4,4 milljarða. Áttum við að láta kyrrt liggja? Nei, hér varð að bregðast við og hér er ekki um neinn víxlgang eða skrúfu að ræða heldur eðlilega aðlögun. Ég ætla að minna á það að afkoma fyrirtækjanna var sem betur fer betri á árinu sem leið en verið hefur um alllangt skeið. Þetta var einmitt að þakka stöðugleikanum í efnahagsmálum og gengisfestunni. Og það er þessi áframhaldandi stöðugleiki sem við eigum nú að verja. Við verjum hann aðeins og leggjum þannig aðeins grunn að farsælum kjarasamningum á næstunni, og það gildir líka um ákvarðanir launanefndanna, að við þorum að bregðast við framvindunni með réttum hætti. Og í þetta sinn eru það aðhaldsaðgerðir, bæði á sviði peningamála og ríkisfjármála, sem eru réttu viðbrögðin.

Halldór Ásgrímsson : Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að það er mjög skaðlegt að hækka vexti um þessar mundir. Ég skil hæstv. ráðherra með þeim hætti að þeir vilji komast hjá því og það standi ekki til að hækka hér vexti, a.m.k. ekki til langframa. Það hefur líka verið staðfest að ein meginástæða þess hversu mikil eftirspurn er nú á peningamarkaði sé hin mikla útgáfa húsbréfanna. Þetta var því miður aldrei viðurkennt í fyrri ríkisstjórn en nú heyrist mér að núv. ríkisstjórn hafi staðfest þann skilning m.a. sem hefur komið frá Seðlabankanum. Það er að sjálfsögðu mikilvægt fyrir fólk að vita af þessu og því vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Stendur til að takmarka útgáfu húsbréfanna svo að ekki þurfi að koma til hækkunar vaxta á almennum markaði? Það er að mínu mati mikilvægara að takmarka þessa útgáfu heldur en að stefna að mikilli vaxtahækkun. Ég óttast það að þetta standi ekki til og því verði ekki komið í veg fyrir vaxtahækkanir á næstunni.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Vaxtahækkanir þær, sem hér er um rætt, nýorðnar og yfirvofandi, eru alvarleg tíðindi fyrir fjölskyldurnar í landinu og þau fyrirtæki sem standa höllum fæti. Stjórnvöld verða að leita betri leiða en vaxtahækkana á ríkisskuldabréfum til að bæta sinn hag. Þótt fyrirtæki standi nú mörg prýðisvel er flestra mál að þau þoli alls ekki háa raunvexti til lengri tíma og stefni jafnvel í þrot standi sá tími of lengi. Hvar væri þá svigrúm til launahækkana? Nógu þungur er róðurinn nú þegar mörg fyrirtæki standa vel. Alvarlegra er þó að líta á áhrif vaxtahækkana á fjölskyldur landsins. Ég tek undir það sem hefur komið frá Verkamannasambandi Íslands og margir aðrir hafa raunar tekið í sama streng. En sambandsstjórn Verkamannasambandsins lýsir harðri andstöðu við þá hækkun vaxta sem nú þegar er orðin og hefur verið boðuð, allt að 30% hækkun. Þetta er ólíðandi brot á þeim kjarasamningum sem gengið hafa undir nafninu þjóðarsátt, segir í þessari ályktun m.a., með leyfi forseta. Ríkisstjórnin verður að leita annarra leiða og standa við fyrirheit allra flokka um bættan hag fjölskyldnanna í landinu í stað þess að auka byrði fjölskyldnanna. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að standa við það fyrirheit? Kaupmáttur launa verkakvenna og afgreiðslukvenna hefur minnkað um 7 -- 8% á þjóðarsáttartíma. Það þarf því að gera meira heldur en bara að auka byrðar. Það þarf að halda byrðum óbreyttum og bæta hag fólks.

Svavar Gestsson : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherrum fyrir þær upplýsingar sem fram hafa komið í þeirra máli sem voru nú satt að segja fátæklegar. Það sem kom fram hjá hæstv. fjmrh. var hins vegar bersýnilega það að hann telur að aðilar vinnumarkaðarins eigi í launanefndunum að fylgjast að, eins og hann orðaði það. Með þessu var hann auðvitað að segja að Vinnuveitendasamband Íslands ætti að ráða því hvort viðskiptakjarabatinn kæmi út til launamanna eða ekki. Það er út af fyrir sig yfirlýsing frá hæstv. fjmrh. að það skuli vera komið skýrt fram með þessum hætti að ríkisstjórnin vilji ekki að viðskiptakjarabatinn komi til launafólks, en stríðir m.a. gegn yfirlýsingum hv. 17. þm. Reykv., sem er formaður þingflokks Alþfl., sem birtust í sjónvarpinu núna fyrir nokkrum dögum. Það er býsna athyglisvert að fá þær yfirlýsingar fram núna og það er líka bersýnilegt að ekki einasta hefur Vinnuveitendasambandið valdið yfir ríkisstjórninni heldur hefur Sjálfstfl. valdið yfir Alþfl. í þessari ríkisstjórn sem þarf út af fyrir sig kannski engum að koma á óvart þrátt fyrir fimm stóla. Hæstv. forsrh. lýsir því yfir að hann hafi miklar áhyggjur af þessum málum. Hann hafi áhyggjur af þessu eins og Verkamannasambandið og tekur undir þau sjónarmið sem fram komu hjá mér. En um leið og hann lýsir því yfir að hann hafi áhyggjur af þessum málum þá tekur hann ákvarðanir sem setja vaxtaskrúfuna af stað. Ekki með breytingum á ríkisvíxlavöxtunum út af fyrir sig heldur fyrst og fremst með þeirri yfirlýsingu hans og hæstv. fjmrh. að vextir af spariskírteinum ríkissjóðs hljóti að hækka. Þar hafa þeir sjálfir talað um í kringum 8% og menn vita að vextir af spariskírteinum ríkissjóðs mynda gólf í vaxtakerfinu í landinu og bankarnir munu þarna koma á eftir með enn þá hærri vexti. Þess vegna er ekki samræmi á milli áhyggja hæstv. forsrh. annars vegar og þess sem hann gerir hins vegar. Það er langt á milli orða og athafna hjá honum í þessum efnum eins og reyndar ýmsum öðrum núna í seinni tíð, hvað sem öllum drengskaparsamkomulögum og oftúlkunum líður og ætla ég ekki að blanda því í þessa umræðu, virðulegi forseti. Aðalatriðið er það að allt bendir til þess að hér sé vaxtaspilverkið að fara af stað eins og það gerði 1984 þegar Þorsteinn Pálsson, sem þá fór með fjmrn., ef ég man rétt í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, knúði það fram að vextir voru hækkaðir og gefnir frjálsir. Afleiðingin var: Gjaldþrot heimila og atvinnufyrirtækja og yfirvofandi atvinnuleysi í landinu í stórum stíl. Það er þessi spenna sem verið er að fara hér af stað með. Og það alvarlega er að þetta gerist vísvitandi. Menn vita hvað þeir eru að gera þegar þeir hleypa þessu vélgengislögmáli af stað eins og Ögmundur Jónasson kallar það. Það má kannski bæta því við að ég dreg þá ályktun af svörum ráðherranna að með verkum sínum hafi þeir tekið ákvörðun um það að segja þjóðarsáttarsamningunum upp.

Forsætisráðherra (Davíð Oddsson) : Virðulegi forseti. Ég man ekki betur en að höfundarréttinn að því að telja að yfirlýsingar ráðherra séu efnahagslegt vandamál eigi hæstv. fyrrv. fjmrh. og hafi átt við hæstv. fyrrv. forsrh. á sínum tíma, ef ég man rétt. En ég býst við að hv. þm. borgi fyrrv. fjmrh. höfundarlaun af þessari kenningu sinni. Varðandi fsp. hv. 18. þm. Reykv., hver sé stefna ríkisstjórnarinnar varðandi kjarasamning opinberra starfsmanna, þá er sú stefna í samræmi við stefnu stjórnarinnar almennt gagnvart kjarasamningum, að þeir eigi þann grundvöll sem felist í sáttargjörð um kjör sem ekki byggist á hinum gamla farvegi stórfelldra krónutöluhækkana sem ekki skila sér í kaupmætti, heldur á samningum sem stuðla að stöðugleika, jafnvægi, skilyrðum fyrir hagvexti, þar með auknum sameiginlegum tekjum til þjóðarinnar allrar og þar með til launþega. Varðandi það sem hv. 1. þm. Austurl. vék að, hvort ríkisstjórnin hefði ákveðið að takmarka útgáfu húsbréfa, þá hefur engin slík ákvörðun verið tekin. Á hinn bóginn vil ég vekja athygli á því að það hefur verið rætt og komið fram af hálfu félmrh. opinberlega að til athugunar er að nýta ekki strax þær heimildir sem ég hygg að hv. 1. þm. Austurl. hafi tekið þátt í að samþykkja hér á vorþingi um að auka hlutfall húsbréfanna úr 65% upp í 75% í tilteknum afmörkuðum tilvikum. Ég vil líka vekja athygli á því varðandi húsbréfin að við búum enn þá við leifar af hinu gamla kerfi sem lokað var. Það leggur tvöfaldan þunga á lánsfjárþörf. Það er tímabundið vandamál sem hverfur en menn hafa jafnframt í huga og hafa rætt hluti sem tengjast vaxtaákvörðunum varðandi þann biðraðahóp sem fyrir hendi er.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Ég flyt hér með hinu háa Alþingi greinargerð um stöðu samningaviðræðna af hálfu EFTA - ríkja við Evrópubandalagið um myndun Evrópsks efnahagssvæðis. Áður en ég hef að skýra frá því nánar vil ég, með leyfi forseta, kynna þingheimi samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 5. maí sl. um stefnu ríkisstjórnarinnar í málinu. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin hefur kynnt sér stöðu samningaviðræðnanna um Evrópskt efnahagssvæði og ræddi hana á fundum sínum 2. og 5. maí 1991. Ríkisstjórnin lýsir yfir fullum stuðningi við meðferð utanrrh. á þessu máli. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að fela aðalsamningamanni sínum og öðrum íslenskum fulltrúum í þessum samningaviðræðum að setjast að nýju að samningaborði og leita allra leiða til þess að tryggja að viðunandi samningar um Evrópskt efnahagssvæði náist. Ríkisstjórnin ítrekar jafnframt að af Íslands hálfu getur samningur um Evrópskt efnahagssvæði hvorki talist viðunandi né í jafnvægi nema tollar falli niður á íslenskum sjávarafurðum í ríkjum Evrópubandalagsins til mótvægis við frekari opnun íslensks markaðar fyrir iðnvarning, þjónustustarfsemi og vissar tegundir suðrænna landbúnaðarafurða frá öðrum ríkjum innan efnahagssvæðisins. Ríkisstjórnin minnir á að íslenskar sjávarafurðir þurfa að keppa á útflutningsmarkaði við sjávarútveg sem nýtur opinberra styrkja. Veiðiheimildir í íslenskri fiskveiðilögsögu til endurgjalds fyrir lækkun tolla af sjávarafurðum mundu valda óviðunandi ójafnvægi fyrir Ísland í EES - samningi og geta þegar af þeirri ástæðu ekki komið til álita. Jafnframt minnir ríkisstjórnin á að fiskstofnar við Ísland eru fullnýttir og að íslenskir sjómenn þurfa að sæta ströngum aflatakmörkunum svo komið verði í veg fyrir hrun þessara stofna. Það er skylda strandríkis að alþjóðalögum að tryggja innan sinnar efnahagslögsögu að ekki sé of nærri auðlindum sjávar gengið.`` Virðulegi forseti. Á sameiginlegum samningafundi utanríkisviðskiptaráðherra EFTA - ríkjanna og Evrópubandalagsins sem haldinn var í Brussel mánudaginn 13. maí sl. náðist umtalsverður árangur á ýmsum sviðum, svo sem fram kemur í sameiginlegri yfirlýsingu sem birt hefur verið frá fundinum. Þessi yfirlýsing hefur þegar verið kynnt í íslenskri þýðingu, hún er að vísu ekki kannski hin kórrétta þýðing, sem og yfirlýsing sem sá sem hér stendur birti um sérmál Íslands í þessum samningum á almennum fréttamannafundi í Brussel daginn eftir, þann 14. þ.m. Mér þykir miður að ekki hefur unnist tími til að ganga frá tæmandi greinargerð í skriflegu formi fyrir þennan fund Alþingis, en að sjálfsögðu verður það gert. En hér hefur verið dreift á borð þingmanna samkomulaginu sjálfu ásamt með yfirlýsingu utanrrh. um sérmál Íslands og, ef ég er rétt upplýstur, stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í málinu. Fyrir þennan fund höfðu verið vaktar upp nokkrar væntingar um að þarna kynni að draga til úrslita um framhald málsins. Sumir höfðu uppi orð um það að fullar líkur væru á að hugmyndin um stofnun Evrópsks efnahagssvæðis yrði e.t.v. ef illa gengi endanlega jörðuð. Aðrir töldu sig eiga von á að öll hin stóru ágreiningsmál sem út af stóðu yrðu leyst. Talsmenn framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins höfðu gefið okkur fulltrúum Íslendinga sterklega til kynna að við mættum vænta þess á þessum fundi eða fyrir þennan fund að fá fram sérstakt tilboð um sjávarútvegsmálin frá framkvæmdastjórninni en eftir slíku tilboði höfum við beðið frá því í byrjun febrúar, þegar framkvæmdastjórnin boðaði fyrst að hún hygðist leggja fram slíkt samningstilboð. Það gerðist ekki. Ekkert slíkt samningstilboð kom fram. Það sem raunverulega gerðist á þessum fundi var að umtalsverður árangur náðist með samkomulagi sem nánar er lýst í þessari yfirlýsingu varðandi eftirtalin mál: 1. Samkomulag varð um sjálfstætt eftirlitskerfi á vegum EFTA - ríkjanna með framkvæmd samningsins. 2. Samkomulag varð um dómstól til þess að leysa ágreiningsefni, hlutverk þess dómstóls, skipan hans og verksvið. 3. Samkomulag varð um hlutdeild fulltrúa EFTA - ríkjanna við undirbúning ákvarðana, þ.e. rétt ríkisstjórna EFTA - landanna til þess að tilnefna sérfræðinga í ótal margar nefndir sem undirbúa nýjar ákvarðanir og frá því máli gengið með samkomulagi. 4. Samkomulag náðist um orðalag varðandi almennt öryggis- og varnaglaákvæði sem kemur í stað upphaflegra varanlegra fyrirvara sem og um það hvernig beita megi því ákvæði. 5. Samkomulag náðist um tímabundnar undanþágur frá hinum almennu lögum og reglum er varða fjórfrelsið í þessu samkomulagi. 6. Um atvinnu- og búseturéttindi er það að segja að þar lá fyrir samkomulag sem fulltrúar allra ríkja nema eins, þ.e. Sviss, töldu sig geta sætt sig við. Niðurstaðan varð hins vegar sú vegna ágreinings eða fyrirvara Sviss að því máli var slegið á frest til framhaldsvinnu. Það má því segja eftir atvikum að fimm ágreiningsmál hafi verið leyst með samkomulagi og eitt svona á lokastigi samkomulags. Þá er að nefna eitt vandamál sem tengist þessum samningum en er ekki á samningssviðinu og það varðar samgöngur milli Suður - og Norður - Evrópu um land tveggja EFTA - ríkja, Sviss og Austurríkis. Ég tek það skýrt fram að þetta mál er ekki á samningssviðinu. Það er ekki hlutur af samningum um Evrópskt efnahagssvæði. Hins vegar hafa Evrópubandalagsríkin og framkvæmdastjórnin fyrir þeirra hönd sótt mjög fast að samkomulag næðist í tvíhliða samningum Evrópubandalagsins og þessara landa um þetta mál áður en af stofnun Evrópsks efnahagssvæðis yrði. Þetta mál var rætt mjög rækilega í þessum samningum en það leystist ekki við þetta samningaborð. Vonir standa hins vegar til að það megi finna á því lausn, þannig að það verði ekki í vegi fyrir endanlegu samkomulagi þegar þar að kemur. Það voru þess vegna þrjú meginmál sem eftir sem áður eftir þennan fund standa út af sem óleyst mál. Þessi þrjú mál eru þau sem ég hef gjarnan kennt við hina vanheilögu þrenningu og á með því við að þau eru innbyrðis tengd. Þau varða samkomulag um landbúnað, viðskipti með landbúnaðarafurðir. Þau varða markaðsaðgengi fyrir sjávarafurðir og þau varða hugsanlega stofnun byggða- eða þróunarsjóðs sem EFTA - ríkin stæðu að, fjármögnuðu og stjórnuðu, en fjármunir úr honum ættu að renna til þróunarhjálpar við hin vanþróuðu svæði innan Evrópubandalagsins. Víkjum nánar að þessum málum. Fyrst örfá orð um landbúnaðinn. Um hann er fjallað í grein 14 í hinni sameiginlegu yfirlýsingu. Það sem um hann kemur fram er eftirfarandi: Aðilar eru sammála um það, almennt orðað, að stefna að auknu frjálsræði í viðskiptum með landbúnaðarafurðir sín í milli. Fyrir lágu drög að eins konar þróunarákvæði sem lýsir þessu nánar, þ.e. pólitísk viljayfirlýsing um að stefna í þessa átt, þó innan ramma gildandi landbúnaðarstefnu ríkjanna. Undir þessum málaflokki er einnig að finna lista yfir 72 tegundir suðrænna aldina og grænmetisafurða sem Evrópubandalagsríkin óska eftir að fá tollfrjálsan aðgang að á EFTA - mörkuðum til mótvægis við tollfrjálsan aðgang með sjávarafurðir. Ég tek það fram að að því er okkur varðar þá er þetta minna vandamál en hin EFTA - ríkin af þeirri einföldu ástæðu að allar nema fjórar eða fimm afurðir á þessum lista búa þegar við frjáls innflutningsskilyrði hér á landi og auk þess mun ekki vera erfiðleikum bundið að fá tímabundin ákvæði til þess að vernda innlenda gróðurhúsaframleiðslu að því er varðar fjórar eða fimm tegundir. Að öðru leyti er landbúnaðurinn raunverulega á samningssviði tvíhliða samninga milli landanna. Hann er hér fyrst og fremst til umræðu vegna þess að gegn kröfu okkar EFTA - ríkja, fyrst og fremst að frumkvæði Íslendinga, um tollfrjálsan aðgang fyrir sjávarafurðir hefur Evrópubandalagið lýst því að það mundi greiða fyrir samkomulagi varðandi sjávarafurðirnar ef EFTA-ríkin væru reiðubúin til þess að rýmka fyrir innflutning varðandi sumar tegundir landbúnaðarafurða á móti og líta þá á hugsanlega sjóðstofnun sem einhvers konar endanlegan þrýstijafnara í þessum samningum, þ.e. þegar kæmi að lokamati á heildarniðurstöðu samninganna um jafnvægi ávinnings og skuldbindinga einstakra ríkja, þá mundu þessir þrír þættir verða metnir nokkuð innbyrðis um það hvernig þeir vegi hver upp á móti öðrum. Við erum hér í raun og veru að tala um vandamál sem varðar ójafna þróun einstakra ríkja sem aðild eiga að þessum samningum. Innan Evrópubandalagsins eru þetta hin suðrænu Evrópubandalagsríki, Spánn, Portúgal, Grikkland, fyrst og fremst. Að því er EFTA - ríkin varðar erum við fyrst og fremst hér að tala um sérstöðu Íslands, eina landið í Evrópu sem byggir beinlínis afkomu þjóðarinnar og efnahagslegt öryggi sitt á nýtingu fiskimiðanna og framleiðslu og sölu sjávarafurða. Þetta eru því af þeim sökum rökræn innbyrðis tengsl í þessum málum. Af því er varðar sjávarútvegsmálin þá er þess að geta að ekkert tilboð kom fram af hálfu Evrópubandalagsins á því sviði þótt margir ættu á því von. Niðurstaðan, sem samkomulag varð um, var sú að um sjávarafurðirnar er fjallað í 15. gr., sérstaklega í því ákvæði sem þarna er inn komið að frumkvæði EFTA - ríkjanna, nánar tiltekið okkar, sem setur fram formúlu um lausn. Hún byggir á því að hafna því sjónarmiði að það eigi að meta hagræði þjóða í sjávarútveginum með því að meta innbyrðis hagræði innan greinarinnar en í staðinn eigi að meta þetta út frá heildarhagsmunum, út frá því hvernig ávinningur hvers lands kemur út þegar samningurinn er metinn í heild á öllum sviðum á móti því óhagræði sem viðkomandi land fengi á öðrum sviðum. Af sjálfu leiðir að okkar sjónarmið er þetta: land sem er með 75 -- 80% af sínum vöruútflutningi í formi sjávarafurða getur ekki uppskorið ávinning til jafns við önnur lönd í þessum samningi nema með því að fá tollfrjálsan aðgang fyrir sínar afurðir. Það er kjarni málsins. Því næst er þess að geta að fyrirvara Íslendinga að því er varðar rétt til fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegi var haldið til haga. Honum var lýst á lokafundi samninganna að kvöldi mánudagsins 13. maí afdráttarlaust og með þeim hætti að honum var ekki andmælt. Rökin eru að sjálfsögðu þau að þar sem ekki gildir fríverslun á sviði sjávarafurða og Evrópubandalagið býr þar við margvíslegt ríkisstyrkjakerfi, þá leiðir af sjálfu sér að þar sem þetta er utan fjórfrelsisins, þá fylgir ekki í kjölfarið réttur til fjárfestingar, stofnunar fyrirtækja, í grein sem býr við slík ójöfn samkeppnisskilyrði þar sem samkeppnisreglur eru ekki umsamdar, samræmdar. Að því er varðar þriðja þátt hinnar vanheilögu þrenningar, þ.e. hugsanlega sjóðstofnun, þá er ekki mikið um það að segja annað en það að frá því var gengið að EFTA - ríkin lýsa sig reiðubúin til þess að skoða það mál nánar í ljósi niðurstöðu og mats á heildarniðurstöðu samninganna sem endanlega afgangsstærð. Það er ekki farið að ræða um upphæðir en þó nokkuð rætt um form og líklegasta niðurstaðan yrði sú að þetta yrði sjóður sem tæki á sig skuldbindingar í fjögur eða fimm ár og EFTA - ríkin mundu sem sé greiða í hann og stjórna honum sjálf. Virðulegi forseti. Þá er að víkja að öðrum þáttum málsins sem varða lög, lagaramma og stofnanir ákvörðunarferla hins Evrópska efnahagssvæðis. Það sem mönnum þótti einkum tíðindum sæta á þessum fundi var hversu víðtækt samkomulag náðist á þessu málasviði. Um það er fjallað í hinni sameiginlegu yfirlýsingu í grein 17, þar sem fjallað er um nauðsyn samræmingar á lögum og reglum um ákvörðunarferli og eftirlitsstofnun, í grein 18, þar sem fjallað er um öryggis - og varnaglaákvæði í stað varanlegra fyrirvara, í grein 19, þar sem fjallað er um aðild EFTA - ríkja að sérfræðinganefndum til undirbúnings ákvörðunum, í grein 20, sem er mikilvæg grein þar sem fjallað er um þá grundvallarreglu að því er varðar stjórnun Evrópsks efnahagssvæðis að þar verða engar ákvarðanir teknar nema með fullkominni samstöðu. Þar verður ekki beitt atkvæðagreiðslu um einstök mál sem jafngildir því að þar gildir vissulega eins konar neitunarvald hvers aðildarríkis. Jafnframt þýðir það um leið að í þessum samningum er ekki um að ræða neitt afsal eða framsal á valdi löggjafarsamkundna eða ríkisstjórna af hálfu EFTA - ríkjanna varðandi stjórnun svæðisins. Auk þess tengist þetta að sjálfsögðu beitingu öryggisákvæðanna. Öryggisákvæðið er almennt. Það er mat mitt og íslenskra sérfræðinga að það sé hagstæðara fyrir Ísland að hafa almennt öryggisákvæði heldur en sértæk öryggisákvæði um hverja einstaka grein. Það mundi þá skuldbinda okkur til þess að þrengja mjög skilgreiningu á beitingarrétti á slíku ákvæði, en tengslin þarna á milli eru þau, eins og fram kemur þegar ég lýsi betur öryggisákvæðinu, að það er réttur hvers lands að eigin frumkvæði að beita þessu almenna öryggisákvæði þótt fleira þurfi þar að koma til. Loks er þarna um að ræða í grein 21 almennt orðað ákvæði eða kafla þar sem fjallað er um eftirlitið og dómstólinn. Í grein 22 er fjallað um dómstólinn í ítarlegu máli, hlutverk hans, skipan og viðfangsefni og að lokum er fjallað um forgangsrétt þeirra reglna sem gilda um Evrópskt efnahagssvæði samkvæmt alþjóðasamningi umfram aðrar reglur og um það með hvaða hætti bein réttaráhrif verða af þessum samningi. Virðulegi forseti. Það sem ég vil í sambandi við þetta leggja höfuðáherslu á er þetta: Allt tal um það að þessi samningur feli í sér afsal á fullveldi, framsal á valdi þjóðþinga eða afsal á valdi dómstóla styðst ekki við rök. Svo einfalt er það. Það er aðalatriði að menn átti sig á því hver munur er á annars vegar Evrópubandalaginu sem slíku og hins vegar því Evrópska efnahagssvæði sem hér er verið að semja um. Ég vil bara nefna nokkur dæmi máli mínu til stuðnings. 1. Evrópubandalagið er tollabandalag. Evrópskt efnahagssvæði er það ekki. Tollabandalagið EB felur í sér sameiginlega tollskrá, sameiginlega tolla í sameiginlega sjóði, samræmda viðskiptastefnu gagnvart öðrum ríkjum og samræmda ytri tolla. Ekkert af þessu er á samningssviði Evrópsks efnahagssvæðis. 2. Innan Evrópubandalagsins eru bandalagsríkin skuldbundin af sameiginlegri landbúnaðarstefnu. Það er ekki svo að því er varðar Evrópskt efnahagssvæði. 3. Evrópubandalagið er skuldbundið af sameiginlegri sjávarútvegsstefnu. Það er ekki svo varðandi Evrópskt efnahagssvæði. 4. Innan Evrópubandalagsins er stefnt að því fyrir árslok 1992 að afnema öll innbyrðis landamæri. Það er ekki svo innan Evrópsks efnahagssvæðis. 5. Innan Evrópubandalagsins fer fram tiltekið skilgreint framsal á valdi frá löggjafarsamkundum EB - ríkjanna og frá ríkisstjórnum EB - ríkjanna til sameiginlegra yfirþjóðlegra stofnana, eins og t.d. framkvæmdastjórnar og ráðherraráðs, auk þess sem kosið er beinni kosningu innan Evrópubandalagsins til sameiginlegs Evrópuþings. Ekkert af þessu er á samningssviði Evrópsks efnahagssvæðis. 6. Þá vil ég nefna að innan Evrópubandalagsins er um að ræða samræmda stefnu að því er varðar félagslega samhjálp eða félagsmálastefnu, social cohesion eins og það heitir, sem ekki er á samningssviði okkar nema að svo miklu leyti sem við kjósum varðandi einstök samstarfsverkefni. 7. Ég vil nefna að innan Evrópubandalagsins starfar sameiginlegur fjárfestingarbanki sem ekki er á samningssviðinu. Þá er þess að geta, sem er aðalatriði málsins, að Evrópubandalagslöndin eru nú á tveimur pólitískum ráðstefnum bandalagsins, sem eru yfirstandandi, að semja um frekari þróun Evrópubandalagsins í átt til sambandsríkis í raun og veru með því að koma á pólitísku bandalagi sem tekur til samræmingar á utanríkisstefnu, samræmingar á stefnu í öryggis - og varnarmálum og að flestra mati mun leiða til sameiginlegra landvarna bandalagsins. Hin ráðstefnan þar sem verið er að semja um samræmt myntbandalag með einum sameiginlegum gjaldmiðli, einum seðlabanka, samræmdri peningamálastjórn o.s.frv. sem ekki er varðandi Evrópskt efnahagssvæði. Loks vil ég geta þess að það er meginatriði í framhaldi af einingarlögum Evrópu sem stjórnunarregla innan Evrópubandalagsins að þar eru fjölmargir málaflokkar þess eðlis að ákvarðanir eru teknar, bæði í framkvæmdastjórn og ráðherraráði, með meirihlutaákvörðunum. En því er ekki til að dreifa innan hins Evrópska efnahagssvæðis. Allt tal manna um það að í þessum samningum sé um að ræða breytingar sem kalla á breytingar á stjórnarskrá eða fela í sér grundvallartilfærslur valds að því er varðar þjóðþing og ríkisstjórnir eru þess vegna einfaldlega með þeim hætti að það styðst ekki við rök. Það er afar mikilvægt að menn átti sig á þessu. Ég vil minna á að af hálfu talsmanna okkar sem áttum aðild að fyrrv. hæstv. ríkisstjórn lögðum við gjarnan mikla áherslu á þetta mál og minni ég gjarnan á frægan sjónvarpsþátt til kynningar þessu máli í því efni þar sem ég minnist þess að ekki komst hnífurinn í milli okkar hæstv. fyrrv. forsrh. og fyrrv. hæstv. fjmrh. þegar við skýrðum þessar grundvallarstaðreyndir og vona ég að þessar staðreyndir hafi ekkert breyst og hvað þá mennirnir sem túlkuðu þær. Þá vil ég víkja aðeins að einstökum þáttum varðandi lagarammann og stofnanirnar og þá fyrst að ákvæði í grein 18 um öryggis - og varnaglaákvæðin. Það verður ein allsherjar öryggisgrein í þessum samningi sem unnt er að beita við þau skilyrði að um sé að ræða verulega erfiðleika á sviði efnahagsmála, þjóðfélagsmála eða umhverfismála í viðkomandi landi, hvort heldur tekur til einhverrar atvinnugreinar eða landsvæðis. Ef það er svo að mati viðkomandi lands, þá getur viðkomandi land með einhliða yfirlýsingu gert þetta ákvæði virkt og beitt því. Það er hins vegar skuldbundið til þess að gera þetta í samráði við hin samningslöndin og þau hafa rétt á því, ef upp kemur ágreiningur um málið, út frá grundvallarreglum að vísa því til dómstóls og grípa þá til gagnráðstafana ef niðurstaða dómstóls verður á þá leið. Ég endurtek að að okkar mati er þetta einn meginávinningurinn sem tókst á þessum fundi. Það er mat okkar talsmanna EFTA - ríkja að þetta sé mjög mikilvægt ákvæði, í því sé mikið öryggi fólgið og við séum betur settir, einmitt minni ríkin í þessu samstarfi, í skjóli slíks ákvæðis heldur en ef við hefðum sett þau sem sértæk og orðið þá að skilgreina við hvaða skilyrði mætti beita ákvæðinu, varðandi t.d. einstakar atvinnugreinar o.s.frv. Með öðrum orðum er ákvæðið almennt og það er tvímælalaust á valdi ríkisstjórnar að beita því að vissum skilyrðum fullnægðum. Ég legg síðan megináherslu á að menn kynni sér vel grein 20 og það sem í þessu felst, en þar kemur kyrfilega fram að grundvallarstjórnunarreglan innan Evrópska efnahagssvæðisins verður alveg eins og í EFTA samstaða, ekki meirihlutaákvarðanir. Þá er að víkja að dómstólnum. Um hann er fjallað nánar í ákvæðum í grein 22. Hann verður skipaður sjö dómurum frá EFTA - löndum. Hann er sjálfstæður dómstóll, en þó í starfstengslum við Evrópudómstólinn í Lúxemborg og þegar hann starfar sem slíkur munu vera þarna fimm dómarar frá Evrópubandalagsdómstólnum og þrír af hinum tilnefndu EFTA - dómurum. Hlutverk dómstólsins er að leysa ágreiningsmál varðandi túlkun á samningnum sem upp koma milli samningsaðilanna, þ.e. milli ríkjanna sem hér er um að ræða. Jafnframt að kveða upp úrskurði varðandi ágreiningsmál sem upp koma varðandi starf og eftirlit stofnunarinnar eða milli eftirlitsstofnunarinnar og EFTA - lands auk þess sem eftirlitsstofnunin og dómstóllinn munu bæði verða til þess að leysa úr ágreiningsmálum varðandi brot á samkeppnisreglum sem er einna þýðingarmest fyrir fyrirtæki í hinum minni löndum í þessu samstarfi. Ég vil vekja athygli á því varðandi dómstólsákvæðið að það var krafa okkar, fulltrúa EFTA - landanna, í allri þeirri togstreitu sem um þetta mál hefur farið fram að ná því fram að hlutverk dómstólsins væri að gefa út svokallaða forúrskurði varðandi túlkun á samningnum. Þegar ljóst var orðið að við krefðumst þess að þessi dómstóll yrði jafnsjálfstæður og hann verður, þá féllst Evrópubandalagið ekki á það sjónarmið. Niðurstaðan varð því sú að þessi dómstóll mun ekki kveða upp forúrskurði sem að okkar mati hefði verið um kannski 80 -- 90% af þeim málum sem hann ella hefði fengið til umfjöllunar. Okkur þótti það út af fyrir sig miður en það þýðir auðvitað jafnframt, úr því að þetta er niðurstaðan, að allt tal um það að þetta sé einhvers konar hæstiréttur sem sé æðri hæstarétti viðkomandi landa er algerlega á misskilningi byggt. Hitt er svo annað mál að því er varðar annars vegar réttaráhrif og hins vegar forræði reglna á samningssviðinu. Fyrst er að segja um réttaráhrifin að ekkert af þeim lögum eða reglum sem koma til framkvæmda samkvæmt þessum samningi hafa sjálfkrafa bein réttaráhrif. Þau hafa ekki sjálfkrafa bein réttaráhrif. Þau hafa það ekki og öðlast þau ekki fyrr en þjóðþing viðkomandi ríkis hefur samþykkt viðkomandi lög eða reglur. Eina frávikið frá því eru þá reglugerðir um tæknileg atriði. En um löggjafaratriði gildir það að það er ekkert framsal frá þjóðþingum viðkomandi þjóða. Að því er varðar hins vegar forræði þessara reglna, þá er það svo samkvæmt almennum íslenskum rétti að slíkar reglur byggðar á alþjóðasamningum hafa það þegar í íslenskum rétti þannig að út af fyrir sig er á því engin breyting heldur. Niðurstaðan er því sú, virðulegi forseti, að það er óhætt að benda þingmönnum á að kynna sér sérstaklega þann þátt skýrslu utanrrh. til Alþingis um samningsstöðuna eins og hún var fyrir þinglausnir og þá sérstaklega kaflann um lagagrundvöll og stofnanir, þ.e. kafla F. frá samninganefnd V: Laga - og stofnanamál, þar sem fjallað er um frá bls. 17 og til loka skýrslunnar um þætti eins og ákvarðanatökuna, stofnanirnar, EES - ráðið og hina sameiginlegu EES - stofnun, um hlutverk þjóðþinga, um þátttöku EFTA - þjóðanna í undirbúningsnefndum, um eftirlitsstofnunina, um dómstólinn, um spurninguna um yfirþjóðlegt vald og framsal á valdi og um öryggisákvæði. Í stórum dráttum má segja að það sem hér er fram sett um það atriði eins og samningsstaðan var í tíð hæstv. fyrrv. ríkisstjórnar gildir, þó að því frátöldu að við náðum ekki fram þeirri kröfu að dómstóllinn skyldi hafa vald til þess að gefa út forúrskurði í málum. Hann er þess vegna raunverulega minni stofnun heldur en við höfðum óskað eftir út frá því almenna sjónarmiði smáríkja að við teljum það okkur í hag en ekki í óhag að sameiginlegur úrskurðaraðili sé öflugur vegna þess að við þekkjum það af reynslunni að það er meira á valdi hinna öflugri ríkja að sniðganga eða fara á bak við samningsákvæðin heldur en hinna minni ríkja. Virðulegi forseti. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að því áhættumati sem tengt er svona samningum. Ég rifja upp að við gengum á sínum tíma til þessara samninga með því að setja fram tiltölulega fáa en mjög skýra fyrirvara. Eins og fram kom í umræðum um þetta mál á seinasta þingi, þá var það sjónarmið okkar, sem að þessum samningum stóðum í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, að við hefðum haldið þeim fyrirvörum til haga þrátt fyrir það að við höfðum í ýmsum tilvikum breytt því í hvaða formi þeir eru fram settir. Ég nefni nú helstu dæmin af þessu tagi sem valda okkur áhyggjum og þörf er á að skýra nákvæmlega. 1. Spurningin varðandi sjávarútveg. Fyrsta mál er það að þessi ríkisstjórn eins og sú hin fyrri segir skýrt og afdráttarlaust: Aðgangur að auðlindinni sjálfri, veiðiheimildir, kemur ekki til greina. Það mál er hins vegar óútkljáð á þessum tíma. 2. Við segjum: Heimild til stofnunar fyrirtækja og fjárfestingar við að nýta þessa auðlind í formi útgerðar er óheimil samkvæmt þessum samningum af þeirri einföldu ástæðu að um hana gilda ekki samræmdar samkeppnisreglur. 3. Varðandi orkulindirnar er ekkert í þessum samningum eða í lögum og reglum Evrópubandalagsins sem kemur í veg fyrir það að við höfum þá skipan varðandi orkuframleiðslu og dreifingu og nýtingu orkulinda sem við nú búum við. Hitt er annað mál að við töldum rétt að herða frekar á þeirri skipan mála. Þess vegna beitti hæstv. fyrrv. og núv. iðnrh. sér fyrir því á seinasta þingi að beina því erindi til hv. iðnn., sem þá hafði til umfjöllunar þingmannafrv. um þessi mál, um eignarhald á orkulindum, að koma fram ákveðnum breytingum til þess að styrkja þjóðareign á auðlindunum sjálfum. Því miður náði þetta mál ekki fram að ganga vegna vöntunar á stuðningi fulltrúa einstakra stjórnmálaflokka. Ég tel nauðsynlegt að taka þetta mál upp aftur, ekki vegna þess að orkugeirinn sé ekki í lagi gagnvart þessum samningum eins og hann er, heldur vegna þess að ég tel skynsamlegt að herða á þessum ákvæðum í ljósi óvissu um framtíðina. Þriðja málið sem ég vil nefna er spurningin um fasteignir, eignarrétt á löndum og lendum sem mikið hefur verið rætt um almennt séð í pólitískri umræðu og vaktar upp spurningar um það hvort þessir samningar gefi erlendum auðkýfingum kost á því að kaupa íslenskar náttúrugersemar o.s.frv. Þetta var jafnvel á dagskrá skilst mér í kosningabaráttunni. Um þetta mál er það að segja að á samningssviði III, um búsetu- og atvinnurétt, og á samningssviði II, um flæði fjármagns, heimildir til fjárfestinga og eignarréttar gildir sú almenna grundvallarregla að útlendingar hafa að sjálfsögðu undir engum kringumstæðum annan eða meiri rétt en Íslendingar sjálfir eða þegnar viðkomandi ríkis. Ef við viljum koma í veg fyrir að einstaklingar, gjarnan auðugir einstaklingar, geti keypt upp hlunnindajarðir þurfum við að gera það með breytingum á löggjöf eða með því að styrkja gildandi löggjöf sem gilti þá jafnt fyrir alla þegna Evrópsks efnahagssvæðis, innlenda menn jafnt sem erlenda, bæði forstjóra Kóka kóla og forstjóra Pepsí kóla --- eða hvað þetta heitir. Við lögðum þess vegna það til í umræðum í fyrrv. ríkisstjórn og beindum því til þáv. hæstv. landbrh. að hann beitti sér fyrir því að herða á þessum ákvæðum varðandi jarðalög og ábúðarlög til þess að styrkja forkaupsréttarákvæði sveitarfélaga, styrkja þau enn frekar með því að koma á forkaupsréttarákvæðum ríkisins sjálfs, og því var jafnframt beint til dómsmrn., með því að herða á ákvæðum sem eiga að gilda um búsetu í landinu og nýtingu á slíkum jörðum. Allt er þetta okkur í lófa lagið að gera. Því miður skilst mér að ekki hafi orðið mikið um framkvæmdir að því er þetta varðar, en ég árétta að sé það svo að undirbúningi hafi verið áfátt þá tel ég nauðsynlegt, og beini því til samstarfsmanna í núverandi ríkisstjórn, að taka það mál til skoðunar og undirbúnings og framkvæmdar þannig að það megi leggja fyrir þing hið fyrsta. Með öðrum orðum, það er ekkert í þessum samningum sem býður heim áróðri um það að hér sé allt varnarlaust gagnvart því að kaupa upp land og lendur. Það hafa verið skiptar skoðanir í íslenskum stjórnmálum um það hvort fara eigi þá leið að koma í veg fyrir að einstaklingar, þéttbýlisbúar, geti haft not af t.d. ósetnum jörðum, jörðum úr ábúð o.s.frv. En ef mönnum sýnist svo þá er það einfaldlega á okkar valdi að gera það. Þá vil ég nefna þann ótta sem stundum er látinn uppi varðandi hættu á innflutningi fólks. Um þetta er það að segja að upphaflega settum við almennan fyrirvara að því er varðar frelsi fólks til búsetu- og atvinnuréttar með því að vísa til ákvæðis í norræna vinnumarkaðssamningnum sem við höfum mikla reynslu af. Niðurstaðan verður hins vegar sú að við höfum hér almennt varnaglaákvæði sem ég lýsti áðan og því getur ríkisstjórnin beitt að eigin frumkvæði hvenær sem henni þóknast. Þetta ber hins vegar að meta í ljósi reynslunnar. Við vitum hver reynslan er að því er varðar norræna vinnumarkaðinn og þátttöku okkar í honum. Reynslan er sú að Íslendingar hafa notað Skandinavíu sem þrýstijafnara á innlendan vinnumarkað. Það eru rúmlega 12 þús. Íslendingar búsettir í Skandinavíu nú, en það eru ekki nema rúmlega 1800 Skandinavar búsettir hér. Með öðrum orðum, reynslan er sú að Íslendingar hafa nýtt sér þennan rétt í miklu meira mæli heldur en þeir rétt sinn hér. Sömu sögu er reyndar að segja að því er varðar reynsluna innan Evrópubandalagsins sjálfs, þar hefur reynslan orðið öll önnur en menn áttu von á. Þar hafa ekki orðið þjóðflutningar frá suðri til norðurs í leit að bættum lífskjörum. Það hafa miklu fremur orðið flutningar af hálfu ellilífeyrisþega úr norðri sem hafa valið sér tímabundna búsetu af heilsufars- og loftslagsástæðum fyrir þá sem þola mikla sólarhita í suðri. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi með því sem þegar er sagt haldið til skila öllum meginatriðum þessa máls. Ég dreg alls ekki úr því að það er rétt mál, sjálfsagt og eðlilegt að við framkvæmum mjög vandað og ítarlegt áhættumat í svona viðamiklum samningum. Við eigum ekki að nálgast þetta með neina glýju í augunum og við eigum ekki að gefa okkur neina fyrir fram niðurstöðu. Vilji okkar til þess að ná þessum samningum er ekki af því tagi, a.m.k. að því er mig varðar, að ég vilji kaupa hann hvaða verði sem er. Við eigum að skoða það vandlega hvernig við bindum okkar hnúta að því er varðar þau réttindi sem við viljum tryggja í samningum. Örfá orð þá að lokum um það sem fram undan er. Stærsta málið sem fram undan er er hin vanhelga þrenning, þ.e. að reyna að fá að lokum lausn varðandi markaðsaðgengi fyrir sjávarafurðir móti einhverri rýmkun fyrir landbúnaðarafurðir og hugsanlega stofnun sjóðs. Þetta er markmið sem við setjum okkur að ná án þess að til greina komi að heimila einhliða veiðiheimildir í okkar lögsögu, eins og rækilega hefur verið tíundað. Ég skal á þessari stundu ekkert fullyrða um það hvort þetta tekst. Ég veit alla vega að það verður mjög harðsótt. Ég vil skýra frá því hér að um miðjan dag, þennan samningadag, mánudaginn 13. maí, var þreifað á því með óformlegum hætti með því að Poos, forseti framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, sendi sendiboða á minn fund og síðar til Norðmanna og lagði fyrir svohljóðandi spurningu: Munu þið vera tilbúnir að semja um fullkomið markaðsaðgengi fyrir sjávarafurðir innan EES gegn því að Evrópubandalagið fengi 30.000 tonna veiðiheimildir í efnahagslögsögu EFTA - ríkjanna á móti? Ég svaraði því á staðnum og stundinni í ljósi þess umboðs sem ég hef frá núverandi ríkisstjórn og stjórnarflokkum að slíkt komi ekki til greina og vísaði því gjörsamlega á bug og um það var ekki meira rætt. Slíkt tilboð var, eins og ég segi, aldrei lagt fram á formlegum fundi og kom þar af leiðandi ekki til neinnar frekari umræðu. Ég ræddi það hins vegar í þaula við fulltrúa Norðmanna og jafnframt lét ég fylgja því skilaboð til baka með rækilegum rökstuðningi hvers vegna við höfnuðum þessu algjörlega. Þetta er það fyrsta sem við höfum heyrt frá framkvæmdastjórninni á þessu málasviði fyrir utan það að við vissum af því að í byrjun febrúar sendi hún til aðildarríkisstjórnanna vinnuskjal, drög að tilboði sem hún hefur verið að leitast við að fá samstöðu um innan Evrópubandalagsins allan tímann síðan. Það tilboð höfum við aldrei fengið í hendurnar formlega. Því var hins vegar lekið í pressu eins og öllum öðrum skjölum í kringum þetta apparat og það var mikið um það fjallað í tæknilegum fagtímaritum um sjávarútvegsmál og menn þekkja það hér. Þar var krafa um 30.000 tonn en á móti kom ekki fullt afnám tolla í sjávarútvegi, fjarri því. Við mátum það svo þá að það tilboð hefði þýtt tollaívilnun sem hefði samsvarað um 10% aukningu miðað við núverandi magn innan ramma bókunar 6, ef menn skilja hvað ég á við með þeim orðum. Þeir hafa því ögn bætt tilboðið að því er varðar fullkomið markaðsaðgengi fyrir sjávarafurðir en í þessu óformlega tilboði héldu þeir sig enn við veiðiheimildirnar sem við vísuðum á bug. Ég er hér að lýsa því hvað mér finnst vera fram undan. Það eru eftir einhverjar vikur þar sem á það verður látið reyna til loka hvort við náum landi í þessum samningum. Við þurfum nú að einbeita okkur að því að sannfæra þá lykilaðila sem að lokum koma að þessari ákvörðun um að það stafi hvorki af þrákelkni, óbilgirni, ósanngirni eða einhverju slíku að við höfnum þessum kröfum, heldur styðjist það við rétt og skynsamleg rök varðandi verndun á lífríki sjávar, varðandi stöðu nytjastofna, varðandi heildarjafnvægi samningsins o.s.frv. að Íslendingar vilja halda svona á þessu máli. Auðvitað er það svo að það er eftir miklu að slægjast í þessum samningum. Ávinningurinn af þeim, ef þeir takast á þessum skilmálum, er alveg ótvíræður fyrir íslenskt þjóðfélag og íslenskan þjóðarbúskap í framtíðinni. Ég þarf ekki að tíunda það fyrir hv. alþm. hvað það mundi þýða fyrir íslenskan sjávarbúskap að verða laus við tollmúra Evrópubandalagsins. Alveg sama hvernig menn vilja skipta byrðinni af tollum milli útflutnings landsins og neytenda, sem fer auðvitað eftir markaðsaðstæðum á hverjum tíma, menn geta metið það einhvers staðar á bilinu frá einum milljarði til tveggja milljarða, þ.e. 10 -- 20 milljarðar á þessum áratug. Það er þó alls ekki aðalávinningurinn. Meginávinningurinn væri sá að ef sjávarútvegurinn íslenski fengi tollfrjálsan aðgang að 380 millj. markaði með mikilli kaupgetu þar sem sjávarafurðaneysla er mikil, þá mundi það einfaldlega skapa algjörlega ný vaxtarskilyrði fyrir fiskvinnslu á Íslandi. Þá væru komin skilyrði þess að byggja hér upp háþróaðan matvælaiðnað, að fara fram hjá uppboðsmörkuðum Evrópubandalagsins, að komast með háþróaða, fullunna neytendavöru undir íslenskum vörumerkjum beint inn á neytendamarkaðinn, að auka vinnsluvirði þessarar framleiðslu í innlendum höndum og að flytja atvinnuna heim, vegna þess að auðvitað er það svo að tollakerfi EB er við það miðað að hvetja sjávarútvegsþjóðirnar til þess að verða hráefnisframleiðendur í stað þess að verða háþróaðir matvælaframleiðendur. Hér hef ég einkum staldrað við sjávarútvegsmálin en við erum eindregið þeirrar skoðunar að sama máli gegni um hlut Íslands í þessu Evrópska efnahagssvæði að öðru leyti. Það er eftir miklu að slægjast, bæði á fjármagnssviðinu, atvinnu- og búseturéttarsviðinu og í samstarfsverkefnunum öllum og það ræður miklu um það hver verður staða þessarar þjóðar og þessa þjóðfélags í Evrópu framtíðarinnar og hvaða vonir við getum gert okkur um það að halda okkar hlut í samanburði við aðrar þjóðir, bæði varðandi lífskjör, vísindi, tækni og menningu. Virðulegi forseti. Ég vona að þessi greinargerð hafi skýrt málið fyrir hv. alþingismönnum og efa ekki að hér muni fara fram málefnalegar og gagnlegar umræður.

Steingrímur Hermannsson : Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans og jafnframt fagna því að nú gefst tími til að ræða þetta afar mikilvæga mál, líklega það mikilvægasta sem fyrir okkur hefur legið frá stofnun lýðveldis og sumir segja reyndar sambærilegt við mál sem um var fjallað á 13. öld. Vonandi verða afleiðingarnar ekki þær sömu og þá. Við þurfum því að vanda mjög það sem nú er gert. Það er rétt sem hæstv. utanrrh. sagði um aðdraganda þessa máls. Fyrri ríkisstjórn setti mjög ákveðna fyrirvara. Ég setti þá fram í ræðu í Ósló vorið 1989 og síðan var fjallað um það í ríkisstjórninni á fjölmörgum og löngum og ítarlegum fundum. Og það er rétt sem hæstv. ráðherra sagði að þá var engum rýtingi beitt, heldur komst hnífurinn ekki á milli okkar í afstöðu til þessara mála. Ég verð hins vegar að viðurkenna að af þeirri yfirlýsingu sem nú hefur birst hef ég nokkrar áhyggjur og mun einkum styðjast við hana í ýmsum þeim spurningum sem ég vil varpa hér fram. Þeir meginfyrirvarar sem við settum voru, eins og kom reyndar fram hjá hæstv. ráðherra, að ekki kæmi til greina að veita erlendum aðilum heimild til veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu, að þess væri vandlega gætt að orkulindir, bæði vatnsafl og jarðvarmi, væru í okkar höndum og nýting þeirra, að vissa fyrirvara þyrfti að setja um erlenda fjárfestingu, t.d. í frumvinnslu sjávarafurða, og sömuleiðis að við þyrftum að hafa möguleika til þess að takmarka hér búsetu- og atvinnuréttindi. Jafnframt að unnt yrði að tryggja að erlendir aðilar, erlendir auðmenn eða erlend fyrirtæki, eignuðust ekki óeðlilega land hér, heldur eingöngu það sem tengt væri atvinnurekstri sem leyfður væri samkvæmt samningnum. Við töldum okkur einnig þurfa að hafa nokkuð meiri aðlögun heldur en ýmsar aðrar þjóðir. Það vakti því töluverða athygli þegar í fréttum birtist, ég hygg 5. maí sl., að hæstv. utanrrh. væri genginn til nýrra samninga. Það mátti skilja af þeirri tilkynningu að fyrirvarinn væri eingöngu sá að ekki kæmi til greina að veita erlendum aðilum veiðiheimild í íslenskri fiskveiðilögsögu. Hæstv. utanrrh. hefur nú rakið það mál nokkuð ítarlega hér og mér heyrðist hann telja flesta þá fyrirvara sem ég nefndi og við höfðum í fyrri ríkisstjórn. Ég legg afar mikla áherslu á það, og við framsóknarmenn, að við þá fyrirvara alla verði staðið og til nauðsynlegra aðgerða verði gripið til að tryggja þá fyrirvara. Tek ég undir það með honum að tryggja verði betur en gert hefur verið t.d. einkarétt okkar Íslendinga til að nýta jarðvarma. Sömuleiðis er óhjákvæmilegt að tryggja miklu betur en íslensk lög gera að erlendir aðilar geti ekki keypt hér upp jarðir og þau hlunnindi sem þeim fylgja. Ég ætla síðan að snúa mér að þeirri tilkynningu sem komið hefur frá þessum fundi nú. Ég get út af fyrir sig fagnað því að gæta á heildarjafnvægis. Um það var oft rætt á okkar fundum að slíku þyrfti að ná fram. Ég held hins vegar að það sé orðið afar nauðsynlegt að fjalla betur um það en við höfum gert í hverju slíkt heildarjafnvægi felst, hver er ávinningur okkar og hver er ávinningur þeirra þjóða sem við erum að semja við. Ég vek athygli á því að á vegum síðustu ríkisstjórnar, undir forsjá forsrn. fór fram mjög ítarleg athugun á þeim ávinningum sem kynnu að fylgja í samkomulagi um Evrópskt efnahagssvæði. Ég skal viðurkenna það að mér þótti þegar ég fór yfir þær fjölmörgu og ítarlegu skýrslur raunar minni ávinningur heldur en ég hafði áður talið. Ef ég man rétt var hann talinn vera, svona á heildina litið, í kringum 5% af þjóðarframleiðslu. Það er rétt að það fylgir þessu verulegur ávinningur fyrir sjávarútveginn en þó kann að vera að hann sé ofmetinn. Hæstv. ráðherra sagði hér áðan að skiptar skoðanir væru um það hve mikið af þeim tolli sem greiða verður nú er greiddur af neytendum og hve mikið af framleiðendum. Þetta er hárrétt. Ég hygg að á sumum sviðum sé tollurinn nánast allur greiddur af neytendum, t.d. á saltfiskframleiðslunni. Þessi ávinningur, hvort sem þarna er um einn eða tvo milljarða að ræða fyrir íslenskan sjávarútveg, er satt að segja mjög lítill. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni að í þessu fælist einnig sá ávinningur að ef samningar nást yrði unnt að framleiða meira en nú er gert fyrir neytendur, þ.e. neytendaframleiðslu. Þetta hygg ég að sé ekki í raun að öllu leyti rétt því í þeim samningum sem við höfum núna í bókun 6 njótum við vissra sérréttinda að þessu leyti. Við höfum nánast tollfrelsi á neytendaframleiðslu. Það sem skapar hættu á þessu sviði er hins vegar það að það er tollur á ferskum flökum sem síðan eru unnin í Evrópubandalaginu í styrktri framleiðslu og nýtur þess vegna tvöfaldrar verndar miðað við það þegar um slíka framleiðslu hér heima er að ræða. Því er í raun og veru afar slæmt að í þessum samningum hefur ekki tekist að ná fram breytingu á styrkjastefnu Evrópubandalagsins í fiskiðnaði. Það er slæmt og það er að því er mér virðist vonlaust að það náist fram. Jafnvel þótt takist að fella niður tollinn af flökum, sem er afar mikilvægt því hann er núna 18%, þá mun samt sem áður vera vernd í Evrópubandalaginu á framhaldsvinnslu úr slíkum flökum og yfirleitt úr sjávarafurðum. Þarna er enn þá mismunur sem verður náttúrlega að leggja mjög mikla áherslu á að verði afnuminn og í raun og veru kannski lykilatriði ef meta á þær hagsbætur sem við höfum af þessum samningum. Ég ætla síðan að koma að nokkrum atriðum hér sem mér sýnast orka meira tvímælis. Í 6. lið þessarar tilkynningar er tekið fram að setja skuli upp sjálfstæða EFTA-stofnun sem hafi samsvarandi umboð og svipað hlutverk og framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hins vegar. Einnig er rætt um það í þessari sömu grein hvernig skipta megi málum milli stofnananna tveggja. Hér er vitanlega um lykilatriði að ræða og reyndar láðist mér að telja upp áðan að í þeim fyrirvörum sem við settum var það einn aðalfyrirvarinn að yfirþjóðlegar stofnanir kæmu ekki til greina. Það skal að vísu tekið fram að í umræðu í fyrri ríkisstjórn leist mér a.m.k. svo á að ekki yrði hjá því komist að samþykkja dómstól sem væri á mjög takmörkuðu sviði. Ég vil hins vegar taka fram að það mál var aldrei endanlega frágengið í fyrrv. ríkisstjórn en ég hygg að á takmörkuðu sviði verði að koma dómstóll. Það er mín skoðun. En hvað þýðir þetta, sambærileg EFTA - stofnun? Er þá orðið um að ræða EFTA - stofnun sem er yfirþjóðleg á einhverjum sviðum, t.d. með tilliti til þeirra verkefna sem þeirri stofnun verða falin? En mér skilst að það eigi að vera einhvers konar samkomulagsatriði á milli EFTA og EB. Þetta er vitanlega afar stórt atriði og það verður alls ekki frá því horfið að Alþingi Íslendinga hafi lykil- og endanlegt ákvörðunarvald í fjölmörgum mjög mikilvægum málum sem í framtíðinni hljóta að verða þetta samstarf innan Evrópsks efnahagssvæðis. Ég veit að hæstv. ráðherra kom nokkuð inn á þetta og lagði áherslu á að hér væri ekki um yfirþjóðlegt vald að ræða en því miður finnst mér tilkynningin bera nokkuð annað með sér. Þá er í 7. lið talað um jafnörugga vernd á sviði heilbrigðis - , öryggis - og umhverfismála samhliða fríverslun. Þetta mun tryggja að þorri viðeigandi samþykkta Evrópubandalagsins kemur að fullu til framkvæmda innan EFTA - landanna frá 1. jan. 1993. Á tilteknum öðrum sviðum verður hindrunum aflétt innan EES frá 1. jan. 1993 á grundvelli samþykkta Evrópubandalagsins. Þetta held ég að þurfi langtum nánari skýringa við en hingað til hafa fengist. Er það virkilega svo að það eigi að fara að innleiða hér lög og reglur Evrópubandalagsins á sviði heilbrigðis - , öryggis - og umhverfismála? Ég held að ég megi fullyrða að okkur datt þetta aldrei í hug í fyrri ríkisstjórn eða a.m.k. þegar það var rætt, þá höfðu menn á því mikla varnagla. Ég held að ég megi jafnframt fullyrða að ýmis lög Evrópubandalagsins á sviði heilbrigðis - , öryggis - og umhverfismála eru langtum slakari en þau sem gilda hér og t.d. á Norðurlöndunum almennt. Ég held að öryggisreglur á sviði vinnuverndar séu miklu strangari hér en þar almennt gildir. A.m.k. held ég að engum sem ferðast um Suður - Evrópu dyljist að þar gildir allt annað en það sem hér hefur verið. Og ég vil alveg sérstaklega undirstrika einnig í sambandi við umhverfismálin, þar sem við erum að reyna að hasla okkur völl og gerum ráð fyrir að hér á landi verði þau mál til fyrirmyndar og þau eru áreiðanlega einhver sú mesta auðlind sem við getum átt ef vel til tekst: Er hugsunin sú að lög og reglur Evrópubandalagsins á sviði umhverfismála eigi að gilda hér? Þetta þyrfti að sjálfsögðu að skoðast mjög nákvæmlega áður en unnt er að samþykkja. Þá segir einnig í þessari sömu grein, með leyfi virðulegs forseta: ,,EFTA - lönd geta þó haldið eigin löggjöf þar til lagðar hafa verið fram nýjar bandalagsreglur.`` Þetta er að sjálfsögðu afar leitt að lesa. Sem sagt, það er svo að í framtíðinni getur bandalagið lagt fram einhliða reglur sem gilda á þessum sviðum og þá sé okkur, með góðvild þeirra, leyft að halda eigin reglum þar til nýjar bandalagsreglur hafa verið lagðar fram. Eigum við ekkert að hafa um það að segja hvernig þessar reglur í framtíðinni verða? Það er þó athyglisvert að hér segir: ,,Fyrir vissar afurðir hefur verið samþykkt ótímabundið aðlögunartímabil sem tekið verður til endurskoðunar 1995``, og síðan segir innan sviga: þ.e. áburður sem inniheldur kadmíum. Það er baneitrað efni. Að vísu hef ég ekki haft tíma til að gá að því en ég trúi varla að það sé leyft hér í áburð. Er það ætlunin að a.m.k. til 1995 getum við bannað notkun á kadmíum hér á landi í áburð? Ég treysti því að það verði aldrei fallist á það að leyfa það eða önnur eiturefni til áburðarnotkunar. Það segir að vísu svo á eftir að nokkuð bíði þarna úrlausnar sem varðar hættuleg efni, tilbúin efni og lausnir, upplausnir hlýtur það að eiga að vera, og meindýraeitur. Já, ég trúi því að þar eigi eftir að skoða betur ef reglur Evrópubandalagsins eiga að gilda á þeim sviðum því að ég leyfi mér einnig að fullyrða að þær séu mjög slakar víða. Í 10. lið er fagnað samkomulagi sem náðst hefur um hindrunarlausa fjármagnsflutninga og þjónustuviðskipti. Við tókum það skref þegar að stuðla að hindrunarlausum fjármagnsflutningum með ákveðinni aðlögun og ég vil segja fyrir mitt leyti að ég tel að það hafi verið rétt. Þjónustuviðskiptin hafa hins vegar verið til umræðu og hér þarf náttúrlega meiri upplýsingar til að geta metið hvað þar er átt við. Er þar gert ráð fyrir því að yfirleitt allt sem undir það fellur verði frjálst, allar tryggingar, allir flutningar o.s.frv.? Ég treysti mér ekki til að taka afstöðu til þessa atriðis fyrr en um það liggja fyrir miklu betri upplýsingar og e.t.v. hefur hæstv. ráðherra þær nú þegar. Hér segir síðan í þessari sömu grein, sem ég skil ekki hvað þýðir: ,,Athuga verður nánar útvarpstilskipun Evrópubandalagsins.`` Eiga útvarpstilskipanir Evrópubandalagsins að fara að gilda hér á landi? Ég spyr. Hvað þýðir þetta? Eigum við að ganga undir einhverjar útvarpstilskipanir Evrópubandalagsins? Það getur varla verið að svo lágt verðum við settir. En þetta þarf skýringar við. Hér segir síðan í 12. lið að óunnið sé starf varðandi búsetu - og atvinnuréttindi. Hæstv. ráðherra kom inn á það og ég skildi það svo á hans orðum að þar gilti það sem við hefðum talað um að við hefðum þar fyrirvara og gætum stöðvað óæskilegan eða of mikinn flutning á vinnuafli til landsins og ég segi enn að ég treysti því að svo verði. Í 13. lið segir: ,,Þeir [þ.e. hæstv. ráðherrar] tóku fram að samkomulag hefði náðst um það að á nokkrum sviðum almenns eðlis þar sem samþykktir bandalagsins verða teknar upp af EFTA - löndunum munu almennt gilda aðlögunartímabil í allt að tvö ár.`` Og síðan segir innan sviga: Félagaréttur, félagsmálastefna, umhverfisstefna. Hér er innan sviga fjallað um mjög stór mál. Hvað þýðir þetta? Er hér komið inn á t.d. rétt verkalýðsfélaganna og skipulag á þeim sviðum? Er hér hugmyndin að það sem gildir hjá okkur verði fellt undir reglur EB, sem ég held einnig að séu æði slakar? Þetta hlýtur náttúrlega að vera mál sem þarf langtum nánari skýringa við. Ég hélt satt að segja að allt sem þarna er, eins og félagsmál, félli utan við þennan samning á viðskipta - og efnahagssviðinu og vil að sjálfsögðu vara mjög við því, öllu sem tengist okkar velferðarkerfi og félagslegum rétti sem hér er verður að vera haldið þarna utan við. Það eru hlutir sem við Íslendingar erum vonandi allir stoltir af og þurfum enn að bæta til að auka það jafnrétti sem hér er og jafnræði með þegnum þessa lands. Þar má engu glata, heldur þarf miklu frekar meira að vinna. Ég vil því gjarnan fá nánari skýringar á því. Um landbúnaðarafurðir var fjallað, um það var rætt áður. Ég held að það væri æskilegt að kæmi hér fram hvaða 4 -- 5 afurðir þetta eru. Listi var lagður fram. Ég hef hann ekki hér en ég tel að það væri afar æskilegt að menn hafi það fyrir framan sig og geti metið það. Þá segir einnig í 14. gr.: ,,Sérstaklega verður unnið að því marki að afnema viðskiptahindranir af völdum reglugerða um heilbrigði dýra og jurta. Að því er hið síðastnefnda varðar munu EFTA - löndin taka yfir að svo miklu leyti sem unnt er samþykktir Evrópubandalagsins.`` Heilbrigði dýra og jurta. Það felst mikið í þeim fáu orðum. Við höfum hingað til staðið mjög ötullega gegn því t.d. að leyfa innflutning á jurtum og dýrum sem gætu flutt með sér sjúkdóma hingað til lands. T.d. hefur það verið talinn einn ávinningur okkar Íslendinga á sviði gróðurhúsaræktar að hér eru ýmsir af þeim sjúkdómum, sem hafa nánast lagt slíkan iðnað að velli erlendis, ekki til. Og það er afar mikils virði fyrir framtíð þessarar iðngreinar að slíkum sjúkdómum verði alls ekki hleypt inn í landið. Ég tala nú ekki um t.d. sjúkdóma eins og gin - og klaufaveiki. Á að fara að hleypa hér inn dýrum? Ég veit að það á ekki að flytja inn kjöt, ekki a.m.k. af dauðum dýrum, en á að fara að flytja hér inn dýr sem gætu valdið því að slíkir sjúkdómar flyttust til landsins, svo að ég nefni dæmi? Þarna er náttúrlega um afar stórt mál að ræða sem ég veit t.d. að hæstv. landbrh., sem nú sýnir okkur þá virðingu að vera hér, hlýtur að bera mjög fyrir brjósti og standa ötullega gegn. Rætt hefur verið nokkuð um fjárhagsstofnun, eins konar byggðasjóð hefur mér skilist. Ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt þá er ætlunin að hann verði tímabundinn. Ég held að það væri fróðlegt að vita hve mikið við Íslendingar ættum að greiða í slíkan sjóð t.d. Vonandi fer ekki allur þessi ávinningur sem hefur verið reynt að meta í slíkan sjóð. Ég get einnig tekið undir það með hæstv. ráðherra að það er vissulega gott að fá inn öryggisákvæði sem hægt er að beita almennt og ég held að það sé nú betra, ég er honum sammála, en að það væri bundið við ákveðnar greinar. Þó eru þarna atriði sem þarf að ræða miklu betur. Í þessari grein segir: ,, . . . beita í hvert skipti sem alvarleg efnahagsleg, þjóðfélags - og/eða umhverfisvandamál í atvinnugrein eða í héraði væru að koma upp.`` Það er þetta ,,í héraði``, ,,í atvinnugrein eða í héraði``, á þetta ekki örugglega við land í heild sinni eins og Ísland? Kannski kalla þeir Ísland bara hérað.

Nei.

Nei, jæja, það er gott að heyra það að við erum ekki skráðir sem hérað. En sem sagt, það er vitanlega afar mikilvægt að þarna sé ekki nokkur minnsti misskilningur og þetta geti í raun gilt fyrir Ísland, sem er náttúrlega ekkert meira en lítið hérað í þessum stóru löndum í raun og veru, svo að þetta verður að vera mjög opið ákvæði og gilda fyrir hverja þá röskun, umtalsverða röskun sem gæti orðið hér af framkvæmd þessa samnings. Ég styð þetta ákvæði en vil gjarnan hafa það vel útfært. Þá er í 19. gr. fjallað um aðild okkar að ýmissi ákvarðanatöku. Þar ætlar EB í góðvild sinni, þegar það undirbýr tillögur, að leita til sérfræðinga EFTA - landanna á sama hátt og til sérfræðinga aðildarríkjanna. Hvað þýðir þetta? EFTA - löndin eru öll hópuð saman sem eitt aðildarríki að þessu leyti, jafnrétthá. Ég vil ætla að við séum miklu rétthærri í raun og veru. Nú hefur verið talað um það að þarna séu 2000 nefndir og okkur hraus hugur við því í fyrri ríkisstjórn að senda sérfræðinga í þær allar. Að vísu sagði einhver að það væri kannski gott að losna við 2000 manns ef mætti velja þá, en ég veit ekki hvort við treystum ríkisstjórn hver sem hún er til þess. Hvað þýðir þetta? Hvað er það í raun og veru mikið bákn sem menn eru að ræða um að taka þátt í? Hafa menn reynt að gera sér nánari grein fyrir því hvernig Íslendingar gerðu það? Dómstólinn mætti vitanlega mjög mikið ræða. Ég sagði áðan að ég hef talið, og þó að ekki hafi verið tekin endanleg afstaða til þess í Framsfl., þá höfum við almennt talið óhjákvæmilegt að hafa einhvern slíkan úrskurðaraðila í deilum. Hins vegar er afar mikilvægt jafnframt að takmarka þau málefni sem fara fyrir slíkan dómstól. Hjá því verður ekki komist að takmarka það mjög. Þau eru talin hér upp í þremur liðum en því miður leyfir tíminn það varla að ég fari ítarlega í það. En er það rétt sem ég skil að þar sé eingöngu um að ræða deilur sem varða samninginn sjálfan, ekki t.d. nýjar ákvarðanir í framtíðinni sem EB vill að gildi fyrir EES? Alls ekki t.d. ef eitthvert af EFTA - ríkjunum kýs að samþykkja alls ekki slíkar reglur. Slíkt má að sjálfsögðu alls ekki fara fyrir neinn dómstól. Það er ekkert yfirþjóðlegt vald sem við Íslendingar getum samþykkt í því sambandi. Hér segir svo í 23. gr. að reglur EES skuli hafa forgang í þeim tilfellum sem þær rekast á við önnur ákvæði innri löggjafar EFTA - ríkjanna. Þetta er auðvitað mjög umhugsunarvert ákvæði og getur aldrei komið til framkvæmda í raun nema löggjafarþing EFTA - ríkjanna hafi þá samþykkt það. Þá skil ég það. Ef eitthvert ákvæði, hvort sem það er í upphaflega samningnum eða nýjum ákvæðum, hefur verið samþykkt af viðkomandi EFTA - ríkjum, þá er það að sjálfsögðu orðið ný lög þess ríkis. Ég held að við þurfum að skoða þetta vandlega. Ég vil aðeins nefna það hér sem tengist þessum Evrópumálum, að ég hef heyrt það á ráðherrum, a.m.k. Sjálfstfl., að ætlunin sé að tengjast ECU, hinni evrópsku mynt. Og vitanlega er það rétt að með því er skapaður stöðugleiki í gengismálum. En ég vil aðeins varpa því hér fram að menn athugi þetta mjög vandlega áður en það er gert því að staðreyndin er vitanlega sú, sem reyndar kom fram í athyglisverðri ræðu þó að það væri ekki beint fjallað um þetta, athyglisverðri ræðu formanns Vinnuveitendasambandsins, að hér gilda viss grundvallaratriði sem eru töluvert önnur. T.d. gildir alls ekki stöðugleiki hér í sjávarútvegsmálum, sem er grundvallaratriði í þessu sambandi. Hvernig ætla menn þá að mæta þeim sveiflum sem kunna að verða í sjávarútvegsmálum? Við leituðumst við að hafa gengið fast á árunum 1987 -- 1988 með mjög slæmum afleiðingum. Og sjávarútvegurinn taldi það eina af meginorsökum þeirra erfiðleika sem þá voru að gengið hefði ekki hreyfst þegar afli dróst saman. Hafa menn hugleitt það? Hvernig ætla menn þá að mæta slíku? Ég vil aðeins varpa því hér fram þó það sé ekki kannski beint spurning til hæstv. utanrrh. En að lokum aðeins þetta. Margir eru með töluverða glýju í augum yfir þessu Evrópska efnahagssvæði. Ég sagði áðan að ég varð dálítið hugsi þegar ég hafði lesið þessar viðamiklu skýrslur og fór að velta því fyrir mér hvort ávinningurinn væri í raun svo mikill umfram það sem við höfum fengið með bókun 6 og ég hef hér aðeins nefnt og skal ekki rekja aftur. Þó að ég viðurkenni að ávinningurinn er nokkur og þó að ég segi að við þurfum að opna okkar efnahagslíf og auka okkar samstarf með öðrum þjóðum, og ég hef sjálfur flutt frv. um erlenda fjárfestingu sem er raunar bylting á því sviði, og við framsóknarmenn teljum að við eigum að efla slíkt samstarf og við eigum að bjóða erlendum aðilum að vinna með okkur og ýmsum atvinnugreinum, þá vara ég við því að setja eggin okkar öll í eina körfu. Og ég vara við því t.d. með slíkum samningum að glata mikilvægum markaði í Bandaríkjunum eða í Japan og á því svæði. Ég held nefnilega að þegar menn meta ávinninginn af því að tengjast Evrópsku efnahagssvæði verði þeir einnig að gæta þess mjög vandlega að halda þeim ávinningi sem er á öðrum markaðssvæðum. Og nú þegar dollarinn hefur hækkað hefur þetta svæði dregið til sín stöðugt meiri fisk frá þessu landi. Við megum alls ekki lokast þarna innan múra og eiga ekki afturgengt. Þetta skulu vera mín síðustu orð í þessari umræðu nú. En þó vil ég segja það að ég tel þau e.t.v. þau mikilvægustu í málinu öllu.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans hér í Sþ. og hæstv. forseta fyrir að leyfa þessa umræðu. Tilefni umræðunnar er yfirlýsing utanríkisráðherrafundarins frá því 13. maí í Brussel. Sú yfirlýsing kom mér e.t.v. ekki neitt sérstaklega á óvart þó mér fyndist hún verri en ég var þó að vona. Hins vegar virðist mér að farið sé að renna upp ljós fyrir ýmsum um eðli og innihald þessara samninga sem þó hefur legið skýrt fyrir frá því að könnunarviðræðunum lauk fyrir meira en ári síðan. Kvennalistinn mótaði þá þegar stefnu um það að Ísland ætti ekki að keppa að því að gerast aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Meginástæðurnar fyrir því komu m.a. fram í séráliti mínu í sjöunda riti Evrópustefnunefndar Alþingis sem var gefið út í maí 1990 og vil ég nefna helstu atriðin fyrir því áliti. Með samningnum taldi ég að Ísland væri augljóslega að afsala sér valdi til yfirþjóðlegra stofnana á mjög mikilvægum sviðum þjóðmála. Í samningum um Evrópskt efnahagssvæði felst að Ísland yrði að yfirtaka meiri hlutann af núverandi réttargrundvelli Evrópubandalagsins, þ.e. 1400 lagabálka úr samþykktum Evrópubandalagsins að því er varðar innri markaðinn og fjórfrelsið svonefnda. Fyrri ríkisstjórn hafði samþykkt að gangast undir þessi lög, sem eru að því er mér skilst liðlega 60% af öllum lagagrunni Evrópubandalagsins. Þessi lög og reglur bandalagsins yrðu þá æðri íslenskum lögum á sama hátt og sérstakur evrópskur EES - dómstóll yrði í raun hæstiréttur í málefnum að því er varðar allt samningssviðið. Með þessum samningum væru Íslendingar í raun að afsala sér bæði löggjafar - og dómsvaldi í ríkum mæli. Slíkt afsal stangast að mínu mati á við ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, 2. og 61. gr. Í upphafi komu fram ýmsir fyrirvarar varðandi þessa samninga af hálfu Íslendinga en þeim hefur smám saman fækkað og nú eru engir eftir. Með aðild að Evrópsku efnahagssvæði væru Íslendingar að ganga hálfa leið og vel það inn í sjálft EB ásamt öðrum EFTA - ríkjum án þess þó að hafa nokkur raunveruleg áhrif á þróun mála þar eð EB hleypir EFTA - ríkjunum hvergi að ákvarðanatöku innan sinna vébanda. Með aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði væru Íslendingar að einangra sig til frambúðar frá öðrum hlutum heimsins en Evrópu. Þetta voru aðalástæðurnar fyrir því að Kvennalistinn tók þá afstöðu að Ísland ætti ekki að gerast aðili að EB, sem er raunar sama álit og aðrir hafa, en við töldum heldur ekki að Íslendingar ættu að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði þar sem við töldum að þetta væri svo stórt skref inn í EB að við ættum ekki að taka það. Í umræðunni hérlendis að undanförnu hefur verið fjallað um þetta mál eins og það væri nær einvörðungu spurningin um tollfrjálsan aðgang okkar fyrir fiskafurðir á markaði EB. Varla hefur verið minnst á þá þætti sem ég hef hér áður talið, þ.e. yfirtöku okkar á reglum innri markaðarins með öllu sem þeim fylgir. Að mínu mati er það með öllu ótæk málsmeðferð sem er eingöngu til þess fallin að fela fyrir almenningi, og stjórnmálamönnum einnig, aðalatriði málsins. Þetta passar hins vegar vel fyrir þá sem hlynntir eru því að óheft frelsi fyrir fjármagn og markaðsöfl Vestur - Evrópu nái einnig til Íslands. Sannleikurinn er sá að með Evrópsku efnahagssvæði væri verið að veita 350 millj. manna sama rétt hér á landi og okkur sem teljumst Íslendingar. Er þetta það sem við viljum? Ég vil benda á það að þótt hagfræðingar margir hverjir hafi sýnt fram á að hagvöxtur mundi aukast svo og svo mikið á svæðinu öllu með frjálsum fjármagnsflutningum þá eru þeir mjög margir sem efast um þá útreikninga og enn fleiri sem benda á að frjálsir fjármagnsflutningar geta haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir jaðarsvæði eins og Ísland mundi verða innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þá hefur oft verið bent á dæmi frá Suður - Ameríku þar sem það hefur haft mjög alvarlegar afleiðingar að hleypa lausu frelsi fjármagnsins. Innan Evrópubandalagsins hefur t.d. Írland farið mjög illa út úr aðild sinni að Evrópubandalaginu. Þar hefur ekki eingöngu mikið fjármagn streymt burtu, heldur hefur atvinnuleysi verið þar mjög mikið, viðvarandi atvinnuleysi upp á 17% núna í langan tíma, auk þess sem fólk flytur þar í stórum stíl í burtu. Jaðarsvæði, eins og Írland virðist vera innan Evrópubandalagsins, fara því illa út úr þessu og það eru mjög margir sem benda á að Ísland muni lenda í því sama ef við gerumst aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Enn fleiri benda á að hinar dreifðu byggðir Íslands mundu fara mjög illa út úr því, enn verr en suðvesturhornið. Ef við lítum aðeins yfir sögu þessa máls er það saga mikilla blekkinga. Alþfl. hefur frá byrjun haft forustu í þessu máli. Hann hefur dregið vagninn og notið til þess stuðnings bæði Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu og, það sem afdrifaríkara var, einnig Framsfl. og Alþb. í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Forsrh. í síðustu ríkisstjórn, hv. 7. þm. Reykn. Steingrímur Hermannsson, margítrekaði bæði fyrir og eftir alþingiskosningarnar nú á dögunum að, eins og hann orðaði það, ekki kæmist hnífurinn á milli hans og utanrrh. í afstöðu til EES - samninganna og vitnaði til þess hér áðan úr þessum ræðustól. Alþb. var að vísu að nefna einhverja fyrirvara en í reynd veittu þeir utanrrh. Jóni Baldvini Hannibalssyni ótakmarkað umboð til samninga fyrir hönd Íslands. Fulltrúi Alþb. í Evrópustefnunefnd, Hjörleifur Guttormsson, lýsti sig að vísu ætíð andvígan samningaviðræðunum, en ráðherra flokksins, þó sérstaklega formaðurinn, sóru þá afstöðu jafnharðan af sér þannig að það var í raun einungis þingflokkur Kvennalistans sem á síðasta kjörtímbili hafði eindregna og skýra afstöðu á móti stefnu utanrrh. í málinu. Í samræmi við það óskaði Kvennalistinn þegar í upphafi þessa vorþings eftir umræðum utan dagskrár um þróun samningaviðræðna um Evrópska efnahagssvæðið sem við erum nú að ræða sem betur fer. Upphaf þessa máls má rekja allt til mars 1989. Þá komu utanríkisráðherrar og forsætisráðherrar EFTA-ríkjanna saman í Ósló. Það var birt sameiginleg yfirlýsing með ýmsum fyrirvörum forsrh. Forsrh. hélt ræðu þar sem kom fram að Ísland yrði að gera fyrirvara að því er varðaði fjármagnsflutninga, flutninga á fólki og um yfirþjóðlegar stofnanir. Þetta voru yfirlýsingar sem ég taldi mjög mikilvægar og var í raun ekki mjög áhyggjufull eftir að hafa heyrt hversu ákveðið þáv. forsrh. tók á þessu máli að því er varðaði fyrirvara Íslands. En því miður var ekkert gert með þessa yfirlýsingu í könnunarviðræðunum við Evrópubandalagið. Kom það afar skýrt fram í skýrslu utanrrh. sem hann gaf þinginu í nóvember árið 1989 og einnig í umræðum um hana. Eftir að samningaviðræðurnar hófust var heldur ekkert gert með yfirlýsingu forsrh. landsins. Það er hægt að lesa það greinilega í Alþingistíðindum, bæði í ummælum hæstv. utanrrh. og hæstv. viðskrh. í þáv. ríkisstjórn, sem eru einnig í þessari ríkisstjórn, þar sem þeir marglýstu því yfir að engir fyrirvarar hefðu verið gerðir eða mjög óverulegir fyrirvarar hefðu verið gerðir af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar. Og í bókun sem ríkisstjórn Íslands gerði 29. nóv. 1989 kom fram að utanrrh. var veitt mjög víðtækt umboð. Þó stendur þar að utanrrh. muni taka áfram þátt í undirbúnings - og samningaviðræðum sem, orðrétt, með leyfi forseta: ,,byggðar verði á sameiginlegum niðurstöðum könnunarviðræðna, þar með talið þeim fyrirvörum sem Íslendingar hafa sett fram.`` Og síðan túlkaði hæstv. utanrrh. þessa fyrirvara og þeir voru fyrst og fremst um fjárfestingar erlendra aðila í fiskiskipum á Íslandi og um fólksflutninga. Í Alþingistíðindum 29. okt. í haust þar sem verið var að ræða þetta kemur þetta mjög greinilega fram þar sem hann var spurður um þá fyrirvara sem settir höfðu verið og það kemur, með leyfi forseta, orðrétt: ,,Við settum fyrirvara um rétt erlendra aðila til fjárfestingar og eignarréttar í fyrirtækjum sem nýttu auðlindir okkar, bæði að því er varðar sjávarútveg, aðallega fiskveiðar, og orkugeirann.`` Það eru engir aðrir fyrirvarar. Síðan kemur aðeins síðar að settir hafi verið fyrirvarar um fjárfestingar en einungis á aðlögunartíma fyrir banka um verðbréfaviðskipti og tryggingar. Og að því er varðar fjölmiðlun fyrir þýðingarskyldu og að því er sneri að fjarskiptum og gagnaflutningskerfum. Það voru einungis tímabundnir fyrirvarar en hinir fyrirvararnir voru eingöngu að því er varðaði rétt erlendra aðila til fjárfestinga í fiskiskipum. Þar var ekki talað um neina frumvinnslu sjávarafla sem þó var oft talað um og komið hefur fram í máli hv. 7. þm. Reykn. sem var forsrh. í fyrrv. ríkisstjórn. Það kom aldrei fram af hálfu utanrrh. að hann teldi þetta vera neina fyrirvara. Síðan voru líka fyrirvarar að því er varðaði fólksflutninga og þá var vísað til Norðurlandaákvæðisins, en mér heyrðist að væri hugmyndin að falla frá því núna, eða svo virtist vera í máli hæstv. utanrrh. áðan. Það kom einnig fram í viðtali við hæstv. utanrrh. mjög greinilega, t.d. í viðtali í Tímanum miðvikudaginn 17. jan. 1990 segir utanrrh.: ,,Fyrirvararnir verða að byggjast á því að við fáum viðurkenningu á reglum um fríverslun með fiskafurðir sem er milljarðamál``, sem reyndar er fallið frá líka, ,,og í öðru lagi getum við fallist á sameiginlegan fjármagnsmarkað með þeim fyrirvara að við getum ekki samþykkt eignarrétt erlendra fyrirtækja að því er varðar þær auðlindir sem við byggjum tilveru okkar á, þ.e. sjávarútveginn og orkuiðnaðinn.`` Þarna er alveg greinilegt að utanrrh. gerði aldrei neitt með þá fyrirvara sem forsrh. gerði þá og þeim ummælum sem bæði utanrrh. og viðskrh. höfðu úr þessum ræðustól var aldrei mótmælt hér á þinginu af hálfu annarra í ríkisstjórninni. Það ætti því í raun ekkert að koma á óvart af því sem stendur í yfirlýsingu utanríkisráðherrafundar EB og EFTA í Brussel þó að málið sé að vísu enn svartara en ég bjóst við. Ég bjóst ekki við þessu svona slæmu. En ef við lítum aðeins nánar á þessa yfirlýsingu þá kemur fram í henni margt merkilegt sem ástæða er til að spyrja um og kom ekki fram í máli hæstv. utanrrh. áðan. Í lið 4 segir að þeir hafi komist að þeirri niðurstöðu að leiðir virtust færar til úrlausnar á þeim atriðum sem enn væru eftir. Ég les það út úr þessu að þarna sé verið að höfða til sjávarútvegshagsmuna og það kom reyndar fram hér áður og þarna virðist það vera mat ráðherranna að leiðir séu færar. Ég heyrði ekki betur og vona að það sé rétt að því hafi verið algerlega hafnað af hálfu Íslendinga að leyfa fiskveiðar inni í landhelgi Íslands þó að mér finnist að vísu ráðherrann gefa ansi undir fótinn í þeim viðtölum sem ég hef hlustað á varðandi veiðiheimildir erlendra aðila. En ég vona að þetta atriði standi. Því miður heyrði ég í einu útvarpsviðtali að hæstv. utanrrh. virðist geta hugsað sér að veita veiðiheimildir innan íslenskrar lögsögu. Fljótlega eftir þá yfirlýsingu sem ríkisstjórnin gerði, sem hæstv. utanrrh. las hér áðan, þá birtist við hann viðtal í útvarpinu þar sem hann sagði, með leyfi forseta, þegar verið var að ræða um sjávarútvegshagsmunina: ,,Því næst gætu auðvitað komið til greina óskir frá EB um einhvers konar samstarfssamning. Við erum eina þjóðin sem hefur ekki samstarfssamning við þá um sjávarútvegsmál almennt.`` Síðar í þessu viðtali sagði hæstv. ráðherra: ,,Og þegar um er að ræða sameiginlega stofna, þá gætum við hugsanlega boðið upp á samning um sameiginlega nýtingu á slíkum stofnum en ég orða ekki slíka hluti nema bara prívat við ykkur,`` sagði ráðherrann í útvarpsviðtali einn morguninn. Það er von að menn hlæi, að hann láti sér detta í hug að þetta sé prívatsamtal. Mér þótti mjög slæmt að heyra þetta og bjóst við því að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson mundi stökkva upp á nef sér því að hann hefur yfirleitt ekki látið hjá líða að mótmæla kröftuglega ef einhver hefur látið sér detta í hug að nefna slíkt. Það var hans háttur á síðasta kjörtímabili og kom mér mjög á óvart að heyra ekki hávær mótmæli frá honum sem og öðrum við þessi ummæli því mér þótti þetta gefa ýmislegt undir fótinn.  til úrlausnar í 4. lið þessa samkomulags, hvort hann hafi hugsanlega komið með þetta sem hann nefndi prívat í útvarpinu.  Ég get ekki lesið annað út úr 6. lið þessarar samþykktar en að þarna sé verið að koma upp yfirþjóðlegri stofnun, þ.e. talað er um að koma eigi á fót sjálfstæðri EFTA - stofnun sem hafi samsvarandi umboð og svipað hlutverk og framkvæmdastjórn Efnahagsbandalagsins. Það vita allir sem vilja vita að þetta er ekkert annað en að færa verulegt vald til yfirþjóðlegra stofnana frá íslenska stjórnkerfinu. Alþingi er þarna að afsala sér miklu hlutverki ef þessi stofnun á að vera eitthvað í líkingu við það sem framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins er. Þarna er því greinilega verið að afhenda völd frá okkur til yfirþjóðlegra stofnana. Ég tek líka eftir því að í 8. lið er talað um að samningurinn muni fela í sér aukið samstarf í tollamálum. Hæstv. utanrrh. margítrekaði það hér áðan að það væri langt frá því að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið væri eitthvað í líkingu við Evrópubandalagið og tók sérstaklega fram að þarna væri ekki um tollabandalag að ræða. En mér finnst þarna vera gefið undir fótinn með það að þarna eigi að vera meira samstarf í tollamálum og ég vil gjarnan inna hann eftir hvað þarna er á ferðinni. Í 10. lið yfirlýsingarinnar segir orðrétt: ,,Þeir fögnuðu enn fremur því samkomulagi sem náðst hefur í tengslum við hindrunarlausa fjármagnsflutninga og þjónustuviðskipti. EFTA - löndin munu taka upp viðeigandi samþykktir Evrópubandalagsins frá 1. jan. 1993 með þeim undantekningum þó að um vissa þætti munu gilda aðlögunartímabil. Þau EFTA - ríki sem í hlut eiga munu beita núgildandi löggjöf sinni um fjármagnsflutninga frjálslega á aðlögunartíma.`` Mér finnst það mjög merkileg yfirlýsing að það eigi að fara að beita löggjöf frjálslega. Það er kannski í stíl við það sem nú þegar hefur verið gert þegar gefin var út reglugerð af hálfu viðskrh. um frjálsa fjármagnsflutninga sem gengu að flestra mati mjög á svig við lögin, ef reglugerðin var ekki hreint lögbrot eins og ég taldi nú raunar. Það er kannski það sem menn eiga við að ekki verði farið eftir lögum í nokkur ár þannig að það eigi að vera í lagi að gera slíka hluti. Því verð ég að vísa á bug. Ég hnaut einnig um það sem kom fram í máli fyrri ræðumanns sem talaði á undan mér og kemur fram í 14. lið að sérstaklega verði unnið að því marki að afnema viðskiptahindranir af völdum reglugerða um heilbrigði dýra og jurta. Þar sem hæstv. landbrh. er nú staddur hér og hlýðir á mál mitt langar mig til að vita hvort ætlunin er að slaka eitthvað á reglum um innflutning á dýrum og jurtum vegna þess að þetta er okkur mjög mikilvægt. Á Íslandi hafa gilt mjög strangar reglur og reyndar hafa gilt líka strangar reglur á öðrum Norðurlöndum. En við höfum haft mikla sérstöðu á þessu sviði og okkur hefur tekist nokkuð vel að halda vissum dýra- og plöntusjúkdómum fyrir utan landið af því að við höfum þá sérstöðu að geta reist skorður við innflutningi. Mér leist því ekki á þetta atriði í yfirlýsingunni og vona að ekki eigi að slaka neitt á þeim kröfum sem við höfum haft varðandi þetta atriði. Í 16. lið yfirlýsingarinnar er talað um fjárhagsstofnun sem væntanlega er þessi þróunarsjóður sem talað er um að við eigum að greiða í. Það eru alveg ný sannindi fyrir mér að þetta ætti að vera kannski fjögurra ára sjóður og ég hefði gjarnan viljað fá nákvæmari upplýsingar um þennan sjóð og hver framlög Íslendinga eiga að vera í hann. Eitthvað hefur verið talað um 170 millj. kr. á ári. Ég veit ekki hvort þær tölur eru réttar eða eftir hverju á að fara varðandi þennan sjóð og hverjir eiga að hafa yfirráð yfir honum. Í 18. lið er raunverulega það sem eftir er af fyrirvörum Íslands, þ.e. um öryggisákvæði þegar alvarleg efnahagsleg, þjóðfélags- og/eða umhverfisvandamál í atvinnugrein eða í héraði væru að koma upp. Og hver á að meta þetta? Hefur verið reynt að leggja eitthvert mat á það hvað ,,alvarleg`` þýðir? Í 19. lið er einnig talað um aðild EFTA - landanna að nýjum samþykktum Evrópubandalagsins. Mér þykja þau ákvæði æði veikburða ef þau eiga að vera það sem á að duga fyrir EFTA - löndin til þess að fá aðild að frekari lögum og samþykktum eftir að samningur hefur verið gerður. Ég tel það allsendis ófullnægjandi ef þetta á að vera aðild EFTA - landanna að ákvarðanatökuferlinu. Það sem er kannski það alvarlegasta í þessari yfirlýsingu kemur fram í 22. og 23. lið þar sem talað er um að lög og reglur svæðisins eiga að vera æðri lögum landanna sem og að dómstóllinn verði eins konar hæstiréttur yfir lögrétti Evrópuríkjanna, en ekki er hægt að lesa annað út úr þessu. Vil ég benda á að Gro Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs, telur að þetta ákvæði stangist á við stjórnarskrá Noregs og það þurfi aukinn meiri hluta á þinginu til þess að þessi samningur gæti verið samþykktur þar vegna þessara ákvæða. Ég tel það ljóst að ef af þessu verður gangi það í berhögg við íslensku stjórnarskrána, það sé ekki hægt að samþykkja þetta. Það er í samræmi við álit ýmissa annarra. Í sjónvarpinu í gær var viðtal við Gunnar G. Schram lögfræðiprófessor þar sem hann segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ef við gerumst aðilar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, þá er náttúrlega ljóst að í öllum þeim efnum sem það tekur til, en það er mjög breitt svið efnahagslífsins, þá verður þarna um hæstarétt að ræða ef upp koma deilumál sem skotið er til þessa dómstóls í Lúxemborg. Það sýnir að hann hefur endanlegt dómsorð og við sem önnur aðildarríki yrðum þá að hlíta dómum þessa nýja alþjóðlega dómstóls.`` Þetta er hans álit og ég vil benda á að Stefán Már Stefánsson prófessor hefur einnig haft svipaðar skoðanir um það að ef um svona dómstól yrði að ræða, þá þyrfti að gera breytingar á íslensku stjórnarskránni. Ég vil, virðulegur forseti, að lokum leggja áherslu á það að í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið er fyrst og fremst verið að semja um að afnema landamæri milli ríkja þannig að þeir sem eiga fjármagn geti farið með það þangað sem talið er hagkvæmast að fjárfesta og stofna fyrirtæki. Einnig er gert ráð fyrir óheftum vöruviðskiptum með iðnaðarvörur en viðskipti með sjávarafurðir eru ekki frjáls. Aðild að Evrópubandalaginu er að mati okkar kvennalistakvenna ekki kostur fyrir Íslendinga. Aðild að Evrópsku efnahagssvæði er stórt skref inn í EB eins og ég hef hér rakið. Þess vegna hefur Kvennalistinn ekki aðeins lýst yfir andstöðu við aðild Íslands að EB heldur höfum við lýst andstöðu við aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði þegar það er haft í huga hversu víðtækur sá samningur á að vera og hefur nú komið í ljós að hann gengur miklu lengra heldur en nokkurn hafði grunað. Ég tel að það sé mjög eðlilegt fyrir okkur að hafa góð samskipti við EB eins og við höfum haft en við megum ekki hefta okkur, við megum ekki loka okkur inni á einum markaði, við verðum að gæta þess að við lokum engum leiðum. Fyrir nokkrum árum fór meiri hlutinn af okkar fiskútflutningi á Bandaríkjamarkað en hin síðari ár hefur EB - markaðurinn tekið við stærstum hluta hans. Nú hefur þetta örlítið verið að snúast við, þ.e. Bandaríkjamarkaður hefur glæðst aftur og hann getur orðið okkur mikilvægur sem og markaðir í Austur - Evrópu og Asíu. Við þurfum því að gæta þess vel í samskiptum við aðrar þjóðir að binda okkur ekki fast í efnahagsheildir hvort sem þær heita Evrópubandalag eða Evrópskt efnahagssvæði heldur eigum við að líta til fleiri átta.

Ólafur Ragnar Grímsson : Virðulegi forseti. Í ræðu sinni áðan minnti hæstv. utanrrh. á sjónvarpsþátt sem var á dagskrá í Ríkissjónvarpinu í janúarmánuði sl. Í þeim þætti voru formenn allra flokkanna. Þar fóru fram ítarlegar umræður um Evrópubandalagið, Ísland og Evrópskt efnahagssvæði. Ég minnist þessa þáttar líkt og hæstv. utanrrh. Ég lagði það á mig í gærkvöldi að hlusta á hann á nýjan leik til þess að hafa það í fersku minni hvað sagt var í þeim þætti. Og það var fróðlegt og athyglisvert. Þar kom m.a. fram hjá hæstv. utanrrh. að ekki kæmi til greina að gera samning um Evrópskt efnahagssvæði sem fæli í sér yfirþjóðlegt vald. Það voru satt að segja lokaorð hæstv. utanrrh. í þeim þætti að það yrði ekki gerður samningur af hálfu Íslands ef í honum fælist fullveldisafsal í hendur yfirþjóðlegra stofnana. Í þessum þætti greindi ég frá þeirri afstöðu sem við ráðherrar Alþb. höfðum innan síðustu ríkisstjórnar, að afstaðan til Evrópsks efnahagssvæðis færi eftir því hvað í samningunum yrði endanlega. Og í þættinum var á það minnt að Evrópskt efnahagssvæði væri ekki veruleiki eins og Danmörk, Svíþjóð eða Noregur heldur væri Evrópskt efnahagssvæði hugtak, það væri samningaverkefni sem verið væri að vinna að. Það væri á engan hátt fullmótað og hin endanlega afstaða færi eftir því hver yrði niðurstaðan í samningunum. Það hefur verið gallinn við umræðuna hér á landi að ýmsir hafa haft tilhneigingu til þess að ræða um Evrópskt efnahagssvæði eins og því væri nú þegar eða hefði jafnvel í langan tíma verið gefin stærð. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson, fyrrv. forsrh., gerði hér á mjög greinargóðan hátt grein fyrir því hvers konar fyrirvarar og efasemdir voru innan síðustu ríkisstjórnar um margvíslega þætti samninganna. Ég þarf í sjálfu sér ekki að fara yfir það mál hér heldur vil eingöngu ítreka stuðning minn og samþykki við það sem hv. alþm., fráfarandi forsrh., Steingrímur Hermannsson lýsti hér mjög rækilega og ítarlega í sinni ræðu. Það var ýmislegt fleira sem setti svip sinn á vinnu síðustu ríkisstjórnar að þessum samningamálum. Fyrirvarar og efasemdir með skörpum hætti varðandi rétt útlendinga til þess að eignast land og landsins gæði á Íslandi, fyrirvarar um það að við mundum ekki selja í hendur erlendra stofnana eða alþjóðlegra stofnana fullveldisrétt íslensku þjóðarinnar og annað það sem snertir þá grundvallarafstöðu fráfarandi ríkisstjórnar sem hæstv. utanrrh. lýsti þá, og reyndar lýsti aftur hér í dag eins og ég mun koma að síðar, að ekki væri verið að láta af hendi neinn fullveldisrétt, það hefur verið sú afstaða sem hæstv. utanrrh. hafði innan síðustu ríkisstjórnar og lýsti enn á ný hér í dag. Vandi málsins er hins vegar sá að þegar lesin er yfirlýsing utanríkisráðherrafundar Evrópubandalagsins og EFTA - ríkjanna þá stangast sú yfirlýsing að því er virðist, og ég legg áherslu á orðin að því er virðist, á við þá fullyrðingu hæstv. utanrrh. að ekki sé verið að leggja drög að neinu fullveldisafsali. Sú yfirlýsing hæstv. utanrrh. stangast líka á við yfirlýsingar forsætisráðherra Noregs síðustu daga og yfirlýsingar forustumanna í Sviss, en bæði í Noregi og í Sviss telja menn að í þeim samningsgrundvelli sem nú liggur fyrir sé um að ræða slíkt fullveldisafsal að til þurfi að koma í Noregi aukinn meiri hluti þingmanna til þess að samþykkja slíkt og í Sviss eru miklar efasemdir um það hvort slíkt samrýmist sjálfstæði þjóðarinnar. Vandi okkar er þess vegna sá að vega það og meta á næstu vikum hvor hefur rétt fyrir sér, forsætisráðherra Noregs og forustumenn ríkisstjórnarinnar í Sviss, sem fullyrða að um fullveldisafsal sé að ræða, eða utanrrh. Íslands. Vandi okkar er sá að við þurfum að vega og meta, hafa þeir íslensku stjórnlagaprófessorar sem kenna stjórnskipunarrétt og alþjóðalög við Háskóla Íslands, prófessorarnir Stefán Már og Gunnar G. Schram, sem báðir hafa fullyrt að í þeim samningsdrögum sem nú er verið að ræða sé um að ræða fullveldisafsal og ákvæði sem brjóta gegn íslensku stjórnarskránni, rétt fyrir sér í þeim fullyrðingum eða hefur hæstv. utanrrh. rétt fyrir sér þegar hann segir að svo sé ekki? Er það þannig, hæstv. utanrrh., að það hafi allir rangt fyrir sér í málinu nema hæstv. utanrrh.? Þar er vandi Alþingis að vega það og meta á næstu vikum. Og af því að nú gekk í salinn hæstv. forsrh., sem kvað upp þann úrskurð í síðustu viku að utanrrh. hefði oftúlkað eða með öðrum orðum rangtúlkað það samkomulag sem þeir höfðu gert, þá stöndum við á Alþingi frammi fyrir þeim vanda að vega það og meta: Eiga orð hæstv. forsrh. einnig við í þessum efnum, að hæstv. utanrrh. sé að oftúlka eða rangtúlka það sem í samningunum felst? Ég ætla ekki að svara þeirri spurningu hér og nú vegna þess að hún er satt að segja svo alvarleg að það er ekki hægt að svara henni nema að undangenginni mjög ítarlegri athugun á þessu stærsta máli sem Alþingi Íslendinga kemur til með að fást við á næstu mánuðum. Og vegna þess misræmis sem þegar er komið í ljós í yfirlýsingum forsætisráðherra Noregs og forustumanna í Sviss annars vegar og utanrrh. Íslands hins vegar og vegna þess misræmis sem komið er í ljós milli skoðana fremstu íslenskra sérfræðinga á þessu sviði og túlkunar hæstv. utanrrh. hins vegar vil ég setja fram þá formlegu ósk hér strax í upphafi minnar ræðu að utanrmn., sem kjörin var hér í dag, hefji þegar í næstu viku ítarlega vinnu að þessu máli þar sem hún kalli formlega á vettvang utanrmn. þá innlenda sérfræðinga, prófessora í alþjóðarétti og stjórnskipunarrétti, sem fullfærir eru til þess að dæma um fullveldisafsal og sjálfstæði og stöðu íslensku þjóðarinnar. Ég tel einnig koma til greina að hæstv. utanrmn. kalli til sín erlenda sérfræðinga frá EFTA - ríkjunum og Evrópubandalagsríkjunum til þess að ræða þetta mál ítarlega því að að því er stefnt að ljúka samningunum í næsta mánuði. Þess vegna getur utanrmn. ekki beðið margar vikur eða mánuði eftir því að taka málið til ítarlegrar og formlegrar umfjöllunar. Ég vænti þess að nýkjörinn formaður utanrmn. verði við þessari formlegu ósk að nefndin hefji þegar í næstu viku formlega og ítarlega umfjöllun og könnun á þeirri yfirlýsingu sem utanríkisráðherrarnir staðfestu sl. mánudag og þeim drögum að samkomulagi sem liggja nú fyrir. Ég vil einnig spyrja hæstv. forsrh. hvort skilja beri þá samþykkt, sem ríkisstjórn Íslands gerði 5. maí og hæstv. utanrrh. kynnti hér í upphafi sinnar ræðu, á þann veg að þar með hafi innan ríkisstjórnar Íslands verið fallið frá öllum þeim fyrirvörum og efasemdum og viðvörunum um annað en það sem snertir fiskinn og fjallað var ítarlega um innan síðustu ríkisstjórnar og hv. alþm. Steingrímur Hermannsson, fráfarandi forsrh., rakti að hluta til mjög ítarlega hér í sinni ræðu. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er ekki vikið að neinu öðru en fiski, eins og það sé það eina sem Ísland þurfi að athuga í þessu máli. En þessir samningar um Evrópskt efnahagssvæði snúast ekki bara um fisk, þeir snúast líka um fullveldi. Og af því að hv. alþm. Björn Bjarnason minntist þess í Morgunblaðinu á sínum fyrsta degi hér á Alþingi að sér hefði orðið hugsað í salnum til föður síns og afa sem sátu hér einnig í salnum, þá vil ég minna á það að baráttan fyrir íslensku fullveldi og íslensku sjálfstæði var meginhlutverk afa hv. þm., sem reyndar einnig er afi hæstv. landbrh., og ég vona að þessir tveir ágætu þingmenn, annar landbrh. og hinn nýkjörinn þingmaður Sjálfstfl. og nýkjörinn í utanrmn., hugleiði þá arfleifð rækilega í meðferð þingsins um þessi mál á næstu vikum. Því til lítils hefðu afkomendur Benedikts Sveinssonar komið í þennan þingsal ef það ætti að verða fyrsta verk hæstv. landbrh. sem ráðherra og fyrsta verk hv. þm. Björns Bjarnasonar sem þingmanns að láta af hendi til Brussel hluta af því fullveldi sem Benedikt Sveinsson og aðrar kynslóðir íslenskra forustumanna gerðu að meginverkefni lífs síns að ná í hendur þessarar þjóðar. Ég óska þess vegna eftir því að hæstv. forsrh. svari því alveg skýrt hér í þessum umræðum hvort skilja beri samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 5. maí á þann veg að horfið hafi verið frá öllum þeim fyrirvörum og athugasemdum og viðvörunum sem giltu innan síðustu ríkisstjórnar vegna þess m.a. að hæstv. utanrrh. sagði í viðtölum við fjölmiðla eftir þennan fund ríkisstjórnarinnar að það væri megináfangi þessarar samþykktar að þá væru ekki lengur í gildi þeir fyrirvarar sem hefðu verið innan síðustu ríkisstjórnar. Virðulegi forseti. Í samþykkt og yfirlýsingu utanríkisráðherrafundar Evrópubandalagsins og EFTA kemur alveg skýrt fram að ætlunin er að lög Evrópsks efnahagssvæðis verði æðri íslenskum lögum. Það kemur í öðru lagi skýrt fram að dómstóllinn sem á að taka til starfa á að hafa víðtækara vald gagnvart dómstólum EFTA - ríkjanna, þar með Hæstarétti á Íslandi, yfirvald, sterkari stöðu en Hæstiréttur Íslands, heldur en rætt hefur verið um í aðdraganda málsins fram til þessa. Í þriðja lagi kemur fram að hin nýja EFTA - stofnun eigi að hafa samsvarandi vald og framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins. Það kemur fram í fjórða lagi, eins og hæstv. utanrrh. lýsti hér áðan, að erlendir menn eiga að hafa sama rétt til kaupa á landi og jörðum og gæðum hér á Íslandi og íslenskir ríkisborgarar og mun ég koma nánar að því síðar. Í fimmta lagi kemur fram að ætlunin er að hafa mun rýmri skipan á innflutningi á landbúnaðarvörum en rætt hafði verið um fram til þessa. Það kemur í sjötta lagi fram að félagsréttindi og félagsmál og umhverfismál eiga að taka mið af skipan þeirra mála innan Evrópubandalagsríkjanna en ekki innan EFTA - ríkjanna, sem tvímælalaust er afturför frá því réttarríki og þeim umhverfisreglum sem við viljum festa í sessi hér á Íslandi, og þætti mér fróðlegt að vita hvort hæstv. félmrh. og hv. þm. Karl Steinar Guðnason eru sammála því að vinnumálalöggjöf Evrópubandalagsins, lög og reglur um vinnumarkað og réttindi verkalýðsfélaganna, sem gilda innan Evrópubandalagsins, séu einnig fest í sessi hér á Íslandi. Ég hafði reyndar óskað eftir því að hæstv. félmrh. yrði hér í dag en því miður er hún ekki viðstödd. Í sjöunda lagi greindi hæstv. utanrrh. frá því að engir fyrirvarar væru lengur í gildi af hálfu Íslands nema þeir sem snerta fisk. Þeir væru allir úr sögunni. Allir fyrirvarar Íslands nema þeir sem snerta fisk væru úr sögunni. Það sem eftir væri væri öryggisákvæði sem hins vegar er orðað þannig í þessari yfirlýsingu að mjög erfitt er að skilja nákvæmlega hvað í því felst eða hvernig eigi að beita því og er mér nær að halda að það sé hlutur sem eigi eftir að útfæra nema fyrir liggi einhvers staðar í samningunum bakskjöl þar sem því er lýst. Ég tel það satt að segja mjög merkilegt ef ný ríkisstjórn Íslands hefur samþykkt það á nánast fyrstu dögum sínum að falla frá öllum hugmyndum um fyrirvara af Íslands hálfu á öðrum sviðum þessara samninga nema þeim sem snúa að fiski og taka í staðinn öryggisákvæði sem orðað er á þann hátt að ég efast um að nokkur þingmaður stjórnarliðsins gæti í dag útskýrt hvað í þessu öryggisákvæði felst. Í áttunda lagi er ljóst að í þessari yfirlýsingu samþykkir EFTA mun veikari stöðu í ákvörðunarferli Evrópska efnahagssvæðisins en talað hafði verið um fram að þessu. Þegar þetta er allt lagt saman er niðurstaða fundarins greinilega sú að EFTA - ríkin hafi í öllum meginatriðum fallist á kröfur og hugmyndir Evrópubandalagsins. Þegar við, sem höfum fylgst með þessum samningum í 1 1 / 2 ár innan síðustu ríkisstjórnar, lítum til baka og horfum á þann texta sem utanríkisráðherrarnir samþykktu sl. mánudag, þá er alveg ljóst að Evrópubandalagið hefur haft nær fullan sigur í öllum þessum þáttum málsins sem það hefur keppt að. Þá er eftir sá þáttur sem snýr að sjávarútvegi. Einnig um það mál hefur hæstv. utanrrh. látið frá sér fara yfirlýsingar síðustu daga sem eru vægast sagt sérkennilegar. Í útvarpi morguninn eftir utanríkisráðherrafundinn var hæstv. utanrrh. glaðbeittur og hress og lýsti því yfir að veigamikill áfangi í málefnum Íslands hefði fengist í þessari yfirlýsingu. Þarna hefði náðst viðurkenning á sérstöðu Íslands á sviði sjávarútvegsmála. Þetta voru orðin, ég held að ég muni þau nokkurn veginn orðrétt. Þegar textinn er hins vegar skoðaður kemur í ljós að það er ekkert slíkt í honum að finna. Þegar skoðaðar eru yfirlýsingar forsvarsmanna Evrópubandalagsins, m.a. utanríkisráðherra Lúxemborgar, þá benda þeir á að í þessu orðalagi sé ekki síður að finna viðurkenningu á rétti Spánverja og Portúgala til þess að veiða innan íslenskrar fiskveiðilögsögu en viðurkenningu á rétti Íslendinga. Eða með öðrum orðum er þessi texti á þann veg að utanrrh. Íslands segir: Hann viðurkennir okkar rétt. Forsvarsmaður Evrópubandalagsins segir: Hann viðurkennir rétt Spánverja og Portúgala. Með öðrum orðum gerðist ekkert markvert á fundinum hvað snertir sjávarhagsmuni Íslands, því miður. Að þessu leyti var þessi fundur jafntíðindalaus og allir aðrir fundir sl. 1 1 / 2 ár. Við sem höfum starfað með hæstv. utanrrh. í síðustu ríkisstjórn munum fjölmarga fundi þar sem boðað var í ríkisstjórninni að á næsta fundi kæmi viðurkenning Evrópubandalagsins á hagsmunum Íslands á vettvangi sjávarútvegs. Það gerðist ekki. Það gerðist ekki á næsta fundi. Það gerðist ekki á þar næsta fundi. Það hefur enn ekki gerst. Utanrrh. Íslands greip til þess ráðs eftir að hann var sestur í nýja ríkisstjórn að láta samningamann Íslands ganga út af samningafundum Evrópubandalagsins og EFTA. Og það var tilkynnt hér heima að þessi útganga væri til þess að reka á eftir Evrópubandalaginu að setja fram tilboð til móts við Íslendinga. Það er alveg ljóst af niðurstöðu utanríkisráðherrafundarins að þessi útganga aðalsamningamanns Íslands hefur algerlega verið hundsuð. Hún hefur engin áhrif haft. Við erum búin að hlusta á skálaræður Cossiga nú síðast í Þingholti nokkrum sólarhringum eftir að ný ríkisstjórn var mynduð. Við hlustuðum á ræður Mitterand. Við höfum heyrt frásagnir af ræðum Kohl. Við höfum fengið skýrslu um viðræður hæstv. utanrrh. og fyrrv. forsrh. við fjölmarga forustumenn þessara ríkja og ávallt hefur verið sagt að í þessum ræðum kæmi fram mikill skilningur, mikill velvilji. En það virðist bara vera í orði. Það er ekki á neinu samningaborði sem sá skilningur og sú velvild kemur fram. Og svo örvæntingarfullur er hæstv. utanrrh. orðinn að í sjónvarpinu í gærkvöldi og í viðtali við Dagblaðið/Vísi í dag dregur hann varnarsamninginn upp á borðið og segir: Fyrst ekkert hefur gengið fram að þessu, hvorki skálaræðurnar, útganga aðalsamningamannsins eða neitt annað, þá er hér varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna, þáttur Íslands í varnarsamningi nýrrar Evrópu, og vísar í Dagblaðinu/Vísi í dag í viðræður sínar við utanríkisráðherra Ítala þar sem þeir virðast hafa verið að ræða um þátttöku Íslands í Vestur - Evrópuhernaðarbandalaginu. Ég hef nú hingað til viljað taka hæstv. utanrrh. alvarlega. Ég hef ekki tamið mér þann stíl núv. forsrh. að segja hann oftúlka frásagnir af heiðursmannasamkomulagi forustumanna stjórnmálaflokkanna. Í síðustu ríkisstjórn gat hæstv. utanrrh. treyst því að orð fyrrv. forsrh. og fyrrv. fjmrh. stæðu. Við komum aldrei fram í sjónvarpi tveimur dögum seinna og sögðum: Þetta var nú oftúlkun hjá utanrrh. Ég hef tekið hann alvarlega og geri enn. En það er auðvitað slíkt skref af hálfu utanrrh. lýðveldisins Íslands að draga varnarsamkomulag Íslands við Evrópuríkin og Bandaríkin inn í þessa umræðu að ég skil ekki hvers vegna hæstv. utanrrh. minntist ekki á það í ræðu sinni hér áðan þegar hann gerði Alþingi grein fyrir stöðu málsins. Eða er þetta tal um samhengi Evrópska efnahagssvæðisins við varnarsamning Íslands og Bandaríkjanna eða við nýjan varnarsamning Íslands og Vestur - Evrópu bara ætlað fjölmiðlunum? Ég vil þess vegna líka óska eftir því að hæstv. utanrrh. geri grein fyrir því hér í þinginu hvað fólst í viðræðum hans við utanríkisráðherra Ítala um þátttöku Íslands í varnarsamstarfi Vestur - Evrópuríkjanna. Eða hyggst hæstv. utanrrh. segja varnarsamningnum við Bandaríkin upp til þess að fá einhverja taflstöðu í samningunum um Evrópskt efnahagssvæði? Vegna þess að orð af þessu tagi eru auðvitað dauð og ómerk nema þeim sé fylgt eftir með því að segja upp varnarsamningnum við Bandaríkin. Satt að segja finnst mér þetta tal, bæði í sjónvarpinu í gær og við Vísi í dag, vera gáleysislegt tal. Ef á að taka mark á því, þá krefst það sérstakra útskýringa af hálfu hæstv. utanrrh. hér. Því miður er það þannig að í sjávarútvegsmálum hefur ekki enn tekist, þrátt fyrir samfellt starf í 1 1 / 2 ár, að tryggja með neinum hætti að Evrópubandalagið gangi til móts við Íslendinga. Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram í þessum umræðum, þá hafa komið fram mismunandi fullyrðingar um það hvort í þessum samningum felist fullveldisafsal. Alþingi Íslendinga er fyrst og fremst kosið til þess að tryggja fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar. Það er æðsta verkefnið sem okkur er sett. Þess vegna er það nauðsynlegt að áður en verður gengið frá samningum í næsta mánuði, þá verði utanrmn. búin að skila Alþingi niðurstöðu í því máli. Satt að segja tel ég óverjandi að Alþingi fari heim núna áður en komin er full niðurstaða í það hvort í þeim samningum sem utanrrh. hyggst undirrita í næsta mánuði fyrir hönd Íslands er um að ræða fullveldisafsal. Það er fullkomlega óverjandi fyrir þjóðþing sem vill taka sig alvarlega að fara heim 2 -- 3 vikum áður en slíkur samningur yrði undirritaður, án þess að taka til ítarlegrar meðferðar og komast að niðurstöðu um það hvort í slíkum samningi sé verið að afsala fullveldi og sjálfstæðisrétti þjóðarinnar. Ég vil beina þeim tilmælum til hæstv. forsrh. að hann íhugi í alvöru að þingið sitji hér fram eftir júní fyrst sú nýja staða er komin upp frá því að Alþingi var kallað saman að utanríkisráðherrafundur Evrópubandalagsins og EFTA - ríkjanna skilaði þeirri niðurstöðu sem við erum hér að fjalla um. Það er algerlega ný staða í málinu og krefst þess að þjóðþing sjálfstæðrar þjóðar gefi því máli allan forgang. Ég vil segja við hv. Alþingi: Það að sameina Alþingi í eina deild er smámál hjá því að taka afstöðu til fullveldis - og sjálfstæðisatriðanna í þeim samningi sem utanrrh. hefur boðað að hann muni undirrita ef Evrópubandalagið fellst á kröfurnar í sjávarútvegi. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég ítreka til hæstv. landbrh. að hann láti í té svör við þeirri spurningu sem ég sendi honum bréflega fyrir rúmri viku. Væri æskilegt að fá svar við því hér í þessari umræðu frá hæstv. landbrh. hvort ráðherrann er reiðubúinn að samþykkja að erlendir menn hafi sama rétt til þess að kaupa jarðir og landsins gæði á Íslandi og Íslendingar samkvæmt þessum samningi. Hæstv. utanrrh. vék að því máli hér áðan. Það er athyglisvert að í þeirri lýsingu sem hæstv. utanrrh. gaf hér staðfesti hann það að í þessum samningi, sem verið er að vinna að, er ætlunin að íbúar Barcelona, íbúar Berlínar, íbúar Brussel, íbúar Birmingham hafi sama rétt til að kaupa jarðir og landsins gæði og íbúarnir í Breiðholtinu. Það var það sem hæstv. utanrrh. sagði hér áðan ef umbúðirnar eru teknar utan af því sem hann sagði. Hann sagði að það ætti að breyta íslenskri löggjöf á þann veg að menn hefðu sama rétt. Með öðrum orðum, þéttbýlisbúar á Íslandi ættu ekki að hafa meiri rétt til að kaupa sér jarðir og landsins gæði á Íslandi en þéttbýlisbúar í Evrópubandalagsríkjunum. Það væri hugsanlega hægt að breyta jarðalögunum á þann veg að menn yrðu að búa á jörðunum, en ef um væri að ræða rétt þeirra sem ekki búa á jörðunum, þá ætti það sama að ganga yfir útlenda menn og Íslendinga. Með öðrum orðum, svo að ég taki dæmi: Ingimundur Sigfússon í Heklu á eina af bestu jörðum þessa lands. Ingimundur Sigfússon í Heklu býr ekki á þessari jörð. En samkvæmt því sem utanrrh. er að lýsa hér væri Ingimundi Sigfússyni í Heklu bannað að eiga þessa jörð samkvæmt þessum nýju reglum, eða a.m.k. ef Ingimundur Sigfússon í Heklu ætti að hafa rétt til að eiga hana, þá ættu forstjórar bílainnflutningsfyrirtækjanna í Barcelona, Birmingham og Brussel að hafa sama rétt. Ég skal taka annað dæmi, hæstv. utanrrh. Ég skal taka dæmi af Kletti í Borgarfirði. Samkvæmt þeirri skipan sem hér er í dag á ágætur vinur okkar beggja, sem býr í Garðabænum, rétt til þess að eiga Klett í Borgarfirði. En samkvæmt þeirri nýskipan sem hæstv. utanrrh. var að boða hér ætti Andreotti, þegar hann lætur af embætti á Ítalíu, að eiga sama rétt til að eiga Klett í Borgarfirði og hv. alþm., fyrrv. forsrh., Steingrímur Hermannsson. Þetta var sú skipan sem hæstv. utanrrh. var að lýsa hér með orðalagi utanrrn. þannig að það skildist ekki á mæltu máli. Og ég spyr hæstv. landbrh.: Er hann reiðubúinn að samþykkja slíkar breytingar á íslenskum lögum sem veita Andreotti sama rétt og Steingrími Hermannssyni og eigendum Volkswagen sama rétt og umboðsmanni þeirra á Íslandi til að eignast fegurstu jarðir Íslands? Á það að vera erindi hæstv. landbrh. Halldórs Blöndals og hv. alþm. Björns Bjarnasonar að veita Ítölum, Spánverjum og Þjóðverjum rétt til þess að eignast allar jarðirnar í Þingeyjarsýslu þar sem afi þeirra var kjörinn fulltrúi bænda til þess að tryggja sjálfstæði og fullveldi íslenskrar þjóðar? Verði það niðurstaðan hefur hv. þm. Birni Bjarnasyni til lítils orðið hugsað til afa síns á fyrsta degi sínum hér í salnum.

Björn Bjarnason : Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka síðasta ræðumanni hlý orð í garð forfeðra minna sem hafa starfað hér í þingsölunum og hvernig hann hefur minnst þeirra hér í ræðu sinni. Ég ætla í upphafi þessa máls að minna á það hvernig gangur mála hefur verið varðandi þátttöku Íslendinga í umræðunum um Evrópska efnahagssvæðið. Það er um það rætt nú að verið sé að mynda nýja Evrópu, Evrópumyndin hafi breyst og það sé verið að taka upp nýja skipan í Evrópu eftir að múrarnir hrundu og eftir að samvinna þjóðanna hefur stóraukist á þeim grundvelli sem lagður var með Evrópubandalaginu árið 1957 og síðan framvindu mála frá þeim degi. Þessi breyting hefur verið kennd við húsagerðarlist, að menn séu að reisa nýtt hús í Evrópu, og grunnurinn hefur verið lagður og síðan eru menn að bæta ofan á hann hver með sínum hætti. Íslendingar ákváðu í mars 1989 undir forustu þeirra hæstv. utanrrh. og hæstv. fyrrv. forsrh. Steingríms Hermannssonar að taka þátt í þessari nýskipan í Evrópu með aðild að viðræðum EFTA og Evrópubandalagsins um Evrópskt efnahagssvæði. Á fundi sem haldinn var í Ósló í mars 1989 var þessi ákvörðun tekin. Það var um það rætt síðan haustið 1989 hvort Alþingi Íslendinga ætti að setja viðræðumönnum um þessi mál umboð. Það var tillaga Sjálfstfl. á þeim tíma í nóvember og desember 1989 að slíkt umboð yrði samþykkt hér á Alþingi. Því var þá eindregið hafnað af hæstv. utanrrh. og hæstv. þáv. forsrh. og talið að þetta mál ætti að vera í höndum ríkisstjórnarinnar og í höndum utanrrh. í samræmi við þær venjur og reglur sem giltu um slík mál og slíka samninga. Sjálfstfl. taldi á þessum tíma að hér væri um slíkt stórmál að ræða að það væri eðlilegt að Alþingi hefði beinan atbeina að stefnumótun í því með því að veita þingumboð til ríkisstjórnarinnar vegna þess. Sjálfstfl. hefur síðan sætt sig við þá málsmeðferð sem ríkisstjórnin hafði í málinu og tekið þátt í umræðum hér á þingi um skýrslur utanrrh. þegar þær hafa verið lagðar fram. Sjálfstæðismenn beittu sér fyrir því 12. febr. sl. með sérstakri beiðni til hæstv. utanrrh. að hann legði fram skýrslu um málið eins og það stæði í lok þess kjörtímabils sem lauk nú í apríl. Þessi skýrsla var lögð fram í mars sl. en því miður tókst ekki á síðustu dögum þingsins að ræða hana og ekki að fjalla um þau mál sem þá voru efst á baugi og lágu þá til grundvallar í þeim viðræðum sem höfðu farið fram allt frá árinu 1989 um þátttöku Íslands í Evrópska efnahagssvæðinu. Hæstv. utanrrh. lét dreifa þessari skýrslu sinni á fundinum í dag og leggur hana til grundvallar þegar hann ræðir um þau mál sem nú eru á dagskrá og leggur því til grundvallar þegar hann greinir þinginu frá síðasta sameiginlega fundi ráðherra Evrópubandalagsins og EFTA - ríkjanna sem haldinn var í Brussel á mánudaginn. Það er fullkomlega eðlilegt hjá hæstv. utanrrh. að standa þannig að málum að leggja þessa skýrslu hér fram og kynna hana þingmönnum um leið og hann greinir frá fundinum í Brussel á mánudaginn því að í þeirri skýrslu er getið um sambærilegan fund og haldinn var á mánudaginn og fram fór 19. des. 1990. Og ég verð að segja að það kemur mér mjög á óvart að hlýða hér á ræðu hæstv. fyrrv. forsrh. og hæstv. fyrrv. fjmrh. um þessi mál og sérstaklega um þau mál sem lúta að yfirþjóðlega þættinum í öllu þessu stóra máli þegar maður lítur á þá skýrslu sem samin var í mars 1991 og byggist á ráðherrafundi sem haldinn var 19. des. 1990 þegar þeir báðir sátu í ríkisstjórn. Þeir gerðu báðir að sérstöku umræðuefni hinn yfirþjóðlega þátt. Og hæstv. fyrrv. forsrh. Steingrímur Hermannsson vék í ræðu sinni sérstaklega að 6. tölul. í ályktun ráðherrafundar EFTA og EB, sem var haldinn á mánudaginn sl., þar sem segir um ráðherrana, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þeir fögnuðu þeim árangri sem náðst hefur við skilgreiningu lausnar á rekstrarvanda kerfis sem tryggt gæti jöfn samkeppnisskilyrði um allt EES, þar með talið að því er varðar ríkisstyrki. Þeir tóku fram að dregið hefði saman með samningsaðilum við að skilgreina í meginatriðum verkaskiptingu og samstarf milli framkvæmdastjórnar EB annars vegar og sjálfstæðrar EFTA - stofnunar sem hefði samsvarandi umboð og svipað hlutverk og framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hins vegar.`` Þetta segir í 6. tölul. yfirlýsingar sem ráðherrarnir gáfu út nú á mánudaginn. Í ályktun ráðherranna, sem gefin var út 19. des. og er að finna í þessari skýrslu sem utanrrh. lagði hér fram og hefur verið kynnt þingmönnum hér í dag að nýju, er komist þannig að orði, með leyfi virðulegs forseta: ,,Ráðherrar tóku fram að samningamenn ynnu nú á þeim grundvelli að sett yrði upp sjálfstæð EFTA - stofnun til að beita samkeppnisreglum. Slík stofnun ætti að hafa samsvarandi umboð og hlutverk og framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins.`` Um þetta mál var rætt þá þegar þegar þessi skýrsla var gefin út. Og þegar þessi fréttatilkynning kom fram, 19. des. 1990, var vakin athygli á þessu orðalagi sérstaklega, hvað í því fælist. Það hlýtur einnig að hafa verið í verkahring ráðherra á þeim tíma að fjalla um þetta og gera sér grein fyrir því hvað í þessu orðalagi fælist. Þess vegna kemur mér á óvart að hv. 8. þm. Reykn. skuli tala hér eins og þessi mál komi honum sérstaklega á óvart nú á þessari stundu þegar hann sat í ríkisstjórn á þeim tíma sem þetta ákvæði kom fyrst inn í ályktanir sameiginlegs fundar EFTA og Evrópubandalagsins. Það kemur mér einnig á óvart að heyra hæstv. fyrrv. forsrh. taka þannig til orða í blaðaviðtölum að hann hefði ekki getað sætt sig við og talið að um slík mál, væntanlega þetta mál eins og hann vék sérstaklega að í ræðu sinni, hefði ríkisstjórnin átt að fjalla sérstaklega og hann hefði aldrei getað sætt sig við það ef hann sæti í ríkisstjórn að um slíkar ákvarðanir væri ályktað nema ríkisstjórnin hefði sérstaklega verið kölluð saman til þess. Ég tel að í þessu efni gangi núv. ríkisstjórn aðeins að því sem var og hafði verið gert þegar hún var mynduð 30. apríl sl. Þannig er þetta mál vaxið. Og þegar ræðumenn tíunda hér einstök atriði í þessari ályktun, sem liggur til grundvallar þessum almennu umræðum, þ.e. yfirlýsingu ráðherranna frá 13. maí sl., þá verða menn að hafa í huga að þessar viðræður, sem hófust í mars 1989, byggjast á þeim grundvelli að EFTA - ríkin samþykkja í upphafi að ganga að þeim skilyrðum Evrópubandalagsins að 1400 réttargjörningar Evrópubandalagsins skuli verða lög í EFTA - löndunum. Annars verði Evrópska efnahagssvæðið ekki til. Þetta er sá grundvöllur sem lagður var í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og sá grundvöllur sem liggur að baki umræðunum um Evrópska efnahagssvæðið. Síðan hafa menn frá þeim tíma sem þessar ákvarðanir voru teknar, frá árinu 1989, verið að fikra sig áfram stig af stigi og reyna að ræða um þau atriði sem ágreiningur er sérstaklega um. Þessi ályktun, sem liggur nú hér fyrir okkur og umræður hafa spunnist um, er aðeins eitt þrep á þeirri leið, einn áfangi á þeirri leið og þar eru tíunduð þau atriði sem ekki hefur enn náðst samkomulag um. Og þar kemur fram, eins og hæstv. utanrrh. gat um, að það eru sérstaklega sjávarútvegsmál, landbúnaðarmál og síðan spurning um að stofna sérstakan sjóð og síðan einstök ákvörðunaratriði varðandi hinar sameiginlegu stofnanir. Varðandi hinar sameiginlegu stofnanir, eins og hæstv. utanrrh. benti réttilega á í sinni ágætu skýrslu sem hann flutti þingheimi í upphafi þessara umræðna, er á lokablaðsíðum þessarar skýrslu, sem lögð hefur verið fram á fundinum, ítarlega fjallað um laga - og stofnanamál þar sem tekið er á öllum þeim atriðum sem koma til álita þegar þessi skýrsla og þessi yfirlýsing ráðherrafundarins frá 13. maí er lesin. Þar er ítarleg greinargerð um hvert einasta og einstakt atriði, um EES - stofnunina, um hlutverk þjóðþinga, um EES - dómstólinn, um öryggisákvæði og annað slíkt. Þar er lagður grunnurinn og í tíð fyrrv. ríkisstjórnar var lagður grunnur að þessu leyti einnig, eins og fyrrv. ríkisstjórn samþykkti, að Íslendingar gengju til þessa samstarfs á þeim grundvelli að allur lagabálkur Evrópubandalagsins, 1400 réttargjörningar, yrði lagður til grundvallar í viðræðunum. Um hann yrði ekki samið heldur einstök atriði sem menn tækju og teldu að væri ágreiningur um. Þannig stendur því þetta mál nú þegar stjórnarskipti fara fram og í ljósi þessa ber að skoða þá ályktun sem ráðherrarnir samþykktu á fundi sínum á mánudaginn og í ljósi þessa verður einnig að skoða þær yfirlýsingar og þær umræður sem hér fara fram og það hvað ráðherrar í fyrrv. ríkisstjórn hafa um þetta mál að segja. Þeir hafa staðið að þessu í meginatriðum. Hæstv. utanrrh. sagði á fundi fyrir kosningarnar að 98% af því sem um þyrfti að semja vegna þátttöku í Evrópska efnahagssvæðinu væri þegar um samið og að það væri búið að ganga frá þessu og það ætti einungis eftir að ganga frá --- ég segi einungis en vil nú setja það innan gæsalappa því að það eru vissulega mjög mikilvæg atriði --- 2% af þeim atriðum sem um þyrfti að semja í þessum málum. Þetta eru staðreyndir sem liggja fyrir og það liggur einnig fyrir að við erum hér að tala um 70 -- 80% af því sem við þyrftum að semja um við Evrópubandalagið ef við tækjum þá ákvörðun að sækja um aðild að bandalaginu. Þetta var gert í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Mér finnst nauðsynlegt að menn hafi þetta í hyggju og í huga í þessum umræðum og minnist þess hvernig fyrrv. ríkisstjórn stóð að þessum málum. Ég vil rifja upp að við sjálfstæðismenn lögðum til að þetta yrði gert með sérstöku umboði Alþingis, en því var hafnað af fyrrv. ríkisstjórn. Hún vildi hafa þetta mál alfarið í sínum höndum og þar voru þeir samstiga allir forustumenn í þeirri ríkisstjórn, þeir menn sem hér hafa áður talað, hæstv. fyrrv. forsrh. og hæstv. fyrrv. fjmrh. Við nokkrir þingmenn tókum þátt í fundi fyrir kosningarnar þar sem þetta mál var rætt sérstaklega og þar sem hæstv. utanrrh. minntist á þá staðreynd að búið væri að semja um 98% af þeim atriðum sem um þyrfti að semja og var því ekki andmælt, en hv. 8. þm. Reykn. lét þess getið að sér hefði ekki verið kunnugt um að um jafnmikið hefði verið samið og raun bar vitni. Ég vil taka það fram að hann taldi að hæstv. utanrrh. hefði ef til vill ekki skýrt ríkisstjórninni frá þessu öllu en hann mótmælti ekki þeirri staðreynd að málið væri komið jafnlangt og raun ber vitni. Mér finnst nauðsynlegt að hafa þetta í huga. En mikilvæg atriði eru eftir. Og vissulega verður það mikið verk fyrir hið háa Alþingi að taka ákvarðanir síðan um einstök atriði í þessu máli öllu ef það kemst á það stig að það verði lagt hér fyrir og menn fari að taka einstök mál sem við þurfum að taka afstöðu til þegar samningar hafa verið gerðir. Það er mikið starf óunnið að því leyti. Pólitíska stefnumótunin var í höndum hæstv. utanrrh. og fyrrv. ríkisstjórnar sem lagði grunninn að þessu máli og síðan hafa þessir samningsaðilar verið að þrengja ágreiningsatriðin. Þau liggja nú hér fyrir í þessari ályktun sem hæstv. utanrrh. gerði góða grein fyrir í upphafi máls síns og ég ætla ekki að rekja einstaka þætti þess máls. Spurningin hlýtur að vera eftir hverju er að slægjast eins og fram kom í máli hæstv. utanrrh. Hann gat þess að á döfinni væru ráðagerðir um það að gert yrði, eins og hann kallaði, sérstakt áhættumat. Menn færu yfir þetta og kynntu sér einstaka þætti þessara mála enn frekar með íslenska hagsmuni í huga og síðan yrði tekin afstaða að því leyti. Þá er eftir, eins og fram hefur komið, að ræða um sjávarútvegsmál, landbúnaðarmál og ýmis fleiri mál og þau mál sem almennt er talað um í þessari ályktun ráðherrafundarins i Brussel. Það er ekki langur tími til stefnu ef að líkum lætur og það er komið fram að innan EFTA - hópsins og innan Evrópubandalagsins eru skiptar skoðanir milli ríkja. Innan EFTA - hópsins vitum við að það er alveg yfirlýst stefna a.m.k. tveggja EFTA - ríkja, þ.e. Austurríkis og Svíþjóðar, að líta þannig á að þessir samningar um Evrópska efnahagssvæðið séu fyrsti áfanginn, fyrsta, annað og jafnvel þriðja skrefið inn í Evrópubandalagið. Við vitum það. Það er yfirlýst stefna þessara þjóða. Finnar hafa verið að breyta sinni stefnu. Það er alveg augljóst að andstaða Finna við þátttöku í Evrópubandalaginu er ekki jafnmikil og áður og raunar má segja að hún sé að hverfa. Og það er athyglisvert að hinn nýi forsætisráðherra Finna, sem er úr Miðflokknum þar sem andstaðan hefur verið mest við þátttöku í Evrópubandalaginu, hefur gefið yfirlýsingar sem túlka má með þeim hætti að Miðflokkurinn sé að breyta um afstöðu í þessu máli. Við vitum síðan hvað er að gerast í Noregi, að norska ríkisstjórnin hefur ekki tekið ákvörðun um aðild að Evrópubandalaginu, en þróunin þar er í þá átt og í Noregi ræða menn um að þessi samningsgerð sé ekki annað en áfangi eða að menn séu að komast í biðstöðu til þess að geta tekið stefnuna alfarið inn í Evrópubandalagið. Þessi skref hafa verið stigin hér á undanförnum árum undir forustu fyrrv. ríkisstjórnar og með vilja og vitund Alþingis á grundvelli þeirra skýrslna sem utanrrh. hefur lagt fram á þinginu á hverjum tíma og hvað skýrast kom fram í skýrslunni sem lögð var fram í mars sl. samkvæmt ósk sjálfstæðismanna. Eins og ég sagði vannst því miður ekki tími til að ræða þá skýrslu en ef menn hefðu rætt hana þá hefði margt af því sem hér hefur verið sagt í þessum umræðum e.t.v. verið talið óþarft. En það eru mörg og mikilvæg mál og miklar ákvarðanir sem þarf að taka og sjálfsagt að líta á einstaka þætti og skoða einstök lagaleg atriði og öll þau atriði sem lúta að þessari samningsgerð sem nákvæmast til þess að fyrirbyggja misskilning og koma í veg fyrir að menn séu að deila um atriði sem kannski er óþarft að deila um. Menn þurfa að átta sig á lögsögu hins nýja dómstóls og menn þurfa að átta sig á gildi þessara stofnana. En fyrir íslenska ríkið, miðað við það hvað þegar hefur verið gengið langt í þessum samningum og miðað við þær yfirlýsingar sem gefnar hafa verið í tíð fyrrv. stjórnar og miðað við framvinduna á þeim tíma sem verið hefur frá því að núv. ríkisstjórn tók við völdum, þarf náttúrlega sérstaklega sterkar og öflugar ástæður til þess að Ísland fari allt í einu nú að taka ákvörðun um það að draga sig í hlé í þessum viðkvæmu samningaviðræðum. Það hefur hins vegar komið fram að ýmsum félögum okkar í EFTA t.d. virðist ekki endilega á móti skapi að við drögumst aftur úr eða að við höfum ekki samleið með þeim og þeim mundi væntanlega finnast auðveldara að ná samkomulagi við Evrópubandalagið um hin óleystu mál ef Íslendingar stæðu ekki jafnfast á kröfunni í sjávarútvegsmálum eins og gert hefur verið undir forustu hæstv. utanrrh. Um það er enginn ágreiningur hér á þingi miðað við ræður manna, þar eru allir flokkar sammála um það hvernig á málum skuli haldið. Ég tek undir það með hv. 8. þm. Reykn. að það vakti sérstaka athygli mína að hæstv. utanrrh. hefur minnst á varnarmálin í sambandi við þessa stefnumótun nú á síðustu dögum. En þó ætti það ekki að koma neinum á óvart því að hæstv. utanrrh. hefur áður rætt um varnarmálin í tengslum við þátttöku Íslands í evrópsku samstarfi. Var það gert m.a. á þeim tíma og áður en samstarf þeirra flokka hófst sem sátu í síðustu ríkisstjórn. Ég hef lýst þeirri skoðun minni opinberlega, og tel að ég eigi að gera það hér í þessum umræðum vegna þess hvernig um það mál var fjallað hér áðan, að ég tel sjálfsagt fyrir Íslendinga að huga að því hvort þeir eigi að tengjast með einum eða öðrum hætti Vestur - Evrópusambandinu, þ.e. því bandalagi sem var stofnað árið 1948 og má kalla eins konar aðdraganda að því að Atlantshafsbandalagið var stofnað, bandalag sem stofnað var meðal þjóða á meginlandi Evrópu til þess að tryggja öryggi sitt og hefur síðan nú á síðustu árum þróast á þann veg að það er orðið samstarfsvettvangur aðildarþjóða Evrópubandalagsins um varnar - og öryggismál og gegndi m.a. miklu hlutverki í sambandi við Persaflóastríðið á dögunum. Norðmenn hafa hugað að því að tengjast þessu sambandi, Vestur - Evrópusambandinu, og ég tel að við Íslendingar eigum að líta á það mál eins og öll önnur sem eru til þess fallin að við fáum sem besta og mesta aðild og getum orðið sem bestir þátttakendur í þeirri miklu breytingu sem er að gerast í Evrópu á þessari stundu. Það er ljóst að það hefur lengi ríkt vafi um það hvort þetta Evrópska efnahagssvæði yrði að veruleika eða ekki og menn hafa beðið í eftirvæntingu eftir því hvað gerðist á fundinum sem hæstv. utanrrh. var á í Brussel á mánudaginn og veltu því fyrir sér hvort hann mundi bera þann árangur sem við stöndum nú frammi fyrir eða hvort hann yrði jafnvel til þess að upp úr slitnaði. Það gerðist ekki. Hin pólitíska ákvörðun var tekin um að halda áfram og nú vænta menn þess að fyrir sumarleyfi eins og kallað er eða fyrir 1. ágúst verði unnt að stíga enn eitt skrefið í þessu efni og nálgast enn frekar markmiðið um að koma formlega á fót hinu Evrópska efnahagssvæði sem hefur verið í mótun frá árinu 1989 og hefur verið hér mikil samstaða um, mikil pólitísk samstaða um og aðeins Kvennalistinn hefur í raun og veru lýst andstöðu við, því að allir aðrir stjórnmálaflokkar sem nú eiga sæti á Alþingi hafa verið virkir þátttakendur í því að móta þá stefnu sem ríkisstjórn Íslands fylgir nú og leggja grunninn að þeim ályktunum sem Íslendingar hafa staðið að, bæði nú 13. maí og einnig 19. des. sl. og alla daga frá því að hæstv. fyrrv. forsrh. Steingrímur Hermannsson og hæstv. utanrrh. sóttu leiðtogafund EFTA í Ósló í marsmánuði 1989. Og þeir hafa síðan á þessum árum, á þessum mánuðum eða missirum sem liðin eru --- þetta hefur gengið mjög hratt fyrir sig og menn hafa sett sér þröngar tímaskorður og miða að því að þetta svæði verði orðið að veruleika 1. jan. 1993 --- á þeim missirum sem liðin eru frá fundinum í Ósló 1989 hafa þeir sjálfir verið að slípa og þróa þær yfirlýsingar sem þeir gáfu, þá fyrirvara sem þeir settu og við stöndum hér og höfum nú í höndunum skýrslu utanrrh. og ályktanir sem gerðar hafa verið á þeim grunni og þær eru hér til umræðu.

Ólafur Þ. Þórðarson (um þingsköp) : Herra forseti. Ég óska eftir að fá það upplýst hjá hæstv. forseta hvort sú umræða sem nú fer fram sé leyfð samkvæmt 32. gr. þingskapa, þ.e. samkvæmt þeim texta sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi forseta: ,,Forseti getur leyft að tekið sé fyrir mál utan dagskrár sem í senn er svo mikilvægt að ekki rúmast innan ramma 1. mgr. og svo aðkallandi að ekki geti beðið meðferðar skv. 31. gr. eða annarra formlegra þingmála. Fer þá um umræðu málsins skv. 36. gr. eftir því sem við á.`` Ég óska að það verði upplýst hvort þessi umræða fer fram samkvæmt þessum ákvæðum og ef svo er ekki, samkvæmt hvaða ákvæðum umræðan fer þá fram.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Forseti vill upplýsa hv. 2. þm. Vestf. um að hér er ekki um að ræða utandagskrárumræðu. Þetta mál er á dagskrá og hér er um að ræða munnlega skýrslu. Það var gert samkomulag milli allra þingflokka, eins og reyndar oft áður hefur verið gert, fyrir fram um það að þessi umræða yrði tímasett. Forseti gat þessa í upphafi fundar áður en umræðan hófst, með hvaða hætti hefði orðið samkomulag um að umræðan færi fram, þ.e. að hver þingflokkur hefði til umráða eina klukkustund eða tvisvar sinnum 30 mínútur, en hæstv. utanrrh. hefði 40 mínútur, þ.e. þá væri hlutur Alþfl. 1 klukkutími og 10 mínútur. Þetta var rætt á fundi með öllum þingflokksformönnum í morgun kl. 11 og varð samstaða um það. Ég vona að þetta svari þessari athugasemd og fyrirspurn hv. 2. þm. Vestf. Að öðru leyti held ég að forseti geti vísað til 38. gr. 2. mgr. þingskapa.

Ólafur Þ. Þórðarson (um þingsköp) : Herra forseti. Hér kom fram hjá hæstv. forseta mjög löng lýsing á því hvað gert hefði verið hér í hliðarsölum, en mín spurning var mjög einföld, samkvæmt hvaða ákvæðum þingskapa væri starfað og það kom hér fram í svari forseta að það sé vitnað í 38. gr. þingskapa sem ég hygg að, með leyfi forseta, megi þá túlka sem það sé byggt á eftirtöldum atriðum ef ég fengi að lesa þau upp, með leyfi forseta: ,,Forseti getur stungið upp á að umræðum sé hætt og einnig getur forseti lagt til, hvort heldur í byrjun umræðu eða síðar, að umræðum um mál skuli lokið að liðnum ákveðnum tíma.`` Í báðum tilfellum er gert ráð fyrir því að umræða hefjist eftir reglum þingskapa og þegar umræða er hafin, þá geti forseti gert tillögur, stungið upp á því eins og hér er sagt. Þessu virðist alveg hafa verið snúið við, þ.e. að forseti telur sig hafa vald til þess að semja um það hvernig hér sé staðið að málum í þinginu án þess að það sé nokkur stoð í þingsköpum fyrir þeim samningum og virðist nú nokkuð prjónað af fingrum fram svo ekki sé meira sagt. Ég er nú ekki að bera á hæstv. forseta að hann hafi algjörlega yfirgefið það að starfa samkvæmt þessum þingsköpum sem eru í gildi, en  Ég vil þess vegna undirstrika það að ég biðst nú undan því að svona þingsköp, eins og hér hefur verið lýst af hæstv. forseta, séu látin gilda heldur verði farið eftir þeim þingsköpum sem eru í gildi og umræðum hagað samkvæmt því þannig að hérna verði alveg skýrt tekið fram hvort menn eru að tala um hálftíma umræðu eða ótakmarkaða umræðu samkvæmt þingsköpum, það verði alveg skilið þar skýrt á milli. Jafnframt hefur forseti að sjálfsögðu vald til þess að koma með uppástungur samkvæmt 38. gr. og ég hef ekkert við það að athuga að forseti komi með tillögur, en að sjálfsögðu eru það tillögur sem á að leggja fyrir þingheim, með fullri virðingu bæði fyrir Páli Péturssyni og öðrum sem forseti hefur vafalaust átt ánægjulegar samræður við.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Vegna orða hv. 2. þm. Vestf. vill forseti geta þess að þó hann hafi hér áður fyrr haft gaman af því að prjóna, jafnvel af fingrum fram, þá telur hann nú að það sé fyllilega farið eftir þingsköpum varðandi meðferð þessa máls. Það var reyndar mjög skýrt tekið fram hér áður en þessi umræða hófst með hvaða hætti samkomulag var gert milli allra þingflokksformanna. Það var ekki gert í hliðarsölum, það var gert á fundi með formönnum þingflokkanna í skrifstofu forseta hér á 1. hæð Alþingishússins. Og ég held að það fari ekkert á milli mála að hér er ekki verið að tala um utandagskrárumræðu, hálftíma umræðu, heldur var það skýrt tekið fram að hver þingflokkur taldi sig geta lokið þessari umræðu með því að fá til umráða einn klukkutíma sem þingmenn mundu þá skipta á milli sín. Forseti gekk út frá því að þingflokksformenn hefðu komið þessum atriðum til skila til sinna þingmanna sem hefðu hug á að taka til máls í þessari umræðu.

Ólafur Ragnar Grímsson (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Í fjarveru hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur, formanns þingflokks Alþb., vil ég láta það koma hér fram að eins og frá þessum málum var greint í þingflokki Alþb. var lýst samkomulagi sem formenn þingflokkanna og forseti höfðu unnið að, en það var þó með þeim fyrirvara af hálfu Alþb. að ef á þyrfti að halda, þá mundu formenn þingflokka og forseti meta málið að nýju í ljósi þess hvernig umræðan þróaðist. Það var ekki verið að slá því föstu óumbreytanlegu að hér væri bara klukkutími á þingflokk, heldur færi það eftir því hvernig umræðan þróaðist. Ég ætla þess vegna ekki að blanda mér í deilur hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar og forseta um textann í þingsköpunum, hins vegar lýsa því sem sagt var í okkar þingflokki í fjarveru formanns þingflokksins varðandi samkomulagið. Nú er ég þeirrar skoðunar að þessi umræða hafi verið með þeim hætti að það sé --- já, það er nú við hæfi að hæstv. landbrh. veiti hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni svona praktíska ráðgjöf í meðferð þingskapaumræðu og túlkun þingskapa og er nú leitt ef sjónvarpsvélarnar geta ekki numið þessa sögulegu stund. --- En ég var þar kominn í máli mínu að víkja að því að mér fyndist þessi umræða hafa verið með þeim hætti, og er ég ekkert að gagnrýna það, en hún hefur hins vegar verið með þeim hætti að það sé óhjákvæmilegt að formenn þingflokkanna taki til endurskoðunar þessa hugmynd sína að beita þessu á þann veg að hér væri bara klukkutími á þingflokk. Ég vil nefna þessu til stuðnings það í fyrsta lagi að umræðan hefur nú staðið í þrjá klukkutíma án þess að nokkur ráðherra Sjálfstfl. hafi talað í umræðunni. Þar er ég ekkert að lasta ræðu hv. þm. Björns Bjarnasonar, hún var að mörgu leyti ágæt og fróðleg. En hér hefur ákveðnum spurningum verið beint til ráðherra Sjálfstfl. og það er nokkuð óvenjulegt að hæstv. forsrh. hefur enn ekki talað í þessari umræðu. Er ég í sjálfu sér ekkert að gagnrýna það, en það er hins vegar snúið ef hann eða hæstv. landbrh. tala svo seint í umræðunni að það gefst ekki nægilegur tími til þess að fjalla um það sem fram kann að koma í þeirra ræðum. Enn fremur er ljóst að ræða hæstv. utanrrh. var á þann veg að það er óhjákvæmilegt að þingmenn hafi tækifæri til þess að ræða á ný þegar svör hæstv. utanrrh. við sumu af því sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson, fyrrv. forsrh., beindi til hans, koma hér fram í umræðunni. Ég tel þess vegna nokkuð ljóst að umræðan hafi þróast á þann hátt að til þess að hún geti verið gagnleg og eðlileg þurfi að skapa nokkurt svigrúm til viðbótar, virðulegi forseti, til þess að hún geti haldið áfram, og þá er ég ekki að tala um að lengja hana úr hófi, ég vil taka það alveg skýrt fram, en það skapist nokkurt svigrúm til viðbótar til þess að hægt sé að láta hana þróast með eðlilegum hætti. Vil ég því beina þeim tilmælum til forseta og formanna þingflokka að þeir hugleiði það meðan næsti ræðumaður flytur sitt mál hvort ekki sé rétt að breyta skipan umræðunnar frá fyrra samkomulagi.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Vegna orða hv. 8. þm. Reykn. vill forseti taka það fram að það hafði verið meiningin að sjá hvernig málin þróuðust eitthvað fram eftir fundartímanum, hvort ástæða væri til að hafa kvöldfund. Forseti vill taka það skýrt fram að það var ekki hennar sérstök ósk eða vilji að það yrði ekki kvöldfundur. Það er forseta vissulega að meinalausu að hér verði fundur fram eftir öllu kvöldi ef hv. þm. hafa áhuga á því. En það sem vakti fyrir mér þegar ég boðaði þingflokksformenn á þennan fund í morgun var að heyra hvað þeir vildu gera, hvernig þeir vildu að staðið yrði að þessari umræðu þar sem hér var um að ræða munnlega skýrslu og þá var hægt að semja um ræðutímann en auðvitað er samkvæmt þingsköpum gert ráð fyrir að umræður um skýrslur séu ekki tímasettar, það er ótakmarkaður ræðutími þegar umræður um skýrslur fara fram nema samið sé um annað og það er vel hægt að gera það og það er það sem var gert í morgun vegna þess að formenn þingflokka, stjórnarandstöðunnar sérstaklega, töldu að þessi ræðutími mundi duga til að tala um þetta mál í dag þar sem væntanlega yrði einnig hægt að ræða um málið þegar almennar umræður fara fram, t.d. á miðvikudaginn í framhaldi af umræðum um stefnuræðu forsrh. sem fram fer á þriðjudagskvöldið, eins og hv. þm. vita um. En forseti telur að það sé kannski ástæða til þess nú að endurskoða þetta og ef formenn þingflokkanna verða sammála um það að hér þurfi að lengja ræðutíma og hafa kvöldfund þá verður það að sjálfsögðu gert. Þess vegna mun forseti nú óska eftir því að fá smáspjallfund við formenn þingflokka, en væntir þess að nú sé þessari þingskapaumræðu lokið og gefur þá hæstv. forsrh. orðið.

Forsætisráðherra (Davíð Oddsson) : Virðulegur forseti. Hv. 8. þm. Reykn. vakti athygli á því að enn hefðu í þessari umræðu ekki talað ráðherrar af hálfu Sjálfstfl. Utanrrh. hafði talað hér, flutt ítarlega, vandaða og yfirgripsmikla álitsgerð af hálfu ríkisstjórnarinnar, álitsgerð sem við sjálfstæðismenn, ráðherrar flokksins sem aðrir, erum afskaplega sáttir við. Í framhaldi af því hefur hv. 3. þm. Reykv. Björn Bjarnason gert ítarlega grein fyrir stöðu málsins og þá ekki síst það sem ekki virtist vera vanþörf á, að gera grein fyrir því með hvaða hætti málið hefði verið statt meðan m.a. hv. 8. þm. Reykn. starfaði í ríkisstjórn ásamt með hæstv. utanrrh. Því svo virtist mér a.m.k. og kannski fleiri þingmönnum að ráðherrann fyrrv. talaði með þeim hætti eins og hann hefði hvergi komið nærri þeim hlutum sem áður hafði verið samið um og áður hafði verið unnið að af hálfu utanrrh. í þeirri stjórn sem og í þessari stjórn. Ég skal viðurkenna að hv. 3. þm. Reykv. Björn Bjarnason gerði að vísu frekar grein fyrir afstöðu núlifandi manna heldur en þeirra sem horfnir væru, en fyrrv. hæstv. fjmrh. fjallaði ekki síst um þá þætti og áhuga þeirra og lundarfar. Vegna þess að hv. 8. þm. Reykn. Ólafur Ragnar Grímsson spurði sérstaklega um það í tilefni af samþykkt ríkisstjórnarinnar hvort fallið hefði verið frá öllum efasemdum um annað en fiskinn, þá vil ég aðeins undirstrika að ástæða þess að ekki var þörf sérstakra fyrirvara af hálfu ráðherra Sjálfstfl. í ríkisstjórninni var auðvitað sú að bæði í stjórnarmyndunarviðræðum og eins á þessum sérstaka fundi, löngum vinnufundi ríkisstjórnarinnar, fór utanrrh. vandlega yfir málið. Það kom glögglega fram hjá honum hvar hann vildi setja mörk á hverjum einstökum þáttum. Og það kom fram hjá okkur að um það væri ekki ágreiningur milli flokkanna. Því var engin sérstök ástæða til þess fyrir okkur að setja fyrirvara við það umboð sem utanrrh. hefur. Við höfum treyst málsmeðferð ráðherrans fullkomlega og ég hef talið reyndar að hann hafi sinnt þessum málaflokki afskaplega vel. Menn minnast sérstaklega þegar hann var í forustu fyrir EFTA-ríkjunum og hlaut almennt lof fyrir það með hvaða hætti hann hélt á málum þá. Af þessum sökum tel ég enga ástæðu til þess að Sjálfstfl. sérstaklega setji fyrirvara í þessum efnum. Það var kannski vandi ráðherrans þegar hann fjallaði um málið í tíð hinnar fyrri ríkisstjórnar að það lá ekki ljóst fyrir þá hvaða umboð ráðherrann hafði. Það hefur örugglega gert honum erfiðara um vik í sínum störfum. Það kemur fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, það kom fram í stjórnarmyndunarviðræðum og það kom fram á þessum vinnufundi að það er ekki meiningarmunur á milli ráðherra Sjálfstfl. og hæstv. utanrrh. eða ráðherra Alþfl. um meðferð þessa máls. Ég hygg ég láti þessi orð nægja sem skýringu á því hvers vegna ekki voru settir neinir sérstakir fyrirvarar af okkar hálfu.

Halldór Ásgrímsson : Herra forseti. Hér fer fram mikilvæg umræða um þá vinnu sem fer fram á sviði Evrópska efnahagssvæðisins. Ég held að það sé ekki æskilegt að takmarka slíka umræðu frekar en áður hefur verið gert um þetta mál. Það hlýtur að vera núv. ríkisstjórn mikilvægt að fá fram skoðanir alþingismanna á þessu máli og það hlýtur jafnframt að vera núv. ríkisstjórn mikilvægt að svara þeim atriðum sem óvissa ríkir um þannig að það sé skýrt hvaða staða ríki í þessum samningum. Ég hef ávallt verið þeirrar skoðunar að það sé okkur til hagsbóta að standa heils hugar að þeim samningum sem fara fram milli EFTA-ríkjanna annars vegar og Efnahagsbandalagsríkjanna hins vegar og kallaðir hafa verið samningar um Evrópskt efnahagssvæði. Ég er sannfærður um það að ef þessir samningar nást þá sé verið að treysta efnahagslega samvinnu innan þessa svæðis til hagsbóta fyrir alla sem þar búa ef rétt er á málum haldið. Ég vænti þess að nú sé rétt á málum haldið, en til þess að geta treyst því þá verð ég og aðrir alþingismenn að sjálfsögðu að fá góðar upplýsingar um það hvað þarna er um að vera. Hér var vitnað áðan í skýrslu utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar frá mars sl., en þar kemur fram eftirfarandi þegar fjallað er um yfirþjóðlegt eða samþjóðlegt vald, með leyfi hæstv. forseta: ,,Markmiðið með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið er að koma á einum innri markaði allra EFTA-ríkjanna og EB sem byggir á sömu eða samræmdum reglum um allt svæðið. Innan EB eru ákvarðanir um nýjar reglur í mörgum tilvikum teknar með meirihlutaákvörðunum sem hafa bein réttaráhrif í aðildarríkjunum. Ákvarðanir innan EFTA eru teknar með samhljóða samþykki allra aðildarríkja þess. Innan EES verða ákvarðanir einnig teknar samhljóða. Reglurnar fá ekki bein réttaráhrif, þ.e. þær gilda ekki gagnvart einstaklingum nema þjóðþingin hafi lögfest þær eða veitt stjórnvöldum heimild til að setja reglurnar t.d. með reglugerðum.`` Hér er hreyft grundvallaratriðum sem skipta afar miklu máli. Og ég skildi ræðu hæstv. utanrrh. með þeim hætti að hér hefið engin breyting orðið á. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé afar mikilvægt atriði. En ég veit það jafnframt að framkvæmdastjórnin í Brussel hefur að hluta til yfirþjóðlegt vald, allt annars konar vald en EFTA-stofnanir hafa eða hugsanlega ættu að fá og þess vegna segi ég það alveg eins og er að það kom mér nokkuð á óvart þegar ég las þessa yfirlýsingu í Morgunblaðinu, ég held í gær, en ég hafði ekki fengið hana, ég sé hún liggur á borðum þingmanna hér nú. En þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þeir tóku fram að dregið hefði saman með samningsaðilum við að skilgreina í meginatriðum verkaskiptingu og samstarf milli framkvæmdastjórnar EB annars vegar og sjálfstæðrar EFTA-stofnunar sem hefði samsvarandi umboð og svipað hlutverk og framkvæmdastjórn Efnahagsbandalagsins hins vegar.`` Það er afar mikilvægt að þetta sé alveg skýrt, hvað er verið að tala um. Ef það eru einhver önnur skjöl á bak við þetta orðalag, eins og mér skilst að sé mjög algengt í núv. hæstv. ríkisstjórn um alla þætti samstarfs innan hennar, að það séu önnur skjöl í kistlum sem aðallega munu vera geymd í Viðey, þá er afar mikilvægt fyrir okkur að vita nákvæmlega um hvaða skjöl liggja þarna að baki. Því að þarna er ekki um að ræða skjöl innan viðkomandi ríkisstjórnar heldur skilning sem hlýtur að finnast hjá þeim samningaaðilum sem þarna eiga hlut að máli. Þetta vildi ég biðja hæstv. utanrrh. að upplýsa. En ég sá að hæstv. utanrrh. hafði einnig dreift á borð alþingismanna texta þessa fundar á ensku og þar sá ég mér til nokkurrar undrunar að ekki er talað um EFTA-stofnanir heldur EFTA-structure. Ég er kannski ekki nægilega góður í enskri tungu og ætla ekki að halda því fram að ég sé mjög vel að mér í því, enda er hér um opinbera þýðingu --- ja, ég skil það svo að þetta sé opinber þýðing utanrrn. en ekki Morgunblaðsins. En ég spyr: Á að skilja þetta orð sem þarna sé um stofnun að ræða? E.t.v. skiptir það nú ekki mjög miklu máli en ég hef alltaf gert mér grein fyrir því að það eigi að koma á einhverri stofnun og einhverjum þeim verkreglum sem séu nægilegar í þessu sambandi. Síðan kemur nú í ljós í þessum enska texta að það sem fylgir á eftir er innan sviga. En það er ekki í hinni opinberu þýðingu. Þetta tel ég afar mikilvægt að hér sé upplýst. Því ef það er svo að þessi stofnun, sem þarna er verið að tala um, eigi að hafa alveg nákvæmlega sama hlutverk, nákvæmlega sama vald og framkvæmdastjórnin í Brussel, þá er farið að tala um aðra hluti en var talað um á sínum tíma og m.a. í þessari skýrslu. En hæstv. utanrrh. sagði hér áðan að svo væri alls ekki og það bæri að skilja þessa opinberu þýðingu sem hann hefur væntanlega látið birta í Morgunblaðinu, það ætti að skilja hana öðruvísi en hún hljómar þegar maður les hana. Þetta er mjög alvarlegur misskilningur sem þarna er uppi ef ég ber saman annars vegar ræðu hæstv. utanrrh. og það sem hérna stendur. Ég hef ekki hugsað mér að hafa hér mjög langt mál um hið Evrópska efnahagssvæði. Ég endurtek að ég styð þessar samningaumleitanir enda fari þær fram á þeim forsendum sem hafa legið fyrir að undanförnu, m.a. koma fram í þessari skýrslu. En ég styð þær ekki ef þar eru komnar einhverjar nýjar forsendur sem ekki hefur verið gerð grein fyrir. Mér er það fullkomlega ljóst að málefni sjávarútvegsins í þessum samningaumleitunum eru afar viðkvæm og erfið. Og það er ekki að sjá að í þessari yfirlýsingu sé mjög mikið nýtt um þetta atriði. En það er þó vitnað í 15. lið til 4. liðar þessarar yfirlýsingar um það atriði. En í 4. lið segir m.a.: ,,Einnig þyrfti að tryggja heildarjafnvægi ábata, réttinda og skyldna.`` Þetta er vissulega mikilvægt, að það komi fram með skýrum hætti að þarna eigi að ríkja heildarjafnvægi. Það er það sem ávallt hefur komið fram af Íslands hálfu. Og ef túlka má það svo að það sé komið um það samkomulag að þetta jafnvægi beri að skilja Íslendingum í hag þá er það vissulega áfangi. En þá er mikilvægt að allir aðilar túlki það með sambærilegum hætti. Ég hef ekki heyrt nákvæmlega hvernig hæstv. utanrrh. vill túlka það. En ég skildi ræðu hans svo að það bæri að túlka þetta Íslandi í hag, jafnvel þótt aðrir hafi haldið því fram að svo væri ekki. Það er orðið alllangt síðan að gengið var frá bókun 6. Það var gert í júní 1976 og nú eru að verða u.þ.b. 15 ár liðin síðan þá. Þá strax var alveg ljóst að Íslendingar þyrftu að gera samning á sviði sjávarútvegsmala við Evrópubandalagið því að í bréfi Evrópubandalagsins stóð, með leyfi hæstv. forseta: ,,Bandalagið vill nota þetta tækifæri til að láta í ljós þá von að samningaviðræður geti hafist í náinni framtíð og jafnframt að varanlegir samningar takist sem báðir aðilar geti sætt sig við.`` Öll þessi 15 ár hafa átt sér stað samtöl við Evrópubandalagið um þessi mál og aldrei fengist þar niðurstaða. Mér er nú heldur illa við að ræða þetta mál að utanrrh. fjarstöddum.  Þessi mál hafa verið mjög viðkvæm og hæstv. utanrrh. hefur haldið því fram að sá sem hér stendur sé eini stjórnmálamaðurinn á Íslandi svo kunnugt sé sem í formlegum viðræðum við sjávarútvegskommissara EB hefur sagt að ræða mætti gagnkvæmni í veiðiheimildum og að hugsanleg skipti á veiðiréttindum á milli Íslands og Evrópubandalagsríkjanna kæmu til greina. Hann hafði meira að segja svo mikið fyrir þessu að hann setti um þetta alveg sérstaka auglýsingu í Pressuna. Þetta er að vísu alrangt. Ég vil ekki ætla hæstv. utanrrh. að hann hafi látið þetta vísvitandi koma fram með þessum hætti. Það hefur verið samdóma álit allra sem að þessu máli hafa komið að hrinda þeirri ósanngjörnu kröfu þegar Evrópubandalagið krefst veiðiheimilda í stað aðgangs að markaði. Hins vegar hafa átt sér stað viðræður við þetta sama Evrópubandalag undir forustu ýmissa stjórnmálamanna allar götur frá 1976. Og ein af þeim skuldbindingum sem ég tók að mér, eins og alltaf verður í nýjum ríkisstjórnum, var að halda þessum samtölum áfram þó aðallega væri með óformlegum hætti. Ég vænti þess að þetta hafi ekki verið gert vísvitandi af hæstv. utanrrh. og hann túlki þær umræður sem eiga sér stað nú með þeim hætti að við getum algjörlega treyst orðum hans. En ég vildi hins vegar spyrja hæstv. utanrrh. um það hvað sé hæft í því sem lekur frá Evrópubandalaginu. Það er alveg rétt hjá honum að allt sem þar gerist, eins og víða, lekur út. En hér er komin frétt frá fréttaritara íslenskum hjá Evrópubandalaginu þar sem hann er kominn fram með hugmynd að ákveðinni málamiðlun. Hún er þessi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Málamiðlunin gerir ráð fyrir að fyrirtæki innan EB geti samið við íslensk fyrirtæki um samstarf í veiðum eða vinnslu. Bandalagið væri tilbúið til að gera rammasamkomulag um samningana sem m.a. gerði ráð fyrir að samstarfsverkefnin yrðu bundin ákveðnum hámarkskvótum, t.d. þorskígildum. Talað hefur verið um 15.000 -- 30.000 tonn samkvæmt heimildum Morgunblaðsins. Samstarfsverkefnin mundu ekki einskorðast við veiðar hefðbundinna stofna heldur væru og möguleikar á tilraunaveiðum og nýtingu vannýttra stofna.`` Ég veit ekki til þess að það þurfi að fara fram neinar sérstakar tilraunaveiðar, en ég spyr hæstv. utanrrh.: Hvaðan er þessi málamiðlun komin? Hafa einhver skilaboð komið um hana? Hæstv. utanrrh. kom hér fram með ákveðnar upplýsingar um skilaboð sem hann hefði fengið. Um það hefur verið alveg full samstaða hér á Alþingi að hrinda öllum slíkum kröfum af hálfu Efnahagsbandalagsins. Ég trúi því og treysti að svo sé enn og hef enga ástæðu til að ætla annað, enda mundum við ekki hafa hag af samningum um hið Evrópska efnahagssvæði ef við þyrftum að gefa það eftir að láta veiðiheimildir í stað aðgangs að markaði. Það er hins vegar nauðsynlegt að við fáum upplýsingar um það hvað liggur hér að baki því af fyrri reynslu veit ég að ýmislegt af því sem lekur út innan Evrópubandalagsins á við nokkur rök að styðjast, hvaðan svo sem það kann nú að vera komið. Ég vænti þess að það geti náðst allgóð samstaða um samninga um hið Evrópska efnahagssvæði hér á Alþingi, ef þeir þá nást, enda ekkert öruggt um það. En það er náttúrlega allt annað mál en þegar verið er að tala um hugsanlega aðild að Evrópubandalaginu. Ég hrökk dálítið við þegar ég hlustaði á hæstv. forsrh. fyrir eins og tveimur dögum þegar hann ávarpaði aðalfund Vinnuveitendasambands Íslands þar sem hann sagði í sinni ræðu: ,,Aðild að Efnahagsbandalaginu er ekki á dagskrá`` --- en bætti við: ,,að svo stöddu.`` Hvað þýðir þetta ,,að svo stöddu``? Ég hef skilið yfirlýsingar forsrh. þannig núna upp á síðkastið að aðild að Evrópubandalaginu væri ekkert á dagskrá, en hvers vegna er hæstv. forsrh. að bæta þessu við ,,að svo stöddu``? Á minni íslensku þýðir ,,að svo stöddu`` svona ekki alveg á næstunni. En það má vel vera að hæstv. forsrh. noti þessi orð með allt öðrum hætti en ég er vanur. Þess vegna finnst mér mikilvægt að fá það upplýst hvort einhverjar slíkar hugleiðingar eru uppi á borðinu að ef þetta gengur ekki eftir með þeim hætti sem til er stofnað þá séu menn þegar farnir að huga að næsta skrefi og hvort skilja beri orðin ,,að svo stöddu`` með þeim hætti. Ég tel mjög mikilvægt í þessum umræðum að fá þessi ummæli hæstv. forsrh. skýrð hér, því það kom mér nokkuð á óvart að þau skyldu ekki hafa hlotið meiri athygli og má vel vera að ég sé einn af fáum sem skilja þessi orð ,,að svo stöddu`` með þeim hætti að þar sé átt við svona ekki alveg á næstunni. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta mál fleiri orð að svo stöddu en áskil mér rétt til þess síðar, jafnvel í kvöld, eins og ég skil orðin ,,að svo stöddu`` að taka hér til máls á nýjan leik.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég skil það svo að gert hafi verið nýtt samkomulag milli þingflokka í sambandi við umræðuna þannig að hér haldi fundi áfram í kvöld. En ég ætla hins vegar ekki að breyta frá þeirri ætlan minni að taka ekki meira en sem svarar hálftíma eða svo til að ræða þetta mikla mál sem hér er til umræðu þó að ástæða væri til þess að fara býsna vítt yfir sviðið nú þegar enn einn áfangi liggur fyrir í þessu máli eftir síðasta . . .

Ef það er ástæða til að fara breitt yfir sviðið, hvers vegna er það ekki hægt?

Við getum rætt það síðar og kannski utan ræðustóls, hv. 2. þm. Vestf. Ég tel mjög nauðsynlegt nú þegar fram er kominn þessi áfangi sem hæstv. utanrrh. hefur gefið skýrslu um að menn velti því fyrir sér í þessari umræðu á hvaða vegferð við erum í raun og veru í sambandi við þessa samninga. Er það alveg víst að stefnan sem tekin var í mars 1989 í þessum málum sé sú eina rétta og eina farsæla fyrir Ísland um langa framtíð? Ég hef, eins og hv. þm. sem sátu á fyrra þingi og fyrri þingum, oft lýst efasemdum mínum varðandi einstaka þætti þessa máls og ég hlýt að hvetja til þess nú sem oftar að það verði ekki aðeins farið ofan í saumana á þeim samningsdrögum sem nú liggja fyrir og þeim áfanga sem hér hefur verið kynntur, heldur að menn skoði það í fullri alvöru, hvort ekki séu aðrar leiðir skynsamlegar fyrir Ísland en að keppa að þessari samningsniðurstöðu sem menn hafa verið að ræða. Ég tel að allt of lítil vinna hafi verið lögð af hálfu Alþingis í það að kanna þá hlið málsins og ég hvet mjög eindregið til þess og tek undir orð formanns Alþb. hér áðan, að það verði tekinn tími á þessu þingi og við hikum ekki við að lengja þetta þing ef ástæða er til, og mér sýnist hún vera til, til þess að fara yfir þetta mál í raun frá grunni og með nýjum hætti til þess jafnhliða að við setjum okkur sem best inn í stöðu málsins eins og það lítur út frá EES - samningaviðræðum, en tökum þá einnig til heildarmats nú eftir þessa meira en tveggja ára vegferð, hvort það sé í raun þess virði eða á það hættandi, mætti líka orða það, af hálfu Íslendinga að bindast þessum samningi ef kostur væri. Ég fagna því mjög varðandi þessa umræðu að hún tekur þráðinn upp með dálítið öðrum hætti en gert hefur verið, alveg sérstaklega í fjölmiðlum nú um nokkuð langan tíma og af hálfu hæstv. utanrrh., þ.e. að umræðan snúist fyrst og fremst um sjávarútvegsmálin og möguleika á að ná niður tollalækkunum eða tollfrelsi á útflutningi sjávarafurða til Evrópubandalagssvæðisins eða EES - svæðisins alls. Þess í stað eru menn hér í þessari umræðu farnir að ræða og staldra við grundvallaratriði sjálfs meginmálsins, þ.e. aðildar að reglum og rétti Evrópubandalagsins um hinn innri markað sem er aðalatriði þessa máls, en tollfrelsi á sjávarafurðum í rauninni tiltölulega smátt atriði og smátt mál með tilliti til alls hins sem menn væru að bindast inni í þessum samningi, reglunum 1400 eða 1500, lögum og samþykktum Evrópubandalagsins og þeim stofnunum Evrópubandalagsins sem menn verða óhjákvæmilega verulega háðir fyrir utan þær stofnanir sem hugmyndin er að byggja upp í sambandi við EES - svæðið sérstaklega. Ég hef fjallað nokkuð um það í ræðu og riti hvaða aðrar leiðir það eru sem við Íslendingar ættum að vera að skoða nú jafnhliða en ég mun ekki taka langan tíma í þessari umræðu til þess að lýsa þeim hugmyndum enda geta menn kynnt sér þær m.a. í séráliti sem ég skilaði og birt er í 7. riti Evrópustefnunefndar. Hér hafa menn staldrað við hvað sé nýtt í sambandi við það sem fyrir liggur í yfirlýsingu ráðherrafundarins frá 13. maí. Jú, það er sitthvað. Þetta mál hefur auðvitað verið að taka breytingum. Hv. 8. þm. Reykn. Ólafur Ragnar Grímsson fór hér skilmerkilega yfir einstaka þætti málsins sem birtast hér í breyttum og nýjum búningi vegna þess að það hefur verið haldið áfram vinnu frá því sem áður var, en vissulega þó byggt á því sem gert hafði verið á fyrri stigum. Ég get engan veginn tekið undir þau orð hæstv. utanrrh. í ræðu hans að ekkert í þessari yfirlýsingu og þeim gjörningum sem að baki liggja vísi til þess að menn séu að bindast yfirþjóðlegu valdi og afsala sér valdi á löggjafarsviði og sviði dómsvalds. Ég tel þvert á móti að þessi yfirlýsing vísi með mun skýrari hætti en áður hefur legið fyrir til þess að það er einmitt það sem hér er verið að gera. Menn eru að bindast sérstökum dómstól sem á að fjalla um þátt EFTA innan Evrópska efnahagssvæðisins --- takið eftir því: dómstólnum er sérstaklega ætlað að fjalla um þátt sem snýr að EFTA-ríkjunum innan þessa svæðis en ekki varðandi Evrópubandalagið sjálft því alveg á sama hátt og Evrópubandalagið ekki gefur eftir þumlung varðandi sjálfræði og sjálfstæði í ákvarðanatöku á sínu svæði í sambandi við þennan gjörning, í sambandi við fyrirhugaðan samning, þá gera þeir það ekki heldur á dómsviðinu og þeir ætla ekki að láta litla fingur af því valdi sem Evrópudómstóllinn hefur samkvæmt samþykktum Evrópubandalagsins til þess að kveða upp úrskurði, m.a. forúrskurði og bindandi úrskurði sem hafa lagagildi fyrir Evrópubandalagið og þróun þess. Dómstólnum, sem er eitt af því nýja sem hæstv. utanrrh. nefndi, er ætlað samkvæmt þessum texta að vera sjálfstæður og kveða upp úrskurði varðandi lausn deilumála, þar með talið þegar við á túlkun EES - reglna samkvæmt beiðni sameiginlegu nefndarinnar eða samningsaðilanna. Hér geta samningsaðilarnir, hvort sem væri EFTA eða Evrópubandalagið ef trúa má þessum orðum, óskað eftir því að þessi dómstóll kveði upp úrskurð um ágreiningsefni. Hvað er þetta ef ekki að framselja vald? Og hvað um eftirlitsstofnunina sem hér er verið að taka ákvarðanir um í þessum áfanga og ráðherrarnir hafa sett nafn sitt undir? Þar er alveg ljóslega samkvæmt þessum texta verið að setja upp stofnun eða ,,structure``, eins og hv. 1. þm. Austurl. benti á, sem á að skera úr, hafa eftirlit með samningi og kveða upp úr um hvernig túlka beri reglur samningsins og framfylgja. Er þetta ekki yfirþjóðlegt vald? Er þarna ekki verið að afsala sér valdi sem Íslendingar hafa haft í eigin stofnunum með þessum hætti? Ég er ekki læs ef sá skilningur er ekki réttur. Í raun er Alþingi Íslendinga með þessum gjörningi að afsala sér áhrifum á mótun löggjafar á þýðingarmestu sviðum efnahags- og fjármála um langa framtíð ef menn með einni handauppréttingu hér á Alþingi koma til með að gjalda jáyrði við þessum samningi. Eftir að það hefur gerst breyta menn ekki löggjöf á einstökum sviðum efnahagsmála eftir því sem mönnum býður við að horfa hér á Íslandi og löggjafarsamkomunni, heldur verða að sjálfsögðu að taka tillit til þess hvað er að gerast innan Evrópska efnahagssvæðisins, ná samstöðu um það í 19 ríkja hópi eða fleiri ef þar fjölgar í hópnum, og menn eru að sjálfsögðu ekki lengur bærir um það að þróa íslenska löggjöf út frá sjónarmiðum Alþingis Íslendinga heldur eru bundnir af þessu og EFTA, sem enn þá er þarna að nafni og verður kannski ekki mjög langlíft, á að tala einum rómi gagnvart Evrópubandalaginu þegar það er að reyna að hafa áhrif á þróun Evrópubandalagsins sjálfs og ákvarðanir sem þar eru teknar. Ég vænti þess að menn átti sig á því að hér er um samþætt virki að ræða, hér er um samþætt ferli að ræða. Það má líkja þessu við stóra vél með tannhjólum þar sem menn stöðva ekki þessa vél. Einn lítill hlekkur í þessu gangverki stöðvar ekki þróun löggjafar í Evrópubandalaginu, hann er nauðbeygður til að fylgja henni eftir ef menn eru orðnir þarna aðilar og orðnir eitt lítið tannhjól inni í þessu gangverki. Og menn verða að horfast í augu við þetta áður en þeir gangast inn á þennan grundvöll. Það er þetta sem við þurfum auðvitað að ræða og það er þetta sem nefndir þingsins eiga að fjalla um og kafa ofan í og veita upplýsingar um og þingflokkar og þingið að ræða og taka sér tíma til þess. En auðvitað er áhyggja manna misjöfn í þessum efnum. Það eru ekki allir jafnáhyggjufullir að þessu leyti. T.d. þeir flokkar sem hafa lýst því yfir fyrir síðustu kosningar og reyndar fyrr að þeir geti alveg hugsað sér aðild að Evrópubandalaginu. Og það vill svo til að það eru flokkarnir sem nú mynda ríkisstjórn Íslands sem hafa gefið um það flokkslegar yfirlýsingar og samþykktir að þeir geti alveg hugsað sér að taka aðild að Evrópubandalaginu á dagskrá. Og mér finnst hv. 1. þm. Austurl. ekki þurfa að vera neitt hissa á því þó núv. hæstv. forsrh. greini frá þessu því að fyrir einum tveimur árum síðan bar hann einmitt þær hugmyndir fram á landsfundi Sjálfstfl. sem formaður aldamótanefndar flokksins að honum fyndist fyllilega koma til greina að láta reyna á samninga við Evrópubandalagið. Og formaðurinn, sem hæstv. núv. forsrh. ýtti úr sæti, gaf um það yfirlýsingu í ræðu suður í Leiru sl. haust, sem vitnað er til í Morgunblaðinu, að hann telji óhjákvæmilegt að hefja umræðu um hvort sækja eigi um aðild að Evrópubandalaginu. Auðvitað hafa þessir hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar ásamt utanrrh. og þeim alþýðuflokksmönnum ekki sömu áhyggjur og flokkarnir sem telja að aðild að Evrópubandalaginu komi ekki til greina. En ég vil að þetta mál sé skoðað einmitt í þessu samhengi. Geta menn hugsað sér það að fara alla leið? Þá verða menn auðvitað að gera sér það ljóst að samningur um Evrópskt efnahagssvæði færir menn í reynd langt á leið þótt það sé engan veginn það sama og að gerast aðili að Evrópubandalaginu. En eftirleikurinn verður sannarlega auðveldari fyrir þá, fyrir þau pólitísku öfl sem geta hugsað sér að þetta gerist. Þess vegna einnig vara ég mjög við þessari vegferð og hvet til þess að menn leiti annarra úrræða. Það var athyglisvert, svo sem bent hefur verið á, að hæstv. utanrrh. vék ekki að því snjallræði sem hann hafði þó nefnt í ríkisfjölmiðlum nú fyrir fáum dögum og í viðtölum við dagblöð, að taka upp nýja skiptimynt í sambandi við lausn hnútsins varðandi sjávarútvegsmálin og tollamálin í samningunum um Evrópskt efnahagssvæði, þegar hann víkur að því að varnarmál Evrópubandalagsins, eins og það er kallað, geti haft áhrif á samninga Íslendinga við Evrópubandalagið. Og hæstv. utanrrh. segir í sjónvarpsviðtali 15. maí, fyrir fáum dögum, í viðræðum við fréttamann: ,,Ég held í þá skoðun eða það mat mitt alveg fram á seinustu stundu að að lokum muni leiðtogar Evrópubandalagsins telja það nokkru skipta að Ísland verði með, að það verði ekki útilokað frá Evrópu, ekki út af fiskveiðimálum heldur út af framtíðarhugsun þeirra um öryggis- og varnarmál.`` Heldur út af framtíðarhugsun þeirra um öryggis- og varnarmál. Þetta eru orð hæstv. utanrrh. og ég heyrði ekki betur en hv. 3. þm. Reykv. Björn Bjarnason væri í raun að gæla við sömu hugsun í máli sínu hér áðan, þar sem hann tók undir að það ætti að fara að gaumgæfa það og athuga það sérstaklega hvort Íslendingar ættu ekki að tengjast Vestur-Evrópubandalaginu, sex ríkja samstarfinu eða níu ríkja, eins og það er nú líklega núna, í öryggis- og varnarmálum. Sá kjarni sem Evrópubandalagið í formi sambandsríkis ætlar að byggja á sína öryggis- og varnarstefnu og er farið að þróa. Auðvitað er þarna uppi hugsun manna sem geta hugsað sér beina aðild að Evrópubandalaginu og líta þannig á að það sé allt í lagi að taka upp umræðuna um öryggis- og varnarmál, taka þau á dagskrá í þessu samhengi og leita þar að skiptimynt. Það þóttu nú nokkur tíðindi hér fyrir fáeinum árum þegar hæstv. utanrrh. hélt ræðu sem vakti þó nokkra athygli á fundi sósíaldemókrata á Norðurlöndum, leiðtoga jafnaðarmanna á Norðurlöndum, eins og það var kallað. Einmitt í þessari ræðu kom hæstv. utanrrh. með þessa hugmynd. Og ég gæti vitnað hér í langt mál, mjög fróðlegt, þar sem þessi hugsun um skiptimyntina er útfærð, hernaðarhagsmunir, öryggishagsmunir Evrópubandalagsins, sem þáttur í samningum við Evrópubandalagið. En þessar hugmyndir hæstv. þáv. fjmrh. 

. . . Kjartan Jóhannsson sendiherra.

Nú hefur hæstv. utanrrh. sent Kjartan Jóhannsson í útlegð eins og gert var með Molotov á sínum tíma þegar hann var sendur til Úlan-Bator og menn fara nú kannski að skilja ástæðurnar fyrir því. Og það var reyndar gert með fleiri því að einn af þeim sem gagnrýndu harðlega þessi efni á sínum tíma, samanber Morgunblaðið 23. febr. nefnt ár, 1988, Albert Guðmundsson, sem einnig var sendur í útlegð, hann segir um þetta: ,,Hann hefur því farið út fyrir valdsvið sitt og ég held að Jón hafi ekki verið með sjálfum sér þegar hann sagði þessi orð.`` Þetta tel ég ástæðu, virðulegur forseti, til að draga hér fram því auðvitað er hæstv. utanrrh. við sama heygarðshornið. Hann er að taka þetta mál upp nú, ekki sem fjmrh. og formaður Alþfl., heldur sem forsrh., heldur sem utanrrh. og nú verður --- já það varð nú ekki af því. En nú vænti ég þess að hæstv. forsrh. greini okkur frá hvernig honum lítist á þessar hugmyndir og fari þá einnig yfir það sem forveri hans í stóli formanns Sjálfstfl. hafði um þessi mál að segja á sínum tíma. Virðulegur forseti. Þau efni sem við ræðum hér eru stærsta mál sem hefur borið að Alþingi Íslendinga síðan lýðveldið var stofnað að mínu mati. Ég tel því að þingið eigi hvorki að spara tíma né fyrirhöfn né heldur eigi menn að draga við sig að lýsa inn í samhengi þessa máls með öllum tiltækum ráðum og kröftum sem Íslendingar búa yfir því svo mikið er í húfi. Þar eigum við ekki að sjá í aura eða krónur. Hér er spurningin um framtíð Íslands. Það er líka spurningin um það: ætla menn í raun að leggja út á þá braut sem núv. stjórnarflokkar hafa ekki útilokað, þ.e. að tengjast því evrópska stórríki sem nú er í mótun? Ég held að það reki engin nauður okkur Íslendinga til þess. Ég er mjög sannfærður um það að binding Íslands inn í þetta stórríki verði til þess að hér verði fátækara land í framtíðinni, ekki bara í efnahagslegu tilliti heldur ekki síður í menningarlegum efnum. Hvoru tveggja sé í raun ógnað og þar með tilvist íslensku þjóðarinnar til langs tíma litið. Ég held að við ættum að gaumgæfa það hvaða möguleika við höfum í Norður-Atlantshafi, þar sem við erum staðsett á eyjunni okkar, til þess að halda hér uppi óháðu þjóðríki til lengri tíma litið og nýta þá miklu kosti, náttúruauðlindir og mannafla sem hér er til þess að búa Íslendingum gott líf. Við höfum átt samskipti víðar en við Evrópu. Við höfum átt samskipti í viðskiptalegum efnum og fleiri efnum við Bandaríki Norður-Ameríku. Og þó ég hafi ekki verið sammála öllu hvernig þar hefur verið á haldið, t.d. í öryggismálum, þá held ég að við eigum ekki að horfa fram hjá þeim möguleikum sem í því felast að við erum einnig nágrannar Norður-Ameríku. Og við erum einnig nágrannar Austur-Asíu, þess stóra og vaxandi markaðssvæðis, þangað sem við höfum verið að sækja á fyrir íslenskar útflutningsafurðir og höfum alla möguleika á að bæta samskiptin og þróa þau í viðskiptalegum efnum. Það gerum við hins vegar ekki ef við lokum okkur af innan múra evrópsks stórríkis. Því að það eru þessir risar, Norður-Ameríka, Evrópa, Vestur-Evrópa og Austur-Asía, sem eru á fullri ferð að búa sig í harða samkeppni viðskiptalega séð og um áhrif á heimsvísu. Við eigum ekki að dragast inn í það meira en óhjákvæmilegt er og við eigum að nýta okkur staðarkostina og möguleika okkar á þessu ágæta landi til þess að eiga góð samskipti og ábatasöm við þessa aðila alla. Í því er fólgið fjöregg Íslands, það fjöregg sem ég vil sjá að Alþingi Íslendinga verndi og leggi a.m.k. góða vinnu í að skoða skilyrðin áður en menn fara að binda sig samningum eins og þeim sem hér eru til umræðu.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir : Virðulegi forseti. Viðræður um myndun Evrópsks efnahagssvæðis hafa nú staðið yfir í rúm tvö ár eða allt frá því í mars 1989 þegar stofnuð var stjórnarnefnd embættismanna til að hefja könnunarviðræður um myndun Evrópsks efnahagssvæðis. Síðan þetta gerðist hafa margsinnis farið fram umræður hér á þingi um þetta mál. Margar skýrslur hafa verið gefnar út, bæði á vegum Alþingis og annarra aðila. En samt ætla ég að halda því fram að þessi umræða fljóti utan og ofan við þorra fólks í þessu landi. Ég ætla að halda því fram að þorri fólks í þessu landi viti ekki um innihald þess sem við erum að ræða hér. Og fyrir því eru auðvitað ýmsar ástæður. Ein þeirra er sú að segja má að þetta mál hafi fyrst og fremst verið rætt á hinum tæknilegu nótum. Umræðan hér í dag hefur kannski líka verið svolítið á þeim nótum. En ég ímynda mér að hjá því fari varla með mál eins og þetta. Hér hafa fyrirvarar Íslendinga verið teknir til umræðu og sagt frá því og sýnt fram á að þeir hafa ávallt verið mjög takmarkaðir og umboð utanrrh. í þessum viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði hefur verið mjög vítt eftir því sem best verður séð. Ég hélt að menn hefðu verið nokkuð ásáttir í fyrrv. ríkisstjórn um þá fyrirvara sem Íslendingar gerðu, enda mátti ekki minna vera eins takmarkaðir og þeir voru. Þannig lýstu utanrrh. og fyrrv. forsrh. því yfir, oftar en einu sinni og oftar en tvisvar í kosningabaráttunni, að ekki gengi hnífurinn á milli þeirra í þeim viðræðum sem þá voru uppi þó svo að ýmsir kutar hefðu verið á lofti bæði í kosningabaráttunni og aftur hér í dag. Nú hefur hins vegar komið í ljós að það var afskaplega lítið hald í þessum fyrirvörum og þeir voru alls ekki öllum jafnljúfir. Það sést best á því að í síðustu samningalotu fór utanrrh. með það nesti í farangrinum til Brussel að honum væri heimilt að gera þessa fáu fyrirvara sem til staðar voru að skiptimynt. Það eina sem undan var skilið voru veiðiheimildir. En þannig vill utanrrh. greinilega hafa þetta. Hann vill að valdi sínu og umboði séu sem minnst takmörk sett. Hann er ekki einn um þetta. Þess hefur orðið vart að ýmsum alþýðuflokksmönnum finnst að sér sé nú dillað og þungu fargi af þeim létt. Þannig kom það fram í leiðara í Alþýðublaðinu þriðjudaginn 7. maí að þeir voru afskaplega sáttir við að vera lausir við allt fyrirvarafarganið. Í leiðara Alþýðublaðsins segir, með leyfi forseta: ,,Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. hefur nú fengið fullt umboð nýrrar ríkisstjórnar til að ljúka samningagerð um Evrópska efnahagssvæðið.`` Það er tekið hér fram að þetta sé háð því skilyrði eins og áður að ekki komi til greina að heimila ríkjum EB aðgang að íslenskri fiskveiðilögsögu í stað tollalækkana á sjávarafurðum. ,,Eru það umskipti frá því sem var í fyrri ríkisstjórn þegar menn og flokkar voru með fyrirvara út og suður``, eins og segir í leiðaranum. Þessir fyrirvarar ,,út og suður`` voru afskaplega fáir. Þeir tóku til fjárfestinga erlendra aðila tengdra náttúruauðlindum. Þeir tóku til varnaglaákvæða varðandi frjálsan atvinnurétt og þeir tóku til þess að ekki yrði slakað á settum kröfum um öryggi, hollustuhætti og umhverfisvernd. Nú kann vel að vera að innan ríkisstjórnarinnar hafi verið einhverjir leynilegir fyrirvarar en þeir hafa þá ekki komið fram opinberlega og til lítils að vitna í þá í leiðurum blaða. Utanrrh. sagði fyrir þessar kosningar, og hann sagði það líka oftar en einu sinni og oftar en tvisvar og til þess hefur verið vitnað hér í þessum ræðustól fyrr í dag, að búið væri að semja um 98% af því sem semja þarf um varðandi Evrópska efnahagssvæðið. Hér í dag byrjaði hæstv. utanrrh. á því að kynna fyrir okkur hvernig þau 2% standa sem ekki hafði fengist niðurstaða um fyrir kosningar og enn er að ýmsu leyti ósamið um. Ég skal viðurkenna að ég skil ekki alveg hlutfallsreikning utanrrh., en það er kannski ekki nema von því ég hef orðið vör við það undanfarna daga að alþýðuflokksmenn nota einhverja aðferð sem gefur þeim hagstæðari niðurstöðu en öðrum sem spreyta sig á slíkum dæmum. Slíkar reikningskúnstir breyta þó ekki raunveruleikanum. En raunveruleikinn í þessu máli sem hér er til umfjöllunar er sá að það sem verið er að semja um varðandi Evrópska efnahagssvæðið einmitt núna eru þau mál sem mestu skipta í bráð og lengd. Þetta eru málin sem ósamið var um vegna þess hversu stór og þýðingarmikil þau eru. Menn hafa smátt og smátt verið að einangra erfiðustu deiluatriðin. Vægi þessara mála er því miklu meira en 2% í heildarpakkanum, enda ráða þau mestu um það hvort af Evrópska efnahagssvæðinu verður eða ekki. Þau skilja því milli feigs og ófeigs ef svo má að orði komast. Sjálfstæðismenn hafa hér í dag tekið undir þau orð utanrrh. að búið sé að semja um 98% af því sem samið verður um og það gera þeir auðvitað af því að það hentar þeim afskaplega vel að segja það. Það hentar þeim afskaplega vel að segja: Fráfarandi ríkisstjórn gekk frá þessu máli. Við komum að borðinu svona. Fyrrv. stjórnarliðar hafa hins vegar haldið því fram að nú séu straumhvörf vegna þess að það hentar þeim að halda því fram. Það hentar þeim að halda því á lofti að nú eigi að semja um allt sem máli skiptir, það hafi ekki verið búið að því. Hér tala menn því dálítið eins og hverjum hentar. Mér er í sjálfu sér sama þó þeir tali þannig vegna þess að ég veit að valda þeir sem á halda og þeir hafa verið margir sem hafa haldið á þessu máli á undanförnum mánuðum og árum. En lítum þá aðeins á það hvaða mál eru uppi á borðinu núna. Hver eru þau 2% sem utanrrh. gerði að umtalsefni í kosningabaráttunni? Í fyrsta lagi virðist ljóst að komið verði upp EFTA - stofnun sem hafi samsvarandi umboð og svipað hlutverk og framkvæmdastjórn Efnahagsbandalagsins. Þessu er reyndar lýst í skýrslu utanrrh. frá því í mars 1991 sem var dreift hér á fundinum en eftir því sem mér skilst hefur hún ekki komið til umræðu hér á þingi áður. Þess vegna vil ég, með leyfi forseta, vitna hér til þess sem segir um hlutverk og umboð þessarar stofnunar í skýrslunni frá mars 1991. Þar segir: ,,Sjálfstætt eftirlit með aðildarríkjum EB er í höndum framkvæmdastjórnar EB. Framkvæmdastjórnin hefur almennt eftirlit með fullnustu aðildarríkjanna á Rómarsáttmálanum, t.d. hvort lög hafa verið sett á grundvelli EB - tilskipunar á réttum tíma. Uppfylli aðildarríki ekki samningsskyldur sínar skorar framkvæmdastjórnin á aðildarríkið að bæta úr.`` --- Og nú vil ég biðja menn að hlusta á þetta með tilliti til þess að það á að koma upp EFTA - stofnun sem hefur samsvarandi hlutverk. --- ,,Geri aðildarríkið það ekki getur framkvæmdastjórnin höfðað mál á hendur aðildarríkinu fyrir dómstóli EB. Aðildarríkinu ber að hlíta dómi EB - dómstólsins þó engar þvingunarleiðir séu fyrir hendi til að fullnusta dómnum. Á sviði ríkisstyrkja hefur framkvæmdastjórnin sérstakt eftirlitsvald þar sem hún getur m.a. farið fram á stöðvun ríkisstyrkja sem hún telur ekki samræmast reglum bandalagsins. Á sviði samkeppnisreglna er eftirlitsvald framkvæmdastjórnarinnar sérstakt að því leyti að það beinist beint að einstaklingum og fyrirtækjum. Framkvæmdastjórnin hefur m.a. heimild til að rannsaka bókhald fyrirtækja í samvinnu við viðkomandi stjórnvöld, gefa undanþágur frá samkeppnisreglunum og kveða á um sektir sem eru aðfararhæfar í aðildarríkjunum.`` Þannig á valdsvið þessarar EFTA - stofnunar að vera sem á að hafa eftirlit með því að EFTA - ríkin hagi sér í samræmi við EES - samkomulagið. Það er því greinilegt að það er verið að fela þessari eftirlitsstofnun mjög víðtækt vald og þeir sem í henni sitja verða algerlega óháðir fyrirmælum frá ríkisstjórnum síns heimalands. Það sem helst virðist þó vefjast fyrir samningamönnum er hvernig verkaskiptingu og samstarfi þessarar eftirlitsstofnunar og framkvæmdastjórnar EB verði háttað. Þessi þáttur er alveg jafnóljós og hann var í desember sl. Hann hefur ekki skýrst á síðasta fundi sem ráðherrarnir héldu. Annað mál sem er uppi á borðinu núna og er hluti af þessum 2% er að niðurstaða virðist nú fengin um hindrunarlausa fjármagnsflutninga og þjónustuviðskipti. Það þýðir einfaldlega að EFTA - ríkin taka upp þær samþykktir EB sem gilda á þessu sviði og það er ekki gert ráð fyrir neinum undanþágum, aðeins aðlögunartíma. Engar undanþágur. Þriðja málið sem er uppi á borðinu er að engin niðurstaða virðist fengin varðandi fyrirvara Íslendinga um að erlendum aðilum sé óheimilt að fjárfesta í fiskveiðum og fiskvinnslu eða fyrirtækjum sem tengjast okkar helstu orkulindum. Samkvæmt skýrslu utanrrh. frá því í mars sl. er skilningur EFTA - ríkjanna sá, og þann skilning ítrekaði utanrrh. hér fyrr í dag, að fjárfesting í sjávarútvegi og landbúnaði sé undanskilin því frelsi manna til að fjárfesta sem er eitt af grundvallaratriðunum á Evrópska efnahagssvæðinu. Það kemur hins vegar hvergi fram í þessum skýrslum utanrrh. og það kom heldur ekki fram í máli hans hér í dag að skilningur Efnahagsbandalagsins væri sá sami. Í skýrslunni frá því í mars 1991 sem dreift var hér á fundinum er þvert á móti tekið fram varðandi þetta atriði að umræður um það séu mjög skammt á veg komnar. Það hefur ekki verið upplýst hér á þessum fundi að þær umræður séu eitthvað lengra komnar en þá var. Og nú vil ég fá svör við því frá hæstv. utanrrh. hvort fyrir liggi sameiginlegur skilningur EFTA og EB á þessu atriði og ef svo er, hvort hann sé þá til í skriflegu formi. Ef hann er ekki til og ef þessi sameiginlegi skilningur liggur ekki fyrir, eru þá einhverjar líkur til að hann fáist og eru þá einhverjar líkur til þess að Íslendingar geti staðið á þessu ákvæði gagnvart EES - dómstólnum ef upp kemur?

Skilningur á hvaða ákvæði?

Á því ákvæði að erlendum aðilum sé óheimilt að fjárfesta í fiskveiðum og fiskvinnslu vegna þess að þau svið séu undanþegin á Evrópska efnahagssvæðinu. Fjórða atriðið sem er uppi á borðinu núna er deilan um tollafríðindi Íslendinga á markaði Efnahagsbandalagsins og það hefur enn ekki verið tekið á því máli þannig að viðunandi niðurstaða fáist. Kröfur EB um veiðiheimildir eru enn til staðar. Í fimmta lagi er talað um það í yfirlýsingu ráðherrafundarins núna 13. maí að setja þurfi á laggirnar sérstaka fjárhagsstofnun sem á að vinna að því að draga úr svæðisbundnu efnahagslegu og félagslegu misræmi innan Evrópska efnahagssvæðisins. Það er tekið fram að öll framkvæmdaatriði varðandi þessa fjárhagsstofnun séu óleyst. Og ekkert hefur enn sést á blaði um það hvað Íslendingar þurfi t.d. að greiða til þessarar stofnunar, hvort sem það er tímabundið framlag eða framlag til frambúðar. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að Íslendingar séu vel aflögufærir og geti látið meira af hendi rakna til vanþróaðri svæða heldur en nú er, en hvort það sem út undan stendur hjá okkur á að fara til Evrópuríkja eða einhverra annarra ríkja er allt önnur saga. Sjötta atriðið sem er uppi á borðinu núna er að það er talsvert starf enn óunnið varðandi búsetu- og atvinnuréttindi og það er sérstaklega tekið fram í yfirlýsingu ráðherranna. Í sjöunda lagi er ýmislegt enn óleyst varðandi upprunareglur vöru. Í áttunda lagi fæst væntanlega niðurstaða í það mál núna að Íslendingar eins og önnur aðildarríki EFTA hafa lýst sig reiðubúna til að setja í íslensk lög ákvæði þess efnis að reglur samningsins um Evrópska efnahagssvæðið skuli hafa forgang gagnvart íslenskum lögum. Þessar reglur byggja á viðeigandi samþykktum og lagagjörningum Efnahagsbandalagsins eins og margsinnis hefur komið fram hér í dag og þeir eru alls 1400 talsins. Þar að auki byggja þessar reglur á viðeigandi innihaldi Rómarsáttmálans. Þessir lagagjörningar, sem við höfum ekki átt neinn þátt í að semja eða haft nokkur áhrif á, munu verða æðri íslenskum lögum. Ef að líkum lætur hlýtur þetta að kalla á miklar breytingar á íslenskum lögum á næstu missirum. Það eitt getur ekki dugað að gefa reglum samningsins forgang gagnvart íslenskum lögum. Það hlýtur að þurfa að taka þær með einum eða öðrum hætti inn í íslenskt lagasafn vegna þess að fólk verður að vita hvaða lög gilda í landinu. Allt annað er aðför að réttaröryggi. Það verða að vera ein lög og það verða allir að vita hvaða lög gilda. En ef við eigum að taka öll þessi lög inn í íslenska lagasafnið, þá held ég að menn sjái nú sína sæng upp reidda hér á Alþingi. Það hefur verið talað um hið háa Alþingi sem stimpilstofnun. Hvernig mun þá fara fyrir þessu þingi þegar öll þau lög eiga að komast inn í íslenskt lagasafn? Í níunda lagi er eitt af því sem liggur á borðinu að dómstóll EES mun starfa innan EB - dómstólsins. Þessi EES - dómstóll verður hæstiréttur okkar Íslendinga í flestu sem lýtur að viðskiptum. Við verðum að undirgangast þá dóma sem hann fellir hvort sem okkur er það ljúft eða leitt. Í tengslum við þetta má geta þess að dómar EB - dómstólsins, þeir dómar sem EB - dómstóllinn fellir og við munum ekki eiga neina aðild að, eru hluti af reglum EB og þar af leiðandi hluti af EES - samningi. Á þessa dóma, þessa EB - dóma sem eru sjálfkrafa hluti af reglum EB, getum við engin áhrif haft enda eigum við ekki aðild að EB - dómstólnum. Í þessu felst óumdeilanlega framsal á fullveldi. Utanrrh. vék að því hér í ræðu sinni í dag að allar fullyrðingar um framsal á fullveldi styddust ekki við rök. Ég fæ ekki séð hvernig hæstv. utanrrh. getur haldið þessu fram því að það er óumdeilanlega um framsal á dómsvaldi að ræða og það má færa mjög sterk rök fyrir því að það sé líka um framsal á löggjafarvaldi að ræða með inngöngu í Evrópska efnahagssvæðið. Sú mótsagnakennda skoðun hefur oft heyrst í umræðunni um Evrópska efnahagssvæðið að besta leiðin til að varðveita fullveldi sé að framselja það. Ég held að allir hugsandi menn sjái að þessi fullyrðing stenst enga röklega meðhöndlun. Sú skoðun hefur reyndar líka heyrst að hagstjórn okkar sé best borgið með því að koma hagstjórnartækjunum í hendur annarra, að koma hagstjórnartækjunum úr landi. Það má reyndar skilja ástæður þess að þessi skoðun á sér nokkurt fylgi en það breytir ekki því að þetta eru skoðanir þeirra sem setja öryggið ofar öllu öðru, skoðanir sem byggja á forsjárhyggju en ekki sjálfstjórn. Í tíunda lagi vil ég benda á að á samningaborðinu núna er hinn félagslegi þáttur Evrópska efnahagssvæðisins og satt að segja er hinn félagslegi þáttur mjög rýr. Það mun eiga sér stað mikil uppstokkun í atvinnu - og efnahagslífi aðildarríkja EB og EFTA með tilkomu Evrópska efnahagssvæðisins og með tilkomu innri markaðar 1. jan. 1993. Þetta er óumdeilt. Það er óumdeilt að það á sér stað mikil breyting og það er óumdeilt að atvinnuleysi mun að öllum líkindum aukast. Ástæðan fyrir því er kannski fyrst og fremst sú að meðan fyrirtæki með slæma samkeppnisaðstöðu eru að leggja upp laupana og ný að verða til, þá kemst mikið rót á vinnumarkaðinn sem kostar óumflýjanlega atvinnuleysi til að byrja með. Það er sagt að á innri markaðnum, og það mun líka gilda á Evrópska efnahagssvæðinu, eigi kostir stórfyrirtækja að fá að njóta sín. Smáfyrirtækin og millistór fyrirtæki sem eiga í erfiðri samkeppnisaðstöðu munu væntanlega mörg hver leggja upp laupana og þjóðríkin munu ekki halda þessum fyrirtækjum á floti með séraðgerðum eða ívilnunum sem hafa áhrif á markaðinn. Þeim er það ekki heimilt. Þetta skiptir því launafólk verulegu máli. Atvinnuleysi skiptir launafólk verulegu máli. Þess vegna varð það niðurstaða af ráðstefnu verkalýðssamtaka EFTA - ríkjanna í Stokkhólmi í janúar 1990 að hin félagslega framþróun yrði að skipa stóran sess í umræðunum um Evrópskt efnahagssvæði. Og með leyfi forseta segir svo í þessari samþykkt: ,,Fyrir verkalýðssamtök EFTA - ríkjanna með 8 milljónir félagsmanna hafa kröfur launafólks um fulla atvinnu, aukin áhrif, gott vinnuumhverfi, félagslegt öryggi og jafnrétti grundvallarþýðingu. Það verður að fjalla sameiginlega um þessar kröfur innan ramma EFTA - samvinnunnar og þær verða að mynda grunn að Evrópsku efnahagssvæði framtíðarinnar. Markmiðið með Evrópsku efnahagssvæði hlýtur að vera bæði efnahagsleg og félagsleg framþróun.`` Ég vil taka það fram að ég hef ekki orðið vör við að hinn félagslegi þáttur væri rúmfrekur í viðræðunum um Evrópskt efnahagssvæði né heldur í íslenskum skýrslum um þetta mál. Þar eru örfáar línur sem þetta mál varða og er afskaplega erfitt að skilja á þeim línum hvernig þessi þáttur kemur inn í myndina. Utanrrh. sagði reyndar hér í dag að á Evrópska efnahagssvæðinu væri ekki sameiginleg félagsmálastefna og þetta er mér vissulega ljóst. Það breytir þó ekki því að aðgerðirnar sem tengjast Evrópska efnahagssvæðinu hafa félagsleg áhrif og þessum félagslegu áhrifum verður að mæta, það verður að takast á við þau. Menn hafa hér vitnað í félagsmálasamning Efnahagsbandalagsins frá 1989 og velt því fyrir sér hvort hann eigi að gilda á Evrópska efnahagssvæðinu. Sé það svo, þá held ég að það hafi afskaplega takmarkaða þýðingu fyrir Íslendinga vegna þess að hann er rýr að innihaldi, hann hefur ekki lagagildi og það er lítið á honum að græða fyrir okkur. Mig langar til þess að segja það svona undir lokin að ég hef miklar efasemdir um þá samninga sem nú standa yfir. Og af hverju hef ég miklar efasemdir? Er ekki sjálfsagt að gera alþjóðlega viðskiptasamninga? Er ekki á ferðinni óumflýjanleg þróun iðnríkjanna í þessu samstarfi? Er þetta ekki bara liður í iðnbyltingu eins og einhver hélt fram? Er þetta ekki vörn gegn einangrun? Er þetta ekki allt af hinu góða? Þeir sem halda slíku fram eru að mínu mati slegnir nauðhyggju. Þeir eru slegnir nauðhyggju vegna þess að þróunin er ekki dæmd til að fara í eina átt. Menn geta haft áhrif á þróun. Því miður óttast ég að þeir sem hafi mest áhrif á þróunina um þessar mundir séu fámennur hópur karla og þeir séu að ákvarða framtíð okkar allra. Og ástæðan fyrir því að ég segi þetta er sú að þeir sem hafa lagt grunninn að innri markaði, þeir sem eru hugmyndafræðingar þess sem er að gerast á Evrópska efnahagssvæðinu og í EB eru karlar sem eru stjórnendur fyrirtækja og stjórnendur fjármagns. Innri markaðurinn byggir m.a. á hinni svokölluðu Checchini - skýrslu. Í þeirri skýrslu voru nokkur þúsund fyrirtækjastjórnendur spurðir hvað væri að í Evrópu, hvernig ætti að haga málum í Evrópu. Ég er sannfærð um það að svörin hefðu verið allt öðruvísi ef annað fólk hefði verið spurt. En það var bara aldrei spurt. Það sem ég sé í þessu máli, það sem ég sé í Efnahagsbandalaginu og Evrópska efnahagssvæðinu er nafnlaust, ópersónulegt vald sem lýtur eigin lögmálum fjarri öllu venjulegu fólki. Fæstir átta sig á því sem í samningum um Evrópskt efnahagssvæði felst og fæstir munu átta sig á því hvernig þeir eiga að ná til þessa valds þegar það er komið á. Það er heldur ekki nema eðlilegt þó fólk átti sig ekki á því vegna þess að valdið verður í formi vélgengs lögmáls. Valdið verður í líki hinnar ósýnilegu handar markaðarins. Ég óttast viðhorf þeirra sem ráða för í samningsgerðinni um Evrópskt efnahagssvæði. Utanrrh. stóð hér í pontu fyrr í dag og sagði um Evrópskt efnahagssvæði: ,,Allt þetta mun ég gefa ykkur.`` Ég ætla að undanskilja seinni hluta þessarar setningar. Ég efast um að Evrópska efnahagssvæðið muni færa okkur eitthvað allt annað og meira heldur en almenn þróun samfélagsins utan eða innan Evrópska efnahagssvæðisins mundi færa okkur. Þróunin mun færa okkur bæði gott og illt. Þróun er ekki bara gjöful, við verðum líka að huga að því sem glatast eða getur glatast í þróuninni. Við verðum að huga að sérstöðu okkar, við verðum að huga að arfi okkar og eiginleikum sem mótast hafa af menningu okkar, lífsháttum og náttúru. Við verðum að huga að því hvernig við viljum og ætlum að ná innihaldsríku lífi hér á landi, hvernig við ætlum að vernda það og hvernig við ætlum að þjóna því. Gerum við það best innan Evrópska efnahagssvæðisins eða utan? Það er sú spurning sem við hljótum öll að standa andspænis. Við verðum að hefja okkur af hinu tæknilega plani, hinni tæknilegu umræðu þó að hún sé vissulega mikilvæg, og reyna að byggja þessa umræðu á framtíðarsýn. Hver er framtíðarsýn okkar? Virðulegi forseti. Ég hef efasemdir sem lúta að þeim grunni sem Efnahagsbandalagið og Evrópska efnahagssvæðið byggja á. Ég hef efasemdir um þá framtíðarsýn miðstýringar neyslu og fjármagns sem birtist í því sem nú er unnið að innan Evrópska efnahagssvæðisins. Ég held að þessi framtíðarsýn sé í grundvallaratriðum í andstöðu við það sem gera þarf til að tryggja hag íbúa heimsins, ekki bara Evrópu. Fyrir skömmu var stödd hér á landi kona að nafni Maria Antonetta Maccocchi. Hún var í fylgdarliði Cossiga Ítalíuforseta þegar hann kom hingað til lands. Þessi kona er fyrrum þingkona á ítalska þinginu og á Evrópuþinginu. Hún er þar að auki doktor í stjórnmálafræði og hefur fylgst mjög vel með þróun mála í Evrópu á undanförnum áratugum. Við kvennalistakonur ræddum m.a. við hana og hún kom með dálítið skemmtilega samlíkingu. Hún sagði: ,,Staða smáríkja innan stórra ríkjaheilda eins og Efnahagsbandalagsins`` --- og ég ætla að bæta við Evrópska efnahagssvæðisins --- ,,er sambærileg við stöðu kvenna í stjórn- og félagskerfum sem búin eru til og mótuð af körlum.`` Ég held að við konur tölum því af nokkurri reynslu og þekkingu þegar við vörum við því að Ísland undirgangist sjálfviljugt slíkt hlutskipti.

Steingrímur J. Sigfússon : Hæstv. forseti. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. utanrrh. hljóti að vera á leið til fundar, það er sennilega eitthvað treggengt undir honum úr því að hann hefur tafist þetta. En ég ætlaði ekki síst að víkja nokkrum orðum að máli sem hann kom að í framsöguræðu sinni og laut að mínum verkum í landbrn. á sl. ári og auk þess ræða lítillega ein tvö, þrjú önnur atriði sem því máli tengjast. Þá væri það ekki síður ánægjulegt ef hæstv. landb.- og samgrh. heiðraði okkur með nærveru sinni í kvöld. Hann hefur stundum iðkað þá íþrótt að óska eftir því að ráðherrar væru kallaðir til þingfunda, en ég ætla í sjálfu sér ekki að fara út í slíkt.

Hæstv. landbrh. er mættur hér.

Já, oft kemur góður þá getið er.

Forseti vill láta þess getið að hæstv. utanrrh. mun ekki vera kominn en hlýtur að vera væntanlegur á hverri stundu.

Ég þakka hæstv. forseta. Þar sem ljóst er að við höfum nægan tíma til umræðunnar og sú skynsamlega ákvörðun var tekin að hverfa frá því að reyna að pressa þessa umræðu inn í mjög þröngan stakk get ég reynt að haga máli mínu þannig að víkja fyrst að því sem ekki er eins nátengt störfum hæstv. utanrrh. kannski þó allt þetta heyri nú undir hann. Ég ætla þá fyrst að ræða lítillega það sem lýtur að verslun og viðskiptum með landbúnaðarvörur og nokkuð hefur borist inn í viðræður Evrópubandalagsins og EFTA - ríkjanna um stofnun Evrópsks efnahagssvæðis í hinum síðari hluta þeirra viðræðna. Nú var það svo að í upphafi viðræðnanna og lengi framan af var því næstum að segja staðfastlega neitað að landbúnaðarmál kæmu yfirleitt við þessar viðræður og þessa samningagerð. En það fór að kvisast fyrir um einu og hálfu eða tveimur árum síðan að eitthvað væri þetta að breytast og núna sl. ár hefur æ meira borið á því, sérstaklega að Evrópubandalagsríkin hafa viljað keyra málefni landbúnaðarins og viðskiptin með landbúnaðarvörur inn í þessa samningagerð og gengu þar lengst þegar þau sendu inn tilboð, eða kröfur eftir því hvað menn kjósa að kalla það, um allviðamiklar breytingar á innflutningstakmörkunum EFTA - ríkjanna í þá veruna að opna þær fyrir innflutningi frá Evrópubandalagsríkjunum. Í þessu skyni varð til listi allmikill upp á um 70 vörutegundir, ef ég man rétt, flokkaður niður, og var hann sendur af viðræðuaðilum, fram kominn af hálfu Evrópubandalagsins upphaflega og síðan sendur af viðræðuaðilunum til viðkomandi landa og síðan ráðuneyta til yfirferðar með óskum um að afstaða kæmi fram gagnvart þessum kröfum Evrópubandalagsins um að fríverslun yrði tekin upp með þessar tilteknu vörur innan hins Evrópska efnahagssvæðis. Með öðrum orðum, á mannamáli sagt, að EFTA - ríkin opnuðu landamæri sín og felldu niður allar innflutningstakmarkanir gagnvart þessum vörum. Hér voru aðallega á ferðinni trópískar vörur, framleiðsluvörur Suður-Evrópuríkjanna. Þar er næst til að taka sem að okkur Íslendingum snýr að þessi listi kom hingað og landbrn. var beðið af utanrrn. að fara yfir hann og láta í ljósi sitt álit á óskum Evrópubandalagsins sem þarna birtust. Og því er ég nú að skýra frá þessu að mér þykir rétt að þetta komi hér fram af því að þetta hefur nokkuð borið á góma, m.a. verið umfjöllunarefni í blaðaviðtölum upp á síðkastið, að yfir þennan lista var farið í landbrn., ekki einu sinni heldur tvisvar, með stuttu millibili og hann var frá landbrn. sendur til utanrrn. með merkingum og bréfi og í þeim merkingum kom það skýrt fram í bæði skiptin að við léðum ekki máls á því að opnað yrði fyrir innflutning á neinum þeim vörum sem við Íslendingar framleiðum sjálfir í verulegu magni eða fullnægjandi fyrir okkar þarfir. Með öðrum orðum: Afstaða landbrn. kom alveg skýrt fram í bæði þessi skipti og utanrrn. mátti vera fullkunnugt um hana. Við vorum andvígir því að opnað yrði fyrir óheftan innflutning á t.d. grænmeti, afskornum blómum og öðrum slíkum vörum sem þarna voru á listanum og kröfur voru gerðar um af hálfu EB - ríkjanna. Ég vona að þetta sé nógu skýrt hvað yfirferð landbrn. og afstöðu í tíð annars og þriðja ráðuneytis Steingríms Hermannssonar snertir. Það er síðan ástæða til þess að vekja athygli manna á því vegna þess að það gætir mikils misskilnings að mínu mati í þessari umræðu þegar því er haldið fram að þarna sé eftir einhverju umtalsverðu að slægjast hvað Ísland snertir fyrir Suður-Evrópuþjóðirnar. Staðreyndin er sú að svo er ekki. Staðreyndin er sú að nánast án undantekninga er þegar frjáls og ótakmarkaður innflutningur á þeim framleiðsluvörum Suður-Evrópuríkjanna sem þau á annað borð mundu setja hingað á markað. En svo undarlega virðist vilja til að það er eins og þeim sé ekki kunnugt um þessa staðreynd og það er ekkert gert í því að fræða þá um það. Það er bókstaflega sagt þannig að ég á erfitt með að nefna nokkur dæmi nema ef vera skyldi árstíðabundið í ákveðnum tilvikum þar sem Suður-Evrópuþjóðir ættu mikla möguleika á því að auka sinn innflutning á trópískum vörum hingað þó að breytingar yrðu á innflutningsreglum Íslands. Hér eru ekki takmarkanir á t.d. eplum og appelsínum eða öðrum slíkum ávöxtum sem aðrar EFTA - þjóðir og hinar Norðurlandaþjóðirnar eru að takmarka innflutning á til að verja sína framleiðslu. Fræg eru dæmin af eplastríði Norðmanna sem eru með ákveðnar takmarkanir og reglur í gangi til þess að verja sína eplaframleiðslu og hafa af hlotist styrjaldir miklar kenndar við epli sem Norðmenn hafa háð við aðrar þjóðir, ekki síst Bandaríkjamenn. Þetta á ekki við í tilviki Íslands. Þvert á móti er þegar opið fyrir allar þessar suðrænu vörur og það mundi engu breyta þó að við færum að hrófla eitthvað við þeim innflutningstakmörkunum t.d. sem eru á gróðurhúsaafurðum til landsins. Þeir sem mundu hagnast á því yrðu Norður-Evrópuþjóðir, fyrst og fremst Hollendingar sem hafa yfirburðastöðu hvað samkeppnina snertir í þessum efnum og mundu væntanlega verða þeir sem helst mundu hagnast á að Ísland opnaði sín landamæri hvað þetta snertir meira en orðið er. Hollendingar og Danir, ef ég ætti að nefna þær tvær þjóðir sem ég teldi líklegast að gætu sótt einhverja ávinninga í formi aukins innflutnings til Íslands ef við breyttum þessum reglum. Það hefur hins vegar vakið athygli mína að það er eins og ekkert sé gert í því að upplýsa þessa staðreynd í viðræðum við þessar þjóðir. Ég hef hins vegar gert svolítið að því, fyrst og fremst þegar ég var að gæta hagsmuna íslensks landbúnaðar í Úrúgvæ-viðræðum innan GATT og átti þess kost að hitta ýmsa af framámönnum landbúnaðar og viðskipta, bæði Evrópubandalagsþjóða, EFTA - þjóða, Bandaríkjanna og fleiri landa og það tók yfirleitt ekki mjög langan tíma að útskýra það fyrir þessum mönnum af þeirri einföldu ástæðu að menn sáu að vegna sinnar landfræðilegu legu hefur Ísland ekki möguleika til framleiðslu á suðrænum afurðum af því tagi sem hér eiga hlut að máli. Sama mundi eiga við ef við rýmkuðum innflutningsreglur hvað snertir unnar landbúnaðarvörur, þær sem við framleiðum sjálfir í dag, þ.e. fyrst og fremst mjólkurvörur og kjötvörur. Það yrðu ekki Grikkir eða Spánverjar eða Portúgalir eða Ítalir sem fyrst og fremst mundu græða á því. Ég fullyrði að það yrðu aftur þessir sömu Norður-Evrópubúar, Hollendingar, Danir og kannski einhverjir fleiri sem þar mundu eiga langmesta möguleika á að hirða markaðinn sem við höfum varið fyrir okkar innlendu framleiðslu hingað til í þessum efnum. Þess vegna skil ég það nú eiginlega ekki að í tilvikinu Ísland skuli það enn vera í plöggum og uppi á borðum af þessu tagi að þarna sé einhverja skiptimynt að selja í staðinn fyrir rýmri viðskiptakjör með fisk. Það er svo sem kannski allt í lagi ef menn vilja spila þetta á þeim nótum að það eigi að láta útlendingana halda að þeir séu að fá eitthvað í staðinn og það sé réttlætanlegt að vera svo kaldrifjaður í þessum póker að það eigi bara að láta þá halda að við séum þarna með ása í staðinn fyrir tóma hunda, þ.e. þessa aumingja Suður-Evrópubúa sem eiga víst að trúa því að þeir mundu rétta eitthvað úr klyfjunum hjá sér ef við rýmkuðum reglur um innflutning á búvörum. En svo er sem sagt ekki. Og ég verð að segja það alveg eins og er í fullri hreinskilni hér á hv. Alþingi að stundum læðist sá ónotalegi grunur að mér að þetta sé að þvælast þarna meira ætlað til heimabrúks heldur en raunverulega til nota í þessum viðræðum og það sé þannig að ýmsir sjái sér kannski hag í því að læða með rýmkun á innflutningi á landbúnaðarvörum inn í þessa samninga, látandi Íslendinga halda það, Íslandsmanninn halda það að þetta hafi verið nauðsynlegt af samningatæknilegum ástæðum, vegna þess að það þyrfti ekki langa skoðun hjá þessum viðsemjendum okkar til þess að átta sig á því að þeir eru í þessu tilviki ekki að fá neitt í staðinn, bókstaflega ekki nokkurn hlut. En ég vona að ég hafi gert nægjanlega skýra afstöðu landbrn. og mína sem landbrh. meðan ég fór með þau mál. Ég var andvígur því, lagðist gegn því og lét þá afstöðu koma skýrt fram af hálfu landbrn. að rýmka þarna um, enda sá ég ekki að það þjónaði neinum tilgangi. Ég taldi það enn fremur óskynsamlegt á sama tíma og við stóðum í viðræðum á vettvangi GATT að fara að gefa slíku undir fótinn. Það er reyndar ástæða til þess að það komi þá fram hérna líka vegna þess að mér þykir stundum á það skorta að það sé munað eftir þessum viðamiklu viðræðum sem staðið höfðu og stóðu á vettvangi GATT í fjögur til fimm ár um í raun og veru algjörlega nýja heimsskipan í viðskiptum á sviði vöru og þjónustu. Það var ekkert meira né minna sem Úrúgvæ - viðræðurnar, sem hófust í Punta del Este í þvísa landi fyrir um fimm árum síðan, ætluðu sér að gera. Þær eru reyndar í strandi sem stendur en ekki er að vita nema þær verði teknar upp á nýjan leik og þá er rétt að menn minnist þess að svo mikið sem hugur manna hefur verið bundinn við þessar viðræður Evrópubandalagsins og EFTA þá mundu þó niðurstöður í GATT - viðræðunum, ef þær yrðu í líkingu við þær væntingar sem um tíma voru bundnar við þær viðræður, hafa miklu, miklu víðtækari áhrif og heimsáhrif í þessum efnum, á Evrópuríki jafnt sem önnur lönd. Þar var nú þessi klúbbur sem við erum þarna að ræða við Evrópubandalagið ekki hátt skrifaður, satt best að segja, í þessum Úrúgvæ - viðræðum og það var í raun og veru lærdómsríkt að kynnast því hversu geysileg andúð ríkti á Evrópubandalaginu, nánast án undantekninga, alls staðar annars staðar í heiminum. Það er ekki nema ein þjóð, held ég, sem þykir slakari karakter í þessum efnum og það eru þá Japanir vinir okkar sem voru nefndir í kvöldfréttum á Íslandi í kvöld. Eitt af því sem gerðist í þessum GATT - viðræðum og hleypti mjög illu blóði í ýmsa var nákvæmlega það að Evrópubandalagið væri að reyna í viðræðum við EFTA - ríkin að komast bakdyramegin inn á markaði EFTA - ríkjanna með sínar landbúnaðarvörur áður en niðurstaða yrði í GATT - viðræðunum. Það var tilboðið eða krafan til EFTA - ríkjanna um fríverslun með m.a. suðrænar vörur sem sett var fram á sl. ári. Þessi krafa var skilin af öðrum útflytjendum búvara og öðrum útflytjendum suðrænna ávaxta sem mjög óhrein tilraun Evrópubandalagsríkjanna til þess að ná þarna forskoti umfram aðra, til að mynda Afríkuþjóðirnar sem líka eru að reyna að flytja út trópískar vörur. Þær sáu þetta sem slíka tilraun af hálfu Suður-Evrópuríkjanna. Það hjálpaði ekki til og bætti ekki andrúmsloftið í þessum efnum. Og af því að hæstv. utanrrh. sagði að Evrópska efnahagssvæðið yrði ekki tollabandalag, þá kann það rétt að vera að í eðli sínu yrði það ekki tollabandalag, en hver yrði munurinn í reynd þegar við værum búnir að undirgangast fríverslun til að mynda með slíkar vörur? Værum við þá ekki í raun og veru komnir inn fyrir þessa tollamúra? Og mundi það ekki gefa Evrópubandalagsríkjunum forgang á okkar mörkuðum umfram aðrar þjóðir, augljóslega, eins og Afríkuþjóðir t.d. sem líka eru að reyna að koma þessum sömu vörum á markað, trópísku vörum, og þarna eiga í hlut? Varðandi jarðnæði þá hefur það heilmikið verið rætt og ég held að það sé rétt, m.a. vegna orða hæstv. utanrrh. hér áðan, að ég geri sömuleiðis grein fyrir því sem gert var eða ekki gert öllu heldur í landbrn. í minni tíð í þeim efnum. Það mátti skilja það á hæstv. utanrrh. að það hefðu verið hysknir menn og jafnvel latir í landbrn., að þeir hefðu ekki nennt að útbúa tilteknar lagabreytingar handa honum í viðræðurnar, þ.e. hvernig ætti að breyta íslensku jarðalögunum, ábúðarlögunum, og jafnvel lögum um afnota- og fjárfestingarrétt útlendinga á fasteignum, þ.e. til að tryggja hagsmuni Íslendinga í þessu sambandi. Það er rétt ég svari því þá og játi að það er rétt hjá hæstv. utanrrh. að ég tók þá ákvörðun að láta ekki vinna þessar breytingar og ekki gera tillögur að því að breyta íslensku jarðalögunum og íslensku ábúðarlögunum í þessu skyni. Hvers vegna gerði ég það? Ég gerði það af þeirri einföldu ástæðu að ríkisstjórn Íslands, sú sem ég sat í, tók aldrei ákvörðun um það að fallast á að falla frá varanlegum fyrirvara í þessum efnum og setja í staðinn inn breytingar í íslensk ábúðarlög og jarðalög. Það var rætt í ríkisstjórninni, það kom um það ósk frá samninganefndarmanni Íslands, og reyndar tekið undir hana af utanrrn., að landbrn. færi í þessa vinnu að reyna að setja upp girðingar í íslensku jarðalögunum og ábúðarlögunum þannig að óhætt væri að falla frá öllum fyrirvörum um jafnræði útlendinga á móti Íslendingum til kaupa á jarðnæði í landinu. Hins vegar var aldrei tekin ákvörðun um að gera þetta í ríkisstjórninni og aldrei veitt neitt umboð til samninga á þeim grundvelli. Þess vegna taldi ég ekki rétt, það hefði verið villandi og gefið ranga mynd af stöðu málsins í ríkisstjórninni, að landbrn. færi að útfæra slíkar breytingar. Ég skýrði mönnum frá því að ég mundi ekki láta gera það á meðan staða málsins væri þessi. Það er síðan nauðsynlegt að það sé alveg skýrt hvað hér er á ferðinni. Þetta er ósköp einfalt í raun og veru. Spurningin snýst bara um það: Eru menn tilbúnir til þess að afsala sér öllum rétti til þess að staða Íslendinga, íslenskra ríkisborgara, til þess að eiga jarðnæði eða land verði önnur en útlendinga? Sú röksemd að það sé hægt að tryggja hagsmuni Íslands með því að setja girðingar við t.d. jarðalög sem geri það mjög erfitt og nánast óaðgengilegt fyrir einstaklinga, hvort sem þeir eru af íslensku eða erlendu bergi brotnir, að eiga land, það er alveg augljóslega hægt að gera það. Það skiptir ekki máli. Það er handavinna að setja það í lög t.d. að menn þurfi að vera 1,95 á hæð og með 20 cm grátt skegg til þess að mega eiga jarðir á Íslandi. Það mundi að sjálfsögðu eiga jafnt við um Þjóðverja sem og Íslendinga. Það mundi takmarka stórlega möguleika einstaklinga til þess að kaupa jarðir. En það er ekki málið. Spurningin snýst bara um það hvort þýðverskir eigi að hafa hér sama rétt og við og því hef ég verið andvígur. Ég hef ekki treyst mér til þess að gangast inn á þá línu að við ætlum um aldur og ævi, ad infinitum, að afsala okkur sem íslenskir ríkisborgarar rétti til þess að hafa sterkari stöðu til slíkra grundvallarréttinda í landinu en erlendir menn. Um það snýst málið. Og þar sem þetta sneri svona var ég ekki tilbúinn til þess að láta leggja í það vinnu í landbrn. að útfæra slíkar breytingar sem hefðu þá í raun gefið það í skyn að menn væru búnir að ákveða að falla frá því að þarna gæti orðið um mismunun að ræða. Þetta snýr þá auðvitað að því sem ég ætla að nefna næst, og fer nú senn að ljúka máli mínu, og hæstv. utanrrh. taldi mikinn árangur. Það er öryggisákvæðið í einni grein þessa plaggs ráðherranna frá fundinum um daginn. Ég gat ekki skilið hæstv. utanrrh. öðruvísi en svo að hann teldi það stórfellda framför að nú væru menn búnir að ákveða að henda út öllum varanlegum fyrirvörum og ekkert skyldi vera þar í staðinn annað en tiltekið öryggisákvæði. Þetta er ekki framför í mínum huga heldur stórkostleg uppgjöf vegna þess að í henni fælist, má ég spyrja felst kannski endanleg ákvörðun um það að falla frá því í hverju einasta tilviki að um mismunun geti verið að ræða milli innlendra og erlendra aðila á svæðinu? Vegna þess að það er verið að kasta út síðustu möguleikunum á því að hafa einhverjar varanlegar undanþágur inni í samningagerðinni í staðinn fyrir varnagla, öryggisákvæði. Þar með er það augljóslega þannig að þetta gagnvart jarðnæði og landnæði, ef ber að skilja yfirlýsingu ráðherrafundarins frá 13. maí þannig, er búið og hæstv. íslenski utanrrh. meira að segja lýsti sérstakri ánægju sinni með það, þennan 18. staflið, ef ég hef skilið hann rétt. Eitt atriði enn langar mig til að ræða og lýtur að búvörunum. Það varðar orðalag hér í kaflanum um landbúnaðarmálin þar sem vikið er að heilbrigðisreglum. Það hefur reyndar þegar verið nefnt hér af hv. 7. þm. Reykn. og ég hef svo sem ekki miklu við ágætan rökstuðning hans þar að bæta. En þetta er þó ákvæði sem mér er ákaflega illa við að sjá standa þarna, alveg geysilega illa við að sjá standa þarna vegna þess að ef menn gangast inn á þessa braut, þá er ekki bara að hrynja í raun og veru málsvörn okkar í þessum viðræðum gagnvart samningaviðræðum Evrópubandalagsins og EFTA. Þetta er í raun og veru allur sá grundvöllur sem núverandi íslensk landbúnaðarstefna hvílir á vegna þess að þetta er það eina handfasta sem við höfum, hvort sem heldur er í GATT - viðræðum, EB -- EFTA - viðræðum eða annars staðar til að réttlæta og rökstyðja þær sérreglur sem við höfum hér um innflutningsmálefni og viðskipti með landbúnaðarvörur. Þetta er það sem heldur. Þetta er það sem er sterkt. Það er það að menn skilja og sjá að vegna landfræðilegrar legu Íslands og afbrigðilegrar heilbrigðisstöðu sem við höfum hér og okkur hefur tekist að varðveita og verja í ljósi þessarar landfræðilegu einangrunar og stjórnarstefnu sem fellur að henni, þetta gefur okkur sterka stöðu í viðræðum um þessi mál almennt talað. Ef við förum að gangast inn á það á annað borð að Ísland sé tilbúið til að samræma sínar heilbrigðisreglur og viðskiptahindranir sem byggja á heilbrigðissjónarmiðum. Það stendur hér skýrum stöfum að menn ætli að hverfa frá öllum viðskiptatakmörkunum sem byggi á heilbrigðissjónarmiðum. Þar með talið yrði þá væntanlega að hætta banni á innflutningi lifandi dýra, hætta banni á innflutningi á hráu kjöti ef ekki væri hægt að sanna að nein sérstök sjúkdómahætta fylgdi því. Ég held að það sé ákaflega vont fyrir okkur, ekki bara í þessu samhengi eins og ég nefni heldur ýmsu öðru, ef léð verður yfirleitt máls á því að við Íslendingar, eyþjóðin úti í miðju Atlantshafi með algerlega afbrigðilega og sérstaka stöðu í þessum efnum, getum farið að taka upp í stórum stíl, jafnvel almennt reglur Evrópubandalagsins, meginlandsríkja Evrópu, í þessu sambandi. Það væri í raun og veru alveg þvert á alla skynsemi og fráleit niðurstaða fyrir okkur. Ég vil að það komi skýrt fram sömuleiðis að þann tíma sem ég var í landbrn. reyndum við einmitt að byggja á og nota þetta atriði sérstaklega. Við sömdum til að mynda ítarlega greinargerð um heilbrigðisstöðu í íslenskum landbúnaði og sendum hana fastanefnd Íslands í Genf til nota í GATT - viðræðunum og dreifðum henni eins víða og við gátum. Og við fundum ekki annað en það væri tiltölulega auðvelt að útskýra sérstöðu og þarfir Íslands í þessu sambandi á þessum grundvelli. Ég ætla svo ekki að lengja hér umræðuna með mikilli almennri umfjöllun af minni hálfu. Það hafa aðrir talsmenn Alþb. þegar gert, hv. 4. þm. Austurl. og hv. 8. þm. Reykn. og ég hef ekki miklu þar við að bæta. Ég vil þó segja að það undrar mig dálítið --- ja, margt undrar mig reyndar í umræðum um þetta og hefur lengi gert. En það segir mér nú eiginlega langleiðina nóg að lesa 23. stafliðinn í yfirlýsingu ráðherrafundar EB - og EFTA - ríkjanna frá 13. maí í Brussel til þess að menn eigi nú að fá sæmilega tilfinningu fyrir því hvað hér er á ferðinni. Ég er ekki viss um að Íslandsmanninum svona saklausum og í sínum lögskýringum sé endilega bót að hálærðum prófessorum utan úr heimi í þeim efnum þrátt fyrir ágæta uppástungu hv. 8. þm. Reykn. um það, sem ég ætla ekkert að lasta, fyrir þá sem eru djúpt sokknir í fræðin. En ég held að Íslandsmaðurinn þurfi ekkert að lesa í raun og veru nema þennan 23. staflið til þess að, eins og honum er lögskýringin í blóð borin, vita allt sem þarf að vita um þetta. Í þessu skjali stendur, með leyfi forseta sem er góðfúslega veitt: ,,Þeir tóku fram``, það munu vera hinir háu ráðherrar ,,að aðildarríki EFTA væru reiðubúin til þess að setja ákvæði í innri löggjöf sína í þá veru að reglur samningsins um Evrópskt efnahagssvæði skuli hafa forgang í þeim tilfellum sem þær rekast á við önnur ákvæði innri löggjafar þeirra``, þ.e. EFTA - ríkjanna. Þetta hlýtur nú að segja ákveðið um réttarstöðu þessara hluta hvers gagnvart öðrum. Það finnst mér a.m.k. Að lokum, virðulegi forseti. Ég hef eins og ýmsir fleiri, ég þykist skynja að það sé þannig, haft vaxandi efasemdir um það á síðustu mánuðum að út úr þessum samningaviðræðum ætlaði að koma það sem yrði okkur Íslendingum nógu hagstætt til þess að taka á okkur það óhagræði og taka þá áhættu, bera þá mínusa sem tvímælalaust eru í þeirri hlið reikningsdæmisins. Og það verður nú eiginlega að segjast eins og er að enn sem komið er sér maður lítið annað en þessa mínusa, því miður. Málið stendur þannig að plúsarnir, stóri plúsinn, sem alltaf hefur verið veifað framan í okkur, lætur ekkert á sér kræla enn þá, þessi stóri með fríverslun með fisk sem hét nú svo í upphafi. Svo var hætt að kalla hann því nafni af því að það varð smátt og smátt ljóst að ekki yrði um neina fríverslun í eiginlegum skilningi þess orðs að ræða. Þá hörfuðu menn í það vígi að tala um betri og innri viðskiptakjör með fiskafurðir og hvað verður þá næst? Þessi stóri plús er enn ókominn. En hér er augljóslega á ferðinni ýmislegt sem er erfitt fyrir okkur, sem er óhagstætt okkur, annað sem er kannski meira tilfinningalega erfitt, snertir okkar vitund sem þjóðar í landinu, tilfinningar til landsins, eignarréttar á því o.s.frv. og hér hefur verið rætt um. Ég held að við verðum auðvitað að vera menn til þess að gera dæmið upp kalt og yfirvegað, mér liggur við að segja bara svona á stærðfræðilegum grundvelli, án þess að ég ætli nú að gera því skóna að síðan geti ekki fleiri gildi, sem ekki verða mæld í tölum, komið líka inn í myndina. En við verðum þá a.m.k. að skoða það fordómalaust hvernig plúsarnir og mínusarnir leggjast í þessu dæmi. Og meðan ekkert bólar á plúsunum, þá hlýtur maður að leyfa sér að hafa verulegar efasemdir um útkomuna í dæminu. Þannig er nú það. Ég held að ég þurfi svo ekki, hæstv. forseti, að segja í sjálfu sér mikið meira um þetta. Þetta verður sjálfsagt rætt nokkuð, enda ærin tilefni til og ég tek undir það sem hér hefur komið fram að þegar svona stórmál eru á ferðinni, ef marka má það, ef trúa má því að þessu máli verði jafnvel lent, það verði til lykta leitt hér innan fárra vikna, þá er spurningin um eina eða tvær vikur til eða frá í fundasetu Alþingis ekkert mál í því sambandi. Þó komið sé nokkuð fram á vorið og farið að lengja nokkuð daginn, þá er okkur ekkert að vanbúnaði að halda áfram þingstörfum, jafnvel þó ekki væri nema til þess að Alþingi væri til staðar á lokaspretti viðræðnanna til þess að fylgjast með, mér liggur við að segja árangrinum og útkomunni dag frá degi. Einhvern tíma hefði nú verið af minna tilefni kallað til fundar jafnvel á hinu háa Alþingi.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Á þessum vetri upphófust allharkalegar deilur hér í þinginu um það hvað þingmenn hefðu umboð til langs tíma. Deilurnar stóðu um það hvort löglegt væri að lögum landsins og stjórnarskrá að hafa hér vetrarkosningar eða hafa vorkosningar. Og það var fast á því máli haldið að menn væru að taka sér rétt sem þeir hefðu ekki ef þingmenn sætu hér sem þingmenn þessarar þjóðar, jafnvel þó þeir væru nú farnir út af Alþingi, nokkrum dögum lengur heldur en nákvæmlega fjögur ár. Þó að kosningalög töluðu um fjögur ár og þar með ekki um fimm og samkvæmt stærðfræðinni mætti gera ráð fyrir að menn mættu sitja allt að fjögur og hálft ár áður en þeir væru búnir að sitja fimm. En þetta: til hvers hafa menn umboð, hlýtur að vera það umhugsunarefni sem menn hafa til umræðu hér í kvöld, því að hv. 2. þm. Norðurl. e. hélt því fram að þingmenn hefðu ekki umboð nema nákvæmlega þann tíma sem þeir væru kjörnir, í fjögur ár. Og þá er það fyrsta spurning: Til hve langs tíma hafa ráðherrar umboð? Er það ekki nákvæmlega fjögur ár eins og þingmenn ef þeir fá völdin og eru á ábyrgð kosins þings, þ.e. Alþingi veitir þeim umboð í fjögur ár? Og hvað gerist svo, hv. 2. þm. Norðurl. e., ef þeir með samningum hafa framlengt sitt umboð, ekki um fjögur ár, fimm eða tíu, kannski nokkrar aldir? Hvar fengu þeir umboðið til þess? Ég tel alveg sjálfsagt að þessi umræða verði skýrð og varin. Það þýðir ekki að láta eins og stjörnuvitlaus maður í Ed. og halda því fram að þingmenn hafi ekki umboð nema í nákvæmlega fjögur ár upp á punkt og prik, en svo hafi ráðherrar umboð til að semja --- hve langt fram í tímann? Hvar eru svörin? Eru menn að tala um uppsegjanlegan samning ef þeir ganga inn í þetta samfélag eða ekki? Hefur næsta kjörið Alþingi eftir fjögur ár rétt til að segja: Far vel Frans. Jón hafði umboð í fjögur ár. Hans tími er liðinn. Við erum að hugsa um að senda hann út eins og Kjartan. Hans tími er allur. Liggur það þá ljóst fyrir að við höfum valdið til þess? Eða er komið svo að ráðherrarnir séu að gæla við þá hugsun að þeir hafi rétt til að taka hér ákvarðanir fyrir ókomnar aldir? Þetta hlýtur að vera kjarni þeirrar hugsunar sem menn verða að gera upp við sig í umræðunum hér í kvöld. Einn ráðherra Íslands leiðrétti fyrrverandi verk annars ráðherra að eigin mati, hikaði ekki við það. Verða þá næstu ráðherrar með rétt til að strika yfir undirskriftina ef þeim sýnist svo? Það er hárrétt sem hér hefur komið fram í umræðum. Fyrrv. utanrrh. hafði ekki umboð frá ríkisstjórninni. Hvers vegna þótti það nú tryggara að láta hann ekki hafa umboð? Hvers vegna skyldi það hafa þótt tryggara? Það voru sömu vinnubrögðin og verkalýðshreyfingin hafði alltaf notað við sína foringja. Þeir máttu sitja og semja og svo máttu þeir koma með plaggið og þá var metið hvort þeir hefðu nú unnið það vel af viti að það ætti að samþykkja það eða fella það. Hannibal mátti alltaf búa við þessa kosti. Þeim datt aldrei í hug að veita honum meira umboð. Og við töldum alveg fráleitt að veita Jóni Baldvini, hæstv. utanrrh., meira umboð en þetta. Svo kemur hér ungur maður og kemur flest á óvart eftir því sem hann segir. Hv. 3. þm. Reykv. Honum kom flest á óvart sem fyrrv. fjmrh. hafði sagt og fyrrv. forsrh. Honum kom þetta mestallt á óvart. Hvers vegna? Af því að hann virtist ekki hafa áttað sig á muninum á því að núv. ríkisstjórn hefur veitt umboð sem hin hafði aldrei gert. Sumir hafa talað um það að allt hafi verið búið í þessum efnum. Menn hafi verið búnir að setja þessa stefnu á og búnir að gera þetta og hitt og guð má vita hvenær núv. ríkisstjórn hyggst taka við völdum, þ.e. vegna þess að þeir séu komnir að einhverju nýju sem ekki var búið fyrir löngu. Vaxtastefnan var búin fyrir löngu. Það var upplýst í dag. Utanríkismálin voru búin fyrir löngu, kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv. ef marka má hans ummæli hér. Það var búið að marka þetta.  En þá hljótum við nú að snúa okkur að því umhugsunarefni sem er það fyrsta. Hvers vegna er öll þessi umræða um Evrópskt efnhagssvæði? Umræðan hefur verið vegna þess að EB hefur verið að bæta við sig löndum sem áður voru í Fríverslunarsamtökum Evrópu. Þeir eru að búa til stórt og mikið ríki. Þetta ríki er mesti lýðræðislegi óskapnaðurinn af öllum lýðræðisríkjum heims. Það þverbrýtur allar hugmyndir manna um lýðræðið. Þarna er meira miðstýringarkerfi en nokkurt annað lýðræðisríki sem ég þekki. Það er með svo mikið miðstýringarkerfi að Austur - Evrópa er öll á flótta frá þessari hugsun að öllu sé stýrt frá miðjunni. Hver sem betur getur er að forða sér þaðan frá miðstýringarkerfinu. En þarna er búið að setja upp miðstýringarkerfi þar sem þjóðþingin eru orðin undirsátar og menn verða að samþykkja hluti hvort sem þeim líkar betur eða verr. Og Danir eru ekki í dag frjáls og fullvalda þjóð, hvað sem hver segir. Það er liðin tíð. Mér er ljóst að Frakkar mundu með frönskum vopnum og Þjóðverjar með þýskum og Bretar með breskum brjóta sér leið út úr þessu efnahagsbandalagi hvenær sem þeim dytti í hug ef þeir hefðu áhuga á því. Þeirra styrkur er slíkur. En smáríki leika það ekki. Þess vegna hefur það verið fullur skilningur flestallra Íslendinga --- að þó nokkrum hóp alþýðuflokksmanna að vísu undanskildum sem töldu að við værum komnir inn í EB fyrir nokkru eftir að hafa hlustað á útlistingar hæstv. utanrrh. um stöðu mála --- allir aðrir Íslendingar hafa litið svo á sem meginstefnu að við ættum ekki að ganga í EB. Nú eru menn aftur á móti komnir í þá stöðu að það er búið að standa í stappi um Evrópskt efnahagssvæði og EFTA - ríkin hafa verið að gefast upp hvert eftir annað. Hafa verið að gefast upp. Fyrir hverju? Fyrir fjármálamönnum eigin landa sem hafa trúað því að þeir væru það færir menn við spilaborðið að þeir mundu koma heim með fjármuni frá spilaborðinu en ekki tapa þar fé ef þetta yrði allt gert að einni heild. Og hér stöndum við frammi fyrir því í dag að utanrrh. --- sem fyrir örstuttu síðan sýndi þá hörku að hann kallaði samningamann Íslands út af fundi, hann skyldi ekki mæta. Staðan var svo alvarleg í málefnum Íslands að umboðsmaðurinn hans úti átti ekki að mæta á fundinn, hann kallaði hann af honum, tók af honum réttinn til þess að sitja, hvað þá heldur að tala. Hvað hefur breyst eftir að þetta gerðist? Hafa einhverjir stórsigrar verið unnir eftir þetta? Það hefur ekki nokkur maður frétt af því. Hér eru aftur á móti, með leyfi forseta, í skýrslunni sem þinginu hefur verið afhent ákveðnir hlutir upplýstir. Hér segir, blaðið er nú ekki númerað þannig að menn verða að finna þetta í textanum, þetta er aftur á móti í skýrslunni sem yfirlýsing utanrrh. á blaðamannafundi í Brussel 14. maí 1991, með leyfi forseta: ,,Upprunalega stefndi EFTA að algerri fríverslun með fisk í EES, en við höfum nú slakað á þeirri kröfu og förum aðeins fram á afnám innflutningstolla og magntakmarkana. Þetta hefði enga röskun á mörkuðum EB í för með sér þar sem við getum ekki aukið útflutning okkar á sjávarafurðum. Það er einfaldlega ekki nægur fiskur í sjónum til þess. EB mundi halda réttinum til að lögbjóða viðmiðunarverð til að vernda hagsmuni sjómanna sinna og einnig gæti bandalagið haldið við miklu styrkjakerfi sem ætlað er að treysta sjávarútveginn í sessi.`` Aðalmál Íslendinga í ruslafötuna, hvorki meira né minna. Ákaflega hreinskilnislega sagt frá málinu. Aðalmál Íslendinga sett í ruslafötuna. Þann 14. var þessi afgreiðsla vituð. Svo kemur í framhaldi af þessu: ,,Þau tengsl sem EB hefur ítrekað að skuli vera milli aðgangs að auðlindum og aðgangs að mörkuðum eru í grundvallaratriðum andstæð þeim hugmyndum um frjáls viðskipti sem EES - samningarnir byggjast á. Með áðurnefndri forsendu um tengsl í huga væri vel hægt að spyrja hvort tengja ætti olíuútflutning Breta eða annarra þjóða EES við aðgang að olíulindum umræddra þjóða á sjávarbotni.`` --- Ekki er vitað til þess að Íslendingar hafi sett þessa kröfu fram. --- ,,Einnig mætti spyrja hvort aðeins ætti að veita Spánverjum leyfi til að selja appelsínur í aðildarríkjunum ef tryggt væri að kaupendurnir mættu einnig tína appelsínur að vild í ávaxtalundum Spánar.`` --- Ekki er heldur vitað hvort hæstv. utanrrh. hefur gert kröfu til þess að Íslendingar mættu í framtíðinni tína appelsínur í appelsínulundum á Spáni. Hvað á þetta að þýða? Hér tínir hæstv. utanrrh. fram öll rökin fyrir því að Ísland er búið að tapa stöðunni í þessum samningum. Hann tínir þau fram. Hann skrifar þau niður og afhendir þetta sem yfirlýsingu. Eftir hverju er þá verið að slægjast? Ég virði aftur á móti, sem hefur komið fram, að enn lætur hæstv. utanrrh. í það skína að hann sé ekki reiðubúinn að kjósa svona samninga hvaða verði sem er. Ég hygg að ekki sé um það deilt meðal Íslendinga að fullveldi Íslands er ekki til sölu. Fullveldi Íslands er ekki til sölu. Og við stöndum frammi fyrir því í dag að velja: Viljum við láta af hendi hluta af frjálsum ákvörðunarrétti fullvalda þjóðar og ganga inn í samkomulag sem er okkur ekki á nokkurn hátt hagstætt í dag eða viljum við halda fullveldinu og halda áfram þeirri glímu að vera sér á báti? Ég held nefnilega að menn séu komnir að þeim tímapunkti að að blasi við að hver sá sem vill óskorað sjálfstæði þessarar þjóðar getur sagt: Við skrifum ekki undir þennan samning. Við erum komnir að þeim tímapunkti. Okkur er sagt að það sé búið að semja um 98% og hagsmunir Íslands eru ekki komnir á blað. Þeir eru farnir í ruslafötuna. Þá er það stóra spurningin: Erum við í þeirri stöðu að það sé eitthvað alvarlegt mál þó að við séum utan? Og með leyfi forseta hef ég viljað fá að lesa hér eitt erindi úr Íslandsljóðum Einars Ben. Það er framtíðarsýn hans: Menn lutu ei öðru en eigin lögum og Íslands heill var þeirra gifta. Menn höfðu augu á eigin högum með alúð þess sem vill ei skipta. Það er nefnilega svo að það er tímabært að menn setjist niður og meti stöðu Íslands í þessum heimi. Við erum matvælaframleiðsluþjóð og lifum á því. Og við erum í framleiðslu matvæla fyrst og fremst framleiðendur á eggjahvítu, dýrasta hlutanum af matvælum og þeim sem erfiðast er að auka framleiðslu á. Við erum í reynd með mjög stórt land miðað við þann mannafla sem hér er, svo stórt að aðrar þjóðir öfunda okkur að sjálfsögðu af þeirri stærð. Og við sitjum yfir gjöfulustu fiskimiðum Norður - Atlantshafsins, e.t.v. yfir verulegum olíuauðlindum til viðbótar við þær orkuauðlindir sem hér eru. Við erum á jaðarsvæði tilheyrandi Evrópu en á jaðarsvæði við Norður - Ameríku sem er okkur ekki síður menningarlega skyld heldur en Evrópa og á það sameiginlegt með okkur að hafa verið fyrrverandi nýlenda sem veitir okkur vissulega í mörgum tilfellum betri stöðu í samskiptum við þá. Og hvort sem okkur líkar það betur eða verr, þá er Evrópa sennilega eitthvert hataðasta svæði jarðríkisins að Ísrael undanskildu og jafnframt mesta gamalmennahæli heimsins með langlægsta hlutfallið af ungu fólki. Ég hygg að það þurf nú nokkra bjartsýni til að komast að þeirri niðurstöðu að samfélagið með fyrrverandi nýlenduþjóðum og þessu gamalmennahæli sé það besta sem íslensk þjóð geti valið. Hvað skyldi það nú hafa verið sem gerði okkur Íslendingum fært að halda efnahagslegu sjálfstæði þegar Evrópa ætlaði að kúga okkur? Hvað skyldi það hafa verið? Það var víðsýni Bandaríkjamanna, víðsýni Bandaríkjamanna nr. eitt, og nr. tvö hæfni íslenskra útflytjenda til að aðlaga sig að nýjum mörkuðum með samningum sem gerðir voru við Rússland. Og við hvaða þjóðir höfum við átt í deilum um okkar auðlindir í fleiri, fleiri aldir, hafa alltaf verið að reyna að ná þeim af okkur og jafnframt að rífast um það innbyrðis hvaða þjóð ætti að halda þessum auðlindum? Það hefur alltaf verið við Evrópuríkin. Spánverjana klæjar að komast á Íslandsmiðin á ný. Ameríka er miklu stærra markaðssvæði en Evrópa. Asía er miklu ódýrara innkaupasvæði en Evrópa. Í okkar tollalögum erum við í dag með ákvæði sem gera það að verkum að við kaupum ekki vörur þar sem hagkvæmast er að kaupa þær vegna þess að við erum með verndartolla fyrir Evrópu. Ísland er með verndartolla fyrir Evrópu, tolla sem stuðla að því að menn kaupa vörur í Evrópu frekar en í Ameríku. Þetta veit hv. formaður utanrmn. sem hefur m.a. einnig mjög kynnt sér efnahagsmál. Hann veit að það er mikið af vörum sem við kaupum í Evrópu sem við mundum kaupa í Ameríku ef við værum ekki með þessa verndartolla. Og hvers vegna erum við með þessa verndartolla? Er það okkur til hagsbóta? Nei. Þetta er eitthvað sem hefur fylgt þessu fríverslunarsamstarfi við Evrópu sem hefur þó verið meginreglan að það hefur verið halli, viðskiptahalli hjá Íslendingum gagnvart öllum fríverslunarlöndunum eins og þau leggja sig. Ef öll okkar viðskipti gagnvart öðrum þjóðum heims hefðu verið jafnhagstæð og gagnvart þessum þjóðum, þá hefðum við verið löngu komnir á höfuðið. Svo alvarlegur er sá viðskiptahalli ef hann er skoðaður. Íslendingar eiga stórkostlega möguleika til efnahagslegrar sóknar í þessum heimi ef við afhendum ekki Evrópu yfirráðin yfir auðlindum Íslands. Mér er ljóst að það eru ýmsar ákvarðanir mjög erfiðar. Það er sagt að það sé mikil ákvörðun fyrir flugmann þegar hann tekur ákvörðun um að snúa við og lenda aftur á þeim velli sem hann fór frá og hætta við að lenda þar sem hann ætlaði að lenda vegna þess að það var ófært. Það var líka oft erfið ákvörðun fyrir kappsfulla menn að hætta við að leggja lóðirnar og fara í land vegna þess að það var ekki aðstaða, veður bauð ekki upp á það að skynsamlegt væri að leggja lóðirnar. Og á Vestfjörðum bjuggu menn við það að það reyndi oft mjög á það hverjir væru fullhugar og hverjir ofurhugar þó að vissulega hafi það verið einnig staðreynd að fullhugarnir gátu ekki séð allt fyrir og komust þess vegna ekki alltaf að landi með sín skip. Mér er ljóst að hæstv. utanrrh. er þeirrar gerðar að það er oft hægt að etja honum þó nokkuð langt áfram vegna þess að kjarkurinn er mikill. Þetta er nú eiginlega það sama og sagt var um mjög þekktan stjórnmálamann af öðrum stjórnmálamanni á Alþingi Íslendinga. Þau ummæli voru eitthvað á þá leið: Hvað sem um þá gömlu kempu, Hannibal Valdimarsson, má segja, þá fer þar maður sem þorir, þorir að gera hlutina jafnvel þó þeir séu ekki skynsamlegir. Og þarna mun náttúrlega mjög reyna á. Eru menn með þá farsæld að þeir geti staðið upp frá samningaborðinu og sagt: Gott og vel, við gerðum okkar besta til að ná vitrænum samningum, en við náðum þeim ekki. Þess vegna hefjum við nú nýja markaðssókn fyrir þetta land, nýja markaðssókn sem mun skila okkur margföldum ávinningi miðað við þá stöðu sem við stefndum á. Ég ætla ekki að gerast spámaður á þessari stundu um hver verður niðurstaðan. En þó að hv. 2. þm. Norðurl. e. sé horfinn úr salnum, þá ætlast ég samt til þess að fá skýr svör við því: 

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Forseti finnur ástæðu til að minna hv. 2. þm. Vestf. á að hv. 2. þm. Norðurl. e. er hæstv. landbrh.

Ég þakka þessa áminningu.

Sjávarútvegsráðherra (Þorsteinn Pálsson) : Frú forseti. Þær umræður sem hér fara fram í dag um aðild okkar að samningum um Evrópska efnahagssvæðið eiga sér stað þegar þeir samningar eru komnir á lokastig og innan tíðar er ráð fyrir því gert að til úrslita dragi. Auðvitað var það sjálfstætt álitaefni fyrir okkur Íslendinga á sínum tíma hvort við ættum að taka þátt í samstarfi EFTA-þjóðanna. Þær kusu að þiggja tilboð Evrópubandalagsins um að ganga sameiginlega til slíkra viðræðna, hagsmunir þeirra voru augljósir. Evrópubandalagið hafði ákveðið með nýrri löggjöf um innri markað að stórauka frelsi í viðskiptum og efnahagslegri samvinnu. Atvinnufyrirtæki EFTA-þjóðanna voru að flytja í burtu, fjárfestingar þeirra voru að streyma út fyrir landamærin, inn til ríkja Evrópubandalagsins og hagsmunir þeirra af því að tengjast þessu nýja samstarfi voru augljósir. Okkar aðstaða var að nokkru leyti önnur fyrir þá sök að höfuðútflutningsatvinnuvegur okkar er sjávarútvegur en ekki almennur iðnaður og innri markaður Evrópubandalagsins tók ekki til þeirrar framleiðslu. Þess vegna hlutum við að meta alveg sérstaklega hvort okkar hagsmunir væru best tryggðir með samstarfi við EFTA-þjóðirnar. Niðurstaðan varð sú að hyggilegast væri að taka þátt í því samstarfi og um það mál hefur verið mjög víðtæk samstaða hér á Alþingi og meðal þjóðarinnar. A.m.k. fjórir stærstu flokkar þjóðarinnar, fjórir stærstu flokkar þingsins, hafa frá því að viðræðurnar fóru af stað verið sammála í meginatriðum um það hvernig standa skyldi að málum og meginmarkmið þessara viðræðna um meginskilyrði sem Íslendingar yrðu að setja. Ég lít svo á að í þessari umræðu hér í dag hafi þetta breiða samkomulag í öllum höfuðatriðum verið staðfest. Þó vekur það auðvitað athygli að ýmsir þeirra sem fram til þessa hafa borið ábyrgð á framgangi samningaviðræðna láta nú sem svo að ýmislegt komi þeim á óvart um stöðu samninganna. Það er þó mála sannast að í dag standa þessir samningar í öllum höfuðatriðum nákvæmlega í sömu sporum og eru í sama farvegi og hæstv. fyrrv. ríkisstjórn skildi við það mál. Það vekur því nokkra furðu þegar hv. 7. þm. Reykn. og reyndar einnig hv. 8. þm. Reykn. lýsa því hér yfir að það komi þeim á óvart að nú skuli vera rætt um sérstaka EFTA-stofnun sem á takmörkuðu sviði, varðandi eftirlit með samkeppnisreglum, eigi að hafa sama vald og framkvæmdanefnd Evrópubandalagsins vegna þess að framkvæmdanefnd Evrópubandalagsins hefur yfirþjóðlegt vald. Sú ríkisstjórn sem þessir hv. þm. sátu í, og annar veitti reyndar forustu, tók þátt í þessum viðræðum og var aðili að sameiginlegri yfirlýsingu ráðherra EFTA og Evrópubandalagsins 19. des. sl. Í þeirri yfirlýsingu var með mjög skýrum hætti tekið fram að unnið yrði að áframhaldandi samningsgerð á þeim grundvelli að sett yrði upp sjálfstæð EFTA - stofnun til að beita samkeppnisreglum og slík stofnun ætti að hafa samsvarandi umboð og hlutverk og framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins. Þessi sameiginlega yfirlýsing, sem fyrrverandi ríkisstjórn átti aðild að, var prentuð í þingskjali sem hæstv. utanrrh. lagði fyrir í lok síðasta kjörtímabils. Nákvæmlega þetta ákvæði hennar kom til umræðu í sjónvarpsþætti sem hæstv. utanrrh. og hv. 8. þm. Reykn. hafa gert hér að umtalsefni í dag. Ég vakti athygli á því í þeim þætti að hér hefði ríkisstjórnin tekið mjög veigamiklar ákvarðanir með aðild að slíkri yfirlýsingu og með því að samþykkja hana. Þeir höfnuðu því allir að í slíkum texta fælist nokkurt ákvæði um yfirþjóðlegt vald. Ég hygg að hjá því verði á hinn bóginn ekki litið að slík stofnun hefur ákveðið yfirþjóðlegt vald. Dómstóll hefur ákveðið yfirþjóðlegt vald. Við erum nú þegar og höfum lengi verið aðilar að Evrópudómstólnum, að Mannréttindadómstóli Evrópu. Það má með nokkrum sanni segja að hann fari með yfirþjóðlegt vald. Við höfum m.a. tekið ákvarðanir um að breyta íslenskum lögum vegna ákvarðana sem teknar hafa verið í mannréttindanefnd og Mannréttindadómstól Evrópu. Sú stofnun sem hér um ræðir fer með vald á mjög afmörkuðu sviði varðandi framkvæmd samkeppnisreglna og það er deginum ljósara að það eru ekki síst hagsmunir hinna fámennari þjóða, eins og okkar Íslendinga, að slíkt samkomulag feli í sér mjög virkt eftirlit með samkeppnisreglum því að vitaskuld eiga hinar stærri þjóðir sem hýsa öflugustu fyrirtækin meiri möguleika á því að ganga á svig við samkeppnisreglurnar og knésetja hin minni fyrirtæki í samkeppninni með undirboðum. Ekki síst þess vegna er okkur Íslendingum styrkur að því að í slíku samkomulagi séu mjög virk ákvæði um eftirlit með samkeppnisreglum. Það er líka ljóst að þegar haldið var af stað í þessar viðræður var aðgöngumiðinn sá að Íslendingar gerðust aðilar að löggjöf Evrópubandalagsins um innri markað. Tilboð Evrópubandalagsins til EFTA - þjóðanna var að EFTA gerðist aðili að löggjöf Evrópubandalagsins um innri markað. Það er því svolítið kyndugt þegar ráðherrar úr fyrrv. ríkisstjórn undrast það og stuðningsmenn fyrri ríkisstjórnar undrast það nú að þessir samningar snúist um það að þessi löggjöf eigi að taka fram íslenskri löggjöf. Þegar samningaviðræðurnar fóru af stað lá þetta ljóst fyrir. Meginhagsmunir okkar Íslendinga liggja auðvitað í því að tryggja höfuðútflutningsgrein okkar stöðu á þessum nýja markaði. Sjávarafurðir eru okkur ekki aðeins jafnmikilvægar og iðnaðarframleiðsla annarra er þeim heldur má með rökum segja að sjávarafurðir Íslendinga séu okkur meira virði en iðnaðarframleiðsla hinna þjóðanna, bæði innan EFTA og Evrópubandalagsins, vegna þess að við erum háðari útflutningi en flestar aðrar þjóðir. Meginatriðið í öllum þessum samningum, hversu mikilvæg sem önnur atriði eru, er að tryggja að íslenskar sjávarafurðir njóti sömu stöðu á Evrópumarkaðinum, innan hins nýja Evrópska efnahagssvæðis, og iðnaðarvörur annarra þjóða. Ég hef aldrei leynt því að ég hafði af því nokkrar áhyggjur þegar haldið var af stað í þessar viðræður í samfloti við EFTA-þjóðirnar að það kynni að koma að því að í lok viðræðnanna gætum við staðið frammi fyrir erfiðum ákvörðunum vegna þess að í upphafi var ákveðið að geyma umræður um höfuðatriðið að því er varðar íslenska hagsmuni þangað til síðast. Á móti var á það bent að í því kynni að felast allverulegur styrkur af okkar hálfu því að EFTA-þjóðirnar ætluðu að semja sameiginlega. EFTA-þjóðirnar mundu að hluta færa nauðsynlegan fórnarkostnað til þess að tryggja kröfu Íslands framgang um hindrunarlausan aðgang að þessum markaði fyrir sjávarafurðir. Nú er sem sagt að því komið að láta reyna á þennan styrk. Það er að sjálfsögðu rétt að samningarnir hafa fram til þessa litlu skilað að því er varðar höfuðmálefni Íslendinga en í upphafi var ráð fyrir því gert, þegar fyrri ríkisstjórn ákvað með hvaða hætti skyldi gengið til viðræðnanna, að þá fyrst kæmi að úrslitaátökum að því er varðaði okkar hagsmuni ef við stæðum frammi fyrir lokun samninganna. Það var ákvörðun sem var tekin í upphafi. Vissulega er það fagnaðarefni að í síðustu yfirlýsingu ráðherranna, sem hér hefur verið til umræðu, kemur fram að þjóðirnar fallast á að taka verður tillit til heildarhagsmuna. Eigi að síður er staðreyndin sú að enn vitum við ekki hver okkar staða er í þessu efni. Um grundvallaratriði hefur verið mjög breið samstaða á milli allra flokka í þinginu. Það hefur verið algjör samstaða um það að við mundum aldrei fallast á veiðiheimildir í skiptum fyrir tollfrjálsan aðgang að Evrópumarkaðinum. Að því er þessa afstöðu varðar hefur enginn brestur verið í íslenskri samstöðu. Það hefur verið mjög víðtæk og almenn samstaða um það að við ætluðum ekki að hleypa Evrópuþjóðunum bakdyramegin inn í íslenska fiskveiðilögsögu með því að heimila erlendar fjárfestingar í sjávarútvegi. Í þessu efni hafa engar breytingar orðið, hefur verið og er víðtæk samstaða. En stóra álitaefnið sem við stöndum nú frammi fyrir er þetta: Hver verður ásættanleg niðurstaða í þessum samningum? Við höfum fylgt því eftir að afnám tolla á sjávarafurðir sé lágmarkskrafa af okkar hálfu. Í fyrstu, eins og hér hefur komið fram, settum við fram þá kröfu sameiginlega með EFTA-þjóðunum að Evrópubandalagið mundi viðurkenna fríverslun með fisk. Þar kom í samningaviðræðunum að Evrópubandalagið hafnaði þessari kröfu. Við höfum ákveðið að halda fast við afnám tollanna, en við höfum sagt sem svo: Við sættum okkur við að keppa á Evrópumarkaðinum við sjávarútveg hinna ríkjanna innan væntanlegs Evrópsks efnahagssvæðis þrátt fyrir mjög umfangsmikið styrkjakerfi þeirra. Það er veruleg fórn af okkar hálfu. Og þegar af þeirri ástæðu hefur Evrópubandalagið engin rök til þess að ætlast til meira endurgjalds af okkur fyrir fullt afnám tolla. En ég hef heyrt því fleygt í umræðum nú að undanförnu að við þyrftum að velta því fyrir okkur hvort til greina gæti komið að við samþykktum væntanlega samninga þó svo að við fengjum þessari höfuðkröfu okkar ekki framgengt. Mér finnst full ástæða til að taka það mjög skýrt fram þannig að enginn velkist í vafa um að það er forsenda fyrir því að við gerumst aðilar að væntanlegum samningi um Evrópskt efnahagssvæði að við fáum þessari kröfu um tollfrjálsan aðgang framgengt á þeim forsendum sem við höfum lagt fram. Það er ekkert til umræðu og getur ekki komið til álita að við gerumst aðilar að samningnum ef þetta mál hangir í lausu lofti eða er sett fram af Evrópubandalagsins hálfu með ófullnægjandi hætti. Það er mjög mikilvægt á þessu stigi að viðsemjendur okkar í Evrópubandalaginu viti það að frá þessu ætlum við ekki að víkja. Við höfum um allnokkurn tíma beðið eftir því að Evrópubandalagið legði fram nýjar tillögur í þessu efni. Menn áttu von á að slíkar hugmyndir kæmu fram frá Evrópubandalaginu á nýafstöðnum ráðherrafundi, sameiginlegum ráðherrafundi. Það gerðist ekki með formlegum hætti og við hljótum að kalla eftir afstöðu Evrópubandalagsins á þessu stigi málsins. Á þessum fundi náðist samkomulag um ýmis atriði sem ágreiningur hefur verið um fram til þessa þannig að nú eru fá mál eftir sem verulegum ágreiningi valda önnur en þetta atriði sem lýtur að höfuðhagsmunum Íslands og við erum að því leyti í nokkuð þröngri stöðu. Því meiri ástæða er til þess að viðsemjendur okkar viti að við ætlum ekki að hvika frá þessu sjónarmiði. Að afnám tollanna er það atriði sem skiptir okkur öllu máli. Ef við fáum því ekki framgengt gerumst við ekki aðilar að samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ísland verður að þessu leyti að njóta sömu aðstöðu fyrir sínar útflutningsafurðir eins og hinar þjóðirnar í EFTA og Evrópubandalaginu njóta fyrir iðnaðarframleiðslu sína. Frú forseti. Ég hef hér gert af minni hálfu grein fyrir þeim höfuðsjónarmiðum sem mér finnst ástæða til að komi fram á þessu stigi málsins. Meginatriðin, höfuðhagsmunir Íslendinga, liggja í þeim þætti samninganna sem eftir er og lýtur að lausn á sjávarútvegsmálunum.

Landbúnaðarráðherra (Halldór Blöndal) : Hæstv. forseti. Til mín var beint þrem fyrirspurnum áðan sem ég mun leitast við að svara. Sú fyrsta vissi að því hver væri afstaða ráðuneytisins til þess hvort rétt væri að draga úr kröfum um varnir gegn smitsjúkdómum og öðru slíku í tengslum við samningana við Evrópubandalagið. Þessi spurning er tilkomin vegna setningar á bls. 5 í yfirlýsingu ráðherrafundar Evrópubandalagsins þar sem stendur: ,,Sérstaklega verður unnið að því marki að afnema viðskiptahindranir af völdum reglugerða um heilbrigði dýra og jurta.`` Um þetta er það að segja að engin hugmynd hefur komið upp um það að draga neitt úr þeim kröfum sem við Íslendingar höfum gert til þess að viðhalda okkar heilbrigðu stofnum, hvort sem við tölum um dýr eða jurtir. Ég vil í því sambandi rifja upp fundargerð af fundi sem Brynjólfur Sandholt átti í Genf með starfshóp um heilbrigðiseftirlit dýra og dýraafurða innan EFTA í aprílmánuði. Og í fundargerð í janúar segir um þetta atriði m.a. þar sem fjallað er um reglur sem snerta innflutning dýra og erfðaefna, ferskra dýraafurða, kjöts og mjólkur, framkvæmd og fjölda sýna vegna sýkla, lyfja og efnaleifa, notkun fúkkalyfja og vaxtarhvetjandi efna í dýrafóður: ,,Hér á landi eru í gildi strangari lög um framangreind atriði en reglur Evrópubandalagsins segja til um. Tel ég eins og staðan er í dag að ekki komi til greina fyrir okkur að slaka á þessum kröfum með það fyrir augum að viðhalda því heilbrigðisástandi sem er í bústofni hér á landi í dag. Það eru ekki enn fyrir hendi aðferðir sem ganga fullkomlega úr skugga um að dýr séu ekki haldin einhverjum smitsjúkdómi sem gæti borist með innfluttum dýrum eða ferskum sláturafurðum og ef smit bærist til landsins, hver yrði ábyrgur fyrir því tjóni sem slíkur innflutningur kynni að valda? Að slíku þarf m.a. að hyggja áður en lengra er haldið. Leyfilegt er að flytja til landsins soðnar kjöt - og mjólkurafurðir samkvæmt núgildandi lögum hvað snertir heilbrigðisskilyrði og það er nógu stór þáttur til að vega upp á móti banni á innflutningi ferskra dýraafurða þegar litið er til áhættunnar á að smitsjúkdómar geti borist til landsins með slíkum innflutningi og hvaða geigvænleg áhrif slíkt óhapp getur haft á búfjárhald í landinu eins og dæmi sanna. Skoðað í því ljósi í þessu samhengi getur slíkt bann vart talist viðskiptahindrun. Því er nauðsynlegt að fram fari tvíhliða viðræður milli Íslands og Evrópubandalagsins um viðurkenningu á þessum atriðum sem snerta smitvarnir.`` Þessu til viðbótar vil ég aðeins bæta við þeim almennu rökum að við erum hér á eylandi og varðandi laxeldi og ýmislegt annað veit ég ekki betur en sérstaða okkar sé fullkomlega viðurkennd og ástæðulaust að óttast að þarna séu á ferðinni einhverjar hættur. Í sambandi við innflutning á suðrænum ávöxtum og grænmeti vil ég aðeins staðfesta það sem hér var sagt að lagður hefur verið fram listi yfir 72 vörutegundir. Talað er um að það geti komið til innflutnings á sex þeirra. Slíkur innflutningur er þegar á öllum þessum vörutegundum hluta úr árinu, en ekki hefur málið verið tekið upp á öðrum grundvelli en þeim að um algera stöðvun á innflutningi verði að ræða á þeim tíma sem við Íslendingar getum ekki svarað markaðinum. Það er í samræmi við þá framkvæmd sem nú er. Það er rétt sem kom fram hjá hv. 4. þm. Norðurl. e. að ekki hafa farið fram neinar viðræður milli landbrn. og utanrrn. um þessi mál, en á hinn bóginn hefur bændaforustunni verið tilkynnt um þessi viðhorf og, eins og ég sagði, þá kom þetta mál ekki upp í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr heldur hinnar fyrri og er hugsað sem framlag Norðurlandaþjóða til þess að koma til móts við Suður - Evrópuþjóðir til að þær geti fengið út úr samningunum um innri markað Evrópubandalagsins . . .  Síðasta atriðið sem ég vil minnast á er í sambandi við rétt erlendra manna til kaupa á jörðum hér á landi. Mér er ekki kunnugt um að í síðustu ríkisstjórn hafi verið neinn sérstakur fyrirvari sem vék að því að banna erlendum mönnum kaup á jörðum hér á landi. Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um slíkan fyrirvara, en mér er ekki um hann kunnugt. Ég vil fyrst segja það um þetta mál að hinn 8. maí var lagt bréf inn á borð til mín í samgrn. en áður en mér hafði gefist tími til þess að opna bréfið hafði ég fengið viðtalsbeiðni frá þrem blaðamönnum um það hvað ég vildi segja um bréf sem formaður Alþb. hafði sent mér. Mig grunaði að í þessu umslagi væri kannski bréf frá formanni Alþb. svo að ég opnaði bréfið og sá að þar stóð neðan máls: ,,Afrit til forsætisráðherra,`` en þess var í engu getið hversu mörg ljósrit hefðu verið tekin af þessu bréfi né hversu margar fréttastofur væru hér í landinu og væri kannski fróðlegt að fá upplýsingar um það þó síðar verði.  ,,Innan síðustu ríkisstjórnar var það kappsmál utanrrh., formanns Alþfl., að fá umboð til að ganga frá samningum við Evrópubandalagið þar sem afnuminn væri réttur Íslendinga umfram rétt útlendinga til að eiga hér jarðir og önnur landsins gæði. Opnað yrði á að útlendingar gætu keppt við Íslendinga um eignarhald á landinu. Þar með væri t.d. mögulegt fyrir Þjóðverja, Ítali, Spánverja eða Frakka að eignast á skömmum tíma flestar jarðir í Þingeyjarsýslu, Laxá í Aðaldal og Hvamm í Dölum svo að fáein dæmi séu nefnd. Í síðustu ríkisstjórn fékk formaður Alþb. ekki umboð til þess að semja um slíkan rétt útlendinga til eignarmyndunar á Íslandi. Af ummælum utanrrh. í viðtölum síðustu daga má hins vegar skilja að Sjálfstfl. hafi í núv. ríkisstjórn veitt utanrrh. slíkt ótakmarkað umboð``, o.s.frv. Um þetta vil ég segja að í tíð síðustu ríkisstjórnar, eins og fram kemur m.a. í riti utanrrn. frá því í október á bls. 448 er fjallað um fjármagns - og þjónustuviðskipti. Þar er ekki að finna né annars staðar neinn fyrirvara varðandi jarðeignir. Þar er fjallað um tilskipan ráðsins frá 24. júní 1988 um framkvæmd ákvæða 67. gr. Rómarsáttmála. Þar segir m.a.: ,,Í fáum orðum gefur tilskipunin fyrirmæli um að allar fjármagnshreyfingar, gjaldeyrisyfirfærslur, innan bandalagsins skuli vera óheftar.`` Einnig er tekið fram í ritinu að fram komi í tilskipuninni ákvæði um að ekki þurfi að breyta gildandi reglum aðildarríkjanna um möguleika erlendra aðila til þess að eiga fasteignir sem þeir hafi ekki fasta búsetu í fyrr en ráðherraráðið hafi samþykkt reglur þar að lútandi. Í þessu riti er tekið fram að þörf sé á lagasetningu um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri á Íslandi vegna EES - samninganna og að tæknilega sé því ekkert til fyrirstöðu að breytingar eða ný lög taki gildi fyrir árslok 1992. Um fyrirvara við samningagerðina er tekið fram að gerður hafi verið varanlegur fyrirvari af hálfu Íslands varðandi fjárfestingu erlendra aðila í sjávarútvegi og í athugun sé hvort einhverjir fyrirvarar séu nauðsynlegir varðandi nýtingu orkulinda. Í þeim umræðum sem ráðuneytið hefur átt aðild að, þar er ég að tala um landbrn., hefur ekki komið fram annað en að engir fyrirvarar hafi verið gerðir um fjárfestingu útlendinga í löndum, jörðum og öðrum náttúrugæðum. Hins vegar hefur verið að því vikið á hvern hátt mætti hugsanlega breyta jarðalögum til að takmarka eignaraðild útlendinga á jörðum á meðan ráðherraráðið breytir ekki þeim ákvæðum sem leyfa beitingu á ákvæði um búsetuskilyrði. Ég vil vekja athygli á því að á síðasta þingi voru samþykkt ný lög um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri. Þau lög eru í fullu samræmi við það sem hér stendur og hvergi vikið einu einasta orði að kaupum á jörðum eða jarðeignum. Það er þess vegna alveg ljóst, hvernig sem menn vilja orða það í pólitískum ræðum, að þetta mál var uppi í síðustu ríkisstjórn. Einstökum ráðherrum var um það kunnugt að um þetta mál hefði verið fjallað í tengslum við þá samninga sem stóðu yfir við Evrópubandalagið. Hitt veit ég ekki hvers vegna þetta var slíkt feimnismál að einstakir ráðherrar þeirrar ríkisstjórnar kusu að gera ekki úr því hávaðamál fyrr en eftir að þeir höfðu farið úr ríkisstjórninni. Ég vil vekja athygli á því að þetta mál var tekið upp hvað eftir annað á fundum í mínu kjördæmi og þar var það staðfest sem ég hef raunar sagt hér, að út frá því var gengið að erlendir menn skyldu hafa sama rétt og íslenskir til kaupa á jörðum, en á hinn bóginn er okkur að sjálfsögðu heimilt að setja ýmis sérstök lög sem t.d. veita sveitarfélögum eða ríkinu forkaupsrétt, setja sérstök búsetuskilyrði eða á annan hátt takmarka eignarréttinn við afnot af jörðinni o.s.frv. Við höfum auðvitað opna möguleika á slíku. Um þetta hefur ekki verið fjallað sérstaklega í núv. ríkisstjórn og þau boð sem fram hafa komið um þessi efni og þau orð sem lúta að viðræðum Íslendinga og fulltrúa Evrópubandalagsins um þessi efni eru öll frá tíð þeirrar ríkisstjórnar sem lauk störfum hinn 30. apríl sl. Það er þess vegna hálfspaugilegt að einstakir ráðherrar skuli vera að taka þetta mál upp nú með bréfaskriftum þegar þeir þurfa ekki annað en að lesa sínar eigin dagbækur til að fylgjast með því hvernig málin standa í raun og veru. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að fyrrv. hæstv. forsrh. talaði um það, bæði í tengslum við viðræðurnar við Evrópubandalagið og ýmislegt annað, hversu ánægjulegt hefði verið að starfa í þessum hópi, hversu samstilltur hann væri og einhuga og svo virtist sannarlega á yfirborðinu. En nú er annað komið í ljós og ég ítreka, mér er ekki kunnugt um að Alþb. hafi gert neinn sérstakan fyrirvara, bókaðan fyrirvara í ríkisstjórninni varðandi þetta atriði. Ég hef í höndum fundargerð og sérstaka bókun á ríkisstjórnarfundi frá 29. nóv. 1989 þar sem þingflokkur Alþb. er einnig með sérstaka bókun, en þar er ekki vikið sérstaklega að þessu máli heldur er almennur fyrirvari sem varðar fjárfestingu útlendinga og þátttöku þeirra í íslensku atvinnulífi. Það er kannski ekki stórt mál, en lýsir með sínum hætti tvískinnungnum í þessu máli að engir voru áhugasamari um það en einmitt fulltrúar Alþb. fyrir síðustu kosningar að frv. um fjárfestingu útlendinga í atvinnulífi yrði lögfest og sendisveinar frá þeim komu með orðalag fram á síðustu stundu til þess m.a. að opna ferðamannaiðnaðinn fyrir erlendum mönnum. Þannig er nú þetta mál. Skal ég þá ekki hafa um þetta fleiri orð, bara ítreka það sem ég hef sagt. Eftir að ég kom að landbrn. hefur ekki verið opnað fyrir neitt af þessu. Í fyrsta lagi eru sömu kröfur og áður gerðar til smitvarna hér á landi og stendur ekki til að draga úr þeim. Í öðru lagi er óbreytt staða varðandi hugsanlegan innflutning á ávöxtum og grænmeti frá löndum Suður - Evrópu. Málið er í sömu stöðu og það var þegar ég kom í ráðuneytið að öðru leyti en því að ég hef beðið um að fá skýrslu um málið og sérstaklega tekið það upp við fulltrúa bændasamtakanna með formlegum hætti. Og í þriðja lagi liggur það fyrir skjallega að síðasta ríkisstjórn hafði enga sérstaka fyrirvara um kaup erlendra aðila á jörðum hér á landi.

Jón Kristjánsson : Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá skýrslu sem hér hefur verið flutt og þær umræður sem hafa verið í dag um samningana um Evrópskt efnahagssvæði. Þær hafa verið málefnalegar og gagnlegar. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu verulega, vil koma að tveimur til þremur atriðum sem ég hef höggvið sérstaklega eftir við að hlusta á ræður manna. Það er rétt að fyrrv. ríkisstjórn stóð að samningum um Evrópskt efnahagssvæði með ákveðnum fyrirvörum sem ég ætla ekki að orðlengja um. Ég er einn af þeim sem hafa stutt þá samningagerð svo framarlega sem þeir fyrirvarar, sérstaklega í sjávarútvegi og um önnur mál, nást fram. Það hefur verið lögð á það áhersla, sérstaklega af þeim þingmönnum Sjálfstfl. sem hafa talað við þessa umræðu, að ekkert hafi breyst og það eigi ekkert að koma á óvart í sambandi við þá yfirlýsingu sem út hefur verið gefin eftir ráðherrafund Evrópubandalagsins þann 13. maí. Ég held að þessi umræða hafi m.a. leitt það í ljós að það eru nokkur atriði sem koma verulega á óvart og ég ætla að koma enn einu sinni að einu atriði sem mér finnst mjög alvarlegt, en það er í sambandi við landbúnaðarmálin. Það er í sambandi við reglugerðir um heilbrigði dýra. Hinn 19. júní 1990 gaf Evrópuráðið út svokallaða ráðsákvörðun í íslenskri þýðingu sem fjallar um samningsfyrirmæli við stofnun Evrópsks efnahagssvæðis. Í 5. lið þessara samningsfyrirmæla segir svo, með leyfi forseta: ,,Með hliðsjón af mikilvægi landbúnaðar fyrir almennt jafnvægi samningsins mun EB stefna að því að fá eins greiðan aðgang og unnt er fyrir útflutningsvörur sínar á mörkuðum EFTA - landa og sérstaklega`` og takið þið nú eftir, ,,sérstaklega ryðja úr vegi verulegum viðskiptahindrunum sem enn eru við lýði milli EB og EFTA, þar með talið þeim sem byggjast á reglugerðum um heilbrigði dýra og jurta.`` Þetta er takmark í þessari samningagerð sem Evrópubandalagið setur sínum samningamönnum við upphaf samninganna. Síðan koma menn hér upp og segja að ekkert hafi breyst og þetta eigi ekki að koma á óvart, sú yfirlýsing sem hér hefur verið gefin og hér er til umræðu í dag. Í skýrslu utanrrh. frá mars 1991 sem hér liggur fyrir, er á bls. 11 fjallað um þessi mál, í setningu sem að vísu er ekki löng, og í II. kafla sem fjallar um landbúnað. Þar segir: ,,Heilbrigðisreglurnar mætti hins vegar ræða innan heildarramma viðræðnanna, enda`` og takið eftir, ,,enda yrði fullt tillit tekið til sérstakra aðstæðna í einstökum löndum innan EFTA.`` Síðan er í þeirri yfirlýsingu sem hér er til umræðu frá 13. maí enn þá fjallað um þessi mál. Þar segir svo: ,,Sérstaklega verður unnið að því marki að afnema viðskiptahindranir af völdum reglugerða um heilbrigði dýra og jurta. Að því er hið síðastnefnda varðar munu EFTA - löndin taka yfir að svo miklu leyti sem unnt er samþykktir Evrópubandalagsins.`` Síðan koma menn hér upp í þessari umræðu og segja að ekkert hafi breyst, ekkert hafi verið gefið eftir í þessari samningagerð. Ég kann ekki að lesa úr þessum textum ef það er svo að þeir fjalli allir um það sama og ekkert hafi breyst, enda heyri ég það á ræðu hæstv. landbrh. að honum kemur þetta mjög á óvart og segir að kröfur af hálfu landbrn. séu nákvæmlega þær sömu og þær hafa verið. Þetta virðist koma honum algerlega í opna skjöldu. Það heyrðum við á ræðu hans hér áðan. Og ég er ekkert hissa á því. Þarna hefur greinilega verið gefið eftir í mjög alvarlegu atriði. Ég ætla ekki að tefja tímann með því að fara í fleiri atriði. Það hefur verið gert hér á undan og ég hef í rauninni ekki miklu við það að bæta. Hins vegar vil ég ítreka það sem hefur komið fram, spurningarnar um öryggisákvæði, hvernig framkvæmdin verður varðandi það öryggisákvæði. Mér finnst það orðalag í yfirlýsingunni vera allloðið, svo að ekki sé meira sagt. Þar segir, með leyfi forseta, á bls. 7: ,,Samningsaðilar gætu með einhliða yfirlýsingum sem milliríkjaráðstefna bókaði komið á framfæri því sem þau vildu um mögulega beitingu þessa almenna öryggisákvæðis.`` Þetta finnst mér nú ansi loðið svo ekki sé meira sagt. Og ég vildi að þegar hæstv. utanrrh. talar hér á eftir þá gerði hann nánari grein fyrir þessu eins og hann hefur reyndar verið krafinn um. En mergurinn málsins varðandi alla þessa umræðu er að það getur komið sá tími innan fárra vikna að við stöndum frammi fyrir því hvort við viljum halda áfram þessari samningagerð eða ekki, hve langt við viljum ganga, hvort við náum fram þeim fyrirvörum sem við höfum gert og sem voru forsenda fyrir því að við hófum þessa samningagerð. Það getur farið svo, og ég skil það þannig á þeim hv. ræðumönnum sem hér hafa talað á undan, að við viljum ekki gefa eftir í sambandi við sjávarútveginn. Ef við viljum ekki gefa eftir, þá getur komið sá tími að það gangi ekki saman. Hvað gerum við þá? Eru menn þá tilbúnir að taka upp viðræður um aðild að Evrópubandalaginu? Þetta er brennandi spurning. Þetta er spurning sem við getum staðið frammi fyrir að þurfa að svara á næstu vikum. Eru einstakir stjórnmálamenn reiðubúnir til þess, ef samningar nást ekki fram, að taka þá upp viðræður um fulla aðild að Evrópubandalaginu eins og vafalaust aðrar EFTA - þjóðir mundu gera? Við skulum gera okkur grein fyrir því að aðrar EFTA - þjóðir eru tilbúnar og í startholunum til að sækja um fulla aðild. Þetta eru örlagaríkar ákvarðanir sem ekki er hægt að komast hjá að svara hér úr þessum ræðustól.

Forsætisráðherra (Davíð Oddsson) : Frú forseti. Ég vil aðeins með örfáum orðum svara spurningum hv. 1. þm. Austurl. varðandi orð sem féllu af minni hálfu á aðalfundi Vinnuveitendasambands Íslands þar sem ég mun hafa orðað það eitthvað á þá lund að aðild að Evrópubandalaginu kæmi ekki til greina að svo stöddu. Ég átta mig á því að það er hárrétt hjá hv. þm. að þessi orð má misskilja. Fyrir mér vakti ekki annað en það að gefa ekki út ávísun á eilífðina, en til að taka af öll tvímæli, þá vil ég segja að það er ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar svo vel ég fái séð, hvorki í bráð eða lengd, að hún fari að fjalla um beina aðild að Evrópubandalaginu.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Hv. 2. þm. Austurl. spurði um beitingu öryggisákvæðisins sem er hugsað m.a. til þess að koma í stað varanlegra fyrirvara. Og sérstaklega er þó ástæða til þess að vekja athygli á eftirfarandi: Það er algjörlega á valdi hverrar ríkisstjórnar sem á aðild að þessum samningi að beita slíku öryggisákvæði. Frumkvæðið er einhliða ef um er að ræða fyrirvaralausar eða fyrirvaralitlar breytingar sem varða þjóðfélagsástand, umhverfisástand, efnahagsástand hvort heldur varðar atvinnugrein, svæði eða þá landið í heild. Og það sem er nýtt í þessu ákvæði og hann spurði sérstaklega um er að þetta geti samningsaðilar gert með einhliða yfirlýsingu sem er kynnt á hinni svokölluðu undirskriftarráðstefnu og sú lögskýring fylgir af hálfu lögfræðinga Evrópubandalagsins að einhliða yfirlýsing gefin á þeirri ráðstefnu hafi samkvæmt reglum Evrópubandalagsins lagagildi. Vænti ég að það svari þeirri spurningu hans. Í annan stað spurði hann: Hvað gerist ef þeir samningar sem nú eru á lokastigi um myndun Evrópsks efnahagssvæðis takast ekki? Munu menn þá taka það til ráða að leita eftir inngöngu í Evrópubandalagið? Ég get svarað þeirri spurningu fyrir mitt leyti skýrt og skilmerkilega. Svarið við því er nei. Ef þessir samningar takast ekki, þá er hinn kosturinn ekki sá að sækja um inngöngu í Evrópubandalagið vegna þess að þessir samningar geta strandað á einu. Þeir geta strandað á því að við synjum um aðgang að fiskimiðum Íslendinga af ýmsum grundvallarástæðum sem ég þarf ekki að tíunda hér. Brotni samningarnir á því, þá er svarið ekki það að leita eftir inngöngu í Evrópubandalagið og gerast þannig að fullu og öllu aðili að hinni sameiginlegu fiskveiðistefnu bandalagsins sem við hefðum þar með hafnað. Menn gætu velt því fyrir sér hvort sú stund gæti komið upp í framhaldi af því að þessir samningar hefðu náðst. Þá væri a.m.k. hægt að færa rök fyrir því út frá vissum sjónarmiðum að næsta skref gæti verið að stíga skrefið til fulls að því er varðar að nálgast Evrópubandalagið með því að óska eftir aðild. Gagnályktunin er hins vegar sú að ef við náum þessum samningum, þá værum við búnir að ganga svo tryggilega frá hagsmunum Íslands svo langt fram í tímann sem séð verður að þess gerist ekki þörf. Ég vík að þessu hér vegna þess að spurning hv. þm. er auðvitað mikilvæg og ég legg á það áherslu, ef svo illa fer mót vonum mínum og áreiðanlega mót vonum þeirra samstarfsmanna minna í fyrrv. ríkisstjórn sem höfðu við mig nánast samstarf um þetta mál, þ.e. framsóknarmanna, ef svo illa fer mót vonum mínum og væntanlega okkar að þessir samningar náist ekki, þá er ekki næsta skref að leita inngöngu í Evrópubandalagið. Ég sagði: Væntanlega mót vonum fyrrv. samstarfsmanna minna í fyrrv. ríkisstjórn. Ég tók eftir því að hv. 1. þm. Austurl., fyrrv. sjútvrh., lýsti þeirri skoðun sinni og staðfesti þá skoðun sína að hann styður aðild Íslands að hinu Evrópska efnahagssvæði á þeim forsendum sem lagðar voru í fyrrv. ríkisstjórn og ef þær standast. Hann hefur með öðrum orðum ekkert skipt um skoðun. Nú er svarið það sem leitt hefur verið í ljós við þessar umræður að forsendurnar eins og þær liggja fyrir nú eru hinar sömu og við erum að leita eftir samningum á þessum sömu forsendum. Ég geng þess vegna út frá því sem gefnu að varaformaður Framsfl. tali í nafni flokksins og að Framsfl. muni standa við þá stefnu sem hann átti mikinn þátt í að móta í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, þrátt fyrir skemmtilega ræðu hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar, sem allt í einu komst að þeirri niðurstöðu að það væri verið að selja landið en ekki fiskinn og var nú svona kannski meira til skemmtunar hér í síðdeginu heldur en til þess að taka alvarlega, því að um það snýst málið að sjálfsögðu ekki.  Út af fyrir sig er það dálítið þversagnakennt sem fram hefur komið í þessum umræðum af hálfu fyrrum samstarfsmanna okkar alþýðuflokksmanna í þessu máli. Því hefur verið haldið fram að utanrrh. í fyrrv. ríkisstjórn hafi ekki haft umboð til þess að standa að samningum. Það er auðvitað ekki rétt, hann hafði umboð. Það umboð hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Utanrrh. hefur gert ríkisstjórn og Alþingi grein fyrir sameiginlegum könnunarviðræðum EFTA - ríkjanna við Evrópubandalagið um víðtækara samstarf ríkjanna 18 sem aðilar eru að EFTA og EB. Utanrrh. mun áfram taka þátt í undirbúnings - og samningaviðræðum þessara aðila sem byggðar verða á sameiginlegum niðurstöðum könnunarviðræðna, þar með talið þeim fyrirvörum sem Íslendingar hafa sett fram.`` Þeim fyrirvörum hefur öllum verið til skila haldið og þessi stefna er þess vegna óbreytt. Þáv. samstarfsaðilar mínir voru sammála því að halda áfram þessum samningaviðræðum á þessum forsendum og ég hlýt að gera ráð fyrir því að þeir séu sömu skoðunar enn. Þetta eru sömu mennirnir. Það eina sem hefur gerst er að það hafa farið fram kosningar. Eina frávikið frá þessu umboði var það að þingflokkur Alþb. gerði þingflokkssamþykkt, svona fyrir sig. Út af fyrir sig mátti náttúrlega láta uppi efasemdir um það að þingflokkur Alþb. stæði að baki þessu umboði. Á það reyndi ekki af þeirri einföldu ástæðu að málið kom ekki til ákvörðunar. Hitt er annað mál að það var vitað að aðaltalsmaður Alþb. í utanríkismálum og fulltrúi þess í utanrmn. var eindreginn andstæðingur stefnu þáv. ríkisstjórnar í málinu og ástæða var til að ætla að einstakir aðrir þingmenn í röðum þáv. stjórnarliða væru annaðhvort ekki heils hugar aðilar að málinu, hefðu um það mjög alvarlegar efasemdir eða væru því andvígir, sem er m.a. ástæðan fyrir því að eftir síðustu kosningar var mynduð ný ríkisstjórn. Virðulegi forseti. Þetta hafa verið um margt fróðlegar umræður. Ég vildi gjarnan svara öllum þeim spurningum sem til mín hefur verið beint eftir bestu getu en tel þó eðlilegt að spyrja fyrst til þess að draga fram aðalatriðin: Hver eru nú aðalatriði þessa máls sem uppi kynnu að vera skiptar skoðanir um? Við höfum fjallað svo rækilega um sjávarútvegsmálið hér á hinu háa Alþingi að það er kannski litlu við það að bæta, en hvað um stjórnunarþáttinn? Hvað um fullveldi íslenska lýðveldisins? Er verið að selja Ísland? Er hér verið að framselja vald frá löggjafarsamkomunni? Er verið að framselja land frá ríkisstjórninni? Er verið að framselja vald frá dómstólum? Er þetta upphafið að endalokum Íslands? Er eitthvað hæft í því sem t.d. hv. 9. þm. Reykv. Svavar Gestsson, fyrrv. menntmrh., mun hafa sagt í kosningabaráttunni að seinustu kosningar væru sennilega þær seinustu sem fram færu í sjálfstæðu lýðveldi áður en valdið færðist til Brussel svo að ég haldi nú til haga svona skemmtilegum málflutningi úr kosningabaráttunni? Staðreyndirnar í þessu máli eru þessar: Það er ekki verið að framselja vald frá Alþingi Íslendinga. Löggjafarvald Alþingis Íslendinga er óskert þótt þessir samningar taki gildi. Í annan stað: Það er ekki verið að framselja vald frá ríkisstjórn Íslands í hendur neinu yfirþjóðlegu valdi. Og í þriðja lagi: Dómstóllinn sem nú hefur náðst samkomulag um verður mun fyrirferðarminni og valdaminni heldur en upphaflega var ráð fyrir gert af hálfu EFTA - landanna og við reyndar óskuðum eftir og hann er ekki hæstiréttur Íslands og kemur ekki í stað Hæstaréttar. Til þess að taka nú af öll tvímæli um þetta vil ég leyfa mér, virðulegi forseti, að lesa rækilega þann kafla skýrslu utanrrh. fyrrv. ríkisstjórnar, sem lögð var hér fyrir Alþingi og fékkst ekki rædd hér vegna málþófs, um þennan kjarna málsins. Þetta hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Markmiðið með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið er að koma á einum innri markaði allra EFTA - ríkjanna og EB sem byggir á sömu eða samræmdum reglum um allt svæðið. Innan Evrópubandalagsins eru ákvarðanir um nýjar reglur í mörgum tilvikum teknar með meirihlutaákvörðunum sem hafa bein réttaráhrif í aðildarríkjunum. Ákvarðanir innan EFTA eru teknar með samhljóða samþykki allra aðildarríkja þess. Innan Evrópska efnahagssvæðisins verða ákvarðanir einnig teknar samhljóða. Reglurnar fá því ekki bein réttaráhrif, þ.e. þær gilda ekki gagnvart einstaklingum nema þjóðþingin hafi lögfest þær eða veitt stjórnvöldum heimild til að setja reglurnar, t.d. með reglugerðum. Samræmd framkvæmd og túlkun á EES - reglunum í öllum aðildarríkjunum er forsenda þess að markmiðum samningsins verði náð. Ljóst er að samningsaðili sem samið hefur um að beita sameiginlegum reglum í samskiptum við aðra samningsaðila getur ekki einn ráðið ferðinni við túlkun reglnanna. Sameiginlegar stofnanir samningsaðila eru óhjákvæmilegar til eftirlits. Ef samið verður um sameiginlegar samkeppnisreglur sem gilda í viðskiptum á milli einstaklinga og fyrirtækja yfir landamæri ríkja beinist eftirlitið að viðskiptaaðilunum sjálfum. Í samningaviðræðum um sjálfstætt eftirlit með sameiginlegum samkeppnisreglum hafa EFTA - ríkin gengið út frá því að ákvörðunum eftirlitsstofnunar, sem beinist að einstaklingi eða fyrirtæki sem gerst hefur brotlegt, verði ekki hægt að fullnægja nema fyrir atbeina þar til bærra stjórnvalda í aðildarríkjunum.`` Þetta svarar spurningum manna t.d. sem spurðu um eftirlitsstofnunina. Er hún eitthvert framsal á valdi? Af því að það er komist þannig að orði að eftirlitsstofnunin eigi að hafa sambærilegt vald á þessu sviði, þ.e. til eftirlits með samningnum, eins og framkvæmdastjórnin hjá EB. Við erum hér að tala um tveggja stoða lausn. EFTA - ríkin setja upp sérstaka eftirlitsstofnun til þess að hafa eftirlit með framkvæmd á milliríkjasamningi sem við gerum en ekkert sem sú eftirlitsstofnun gerir getur orðið gilt gagnvart þolendum nema með ákvörðunum innlendra stjórnvalda. Hver er að tala um framsal á valdi? Hér er ekkert framsal á valdi. Þetta er nákvæmlega sama fyrirkomulagið og við gerðum tillögu um af hálfu EFTA - ríkjanna í tíð fyrrv. ríkisstjórnar á Íslandi og nú hefur tekist samkomulag um og ég hélt að menn mundu bara fagna því sem höfðu sett þessar óskir fram. Um dómstól. ,,Ekki hefur enn verið samið um hlutverk EES-dómstóls. EFTA - ríkin hafa sóst eftir að komið verði á forúrskurðarkerfi sem gerir ráð fyrir að dómstólar í aðildarríkjunum fái úrskurð EES - dómstólsins um álitamál um túlkun á EES - reglunum. Innan EB er dómstólum í aðildarríkjunum skylt að fara eftir slíkum úrskurðum en landsdómstólarnir ákveða sjálfir hvort reglunum verði beitt um málsatvik í málinu.`` Nú er því við að bæta að það náðist ekki samkomulag um forúrskurði þannig að verksvið dómstólsins verður takmarkaðra og minna. Og það þýðir að áhrif innlendra dómstóla verða sem því svarar meiri. Síðan segir hér, virðulegi forseti, með leyfi: ,,Forúrskurðirnir fjalla um túlkun á þjóðarréttarskuldbindingum innan EES en samkvæmt íslenskum rétti ber að túlka íslensk lög í samræmi við þjóðarréttarskuldbindingar. EES - dómstóllinn yrði ekki æðri dómstólum í aðildarríkjunum. Forúrskurðarkerfið byggir hins vegar á samstarfi EES - dómstólsins og landsdómstóla. Fari landsdómstóll ekki eftir túlkun EES - dómstólsins í málinu, þá gildir niðurstaða landsdómstólsins gagnvart aðilum málsins.`` Þannig er það jafnvel þótt forúrskurðarkerfið væri í gildi, hvað þá heldur þegar það er ekki. Það eru mörg fordæmi fyrir því að við höfum gert alþjóðasamninga sem skuldbinda okkur til þess að hlíta einhvers konar gerðardómi eða alþjóðlegum dómstóli. Frægust dæmi um það eru að sjálfsögðu mannréttindadómstóllinn í Evrópu og annar slíkur dómstóll er á vegum Vinnumálastofnunarinnar í Genf. Hverjir eru það sem hafa helst mátt þola það að vera kærðir til dómstóla út fyrir landsteinana? Það er t.d. fyrrv. hæstv. fjmrh. og fyrrv. hæstv. forsrh. og sá sem hér stendur, sem aðili að ríkisstjórn, sem launþegasamtökin á Íslandi hafa kært tvívegis til alþjóðlegra dómstóla og notið þar með þess réttar síns að geta gert það samkvæmt alþjóðasamþykktum sem við höfum gert og samkvæmt þeirri reglu í íslenskum rétti að það beri að túlka íslensk lög í samræmi við alþjóðaskuldbindingar. Hér er verið að tala um mannréttindi, alþjóðasamninga og gerðardómsákvæði um erlenda dómstóla. Höfum við verið að afsala okkur fullveldi okkar með þessu? Menn geta lengi sett á tölur um einhverjar skerðingar á fullveldi. En staðreyndin er nú sú að það eru einkum þeir sem hafa verið í forsvari fyrir verkalýðshreyfinguna á Íslandi sem hafa neytt þessara ákvæða í samskiptum sínum við ríkisvaldið á Íslandi. Eru menn eitthvað að kvarta undan þessu? Ekki kvarta ég undan því. Samningar sem við höfum gert í þessu eru fleiri, m.a. innan Norðurlandasamstarfsins. Þetta er kjarni málsins. Það er ekkert valdaframsal, ekki frá Alþingi, ekki frá ríkisstjórn og ekki að því er varðar dómsmálin, umfram það sem við höfum gert í mörgum tilvikum áður og enginn hefur lýst því yfir þá að það væri upphafið að endalokum íslensks sjálfstæðis. Menn eiga að hætta þessu tali. Það er búið að fara svo rækilega yfir þetta. Hver er munurinn annars vegar á Evrópubandalaginu, valdaframsalinu sem þar er staðreynd og yfirþjóðlegum stofnunum þess og --- svo ég vitni aftur í frægan sjónvarpsþátt --- það komst ekki hnífurinn á milli mín og hv. þm., fyrrv. forsrh., Steingríms Hermannssonar og hv. þm., fyrrv. fjmrh., Ólafs Ragnars Grímssonar þegar við vorum að túlka þetta fyrir bæði stjórnanda þáttarins og reyndar nafngreindum lögfræðingi uppi í Háskóla Íslands sem ég hafði um ákveðin orð en ætla ekki að endurtaka hér og nú. Við vorum alveg sammála um þetta. Það hefur ekkert breyst. 

Er utanrrh. ósammála Gro Harlem Brundtland?

Það hefur gerst að sá sem hér stendur væri stundum ósammála norrænum toppkrötum, já þegar þeir hafa haft rangt fyrir sér þá er ég ósammála þeim. Þetta eru aðalatriði málsins að því er varðar allt tal um valdaframsal og endalok fullveldis og það allt saman. Menn eiga ekki að gera sér leik að því að vera með slíkt tal þegar það stenst ekki og menn eiga ekki að hlaupa frá skoðunum sínum og sannfæringu eins og hún var þegar þeir áttu aðild að ríkisstjórn, þótt sú breyting hafi orðið á. Þetta er miklu mikilvægara mál en svo að menn eigi að gera sér það að pólitískum leik eða gera það að bitbeini eða reyna að sá fræjum tortryggni og úlfúðar að óþörfu. Um þetta mál eigum við að reyna að ná samstöðu vegna þess að þetta á að vera hafið yfir flokkadrætti. Virðulegi forseti. Hv. 7. þm. Reykn. Steingrímur Hermannsson byrjaði ræðu sína á því að rekja þá fyrirvara sem við upphaflega settum varðandi aðildina að samningaviðræðunum með EFTA - ríkjunum um myndun þessa Evrópska efnahagssvæðis. Ég vil af því tilefni árétta það að þeim fyrirvörum hefur öllum verið til skila haldið. Það á við um sjávarútveginn, rétt útlendinga til fjárfestinga í sjávarútvegi, það er óheimilt. Það á við um það að synja um aðgengi að auðlindinni fyrir aðgengi að markaði. Það á við um orkulindirnar. Það á við um búsetu- og atvinnurétt og það getur líka vissulega átt við með almenna öryggisákvæðinu um rétt útlendinga til fasteignakaupa, þar á meðal lóða og lendna, ef við sinnum skyldum okkar hér heima fyrir. Þá vil ég taka tvö mál sem þeir sem vilja gera þetta mál tortryggilegt hafa einkum staldrað við. Það varðar annars vegar jarðakaup og hins vegar eignarhald á orkulindunum. Ég vil minna á það, virðulegi forseti, að því er varðar þetta mál að til umfjöllunar var á seinasta þingi þmfrv. sem m.a. hv. þm. Hjörleifur Guttormsson átti mikinn hlut að. Við umfjöllun þess í Alþingi í hv. iðnn., en þar var hann formaður, sendi hæstv. þáv. iðnrh. formanni nefndarinnar bréf um þessi mál sem segir allt sem segja þarf um þau. Þetta bréf vil ég gjarnan fá að lesa, með leyfi forseta. Það hljóðar svo: ,,Í samningum um myndun Evrópsks efnahagssvæðis hefur, eins og kunnugt er, mikið verið rætt um frjálsan aðgang allra íbúa væntanlegs svæðis að náttúruauðlindum, þar með talið orkulindum, og til fjárfestinga í fasteignum. Allar EFTA - þjóðirnar gerðu ýmsa fyrirvara um að samningar næðu til þessa sviðs, en eins og samningaviðræðurnar standa nú er gert ráð fyrir ákveðnum varnaglaákvæðum er koma í stað varanlegra fyrirvara. Íslendingar gerðu í upphafi fyrirvara um að þeir vildu ekki samþykkja beinar fjárfestingar erlendra aðila í fiskveiðum eða fiskvinnslu, á sviði orkumála og í fasteignum almennt. Eins og mál standa nú er fjárfestingu í fiskveiðum og vinnslu haldið utan við samningaviðræðurnar meðan ekki fæst niðurstaða í sjávarútvegsmálin.`` Það er enn óbreytt. ,,Fulltrúar EB hafa lýst því yfir að fyrirvarar varðandi orkuvinnslu og orkudreifingu séu óþarfir meðan sú grein þjóðarbúskaparins sé í höndum opinberra einokunarfyrirtækja, enda sé borgurum væntanlegs EES - svæðis ekki mismunað að því leyti sem hvorki íslenskir né erlendir borgarar séu frjálsir að því að setja upp orkuvinnslu - eða orkudreifingarfyrirtæki á Íslandi. Þá er ljóst að ef samið verður um aukið frelsi til atvinnu og búferlaflutninga fólks innan EES verða Íslendingar að slaka á þeim takmörkunum sem í dag gilda um kaup erlendra aðila á fasteignum til búsetu og atvinnurekstrar hér á landi, a.m.k. að því er varðar EES - borgara. Unnið er að samningu varnaglaákvæðis sem komið geti í stað fyrirvara en svo virðist sem sumar EFTA - þjóðir muni einnig setja ákvæði í lög fyrir gildistöku samningsins er tryggi betur yfirráð íbúa viðkomandi ríkis yfir náttúruauðlindum landsins án þess að ákvæðin milli innlendra og erlendra aðila mismuni í sjálfu sér. Þetta hyggjast menn gera með því t.d. að setja nokkurra ára búsetu sem skilyrði fyrir kaupum á bújörðum og e.t.v. fleiri skilyrði um notkun þeirra sem gilda eiga almennt án tillits til ríkisfangs eiganda. Slíkt skilyrði í írskri jarðalöggjöf hefur verið dæmt löglegt samkvæmt dómi dómstóls Evrópubandalagsins í Lúxemborg.`` Virðulegi forseti. Ég vil hér staldra sérstaklega við það að hv. 4. þm. Norðurl. e. Steingrímur J. Sigfússon játaði það upp á sig hér úr þessum ræðustól að hann hefði að engu haft tilmæli frá aðalsamningamanni og utanrrh. í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar um að fara að dæmi Íra og að fara að okkar beiðni um það að koma fram með lagafrv. í tæka tíð sem herti á þessum ákvæðum til þess að tryggja það markmið sem þeir töluðu svo fagurlega um að þeir vildu tryggja í kosningabaráttunni. Þetta kalla ég bara vanrækslu, hv. þm. Með leyfi forseta, ,,Þá hyggjast menn ganga tryggilega frá eignarhaldi hins opinbera á náttúruauðlindum þar sem um það er að ræða. Það er með hliðsjón af þessu að samningamenn Íslendinga hafa lagt til að í fyrsta lagi verði sett í jarðalögin ákvæði er takmarki möguleika erlendra borgara með búsetuhöfnun til þess að kaupa jarðir hér á landi með þeim hlunnindum sem þeim geta fylgt, svo sem orkulindum, veiði og vatnsuppsprettum. Í öðru lagi leggja þeir til að tryggilega verði gengið frá löggjöf er afmarki eignarráð yfir orkulindum milli einstakra einkaaðila annars vegar og hins opinbera hins vegar. Í þriðja lagi leggja þeir til að þetta verði gert áður en til hugsanlegrar þátttöku Íslendinga í EES komi en setning löggjafar síðar á þessum sviðum getur kallað á tímafrekar skýringar gagnvart öðrum EES - þjóðum og vangaveltur þeirra um það hvort verið sé með nýrri löggjöf að mismuna borgurum þeirra annars vegar og íslenskum borgurum hins vegar. Það var m.a. með hliðsjón af þessu að iðnrn. gerði tillögur um breytingar á þmfrv. um orkulindir á þann hátt er líklegast virðist að ná mundi fram að ganga, þ.e. að lághiti fylgi einkaeignarrétti á landi en háhiti sé eign ríkisins. Um leið var talið rétt að setja ótvíræð ákvæði um eignarrétt á öðrum orkuauðlindum, svo sem vatnsföllum á almenningum á afréttum og á olíu og jarðgasi sem kynni að finnast djúpt í jörðu. Sá kostur var valinn að leggja til breytingar á þmfrv. í stað þess að láta semja nýtt stjfrv. svipaðs efnis, bæði vegna þess að þar var þegar stofn að málinu og þess að með því móti virtist líklegra að málið næði fram að ganga. Ljóst er að ýmsar vangaveltur hafa verið uppi um eignarrétt á landi og landgæðum og myndun slíks eignarréttar hér á landi, en það er athyglisvert að sökum skorts á skýrum lagaákvæðum er enn verið að móta eignarréttinn með venjurétti hér á landi andstætt því sem er í nágrannalöndum þar sem skýr ákvæði hafa lengi verið í lögum. Löggjafinn þarf að taka af skarið í þessu efni.`` Þetta er orðsending frá iðnrh. til m.a. hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, formanns iðnn., og sams konar erindi að sjálfsögðu til hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem þá gegndi embætti landbrh. Þessir menn tala mikið um það að verið sé að selja Ísland. Þessir menn fara með sögur um það að nú eigi að selja hlunnindajarðir, gersemar og náttúruperlur. Ég vefengi ekki og hef enga ástæðu til þess að vefengja góðan hug hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar í þessu máli. Ég veit ekki betur en hann sé sammála okkur í þessu. En það voru aðrir, ef ég er rétt upplýstur, sem komu í veg fyrir það að þetta væri gert. En hverjar eru skýringar hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þegar kemur að því að hafa öruggar varnir um Aðaldalinn og aðrar þingeyskar perlur? Hann gerði ekki neitt. Hann gerði ekki neitt, vanrækti málið. Tilmælin komu til hans fyrir áramót og það eru bara útúrsnúningar og umsnúning á öllu málinu að skorast undan þessari skyldu sinni. Ég tek ekki mark á þeim sem tala hátt í nafni þjóðrækni og föðurlandsástar og bregða öðrum mönnum um að sitja á svikráðum í sjálfstæðismálum Íslendinga en sinna svo ekki skyldum sínum. Þetta svarar því, virðulegi forseti, sem varðar bæði spurninguna um fullveldi, sjálfstæðismálin og þetta sem reynt hefur verið að gera hvað mest tortryggilegt í samskiptum við erlenda aðila í þessum samningum. Að því er varðar ávinning af þessum samningi, þá kom það fram í máli hv. þm. Steingríms Hermannssonar að hann hefði efasemdir um að hann væri eins mikill og menn hafa viljað vera láta. Ég tek fullt mark á því að menn geta haft mismunandi mat á því hvað tollaniðurfellingin skilar sér að lokum. Það fer eftir markaðsaðstæðum. Það er ósköp einfaldlega svo. En ég er ekki sammála hv. þm. þegar hann telur ofmetið hvað þessi tollaniðurfelling, þ.e. tollfrjáls aðgangur fyrir fullunnar fiskafurðir, þar á meðal flök eða aðrar neysluvörur tilbúnar til neyslu fyrir neytendur, muni þýða fyrir íslenska fiskvinnslu. Ég er alveg sannfærður um það eftir viðræður við sérfróða menn og starfandi menn í þeim atvinnurekstri að það gæti skipt sköpum um verðmætaaukningu, framleiðni, samkeppnishæfni og reyndar þar með virðisauka þeirrar greinar og þar með lífskjör þjóðarinnar. Það vill svo til, virðulegi forseti, að margar stofnanir hafa verið kvaddar til til þess að meta hagsmuni okkar Íslendinga í þessu máli, leggja á hagsmunamat, meta hver ávinningurinn er. Ég hef áður gert rækilega grein fyrir því á hinu háa Alþingi og skal ekki endurtaka það. Það hefur gert Þjóðhagsstofnun, það hefur gert Seðlabanki, það hefur gert Byggðastofnun og fleiri stofnanir fyrir utan samtök atvinnuveganna. Öllum ber þeim saman um að vinningsvonin sé veruleg og fórnarkostnaðurinn mikill ef við yrðum viðskila við Evrópu í þeim skilningi, ef við næðum ekki ávinningnum sem í því er fólginn að fá fyrir íslenskt atvinnulíf tollfrjálsan aðgang að innri markaðnum. Fáir aðilar eru jafnbjartsýnir í mati sínu á hinum jákvæða árangri og fjmrn. En fjmrn. gaf út skýrslu, Evrópa 1992 og ríkisfjármálin, rit nr. 3/1991, apríl 1991. Sennilega kom það ekki út fyrir kosningar, ég veit það ekki, en í þessari skýrslu er helstu niðurstöðum lýst þannig: ,,Heildaráhrifin eru jákvæð. Aðlögunin er óhjákvæmileg. Aðlögun skattkerfisins er hafin`` --- og þar er því lýst með miklum bjartsýnistón hvernig við ætlum að vinna að þessari aðlögun og hvernig næstu skref verða stigin. --- ,,Ríkisútgjöldin lækka. Agaðri hagstjórn gerir auknar kröfur til ríkisfjármála. Nauðsyn jafnvægis í þjóðarbúskapnum er mottóið.`` En það þyrfti ekki að lesa nema aðeins inngangskaflana. Ég hef hvergi nokkurs staðar séð jafnbjartsýnt en jafnrökstutt mat og hjá hæstv. fyrrv. fjmrh. og hann hefur greinilega lagt sig fram um það að koma þessu í verk fyrir kosningar. Hér segir t.d., með leyfi forseta: ,,Margt bendir til þess að aðlögun íslensks efnahagslífs að evrópska markaðnum muni hafa jákvæð áhrif á afkomu ríkissjóðs. Áhrifin koma fram í auknum tekjum vegna meiri umsvifa í efnahagslífinu og sparnaði í ríkisútgjöldum. Þessi áhrif gætu mælst á bilinu 4 -- 6 milljarðar kr.`` Það munar nú um það.

Það eru líka peningar.

Það eru líka peningar þegar upp er staðið eða sem svarar 1 -- 1 1 / 2 % af landsframleiðslu. Að því er varðar hvernig ríkisútgjöldin lækka, þá segir svo, með leyfi forseta: ,,Þegar á heildina er litið gæti aðlögun að evrópska markaðnum dregið úr útgjöldum ríkissjóðs enda þótt kostnaður aukist á ýmsum sviðum. Heildaráhrifin gætu legið á bilinu 1 -- 2 1 / 2 milljarðar kr. Þessi áhrif eru þó afar óviss. Sparnaðurinn kemur einkum fram í auknu aðhaldi að ríkisstyrkjum til atvinnuvega, einkum ívilnunum á sviði skattamála og lánafyrirgreiðslu. Aukið frelsi í viðskiptum með landbúnaðarvörur`` takið þið nú eftir, hæstv. fyrrv. landbrh., ,,aukið frelsi í viðskiptum með landbúnaðarvörur og meiri hagkvæmni í búrekstri gæti einnig skilað sér í lægra búvöruverði og þannig dregið úr þörf fyrir niðurgreiðslur úr ríkissjóði. Þá er líklegt að vextir lækki þegar fram í sækir vegna áhrifa innri markaðarins. Opnun íslenska fjármagnsmarkaðarins mun hafa sömu áhrif.`` Amen. Hæstv. fyrrv. fjmrh., Ólafur Ragnar Grímsson, er útgefandi og ábyrgðarmaður að þessu gagnmerka riti. Ég geri ráð fyrir því að því hafi verið dreift á þingflokksfundi í Alþb.

Nei.

Nei. Þá legg ég til að það verði eindregið auglýst eftir því. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði réttilega að það væri okkur mjög mikilvægt mál ef hægt væri að hafa vit fyrir Evrópubandalaginu eða koma þeim til þess með góðu eða illu að draga úr styrkjakerfi sínu í sjávarútvegi. Um það erum við sammála eins og flest annað í þessum málum. Af þessu tilefni vil ég sérstaklega vekja athygli hans og þingheims á skýrslu frá framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins til ráðherraráðsins og til Evrópuþingsins, sem er dags. 6. des. árið 1990. Þar segir svo í lykilkaflanum um sjávarútvegsmálin og um hina sameiginlegu fiskveiðistefnu bandalagsins en á henni byggjast þessir ríkisstyrkir, með leyfi forseta: ,,Enda þótt Efnahagsbandalagið hafi með árangri brugðist við þeirri pólitísku og efnahagslegu ögrun sem falin var í útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 200 mílur frá grunnlínum, en nú er svo komið að 95% af fiskstofnum veraldar eru innan 200 mílna lögsögu strandríkja, þá er svo komið nú að réttmætar óskir strandríkja um að efla fiskveiðar úr eigin fiskstofnum á eigin fiskveiðiflotum mun knýja bandalagið til þess að endurskoða ríkjandi stefnu sem krefst aðgangs að auðlindum slíkra landa.`` Þetta er það sem sérfræðinganefnd framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins leggur fram og mælir með við það ráðherraráð Evrópubandalagsins sem innan nokkurra vikna á að taka ákvörðun um það hvort Evrópubandalagið ætlar að halda til streitu þessari úreltu og misheppnuðu stefnu. Ég vil gleðja hv. þm. Steingrím Hermannsson með því að ég hafði þessa skýrslu auðvitað í farteskinu og las hana kvölds og morgna yfir fulltrúum Evrópubandalagsins í þessu samningamakki sem stóð þarna í 14 eða 15 klukkutíma, sérstaklega yfir Spánverjum og sérstaklega yfir fulltrúum í framkvæmdastjórninni.  Það eru ekki bara við sem mælum með því, þeir mæla með því sjálfir. Ég er reyndar alveg sannfærður um það að það er spurning um hvenær en ekki hvort þeir muni falla frá þessari stefnu.  Virðulegi forseti. Að öðru leyti var spurt um margt í þessari sameiginlegu yfirlýsingu sem ég get farið fljótt yfir sögu. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson spurði: Er hér um að ræða að við eigum að sætta okkur við að því er varðar staðla og kröfur, heilbrigðiskröfur, umhverfi o.s.frv., eigum við að beygja okkur undir lægri kröfur Evrópubandalagsins? Svarið er nei. Við eigum ekki að gera það. Þarna eru tímabundin ákvæðin. Báðir aðilar hafa á sumum sviðum hærri kröfur, strangari kröfur, á öðrum sviðum lægri kröfur. Í rauninni er þetta að færast saman þannig að við höfum ekkert skuldbundið okkur að taka upp þeirra lægri kröfur og að sumu leyti er það ljóst að EB er að taka upp strangari kröfur EFTA - ríkjanna, sérstaklega varðandi umhverfismál og heilbrigðismál. Hvað um vinnuverndarmál? Eigum við þar að sætta okkur við lægri kröfur þeirra? Sannleikurinn mun vera sá, t.d. að mati Alþýðusambands Íslands, að kröfur þeirra eru talsvert strangari en okkar, sérstaklega á sviði vinnuverndar, sérstaklega að því er varðar vinnuumhverfi, vinnustaði, öryggi á vinnustöðum. Eigum við t.d. að sætta okkur við félagsmálastefnu þeirra? Það er dálítið merkilegt að félagsmálastefnan er út af fyrir sig ekki á samningssviðinu, hún varðar ekki fjórfrelsið. Við erum hins vegar að leita eftir því á sviði IV um samstarfsverkefni að fá fulla aðild að þessari félagsmálastefnu, ,,cohesion policy``. Við höfðum hins vegar sett á þetta almennan fyrirvara svona út af samningatæknilegum ástæðum, sem við nú höfum tekið til baka, að eindreginni kröfu Alþýðusambands Íslands og BSRB sem telja að við höfum gert okkur seka um þá vanrækslu í könnunar - og undirbúningsviðræðunum að gera ekki fyrr kröfur um aðgang að félagsmálastefnu Evrópubandalagsins vegna þess að hún sé mun lengra á veg komin út frá sjónarmiðum launþegasamtakanna heldur en okkar eigin. Hvað er að segja um tryggingar á fjármagnssviðinu? Þar er að því er varðar þrjá þætti máls um að ræða tímabundna aðlögun sem viðkomandi aðilar hér telja fullnægjandi, þ.e. þessa dularfullu útvarpstilskipan. Hún mun vera um siðareglur útvarpsstöðva, svona til þess að hvert ríki fyrir sig geti ekki stöðvað útsendingu á einhverju útvarpsefni ef viðkomandi aðilum þykir umrætt efni ekki siðlegt.  Hvað er að segja um þennan lista um landbúnaðarvörurnar 1972? Hæstv. landbrh. hefur þegar gert grein fyrir því. Hvað um hugsanlega tilslökun að því er varðar innflutning á dýrum og jurtum, þ.e. tilslökun á heilbrigðisreglugerðum á því sviði? Þar höfum við gert alveg rækilega grein fyrir því af sérstökum ástæðum, vegna einangrunar, að slíkt komi ekki til greina af Íslands hálfu. Síðan var spurt um meðferð eiturefna, kadmíums. Eins og fram kemur er þar um að ræða tímabundið ákvæði auk þess sem upplýsingar liggja fyrir um það, sérstaklega í Evrópubandalaginu, að það er stefnt að því að stöðva notkun þessa efnis, draga stórlega úr því og jafnvel afnema það með öllu nema í sérstökum undantekningartilvikum. Og síðan er spurningin: Getur það hugsast samkvæmt þessari yfirlýsingu að Evrópubandalagið fái rétt til þess að setja eigin reglur sem við fáum síðan ekkert um að segja? Svarið við því er augljóslega nei. Samkvæmt öllum vinnubrögðum og stofnanareglum er slíkt ekki á dagskrá. Mér þykir leitt að þurfa að segja það að því er varðar þær upplýsingar sem fram komu í ræðu hv. 15. þm. Reykv. Kristínar Einarsdóttur að ég veit ekki hvaðan þær upplýsingar eru komnar. Ef ég skildi hv. þm. rétt, þá fullyrti hún að þessi sameiginlega yfirlýsing fæli í sér bæði framsal á löggjafarvaldi og dómsvaldi. Það er bara ekki rétt. Því var haldið fram að við værum í þessum samningum komnir hálfa leið inn í Evrópubandalagið en án þess að hafa áhrif á ákvarðanatöku þess. Ég hef ekki heyrt rökin fyrir því að við séum komnir hálfa leið inn í Evrópubandalagið. Þetta kemur Evrópubandalaginu ekkert við. Við erum að gera samning við Evrópubandalagið, við erum fullvalda ríki og það er í okkar valdi að ákveða hvort við ætlum að sækja þar um aðild, sem enginn stjórnmálaflokkur hefur á sinni stefnuskrá, eða hvort við látum það ógert. Því var haldið fram af hv. þm. að þessir samningar fælu það í sér að við værum með þeim að einangra okkur frá öðrum þjóðum og öðrum heimshlutum. Þetta væri rétt ef við værum að ganga inn í eitthvert tollabandalag með tollmúrum, en við erum ekkert að því. Þetta er ekkert tollabandalag. Þetta eru fríverslunarsamtök og gera milliríkjasamning. Við erum alveg sjálfráð um okkar ytri tolla og samskipti við öll önnur ríki í heiminum að því er varðar viðskipti, þannig að þetta er einfaldlega einhver misskilningur. Hv. þm. hélt því fram að ég sem utanrrh. hefði ekkert gert með þá fyrirvara sem fram komu í upphafsræðu hæstv. fyrrv. forsrh. Steingríms Hermannssonar. Það er alrangt. Ég hef lagt mig allan fram um það í þessu starfi allan tímann að halda þessum fyrirvörum mjög rækilega til skila og tel mig hafa gert það með góðum árangri. Hv. þm. talaði um að þetta væri visst yfirþjóðlegt vald. Hvaða yfirþjóðlega vald með leyfi? Mætti ég fá að heyra rökin fyrir því?  Hv. 8. þm. Reykn. Ólafur Ragnar Grímsson vék fyrst að fyrirvörunum og sagði að þar hefði hv. þm. Steingrímur Hermannsson út af fyrir sig talað máli þeirra alþýðubandalagsmanna þannig að ég hef þegar svarað því hvernig þeim fyrirvörum er til skila haldið og þar með talið fyrirvörum að því er varðar landareignir. Þar þurfum við einfaldlega að gera það sem við óskuðum eftir að landbrn. gerði þegar á síðasta ári og það er að styrkja varnaglaákvæðið með breytingum á innlendri löggjöf og kröfum. Að því er varðar meint fullveldisafsal þá gekk hv. þm. ekki lengra en svo að hann vitnaði í aðra menn og sagði að að því er virtist héldu þeir þessu fram. En þeir héldu ekki fram neinu um fullveldisafsal og ekki um valdaframsal og ekki um stjórnarskrárbrot. Hins vegar mun einn þeirra, hv. prófessor Gunnar G. Schram, hafa talað um að sér sýndist að reglan um eftirlitsstofnunina væri þannig að hún hefði styrkt eftirlitsstofnunina og gæti þar af leiðandi falið í sér yfirþjóðlegt vald sem að vísu er misskilningur. Ég hef ekkert að athuga við það að hv. utanrmn., sem ég hef haft alla tíð í þessu máli mjög gott samstarf við og hefur að sjálfsögðu allar upplýsingar um þetta mál, mér er sagt að umræður hafi aldrei verið jafnmiklar og ítarlegar um nokkurt mál eins og í utanrmn. um þetta mál, ég hef engar athugasemdir að gera við það að hún leiti til allra sérfræðinga, innlendra og erlendra, til þess að fara ofan í saumana á þessum málum. Hitt kom mér kannski dálítið á óvart, sú þversögn að annars vegar hélt hv. þm. því fram að hér hefðu orðið hin skuggalegustu tíðindi, það hefði verið horfið að einhverju leyti frá stefnu fyrrv. ríkisstjórnar og nú væri greinilega komin einhver allt önnur stefna og mun hættulegri, sem er misskilningur, en jafnframt hefði ekkert gerst á þessum fundi, þetta hefði verið alveg tíðindalaus fundur, ekkert gerst, skipti engu máli. Og þrátt fyrir allar skálaræðurnar og öll ferðalög fyrrv. utanrrh. hefði bara ekkert gerst. 

Trúir ráðherrann að tilboð komi?

Já, ég trúi því. En að því er það varðar hvernig menn vilja túlka 15. gr. þá er auðvitað ekkert við það að athuga að forseti ráðherraráðs Evrópubandalagsins hugsanlega túlki það á einhvern annan veg heldur en ég geri. Málið er hins vegar það að þessi texti er kominn frá EFTA - löndunum og þessi texti er sú formúla sem Íslendingar hafa verið að berjast við að fá viðurkennda sem formúlu fyrir lausn á þessu sjávarútvegsmáli núna í hálft annað ár. Og það er staðreynd að sjónarmið Evrópubandalagsins, sem voru þau að hafna þessu og segja í staðinn: Við eigum bara að leysa þetta grein fyrir grein, landbúnaðinn innbyrðis og sjávarútveginn innbyrðis, þau sjónarmið urðu að víkja og um það varð samkomulag. Ég hef ekkert hreykt mér sérstaklega af því. Ég hef bara sagt: Þetta styrkir stöðu okkar. Að því er það varðar sem sá sem hér stendur hefur sagt og stendur við að einstaka þjóðarleiðtogar Evrópubandalagsins meti þetta mál allt saman í víðara samhengi og í ljósi mats þeirra á framtíðaröryggishagsmunum Evrópu, þá er margt um það að segja, en hv. þm. Hjörleifur Guttormsson tók bara af mér ómakið. Hann minnti á að sá sem hér stendur hefur nú haldið þessu fram í mörg, mörg ár og það er ekkert nýtt fyrir mér. Og því til viðbótar, ég lét þessi sjónarmið koma mjög vel fram í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og ég man ekki eftir því að hafa fengið nokkra athugasemd frá vinum mínum og samstarfsaðilum í Alþb. af því tilefni.

Þú skrifaðir ekkert um það.

Í tíð fyrrv. ríkisstjórnar? Ég held að það sé ekki rétt. Ég held að ég hafi gert það. En við skulum sjá hvort ekki finnst um það eitthvað í skjalasafni hv. þm. en það verður það heimildasafn sem ég fer aðallega eftir í framtíðinni. Alla vega minnist ég þess að ég hreyfði slíkum sjónarmiðum víða í máli, m.a. á fundum í hópi norrænna jafnaðarmanna. En um það er ekkert að segja annað en það að þessum sjónarmiðum hafa auðvitað einstakir forustumenn Evrópubandalagsins lýst og þarf engum að koma á óvart, allra síst mönnum sem fylgjast jafn vel með á sviði alþjóðamála eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og Hjörleifur Guttormsson. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson spurðist sérstaklega fyrir um túlkun 6. gr. um hlutverk eftirlitsstofnunarinnar. Ég held að ég hafi svarað því þegar að það er engin breyting á því að því er varðar þessa sameiginlegu stefnuyfirlýsingu frá því sem EFTA - ríkin höfðu verið að sækjast eftir. Þetta er tveggja stoða lausnin, þetta er sjálfstæð eftirlitsstofnun. Aðalsamningamaður Íslands tekur gjarnan þá líkingu að ef menn ætla að spila knattspyrnuleik, þá munu almennt gilda í því efni alþjóðlegar reglur um leikinn. Það verða að gilda sömu reglurnar og það þarf að hafa dómara til þess að fylgjast með því að reglurnar séu ekki brotnar. Er þetta ekki rétt skilið?  Ég vil sérstaklega lýsa ánægju minni með drengilega stuðningsyfirlýsingu hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar sem sagði að afstaða hans væri óbreytt. Hann styddi það að við gengjum til þessara samninga ef forsendurnar sem við vorum sammála um í tíð fyrrv. ríkisstjórnar héldu. Þetta finnst mér virðingarvert og fyrir það er ég þakklátur vegna þess að málið er af því tagi að menn eiga ekki að taka breytilega afstöðu til þess eftir því hvort þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu a.m.k. Að því er varðar sjávarútvegsmálið, þá vil ég segja í tilefni af orðum hans þetta: Það er alveg rétt sem hann sagði að frá því að bókun 6 varð virk 1976 eru liðin 15 ár og það hefur allan tímann verið á dagskrá að reyna að ná samstarfssamningi við Evrópubandalagið um sjávarútvegs - og fiskveiðimálefni eins og allar aðrar sjávarútvegsþjóðir í Evrópu hafa gert aðrar en við. Hv. þm. minnti á það sem gerðist í kosningabaráttunni. Ég hefði nú í hans sporum ekkert verið að minna á það. Það sem gerðist var einfaldlega það að því var allt í einu lýst yfir af hálfu Framsfl., 11 dögum fyrir kosningar ef ég man rétt, að kosningarnar ættu að vera þjóðaratkvæðagreiðsla um inngöngu í Evrópubandalagið. Því næst var þetta gert að uppistöðu í kosningaáróðri og málflutningi Framsfl., þannig að menn sem hlustuðu mikið á fjölmiðla sögðust hafa heyrt 50 sinnum á dag: ,,X - B, ekki EB`` og út á það að þessar kosningar snerust um þetta. Nú vill svo vel til að þetta mistókst, þessi óheiðarlega kosningabarátta. Ef það hefði ekki gerst, má ég þá spyrja: Ætla menn virkilega að túlka niðurstöður þessara kosninga sem urðu á þann veg að þeir flokkar sem voru bornir röngum sökum, þ.e. minn flokkur og Sjálfstfl., af því að þeir hafa nú meiri hluta hér á Alþingi Íslendinga, ætla menn þá að túlka það svo að þjóðin hafi verið að kjósa með aðild Íslands að Evrópubandalaginu? Það er ekki mín niðurstaða, það er ekki minn skilningur því að þessir flokkar voru ekki að boða aðild að Evrópubandalaginu, hvorugur þeirra. En það er rétt að þegar mér þótti þetta keyra úr hófi fram og þegar ég varð var við það að þetta var farið að spilla mjög samstöðu með þjóðinni og valda mjög mikilli tortryggni ómaklega og að ástæðulausu, þá minnti ég á það sem ég vissi þá sannast og réttast, ég vissi ekki betur, að hv. þm. og fyrrv. hæstv. sjútvrh. hefði fyrstur manna orðið til þess á formlegum fundi, viðræðufundi við sjávarútvegsdeild Evrópubandalagsins að taka þar upp viðræðu um gagnkvæmni. Ég gagnrýndi ekki hæstv. sjútvrh. af því tilefni og ég er ekki ósammála . . .  Það er líka alveg rétt og það er rétt að það komi hér fram líka að þegar við Steingrímur Hermannsson áttum viðræður við framkvæmdastjórnina í apríl árið 1990 þá var þetta mál enn á dagskrá. Við sögðum enn að það tilboð íslensku ríkisstjórnarinnar, þ.e. að við værum tilbúnir til viðræðna um það mál ef þeir hreyfðu einhverjum slíkum tillögum, það stæði, en það komu engar slíkar tillögur fram. Það hafa engar slíkar tillögur komið fram. Eftir stendur þessi kjarni málsins: Í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, í tíð þessarar ríkisstjórnar er víglínan dregin um það: Við tökum ekki í mál aðgang Evrópubandalagsins að innlendri fiskveiðilögsögu. Ég held meira að segja að þetta sé orðið svo skýrt að þeir í framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins séu farnir að skilja það og taka mark á því. Ég held það. Að því er varðar einhver skilaboð eða eitthvað sem hér var í íslenskri pressu og lekið hefði einhvers staðar frá um að einhver málamiðlunartillaga væri á leiðinni eða væri hugsuð um að fyrirtæki innan EB ættu að geta tekið upp samstarfsverkefni við íslensk fyrirtæki um einhverja kvótaaðild, þá verð ég bara að svara því til sem ég veit sannast og réttast. Ég hef ekki hugmynd um eitt eða neitt slíkt. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson spurði mikið um kjörtímabil og umboð.

Landbrh.

Landbrh. Ég leiði það hjá mér, en ég skildi ræðu hans á þann veg að hann teldi að þessir samningar, sem hófust haustið 1989 undir forustu óumdeilds leiðtoga Framsfl., Steingríms Hermannssonar, væru nú allt í einu komnir á það stig að fullveldi Íslands stafaði hætta af. Var það virkilega meining hv. þm.? Telur hv. þm. að það hafi gerst í tíð ríkisstjórnar undir forustu Framsfl.? Eða hefur hv. þm. einhver rök fram að færa um það að eitthvað hafi það gerst á undanförnum dögum sem hafi breytt samningsstöðu okkar þegar ég er búinn að færa að því rök í stóru sem smáu að hún er gersamlega sú hin sama? 

Það er verið að semja um yfirþjóðlegar stofnanir.

Það er ekki verið að semja um neina yfirþjóðlega stofnun.

Maður fer nú að halda að utanrrh. hafi ekkert heyrt um . . .


             Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi með þessum orðum svarað flestum þeim fyrirspurnum sem til mín hefur verið beint --- og þó, það er nú ekki alls kostar rétt. Hv. 10. þm. Reykv. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir spurði einnig um eftirlitsstofnunina. Að vísu hefur það svar komið fram. Eftirlitsstofnunin er á vegum EFTA. Hún hefur það hlutverk að tryggja jafnárangursríkt eftirlit með framkvæmd samningsins og framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hefur á sinni könnu, en einungis á þessu verksviði þannig að hún er gerólík framkvæmdastjórninni sem hefur vald langt umfram þetta, m.a. löggjafarvald. Þessi eftirlitsstofnun hefur það ekki og þetta er eftirlitsstofnun á vegum EFTA til þess að líta eftir framkvæmd samningsins. Að vísu verður framkvæmdin af hálfu þessarar yfireftirlitsstofnunar á vegum hvers lands fyrir sig með undirstofnunum í hverju landi. Hv. þm. spurði líka að því er varðar heimildir erlendra aðila til fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegi hvort þessi niðurstaða, sem ég hef lýst, sé óheimil og Íslendingar hafi fyrirvara um það mál, hvort það sé sameiginlegur skilningur beggja aðila, hvort Evrópubandalagið hafi viðurkennt það og fallist á það. Svarið við því er þetta: Á lokaklukkustundum samningaþófsins mánudaginn 13. maí, þar sem gengið var frá þessari sameiginlegu yfirlýsingu, áréttaði ég fyrir Íslands hönd þennan fyrirvara. Hann felst í tveimur línum sem ég las upp og honum var látið ómótmælt.

Hvað þýðir það?

Það þýðir, eins og gerðist með margar aðrar þær greinar, að ef slíkum greinum var ómótmælt, þá voru þær bókaðar sem niðurstaða. 
             Já, við skulum hafa þetta á hreinu. Nú er það svo að í þessu skjali sem er hin sameiginlega yfirlýsing fundarins var ekki verið að fjalla um sjávarútvegsmál umfram þessa almennu formúlu til bókunar. Hins vegar fylgdu þessu skjali fylgiskjöl sem eru vinnugögn og eru ekki birt. Það er að ákvörðun Evrópubandalagsins sjálfs. Að því er varðar 10. gr., þá er þessi fyrirvari þar skráður og honum er ekki mótmælt. Nú ætla ég ekkert að fullyrða það að Evrópubandalagið hafi þar með sagt sitt síðasta orð um þetta vegna þess að hingað til hafa þeir andmælt þessu. Ég vil hins vegar segja eins og ég veit sannast og réttast frá, að þessum fyrirvara höfum við haldið til streitu. Við höfum aldrei fallið frá honum og seinast þegar um þetta mál var fjallað var honum ekki mótmælt af Evrópubandalaginu á formlegum samningafundi sem aldrei hefur gerst áður. Að því er varðar sjóðinn, þá hafa margir spurt um hann, fyrirkomulag hans, upphæð, skuldbindingar Íslendinga o.s.frv. Því get ég ekki svarað á þessari stundu vegna þess einfaldlega að það er ekki að því komið. Hann verður afgangsstærð. Það verður ekkert um hann fjallað fyrr en fyrir liggur lausn á sjávarútvegsmálum og landbúnaðarmálinu og þá verður þetta tekið inn í það dæmi. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún taldi forgang þeirra reglna sem felast í þessum samningi að íslenskum rétti vera einhvers konar valdaframsal. Það er það ekki. Það er hin almenna regla í íslenskum rétti að skuldbindingar samkvæmt alþjóðasamningum hafa forgang umfram eldri innlenda löggjöf ef upp kemur árekstur þar á milli. Að því er varðar félagslega þáttinn, þá taldi hún að þar hefðum við af Íslands hálfu, ef ég skildi hana rétt, ekki gætt þess nægilega vel að fylgja eftir óskum launþegahreyfingarinnar um aðild að því en því hef ég þegar svarað. Við höfum einmitt fellt niður fyrirvarana að því er það varðar í samræmi við óskir launþegahreyfingarinnar. Virðulegi forseti. Þá held ég að ég hafi svarað þeim spurningum sem til mín var beint ásamt með því að fara aftur yfir þau mál sem ég tel mestu máli skipta og vera stærst í þessum heildarsamningi. Mín niðurstaða er einfaldlega sú: Það hefur skapast víðtæk samstaða, það gerðist í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, milli stjórnmálaflokka, um forsendur og markmið þessara samninga, um það mat að það væri eftir miklu að slægjast, það væri veruleg vinningsvon fyrir Íslendinga að ná þessum samningum. Það hefur farið fram ítarlegt hagsmunamat og verið til kvaddar helstu stofnanir íslensks þjóðfélags. Það er afar eðlilegt að fram fari rækileg umræða um áhættuna sem kann að vera í þessu fólgin. Við höfum ekkert vanrækt það hér í þessum umræðum að fara yfir það mál. Ég vil taka það fram að á liðnu kjörtímabili er það a.m.k. mitt mat að þá hafi hv. utanrmn. gegnt sínu hlutverki með mikilli prýði, þ.e. að fylgjast mjög rækilega og grannt með málinu, að fara ofan í kjölinn á öllum álitamálum sem upp komu. Ekki hvað síst var það fyrir gott málefnalegt framlag hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar sem þekkir þetta mál vel þó við höfum á því ólíkar skoðanir. Kannski er það besta við þessa lýðræðislegu umfjöllun að menn sem þrátt fyrir allt hafa ólíkar skoðanir en vilja kynna sér málið og hafa báðir hagsmuni þjóðar sinnar að leiðarljósi eiga að bera saman bækur sínar og það eigum við öll að gera og fyrir það út af fyrir sig er ég þakklátur að því er varðar þessa umræðu.

Steingrímur Hermannsson : Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mikið en ég kvaddi mér hljóðs fyrst og fremst til þess að fjalla um landakaup og ég spyr hvort hæstv. landbrh. sé í húsinu. Ég sé að taskan er þarna svo að líklega er hann einhvers staðar nálægt. Mér þætti vænt um það ef hann gæti verið hér.

Hæstv. landbrh. er í húsinu og forseti mun gera ráðstafanir til þess að láta hann vita að nærveru hans sé óskað.

Ég ætla þá á meðan að snúa mér að fáeinum öðrum atriðum. Ég vil fagna því sem kom fram hjá hæstv. sjútvrh. að aðild að Evrópska efnahagssvæðinu kæmi ekki til greina nema fullt tollfrelsi fengist fyrir sjávarafurðir. Og ég skildi hæstv. ráðherra svo að hann væri ekki reiðubúinn að fórna til þess neinu eða a.m.k. alls ekki fiskveiðiheimildum innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Ég vona að þetta sé rétt skilið og ég fagna því og tek undir það. Ég vil einnig taka undir það sem kom fram hjá hæstv. sjútvrh. að styrkjakerfi Evrópubandalagsins er okkur mikill þyrnir í auga að sjálfsögðu. Ég hef satt að segja heldur litla trú á því að vinur minn hæstv. utanrrh. fái það fram að fallið verði frá þessu styrkjakerfi þó hann lesi það á öllum tungumálum Evrópubandalagsins sem ég veit ekki hvort hann hefur tekið að sér að gera. Ég óttast að það verði æði lengi við lýði og muni reynast okkur að mörgu leyti erfitt. Ég sé að hæstv. landbrh. er kominn hér inn og ætla þá að snúa mér aðeins að því sem hér hefur verið rætt um landakaup og þá staðreynd að hann hefur leitað og leitað og ekki fundið neina fyrirvara um það mál. Þetta var m.a. rætt mjög ítarlega á fundi ríkisstjórnarinnar, löngum fundi í Ráðherrabústaðnum líklega í nóvember á sl. hausti, og þar var farið yfir alla þá fyrirvara sem við Íslendingar eða fyrri ríkisstjórn hafði sett og ég hygg að um fátt hafi verið rætt meira en einmitt það hvernig mætti koma í veg fyrir að erlendir aðilar eignuðust hér lönd önnur en þau sem væru algerlega nauðsynleg vegna atvinnurekstrar sem leyfður yrði í hugsanlegu Evrópsku efnahagssvæði. Það var um það full samstaða á þeim fundi að það yrði að koma í veg fyrir að slíkt gæti orðið og vitanlega engin ástæða til þess þá fyrir neinn stjórnarflokkanna að fara að gera sérstakan fyrirvara um það. En um þetta var fullkomin samstaða. Og ég hlýt að taka undir það með hæstv. utanrrh. að mér urðu það nokkur vonbrigði að fyrrv. hæstv. landbrh. skoðaði ekki hvaða almenna reglu mætti setja til þess að koma í veg fyrir slíkt. Vitanlega eru til þess margar leiðir og ég skil vel hv. þm. Steingrím J. Sigfússon þegar hann segir að hann hefði kosið að þarna gilti bara einfaldlega sú regla að annað ætti að ríkja fyrir Íslendinga en aðra meðlimi á Evrópsku efnahagssvæði og ég get tekið undir það með honum. En þetta er nefnilega eitt af mestu erfiðleikaatriðunum í öllum samningunum við Evrópubandalagið. Þar er það ein meginregla að ekki megi mismuna þegnum Evrópubandalagsins og þetta er eitt af því sem hefur legið fyrir sem þáttur í þessum svokölluðu fjóru frelsum. Og þess vegna er nauðsynlegt að finna almennar reglur sem komast fram hjá þessu og þær eru margar. Það er á margan máta unnt að koma í veg fyrir að erlendir aðilar geti eignast hér land. Og ég treysti því að hæstv. landbrh. skoði þær leiðir mjög vandlega. Ég ætla ekki að fara að nefna þær hér, en ég nefni t.d. kröfu um búsetu hér í einhvern árafjölda, fimm ár, tíu ár, til að geta eignast íslenskt land sem mundi að sjálfsögðu vera í fullkomnu lagi fyrir íslenska ríkisborgara en ekki fyrir þá sem erlendis búa og fjölmargt slíkt fleira mætti nefna. Ég vildi sem sagt undirstrika það að þetta var atriði sem fyrrv. ríkisstjórn var fullkomlega sammála um að yrði að tryggja, mætti alls ekki bregðast. Svo að ég snúi mér svo aftur að ýmsu sem kom fram hjá hæstv. utanrrh., ég skal ekki endurtaka það sem ég hef sagt hér áður. Ég vil, eins og ég sagði áðan, þakka honum fyrir svörin sem margt hafa skýrt. Ein ástæðan fyrir því að ég spurði um fyrirvarana var sú að í þeirri yfirlýsingu sem kom frá hæstv. ríkisstjórn --- ég hygg að hún hafi birst í fjölmiðlum 5. maí og var þá ítarlega yfirfarin á Stöð 2 og byggt að því er ég veit best á viðtali við hæstv. forsrh. --- þá var eini fyrirvarinn sem var nefndur heimild til að veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu. Nú hefur hæstv. utanrrh. tekið fram að allir fyrirvarar fyrri ríkisstjórnar séu í fullu gildi. Ég þakka honum fyrir það og treysti því að hann fylgi því vandlega eftir. Þeirra verði allra vandlega gætt. Staðreyndin er nefnilega sú að við takmörkuðum okkar fyrirvara meira en flestar aðrar EFTA - þjóðir. Við völdum nokkra mjög stóra og ætluðum að standa á þeim. Það voru aðeins tveir eða svo miklu minni fyrirvarar sem við töldum á fundinum í nóvember að kæmi til greina að víkja frá. Það væri í sambandi við lyfjasölu ef ég man rétt og einkarétt Pósts og síma. Að vísu var talað um það að setja almennar reglur í sambandi við Póst og síma. Þáv. hæstv. samgrh. hygg ég að hafi nefnt að það mætti gera t.d. þá kröfu að slíkt fyrirtæki sinnti símaþjónustu um land allt. Það var a.m.k. rætt. Eða var það hæstv. utanrrh. sem nefndi það? Þetta var a.m.k. nefnt á þeim fundi. Það var eingöngu talað um það að þessir tveir væru minni háttar, alls ekki ákveðið að falla frá þeim, langt frá því. Ég vil svo aðeins nefna það út af ýmsu öðru sem ég kom að hér áðan og spurði um og tengist hins vegar því sem kom fram hjá ýmsum stuðningsmönnum hæstv. ríkisstjórnar, að menn undrast það að ég skuli vera að spyrja um ýmislegt í þessum nýja samningi því að fyrir liggi skýrsla frá fundi 19. des. Mér hefur skilist að stórkostlegur árangur hafi náðst á þessum nýja fundi. Er það ekki rétt hjá mér? Mér hafði skilist áður að þetta væri allt í strandi. Aðalsamningamaðurinn hefði gengið út. Hann er kominn aftur inn og við Íslendingar erum komnir á fullan skrið aftur í þessum samningum. Svo að það hlýtur að liggja í hlutarins eðli að það er mikill munur á því sem um er talað í skýrslunni frá því í mars, sem ég geri ekki athugasemdir við og ríkisstjórnin hafði að sjálfsögðu allar upplýsingar um, og því sem núna birtist, enda kemur það fram þegar þetta tvennt er lesið. Ég skal ekki fara yfir margt. En t.d. sýnist mér orðalagið töluvert annað um þessa sjálfstæðu EFTA - stofnun, sem er að vísu á enskunni kölluð EFTA - structures, sem þýðir að mínu mati töluvert annað, EFTA - skipulag, uppbygging, sem er töluvert annað. En ég ætla ekki að gera mál úr því. Í skýrslunni frá því í mars segir, með leyfi forseta: ,,Ráðherra tók fram að samningamenn ynnu nú á þeim grundvelli að sett yrði upp sjálfstæð EFTAstofnun til að beita samkeppnisreglum.`` Beita er nú undarlegt orð í þessu sambandi, að hafa eftirlit með samkeppnisreglum á það í raun og veru held ég að þýða. Hins vegar segir hér: ,,Þeir``, þ.e. ráðherrarnir, ,,tóku fram að dregið hefði saman með samningsaðilum við að skilgreina í meginatriðum verkaskiptingu og samstarf milli framkvæmdastjórnar EB annars vegar og sjálfstæðrar EFTA - stofnunar sem hefði samsvarandi umboð og svipað hlutverk og framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hins vegar.`` Þetta er miklu víðtækara. Í fyrri setningunni er talað sérstaklega um samkeppnisreglur, það er að vísu í upphafi greinarinnar talað um samkeppnisreglur. En í þessu þar sem talað er um þessar tvær stofnanir kemur það ekki eins skýrt fram. Ég vildi fá það greinilega fram. Hæstv. utanrrh. segir nú að þetta eigi eingöngu við um samkeppnisreglurnar. Og ég er því sammála, eins og ég var þá, að það verður að setja upp stofnanir til þess að hafa eftirlit og það er ekki síður trygging í því fyrir okkur. Hins vegar kemur einnig fram í skýrslunni frá því í mars aðeins aftar að um þessa stofnun hefur sáralítið verið rætt. Ég finn það nú ekki hér í flýti, en það segir hér einhvers staðar í þessari skýrslu að um slíka stofnun innan Evrópubandalagsins hafi sáralítið verið rætt og það er vitanlega lykilatriði. Með leyfi forseta: ,,Umræða um uppbyggingu sjálfstæðrar EFTA - eftirlitsstofnunar hefur verið mjög takmörkuð innan EFTA.`` Eða með öðrum orðum við höfðum í raun og veru ekkert fjallað um hana þá eða sáralítið. Það var eingöngu upplýst að það væri unnið að því að koma upp slíkri stofnun. Nú virðist þetta vera komið töluvert mikið lengra og því er fagnað af ráðherrum á þessum fundi. Svo sannarlega er nú ekki óeðlilegt þó að um þetta sé spurt. Ég vil líka taka t.d. fram í sambandi við heilbrigðis - , öryggis - og umhverfisreglur. Um það höfðum við ekkert fjallað. Það er rétt sem kom fram hér að þetta var einn af fyrirvörunum, að þessir hlutir yrðu að vera tryggir. Nú upplýsir hæstv. utanrrh. að á ýmsum sviðum séu þessar reglur jafnvel strangari en innan EB sem kemur mér að vísu dálítið á óvart. Hann upplýsir jafnframt að það standi til að Evrópubandalagið taki upp reglur EFTA á mörgum þessum sviðum. Af hverju er þetta ekki orðað í þessari skýrslu? Ég finn hvergi í þessari miklu skýrslu sagt að reglur EFTA eigi að gilda innan EB. Það er hvergi sagt. Það er sagt aftur og aftur og aftur og aftur að reglur EB eigi að gilda fyrir Evrópskt efnahagssvæði. Þetta er bara mikið mál, finnst mér. Mér finnst það mikið mál ef það hefur virkilega náðst fram og hefði þurft að koma betur fram í þessari skýrslu að á ýmsum sviðum þar sem reglur EFTA - landanna eru strangari, skilvirkari, ákveðnari, þá verði þær fyrir 1993 teknar upp fyrir EB. Þetta er eitt af þeim atriðum sem við í okkar umræðu í fyrri ríkisstjórn einmitt ræddum að það væri óaðgengilegt að ýmsar reglur Evrópubandalagsins ættu skilyrðislaust og allar reglur skilyrðislaust að gilda á Evrópsku efnahagssvæði. Nú er sagt að ýmsar reglur EFTA eigi að gilda innan Evrópsks efnahagssvæðis. Vitanlega væri mjög nauðsynlegt fyrir hv. Alþingi að fá um þetta langtum ítarlegra yfirlit. Við þurfum náttúrlega að skoða það í smáatriðum hvaða reglur er þarna um að ræða og er einhverju fórnað og er það virkilega svo að hæstv. ráðherra hafi tekist að koma vitinu fyrir, ef ég má orða það svo, Evrópubandalagið og það ætli nú að taka upp skynsemina á einhverjum þessum sviðum? Ég nefni aftur t.d. félagsmálefnin eða stefnuna sem á enskunni er hér kallað ,,social policy`` og getur náttúrlega verið afar víðtækt. Það er hárrétt, sem kom núna fram hjá hæstv. utanrrh., að þetta taldi ég satt að segja að væri utan fjórfrelsisins svokallaða. Þetta er algjörlega nýtt í þessu hér og áður en a.m.k. ég treysti mér til að taka afstöðu til þessa máls, þá hlýt ég að biðja um miklu nánari skýringar á því og aðrar heldur en hafa komið fram hjá hæstv. utanrrh. að verkalýðsfélögin hér beinlínis óski eftir því að við tökum upp þessi lög og reglur hér. Ég vil fá að skoða það miklu nánar. Eins og ég sagði áðan ætla ég ekki að lengja þessa umræðu um of og vil því ekki færa frekari rök fyrir því að allt það sem ég spurði um var í raun og veru afar eðlilegt. Það hafa orðið, hvort sem menn vilja kalla það miklar framfarir eða miklar breytingar, í þessu máli núna upp á síðkastið. Síðan aðeins þetta með ávinninginn. Ég kemst kannski ekki hjá því að minnast aðeins á þetta með fulla aðild fyrst það er gert hér að umræðuefni. Jú, ég hef aldrei neitað því að nokkur ávinningur gæti orðið af þessu ef við fáum fullt tollfrelsi. Ég hef aldrei neitað því. Ég sagði hins vegar að mér þykir, þegar ég fer að skoða betur niðurstöður sérfræðinganna, að þeir meti ávinninginn tiltölulega lítinn. Og það sem ég held að menn gleymi í þessu sambandi er það að við höfum núna mjög góðan samning, bókun 6. Meira að segja fyrrv. forsætisráðherra Bretlands sagði við mig að hún skildi bara ekkert eftir hverju við værum að sækjast. Við hefðum þann besta samning sem ríki hefði við Evrópubandalagið. Og það er mikið til í því. Við getum sjálfir náð fjölmörgu af því sem við erum að sækja eftir og erum að gera það. Við höfum t.d. sett ný lög um erlenda fjárfestingu. Við höfum gert það á eigin vegum. Við höfum sett nýjar reglur um fjármagnsflutninga. Við höfum gert það á eigin vegum. Og við getum ef við viljum gert fjölmargt slíkt sem aðlagar okkur því sem er að gerast í Evrópu. Ég vil taka það skýrt fram að við framsóknarmenn erum þeirrar skoðunar að við eigum að gera það. Við megum ekki einangrast frá þessari þróun. Hins vegar eru þeir margir fræðimennirnir sem nú halda því fram að árangurinn af hugmyndum Evrópubandalagsins um þennan innri markað og enn þá meiri samruna sé ekki eins í hendi og margir telja. Margir halda að kostnaðurinn við það t.d. að lyfta upp Suður-Evrópulöndunum félagslega og tekjulega verði miklu meiri en áður var talið. Ég þarf áreiðanlega ekki að benda hæstv. utanrrh. á það að það eru fjölmargir sem telja að kostnaðurinn við að lyfta Austur-Þýskalandi upp verði margfalt meiri en t.d. Þjóðverjar töldu og muni verða verulegt vandamál fyrir Evrópubandalagið. Ég tala ekki um ef á að fara að taka önnur Austur-Evrópulönd. T.d. kostnaðurinn á sviði mengunarvarna o.s.frv. verði margfaldur á við það sem var talið. Það eru því margir fræðimenn, og reyndar kemur það fram í mati þeirra sérfræðinga sem til voru kvaddir og ég nefndi áður til að meta þetta, að ávinningurinn er mjög umdeildur. Þess vegna er ég að segja það að þó að ég styðji það, eins og ég hef gert og við framsóknarmenn, að við gerumst aðilar að því tilskildu, eins og kom fram hjá hv. 1. þm. Austurl., að allt sé tryggt sem við höfum lagt áherslu á, þá mega menn ekki blindast af því að það sé svo óskaplega mikill ávinningur í þessu. Menn mega alls ekki fórna því sem við getum náð á fjölmörgum öðrum mörkuðum. Eins og ég sagði áðan kemst ég ekki hjá því að fara örfáum orðum um aðildina að EB og vegna þeirra orða sem hæstv. utanrrh. lét falla um það áðan. Ég hrökk líka við þegar ég hlustaði á hæstv. forsrh. segja að aðild að EB kæmi ekki til greina að svo stöddu. Og ég verð að viðurkenna það að ég hrökk við þegar ég las í stefnuskrá Alþfl. að Alþfl. útilokar ekki fulla aðild, segir að vísu fyrirvara um það, enda höfum við óskoruð yfirráð yfir okkar auðlindum. Ég ráðlegg mönnum að lesa það fræðirit sem alþingismönnum hefur verið afhent núna, eða þeir geta fengið, eftir Stefán Má Stefánsson. Það er mjög fróðlegt rit. Þeir sem trúa því, sem annar prófessor hefur sagt, að það sé ekki nema stigsmunur á milli Evrópsks efnahagssvæðis og fullrar aðildar ættu að lesa þetta rit. Það er svart og hvítt samkvæmt hans mati þar á milli. Nóttin mundi ekki duga til að rekja mismuninn sem þar er á. Og það er nákvæmlega þetta sem ég fann að, að aðeins fyrirvari um auðlindina skyldi verða settur, því það er svo ótal margt annað. Og þeir sem hafa talið að við getum fengið undanþágu þar eiga að skoða þetta rit. Þar er það rakið sem grundvallaratriði að sameiginleg stefna skuli vera í sjávarútvegsmálum. Eitt af grundvallaratriðunum. Og svo segja sumir hv. þm. eða menn sem um þetta ræða: Við fáum bara undanþágu frá því. Jú, við gerumst aðilar ef við fáum undanþágu frá þessu. Það er alveg ljóst að þó að framkvæmdin sé ákveðin með reglugerð þá er því stjórnað sameiginlega frá Brussel og það er það sem við getum aldrei sætt okkur við. Þess vegna segi ég: Með því að vera að ýja að því að full aðild komi til greina er verið að blekkja þjóðina, því miður, verið að rugla og blekkja þjóðina. Ég er ekki að segja það að hv. alþýðuflokksmenn hafi ætlað sér það. Ég skrifa þetta á kostnað vanþekkingar á Rómarsáttmálanum. Ég held að það hljóti að vera. Svo ég vona að ég hafi skýrt það að þetta atriði þótti mér nauðsynlegt m.a. að fá á hreint og nú hafa allir svarið það af sér að aðild komi til greina og við munum það og það er bókað og skráð. Ég treysti því og dreg það ekki í efa. Ég vil svo að lokum segja það að ég tel að þessi umræða hafi verið mjög þörf en fram undan hljóta að vera stórir atburðir og ég treysti því að við fáum fljótlega miklu ítarlegri skýrslu um öll þessi atriði, sem hér hafa verið rædd, svo við getum metið þau, hvort sem þing situr eða situr ekki. Eflaust verður þetta rætt vandlega í utanrmn. og ég fagna því að hún tekur strax til starfa. Hún hefur mikið verkefni að fylgjast vel með þessum málum og við þingmenn allir og þarna má hvergi misstíga sig.

Ólafur Ragnar Grímsson : Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi óska eftir því að hæstv. forsrh., hæstv. landbrh. og einnig hæstv. utanrrh. ásamt hv. þm. Birni Bjarnasyni verði hér viðstaddir umræðuna því það er óhjákvæmilegt að víkja að nokkrum orðum sem fram hafa komið í ræðum þessara manna. Ég vil þó segja það í upphafi við hæstv. utanrrh. að ég ætla að vona að skilningur hans á því sem gerðist á utanríkisráðherrafundinum sl. mánudag sé réttari og nákvæmari en frásagnir hans af því hér í umræðunum hvað gert var innan síðustu ríkisstjórnar eða umfjöllun hæstv. ráðherra um fyrirvara. Annars vegar hefur hæstv. utanrrh. haldið því fram hér í umræðunni að enginn munur sé á því sem samþykkt var 19. des. og því sem gert var sl. mánudag og hins vegar að miklir áfangar hafi náðst í samningunum um Evrópskt efnahagssvæði vegna þess að á fundinum sl. mánudag hafi verið fundin pólitísk lausn á nánast öllum þeim helstu vandamálum sem út af stóðu. Báðar frásagnirnar geta ekki verið réttar, önnur hvor hlýtur að vera röng, hæstv. utanrrh.  Á hinn bóginn hefur hæstv. utanrrh. sagt að allir fyrirvararnir sem voru settir fram innan síðustu ríkisstjórnar séu enn í fullu gildi og hins vegar hefur hann sagt að árangurinn af fundi hinnar nýju ríkisstjórnar 5. maí í Ráðherrabústaðnum sé að fyrirvararnir frá tíð síðustu ríkisstjórnar séu ekki lengur í gildi, eins og hæstv. utanrrh. tjáði sig við fjölmiðlana eftir þann fund ríkisstjórnarinnar. Báðar fullyrðingarnar geta ekki verið réttar. Það getur ekki verið rétt að segja hér í þingsalnum í dag: ,,Allir fyrirvararnir frá tíð síðustu ríkisstjórnar eru í fullu gildi``. Og segja svo við þjóðina 6. maí: ,,Stóri ávinningurinn af þessari nýju ríkisstjórn er að nú er ég sem utanrrh. ekki lengur bundinn af þeim fyrirvörum sem ég var bundinn af í tíð síðustu ríkisstjórnar`` --- hæstv. utanrrh. Þessi mál eru svo stór, þau eru svo alvarleg, hæstv. ráðherra, að það verður að tala skýrt og menn verða að vanda sig. Það duga ekki í þessu máli sömu vinnubrögðin og í samkomulaginu í Viðey. Það dugir ekki, hæstv. utanrrh., að segja eins og sagt er um samkomulagið í Viðey: Sjávarútvegsstefnan er skýr, landbúnaðarstefnan er skýr, verkefni umhvrn. eru skýr. --- En síðan kemur hæstv. núv. sjútvrh. og segir: Það er óbreytt stefna frá tíð síðustu ríkisstjórnar. Hæstv. landbrh. segir: Ég ætla ekki að breyta neinu í búvörusamningnum og hæstv. forsrh. kemur og segir að hæstv. utanrrh. hafi oftúlkað það sem var skýrt. Og hæstv. umhvrh. sagði: ,,Orð skulu standa.`` Hvaða orð skyldu standa? Það eru engin orð sem standa varðandi skógrækt og landgræðslu og landbrn. og umhvrn. Í þessu máli sem við erum að ræða hér, hæstv. utanrrh., duga ekki þeir pólitísku orðaleikir sem hæstv. ráðherra duga kannski til túlkunar á samkomulaginu í Viðey vegna þess að samkomulagið í Viðey er bara eithvað sem kemur og fer með ríkisstjórn. En það sem við erum hér að tala um mun standa eða falla um langa framtíð. Þess vegna vænti ég þess, virðulegur utanrrh., að hann vandi vel hvað hann segir og tali nákvæmlega og skýrt en sé ekki í svona hrópandi mótsögn við sjálfan sig í höfuðatriðum málsins í sömu ræðunni eins og hæstv. ráðherra var hér áðan. Hv. þm. Björn Bjarnason flutti hér ræðu sem gekk aðallega út á það að rekja það að innan þessarar nýju ríkisstjórnar hefði nánast ekkert gerst sem ekki hefði gerst innan síðustu ríkisstjórnar. Nú er það í sjálfu sér þannig, áður en ég kem að þessari fullyrðingu, að það er ekki höfuðatriði málsins. Höfuðatriði málsins er afstaða okkar til þeirra efnisatriða sem hér eru á dagskrá. Ég tók eftir því að hv. þm. lýsti ekki afstöðu sinni til eins einasta af þeim efnisatriðum sem hér hafa verið til umfjöllunar í umræðunni. Hv. þm. Björn Bjarnason flutti hér snyrtilega ræðu og lauk henni án þess að lýsa afstöðu til eins einasta atriðis sem t.d. hæstv. utanrrh., hv. þm. Steingrímur Hermannsson eða ég röktum hér í löngu máli í umræðunum. Og það vekur auðvitað spurningar þegar um jafnvandaðan mann í meðferð utanríkismála er að ræða og hv. þm. Björn Bjarnason hvers vegna hv. þm. lýsti ekki neinni afstöðu. Í þessum efnum talaði hann eins og hæstv. forsrh. --- sem ég ítreka ósk mína um að sé hér í salnum --- vegna þess að hæstv. forsrh. hefur enn ekki í þessari umræðu lýst afstöðu til neins efnisatriðis sem hér er til umfjöllunar. Það er satt að segja mjög sérkennilegt þegar hér hefur staðið yfir umræða í senn tíu klukkustundir og hæstv. forsrh. hefur kvatt sér hljóðs tvisvar í þessari mikilvægu umræðu skuli hann ekki enn hafa lýst afstöðu í einu einasta efnisatriði. Innan síðustu ríkisstjórnar var mörkuð sú stefna að taka þátt í EFTA - viðræðunum við Evrópubandalagið, en það var ætíð innan þeirrar ríkisstjórnar hafður skýr fyrirvari um það að metið yrði í hverjum áfanga viðræðnanna hvort þær væru komnar á það stig að þeim bæri að hætta eður ei. Og í þeim sjónvarpsþætti sem nokkrum sinnum hefur verið nefndur hér í umræðunum lét ég það sjónarmið Alþb. koma fram að við mundum að sjálfsögðu á hverju stigi þessara viðræðna meta það hvort þeim ætti að halda áfram eða ekki. Það var auðvitað það sem hæstv. utanrrh. var að kvarta undan í síðustu ríkisstjórn, að hann var skuldbundinn þar til þess að gefa skýrslu í hverjum áfanga og setja sig undir faglegt mat eða umfjöllun í ríkisstjórninni um það hvað út úr þeim áfanga hefði komið og lyktaði svo með því, eins og ég mun koma að hér á eftir, að hæstv. utanrrh. treysti sér ekki til þess að biðja um afstöðu síðustu ríkisstjórnar til spurninga samningamanns Íslands um fyrirvara eða breytingar í fjölmörgum atriðum samninganna. Það sem gert var 19. des. og gerð var grein fyrir í skýrslu til Alþingis í marsmánuði sl. vísaði auðvitað veginn í ýmsum atriðum. Það leiddi einmitt til þess að samningamaður Íslands lagði fyrir ríkisstjórnina minnisblað þar sem samningamaður Íslands óskaði eftir því að ríkisstjórnin veitti honum umboð til þess að ganga áfram þá braut sem hugsanlega var mörkuð í samkomulaginu frá 19. des. og utanríkisráðherrarnir höfðu staðfest. En ríkisstjórnin veitti honum aldrei þetta umboð. Það er kjarni málsins, hv. þm. Björn Bjarnason. Utanrrh. kom með þennan texta tvisvar eða þrisvar inn í ríkisstjórnina, endurritaði hann a.m.k. tvisvar sinnum og fékk aldrei heimild frá ríkisstjórninni til þess að halda málinu áfram á grundvelli þess sem þar var lagt til. Eins og fram kom hér hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni áðan, fráfarandi forsrh., þá voru þessir fyrirvarar ræddir á löngum ítarlegum fundi í Ráðherrabústaðnum, m.a. fyrirvarinn varðandi rétt útlendinga til þess að kaupa jarðir og lönd á Íslandi. Og ráðherrar Alþb. m.a. voru ekki reiðubúnir að fallast á þær tillögur í málinu sem utanrrh. lýsti þá og lýsti aftur í dag. Hins vegar er það rangt hjá hæstv. landbrh. að við höfum farið eitthvað leynt með þá afstöðu okkar. Ég lýsti þeirri afstöðu minni t.d. í sjónvarpsþætti í janúarmánuði sl., og það vill svo til að ég er með afrit af því hér í ræðustólnum, þar sem ég sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Sú krafa hefur komið fram af hálfu Evrópubandalagsins að liður í Evrópsku efnahagssvæði verði það að útlendingar geti keypt fasteignir, þar með talið land, þar með taldar jarðir, þar með taldar ár, í EFTA-löndunum. Við í Alþb.`` og þá greip hæstv. utanrrh. fram í í þættinum og sagði: ,,Nú ert þú með hrollvekju, Ólafur.`` Það var þetta sem hæstv. ráðherra lýsti sjálfur hér áðan sem sjálfsögðum og eðlilegum hlut, kallað af honum í sjónvarpinu hrollvekja. Ég hélt áfram, með leyfi forseta: ,,Við þurfum líka, Jón, að tala alveg skýrt fyrir þjóðina. Þetta er eitt af því sem hefur komið fram og við í Alþb. höfum sagt alveg tvímælalaust að við viljum ekki samþykkja þessar kröfur.`` Það var þess vegna, hæstv. landbrh., ekki farið leynt með þessa afstöðu. Hún kom fram í umfangsmesta umræðuþætti íslenskra fjölmiðla um þetta mál í janúarmánuði sl. þar sem þáv. formaður Sjálfstfl., núv. hæstv. sjútvrh., var meðal þátttakenda.  Í öðru lagi kom þessi afstaða, hæstv. landbrh., fram í kynningarþætti Alþb. fyrir síðustu alþingiskosningar, sem sjónvarpað var þriðjudaginn eftir páska, þar sem enn á ný var ítrekuð sú afstaða okkar að við vildum ekki fallast á það að erlendir aðilar fengju sams konar rétt til kaupa á jörðum og löndum og landsins gæðum hér á Íslandi og Íslendingar. Við vildum að Íslendingar hefðu forgang, meiri rétt til slíkra kaupa en útlendir menn. En eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson lýsti hér mjög vel áðan þá byggir samningskrafa Evrópubandalagsins á því að um slíka mismunun sé ekki að ræða eða að útlendir menn hafi sama rétt og íslenskir ríkisborgarar í þessum efnum. Og það er eitt af því sem er algerlega ósvarað í þessari umræðu: Hver er afstaða hæstv. ríkisstjórnar í þessum efnum? Vegna þess að hæstv. landbrh. lýsti annarri afstöðu hér í umræðunni en fram kom hjá hæstv. utanrrh. Þess vegna er alveg nauðsynlegt að knýja á um það, hvort er það afstaða hæstv. utanrrh. sem gildir af hálfu Íslands í þessum samningaviðræðum eða er það sú afstaða sem hæstv. landbrh. lýsti hér áðan? Er nú rétt að spyrja hæstv. forsrh. formlega, sem samkvæmt embættisskyldu sinni á að skera úr um slíkan ágreining: Hvort er það afstaða hæstv. landbrh. eða afstaða hæstv. utanrrh. sem er afstaða ríkisstjórnarinnar í þessum efnum? Ég óska eftir því að hæstv. forsrh. svari því formlega hér á eftir. Þess vegna er það auðvitað alveg ljóst, hv. þm. Björn Bjarnason, að í fjölmörgum atriðum er yfirlýsing utanríkisráðherra Evrópubandalagsins og EFTA frá því síðasta mánudag svo afdráttarlaus í mörgum þeim höfuðatriðum sem efasemdir voru um innan síðustu ríkisstjórnar og voru þar tekin til umfjöllunar hvað eftir annað að sú niðurstaða hlýtur auðvitað að sæta verulegum tíðindum sem meginvegamót í þessu samningaferli. Vegna þess að yfirlýsingin frá 19. des. var ekki slík vegamót. Það er hins vegar athyglisvert og verður einhvern tímann skemmtilegt rannsóknarefni fyrir sagnfræðinga þessa máls að í tæpt ár hefur hæstv. utanrrh. nánast ávallt þegar þessi mál hefur borið á góma sagt: ,,Það er búið að semja um 98 -- 99% þess sem um þarf að semja í þessum viðræðum. Það eru bara þrjú atriði eftir.`` Þetta sagði m.a. hæstv. ráðherra í þessum fræga sjónvarpsþætti. Þetta sagði hann aftur hér í dag. Það vill hins vegar bara svo til  Hæstv. forsrh. sagði það hér í sinni fyrri ræðu, ef ég fer rétt með, að ekkert hefði gerst í þessum samningum sem ekki hefði áður verið samið um. Ég vona satt að segja að mér hafi misheyrst þessi yfirlýsing hæstv. forsrh. því ég ætla nú ekki að leiða einu sinni hugann að því hvað liggur að baki ef það er virkilega skilningur hæstv. forsrh. að ekkert hafi gerst á þessum fundi utanríkisráðherra EFTA og EB sl. mánudag sem leiði til þess að hægt sé að segja að ekki sé búið að semja um neitt sem ekki hafi áður verið samið um. Ég hef skrifað það hér eftir hæstv. ráðherra og það má þá skoða það þegar afritið af ræðunni liggur fyrir.

Það var hæstv. sjútvrh.

Nei, ég mun nú koma að hæstv. sjútvrh. hér á eftir. Það var satt að segja þannig að hann flutti merkustu ræðuna af hálfu Sjálfstfl. í þessum umræðum. Ef ég má leyfa mér það þá lá við að maður saknaði þess að hann væri ekki lengur formaður Sjálfstfl. og hélt ég nú að það ætti ekki eftir að koma fyrir mig. Ég mun koma að þeirri ræðu hér á eftir. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. vegna þess að hann hefur ekki enn þá lýst því yfir í þessari umræðu: Er hann sammála því sem hæstv. utanrrh. hefur endurtekið hvað eftir annað, bæði innan síðustu ríkisstjórnar og einnig hér í þessum umræðum, að ekki komi til greina að semja um yfirþjóðlegt vald? Ekki komi til greina að framselja vald til yfirþjóðlegrar stofnunar? Ég tel mjög mikilvægt að hæstv. forsrh., bæði fyrir hönd síns embættis og fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og ekki síst Sjálfstfl., lýsi því yfir hvort hann er sammála þeirri forsendu samningsgerðarinnar að ekki eigi að semja um framsal á valdi til yfirþjóðlegra stofnana? Ef svarið er já, sem ég vona að það sé, þá auðvitað erum við hér komin með ákveðið fast land í forsendum málsins. Síðan verður það að vera matsatriði og túlkunaratriði hvort þeir samningar sem verið er að gera fela slíkt í sér eða ekki. Hæstv. sjútvrh. lýsti því yfir að staða málsins varðandi sjávarútveg væri því miður þannig að menn stæðu í nákvæmlega sömu sporum og áður og þetta er alveg rétt. En hann sagði hins vegar meira. Hann sagði að eftirlitsstofnunin, sem hér hefur verið til umræðu, fæli í sér ákveðna tegund af yfirþjóðlegu valdi. Hæstv. utanrrh., heyrir hann mál mitt? Ég vildi óska eftir því að hæstv. utanrrh. kæmi hér í salinn vegna þess að ég var að vitna til þeirra ummæla hæstv. sjútvrh. þar sem hann viðurkenndi einn ráðherra í þessum umræðum að það sem við fulltrúar stjórnarandstöðunnar höfum verið að segja, að með yfirlýsingu utanríkisráðherrafundarins frá síðasta mánudegi sé verið að játast undir það að stofnunin fái ákveðna tegund af yfirþjóðlegu valdi og þar með afneitar hæstv. sjútvrh. þeim fullyrðingum sem hæstv. utanrrh. hefur viðhaft hér í umræðunum. Það þýðir ekkert að velta vöngum yfir því, hæstv. utanrrh. Það er bara alveg skýrt.

Ég hristi kollinn, velti ekki vöngum.

Já, þá er spurningin hvernig á að túlka þann kollhristing. En ég get skilið að það sé dálítið snúið mál fyrir hæstv. utanrrh. að sjútvrh., sem gegnir auðvitað lykilhlutverki í þessu máli, skuli formlega hafa lýst þessari skoðun sinni í umræðum. En hæstv. sjútvrh. sagði meira. Hæstv. sjútvrh. gaf út merkustu yfirlýsinguna sem fram hefur komið af hálfu ráðherranna í ríkisstjórninni í þessum umræðum. Og hann á vissulega hrós skilið fyrir það. Afdráttarlausustu, skýrustu og merkustu yfirlýsinguna sem fram hefur komið í þessum umræðum. Hæstv. sjútvrh. sagði að það væri ekki til umræðu, það kæmi ekki til álita að gerast aðili að samningnum um Evrópskt efnahagssvæði ef Íslendingar fengju ekki tollfrjálsan aðgang fyrir sjávarafurðir. Og nú vil ég spyrja formlega hæstv. forsrh., hæstv. utanrrh. og hæstv. viðskrh. og óska eftir því að hæstv. viðskrh. verði sóttur. 

Það er ástæðulaust að gefa sér það að hæstv. viðskrh. sé farinn heim að sofa því hann er nú hér í húsinu og verður því beðinn um að koma hér inn.

Já, ég fagna því og óska eftir að hann sé sóttur. Ég vil formlega fara þess á leit við þessa þrjá ráðherra, hæstv. forsrh., hæstv. utanrrh. og hæstv. viðskrh., að þeir svari með einföldu jái eða neii, ekki með neinum málalengingum.

Tók forseti rétt eftir að hv. þm. bað um svar frá hæstv. sjútvrh.?

Nei, þá hef ég mismælt mig. Ég sagði hæstv. forsrh., hæstv. utanrrh. og hæstv. viðskrh., hvort þeir eru sammála þessari yfirlýsingu hæstv. sjútvrh., þessari merku yfirlýsingu. Satt að segja get ég tekið við jáinu hér í ræðustólnum, hæstv. forsrh. Málið er mjög einfalt. Er hæstv. forsrh. sammála yfirlýsingu hæstv. sjútvrh.?

Hæstv. forsrh. ætlar að svara á eftir.

Hæstv. forsrh. ætlar að svara á eftir, það er ágætt, en svarið er einfalt. Hæstv. utanrrh., er hann sammála?

Sammála hverju aftur?

Sammála hverju aftur, segir hæstv. utanrrh.

Forseti biður um að það séu ekki samtöl í salnum.

Ég skal fara með þetta á ný. Ég var að segja það, hæstv.

. . . að samningar komi ekki til greina ef . . .


             Ekki til, já þeirri yfirlýsingu. Þetta er allt í lagi, ég kem þessu alveg til skila.

Svarið er nei.

Hann er ekki sammála henni. Nú jæja, nú jæja. Hæstv. utanrrh. sagði nei. Hvað segir hæstv. viðskrh.?

Við hverju?

Spurningin var á þessa leið: Hæstv. sjútvrh. lýsti því yfir hér í umræðunum að það væri ekki til umræðu, kæmi ekki til álita að gerast aðili að samningnum um Evrópskt efnahagssvæði nema Íslendingar fengju tollfrjálsan aðgang, annars ættu Íslendingar ekki að gerast aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu nema full skilyrðislaus viðurkenning fengist fyrir tollfrjálsan aðgang fyrir sjávarafurðir.

Athyglisvert.

Hvorki já eða nei. Er það svar hæstv. viðskrh.? Athyglisvert.

Athyglisvert.

Já. Virðulegi forseti. Margt hefur nú gerst á þessum tveim vikum síðan þessi hæstv. ríkisstjórn var mynduð, en það sem gerðist á þessari mínútu er nú það merkilegasta og alvarlegasta. Því hér hefur komið í ljós grundvallarágreiningur milli hæstv. sjútvrh. annars vegar, sem talaði mjög skýrt hér í umræðunum, og hæstv. utanrrh., sem lýsti sig algjörlega andvígan þessari afdráttarlausu afstöðu hæstv. sjútvrh. Og hæstv. viðskrh. segir bara: ,,athyglisvert`` og vill hvorki svara með jái eða neii. Það er búið að segja hér mánuðum saman að þessar viðræður snúist um fisk. Það er búið að segja hér síðustu daga af hálfu hæstv. utanrrh. að það sé höfuðatriði að fá fram viðurkenningu á hagsmunum Íslands. Fyrrverandi formaður Sjálfstfl., hæstv. sjútvrh., talaði tæpitungulaust um það hér í umræðunum að Íslendingar ættu ekkert erindi, það væri ekki til umræðu, voru hans óbreytt orð, það kæmi ekki til álita að Íslendingar gerðust aðilar að samningnum um Evrópskt efnahagssvæði nema við fengjum skilyrðislausan aðgang, tollfrjálsan, fyrir sjávarafurðir. Og hæstv. utanrrh. sagði hér fyrir nokkrum mínútum síðan að hann væri ósammála þessu. Hann er tilbúinn að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði þótt Íslendingar fái ekki tollfrjálsan aðgang fyrir fisk. Utanrrh. Íslands lýsir því yfir hér í þingsalnum að hann setur það ekki sem skilyrði að Íslendingar fái tollfrjálsan aðgang fyrir fisk. Það er ósköp eðlilegt að Evrópubandalagið sé ekki að láta undan. Það er ósköp eðlilegt að þeir séu ekki að koma með tilboð þegar maðurinn sem ber ábyrgð á samningunum fyrir hönd Íslands segir að það sé ekkert skilyrði af sinni hálfu. Og nú spyr ég hæstv. forsrh.: Hvort er hann sammála hæstv. sjútvrh., fyrrv. formanni Sjálfstfl., eða hæstv. utanrrh.? Vegna þess að hér fimm mínútum yfir miðnætti kom í ljós grundvallarágreiningur innan ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar um höfuðatriðið í samningunum um Evrópskt efnahagssvæði. Þar með veit þjóðin ekki lengur hver stefna ríkisstjórnarinnar er í þessu máli eða hvert er verið að fara með mikilvægustu hagsmunamál Íslands. Og þessari umræðu getur ekki lokið fyrr en hæstv. forsrh. hefur svarað því alveg skýrt, hvort stendur hann með ráðherrum Alþfl. í þessu máli eða stendur hann með ráðherra Sjálfstfl., sjútvrh., fyrrv. formanni Sjálfstfl. Þorsteini Pálssyni? Ég veit að ég þarf ekki að útskýra fyrir hv. þm. þau alvarlegu tíðindi sem hér hafa orðið á síðustu mínútum þessara umræðna í þessu máli. Það getur hver og einn þingmaður hugleitt hvað hér hefur afhjúpast. Hæstv. sjútvrh. sagði orðrétt: ,,Það er ástæða til þess að viðsemjendur okkar viti að við munum ekki hvika frá þessu." Hæstv. sjútvrh. telur sem sagt nauðsynlegt að Evrópubandalagið viti að það verður ekki hvikað frá þessari grundvallarafstöðu. En utanrrh. Íslands sagði hér áðan að það verði hvikað frá henni.

Ónei, hann sagði það nú aldrei.

Hann sagði það víst, hæstv. utanrrh., og vertu ekki að reyna að klóra þig út úr þessu. Vegna þess að þú varst spurður mjög einfaldrar spurningar og þú svaraðir: Nei. Það heyrði allur þingheimur þig segja nei.

Já, ég sagði nei.

Já. --- Sagði nei við þeirri spurningu hvort hann væri sammála því sem sjútvrh. hefði hér sagt og það þýðir ekkert fyrir hæstv. utanrrh. að segja við mig: Hættu þessu. Það getur vel verið að honum finnist óþægilegt að það sé flett ofan af því fyrir hann inn í hvaða hús hann er kominn eða hvers konar sundrung ríkir innan þeirrar ríkisstjórnar sem átti að vera byggð á sérstökum heilindum og sérstöku heiðursmannasamkomulagi og hvað hann var ánægður fyrir viku síðan að fá nú fullt umboð og hvað hann hefur svo heyrt hér í kvöld frá hæstv. sjútvrh. Hæstv. landbrh. lýsti því hér yfir að það væri engin hugmynd uppi um að draga úr þeim heilbrigðiskröfum sem fyrrv. landbrh. hefði sett á oddinn varðandi samninga um Evrópskt efnahagssvæði. Ég fagna þessari yfirlýsingu. En ég vil spyrja hæstv. utanrrh.: Hvernig samrýmist þessi afstaða hæstv. landbrh. því sem hæstv. utanrrh. hefur verið að semja um? Það er nauðsynlegt að fá alveg skýrt svar við því vegna þess að í síðustu ríkisstjórn kvartaði hæstv. utanrrh. undan þessari afstöðu og taldi að henni þyrfti að breyta ef samningar ættu að nást um Evrópskt efnahagssvæði. Nú er komið í ljós að hæstv. landbrh. er með óbreytta afstöðu frá tíð fyrri ríkisstjórnar í þessu máli og því ber að fagna. En þá spyr ég hæstv. utanrrh.: Er hann enn á þeirri skoðun, sem hann lýsti á fundum síðustu ríkisstjórnar, að þessari afstöðu þyrfti að breyta? Og hvað ætlar hann að gera ef hæstv. landbrh. breytir henni ekki? Líka í þessu máli hefur komið fram ágreiningur milli landbrh. Sjálfstfl. og utanrrh. Alþfl. í þessari umræðu. Hæstv. landbrh. sagði í öðru lagi að það yrði alger stöðvun á innflutningi erlendra landbúnaðarvara þegar íslensk framleiðsla gæti uppfyllt þarfir markaðarins. Ég fagna líka þessari yfirlýsingu hæstv. landbrh. En hún er líka í fullkominni andstöðu við það sem hæstv. utanrrh. hélt fram innan síðustu ríkisstjórnar og heldur fram nú. Þetta var m.a. sú afstaða fráfarandi landbrh. sem hæstv. utanrrh. taldi nauðsynlegt að breyta ef samningar ættu að takast um Evrópskt efnahagssvæði. Og nú spyr ég einnig um þetta atriði: Hver er stefna ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsrh.? Ef hæstv. forsrh. má vera að því að gera smáhlé á að skrifa niður fyrirmæli utanrrh. um hvað hann eigi að segja í þessari umræðu, þá vil ég endurtaka spurningu mína: Hvort er hæstv. forsrh. sammála hæstv. landbrh. eða hæstv. utanrrh. varðandi það að það eigi að vera alger stöðvun á innflutningi á þeim erlendu landbúnaðarvörum sem framleiddar eru hér innan lands, m.a. í gróðurhúsum, ef íslensk framleiðsla fullnægir þörfum markaðarins á ákveðnu tímabili? Um þetta var fyrirvari í tíð síðustu ríkisstjórnar. Er hann enn í gildi? Hann er það hjá hæstv. landbrh. En hann er það ekki hjá hæstv. utanrrh.?

Auðvitað. Báðum.

Nú, hann er í gildi hjá báðum. Það eru merkileg tíðindi ef hann er í gildi í samningunum.

Prófessorinn er alveg kolfallinn í krossaprófi.

Það eru merkileg tíðindi, já. Þessi fyrirvari er enn þá í gildi. Og Evrópubandalagið hefur þá samþykkt það að þetta verði svona, eða hvað?

Það er enginn ágreiningur um það.

Það er enginn ágreiningur um það. Það er mjög gott. En þetta með heilbrigðiskröfurnar? Er sá fyrirvari enn þá í gildi líka?  Þannig er það alveg ljóst að hæstv. landbrh. lýsti því hér yfir varðandi þrjú af þessum atriðum að hann ætlaði sér að halda við þá fyrirvara sem settir höfðu verið fram áður. Ég vil að gefnu tilefni spyrja hæstv. landbrh. að því hvort hann ætli að ganga í það verk, sem fyrrv. landbrh. lýsti hér áðan að hann hefði ekki talið eðlilegt að vinna, að leggja til breytingar á íslenskum lögum þar sem erlendum mönnum er veittur sami réttur til þess að eignast jarðir og landsins gæði á Íslandi og íslenskum mönnum. Um þetta var ágreiningur í síðustu ríkisstjórn, ágreiningur sem ég lýsti í sjónvarpsþætti í janúarmánuði og lýsti aftur í sjónvarpsþætti þriðjudaginn eftir páska. Og hæstv. landbrh. hefur ekki svarað því hér í þessum umræðum: Er hann reiðubúinn að beita sér fyrir því að breyta íslenskum lögum á þann veg eða ekki? Það er alveg nauðsynlegt að því sé svarað hér í umræðunum vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur gert þá kröfu að það sé gert og hefur deilt á fyrirrennara hæstv. landbrh. fyrir að láta ekki verða af því verki. Hæstv. utanrrh. fór hér í nokkurn rökstuðning um það að ekki væri um framsal valds að ræða. M.a. ekki til þess dómstóls sem fjallað hefur verið um í þessum umræðum. Hæstv. utanrrh. tók sem líkingu að við sem vorum ráðherrar í síðustu ríkisstjórn hefðum verið kærðir af m.a. BHMR fyrir erlendum samtökum eða ,,structures``, svo að ég noti nú það orðalag sem er í enskum texta yfirlýsingarinnar þó að utanrrh. hafi nú að vísu notað orðið ,,dómstóll``. Þetta væri bara alveg eins. Hver væri á móti því? Verkalýðshreyfingin hefði beitt þessu, hvað væri þetta eiginlega? Þetta var málflutningurinn. Sá er munurinn, hæstv. utanrrh., að BHMR höfðaði mál fyrir borgardómi, tapaði málinu, áfrýjaði til Hæstaréttar. Segjum að BHMR tapi málinu fyrir Hæstarétti. Þá eru erlendir samningar Íslands á þann veg að það er alveg sama hvað hin erlenda stofnun segir. Það er úrskurður Hæstaréttar Íslands sem gildir. Og vegna þess að hæstv. utanrrh. sagði hér áðan að þetta væri alveg hliðstætt sem hann væri nú að semja um í hinu Evrópska efnahagssvæði, þá spyr ég: Er það þannig að hægt verði bæði að höfða mál fyrir borgardómi og Hæstarétti Íslands og áfrýja til EFTA -- EB - dómstólsins og það sé úrskurður Hæstaréttar sem gildir, hæstv. utanrrh.? Við þessari spurningu verður að fást alveg skýrt svar í þessari umræðu vegna þess að þetta er grundvallaratriði málsins. Hæstv. utanrrh. hefur haldið því fram hér í umræðunni með því að taka líkingu af BHMR - deilunni að þá mundi úrskurður Hæstaréttar Íslands gilda en ekki hins nýja dómstóls Evrópska efnahagssvæðisins.

Viltu lesa á bls. 21, mgr. 4, svarið.

Já, já, ég get alveg lesið bls. 21, mgr. 4. En ég get líka lesið mgr. 3 á sömu blaðsíðu, hæstv. ráðherra. En ég kann hins vegar betur við að einföldum spurningum sé svarað með einföldum hætti, en ekki verið með einhverjar textatilvísanir út og suður. Verður það þannig að úrskurður Hæstaréttar Íslands gildi? Já, eða nei, hæstv. utanrrh.? Já eða nei. Ekkert svona handapat, bara já eða nei, hæstv. utanrrh.

Forseti vill vekja athygli hv. þm. á því að það er ekki ætlast til að það komi svör utan úr sal heldur mun hæstv. utanrrh. fá tækifæri til að svara úr ræðustóli.

Ég vil bara vekja athygli hæstv. forseta á því að hæstv. utanrrh. byrjaði að svara utan úr sal. Ég var ekki að ætlast til þess að hann svaraði hér úr salnum í þessu máli. En hæstv. utanrrh. kaus að gera það og þá óskaði ég eftir því að svarið væri skýrt.  Svarið er sem sagt ekki skýrt, hæstv. utanrrh. Það er sem sagt ekki þannig að Hæstiréttur Íslands gildi þá í þessu máli eins og í BHMR - málinu. Það er sem sagt þannig að það er Evrópudómstóllinn sem á að gilda í þessu máli. Eða er það þannig að ef ég vil gera ágreining þegar Evrópska efnahagssvæðið verður komið á samkvæmt því samkomulagi sem hæstv. utanrrh. undirritaði sl. mánudag, þá dugir mér að höfða málið fyrir Hæstarétti og vinni ég það við Hæstarétt Íslands þá skiptir engu máli hvað Evrópudómstóllinn segir eða gerir? Er það þannig, hæstv. utanrrh.? Nei, auðvitað er það ekki þannig. Það er þannig að Evrópudómstóllinn er æðri samkvæmt því sem undirritað var sl. mánudag og að því leyti er sú samlíking sem hæstv. utanrrh. tók hér í umræðunni algerlega út í hött og bendir annaðhvort til þess að hæstv. utanrrh. hafi ekki skilið hvað hann er að gera, og guð og við allir fyrirgefi honum þá vegna þess að hann veit ekki hvað hann er að gera, eða hann er vísvitandi að blekkja þingheim og þjóðina um það hvar hið endanlega dómsvald á að vera. Það segir á bls. 21 í skýrslunni frá í mars, hæstv. utanrrh.: ,,Fari landsdómstóll ekki eftir túlkun EES - dómstólsins í málinu, þá gildir niðurstaða landsdómstólsins gagnvart aðilum málsins.`` Ef þetta er enn í gildi, þá vil ég bara spyrja: Hvað merkir þá liður 22 í sameiginlegri yfirlýsingu utanríkisráðherra Evrópubandalagsins og EFTA sl. mánudag? Til hvers var þá verið að útfæra hana með svo ítarlegum og nýjum hætti eins og þar er gert ef það er bara dómstóllinn í hverju landi sem á að ráða en ekki hinn nýi Evrópudómstóll? Virðulegi forseti. Þegar hæstv. utanrrh. var að setja sig í stellingar hér áðan gagnvart hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, fyrrv. landbrh., þá ávítaði hann hv. þm. fyrir það að hann hefði ekki sem landbrh. fylgt dæmi Íra varðandi löggjöf um eignarhald á jörðum. Það var líka óheppilegt dæmi, hæstv. utanrrh., vegna þess að Írland er í Evrópubandalaginu og ber þess vegna skylda til þess að breyta sínum lögum á þann veg að reglan sem bannar nokkra mismunun gildi líka í Írlandi. Er hæstv. utanrrh. að segja það að Ísland eigi að taka upp sams konar reglur um kaup á jörðum og gilda í Evrópubandalaginu og íslenski landbrh. eigi að gera það sama og írski landbrh. og það sé sérstakt ávítunarefni á íslenska landbrh. ef hann ekki hefur fylgt fordæmi Íra? Það er auðvitað alveg ljóst að Írland verður að breyta lögum sínum í þessum efnum vegna þess að það er búið að vera um nokkuð langt árabil fullgilt aðildarríki að Evrópubandalaginu. Ég vil svo ítreka það sem ég sagði hér áðan til skýringar fyrir fulltrúa Sjálfstfl. í þessum þingsal, sérstaklega núv. hæstv. ráðherra, að tillögur samningamanns Íslands um það hvernig fallið yrði frá fyrirvörum Íslands eftir fundinn í desember lágu óafgreiddar á borðum ríkisstjórnarinnar mánuðum saman og utanrrh. kallaði ekki eftir því, a.m.k. síðustu þrjá mánuði í setu síðustu ríkisstjórnar, að þær yrðu afgreiddar. Hann kom aldrei með málið inn í ríkisstjórnina og bað um afgreiðslu á þeim. Það er mikilvæg staðreynd, sem er nauðsynlegt að ábyrgir ráðherrar í núv. ríkisstjórn átti sig á, að fyrirvaramálið hefur aldrei hlotið afgreiðslu í ríkisstjórn Íslands vegna þess að það var upplýst hér í umræðunni að það hefði ekki heldur verið afgreitt í núv. hæstv. ríkisstjórn. Hæstv. landbrh. lýsti því yfir hér áðan að fyrirvaramálið hefði aldrei komið til umfjöllunar, hvað þá heldur verið afgreitt í núv. hæstv. ríkisstjórn. Þar með hefur engin ríkisstjórn á Íslandi afgreitt það tillöguskjal um fráhvarf frá fyrirvörum sem samningamaður Íslands sendi til ríkisstjórnarinnar fyrir alllöngu síðan. Einstakir þingflokkar gátu haft til þess afstöðu, þingflokkur Alþfl., þingflokkur Framsfl., þingflokkur Alþb. En ríkisstjórn Íslands sem stjórnvald afgreiddi málið aldrei og hefur ekki afgreitt það enn, hæstv. forsrh. Það er auðvitað ábyrgðarhluti að Ísland skuli vera komið að lokamánuði þessara samningaviðræðna án þess að hæstv. utanrrh. Íslands hafi beðið um formlega afstöðu ríkisstjórnar Íslands til þessara lykilatriða í samningaferlinu. Ekki hefði ég viljað vera í sporum ráðherra eða samningamanns Íslands umboðslaus hvað þetta lykilatriði snertir. En það hefur verið upplýst hér í kvöld að á þessum fundi ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar í Ráðherrabústaðnum 5. maí voru fyrirvararnir ekki afgreiddir. Þeir komu ekki á dagskrá samkvæmt frásögn hæstv. landbrh. hér áðan. Ég hélt satt að segja að þeir hefðu verið þar til afgreiðslu og það hefði verið þess vegna sem hæstv. utanrrh. sagði við fjölmiðlana eftir fundinn að nú væri hann ekki bundinn lengur af fyrirvörunum frá tíð síðustu ríkisstjórnar. En nú upplýsti hæstv. landbrh. að þeir hefðu ekki einu sinni verið ræddir. Og skjalið frá samningamanni Íslands var auðvitað alveg jafngilt hver svo sem ríkisstjórnin var. Það skjal var ekkert háð því hvaða ríkisstjórn sat í landinu. Það varð auðvitað að afgreiða hver svo sem ríkisstjórnin var. Það kallar þess vegna auðvitað á það að núv. hæstv. ríkisstjórn afgreiði með einum eða öðrum hætti þetta skjal, nema þá að það sé afstaða ríkisstjórnarinnar að veita samningamanni Íslands og hæstv. utanrrh. algert sjálfdæmi í málinu. En ræða hæstv. landbrh. hér í kvöld gaf ekki tilefni til þess að ætla það vegna þess að hann ítrekaði enn á ný ýmsa þá fyrirvara sem í gildi voru áður. Ég var að vísu fjarri hér úr þingsalnum áðan þegar hæstv. utanrrh. vék að skýrslunni Evrópa 1992 og ríkisfjármálin. Mér skilst að hann hafi eignað mér þessa skýrslu og notað orðalag af því tagi. Ég hélt nú að fyrrv. fjmrh. vandaði orðfæri sitt betur í þessum efnum en það er kannski eins með það og ýmislegt annað hér í umræðunni að það er ekkert höfuðatriði fyrir utanrrh. hvort hann fari nákvæmt með eða ekki, það sé bara svona og svona. Ég skal upplýsa hæstv. ráðherra um það að þessi skýrsla er unnin af embættismönnum fjmrn. samkvæmt beiðni forsrh. Íslands og kom aldrei til afgreiðslu í minni tíð í fjmrn. og mér heldur aldrei sýndur textinn að þessari skýrslu, enda hún gefin út eftir að ég var farinn úr ráðuneytinu, þannig að ég hvorki sá, fjallaði um né afgreiddi þessa skýrslu, hæstv. ráðherra. Og svo að ég upplýsi það hér og vona að mér verði fyrirgefið, þá er ég ekki enn búinn að lesa hana en ætla mér að gera það næstu daga. Ég las hins vegar innganginn eða fyrsta kaflann, helstu niðurstöður, sem mér skilst að hæstv. utanrrh. hafi verið að vitna í hér í áðan og fagna sérstaklega og það er, hæstv. utanrrh., dálítið skemmtileg lesning. Hún er sérstaklega skemmtileg í ljósi þess að Sjálfstfl., hæstv. utanrrh., Sjálfstfl. hefur lýst sig andvígan ýmsu því helsta sem hér er tilgreint sem helstu niðurstöður. Þar er efst á blaði afnám aðstöðugjaldsins, hæstv. utanrrh. --- Var eitthvað rætt um það í Viðey, afnám aðstöðugjaldsins? Það er kannski rétt að segja frá því hér að það var rík samstaða um það í síðustu ríkisstjórn að það væri nauðsynlegt að afnema aðstöðugjaldið og flytja frá Reykjavíkurborg einn til tvo milljarða vegna þess að hún væri með fullkomlega óeðlilegar tekjur og það væri lykilþáttur í lausn ríkisfjármálanna að afnema aðstöðugjaldið. Ég tek eftir því að það er ekkert í þessari stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstjórnar um aðstöðugjaldið. En það er hins vegar alveg sagt skýrt hér að eitt af því sem þarf að gera til að aðlagast Evrópska efnahagssvæðinu er að afnema aðstöðugjaldið. Nú vil ég spyrja hæstv. forsrh., borgarfulltrúa í Reykjavík og borgarstjóra í fríi: Er hann allt í einu orðinn svo sammála því að það eigi að afnema aðstöðugjaldið? Í þessum niðurstöðum, hæstv. utanrrh., er líka talað um að afnema skattfríðindi atvinnufyrirtækja. Það vill nú svo til að helsta baráttumál núv. hæstv. fjmrh. hér á síðasta þingi var að auka skattfríðindi fyrirtækja, var að auka skattaafsláttinn vegna hlutafjárkaupa, sem stangast algjörlega á við Evrópskt efnahagssvæði. Þannig að ef þessar niðurstöður hér í innganginum eru lesnar kemur nú í ljós að það sem embættismenn fjmrn. telja að helst þurfi að gera á þessu þingi og því næsta, ef til slíkrar aðlögunar kemur, gengur þvert á það sem forustumenn Sjálfstfl. hafa haldið fram í ríkisfjármálum. Það verður satt að segja mjög gaman að fylgjast með því hvernig núv. hæstv. ríkisstjórn gengur að ná saman í þeim efnum. Virðulegi forseti. Ég hef vikið að nokkru því sem fram hefur komið í þessum umræðum. Ég vil taka undir að þessi umræða hefur verið mjög gagnleg og mjög merkileg. Hún hefur verið mjög upplýsandi um þann ágreining sem ríkir innan núv. hæstv. ríkisstjórnar í þessu máli. Hún hefur afhjúpað grundvallarágreining í mikilvægasta atriði þessara samninga milli hæstv. sjútvrh. annars vegar og hæstv. utanrrh. og viðskrh. hins vegar. Ég satt að segja skil ekki hvernig núv. hæstv. ríkisstjórn ætlar að halda áfram þessari samningavinnu þegar ljóst er að slíkur grundvallarágreiningur um höfuðatriði samningavinnunnar er innan ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin er satt að segja gjörsamlega óstarfhæf til þess að sinna þessum samningum í ljósi þess grundvallarágreinings sem hér hefur komið fram. Virðulegi forseti. Það væri vissulega tilefni til þess að taka hér til umfjöllunar á ný það sem hæstv. utanrrh. sagði um sambland varnarsamstarfs og samninga við Evrópubandalagið um fisk. Ég ætla ekki að gera það en ég tók eftir því að hann lýsti því yfir hér í sinni seinni ræðu að þessi orð væru enn þá í fullu gildi og þessi stefna ráðherrans væri enn þá jafngóð og hún var þegar hún var upphaflega sett fram. Nú vill svo til að sá maður sem helst gagnrýndi þá stefnu þegar hún var sett hér fram er núna sendiherra Íslands í þessum efnum sérstaklega. Fyrir utan Hannes Hafstein er það Kjartan Jóhannsson, sendiherra í Genf, sem er sérstakur túlkandi á afstöðu Íslands og utanrrh. í þessum málum. Og það væri svona fróðlegt til gamans að fá það upplýst nú eða síðar hvort sendiherranum í Genf, Kjartani Jóhannssyni, hefur verið ætlað að túlka sérstaklega við fulltrúa erlendra ríkja þau orð hæstv. utanrrh., sem væntanlega verða þýdd og fjalla um þetta samspil varnarsamstarfs og samninga um fisk, sem hann hafði hér á Alþingi í dag og í fjölmiðlum síðustu tvo daga. Virðulegi forseti. Ég vil biðja forláts á því að hafa verið hér lengur í ræðustólnum en ég ætlaði mér, en tilefnið var það að þær ræður sem hér hafa verið fluttar af hæstv. ráðherrum hafa afhjúpað svo slíkan nýjan veruleika í þessu máli að það hefur fengið algjörlega nýja stöðu í þessum umræðum. Ágreiningurinn innan ríkisstjórnarinnar er orðinn ljós öllum. Afstöðuleysi forsrh. er hrópandi og stefnuleysi Sjálfstfl. sem flokks í þessum málum virðist enn þá vera jafnskýrt og það var fyrir nokkrum mánuðum síðan. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að formaður Sjálfstfl., núv. hæstv. forsrh., komi hér enn á ný í ræðustólinn og skýri afstöðu sína og afstöðu Sjálfstfl. vegna þess að þessi mál eru svo mikilvæg að við sem eigum að vinna að þeim, m.a. kjörnir til þess í hv. utanrmn., þurfum auðvitað að fá að vita hvernig hæstv. forsrh. ætlar að greiða úr þeim grundvallarágreiningi sem hefur afhjúpast í þessum umræðum að ríkir innan hans ríkisstjórnar um mikilvægasta atriði þessara samninga.

Forsætisráðherra (Davíð Oddsson) : Frú forseti. Hv. 8. þm. Reykn. kemur manni sífellt á óvart. Hann gerði það líka núna. Ég ætla ekki að segja að hann hafi flutt stórbrotna sögulega ræðu en það munaði nú ekki miklu að hann gerði það. Ég vil aðeins byrja á því að fjalla um þessa skýrslu fjmrn. sem mér skilst að sé ráðherranum algjörlega óviðkomandi. Það kemur hér fram að hún er gefin út í aprílmánuði. Ríkisstjórnin sem situr undir mínu forsæti tók við 30. apríl, ég hygg að það hafi verið um tvöleytið síðasta dag þess mánaðar. Ég hygg að fjmrh. núv. hæstv. hafi komið í ráðuneytið og tekið við lyklunum og það var söguleg og stórbrotin stund auðvitað fyrst hann hitti Ólaf Ragnar Grímsson, fráfarandi fjmrh., um þrjú til fjögur leytið. Þannig að sé þessi skýrsla unnin í aprílmánuði eins og hér segir og á ábyrgð núv. fjmrh. en ekki hins fyrrv. þá hefur það gerst á milli fjögur og fimm þann dag og fram undir miðnætti. Það hefur nú vel að verið hjá stefnulausum flokki og stefnulausum ráðherra að ná þessu fram á þessum tíma. Fyrrv. hæstv. fjmrh., hv. 8. þm. Reykn., hefur gert mikið að því að reyna nú að sýna fram á grundvallarágreining í þessu máli innan ríkisstjórnarinnar og hann hefur beðið mig æ ofan í æ að úrskurða um þennan ágreininginn og hinn. Ég sé enga ástæðu til þess vegna þess að ég sé ekki þennan ágreining sem hv. þm. fjallar um. En þingmaðurinn heldur áfram að koma á óvart vegna þess að ég man ekki betur en skömmu fyrir 30. apríl, kannski fjórum, fimm dögum fyrr, skömmu áður en varð í rauninni söguleg stórbrotin stund í sjónvarpi, þar sem hv. 8. þm. Reykn. grét framan í þjóðina í heild yfir því að Alþfl. hefði svikið hann og ég held bara gjörvalla jafnaðarmannahreyfinguna fyrr og síðar, bæði hér og erlendis. Það var til tekinn fjöldinn allur af löndum. Þar og þá og dagana þar á undan þá fullyrti þessi sami þingmaður og þá ráðherra að það væri enginn ágreiningur í stærstu málum á milli sín og utanrrh. hæstv., núv. og þáv. Það væri ekki nokkur einasti ágreiningur. Þetta er sami maðurinn sem núna fer ofan í saumana og reynir að tína upp þetta atriðið og hitt, þessa ræðuna og hina og finna út úr því stórbrotinn, sögulegan ágreining sem ég eigi hér og nú að úrskurða. Ég kem ekki auga á neinn þess háttar ágreining. Ég vísa til þess varðandi þau orð sem hv. þm. var að hafa eftir hæstv. sjútvrh., sem farinn er af fundinum, að um þessi efni segir í stefnuyfirlýsingu stjórnar, sem er nú ekki löng og auðlesin í látlausum litlum bæklingi hér á borðum: ,, . . . með því að semja um þátttöku Íslendinga í Evrópska efnahagssvæðinu til þess að tryggja hindrunarlausan aðgang sjávarafurða að Evrópumörkuðum.`` Þetta er stefna mín. Þetta er stefna hæstv. utanrrh. og þetta er stefna hæstv. sjútvrh. Það er enginn ágreiningur milli okkar um þessi atriði. Yfir alla þessa þætti, líka þau atriði sem fólust í þeim spurningaleik sem hv. þm. setti á svið hér áðan, var farið á hinum ítarlega vinnufundi þar sem aðalsamningamaður Íslands og hæstv. utanrrh. gerðu grein fyrir málinu. Það kom enginn ágreiningur þar fram. Hæstv. utanrrh. fór afskaplega nákvæmlega á þeim fundi ofan í öll þessi atriði og ríkisstjórnin sem heild, hver og einn ráðherra, var sammála honum um þá málsmeðferð sem hann kynnti og þau verkefni sem fram undan voru. Það eru því engin tilefni til þess að setja allt þetta á svið með þessum hætti sem hv. 8. þm. Reykn. gerði hér. Ég tel fyrir mitt leyti, þótt ekki liggi endanlega fyrir nú að samningar um þennan mikilvægasta þátt okkar í utanríkismálum um þessar mundir gangi fram með þeim hætti sem við kjósum, að þá sé engu að síður ljóst að málinu hefur þokað í þá átt sem við viljum ganga, ríkisstjórnin sem heild. Hæstv. utanrrh. hefur unnið fjarskalega vel að málinu fyrir hönd þessarar ríkisstjórnar, fyrir hönd meiri hluta Alþingis og ég vil segja fyrir hönd þjóðarinnar. Ég ætla ekki að lengja umræðuna eða fara út í þær einstöku spurningar sem hv. þm. nefndi. Þó vil ég nefna það, af því að það var gert hér að sérstöku, stórbrotnu, sögulegu ágreiningsefni sem afhjúpast hefði á þessum mínútum, að hæstv. sjútvrh. hefði talað um að í þessum yfirlýsingum ráðherranna og í þessari samningsgerð allri gæti falist yfirþjóðlegt vald. Þetta er auðvitað spursmál um túlkun. En hvers konar yfirþjóðlegt vald var hann að nefna? Hann nefndi að Íslendingar hefðu með vissum hætti samþykkt tiltekið yfirþjóðlegt vald eins og varðandi Mannréttindadómstól Evrópu sem í raun, de facto, hefur áhrif á íslensk lög. Þeim er breytt ef dómar falla þannig að úrslit mála hér þykja hafa gengið gegn ákvæðum Mannréttindasáttmála og Mannréttindadómstóll úrskurðar á þann veg. Við höfum nýleg dæmi þess. Enginn okkar er hræddur við yfirþjóðlegt vald af þessu tagi. Hvorki ég, sjútvrh., eða, hygg ég, hv. 8. þm. Reykn. Ég verð því að segja að mér fannst hálffáfengilegt, ég verð að segja það, svo ég noti orð fyrirrennara míns, af hálfu þingmannsins að reyna að vera með þennan spurningaleik, ég vil segja orðhengilshátt, á þessum fundi í lok þessarar mikilvægu umræðu. Ég ítreka það: Það er full eining og eindrægni um þessa þætti innan ríkisstjórnarinnar, var í upphafi þegar sest var niður á rökstóla, var svo þegar stefnuyfirlýsing var samin og stjórnin mynduð og er það enn og verður svo.

Steingrímur J. Sigfússon : Hæstv. forseti. Það er nú orðinn allmikill lager hér af bókinni Evrópa 1992 og ríkisfjármálin sem ég þarf ekki á að halda þannig að ég held að það væri rétt að fjarlægja það úr ræðupúltinu. Ég tel nú og tek undir það sem margir hv. ræðumenn hafa sagt að þessi umræða, eins og umræður eru nú mjög gjarnan, er orðin til góðs. Sem betur fer er það nú oftast svo að það er betra en ekki og gagnlegt að skiptast á skoðunum. Ég tel reyndar að þó ekkert annað hefði komið til og ekkert annað gerst í þessari umræðu en að sú afdráttarlausa yfirlýsing hefði fram komið sem hæstv. sjútvrh. gaf hér, þá hefði þessum tíma í raun verið vel varið. Ég tek undir það að það langmarkverðasta sem hefur gerst á fundinum og í þessari umræðu er sú afdráttarlausa afstaða sem birtist hjá hæstv. sjútvrh. og hlýtur að hafa a.m.k. veruleg áhrif á framvindu málsins, að hann telur það ekkert álitamál og ekki þurfa frekari umræðna við eða skoðunar að við höfum ekkert inn í þetta Evrópska efnahagssvæði að gera nema algjör tollfríðindi náist þar fram til handa okkar sjávarafurðum. Ég tel a.m.k. að þessi skýra og gagnorða yfirlýsing sjútvrh. hafi staðið langt upp úr vaðlinum sem hér hefur verið á köflum í hæstv. utanrrh. og hnútukasti hans í fyrrverandi samstarfsaðila sína sem ég ætla að koma lítillega að hér á eftir. Það tengist máli sem ég tel mér skylt að svara hér aðeins og fara betur yfir til þess að fyrirbyggja misskilning og þá m.a. fræða hæstv. núv. landbrh. og mun ég aldrei telja það eftir mér að fræða hann og upplýsa ef ég er þess umkominn. Ég ætla að gera það m.a. með því að vitna í skjöl sem að vísu voru stimpluð sem mikil trúnaðarmál á þeim tíma og dreift var í ríkisstjórninni í nóvembermánuði sl., vegna þess að því hefur verið haldið hér fram af hæstv. núv. landbrh. að alls engir fyrirvarar af Íslands hálfu hafi verið settir fram varðandi það að útlendingar hefðu hér sama rétt til að kaupa jarðnæði og Íslendingar. Reyndar var það svo að þegar á fundum snemma sumars 1990 á Þingvöllum kom ég þeirri ósk skýrt og skilmerkilega á framfæri við hæstv. utanrrh. að nauðsynlegt væri að setja fram í þessum viðræðum fyrirvara af Íslands hálfu í þessum efnum. Þá höfðu þegar hafist upp í Noregi umræður um nákvæmlega þetta sama atriði, sem höfðu heldur betur pólitísk áhrif í því landi eins og menn muna, í raun og veru alveg þetta sama atriði, þar sem norsk lög mismuna með mjög afgerandi hætti eða ívilna norskum ríkisborgurum samanborið við útlendinga í þessu efni. Það leiddi til falls þeirrar ríkisstjórnar sem þá sat í Noregi. Það var því ekki nema von að að þessu væri eitthvað hugað hér uppi á Íslandi. Síðan er það svo að á fundum í nóvembermánuði sl., fyrst á fundi 5. nóv. 1990, er dreift í ríkisstjórninni skjali frá aðalsamningamanni um Evrópskt efnahagssvæði til ríkisstjórnarinnar --- það skjal er ég með hér. Þar er aðalsamningamaður að gera grein fyrir stöðunni og óska eftir umboði og heimild frá ríkisstjórn til að hefja nýjan kafla í samningaviðræðunum sem í grófum dráttum má segja að átti að byggja á því að ljá máls á því að fella niður alla varanlega fyrirvara gegn aðild EFTA - ríkjanna að ákvarðanatökuferli hins Evrópska efnahagssvæðis. Ég hygg að það sé réttlætanlegt að einfalda þetta með þeim hætti að segja að í þessu grundvallaratriði hafi þetta falist. Í þessu skjali er gerð grein fyrir þeim fyrirvörum og athugasemdum og óskum um undanþágur sem fulltrúar Íslands í viðræðunum höfðu komið á framfæri og þau atriði talin hér upp. Þau eru í allmörgum liðum, byrja á fjárfestingum í vatnsorku og jarðhitarétti. Í öðru lagi fjárfestingar í landareignum í ágóðaskyni. Í þriðja lagi fjárfestingar í fjölmiðlum. Í fjórða lagi þýðingarskylda á útsendu sjónvarpsefni. Í fimmta lagi einkaréttur Pósts og síma. Í sjötta lagi lyfjakaup. Í sjöunda lagi samningsbundin skylda til að eiga olíu til þriggja mánaða. Í áttunda lagi bókun 4 við Fríverslunarsamning Íslands og Evrópubandalagsins. Í níunda lagi niðurfelling fjáröflunartolla. Í tíunda lagi tæknilegar viðskiptahindranir og í ellefta lagi aðrir fyrirvarar sem lutu m.a. að aðlögunartímanum. Um fjárfestingar í landareignum í ágóðaskyni segir í þessu skjali frá aðalsamningamanni Íslands, með leyfi forseta: ,,Settur var fyrirvari við frelsi í þessum efnum af ótta við að hlutfallslega ódýrar íslenskar jarðir, einkum hlunnindajarðir, kynnu að verða keyptar upp af erlendum aðilum.`` Ég held ég þurfi ekkert að lesa meira. Þarna segir aðalsamningamaður Íslendinga við ríkisstjórnina að settur hafi verið fyrirvari í þessu sambandi af ótta við þessi atriði sem þarna koma fram. Hann segir síðan að vegna þess að að hans mati, samningamannsins, eigi að vera hægt að sjá við þessu með breytingum á jarðalögum eigi fyrirvari að vera óþarfur. Eða reyndar orðar hann það svo, með leyfi forseta: ,,Fyrirvari sýnist því óþarfur hvað þetta snertir.`` --- En það er hans skoðun. Í skjali frá hæstv. utanrrh., dags. 25. nóv. 1990, er aftur komið inn á þessa sömu hluti og þar er hæstv. utanrrh. að gera grein fyrir stöðunni á nýjan leik og sérstaklega stöðunni hvað fyrirvarana snertir. Hann dregur þá saman stöðuna í umræðunum á þennan hátt og segir: ,,Stærstu málaflokkarnir í EES - viðræðunum eru þrír: Í fyrsta lagi stofnanahliðin og áhrif á ákvarðanatöku. Í öðru lagi undanþágurnar. Í þriðja lagi sjávarútvegsmálin og landbúnaðurinn.`` Síðan fer hæstv. utanrrh. í þessu skjali til ríkisstjórnarinnar yfir þessa þætti. Í fyrsta lagi um stofnanahliðina og í öðru lagi um undanþágurnar og segir að Evrópubandalagið telji varanlegar undanþágur óviðunandi. Svo kemur: ,,Íslensku undanþáguóskirnar: a. takmörkun á fjárfestingu erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegi, b. orkumálin, c. fjárfestingar í landareignum í ágóðaskyni.`` --- Og um það segir í þessu skjali utanrrh. til ríkisstjórnarinnar frá 25. nóv. sl.: ,,Hér hafa einkum verið hafðar í huga fjárfestingar í bújörðum sem hlunnindi fylgja, t.d. laxveiði, án þess að jafnframt sé um búsetu að ræða. Íslensk löggjöf setur Íslendingum þegar svo þröngar skorður í þessum efnum, sbr. t.d. jarðalög, að möguleikar útlendinga til fjárfestinga á þessu sviði eru sem næst engir. Auðvelt ætti að vera að gera lagfæringar á íslenskri löggjöf sem komi í veg fyrir hættu á þessu sviði. Undanþága ætti því að vera óþörf,`` --- segir hæstv. utanrrh. þarna. En það er hans skoðun. Það var hans mat. Og hann var að fara þarna fram á heimild til að fara áfram í samningaviðræðurnar sér til handa eða samningamanninum og fá að ganga inn í viðræðurnar á þessu spori, að falla frá eða ljá máls á því að falla frá fyrirvörum eða undanþágum gegn aðild að ákvarðanatökuferlinu. Að sjálfsögðu með fyrirvara um það að næðist þar ekki ásættanleg niðurstaða stæðu fyrirvararnir. Ef býttin varðandi aðildina að ákvarðanatökuferlinu annars vegar á móti fyrirvörunum gengju ekki upp, þá stæðu þeir. Það tók hann mjög skýrt fram. En ríkisstjórnin afgreiddi aldrei umboð til hæstv. utanrrh. til að gera þetta og það er nauðsynlegt að það liggi alveg ljóst fyrir úr því sem umræðan hefur hér þróast. Og m.a. vegna þeirra ómaklegu ummæla að mínu mati sem hæstv. utanrrh. lét falla í minn garð, þeirra ómaklegu ummæla, kalla ég það, hæstv. utanrrh. í hliðarsölum, þá er best að það sé alveg skýrt og þess vegna ætla ég að ítreka það og undirstrika sem hv. 8. þm. Reykn. sagði hér áðan: Utanrrh. fékk aldrei þetta umboð. Samninganefndarmaður Íslands fékk aldrei umboð til að falla frá fyrirvörunum. Ríkisstjórnin afgreiddi það aldrei. Ekki sú ríkisstjórn sem ég sat í. Hvorki annað né þriðja ráðuneyti Steingríms Hermannssonar á tímum lýðveldisins afgreiddi það mál. Svo einfalt er það. Hvað samninganefndarmaður eða utanrrh. kann umboðslaus að hafa gert síðan, það er annað mál. En það verður að vera alveg skýrt til þess að það linni nú ásökunum í þessum efnum að á þessar tillögur utanrrh. var aldrei fallist. Þær voru aldrei afgreiddar í ríkisstjórninni. Hann kom reyndar ekki oftar með málið inn í stjórnina undir þessum formerkjum sem þarna var gert en í þessi tvö skipti. Þess vegna var það sem ég hóf ekki vinnu að því eins og búið væri að ákveða að falla frá möguleikanum á því að réttarstaða Íslendinga í þessum efnum væri önnur en útlendinga og á þeim grundvelli fara að breyta íslensku jarðalögunum eða öðrum lögum í þessu sambandi. Af þeirri ósköp einföldu ástæðu að málið stóð þannig í ríkisstjórninni að það hafði aldrei verið fallist á að varanlegur fyrirvari á þessu sviði félli út. Reyndar er líka rétt að upplýsa það að ákvæðin varðandi eignarhaldið eru ekki í jarðalögunum. Þau eru í lögum um afnota- og eignarrétt útlendinga af fasteignum á Íslandi. Lögum sem reyndar var síðan breytt undir lok þingsins í vor. Þannig að það hefði í raun átt að heyra öðrum til að breyta í sjálfu sér þeim þætti málsins sem lýtur að eignarhaldi eða afnotarétti útlendinga af fasteignum. Jarðalögin taka til jarða, bújarða, eyðibýla eða í ábúð, og setja takmarkanir á um ráðstöfun þeirra, en fasteignir að öðru leyti og land í merkingunni fasteign að öðru leyti heyrir undir önnur lög. Ég sit því ekki undir ásökunum um það, hvorki frá hæstv. núv. utanrrh., sem ég er að vísu vanur og kæri mig tiltölulega kollóttan um, en enn síður þykir mér það viðunandi og skemmtilegt að hæstv. fyrrv. forsrh. og núv. hv. 7. þm. Reykn., sem mun vera formaður Framsfl. enn þá, hann hefur nýlega tekið það skýrt fram að hann sé formaður Framsfl., viðhafði í raun og veru svipuð ummæli, að hann harmaði það að ég skyldi ekki hafa lagt í þetta vinnu. Ég hefði þess vegna viljað spyrja framsóknarmenn og t.d. varaformann og hv. 1. þm. Austurl.: Bar að skilja ummæli formanns Framsfl. þannig hér áðan að Framsfl. sé tilbúinn til þess að fallast á fyrirvara á þessu sviði? Ber að skilja það svo? Þessi ummæli sem hv. 7. þm. Reykn. viðhafði hér að það væri miður að ég skyldi ekki hafa lagt í það vinnu eða landbrn. á þessum mánuðum að útbúa girðingar í jarðalögin eða annars staðar til þess að hindra möguleika útlendinga og þá reyndar að sjálfsögðu sömuleiðis einstaklinga á Íslandi til að komast yfir jarðnæði. Það er svo sem allt í lagi með það ef Framsfl. er orðinn þeirrar skoðunar að það sé ástæðulaust að hafa þarna varanlegan fyrirvara. Það sé allt í lagi að gefa það upp á bátinn að réttarstaða Íslendinga geti verið önnur en útlendinga og það sé nægjanlegt að setja þarna inn einhver ákvæði í jarðalög. Ef svo er ekki þá skil ég ekki ummæli hv. þm. Steingríms Hermannssonar hér áðan. Ég tek því þunglega að vera sakaður um vanrækslu á þessu sviði þegar ég tel mig ekki hafa verið að gera annað en það að halda í þann möguleika að réttarstaða Íslendinga í þessum efnum gæti orðið önnur en útlendinga. Það er allt og sumt sem ég gerði og það er allt og sumt sem ég hef gert og samkvæmt þeirri sannfæringu minni að við eigum ekki að stíga það skref Íslendingar, a.m.k. ekki fyrr en að mikið betur athuguðu máli en enn er. Hæstv. forseti. Ég biðst afsökunar á því að þurfa að taka þennan tíma í það að verja hendur mínar að ég tel hér vegna ómaklegra ásakana hæstv. utanrrh. sem því miður á það til að leggjast í skæting og ómerkilegan málflutning á köflum. Það er einn ljótur ljóður á ráði hans sem hann hefur ekki náð þrátt fyrir allnokkurn þroska og allnokkurn aldur, líklega eitthvað á sjötta tug ára sem hann hefur lifað, að venja sig af, því miður, þessi hæstv. ráðherra. Ég vona að hann falli ekki í þessa gryfju þegar meira liggur við heldur en svo sem á einum kvöldfundi hér á hv. Alþingi þó það sé í sjálfu sér slæmt og þegar aðrir verða þá fyrir því sem verr eru undir það búnir að taka við því heldur en ég. En ég vona að þetta hafi nokkuð skýrt málið og síðan ætla ég að lokinni ræðu minni að ljósrita þessi skjöl og afhenda núv. hæstv. landbrh. þau til þess að hann þurfi aldrei aftur að halda því fram að engir fyrirvarar af neinu tagi hafi af Íslands hálfu verið settir fram í þessum efnum. Það er að vísu rétt að taka það fram til að öllu sé nú til haga haldið eins og ég kann það best og réttast að þegar þessir fyrirvarar, athugasemdir eða óskir um undanþágur, eins og þetta heitir reyndar sitt á hvað í plöggum frá utanrrn., voru settar fram, þá var ekki búið að skilgreina í sjálfu sér í smáatriðum með hvaða hætti þeir fyrirvarar yrðu síðan endanlega staðfestir af Íslands hálfu, ef ég man þessa hluti rétt. Til að mynda er í þessum plöggum einhvers staðar vikið að því að utanrrn. taldi orka tvímælis að unnt yrði að rökstyðja þessa fyrirvara með vísan til grundvallarhagsmuna, eins og það var kallað í þessum fræðum öllum. En engu að síður var þetta sett fram. Auðvitað. Því annars hefði samninganefndarmaður Íslands og utanrrh. ekki þurft að óska eftir heimild til að falla frá þeim. Eða hvað? Ég held að það segi sig sjálft að samninganefndarmaður eða utanrrh. hefði ekki þurft heimild frá ríkisstjórninni til að falla frá fyrirvörum sem aldrei hefðu verið settir fram, eða eru menn að halda það? Ég held ekki. Þannig að væntanlega þarf ekki flóknari röksemdafærslu til þess að sanna það fyrir mönnum að þetta var gert og einasta skýringin á því að svo væri ekki væri þá ósköp einfaldlega sú að það sem í þessum plöggum er sagt að hafi verið gert hefði þá ekki verið gert, þ.e. ríkisstjórn Íslands hefði fengið rangar upplýsingar og því trúi ég að sjálfsögðu ekki og mun nú sem sagt ljúka máli mínu, hæstv. forseti, og afhenda hæstv. núv. landbrh. ljósrit af þessum trúnaðarskjölum sem hann er að sjálfsögðu núna rétt kominn að að hafa undir höndum.

Landbúnaðarráðherra (Halldór Blöndal) : Herra forseti. Ég vil svara fyrirspurn frá hv. 8. þm. Reykn. Það háttar svo til við samningana um Evrópska efnahagssvæðið að samningsefninu hefur verið skipt í fjögur meginsvið. Fyrsti hópurinn hefur fjallað um vöruviðskipti. Annar hópurinn um fjármagns- og þjónustuviðskipti. Sá þriðji um atvinnu- og búseturéttindi og sá fjórði um svokölluð jaðarmálefni. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef sönnust þá hefur landbrn. komið að samningahópnum um vöruviðskipti og um atvinnu- og búseturéttindi, en á hinn bóginn hefur landbrn. ekki komið að samningahópnum um fjármagns- og þjónustuviðskipti, heldur hafa umsjónarmenn þeirra mála verið dóms- og kirkjumrn., sjútvrn., viðskrn. og Seðlabanki Íslands. Það hefur komið fram hér í umræðunum að ráðherrum í fyrrv. ríkisstjórn ber ekki saman um það hvaða fyrirvarar hafa verið gerðir í ýmsum þýðingarmiklum þáttum samninganna um Evrópska efnahagssvæðið og læt ég þá eina eigast við um það hvað rétt kunni að vera í því, minni þó á ummæli fyrrv. forsrh. hér áðan. Hitt virðist alveg ljóst af ummælum hv. 8. þm. Reykn. hér áðan og hv. 4. þm. Norðurl. e. að eitthvað er óljóst um þá fyrirvara sem þeir vilja vera láta að gerðir hafi verið og það a.m.k. alveg ljóst að eftir þeim upplýsingum sem fyrir liggja í landbrn. er ekki hægt að minni hyggju að líta svo á að fyrirvarar hafi komið fram af hálfu Íslands í samningana um að útlendingar fái sama rétt og Íslendingar til að eignast hér lönd, jarðir og önnur náttúrugæði að öðru leyti en því sem lýtur að jarðhitaréttindum eins og hér hefur áður komið fram. Ég hef gert ráðstafanir til þess að þeir menn sem fara með þessi málefni í landbrn. setji sig í samband við utanrrn. og væri að sjálfsögðu kominn með fyllri upplýsingar nú ef ekki hefði komið til ráðherrafundarins nú í vikunni, en mun eftir að upplýsingar liggja fyrir svara bréfi formanns Alþb. og þá mun koma fram hvernig nánar fer um þessi atriði. En aðalatriðið er þetta að forveri minn í landbrn. sá ekki ástæðu til þess að landbrn. kæmi að þeim samningshóp sem fjallaði um fjármagns- og þjónustuviðskipti. Þetta er kjarni málsins.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Það var ekki ætlan mín að fara að taka meiri þátt í þessari umræðu en með þeirri ræðu sem ég flutti hér fyrr á liðnum degi. En viss ummæli sem komu hér fram frá hæstv. utanrrh. réðu því að ég bað um orðið aftur. Ég vil þó aðeins í framhaldi af þeirri umræðu sem hér fór fram geta þess í sambandi við fyrirvarana, að það er dálítið merkilegt að ekki skuli liggja fyrir upplýsingar hjá núverandi stjórnarflokkum og þingmönnum almennt um þessi efni, einnig þeim sem í stjórnarandstöðu voru, hvaða fyrirvarar voru gerðir, því a.m.k. voru þeir kynntir í utanrmn. þingsins þar sem allir þingflokkar eiga sína fulltrúa, svo og í Evrópustefnunefnd, vissulega sem trúnaðarmál en þó með þeim hætti að gert var ráð fyrir að kynnt yrði þingflokkum. Nú hef ég ekki gert meira úr þessum fyrirvörum en efni standa til en ég minni á þetta hér vegna þess að menn eru að lýsa vankunnáttu sinni og skorti á vitneskju um þessi efni, en þessi gögn, sem hér voru t.d. tilvitnuð af hv. 4. þm. Norðurl. e., frá 5. nóv. sl. og 19. nóv. eða 25. nóv., voru tryggilega fram lögð í báðum þessum nefndum og hefðu átt að vera þingmönnum kunnug ef þeir hefðu hirt um að leita sér upplýsinga eða taka við upplýsingum um þessi efni. Af þessum sökum eru þessar spurningar um hvaða fyrirvarar voru gerðir og voru til umræðu dálítið sérkennilegar hér við umræðuna eins og kom fram hjá hæstv. landbrh. hér síðast. Ég vil einnig tengja þetta hér við spurninguna um það hvernig var haldið af hæstv. utanrrh. á þeim fyrirvörum sem hæstv. fyrrv. forsrh. Steingrímur Hermannsson gerði við upphaf fundarins í Ósló í marsmánuði 1989. Þar flutti forsrh. Íslands ræðu og í þeirri ræðu sagði hann, með leyfi forseta, örstutt tilvitnun: ,,Með þetta í huga verð ég að leggja áherslu á að af Íslands hálfu á fyllsta mögulega framkvæmd samstarfsins fyrst og fremst við frjálsa verslun með varning. Hins vegar verðum við að hafa fyrirvara hvað varðar frelsi á sviði fjármagnshreyfinga, þjónustu og fólksflutninga. Hið litla og viðkvæma íslenska peningakerfi verður að styrkja og gera virkara en það er nú áður en unnt er að samþykkja fullt frelsi fjármagnshreyfinga. Hið sama á við um frelsi á sviði þjónustu og vinnuaflsflutninga. Við erum að sjálfsögðu fúsir að kanna þessi atriði, en aðlögun verður að gerast smám saman og byggjast á vandlegu mati á áhrifum slíks á íslenskt fullveldi.`` Þetta var í yfirlýsingu forsrh. Íslands í upphafi þessa fundar og undir þessi orð var sérstaklega tekið og til vitnað í samþykkt sem þingflokkur Alþb. gerði 20. mars eða tæpri viku eftir að þau voru mælt. Mér er hins vegar fyllilega ljóst að þessar óskir og yfirlýsingar forsrh. fengu ekki rúm inni í sjálfri yfirlýsingu ráðherranna svo sem vert hefði verið og var ekki til haga haldið þar með þeim hætti sem æskilegt hefði verið. Og má vera að hæstv. utanrrh. vísi til þess eða skjóti sér á bak við það að þannig hafi farið. Þetta tengdist m.a. máli sem mikið var gert úr í sambandi við þennan upphafsfund á þeirri löngu vegferð sem við ræðum hér, en það var krafan um fríverslun með fisk, sem var hinn pólitíski aðgöngumiði að þessu ferli öllu saman og gert gífurlega mikið úr þó nú sé fyrir borð fallið við lítinn orðstír og lítið fengist fyrir þennan aðgöngumiða fríverslun með fisk og var sá málatilbúnaður að vísu allur dálítið sérkennilegur. En ég ætla, virðulegur forseti, að víkja aðeins frekar að tilefni þess að ég bað hér um orðið, en það voru endurteknar staðhæfingar hæstv. utanrrh., sem ég vænti að komi hér í þingsal, að í þeim gjörningi sem síðastur var gerður í þessu máli, á fundinum 13. maí, komi ekkert fram eða liggi ekkert fyrir um að Ísland eigi að binda í yfirþjóðlegt vald, að það felist í þeim gjörningi yfirþjóðlegt vald eða valdaafsal. Það var þó vísað til þess að að vísu hefði einn prófessor við Háskóla Íslands látið að því liggja. Það vill nú svo til að ég hef hér handa á milli ummæli umrædds lagaprófessors er féllu í fjölmiðlum um þetta efni og ég tel rétt að þau komi hér fram við umræðuna því það skiptir kannski nokkru upp á frekari skoðun málsins að það liggi fyrir hvernig hann leit á þetta og túlkaði það fyrir alþjóð þann 15. maí sl. En þar var hann inntur eftir áliti sínu einmitt á þessu atriði. Í sömu frétt var til þess vitnað að Gro Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs, teldi að Stórþingið í Ósló þurfi að samþykkja samninginn um Evrópska efnahagssvæðið með þremur fjórðu hlutum atkvæða af því að verið sé að framselja vald til nýju EFTA - stofnunarinnar. Og prófessor Gunnar G. Schram segir: ,,Þá verður að líta svo á að hér sé um valdameiri stofnun``, þ.e. eftirlitsstofnunin, ,,að ræða heldur en almennt hefur heyrst til þessa. Evrópubandalagsstofnunin hefur löggjafarvald og er ákaflega valdamikil. Það kemur ekki fram í yfirlýsingum ráðherranna hvort EFTA - stofnunin muni fara með löggjafarvald, ég held að það sé nú á þessu stigi hæpið að álykta svo. Sannleikurinn er sá að þetta kallar allt á frekari skýringar en ég held að það sé rétt, sem þú spurðir að í upphafi, að hér er um valdameiri stofnun í átt til yfirþjóðlegs valds að ræða en menn hafa hingað til almennt gert ráð fyrir.`` Síðan segir fréttamaður: ,,Ráðherrar Íslands og annarra EFTA - ríkja skuldbundu sig til þess á mánudag að gefa reglum samningsins um efnahagssvæðið lögbundinn forgang rekist þær á önnur ákvæði innri löggjafar EFTA - ríkjanna.`` Og Gunnar G. Schram heldur áfram og segir: ,,Þetta kemur fram í yfirlýsingu ráðherranna. Þar er þetta almenn viljayfirlýsing en hér er greinilega um það að ræða að ákvæði þessa nýja alþjóðasamnings, þ.e. um Evrópska efnahagssvæðið, eru talin það mikilvæg og slíkur grundvöllur undir því að þetta nýja bandalag virki á viðhlítandi hátt að íslensk lög og lög einstakra aðildarríkja mundu verða að víkja ef um mótsögn er þar að ræða, ef þau eru andstæð að einhverju leyti ákvæðum þessa svæðis.`` Síðan víkur fréttamaður að dómstólnum og segir: ,,Af markverðum atriðum í ráðherrayfirlýsingunni í Brussel skal síðast en ekki síst nefna nýjan sjálfstæðan dómstól fyrir efnahagssvæðið, skipaðan fimm dómurum frá Evrópubandalaginu, þremur dómurum frá EFTA. Dómstólnum er ætlað að skera úr í ýmsum deilumálum varðandi túlkun reglna varðandi deilur eftirlitsstofnunar EFTA og einstakra ríkja og varðandi ríkisstyrki og fleira. Ísland hefur fyrir löngu samþykkt lögsögu Mannréttindadómstólsins í Strassborg, þannig að þeir sem ekki una hæstaréttardómum í mannréttindamálum hér heima geta skotið málunum til dómstólsins í Strassborg og íslensk stjórnvöld hafa staðfest að niðurstaðan þar gildi. Vald nýja efnahagssvæðisdómstólsins verður hliðstætt valdi Mannréttindadómstólsins í Strassborg og Ísland verður að hlíta úrskurði þar verði samið um Evrópskt efnahagssvæði. Munurinn er bara sá`` --- og menn taki eftir --- ,,að svið efnahagsdómstólsins er miklu víðtækara og getur auðvitað varðað efnahagslíf Íslands að verulegu leyti og segja má því að hæstarétt Íslendinga á þessum sviðum verði að finna í framtíðinni í Lúxemborg.`` --- Þetta eru orð fréttamanns. Síðan kemur Gunnar G. Schram og segir: ,,Já, ef við gerumst aðilar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, þá er náttúrlega ljóst að í öllum þeim efnum sem það tekur til, en það er má segja mjög breitt svið efnahagslífsins, að þá verður þarna um hæstarétt að ræða ef upp koma deilumál sem skotið er til þessa dómstóls í Lúxemborg. Það þýðir að hann hefur endanlegt dómsorð og við sem önnur aðildarríki yrðum þá að hlíta dómum þessa nýja alþjóðlega dómstóls.`` Þetta eru tilvitnuð orð Gunnars G. Schram úr þessari fréttasendingu sem hefur verið vikið að hér í þessum umræðum og ég taldi rétt að þau lægju hér fyrir. Ég vil taka undir það, sem hér var mælt af hv. 7. þm. Reykn., að sú vitneskja sem er að finna í bók Stefán Más Stefánssonar, Evrópuréttur, fræðirit um réttarreglur og stofnanir Efnahagsbandalagsins, heitir það nú hér, er vissulega þess virði að menn kynni sér og þar á meðal einmitt ákvæðin um dómstól sem freistandi væri að vitna hér til, en ég ætla ekki að taka tíma til þess nú, vegna þess að þessi dómstóll fær áhrifavald í málefnum sem Ísland varða. Dómarar þaðan, fimm talsins, skipa EES - dómstólinn á móti þremur EFTA - dómurum og þessi dómur, þessi EES - dómur, hefur aðsetur hjá Evrópudómstólnum í Lúxemborg. Það er alveg ljóst að Evrópurétturinn sem Evrópudómstóllinn hefur mótað verður leiðandi varðandi allt þetta samningssvið og einnig breytingar á þeim rétti og kemur til með að verða lög á Íslandi, hvort sem okkur líkar betur eða verr ef við ætlum að halda hópinn í þessu Evrópska efnahagssvæði. Ef menn telja að þetta sé ekki yfirþjóðlegt vald sem við erum hér að bindast, þá bið ég menn um að leggja hér fram eitthvað gildara en fram hefur komið í þessari umræðu. Og þar á ég sérstaklega við orð hæstv. utanrrh. sem ítrekað er að bera það af sér að þessi gjörningur sem við ræðum hér feli í sér valdaafsal á sviði dómsmála og fleiri þátta á íslensku umráðasvæði eða sem Íslendingar nú ráða yfir samkvæmt sinni stjórnarskrá og lögum. Virðulegur forseti. Ég greip hérna með mér upp í ræðustólinn blátt kver, sem hefur borist á borð þingmanna alveg nýverið, vegna þess að það var vitnað til einnar greinar í þessu kveri.  ,,Í stað langs kansellítexta stýrði andi hins atorkumikla frumkvöðuls pennum og menn sættust á óvenju stutta, en kjarnyrta starfsáætlun. Staðreyndin er nefnilega sú`` --- segir þar litlu síðar --- ,,að þrátt fyrir sparnað í orðum er stefnuyfirlýsing Viðeyjarstjórnarinnar sérstök fyrir hversu vel og ítarlega brýnustu verkefnin eru skilgreind. Hún er nefnilega giska skorinorð um framtíðarstefnuna í stjórnun fiskveiða og þar er sú Lilja kveðin sem jafnaðarmenn vildu helst orta.`` 
             Og fleira má þar lesa eins og þetta: ,,Staðreyndin er einfaldlega sú að yfirlýsingin sem samin var á fornu óðali Skúla fógeta brýtur í blað í atvinnusögu Íslendinga.`` Og svo kemur nú það sem er náttúrlega meiri tíðindi. Það er síðari hluti þessa leiðara undir sérstakri fyrirsögn sem heitir Bjarghellan og mætti kannski nota sem nafngift á ríkisstjórnina sjálfa og kalla hana þá Petrínu því Petrus mun vera steinn á latnesku máli. En um þessa bjarghellu segir hér undir lok þessa ritdóms um stjórnarsáttmálann: ,,Bjarghella hins gagnkvæma trausts er --- og verður að vera --- lífgjafi samstarfsins. Í því felst ekki síst að þingmenn og flokksbroddar allir hafi hemil á athyglisfíkn sinni og hjálpi ekki andstæðingum stjórnarinnar til að skapa í fjölmiðlum þá ímynd að stormur sé í uppsiglingu þegar í raun ríkir bærileg stilla.`` Þetta taldi ég nauðsynlegt að fylgdi, en því er ég að víkja hér að stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að rætt var hér af hæstv. utanrrh. um 10. gr. sem varðar það að sett verði ný löggjöf um afnotarétt og eignar- og umráðarétt yfir orkulindum og almenningum. Það stendur þar í 10. lið: ,,Lög verða sett um eignarhald á orkulindum og almenningum og um afnotarétt almennings.`` Þarna er vikið að máli sem ekki tókst að ná fram í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og ég óska hæstv. utanrrh. til heilla með að hafa þetta hér skjalfest og ég hlakka til að sjá það frv. sem væntanlega mun skjótt berast inn á vettvang Alþingis eftir að hv. sjálfstæðismenn hafa setið yfir þessu máli áratugum saman því þeir náðu ekki að fylgja leiðsögn síns aldna foringja Bjarna Benediktssonar í þessum efnum frekar en framsóknarmenn leiðsögn Ólafs Jóhannessonar og setja víðtæka löggjöf um almannarétt og almannaeign á þessum náttúruauðlindum. Það mun ekki skorta að þetta verði fært inn á bjarghelluna fyrr en seinna og hæstv. utanrrh. nái vopnum sínum í þessu máli.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir : Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að koma hér upp og tala langt mál, enda er orðið talsvert áliðið. Ég ætlaði hins vegar að nota tækifærið og fagna þeirri umræðu sem hér hefur farið fram vegna þess að hún hefur bæði verið mjög ítarleg og á köflum a.m.k. málefnaleg þó að heldur hafi líka slegið út í fyrir mönnum. Ég vil líka fagna því að hafa séð fyrrverandi stjórnarsinna stíga hér í stólinn, hvern á fætur öðrum, fulla efasemda um ágæti hins Evrópska efnahagssvæðis, vegna þess að mér fannst þær efasemdir fara heldur hljótt á síðasta kjörtímabili og þeir hafa sig ekki mjög í frammi með þá hluti. Í rauninni hefur ekki átt sér stað nein grundvallarbreyting frá því í október 1990 eða frá því í mars 1991. Málið er aðeins að taka á sig skýrari mynd. Blikurnar sem voru í fjarska, sem voru úti við sjóndeildarhringinn á þessum tímum, eru bara beint yfir hausamótum okkar núna. Sá er munurinn. Það var ljóst í október árið 1990 þegar skýrslan var lögð fram hér á Alþingi að lagagjörningar Efnahagsbandalagsins yrðu grundvöllur Evrópska efnahagssvæðisins. Það var ljóst að dómsúrskurðir Efnahagsbandalagsins væru hluti af EB - reglunum og þar af leiðandi hluti af samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Það var ljóst að eftirlitskerfi EFTA yrði sniðið að framkvæmdastjórn Efnahagsbandalagsins, fengi þar af leiðandi mjög ríkulegt umboð og vítt valdsvið. Það var ljóst að aðildarríki Evrópska efnahagssvæðisins yrðu að framselja hluta af dómsvaldi sínu til EES - dómstólsins. Því vil ég halda fram þrátt fyrir það sem utanrrh. hefur sagt hér í dag. En við skulum láta þetta eiga sig. Batnandi mönnum er best að lifa og það er gott að fyrrv. stjórnarliðar skuli hafa bæst í hóp okkar kvennalistakvenna sem alltaf höfum haft efasemdir varðandi Evrópska efnahagssvæðið. Því miður er það svo að þegar menn eru í ríkisstjórn þá eru þeir stundum eins og veðhlaupahross með innskeifar augnhlífar, en þeir sem utan standa leyfa sér aðeins rýmra sjónarhorn. Mig langar aðeins til að fara örfáum orðum um það sem kom fram í svari hæstv. utanrrh. áðan. Í fyrsta lagi svaraði hann því til varðandi hinn félagslega þátt Evrópska efnahagssvæðisins að það hefði verið látið að kröfum ASÍ og BSRB um að Íslendingar og þar af leiðandi Evrópska efnahagssvæðið gerðist aðili að félagsmálastefnu Efnahagsbandalagsins. Það kann að vera rétt að svo hafi verið gert en ég held að það sé tæplega vegna ágætis þeirrar stefnu, eins og mér fannst koma fram í máli utanrrh., heldur sé það mun fremur til að tryggja að Evrópska efnahagssvæðið hafi þó einhverja félagslega vídd. Að hinn félagslegi þáttur komi með einhverjum hætti inn í hið Evrópska efnahagssvæði. Því ef maður lítur á félagsmálastefnu EB þá sér maður að hún er afskaplega takmörkuð, eins og ég sagði í dag. Hún er heldur ekki bindandi og hún er afskaplega loðin. Það segir t.d. í þessari stefnu að allir vinnandi menn skuli hafa rétt til viðunandi launa, og ef ég man þetta rétt, samkvæmt hefðum og reglum einstakra ríkja. Það segir líka að menn skuli hafa rétt til atvinnuleysisbóta samkvæmt ákvæðum í lögum einstakra ríkja. Þannig er þetta meira og minna í þessari félagsmálastefnu. Þessi félagsmálastefna EB tekur aðeins til fólks sem er á vinnumarkaði. Hún tekur ekki til fólks sem ekki er á hinum svokallaða vinnumarkaði, en ég er viss um að það er meiri hluti íbúa allra ríkja. Um 57% íbúa EB, svo maður taki það bara, eru ekki á hinum svokallaða vinnumarkaði. Það er ungt fólk, það er gamalt fólk, það eru börn, það eru heimavinnandi húsmæður, það eru námsmenn o.s.frv. Félagsmálastefna Evrópubandalagsins tekur heldur ekki til þess sem í Checchini - skýrslunni er kallað ,,ódæmigerð störf``. Það eru hlutastörf og það eru árstíðabundin störf sem eru einmitt dæmigerð fyrir konur. Þessum störfum fylgja engin félagsleg réttindi eða réttur sem tengist verkalýðsfélögum. Ég skal alveg játa það hér að mér finnst íslensk verkalýðshreyfing hafa gert allt of mikið úr ágæti þessarar svokölluðu félagsmálastefnu Efnahagsbandalagsins og ekki séð þá vankanta sem vissulega eru á henni. Utanrrh. hefur haldið því stíft fram hér í dag að það sé ekkert framsal á dómsvaldi sem felist í þeim samningi um Evrópskt efnahagssvæði sem nú er í deiglunni. Hér hafa ýmsir svarað því og það er kannski að bera í bakkafullan lækinn að taka það mál upp en ég get samt ekki orða bundist vegna þess að til áréttingar máli sínu las hæstv. utanrrh. bls. 21 í skýrslu sinni frá því í mars 1991. Ég get ekki séð að það sem þar stendur eigi við um þá samþykkt sem gerð var á síðasta utanríkisráðherrafundi EB og EFTA. Ég get alls ekki séð að það eigi við vegna þess að í skýrslunni segir, með leyfi forseta: ,,Ekki hefur enn verið samið um hlutverk EES - dómstóls. EFTA-ríkin hafa sóst eftir að komið verði á forúrskurðarkerfi sem gerir ráð fyrir að dómstólar í aðildarríkjunum fái úrskurð EES - dómstólsins um álitamál um túlkun á EES - reglunum.`` Allt sem utanrrh. las hérna byggir á forúrskurðarkerfinu. Ég get ekki séð í þeirri yfirlýsingu sem liggur fyrir frá síðasta utanríkisráðherrafundi að þetta forúrskurðarkerfi sé enn við lýði. Ég fæ ekki betur séð en að þessu forúrskurðarkerfi hafi einmitt verið hafnað. Ef forúrskurðarkerfi hefði verið við lýði kann það að vera rétt að þarna væri ekki framsal á dómsvaldi, en í yfirlýsingunni frá 13. maí segir bara ósköp einfaldlega að ráðherrarnir hafi tekið fram að aðildarríki EFTA væru reiðubúin til þess að setja ákvæði í innri löggjöf sína í þá veru að reglur samningsins um Evrópskt efnahagssvæði skuli hafa forgang í þeim tilfellum sem þær rekast á við önnur ákvæði innri löggjafar þeirra, þ.e. þær hafa forgang umfram lög þjóðríkjanna. Nú fletti ég upp í bæklingi sem líka er frá utanrrn. en er frá október 1990 þar sem m.a. er fjallað um réttaráhrif samningsins. Þar segir, og þetta er bara frá utanrrh. sjálfum komið: ,,Innan EB hefur EB - réttur forgang umfram landslög. EB hefur lagt áherslu á að gildi EES - reglnanna verði tryggt gagnvart landslögum sem hugsanlega yrðu sett í andstöðu við reglurnar. Að öðrum kosti mundi grundvöllur fyrir samræmdum reglum svæðisins raskast fljótt.`` Og svo segir: ,,Samkvæmt íslensku réttarkerfi þyrfti stjórnarskrárbreytingu til að tryggja algeran forgang EES - réttar fyrir landslögum.`` Þetta segir í skýrslu frá utanrrh. þannig að ég get ekki skilið hvernig hægt er að halda því fram, eins og hefur verið gert hér í dag, að ekki þurfi stjórnarskrárbreytingu og að þarna sé ekki framsal á dómsvaldi. Mér finnst að þetta liggi ljóst fyrir og við þurfum ekki að þræta um það meira. Ég vildi samt gjarnan að utanrrh. skýrði það hvernig á því stendur að hann vitnar hér í þetta forúrskurðarkerfi sem ég fæ ekki betur séð en sé þegar fallið úr gildi.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Hæstv. forseti. Við höfum verið hér um það bil tíu klukkutíma að rabba saman og ég held að ég hafi hlustað á svo til hvert orð sem sagt hefur verið í dag og núna í kvöld og nótt. Ég ætla að taka mér það bessaleyfi að líta svolítið yfir sviðið því að ég held að mjög merkilegir hluti séu hér að gerast sem maður hafði ekki séð fyrir, kannski bara þegar þessi dagur rann upp, sá sem nýliðinn er. Það er ekkert óeðlilegt að menn hafi hér á kvöldfundinum sérstaklega rætt um yfirlýsingar sem gefnar hafa verið af helstu ráðamönnum og þær ekki ómerkilegar. Er þá fyrst til að taka það sem sjútvrh. sagði og getið hefur verið um hér af öðrum ræðumönnum, tveimur ráðherrum a.m.k. Ég skrifaði þetta að vísu ekki hjá mér en mergurinn málsins er sá að ráðherrann segir að við höfum lítið í Evrópusamtök að gera ef við fáum ekki frjálsa verslun með okkar meginútflutningsafurð, þá eigum við ekkert að gera með að vera að ívilna Evrópumönnum með því að láta þá hafa skattfrelsi á allan sinn varning hingað til okkar. Það er svo augljóst að það ætti hver maður að sjá. Hæstv. sjútvrh. gaf aðra mjög merkilega og ágæta yfirlýsingu þar sem hann segir að aldrei komi til greina að útlendingar, Evrópubandalagsmenn, fái að fiska svo mikið sem einn fisk innan okkar 200 mílna. Þetta opnaði umræðuna og hún hélt svo áfram í þessum dúrnum. Fleiri merkar yfirlýsingar voru gefnar og aðrir tóku undir, því undir þessa síðari yfirlýsingu tók mjög eindregið hæstv. utanrrh. margsinnis, að engar fiskveiðar mundu nokkurn tíma verða leyfðar innan 200 mílna markanna, það væri útilokað að til þess gæti komið. Þetta er mjög drengilega mælt af ráðherranum, margendurtekið, og fyrst var það sagt af hæstv. sjútvrh. Þetta setur málið auðvitað í allt annað samhengi en við höfum verið í áður og fyrri yfirlýsingin er mjög mikilvæg líka vegna þess að hún gerir mönnum grein fyrir því sem hefur raunar verið augljóst allan tímann að Evrópubandalagið hefur verið að græða á okkur en ekki við á því og það er náttúrlega það sem það hugsar sér að gera áfram. Vaxandi skilningur er á því eftir þessa fimm ára hrifningaröldu sem greip um sig að Evrópubandalagið græðir miklu meira á okkur en við á því. Það skuldar okkur, það hefur ekki leiðrétt bókun 6 þó að merkir menn í bandalaginu, þar á meðal Henning Christophersen, varaforseti framkvæmdastjórnar EB, hafi sagt við okkur í Evrópustefnunefnd þann 18. sept. 1990 orðrétt: ,,Vissulega hafa Íslendingar opnað markaði sína fyrir iðnvarning frá EB og án þess að fá fríverslun með fisk og fiskafurðir. Jafnvægi þyrfti að nást á þessu sviði.`` Hann viðurkennir það beint út, þessi ágæti maður, að Evrópubandalagið skuldi okkur en við ekki því og hafi gert það í mörg herrans ár og ekki verið gengið eftir því af nægilegri festu að láta það borga það sem það samdi um með bókun 6 sem umtöluð er. Við fluttum að vísu tillögu hér, fulltrúar Sjálfstfl., auk mín Ragnhildur Helgadóttir, og Kristín Einarsdóttir frá Kvennalista, þar sem lögð er áhersla á breytingu á bókun 6. Við fluttum þessa tillögu 15. nóv. 1989. Það var ekki samþykkt að fara í tvíhliða viðræður þá til þess að heimta þennan rétt okkar, því miður, en það er auðvitað kominn tími til þess að þetta verði nú gert. Fyrrv. forsrh. tók einnig mjög drengilega undir öll þessi sjónarmið og þar með eru helstu ráðamenn í þessu þjóðfélagi búnir að lýsa yfir sínum skoðunum. En síðan kemur ekki ómerkilegasta yfirlýsingin sem hæstv. forsrh. gaf, algerlega afdráttarlausa og ég hygg að það sé orðrétt á þennan veg: Umsóknaraðild að EB er ekki á dagskrá, hvorki í bráð né lengd. --- Hvorki í bráð né lengd. Þá höfum við það. Við förum auðvitað aldrei í þetta Evrópubandalag, við skulum hafa það á hreinu. Við erum ekki svo skyni skroppin að við förum að fórna þessum gífurlegu hafsvæðum sem við sjálfir eigum, ýmist einir eða í sameign með öðrum, alveg frá Noregs - og Skotlandsströndum og yfir til Kanada og við erum miðsvæðis á öllu þessu svæði, miklu, miklu stærra svæði yfirborðs jarðar en Mið - Evrópa er og með miklu, miklu meiri auðlindir. Hér á þessu kvöldi hefur þetta allt í einu opnast fyrir fólki og svo segja menn að þetta sé ekki merkilegur dagur. Allt í einu taka allir undir það. Þetta er tóm della sem við höfum verið að gera. Og það verður auðvitað ekki gengið í neitt Evrópubandalag eftir svona skorinorðar yfirlýsingar. Það er alveg ljóst. Ég veit ekki hvort ég ætti nokkuð að vera að hafa þetta meira. Ég held að þetta sé svo augljóst að það bæti það ekki neitt að vera að þreyta menn á að tala mikið meira um þetta. Þetta er komið í þennan farveg eftir þessi fimm ár sem við höfum verið að böðlast í þessu, meira og minna í erindisleysu, út og suður og skamma hvert annað og erum svo öll sammála þegar til stykkisins kemur.  Ég get ekki stillt mig um samt aðeins að monta af þessari bók okkar sem ég held hér á. Þess vegna náðist í fyrra, fyrir réttu ári, heildarsamkomulag um alla mikilvægustu þætti þar sem níu skapstórir alþingismenn voru að kljást um þetta í nokkrar vikur eða mánuði og þar var nú raunar getið um öll þessi helstu atriði sem við erum sammála um, þ.e. um að aðild að Evrópubandalaginu komi ekki til greina, sé ekki á dagskrá og enginn aðgangur skuli nokkru sinni fást að okkar fiskimiðum. Þetta kom þá og eftir heilmikla barninga sættumst við nú, gátum komist að niðurstöðu og vorum ótrúlega ánægð með það á eftir þó að við værum búnir að skrifa þetta eitthvað 100 sinnum sameiginlega af því að við vorum nú að skrifa og skrifa. Þetta gekk nokkrar vikur, þá byrjuðu augu fólks að opnast. En þetta er ekki nýtt því að þegar byrjað var að ræða við Evrópubandalagið á árinu 1971 var Íslendingum þetta algerlega ljóst þá þegar. Og í þessari góðu bók okkar er saga þessara umræðna við bandalagið og þar segir, og það er í desember 1971, orðrétt: ,,Einnig var því lýst yfir af hálfu Íslands að útilokað væri að semja um skipti á fiskveiðiréttindum fyrir lönd bandalagsins gegn viðskiptafríðindum fyrir íslenskar sjávarafurðir þar eð um algerlega óskyld mál væri að ræða.`` Og við höfum auðvitað haldið því fram og eigum að gera alltaf að við munum aldrei ræða við bandalagið um sjávarútvegsmál. Við ræðum við það um allt annað. Ef rætt er um sjávarútvegsmál, þá fer það í stjórnardeild 14 í staðinn fyrir stjórnardeild 1, þar sem pólitíska nefndin er og þar sem hinir raunverulegu ráðamenn eru, og við sem höfum farið í þessi ferðalög Evrópustefnunefndar og utanrmn. og komið nálægt þessum æðstu ráðamönnum í einkaviðræðum o.s.frv. vitum að þessir menn gera sér fulla grein fyrir því að þeir mega ekki missa Ísland út úr sínu korti. Það er þeim verðmætara en svo. Við erum útvörður Evrópu í vestri og við erum komnir í beina samninga við Breta núna um gífurlega mikið hafsbotnssvæði og þá auðlind sem þar er. Við erum að loka þessum hring öllum saman og við höfum allt sem við þörfnumst og getum fengið í samningum við Evrópubandalagið nánast hvað sem við viljum. Þeir vilja ekki sleppa af okkur hendinni, þeir vilja ekki hrekja okkur í vesturátt, það er alveg ljóst og við eigum þess vegna ekki að vera með neinn betlistaf og höfum ekki verið það í þessum umræðum í kvöld. Við höfum verið sammála um stórkostlegar yfirlýsingar hæstv. forsrh., hæstv. sjútvrh. og undirtektir annarra þingmanna og við eigum að ljúka þessari umræðu glöð og kát.

Halldór Ásgrímsson : Virðulegur forseti. Það var ekki ætlan mín að lengja þessa umræðu en ég geri það sérstaklega vegna ummæla hæstv. utanrrh. um mál sem ég hreyfði hér. En ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsrh. fyrir mjög skýrt svar að því er varðaði ummæli hans á tilteknum fundi hér fyrir nokkrum dögum síðan. Ég tek mark á því svari sem var skýrt. Það er mikilvægt að þurfa ekki að eyða tímanum í það að vera að ræða um hluti sem ekki eru á dagskrá. En þá eiga menn heldur ekki endalaust að vera að tala um þá. Það er nú svo að við sem erum að hlusta á ummæli af ýmsu tagi og lesa blaðagreinar og skýrslur og svör í blöðum, ekki síst þegar við erum í stjórnarandstöðu, hljótum að spyrja menn út úr um þessi ummæli til þess að vita hvað menn eru að fara því að það er mikilvægt að þeir sem sitja á Alþingi hafi nokkuð góða vitneskju um það hvað menn hafi í hyggju. Og ég get vel skilið hæstv. utanrrh. í þeim efnum að það getur stundum verið óþægilegt að svara fyrir það sem stendur í svona margvíslegum stefnuyfirlýsingum flokka. Það er ekki alltaf allt viskulegt. En það er nú svo með hæstv. utanrrh. að hann er formaður Alþfl. og verður að gera sér það að góðu að svara því sem stendur á blöðum sem frá þessum flokki kemur. Það kann að vera óþægilegt og hæstv. utanrrh. veit afar vel að Alþfl. varð það á að setja það í sína stefnuskrá að þeir útilokuðu ekki aðild að Efnahagsbandalaginu. Mér skilst að ungliðahreyfingin hafi gengið svo langt að samþykkja það en þar var að vísu bætt við fyrirvörum sem vörðuðu náttúruauðlindir, bæði land og auðlindir hafsins. Það var að sjálfsögðu alveg óþarfi að vera að setja þessi orð á blað. En það var eðlilegt að Alþfl. væri spurður út úr um það og þegar hann svaraði því tók ég mark á þeim svörum. En jafnvel þótt eitthvað kunni að koma upp óþægilegt í sambandi við slík mál, þá réttlætir það vart að grípa til hvaða aðgerða sem er. Mér fannst á hæstv. utanrrh. að hann væri að halda því fram að vegna þess að þetta hefði nú verið svona heldur óþægilegt, ég ætla nú ekki að fara að gera mjög mikið mál úr því, þá væri hægt að gera ýmislegt. Hæstv. utanrrh. skrifaði það að Framsfl. væri eini flokkurinn á Íslandi sem formlega hefði boðið í viðræðum við EB að opna íslenska fiskveiðilögsögu fyrir veiðiflota EB. Þetta skrifaði hæstv. utanrrh. í Morgunblaðið og það er mjög alvarlegt mál þegar svona er gefið ranglega í skyn. Og þótt ég sé ekki mikið fyrir það að vitna í trúnaðarskjöl, þá verð ég samt að vitna í tvö skjöl sem eru orðin mjög gömul. Í fyrsta lagi skjal frá því í febrúar 1977 sem heitir ,,Working paper on a possible draft agreement between the Government of Iceland and the European Economy Community``, þar sem þessi mál eru m.a. reifuð, hvernig slíkur samningur gæti litið út, og aftur ekki neinn ,,working paper`` heldur ,,Draft agreement on fisheries between the European Economy Community and the Government of Iceland`` frá því í júlí 1981. Þessi mál hafa verið til umfjöllunar allan þennan tíma, öll þessi ár. Menn hafa verið að hamast við öll þessi ár að reyna að kreista eitthvað út úr þessu sem gæti verið hagkvæmt fyrir Ísland. Og það hafa menn gert af fullum heilindum, hvaða ríkisstjórn og hvaða ráðherrar sem þar hafa komið að máli. En að halda því fram að eini íslenski stjórnmálamaðurinn sem hafi leyft sér að nefna slíka hluti sé maður að nafni Halldór Ásgrímsson er að sjálfsögðu mjög alvarlegt, ekki síst vegna þess að hæstv. utanrrh. sagði áðan að hann hefði líka tekið þátt í því ásamt fyrrv. forsrh. Steingrími Hermannssyni. Þeir eru ekkert einir um það. Ég ætla ekkert að telja þá alla upp, enda skiptir það ekki máli. En þessir menn hafa ekki gert það með því hugarfari að opna landhelgi Íslands, nei, ekki aldeilis, heldur til þess að reyna að kreista út úr þeim mönnum sem eru alltaf að tala um þessa hluti og eru enn þá að tala um þessa hluti: Við hvað eigið þið? Hvað eruð þið að tala um? Og ætli geti ekki verið að þetta tilboð, þessi málamiðlun, sem svo er kölluð af fréttamanni, sé eitthvað sem þessir ágætu menn eru nú að finna upp af vanþekkingu vegna þess að þeir hafa margir hverjir ekki haft fyrir því að kynna sér málefni Íslands? Þá á ég við þá sem starfa á þeirri skrifstofu Efnahagsbandalagsins sem fer með þessi mál. Ég á ekki við forustumenn aðildarríkja Efnahagsbandalagsins. En þetta er það sem við höfum átt að eiga við. Ég get ekki sætt mig við það, hæstv. utanrrh., þótt þetta kunni að hafa verið óþægilegt fyrir formann Alþfl. að það gefi hæstv. utanrrh. einhverja afsökun fyrir því að fara með ranga hluti í skrifum sínum, segja það sem rangt er, kaupa sérstaka auglýsingu í dagblað til þess að auglýsa þennan samstarfsmann sinn í ríkisstjórn sem sérstakan sakamann á þessu sviði og þar að auki að birta í blöðum parta úr trúnaðarskjölum. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð en svona er þetta. Og ég vitnaði í þetta hér vegna þess að það er mikilvægt að það sé tiltrú milli manna í þessum viðkvæmu málum, hvort sem menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Þetta eru svo stór mál að þau eru að sjálfsögðu á ábyrgð stjórnarandstöðu að mínu mati jafnt sem stuðningsmanna ríkisstjórnar. Þetta eru mál sem varða framtíðarhagsmuni landsins og það verður að geta ríkt um þessi mál fullur trúnaður eins og hér hefur komið fram hjá hæstv. utanrrh., en þá er það grundvallaratriði að menn fari rétt með. Síðan aðeins að lokum vegna þess að hv. 4. þm. Norðurl. e. Steingrímur J. Sigfússon spurðist fyrir um afstöðu Framsfl. í tilteknu máli og vitnaði þar til ummæla hv. 7. þm. Reykn. Steingríms Hermannssonar, sem ég hlustaði ekki á, ég var fjarstaddur og þykist vita að hv. þm. hafi vitað af því og ég skil ekki alveg vegna hvers hann er að spyrja mig út úr um þau mál. En af því tilefni er það alveg ljóst að um þessi efni hafa ávallt verið gerðir fyrirvarar og þeir fyrirvarar voru uppi á borðinu í fyrri ríkisstjórn. Hitt er svo annað mál að við gerðum okkur ávallt grein fyrir því að þeir fyrirvarar sem kynnu að standa eftir í lokin yrðu fyrst og fremst sameiginlegir fyrirvarar allra EFTA - ríkjanna vegna þess að ekki væru líkur til þess að hægt væri að vera með einstaka fyrirvara einstakra ríkja heldur yrðu fyrirvararnir sameiginlegir. Og þess vegna hef ég alltaf gert mér grein fyrir því að í lokin kynnum við að standa frammi fyrir því hvort við ættum að vera aðilar að þessum samningi eða ekki. Það kom t.d. alveg skýrt fram hjá hæstv. sjútvrh. hér áðan, og ég er honum algerlega sammála, að ef við stöndum frammi fyrir því að vera með í þessum samningi og veita veiðiheimildir við Ísland til þess að fá betri aðgang að markaðnum, þá getum við ekki gengið að því. Það er alveg ljóst. Og það er jafnljóst að mínu mati að ef það eru verulegar líkur fyrir því að erlendir aðilar geti keypt upp land, jafnvel í stórum stíl, á Íslandi, þá getum við ekki verið með. En við verðum að sjálfsögðu að finna allar færar leiðir til þess að koma í veg fyrir það. Og við verðum að finna allar færar leiðir til þess að geta verið með í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði þar sem þar eru í húfi mikilvægir hagsmunir Íslands. Við verðum að reyna að koma því þannig til leiðar að það sem er í plús sé meira en það sem er í mínus og þar af leiðandi er það sjálfsagt mál að vinna að því á allan hátt að finna þessar færu leiðir. Hvort hæstv. fyrrv. landbrh. átti að vinna að þeim hlutum með öðrum hætti en hann gerði ætla ég ekki að leggja nokkurt mat á. Ég er ekki svo kunnugur því. Hann verður að meta það sjálfur. En ég vænti þess að það hafi verið í þessa veru sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson átti við þegar hann lét þau ummæli falla sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vitnaði hér til en ég tek fram að ég átti þess ekki kost að hlýða á þau ummæli. Ég vil að lokum vænta þess að við getum haldið áfram að ræða þessi mál og þau skýrist betur nú á næstu dögum og vikum. Og ég vænti þess að hæstv. ríkisstjórn hafi um þetta mál gott samráð við Alþingi og stjórnarandstöðuna vegna þess að við viljum fylgjast vel með því. Við viljum skilja það rétt og viljum ekki tala hér á grundvelli einhvers misskilnings. Það er mikilvægt að umræðan hér fari fram á grundvelli réttra upplýsinga og það sé ekki verið að karpa um það fram og til baka hvort verið sé að koma hér á yfirþjóðlegu valdi í stórum stíl eða ekki. Við verðum að fá þau gögn sem vera ber til að geta lagt sjálfstætt mat á það. Ég geri mér hins vegar afar vel ljóst að það kann svo að fara að við getum ekki verið aðilar að samningi um Evrópskt efnahagssvæði og það kann svo að fara að hann verði ekki að veruleika. Það getur enginn fullyrt um það í dag. Ég ætla að vona að hann verði að veruleika og ég ætla að vona að við getum verið með í því. En ég er ánægður að heyra það frá hæstv. ráðherrum að ef svo fer, þá er komin ný staða í málið sem þarf þá að ræða á þeim grundvelli. Við höfum alltaf gert okkur grein fyrir því að svo kynni að fara og það er mikilvægt að þannig verði haldið á málum þangað til það er komið á lokastig.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég ber nú trúlega nokkra ábyrgð á því að hér hefur verið kvöldfundur og er nú orðinn næturfundur. En ég tel að þessi fundur hafi verið mjög merkur. Ég vil taka undir það sem hv. 4. þm. Reykv. sagði hér og vegur þungt því þar talar formaður utanrmn., þegar hann undirstrikar að hér hafi verið gefnar sögulegar yfirlýsingar. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir þá skýlausu yfirlýsingu sem hann gaf um að innganga í Efnahagsbandalag Evrópu væri ekki á dagskrá í bráð eða lengd. Það var mjög mikils virði að fá afdráttarlausa yfirlýsingu um þessa hluti. Ég vil einnig þakka alveg sérstaklega Þorsteini Pálssyni, hæstv. sjútvrh., fyrir mjög afdráttarlausa yfirlýsingu í því viðkvæma máli hvenær augljóst væri að við gætum ekki verið þátttakendur í því Evrópska efnahagssvæði sem umræðan hefur staðið um. Ég met það svo að þessar yfirlýsingar séu sögulegar og ég met það líka svo að yfirlýsing hæstv. sjútvrh. sé að því leyti tímamótayfirlýsing að ég hygg að á bak við hana standi þingflokkur Sjálfstfl., annaðhvort allur eða að mestu leyti óskiptur. Ég tel þess vegna að hér hafi gerst stórir atburðir í kvöld. Ég hjó eftir því hjá hæstv. utanrrh. að honum fannst ég hafa flutt skemmtilega ræðu fyrr í kvöld. Stundum er nauðsyn að haga þannig máli að ráðherrar fari ekki strax í hliðarsali heldur sitji og hlusti og verður þá eitthvað til ánægju að vera samofið því að gjarnan er verið að deila á eitthvað í þeirra vinnu og þess vegna nauðsyn að gera þeim eitthvað til geðs. En það kom aftur á móti fram að hann vildi mjög ákveðið bera það af sér að um nokkurt yfirþjóðlegt vald væri að ræða í þeirri umræðu sem fram færi um Evrópskt efnahagssvæði. Þá þótti mér einnig mjög virðingarvert að hæstv. sjútvrh. staðfesti þann skilning margra hér að vissulega væri verið að ræða þar um yfirþjóðlegt vald. Hann tók mjög skýrt dæmi um yfirþjóðlegt vald sem Íslendingar hefðu undirgengist, þ.e. Mannréttindadómstólinn. Við skrifuðum undir ákveðna yfirlýsingu og afsöluðum okkur örlitlu broti af okkar fullveldi með því tiltæki á sviði mannréttindamála sem hefur kostað okkur hundruð milljóna í beinum útgjöldum frá ríkissjóði. Engu að síður gerðum við þetta. Ég er svo íhaldssamur á þessum sviðum að það er greypt í minn koll: Utanstefnur viljum vér engar hafa. Mér þykir vænt um að hv. 4. þm. Reykv. kinkar kolli og man greinilega úr hvaða texta þetta er tekið. Það er nefnilega grundvallaratriði hjá lítilli þjóð að gera sér grein fyrir því að það er hægt að tína af henni í róglegheitunum smátt og smátt meira og meira af hennar fullveldi og þess vegna er það ekki rétt hjá hæstv. utanrrh. að ætla hér að halda uppi sjónhverfingum í þessum efnum. Það bara gengur ekki. Ég hef hlustað á þær athugasemdir frá fulltrúa Kvennalistans að skýjahnoðrar við sjóndeildarhring hafi verið þeim nægt vegarnesti til að sjá fyrir hvernig veður yrði þegar þeir hnoðrar væru komnir yfir höfuðið á þeim. Það er út af fyrir sig spámannlega sagt að slík skarpskyggni sé til staðar. En ég hef aftur á móti aldrei séð þessar augnhlífar á veðhlaupahestunum sem hún talaði um að væru á okkur stjórnarsinnunum fyrrverandi. Þessar augnhlífar á hrossum voru yfirleitt notaðar á dráttarklárana en það má vel vera að hún hafi séð þetta einhvers staðar á veðhlaupahestum en það er mér hulin ráðgáta hvar það hefur verið. Hvað sem því líður er það rétt að við höfum margir beðið átekta með að taka um það ákvörðun hvort við teldum að þessir samningar mundu leiða til þeirrar niðurstöðu að við gætum stutt þá eða ekki. Mér er ljóst í dag að þeir leiða ekki til þeirrar niðurstöðu að ég treysti mér til að styðja þá. Það er búið að ganga frá það mörgum atriðum og það er búið að draga upp þá mynd af þessu að ég tel það óásættanlegt. Hins vegar er það ekki rétt að ég hafi haldið því fram að verið væri að selja Ísland. Ég sagði að fullveldið væri ekki til sölu. Það hefur verið staðfest hér í þingsölum af valdamönnum þessarar þjóðar að fullveldið er ekki til sölu. Hins vegar varð hæstv. utanrrh. það á að segja eitt óþægilegt nei, það var að vísu í reykingasalnum, alveg á landamærum þess hvort hann væri í þingsalnum eða ekki.  Hins vegar gerðist það að hæstv. forsrh. sýndi að því leyti snilld sína að hann lýsti því hér yfir að hann hefði ekki séð þennan ágreining. Það var einnig hárrétt og satt hjá hæstv. forsrh. því hann var ekki sjáanlegur, hann var aftur á móti heyranlegur þeim sem voru í þingsalnum.

Svavar Gestsson : Virðulegur forseti. Ég vil eins og fleiri þakka fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram og staðið þó nokkra stund þó það sé í sjálfu sér ástæðulaust að kalla það mjög langan tíma vegna þess að hér er á ferðinni mikilvægt mál. Ég ætla ekki að blanda mér í þau almennu orðaskipti sem hér hafa verið. Það er þó eitt atriði sem krefst nánari útskýringar af hæstv. utanrrh. en þegar hefur komið fram og það er satt að segja mjög stórt atriði. Hæstv. utanrrh. hefur orðað það þannig að hér sé ekki um að ræða ákvæði af neinu tagi um yfirþjóðlegar stofnanir, yfirþjóðlegt vald. Hann hefur fullyrt þetta aftur og aftur, en hann hefur að mínu mati ekki rökstutt það nægilega vel. Til þess að renna frekari stoðum undir þessa fullyrðingu mína vil ég á nýjan leik vitna til skýrslunnar sem birtist í október 1990, skýrslu utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar um samningaviðræður um Evrópska efnahagssvæðið. Þar segir á bls. 34 sem hv. 10. þm. Reykv. m.a. vitnaði til hér áðan. Í heild hljóðar kaflinn svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Innan EB hefur EB - réttur forgang umfram landslög. EB hefur lagt áherslu á að gildi EES - reglnanna verði tryggt gagnvart landslögum sem hugsanlega yrðu sett í andstöðu við reglurnar. Að öðrum kosti mundi grundvöllur fyrir samræmdum reglum svæðisins raskast fljótt. Samkvæmt íslensku réttarkerfi þyrfti stjórnarskrárbreytingu til að tryggja algeran forgang EES - réttar fyrir landslögum,`` eins og segir sig nokkurn veginn sjálft. ,,Hins vegar er hægt að setja ákvæði í lögfestingarlögin þess efnis að þau beri að skýra sem sérlög gagnvart nýrri landslögum. Endanlegt mat á því hvort landslögin gangi framar EES - reglunum er alltaf í höndum íslenskra dómstóla. Réttarkerfi Norðurlandanna í EFTA hefur verið skýrt fyrir EB og jafnframt þær hugmyndir að EES - reglur gildi sem sérlög gagnvart landslögum. EB hefur jafnframt verið tjáð að viðkomandi ríki hafi ekki hug á að breyta stjórnarskrám sínum vegna þessa. Nýlegir dómar Hæstaréttar hafa undirstrikað að leitast skuli við að skýra lög í samræmi við þjóðréttarsamninga sem Ísland er aðili að. EB hefur sett fram efasemdir um að aðferðir EFTA - ríkjanna muni nægja til að veita sömu réttarstöðu og ríkir innan EB.`` Þetta voru sjónarmið sem voru sett fram af utanrrh. hér í skýrslu til hins virðulega Alþingis í október 1990. Með öðrum orðum kemur fram að þær hugmyndir sem þá voru uppi um stofnanir samkvæmt EES - samkomulaginu væru með þeim hætti að það gæti þurft stjórnarskrárbreytingar ef þær ættu að taka gildi á þeim Norðurlöndum sem eru aðilar að EFTA, svo ég tali nú ekki um önnur EFTA - ríki, ég þekki það ekki neitt. Í fyrsta lagi vísa ég til þessa þegar ég krefst skýrari svara af hálfu utanrrh. Í öðru lagi vitna ég svo til viðtalsins við Gunnar G. Schram, sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vitnaði hér til áðan, þar sem það kemur alveg skýrt fram af hans hálfu að hann telur að hér sé gengið lengra en áður hafði verið fyrirhugað. Hvenær áður? Var það í desember þegar hæstv. utanrrh. gaf Alþingi skýrslu sína eða hvað? Það er nauðsynlegt að fá skýringar á þessu. Það dugir ekki fyrir hæstv. utanrrh. í þetta alvarlegu máli að víkja því frá sér með einni handarveifu eða svo. Hér er um miklu alvarlegra mál að ræða en að slíkt sé unnt. Og það kemur fleira til, hæstv. utanrrh. Norskur lagaprófessor hefur gert ítarlega úttekt á þessum málum og samið skýrslu um þau mál fyrir norska landbúnaðarráðuneytið. Þar kemur það fram að samkvæmt skoðun þessa prófessors er nauðsynlegt að samþykkja þessar reglur með 3 / 4 í norska þinginu vegna þess að um er að ræða yfirþjóðlega stofnun. Þetta er ekki neitt sem kemur frá þeirri ágætu konu Gro Harlem Brundtland, sem hæstv. utanrrh. vildi gera heldur lítið úr hér áðan, heldur kemur þetta frá norskum lagaprófessor sem beðinn er um það fyrir norska landbúnaðinn að gera sérstaka úttekt á þessu máli. Hann kemst að þeirri niðurstöðu að hér sé um yfirþjóðlega stofnun að ræða og þess vegna þurfi að afgreiða þetta með 3 / 4 í norska Stórþinginu.

Gro Harlem hefði tekið undir þetta.

Og Gro Harlem hefur leyft sér að taka undir þetta. Ég vildi ekki nefna það, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, vegna þess að ég vissi að það var ekki innlegg gagnvart hæstv. utanrrh. Hann tekur það ekki mjög hátíðlega sem frá henni kemur, þeirri ágætu konu. Í fjórða lagi er það svo þetta sem kemur fram í yfirlýsingunni 13. maí 1991, sem menn hafa verið að tala um í dag og hefur ekki verið nægilega vel skýrt að mínu mati þrátt fyrir þessa löngu umræðu. Hér stendur: ,,Þeir tóku fram að aðildarríki EFTA væru reiðubúin til þess að setja ákvæði í innri löggjöf sína í þá veru að reglur samningsins um Evrópskt efnahagssvæði skuli hafa forgang í þeim tilfellum sem þær rekast á við önnur ákvæði innri löggjafar þeirra.`` Þetta stendur hér fullum fetum að utanríkisráðherrarnir hafi lýst því yfir að þeir séu tilbúnir til að setja lög sem tryggi lagaframkvæmd reglnanna um Evrópskt efnahagssvæði andspænis þeim lögum sem þegar hafa verið sett í löndunum, það stendur hér á þessum blöðum, á þessari Morgunblaðsíslensku sem þetta er framleitt á og er svo sem út af fyrir sig alveg nægilega skýr. Það eru því fjögur atriði, hæstv. utanrrh., sem ég er í raun og veru að rökstyðja óskir mínar með. Það er í fyrsta lagi skýrsla utanrrh. sjálfs frá því í október 1990. Það er í öðru lagi viðtal við Gunnar G. Schram prófessor í útvarpi, trúi ég það hafi verið, í gærkvöld. Það er í þriðja lagi tilvitnun í þennan norska lagaprófessor, sem ég get lagt til hæstv. utanrrh. ef hann hefur ekki séð skjalið. Í fjórða lagi er það svo yfirlýsingin sjálf. Niðurstaða allra sanngjarnra manna sem skoða þessa texta hlýtur að vera sú að hér sé um að ræða yfirþjóðlegar stofnanir. Þá mundi utanrrh. væntanlega segja svo: Já, en við erum aðilar að Mannréttindadómstólnum og Alþjóðavinnumálastofnuninni og fleiri slíkum stofnunum og á sama hátt værum við að verða aðilar að þessu og það er svo sem enginn munur á því og alveg ástæðulaust að vera að ræða það neitt frekar. Þá er það heldur ekki nógu nákvæmt vegna þess að í þeirri grein norsku stjórnarskrárinnar sem kveður á um sérstakan aukinn meiri hluta, þ.e. 3 / 4 hluta atkvæða, er annars vegar gert ráð fyrir því að ákvæði eins og þau sem verið er að fjalla um í EES - samningnum þurfi 3 / 4 hluta. Það er í fyrri mgr. 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar. En í annarri mgr. 93. gr. þessarar stjórnarskrár konungsríkisins Noregs segir aftur á móti að þegar um er að ræða þjóðréttarlega samninga um aðild að samtökum eins og t.d. ILO eða Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni eða hvað það nú er, þá sé nægilegur einfaldur meiri hluti. Norskir sérfræðingar líta svo á að þessi ákvörðun um EES sé önnur en ákvörðun um aðild að Mannréttindadómstóli eða samtökum eins og hæstv. utanrrh. var að víkja að og hafa verið að fjalla um ýmis mál íslenskra stjórnvalda, m.a. niðri í Genf. Þetta gerir það að verkum, virðulegi forseti, að mér fannst satt að segja ekki hægt að ljúka þessari umræðu án þess að fá botn í þetta. Með hvaða hætti ætlar utanrrh., þrátt fyrir þessi rök, að halda því fram að hér sé ekki um að ræða yfirþjóðlega stofnun í þeim skilningi að hún skerði það fullveldi sem okkar stofnanir hafa í framkvæmd lýðræðis í landinu, þingræðis og dómstóla, frá degi til dags í ýmsum málum en ekki í afmörkuðum málaflokkum? Þetta verður hæstv. utanrrh. að skýra betur.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram um fullveldi, afsal á fullveldi, valdaframsal o.s.frv. er eitt athyglisvert. Ég hef engan heyrt halda því fram hér að í þessum samningum sé gert ráð fyrir framsali á valdi Alþingis, löggjafarvaldinu. Ég hef engan heyrt halda því fram að hér væri um að ræða framsal á valdi ríkisstjórnar, þ.e. frá löggjafar - eða framkvæmdarvaldi til einhverrar samþjóðlegrar stofnunar. Það virðist mér vera skýrt.

Þær fullyrðingar hafa verið settar fram.

Ég hef ekki heyrt þær.

Þá átt þú að hlusta betur.

Ég var einmitt að lýsa ánægju minni með það að menn hafa viðurkennt þessar staðreyndir. Það eitt út af fyrir sig er athyglisvert. Við erum hér að ræða um alþjóðasamning sem í fyrsta lagi tekur ekki gildi nema Alþingi Íslendinga hafi samþykkt samninginn sem slíkan. Og það verða engar ákvarðanir teknar innan æðstu stofnana Evrópska efnahagssvæðisins nema með samstöðu. Í því felst m.a. að þar tekur engin ákvörðun gildi í formi nýrra laga eða reglna nema þær hafi verið samþykktar af þjóðþingum viðkomandi EFTA - landa með undantekningunni tæknilegar reglugerðir, sem þá verður kveðið svo á um að löggjafarsamkoma viðkomandi lands framselur það vald í hendur ríkisstjórnar eins og menn þekkja hér með reglugerðarsmíð. Hins vegar hafa menn staldrað nokkuð við dómsþáttinn. Um það eru skiptar skoðanir. Þar hafa menn nefnt til sögunnar nokkra þætti. Í fyrsta lagi er það það sem í þessu samkomulagi er kallað á ensku ,,primacy`` og þýðir þá forgangsréttur sérreglna EES - samningsins. Í annan stað spyrja menn spurninga um bein réttaráhrif laga og reglna í þessum samningi. Í þriðja lagi spyrja menn um hlutverk dómstóls. Fyrst að því er varðar forgangsrétt laga og reglna, þá hef ég um það þetta að segja: Samkvæmt íslenskum rétti ber að túlka íslensk lög í samræmi við þjóðréttarskuldbindingar. Hvað þýðir þetta? Það þýðir það að ef Alþingi Íslendinga staðfestir alþjóðasamning þannig að hann er orðinn þáttur í okkar íslensku löggjöf þá er það skuldbinding af hálfu ríkisins sem er túlkuð sem sérregla og hefur forgang umfram aðra íslenska löggjöf ef þar verða árekstrar í milli. Hlutur löggjafarvaldsins er í engu skertur. Hvað er að segja um bein réttaráhrif? Menn þekkja til þess innan Evrópubandalagsins að þar hafa þjóðþing og ríkisstjórnir framselt vald í hendur samþjóðlegum stofnunum. Framkvæmdastjórnin hefur þar vald til þess að gefa út ,,directive`` sem hefur lagagildi. Að því er varðar EES - samninginn geta þessir samningar og lög á grundvelli hans ekki fengið bein réttaráhrif, tekið lagagildi, nema því aðeins að um lögfestingu þess hafi verið að ræða á þjóðþinginu. Hér segir: ,,Í EFTA - ríkjunum þarf að lögfesta EES - reglurnar til þess að þær öðlist bein réttaráhrif.`` Gert er ráð fyrir því að gengið verði úr skugga um við nýja lagasetningu að hún brjóti ekki í bága við þjóðréttarskuldbindingar viðkomandi ríkis. EFTA - ríkin hafa bent á að hægt sé við lögfestingu samningsins að setja ákvæði sem kveður á um að EES - reglur gildi sem sérreglur gagnvart öðrum lögum samkvæmt þessu. Þá er spurt um dómstól. Ég hef þegar svarað því að breytingin að því er varðar niðurstöðu um dómstólinn og hlutverk hans er fyrst og fremst í því fólgin að ekki er á það fallist, það er ekki partur af samkomulaginu, að hann kveði upp forúrskurði, sem hefði verið samkvæmt kröfu EFTA - ríkjanna, ekki EB, kröfu EFTA - ríkjanna, meginhlutverk dómstólsins og hefði verið að mati sérfræðinga um 80 -- 90% af þeim málum sem hann hefði um fjallað. Hvert er þá hlutverk þessa dómstóls úr því að hann kveður ekki upp forúrskurði? Hlutverkið er þetta: Að kveða á um lausn deilumála, einkum og þar á meðal varðandi túlkun á EFTA - reglum að frumkvæði eða beiðni pólitísku nefndarinnar yfir EES eða þátttökuríkja. Í annan stað er það að leysa úr deilum og úrskurða í deilum milli eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA - lands, þ.e. milli ríkisins og eftirlitsstofnunarinnar. Í þriðja lagi að úrskurða í málum sem eru flutt af fyrirtækjum eða aðildarríkjum gegn úrskurðum EFTA - eftirlitsstofnunarinnar og varða túlkun á samkeppnisreglum. Þetta er hlutverk þessa dómstóls. Það er með öðrum orðum minna en ráð var fyrir gert. Hvað er þá að segja um hliðstæður og fordæmi? Hliðstæðurnar og fordæmin eru þau að við höfum á Alþingi Íslendinga í mörgum tilvikum, áratugum saman samþykkt alþjóðasamninga sem fela í sér sambærilegar skuldbindingar. Hér hafa verið nefnd dæmi: Lög nr. 30/1932, sem eru Norðurlandasamningur um viðurkenningu dóma, lög nr. 101/1972, sem fjalla um skattamál, lög nr. 93/1962, um innheimtu meðlaga. Íslendingar hafa einnig samþykkt lögsögu alþjóðadómstóla undir þeim sáttmálum sem þeir eru aðilar að, samanber Mannréttindadómstól Evrópuráðsins. Það er mat lagalegra sérfræðinga okkar að þessi dómstóll samkvæmt þessu verksviði geti ekki verið skilgreindur sem hæstiréttur Íslands, að það er rangt þegar menn segja að hæstiréttur Íslands flytjist við þetta til Lúxemborgar. Þar á það við að fari landsdómstóll ekki eftir niðurstöðu EES - dómstóls þá gildir niðurstaða landsdómsins gagnvart aðilum málsins. Menn hafa spurt um eftirlitsstofnunina, hvort hún væri dæmi um yfirþjóðlegt vald og vitnað í ummæli, greinilega að lítt athuguðu máli, í fréttum þar sem var viðtal við Gunnar G. Schram lagaprófessor. Þau ummæli voru ekki nákvæmari en svo að honum sýndist, honum virtist eitthvað, en það þyrfti margra og nánari skýringa við. Ef menn hafa skoðað það mál með eftirlitsstofnunina þá er það fjarri öllum sanni að fara að lýsa henni sem einhverri yfirþjóðlegri stofnun. Það er ekkert valdaframsal umfram þetta. Ég hef aldrei sagt annað en þetta: Það er ekkert valdaframsal í þessu fólgið umfram það sem felst í alþjóðlegum skuldbindingum samkvæmt hliðstæðum og fordæmum og er fólgið í því að slíkar alþjóðlegar skuldbindingar eru metnar sem sérreglur og hafa ákveðinn forgang að íslenskum rétti.

Er það líka lítt athugað hjá Gro að komast að sömu niðurstöðu?

Ég ætla ekki að kveða upp neina úrskurði hér og er ekki til þess hvort þessi mál líta eitthvað öðruvísi við gagnvart norsku stjórnarskránni enda snertir það ekki kjarna þessa máls. En að því er varðar t.d. túlkun á stjórnarskránni, af því að menn hafa verið að gera því skóna, þá segir svo í skýrslu utanrrh., frá því núna í lok seinasta þings: ,,Íslenska stjórnarskráin hefur, eins og framangreind dæmi bera með sér, verið túlkuð með tilliti til aukins samstarfs þjóða og þróunar á alþjóðavettvangi. Telja verður að þær hugmyndir sem varða valdsvið sameiginlegra stofnana á Evrópska efnahagssvæðinu falli innan ramma stjórnarskrárinnar eins og hún hefur verið túlkuð fram að þessu.`` Ég hef að sjálfsögðu rætt þetta mál við þá menn sem helst hafa verið nefndir hér til sem sérfræðingar. Ég hef engan mann, lögfræðing eða þjóðréttarfræðing, heyrt halda því fram að þessar skuldbindingar sem við nú höfum lýst kalli á einhverja breytingu á íslensku stjórnarskránni. Hvort því háttar eitthvað öðruvísi til í Noregi, ég vissi að svo var a.m.k., má vel vera. Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Austurl. komst svo að orði áðan að hann teldi mikilvægt að tiltrú milli manna héldist, hvort heldur er í stjórn eða stjórnarandstöðu, ekki síst í mikilvægum málum sem varða þjóðarhag. Ég get gert þessi orð hans að mínum og ég tek eindregið undir þau. Mér finnst það athyglisvert að hann sker sig úr að mörgu leyti sem stjórnarandstæðingur yfirlýstur, hann hefur í engu breytt þeirri skoðun sem hann fylgdi sem aðili að ríkisstjórn. Hann styður þessa samninga, hann vill að við náum þessum samningum, varaformaður Framsfl., að því tilskildu að þær forsendur sem lagðar voru haldi. Það þykir mér virðingarvert. Hann sagði hins vegar að formaður Alþfl. yrði nú að sitja uppi með það að honum hafi kannski þótt eitthvað óþægilegt hvernig stefna Alþfl. gagnvart Evrópubandalaginu var túlkuð af hálfu framsóknarmanna. Ég var ekki að tala þar neitt um óþægindi. Ég var að tala um óheiðarleika af þeirri einföldu ástæðu að það fór ekkert á milli mála hver stefna Alþfl. í þessu máli var. Þar stóð skýrum stöfum að Alþfl. útilokaði ekki aðild að Evrópubandalaginu enda væri gulltryggt að Íslendingar héldu óskoruðu forræði yfir auðlindum sínum, bæði orkulindum og fiskstofnum. Það sem gerðist í kosningabaráttunni var náttúrlega það að þessi orð voru afflutt, rangtúlkuð og út úr þeim snúið. Og þau orð voru látin fylgja að samstarfsaðilinn, Alþfl., en vitað var að ekki hafði farið hnífurinn á milli samstarfsaðilanna af því að við vorum algerlega sammála um það hvernig á þessu máli var haldið, þar gegnir öðru máli um Alþb., hann var sakaður um að vera úlfur í sauðargæru. Hann var raunverulega af frambjóðendaskara Framsfl., sem tugir ef ekki hundruð dæma eru til um, sakaður um það að vera vargur í véum, sakaður um að vera ekki treystandi í helstu sjálfstæðismálum þjóðarinnar. Allt var þetta að tilefnislausu, allt var þetta gert í þeim ómerkilega tilgangi að reyna að krækja sér í atkvæði með upplognum sökum á annan flokk, samstarfsflokk, og þetta var ómerkilegt athæfi. Sem betur fór var þessum áróðri öllum hnekkt og þeir sem honum beittu græddu ekki á því, það græddu aðrir á því. En málinu var unninn mikill skaði vegna þess að þetta gerði málið tortryggilegt að tilefnislausu, ástæðulausu.

Var allt satt sem þú sagðir um Sjálfstfl. í kosningabaráttunni?

Þetta er ástæðan fyrir því að við þurftum að skjóta lausu skoti fyrir bóginn á framsóknarmönnum í þessu athæfi þeirra. Og ég veit ekki til að við höfum farið að einu eða neinu leyti með rangt mál í því. Mér var ekki kunnugt um t.d. einhver dæmi frá 1977 eða 1981 um einhverjar formlegar viðræður við Evrópubandalagið um gagnkvæm skipti á veiðiheimildum. Ef það eru staðreyndir þá er það eitthvað sem mér var ekki kunnugt um. Virðulegi forseti. Það er eitt atriði enn sem rétt er að vekja athygli á að lokum. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson flutti ræðu sem skar sig dálítið úr öðrum ræðum. Þar var farið með pólitíska orðaleiki og sett á svolítil sýning og menn krafðir svara við spurningum sem farið var fram með nokkuð geyslega. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson taldi að þetta einfalda nei sem ég gaf við retorík Ólafs Ragnars Grímssonar hefði verið eitthvað háskalegt. Það er mesti misskilningur.

Það var retorík sjútvrh.

Það er mesti misskilningur. Spurningin sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson vildi beina til mín var þessi: Útilokar þú aðild að Evrópska efnahagssvæðinu ef því skilyrði er ekki fullnægt að við fáum tollfrjálsan aðgang fyrir sjávarafurðir, að tollar verði felldir niður af sjávarafurðum? Mitt svar var nei. Nú geta menn, sem þekkja kannski lítið til málsins, túlkað það eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson var fljótur að gera í sinni mælskulist sem einhverja stórmerkilega yfirlýsingu. En hafi ég einhvern tímann heyrt oftúlkun þá var það nú það, hv. þm. Vegna þess að á hvaða grundvelli ætlum við að meta hagsmuni Íslands, ávinninginn í samanburði við skuldbindingar eða óhagræði af aðild að Evrópska efnahagssvæðinu? Þar er eitt mál öllum öðrum mikilvægara og það er þetta: Fyrrverandi ríkisstjórn og núverandi ríkisstjórn hafa báðar dregið línuna þar sem þær segja: Við munum ekki fallast á aðgang að auðlindinni fyrir tollaívilnanir eða niðurfellingu á tollum. Það er kjarni málsins. Það er hið mikilvæga í málinu. Þar er grunnlínupunkturinn dreginn. Við vitum á þessari stundu út af fyrir sig ekki hvert tilboð Evrópubandalagsins verður. Það er hygginna manna háttur að gera ráð fyrir því að þeir gefist ekki upp við það sem er skuldbinding þeirra samkvæmt samningsumboðinu, sem er einfaldlega það að krefjast einhverra veiðiheimilda, jafnvel þótt þeir dragi eitthvað úr ýtrustu kröfum. Ef synjað er um veiðiheimildir þá er það viðleitni Evrópubandalagsins að leita eftir jafnvægi innan greinarinnar og að meta þá eitthvað minna þær tollaívilnanir sem væru í boði. Þegar ég svaraði fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar á stundinni að við synjuðum þessari hugmynd, þessu óformlega tilboði, þá var það m.a. af þeirri einföldu ástæðu að aðgöngumiðinn sem við hefðum átt að borga, sem var 30.000 tonn í þorskígildum, var miklu, miklu hærra aðgönguverð en niðurfelling allra tolla á núverandi útflutningi Íslands. Tollamálið í þessu máli er nefnilega ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er að þeir komist ekki hingað að auðlindinni. Það er kjarni málsins. Við börðumst fyrir þeirri formúlu og komum henni inn í 15. gr. að þetta mál ætti ekki að semja um á grundvelli einhvers jafnvægisreiknings innan greinarinnar sjálfrar, heldur út frá heildarmati á hagsmunum allra aðildarríkja, út frá samningnum í heild. Þeir menn sem halda því fram að tollarnir sem íslenskur sjávarútvegur nú greiðir lendi, þegar seljendamarkaður er gildandi, nærri því allur á neytendum m.a. á saltfiskmörkuðum á Spáni, þeir eru þá ekki að græða neitt á niðurfellingu á tollum. Við borgum þá enga tolla eða hvað? Menn hafa verið að halda því fram hér að þetta sé svo. Þetta dæmi er dálítið öðruvísi. Þar að auki er rétt að bæta því við að mitt svar, mitt einfalda nei-svar, við hv. þm. sem spurði var m.a. byggt á því að ég heyrði það á öllum hans málflutningi að hann hefur ekkert kynnt sér þessi mál af neinni alvöru frekar en skýrsluna sem fjmrn. gaf út í hans nafni. Spurningin var nefnilega þessi: Að fella niður tolla af sjávarútvegi. Þegar menn skoða tollskýrslurnar um það og tollskrárnúmerin um það þá væri krafa um að það yrðu felldir niður allir tollar af öllum tollskrárnúmerum allra sjávarafurða. Það hefur aldrei verið krafa okkar Íslendinga. Ég er ekkert sérstaklega að berjast fyrir því að tollar verði afnumdir á sumum þeim tegundum af fiski sem Norðmenn flytja út einir. Ég er ekkert að gera þá kröfu að tollnúmerin verði hreinsuð. Ég er að berjast við að fá afnumda tolla á tilteknum tegundum af fiskafurðum, ekki síst unnum fiskafurðum. Mér er ekkert mjög mikið í mun að Evrópubandalagið haldi áfram 0% tollum eða 2% tollum á óunninn fisk þannig að við höldum áfram að flytja út hráefni í fiskvinnsluna þeirra, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson. Þetta nei-svar mitt var nefnilega að mjög vel yfirveguðu ráði. Málið er nefnilega dálítið flóknara en það. Það á ekki að svara svona spurningum út af fyrir sig með jái eða neii, það er alveg rétt. En retorík Ólafs Ragnars Grímssonar gerði ráð fyrir því að hann teldi sig hafa hankað utanrrh. með einhverjum hætti á þessu svari og ég hafði svo sem gaman af að leika leikinn með honum. En túlkun hans á því máli var öll önnur og gaf ekkert tilefni til þess.

Ég þarf að bera af mér sakir hér, það er alveg á hreinu.

Ég sé ekki að út af fyrir sig þurfi ég að svara frekar. Ég tek undir með þeim sem hafa sagt að þessi langa umræða hafi að mörgu leyti verið fróðleg og hún hefur skýrt margt. Hún hefur alla vega leitt það í ljós að þetta mál er ekki einfalt og það er ekki svarthvítt, það er ekki verið að selja landið. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson gaf þá afdráttarlausu yfirlýsingu hér, þótt annað hafi heyrst á þeim framsóknarmönnum í kosningabaráttunni, það er verið að selja fisk. Það er alveg ljóst. Það er verið að reyna að tryggja það að Ísland geti nýtt sér þann hag sem það fyrirsjáanlega getur haft af aðild sinni að þessum innri markaði. Það er ekki verið að afsala fullveldi Íslendinga og það er ekki verið að framselja löggjafarvald eða framkvæmdarvald í hendur yfirþjóðlegum stofnunum þótt ég geri ráð fyrir því að enn geti menn skoðað einhver álitamál. Hvað meina menn með tilfærslu valda á dómssviðinu? Þar geta menn lesið margar mismunandi skoðanir lagasérfræðinga, m.a. eina líka frá norskum prófessor sem skrifar mikla bók um það að engin alþjóðleg stofnun geti risið undir þeirri skilgreiningu að heita yfirþjóðleg stofnun.

Svavar Gestsson : Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. svaraði því miður ekki nægilega skýrt þeim spurningum sem ég bar fram fyrir hann áðan í fullri alvöru. Hann flutti nokkurn texta um dómstóla og lög sem flokkast undir það sem heita sjálfsagðir hlutir og er ekkert merkilegt við. Eins og t.d. það að þegar við höfum gerst aðilar að einhverjum alþjóðalögum þá túlki menn íslensk lög í samræmi við þjóðréttarskuldbindingar og slíkt geti haft forgang umfram aðra eða nýja íslenska löggjöf. Það er í sjálfu sér ekkert merkilegt við það og það er engin speki. Það er ekkert svar heldur við því sem ég var að tala hér um áðan. Hæstv. ráðherra vék aðeins að dómstólum og sagði: ,,Það er þrennt sem dómstóllinn á að gera``, ef ég tók rétt eftir. Það er í fyrsta lagi túlkun á EFTA-reglum eða EES-reglum. Í öðru lagi á hann að úrskurða í deilum milli ríkis og eftirlitsstofnunar, ég hygg að það sé rétt eftir haft. Í þriðja lagi á hann að úrskurða um samkeppnisreglur. Þegar um þessi mál hefur verið fjallað áður, m.a. í málflutningi þingmanna Framsfl., hefur ævinlega verið talað um þetta þannig að þessi dómstóll eigi að takmarka sig við samkeppnisreglur. Hv. 1. þm. Austurl. hefur aftur og aftur talað um að það sé allt í lagi ef um það er að ræða að svona dómstóll takmarki sig við samkeppnisreglur. Nú er það hins vegar ljóst að þessi dómstóll mun auðvitað koma víðar við sögu eins og hæstv. ráðherra rakti. Og hæstv. ráðherra nefndi nokkur dæmi sem hann taldi vera hliðstæð, sem er algerlega fráleitt að bera saman, að mínu mati. Hann nefndi t.d. það að við hefðum gerst aðilar að norrænum samningum m.a. um skattamál og meðlagagreiðslur. Munurinn á þeim samningum og þessu er sá að hér er gert ráð fyrir því að dómstóllinn úrskurði í deilu á milli ríkis, þ.e. íslenska ríkisins, og eftirlitsstofnunarinnar, erlends aðila og fjölþjóðlegs aðila. Það er auðvitað reginmunur á því hvort um er að ræða slíka úrskurði eða einhver almenn norræn ákvæði um skyldur til meðlagsgreiðslna, svo þarft sem það nú er og brýnt eins og allir menn þekkja. Hér er því um algerlega ósambærilega hluti að ræða að mínu mati. En það mikilvæga hins vegar sem hæstv. utanrrh. sagði svo að lokum í sinni ræðu var það og ég vil vekja athygli alls þingheims á, sem eftir lifir hér enn í þessum stólum, það er það: Það getur vel verið að menn vilji skoða nánar einhver álitamál í sambandi við þessa hluti. Þá er auðvitað komið að því sem hv. 8. þm. Reykn. nefndi fyrr á þessum fundi að það er auðvitað nauðsynlegt að utanrmn. kembi álitamál af þessu tagi og geri það vandlega og átti sig nákvæmlega á því hvert menn eru að fara. Auðvitað kann það líka að vera svo að eitt og annað í þessum fræðum standist út af fyrir sig þau stjórnarskrárákvæði sem við eigum þótt það standist ekki norsku stjórnarskrána. Það stafar m.a. af því að okkar stjórnarskrá er að stofni til afar gömul. Norska stjórnarskráin hefur hins vegar verið endurnýjuð og endurskoðuð nokkrum sinnum á öldinni. M.a. var hún endurskoðuð í tengslum við umræður um hugsanlega aðild Norðmanna að Evrópubandalaginu á sínum tíma. Þá var sett inn 93. gr. sem ég var að vitna til áðan. En þó hún hafi verið sett inn við þær aðstæður í raun og veru til að opna, að ég segi ekki að teppaleggja, fyrir hugsanlegri aðild Noregs að Evrópubandalaginu, þá er hún samt þröskuldur núna í þessu EES-máli, sem hlýtur að vera athyglisvert umhugsunarefni. Það er auðvitað alveg ljóst að í umræðum hér á Íslandi um það sem heitir yfirþjóðleg stofnun vantar margar blaðsíður og marga kafla. Og þar hafa ekki farið fram nægilega glöggar rannsóknir með hliðsjón af okkar lögum og hefðum og stjórnarskrá. Ég held að það sé nauðsynlegt að það verði gert og ég held að það sé alveg augljóst mál að hér hafa verið færð, m.a. af mér nú á þessari nóttu, fullgild rök fyrir því að það er ástæða til að spyrja spurninganna og fullgild rök fyrir því að það er rangt sem hæstv. utanrrh. sagði hér aftur og aftur fyrr í umræðunum, að það væri svo sem ekkert yfirþjóðlegt í þessu. Aftur og aftur kom það fram hjá ráðherranum, en svo er það ekki, hér er bersýnilega um það að ræða að það er verið að takmarka þann umsvifa- og valdsrétt sem grunnstofnanir okkar fullveldis hafa, án þess að það þýði fullveldisafsal eða alvarlega fullveldisskerðingu í heild. Það er ekkert slíkt uppi. Ég skora á hæstv. utanrrh. í þessu máli að sýna okkur, sem hér höfum verið að tala við hann, a.m.k. sanngirni og a.m.k. meiri sanngirni en mér fannst hann sýna hv. 1. þm. Austurl. hér áðan, fjarstöddum, þegar hann las yfir honum hér svar til Framsfl. sem ég er þó ekki sérstakur milligöngumaður fyrir.

Ólafur Ragnar Grímsson : Ég þakka virðulegum forseta fyrir að leyfa mér að bera hér af mér sakir. Hæstv. utanrrh. sakaði mig um það að ég hefði farið hér með retorík og svar hans, hið umrædda ,,nei`` sem hann gaf hér, hefði verið viðbrögð við þeirri retorík. Þetta er rangt hjá hæstv. utanrrh. Sá texti sem ég fór með var orðréttur frá hæstv. sjútvrh. Og ,,nei-ið`` var svar við hæstv. sjútvrh. Sá langi kafli í ræðu hæstv. utanrrh. sem hann fór með hér áðan og sagði að væri svar við minni retorík var hins vegar svar til hæstv. sjútvrh. þótt hæstv. utanrrh. kysi að nota mitt nafn til þess að það væri ekki eins áberandi að hann var að deila í grundvallaratriðum við samráðherra sinn, hæstv. sjútvrh. og fyrrv. formann Sjálfstfl. Þess vegna er nauðsynlegt að það komi hér fram að það voru ekki sakir á mig sem hæstv. ráðherra var að svara heldur var það svar hæstv. utanrrh. til hæstv. sjútvrh. þar sem skýrt kom fram að hæstv. utanrrh. er í grundvallaratriðum ósammála því sem hæstv. sjútvrh. sagði hér sem höfuðatriði í sinni ræðu og þar með hefur staðfestst enn á ný grundvallarágreiningur innan þessarar ríkisstjórnar um höfuðatriði þess máls sem hér hefur verið rætt í dag og í nótt.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og þá er þessari umræðu lokið. Svona til fróðleiks þykir forseta ástæða til að geta þess að hér hafa verið haldnar 30 ræður á um 11 klukkustundum, þannig að væntanlega hafa þetta orðið gagnlegar umræður.