Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Herra forseti! Ég sé eiginlega ekki ástæðu til að tala neitt um þetta frv. N. hefir orðið sammála um að leggja til, að það verði samþ. óbreytt. - Það hefir legið fyrir undanförnum þingum, og allar þær ástæður, sem voru fyrir því á þinginu 1933, að það þótti nauðsynlegt að láta þurfa leyfi til þess að flytja út kjöt til Noregs og jafna útflutninginn á milli útflytjenda, eru til staðar enn. Hv. þm. þekkja því gang þessa máls og þurfa þess vegna ekki að eyða tíma í að ræða það. N. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.

*Flm. (Emil Jónsson): Þetta frv. lá fyrir þessari hv. d. á síðasta þingi, en var ekki útrætt. Þá heyrðist ekkert um málið frá þeirri n., sem málinu var vísað til. Veit ég ekki, hvað til þess hefir komið. Ég tel þetta mál svo mikilsvert, að ég vil leyfa mér að vænta þess, að öðruvísi verði á því tekið en á síðasta þingi, og að reynt verði að afgreiða það sem fyrst og á sem heppilegastan hátt. Legg ég til, að málinu verði vísað til 2. umr. og sjútvn., með ósk um, að sú hv.n. geri því fljót og góð skil. Tel ég að n. geti ekki afgr. það á annan hátt en þann, að mæla með framgangi málsins í einhverri mynd, og að hún geti með engu móti staðið á móti því. - Annars vísa ég til grg., sem fylgdi frv. þessu í fyrra, og umr., sem þá fóru fram um málið.

*Bergur Jónsson: Hv. flm. hefir algerlega gengið framhjá því að gera tilraun til að koma fram með neinar ástæður, sem eru höfuðskilyrði fyrir því, að taka megi eignir manna eignarnámi samkv. 62. gr.stjskr., sem sé þær, að almenningsþörf krefjist slíks, þó að hann gaspri hér eitthvað í grg. um landkosti á Reykhólum. Hv. þm. segir, að ég muni hafa lesið þetta frv. illa. Þó að það sé eftir hann, þá hefi ég lesið það vel. Það er stutt og lítill vandi að skilja það. Það er náttúrlega alveg rétt hjá hv.þm., að það hljóðar aðeins um heimild til að taka eignarnámi. En ég man ekki eftir neinum eignarnámsl., þar sem talað er um meira en heimild. En þó er alltaf með slíkum l. ætlazt til, að sú heimild verði notuð. Ég vil ennfremur benda á það, með leyfi hæstv. forseta, að flm. segir sjálfur í lok grg. frv.: „Að öllu þessu athuguðu má það teljast alveg sjálfsagt, að ríkið tryggi sér eignarhald á þessari kostajörð, í stað þess að hún verði látin níðast niður og ganga úr sér í skammvinnum ábúðum og með sískiptandi leiguliða, sem lítt hafa möguleika til að nytja hana út í æsar.“ Í þessu liggur það, að í raun og veru ætlast hv.flm. alls ekki til þess, að hér sé aðeins um heimild að ræða, heldur vill hann láta það vera skyldu stj. að nota eignarnámsheimildina gagnvart erfingjum þessum. Og ég get ekki snúið frá því, að mér finnst slíkt vera dálítil harðýðgi gagnvart þessum erfingjum. Mér finnst hart aðgöngu að hlaupa á stað með eignarnám á meðan eignin er undir skiptum. Hv. þm. var með einhverjar dulbúnar hótanir í minn garð, að mér skildist, er hann var að tala um, að við gætum talað um þetta mál á öðrum vettvangi. Ég skal segja þessum hv.þm. það, að ég hræðist nú ekki, þó að hann vilji tala við mig á öðrum vettvangi. Ég hefi viljað það, en hann hefir alltaf reynt að skjóta sér undan því í Barðastrandarsýslu, að tala við mig á opinberum fundum. Í þess stað hefir hann því meira talað um mig á bak og rægt mig á ýmsa lund. En við skulum vona, að í næstu kosningabaráttu þori hann að koma framan að mér. Og þá skulum við sjá, hvernig fer. Hv. þm. leggur til, að frv. verði vísað til landbn. Ég held nú, að það megi eins vel ganga til allshn., og legg ég það til. Annars geri ég ráð fyrir, að ég muni bera fram frv. um heimild fyrir stj. til að kaupa eða taka eignarnámi þessa jörð, með því skilyrði þó, að rannsókn sýni, að jörðin sé þannig löguð, að ástæða sé til, að hún verði almenningseign. Ég ætla að lesa hér uppkast að þessu frv.: „Nú kemur það fram við rannsókn, sem ríkisstj. lætur fara fram á landgæðum Reykhóla í Reykhólahreppi, að það sé sérstaklega hagkvæmt fyrir almannastofnun eða að landgæði séu slík, að jörðin sé einkar vel fallin til að vera almenningseign, og er ríkisstj. þá heimilt að leita samvinnu við erfingja Þóreyjar Pálsdóttur um eignarrétt á jörðinni, eða ef samningur takast eigi, taka jörðina eignarnámi samkv. l. nr. 64 14. nóv. 1917, um eignarnám.“ Ég álít, að með þessu væri öllum gert jafnhátt undir höfði og leitazt við að sýna erfingjum Þóreyjar Pálsdóttur sanngirni. Ég get ekki skilið, að nokkur ástæða sé til að beita þá meira harðræði en aðra menn. Auk þess er það ríkisstj. að öllu leyti betra, að á undan fari rannsókn, sem skeri úr um það, hvort ríkinu sé hagur að því að eignast jörðina. Það er rétt, sem hv.flm. sagði, að hús á jörðinni eru í mikilli niðurníðslu. Jörðin hefir beðið mikið tjón af því, að hún hefir verið leigð dýrt en minna verið hugsað um að bæta hana. Ef ríkið eignaðist jörðina, yrði það óhjákvæmilega að leggja fram mikið fé til endurbóta á henni. Ég þekki svo vel til þessarar jarðar, að ég get fullyrt, að það er ekki heiglum hent að hafa þar sæmilegan búrekstur án þess að geta varið til þess allmiklu fé. Jörðinni fylgja mikil hlunnindi, en þau eru mest í eyjum úti og notfærsla þeirra vinnufrek. Af jarðhita er þarna hægt að hafa mikil not. T. d. hefir læknisbústaðurinn allan hita þaðan. Þá gæti komið til mála, eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni, að koma á kartöflurækt á jörðinni, en ég held, að það myndi aðallega standa þar í vegi, hve afskekkt jörðin er.

Páll Zóphóníasson Það hefir komið fram till. um, að þessu máli verði, að lokinni þessari umr., vísað til landbn., sem ég á sæti í. Í tilefni af því langar mig til að fá nokkrar upplýsingar, helzt við þessa umr. Mér hefir skilizt, að í okkar l. sé svo ákveðið, að til þess að réttlætanlegt sé að taka jarðir eignarnámi þurfi að vera til staðar sérstök almenn þörf, sem réttlæti það, að eignarrétturinn sé tekinn af eigendum einhverrar eignar, sem leggja skal undir það opinbera. Nú hefi ég að vísu heyrt það frá hv.flm., að hann telji þessa jörð heppilega til þess að reisa á henni heimili fyrir vandræðabörn og að í landi hennar sé jarðhiti, sem einhverntíma í framtíð megi nota. En mér hefir skilizt, að hvorugt þetta mál lægi þannig fyrir, að það ætti að fara að framkvæma þessi mannvirki eða stofnanir nú, þannig að hægt sé að réttlæta það út frá því, að hið opinbera tæki jörðina eignarnámi. Sem sagt, það, sem mig langar til að fá upplýsingar um, er, hvaða almenningsþörf krefji það, að jörð þessi verði nú þegar tekin eignarnámi. Hinsvegar er ég hv.þm. sammála um, að gott væri, að ríkið eignaðist Reykhóla með samkomulagi við eigendur jarðarinnar um kaup á henni. - Og að endingu: Ef almenningsþörf krefur, að ríkið eignist þessa jörð, og þá e. t. v. með eignarnámi, hver er þá þessi almenningsþörf ?

Jón Pálmason Það er dálítið óvenjuleg aðferð að láta þetta frv. fara í gegnum d. án þess að það gangi til n.; og ekki sízt þegar um svo mikilsvert mál er að ræða sem hér er á ferðinni, þá tel ég ekki forsvaranlegt að afgr. það án nefndar. Ég skal ekki lengja mikið umr. um þetta frv., en ég geri ráð fyrir, að einhverjum öðrum en mér kunni að þykja það nokkuð viðurhlutamikið að ganga til atkv. um það án þess að það sé athugað í n. - En ég kvaddi mér hljóðs sérstaklega vegna þess, að ég tel þær breyt. á samvinnulögunum, sem í frv. felast, algerlega ófullnægjandi. Lögin eru frá 1921, eins og tekið hefir verið fram, og lít ég svo á, að fyrst þau eru nú á annað borð tekin til athugunar, þá eigi að gera á þeim fleiri og róttækari breyt. en hér er stungið upp á. Ég skal ekki fara út í öll þau atriði, sem þar gætu komið til greina, en halda mér við þau atriði, sem frv. fjallar um, og þá sérstaklega ótakmörkuðu ábyrgðina. Það er gert ráð fyrir því í 2. gr. frv., að eigi beri skylda til að hafa ótakmarkaða ábyrgð í þeim samvinnufélögum, sem kaupa inn og selja vörur. Ég lít svo á, að eins og nú er komið, þá sé það sannað, að þessi ótakmarkaða ábyrgð hafi ekkert verið notuð í viðskiptalífinu, og ennfremur, að hún geti ekki komið að neinu haldi. Og sönnunin felst í því, hvernig kreppulánauppgerðin var látin fara fram. Reynslan var sú, að þó að lýst væri ábyrgðar- og skuldakröfum á þá menn, sem í kaupfélögunum voru og aðrir voru samábyrgir með, þá var krafan alls ekki tekin til greina. Fjárhagur hvers félagsmanns var gerður upp í kreppunni án þess að nokkurt tillit væri tekið til hinnar ótakmörkuðu ábyrgðar hans í kaupfélaginu. Þar með var því slegið föstu, að þessi ábyrgð kæmi ekki að neinu gagni. - Ef nú á að breyta þessu samábyrgðarákvæði samvinnulaganna, þá álít ég, að sú breyt. þurfi að vera miklu róttækari. Hér er í þessu frv. aðeins gert ráð fyrir að heimila sölufélögum að starfa á grundvelli samvinnulaganna, án þess að þau hafi ótakmarkaða ábyrgð. En þessi heimild mundi ekki verka neitt fyrir þau. Sláturfélögin hafa nú þegar haft þessa heimild í lögunum síðan 1921, en hún hefir bara ekki verið notuð, af því að Samband ísl. samvinnufélaga hefir neitað sölufélögunum um að nota slíka heimild til þess að hafa takmarkaða ábyrgð; þetta er mér kunnugt um. En þannig stendur á um þau sölufélög, sem hafa sérstaklega kjöt til sölu, að þeim er ekki unnt að verzla gegnum aðra heildsala en S. Í. S., af því að það er varla um aðra aðilja að ræða hér á landi, sem verzla með það erlendis. Út af fyrir sig er ekki nema gott eitt um það að að segja, að kjötverzlunin sé á einni hendi, ef sölumeðferð þess er í góðu lagi, sem ég vil ekki efast um að sé, en út í það fer ég ekki lengra í þessu sambandi. - En það er vitanlegt, að þar sem heimild sölufélaganna til hinnar takmörkuðu ábyrgðar er ekki enn komin til framkvæmda, þá mundi sú heimild, sem þetta frv. veitir, ekki heldur verða notuð, þó það verði gert að lögum. Ég álít, að ef þessu ákvæði samvinnulaganna verður breytt, þá eigi að gera það á svo róttækan hátt, að hin ótakmarkaða samábyrgð verði alls ekki leyfð, heldur beinlínis strikuð út úr lögunum. Þessi fyrirhugaða breyt. samkv. frv. er því algerlega ófullnægjandi og kemur ekki að því gagni, sem vakir fyrir hv.flm. - Mér finnst réttast, þótt þetta frv. sé hér til 2. umr., að því verði vísað til n. Legg ég því til, að umr. verði frestað og málinu vísað til nefndar.

*Flm. (Hannes Jónsson): Ég vil benda á, að þótt hv.þm. A.-Húnv. telji nauðsyn á því að vísa málinu til n. til þess að athuga hin einstöku ákvæði, og sennilega þá líka til þess að athuga frekari breyt. á samvinnulögunum, þá kemur fram hjá honum einmitt ákveðin skoðun á aðalefni frv., - skoðun, sem ég geri ekki ráð fyrir, að breytist neitt, þótt málið verði athugað í nefnd, sem hann á ekki sæti í. Nei, einmitt það, að hann kemur fram með sína ákveðnu skoðun í þessu efni, sannar það, að málið liggur ljóst fyrir mönnum og að það þarf ekki að ganga til n. til þess að menn skapi sér skoðun um það, hvort eigi að samþ. þessar breyt. eða ekki. Hv. þm.N.-Þ. benti á, að frv. hefði ekki fengið þá afgreiðslu í n., sem nauðsynleg sé til þess að hægt sé að taka málið hér til meðferðar. Hv. þm. ættu að athuga, hvernig ýms nál. eru úr garði gerð, sem nú er farið að flytja á þingi, hvernig n. skila málum frá sér. Oft og tíðum er það þannig, að nál. eru ekki heil lína, í mesta lagi tvær línur, og skýrt frá því, að meiri hl. eða n. sé sammála um að frv. nái fram að ganga, eða sé því andvíg og leggi til, að frv. verði fellt. Svona eru rökstudd þau álit, sem n. flytja hér á Alþingi. - Ég sé ekki ástæðu til þess að láta þetta mál fara til n. til þess að fá yfirlýsingu einhvers í n., sem er málinu andvígur, um það, að hann geti ekki fallizt á þessar breyt. á samvinnulögunum, sem í frv. standa, og muni því greiða atkv. á móti því. En ég vil minna á, út af orðum hv.þm.N.-Þ., að þetta frv. sé ekki flutt eftir tilmælum samvinnufélagsskaparins í landinu, að ég gat þess fyrst þegar ég flutti þetta mál hér á þingi, að það væri flutt eftir ósk manna úr kaupfélagi Reykjavíkur. Ég ætla, að jafnvel þótt það félag sé ekki í Sambandinu, þá sé fullkomin ástæða að taka til greina óskir þess um, slíkar breyt., og ekki sízt ef þeir menn eru sannfærðir um, að það, sem fram á er farið, sé stefna í rétta átt. Ég sé ekki annað en hv.þm. A.-Húnv. ætti líka að geta fallizt á þetta, þó að hann sé nú það staðari gagnvart ótakmarkaðri ábyrgð en ég, að hann vill nema það alveg úr lögum, að nokkurt félag hafi heimild til þess að hafa ótakmarkaða ábyrgð. Það finnst mér hastarlega að farið, ef á að neita mönnum um að koma á hjá sér ótakmarkaðri ábyrgð, því að það má segja, að utan samvinnufélagsskaparins bindist menn slíkum fjármálasamtökum, að í framkvæmdinni verður ábyrgðin alveg ótakmörkuð, þegar miðað er við fjárhagsafkomu þeirra manna, sem til slíkra fjármálasamtaka stofna. Ég vil því mælast til þess við hæstv. forseta, áður en að ég fer lengra út í að ræða um þetta, að þessari umr. verði haldið áfram. Ég skal ekki standa á móti því, að málinu verði vísað til n., ef ég fæ að heyra frá þeirri n., sem hafði málið til meðferðar á síðasta þingi. hv.allshn., að hún muni skila málinu frá sér svo snemna, að það geti fengið afgreiðslu hér á þinginu. Það er ekki forsvaranlegt með mál eins og þetta, sem ekki er svo frekt á starfskrafta þingsins, að láta það liggja óafgr. í n. mánuð eftir mánuð og þing eftir þing. Þá er betra að ganga frá þessu máli dauðu og láta það ekki vera að flækjast fyrir til skammar fyrir þingið og leiðinda fyrir þá, sem vilja berjast fyrir því, að málið fái afgreiðslu.- Ég ætla svo ekki að fara frekar út í þetta fyrr en ég heyri, hvort hæstv. forseti sér sér ekki fært að halda áfram þessari umr. og vísa málinu til n. fyrir 3. umr. Ennfremur vil ég mælast til þess, að einhver úr hv.allshn. - og þá helzt form. hennar - vildi gefa yfirlýsingu um það, hverrar afgreiðslu málið mætti vænta hjá n., ef það færi þangað.

Flm. (Sigurður Einarsson) Mér þótti skrítið, að hv. 2. þm.N.-M. stóð hér upp og hélt því fram, að mér hefði láðst að gera grein fyrir almenningsþörf þeirri, er lægi bak við þetta frv. Ég held, að það hafi verið á síðasta þingi, er þessi hv.þm. kom fram með frv. um eignarnámsheimild á landi fyrir hestabeit handa kaupfélagi einu. Ef það á að vera almannaþörf, en ekki alhestaþörf, sem ræður því, hvenær land skal tekið eignarnámi, þá getur engum blandazt hugur um, að mitt frv. á meiri rétt á sér en hans frv. í fyrra. Ætla ég svo ekki að þjarka meira um það atriði. Mér þótti vænt um að heyra hv.þm. Barð. lýsa aðalefni frv. síns. Hann leggur til, að stj. sé heimilað að kaupa eða taka eignarnámi jörðina Reykhóla í Reykhólahreppi. Ég ber fram frv. þess efnis. og stj. sé heimilað að taka jörðina eignarnámi. Ég get gjarnan bætt því við frv. mitt, að heimila megi kaup á jörðinni, svo að þetta yrði þá eins hjá okkur. Virðist þá, sem milli okkar ætti að geta orðið gott samkomulag um það, að jörðin þurfi að vera opinber eign. Annars get ég bent hv.þm. á það í sambandi við hina hjartnæmu lýsingu hans á því, er hann var skiptaráðandi að þessu búi, og tillitssemi þá, sem honum ætti að vera skylt að sýna erfingjunum, að hann leyfir sér að hella yfir erfingjana níði, þess efnis, að þeir hafi leigt jörðina dýrt og nítt hana niður á alla lund, - níði, sem ég hefi aldrei leyft mér að bera fram. - Ég ætla svo ekki frekar að elta ólar við þessa grautargerð hv.þm. Hann blæs sig upp og deilir á mig fyrir frv. það, sem ég ber fram, en lýsir svo yfir því merkilega, að hann ætli að koma með frv., sem er algerlega samhljóða mínu, og þykist svo hafa unnið reginsigur.

Flm. (Sigurður Einarsson) Hér er farið fram á, að ríkisstj. verði heimilað að taka eignarnámi jörðina Reykhóla í Barðastrandarsýslu ásamt öllum hlunnindum, sem henni fylgja og eru mikil. - Um þessa jörð er það öllum kunnugt, sem eru staðkunnugir þarna vestur frá, að hún hefir frá fornu fari verið eitthvert hið mesta höfuðból við allan Breiðafjörð. Hún hefir það fram yfir flestar jarðir á Vesturlandi, að þar er nægur jarðhiti til hvers, sem vera skal, en vestanlands er einmitt mjög lítið um jarðhita. Þessi jörð hefir sætt þeim dapurlegu örlögum, að eigendur hennar hafa ekki, ýmsra orsaka vegna, haft ástæðu til að sitja hana sjálfir. Hún hefir verið í leiguábúðum, sem flestar hafa verið skammvinnar, og jörðin svo dýr að fasteignamati, að þess vegna hefir hún verið leigð svo dýrt, að flestum leiguliðum hefir orðið ofviða að sitja jörðina og nytja hana eins og þörf er á. Þetta gerir það að verkum, að hreppsfélaginu hefir ekki orðið sú stoð að búskap á Reykhólum sem annars mætti vera. En hvernig sem menn kunna að líta á það að taka jörðina eignarnámi, þá er það í sjálfu sér augljóst mál, að jörðin með öllum sínum miklu hlunnindum væri betur komin í eigu ríkisins. M. a. sé ég ekki fram á, jafnvel þó að ekki yrði breytt um búnaðarhætti, að í náinni framtíð verði búið viðunanlega á Reykhólum, nema því aðeins, að jörðin verði í eigu þess opinbera. Yrði með því ábúðin tryggari og hresst upp á hús þar, sem kalla má, að séu nú ónothæf með öllu. Ég tel, að það liggi opið fyrir að setja niður á Reykhólum margháttaða starfsemi í þágu hins opinbera, fremur en víða annarsstaðar. Eins og kunnugt er, hefir mjög verið um það rætt að koma upp heimilum fyrir vandræðabörn, og einkum fyrir vandræðadrengi, sem hér í bæ og í öðrum bæjum fást ekki til að lifa þannig, að þeir komist ekki í bága við guðs og manna lög. Sú aðferð hefir reynzt bezt við slíka drengi að fá þeim nóg viðfangsefni í hæfilegu fámenni úti í náttúrunni og veita þeim fræðslu samhliða. Hygg ég vandfundinn heppilegri stað fyrir slíkt heimili en einmitt þennan stað. Ég hefi einnig bent á, að ef skriður kæmist á um framkvæmd þeirrar hugmyndar, að stofnaðar verði samvinnubyggðir hér á landi, sem ég vona, að verði og að að því verði horfið víðar en 3 Suðurlandi að reisa þær, þá mun varla verða fundinn sá staður vestanlands, sem heppilegri yrði tli þess. Ræktunarskilyrði eru þarna geysimikil og eyjagagn ákaflega mikið, eða var a. m. k. á meðan mannafli var nógur á staðnum til þess að sinna um það eins og þarf. Nú stendur að vísu í frv., að ríkisstj. eigi að vera heimilt að taka þessa jörð eignarnámi. En ég gæti ákaflega vel sætt mig við, að í frv. stæði, að ríkisstj. sé heimilt að „kaupa eða taka eignarnámi“ o. s. frv. Mér er kunnugt um, að þessi jörð liggur nú laus fyrir til kaups. Aðalatriðið í mínum augum í þessu máli er, að jörðin komist í eigu þess opinbera, með það fyrir augum, að unnt verði að nota hana eins og landkostir hennar leyfa, til þess að gera úr henni stað, sem geti orðið hlutaðeigandi héraði til uppbyggingar, en ekki niðurdreps, eins og nú er. Ég vil svo að lokum leggja til, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. landbn., sem ég tel, að þetta frv. eigi einna helzt heima í, þó að sjálfsagt gæti komið til mála að vísa því til allshn. En sem sagt legg ég til, að frv. verði vísað til landbn., og vil skjóta því til hv.nm., að ég hefi ekki hið minnsta út á það að setja, að sú breyt. verði á frv. gerð, sem ég lýsti áðan, ekki sízt ef eigendur jarðarinnar sætt sig betur við það, að eigendaskiptin yrðu með þeim hætti. Et það hefir verið happaráðstöfun, að Reykjatorfan í Ölfusi var gerð að ríkiseign - og um það hygg ég, að enginn efist -, þá yrði það nákvæmlega samskonar happaráðstöfun, að Reykhólar yrðu eign hins opinbera. Og þó að það komi ekki þessu máli við, eru það fleiri svæði, sem sjálfsagt er mjög öfugt, að ekki skuli vera opinber eign. Það er t. d. lítil jörð hér austur í Þingvallasveit, Nesjavellir, sem ætti að verða opinber eign, vegna hins mikla jarðhita, sem þar er. Sama er að segja um Hengilinn. Ég er þeirrar skoðunar, að hið opinbera ætti að eignast slíka staði hið allra bráðasta.

Flm. (Emil Jónsson) Ég get verið stuttorður um þetta mál. Það lá fyrir á síðasta þingi og varð þá ekki útrætt. Var því vísað til sjútvn., og kom ekki nál. nema frá nokkrum hluta n. Við flm. teljum, að ástæður til að flytja frv. séu óbreyttar frá því í fyrra. Frv. var rætt allýtarlega við 1. umr. í fyrra, og mun ég því ekki að þessu sinni ræða um ástæður þær, sem færa má fram með frv. eða móti. Legg ég til, að frv. verði vísað til 2. umr. og sjútvn.

Flm. (Sigurður Einarsson) Frv., nokkuð svipað því, sem hér liggur fyrir, bárum við fram nokkrir alþýðuflokksmenn á síðasta þingi, og málið er því, að því er ég ætla, hv.þm. kunnugt. - Þær breyt., sem eru á þessu frv. frá því, sem það áður lá fyrir, eru í stuttu máli þær, að hreppsnefndum og bæjarstjórnum er heimilt að efna til þessara námskeiða að vetri til, og er ætlazt til, að ríki og bæjarfélög eða hreppsfélög kosti þau í sameiningu. Með þessu er það lagt í vald bæjarstjórna og hreppsnefnda, hvort þær yfirleitt ráðast í þessar framkvæmdir eða ekki, og verður þó hlutaðeigandi bæjarstjórn eða hreppsnefnd að meta þörfina á að gera eitthvað fyrir atvinnulausa unglinga, eða hvort fjárhagsgetan er þannig, að hreppsfélagið eða bæjarfélagið geti ekki lagt út í það. Þá er líka í 3. gr. nokkuð vikið frá því, sem áður var, þannig að námsgreinar eru taldar upp, en rýmkað svo, að leggja má stund á hverja þá námsgrein, sem henta þykir. Þetta er gert með tilliti til þeirrar reynslu, sem þegar er fengin hér í Reykjavík, þar sem rekinn hefir verið skóli fyrir atvinnulausa unglinga og þeir hafa stundað líkamlega vinnu, svo sem jarðrækt suður í Fossvogi, jafnframt bóklegu námi. Að öðru leyti er þetta hugsað svo einfalt sem verða má. Bæjarstjórnir og hreppsnefndir eiga að hafa frumkvæðið að þessum framkvæmdum, þar sem þess er talin þörf; að öðru leyti fara skólanefndir með framkvæmd þessara mála. Svo er ákvæði um, að skýrsla skuli send fræðslumálastjóra á hverju ári. - Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um það, hver nauðsyn er á að skapa atvinnulausum unglingum einhver viðfangsefni. Ég vil bara minna á, að nú um þessar mundir eru Englendingar að hækka skólaskyldualdurinn, m. a. til þess að girða fyrir, að unglingum sé varpað út í atvinnuleysið áður en þeir eru komnir á þann aldur, að þeim sé minni hætta búin af spillandi áhrifum eða að það sé nokkur von að koma þeim fyrir í atvinnulífinu. Ég vil svo segja eins og ég sagði þegar málið kom fyrst fyrir þessa hv. d., að mér skilst, að þér geti ekki verið stofnað til stórra útláta fyrir ríkissjóð, þar sem gert er ráð fyrir, að ríkissjóður styrki þessi námskeið með átta krónum fyrir mánaðarkennslu hvers nemanda. Það verður á tiltölulega fáum stöðum, sem þetta kemur til framkvæmda fyrst um sinn, og ég ætla, þar sem bæjarstjórnum og hreppsnefndum er falið að eiga frumkvæðið að þessu, að fjárhagur þeirra sjálfra verði nægilegt aðhald með, að ríkissjóði verði ekki bundnar óhæfilegar byrðar. En ég vil taka það fram, að fjölda manna í þessum bæ sárnaði, hvernig fór um þetta mál á síðasta þingi. En héðan af verður ekki staðið á móti þessu máli, þar sem Reykjavíkurbær hefir hafizt handa um framkvæmdir í þessum efnum. Ég geri svo að till. minni, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til menntmn.

Flm. (Sigurður Einarsson) Ég mun ekki fara að metast um það við hv.þm. Barð., á hvers eða hverra atkv. ég komst inn í þingið. Ég held, að þetta sé í 3. sinn, sem þessi hv.þm. notar ræðutímann í Alþ. til þess að kveinka sér eitthvað undan þessari ráðstöfun hv.fyrrv.þm.N.-Ísf. En það fer að vekja athygli, ef hv.þm. Barð. teygir oftar hér í d. fram sínar særðu hendur til þess að biðja einhvern að sleikja kaunin. - Ekki mun ég heldur jagast við hv.þm. um það, hversu óþarft og vanhugsað þetta frv. sé. Aðeins vil ég benda hv.þdm. á það, að hv.þm. Barð. telur sig vera á ferðinni með frv. um kaup á jörðinni Reykhólum, ef um semjist við eigendur, að undangenginni rannsókn á því, hvort þörf sé á, að jörðin komist í eign ríkisins, og ef rannsóknin leiðir í ljós, að slíkt sé nauðsynlegt. Ég tók það einmitt fram í minni framsöguræðu, að ég gæti ákaflega vel sætt mig við það - og ég benti hv.n. á það -, að viðfelldnara væri að hafa í frv. ákvæði um, að ríkisstj. skyldi vera heimilt að kaupa eða taka eignarnámi þessa jörð. Því getur varla borið svo mikið á milli í þessu efni hjá okkur hv.þm. Barð., að ástæða sé til að fara í svarra út af þessu frv. fyrir menn. sem hafa nokkurn veginn sæmilega rólegar taugar. Orð hv.þm. Barð. um það, að við jafnaðarmenn viljum svæla undir ríkissjóð allar beztu eignir í landinu, eru ekkert annað en geðvonzka. Og orð hans í þá átt, að hér eigi að beita þrælatökum með því að fyrirskipa eignarnám, eru ekki heldur komin til af öðru en því, að hv.þm. hefir lesið frv. mitt í einhverju villuljósi. Það, sem í frv. er farið fram á, er ekki annað en það, að ríkisstj. sé heimilt að gera þessar ráðstafanir, að taka eignarnámi þessa jörð, eða m. ö. o. að kaupa hana eða taka eignarnámi, samkv. því, sem ég lýsti í minni framsöguræðu, að ég gæti fallizt á, að væri látið standa í frv. En eins og ég tók fram, liggur jörðin nú á lausu frá hálfu eigenda hennar, og hefir hún ítrekað verið boðin til kaups nú. En ekki hefir fengizt boð í hana. sem eigendur geti sætt sig við. Og hv.þm. Barð. veit vel, af hverju það er. Það er ekki af því, að jörðina skorti landkosti né stærð. Hann veit, hv.þm., að það kemur til af því, að jörðin er meira bákn en svo, að menn finnist, sem geti keypt hana og gert sér hana arðberandi að kaupunum loknum. Það er þess vegna ekkert annað en bara getgátur, sem af einhverjum dularfullum ástæðum skortir þann velvilja, sem hv.þm. Barð. vill láta eigna sér í öllu, sem hann talar og gerir, þegar hann gefur í skyn, að með þessu frv. sé verið að ráðast á erfingja Þóreyjar sál. Pálsdóttur. Fyrir mér vakir ekkert annað með þessu frv. heldur en það, að æskilegt væri, að jörðin yrði ríkiseign. Hv. þm. Barð. sagðist ekki sjá, að þetta mál kæmi mér neitt við. Það kemur reyndar mér við nákvæmlega á sama hátt og honum sjálfum og hverjum öðrum þm. Og íbúum Reykhólasveitar kemur þetta mikið við. Hvernig fer um Reykhóla í framtíðinni, ef þeir verða hjáleiga frá Miðhúsum, eins og þeir hafa að nokkru leyti verið undanfarið? Það yrði engum til góðs, - ekki eigendum jarðarinnar, og sjálfsagt síður íbúum hreppsins til góðs. Það getur vel verið, að þetta mál megi tefja með því að segja, að ekki liggi fyrir álít byggt á nægri rannsókn á því, hvort ríkið eigi að kaupa Reykhóla. Stefnan er nú sú, að fara gætilega í því að farga jarðeignum ríkissjóðs. Og þar sem lítið sem ekkert er um jarðhitasvæði á Vesturlandi annarsstaðar en þarna, þá tel ég mjög æskilegt, að hið opinbera eigi Reykhóla. Ríkið hefir eignazt margar jarðir, án þess að nokkur ráðstöfun hafi verið gerð á undan kaupunum um það, til hvers jörðina skyldi nota. Eins og ég tók fram, er það stefnan nú, að ríkið fari gætilega í að selja jarðir, sem stafar m. a. af því, að ekki er nú eins eftirsóknarvert og áður fyrir bændur að leggja stórfé í að kaupa jarðir. Þetta sést greinilega á því, að til eru bændur, sem bjóðast til að gefa ríkinu jarðir sínar, gegn því að það taki að sér skuldir, sem ekki eru nema hluti af því, sem þeir keyptu jarðirnar fyrir. Þá ætla ég aðeins að bæta því við, að það stendur hvergi í frv. né í grg. þess, að það sé vegna veðursældar á Reykhólum, sem mér hefir dottið í hug, að æskilegt væri, að ríkið eignaðist þá. Hv. þm. Barð. gerði mikið úr veðursældinni þar.

Ég nefndi ekki veðursæld á Reykhólum. en sagði aðeins, að þar væri fallegt í góðu veðri

. Jú, hv.þm. talaði um veðursæld þar. En veðursæld er þar ekki meiri en annarsstaðar. Ég verð að álíta, að þegar talað er um mál á þessum grundvelli, þá sé ekki eyðandi tíma hv.þd. í það. Ég óska, að gengið verði til atkv. um að hleypa málinu til 2. umr. og landbn. Svo má tala um það á öðrum vettvangi, hvort það sé óþarft eða óréttlátt, að ríkið eignist Reykhóla.

*Gísli Guðmundsson: Þegar þetta frv. var hér til 1. umr., bar ég fram till. um, að því yrði vísað til n. á milli 1. og 2. umr., af því að hv.flm. hafði ekki stungið upp á því, og virtist meira að segja vera því mótfallinn. Niðurstaðan varð sú, af því að þá var nokkuð fámennt hér í d., að till. mín um að vísa frv. til n. var felld. Þess vegna liggja hér ekki fyrir þau gögn frá n., sem venjulega eru til staðar við 2. umr. og nauðsynleg eru til þess að þdm. geti yfirleitt gert sér ljósa grein fyrir málinu. - Ég mun því eindregið styðja þá till.hv.þm. A.-Húnv., að umr. verði frestað og frv. vísað til allshn. - Ég vil benda á, að það virðist dálítið einkennilegt við flutning þessa frv.; a. m. k. kemur ekkert fram um það í grg., að það sé flutt samkv. óskum einhverra af samvinnufélögunum í landinu eða Sambands ísl. samvinnufélaga. Meira að segja man ég ekki eftir því, þó það hinsvegar geti vel verið, að hv.þm. V.-Húnv. hafi flutt slíkt frv. meðan hann var sjálfur í þjónustu samvinnufélaganna. Það skiptir í sjálfu sér ekki miklu máli, en hitt virðist sjálfsagt, að úr því að frv. er ekki borið fram eftir ósk samvinnufélaganna, þá sé þeim gefinn kostur á að láta uppi álit sitt á því, og það verður ekki gert á annan hátt en að málinu sé vísað til n. og leitað umsagnar um það eins og venja er til. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð. Málið liggur ekki þannig fyrir, að það sé hægt að ræða það eins og venja er til við 2. umr. Þess vegna styð ég þá till. að fresta málinu og vísa því til n.

*Flm. (Hannes Jónsson): Ég þarf ekki að vera margorður um þetta frv.; ég geri ráð fyrir, að hv.þdm. hafi kynnt sér innihald þess. Ég skal aðeins rifja upp aðalatriði frv., en þau eru á þá leið, að skilyrði samvinnulaganna um ótakmarkaða sameiginlega ábyrgð í þeim samvinnufélögum, sem hafa það verkefni að útvega félagsmönnum sínum vörur, verði fellt úr þeim, og að ábyrgðin verði framvegis takmörkuð við ákveðna fjárhæð hjá hverjum einstökum félagsmanni, er ákveðin sé í samþykktum félagsins. Þó má takmörkuð ábyrgð einstaks félagsmanns eigi vera lægri en 100 krónur. - Þetta ákvæði um ótakmörkuðu ábyrgðina var ríkjandi í kaupfélögunum löngu áður en samvinnulögin voru sett. Þá skorti félögin algerlega rekstrarfé, að heita mátti, og þá munu bankar og aðrir, sem leitað var til um rekstrarfé, hafa sett það skilyrði fyrir lánveitingu, að félagsmenn stæðu allir í sameiginlegri ótakmarkaðri ábyrgð fyrir öllum skuldbindingum félagsins. En samkv. reynslu umliðins tíma hefir það sýnt sig, að ótakmarkaða ábyrgðin er hvorki nauðsynleg né heppileg í öllu tilliti, fremur í kaupfélögum og pöntunarfélögum heldur en í öðrum tegundum samvinnufélaga. Það hefir komið í ljós, að hún er í reyndinni meira form en að hún sé raunveruleg trygging fyrir félögin sjálf eða lánardrottna þeirra. Hún hefir ekki gert það gögn, sem búizt var við í upphafi, þannig að ef kaupfélög hafa komizt í þrot, þá hefir ótakmarkaðu ábyrgðin ekki verið notuð. Í raun og veru hefir hún því ekki leitt til annars en að fæla einstaka menn frá félagsskapnum, menn, sem af principástæðum vilja ekki binda sig slíkum ábyrgðum, jafnvel þó að engar líkur séu til, að þeim verði beitt. - Önnur aðalákvæði frv. eru í 4. gr., og eru þau viðauki, sem ætlazt er til, að verði í 5. gr. samvinnulaganna. Er þar gert ráð fyrir, að þeir menn, sem stofna samvinnufélag, setji sér grundvallarákvæði um starfsemi félagsins, og er það stofnsamningur félagsins, sem á að gilda meðan það er við lýði. Með því á það að vera tryggt, að tilgangi félagsins verði ekki breytt, eða starfsemi þess snúið á aðrar leiðir en ætlað var. –Þá er í 5. gr. frv. gert ráð fyrir, að stofnsjóðsákvæði samvinnulaganna gildi ekki fyrir önnur félög en þau, sem veita viðskiptamönnum gjaldfrest. Þau kaupfélög, sem flytja inn og selja vörur til félagsmanna, þurfa að safna fé í tryggingarsjóði, ef þau lána viðskiptamönnum sínum vörurnar, og við því er ekkert raskað í þessum tillögum mínum. En ef hönd selur hendi og félagið veitir engin lán, þá eru ákvæði samvinnulaganna um tillög félagsmanna í stofnsjóð algerlega óþörf. Þá er það verkefni stofnsjóðs ekki fyrir hendi, að tryggja viðskipti félagsmanna gagnvart félaginu, þegar félagið lánar ekki út. Það er vitanlega talsverð kvöð fyrir félagsmenn að leggja 3% af rekstrarhagnaði sínum í stofnsjóð, enda ætlast ég til, að þeir verði leystir undan því; það er ekki frekar ástæða til að halda slíkri kvöð í þeim félögum, sem ekki lána út, heldur en t. d. í framleiðslufélögum, sem eru nú alveg undanþegin stofnsjóðsgjaldi. Ég hefi nú rakið efni frv. í aðaldráttum, og held ég, að öllum hljóti að koma saman um, að þessi atriði séu sjálfsögð, jafnvel þótt ýmsir haldi því fram, að með ótakmörkuðu ábyrgðinni hafi samvinnufélögin átt eitt sameiginlegt stefnumið. Það er líka meira og meira farið að víkja frá henni í seinni tíð, og menn geta fullkomlega lifað og starfað undir merki samvinnuhugsjónarinnar, þó að þeir bindist ekki hinni ótakmörkuðu ábyrgð. - Á hinn bóginn geta þeir, sem vilja, haldið fast við sína ótakmörkuðu ábyrgð, ef þeim finnst hún vera eitthvert allsherjartákn þeirrar trúar, sem þeir hafa á samvinnufélagsskapnum. En fyrir þau kaupfélög, sem starfa í kaupstöðunum og láta hönd selja hendi, er hér opnuð leið til starfa á grundvelli samvinnulaganna, án þess að félagsmenn þurfi að bera ótakmarkaða ábyrgð á viðskiptum hvers annars við félagið. Og slík ráðstöfun ætti líka fremur að hvetja félögin til þess að lána ekki út til viðskiptamanna sinna. Ég held, að ef þessi lagabreyt. hefði slík áhrif, þá væri það eitt nóg, út af fyrir sig, til þess að réttlæta hana. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um frv. frekar, en vona, að hv. d. greiði sem mest fyrir því, svo að það fái fljóta og góða afgreiðslu. En ef einhverjir hv.þdm. hafa áhuga fyrir því að gera aths. við einstök atriði frv., þá óska ég eftir að fá að heyra þær hér í d., því að enn má vel koma að breyt. við frv. - Ég er fús til þess að taka leiðréttingum og auka við frv. fleiri breyt. á samvinnulögunum, ef þær koma fram og ég tel þær nauðsynlegar eða þannig, að þær geti leitt til bóta. Mér er það fyllilega ljóst, að þrátt fyrir þær breyt., sem felast í þessu frv., þá er hvergi nærri tæmt það efni samvinnulaganna, sem þörf er á að endurskoða. Enda er það ekki undarlegt, þar sem lögin eru frá 1921, og engin breyt. hefir verið gerð á þeim síðan. Ég er reiðubúinn til samvinnu við hvern sem vera skal um frekari athugun á þessum lögum, en taldi sjálfsagt að koma fram með þær breyt., sem í frv. felast, og vil, að þær gangi sem fyrst í gegnum þingið.

Bjarni Bjarnason Ég geri ráð fyrir, að þessu máli verði vísað til menntmn., og þar sem ég á sæti í þeirri n., get ég verið stuttorður. En ég vildi þó geta um það, að í lögunum um gagnfræðaskóla er gert ráð fyrir möguleika fyrir því að styrkja unglingafræðsluna í sveitum, kauptúnum og bæjum, og þeir nemendur, sem ekki komast í gagnfræðaskólana eða héraðsskólana, eiga kost á því að fá dálitla aðgengilega kennslu einmitt í gegnum þetta ákvæði, en til þess þarf auðvitað að vera fjárveiting. Nú er að vísu dálítil fjárveiting í þessu skyni, 15 þús. kr., 1936, og sama upphæð áætluð fyrir 1937. Þetta er vitanlega lág fjárhæð, en ég held, að miklu einfaldara væri að hækka hana dálítið heldur en að fara að setja um þetta nýja löggjöf. Þá geta þessir unglingar, sem um er að ræða, notið þessarar fræðslu, og þá ekki síður þeir atvinnulausu heldur en hinir. Mín skoðun á þessu máli hefir því ekki breytzt frá því á síðasta þingi með hliðsjón af þessu. Ég viðurkenni fullkomlega, að það er sjálfsagt og nauðsynlegt að auka alla okkar unglingafræðslu, og ég viðurkenni ennfremur, að það er ekki nema lítill hluti unglinganna, sem kemst í gagnfræðaskóla eða héraðsskóla. Þess vegna er þetta ágætis mál, en ágreiningurinn frá minni hendi er aðeins um það, að ég tel ekki þörf sérstakrar löggjafar um atvinnulausa unglinga. Og ég vil beina þessu inn á þær leiðir, að hækka fjárveitinguna til aukinnar unglingafræðslu. - Ég býst við að fá að gera nánari grein fyrir þessu bæði í menntmn. og við síðari umr. málsins hér í deildinni.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Ég verð, aldrei þessu vant, að taka undir við hv.þm. Barð. (hann er það enn) og tjá honum fylgi mitt í þessu máli. Ég sé ekki, að fyrir 1. gr. frv. á þskj. 23 séu nokkur rök, er staðizt geti gagnrýni. Virðist sem það þurfi fleiri rök til en fram eru tekin í þessari frvgr., og hefir hv.flm. láðst að gera grein fyrir þeim. Hv. þm. Barð. leitaði nú aðstoðar l. og stjskr., sem hans samflokksmenn og sambandsmenn hafa svo mjög fótum troðið á undanförnum þingum. Hann kom þar niður á 62. gr., sem þeir hafa ekki mátt heyra nefnda undanfarið, en hún fjallar um friðhelgi eignarréttarins. Ég benti á það í fyrra, að í stjskr. stæði, að eignarrétturinn væri friðhelgur. Ég man til þess, að fyrir einu ári fluttu samflokksmenn hv.þm. Barð. frv. um eignarnám á landi í Rangárvallasýslu, og vildu þeir taka landið skilyrðislaust, af því að einn kaupfélagsstjóri vildi fá landið undir sig. Þetta var nú í Rangárvallasýslu, sem er að mörgu leyti Gósenland, en nú er að ræða um Barðastrandarsýslu, og um hana berjast einmitt báðir hv.flm. og flokkar þeirra. En nú kúvendir annar hlutinn. Stjórnarskráin segir, að alls ekki megi taka af mönnum eignir þeirra, nema almenningsþörf krefjist. Og þá fyrst, þegar það er sýnt, á lagasetning að koma til. Það stoðar ekki að vitna í l. frá 1917, því að þau greina ekkert um heimild, heldur einungis aðferð við eignarnám. Hér er því allt öðru máli að gegna. Hér er engan veginn sjálfsagt að framkvæma eignarnámið, og því koma nefnd l. hér alls ekki til greina. Í þessu formi er ekki hægt að bera fram málið. Hv. flm., 9. landsk., sagði í grg. (og á því vill hann byggja mál sitt, því að ekki stoðar að byggja á því einu, að jörðin sé kostajörð), að glæsilegt sé að reisa þarna samvinnubyggðir. Þar lá hundurinn grafinn! Nú vil ég minna hv.þm. á, að ekki er nú svo, að það langt sé málunum komið, að samvinnubyggðaverkið sé í framkvæmd. Byrjum annarsstaðar en á Barðaströnd að reisa þær. Ég er svo kunnugur landinu, að ég get fullyrt, að ekki sé tiltækilegt að innleiða merkinguna: samvinnubyggðir=almannaþörf vestur á Barðaströnd. Líka ber þess að gæta, að jafnvel eftir l., sem þeir hafa komið í gegn um nýbýli og samvinnubyggðir, þyrfti ekki, þó að þau yrðu framkvæmd, nema nokkra menn til að mynda þessar samvinnubyggðir, og þeir menn væru þá auðvitað ekki rétthærri en einhverjir aðrir nokkrir menn, sem mynda félag. Annars gætu hvenær sem er þrír eða fjórir menn myndað samvinnubyggðarfélag og komið svo til þingsins og sagt: við erum almenningurinn, - og krafizt eignarnáms á jörðum og landi. Má vera, að þetta gefna tilefni verði til þess, að þeir, sem tilheyra Framsfl., komi brátt niður á réttum stað, stingi fingri í moldina og lykti, hvar þeir standa gagnvart þessum sambandsmönnum sínum, sem komnir eru að því að gleypa þá. Það gleður mig að sjá, að einn þeirra sjálfra réttir nú upp höndina úr kafinu. Ég vil nú grípa í upprétta hönd hans og tosa honum á land. Þetta frv. ætti að verða einskonar áminning til þeirra manna, sem ekki vilja láta taka eigur manna eignarnámi að ófyrirsynju, um að greiða ekki atkv. sitt með slíkum till. Aðeins var einn galli á ræðu hv.þm. Barð., sem sýndi hjá honum nokkra veilu gagnvart þessu gleypimagni sambandsflokksins. Hann segist ætla að bera fram frv. um heimild til kaupa á jörð, en bætir því svo við, að ef kaupin fáist ekki, þá skuli taka jörðina eignarnámi. En það gæti þá farið svo, að hann hnyti þarna um stein, sem ég held, að sé bjarg og að ekki megi velta úr vegi, sem sé stjórnarskrána. Ég vil benda honum á það, áður en hann lætur prenta sitt frv., að hann ætti að sníða það svo, að hann falli ekki sjálfur í þá gröf, sem annar að vísu ætlar að grafa.

Páll Zóphóníasson Ég vildi leyfa mér að gera stutta aths. út af orðum hv.þm. V.-Sk. um það, að ég hafi í fyrra talið almenningsþörf vera til staðar og réttlæta eignarnám á landskika í Rangárvallasýslu. Ég get lýst yfir því, að ég tel það almenningsþörf, þegar um 100 manns þurfa á landi að halda. Hinu, sem hv.þm. V.-Sk. sagði, bið ég menn að taka vel eftir, því að ég er ekki viss um, að það standi í þingtíðindunum, þegar þau verða prentuð. Í blöðum sínum hafa sjálfstæðismenn jafnan viljað eigna sér nýbýlamálið. En nú talar hv.þm. um lög um nýbýli og samvinnubyggðir, sem þeir hafa komið í gegn - það er að segja stjórnarflokkarnir. Hann lýsir hér með yfir því, að stjórnarflokkarnir hafi komið fram þessu máli. Þakka ég honum hér með fyrir yfirlýsinguna og leyfi mér að vonast eftir, að hann striki hana ekki út úr ræðunni í prentun.

Flm. (Páll Zóphóníasson) Ég vil styðja þessa till. Ég álít sjálfsagt, að málið fari til n. En áður en það fer þangað vildi ég mega benda n. á eitt atriði sérstaklega. Það er, að í 4. gr. frv. er gert ráð fyrir, að til þess að sanna, að gjald hafi verið greitt af bréfum, sem gefa það háu vexti, að skalt eigi að greiða af þeim, á að sýna þau árlega lögreglustjóranum, sem stimplar þau. Mér hefir verið bent á, að vissar stofnanir hér á landi, og þá sérstaklega ríkissjóður, eigi mikið af svona bréfum, sem skatt mundi þurfa að borga af. Það er spurning, hvort ekki er hægt að koma þessu fyrir á hagkvæmari hátt, svo að það sé minni fyrirhöfn heldur en því er samfara að stimpla bréfin. Þess vegna vil ég biðja n. að athuga, hvort ekki muni hægt að sleppa alveg að stimpla bréfin, en láta bankana sjálfa draga frá um leið og þeir borga út vaxtamiða. En aftur á móti er ómögulegt að sleppa að stimpla bréf, sem ganga á milli prívatmanna. En ég geri ráð fyrir, að n. sé nú orðin sammála um það, að ekkert réttlæti sé í því að láta sparifjáreigendur hirða 6–7% arð, þegar atvinnuvegirnir standa ekki undir nema tæpum 3%. Það er sjálfsagt að taka nokkuð af þeim vöxtum, sem þeir fá, og verja þeim til þess að lækka útlánsvextina á því fé, sem atvinnuvegirnir þurfa að standa undir. - Ég tek svo undir þá ósk, að málinu verði vísað til nefndar, og vona, að hún sofni ekki á því.

Forseti (JörB): Deildin verður að sjálfsögðu að skera úr því, hvort á að fresta umr. og vísa málinu til n., því að eins og kunnugt er, hafa þm. leyfi til að vísa máli til n. á hvaða stigi sem er. Hinsvegar vil ég beina til hv.þm., ef svo kynni að fara, að málinu yrði frestað og því vísað til n., hvort þeir vildu þá ekki geyma frekari umr. um málið sjálft.

Sigurður Kristjánsson Ég vil leyfa mér að gera þá uppástungu, að þetta mál sæti sömu meðferð og fyrsta málið á dagskránni, að umr. verði frestað og því vísað til n., sem ég ætla, að mundi heppilegast, að yrði fjhn.

*Bergur Jónsson: Hv. 9. landsk. segir, að ég hafi blásið mig upp og deilt á hann út af frv. hans, en komið svo með alveg samskonar frv. Ég verð nú að játa, að ég hefi ekki hingað til haft mikið álit á skýrleika þessa hv.þm., en ekki eykst það við þetta. Ég las uppkast að frv. mínu. þar sem gert er að skilyrði fyrir kaupum á jörðinni eða eignarnámi, að áður fari fram rannsókn á því, hvort nauðsyn beri til, að þessi jörð verði almenningseign. Ég veit, að enginn annar þm. er svo óskýr, að hann sjái ekki, hver reginmunur hér er á. Í frv. hans er beinlínis skipað svo fyrir, að taka skuli af erfingjunum jörðina, rannsóknarlaust og án nokkurrar réttlætingar. Væri hægt að fara sýslu úr sýslu og taka eignarnámi kostajarðir, ef þetta frv. næði samþykki. Hv. þm. hélt því fram, að ég hefði skammað erfingja Þóreyjar Pálsdóttur fyrir meðferð þeirra á jörðinni. Þetta er líklega sagt af ókunnugleika hv.þm. En hann ætti þó að vita - því að ekki er svo langt síðan hún dó -, að það voru ekki erfingjarnir, sem leigðu jörðina, heldur umboðsmaður hennar. Hér er um að ræða misskilning hv.þm., eða þá vísvitandi ranghermi, og þykir mér það reyndar engu ólíklegra. - Að öðru leyti þarf ég ekki að svara honum. Hann gekk yfirleitt á snið við málið. En þar sem hann telur frv. mitt shlj. sínu frv., tel ég víst, að hann muni fylgja því fram. Þó að ég hafi annars ekki miklar mætur á honum, get ég þó þegið atkv. hans. Að lokum endurtek ég þá till. mína, að frv. verði vísað til allshn.

*Bergur Jónsson: Ég veit nú ekki, hvaða hvatir liggja á bak við flutning þessa frv. hjá hv.flm. Ég hefi aldrei vitað til þess, að hlaupið hafi verið til og fyrirskipað eignarnám á jörð, sem nýlega er komin í eign dánarbús. Ég hefi verið skiptaráðandi í því búi, sem hefir haft með þessa jörð að gera, og hefi því nokkra ástæðu til að tala um þetta mál. Í öðru lagi er ég þm. þess kjördæmis, sem jörðin liggur í. En ég veit ekki til, að þessum hv.þm., sem flaut inn í þingið aðallega á atkv. Norður-Ísfirðinga, komi þetta mál nokkurn skapaðan hlut við. Það getur vel verið, að eitthvað sé til í því hjá honum, að ástæða sé til þess, að Reykhólar verði opinber eign. En ég hefi ekki enn séð ástæðurnar til þess, að það sé þar fyrir frekar rétt að beita þeirri harðýðgi við þá erfingja, sem hér eiga hlut að máli, enda þótt margir séu, að taka þessa eign þeirra, sem er hin ein, eign dánarbús þess, sem jörðina á, eignarnámi, frekar en annarsstaðar, fyrr en búið er að rannsaka það til hlítar, hvort slíkt sé nauðsynlegt. Húsameistari ríkisins spurði mig um það í fyrra, hvort Reykhólar væru ekki sérstaklega vel fallnir til kartöfluræktunar vegna þess mikla jarðhita, sem þar er. Ég geri ráð fyrir, að svo sé, og sömuleiðis til ræktunar annara garðávaxta. Jörðin er einnig höfuðból frá fornu fari og geysimikil jörð. En þetta allt út af fyrir sig er ekki nægilegt til þess að réttlæta það að fara nú að hlaupa til og taka jörðina eignarnámi og of þeim mönnum, sem þarna eiga hagsmuna að gæta, og það án undangenginnar rannsóknar á því, hvort slíkt er nauðsynlegt. Það liggur við, að maður spyrji: Hvers eiga eigendur jarðarinnar að gjalda? Því að ég tel, að hér sé stefnt að því að beita þá dálítilli harðýðgi. Til þess að taka megi jarðir eða landssvæði eignarnámi og leggja undir ríkið eftir l. nr. 61 frá 14. nóv. 1917, verða að liggja alveg sérstakar knýjandi ástæður samkv. ákvæðum stjskr. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa þau. Í 62. gr.stjskr. stendur: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.“ Þessar sérstöku ástæður, sem þurfa að vera til staðar, til þess að eignarnám megi fara fram, er ekki neitt minnzt á í frv. eða grg. þess, af þeirri ástæðu, að rannsókn hefir ekki leitt í ljós, að þær séu fyrir hendi, því að málið er sem sagt órannsakað. Þetta frv. er því eitt af því marga, sem sýnir framhleypni og fljótfærni þess hv. uppbótarþm., sem flytur þetta frv. Það er alveg satt, að Reykhólar eru falleg jörð. Þar er fagurt í góðu veðri. Þar eru og mikil hlunnindi og jarðhiti o. s. frv. En slíkt hið sama má segja um jarðir víða á landinu. Og þó þjóta ekki þingmenn - og sízt af öllu uppbótarþingmenn - af stað til þess að koma með frv. um, að þær skuli heimilt að taka eignarnámi, bara vegna þess, að þar er um að ræða góða hluti, sem gott sé fyrir ríkissjóð að eignast. Þó að samband sé á milli Framsfl. og jafnaðarmanna, þá er stjórnarfarið ekki ennþá orðið svo hér á landi, að það sé tilætlunin að svæla undir ríkið allar beztu fasteignir í landinu alveg rannsóknarlaust, eins og hér er meiningin að gera. Það, sem hv.flm. segir í grg. frv. um kosti Reykhóla, er allt rétt. En ókost hefir þessi jörð eigi að síður þann, að henni er dálítið illa í sveit komið. Jörðin er talsvert út úr, og þangað eru vondar samgöngur á sjó. Reykhólar eru mjög innarlega við Breiðafjörð og stór skerjagarður er þar fram undan, svo að illt er fyrir skip að komast þangað. Það stendur alltaf í stríði um að fá skipin til að koma þangað inn eftir. Laxfoss kom eitthvað 4 sinnum til Króksfjarðarness á síðasta ári. Ég veit ekki, hvernig það verður í ár með komur hans þangað. En skipaferðir um Reykhóla eru mjög fátíðar. Ég hefi hugsað mér út af þessu frv. að koma með annað frv., þar sem ríkisstj. væri heimilað ef um semdi við eigendur jarðarinnar, sem eru erfingjar Þóreyjar sál. Pálsdóttur, og að undangenginni rannsókn, að kaupa þessa jörð fyrir hönd ríkissjóðs, ef rannsókn leiddi það í ljós, að jörðin væri sérstaklega vel fallin til þeirra hluta, sem æskilegt væri, að hið opinbera framkvæmdi þar. Og ef rannsókn leiddi í ljós nauðsyn á, að ríkið eignaðist jörðina, þá væri náttúrlega ekkert á móti því í slíku nauðsynjartilfelli að grípa til eignarnáms. - En sem sagt, þetta frv. ber á sér öll merki hinnar vanalegu fljótfærni og framhleypni þessa hv.þm.