Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Umræðan skiptist í þrjár umferðir. Þar sem hæstv. forsrh. hefur þegar flutt stefnuræðu sína er samkomulag um að aðrir þingflokkar en Sjálfstfl. hafi 12 mínútur hver í fyrstu umferð. Í annarri og þriðju umferð hefur hver þingflokkur sex mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi: Sjálfstfl., jafnaðarmenn, Alþb., Framsfl., þingflokkur óháðra og Samtök um kvennalista. Ræðumenn verða fyrir Sjálfstfl.: Þorsteinn Pálsson sjútvrh. í annarri umferð og Guðmundur Hallvarðsson, 10. þm. Reykv., í þriðju umferð. Ræðumenn jafnaðarmanna verða í fyrstu umferð Sighvatur Björgvinsson, 4. þm. Vestf., og Lúðvík Bergvinsson, 6. þm. Suðurl., í annarri umferð og Guðmundur Árni Stefánsson, 9. þm. Reykn., í þriðju umferð. Fyrir Alþb. talar Margrét Frímannsdóttir, 5. þm. Suðurl., í fyrstu umferð, í annarri Kristinn H. Gunnarsson, 5. þm. Vestf., og í þriðju umferð Bryndís Hlöðversdóttir, 12. þm. Reykv. Fyrir Framsfl. tala Halldór Ásgrímsson utanrrh. í fyrstu umferð, í annarri Ingibjörg Pálmadóttir heilbr.- og trmrh. og á ný í þriðju umferð Halldór Ásgrímsson utanrrh. Ræðumenn fyrir þingflokk óháðra verða Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., og Kristín Ástgeirsdóttir, 14. þm. Reykv., í fyrstu umferð, í annarri Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl., og í þriðju umferð Ögmundur Jónasson, 17. þm. Reykv. Fyrir Samtök um kvennalista tala í fyrstu umferð Kristín Halldórsdóttir, 12. þm. Reykn., og í annarri og þriðju umferð Guðný Guðbjörnsdóttir, 19. þm. Reykv. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls Sighvatur Björgvinsson, 4. þm. Vestf., og talar af hálfu jafnaðarmanna.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Hæstv. forsrh. veit hverjir eru helstu andstæðingar ríkisstjórnarinnar. Hann veit hvað ógnar þeirri yfirburðastöðu sem Sjálfstfl. hefur haft um áratuga skeið. Hann veit að alþingiskosningar á komandi vori geta gerbreytt því pólitíska landslagi sem verið hefur á Íslandi í heilan mannsaldur. Hann veit að þær kosningar gætu sett punktinn aftan við langa valdasögu Sjálfstfl. á Íslandi. Þetta veit hann. Þess vegna vék hann máli sínu hvað eftir annað að samfylkingunni og þá ekki síst Alþfl. Aðra andstæðinga nefndi forsrh. ekki. Af þeim hefur hann ekki áhyggjur. Forsrh. sagði að Íslendingar þurfi ekki að hafa áhyggjur af samkeppnisstöðu sinni meðal þjóða heims. Ekki er það nú alveg rétt. Samkvæmt frétt Morgunblaðsins um mat á samkeppnishæfi 46 þjóða er Ísland í 21. sæti, langt á eftir hinum Norðurlandaþjóðunum. Staða landsins fer hríðversnandi vegna aukins viðskiptahalla. Þá er samkeppnisstaða þjóðarinnar talin vera léleg varðandi stjórnsýslu, stjórnun og fjármál. Á sviði tækni og vísinda fellur þjóðin á einu ári í samkeppnishæfi um átta sæti og á sviði alþjóðavæðingar er Ísland í sjöunda neðsta sæti 46 þjóða. Öll þessi atriði, þar sem landið hlýtur lélega einkunn, eru á verk- og valdsviði ríkisstjórnarinnar. Árangur hennar er ekki lofsverður. Fólkið okkar og fyrirtækin standa sig miklu betur. Forsrh. hrósaði réttilega ört vaxandi tekjum af útflutningi hugbúnaðar. Sú atvinnugrein byggir á hugviti og framtaki einstaklinga. Á meðan þeir sækja fram er tölvukennslan í Háskóla Íslands að hrynja. Til að bjargast þarf háskólinn nú að hefja fjársöfnun meðal þjóðarinnar. Ríkisstjórnin byggði ekki upp hugbúnaðariðnaðinn. Það gerðu vel menntaðir og hæfileika\-ríkir einstaklingar. En ríkisstjórnin ber ábyrgð á því að menntunarundirstaða alls þessa er að hruni komin. Forsrh. stillti í ræðu sinni hugmyndum formanns Alþfl. um fjármagnstekjuskatt upp sem valkosti á móti fjármagnstekjuskatti stjórnarflokkanna. Það var fallega gert af honum. Ríkisstjórnin lagði nefnilega 10% skatt á allar vaxtatekjur, hversu smáar sem þær eru, þar á meðal á líknarfélög, börn og gamalmenni. Jafnhliða lækkaði ríkisstjórnin skatta á arðgreiðslur, leigutekjur og söluhagnað úr 40% í 10%. Ríkisstjórnin lagði skatt á sparnað fátæka mannsins til þess að geta lækkað skattana á hlutabréfaeigendum, leigusölum og verðbréfasölum. Formenn A-flokkanna vildu setja frítekjumark sem undanþægi almennan sparnað en skattleggja vaxtatekjur umfram það eins og aðrar tekjur og þeir vildu ekki lækka skatt á arðgreiðslur, leigutekjur og söluhagnað. Ég er reiðubúinn til að leggja þessa tvo valkosti um skattlagningu fjármagnstekna hvenær sem er undir dóm þjóðarinnar og óttast ekki afgreiðslu hennar. Í ræðu forsrh. kom fram að engar ráðagerðir eru hjá ríkisstjórninni um að gera breytingar á gjafakvótakerfinu. Áfram ætlar hún að afhenda nokkrum einstaklingum og fyrirtækjum ókeypis aðgang að verðmætustu auðlind þjóðarinnar sem þeir braska svo með sín á milli. Hátt veiðileyfagjald er nú þegar greitt í sjávarútvegi, um 5 milljarðar króna á ári. Þetta veiðileyfagjald greiða útvegsmenn hins vegar hver öðrum, m.a. á kostnað sjómanna, en eigandinn, almenningur, situr hjá, horfir á og stendur ekki reiðari. En þetta kerfi ætlar ríkisstjórnin að varðveita. Stjórnkerfi fiskveiða er gagnrýnt. Flestir eru sammála um að á því þurfi að gera breytingar. Eiga trillusjómenn á sóknarmarki t.d. að lifa af níu veiðidögum á næsta ári? Í fylgiskjali með stefnuræðunni þar sem ráðherrar telja upp lagafrv. sín vekur athygli að sjútvrh. áformar að flytja engar breytingar á lögum um stjórn fiskveiða. Óbreytt skal það allt saman vera. Leifur heppni Eiríksson fann Ameríku. Hæstv. forsrh. sagði okkur frá því í stefnuræðunni og lét þess getið að atburðarins verði sérstaklega minnst eftir tvö ár. Hins vegar gat forsrh. þess hvergi að næsta ár er ár aldraðra. Um málefni aldraðra hafði hann ekkert að segja. Eigi að heldur hafði hann neitt að segja öryrkjum eða fötluðum sem spurt hafa hvað orðið hafi af þeirra hlut í góðærinu. Þeir fengu engin svör frá honum. Þeir munu fá svör frá okkur. Það er ekki nýtt að forystumenn Sjálfstfl. reyni að gera jafnaðarmenn tortryggilega í utanríkis- og öryggismálum. Staðreyndirnar eru hins vegar þær að á sl. rúmum 40 árum hafa jafnaðarmenn stjórnað utanríkismálum Íslendinga í 22 ár, meira en helminginn af tímanum, lengur en nokkrir aðrir. Jafnaðarmenn hafa öðrum fremur mótað utanríkisstefnu Íslendinga sl. hálfa öld og sýnt að þeim er treystandi. Þeim verður áfram treystandi. Herra forseti. Góðir Íslendingar. Samfylking jafnaðarmanna, félagshyggjufólks og kvennalistakvenna hefur kynnt tillögur að málefnaskrá sameiginlegs framboðs. Verkefnaskrá er í vinnslu og kosningastefnuskrá í smíðum. Undirbúningur framboða er hafinn. Gamall draumur um öfluga stjórnmálafylkingu á grundvelli frelsis, jafnréttis og bræðralags er loksins að rætast. Markmið okkar eru skýr. Við viljum berjast með almannahagsmunum gegn sérhagsmunum, beita okkur fyrir hagsmunum fjöldans með venjulegu fólki, með smærri fyrirtækjum og verktökum, með frjálsri og heiðarlegri samkeppni en gegn sérhagsmunum hinna fáu og voldugu. Við fylgjum auðlindastefnu í almannaþágu. Við viljum tryggja sameign landsmanna á öllum helstu auðlindum Íslands í stjórnarskrá. Við viljum breyta nýsettum lögum um eignarhald á auðlindum í jörðu þannig að allar auðlindir undir yfirborði jarðar eins langt og komist verður séu ekki eign einstakra landeigenda heldur verði sameign þjóðarinnar. Við viljum tryggja almenningi umgengnisrétt að hálendinu, öllum landsmönnum jafna aðstöðu til áhrifa á stjórn og nýtingu þjóðlendna og við viljum taka gjald fyrir afnot af auðlindum í þjóðareign til lands og sjávar. Þetta viljum við. Þetta vill ríkisstjórnin ekki. Við viljum forgangsraða verkefnum og setja mennta- og menningarmál í forgangshópinn. Við viljum rækta mannauðinn og auka framlög til þess málaflokks um tvo til þrjá milljarða króna. Þetta viljum við, þetta vill ríkisstjórnin ekki. Við viljum setja jafnréttismálin í öndvegi þannig að jafnréttis- og kvenfrelsissjónarmið setji mark sitt á allar ákvarðanir í stjórnmálum og stjórnsýslu. Af þeim átján þingmönnum sem standa að samfylkingunni eru níu konur, janfrétti kynja í reynd. Þessari stefnu fylgjum við, henni fylgir ríkisstjórnin ekki. Engin kona á sæti í ráðherraliði Sjálfstfl. Framsfl. hafnaði konum þegar Guðmundur Bjarnason vildi hætta. Við viljum leggja sérstaka áherslu á umhverfismál. Við viljum að almannaréttur, vernd lífríkis, sjálfbær nýting auðlinda og sjálfbær orkustefna verði lykilatriði í umhverfisstefnu framtíðar. Við viljum að Íslendingar standi við alþjóðlegar skuldbindingar sínar í umhverfismálum og hafi grundvallarreglur Ríó-yfirlýsingarinnar um samskipti manns og umhverfis að leiðarljósi. Þetta viljum við, þetta vill ríkisstjórnin ekki. Ég hef nefnt nokkur atriði úr málefnaskrá samfylkingarinnar, valkosti okkar sem berjumst fyrir almannahagsmunum. En þar er líka tekið fram að stefna okkar í ríkisfjármálum sé að tryggja stöðugleika, lága verðbólgu og stöðugt gengi. Þetta þýðir að við þurfum að forgangsraða verkefnum eins og við höfum þegar sagt og leita nýrra tekjustofna svo sem með auðlindagjöldum, mengunar- og umhverfissköttum eins og við höfum líka sagt. Við ætlum okkur ekki að fylgja því fordæmi ríkisstjórnarinnar að afla fjár með eignasölu til þess að standa undir rekstrarútgjöldum ríkisins. Þeir sem þannig stjórna í góðæri eiga ekki að kasta steinum úr glerhúsi sínu. Herra forseti. Góðir áheyrendur. Vegna sundrungar jafnaðarmanna og félagshyggjufólks hefur orðið til á Íslandi allt öðruvísi flokkakerfi en í öðrum löndum Vestur-Evrópu. Hér hefur aldrei orðið til sá öflugi flokkur á grunni jafnaðarstefnu, félagshyggju og kvenfrelsis sem frumherjarnir ætluðu sér að stofna. Nú er þetta að takast. Slíkt stjórnmálaafl er loksins að verða til, afl sem getur ógnað veldi sérhagsmuna og pólitískra vörslumanna þeirra. Fram undan eru tímar þar sem sköpunargleðin á að fá að njóta sín. Gleðin við að skapa nýtt afl á nýrri öld. Þar höfum við öll mikilvægu hlutverki að gegna, alþýðuflokksfólk, alþýðubandalagsfólk, kvennalistakonur, þjóðvakafólk, gróskuliðar, verkalýðssinnar, allur almenningur á Íslandi sem aðhyllist hugsjónir jafnaðarstefnu um frjálst samfélag jafnréttis og bræðralags. Við samfylkingarmenn köllum nú á ykkur öll til að byggja með okkur þá brú sem við viljum reisa yfir til nýrrar aldar á vit nýrra tækifæra, á vit nýsköpunar í stjórnmálum á Íslandi. --- Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Hæstv. forsrh. hefur samkvæmt venju flutt þingi og þjóð stefnuræðu sína. Óttalegt þunnildi, upptalning á meintum afrekum ríkisstjórnarinnar. Í þessari ræðu, eins og öllum fyrri stefnuræðum hæstv. forsrh., gleymdist enn og aftur að þakka þeim sem hvað stærstan hlut eiga í bættri afkomu þjóðarbúsins, þ.e. launafólki sem færði á sínum tíma miklar fórnir til þess að ná mætti tökum á efnahagsmálunum. Ráðherra fór heldur ekki mörgum orðum um betri ytri aðstæður sem hafa verulega hjálpað til og lét nægja að víkja nokkrum hlýlegum orðum að samherjum sínum í ríkisstjórninni ef ske kynni að þeir hugsi sér til hreyfings eftir kosningar. Það er vissulega rétt hjá hæstv. forsrh. að við búum að mörgu leyti við bættan hag sem kalla má góðæri. Mælistikur útlendra stofnana segja að hagur þjóðarinnar sé góður að meðaltali og lánstraust eykst á grundvelli þessarar góðu afkomu. Það eru ýmis atriði í þessari yfirlitsræðu sem örugglega getur myndast þverpólitísk samstaða um. Forsrh. boðar t.d. öfluga byggðastefnu en slík orð eru lítils virði ef hún tryggir ekki öflugt og fjölbreytt atvinnulíf á landsbyggðinni, raunverulegt jafnrétti til náms, að heilbrigðis- og félagsþjónusta sé í grundvallaratriðum hin sama um allt land, að möguleikar til að njóta menningar og lista séu ekki bundnir ákveðnum landsvæðum, að rekstrarkostnaður heimilanna sé jafnaður t.d. hvað varðar húshitunarkostnað og vöruverð og að samgöngur verði bættar. Um öll þessi atriði og fleiri sem snerta byggðamál ættum við að geta náð samstöðu ef forsætisráðherra og ríkisstjórn hafa raunverulegan áhuga á að styrkja byggð um landið. Ég tek undir þau sjónarmið hæstv. forsrh. að efla beri kennaramenntun, bæta námsráðgjöf og greiningu á þörfum nemenda með sérþarfir. Það er hins vegar athyglisvert að hæstv. ráðherra lætur nægja að nefna menntun kennara þegar hann ræðir kjör þeirra. Hann minnist ekki einu orði á það hvernig mæta eigi þörfum nemenda með sérþarfir eftir að greiningunni lýkur. Töluvert skortir á að slíkir nemendur fái þá aðstoð sem þeir þurfa í kennslu, sálfræðiþjónustu og félagsráðgjöf. Það er ekki nóg að greina vandann það þarf líka að bjóða upp á úrræði til að leysa hann. Áhugi ríkisstjórnarinnar á að tryggja betur en nú er gert jafnan rétt og stöðu kynjanna er af hinu góða. Ekki veitir af þótt hæstv. forsrh. fullyrði að jafnrétti kynjanna sé með því besta sem þekkist meðal þjóðanna. Líklega er ráðherralið Sjálfstfl. staðfesting á þessari góðu stöðu jafnréttismála að hans mati. Forsrh. gat þess að á undanförnum árum hafi orðið jákvæðar breytingar á sviði dóms- og lögreglumála. Það er rétt. Engu að síður eru mörg stór verkefni óleyst. Það hefði t.d. verið full ástæða til þess að ráðherrann færi nokkrum orðum um þann mikla vanda sem aukin vímuefnaneysla hefur í för með sér. Aukið ofbeldi og afbrot, fjölgun þeirra sem búa á götunni og hafa ekki í nein hús að leita, bæði ungt og gamalt fólk. Það hefur líklega ekki mátt skekkja þá fögru mynd sem hæstv. forsrh. dró upp af veruleikanum með því að eyða orðum í þennan vanda. Er það ef til vill þannig að veruleiki ríkisstjórnarinnar sé allur annar en sá veruleiki sem þjóðin býr almennt við? Skyldu útlendu gestirnir með velferðarmælistikurnar hafa fengið upplýsingar um þann fjölda ungmenna sem verður vímuefnum að bráð á Íslandi? Þeir hafa auðvitað ekki rætt við foreldra þessa unga fólks sem ítrekað hafa átalið stjórnvöld hér á landi fyrir úrræðaleysi. Þeir hafa greinilega ekki heldur talað við þá sem eru heimilislausir og ekki verið sagt frá því hversu stórum hópi fólks er ætlað að lifa á launum sem nægja ekki til framfærslu. Hæstv. forsrh. minntist ekki einu orði á þessi miklu vandamál en hann sagði okkur að álit útlendra samtaka væri það að hér væri nær engin spilling í stjórnsýslunni. Ætli sú könnun hafi verið gerð fyrir eða eftir bankamálin svokölluðu? Voru umdeildar stöðuveitingar kannaðar eða sú mikla eignatilfærsla sem átt hefur sér stað í íslensku þjóðfélagi á undanförnum árum? Ráðherrann væntir mikils af starfi auðlindanefndar sem skipuð var af hv. Alþingi sl. vor að tillögu Alþb. Ég deili þessum vonum með hæstv. ráðherra. Það er nauðsynlegt að skoða alla þætti sem lúta að vernd og nýtingu þeirra auðlinda sem þjóðin er svo rík af. Niðurstöður auðlindanefndar þurfa að liggja fyrir sem allra fyrst. Raunar er illskiljanlegt að ekki skuli fyrir löngu hafa verið farið í þessa vinnu í ljósi þess að margar af þessum auðlindum, sem ættu að vera sameign þjóðarinnar, hafa verið nýttar nánast frá upphafi Íslandsbyggðar. Það er illskiljanlegt að ekki skuli vera búið að skilgreina hverjar þessar auðlindir eru, hvernig skuli staðið að vernd þeirra og nýtingu og hvernig skuli staðið að gjaldtöku fyrir þá nýtingu. Um slíka stefnu og framkvæmd hennar þarf að ná víðtækri sátt í þjóðfélaginu. Hæstv. forsrh. fullyrti í ræðu sinni að Íslendingar séu og verði í fremstu röð á sviði umhverfismála. Að þessu sinni studdi hann ekki fullyrðingu sína með tilvitnun í útlenda gesti með mælistikur eða alþjóðlegar kannanir. Þær notar hæstv. forsrh. aðeins þegar þær falla inn í þá glansmynd sem hann er að reyna að draga upp eins og fram kom í ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar hér áðan. Hið sanna er að við erum eftirbátar margra annarra þjóða á umhverfisverndarsviði og lítið hefur farið fyrir ráðuneyti umhverfismála á þessu kjörtímabili enda hefur það verið aukabúgrein landbrh. og undir hælnum á iðnrh. Þegar sjónarmið umhverfisverndar hafa stangast á við stefnu eða hagsmuni atvinnuvegaráðuneyta hefur umhverfisverndin oftar en ekki verið látin víkja. Ekki er metnaðurinn meiri þegar komið er að því að fullnægja skuldbindingum sem við höfum tekið á okkur með alþjóðlegum samningum á sviði umhverfismála. Þar hafa athafnir sannarlega ekki fylgt fögrum fyrirheitum. Virðulegi forseti. Ég hef fjallað um nokkur atriði úr ræðu hæstv. ráðherra. Í heildina var ræðan rýr. Hann sagði okkur ekkert um þá mynd af framtíðarþjóðfélagi sem hann hefur að leiðarljósi. Ef til vill var það með ráðum gert, myndin er ekkert fögur ef þróunin á að vera í samhengi við það sem gerst hefur hingað til undir stjórn hans með aukinni misskiptingu og gífurlegri eignatilfærslu sem í æ ríkari mæli stuðlar að því að fámennur hópur manna á allt og ræður öllu. Stjórnarstefna Davíðs Oddssonar felur ekki í sér aukinn jöfnuð og réttlæti. Ísland skipar sér í fimmta sæti þeirra þjóða sem mestrar velferðar njóta samkvæmt meðaltalsfræðum alþjóðlegra stofnana sem byggja niðurstöður sínar eingöngu á mælikvörðum fjármagnsins. Af því eigum við að vera stolt, segir hæstv. ráðherra. En því meiri velsældar sem við njótum að meðaltali þeim mun meiri verður skömm okkar þegar horft er til þeirra stóru hópa í þjóðfélaginu sem hafa alls ekki fundið fyrir góðærinu og velsældinni. Á sama tíma og ríkisstjórnin hælir sér af því hvað allt sé nú í lukkunnar velstandi er hér fyrir utan húsið hópur öryrkja að vekja athygli okkar sem hér störfum á Alþingi á því að ríkisstjórn einnar ríkustu þjóðar í heimi telur þjóðina ekki hafa efni á mannsæmandi almannatryggingakerfi. Ekki er langt síðan aldraðir fjölmenntu á Austurvelli í sama tilgangi. Öryrkjar eru að minna á það með þöglum mótmælum í kvöld að tryggingabótum er haldið fyrir neðan allra aumustu kjör sem finnast hverju sinni. Þeir eru að minna á að veikindi og fötlun er ekki hlutskipti sem fólk kýs sér. Það er ríku samfélagi eins og okkar til lítils sóma að dæma þennan hóp til fátæktar eins og gert er. Hæstv. forsrh. gat þess ekki í ræðu sinni hvar við erum stödd í þessum efnum í samanburði við þær þjóðir sem við viljum gjarnan bera okkur saman við. Enda verja nágrannaþjóðir okkar mun stærri hluta þjóðartekna sinna til að tryggja öldruðum og öryrkjum mannsæmandi líf. Þar eru tryggingabætur allt að því tvöfalt hærri en hér gerist. Allt tal um meðaltalsvelsæld og hamingju þessarar þjóðar er blekking á meðan fjölmennir hópar í þjóðfélaginu búa við fátækt. Möguleikar á að skapa þjóðfélag réttlætis og jöfnuðar eru þó líklega óvíða eins miklir og hér. Það er því ólíðandi að misskipting og launamunur skuli aukast á sama tíma og þjóðin býr við ein hagstæðustu skilyrði sem hún hefur upplifað. Vissulega hafa fjölmennir hópar notið þeirrar kaupmáttaraukningar sem hæstv. forsrh. nefndi í ræðu sinni en því sárari verður neyð þeirra sem búa við fátækt, og um leið lítið svigrúm til að njóta lífsins, og þeir eru margir. Góðir áheyrendur. Stjórnmál snúast öðru fremur um forgangsröðun verkefna. Það er deginum ljósara að forgangsröðun forsrh. og fylgismanna hans er allt önnur en hjá þeim flokkum sem ætla nú að snúa bökum saman í baráttu fyrir félagshyggju, jöfnuði og kvenfrelsi. Forsrh. er að vonum óhress með þá samstöðu sem myndast hefur meðal félagshyggjufólks í landinu. Hann sakar samfylkinguna um að sækja í gamalt far. Hann hafnar stefnu sem felur í sér bættan hag og auknar samverustundir fjölskyldunnar. Hann hafnar því að leiðrétta þann ójöfnuð sem skattabreytingar ríksstjórnarinnar höfðu í för með sér með aukinni skattbyrði lág- og millitekjuhópa en minni skattbyrði á þá tekjuhæstu. Honum finnst það óendanlega gamaldags að vilja afnema komugjöld í heilsugæslunni sem er mikilvægasti hluti heilbrigðiskerfisins hvað forvarnir snertir. Ráðherrann ætti að hugsa til þess að nú telur aðeins þriðji hver Íslendingur að hann búi við gott heilbrigðiskerfi. Hæstv. forsrh. kallar það að sækja í gamalt far að aðgangur að menntastofnunum verði óháður búsetu og efnahag og því sé hafnað að opinberar menntastofnanir standi undir rekstri sínum með skólagjöldum. Það er gamalt far að tryggja fötluðum menntun af sömu gæðum og ófötluðum, tryggja að bætur dugi til framfærslu og að tekjutenging þeirra við tekjur maka verði afnumin. Það er í sjálfu sér ekkert skrýtið að hæstv. forsrh. tali um gamalt far þegar hann og ríkisstjórn hans hafa verið á harðahlaupum frá stefnu samstöðu og samhjálpar í átt til þjóðfélags þar sem hver á að vera sjálfum sér næstur, þar sem afl peninganna ræður eitt ríkjum og mannleg gildi eru lítils metin. Við höfum sett fram okkar framtíðarsýn þar sem lögð er áhersla á þau atriði sem hér hafa verið talin upp. Atriði sem hæstv. forsrh. gefur lítið fyrir og fer mikinn um þann kostnað sem þessar breytingar hefðu í för með sér. Hann talar eins og að framkvæma eigi allar þessar breytingar á einu ári, þær verði hrein viðbót við þann rekstur sem fyrir er. Hæstv. forsrh. veit betur, hann er ekkert barn í pólitík. Hann veit að hér er um að ræða sýn okkar á það hvernig skapa má á næstu árum réttlátara þjóðfélag þar sem forgangsröðun verkefna er allt önnur en hjá núverandi ríkisstjórn en rúmast engu að síður innan fjárlagaramma þar sem gætt er stöðugleika í efnahagsmálum. Ráðherrann veit að við teljum brýnt að endurskoða allan ríkisreksturinn. Forgangsröðun og framtíðarsýn okkar sem stöndum fyrir félagshyggju, jöfnuð og kvenfrelsi er einfaldlega allt önnur en hæstv. ráðherra og hann hræðist stefnu okkar og samstöðu. Góðir áheyrendur. Hæstv. forsrh. sagði okkur um daginn söguna af því hvernig amma hans varaði hann við að kaupa þunnildi hjá fisksalanum, en hrædd er ég um að ömmunni, eftir að hafa hlustað á stefnuræðu forsrh., hefði ekki líkað það sem litli drengurinn kom með heim úr fiskbúðinni í þetta sinn.

Herra forseti. Góðir Íslendingar. Farsælt kjörtímabil í sögu íslensku þjóðarinnar er senn á enda. Ef við lítum yfir farinn veg sjáum við að árangurinn hefur verið mikill á þessu kjörtímabili og hæstv. forsrh. gerði góða grein fyrir því í stefnuræðu sinni í dag. Þessi árangur er að sjálfsögðu mörgum að þakka. Hann er m.a. að þakka því að hér hafa tekist góðir kjarasamningar, friður hefur ríkt á vinnumarkaði, náttúran hefur verið okkur gjöful, skilyrði hafa verið hagstæð erlendis en hér hefur líka verið farsæl stjórnarstefna og ríkisstjórnin hefur haldið vel á málum og það er viðurkennt af öllum nema þá kannski stjórnarandstöðunni. Fyrir síðustu kosningar vorum við framsóknarmenn allbjartsýnir. Við héldum því fram að það væri hægt fyrir árið 2000 að skapa hér 12 þús. störf. Við töldum að hægt væri að skapa svigrúm á seinni hluta kjörtímabilsins til að auka útgjöld ríkisins um 3 til 4 milljarða til lífskjarajöfnunar, við töldum mögulegt að auka útgjöld til menntamála svo eitthvað sé nefnt. Ég man það vel að stjórnarandstaðan gerði lítið úr þessum markmiðum og notaði fyrsta veturinn á Alþingi til að hrópa það að við værum að setja fram markmið sem ekki væri hægt að standa við. Það vill nú svo til að 12 þús. störfin verða sennilega nær 14 þús. Skattalækkun á seinni hluta kjörtímabilsins er u.þ.b. 6 milljarðar og skattalækkunin er mest á millitekjufólk --- það er ekki rétt hjá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur að það komi fyrst og fremst hátekjufólki til góða vegna þess að hátekjuskatturinn var hækkaður líka. Útgjöld til heilbrigðis- og tryggingamála á árunum 1998 og 1999 vaxa um 5,7 milljarða að raungildi og útgjöld til menntamála á árunum 1998 og 1999 vaxa um 1,4 milljarða. Þetta er mikill árangur og ekki í nokkru samræmi við þann málflutning sem stjórnarandstaðan hefur haft í frammi og í reynd höfum við aukið útgjöld ríkisins meira en hagfræðingar og ýmsir aðrir hafa mælt með og hafa hvatt okkur til meira aðhalds. Við höfum ekki talið það nauðsynlegt, við höfum talið nauðsynlegra að koma til móts við þarfir almennings, þarfir landsmanna á ýmsum sviðum. Stjórnarandstaðan hefur verið mjög gagnrýnin á þessu kjörtímabili, sérstaklega gagnvart Framsfl. Hún var það að vísu ekki hér í kvöld, sem er nýlunda. Hún hefur stundum verið ómálefnaleg. Hún hefur líka verið málefnaleg en stundum hefur hún verið ansi persónuleg og jafnvel rætin, t.d. í garð heilbrrh. og iðn.- og viðskrh. sem hafa staðið fyrir erfiðum málum. Heilbrrh. hefur staðið með erfiðan málaflokk sem hún hefur leyst vel af hendi, iðn.- og viðskrh. hefur verið með málaflokk sem er sennilega mesti drifkrafturinn í því sem hefur verið að gerast og stjórnarandstaðan hefur almennt verið á móti. Halda menn að það hafi ekki haft neitt að segja að farið var út í stækkun álversins, stækkun járnblendiverksmiðjunnar og að byggja nýtt álver á Grundartanga? Halda menn að það hafi ekki komið ýmsum hjólum í gang í þjóðfélaginu og haft áhrif á ýmsa aðra atvinnustarfsemi í landinu? Halda menn virkilega að við hefðum getað skilað þessum árangri ef við hefðum látið þessar framkvæmdir fara fram hjá okkur? Það hefur verið skapað traust á framtíðinni og landsmenn hafa traust á því að við Íslendingar getum staðið okkur á næstu árum. Það er þess vegna sem fólk fer út í fjárfestingar, það er þess vegna sem fólk fer að búa í haginn, það er þess vegna sem vextir eru að lækka og síðast en ekki síst stendur ekki til að senda komandi kynslóðum reikninginn, heldur þvert á móti að greiða niður skuldir þannig að komandi kynslóðir hafi meiri möguleika. Málefnagrunnur stjórnarandstöðunnar er fullur af góðum óskum og það er vel, en það vantar þar allan efnahagslegan grunn. Það vantar að tala þar um atvinnulíf og verðmætasköpun. Það má vel vera að stjórnarandstöðunni finnist að það skipti engu máli og það sé bara svona einhver miðjustefna og hægri stefna að tala um slíka hluti og það sé vinstri stefna að tala bara um útgjöldin. Ég er nú farinn að halda að það sé skilgreiningin á vinstri stefnu og það virðist vera að formaður jafnaðarmannaflokksins, hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, hafi ekki áttað sig á því að kollegi hans í Þýskalandi vann sína kosningabaráttu undir kjörorðinu ,,hin nýja miðja`` en hann hefur kosið að nota ,,hið nýja vinstri``, eða ég vænti þess að svo verði. Það vantar líka að stjórnarandstaðan skapi traust í utanríkismálum. Það er ekki nóg, hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, að vitna til þess að Alþfl. hafi farið með utanríkismál í rúm 20 ár. Ég hef skilið það svo að hér sé verið að stofna nýjan flokk með nýja stefnu og það vill svo til að þar er skrifuð stefna Alþb. sáluga en ekki stefna Alþfl. sáluga og það er þetta sem skiptir máli. Hv. þm. sagði ekkert um það hver þessi stefna væri, en það stendur í plagginu að til standi að ganga úr hernaðarbandalagi. Væntanlega veit hv. þm. að það er búið að leggja Varsjárbandalagið niður og það er ekki lengur hægt að ganga úr því og eina bandalagið samkvæmt þessari skilgreiningu er gamla NATO og ekki er hægt að skilja það öðruvísi en svo að hinn nýi flokkur stefni að því að einangra Ísland og ganga úr þessu bandalagi og einangra okkur í utanríkismálum. Herra forseti. Það eru mörg verkefni fram undan og það eru þau sem skipta okkur meginmáli og það skiptir meginmáli að við beinum huganum að þeim verkefnum sem bíða okkar. Þar skiptir meginmáli að viðhalda stöðugleikanum og traustinu á framtíðina. Við verðum að verja og efla velferðarkerfið og það höfum við verið að gera. Við höfum verið að efla og verja velferðarkerfið á þessu kjörtímabili, meðal annars með því að stórauka útgjöld til ákveðinna málaflokka þótt það hafi farið fram hjá ýmsum hv. þm. en ég vænti þess að með því að lesa fjárlagafrv. muni þeir komast að raun um hið sanna. Við erum í 5. sæti þjóða sem mestrar velferðar njóta og það eru ekki einhverjar peningastofnanir sem hafa fellt þann úrskurð, það eru stofnanir Sameinuðu þjóðanna sem hafa fellt þann úrskurð og þar eru allir þættir með, þar á meðal umhverfismál. Við þurfum að sjálfsögðu á því að halda að auka þjónustu í heilbrigðis- og tryggingamálum en til þess þurfum við að hafa grundvöll. Við þurfum að auka útgjöld til menntamála. Það vill ríkisstjórnin gera og sinna þeim málaflokki betur og það hefur margt, mikilvægt verið gert í þeim málaflokki undir forustu hæstv. menntmrh. Við eigum að geta lækkað skatta á næsta kjörtímabili og þar þarf að mínu mati ekki síst að huga að barnafólki, að barnabótum og draga enn úr skerðingu þeirra. Við þurfum að tryggja áframhaldandi sókn atvinnulífsins og hagvöxt. Hagvöxtur hefur verið mjög mikill á þessu tímabili. Ef við færum eftir stefnu hins nýja flokks, þá fullyrði ég að það verður enginn hagvöxtur á næsta kjörtímabili. Það er erfitt að sameina áherslur í umhverfismálum og atvinnumálum. Það hefur okkur tekist í sjávarútvegsmálum. Okkur hefur tekist að skapa stefnu sem byggir upp fiskstofnana en eykur arðsemi sjávarútvegsins jafnframt. Þetta skiptir miklu máli. Hér erum við bæði að framfylgja mikilvægum stefnuatriðum í umhverfismálum og í atvinnumálum. Auðvitað má margt betur fara í sjávarútvegsstefnunni og hún hefur verið í stöðugri endurskoðun, en það vitlausasta sem við gerðum væri að leggja hana í rúst eins og sumir boða. Það er líka erfitt að sameina áherslur í iðnaðarmálum og umhverfismálum. Það hafa menn gert og eru að reyna að gera en ég skil stjórnarandstöðuna þannig að hún vilji hætta að nýta auðlindir Íslands í orkumálum, skrifa undir Kyoto-bókunina og þakka fyrir sig og hætta að virkja á Íslandi. Eru þetta áherslur í umhverfismálum? Að hætta að nýta endurnýjanlega orkugjafa? Það er ýmislegt sem við þurfum að gera í landbúnaðarmálum. Þar hefur margt færst til betri vegar en margt er ógert t.d. í skógrækt og ferðaþjónustu sem getur styrkt byggðir landsins. Við eigum líka margt ógert í utanríkismálum. Við þurfum enn að treysta okkar stefnu í öryggis- og varnarmálum. Við þurfum að fylgja eftir þeim breyttu áherslum í þróunarmálum og hjálp til fátækustu ríkja heims sem við höfum breytt og höfum ákveðið að hjálpa mun meir. Við höfum líka komið með breyttar áherslur í viðskiptaþjónustu utanríkisþjónustunnar og þjónustum fyrirtæki og atvinnulíf mun meir en nokkru sinni fyrr. Herra forseti. Góðir Íslendingar. Abraham Lincoln sagði að auður væri ávöxtur erfiðisins en hann hefði aldrei myndast ef erfiðið hefði ekki á undan farið. Ég held að mikill sannleikur felist í þessu og þess vegna þurfum við að viðhalda krafti og bjartsýni því við myndum engan auð nema með krafti og bjartsýni. En við þurfum jafnframt að huga að réttlátri tekjuskiptingu og velferðarkerfi þjóðarinnar og það höfum við gert. Ég viðurkenni það fúslega eins og ég vona að flestir geri hér inni að við verðum að tryggja að allir fái notið ávaxtanna og ekki síst þeir sem minnstan eiga máttinn, því þeir hafa innt lífsstarf sitt af hendi eins og aðrir og tekið þátt í að skapa það velferðarþjóðfélag sem við búum í og eiga þess vegna rétt á sínum skerf eins og allir aðrir og við þurfum að huga vel að því.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Kjarninn í ræðu forsrh. Davíðs Oddssonar var u.þ.b. eftirfarandi: Það er mikið góðæri, og sjá, þjóð mín, það er ég sem hef fært ykkur góðærið. Árangur vor er nánast einstakur á öllum sviðum. Framsfl. sem vér höfum ákveðið að hafa með okkur í ríkisstjórn um þessar mundir er ágætur. Það er í lagi með hann. Það er í lagi með þá Halldór og Finn. En stjórnarandstaðan, hún er nú ekki upp á marga fiskana. Þeir yrðu fljótir að fara með allt í kaldakol. Góðærið er brothætt. Takið því ekki áhættu og treystið á mig. Punktur. Ende. Þetta var í grófum dráttum, herra forseti, að vísu svolítið einfölduð endursögn á ræðu hæstv. forsrh. en þetta var ekki meiri einföldun en umfjöllun hæstv. forsrh. sjálfs um góðærið. Þar var mikil einföldun á ferðum. Hæstv. forsrh. vék ekki að því einu orði að góðærið er nú aðallega drifið áfram af eyðslu umfram efni. Það stefnir í nærfellt 40 milljarða viðskiptahalla íslenska þjóðarbúsins. Hæstv. forsrh. vék enn síður að því hvernig góðærinu er skipt eða öllu heldur misskipt. Það var ekki eitt orð í ræðu forsrh. um hlut öryrkja og aldraðra í góðærinu. Það hefði ekki passað inn í glansmyndina, góðærishjalið. Sú dapurlega staðreynd að þeir sem hvað höllustum fæti standa í þjóðfélaginu hafa setið eftir, hafa ekki borið sama hlut úr vaxandi þjóðartekjum og aðrir. Ég saknaði líka í umfjöllun hæstv. forsrh. að hann færi yfir stefnu ríkisstjórnarinnar í bankamálum og sérstaklega framgöngu hennar í þeim efnum á sl. sumri. Það var ekki bara einföld umfjöllun um það í ræðu forsrh., hún var engin. Hæstv. forsrh. vék líka að sjávarútvegsmálum með afar einföldum og yfirborðslegum hætti. Ég deili að sjálfsögðu þeirri skoðun með sjútvrh. að farsæl fiskveiðistjórnun og ábyrg sjávarútvegsstefna er mikilvæg og einnig að þar hefur ýmislegt vel tekist, jafnvel svo að athygli hefur vakið á erlendri grund, en það er yfirborðslegt að fjalla ekki um þá ágalla sem eru á því kerfi sem við búum við, þá óánægju sem kraumar undir með ýmsa fylgifiska þess. Stjórnkerfi fiskveiða eins og það snýr að smábátum og bátaflotanum er ónýtt. Það eru réttmætar áhyggjur af samþjöppun í greininni og heilbrigðri réttlætiskennd almennings er misboðið með þeim stórvinningum sem einstakir aðilar hirða út úr þessu kerfi þegar þeir hætta og selja öðrum réttindi sín. Á þessum vandamálum er hægt að taka, m.a. með því að gera sölugróðann upptækan í gegnum skattkerfið. Til þess þarf hvorki að fórna stjórnkerfi fiskveiðanna né heldur að leggja milljarða eða milljarðatuga skatt á sjávarútveginn og þar með sjómenn, fiskverkafólk og sjávarútvegsbyggðarlögin. En þá að öðrum hlutum, herra forseti. Það hefur dregið til nokkurra tíðinda í íslenskum stjórnmálum á þessu ári og það hillir undir uppstokkun í flokkaskipaninni sem ýmsir hafa á undanförnum árum talið sér trú um að væri íslenskum stjórnmálum sérstakur fjötur um fót. Nú verður þeim að ósk sinni ef allt fer sem horfir. Það er svo með Ísland að við höfum ekki farið varhluta af nýfrjálshyggjunni sem riðið hefur húsum í vestrænum stjórnmálum frekar en önnur lönd. En það er hljótt um þá staðreynd að það var Alþfl. á Íslandi sem innleiddi hana í Stjórnarráðinu 1991 og færði Davíð Oddssyni húsbóndavaldið á þeim bæ hverju hann heldur enn. Það er enn sjaldnar minnt á þá staðreynd að það voru ráðherrar Alþfl. sem voru duglegustu verkamennirnir í því að innleiða breytingar í velferðarmálum sem eru í anda nýfrjálshyggjunnar og boða aðrar í atvinnumálum og utanríkismálum af sama sauðahúsi. Viðbrögðum vinstri manna við nýfrjálshyggjunni í heiminum má í aðalatriðum skipta í tvennt. Það eru annars vegar þeir sem hafa gefist upp fyrir henni, aðlagað sig að henni, tekið hana upp en boðist til að framkvæma hana með félagslegu ívafi og það eru hins vegar hinir sem hafa ákveðið að berjast gegn henni, bjóða upp á skýran valkost móti þeirri stefnu og láta kjósendur velja um það hvort þeir vilja þjóðfélag mótað af hugsunarhætti nýfrjálshyggjunnar eða vinstri stefnu. Það er enginn vafi á því að umræðan um samstarf vinstri flokka á Íslandi hefur mótast af sterkri stöðu nýfrjálshyggjunnar. Svo rammt hefur kveðið að þessu að mönnum hefur langleiðina tekist að sannfæra sig um að þeir væru einskis nýtir, gagnslausir og áhrifalausir smáflokkar jafnvel þó þeir njóti fjöldafylgis sem á alla venjulega mælikvarða evrópskra stjórnmála teldust umtalsverðir. Lýðræðið, herra forseti, snýst um meira en það að mæta á kjörstað á fjögurra ára fresti og kjósa. Lýðræðið snýst einnig og ekki síður um að í boði séu skýrir valkostir til að kjósa um. Íslensk stjórnmál þurfa ekki á fleiri mórauðum lækjum að halda sem hvorki eru bergvatnsár né jökulvötn. Íslensk stjórnmál þurfa á öflugri vinstri stefnu að halda sem svari við nýfrjálshyggjunni sem hefur verið leiðandi hugmyndafræði. Þeir sem vilja nýfrjálshyggjuna eiga að boða hana og þeir sem vilja slíkt þjóðfélag eiga að kjósa hana og svo geta menn hagrætt og hagrætt með því að hætta að skipta á rúmunum hjá gamla fólkinu eins og dæmin frá Bretlandi og Svíþjóð sanna. Þeir sem vilja aðild að Evrópusambandinu eiga að boða það og þeir sem vilja inn í slíkt batterí eiga að kjósa það. En þeir sem vilja eitthvað annað eiga að boða það og standa fyrir því og bjóða kjósendum þannig skýra valkosti. Um allt land, herra forseti, er fólk nú að gera upp hug sinn til nýs landslags í íslenskum stjórnmálum. Ég skora á alla þá sem vilja að til verði á Íslandi og í íslenskum stjórnmálum rödd sem boðar einarða vinstri stefnu, boðar umhverfisvernd, boðar jafnrétti og boðar þjóðfrelsi og andstöðu við her og hernaðarbandalög að fylkja liði. Það er að hefjast ummótunartími í íslenskum stjórnmálum. Það er veður til að skapa og það er verk að vinna í þágu réttlátara samfélags.

Forseti vill minna á að sömu reglur gilda við útvarps- og sjónvarpsumræður um ávörp, að hv. ræðumenn ávarpi þingmenn og ráðherra með venjubundnum hætti og nefni þá fullu nafni.

Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Í fréttum sjónvarpsstöðvanna í gærkvöldi voru sýndar myndir frá Kosovo af líkum karla, kvenna og barna sem höfðu verið myrt á grimmilegan hátt. Þetta fólk hafði það eitt til saka unnið að vera af albönskum uppruna og búa á landsvæði sem Serbar hafa stjórnað af hörku um árabil. Fyrr í vikunni var hér á ferð framkvæmdastjóri alþjóðlegra stuðningssamtaka við íbúa Austur-Tímor. Hann sýndi okkur myndir af fórnarlömbum indónesískra stjórnvalda sem hafa verið pyntuð á hrottafenginn hátt vegna þess eins að þau sætta sig ekki við stjórn Indónesa sem réðust inn í Austur-Tímor fyrir 23 árum. Þessi tvö dæmi frá ólíkum heimshlutum minna okkur enn og aftur á hvílíkt forréttindafólk við erum á Íslandi. Við búum við frið og öryggi. Auk þess er allt í sómanum að meðaltali og við getum borið okkur saman við nánast hvaða þjóð sem er og verið stolt af. En meðaltölin blekkja. Hér eins og í Evrópu ættum við að beina sjónum að fjölgun aldraðra, gerbreyttum fjölskylduháttum og hópum fólks sem lifir á jaðri samfélagsins nánast utan við lög og rétt. Íslendingar eru ung þjóð en á næstu áratugum mun gömlu fólki fjölga ört. Við erum að byggja upp stórmerkilegt lífeyriskerfi sem væntanlega mun auðvelda okkur að tryggja öldruðum og fötluðum bærileg kjör í framtíðinni. Það firrir okkur þó hvorki ábyrgð gagnvart þeim hópi aldraðra sem býr við afar kröpp kjör né þeim sem minna nú á sig hér utan dyra. Samsetning fjölskyldna er að breytast hér á landi sem annars staðar. Á tæplega fjórðungi heimila býr aðeins einn fullorðinn. Á öðrum fjórðungi heimila búa tveir fullorðnir með börn undir 16 ára aldri. Á tæplega 38% heimila búa fleiri en tveir fullorðnir og engin börn og heimili einstæðra foreldra eru 5,4%. Tölur á borð við þessar hafa vakið margar spurningar meðal þeirra sem spá í framtíðina um þau áhrif sem breyttir fjölskylduhættir eiga eftir að hafa á menningu, félagsþjónustu, atvinnulíf, húsnæðismál o.fl. Mér vitanlega eru ekki til neinar kannanir hér á landi á samsetningu þess hóps eða fjölda þeirra sem eru á jaðri samfélagsins, þeirra sem eru óvirkir og utan við allt, þeirra sem ekki njóta góðærisins margumrædda. Í þeim hópi eru t.d. þeir sem lifa undir fátæktarmörkum, hluti fatlaðra og aldraðra, sjúklingar, unglingar, afbrotamenn, eiturlyfjaneytendur og heimilislausir. Í könnun Tryggingastofnunar á högum fatlaðra hér á landi, sem kynnt var á aðalfundi sl. föstudag, kom fram að í hópi fatlaðra er að finna fólk sem hvergi er skráð, fólk sem hvergi á heima. Það væri fróðlegt að fá að vita hversu margir eru heimilislausir hér á landi en það er einmitt hópur sem sjónir hafa beinst að í öðrum löndum vegna þess að hann fer stækkandi. Hæstv. forseti. Ég fæ ekki séð að pólitísk umræða hér á landi taki nægjanlegt mið af þeim þjóðfélagsbreytingum sem hér hafa orðið og eru fram undan, allra síst að þeir sem lifa á jaðrinum fái þá athygli og aðstoð sem þeim ber. Það kann að reynast okkur hættulegt í framtíðinni. Þess má minnast hér að enska kirkjan sá ástæðu til að skamma stjórnmálaflokkana í Bretlandi, jafnt Verkamannaflokkinn sem Íhaldsflokkinn fyrir að gleyma hinum fátæku í kosningabaráttunni 1997. Þar eins og hér beindist athyglin einkum að hinni breiðu miðju þjóðfélagsins, vinnandi fólki, bæði körlum og konum. Það veitir auðvitað ekki af að rætt sé um stöðu vinnandi fólks, ekki síst kjör kvenna sem enn standa mun lakar að vígi en karlar hvað varðar völd, áhrif og möguleika til að sjá sér farborða. Það veitir ekkert af umræðu um hvernig megi samræma betur einkalíf og atvinnulíf fólks sem kostar svo marga blóð, svita og tár í erli dagsins vegna skorts á þjónustu og sveigjanleika á vinnumarkaði, að ekki sé minnst á nauðsyn breytinga á hefðbundinni verkaskiptingu kynjanna. Umræðan um þá sem verst standa að vígi má þó ekki gleymast. Hæstv. forseti. Íslensk stjórnmál einkennast af mikilli upplausn um þessar mundir. Afleiðingar breyttra þjóðfélagshátta, t.d. mikill flutningur fólks frá landsbyggðinni og kvótakerfið er að kalla fram ný framboð meðal fyrrv. stuðningsmanna Sjálfstfl. Mér segir svo hugur um að mörgum framsóknarmanninum svíði stóriðjustefna síns flokks sem virðist reiðubúinn til að sökkva hálfu landinu í þágu stóriðju sem innan nokkurra ára verður svo tæknivædd að þar mun varla nokkur mannshönd koma nærri. Tilraunir svokallaðra jafnaðarmanna til að búa til krataflokkinn mikla, samfylkinguna, hefur leitt til þess að í stað þess að sameina er búið að sundra rétt einu sinni eins og gerðist 1930, 1938, 1956, 1967, 1983 og 1995. Í valnum liggja Kvennalistinn og Alþb. klofin í herðar niður og ómögulegt er að átta sig á hvert stefnir. En til hvers er þetta allt saman? Að hvers konar samfélagi er verið að stefna og í þágu hverra? Þeim spurningum er enn ósvarað. Stjórnmál framtíðarinnar munu eflaust snúast um hagsmuni og togstreitu milli hópa. Þau munu þó vonandi snúast meira um ákveðnar hugmyndir og lífssýn en um hagsmuni stórra þjóðfélagshópa líkt og einkenndi stjórnmálin á fyrri hluta þessarar aldar. Þau munu m.a. fjalla um þarfir andspænis græðgi eins og presturinn gerði að umræðuefni í frábærri ræðu sinni við setningu þings fyrr í dag. Það verður eflaust tekist á um varðveislu náttúrunnar andspænis nýtingu hennar, um rekstur og umfang velferðarkerfisins, um jafna stöðu karla og kvenna, um lýðræðið og áhrif íbúanna á þróun samfélagsins. Ég vil trúa því að stjórnmál framtíðarinnar muni aftur beina sjónum að grundvallarhugsjónum sem nú skortir svo átakanlega. Ég vona að frelsi, jafnrétti, jöfnuður og ábyrgð á okkar minnstu bræðrum og systrum komist til vegs og virðingar og að Íslendingar beri gæfu til að skapa hér enn betra samfélag jöfnuðar og réttlætis þar sem þeir gleymast ekki sem standa utan dyra. Ég vil sjá umræðu um grundvallarspurningar á þeim átakavetri sem nú fer í hönd. Á meðan við tökumst á um framtíð stjórnmálanna skulum við ekki gleyma því að fyrir utan bíður heimur sem þarfnast okkar. Við Íslendingar eigum sjálfstæða rödd á vettvangi þjóðanna sem við eigum að nýta, í þágu barnanna í Kosovo, í þágu íbúanna á Austur-Tímor sem berjast fyrir sjálfstæði sínu, í þágu allra þeirra sem þrá að lifa við frið, frelsi og öryggi. Ábyrgð okkar er mikil og við erum aflögufær bæði í orði sem efni. Gleymum því ekki þótt fram undan sé kosningaár. --- Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Ræðumenn hafa slegið tóninn og gefið forsmekk af umræðunni í þinginu í vetur. Þeir eru komnir í skotskóna fyrir kosningar að vori og forsrh. gaf upp boltann með sínum hætti fyrr í dag. Ræða hans vakti nokkra undrun. Hún einkenndist af sjálfshóli og því erum við reyndar ekki óvön. Hún bar keim af kosningaskjálfta þar sem biðlað var í allar áttir. En hún var líka gegnsýrð af ótta og ergelsi, ótta við nýjan flokkabræðing eins og hann kýs að kalla samfylkingu á vinstri væng og ergelsi í garð fyrrum samherja við stjórnvölinn sem hann á að vonum bágt með að skilja að skuli nú vilja snúa sér annað. Hann nefndi reyndar ekki brotthlaup fyrrum stórlaxa úr sínum eigin flokki, enda flísin alltaf auðveldari viðfangs. Núningur þessara höfðingja verkar þó líklega fremur eins og skemmtiatriði á þjóð sem samkvæmt alþjóðlegum mælingum er með eindæmum hamingjusöm og óspillt og í fremstu röð hvað varðar jafnrétti þegnanna. Eins og fram kom í stefnuræðu forsrh. trúir hann þessum dularfullu mælingum og er sennilega í hópi hinna hamingjusömu eða kannski væri réttara að segja hina sjálfumglöðu. Um hina tvo hópana skal ekkert fullyrt en á ræðu hans er ekki að sjá að ríkisstjórninni þyki sérstök ástæða til aðgerða hvorki gegn spillingu né ójöfnuði í samfélaginu. Þvert á móti telur hann ástæðu til að hvetja landsmenn til að vera stoltir af því að vera óspilltir upp á 9,3 í einkunn. Það verður augljóslega hlutverk stjórnarandstöðunnar nú sem fyrr að minna á það sem betur má fara í þjóðfélagi hinnar óspilltu hamingju. Þingkonur Kvennalistans munu sem fyrr setja sinn lit á umræðu og þingstörf með flutningi mála sem fyrst og fremst minna á stöðu kvenna í íslensku samfélagi og hvernig má með ýmsum hætti breyta rótgrónum viðhorfum sem reynast þeim fjötur um fót, ekki bara konum til tjóns heldur samfélaginu í heild. Forsrh. fjallaði í ræðu sinni á furðuborginmannlegan hátt um jafnrétti kynjanna sem hann fullyrti að væri með því besta sem þekkist meðal þjóða heims. Hann sá ástæðu til að nefna að þótt enn hallaði á konur, þá hallaði nú líka á karla og gaf með því fyllilega til kynna að hin karlmannlega ríkisstjórn, sem hann veitir forstöðu, mundi gæta vel að hagsmunum karlkynsins við setningu nýrra jafnréttislaga. Hvað sem því líður er það mikil framför hjá forsrh. að minnast yfirleitt á jafnrétti kynjanna í stefnuræðu sinni. Og nú geta sjálfstæðar konur farið að dusta rykið af frægri auglýsingu sinni frá síðustu kosningabaráttu sem flestir héldu allt til enda að Kvennalistinn hefði samið. Ekki er víst að þær hefðu kunnað við endurnýtingu ef Framsfl. hefði haft vit á að verða fyrstur flokka til að nálgast jafnrétti kynjanna í ráðherrahópi sínum. En maddama Framsókn klúðraði því gullna tækifæri á eftirminnilegan hátt og ekki er víst að henni gefist annað slíkt í bráð. Forsrh. varði hluta ræðu sinnar í umfjöllun um nokkur atriði þess frv. til fjárlaga sem dreift var í dag. Hann gat um aukin framlög til menntunar og rannsóknarstarfsemi og er auðheyrt að nú á að bregðast við harðri gagnrýni stjórnarandstöðunnar á undanförnum árum og ávinna sér punkta hjá kjósendum. Við kaupum þó ekki köttinn í sekknum. Stjórnarflokkarnir hafa sýnt ótrúlegt skilningsleysi á mikilvægi þessara þátta, ekki síst þegar harðnar á efnahagsdalnum. Menntun og rannsóknarstarfsemi er einfaldlega grunnurinn að farsæld í efnahags- og atvinnulífi þjóðarinnar og ekki síst farsæld einstaklinganna sem mynda þetta samfélag. Sú viðleitni til átaks í þessum efnum sem sýnd er í nýframkomnu frv. til fjárlaga er góðra gjalda verð en því aðeins ef stjórnarflokkarnir líta á þetta sem upphaf að einhverju meiru því svo sannarlega þarf miklu meira en fram kom í máli forsrh. ef duga skal. Það var líka ýmislegt sem hann nefndi ekki og ástæða er til að hafa áhyggjur af. Við þekkjum áherslur núv. ríkisstjórnar og vitum að fram undan eru hefðbundin átök við fjárlagagerð um forgang verkefna og hvernig tryggja beri félagslegt réttlæti og sem víðtækastan jöfnuð lífsskilyrða almennings í landinu. Einn þeirra þjóðfélagshópa sem líklega hafa ekki verið spurðir um hamingjustigið á heimilum þeirra í mælingavinnu hinna erlendu þjóðarpúlsa eru öryrkjar. Þeir hafa einmitt nú síðustu vikurnar vakið verðuga athygli á því misrétti sem þeir búa við en ýmsir hafa áreiðanlega ekki gert sér grein fyrir. Þær eru ófagrar reynslusögurnar sem við höfum heyrt að undanförnu um ómannúðlega stöðu öryrkja í þjóðfélaginu, um niðurbrot sjálfsvirðingar einstaklinga og um höfnun þessa hamingjusama og óspillta samfélags sem forsrh. er svo hreykinn af. Það veldur áreiðanlega vonbrigðum margra að forsrh. skuli ekki hafa notað þetta tækifæri til að lægja þær öldur réttmætrar reiði sem risið hafa svo hátt að undanförnu. Það eru engin, nákvæmlega engin rök fyrir því að svipta fólk lífsafkomu og þaðan af síður sjálfsvirðingunni. Óljósar yfirlýsingar heilbrrh. nýlega um úrbætur duga ekki til að sannfæra öryrkja um skilning og vilja til að tryggja þeim mannsæmandi aðstæður. Viljinn kemur fram í fjárlagafrv. og það verður að segjast eins og er að honum má helst líkja við litla lús. Þetta er einn þeirra þátta sem taka verður á í fjárlögum næsta árs, svo og reyndar margir aðrir þættir sem varða velferð og aðbúnað sjúkra og aldraðra. Formenn stjórnarflokkanna ræddu góðærið á fundi með fréttamönnum í gær. Nú eru þeir farnir að tala um brothætt ástand og þá hrökkva þeir við sem enn bíða eftir áhrifum margrómaðs góðæris á þeirra eigin afkomu. Öryrkjar, sjúkir og aldraðir spyrja að vonum um hlutdeild í þessu góðæri sem virðist hafa skilað sér svo rækilega til sumra en ekki annarra. Íslenskt velferðarþjóðfélag stendur ekki undir nafni meðan þessir hópar eru svo afskiptir sem raun ber vitni. Auk fjárlaga eru mörg stórmál sem koma til kasta Alþingis á þessu síðasta þingi kjörtímabilsins. Ég nefni breytingar á kosningalögunum, ný jafnréttislög, ný lög um náttúruvernd og mat á umhverfisáhrifum, lagafrv. um lífsýni og gagnagrunn á heilbrigðissviði, auk þess sem fregnir herma að menntmrh. hafi hug á að gera skurk í lögum um útvarp allra landsmanna. Eitt stærsta mál þessa þings og raunar eitt stærsta mál sem Alþingi hefur fengið til umfjöllunar um langt árabil er án efa frv. það um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði sem svo mjög hefur verið til umræðu í þjóðfélaginu nær allt þetta ár. Sú umræða hefur verið mjög gagnleg. Hún hefur varpað ljósi á þá möguleika til upplýsingasöfnunar, rannsókna og vísindastarfsemi sem felast í íslensku samfélagi. Hún hefur einnig varpað ljósi á stöðu mála, hvernig meðferð og nýtingu heilsufarsupplýsinga er nú háttað. Hún hefur vakið til vitundar um nauðsyn þess og mikilvægi að umgangast allar persónuupplýsingar með ýtrustu varúð. Síðast en ekki síst hefur hún vakið upp siðferðilegar spurningar sem nauðsynlegt er að svara áður en Alþingi tekur endanlega afstöðu til frv. Hugmyndin um að draga saman allar upplýsingar um heilsufar, ættfræði og erfðaeinkenni Íslendinga í einn miðlægan gagnagrunn kallar í huga margra fram mynd af alltsjáandi og alltvitandi stóra bróður og vekur upp áleitnar spurningar um það á hvaða leið við erum. Við lifum á öld mikilla framfara, tækni og upplýsinga og einmitt öll þessi vitneskja og tæknikunnátta leggur okkur ríkar skyldur á herðar, að stíga hvert skref af fullri gát svo við æðum ekki fram úr sjálfum okkur og spillum fremur en byggjum upp. Menn eiga ekki að vera svona hræddir við að missa af einhverri ímyndaðri lest og ég hugsa til þess með hryllingi ef ríkisstjórnin hefði haft sitt fram og troðið gagnagrunnsfrv. í gegnum Alþingi í algjörri tímaþröng á sl. vori. Við erum þó hugsanlega nær sannleikskjarnanum eftir alla umræðuna undanfarnar vikur. Í rauninni vefst ekki fyrir nokkrum manni að með samtengingu heilsufarsgagna og tengingu þeirra við ættfræðiupplýsingar, sem eru nánast einstæðar í heiminum, geta myndast forsendur fyrir örari framþróun í læknisfræði en málið hefur fleiri hliðar og stóra spurningin er hvort rétt sé með tilliti til lögfræðilegra, félagslegra og ekki síst siðferðilegra álitaefna að gera það með samtengingu slíkra upplýsinga í einn miðlægan gagnagrunn sem breytir í raun verðgildi þeirra og nýtingarmöguleikum. Ekki er öruggt að þeir muni allir leiða til góðs og eitt er víst að verði af stofnun eins miðlægs gagnagrunns er nauðsynlegt að lögfesta hvernig ekki má nýta hann. Önnur hlið málsins er svo hvort réttlætanlegt sé að fela slíkan fjársjóð í vörslu einkafyrirtækis með einkaleyfi á notkun hans til 12 ára. Þeirri spurningu þurfum við að svara á næstu vikum því þetta er sú leið sem frv. heilbrrh. býður upp á. Það er skoðun mín að umræðan hafi um of einskorðast við þessa einu leið til samtengingar gagna en látið hafi verið hjá líða að skoða og ræða aðra möguleika sem tryggt geta betur rétt einstaklinga og vernd upplýsinga og mismuna ekki vísindamönnum í leit þeirra að leiðum til aukinnar þekkingar, öllum til hagsbóta. Hér er um svo stórt og afdrifaríkt mál að ræða að þingmenn verða að gefa sér góðan tíma til að leita svara við þeim grundvallarspurningum sem það kallar á. Góðir áheyrendur. Umhverfismál verða æ mikilvægari og fyrirferðarmeiri í heimi sívaxandi mengunar og lítt röskuð náttúruverndarsvæði eru nú talin til verðmætustu auðlinda. Flestir marktækustu stjórnmálaforingjar, hvar sem er í heiminum, hafa skynjað sinn vitjunartíma í þessu efni. Forsrh. kaus hins vegar að verja drjúgum hluta stefnuræðu sinnar í vörn fyrir úrelta stórvirkjana- og stóriðjustefnu íslenskra stjórnvalda og gaf fyllilega til kynna að ekki kæmi til greina að undirrita Kyoto-samkomulagið um aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið enda þótt Ísland fengi þar mengunarkvóta umfram aðrar þjóðir. Þessi afstaða, þessi þrjóskufulla stefna, er í raun ótrúleg með tilliti til þess sem hefur verið að gerast að undanförnu. Forsrh. og jábræður hans eru gjörsamlega úr takti við umræðuna í þjóðfélaginu. Viðhorf til náttúruverndar og umhverfismála hafa gjörbreyst. Augu fjöldans hafa lokist upp fyrir auðlindinni í ósnortnum víðernum lands okkar. Æ fleiri láta til sín taka, landi og náttúru til varnar, og sætta sig ekki við hernaðinn gegn landinu. Hálendisumræðan fyrr á árinu endurspeglaði þessi breyttu viðhorf. Einnig mótmælin þegar verið var að sökkva hverasvæðinu við Hágöngur. Einnig frábærir sjónvarpsþættir og vönduð umfjöllun Morgunblaðsins í hverju helgarblaðinu eftir annað sem sýna fram á fáránleika þess að eyðileggja dýrmæta náttúru í eftirsókn eftir atvinnukostum gærdagsins. Varnaðarorð fjölmargra erlendra sérfræðinga á sviði atvinnu- og efnahagsmála, svo og Íslandsvina af ýmsu tagi hafa vakið athygli að undanförnu. Meira að segja byggðastefnurökin í þessu sambandi hafa verið hrakin þegar litið er til biturrar reynslu Norðmanna sem sitja nú uppi með fólksflótta frá stóriðjubæjum. Ráðherrarnir og bormenn Íslands standa uppi eins og nátttröll í þessu efni. Þá verður að stöðva áður en þeir hafa endanlega spillt möguleikum okkar til atvinnu- og framþróunar sem byggist á því sem við höfum enn þá sérstakt umfram flestar aðrar þjóðir. Fyrst og síðast eru þó ósnortin víðerni landsins ómetanlegur þáttur í vitund okkar sem þjóðar og verða aldrei felld undir reiknanlegt gildismat. Ég þakka þeim sem hlýddu.

Herra forseti. Það má lýsa umræðuefni kvöldsins á einfaldan hátt. Það er gróandi í íslensku þjóðlífi. Það er vöxtur í íslensku atvinnulífi og það eru framfarir í menntamálum og það eru framfarir í heilbrigðismálum. Við höfum verið að umbylta dómskerfinu og við höfum gert breytingar á lögreglunni til að færa hana nær fólkinu og til að auka réttaröryggi í landinu. Það er óumdeilt í umræðunni í kvöld að Ísland er í fremstu röð þjóða þegar brugðið er upp mælikvarða lífskjara í víðustu merkingu þess orðs. En hvernig höfum við náð þeim árangri? Jú, vissulega má rekja hann í ýmsum efnum til langrar baráttu í áratugi og vissulega má benda á bættar ytri aðstæður að undanförnu en mest er þó um vert að á síðustu árum höfum við fylgt nýjum straumum við stjórn efnahagsmála og náð með skjótum hætti undraverðum árangri. Í hverju er sá árangur fólginn? Hann er fólginn í því að hagvöxtur er meiri á Íslandi um þessar mundir en hann hefur verið áður og meiri en í nágrannaríkjunum. Hann er fólginn í því að kaupmáttur heimilanna í landinu hefur aukist hér þrefalt til fjórfalt meira en í nágrannalöndunum. Hann er fólginn í því að hér er meiri atvinna en í nágrannalöndunum. Hann er fólginn í því að við höfum náð jafnvægi í ríkisfjármálum. Hann er fólginn í því að við ætlum að greiða niður skuldir ríkisins um 30 milljarða króna á tveimur árum. Við ætlum með því móti að spara okkur vaxtagreiðslur til útlendinga og skapa þannig svigrúm til þess að bæta raunverulega velferðarkerfið í landinu. Við þessar aðstæður, eru þá ekki allir sammála um þær leiðir sem farnar hafa verið að þessum markmiðum? Er ekki pólitíkin í heiminum að færast saman, að færast inn á miðjuna? Þegar að þessu er spurt bregður svo við á Íslandi að jafnaðarmenn, forustumenn jafnaðarmanna, gefa út sameiginlega yfirlýsingu vegna væntanlegs sameiginlegs framboðs. Á sama tíma og forustumenn jafnaðarmanna í Evrópu lýsa því yfir að þeir eru að færa flokka sína inn á miðjuna lýsa forustumenn jafnaðarmanna á Íslandi yfir því að þeir hafi jafnvel fært Alþb. til vinstri við það sem áður var sem þýðir með öðrum orðum að Alþfl. hefur verið fluttur þingmannaleiðir í þá sömu átt. Þetta kemur víðar fram í yfirlýsingum þeirra. Á sama tíma og forustumenn jafnaðarmanna í Evrópu lýsa því yfir að skattahækkanir séu ekki lykillinn að lausnum framtíðarinnar koma forustumenn jafnaðarmanna dag eftir dag og í umræðunni í kvöld og segja að skattahækkanir séu eina leiðin sem þeir sjái til að auka réttlæti í þjóðfélaginu. Formaður Alþfl. hefur sérstakar áhyggjur af því í umræðunni að Ísland sé ekki í efstu sætum yfir samkeppnisstöðu þjóða. Þó höfum við færst upp um fimm sæti á undanförnum þremur árum á þeim lista. En hver er boðskapur hans í þessum efnum? Hann ætlar að leggja á stærsta útflutningsfyrirtækið á Ísafirði, svo dæmi sé tekið, 130 millj. kr. skatt, 500 þús. kr. á hvern starfsmann þess fyrirtækis. Það er úrræði hans til að bæta samkeppnisstöðu Íslands og hann kemur hér og segist hafa áhyggjur af smáfyrirtækjum í landinu en hver er boðskapur hans gagnvart smáfyrirtækjunum? Hann ætlar að leggja 500 þús. kr. skatt á hvern trillukarl í landinu. Er þetta trúverðugur boðskapur? Þegar þjóðir heims horfa til Íslands vegna þess árangurs sem við höfum náð í sjávarútvegsmálum, vegna þess að við höfum varðveitt fiskstofnana betur en aðrar þjóðir, vegna þess að við höfum náð meiri efnahagslegum árangri í fiskveiðistjórn en aðrar þjóðir þá koma talsmenn jafnaðarmanna og segja: ,,Við ætlum að afleggja þetta kerfi.`` Þegar við höfum upprætt meginmeinsemd verðbólgunnar og stöðnunar í íslensku efnahagslífi sem var fólgin í rangri sjávarútvegsstefnu, þegar okkur hefur tekist að ná þeim árangri að sjávarútvegurinn er ein af forsendum stöðugleikans og hagvaxtarins í landinu, þá koma forustumenn jafnaðarmanna og segjast ætla að kollvarpa því kerfi sem leitt hefur til þessa árangurs. Þegar forustumenn jafnaðarmanna hlusta á umræður um virkjun fallvatna og ný atvinnutækifæri í stóriðju þá vilja þeir binda hendur Íslands í alþjóðasamningum og þegar forustumenn jafnaðarmanna hlusta á umræður um nýsköpun þar sem gefa á menntafólkinu á Íslandi ný atvinnutækifæri eins og við erfðarannsóknir þá vilja þeir helst þvælast fyrir. Herra forseti. Það er ekki vænlegt að ganga til móts við nýja öld undir forustu þeirra sem bara líta í baksýnisspegilinn. Við verðum að ganga til móts við nýja öld með bjartsýni og áræði í huga á þeim grunni sem við höfum verið að ná árangri og beita þeim aðferðum sem reynsla okkar og annarra þjóða hefur sýnt að færir okkur með mestum hraða fram til meiri verðmætasköpunar og gefur okkur þannig tækifæri til þess að auka velferðina í landinu. Menn bæta hana ekki með því að auka skatta og draga úr verðmætasköpun. Við verðum að horfa til nýrrar aldar með framtíðarsjónarmið í huga, með ný viðhorf í huga, en ekki með gömlum gleraugum.

Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Þegar núverandi ríkisstjórn hóf valdatíð sína á vordögum 1995 voru margir sem spáðu því að í hönd færi tími hugmyndafræðilegrar stöðnunar, að ríkisstjórnin hefði ekki annað markmið en að skipta með sér völdum þar sem sérhagsmunagæsla mundi varða leiðina. Þrátt fyrir að kjörtímabilinu sé ekki lokið er ljóst að hingað til hafa allir þessir spádómar ræst. Það breytir engu hvar borið er niður, allt ber að sama brunni. Þar sem því hefur verið komið við hefur hagsmunum hinna fáu verið hampað á kostnað fjöldans. Fámennum hópi hafa verið afhent yfirráð yfir hálendinu, skattar á stóreignafólk hafa verið lækkaðir og til stendur að afhenda vinum og kunningjum einkaleyfi á heilsufarsupplýsingum þjóðarinnar. Virðulegi forseti. Verkin tala. Þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi lögfest hundruð frv. hafa þau einkennst af smáskammtalækningum og reddingum. Hvergi örlar á hugmyndafræðilegri framtíðarsýn sem er til þess fallin að leiða þjóðina inn í nýja öld. Þess í stað kemur hæstv. forsrh. hér og flytur sína stefnuræðu og gefur út um það rússneska tilskipun: Jú, þjóð mín, við höfum það gott að meðaltali. Kannski á þetta þó allt eðlilegar skýringar. Leiðtogi ríkisstjórnarinnar hefur haft lítið ráðrúm á kjörtímabilinu til þess að hugsa til framtíðar. Hann hefur þurft að sinna brýnni verkefnum. Ráðherrar aðrir hafa þurft sífellda umönnun og gæslu. Nokkur tími hefur farið í tilsjón með samgrh. og sinna hefur þurft bankavandræðum. Íhuga þurfti forsetaframboð. Þá hefur forsrh. verið önnum kafinn við að ávíta lækna, fréttamenn, bankastjóra og okkur jafnaðarmenn sem og aðra sem hafa leyft sér að hafa aðra skoðun. Nei, virðulegi forseti, framtíðin hefur mátt bíða. Hæstv. forsrh. gaf sér þó tíma í dag til þess að lýsa því yfir að ríkisstjórnin hefði á þessu kjörtímabili náð sögulegum árangri við stjórn efnahagsmála sem er um margt kostuleg staðhæfing. Auðvitað gleðst þjóðin og þar á meðal stjórnarandstaðan líkt og hæstv. forsrh. yfir því að kaupmáttur launa hafi farið hækkandi hjá mörgum undanfarin ár. Öll viljum við stöðugleika í verðlagsmálum. Líkt og hæstv. forsrh. gleðjumst við einnig öll yfir því að fjárfesting í landinu hafi aukist. En, virðulegi forseti, hverjum kemur til hugar að tilvist hæstv. forsrh. og ráðuneytis hans sé lykilatriði í því að náttúran hafi verið okkur hagfelld hvað varðar vöxt og viðgang ýmissa fiskstofna? Hvað þá að tilvist ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar hafi eitthvað með það að gera að erlend stórfyrirtæki hafi á undanförnum árum fjárfest eins og raun ber vitni? Enn síður hvarflar það að nokkrum manni að þau Íslandsmet sem ríkisstjórnin hefur sett á hverju ári í framúrkeyrslu á fjárlögum séu forsendur þess að stöðugleiki haldist í verðlagsmálum. Virðulegi forseti. Efni ræðu hæstv. forsrh. og efnistök minntu mig um margt á kvikmynd sem sýnd var í kvikmyndahúsum fyrir nokkrum árum og fjallaði um skáldsagnapersónuna Forrest Gump. Forrest þessi Gump var þeim eiginleikum gæddur að vera jafnan réttur maður á réttum stað á réttum tíma. Það var ekki vegna hygginda hans heldur fylgdi manni þessum mikið glópalán. Það er eins og með ríkisstjórnina. En á hinn bóginn verðum við að muna að sagan af Forrest Gump er skáldsaga. Nú ræðum við raunveruleikann. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin getur ekki haldið áfram á sömu braut með lukkuna eina að vopni. Ríkisstjórnin verður að fara að vinna sína heimavinnu ef ekki á illa að fara. Í þessu sambandi er hins vegar athyglisvert að velta því fyrir sér hvers vegna fyrirhyggjuleysi ríkisstjórnarinnar í fjármálum hafi ekki valdið meira tjóni í efnahagslífinu en raun ber vitni. Í þeim efnum er fyrst og fremst að líta til lögfestingar EES-samningsins og setningu samkeppnislaga í tíð síðustu ríkisstjórnar undir forustu Alþfl. Þetta hefur gerbreytt öllu viðskiptaumhverfi hér á landi. Tryggt hefur verið aukið frjálsræði í innflutningi og komið hefur verið á virkri samkeppni. Það samkeppnisumhverfi er ástæða þess að framleiðendur og verslanir hafa veigrað sér við því að velta kostnaðarhækkunum út í verðlagið af ótta við að fólk snúi sér til annarra sem geta framleitt og selt ódýrara. Virðulegi forseti. Það er því fyrst og fremst það samkeppnisumhverfi sem nú ríkir sem á stærstan þátt í því að verðlag á nauðsynjavörum hefur ekki hækkað mikið undanfarin ár. Núverandi ríkisstjórn hefur ekki lagt þung lóð á þær vogarskálar. Það eru vægast sagt öfugmæli þegar fulltrúar þeirra flokka sem ýmist lögðust alfarið gegn samningnum um EES á sínum tíma eða voru honum andsnúnir í upphafi ætla nú að reyna eigna sér þann árangur sem samningurinn hefur skilað íslensku þjóðfélagi. Virðulegi forseti. Fyrir utan þá glansmynd sem hæstv. forsrh. reyndi að draga upp af efnahagsstjórn ríkisstjórnarinnar þá vakti það ekki síður athygli þeirra sem á hlýddu að varla var minnst einu orði á það hvort og þá hvernig ríkisstjórnin hygðist taka á þeim vanda sem stjórnkerfi landbúnaðar og sjávarútvegs er að skapa varðandi byggðaþróun í landinu. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar hafa allir spádómar um framgöngu ríkisstjórnarinnar á kjörtímabilinu gengið eftir. Stjórn hennar hefur mótast af því að hagsmunum hinna fáu er hampað á kostnað hinna mörgu. Þessi ríkisstjórn sem nú situr hefur fært okkur hinum heim sanninn um það að ef takast á að breyta þessu samfélagi þjóðinni allri til heilla er nauðsynlegt að í vetur takist að skapa það afl sem jafnaðarmenn eiga að vera í íslenskum stjórnmálum, afl sem er þess umkomið að koma í veg fyrir að kolkrabbinn og aðrir fylgifiskar hans haldi áfram sem hingað til að soga til sín lífsgæðin frá almenningi. Góðir Íslendingar. Nú liggur mikið við. --- Góðar stundir.

Herra forseti Góðir áheyrendur. Á þessari öld hafa orðið meiri framfarir en dæmi eru um í ellefu alda sögu þessarar þjóðar. Þjóðin hefur hafist frá fátækt til velsældar á ótrúlega skömmum tíma og byggt upp þjóðfélag í fremstu röð í heiminum. Velferðarríkið er í meginatriðum gott og styðst við vel menntað og þjálfað starfsfólk. Gallalaust er það hins vegar ekki og aðhaldsaðgerðir á síðustu árum hafa sýnt betur en áður brestina í kerfinu sem íslenska þjóðin er svo stolt af. Landlæknisembættið sendi alþingismönnum nýlega skýrslu um aðgengi að læknisþjónustu á Íslandi árin 1996 og 1997. Minnir embættið á að almannatryggingar hafi verið stofnaðar fyrir hálfri öld til þess að tryggja almenningi jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu landsins. Fullyrt er að það hafi tekist og að öllum hafi verið gert kleift að leita læknis án tillits til efnahags. Á allra síðustu árum hafa hins vegar borist kvartanir frá fólki vegna hárra þjónustugjalda og voru því gerðar tvær kannanir á aðsókn almennings að heilbrigðisþjónustunni. Síðla vetrar 1996 gerði landlæknisembættið könnun á högum 3.000 barnafjölskyldna og kom þar fram að stór hópur fólks hafði ekki efni á að leita læknis eða sérfræðings. Liðlega 30% fullorðinna í lægsta tekjuflokknum hafði frestað eða hætt við að fara til heilsugæslulæknis eða sérfræðings, 60% til tannlæknis og 25% höfðu hætt við eða frestað að taka út lyf. Tekjulægsti hópurinn í þessari könnun er með fjölskyldutekjur lægri en 130 þús. kr. á mánuði. Könnunin leiddi einnig í ljós að slæmur efnahagur hafði líka bitnað á börnum þeirra foreldra. Allt að 10% barnanna höfðu frestað eða hætt við að fara til heimilislæknis og 17% til tannlæknis. Þetta er algerlega óviðunandi ástand og mikill ljóður á okkar velferðarkerfi. Önnur könnun sem félag heilbrigðisstétta stóð fyrir leiddi í ljós m.a. að 62% þeirra sem voru með tekjur undir 150 þús. kr. á mánuði fannst að versnað hefðu möguleikar þeirra til að nota heilbrigðisþjónustuna með tilliti til kostnaðar. Athuganir þessar staðfesta að á nýjan leik ber á því að fólk hefur ekki efni á því að sækja nauðsynlega læknisþjónustu og ástæðan fyrir því er einkum hækkandi þjónustugjöld. Á síðustu árum hafa komugjöld á heilsugæslustöðvar og til sérfræðinga hækkað verulega, svo og göngudeildargjald. Rannsóknar- og sýnatökugjöld eru mörgum þungur baggi og í heild hefur hlutur sjúklings í lyfjakostnaði hækkað úr rúmum 18% í 33%, en það er svipað hlutfall og í nágrannalöndunum. En í þeim samanburði ber þess að geta að laun og félagslegar bætur eru til muna lægri á Íslandi en t.d. á Norðurlöndunum. Það sér hver maður að fráleitt er að sjúklingar hér greiði sama hlutfall af lyfjakostnaði en af minni efnum. Meginniðurstöður og athugun landlæknisembættisins eru að þjónustugjöld fyrir heilbrigðisþjónustu virðast vera of há fyrir 20--30% fólks í lægstu tekjuflokkum. Þetta eru niðurstöður sem ber að taka alvarlega. Einn er sá hópur sem ætla má að hækkandi þjónustugjöld í heilbrigðisþjónustunni leggist þungt á en það eru öryrkjar. Bætur til þeirra eru aðeins um helmingur þess sem er á hinum Norðurlöndunum en af augljósum ástæðum þurfa öryrkjar oft að sækja meira til heilbrigðisþjónustunnar en aðrir. Þarna er að finna að mínu mati veikasta blettinn á íslenska velferðarkerfinu og því miður virðist það vera í mörgum tilvikum ávísun á fátækt að verða öryrki. Minna má á að minnkað hafa möguleikar þeirra til þess að afla sér tekna til viðbótar við óskertar bætur almannatrygginga þar sem svonefnt frítekjumark hefur aðeins hækkað um 11% á sama tíma og almenn launavísitala hefur hækkað um 30%. Um þessar mundir ríkir góðæri í efnahagsmálum landsins og nýtur ríkissjóður óspart góðs af því. Þannig eru tekjur ríkissjóðs taldar verða um 15 milljörðum kr. hærri á næsta ári en fjárlög þessa árs ráðgera. Auðvitað á að verja hluta af þessum tekjuauka til að draga úr þjónustugjöldum í heilbrigðiskerfinu og að bæta kjör þeirra sem verða að reiða sig að mestu á velferðarkerfið sér til framfærslu. Auk þess tel ég að fyllilega komi til greina að fresta eða jafnvel hætta við fyrirhugaða skattalækkun um næstu áramót og verja því fé til þeirra viðfangsefna sem ég hef hér gert að umtalsefni. Velferðarkerfi okkar verður að rúma alla landsmenn. --- Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Heilbrigðismál hafa á þessu kjörtímabili verið í brennidepli eins og á því síðasta og þegar ég segist fagna því þá er það vegna þess að þetta er einn mikilvægasti málaflokkurinn sem ríkisvaldið hefur með höndum. Þetta er viðkvæmasti málaflokkurinn og einmitt hér skiptir gríðarlega miklu máli að vel sé haldið á spilum. Ég heyrði stjórnmálamann halda því fram í útvarpi að heilbrrh. stæði í stríði við öryrkja vegna tengingar bóta við tekjur maka. Þeir sem þekkja til tryggingamála þekkja söguna. Svona hefur þetta verið í áratugi og sé það óréttlátt nú var það óréttlátt þá. Skoði menn lista yfir frumvörp ríkisstjórnar sjá þeir að heilbrrh. hyggst stíga fyrstu skrefin til að breyta þessu. Annað stórmál á þessu þingi er gagnagrunnsmálið sem svo er nefnt, lagaramminn utan um nýsköpun í íslensku atvinnulífi, skýrar leikreglur fyrir lækna, almenning og síðast en ekki síst sjúklinga, sem tryggja betur en nú er gert meðferð heilsufarsupplýsinga. Tvennt skiptir mestu við afgreiðslu málsins. Í fyrsta lagi að undirbúningur lagafrv. sé eins og hann getur verið bestur. Í öðru lagi að við í heilbrrn. gerum allt til að sem flestir geti tekið virkan þátt í lýðræðislegri umræðu um þetta mikilvæga mál. Hvort tveggja hefur verið gert. Virðulegi forseti. Það er hægt að meta stöðuna í heilbrigðismálum á margan hátt. Menn geta skoðað langlífi þjóða eða lífslíkur eða þá almennt heilbrigði. Menn geta reynt að meta þjónustuna sem almenningi býðst þegar menn veikjast eða hve mikið þarf að greiða fyrir þessa þjónustu. Umræður um heilbrigðismál á Íslandi hafa snúist um krónur og aura í áratug. Hún hefur með öðrum orðum snúist um bakhliðina. Svo rammt kveður að þessu að menn missa sjónar á meginmálinu sem hlýtur að vera sjúklingurinn og þjónustan sem boðið er upp á í þessu 270 þús. manna samfélagi, þjónustan sem almenningur vill viðhalda og bæta. Ég held því ekki fram að fjölmiðlar beri ábyrgð á neikvæðri umræðu um heilbrigðismál. Ég spyr mig æ oftar þessarar spurningar: Hvernig stendur á því að jafnvel stjórnendur í heilbrigðiskerfinu gera sjálfum sér og sjúklingunum það að gagnrýna þetta kerfi sundur og saman, kerfi sem þeir eiga sjálfir að stjórna? Þetta er áleitin spurning. Það er stundum eins og menn megi ekki sjá hljóðnema án þess að fara að tala um niðurskurð, neyðarástand og þörfina fyrir launahækkanir starfsmanna. Skoðanakönnunin sem Bandalag starfsmanna ríkis og bæja lét gera sýndi m.a. að fólk vill góða heilbrigðisþjónustu en þeim hefur fækkað sem telja að þjónustan sé nægilega góð. Þetta stangast á við niðurstöður úr könnun landlæknis. En hvað um það. Ég tek niðurstöðurnar alvarlega. Sem fagráðherra sætti ég mig ekki við að heilbrigðisþjónustan sem við rekum fái sömu einkunn og skólakerfið. Hvort tveggja er ósanngjarnt. Virðulegi forseti. Stjórnarandstæðingar berja sér á brjóst og hrópa: ,,Niðurskurður, niðurskurður!`` Og eftir fagmanni er haft í dagblaði: ,,Sjúklingar liggja hér í skúmaskotum.`` Hlustið þið: Í skúmaskotum. Svona tala menn. Það er verið að auka fjármagn til heilbrigðismála. Það er ekki verið að hækka þjónustugjöld. Það er verið að auka þjónustu. Þetta sjá allir sem skoða fjárlagafrv. sem á borðum ykkar liggur. Virðulegi forseti. Til mín kom maður fyrir fáum dögum og kvartaði sáran undan ástandinu í heilbrigðismálunum sem allt væri í molum eins og hann orðaði það. Hann er áttræður og fyrir tæpum tíu árum gat hann vart hreyft sig. Nú hefur hann fengið nýja mjaðmaliði og hleypur eins og ungur maður og er hress og kátur. Hann hefði vart fengið þessa góðu þjónustu nema vegna þess að hann er Íslendingur. Þegar ég skýrði málið fyrir honum varð hann mjög hugsi og þegar við skildum sagði hann: ,,Þetta var svolítið vanhugsað hjá mér.`` Íslendingar vilja allt sem aðrar þjóðir geta veitt sér og veita sér það. Afstaðan er hluti af því að vera Íslendingur. Það skilur enginn útlendingur að hér skuli smáþjóð veita sér jafnflókna læknisþjónustu og við gerum. Menn dást að því að hér skuli allir eiga jafnan og greiðan aðgang að heilbrigðiskerfinu þegar eitthvað bjátar á. Við erum að tala um heilbrigðiskerfi á heimsvísu og enn erum við að gera betur. Ég hef beitt mér fyrir byltingu í heilsugæslunni í landinu á tveimur árum. Nýr barnaspítali er í sjónmáli. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir fjórum nýjum hjúkrunarheimilum þannig að brýnni þörf er mætt innan tveggja ára. Það er gaman að geta kynnt það á degi aldraðra. Við erum að undirbúa mergskiptaaðgerðir hér á Íslandi. Þetta er aðeins hluti af dæminu. Heildarstefna hefur verið tekin í öllum helstu þáttum heilbrigðiskerfisins. Virðulegi forseti. Við verðum öll að spyrja okkur eftirfarandi grundvallarspurningar til að geta metið þjónustuna rétt: Hvar vildir þú vera ef þú veiktist? Mitt svar er: Á Íslandi. --- Góðar stundir.

Herra forseti. Það er óvenjumikil gerjun í íslenskum stjórnmálum. Miklar líkur eru á því að tveir stjórnmálaflokkar rísi af grunni Alþfl., Alþb. og Kvennalista, annar þessara flokka verði kratabandalag með óljósa stefnu á mörgum sviðum, hinn verði róttækur flokkur sem samþætti baráttu fyrir umhverfis- og náttúruvernd kröfunni um jöfnuð og réttlæti í samfélaginu. Þessari nýsköpun ber að fagna. Hún mun hafa áhrif á störf þessa þings og allt stjórnmálasviðið. Hæstv. forsrh. flutti fyrr í dag þingi og þjóð mikla góðærismessu. Auðvitað ber að fagna því að vel árar en því miður njóta ekki allir þessa góðæris. Fjölmennir hópar í samfélaginu búa við skertan hlut. Aldraðir og öryrkjar sjá lítið af góðærinu. Það er til skammar að greiðslur til þeirra hafa hvorki fylgt verðlags- né launaþróun. Sama máli gegnir um bætur til atvinnulausra og greiðslur til námsmanna. Þegar litið er undir yfirborðið blasir því miður víða við fátækt á Íslandi. Þeir eru margir sem bíða með ugg eftir að pósturinn færi þeim innheimtubréfin. Þessu misrétti verður að ljúka. Bjartsýnistal hæstv. forsrh. nægir ekki öryrkjum og öðrum lágtekjuhópum. Það nægir heldur ekki íbúum landsbyggðarinnar sem búa við hróplega mismunun á mörgum sviðum. Og ekki ætlar ríkisstjórnin að nota góðærið til að taka sérstaklega á stöðu kvenna sem standa almennt langtum verr að vígi en karlar í efnalegu tilliti. Krafan um jöfnuð er sígild en samfélagsþróunin gengur í öfuga átt. Ójöfnuður fer vaxandi hröðum skrefum hérlendis sem annars staðar. Þróun þar sem driffjöður hagvaxtar felst í meiri og meiri efnislegri neyslu stefnir vistkerfum jarðar og tilvist mannkyns í hættu. Við erum að fjarlægjast markmiðið um sjálfbæra þróun, hugsunina um samfélög án fátæktar og í sátt við umhverfið. Framandi og heilsuspillandi efnum er blandað í neysluvörur almennings í síauknum mæli, lífríki og fjölbreytt náttúra er á undanhaldi. Loftslagsbreytingar af mannavöldum boða vá nema þjóðir heims taki höndum saman um að draga úr mengun. Víðar en í umhverfismálum er óstöðugleiki og skammsýni tímanna tákn. Fjármál og efnahagslíf samtengdrar heimsbyggðar hangir á bláþræði. Ríki sem til skamms tíma voru talin lýsandi vitni um vaxtarþrótt kapítalismans eru nú í hlutverki beiningamanns. Þessar aðstæður koma mörgum í opna skjöldu, ekki síst stjórnmálamönnum og hagfræðingum sem litið hafa á óhefta hnattvæðingu fjármagnsins sem mikla blessun. Sú kreppa sem nú ber að dyrum víða um heim ætti að hvetja menn til róttæks endurmats. Þeim röddum fjölgar sem setja vilja hömlur á fjármagnsflutninga til að stemma stigu við gífurlegri spákaupmennsku. Kreddur frjálshyggjunnar eru hins vegar lífseigar enda víða studdar af sósíaldemókrötum ekki síður en hægri mönnum. Efnahagsmál og umhverfismál þurfa að vera samofin í málsmeðferð stjórnvalda hvers þjóðríkis og í alþjóðaviðskiptum. Nú eru umhverfismálin hins vegar á þriðja farrými. Hér á landi hafa þau verið sett í öskustó hjá skilningsvana ríkisstjórn. Heilræðin frá Ríó-ráðstefnunni 1992 um sjálfbæra þróun og varúð og hlífð í umgengni við náttúruna hafa í allt of litlum mæli náð inn í Stjórnarráðið á Íslandi. Niðurlæging umhverfismálanna í höndum Framsfl. er sorgarsaga. Í stefnuræðu sinni sagði hæstv. forsrh. kokhraustur, með leyfi forseta: ,,Ísland er og verður í fremstu röð á sviði umhverfismála.`` Um leið kvartaði hann sáran yfir Kyoto-bókuninni um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Í því máli stefnir ríkisstjórnin í algert óefni með stóriðjustefnu sinni. Ríkisstjórnin vill engar hömlur sjá þegar erlendar málmbræðslur eru annars vegar. Verði þetta niðurstaðan setur Ísland sig í afar erfiða stöðu í alþjóðasamstarfi um umhverfismál þar sem við eigum mikilla hagsmuna að gæta, ekki síst um varnir gegn mengun hafsins. Óaðskiljanlegur hluti af stóriðjustefnunni eru virkjanaáform sem engin sátt er um meðal þjóðarinnar. Íslenskar orkulindir eru ekki meiri en svo að vöxtum að þjóðin þarf að ráðstafa þeim af forsjálni með langsæja hagsmuni í huga. Orka sem bundin er í málmbræðslum til margra áratuga verður ekki notuð til annars á meðan. Þetta dæmi gengur ekki upp. Orkulindirnar eigum við m.a. að nýta til að knýja farartæki okkar og fiskiskip og draga að sama skapi úr innflutningi jarðefnaeldsneytis. Tæknin er þegar til staðar, rafbílar og vetni, og hagkvæmnin á næsta leiti. Þingflokkur óháðra hefur þegar lagt fram tillögu um sjálfbæra orkustefnu þar sem staðfesting á Kyoto-bókuninni er ein af forsendunum. Virðulegur forseti. Það er ekki sjálfsagt mál að nýta hvaða tækni sem er eða fylgja eftir vísindalegum uppgötvunum án siðrænna mælikvarða um afleiðingarnar. Kjarnorkusprengjan og sá vandi sem tengist hagnýtingu kjarnorkunnar ætti að vera mönnum lexía. Líftæknin gæti lent á svipuðu háskaspori og reynst bölvun en ekki blessun ef menn ekki gæta sín við hvert fótmál. Spurningin stendur ekki aðeins um erfðatækni og sjúkdóma heldur um siðfræði og takmörk sem okkur ber að virða, einnig á sviði mannhelgi og einkalífs. Góðir áheyrendur. Hér sem annars staðar er rík þörf fyrir stjórnmálaafl sem hefur að leiðarljósi jöfnuð og græn gildi. Þetta afl er í mótun. Það mun setja í forgang kröfuna um jöfnuð og vistvænt samfélag. Er það ekki málstaður sem vert er að styðja? --- Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Setning Alþingis er ávallt hátíðleg stund en í dag liggur eitthvað meira í loftinu en vanalega. Fram undan er síðasta þing fyrir kosningar á umbrotatímum í íslenskri pólitík. Það verða síðustu kosningar aldarinnar en aldamótin kalla á að litið sé bæði yfir farinn veg og skyggnst inn til nýrrar aldar. Það var athyglisvert að heyra franskan fræðimann rökstyðja á dögunum að aðstæður í heiminum nú væru að mörgu leyti líkari aðstæðum um síðustu aldamót en um miðja þessa öld. Þar átti hann ekki síst við bjartsýni um framfarir á sviði tækni og vísinda og ráðandi trú á gildi markaðskerfis og lýðræðis. Alþjóðavæðingin í tækni og vísindum og viðskiptum hefur aukið framleiðni og kallar á færanlegt vinnuafl. Afleiðingarnar koma fram í félagslegu losi og grundvallarstofnanir eru að veikjast hvort sem litið er til þjóðríkisins, fjölskyldunnar eða verkalýðsfélaga. En það er ekki eingöngu á alþjóðavettvangi sem markaðslögmálum er beitt til að efla arðsemi og gróða fárra og stórra á kostnað fjöldans, umhverfisins og félagslegrar samheldni. Lítum okkur nær, á störf núverandi ríkisstjórnar. Í vikunni sem leið ávarpaði hæstv. utanrrh. allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna. Þar óskaði hann eftir skilningi á því að Íslendingar fái að menga meira og breiddi síðan út fagnaðarerindið um ágæti íslenska kvótakerfisins. Réttilega varaði hæstv. ráðherra við ríkisstyrkjum í sjávarútvegi vegna hættu á ofveiði. En hvers vegna sleppti hæstv. ráðherra að segja frá því að þetta kerfi sé að valda félagslegri uppreisn á Íslandi þar sem þjóðin situr uppi með þá tilfinningu að hún hafi verið hlunnfarin, að sameiginleg auðlind íslensku þjóðarinnar hafi verið fengin fámennum hópi manna með lögum frá Alþingi? Þó að kvótakerfið hafi að mörgu leyti reynst vel sem stjórntæki eru hliðarverkanirnar svo alvarlegar að líkja má við félagslegt og siðfræðilegt stórslys með ófyrirséðum afleiðingum. Lénskerfi miðalda er endurfætt og heilu byggðarlögin eru að liðast í sundur með tilheyrandi ójöfnuði, óánægju og reiði. Er með réttu hægt að segja að hér tíðkist ekki ríkisstyrkir í sjávarútvegi þegar nýleg þorskkvótaaukning upp á 32 þúsund tonn, að söluverðmæti 25 milljarðar, var afhent útgerðarmönnum endurgjaldslaust samkvæmt lögum? Þeir geta síðan braskað með þessi verðmæti að vild, bæði leigt og selt. Hver er stóri sannleikurinn í þessu máli? Ég vil síðan bæta við að ég vissi ekki að það tíðkaðist að bulla í ræðustóli Alþingis en það var fyrsta hugsun mín áðan þegar ég hlustaði á hæstv. sjútvrh. og tölurnar sem hann nefndi í sambandi við veiðileyfagjald sem eru gersamlega úr lausu lofti gripnar. Það eru sömu meginsjónarmiðin sem hafa verið að verki alþjóðlega og hér á landi, óheft markaðshyggja og gróðasjónarmið á kostnað félagslegrar samheldni byggðarlaga og fjölskyldna. Við þessar aðstæður verður að stöðva öfgakenndar hægri stjórnir eins og þá sem hér er við völd sem stuðlar að vaxandi ójöfnuði. Ástandið kallar á stjórnvöld sem átta sig á nauðsyn þess að tryggja sem mest jafnrétti þegnanna og viðurkenna sérstöðu viðkvæmrar náttúru og ýmissa hópa hvort sem þeir eru skilgreindir út frá kynferði, aldri, búsetu, kynhneigð, heilsufarsástandi eða atvinnuþátttöku. Það hefur verið viðfangsefni Blairs, Jospins og jafnaðarmanna á Norðurlöndum og það verður viðfangsefni Schröders og það er stóra verkefnið sem blasir við hér á landi við upphaf nýrrar aldar. Þó að öfgahópar til hægri og vinstri séu víðast hvar til virðist ástand heimsmála kalla til ábyrgðar stjórnmálaöfl sem búa samtímis í haginn fyrir frjáls viðskipti, öflugt atvinnulíf og virðingu fyrir umhverfinu og vinna markvisst að félagslegu réttlæti og jafnrétti þegnanna. Herra forseti. Margt bendir til að slíkt afl sé í burðarliðnum hér á landi, loksins. Afl sem ýtir undir sjálfstæði þegnanna, hvort sem þeir eru konur eða karlar, ungir foreldrar, aldraðir eða öryrkjar. Afl sem er fært um að gera fólk hæfara til atvinnu með bættri menntun og endurhæfingu, fært um að styðja við frumkvöðla á sviði hugvits og nýrrar tækni, afl sem er bæði í sátt við verkalýðshreyfinguna og framsýn sjónarmið í atvinnu- og menntamálum. Samfylking Kvennalista, Alþfl. og Alþb. er í augsýn og nýbirt málefnaskráin bendir ótvírætt til að takast eigi á við þessi mál markvisst. Mér kom ekki á óvart að hæstv. forsrh. brást við málefnaskrá samfylkingarinnar eins og öðru mótlæti með geðvonsku og hroka. Furðulegri voru tilburðir hæstv. utanrrh. við að búa til grýlu úr texta málefnaskrárinnar um utanríkismál sem um flest er samhljóma stefnu núverandi ríkisstjórnar. Hæstv. ráðherrar hafa áhyggjur af kostnaði þó að ný könnun sýni ótvírætt að Íslendingar vilji stórbæta bæði velferðar- og menntakerfið og séu andvígir þjónustugjöldum í heilsugæslunni. Til að koma menntakerfi okkar á sama plan og tíðkast í nágrannalöndunum þarf 2,5 milljarða á ári í fjögur ár. Hvað er það í samanburði við 25 milljarða gjöf til útgerðarmanna í ár og þá tel ég eingöngu viðbótarkvótann á þessu ári? Allt er þetta spurning um forgangsröð, hvað hlutirnir eru kallaðir og hverjum er hyglað á kostnað hvers. Í stefnuræðu hæstv. forsrh. má greina hræðslu og pirring og vonda samvisku en þar er m.a. sett fram sú hugmynd til að þjóðin njóti afraksturs fiskstofnanna að gera hana alla að útgerðarmönnum. Athyglisverð hugmynd sem ég tel fyllilega þess virði að þróa áfram en núverandi ástandi verður að breyta því um það mun aldrei ríkja sátt. Þar er brýnast að taka á málefnum smábáta á grunnslóð. Herra forseti. Ég mun koma nánar að þessum málum og stöðu Kvennalistans í seinni ræðu minni undir lok umræðunnar.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í upphafi ræðu sinnar í dag gat forsrh. þess að atvinnuleysi hefði minnkað jafnt og þétt á þessu kjörtímabili og væri með því minnsta sem þekktist um víða veröld. Kaupmáttaraukning milli áranna 1996--1998 væri rúm 17% en í viðmiðunarlöndum aðeins 4,5% sem þar ytra þætti gott. ASÍ og VSÍ hafa sameiginlega fylgst með þróun þessara mála og falla niðurstöður þeirrar athugunar að sömu staðreyndum og hér var getið. Stjórnarandstaðan tekur þessar staðreyndir sem uppákomu er gerist af sjálfu sér. Hér eigi ríkisstjórnin ekki hlut að máli. UNESCO setur Ísland í fimmta sæti yfir þau ríki heims þar sem góðæri íbúa er mest. Stjórnarandstæðingar koma fram í fjölmiðlum og segja að þær staðreyndir sem við blasi í efnahagsmálum ali á andvaraleysi meðal almennings. Slíkar fullyrðingar eru út í hött. Þvert á móti hefur aukinn stöðugleiki í efnahagslífinu fært fólk nær eðlilegu verðskyni á vöru og þjónustu sem hefur leitt til eðlilegrar samkeppni. Enn blasir sú staðreynd við að yfir 50% heildarútflutningsverðmætis Íslendinga eru sjávarafurðir og hefur svo verið um tveggja áratuga skeið. Það hlýtur hins vegar að vera nokkurt áhyggjuefni varðandi fiskvinnsluna að á sama tíma og 650 útlendingar starfa þar, eða um 10% alls mannafla fiskvinnslunnar, skuli um 2,5% vinnufærra manna vera á atvinnuleysisskrá. Sjávarútvegur verður næstu áratugi burðarás í efnahags- og atvinnulífi Íslendinga og á meðan í þá auðlind okkar verður ekki sótt takmarkalaust verða deilur uppi meðal þjóðarinnar innan og utan sjávarútvegsins og hér á Alþingi sem ganga þvert á öll pólitísk flokksbönd. Á sama tíma og tekist er á um allt það er snýr að kvótamálum og stjórn fiskveiða berast þær fregnir utan úr heimi að Íslendingar séu öðrum þjóðum fremri í aðgengi og nýtingu auðlindarinnar í hafinu umhverfis landið. Það er hins vegar athyglisvert að ekki skuli koma upp í umræðunni það ójafnvægi sem í hafinu ríkir vegna friðunar hvalastofnsins. Eitt alvarlegasta deilumál milli sjómanna og útvegsmanna hefur verið verðmyndun á fiski enda ráðast laun fiskimanna að meginhluta til af fiskverðinu. Með lagasetningu fyrr á árinu um Verðlagsstofu skiptaverðs og Kvótaþing eru vonir bundnar við að deilum aðila í milli linni hvað þetta mál varðar. Enn er tekist á um veiðileyfagjald eða auðlindaskatt af sjávarútveginum og hefur stjórnarandstaðan boðað afnám tekjuskatts nái málið fram að ganga. Fyrst og fremst mundi slík skattheimta bitna á sjómönnum, launafólki fiskvinnslunnar og fyrirtækjum í sjávarútvegi. Að gefnu tilefni sem hér kom fram hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni væri ég sem Reykvíkingur ósáttur við auðlindaskatt á notkun heita vatnsins af því að fyrirrennarar okkar báru gæfu til þess að nýta þessa auðlind til hitaveitu og sáu þá langt fram á veginn. Vonir eru bundnar við þverpólitíska auðlindanefnd, sem Alþingi kaus, til að skoða þessi mál frá öllum sjónarhornum. Megi þessari nefnd auðnast að leggja sitt af mörkum svo sæmileg sátt náist meðal þjóðarinnar í máli þessu. Talandi um sjávarútveg get ég ekki látið hjá líða að tala um siglingar. Aðeins þrjú kaupskip sigla nú undir íslenskum þjóðfána af um 30 kaupskipum sem eru í siglingum að og frá landinu. Bæta þarf rekstrarumhverfi íslenskrar kaupskipaútgerðar. Málið er í umræðu innan ríkisstjórnarinnar og má vænta að þar verði ákvörðun tekin innan skamms um lagasetningu sem leiði til fjölgunar íslenskra kaupskipa sem og farmanna. Í ljósi þeirrar staðreyndar að meðalævi Íslendinga hefur lengst stöðugt samfara miklum framförum í læknisfræðinni er nauðsyn á stefnumarkandi aðgerðum í málefnum aldraðra sem og öryrkja til framtíðar litið. Ber þá að hafa í huga þjónustuþætti sem lúta að umönnun þegar þrek til sjálfshjálpar þrýtur, samspil bóta Tryggingastofnunar, lífeyrissjóða og skattalegrar meðferðar þessara greiðslna. Um 200 aldraðir á höfuðborgarsvæðinu hafa verið metnir í brýnni þörf fyrir dvöl á hjúkrunarheimilum. Vænti ég þess að ríkisstjórnin taki skjótt og vel á þessum málum. Miklar umræður hafa verið, og eiga að sjálfsögðu að vera, um menntakerfi okkar Íslendinga. Okkur ber skylda til að byggja upp góða kennarastétt sem skilar sér í betri menntun nemenda og í dag skara Íslendingar fram úr á ýmsum sviðum, m.a. í tækni og vísindum. Ríkisstjórnin hefur boðað nýja skólastefnu, bætta og betri stefnu verkmenntunar og er það vel. Það er hins vegar umhugsunarefni að um 60% ungmenna leita í háskólanám og um 40% í verklegar námsgreinar, öfugt við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum. Virðulegi forseti. Stjórnarandstæðingar hafa í kvöld talið ríkisstjórnarflokkunum allt til foráttu. Hvergi sé í tauma tekið í þjóðlífinu af hálfu ríkisstjórnarinnar. Allt það sem jákvætt sé hér að gerast sé fyrir tilstuðlan utanaðkomandi áhrifa. Ekki verður lítið gert úr hlut verkalýðshreyfingarinnar og vinnuveitenda með samningum á undanförnum árum með kaupmáttaraukningu að leiðarljósi. En ekkert gerist af sjálfu sér og það vita Íslendingar. Með aðhaldsaðgerðum í ríkisfjármálum og niðurgreiðslu erlendra skulda er stuðlað að bættum hag almennings og betra búi skilað til upprennandi æsku þessa lands sem erfa munu landið. --- Ég þakka þeim er á hlýddu.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Gamalt en nýuppfært leikrit var sett á fjalirnar í gær á blaðamannafundi oddvita þessarar ríkisstjórnar. Önnur sýning var í dag í stefnuræðu forsrh. og valdir kaflir eru endurfluttir í umræðunum í kvöld. Sýningin heitir: Það er allt í himnalagi á Íslandi --- að meðaltali. Það var hreint makalaust að fylgjast með þeim félögum, oddvitum ríkisstjórnarflokkanna á blaðamannafundi í gær þar sem þeir lýstu eigin ágæti og þeirri paradís á jörðu sem íslenskt samfélag væri, fyrir suma a.m.k., undir þeirra stjórn. Þarna sátu þeir tveir, hæstv. forsrh. og utanrrh., --- já, utanrrh. sem sýningarhaldsins vegna gerði stuttan stans frá ferðalögum sínum erlendis og er hér enn, og þarna sátu þeir í plussstólunum í ráðherrabústaðnum og áttu tæpast orð til að lýsa þeim glæsilega árangri sem þeir töldu sig hafa náð. Kvörtuðu raunar í bland aðeins yfir samfylkingunni sem þeir óttast mjög en það fór ekki hnífsblaðið á milli þeirra. Þvert á móti hældu þeir hver öðrum fyrir visku og dugnað. Sjálfumgleði þeirra var fölskvalaus. Þarna náði leikritið hæstu mögulegum hæðum. Að vísu voru áhorfendur ekki alveg klárir á því hvort þá ætti að hlæja eða gráta. Þetta var nefnilega tragikómísk grátbrosleg stund. Samkvæmt ýmsum hagtölum efnahagskerfisins, segja þeir, er ýmislegt á réttri leið. Það er ekki fjarri lagi og vissulega er það fagnaðarefni en á þá ekki öllum eða flestum að líða vel eða er það bara meðaltalið svona svipað því og maðurinn sem hafði annan fótinn í ísköldu vatni en hinn í sjóðandi heitu? Þeim manni ætti að vera ylvolgt og líða prýðisvel samkvæmt meðaltalsfræðunum en þannig er það bara ekki. Þessum manni er einfaldlega ískalt á öðrum fætinum en sjóðandi heitt á hinum. Það eru nákvæmlega slíkar andstæður sem þessir herramenn, oddvitar ríkisstjórnarflokkanna, hafa verið að skapa með stjórnarstefnunni. Þeir hafa skipt þjóðinni í tvo hópa, þá fáu sem hafa og eiga og hina mörgu sem gera það ekki. Þeir hafa breikkað bilið milli þeirra sem verða að láta enda ná saman á launatekjunum einum saman og svo hinna sem meira mega sín, m.a. þeirra sem geta látið fjármagnið vinna fyrir sig. Það er þessi gliðnun, þessi frjálshyggja sem umhverfist í sérhyggju sem ævinlega hefur verið, er og væntanlega verður viðlagið í samstjórn þessara tveggja helmingaskiptaflokka, Sjálfstfl. og Framsfl. En aftur til leikritsins í ráðherrabústaðnum í gær og í endurflutninginn hjá aukaleikurunum hér í kvöld. Veltum því nú aðeins fyrir okkur hvað þeir töluðu ekki um, hvað ekki var nefnt einu orði á þessari halelújasamkomu. Skoðum veruleikann um stund. Er allt í himnalagi hjá fjölskyldum á Íslandi? Er skuldaaukning heimilanna um 43 milljarða síðustu 12 mánuði merki um að allt sé í fínu standi? Sögðu ekki stjórnarflokkarnir fyrir síðustu kosningar: Stöðvum skuldasöfnun heimilanna. Tugþúsundir heimila á landinu þakka vafalaust ríkisstjórninni alveg sérstaklega fyrir þann árangur að búa svo um hnútana að fjölskyldur í landinu hafa orðið að auka skuldsetningu sína um 11,8% á einu ári. Svo slá stjórnarliðarnir hver öðrum á bak og segja það stórárangur að nú sé ríkissjóður því sem næst rekinn hallalaus, en láta þess að vísu ekki getið að það gerist einfaldlega vegna þess að ríkissjóður er að bólgna út af peningum, peningum sem koma úr launaumslögum vinnandi fólks í landinu. En íslenskt fjölskyldufólk fær ekki slíka lottóvinninga. Það verður auðvitað að framfleyta sér og sínum af sjálfsaflafé, mjög gjarnan á lágum launum og borga af lánum sínum upp á þau býti sem þar eru í boði. Og enn þá eru vextirnir með þeim hæstu sem þekkjast, enda græða bankar og fjármálastofnanir á tá og fingri. Skyldi ekki allt vera í fínu lagi hjá barnafjölskyldum sem hafa fengið alveg sérstakar kveðjur frá ríkisstjórninni á þessu ári og fá þær áfram á næsta ári? Í miðju góðærinu lækka greiðslur til barnafólks um meira en 500 millj. kr. Það er vafalaust himinhrópandi hamingja hjá þúsundum barnafjölskyldna í landinu, eða hvað? Er ekki líka allt eins og best verður á kosið hjá fötluðum og öryrkjum? Það hefur sennilega verið fyrir algeran misskilning að þeir stóðu varðstöðu fyrir utan Alþingishúsið í kvöld og minntu á skammarleg kjör sín, kjör sem eru ekki mönnum bjóðandi. Þegar síðan við jafnaðarmenn og félagshyggjufólk lýsum þeim viðhorfum okkar að við viljum taka myndarlega á málefnum þessa fólks og gera stöðu þeirra sambærilega við það sem gerist í nágrannalöndum okkar, þá koma mennirnir í ráðherrabústaðnum og segja að slíkt mundi setja efnahagskerfið á hliðina. Þvílíkt og annað eins. Slíkum fornaldarviðhorfum höfnum við algerlega. Nei, góðir Íslendingar, menn búa ekki til raunveruleikann. Það er bara í leikritum og í leikritinu í ráðherrabústaðnum í gær sér í gegnum fagurlega skreytta leikmyndina. Það sér í kuskið á hvítflibbanum. En í öðru leikriti á öðrum tímum samdi annar oddvitanna einmitt annað leikrit með því heiti og þar sér svo sannarlega í kuskið á hvítflibbum stjórnarherranna. Góðir Íslendingar. Raunveruleikinn er stundum bitur en hann er eini sanni vegvísirinn og með hann í huga þurfum við breytingar, réttlæti og jöfnuð. Í vor gefst tækifærið, tækifærið til að hvíla þá sjálfumglöðu í ráðherrabústaðnum og efla styrk samfylkingar jafnaðar og félagshyggju og kvenfrelsis, samfylkingu sem ein getur hnekkt því ofurvaldi sem helmingaskiptaflokkarnir hafa haft í íslensku samfélagi. Geðvonska hæstv. utanrrh. í umræðunum hér og sjútvrh. sömuleiðis sýnir það svart á hvítu að þessir menn eru hræddir. Við skulum gera þá hræddari og við skulum breyta ásýnd íslensks samfélags í kosningunum í maí á næsta ári. Þá verða skýrir og klárir valkostir sem við blasa og dómi kjósenda á þeirri stundu kvíði ég ekki.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í stefnuræðunni sem flutt var fyrr í dag kennir ekki margra nýrra grasa. Kunnuglegt hjal um ágæti ríkisstjórnarinnar, góðærið og efnahagslegar framfarir höfum við heyrt svo oft áður og það kom því ekki á óvart í þessari ræðu nema e.t.v. eitt sem forsrh. minntist ekki á. Hann minntist ekki einu orði á hina miklu trú sína á opinbera íhlutun í atvinnurekstri sem birtist í gagnagrunnsfrv. Ekki er minnst einu orði á töfraformúluna í heilbrigðiskerfinu sem á að verða til þess að Íslendinga verði í mannkynssögunni minnst fyrir að hafa fundið lækningu við flestum þeim sjúkdómum sem hrjá mannskepnuna og það á undraverðum tíma eftir því sem spáð er. Ekki orð um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði í stefnuræðunni. Ekki orð um sérleyfi sem á að veita einu fyrirtæki án þess að gefa öðrum kost á að koma þar að, ekki orð um fyrirbæri sem er um það bil að setja allt vísindasamfélagið á Íslandi á annan endann og er nú óðum að spyrjast út um heiminn. Ekki orð um stærsta mál komandi þings. Forsrh., sem sjálfur hefur komið að málinu við undirritun samninga með gullpennann og fánann fyrir framan sig og þannig gefið undirrituninni ríkisstjórnarstimpil, minnist ekki orði á töfralausnina sína í þessari stefnuræðu. Það var það eina sem kom á óvart í ræðunni. Það hefur líklega fæstum dulist að í öllum hinum vestræna heimi eru nú að eiga sér stað breytingar sem hafa fætt af sér endursköpun á stjórnmálaflokkum með nýja leiðtoga í fararbroddi. Fall Helmuts Kohl í Þýskalandi var ekki aðeins áfellisdómur yfir fyrrum leiðtoga heldur var það einnig viðbragð almennings í Þýskalandi við breyttri heimsmynd sem kallar á nýjar áherslur í stjórnmálum. Hið sama mætti segja um nýlegar breytingar í öðrum löndum Evrópu. Framsækin og lýðræðisleg jafnaðarstefna er stefnan sem kjósendur helstu ríkja Evrópu hafa valið til þess að leiða þjóðfélagið inn í nýja tíma, tíma þar sem hin gömlu gildi kaldastríðsáranna hafa vikið fyrir nýjum forgangsverkefnum. Stjórnmálaflokkarnir á Íslandi eru að miklu leyti mótaðir í skugga kalda stríðsins og þeir bera þess flestir merki. Það er engin ástæða til að ætla annað en þeirra bíði sama naflaskoðunin og annarra stjórnmálasamtaka í nálægum löndum, enda er hún nauðsynleg til að takast á við kröfur nýrra tíma. Upplýsingaöldin býður upp á möguleika sem engan hafði órað fyrir ef litið er nokkra áratugi aftur í tímann. Stjórnmálasamtök þurfa að svara því á hvern hátt þau vilja bregðast við þeim tækifærum og þeim hættum sem fylgja tölvutæknibyltingu og sívaxandi möguleikum á sviðum fjarskipta og upplýsingatækni. Ríkisstjórnin hefur gefið tóninn í gagnagrunnsfrv. Hún vill hefta þá möguleika sem felast í vísindum og rannsóknum með aukinni tölvutækni með því að útdeila einkarétti í stað þess að virkja alla þá möguleika sem í þessum atvinnugreinum felast. Hún vill ekki hlusta á þær raddir sem telja möguleikana margfalda ef aðrar leiðir eru farnar og hún vill ekki láta fyrirtæki eða vísindastofnanir bjóða í gerð og starfrækslu gagnagrunns á heilbrigðissviði. Svipaða sögu má segja um fjarskiptaiðnaðinn á Íslandi í dag. Þrátt fyrir gífurlegan vöxt og óteljandi möguleika á þessu sviði er fyrirtækjum hér á landi haldið niðri vegna óeðlilegrar samkeppnisstöðu. Einkavæðing Pósts og síma hefur ekki breytt einokunarstöðu Landssímans á markaðnum og þau einkafyrirtæki sem hafa hætt sér inn á svið stóra risans eiga í vök að verjast. Til að bíta höfuðið af skömminni er svo forsprakki samtaka vinnuveitenda gerður að formanni stjórnar Landssímans sem gerir það líklega ekki mjög aðlaðandi kost fyrir Tal og Íslandssíma að óska eftir aðild að Vinnuveitendasambandinu. En svona er nú samfélagið sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur fætt af sér. Loforð ríkisstjórnarinnar um hag neytandans af einkavæðingu símans hafa ekki gengið eftir. Ríkisvaldið stendur vörð um einokunarstöðuna og budda neytandans geldur fyrir. Auðlindir Íslands og meðferð þeirra er enn eitt dæmið um skömmtunarpólitík ríkisstjórnarinnar þar sem hinum fáu útvöldu er veitt ríflega á kostnað hinna mörgu. Hálendi Íslands, auðlindir sjávar og lands, allt skal fyrir lok þessa kjörtímabils lúta lögmálum ríkisstjórnarinnar og þeir sem hún velur munu fá sinn skerf en hinir ekkert. Óánægja fjöldans með fiskveiðistjórnunina er reyndar svo mögnuð að hún hefur skapað grundvöll fyrir pólitíska upprisu fyrrverandi bankastjóra sem virðist hafa það eitt á stefnuskrá sinni að brjóta á bak aftur óréttlætið í sjávarútvegi. En ríkisstjórnin hvikar hvergi í sinni stefnu. Hún ætlar að halda áfram að tala máli sinna manna á kostnað fjöldans þegar auðlindir okkar eru annars vegar. Góðir tilheyrendur. Ríkisstjórnin með sína forræðishyggju og fyrirgreiðslupólitík mun lifa áfram á meðan ekki er verðugur andstæðingur í nánd. Svipmót sérhagsmunaaflanna sem nú eru við stjórnvölinn blasir hvarvetna við og hin áhrifamikla mótmælastaða sem við sáum á Austurvelli í kvöld segir sína sögu en á öryrkja er ekki hlustað frekar en aldraða eða verkalýðshreyfinguna sem líka lagði leið sína á Austurvöll nú nýlega í mótmælaskyni við aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Aðeins það stjórnmálaafl sem þorir að takast á við hin raunverulegu tækifæri framtíðarinnar og þau vandamál sem þeim kunna að fylgja getur breytt íslensku samfélagi og dregið það upp úr því hjólfari sérhagsmunahyggjunnar sem það er í í dag. Kjarkur, stefnufesta og framtíðarsýn er allt sem til þarf, góðir áheyrendur, og af slíku er nóg til af hálfu þeirra sem aðhyllast kvenfrelsi, jafnaðarstefnu og félagshyggju á Íslandi í dag. --- Góðar stundir.

Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég hef hlustað af mikilli athygli á ræður stjórnarandstöðunnar hér í kvöld. Ég hef reynt að koma því saman í mínum kolli hvernig þeir ætla að ná saman heilsteyptri stefnu sem stenst efnahagslegar forsendur og hægt er að koma í framkvæmd. Þeir hafa sagt að margt sé að og margt sem ekki hafi verið gert og það er rétt. Auðvitað eru margir sem eiga bágt. Auðvitað eru það margir sem þurfa að hafa það betra og auðvitað eru margir sem vilja hafa það betra. Hefur það ekki alltaf verið þannig og mun það ekki alltaf verða þannig? Halda samfylkingarmenn virkilega að ef þeir taki völdin þá verði hver einasti maður hamingjusamur á Íslandi? Ætla þeir að lofa því og án þess að það kosti nokkurn skapaðan hlut og stöðva jafnvel atvinnulífið? Hæstv. sjútvrh. var sakaður um bull af einum hv. þm. vegna þess að hann kom með þá staðreynd að ef lagt yrði á 5 milljarða veiðigjald, fengi tiltekið fyrirtæki á Ísafirði 150 millj. af því. Er þetta bull?

Fyrirgefðu, hvaðan komu 5 milljarðar?

Er þetta bull?

Engin tala var nefnd.

Síðan segir hv. þm. að hæstv. sjútvrh. hafi gefið útgerðarmönnum 25 milljarða. Ég held að það hljóti að vera eitthvert bull. Ég fæ þá niðurstöðu að það sem standi til sé að skattleggja sjávarútveginn og nota þá peninga til ýmissa mála. Og af hverju í ósköpunum getur þessi sambræðingur ekki sagt það hreint og beint að það sé það sem standi til? Þá væri þetta skiljanlegt og þá væri hægt að taka afstöðu til þess. Eitt af því sem hér hefur komið fram, aðallega hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og einnig hjá hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur, er að hér sé óskaplegt ástand í umhverfismálum og mikil niðurlæging fyrir Framsfl. að hafa stjórnað þeim málum. Er það niðurlæging að hafa komið á samkomulagi um eftirlit með mengun hafsins? Er það niðurlæging að hafa náð samkomulagi um að farið verður í herferð gegn þrávirkum efnum? Er það niðurlæging að við erum langt komin með að koma á skipulagi á nýtingu hálendisins? Er það niðurlæging að langt er komið vinnu við ný náttúruverndarlög? Nei, það er ekki niðurlæging. Niðurlægingin felst í því að til stendur að nýta íslenska orku. En hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði: Það á að sjálfsögðu að nýta hana. Það á sem sagt að virkja. Ég skildi hann þannig. En það má alls ekki nota orkuna til að framleiða léttmálm því að það er hættulegt fyrir umhverfið. Heimsbyggðin þarf á léttmálmi að halda til þess að minnka mengunina og útrýma þungum málmum í bílum og annars staðar. Á þá að framleiða þennan léttmálm með kolum eða kjarnorku eða hvernig á að gera það í heiminum? Þetta er náttúrlega slíkur tvískinnungur að vart er hægt að hlusta á þetta. Árið 1990 var losun okkar á Íslandi meira en helmingi minni en í Bandaríkjunum og 50% minni en meðaltal í OECD. Við eigum sem sagt að fallast á það að þetta eigi að vera svona áfram. Ísland er ekki iðnaðarþjóð. Hinar þjóðirnar eru iðnaðarþjóðir. Við eigum að samþykkja það að stoppa við þessi mörk og við eigum að samþykkja að fá ekki að nota íslenska orku. Þetta kalla ég niðurlægingu. Ef þetta yrði, þá yrði íslenska þjóðin niðurlægð í eitt skipti fyrir öll og hv. þingmenn sem þannig tala vilja ekki einu sinni berjast fyrir rétti okkar á erlendum vettvangi. Þeir vilja ekki reyna að fá skilning fyrir okkar aðstæðum. Svo koma þeir í ræðustól og segja að flokkurinn sem beri ábyrgð á þessum málum, sem er að berjast fyrir rétti þjóðarinnar, hafi verið niðurlægður. Það er sorglegt að þurfa að búa við þessar aðstæður þegar við erum að berjast fyrir rétti íslensku þjóðarinnar. Ég vona að það fólk sem svona talar komist ekki til valda á Íslandi og niðurlægi þjóðina með þeim hætti.

Hæstv. forseti. Áður en ég kom til starfa á vettvangi verkalýðshreyfingar og síðar stjórnmála einnig, þá var ég fréttamaður. Í einn áratug sinnti ég erlendum fréttum, fyrst í hljóðvarpi og síðar í sjónvarpinu. Þetta var í upphafi Thatcher-tímans þegar hægri menn á Bretlandi voru að hefja sig til flugs og Ronald Reagan fór mikinn vestra. Hér á landi birtist Leiðin til ánauðar, bók Friedrichs Hayeks, í þýðingu eins helsta hugmyndafræðings Sjálfstfl. Ég minnist þess að á þessum árum spáðum við því mörg að Thatcher-stjórnin breska yrði ekki langlíf. Við litum á atvinnuleysið sem jókst úr hálfri milljón í eina, í eina og hálfa, í þrjár milljónir og við spáðum Thatcher falli en hún hélt velli. Hún meira að segja styrkti sig í sessi og það kom í ljós að margir dáðust að sjálfumgleði hennar og valdhroka. En það voru ein grundvallarmistök sem við gerðum í okkar spádómum. Þótt þrjár milljónir manna væru án atvinnu, þá voru þær miklu fleiri sem höfðu vinnu og bjuggu við velsæld, bjuggu við góðæri og þess vegna gat Margrét Thatcher verið glöð og talað um góðærið hjá Bretum. Hér fyrir utan Alþingishúsið í kvöld safnaðist saman hópur fólks með kyndla sem krefst réttlætis fyrir öryrkja. Segir þá ekki búa við full mannréttindi á Íslandi og þegar að er gáð, þá er það rétt. Eða gera menn sér grein fyrir því að öryrki getur mest fengið 63 þús. kr. á mánuði og ef hann er í sambúð hrapar hann niður í 44 þús. Ef maki öryrkjans er með meðaltekjur félagsmanns í ASÍ eða BSRB þá er öryrkinn sviptur tekjutryggingu og getur aðeins lagt í búið 15 þús. kr. á mánuði. Baráttuhópurinn fyrir utan Alþingishúsið í kvöld lýsti á þessar staðreyndir en innan dyra talaði forsætisráðherra Íslands um góðærið sæll og glaður yfir því hvað allt væri gott. En auðvitað er skýring á þessu misræmi. Ríkisstjórnarþjóðin er ekki sú sama þjóð og stóð hér utan dyra. Utan dyra var ekki stórefnafólk, utan dyra voru ekki fjármangarar eða kvótabraskarar sem borga ekki eina einustu krónu til samfélagsins þótt þeir braski með eignir þjóðarinnar fyrir hundruð milljóna og milljarða. Utan dyra var ekki þjóð Davíðs Oddssonar sem baðar sig í góðæri ríkisstjórnarinnar. En á meðan öllu þessu vindur fram má sjá hvernig sífellt uppstrílaðri verðbréfabraskarar setja svip sinn á alla þjóðmálaumræðu og sjá má hvernig áherslur í þessari umræðu taka breytingum. Æðasláttur fjármálakerfisins er tekinn og mældur á nokkurra klukkustunda fresti og daglega birtast alvöruþrungnir sjónvarpsþulir og segja okkur hvað sé búið að selja mikið af pappír í dag og hvers megi vænta á morgun, hvort hægt sé að græða á þessu braskinu eða hagnast á hinu. Hæstv. forsrh. sagði okkur að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, sá hinn sami og lagði þeim lífsreglurnar í Austur-Asíu, hefði gefið ríkisstjórn sinni ágætiseinkunn. En hvaða einkunn á að gefa ríkisstjórn sem sendir fátækt fólk til að afla matar og fá fyrir klæðum sínum til Hjálparstofnunar kirkjunnar og Rauða krossins eins og fram kom í fréttum sjónvarpsins í kvöld. Mun það sama henda okkur og henti Breta, að sýna sinnuleysi gagnvart þeim hluta þjóðarinnar sem er leiddur til ánauðar? Getur það verið að meiri hluti Íslendinga láti það óátalið að fátækt fólk sé leitt til ánauðar á meðan það sjálft fitnar og kýlir vömbina? Eða er það svo að jafnvel þrátt fyrir eigin velsæld vilji menn ekki láta troða á öðrum? Við fengum ánægjulega vísbendingu um hið síðarnefnda í ítarlegustu könnun sem framkvæmd hefur verið hér á landi á afstöðu Íslendinga til velferðarþjónustunnar þar sem þjóðin heimtar betri velferðarþjónustu, vill fjármagna hana úr sameiginlegum sjóðum og hafnar þjónustugjöldunum. Barátta öryrkjanna sem söfnuðust hér í kvöld og sem söfnuðust á Austurvelli fyrir fáeinum árum til að mótmæla komugjöldum og sjúklingasköttum, sem ónefndur heilbrigðisráðherra vildi þá setja á þá, er farin að skila árangri. En mikið verk er að vinna. Áróðursmeistarar hægri manna unnu sína heimavinnu með þeim afleiðingum að peningafrjálshyggjan hefur farið sem eldur í sinu, ekki aðeins hér á landi heldur um alla álfu og veiklundaðir og nýjungagjarnir krataflokkar bæði á Norðurlöndum og Bretlandi hafa gerst sporgöngumenn íhaldsins með nánast sömu stefnu og þeir, nú síðast í Þýskalandi undir forustu manna sem kenndir eru við rekavið vegna skorts á stefnufestu. Hið gleðilega er hins vegar það að nú eru teikn á lofti um að þeim fjölgi sem eru búnir að fá nóg af stjórnmálum sem einkennast af auglýsingamennsku, valdagræðgi og hentistefnu. Upp er að rísa ný hreyfing fólks sem leggur áherslu á jöfnuð í þjóðfélaginu, hreyfing sem hafnar frjálshyggjukreddum, leggur áherslu á umhverfismál og reisn í samskiptum við aðrar þjóðir heims. Þetta er að gerast víða um lönd og mun einnig gerast hér á landi. Senn verður kallað eftir stuðningi allra þeirra sem hafna forræði peningavalds og gróðahyggju en setja á oddinn virðingu fyrir umhverfinu, jöfnuð og félagslegt réttlæti.

Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Nýlega birti tímaritið The Economist úttekt á því hvernig velferðarkerfi nágrannalandanna hafa brugðist við breyttri stöðu kvenna. Niðurstaðan er að mikið sé óunnið og það hljóti að vera eitt af meginmálum stjórnmálanna á nýrri öld. Konur geri að sjálfsögðu kröfu um að standa jafn vel að vígi í starfslok og karlar, t.d. varðandi lífeyrisgreiðslur sem víða horfi illa vegna lægri launa kvenna. Fæðingartíðni fari hríðlækkandi, hjónaskilnuðum fjölgi og margir kjósi að búa einir eða búi einir með börn sín. Því verði að gera ráð fyrir að konur jafnt sem karlar, öryrkjar jafnt sem aldraðir eða atvinnulausir geti búið einir og haft mannsæmandi laun eða bætur en velferðarkerfið megi ekki refsa fólki fyrir að vera gift og eignast börn. Hér á landi kvarta öryrkjar réttilega undan því að lenda á framfæri maka sinna við giftingu og konur sem fara í nám á miðjum aldri fá ekki námslán vegna tekna maka. Samkvæmt fjölskyldu- og velferðarstefnu samfylkingar A-flokkanna og Kvennalista er ætlunin að breyta þessu og taka á málum eins og lengingu á fæðingarorlofi fyrir báða foreldra og gera átak í að útrýma launamun kynjanna. Hætta verður að líta á konur sem viðhengi við eiginmenn sína og gera þarf þær kröfur að allir einstaklingar fái viðunandi laun eða bætur. Viðurkenna þarf að konur eru fyrirvinnur jafnt sem karlar. Þetta er ögrandi viðfangsefni fyrir kvenfrelsisafl og mjög brýnt til að koma á jafnvægi milli einkalífs og atvinnulífs. Þessi fjölskyldustefna er ekki síður brýn til að tryggja eðlilega viðkomu og góðar uppeldisaðstæður fyrir börn og unglinga. Framboðshugleiðingar öryrkja og aldraðra eru skiljanlegar í þessu ljósi og skoða þarf sérstaklega hvers vegna mun fleiri konur en karlar eru öryrkjar. Í málefnaskrá samfylkingarinnar er tekið mjög myndarlega á jafnréttismálum og stórátak er fyrirhugað með auknum fjárframlögum til rannsókna, mennta- og menningarmála til samræmis við það sem best gerist meðal annarra þjóða. Menningarmálin verða að vera í fyrirrúmi því að sterk íslensk menning er líklega öflugasta meðferðarúrræði þjóðarinnar í ólgusjó alþjóðavæðingar og félagslegrar sundrungar. Herra forseti. Við kvennalistakonur sem höfum tekið þátt í undirbúningi samfylkingarinnar erum almennt ánægðar með þá framtíðarsýn sem þar birtist. Eftir er að forgangsraða og búa til kosningastefnuskrá svo og að semja um aðra þætti samstarfsins. Viðkvæm mál eru óútkljáð og fróðlegt verður að fylgjast með hvort jafnréttisumræða þessara stjórnmálasamtaka er raunhæfari en hún var í fyrirmyndarríki Platóns. Þar er sú róttæka skoðun sett fram að konur og karlar geti farið í öll störf hvort sem sviðið var hermennska, iðnaður eða stjórn ríkisins. En þegar litið er til inngönguskilyrða, t.d. fyrir hermennsku, er ljóst að aldrei var í raun ætlunin að konur kæmust þar að og ef konur urðu stjórnendur urðu þær að afsala sér því að ala upp börn sín. Sumir kalla þetta jafnrétti á forsendum hinna. Sjálf geri ég mér vonir um að hugsjónir okkar um jafnrétti og kvenfrelsi verði að veruleika með öflugu jafnréttissinnuðu stjórnmálaafli og við munum ekki sætta okkur við að þau sjónarmið verði í aftursætinu. Það hefur verið styrkur Kvennalistans alla tíð að komast í hátalarana og við munum að sjálfsögðu ætlast til að kvenfrelsisraddirnar hljómi sterkt ef til samfylkingar kemur. Lokaákvörðun um framboðsmál Kvennalistans verður væntanlega tekin á landsfundi hans í lok þessa mánaðar. Vonandi tekst vel til og samfylkingin verði nýtt og öflugt stjórnmálaafl sem er í takt við nýja tíma, stjórnmálaafl sem virðir einstaklinginn óháð kynferði hans, búsetu eða hjúskaparstöðu, mannhelgi hans og mannréttindi en hafnar einstaklingshyggju ójafnaðar og forréttinda. Herra forseti. Góðir Íslendingar. Ég hef lokið máli mínu. --- Góða nótt.