Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl., er á förum til útlanda í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 2. varaþm. Framsfl. í Austurl., Kristjana Bergsdóttir kennari, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans og forföllum 1. varaþm. flokksins í kjördæminu. Þetta er yður hér með tilkynnt. Valgerður Sverrisdóttir, formaður þingflokks Framsfl.`` Enn fremur hefur borist svohljóðandi bréf: ,,Vegna anna á næstunni sé ég mér ekki fært að sækja þingfundi og óska því eftir að 2. varaþm. Framsfl. í Austurl., Kristjana Bergsdóttir kennari, taki sæti Halldórs Ásgrímssonar, 1. þm. kjördæmisins, í minn stað. Seyðisfirði, 27. maí 1998. Jónas Hallgrímsson.`` Kristjana Bergsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa.

Herra forseti. Í upphafi þingfundar í gær voru málefni Lindar og Landsbanka Íslands til umræðu vegna svara við fyrirspurnum mínum um málið hér á þingi. Síðan eru komin fram frekari gögn í þessu alvarlega máli í kjölfar blaðamannafundar hæstv. ráðherra, svo sem skýrsla Ríkisendurskoðunar þar sem koma fram mjög alvarlegar upplýsingar og krafa um rannsókn í málinu. Auk þess er komið fram bréf formanns bankaráðs þar sem fram kemur að tap bankans sé mun meira en 400 millj. Þetta eru allt upplýsingar sem ráðherra hafði undir höndum í margar vikur fyrir 3. júní 1996 þegar ég spurðist fyrir um tapið. Ráðherrann segir á blaðamannafundi í gær, herra forseti, að það hafi verið skylda Alþingis að bregðast við á sínum tíma þar sem bankaráðið var kjörið af Alþingi. Það var reynt að bregðast við hér á þingi. Ég spurðist fyrir um þetta mál og kallaði eftir upplýsingum en hæstv. ráðherra kaus að leyna Alþingi upplýsingunum. Hann sagði þinginu ósatt þegar hann sagði um tapið í Landsbankanum, í svari við fyrirspurn minni, með leyfi forseta: ,,Þessar heildarupplýsingar liggja fyrir og ég ítreka að ég þekki þær ekki nákvæmlega. Ég hef reyndar heyrt eins og hv. þm. í fjölmiðlum að tap bankans hafi verið mikið vegna tiltekins fyrirtækis en ég treysti mér ekki til að fullyrða að þær upplýsingar séu réttar.`` Hann leyndi þingið upplýsingunum. Hvernig gat þá Alþingi brugðist við? Hann leyndi þingið upplýsingunum þegar hann var með upplýsingar sem fyrrv. formaður bankaráðsins telur nú að þurfi opinbera sakarrannsókn á. Hæstv. ráðherra brást upplýsingaskyldu sinni gagnvart Alþingi fyrir tveimur árum. Trúnaðarbresturinn milli þings og ráðherrans er orðinn algjör og það er álitamál, herra forseti, hvort hæstv. ráðherra er sætt áfram á ráðherrastóli. Svo mikill er trúnaðarbresturinn.

Herra forseti. Þetta er í annað skipti sem hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir tekur til máls um störf þingsins í upphafi þingfundar um nákvæmlega sama mál. Hið nýja sem hins vegar hefur komið fram í málinu er staðfesting á orðum mínum frá því í gær. Þá hélt ég því fram að ég hefði haft upplýsingar um það, þegar ég svaraði þessari fyrirspurn, að tapið væri ekki 600--700 millj. kr. eins og hv. þm. fullyrti í sinni spurningu 3. júní 1996 þar sem hv. þm. orðaði þetta svo: ,,Er það rétt að tap Landsbankans vegna Lindar hafi verið 600--700 millj. kr.?`` Ég sagði það í gær að í skýrslu Ríkisendurskoðunar hefði ekkert komið fram um hvert tap Landsbankans væri. Hins vegar hefði verið upplýst að það væru 400 millj. kr. ábyrgðir sem væru í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Sú skýrsla sem lögð var fyrir blaðamenn í gær á blaðamannafundi og lögð fyrir þingið í gær staðfestir að þessar upplýsingar mínar voru réttar.

Það kom ekki fram fyrir tveimur árum.

Nei, það kom ekki fram fyrir tveimur árum, það er hárrétt, hv. þm. Ef ég hefði sagt það fyrir tveimur árum að tapið væri 400 millj. kr. eða ábyrgðirnar væru 400 millj. kr. þá býst ég við að hv. þm., eins og hún gerir sér að leik hvað eftir annað, hefði reynt að snúa út úr því og nú sagt að sá sem hér stendur hefði farið með rangar upplýsingar gagnvart þinginu. Þess vegna passaði ég mig á því að fullyrða ekkert um það hvert tapið væri vegna þess að ég hafði ekki greinargóðar upplýsingar um það, en sagði þá í sama svari: ,,Nú veit ég, hv. þm., að bankaráð Landsbankans er að fjalla um útlánatöp bankans á undanförnum árum. Ég býst fastlega við að málefni Lindar sem og töp annarra aðila sem Landsbankanum tengjast verði skoðuð í því samhengi.`` Eða með öðrum orðum ég vissi, og það kom fram í mínu svari, að þessi mál voru til umfjöllunar í bankaráði Landsbankans.

Herra forseti. Það sem ég vil ræða undir liðnum störf þingsins eru samskipti hæstv. viðskrh. við Alþingi. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að horfast í augu við það að hæstv. viðskrh. er í vondum málum, eins og sagt er nú til dags. Sami hæstv. ráðherra bar í vetur ábyrgð á því að rangar upplýsingar voru lagðar fyrir Alþingi. Nú kemur í ljós að hæstv. ráðherra hefur einnig algerlega brugðist upplýsingaskyldu sinni gagnvart Alþingi. Engu að síður vísar hæstv. ráðherra á Alþingi og reynir að velta ábyrgðinni af sjálfum sér og sínum herðum yfir á Alþingi. Hann vísar til þess að það hafi verið Alþingi sem hafi kosið bankaráð Landsbankans á sínum tíma. Samt bregst hæstv. ráðherra þeirri skyldu sinni að upplýsa Alþingi um þá alvarlegu hluti sem ráðherrann hefur haft vitneskju um árum saman, án þess að aðhafast. Hér, herra forseti, er á ferðinni mjög alvarlegur trúnaðarbrestur, eins og sagt hefur verið, í samskiptum þessa hæstv. ráðherra og Alþingis. Það hefur gerst endurtekið. Það er hugsanlega hægt að reyna að horfa fram hjá því að hæstv. ráðherra bæri ábyrgð á hinum röngu upplýsingum í vetur, með því að túlka lögin um ráðherraábyrgð þannig að ráðherra sé ekki ábyrgur fyrir mistökum undirmanna sinna. Það er þó mjög hæpið og langsótt að mínu mati. Hitt er öllu verra, ef sami ráðherra reynir endurtekið að velta ábyrgðinni yfir á annarra herðar. Ég tók eftir því að á blaðamannafundi í gær nefndi hæstv. ráðherra ýmist bankaráð Landsbankans, bankaeftirlitið, Ríkisendurskoðun eða Alþingi. Það báru sem sagt allir aðrir ábyrgð en hæstv. ráðherra. Hann ber aldrei neina ábyrgð og er ævinlega saklaus þegar hæstv. ráðherra tjáir sig sjálfur um málin. Svona gengur þetta ekki, herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að skapa hér skilyrði til þess að fara yfir þessar embættisfærslur ráðherrans og samskipti hans við Alþingi.

Herra forseti. Í annað sinn á nokkrum vikum er kominn upp alvarlegur trúnaðarbrestur milli þingsins og hæstv. viðskrh. Fyrst gaf hann rangar upplýsingar um laxveiðikostnað Landsbankans sem ég tel að ráðherra hafi enn ekki tekist að gefa Alþingi fullnægjandi skýringu á, og nú augljóslega rangar upplýsingar um tap Landsbankans vegna Lindar. Ráðherrann hafði skýrslu Ríkisendurskoðunar í höndum og bréf formanns bankaráðs. Þar sagði að tap bankans væri enn meira en 400 millj. en samt segir ráðherrann við Alþingi 1996 að hann hafi aðeins heyrt í fjölmiðlum hve tap bankans hefði verið mikið. Skýrsla Ríkisendurskoðunar í mars 1996 gaf tvímælalaust tilefni til tafarlausra óska um opinbera rannsókn í málinu. Yfirstjórn bankans er í höndum ráðherra og bankaráðs. Ráðherra gat því ekki vísað ábyrgðinni alfarið á bankaráðið sem leitaði eftir samráði um framhald málsins, m.a. hvort farið yrði fram á opinbera rannsókn. Enn fráleitara er það sem haft er eftir ráðherra í Morgunblaðinu í dag, að viðskrn. hafi ekki fylgst með málinu eftir að ráðherra varpaði ákvörðun í málinu á bankaráðið. Ótrúverðugleiki ráðherrans er æpandi í þessu máli og hann getur ekki fríað sig ábyrgð í málinu frekar en bankaráðið, frekar en bankastjórnin eða framkvæmdastjóri eða stjórn Lindar. Hann ber ábyrgð á því að gera Alþingi ekki grein fyrir stöðu málsins og skýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir tveimur árum síðan. Það átti ráðherra að gera þegar eftir því hafði verið leitað, af hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur, hver staða Lindar væri. Ég segi, herra forseti: Ráðherrann hefur brugðist löggjafarsamkomunni og á skilið vantraust af hálfu þingsins.

Herra forseti. Þetta er eitt alvarlegasta málið sem komið hefur upp í samskiptum þings og framkvæmdarvalds. Hér gerist það 3. júní 1996 að þingmaður kemur í ræðustól og spyr ráðherra bankamála hvort það sé rétt sem sagt hafði verið í fjölmiðlum að tap einstaks fyrirtækis á vegum bankans væri orðið 600--700 millj. kr. Hvert var svar ráðherrans? Hann þekkir það ekki. Hann svarar því til að hann þekki ekki upplýsingar um tap Landsbankans á einstökum eignarfyrirtækjum en bankinn muni væntanlega fara yfir þær upplýsingar á næstunni. Hann kveðst aðeins hafa heyrt þetta í fjölmiðlum eins og þingmaðurinn. Staðreyndin er hins vegar sú að 19. apríl, tæpum tveimur mánuðum áður, hefur ráðherrann fengið bréf frá formanni bankaráðs með beiðni um samráð um aðgerðir. Hvað stendur í þessu bréfi, herra forseti? Ég ætla ekki inn í efnisatriði þessa máls. Þar stendur að það hafi verið ljóst að Landsbankinn þyrfti að taka á sig a.m.k. 400 millj. kr. tap, vegna afskrifta af útistandandi kröfum Lindar hf. Nú hefur komið í ljós að um enn hærri upplýsingar upphæðir er að ræða, stendur í bréfi formanns bankaráðs og enn fremur að hann óski eftir samráði við ráðherra um framhald málsins. Getur ráðherra bankamála gleymt því að hann hafi fengið bréf frá formanni bankaráðs með þessum alvarlegu upplýsingum? Getur hann gleymt því að með bréfinu fylgi skýrsla Ríkisendurskoðunar með alvarlegum upplýsingum, ósk um að skoðað verði hvort aðgerða sé þörf og hvort þarna sé um saknæm athæfi að ræða. Þetta er vanvirða við Alþingi. Ráðherrann vísar á aðra en nú er komið að skuldadögum. Nú viljum við heiðarlegar upplýsingar, herra forseti.

Herra forseti. Þegar hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir spurði um málefni Lindar vorið 1996, þá spurði hún ekki einungis um þá fjármuni sem ráðherrann forðast að ræða um og fer undan með í flæmingi. Nei, hún spurði einnig, með leyfi forseta: ,,Telur hæstv. ráðherra ástæðu til þess að láta utanaðkomandi aðila skoða eða kanna hina ýmsu þætti þessa \mbox{máls ...?``} Hún spurði líka þessarar spurningar. Við henni kom ekkert svar á þeim tíma en þar hefði verið kjörið tækifæri fyrir hæstv. ráðherra að segja þingheimi að einmitt það væri verið að gera. Hann hefði getað tilkynnt að einmitt þá lægi fyrir skýrsla Ríkisendurskoðunar þar sem segði m.a., herra forseti: ,,Í ljósi þeirra hagsmuna sem glatast hafa og hvernig haldið var á málum sýnist tilefni til að kanna ýmsa þætti nánar og hvort rétt er að draga menn til ábyrgðar með einhverjum hætti. Ríkisendurskoðun telur því brýnt að bankaráð Landsbankans láti rannsaka nánar þá þætti sem minnst hefur verið á hér að framan.`` Þetta liggur fyrir, herra forseti, og samt gerir hæstv. ráðherra sér leik að því að varpa ábyrgð á Alþingi. Hann varpar ábyrgðinni á Alþingi þegar hann sjálfur var sá eini sem vissi að þessar upplýsingar lágu fyrir. Hann svaraði ekki fyrirspurn hv. þm. en kemur fram núna og varpar ábyrgð á Alþingi. Herra forseti. Það er auðvitað fullkomlega óþolandi fyrir Alþingi að þurfa að sitja undir þessu og það er rétt sem hér hefur komið fram. Þetta hlýtur að þýða fullkominn trúnaðarbrest á milli löggjafarsamkomunnar og hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Hér er á ferðinni stórmál sem á sér langan aðdraganda en kristallaðist síðast árið 1996 í tíð þessarar ríkisstjórnar og þessa Alþingis sem nú situr eða þessara alþingismanna. Almenningur eða Landsbankinn, banki allra landsmanna, hefur tapað a.m.k. 800 millj. og enn einu sinni er spurt: Hver er ábyrgur og hvers vegna var ekki gert neitt í málinu fyrr samanber öll þau gögn sem hafa legið fyrir í málinu? Hæstv. bankamálaráðherra fór augljóslega með rangt mál í þinginu vorið 1996 þegar hann svaraði hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur um þessi mál og málsvörn hans að aðeins hafi verið um óundirbúna fyrirspurn að ræða er alls ekki nógu sterk í ljósi þess að hann hafði öll tiltæk gögn tveimur mánuðum fyrr eins og nú hefur verð skjalfest. Nú eru það ríkisstjórnarflokkarnir sem eru að hengja hvor annan og karpa um hvor sé sekari, Kjartan Gunnarsson, formaður bankaráðsins og skjólstæðingur Sjálfstfl., eða Finnur Ingólfsson, bankamálaráðherra Framsfl., og það dylst engum að fjármögnunarfyrirtækið Lind hefur starfað í skjóli Framsfl. og framkvæmdastjóri þess er vel þekktur framsóknarmaður. Ég sakna þess að hafa ekki formenn stjórnarflokkanna hér en vonandi verða þeir hér síðar þegar málið verður tekið upp utan dagskrár. En núna er meginmálið það að orðið hefur alvarlegur trúnaðarbrestur á milli Alþingis og hæstv. bankamálaráðherra og á því þarf að taka með viðeigandi hætti. Ég sé sjálf ekki margar færar leiðir í því efni en það gengur alls ekki að varpa ábyrgðinni á hendur Alþingis.

Herra forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að týna ekki aðalatriðum þessa máls í deilum um tölur eða aðra slíka hluti sem eru hverfandi í þessu samhengi. Það sem hér er aðalatriðið er að sami hæstv. ráðherra og hefur þegar orðið uppvís að því að leggja rangar upplýsingar fyrir Alþingi gerir nú tilraun til þess opinberlega og í fjölmiðlum að varpa ábyrgð af eigin herðum yfir á Alþingi. Það hafi þá verið Alþingi sem átti að hlutast til um málið sökum þess hve alvarlegt það var. En engu að síður liggur fyrir að sami hæstv. ráðherra brást upplýsingaskyldu sinni til Alþingis. Ráðherra stóð í bréfaskriftum við formann bankaráðs Landsbankans. Ráðherrann hafði undir höndum skýrslu Ríkisendurskoðunar og ráðherra tekur störf sín ekki mjög alvarlega ef hann áttar sig ekki á því að hér var um alvarlega og stóra hluti að ræða. Herra forseti. Því miður lyktar málið af því að hæstv. ráðherra hafi verið að gera á þessum tíma tilraun til að þagga málið niður, að málið hafi verið óþægilegt fyrir hæstv. ráðherra og flokk hans. En það sem snýr að Alþingi í þessu máli og er óhjákvæmilegt að tekið sé á eru þessi samskipti og það er eðlilegt, herra forseti, að þau séu rædd undir þessum lið. Ég fór fram á það í gær að hæstv. forseti hlutaðist til um að þetta mál yrði tekið fyrir í forsætisnefnd. Það er tvöföld ástæða til þess að bera þá ósk fram nú. Það verður einhvern veginn að koma þessum málum í farveg, að fara yfir þessi samskipti hæstv. ráðherra við Alþingi og embættisfærslu hans í því sambandi. Forsætisnefnd verður í kjölfar þess að ráðherra hefur reynt að varpa ábyrgðinni á Alþingi að taka þetta mál fyrir.

Herra forseti. Ég vil ekki skjóta mér undan því að ræða um hver ábyrgð hvers og eins sé í þessum efnum og ég held að ekki sé ágreiningur um það milli mín og stjórnarandstöðunnar að bankaráðið sem sat árið 1996 var bankaráð sem kjörið var af Alþingi og þar af leiðandi starfi það bankaráð á ábyrgð Alþingis. Þessi viðhorf mín eru rækilega undirstrikuð í þeirri greinargerð sem kemur frá bankaeftirliti Seðlabankans dags. 25. maí sl. eða sl. mánudag og ég fékk gerða í ljósi þeirrar umræðu sem hefur verið um ábyrgð annars vegar bankaráðsins og hins vegar viðskrh. Þegar þetta er haft í huga og sú greinargerð skoðuð er ljóst hvar ábyrgðin liggur. Um leið og ábyrgðin er skýr, þ.e. bankaráðið sem þá starfaði á vegum ríkisviðskiptabankans heyrði undir Alþingi, þá var það líka alveg klárt að upplýsingaskylda bankaráðsins er sú sama gagnvart Alþingi. Ég held að þá væri rétt að skoða hvernig bankaráðið var skipað á þessum tíma þegar þessi deila öllsömul stendur. Stjórnarandstaðan á meiri hluta í bankaráðinu á þessum tíma. Stjórnarandstaðan á Alþingi á meiri hlutann í bankaráði Landsbanka Íslands á þessum tíma. Ef þær fullyrðingar standast sem haldið er fram af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að menn hafi ætlað að reyna að leyna einhverjum hlutum fyrir stjórnarandstöðunni,  
            

Hljóð í þingsal. Þá er umræðu um stjórn þingsins lokið. Tíminn er liðinn.

Ég var búin að biðja um orðið á undan ráðherranum.

Ekki tók ég eftir því.

Jú.

Það þýðir ekkert að láta svona. Forseti stjórnar þessum fundi og fer með valdið hér hvað það varðar. Hann skrifaði hjá sér tímann þegar umræðan byrjaði og hún byrjar kl. 10.32. Hún má standa í 20 mínútur og hér hafa 3--4 kvatt sér hljóðs í viðbót þannig að umræðunni samkvæmt þingsköpum sem eru lög Alþingis er lokið.

Um fundarstjórn.

Hv. þm. Ragnar Arnalds, einn af forsetum Alþingis, fór vel yfir það í gær að það gengi náttúrlega ekki upp þegar menn hafa notað þann tíma sem þingflokkarnir hafa verð ásáttir um að ræða störf þingsins að ganga þá inn í umræður um fundarstjórn forseta. Forseti hefur reynt í morgun að gefa þeim orðið sem kvöddu sér hljóðs og komust að á þeim tíma, enda heyrist mér hvað þessa umræðu varðar að hún eigi eftir að koma á ný inn í þingið til umræðu í lengri umræðu.

Hvernig stendur á því?

Mér heyrist að hv. þingmenn boði það. En það er hv. 4. þm. Vestf. sem gerir kröfu um það að tala um fundarstjórn forseta og tekur nú til máls.

Virðulegi forseti. Eins og við vitum allir er vaninn á Alþingi að frummælandinn í máli eins og þessu taki aftur til máls undir lok umræðunnar. Ég sá það ásamt fleiri þingmönnum að frummælandinn í þessu máli, hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, bað um orðið og bað um orðið á undan ráðherranum og átti að sjálfsögðu von á því að fá að ljúka umræðunni með hefðbundnum hætti þannig að sá sem vakti umræðuna fengi að komast að undir lokin. Ég ítreka þá ósk, virðulegi forseti, og þá er ég að tala um fundarstjórn forseta, að hann taki tillit til þess að frummælandinn hafði beðið um orðið áður en ráðherrann kvaddi sér hljóðs.

Forseti hefur rætt við þann mann sem sér situr til aðstoðar og við höfum hvorugur tekið eftir því að hv. þm. bæði um orðið. Ég tók hins vegar eftir því að þegar hæstv. ráðherra var að tala þá bað hv. þm. um orðið. Hins vegar hvort það er venja eða ekki þekki ég það ekki nákvæmlega og mun fara yfir það í forsætisnefnd. En því miður, tímanum sem var til þessarar umræðu er lokið.

Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. forseta að ég bað um orðið þegar hæstv. ráðherra var að ljúka máli sínu í fyrsta sinn vegna þess að ég taldi mig þurfa að svara ýmsu sem hann sagði. Aftur á móti tók ég eftir því að hæstv. forseti gaf ýmsum öðrum orðið á undan mér og mér fannst það eðlilegt þar sem ég taldi að hann mundi bíða með að gefa mér orðið þangað til komið væri að lokum umræðunnar þannig að ég fengi þó a.m.k. að svara. Það er alveg ljóst að ég bað um orðið í lok fyrri ræðu hæstv. ráðherra. Ég held að það hafi ekki farið fram hjá nokkrum manni. Ég verð að segja það að hér hefur málum verið heldur betur drepið á dreif hjá hæstv. ráðherra. Ég verð því miður, herra forseti, að biðjast undan þeim dylgjum sem komu fram í máli hæstv. ráðherra fyrr í umræðunni. Eitt er ljóst: Ráðherrann getur ekki vikist undan ábyrgð sinni gagnvart Alþingi. Hann hefur brugðist skyldu sinni. Hann leyndi upplýsingum, hann brást upplýsingaskyldu sinni þegar hann svaraði ekki fyrirspurn og hann hefur gert það áður. Hann brást einnig skyldu sinni að mínu mati þegar hann lét ekki kanna Lindarmálið betur í kjölfar skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem ríkisendurskoðandi fer fram á að hann þurfi að skoða betur þessi mál, mál sem fyrrverandi formaður bankaráðs telur nú að þurfi opinbera sakarrannsókn. Ég velti því fyrir mér hvort hér sé um yfirhylmingu að ræða og ef svo er, þá er það mjög alvarlegt. En því miður, það er satt og rétt sem komið hefur fram í umræðunni og ég sagði í máli mínu áðan. Það er orðinn alger trúnaðarbrestur milli Alþingis og hæstv. ráðherra. Þess vegna er álitamál hvort þessum ráðherra er sætt á ráðherrastóli eftir þessi mál.

Forseti vill ítreka það sem hann sagði áðan. Hvorki forseti sem nú starfar eða starfsmaður hans hér höfðu tekið eftir því að hv. þm. bæði um orðið. Forseti hefur reynt að vera réttlátur í því og allir þingmenn njóti jafnræðis.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti sjútvn. í máli nr. 544 á þskj. 929, þ.e. frv. til laga um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða. Sjútvn. hefur fjallað um þetta mál og fengið á sinn fund, reyndar ítrekað, þá sem helst hafa með það unnið, þ.e. Halldór Pétur Þorsteinsson og Kristínu Haraldsdóttur frá sjútvrn. Umsagnir bárust frá Samtökum fiskvinnslustöðva, Íslenskum sjávarafurðum hf. og Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands. Í þessu frv. er lagt til að sett verði ný heildarlöggjöf um þetta efni, um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða, sem leysi af hólmi eldri lög, nr. 93/1992, um sama efni. Með þessum breytingum er íslenskum stjórnvöldum einnig gert kleift að fullgilda fyrir sitt leyti tilskipanir Evrópubandalagsins nr. 91/493, 92/48 og 91/492 og fella það inn í íslenska löggjöf. Vegna þeirra breytinga sem frv. felur í sér varðandi uppboðs- og heildsölumarkaði, að þeir þurfi ekki lengur starfsleyfi sem vinnslustöð heldur einungis venjulegt starfsleyfi aðila í sjávarútvegi vill sjútvn. taka það skýrt fram að ekki er ætlunin með þessu að slaka á kröfum um hreinlæti og meðferð sjávarafurða á þessum mörkuðum. Einnig er rétt að menn hafi í huga að ef eitthvað er verði gerðar strangari kröfur til uppboðs- og heildsölumarkaða en verið hafa þrátt fyrir það að þeir hafi hingað til þurft vinnsluleyfi til að rekja megi feril þess sjávarfangs sem þar er til sölu, þ.e. að þessar breytingar eiga alls ekki að fela í sér hvorki tilslökun á kröfum almennt né heldur að uppruni vörunnar verði ekki rekjanlegur eins og áður hefur verið. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Þær eru eftirfarandi: Lagt er til að orðunum ,,til sölu`` verði bætt í 1. mgr. 7. gr. frv. Þetta felur í sér að taka það fram eða gera það skýrt að átt sé við íslenskar sjávarafurðir en ekki sé um að ræða að íslensk stjórnvöld geti ákveðið hvaða aukaefni verði notuð í sjávarvörum almennt á Evrópska efnahagssvæðinu. Að sjálfsögðu var ekki ætlunin að seilast svo langt til valda fyrir hönd íslenskra stjórnvalda. Hér er um það að ræða að tryggja að íslenskar sjávarafurðir uppfylli þessi skilyrði. Í öðru lagi er lagt til, herra forseti, að felld verði út orðin ,,eftir því sem ráðherra ákveður með reglugerð`` í 8. gr. frv. og styttist þá greinin og verður eingöngu fyrri hluti málsl.: ,,Nota skal neysluvatn eða hreinan sjó til þvotta, þrifa, ísframleiðslu og við vinnslu sjávarafurða.`` Í þessu felst að sjálfsögðu ekki efnisbreyting. Þar sem einungis skal nota neysluvatn eða hreinan sjó er ekki þörf á neinum reglugerðarheimildum í því sambandi. Nefndin vill taka fram að rangt er farið með í athugasemdum sem fylgdu frumvarpinu en þær gáfu til kynna að heimilt væri í vissum tilvikum að nota annan vökva en neysluvatn eða hreinan sjó. Í þriðja lagi er lagt til að orðið ,,búlkuð`` í 11. gr. falli brott en ákvæðinu er ætlað að taka til allrar vöru sem send er ópökkuð óháð því hvort hún er búlkuð eða ekki. Hér er átt við þau undanþáguákvæði sem síðari málsl. 11. gr. felur í sér, þ.e., með leyfi forseta, að: ,,Sé afurðin send ópökkuð,`` --- síðan stóð --- ,,búlkuð, skulu sömu upplýsingar koma fram í fylgiskjölum. Merkingar skulu að öðru leyti vera í samræmi við kröfur sem gerðar eru í viðkomandi markaðslandi.`` Þetta felur í sér heimild til þess að víkja frá almennu ákvæðunum um merkingar þegar vara er send ópökkuð. Til þess að taka af öll tvímæli leggur nefndin til að fella niður orðið ,,búlkuð`` þannig að ljóst sé að þetta taki til allrar vöru sem send er óháð því hvort hún sé búlkuð eða ekki. Þá er lagt til að orðið ,,aðeins`` í 4. mgr. 26. gr. falli brott. Þessi grein fjallar um meðferð vöru í tollvörugeymslum og í frv. stendur, með leyfi forseta: ,,Í tollvörugeymslu skal aðeins fara fram athugun á skjölum og samanburður á þeim og sendingu.`` Þessu ákvæði er einungis ætlað að leggja ákveðnar skyldur á eftirlitsaðila en ekki að takmarka athugun og meðferð sjávarafurða í tollvörugeymslu. Um slíkt eiga að gilda almennar reglur, meðal annars ákvæði tollalaga og þær verklags- og vinnureglur sem gilda um meðferð vara í tollvörugeymslum almennt. Þess vegna er nauðsynlegt til að gera textann skýrari og taka af tvímæli í þessum efnum að fella þetta orð brott. Þá er í fimmta lagi, herra forseti, lagt til að 4. mgr. 28. gr. laganna falli brott. Hér var á ferðinni heimildarákvæði til handa ráðherra um að hækka gjöld þau sem kveðið er á um í 28. gr. og standa eiga straum af kostnaði vegna landamæraeftirlits. Í fyrri málsgreinum eru hinar almennu reglur um gjöldin settar fram og upphæðir þeirra og það var niðurstaða sjútvn. að þegar reynsla væri komin á framkvæmd laganna og fyrir liggur hver kostnaður vegna landamæraeftirlitsins raunverulega er væri eðlilegra að taka gjaldtökuheimildir laganna til endurskoðunar en að afgreiða frv. með opinni heimild af því tagi sem 4. mgr. 28. gr. felur í sér. Þar var að vísu sá varnagli sleginn að gjaldið mætti aldrei verða hærra en sem næmi raunverulegum kostnaði við eftirlitið og því má segja að þessi heimild hafi náð máli eða staðist í þeim skilningi að hún er ekki ótakmörkuð. En það varð niðurstaða nefndarinnar eftir allmiklar umræður og skoðun á þessu atriði að ekki færi vel á því eftir sem áður að ganga þannig frá málinu. Eðlilegra væri að láta hinar almennu reglur um gjaldtöku gilda fyrst um sinn og endurskoða þá gjaldtökuheimildir laganna í heild sinni þegar nokkur reynsla væri komin á framkvæmd þeirra og þann kostnað sem af þessu hlýst, en ljóst er að það getur farið talsvert eftir framkvæmdinni og því hvernig til tekst hver hann verður. Þá er í sjötta lagi lagt til að 1. mgr. 31. gr. verði gerð skýrari svo að ljóst megi vera að um þjónustugjöld sé að ræða. Þá er lagt til að 3. mgr. þeirrar greinar verði felld brott. Hún felur í sér eins og hún stendur í frv. að ráðherra hafði heimild til að hækka gjaldið. Þetta er gjald vegna viðurkenningar á skoðunarstofu sem á að vera 200 þús. kr. en ráðherra átti að hafa heimild til að hækka gjaldið sem næmi hlutfallslegri hækkun vísitölu byggingarkostnaðar, sbr. lög nr. 42/1987, um vísitölu byggingarkostnaðar, og átti þá grunntaxti gjaldsins að miðast við byggingarvísitölu í ágúst 1993, þ.e. 192,5 stig. Það var eindregin afstaða sjútvn. að vísitölubinding af því tagi sem þarna kemur fram ætti ekki rétt á sér. Almennt hafa menn verið að hverfa frá vísitölubindingum af þessu tagi og það verkar hálfforneskjulegt að ætla að fara að binda upphæð gjalds af þessu tagi sem er vegna tiltekinnar þjónustu eða tiltekins kostnaðar við þjónustu hjá Fiskistofu við byggingarvísitölu og liggur ekki alveg í augum uppi að það sé þá heppilegasti mælikvarðinn á það hvernig þetta skuli breytast hvort sem er. Það sama á að sjálfsögðu við um þetta atriði eins og gjaldtökuákvæðin skv. 28. gr. að eftir því sem ástæða getur þótt til á komandi tímum má að sjálfsögðu endurskoða þessa upphæð. En það er ekki síst grundvallarafstaðan til þess hvað það varðar að menn vilja hverfa frá vísitölubindingu af þessu tagi sem hér ræður ferðinni. Herra forseti. Það er síðan rétt að vekja athygli á því að á brtt. sem prentuð hefur verið upp á þskj. 1279 er nýr liður sem ekki kemur fram í nefndarálitinu eða ekki er fjallað um í nefndarálitinu og kom í ljós við frekari skoðun á málinu eftir að gengið hafði verið frá nefndarálitinu til prentunar að þarf að lagfæra. Það er 6. liður brtt. við 30. gr. Það eru einföld tilvísunaratriði, að í stað orðanna ,,þessari málsgrein`` í 2. mgr. 30. gr. komi: 1. mgr. 6. tölul. brtt. í nefndarálitinu á þá við 7. á breytingartillöguskjalinu o.s.frv. Þá er lagt til í áttunda lagi sem þá verður, að í 32. gr. komi orðið ,,fangelsi`` í stað orðsins ,,varðhaldi``. Þetta mun vera í samræmi við lagahreinsun sem hefur farið fram á réttarfarssviðinu á undanförnum missirum að verið er að festa í sessi orðið ,,fangelsi`` í staðinn fyrir orðið ,,varðhald.`` Loks er það 9. tölul. brtt. sem fjallað er um í 8. tölul. í nefndarálitinu. Þar leggur sjútvn. til að bætt verði við lögin ákvæði til bráðabirgða. Bráðabirgðaákvæðið er efnislega samhljóða 2. mgr. 6. gr. laga nr. 93/1992. Gert er ráð fyrir að lögin öðlist þegar gildi og að um leið falli niður áðurnefnd lög nr. 93/1992, um meðferð sjávarafurða og eftirlit með framleiðslu þeirra. Fjórða og fimmta kafla frumvarpsins er hins vegar ekki ætlað að öðlast gildi fyrr en 1. nóvember 1998 og því er nauðsynlegt að bæta bráðabirgðaákvæðinu við lögin. Rétt er að vekja athygli á því að þessi dagsetning er enn óljós, þ.e. ekki er enn fullljóst hvort þessar breytingar taki þá endanlega gildi. Þeim hefur ítrekað verið frestað eins og kunnugt er. En ekki eru fyrir hendi eða voru ekki a.m.k. þegar sjútvn. lauk umfjöllun um þetta mál fyrir nokkrum vikum, í raun og veru upplýsingar um réttari dagsetningu en þessa þannig að sem stendur höfum við ekki betri tillögu að gera en þá að gildistaka IV. og V. kafla frv., sem eru ákvæðin sem tengjast viðkomandi atriðum í evrópsku tilskipununum, taki gildi 1. nóvember. Reynist enn verða um töf að ræða eða komi nýjar upplýsingar fram þá gefst Alþingi væntanlega tóm til að meta þá stöðu í ljósi þess sem fyrir liggur þegar þing hefur störf á næsta hausti nokkru áður en gildistakan er þá fyrirhuguð. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Ég hef gert grein fyrir umfjöllun sjútvn. um málið og þeim brtt. sem nefndin gerir og við leggjum til að þær verði samþykktar og frv. svo afgreitt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti sjútvn. í máli 558, þ.e. frv. til laga um stofnun hlutafélags um síldarútvegsnefnd og stofnun sjóða í þágu síldarútvegsins. Nefndarálitið er á þskj. 1277. Nefndin fjallaði um mál og fékk á sinn fund Árna Kolbeinsson og Kristínu Haraldsdóttur frá sjútvrn. og Gunnar Jóakimsson frá síldarútvegsnefnd. Umsagnir bárust nefndinni frá Félagi síldarsaltenda á Norður- og Austurlandi, Félagi síldarsaltenda á Suður- og Vesturlandi, Íslenskum sjávarafurðum hf., Landssambandi íslenskra útvegsmanna og Samtökum fiskvinnslustöðva. Með frumvarpinu er lagt til að stofnað verði hlutafélag, Íslandssíld hf., sem taki við öllum eignum, skuldum og skuldbindingum síldarútvegsnefndar auk þess sem stofnaðir verði tveir sjóðir, annar með síldarrannsóknir að markmiði og hinn í þeim tilgangi að efla vöruþróun síldarafurða og afla markaða fyrir síldarafurðir. Sjútvn. leggur til tvær breytingar á frv. Í fyrra lagi er það mat nefndarinnar að ákvæði um gildistöku og brottfall laga eigi að vera skýr og það eigi að vera í öllum tilvikum í höndum Alþingis að ákveða hvenær og hvort lög falli úr gildi. Þetta vísar til 11. gr. frv. en þar er þannig gengið frá málum að lögin eigi að öðlast þegar gildi en frá og með stofnun Íslandssíldar hf. skuli síldarútvegsnefnd lögð niður og þá falli úr gildi lög nr. 62/1962, um síldarútvegsnefnd. Gildistakan er sem sagt seld í hendur þeirra sem mundu standa að eða standa fyrir stofnun Íslandssíldar hf. og gæti því orðið eftir atvikum innan eins, tveggja mánaða eða þess vegna eftir eitt ár eða svo lengi sem það drægist að stofna fyrirtækið. Þetta finnst okkur ekki góður frágangur, herra forseti, á málinu og við leggjum því til að tekið verði af skarið og ákveðið að lög nr. 62/1962, um síldarútvegsnefnd og útflutning saltsíldar, falli úr gildi 1. júlí 1998. Það gefur þann tíma frá og með gildistöku laganna, sem vonandi verður á næstu sólarhringum og fram að 1. júlí, til að ljúka því verkefni sem þarna þarf að vinna, setur mönnum þá ákveðnar skorður og ákveðinn tímaramma í þeim efnum. Í öðru lagi leggur nefndin til að eignarhlutur Íslandssíldar hf. í sjálfri sér, sem kveðið er á um í 5. gr. frv., verði lækkaður úr 15% hlutafjár í 10% hlutafjár og þau 5% sem þarna verða færð til verði eign lífeyrissjóða sjómanna í hlutfalli við fjölda sjómanna í hverjum sjóði við gildistöku laganna. Um þetta atriði komu fram eindregnar kröfur af hálfu forustumanna sjómannasamtakanna og eftir allmiklar umræður og skoðun í nefndinni var ákveðið að koma nokkuð til móts við þau sjónarmið með þessu móti. Í þessu sambandi er verið að vísa til margra fordæma frá umliðnum árum að þegar skipt hefur verið upp verðmætum sem til hafa orðið með einum eða öðrum hætti í skjóli opinbers valds, ef svo má að orði komast, vegna lögbundinnar innheimtu á tekjum til verðjöfnunar í sjávarútvegi eða með öðrum slíkum hætti og þegar síðan hefur komið til uppskipta á slíkum verðmætum hefur Lífeyrissjóður sjómanna gjarnan verið látinn njóta góðs af í einhverjum mæli á móti öðrum aðilum. Það er ekki endilega um það að ræða að reiknanlegur sé með beinum hætti sá hlutur sem sjómenn gætu talist hafa lagt af mörkum í þessu sambandi. Ég vil taka það skýrt fram að það er í raun og veru ekki á slíkum grundvelli fyrst og fremst eða eingöngu sem við leggjum þetta til, heldur einnig vegna þess að mörg fordæmi eru fyrir því á umliðnum árum að hið opinbera hafi styrkt Lífeyrissjóð sjómanna enda var það svo að sérstök lög um þann sjóð og sérstakar reglur um lífeyrisréttindi sjómanna lögðu kvaðir á þann sjóð sem ljóst var að hann átti erfitt með að standa undir og hefur í raun og veru ekki getað gert og hefur neyðst til að skerða réttindi. Um það var talað á sínum tíma að ríkissjóður mundi leggja af mörkum til að standa undir lífeyrisréttindum sjómanna, og það er einnig með vísan til þess og með hliðsjón af þeim fordæmum sem áður eru orðin sem við leggjum þetta til. Það má því allt eins líta á þetta sem ákvörðun ríkisins sem að sjálfsögðu hefur með því að veita einkarétt á þessari starfsemi átt aðild að eða stuðlað að því að þau verðmæti yrðu til í skjóli opinbers valds eða einkaréttar frá hinu opinbera sem þarna er að koma til skipta. Það er einnig okkar skoðun að Lífeyrissjóður sjómanna eigi að geta orðið góður samstarfsaðili þeirra sem þarna koma til með að standa að rekstri hins nýja fyrirtækis, þó að sjálfsögðu verði það í höndum eigenda að ráðstafa sínum eignarhlut án nokkurra skilyrða. Þessar tvær breytingar, herra forseti, leggjum við til og flytjum um það tillögur á sérstöku þingskjali sem eru á þá leið að 1. mgr. 5. gr. orðist svo: ,,Þeir síldarsaltendur sem greitt hafa lögmælta söluþóknun af útfluttri síld skv. 2. gr. laga nr. 62/1962 á tímabilinu 1. janúar 1975 til 31. desember 1997 eru eigendur 85% hlutafjár félagsins við stofnun þess, [þetta er óbreytt] Íslandssíld hf. skal eiga 10% hlutafjár félagsins og lífeyrissjóðir sjómanna, í hlutfalli við fjölda sjómanna í hverjum sjóði við gildistöku laganna, skulu eiga 5% hlutafjár félagsins.`` Og í öðru lagi, að 2. málsl. 11. gr. orðist svo: ,,Lög nr. 62/1962, um síldarútvegsnefnd og útflutning saltaðrar síldar, falla úr gildi 1. júlí 1998.`` Með þessum breytingum, herra forseti, leggjum við til að frv. verði afgreitt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá sjútvn. í 639. máli. Nefndarálitið er á þskj. 1280. Þetta er nál. við frv. til laga um breytingu á lögum nr. 38 frá 15. maí 1990, um stjórn fiskveiða, og lög nr. 92 frá 24. maí 1994, um Þróunarsjóð sjávarútvegsins, með síðari breytingum. Hér er sem sagt á ferðinni bandormur, herra forseti, en eitt nál., sem eðlilegt er þótt um tvö lagafrv. sé að ræða. Nefndin fjallaði um þetta frv. og fékk á sinn fund Ara Edwald, aðstoðarmann sjútvrh., sem farið hefur sérstaklega með þessi mál er varða málefni smábáta og hér eiga í hlut. Frumvarpinu er ætlað að sníða ákveðinn agnúa af lagaákvæðum um veiðar smábáta eins og nánar er rakið í grg. með frv. og varðar möguleika til tilfærslu milli flokka sem ekki var ætlunin að væri möguleg en ástæða sýnist til að taka betur af skarið um með tiltekinni breytingu. Einnig felst í frv., þ.e. þeim hluta þess sem lýtur að breytingu á lögum um Þróunarsjóð sjávarútvegsins, að framlengja heimild Þróunarsjóðs til úreldingar á sóknardagabátum um hálft ár eða til 1. nóvember næstkomandi í stað þess að sú heimild rann í raun og veru út 1. apríl sl. Það er rétt að fram komi, herra forseti, að undir nál. skrifa þrír nefndarmenn með fyrirvara, fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna í sjútvn., Steingrímur J. Sigfússon, Svanfríður Jónasdóttir og Lúðvík Bergvinsson. Þau taka undir það markmið frv. að sníða agnúa af lagaákvæðum um veiðar smábáta en vísa að öðru leyti í afstöðu sína til þessara mála í heild og til nefndarálita minni hluta sjútvn. vegna þeirra breytinga sem gerðar hafa verið á fiskveiðistjórnun krókabáta á þessu kjörtímabili og fyrir liggur að stjórnarandstaðan hefur ekki stutt. En sjútvn. er sammála um að leggja til að þetta frv. verði samþykkt með svofelldri breytingu og þar er eingöngu um tilvísunarlagfæringu að ræða, að í stað orðanna ,,5. málsl. 5. mgr.`` í 2. gr. í a-lið komi: 6. málsl. 5. mgr. Því miður er það orðið svo, herra forseti, að hin margfræga 2. gr. þessa frv., sem lýtur að breytingum á 6. gr. laganna um stjórn fiskveiða, er orðin svo löng og í henni svo margar málsgreinar að mönnum verður fótaskortur af og til við að telja út úr þeim öllum og hér hafa greinilega orðið þau mistök að menn hafa ætlað að vísa í 6. málsl. en óvart lent í 5. málsl. Það er alveg hárrétt sem hér kemur fram úti í salnum að mikil þörf er á því að endurskoða uppsetningu þeirra laga og skipta lagagreinum upp og koma í veg fyrir að þær verði óhóflega langar en sú tíska ríður nú mjög húsum að heilu lagafrv. upp á margar blaðsíður eru gjarnan sett upp í einni lagagrein og er nú ekki allt komið enn í þeim efnum, því síðar hér á fundinum er á dagskrá mál sem einmitt --- nei, það er reyndar ekki rétt, herra forseti, sennilega er búið að afgreiða það mál, en sjútvn. fékk til meðferðar í vetur frv. sem var nánast aðeins ein lagagrein á mörgum blaðsíðum og lagfærði það að sjálfsögðu. Þeirri góðfúslegu ábendingu er því hér með komið á framfæri að ástæða gæti verið til að endurskoða uppbyggingu þessara laga og framsetningu og síðan væri auðvitað full þörf á að endurútgefa þau eins og málum er háttað og mætti þá m.a. hreinsa út nokkurn veginn óteljandi bráðabirgðaákvæði sem lengi hafa fylgt í þeim pakka. Með þessari breytingu, herra forseti, leggur sjútvn. til að frv. þetta um breytingar á tvennum lögum um málefni sjávarútvegsins verði afgreitt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um till. til þál. um endurskoðun á ákvæðum laga nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar. Þetta er 27. mál þessa þings og á þskj. 27. Flutningsmenn tillögunnar eru hv. þm. Pétur H. Blöndal og Árni R. Árnason. Nefndin hefur fjallað um málið og umsagnir hafa borist frá Fiskistofu, Hafrannsóknastofnuninni, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Samtökum fiskvinnslustöðva, Sjómannasambandi Íslands og Vélstjórafélagi Íslands. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að skipuð verði nefnd til að endurskoða ákvæði laga nr. 57/1996. Sérstaklega verði skoðað ákvæði 3. gr. með það í huga hvort ekki sé rétt að skipstjóri geti ákveðið við löndun hve mikinn hluta afla skips skuli telja til kvóta þess og að allur annar afli skipsins teljist eign rannsóknarstofnana sjávarútvegsins. Nefndin tekur undir það markmið tillögunnar að leitað sé allra leiða til að freista þess að draga úr brottkasti afla og auka þar með nýtingu á verðmætum auðlindarinnar. Að öðru leyti vísar nefndin til greinargerðar sem fylgdi tillögunni. Nú er það svo, herra forseti, að lög nr. 57/1996 eru næsta ný af nálinni eins og ártalið bendir til og það var lögð mikil vinna í það á sínum tíma að setja þessa löggjöf. Deildar meiningar voru að vísu uppi um það hversu miklar úrbætur hún mundi fela í sér hvað varðar umgengni um auðlindina og þá ekki síst þetta tiltekna atriði, hvort hún sem slík gæti orðið einhver liður í að draga úr hættunni á brottkasti afla, en óþarft er að rekja fyrir hv. þm. þá miklu umræðu sem uppi er um það af og til að allt of algengt sé að afla sé hent og hann berist ekki að landi. Ljóst er með vísan til þess að þessi löggjöf er jafnný af nálinni og raun ber vitni og einnig hins að upplýst var í nefndinni að allmikið starf væri í gangi á vegum ráðuneytis og ýmissa stofnana, svo sem Fiskistofu og Hafrannsóknarstofnunarinnar og fleiri aðila, sem lýtur að þessu máli eða tengist því, þá væri rétt að leggja til að þáltill. væri vísað til ríkisstjórnarinnar en það er gert undir þeim formerkjum að sjútvn. tekur undir markmið tillögunnar og er þess auðvitað mjög fýsandi að allt sé gert sem hægt er til að draga úr hættunni á brottkasti afla. En tillaga nefndarinnar er sem sagt sú, herra forseti, að þáltill. verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir þetta rita allir nefndarmenn í sjútvn. að Lúðvíki Bergvinssyni frátöldum sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Herra forseti. Þá er það nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um rannsóknir á áhrifum veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins, nefndarálit frá sjútvn. í máli 269 á þskj. 1219. Sjútvn. hefur fjallað um þetta mál og tekur undir efni þess, telur nauðsynlegt að gera átak í rannsóknum á áhrifum veiða og veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins á Íslandsmiðum. Sérstaklega hafa verið til umræðu áhrif þeirra veiðarfæra sem dregin eru eftir botni hafsins, dragnótar og botnvörpu o.fl., t.d. mætti nefna plóga og annað slíkt. Telja verður líklegt að dragnót og botnvarpa hafi töluverð áhrif á hafsbotninn og lífríkið þar. Til að afmarka frekar rannsóknina er lögð til breyting á orðalagi tillögugreinarinnar og jafnframt ákvað sjútvn. að sameina þessa tillögu þeirri tillögu til þingsályktunar sem lögð er til á þskj. 383 í 308. máli. Nefndin mun ekki skila sérstöku áliti um þá tillögu en lítur svo á að tekið sé undir efni hennar með samþykkt þessarar tillögu. Nefndin mælir með samþykkt tillögunnar með svofelldri breytingu: ,,Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að gera átak í rannsóknum á áhrifum veiða og mismunandi veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins á Íslandsmiðum. Sérstaklega verði kannað hver áhrif veiðanna eru á botnfiskstofna, viðkomu þeirra og afrakstursgetu, sem og áhrif veiða með dragnót, botnvörpu og öðrum dregnum veiðarfærum á botnlagið. Til verkefnisins verði veitt sérstök fjárveiting næstu þrjú ár í samræmi við kostnaðaráætlun Hafrannsóknastofnunarinnar.`` Það er eindregin afstaða sjútvn. að ekki sé svigrúm fyrir hendi innan núgildandi fjárlaga eða fjárveitingaramma Hafrannsóknastofnunar til að bæta þessu verkefni við og því verði að koma til viðbótarfjármagn. Sjútvn. hefur þvert á móti mörg undanfarin ár lagt til nokkra aukningu á fjárveitingum til Hafrannsóknastofnunar til sérstakra og skilgreindra verkefna. Þar má t.d. nefna fjölstofnarannsóknir, haustrall, netarall og rannsóknir á djúpslóðinni suður og suðvestur af landinu. Nú hillir undir að Hafrannsóknastofnun fái nýtt rannsóknaskip og geti færst aukið í fang í sambandi við rannsóknir, ekki síst á djúpmiðum með stærra og öflugra skipi. Það mun væntanlega kalla á aukningu í fjárveitingum ef eitthvað er, þannig að ljóst má vera að eigi jafnframt að verða mögulegt að bæta við brýnum verkefnum af því tagi sem þessi tillaga felur í sér, þá þurfa að koma til auknar fjárveitingar. Um þetta mál, herra forseti, hafa verið og eru miklar umræður meðal starfandi sjómanna og ýmsar kenningar á lofti, allt frá því að því sé haldið fram að upprót á botninum með hreyfanlegum veiðarfærum sé af hinu góða, róti upp næringarefnum og plægi jafnvel akurinn þannig að hann sé frjórri eftir, yfir í hitt að menn segja tröllasögur af því að verið sé að slétta út allar ójöfnur á hafsbotninum og hann verði smátt og smátt eins og hefluð fjöl eftir að öflug skip hafa dregið veiðarfæri sín þar yfir, fram og til baka og þannig versni lífsskilyrðin stórlega. Í því sambandi er sérstaklega ástæða til að athuga uppvaxtarskilyrði ungviðis, að svo miklu leyti sem það er botnlægt, og almenn áhrif þeirrar röskunar, sem þarna er óneitanlega á ferðinni, á vistkerfi hafsbotnsins og lífríki við hafsbotninn á miðunum. Þær tillögur, herra forseti, sem hér er verið að sameina í eina og leggja til afgreiðslu á eru í fyrsta lagi fluttar af hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, tillaga til þingsályktunar um rannsókn á áhrifum veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins. Sjútvn. hefur valið að ljúka málinu með afgreiðslu þeirrar tillögu en jafnframt felur breytingin í sér að tekið er undir efni tillögu til þingsályktunar, um rannsókn á áhrifum dragnótaveiða, sem var afmarkaðri tillaga, flutt af hv. þm. Gísla S. Einarssyni, Magnúsi Stefánssyni og Guðjóni Guðmundssyni. Með þeirri tillögu sem sjútvn. leggur til að verði samþykkt og ég hef gert grein fyrir lítur sjútvn. svo á að báðar tillögurnar hljóti jákvæða afgreiðslu. Undir þetta nefndarálit rita allir þingmenn í sjútvn. Þetta var gjört á Alþingi 21. apríl 1998, herra forseti.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um aukið samstarf Íslands, Færeyja, Grænlands og Noregs í fiskveiðimálum. Þingsályktunartillagan er flutt af hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, Stefáni Guðmundssyni, Magnúsi Stefánssyni og Ísólfi Gylfa Pálmasyni og er hún svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að kanna möguleika aukins samstarfs Íslands, Færeyja, Grænlands og Noregs í fiskveiðimálum, þar á meðal á sviði veiðarfæranotkunar, vísindarannsókna, markaðssetningar og málflutnings um umhverfismál og fiskveiðar á alþjóðavettvangi.`` Utanrmn. hefur fjallað um tillöguna og fengið á sinn fund Halldór Ásgrímsson utanrrh., Helga Ágústsson, ráðuneytisstjóra utanrrn., Árna Kolbeinsson, ráðuneytisstjóra sjútvrn., Jóhann Sigurjónsson sendiherra, Hjálmar W. Hannesson, skrifstofustjóra alþjóðaskrifstofu utanrrn. og Tómas H. Heiðar, aðstoðarþjóðréttarfræðing utanrrn. Þess ber að geta að utanrmn. óskaði eftir umsögn sjúvtn. og kemur fram í umsögn sjútvn. að nefndin er efnislega sammála mikilvægi þess að bæta samskipti við næstu nágrannana í sjávarútvegsmálum og tekur fram að ekki síst sé mikilvægt að vestnorrænu þjóðirnar þrjár, Ísland, Færeyjar og Grænland, eigi með sér mikið og öflugt samstarf. Nefndin kemst að þeirri niðurstöðu í umsögn sinni að hún geti ekki tekið afstöðu til þess hvort réttast sé að samþykkja framangreinda þingsályktunartillögu óbreytta, með breytingum eða á hvern hátt annan sé heppilegt að utanrmn. og Alþingi í heild taki á málinu. Utanrmn. leggur fyrir sitt leyti áherslu á gott samstarf við nágrannaríki Íslands, og á það ekki síst við í fiskveiðimálum. Fiskveiðisamningar hafa verið gerðir við flest nágrannaríki og unnið er að lausn deilumála. Slíkir samningar byggjast m.a. á rannsóknarstarfi og samstarfi vísindamanna. Með tilliti til þessa og umsagnar sjútvn. leggur utanrmn. til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Ég get fyrir mitt leyti tekið undir tillögu utanrmn. um afgreiðslu á þessu máli. Ég tel rétt að upplýsa að í sjútvn. urðu nokkrar umræður sem umsögn okkar til utanrmn. endurspeglar vissulega, þó þar sé ekki allt sagt sem rætt var í nefndinni af vissum ástæðum. Að hluta til er hér um viðkvæm mál að ræða sem lúta að utanríkispólitískum hagsmunum þjóðarinnar og er ekki endilega rétt að fjalla mikið um á opinberum vettvangi. Um það þarf ekki að hafa frekari orð. Það skilja hv. þm. Samstarf okkar við nágrannaríkin, ekki síst ef um deilumál er að ræða og viðkvæma samninga, er oft vandmeðfarið og þarf að skoða af yfirvegun. Ég tel þó rétt að láta koma fram að í sjútvn. komu fram þau sjónarmið að ekki væri endilega rétt að leggja að jöfnu samskipti Íslands við vestnorrænu þjóðirnar tvær og svo önnur nágrannaríki, þótt vissulega væru þau jafnframt mikilvæg. Þá væri einnig vandasamt að velja í þeim efnum og hvort skynsamlegt væri að tilgreina eitt slíkt ríki frekar en önnur. Þess vegna er það nú að í umsögn sjútvn. eru nefnd lönd eins og Noregur, Rússland, Kanada og aðildarríki Evrópusambandsins. Í raun má færa fyrir því gild rök að það sé jafngilt og mikilvægt að efla samskiptin við allar þessar þjóðir og bæta þau þótt Noregur skipti þar vissulega miklu máli og sé kannski sú þjóð, fyrir utan vestnorrænu þjóðirnar tvær, sem að ýmsu leyti tengist hagsmunum Íslands mest. Ég vil einnig láta það koma fram, herra forseti, við þetta tækifæri að sjútvn. hefur fyrir sitt leyti reynt að vinna að þessu máli, þ.e. að efla samskiptin við okkar næstu nágranna í sjávarútvegsmálum. Sjútvn. heimsótti Færeyjar á síðasta ári og fyrirhugar heimsókn til Grænlands á þessu ári. Það er liður í því að auka samskipti og bæta tengsl á þessu sviði. Ég leyfi mér að fullyrða að þau fari batnandi, séu vaxandi og að það sé mjög af hinu góða. Það er enginn vafi á því að eitt af mikilvægustu verkefnunum sem fram undan eru í þessum efnum er t.d. að ná betur utan um óleyst mál í samskiptum Íslands og Grænlands varðandi nýtingu sameiginlegra stofna og sameiginlega hagsmunagæslu þessara landa út á við.

Herra forseti. Ég vil taka undir málflutning hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Það er mjög mikilsvert að Íslendingar vinni almennt að auknu samstarfi við nágrannaþjóðir okkar allar, það á ekki síst við um Rússland, Kanada og aðildarríki ESB eins og fram kemur í umsögn sjútvn. Þetta er sagt án þess að ég vilji á nokkurn hátt kasta rýrð á þá ágætu þingsályktunartillögu sem hér er sett fram og beinist fyrst og fremst að Færeyjum, Grænlandi og Noregi. Ég tek heils hugar undir það að við þurfum að efla tengsl okkar við nágrannaþjóðirnar allar og þá ekki síst tengsl þinganna og þingmanna sem fjalla um þessi mál. Ég hef sjálfur, á vettvangi Evrópuráðsins, leitast við að styrkja tengsl Íslendinga við Rússa á sviði sjávarútvegsmála og það er alveg ljóst að þeir fylgjast grannt með þeim málum og hafa mikinn áhuga á samstarfi við Íslendinga á sviði menntamála, tæknimála og sjávarútvegsmála. Í þessu sambandi má geta þess að í sumar kemur hingað í heimsókn formaður menntmn. dúmunnar, Ívan Melníkov, í boði þingsins. Hann hefur sérstakan áhuga á þessum tveimur málaflokkum, sjávarútvegsmálum og orkumálum. Á vegum Evrópuráðsins, en þar gegnir þessi ágæti maður mikilli trúnaðarstöðu sem formaður vísinda- og tækninefndarinnar, er verið að vinna að skýrslugerð í orkumálum og í sjávarútvegsmálum. Heimsókn hans hingað tengist einmitt þessu aukna samstarfi á sviði sjávarútvegsmála sem við erum sammála um, ég og hv. síðasti ræðumaður, að skipti okkur miklu máli.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. félmn. um frv. til laga um breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 12/1997. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Elínu Blöndal frá félagsmálaráðuneyti, Ingvar Sverrisson og Gunnar E. Sigurðsson frá Vinnumálastofnun og Margréti Tómasdóttur frá Atvinnuleysistryggingasjóði. Frumvarpið er samið með hliðsjón af tillögum stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs til félagsmálaráðherra. Breytingar samkvæmt frumvarpinu eru almennt til ívilnunar fyrir atvinnulausa. Helstu breytingar á gildandi lögum sem felast í frumvarpinu eru þær að í fyrsta lagi er kveðið á um rétt manna til að geyma áunninn bótarétt í allt að 24 mánuði. Ákvæðið felur í sér svigrúm fyrir þá sem misst hafa vinnu sína til að leita að nýrri vinnu án milligöngu vinnumiðlunar og án þess að sjálfstæð leit þeirra leiði til skerðingar bótaréttar. Þá er lagt til að sá sem hverfur af vinnumarkaði vegna töku fæðingarorlofs öðlist einnig rétt til að geyma áunninn bótarétt í allt að 24 mánuði og mælt er fyrir um rýmkun á rétti fanga gagnvart atvinnuleysisbótakerfinu. Kveðið er á um rétt til hlutabóta ef menn stunda hlutastörf en í gildandi lögum er ekki kveðið á um þennan rétt og hefur það leitt af sér réttaróvissu. Þá er lagt til að jafnaður verði réttur fiskvinnslufólks sem ekki á rétt að gera kauptryggingarsamning skv. 16. kafla kjarasamnings VMSÍ og VSÍ/VMS og þeirra sem eiga þann rétt og að lokum er skýrt kveðið á um hvaða greiðslur úr Tryggingastofnun eða lífeyrissjóðum komi til frádráttar atvinnuleysisbótum. Í máli gesta kom fram að verði frumvarpið samþykkt á yfirstandandi þingi þurfi að breyta gildistökuákvæði þess þar sem aðlaga þarf tölvukerfi Vinnumálastofnunar að breytingunum. Nefndin tekur undir markmið frumvarpsins og leggur til að það verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 7. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 1. júlí 1998. Undir nál. rita allir nefndarmenn en Rannveig Guðmundsdóttir og Ögmundur Jónasson skrifa undir með fyrirvara.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. félmn. um frv. til laga um breytingar á lögum um Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga, nr. 46/1997. Þetta frv. er að mestu samhljóða því frv. sem var til umræðu á undan þessu og kallaði nefndin sömu aðila á fund sinn vegna þessa máls, þau Elínu Blöndal frá félmrn., Ingvar Sverrisson og Gunnar E. Sigurðsson frá Vinnumálastofnun og Margréti Tómasdóttur frá Atvinnuleysistryggingasjóði. Á sama hátt og fyrra frv. er þetta frv. samið með hliðsjón af tillögum stjórnar Tryggingasjóðs sjálfstætt starfandi einstaklinga til félmrh. Breytingar samkvæmt frv. eru almennt til ívilnunar fyrir atvinnulausa. Breytingar sem verið er að gera á lögunum um Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga felast í því að í fyrsta lagi er kveðið á um rétt manna til að geyma áunninn bótarétt í allt að 24 mánuði. Ákvæðið felur í sér svigrúm fyrir þá sem misst hafa vinnu sína til að leita að nýrri vinnu án milligöngu vinnumiðlunar og án þess að sjálfstæð leit þeirra leiði til skerðingar bótaréttar. Þá er lagt til að sá sem hverfur af vinnumarkaði vegna töku fæðingarorlofs öðlist rétt til að geyma áunninn bótarétt í allt að 24 mánuði og mælt er fyrir um rýmkun á rétti fanga gagnvart atvinnuleysisbótakerfinu. Kveðið er á um rétt til hlutabóta ef menn stunda hlutastörf. Í gildandi lögum er ekki kveðið á um þennan rétt og hefur það leitt af sér réttaróvissu. Að lokum er skýrt kveðið á um hvaða greiðslur úr Tryggingastofnun eða lífeyrissjóðum komi til frádráttar atvinnuleysisbótum. Eins og heyra má, hæstv. forseti, eru þessar breytingar samhljóða þeim breytingum sem lagðar eru til við lögin um atvinnuleysistryggingar. Hið sama kom fram í máli gesta varðandi þetta frv. að breyta þurfi gildistökuákvæðinu til þess að Vinnumálastofnun hafi tíma til þess að laga tölvukerfi sitt að breytingunum. Því leggjum við til að 6. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 1. júlí 1998. Í samræmi við þær breytingar sem verið er að gera á lögunum þarf einnig að gera aðrar breytingar sem lagðar eru til á sérstöku þskj. 1404. Þar er lögð til breyting við 1. gr., þ.e. breyting á fyrirsögn sem við leggjum til að verði: Geymdur bótaréttur. Við 3. gr. frv. leggjum við til að fyrirsögnin breytist einnig og hljóði þannig: Bótaréttur með hlutastarfi. Í þriðja lagi leggjum við til breytingu við 5. gr. sem er eingöngu breyting á tilvísun í málsgrein og að í stað orðanna ,,6. mgr.`` í b-lið komi: 5. mgr. Undir þetta nál. skrifa allir nefndarmenn í félmn. en hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir og Ögmundur Jónasson skrifa undir með fyrirvara.

Herra forseti. Ég stend einungis upp til þess að þakka hv. félmn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu á þessum tveimur málum. Þau komu tiltölulega seint til nefndarinnar og ég harma það en nefndin hefur brugðist vel við og afgreitt málin myndarlega og ég er að sjálfsögðu fylgjandi þeim brtt. sem þarna eru lagðar til. Enn og aftur kærar þakkir, hv. formaður félmn.

Herra forseti. Ég vel að koma í ræðustól út af síðara málinu af þessum tveimur, um atvinnuleysistryggingar og Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga, vegna þeirra fyrirvara sem ég er með í báðum þessum frv. og til að skýra það. Ég tek undir það með félmrh. að félmn. vann mjög vel í þeim málum sem hún var með til umfjöllunar hjá sér, sérstaklega miðað við þær aðstæður sem voru í nefndinni, að hún var með mjög erfið mál til umfjöllunar, stór pólitísk deilumál sem mjög mikil óbilgirni var í að taka nokkurt tillit til sjónarmiða stjórnarandstöðunnar. Mikilvægt er að það komi fram að þrátt fyrir að þau fylltu að mestu tíma nefndarinnar og þrátt fyrir það að það var þungur pólitískur róður að leita réttar síns í þeim málum vann félmn. með öll málin sem hún var með af fullri einlægni og meira að segja það mál sem félmrh. setti á engan hátt í forgang, framkvæmdaáætlun til að ná fram jafnrétti kynjanna sem var mjög naumur tími til að vinna að. Meira að segja það mál tókst félmn. að vinna og skila af sér til 2. umr. í þinginu. Þetta er afar mikilvægt og ég lít svo á að það hafi fyrst og fremst verið vegna þess að þetta er trúnaður þeirra einstaklinga sem þarna starfa við þau mál sem þeir leggja áherslu á að fái umfjöllun í þinginu og fái þann forgang sem ráðherra málaflokksins setur ekki á málin. Þetta vildi ég segja sem inngang að umfjöllun um mál félmn. en mun náttúrlega koma nánar inn á þessa tímaþröng okkar í umfjöllun um framkvæmdaáætlunina síðar. En það sem lýtur að þessum málum, um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga, þá er verið að lagfæra mál sem eru til bóta fyrir fólkið sem þarf á þessum tryggingum að halda. Það að þessi frv. koma inn núna og eru afgreidd frá Alþingi og úrbætur eru gerðar á lögunum er vegna þess að á sínum tíma fyrir tveimur árum var komið með inn í þingið breytingar á atvinnuleysistryggingalögunum sem voru mjög umdeildar og það var vont frv., herra forseti, með miklum breytingum og skerðingum varðandi launafólk og við gagnrýndum það mjög harkalega. Það var þó þannig að nokkur breyting náðist á því frv. þannig að verstu breytingum laganna til verri vegar var afstýrt. Engu að síður spáðum við því þá að það mundi þurfa að gera breytingar á þessum lögum vegna þess að þarna hefði verið allt of hart fram gengið. Þess vegna var það líka jákvætt að geta breytt þessum lögum á betri veg og að því stóð félmn. alveg fullskipuð. Samt eru ákvæði í 4. gr. atvinnuleysistryggingafrv. og 3. gr. laganna um Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga þar sem segir: ,,Ef samanlagðar tekjur af hlutastarfi og atvinnuleysisbótum umsækjanda, sbr. 1. mgr., eru hærri en fullar bætur samkvæmt bótarétti hans að viðbættu frítekjumarki, sbr. 4. mgr. 11. gr., skal skerða atvinnuleysisbætur hans um það sem umfram er.`` Ástæða er til að benda á að þarna er verið að draga úr og skerða rétt sem hingað til hefur verið, þ.e. að lögin hafa verið framkvæmd þannig að þeir sem hafa verið í hlutastarfi og fengið atvinnuleysisbætur samhliða hafa ekki orðið fyrir skerðingum. Það sem mun gerast þegar þetta frv. verður að lögum er að skerðing verður hjá ákveðnum hópi sem hefur ekki getað fengið nema hlutastarf þó að hann hafi sótt um annað og leiti eftir að fá fullt starf í fagi sínu. Þrátt fyrir það stóðum við öll að afgreiðslu frv. af því að við vildum tryggja þær úrbætur sem er að finna í frv. en ástæða er til að vekja athygli á því að nokkur hópur einstaklinga mun lenda í skerðingum þegar um það er að ræða að fólk missir starf, fær ekki annað en hlutastarf og samanlagðar bætur eru með þessum hætti. Hins vegar er líka litið til þess að þeir sem eru atvinnulausir fá ekki nema ákveðnar bætur, þeir fá þær bætur sem eru í boði, og því miður er það svo að þær eru í allflestum tilfellum nokkuð lægri en þau laun sem fólk er á meðan það hefur störf. Þrátt fyrir að félmrh., og ef ég man rétt fjmrh. fyrrv., hafi haldið því fram að atvinnuleysisbætur séu svo háar að það sé kannski vísbending um að það séu fleiri á atvinnuleysisbótum en þyrftu að vera, þá er það skoðun sem ég hafna fullkomlega vegna þess að hver sá sem skoðar þessa upphæð sem er í boði fyrir atvinnulausa gerir sér grein fyrir að afar erfitt er að lifa af þeirri fjárhæð. Það hvarflar því ekki að mér að nokkur velji það. Ég vildi koma þessari ábendingu á framfæri, herra forseti, vegna þess að þetta er það atriði sem er umdeilt fyrir marga en ég stend að afgreiðslu frv. og finnst mikilvægt að þær úrbætur sem er að finna í þessum frv. báðum nái fram.

Hæstv. forseti. Hér eru til umræðu lagabreytingar sem áður hafa verið til umræðu og ég hef gert grein fyrir mínum sjónarmiðum og ætla ekki að hafa mörg orð um þau núna. En almennt horfa þessar breytingar til bóta og er mikilvægt að fá þær lögfestar fyrir sumarið. Ég vil sérstaklega fagna því að hæstv. félmrh. skuli hafa beitt sér fyrir því að frv. sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir flutti ásamt öðrum þingmönnum, fyrr á þessu ári mun það hafa verið, þess efnis að makabætur skerðist ekki hjá fólki sem fer á atvinnuleysisbætur. Það kom fram í máli hæstv. félmrh. þegar hann ræddi þessi mál við fyrri umræðu, að þar hefðu átt sér stað mistök við lagasmíð, og ég fagna því sérstaklega að hann skuli hafa fellt þessar tillögur hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur inn í þetta frv. Að öðru leyti er að finna ýmis nýmæli sem horfa til bóta og þá fyrst og fremst varðandi geymdan rétt. Fólk sem er í fæðingarorlofi eða situr í fangelsi gat ekki geymt sinn ...

Nema hvort tveggja sé.

Nema hvort tveggja sé, segir hv. formaður félmn. Þetta fólk gat ekki geymt rétt sinn til atvinnuleysisbóta og hér er ráðin bót á því með þessu frv. Ég skrifaði undir álit félmn. með fyrirvara og fyrirvari minn lýtur að 3. gr. lagafrv. þar sem gert er ráð fyrir því að unnt sé að skerða atvinnuleysisbætur hjá því fólki sem er í hlutavinnustarfi. Er þar um óásættanlegan hlut að ræða frá mínum sjónarhóli og er þar á ferðinni lagagrein sem ég mun að sjálfsögðu ekki samþykkja. Fólk er iðulega í hlutavinnustarfi vegna þess að því er þröngvað til að draga úr vinnu sinni. Ég þekki þess mörg dæmi, t.d. hjá sjúkrastofnunum þegar skorið hefur verið niður við þær eða þrengt að þeim fjárhagslega, þá hefur starfsfólkið iðulega staðið frammi fyrir tveimur valkostum. Annaðhvort fellst fólk á það sameiginlega að skera niður vinnuna eða horfir upp á að einhverjum hluta starfsfólksins verði sagt upp störfum. Þetta eru hlutir sem ég þekki úr starfi á vettvangi samtaka launafólks. Samkvæmt þessu frv. er gert ráð fyrir að séu tekjur umfram tiltekið mark, sem mun vera í kringum 78 þúsund kr. ef ég man rétt, þá skerðast atvinnuleysisbæturnar. Að þessu lýtur fyrirvari minn en að öðru leyti tel ég þetta frv. og tengt frv. sem mælt var fyrir hér áðan vera til bóta og mæli mjög eindregið með því að þingið samþykki það fyrir sumarið.

Herra forseti. Bara til að halda því til haga og hafa það í þessari umræðu þá hef ég aldrei haldið því fram að atvinnuleysisbætur væru of háar. Ég hef hins vegar talað um að ekki væri óeðlilegt að menn nytu einhverrar umbunar fyrir það að vinna, fremur en að vera á atvinnuleysisbótum. Ég vil að það sé freisting fyrir menn að vinna fremur en að kjósa það að vera á bótum eða una því að vera á bótum ef þeir eiga kost á að fá vinnu. Atvinnuleysisbætur hafa hækkað fyllilega til samræmis við launaþróun í landinu og atvinnuleysisbætur eiga að vera og eru ákaflega mikilvægt öryggisnet fyrir fólk á vinnumarkaði og samfélaginu ber auðvitað skylda til að sjá til þess að þær séu fyrir hendi.

Herra forseti. Ein örstutt athugasemd. Ég fagna því að heyra það úr munni hæstv. félmrh. að hann telji að atvinnuleysisbætur eigi ekki að vera lágar og væntanlega duga til framfæris, sem er mjög fjarri lagi. Fyrir fáeinum vikum vakti það athygli að annar hæstv. ráðherra úr þeirri ríkisstjórn sem hæstv. félmrh. situr í hafði uppi orð sem mátti túlka á annan veg, þ.e. að atvinnuleysisbætur mættu ekki vera of háar og það sem slíkt ætti að vera hvatning til vinnu. Þetta eru mjög forneskjuleg viðhorf og þarf ekki að fara um þetta fleiri orðum. En hinu vil ég mótmæla að atvinnuleysisbætur hafi hækkað í samræmi við launaþróun. Þar mega menn ekki horfa á meðaltalsprósentureikninginn einan, menn verða að horfa á hvernig lægstu laun hafa hækkað og þau hafa hækkað umtalsvert en atvinnuleysisbætur hafa ekki hækkað í samræmi við það og var því ekki lítið mótmælt á sínum tíma þegar ríkisstjórnin ákvað að taka atvinnuleysisbætur úr tengslum eða rjúfa tengslin við lægstu eða lága launataxta. Það er því ekki rétt sem kemur fram í máli hæstv. félmrh. að sýnt sé að atvinnuleysisbætur hækki í samræmi við launaþróun.

Herra forseti. Ég er algjörlega ósammála hv. síðasta ræðumanni. Atvinnuleysisbæturnar hafa hækkað fyllilega í samræmi við launaþróunina í landinu. Ég er ekki samþykkur því að þær eigi að fylgja einhverjum ákveðnum launataxta. Sem betur fór voru samningar með þeim hætti á vinnumarkaði að lægstu taxtar hækkuðu mjög myndarlega. Það tel ég hafi verið ákaflega gott og mjög tímabært og nauðsynlegt. En ég tel hins vegar að atvinnuleysisbætur eigi ekki að bindast eingöngu við þann takt.

Hæstv. forseti. Fólk lifir að sjálfsögðu ekki á meðaltölum og það er afvegaleiðandi og misvísandi að tala um þessi mál með hliðsjón af meðaltölum, með hliðsjón af prósentu- eða hlutfallshækkun launa almennt, heldur verður að líta á lægstu laun í því sambandi. Staðreyndin er sú að fólk hefur iðulega framfæri sitt á Íslandi, í þessu mikla yfirvinnuþjóðfélagi okkar og í þjóðfélagi þar sem fólk býr víða við launakerfi sem byggir á öðrum þáttum en grunntaxtanum einum, margvíslegum bónusgreiðslum í fiskvinnslu og þar fram eftir götunum, að þá verður tekjutapið sem fólk verður fyrir við að fara á atvinnuleysisbætur miklu meira en nemur þessum mismuni sem er að verða á milli lægstu taxta og atvinnuleysisbóta. Hann er að verða fyrir hendi. Það er að verða mismunur á lágum launatöxtum og atvinnuleysisbótum. Þær hafa ekki fylgt lægstu töxtum, þær hafa ekki gert það. Og þetta er hægt að sjá bara með skírskotun til tölulegra upplýsinga, þetta er staðreynd. En hitt er náttúrlega alvarlegast að fólk er að verða fyrir miklu meiri tekjuskerðingu en þessu nemur þegar það lendir á atvinnuleysisbótum og atvinnuleysisbætur eru það lágar að það lifir ekki nokkur maður af þeim einum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. félmn. um frv. til laga um umboðsmann jafnréttismála. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið sendar umsagnir m.a. frá félagsmálaráðuneyti og Bandalagi háskólamanna. En þessi tillaga hafði verið lögð fram áður og þá bárust einnig nokkrar umsagnir. Með frumvarpi þessu er lagt til að stofnað verði embætti umboðsmanns jafnréttismála frá ársbyrjun 1999. Meginverkefni umboðsmanns væru að fylgjast með því að hvarvetna í þjóðfélaginu væru höfð í heiðri ákvæði laga, alþjóðasamninga og hliðstæðra samþykkta um jafnrétti kynjanna. Jafnframt skuli umboðsmaður bregðast við með tiltækum úrræðum telji hann að brotið sé gegn þessum ákvæðum. Þá væri fræðsla og kynning einnig mikilvægur þáttur slíks embættis og gerð tillagna um úrbætur á réttarreglum og fyrirmælum stjórnvalda um jafnrétti kynjanna. Í frumvarpinu er einnig gert ráð fyrir samstarfi embættis umboðsmanns jafnréttismála við aðra aðila stjórnsýslunnar sem vinna að jafnrétti kynjanna auk þess sem skrifstofa jafnréttismála verði styrkt til að geta þjónað embættinu. Flutningsmenn frumvarpsins telja að nauðsyn góðrar stjórnsýslu á sviði jafnréttismála sé nú almennt viðurkennd og að stofnun embættis jafnréttismála geti vegið þungt til að því markmiði verði náð. Í umsögn félagsmálaráðuneytisins, dags. 1. desember sl., kemur fram að lög nr. 28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, séu nú til endurskoðunar í ráðuneytinu. Við þá endurskoðun eigi m.a. að taka afstöðu til þess hvort ástæða sé til að stofna embætti umboðsmanns jafnréttismála. Með hliðsjón af framangreindu leggur nefndin til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir þessa tillögu skrifar allir nefndarmenn í félmn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. félmn. um tillögu til þál. um rannsókn á atvinnuleysi kvenna og aðgerðir til að draga úr því. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið sendar umsagnir frá Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, Vinnumálastofnun, Bandalagi háskólamanna, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum, Sambandi sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, Kvenréttindafélagi Íslands, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga og Vinnumálasambandinu. Í tillögugreininni er kveðið á um að Alþingi álykti að félagsmálaráðherra verði falið að skipa nefnd sem hafi það verkefni að rannsaka orsakir atvinnuleysis meðal kvenna hér á landi og koma með tillögur um aðgerðir til að draga úr því. Jafnframt skoði nefndin líklega þróun íslensks vinnumarkaðar á næstu árum með sérstöku tilliti til kvenna, þ.e. hvar störfum muni fækka eða fjölga og hvaða aðgerðir verði nauðsynlegar af hálfu stjórnvalda og vinnumarkaðar vegna þeirra breytinga. Í umsögn Vinnumálastofnunar kom fram að á síðasta ári tóku gildi ný lög um vinnumarkaðsaðgerðir, nr. 13/1997, sem hafa það að meginmarkmiði að gera vinnumiðlun og baráttuna gegn atvinnuleysi samhæfðari og markvissari. Í umsögninni kom jafnframt fram að opnaðar hafa verið átta svæðisvinnumiðlanir um landið og til þeirra hefur verið ráðið fagfólk sem nú er að skipuleggja starfsemina. Með hverri svæðisvinnumiðlun starfar svæðisráð skipað fulltrúum launafólks, vinnuveitenda, sveitarfélaga og framhaldsskóla í hverju umdæmi. Stjórn Vinnumálastofnunar telur það vera eitt af meginhlutverkum stofnunarinnar og hverrar svæðisvinnumiðlunar að hafa skýra yfirsýn yfir atvinnuástandið í umdæminu, þar með talið atvinnuleysi kvenna. Af þessum ástæðum telur stjórnin ekki þörf á að sérstakri nefnd verði falið að vinna verk sem er lögskipað verkefni Vinnumálastofnunar og svæðisvinnumiðlana. Hins vegar tekur hún undir með flutningsmönnum tillögunnar um að þörf sé á að rannsaka atvinnuleysi kvenna til að tryggja að aðgerðir og úrræði til varnar því verði árangursríkari og markvissari. Með hliðsjón af framangreindu leggur nefndin til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir nál. skrifa allir nefndarmenn í félmn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 1357 frá hv. efh.- og viðskn. Nál. hljóðar svo: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið sendar umsagnir frá fjármálaráðuneytinu, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Bandalagi háskólamanna. Í tillögugreininni er ríkisstjórninni falið að láta semja reglur um leyfi starfsmanna frá störfum í ríkisþjónustu þegar þeir taka tímabundið við öðrum störfum, svo sem hjá alþjóðastofnunum sem Ísland er aðili að eða kjörnum trúnaðarstörfum. Meiri hluti nefndarinnar tekur undir þau sjónarmið að þörf sé á slíkum reglum og mælir með því að tillagan verði samþykkt óbreytt.`` Undir nál. rita nefndarmenn í hv. efh.- og viðskn. Vilhjálmur Egilsson, Ágúst Einarsson, Gunnlaugur M. Sigmundsson, Einar Oddur Kristjánsson, Sólveig Pétursdóttir, Vslgerður Sverrisdóttir, Sighvatur Björgvinsson og Steingrímur J. Sigfússon.

Virðulegi forseti. Ég er afskaplega ánægð með það að efh.- og viðskn. hafi verið sammála um að mikilvægt sé að setja reglur um ólaunuð leyfi starfsmanna ríkisins frá störfum og fagna því að þessi niðurstaða hefur orðið. Ég vil líka þakka meðflm. mínum fyrir að flytja með mér þessa tillögu, en það voru Svavar Gestsson, Kristín Ástgeirsdóttir, Sigríður Anna Þórðardóttir og Valgerður Sverrisdóttir. Svo vill til að fjögur okkar eru núv. þingflokksformenn og við erum greinilega sammála um að um þessa hluti eigi að vera reglur þannig að einstaklingar lendi ekki í einhverju óréttlæti varðandi starfskjör sín. Í tillögugreininni sagði að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að láta semja reglur um leyfi starfsmanna frá störfum í ríkisþjónustu þegar þeir taka tímabundið við öðrum störfum, svo sem hjá alþjóðastofnunum sem Ísland er aðili að eða kjörnum trúnaðarstörfum. Í reglunum verði m.a. tekið fram hvenær starfsmenn eigi rétt til þess að fá ólaunað leyfi frá störfum, hvernig reikna skuli leyfistímann til starfsaldurs, annarra réttinda og mats á starfshæfni og hver sé réttur starfsmanns til fyrra starfs eftir að leyfi lýkur. Það er alveg ljóst og flestir þekkja það að þessi tillaga var flutt að gefnu tilefni. Það er óviðunandi að einstaklingur sem hefur unnið á alþjóðavettvangi komi heim og uppgötvi að kominn er köttur í ból bjarnar, að starfið hans bíður ekki eins og hann átti von á, að honum sé skákað til hliðar tímabundið eða varanlega af því að það hentar að annar fái starfið. En nú hafa menn sameinast um það að um þetta séu settar reglur þannig að í framtíðinni muni enginn velkjast í vafa um rétt sinn þegar hann tekur að sér störf á erlendri grund, væntanlega á vegum ríkisins eða vegna einhvers sem skiptir máli að við tökum þátt í og mun skila sér í betri og hæfari einstaklingi. En því kem ég hér upp að í grg. með tillögunni þegar hún var flutt segir að lagt sé til að reglur verði settar sem kveða á um réttarstöðu starfsmanna og er eðlilegt að um þær reglur verði haft samráð við samtök ríkisstarfsmanna. Ég veit ekki hvað kom fram í umsögn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja þegar hún var send nefndinni en mér mundi finnast mjög mikilvægt og nefni það hér þannig að það geti fylgt þessari afgreiðslu, að haft sé samráð við samtök ríkisstarfsmanna um hvernig reglurnar verði þegar þær verða settar og þegar ríkisstjórnin lætur framfylgja þáltill.

Hæstv. forseti. Mér er það mikil ánægja að mæla fyrir nál. um tillögu til þál. um framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Ég lýsi ánægju minni vegna þess að nefndin hafði afar nauman tíma vegna hinna stóru mála sem við höfum til umfjöllunar. Mér hefði þótt afar sárt að skilja svo við þetta þing að sjálf jafnréttisáætlunin yrði skilin eftir því að mér er mjög annt um að stjórnvöld geri það sem í þeirra valdi stendur og lög kveða á um til þess að framfylgja og auka jafnrétti kynjanna. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund Sigríði Lillý Baldursdóttur frá félagsmálaráðuneyti en einnig bárust umsagnir frá fjölmörgum aðilum þannig að ekki verður annað sagt en að mjög margir hafi sýnt málinu áhuga og komið á framfæri fjölmörgum hugmyndum. Það er nokkuð óvenjulegt að í þessu nál. ákváðum við að koma á framfæri flestum þeim ábendingum sem okkur bárust. Að sumu leyti er orðið við þeim og lagðar til breytingar á ályktuninni. Sumar þessara tillagna eru í framkvæmdaáætluninni, kannski öðruvísi orðaðar en aðrar tillögur og hugmyndir sem hér koma fram eru einfaldlega það góðar að rétt er að koma þeim á framfæri þó að þær komist ekki inn í áætlunina að þessu sinni. Til að mynda benti Seltjarnarnesbær á að kveða þyrfti nánar á um skyldur fjölmiðla í jafnréttismálum. Á þetta er lítillega minnst í sjálfri áætluninni í kaflanum um menntmrn. en það mætti gjarnan skoða miklu betur hvernig hægt væri að bæta hlut fjölmiðla og að gera þeim skylt að gæta jafnréttissjónarmiða eins og þeim ber auðvitað lögum samkvæmt. Þá benti Seltjarnarnesbær einnig á nauðsyn þess að efla íþróttauppeldi stúlkna og auka fræðslu til æðstu ráðamanna um jafnréttismál. Þessi tillaga um aukna fræðslu á ýmsum sviðum kemur mjög víða við sögu en í kaflanum um félmrn. er kveðið á um fræðslu til hinna ýmsu stofnana ríkisins þannig að ég tel að sú tillaga sé í rauninni hér inni. Egilsstaðabær vildi að fastar yrði tekið á tilnefningum í ráð og nefndir þannig að öllum væri gert skylt að tilnefna tvo einstaklinga, bæði karl og konu þannig að hægt yrði að velja á milli. Þeir bentu einnig á að starfsmannahald á stofnunum fyrir aldraða þyrfti að kanna út frá skiptingu milli kynja og launa og jafnframt að halda þyrfti jafnréttisnámskeið fyrir kennara og skólastjórnendur. En slíkar tillögur eru hér á borði. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja vildi að í hvert sinn sem ný framkvæmdaáætlun væri lögð fram fylgdi með úttekt á hinni fyrri. Þetta er svo sannarlega hægt að taka undir og það verður að segjast eins og er, hæstv. forseti, að hefði nefndin haft betri tíma til þess að fjalla um framkvæmdaáætlunina þá hefðum við að sjálfsögðu viljað fara rækilega ofan í það hvernig gengið hefur að framkvæma þá áætlun sem var í gildi en er nú runnin út. Ég vil koma þeirri ábendingu til hæstv. ráðherra að næst þegar slík framkvæmdaáætlun verður lögð fram, þegar sú sem hér er til umræðu rennur út, þá væri mjög til bóta að fyrir lægi úttekt á því hvernig framkvæmd hefur gengið. Þá telur Bandalag starfsmanna ríkis og bæja orðalag í framkvæmdaáætluninni víða of máttlaust. Það bendir á að tryggja þurfi hlutleysi í starfslýsingum, sjá til þess að sveigjanlegur vinnutími komi ekki niður á launum og tryggja að hlutlægt, mælanlegt og skýrt mat liggi fyrir við launaákvarðanir. Að mati Kennarasambands Íslands þarf að vinna að því að fjölga körlum í kennarastétt, flétta þurfi jafnréttissjónarmið og jafnréttisfræðslu inn í kennaramenntunina og endurskoða námsefni út frá jafnréttissjónarmiðum. UNIFEM á Íslandi taldi að orðalag í framkvæmdaáætluninni væri víða of almennt, að skylda þurfi ofbeldismenn í meðferð, taka rækilega á íþróttauppeldi stúlkna, hafa jafnréttissjónarmið að leiðarljósi í starfi utanríkisráðuneytisins og Þróunarsamvinnustofnunarinnar og halda jafnréttisnámskeið fyrir fólk sem fer til starfa í þróunarlöndum eða vinnur að slíkum verkefnum. Karlanefnd Jafnréttisráðs taldi að Hagstofan ætti að gera könnun á því hvernig konur og karlar verji tíma sínum en menntamálaráðuneytið ætti að kanna framkvæmd og reynslu annarra þjóða af sérstökum umhyggjunámskeiðum í skólum. Þá taldi karlanefndin að fylgja þyrfti eftir könnun á heimilisofbeldi og það þyrfti að endurtaka hana innan þriggja til fjögurra ára til að meta árangur aðgerða. Þá segja þeir einnig eða koma með þá tillögu að haldinn verði sjónvarpsfundur um framkvæmdaáætlunina á miðju tímabilinu þar sem ráðamenn sætu fyrir svörum og mat yrði lagt á árangur. Ég vek athygli hæstv. félmrh. á þessari hugmynd sem ég held að gæti vakið heilmikla athygli á stöðu jafnréttismála. Þá lagði karlanefndin einnig til að ríkisskattstjóri eða Hagstofan gerði skýrslu um hlutföll milli fjölskyldna þar sem heildartekjur karla eru hærri en kvenna eða öfugt, að haldin yrðu sérstök námskeið fyrir dómara og lögmenn um orsakir, eðli og birtingarmyndir heimilisofbeldis og að lokum taldi karlanefndin að stofna þyrfti stöðu prófessors í kynjafræðum eða gender studies. Þetta er nú ekki gott orð en ekki hefur neitt betra fundist yfir þessa fræðigrein. Samtökin Kynjaverur voru þeirrar skoðunar að breyta þyrfti hugtakinu ,,fórnarlömb`` í þolendur, að feður utan hjónabands ættu að fá fæðingarorlof, að útbúa þurfi kennsluefni fyrir kennara og skólastjórnendur, gera samanburð á launum kvenna og karla í fiskvinnslu með tilliti til menntunar og að banna ætti vinnuveitendum að spyrja fólk um áætlanir um barneignir eða fæðingarorlof. Að mati Jafnréttisráðs þarf að endurskoða og styrkja 12. gr. jafnréttislaganna, gera athugun á starfsmannahaldi ráðuneyta og ríkisstofnana með 25 starfsmenn eða fleiri, þ.e. kanna ráðningar, launamun o.fl., semja leiðbeinandi reglur um ráðningu starfsmanna ríkisstofnana og um beitingu 9. gr. laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna þar sem fjallað er um viðbótargreiðslur. Þá lagði Jafnréttisráð til að samdar yrðu starfslýsingar fyrir opinberar stofnanir, jafnréttisfræðsla yrði skipulögð fyrir yfirmenn stofnana, öll eyðublöð ríkisstofnana yrðu endurskoðuð með tilliti til kynjanna og gerð könnun á vaxandi launamun verkakvenna og verkakarla og bent yrði á tillögur til úrbóta. Stígamót telja að hrinda þurfi í framkvæmd tillögum nefnda dómsmálaráðuneytisins um ofbeldismál, skoða umgengnisrétt ,,ofbeldisfeðra`` við börn sín með tilliti til öryggis barnanna, efna til skipulagðrar fræðslu um kynferðisofbeldi og að öll ráðuneyti þurfi að stuðla að afnámi alls kynferðisofbeldis í samfélaginu. Að mati Skólastjórafélags Íslands þarf að bæta menntun kennaraefna hvað varðar jafnréttismál. Jafnréttisfulltrúi Akureyrar telur vanta tímasetningar í aðgerðaráætlunina, einnig skorti ákvæði um skipanir í ráð og nefndir hjá nokkrum ráðuneytum og að benda mætti nokkrum ráðuneytum á að efna til átaks til að fá konur til að sækja um hefðbundin karlastörf, t.d. á sviði samgönguráðuneytisins. Bandalag háskólamanna telur að endurmeta þurfi hefðbundin kvennastörf hjá ríkinu, launakerfisbreytingar megi ekki verða til þess að auka launamun kynjanna, efla þurfi kerfisbundnar kjararannsóknir og fræðslu til ráðamanna um jafnréttismál, hafa jafnréttissjónarmið í huga við allar túlkanir á lögum og reglum sem snerta réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, lögleiða tilskipanir ESB sem bæta stöðu vinnandi fólks og fjölskyldna, bæta vinnuvernd (sbr. ESB), t.d. hvað varðar aðgerðir gegn kynferðislegri áreitni, kanna þurfi orsakir atvinnuleysis meðal kvenna, einkum hvort hefðbundin sjónarmið varðandi ráðningu starfsmanna með fagmenntun ráði þar um of og breyta þurfi hefðbundnu starfs- og námsvali pilta og stúlkna. Félmn. leggur til nokkrar breytingar á framkvæmdaáætluninni og nokkrar þær tillögur taka mið af þessum ábendinum sem ég hef hér rakið. En nefndin tekur undir það sjónarmið Jafnréttisráðs að ráðuneytin verði að vera tilbúin til að fylgja áætluninni eftir og því miðast tillögur okkar við það að trúa því að ráðuneytin séu sátt við tillögurnar og muni fylgja þeim eftir. Nefndin leggur áherslu á að kannað verði sérstaklega hvaða áhrif atvinnu- og þjóðfélagsbreytingar á undanförnum árum hafi haft á stöðu kvenna á landsbyggðinni og þar með á möguleika þeirra til náms og atvinnu. Niðurstöður verði notaðar til að styrkja stöðu kvenna. Þá leggur nefndin til að kveðið verði á um skipan í ráð og nefndir í öllum ráðuneytum og að þeim verði gert skylt að gera úttekt á stöðu jafnréttismála innan sinna veggja og hjá þeim stofnunum sem undir þau heyra. Einnig verði kveðið skýrar á um fræðslu til ráðamanna og yfirmanna stofnana. Nefndin mælir með samþykkt tillögunnar með breytingum sem gerð er grein fyrir í sérstöku þingskjali og ætla ég að víkja að einstökum brtt. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á III. kafla framkvæmdaáætlunarinnar. Í a-lið er orðalagsbreyting, leiðrétting, þar sem fjallað er um endurskoðun á kjördæmaskipan og kosningareglum, en þar er lagt til að á eftir orðinu ,,kosningakerfa`` í fyrri málslið komi: þar á meðal. Við leggjum til að við lið 1. Forsætisráðuneyti bætist nýr liður með viðeigandi númeri ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Staða kvenna á landsbyggðinni. Þarna er komin sú tillaga sem ég gerði grein fyrir áðan og getið er í nál. um úttekt á stöðu kvenna á landsbyggðinni og því hvaða áhrif atvinnu- og þjóðfélagsbreytingar á undanförnum árum hafi haft á stöðu þeirra. Við leggjum til að við lið 2.6 þar sem fjallað er um ofbeldi, verði gerð sú breyting að í stað orðsins ,,fórnarlömb`` í 2. málsl. komi: þolendur. Við lið 4. Fjármálaráðuneyti eru lagðar til nokkrar breytingar, fimm talsins, og eru þessar tillögur komnar frá ráðuneytinu sjálfu. Ég vek athygli á því að í þessum breytingum er einmitt verið að bregðast við ýmsum þeim tillögum sem Jafnréttisráð lagði til á sínum tíma. Í tillögunum er m.a. fjallað um feðraorlof, úttekt á áhrifum nýs launakerfis á launamun karla og kvenna, reglur um starfslýsingar, fræðslu til yfirmanna stofnana ráðuneytisins og að hlutur kvenna í starfi ráðuneytisins verði aukinn. Og síðan er reyndar einn liður til viðbótar, hæstv. forseti, endurskoðun á eyðublöðum. Síðan leggur félmn. til að við lið 1, 6, 10, 11 og 13 bætist nýr liður með viðeigandi númeri ásamt fyrirsögn svohljóðandi: Átak til að auka hlut kvenna í nefndum og ráðum á vegum ráðuneytisins. Og tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: Þegar skipað er í ráð og nefndir á vegum ráðuneytisins skal taka mið af jafnréttissjónarmiðum og kalla til fólk af báðum kynjum eftir því sem kostur er. Hér er verið að leggja til að þessi liður verði hjá öllum ráðuneytunum. Hann var hjá einstökum ráðuneytum en við leggjum til að kveðið verði á um þetta, sem reyndar er að finna í 12. gr. jafnréttislaganna, að öll ráðuneytin setji sér það markmið að auka hlut kvenna í nefndum og ráðum. Síðan leggjum við einnig til að við lið 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 og 13 bætist nýr liður með viðeigandi númeri ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Jafnréttisnefnd ráðuneytisins og stofnana þess. Og tillögugreinin orðist svo: Kanna skal stöðu jafnréttismála í ráðuneytinu og stofnunum þess og gera áætlun um hvernig rétta skuli hlut kynjanna. Verði það m.a. gert með markvissri fræðslu til yfirmanna og annarra starfsmanna. Þarna er einnig verið að samræma því að mjög góða tillögu var að finna í kaflanum um umhverfisráðuneytið og við leggjum til að öll ráðuneytin geri slíka úttekt innan dyra hjá sér og í þeim stofnunum sem undir þau heyra og að sjálfsögðu nái sú úttekt til beggja kynja. Því að það þarf auðvitað margt að kanna í sambandi við stöðu karla, vinnutíma þeirra og hvers þeir óska í þeim efnum. Að lokum leggjum við til brtt. við 13. lið, Utanríkisráðuneyti. Þar bætist við nýr liður með viðeigandi númeri ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Jafnréttisnámskeið. Tillögugreinin orðist svo: Ráðuneytið mun standa fyrir jafnréttisnámskeiðum fyrir starfsmenn sem fara til starfa í þróunarlöndum eða vinna að slíkum verkefnum. Hér er fyrst og fremst átt við það, hæstv. forseti, að starfsmönnum sé gerð rækileg grein fyrir stöðu jafnréttismála karla og kvenna í þeim löndum sem þeir eru að fara til, því að aðstæður eru oft og tíðum mjög ólíkar því sem við þekkjum og auðvitað grundvallaratriði að átta sig á því hvað sérstakt er fyrir konur og hvað sérstakt er fyrir karla, en það er einmitt þekkt úr þróunarstarfi undanfarinna áratuga að Vesturlandabúar voru að flytja sitt gildismat yfir á þessi þjóðfélög og tóku oft og tíðum ekki tillit til stöðu kvenna sem höfðu yfirleitt séð um alla framleiðslu í þessum ríkjum, sérstaklega í Afríku, og því varð þróunaraðstoðin til þess að raska stöðu þeirra verulega. Hæstv. forseti. Ég hef gert grein fyrir þeim brtt. sem nefndin leggur til. Þær hefðu hugsanlega orðið fleiri ef meiri tími hefði gefist til að vinna í málinu en ég ítreka að mjög margar góðar tillögur er að finna í upphaflegri tillögu og ég vona svo sannarlega að því verði fylgt eftir, því að síðasta skýrsla sem við fengum í hendur um þessi mál sýndi að nokkur ráðuneytanna höfðu lítið gert og við svo búið má ekki standa. Það þarf að fylgja því betur eftir hér eftir en hingað til að ráðuneytin standi við lög, eins og þeim að sjálfsögðu ber, og vinni að því að bæta þjóðfélagið og rétta hlut kvenna jafnframt því að koma til móts við þær breytingar sem eru að verða á stöðu fjölskyldnanna og óskum karlmanna um styttri vinnutíma, fæðingarorlof og fleira sem nú er á döfinni.

Herra forseti. Við erum að ræða till. til þál. um framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Það fer ekki svo að þegar maður enn á ný fjallar um þessa tillögu, sem er líklega númer fimm frá því við fórum að setja slíkar framkvæmdaáætlanir, að hverju sinni höfum við, áhugafólk um jafnrétti kynjanna, verið bjartsýn á að með þessari framkvæmdaáætlun næðist árangur og að innan næstu ára mundum við sjá í hendi okkar úrbætur í framhaldi af hinum góðu orðum. En því miður í þessu eins og svo oft stöndum við frammi fyrir að orðin eru annars vegar og athafnirnar hins vegar. Og þegar farið er í gegnum framkvæmdaáætlunina, áður en ég vík að störfum nefndarinnar, eru hér afskaplega góð áform, flest kunnugleg, þó hverju sinni bætist einhver ný við og í raun og veru er umfjöllun okkar meira eða minna sú að benda á að þrátt fyrir hin góðu áform í framkvæmdaáætlunum liðinna ára, þá er allt of lítið gert, allt of hægt miðar. Það stóð upp úr hjá þeim sem ræddu framkvæmdaáætlunina við 1. umr. að ekki bara miðaði of hægt heldur væri það svo að á mörgum sviðum hefði orðið bakslag í jafnréttisbaráttunni. Það má minna á að í aðdraganda sveitarstjórnarkosninganna var verið að ræða hvort fækkun yrði meðal kvenna í sveitarstjórnum og hvort niðurstaðan yrði sú að ekki yrði fækkun, en að það sé bullandi framgangur og aukin þátttaka kvenna í stjórnmálum á sveitarstjórnarvæng eða í landsmálunum er eitthvað sem enn þá er langt í land með. En, herra forseti, af því að ég tala um orð annars vegar og athafnir hins vegar ætla ég að minna á tillögu sem samþykkt var á Alþingi fyrir tveimur árum. Það var tillaga um opinbera fjölskyldustefnu sem sú er hér stendur og ráðherrann höfðu átt talsvert orðaskipti um áður en hann að lokum lagði fram tillögu sem sú er hér stendur var eðlilega fullkomlega sátt við og tók þess vegna mjög góðan þátt í afgreiðslunni og umfjöllun um tillöguna bæði í þinginu og í félmn. En það kom líka mjög vel fram þá, bæði þegar tillagan var lögð fram fyrst af undirritaðri og þegar hún var lögð fram aftur af núv. félmrh., að þáltill. um opinbera fjölskyldustefnu er skilaboð Alþingis og fyrirmæli til ríkisvaldsins að setja í gang vinnu og framkvæmd á áformunum sem er að finna í slíkri tillögu að opinberri fjölskyldustefnu. Og því nefni ég að þar hafa orð og athafnir ekki farið saman. Orðin voru hin góða tillaga sem við á Alþingi samþykktum og beindum þar með máli okkar til ríkisvaldsins og ráðherrans. En framkvæmdina skortir. Framkvæmdina skortir, á henni bólar ekkert og nú fer að styttast í þeim tíma sem ráðherrann hefur til umráða því nú er innan við eitt ár eftir af setu hans á stóli félmrh. Ég nefni þetta hér vegna þess að það er bjargföst trú mín að öflug fjölskyldustefna sé einhver ríkasti þáttur jafnréttismála, þ.e. framkvæmd öflugrar jafnréttisstefnu þar sem gengið er til framkvæmda á öllum þeim liðum sem tilteknir voru í þáltill. um opinbera fjölskyldustefnu. Lagasetningar í framhaldi af þeirri tillögu munu skapa það umhverfi ungrar fjölskyldu sem gerir henni kleift að blómstra og ungu pari að njóta fullkomins jafnréttis bæði í sinni sambúð og eins á vinnumarkaði. Til þess að svo megi verða þarf, eins og ég hef svo oft sagt, umhverfi fjölskyldunnar að vera í lagi, bæði tilboðin og úrræðin fyrir ungu börnin, úrræði og framkvæmd skólastefnu þarf að vera á þann veg að vinnutími skólabarnanna sé í einhverjum takt við vinnutíma foreldra, að völ sé á máltíðum í skólanum og völ sé á aðstöðu til heimanáms, sé um það að ræða að vinnutími barnanna sé í lengra lagi, að atvinnumál séu í lagi og einnig umönnunarþáttur þeirra sem orðnir eru aldraðir, þreyttir eða sjúkir og aðbúnaður fatlaðra, að fjölskylda þar sem um er að ræða lítil börn, skólabörn, börn á framhaldsskólaaldri, fötluð börn, fatlaðir fullorðnir einstaklingar, aldraðir, hraustir eða sjúkir, í öllum tilfellum sé umhverfi þessarar stórfjölskyldu á þann veg að þó eitthvað sé í ólagi einhvers staðar þá séu úrræðin slík að það falli aldrei á annan aðilann að sjá til þess að fjölskyldan virki. Þannig er það enn þá í dag að það er fyrst og fremst annar aðilinn í sambúð sem ber þungann af því að sjá til þess að allt rekist saman þannig að fólk geti sinnt skyldum sínum, verið á vinnumarkaði. Ef það gengur ekki upp þá er það fyrst og fremst annar aðilinn sem fer heim til að sinna skyldunum, hvort sem það er vegna sjúkdóms, erfiðleika, áfalla eða barnaómegðar. Þannig er það í dag. Við vitum að það er fyrst og fremst konan sem fer heim, hennar möguleikar á vinnumarkaði stöðvast um sinn og sjálfsöryggi hennar á vinnumarkaði skerðist einnig jafnvel á þeim tíma sem hún velur að vera heima til þess að sjá um lítil börn eða gera það sem í hjarta hennar er hið eina rétta val þegar hún stendur frammi fyrir því. Þannig er það og þess vegna nota ég tækifærið að rifja það upp að orð og athafnir verða að fara saman. Orð og athafnir hafa ekki farið saman í opinberri fjölskyldustefnu. Ég kalla eftir aðgerðum. Ég kalla eftir framkvæmdum á þessari stefnu. En ég lofa því líka að þegar stjórnarskipti verða og það fólk sem nú er að hefja samstarf á vinstri væng stjórnmála kemst hér til áhrifa þá verður tekið á þessum málum. Þá verða þessi mál sett í forgang, fjölskyldumálin og jafnréttismálin. Því lofa ég hér.  Herra forseti. Ég ætla að víkja örlítið að stöðu okkar í félmn. í þessu máli sem hér er til umræðu. Þetta stóra mál sem lýtur að jafnrétti kynjanna og er annar hluti þess sem ég hef hér nefnt, þ.e. jafnréttismála og fjölskyldumála. Hvort tveggja er samtvinnað, hvort tveggja þarf að vera í góðu lagi og hvort tveggja þarf að vera í fullkomnu jafnvægi til þess að bæði kynin blómstri. En hvernig fórst félmrh. þegar hann bar þetta mál hingað inn á þing og lagði þá áherslu á góða umfjöllun og afgreiðslu þessa máls? Það var þá. Seinna komu önnur mál sem ráðherranum voru hugstæðari. Þess vegna gerðist það að þegar félmn. hafði fengið inn á sitt borð stór og þung mál þannig að þrátt fyrir góð áform formanns félmn. og góðan vilja nefndarmanna til að mæta á ólíkum og öllum mögulegum tímum til starfa og reyna að gera það sem nefndarmenn gætu í þessum þungu verkefnum þá stóð eitt upp úr sem við munum halda til haga, minnast og koma að aftur og aftur á því ári sem eftir lifir af starfstíma félmrh. Og það er að þessi mál voru ekki sett í forgang. Þessi mál eru ekki í forgangi hjá þessum félmrh. Þess vegna hefur hann ekki framkvæmt stefnu í fjölskyldumálum. Þegar honum lá á að afgreiða sveitarstjórnarmál, þegar hann kaus að nú skyldi hálendinu skipt upp á milli aðliggjandi sveitarfélaga, ekki að geyma það, ekki að fresta því, þó að sótt væri eftir því að nú skyldi það afgreitt hvað sem á gengi og þegar hann ákvað að nú skyldi leggja af félagslega íbúðakerfið þannig að engu yrði eirt og sama hversu þungt málið væri og tæki mikinn tíma, þá skyldu þessi mál hafa forgang í félmn. og ef nefndin hefði ekki tíma til að fara í minni háttar mál eins og framkvæmdaáætlun um jafnrétti kynjanna, þá yrði svo að vera. Herra forseti. Þetta hagsmunamál ýttist aftar og aftar í forgangsröðuninni við pressuna á þessi stóru mál og úrbótamál eins og atvinnuleysistryggingarnar sem við fjölluðum um í morgun og önnur sem hafa verið á vettvangi nefndarinnar. Og þetta mál, herra forseti, hefði ýst út af borðinu og ekki komið hingað inn til Alþingis nema vegna þess að í félmn. eru konur sem leggja ofurkapp á að þessi mál séu virt, að þetta séu stóru málin í okkar pólitík og að þessi mál eigi rétt á að vera sett í forgang. Þessar konur ákváðu það að þetta mál yrði ekki látið liggja til haustsins þó full ástæða hefði verið til miðað við forgang félmrh. og miðað við þá stöðu sem nefndin var í þegar komið var að lokum nefndarstarfs.

Við karlarnir létum nú okkar ekki eftir liggja.

Og ég verð að segja það körlunum í félmn. til hróss að þeir fylgdu okkur í þessu máli. Ég þori ekki að fullyrða það fyrir þeirra hönd að þeir hefðu sett þetta mál jafnkröftuglega á oddinn og við konurnar en þeir fylgdu okkur fast eftir. Og sá litli tími sem við höfðum til umræðu var nýttur á sérstaklega áhugaverðan hátt og öflugan og tillögurnar sem koma hingað inn bera þess vott þó fáar séu. Herra forseti. Af því að við höfðum svo nauman tíma til að skoða þetta mál þá er ég sannfærð um að ef sá tími hefði verið lengri og við getað kallað fólk á fund nefndarinnar þá hefðu komið fleiri ábendingar og fleiri tillögur frá nefndinni inn í þessa framkvæmdaáætlun. Það er slæm tilfinning sem situr í mér að vita að ef við hefðum unnið eðlilega með þetta mál á þeim forsendum sem ég tel að eigi að vinna svona áætlun þá hefðu komið fleiri góðar ábendingar og fleiri sterkar, öflugar og mikilvægar tillögur. Þess vegna áskil ég mér allan rétt til þess og hvet til þess að við hvert um sig skoðum í framhaldi af afgreiðslunni hér á þinginu hvaða mál við hefðum viljað sjá meiri umfjöllun um í þessari áætlun og að við munum flytja slík mál í haust í jafnréttismálum og minnast þess þegar við flytjum þau að við eigum inni hjá félmrh. Við eigum inni hjá félmrh. vegna þess að við gengum langt yfir þau mörk sem hægt var að ætlast til í vinnu nefndarinnar og vinnu nefndarmanna í félmn. til þess að tryggja að þetta mál kæmist hér á dagskrá og yrði afgreitt í vor. Ég kalla eftir því að við hvert um sig skoðum málin sem við viljum sjá hér inni. Herra forseti. Ég nefndi að við hefðum komið með sérstakar tillögur út frá góðri umræðu og þar ætla ég sérstaklega að benda á fyrstu tillöguna í b-lið brtt. sem er um stöðu kvenna á landsbyggðinni. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ráðuneytið mun kanna sérstaklega hvaða áhrif atvinnu- og þjóðfélagsbreytingar á undanförnum árum hafi haft á stöðu kvenna á landsbyggðinni og þar með á möguleika þeirra til náms og atvinnu. Könnuninni ljúki fyrir árslok 1998. Á grundvelli niðurstaðna verði lagðar fram tillögur til úrbóta sem miði að því að styrkja sérstaklega stöðu kvenna á landsbyggðinni.`` Auðvitað flytjum við svona tillögu þegar við erum búin að taka umræðu um það hversu alvarleg staðan er á landsbyggðinni og hversu vonlaus staðan er fyrir konur á landsbyggðinni sem hafa menntað sig til sérstakra starfa þegar störf þar fara þverrandi. En það er auðvitað umhugsunaratriði af hverju félmn. flytur slíka tillögu við framkvæmdaáætlun um jafnrétti kynjanna. Ég spyr, herra forseti: Hvers vegna í ósköpunum er Byggðastofnun ekki fyrir löngu síðan búin að láta gera slíka könnun þannig að hún lægi fyrir? Herra forseti. Ég hlýt að endurtaka þessa spurningu þegar formaður stjórnar Byggðastofnunar kemur aftur í salinn vegna þess að ég hlýt að kalla eftir þessu úr því við erum með þessa dýru stofnun sem fær svo mikla fjármuni til að reyna að gera það besta úr veikri stöðu úti á landi. Ég ætla líka að nefna það hér að við höfum oft rætt skýrslu Byggðastofnunar og þá er það ,,rapport`` um það hvað menn gera. Aldrei nokkurn tíma er gerð tilraun til þess að leggja mat á hvort aðgerðir og fjármagn veitt til hinna ýmsu ólíku aðgerða hafi borið árangur. Ég hef kallað eftir því og spurt um slíkt en ekki fengið svör. Ég mun koma að þessu örlítið síðar, herra forseti. Annað sem ég vil nefna er að við ákváðum að gerð yrði úttekt á áhrifum nýs launakerfis á launamun karla og kvenna og það er d-liður brtt. um nýjan lið 4.2. í þáltill. undir fjmrn. Ég hlýt að nefna það hér, herra forseti, að á kvennadaginn 8. mars árið 1995, var sérstök nefnd sett á laggirnar --- einmitt á þeim degi, 8. mars --- til að skoða hvort starfsmat gæti verið leiðin til að breyta launamun kynjanna. Sem betur fer bar núv. félmrh. gæfu til þess að fylgja þessu starfi eftir. Við fengum skýrslu um starfsmat og sett voru í gang tilraunaverkefni um starfsmat. Síðan eru liðin rúm þrjú ár og þegar við spyrjum: Hvað líður aðgerðum vegna launamunar karla og kvenna? Þá er svarið að tekin hafi verið nokkur tilraunverkefni í tengslum við starfsmatið. Hvenær munum við ná landi í þessum málum? Ekki einu sinni verkefnið varðandi starfsmat er að verða komið á enda eftir rúm þrjú ár, þrjú ár, tvo mánuði og einhverja daga. Hvað þá heldur þegar eftir á að vinna úr verkefninu til að komast að því hvort þetta sé leiðin til að ná jafnrétti í launum hjá öllum. Hvað ætli við megum reikna með að það taki mörg ár? Og hvað ef niðurstaðan verður: ,,Nei, þetta var ekki nógu gott. Starfsmatið er sennilega ekki leiðin.`` Setjum við þá nýja nefnd og förum í nýtt verkefni til að kanna og skoða? Það er mjög gott að við ákváðum að það gera úttekt á áhrifum nýs launakerfis á launamun karla og kvenna. Það liggur þá fyrir samhliða niðurstöðum úr tilraunaverkefnum um starfsmat vegna þess, herra forseti, að okkur liggur á. Okkur liggur á í þessu máli. Það er nógu langur tími liðinn og jafnréttisstaðan versnar, launamunur eykst og staða kvenna er verri en staða karla, bæði í launamálum og almennt á vinnumarkaði. Ég ætla líka að benda á lið 4.5. í d-lið brtt. okkar.

Forseti vildi spyrja hv. þm. hvort hann ætti mikið eftir af ræðu sinni. Ástæðan er sú að gert var ráð fyrir því að gera hálftíma matarhlé núna klukkan eitt.

Ég á ekkert mjög mikið eftir af ræðu minni. Ég gæti ímyndað mér að ég ætti svona kortér eftir og þess vegna kýs ég að gera hlé á ræðu minni og fá að ljúka henni að loknu matarhléi.

Já, forseti getur fallist á að gera nú hlé en hv. þm. haldi þá áfram að loknu matarhléi. Þakkar forseti þingmanninum fyrir það.

Ég geri þá hlé á ræðu minni.

Þingmaðurinn hefur gert hlé á ræðu sinni og er fundinum frestað til klukkan 13:30.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að mér var gefinn kostur á því að gera hlé á ræðu minni og fresta henni. Ég vænti þess að félmrh. birtist hér vegna þess að við erum m.a. að tala til hans þó að auðvitað sé það þannig við 2. umr. að þá eru mál komin til þingisins. Þá er þingið að afgreiða málin og þingmenn ræða saman um það hvernig nefndin leggur málið til afgreiðslu. Þetta mál er þess eðlis að það skiptir mjög miklu máli hvernig sá er á heldur framkvæmir hlutina, hvort þetta verða bara enn á ný góð markmið sem ráðherrann setur fram eins og fjölskyldustefnuna eða hvort gert verður átak til að sýna fram á að jafnréttismálin skipti máli. Ég minni á, herra forseti, og gat þess sérstaklega í upphafi máls míns hversu dapurt það hafi verið að þetta mál fékk ekki neinn forgang af hálfu ráðherrans þegar hann var að kalla eftir afgreiðslu mála úr félmn. Ég endurtek að það var mikill og góður vilji nefndarinnar til þess að þessi mál yrðu afgreidd. Ég vík þá aftur að því sem frá var horfið. Ég var að fara nokkrum orðum um sumar þeirra brtt. sem félmn. setti fram. Ég minntist á það líka, áður en ég vék að þeim, að það væri mjög mikilvægt að við þingmenn skoðuðum hvar við vildum taka á í þessum málum ef okkur gæfist betri tími og mundum flytja um það tillögur á hausti komanda til að tryggja að nást megi einhver sá árangur sem við getum verið sátt við. Ég var að fara yfir þessar tillögur og ég vek athygli á lið 4.5, en þar var ég stödd þegar ég gerði hlé á ræðu minni. Sá liður heitir ,,Hlutur kvenna í starfi ráðuneytisins aukinn`` og á við fjmrn.: ,,Fjöldi kvenna í nefndum á vegum fjármálaráðuneytisins hefur aukist á undanförnum árum í samræmi við stefnu ráðherra þar að lútandi. Áfram verður unnið að fjölgun kvenna í nefndum og ráðum á vegum ráðuneytisins. Þá verður lögð áhersla á að gæta í hvívetna jafnræðis karla og kvenna í starfsmannahaldi ráðuneytisins og hugað sérstaklega að kynjaskiptingu við val á yfirmönnum.`` Þó að þessi liður, 4.5, eigi að gefnu tilefni fyrst og fremst við fjmrn. er mjög mikilvægt að við stöldrum við þetta. Það hefur verið pottur brotinn í því þegar nefndir eru settar á laggirnar á vegum ráðuneytanna að kallað sé eftir tilnefningum og vísað í ákvæði jafnréttislaga um að leita eigi jafnræðis í nefndarskipan. Það hefur verið rætt, þó það hafi ekki enn þá verið sett in í lögin, hvort alltaf eigi að kalla eftir tilnefningum beggja. Ég er þegar búin að bera fram spurningar til ráðherrans og þetta er þá næsta spurning mín: Mun hann taka upp þann sið að óska eftir tilnefningu bæði um konu og karl frá hverjum tilnefningaraðila þannig að hann geti betur tryggt að jöfnuður sé í samsetningu þeirra starfsnefnda sem hann setur á og þeirra fastanefnda sem honum er áskipað að láta tilnefna í? Það er mjög áhugavert að vita hvað hann hyggst fyrir í þessum efnum. Síðasta tillagan er um endurskoðun á eyðublöðum og það er ágætt að þau verði endurskoðuð út frá jafnréttissjónarmiðum. Við vitum að oft endurspeglast ákveðin viðhorf í bæði eyðublöðum, auglýsingum o.s.frv. og verða til þess að hafa áhrif þannig að fólki finnist að þetta eigi við það sjálft. Það er ósköp gott en hins vegar ætla ég að vekja athygli á því að mörg ráðuneyti fá nýjan lið. Það eru forsætis-, heilbrigðis- og tryggingamála, samgöngu-, sjávarútvegs- og utanríkisráðuneyti, sem fá nýjan lið með viðeigandi númeri sem er um átak til að auka hlut kvenna í nefndum og ráðum á vegum ráðuneytisins. Þarna er sérstaklega áréttað það sama og ég sagði áðan, að þegar skipað er í ráð og nefndir á vegum ráðuneytisins skal taka mið af jafnréttissjónarmiðum og kalla til fólk af báðum kynjum eftir því sem kostur er. Það er mjög erfitt að gera það. Við þekkjum að það að kannski er óskað eftir tilnefningum frá einhverjum aðilum, svo sem aðilum vinnumarkaðarins, og ef þeir tilnefna allir sama kynið og ráðherra hefur ekki svigrúm til þess að rétta af þá mynd er dálítið erfitt að segja: Ég vil ekki þennan. Ef það er hins vegar kallað eftir tveimur nöfnum þá lendir ráðherrann í því að vera sá sem tekur ákvörðun um það hvor aðilinn er valinn. Það er ekki auðveld staða en þetta er eitt af því sem þarf að skoða til að koma betra skikki á þetta. Síðan er hér mjög stór liður sem kemur eiginlega við öll ráðuneytin. Hann á við forsætis-, dóms- og kirkjumála-, félagsmála- og fjármálaráðuneyti, Hagstofu Íslands, heilbr.- og trmrn., iðn.- og viðskrn., landbrn., menntmrn., samgrn., sjútvrn, og utanrrn. Það er um að kanna skuli stöðu jafnréttismála í ráðuneytinu og stofnunum þess og gera áætlun um hvernig rétta skuli hlut kynjanna. Verði það m.a. gert með markvissri fræðslu til yfirmanna og annarra starfsmanna. Ég spyr ráðherrann: Hvað þýðir þetta? Þýðir það að hann sé að taka upp það sem gilti hér áður fyrr, að stofnunum og ráðuneytum var uppálagt að gera jafnréttisáætlanir og kynna þær ráðherra þannig að það kæmi í ljós hvernig ráðuneyti og stofnun áformaði að koma á meira jafnrétti í sínum hópi? Af einhverjum ástæðum datt þetta niður hin síðustu ár og var ekki, held ég, í síðustu framkvæmdaáætlun eða hvort það var í þeim öllum þar til þessari, ég man það ekki. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt því að segja má að í því að gera áætlun um hvernig skuli rétta hlut kynjanna felist það að gera jafnréttisáætlun. Síðasta tillaga okkar er varðandi utanrrn. og hún er um jafnréttisnámskeið og að utanrrn. muni standa fyrir jafnréttisnámskeiðum fyrir starfsmenn sem fara til starfa í þróunarlöndum eða vinna að slíkum verkefnum. Þetta er mjög mikilvægt. Þetta er ekki bara mikilvægt jafnréttismál fyrir okkur og það fólk sem vinnur í ráðuneytunum heldur er þetta mjög mikilvægt líka út frá sjónarmiði þeirra sem vinna að þróunarverkefnum. Það hefur mjög oft komið fram í utanríkismálaumræðu hjá okkur að konur eru enn í öðrum hlutverkum í þróunarlöndunum. Það er mat mjög margra sem unnið hafa að þróunarverkefnum að leiðin til að bæta þjóðfélagsstöðu í ólíkum löndum, sem skammt eru á veg komin og þurfa aðstoð Vesturlanda, sé í gegnum konurnar á þessu svæði. Verkefni þeirra eru þannig og staða þeirra þannig að í gegnum stuðning við þær, gegnum menntun þeirra og fjárhagsstuðning til verkefna sem þær geta séð um er hægt að ná árangri í þróunarstörfum. Það hefur verið mjög áhugavert oft bæði að lesa skýrslur um slíkt og ýmislegt sem komið hefur fram í umræðu um utanríkismál hér á Alþingi varðandi þetta. Ég minni líka á að á félagsmálaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn fyrir þremur árum veittu einmitt Bandaríkin mjög stóra fjárhæð til menntunar kvenna. Forsenda þess framlags var einmitt sú að lykillinn að uppbyggingu í þessum löndum lægi í menntun kvennanna. Auðvitað er það ekki svo að við, í framkvæmdaáætlun okkar í jafnréttismálum, séum beinlínis að taka mið af því hvernig við störfum í utanríkisþjónustu okkar eða varðandi þróunarhjálp okkar. Þó er full ástæða til að hafa í huga að samhliða því að við erum að efla fólk okkar sem fer til starfa í þróunarlöndunum vitum við að það getur leitt til þess að hugurinn opnist og það verði víðtækari afrakstur af þeirri ákvörðun en bara það sem snýr að okkar eigin fólki. En ég óska eftir því, herra forseti, að formaður stjórnar Byggðastofnunar staldri við vegna tillögunnar sem ég gat um fyrst af brtt. okkar, sem er b-liðurinn. Sú tillaga er um að við forsætisráðuneyti bætist nýr liður með viðeigandi númeri ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: ,,Ráðuneytið mun kanna sérstaklega hvaða áhrif atvinnu- og þjóðfélagsbreytingar á undanförnum árum hafi haft á stöðu kvenna á landsbyggðinni og þar með á möguleika þeirra til náms og atvinnu. Könnuninni ljúki fyrir árslok 1998.`` --- Þ.e. hún fari fram á þessu ári. --- ,,Á grundvelli niðurstaðna verði lagðar fram tillögur til úrbóta sem miði að því að styrkja sérstaklega stöðu kvenna á landsbyggðinni.`` Þetta er mjög sérstök tillaga. Við ræddum, eins og ég sagði í upphafi máls míns, í nefndinni hvort þetta væri á verksviði félmn. og ætti heima í framkvæmdaáætlun. Hvers vegna vorum við að ræða það? Vegna þess að okkur fannst að þetta væri verkefni sem í raun ætti heima hjá Byggðastofnun en að við yrðum að horfast í augu við það að þrátt fyrir að Byggðastofnun hafi fengið mikla fjármuni til þess að gera kannanir, láta vinna skýrslur og veita fjármuni til verkefna á landsbyggðinni, þá virðist samt svo komið að staða kvenna á landsbyggðinni er svo miklu verri en karla og t.d. á þetta við um ástandið í kjördæmi hæstv. félmrh. Það hefur verið mjög erfið staða í atvinnumálum kvenna í því kjördæmi. En þetta snýst ekki bara um almenna atvinnu heldur snýst þetta um það að fjölmargar konur hafa verið að leita sér menntunar á liðnum árum, ýmist ungar konur eða konur sem eru búnar að koma börnum sínum upp og fara og leita sér menntunar, mennta sig til ákveðinna starfa, jafnvel starfa sem útlit var fyrir að væri þörf fyrir á heimaslóð, en breytingar hafa orðið til þess að enginn er möguleikinn. Það er mjög mikil hætta á að þessi staða kvenna á landsbyggðinni hafi mikil áhrif á það hvort fjölskyldur flosna í enn ríkari mæli upp. Það er auðvitað mjög alvarlegur hlutur og það er gagnrýnivert að Byggðastofnun skuli ekki hafa gefið þessu nægilegan gaum fyrir löngu síðan og farið í þetta sem sértækt, mikilvægt verkefni, fyrst og fremst til að skoða og kanna og svo til þess að vita hvort einhvers staðar þyrfti að veita fé. Ég gagnrýni það harðlega að þetta hafi ekki gerst og finnst það á sama hátt mjög gott og til fyrirmyndar að eftir umræður um þetta þá skuli félmn. hafa sameinast um að setja þennan lið undir forsrn. til að tryggja að þetta verði gert. Ég á svo sem von á því að leið forsrh. verði sú að beina þessari tillögu beint yfir til Byggðastofnunar og stjórnar Byggðastofnunar þegar Alþingi hefur afgreitt framkvæmdaáætlunina og verkefnunum verður beint út til ráðuneytanna þar sem þau eiga heima hvert og eitt, bæði því sem er að finna í frv. og þeim viðbótartillögum sem við höfum komið með. Það er mjög fróðlegt fyrir okkur og sérstaklega þá sem eiga eftir að koma inn í umræðuna hér á eftir mér að fá að heyra sjónarmið formanns stjórnar Byggðastofnunar um þetta mál og skýringar á því af hverju svona er komið og af hverju það er svo að það þarf að koma í gegnum framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum að reyna að taka á þessu viðkvæma vandamáli. Herra forseti. Í nál. okkar er vikið að því í upphafi og reyndar farið yfir það hvað fólst í umsögnum og hvaða tillögur voru teknar upp í þessari hraðferð sem vinna okkar í nefndinni var. Með því fyrsta sem nefnt er er að kveða þyrfti nánar á um skyldur fjölmiðla í jafnréttismálum, leggja áherslu á nauðsyn þess að efla íþróttauppeldi stúlkna og auka fræðslu til æðstu ráðamanna um jafnréttismál. Og þó þetta sé bara ein setning í upphafi nál. sem nær yfir tvær síður þá get ég ekki annað en nefnt hvað þessi setning spannar stórt svið. Í fyrsta lagi er það lykilatriði að æðstu ráðamenn geri sér grein fyrir um hvað jafnrétti kynjanna snýst, hvað það er sem þarf að vera í lagi í þjóðfélaginu og hvaða aðgerða er þörf og að settir séu peningar þar sem þarf til þess að þetta megi nást. Þegar við lítum á íþróttauppeldi stúlkna og íþróttaþátttöku stúlkna sem oft er engu minni á uppvaxtarárum en drengjanna, þá er það þannig að hvatinn er svo lítill fyrir stúlkurnar. Strákarnir eru eins og þeir séu alltaf í meistaraflokki. Það er svo gaman að æfa litlu strákana í öllu sem lýtur að íþróttum. Það eru eingöngu hefðbundnar stúlknaíþróttir sem fá sérstaka faglega keyrslu, getur maður sagt. Auðvitað er fullt af góðu fólki, og ég tek það alveg sérstaklega fram, sem lyftir grettistaki í því að reyna að koma íþróttamálum stúlknanna jafn vel upp á yfirborðið og drengjanna. En þegar við erum alhæfum, tökum breiddina og skoðum hvernig málum er háttað hjá stúlkum og drengjum þá er mjög mikill munur á. Ég tala nú ekki um ef við nefnum fullorðinsíþróttirnar að þá er það svo að karlahliðin sem fær mikla athygli og þar að auki líka mikla umfjöllun í fjölmiðlum. Það er þannig. Það eru fyrst og fremst karlaíþróttirnar sem fá athyglina og þar af leiðandi eru það líka karlaíþróttirnar sem fyrst og fremst er sinnt af fjölmiðlum. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að ekkert þýðir alltaf að skamma fjölmiðla. Þeir endurspegla stöðu sem er mjög algeng. Ég tel hins vegar að það ætti að vera þannig að forráðamenn allra fjölmiðla gerðu sér grein fyrir því að mjög mikilvægt er að sýna að fjölmiðlarnir taki þátt í umbreytingunni sem þarf að vera og þess vegna þyrfti það að vera boðskapur til allra á hverjum fjölmiðli að gæta að því að reyna að rétta þennan hlut. En það er auðvitað að mestu leyti þannig að fjölmiðlar endurspegla ríkjandi stöðu og í ríkjandi stöðu, hvert sem litið er, felst að þáttur karla er víðtækari. Fleiri karlar eru í yfirmannsstöðum. Fleiri karlar eru frammámenn í íþróttum, af því að íþróttasviðið leggur mikla áherslu á karlaíþróttir. Fleiri karlar eru í stjórnmálum, og ekki bara það, þeir eru yfirleitt í feitu póstunum, þeir eru í oddvitastöðunum o.s.frv. og ætla ég ekki að rekja það hér. Það höfum við oft gert. Þess vegna endurspegla fjölmiðlarnir þetta óvægi sem er á milli kynjanna og væri gaman ef einhver miðillinn tæki upp hjá sér að gjörbreyta um stíl að gera hreinlega í því að taka meira fyrir af kvennamálum á öllum sviðum. Herra forseti. Ég hef komið með nokkrar spurningar. Ég spurði ráðherrann hvað hann hygðist gera og ég árétta það varðandi opinbera fjölskyldustefnu: Hvenær má búast við lagabreytingum hingað inn á þing varðandi þær breytingar sem þarf að gera á lögum í framhaldi af stefnumörkuninni? Er hann þegar farinn að áforma hvert hann beinir athygli sinni í fjárveitingum síðasta ár sitt á ráðherrastóli til þess að úrbætur megi nást? Varðandi starfsmat og aðgerðir í launamálum kynjanna. Hversu langt er í að niðurstaða fáist úr verkefnunum í starfsmatinu? Hvaða aðgerðir aðrar sér hann fyrir sér að geti orðið til þess að breytingar verði fljótlega? Og síðan það sem ég bætti við: Eru áætlanirnar samkvæmt staflið f í lið 4.6. nokkuð líkar jafnréttisáætlununum sem stofnanirnar voru hvattar til að gera fyrr á árum? Loks er fyrirspurn til formanns stjórnar Byggðastofnunar um konur á landsbyggðinni. Áður en ég lýk máli mínu, herra forseti, ætla ég að leyfa mér að fara inn á þrjú atriði í tillögunni sjálfri af því að mér finnst þau mikilvæg. Það fyrsta er meðferð heimilisofbeldismála. Nú hefur dómsmrh. skilað skýrslum hingað inn á þingið um ofbeldismálin og það hefði verið mjög mikilvægt að við hefðum getað verið búin að skoða þær skýrslur mjög vel áður en við afgreiddum þessa framkvæmdaáætlun. Það gátum við ekki. En það kemur reyndar fram hér að dómsmrh. hefur skipað --- þetta eru væntanlega skýrslurnar sem koma frá þessum nefndum þannig að ég hvet til þess að ráðherrann láti skoða mjög vel þessar skýrslur og láti fylgjast með því sem þar kemur fram og hvort jafnréttisráðuneyti hans þurfi einhvern veginn að hafa puttana í því hvernig á málum verður haldið í framhaldinu hjá dómsmrn. Annað atriði sem ég kýs að koma inn á í tillögunni sjálfri er liður 3.6. á bls. 5 og heitir Konur í hlutastörfum. Búist er við því að á gildistíma áætlunarinnar, sem reyndar er fjögur ár og ég hvet til þess að það verði þá gert fyrr en seinna, verði unnin könnun á vægi hlutastarfa og starfa sem unnin eru án fastráðningar eða eru unnin utan hefðbundinna vinnustaða hjá konum annars vegar og hins vegar hjá körlum. Upplýsingarnar verði flokkaðar eftir atvinnugreinum og starfsgreinum og athugað verður hvort framkvæmd könnunarinnar geti verið samvinnuverkefni Vinnumálastofnunar og Hagstofu Íslands. Vegna þessa liðar bendi ég á afgreiðslu okkar frá því í morgun á atvinnuleysistryggingunum þar sem fyrirvari bæði minn og hv. þm. Ögmundar Jónassonar var einmitt við breytingu sem gerð var varðandi hlutastörf og atvinnuleysisbætur, að við erum alltaf að sjá betur hvernig við komum að hlutunum í öfugri röð. Haldið þið að það hefði ekki verið munur ef búið hefði verið að skoða mál eins og þau sem tilgreind eru í lið 3.6. og menn hefðu vitað svolítið meira um vægi hlutastarfa og skiptingu þeirra á milli karla og kvenna, áður en gripið var til þess að breyta atvinnuleysistryggingalögunum á þann hátt sem gert var? En ég er svo sem ekkert hissa á þessu. Því miður er þetta oft þannig. En ég bendi á þetta og bið ráðherrann að vera meðvitaðan um það. Þriðja atriðið sem ég ætla að víkja að um leið og ég lýk máli mínu er liður 6. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti, á bls. 8. Þar er fjallað um allt mögulegt, framtíðarstefnu í heilbrigðismálum, reglur um rannsóknir á lyfjum, fæðingarorlof, feðrafræðslu og allt mögulegt. En eitt mál hefur komið upp á yfirborðið eftir að félmn. afgreiddi þessa framkvæmdaáætlun frá sér. Herra forseti. Ég ætla að biðja ráðherra sérstaklega að gefa orðum mínum gaum. Þetta er síðasta atriðið sem ég ætla að benda á áður en ég lýk máli mínu. Mér finnst það mjög mikilvægt. Það er í lið 6 á bls. 8. Þar er fjallað um heilbr.- og trmrn. og ýmislegt er þar undir. En eitt hefur komið fram eftir að félmn. afgreiddi þessa framkvæmdaáætlun úr nefnd og það er að stór hluti kvenna leitar fóstureyðingar. Þetta mál var talsvert til umfjöllunar eftir að þingmaður hafði borið fram fyrirspurn og fengið upplýsingar um að fimmta hver kona eða þar um bil neyddist til þess að fara í fóstureyðingu, fleiri munu væntanlega leita eftir því en þetta var hópurinn sem fer í fóstureyðingu. Þetta segir mér að eitthvað mikið er að í okkar félagskerfi sem gerir það að verkum að konur grípa í svo ríkum mæli til þessa neyðarúrræðis. Umfjöllun um þetta hefur fyrst og fremst verið í fjölmiðlum í kjölfar þessarar fyrirspurnar og svars. Ég kalla eftir því og óska eftir því við ráðherrann að þar sem við vorum búin að afgreiða þetta út og komum ekkert að því, að hann taki það til umræðu við flokksfélaga sinn, heilbrrh., hvort ekki verði að skoða þetta líka í tengslum við þá framtíðarsýn sem við höfum í slíkri framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum, þ.e. hvar sé pottur brotinn í þessu máli að svo margar konur grípi til þessa óyndisúrræðis. Það verða lokaorð mín til ráðherrans, herra forseti, að hann hugi að þessu máli og þeim félagslegu aðstæðum sem hljóta að liggja þarna að baki og að orð mín hér, þó að þau eigi ekki stoð í ályktuninni eða brtt., verði ekki eitthvað sem bara týnist um leið og ég geng úr ræðustólnum.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu framkvæmdaáætlun um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Þessi framkvæmdaáætlun er um margt mjög jákvæð. Hún byggir á einni grundvallarhugsun sem er mjög mikilvæg og jákvæð og hún er sú að jafnréttismál séu mannréttindamál, þau sé ekki afmarkaður málaflokkur sem eigi að skoða afmarkað og þröngt heldur séum við að fjalla um mannréttindi sem snerta allt okkar líf. Í framkvæmdaáætluninni segir, hvað þetta snertir, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin mun vinna að því að jafnréttissjónarmið verði samþætt allri opinberri stefnumótun og ákvarðanatöku. Samþætting krefst þess að jafnrétti kynjanna sé meðvitað haft í huga við alla áætlanagerð. Allir sem koma að stefnumótun og ákvarðanatöku þurfa því að hafa þekkingu á jafnréttismálum.`` Ég vil sérstaklega fagna þessu ákvæði og þeirri hugsun sem fram kemur í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar vegna þess að ég tel hana mjög mikilvæga. Hitt er svo annað mál að plaggið er um margt óljóst og byggir fremur á ásetningi, að mörgu leyti góðum ásetningi, fremur en raunhæfum aðgerðum. Það sem gert hefur verið í félmn. við úrvinnslu og vinnu við þetta mál er að reyna að skerpa á orðalagi og koma með tillögur sem tryggi að gripið verði til raunhæfra aðgerða. Staðreyndin er sú að allt of oft fara ekki saman orð og athafnir og það á svo sannarlega við í þessum efnum. Ríkisstjórnin er staðráðin í að gera ítarlegar kannanir á gjörðum sínum og ýmsum lagabreytingum í stað þess að hafa hinn háttinn á, að kanna og íhuga málin áður en gripið er til aðgerða eða ráðist í breytingar. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sagði í ræðu sinni að það hefði verið fyrir tilstilli kvennanna í félmn. að málið fékk þann framgang og unnið var að því eins og gert var en karlarnir hafi síðan fylgt á eftir. Ég held að mikið sé til í því, að það eigi við um starf félmn. sem annarra nefnda að það séu fremur konurnar sem hafa frumkvæði í þessum málum þótt karlarnir hafi góðan vilja og góðan ásetning. Alla vega þykist ég sem þingmaður í félmn. hafa þann ásetning. En hitt er staðreynd. Við eigum það að þakka góðri framgöngu formanns nefndarinnar, hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur, að málið fékk þá vinnu og forgangsröðun í okkar starfi sem raun ber vitni. Einmitt vegna þess að sjónarmiðin eru iðulega ólík eftir því hvort karlar eða konur eiga í hlut þarf að tryggja jafnræði með kynjum í nefndum og allri ákvarðanatöku á vegum hins opinbera og í atvinnulífinu almennt. Okkar tillögur lúta mjög að þessu, að tryggja jafnræði með kynjunum í allri ákvarðanatöku og öllu starfi á vegum ráðuneyta. Ég sakna að vísu þeirrar áherslu sem kvennahreyfingin hafði uppi fyrir fáeinum árum, sérstaklega þegar hún var að hefja sig til flugs. Þá lagði kvennahreyfingin áherslu á mjög róttæk sjónarmið. Kvennahreyfingin sagði: Veltum valdastólunum. Búum til ný viðhorf í þjóðfélaginu, þau munu gagnast öllum þegnum samfélagsins, ekki síst konum og kannski fyrst og fremst konum vegna þess að konur eru í láglaunastörfum. Þær eru ekki í stjórnunarstörfum í sama mæli og karlar. Síðan breyttust áherslurnar og kvótakerfið hélt innreið sína í kvennabaráttuna sem víðar. Áherslan varð fremur á að tryggja að jafnmargar konur sætu á þessum sömu valdastólum og karlar, sem menn hirtu svo síður um að velta. Þannig gerðist þessi barátta að mínum dómi íhaldssamari. Ég legg áherslu á að hitt skiptir líka máli að við ákvarðanatöku á þeim valdastólum, í nefndum og stefnumótandi starfi sé þess gætt að jafnræði sé með kynjunum. Hitt langar mig til að fara fáeinum orðum um sem ég nefndi hér áðan að það væri óskandi að meira samræmi væri á milli orða og athafna. Hér er t.d. í tillögum okkar kveðið á um að gerðar verði kannanir á launakerfinu, hinu nýja launakerfi hins opinbera og hvaða áhrif það muni hafa á jafnrétti kynjanna. Þetta nýja launakerfi, sem mjög hefur verið til umræðu, á rætur í hugmyndabanka OECD. Það byggir á þeim ásetningi að reyna að ná niður launakostnaði hjá hinu opinbera og innleiða ný viðmið og gera markaðssjónarmiðum hærra undir höfði en verið hefur. Hvað á ég við með því? Jú, dregið skuli úr ýmsum sjálfkrafa breytingum sem eru byggðar inn í launakerfið en láta markaðsþætti vega þyngra. Þannig er gert ráð fyrir því að starfsaldurs- og lífaldurshækkanir, nokkuð sem allir starfsmenn njóta góðs af, vegi minna en verið hefur en aðrir þættir vegi meira, hafi meira og aukið vægi. Starfsaldurs- og lífaldurshækkanir hafa hjá hinu opinbera gefið launahækkun frá því að fólk byrjar í starfi þar til það er komið á enda í sinni starfsævi, á bilinu 15--25%. Nú er hugsunin sú að draga úr þessu og færa það á annan hátt inn í launakerfið. Það er búið svo um hnúta fyrir tilstilli samtaka launafólks sem hafa lagt mjög ríka áherslu á þetta að enginn komi til með að lækka beinlínis í launum við þessa breytingu. Menn munu því ekki finna fyrir henni, einstaklingarnir munu ekki finna fyrir henni. Kerfið byggir hins vegar á þessari grundvallarbreytingu. Staðreyndin er sú, og hefur fylgt öllum þeim viðræðum sem fram hafa farið um hið nýja launakerfi alveg frá upphafi vega, að ekki stæði til að meira fjármagni, meira fé verði varið til launa en nú er heldur verður því ráðstafað á annan veg. Ef stofnanir gætu hins vegar aflað peninga með sjálfsaflafé eða einhvers konar gjaldtöku, þá er það byggt inn í þessa hugsun að það geti gagnast mönnum í launum. Þeir fyrirvarar sem við, efasemdarmenn um þessar breytingar höfðum voru þeir að þetta gæti reynst skaðlegt og varasamt fyrir stofnanir sem hafa mjög takmarkaða fjármuni og þetta mundi líka geta reynst varasamt fyrir mjög stóra, breiða starfshópa. Þetta mundi hugsanlega gagnast betur þeim sem sinntu stjórnunarstörfum eða heyrðu til fámennari hópa. Við sögðum sem svo að þær stofnanir sem búa við góðan hag, eins og t.d. stofnanir sem tengjast raforkumálum eða slíkri starfsemi, mundu að öllum líkindum fara betur út úr þessum breytingum en hinar sem sinna heilbrigðismálum eða uppeldismálum. Þar er tvennt í senn á að líta. Þær hafa takmarkaða fjármuni, hafa verið fjársveltar og þar eru stórir, breiðir hópar. Og hvaða hópar skyldu það einkum vera? Það eru kvennastéttirnar. Þess vegna lögðum við mjög ríka áherslu á það, sem höfum komið að málum hjá samtökum launafólks, að ekki yrði farið í slíkar breytingar nema rækilega yrði tryggt að hagur þessara hópa yrði ekki fyrir borð borinn. Þetta var okkar hugsun. Við vildum heldur ekki sjá kerfi þar sem það yrði ekki einvörðungu Verslunarráðið eða Vinnuveitendasambandið sem krefðist aukinnar gjaldtöku, að við byggjum ekki til kerfi þar sem starfsfólkið sjálft ætti persónulegan hag sinn undir því kominn að fé aflaðist með sértekjum. Það er byggt inn í þetta kerfi sem verið er að búa til núna. Við vildum tryggja það að við samningsgerð yrði búið svo um hnútana að samið yrði um öll kjör á félagslegum grunni. Til hvers? Til þess að tryggja að ekki yrði óhóflegur munur á milli hins efsta og hins lægsta, að fjöldinn kæmi þar að málum og það væri ekki á borði toppanna að ráðstafa þessum málum, og til að tryggja jafnrétti kynjanna, þá töldum við eðlilegt og mikilvægt að samið yrði um þetta á félagslegum grunni. Við náðum að þoka málum til betri vegar hjá ríkinu. Við mættum mikilli andstöðu við þessa hugsun bæði hjá fjmrn. og því miður einnig hjá Reykjavíkurborg. Þar var ekki mikill munur á sjónarmiðum. Reyndar fóru sjónarmiðin alveg saman. Við munum ekki láta okkar eftir liggja að reyna að færa þessi mál til betri vegar og búa svo um hnútana að þegar gengið er frá kjarasamningum þegar fram líða stundir séu félagslegir þættir af þessu tagi virtir. Það verður áfram að sjálfsögðu þrýst á að svo verði gert. Við skulum ekki gleyma því að inn í þessa hugsun er múrað það sjónarmið að í rauninni sé æskilegt að fækka störfum. Hafi fjársvelt stofnun tök á því að fækka fólki er meira til skiptanna fyrir hina sem eftir eru. Þannig er þetta í reynd. Það er búið að byggja inn í kerfið kröfu um mannfækkun. Það er búið að búa til launakerfi sem byggir á þeim sjónarmiðum að fækka fólki. Það er ekki verið að búa til launakerfi sem tryggir meiri peninga í kerfið heldur kerfi sem byggir á annars konar ráðstöfun fjármunanna, annarri skiptingu þar sem markaðssjónarmiðin vega þyngra en áður. Þetta segi ég til að ítreka þá skoðun sem ég er að halda fram að betra væri að saman færu orð og athafnir. Nú ætlar sama ríkisstjórnin og staðið hefur fyrir þessum breytingum, sem rök hafa verið sett fram um að muni leiða til aukinnar mismununar, þar á meðal milli kynja, að heita því að ráðast í miklar kannanir til að sjá hvort svo gerist ekki örugglega. Engu að síður vil ég að sjálfsögðu að slík könnun fari fram og tek undir það. Þótt ég hafi haft uppi mikil varnaðarorð á sínum tíma þegar ráðist var í þessar breytingar mun ég að sjálfsögðu ekki láta mitt eftir liggja að því leyti sem við getum haft áhrif á lagasetningu eða komið fram málum af því tagi sem hér eru til umræðu, að þrýsta á um aukið jafnrétti kynjanna. Ég mun ekki láta mitt eftir liggja í að leggja mitt af mörkum til þess að færa hluti betri vegar. Á það vildi ég leggja áherslu að það er umhugsunarefni að menn setji fram skýrslur, veiti loforð og ætli að kanna hitt og þetta en geri síðan allt annað í reynd. Framkvæmi síðan eða innleiði lög sem búa til kerfi sem byggir á auknu misrétti en ekki auknu jafnrétti eins og þessi framkvæmdaáætlun sem hér er til umræðu á að tryggja. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að fara nánar í þær tillögur sem hér eru til umfjöllunar, það gerði ég við 2. umr. málsins. Ég vil einnig gera þau orð að mínum sem hér hafa verið látin falla af öðrum alþingismönnum í minni hlutanum sem hafa tjáð sig um þetta mál.

Virðulegi forseti. Hér er komin til síðari umræðu framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Eins og fram kom í máli mínu við fyrri umræðu málsins tel ég að hér séu mörg fögur og góð markmið enda er áætlunin unnin af ýmsum embættismönnum í jafnréttismálum sem hafa góð þekkingu á þessum málum. Ég tel að þessi áætlun endurspegli vel að embættismenn, hvort heldur í félmrn. eða Jafnréttisráði, þekkja þessi mál orðið nokkuð vel. Ef þessi tillaga kæmist í framkvæmd þá tel ég að töluverð breyting yrði til batnaðar í samfélaginu, breyting sem yrði til þess að á öllu væri mun meira jafnréttisyfirbragð. Ég tel að það yrði öllum til heilla, konum, körlum og börnum. Því miður sýnir reynsla undanfarinna ára og undanfarinna jafnréttisáætlana að það er ekki nóg að setja fram áætlanir. Þeim þarf að fylgja pólitískur vilji. Því miður hefur þessi vilji ekki verið til staðar. Þá vil ég ekki aðeins tiltaka þessa ríkisstjórn heldur benda á að það eru yfir 20 ár, 22 ár, síðan fyrstu jafnréttislögin voru sett. Ég held þó að langflestir séu sammála um að allt of hægt miði. Við kvennalistakonur höfum flutt fjölmörg mál á þinginu sem nú starfar og undanfarin ár þar sem við mælum með svokallaðri samþættingaraðferð. Sú stefna hefur verið samþykkt hjá Norðurlandaráði og hjá Evrópusambandinu. Ég fagna því að í þessari áætlun er gefið til kynna að styðjast eigi að einhverju leyti við þá aðferðafræði, samanber bækling sem Jafnréttisráð hefur gefið út um þessa aðferð. Samþætting er aðferðin kölluð á íslensku en á ensku heitir hún mainstreaming. Ég vil gera greinarmun á þessari íslensku þýðingu og erlenda heitinu. Erlenda heitið nær að mínu mati mun betur yfir það markmið að setja eigi jafnréttismálefni inn í meginstraum stjórnmálanna. Það er ekki bara að þetta eigi að samþættast inn í öll svið heldur eigi þetta að vera meginmál. Ég tel að til þess að það geti orðið þá þurfi sterkan pólitískan vilja. Ég fagna því að það virðist vera ætlun ríkisstjórnarinnar að taka mið af alþjóðasamþykktum hennar sjálfrar, í Norðurlandaráði og þeim skyldum sem við höfum í tengslum við Evrópska efnahagssvæðið. En til þess að þessi stefna komist í framkvæmd þá þarf ýmislegt að vera til staðar, m.a. þarf góð þekking ráðamanna að vera til staðar og við kvennalistakonur höfum lagt mikla áherslu á að til þess þurfi að fræða æðstu ráðamenn. Einnig þarf viðeigandi tæki eins og góða jafnréttislöggjöf. Ég tel alveg ljóst að sú löggjöf sem við búum við nú sé alls ekki nógu góð, enda hefur ríkisstjórnin boðað að til standi að endurskoða hana. Meginveikleikinn í okkar löggjöf --- þeir eru reyndar mjög margir --- er ekki síst eftirlitshlutverkið og sú veika staða sem Jafnréttisráð og kærunefnd jafnréttismála hefur. Einnig er mjög lítið fjármagn veitt í þennan málaflokk svo ég beri það t.d. saman við Samkeppnisstofnun. Það er yfirlýst pólitískt markmið ríkisstjórnarinnar að koma á virkri samkeppni og þess vegna fær sú stofnun bæði töluvert vald og töluverða fjármuni til þess að fylgja sínum störfum eftir. Það þarf fjármagn. Það þarf breytta löggjöf. Það þarf fræðslu fyrir ráðamenn og það þarf pólitískan vilja. Hann hefur skort hingað til. Ég vil, varðandi fjármagnið, benda á að samkvæmt þessari tillögu er gert ráð fyrir að það kosti 7--10 milljónir að framkvæma fjölmargar rannsóknir sem á að gera frá árinu 1998 til 2001. Allar þessar framkvæmdir eiga að kosta 7--10 milljónir á tímabilinu, á meðan Samkeppnisstofnun fær mun hærri fjárhæðir árlega, tugi milljóna til þess að fylgja eftir sínu starfi. Í þessari áætlun er komið inn á mörg þau mál sem við kvennalistakonur höfum lagt áherslu á á sviði jafnréttismála undanfarin ár og jafnframt í ágætu nál. félmn. sem ég mun koma að hér á eftir. Þar vil ég sérstaklega nefna atriði eins og fræðslu til æðstu ráðamanna sem hérna liggur fyrir í þáltill. Mjög margir af þeim sem veittu umsagnir til félmn. um þessa tillögu mæla með henni. Það tel ég mjög mikilvægt atriði. Þá höfum við lagt áherslu á að styrkja þurfi 12. gr. jafnréttislaganna sem kveður á um jafnan fjölda kvenna og karla í ráðum og nefndum. Ég tel reyndar að greinin sé nægilegt skýrt orðuð núna og að þessu væri komið í framkvæmd ef til staðar væri pólitískur vilji. Reyndin sýnir að ráðherrar eða yfirmenn stofnana sem biðja um tilnefningar minna ekki á þessa grein eins og lögbundið er. Þá vil ég nefna frv. okkar um breytingu á jafnréttislögum um kynferðislega áreitni, um bann við kynferðislegri áreitni, sem enn einu sinni hafa borist miklar og góðar umsagnir um. Það virðist þó ekki eiga að taka hér inn í þingið og breyta, eins og langflestir umsagnaraðilar mæla með. Mig langar í því sambandi að segja þingheimi frá því að þó nokkrir aðilar, samtök og stofnanir, hafa haft samband við mig síðan ég flutti þetta mál fyrst og eru nú að koma á markvissum aðgerðum til þess að koma í veg fyrir kynferðislega áreitni innan sinna stofnana. Þar má nefna Kaupmannasamtökin. Þau vinna markvisst að aðgerðum, m.a. með því að búa til bæklinga og hengja upp veggspjöld á vinnustöðum. Það er ýmislegt að gerast í þessu máli nú þegar. Ég harma að félmn. skuli ekki hafa tekið þetta mál til afgreiðslu, þ.e. þessa breytingu á jafnréttislögunum sem liggur fyrir í þeirri nefnd. Þá vil ég nefna það mál okkar kvennalistakvenna sem er breyting á þingskapalögum. 1. flm. er hv. þm. Kristín Halldórsdóttir. Það er beint samþættingarfrumvarp og gerir ráð fyrir að öll stjórnarfrumvörp verði greind með tilliti til þess hvernig þau koma við stöðu kynjanna. Þá, alveg eins og við höfum kostnaðaráætlun núna, kemur fram að hvaða leyti frumvarpið eða lögin koma mismunandi við kynin, t.d. ef um væri að ræða atvinnumál, að það væri um það bil ljóst hvort þarna væru störf við hæfi beggja kynja o.s.frv. Þetta frv. teljum við mjög mikilvægt. Það hefur ekki hlotið mikla umræðu í þingnefnd þar sem um er að ræða breytingu á þingskapalögum. Það hefur verið tekið fyrir í allshn. en væntanlega fer það inn í þann farveg sem hér er til staðar fyrir breytingar á þingskapalögum, þ.e. inn í þá nefnd sem er að endurskoða þau. Ég tel sérstaklega mikilvægt að fjárlagafrv. verði greint með tilliti til kynja. Það er reyndar mjög athyglisvert, svo ég komi inn á það, með kostnaðaráætlanir ráðuneytanna hvað þær eru oft ófullkomnar. Ég vil t.d. í því sambandi nefna búvörusamninginn sem hér var til umræðu í gær. Þar er talað um að kostnaðaraukinn verði upp á örfáar milljónir næstu árin. Þar er hins vegar hvergi tekið fram að búvörusamningurinn mun kosta okkur um 21 milljarð, um það bil 25 kr. á mjólkurlítra, á 102 milljónir lítra á ári. Þetta kemur ekkert fram í kostnaðaráætlun frumvarpsins. Mjög víða kemur það alls ekki fram, þrátt fyrir þessar umsagnir fjmrn., hvað hlutirnir kosta og við getum velt því fyrir okkur hvers vegna svo er. Ég vil gjarnan sjá að öll frumvörp í þinginu verði greind með tilliti til kynjasjónarmiða þannig að fólk átti sig á því að við getum ekki endalaust rekið atvinnustefnu þar sem flest ný atvinnutækifæri eru slík að þau virðast frekar höfða til karla en kvenna, þá á ég t.d. við stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Þá vil ég nefna það frv. sem er ekki enn búið að mæla fyrir, þ.e. að taka upp kynhlutlaust orð fyrir ,,ráðherra``. Ég tel mjög tímabært að konur þurfi ekki að sitja uppi með það að vera kallaðar herrar. Ég er ekkert viss um það, herra forseti, að þú kynnir vel við það að þú værir stöðugt kallaður frú. Ég er hrædd um að það þætti dálítið sérstakt.  
             Það er mikill munur á þessu og því að konur séu kallaðar menn, eins og mér finnst margir ruglast í og segja: Hafið þið eitthvað á móti því, konur, að vera menn? Nei, að sjálfsögðu viljum við vera menn og erum menn. Við getum verið forsetar og við getum verið kennarar og sætt okkur við alls konar karlkyns starfsheiti. Við getum hins vegar ekki verið herrar, það er bara svo einfalt mál. Þetta er löngu tímabært og það er mjög athyglisvert að síðan þetta mál kom fram hefur þetta verið rætt við fjölmarga aðila og fyrstu viðbrögð hafa verið: Jesús minn, þetta er nú eitthvað sem er bundið í stjórnarskránni og er óskaplega erfitt að fara að breyta. En um leið og er farið að rökræða málin finnst flestum sem við höfum rætt við þetta æ sjálfsagðara þó að ég ætli ekkert að fullyrða um vilja þingsins í þessu máli. Ég held að ekkert af þeim málum sem við kvennalistakonur höfum verið að brydda upp á, og á mörgum þeirra er tekið í þessari jafnréttisáætlun, muni komast í framkvæmd nema að fyrir sé pólitískur vilji. Ég vil í því sambandi minna á þá aðferð sem Svíar notuðu 1994 þegar Mona Sahlin var jafnréttisráðherra. Hún var jafnréttisráðherra og varaformaður flokks síns og pólitísk framtíð hennar stóð og féll með því að hún stæði sig vel í embætti jafnréttisráðherra. Hún kom þessari samþættingarhugmyndafræði í framkvæmd. Hún kom á námskeiðum. Ingvar Carlson forsætisráðherra var fyrsti ráðherrann sem fór á námskeiðið. Hún hafði mjög öfluga stýringu inn í öll ráðuneytin í gegnum aðstoðarmenn ráðherranna og það bar árangur.  Ég vil næst, herra forseti, koma nánar að nál. félmn. Við kvennalistakonur eigum ekki fulltrúa í félmn. og þess vegna fannst mér mjög upplýsandi að lesa nál. Ég tel að þar sé farin mjög góð leið, sérstaklega fyrir þá sem ekki hafa aðgang að gögnunum, að talin eru upp í nál. þau meginatriði sem hinir ýmsu aðilar kom inn á í umsögn sinni. Mér finnst óskaplega gleðilegt að sjá að þarna er komið inn á mörg af mínum hjartans málum, t.d. fræðslumál, eins og ég nefndi áðan. Mjög margir taka undir þörfina á því að koma á jafnréttisfræðslu fyrir æðstu ráðamenn og fyrir ýmsa fleiri aðila í ríkiskerfinu. Þá finnst mér einnig mjög áhugavert hve margir taka undir að þörf sé á fræðslu til kennara í þessum málum, þá er bæði talað um grunn- og endurmenntun kennara. Ég vil taka það fram, herra forseti, að ég hef fylgst vel með þeim málum undanfarin tíu ár. Það er bundið í jafnréttislögum að jafnréttisfræðsla eigi að vera í skólum og því þarf að kenna kennurum um þessi mál. Því miður er ástandið þannig í kennaramenntunarstofnunum að það virðist fara eftir áhuga kennara í viðkomandi stofnunum hvort þessu máli er yfir höfuð sinnt. Við höfum tekið þátt í samnorrænu verkefni, Nordlilja, um kennaramenntun og jafnréttismál. Það var blómlegt starf í nokkur ár á meðan það var en svo segir fólk mér núna að það sé meira og minna dottið niður. Þess vegna er mjög þarft að taka á jafnréttismálum innan kennaramenntunarinnar. Ég vil í þessu sambandi einnig nefna tillögu sem verður vonandi samþykkt næstu daga um þörf fyrir að taka mið af mismunandi þörfum stúlkna og drengja í skólum sem hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir er 1. flm. að. Menntmn. leggur til að tillagan verði samþykkt og þar er m.a. brtt. þar sem sérstök áhersla er lögð á kennaramenntunina. Ég tel að þetta sé algjört grundvallaratriði þó ekki sé nema til þess að ungt fólk viti um rétt sinn. Sem betur fer kemur fólk út í skólana og út í atvinnulífið fullt bjartsýni. Það er ekki fyrr en það situr í súpunni og áttar sig að það er brotið á þeim að áhuginn vaknar á þessum málum. Ég vil einnig sérstaklega fagna tillögu sem kemur fram frá karlanefndinni og kemur fram í nál. félmn. um að komið verði á stöðu prófessors í kynjafræðum við Háskóla Íslands. Ég tel að það sé löngu tímabært. Það hefur verið unnið mjög markvisst að því að styrkja stöðu kvenna og kynjafræða innan háskólans undanfarin ár, fyrst með stofnun Rannsóknastofu í kvennafræðum árið 1990 og síðan með því að taka upp kennslu í kvenna- og kynjafræðum árið 1995. Ég tel því að það sé mjög tímabært að stofna stöðu í þessum fræðum. Eins og er þá er engin sérstök staða heldur skiptast kennarar í mismunandi greinum sem kenna aðrar fræðigreinar á að sinna ábyrgð á þessari kennslugrein. Ýmislegt fleira, t.d. ýmis þau atriði sem hv. þm. Ögmundur Jónasson kom áðan inn á varðandi launastefnu og fram kemur í athugasemdum frá BSRB vildi ég gjarnan taka undir. Ég tel að þetta nál. sé upplýsandi og gagnlegt fyrir ríkisstjórnina til að átta sig á hvar skórinn kreppir helst að mati hinna ýmsu stofnana í þjóðfélaginu. Ég tel að það sé gott leiðbeinandi plagg með þessari ályktun sem er mjög ítarleg. Varðandi brtt. nefndarinnar finnast mér þær flestar til bóta en ég sakna þess að sjá ekki ráðherrann hér. Ég vildi gjarnan spyrja hann um tvö atriði. Er ráðherrann ekki í húsinu?

Forseti mun láta kanna hvort ráðherrann er í húsinu.

Ef ráðherrann er ekki í húsinu geri ég nú ráð fyrir að formaður félmn. eða aðrir aðilar í félmn. geti svarað en það er sem sagt fyrst og fremst brtt. í a-lið, þ.e. við lið 1.1. í áætluninni, sem ég velti fyrir mér, en það varðar endurskoðun á kjördæmaskipun og kosningareglum. Þar stendur: ,,Nefnd forsætisráðherra um endurskoðun kjördæmaskipunar og kosningalaga mun í skýrslu sinni leggja fram sérstaka úttekt á áhrifum mismunandi kosningakerfa.`` Lagt er til að inn komi ,,þar á meðal á möguleika kvenna og karla til að hljóta kosningu til Alþingis og sveitarstjórna``. Mig langar að velta þeirri spurningu upp hvers vegna þessi breyting er gerð. Hver er ástæðan fyrir þessari breytingu? Mér finnst þetta gera málið óskýrara og vil gjarnan fá skýringu á þessari brtt. Þá vil ég einnig spyrja út í brtt. --- og ég sé að hæstv. ráðherra er kominn í salinn --- sem gerð er við lið 4.4. en það er fræðsla til yfirmanna stofnana ráðuneytisins en áður bar hún almennara heiti, fræðsla til yfirmanna opinberra stofnana. Mér sýnist því eins og þarna sé verið að þrengja töluvert verksvið eða hverjir eigi að fá þessa fræðslu.  Ég tel að flestar þessar brtt. séu að öðru leyti til bóta þó að það fé sem ætlað er til að koma áætluninni í framkvæmd sé æðitakmarkað og því hafi ég verulegar efasemdir um að þær komist í framkvæmd. Þess vegna tek ég undir þá skoðun BSRB, sem kemur fram í nál., að það hefði verið rétt að þegar ný áætlun væri lögð fram, að þá fylgdi með mat á því hvernig fyrri áætlun hefði gengið. Það er nefnilega það, hæstv. ráðherra, að því miður hefur þetta verið dálítill skrípaleikur. Fögur markmið eru lögð fram, jafnréttisáætlun til fjögurra ára. Síðan gerist lítið og eftir fjögur ár kemur önnur áætlun, að hluta til með því sama í en að hluta til með nýrra tungutaki og áherslum í takt við það sem nýjast er að gerast. Herra forseti. Ég er sannfærð um það að hægt væri að gera mun betur í jafnréttismálum en nú er gert ef pólitískur vilji væri fyrir hendi. Aðferðafræði samþættingarinnar sem hér hefur aðeins verið rædd lofar góðu en til að koma henni í framkvæmd þarf að vera fyrir hendi vilji. Það þarf að vera öflug stofnun, öflug jafnréttisstofnun þannig að hægt sé að taka og fylgja þessum málum eftir. Það er umhugsunarvert hvort ekki ætti að setja á laggirnar jafnréttisráðuneyti til að þessi mál fái þann forgang sem ég tel þau eiga skilið. Ég tel að það sé raunverulegur vilji þjóðarinnar að tekið verði alvarlega á þessum málum. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé tímabært um leið og snúið er frá þessari skúffureglu að þessi mál séu í útjaðrinum, sem mér sýnist að ætlunin sé að gera með jafnréttisáætluninni, að annaðhvort verði myndað jafnréttisráðuneyti eða að þessum málum verði komið fyrir í forsrn. með öflugum tengslum inn í öll hin ráðuneytin, t.d. í gegnum aðstoðarmenn ráðherra þannig að því verði vel fylgt eftir sem á að gera á hverjum stað. Ég vil að lokum, herra forseti, fagna því sérstaklega sem kemur fram í nál. félmn. að þar er lagt til að gera eigi könnun á málefnum kvenna á landsbyggðinni. Það er alveg ljóst að ef ekki verður tekið verulega á atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni mun byggðaþróunin bara vera í eina átt. Atvinnuuppbyggingin úti á landsbyggðinni hefur verið allt of hæg og sjávarútvegsstörfin sem konur hafa hingað til haft eru óðum að leggjast af. Því miður, fyrir utan kennslu og störf í þjónustu, bönkum og dagvistarstofnunum, er allt of lítið um störf fyrir konur. Við þessar aðstæður flytja þær þangað sem atvinnutækifærin eru betri. Þá á ég t.d. við Akureyri og höfuðborgarsvæðið, eða stærri staði yfirleitt sem bjóða upp á fjölbreytt störf. Ef ekki verður unnið markvisst í því að breyta þessu, efla atvinnusköpun fyrir konur á landsbyggðinni mun byggðaþróunin verða í sömu átt og hún hefur verið. Þess vegna fagna ég því að gerð verði könnun á atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni. Ég vil nefna sem dæmi að fyrir skömmu, herra forseti, lauk hér í Reykjavík tveggja ára námskeiði, svokölluðu brautargengisnámskeiði sem atvinnumálanefnd Reykjavíkurborgar stóð fyrir, reyndar með stuðningi félmrn. og Iðntæknistofnunar. Þar var um að ræða tveggja ára námskeið þar sem konur voru fræddar um það hvernig koma eigi viðskiptahugmynd í framkvæmd. Nýlega var mikil ráðstefna þar sem konurnar sýndu afrakstur sinna starfa og það er ljóst að fjölmörg ný fyrirtæki eru að spretta upp í kjölfar þessa námskeiðs. Ég tel að þetta framtak hafi gengið mjög vel og að mikilvægt sé að slíkt námskeið verði haldið fyrir konur á landsbyggðinni. Það er mjög langur vegur, eins og flestir sem koma að nýsköpun vita, frá því að fá góða hugmynd þar til henni er komið í framkvæmd. Það kostar oft mjög mikið fé, mikinn stuðning og síðast en ekki síst þá þarf mat á því hvort að reksturinn muni á endanum ganga upp. Það sem mér fannst ekki síst athyglisvert við að kynnast hugmyndum þessara kvenna var að þær eru nú orðnar nettengdar og styðja hver aðra. Þær vísa hver á aðra, ein er með snyrtistofu, önnur býr til búninga og sú þriðja er með eitthvað þessu tengt. Konur verða þannig að læra að treysta hver á aðra. Við þekkjum mikið af svokölluð karltryggingarsamtökum og ég held að þetta net sem þarna er að myndast verði mjög mikilvægt fyrir þá vaxtarbrodda sem eru að koma þarna fram í atvinnulífinu. Ég vona svo sannarlega að konur úti á landsbyggðinni fái tækifæri til þess að gera svipaða hluti og tengjast svona neti. Ég vil, herra forseti, einnig ítreka að það gengur ekki að veita styrki, eins og kannski hefur um of verið gert á undanförnum árum, til að gera konum kleift jú að koma sér upp aðstöðu til að búa til minjagripi eða annað slíkt í einhverjum bílskúr, eins og oft er. Það gengur ekki nema konurnar geti fengið mannsæmandi laun. Oft er markið sett allt of lágt. Markmiðið er jú kannski að hlutirnir seljist en konur eiga ekki að þurfa að stunda neina atvinnubótavinnu. Þær eiga auðvitað að fá vinnu og koma á atvinnu sem gefur af sér. Þess vegna verðum við að gera þá kröfu, sjálfsvirðingar okkar vegna, að þarna spretti upp lífvænleg fyrirtæki þar sem konur geti fengið mannsæmandi laun. Ég held að í þessu sambandi sé mjög mikilvægt að endurskoða þá styrki sem hægt er að fá víða í þessu þjóðfélagi til nýsköpunar. Oft er vandi kvenna sá að það er ekki hægt að fá nógu lága styrki. Við getum velt því fyrir okkur hvað margar konur mundu sækja um styrki ef lágmarkslánsfjárhæð væri tíu milljónir, og af því þyrfti viðkomandi að leggja fram helming. Það eru ekkert margar konur sem eiga fimm milljónir til þess að setja inn í fyrirtæki. Það er því augljóst að það þarf að stokka upp þessa hugsun í sambandi við það hvernig styðja á við atvinnu kvenna, hvort sem er á landsbyggðinni, hér á höfuðborgarsvæðinu eða í þéttbýli yfirleitt. Konur sækja nú stíft bæði í Háskóla Íslands og inn á háskólastigið almennt og eru um 60% þeirra sem útskrifast þar. Konur eru 60% þeirra sem útskrifast með stúdentspróf og þær eru yfir 60% af þeim sem útskrifast frá sérskólum á háskólastigi. Það er alveg ljóst að þær eru að koma inn sem mjög sterkt afl á vinnumarkaðinn. Þjóðfélagið verður að taka mið af því. Það gengur ekki að setja allt fjármagnið, tuttugu og eitthvað milljarða í styrki til landbúnaðar, annað eins í styrki til sjávarútvegs, sem reyndar er nú á undanhaldi. Það þarf að skoða þetta styrkjakerfi allt saman með tilliti til þess að vinnumarkaðurinn er að breytast og verður að breytast ef við ætlum ekki að halda áfram að lifa á einni auðlind og vera hráefnisframleiðendur. Ég vil að lokum, herra forseti, segja nokkur orð, í tilefni af orðum hv. þm. Ögmundar Jónassonar hér áðan, um höfðatöluna. Það er vissulega rétt hjá honum að auðvitað er ekki endilega tryggt að kvennabaráttan og jafnréttisbaráttan fái brautargengi þó margar konur komist að. Það eru auðvitað til konur sem ekki hafa áhuga á jafnréttismálum, eru ekki femínistar, eins og við mundum segja. Á sama hátt eru til karlmenn sem hafa áhuga á jafnréttismálum og vilja gjarnan láta kalla sig femínista. Ég held að það sé alveg rétt og mikilvægt að við gerum greinarmun á þessu tvennu. Þess vegna tel ég mikilvægast eins og við kvennalistakonur höfum ávallt lagt áherslu á að það séu femínisk sjónarmið sem heyrist. Við höfum hingað til treyst okkur í Kvennalistanum best fyrir að þau sjónarmið heyrist. Jafnréttismálin eru nú ofarlega á baugi í öðrum stjórnmálaflokkum, eru komin misofarlega á blað þó. Ég er alveg sannfærð um að nú má finna samherja í jafnréttismálum í mörgum flokkum. Ég hef sannreynt það í því samstarfi sem ég hef átt við stjórnarandstöðuna hér á þingi að það er vilji fyrir því að taka á þessum málum. Þess vegna vil ég taka undir það að ég tel að það sé krafa ungs fólks í dag, og ekki bara ungs fólks heldur okkar allra, allra femínista í þessu landi, að konur og karlar taki sig saman og breyti þjóðfélaginu þannig að jafnréttismálin komist inn í meginstraum stjórnmálanna en verði ekki í einhverri lítilli skúffu í félmrn.

Vegna lítils háttar misskilnings sem hér kom upp áðan um það hvort ávarpa skuli forseta með persónufornafninu þú eða þér vill forseti minna á, sem hann hélt nú að allir hv. þm. vissu, að hvort tveggja er rangt. Einungis ber að nota þriðju persónu fornöfn nema vísað sé beint til forseta eða þingmanna með viðeigandi nafnorðum. Ég vona að þetta sé á hreinu.

Hæstv. forseti. Það voru fjögur atriði í ræðu hv. þm. sem ég ætlaði að koma inn á. Það er í fyrsta lagi út af því sem þingmaðurinn sagði varðandi fræðslu til ráðamanna. Hún nefndi fræðslu til æðstu ráðamanna. Ég vil ítreka að í brtt. nefndarinnar er það reyndar tengt saman könnun á stöðu jafnréttismála innan stofnana og áætlanir um hvernig skuli rétta hlut kynjanna, fræðsla til yfirmanna. Ég vildi koma því til þingmannsins að í umsögnum um tillögu um fræðslu til æðstu ráðamanna þá kom m.a. upp spurningin um það hver rétturinn er, t.d. varðandi forseta Íslands. Er hægt að skikka forseta Íslands á jafnréttisnámskeið? Er það eðlilegt? Þannig að það er spurning hvort það þyrfti ekki að skilgreina þar betur hvað átt er við með ,,æðstu ráðamenn``. Ég lít svo á að þessi áætlun breyti því ekki að hægt væri að samþykkja slíka tillögu sem áskorun Alþingis til ríkisvaldsins. Hins vegar skal bent á að það er spurning hvort ekki þyrfti að athuga þessa skilgreiningu og hverja er hægt að skikka til fræðslu. Varðandi það sem þingmaðurinn nefndi um tillöguna um kynferðislega áreitni, þá ræddi félmn. það mál nokkuð ítarlega. Hún ætlaði sér að fara mun dýpra ofan í þau mál, kalla til aðila og kynna sér það hvernig þessum málum væri háttað en vegna hinna stóru mála sem við fengum þá gafst ekki tími til þess. Ég vona að það verði síðar. Og varðandi þá tvo liði í brtt. sem þingmaðurinn spurði um og eru að sjálfsögðu á ábyrgð félmn. Ef ég má aðeins syndga upp á náðina, forseti, þá er í fyrsta liðnum, einfaldlega verið að skýra það að nefndin, sem er að fjalla um kjördæmaskipan og þingmaðurinn á sæti í, ætlar ekki eingöngu að leggja fram sérstaka úttekt á áhrifum á möguleika kvenna og karla heldur væntanlega um ýmis önnur möguleg áhrif. Varðandi lið 4.4. þá á hann eingöngu við fjmrn. en það er félmrn. sem fer með jafnréttismál hér í landinu og á þannig að hafa yfirumsjón með fræðslunni. Í brtt. okkar erum við einmitt að reyna að koma fræðslunni inn alls staðar.

Herra forseti. Ég þakka formanni félmn. fyrir þessi svör. Varðandi brtt. á lið 1.1. þá er það samt óskýrt að þar skuli standa ,,þar á meðal``. Þá hljóðar liðurinn svona: ,,Nefnd forsætisráðherra um endurskoðun kjördæmaskipunar og kosningalaga mun í skýrslu sinni leggja fram sérstaka úttekt á áhrifum mismunandi kosningakerfa, þar á meðal`` --- þar á meðal --- ,,á möguleika kvenna og karla til að hljóta kosningu til Alþingis og sveitarstjórna.`` 

Það getur verið eftir landshlutum.

Þetta er mjög óskýrt enn þá að mínu mati en ég þakka þó fyrir þessi svör. Varðandi ,,æðstu ráðamenn`` vil ég segja að ég tel að sjálfsögðu að ef forseti Íslands óskar eftir að sækja slíkt námskeið þá geti hann það. En hæstv. félmrh. hefur sjálfur lýst því yfir að hann sé mótfallinn því að fólk verði skikkað á slík námskeið. Ef forsetinn vill sækja þessi námskeið, eins og t.d. gerðist í Svíþjóð, þetta var eftirsóknarvert og þótti hreinlega fínt, fólk sagði: Ja, ég er einn af æðstu ráðamönnum, á ég ekki að fara á svona námskeið? Ég held að það hljóti því að vera best að hafa þetta bara skilgreiningu hvers og eins, hver vill sækja svona námskeið.

Hæstv. forseti. Ég man nú ekki nákvæmlega hvernig tillaga þingmannsins er orðuð varðandi fræðslu til æðstu ráðamanna. En ég hef þó skilið það þannig að það væri meiningin að skikka ráðamenn á námskeið og ekki veitir nú af. Þá var spurningin, og ég er hér að vísa til þess sem fram kom í umsögnum, við hverja væri átt og hvort slíkt gæti náð, m.a. til forseta Íslands. Að sjálfsögðu, ef hann óskaði eftir slíku, hlyti hann auðvitað að geta orðið sér úti um slíkt námskeið. Spurningin snýst um það hvort og hverja er hægt að skikka. Ég held að í raun og veru sé það eingöngu spurning um forseta Íslands. Ég held að það væri ekkert vandamál varðandi aðra æðstu ráðamenn, t.d. biskup Íslands og fleiri slíka. Varðandi lið a, þá hef ég skilið það þannig --- nú þekki ég ekki til starfa þessarar nefndar sem hér um ræðir --- að áhrif mismunandi kosningakerfa geta auðvitað verið margvísleg. Það er ekki bara spurningin um karl og konu, þetta getur verið spurningin um þéttbýli/dreifbýli o.s.frv. Ég reikna með að nefndin sé að skoða ýmislegt í þessu sambandi. Þetta er nú kannski það tvennt sem er svona augljósast en það kann að vera fleira þó að það komi ekki upp í hugann við fyrstu sýn.

Herra forseti. Hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir ræðir mikið um að skapa þurfi sérstök störf fyrir konur og gerir það að sérstöku áhyggjuefni sínu að einungis sé verið að skapa störf fyrir karla með uppbyggingu á stóriðju. Ég hef alltaf undrast að konur skuli útiloka sjálfar sig sem starfsmenn í fyrirtækjum eins og álverum, eins og við þekkjum þau. Þar eru vel launuð störf, tiltölulega þrifaleg miðað við margt annað og heppileg að mörgu leyti. Ég spyr mig því, herra forseti: Hvers vegna að útiloka konur frá störfum eins og í stóriðju? Ég vil engin hornkerling vera, sagði Hallgerður og taldi sig eiga að vera meðal karla. Hún taldi sig vera jafningja allra og eiga að geta tekist á við þau mál sem almennt tíðkuðust í samfélaginu. Ég hef alltaf haldið því fram að konur eigi að geta unnið flest störf í samfélaginu og þar á meðal við stóriðju. Ég vil einnig spyrja hv. þm. að því hvort Kvennalistinn geti ekki litið svo á að hann eigi fulltrúa í félmn., formann nefndarinnar, Kristínu Ástgeirsdóttur. Ég hef tekið eftir því að hv. þm. hefur ítrekað tekið fram að Kvennalistinn eigi engan fulltrúa í félmn. Ég held að konur eigi yfirleitt ekki betri fulltrúa í nefndum en þær eiga í formanni félmn., Kristínu Ástgeirsdóttur.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir þessi andsvör. Það er rétt hjá honum að það mætti túlka orð mín þannig að ég væri á móti því að konur ynnu í álverinu. Það er bara ekki málið. Málið er að það eru mjög fáar konur sem sækjast eftir að vinna þar. Ég var áðan að tala um konur sem hafa menntað sig til hinna ýmsu starfa. Þetta eru kannski tiltölulega einhæf störf sem þarna eru. Þau eru mjög dýr þessi atvinnutækifæri sem ekki höfða til kvenna. Alveg eins mætti spyrja: Hvers vegna sækja karlmenn ekki inn í leikskólana? Við erum ábyggilega alveg sammála um það að við viljum að konur og karlar sinni sem flestum störfum. Hvers vegna eru svona fáir karlar í leikskólastarfi? Okkur vantar karla þangað inn. Hvers vegna eru svona fáir karlar hjúkrunarfræðingar? Þetta er ekki spurningin um að ég vilji ekki að konur séu hér eða þar. Konur sækja auðvitað um þau störf sem þær hafa áhuga á og þær virðast ekki sækja mikið í þessi störf. Það sama er um togara- eða skipsplássin. Þau gefa vel af sér og konur reyna að sækja um þessi störf en það er heldur ekkert auðvelt að fá þau. Varðandi spurninguna um fulltrúa Kvennalistans í félmn. þá er alveg ljóst að Kvennalistinn, þingflokkur Kvennalistans, á ekki fulltrúa þar núna. Við fáum engar upplýsingar frá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur, sem er utan flokka, inn í okkar þingflokk um hvað þar gerist. Hún starfar ekki með þingflokknum þannig að við fáum ekki upplýsingar um það sem gerist á fundum félmn. í gegnum hv. þm. Kristján Pálsson sem fulltrúa eða hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur. Það er óháð því hversu vel hún eða aðrir þingmenn starfa í félmn., sem ég hef engar efasemdir um.

Herra forseti. Mér þykir vænt um að heyra þessa yfirlýsingu hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur. Hún hefur ekki efasemdir um heilindi formannsins í nefndinni og ég held að það sé einmitt rétt. Þar er unnið af fullum heilindum til þess að ná fram fullu jafnrétti milli karla og kvenna af hálfu formannsins þó hún sé ekki í þingflokki Kvennalistans sem stendur. Það er einmitt þetta atriði, herra forseti, sem snýr að því ,,að höfða til``. Þetta starf höfðar ekki til kvenna, það höfðar ekki til karla. Ég hélt að það væri einmitt markmiðið með öllum þessum aðgerðum, að reyna að jafna þetta svo störfin höfði til allra. Uppeldisstörf, sem hingað til hafa helst höfðað til kvenna, leiða síðan til þess að þær fara í störf sem eru þjónustustörf eða uppeldisstörf eins og í leikskólum. Það höfðar mjög til kvenna að starfa á hjúkrunarstofnunum og vera í umönnunarstörfum alls konar. Þetta er kynbundið, þetta er uppeldislegt atriði og því þarf að breyta, þannig að konur byggi upp áhugasvið sitt á flestum sviðum mannlífsins.

Í þingflokki Sjálfstfl.?

Eins og t.d. í þingflokki Sjálfstfl., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, og í öðrum flokkum. Ég held að flestir flokkar hafi tekið upp þau markmið að reyna að auka áhuga kvenna á pólitík. Konur hafa því miður ekki sýnt mikinn áhuga á pólitík. Það hefur ekki beinlínis höfðað til þeirra en þegar konur hafa sýnt áhuga á pólitík þá hafa þær virkilega náð árangri. Það eru mörg dæmi sem sanna það. Það hefur ekki þurft að borga neitt sérstaklega fyrir þær til þess eða stofna sérstaka sjóði þeim til hjálpar, þær hafa gert það á eigin spýtur, á eigin forsendum.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessi orð. Ég held að við séum alveg sammála í þessu máli. Ég lagði mikla áherslu á þörf fyrir fræðslu í skólum um jafnréttismál, þörf fyrir að taka á þessum málum í kennaramenntun. Ég hef sjálf metið jafnréttishugmyndir átta ára barna. Það var sérstakt jafnréttisátak í gangi, reyndar í heimabyggð hv. þm. og á æskuslóðum mínum í Reykjanesbæ. Þar kemur í ljós að fyrir nokkrum árum höfðu átta ára börn mjög kynbundnar hugmyndir um hvað henti konum og körlum. Þess vegna er svo mikilvægt að um þessi mál sé fræðsla til þess að konur og karlar sjái að kynhlutverkin skorða þau ekkert niður, þau geti farið í hvaða störf sem er. Ég held því að við séum alveg sammála um það grundvallaratriði. Reyndin er sú að núna sækja konur í sum störf og karlar í önnur og það er ekki hægt að neyða þau til annars.

Virðulegi forseti. Ég skildi ekki almennilega málflutning hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur hér áðan. Þingmaðurinn var að tala um 21 milljarð, held ég, í sambandi við búvörusamning. Af orðum hennar mátti helst ráða að þeim peningum væri betur varið með öðrum hætti, kannski til jafnréttismála. Ég gekk hér á milli þingmanna til þess að leitast við að fá eitthvert samhengi í þessa framsetningu hjá þingmanninum en það tókst ekki. Það fór reyndar ekki á milli mála að þingmaðurinn taldi að þessum fjármunum mætti verja betur, þeim væri illa varið. Þá minni ég á það sem reyndar er afar mikilvægt að komi hér fram, að þar eiga í hlut bæði karlar og konur, þ.e. sveitafólkið. Það á líka sinn rétt og þar eiga konurnar líka sinn rétt. Það er auðvitað mjög gagnleg niðurstaða, sem fæst af þessum ummælum fulltrúa Kvennalistans í þessari umræðu, að þegar hagsmunir sveitakvenna eru annars vegar þá varðar Kvennalistann ekki svo mjög mikið um þær. Það var mér að sjálfsögðu mikill heiður að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir skyldi leggja hér fyrir mig spurningar. Því fer fjarri að ég telji það eftir mér að leitast við að svara þeim, þó að ég bendi hins vegar á að skýrari og betri svör hefðu fengist ef fulltrúi Byggðastofnunar hefði verið kallaður til yfirheyrslu hjá þeirri nefnd sem hér á í hlut.

Kannski félmrh. að kenna.

Mín svör verða að því leyti ófullkomnari en ella hefði verið. Auðvitað tókst mér ekki að afla mér nægilega nákvæmra upplýsinga til þess að geta skýrt málið svo sem hægt er. Að því leyti verð ég að biðja hv. þm. að taka viljann fyrir verkið, að vissu leyti. Eitt má ég til með að minnast á hér í upphafi, sem kemur ekki beinlínis þessari fyrirspurn við en ég minni á að hv. þm. hefur fyrr látið sér slíkt um munn fara, en þess var sérstaklega getið að Byggðastofnun hefði haft mikla fjármuni undir höndum og kannski varið þeim með misjöfnum hætti. Ég tel fullkomlega eðlilegt að meta hvernig Byggðastofnun ver sínum fjármunum. Hún á ekki undir nokkrum kringumstæðum að vera hafin yfir gagnrýni í þeim efnum, enda skil ég þingmanninn ekki svo. Ég vildi hins vegar leiðrétta hitt að Byggðastofnun hefur ekki mikla fjármuni undir höndum. Ég minni sérstaklega á skýrslu sem hefur verið gefin út á þessum vetri og dreift til þingmanna. Þar er farið nokkuð yfir það. Höfundur þessarar skýrslu er Haraldur Líndal Haraldsson hagfræðingur. Þar er m.a. fjallað um hvernig opinberu styrkjafé er úthlutað í landinu og þar kemur það fram betur en nokkru sinni áður hve lítill hluti af styrkja- og þróunarfé gengur til verkefna hjá Byggðastofnun. Þetta eigum við eftir að rifja upp betur síðar. Ég endurtek að Byggðastofnun er ekki hafin yfir gagnrýni en það verður að liggja ljóst fyrir að það fjármagn sem hún sýslar um er afskaplega takmarkað. Ég lít svo á að meginspurningin frá hv. þm. sé sú hvort Byggðastofnun hafi leitast sérstaklega við að greina atvinnuvandamál kvenna og þá trúlega helst á landsbyggðinni. Ég met það svo að þetta sé megintakturinn í fyrirspurninni. Þá hygg ég að eðlilegt svar við því sé að svo sé ekki. Ég hygg að Byggðastofnun hafi ekki tekið sér það fyrir hendur sem sérstakt verkefni að greina atvinnumál kvenna á landsbyggðinni. Allt er þetta sagt með nokkrum fyrirvara. Hins vegar hefur Byggðastofnun tekið þátt í margháttuðu starfi, m.a. nefndarstörfum, þar sem hefur verið fjallað um þessi mál. Ég trúi því að Byggðastofnun hafi þannig verið þátttakandi í þeim tillögum sem leggja grunn að þessum tillöguflutningi á vissum sviðum. Ég treysti mér ekki til að tilgreina sérstaklega þessi verkefni og vísa þá til þess fyrirvara sem ég hef um þau mál en einum af sérfræðingum Byggðastofnunar var sérstaklega falið að sýsla um þau. Auk þess hefur Byggðastofnun verið þátttakandi í ýmissi annarri starfsemi sem lýtur sérstaklega að málefnum sem snerta konur frekar en karla. Ég minni í því sambandi á Lánatryggingasjóð kvenna sem ég hygg að starfsmenn Byggðastofnunar hafi veitt góða leiðsögn með að vinna texta að. Ég hef verið þátttakandi í þeirri umræðu í Byggðastofnun með konum sem fóru fyrir í þeim málum hvernig hægt væri að koma fyrir aðstoð Byggðastofnunar við starfsemi þess sjóðs. Ég minni enn fremur á atburð sem gerðist nýlega, og er afskaplega ánægjulegur, þar sem Háskólinn á Akureyri og forustumenn á Vestfjörðum hafa gert samning um menntun á hjúkrunarbraut kvenna þar fyrir vestan og þótt Byggðastofnun sé ekki aðili að þeim samningi hefur hún þó með vissum hætti gert það mögulegt að hægt er að taka til við fjarkennslu með þeim hætti sem þar er til stofnað. Byggðastofnun hefur því verið, svo ég nefni þessi tvö dæmi, virkur aðili í því að koma upp því umhverfi sem verður konum mikilvægt að þessu leyti. En ég undirstrika að Byggðastofnun hefur ekki verið ein á ferð, síður en svo, heldur þátttakandi. Þannig er það miklu víðar. Þá vildi ég líka minna á að Byggðastofnun hefur breytt áherslum að því er varðar þróunarverkefni og komið víða á öflugri atvinnuráðgjöf í hverju kjördæmi úti á landi, þrefaldað atvinnuráðgjöfina frá því sem áður var, og þar hafa verið ráðnar til verka margar ágætar konur og atvinnuráðgjafarstarfið þannig fært heim í hérað. Ég held að þetta sé afar mikilvæg ráðstöfun þar sem ráðgjafarstarfið er þá komið í bein tengsl við fólkið úti á landi sem á þá að sjálfsögðu miklu auðveldara með að koma áherslumálum sínum og vandamálum á framfæri. Þá vildi ég líka geta þess alveg sérstaklega að af því fjármagni sem Byggðastofnun hefur haft til úthlutunar, þ.e. styrkjafé, hefur þess verið alveg sérstaklega gætt að verkefni sem snerta konur hafi þar forgang. Þannig hefur Byggðastofnun styrkt fjölmörg handverksverkefni, sérstaka starfshópa sem konur hafa stofnað til og ég hygg að það sé ekki mjög algengt að erindum frá konum af þessum toga sé synjað inni í Byggðastofnun. Að því er varðar frekari atvinnumál er vert að geta þess að Byggðastofnun hefur á þessu ári og síðasta orðið þátttakandi eða styrkt sérstaklega, svo ég bara fari í mitt eigið minni, fjórar saumastofur, tvær sem eru í rekstri og tvær sem hafa verið settar í gang að nýju. Að vísu komu þarna aðrir að málum og alltaf má deila um hverjir eigi frumkvæði og hverjir eigi ekki frumkvæði en Byggðastofnun var afar mikill þátttakandi í þessum verkefnum og reyndar hluthafi í tveimur þeirra. Ég hygg að þegar fram líða stundir geti kannski einhverjir tugir kvenna fengið atvinnu við þessa starfsemi. Ég minni sérstaklega á að margir aðilar sækja um stuðning við uppbyggingu á ferðaþjónustu og í mörgum tilvikum eru konur þar í forsvari. Ég hef t.d. orðið æðimikið var við að konur hafa farið á námskeið eða jafnvel í skóla til þess að afla sér þekkingar í þeim efnum. Þetta eru þýðingarmikil kvennastörf á landsbyggðinni sem Byggðastofnun hefur sem sérstakt verkefni til að efla starfsemi á landsbyggðinni. Ég tek þetta sem dæmi um það að atvinnumál sem snerta konur hafa, ef eitthvað er, forgang hjá Byggðastofnun. Ég hygg að hægt sé að sanna þetta en bendi á í þessum efnum að Byggðastofnun gefur árlega út skýrslur þar sem allir styrkir og allar lánveitingar eru tilgreindar og þar má að sjálfsögðu nokkuð lesa úr hvernig fjármagni er dreift. Þá vil ég enn fremur geta þess að innan fárra vikna verður þróunarsvið Byggðastofnunar fært til Sauðárkróks og þar verður starfsemi þess endurskipulögð. Ég vona að þar verði m.a. ráðnar konur til starfa. Það verður áreiðanlega ekki spurt um það hvaða flokk þær kjósa.  Í því sambandi er vert að geta þess að í því bréfi sem forsrh. skrifaði Byggðastofnun í ágústmánuði sl., ef ég man rétt, var sérstaklega óskað eftir því að Byggðastofnun greindi hin svokölluðu jaðarsvæði í byggðinni. Það vill svo til að þau eru víða viðkvæm, ekki síst að því er varðar atvinnumálefni kvenna og það hefur verið ákveðið að einn starfsmaður norður á Sauðárkróki hafi sérstaklega þann málefnavettvang til umsýslu, og frá mínum bæjardyrum séð færi vel á því að það væri kona. Það er svo fjarri því að einhver karlrembupólitík sé rekin í Byggðastofnun ef yfir það er farið á annað borð. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar. Ég lýsi yfir stuðningi mínum við þá málsgrein sem hér er sennilega tilefni að þessari fyrirspurn, að gerð verði könnun á því hver staða og atvinnuhorfur kvenna á landsbyggðinni eru. Ég minni á í því sambandi að Byggðastofnun hefur látið gera úttekt á margvíslegum viðhorfum sem lýsa þeirri hugsun sem afstaða og aðstaða fólks á landsbyggðinni býr við. Vísa ég þá sérstaklega í rit Stefáns Ólafssonar í þessum efnum. Það er auðvitað af hinu góða að bæta þar við ef þessi afstaða liggur ekki þegar fyrir sem ég treysti mér ekki að fullyrða um í þessu ófullkomna svari mínu, virðulegi þingmaður. Ég vitna svo til þess sem ég sagði áðan að svör mín byggjast á því sem ég ber með mér eftir hina daglegu umfjöllun um þessi mál og hefðu auðvitað verið miklu skýrari ef ég hefði haft möguleika á því að undirbúa svarið betur

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að mótmæla orðum hv. þm., síðasta ræðumanns, um að ég sæi eftir peningum til bændakvenna. Í ræðu minni mælti ég þvert á móti með því að nýsköpunarnámskeiðum yrði komið á laggirnar fyrir konur á landsbyggðinni og að sjóðir væru gerðir þeim aðgengilegri og að atvinnuuppbygging á landsbyggðinni færði konum mannsæmandi laun. Varðandi 21 milljarðinn sem ég gat um þá skal ég skýra það fyrir þingmanninum að hann kom til tals vegna þess að ég var að mæla með því að í öllum stjórnarfrv. kæmi fram mat á jafnréttismálum, svipað mat og kemur fram núna varðandi kostnað við stjórnarfrv. Þá var ég að mæla með því að það mat væri þó betra en kostnaðaráætlun er oft núna. Ég nefndi í því sambandi einmitt það frv. sem liggur fyrir og er til umræðu, um breytingu á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Samantekið má ætla að áhrif frumvarpsins á ríkissjóð, verði það að lögum, nemi um 5,8 millj. kr. árið 1999, allt að 3,3 millj. kr. árið 2000 og 0,8 millj. kr. árið 2001.`` Þarna er sem sagt ekkert getið um þann 21 milljarð sem þetta frv. kostar í raun. Ég tel að þeim peningum sé reyndar og verði betur varið öðruvísi, jafnvel þó að hluti af því fari til landbúnaðarins og það væri betur komið, ekki síst til þess að styrkja landbúnaðinn, til menntamála, til heilbrigðismála eða til jafnréttismála. Ég vil að lokum benda þingmanninum á að við kvennalistakonur erum mjög hlynntar því að betur verði hugað að málefnum bændakvenna, og ég vil segja að fyrsti punkturinn í stefnuskrá okkar um landbúnaðarmál segir: ,,Kvennalistinn vill að áhrif kvenna á mótun og stjórnun landbúnaðarins aukist og verði í samræmi við mikilvægi þeirra fyrir þessa atvinnugrein.``

Virðulegi forseti. Það er gleðiefni að hv. þm. skuli farin að tala aðeins skýrar. Hér kom það betur fram hjá hv. þm. að því fjármagni sem bundið er í búvörusamningnum, sem hefur náttúrlega tvíþætt gildi, bæði að treysta stöðu landbúnaðarins og að draga úr verði til neytenda, væri betur ráðstafað með öðrum hætti, í námskeið, atvinnuráðgjöf og annað slíkt. Ég verð nú að segja alveg eins og er: Ég sé ekki hvaða erindi hv. þm. átti hér í ræðupontuna aftur því að þingmaðurinn staðfesti það sem kom hér fram í ræðu minni áðan, að þetta hefði verið illskiljanlegur málflutningur. Nú hefur þingmaðurinn skýrt þetta betur og segja má að með því hafi þingmaðurinn metið sjálfa sig að verðleikum, að því er varðar afstöðu til sveitakvenna.

Herra forseti. Orð hv. þm. eru nú varla svaraverð. Ég nefndi það í ræðu minni að ég vildi meiri og betri atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni. Í fyrri ræðu minni ræddi ég ekki um 21 milljarðinn sem leið til þess að fjármagna þetta. Það er þó ágætt að hér er formaður stjórnar Byggðastofnunar og hann kannski hlustar á það. En 21 milljarðurinn kom svona bara í viðbót hérna áðan. Fyrst hann var að gera athugasemdir við þá fjármuni þá tel ég að þeim fjármunum verði betur varið öðruvísi. Þá var ég ekki að tala um að verja þeim í þessi námskeið. Ég tel að fjármunir frá Byggðastofnun gætu t.d. farið í þau. Ég vildi gjarnan koma því á framfæri við formann stjórnarinnar.

Herra forseti. Ég hafði gaman af því þegar þingmaðurinn talaði um Lánatryggingasjóð kvenna. Ég þekki hann. Ég stofnaði hann ásamt viðskrh. og borgarstjóranum í Reykjavík í ársbyrjun 1995. Það er svo önnur saga að sitjandi félmrh. stofnaði hann aftur ári síðar, en þannig er nú pólitíkin. Mál mitt, sem ég beindi til þingmannsins, var að það er félmn. sem setur það inn í framkvæmdaáætlun til fjögurra ára að kannað verði af hálfu forsrn. hvaða áhrif atvinnu- og þjóðfélagsbreytingar á undanförnum árum hafi haft á stöðu kvenna á landsbyggðinni og þar með á möguleika þeirra til náms og atvinnu. Ég beindi því til þingmannsins að þetta væri verkefni sem ég hefði talið að Byggðastofnun hefði átt að vera búin að sinna fyrir löngu. Mér fannst gott, herra forseti, að hlusta á hv. þm., sem situr í forsæti í stjórn Byggðastofnunar, lýsa því hvað þeir hafa verið að reyna að gera í málefnum kvenna. Hann lýsti mörgum smáverkefnum, eins og hann orðaði það, sem beinast að konum. Það er út af fyrir sig ágætt að það mál er tekið fyrir hér vegna þess að það hverfur yfirleitt í fjöldann í umræðunni um skýrslu Byggðastofnunar. En það var ekki það sem málið snerist um heldur úttektin. Herra forseti. Ég hef gagnrýnt það að þegar við fjöllum um skýrslu Byggðastofnunar þá kemur ekkert fram um það hvort úrræðið sem gripið var til, fjármögnun verkefna eða annað sem Byggðastofnun er gera, skilaði árangri. Það vantar gæðaúttekt á því hvort að þeim fjármunum, smáum eða stórum, sem Byggðastofnun hefur haft með höndum til þess að veita hinum ólíku stöðum á landinu, hafi verið varið á þann hátt að menn geti sagt: Þennan árangur bar það. Núna, árið 1998, leggjum við í félmn. Alþingis það til að kannað verði sérstaklega hvaða áhrif atvinnu- og þjóðfélagsbreytingar hafi haft á stöðu kvenna á landsbyggðinni. Það er vel.

Virðulegi forseti. Það er rétt, til að það misskiljist ekki, að taka það fram að ég var ekki að eigna Byggðastofnun frumkvæðið í sambandi við Lánatryggingasjóð kvenna. Ég var einungis að segja að Byggðastofnun hefði verið þátttakandi að ganga frá texta og reyndar í annarri umsýslan í þeim efnum líka, sem ég hef ekki svör um. Það var fjarri því að ég væri að eigna Byggðastofnun þennan sjóð sérstaklega. Annað í orðum hv. þm. gefur nú ekki sérstakt tilefni til svara hér. Það væri þá helst ábending þingmannsins um að ekki hefðu farið fram sérstakar athuganir á því hvernig fjármunum væri dreift hjá Byggðastofnun. Það eru ekki nein sérstök vandamál við að fá upplýsingar um það. Þar verður þó að vera betri tími og ráðrúm heldur en ég hefi hér til umráða. Að öðru leyti minni ég á það sem ég sagði áðan að það hafa verið gerðar mjög mikilvægar kannanir á viðhorfum fólksins, einmitt á þessum svæðum sem veikust eru. Ég endurtek það.

Herra forseti. Ég tek undir það með þingmanninum að það hefur lítinn tilgang hjá okkur að vera með skoðanaskipti. Staðreyndin er sú að hér er komin fram tillaga og hún er mikilvæg. Mér finnst þó að það hefði átt að gera þessa úttekt á vegum Byggðastofnunar fyrr, miðað við mínar hugmyndir um Byggðastofnun og að ég ætlast til að hún sé allan tímann á vaktinni varðandi samfélagsþróun og hvaða áhrif samfélagsþróunin hefur fyrir karla og konur. Hið mikilvæga í þessari tillögu er að þessari könnun á að ljúka fyrir árslok 1998. Á grundvelli niðurstaðna könnunarinnar á að leggja fram tillögur til úrbóta sem miða munu að því að styrkja sérstaklega stöðu kvenna á landsbyggðinni. Það er jafnframt mikilvægt að í árslok, þegar þessar tillögur liggja fyrir, þá munum við vonandi ræða þær aðgerðir sem grípa á til og hvaða framtíðarsýn við getum búist við í kjölfarið á þessari könnun og vegna þeirra tillagna sem Byggðastofnun leggur til. Það er gott að þingmaðurinn, sem er í forsæti stjórnar Byggðastofnunar, hefur verið hér í dag og tekið þátt í umræðunni, skuli nú þegar vita hvað bíður Byggðastofnunar og geti jafnvel strax látið vita að það þurfi að undirbúa það sem fyrir liggur, þannig að það sé alveg ljóst að tillögurnar liggi fyrir í árslok 1998.

Virðulegi forseti. Ég hef nú skýrt það hvernig tekið yrði á þessu máli ef það bærist til stjórnar Byggðastofnunar. Það, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, yrði unnið þannig að þróunarsviðið, sem tekur til starfa eftir einn mánuð norður á Sauðárkróki, kæmi til með að fjalla um þetta mál. Því hafði ég nú reyndar lýst og þarf ekki að endurtaka það sem slíkt. Vegna þeirra orða þingmannsins að Byggðastofnun hafi ekki unnið þetta verk þó það væri að áliti þingmannsins í hennar verkahring, þá gilda um Byggðastofnun sérstök lög. Það er á grundvelli þeirra laga sem Byggðastofnun starfar en ekki sérstaklega á grundvelli skoðana einstakra þingmanna, þó að þær geti verið hinar bestu og verðmætustu. Þannig ganga málin fyrir sig. Það er kannski vert að geta þess í þessu samhengi að með jafnskýrum rökum mætti spyrja hvers vegna í ósköpunum þingmaðurinn, meðan hún átti sæti í ríkisstjórn Íslands, lét þessi verk ekki ganga fram? Ég hef mikið og gott álit á hv. þm. og ég verð að segja að mér finnst það afar þægilegt, sem stjórnarformaður Byggðastofnunar, að þingmaðurinn skuli gera meiri kröfur til stofnunarinnar í þessum efnum en til ráðuneytis síns, meðan völdin voru í höndum hennar.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns ítreka að ég styð að sjálfsögðu þá þáltill. sem hér liggur frammi, enda einn af nefndarmönnum. Ég hef undirritað nál. og unnið að því. Ég vara samt við því að gera of miklar væntingar til áætlunar sem þessarar. Ég minni á margar aðrar áætlanir sem gerðar hafa verið af hálfu stjórnvalda, bæði ríkisstjórnar, einstakra ráðuneyta og sveitarstjórna einnig. Þar er skemmst að minnast þess að Reykjavíkurborg, undir forustu Reykjavíkurlistans, gerði sérstaka áætlun um launajafnrétti á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Í ljós hefur komið að ekki hefur tekist að ná því jafnrétti fram þrátt fyrir góðan vilja, að ég tel. Það ótrúlega gerðist, að launamunurinn virtist aukast milli kynjanna ef eitthvað var. Það var ekki vegna þess að fólk hefði ekki sömu laun fyrir sömu vinnu heldur er það þannig að karlarnir taka á sig fleiri aukatíma en konurnar og virðast með þeim hætti geta náð betri launum en konur. Þá komum við náttúrlega að því sem mestu skiptir og við minntumst á hér áðan, þ.e. uppeldisaðstæðum og því hvernig heimilin og fjölskyldan elur börn sín upp til framtíðarstarfa innan þjóðfélagsins. Til hvers er ætlast af bæði drengjum og stúlkum þegar kemur að því að fara út á hinn almenna vinnumarkað? Hvernig velja konur sér vettvang í námi? Hvernig velja karlar sé vettvang í starfi og námi? Allt byrjar þetta á heimilunum og hefur gert alla tíð. Að sjálfsögðu er jafnréttisumræðan ekki mjög gömul sem slík, enda hefur jafnréttið einvörðungu byggst upp á því að framfleyta heimilinu þannig að sá sem þurfti að vera utan heimilis var í flestum tilfellum karlmaðurinn. Konan sneri sér hins vegar að því að ala upp börnin og sinna þeim hlutverkum sem fylgt hafa konum æ síðan. Sem betur fer hefur þetta breyst mjög mikið á undanförnum árum og er ekki á neinn hátt hægt að segja annað en að konur hafi tekið fulla ábyrgð á öllum þeim störfum sem til falla og reynt með ýmsu móti að koma sér áfram í því kerfi sem við lýði er. Þar má kannski sérstaklega benda á, eins og komið hefur fram í þessari umræðu, að hlutfall menntaðra kvenna í atvinnulífi Íslendinga hefur aukist, og í skólakerfinu útskrifast miklu fleiri konur í dag en karlar, sem beinir huga okkar kannski ekki að því að konur séu að ná körlum heldur eru konur að fara langt fram úr körlum að þessu leyti og við þurfum kannski líka að hafa áhyggjur af þeirri þróun, hvert sá þáttur mannlífsins stefnir. Ég held, herra forseti, að þegar við lítum á þær aðgerðir sem hafa verið gerðar hafi þær sýnt okkur að það er fyrst og fremst hugarfarið, viljinn og áhuginn á breytingum sem skiptir máli og þá innan fjölskyldnanna sjálfra. Herra forseti. Varðandi hugmyndir eins og komið hafa fram mjög víða t.d. í sambandi við jafnrétti í pólitík og jafnrétti í atvinnulífinu, eins og mér heyrist hafa komið fram hjá kvennalistakonum um að nauðsynlega þurfi að skapa einhver sérstök störf sem falla að áhugasviði kvenna. Hvað er það sem fellur sérstaklega að áhugasviði kvenna? Og ég spyr: Er það að áhugasviði kvenna á Íslandi? Víða erlendis þekkist það að konur stunda sjóinn nánast alveg jafnt og karlar. Við þekkjum að erlendis stunda konur atvinnu sem kallast ekki kvennastörf hér, eins og að gerast múrarar, vélsmiðir eða iðnaðarmenn á öllum mögulegum sviðum. Það hefur tíðkast í mörgum löndum að konur sinni þessum störfum engu síður en karlar. En á Íslandi er einhvern veginn önnur áhersla á störf kvenna og það hefur ekki náðst, að mér finnst, að skapa áhuga kvenna á störfum t.d. í stóriðju, sem ég held að geti fallið vel að þörfum þeirra og það þurfi einungis að breyta hugarfarinu. Mér hefur alltaf fundist að konur beini öllum sínum þunga í að ná jafnrétti í pólitík eða jafnrétti í stjórnun fyrirtækja eða mjög fámennum geirum þar sem í raun er ekki hægt með neinum rétti með því að þvinga inn konur og henda um leið út karlmönnum. Það er nefnilega engin aðferð, slíkt handafl gengur ekki. Því að á bak við hvern karl er kona og á bak við hverja konu er karl þannig að allir þurfa að endingu að standa saman. Þess vegna segi ég, herra forseti, að það þurfi að beina huga okkar miklu frekar að því að efla sjálfsvitund kvenna að þessu leyti eins og mér hefur fundist takast ágætlega í pólitík á Íslandi án þess að vera með einhverjar sérstakar aðgerðir til að koma þeim á framfæri umfram karlana. Það eimir heilmikið eftir af því enn þá að sérstakar aðgerðir þurfi til að koma konum að í pólitík. Ég samþykkti í félmn. að sérstakt fé yrði lagt til svo hægt væri að gera konur sýnilegri í pólitík fyrir næstu kosningar og kosningar yfirleitt, væntanlega þá til að koma þeim eitthvað framar en körlum. En þegar við lítum á sviðið og áttum okkur á hvernig konum hefur gengið í pólitík þar sem þær hafa á annað borð haft áhuga, þá hefur sem betur fer komið í ljós að þær hafa sannarlega sýnt það að þær ná að verma efstu sæti lista í flokkum sínum, þó um hefðbundna karlaflokka sé að ræða, eins og talað er um. Við getum tekið Framsfl. og hæstv. heilbrrh., sem er kona eins og allir vita, og hefur náð æðstu metorðum í flokki sínum án þess að þurfa neinar sérstakar aðgerðir til eða sérstaka hjálp aðra en hæfileika sína og áhuga á því að vera stjórnmálamaður. Þess vegna vil ég vara, herra forseti, dálítið við því að verið sé að stofna sérstaka sjóði fyrir konur í pólitík eða fyrir konur í atvinnulífinu því að mér finnst að verið sé að gera lítið úr möguleikum og krafti kvenna og mér finnst jafnvel að verið sé að skerða ímynd kvenna í augum almennings með slíkum séraðgerðum. Herra forseti. Að öðru leyti get ég að sjálfsögðu samþykkt allt sem kemur fram í þessari áætlun. Að sjálfsögðu vilja allir, og það er bundið í stjórnarskrá, að allir hafi jafnan rétt til náms, jafnan rétt til vinnu og til menntunar og enginn, ekki einn einasti maður vill horfa upp á ofbeldi eða misnotkun af neinu tagi á fólki eða öðru, þannig að að því leytinu til erum við öll sammála. Ég held að Íslendingar séu almennt mjög jafnréttislega sinnaðir og það hefur að mínu viti komið fram í sögunni og sést í Íslendingasögunum að alls staðar er mikil virðing gagnvart konum og þeirra hlutur yfirleitt gerður mikill, sem betur fer, auðvitað misjafnlega mikill en í flestum tilfellum mikill, og þess vegna held ég að þegar konur og fjölskyldur þeirra hafa ákveðið að hlutverk þeirra eigi að vera annað en hið hefðbundna sem tíðkast hefur verði þátttaka þeirra í jöfnum hlutföllum við karla þegar upp er staðið.

Herra forseti. Ég vil aðeins koma inn á orð hv. þm. Hann nefndi áðan að víða erlendis stæðu konur jafnfætis körlum í sjávarútvegi. Ég vil gjarnan fá að vita í hvaða landi það er. Mér er kunnugt um að konur stunduðu sjóinn líklega í meira mæli hér á landi en þær gera nú. En t.d. í Noregi þar sem gjafakvótakerfi tíðkast eins og hér hefur þetta verið gert að sérstöku pólitísku máli, bæði að stuðla að því að konur fái stöður á frystitogurum sem eru mjög vel launuð störf fyrir utan það að komið hefur í ljós að það breytir verulega andrúmsloftinu og umgengni um borð. Einnig hefur verið gert sérstakt átak í því að konur eignist kvóta og það þykir bara sjálfsagt réttlætismál að þau 50% þjóðarinnar fái íhlutunarrétt í kvótagjöf. Því miður hefur ekki náðst upp slík umræða hér en ég mundi svo sannarlega fagna því. En varðandi það að konur leiti í pólitík og stjórnunarstörf þá er ég sammála hv. þm. að því leyti að það er auðvitað allt of einhliða. En vissulega er hugsunin sú að ef konur kæmust þar inn opni þær brautina fyrir konur í nefndir og ráð og inn í atvinnulífið almennt, m.a. að stjórnir sjóða verði þannig að þeir höfði jafnt til kvenna og karla. Að síðustu vil ég ítreka að ég er sammála þingmanninum um að auðvitað væri æskilegt að kynskipting vinnumarkaðarins hyrfi. En því miður er það ekki enn þá þannig, og við erum líklega sammála um að til þess að svo verði þurfi verulega að jafna launamun kynjanna og taka upp fræðslu um jafnréttismál í skólum.

Herra forseti. Ég hef sem sjómaður oft þvælst um í höfnum erlendis og hef séð að það er dálítið misjafnt eftir löndum hve mikið af konum er um borð í skipum. Mér hefur fundist áberandi mikið af konum um borð í rússnenskum skipum og skipum frá austantjaldslöndunum og ég er þá fyrst og fremst með það í huga. Ég hef reyndar enga könnun á bak við það en ég veit að það er töluverður hópur kvenna um borð í slíkum skipum. Ég ætla ekki að segja að það sé nákvæmlega jafnstór hluti og karla en það sýnir samt að þetta er allt saman hægt. En auðvitað er það oft erfitt fyrir konur að vera um borð í skipum, sérstaklega ef fjölskylda eða börn eru með í spilinu. Það getur að sjálfsögðu verið erfitt, en það getur nú svo sem alveg eins verið jafnerfitt fyrir karla að vera um borð. Auðvitað gæti það líka verið staðan að konan væri á sjó en karlinn í landi að hugsa um barnið. En vilja konur það? Ég hugsa að margir karlar mundu vilja það. Ég minni bara á það, af því að við erum að ræða á þessum nótum, að mörgum körlum finnst í dag að hlutur þeirra hvað varðar jafnrétti um yfirráð yfir börnum sínum sé mjög skertur. Ég held reyndar að það sé almennur skilningur á því í þjóðfélaginu að það sé því miður orðið þannig, en menn reyna að sameinast um að breyta því. Konur munu eignast kvóta og hafa margar eignast kvóta, ekki af því að þær hafi verið á sjó heldur vegna þess að þær hafa verið giftar sjómönnum eða skipstjórnarmönnum sem hafa átt aflaheimildir og þær hafi síðan skipst á milli þeirra t.d. við skilnað. En ég hef ekki lengri tíma til að ræða það, herra forseti.

Herra forseti. Það væri mjög gaman að ræða þessi mál og fara út í skilnaðarkvótann og þau mál. En það er vissulega rétt og er alvarlegt umhugsunarefni hvernig farið er að binda gjafakvótakerfið, þ.e. kona þarf að vera gift eða dóttir sægreifa til þess að eiga möguleika að eignast kvóta. Ég nefni þetta ekki síst vegna þess að ég hlustaði nýlega á mjög fróðlegt erindi Sæunnar frá Ólafsfirði þar sem hún var að lýsa því hvernig hún og fjölskylda hennar komust yfir þau --- ég veit ekki hvað ég á að segja --- auðæfi eða komust inn í sjávarútveginn í kringum 1980. Það var vissulega mjög fróðleg og skemmtileg saga. En því miður er þetta ekki mögulegt fyrir konur í dag og ég tel það ekki viðunandi að eina leiðin fyrir konur eða ungt fólk og nýliða yfirleitt til að komast inn í sjávarútveginn sé í gegnum erfðatengsl eða giftingar. Þessi grein þarf auðvitað að vera opnari fyrir nýliða.

Herra forseti. Í sjálfu sér er ekki mikið um þetta að segja. Að sjálfsögðu eru allir jafnir í dag til þess að eignast kvóta og kaupa hlut í fyrirtækjum sem stunda sjávarútveg. Það er fullt af fyrirtækjum á markaði í dag sem eru með hlutabréf til sölu. Að sjálfsögðu hefur þetta verið meira í höndum karla fram að þessu vegna þess að upphafleg skipting var miðuð við skip sem voru í eigu eða undir stjórn karla. Eins og við höfum rætt hér hafa konur ekki haft áhuga á sjávarútvegi. Þær hafa ekki talið henta sér að vera um borð í skipum yfirleitt. Reyndar hafa konur verið um borð í farskipum á Íslandi en mjög sjaldan um borð í fiskiskipum. Þó hefur það oft sést að sjálfsögðu og ég hef verið á skipum þar sem konur hafa verið um borð og sinnt ýmsum störfum, þó aðallega sem kokkar. En ég held að ekki sé hægt að ásaka karlmenn um hvernig þessum málum er komið í dag. Að sjálfsögðu var þetta tíðarandinn og þær aðstæður sem menn höfðu búið við alla tíð. En ég sé ekki annað en að þetta sé að breytast og ef við ræðum um sjávarútvegskerfið sem slíkt er það jafnopið fyrir karla sem konur. En hvort það sé orðið mögulegt fyrir einhverja að koma inn nýja til þess að byrja í útgerð þá er það náttúrlega erfitt og þá sérstaklega þegar um er að ræða skömmtunarkerfi, sama í hvaða formi það er, hvort um væri að ræða sóknarkerfi eða aflastýringarkerfi eins og við nýtum. Ég reikna með því, herra forseti, að við getum rætt aflastýringarkerfi og kvóta almennt síðar.

Herra forseti. Undir lok umræðunnar vil ég fá að leggja nokkur orð í belg. Fyrst vil ég þakka hv. félmn. fyrir afgreiðslu á tillögunni. Það er náttúrlega mikil fjarstæða sem hefur verið haldið fram að þessi tillaga hafi ekki verið eitthvert forgangsmál frá hendi ráðuneytisins. Hún var lögð fram fyrir jól og hefur verið alllengi í hv. félmn., sem hafði að vísu líka önnur forgangsmál, bæði sveitarstjórnarlög og húsnæðismál sem þurfti að afgreiða fyrir vorið og í þau fór mikill tími. En ég vænti þess að tillagan sé það vel unnin að mikill fengur sé að henni og samþykkt hennar. Mjög mikil vinna var lögð í undirbúning tillögunnar. Í öllum kjördæmum landsins voru ákaflega fróðlegir og góðir fundir til þess að undirbúa tillögugerðina, til að leita að hugmyndum og til að reyna að örva jafnréttisumræðu um land allt. Mér finnst að það hafi verið ljóður á jafnréttisumræðunni að hún hefur verið einangruð við tiltölulega þröngan hóp. Hún hefur ekki orðið nógu almenn og á þessum fundum úti um land eða í hinum ýmsu kjördæmum þar fengum við ýmsar af þeim hugmyndum sem hér eru að birtast. Síðan var tillagan tekin til mjög nákvæmrar skoðunar í ríkisstjórn og ráðuneytum áður en hún var lögð fram. Sumir ráðherrarnir lögðu mikla vinnu í að endurskoða kafla um ráðuneyti sín og bæta við og breyta. Gildi tillögunnar er fyrst og fremst það að allir núv. ráðherrar eru fúsir til að vinna að þeim verkefnum sem eru tilgreind í tillögunni. Nú veit ég ekki hvort svo er um þau verkefni sem félmn. bætti við, þ.e. þær brtt. sem nefndin gerði, a.m.k. hef ég ekki borið þær undir hina ráðherrana. En fyrir mitt leyti get ég ágætlega fallist á þær hugmyndir sem þar er hreyft. Ég tek það fram vegna þess sem hér hefur verið sagt að jafnréttismál eru alls ekki á nokkurn hátt á neinum útjaðri í félmrn. eða nein hornreka að neinu leyti. Þar er unnið að jafnréttismálum af miklum þrótti og við höfum gott fólk til þess að vinna að því með víðtæka þekkingu á jafnréttismálum, reynslu og frjóar hugmyndir. Ég tel að jafnréttismálum sé vel fyrir komið í félmrn. og vil hafa þau í félmrn. og tími ekki að sjá af þeim til forsrh. meðan ég gegni þessu starfi. Varðandi einstaka þætti sem hefur verið minnst á vil ég minna á, vegna orðaskipta sem urðu áðan um jafnréttisnámskeið eða jafnréttisfræðslu í fjmrn., að eitt af verkefnum sem tiltekin eru á verkefnasviði félmrn., verkefni nr. 3.2, er fræðsla um jafnréttismál: ,,Skipulögð verða námskeið fyrir yfirmenn ráðuneyta og ríkisstofnana og aðra stjórnendur um markmið og leiðir í jafnréttisstarfinu, þeirra hlutverk ásamt kynningu á framkvæmdaáætluninni. Námskeiðin verði haldin á fyrri hluta ársins 1998. Námskeiðin verði haldin með svipuðum hætti og nýafstaðin námskeið um stjórnsýslu- og upplýsingalög.`` Það er sem sagt ekki verið að einangra þessa fræðslu við fjmrn. eins og mér fannst koma fram hjá einum ræðumanni í dag. Líka er rétt að benda á, og það finnst mér mjög spennandi verkefni sem er á vegum félmrn. og merkt 3.3, þar segir: ,,Skipuð verður nefnd sem falið verður að kanna hvernig megi auka virkni kvenna og þátttöku í almennu stjórnmálastarfi.`` Þetta tel ég að sé mjög mikilvægt lykilatriði, að fá fleiri konur til að gefa sig að stjórnmálastarfi. Allt of fáar konur gefa sig að hinu venjulega stjórnmálastarfi. Þegar maður boðar til stjórnmálafunda, hvar sem er á landinu, er það segin saga að þorri fundarmanna eru karlar. Þeir sem taka þátt í grasrótarstarfinu, þeir sem sýna pólitíkinni áhuga, verða náttúrlega að öðru jöfnu þeir sem standa best að vígi að taka við trúnaðarstörfum þegar þarf að skipa í þau. Ég hef því miklu meiri trú á að stuðla að aukinni þátttöku kvenna í stjórnmálum með því að örva þær til að taka þátt í hinu almenna starfi frekar en að þær geti ætlast til þess að hoppa inn á toppinn einn góðan veðurdag án þess að hafa unnið að grasrótarstarfinu áður. Þessi verkefnaáætlun er fyrst og fremst fyrir ríkisstjórnina og ráðuneytin. Hlutur sveitarfélaganna liggur eftir. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að þau sinni að sínu leytinu jafnréttismálum með sama hætti eða hliðstæðum hætti og ríkisstjórnin ætlar að gera. Raunar er rétt að geta þess að sum ráðuneytin hafa þegar komið sér upp ágætum jafnréttisáætlunum sem ég vænti að verði til góðs. Það hafa reyndar sum bæjarfélög gert líka. Ég nefni utanrrn. sem hefur gengið frá mjög metnaðarfullri jafnréttisáætlun og ég nefni Ísafjarðarbæ. Eitt af síðustu verkum síðustu bæjarstjórnar á Ísafirði var að ganga frá jafnréttisáætlun. Rétt er að það komi fram að fyrir þinglok mun ég leggja fram á Alþingi skýrslu um framkvæmd síðustu jafnréttisáætlunar. Ég harma að hafa ekki verið búinn að því áður en umræðan fór fram en það hafa orðið á því tafir, m.a. vegna fjarvista starfsmanna sem hafa verið útlöndum og þess vegna seinkaði því um einhverja daga að ég gæti lagt skýrsluna fram en þar er farið yfir hvernig síðasta jafnréttisáætlun hefur verið framkvæmd. Ég vil líka segja frá því að næsta haust á ég von á því að geta lagt fyrir Alþingi endurskoðuð jafnréttislög og vænti þess að það verði eitt af aðalmálunum sem ég hyggst beita mér fyrir á næsta vetri. Enn fremur er ástæða til að taka fram að farið er að vinna af fullum krafti eftir ályktun Alþingis um fjölskyldustefnu og fjölskylduráð hefur verið skipað og það er tekið til starfa. Ég vil líka láta þess getið að alltaf þegar óskað er tilnefninga í nefndir eða ráð þá er í bréfinu minnt á 12. gr. jafnréttislaga. Það er alveg fastur liður. Ég hef farið fram á það við samráðherra mína að þeir geri slíkt hið sama. Raunar er félmrn. eina ráðuneytið sem hefur náð því að hafa 40% hlutfall kvenna í nefndum og ráðum en við rétt fljótum yfir 40%. Ég þarf ekki að taka fram að hlutur kvenna í félmrn. er mjög góður og tveir þriðju hlutar starfsmanna eru konur. Ég var í huganum að fara yfir nýráðningar sem hafa verið þar í minni tíð og eftir því sem mér telst til hef ég staðið fyrir ráðningu sex kvenna og þriggja karla í ráðuneytið. Hlutfallið hefur því a.m.k. ekki versnað síðan ég kom í ráðuneytið. Hér var rætt um fóstureyðingar og ég get alveg tekið undir að þær upplýsingar sem fram komu um tíðni fóstureyðinga fyrir skömmu vekja manni beinlínis ugg. Ég held að fullkomin ástæða sé til þess að kanna það kannski fyrst og fremst á vettvangi heilbrrn. hvað hægt er að gera til þess að draga úr þessari miklu tíðni. Ég hef ekki trú á því að félagslegar ástæður séu þarna yfirgnæfandi. Ég held að þorri fóstureyðinga sé ekki fyrst og fremst til kominn út af fátækt eða bágum kringumstæðum. En þetta er sannarlega atriði sem er ástæða til þess að staldra við og athuga hvort ekki er hægt að gera eitthvað til úrbóta því að þetta er ekki gott til afspurnar. Varðandi atvinnumál kvenna hefur verið beitt nokkrum sértækum úrræðum til að lagfæra þau mál. Búið er að setja á fót Lánatryggingasjóð kvenna. Hann er tekinn til starfa sem samvinnuverkefni félmrn., iðnrn., viðskrn. og Reykjavíkurborgar. Við höfum ofurlitla fjármuni á fjárlögum á ári hverju til að veita til atvinnumála kvenna, til að styrkja þær til að koma á fót atvinnustarfsemi. Á þessum vetri var stofnað embætti jafnréttisfulltrúa sem á líka að sinna atvinnumálum kvenna og fyrir tæpri viku ákvað ríkisstjórnin að tillögu minni að setja nefnd fimm ráðuneyta á fót til að leita úrbóta vegna atvinnuleysis á Norðurlandi vestra. Atvinnuleysi á Norðurlandi vestra er að miklum meiri hluta atvinnuleysi kvenna. Ég þakka sem sagt fyrir. Ég fagna því mjög að þessi framkvæmdaáætlun hlýtur afgreiðslu á þessu þingi, ég var orðinn nokkuð óttasleginn um að hún dagaði uppi. Ég vissi hins vegar um góðan vilja formannsins til þess að klára þetta mál líka og ég er mjög þakklátur fyrir að þetta skuli hafa tekist svo vel. Ég tek einnig fram að ég tel að það sé of snemmt fyrir hv. 5. þm. Reykjaness að hlakka yfir því að þetta sé síðasta árið mitt á ráðherrastóli. Það er ekki hennar að ákveða það. Það getur vel svo farið að ár mín á ráðherrastóli verði eitthvað fleiri en þetta sem nú er nýbyrjað. En það er síðasta ár á þessu kjörtímabili, á það get ég fallist.

Herra forseti. Ég held það sé þess vert að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa áætlun. Ég vil láta það koma í ljós að ég er í grófum atriðum mjög ánægð með hana og fagna því að til standi að endurskoða jafnréttislögin. Meðal þess sem hann hefur gert vel er ágætis rit, Peking-áætlunin á Íslandi, sem félmrn. hefur gefið út. Eitt í ræðu hans minnti mig á að ákvæðin um að ráðuneyti og ríkisstofnanir gerðu jafnréttisáætlanir eru núna fallin út og það voru aðal vonbrigði mín þegar ég las þessa áætlun. Ég veit að ýmsar stofnanir tóku þetta alvarlega, t.d., eins og hæstv. félmrh. nefndi, Ísafjarðarbær og utanrrn. Ég held að það hefði orðið verulega til bóta ef þetta ákvæði hefði verið inni. Ég veit um ríkisstofnanir, þ.e. Háskóla Íslands og fleiri, sem urðu fyrir vonbrigðum með að þetta væri ekki eins skýrt orðað í þessari áætlun eins og það var í þeirri fyrri. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna þetta var tekið út.

Herra forseti. Satt að segja er ég ekki maður til að upplýsa það, þ.e. af hverju þetta er ekki í áætluninni. Mér fyndist að það hefði átt þar heima. Það er a.m.k. alls ekki gert að neinni kröfu minni að taka þetta út. Ég tel að það sé vel íhugandi fyrir ráðuneytin að gera jafnréttisáætlanir. Ég er alveg tilbúinn að nefna það við samráðherra mína.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessi mikilvægu svör. Það kom fram í máli ráðherra hér áðan að Ísafjarðarbær hefði gert jafnréttisáætlun. Ég vil í því sambandi benda á að þar hafa m.a. kvennalistakonur verið við stjórn bæjarins. Í könnun Jafnréttisráðs hefur komið fram að þar sem kvennalistakonur koma að stjórnun bæjarfélaga þá hefur gengið betur í jafnréttismálum en annars staðar, m.a. með því að gera jafnréttisáætlanir. Ég fagna aftur orðum hæstv. ráðherra og vona að ráðuneytin svo og stofnanir ríkisins verði hvött til þess að gera jafnréttisáætlanir.

Herra forseti. Hv. formaður félmn. benti mér á að það væri sinn skilningur að þetta væri dekkað í brtt. nefndarinnar, þ.e. í f-lið þar sem ráðuneytin eru talin upp. Síðan segir í niðurlagi brtt.: ,,Kanna skal stöðu jafnréttismála í ráðuneytinu og stofnunum þess og gera áætlun um hvernig rétta skuli hlut kynjanna. Verði það m.a. gert með markvissri fræðslu til yfirmanna og annarra starfsmanna.`` Þarna er ég sammála formanni félmn., hv. 14. þm. Reykv., um að sett sé undir þennan leka.

Herra forseti. Ég met það að ráðherrann gerir sér grein fyrir því að það var ekki sjálfgefið að þetta mál væri afgreitt úr félmn., hef rakið það og endurtek það ekki. Það er mjög margt gott í þessari áætlun enda byggir hún á fyrri áætlunum. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra hafa verið haldnir fundir í öllum kjördæmum og margt af okkar fólki tekið þátt í því og þverpólitísk vinna þarna að baki. Ég spurði ráðherrann um þennan f-lið í tillögu 4.6, hvort ekki mætti líta svo á að hann mundi láta vinna jafnréttisáætlanir út frá þessari tillögu. Hann svaraði því ekki en ég tel að það svar sem hann gaf hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur sé þess eðlis að ég geng út frá því sem vísu. Að öðru leyti varðandi gagnrýni mína á vinnubrögð og ýmislegt sem ég gagnrýndi ráðherrann fyrir í dag þá er ekkert í máli hans sem breytir henni, hún var réttmæt. Ég þakka samt fyrir góða umræðu hér og tek undir það með þeim sem fjallað hafa um ályktunina sem slíka. Hún verður vonandi mikilvægt gagn, þó að fyrst og fremst skipti máli að orð verði að athöfnum.

Herra forseti. Ég tel að vinnubrögðin við gerð þessarar framkvæmdaáætlunar hafi verið til fyrirmyndar. Ég tel að vinnubrögð nefndarinnar hafi líka verið góð. Að vísu gafst henni kannski ekki allur sá tími sem hún hefði e.t.v. viljað taka í yfirferð á þessu máli þar sem annað mál, þ.e. sveitarstjórnarlögin, tók ótrúlega langan tíma í meðferð nefndarinnar. Hv. 5. þm. Reykjaness lét ekki sinn hlut eftir liggja í þeirri umræðu. En það er orsökin fyrir því að hv. félmn. lenti í tímaþröng við þessa afgreiðslu.

Herra forseti. Ég var að reyna að vera málefnaleg í andsvari mínu og ætla ekki að lengja þessa umræðu. Að vanda valdi hæstv. félmrh. að reyna að koma höggi undir beltisstað. Ég vil upplýsa að ekkert í mínum vinnubrögðum í félmn. tafði þetta stóra mál, sem tók ásamt húsnæðismálunum allan tíma nefndarinnar ásamt fleiru. Það var hann sem réð forganginum. Hitt er svo annað mál að þegar málið var afgreitt, þá var enn þá eftir að fá álit allshn. Við urðum því, herra forseti, að halda þrjá fundi á milli 2. og 3. umræðu til þess að fara yfir það sem ekki hafði unnist tími til að ganga frá og afgreiða úr nefndinni þegar málið var tekið þaðan. Á því, herra forseti, bar formaður nefndarinnar alls ekki ábyrgð. Hennar framganga í málinu var til sóma. Ég harma að þurfa að enda orð mín um framkvæmdaáætlun með þessum hætti en það er félmrh. sem kallar það fram.

Herra forseti. Allt er gott sem endar vel. Öll þessi mikilvægu mál eru nú afgreidd úr hv. félmn. og ná afgreiðslu hér á þinginu. Það er nú það sem mér finnst standa upp úr.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þær ágætu umræður sem fram hafa farið hér í dag og ekki síst að takast skyldi að beina athyglinni að atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni. Það er stórt og mikið mál og mikil þörf á að skoða hvað gerst hefur þar á undanförnum árum og hvað kann að vera fram undan. Ég vildi koma hingað í ræðustólinn við lok þessarar umræðu vegna þeirra ummæla sem hér féllu áðan varðandi jafnréttisáætlanir ráðuneyta og stofnana ríkisins. Ég vil að það komi skýrt fram að sú tillaga sem finna má í f-lið brtt. frá félmn. felur í sér að hvert einasta ráðuneyti skal hafa jafnréttisnefnd innan sinna vébanda og jafnframt þær stofnanir sem heyra undir viðkomandi ráðuneyti. Verkefni þessara nefnda er að kanna stöðu jafnréttismála í ráðuneytinu og stofnunum þess og gera áætlun um hvernig rétta skuli hlut kynjanna. Slík áætlun getur ekki þýtt annað en jafnréttisáætlun. Síðan er bent á að það verði m.a. gert með markvissri fræðslu til yfirmanna og annarra starfsmanna. Það má auðvitað hugsa sér ýmsar aðrar leiðir, beinar ákvarðanir ef viljinn er fyrir hendi. Ég lít því svo á að þetta mál sé í höfn. Það er auðvitað verið að gera kannanir á stöðunni til þess að grípa til einhverra úrbóta. Samkvæmt þessu þá ber þeim skylda til þess, öllum ráðuneytum og þeim stofnunum sem undir þau heyra.

Herra forseti. Ég sé að hæstv. ráðherra er genginn í salinn. Eins þeir þekkja, sem hafa fjallað um það frv. sem hér er til 3. umr., þá eru hér lagðar til ýmsar breytingar á lögum um almannatryggingar frá árinu 1993 til að leiðrétta ýmsa agnúa og vankanta sem í ljós kom að voru á lögunum og ástæða þótti til þess að sníða af. Eins og menn þekkja eru almannatryggingalögin að grunninum frá 1971. Ekki hefur farið fram heildarendurskoðun á þeim lögum síðan þá og oft hefur verið vakin athygli á því að víða eru reglur almannatrygginganna mjög ósanngjarnar og óréttlátar. Það er ánægjuefni að svo gott samkomulag skuli hafa náðst um þær breytingar sem lagðar eru til í þessu frv. Margar af þeim tillögum að breytingum á lögunum og frv. sem mælt hefur verið fyrir hér í þinginu, hafa því miður stöðvast í nefndinni og ekki orðið að lögum. Þess vegna vil ég vekja athygli á því að það er löngu tímabært að þessi lög, almannatryggingalögin og lögin um félagslega aðstoð, verði endurskoðuð í heild. En, herra forseti, ég kveð mér hér hljóðs vegna brtt. á þskj. 1381, 348. máli, sem er brtt. við almannatrygginalögin, nr. 117/1993, með síðari breytingum. Brtt. er auk mín lögð fram af hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, Guðnýju Guðbjörnsdóttur, Össuri Skarphéðinssyni og Kristínu Ástgeirsdóttur. Við leggjum til að á eftir 1. gr. komi ný grein sem orðast svo: ,,Við 17. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Tekjur maka hafa ekki áhrif á tekjutryggingu lífeyrisþega.`` Þessi brtt. er komin fram vegna þess að hér er mjög alvarlegt mál á ferðinni og mikið óréttlæti. Nokkrum sinnum hefur verið vakin athygli á því við þingmenn og Alþingi að taka verði á þessu máli og kveða skýrt að orði um það hvernig þessum málum er háttað, síðast í áliti frá umboðsmanni Alþingis upp á 27 síður sem hann sendi frá sér þann 13. apríl sl. Eiginlega má segja að með framkvæmdinni á þessari grein almannatryggingalaganna, um það hvernig tekjutryggingin skerðist, sé verið að troða fótum mannréttindi öryrkja. Þegar maður talar um mannréttindabrot koma yfirleitt upp í hugann fjarlæg lönd þar sem menn búa við frumstætt réttarfar. Það hvarflar ekki að manni að það geti verið að mannréttindi séu brotin í landi eins og okkar, landi sem býr við velferðarkerfi samhjálpar og jafnaðar en því miður virðist svo vera. Það er fjöldi fólks sem getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér, sem nýtur ekki mannréttinda sem það ætti að njóta samkvæmt alþjóðasamningum og þeim sáttmálum sem við Íslendingar höfum undirgengist sem lýðræðisþjóð í samfélagi þjóða. Þetta eru lífeyrisþegar sem búa við þá ómannúðlegu reglu að tekjur maka skerði tekjutryggingu þeirra í almannatryggingakerfinu. Eins og reglurnar eru nú í framkvæmd er greiðslum til öryrkja þannig háttað að þeim er nánast gert ómögulegt að stofna til fjölskyldu eða hefja sambúð með heilbrigðu fólki. Í sambúð getur öryrki eða lífeyrisþegi aðeins fengið að hámarki rúmar 43 þús. kr. úr tryggingakerfinu og það að því tilskildu að maki hans fái ekki yfir rúmar 38 þús. kr. í laun. Ef laun makans fara yfir 38 þús. kr. byrja tekjur lífeyrisþegans að skerðast, þá byrja þær 43 þús. kr., sem lífeyrisþeginn fær úr almannatryggingakerfinu, að skerðast. Það sér hver sem sjá vill að fjölskylda með þessar tekjur getur ekki framfleytt sér. Fjölskylda í þessari stöðu getur ekki séð sér farborða og það kallar á það að makinn, sem er vinnufær, verður að afla meiri tekna. Reglurnar eru einnig þannig að fari tekjur makans yfir tæplega 166 þús. kr. á mánuði fær öryrkinn enga tekjutryggingu frá velferðarkerfinu. Það verður að segja það, herra forseti, að þetta gengur þvert á þær réttarhugmyndir sem gilda um ýmsar aðrar bætur í velferðarkerfinu eins og atvinnuleysistryggingabætur, eins og lífeyrissjóðsgreiðslur og ýmsar aðrar tryggingabætur. Þessar bætur miðast allar við einstakling og eru greiddar óháð tekjum maka þess sem á í hlut. Ef menn missa atvinnuna fá menn atvinnuleysisbæturnar óháð tekjum maka. En séu menn svo óheppnir að missa heilsuna og starfsþrekið eru bæturnar tengdar tekjum makans eða sambýlings og framfærslunni, tryggingaskyldunni, er varpað yfir á makann. Ég spyr, herra forseti, er það réttlæti að aðrar reglur gildi um stuðning samfélagsins við þann sem missir vinnuna en þann sem missir starfsorkuna? Er það réttlæti? Auðvitað er það óréttlæti sem allir geta verið sammála um. Það er alveg ljóst. Lengi hefur verið vitað að þetta skerðingarákvæði sem hér er til umræðu er andstætt lögum, og hvorki Tryggingastofnun ríkisins né heilbrrn. hafa getað rökstutt þetta ákvæði eða þessa reglu með vísan til laga. Þann 13. apríl sl. sendi umboðsmaður Alþingis frá sér álit í tilefni af kvörtun Sjálfsbjargar, félags fatlaðra á Akureyri og nágrennis, frá 1. júní 1996. Þar er kvartað yfir skerðingarákvæðunum í 4. gr. reglugerðar frá 1995 um tekjutryggingu samkvæmt lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993. En félagið, Sjálfsbjörg, félag fatlaðra á Akureyri, telur þessa reglugerð ekki eiga sér stoð í lögum. Í tæp tvö ár hefur þessi kvörtun verið hjá umboðsmanni og nú er álitið komið upp á heilar 27 blaðsíður. Ekki gefst tími til þess að rekja álit umboðsmanns í stuttri umræðu á þinginu en í stuttu máli má segja að umboðsmaður Alþingis vefengir ekki þann skilning Sjálfsbjargar að í gildandi lögum skorti heimild til þeirrar reglugerðar sem um ræðir.  Í þessu áliti umboðsmanns Alþingis kemur fram að reglugerðarheimildina sé ekki lengur að finna í almannatryggingalögum. Það er ekki lengur stoð í lögum fyrir þessari skerðingarreglu sem er í framkvæmd í almannatryggingunum. Í raun má segja að þetta 27 síðna álit umboðsmanns Alþingis sé ákall til Alþingis um skýrari lagasetningu í þessu efni. Segja má að við, þingmennirnir sem leggja fram þessa brtt., séum í raun að verða við því ákalli úr því að yfirvöld heilbrigðismála hafa ekki séð sóma sinn í því. Þau hafa ekki séð sóma sinn í að koma með þessa breytingu þannig að ekki sé verið að brjóta mannréttindi á lífeyrisþegum eins og er miðað við þessa reglu eins og hún er í framkvæmd. Umboðsmaður segir í álitinu að lagaákvæði séu ekki nógu skýr, ekki nógu aðgengileg og endurtekur álit sitt frá 1988 --- en umboðsmaður var með álit um sama efni 1988 --- þar sem hann segir að ástæða væri til að taka þessar reglur til athugunar og taka á ný afstöðu til þess hvort þessar reglur eigi að haldast óbreyttar. Það er eðlilegt að umboðsmaður Alþingis komist að þessari niðurstöðu því hann hefur áður, fyrir tíu árum, beint því til Alþingis að skoða þessa framkvæmd á greiðslum almannatrygginga á tekjutryggingunni. Sú skerðingarregla sem er til umræðu vinnur gegn hjónaböndum öryrkja. Ofan á það að öryrkjar missa starfsgetuna er þeim nánast gert ómögulegt að njóta fjölskyldulífs. Ég tók eftir því í fréttatíma í gær að þá var verið að ræða við fulltrúa frá skrifstofu fjárhagsaðstoðar heimilanna þar sem verið var að ræða hvernig ýmsar reglur þar vinna gegn fjölskyldunni og hjónabandi. Þetta mál er ekki síður slæmt en það sem var til umræðu í fjölmiðlum í gærkvöldi. Margoft hefur verið bent á óréttlæti þessarar reglu. Búið er að benda á að þessar reglur brjóta gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga, en í þeim lögum segir að óheimilt sé að mismuna þegnum þjóðfélagsins og þetta er greinilega brot á þeirri reglu. Skerðingarreglan er einnig brot á 65. gr. stjórnarskrárinnar en hún segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda, m.a. án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti. Það er alveg greinilegt að það er brot á þeirri reglu því verið er að mismuna fólki. Það er verið að mismuna fólki eftir því hvort það er atvinnulaust eða heilsulaust, hvort það hafi starfsþrek eða ekki. Það er verið að mismuna fólki að öðru leyti og það er verið að brjóta 65. gr. stjórnarskrárinnar með þessari framkvæmd á skerðingarreglu tekjutryggingar eins og hún er framkvæmd í dag. Líka hefur verið bent á að þessar skerðingarreglur koma í veg fyrir að lífeyrisþegar geti uppfyllt ákvæði gildandi hjúskaparlaga um að hjón sjái fjölskyldu sinni sameiginlega farborða. Ef menn horfa á þær upplýsingar sem ég kom áðan með um það á hve háum upphæðum fjölskyldum lífeyrisþega er ætlað að framfleyta sér er það gjörsamlega ómögulegt, og þeir eru lentir í þeirri fátæktargildru, sem hefur margoft verið bent á hér á þingi, sem þessi skerðingarregla er. Öryrki í sambúð fær ekki meira en 43 þús. kr. á mánuði ef hann er með fullar bætur og að því tilskildu að maki hans fái ekki yfir 38 þús. kr. Um leið og makinn fer að fá yfir 38 þús. kr. í laun byrja þessar greiðslur til lífeyrisþegans að skerðast og skerðast um 45%. Þessu fólki er nánast gert útilokað að auka tekjur sínar, hvað þá að framfleyta sér. Ég benti á að athygli hefur verið vakin á því að lífeyrisþegum sé nánast gert ókleift að uppfylla ákvæði gildandi hjúskaparlaga vegna þessarar reglu og ég minni á að á síðustu prestastefnu var skorað á Alþingi að leiðrétta þetta ranglæti sem er vissulega alvarleg atlaga að hjónaböndum öryrkja. Líka má benda á að þessi skerðingarregla stangast á við mannréttindasáttmála Evrópu og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna sem við Íslendingar höfum skuldbundið okkur til að uppfylla. Við höfum gengist undir það í samfélagi þjóðanna að uppfylla þessa mannréttindasáttmála og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, og þarna erum við að brjóta þessa reglu, við erum ekki að standa við það sem við höfum skrifað undir. Síðast en ekki síst minni ég á að við erum aðilar að meginreglum Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra en þar segir að tryggja skuli öryrkjum að þeim sé ekki mismunað á möguleikum til hjónabands og fjölskyldulífs, auk þess sem aðildarríkin tryggi sérhverjum fötluðum einstaklingi félagslegt öryggi og fullnægjandi tekjutryggingu. Þetta er 8. reglan í meginreglum Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra. Herra forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Telur hæstv. heilbr.- og trmrh. að við séum að tryggja fötluðum einstaklingum fullnægjandi tekjutryggingu? Telur hann að þetta sé fullnægjandi tekjutrygging sem eru í mesta lagi 43 þús. kr., ef makinn fer ekki yfir 38 þús. kr. á mánuði? Hvað segja hv. þm. um þetta? Erum við að standa við þessa skuldbindingu okkar? Umboðsmaður málefna fatlaðra hjá Sameinuðu þjóðunum Bengt Lindqvist gagnrýndi íslensk stjórnvöld opinberlega í vetur fyrir það hvernig þessi skerðingarregla, skerðingarreglan á tekjutryggingunni takmarkar möguleika fatlaðra til hjónabands og fjölskyldulífs. Og núna síðast, 13. apríl sl. hefur umboðsmaður Alþingis kallað eftir skýrri lagasetningu um þetta efni í áliti sínu. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á því að hæstv. ráðherra hefur ekki brugðist við og komið með skýra lagasetningu? Er ekki orðið brýnt að leiðrétta þetta misrétti? Ég veit það persónulega að þessar reglur hafa sundrað fjölda fjölskyldna og þetta hefur valdið öryrkjum og ástvinum þeirra ómældri sorg. Þetta hefur gert það að verkum að fólk hefur neyðst til að skilja á pappírunum til að geta séð sér farborða, neyðst til að skilja á pappírunum, og síðan þegar út í það er komið hafa slíkir skilnaðir endað með raunverulegum skilnaði, sem er mjög sorglegt --- það er auðvitað alltaf sorglegt þegar slíkt gerist --- þegar í hlut eiga einstaklingar sem eiga erfitt með að sjá sér farborða, eru að einhverju leyti veikir eða fatlaðir eða þurfa á samfélagsaðstoðinni að halda. Við sem flytjum þessa brtt. teljum að Alþingi verði að taka af skarið og breyta þessum ómannúðlegu reglum þannig að öryrkjar fái búið við þau mannréttindi sem alþjóðlegir samningar og íslensk lög kveða á um. Ég benti á það áðan í máli mínu að í áliti umboðsmanns frá því fyrir tíu árum komu fram skilaboð frá umboðsmanni um að ráða þyrfti bót á þessari lagasetningu. Það hefur ekki verið gert. Það eru tíu ár síðan. Sams konar skilaboð koma aftur í áliti frá umboðsmanni um að okkur beri að taka á þessu máli. Alþingi þarf að gera það upp við sig hvort við eigum að búa við þessa skerðingarreglu eða ekki. Það verða auðvitað að koma mjög skýr skilaboð frá Alþingi um það hvernig við viljum hafa þessar reglur. Brtt. sú sem ég mæli hér fyrir og er á þskj. 1381 tekur af öll tvímæli um að tekjur maka skerði ekki lífeyrisgreiðslur. Og þá gilda um þetta mál sömu reglur og um atvinnuleysisbætur, lífeyrisgreiðslur og aðrar tryggingabætur þannig að einstaklingurinn eigi réttinn óháð tekjum maka. Herra forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. heilbr.- og trmrh. hvort hæstv. ráðherra treysti sér til þess að hafa skerðingarregluna svona áfram í lögum eins og hún er, eða í reglugerð? Því eins og margoft hefur komið fram er ekki lagastoð fyrir þeirri reglugerð sem er í framkvæmd. Ég tel mikilvægt að hæstv. ráðherra svari því hvort hún ætlar sér að hafa regluna óbreytta áfram, sérstaklega í ljósi þess hvaða afleiðingar hún hefur fyrir öryrkja, fyrir lífeyrisþega og fjölskyldur þeirra, í ljósi þeirra athugasemda sem komið hafa frá umboðsmanni fatlaðara hjá Sameinuðu þjóðunum og ég vitnaði í hér áðan, í ljósi álits umboðsmanns Alþingis í 27 síðna áliti frá 13. apríl sl. og í ljósi þess að samkvæmt öllum þeim lögum sem ég nefndi áðan í máli mínu er hér verið að brjóta lög og verið er að brjóta alþjóðlega samninga um mannréttindi sem við erum aðilar að. Ég óska eftir því, herra forseti, að hæstv. ráðherra svari þessum spurningum á eftir. Ég efast nú um að þessi umræða verði kláruð vegna þess að gera á fundarhlé klukkan fimm, en ég tel mjög mikilvægt að svör fáist við þessum spurningum mínum til hæstv. ráðherra. Því að það er allstór hópur sem býr við þessa ósanngjörnu reglu. Það er stór hópur fólks sem getur ekki verið samvistum við sína nánustu vegna þess að þeir geta ekki séð sér farborða ef þeir eru í sambúð og hafa því neyðst til þess að búa einir. Það kom bréf frá Sjálfsbjörg og Öryrkjabandalaginu og fulltrúar Öryrkjabandalagsins komu á fund heilbr.- og trn. ekki alls fyrir löngu og vöktu athygli á þessu máli, og heilbr.- og trn. ræddi þetta mál nokkuð á fundi sínum. Einn af gestunum var ung kona sem lýsti því fyrir okkur að hún gæti ekki hafið sambúð með kærasta sínum vegna þess að þá gæti hún ekki séð sér farborða. Hún neyddist til þess að búa ein. Því ef hún færi í sambúð væri hún algjörlega fjárhagslega háð þeim einstaklingi sem hún færi að búa með. Það er alveg greinilegt að ef sambýlismaðurinn fær yfir 38 þús. kr. skerðast bæturnar. Þetta er algjör fátæktargildra sem ekki er hægt að komast út úr nema þessum reglum verði breytt. Það verður að breyta þessum skerðingarreglum. Við erum að brjóta lög, við erum að brjóta samninga og sáttmála, við erum að  Hvers vegna er ekki hægt að taka á þessu máli?

Í góðærinu.

Í góðærinu, rétt, hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, í bullandi góðærinu þegar virðist vera hægt að nota peninga almennings í ýmislegt annað en kannski ætti, þar sem ýmislegt bruðl er á ferðinni, þá er hægt að brjóta á lífeyrisþegum á þennan hátt. Ég er nefnilega ekki viss um að það sé mikill kostnaðarauki fyrir ríkissjóð, herra forseti, að breyta þessari reglu, ég er ekki viss um það. Þegar maður hugsar um öll útgjöldin sem þessi regla hefur í för með sér þegar fólki er stíað í sundur og allar þær afleiðingar sem það getur leitt af sér, það getur verið kostnaðarsamt fyrir samfélagið. Það hefur verið farið fram á það í heilbr.- og trn. að reiknað verði út hversu mikið þetta muni kosta. Og það kom fram hjá fulltrúum Öryrkjabandalagsins sem komu á fund nefndarinnar að líklega yrðu það ekki aukin útgjöld fyrir ríkissjóð að leiðrétta þetta óréttlæti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur hæstv. ráðherra kannað það í kjölfar þessa álits umboðsmanns, í kjölfar þess að margsinnis hefur verið bent á hversu óréttlát þessi regla er og brot á öllum þessum lögum sem ég nefndi, stjórnarskránni, stjórnsýslulögum o.s.frv., hvort það er útgjaldaauki fyrir ríkissjóð að breyta þessum reglum? Hefur það verið skoðað í ráðuneytinu og í fjmrn.? Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það. Þá þarf auðvitað að taka inn í þá útreikninga öll möguleg önnur útgjöld sem hið opinbera verður fyrir vegna þess að þessi regla er við lýði. Því hún kallar á alls kyns útgjöld og vanlíðan víða í samfélaginu. Það væri fróðlegt, herra forseti, að fá upplýsingar um hvort þetta hafi verið kannað því að þetta er stórt réttlætismál og sanngirnismál að þessum reglum verði breytt. Ég er hér með alllangt bréf sem kjaramálanefnd Öryrkjabandalags Íslands sendi heilbr.- og trn. um þetta mál, sem auðvitað væri full ástæða til að rekja hér. En ég sé að því miður hef ég varla tíma til þess, a.m.k. áður en gert verður hlé á þingfundinum,  Ég spyr hæstv. ráðherra: Eru á döfinni einhverjar lagabreytingar frá ráðuneytinu um þetta mál og hefur verið rætt í ráðuneytinu um það hvernig eigi að bregðast við þessu áliti frá umboðsmanni, athugasemdum frá umboðsmanni Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra? Hefur þetta verið skoðað með tilliti til þeirra laga sem ég hef talið upp og tel að séu brotin á þeim hópi, sem á erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér, sem eru lífeyrisþegar og/eða öryrkjar sem búa með heilbrigðum einstaklingum eða vilja hefja sambúð með heilbrigðu fólki sem er í fullri vinnu? Ég tel mjög mikilvægt, herra forseti, að fá svör við öllum þessum spurningum mínum. Þar sem ég sé að þingflokksfundir eiga að vera hafnir mun ég síðar í umræðu um þetta mál kveðja mér hljóðs aftur og kalla eftir svörum frá hæstv. ráðherra um málið nema hæstv. ráðherra treysti sér til að svara öllum spurningum mínum í framhaldi af þessari ræðu minni.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér um frv. til laga sem varða verulegar réttarbætur fyrir fólk sem býr erlendis, Íslendinga sem búsettir eru erlendis og þurfa á læknisþjónustu að halda. Þeir hafa hingað til þurft að greiða fyrir hana. Við erum að afnema það með þessum lögum. Þetta eru réttarbætur fyrir nemendur sem eru í námi erlendis og þurfa að koma heim vegna veikinda eða vegna barnsfæðinga þannig að það er mjög mikilvægt að þetta frv. verði afgreitt á þessu þingi. Hv. þm. er hér með viðamikla brtt. sem ég hef lagt til umfjöllunar í Tryggingastofnun og álitsgerðar. Ef þessi brtt. yrði samþykkt svona, án þess að fjármagn kæmi með og við ætluðum að nota sömu fjárupphæð og við notum í dag, þá væri þessi hópur að tapa 50--60 millj. kr. Fleiri einstaklingar fengju meira ef þetta kæmi svona óbreytt og ekkert fjármagn með. Til þess að reikna nákvæmlega út hvað við erum að tala um, þá þurfa að koma fram nákvæmari útlistanir og það er mjög mikilvægt að það verði gert. Mér finnst ekki skynsamlegt að þessum réttarbótamálum sem hér eru til umfjöllunar verði frestað eða að flýta máli sem greinilega er ekki fullbúið. Menn fara eftir lögum sem samþykkt voru á Alþingi 1993. 

Herra forseti. Í máli mínu kom fram að ég er fullkomlega sátt við og sammála þessu frv. til laga sem hér er. Í nál. skrifa ég undir það án þess að vera með nokkurn fyrirvara. Þetta eru réttarbætur fyrir fólk sem býr erlendis. Það þarf líka réttarbætur fyrir fólk sem býr hér á landi. Brtt. sem við höfum lagt fram stuðlar að réttarbótum til fjölda fólks sem ekki getur séð sér farborða. Það er rangt hjá hæstv. ráðherra þegar hún segir að fólk muni fá minna. Það er alveg ljóst að þessi skerðingarregla gerir það að verkum að öryrkjar sem búa með heilbrigðum einstaklingi í fullri vinnu geta ekki séð sér farborða. Skerðingarreglan er slík. Þeir fá 43 þúsund kr. sem byrja að skerðast ef makinn fær 38 þúsund kr. á mánuði. Herra forseti. Við erum ekki að tala um framkvæmd á lögum frá 1993. Við erum að tala um framkvæmd á reglugerð sem á sér ekki stoð í þeim lögum. Þetta er reglugerð frá 1995 sem á sér ekki stoð í lögunum og er í framkvæmd. Þetta er rangt. Það er ekki verið að fara að þessum lögum. Skerðingarreglan sem er í framkvæmd á sér ekki stoð í þessum lögum. Þess vegna er ekki síður mikilvægt að við breytum þessari grein laganna en hinum sem við erum að breyta hér í þessu frv. Þær eru allar réttarbót, það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra. Ég tek undir hvert einasta orð um það og var sammála því í nefndinni að það ætti að breyta þessu. Ég þekki þetta og þessi framkvæmd á lögunum var meingölluð. Ég tek undir hvert einasta orð sem sagt er hérna um að það þurfi að breyta því. En það kemur ekki í veg fyrir það að við verðum að breyta greininni sem brtt. snýst um, um skerðingarreglurnar á tekjutryggingu öryrkja í hjónabandi eða sambúð.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að vera sammála því frv. sem hér liggur fyrir og fyrir að afgreiða það með okkur innan tíðar. Það er mjög mikilvægt og í því eru miklar réttarbætur fólgnar. Varðandi þetta lagaatriði sem hv. þm. hefur gert að umtalsefni þá byggir sú lagastoð á gagnkvæmri framfærsluskyldu hjóna sem er gamalgróin í okkar lögum. Ég get tekið undir það að í mörgum tilvikum er reglan ósanngjörn en í öðrum tilvikum, þar sem um háar tekjur maka er að ræða, tel ég þetta ekki eins ósanngjarnt. Þetta er því ekki jafneinfalt mál og hv. þm. ber hér á borð fyrir okkur.

Herra forseti. Ég er ekki sammála hæstv. ráðherra um að þetta sé í lagi hjá þeim sem eiga maka með háar tekjur. Það er alrangt. Það gerir það að verkum að einstaklingurinn fær ekki þá tryggingu sem hann hefur greitt fyrir með sköttunum sínum, eins og hann fær þegar hann er atvinnulaus. Það skiptir ekki nokkru máli hverjar tekjur maka eru ef maður er atvinnulaus, þá fær maður fullar atvinnuleysisbætur. Af hverju á öryrki, í hjónabandi með karli eða konu með háar tekjur, ekki að fá sínar bætur eins og atvinnuleysinginn? Ég er ekki sammála þessu. Ekki hafa komið nokkur svör, herra forseti, við þeim fjölmörgu spurningum sem ég hef varpað hér til hæstv. ráðherra um þetta alvarlega mál sem snýr að svona stórum hópi fólks. Varðandi það frv. sem hér er til umræðu þá verður þetta frv. vissulega að lögum í vor. Og ég ætla að vona, hæstv. forseti, að ráðherrann sjái til þess að brtt. verði líka að lögum þannig að réttindi þessa stóra hóps verði leiðrétt. Reglugerðin sem nú er í framkvæmd á sér ekki lagastoð. Það stenst ekki að vera með reglugerð í framkvæmd sem á enga stoð í lögum. Því verður auðvitað að breyta. Ég mun svo sannarlega styðja þetta frv. en ég skora á hæstv. ráðherra að ganga nú fram og viðurkenna óréttlætið sem er í framkvæmd þessarar reglugerðar og breyti lögunum í þá veru sem brtt. okkar fimmmenninganna gerir ráð fyrir.