Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er sent þessari hv. deild frá Ed. og fékk athugun þar í heilbr.- og félmn, sem fékk það til meðferðar. Nd. hefur einnig haft það til athugunar. Frv. er mjög sérfræðilegs efnis, og kynnti n. sér það eftir föngum og leggur til, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Frv. til l. um breytingar á l. um námslán og námsstyrki er þess efnis að auka þann hóp námsmanna, sem njóta fyrirgreiðslu hjá Lánasjóði íslenzkra námsmanna. Er bætt við þann hóp nemendum í kennaradeild stúdenta, framhaldsdeild og menntadeild Kennaraskóla Íslands og fyrsta hluta Tækniskóla Íslands. Stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna hafði áður um þetta frv. fjallað, og var samþ. efni þess. Menntmn. hefur athugað frv. og er sammála um efni þess, svo langt sem það nær. N. barst erindi frá Bændaskólanum á Hvanneyri varðandi framhaldsdeild þess skóla. Erindið var sent til umsagnar stjórnar Lánasjóðsins, sem átti að halda fund síðdegis í dag. En því miður var svo illa mætt á þeim fundi vegna anna, að hann gat ekki farið fram á eðlilegan hátt. En þeir stjórnarmenn, sem þar voru viðstaddir, sáu ekki ástæðu til að amast við þessu erindi frá Hvanneyri, þó þannig, að það næði aðeins til 3. árs framhaldsdeildarinnar. Nemendur, sem fara í framhaldsdeild Bændaskólans, eru ýmist stúdentar eða þeir hafa landspróf og hafa síðan lokið búnaðarskóla, sem tekur flesta tvo vetur, og nokkru aukanámi þar til viðbótar. Þetta er ekki sambærilegt við þá aðila, sem nú fá þessi réttindi, en ef 1. og 2. ár framhaldsdeildarinnar eru reiknuð með, hygg ég, að verði varla um það deilt. Með því að þessar upplýsingar hafa borizt síðdegis í dag og eftir að menntmn. hafði afgreitt málið, höfum við ekki gert till. um þetta efni og gerum ekki við 2. umr., höfðum gert okkur vonir um, að unnt yrði að taka afstöðu til þess við 3. umr. Í menntmn. kom fram till., sem hefur verið flutt á þskj. 184 af þremur þm. stjórnarandstöðunnar. Þar er tekið upp annað mál en felst í frv., en þó viðkomandi Lánasjóði íslenzkra námsmanna. Það er um vandamál, sem skapazt hafa fyrir námsmenn erlendis vegna gengislækkunarinnar. Stuðningsmenn ríkisstj. í n. sáu sér ekki fært að taka afstöðu með þessari till., þar sem ríkisstj. hefur tilkynnt sérstakar ráðstafanir og mikla hækkun á fjárveitingum og fjárútvegun til sjóðsins í tilefni af gengislækkuninni. N. mælir sem sagt með frv., eins og það liggur fyrir, og áskilur sér rétt, ef tækifæri gefst á síðara stigi, til að taka afstöðu til erindis Bændaskólans, en einstakir nm. áskilja sér einnig rétt til þess að flytja eða fylgja brtt.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. menntmn. tók fram, varð n. sammála um þetta frv., svo langt sem það nær, þ.e.a.s. nm. voru sammála því, að þeir aðilar, sem taldir eru upp í frv., skyldu fá jafnrétti við aðra til þess að njóta aðstoðar frá Lánasjóði íslenzkra námsmanna. Hins vegar erum við því aðeins að opna þarna nýjan rétt, að sjóðurinn sé þess megnugur að standa undir þeim rétti. Ef hann megnar það ekki, erum við í rauninni að gera bjarnargreiða, bæði þeim sem átt hafa aðild að þessum sjóði, og þeim sem verið er að bæta við. En eins og allir vita, er þessi sjóður engan veginn þess megnugur að veita þá aðstoð, sem nú þarf á að halda. Ástæðan er fyrst og fremst gengislækkanir þær, sem framkvæmdar hafa verið, tvær á einu ári. Þessar gengislækkanir hafa raskað högum íslenzkra námsmanna erlendis ákaflega mikið. Kostnaður þeirra af náminu erlendis hefur yfirleitt tvöfaldazt á einu ári. Hins vegar hafa námslán og námsstyrkir úr þessum sjóði aðeins hækkað þannig, að upphæðin er óbreytt í erlendum gjaldeyri. Meginhluti tilkostnaðarins hvílir enn sem fyrr á námsmönnum sjálfum og hann verða þeir að bera af eigin rammleik eða með aðstoð aðstandenda sinna eða á einhvern annan hátt. Þarna er um ákaflega stórfellda bagga að ræða.



Herra forseti. Mér eru mjög vel ljósir þeir miklu erfiðleikar, sem steðja að íslenzkum námsmönnum erlendis vegna síðustu gengisbreytingar íslenzku krónunnar. Fjvn. hefur þegar lagt til við Alþ., að ráðstöfunarfé Lánasjóðs íslenzkra námsmanna verði aukið um því sem næst 16 millj. kr. Ríkisstj. mun halda áfram athugunum á því, hvort og með hverjum hætti tiltækilegt er að auka þessa aðstoð við íslenzka námsmenn enn frekar, og ég segi nei.



Herra forseti. Samkv. 1. frá 1967 um skólakostnað var ætlunin að breyta greiðslu á ríkisframlögum til skólabygginga á þann veg, að í stað þess, að ríkið inni greiðslurnar af hendi á 5 árum, skuli það gerast á 2–3 árum. Þegar að því kemur, að þessi lög komi til framkvæmda, hefur komið í ljós í störfum fjvn., að miklir annmarkar eru á því að færa greiðslurnar alla leið úr 5 árum niður í 3 ár. Ef þriggja ára reglan ætti að gilda, mundu framlög til þeirra skóla, sem byrjað er á, þurfa að vera það mikið hærri, að vart mundi verða hægt að byrja á nýjum skólum. Af þessum sökum hefur þótt óhjákvæmilegt að leggja til við Alþ., að það samþykki, að á árinu 1967 skuli framlög til nýrra skólamannvirkja skiptast á fjögurra ára greiðslutímabil. Samkv. 1. gr. frv. er þetta bundið við árið 1967. Menntmn. hefur athugað þetta mál og ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. mælir með því, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. menntmn. hefur skýrt frá, varð ekki samstaða í menntmn. um afgreiðslu þessa frv. Við erum þrír, sem skipum minni hl. n., ásamt mér hv. 6. þm. Reykv. og hv. 9. þm. Reykv. Það er ekki langt síðan lög um skólakostnað voru sett. Það er eitthvað um 11/2 ár, og þau eru ekki komin til framkvæmda enn, en eiga nú að gera það að mér skilst eftir nokkra daga. En þá kemur hæstv. ríkisstj. með frv., sem breytir einu veigamiklu atriði í hinni fyrri skólakostnaðarlöggjöf, því atriði, að fjárveitingar ríkisins komi heldur með fyrri skipunum til framkvæmdanna en áður hafði verið. Ég man vel eftir því, þegar við sátum í því lengi að vinna að því frv. fyrir 11/2 ári, að okkur þótti þetta framför, að þá fengist framlag ríkissjóðs til skólabygginga á þremur árum í lengsta lagi frá því sem áður var, sem var reglan, 5 ár. Og ég held, að við höfum svona í hjarta okkar heldur lofsungið hæstv. ráðh. fyrir þá breytingu, sem hann beitti sér þá fyrir, að hraða þessum framlögum til skólanna. En við lofsyngjum ekki þetta frv. alveg eins, þar sem á að færa til baka, áður en lögin koma til framkvæmda, þessa reglu, að framlagið skuli greitt a.m.k. á þremur árum. Ég held, að ég muni það rétt, að hæstv. menntmrh. hafi orðað það eitthvað á þá leið við 1. umr. þessa máls, að þetta þætti heldur mikið stökk úr 5 ára reglunni niður í 3 ára regluna og þá hefði verið skynsamlegra að fara ekki nema hálfa leiðina og fara í fjögurra ára reglu. Ég veit ekki, hvort stökkið hefur verið ákaflega stórt þarna um árið, því að flestir, sem koma sér upp húskofum, reyna að koma þeim upp á dálítið skemmri tíma en 5 árum og þykir ekkert afrek yfirleitt. En þrátt fyrir það, hún var til bóta sú breyting, sem þá var gerð. En ég verð að harma það, að reglan skyldi ekki standa lengur en þetta og ekki einu sinni fram að þeim tíma, að hún kæmi til framkvæmda. Það sjá allir, að þessi breyting þýðir það, að framlög ríkisins minnka á næsta ári. Frv. gildir aðeins fyrir næsta ár. Þau eiga að minnka frá því, sem þau hefðu orðið að vera, ef fylgt hefði verið núgildandi lögum og minnka um'/a. Við skulum hugsa okkur, að heildarframlag ríkissjóðs til skólabygginga í landinu hefði átt að vera, svo að ég nefni dæmi, 48 millj. á næsta ári. Eftir þriggja ára reglunni, sem enn er í lögum, er svo allt í einu breytt í fjögurra ára reglu. Nú, þá þýðir það, að sú upphæð, 48 millj., hefði þá lækkað verulega eða um einar 12 millj., að ég ætla. 48 millj. eftir þriggja ára reglunni hefðu þá lækkað niður í 36 millj. við að taka upp fjögurra ára regluna. Þegar á það er litið, hversu ákaflega vantar skólahúsnæði í landinu, þá er þetta ekki viðunandi að mínum dómi. Það er kunnugt, að um allt land skortir meira og minna skólahúsnæði og skólaheimavistir og þess konar byggingar í sambandi við skólahald. Það er því fjarri öllu lagi að ætla svo að fara að draga úr því, áður en sjálf l. koma til framkvæmda. Það er sagt í grg. með þessu frv.: „Við meðferð fjárlagafrv. hefur komið í ljós, að það mundi valda óeðlilegri röskun að stytta greiðslutímabilið skyndilega úr 5 árum í 3.“ - Hvaða röskun veldur þetta? Það veldur engri annarri röskun en þeirri, að það verður að leggja heldur meira á næsta ári til skólanna en gert hefði verið. Hefðu engin lög verið sett fyrir 11/2 ári síðan, þá hefði reglan ekki verið tekin upp, þessi þriggja ára regla. Það er engin önnur röskun. Og ég geri fastlega ráð fyrir, að hæstv. ríkisstj. hafi reiknað með því þá, að þessi röskun yrði að verða. Það gat ekki komið neinum á óvart, ef átti að greiða til skólanna á þremur árum það, sem áður var gert á 5 árum, þá hlaut það að valda þeirri röskun. Þá er sagt í grg., að þetta snerti skóla, sem byrjað verður að byggja á næsta ári, það framlag lækki. Mér skilst, ef að 4 ára reglan á að koma til framkvæmda nú um áramót, raski hún líka fjárframlagi til þeirra skóla, sem byrjað er á, því að ef á að deila með 4 í staðinn fyrir 3 í upphæðina, hlýtur það líka að valda röskun hvað þá skóla snertir. Við, sem myndum minni hl. n., erum því andvígir því, að þetta frv. verði samþ., viljum ekki fallast á, að það séu nokkur rök fyrir því að fara að draga úr fjárveitingunni í þessu skyni á næsta ári, þar sem skorturinn á skólahúsnæði er svo sár, vil ég segja, eins og raun er á víða um landið. Hitt er öllum sjálfsagt ljóst, hvers vegna þetta frv. er flutt. Það er af því að 3. umr. fjárlaga er ekki um garð gengin og frv. er til þess að auðvelda hv. fjvn. að leggja til lægri upphæð í frv. til skólabygginga en hún hefði orðið að gera, ef l. væru óbreytt, eins og þau voru sett fyrir 11/2 ári. Það er ekkert annað. Ég sé því ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta sérstaklega meira en ég hef gert. Þetta liggur alveg ljóst fyrir, hvað hér er um að ræða, því að frv. er mjög einfalt í sniðum og öllum augljóst og þm. gera það sjálfsagt upp við sig við atkvgr., hvort þeir vilja minnka framlag ríkisins til skólabygginga á næsta ári frá því, sem gildandi lög segja til um. Það er ekki um neitt annað að ræða. Ég held, að ég hafi þá fært rök að því, að ástandið í byggingarmálum skólanna í landinu er ekki með þeim hætti, að það sé með góðu móti hægt að fallast á þessa breytingu.



Herra forseti. Hv. frsm. minni hl. sagði, að þetta frv. væri mjög einfalt í sniðum. Efni þess væri mjög einfalt. Þetta er rétt. En þetta var því miður það eina, bókstaflega það eina, sem rétt var í ræðu hans. Þótt frv. sé einfalt í sniðum, hefur honum samt tekizt að misskilja bókstaflega öll atriði frv. og það held ég, að sé alveg einsdæmi um ræðuflutning hér á hinu háa Alþ., og skal nú sýna fram á það, að þessi staðhæfing, þó að mjög óvenjuleg og undarleg sé, er rétt. Hv. þm. sagði, að ákvæði frv. hefðu áhrif á fjárveitingar til þeirra skóla, sem byrjað er á. Þetta er alrangt og það kemur greinilega fram í frv., ef hann vill lesa það aftur, að þetta er rétt, sem ég segi. Frv. hefur eingöngu áhrif á greiðsluskyldu ríkissjóðs gagnvart þeim skólum, sem byrjað verður á 1969. Þetta er fyrsta atriðið. Þá sagði hann, að samkv. frv. mundu framlög eiga að minnka til nýrra skóla frá því, sem ella hefði verið. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 12 millj. kr. fjárveitingu til nýrra skóla. Það er sama upphæð og var í frv. í fyrra. Samkv. brtt. meiri hl. fjvn. er gert ráð fyrir 33.1 millj. kr. fjárveitingu til nýrra skóla. Það liggur við, að það sé þreföldun á því fé, sem gert er ráð fyrir, að gangi til nýrra skóla á árinu 1969, miðað við tölur fjárlagafrv. Þetta hefði þm. átt að geta kynnt sér, ef hann hefði haft nokkurn áhuga á því að segja satt, þegar hann hélt þessa ræðu sína. Þá sagði hv. þm., að þetta mundi hafa þau áhrif, að færri skólar yrðu byggðir heldur en ella hefði átt sér stað, og þetta var þriðja aðalatriðið í hans ræðu. Þessu er í raun og veru svarað með því, sem ég sagði áðan. En þessu til viðbótar vildi ég geta þess, sem hv. þm. ætti að vera kunnugt, að afgreiðsla fjárlaga eða meðferð þeirra í fjvn. fer þannig fram, að rætt er um það, hvaða heildarfjárveiting skuli ganga til helztu liðanna. Það var um það rætt, hversu miklu væri hægt að ráðstafa af takmörkuðum tekjum ríkissjóðs til nýrra skólabygginga. Hitt er reikningsdæmi, hversu mikið þarf að ganga til gömlu skólabygginganna. Þar stendur ríkið auðvitað við sínar skuldbindingar, greiðir sinn kostnaðarhluta á 5 árum samkv. upphaflegum áætlunum og kostnaðarhækkanir, sem orðið hafa frá því, að þær voru gerðar, á þremur árum. Sá hluti fjárl., að því er skólabyggingarnar varðar, er reikningsdæmi og það reikningsdæmi er áreiðanlega rétt reiknað í því fjárlagafrv. eins og það liggur núna fyrir eftir 2. umr. Spurningin er um það, hversu miklu á að verja til nýrra skóla. Þegar ríkisstj. samdi fjárlagafrv. í haust, tók hún þá ákvörðun að hafa sömu tölu til nýrra skóla og var í fjárlagafrv. í fyrra, þ.e.a.s. 12 millj. kr., og ætlaði Alþ. að taka ákvörðun um það, hver endanleg tala skyldi verða. Og niðurstaða fjvn. varð sú - og fyrir það er ég henni mjög þakklátur, því að mér finnst n. hafa sýnt mikinn skilning á því, að stóraukið fé er nauðsynlegt til nýrra skólabygginga - n. ákvað, að hún skyldi fallast á, að notaðar yrðu 33.1 millj. kr. í nýjar skólabyggingar á árinu 1969. Ég skal ekki aðeins bera saman við tölu fjárlagafrv. eins og kom frá stjórninni í haust, sem var bara bráðabirgðatala, þinginu var síðan ætlað að fjalla um þetta. Stundum tala menn um það, að þingið hafi engin áhrif og því sé ekki ætlað nokkurt verk. Það er svo fjarri því, að það sé, að því er skólabyggingarnar varðar. Það er einmitt þingið, sem alltaf er látið taka endanlega ákvörðun um það, í hvað skuli lagt af nýjum skólum. Hitt er verkefni menntmrn. og þess starfsmanna að reikna út, hvað þurfi til þess að halda áfram gömlum skólum samkv. gildandi lögum. En þingið hefur alveg síðan ég kom í mitt núverandi starf alltaf ákveðið endanlega þá tölu, sem fara skyldi til nýrra skóla. Og nú er ákvörðun þingsins þessar 33.1 millj. kr. Ef við berum þetta saman við meðaltal þriggja síðustu ára við nýjar skólabyggingar, er það 16.7 millj. kr. Á árunum 1966, 1967 og 1968 voru að meðaltali veittar á hverju ári 16.7 millj. kr. til nýrra skóla og það er hærri tala en meðaltal þriggja eða tíu áranna á undan, að ég nú ekki tali um fjárveitingar til nýrra skóla á tímum stjórnar Hermanns Jónassonar, jafnvel þó að reiknað sé með breytingum á byggingarvísitölu og skal ég gjarnan upplýsa það, ef ég nenni að hrella hv. þm. meira heldur en orðið er með þessu.

Hver var menntmrh. þá?

Hann var sá sami, en fjmrh. var Eysteinn Jónsson og það gerði allan muninn. Sem sagt, fjárveitingar til nýrra skóla eru svo að segja nákvæmlega tvöfalt hærri 1969 en þær voru að meðaltali s.l. 3 ár. Og samt getur hv. þm. haldið ræðu í þá átt, að þetta frv., sem hér er um að ræða, þýði það, að það sé verið að draga úr fjárveitingum til nýrra skóla. Þegar mér var gert kunnugt um þessa niðurstöðu hv. fjvn., sem ég veit ekki betur en hún hafi verið sammála um, ég vona það a.m.k., því að ég get gjarnan unnt stjórnarandstöðunni þess að eiga þátt í þeim heiðri, sem þessi ákvörðun ber vott um. Svo illa er mér ekki við stjórnarandstöðuna, að hún megi ekki gjarnan njóta heiðurs af því að hafa tvöfaldað framlög til nýrra skólabygginga á árinu 1969 miðað við meðaltal þriggja s.l. ára. En þegar ég hafði séð þessa ákvörðun, kom til minna kasta sem embættismanns að hafa hönd í bagga um, hvernig þessu fé skyldi ráðstafað. Og þá komst ég að raun um það og mínir embættismenn og þeir trúnaðarmenn í n., sem sérstaklega um þetta fjalla, að ef þriggja ára reglan yrði látin gilda strax á árinu 1969, yrði byrjað á færri nýjum skólum en nákvæm athugun sýndi, að æskilegt væri. Þess vegna var um tvennt að ræða. Sumir sögðu: Við skulum láta nýju skólakostnaðarlögin gilda. Það er heilbrigður andi í þeim, miðað við það að ljúka byggingunum á skemmri tíma heldur en ella, en þá komast mjög fáir skólar að. Munurinn, þar sem um er að ræða að ráðstafa þessum 33.1 millj. kr. á næsta ári, er ákveðin tala, sem þingið hefur ákveðið af miklu veglyndi, að því er ég tel. Spurningin var eingöngu um það: Á að byggja marga skóla, mjög marga skóla? Á að byggja mjög fáa skóla - eða á að fara milliveg? Og reynslan sýndi, að það var hægt að ná, að ég held, samkomulagi. Mér kemur það alveg á óvart, ef ég stend í rangri trú um það. Það var hægt að ná samkomulagi í fjvn. hjá þeim mönnum, sem eitthvað fjalla um skólabyggingarnar, og hægt var að taka tillit til allra skynsamlegra og rökstuddra óska, ef þessi meðalvegur væri farinn að fara inn á fjögurra ára regluna. Hún þýðir þá það eitt, að það er byrjað á fleiri skólum á næsta ári en ef nýju skólakostnaðarlögin hefðu verið komin til framkvæmda á árinu 1969 strax. Þýðing frv. er m.ö.o. sú - og það er síðasta kórvillan, sem ég varð að leiðrétta hjá hv. þm. - þýðingin er sú, að það er byrjað á fleiri skólum en ella mundi hafa átt sér stað og ég hygg, að ég gæti auðveldlega sýnt fram á, ef ég nennti að standa í frekara stappi við hann, að nýr skólakostnaður mundi bitna á þeim skólaframkvæmdum, sem hann og hans flokksmenn hafa sérstakan áhuga á, þannig að breytingin er gerð til þess að koma í gang skólum úti á landi í dreifbýlinu, sem sérstök áherzla hefur verið lögð á að koma í gagnið. Og samt sem áður verður maður að hlusta á skæting hér frá fulltrúa Framsfl. út af þessu. Haldi hann áfram, getur vel verið, að ég endurskoði afstöðu mína við 3. umr. málsins. Það er gott nok, að fulltrúinn í fjvn. óski eftir því að fá fleiri skóla inn heldur en fjárveitingin annars rúmar, og svo verður maður að hlusta á fulltrúa sama flokks hér vera með skæting út af málinu byggðan á algerum misskilningi og algerri fáfræði á eðli málsins og efni málsins. Að síðustu vildi ég svo taka það fram eða benda á það, sem hann tók auðvitað ekki eftir, en meiri hl. n. auðvitað veit um, að það ákvæði nýju skólakostnaðarlaganna að taka á tillit til væntanlegrar hækkunar byggingarkostnaðar á næsta ári, sem er áætlaður 185%, það helzt. Og þetta var eitt af merkustu nýmælum nýju skólakostnaðarlaganna. Hingað til hefur það aldrei verið gert. Reglan, sem gilt hefur í áratugi hingað til, er sú, að miðað við upphaflegar kostnaðaráætlanir borga þær þann kostnað á 5 árum. Ef kostnaður hækkar á byggingartímanum, hvort sem hann er 3, 4 eða 5 ár, er viðbótin greidd á þremur árum, þannig að raunverulegur greiðslutími hefur verið 8 ár á hlutdeild ríkisins til skólabygginganna. Þessu var líka breytt með nýju skólakostnaðarlögunum, þannig að nú á árlega að taka tillit til þessarar hækkunar, sem verður á byggingarkostnaði vísitölu, og miða greiðslu ríkissjóðs við það. Þetta ákvæði helzt, þó að greiðslutímanum sé breytt á þessu eina ári úr 3 árum í 4 ár. Þetta munar mjög verulegum fjárhæðum. Sem sagt, það er tekið tillit til væntanlegrar 18.5% hækkunar á byggingarkostnaði nýrra skóla á árinu 1969, sem aldrei hefur verið gert áður. Það svo sem er eftir öðru, að þm. líklega hefur ekki vitað þetta, því að hann hefur kynnt sér málið svo illa, þó að hann eigi sæti í n. Þess vegna er rétt að upplýsa þetta til viðbótar.



Herra forseti. Ég held, að ég verði að byrja á að þakka hæstv. ráðh. fyrir lesturinn. Hann var alveg sérstakur. Ég veit ekki, vegna hvers hann er svona óskaplega viðkvæmur fyrir þessu máli. Það er eins og þetta sé einhver heilög belja, sem ekki má anda á. Ég átta mig ekki á þessu. Hann hafði sitthvað að segja: Ég hefði ekki hugmynd um, hvað stæði í frv., þekkti ekkert inn á þetta og vissi yfirleitt ekki nokkurn hlut, hvað gerðist í fjvn. Ég skal með ánægju játa það, að ég veit ekkert, hvað er að gerast núna í fjvn., því að það er ekki komin fram ein einasta till. um skólamál frá fjvn. Það er ekki von, að ég viti það. Hann segir, að þetta sé svoleiðis hreinasti misskilningur, að þetta sé nokkur samdráttur á framlögum ríkisins til skólanna á næsta ári. Það er nú eitthvað annað. Ég held, að hann hafi sagt, að nú ætti að leggja til nýrra skólabygginga 33.1 millj. á móti 12 millj., sem hefði verið að meðaltali á þremur s.l. árum.

Nei, 16.7.

Einhvers staðar var hann með 12.

12 var í frv.

Það hefur þá ekki verið burðugt þetta frv. Það getur vel verið, að frv. hafi verið svona úr garði gert, ég skal ekki rengja það. En hver fór með stjórnina á öllu saman undanfarin 3 ár? Ef það hefur verið eitthvað heldur lítið og núna eigi að verða meira, þá má segja, að það séu framfarir, en frá litlu og hann meira að segja vitnaði í ríkisstj. Hermanns Jónassonar, hvað þetta væri margfalt meira núna. Sami menntmrh. í báðum stjórnunum! Ég kann ekki við þetta, að núv. hæstv. menntmrh. sé að lítilsvirða alltaf þennan fyrrv. menntmrh. í ríkisstj. Hermanns Jónassonar. Mér er vel við báða! Út af þessum 33 millj., sem nú eigi að verja til skólabygginga á næsta ári, sem mér er ekki kunnugt um og ég geti ekki ráð fyrir, að þm. sé neitt kunnugt um, því að það er enginn stafur um það kominn hingað fram eða hingað í d., vil ég spyrja: Til hvers er frv. þá flutt? Til hvers þarf hæstv. ráðh. nú að fara að deila með 4 í staðinn fyrir 3 áður? Er þá ekki frv. gersamlega út í loftið, ef það á að fara að veita svona miklu meira núna? - Hann segir, að það sé verið að ráðgera það í fjvn. að veita svona miklu meira til skóla en hefur verið. Samt þarf hann að fara að deila með 4 í staðinn fyrir 3. Ég verð að segja honum alveg eins og er, þetta skil ég ekki. Ef á að fara að auka fjárveitingarnar eins og hann segir, þá er líklega óhætt að deila með 3 en ekki 4. Það er nefnilega ómögulegt að finna botn í þetta. Ég skal viðurkenna það, að hæstv. ráðh. hefur betri aðstöðu til þess að dæma um þetta hvað deilinguna snertir, þar sem hann hefur allar till. í fjvn. fyrir framan sig og veit, hvað þar á að gerast. En það vitum við ekki, hinir. Og hann segir, að það muni verða samkomulag í fjvn. um þá upphæð, sem veitt verði til skóla. Þetta getur vel verið alveg hárrétt hjá honum. Ég veit ekkert um það. En til hvers frv. er, veit ég ekki, fyrst svona er. Ég hélt í minni einfeldni, að það væri verið að draga úr heildarframlögum ríkissjóðs á næsta ári með því að deila með 4 í staðinn fyrir 3. Ég fæ alltaf út lægri tölu, þegar ég deili með 4 en með 3, hvað sem hæstv. ráðh. fær. Og ef hann er að auka framlögin í heild til skólabygginga í landinu núna eins og hann segir: Ég ætla að tvöfalda þau - eða eitthvað þess háttar, jafnvel þrefalda miðað við þriggja ára meðaltal og margfalda það frá því, þegar hann var ráðh. hér fyrir 10 árum. Hvers vegna er hann þá að deila með 4? Það veit ég ekki. Það fer að verða flókið málið hvað snertir útskýringar á þessu frv., fyrst svona er. Ég held, að hann hafi komizt að þeirri niðurstöðu, eftir því sem mér skildist, að ég væri með þessu og við, sem höfum þessa afstöðu til frv., værum að koma í veg fyrir, að það yrði byrjað á fleiri skólum. Ég held meira að segja, að hann hafi sagt það eitthvað á þann hátt, að þar sem við viljum fá heldur meira framlag á næsta ári en gert er ráð fyrir með þessu frv., þá viljum við koma í veg fyrir, að byrjað verði á fleiri skólum. Nú er það ekki aðalatriðið í skólabyggingum að byrja á mörgum skólum, heldur er það aðalatriðið að koma skólunum upp. Það er ekki ákaflega mikið fengið með því að byrja t.d. á 20 skólum og láta það taka 20 ár. Ég held, að það sé miklu betra að byrja á einum skóla og ljúka honum á árinu. Þá nefndi hann eitt, sem aldrei var minnzt á í hv. menntmn. og ég veit eiginlega ekki, hvað kemur þessu máli við, þ.e. að núna eigi að taka tillit til þeirrar hækkunar á byggingarkostnaði, sem muni verða 181/2%. Það er merkilegur hlutur. Datt ráðamönnum kannske í hug að taka ekkert tillit til þess eða hvað? Hann sagði, að á undanförnum árum hefði það alls ekki verið gert. Það er hann, sem hefur ráðið ferðinni, en ekkert tekið tillit til þessa á undanförnum árum. Ég hélt, að þetta hefði alltaf verið gert og mér finnst það engar fréttir, þó að það sé gert núna. En það breytir ekki nokkrum hlut, hvort það á að deila með 3 eða 4. Ég vil ekki vera að teygja þessar umr., en ég vil helzt spyrja hæstv. ráðh., sem alltaf er liðlegur og greiður í svörum, að mér finnst - a.m.k., þegar ég hef spurt hann að einhverju, þá hef ég alltaf fengið svar - spyrja hann að því, hver er meiningin með frv., þar sem á að deila nú með 4 í staðinn fyrir 3? Það er það eina, sem ég þarf að fá að vita núna, það er þetta. Og hann verður að útskýra það ákaflega rækilega, af því að ég er svo lengi að skilja það miðað við ræðuna hans áðan. Ég geri ekki aðrar kröfur en þetta: Yrði þá framlag ríkissjóðs á næsta ári nákvæmlega jafnhátt, þótt það væri deilt með 3? Þetta er ósköp einföld spurning og vona ég, að ég fái svar.



Herra forseti. Hv. þm. var nú svo hógvær og elskulegur í seinni ræðu sinni, að það liggur við, að ég sjái eftir því að hafa verið svona hastur við hann í fyrri ræðu minni. Og ég skal sitja alveg á strák mínum í þessari ræðu og svara honum eins og ég hef áður gert, eins og hann hefur sagt, að ef hann hefur spurt skynsamlegra spurninga, þá hef ég alltaf reynt að svara þeim af réttlæti eða á réttan hátt og af skynsemi. En sannleikurinn var sá, að í fyrri ræðu sinni fannst mér hann spyrja og staðhæfa svo óskynsamlega, að ég gat ekki á mér setið að svara honum heldur höstuglega. En nú spurði hann alveg beinnar spurningar í lok ræðu sinnar: Yrði framlag ríkisins til nýrra skóla alveg það sama, þó að ákveðið yrði að deila með þremur á næsta ári, en ekki fjórum? Og svarið er: Já. Styttra og lagbetra getur það, held ég, ekki verið. Fjvn. er búin að ákveða þá tölu, sem á að ganga til nýrra skóla á næsta ári og sú tala er 33.1 millj. kr., og mér kemur það mjög á óvart, ef hann veit ekki, hvað gerist í fjvn. um jafnmikilvæg atriði og þessi. Þá er fornvini mínum, formanni þingflokks Framsfl. brugðið, Eysteini Jónssyni, ef hann lætur slík mál fá endalok, raunveruleg endalok í fjvn., án þess að skýra sínum þingflokki frá jafnstórkostlega mikilvægri ákvörðun og þessari. Einn flokksbróðir hv. þm. hefur, átt sæti í undirnefnd sem um málið hefur fjallað, jafnduglegur og merkur þm. og Halldór E. Sigurðsson. Hann veit nákvæmlega, hvað hér hefur verið á ferðinni. Ég skil bara ekkert í þessu, ef það er orðið eitthvert leyndarmál í Framsfl., eitthvert pukurmál, hvernig umr. í fjvn. lýkur um jafnstórkostlega mikilvægan hlut og fjárveitingar til nýrra skóla, ekki hvað sízt þegar um er að ræða jafnstórkostlega breytingu og hér á sér stað frá því, sem var í fjárlagafrv. og frá því, sem verið hefur á undanförnum árum, stórkostlega breytingu til hækkunar. Og það þykir kannske ekkert fréttnæmt í Framsfl., þó að meiri hl. Alþ. ákveði það að tvöfalda framlög til nýrra skólabygginga frá því, sem verið hefur s.l. þrjú ár. Kannske það þyki engar fréttir. Nei, ég á bara eftir að vekja athygli á því, herra forseti.

Er málið búið í fjvn.?

Málið er afgreitt í fjvn., en það var ákveðið þar að geyma þessar till. til 3. umr. og ég veit ekki, hvort allt er búið fyrir 3. umr., en skólamálin eru búin fyrir mörgum dögum.  Annars sagði hv. þm. oftar en einu sinni í ræðu sinni: Þetta skil ég ekki, mér er ekki ljóst, hvað er á ferðinni, og þar fram eftir götunum, og ég bara endurtek þetta sem hans orð. Hann skilur auðsjáanlega alls ekki, hvað hér er á ferðinni, og við því get ég bara ekki gert. Ég er búinn að reyna að skýra þetta einu sinni í stuttri ræðu og ég er viss um, að allir aðrir þm. eða a.m.k. næstum allir aðrir þm., a.m.k. allir þm. utan hans flokks áreiðanlega hreint - ég skal ekki taka ábyrgð á öllum þm. Framsfl. í þessu efni - en þeir hafa áreiðanlega skilið þetta, hvað hér er um að ræða. Þeir hafa skilið. hvers vegna nú er lagt til að deila með 4 í staðinn fyrir það að deila með 3. Það er gert til þess að koma fleiri nýjum skólum að á árinu 1969 en ella hefði orðið, fyrir þessar 33.1 millj. kr. Þetta læt ég nægja til þess að upplýsa málið. Ef hv. þm. vill fá enn frekari upplýsingar, hafi hann ekki skilið þetta enn, þá skal ég fúslega ræða við hann einslega til þess að reyna að koma honum í skilning um, hvað hér er á ferðinni.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér inn í þessar sérkennilegu umræður, sem fram hafa farið að undanförnu, ég vil aðeins gera grein fyrir afstöðu minni til þessa frv. Ég held, að það sé algerlega augljóst, hvað í frv. felst. Í því felst það, að þær fjárveitingar, sem hæstv. ríkisstj. ætlar sér að verja til nýrra skóla á næsta ári, nægja ekki til þess að veita fé til þeirra skóla, sem nauðsynlegir eru, ef fylgt væri ákvæðum þeim, sem voru í skólakostnaðarlögunum. Hæstv. ráðh. lét mikið af því, að þessi upphæð væri fjarskalega há, 33 millj. rúmar, sagði hann. Sízt get ég kallað það háa upphæð á fjárl., sem nema í allt yfir 7 milljörðum kr. Enda þótt þessi upphæð sé hærri en verið hefur, er hún augljóslega allt of lág, og mér finnst það ákaflega undarlegt hjá hæstv. menntmrh., að þegar hann sem fulltrúi menntamála á Íslandi ætti að ýta á samstarfsmenn sína um auknar fjárveitingar til þeirra verkefna, kemur hann hér aftur og aftur upp í ræðustól fullur af sjálfumgleði og reynir að afsaka hluti, sem ekki er hægt að afsaka. Hæstv. ráðh. talaði um nýja skóla, sem nauðsynlegt væri að hefja framkvæmdir við á næsta ári. Og hæstv. ráðh. hefði auðvitað átt að leggja áherzlu á það að fá þá fjármuni, sem dygðu til þess, að hægt væri að hefjast handa við alla þessa skóla, án þess að hverfa frá löggjöfinni um skólakostnað. En þetta er ekki hægt. Þær 33 millj., sem um er að ræða, nægja ekki til þess, að hægt sé að leggja fé til allra þeirra skóla, sem nauðsynlegir eru, og þess vegna er þetta frv. flutt um að lækka hlutinn til hvers skóla úr 1/3 niður í 1/4. Þarna er um að ræða skerðingu frá raunverulegum þörfum og hæstv. ráðh. ætti að líta á þarfirnar, þegar hann er að mæla fyrir slíkum málum hér á þingi. Þetta hefur oft komið fyrir áður hjá hæstv. ráðh. í vetur, þegar minnzt hefur verið á menningarmál, að hann hefur verið í stöðugri varnarstöðu og raunar í sjálfhólsstöðu. Þetta er sjúkdómur, sem vill leggjast á ráðh., þegar þeir eru búnir að vera nokkuð lengi í störfum, að þeir fyllast af ánægju með sjálfa sig og gerast næsta áhugalitlir um nýjar framkvæmdir. Ég hef þá afstöðu, að átt hefði að halda við ákvæði skólakostnaðarlaganna og það hefði þurft að hafa fjárveitinguna það ríflega, að hún nægði til þess á næsta ári að leggja í þá nýja skóla, sem nauðsynlegir eru. Þetta er í fáum orðum sagt afstaða mín til þessa frv. Þetta er frv., sem á að réttlæta skerðingu á þeim áformum, sem menn höfðu í huga, þegar skólakostnaðarlögin voru samþykkt, og ég er á móti því, að sá samdráttur sé framkvæmdur. Ástandið í skólamálum er þannig, að það er ekki rétt að ráðast í slíkan niðurskurð. En fyrst ég stend hér og tala um skóla, þætti mér vænt um, ef hæstv. ráðh. vildi svara fsp. um skóla af öðru tagi en hér er um að ræða. Ég minntist á það hér við 2. umr. fjárl., að vandamál Kennaraskólans væru orðin ákaflega alvarleg. Helmingi þess skóla komið upp 1962 og síðan hefur ekki verið haldið áfram byggingarframkvæmdum þar. Í þessum helmingi skólans áttu samkv. áætlunum arkitekta að vera um 150 nemendur. Fullgerður átti skólinn að rúma 250–300 nemendur. En í þessu húsnæði, sem ætlað er 150 nemendum, eru nú um 1000 nemendur, yfir 800 kennaraefni og yfir 100 börn, sem eru þar við æfingakennslu. Þrengslin eru orðin svo mikil, að það er ekki hægt að halda uppi neinu eðlilegu skólastarfi og hefur þó skólinn leigt sér húsnæði utan veggja þessa nýja skóla. Skólastjórinn hefur skýrt frá því í viðtali, að það þurfi 100 millj. kr. til þess að fullgera þennan skóla. Það er þrisvar sinnum hærri upphæð en sú tala, sem hæstv. ráðh. var að hæla sér af hér áðan. Mér er kunnugt um það, að skólastjórinn fór fram á það að fá fjárveitingu á fjárl., sem næmi 6 millj. kr. Við 2. umr. fjárl. sáust þess engin merki, að ætlunin væri að verða við þessari ósk skólastjórans. Ég bar þá fram till. um fjárveitingu, sem nam aðeins 5 millj. kr., vegna þess að ég vildi ekki ganga fram af hæstv. ráðh. eða fjvn. Ég dró þó till. til baka til 3. umr. og ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hvort ekki megi vænta þess, að við 3. umr. verði gert ráð fyrir einhverjum fjárframlögum, til þess að hægt verði að undirbúa frekari byggingarframkvæmdir við Kennaraskólann?



Herra forseti. Það er sá munur á því að eiga orðastað við hv. síðasta ræðumann og ýmsa framsóknarmenn, sem hér láta mikið til sín heyra, að hann skilur ræðu annarra manna og hann veit sjálfur, hvað hann er að segja. Og þetta er út af fyrir sig mjög mikils virði. Hv. þm. sagði í upphafi ræðu sinnar, að það væri hans stefna, að það ætti að halda ákvæðum skólakostnaðarlaganna og hafa fjárveitingar í væntanlegum fjárlögum þeim mun hærri. Í þessu er auðvitað fullt samræmi. Í þessu er heil hugsun, og það ber út af fyrir sig að virða. En staðreynd málsins er sú, að ekki hefur orðið samkomulag um hærri fjárveitingu til nýrra skóla á næsta ári en 33.1 millj. kr. Og hvernig svo sem verður um tillöguflutning um það mál við 3. umr. málsins, - ég get búizt við honum í framhaldi af þessum umr., - þá veit ég ekki betur en almenn samstaða hafi orðið um það hjá þeim mönnum í fjvn., sem um málið fjölluðu, að þetta væri vel viðunandi lausn á málinu, enda stórkostleg aukning á fé frá því, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum. Svo mikil aukning, að ég sá ástæðu til þess áðan tvívegis að þakka fyrir skilning hv. fjvn. á þörfunum fyrir nýjar skólabyggingar, sem vissulega eru mjög miklar, sem vissulega eru stórfenglegar. En hins vegar verða a.m.k. stjórnarstuðningsmenn að gera sér grein fyrir því, að því eru takmörk sett, hversu hægt er að auka fjárveitingar til einstakra flokka framkvæmda, þótt nauðsynlegar séu. Mér kemur ekki til hugar að ætlast til þess, að stjórnarandstæðingar sýni yfirleitt sama skilning á því, eins og stjórnarsinnar verða að gera. Þess vegna er ég í sjálfu sér ekkert hissa á því, þó að hv. 6. þm. Reykv. hafi þá skoðun, sem hann hefur. Ég hef ekkert við það að athuga í sjálfu sér. Mér er engin launung á því, að ég persónulega hefði kosið, að þessi fjárveiting hefði orðið enn hærri. En ég beygi mig fúslega fyrir þeim rökum, sem fjvn. og fjármálastjórnin færir fyrir því, að eins og á stendur, sé ekki hægt að fá meira fé til þessara framkvæmda en þessar upphæðir, og ég vek athygli á því, að ég held, að enginn einstakur málaflokkur við afgreiðslu fjárlaga hafi fengið jafn jákvæða afgreiðslu og einmitt skólamálin, bókstaflega enginn flokkur við afgreiðslu fjárlaga hafi fengið eins jákvæða afgreiðslu og skólamálin. Þetta sýnir skilning þess þingmeirihluta, sem ber fjármálaábyrgð í landinu, á því, að hér sé um sérstaka þörf að ræða, sem reynt er að taka tillit til eftir fremsta megni. Einhvers staðar verður hámarkið að vera, og það verður 33.1 millj. kr. nú í ár, og mér eru það vonbrigði, ef það er talið mér til sjálfhælni, þó að ég víki að þessu. Ég hef ekki vikið að þessu að fyrra bragði. Ég hef ekkert tilefni gefið til þess, að ég fengi tækifæri að koma hér í pontuna og segja frá þessu. Ég hefði steinþagnað um þetta, ef hv. þm. Sigurvin Einarsson hefði ekki haldið hér jafnfurðulega ræðu og hann hélt. Ég vil láta þetta koma fram með eðlilegum hætti við 3. umr. fjárl. og ekki vera að eigna mér þetta frekar en nokkrum öðrum. Meira að segja, og það vona ég, að geti talizt nokkur rök gegn því, að hér sé um einhverja sjálfhælni hjá mér að ræða, tók ég það sérstaklega fram í fyrri ræðu minni, að ég vildi eigna stjórnarandstöðunni fyllilega sinn þátt í þeim góða skilningi, sem afgreiðsla skólamálanna hefur fengið eða væntanlega fær við þessa fjárlagaafgreiðslu. Um Kennaraskólann er það að segja, að ég viðurkenni það fúslega, að hann á við mikla húsnæðiserfiðleika að etja. Þeir eiga rót sína að rekja til þess, að vöxtur Kennaraskólans, eftir að ný löggjöf um hann var sett 1963, hefur verið með fádæmum. Engum manni, bókstaflega engum manni, datt þá í hug, að sú löggjöf mundi leiða til þeirrar byltingar í aðsókn að Kennaraskólanum og aðsókn að kennaramenntun yfir höfuð að tala, sem raun hefur á orðið. Mér er engin launung á því, að það er mjög líklegt, að áætlanir um byggingarframkvæmdir hefðu orðið allt öðruvísi á sínum tíma, ef okkur hefði rennt grun í það, að sú nýskipan, sem gerð var með nýju kennaraskólalöggjöfinni, mundi leiða til jafnstórkostlegrar aðsóknar að skólanum eins og raun hefur borið vitni um. Mér er nær að halda, þó að ég muni ekki tölurnar nákvæmlega, að nemendafjöldi skólans núna sé eitthvað átt- eða nífaldur við það, sem var, áður en nýju kennaraskólalögin tóku gildi. Ég þekki ekkert dæmi um vöxt nokkurs skóla á Íslandi jafnöran og átt hefur sér stað í Kennaraskólanum. Það má hver, sem vill, lá menntmrn. eða fræðsluyfirvöldum það að hafa ekki séð þessa geysilega öru þróun fyrir. Hitt er aftur á móti ekki rétt hjá hv. þm., að ekkert hafi verið gert í byggingarmálum Kennaraskólans, síðan þessi nýja löggjöf var sett. Það er verið að byggja æfingaskóla fyrir Kennaraskólann, sem væntanlega kemur í gagnið á næsta hausti og mun leysa að nokkrum hluta, - ég vil ekki segja meira heldur en ég tel vera rétt, - sem mun leysa vandamál Kennaraskólans að nokkrum hluta. Ástæða þess, að ekki hefur verið talið hægt að gera enn meira en þetta í byggingarmálum Kennaraskólans, er það, að fyrir nokkrum árum voru gerðar framtíðaráætlanir í byggingarmálum menntaskólanna, byggingaráætlanir, sem ég legg megináherzlu á, að verði staðið við. En þær eru svo fjárfrekar, að ekki hefur þótt fært að gera nýja framtíðarbyggingaráætlun fyrir Kennaraskólann, fyrr en séð er fyrir endann á a.m.k. sumum af þeim byggingum, sem nú eru á döfinni fyrir menntaskólastigið. En það eru byggingarnar á Laugarvatni. Það stendur til að tvöfalda Laugarvatnsmenntaskólann að húsnæði á þremur árum, og það er verið að byggja nýjan menntaskóla á Akureyri, sem er stærri en gamli skólinn, og þeirri byggingu á að ljúka á 2–3 árum. Og þetta kom í framhaldi af því, að byggður var nýr menntaskóli í Reykjavík, sem er stærri en gamli skólinn. Og enn fremur er verið með í byggingu langstærsta menntaskóla á Íslandi, sem er Hamrahlíðarskólinn. Þetta eru svo stórkostlegar framkvæmdir á menntaskólasviðinu, að því miður hefur ekki þótt fært enn sem komið er að bæta byggingaráætlun fyrir Kennaraskólann inn í þessa menntaskólaáætlun, því að Kennaraskólinn er núna orðinn að raunverulegum menntaskóla. Ástæðan til þess, að svo mikið hefur þurft að gera á skömmum tíma í menntaskólamálum á undanförnum árum, er sú, að um áratugaskeið voru byggingarmál menntaskólanna algerlega vanrækt, um áratuga skeið. Það voru hér allan áratuginn 1950–1960 deilur um það, hvar nýr menntaskóli í Reykjavík skyldi rísa. Það var ákveðinn einn staðurinn, hætt við hann, annar staðurinn, hætt við hann og þriðji staðurinn, hætt við hann. Og þetta gerði það að verkum, að alger stöðnun var í byggingarmálum Menntaskólans næstum um 15 ára skeið, raunar allar götur frá því í stríðinu, að þáverandi rektor Menntaskólans átti sæti hér á hinu háa Alþ. og hreyfði málinu, kom því nokkuð áleiðis hér, en það strandaði síðan allt saman á pexi og ómerkilegum deilum um staðsetningu skólans, þannig að í raun og veru var það mál á döfinni í 15 ár, án þess að nokkuð væri að gert. Þegar ég kom að þessum málum, voru menntaskólamálin í fullkomnu óefni, svo miklu óefni, að vandamálið virtist næstum því óleysanlegt. Og ég segi ekki, að það sé mitt verk, því fer víðs fjarri, en þó má segja, að já, ég biðst enn undan því, að það sé um nokkra sjálfhælni að ræða hjá mér í þeim efnum, en ég kemst ekki hjá því að skýra frá staðreyndum í þessu, fyrst vakið er máls á þessu, - að á undanförnum árum hefur sem betur fer verið gert stórkostlegt átak í byggingarmálum menntaskólanna, þó að enn sjái ekki fyrir endann á því, og fyrst og fremst við Hamrahlíðarskólann, sem er með byggingarframkvæmdir upp á 100 millj. kr. Og þess er að vænta, að því verki verði lokið eftir gerðum áætlunum. En mín von er sú, að þegar byggingarframkvæmdum á Laugarvatni og byggingarframkvæmdum á Akureyri er lokið, verði hægt að hefjast handa af fullum krafti við það að ljúka Kennaraskólanum og sjá honum fyrir nauðsynlegu húsnæði. Ég held, að það sé rétt, að það komi fram í þessu sambandi, fyrst verið er að ræða þessi mál. Ég hef ekki skýrt frá því opinberlega áður, að forráðamenn Kennaraskólans eru þeirrar skoðunar og hafa gert um það tillögu, að takmarkaður verði aðgangur að Kennaraskólanum, ekki fyrst og fremst af húsnæðisástæðum, heldur vegna þess, að þeir telja aðsókn að Kennaraskólanum of mikla. Þessu hef ég neitað, neitaði því á s.l. hausti, og verði ég í minni stöðu áfram, mun ég enn neita því. Það vil ég, að komi algerlega skýrt fram, að húsnæðisvandræði Kennaraskólans, sem vissulega eru mikil núna, mikil og alvarleg, munu ekki verða látin verða til þess, að þeir fái ekki inngöngu í Kennaraskólann, sem þangað óska að komast inn, meðan ég sit í embætti. Ef ekki reynist hægt að kenna þeim nemendum, sem þangað vilja koma, í gömlu byggingunni og æfingaskólanum og gamla skólanum, sem enn er í notkun, og smávegis leiguhúsnæði öðru, þá verður tekið annað leiguhúsnæði til bráðabirgða, til þess að allir geti fengið að komast í Kennaraskólann, sem þangað eiga rétt á að koma eftir þeim reglum, sem nú um það gilda. Ég vil, að enginn misskilningur geti komizt að um þetta. Að allra síðustu vildi ég svo segja, að auðvitað er skortur á skólahúsnæði hér á Íslandi. Það er öllum mönnum ljóst, mér eins og öllum öðrum hv. þm. og eins og öllum öðrum skólamönnum. En það vildi ég láta verða mín síðustu orð að benda á, að það er ekkert einsdæmi um Ísland. Á árunum og áratugunum eftir seinni heimsstyrjöldina hefur gengið slík menntunaralda yfir allar vestrænar og austrænar þjóðir - eða allar þjóðir í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku a.m.k. að þörf hefur verið á stórauknu skólahúsnæði, meiri þörf en víðast hvar hefur verið hægt að fullnægja. Þetta á jafnvel við um langríkasta ríki veraldar, Bandaríkin. Þar er verulegur skortur á skólahúsnæði, ekki væntanlega vegna þess, að Bandaríkin séu ekki nógu rík til þess að sinna því, heldur vegna þess sama og hér, að það er alltaf deila um það, í hvað skuli nota auknar þjóðartekjur, í hvað skuli nota aukin ríkisútgjöld, og þar hefur ekki niðurstaðan orðið sú að nota bókstaflega allan tekjuauka til að fullnægja allri eftirspurninni eftir skólahúsnæði, heldur hefur þar orðið að fara, eins og alls staðar annars staðar, bil beggja, þó að þeir hafi gert mjög mikið í þessum efnum. Þetta á líka við um öll Norðurlöndin, jafnvel Svíþjóð, sem er langríkust Norðurlandanna. Og í sumum Norðurlandanna er skortur á skólahúsnæði svo mikill, að það er takmarkaður aðgangur að fjölmörgum skólum, bæði háskólum og óæðri skólum. Hér á landi er ekki takmarkaður aðgangur að neinum skóla og verður ekki, meðan ég sit í mínu embætti. Það hafa komið tillögur um það alltaf öðru hverju. Það eru líka tillögur um það uppi núna í Háskólanum um eina deildina þar, læknadeildina, að takmarka aðgang að henni. Það voru uppi tillögur um það á s.l. hausti, og þær eru boðaðar enn. Þær verða ekki samþykktar, meðan ég sit í embætti. Þau mál verður að leysa öðruvísi en með því að loka aðgangi að einstökum deildum í Háskólanum eða einstökum skólum. Sá misskilningur, sem stundum bólar á í þessu efni, er það, að það sé skortur á skólahúsnæði, sem valdi því, að ekki hafi allir nemendur fengið aðgang að heimavistarskólum. Það er rétt og það er síður en svo einsdæmi, jafnvel í hinum allra ríkustu löndum, að það þurfi að takmarka aðgang að heimavistarskólum. M.ö.o., ríkið getur ekki séð öllum, sem óska eftir því, fyrir fæði og húsnæði í sambandi við þeirra skólavist og það er fullkomin ósanngirni og beinlínis rangt að taka það sem berandi vott um það, að skortur á skólahúsnæði hamli því, að menn geti fengið nauðsynlega menntun. En þeir, sem eiga rétt á að komast í háskóla, hafa allir fengið setu í háskóla. Þeir, sem eiga rétt á því að komast í menntaskóla, hafa allir, bókstaflega allir, fengið sæti í menntaskóla. Um skyldunámsskólana tala ég auðvitað ekki, það er sjálfsagður hlutur. Það er rétt að geta þess líka, að víða í sveitum er skólaskyldu ekki fullnægt. Þeir menn, sem taka það sem dæmi um það, að ríkið vanræki að sjá fyrir lögboðinni skyldu, hafa algerlega rangt fyrir sér. Menntmrn. hefur óskað eftir því við öll skólahéruð á landinu, við öll sveitarfélög á landinu, að þau kæmu sem fyrst upp lögboðinni skyldufræðslu. Þetta var gert fyrir 2–3 árum. Þá sendi menntmrn. dreifibréf til allra skólahéraða á landinu með ósk um þetta, vegna þess að það hafði komið fram hér á Alþ., að jafnvel ýmsir alþm. héldu það, að ríkisvaldið bæri ábyrgð á því, að skólaskyldu í ýmsum sveitarfélögum væri ekki fullnægt. Það er alger misskilningur. Það er á valdi sveitarfélaganna. Það var hafin hér upp fyrir nokkrum árum heilmikil ádeila á mig eða ríkisstj. fyrir það, að hún bæri ábyrgð á því, að skólaskylda væri ekki framkvæmd í ýmsum skólahéruðum. Ég svaraði því með því að hefja skipulega herferð á öll sveitarfélög í landinu um það að koma sem allra fyrst á lögboðinni skólaskyldu og hét framlögum ríkisins til greiðslu reksturskostnaðar við það að halda skólaskyldunni uppi. Og það hefur borið stórkostlegan árangur á undanförnum 2–3 árum og er að gera það enn í dag. Síðast í morgun lá fyrir mér bréf frá einu skólahéraði, sem var að lengja sína skólaskyldu og fullnægja ákvæðum fræðslulaga, sem að vísu eru ekki fyrirmæli, heldur heimild til undanþágu um að lengja skólaskylduna upp í það, sem tilskilið er með lögum. Það stendur því ekki á ríkisvaldinu í þessum efnum. Ég er með þessu síður en svo að deila á sveitarfélögin fyrir að vera ekki búin að koma þessum hlutum enn þá í fullkomið lag, þó að ákvæðin um 8 ára skólaskyldu hafi verið í gildi síðan 1946. Ég veit, að það er erfitt, það er mjög erfitt og það er mjög dýrt að halda uppi lögboðinni skólaskyldu í strjálbýlinu. En ríkið er fúst til samvinnu við öll þau sveitarfélög, sem þess óska og treysta sér til þess að koma á lögboðinni skólaskyldu, og fyrir þeim liggja skýlausar yfirlýsingar, skuldbindingar af hálfu ríkisstj. um það að taka þátt í lögboðnum rekstrarkostnaði við slíkt skólahald. Og enn fremur vildi ég segja, hvað sem menn annars segja, þótt menn auðvitað óski eftir enn þá meiri fjárveitingu til nýrra skóla heldur en nú er ráðgert, þá vildi ég segja, að á seinni árum hefur af hálfu ríkisvaldsins verið stóraukinn skilningur á því, hversu nauðsynlegt er að leggja áherzlu á nýjar skólabyggingar, bæði í kaupstöðum og til sveita.



Herra forseti. Ég hafði í sannleika sagt ekki ætlað mér að taka þátt í þessum umr. og skal játa, að ég hlustaði ekki á þær nema miðlungi vel lengi framan af. En það, sem veldur því, að mér finnst rétt að leggja hér orð í belg, er sá tónn, sem mér finnst, að hafi einkennt ræðuhöld hæstv. menntmrh. og það yfirlæti, sem yfirleitt hefur skinið út úr öllum orðum hans um það, hve mikið hafi verið gert í skólabyggingum á undanförnum árum og hve ágætt ástandið hljóti þess vegna að vera í skólamálunum. Ég held, að ef menn líta á þessi mál af fullkominni sanngirni, geti menn ekki verið neitt stoltir af því eða neitt hrifnir af því, hvernig ástandið er nú í skólabyggingamálunum hjá okkur. Ég held, að hin óleystu verkefni á því sviði séu víða svo mikil og aðkallandi, að við getum síður en svo verið stoltir yfir því ástandi. Hæstv. ráðh. talaði um það sem einhvern stóran atburð, að það mundi verða gert ráð fyrir því í næstu fjárlögum að leggja 33 millj. kr. af mörkum til nýrra skólabygginga. Hann talaði um þetta eins og þetta væru einhver stór og mikil tíðindi. En við verðum að gera okkur grein fyrir því, að fjárlög eru sennilega nú komin upp í 8 milljarða eða jafnvel rösklega það. Og þegar við athugum, hvernig ástatt er í skólamálunum, getum við ekki talið það neitt stóran atburð eða neitt mikið framlag, þó að það séu veittar 33 millj. kr. til þessara framkvæmda. Það birtist í blaði Alþfl. á Akureyri á s.l. sumri yfirlit yfir þá skóla, sem vantaði á Norðausturlandi. Og það var langur og óglæsilegur listi. En þannig er ástandið víða í byggðarlögunum úti um landið og ástandið er það sama hér í fjölbýlinu, að það er stórkostlegur skortur á skólahúsnæði. Hæstv. ráðh. vék að því í lok ræðu sinnar, að það væri fyrst og fremst sveitarfélögunum eða sýslufélögunum að kenna, að ekki hefði verið betur leyst úr skólamálunum úti um land en gert hefur verið. Heldur hann, að það verði sveitarfélögunum eða sýslufélögunum einhver hvatning til að gera meira í þessum efnum, ef sú breyting verður samþykkt á skólakostnaðarlögunum, sem hér liggur fyrir, að ríkið greiði framlagið til þeirra á 4 árum í staðinn fyrir 3? Að sjálfsögðu verður þetta til þess, eins og getu sveitarfélaganna og sýslufélaganna er háttað, að draga úr því, að þau treysti sér til þess að ráðast í nýjar framkvæmdir. Það er rétt hjá ráðh., að það hefur sitthvað verið gert í skólabyggingarmálunum á undanförnum árum. En það er ekki neitt einsdæmi hjá okkur, vegna þess, eins og hann minntist á í öðru sambandi, að á síðasta áratug hefur gengið yfir heiminn eins konar bylting í þessum efnum og það var óhjákvæmilegt, að hún næði að einhverju leyti til okkar eins og annarra. En ég vil alveg hiklaust halda því fram, að við höfum hvergi nærri gert nógu mikið til að fylgjast með þróuninni eins og annars staðar hefur orðið í þessum efnum. Og við höfum frekar verið að dragast aftur úr síðasta áratuginn heldur en við höfum verið að vinna á í samanburði við aðra. Svo stórfelldar hafa framfarirnar orðið í þessum málum þar, þó að ráðh. geti bent á það, að framlög til þessara mála hafi kannske eitthvað aukizt og kannske margfaldazt á undanförnum árum, þá þori ég að fullyrða það, þó að ég hafi ekki beinlínis tölur um það hér við hendina nú, að sú margföldun hefur ekki orðið eins mikil hjá okkur og flestum öðrum þjóðum á þessum tíma, því að á síðasta áratug hefur orðið alveg stórfelld bylting í þessu bæði vegna þess, að fólki hefur fjölgað og svo vegna þess, að menntunarkröfurnar hafa aukizt stórkostlega. Hinn nýi tími krefst þess, að menn fái miklu meiri menntun á ýmsum sviðum heldur en áður og þess vegna hefur það verið óhjákvæmilegt að byggja nýja skóla til þess að fullnægja þessari þörf. Og það er víst, að hér hafa ekki orðið eins stórar framfarir í þessum efnum og víðast hvar annars staðar, þrátt fyrir það, að við á undanförnum árum höfum haft meiri möguleika en nokkru sinni áður til þess að gera vel í þessum efnum, vegna þess að fjárhagsástand þjóðarinnar hefur verið það hagstætt. En það ástand, sem blasir við okkur núna í skólamálum, er í stuttu máli það, að það er víða mjög mikil þörf á nýjum barnaskólum bæði úti um land og eins hér í fjölbýlinu. Stórlega skortir á, að það sé hægt að fullnægja húsnæði fyrir barnaskólafræðsluna á þann hátt, sem æskilegt væri, m.a. í okkar kjördæmi er í mörgum bæjarhverfum stórkostlega mikil vöntun á skólahúsnæði fyrir barnaskólana og gagnfræðaskólana. Það má minna á það í þessu sambandi, að fyrir nokkrum árum siðan voru samþykkt hér mjög merkileg lög um nýja iðnfræðslu. Og það er sjálfsagt eitt af mikilvægustu málum í okkar þjóðfélagi, að iðnfræðslan sé stórkostlega aukin frá því, sem nú er. En ég held, að það sé alveg rétt frá sagt, að það sé sama og ekkert gert af opinberri hálfu, enn sem komið er, af hálfu menntmrh. til þess að framkvæma þessa löggjöf. Þó er hér mjög stórfelld þörf fyrir skjótar athafnir. Við erum að tala um það, Íslendingar, að verða mikil iðnaðarþjóð og þurfum að vera það. Það er verið að tala um það, að við þurfum að auka okkar útflutning og annað þess háttar á iðnaðarvörum. En ég er hræddur um, að okkur miði miklu seinna í þeim efnum en skyldi, ef ekki verður hafður meiri hraði á því að auka iðnfræðsluna heldur en gert hefur verið á undanförnum árum þrátt fyrir þau ágætu lög, sem um það mál voru sett fyrir nokkrum árum síðan. Það er rétt, að það hefur nokkuð verið unnið að menntaskólabyggingum á undanförnum árum, en þó er skorturinn á húsnæði fyrir menntaskóla mjög stórfelldur og tilfinnanlegur í dag og virðist vera, að það sé um allt of takmarkaðar fjárveitingar að ræða til þeirra framkvæmda á næstu árum miðað við það, sem nú er ætlað. Ég held þess vegna, að dæmið standi þannig þrátt fyrir allt gort og sjálfshól ráðh., að þó að eitthvað hafi verið byggt af skólahúsnæði í landinu á undanförnum árum, stöndum við nú tiltölulega verr í þeim efnum, þ.e. skorturinn er meiri heldur en var fyrir áratug síðan, vegna þess hve gífurlegar breytingarnar hafa orðið í þessum efnum. Fólkinu hefur fjölgað og menntunarkröfurnar eru orðnar miklu meiri hér en þær voru fyrir 10 árum síðan, eins og víðast hvar annars staðar. Það eru afleiðingar af þeirri þróun, sem nú hefur orðið í heiminum á þessum tíma. Og það er mjög hörmuleg staðreynd, vil ég segja, að eftir mesta góðæri, sem hefur gengið yfir þetta land, skuli okkur ekki hafa tekizt að halda í horfinu í þessum efnum, því að til þess að við getum staðizt þá samkeppni við aðrar þjóðir, sem við eigum fyrir höndum, skiptir ekkert meira máli heldur en það, að fræðslumálin hjá okkur séu í hinu fullkomnasta lagi. Það er svo kapítuli út af fyrir sig, sem er ekki síður alvarlegur og sem ég tel, að sé einhver mesta og stórfelldasta vanræksla, sem hefur átt sér stað í þjóðfélaginu á undanförnum árum, að það hefur nær ekkert verið hafizt handa um það að endurskoða skólakerfið og gera þær breytingar, sem eru nauðsynlegar á því miðað við þær breyttu kröfur, sem nú eru gerðar um uppeldi og menntun. Þar hefur hæstv. ráðh. og hans flokkur eða hans stuðningsflokkar svo að segja algerlega haldið að sér höndum. Mér finnst rétt að viðurkenna það, að einn hópur manna, sem hefur stutt ríkisstj., ungir sjálfstæðismenn, hafa sýnt lofsverðan áhuga fyrir ýmsum framförum og breytingum á því sviði og sýnt menntamálunum athyglisverða rækt, en mér virðist, að það hafi verið mjög lítið tillit tekið til þess, sem þeir hafa haft fram að færa í þessum efnum. En hvað sem verður um það frv., sem hér liggur fyrir, þá held ég, að það hljóti að liggja í augum uppi og ég trúi ekki öðru en jafnglöggur maður og ráðh. skilji það ákaflega vel, að það verður til þess að draga úr framtaki sveitarfélaga og sýslufélaga, sem þurfa að ráðast í nýjar skólabyggingar, að nú á að borga tillag ríkisins á fjórum árum í stað þriggja. Og það er ekki neitt stórfellt átak í þessum efnum, þó að af 8 milljörðum kr., sem ríkið kemur til með að hafa handa á milli á næsta ári, fari 35 millj. til nýrra skólabygginga. Það verður ekki gert neitt stórátak fyrir þá upphæð eins og kaupmætti íslenzkrar krónu er nú komið. Og ég held, að ráðh., ef hann beitir sinni skynsemi og íhugar málin á þessum grundvelli, geti hann ekki verið neitt stoltur af því eða hrifinn af því, að það skuli ekki vera veitt hærri upphæð til þessara framkvæmda heldur en sú, sem hér um ræðir. Og það má líka athuga málin frá því sjónarmiði, að atvinnuhorfur í landinu eru nú þannig, að það ætti frekar að auka opinberar framkvæmdir að ráði heldur en halda í horfinu eða draga úr þeim. Það er orðin regla hjá mörgum þjóðum, að þegar illa gengur hjá atvinnuvegunum og dregur úr atvinnustarfsemi hjá einstaklingunum, sé það einmitt rétti tíminn fyrir ríkisvaldið að grípa inn í og auka sínar framkvæmdir og tryggja þannig aukna atvinnu. Og það eru áreiðanlega fáar framkvæmdir, sem væri réttara að framkvæma frá þessu sjónarmiði, heldur en auknar skólabyggingar. Þess vegna er það, vil ég segja, að það er óheillaskref að leggja dauða hönd á framtak sveitar- og bæjarfélaga eins og raunverulega er gert með þessu frv. með því að dreifa greiðslunni á ríkisframlaginu yfir lengri tíma heldur en gert er ráð fyrir í núgildandi lögum. Og ég verð að segja það, að ég er undrandi yfir því, að hæstv. menntmrh. skuli ekki hafa meiri stórhug í þessum efnum heldur en þann, sem birtist í þessu frv., sem er augljóslega skref aftur á bak. Ég held, að það stafi m.a. af því, að hann er búinn að vera lengi í þessu embætti, og þegar menn eru búnir að vera mjög lengi í embættum, verður oft niðurstaðan sú, að menn fara að þreytast, og menn fara að telja það ágætt, sem er, una því vel, og það þurfi ekki neitt meira að gera heldur en gert hefur verið á undanförnum árum, og ef eitthvað örlítið meira sé gert, sé það mjög gott. Mér finnst, að í sjálfshóli ráðh., í öllum málflutningi hans, komi þessi ellimerki mjög greinilega fram. En skólamálin eru tvímælalaust í því ástandi hjá okkur, að ef við ætlum að halda í horfinu til jafns við aðrar þjóðir, þurfum við að gera miklu betur í þeim efnum heldur en hefur verið gert á undanförnum árum og þá þurfum við alveg sérstaklega að fara að hefjast handa um það að koma fram endurbótum á skólakerfinu, sem er í dag jafnúrelt og það er á mörgum sviðum. Það er mjög hörmulegt til þess að vita, að hjá hæstv. ríkisstj. sjást ákaflega fá lífsmerki á þessu sviði. Ég held, að það væri ástæða til þess fyrir Alþ. að taka skólamálin alveg sérstaklega til meðferðar og sérstakrar umr., fullkomnari heldur en þeirrar, sem hægt er að gera undir þeim kringumstæðum, sem nú eru, þegar verið er að fresta þingi rétt fyrir jólin. Það er tvímælalaust það ástand að skapast í þessum efnum, vegna þess að ekki hefur nægilega verið gert á undanförnum árum, að hér er þörf fyrir mjög stórt, nýtt og stórfellt átak. Og við megum ekki festast í því fari, sem við höfum verið í í þessum málum um skeið. Ég vil í tilefni af því, sem hæstv. ráðh. sagði um það, sem hefði verið fyrirhugað um framlag til nýrra skólabygginga, láta koma fram þá áskorun mína til hans og þeirra, sem um þessi mál fjalla, að fjárveitingin til nýrra skóla verði ekki skorin eins við nögl eins og hann var að boða, að til þessara framkvæmda yrðu ekki veittar nema 33 millj. á næsta ári. Það hrekkur skammt til að bæta úr þeirri miklu þörf, sem hér er fyrir hendi, og það samrýmist ekki heldur þeirri stefnu, sem við þurfum að fylgja á næsta ári, að við eigum að auka verklegar framkvæmdir ríkisins til þess að sporna gegn atvinnuleysi og alveg sérstaklega með því að auka framlagið til skólabygginga verulega frá því, sem nú er. Og frá mínum sjónarhóli eru það engin rök í þessu máli, þó að framlagið til nýrra skóla kunni að vera tvöfalt hærra eða þrefalt hærra heldur en það hefur verið þrjú síðustu árin. Það sýnir ekkert annað heldur en það, að þetta framlag hefur verið allt of lágt á undanförnum árum, og þess vegna ekki á neinn hátt rétt að miða við það. Það er ákaflega einkennilegt af hæstv. ráðh. að vera að miða við það, sem hefur verið sérstaklega lítið gert eða illa gert, eins og hefur átt sér stað í sambandi við nýjar skólabyggingar á undanförnum árum. Við eigum að setja markið miklu hærra heldur en það. En ég vil svo að síðustu segja það, ég vil alveg beina sérstaklega máli mínu til þeirra manna, sem eru staðsettir í þeim héruðum úti um landið, þar sem vantar nýja barnaskóla og gagnfræðaskóla, því að þar er ástandið jafnvel enn þá verra heldur en er þó í höfuðstaðnum, hvort þeir treysti sér virkilega til þess að vera með því frv., sem gerir ráð fyrir því, að greiðslu á ríkisframlaginu til skólabygginga verði dreift yfir miklu lengri tíma heldur en áður, því að það hlýtur óhjákvæmilega að hafa það í för með sér, að héruðin geta miklu síður ráðizt í nýjar framkvæmdir heldur en ella. Með þessu frv. er í reynd verið að leggja dauða hönd á framtak héraðanna í kennslumálum og vinna gegn því, að þau geti hafizt handa í þessum efnum eins og þau vildu. Ef væri tekin upp sú stefna, sem yrði til þess að hvetja héruðin til aukinna aðgerða í þessum efnum, ættum við að stytta greiðslutímann en ekki lengja. Og ef fara má eftir því, sem hæstv. menntmrh. sagði hér áðan, að það væri tregða hjá héruðunum til þess að hefjast handa í þessum efnum, ættum við að sjálfsögðu miklu frekar að rétta þeim örvandi hönd með því að stytta greiðslutímann, en ekki lengja hann eins og hér er gert ráð fyrir. Ég vil þess vegna vænta þess, að það verði niðurstaðan af þessum umr., að hæstv. menntmrh. og þeir flokkar, sem að honum standa, íhugi þetta mál að nýju og láti það verða til þess, að ekki verði lagt neitt ofurkapp á það að hraða afgreiðslu málsins núna fyrir jólafríið, lofa frv. að liggja hér óafgreiddu í þinginu fram á framhaldsþingið og sjá til, þegar menn fá tíma til að hugsa um jólin og hugsa meira í ró og næði heldur en þessa daga, sem eftir eru fram að jólum, hvort það verði ekki til þess, að það fáist fram skynsamlegri stefna í þessum málum eða jafnvel verði niðurstaðan sú, að við stefnum frekar að því að stytta greiðslutímann heldur en að lengja hann.



Herra forseti. Ég skal reyna að lengja ekki þessar umr. úr hófi fram, enda eru þær satt að segja ekki svo innihaldsríkar af hálfu ræðumanna, að sérstök ástæða sé til þess að lengja þær verulega. En nokkur atriði voru þó í ræðu hv. síðasta þm., sem ég tel mér ómögulegt annað en að leiðrétta. Ég hef fullan skilning á því sjónarmiði stjórnarandstöðu, að aldrei sé nógu fé veitt til nokkurra þarfa og alveg sérstakan skilning hef ég á því, að þeir telji ekki nógu fé veitt til skólamála og annarra menningarmála. Það er ekkert við þetta sjónarmið að athuga í raun og veru. Það eina, sem ég vildi þá gjarnan bæta við eða óska eftir í því sambandi, að ef gerðar eru tillögur eða settar fram hugmyndir um tugmilljóna aukningu til þarfa eins og skólabygginga, þá sé líka bent á það, hvernig afla ætti fé til þess arna. Fyrir því fer nú afskaplega lítið af hálfu þeirra manna, sem sérstakan áhuga hafa á því að auka fé t.d. til skólabygginga. En þetta er í mínum augum alls engin hneykslunarhella. Þetta gerist hér á Alþingi Íslendinga og hefur gerzt í áratugi allar götur síðan Alþ. var endurreist, að þeir, sem eru í stjórnarandstöðu, vilja fá meira fé til allra mögulegra þarfa og ég mundi segja, þeim mun minna óskynsamlegt er talið, sem þeir nefna skynsamlegri þarfir og ég er nú einu sinni á þeirri skoðun, að það sé varla hægt að nefna skynsamlegri þarfir í þessu þjóðfélagi en skólamálin og menningarmálin yfir höfuð að tala, svo að ég hneykslast ekkert á hv. þm. fyrir að halda ræðu um þetta. Ég vildi gjarnan, að hann hjálpaði okkur líka til þess að benda á skynsamlegar fjáröflunarleiðir til að fullnægja því og þá er ég fullkomlega til viðtals um það fyrir mitt leyti. Ég stend alls ekki upp til þess að svara almennum áróðri um þetta. Hann er aldagamall hér á Íslandi, og hann er uppistaða í málflutningi stjórnarandstöðu í öllum lýðræðisríkjum. Við þetta er ekkert að athuga í sjálfu sér. Ég vek bara athygli á því, að þetta get ég allt saman fúslega fyrirgefið og það er ekki neinn ásteytingarsteinn af minni hálfu. En þegar að því kemur beinlínis að rangflytja mál og afflytja mál, fara með villandi staðhæfingar, jafnvel rangar, það þykir mér aftur á móti verra og því finnst mér ástæða til þess að andmæla. T.d. þegar hv. þm. heldur því fram, að það sé skref aftur á bak, sem nú sé að gerast varðandi byggingu nýrra skóla á næsta ári, þá er þetta röng staðhæfing. Það er stórt spor fram á við. Það getur vel verið, að honum finnist sporið hafa mátt vera enn þá stærra. Það má honum gjarnan sýnast. því skal ég ekki andmæla, og það hneykslar mig ekki nokkurn skapaðan hlut, þó að hann vilji það. En það hneykslar mig, ef hann heldur því fram í hverri ræðunni á fætur annarri og hverri greininni á fætur annarri, að þegar ákveðið hefur verið að hafa fé til nýrra skólabygginga á næsta ári 33.1 millj., þegar það hefur verið 16.7 millj. að meðaltali 3 s.l. ár, sé um spor aftur á bak að ræða. Þetta er það, sem menn almennt kalla ranga staðhæfingu. Og auk þess talar hv. þm. þannig, að það gat skilizt - ég vil ekki segja, að hann hafi farið með svo alvarlega blekkingu - það gat skilizt, að þetta væri allt það fé, sem yfirleitt færi í allar nýjar skólabyggingar, kannske bara skólabyggingar yfir höfuð að tala. Sannleikurinn er sá, að það verður byrjað að byggja skóla á næsta ári fyrir mun meira fé en þetta, því að ýmsir skólar hafa fengið fjárveitingu á undanförnum árum, sem ekki hafa byrjað framkvæmdir, fyrst og fremst af því, að það hefur ekki verið til fé heima fyrir til þess að byggja þá fyrir. Þessir skólar munu líka fara í gang á næsta ári. Ef við tökum fjárveitingar í skóla, sem raunverulega verður byrjað á framkvæmdum við á næsta ári, þá er það mun meira fé, - að ég nú ekki tali um, ef við tökum það fé, sem veitt er í allar skólabyggingar, þá er það margfalt meira. Ég man ekki töluna, en hún er hátt á annað hundrað millj. kr., mjög hátt á annað hundrað millj. kr., sem varið verður til skólabygginga á árinu 1969. Þetta vildi ég bara segja til þess að fyrirbyggja allan misskilning. Þá er það önnur staðhæfing, sem er algerlega röng líka og ég tel alveg nauðsynlegt að leiðrétta. Hann telur skortinn á skólahúsnæði eða skólaaðstöðu vera mun meiri en hann var fyrir áratug. Þetta er algerlega rangt, og það væri ekki nokkur vandi fyrir mig við annað tækifæri að sýna fram á það, að þetta er rangt. Sem betur fer hefur aðstaðan stórkostlega batnað, þó að ég hefði ekkert við það að athuga, að hann segði, að hún ætti að batna enn þá meira. Það getur hann sagt. En hitt getur hann ekki sagt, að hún hafi ekki batnað, því að það er rangt. Þá sagði hann enn fremur og það er það þriðja, sem er algerlega rangt hjá honum, að ekkert hafi verið gert undanfarið af því að endurskoða skólakerfið. Ég segi bara, guð almáttugur, hvernig getur maður, sem setið hefur á Alþ. í mörg ár, sagt annað eins og þetta? Því að ég veit ekki betur en hann hafi tekið þátt í því, síðan hann kom á þing, að fjalla um endurskoðun á allri sérskólalöggjöfinni íslenzku, nema menntaskólalöggjöfinni. Það hafa verið sett ný lög um hvern einasta sérskóla á landinu nema menntaskólana. Og það hefur líka verið mín meining að setja löggjöf um menntaskólana. Ég skipaði nefnd fyrir einum þremur árum. Sú nefnd lauk störfum fyrir mánuði og nú liggur til athugunar hjá menntmrn. og hjá ríkisstj. frv. þeirrar nefndar. Það hefur verið mjög ákveðinn vilji minn að leggja þetta frv. fyrir þetta þing. Og ef það tekst að koma því fyrir þetta þing og þingið afgreiðir það, hefur öll sérskólalöggjöf íslenzk verið endurskoðuð á undanförnum árum. Eina löggjöfin, sem hefur ekki verið endurskoðuð, er grundvallarlöggjöfin sjálf um fræðsluskylduna og framkvæmd hennar. Ástæðan til þess er sú, eins og ég hef margsagt frá opinberlega áður, að í stjórn Hermanns Jónassonar skipaði ég nefnd til þess að endurskoða þessa löggjöf eða gera till. um endurskoðun löggjafarinnar. Fulltrúi Framsfl. átti sæti í henni ásamt fulltrúa kennarasamtaka og embættismanna, og nefndin varð á einu máli að einum manni undanskildum, fulltrúa Sambands íslenzkra sveitarfélaga, um það, að ekki væri þörf á grundvallarbreytingum á þessari löggjöf, vegna þess að hún væri rammalöggjöf og hægt væri að gera þær breytingar á framkvæmd skólakerfisins, sem æskilegar væru taldar. Og á undanförnum árum hafa stórfelldar breytingar verið gerðar á framkvæmd skólakerfisins bæði að því er snertir námsefni og að því er snertir kennsluaðferðir og próf. Ef við berum saman námsefni, kennsluaðferðir og próf, t.d. fyrir 10 árum og í dag, þá er um stórkostlegar breytingar á öllum sviðum að ræða. 1961 var gefin út ný námsskrá fyrir allt skyldustigið, og hún hefur smám saman verið að koma til framkvæmda á undanförnum árum, og hvernig í ósköpunum er svo hægt að segja það, með hliðsjón af þessu, að bókstaflega ekkert sé að gerast, ekkert hafi verið gert varðandi framkvæmd skólamálanna? Það er ekki meira en bara nokkrir mánuðir síðan, 3–4 mánuðir síðan að tilkynnt var um tvær stórkostlegar grundvallarbreytingar, sem undirbúnar hefðu verið með margra ára athugun og rannsóknum, þar sem er annars vegar samræming á gagnfræðaprófi, þ.e.a.s. ákvæðum um nýtt gagnfræðapróf, sem ég játa, að málefni þess voru komin í fullkomið óefni. Nú á þessum vetri fer fram kennsla í öllum gagnfræðaskólum landsins undir nýja tegund af gagnfræðaprófi. Gagnfræðaprófið er einn af hyrningarsteinum íslenzka skólakerfisins. Þetta hefur verið hægt að gera og var gert að óbreyttri gömlu rammalöggjöfinni frá 1946. Hin breytingin er veruleg breyting á landsprófinu, sem mjög hefur verið umdeild á undanförnum árum og þess vegna hefur verið skoðuð mjög vandlega fram og til baka. Það er líka að verða mjög veruleg breyting á því, og hún kemur til framkvæmda við næsta landspróf á næsta vori. Hitt er svo annað mál. að ég er ekkert ánægður yfir því að liggja undir eilífum ásökunum um það, að hér sé starfað eftir 20 ára gamalli fræðslulöggjöf. Þó að hvert einasta orð, sem um þetta er sagt, sé misskilningur og í raun og veru út í bláinn, stundum sagt viljandi og stundum óviljandi, þá hugsa ég mér ekki að liggja lengi undir því og þess vegna er sú löggjöf líka í endurskoðun. Ég veit ekki, hvort mér tekst að koma henni fyrir þetta þing, en í öllu falli fyrir það næsta eða eftirmaður minn, ef ég verð ekki þá í þessari stöðu. En ég hef undirbúið það. Ég geri ekki ráð fyrir því, að á fyrri löggjöfinni yrðu stórkostlegar breytingar, því að þess er ekki þörf. Löggjöfin er þannig upp byggð, og það var mjög viturlega gert af þeim mönnum, sem sömdu fræðslulöggjöfina frá 1946. Ég tel hana vera einhverja beztu og skynsamlegustu löggjöf, hvað lagateknisk atriði snertir, sem hér hefur verið sett, einmitt vegna þess að höfundar hennar sáu fram á það, að það á ekki að binda í löggjöf um fræðsluskyldu einstök atriði um framkvæmdir. Þetta skildu þeir ágætu menn, sem þá löggjöf sömdu, og þeir höfðu það þannig, að það má gera - ég vil segja svo að segja hvað sem er að því er snertir kennslu, kennsluefni, kennslutilhögun og próf, sem yfirvöldum á hverjum tíma sýnist rétt að gera. Og það vildi ég fullyrða, að einkum á allra síðustu árum, eftir að skólarannsóknadeildin tók til starfa, hefur verið stórmikið gert í þessum efnum eins og hver sá getur kynnt sér, sem nokkurn minnsta áhuga hefur á því að vita hið sanna og rétta í þessu máli. Svo að ég tek ekki við neinum ádeilum um það, að ég sé orðinn gamall og þreyttur í embætti og ennþá síður nokkrum ásökunum um það, að ég telji allt ágætt, sem er. Ég tel mig hafa sýnt það í störfum mínum, í orðum mínum og skrifum um þessi mál undanfarið, að í sjálfu sér er ekkert skólakerfi nokkurn tíma ágætt í þeim skilningi, að það eigi að haldast óbreytt hvert einasta ár, enda hefur ekkert ár liðið undanfarinn áratug, að ekki hafi meiri og minni breytingar verið gerðar í raunverulegri framkvæmd skólamálanna. Hv. þm. kvartaði yfir tóninum í minni ræðu. Þá held ég, að ég geti nú ekki stillt mig um að svara obbolítið í sömu mynt í allra síðustu orðum mínum. Tveir flokksmenn hans hafa verið menntmrh. áður undanfarið. Eitt aðalafrek fyrri menntmrh. var það að loka menntaskólanum, loka honum, að banna fleiri en 25 unglingum inngöngu í menntaskólann. Það var eitt af aðalafrekum fyrri framsóknarmannsins í stöðu menntmrh. Þegar seinni framsóknarmaðurinn var menntmrh., Eysteinn Jónsson á árunum 1947–49, voru menntaskólabyggingamálin í Reykjavík á döfinni. Ég átti sæti í nefnd þá, ég var þá þm., ég átti sæti í nefnd þá, sem fjallaði um það mál og við gerðum ákveðnar tillögur, en ráðh. gerði ekki neitt. Það var á hans valdatímum, sem byggingamál menntaskólans var einna mest á döfinni. Hann lenti í því, að það voru skiptar skoðanir milli flokksbróður hans, þáv. rektors menntaskólans, og annarra manna hér í þinginu, og hann gafst upp fyrir vandanum og lét engan menntaskóla byggja, Og hans dugnaðarleysi, hans uppgjöf í því máli gerði það að verkum, að ekkert var í því gert fyrr en 1961.



Herra forseti. Það vakti ekki fyrir mér, þegar ég tók til máls áðan, að hefja almennar umr. um skólamál og menntamál. Ég beindi smá-fsp. til hæstv. ráðh. um tiltekið atriði í skólamálum, og það varð honum hins vegar tilefni þess að hefja hér mjög langan fyrirlestur um alla stjórn sína á kennslumálum og menntamálum. Það hefur síðan leitt til þess, að hér eru fjölmargir menn komnir á mælendaskrá. En ég ætla sem sagt ekki að hefja neinar almennar umræður um þetta efni. Tilefni þessara umræðna er frv. ríkisstj. um að takmarka þau ákvæði, sem samþykkt höfðu verið í skólakostnaðarlögunum. Ég benti á það í ræðu minni áðan, að ég teldi, að það ætti að standa við þau ákvæði og að það ætti að hafa fjárveitingar á fjárlögum það háar, að hægt væri að fullnægja þeim. Hæstv. ráðh. sagðist skilja þetta sjónarmið, og hann sagðist í rauninni virða það, en menn yrðu að gera sér grein fyrir því, að það væri munur á ríkisstj. og stjórnarandstöðu. Þeir flokkar, sem væru í ríkisstj., yrðu að vera ábyrgir, en við hinir gætum leyfi okkur að flytja ábyrgðarlausar till. En hvað er það eiginlega, sem skilur þarna á milli ábyrgðar hæstv. ráðh. og ábyrgðarleysis míns? Það skilur þarna á milli, að ef ætti að fullnægja skólakostnaðarlögunum, þyrfti upphæðin á fjárlögum að vera 44 millj. í staðinn fyrir 33. Það munar 11 milljónum. Það er allt og sumt, og mér finnst, að það hefði ekki verið ofverk hæstv. ráðh., ef hann vildi standa við það, sem hann sagði um skólakostnaðarlögin og gildi þeirra á sínum tíma - þau voru tvímælalaust spor til framfara. Ef hann hefði viljað standa við þau lög, þurfti hann að leggja áherzlu á það, að framlögin hefðu verið 44 milljónir í staðinn fyrir 33. Þetta er allur munurinn. Og það er ekki hægt að færa nokkur rök að því, að í fjárlagafrv., sem er á áttunda milljarð króna, hefði ekki verið hægt að hnika þannig til liðum, að hægt hefði verið að finna þessa upphæð, án þess að erfiðleikar hefðu af hlotizt. Ég er sannfærður um það, að hæstv. menntmrh. hefði tekizt það, ef hann hefði ýtt á eftir af fullum þrótti. Og ef hæstv. ráðh. hefur hug á því, að á þessu verði breyting og að menn leggi ráðin á um það sameiginlega að hnika til fjárlögunum í þessu skyni, skal ég mjög gjarnan verða til aðstoðar við það að finna tekjuliði á móti þessum 11 milljónum, sem þarna er um að ræða. En munurinn er ekki meiri en þetta. Þetta er allt ábyrgðarleysið. Ég spurði hæstv. ráðh. um Kennaraskólann áðan, vegna þess að vandamál hans eru mjög stórfelld og alvarleg eins og ég hef bent á, og mér urðu það nokkur vonbrigði, að hæstv. ráðh. kvaðst ekki leggja til neinar fjárveitingar til að fullgera skólann, fyrr en lokið væri tilteknum framkvæmdum við menntaskólana. Það er vissulega rétt, að nú standa yfir miklar og ákaflega mikilvægar framkvæmdir við menntaskólana, og það er full ástæða til að meta það að verðleikum. En ég held, að engin ástæða sé til þess að draga framkvæmdimar við Kennaraskólann, þangað til þar eru orðin vandræði, sem ekki verða leyst með nokkru góðu móti. Hæstv. ráðh. hefur haft tvo málaflokka á sinni könnu. Hann hefur haft menntamálin, og hann hefur haft viðskiptamálin. Fyrst hæstv. ráðh. er að tala um byggingar, held ég, að þjóðfélag okkar beri það með sér, á hvoru sviðinu hefur verið meira byggt. Verzlunarhallirnar hafa risið upp eins og gorkúlur, og þar hefur ekki þurft að vega eina höllina á móti annarri. Þar hafa risið margar hallir á sama sviði, jafnvel án þess að fyrir þeim væri nokkur skynsamlegur rekstrargrundvöllur. En munurinn er sá, að þarna var svo kallað frelsi. Fjárplógsmenn, sem töldu mikilsvert að koma fjármunum sínum í fasteignir á verðbólgutímum, höfðu fullt frelsi til að byggja slíkar hallir, en til þess að byggja skóla og menningarstofnanir þurfti frumkvæði af hálfu ríkisstj. og sérstaklega af hálfu hæstv. menntmrh., og það frumkvæði hefur ekki verið nægilegt. Ef hæstv. ráðh. ber saman þessa tvo málaflokka sína, hallast ákaflega mikið á. Hæstv. ráðh. hældi sér af því, að hann hefði neitað kröfum ráðamanna Kennaraskólans um að takmarka aðgang að skólanum og hann hefði neitað sams konar hugmyndum hjá forstöðumönnum Háskólans. Ég er algerlega sammála hæstv. ráðh. að því er þetta sjónarmið varðar. Við verðum að halda skólakerfi okkar opnu. En það verður ekki gert með orðum einum. Það verður ekki gert með því, að hæstv. ráðh. neiti að fallast á slíkar hugmyndir. Það verður einnig að búa þannig að skólunum, að þeir geti tryggt þá menntun, sem þeir eiga að tryggja. Ef húsnæði er lélegt og ef aðbúnaður er lélegur í skólum, gegna þeir ekki hlutverki sínu, jafnvel þótt þeir eigi að heita opnir að nafninu til. Og raunar hygg ég, að raunveruleg lokun eða takmörkun hafi verið í framkvæmd, þrátt fyrir þetta, oftsinnis. Hún er framkvæmd á ýmiss konar hátt. Meðan þrengslin voru hvað mest hér í Menntaskólanum í Reykjavík, virtist það um tíma vera orðið allt að því sport að reyna að fella eins marga nemendur og hægt var í vissum bekkjum í skólanum. Ég hef spurnir af því, að slíkt hið sama sé nú að gerast einmitt í læknadeild Háskólans, sem hæstv. ráðh. minntist á. Mér skilst, að þar sé fallprósenta, sem er óeðlilega há, og ég held, að takmörkun af þessu tagi sé eitthvað það allra háskalegasta, sem við getum gert. Það er betra að loka dyrunum strax en láta menn eyða 1 eða 2 eða mörgum árum í nám, sem þeir fá svo ekki að komast í gegnum, vegna þess að það eru gerðar til þeirra annarlegar kröfur. Hvað skólakerfið sjálft snertir, er ég sammála hæstv. ráðh. um það og hef verið það lengi, að umræður um ágalla sjálfs kerfisins, sjálfs rammans, séu á miklum misskilningi byggðar. Ég held, að þessi rammi sé þess eðlis, að það þurfi ekki að breyta honum mikið í sjálfu sér. Vandinn er allt annar. Hann kom m.a. fram í viðtali, sem skólastjóri Kennaraskólans átti við Morgunblaðið fyrir skömmu. En þar sagði skólastjórinn svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef mönnum er alvara og þeir hafa einlægan vilja á að leysa vandamálin betur en verið hefur, er það óvíða. sem skólakerfið sjálft hindrar það, enda þótt fjárskortur geri það. Ef ráðamenn vilja sýna vilja sinn í að koma fram bótum, er það fyrst og fremst með auknum fjárframlögum.“ Það er þarna, sem skórinn kreppir að, og einmitt þess vegna finnst mér það vera mjög háskaleg stefna, þegar, hæstv. ráðh. flytur hér eða gengst fyrir því, að hér er flutt frv. um takmörkun á þeim framkvæmdum, sem ákveðnar höfðu verið með löggjöfinni um skólakostnað. Ég held, að það sé ekki nokkur vafi á því, að skólakerfi okkar hefur dregizt aftur úr í samanburði við aðra. Ég held, að það sé ekki nokkur vafi á því, að alls konar nýjungar, sem verið er að framkvæma í skólastarfi, t.d. á Norðurlöndum og annars staðar, eiga langt í land hér. Og þetta er mál, sem er ekki aðeins þröngt kennslumál, þetta er tengt allri framtíðarþróun þjóðfélagsins, einnig atvinnumálunum sjálfum. Við lifum á tímum, þegar þekkingin sker úr og ef við ætlum að iðnvæða Ísland, verðum við að lyfja þjóðinni á mun hærra þekkingarstig og mun nútímalegra þekkingarstig en okkur hefur tekizt til þessa, og þessa held ég, að hæstv. ráðh. verði að minnast. Og ekki sízt verður hann að minnast þess, að Háskóli Íslands er orðinn langt á eftir hliðstæðum háskólum. Þar er m.a. að verða húsnæðisskortur til trafala. Ég fæ ekki betur séð, en það sé algerlega óhjákvæmilegt fyrir hæstv. ráðh., ef hann verður áfram í starfi sínu, að hann verður að fara að gera framkvæmdaáætlun um mjög verulegar byggingar í þágu Háskólans. Það er vissulega margt, sem kallar að, ég veit það. En það er verkefni þessa hæstv. ráðh. að tryggja það, að kennslumálin verði ekki hornreka við þróun hins íslenzka þjóðfélags.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég get ekki annað en látið því mótmælt, sem hv. þm. sagði, þar sem hann gaf í skyn ég vil ekki segja, að hann hafi fullyrt það, en það mátti skilja orð hans þannig, að kennarar höguðu prófum í sumum skólum, mér skildist í menntaskólum og háskóla, vísvitandi þannig, að það væri til þess fallið að bægja nemendum frá námi, jafnvel gert í því skyni að bægja nemendum frá námi. Þetta finnst mér, að manni í minni stöðu sé skylt að andmæla. Þetta hefur komið fram í blöðum áður, og ég lét það verða tilefni til þess, að ég gerði það að sérstöku athugunarefni og hef fyrir mér skýlausar yfirlýsingar þeirra skóla, sem í blaðagreinunum var vikið að, og þ. á m, forstöðumanna læknadeildar Háskólans, að þessar ásakanir séu fullkomlega tilhæfulausar. Ég veit ekki, hvað hv. þm. hefur við átt, en mér kæmi það ekki á óvart, að hann hafi átt við það sama, sem komið hefur fram opinberlega í blöðum oftar en einu sinni, að prófkröfur í 3. bekk sumra menntaskólanna séu viljandi hafðar svo strangar, að tilgangurinn með því sé að bægja nemendum frá áframhaldandi menntaskólanámi. Gegn þessari staðhæfingu, sem ég hef aldrei séð rökstudda með neinum rökum, eru fyrir hendi alger andmæli yfirvalda og kennara þeirra skóla, sem hlut eiga að máli. Og af því er læknadeildina snertir sú ásökun hefur einnig komið fram hér á hinu háa Alþingi - bar mér að sjálfsögðu sérstök skylda til þess að kanna, hvað kynni að vera rétt í þessu. Það gerði ég og var fullvissaður um það, að prófkröfur, sem gerðar væru í læknadeild, væru að öllu leyti eðlilegar og sízt strangari en gerðist í læknaskólum á Norðurlöndum. Þó er það þannig, að ég held, að í flestum læknaskólum á Norðurlöndum eru gerðar sérstakar inntökukröfur. Hér eru allir teknir inn í læknadeildina, sem fullnægja almennum kröfum um það að stunda nám í Háskólanum. Þetta á sér ekki stað á hinum Norðurlöndunum. T.d. er svo komið í Noregi, að því er mér skilst, eða var, þegar ég síðast frétti til, að til læknanáms í Noregi er enginn maður tekinn, sem ekki hefur ágætiseinkunn á stúdentsprófi. Samt sem áður eru kröfur þar, að því er mér er tjáð - hér verð ég að segja annarra manna skoðun, án þess að geta myndað mér sjálfstæða eða rökstudda skoðun á því sjálfur samt sem áður eru kröfur hér í öllum aðalatriðum svipaðar og þær gerast í læknadeildum Norðurlandanna og námstími í raun og veru alveg sá sami og þar er. Hv. þm. sagði, að Háskóli Íslands væri langt á eftir öðrum háskólum. Þetta tel ég rétt að mjög mörgu leyti og verður að standa til bóta. Ég skýrði þetta með smæð Háskólans og þeim erfiðleikum, sem á því eru að reka jafnlitla stofnun og Háskóli Íslands er, en þetta hefur íslenzkum stjórnarvöldum verið ljóst. Hvað það snertir, sem hv. þm. drap á, að nauðsyn bæri til þess að gera framkvæmdaáætlun í þágu Háskólans, er það fullkomlega rétt. Þetta var stjórninni ljóst fyrir tveimur árum og þess vegna var skipuð stór nefnd, sem fékk tveggja ára starfstíma og hálfan starfsmann til umráða í 2 ár til þess einmitt að gera framtíðaráætlun fyrir Háskólann næstu 20 árin. Hún átti að skila áliti fyrir þessi áramót. Starfið hefur því miður reynzt svo viðamikið, að það tekst ekki, en mér er lofað niðurstöðum nefndarinnar fyrir vorið. Svo að þessu leyti er ég alveg sammála hv. þm., að hér er stórkostlegt verkefni á ferðinni. Ég hef hafi náið samband við formann nefndarinnar og fleiri, sem í nefndinni eru, og þeir hafa sagt mér, að verkefnið sé í raun og veru enn þá stærra heldur en þeir hefðu gert sér grein fyrir, þegar þeir tóku við störfum, og afsaka með því, að ekki hafi verið hægt að standa við starfsáætlun nefndarinnar, hvað tímann snertir.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að eyða meiri tíma í að ræða stærðfræði hæstv. ráðh. Ég efast um, að margir skilji hana hér inni. Ég lagði fyrir hann ósköp einfalda spurningu: Hvort hann fengi sömu fjárveitingu út á næsta ári, hvort sem það væri deilt með 4 eða 3 samkv. skólakostnaðarlögunum? Hann svaraði hreinlega játandi. Hv. 6. þm. Reykv. hefur þó sýnt fram á það, að þarna munar æðimörgum milljónum, en ef þetta er svona hjá hæstv. ráðh., að það er alveg sama, þá er líka sama. hvort þetta frv. er samþ. eða fellt. Þá getur það ekki breytt neinu. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta atriði. En það var annað, sem kom fram í ræðu hans hér áðan. Mér þykir alveg merkilegt á þessum takmarkaða tíma, sem þingið hefur núna fyrir jólin, hvað hæstv. ráðh. getur leikið sér að því að vaða elginn um hluti, sem koma ekkert þessu máli við, eins og t.d. að vera að lesa upp nokkurs konar lífshlaup sitt í kennslu- og menntamálum. Það var ekki til umræðu. En hann var ekkert að spara tímann, og þá þarf ég víst ekki að spara hann heldur. En það, sem ég vildi sérstaklega minnast hér á, er það, hvað hann undirstrikaði það rækilega, að skólahúsnæðisskortur í sveitunum væri engin sök hins opinbera, hans eða ríkisstj. Nei, heldur allt á ábyrgð sveitarfélaganna í landinu. Ef nokkurs staðar vantar skólahús, er það á ábyrgð þeirra. Ég held, að þetta þættu nú tíðindi, ef fólk almennt um landið heyrði þetta. Ég ætla að minna hæstv. ráðh. á eina grein, 9. gr. í skólakostnaðarlögunum, sem enn er í gildi, með leyfi hæstv. forseta: „Eigi má hefja framkvæmdir (skólabyggingarframkvæmdir), fyrr en fé hefur verið veitt í fjárlögum og fyrir liggur skriflegt samþykki menntmrh.“ Það er stranglega bannað með lögum, að nokkur byggi skóla í landinu, fyrr en í fyrsta lagi búið er að veita fé til hans á fjárlögum og í öðru lagi, að hæstv. ráðh. er búinn að samþykkja það. Og svo segir hann nú, að það sé á ábyrgð sveitarfélaganna, ef ekki eru byggðir skólar í landinu. Og meira að segja, í þessari lagagrein stendur: „Ef hafnar eru framkvæmdir án samþykkis rn., verður stofnkostnaður ríkissjóði óviðkomandi.“ Efnislega er þetta: Þið skuluð fá að borga sjálfir, þið sveitarstjórnarmenn, sem vogið ykkur að fara að byggja skóla, án þess að ég samþykki hann og Alþ. sé búið að samþykkja fjárveitingu til hans. Þetta er ekki í góðu samræmi við það, sem hv. ráðh. sagði áðan: Allt á ábyrgð sveitarfélaganna, ef þar vantar skólahús. Svona málflutningi ætla ég að leyfa mér að mótmæla harðlega. Það er ekki á ábyrgð sveitarfélaganna. Það er á ábyrgð ríkisstj., Alþ. og fyrst og fremst menntmrh., ef skortir skólahúsnæði í landinu, hvar sem er, líka hér í Reykjavík. Það eru komin svo ströng fyrirmæli í lög um þetta, að það getur enginn hreyft sig, nema stjórnarvöldin leyfi þeim það. Eða ætli það liggi ekki beiðnir fyrir Alþ. um fjárveitingar til ýmissa skóla. Ég er hræddur um það. Alþ. þarf ekkert að gera annað en neita um fjárveitinguna. Þá verður ekki byggt. Og þetta hefur verið gert. Ég vil minna hæstv. ráðh. á einn skóla, sem með harðri baráttu fékkst loksins inn í lög. Það er menntaskóli á Ísafirði. Hvar er hann? Ég man ekki betur en Vestfirðingar sendu þessum hæstv. ráðh. áskorun um að stofna til menntaskóla á Ísafirði. Áskoranir, sem voru frá um 2000 kjósendum á Vestfjörðum úr öllum flokkum. Þá fyrst fékkst ákvæði sett í lög um þennan menntaskóla. En hann er lágur í loftinu enn þá. Málamyndafjárveitingar, sem ekkert hafa að segja, hafa verið á nokkrum fjárlögum. En að það megi byrja á skólanum, er mér ekki kunnugt um. Svona er það víðs vegar. Þá sagði hæstv. ráðh., að heimavistarhúsnæði heimavistarskólanna kæmi ekkert ríkisstj. við. Það vantaði reyndar húsnæði þar, en hver á að kosta heimavistirnar í heimavistarskólunum? Ríkissjóður á að kosta þær að fullu. Hefur þá verið sinnt öllum beiðnum um slíkar byggingar? Hafa fjárveitingar fengizt fyrir öllum þeim beiðnum? Hefur hæstv. ráðh. skrifað upp á leyfi til að hefjast handa? Nei. Þó að hæstv. ráðh. víti mig og mína líka fyrir það að hafa verið of harðir í dómum um sig og sínar framkvæmdir, gerir það ekki svo mikið til, við þolum vítur, en ég þoli illa, að sveitarfélögin í landinu fái þann dóm, sem hæstv. ráðh. kvað upp hér áðan, vitandi, hvað stendur í lögunum um þessi atriði. Mér er kunnugt um nemendur, börn og unglinga, sem fá sáralitla kennslu og unglingar enga, í sveitum, af því að ríkisvaldið og Alþ. hefur ekki fengizt til að samþykkja fjárveitingu til byggingar skóla í viðkomandi héraði. Og ég skal nefna hérað, t.d. Reykhólasveit. Það hefur verið beðið um fjárveitingar í skóla á Reykhólum. Þar fá unglingarnir, sem eru búnir í barnaskólanum, enga kennslu, af því það fæst ekki fé, hefur ekki fengizt ennþá til þess að byggja þarna unglingaskóla til að fullnægja nokkrum sveitum. Ég þekki unglinga þarna, sem verða að sitja heima í vetur, komast hvergi að, ekki í neinum skólanna, sem til eru. Er þetta á ábyrgð sveitarstjórnanna þar? Ég held, að hæstv. ráðh. hljóti að finna það, hvað sem hann kann að segja, að þessi dómur um sveitarstjórnirnar í landinu var óréttmætur, svo að ekki sé meira sagt. Og ég vona, að hann leiðrétti þetta, bókstaflega leiðrétti þetta. Þær eiga ekki skilið þennan dóm.



Herra forseti. Það getur verið mjög stutt aths., en ég hef þann sið að leiðrétta villurnar jafnóðum og þær koma fram, svo að þær fyrnist ekki og ég þurfi ekki að safna miklu í sarpinn. En enn verð ég að segja, að mig undrar á því, hvað hv. þm. er fáfróður um þau mál, sem verið er að tala um, og endurtekur hvað eftir annað í hverri ræðunni á fætur annarri algjörlega staðlausa stafi. Það, sem ég sagði í minni ræðu áðan - og það getur hann auðvitað gengið úr skugga um, þegar ræðan verður lögð fram fjölrituð á lestrarsal Alþ. - var það, að ríkissjóður og menntmrn. hefðu tilkynnt öllum skólahéruðum á landinu, að þau mundu standa við sínar skuldbindingar lögum samkv. um greiðslu rekstrarkostnaðar við framkvæmd skyldustigsins, sem er auðvitað allt annað en hlutdeild ríkisins í byggingu nýrra skólahúsa. Þetta sagði ég alveg skýrt og greinilega, og við þetta hefur verið staðið í hverju einasta tilfelli, sem sveitarfélagið hefur óskað eftir því að lengja skólaskyldu frá því, sem áður var, þá á ríkið að greiða meginhluta kostnaðarins af aukningunni eftir nýju lögunum, allan kennslukostnað, bókstaflega allan. Við þetta hefur verið staðið í hverju einasta tilfelli. Svo hér hef ég ekkert að leiðrétta. Þetta bara sýnir fáfræði hv. þm. enn um gildandi skólakostnaðarlög, eins og þau hafa verið í marga áratugi, og auk þess, að hann kann ekki að hlusta á ræður manna hér, hann tekur rangt eftir hvað eftir annað. Nú, það er náttúrlega algjörlega ástæðulaust að láta bjóða sér það svona trekk í trekk. Hitt er auðvitað alveg vitað, að ríkið hefur ekki getað sinnt öllum beiðnum, sem fram hafa komið, um óskir um nýjar skólabyggingar. En ég þekki ekkert dæmi þess, að komið hafi beiðni frá sveitarfélagi um lengingu á framkvæmd skólaskyldu, sem víða var mjög ábótavant, án þess að tekizt hafi með sameiginlegu átaki ríkis og sveitarfélagsins að sjá fyrir húsnæði, venjulega bráðabirgðahúsnæði, mjög oft bráðabirgðahúsnæði. En það hefur tekizt í öllum tilfellum. Það hefur engin beiðni komið til menntmrn., síðan þetta dreifibréf var gefið út fyrir 2 eða 3 árum, um lengingu skólaskyldu, svo að henni hafi ekki verið hrundið í framkvæmd. Þess vegna eru öll svigurmæli hv. þm. um þetta byggð á ekki aðeins á algjörri fáfræði, heldur á því, að hann hlustar illa. Og það ber nú enn vott um hundavaðsháttinn í málflutningnum, að hv. þm. talar um það, hvað hefði orðið - ja, satt að segja, mönnum þykir kannske ég vera óvenjulega hvassyrtur í þessum umræðum, og það er alveg eðlilegt, en sannleikurinn er sá, að einhvern tímann þreytist maður á framsóknarmönnum hérna í þessari deild. Það kemur að því, að jafnvei þolinmóðustu menn missa gjörsamlega þolinmæðina á málflutningnum og hundavaðshættinum og skilningsleysinu, sem þessir menn sýna af sér hér. Og nú skal ég færa þessum orðum mínum stað. Hv þm. talaði í fleiri en einni setningu um það, að sett hefðu verið lög um menntaskóla á Ísafirði, sett hefðu verið lög um menntaskóla á Ísafirði. Hvar væru framlög ríkisins til þess að byggja menntaskóla á Ísafirði? Hvað er þetta eiginlega? Er ekki hv. þm. fulltrúi fyrir Vestf.? Er þessi maður virkilega í þeirri trú, að það hafi verið sett lög um byggingu menntaskóla á Ísafirði?

Ég sagði „í lög um menntaskólann á Ísafirði“.

Nei, ja við skulum bera það saman á eftir á lestrarsalnum. Þm. talaði um lög um menntaskóla á Ísafirði. Það, sem Alþ. hefur ákveðið um það, eru nokkrar fjárveitingar, ein millj. og tæpl. ein millj. Mundi þm. byggja menntaskóla á Ísafirði fyrir - ja, e.t.v. 3 til 4 millj. kr.? Mundi hann gera það? Mér sýnist hans ræðumennska hér ekki bera vott um, að hann gæti gert kraftaverk. Það er síður en svo. Sannleikurinn um menntaskólamálið á Ísafirði er sá, að það er kominn yfir áratugur síðan að menntmrn. heimilaði menntaskóladeild á Ísafirði í gagnfræðaskólanum þar, heimilaði gagnfræðaskólanum á Ísafirði að reka 3. bekk menntaskóla gegn því skilyrði, að í deildinni væri ákveðinn fjöldi nemenda, 15 nemendur á ári, og að gagnfræðaskólinn semdi við annan menntaskóla um að annast prófin, sem skyldu fara fram á Ísafirði. Þetta hefur verið í gildi allan tímann síðan, þó að gagnfræðaskólinn hafi nær aldrei fullnægt settum skilyrðum. Nemendur hafa venjulega verið færri, en skilyrði menntmrn. hafa verið um 15 nemendur, og eru þó alls ekki óeðlileg. Engu að síður hefur þó Ísfirðingum verið sýnd sú velvild að fá að halda áfram að reka þessa menntaskóladeild á Ísafirði. Það er starfandi 3. bekkur menntaskóla á Ísafirði og hefur verið í rúman áratug. En ef svo á að gera það að ádeiluefni á mig, að ég hafi ekki byggt menntaskóla á Ísafirði fyrir þriggja millj. kr. fjárveitingu, sem búið er að veita, þá er það í samræmi við annað hjá þessum hv. þm.



Herra forseti. Ég var nú eiginlega staðráðinn í að falla frá orðinu, en svo hætti ég við það eftir þessa síðustu ræðu hæstv. menntmrh. Hann segist vera farinn að þreytast á okkur framsóknarmönnum, en ég verð aldrei þreyttur á honum. Hann er nefnilega svo skemmtilegur, þ.e.a.s. á sinn hátt. Hann var að segja áðan í síðustu ræðu, að það hefði aldrei komið fyrir, að það hefði verið neitað um rekstrarframlög til unglingaskóla úti í héruðunum. En hvernig er það, hæstv. menntmrh., þarf ekki að byggja skólana, áður en farið er að reka þá?



Herra forseti. Það gladdi mig mjög, þegar hæstv. menntmrh. lýsti því yfir áðan, að ef þessi breyting yrði gerð á skólakostnaðarlögunum, sem hér liggur fyrir, þýddi það það, að hægt yrði að veita á þessum fjárlögum fjárveitingar til allra þeirra skóla, sem rökstuðningur væri fyrir að hefja framkvæmdir nú þegar á. Og ég geri nú ráð fyrir því, að þessi yfirlýsing hafi glatt fleiri en mig. Ég er anzi hræddur um a.m.k. - ég veit þó ekki, hvernig þessar tillögur verða, sem koma frá fjvn., en ég er nú anzi hræddur um, að þær verði ekki alveg í samræmi við þessa yfirlýsingu, en ég ætla nú að geyma það að ræða það að öðru leyti, þangað til að fjárlög koma hér fram. En ég vil bara í þessu sambandi minna á það, að ég fór til hæstv. menntmrh. með skólanefndarmönnum norðan úr Eyjafirði og ég veit ekki annað en að það sé fullur rökstuðningur fyrir, að sá skóli verði byggður og að það séu þar til fjármunir heima fyrir. Eftir þessu þarf ég víst ekki að vera kvíðinn um þann skóla. Hann gat um það, að það hefði ekki staðið á ríkinu í sambandi við það, að ríkið stæði við sínar skuldbindingar í sambandi við skyldufræðsluna í héruðunum. Ég verð nú bara að spyrja um það, hvernig á að framkvæma skyldunámið, þar sem ekkert skólahús er til til þess að kenna i, eða veit ekki ráðherrann um það, hvernig er víða í hinum dreifðu byggðum? Norður í Eyjafirði þá var í raun og veru sá skóli, sem við áttum, hann var tekinn af okkur með lögum, þ.e.a.s. að fyrstu bekkirnir af Menntaskólanum á Akureyri voru lagðir niður, þar með voru Eyfirðingar skólalausir. Við höfum staðið í stríði með að fá fjármuni frá ríkinu til að byggja, og það var gengið það langt á síðasta ári, að skólanefndin og oddvitarnir í mínu héraði óskuðu eftir leyfinu og ætluðu að leggja sjálfir fjármunina til, en þeir fengu ekki leyfið, þeir fengu ekki leyfið. Ég er dálítið hissa á þessum umræðum hjá hæstv. menntmrh., en ég ætla ekki að þreyta ykkur á löngum umræðum núna. Þessi mál verða rædd betur, þegar að fjárlög verða rædd hér til 3. umr., enda liggur þá málið ljóst fyrir.



Herra forseti. Ég skal nú ekki tefja þessar umræður mikið, enda mun það ekki hafa verið ætlunin, að þetta yrðu mjög langar umræður, og hefði ekki orðið það, ef hæstv. ráðh. hefði ekki gefið tilefni til þess og farið að halda langar hólræður um sjálfan sig. En ég ætla yfirleitt ekki að fara að svara því, sem kom fram hjá ráðh., nema að leiðrétta nokkrar missagnir, sem fram komu og mér finnst bera vott um, hvernig hans málflutningur yfirleitt er. Ráðh. sagði, að ég hefði haft þau ummæli, að það væri spor aftur á bak að hækka framlagið til nýrra skóla úr 16 millj. í 33 millj. Ég hafði þessi orð alls ekki um þetta atriði. Mér kom ekki til hugar að segja það, að þetta væri spor aftur á bak. Ég sagði hins vegar og segi það enn, að ég telji það frv., sem hér liggur fyrir, sé spor aftur á bak í skólamálum. Ég tel það spor aftur á bak, þegar framlagið til skólahéraðanna á að greiðast á fjórum árum í staðinn fyrir á þremur árum. Og nú vil ég gera fsp. til hæstv. menntmrh. og jafnvel frekar spyrja hann þá sem hagfræðing heldur en sem menntmrh., því hann kannske er fúsari til að svara réttara á þann hátt. Ef ráðh. tekur lán, telur hann þá hagstæðara að fá það til þriggja ára heldur en fjögurra? Vill hann þá heldur þurfa að borga það á...  Ég vík þá að öðru atriði, sem kom fram hjá ráðh., þar sem hann sneri líka út úr mínum orðum. Hann sagði, að ég hefði sagt, að ástaildið í skólamálunum væri jafnvel verra núna en var fyrir áratug síðan, og vildi jafnvel gefa í skyn, að með því hefði ég átt við það, að það hefði ekkert verið gert í þessum málum eða skólabyggingum á undanförnum árum. Það, sem ég sagði, var á þá leið, að miðað við þörfina og menntunarkröfurnar væri ástandið sízt betra nú en fyrir áratug síðan, jafnvel þó að talsvert hefði verið byggt á undanförnum árum. Þetta stafar af því, að hér, eins og annars staðar í heiminum, hafa kröfurnar um aukna menntun aukizt svo mikið og breytzt svo mikið, að þörfin fyrir skólabyggingar hefur aldrei aukizt eins á neinum tíma og einmitt á þessum áratug. Þess vegna held ég mér við það, að ef við miðum við menntunarþörfina, þá eftirspurn, sem er eftir menntun, að þá höfum við tiltölulega minna skólahúsnæði til að bæta úr henni en fyrir 10 árum, þrátt fyrir þá skóla, sem hafa verið byggðir á þessum áratug. Þá vildi ráðh. mótmæla því, sem ég sagði, að engin heildarathugun hefði farið fram á skólakerfinu. Hann minntist á það, að það hefði verið sett löggjöf um ýmsa sérskóla. Það er rétt, en það bætir ekki úr þessari þörf að endurskoða og snertir ekki þá nauðsyn að endurskoða heildarskólakerfið eða grundvallarlögin sjálf, og síðan, þegar það hefur verið gert, þá verður að nýju að endurskoða sérskólalöggjöfina með tilliti til þeirra breytinga, sem kunna að verða gerðar á sjálfum grundvallarlögunum. Þess vegna eru þær breytingar, sem hafa verið gerðar á sérskólalögunum á undanförnum þingum, sennilega meira og minna út í loftið, vegna þess að það veit enginn um, hvernig þær kunna að henta með tilliti til þeirrar heildarendurskoðunar og breytingar, sem verður gerð á grundvallarlögunum sjálfum, en á því þarf að vera að sjálfsögðu fullkomið samræmi. Þess vegna er það, sem hefur verið gert í þessum efnum seinustu árin, meira og minna kák, vegna þess að það hefði þurft að endurskoða þessi mál öll í einu og öll í heild, en ekki taka vissa þætti út úr, án þess að nokkur athugun færi fram á því, að það væri til samræmis við þá heildarbreytingu, sem síðar væri talið nauðsynlegt að gera á sjálfum grundvallarlögunum. Svo að við víkjum aftur að þessu frv., þá langar mig til að lesa hér upp úr blaði Alþfl. á Akureyri lítið sýnishorn af því, hvernig ástandið er í skólamálunum aðeins í einu héraði landsins og hvað vöntunin á skólahúsnæði er mikil þar. Það, sem ég les, er úr forystugrein, sem birtist í Alþýðumanninum 3. okt. s.l. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, um þörfina fyrir nýja skóla í Norðurlandskjördæmi eystra einu saman: „Byggja þarf gagnfræðaskóla á Húsavík. Laugaskóla og Húsmæðraskólann á Laugum skortir aukið húsnæði; algert neyðarástand er í skólahúsnæðismálum Fljótsdæla og Kinnunga og Aðaldæla, Reykhverfinga og Tjörnesinga skortir skólabyggingu. Reisa þarf skóla að Hrafnagili, miðskóla eða héraðsskóla. Stækkun Þelamerkurskóla er aðkallandi. Mið- og gagnfræðaskólann á Dalvík og Ólafsfirði vantar húsnæði, og hér á Akureyri er sár þörf fyrir nýjan gagnfræðaskóla og nýjan barnaskóla, auk þess sem mikið skortir á að ljúka iðnskólabyggingu.“ Hér lýkur þessari tilvitnun í Alþýðumanninn. Þetta er aðeins sýnishorn af því, hvernig ástatt er í einu héraði. Svipað ástand er um allt land, og það er sízt skárra hér í fjölbýlinu. Ég held þess vegna, að þegar ástandið í þessum málum er eins og hér er lýst, þá sé ekki hægt fyrir hæstv. ráðh., eftir að vera búinn að vera menntmrh. í 12 ár, að koma hér upp í ræðustólinn og vera með gorgeir út af því, hvað ástandið sé gott í þessum efnum og hvað hafi mikið verið gert, og fullyrða, að við getum verið hæstánægðir með það, hvernig ástatt er í þessum efnum. Ég held, að þessi lýsing í hans eigin blaði, einmitt rétt eftir að ráðh. hafði verið á ferð, í þessu kjördæmi, sýni það, hvað þörfin er mikil í þessum efnum. Og það er hart til þess að vita, að flokkur ráðh., sem hefur oft verið framfarasinnaður í félags- og menntamálum, og ráðh. sjálfur, sem var fyrir eina tíð mjög félagslyndur og umbótasinnaður maður, þeir skuli vera búnir að dragast svo aftur úr í þessum efnum, að sá hluti samstarfsflokksins, sem hefur verið talinn einna íhaldssamastur, Heimdallur og Samband ungra sjálfstæðismanna, er orðinn miklu frjálslyndari og róttækari í þessum efnum heldur en Alþfl. og menntmrh., eins og ég vitnaði í hér í minni fyrri ræðu. Ég held, að það ætti að gefa hæstv. ráðh. fullt tilefni til þess að íhuga afstöðu sína í þessum málum fullkomlega að nýju, gerast hógværari í þessum málum, leggja gorgeirinn til hliðar, en gerast í þess stað athafnasamari. Því að það er nú yfirleitt einkenni á þeim mönnum, sem eru athafnamenn og koma einhverju í verk, að þeir telja ekki þörf á að vera með svo mikinn gorgeir í því sambandi og tala hógværlega um það. Hinir aftur á móti tala á líkan hátt og hæstv. ráðh. hefur gert hér í ræðum sínum. Ég skal svo láta þessu lokið, nema ég vil að síðustu minnast á eitt atriði, sem mér finnst vera mjög glöggt dæmi um þær aðferðir í málflutningi, sem hæstv. ráðh. hefur beitt í þessum umr. Hann fór að rifja upp athafnir eða starf Jónasar Jónssonar í skólamálunum. Og hann reyndi að beita allri sinni söguþekkingu og niðurstaðan varð sú, að hann mundi ekki eftir nema einu einasta verki, sem Jónas Jónsson hafði gert sem menntmrh., og það var það, að hann hafði um eitt skeið takmarkað aðgang að Menntaskólanum í Reykjavík. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að það mátti deila um þetta atriði, , en ástandið var í landinu þá þannig, að við höfðum ekki mjög mikla þörf, ekki svipað því, sem nú er, fyrir háskólalærða menn og aðalrökin, sem beitt var gegn menntaskóla á Akureyri, voru þau, að stúdentar í landinu væru þegar orðnir of margir. Á þeim grundvelli var tillaga um það að setja á stofn nýjan menntaskóla á Akureyri hvað eftir annað felld hér á Alþ. Þess vegna var það, þegar Jónas Jónsson ákvað að stofna nýjan menntaskóla á Akureyri, að hann setti jafnframt til að mæta þessum áróðri, sem að sumu leyti kannske átti rétt á sér, hann setti nokkrar takmarkanir á aðgöngu að Menntaskólanum í Reykjavík. En þrátt fyrir það var hér um aukningu á stúdentsmenntun að ræða í heild, vegna þess að Menntaskólinn á Akureyri tók á móti miklu meiri stúdentafjölgun heldur en þeirri, sem samdrættinum nam við Menntaskólann í Reykjavík vegna þeirra takmarkana, sem þar voru settar, þannig að í heild urðu þessar ráðstafanir til þess, að möguleikar fyrir stúdentamenntun jukust. En það, sem mér finnst hins vegar einkennilegt og glöggt dæmi um þær aðferðir, sem hæstv. menntmrh. beitir í málflutningi sínum, er það, að þegar hann fer að minnast á störf Jónasar Jónssonar sem menntmrh., man hann ekki eftir nema þessu eina einasta tilviki, sem má segja, að kunni að hafa orkað eitthvað tvímælis, en horfði þó allt öðruvísi við þá heldur en það gerir nú. Hann man ekkert eftir þeirri miklu forystu, sem Jónas Jónsson hafði í menntamálunum,á öðrum sviðum og gerir það tvímælalaust að verkum, að hann verður jafnan talinn athafnasamasti og merkasti menntmrh., sem við höfum haft. En því gleymir hæstv. menntmrh. Hann tekur aðeins það eina, sem hann heldur, að geti verið til áfellis, en sleppir öllu hinu. Þannig er yfirleitt allur hans málflutningur í þessu máli. Hann dregur það fram, sem hann álítur hagstætt fyrir sig, sleppir öllu öðru og gefur þess vegna jafnvillandi mynd af ástandinu eins og þar segir í frásögn hans af því, hvernig Jónas Jónsson hafi reynzt sem menntmrh.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vildi ekki láta fundarhléið byrja án þess að taka það fram, að með ummælum mínum um þessa ráðagerð Jónasar Jónssonar, þá ákvörðun hans að loka Menntaskólanum, var ég að sjálfsögðu alls ekki að ræða störf hans almennt sem menntmrh. og enn þá síður að kasta nokkurri rýrð á þau störf, sem ég hef miklar mætur á og ber mikla virðingu fyrir. Ástæðan til þess, að ég nefndi þetta, var eingöngu sú, að það var verið að ræða um lokun skóla og tala um það, að undir minni stjórn hefðu verið gerðar ráðstafanir, sem jafngiltu því, að skólum hefði verið lokað. Því var ég að andmæla og lýsti yfir þeirri eindreginni stefnu minni, að á það mundi ég aldrei fallast. Þetta hefur verið gert aðeins einu sinni í íslenzkri skólasögu og þá var það ráðh. Framsfl., sem það gerði. Þetta taldi ég mig mega benda á, án þess að í því ætti að felast nokkur áfellisdómur um þennan merka fyrirrennara minn í starfi. Það var gert af gefnu tilefni og eingöngu á alveg takmörkuðu sviði. Hitt er svo misskilningur hjá hv. þm., að þessi ráðstöfun hafi ekki orðið til þess að takmarka stúdentafjölda í landinu. Þó að nýr menntaskóli hafi verið kominn tveimur árum áður en þessi lokun á Menntaskólanum í Reykjavík var gerð, þá hefði hún orðið til stórkostlegrar minnkunar á stúdentafjölda í landinu, ef Reykjavíkurborg hefði ekki gripið í taumana og stofnað annan skóla, sem kom í stað menntaskólans og varð fljótlega stærri heldur en gagnfræðadeildin í Menntaskólanum. Ef Reykjavíkurborg hefði ekki sýnt framsýni og frjálslyndi í þessu máli, þá hefði ráðstöfun ráðh. tvímælalaust orðið til þess að draga stórlega úr stúdentafjölda í landinu. Um þetta þarf ég ekki fleira að segja. En hitt vildi ég segja hv. þm., að hann var mjög óheppinn, þegar hann las upp úr mínu ágæta flokksblaði, Alþýðumanninum, úr forystugrein, þar sem lýst er mjög brýnni þörf á nýjum skólabyggingum í því kjördæmi, sem um var rætt, Norðurlandskjördæmi eystra. Við ýmsa af þeim skólum, sem voru nefndir í greininni, er verið að vinna, og þeir fá myndarlegar áframhaldsfjárveitingar. En það merkilega er, að það hefur komið í ljós við tillögugerð fjvn., að í engu kjördæmi í landinu verða gerðar tillögur um eins miklar nýbyggingar og einmitt í Norðurl. e. Það verður gert ráð fyrir, að byrjað verði á þremur nýjum skólum, einmitt þeim skólum, sem það ágæta blað, Alþýðumaðurinn, var að benda á, að þörf væri á. Það verður byrjað á næsta ári á byggingu Stóru-Tjarnaskóla, Ljósavatnsskóla og Hrafnagilsskóla, svo að ég vona, að Alþýðumaðurinn megi mjög vel við una, og ég vona, að hv. þm. megi vel við una og mér hefur verið sérstök ánægja af því að eiga minn þátt í því að verða við óskum íbúa Norðurl. e. um þrjár nýjar skólabyggingar á næsta ári í því kjördæmi.



Herra forseti. Ég skal leitast við að vera ekki langorður, a.m.k. ekki eins langorður og hæstv. menntmrh. Hann hefur nú miðlað okkur framsóknarmönnum ásökunum ríkulega lengi dags, og hafa þar margir orðið fyrir skotum, meira að segja látnir menn, svo að ég þarf ekkert að kippa mér upp við að fá minn skerf. En það eru aðeins tvær ásakanir, sem ég ætlaði að drepa hér á í þessari stuttu aths., sem hann var með í minn garð. Hæstv. ráðh. hafði látið svo ummælt í ræðu sinni þar áður, að það væri á ábyrgð sveitarstjórnanna í landinu, ef um skort á skólabyggingum væri að ræða.

Þetta hef ég aldrei sagt.

Ég held, að ég hafi heyrt þetta rétt hjá hæstv. ráðh., að hann hafi talað um skóla eða skólabyggingar.

Nei, nei, nei, nei. Það er algjör misheyrn hjá hv. þm.

Það verður þá að standa þannig, að ég skildi hann svo og hélt mig heyra það alveg hárrétt, enda er frv. um stofnkostnað skóla, en engan reksturskostnað og enginn maður hafði minnzt á reksturskostnað skóla, hvorki hæstv. ráðh. né aðrir í ræðum sínum á undan. En þegar ég svo las lagagrein, sem sýndi það, að enginn má byggja eða hefjast handa um skólabyggingar í landinu nema menntmrh. veiti leyfi til þess skriflega, þá varð hann einhvern veginn að komast út úr vandanum, sagðist hafa verið að tala um reksturskostnað, reksturskostnað skóla, sem ekki er til umræðu. Ég verð að segja það, að þegar menn lenda í sjálfheldu, verða þeir að grípa til einhverra ráða. Hin ásökunin í minn garð var sú, að ég drap á það, að ekki hefði verið hafizt handa um menntaskóla á Ísafirði þrátt fyrir lagaákvæði þar um. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði ekki hugmynd um löggjöf eða neitt þessu viðkomandi. Það eru engin lög til um menntaskóla á Ísafirði, sagði hann, og þetta sýndi nú bezt, hvers konar málflutningur þetta væri. Nú ætla ég að lofa hæstv. ráðh. að heyra aðra lagagrein, því að það dugar ekkert á þennan hæstv. ráðh. nema lagagreinar. Hún er lög um breyt. á l. nr. 58 frá 1946 um menntaskóla. 1. gr. 1. nr. 58 1946 orðist svo: „Menntaskólar skulu vera 6, 2 í Reykjavík, 1 á Akureyri, 1 á Laugarvatni, 1 á Ísafirði og 1 á Austurlandi.“ Þetta eru nú lögin, sem hæstv. ráðh. segir, að séu ekki til. Ég held, að ég hafi því ekki ofmælt það, sem ég sagði, að þrátt fyrir lagaákvæði væri ekki hafizt handa enn um undirbúning að byggingu menntaskóla á Ísafirði. Ég hef því alls ekki ofmælt neitt í þessu efni, en ég gæti bezt trúað, að ég vissi eins mikið um þessi lög, skólakostnaðarlögin og þessi, eins og hæstv. ráðh. Hvað snertir skólakostnaðarlögin, sátum við í því vikum saman árið 1967 í menntmn. að breyta og fjalla um skólakostnaðarfrv. og m.a. var okkur tveimur, heldur en þremur, falið að vinna að því máli allt páskafríið 1967, auðvitað fyrir enga aukaborgun. Þetta gerðum við og svo heldur hæstv. ráðh., að ég viti ekki neitt um þessi skólakostnaðarlög. Ég veit meira um þau heldur en margur heldur eða a.m.k. meira en hann heldur. Ég veit t.d., að ýmislegt í þessum lögum er óframkvæmanlegt, bókstaflega óframkvæmanlegt, og ég sagði það þá. Og þegar þau lög voru afgreidd, átti ég aðra sennuna við þennan hæstv. ráðh. Hann ætlaði að afnema alla héraðsskólana sem ríkisskóla hér í landinu, en það stóð ekki mjög ólíkt á þá og núna, að hæstv. ríkisstj. var að komast í tímaþröng - þá voru það þingslit, nú er það jólaleyfi - og það endaði með því, þegar hann var kominn í þessa tímaþröng, að hann lét undan og féllst á, að héraðsskólarnir skyldu vera ríkisskólar áfram. En hart var barizt, og ég sé ekkert eftir mér að berjast hart fyrir góðu máli, hvort sem það er við þennan hæstv. ráðh. eða aðra, ef maður nær einhverjum árangri.



Herra forseti. S.l. vor voru gerðar breytingar á stofnskrá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem miðuðu að því að koma á kerfi yfirdráttarréttinda til viðbótar hinum almennu yfirdráttarlánum. Ríkisstj. stóð að þessum till. á sínum tíma, með fyrirvara um samþykki Alþ., og er frv. þetta borið fram til staðfestingar á aðild Íslands. Fjhn. hefur haft málið til athugunar og leggur shlj. til, að það verði samþ.



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft frv. þetta til athugunar, en eigi getað orðið sammála um afgreiðslu málsins. Eins og fram kemur á þskj. 187, leggur meiri hl. n. til, að frv. verði samþ., en með breytingum. Það er upplýst, að það fer fram á vegum viðskmrn. athugun og endurskoðun á verðlagsmálum og mun n. sú, sem að þessum málum hefur starfað, senn ljúka störfum, og taldi meiri hl. n. í samráði við viðskmrh. því rétt, að sú skipan mála, sem samþ. var á síðasta Alþ., yrði aðeins framlengd um eins árs skeið. Flytur meiri hl. n. tvær brtt. Við fyrri gr. frv., þar sem stendur: „Viðskmrh. skipar nefndina til 4 ára í senn,“ síðasti málsl. 1. málsgr., standi aðeins: Viðskmrh. skipar nefndina. 2. gr. frv. orðist þannig: Lög þessi öðlast gildi 1. jan. 1969 og gilda til 31. des. 1969. Þegar málið var til umr. í n., voru gerðar fsp., eins og fram kemur á þskj. 190, þ.e.a.s. nál. frá minni hl. fjhn., hv. 1. þm. Norðurl. v. Þessar upplýsingar hefur hv. þm. fengið, og ég sé ekki ástæðu til að lesa upp svar verðlagsstjórans, læt honum það eftir, er hann gerir grein fyrir afstöðu sinni til málsins. Meiri hl. n. leggur til, herra forseti, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem hann flytur á þskj. 187.



Herra forseti. Hér liggja fyrir tvö nál. um þetta stjfrv. Annað er á þskj. 187 frá meiri hl. fjhn., sem frsm. þess meiri hl. hefur nú gert grein fyrir. Og hitt er á þskj. 190, ég stend að því áliti. Ég hef nokkuð aðra skoðun á þessu máli heldur en meiri hlutinn, og vil ég gera grein fyrir henni. Efni frv. er það að framlengja ákvæði laga um skipun verðlagsnefndar. Stærri stjórnarflokkurinn hér, Sjálfstfl., segist hafa frelsi á sinni stefnuskrá. Sá flokkur hefur 3 fulltrúa af 7 í hv. fjhn. Og þegar fulltrúar flokksins í n. sögðust vilja hafa áframhaldandi verðlagshöft, þá horfði ég rannsakandi á þá og spurði sjálfan mig: Eru þetta fulltrúar frelsisins, eins og þeir segjast vera, eða eru þetta jólasveinar komnir ofan af fjöllunum? Ja, það kemur líklega á daginn. Og þegar þeir tala um þetta áhugamál sitt, kemur mér ósjálfrátt í hug eitt lítið stef, sem stundum er raulað við börnin, einkum fyrir jólin, en það byrjar svona: „ Krakkar mínir, komið þið sæl, hvað er nú á seyði? Áðan heyrði ég“ o.s.frv. Sjálfstæðismenn í fjhn. hafa einnig snotran Alþýðuflokksmann sér til stuðnings þar og geta myndað meiri hl. með honum, eins og í mörgum öðrum nefndum og ráðum. Ég ætla ekki að flytja hérna neinn þátt af honum, tek hann út af dagskrá. Í fjhn. bar ég fram nokkrar spurningar viðvíkjandi verðlagsnefnd og hennar starfi og eins og hv. frsm. meiri hl. gat um og skýrði einnig frá, þá hef ég nú fengið svör við þeim. Fyrsta spurning mín var um það, hvað margt fólk ynni nú á verðlagsskrifstofunni og við verðlagseftirlitið. Svarið frá verðlagsstjóra er þannig: . „Alls eru nú starfandi á vegum stofnunarinnar: a) í Reykjavík 20 fastráðnir og 1 maður lausráðinn, b) utan Reykjavíkur 5 menn fastráðnir auk 5 manna, sem eru lausráðnir og stunda eftirlitsstörf sem aukastörf.“ Í öðru lagi spurði ég: Hve mikill heildarkostnaður varð af eftirlitinu árið 1967? Svar: „Heildarkostnaður vegna skrifstofu verðlagsstjóra og verðlagsnefndar nam árið 1967 kr. 6.191.795.37“. Þá spurði ég í þriðja lagi um það, hvaða vörur væru nú undir verðlagseftirliti. Því svarar verðlagsstjórinn þannig, með leyfi hæstv. forseta. „Mikill meiri hluti innfluttra vara er háður verðlagsákvæðum. Ýmsar innlendar framleiðsluvörur eru háðar verðlagsákvæðum, svo sem smjörlíki, brennt og malað kaffi, nokkrar brauðtegundir, öl og gosdrykkir, nema pilsner og Thule-öl, sælgæti, niðursuðuvörur, svo sem fiskbollur og fiskbúðingur, málningarvörur o.fl. Ýmis konar þjónustustarfsemi er einnig háð afskiptum verðlagsyfirvalda. Má þar nefna fatahreinsun, starfsemi þvottahúsa, aðgangseyri kvikmyndahúsa, hárskurð, akstur leigubifreiða o.fl.“ Hver er nú eftirtekjan af þessu? Ég held, að það megi segja, að hún sé í mörgum tilfellum rýr, og fyrirkomulagið á þessu er vafasamt. Það er t.d. yfirleitt ákveðin álagning í hundraðshlutum af verði vörunnar. Þetta getur gert vörurnar dýrari. Vegna þessa hafa innkaupendur hvöt til að kaupa sem dýrastar vörur, því þá fá þeir meira í sinn hlut fyrir ómakið. Ég held það sé óhætt að segja það, að menn treysti um of á opinbera forsjá, og af því verða menn andvaralausir og athuga ekki sjálfir sinn gang sem skyldi. Ég hef orðið þess var, eða heyrt það stundum, að stéttarfélög og forystumenn þeirra heimta verðlagseftirlit og meira verðlagseftirlit. Ég held, að þetta sé á nokkrum misskilningi byggt hjá þeim góðu mönnum. Ég held þeir gætu með öðrum aðferðum náð betri árangri, fyrst og fremst með þátttöku í kaupfélögum. Þar geta félagsmennirnir beitt áhrifum sínum til að gera rekstur félaganna sem beztan, svo að þau geti veitt góða þjónustu. Auðvitað eru samvinnufélögin misjafnlega vel rekin, en víða um land eru þau langstærstu viðskiptafyrirtækin og hafa þar með sannað yfirburði sína. Kaupmenn hafa ekki talið gróðavænlegt að setja upp verzlanir við hliðina á þeim. Hér í Reykjavík er myndarlegt kaupfélag, sem hefur verið að færa út kvíarnar. Ég hef kynnzt því nokkuð, því þar kaupi ég aðallega mínar nauðsynjar þann tíma ársins, sem ég er hérna í Reykjavík. Ég kem oft í búð þess við Skólavörðustíg, og mér sýnist hún vera vel rekin. Myndarbragur er þar á, afgreiðslufólkið lipurt og vörurnar góðar. Sjálfsagt eru fleiri verzlanir hérna í bænum - borginni, fyrirgefið - reknar með myndarbrag, en munurinn á þessum einstaklingsverzlunum og samvinnuverzlunum er sá, að félagsmenn í samvinnufélögum eiga eða geta átt þátt í stjórn þeirra. Þeir geta, hver fyrir sig og allir sameiginlega, haft viðskiptamálin í sínum höndum með því að gerast félagsmenn í kaupfélögum, og það verður affarasælast. En ef menn vilja af einhverjum ástæðum ekki ganga til liðs við þá félagsmenn, sem eru í kaupfélaginu, t.d. hér í Reykjavík, og vinna með þeim að því að gera þetta enn betra og öflugra fyrirtæki en það nú er, þá geta þeir farið aðrar leiðir. T.d. gæti verkamannafélagið hérna í borginni stofnað sitt eigið innflutnings- og vörudreifingarfyrirtæki fyrir sina félagsmenn. Þetta gæti BSRB líka gert. Þannig gætu þeir tekið milliliðastarfsemina í eigin hendur og notið beztu viðskiptakjara, sem völ er á, því sjálfs er höndin hollust. Þetta væru að mínu áliti manndómslegri vinnubrögð og heillavænlegri en að heimta barnfóstrur handa fullorðnu fólki frá einhverri opinberri n. Hún er nú satt að segja ekki svo björguleg okkar forysta í málefnum ríkisins um þessar mundir, að gott sé að setja allt sitt traust á hana. En margir hafa oftrú á jarðneskum stjórnarvöldum, enda reyna ýmsir að innræta fólki þá trú. Það er hált á götunum suma daga núna, og lögreglan er að birta aðvaranir til fólks í morgunútvarpið. Ég gæti vel búizt við því, að þeir, sem trúa mjög á opinbera forsjá, fyndu upp á því einhvern daginn að snúa sér til doktoranna í stjórnarráðinu og hans Geirs oddvita í sveitarstjórn Reykjavíkur og færu fram á það við þá, að þeir settu nú upp stofnun til að aðstoða fólk í hálkunni. Þá þyrftu menn ekki annað en að hringja í það fyrirtæki og óska eftir að fá menn til að leiða sig á milli húsa í borginni, þegar þeir þyrftu að ferðast innanbæjar. Þetta gæti nú verið gott, en það er einmitt það, að menn gætu dottið samt á svellunum, jafnvel þó þeir fengju þessa aðstoð, eins og menn láta stundum snuða sig í viðskiptum, þrátt fyrir allar „barnapíur“ verðlagsnefndar. Það má nefna mörg dæmi um vafasama forystu ríkisins og sveitarstjórna. Ég get ekki stillt mig um að nefna eitt dæmi, það eru húsbyggingarframkvæmdir ríkisins og Reykjavíkurborgar á þessu ári. Ja, það átti nú að vera fyrir þá, sem höllustum fæti standa í lífsbaráttunni. Það var sett á laggirnar allfjölmenn n. til að stjórna framkvæmdunum. Ekki kannske eins fjölmenn og verðlagsnefnd, en hátt upp í það. Þeir sóttu mann til formennsku í n. norður á Blönduós. Blönduós er góður staður, ágætur. Þar er athafnasamt og gott fólk og þar eru menn, sem eru vel færir um að byggja hús, en þó auðvitað misjafnlega færir um það, eins og gefur að skilja, í nokkur hundruð manna kauptúni. Ég held, að yfirvöldin hafi orðið fyrir því óláni að finna skakkan Blönduósmann til formennskunnar. Þetta getur með fram stafað af því, að hann þurfti líka að vera alþm. í stjórnarflokki. En það er ekki um marga slíka að ræða á Blönduósi. Ekki ætla ég að lasta þennan mann, hv. 3. landsk. þm., þetta er myndarlegur og vel gefinn maður og lærður í lagavísindum. Vafalaust getur hann unnið ýmislegt gott á þeim sviðum, þar sem hans hæfileikar njóta sín bezt, en ég er hræddur um, að yfirvöldin, sem stóðu fyrir þessari byggingarframkvæmd hér, hafi ekki aðeins orðið fyrir því að velja skakkan Blönduósmann, heldur líka skakkan landsk. þm. Ég gæti bezt trúað, að það hefði betur til tekizt, ef þeir hefðu - í stað þess að velja hv. 3. landsk. þm., Jón Þorsteinsson, til formennsku í framkvæmdanefndina - fengið hv. 4. landsk. þm. Jónas Árnason, til að taka það sæti, því að hann hefur sýnt það, hv. 4. landsk. þm., að hann hefur dálítið vit á þessum málum. Hann byggði gott og fallegt íbúðarhús í sumar fyrir sig og fjölskyldu sína. Það var um það bil helmingi ódýrara en íbúðirnar, sem framkvæmdanefnd yfirvaldanna lét byggja í Reykjavík. Framkvæmdanefnd byggingaáætlunar, ég held að það sé hennar viðurkennda nafn, tókst að gera húsin svo dýr, að vafasamt er, að þeir, sem þar er ætlað að búa, geti risið undir þeim kostnaði. Ég veit ekki hvaða atvinnuvegur getur borgað það kaup, sem verkamenn þurfa að hafa til að geta búið í svo dýrum húsum. Þannig gafst forysta yfirvaldanna í þessu efni og svipaðar sögur gerast trúlega á fleiri sviðum. Ég vil aðeins geta þess í leiðinni, í sambandi við þetta mál, að það er til hér félagsskapur, ef ég man rétt, sem nefnist, held ég, Neytendasamtökin. Ég er ókunnugur þeim samtökum, en hugsanlegt finnst mér, að þau gætu gert gagn, ef þeim væri skynsamlega stjórnað, gætu fylgzt með vöruverði og gefið almenningi upplýsingar um það. E.t.v. gætu þau auglýst, að undangenginni rannsókn, hvar hægt væri að fá hagstæðust viðskiptakjör, og mér finnst, að það gæti komið til mála að styðja þessi samtök eitthvað, ef þau starfa vel, en hins vegar er hægt að spara verulega við verðlagsmál, en til þeirra er nú eytt á 7. milljón á ári. Eins og fram kemur í nál. mínu á þskj. 190, tel ég þörf breytinga á lögunum um þessi verðlagsmál. Einkum bendi ég á, að það sé óþarft með öllu að halda uppi opinberum verðlagsákvörðunum og opinberu eftirliti með verðlagi á vörum, sem öllum er frjálst að flytja til landsins. Það gegnir náttúrlega öðru máli með vörur, sem takmarkaður er innflutningur á. Það er enginn tími til að koma fram breytingum á l. núna fyrir þinghléið, en það er m.a. vegna þess, að þeir, sem á að heita, að gegni hér enn húsbóndastörfum, hæstv. ráðh., virðast ekki hafa löngun til að láta sópa gólfið hjá sér fyrir jólin, en vilja sitja áfram í ruslinu yfir hátíðina. Ég hef leyft mér að flytja eina brtt. við þetta frv., sem er prentuð á þskj. mínu 190. Og hún er aðeins um það, að lögin skuli öðlast gildi 1. jan. 1969, eins og meiri hl. leggur til, en gilda aðeins til 1. apríl 1969, þ.e.a.s. gilda í næstu 3 mánuði. Með því að samþ. mína brtt. er hægt að tryggja, að málið verði tekið til nýrrar athugunar á framhaldsþinginu í febr. eða marz í vetur, og þá mætti reyna að koma fram lagfæringum á þessari löggjöf. Meiri hl. hv. fjhn. segir við landsmenn: Við viljum verja nokkrum milljónum af almannafé til að launa menn, sem eiga að gæta þess, að ekki sé okrað á ykkur í verzlunum. En ég segi við fólkið: Takið viðskiptin í ykkar eigin hendur, hjálpið ykkur þannig sjálf, það verður heilladrýgst, það mun koma ykkur að betri notum en verðlagsnefnd og hennar lið.



Herra forseti. Eins og ég tók fram, þegar ég mælti fyrir þessu frv. hér í hv. d., getur ríkisstj. fyrir sitt leyti vel á það fallizt, að frv. sé breytt í það horf, að það gildi aðeins í eitt ár, eins og þau lög, sem nú gilda, giltu. Tók ég það fram, að ef hv. n. kysi að breyta frv. í það horf, þá gæti ríkisstj. fyrir sitt leyti algerlega á það fallizt, og ég lýsi því fylgi hennar við þær brtt., sem hv. meiri hl. n. hefur þegar lýst og mælt hefur verið fyrir. Annars var það ekki erindi mitt hingað í ræðustólinn að taka þetta fram, það hefði í raun og veru verið óþarfi, en ég geri það fyrst ég er kominn hingað á annað borð, heldur er erindi mitt hingað, og það tel ég allmikilvægt, að gera þá fsp. til hv. minni hl. fjhn. eða öllu heldur til hv. form. þingfl. Framsfl., hvort afstaða fulltrúa Framsfl. í fjhn. sé afstaða hv. Framsfl. Það vil ég fá að vita, og það hygg ég, að fleiri vilji fá að vita af eða á, já eða nei um. Í nál. hv. þm. á þskj. 190 segir svo, með leyfi hæstv. forseta:„Minni hl. telur, að gera skuli breytingar á l. um verðlagsmál. Sérstaklega virðist óþarft með öllu að halda uppi opinberum verðlagsákvörðunum og eftirliti með verðlagi á vörum, sem öllum er frjálst að flytja til landsins.“Ég vek athygli á því, að nú er frjálst að flytja til landsins um það bil 85% af öllum innflutningi. Þetta mundi því þýða það, ef framkvæmt væri, að svo að segja allt verðlagseftirlit á Íslandi yrði afnumið. Og nú langar mig til að fá um það algjörlega skýr svör frá hv. þm., eða ef hann vill ekki svara, þá frá form. þingfl. Framsfl., er þetta stefna Framsfl. í verðlagsmálum? Ja, það er hreint ekki út í bláinn, að spurt sé um það, hver sé raunveruleg stefna Framsfl. í þessu máli og hinu málinu, því að svo að segja samdægurs og fulltrúi Framsfl. í verðlagsnefnd lýsir þeirri skoðun sinni, að hann sé andvígur svo að segja öllu verðlagseftirliti á Íslandi, þá mælir sjálfur form. Framsfl. fyrir frv. í Ed. um Atvinnumálastofnun, sem ég sé ekki betur en sé hið gamla Fjárhagsráð endurreist í öllum aðalatriðum. Hér er í Nd. mælt af hálfu Framsfl, með afnámi alls verðlagseftirlits, en form. Framsfl. mælir síðdegis í dag með stofnun nýrrar stofnunar, sem í meginatriðum á að fá svipað vald og Fjárhagsráð sællar minningar hafði á sínum tíma. Í Ed. er það með öðrum orðum stefna Framsfl. að endurreisa Fjárhagsráð og allt það eftirlitskerfi, sem því fylgir, en hér í Nd. er það rödd Framsfl., sem heyrist um það, að afnema skuli allt verðlagseftirlit á Íslandi. Hvers konar flokkur er Framsóknarflokkurinn eiginlega að verða? Ja, það er sannarlega von að maðurinn spyrji, og hér gerðist nýlega í hv. Nd. atvik, sem gerir það alveg fullkomlega eðlilegt, að um það sé spurt, því hér fóru fram mjög skemmtilegar umræður um daginn á milli tveggja framsóknarmanna, í tilefni af frv., sem varamaður hv. þm. Þórarins Þórarinssonar flutti hér, Kristján Thorlacius. En þeim kom ekki saman, hv. þm. Skúla Guðmundssyni og hv. þm. Kristjáni Thorlacius frekar en mér sýnist nú, að í dag komi þeim saman hv. þm. Skúla Guðmundssyni og hv. form. Framsfl. í Ed. Þetta er engin ný bóla, þetta gerðist hér fyrir fáeinum dögum, og þá fékk deila þeirra heldur sögulegan enda, og ég ætla að leyfa mér að minna hv. þm. á það, hvaða enda sú deila fékk, ef ég mætti lesa síðustu setningarnar í ræðu hv. þm. Kristjáns Thorlacius um þetta mál, með leyfi hæstv. forseta. En hann sagði um samflokksmann sinn, hv. þm. Skúla Guðmundsson, þessi orð: Það er góðra gjalda vert hjá þessum hv. þm. að vilja styðja atvinnurekendur heldur í sínu heimahéraði og annars staðar. En ég held, að hann ætti að endurskoða sína tölu í sambandi við launamenn í þessu sambandi og reyna að rumska við og lifa í nútímanum, heldur en að koma eins og maður, sem ekki hefur lifað í nokkra áratugi.“ Nú langar mig að vita: Er þetta áratuga gömul rödd, sem hljómar frá hv. þm. einum saman og enginn annar í flokknum tekur mark á, eða er þetta rödd Framsfl.? Annars er það svo um ýmsa þm. Framsfl., að um þá má segja, suma vil ég segja, ég undirstrika það sérstaklega, dálítið líkt og Goethe sagði um sjálfan sig á sínum tíma, að tvær sálir byggju í brjósti sínu. Ég átti talsverð orðaskipti í dag við einn ágætan þm. Framsfl. 



Herra forseti. Það er eiginlega orðið alveg sama, hvaða mál er til meðferðar hér í Nd., og það er kannske eins í Ed. líka, hæstv. viðskmrh. þarf að tala í hverju máli og lýsa vanþóknun sinni á framsóknarmönnum. En ég kvaddi mér ekki hljóðs að þessu sinni til þess að svara ummælum hans um okkur framsóknarmenn, það getur beðið annars tíma, heldur ætla ég fyrst og fremst að ræða um það mál, sem hér er á dagskrá, og þær brtt., sem liggja fyrir frá meiri hl. og minni hl. fjhn. Ég kvaddi mér hljóðs til að gera grein fyrir afstöðu minni, því að eins og á stendur finnst mér réttara að greiða atkv. með till. meiri hl. en minni hl., og skal ég gera lauslega grein fyrir því. Ég get alveg tekið undir það, sem hv. frsm. minni hl. sagði, að ég hef enga ofsatrú á verðlagseftirliti. Ég hef þvert á móti takmarkaða trú á því, að verðlagseftirlit sé neytendum og launþegum til mikils hagnaðar, þó að það geti verið til nokkurra bóta undir vissum kringumstæðum. Mér finnst sú reynsla, sem ég hef reynt að kynna mér í þessum efnum, benda til þess, að undir öllum eðlilegum kringumstæðum, sem við viljum kalla svo, gefi frjáls verðmyndun bezta raun, þar sem verzlanir, kaupmenn og kaupfélög hafa aðstöðu til að keppa undir eðlilegum kringumstæðum. Nú er hins vegar ástandið í okkar þjóðfélagi þannig, að það er ekki hægt að tala um eðlilegt ástand í þessum efnum, og ástandið er tvímælalaust þannig, að við þurfum að beita einhverjum verðlagshömlum, og þær geta sennilega komið að einhverjum notum. En ég vara bæði neytendur og launþega við því að hafa of mikla trú á því, að verðlagseftirlitið gefi mjög mikla raun, og ég segi það, að ég vara alveg sérstaklega launþega við því að trúa of mikið á verðlagseftirlitið og telja það vera eitthvert aðalatriði eða höfuðatriði í kjarabaráttunni. Ég er ekki með þessu að gera lítið úr því, að það geti gert eitthvert gagn undir vissum kringumstæðum, en það gerir áreiðanlega ekki neitt stórt gagn, vegna þess að verzlanir, sem kæra sig um það, hafa ótal möguleika til þess að komast fram hjá því, eins og oft hefur verið bent á í umræðum um þessi mál. Ég held þess vegna, að það leiki enginn efi á því, að ef hægt er að hafa eðlilegt fjármálaástand í landinu, þá sé það frjáls verðmyndun, sem gefur bezta raun. Við sjáum líka glögg dæmi um það yfirleitt í öllum eða flestum þeim löndum í kringum okkur, sem hafa undir vissum kringumstæðum búið við verðlagseftirlit, að þau hafa fallið frá því, þegar efnahagsástandið þar hefur komizt í eðlilegt horf. Þessi lög, sem hér eru til umr., eða sem verið er að ræða breytingu á, munu upphaflega hafa komizt á vegna samkomulags milli verkalýðssamtakanna og ríkisstjórnarinnar. Verkalýðssamtökin munu hafa lagt nokkra áherzlu á það að fá verðlagseftirlit samþykkt undir þeim kringumstæðum, sem þá voru, og ég get vel skilið þá afstöðu þeirra og tel hana eðlilega. Mér finnst hins vegar rétt í sambandi við umr. um þetta mál að vara verkalýðssamtökin við því að leggja of mikið upp úr verðlagseftirlitinu og treysta á það eitt sem kjarabótaleið í þessum efnum. Ég vil sérstaklega láta þetta koma fram í sambandi við þær viðræður, sem nú eru byrjaðar á milli fulltrúa verkalýðssamtakanna og ríkisstj. Ég tel, að í þeim viðræðum, þó að verkalýðshreyfingin leggi áherzlu á það, að verðlagseftirlitinu verði haldið áfram, eigi hún að leggja áherzlu á tvö mál önnur, sem mér finnst, að hún megi ekki undir neinum kringumstæðum víkja frá. Í fyrsta lagi verður verkalýðshreyfingin að leggja áherzlu á það, að tryggð verði næg atvinna í landinu. Það er annað höfuðatriðið, sem nú þarf að leggja áherzlu á, en hitt atriðið, sem ég tel engu þýðingarminna, og verkalýðshreyfingin má ekki undir neinum kringumstæðum víkja frá, er það, að tryggð sé verðtrygging launa, a.m.k. ekki lakari en sú, sem nú er í gildandi kaupsamningum. Ég tel, að þeir kaupsamningar, sem náðust á seinasta ári og veita láglaunastéttunum nokkra verðtryggingu á launum þeirra, séu annað höfuðatriðið, sem verkalýðshreyfingin verður að halda fast við í samningum sínum við ríkisstjórnina og hún megi ekki undir neinum kringumstæðum hörfa frá. Það komi því aðeins til greina samkomulag milli þessara aðila, að ekki verði hörfað frá því samkomulagi, sem gert var milli verkalýðssamtakanna og atvinnurekenda á s.l. ári. Mér finnst einmitt rétt að láta þetta sjónarmið koma fram við þessar umr., vegna þess að ég tel það svo mikilvægt, að þetta atriði komi fram hér ákveðið í þinginu, einmitt um það leyti, sem þessir samningar eru að hefjast. Verðlagseftirlit getur undir vissum kringumstæðum og á takmörkuðum tíma gert nokkurt gagn, en það, sem tryggir launþegana bezt gegn verðhækkunum og gegn kjaraskerðingu, er það, að launin séu verðtryggð. Og ég tel, að það sé alveg lágmarkstrygging í þeim efnum, sem verkalýðssamtökin sömdu um við atvinnurekendur á s.l. vetri. Og vegna þess, að viðskmrh. er nú að beina ýmsum fsp. til okkar framsóknarmanna, þá vildi ég beina þeirri fsp. til hans, hvort hann sé mér ekki sammála um þetta atriði, að það sé meginnauðsyn til þess að tryggja kjör láglaunastéttanna í landinu, að ekki verði á neinn hátt hörfað frá þessu samkomulagi, sem gert var á milli atvinnurekenda og launþega á s.l. vetri. Því þó það geti verið nokkur ávinningur fyrir launþega að fá verðlagseftirlit, eins og það, sem nú er, þá er ávinningurinn af hinu margfaldur á við það, sökum þess, að ég tel, að eins og nú er ástatt í landinu, eins og ríkisstjórnin er búin að koma málum þjóðarinnar, þá sé ekki raunverulega um frjálsa verðmyndun að ræða, það sé hér óeðlilegt ástand, og þess vegna verði að beita tímabundnum verðlagshömlum, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv„ og þó sérstaklega í tillögum meiri hl. Ég álít, að tímatakmarkið, sem sett var í brtt. minni hl., sé of stutt, það megi ekki vera öllu styttra en það, sem er ákveðið í till. meiri hl., og þess vegna mun ég greiða till. meiri hl. atkv.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. nefndi í ræðu sinni frv., sem nýlega hefur verið lagt fram í hv. Ed. um Atvinnumálastofnun, fjárfestingu og gjaldeyrisnotkun. 1. flm. þess er form. Framsfl., hv. 3. þm. Norðurl. v. Hæstv. ráðh. hefur skilið þetta þannig, að þar ætti að endurvekja gamla Fjárhagsráðið, m.a. með verðlagseftirliti og öðru slíku. Ég var nú að líta yfir þetta frv., ég sé ekki neitt þar um verðlagshöft eða nokkuð slíkt. Ég get ekki fundið það. Ég veit ekki, hvar hæstv. ráðh. hefur fundið ákvæði um það í frv. En svo er nú sjálfsagt að svara hans fsp. viðkomandi minni framkomu í þessu máli. Ég skal segja honum það, að ég bar þessa brtt., sem ég hef lagt hér fram, ekkert undir minn flokk, mér fannst ekki taka því, því mér fannst ekki skipta svo miklu máli, hvort l. giltu í einn ársfjórðung eða eitt ár, en með því að láta þau gilda aðeins í einn ársfjórðung, eins og ég legg til, þá er það tryggt, að þessi l. verði tekin til skoðunar núna á framhaldsþinginu, og mér finnst full þörf á því. Nei, ég bar þetta ekkert undir flokkinn. Hitt hefur mér aldrei hugkvæmzt, að bera það undir minn flokk, hvaða skoðanir ég ætti að hafa á einstökum málum og óska eftir atkvgr. um það. En eins og þarna kemur fram, þá er þetta mín skoðun á verðlagsmálunum, sem ég var að lýsa. Ég veit, að það eru mismunandi skoðanir okkar framsóknarmanna á þessum málum, við leyfum okkur nefnilega stundum að hafa mismunandi skoðanir á einstökum málum. Það þekkist kannske ekki í flokki hæstv. ráðh. Mér hefur heldur ekki hugkvæmzt fram að þessu að bera það undir hæstv. viðskmrh., dr. Gylfa, eða Goethe, hvaða skoðanir ég ætti að hafa á einstökum málum, mér hefur bara ekki dottið það í hug. Og ég veit ekki, hvernig mér gengur að ná til þeirra beggja, þó ég vildi nú taka upp þann sið að fá leiðbeiningar hjá þeim um það, hvaða skoðanir ég eigi að hafa á einstökum málum. Ég veit það ekki. Ja, ég sé ekki, að ég þurfi að svara þessu meira. Þetta nál. er mitt fyrirtæki. Ég veit ekkert um það, ég hef ekkert kannað það, hvernig mínir flokksbræður í þ. líta á þessar brtt. mínar, eða hvernig þeir munu greiða atkv. um þær. Og eins og ég segi, ég veit, að það eru eitthvað skiptar skoðanir um verðlagseftirlit í mínum flokki, sumir telja það gera eitthvert gagn, og aðrir telja, að það sé vafasamt, að það geri nokkurt gagn, og ég er þeim megin.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka þátt í þessum umr., en það eru aðeins örfáar setningar út af því, sem hæstv. viðskmrh. sagði. Ég vil fyrst segja, að það er ekki stefna Framsfl. að afnema verðlagseftirlit, eins og nú standa sakir, en á hinn bóginn höfum við ekki neina tröllatrú á verðlagseftirliti og teljum ýmsa ágalla á framkvæmd þess, en það er samt ekki stefna flokksins að afnema verðlagseftirlitið. Hann telur nauðsynlegt að hafa það, eins og nú er ástatt í okkar þjóðfélagi, og það kemur svo fram við atkvgr., hvernig einstakir þm. flokksins líta á þetta mál. Við höfum ekki nærri því eins miklar áhyggjur af því og hæstv. viðskmrh., þó að við kunnum að vera ósammála í Framsfl. um eitt og annað. Við höfum ekki neinar áhyggjur af því. Þess vegna grípur okkur engin skelfing, þó að það komi í ljós stöku sinnum, að við erum ekki allir þræddir upp á sama band í öllu. En það er kannske eðlilegt, að hæstv. viðskmrh. bregði í brún, þegar slíkt kemur fram, eða undrist, því að það er vitanlegt, að hans aðalstarf er fólgið í því að þræða Alþfl.-menn nauðuga upp á eitt band í öllum málum. Það er ekkert óeðlilegt, þó að maður, sem hefur þetta aðalstarf, og hefur jafnmikið fyrir því og hæstv. viðskmrh. að þræða þá upp á bandið, sé hissa, þegar hann verður var við svona undarlegt fyrirbrigði, sem sé að það skuli vera til flokkur í landinu, sem er þannig vaxinn og skipaður, að þar séu ekki allir alltaf sammála um allt, enda heyrðum við, að hæstv. ráðh. var mikið niðri fyrir, þegar hann ræddi þetta atriði. Hæstv. ráðh. hefur hér visst hlutverk á Alþ. nú síðustu misserin, og það er að hlaupa upp af og til og halda smáskammarræðustúfa um framsóknarmenn. Ég hef engar áhyggjur af þessu. Ég segi alveg hreinskilnislega eins og er, ekki hinar minnstu, og það er m.a. eitt, sem gerir það að verkum, að ég tek þetta svona létt. Og það er þetta: Ég man vel, hvernig hæstv. viðskmrh. talaði um sjálfstæðismenn hér áður á meðan hann vann með Framsfl., og fann enga leið aðra en stuðning framsóknarmanna til þess að fá ráðherrasæti. Þá voru þeir ágætir, en aftur á móti voru sjálfstæðismenn þá svo fyrir neðan allar hellur, að róttækari lýsingar á þeim hafa víst aldrei verið fluttar á Alþ. en hæstv. viðskmrh. flutti þá. Af þessum ástæðum er ég alveg rólegur, og hef engar áhyggjur af þessu, ekki hinar minnstu, og tek þetta ákaflega létt. Ég þekki sem sé hæstv. viðskmrh., við þekkjum hann allir og vitum, hvernig hann snýr snældunni sinni, hann kann það, og það er engin hætta á öðru en að hann snúi henni öðruvísi, þegar honum finnst þess þurfa, finnst þurfa að gera það næst. Þá verða það öðruvísi ræður, sem hann flytur um framsóknarmenn, en þær sem hann flytur núna. Alveg eins og ræðurnar, sem hann flytur nú um Sjálfstfl., eru öðruvísi en þær voru á sinni tíð. Hæstv. viðskmrh. virðist vera mjög tilfinningaríkur maður, þannig að hann færir þetta út í dálítið skrýtilegar öfgar, en það verður bara að taka hæstv. ráðh. eins og hann er. Þessi ræðuhöld ráðh. eru eiginlega orðin eins konar fastur gamanþáttur á Alþ., sem menn skemmta sér við, og það er raunar ekki of margt til upplyftingar - satt að segja - í þessari stofnun, þó að þessi þáttur verði ekki frá manni tekinn, enda vona ég, að hann flytji hér á eftir einn pistil í viðbót.



Herra forseti. Nú ætla ég að koma form. þingfl. Framsfl. mjög á óvart. Sannleikurinn er sá, að ég er þannig gerður, svo að ég víki að sjálfum mér, fyrst hann lýsti mér allrækilega, að ég hef miklu meiri ánægju af því að vera sammála mönnum en ósammála, og þess vegna þykir mér mjög vænt um það að geta tekið það fram, og það var erindi mitt í ræðustól, þó að form. þingflokks Framsfl. hefði ekki kvatt sér hljóðs, að taka það fram, að ég er í öllum aðalatriðum sammála því, sem háttv. 4. þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson, sagði í sinni ræðu um efni þess máls, sem hér er um að ræða. Ég er honum alveg sammála um það, að það samkomulag, sem á sínum tíma var gert milli launþegasamtaka annars vegar og vinnuveitenda hins vegar með aðild ríkisstjórnarinnar, var skynsamlegt á sínum tíma, og það á að haldast. Ég er honum einnig sammála um, að full ástæða er til þess að vara við oftrú á verðlagseftirliti. Ég hef enga oftrú á verðlagseftirliti, og tel menn hér á landi yfirleitt ekki hafa það, þannig að fyllsta ástæða er til að það komi skýrt fram, að þó að við séum andstæðingar í almennum stjórnmálum, þá erum við sammála um þetta, að verðlagseftirlit er ekkert allsherjarráð til þess að tryggja kaupmátt launþega, og þeir mega ekki hafa of mikla trú á því, að þeir með hjálp verðlagseftirlits geti tryggt sér kaupmátt launa sinna einmitt af þessu. Auk þess hefur framkvæmd verðlagseftirlits hér á landi verið mjög gölluð að mörgu leyti um áratuga skeið, og jafnvel svo, að í grundvallaratriðum er hún byggð á mjög hæpnum reglum. En við háttv. þm. erum sammála um það, að eins og nú háttar í íslenzkum efnahagsmálum og í íslenzku þjóðfélagi, þá væri það til mikils tjóns, ef verðlagseftirlit væri skyndilega afnumið, eins og fulltrúi Framsfl. í fjhn. hefur lagt til. Einmitt vegna þessa, að ríkisstj. er þeirrar skoðunar, sem ég hef nú gert grein fyrir, og mér þykir mjög vænt um það, að hv. þm. Þórarinn Þórarinsson er alveg á sömu skoðun, þá höfum við gert ráðstafanir til þess, að samið verði frv. um vörn gegn einokun og vörn gegn hringamyndun og misnotkun hringa á sinni valdaaðstöðu í verðlagskerfinu. Að þessu frv. hefur verið unnið um nokkurt skeið undanfarið, m.a. með aðstoð dansks sérfræðings í þessum málum, og fyrirmyndin er sú löggjöf, sem gildir í Danmörku um þessi efni. Hann er skrifstofustjóri í danska einokunareftirlitinu, monopolráðinu danska, einn fróðasti maður í Danmörku um þessi efni. Ákvörðun hefur ekki verið tekin um það enn, hvort eða hvenær þetta frv. verður lagt fram, en ég vona, að þingfl. geti fengið það til athugunar og meðferðar nú þegar á þessu þingi, þannig að það geti - hér er um mjög flókið og vandasamt mál að ræða - a.m.k. komið til athugunar hjá þingfl. áður en næsta þing kemur saman. Að þessu leyti geta þessar umr. endað ánægjulega, þegar maður, sem ég vona að mér sé óhætt að taka meira mark á sem málsvara Framsfl. en fulltrúa flokksins í fjhn., er mér og ríkisstj. í grundvallaratriðum sammála um þetta mál, og þetta kom raunar einnig fram, mér til mikillar ánægju, í ræðu sjálfs form. þingflokks Framsfl. En í þessu sambandi get ég þó ekki látið hjá líða að geta þess að þrátt fyrir ágætar yfirlýsingar formanns Framsfl. og eins hins valdamesta þm. hans um afstöðu þeirra í verðlagsmálum, þá verð ég að láta það koma fram hér, ég segi nú því miður, að þegar opinberlega hafa birzt fregnir um afstöðu þess eina framsóknarmanns, sem á sæti í verðlagsnefnd, hafa þær verið með talsvert öðrum hætti heldur en hér koma fram, þ.e.a.s., þeir hafa báðir lýst því yfir, að þeir telji undir núverandi kringumstæðum verðlagseftirlit vera nauðsynlegt og skynsamlegt, það er einnig mín skoðun, og það er einnig skoðun ríkisstjórnarinnar. En eftir því, sem fram hefur komið opinberlega í blöðum, þá hefur fulltrúi Sambands ísl. samvinnufélaga, sem allir vita, að er framsóknarmaður, og átti að kannast við það sjálfur, því ég hef ekki skrökvað neinu upp á manninn, haft talsvert aðra afstöðu. Hann notar hvert tækifæri, sem hann fær, til þess, eftir því sem hefur komið fram opinberlega, ég er ekki að segja frá neinu, sem er einkamál n., til þess að berjast fyrir afnámi verðlagsákvæða, og í hvert skipti, sem það kemur á dagskrá, að afnumið skuli verðlagseftirlit, þá styður þessi fulltrúi Sambands ísl. samvinnufélaga, þessi framsóknarmaður í n., þá ákvörðun. Og hann styður hverja einustu till., sem fram kemur um hækkun á álagningu, þrátt fyrir það, sem þessir menn segja hér á hinu háa Alþ., og þrátt fyrir það, sem getur að lesa í Tímanum um þessi efni. Þetta var auðvitað ein af ástæðunum til þess, að ég vildi fá að vita hér í upphafi, hver talaði fyrir hönd Framsfl., fulltrúi hans í fjhn. eða einhverjir aðrir, sem höfðu lýst yfir þveröfugri skoðun. Nú eru komnar tvær skoðanir fram hér í hv. deild af hálfu Framsfl. í málinu, en sá maður, sem völdin og áhrifin hefur af hálfu Framsfl., er á móti verðlagseftirliti og hann greiðir atkv. með hverri einustu till. til hækkunar á álagningu, ef hann fær tækifæri til. Þetta er svar mitt við ræðu form. þingflokks Framsfl. Þetta hafði hann upp úr sínum orðum. 



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur haft mál þetta til meðferðar og rætt um það á nokkrum fundum. N. sendi frv. til umsagnar þriggja aðila: Tryggingastofnunar ríkisins, Læknafélags Íslands og Sambands íslenzkra sveitarfélaga. Frá Tryggingastofnun ríkisins hefur ekkert svar borizt. Læknafélag Íslands mælir eindregið með samþykkt frv., telur að það feli í sér veigamikið framfaraspor, sem greiði fyrir því að unnt verði að skipuleggja læknisþjónustu dreifbýlisins á hentugan hátt í framtíðinni. Jafnframt bendir Læknafélagið á, að nauðsynlegt sé að endurskoða læknaskipunarlögin með stuttu millibili, vegna hinnar öru þróunar þeirra mála, sem þau fjalla um. Stjórn Sambands íslenzkra sveitarfélaga kveðst mæla með samþykkt frv. í öllum aðalatriðum í trausti þess, að við framkvæmd laganna í framtíðinni verði tekið tillit til álits sambandsins, sbr. 1. gr. frv., en sambandið mun, ef á reynir, byggja á umsögn viðkomandi sveitarstjórna, segir í svari þess, og leyfi ég mér sem talsmaður nefndarinnar að leggja áherzlu á þetta atriði. Sú eina efnislega aths., sem stjórn sambandsins hefur gert við frv., er sú, sem hér hefur verið tekin upp sem brtt., og n. er öll sammála um. Á hinn bóginn hafa einstakir nm. áskilið sér rétt til að fylgja brtt., sem fram kunna að koma, en mæla með samþykkt frv. í heild. Og ég sé, að einni slíkri brtt. hefur einmitt verið útbýtt nú í dag. Núgildandi læknaskipunarlög voru samþ. á Alþingi 6. maí 1965, svo að ekki er þeim hár aldur að meini, þrátt fyrir hina öru þróun, sem Læknafélagið getur að vísu. En löggjöf þessi, þótt nýleg sé, hefur ekki megnað að ráða bót á læknisþjónustu úti um land og færa hana í viðunandi horf. Frv. þetta er ný tilraun af hendi heilbrmrh. og heilbrigðisyfirvalda til jákvæðra aðgerða í þessu vandamáli. Það greiðir fyrir stofnun hinna svo kölluðu læknamiðstöðva, sem svo mjög hafa borið á góma í umræðum um þessi mál undanfarið og taldar eru allra meina bót af sumum. Með frv. er prentuð sem fskj. reglugerð um læknamiðstöðvar héraðslækna. Verði frv. þetta að lögum, svo sem allar líkur benda til, má segja, að löggjafinn hafi gert allt, sem í hans valdi stendur um sinn, til að bæta úr því neyðarástandi, sem ríkt hefur undanfarið víða um land á þessu sviði. Læknaskipunarlögin svo breytt ættu að geta orðið góð uppistaða eða beinagrind í þessu máli fyrst um sinn. En þá beinagrind verður að gæða holdi og blóði í framkvæmd, ef hún á að verða annað en dauður bókstafur. Það eru læknarnir sjálfir að mínum dómi, og þeir einir, með aðstoð góðra manna, sem innt geta það hlutverk af hendi. Við sjáum hvað setur og vonum hið bezta.



Herra forseti. Við höfum fjórir þm. leyft okkur að flytja brtt. við frv. á þskj. 189. Það hefur að vísu orðið prentvilla á þskj., ég vil segja heldur óvenjuleg prentvilla. Það stendur, að einn flm. sé Skúli Guðmundsson, en það á að vera Gísli Guðmundsson. Hins vegar skilst mér, að þetta breyti ekki miklu, því að hv. 1. þm. Norðurl. v. hefur tjáð mér, að hann vilji helzt ekki láta strika sig út af þessari brtt., þó að hann sé þangað kominn með þessum hætti, vilji nú vera flm. líka. En þá verða þeir að vera báðir. Efnið í okkar brtt. er það, fyrstu till., að 1. mgr. 1. gr. frv. falli niður. Þessi 1. mgr. frv. fjallar um það, að ráðh. sé heimilt að tillögu landlæknis að breyta skipan læknishéraða samkv. 1. gr. þessara laga og sameina í eitt læknishérað tvö eða fleiri nágrannahéruð o.s.frv. Við erum þeirrar skoðunar, sem flytjum þessa brtt., að það sé engin nauðsyn á því að afnema hin fyrri læknishéruð, þó að komið sé á læknamiðstöðvum. Við erum fylgjandi því, sem er nú aðalefni frv., að koma upp læknamiðstöðvum. Við teljum, að það sé sjálfsögð eða réttmæt tilraun til úrbóta, og viljum styðja það. En við viljum ekki styðja hitt, að það séu afnumin gömlu læknishéruðin um leið, og sjáum ekki neina nauðsyn á, að það sé gert. Tilgangurinn með þessu frv. er auðvitað sá að reyna að bæta úr þeim læknaskorti, sem þjakar mörg héruð þessa lands eins og sakir standa og hefur reyndar gert æðilengi. Þessi tilraun er að vísu ekki alveg ný með þessu frv. Þetta hefur verið reynt, að koma á slíkum miðstöðvum lækna á nokkrum stöðum. En sannast að segja, að þótt við og flestir séum þeirrar skoðunar, að það eigi að halda áfram á þessari braut, hefur þetta gefizt misjafnlega, eftir því sem landlæknir tjáði mér síðast í gær. Þetta hefur verið reynt t.d. á Patreksfirði, þar hefur verið sett upp læknamiðstöð með tveimur læknum og sameinuð héruð þar. En þetta hefur ekki gefizt vel, það hefur ekki náð þeim árangri, sem til var ætlazt. Þó að tveir nýir læknar fengjust þarna í byrjun, fór annar eftir árið, og ástandið þar vestra varð ekkert betra þrátt fyrir tilraunina, Þá hefur landlæknir tjáð mér, að í Vestmannaeyjum hafi þetta ekki heldur náð þeim árangri, sem til var ætlazt. Þó að þessi stutta og litla reynsla sé á þennan veg, breytir það ekki þeirri skoðun okkar, sem flytjum þessa brtt., að það beri að halda þessu áfram og auka það. En hitt atriðið, að það sé forsenda þess, að það þurfi að leggja niður gömlu læknishéruðin, tel ég að sé á misskilningi byggt. Það er enginn vandi að setja upp læknamiðstöð, þó að hin eldri héruð haldi sér í lögum. Ég skal taka dæmi t.d. af Ísafirði. Það hefur komið til mála, að þar yrði leitazt við að koma á læknamiðstöð. Þar eru fjögur læknishéruð læknislaus eða eru að verða það núna fyrir jólin, eftir því sem ég veit bezt. Það eru Þingeyrarlæknishérað, Flateyrarlæknishérað, Suðureyrarlæknishérað og Súðavíkurlæknishérað, öll læknislaus. Það sýnist því ekki nema eðlilegt, að menn hugsi til þess að koma upp læknamiðstöð á Ísafirði til þess m.a. að þjóna þessum læknishéruðum. Og það eru meira að segja ráðagerðir uppi um það að fá þangað þrjá lækna til að þjóna þessum héruðum, sem lögum samkvæmt á að þjóna með 5 læknum. En ef þessi læknishéruð fjögur verða svo lögð niður um leið, þá þýðir það það, að þótt einhver læknir vildi fara í einhver hinna gömlu héraða, sem vel getur komið fyrir, væri það ekki hægt, þá er búið að leggja héraðið niður. Það er verið að útiloka möguleikana á því, að læknar komi í hin gömlu héruð, þó að þeir jafnvel vildu, með því að leggja þau niður. Það teljum við alveg fráleitt. Það eru fleiri en landlæknir og stjórnaryfirvöld, sem vinna að því að reyna að fá lækna í hin læknislausu héruð. Það gera líka heimamenn, þeir beita sér að þessu sama, svo sem skiljanlegt er. Ég var nýlega staddur vestur á Suðureyri. Þar er læknislaust, eins og ég sagði. Þar tjáði hreppstjórinn mér, að hann væri að beita sér fyrir því að fá lækni og gerði sér jafnvel vonir um, að það bæri árangur. En hugsum okkur þá, að læknishéraðið væri lagt niður í millitíðinni. Er nokkur ástæða til þess? Því að betur væru nú Súgfirðingar komnir með því að hafa lækni heima hjá sér en að eiga að sækja til læknis, þó að á læknamiðstöð væri, á Ísafirði. Þarna hagar þannig til, að það er vond heiði, sem þarf að fara yfir, sem er venjulega lokuð af snjó alla vetur, og ekki langt síðan hafís byrgði fjarðarmynnið. Þá eru flestar bjargir bannaðar þessu fólki til að ná til læknis, þar sem enginn flugvöllur er til þar heldur. Það er því eðlilegt, að þetta fólk beiti sér af alefli fyrir því að reyna að fá lækni. En m.a. af þessari ástæðu vil ég benda á það, hvað það er fráleitt að leggja niður læknishéruðin og engin þörf á því. Alveg svipaða sögu má segja um Flateyrarlæknishérað í Önundarfirði, þar er læknislaust. Ef þaðan á að sækja lækni til Ísafjarðar, er yfir hina illræmdu Breiðadalsheiði að fara, sem lokast, að ég ætla, fyrst allra heiða á Íslandi. Ef menn hafa nú möguleika á að fá lækni, á þá að útiloka það með því að leggja niður læknishéraðið? Sama gildir um Þingeyrarhérað, því að Dýrfirðingar þurfa yfir sömu heiðina að fara og aðra heiði í viðbót, Gemlufallsheiði. Eina héraðið að mínum dómi, sem ekkert þyrfti að kvarta undan því sérstaklega að þurfa að sætta sig við læknamiðstöð á Ísafirði, væri Súðavíkurlæknishérað, því að þar er ekki yfir neitt fjall að fara og tiltölulega auðveldar samgöngur á milli Súðavíkur og Ísafjarðar. Það er þetta, sem ég vil sérstaklega leggja áherzlu á, að það sé ekki tekin nein ákvörðun um það með þessu frv. að leggja niður héruð, hins vegar sé áherzla á það lögð að koma upp læknamiðstöðvum, þar sem það er talið hyggilegt að dómi landlæknis, eins og segir í þessu frv. Breyting okkar er því aðeins þessi að fella niður ákvæðin um niðurlagningu læknishéraða, en hins vegar halda því ákvæði, sem er í frv., að ráðherra skuli heimilt, eftir tillögu landlæknis, að stofnsetja læknamiðstöðvar, enda starfi þar tveir eða fleiri læknar, eins og segir í okkar brtt. Þriðja till. okkar er mjög lítilvæg. Hún er aðeins um að fella úr tvö orð í frv., síðustu mgr. fyrri gr., þar sem stendur: „Nú er talið óhjákvæmilegt, að haldið sé uppi föstum viðtalstíma læknis í þéttbýliskjarna utan læknamiðstöðvar,“ o.s.frv. Við leggjum til, að felld séu niður þessi orð „í þéttbýliskjarna.“ Það er gersamlega óþarft og merkingarlaust. Það skiptir engu máli, hvort það er í þéttbýliskjarna svo kölluðum eða annars staðar, sem fastur viðtalstími læknis er ákveðinn, svo að það er því rétt að fella þetta niður. Ég vona, að hv. alþm. skilji það, að fyrir okkur, flm. þessara brtt., vakir ekkert annað en það að koma í veg fyrir, að læknishéruð séu lögð niður að óþörfu, koma í veg fyrir, að lokað verði fyrir þá möguleika, sem kunna að skapast til þess að fá lækna í hin gömlu héruð. Við vitum aldrei, hvenær kann að skipast svo, að læknar verði fáanlegir. Og þó að hérað hafi verið læknislaust um tíma, hálft ár, eitt ár eða tvö ár, geta auðveldlega skapazt möguleikar til þess, að læknar fáist fyrir það, og þá má það ekki eiga sér stað, að búið sé að leggja niður læknishéraðið, þegar læknir kynni svo að fást.



Herra forseti. Ég vil þakka n. fyrir góða afgreiðslu þessa máls. Út af brtt. á þskj. 189 vil ég segja það, að 3. liður þeirrar brtt. er ósköp eðlilegur og er alveg rétt, að það er skynsamlegra að fella niður þetta orðalag „í þéttbýliskjarna.“ Um 1. liðinn og 2., sem leiðir af honum, vil ég segja það, að ég get ekki fallizt á þá brtt. Ég hef engan áhuga fyrir læknaskipun á Íslandi með læknislausum læknishéruðum. En ég veit vel, að þeim, sem flytja þessa brtt., gengur ekki annað en gott til. Hins vegar fannst mér af málflutningi hv. frsm. fyrir þessum brtt., að það væri töluvert mikið byggt á misskilningi, sem hann sagði. En ég tel hins vegar alveg ástæðulaust að hefja um þetta deilur nú. Ég hefði mjög vel getað sætt mig við meiri íhlutun heiman úr héruðum en 1. mgr. 1. gr. gerir ráð fyrir, um það, hvort breyting verði af hálfu ráðh. gerð á læknaskipuninni. Og ég held, með hliðsjón af því, hvernig aðstæður eru nú, að það væri farsælast að fresta frekari umr. um málið og hafa til frekari athugunar þær ábendingar, sem fram hafa komið frá flm. brtt. á þskj. 189, í þinghléinu og náttúrlega þegar þingið kemur saman aftur. Ég hef þá trú, að við ættum að geta komizt að samkomulagi í þessu máli. Það er, eins og ég sagði við 1. umr. málsins, svo fjarri því, að fyrir mér vaki að vilja draga aukið vald til ráðh. í þessu efni, en það eitt vakir fyrir mér, að okkur lánist sameiginlega að koma á betri skipan þessara mála. Með hliðsjón af því, sem ég nú hef sagt, held ég, að það væri farsælast, og vildi leggja til, að umr. um málið yrði frestað.



Herra forseti. Ég er þakklátur hæstv. heilbrmrh. fyrir það að hlutast til um, að þetta frv. verði athugað dálítið nánar í þinghléinu, og ég held, að það sé mjög skynsamlega ráðið, og sérstaklega tek ég undir þau ummæli hans, að hann vill jafnvel auka íhlutun heimafólksins um þessi mál, þ.e.a.s. leita betur eftir þeirra áliti, svo að ég held, að þetta sé mjög vel ráðið, að þannig sé hagað gangi þessa máls, eins og hann leggur til. Ég er honum þakklátur fyrir það.



Herra forseti. Frá því hefur verið skýrt í blöðum, að yfirmaður verzlunar hersins á Keflavíkurflugvelli hafi bannað íslenzkum starfsmönnum verzlunarinnar að tala móðurmál sitt sín á milli. Í tilefni af þessu leyfi ég mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. utanrrh., hvað hann hafi aðhafzt í þessu máli, hvort hann telji það ekki í sínum verkahring að gæta sóma Íslendinga gagnvart þeirri ósvífni, sem þessi maður hefur í frammi, hvort ekki sé ástæða til þess að víkja þessum manni frá og vísa honum jafnvel úr landinu eins og gerzt hefur áður, þegar ósvífni bandarískra yfirmanna á Keflavíkurflugvelli hefur tekið út yfir allan þjófabálk, eins og t. d. þegar þeim yfirmanni, sem eitt sinn skipaði Íslendingum þremur eða fjórum að leggjast á magann í forarpoll, var vísað úr landi. Þetta er í stuttu máli fyrirspurn til hæstv. utanrrh.



Herra forseti. Þessari fsp. háttv. þm. get ég svarað, án þess að hafa nokkuð getað undirbúið það, á þann hátt, að strax og ég sá þessa fregn í blöðum, þá spurðist ég fyrir um það hjá varnarmálanefnd, hvort þetta væri tilfellið, og var þá sagt, að maður hefði komið þarna til starfa sem yfirmaður verzlunarinnar nýr og ókunnugur, og sjálfsagt hefði hann gert þetta af ókunnugleika einum. Þessu er nú búið að kippa í lag, eftir því sem ég veit bezt.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. upplýsingarnar. Hann segir, að þessu hafi verið kippt í lag. Það er að vísu ekki ljóst, á hvern hátt þessu hefur verið kippt í lag. Jafnframt segir hann, að þessi maður sé nýr og hann hafi gert þetta af ókunnugleika einum. Ég vil þá beina því til hæstv. utanrrh., að hann geri yfirmönnum á Keflavíkurflugvelli ljóst í eitt skipti fyrir öll, að við Íslendingar ætlum okkur að halda áfram að tala móðurmál okkar hver við annan.