Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég hafði gert ráð fyrir því þegar ég ákvað að kveðja mér hljóðs um störf þingsins að þingmenn yrðu almennt viðstaddir og ég tala nú ekki um þá sem sitja hérna eða eiga sæti á auðu bekkjunum, þ.e. hæstv. ráðherra. Ég kveð mér hljóðs um lögbindingu lágmarkslauna og ástæðan er sú að ég óska eftir því við þingið að frv. sem liggur fyrir frá 2. des., mál nr. 307, fái sérstaka flýtimeðferð á grundvelli þeirra upplýsinga sem ég hef gert grein fyrir með því að dreifa gögnum til hv. þm. og þar með fréttatilkynningu til fjölmiðla þar sem segir frá að undirritaður hafi verið að kynna sér rök sem liggja fyrir lögbindingu lágmarkslauna. Í ljósi þeirra staðreynda sem ég hef aflað mér eru rök fyrir því að nauðsyn sé að taka þetta frv. fyrir og afgreiða það á þinginu. Sannfæring mín hefur verið sú að nauðsynlegt væri að lögbinda lágmarkslaun á Íslandi. Eftir að hafa kynnt mér skýrslu ILO um lágmarkslaun og eftir að hafa lesið bók sem heitir ,,Spásögn og staðreyndir (Myth and Measurement): um áhrif lögbindingar lágmarkslauna á hagkerfi þjóðanna`` er ég sannfærður um að hér er á ferðinni málefni sem er nauðsyn að taka upp. Þess vegna óskaði ég eftir því við hæstv. forseta þingsins að málið verði tekið upp sem fyrst á dagskrá Alþingis og gefið verði færi á að mæla fyrir því hið fyrsta og það verði tekið til meðferðar í félmn. og málið afgreitt á grundvelli nýrra staðreynda um áhrif lögbindingar lágmarkslauna á hagkerfi þjóðanna.

Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Gísla S. Einarssonar um þetta mál. Það er alveg rétt sem hann bendir á og óskar eftir að mál sem hann flutti í fyrra verði tekið eins fljótt og unnt er og fái sérstaka flýtimeðferð á hinu háa Alþingi í ljósi þeirra upplýsinga sem hann hefur aflað sér um málið. Frv. snýst um lögbindingu lágmarkslauna. Við vitum að efnislega er þetta mjög mikilvægur þáttur í samfélagi okkar gagnvart almenningi í landinu, tengist löngum vinnudegi og mörgu fleiru. Það er sú efnisumræða sem við eigum eftir að fara í en það er ekki það sem er til umræðu heldur fyrst og fremst að þetta mál er það brýnt að taka þarf afstöðu til þess á hinu háa Alþingi. Það kemur ekki einungis inn á kjarasamninga heldur á lífskjör almennings í landinu. Dregið hefur verið fram af fræðimönnum, prófessorum við Princeton-háskóla í Bandaríkjunum, einni virtustu fræðistofnun í vestrænum heimi, nýjar sannanir, upplýsingar og aðkoma um þetta efni. Við skulum ekki fullyrða um áhrif þess en full ástæða er til þess að gefa þessum málum gaum. Ég vil einnig benda á að í ræðu Clintons Bandaríkjaforseta í fyrrakvöld eða í nótt var það einmitt þáttur sem hann lagði mikla áherslu á, þ.e. hækkun lágmarkslauna, þannig að það er alveg ljóst að hér eru komin bæði fræðileg rök og stjórnmálaleg rök til að taka málið sérstaklega fljótt til umræðu á hinu háa Alþingi þannig að menn geti sem allra fyrst bæði tekið afstöðu og rætt málið í ljósi nýrra upplýsinga. Þess vegna, herra forseti, styð ég eindregið ósk hv. þm. Gísla S. Einarssonar um að málið verði tekið sem allra fyrst á dagskrá.

Virðulegi forseti. Full ástæða er til að taka undir ábendingar hv. þm. Gísla S. Einarssonar um það efni sem hann ræddi, þ.e. að taka hið fyrsta til 1. umr. og síðan til umfjöllunar í félmn. það stórpólitíska og mikilvæga mál sem frv. hans og fleiri þingmanna felur í sér um lögbindingu lágmarkslauna. Það er alveg ljóst að tíminn hefur unnið með málinu, upplýsingar sem eru nýjar af nálinni sýna það og sanna. Það er ekki síst mikilvægt nú á tímum hins svonefnda góðæris að við grípum til þeirra úrræða sem þörf er á til þess að tryggja að hið svonefnda góðæri sem menn hampa gjarnan skili sér til þess fólks sem helst þarf á að halda. Mér sýnist í fljótu bragði fáar leiðir aðrar færar a.m.k. undir stjórn þessarar ríkisstjórnar en að fara löggjafarleiðina og binda í lög að hér verði lágmarksframfærslumöguleikar fjölskyldna í landinu verði tryggðir, með öðrum orðum að binda í lög hver verði lágmarkslaun. Ég tek því eindregið undir þessar ábendingar og vænti þess að þingheimur sé því sammála að þetta mál komist á dagskrá eins fljótt og kostur er.

Hæstv. forseti. Ég fagna þeim mikla áhuga sem jafnaðarmenn sýna á þessari hugmynd um lágmarkslaun því að á árum áður fluttu kvennalistakonur margsinnis tillögur og frv. um þau mál og m.a. náðist ekki samkomulag um aðild þeirrar ríkisstjórnar 1987 vegna mikillar andstöðu við málið og á þeim tíma voru aðilar vinnumarkaðarins lítt hrifnir af slíkri hugmynd. Síðan er mikið vatn runnið til sjávar og ég hef ekki haft tækifæri til þess að kynna mér þessa nýju bók. En ég fagna því ef það er almennt orðin niðurstaða fræðimanna að lágmarkslaun séu rétt leið við hagfræðistjórnun. Ég held að slík viðmiðun verði alltaf að vera til en um þetta eru auðvitað deildar meiningar. Þetta frv. hefur ekki enn þá komist á dagskrá og berist málið til félmn. stendur ekki á henni að vinna eðlilega að því. Það fer auðvitað eftir vilja meiri hlutans í nefndinni hvernig gengur að vinna málið þannig að þetta verður hv. þm. og þingflokksformaður hans að eiga við forsætisnefnd þingsins að reyna að flýta málinu sem allra mest.

Virðulegi forseti. Ég styð þá ósk að þetta mál komist sem fyrst á dagskrá og verði tekið til afgreiðslu m.a. með þeim rökstuðningi að Alþingi hefur fjallað um sambærileg mál í mjög langan tíma. Fyrst var frv. um lágmarkslaun lagt fram á Alþingi fyrir mörgum árum af þingflokki Alþfl. og þeim sem hér stendur. Hv. þm. Stefán Jónsson lagði einnig fram slík frv. á Alþingi fyrir mörgum árum. Eins og komi fram hjá hv. þm. sem talaði áðan á vegum þingflokks jafnaðarmanna, Gísla S. Einarssyni, hafa lágmarkslaun verið lögleidd í mörgum löndum. Eins og hann skýrði ljóslega frá hafa verið gerðar fræðilegar úttektir á þýðingu lágmarkslauna þar sem gert er miklu meira úr þeirri lausn en menn hafa fengist til að viðurkenna á Íslandi. Um þetta hefur mikið verið rætt, bæði á Alþingi og utan þess, en þó enn meira verið skrifað um það af erlendum fræðimönnum og eru þau skrif Íslendingum ekki nægilega vel kunnug. Ég ítreka þá ósk sem kom fram hjá hv. þm. Gísla S. Einarssyni að málið komi sem fyrst á dagskrá og að sú þingnefnd sem fær málið leggi vinnu í að kynna sér hvað hefur verið gert í þeim málum í fjölmörgum löndum og hvernig sú reynsla hefur verið.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki haft tækifæri til þess að kynna mér það rit sem var nefnt í umræðunni áðan hjá hv. þm. Gísla S. Einarssyni en ég tek undir það að ekki síst í ljósi síðustu talna um það hvað verkakonur á Íslandi hafa dregist mjög aftur úr í launum verður að gera eitthvað markvisst til að laga það ástand. Ég er sannfærð um að lögbinding lágmarkslauna mundi koma verkakonum sérstaklega vel og ungu fólki. Ég hef mikið ferðast, t.d. um Bandaríkin, og maður kemur varla inn í söluturn þar öðruvísi en það hangi uppi á veggjum upplýsingar um lágmarkslaun. Ég er viss um að það kæmi t.d. öllum stúlkunum og börnunum í Hagkaup og flestum stórmörkuðum landsins ansi vel ef það væru til reglur um lágmarkslaun í landinu og ég held að það beri virkilega að athuga þessa tillögu af alvöru.

Í tilefni orða hv. 5. þm. Vesturl. vill forseti taka fram að frv. hans hefur ekki fengið neina sérstaka meðferð heldur hefur verið farið með það eins og önnur þingmannamál. Þegar þingstörf hófust að nýju í gær eftir jólahlé lágu fyrir 34 órædd þingmannafrumvörp og 26 þingsályktunartillögur eða samtals 60 þingmál. Það er verkefni forsetanna að reyna að koma þessum málum að og fá þau rædd og afgreidd til nefnda. Það hefur gengið erfiðlega vegna þess að sá tími sem við höfum markað okkur til umræðna er knappur og virðist ekki nægja til þess að þingmál, bæði stjórnar og þingmanna, fái eðlilega umræðu og hún geti farið fram fljótlega eftir að mál hafa verið lögð fram. Reglan hefur verið sú að mál eru tekin á dagskrá eftir málsnúmerum eins og eðlilegt er. Löng venja er fyrir að stjórnarfrumvörp fái forgang og mál þingmanna hafa líka verið tekin á dagskrá að nokkru eftir málefnasviðum. En þetta mál þurfum við forsetar að ræða almennt í hópi okkar og við forustumenn þingflokkanna. Eina leiðin í þessum efnum er sú að lengja fundartímann. Þess er svo að geta eins og áður sagði að það er forsetanna að tryggja að mál komist á dagskrá og fái afgreiðslu til nefndar en forseti getur hvorki, né á hann, að hafa áhrif á störf þingnefnda og þingmenn geta ekki gert þá kröfu til forseta að hann tryggi afgreiðslu mála frá Alþingi. Þar er við meiri hluta alþingismanna að eiga.

Herra forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem hafa kvatt sér hljóðs og tekið undir það mál sem ég er að vekja athygli á og tekið undir að þetta mál fái ákveðna flýtimeðferð. Ég beini þeim orðum til hæstv. forseta að forsætisnefnd skoði mjög nákvæmlega hvort ekki sé ástæða til í þessu tilviki að mál fái flýtimeðferð þar sem svona háttar til að þetta er í þriðja skipti sem málið er lagt fram og kemur til umræðu. Það liggja fyrir umsagnir um málið sem byggjast á röngum forsendum. Með leyfi forseta vitna ég í bók sem heitir ,,Spásögn og staðreyndir: um hagfræði lágmarkslauna.`` Þar segir m.a. að það komi á óvart að hækkun lágmarkslauna virðist ekki valda minnkun fríðinda. Það kemur einnig fram að þveröfugt við kreddur skila hækkanir lágmarkslauna hlutfallslega mestu til einstaklinga í láglaunafjölskyldum. Í ríkjum þar sem hækkanir á lágmarkslaunum hafa orðið og þar sem þær hafa mest áhrif sést að tekjur aukast mest hjá fjölskyldum neðst í launastiganum. Í fjórða lagi tilheyra þeir sem þiggja lágmarkslaun ekki endilega hópi fátækra. Margir þeirra fátæku tengjast einmitt ekki vinnumarkaðnum. Þetta eru athugasemdir sem ég vil gjarnan að komi fram. Herra forseti. Ég vil að lokum benda á að niðurstöður ILO eða International Labor Office benda eindregið til þess að lögbundin lágmarkslaun auki hagsæld í þjóðfélagi sérstaklega fyrir einstaklinga og þá ekkert síður fyrir aðra og sú bók sem ég hef vitnað til áður, herra forseti, er bókin eftir David Card og Alan B. Krueger sem eru prófessorar í Princeton-háskóla þar sem þeir leggja fram rökstuðning og tölulegar staðreyndir um áhrif lágmarkslauna á hagkerfi þjóðanna.

Forseti hefur hlýtt á þær umræður sem hér hafa farið fram og vísar til þess sem hann sagði fyrr um meðferð mála.

Hæstv. forseti. Ég hef lagt fram á hinu háa Alþingi eftirfarandi þáltill.: ,,Alþingi ályktar fela menntamálaráðherra að beita sér fyrir því að íslenskt sjónvarpsefni verði textað eftir því sem við verður komið til hagsbóta fyrir heyrnardauft fólk sem við núverandi aðstæður á erfitt með að fylgjast með íslensku efni í sjónvarpi. Ljóst er að þeir sem eru heyrnarlausir eða heyrnardaufir eiga mun erfiðara með að fylgjast með innlendu sjónvarpsefni en erlendu því að aðaltengiliður þeirra við efnið er skrifaði textinn sem fylgir með. Hann hefur fram að þessu aðeins fylgt erlendu efni sem hefur verið íslenskað. Hópur þeirra sem eru heyrnarlausir eða svo heyrnardaufir að þeir eiga í erfiðleikum með að fylgjast með töluðu orði í ljósvakamiðlum er mjög stór. Þeir sem nota heyrnartæki að staðaldri eru 15--18 þúsund og auk þess er mikill fjöldi heyrnardaufra sem getur ekki nýtt sér heyrnartæki. Alls er talið að á milli 25 og 30 þúsund Íslendingar séu heyrnarskertir en vilji lifa í íslensku málsamfélagi og geti það. Þetta er sennilega stærsti hópur fatlaðra í samfélaginu. Því miður hefur í mörgum tilfellum gengið erfiðlega að dempa aukahljóð í heyrnartækjum þannig að sumir heyrnardaufir varast að nota þau mikið þegar þeir horfa á sjónvarp. Mörgum finnst því orðið brýnt jafnréttismál að texta íslenskt sjónvarpsefni eftir því sem við verður komið. Slíkt hefur verið gert í nágrannalöndunum nokkuð lengi. Auðvitað hlýtur alltaf eitthvert efni að vera undanskilið, svo sem fréttir sem berast á síðustu stundu og beinar útsendingar frá umræðum, en það yrði strax til mikilla bóta ef hafist yrði handa við að texta það efni sem hægt væri að vinna þannig með góðu móti. Þess má geta að annars staðar á Norðurlöndum er textun innlends efnis orðinn sjálfsagður liður í rekstri sjónvarpsstöðva og má benda á að textun íslensks efnis ýtir mjög undir bætta lestrargetu heyrnarskertra barna og unglinga.`` Árum saman hafa félagið Heyrnarhjálp, sem er félag heyrnarskertra á Íslandi ásamt félagi heyrnarlausra og foreldrafélag heyrnarskertra, barist fyrir því að íslenskt talmál sé textað í sjónvarpi. Það er talið að þeir sem nota heyrnartæki eða eru þjáðir af langvarandi suði eða heyra mjög illa en nota af einhverjum ástæðum ekki heyrnartæki séu nálega 30 þúsund á Íslandi. Allt þetta fólk talar íslensku og eru þátttakendur í íslensku málsamfélagi. Um 80% þessa hóps er yfir 65 ára sem segir okkur að um 6.000 manns undir 65 ára aldri eru í þessum hópi. Sennilega er þetta stærsti fötlunarhópurinn í samfélaginu og fötlun þessa hóps er algerlega ósýnileg. Þeir tala og hlusta og eru eðlilegir útlits en heyra mjög mismunandi mikið af töluðu máli. Þeir hafa mikinn stuðning af því að sjá varir þess sem talar við þá og miklu skiptir að ekki séu önnur hljóð sem trufla hið talaða mál. Sjónrænn miðill eins og sjónvarpið er heyrnarskertum gríðarlega mikilvægur, ekki síst þeim sem eldri eru. Talað mál fer hins vegar mjög oft fram hjá þeim heyrnarskerta, ekki síst ef sá sem talar sést ekki á skjánum. Verst af öllu er þó þegar talað er bak við myndina að ekki sé talað um þegar tónlist eða umhverfishljóðum er bætt ofan í eða saman við talið. Ég vil nefna nokkur dæmi um íslenskt sjónvarpsefni þar sem hefur tekist því miður illa til að þessu leyti. Ég vil fyrst minnast á mynd sem sýnd var í fyrra um mannlíf á Hornströndum. Þetta var efni sem mjög margir af eldri kynslóðinni horfðu á. Í myndinni kom fram fólk sem sagði frá því þegar það lifði á Hornströndum. Sem eðlilegt er var þetta fólk mismunandi skýrmælt en það sem eyðilagði myndina fyrir heyrnarskerta var að viðtölin voru tekin úti á víðavangi og öldugjálfur, vindgnauð, fuglasöngur og fleiri umhverfishljóð bættust við talið. Þetta var þó í sæmilegu lagi meðan manneskjan var á skjánum en missti alveg marks þegar hún hvarf en hélt áfram að tala í samkeppni við umhverfishljóðin eða ljúfa stemningstónlist. Annað dæmi um þetta er myndin um Kristinn bónda á Dröngum sem var mynd sem eldri kynslóðin var ákaflega spennt fyrir að fylgjast með og var sýnd einhver jólin. Þar voru heilu píanókonsertarnir fluttir í beinni samkeppni við þann ágæta mann sem þar var að segja mjög skemmtilega og áhugaverða hluti. Þar blandaðist einnig saman við kríugarg og brimgnýr. Ég nefni þessa þætti því að Ríkissjónvarpið og framleiðendur eiga mikinn heiður skilinn fyrir val þessa efnis og efnistök og framleiðslu en það vantar bara ritaðan texta með þessum myndum svo að allir sem vilja sjá geti fylgst með. Annað dæmi um þætti sem fólk á táningsaldri er mjög spennt fyrir og ég þekki dæmi um heyrnarskert ungt fólk sem hefur mikið kvartað um að það geti ekki fylgst með t.d. þáttum um mótorsport í sjónvarpi. Þar fylgir mikill hávaði í bílum, tækjum og tólum sem eðlilegt er eðli málsins samkvæmt og svo talar þulur á bak við. Það er nánast útilokað fyrir heyrnarskerta að ná því tali og það er mjög erfitt að upplifa það fyrir börn og unglinga og ungt fólk sem er spennt fyrir þessu efni að geta ekki fylgst með því. Einnig mætti nefna annan hóp en það eru ungir krakkar sem ekki eru orðnir mjög sleipir í lestri en heyrnarskertir eru eðlilega nokkuð lengur að ná tökum á lestri en þeir sem hafa eðlilega heyrn. Þess vegna er mjög mikilvægt að örva þá til lestrar. Áður horfðu þeir á erlendar teiknimyndir sem voru textaðar en nú er talað inn á allar þessar myndir með geysilega fjölbreyttum umhverfishljóðum og útilokað fyrir þennan hóp að fylgjast með svo vit sé í. Tæknin til að texta er til staðar og í vetur höfum við séð í sjónvarpinu nokkur dæmi þess að heyrnarskertum hafi bent á að stilla á 888 þegar flutt hafa verið íslensk sjónvarpsleikrit, þá kemur textinn á skjáinn. Þetta þarf að gera í miklu ríkari mæli þegar íslenskt efni er flutt í sjónvarpi. En mjór er mikils vísir og ber að þakka það sem vel er gert. Vonandi fer þeim þáttum fjölgandi sem sýndir verða textaðir og mættu aðrar sjónvarpsstöðvar en ríkissjónvarpið fara að athuga sinn gang. Enn sem komið er hefur lítið gerst í textun frétta og vonandi að farið verði að birta textann fyrir heyrnarskerta. Fréttamennirnir sjálfir lesa textann af skjá. Textinn hefur þegar verið sleginn inn á tölvu og rennur áfram fyrir augum fréttamanna í útsendingunni. Ég hef hins vegar fullan skilning á því að öðru máli gegni með fréttir sem berast á síðustu stundu og eru jafnvel mæltar fram í beinni útsendingu. Þær væri hægt að birta textaðar í næsta fréttatíma án mikillar fyrirhafnar. Það ætti að vera yfirstíganlegt á þessum tölvutímum að texti yrði sjáanlegur á rás 888 í textavarpi þegar íslenskt efni er flutt í sjónvarpi.

Herra forseti. Sú tillaga sem hér var mælt fyrir, og hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir flytur, snertir stóran hluta landsmanna og satt að segja næsta sérkennilegt ef tillaga af þessu tagi fer venjulega leið hér í þinginu. Hin venjulega leið væri að þingmaðurinn mælti fyrir henni, henni yrði vísað til nefndar og hún kæmi aldrei þaðan aftur af því þingmaðurinn er í stjórnarandstöðu og nýtur því ekki þess að málið fái þá þinglegu meðferð sem það á skilið. Ég fullyrði jafnframt að um þessa tillögu er mjög sterk samstaða. Það þarf að texta sjónvarpsefni skipulega. Sjónvarpið hefur að mínu mati engar gildar afsakanir til að koma í veg fyrir að þær óskir sem bornar eru fram í þessari þáltill. verði að veruleika. Tækninni hefur fleygt fram svo að tæknilegar röksemdir sem settar voru fram fyrir sex eða átta árum í sambandi við þessi mál eru ekki lengur gildar. Það er auðveldara að texta efni nú en var fyrir tiltölulega stuttum tíma og miklu ódýrara. Auðvitað væri það lágmarkskurteisi, liggur mér við að segja, hjá sjónvarpsstöðvum sem vilja láta taka sig alvarlega að beita sér fyrir því og tryggja að textað efni sé eins mikið og mögulegt er. Auðvitað eru margs konar undantekningar í þeim efnum en svona á að gera það. Ég tel að þessar skyldur eigi auðvitað ekki aðeins að leggja á Ríkisútvarpið. Ég tel að einkastöðvar sem hér eru reknar, þó það virðist vera regla að gera minni kröfur til þeirra en annarra, eigi sjálfar að gera þá kröfu til sín að koma til móts við þau sjónarmið sem hér voru sett fram af hv. flutningsmanni. Ég tel reyndar að sú sjónvarpsstöð sem textaði efni með skipulegum hætti núna mundi óðara vinna nýjan markað ef um væri að ræða einkastöð með takmarkaðan hóp á bak við sig eins og er. Ég er sannfærður um að slík stöð mundi óðara vinna nýjan og stórvaxandi markað því hér er um að ræða þúsundir og aftur þúsundir Íslendinga sem ekki heyra almennilega það sem kemur í sjónvarpi, m.a. vegna þess að alls konar ólíkum hljóðum er blandað við það tal sem fólk vill gjarnan nema. Fyrir þinginu liggur í hv. menntmn. tillaga til þál. um viðurkenningu á íslenska táknmálinu sem móðurmáli heyrnarlausra. Það er annað mál en þó skylt enda ekki ólíkir hópar sem verið er að tala um. Sá hópur sem tillaga mín snertir er mun fámennari en sá sem hér er verið að tala um en engu að síður hefur tveimur mjög þýðingarmiklum málum verið hreyft. Ég hef orðið var við það í tillöguflutningi þingmanna á undanförnum árum að í raun og veru er mikill áhugi á þessu máli. En sjónvarpsstöðvarnar hafa komist upp með að víkja sér undan í þessum efnum. Það er mjög alvarlegt umhugsunarefni að þær skuli ekki virða jafnrétti þegnanna meira en fram kemur eins og hv. flutningsmaður lýsti áðan. Ég kvaddi mér hér hljóðs, herra forseti, til að þakka hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur fyrir að flytja þessa tillögu. Í öðru lagi vil ég leggja á það áherslu að ég tel að hér sé um að ræða mál sem eigi að afgreiða. Það á að samþykkja svona mál og gera að veruleika. Það er engin afsökun fyrir að tryggja ekki að það efni sem hægt er að texta á annað borð verði textað. Það er meira að segja ódýrara og einfaldara að gera það núna en nokkurn tímann áður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur fyrir að flytja þetta þarfa mál hér á hinu háa Alþingi um leið og ég hvet þingheim til að gefa því gaum og veita því brautargengi. Hér er hreyft mjög mikilvægu réttindamáli sem snertir fjölda fólks en ég ætla ekki að rekja þau atriði sem fjallað hefur verið um nú þegar. Það sem mig langar til að gera að umræðuefni, hæstv. forseti, er að þetta snertir mannréttindi, þau grundvallarmannréttindi að geta notið þess menningarefnis og þeirra upplýsinga sem birtast í sjónvarpi eða í útvarpi daglega. Þetta er mikið atriði til að gera heyrnarskertum kleift að fá sem eðlilegasta hlutdeild í samfélaginu. Ég vil gjarnan velta því upp hvort réttur þessa fólks sé ekki stöðugt brotinn með því að verða að hafa skylduáskrift að ríkisútvarpi og ríkissjónvarpi og greiða þar gjöld, jafnvel án þess að geta notið á við aðra þess efnis sem þar er sýnt. Ég gæti ímyndað mér að væri það kannað betur, þá kæmi í ljós að þetta jaðraði við mannréttindabrot og mismunun sem stjórnarskráin í rauninni bannar. Ég vil aftur þakka hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur fyrir að bera málið fram um leið og ég hvet þingheim allan til að veita þessu máli stuðning.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem hér hafa komið upp og lýst stuðningi við þetta mál og vona að málið fái brautargengi í hv. menntmn. Því mun verða vísað þangað. Menntmrh. ætlaði að vera viðstaddur umræðuna en því miður, af því hún tafðist sökum ófyrirsjáanlegra atburða, varð hann að fara burt en lofaði að fylgjast með málinu. Ég bind því miklar vonir við að tillagan verði afgreitt. Þegar ég fór að kynna mér þetta mál kom mér á óvart hve lítið hefur verið gert þar sem það snertir stóran hóp. Hér er um að ræða nær 30 þúsund manns á Íslandi, íslenskumælandi fólk sem sökum heyrnarskerðingar getur ekki fylgst með efni í sjónvarpi. Í raun virðist manni einfalt að ráða á þessu bót en það hefur bara ekki verið gert nema að örlitlu leyti. En ég held t.d. að þegar það liggur fyrir að fréttir hafa verið slegnar inn á tölvu og eru til og meira að segja fréttamennirnir lesa þær af sjónvarpsskjá, þá sé ekkert einfaldara en setja þær inn á textavarpið líka þannig að heyrnarskertir geti kallað þær fram á sínum skjá. Aðrir þurfa ekkert að þvælast með það. Mér finnst þetta vera mannréttindamál sem einfalt er að bæta úr. Ég þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið undir þetta mál og vona að það fái farsæla afgreiðslu í hv. menntmn.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum um almannatryggingar. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir og Össur Skarphéðinsson. Málið fjallar um tryggingaráð og kveður á um lagabreytingu þess eðlis að fjölgað verði í tryggingaráði þannig að Landssamband eldri borgara tilnefni til tveggja ára einn aðalmann í tryggingaráð og annan til vara. Öryrkjabandalag Íslands tilnefni jafnframt til tveggja ára einn aðalmann í tryggingaráð og annan til vara. Þetta er efni frv. Herra forseti. Þegar málinu var frestað í gær eftir samkomulagi við heilbr.- og trmrh. var nefnt að málið yrði hér á dagskrá og hún mundi verða viðstödd. Ég sé hana ekki hér í salnum en vil spyrjast fyrir um hvar hún gæti verið.

Forseti hefur gert ráðstafanir til þess að hæstv. ráðherra komi í salinn en ráðherrann er í húsinu.

Ég þakka fyrir. Í trausti þess að ráðherra komi innan skamms og geti þá bæði hlustað á, tekið þátt í umræðunni og svarað fyrirspurnum ætla ég að leyfa mér að halda áfram með framsögu mína. Hugmyndin á bak við það að fjölga í tryggingaráði úr fimm í sjö, er að taka mið af eðli starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins. Eldri borgarar og öryrkjar eru meðal helstu viðskiptavina stofnunarinnar. Verkefni Tryggingastofnunar er að annast lífeyristryggingar og sjá um slysa- og sjúkratryggingar. Forstjóri Tryggingastofnunar, skipaður af ráðherra, fer hins vegar með stjórn stofnunarinnar samkvæmt lögum og reglugerð. Í lögum segir að tryggingaráð skuli hafa eftirlit með fjárhag, rekstri og starfsemi Tryggingastofnunar og gæta þess að hún starfi í samræmi við lög og reglugerðir á hverjum tíma. Stjórnarfyrirkomulagið í tryggingaráði er þannig að Alþingi kýs á fyrsta þingi eftir hverjar almennar alþingiskosningar fimm manns í tryggingaráð úr hópi hinna kjörnu aðalmanna. Þessi eftirlitsstofnun, þ.e. tryggingaráð, hefur því mótast af samsetningu Alþingis hverju sinni og endurspeglað pólitískan styrkleika eftir hverjar kosningar en í tryggingaráð hafa að öllu jöfnu valist sérhæfðir aðilar á þessu sviði. Tryggingaráð hefur afskipti af ýmsum þáttum í starfsemi stofnunarinnar auk almenns eftirlits. Ýmsa þætti ber að bera sérstaklega undir tryggingaráð. Eftir því sem ég veit best þá virkar þetta stjórnarfyrirkomulag, þ.e. ráðherra, forstjóri og tryggingaráð og ég veit ekki til þess að í sjálfu sér séu nein vandkvæði varðandi það stjórnarfyrirkomulag. Vitaskuld getur komið til greina að þessu stjórnarfyrirkomulagi verði breytt og þá verða menn að taka mið af því. En eins og þetta frv. er sett upp þá er fullkomlega eðlilegt að þessir aðilar komi að málinu þó það væri ekki nema til þess að gæta almennt að upplýsingagjöf og þekkingu þeirra sem hér eru til nefndir, þ.e. eldri borgara og öryrkja. Ég vil geta þess sérstklega, herra forseti, að sambærileg mál hafa verið flutt áður á hinu háa Alþingi, nú síðast af hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni en áður af fyrrv. hv. þm. Helga Seljan og Karli Steinari Guðnasyni. Svo háttar reyndar til að Karl Steinar Guðnason er nú forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins en Helgi Seljan starfar á sviði þessara málaflokka hjá Öryrkjabandalaginu. Þessi hugmynd sem hér er gert ráð fyrir hefur því komið fram áður án þess að hafa náð fram að ganga. Ég vil sérstaklega taka fram, herra forseti, að það er vitaskuld álitamál þegar stjórn er víkkuð út á þennan hátt. Í frv. er talað um að Landssamband eldri borgara tilnefni einn og síðan Öryrkjabandalag Íslands annan. Ég vil beina því úr ræðustól til hv. þingnefndar sem fær málið til meðferðar að skoða vandlega hvort ekki ættu fleiri að koma að tilnefningu, annaðhvort sérstakri eða í samvinnu. Þar vil ég sérstaklega nefna Landssamtökin Þroskahjálp sem eru ein virkustu samtökin í þessum málaflokkum. Fordæmi eru fyrir sameiginlegri tilnefningu Öryrkjabandalagsins og Þroskhjálpar í tilteknum málaflokkum. Mér finnst fyllilega koma til greina, herra forseti, að þetta verði skoðað vandlega í þingnefndinni þó svo að þetta frv. sé sett hér upp á einfaldari hátt eins og ég lýsti áður. Mikilvægi þess að eldri borgarar komi að þessum málum markast einnig af því að þeir eru nú í vaxandi mæli farnir að gæta bæði hagsmuna sinna og veita upplýsingar um sín mál miklu meira en gert hefur verið á undanförnum missirum. Núna eru starfandi 45 félög eldri borgara víðs vegar um landið. Félag eldri borgara í Reykjavík og nágrenni er stærst og allir þekkja til starfsemi sérstaks hóps eldri borgara, Aðgerðarhóps aldraðra, sem hefur mjög barist fyrir málefnum þeirra. En heildarsamtök þeirra eru Landssamband eldri borgara og gert er ráð fyrir því í frv. að þeir tilnefni einn fulltrúa í tryggingaráð. Mikilvægi þessa markast einnig af því að mjög áríðandi er að í starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins liggi fyrir góð þekking á málefnum aldraðra og öryrkja, m.a. vegna þess að heildarútgjöld okkar til aldraðra og öryrkja sem hlutfall af vergri landsframleiðslu er langlægst hér á Norðurlöndunum, þ.e. allir opinberir aðilar og þar með taldir lífeyrissjóðir. Við verjum til aldraðra og öryrkja ekki nema tæpum 8% af landsframleiðslu á meðan Danmörk er ver um 16%, Finnland um 15%, Noregur um 13% og Svíþjóð um 17%. Þetta segir okkur að hér vantar upp á 7--8 prósentustig af landsframleiðslu, en hvert prósentustig í landsframleiðslu er 5 milljarðar. Þetta eru alveg sambærilegar tölur við þær sem birtust í staðtölum almannatrygginga sem kynntar voru á ársfundi Tryggingastofnunar ríkisins fyrir skömmu. Ég hef kynnt mér vandlega hvort þetta sé ekki á einhvern hátt sambærilegt og svo er. Þetta eru fyllilega sambærilegar tölur. Þess má geta, herra forseti, vegna þess að málefni Tryggingastofnunar tengjast náttúrlega almennt félags- og heilbrigðismálum, að þar eru framlög opinberra aðila og lífeyrissjóða einnig langlægst hér á landi sé allt talið með sem hlutfall af landsframleiðslu eða hér um 19% á sama tíma og í Noregi er það 27%, Danmörku 34%, Finnlandi 33% og Svíþjóð 36%. Menn sjá því að ef varið yrði t.d. sambærilegri upphæð til félags- og heilbrigðismála hér á landi og er segjum t.d. í Noregi eða í Danmörku, þá þyrfti að auka framlögin til þessa málaflokks um eina 50 milljarða af verðmætasköpuninni í þjóðarbúinu. Við erum ekki að tala um neinar smátölur. Við erum mjög langt á eftir, herra forseti, hvað varðar fjárframlög til þessara málaflokka, þ.e. heilbrigðismála, öldrunarmála og öryrkja hér á landi. Við erum langt á eftir Norðurlöndunum. Það tengist að vitaskuld ekki nema hluta þessa frv. en það er mjög mikilvægt að mati okkar flm. að gerð verði sú endurbót á lögunum um Tryggingastofnun að fjölga á þennan hátt í tryggingaráði og að inn í tryggingaráð komi aðilar sem tengjast eldri borgurum og öryrkjum skýrar en verið hefur. Það getur, herra forseti, ekki orðið annað en gagn að því að fjölga fulltrúunum. Að vísu má alltaf segja að e.t.v. sé verra að sjö séu á fundi en fimm en það skiptir nú engu máli í þessum málaflokki. Hér erum við fyrst og fremst að fylgja eftir hinni gömlu stefnumörkun sem lögð var fram af hálfu þingmannanna sem ég nefndi áðan, Helga Seljans, Karls Steinars Guðnasonar og Kristins H. Gunnarssonar, og hinni gömlu hugmyndafræði um samskipti viðskiptavina og ríkiskerfisins, þ.e. að útfæra það í því frv. sem hér liggur fyrir. Ég vona að hæstv. heilbrrh., sem er í salnum, geti tekið undir þessar röksemdir og vonast til þess að hún lýsi yfir stuðningi við þetta frv. þannig að við getum unnið málið þannig að það fái hraða og örugga afgreiðslu í gegnum þingið. Ég held að mjög brýnt sé að taka tillit til þessara nýju sjónarmiða og samráðs við þá aðila sem hér hafa verið nefndir, bæði aldraðra og öryrkja og endurtek að lokum ábendingar mínar eða ósk um að þingnefndin sem fær málið til meðferðar skoði vandlega hvort aðrir eða fleiri ættu að koma að þessari tilnefningu eins og ég lýsti hér áðan þegar ég nafngreindi sérstaklega Landssamtökin Þroskahjálp og gat þess að mér fyndist það mjög vel koma til álita en það er vitaskuld þingnefndarinnar að kveða á um það. Að lokum, herra forseti, hvet ég þingheim til að fylgja máli vel eftir og styðja það. Þetta hefur ekki í för með sér nein útgjöld af hálfu ríkisins en mundi tryggja betri starfsrækslu á einu mikilvægasta sviði velferðarkerfis okkar, þ.e. starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins. Að svo mæltu óska ég eftir að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ágústi Einarssyni og samflutningsmönnum hans að þessu frv. fyrir að vekja þetta mál til umræðu á Alþingi. Vonandi sjáum við alþingismenn til þess að það fái brautargengi og verði samþykkt. Mig langar til að fara nokkrum orðum um frv. Ég tel það verulega til bóta ef slíkar breytingar eru gerðar á samsetningu tryggingaráðs sem hér eru lagðar til, þ.e. að fulltrúar hagsmunasamtaka, bæði eldri borgara og fatlaðra, fái þar aðild. Eins og kom fram í máli hv. flm. hefur þetta oftlega verið reynt en aldrei fengið jákvæðar undirtektir á Alþingi. Af þessu tilefni langar mig til að ræða örlítið um samsetningu tryggingaráðs og verkefni ráðsins í ljósi nútímasjónarmiða varðandi t.d. góða stjórnsýslu og réttindagæslu borgaranna. Ég hef verið ein af þeim sem gagnrýnt hafa samsetningu tryggingaráðs oftlega og vil ég reyna að rökstyðja það hér af hverju ég hef talið að það þyrfti að gera gagngera breytingu á ráðinu. Tryggingaráð er, eins og kom fram í máli flm. frv., skipað af Alþingi og stjórnmálaflokkarnir tilnefna þar sína fulltrúa. Verkefni tryggingaráðs er í rauninni fjölþætt. Það fer með stjórn Tryggingastofnunar ríkisins og í ljósi þess eru tryggingaráðsmenn jafnframt í rauninni yfirmenn starfsmanna Tryggingastofnunar. Ég hef talið það fara illa saman að vera í forsvari fyrir stofnun, í stjórn hennar og vera þá um leið yfirmaður starfsmanna og eiga að úrskurða í málefnum viðskiptavina eða sjúklinga sem til stofnunarinnar leita, kannski með ágreiningsmál sem hafa komið upp í samskiptum þeirra við starfsmenn stofnunarinnar. Sérfræðiaðstoð tryggingaráðs í slíkum málum hefur að mestu leyti verið byggt á sérfræðingum stofnunarinnar og þannig er tryggingaráð í raun að úrskurða í ágreiningsmálum sjúklinga og starfsmanna Tryggingastofnunar á grundvelli reglna sem ráðið hefur sjálft sett. Þetta hlutverk ráðsins er að mínu viti alveg úr takt við nútímastjórnsýsluhætti og þyrfti að skoða rækilega. Umboðsmaður Alþingis hefur m.a. bent ráðinu á að það þyrfti í auknum mæli að leita eftir sérfræðiaðstoð utan við stofnunina, meira en gert er dag. Virðulegi forseti. Mig langar til þess líka að fá að vekja athygli á því að ítrekað hafa verið gerðar tilraunir til þess að endurskoða lög um almannatryggingar. Síðasta nefndin sem átti að gera þetta var skipuð í upphafi stjórnartíðar núv. ríkisstjórnar. Þessi nefnd var fjölskipuð. Þar voru fulltrúar stjórnmálaflokkanna sem sæti eiga á Alþingi og jafnframt voru tilnefndir fulltrúar eldri borgara, fatlaðra og þeirra sem hagsmuna höfðu að gæta í þessu máli. Það er heldur dapurlegt að þurfa að segja það hér að þessi nefnd hefur aðeins verið kölluð saman tvívegis á tveimur árum og hefur manni ekki fundist mikill áhugi vera fyrir því í heilbrrn. að fara í þá endurskoðun sem var boðuð með skipun þessarar nefndar. Ég vil nota þetta tækifæri og skora á hæstv. heilbrrh. að kanna hvort ekki væri ráð að endurvekja þessa nefnd, blása í hana lífi á nýjan leik og fara fram með þá gagngeru endurskoðun á almannatryggingalöggjöfinni sem veruleg þörf er á. Ég vil að lokum þakka aftur hv. þm. Ágústi Einarssyni fyrir að vekja þetta mál upp og koma fram með frv. þar sem gert er ráð fyrir því að hagsmunaaðilar geti komið sínum málum að í tryggingaráði. Ég tel þetta vera jákvætt skref. Ég tel þetta vera skref til bóta á meðan við bíðum eftir því að gagnger endurskoðun fari fram á þessari löggjöf. Og ég vil taka undir orð hans þar sem hann vék að þeim sem kannski ættu að koma að þessu máli og tel nauðsynlegt að fleiri komi þarna að. Ég vek athygli á því að í samræmi við lög um málefni fatlaðra þá eru tvenn heildarhagsmunasamtök þeirra hér á landi, þ.e. Öryrkjabandalag Íslands og Landssamtökin Þroskahjálp. Auk þess vil ég beina því í umræðuna sem væntanlega fer fram í heilbr.- og trn., og ég skora á nefndarmenn, að skoða hvort samtök eins og Umhyggja, sem eru samtök vegna langveikra barna, ættu ekki að eiga þarna aðild að líka.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um fæðingarorlof. Frumvarpið var lagt fram í nóvember sl. og er miðað við lögin um fæðingarorlof og lögin um almannatryggingar eins og þau voru þá. Síðan hafa verið gerðar breytingar á þeim lögum með frv. ríkisstjórnarinnar, 43. mál, sem kom fram rétt fyrir jól og var afgreitt sem lög frá Alþingi fyrir áramót. Ég mun halda mig við texta frv. að mestu leyti en benda á til hægðarauka fyrir hv. nefnd sem fær málið til meðferðar hvar breytingar eru á gildandi lögum. Ég vil geta þess að landsfundur Kvennalistans ályktaði fyrir rúmu ári að mjög æskilegt væri að fá frv. af því tagi sem hér er til umræðu fram á Alþingi. Þetta frv. er búið að taka mikinn tíma í vinnslu og var lagt fram rétt fyrir síðasta landsfund samtakanna. Var það mjög ánægjulegt og frv. fékk góðar undirtektir. Flutningsmenn frv. eru auk mín hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, Kristín Ástgeirsdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Sighvatur Björgvinsson og Sigríður Jóhannesdóttir. Frumvarpið er því flutt af stuðningsmönnum allra stjórnarandstöðuflokkanna sem er að mínu mati mjög mikilvægt í ljósi þeirrar samvinnu sem á sér stað í þinginu. Ég held að óhætt sé að lýsa því yfir að hér er á ferðinni eitt róttækasta eða framsæknasta lagafrv. sem hefur verið lagt fram á Alþingi á þessu sviði. Ef það verður samþykkt er ljóst að við munum geta verið stolt í samanburði við nágranna okkar á Norðurlöndum sem til þessa hafa staðið okkur mun framar á því sviði. Í stuttu máli er kjarni þessa frv. sá að allir sem gegna launuðum störfum eða eru námsmenn fá tólf mánaða fæðingarorlof á þeim launum sem þeir fá á vinnumarkaði. Gert er ráð fyrir að ráðherra skilgreini með reglugerð hvað teljist full laun, þ.e. hvort einungis er átt við dagvinnulaun eða hvort yfirvinna eða vaktaálag sé einnig tekið með eins og tíðkast í sumum kjarasamningum en ekki öðrum. Foreldrar geta skipt þessum tólf mánuðum með sér þannig að móðir taki a.m.k. sex mánuði, feðrum verði tryggðir þrír mánuðir auk tveggja vikna skömmu eftir fæðingu, þ.e. þrír og hálfur mánuður alls, og þremur mánuðum geta foreldrar skipt með sér að vild. Hér er sem sagt um að ræða þriggja og hálfs mánaðar sjálfstæðan rétt föður til fæðingarorlofs en að auki geta foreldrar skipt með sér þremur mánuðum í viðbót. Þá er gert ráð fyrir að sú mismunun sem nú er á milli opinberra starfsmanna og bankamanna annars vegar og fólks á almennum vinnumarkaði hins vegar verði afnumin með því að allir fái greidd full laun í fæðingarorlofi. Allar greiðslur í fæðingarorlofi eiga að koma úr svokölluðum fæðingarorlofssjóði sem verði í vörslu lífeyrisdeildar Tryggingastofnunar ríkisins. Útgjöld vegna greiðslna úr fæðingarorlofssjóði greiðast af framlagi atvinnurekenda til lífeyristrygginga og þá er gert ráð fyrir að allir atvinnurekendur greiði þarna inn eins og nú er. Ég ætla þá að snúa mér að þingskjalinu sjálfu sem er nr. 333. I. kafli frv. fjallar um breytingar á lögum um fæðingarorlof, nr. 57/1987, með síðari breytingum. Lagt er til í 1. gr. að 2. gr. þeirra laga orðist svo, með leyfi forseta: ,,Foreldrar, sem gegna launuðum störfum og eiga lögheimili á Íslandi, eiga rétt á fæðingarorlofi í allt að tólf mánuði vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur, sbr. þó ákvæði laga um almannatryggingar, nr. 117/1993, um lengingu fæðingarorlofs af sérstökum ástæðum. Foreldrar geta tekið hluta fæðingarorlofs með hlutastarfi og lengist þá orlofið í hlutfalli við vinnu. Þá geta foreldrar einnig báðir verið í orlofi á sama tíma að fullu eða að hluta. Af tólf mánaða fæðingarorlofi eru sex mánuðir sérstaklega ætlaðir móður, þrír mánuðir ætlaðir föður en þremur mánuðum geta foreldrar skipt að vild. Taki faðir ekki fæðingarorlof sem honum er sérstaklega ætlað fellur sá hluti orlofsins niður.`` Ég vek sérstaklega athygli á þessum síðustu orðum því það hefur orðið reynslan víða að það virðist þurfa að eyrnamerkja feðrum fæðingarorlofið til að auka líkurnar á að þeir taki það. Í 2. gr. frv. er fjallað um að konu sé heimilt að ,,hefja töku fæðingarorlofs allt að einum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag sem staðfestur skal með læknisvottorði. Beri fæðingu að fyrir áætlaða töku fæðingarorlofs telst fæðingarorlofið hafið á fæðingardegi.`` Þetta eru ákvæði svipuð og eru í gildandi lögum en næst kemur: ,,Á fyrstu átta vikunum frá fæðingu barns skal faðir þess eiga rétt á fæðingarorlofi ásamt móður í tvær vikur á launum sem hvorki skerðir fæðingarorlof hans né móður.`` Þetta var lögfest rétt fyrir jólin fyrir fólk á almennum vinnumarkaði, og einnig hefur verið gefin út reglugerð fyrir ríkisstarfsmenn. Mér er ekki kunnugt um hvernig þetta mál stendur varðandi bankamenn. Þá segir, með leyfi forseta: ,,Upphaf tólf mánaða fæðingarorlofs vegna ættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur, sbr. 2. gr., miðast við þann tíma þegar barnið kemur á heimilið, enda staðfesti barnaverndar nefnd eða aðrir til þess bærir aðilar ráðstöfunina. Ef barn, sem ættleiða á, er sótt til útlanda skal ættleiðandi foreldri þó heimilt að hefja töku fæðingarorlofs við upphaf ferðar, enda hafi viðkomandi yfirvöld eða stofnun staðfest að barn fáist ættleitt. Ákvæði 1. mgr. á einnig við þegar barn er ættleitt eða tekið í fóstur.`` Í 3. gr. frv. segir, með leyfi forseta: ,,Foreldrar, sem gegna launuðum störfum og eiga lögheimili á Íslandi, skulu fá greitt sem samsvarar fullum launum sínum í fæðingarorlofi. Um greiðslu fæðingarstyrks og fæðingardagpeninga og greiðslur úr fæðingarorlofssjóði og lengingu á slíkum greiðslum af sérstökum ástæðum fer eftir ákvæðum laga um almannatryggingar.`` Og ég legg til breytingar á þeim á eftir í þessu frv. Í 4. gr. er ákvæði til bráðabirgða, en þar er gert ráð fyrir að þær miklu réttarbætur sem lagðar eru til komi ekki allar í einu, heldur í áföngum. 4. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 2. og 3. gr. eiga foreldrar sem gegna launuðum störfum og eiga lögheimili á Íslandi frá gildistöku laga þessara til 1. janúar árið 2001 einungis rétt á fæðingarorlofi í allt að níu mánuði vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur. Frá þeim tíma til 1. janúar árið 2002 miðast orlofið við tíu mánuði, en tólf mánuði frá þeim tíma, sbr. þó í öllum tilvikum ákvæði almannatryggingalaga um lengingu fæðingarorlofs af sérstökum ástæðum.`` --- En þá er gert ráð fyrir lengingu og það mun einnig eiga við um þetta. --- ,,Af níu mánaða fæðingarorlofi er einn mánuður eingöngu ætlaður föður, [þ.e. eyrnamerktur föður] af tíu mánuðum eru tveir mánuðir ætlaðir föður, en af tólf mánuðum þrír mánuðir. Samanlagt fæðingarorlof foreldra verður aldrei lengra en níu mánuðir frá gildistöku laga þessara til 1. janúar 2001, tíu mánuðir frá þeim tíma til 1. janúar 2002, en tólf mánuðir frá þeim tíma. Taki faðir ekki fæðingarorlof sem honum er sérstaklega ætlað fellur sá hluti orlofsins niður.`` Þetta voru þær breytingar sem lagðar eru til á lögunum um fæðingarorlof frá 1987, með síðari breytingum. Í II. kafla frv. er fjallað um breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993, með síðari breytingum. Í 5. gr. þessa frv. er lögð til breyting á 15. gr. almannatryggingalaganna sem fjallar um fæðingarstyrk, en eins og þingheimur veit fá þeir sem fá fæðingarorlofsgreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins annars vegar greiddan fæðingarstyrk og hins vegar fæðingardagpeninga. Þær breytingar sem lagðar eru til um fæðingarstyrk eru þær að í stað orðanna í a-lið ,,sex mánuði`` kemur: tólf mánuði. Þetta ákvæði á í raun eingöngu við um heimavinnandi húsmæður eða þá sem ekki eru virkir á vinnumarkaði. Lagt er til að þeir fái áfram fæðingarstyrk og hann verði í tólf mánuði en ekki í sex mánuði eins og núgildandi lög gera ráð fyrir. Í 6. gr. frv. er lögð til breyting á 16. gr. almannatryggingalaganna en sú grein fjallar um fæðingardagpeninga. Lagðar eru til eftirfarandi breytingar á 16. gr.: 3. málsl. a-liðar orðist svo: ,,Þeir sem eiga rétt samkvæmt lögum þessum eða kjarasamningum til óskertra launa í fæðingarorlofi eiga þó ekki rétt á greiðslum fæðingardagpen inga samkvæmt ákvæði þessu.`` Gert er ráð fyrir að þessi hefðbundna umræða um fæðingardagpeninga falli að mestu niður þar sem greidd verði sömu laun og fólk hafi á vinnumarkaði. Þessi grein er þó nauðsynleg. Í b-lið er lagt til að ,,sex mánuðir`` breytist í tólf mánuði og í c-lið að f-liður falli brott. Þarna er lagt til að dagpeningagreiðslur lengist úr sex mánuðum í tólf mánuði. Í reynd á þetta ákvæði eingöngu við námsmenn, þ.e. samkvæmt núgildandi lögum reiknast námsmönnum dagpeningar eins og þeir væru á vinnumarkaði. Þarna er lagt til að þær greiðslur til námsmanna verði í tólf mánuði eins og til annarra. Í 7. gr. frv. er lagt til að ný grein, 16. gr. a, bætist við almannatryggingalögin, en aftur vil ég benda á að með lagabreytingunni frá í desember er orðin til ný grein í almannatryggingalögunum sem heitir 16. gr. a, þannig að eðlilegt væri að kalla þessa grein 16. gr. b og ég kem þeirri ábendingu á framfæri við hv. nefnd. Fyrirsögn þessarar greinar er Fæðingarorlofssjóður. Greinin hljóðar þá svo, með leyfi forseta: ,,a. Stofna skal sérstakan sjóð, fæðingarorlofssjóð, sem varðveita skal hjá Tryggingastofnun ríkisins. Foreldrar, sem leggja niður launuð störf í fæðingarorlofi, eiga rétt á greiðslu úr sjóðnum samkvæmt þessari grein. Það er þó háð því skilyrði að foreldrar hafi að jafnaði átt lögheimili hér á landi og starfað hér á síðustu tólf mánuðum fyrir fæðinguna og eigi lögheimili hér við fæðingu barnsins. Nánar skal kveðið á um lögheimilisskilyrði í reglugerð. Þeir sem eiga rétt samkvæmt kjarasamningum til óskertra launa í fæðingarorlofi eiga þó ekki rétt til greiðslu úr fæðingarorlofssjóði samkvæmt ákvæði þessu þann tíma sem óskert laun eru greidd.`` b. Greiðslur úr fæðingarorlofssjóði til foreldra í fæðingarorlofi skulu nema fjárhæð sem samsvarar heildarlaunum þeirra samkvæmt nánari reglum sem ráðherra setur. Ákvæði 16. gr. um lengingu fæðingarorlofs af sérstökum ástæðum gilda einnig um foreldra sem fá greiðslur úr fæðingarorlofssjóði. c. Greiðslur úr fæðingarorlofssjóði greiðast úr lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins gegn framvísun vottorðs læknis og sönnunar um launagreiðslur og atvinnuþátttöku viðkomandi samkvæmt nánari reglum sem ráðherra setur. d. Útgjöld lífeyristrygginga vegna greiðslna úr fæðingarorlofssjóði skulu greidd af framlagi atvinnurekenda til lífeyristrygginga.`` Ef frv. verður að lögum þarf að kanna hvort það kallar á breytingu á lögum um tryggingagjald. Það er ekki alveg ljóst að svo þurfi að vera. Í 8. gr. frv. er fjallað um ákvæði til bráðabirgða svipað og ég ræddi um áðan, þ.e. gert er ráð fyrir að þessi lenging úr sex mánuðum í tólf eigi sér stað í þremur þrepum og að lögin verði endanlega komin í gildi árið 2002. Mér finnst það fyllilega til athugunar í nefnd þó að það standi ekki þarna beint að það væri kannski eðlilegast að fyrsta skrefið væri að allir yrðu hækkaðir upp á við, þ.e. allir fái full laun í sex mánuði áður en næstu skref eru stigin, þ.e. að lengja tímann. Með frv. er mjög ítarleg greinargerð sem mun ekki vinnast tími til að lesa að öllu leyti en þar er í fyrsta lagi bent á hvað löggjöfin hér á landi er langt á eftir öðrum löndum og hvernig þetta hefur smátt og smátt verið að breytast. Ég ætla aðeins að byrja á sögunni því að þetta er mjög mikilvægt atriði. ,,Árið 1974 var samþykkt frumvarp sem tryggði konum sem forfölluðust frá vinnu atvinnuleysisbætur í 90 daga. Fram að þeim tíma höfðu aðrar konur en þær sem voru opinberir starfsmenn aðeins átt rétt á ákveðinni lágmarksupphæð í fæðingarstyrk við fæðingu barns. Árið 1980 var umsjón greiðslna í fæðingarorlofi flutt frá Atvinnuleysistryggingasjóði til lífeyrisdeildar Tryggingastofnunar. Sama ár var öllum konum tryggður lágmarksréttur til fæðingarstyrks. Árið 1987 var greiðslum skipt upp í fæðingarstyrk annars vegar, sem er óháður atvinnuþátttöku, og fæðingardagpeninga hins vegar, sem miðast við vinnuframlag. Jafnframt voru greiðslur í fæðingarorlofi lengdar fyrst í fjóra mánuði en í áföngum upp í sex mánuði árið 1990. Konur, sem eru opinberir starfsmenn eða félagar í Sambandi íslenskra bankamanna, fá greidd laun frá vinnuveitanda í fæðingarorlofi í stað greiðslna frá Tryggingastofnun. Á vorþingi 1997 var gildandi lögum um fæðingarorlof, nr. 57/1987, og lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993, breytt. Sú endurskoðun fól í sér nokkrar réttarbætur fyrir foreldra og börn, fyrst og fremst vegna fjölbura- og fyrirburafæðinga.`` Ég vona að hæstv. ráðherra sé í salnum því að mér hefur verið bent á að sú réttarbót taki einungis til leyfisins en ekki hafi um leið verið samið um sömu laun fyrir þessa viðbótarmánuði þannig að ríkisstarfsmenn sem fá þessa réttarbót fá greiðslu frá Tryggingastofnun. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver lapsus sé í kerfinu eða hvort þetta hafi ávallt verið ætlunin. Hins vegar var með breytingunum að mati flm. alls ekki gengið nægilega langt í því að bæta stöðu allra foreldra í fæðingarorlofi og þá sérstaklega feðra. Samkvæmt reglum frá fjmrn. komu tvær vikur í viðbót samkvæmt tilkynningu nr. 13/1997 um tveggja vikna sérstakt fæðingarorlof fyrir feður frá og með 1. jan. 1998 og þá er mjög athyglisvert að feður fá greidd óskert dagvinnulaun og helming af meðaltalsyfirvinnu og vaktaálagi. Þetta er kannski réttlætt með því að ríkisstarfsmenn fá núna greidda yfirvinnu fyrir fyrstu þrjá mánuðina en ekki þrjá síðarnefndu. Nýjasta breytingin er þó sú eins og kom fram áðan að þessi réttur hefur einnig verið lögfestur fyrir fólk á almennum vinnumarkaði. Sögulega hafa breytingarnar oft átt sér þann aðdraganda að stjórnarandstöðuþingmenn hafa flutt frv. áður en ríkisstjórnin hefur lagt fram frv. sín. Kvennalistinn hefur flutt fjölmörg frv. og þáltill. um þessi mál allt frá 1983. Það er vonandi að svo verði áfram að sá tónn sem er í frv. okkar kvennalistakvenna verði sá tónn sem endanlega verður ofan á. Árið 1995 fluttu kvennalistakonur þáltill. um fæðingarorlof og þar má segja að þau markmið sem þar koma fram voru mikið til þau sömu og koma fram í þessu lagafrv. Herra forseti. Það er mjög erfitt að ræða um þetta mál án þess að vekja athygli á því hvað hér er um mikið jafnréttismál að ræða. Það er mjög mikilvægt að átta sig á því að öll umfjöllun um að konur eða foreldrar njóti sömu réttinda til fæðingarorlofs þarf að taka mið af því hvort verið er að greiða fólki fyrir að eignast börn óháð atvinnuþátttöku eða hvort atvinnuþátttaka og laun á vinnumarkaði mótar réttarstöðuna og greiðslurnar. Núverandi fyrirkomulag er mjög mismunandi, þ.e. konur sem eru opinberir starfsmenn eða félagar í Sambandi ísl. bankamanna fá laun frá vinnuveitanda í fæðingarorlofi en ekki greiðslu frá Tryggingastofnun. Þær konur sem starfa hjá ríkinu halda launum sínum óskertum fyrstu þrjá mánuðina en fá eftir það grunnlaun en þetta á ekki við um feður. Ég ætla að sleppa löngum kafla úr greinargerðinni þar sem rætt er um réttarstöðu feðra en hægt er segja það í mjög stuttu máli að til þessa er með ólíkindum hvað réttarstaða feðra er slök. Þeir geta fengið hluta af fæðingarorlofi móður ef þeir eru á almennum vinnumarkaði en þar með skerðist réttur móður. Þeir hafa engan sjálfstæðan rétt nema þá þær tvær vikur sem nýlega hafa verið samþykktar. Þetta er jafnvel enn þá þrengra hjá opinberum starfsmönnum og eins og hefur m.a. komið fram í áliti kærunefndar Jafnréttisráðs frá 1993 er túlkun fjmrn. mjög þröng hvað varðar karlmenn sem vinna hjá hinu opinbera. Flm. þessa frv. leggja mjög mikla áherslu á nauðsyn þess að tryggja betur rétt beggja foreldra til töku fæðingarorlofs, m.a. þriggja og hálfs mánaðar sjálfstæðan rétt feðra til fæðingarorlofs. Það er mat flm. að á meðan kynbundinn launamunur er eins mikill og raun ber vitni verði slíkt ekki gert með því að heimila feðrum að taka hluta af leyfi móður. Hér er því lagt til að feður fái þriggja mánaða sjálfstæðan rétt auk þeirra tveggja vikna sem nú þegar er kominn í lög fyrir flesta feður, þó ekki alla. Það er mat flm., og ég tel að það sé ein merkasta nýjungin í frv., að það verði að breyta fyrirkomulagi á greiðslum í fæðingarorlofi og stefnt er að því að foreldrar fái full laun. Lagt er til að stofnaður verði í þeim tilgangi sérstakur sjóður, fæðingarorlofssjóður, sem sé varðveittur hjá Tryggingastofnun ríkisins og greiðslur úr þeim sjóði eiga að tryggja foreldrum full laun í fæðingarorlofi samkvæmt nánari reglum sem ráðherra setur en fjármunir sjóðsins greiðast eins og fæðingardagpeningar úr lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Útgjöld lífeyristrygginga vegna greiðslna úr fæðingarorlofssjóði skulu greidd af framlagi atvinnurekenda til lífeyristrygginga. Á árinu 1996 námu þessar greiðslur 1.224 millj. en á fjárlögum næsta árs er gert ráð fyrir 1.450 millj. kr. Árið 1996 var 621 kona í fæðingarorlofi hjá ríkinu. Samtals gerði það 210 ársverk sem kostuðu ríkissjóð 300 millj. kr. með launatengdum gjöldum. Meðaltal ársverka reyndist 1.428 þús. en greidd dagvinna og yfirvinna fyrstu þrjá mánuðina eins og áður segir. Áætlað er að sveitarfélög hafi greitt 83 millj. kr. í fæðingarorlof árið 1994 og hjá aðildarbönkum Sambands ísl. viðskiptabanka var kostnaður 51,4 millj. árið 1996. Þessar upplýsingar komu fram í fróðlegu svari við fsp. hv. þm. Kristins Gunnarssonar á þinginu. Þetta frv. sem er til umræðu kallar á mun hærri fjárveitingar bæði vegna áfangalengingar fæðingarorlofsins úr sex mánuðum í tólf og vegna þess er gert ráð fyrir að fólk á almennum vinnumarkaði haldi launum sínum í fæðingarorlofi líkt og ríkisstarfsmenn og bankamenn. Ég gef í greinargerðinni nokkrar frekari forsendur sem hægt er að nota til útreikninga. M.a. kemur fram að fjöldi lifandi fæddra barna á Íslandi var 4.280 árið 1995 og 4.329 árið 1996 og meðallaun karla og kvenna voru 1.682 og 875 þús. árið 1995 en 1.829 og 952 þús. árið 1996. Takið eftir launamun kynjanna sem hér kemur fram. Hann er alveg gífurlegur. Þar sem frjósemi kvenna er 2,1 um þessar mundir má gera ráð fyrir að kostnaður við fæðingarorlof nemi um árslaunum á starfsævi hvers vinnandi manns. Hér er gert ráð fyrir að heimavinnandi fái fæðingarstyrk eins og verið hefur en í tólf mánuði í stað sex og að vinna námsmanna verði áfram metin sem vinna með tilliti til fæðingardagpeninga sem þyrftu að hækka í hlutfalli við laun á vinnumarkaði. Ekki er einfalt að koma með nánari kostnaðartölur, m.a. vegna þess hve upplýsingar eru óaðgengilegar og einnig vegna þess að margir atvinnurekendur úti á hinum almenna vinnumarkaði greiða samkvæmt einkakjarasamningum mismun launa og greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt upplýsingum frá einstaklingum og einnig vil ég benda á svar á þskj. 311 þar sem bent er á ýmsa annmarka á því að áætla þennan kostnað nákvæmlega. Ég minni á að þetta er dýrt og viðurkenni það. Ég er þeirrar skoðunar að árslaun á mann í fæðingarorlofi á starfsævi sé nauðsynleg krafa til að búa megi sem bestan grunn í tengslum foreldra og nýfæddra barna þeirra strax á fyrsta æviárinu. Ég hef ekki alveg lokið máli mínu, herra forseti, en vona að málið fái góðar undirtektir því að um mjög mikilvægt mál er að ræða.

Hæstv. forseti. Í kosningabaráttunni vorið 1995 var launamisrétti kynjanna eitt þeirra mála sem mikið var rætt. Þá lá fyrir ný skýrsla sem sýndi enn einu sinni svo ekki varð um villst að konur eru að meðaltali rúmlega hálfdrættingar á við karla í launum og að hluti launamunarins verður eingöngu skýrður með kynferði. Í kjölfar þeirrar umræðu setti núv. ríkisstjórn sér eftirfarandi markmið í stefnuyfirlýsingu sinni, með leyfi forseta: ,,Að vinna gegn launamisrétti af völdum kynferðis. Stuðlað verður að jöfnum möguleikum kvenna og karla til að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína.`` Nefnd var sett á laggir til að kanna hvort nýtt starfsmat væri leið til þess að draga úr launamisrétti kynjanna og um þessar mundir er unnið að tilraun til nýs starfsmats þar sem ríkið, Reykjavíkurborg og einkaaðilar koma að verki. Í fyrra hefti frv. til fjárlaga fyrir árið 1998 hrósaði hæstv. fjmrh. sér af því að í kjarasamningum ríkisins á undanförnum árum hafi laun svokallaðra kvennastétta hækkað umfram laun annarra. Af þessu varð ekki dregin önnur ályktun en sú að það væri markmið ríkisstjórnarinnar að bæta kjör kvennastétta miðað við aðrar stéttir í þeim tilgangi að draga úr launamun kynjanna. Því kom það verulega á óvart, hæstv. forseti, þegar lesa mátti í Morgunblaðinu þann 20. janúar sl. þau ummæli hæstv. fjmrh. að þegar talað hefði verið um að draga úr launamun milli kynja hefði verið átt við mun innan stétta en ekki á milli stétta. Þessi ummæli tengjast nýgerðum samningum við lækna og gagnrýni hjúkrunarfræðinga á vaxandi launamun milli heilbrigðisstétta en þau voru þannig fram sett að um almenna yfirlýsingu var að ræða sem ekki var hægt að skilja öðruvísi en þau voru sögð, þ.e. að átt væri við launamisrétti kynja innan stétta en ekki á milli þeirra. Í glænýjum bæklingi Hagstofunnar um konur og karla má sjá línurit yfir launamun milli karla og kvenna en þau ná ekki lengra en til ársins 1995. Þau leiða í ljós að hlutfallið milli launa kvenna og karla hefur sáralítið breyst þótt konur hafi heldur bætt sinn hlut þegar litið er yfir tímabilið frá 1980. Dreifing tekna er allt öðruvísi meðal kvenna en karla og sýnir það sem við svo sem vissum að meginþorri útivinnandi kvenna fyllir lægri þrep launastigans meðan tekjurnar dreifast mun meira meðal karla. Það er afar athyglisvert þegar litið er á greitt tímakaup að hlutur verkakvenna og afgreiðslukvenna á almennum vinnumarkaði hefur farið lækkandi á undanförnum árum, sem minnir á þær fréttir sem bárust í upphafi árs um það hve hækkandi kaupmáttur skilar sér misjafnlega til launþega eftir kynferði. Þar skáru verkakonur og skrifstofukonur sig úr því þær fengu mun minna í sinn hlut en aðrir af margumræddu góðæri. Myndin af kjörum opinberra starfsmanna árið 1996 er heldur skárri að því leyti að launabilið hefur ekki aukist en þar stingur mest í augu að munur milli dagvinnulauna er lítill hvort sem litið er á BSRB eða BHM, en þegar heildarlaun eru skoðuð breytist myndin verulega og þá stökkva karlarnir langt upp fyrir konurnar, væntanlega vegna sinnar alkunnu yfirvinnu og sporslukerfisins. Launamisrétti kynjanna er því enn til staðar svo sem við mátti búast þrátt fyrir fögur fyrirheit núv. ríkisstjórnar og þarf heldur betur að bretta upp ermar ef takast á að draga úr launamun kynjanna sem hefur því miður sáralítið breyst hér á landi frá því á 13. öld og jafnvel lengur en hann er auðvitað ekkert náttúrulögmál. Í athyglisverðu viðtali í Morgunblaðinu á föstudaginn lýsti athafnakona daglegum veruleika þeirra kvenna sem sinna krefjandi starfi úti á vinnumarkaðnum ásamt því að annast heimili og börn. Frásögn hennar varð til þess að Morgunblaðið sá ástæðu til að taka málið upp í leiðara. Í viðtalinu segir, með leyfi forseta: ,,Þótt konan sé metnaðarfull og í jafnkrefjandi starfi og karlinn, tekur hún oftast sjálfviljug ábyrgð á búi og börnum.`` Ástæða þess að svona fer á mörgum heimilum er án efa sú að í samfélaginu er það enn viðtekið viðhorf að það sé kvenna að sjá um börn og heimili en karla að vera aðalfyrirvinnan. Þetta úrelta viðhorf er jafnframt undirrót launamunar kynjanna, konur eru álitnar ótryggari starfskraftur vegna bindingar yfir heimili og börnum. Karlarnir eru stikkfrí. Þessi mál eru í vítahring. Launamunur kynjanna veldur því um leið að karlar taka sér síður tíma til þess að sinna fjölskyldunni vegna þess að heimilið tapar þá meiri tekjum en ef konan gerir það. Það er ástæða, hæstv. forseti, til að taka undir þessi orð en þau eiga þó aðeins við um hluta kvenna. Þeim konum fjölgar sem búa einar með eða án barna og eru margar hverjar að reyna að sjá sér og sínum farborða á þeim lágu launum sem svokölluðum kvennastéttum er boðið upp á. Hæstv. forseti. Það þarf að breyta hugarfarinu og 

Virðulegi forseti. Tilvitnun í ónákvæm orð mín í Morgunblaðinu breytir í engu þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að vinna gegn kynbundnum launamun. Nokkrar umræður hafa orðið um fréttir Morgunblaðsins um þessi mál í tilefni af kjarasamningum og m.a. hefur framkvæmdastjóri Jafnréttisráðs ritað grein í blaðið þar sem hún segir m.a., með leyfi forseta: ,,Samkvæmt þeim [þ.e. jafnréttislögum] skulu atvinnurekendur sjá til þess að konur og karlar fái sömu laun og njóti sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf.`` Síðar segir: ,,Jafnréttislögunum er hins vegar ekki að ætlað að vera tæki í kjarabaráttu ólíkra hópa og stétta og því er það rétt sem fram kemur í fréttinni að þeim er ekki ætlað að vinna gegn launamun almennt milli ólíkra hópa í samfélaginu, einungis að tryggja að starfsfólk sama atvinnurekanda njóti sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf.`` Ég vil taka það fram að ég geri þessi orð að mínum. Það verður hins vegar að taka það fram að þegar rætt er um atvinnurekendur þá kemur ríkið fram í líki mjög margra atvinnurekenda og undir það er reyndar ýtt í nýgerðum kjarasamningum. Það er líka rétt sem margoft hefur komið fram að það er mjög erfitt og oft álitamál hvað felst í því að njóta sömu kjara og hvað felst í því að störf séu jafnverðmæt. Stefna ríkisstjórnarinnar birtist í stefnuyfirlýsingu hennar, þáltill. sem liggur fyrir hv. Alþingi og aðgerðum einstakra ráðherra. Varðandi fjmrn. vil ég nefna nokkur atriði. Í fyrsta lagi. Ég vil benda á áhrif kjarasamninga á launamun karla og kvenna. Í meiri hluta kjarasamninga stéttarfélaga innan BSRB og BHM er samið um nýtt launakerfi þar sem horfið er frá röðun starfa í miðlægum kjarasamningi. Í stað þess eru skilgreiningar starfa í miðlæga kjarasamningnum mjög almennar en stofnunum og stéttarfélögum falið að útfæra og þróa nánar skilgreiningar starfa innan hverrar stofnunar í samræmi við eðli og sérstöðu hennar. Slíkri tilhögun fylgir að hægt er að gera mun ríkari kröfu til stofnunar um að hún mismuni ekki starfsmönnum sínum í launum, m.a. á grundvelli kyns. Í mörgum niðurstöðum aðlögunarnefnda sem vinna að nánari skilgreiningu starfa er gert ráð fyrir kerfisbundnu starfs- eða frammistöðumati. Í öðru lagi. Með meiri hluta kjarasamninga stéttarfélaga innan BSRB og BHM fylgdi yfirlýsing frá vinnuveitendum þar sem áréttuð er sú stefna að jafna þann launamun karla og kvenna sem ekki er hægt að útskýra nema á grundvelli kyns og bent á að með nýju launakerfi gefist tækifæri til þess. Til þess að meta áhrif nýs launakerfis á launamun karla og kvenna skuldbundu vinnuveitendur sig til þess að gera sérstaka úttekt á þeim áhrifum á samningstímabilinu. Það er nokkuð ljóst á þessari stundu að þeirri vinnu að koma á nýju launakerfi verður ekki lokið fyrr en í fyrsta lagi um páska. Síðan þarf að líða einhver tími til að festa komist á kerfið þannig að raunhæft virðist að huga að slíkri úttekt á árinu 1999. Í þriðja lagi vil ég benda á fræðslu til yfirmanna opinberra stofnana þar sem sérstaklega er lögð áhersla á jafnréttismál, alveg sérstaklega. Það hefur verið gert með námskeiðum og fundahaldi og reyndar hefur þetta verið tekið upp í árangursstjórnunarsamninga einnig. Í fjórða lagi vil ég minna á feðraorlof sem hv. þm. kannast við. Í fimmta lagi er verið að ræða um foreldraorlof um þessar mundir og gera má ráð fyrir því að gengið verði frá samkomulagi innan tíðar. Í sjötta lagi bendi ég á könnun á viðhorfum ríkisstarfsmanna. Fjmrn. er að undirbúa viðamikla könnun á viðhorfum ríkisstarfsmanna sem fer út í febrúar, en stefnt er að því að niðurstöður hennar liggi fyrir um árslok eða í byrjun næsta árs. Hægt verður að greina viðhorf svarenda eftir m.a. kyni, menntun, aldri, stéttarfélagi og starfshlutfalli, sem auðvitað er mikill fengur í. Í sjöunda lagi vil ég minna á það, virðulegi forseti, að hjá fjmrn. hefur unnið jafnréttisnefnd. Sú fyrri lauk störfum, gaf út sérstaka skýrslu sem fékk sérstakt hól og núna hefur ný nefnd kannað stöðuna hjá stofnunum fjmrn. og verið er að ljúka við viðhorfskönnun sem væntanlega verður tilbúin í upphafi næsta mánaðar. Slík könnun getur orðið fyrirmynd annarra stofnana á vegum ríkisins. Virðulegi forseti. Ég tel að aldrei fyrr hafi verið lögð eins rík áhersla á að koma í veg fyrir kynbundinn launamun af hálfu stjórnvalda og einmitt nú. Ég minni á að meira þarf að koma til eins og t.d. áherslur stéttarfélaga í kjarasamningum. Það leikur enginn vafi á því að kynbundinn launamunur er til í landinu og gegn honum þarf að vinna og ríkisstjórnin mun að sjálfsögðu taka þátt í því með festu og ákveðni.

Virðulegi forseti. Ummæli fjmrh. og túlkun hans á því hvert sé markmiðið með yfirlýstri stefnu ríkis og Reykjavíkurborgar um að jafna launamun karla og kvenna hafa vakið athygli og spurningar um launastefnu ríkisins. Þessi ummæli hans, þar sem hann lýsti því yfir að ekki væri markmiðið að jafna laun á milli stétta, aðeins innan stétta, vekja auðvitað athygli hjá hefðbundnum kvennastéttum. Þessi ummæli vekja líka athygli, sérstaklega í ljósi jafnréttislaga, en með þeim er ætlunin að tryggja að laun karla og kvenna sem starfa hjá sama atvinnurekanda séu ákvörðuð á sama hátt og að þau sjónarmið sem lögð eru til grundvallar launaákvörðunum feli ekki í sér mismunun. Um 100 stofnanasamningar hafa nú verið gerðir í kjölfar samninga um nýtt launakerfi. Það vekur athygli að aðeins tveimur stofnanasamningum á heilbrigðisstofnunum er lokið nú nokkrum dögum áður en nýtt launakerfi tekur gildi hjá fjölmennustu stétt heilbrigðisstarfsmanna, hjúkrunarfræðingum. Margar ríkisstofnanir binda A-ramma, þann lægsta í launakerfinu, aðeins við störf nema, störf á reynslutíma og tímabundin störf. Nokkur dæmi eru um slíkt. Utanrrn. raðar t.d. starfsmönnum í A-ramma í mesta lagi í sex mánuði. Fasteignamat ríkisins notar alls ekki A-rammann og það sama er að segja um margar borgarstofnanir. Hjúkunarfræðingar raðast hins vegar mjög neðarlega í ramma A og eru þar mun lengur en virðist tíðkast hjá öðrum ríkisstofnunum. Ein af meginástæðum þess að betur hefur gengið að ganga frá samningum utan heilbrigðisstofnana er væntanlega sú að þar hafa yfirborganir tíðkast áður, enda er fullyrt að samningar hafi ekki leitt til aukins launakostnaðar. Af þessu má draga þá ályktun að ríkisstofnanir utan heilbrigðiskerfisins fái meira fjármagn til starfsemi sinnar og þar með talið til launa starfsmanna en heilbrigðisstofnanir. Almennir hjúkrunarfræðingar og aðrar kvennastéttir innan heilbrigðiskerfisins á höfuðborgarsvæðinu  Virðulegi forseti. Ég hef alls ekki lokið máli mínu en ég geri hlé á því núna og óska eftir því að koma í stól aftur.

Það verður tekið til greina.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp utan dagskrár því fátt er mikilvægara í sambandi við launamálin en að draga úr hróplegu launamisrétti kynjanna. Almennt virðist mér stefna ríkisstjórnarinnar í launamálum vera sú að draga úr miðstýringu við ákvörðun launa, færa meira vald til stjórnenda og auka með öllu móti möguleikana á staðbundnum og einstaklingsbundnum launasamningum. Þetta voru áhersluatriði í síðustu samningum og það mun mála sannast að undanfarnar vikur hafa stjórnendur og starfsmenn ráðuneyta og ríkisstofnana eytt heilum og hálfum dögum í að vinna úr þeim spilum sem þeir fengu í hendur í síðustu samningum. Það er auðvitað of snemmt að dæma um reynsluna hér, en við höfum upplýsingar um hvernig þetta kerfi hefur reynst annars staðar, t.d. í Svíþjóð. Þar er komin nokkurra ára reynsla á slíkt einstaklingsbundið launakerfi og niðurstaðan þar er sú að launamunur kynjanna, einmitt það óréttlæti sem brýnast er að leiðrétta, hefur aukist umtalsvert á þeim tíu árum sem einstaklingsbundið launakerfi hefur verið við lýði. Munurinn hefur aukist og kemur það nú ekki heim og saman við fyrri yfirlýsingar hæstv. fjmrh. sem hefur haldið því á lofti að slíkt kerfi byði einmitt upp á möguleika til að rétta stöðu kvenna. En niðurstaðan í Svíþjóð er sú að stjórnendur hafa hagnast á þessu kerfi, karlar hafa hagnast á þessu kerfi og þeir sem kunna þá kúnst að koma sér vel við yfirmenn hafa hagnast. Erfiðismenn hins vegar, konur, stórir nafnlausir láglaunahópar og þeir óþægu hafa tapað. Sumir segja jafnvel að afnám þessa launakerfis sé mikilvægara en launahækkun og ekki eru það nú mikil meðmæli með núverandi launakerfi. Ég tel nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. skýri betur hvað liggur að baki þessari stefnumörkun og hvers vegna og hvernig hann telur að hún geti orðið til að bæta hag launafólks og færa konum þessa lands aukið réttlæti í launamálum.

Herra forseti. Hér er verið að vitna í hæstv. fjmrh. og hvað hann hefur sagt í fjölmiðlum en þar kemur skýrt fram að hæstv. ráðherra telur að minnka eigi launamuninn innan stétta. Ég tel að ráðherrann hafi áðan bætt talsvert úr, og bætt við yfirlýsinguna þar sem hæstv. ráðherra vitnaði í framkvæmdastjóra Jafnréttisráðs og þau orð sem hún lét falla í Morgunblaðinu fyrir stuttu. Að sjálfsögðu er það skylda stjórnvalda samkvæmt lögum að sjá til þess að konum og körlum séu greidd sömu laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf almennt --- innan fyrirtækis, tók hæstv. ráðherra sérstaklega fram, eins og framkvæmdastjóri Jafnréttisráðs gerir. ,,Innan fyrirtækis`` er sérstaklega undirstrikað vegna þess að deilur hafa staðið um það hvort ríkið sé einn atvinnurekandi eða margir atvinnurekendur. Eins og launakerfið er að þróast núna hjá okkur innan ríkisins erum við að fara út í dreifstýringu eins og komið hefur fram, þ.e. að forstöðumenn innan hverrar stofnunar fyrir sig eru að fá meira vald í sínar hendur um það hvernig þeir ákvarða laun. Ríkisvaldið er því að kljúfa sig í margar einingar. Ég held við séum á réttri leið með slíkri dreifstýringu. Við sjáum að grunnlaun eru að hækka. Verið er að taka greiðslur inn í grunnlaunin þannig að kerfið verður sýnilegra og það bætir stöðu kvenna að því leyti að þær geta frekar að mínu mati krafist skýringa á launamismun. Við vitum að kynbundinn launamismunur er um 11%. Ég held því að við séum á réttri leið. Ég held líka að þessi dreifstýring ýti undir það að menn fari að skoða starfsmat. Menn munu krefjast þess að sett verði einhver mælistika á launaröðun og þar er starfsmatið einmitt ein leið.

Hæstv. forseti. Það væri betur að við værum á réttri leið, en við erum ekki á réttri leið meðan við stefnum hraðbyri til fortíðar. Aftur og ítrekað hefur hæstv. fjmrh. lýst því yfir að með þeim breytingum á launakerfi og í ríkisrekstrinum almennt hafi hann m.a. viljað ná tvennu fram í launakerfinu. Hæstv. ráðherra hefur sagt að hann hafi viljað gera launakerfið gagnsærra og hann hefur sagt að hann vilji draga úr launamun kynjanna. Varðandi fyrra atriðið er nú að koma í ljós að hið gagnsæja launakerfi Friðriks Sophussonar, hæstv. fjmrh., er ekki gagnsærra en svo að ráðuneyti hans hefur haft forgöngu um að innleiða launaleynd hjá ríkisstofnunum og eru stéttarfélögin nú með lögfræðinga, fleiri en einn, að kanna hvernig þeim tilraunum hæstv. fjmrh. verði hnekkt. Ef það tekst ekki eftir þessum leiðum mun það mál koma til kasta Alþingis því verið er að brjóta gegn landslögum og að sjálfsögðu einnig gegn yfirlýsingum sem hér hafa verið gefnar af hálfu ríkisstjórnarinnar. Hvað síðara atriðið varðar og snertir umræðuna um launamun kynjanna var yfirlýsing og fyrirheit ríkisstjórnarinnar að allt yrði gert til að draga úr launamun kynjanna. Ég staðhæfi að launamisrétti almennt mun aukast í kjölfar þessara breytinga og þá ekki síst launamunur kynjanna. Með þessum breytingum er m.a. gert ráð fyrir að einstakar stofnanir verði sjálfstæðari um launamyndunina. Sá sem annast símavörslu hjá Tryggingastofnun mun hafa önnur laun en sá sem annast símavörslu hjá orkufyrirtækjum. Það segir sig sjálft að fyrirtæki sem hafa rúm fjárráð munu geta umbunað starfsfólki sínu umfram það sem gerist hjá fyrirtækjum sem eru fjársvelt. Hvaða stofnanir skyldu það vera? 

Virðulegi forseti. Mér var mikið niðri fyrir og ég þarf að halda áfram skýringum mínum og að deila þeim með hæstv. fjmrh. Ég lauk máli mínu áðan þar sem ég talaði um að einfaldur samanburður á kjörum karla og kvenna með háskólamenntun og svipaða ábyrgð í starfi á heilbrigðisstofnunum er konum augljóslega í óhag. Ég ætla að nefna nokkur dæmi. Hjúkrunardeildarstjóri sem stýrir 20--25 rúma deild sem hefur umfangsmikið mannahald og þarf að halda í alla þræði fjármála deildar fær í nýju launakerfi 132 þús. kr. í mánaðarlaun. Sviðsstjóri hjúkrunar sem ber ábyrgð bæði faglega og fjárhagslega og hefur umsýslu með launa- og rekstrarkostnaði sem getur numið 1,6 milljörðum á ári, fær 153 þús. kr. í mánaðarlaun í umslaginu sínu á meðan samstarfsmaður hennar, karlkyns sviðsstjóri lækninga með sömu starfslýsingu er með þrisvar sinnum hærri laun eða 460 þús. kr. fyrir nákvæmlega sömu vinnu. Hjúkrunarforstjóri Ríkisspítala, sem er yfirmaður 1.260 starfsmanna og ber ábyrgð á allri hjúkrun á stærsta vinnustað ríkisins, hefur svipuð laun og ungur deildarlæknir með ársreynslu eða 166 þús. kr. á mánuði. Þetta er ekki sagt til að draga úr mikilvægi þess að aðstoðarlæknar fái góð laun fyrir erfið störf og samningarnir við þá voru löngu tímabærir. En af þessu verður ekki séð að laun karla og kvenna á heilbrigðisstofnunum séu ákvörðuð með sama hætti ef borið er saman ábyrgð og skyldur. Þetta hefur nú sett kjarasamninga við hjúkrunarfræðinga í uppnám. Það er augljóslega um mikinn mun að ræða í möguleikum heilbrigðisstofnana og annarra ríkisstofnana á að borga sambærileg laun, svo ekki sé talað um launamun í einkageiranum og hjá því opinbera. Það virðist enn fremur mega leiða að því líkur að laun innan heilbrigðiskerfisins séu ekki ákvörðuð í anda jafnréttislaga og ég spyr hæstv. fjmrh.: 

Herra forseti. Ég sá ástæðu til að reyna að nýta þennan tíma fyrst ekki fleiri vilja taka þátt í umræðunni. Hér greinir okkur á um hvort við erum á réttri eða rangri leið. Ég tel að við séum á réttri leið og ég ætla að reyna að útskýra það aðeins betur. Þegar forstöðumenn fá meira um það að segja hvernig fólk á viðkomandi stað raðast til launa gerir það ákveðnar kröfur til þeirra. Þeir þurfa að hugsa sitt ráð. Þeir þurfa að geta útskýrt af hverju þeir láta fólk lenda á viðkomandi stað í launakerfinu. Þeir geta ekki lengur vísað óánægðu fólki upp í fjmrn. eins og þeir hafa gert hingað til. Í þessu ferli sem samið var um eru líka svokallaðar aðlögunarnefndir þar sem er bæði aðkoma stéttarfélaga eða launamanna og stjórnenda og  Hér hefur líka verið talað um stöðu hjúkrunarfræðinga og lækna. Mig langar að upplýsa aðeins varðandi starfsmatið sem við erum að vinna á vegum félmrn., að við erum einmitt að fara inn á Ríkisspítalana þar sem við skoðum lækna, hjúkrunarfræðinga og fleiri stéttir á spítölunum og reyna að raða þessu fólki upp í sátt og samlyndi innan sjúkrahúsanna í gegnum stýrinefndir og starfsmatsnefndir. 

Hæstv. forseti. Á næstu mánuðum mun koma í ljós hvort starfsmatið sem verið er framkvæma og sú tilraun sem þar á að gera er leið sem skilar árangri í að bæta launamun kynjanna. Í þessari umræðu hefur verið deilt um hvort hæstv. ríkisstjórn sé á réttri leið hvað það varðar að eyða launamun. Spurningin snýst um það hvort þær aðgerðir og það kerfi sem nú er verið að beita dugi eða hvort það leiði til enn meiri mismununar. Að mínum dómi ræðst það mikið af því hvernig þessu kerfi er beitt, hvort fordómar og hefðin ráði ríkjum eða hvort menn nýti slíkar breytingar til bóta. Reynslan frá öðrum löndum hefur yfirleitt sýnt að þessi kerfi eru konum ekki í hag. Þó er það mismunandi. T.d. í Bandaríkjunum hafa vinnustaðasamningar og minni samningar nýst konum til að bæta launin, en þarna ráða viðhorfin og ýmislegt annað óskaplega miklu. Ég skildi ummæli hæstv. fjmrh. þannig að ekki væri um stefnubreytingu að ræða. Það er í sjálfu sér ánægjulegt, en það verður að koma í ljós hvaða áhrif þetta nýja launakerfi hefur. Í máli hæstv. ráðherra kom fram að gera ætti könnun á viðhorfum ríkisstarfsmanna. Ég vildi gjarnan fá að heyra hvað á að nást fram með þeirri könnun, eftir hverju verið er að fiska. Er það viðhorf starfsmanna sjálfra eða er það meira staðan eins og hún er? Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir undirtektir við umræðuna og undirstrika að launamismunur kynjanna er allt of mikill hér á landi. Við höfum fengið athugasemdir frá jafnréttisnefnd Sameinuðu þjóðanna hvað varðar ástandið hér og þetta er einfaldlega þjóðarskömm sem þarf að beita öllum ráðum til að vinna gegn.

Virðulegi forseti. Ég vil í fyrsta lagi taka fram að þegar minnst er á svokallaðar kvennastéttir þá er stundum minnt á hjúkrunarfræðinga og kennara. Ég held að þegar við lítum nokkur ár aftur í tímann megi halda því fram, eins og hefur verið gert, að þessar stéttir hafi fengið tiltölulega meira út úr kjarasamningum en aðrir. En ég skal viðurkenna að síðustu læknasamningarnir sem gerðir voru í skjóli kennarasamninganna gáfu læknum talsvert umfram aðra, en þó minni ég á að sumt af því sem þar kemur fram er að yfirvinna og bílapeningar eru færðir inn í grunnlaunin. Svo er kannski lán í óláni í þessari umræðu að meiri hluti útskrifaðra árganga í læknisfræði eru konur um þessar mundir og svo virðist vera sem það verði í vaxandi mæli þegar fram líða stundir. Þar bætist þá við ný kvennastétt. Í öðru lagi á nýja launakerfið ekki að gera neinn mun á stofnunum eftir því í hvaða geira þær eru. Ég minni á að kjarasamningar eru greiddir út en stofnanasamningarnir áttu ekki að kosta ríkissjóð nýja fjármuni. Varðandi það að á ferðinni sé einstaklingsbundin launastefna, þá er það misskilningur. Það var heimild í lögum en sú heimild er ekki notuð vegna sérstaks samkomulags formanns BSRB og fjmrh. að grípa ekki til þess lagaákvæðis. Í staðinn koma stofnanasamningar sem eru gagnsæir og byggjast upp á samningum þar sem stéttarfélagið kemur að málum ásamt stofnunum og starfsmönnunum.  Ekki er hægt að skoða afleiðinguna af hinu nýja launakerfi fyrr en líklega á næsta ári og í könnun ráðuneytisins er verið að kanna viðhorf ríkisstarfsmannanna. Loks, virðulegi forseti,