Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. „Illa gengur að afgreiða póstinn“, var sagt forðum tíð og það má kannske svipað segja, stundum fyrr og áreiðanlega nú um afgreiðslu mála í Sþ. Það eru margar till. fram lagðar og margar ókomnar til n. og nú tekur nokkuð að líða út á. Það hefur verið algengt að fluttar séu mjög langar ræður og margar við fyrri hluta umr., þegar þær ná að fara fram fyrir umræðum utan dagskrár, sem hafa verið mjög tíðar og stundum langar. Ég held að það sé því rétt að ég hafi fremur stutta framsögu fyrir þessari tillögu. Flm. auk mín eru þeir Stefán Valgeirsson, Þórarinn Sigurjónsson, Alexander Stefánsson og Einar Ágústsson. Till. er um meðferð íslenskrar ullar, að eiginleikar hennar verði rannsakaðir og kannað hversu bæta megi ræktun hennar og meðferð yfir höfuð að tala, allt frá því að hún tekur að vaxa á kindinni, ef svo mætti segja, og þar til flíkin er fullfrágengin. Hvatinn að flutningi þessarar till. er bréf það frá nokkrum samtökum áhugafólks um meðferð ullar, sem m. a. var sent alþm. í þann mund sem þing kom saman í haust. Í upphafsorðum benda bréfritarar á að íslenska ullin á sér jafnlanga sögu og landsmenn sjálfir. Landnámsmenn fluttu sauðfé ásamt öðru góssi sínu er flytja mátti sjóleiðis á þeim tímum þegar Ísland byggðist. Þeir benda á að í sameiningu aðlagaðist fólk og sauðfé ókunnu, harðbýlu landi, sem gaf því svip og sérkenni. Og þeir rifja það upp í bréfi þessu, hvernig ull hefur verið unnin í landinu í 1100 ár og hversu sérkenni hennar eru sterk og vel þekkt öllum þeim sem úr henni hafa unnið á margvíslegan og nytsaman hátt: Langt sterkt og gljáandi tog, mjúkt og fjaðurmagnað þel. Það er rakið hversu fjölbreytt framleiðsla úr ull hefur verið áður á öldum, því að þá var unnið úr ull miklu fleira en efni til fatnaðar. Enn er á það bent, hversu allir þættir ullarframleiðslu og úrvinnslu fyrrum voru nátengdir, þar sem allir þættirnir fóru fram á heimilunum sjálfum. Tengslin milli ræktunar og úrvinnslu voru þá sjálfsögð og eðlileg. Á síðari árum aftur á móti hefur orðið mikil breyting á þessu með gerbreyttum atvinnuháttum og margvíslegri verkaskiptingu, sem viðgengst í nútímaþjóðfélagi, svo okkar þjóðfélagi sem öðrum. Nú dettur mér vitanlega ekki í hug að freista að rekja yfirgripsmikla sögu um ullarvinnslu, það hefur ekki neina sérstaka þýðingu í sambandi við þetta mál, né heldur að ræða um notkun Íslendinga á umliðnum öldum á ull og ullarvörum. En ég stilli mig ekki um að benda á fróðlegt og skemmtilegt erindi: „Ullin og íslenska þjóðin“ - sem dr. Gylfi Þ. Gíslason flutti á samkomu þýsk-íslensku félaganna í Köln og Hamborg 5. og 6. apríl s. l. - það var prentað í Fjármálatíðindum, 3. hefti síðasta árgangs, trúi ég. Og ég vil einnig benda á að fagmenn í greininni, t. d. dr. Halldór Pálsson búnaðarmálastjóri og dr. Stefán Aðalsteinsson, hafa ritað margt ágætra greina um íslensku ullina nú og fyrr. Þegar hér er lagt til að stjórnvöld hefji skipulegar aðgerðir til úrbóta á sviði ullarvinnslunnar, þá er það ekki neitt nýtt. Það eru aldir liðnar síðan stjórnvöld fóru að hafa afskipti af þeim málum. Ég vil rifja það upp til gamans, að í ferðabók Olaviusar segir frá tilraunum á vegum hins opinbera með vetrarrúningu sauðfjár. Þar segir m. a. að Jón Jakobsson sýslumaður í Eyjafjarðarsýslu hafi látið klippa fé sitt um jólaleytið og gefið því inni allan veturinn og fengið með því móti helmingi meiri ull en áður, en þetta kostaði mikið fóður. Og svo segir orðrétt: „Af þessum sökum hefur konungi þóknast að láta fyrst um sinn hætta að gera tilraunir í þessu efni, uns fullkomnari reynsla er fengin!“ Þetta segir í konungsúrskurði frá 24. mars 1977: „En menn eru hvattir til að halda tilraunum áfram á eigin spýtur, einkum þeir, sem nægilegt fóður hafa, og þeir eru margir, jafnvel meðal bænda,“ segir þar. En þetta lýtur að því að þá gerðu menn ráð fyrir að það væru fyrst og fremst embættismennirnir sem þannig væri ástatt um að þeir gætu leyft sér að halda áfram þessum tilraunum. Þetta var sem sagt fyrir röskum 200 árum. Svo langt er síðan ríkisstj. eða stjórnvöld tóku að gefa gaum að gildi ullarinnar. Nú er það spurningin, hvað stjórnvöld geta aðhafst í dag til þess að bæta meðferð og vinnslu íslenskrar ullar og ég held að það sé í rauninni býsna margþætt. Þá er fyrst að nefna að láta fram fara ítarlega og víðtæka rannsókn á þessu sviði. En margt fleira kemur til. Sitthvað er hægt að gera til þess að hafa heppileg áhrif á þróun mála nú þegar. Þar má nefna að húsvist fjárins hefur mikil áhrif á gæði ullarinnar. Rannsóknarstofnun landbúnaðarins hefur sótt um fjárveitingu til tilraunastarfsemi varðandi húsvistarmálin. Það hefur ekki enn þá fengist fé til þeirra hluta, enda ekki langt síðan þeir brutu upp á þessu. En það er áreiðanlega skaði, því það er mjög þýðingarmikið grundvallaratriði hversu ullin fer með sig meðan hún enn er á fénu og á þeim tíma sem fé er á húsi. Rúningstíminn hefur og ákaflega mikil áhrif og það ættu að vera miklu meiri möguleikar til þess nú en áður var, að maður nú ekki tali um fyrir 200 árum, að hagræða rúningstímanum. Með ýmsu móti er hægt að hafa áhrif á það, t. d. með skynsamlegri verðlagningu á þessu þýðingarmikla iðnaðarhráefni, ullinni. Og þá kemur til flokkunin og ullarmatið. Alþ. hefur alveg nýlega sett löggjöf um það efni, þ. e. flokkun ullar og ullarmat, allítarlega löggjöf, sem nú þarf að framkvæma og e. t. v. þá að breyta og endurskoða eftir því sem reynslan gefur tilefni til. Þá ætti að vera unnt að stuðla að því með ýmsum hætti að ullarverksmiðjurnar leggi áherslu á sem fjölbreyttasta og vandaðasta framleiðslu á ullinni, þar sem séreinkenni þessa hráefnis yrði nýtt eftir því sem unnt er í verksmiðjuframleiðslu. Þá er og mikils vert, og kannske meira virði en menn gera sér grein fyrir í fljótu bragði, að örva allt sem gæti heitið listiðnaður og handverk ýmiss konar úr íslensku ullinni, t. d. með því að stuðla að námskeiðahaldi eða annarri kennslu í meðferð ullar og ullarefna, svo að eitthvað sé nefnt. Þetta atriði var dálítið rætt, þegar ég var menntmrh., áhugamenn áttu viðræður við rn. um aukna kennslu í meðferð íslensku ullarinnar, en þær viðræður hafa ekki enn þá borið tilætlaðan árangur. Loks vil ég svo nefna útflutningsstarfsemina. Það er ekki minnsta atriðið, að jafnframt því sem stuðlað væri að vaxandi framleiðslu úr ull og ullarefnum, betri framleiðslu og vandaðri, sé allt gert sem unnt er til þess að greiða fyrir útflutningnum og sölunni. Það fer ekkert á milli mála að hér er til nokkuð mikils að vinna. Útflutningur ullarvara er þegar orðinn umtalsverður, eins og glöggt hefur komið fram í fréttum að undanförnu, og skal ég ekki fara að rekja þær tölur hér. Ullariðnaðurinn gefur því nú þegar verulegan erlendan gjaldeyri í þjóðarbúið og veitir atvinnu og gefur tekjur ótrúlega mörgu starfsfólki. Ullarvinnslan er mikilsverður þáttur í því líka að efla jafnvægi í byggð landsins og renna stoðum undir atvinnugrein - útflutning sem eitt sinn var þýðingarmikill í verslun Íslendinga, en var nálega alveg niður fallinn um áratugaskeið, eins og hv. þm. munu kannast við. Ullin getur haft verulega þýðingu í sambandi við byggðajafnvægi, einfaldlega vegna þess að framleiðsla íslenskrar ullar og framleiðsla úr ull kostar ekki það miklar tilfæringar að það er tiltölulega auðvelt að koma henni við víða og í smærri einingum en ýmsum öðrum iðngreinum. Ég vil svo að lokum minna á það, að Íslendingar hafa um sína daga mátt þola marga slorbáruna varðandi bjargræði sitt til lands og sjávar. Þrátt fyrir alla velmegun og velsæld nú á tímum er hér ekki lát á. Áföllin eru að vísu með öðrum hætti en áður var. Varðandi landbúnaðinn er of mikið framboð á mat: kjöti, mjólk og mjólkurvörum, þ. e. a. s. það er ekki unnt að selja þessar vörur á viðhlítandi verði. Svo í annan stað eru menn neyddir til að draga nokkuð við sig veiðar á ýmsum helstu nytjafiskum: síld, þorski og loðnu. Þetta er alveg nýtt í okkar sögu eða a. m. k. höfum við ekki staðið frammi fyrir því í neitt slíkum mæli sem nú. Þetta skýtur heldur skökku við, því alveg fram undir þetta var keppikeflið að rækta sem mest og framleiða sem mest og alveg eins að flytja sem allra mestan fisk að landi og ná sem mestri brúttóframleiðslu. Það hefur verið höfuðeinkenni á íslenskum atvinnurekstri, í megingreinum a. m. k., að hafa sem allra mest undir höndum, klófesta sem allra mest af gæðum lands og sjávar, en minna fengist um það að vinna hráefnið til sem mestra verðmæta. Nú verða menn nauðugir viljugir að hverfa frá þessari grundvallarstefnu, hvort sem um er að ræða veiði á sjó eða framleiðslu hinna hefðbundnu búvara, og þá hlýtur það að vera höfuðmarkmið framvegis að vinna okkar eigin innlendu hráefni til sem allra mestra verðmæta um leið og fullt tillit er tekið til markaðsástæðna að sjálfsögðu. Ég held að það sé óhætt að segja að íslenska ullin er dæmigerð að þessu leyti. Bætt meðferð hennar frá fyrstu hendi og fyllsta alúð við úrvinnsluna, tóskapinn, fellur fullkomlega að því sem koma verður og koma skal almennt á sviði atvinnumálanna eða framleiðslunnar. En einmitt á þessu sviði hefur okkur orðið hrapallega á í messunni. Það sést ákaflega vel á því, að ullin, sem eitt sinn var einn helsti gjaldmiðill bændanna og jafnvel þjóðarinnar eða landsins út á við, hrapaði niður í það að verða nánast einskis nýt og svo lágt verðlögð að verðsins vegna borgaði sig varla að hirða lagðinn. Það hefur verið snúið við blaði að þessu leyti og ullariðnaðurinn er í sókn. Með þessari till. er lagt til að stjórnvöld taki til hendi, enda er áreiðanlega nauðsynlegt að fylgja þeirri þróun eftir, sem nú er byrjuð, bæði með stjórnvaldaaðgerðum og aðgerðum af hálfu almennings. Ég legg til, herra forseti, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að lýsa stuðningi mínum við þá till. sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Þessi till. er að verulegu leyti byggð á ályktun eða áliti samtaka sem láta sig handiðnað miklu varða, þ. e. a. s. Heimilisiðnaðarfélags Íslands, Handprjónasambands Íslands, Félags ísl. vefnaðarkennara, Handavinnukennarafélags Íslands, Textílfélagsins og Tóvinnustarfshóps svonefnds. Hér er á ferðinni hið merkasta mál. Það þekkja allir þeir sem ferðast hafa og farið um landið og koma úr þeim kjördæmum þar sem ullariðnaður er veruleg lyftistöng fyrir allt atvinnulíf. Það, sem hér þarf að gerast, eins og í fjöldamörgum öðrum úrvinnslugreinum hér á landi, er einfaldlega það, að verð ullarinnar þarf að tengjast gæðum hennar. Það er ekki ýkjalangt síðan íslenskir bændur hirtu varla ull af fé sínu og gjarnan mátti sjá kindur í tveimur reyfum vaga um haga og eiga bágt í sumarhitum. Þetta var m. a. af þeim sökum að verð á ull var mjög lágt og er raunar hlutfallslega mjög lágt enn í dag miðað við þau verðmæti sem sköpuð eru úr ullinni. Við höfum á undanförnum missirum og árum staðið frammi fyrir því, að erlendir menn hafa reynt að líkja eftir eiginleikum hinnar íslensku ullar og merkja sér íslensku ullina á þann hátt að við höfum hlotið nokkurn skaða af. Þó virðist þetta vera að breytast á þann veg, að einmitt sú samkeppni, sem hefur átt sér stað úti í hinum stóra heimi, hefur auglýst meir og betur íslensku ullina en margt annað. Engu að síður ber okkur að gera átak í þeim efnum að auka gæði þessa mikilvæga hráefnis, en því miður hefur það verið svo að undanförnu að lítill hluti ullar, sem kemur á markað hér, er í háum gæðaflokki. Hér þarf því að gera átak á mörgum sviðum, eins og hv. frsm. nefndi, bæði meðal bænda, í verksmiðjum og hjá starfsfólki verksmiðja og þegar ullin kemur til fullvinnslu. Íslensk ull hefur að undanförnu verið blönduð erlendri ull og sá háttur hefur verið umdeildur. Skoðun mín er sú, að við eigum í framtíðinni að stefna að því að nota eingöngu eigin ull í þann varning sem við flytjum úr landi undir okkar merkjum. Fyrst og fremst ber okkur þó að hafa í huga að auka gæði ullarinnar, auka verðmæti hennar í réttu hlutfalli við aukningu gæðanna, þannig að það verði verulega eftirsóknarvert fyrir bændur m. a. að hirða ullina og fyrir þá menn, sem stuðla vilja að atvinnuuppbyggingu í hinum dreifðu byggðum þessa lands, að stofna til hvers konar framleiðslu á ullarvarningi, sem á síðustu árum hefur orðið verulegur hornsteinn að atvinnulífi í landshlutum og á stöðum þar sem atvinna hefur verið takmörkuð. Ég vildi aðeins láta þessi orð falla um þá þáltill., sem hér er til umr., lýsa þeirri skoðun minni, að ég tel þessa till. mjög tímabæra og ég vænti þess, að hún geti haft þau áhrif að a. m. k. fjárveitingavaldið sjái sér fært að veita meira fjármagn til rannsókna sem fram hafa farið og væntanlega eiga eftir að fara fram á gæðum íslenskrar ullar og hvernig megi bæta þau gæði og auka í alla staði.



Herra forseti. Að undanförnu hefur mjög verið rætt um markaðserfiðleika og söluvandamál í sambandi við íslenskan landbúnað og þá jafnframt um þörfina á að draga úr framleiðslu á þeim vörutegundum sem erfiðast er að fá viðunandi markað fyrir. Hér skal ekki dregið úr því, þar sem þar er um ærinn vanda að ræða. En með till. til þál. um kornrækt til brauðgerðar, sem ég hef flutt á þskj. 89 ásamt Þórarni Sigurjónssyni og Friðrik Sophussyni, er gerð tilraun til að benda á eina leið til að snúast við þessu vandamáli á jákvæðan hátt, þ. e. að leita að nýrri framleiðslu sem viðunandi markaður væri fyrir. Á þann hátt gætu einhverjir bændur breytt um framleiðslugreinar til ávinnings fyrir sjálfa sig og stéttina í heild. Í þessari þáltill. er ríkisstj. falið að kanna að hve miklu leyti er hægt að nota íslenskt korn til brauðgerðar. Jafnframt hefji ríkisstj. skipulegt starf til að reyna að stuðla að aukinni kornrækt þegar á komandi vori. Í grg. eru í stuttu máli rakin þau rök, sem að baki þáltill. liggja, og bent á nokkrar staðreyndir í því sambandi. Annars vegar er sá mikli ávinningur sem væri af því að geta tryggt nýtt og ómengað mjöl til brauðgerðar hérlendis. Það er einnig mikilsverður áfangi til að framleiða sem mest af neysluvörum okkar hér innanlands. Flestar þjóðir leggja kapp á það með því að styrkja landbúnað sinn á margvíslegan hátt og telja það þátt í að treysta sjálfstæði sitt. Og hv. alþm. hafa staðreynt að hér er ekki um skýjaborgir að ræða, þar sem undanfarnar vikur hefur brauð úr íslensku byggi verið á boðstólum í kaffistofu Alþingis. Hins vegar er um að ræða nýjan markað fyrir innlenda búvöruframleiðslu sem ætti að geta hvatt til að kornrækt verði fastur liður í búrekstri í sumum héruðum landsins. Eins og áður sagði er slíkt sérstaklega brýnt nú, þegar erfiðlega gengur að selja alla framleiðslu þeirra búgreina sem mest eru stundaðar. Reynslan á Þorvaldseyri undir Eyjafjöllum og á tilraunastöðinni á Sámsstöðum í Fljótshlið síðustu árin bendir til þess að byggrækt sé þar ekki áhættusamari en kartöfluræktin, sem sjálfsagt er talið að stunda hérlendis þrátt fyrir misjafna uppskeru milli ára. Og enda þótt með kynbótum á byggi erlendis hafi fengist nýir stofnar sem henta okkur betur en þeir sem reyndir voru hér fyrir nokkrum áratugum, þá má tvímælalaust með slíku kynbótastarfi, sem fyrst og fremst væri miðað við íslenskar aðstæður, fá bæði harðgerari og uppskerumeiri stofna, þar sem tækni við slíkar kynbætur hefur fleygt ört fram. Enda þótt hér sé sérstaklega bent á notkun á byggi til brauðgerðar þarf ekki síður að hafa í huga það mikla magn af kolvetnum til skepnufóðurs sem flutt er til landsins, en miklar niðurgreiðslur Efnahagsbandalagsins á þeim vörum til útflutnings valda harðri samkeppni við fóðurframleiðslu íslenskra bænda. Með innflutningi á slíkum fóðurvörum, sem hægt væri að komast hjá með betri fóðurframleiðslu innanlands, annaðhvort með betri heyverkun eða innlendri kornrækt, er verið að flytja atvinnumöguleika íslenskra bænda úr landi. Í þessari þáltill. er aðeins fjallað um kornrækt, enda þótt á fleira mætti benda og þá sérstaklega í því sambandi minnast á frærækt, sem er þó nokkuð hliðstætt. Á undanförnum árum hafa verið gerðar athyglisverðar tilraunir með frærækt á Sámsstöðum. Niðurstöður þeirra gefa vonir um að viðunandi árangri megi ná með ræktun fræs af túnvingli, vallarsveifgrasi og jafnvel vallarfoxgrasi og ef tekst að ná nógu góðum tökum á þeirri framleiðslu muni nokkur hópur bænda geta stundað þessa framleiðslu á býlum sínum. Í umr. um nýjar búgreinar hefur enn fremur loðdýrarækt borið á góma. Hefur landbrh. skipað nefnd til að athuga hvernig best sé að vinna að framgangi þeirra mála hér og þá sérstaklega refarækt. Þá er öllum kunnugt um vaxandi áhuga á fiskrækt. Þessi þáltill. fjallar því aðeins um eitt mál af mörgum sem nauðsynlegt er að hafa í huga og vinna að til þess að snúa þeirri vörn, sem íslenskur landbúnaður hefur verið í á síðustu mánuðum og árum vegna erfiðleika á sölu framleiðsluvörunnar, í öfluga sókn. En það verður ekki gert nema með því að nýta vel hvert það tækifæri sem þar getur komið til greina. Ég legg svo til að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Á þskj. 114 hef ég leyft mér ásamt nokkrum hv. þm. öðrum að flytja till. til þál. um áætlun um landgræðslu árin 1980–1985. Í sambandi við flutning þessarar þáltill., sem er flutt til þess að koma í veg fyrir að stöðvuð verði landgræðsla sú sem unnið hefur verið að á síðustu árum, vil ég leyfa mér að gera grein fyrir þeim árangri sem náðst hefur í sambandi við landgræðsluáætlunina frá 1974, og styðst ég þar við frásagnir sem ég hef fengið frá Landgræðslu ríkisins. Landgræðslu ríkisins voru ætluð 70% af þjóðargjöfinni. Árleg grunnfjárhæð, sem féll í hlut Landgræðslunnar, var því um 140 millj. kr., að viðbættum verðbótum sem greiddar hafa verið árið eftir samkv. útreikningi Hagstofu Íslands og komu fyrst til greiðslu árið 1976. Landgræðsluáætlunin gerir ráð fyrir að hlutverk Landgræðslunnar í framkvæmdaáætluninni skiptist í sex meginþætti: Stöðvun gróður- og jarðvegseyðingar og sandfoks. Þetta er megintakmarkið í landgræðsluáætluninni og til þessa verkefnis hefur verið varið megninu af því fé sem til umráða hefur verið. Þessum þætti er skipt í þrjá þætti, þ. e. uppsetningu nýrra girðinga og landgræðslu innan þeirra, í öðru lagi viðhald uppgræðslu innan eldri girðinga og svo vinnu við sáningu. Í landgræðsluáætluninni er getið um 19 uppblásturssvæði sem nauðsynlegt er talið að girða samkv. tillögum Landgræðslu ríkisins. Nú er búið að girða 12 af þessum svæðum. Girðingaframkvæmdir eru í undirbúningi á 4 svæðum, sem tilnefnd voru, en 3 svæði eru ekki enn þá á dagskrá, fyrst og fremst vegna þess að önnur válegri uppblásturssvæði hafa komið til eftir að áætlunin var samin. Er þar sérstaklega um að ræða svæði innan Suður-Þingeyjarsýslu. Uppgræðsla hefur að langmestu leyti verið framkvæmd með áburðarvélum. Um framhald af uppgræðslu eldri svæða er það að segja, að á 12 svæðum var aukinna aðgerða talin þörf, og hefur mikið verk verið unnið á þeim öllum og einnig á fjölmörgum af þeim liðlega 100 svæðum sem Landgræðslan hefur aðallega starfað á á liðnum árum. Skipulega hefur verið unnið að endurnýjun þeirra landgræðslugirðinga sem Landgræðslan annast vegna ofbeitar á landi eða hún telur að viðkomandi landssvæði þoll ekki neina beit á næstu árum. Uppgræðsla jarðvegs. Unnið hefur verið ötullega að jöfnun rofabarða og var lítil jarðýta keypt og notuð til þess verks. Unnið hefur verið bæði utan og innan landgræðslugirðinganna, aðallega hefur verið unnið austur í Mýrdal, undir Eyjafjöllum, á Rangárvöllum, í Hrunamannahreppi, á Haukadalsheiði og í Ölfusi. Rétt er að taka það fram, að víða hafa heimamenn tekið virkan þátt í þessu starfi, bæði stungið niður rofabörð og einnig mjög víða sáð þar sem jarðýta hefur verið að verki. Þar fyrir utan hefur svo mikið áhugamannastarf verið unnið á þessu sviði á vegum Landverndar. Í lögum um landgræðslu segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í 8. gr.: „Heimilt er Landgræðslu ríkisins að styrkja sveitarfélög, upprekstrarfélög eða einstaklinga til uppgræðslu, jarðvegs- og gróðurverndaraðgerða, svo sem til að koma upp girðingum í kringum uppblásturssvæði eða vangróið land, græða það og halda við girðingum. Framlög mega vera allt að 2/3 kostnaðar við þessar framkvæmdir, að meðtöldum þeim framlögum, sem kunna að verða greidd samkv. jarðræktarlögum. Landssvæði, sem að dómi Landgræðslunnar eru í hættu eða þar sem þröngt er í högum og þörf hagabóta, ganga fyrir með slíka aðstoð. Aðstoð skal binda skilyrðum um meðferð landsins, og er heimilt að krefjast endurgreiðslu á framlagi, ef út af þeim er brugðið.“ Í 25. gr. sömu laga eru ákvæði um heimild til að styrkja gróðurverndaraðgerðir sem hafa verulegan kostnað í för með sér. Yfirleitt hefur aðstoð Landgræðslunnar verið bundin við að styrkja sveitarfélög til uppgræðslu stórra samfelldra heildarbeitilanda á örfoka landi á mörkum afréttar og byggðar, eins og áður hefur verið vikið að. Einstaklingum hefur verið veitt aðstoð við að stöðva uppblástur og gróðureyðingu á heimajörðum, þar sem ástæða hefur þótt til að hefta fokið. Uppgræðsla samfellds beitilands er víða í gangi og eru þau svæði nytjuð verulega, en undir eftirliti Landgræðslunnar. Má þar nefna svæði í Biskupstungum, Hrunamanna-, Gnúpverja-, Landmanna-, Holts-, Hvols-, Fljótshlíðar- og Vestur-Eyjafjallahreppum í Árnessýslu og Rangárvallasýslu, Dyrhólahreppi í Vestur-Skaftafellssýslu, í afrétti Reykjavíkur og Kópavogs og nokkurt land í hreppum í Suður-Þingeyjarsýslu. Rétt er að ítreka það hér, að um er að ræða uppgræðslu gróins lands í langflestum tilfellum, þar sem heimamenn taka verulegan þátt í uppgræðslukostnaði, og er alveg ljóst að þessar aðgerðir hafa víða létt gífurlega beitarálagi af nálægum svæðum. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að farið hefur verið út fyrir beitarsvæði til gróðurverndar, t. d. hér í nágrenni Reykjavíkur, og var með styrktarframlagi af hálfu Landgræðslunnar komið til móts við Reykjavíkurborg vegna unglingavinnu sem hér var unnin. Um landgræðsluáveitur er það að segja, að veruleg reynsla hafði fengist við að stöðva jarðvegsfok með vatni áður en landgræðsluáætlun var samþykkt. Það, sem helst hefur verið framkvæmt í áveitum, er í Langvíuhrauni, upp af Keldum á Rangárvöllum, við Kirkjubæjarklaustur, á Brunasandi í Landbroti og Vogsósum. Ástæður hafa verið kannaðar allrækilega við Sandvatn og við Sandkluftavatn, en það eru stærri framkvæmdir en fjárveitingar hafa fengist til. Ekki þarf að taka það fram, að melgresið hefur verið helsta vopn landgræðslumanna í heftingu sandfoks hér á landi. Á nokkrum stöðum á landinu lá við hreinni auðn vegna sandfoks áður en melgresi var sáð þar, og hafa ýmsir fullyrt að á þessum stöðum væri ekki búið nú ef melgresi hefði ekki verið notað. Fjármagn var veitt til að smíða melskurðarsláttuvél sem hefur reynst mjög vel. Undanfarandi ár hefur mest verið skorið af mel í Sauðlauksdal, Meðallandi, Álftaveri, Kelduhverfi, á Hólsfjöllum og í Þorlákshöfn. Ekkert sjálfboðastarf kemur Landgræðslunni eins vel og við söfnun melfræs og verður því að harma hvað þessi starfsemi hefur dregist saman. Hún féll að mestu leyti niður á s. l. ári. Unnið hefur verið að ræktun innlends fræs í samvinnu við Rannsóknastofnun landbúnaðarins, eins og hv. 6. þm. Suðurl. komst að orði áðan. Nú er ljóst að það er framkvæmanlegt að rækta innlent grasfræ, en mikið vantar á að fjármagn sé fyrir hendi til þess að rækta hér fræ í stórum stíl. Þá vil ég geta þess, að flugvellir þeir, sem Landgræðslan hefur notað; hafa verið endurbættir mjög verulega á síðustu árum, sérstaklega hjá Gunnarsholti. Um gróðureftirlit er það að segja, að þetta er eitt af þremur meginverkefnum Landgræðslunnar samkv. lögum. Fylgst hefur verið með gróður- og beitilöndum úr lofti og af láði. Sérstaklega hefur verið fylgst með ástandi gróðurs við afréttargirðingar, sem oft hefur nálgast verulegt hættuástand. Einnig hefur verið unnið að því að draga úr upprekstri stóðhrossa á viðkvæm afréttarlönd og fækka beitarhögum þeirra, þar sem þau keppa um beitargróður við sauðfé á ofsetnum afréttum. Hrossum virðist fjölga stöðugt hér á landi og þess vegna hefur þetta eftirlit verið upp tekið. Um leið og ég lýk máli mínu vil ég geta þess, að niðurstaðan af því, sem að framan hefur verið sagt um árangur af þjóðargjöfinni sem gefin var til verndar landgræðslu hér á landi 1974, er sú, að hún hafi valdið straumhvörfum í íslenskum landgræðslumálum. Að vísu hefur verið um það deilt, hvort svo hafi verið, en sannanlegt er að verulega hefur á unnist, þó enn þá séu til uppblásturssvæði. Hitt er ljóst, að til þess að sú sókn nýtist, sem þá var hafin, þarf að halda áfram í ekki minna mæli og með svipuðum hætti í aðalatriðum og verið hefur, þ. e. að skipta fjármagni því, sem fer til landgræðslu og landverndar eftir svipuðum leiðum og gert hefur verið á síðustu 4 árum. Úr fjármagni til landgræðslu má því ekki draga. Lífbeltin tvö, landgrunnið og gróður landsins, skapa grundvöll að tilveru þessarar þjóðar í landi okkar. Þau verk, sem unnin hafa verið á síðustu árum í þróun í þessa átt, mega ekki falla í gleymsku hjá þjóðinni. Það má ekki heldur gleymast að starfræksla í þessum verndarþáttum þarf að halda áfram. Það þarf að vera örugg sókn og vísindaleg rannsókn til þess að staðfesta hvað að gagni megi koma til landverndar og landgræðslu á þann veg sem sótt hefur verið fram á síðustu árum. Til þess að tryggja stöðuga sókn á sviði landgræðslunnar er þessi þáltill. flutt. Hún gerir ráð fyrir að unnið verði að þessum málum með sama fjármagni eða svipuðu fjármagni og síðustu 4 árin og farnar verði svipaðar leiðir og verið hefur til þess að nýta það. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. þessari verði frestað og till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Þessi till. um orkusparnað, sem við Bragi Sigurjónsson, hv. 3. þm. Norðurl. e., flytjum á þskj. 43, hefur áður verið flutt á hv. Alþ. af Alþfl.-mönnum. Hún mun lítinn hljómgrunn hafa fengið í þau skipti. En nú hafa hins vegar gleðilega skipast veður í lofti, eins og m. a. hefur mátt heyra af ræðum hæstv. iðnrh., og ber vel að þakka það. Það er svo með okkur Íslendinga, að okkur hættir nokkuð til að hegða okkur líkt og sagt er að nýríkir menn geri. Það er í einn stað að sóa og bruðla, en að hinu leyti að nýta ekki það sem við þegar eigum. Margt af því, sem við nú köllum mengun, en áður hét ófínni nöfnum, svo sem óþverri eða skítur, er aðeins vannýtt verðmæti á röngum stað sakir sinnuleysis eða kunnáttuleysis. Mér er í því sambandi löngum minnistætt þegar ég vann sem ungur maður í síldarverksmiðjum á Siglufirði og sá sjóinn út allan fjörð verða gráan af skolvatni verksmiðjanna. Síðar var úr sams konar skolvatni unninn soðkjarni og þótti verðmæt vara, auk þess sem óþrifin minnkuðu í firðinum. Svipað má vissulega segja þegar kolsvartur reykur stendur upp úr reykháfi á olíukyntu húsi. Þar er um að ræða vannýtta orku vegna rangrar stillingar kynditækja. Afleiðingin verður hár hitakostnaður og loftmengun að auki. Ég vil nota þetta tækifæri til að andmæla ummælum hv. 5. þm. Austurl., sem hann hafði í Sþ. 15. febr. s. l., þegar þetta mál var til umr., jafnvel þó að hv. þm. sé ekki við núna og reyndar ekki í landinu heldur, þar sem hann taldi að lítill árangur hefði orðið af för nemenda Vélskólans til Akraness fyrir nokkrum árum - ég hygg að það hafi verið 1975 - þar sem þeir stilltu kynditæki manna. Það var helst á hv. þm. að skilja að árangur af þessari ferð vélskólanema hefði helst orðið sá, að þrátt fyrir áframhaldandi kyndingu Skagamanna sætu þeir síðan eftir í köldum íbúðunum, því að húsin hitnuðu ekki eftir þessa aðgerð. Ég leyfi mér hins vegar að fullyrða að þetta er alrangt og er á allt annan veg farið. Bæði er að húsin hitnuðu betur og olíukostnaðurinn varð verulega minni. Ég held að yfirleitt hafi olíukostnaðurinn orðið meira en 10%, eða 10–15% minni almennt á hvert hús eftir að þetta framtak þeirra vélskólanema var um garð gengið. En hitt var svo annað mál að annar og meiri árangur varð af fyrrnefndri för vélskólanemanna, en hann fólst í því, að augu manna opnuðust fyrir þessum sparnaðarmöguleika og var því þessu starfi haldið áfram af heimamönnum. Eins hygg ég að verði um för nemenda hinna þriggja skóla sem nú nýverið hafa verið í þorpum á sunnanverðum Austfjörðum. Þeir vinna sjálfsagt ekki stórkostlegt þjóðþrifaverk sjálfir, en för þeirra mun verða hvatning fyrir aðra til áframhaldandi starfa á þessu sama sviði. Það leikur varla nokkur vafi á því, að við Íslendingar eigum eftir að nýta í stórauknum mæli orku lands okkar og við munum fara út í orkufrekan iðnað í einhverri mynd. En ég vil engan veginn fara að spá nokkru um það, hvort það verður á alíslenskum grundvelli, eins og er með áburðarverksmiðjuna og sementsverksmiðjuna, eða í samvinnu við aðra, eins og t. d. er um ál-, kísilgúr- og járnblendiverksmiðjurnar. En í sambandi við stofnun slíkra verksmiðja verðum við áreiðanlega að hyggja betur að orkunýtingunni en við höfum áður gert. Hér á Alþ. hefur verið bent á að hitaorka fari forgörðum í frystihúsum okkar í stórum stíl. En vita menn nokkuð hvernig þessu er varið hvað álverið snertir, sem notar þó nærfellt helming allrar raforku sem framleidd er í landinu? Vita menn að þegar sementsverksmiðjan var byggð voru uppi áætlanir um að hita hluta Akraneskaupstaðar með afgangsorku frá henni, en framtakssemi og áhuga vantaði? Mér er einnig kunnugt um að við rekstur járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga myndast miklu meira en næg afgangshitaorka, er nægja mundi til að hita upp öll hús í Akraneskaupstað. Á þessu hefur tvívegis verið gerð frumrannsókn, en áhuga hefur skort til frekari framkvæmda. Og nú leitar Akranes eftir heitu vatni innan úr Reykholtsdal. En það er trúlega ekki öll nótt úti enn hvað orkuvinnslu snertir frá Grundartanga, því að þar þarf að brenna miklum býsnum af kolmónoxýð - kolsýringi hygg ég að það heiti á íslensku - sem er banvænt loft, en breytist við brunann í koldíoxíð - koltvísýring eins og ég held að það heiti á nútímamáli. Ég sagði að það mætti sennilega nýta þetta á annan hátt. Í viðtali, sem birtist í Dagblaðinu 28. febr. s. l. við prófessor Braga Árnason, segir hann einmitt frá þessu og ef ég mætti, með leyfi forseta, lesa smáklausu úr því viðtali, þá stendur þar: „Bragi kvað Grundartangaverksmiðjuna verða er tímar líða, aflögufæra um 25 þús. tonn af kolmónoxíði. Ef það magn yrði notað til metanólframleiðslu í stað kolsýru, væri hægt að fá ódýrara metanól, t. d. á bifreiðar, en núverandi bensín er og mundi kolmónoxíðframleiðslan á Grundartanga nægja til eldsneytisframleiðslu, sem svarar til 12% af núverandi bensíninnflutningi.“ Það er því augljóst að umframorka í stóriðjuverum getur orðið verulegt umhugsunarefni og verulega þýðingarmikið atriði í nýtingu orku á Íslandi. Það er mjög ánægjulegt að nú virðast augu manna vera að opnast fyrir gildi þess að spara orku. Það er að vísu olíukreppan, sem fram undan virðist vera, sem hefur meira en annað opnað augu manna fyrir þessu, en vonandi má þessi till. verða til þess að opna enn betur augu manna fyrir nauðsyn þess að nýta sem best íslenska orku.



Herra forseti. Ég var á mælendaskrá þegar mál þetta var reifað fyrir nokkru. Ég get ekki látið hjá líða að segja örfá orð og lýsa stuðningi mínum við þáltill. þessa sem fjallar um aukna leit að djúpsjávarrækju fyrir Vestfjörðum, Norður- og Austurlandi, skipulagða leit að djúpsjávarrækju. Ég vil þó gera eina aths. við þessa till. Hún takmarkast við Vestfirði, Norður- og Austurland, en ég álit að það sé í sjálfu sér ekki rétt. Ég tel að það sé full ástæða til að leita að þessari verðmætu fisktegund allt í kringum Ísland. Það er svo, að leitað mun hafa verið að rækju á djúpslóð fyrir nokkuð mörgum árum, en fram til 1976 a. m. k. var sú leit með öllu ónóg og ekki nægilega samfelld. Á árinu 1976 verður á þessu breyting og gert átak í þessum efnum, ekki síst fyrir forgöngu Matthíasar Bjarnasonar, fyrrv. sjútvrh. Flm. þessarar till. vekja athygli á því með flutningi hennar, að hér þurfi að hefja skipulega leit að djúprækju og auka hana. Í grg. er vikið að því, hverjir hófu þessar tilraunir og hvenær þær hófust almennt. Það mun hafa verið árið 1934 og síðan gerð alvarleg tilraun í þessu skyni á árinu 1972. Oft hafa þær tilraunir, sem á seinni árum hafa verið gerðar, verið orðaðar við Snorra Snorrason skipstjóra á Dalvík, sem manna mest hefur sýnt þessum málum áhuga, svo að mér sé kunnugt um. Þó að tilraunir hans hafi oft gengið með ýmsu móti og þar hafi verið mörgum erfiðleikum að mæta var aflahlutur á Dalborgu, úthafsrækjutogara þeirra Dalvíkinga, mjög glæsilegur á s. l. hausti eða s. l. hálfu ári. Ein þau mið,.sem stunduð hafa verið, rækjumið, sem hafa reynst gjöful, eru rækjumiðin á Breiðafirði. Þar hófst rækjuvinnsla fyrir 1970 og þar er hinn besti aðbúnaður í landi, í Grundarfirði, til þess að veita rækjunni viðtöku og verka hana. En nú er svo háttað á þessum slóðum, eins og þeir, sem best þekkja til þeirra veiða, taka til orða, að nú er ýsan búin að yfirtaka hin gjöfulu rækjumið á Breiðafirði“, og hefur það verið nefnt í mín eyru, að það þyrfti svo að segja að veiða ýsuna ofan af rækjumiðunum, ef stunda ætti þessi mið áfram. Hvað sem þessu líður er deginum ljósara að mikil og brýn ástæða er til þess að sinna skipulegri leit af þessu tagi. Vona ég að n. sú, sem fær þessa till. til athugunar, taki þau orð til greina sem ég hef haft um þetta mál, og það er alveg víst, að djúprækjan er auðlind, sem við eigum, sem ekki hefur verið nýtt fram á þennan tíma að kalla. En það er samt mjög greinilegt, að það er þjóðhagslega mikilvægt að þessum rannsóknum sé sinnt þannig að þær megi koma að notum bæði nýjum stórvirkjum úthafsrækjutogurum, en einnig þeim bátum, sem hingað til hafa stundað þessar veiðar á vissum árstíma, og geti orðið til nytja þeim byggðum sem hafa búið sig undir að nýta þennan dýrmæta sjávarfisk og vinna hann í mjög verðmæta vöru.