Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi borið fram brtt. á þskj. 159, um að sú eina breyting verði gerð á launalögunum, að þeir embættismenn, sem búsettir eru í sveitum, fái sömu dýrtíðaruppbót og aðrir. Hjer er sem kunnugt er um að ræða sveitaprestana. Þegar dýrtíðaruppbótin var lögleidd í fyrstu, fengu þeir 2/3 hluta þeirrar dýrtíðaruppbótar, er aðrir fengu. Þegar lögin um dýrtíðaruppbót voru endurskoðuð síðast, var þessu breytt, en þó vantaði 1/6 hluta til þess, að prestar í sveit fengju sömu dýrtíðaruppbót og aðrir. Jeg gerði þá tilraun til þess að fá þetta lagað, en tókst aðeins að hálfu. Jeg hygg, að sú hugsun, er liggur því til grundvallar, að þessir embættismenn fá lægri dýrtíðaruppbót en aðrir, sje algerlega röng. Þessir embættismenn eru langlægst launaðir og hafa minstar aukatekjur, og er það þeim mun ranglátara að láta þá fá minni dýrtíðaruppbót en aðra. Þessari lægri dýrtíðaruppbót til stuðnings hefir verið bent á það, hve miklu ódýrara sje að lifa í sveit en í kaupstað. Því er þar til að svara fyrst, að sveitaprestar hafa bæði erfiðari prestaköll og lægri laun yfirleitt en prestar í kaupstöðum, sem vanalega hafa fjölmennari prestaköll og meiri aukatekjur af embætti sínu en sveitaprestar. Jeg álít því alls ekki rjett, að prestar í sveitum sjeu settir skör lægra en aðrir embættismenn. Það kann að vera rjett, að það sje dýrara að lifa í kaupstað, en þó sækjast allir eftir því að komast þangað. Annarsvegar er ásóknin að komast í kaupstaðina, og hinsvegar er dregið úr launum sveitaprestanna; árangurinn hlýtur að verða sá, þegar stundir líða, að í sveitirnar fæst ekki annað en úrkast þessara embættismanna. Það er búið að rýja sveitirnar svo að mentamönnum, að mjer finst ekki mega fara lengra á þeirri braut. Loks má á það minna, að sveitaembættismennirnir fara á mis við fjölmörg þau þægindi, sem embættismenn í kaupstöðum njóta; en það er þá líka ekki sanngjarnt að refsa þeim fyrir það að fara á mis við þægindi. Jeg veit ekki fyrir víst, hve mikil gjöld það yrðu fyrir ríkissjóð, ef það yrði að lögum, að embættismenn í sveitum nytu sömu dýrtíðaruppbótar og aðrir, en mikil gætu þau ekki verið. Eftir því, sem jeg hefi komist næst, geri jeg ráð fyrir, að það yrðu ca. 10 þús. kr. á ári.

Ólafur Thors Jeg hefi borið hjer fram þá brtt., er jeg boðaði við 2. umr. þessa máls og gerði þá grein fyrir, að í stað „1930“ í niðurlagi frv. komi: 1929. Þessi brtt. mín er borin fram í fullu trausti þess, að sá tími nægi stjórninni til þess að athuga þetta mál svo, að hún sjái sjer fært að bera fram frv., um það á næsta þingi. Viðvíkjandi till, hæstv.forsrh. vil jeg geta þess, að fjhn. hefir ekki athugað hana. Jeg álít það vel við eiga, að nefndinni gefist kostur á að rannsaka og ræða hana nánar, áður en hún er lögð fyrir hv. deild, og óska jeg því, að málið verði tekið út af dagskrá.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg álít þessa brtt. mína svo einfalt mál, að ekki sje ástæða til þess að taka málið út af dagskrá hennar vegna. Annars vil jeg geta þess, að jeg mun heldur leggja á móti brtt.hv. 2. þm. G.-K. Það er ástæðulaust að miða við svo stuttan tíma. Er alveg rangt að farið að fara að endurskoða lögin um laun embættismanna, fyr en fenginn hefir verið fastur grundvöllur í peningamálum. Það kann að vera, að hv. 2. þm. G.-K. álíti, að búið verði að festa peningana 1929, en jeg álít mjög vafasamt, að búið verði að ganga frá því til fulls þá.

Ólafur Thors Hæstv. forsrh. skýrði frá því í fyrri ræðu sinni, að áður hafi þessi till. orðið ágreiningsefni hjer á Alþingi. Nú er málið aftur á móti svo einfalt í hans augum, að honum finst ekki nema eðlilegt, að það verði afgreitt án þess að nefnd fái tækifæri til þess að fjalla um það. - Hæstv. forsrh. leggur á móti minni brtt. og færir þau rök, að ef stjórninni vinnist tími til, muni hún afljúka þessu máli fyrir 1929. Með sama rjetti get jeg sagt, að ef stj. er ekki nægilega undirbúin þá, megi framlengja þennan frest. Jeg vildi með till. minni gefa stj. það aðhald, að hún hraðaði máli þessu sem hægt er. Hæstv. forsrh. sagði, að ekki væri unt að ákveða laun embættismanna fyr en búið væri að festa peningana. Jeg er þar ekki sammála hæstv. ráðherra, en þó svo væri, að þetta væri rjett, þá tel jeg ekki ólíklegt, ef þjóðin nýtur forsætis þessa hæstv. ráðh. til 1929, að þessu eina stóra áhugamáli hans hafi verið siglt heilu í höfn fyrir þann tíma. Jeg skil ekki í því, að hæstv. ráðh. sætti sig við það, að gengismálið, sem hann í ræðu og riti hefir nefnt „mál málanna“ og stöðugt blandað inn í umr. annara mála, verði ekki til lykta leitt innan þess tíma. Jeg held því fast við brtt. mína og óska þess ennfremur, að málið verði tekið út af dagskrá. Vona jeg, að hv. form. fjhn. sje mjer sammála um það.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins leyfa mjer að skjóta því til hæstv.forsrh., að ef till. hans verður samþ., er með henni gerð breyting á grundvellinum undir dýrtíðaruppbótinni. Það, sem vakti fyrir nefndinni, var að reyna að humma það mál fram af sjer í þetta skifti. En ef farið verður að breyta lögum þessum á annað borð, þyrfti án efa að taka fleiri atriði í þeim til meðferðar en þetta eina. Jeg teldi því rjett, að nefndin fengi tækifæri til að athuga málið.

Halldór Stefánsson Brtt. hæstv.forsrh. er svo einfalt mál, að jeg sje enga ástæðu til að tefja málið með því að taka það nú út af dagskrá og vísa því til nefndar. Það væri líka tafsöm afgreiðsla mála, ef það væri gert að venju að taka þau út af dagskrá einungis vegna þess, að brtt., sem fram koma, hefðu ekki verið athugaðar í nefnd. Hvað brtt. sjálfa snertir vil jeg taka undir það með hv.þm. Dal., að það sje ekki ástæða til að breyta þessu atriði launalaganna fremur en öðrum, þegar lagt er til, að þau verði látin haldast óbreytt til bráðabirgða, enda gæti það leitt af sjer kröfur til fleiri breytinga.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallason): Hv. form. fjhn. (HStef) hefir tekið undir með mjer um það, sem við hv. 2. þm. G.-K. deildum um, hvort till. mín væri svo flókin, að þyrfti að taka málið út af dagskrá hennar vegna. Þetta mál hefir legið hjer svo oft fyrir áður, að það er öllum hv.þm. kunnugt, nema þá ef til vill hinum nýju þm.Hv. þm. Dal. og hv. 1. þm.N.-M. bentu á, að hjer væri komið inn á atriði, sem leiddi það af sjer, að taka þyrfti fleira til athugunar. Jeg álít, að ef einhverjum sjerstökum aðilja er gert rangt til, þá beri að sjálfsögðu að reyna að leiðrjetta það svo fljótt sem auðið er. Og það stendur svo sjerstaklega á um sveitaprestana, að þeir einir, og einmitt þeir, hafa orðið fyrir miklum misrjetti, því að þeir eru ekki aðeins lægst launaðir allra embættismanna, heldur hafa þeir líka minsta dýrtíðaruppbót. Jeg vil því láta greiða atkv. um það í deildinni, hvort þetta eigi að eiga sjer stað í framtíðinni. Út af ummælum hv. 2. þm. G.-K. hve lengi eigi að framlengja þessi lög, og út af ummælum hans um gengismálið í því sambandi vil jeg segja það, að þar mættum við margt upp rifja. En það hefir ef til vill fallið af hv.þm. sá fjötur, er legið hefir um hendur hans og fætur undanfarin ár í þessu máli. Þegar mál þetta verður á dagskrá, er jeg reiðubúinn að ræða það við hann, en um leið vil jeg nota tækifærið til þess að brýna það fyrir hv.þm., að hann komi þá djarflegar fram í málinu en á fyrri þingum.

Ólafur Thors Jeg vil láta í ljós óánægju mína í tilefni af orðum hv. form. fjhn. viðvíkjandi þeirri ósk, er jeg bar fram, og það því fremur, sem þau eru ekki í samræmi við það, er við höfðum talað um í gær. Það er satt, að fyrir fjhn. liggja mörg störf, og það skal síst sagt um hv. form. þeirrar nefndar, að hann geri ekki sitt ítrasta til þess, að nefndinni notist vel að störfum sínum. „En of mikið af öllu má þó gera“, og mjer fanst það sanngirniskrafa, að hann tæki undir þá ósk mína að taka málið út af dagskrá. Hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að þetta væri svo einfalt mál. En málið verður flóknara, ef vikið er af þeirri braut að halda öllu óbreyttu, og í kjölfar þessarar brtt. munu sigla ýmsar sanngjarnar og sjálfsagðar kröfur. Það er alveg rjett, að gengismálið er ekki til umr. En jeg fór hjer að dæmi hæstv.forsrh.Hæstv. ráðherra taldi, að í tíð fyrv. stj. hefði jeg verið viðjum reyrður og hvergi mátt mig hreyfa í þessu máli. Þetta er nú að vísu ekki rjett. Jeg fylgdi fram festingarfrv. á undanförnum þingum. Greiddi því atkv. til 3. umr. Lengra komst það ekki, því þá bar hv. 1. þm. S.-M. (Svb) fram þingsál., er feldi frumvarpið. Jeg hefi í þessu sem öðrum málum verið frjáls og ófjötraður, og slíkt hið sama hefir þm. Str. (TrÞ) verið alt þangað til hann varð forsrh. Þá sýnist fjötur á hann fallinn, og má hann nú helst ekki heyra minst á „mál málanna“.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það voru aðeins örfá orð út af því, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði síðast um dýrtíðaruppbótina. Með brtt. minni er einmitt verið að leiðrjetta hið eina misrjetti, sem átt hefir sjer stað um dýrtíðaruppbótina. Hv. þm. sagðist hafa leyft sjer að sigla í mitt kjölfar í gengismálinu. Að vísu hefir sú sigling hans verið nokkuð skrykkjótt. Jeg vona, að hann geri það þá í framtíðinni. Og það skal aldrei þurfa að brýna mig til þess að verðfesta peninga. Það er áreiðanlegt.

Magnús Torfason Ef till. á að fara til nefndar til athugunar, þá er það sennilega fjvn. En ekki geri jeg það að tillögu minni. Jeg tel sjálfsagt, að prestar fái þessa uppbót. Ástæðan er sú, að þeir eru ver launaðir en áður, þegar þeir gátu stundað búskap sjer til framdráttar, en nú mun óhætt að segja, að búskapurinn er það ekki lengur. Það getur verið, að einstaka eldri menn geti það, sem voru búnir að hreiðra um sig fyrir stríð. En nú er búskapurinn ekki gróðavegur, nema þá fyrir sjerstaka búmenn. Jeg verð að vera með brtt., af því að jeg álít það algerlega órannsakað mál, hvort embættismenn í kaupstöðum eigi að fá hærri laun en embættismenn í sveitum, þegar alt kemur til alls. Og ef á að gera mun, dugir alls ekki að binda sig við sveitir eða kaupstaði. Jeg legg því til, að brtt.hæstv.forsrh. verði samþ.

Frsm. (Hannes Jónsson) Mig skal ekki undra, þótt háttv. 2. þm. G.-K. vilji fá brtt. til nefndar. Jeg býst við, að hann vilji leika sama skollaleikinn í meðferð till. sem í málinu sjálfu við 2. umr. Þessi hv.þm. hefir tekið sjer fyrir hendur að gerast lærifaðir minn. En hv.þm. verður að sætta sig við það, að jeg tek ekki meira tillit til hans en þótt karlinn Gossari vildi fara að kenna mjer siðfræði. En ef hv.þm. vill gerast lærimeistari, ætti hann að kenna skipstjórum sínum að lesa dulmál úr mæltu máli. Það gæti haft talsverða þýðingu fyrir hann, ekki síst ef „amma gamla yrði lasin“. Út af brtt.hv.þm. vil jeg taka það fram, að jeg fæ ekki sjeð, að hún verði til annars en að undirbúningur launalaganna verði verri en vera þarf. Og ekki veit jeg heldur, hvaðan hann hefir þann vísdóm, að nú sje sá rjetti tími til að ráða því stórmáli til lykta. Jeg held, að hann ætti að ganga í skóla til flokksforingja síns, sem gæti sýnt honum fram á, að nú er ekki tímabært að ljúka málinu. Ekki held jeg, að það sje rjett hjá hv.þm., að hann vilji fá till. til nefndar svo að hann geti athugað hana sjálfur, heldur til hins, að geta hlaupið með hana út í bæ og fengið að vita, hvað hann eigi að segja um málið hjer á þingi. Jeg mun greiða atkv. á móti brtt. 157, en með brtt. 159, af því að þessir embættismenn hafa hingað til verið beittir ranglæti og ekkert tillit tekið til þess hagræðis, sem er að búa hjer í Rvík. Margir embættismenn vilja heldur búa hjer, vegna þess að þá verður þeim ódýrara að kosta börn sín í skóla. Og embættismenn úti um land vilja engu síður en embættismenn í Rvík láta börn sín njóta sömu mentunar sem þeir hafa sjálfir hlotið.

Sigurður Eggerz Jeg held, að það sje óhyggilegt að sækja þetta mál svo fast, að till. fari ekki til nefndar. Þegar frv. stj. kom, voru engar breytingar á dýrtíðaruppbótinni fyrir hendi, svo að nefndin bjóst ekki við neinum kröfum í þá átt, að henni yrði breytt. En þegar brtt. er komin fram, finst mjer sjálfsagt, að málið fari aftur til nefndarinnar og að hún athugi, hvort ekki hafi fleiri embættismenn sjerstöðu en prestarnir. Jeg efast ekki um, að skórinn kreppir hart að embættismannastjettinni. Mjer er kunnugt um, að ýmsir embættismenn í bæjum lifa við örðugan hag og jeg álít sanngjarnt, að nefndin fái málið til að athuga það í heild, úr því að hæstv. stj. á annað borð fór að breyta dýrtíðarreglunum. Jeg vil koma fram sem miðlunarmaður og skjóta því til hæstv.forsrh. og hæstv. forseta, að málið verði tekið út af dagskrá þangað til á morgun. Jeg vorkenni nefndinni ekkert að hafa þá lokið athugun sinni á málinu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil benda á það, að fjórir þm, úr fjhn. hafa þegar lýst skoðun sinni á málinu. Það er því aðeins einn þm, úr nefndinni, sem á eftir að athuga það. Hv. þm. Dal. rökstuddi með því, að málið ætti að fara til nefndar, að athuga bæri, hvort ekki hefðu fleiri sjerstöðu en prestarnir. En nú fá allir aðrir embættismenn fulla dýrtíðaruppbót, svo að prestarnir eru einir um sjerstöðuna. Út af því, að hv.þm. sagði, að stj. hefði fundið ástæðu til að breyta dýrtíðarreglunum, vil jeg taka það fram, að jeg ber ekki fram brtt. sem meðlimur í stj., heldur sem þm. Annars er þetta ekki veigamikið mál.

Vill hæstv.forsrh. upplýsa, hvaða útgjöld þetta hefir í för með sjer fyrir ríkissjóð?

. Eitthvað í kringum 10 þús. kr. - ekki meira að minsta kosti.

Ólafur Thors Jeg held, að það hafi sjaldan komið fyrir, að nokkur þm. hafi orðið sjer eins rækilega til skammar í jómfrúræðu sinni sem hv.þm. V.-Húnv. (HJ). Það þarf ekki að minna á það, enda er stutt síðan. Hv. þm. rjeðist með illkvitni á mig og hv.þm. Dal. fyrir að hafa borið fram fyrirvara, sem ekki væri samkvæmur gerðabók fjhn. Sannleikurinn er sá, að okkur var leyft að flytja fyrirvarann með samþykki form. nefndarinnar. Þessi hv.þm. rýkur upp til að svala illkvitnislund sinni og flokksbróðir hans, form. fjhn., verður að fella yfir honum óvægasta dóm. Svo líða nokkrir dagar, þm. fær tíma til að jafna sig. En viti menn, honum er enn ekki runnin reiðin. Hann svíður ennþá undan meðferðinni, sem hann fjekk hjá okkur þm. Dal., en þó einkum hjá form. fjhn. Það hefir þá aðeins verið af getuleysi, að hann þagnaði síðast - við sem vorum að vona, að hann hefði sjeð að sjer og iðrast. Hann hefir aðeins þurft umhugsunarfrest til að sækja í sig veðrið, einungis tíma til að ávaxta sitt pund, því nú í dag rís hann upp á ný, hálfu verri en áður. Það er almennur dómur um þennan hv.þm., að vond væri hans fyrsta ganga. Og víst er, að verri var hin önnur ganga hans. Hv. þm. dróttaði því að mjer, að jeg vildi fá málið í nefnd til þess að geta rokið með það út í bæ. Hann telur það ósamboðið þm. að leita sjer upplýsinga og spyrja um álit annara! En því aðeins verður þm. að liði, að hann kappkosti að rannsaka málin og leiti sjer upplýsinga um þau hjá öðrum, en hafi þó lundfestu til að halda dómgreind sinni eftir sem áður. Nei, slíkum rökum sem þessum er best fyrir hv.þm. að beita fyrir kjósendur sína, því að hann getur verið þess fullviss, að deildin gleypir ekki við þeim.

Jón Auðunn Jónsson Jeg get ekki látið hjá líða að segja nokkur orð út af till.hæstv.forsrh. Það er alveg rjett, að margir sveitaprestar sitja við örðugan hag. En það er afleiðing þeirra erfiðleika, sem atvinnurekendur alment eiga við að búa. Það má ekki miða frambúðarfyrirkomulag dýrtíðarbóta við ástand, sem ekki er áframhaldandi. Búandi prestar hafa sumir keypt bústofn sinn á erfiðum tíma, eins og margir aðrir, og því er eðlilegt, að að þeim kreppi. En dýrtíðaruppbót á ekki að veita af slíkum ástæðum. Það er líka fjöldi embættismanna í kaupstöðum, sem hafa keypt hús í dýrtíðinni og sitja því framvegis við afardýra húsaleigu. Það er full ástæða til að vísa till. til fjhn. Bæði er óvíst, hvaða kostnað þetta hefir í för með sjer, og svo þarf það ekki að taka langan tíma. Og jeg er hissa á því, að hæstv.forsrh. skyldi ekki undirbúa svo brtt. sína, að rannsaka, hvaða útgjöld hún hefir í för með sjer fyrir ríkissjóðinn. Sem betur fer leyfa þm. sjer ekki að koma með svona óundirbygðar till. Jeg er samþykkur hv. 1. þm.N.-M., að það sje hættulegt að hreyfa við launamálinu, því að þá koma fram fleiri kröfur, sem ekki verður hægt að neita, því vissulega væri sanngjarnt úr að bæta hjá mörgum embættis- og starfsmönnum ríkisins, og úr því að á að endurskoða launamálið innan 1–2 ára, er rjettast að halda í horfinu og breyta engu þangað til.

Frsm. (Hannes Jónsson) Mjer er óhætt að segja, að hv. 2. þm. G.-K. hafi ekki verið sjerlega kennimannlegur 

Það sagði jeg aldrei

. Það var samþykt af öllum í nefndinni að mæla með því, að frumvarpið næði fram að ganga. Þetta veit hv.þm., það er til einskis að neita og belgja sig upp með vonsku. Það er fyrst eftir 3–4 daga, að hann fær þá hugmynd að breyta frv., eftir að hafa leitað sjer upplýsinga úti í bæ um, hvað hann ætti að gera. Á þeim fundi, sem hv. 2. þm. G.-K. skrifaði undir nefndarálitið, ljet hann þess getið við form. nefndarinnar, að hann vildi hafa fyrirvara. En jeg neita því, að form. nefndarinnar hafi gefið honum leyfi til að hlaupa frá skoðunum sínum. Hitt sagði hann, að hv.þm. gæti skýrt frá ástæðunurn til þess, að hann breytti um skoðun. Og það hefði verið drengilegar gert en að rjúka upp með fúkyrðum og reyna að velta þessum hugsanagraut sínum yfir á mig. Jeg vona, að jeg þurfi ekki að eltast frekar við þennan hv.þm. Hann hefir nú fengið tækifæri til að hrista sig og sýna, hvað hann hefir lært mikið hjer á þingi.

Magnús Jónsson Það er meiri stormurinn, sem hefir risið út af þessu máli. Jeg er með báðum brtt., sem fram hafa komið, og mæli með því, að þær fari í nefnd. Hæstv. forsrh. tók það fram, er hann fylgdi till. sinni úr hlaði, að hann hefði ekki rannsakað kostnaðinn. Að vísu giskaði hann á 10 þús. kr., en viðkunnanlegra er, að þetta liggi hreint fyrir. Ekki er það rjett hjá hæstv. ráðh., að þeir fjórir nefndarmenn, sem talað hafa, hafi látið uppi skoðun sína í málinu. Ræður þeirra hnigu einungis að því, hvort málinu skyldi vísað til nefndar eða ekki. Jeg vil mælast til þess, að hæstv.forsrh. láti till. fara til nefndar. Málinu er engin hætta búin með því. Það er ekki fyr en á þing líður, að mál lognast út af í nefndum. Þeirri hættu er ekki til að dreifa. Og þótt nefndin blandaði fleiru í við meðferð sína, hefir deildin það ávalt á valdi sínu að vinsa úr. Jeg lít svo á, að nefndir hafi skyldu til að rannsaka málin til hlítar, en þær verða þá líka að fá að skoða þau. Það má teljast mikið ólag hjer á Alþingi, að brtt. rignir oft niður í fundarbyrjun og eru bornar undir atkv. án þess, að nefndir fái tækifæri til að athuga þær. Jeg vil því styðja þá till., að nefndin fái að athuga málið á ný, en auðvitað verður hún að hraða sjer svo, að málið komist aftur á dagskrá næstu daga. Þá getur málinu ekki stafað af þessu nein hætta.

Halldór Stefánsson Jeg held fast við þá skoðun, að rjett sje að ganga að frv. óbreyttu eins og það kom frá stjórninni og eins og það var samþ. hjer við 2. umr. Því er jeg á móti báðum brtt. Mismuninn á launum embættismanna í sveitum og kaupstöðum má líta á sem staðaruppbót, enda þótt hann væri ef til vill ekki hugsaður svo í upphafi. Við 2. umr. kom fram bending til stjórnarinnar um það, hvort ekki væri rjett að hafa ýmiskonar uppbætur í lögunum, þegar þau væru endurskoðuð. Það álíta margir, að svo eigi að vera. Þess vegna álít jeg óþarft að vera nú að afnema þann litla vísi til staðaruppbótar, sem er í gildandi lögum. Jeg er alveg andvígur því að taka málið af dagskrá, eins og jeg hefi áður sagt. Hjer er um svo einföld atriði að ræða, að það verður að teljast algerlega óþarft, enda eru flestir fjhn.-menn þegar búnir að lýsa afstöðu sinni til málsins. Ef málið yrði tekið af dagskrá, yrði það aðeins til dráttar. Þótt málið sjálft væri máske ekki í neinni hættu fyrir þetta, þá tefur það þó þingstörfin. Ef tekin væri upp sú venja að vísa málum jafnan að nýju til nefndar, þegar fram koma brtt. við þau, hversu einfaldar og smávægilegar sem þær till. eru, þá yrði það til að tefja mjög afgreiðslu mála og lengja þingin, og jeg gæti trúað, að það yrði til að lengja heldur umræðurnar á Alþingi, og veit jeg þó ekki betur en að þær þyki þegar nógu langar. - Mjer virðist ekki heldur líklegt, að málið gæti komið á dagskrá aftur á morgun, ef það væri nú tekið út. Í dag er ekki reglulegur nefndarfundur, og ef marka má af reynslunni, verður ekki gott að ná mönnum saman á aukafund. Svarið er venjulega, þegar þess er farið á leit: „Konu hefi jeg mjer festa“ o. s. frv. Enda myndi það lítill tími fyrir suma nefndarmenn að fá ekki nema einn sólarhring, ef þeir þyrftu að fara út í bæ og spyrja „vitra menn“ ráða, áður en þeir tækju óbreytanlega afstöðu. En það sýnist hafa komið fyrir suma í þessari nefnd. Jeg vil ekki blanda mjer mikið í þrætu þá, er hjer hefir fram farið milli tveggja nefndarmanna. Jeg hefi áður skýrt frá, hvernig í því máli lá. Auðvitað var það síst að furða, þótt sumum þætti skrítið, að einstakir nefndarmenn óskuðu að breyta afstöðu sinni eftir á, þegar þeir höfðu öðlast æðri þekkingu úti í bæ. Það var ekki „af nefndinni samþykt“, að tveir nefndarmenn mættu gera fyrirvara, eins og hv. 2. þm. G.-K. sagði, heldur var svo um talað, að það skyldi óátalið af nefndinni.

Ólafur Thors Jeg verð enn að fá að bera af mjer sakir. Hv. form. fjhn. (HStef) gaf fyrir nokkrum dögum yfirlýsingu hjer í hv. deild, sem bæði var ákveðnari og drengilegri en sú, sem hann hafði nú yfir. En bæði hann og aðrir nefndarmenn vita, að jeg neitaði að skrifa undir nál., nema jeg hefði samþykki nefndarinnar til að bera fram þennan fyrirvara. Fyrir nokkrum dögum gaf hv.þm. yfirlýsingu um, að nefndin hefði samþykt að láta þetta óátalið, en nú reynir hann að gera öll sín ummæli loðin og óhrein. Þetta kalla jeg að bera af mjer sakir, því að jeg vil, að hv. deild viti sem rjett er, að mín framkoma í þessu máli hefir verið alveg hrein. Enda var það engin stórbreyting, er jeg gerði fyrirvara um. Það var ofurlítið meira traust, sem jeg vildi sína hæstv. landsstjórn, heldur en flokksbræður hennar. Þessari till., að hafa frestinn ári skemri en frv. segir, var skotið að mjer af vitrum Framsóknarmanni, og af því að jeg sá rjettmæti hennar, bar jeg hana fram. Jeg vænti, að hæstv. forseti taki mjer það ekki illa upp, þótt jeg hnýti hjer við örstuttri aths. Hæstv. forsrh. sagði, að jeg skyldi aldrei þurfa að brýna hann í gengismálinu. En það vil jeg nú gera. Jeg eggja hann lögeggjan að bera fram verðfestingar frv. og leggja það við, að hann týni engu fyrir nema lífinu, ef frv. gengur ekki fram, - jeg á auðvitað aðeins við stjórnmálalíf hæstv.forsrh.

Lárus Helgason Jeg mótmæli því, að málið sje tekið út af dagskrá vegna þeirrar brtt., sem fram er komin. Málið er svo einfalt og sanngjarnt, að enga nefndarathugun þarf til að sjá, hversu sjálfsagt er að það gangi fram. Ef sami þingmaður kemur hjer dag eftir dag og heimtar svo einföld mál sem þetta tekin af dagskrá, þá má búast við, að þingið verði nokkuð langt, ef altaf er orðið við þeim óskum. Vænti jeg því, að hæstv. forseti verði ekki við tilmælunum um að taka málið út. Allir, sem talað hafa, hafa viðurkent, að prestar úti um sveitir eigi við mjög erfiðan efnahag að etja. Till. fer fram á að bæta ofurlítið úr þessu, og sje jeg enga þörf á, að nefnd þurfi að velta því fyrir sjer.

Hjeðinn Valdimarsson Nú hafa 2 fjhn.-menn lýst yfir, að þeir vilji fá málinu vísað til nefndar á ný og aðrir tveir mótmælt því. Sem fimti nefndarmaður og sá eini, sem ekki hefir sagt álit sitt, vil jeg lýsa yfir, að jeg sje enga ástæðu til, að málið fari aftur til nefndar. Hjer er um svo einföld atriði að ræða. Ef málið fer til nefndarinnar aftur, sýnist endirinn geta orðið sá einn, að það þvælist fyrir hv. deild óendanlega lengi.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Nú hefir öll nefndin látið heyra til sín, og vænti jeg, að hæstv. forseti ætti að geta úrskurðað úr þessu, hvort málið skuli tekið af dagskrá. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) sagðist líta á hina mismunandi dýrtíðaruppbót sem staðaruppbót, - raunar hefði líklega verið rjettara að tala um staðarfrádrátt. En hvers vegna nær þetta þá ekki til annara embættismanna, sem búsettir eru í sveit, til lækna, sýslumanna o. s. frv.?

Þeir hafa ekki embættisbústaði

. Já, en prestarnir gjalda leigur af bústöðum sínum, og ef afgjaldið er sumstaðar of lágt metið, þá á að sækja þá sök á hendur þeim, sem metið hafa, en ekki prestunum. Hv. 2. þm. G.-K. hefir nú talað þrisvar til að bera af sjer sakir, en hefir aldrei getað stilt sig um að bera að minsta kosti jafnframt sakir á aðra. Jeg er ekki fjármálaráðherra og mun ekki taka fram fyrir hendur á honum um að bera fram frv., sem heyrir undir hann. En við hv. 2. þm. G.-K. vinnum báðir í gengisnefnd, og þar vona jeg, að við getum undirbúið þetta mál í sameiningu.

Vinnur nefndin nokkuð?

.

Bjarni Ásgeirsson Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) sagði eitthvað á þá leið, að aðalfjárhagsörðugleikar sveitapresta nú stöfuðu af búskap þeirra. Þetta er alveg rjett. En ástæðan til þess, að þeir voru settir skör lægra en aðrir um dýrtíðaruppbót, var einmitt sú, að þeir stóðu betur að vígi vegna búskaparins, þegar lögin um laun þeirra voru samþykt, eða að minsta kosti var álit Alþingis, að þeir hefðu betri aðstöðu af þeim sökum. En þar sem þetta hefir nú alveg snúist við, sje jeg ekki betur en að þar með sje alveg fallin ástæðan til þess að taka prestana út úr um launakjör. Raunar ættu þeir nú að fá hærri dýrtíðaruppbót en aðrir, ef haldið væri áfram að byggja á sama grundvelli og áður, þar sem búskapurinn er nú orðinn prestum fjötur um fót. En fram á slíka breytingu er ekki farið í frv., heldur aðeins, að sveitaprestar fái að njóta sanngjarns jafnrjettis. Jeg tel mjer skylt að fylgja frv. með atkv. mínu.

Frsm. (Hannes Jónsson) Jeg vil leiðrjetta það hjá hæstv. forseta, að jeg sje frsm. meiri hl., því að mjer er ekki kunnugt um neina aðra frsm. í nefndinni. Hv. 2. þm. G.-K. er nú búinn að viðurkenna, að hann hafi farið villur vegar og skýrt rangt frá í deildinni.

Alveg rangt!

. Hann hefir nú játað, að hv. formaður fjhn. hafi aðeins sagt, að það skyldi óátalið af honum, þótt hv.þm. gerði þennan fyrirvara. Auðvitað kemur það ekki nefndinni við, hvað form. segir, að einstakir nefndarmenn megi gera fyrir sjer. En áður hefir hv.þm. sagt, að þeir háttv.þm. Dal. hafi haft leyfi nefndarinnar til að gera fyrirvara.

Við höfðum leyfi nefndarinnar!

. Þetta er alrangt, og hv.þm. getur ekki breytt staðreyndum með fullyrðingum út í loftið. Áður en þessi hv.þm. fer að reyna að kenna öðrum, ætti hann að læra eitthvað sjálfur, það er að segja, ef hann getur nokkuð lært af því, sem hverjum manni er nauðsynlegt að vita til þess að geta hagað sjer sæmilega.

Halldór Stefánsson Jeg vil aðeins mótmæla orðum háttv. 2. þm. G.-K., að jeg hafi sagt annað nú en um daginn, er þetta mál var hjer á ferð, og vil jeg vísa til deildarinnar að dæma um það. Aðeins var frásögn mín nokkru fyllri nú.

Þá!

.

Jón Auðunn Jónsson Út af ræðu hv.þm. Mýr. (BÁ) vil jeg benda á, að jeg átti ekki eingöngu við presta, þegar jeg talaði um dýrtíðarbætur í fleiri liðum. Jeg átti þar við alla embættismenn ríkisins. En þar sem hann. sagði og hafði að nokkru leyti eftir mjer, að prestarnir stæðu ver að vígi vegna búskaparins, þá er það ekki rjett. Margir þeirra standa einmitt betur að vígi fyrir þessa sök, eða allir þeir, sem byrjuðu búskap áður en dýrtíðin hófst, en svo mun ástatt um flesta þeirra. En í bæjunum þurfa allir embættismenn að borga mjög ríflegan hluta af tekjum sínum í húsaleigu, nema þeir örfáu, sem eignuðust hús fyrir 1915. Prestar eru ekki heldur knúðir til að hafa búskap frekar en þeim sjálfum sýnist. Og jeg held, að margir þeirra leigi jarðirnar. Jeg hefi fullar sannanir fyrir því, að sumir prestar leigja jarðirnar jafnvel fyrir helmingi hærra afgjald en þeim er reiknað afgjaldið upp í embættislaun, auk þess sem þeir fá ódýra íbúð. Þessa eru áreiðanlega dæmi, þó það sje ekki í mínu kjördæmi, því að þar sitja prestarnir sjálfir prestssetrin. Hinsvegar eiga vitanlega margir prestar erfitt vegna þess, að þeir hafa keypt bústofn sinn mjög dýrt. En með dýrtíðaruppbót verður ekki við því gert. Ákvæðin um dýrtíðaruppbætur verða að vera sniðin að mestu með framtíðina fyrir augum, sem betur fer eru margir prestar svo settir, að þeir eiga betri lífsafkomu en flestir aðrir embættismenn þessa lands. En jeg fæ ekki skilið, hvernig á að vera hægt að gera upp á milli þeirra og hins hluta prestastjettarinnar, sem nú hefir bágari afkomu, nema þá helst með því að leigja prestssetrin með áhöfn.

Pjetur Ottesen Það ætti varla að þykja tiltökumál, þótt þingdm. fyndu ástæðu til að segja örfá orð, þegar allir fjhn.-menn hafa nú talað, sumir 4 eða 5 sinnum, og með því þverbrotið öll þingsköp og venjur. Jafnvel hafa flestir nefndarmenn gert sig að framsögumönnum, eða tekið sjer framsögumannarjett. Jeg hefi litið svo á þetta nál, að hið eina, sem gerlegt væri, væri að samþykkja eins og nú stendur á stjfrv. óbreytt og breyta ekki grundvelli launalaganna að þessu sinni í einu eða neinu. Mjög háværar raddir hafa heyrst frá ýmsum embættismönnum um launabætur, og jeg býst við, að þeir þykist geta fært gild rök fyrir máli sínu. En það eru margir, sem hafa ástæðu til að kvarta undan bágum kjörum. –Hæstv. ráðh., - hv.þm. str. (TrÞ) á jeg víst að segja, því að hann hefir nú gert skilnað á ýmsum mismunandi persónum í sjálfum sjer og skilið forsætisráðherrann eftir heima, - já, hv.þm. er nú að minni hyggju að leiða asnann inn í herbúðirnar, með því að bera fram till. um breytingar á launalögunum. Mjer er nú ekki kunnugt um, að fyrir liggi neinar kröfur frá sveitaprestum um launahækkun, en hinsvegar hefir starfsmannasambandið hjer í bæ kvartað mjög ákveðið. Samþykt þessarar brtt. hlýtur því að leiða af sjer það, að yfir þingið fellur stríður straumur af ótal tillögum um breytingar á launalögunum. Þá er hætt við, að út um þúfur fari sá góði ásetningur hæstv. stj., að afgreiða málið aðeins í þeirri mynd að framlengja dýrtíðaruppbótina. Um rjettmæti brtt.hv.þm. str. út af fyrir sig verð jeg að líta svo á, sem jeg gerði 1919, þegar launalögin voru samþykt. Jeg álít sem sje, að sá munur, sem gerður er á sveitaprestum og öðrum, sje fyllilega rjettmætur. Raunar er mismunurinn minni nú en þá, vegna þeirra breytinga, sem gerðar voru á þessum ákvæðum fyrir tveim árum. - Það er e. t. v. rjett, sem sumir segja, að sveitabúskapur sje erfiðari nú en hann var fyrir nokkrum árum, en jeg vil benda á, að þetta kemur ekki niður á prestunum einum. Það kemur alveg eins niður á bændunum alment, sem eiga að borga brúsann, ef nú verða hækkuð laun sveitaprestanna. Það er nær altaf svo, að prestunum eru lagðar til bestu jarðirnar í bygðarlaginu. Þegar kirkja og konungsvald voru að sölsa undir sig jarðeignirnar, þá sleiktu þau víðast rjómann ofan af. Á þeim rjóma lifa prestarnir enn. Auk þess er fyrirkomulagið á því, hvernig afgjöldin eru metin, þannig, að eftirgjaldið er mjög lágt hjá prestunum og lægra en alment gerist í sveitum. Í því hlýt jeg að telja allmikla launabót handa sveitaprestum. Hv. þm.N.-Ísf. benti á dæmi, þar sem þetta kom greinilega fram. Jeg gæti bætt við dæmi, sem jeg þekki, um prest, sem að lögum ætti að vera sveitaprestur, en hefir heldur kosið sjer það hlutskifti að búa í kaupstað. Hann hefir upp úr prestsetursjörðinni margfaldar tekjur við það, sem honum er reiknað eftirgjald hennar upp í launin. Hv. þm. str. (TrÞ) var að tala um lækna og sýslumenn, sem búsettir væru í sveit. En þessir menn verða vitanlega að sjá sjer fyrir jarðnæði sjálfir á þann hátt, sem bændur alment verða að gera. Og auk þess er það svo um störf lækna að minsta kosti, að það er ekki sambærilegt, hvaða tíma þeir hafa til að sinna búskap eða prestar. Þar sem verið var að tala um það mikla ranglæti hjá þeim, sem afgreiddu launalögin frá 1919, þá vildi jeg upplýsa um ástæðurnar, sem lágu til grundvallar fyrir þeirri skipun, sem þá var upp tekin að því er snertir presta í sveit. Það hefir verið ýmsu blandað inn í þessar umræður hjer, meðal annars því, hvernig gengi til á fundum hjá fjhn., þó að slíkt sjeu venjulega einkamál, og einnig einu stórmáli, sem sje gengismálinu. Jeg ætla ekki að fara að ræða gengismálið hjer; en út af því, að það kom fram fyrirspurn - jeg held frá hv. 1. þm. Reykv. - um það, hvort gengisnefnd gerði nokkuð, þá vildi jeg gjarnan fá að vita, hvort svo væri. Og það er meðal annars af því, hvað gengisnefndin 1926 hafði ótrúlega rífleg laun, að minsta kosti miðað við sinn starfstíma. Þeir hafa 1800 kr. á ári.  (Forsrh. TrÞ: 900 kr. nú, áður 1800. - ÓTh: Þeir höfðu 400 kr. um klukkutímann; jeg hefi reiknað það! - Forseti (hringir): Ekki samtal!)  Ekki var nú svo langt gengið, en þeir hjeldu 11 fundi, sem hver stóð yfir í klukkutíma, svo þá eru það um 164 kr. um tímann. Er nú ekki ástæða til að spyrja, hvaða gagn hafi orðið að svo vel borguðum störfum?

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ræða hv.þm. Borgf. (PO) var í því frábrugðin öðrum ræðum nú, að hún snerist nálega öll um það, sem hjer liggur fyrir, nema nokkur spaugsyrði seinast. Hv. þm. gat þess, að jeg hefði leitt asnann inn í herbúðirnar með þessari till. Það er nú svo. Yfirleitt, þegar komið er með brtt., þá gefa þær tilefni til umræðna. En jeg álít rjett að rekja þetta lengra. Þeir, sem hafa leitt asnann inn í herbúðirnar, eru þeir, sem eiga upptök að því að setja einn flokk embættismanna lægri en aðra, hafa látið lægst launa þeim embættismönnum í sveit, sem hafa minstar aukatekjur. Hv. þm. (PO) mintist á það, að það lægi ekki fyrir krafa frá sveitaprestum, heldur frá ýmsum öðrum embættismönnum. Getur rjett verið. En það er ekki altaf víst, að þeir, sem eru háværastir að heimta, þeir sjeu verst settir.

Jeg sagði ekkert um það

. Jeg veit það, en hv.þm. bar það fram sem ástæðu, að ekki lægi fyrir nein krafa. En jeg vil minna á það, að þeir, sem eru aðallega að berja sjer, búa í kauptúnum, þar sem þeir njóta óteljandi þæginda, en hinir í sveitinni verða að neita sjer um marga hluti. Eitt af því, er hv.þm. Borgf. tók sem dæmi máli sínu til stuðnings, var það, að prestar, sem búsettir væru í kauptúnum, hefðu getað leigt prestssetrið fyrir allmiklu meira en það er metið. En þetta dæmi um presta í kauptúni á hreint ekki við mína tillögu, þó að dæmið geti verið rjett.

Má jeg skjóta inn í? Jeg talaði um þetta í sambandi við það, að það væru hlunnindi að búa á prestssetrum

. Já, en hv.þm. veit, að það á að fara að endurskoða þetta mat, og á því að vera lokið 1930. Loks kom hv.þm. með þá ástæðu, að ekki væri sambærilegur tími, sem læknar hefðu til þess að sinna búskap eða prestar. Hvers vegna? Af því að þeir eru að sinna sínum aukaverkum, sem þeir fá sjerstaka borgun fyrir. Það hækkar þeirra tekjur. Það má því ekki refsa prestunum tvöfalt, láta þá fá lægri laun vegna þess að þeir hafi minni aukatekjur. Um gengismálið er það að segja, að jeg hefi ekki gefið tilefni til að blanda því inn í umræðurnar. Formaður gengisnefndar er hjer staddur og þrír menn aðrir, sem geta svarað, ef þeim finst ástæða til þess.

Hákon Kristófersson * Jeg verð að segja, að mjer þykir leiðinlegt, að hæstv.forsrh. (TrÞ), sem nú er, eins og menn vita, sameinaður hv. þingmanni Strandamanna, fer að sneiða til þeirra manna, sem höfðu þetta mál til meðferðar á sínum tíma. Af því að jeg er einn úr þeirri nefnd, verð jeg að segja, að mjer kemur það mjög á óvart, að það komi frá þessum heiðursmanni, sem jeg vil óska að sje sem allra varfærnastur í orðum, og þá ekki síst í getsökum í annara garð. Jeg og fleiri álitum á sínum tíma, að við styddumst við rjettlæti; og jeg hefi ekki, þrátt fyrir hinar ítarlegu ræður þeirra hæstv.forsrh. og hv.þm. Str. (TrÞ), að þessu sinni getað sannfærst um neitt, sem hnekt gæti þeirri skoðun minni. Það er verið að kveina og kvarta yfir bágbornum ástæðum þessara heiðursmanna, presta til sveita. Jeg spyr: Eru ekki fleiri á þeim sviðum, sem skórinn kynni að kreppa að? Það er ómögulegt að neita því með nokkrum rjetti, að aðstaða sveitamanna og þeirra, sem í kaupstöðum búa, er ólík. Lifnaðarhættirnir gera það að verkum, að það verður að ýmsu leyti dýrara fyrir kaupstaðabúa að lifa. Auk þess, eins og háttv.þm. Borgf. (PO) benti á, er því svo háttað um sveitapresta, ef það eru ekki búskussar, þá geta þeir búið búi sínu eins og hverjir aðrir bændur í vel flestum prestaköllum landsins án þess að sleppa neinu að öðru leyti. Og það verður ómögulegt að telja ekki sæmilegan styrk til búskapar í þeim embættistekjum, sem þeir hafa. Auk þess má benda á það, að fyrir utan sín embættisstörf hafa sumir hverjir allmiklar tekjur af kenslu á heimilum sínum, og gætu haft það fleiri, ef þeir nentu að leggja það á sig. Jeg vil þess vegna algerlega mótmæla því, að jeg eða aðrir, sem með þetta mál fjölluðu hjer um árið, höfum orðið til þess að leiða þennan asna inn í herbúðirnar, sem nú um sinn hefir verið teymdur fram og aftur hjer í hv. deild. Jeg lýsi yfir því, að jeg greiði atkv. móti þessari tillögu af þeirri ástæðu, að jeg lít svo á, að hún sje allmikil hróflun á þeim grundvelli, sem hjer er til yfirvegunar, og það hlýtur að leiða af sjer mjög almennar og háværar óskir um breytingu á fleiri atriðum, ef þessu er smeygt að nú. Hæstv. forsrh. (TrÞ) benti á það, að sveitaprestar neituðu sjer um margt, sem hinir gætu veitt sjer. Jeg býst við, að hann álíti, að tekjur sveitaprestanna leyfi þetta ekki, en aðeins tekjur kaupstaðaprestanna væru nægar til þess að afla sjer þæginda. En eins og bent hefir verið á, þá eru það staðhættirnir, sem gera það að verkum, að lifnaðarhættir geta ekki orðið svipaðir í kaupstöðum og sveitum. Um lækna og sýslumenn hefir einnig verið talað í þessu sambandi. Er vert að geta þess - eins og hv.þm. Borgf. gerði -, að þeir menn verða jafnaðarlegast að sjá sjer og sínum fyrir bústað. En eftirgjald eftir prestssetur er mjög lágt, svo að húsnæði sveitapresta er nær ókeypis. Jeg skal að lokum geta þess, að jeg skildi yfirlýsingu þess merka manns, hv. form. fjhn., á sama hátt og hv. 2. þm. G.-K. tók hana við fyrri umr. málsins. En mjer finst yfirlýsing hans nú vera gagnstæð þeirri, sem þá kom fram. Annars ætla jeg ekki að blanda því frekar inn í umr. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Forseti (BSv): Mjer hefir borist svo hljóðandi brjef: „Undirritaðir óska, að umræðum sje slitið nú þegar. Neðri deild Alþingis, 14/2 1928. Magnús Torfason, Þorleifur Jónsson, Bjarni Ásgeirsson, Bernharð Stefánsson, Sveinn Ólafsson, Haraldur Guðmundsson“. Tveir háttv.þm. höfðu kvatt sjer hljóðs áður en þessi till. kom fram; mun þeim heimilast málfrelsi samkv. þingvenju. Með þessu fororði verður tillagan borin undir atkvæði.

Sigurður Eggerz Nú þykir mjer ekki vera farið að gera þessu máli embættismanna hátt undir höfði á Alþingi, þegar fyrst og fremst er lagt á móti því af hæstv.forsrh., að það megi athuga í nefnd, og þegar þar að auki kemur till. um að skera niður umr. um málið. Jeg hefi fært rök að því, hvað mikil ósanngirni ræður hjer, með því að benda á það, að hæstv. stjórn hjelt fram við nefndina, að hún ætlaðist til, að málið yrði samþ. óbreytt; en svo við síðustu umr. þessa máls kemur till. frá stjórninni sjálfri um það að breyta grundvellinum undir dýrtíðaruppbótinni. Og þá till. vill stj. ekki, að nefnd fái að athuga, og deildin vill heldur ekki, að þm. fái að tala um málið. Þetta er svo mikil harðstjórn, svo mikil ósanngirni, svo mikil misbeiting á meirihlutavaldinu, að jeg stend hjer upp til þess að mótmæla slíkum aðförum.

Magnús Jónsson Jeg vil taka undir það, sem hv.þm. Dal. sagði nú. Mjer finst það dálítið hart, þegar byrjað er að ræða um það, hvort þessari till. eigi að vísa í nefnd, og þegar byrjað er að tala um málið sjálft yfirleitt, þá skuli koma till. um að skera niður umræður. Maður getur sagt, að það sje búið að tala í tvo tíma fyrir utan málið, að undanskilinni framsöguræðunni. En síðustu tvær ræðurnar hafa snúist um þessa till., en þá þjóta þm. upp og samþ. að skera niður umr., úr því að farið er að tala um málið. Annars finst mjer það sannast að segja ákaflega hart að leggjast á móti jafnsjálfsögðu atriði eins og því, þegar menn úr nefnd óska eftir að fá að athuga mál betur. Ef á að standa á móti því, að menn fái að athuga mál betur, þá verður að sýna fram á, að það sje eitthvert gerræði í óskinni, að það sje verið að reyna að eyðileggja málið eða því um líkt. Annars verð jeg að segja, að jeg ætlaði að tala um málið sjálft, úr því að örvænt er um, að það fáist betur athugað í nefnd, en mjer þykir ákaflega leiðinlegt að halda ræðu, þegar búið er að taka fyrir munninn á öllum, sem vilja andmæla. Það er tekið með annari hendinni, sem veitt er með hinni, þegar einum er gefið málfrelsi.

Það er búið að tala svo mikið um þetta mál

. Já, fyr á þingum, en löngum tíma er ekki búið að verja í umr. um slíkt stórmál á þessu þingi, aðeins á aðra klukkustund, og er langt frá, að nokkurt málþóf sje enn orðið. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) kom með það sem ástæðu á móti því að rjetta þannig hag sveitaprestanna, að þeir hefðu margir tekjur af því að leigja jarðir sínar dýrara en þær eru metnar, og ýmsir þeirra hefðu einnig vel upp úr búskapnum. Jeg skal ekki neita, að þeim búnist sumum svo vel, að verulegar tekjur sjeu að. En það er svo um ýmsa embættismenn í kaupstað - án þess að jeg ætli að fara að halda fram, að þeir eigi nein sældarkjör -, að fjölmennið skapar þeim ýmsa möguleika fyrir aukatekjum. En þeir, sem í sveit lifa, hafa ljelega aðstöðu til þess, að fráteknu þessu eina, búskapnum. Og þar sem hv.þm. Barð. mintist á, að prestar gætu haft upp úr kenslu, ef þeir nentu því, þá þykir mjer skjóta nokkuð skökku við, ef það eru forrjettindi fyrir sveitapresta að taka nemendur á heimili sín til kenslu, forrjettindi miðað við þá, sem búa í kaupstað og geta kannske fengið tímakenslu við skóla eða annað slíkt. Mjer finst einmitt, að búskapurinn og það, að þeim eru metnar jarðirnar eitthvað lægra en alment gerist, það sje bara til þess að bæta upp þann aðstöðumismun þeirra, sem í sveit búa og kaupstað. Þá sagði sami hv.þm. (HK), að aldrei væri hægt að gera við, þótt einstöku prestar hefðu fengið afardýran bústofn og eigi því erfitt með að hafa upp úr búum sínum. Þetta er satt. En úr því að aðstaða margra sveitapresta er nú svo slæm, þá er farið fram á aðeins að refsa þeim ekki fyrir, með því að bæta þeim ekki launin Það er eins og háttv.þm. Mýr. (BÁ) sagði, að ýmsir prestar þurfi uppbótina fyrir það, að þeir eru svo að segja neyddir út í búskap, sem þeir bíða svo tjón af. Og jeg er þakklátur honum og hv.þm. V.-Sk. (LH) fyrir, hve vel þeir hafa lagt til þessa máls; og jeg þekki um þann síðarnefnda, að hann mun hafa áður fylgt þessu sama sanngirnismáli hjer á þingi. Það, sem mjer finst það harðasta í þessu, er yfirleitt ekki sjálfir peningarnir, - ekki er um svo mikla upphæð að ræða -, heldur er það hitt, að einmitt þessir embættismenn, er hafa öldum saman gert öll kjör sveitamanna að sínum kjörum, þolað með þeim súrt og sætt og komist af með því að setja sínar kröfur niður, - þeir þurfi að búa við það ranglæti að mega ekki fá hlutfallslega uppbót á sín lágu embættislaun. Jeg hygg það sje ekki drengilegt að nota sjer það, þó að þeir sjeu ekki vanir að gera eins háar kröfur og sumir aðrir embættismenn. Jeg ætla nú ekki að fara að halda því fram - 

Ekki tek jeg þetta illa upp hjá hv.þm.

. Jeg greiddi atkv. móti því að skera niður umr.; vildi jeg miklu heldur tala skarpara og að hægt væri að svara mjer. Hv. þm. Borgf. og hv.þm. Barð. voru að tala um, hve hættulegt væri að samþ. þessa till., af því að heill straumur af brtt. gæti þá eftir farið. Jeg vil spyrja: Hvað hindrar það, að þessi straumur komi inn hvort sem er? Þegar mál eru til umr., - hvað er það, sem varnar mönnum að koma með brtt. sínar? Málið er ekki opnað einum þumlungi meira, þótt þessi brtt.hæstv.forsrh. yrði samþ. Og það verður að taka á öllum þeim sömu meðulum, eftir sem áður, þó að þessi till. yrði feld, til þess að halda þessum straum úti, sem menn óttast. Hv. þm. Borgf. sagði líka, að ef búskapur bæri sig svo illa hjá prestum, þá sýndi það, að búskapurinn hjá bændum yfirleitt væri slæmur, og þess vegna væri ekki hægt að leggja á þá þessi auknu gjöld. Mjer dettur ekki í hug að halda, að allir bændur sjeu svo ósannsögulir, að þeirra sögur um erfiðleika sína sjeu rangar; en það er aðgætandi, að það eru ekki einungis bændur, sem eiga að borgar þessar 10 þús. kr., eða hvað það nú yrði, heldur yrðu meðal annars prestarnir að borga það sjálfir. Það er því ekki farið fram á að leggja aukin gjöld á bændur fram yfir presta. Þeir eiga sjálfir að borga sinn hlut í þessari launahækkun.

Allir landsmenn. - PO: Munurinn er sá, að bændurnir fá bara að borga, en prestarnir njóta

. Allir borga aðeins, nema þessir fáu sveitaprestar. Jeg býst við, að jeg fengi að borga minn part og mundi ekki sjá eftir því frekar en öðru, sem hægt er að heimta með fullri sanngirni til opinberra mála. Vegna þess, hvernig á stendur, ætla jeg ekki að ræða meira um þetta, býst enda við, að menn sjeu orðnir leiðir á umr., fyrst þeir hafa skorið þær niður. Mjer fanst það sláandi, sem háttv þm. Borgf. sagði seinast, að sveitaprestar hefðu valið sjer þetta hlutskifti. En jeg álít það mikið ólán, ef Alþingi vill með því að svifta þá, nokkru af þeim tekjum, sem þeim ber, og með þeirri ósanngirni, sem þeim er sýnd, neyða sveitapresta til að bregða búi og flytja í kaupstaðarholurnar hingað og þangað umhverfis landið.

Forseti (BSv): Áður en ályktun var tekin um að slíta umr., hafði hv.þm.N.-Ísf. gert till. um að vísa málinu í nefnd. Er það heimilt á hverju stigi máls sem er, og vil jeg því bera þá till. fyrst undir deildina.

SE: * Með svo látandi greinargerð: Jeg vil ekki breyta grundvelli dýrtíðaruppbótarinnar án ítarlegrar rannsóknar. En nú er neitað um frest til þeirrar rannsóknar og segi jeg því nei.

ÓTh** Með svo látandi greinargerð: Jeg vil leyfa mjer að gera grein fyrir minni afstöðu. Jeg fór fram á að málið væri rannsakað í nefnd; en þar sem það var felt og mjer eru meinaðar þær upplýsingar, sem jeg hefði fengið við frekari umræður, með því að skera niður umræður, þá sje jeg mjer ekki fært að greiða atkvæði.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Jeg þarf ekki að segja mörg orð um frv., en jeg vildi aðallega minnast nokkuð á brtt. mína á þskj. 117. Eins og nál. ber með sjer, hefir meiri hl. orðið sammála um að mæla með því, að þessi rjettarbót gangi fram. Jeg fyrir mitt leyti lít hinsvegar svo á, þó að jeg telji þessa breytingu á kosingarrjettinum rjettmæta, að engin nauðsyn beri til, að kjörgengi fylgi. Það er þess vegna, að jeg hefi borið fram brtt. mína við 2. gr. á þskj. 117. Í gildandi lögum er það ákvæði, að sá er kjörgengur, er kosningarrjett hefir, og verði þetta frv., sem hjer liggur fyrir, samþ. eins og það er, þá gerir það ekki aðeins breytingu á kosningarrjetti, heldur líka á kjörgengi. En eins og jeg hefi áður sagt, tel jeg ekki, í þessu tilfelli, nauðsyn á, að það tvent fylgist að. En þessa breytingu á aldurstakmarkinu, að því er kosingarrjettinn snertir, álít jeg mikilsverða rjettarbót og sjálfsagða. Er hún nú og fengin víða í menningarlöndum. Enda má líka benda á það, því til stuðnings, að það hvíla nú orðið margar skyldur á unglingum á þessu reki. Það eru svo margvísleg rjettindi, sem þeir hafa öðlast, að lítil ástæða virðist til að halda fyrir þeim þessum rjetti, með því líka það eru einmitt þessir ungu menn, sem vinna fyrir hæstu kaupi og eru því, margir hverjir, hinir hæstu gjaldendur sveitanna.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Frv. þetta felur í sjer þær breytingar, að kosninga- og kjörgengisaldur færist niður í 21 ár, og svo hitt, að það skuli eigi varða missi kosningarrjettar, þó að menn standi í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Jeg finn nú ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um ástæðurnar með og móti þessu máli. Því hefir lítt eða ekki verið hreyft fyr en á síðari árum og mjög einhliða á því, haldið. En jeg vil þó benda á það, að það er í raun og veru engin ástæða, þó að maður hafi náð lögaldri, orðið 21 árs, og þar með fengið fjárforræði sjálfs sin, til þess að sjálfsagt sje að fela honum fjárforræði annara. Jeg ætla svo ekki að segja meira um málið. Jeg ræð deildinni til að fella frv., en jeg sje, að umr. hafa hjer lítið að þýða, því að jeg veit, að ef það er eitt af lífsskilyrðum stjórnarinnar, að þetta mál nái fram að ganga, þá gengur það fram. En sje ekki svo, þá munu menn greiða atkv. eins og þeir eru vanir.

Jón Baldvinsson Það er ekki rjett hjá hv. 3. landsk., að þessu atriði um svifting atkvæðisrjettar vegna sveitarstyrks hafi ekki verið hreyft fyr en á seinni árum. Til dæmis hreyfði Skúli Thoroddsen því, og Bjarni frá Vogi mun hafa hreyft því við hverja stjórnarskrárbreytingu, að jeg ætla, og mun ekki hafa munað miklu árið 1919, að það næði fram að ganga. Þá hafa margar þjóðir leitt í lög hjá sjer, að veita mönnum 21 árs að aldri kosningarrjett um opinber mál. Englendingar, sem hafa þroskaðra þingræði en margar aðrar þjóðir, hafa gert það, og sýnir það, að þeir telja ekki, að þetta sje neitt athugavert. Ennfremur má benda á það, sem hv.frsm. meiri hl. tók rjettilega fram, að mönnum eru fengin svo margvísleg rjettindi, þegar þeir eru 21 árs, og falin svo margháttuð störf í sínu sveitarfjelagi, að það virðist ekki nema sanngjarnt, að veita þeim einnig þennan atkvæðisrjett um sveitarmálefni. Hv. 3. landsk. sló því fram, að úrslit þessa máls mundu vera háð einhverjum samningi við hæstv. stjórn. Jeg ætla nú ekki að svara þessu, en ef hann markar það á fylgi hv. 2. þm. S.-M., þá hygg jeg, að hann hafi fylgt þessu máli áður. Um brtt. á þskj. 117 vil jeg taka það fram, að svo gæti staðið á um einstaka menn, að þeir væru í svo miklu áliti, þótt þeir ættu ógreiddan sveitarstyrk, að æskilegt þætti, að þeir tækju þátt í sveitarstjórnarstörfum, en jeg geri það ekki neinu kappsmáli, hvort hún verður samþykt eða ekki.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Allshn. hefir leyft sjer að koma fram með fjórar brtt. við frv. þetta, en í þeim eru þó ekki fólgnar nema tvær efnisbreytingar. Önnur sú, að þegar skjal er afhent til þinglýsingar, þá ræður hlutaðeigandi, hvort hann afhendir það í tveim frumritum eða í frumriti og eftirriti, Þetta er gert til þess að koma í veg fyrir óþægindi, sem oft geta verið á því til sveita að fá hinn lögskipaða pappír. Með þessu er líka fyrirbygt, að skjóta þurfi því á frest, að lögin komi í gildi. Þau geta því komið í gildi 1. júlí eins og jeg hefi gert ráð fyrir, enda þótt hinn fyrirskipaði pappír sje ekki alstaðar fyrir hendi. Hin brtt. er svo lítilfjörleg, að jeg ræði ekki um hana. Þá hefir í fundarbyrjun verið útbýtt brtt. við frv. það, sem hjer er til umr., frá hv. 2. þm. Árn. (MT). Eru þær á þskj. 179. Um þær ætla jeg ekki að tala fyr en flm. hefir talað fyrir þeim.

Magnús Torfason Jeg get lýst því yfir, að jeg get verið með brtt. nefndarinnar, því að jeg tel þær allar til bóta, þar sem þær ganga allar í þá átt að gera frv. rýmra, og í þá átt ganga brtt. mínar líka, og þá sjerstaklega til þess að gera dómsmálaráðuneytinu, sem á að hafa eftirlitið, hægara fyrir. Hjer er verið að taka upp nýtt kerfi, og er vitanlega rent blint í sjóinn með, hvernig það reynist. Fyrsta brtt. mín ákveður, að samritin og eftirritin skuli festa inn eða binda, og er hugsunin sú, að þau skuli sett í möppu og fest þar inn. Jafnframt er gengið út frá því, að fasteignaskjölunum sje raðað eftir númerum í fasteignaskránni og að hver fasteign hafi sitt númer út af fyrir sig, sem jeg geri ráð fyrir, að sje alstaðar. Annars er þetta atriði eftir frv. þess eðlis, að dómsmrh. getur ráðið fyrirkomulaginu. Þá er 2. brtt. mín, við 11. gr. Í frv. stendur: „Ennfremur skal í skrám þessum ætla hverjum bókstaf hæfilega mörg blöð, og skal þar á sama hátt getið skjala, sem ekki snerta fasteign eða skip. Fyrsti bókstafur í nafni útgefanda skjalsins segir til um, hvar slíkt skjal skuli skráð.“ Brtt. mín kveður svo á, að halda skuli sjerstaka skrá eftir stafrófsröð, því að jeg hygg, að það sje hentugra að hafa það þannig heldur en taka til þess blöð aftan úr bókunum, því að þær vilja gjarnan verða svo margar; t. d. voru þær orðnar þrjár hjá mjer á Ísafirði, þegar jeg var þar. Þá er brtt. mín undir 2. b., við 3. málsgrein 11. gr. Hún kveður svo á, að ekki skuli aðeins halda lóðaskrár, heldur líka skipaskrár og bifreiðaskrár, þar sem það er nauðsynlegt. Með öðrum orðum, dómsmrh. ræður því, hvort skrár þessar skuli halda eða ekki. En eins og jeg tók fram við 2. umr. þessa máls hjer í deildinni, þá tek jeg þetta upp nú, af því að jeg tel það afturför frá því, sem á sjer sumstaðar stað, ef þessu er breytt. 3. brtt. mín á þskj. 179 fer fram á, að orðin „í bókinni“ í 1. málsgr. 13. gr. falli niður. Þessu var háttv.frsm. samþykkur við síðustu umr. málsins, og býst jeg við, að hann sje það enn, og skal því ekki fara fleiri orðum um þá brtt., enda er hún ekki mikilvæg. Loks er síðasta brtt. mín, að fyrir „1. júlí 1928“ komi: 1. jan. 1929. Eins og jeg hefi tekið fram áður, þá er 1. júlí mitt í þingatímanum, og þau skjöl, sem koma eftir þann dag, verða að færast í gamlar bækur, enda þótt lögin sjeu komin í gildi, því að ekki er hægt að vænta þess, að dómsmálaráðuneytið geti þá verið búið að útvega hinn fyrirskipaða pappír og fleira, sem með þarf. Jeg vil því helst, að lögin gangi ekki í gildi fyr en um áramót. Ennfremur hefi jeg búist við, að dómsmálaráðuneytið leiti sjer upplýsinga hjá öðrum þjóðum, sem lengra eru komnar í þessum efnum en við, áður en það býr til fyrirmyndirnar, því að þetta eru skjöl, sem eiga að vara um aldur og æfi.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Þar sem brtt. þessum var ekki útbýtt fyr en á fundinum, þá leiðir af sjálfu sjer, að ekki hefir verið hægt að bera þær undir nefndina. Það, sem jeg því segi um þær, er frá mínu eigin brjósti, en ekki mælt fyrir hönd nefndarinnar. Till. þessar eru ekki veigamiklar og snerta ekki kjarna málsins. Um 3. till. er það að segja, að eins og jeg hefi tekið fram áður, þá get jeg gengið inn á hana, og það var aðeins fyrir gleymsku, að jeg tók hana ekki upp í till. nefndarinnar. Um 1. brtt. er það að segja, að jeg læt það óátalið, hvort brtt. þessi verður samþ. eða ekki, því jeg lít svo á, að embættismönnum sje það í sjálfsvald sett, hvort þeir hafa það eins og ákveðið er í frv. eða ekki. En verði brtt. þessi samþ., þá fylgir henni það, að það vantar ákvæði um, hvað gera eigi við þau skjöl, sem tekin eru út úr, en úr því má bæta með reglugerðarákvæði. Brtt. 2, við 11. gr., a-liður, er ekki efnisbreyting, því að það leiðir af sjálfu sjer, að skrárnar eiga að vera í stafrófsröð. Út á b-lið þessarar till. hefi jeg ekkert sjerstakt að setja. Jeg get viðurkent, að það sje „praktiskara“ að hafa sjerstakar bifreiðaskrár. Þá er síðasta brtt., að í staðinn fyrir „1. júlí 1928“ komi: 1. janúar 1929. Hvað þetta atriði snertir, þá verð jeg að halda fast við till. nefndarinnar, að lögin öðlist gildi 1. júlí þ. á., því að jeg tel sjálfsagt að byrja á þessu fyrirkomulagi strax. Ef óumflýjanlegt væri að breyta þessum tíma, sem gert er ráð fyrir í frv., að lögin öðlist gildi 1. júlí, þá fyndist mjer þó skárra að hafa hann 1. okt. þ. á. en 1. jan. 1929. En sem sagt, mjer finst það óþarfi, þar sem hægt er að fá hinn fyrirskipaða pappír fáum dögum eftir 1. júlí.

Magnús Torfason Jeg get verið hv.frsm.allshn. þakklátur fyrir það, hvernig hann tók undir brtt. mínar. Kerfi það, sem hjer er um að ræða, hefir verið notað í skrifstofum einstakra manna og gefist mjög vel. Það er rjett, að ekki er ákvæði í frv. um það, hvað gera eigi við þau skjöl, sem tekin eru í burtu. Jeg athugaði þetta, en kom þó ekki með brtt. til þess að bæta úr því, af því að jeg var ekki viss um, til hvers var ætlast. En jeg tel sjálfsagt að geyma skjölin vel, svo þau glatist ekki. Það hefir komið sjer vel að hafa slík skjöl. T. d. var eitt frægt mál í Árnessýslu, sem komst til hæstarjettar, út af afriti á einu skjali. Jeg tel því rjett að hafa þetta atriði óákveðið og láta dómsmrh. fyrirskipa um það. Að því er bifreiðaskrárnar snertir, þá tel jeg þær alveg óumflýjanlegar. Bifreiðarnar ganga kaupum og sölum, eru veðsettar o. s. frv., og er því nauðsynlegt að hafa sjerstaka skrá yfir þær. Jeg er alveg sammála hv.frsm. um það, að æskilegast væri, ef lög þessi gætu gengið í gildi 1. júlí þ. á. En jeg er hræddur um, að fyrir þann tíma verði ekki hægt að undirbúa alt þetta kerfi. Ennfremur er jeg hræddur um, að ekki verði hægt að hafa hinn fyrirskipaða pappír til fyrir 1. júlí, og jafnframt búið að senda hann út um alt land.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það eina, sem jeg geri að ágreiningsatriði hjer, er tíminn, sem lögin eiga að ganga í gildi. Jeg vona því, að hv.þdm. geti fallist á það, að lögin gangi í gildi í sumar. Og jeg skal taka það fram aftur, að þó að reglugerðin verði ekki komin þá, gerir ekkert til, því að nota má gömlu skrárnar áfram, enda geri j eg ráð fyrir, að svo verði gert meðan þær endast.

Flm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er samið af nefnd templara með aðstoð lögfræðings, sem jeg hygg, að hæstv. stj. hafi lagt til. Um efni frv. er það að segja, að í því eru að miklu leyti sameinuð þau fyrirmæli, sem nú eru í lögum um þetta efni, og svo viðaukar við þau. Eru þeir viðaukar sniðnir eftir ákvæðum í bannlögum Finnlands. Jeg finn ástæðu til að taka það fram, að lög þessi eru ekki bannlög í orðsins venjulegu merkingu; þau eru ekki bannlög frekar en svo mörg önnur lög, sem Alþingi setur svo oft og tíðum um ýms efni. Lögin eru um meðferð áfengis á einn og annan hátt, og sömuleiðis takmarkanir um það, hvaða áfengi megi flytja til landsins. Það er svo, að þótt hjer hafi verið svonefnd bannlög um nokkurra ára skeið, þá hafa það ekki verið bannlög í orðsins rjettu merkingu, og þess vegna hafa þeir, sem sömdu þetta frv., nefnt það frv. til áfengislaga, sem telja má eðlilegra. Við þessa umr. er ekki ástæða til að fara að ræða sjerstakar greinar, en jeg vil geta þess, að að svo miklu leyti sem jeg hefi átt kost á að kynnast þessu frv. - og til þess hefi jeg haft góð skilyrði sakir góðvilja þeirrar nefndar, sem samið hefir frv. -, þá lít jeg svo á, að nú sjeu komnar í eina heild þær ráðstafanir, sem lengst munu ganga til að sporna við ofdrykkju í landinu. Þess vegna lít jeg ennfremur svo á, að ekki megi missa nein veruleg ákvæði úr frv. án þess að hugmyndin skemmist til mikilla muna. Jeg geri ráð fyrir, að það sje nú komið svo, að löggjafarvaldið verði nauðsynlega að setja fastákveðnar reglur um meðferð áfengis, en þar af leiðir aftur, að jeg álykta svo, að landsmenn muni fylgja þessu frv. í aðalatriðunum, og mun ágreiningur ekki verða nema um fremur fá atriði. Jeg vænti þess því, að hv. deild taki þessu frv. vel, og geri jeg ráð fyrir, að því muni, að þessari umr. lokinni, verða vísað til nefndar, sem jeg þá tel rjettast, að væri allshn., því að jeg tel frv. eiga þar helst heima. Að svo stöddu sje jeg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv., því að út í einstök atriði þess er ekki rjett að fara frekar að þessu sinni. Mun jeg því ekki gera það, nema því aðeins, að eitthvert sjerstakt tilefni gefist.