Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um þingsköp til að inna hæstv. forseta eftir því hvort hann geti upplýst okkur hér í hv. þd. um hvað fyrirhugað er um þingstörf á laugardaginn kemur, hvort gert er ráð fyrir að hér verði þingfundir á laugardag. Ástæðan fyrir því að ég spyr um þetta er sú að fram undan er það sem menn kalla „löng helgi“ þar sem þjóðhátíðardagur er á mánudaginn kemur og ég geri ráð fyrir því að það séu fleiri en ég sem hyggjast halda til síns heima um helgina og þurfa þá að gera ráðstafanir í sambandi við slík ferðalög. Mér þætti vænt um ef hæstv. forseti gæti nú eða síðar á þessum fundi upplýst um hvort gert sé ráð fyrir þingfundum á laugardaginn.



Út af þessari fsp. verður forseti að viðurkenna að ekki er fullráðið hvort fundur verður á laugardaginn. Hins vegar var það meining mín að reyna að ganga úr skugga um það í kvöld eða í fyrramálið hvort eðlilegt mun teljast að halda fund hér á laugardag sem reyndar er mjög óvenjulegt. Á þessari stundu treysti ég mér ekki til að gefa alveg ákveðið svar þar um, en ég skal verða við því að gefa það svar eins fljótt og auðið er.



Herra forseti. Úr því að verið er að ræða um þingsköp er rétt að vekja athygli á því að í dag er 13. júní. Þetta mun vera lengsta þing sem nokkurn tíma hefur verið haldið, ég hygg að það séu engin dæmi um jafnlangt þing og þetta, og samt hefur ríkisstj. ekki enn þá reynt að semja um lok þingsins. Mér þætti fróðlegt að vita hvort ríkisstj. gerir ráð fyrir að þessi mánuður liði allur og annar til, því það er nóg um að tala og nóg að fara yfir í nefndum, áður en henni þóknast að stíga af stalli sínum til að reyna að semja um þingslitin. Til viðbótar heyri ég að hæstv. forsrh. hafi látið hafa það eftir sér í hádegisfréttum, eins og til að hnykkja á og bæta samkomulagið í þinginu, að stjórnin ætli sér að afgreiða allt. Þessa tilkynningu fáum við svipað og Morgunblaðstilkynninguna um daginn eins og til að auðvelda þingstörfin. Ég vil sem sagt inna hæstv. forsrh. eftir því í fyrsta lagi: Hvenær ætlar hann sér að reyna að ganga í það að semja um þinghaldið? Og í öðru lagi: Er það rétt eftir honum haft að hann ætli alls ekkert að semja og hann ætli að keyra allan vitlausa málalistann í gegn eins og hann leggur sig? Það er gert til þess að þóknast íhaldinu fyrst og fremst vegna þess að landsfundur Sjálfstfl. gerði samþykktir í ýmsum málum og framsókn er núna á handahlaupum að afgreiða vitleysuna fyrir íhaldið. Það er alveg sama hvað íhaldinu dettur í hug, hvort það er auglýsingaútvarp eða hvað það er. Framsókn hneigir sig og þakkar og samþykkir og afgreiðir. Ég var að velta því fyrir mér hvort framsókn mundi samþykkja það ef Sjálfstfl. krefðist þess að Framsfl. yrði lagður niður og gengi í Sjálfstfl. Það er komið að því að spyrja spurningar eins og þessarar í fullri alvöru eins og Framsfl. er á sig kominn þessa dagana. Ég hef lagt tvær spurningar, herra forseti, fyrir hæstv. forsrh.



Herra forseti. Í fyrsta lagi var ekkert haft eftir mér í hádegisútvarpinu. Hins vegar frétti ég að þar hefði birst frétt frá ríkisstjórnarfundi sem var ekki rétt og ég leiðrétti hana í útvarpinu og leiðrétting sú kom í útvarpinu áðan. Auk þess vil ég upplýsa að ég hef átt tvo fundi með stjórnarandstöðunni og þar hefur verið rætt um málsmeðferð. Á fyrri fundinum var rætt um þá málsmeðferð sem gæti orðið til þess að þingi lyki í lok þessarar viku. En það tókst ekki eins og menn vita því að þingmenn hafa talið nauðsynlegt að hafa fleiri orð um ýmis þau mál sem ríkisstj. leggur áherslu á að afgreiða. Annar fundur var haldinn í gær og þar virtust menn nokkuð sammála um að skynsamlegra væri að stefna að þinglokum upp úr miðri næstu viku eða í lok næstu viku. Ég vil taka það fram í þessu sambandi að ég hef aldrei verið hrifinn af því þegar ríkisstj. er að ákveða þingslitadag og síðan er unnið dag og nótt og menn fá ákaflega lítinn tíma til að ræða mörg mikilvæg mál. Ég tel t. d. að ítarlegar ræður, sem hér voru fluttar í gær og fyrr um mjög mikilvæg mál sem eru fyrir þinginu, séu að mörgu leyti til fyrirmyndar og auki virðingu þingsins. Það sýnir sig að menn vilja fjalla um þessi mikilvægu mál og menn eiga að fá tíma til þess. Svo ég tel hitt alrangt að vera að þröngva fram þingslitum og alveg rétt að vitanlega verður t. d. hv. Ed. að hafa sinn tíma og því lengur sem tekur að koma málum héðan til Ed., því lengur hlýtur að dragast að slíta þinginu. Þetta er mín skoðun. Ég hef tekið þátt í samningum beint og óbeint áður og mér hafa ekki þótt þeir vera til fyrirmyndar eins og þeir hafa þá verið ákveðnir.



Herra forseti. Öllu má nú nafn gefa. Og m. a. því að hæstv. forsrh. hafi haft samráð við stjórnarandstöðuna um það hvernig háttað yrði þinglokunum og hvenær þau yrðu í grófum dráttum. Á þessum fundum, sem hæstv. forsrh. hefur haldið með stjórnarandstöðunni, hefur ekkert komið fram annað en það að hann ætli sér að láta þingið afgreiða svo að segja öll mál. Það er hægt að tilkynna mönnum það með ýmsum hætti og það er hægt að kalla það samráð og samvinnu ef menn vilja, en það er ekki sú tegund af samráði og samvinnu sem hér hefur tíðkast. Hér liggja fyrir þinginu enn þá óafgreidd og hafa aldrei t. d. komið til Ed. ein stærstu mál þingsins, þ. e. Framkvæmdasjóður, Byggðastofnun, þróunarfélag, viðskiptabankar sem stjórnarlið heimtar núna að verði hespaðir í gegn þó að grunnlöggjöfin, seðlabankafrv., hafi ekki einu sinni sést enn þá, og sparisjóðir. Það er hægt að nefna enn fleiri mál sem sýna að þingið á bersýnilega verulega mikið starf eftir vegna þess hvað ríkisstj. var sein, kom hlutunum seint frá sér. Auðvitað mætti hugsa sér það, herra forseti, ef stjórnin hefði trú á því að hún lifði lengur en til haustsins, að við eitthvað af þessum frv. yrði hafist handa á haustþingi að nýju vegna þess að þau eiga mörg hver ekki að taka gildi fyrr en 1. janúar 1986. En í þessu kemur m. a. fram trúleysi stjórnarliðsins á að stjórnin tóri. Þeir vilja hafa það á hreinu að sem mest hafi verið afgreitt vegna þess að þeir gera ráð fyrir því, a. m. k. ýmsir þm. Sjálfstfl., að það sé allsendis óvíst að þessi stjórn lifi út árið. Ég mótmæli þessum vinnubrögðum stjórnarinnar varðandi þinghaldið og ég mótmæli því, herra forseti, að forsetar þingsins skuli ekki taka ríkisstj. til bæna í þessum málum. Það er ekki gott fyrir forseta þingsins, Nd., Ed. og Sþ., að bera ábyrgð á þinghaldi fram eftir öllu sumri, mikið lengur en nokkurn tímann hefur tíðkast. Forsetum þingsins er annt um virðingu Alþingis. Ég fæ ekki séð að það komi fram í verki miðað við þau vinnubrögð sem tíðkuð eru núna.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við brtt. sem flutt er af Halldóri Blöndal og Svavari Gestssyni. Í þeirri brtt. frá þeim hv. 2. þm. Norðurl. e. og hv. 3. þm. Reykv. er lagt til, með leyfi forseta: „Stjórn Byggðastofnunar er heimilt að ákveða að heimili og varnarþing stofnunarinnar verði á Akureyri.“ Með hliðsjón af því að mér finnst að nokkuð stór landsvæði séu útilokuð frá þeim möguleika að Byggðastofnun eigi þar jafnan rétt til staðsetningar og vísa í því sambandi til ríkis Haukdæla og ríkis Sturlunga. svo að eitthvað sé nefnt, og ætla einnig að Ásbirningaveldi sé gjaldgengt í því sambandi, þykir mér rétt að flytja þá brtt. að í stað orðanna „á Akureyri“ komi: utan Reykjavíkur. og tel að þá sé ekki einum stað öðrum fremur hampað fyrir fram, heldur fari fram á því hlutlaust mat.



Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna því að mönnum gefist á nýjan leik kostur á að greiða atkv. um hvort Byggðastofnun skuli hafa aðsetur í höfuðborginni eða utan Reykjavíkur. Ég lýsti yfir stuðningi við 2. umr. við till. um að stofnunin yrði staðsett á Akureyri, en að sjálfsögðu er að þeirri till. felldri ekki nema gott um það að segja að á það fái að reyna á nýjan leik hvort meiri hl. hv. þm. Nd. kýs að halda fast við að stofnunin skuli vera í Reykjavík og hvergi annars staðar, þó Byggðastofnun sé, eða ganga þannig frá málum að henni sé ætlað að starfa í einhverju þeirra byggðarlaga sem hún á að þjóna. En það eru ýmis önnur mál sem ég vildi minnast á í þessari umr. um lagasetningu um Byggðastofnun. Ég verð að leggja á það ærið þunga áherslu að miðað við það alvarlega ástand sem uppi er í flestum byggðarlögum vítt og breitt um landið utan höfuðborgarsvæðisins hvað varðar atvinnumál, afkomu ekki aðeins fólksins sem vinnur fyrir sínum launum dag hvern, heldur einnig fyrirtækjanna flestra hverra, þá er það ákaflega rýr niðurstaða af hálfu ríkisstj. að ætla sér að ganga frá málum með því einu að hnika starfsemi Byggðasjóðs, sem verið hefur, yfir í það form sem gert er ráð fyrir með Byggðastofnun. Sú breyting er veigalítil og því miður er ekki að finna í þessu frv. neitt það sem getur talist líklegt til að snúa við þeirri óheillavænlegu þróun í byggðamálum sem hér hefur átt sér stað á undanförnum árum og þá alveg sérstaklega síðustu tvö ár sem núv. ríkisstj. hefur setið að völdum. Þetta væri sök sér ef jafnhliða væru á ferðinni önnur mál, önnur frv. af hálfu ríkisstj. sem þarna kynnu að marka dýpri og heillavænlegri spor, en því miður er því ekki að heilsa. Ég hygg að flestum hv. þm. séu ofarlega í huga þeir miklu fjármagnsflutningar og fólksflutningar frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins sem átt hafa sér stað þessi síðustu ár. Ég er sannfærður um það að þar er um að ræða áhyggjuefni ekki aðeins hjá þm. stjórnarandstöðunnar, heldur einnig margra þm. stjórnarflokkanna. Það efast ég ekki um og ég efast ekki heldur um að það fyrirfinnist einhver vilji til þess að leitast við að snúa þessari óheillaþróun við, en því miður virðist sá vilji ekki ná að koma á marktækan hátt fram í verki. Ég held að þó við leitum aftur í tímann að dæmum sem kynnu að vera sambærileg varðandi fólksflutninga og fjármagnsflutninga milli landshluta séu þau ekki finnanleg þótt farið sé allmarga áratugi aftur í tímann. Hér hefur við 2. umr., sem ég átti kost á að taka þátt í, verið rætt um brottflutning fólks á síðasta ári frá kjördæmum úti um landið og hingað á höfuðborgarsvæðið sem var meiri en nokkurt ár í 25 síðustu ár. Það eitt segir mikla sögu. Samt hygg ég að fjármagnsflutningarnir séu jafnvel enn þá meira lýsandi um það sem þarna er að gerast. Við þekkjum það öll, sem sæti eigum í þessari virðulegu þingdeild nú, að undirstaða atvinnulífsins í byggðarlögum flestum hverjum, þéttbýlisstöðunum hringinn í kringum landið er sjávarútvegurinn. Og það hefur sjálfsagt ekki farið fram hjá neinum hv. þm. hvað þar hefur verið að gerast, þar sem þau fyrirtæki sem stóðu illa fyrir hafa mörg hver komist á heljarþröm með nauðungaruppboð yfirvofandi þar sem verst er ástatt og fleiri eru á sömu braut. Og þeir sem einhvern vilja hafa haft til að kynna sér þetta alvarlega ástand hafa ekki heldur komist hjá því að sjá og heyra og fá upplýst hver þróunin hefur verið hjá þeim fyrirtækjum í sjávarútvegi sem stóðu sum hver tiltölulega vel fyrir fáum árum, höfðu góða eiginfjárstöðu, en þar sem eignir hafa verið að étast upp í stórum stíl þessi síðustu ár og verða að engu. Ég ætla ekki að fara út í neina ítarlega upplýsingamiðlun í þeim efnum í þessari ræðu þó að það væri vissulega hægt, en minnast hér svolítið nánar á aðrar hliðar þessa máls, byggðaþróunarinnar, til að draga fram hvernig þau verkefni horfa við sem væntanlegri Byggðastofnun hlýtur við hlið annarra stjórnarstofnana að verða ætlað að sinna. Ég aflaði í dag upplýsinga um það frá Húsnæðisstofnun ríkisins hvað byrjað hafi verið á mörgum nýjum íbúðum í kjördæmunum sex utan Reykjavíkur og Reykjaness á árunum 1983 og 1984. Ég hygg að það geti verið fróðlegt fyrir alþm. sem eru í þann veginn að ganga frá lagasetningu um Byggðastofnun að fá að heyra hvernig þau mál standa. Upplýsingar Húsnæðisstofnunar eru þær, að á árinu 1983 var í kjördæmunum sex utan Reykjavíkur og Reykjaness byrjað á 416 nýjum íbúðum. Á árinu 1984 var þessi tala komin niður í 387 íbúðir. Einar sér segja þessar tölur kannske ekki mjög mikið, en þegar við höfum samanburðinn, og í þeim efnum er ég hér einnig með tölur frá Húsnæðisstofnun ríkisins, þá segja þær mikið. Og hver skyldi sá samanburður vera? Ef við tökum til samanburðar næstu fimm ár á undan, þ. e. árin 1978–1982, var til jafnaðar á ári byrjað á 804 nýjum íbúðum í þessum sex kjördæmum eða helmingi fleiri en verið hefur að jafnaði síðustu tvö ár. Það hefur orðið helmings samdráttur í þessum efnum. Þessar tölur mættu menn gjarnan hafa í huga og horfa á. Og það væri hægt að fara lengra aftur í tímann ef menn héldu að þarna hefði verið hvað íbúðarbyggingar varðar alveg sérstakt blómaskeið 1978–1982, en séu tekin næstu fimm ár á undan er talan reyndar hærri, þá er hún um það bil 1000, liðlega 1000 íbúðir sem byrjað var á að jafnaði í kjördæmunum sex. Þróunin er sem sagt sú að frá því að hafa áður verið 1000 íbúðir á ári á síðasta áratug fer talan niður í 801 á árunum 1978–1982. Það var kannske ekki svo stóralvarlegt, en síðan heldur hún áfram að falla og það er ekkert lítið heldur um fullan helming. Það er hin dauða hönd ríkisstjórnarstefnunnar, frjálshyggjunnar sem er undirstaða ríkisstjórnarstefnunnar, sem þarna veldur mestu um og er að sjálfsögðu ekki annað en eitt merkið um það hrun sem yfir landsbyggðinni vofir ef svo heldur áfram sem verið hefur. Þessari landeyðingarstefnu þarf að snúa við. Það er annar samanburður sem vert er að líta á einnig varðandi þennan þátt áður en lengra er haldið. Skyldi hafa átt sér stað samdráttur í íbúðarbyggingum hér á höfuðborgarsvæðinu með eitthvað svipuðum hætti og úti á landsbyggðinni? Við vitum öll, sem sæti eigum hér í þessari virðulegu stofnun, að mikill fjöldi fólks á höfuðborgarsvæðinu hefur svo sannarlega átt í miklum erfiðleikum vegna húsnæðismála, vegna bygginga eða kaupa sem ráðist hefur verið í til að leysa þessar frumþarfir. En það er líka mikill fjöldi fólks á höfuðborgarsvæðinu sem þessir erfiðleikar hafa ekki snert, sem hefur fullar hendur fjár og meira en það og sem byggir stærra húsnæði en nokkru sinni fyrr. Tölurnar líta þannig út að á sama tíma og íbúðarbyggingar hrynja niður úti um landið er byrjað á fleiri íbúðum í Reykjavík á síðasta ári en verið hefur um mjög mörg undanfarin ár, 807 íbúðum, en það er hæsta talan frá 1978. Allt eru þetta upplýsingar frá Húsnæðisstofnun. Þá er ekki óeðlilegt að einhver spyrji: Fyrst svona miklum fjármunum er varið til fjárfestinga í íbúðarhúsnæði í einum hluta landsins, en svona litlu í öðrum hluta landsins, skyldi þá ekki það fólk sem litlum fjármunum hefur varið til íbúðarbygginga hafa lagt þeim mun meiri peninga inn á verðtryggða reikninga í bönkunum og verið að tryggja sig með þeim hætti? Ef allt hefði verið eðlilegt um ástand í byggðamálum og kjaramálum milli þessara tveggja hluta landsins, höfuðborgarsvæðisins annars vegar og landsbyggðarinnar hins vegar, þá hefði slíkt vissulega getað verið hugsanlegt. Ég sá ástæðu til þess, eftir að hafa hlýtt á 2. umr. um Byggðastofnun, að kanna þetta mál svolítið líka. Og það eru satt að segja ekki fatlegar niðurstöður sem þar koma í ljós fyrir þá sem hafa borið ábyrgð á stjórn landsins síðustu tvö ár og telja sig hafa verið að vinna í þágu landsbyggðarinnar. Þeir eru vissulega til í stjórnarliðinu sem hafa þann vilja, en getan hefur ekki verið meiri en þetta vegna þess að aðrir hafa ráðið stjórnarstefnunni í raun. Eins og við öll þekkjum var á dögum síðustu hæstv. ríkisstj. undir forsæti Gunnars Thoroddsens ýmsu breytt varðandi bankamál, vaxtamál og slíka hluti, og það var m. a. opnað fyrir það að menn gætu lagt inn peninga á verðtryggða reikninga í bönkum sem áður höfðu lengi brunnið upp í verðbólgu á óverðtryggðum reikningum þannig að hver sá sem hylltist til að leggja inn peninga í banka gat eins kveikt í peningunum áður eða a. m. k. verulegum hluta af þeim. Þessi breyting, sem gerð var í tíð síðustu ríkisstj., hlaut að leiða til þess að raunvirði innstæðna hjá bönkum og sparisjóðum færi vaxandi. Það gat ekki öðruvísi verið. Þessi þróun var nokkuð hæg lengi, en þarna er að sjálfsögðu nú orðið um umtalsverðan mun að ræða frá því sem áður var. Núv. ríkisstj. hefur stundum við hátíðleg tækifæri og hæstv. ráðh. hælt sér af því að þarna væri þó töluverður ávinningur, að við værum nú að koma upp meira sparifé í landinu og þyrftum þá kannske einhvern tíma að taka minna af erlendum lánum fyrir bragðið. Og gott væri að sú þróun héldi áfram vissulega. En hvar skyldu nú þessar auknu innstæður koma fram? Skyldi það vera hjá fólkinu úti um landsbyggðina, þessu fólki sem ekki hefur varið fjármunum í húsbyggingar, eða skyldi það vera fyrst og fremst hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem líka er verið að byggja svona mikið? Mál standa þannig skv. upplýsingum sem ég hef aflað frá bankaeftirliti Seðlabankans og hef undir höndum að raunvirði innstæðna í bönkum og sparisjóðum yfir landið í heild hefur á árunum 1983 og 1984 hækkað um 3.8 milljarða kr. Þetta eru miklir peningar og ef þessi tala ein segði alla söguna væri full ástæða til að fagna yfir þessum árangri. Þegar ég nefni þessa tölu er ég ekki að telja með þá krónutölufjölgun sem þurfti að verða á hverjum einstökum reikningi til þess að hann héldi gildi sínu, til þess að hann héldi sama raunvirði. Það hef ég tekið þarna út úr sem sjálfsagt er. En þegar þær hafa verið teknar frá, verðbólgukrónurnar sem fóru bara til að tryggja að ekki lækkaði raungildið á hverjum reikningi, standa eftir hjá bankakerfinu í heild, bönkum og sparisjóðum, 3.8 milljarðar kr. í aukningu á tveimur árum, 1983 og 1984. Og þá er það næst spurningin: Hvernig ætli skiptingin hafi verið á þessum 3.8 milljörðum? Svo að við höfum þetta alveg nákvæmt er rétt að taka fram að sú tvískipting, sem ég hef á blaði fyrir framan mig frá bankaeftirliti Seðlabankans, er á þann veg að byggðirnar sunnan Hafnarfjarðar í Reykjaneskjördæmi, þ. e. Suðurnesin, eru taldar með landsbyggðinni, en höfuðborgarsvæðið, Reykjavík til Hafnarfjarðar og upp í Mosfellssveit, er talið sér. Þannig er þessi tvískipting. Þá skulum við fyrst hafa í huga að á öðru svæðinu, þ. e. höfuðborgarsvæðinu, Reykjavík og þessum hluta Reykjaneskjördæmis upp í Mosfellssveit og suður í Hafnarfjörð, munu búa um 54% landsmanna, 53.4 var það 1. des. 1983 og er sjálfsagt komið yfir 54% núna, en á Suðurnesjum og í kjördæmunum sex utan Reykjavíkur og Reykjaness búa aftur á móti um 46% landsmanna. Þá skulum við skoða fyrst hvernig innstæður í bönkum og sparisjóðum í ársbyrjun 1983 skiptust milli þessara tveggja svæða. Skiptingin var á þann veg að höfuðborgarsvæðið, sem hafði þá um 54% íbúanna, var með 61.9% af bankainnstæðunum, en landsbyggðin, sem hafði 46.5% íbúanna, var með 38.1% af innstæðunum. Ég hygg að enginn sé hissa á þessum tölum, þær hafi ekki verið neitt fjarri því sem menn gátu gert sér í hugarlund, að þetta væri nokkru hærra í Reykjavík á hvert nef. Það er reyndar oft sagt og að nokkru með réttu að hið svokallaða sparifé sé fyrst og fremst peningur hins almenna manns, sem einn af hæstv. ráðh. talar stundum um sem litla manninn, reyndar hæstv. fjmrh., en engu að síður er það svo að með tilliti til þess að hér á höfuðborgarsvæðinu er mikið fjármagn í umferð, þá er kannske ekki að undra þótt höfuðborgarsvæðið sé miðað við hvert nef eitthvað heldur hærra en landsbyggðin. Maður er ekki hissa á því þó að maður vildi gjarnan að það væri á hinn veginn. En svo koma þessir tæplega 4 milljarðar sem bættust við á árunum 1983 og 1984 í bankana, í sparisjóðina. Og hvernig halda menn nú að skiptingin þar hafi verið? Nú skal ég koma að því. Hún var þannig, að í stað þess að höfuðborgarsvæðið hafði í upphafi þessa tímabils 61.9% af heildarinnstæðunum hækkaði súlan hjá höfuðborgarsvæðinu upp í 77.8% sé litið á skiptingu þeirra 3.8 milljarða er við bættust á síðustu tveim árum. Hinn parturinn af landinu, þeir hérna suður með sjó fyrir sunnan Hafnarfjörð og fólkið í öllum kjördæmunum sex út um allt land, fólkið sem ekki hefur treyst sér til að ráðstafa fjármunum í húsbyggingar upp á síðkastið, hefur ekki heldur séð sér fært að ráðstafa miklum fjármunum inn á þessa verðtryggðu sparnaðarreikninga vegna þess að það hefur ekki haft peningana til. Og í stað þess að þess hlutur í innlánum var við upphaf árs 1983 38.1% er hlutur þessara byggðarlaga aðeins 22.2% í heildaraukningu síðustu tveggja ára. Hvar halda menn að þetta endi ef þessi þróun heldur áfram? Ég held að allir hefðu gott af að skoða þetta, bæði á línuritum og súluritum, og það væri hægt að fá góða menn til að taka hæstv. ráðh. á námskeið svo að þeir áttuðu sig á því hvað þarna er í raun og veru að gerast. Og vitneskja um það mætti gjarnan hafa nokkur áhrif á löggjöf sem varðar Byggðastofnun, á löggjöf sem er ætlað að draga nokkuð í sambandi við byggðaþróunina í landinu. Hér á höfuðborgarsvæðinu varð sú þróun á þessum tveimur árum, 1983 og 1984, að raunvirði innstæðna í bönkum og sparisjóðum hækkaði um 22.3% sem þýðir í peningum nær 3 milljarða kr., 2950 millj. nákvæmlega til tekið. Ef aukningin hefði átt að vera sú sama hjá Suðurnesjamönnum, hjá Austfirðingum, Vestfirðingum, Norðlendingum og þeim á Vesturlandi og á Suðurlandi, þá hefði átt að koma inn í bankana og sparisjóðina þar líka 22.3% aukning sem hefði þýtt 1812 millj. kr. - og þá er ég alltaf að tala um það sem kom inn í þessar innlánsstofnanir umfram verðbólgukrónurnar sem gengu til þess að halda reikningunum við. Ég er að tala um raunaukningu. En það komu ekki 1812 millj. kr. Það komu aðeins 844 millj. Það er um það bil milljarður, um það bil 1000 millj. kr. sem þarna vantar, bara á þessum eina lið, bankainnstæðunum, rétt tæplega milljarður kr. Hvað skyldi vanta á öðrum liðum? Hvað skyldi vanta upp á að eignir fólks í íbúðarhúsnæði til dæmis að taka hafi haldið verðgildi sínu til jafns við hliðstæðar eignir á höfuðborgarsvæðinu á þessum tíma? Það væri gaman að reikna það dæmi út. Ég vona að einhver annar hv. þm. gæti orðið til þess, jafnvel fyrir þinglokin þótt dæmið sé máske dálítið flókið. Ég sagði áðan, herra forseti, að það hefði vantað rétt tæpan milljarð upp á það að inn í innlánsstofnanir úti um landið kæmi hlutfallslega jafnhá upphæð og gerðist á höfuðborgarsvæðinu. Bara til að halda óbreyttum hlut vantaði tæpan milljarð. Það komu 844 millj., en það áttu að koma yfir 1800. Þetta þýðir það að hvert einasta gamalmenni í kjördæmunum sex út um landið eða hér suður með sjó, sem kannske kom með 1000 kr. á mánuði og lagði inn á sinn sparireikning, hefði þurft að koma með 2000 kr. í hvert einasta skipti og reyndar gott betur til að halda í við höfuðborgarsvæðið. Hver einasti einstaklingur á vinnualdri, sem eitthvað gat sparað við sig og lagt inn á verðtryggða reikninga og kom kannske með 20 þús. eftir árið skulum við segja, hefði þurft að koma með 40 þús., helmingi hærri upphæð og rúmlega það, til að halda í við höfuðborgarsvæðið í þessum efnum, hver einasti einn, alltaf helmingi hærra og gott betur. Mér finnst, með þessar staðreyndir allar í huga, að það sé allt of lítið um það að menn láti verða vart við það hér á hv. Alþingi, svo að ég tali nú ekki um úti í fjölmiðlunum og vítt og breitt út um þjóðfélagið, hvað þarna sé í raun og veru að gerast, hvaða landeyðingarstefna sé í gangi, hvaða kjarnavandamál sé uppi í íslenskum þjóðmálum sem er að ég hygg ekki ofsagt hjá hv. 5. þm. Austurl. Hjörleifi Guttormssyni við 2. umr. þessa máls að sé stærra mál í íslenskum þjóðmálum en öll önnur ef okkar sjálfstæðismál séu undanskilin. Það sem ég vil undirstrika hér ekki síst er einmitt það hvernig mönnum tekst til í glímunni við þá óheillaþróun, sem ég hef varpað hér svolitlu ljósi á einn angann af. Hvernig til tekst í glímunni í þeim efnum er sennilega til lengri tíma litið stærra sjálfstæðismál en nokkurt annað sem til umfjöllunar hefur verið hér á hv. Alþingi í vetur. Mér fannst ástæða til að hafa orð á þessu áður en frv. það um Byggðastofnun sem hér er til 3. umr. fengi sína lokaafgreiðslu, ekki vegna þess að ég eigi von á því að jafnvel með einhverjum hugsanlegum breytingum, sem enn væri hægt að gera á því frv., verði miklu breytt hvað þessi stóru mál varðar, þar þarf margt fleira að koma til, en ég er ekki síst að koma þessum upplýsingum á framfæri hér vegna þess að þrátt fyrir allt hef ég allgóða trú á því að mjög margir í hópi hv. stuðningsmanna núv. ríkisstj., og ég vil ekki undanskilja einstaka ráðh. í þeim efnum, vildu í rauninni gera betur hvað þetta varðar en verkin sýna. Og það er von mín, hvað sem kann að líða langlífi eða skammlífi núv. ríkisstj., að menn reyni, ég vil segja sameiginlega, hvaða stjórnmálaflokki sem menn hafa kosið að skipa sér í, á næstu vikum og mánuðum að kryfja þennan vanda til mergjar í fullri alvöru og svara spurningunni: Ætla menn eitthvað að gera eða ætla menn að láta þetta ganga svona til? Og ég vil segja það sem mína skoðun að ef það lögmál. sem sumir kalla frelsi fjármagnsins í landinu og telja æðra en frelsi á ýmsum öðrum sviðum, sumir hverjir, á eitt að ráða þarna, þá er ekki von á góðu. Og ég tala nú ekki um ef þetta frelsi fjármagnsins á að birtast á þann veg að allir þeir sem hafa eitthvað að falbjóða á sviði þjónustu eða viðskipta innanlands og eru þá að langstærstum hluta til á höfuðborgarsvæðinu eiga áfram að njóta þessa frelsis á svipaðan hátt og orðið hefur í vaxandi mæli nú hin síðustu ár, en hinir, sem sinna framleiðsluatvinnuvegunum í landinu og þá ekki síst ritflutningsframleiðslunni, hafa ekkert sambærilegt frelsi. Gagnvart þeim er þetta frelsistal ekkert annað en innantóm orð. Þeir geta ekki verðlagt sína vöru eins og sá sem stofnar vídeóleigu eða tekur okurlán til að byggja hús og selja hér á höfuðborgarsvæðinu. Þarna er reginmunur á. Og það er ekki spurningin um hvernig eigi að skipta afrakstrinum af undirstöðuframleiðslunni milli eigenda fyrirtækisins og fólksins sem við viðkomandi fyrirtæki vinnur. Einhvern tíma hefði það verið talin ærin deila, ærið deiluefni í einu miðlungsbyggðarlagi fyrir vestan, norðan eða austan. Slíkt er hégómamál eins og nú er komið, miðað við það hvernig verið er að þrengja að bæði launafólkinu og þeim sem hafa lagt sinn metnað í að reka þjóðhagslega nauðsynleg fyrirtæki í sjávarútvegi til að standa undir öllu mannlífi í þessu landi. Það er verið að setja þessa aðila sameiginlega upp að vegg og þrengja þeirra kosti vegna þess að fjármagninu er öllu beint hingað í þjónustugreinarnar, sumar lítt eða ekki nauðsynlegar, sem gefa þjóðarbúinu ekki nokkurn skapaðan hlut. Og ég held að þeir ágætu hv. þm. í Sjálfstfl., - ég segi Sjálfstfl. vegna þess að ég er alveg sannfærður um að það eru margir í þeim flokki sem þarna bera ekkert síður en ég þungar áhyggjur - svo ég ekki tali um í Framsfl. sem á nú allt sitt fylgi eins og það hefur verið í þessum byggðarlögum úti um landið, ættu að skoða hlutina svolítið út frá veruleikanum en láta ekki einhverja draumóramenn, sem hafa tekið frú á að allt sé hægt að leysa með því að gefa fjármagninu nóg frelsi, ráða þessu öllu. Fái postular fjármagnsfrelsisins einir að ráða stefnir í voða. Ef stjórnvöld telja það ekki sitt verkefni að stýra fjármununum í landinu frá þeim greinum þar sem fyrst og fremst er verið að efla þjóðfélagslega ónauðsynlega eða lítt nauðsynlega þætti, efla eyðsluna og þjóðfélagslega sóun, og til þeirra atvinnugreina sem bera þjóðfélagið allt uppi, ef stjórnvöld telja þetta ekki sitt verkefni, þá eiga þau að fara frá því þetta gerist ekki af sjálfu sér. Þvert á móti er kerfi peningafrelsisins þannig að ef það fær að leika lausum hala og setja sinn svip á alla þróun í landinu, þá virkar það einfaldlega eins og skilvinda, það mokar rjómanum til þeirra sem hugsa um það eitt að ná bara í skjótfenginn gróða, en þeir sem eru að berjast við þann vanda að halda gangandi fyrirtækjum í sjávarútvegi, halda uppi landbúnaði og treysta byggðina fá ekki nokkurn skapaðan hlut nema eitthvert brot af undanrennunni og það lélega undanrennu. Þannig hefur þetta verið, herra forseti, síðustu tvö ár. Ég held að ég láti þetta duga í bili. Mitt aðalerindi var að koma þeim upplýsingum um nýbyggingar og bankainnstæður, sem ég aflaði mér í gær og í dag, á framfæri við hv. Nd. ef það mætti verða til nokkurrar umhugsunar í þingstörfum þó ekki yrði fyrr en síðar.



Herra forseti. Ég á skapnaðar-erindi við flm. á brtt. á þskj. 1254 og væri hæstv. forseta þakklátur ef ég mætti nema þá nefi, sérstaklega fyrri flm., hv. 2. þm. Norðurl. e.

Þess verður freistað að finna þá hv. þm.

Ég sá honum bregða hér fyrir, þeim hv. þm., fyrir augnabliki.

Þingverðir eru sem óðast að leita að þessum tveimur hv. þm.

Já, takk fyrir. Já, þar kemur fyrri flm., hv. 2. þm. Norðurl. e., og ég vildi fara örfáum orðum um brtt., sem hann er flm. að ásamt 3. þm. Reykv., að stjórn Byggðastofnunar skuli heimilt að ákveða að heimili og varnarþing stofnunarinnar verði á Akureyri. Í fyrsta lagi er þessi till. óþingleg og þó er það ekki aðalatriði. Þeir sem vilja stunda vandleg þingstörf vega ekki í sama knérunn, enda þótt hér sé um verulegan áherslumun að tefla frá þeim till. að Byggðastofnun skyldi rísa á Akureyri. Í öðru lagi er þessi till. óþörf með öllu. Vegna þess að við afgreiðslu á till. hv. þm. við 2. umr. málsins var því lýst yfir af tveimur ráðh., sínum úr hvorum stjórnarflokki, að ef stjórn stofnunarinnar tæki ákvörðun um að reisa Byggðastofnun á Akureyri skyldi ekki standa á þeim að vinna því máli brautargengi. Í lagafrv. eru engin ákvæði sem hindra slíka ákvörðun af hálfu stjórnar stofnunarinnar. Í þriðja og alvarlegasta lagi er till. heimskuleg og sérstaklega hættuleg ef áhugi er fyrir hendi um að framkvæma þetta verk, sem ég að mínu leyti hef nokkurn áhuga á vegna valddreifingar sem í því felst, þótt ég hafi ekki gengið á bak þeirri samþykkt sem í ríkisstj. var gerð um innihald frv. Hún er heimskuleg og hættuleg að því leyti að fall þessarar till., sem fullkomin hætta er á að verði, mundi verða túlkað með þeim hætti að byndi hendur stofnunarinnar um að bregða á þetta ráð. Þetta eru augljós rök og ég bið þess vegna að hv. flm. skoði hug sinn og kalli aftur þessa tillögugerð.



Herra forseti. Við höfum enn einu sinni orðið vitni að því þegar sjálfkjörinn yfirforseti Nd., hæstv. iðnrh., setur ofan í við okkur hina og þar með talið virðulegan forseta fyrir að kunna ekki með það að fara hvaða mál eru þingleg og hver ekki. Ég er á því að þessi till. sé fullkomlega þingleg. Það er verulegur merkingarmunur á þessari till. og þeirri brtt. sem felld var við 2. umr. En auðvitað er gott að hafa slíkan sjálfkjörinn forseta til aðstoðar í þd. og greiðir það sjálfsagt fyrir þingstörfum þegar menn af fúsum og frjálsum vilja og miklum áhuga leggja sitt óbeðnir af mörkum svo iðulega sem raun ber vitni með hæstv. iðnrh. Reyndar er ég að nokkru leyti sammála hæstv. iðnrh. um að það orki tvímælis að kveða sérstaklega á um að heimilt sé að staðsetja eina stofnun. Sérstaklega orkar það tvímælis, að mínu mati, að haga þessu eins og brtt. á þskj. 1258 kveður á um, þ. e. tekin verði inn í lögin sérstök heimild til að staðsetja þessa stofnun utan Reykjavíkur. M. ö. o. má skilja það svo að sé ekki í lögunum sérstök heimild til þess skuli hún vera í Reykjavík. Hvers vegna eru menn þá að flytja um þetta ákveðna brtt.? Ég tel að það gegni öðru máli þegar nefndur er sérstakur staður vegna þess að með samþykkt slíkrar brtt. lýsir Alþingi ákveðnum vilja um þann sérstaka stað. Í því felst þessi munur. Ég verð að benda hæstv. iðnrh. á að þau rök. sem voru notuð af ekki ómerkari mönnum en hæstv. forsrh. gegn brtt. hv. þm. Svavars Gestssonar og Halldórs Blöndals við 2. umr., voru þau að eðlilegra væri að fela stjórninni að taka þessa ákvörðun. Í framhaldi af því má segja að eðlilegt sé að þessir hv. þm., að vísu nú í annarri röð, flytji brtt. um að stjórninni sé heimilt að gera þetta sama. Út af fyrir sig get ég því vel sætt mig við brtt. þeirra þm. Halldórs Blöndals og Svavars Gestssonar og fyrst og fremst á þeirri forsendu að þar er lýst yfir ákveðnum vilja, að mínu mati, um að stjórn stofnunarinnar skoði þennan kost. Hitt er svo umhugsunarefni ef menn eru komnir í þau spor hér á Alþingi að þeir sjái ástæðu til að setja það sérstaklega inn í lög, sem að öðru leyti geyma engin ákvæði um staðsetningu viðkomandi stofnunar, að heimilt sé að hafa hana einhvers staðar annars staðar en í Reykjavík. Það er verulegt umhugsunarefni ef menn eru komnir í þau spor að þeir telji það nauðsynlegt að setja inn sérstök heimildarákvæði í þessum efnum. Er þar með verið að segja, eins og ég sagði áðan, að í raun og veru gangi öll frv. um stjórnarstofnanir, sem ekki geyma önnur ákvæði, út frá því að stofnanirnar séu staðsettar í Reykjavík? Er það í raun og veru í hugum manna þegar svona er komið? Það voru hér á Alþingi árið 1972, herra forseti, samþykkt lög um Tækniskóla Íslands. Þá voru menn ekki á ólíkum buxum að skoða hug sinn um hvað væri hægt að gera til valddreifingar og til dreifingar stofnana um þjóðfélagið. Formaður menntmn. Ed. sem þá var, þm. sem hét og heitir enn hv. þm. Ragnar Arnalds, mun þá ásamt fleirum hafa beitt sér fyrir því að inn í lög um Tækniskóla Íslands, sem eru lög nr. 66 og samþykki voru 29. maí árið 1972, var sett ákvæði til bráðabirgða. Þetta ákvæði til bráðabirgða hljóðar svo, með leyfi forseta: „Menntmrh. skal beita sér fyrir því að undirbúin verði ný löggjöf um skipulag verk- og tæknimenntunar á framhaldsskóla- og háskólastigi. Skal m. a. taka til athugunar hvort ráðlegt sé að stofnaður verði tækniháskóli og taki hann við öllu tæknifræðinámi, sem nú fer fram í Tækniskóla Íslands, og verkfræðinámi Háskóla Íslands. Ráðh. skal jafnframt láta rannsaka ítarlega hvort ekki sé tiltækilegt að tækniháskóli verði starfræktur á Akureyri.“ Svo mörg voru þau orð, herra forseti, og þetta var árið 1972. Það má segja að hér hafi verið á ferðinni ákvæði ekki ósvipað því sem þeir hv. þm. Halldór Blöndal og Svavar Gestsson flytja brtt. um, þ. e. að einum ákveðnum aðila í stjórnkerfinu sé heimilt að athuga að flytja viðkomandi stofnun til Akureyrar. Það er svo merkilegt að sami staðurinn er nefndur í bæði skiptin. Nú vitum við það báðir, virðulegi forseti, að ekki er risinn tækniháskóli á Akureyri og hillir lítt undir það þannig að ekki er það alltaf gefin veiði, fremur sýnd, að setja slík heimildar- eða bráðabirgðaákvæði inn í lög. Því höfum við reynsluna af. Ég lýsti því reyndar við 2. umr., herra forseti, að ég hefði ekki nokkra trú á því að þessi draumur yrði að veruleika ef frá því yrði ekki gengið á hinu háa Alþingi, a. m. k. tiltölulega litla von um að það yrði, og sú skoðun mín stendur óhögguð. Það breytir ekki því að ég teldi frekar ávinning en hitt, þrátt fyrir niðurstöðu atkvæðagreiðslu í 2. umr., að fá inn ákvæði eins og það sem brtt. þeirra hv. þm. Halldórs Blöndals og Svavars Gestssonar fjallar um. En það er þó umhugsunarefni hvort það er rétt, ef menn á annað borð hafa einhvern áhuga og einhvern vilja í þessum efnum, að setja slík óljós og opin ákvæði. Í ljósi reynslunnar virðast þau ákaflega haldlítil og ekki skipta öllu máli hvort menn setja eitthvað slíkt inn í lög eða ekki. Reynslan sýnir okkur það. Það getur vel verið að það sé rétt, og það er út af fyrir sig alveg rétt hjá hæstv. iðnrh., að stjórnskipulega séð og lagalega séð sé óþarft að taka sérstök ákvæði um slíkt inn í lög. Þannig vil ég a. m. k. skilja það. En spurningin er: Eru menn einu hænufeti nær þessu markmiði með því að nefna þetta sérstaklega, þó það sé einungis um heimildarákvæði að ræða, eða ekki? Ég hallast frekar að hinu síðara, að það sé af tvennu illu skárra en ekki neitt að hafa slíkt ákvæði en að hafa frv. óbreytt eins og það liggur fyrir. Það var nokkuð merkileg umræða sem hér fór fram um þetta frv. við 2. umr., en hún hefur orðið enn merkilegri við m. a. ágæta ræðu hv. næstsíðasta ræðumanns þar sem dregnar voru fram ýmsar alvarlegar staðreyndir í þessu máli og ýmsar dökkar tölur sem þýðir víst lítið fyrir menn að neita. Þó þær standi reyndar ekki allar í síðustu ársskýrslu Framkvæmdastofnunar eru þetta engu að síður opinberar tölur sem tala sínu máli. Ég er alveg sammála hv. þm. Kjartani Ólafssyni um að það þarf meira til en samþykkja frv. á borð við þetta. Af sjálfu sér leiðir ekki að við náum að jafna reikningana hvað byggðaröskunina varðar. Og það að færa til einhver nafnspjöld í stofnun við Rauðarárstíg er eitt og sér ekki trygging fyrir því að eitthvað miði í þessu efnum. Auðvitað er það hin opinbera stefnumörkun og það t. d. hversu miklu fé menn vilja ráðstafa til að tryggja ákveðin markmið sem úr sker. Því verður að játa að undanfarin ár hafa verið slæm hvað þetta varðar. Stjórnvöld hafa fallið á prófinu. Og þeim markmiðum sem byggðastefnunni, eins og svo var kölluð, voru sett á öndverðum síðasta áratug hafa menn í raun færst fjær síðustu árin hvað varðar það að verja ákveðnum hluta af þjóðartekjum eða af fjárlagaupphæð til þessa verkefnis. Nú vantar mikið á að Byggðasjóður t. d. fái það fjármagn sem hann hefði samkvæmt þeirri stefnumörkun. Það væri reyndar ánægjulegt, forseti, að rekja hvernig ákveðnar hugmyndir í byggðamálunum urðu til og hvernig t. d. stofnun sem hét Félag ungra framsóknarmanna átti sinn þátt í því á þeim tíma að hrinda þeim úr vör sem og stefnumörkun vinstristjórnarinnar svonefndu sem sat á fundunum 1971–1974 og það átak sem hún gerði og afleiðingar þess átaks á byggðaþróunina í landinu. Auðvitað urðu mikil kaflaskil við áratugaskiptin frá 1960 til 1970 og margt má af sögunni læra frá og með þeim tíma og til þessa dags og e. t. v. óþarft og ástæðulaust að fara mikið lengra aftur til að skoða þann samanburð sem við höfum af þessum 15 árum eða svo. Það er t. d. umhugsunarefni hvers vegna það jafnvægistímabil í byggð landsins, sem tókst að skapa um miðjan síðasta áratug, varð jafnskammvinnt og raun ber vitni. Þannig tókst í fyrsta sinn á árinu 1975 að snúa við áratuga langri þróun fólksfækkunar í dreifbýli og á landsbyggð og ná jöfnuði sem hélst nokkurn veginn í fimm ár. En þá fór að halla á ógæfuhliðina aftur og það tiltölulega hratt. Ég hygg að menn hafi í bjartsýni sinni á árunum 1975–1979–1980 slegið því föstu að sú gífurlega uppbygging sem orðið hafði í atvinnulífi landsbyggðarinnar með endurnýjun togaraflotans og uppbyggingu í frystihúsunum sem og ákveðnu átaki í samgöngumálum og uppbyggingu í landbúnaði o. s. frv. væri upphaf nýrra tíma í þessum efnum og þetta mundi allt hlaða utan á sig, það yrði tilsvarandi vöxtur í þjónustu og ýmsum öðrum störfum sem mundu flytjast út til landsbyggðarinnar í kjölfarið á þessu átaki í framleiðslugreinunum og nú væri í raun fyrir þessu séð um langa framtíð. A. m. k. heyrðust slíkar bjartsýnisræður á þessum árum. Það er mér minnisstætt. Það getur verið að þær hafi verið blandnar nokkurri óskhyggju og einhverju óraunsæi, en þetta voru menn a. m. k. að leyfa sér að vona. Það þarf ekki að rekja það frekar að slíkar óskir hafa ekki ræst og menn horfa nú, þvert á móti, framan í einhverja hrikalegustu byggðaröskun sem orðið hefur síðan teknar voru upp skipulegar talningar á búferlaflutningum í þessum efnum og það einungis á örfáum árum, eins og ég rakti, eftir að þetta var í sæmilegu jafnvægi um árabil. Ég held að skýringarnar á þessu séu margar. Þær liggja m. a. í hinum miklu fjármagnstilflutningum í þjóðfélaginu, eins og hér hefur réttilega verið rakið, en ég held að þær liggi einnig og ekkert síður í hinu, sem er auðvitað tengt, að það sem menn gáfu sér í eina tíð, að þjónustan og ýmsar afleiddar greinar frá framleiðslugreinunum mundu fylgja í kjölfarið og byggjast upp, gerðist ekki. Í stórum dráttum séð gerðist það ekki því að á sama tíma og störf bættust nær eingöngu við í fiskveiðum og fiskvinnslu úti á landsbyggðinni og héldu þannig uppi fólksfjölgun þar bættist við ótrúlegur fjöldi starfa í þjónustugreinum á höfuðborgarsvæðinu og svo merkilega vill til að sú þróun heldur áfram þrátt fyrir að dregið hafi úr fjárfestingunni og hún nánast stöðvast í sjávarútveginum og uppbygging frystihúsa sé nú nánast stöðvuð, eitt eða tvö hús í byggingu úti á landi og þá helst ekki nema að verði að endurnýja það sem brunnið hefur eða svo, þá heldur þetta þjónustuhjól, ef svo má að orði komast, áfram að snúast á Reykjavíkursvæðinu. Það er mönnum auðvitað umhugsunarefni. T. d. bættust á síðasta áratug um 10–11 þús. störf við í þjónustugreinum á stór-Reykjavíkursvæðinu á sama tíma og þau voru rúmlega þúsund úti á landi. Þetta eru auðvitað svakaleg hlutföll, herra forseti. Ég er að nefna þetta hér vegna þeirra umræðna og þeirra átaka sem hér hafa orðið um þann möguleika að færa Byggðastofnun út fyrir höfuðborgarsvæðið. Menn eins og þ. á m. sá sem hér talar hafa iðulega sagt sem svo: Ef ekki tekst á allra næstu árum og helst strax á morgun að spyrna við fótum og brjóta ísinn í þessum efnum er þetta nánast tapað stríð. Og ég er þeirrar skoðunar t. d. í tengslum við endurskoðun á Framkvæmdastofnun ríkisins og nýjar stofnanir sem út af henni spretta að náist enginn árangur í þessum efnum, allt hjakki í sama farinu, menn skjóti sér á bak við þetta og hitt og komi sér hjá því að taka á þessum málum verði ekki mikil von til þess að árangur náist á næstu árum þegar tækifærin ganga mönnum úr greipum á þann hátt. Það hallar reyndar það hratt á ógæfuhliðina hvað þetta varðar að enn þá erfiðara verður að snúa þessu við ef það tekst ekki á allra næstu árum. Ég verð að segja það eins og er að ef ekki tekst núna t. d. að gera eitthvað í þessa veru á Eyjafjarðarsvæðinu, sem er þó langstærsta þéttbýlissvæði landsins fyrir utan Reykjavík, er ekki mikil von til þess að það takist annars staðar eða í annan tíma. Nú er veruleg fólksfækkun á Norðurlandi eystra. Ég bið menn að athuga það. Virðulegur forseti og hæstv. forsrh. ættu báðir að hugsa um það augnablik að Norðurland eystra tapaði á fimmta hundrað manns, það fór meira en einn maður á hverjum einasta degi í burtu frá Norðurlandi eystra, á síðasta ári. Þannig er þetta sterkasta svæði utan höfuðborgarinnar og stærsti þéttbýliskjarni utan stór-Reykjavíkursvæðisins statt og þar er svo illa komið: fækkun upp á 1.2% á þessu svæði á sama tíma og fjölgun er upp á 0.7% í Reykjavík. Hún bendir auðvitað ekki til þess, hæstv. forseti, að það verði mikið auðveldara að gera þetta eftir 10 ár eða 15 ár því þá verða hlutföllin sennilega orðin enn þá óhagstæðari. Ég get ekki leynt því, herra forseti, að atkvgr. í gær varð mér gífurleg vonbrigði. Ég hafði vonast til þess að skilningur á því að hér þyrfti að taka á og spyrna við fótum væri meiri og ég hafði vonast til þess að meira stæði á bak við ræður ýmissa manna og stefnumörkun, jafnvel heilla stjórnmálaflokka, sem auðvelt væri að vitna í í þessum efnum, en svo að svona tækifæri gengi mönnum úr greipum, þrátt fyrir að ýmsir væru með yfirlýsingar um að þeim væri sú athöfn í sjálfu sér ekki óþekk að flytja þessa stofnun norður til Akureyrar. En það er á dagskrá þingsins annað mál sem er náskylt þessu. Það er ýmist talað um þríburana eða þrílembingana, herra forseti, þar sem eru afkvæmi Framkvæmdastofnunar, þessi æxlun sem á að verða í Framkvæmdastofnun ríkisins, hvort sem hún er með rótarskotum eða kynjuð, þar sem stofnunin skiptist upp í þrennt, og þessari virðulegu þd. gefst væntanlega tækifæri til þess innan skamms að greiða öðru sinni atkv. um skylda hugmynd, sem sé þá að setja á fót væntanlegt þróunarfélag norður á Akureyri. Ég held ég þurfi ekki, herra forseti, ég hef gert það áður í ræðum mínum, bæði um þetta mál og annað, að tíunda vænlega kosti þess að gera það. Ég hafði ímyndað mér að menn væru þannig sinnaðir, þannig skapi farnir þegar þeir væru að fjalla um Byggðastofnun að þeir væru öllu fúsari en ella til að hugleiða þessi mál. Það verður auðvitað ekki annað sagt en það er einna nöturlegast af öllu að það skuli vera stofnun sem heitir þessu nafni sem fær þessa útreið. En það þýðir víst ekki að fást um það úr því sem komið er. Það segir í athugasemdum við þetta lagafrv. að í stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstj. séu ákvæði um endurskoðun laga Framkvæmdastofnunar ríkisins o. s. frv. og í samþykkt ríkisstj. frá því í september í haust í öðru fskj. með öðru frv. er þetta og hitt. Þetta er að verða klisjan hér, herra forseti, að við stöndum frammi fyrir hverju stóru frv. á fætur öðru. Vegna þess að þetta og hitt var einhvern tíma ákveðið stendur þing fram á sumar og menn halda langa og mikla fundi, þurfa að afgreiða mál sem ekki eru mjög vel úr garði gerð og ekki mjög vel ígrunduð vegna þess að þar eru ákveðin „prinsip“ á ferðinni. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að ég hef stundum svolitlar efasemdir um hversu mikið Framsfl. eigi í þessum „prinsippum“ og stefnumörkunum og hversu mikið af þessum frv. sé sérstaklega flutt með tilliti til stefnu Framsfl. og hvers vegna málin ganga fyrir sig þessa síðustu daga eins og þau gera, hvort það sé vegna þess öðru fremur að Framsfl. er aðili að þessari ríkisstj. Mér finnst bragðið af flestum þessum málum, sem við erum hér að ræða, vera þesslegt að þar sé fremur um að ræða ákveðnar frjálshyggjuhugmyndir, jafnvel ofstækishugmyndir, sem ég hélt satt best að segja að Framsfl. væri ekkert sérstaklega hallur undir. Framsfl. hefur löngum skreytt sig fjöðrum í sambandi við byggðastefnuna og jafnvel þóst eiga þó nokkuð í þeirri stefnu. Samt er hann aðili að ríkisstj. sem stendur að þessum málum með þeim hætti sem raun ber vitni, t. d. að þeirri miklu skerðingu á framlögum til Byggðasjóðs sem liggur fyrir.

Ég vildi spyrja hv. ræðumann hvort hann eigi mikið eftir af ræðunni.

Ræðumaður á nokkuð eftir af ræðu sinni, en með tilliti til þess að ég er í fyrri ræðu minni í þessari umr. er ég fús til að ljúka nú máli mínu og taka frekar til máls síðar. - Fundarhlé.



Herra forseti. Það er svo margt hægt að segja um það efni sem er hér á dagskrá að það er best að segja sem minnst. Þó langar mig að láta nokkur orð falla. Það er eðlilegt að byggðamál séu hv. þm. hugstæð og þeir leggi sig alla fram til þess að skipa þeim sem best í framtíðinni. Og fyrst horfið var að því ráði að breyta nokkuð um hætti í þessum efnum, þ. e. frá Byggðasjóði yfir í Byggðastofnun, er eðlilegt að menn vilji hugleiða það efni nokkuð. Hér við 3. umr. liggja fyrir tvær brtt. Önnur þeirra er frá 2. þm. Norðurl. e. og 3. þm. Reykv. Ég er sammála hæstv. iðnrh. í því að ef sú till. á þskj. 1253 yrði felld ofan á það sem gerðist við 2. umr. við nafnakall um till. næstum að segja sama efnis mundi ekki horfa vel fyrir höfuðstað Norðurlands. Um hina till. er það að segja að hún er frá hv. 5. þm. Vestf. um að í stað orðanna „á Akureyri“ komi: utan Reykjavíkur. Yrði sú till. samþykkt, og raunar hvort sem er, má ætla að til þess kunni að koma í framtíðinni að stjórn Byggðastofnunar hugleiði hvar hún ætli að velja sér samastað til frambúðar. Og þá koma vitaskuld margir staðir til greina. Þetta er í samræmi við það, sem hæstv. forsrh. sagði hér í dag, að ef stjórn Byggðastofnunar kæmi sér saman um heimili og varnarþing, án þess að það væri bundið í lögum, mundi verða á það fallist. Ég er sammála því að binda þessi efni ekki í lögum. En þó verð ég að segja að till. hv. 5. þm. Vestf. er mun aðgengilegri þó að hennar sé kannske ekki beinlínis þörf. Af þessu tilefni og án þess að fara að halda uppi nokkru málþófi eða rökræða þetta mál efnislega ætla ég að til þess geti komið í framtíðinni, eins og ég sagði, að stjórn Byggðastofnunar hugleiði hvar hún eigi að velja sér framtíðarbústað. Og þá koma vitanlega margir staðir til greina því að margt er um fallega staði í okkar ágæta landi. Og ég vil leyfa mér að nefna einn þeirra því að það er gott að stjórnin fái hugmyndir til að velta fyrir sér. Ég vil leyfa mér að nefna Borgarnes. Það er fallegur staður í fögru héraði, blómlegu héraði, vaxandi byggð. Það er staðreynd að staðsetningin er frábær við Borgarfjörð, við Borgarfjarðarbrúna sem eitt sinn var sennilega umdeildasti hluti hringvegarins og er það máske enn þá. Þar er aðsetur landshlutasamtaka Vesturlands eða Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi sem ég ætla að hafi starfað af einna mestum þrótti miðað við samtök af því tagi. Ég ætla að leyfa mér að varpa þessari hugmynd fram. Ég ætla að koma henni hér á framfæri. Henni er hér með skotið til stjórnar Byggðastofnunar þegar og ef hún hugsar sér til hreyfings með að flytja aðalbækistöðvar sínar burt frá höfuðstað landsins í framtíðinni.



Herra forseti. Ég vildi við 3. umr. þessa máls bæta nokkuð við það sem áður hefur komið fram af minni hálfu varðandi byggðamálin og það frv. sem hér liggur fyrir um Byggðastofnun. Það hefur verið dregið fram í þessari umr. af talsmönnum Alþb. og fleirum að langmesta áhyggjuefni í byggðamálum um þessar mundir er staða atvinnuveganna út um landið annars vegar og hins vegar sú þensla sem ríkir á Reykjavíkursvæðinu. Þetta er í rauninni byggðamálið í dag eins og það blasir við í sinni nöturlegu mynd með tilheyrandi fólksflótta utan af landi til höfuðborgarsvæðisins með stöðnun í þeim atvinnugreinum sem landsbyggðin byggir á, með stöðnun í framkvæmdum jafnt á vegum einstaklinga sem atvinnufyrirtækja þar eð þessir aðilar hafa lítið sem ekkert bolmagn til að standa fyrir uppbyggingu og halda áfram að byggja fyrir framtíðina, t. d. með viðlíka hætti og þó var kleift á síðasta áratug. Þetta gildir einnig um sveitarfélögin út um landið, en umsvif á þeirra vegum eru til muna minni en verið hefur um langt skeið og mörg þeirra eiga í verulegum rekstrarerfiðleikum og safna skuldum. Þetta er myndin sem við blasir gagnvart landsbyggðinni annars vegar, en hér á Reykjavíkursvæðinu, þangað sem fjármagninu er beint vegna ríkisstjórnarstefnunnar, er allt annað upp á teningnum. Hér blómstra atvinnugreinar, fyrst og fremst á sviði verslunar og þjónustu, í áður óþekktri mynd og hingað safnast fólkið utan af landi í æ auknum mæli. Það kom fram í máli hv. 10. landsk. þm. Kjartans Ólafssonar áðan að íbúðarhúsabyggingar hafa aukist á Reykjavíkursvæðinu þrátt fyrir þá miklu erfiðleika sem allir húsbyggjendur eiga við að stríða og að þessi þróun hefur verið í gangi um nokkurra ára skeið á sama tíma og þveröfug mynd blasir við úfi á landi þar sem samdrátturinn er það sem er ríkjandi og þessi mál hafa snúist við frá því sem áður var. Hv. þm. Kjartan Ólafsson dró upp enn skýrari mynd af því en ég gerði við 2. umr. þessa máls hvernig fjármagnið, hvernig sparifjármyndunin hefur þróast í landinu í tíð þessarar ríkisstj. annars vegar á landsbyggðinni og hins vegar hjá bankastofnunum í Reykjavík og grennd. Þetta eru hin stóru áhyggjuefni. Þetta eru megindrættirnir í byggðastefnu eins og hún hefur þróast að undanförnu. Því hlýtur það að vera krafa okkar, sem hugsum um hag Íslands alls og þá landsbyggðarinnar í þessu samhengi sérstaklega, að hér verði breytt um stefnu, að atvinnuvegirnir, frumvinnslugreinarnar fái eðlilegar rekstraraðstæður og hætt verði að blóðmjólka þær með þeim hætti sem gert hefur verið í tíð núverandi ríkisstj. með ákvörðunum stjórnvalda fyrst og fremst. En vissulega er eðlilegt að hugsað sé til fleiri þátta þegar verið er að fjalla um byggðastefnu til lengri tíma litið. Af þeim ástæðum m. a. hefur dregist inn í þessa umræðu spurningin um hvar eigi að velja Byggðastofnun aðsetur, þeirri stofnun sem frv. gerir ráð fyrir að taki við af Byggðasjóði. En það er aðeins einn angi á stórum meiði, einn hluti af mjög stórum þætti sem eðlilegt er að rætt sé um í sambandi við byggðamálin. Þ. e.: hvernig getur hið opinbera haft áhrif á búsetuþróun í landinu og velgengni byggðarlaganna með því að dreifa stjórnsýslu og þjónustu á vegum hins opinbera um landið eftir því sem skynsamlegt getur talist og viðráðanlegt? Hér var í byrjun síðasta áratugar fjallað mikið um þessi mál og gerðar á vegum stjórnvalda þá mjög umfangsmiklar tillögur um tilfærslur ríkisstofnana, heilla stofnana, frá Reykjavík út í landshlutana. Þessar tillögur hlutu ekki náð fyrir augum stjórnvalda og eflaust má segja um sumar þær hugmyndir, sem þar komu fram, að þær hafi verið of stórhuga miðað við þær aðstæður sem þá ríktu og menn hafi kannske af þeim sökum ekki gefið þessum málum þann gaum sem skyldi í framhaldi af þessari tillögugerð. Ég nefndi það fyrr við umr. þessa máls að ég legði megináhersluna á það í sambandi við þjónustu á vegum hins opinbera að koma ákveðnum verkefnum, sem nú eru á vegum ríkisins, til sveitarfélaga og til héraðsstjórna sem hugsanlegs þriðja stjórnsýslustigs í landinu. Jafnframt því verði ákveðnum þjónustuþáttum á vegum ríkisins beint út í landshlutana, þáttum sem skynsamlegt þykir að ríkið standi fyrir áfram, og þeim þáttum verði komið fyrir þar sem verkefnin liggja úfi í landshlutunum sjálfum. Þetta hefur stundum verið kölluð útibúastefnan og má benda á ákveðin dæmi fyrir slíkri stefnu sem allvel hafa gefist, eins og t. d. sú þróun sem orðið hefur á vegum Rafmagnsveitna ríkisins svo dæmi sé tekið þar sem um hefur verið að ræða fjórðungssvæði með nokkuð sjálfstæðri uppbyggingu og ábyrgð á viðkomandi rekstrarsvæði. Austurland og Austurlandsveita sem hluti af Rafmagnsveitum ríkisins er dæmi um slíkt. Ég hef minnst á iðnráðgjafarstarfsemina þar sem ríkið veitir samtökum sveitarfélaga ákveðinn stuðning í ráðgjafarstarfsemi sem er bundin við landshluta eða kjördæmi. Ég held að mönnum beri saman um að af þeirri viðleitni sem upp var tekin með lögum um iðnráðgjafa hafi veruleg hreyfing sprottið í sambandi við iðnþróun út um landið og umhugsun um nýsköpun í atvinnulífi. Þetta eru aðeins fá dæmi. Það má einnig benda á viðleitni til þess hjá vissum rannsóknastofnunum atvinnuveganna, eins og Hafrannsóknastofnun og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, að flytja hluta af starfsemi sinni út á land. Allt hefur þetta gefist nokkuð vel, að mínu mati, en á þessu sviði þyrfti að taka miklu betur á en verið hefur, færa slíka þætti út hvort sem ríkið stendur að þeim kostnaðarlega séð áfram sem ekki þarf að vera ef menn tryggja tekjustofna fyrir sveitarfélög eða héruð, fylki eða hvað menn vilja kalla hugsanlegt þriðja stjórnsýslustig sem væri þess megnugt að taka við verkefnum af ríkisvaldinu. Ég hef í till. sem liggur fyrir hv. Sþ. gert grein fyrir hugmyndum mínum um þessi efni. Ég held að hér sé í rauninni miklu stærra mál á ferðinni en halda mætti miðað við þær takmörkuðu undirtektir sem fengist hafa við þessari stefnu af stjórnvalda hálfu og í umr. á hv. Alþingi upp á síðkastið. Það eru ekki aðeins verkefnin sem um er að ræða, heldur fólkið sem starfar við þau, menntað fólk sem mikill fengur er að að fá út í byggðarlögin, og að sjálfsögðu þær tekjur sem fylgja fyrir sveitarfélög og byggðarlög af aukinni starfsemi og auknum umsvifum. Ég legg því afar mikla áherslu á að þannig verði tekið á byggðamálum í framtíðinni að um þetta verði mótuð mun skýrari stefna og stigin skref með skipulögðum hætti frá ári til árs til að dreifa þannig verkefnum út um landið. Það er í hugmyndum sem ég hef lagt fyrir að finna dæmi um verkefni sem ég tel að eðlilegt væri að koma út í landshlutana hið allra fyrsta, koma þar upp útibúum eða fela verkefnin nýju stjórnsýslustigi, héraðsstjórnum, ef samkomulag getur orðið um slíka skipan sem ég teldi raunar mjög æskilegt að yrði. Meðal málaflokka sem ég bendi á í þessu sambandi eru t. d. húsnæðismálin. Ég tel að þau verkefni sem Húsnæðisstofnun ríkisins hefur með höndum gætu mörg hver átt mun betur heima úti í landshlutunum á sérstökum útibúum eða í tengslum við aðra starfsemi sem þar yrði byggð upp, miklu frekar en hið stóra bákn Húsnæðisstofnunar í höfuðborginni, þó að vissulega sé þar á margan hátt vel unnið. Húsnæðismálin eru verkefni á hverju svæði, tækniráðgjöf varðandi þau, fjárhagsleg ráðgjöf og hvað eina sem snertir húsbyggingar. Hvers vegna erum við að halda þessum verkefnum hér í höfuðborginni í stað þess að færa þau nær fólkinu út í byggðirnar? Almannatryggingar eru annað slíkt svið sem eðlilegt er að fært verði út í héruðin og vel mætti hugsa sér að héraðsstjórnir tækju við slíkri starfsemi að verulegu leyti þótt ákveðna samræmingu á skipulagi megi hugsa sér og að tengsl séu við meginstofnun í þessum málum sem áfram gæti haft aðsetur í höfuðstað landsins. Þriðji þátturinn sem ég nefni hér eru skipulagsmálin. Viss vísir er að því á vegum samtaka sveitarfélaga í nokkrum landshlutum að taka í sínar hendur skipulagsmálin, bæði varðandi skipulag þéttbýlis, en eins víðtækari skipulagsverkefni sem sem betur fer er svolítið farið að huga að þótt það sé í mjög litlum og allsendis ófullnægjandi mæli. Þarna er um að ræða sjálfsagt verkefni til þess að færa út í héruðin og margt getur tengst slíku, ekki aðeins starfsemi arkitekta, sem eru þeir sem sinna með beinum hætti skipulagsmálunum, heldur margs konar undirbúningsvinna og áætlanagerð sem þarf að vera undanfari skilmerkilegs skipulags. Fjórði þátturinn sem ég nefni hér eru sjálf byggðamálin. Þá kem ég að atriði sem gengur í nokkuð aðra átt en er í þessu frv. og þeim brtt. sem fluttar hafa verið við það, en ég vil a. m. k. koma á framfæri í orðum. Mér er mjög til efs að þau verkefni sem Byggðastofnun þessari eru ætluð, þ. e. að taka við verkefni Byggðasjóðs og áætlunargerð á hans vegum, eigi að vera í einni sérgreindri stofnun. Ég get að vísu vel hugsað mér að ein stuðningsstofnun sé til staðar við þessi mál sem má gjarnan heita Byggðastofnun mín vegna, en ég tel að verkefnum, þróunarverkefnum og áætlunargerð, sem tengjast byggðamálunum á hverju svæði, svo og útdeiling fjármagns, sem hingað til hefur verið innan Byggðasjóðs og gert er ráð fyrir að verði undir stjórn þeirrar byggðastofnunar sem frv. gerir ráð fyrir, verði deilt upp og þau verði í rauninni afhent landshlutunum, samtökum sveitarfélaga eða héraðsstjórnum sem nýju stjórnsýslustigi. Ég held að það séu miklu meiri líkur á því að undirbúningur slíkra verkefna fari fram innan svæðanna sjálfra og því fjármagni, sem þarna yrði til ráðstöfunar til stuðnings margháttaðri starfsemi sem verið er að koma á fót og reyna að fá til að skjóta rótum í landshlutunum, verði deilt út af fólki á svæðunum sjálfum, útdeilingin verði á þess vegum og þess ábyrgð. Ég hef miklu meiri trú á því en að deila slíku fjármagni út af hálfu stjórnar einnar byggðastofnunar, hvort sem hún á aðsetur við Rauðarárstíg eða norður á Akureyri. Hitt styð ég svo heils hugar, og hef gert það með atkvæði mínu hér, að verði frv. þetta lögfest verði Byggðastofnuninni ætlað að rísa eða verða byggð upp á Akureyri eins og tillögur hafa verið gerðar um. Það er í rauninni ákveðin táknræn ákvörðun, ákveðið lágmark af hálfu Alþingis sem skref til að sýna vilja þingsins til að koma slíkri starfsemi út af höfuðborgarsvæðinu. Fimmta atriðið sem ég nefni hér og tel að unnt væri að taka á með allt öðrum hætti en nú er, með mun skilmerkilegri hætti en nú er, eru fræðslumálin, skólamálin, menntamálin, hvað menn vilja kalla þau. Vissulega er vísir að slíku með fræðsluskrifstofum í einstökum landshlutum. Þær hafa að mínu mati þegar sannað gildi sitt og verið mjög til heilla fyrir mótun fræðslustarfs í viðkomandi umdæmum. En þarna þarf að gera mun betur og fela heimaaðilum, nýju stjórnsýslustigi, lýðræðislega kjörnum stjórnum, verulega sjálfsstjórn í menntamálunum á sínu svæði, verulega stjórn, og einnig þá útdeilingu fjármagns í því skyni innan svæðanna sjálfra. Ég nefni enn málefni sem tengist þessu, það má segja að það tilheyri menningarmálunum, og það eru málefni safna sem farið er að gefa gaum í mun ríkari mæli en verið hefur úti um landið. Við höfum ekki fengið, því miður, inn í þingið nýtt frv. um Þjóðminjasafn Íslands eða réttara sagt nýtt frv. til þjóðminjalaga eins og ég hygg að það hafi átt að heita, en ég veit að í því frv. , sem búið er að liggja í skúffum hæstv. menntmrh. í eitt og hálft ár, að ég hygg, og er afrakstur af starfi nefndar sem fyrrv. hæstv. menntmrh. skipaði, er að finna mjög athyglisverðar tillögur um ákveðna sjálfsstjórn þessara mála úti í landshlutunum í tengslum þó við Þjóðminjasafn Íslands sem stuðnings- og samræmingaraðila. Á Austurlandi hefur verið komið upp ákveðnum vísi að slíkri samræmdri starfsemi með stuðningi Samtaka sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi þar sem er hin svokallaða Safnastofnun Austurlands. Henni er kjörin stjórn á hverjum ársfundi Samtaka sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi og hún fær til ráðstöfunar ákveðið fjármagn, ákveðinn styrk frá þessum samtökum. Þetta er eins konar yfirstjórn safnamála þar í fjórðungnum og menn hafa sammælst þar um ákveðið skipulag þessara mála eftir að þessi safnastofnun tók til starfa. Hún ræður ekki yfir neinu einu safni, heldur er hún samræmingar- og stjórnunaraðili og ráðgjafaraðili sem á að hafa bolmagn til að hafa menntaðan sérfræðikraft í sinni þjónustu til að liðsinna hinum litlu safneiningum víða um fjórðunginn. Þetta er dæmi um menningarþátt sem á að hlúa að og á að fá sína sjálfsstjórn úti í landshlutunum. Og svo má lengi telja upp einstaka þætti á sviði menningarmála þar sem heimamenn geta tekið til hendi og eiga að fá hluta af því fjármagni til sjálfstæðrar ráðstöfunar sem nú er veitt til miðstöðva á höfuðborgarsvæðinu. Ég nefni enn eina stofnunina. Ég vil ekki nota orðið „bákn“, því að það hefur oft óþarflega neikvæða merkingu þegar menn tala um bákn, þótt viðkomandi stofnun sé allstór. Það er Hollustueftirlit ríkisins og margt sem því tengist. Mikið af þeirri starfsemi getur átt heima úti í landshlutunum með ákveðnari hætti en verið hefur þó að vissulega hafi með nýjum lögum þar að lútandi verið ætlast til þess að sveitarfélög sameinuðust um heilbrigðisfulltrúa skv. ákveðnu skipulagi. Ég held að ýmsir þættir heilbrigðis- og hollustueftirlits og annað opinbert eftirlit, öryggiseftirlit þ. á m., eigi heima úti í landshlutunum sjálfum, úti í héruðunum, og það fjármagn sem þar er um að ræða. Rafmagnseftirlit ríkisins er enn ein slík stofnun sem mjög eðlilegt væri að hefði meira sjálfræði úti í landshlutunum og meira af þeirri starfsemi sem nú fer fram í Reykjavík mætti flytjast þangað. Ég er ekki í nokkrum vafa um að málstök af því tagi sem ég er að mæla fyrir yrðu byggðaþróun í landinu mjög til heilla og ég vil stuðla að því að Alþingi ráðstafi fjármagni, sem ríkið nú útdeilir og fjvn. Alþingis deilir út í smáatriðum og við einstakir þm. kjördæma eigum hlut að að skipta niður, til samtaka fólksins, til lýðræðislega kjörinna stjórna úti í landshlutunum sem taki á sig það vald, þá ábyrgð og þá vegsemd að deila fjármagninu út. Þetta fjármagn getur komið með beinum hætti úr ríkissjóði skv. ákvörðun af hálfu Alþingis, af hálfu og að fengnum tillögum fjvn., en það má einnig hugsa sér, og það tel ég raunar ekki síður æskilegt, að héraðsstjórnir, að héruðin fái með sjálfsstjórn sinni ákveðna sjálfstæða tekjustofna í sínar hendur og taki um það ákvörðun á sínum vegum hvernig þeim sé varið. Ég sækist ekki eftir því sem alþm. að vera að deila niður fjármagni t. d. til skóla í mínu kjördæmi. Ég tel að lýðræðislega kjörin samkoma heimaaðila sé í rauninni miklu eðlilegri og vænlegri aðili til að standa að slíku en við hér suður á Alþingi þó svo að við gerum það eftir bestu getu og bestu samvisku. Ég hef vissulega heyrt um það áhyggjur í sambandi við umræður um þessi mál og hugmyndir, eins og ég hef viðrað þær hér, að allt eins megi búast við því að t. d. héraðsstjórnir, sem kannske spönnuðu svæði allt að einu kjördæmi eins og þau nú líta út, hugsuðu ekki sem skyldi um veikustu svæðin, um þau svæði sem sérstaklega þurfi að gæta að. Ég óttast þetta ekki svo mjög. Ég held að réttlætiskennd fólksins úti um landið sé það rík að þeir sem til væru kvaddir gætu tekið á þessum málum af ekki minna réttlæti en reynt er af hv. þm. á Alþingi. Vafalaust tekur slík endurskipulagning stjórnsýslunnar í landinu vissan tíma. Slík ný tök stjórnsýslunnar þurfa sinn aðlögunartíma, má kalla það, og málin þurfa að leita nýs jafnvægis ef valdið er fært út til nýrra eininga, eins og ég hef sett fram hugmyndir um. En ég óttast sem sagt ekki að slík valddreifing verði ófarsæl fyrir landsbyggðina og byggðaþróun. Ég er miklu fremur þeirrar skoðunar að hún efli menn til sjálfsbjargar, til dáða úti um landið og verði til þess að skapa eðlilegt mótvægi við þá starfsemi sem fram fer í höfuðstað Íslands. Enginn taki orð mín svo að ég sé andstæðingur Reykjavíkur sem höfuðstaðar í landinu og líti þá starfsemi sem hér fer fram, hvort sem það er á menningarsviði eða á öðrum sviðum, öfundarauga vegna þess að hún fari hér fram eða vegna þess fólks sem við hana vinnur hér. Svo eru málin ekki. En ég tel þessa þróun, sem nú er í gangi og við blasir eins og málin nú þegar liggja, óheillavænlega fyrir Ísland allt, einnig fyrir höfuðstaðinn og nágrenni hans og það fólk sem hér býr. Því er ég þeirrar skoðunar að taka hefði þurft með allt öðrum stefnumótandi hætti á byggðamálum en gert er í því frv. sem hér liggur fyrir um Byggðastofnun. Það virðist satt að segja sem afskaplega lítil hugsun hafi verið lögð í þetta mál, a. m. k. ekki neinir nýir ferskir vindar hafi leikið um hugi þeirra manna sem um þetta hafa fjallað eða þeirra sem lögðu mat á tillögur þeirra. Því miður, verð ég að segja. Hér er fyrst og fremst verið að kippa einum þætti út úr Framkvæmdastofnun, marka hann af, með nánast sama hætti og áður lá fyrir. Og það felst engin stefnumörkun í þessu frv. sem geti vakið vonir um að tekið verði með öðrum hætti eða auknum þrótti á þessum málum, eins og svo sannarlega væri þó ástæða til. Því miður, verð ég að segja. Það er ekki heldur hægt að sjá að þeir sem mótuðu þetta mál og hæstv. forsrh. sem ber það fram hér hafi haft mikið auga á þeim heitstrengingum og samþykktum sem allir formenn stjórnmálaflokka stóðu þó að í sérstakri samþykkt sem gerð var fyrir nokkru í tengslum við stjórnarskrárbreytingu og fylgdi sem sérstök ábending með frv. um breytingu á stjórnarskrá sem lá fyrir 105. löggjafarþinginu. Þar sagði, með leyfi forseta, svo ég aðeins rifji þá samþykkt upp, en hún er ekki löng: „Þingflokkar ... sem að frv. þessu standa hafa orðið ásáttir um eftirfarandi: ...2. Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. M. a. fái sveitarfélög meira sjálfsforræði og þannig verði völd og áhrif landsmanna allra í eigin málum aukin, óháð búsetu þeirra. Jafnframt munu þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna þar sem mismununar vegna búsetu gætir helst.“ Það er a. m. k. komið á annað árið síðan þessi samþykkt var gerð og sú nefnd sem hæstv. forsrh. hafði frumkvæði að að skipuð væri í framhaldi af þessari samþykkt formanna þingflokkanna, hin svokallaða byggðanefnd þingflokkanna, hefur ekki orkað, undir formennsku fyrrv. alþm. Lárusar Jónssonar, að setja fram neinar stefnumarkandi tillögur sem skipti einhverju máli í sambandi við þá stöðu sem ég hef verið hér að ræða og varðar svo mjög byggðamálin í landinu. Þið hafið, hv. þm., tekið eftir orðalaginu að jafnframt muni þingflokkarnir „beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnilega aðstöðu manna þar sem mismununar vegna búsetu gætir helst.“ Það væri langt mál að fara að rekja hvernig þau mál standa. Þau hafa ekki þróast í tíð núv. ríkisstj. til jöfnunar. Það eru fá atriðin a. m. k. sem hægt er að benda á í þeim efnum, ef einhver. Ég get nefnt sem dæmi þróun raforkuverðsins sem svo mjög var umtalað fyrir nokkrum misserum og reyndar árvisst til umræðu á hv. Alþingi. Hefur verið dregið úr mismunun á raforkuverði á milli einstakra veitusvæða, t. d. milli höfuðborgarsvæðisins og orkuveitusvæða Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða? Nei, það hefur ekki gerst. Hér voru teknar ákvarðanir af stjórnarliðinu á liðnum vetri í tengslum við afgreiðslu á frv. um verðjöfnunargjald af raforku m. a. og síðan af hæstv. iðnrh. í tengslum við gjaldskrárákvarðanir. Þó að hann vilji sem minnst nærri þeim koma þá heyra þó allténd Rafmagnsveitur ríkisins undir iðnrn. Þar voru teknar ákvarðanir sem juku verðmun á raforku til almennings frá því sem verið hefur. Ég hef flutt hér á Alþingi sérstaka tillögu um jöfnun símkostnaðar í landinu sem er einn af þeim þáttum sem eru mjög íþyngjandi fyrir fólkið úti um landsbyggðina. Það þarf, m. a. vegna samþjöppunar stjórnsýslunnar á höfuðborgarsvæðinu, að eyða miklu fleiri krónum í símtöl en fólkið á þessu stóra svæði sem hefur þjónustuna nærri sér, bæði hina opinberu og reyndar margháttaða aðra þjónustu, verslun og viðskipti á þessu stóra svæði. Það er algjör óhæfa að það skuli vera lagður skattur á landsbyggðina með þeim hætti sem gert er af Pósti og síma í sambandi við gjaldsetningu vegna langlínusímtala. Þar er um að ræða tífaldan mun miðað við samtalseiningu, miðað við tímaeiningu. Ætli menn segi ekki að það sé vegna þess að það sé miklu dýrara kerfi sem standi að baki og eru þeir þá of góðir að standa undir því að einhverju verulegu leyti sem ekki hafa flutt hingað til höfuðborgarsvæðisins? En svo eru málin ekki. Í reynd er það svo, að ef litið væri á tilkostnaðinn hjá Pósti og síma við kerfið í sambandi við landssímann gætu menn ekki fundið út meira en tvöfaldan mun, en ekki tífaldan eins og nú er. Þetta er mál sem unnt væri að kippa í liðinn á Alþingi ef hugur væri til að taka á þessum misréttismálum. Hér liggja fyrir tillögur um það, en þær hreyfast ekki út úr nefnd, á þeim er ekki tekið. Eftir hverju er verið að bíða? Það hlýtur að vera að viljann vanti til að taka á þessum málum. Þetta er því miður allt í skötulíki, hvort sem litið er til frv. eða málsmeðferðar varðandi einstaka þætti byggðamálanna, af hálfu núv. hæstv. ríkisstj. og þeirri viðleitni, sem var hér um skeið markvisst haldið uppi til jöfnunar á ýmsum sviðum, hefur ekki verið fram haldið, því miður. Hæstv. félmrh., sem hlýðir einn ráðh. að ég fæ greint á umr. nú, hugsar e. t. v. til frv. til l. um sveitarstjórnarmál sem hann mælti fyrir í þinginu á fámennum kvöldfundi og hlaut litla umræðu við 1. umr. máls, en málinu síðan vísað til nefndar. Ég neita því ekki að það eru ákveðin atriði í því frv. til sveitarstjórnarlaga, ýmsir kaflar, sem ég gæti alveg tekið undir og eru til bóta frá núverandi horfi, enda verið að lagfæra þar ýmis atriði að breyttum aðstæðum og sem víðtæk samstaða er um, en á öðrum þáttum, sem í rauninni skipta einhverju teljandi máli, sem gætu hreyft eitthvað í byggðamálunum, er ekki tekið þar svo nokkur mynd sé á. T. d. nefni ég samstarf sveitarfélaga í svonefndum héraðsstjórnum sem eru nánast valdalausir eða valdalitlir aðilar án sérstaks fjármagns til ráðstöfunar. Það er þó fráleitast að til þeirra stjórna er ekki kosið með lýðræðislegum hætti. Slíkt er að mínu mati aldeilis útilokað, að ætla að fara að setja upp slíkar stjórnir úti um landið þar sem mismunað er gróflega milli sveitarfélaga sem eiga þar að eiga aðild að. Ekki það að ég vilji ekki sjá hlut strjálbýlustu svæðanna þokkalega tryggðan, það þarf vissulega að gera, en það er ekki gert með því kerfi sem þarna er sett upp. Fyrir nú utan þau landfræðilegu mörk, afskræmismörk, sem sums staðar eru dregin upp sem rammi um þessi héruð. Verður mér þá eðlilega lítið næst heimahögunum, til skiptingarinnar eins og hún er ætluð skv. tillögum í sveitarstjórnarlögunum varðandi Norður- og Suður-Múlasýslur. Hvernig lítur það út að ætta að fara að festa í sessi með víðtækari umsvifum en nú tilheyra sýslunum, sem hafa ekki mjög mikið umleikis, skipan mála sem deilir Fljótsdalshéraði í tvennt, svo dæmi sé tekið? Fjórir hreppar skulu vera í Suður-Múlasýslu og hinir í Norður-Múlasýslu. Hvaða vit er í slíkri skipan mála? Og það er verið að reyna að brúa þetta bil með möguleikum og heimildum í frv. til l. um sveitarstjórnarmálefni, með sveigjanlegu samstarfi þvert á slíkar einingar. Menn eiga ekki að vera að setja upp kerfi sem lítil sem engin von er til að virki í reynd og það þarf að taka með allt öðrum og skilmerkilegri hætti á þessum málum. Ég endurtek, virðulegur forseti, að stóra áhyggjan varðandi byggðamálin liggur utan við ramma þessa frv., liggur utan við það form sem verið er að fjalla um í frv. Það er efnahagsstefna stjórnvalda. Það er sú skelfilega mynd sem við blasir í meginburðarásum atvinnulíf, úti um landið vegna stjórnarstefnunnar. En þau mál ætla ég að ræða nánar undir öðrum lið sem er á dagskránni og var reyndar í miðjum klíðum í gær, hygg ég hafi verið, þegar umr. um það var frestað. Ég læt því nægja að þessu sinni af minni hálfu þetta innlegg í umræðuna um byggðamálin og tel mig hafa skýrt nánar ýmis sjónarmið af minni hálfu, sjónarmið sem ekki hafa komið fram áður við þessa umræðu.



Herra forseti. Ég hélt ég hefði áður verið búinn að mæla nógu skýrt fyrir því hvers vegna eðlilegt væri að Byggðastofnun risi á Akureyri og væri þar staðsett. Það var satt að segja hálfaumkunarvert að hlusta á hæstv. iðnrh. áðan tala gegn þessari till., sem hann fylgir í hjarta sínu, og má segja að málflutningurinn var eftir því, þegar hann var í fyrsta lagi að reyna að halda því fram að ekki væri þinglegt að Alþingi ákvæði hvar opinber stofnun yrði, hefði sitt lögheimili og fasta aðsetur. Ég veit ekki betur en sumir hafi jafnvel talið þinglegt að hér á Alþingi yrði ákveðið hvar hlutafélag reisti verksmiðju. Það getur vel verið að heimskulegt sé að halda því fram að Byggðastofnun eigi að vera á Akureyri, mesta þéttbýlissvæði utan Reykjavíkur, en liggur það ekki ljóst fyrir að við getum ekki byggt upp strjálbýlið, við getum ekki haldið í við Reykjavíkursvæðið nema ef við færum þjónustuna út fyrir, burt af þessu svæði hér? Það liggur alveg ljóst fyrir. Hitt fannst mér fróðlegt og skemmtilegt að heyra hv. 1. þm. Vesturl. tala áðan á þeim nótum sem hann gerði. Ég veit að hann meinti það að hans hugur stendur ekki til þess að efla Eyjafjörð eða eyfirskar byggðir ef hann á þess nokkurn kost að ná þaðan mola. Ég skildi því það sem hann sagði fullvel út frá hans sjónarmiðum. En staðreyndin er sú að Alþingi hefur haft lítinn sóma af því hvernig staðið hefur verið að því að tengja saman tvo mestu þéttbýlisstaði landsins og hvernig Alþingi hefur staðið að því að efla þjónustu, þá þjónustu sem er norðanlands, á Akureyri. Það er ekki enn farið að leggja varanlegt slitlag á veginn fyrir Hvalfjörð. Það er ekki einu sinni komið varanlegt slitlag upp á Akranes. Við þurfum ekki að orðlengja það þrátt fyrir að Alþingi hafi fyrir kannske 10 árum samþykkt ályktun um að láta varanlega vegagerð til Akureyrar sitja fyrir. Okkur þótti sjálfsagt að vinna að hringveginum, það var fyrsta skrefið, og á þeim tíma var almennur skilningur fyrir því að næsta skref yrði að leggja veg norður undir eins og búið væri að koma varanlegum vegi austur fyrir fjall. Við þetta hefur ekki verið staðið. Ég hef hins vegar heyrt það og finn að það eru ýmsir þm. hér sem vilja spilla því að opinberar stofnanir fari út fyrir þetta þrönga svæði hér. Það er komið stóriðjuver við Hvalfjörð. Þar er herstöð. Þar er sementsverksmiðja. Þeir tóku til sín brúna og hefði þó verið hægt að byggja upp allan veginn norður til Akureyrar og leggja varanlegt slitlag á allan þann veg og láta brúna bíða. Þeir reka með bullandi tapi og halla skipaferju upp á Akranes. Ef við mundum selja hana og nota hallann væri fyrir löngu búið að leggja þennan sama veg norður. 



Herra forseti. Ég átti auðvitað ekki von á því að hv. 2. þm. Norðurl. e. tæki neinum sönsum. Þá hefði mær brugðið vana sínum. Ég var aðeins að benda honum á að í fyrsta lagi jaðraði till. við að vera óþingleg, í öðru lagi væri hún óþörf og í þriðja lagi heimskuleg. En þetta nægir honum ekki. Má ég minna á það, af því að hann minntist á bundið slitlag til Akureyrar, að sá sem vaskast hefur barist fyrir því heitir Sverrir Hermannsson og ágreiningur okkar Halldórs E. Sigurðssonar á sínum tíma vegna Borgarfjarðarbrúar var ekki vegna nauðsynjar á Borgarfjarðarbrú, heldur vegna þess að ég vildi byrja á því að leggja bundið slitlag norður til Akureyrar af því að það stóðst nokkurn veginn á kostnaður við brúna og þetta bundna slitlag. Ég er ekki að leggja stein í götu þess að stofnanir flytji til Akureyrar. En þessi hv. þm., sem lengi er búinn að eiga sæti í stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins, hvað hefur hann lagt af mörkum þar og hvaða tilraun hefur hann gert til þess að flytja stofnunina norður? Væntanlega hefur hann eitthvað búið í haginn fyrir þá starfsemi sína í öll þessi ár, en ætlar ekki að vinna málið í tilhlaupi með hv. 3. þm. Reykv. á síðustu stundu afgreiðslu þessa máls. Ég vil gjarnan leggja þessu máli lið. Ég hefði áhuga á stofnanadreifingu og það væri vissulega ánægjulegt ef af þessu gæti orðið. Ég benti hins vegar á að ég teldi mig hafa verið bundinn, af því sem ég er flm. þessa frv. um Byggðastofnun þar sem ekki er tekið fram hvar hún skuli rísa, og fyrir því er það að ég hlaut að greiða atkv. eins og ég gerði þótt ég hefði að sínu leyti áhuga á því að þessi till. næði fram að ganga. En ég bendi enn fremur á að hér hafa ráðh., einn úr hvorum stjórnarflokki, lýst því yfir að ef stjórn í byggðastofnuninni nýju tæki ákvörðun um að hún skyldi rísa á Akureyri skyldi ekki standa á þeim að styðja framgang þess máls. Ég hef ekkert á móti tillögugerðinni annað en það að hún getur stórspillt fyrir framgangi þessa máls, vegna þess að verði till. felld, eins og ég tel mikla hættu á með vísan til afgreiðslu fyrri till., þá er þegar búið að leggja stein í götu þessa framfaramáls. Það er áreiðanlega ekki það sem hv. 2. þm. Norðurl. e. ætlar sér. En annars vil ég, herra forseti, með einni setningu segja að það tekur nokkuð í hnúkana að hlusta á málflutning hv. Alþb.-manna hér í hv. deild og það á þessu kvöldi. Klukkan hálfníu byrjar hv. 5. þm. Austurl. sár og ákaflega móður að kvarta yfir því að nú þurfi hann að fá upplýsingar um það hvort hann komist heim til sín 17. júní. Á eftir honum kemur hv. 3. þm. Reykv. og kvartar yfir allri málsmeðferð og aðallega því að ekki skuli vera samið við stjórnarandstöðu um hvaða mál gangi hér fram. Það vill svo til að ég var þar nær um allmörg ár þar sem samningar fóru fram um lok Alþingis, bæði frestun fyrir áramót og eins lok Alþingis, og mér er fullkunnugt um hvernig þau kaup gerðust og á hvaða eyri. Það er mikill misskilningur ef menn halda að Gunnar heitinn Thoroddsen, fyrir hönd hv. 3. þm. Reykv. og 5. þm. Austurl., hafi samið um það við stjórnarandstöðuna hvaða mál skyldu ganga fram. Ekkert slíkt var tekið í mál, enda beinlínis gegn þingræðinu að meiri hl. þurfi og eigi að beygja sig fyrir minni hl. að því leyti. Nú alla þessa viku bregður svo við að haldið er uppi linnulausu málþófi og hann var ekki fyrr búinn að láta sig langa heim til sín, hv. 5. þm. Austurl., en hann byrjaði eina maraþonræðuna við 3. umr. um byggðastofnunarlagafrv. Ég á alveg eins von á því að þessu haldi áfram og þá er að taka því vegna þess að höfuðmál ríkisstj. ganga fyrir um afgreiðslu en ekki hvað þeim þóknast, þessum herrum, að halda uppi marklausu og löngu málþófi. Þetta vil ég að komi fram og skora svo á hv. 2. þm. Norðurl. e. að taka ekki þátt í málþófinu með vitlausum tillöguflutningi hér.



Herra forseti. Samkv. þingsköpum hafa ráðh. möguleika og leyfi til að troða sér inn í mælendaskrá þar sem þeim dettur í hug og það hefur hæstv. iðnrh. nú gert. Hann hefur aukin heldur verið svo smekklegur í ræðu sinni að ráðast sérstaklega að þm. fyrir umræður þeirra um þau stóru mál sem hér eru á dagskrá. Ég hygg að það sé fágætt að ráðh. hagi sér með þessum hætti og geri þannig það sem hann getur til að efna til úlfúðar og vandræða í þinghaldinu. Ég verð hins vegar að vísa til orða hæstv. forsrh. áðan, sem lýsti því yfir að þessar umr. væru allar hinar gagnlegustu, ykju á virðingu þingsins og stuðluðu að því að málsmeðferð yrði vandaðri í hvívetna en ella væri, og tel að í þessu efni sé fremur að marka orð hæstv. forsrh. en hæstv. iðnrh., en þau mat ég einskis.



Herra forseti. Það er hægt að taka undir með hv. 3. þm. Reykv. að það er undarlegur sá háttur sem hæstv. iðnrh. hefur á í þessu máli í tengslum við þetta frv. um Byggðastofnun. Hann finnur að því sérstaklega að þessi mál séu tekin hér til ítarlegrar umræðu. Ég undrast mjög hvað hæstv. ráðh. gengur til að amast við því, nema það sé eitthvað sem rekst þar á við samvisku hans, að hér sé kannske ekki öllu til haga haldið sem skyldi í þessum málum og í málatilbúnaði af hálfu ríkisstj. í málum sem þessu tengjast. Það er líka heldur hart fyrir okkur þm., sem höfum búsetu úti á landi og erum þingmenn fyrir landsbyggðina, að finna að því þó að okkur komi til hugar að inna eftir því hvort hægt sé að fá upplýst hvað fyrirhugað sé um þinghald í kringum komandi helgi. Ég skil það vel að hæstv. iðnrh., þm. Austurl. sem búsettur er hér í Reykjavík, hafi ekki miklar áhyggjur af þessu, hann þarf ekki annað en að setjast upp í bílinn sinn fyrir utan og er kominn, með annan mann undir stýri, fyrr en varir til síns heima, en mér er ekki alveg sama um þetta og þess vegna leyfi ég mér að spyrja. Og ég veit ekki nema það liggi svolítið meira á bak við bæði ummælin um umr. um byggðamálin og búsetuna hjá þessum hæstv. ráðh. og kannske forsrh. sjálfum þó hann taki allt öðruvísi á máli í sambandi við þessa umr., eins og hér var vitnað til. Ég held að það skipti dálitlu máli hvort menn eru búsettir í Arnarnesinu eða í Skjólunum, eða hvar það nú er sem menn hafa komið sér fyrir innan höfuðborgarinnar eða í nágrenni hennar, eða eru með búsetu úti á landsbyggðinni og þurfa þó a. m. k. að leggja nokkuð á sig til að skjótast heim til sín öðru hvoru. Ég veit að hæstv. forseti hefur skilning á þessu. Hann er einn af þeim sem eru búsettir utan Reykjavíkur, að ég best veit, og þannig háttar til um fleiri þm. Það skyldi nú ekki vera að hv. þm. Stefán Guðmundsson hefði áhuga á því að skjótast norður í Skagafjörð um komandi helgi og á þjóðhátíð t. d. og hefði ekkert á móti því að hæstv. forsetar og ríkisstj. kvæðu upp úr um það hvort hugmyndin væri að halda þingfundi á komandi laugardegi. Ég var alls ekkert að andmæla því í mínu máli að slíkir fundir yrðu haldnir, aðeins að fara fram á að það lægi fyrir með einhverjum fyrirvara þar sem menn þurfa að tryggja sér far til síns heima.



Herra forseti. Ég hef ekki átt þess kost fyrr að koma inn í 3. umr. um þetta mál, en ég skilaði og gerði grein fyrir nál. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. í stuttri ræðu sem ég flutti við 2. umr. málsins. Ég fagna því sérstaklega, herra forseti, að Nd. skuli taka sér tíma til að ræða þetta mál og ég bendi á að ef ætlunin er að gefa Ed. eðlilegan tíma til að fjalla um þetta eru líkur til þess að þinghaldið standi hérna mun lengur en ætlað hafði verið. Við því er þá ekkert að segja, en menn verða að vita um það með fyrirvara. Þm. eru á kaupi allt sumarið, eins og sumir hafa verið að segja, og geta tekið tímann í að ræða um þessi mál. En mér sýnist að staðan verði þannig þegar líður á næstu viku að hv. Nd. muni hafa mjög lítið af málum fyrir sig að leggja, en þeim mun meira verði að vinna í Ed. og staðan geti þá orðið þannig, miðað við þann tíma sem mál taka hér og eðlilegt er, að eðlilegt verði að fresta Nd., en láta Ed. starfa í sumar að þessu máli, enda á hún það kannske skilið eftir þær sendingar sem hún hefur sent okkur síðustu daga í málum sem við höfum velkst með mánuðum saman. Ég vil í þessu sambandi minna á það, herra forseti, að hér er verið að leggja til að leggja niður Framkvæmdastofnun ríkisins og skipta henni upp í tvær stofnanir, Framkvæmdasjóð og Byggðastofnun, auk þess sem svokölluðu þróunarfélagi verða ætluð nokkur þau verkefni sem gert er ráð fyrir í lögunum að Framkvæmdastofnunin vinni. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að fara yfir hvað Framkvæmdastofnunin hefur verið að gera. Ég hygg að eftir þá yfirferð komist fleiri hv. þm. að sömu niðurstöðu og ég. Þá komi í ljós að í þeim frv. sem hér liggja fyrir er ekki búið eins að verkefnum og þrátt fyrir allt er gert í Framkvæmdastofnuninni í dag og muni þá sannast hið fornkveðna að enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur. M. ö. o. að það sé svo illa á málum haldið varðandi undirbúning þeirra þriggja frv. sem hér er um að ræða að hætta sé á því að veigamiklir þættir í starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins detti niður og hverfi út úr okkar stjórnkerfi. Það sem ég á við í þessu efni er sérstaklega áætlanadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Nú hefur margt verið um það sagt að áætlanadeildin hafi starfað illa. Það hygg ég að sé ósanngjarnt. Ég hygg að áætlanadeildin hafi út af fyrir sig oft og tíðum starfað allvel. Staðreyndin er hins vegar sú að hún hefur ekki fengið til þess aðstæður að fylgja sínum áætlunum eftir út í stjórnkerfið og ég hygg að einstakir ráðh. úr ýmsum flokkum hafi oft og tíðum verið ákaflega tregir til að eiga samstarf við áætlanadeildina og menn hafi frekar viljað láta vinna þessi mál innan sinna rn. en að láta áætlanadeildina taka að sér verkefni sem geta náð yfir öll rn. Á árinu 1984, næstliðnu ári, sinnti áætlanadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins mjög mikilvægum verkefnum. - Ég er að telja þetta hér upp, herra forseti, vegna þess að ég er að benda á að í frv. eins og þau líta út núna er hvergi gert ráð fyrir verkefnum af þessu tagi á vegum þeirra stofnana sem þar um ræðir. Það er ekkert áætlanastarf. Það er markvisst þannig staðið að frv. um Byggðasjóð og Byggðastofnun að þar eru áætlunarverkefni strikuð út svo að segja alveg og allt sem heitir samvinna við landshlutasamtök um áætlanagerð er fellt niður. - Á árinu 1984 vann áætlanadeild Framkvæmdastofnunar að tólf meiri háttar verkefnum. Ég býst við að eitthvað af þessu hafi kannske farið fram hjá hv. þm. og þeir hafi ekki gert sér grein fyrir því hvaða þjóðþrifaverk var verið að reyna að vinna í þessari áætlanadeild. Það þýðir ekki að kenna almennu starfsliði áætlunardeildarinnar um það þó að hún hafi kannske nýst illa. Forstjórarnir hafa verið á þingi langtímum saman og ekki sinnt störfum sem forstjórar nema að fjórðungi eða svo af þeim sökum. Þannig hefur forusta stofnunarinnar verið mjög veik og slöpp að þessu leytinu til o$ ekki tryggt eðlileg vinnubrögð hjá áætlanadeildinni. Ég veit að hæstv. iðnrh. kannast við að hann hafi lítið sinnt því að koma þessari áætlanadeild til verka á þeirri tíð þegar hann hafði með Framkvæmdastofnun að gera. Ég ætta þá að rifja þessi verkefni upp: Á árinu 1984 vann áætlanadeildin í fyrsta lagi að margvíslegum athugunum í sjávarútvegi og fiskvinnslu. Þar voru gerðar athuganir á uppbyggingu frystihrísanna til að auka rekstrarhagkvæmni og nýtingu á afkastagetu m. a. með bættri framleiðslutækni og vöruþróun. Áætlanadeildin gerði t. d. könnun á meðalnýtingu afkastagetunnar í frystihúsunum á árinu 1983. Þar kom í ljós að meðalnýting afkastagetu frystihúsanna í landinu var 47% á árinu 1983. Hún var langsamlega lægst á Reykjanesi, en langhæst á Suðurlandi. Meðalnýting afkastagetunnar á Suðurlandi var 59% 1983, í Reykjavík 45%, á Reykjanesi aðeins 36%. Við skulum hugsa aðeins um hvað þessi tala segir okkur. Þarna er um að ræða gífurlegt magn ónotaðra eða lítið notaðra framleiðslufjármuna sem nýtast ekki til verðmætasköpunar samkv, þessum tölum. Á Vesturlandi var meðalnýting afkastagetu frystihúsanna 39%, í lægri kanti eða það næstlægsta á landinu. Á Vestfjörðum var meðalnýtingin 48%, á Norðurlandi vestra um 50%, á Norðurlandi eystra um 58% og á Austurlandi aðeins um 45%. Þetta eru býsna fróðlegar upplýsingar. Þetta eru upplýsingar sem eiga að geta komið alþm. og ríkisstj. að gagni við stefnumótun og í umr. um atvinnumál og segja okkur margt, m. a. um að hér á landi er um að ræða talsverða fjárfestingu, talsvert af vélum og tækjum, í sjávarútveginum líka, sem nýtist illa. Þetta hlýtur að leiða hugann að því hvort með betri nýtingu á þessum afköstum er ekki unnt að tryggja betri afkomu þessarar greinar en nú er og þar með að skapa grundvöll fyrir hærra kaup en nú er greitt í fiskvinnslunni í landinu. Það var eitt verkefnið sem þessi áætlanadeild hefur verið að vinna að, könnun á fiskvinnslunni á árinu 1983, ítarleg könnun fyrir landshluta. Það er mjög athyglisvert sem þarna kemur fram.

Frá verstöð til verstöðvar.

Og frá verstöð til verstöðvar, segir meðflm. minn, hv. 2. þm. Norðurl. e., en við erum eins og kunnugt er bandamenn við að reyna að koma Byggðastofnuninni út á land. Í öðru lagi gerði áætlanadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins sérstaka athugun á meltuvinnslu. Eins og kunnugt er er árlega fleygt fyrir borð miklu magni af slógi og úrgangsfiski og er það áætlað um 1000–1300 tonn frá hverjum skuttogara á ári. Þetta hráefni má nýta til meltuvinnslu með góðum árangri. Víða um land eru fiskimjölsverksmiðjur sem nota má til meltuframleiðslu þar sem vélar og tæki eru fyrir hendi og tæknilegi þátturinn er tiltölulega auðleystur og krefst lítillar viðbótarfjárfestingar. Sýnt hefur verið fram á að meltuvinnsla getur skilað góðum arði. Búnaður til söfnunar á lifur og slógi hefur nú verið komið fyrir í tveim skuttogurum og einum báti. Verið er að setja slíkan búnað í tvo skuttogara til viðbótar um þessar mundir. Áætlað hefur verið að þessi fjárfesting skili sér tiltölulega mjög fljótt aftur. Árið 1984 nam melta unnin um borð í fiskiskipum 955 tonnum. Þetta hefur verið athugað rækilega á vegum áætlanadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins og í athuguninni er einnig lýst aðstöðu og staðsetningu einstakra fyrirtækja í meltuvinnslu, en alls voru níu fyrirtæki með starfrækslu í þessari grein með misjafnlega umfangsmikla framleiðslu og breytilegt vinnslustig og eru þar meðtaldar útgerðir fyrrnefndra skipa. Var framleiðslan alls um 4870 tonn árið 1984. Markaðir virðast nægjanlegir, það er aðalniðurstaða áætlanadeildarinnar við rannsóknir á þessari framleiðsluvöru á árinu 1984, hvort sem um er að ræða hér heima eða erlendis. Þá þekkja hv. þm. þær tilraunir sem hafa verið gerðar með blöndun meltu við annað fóður, e.n þær tilraunir hafa gefist mjög vel. Þegar lögin yrðu samþykkt um Byggðastofnun og Framkvæmdasjóð og þróunarfélag er þessi starfsemi ekki lengur til á vegum slíks opinbers aðila og hún dettur niður á milli. Auðvitað er hugsanlegt að annars staðar í stjórnkerfinu megi fara af stað með rannsóknir svipaðar og á meltuvinnslunni, en það verður þá að sjá til þess að það verði gert. Ég tel ástæðu til að spyrja hæstv. forsrh. að því hvað ætlunin sé að gera með starfsemi áætlunardeildarinnar þegar þessi nýju frv. verða að lögum. Í þriðja lagi, án þess að ég fari að tala um öll verkefni áætlunardeildarinnar, ætla ég að nefna hér eitt eða tvö enn og þá fyrst sérstaka úttekt á skipulagi samgangna og flutningaþjónustu á Austurlandi. Áætlanadeild Framkvæmdastofnunar vann að þessu máli með samgrn. og Sambandi sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi. Þarna var unnin mjög ítarleg úttekt á fólks- og vöruflutningum á landi, í lofti og á sjó. Fjallað var um nýtingu samgöngukerfisins, sérstaklega póstflutninga og akstur skólabifreiða ásamt almennum farþegaflutningum í dreifbýli utan núverandi sérleyfisleiðakerfis, og reifaðar hugmyndir um flutningamiðstöðvar. Hvar á að vinna svona verkefni þegar Framkvæmdastofnun hefur verið lögð niður, hönnun á samgöngumálum á Vesturlandi eða Austurlandi eins og í þessu tilviki? Það getur vel verið, eins og ég sagði hér áðan um fiskvinnsluna, að það megi hugsa sér að þessar rannsóknir fari fram einhvers staðar annars staðar í kerfinu, það getur vel verið, en það er auðvitað ábyrgðarlaust af ríkisstj. að leggja Framkvæmdastofnun og áætlanadeildina niður öðruvísi en að tryggja að þessi vinna fari þá fram einhvers staðar annars staðar um leið. Ég vil nefna í þessu sambandi, herra forseti, það starf sem unnið hefur verið í sambandi við gatnagerð í þéttbýli á vegum áætlanadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins. Þar var á árinu 1984 lokið við að tölvusetja upplýsingar um allt gatnakerfi og bundið slitlag ásamt framkvæmdakostnaði og opinberum lánum svo og framlögum 1976–1983. Hér hefur mikið verk verið unnið og ég spyr: Hver er það sem heldur þessu verki áfram? Áætlanadeild verður lögð niður, Framkvæmdastofnunin verður lögð niður, en hverjir eru það þá sem munu taka við því verkefni að sinna þessum sérstaka þætti áætlanagerðar varðandi gatnagerð í þéttbýli? Auðvitað er hugsanlegt að koma þessu fyrir annars staðar, eins og ég sagði um hin verkefnin, en það verður að ákveða það og það verður að vera ljóst hvert þau eiga að fara. Þá hygg ég að hv. þm. þekki allvel fjórða verkefni áætlanadeildarinnar frá árinu 1984, sem ég ætla hér að tæpa á, en það er útgáfustarfsemi skýrslna um mannfjölda, mannafla og tekjur. Áætlanadeild gaf út slíka skýrslu á árinu 1984, mjög fróðlega skýrslu þar sem eru ýmsar upplýsingar um þróun mannfjölda, mannafla og tekna á Íslandi. Segja má að þar sé í stórum dráttum gerð grein fyrir mannfjöldaþróuninni 1703–1983 og væri kannske ástæða til að drepa á nokkur helstu ártöl á þessu skeiði, 1703–1983, en ég óttast að ekki endist sem skyldi ræðutími til þess þannig að ég sleppi því. Í þessari fróðlegu skýrslu eru einnig birt yfirlit um þróunina á milli landshluta, innan landshluta, sýslna, kaupstaða og kauptúna og þar eru auk þess ítarlegar upplýsingar um þá þætti sem ráða framvindu mannfjölgunar, svo sem frjósemi, dánartíðni og flutninga ásamt áætlunum um framreikning mannfjöldans fyrir tímabilið 1984–2024. Auðvitað er hugsanlegt að einhver annar aðili taki að sér þessa útgáfustarfsemi, en í Framkvæmdastofnuninni eða áætlanadeild er ákveðin þekking til staðar sem þarf að tryggja að nýtist við áframhaldandi vinnu af þessu tagi. Í sambandi við útgáfustarfsemi Framkvæmdastofnunar og áætlanadeildar vil ég alveg sérstaklega minna á það þarfa rit „Vinnumarkaðurinn“ sem hefur komið út undanfarin þrjú ár. Þar eru upplýsingar um helstu niðurstöður varðandi laun og launaframtöl og er þetta í rauninni hið gagnlegasta rit. Þarf að sjá til þess að áætlanadeildin og þeir sem þar hafa starfað geti áfram unnið að svipuðu verki, útgáfustarfsemi um vinnumarkaðinn sem nýtist aðilum vinnumarkaðarins og stjórnvöldum. Ég vil í þessu sambandi benda á, herra forseti, að skv. lögum nr. 13/1979, sem heita Ólafslög, voru kölluð það hér og eru kölluð enn, er gert ráð fyrir ákveðinni samstarfsnefnd félmrn. um að fylgjast sérstaklega með vinnumarkaðinum og þróun á honum. Í samstarfsnefndinni eru fulltrúar frá Framkvæmdastofnun ríkisins, áætlanadeild, Kjararannsóknarnefnd og aðilum vinnumarkaðarins. Og ég spyr: Hvaða aðili er það sem fer inn í þetta samstarf þegar áætlanadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins verður lögð niður? Ekki er það Framkvæmdasjóður. Það væri óeðlilegt. Ekki er það Byggðasjóður eða Byggðastofnun. Það væri óeðlilegt. Og enn þá óeðlilegra væri að það væri þróunarfélagið. Það dettur væntanlega engum manni í hug. En allt um það. Tryggja þarf að þetta mikilvæga verk, upplýsingastarfsemi og skráning upplýsinga um vinnumarkaðinn á Íslandi, verði unnið. Ég vil einnig minna á að áætlanadeild Framkvæmdastofnunarinnar hefur átt aðild að svokallaðri orkuspárnefnd þar sem ýmsir aðilar hafa lagt það fyrir sig að fara yfir raforkuspár miðað við komandi ár. Ég hygg að áætlanadeildin hafi verið gildur aðili að þessu samstarfi í orkuspárnefnd. Þá þarf að huga að því nú hvaða aðili kemur þarna inn í staðinn fyrir áætlanadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Áætlanadeildin vann þegar árið 1980 mjög ítarlega skýrslu, að vísu bráðabirgðaskýrslu, um stöðu fiskeldis og þróunarhorfur í fiskeldi á Íslandi. Ég geri ráð fyrir, því að nú er mikið um fiskeldi og þá möguleika sem þar eru, að menn hljóti að viðurkenna að þessi vinna áætlanadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins var gagnleg grunnvinna. Ljóst er af þessum dæmum, sem ég hef nefnt, að aftur og aftur hefur verið leitað til áætlanadeildarinnar varðandi einstök verkefni á hinum óskyldustu sviðum. Það er ómaklegt - ég endurtek það: það er ómaklegt þegar jafnvel þm. eru að veitast að þessari áætlanadeild fyrir að hún hafi unnið illa og áætlanir hafi ekki verið framkvæmdar. Það er auðvitað vegna þess að það hafa verið heldur slök tök á verkstjórn í Framkvæmdastofnuninni. Hún hefur verið léleg. Forstjórarnir hafa mest verið niðri í þingi og ekki fengist til að sinna starfi sínu við Framkvæmdastofnunina eins og þeir hefðu þó átt að hafa möguleika til eða a. m. k. sæmilegt kaup fyrir og alla aðstöðu, að maður hefur heyrt, og verður ekki farið nánar út í það hér, en væri þó kannske full ástæða til  Í sambandi við Framkvæmdastofnunina er líka rétt að benda á að byggðadeildin hefur ekki bara verið byggðasjóður, heldur hefur hún líka og fyrst og fremst fylgst með ástandi og þróun atvinnumála og annarra málefna í einstökum landshlutum. T. d. birtast reglulega í skýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins ítarlegar upplýsingar um íbúaþróun í einstökum landshlutum á næstliðnum árum. Það kemur fram í síðustu skýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins t. d. að orðið hefur fólksfækkun á síðasta ári í flestum fjórðungum, m. a. á Vesturtandi, svo að ég grípi þar fyrst niður í skýrsluna, um 0.8% . Það er mesta fækkun á Vesturlandi í marga áratugi, stendur í skýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins. Á Vestfjörðum er einnig um að ræða nokkra fækkun á árinu 1984 og hið sama er að segja um aðra fjórðunga. Á Suðurlandi er þetta verulega tilfinnanlegt. Mönnum kann að finnast að þetta séu þannig mál að ekki sé ástæða til að vera að liggja mikið yfir þeim og ekki ástæða til að vera að ræða mikið hér í þinginu hvernig starfsemi eins og þessari, þ. e. skráningu upplýsinga um byggðaþróun, verður hagað. Og menn kunna að segja að þetta séu smámál miðað við að þingið er allt á handahlaupum núna við að framkvæma kröfu landsfunda Sjálfstfl. um allt milli himins og jarðar undir forustu Framsfl. En það er samt mikilvægt mál að upplýsingar um byggðaþróun í landinu liggi fyrir og séu greinargóðar og aðgengilegar, m. a. fyrir alþm. Ég minni einnig á að þarna hefur verið starfrækt svokölluð lánadeild. Framkvæmdastofnunin hefur auðvitað verið til alveg sérstakrar fyrirmyndar að einu leyti. Það er að Framkvæmdastofnunin birtir reglulega upplýsingar um alla styrki, öll útlán og annað sem frá stofnuninni fer af fjármunum. Ég verð að segja það, herra forseti, að ánægjulegt væri ef aðrar stofnanir tækju upp slík vinnubrögð og opnuðu starfsemi sína fyrir almenningi. Í þessu sambandi bendi ég á að ég hef lagt fram brtt. við frv. til l. um viðskiptabanka sem gerir ráð fyrir að viðskiptabönkum verði gert skylt að birta opinberlega lista yfir þá lántakendur sem fá á einu ári yfir 10 millj. kr. og sem í árslok hvers árs skulda yfir 40 millj. kr. Ríkisbankarnir eru þjóðareign. Almenningur á að fá að vita allt sem þar gerist. Það getur ekki verið neitt á móti því að slíkar upplýsingar birtist frá ríkisbönkunum. Það er eðlilegt að nefna þetta þegar við ræðum um frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins, en ég hygg að eitt merkasta nýmæli í lögunum um Framkvæmdastofnun ríkisins 1971 hafi einmitt verið þessi birtingarskylda. Ég fullyrði að að öðrum ólöstuðum, sem fjölluðu um samningu laganna um Framkvæmdastofnun ríkisins, hafi hv. þm. Ragnar Arnalds, fyrsti stjórnarformaður Framkvæmdastofnunar ríkisins átt verulegan hlut að þessu. Þetta var ekki einfalt að knýja fram. Ég man eftir þó nokkrum þrætum í nokkra mánuði um hvort slíkan lánalista ætti að birta. Það finnst okkur kostulegt í dag. Þetta dæmi nefni ég vegna þess að það sýnir að það er ekki allt 100% vont við þessa stofnun. En henni hefur verið illa stjórnað af pólitískum kommissörum íhaldsins og framsóknar. Það er annað mál. Auðvitað mátti vel skipta um þá og setja þarna almennilega stjórnendur, sérstaklega eftir að búið var að koma öðrum þeirra í ráðherrastól og hinum niður í Seðlabanka. Yfirleitt er fyrst hugsað um hvar á að koma viðkomandi mönnum fyrir áður en er hugsað um það hvernig á að koma stofnuninni sæmilega fyrir þannig að hún gæti staðið sig og sinnt sínum verkum með skikkanlegum hætti. Þetta voru fáein orð um þrjár deildir Framkvæmdastofnunar ríkisins, áætlanadeild, byggðadeild og lánadeild. Ég ætla þá, herra forseti, að víkja nokkuð að því að byggðamál eru mál allra landsmanna og líka Reykvíkinga. Við Reykvíkingar þurfum á því að halda að efla verulega framleiðsluatvinnuvegi, þ. e. iðnað og sjávarútveg. Við þurfum að hafa stærri hluta atvinnulífsins í Reykjavík, iðnað og slíka starfsemi, og í þeim efnum er auðvitað sérstaklega ískyggileg sú þróun sem núna virðist vera að ganga yfir á þessu svæði. Það er út af fyrir sig ekki slæmt að lifa af þjónustu, það er eðlilegt og þeim fjölgar auðvitað stöðugt sem starfa við hvers konar þjónustu, en það er óhollt fyrir Reykjavík sem höfuðstað landsins að vera ekki með í grófum dráttum þverskurð af því atvinnulífi sem um er að ræða í landinu. Þess vegna er það mikið áhyggjuefni, sem núna er að gerast í þessu kjördæmi, að borgarstjórinn í Reykjavík hefur haft frumkvæði að því að bjóða öðru fyrirtæki, Ísbirninum hf., upp á eitthvert bandalag um Bæjarútgerð Reykjavíkur. Ég segi áhyggjuefni vegna þess að ég er sannfærður um að hugmyndin á bak við þetta er sú að draga saman fiskvinnslu og útgerð í Reykjavík. Ég held að við Reykvíkingar þurfum að átta okkur vel á því að byggðamál eru ekki bara mál sem snerta menn í öðrum kjördæmum. Það er líka okkar mál og mál allra Íslendinga að atvinnulíf í höfuðstað landsins sé sem eðlilegast þversnið í grófum dráttum af því sem gerist í landi okkar í heild. Það er einnig á annan hátt sem byggðamál snerta okkur Reykvíkinga alveg sérstaklega. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur rakið það í ræðu sinni og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon einnig hvernig fólksstraumurinn hefur legið til þéttbýlisins að undanförnu. Þetta kemur auðvitað við Reykjavík. Þetta breytir Reykjavík. Þetta eykur ásóknina í leiguhúsnæði, hækkar verð á því, skapar erfiðleika við að sinna sérstökum húsnæðisvandamálum fólks á þessu svæði og voru þeir þó ærnir fyrir. Við hljótum að spyrja að því, hv. alþm.: Lengi tekur sjórinn við, en taka sjoppurnar og vídeóleigurnar endalaust við? Fólk sem núna starfar í fiskvinnslunni eða við aðra slíka vinnu flytur til Reykjavíkur og fer í þessi þjónustubrögð. Það hljóta að vera takmörk fyrir því hversu miklu er hægt að bæta við þar þó að mannskepnan sé sem betur fer býsna uppáfinningasöm og finni sér eitt og annað þarflegt að dútla þegar annað brestur. En það hlýtur að verða okkur umhugsunar- og áhyggjuefni að velta því fyrir okkur hvernig vinnumarkaðurinn í Reykjavík og Reykjavík sem samfélag bregðast við þessu. Reykjavík hefur t. d. sem betur fer haft aðstæður til að taka mjög vel við öldruðum. Aldraðir eru stærra hlutfall íbúa í þessu kjördæmi en í nokkru öðru kjördæmi landsins og Reykjavík hefur sett upp þjónustustofnanir fyrir aldraða og hefur skipulagt heimilishjálp fyrir aldraða langt umfram öll önnur sveitarfélög. En þessi þjónusta, félagsleg þjónusta, bæði í heilbrigðis- og félagsmálum, sem borgin hefur veitt, verður að taka mið af umhverfinu, m. a. þá byggðastefnunni líka. Þess vegna er byggðastefna hagsmunamál okkar Reykvíkinga. Ég skil byggðastefnu þannig að hún fjalli um hvernig við viljum byggja landið í heild. Höfuðstaðurinn er nákvæmlega jafn mikilvægur og önnur byggðarlög, að ekki sé meira sagt, og þess vegna á ekki að horfa á byggðamál eins og eitthvert sérviðfangsefni dreifbýlisins eins. Ég vil hins vegar í sambandi við byggðastefnu almennt vekja athygli á að mér hefur fundist að áherslurnar í byggðamálum og byggðastefnu hafi verið of einhliða lagðar á þéttbýlisstaðina. Ég er þeirrar skoðunar að byggðastefna fái ekki risið undir nafni nema hún glími við það verkefni að reyna að komast að niðurstöðu um það hvernig dreifbýlið verði byggt til frambúðar og þá í grófum dráttum svipað og nú er þó að það breytist auðvitað eitthvað. Ég er að tala um sveitahéruð, þar sem búa bændur yfirleitt og oft og tíðum, t. d. á Vestfjörðum, svo að ég nefni dæmi, heldur fátæki fólk. Þessir aðilar búa við þannig viðurgerning nú af hendi stjórnarstefnunnar að héruð eru að fara í eyði. Þegar Barðaströnd er farin í eyði, þegar Austur-Barðastrandarsýsla, öll nema Reykhólar, er farin í eyði, svo að ég nefni dæmi, eða verulegur hluti Dalasýslu eða allir þrír vesturhreppar Mýrasýslu, svo að ég nefni dæmi, þá er Ísland orðið annað en það land sem við eigum í dag og viljum væntanlega eiga vegna þess að við viljum að landið sé í grófum dráttum byggt. Mér finnst að við eigum þess vegna að íhuga mjög vandlega hvort byggðastefnan hefur ekki of mikið beinst að þéttbýlinu, þéttbýliskjörnum, en of lítið að sjálfu dreifbýlinu, sveitarbyggðunum í landinu. En fleira skiptir þarna máli, herra forseti, eins og hv. 5. þm. Austurl. rakti mjög skilmerkilega áðan og ég vil bæta nokkrum þáttum við það, sem hann kom inn á áðan, sem ég tel að hafi gerbreytt stöðunni úti á landi. Á síðustu árum, 1980–1983, voru sett lög annars vegar um sérstaka þjónustu við fatlaða og hins vegar lög um þjónustu við aldraða. Þessi lög byggðu á ákveðnum tekjustofnum, annars vegar skatti sem rennur í Framkvæmdasjóð aldraðra og hins vegar beinu framlagi úr ríkissjóði sem rennur í Framkvæmdasjóð fatlaðra. Framkvæmdasjóður fatlaðra hefur byggt upp á fimm árum aðstöðu fyrir fatlaða og þroskahefta einstaklinga í öllum fjórðungum landsins. Það er liðin tíð að það þurfi endilega að flytja fatlaðan eða þroskaheftan einstakling utan af landi til Reykjavíkur til að hann fái þar einhverja þjónustu, greiningu og meðferð. Það kemur að vísu fyrir í ýmsum tilvikum, sérstaklega vegna þess að greiningaraðstaða við frumgreiningu er hvergi til nema hér og verður sennilega seint í góðu lagi nema hér. Víkjum að málefnum fatlaðra. Ég bið hv. þm. að hugsa um það augnablik hvert stórvirki hefur verið unnið með Framkvæmdasjóði aldraðra á undanförnum árum. Núna þarf ekki lengur að flytja aldrað fólk til höfuðstaðarins vegna þess að ekki hefur verið kostur á eðlilegri hjúkrunarþjónustu í dreifbýlinu. Framkvæmdasjóður aldraðra hefur byggt upp og tryggt fjármagn til dvalarheimila og hjúkrunarheimila aldraðra um allt land. Ég veit að hv. þm. gera sér grein fyrir því hvað þessir tveir þættir, annars vegar málaflokkurinn sem snýr að fötluðum og hins vegar öldruðum, hafa gerbreytt ekki aðeins þjónustu við þetta fólk heldur líka því að það verður til margvísleg þjónusta í kringum þessa staði. Starfsfólk býr á stöðunum með sínum fjölskyldum og þannig eykst hlutdeild viðkomandi svæða í þjónustustarfseminni í landinu, m. a. opinberu þjónustunni. Það er skynsamlegt að halda þannig á málum. Ég vil nefna eitt dæmi enn frá síðustu árum sem er innlegg í raunverulega byggðastefnu og það er Vinnueftirlit ríkisins. Vinnueftirlit ríkisins er með vinnueftirlitsmenn um allt land. Þetta er þáttur í því, sem aðrar stofnanir gætu tekið upp, að dreifa starfsmönnum um landið til þess að gera stofnanirnar betri. Hollustuvernd ríkisins er dæmi um þetta, sem hv. 5. þm. Austurl. nefndi áðan. Ég er sannfærður um að það er margt í starfsemi Hollustuverndar ríkisins sem mætti fara út um landið ef vilji væri til þess hjá ráðamönnum og m. a. stjórn þeirrar stofnunar. Hér hef ég nefnt nokkur dæmi sem skipta miklu um byggðastefnu og kannske miklu meiru eða a. m. k. ekki minna en frv. um byggðastofnun. Þetta eru alhliða þættir félagslegrar þjónustu, alhliða þættir í því að byggja upp manneskjulegt samfélag. Ég tel þess vegna, herra forseti, að umræður um þessi mál eigi ákaflega vel heima í umfjöllun um frv. til l. um Byggðastofnun. Eitt af þeim vandamálum sem standa í vegi fyrir skaplegri þróun byggðar í þessu landi er að mínu mati hvað sveitarfélögin eru misjöfn og mörg þeirra máttlítil. Þá velta margir fyrir sér að þess vegna sé rétt að leggja hreppana niður með lagaboði, eins og oft hafa sést tillögur um. Ég held að mikið farsælli leið sé að marka hreppunum verkefni og tekjustofna í samræmi við þau, en síðan yrði farið inn á þá braut sem hv. 5. þm. Austurl. og hv. 4. þm. Norðurl. e. leggja til á þskj. 991 í till. til þál. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga. Ég viðurkenni hins vegar að þetta er mjög flókið mál. Sjálfstæði byggðarlaganna er ekki einfalt mál. Það er nokkuð til í því, sem hæstv. forsrh. benti á á dögunum, að í þeim efnum er hægt að ganga of langt og sjálfsagt auðvelt að eyðileggja þessa hugmynd. En ég held að við eigum að glíma við hugsunina. Ég held að við eigum að glíma við hvernig við getum byggt upp stjórnsýslustig, kannske svokallað þriðja stjórnsýslustig, sem fær tekjustofna og framlög úr hinum sameiginlega almenna sjóði. Þetta þriðja stig dreifi síðan fjármunum til verkefna á viðkomandi svæðum. Þm. kjördæma eru þá ekki lengur í því. Herra forseti. Ég er að vísu svo gæfusamur að vera þm. fyrir Reykjavík og hafa aldrei þurft að koma nærri vegáætlun, sem kjördæmisþm., en ég er ekki alveg viss um að sú aðferð að láta kjördæmisþm. úthluta fjármunum til vega, vegarkafla og brúa sé skynsamlegasta aðferðin. Ég held að hin aðferðin væri betri að ætla þessu þriðja stjórnsýslustigi, fjórðungsstjórn eða hvað við köllum það, að fjalla um þessi mál. Þá er auðvitað skilyrði, ég tek það fram, að þetta verður að vera lýðræðisleg stofnun. Landshlutasamtökin eru ónýt í þeim efnum. Landshlutasamtökin eru meiri hluti meiri hlutanna í raun og veru. Þau eru samtök meiri hlutanna í viðkomandi hreppum og héruðum og þess vegna ólýðræðislega uppbyggð. Ef nýtt stjórnsýslustig yrði tekið upp ætti auðvitað að kjósa til þess með beinni kosningu þannig að beint og milliliðalaust lýðræði kæmi þar fram. Herra forseti. Ég vil að síðustu endurtaka spurningu sem ég lagði fyrir hæstv. forsrh. áðan, hann hafði þá brugðið sér frá, en hún er þessi: Hvað er ætlunin að gera við starfsemi þá sem fram hefur farið í áætlanadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins? Ég er að tala um verkefnin fyrst og fremst frekar en starfsmennina út af fyrir sig sem náttúrlega skiptir þó máli að sé komið manneskjulega fram við. Ég er að hugsa um verkefnin. Hver mun vinna að þeim verkefnum, sem mörg hver eru mikilvæg, sem áætlanadeild Framkvæmdastofnunarinnar hefur unnið við þó að það hafi orðið lítið úr þessum verkefnum vegna þess að forstjórar stofnunarinnar hafa aldrei verið að sinna sínum verkum og hafa yfirleitt setið hér á Afþingi? Ég vil sem sagt spyrja hæstv, forsrh. um þetta atriði og þætti vænt um ef hann gæti svarað þeirri spurningu áður en málið fer út úr þessari virðulegu deild. Ég vil svo að lokum, herra forseti, mótmæla því alveg sérstaklega, sem fram kom í ræðu hæstv. iðnrh. áðan að hér séu menn með málþóf. Málþóf er það þegar menn eru farnir að tala í þrjá, fjóra og fimm tíma, eins og t. d. einn núv. ráðh. gerði einu sinni. Hann heitir Sverrir Hermannsson. Hann talaði víst í eina fjóra eða fimm tíma og hefði viljað talað lengur en hraktist niður úr stólnum af óviðráðanlegum ástæðum. Slíkt er málþóf. En ræðuhöld eins og þau sem við höfum verið með í kvöld, ég og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, talað í klukkutíma hvor eða ekki það, heitir ekki málþóf. Ef ráðherrarnir vilja málþóf væri kannske leið að efna til þess. En ég fullyrði að ekki er auðvelt að verða við því í stjórnarandstöðuflokkunum, ekki eins auðvelt og í stjórnarflokkum því að einu málþófsmennirnir í þinginu, sem hafa verulega þjálfun í því að standa í ræðustólnum mjög lengi, eru hv. þm. Halldór Blöndal og hæstv. iðnrh. Það mátti kannske sjá vísi að því málþófi, sýnikennslu í málþófi, hjá þeim áðan þegar þeir deildu um staðsetningu Byggðastofnunar, hvort hún ætti að vera á Akureyri eða hvort ætti að setja það inn í lög eða ekki. Ég vil þess vegna mótmæla mjög harðlega svona aðdróttunum, herra forseti, og ég vænti þess að hæstv. forseti fallist á það sjónarmið mitt og skilning að hér hefur ekki verið um það að ræða sem kallað er málþóf og skilið er venjulega sem málþóf á Alþingi. Það mun hafa verið málþóf þegar voru ákveðin kaupstaðarréttindi fyrir Kópavog hér fyrir 30–35 árum. Þá höfðu menn talað í 4–6 tíma og byrjuðu á jarðsögunni. Það er ekkert slíkt uppi á teningnum hjá okkur. Þvert á móti reynum við að fara yfir aðalatriðin. Auðvitað vill slíkur ræðuflutningur lengjast nokkuð vegna þess að við erum svo önnum kafin við störf í nefndum og annars staðar að við höfum ekki tíma til að semja ræður og gera textana eins hnitmiðaða og við vildum, en málþóf er hér ekki á ferðinni, herra forseti.



Herra forseti. Ef menn óska þess að ég rifji upp fyrir þeim jarðsögu Íslands er mér það ekki nema ljúft og skylt því að ég nam það fag í Háskóla Íslands um tveggja ára skeið sem hluta af námi mínu í jarðfræði og mætti vel vera að ég kynni að geta rifjað upp það helsta, a. m. k. helstu drættina í jarðsögu Íslands þau 16–20 milljón ár sem hún nær aftur og er reyndar vel sloppið því að Ísland er eitt af yngstu löndum heimsins hvað þetta varðar og fá lönd eiga sér jafnstutta jarðsögu og Ísland. Það er því ekki mikið mál fyrir okkur Íslendinga að rekja okkar jarðsögu borið saman við ýmsa aðra sem þurfa 2–3–4 milljarða ára aftur í tímann. Ég lauk fyrri ræðu minni eða fyrstu ræðu minni við þessa umr. í samráði við virðulegan forseta fyrir fundarhlé, eins og forseta eflaust rekur minni til, en tók þá jafnframt fram að svo kynni að fara að ég þyrfti að ítreka eitthvað frekar í þessari umr. sem ég átti þá eftir að gera. Það mun ég nú gera, herra forseti, og víkja nokkuð að ýmsum þáttum byggðamála sem ég tel að eigi erindi hingað inn í umr. um frv. til l. um nýja byggðastofnun. Það má segja að staðfesting á mikilvægi byggðamálanna felist vissulega í því að menn sjá ástæðu til að setja á fót stjórnskipulega sjálfstæða Byggðastofnun sem hafi það verkefni og það verkefni eitt að fara með þessi mál. Menn hafa ekki fram að þessu séð ástæðu til að haga hlutunum svo, eins og menn vita, og byggðamál hafa verið til meðferðar í sérstakri deild í Framkvæmdastofnun. En nú skal sem sagt tekin upp önnur tilhögun og við þau tímamót hljóta auðvitað að verða eðli máls skv. nokkrar umræður hér um byggðamál. Ég teldi óeðlilegt, og alveg sérstaklega með tilliti til þeirrar stöðu sem þessi mál nú eru í, ef ekki yrðu hér einhverjar umræður um byggðamál. Ég mundi þá telja illa komið þeim málaflokki ef þm. á Alþingi Íslendinga sæju ekki ástæðu til að fara ofurlítið ofan í þennan málaflokk og taka sólarhæð, ef svo má að orði komast, í þessum efnum þegar hér er verið að afgreiða frv. til l. um nýja og sjálfstæða byggðastofnun. Nú er horfinn úr þingsalnum hv. 1. þm. Vesturl., herra forseti. Ég ætlaði að votta honum stuðning minn á vissan hátt í sambandi við till. sem hann lagði inn í umr. fyrr í kvöld um það að Borgarnes væri fullt eins góður staður og hver annar fyrir Byggðastofnun. Ég er honum út af fyrir sig alveg sammála. Ég held að Borgarnes sé að mörgu leyti vel í sveit sett og verðskuldaði fyllilega að fá til sín Byggðastofnun eða einhverja aðra slíka opinbera stofnun sem hefur þjónustuhlutverki að gegna um allt land. Ég sagði það reyndar og hef sagt áður í umr. á Alþingi um þessi mál að ég væri alveg tilbúinn að ræða við hverja þá þm. sem leita vilja samstöðu um einhvern slíkan kost. Væri það t. d. svo að það kæmi í ljós að hv. 1. þm. Vesturl. hefði við það stuðning á hinu háa Alþingi eða í Nd. að flytja Byggðastofnun upp í Borgarnes, þá mundi ég ekki láta það stranda á mér. Að sjálfsögðu ekki. Ég mundi styðja það, herra forseti, ef fyrir lægi að um slíkt næðist samstaða. Ég segi þetta vitandi það að auðvitað yrðu það t. a. m. Akureyringum vonbrigði ef þessi stofnun eða t. d. væntanlegt þróunarfélag, sem þeir hafa horft til, lenti uppi í Borgarnesi. Það ylli ugglaust einhverjum vonbrigðum norðan heiða. En ég mundi segja við það ágæta fólk: Landsbyggðin sem slík nær aldrei langt í þessum efnum ef einn stígur skóinn niður af öðrum og ef menn ná aldrei að sameinast um einhverja kosti í þessum efnum. Þess vegna urðu mér óskapleg vonbrigði, herra forseti, og ég get ekkert leynt því, þær atkvgr. sem hér gengu í þessu máli áður þar sem landsbyggðarþm., eins og ég vil að orði komast, náðu ekki saman um þetta efni. Reyndar hefði mátt vonast til þess að þm., hvaðan sem þeir eru til kjörnir, sæju nauðsyn þess að breyta hér um og skildu þýðingu þess að reyna að ná samstöðu um þetta mál. Ég hef stundum nefnt langtímaáætlun um vegagerð, herra forseti, sem dæmi um hvað hægt er að gera í þessum efnum ef menn ná saman, þar sem þm. allra kjördæma náðu samstöðu um að setja upp ákveðna verkefnaáætlun sem tæki til alls landsins og til ákveðins tíma og yrði síðan framkvæmd. Ef menn næðu í byggðamálunum, t. d. í þeim hluta byggðamálanna sem snýr að valddreifingu og dreifingu opinberrar þjónustu, slíkri samstöðu, settu niður slíka langtímaáætlun og tækju til við að framkvæma hana, þá væri ólíku saman að jafna. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvort till. um að staðsetja Byggðastofnun á Akureyri hefði fengið sömu örlög ef í einni og sömu till. hefði það verið flutt að setja niður við skulum segja fimm opinberar stofnanir úti á landi, eina í Norðurl. e., eina á Norðurl. v., eina á Vestfjörðum og eina e. t. v. á suðurlandi eða Reykjanesi. Ef þetta hefði allt verið í einni og sömu till., menn hefðu staðið frammi fyrir slíkri samræmdri áætlun, hvernig hefðu menn brugðist við þá? Mér þykir leitt að hv. 1. þm. Vesturl. er ekki hér til að hlusta á þessa samstöðujátningu mína, en hún berst honum e. t. v. til eyrna eða hann les um hana í þingtíðindum því að ég vil að það liggi alveg ljóst fyrir að ég er til viðræðu um hvern slíkan kost sem býðst að ná hér um samstöðu. Ég er það fyrst og fremst vegna þess, herra forseti, að mér finnst hér vera um ákveðna grundvallarspurningu að ræða, ákveðið „prinsip“ eins og stundum er sagt. Ég er nánast tilbúinn að leggja hvað sem er á mig til að fá þessa grundvallarhugsun samþykkta og fá á henni einhvern skilning, að það verði að taka til hendinni í þessum efnum. Þess vegna vildi ég að hv. 1. þm. Vesturl. velktist ekki í vafa um að út af fyrir sig var hans uppástunga jafngóð og hver önnur og ég er jafntilbúinn til að styðja hana og hverja aðra í þessum efnum. Herra forseti. Það má öllum ljóst vera, sem eitthvað hafa fylgst með þróun þessara mála á Íslandi á undanförnum áratugum, að þetta kemur ekki af sjálfu sér. Byggðaþróun og byggðamunstur í einu landi verða ekki endilega skynsamleg og ekki endilega eins og við viljum ef menn ætla að láta guð og lukkuna og einhver æðri lögmál stýra þessu, ég tala nú ekki um ef menn eru svo barnalegir að ætla að láta einhver frjálshyggju- eða gróðasjónarmið ein og sér ráða. Það er auðvitað, eins og málum er háttað og eins og kjörum er deilt í þessu þjóðfélagi, vísasti vegurinn til ófarnaðar eins og dæmin sýna. Það hefur mikil vinna verið lögð í þá hugsun að einn þáttur byggðastefnu sé sá að dreifa opinberri þjónustu um landið. Ég vil í þessu sambandi vitna til starfa sem rekja sig alllangt aftur, til að mynda til nefndar sem sett var á fót í tíð ríkisstjórnar sem sat á öndverðum síðasta áratug og skilaði merku áliti. Þessi nefnd var sett á fót til að kanna staðarval ríkisstofnana og athuga hvaða breytingar kæmu helst til greina í því efni. Við erum einmitt að fjalla um eina slíka ríkisstofnun nú og ég tel því ekki óeðlilegt að menn rifji að nokkru upp þann fróðleik sem safnað var saman á þeim tíma, þ. e. á árunum 1972–1974, í þessum efnum og er enn að flestu leyti í gildi vegna þess að þær stofnanir sem þá voru til umfjöllunar eru allar til í dag, að ég best veit, og eru allar á sama stað og þær voru þá. Þessari nefnd, herra forseti, var, eins og ég áður sagði, falið það verkefni að kanna staðarval ríkisstofnana og athuga hvaða breytingar kæmu þar helst til greina. Nefndin skilaði allmikilli skýrslu eða áliti 28. okt. 1975 og undir það rita nm. Ólafur Ragnar Grímsson, sem var formaður, Bjarni Einarsson, núverandi forstöðumaður byggðadeildar Framkvæmdastofnunar, Helgi Seljan alþm., Jón Baldvin Hannibalsson alþm., Magnús E. Guðjónsson, Sigfinnur Sigurðarson og Magnús Gíslason. Í nál. ætla ég að vitna ofurlítið, herra forseti, en með tilliti til tímans, sem við höfum hér til að fjalla um þessi mál og er ekki ótakmarkaður þó að hann sé vonandi nægur, ætla ég einungis að vitna lítillega í útdrátt úr nál., með leyfi forseta: „Fyrsti hluti nefndarálitsins er sögulegt yfirlit yfir þróun íslenska stjórnkerfisins hvernig og á hve margslunginn hátt Reykjavík varð miðstöð þess. Auk Alþingis, embættiskerfis dómstóla og fáeinna menntastofnana, sem komu til sögunnar á síðustu öld, býr nú í borginni fjölþætt samsafn stjórnarstofnana, banka og annarra fjármálastofnana, höfuðstöðva hagsmunasamtaka og stjórnmálaflokka, fjölmiðla, mennta- og menningarstofnana; auk þess hefur þjóðhöfðingi þar skrifstofu. Allir höfuðþættir nútímastjórnkerfis eru fyrst og fremst tengdir Reykjavík. Lokaskeið sjálfstæðisstjórnmálanna og þjóðfélagsþróunin, sem í senn hefur verið orsök og afleiðing stéttastjórnmálanna, fela í sér meginörlagavalda þessarar skipunar,“ segir þar. „Almenn lýsing á sögulegri þróun og núverandi gerð stjórnkerfisins leiðir í ljós að nokkrir mikilvægir miðstöðvarþættir eru utan hins formlega ríkiskerfis. Miðstöðvarsess Reykjavíkur er grundvallaður á fleiru en aðsetri opinberra stofnana. Hagsmunasamtökin, stjórnmálaflokkarnir, nokkur hluti fjölmiðla og fjármálastofnana eru utan hins formlega ríkiskerfis. Þótt hér sé um að ræða mikilvæga þætti í stjórnkerfi landsins hefur ríkisvaldið ekki rétt til að ákveða aðsetur þeirra. Aðeins sá hluti stjórnkerfisins sem er innan hins eiginlega valdsviðs ríkisins - Alþingi, stjórnarráð og stjórnstofnanir, þjóðhöfðingi, dómstólar, menntastofnanir, menningarstofnanir, opinberir fjölmiðlar og fjármálastofnanir - telst til viðfangsefnis nefndarinnar. Það er hins vegar nauðsynlegt að leggja áherslu á að flutningur ríkisstofnana getur aðeins haft takmörkuð áhrif á miðstýringu stjórnkerfisins, ef þeir þættir sem eru utan valdsviðs ríkisins eru áfram jafnbundnir Reykjavík. Um leið og nefndin birtir tillögur um staðarval opinberra stofnana er vakin sérstök athygli á þætti stjórnmálaflokka, hagsmunasamtaka, fjölmiðla og fjármálastofnana í miðstöðvaruppbyggingu Reykjavíkur. Eigi að draga verulega úr miðstýringu íslenska stjórnkerfisins verða þessir aðilar einnig að koma til sögunnar með breyttum starfsháttum og nýju skipulagi.“ Þetta var mjög fróðlegur inngangur, herra forseti, því að þarna er það verkefni nokkuð rækilega skýrgreint hvað er innan hins opinbera stjórnkerfis, hvað er á valdsviði þess að fjalla um og hvað ekki. Það er alveg laukrétt að það er ekki nema hluti af því sem gerir Reykjavík að þeirri miðstöð sem hún er, sem er á valdi og undir verksviði hins opinbera. Réttilega er hér bent á að ýmsir aðilar, eins og hagsmunasamtök, stjórnmálaflokkar og nokkur hluti fjölmiðla og fjármálastofnana, eru utan hins formlega ríkiskerfis og það er ekki á okkar valdi sem hér á Alþingi sitjum né ríkisstj. eða annarra stjórnvalda að ákveða neitt um hvar slíkir aðilar velja sér aðsetur. Ég minnti t. d. á það í umr. fyrr á þessu þingi um byggðamál að Samband ísl. samvinnufélaga, sem er félagsskapur sem er okkur báðum, mér og virðulegum forseta kunnur, hafði tekið þá ákvörðun fyrir nokkrum árum að flytja höfuðstöðvar iðnaðardeildar sinnar norður á Akureyri og má segja að þar hafi þessi ágætu samtök stuðlað að því fyrir sitt leyti að ástunda nokkra valddreifingu og nokkurn stofnanaflutning frá höfuðborgarsvæðinu út á land. Nefndin vann síðan gífurlega mikið starf, þessi stofnananefnd, ef ég má nefna hana svo, sem starfaði á árunum 1972–1975, og athugaði einkum þrenns konar möguleika á flutningi ríkisstofnana: 1. Heildarflutning, þ. e. að stofnunin öll sé flutt á einn stað. 2. Deildarflutning, þ. e. að einstakir hlutar eða deildir stofnunar, sem hafa vel afmarkað verksvið, eru fluttir til annarra staða. 3. Útibúastofnun. Stofnuninni er ætlað að veita landsmönnum staðbundna þjónustu og verður því að starfrækja sams konar útibú í öllum landshlutum. Í sumum tilfellum er ljóst að aðeins ein tegund flutnings kemur til greina, en í öðrum getur verið um tvær eða jafnvel allar þrjár að ræða. Þetta er einnig, að mínu viti, herra forsefi, nokkuð góð skýrgreining á þeim möguleikum sem við höfum í þessum efnum. Síðan vildi ég gjarnan bæta við þetta fjórða kostinum sem við stöndum frammi fyrir hvað varðar þróunarfélag, þ. e. að uppbygging nýrra stofnana getur átt sér stað einhvers staðar annars staðar en í Reykjavík. Ég ætla ekki að rekja tillögur stofnananefndarinnar nánar, ekki lið fyrir lið, herra forseti, vegna þess að það tæki allnokkurn tíma, af tillitssemi við þingstörf og afgreiðslu mála vil ég spara okkur þann tíma sem í það færi, en ég vil þó nefna að sáralítið, nánast ekkert af þeim tillögum sem nefndin gerði að sínum árið 1975 hefur náð fram að ganga. Eitthvað hefur þó verið um að opinberar stofnanir eða opinber fyrirtæki hafi stofnað útibú eða sett á fót deildir utan höfuðborgarsvæðisins, en mér er nær að halda að engin stofnun af þeim fjölmörgu, einar 25 hygg ég að þær hafi verið, hafi verið flutt burt úr höfuðborginni. Nefndin lagði til að ekki færri en 25 stofnanir yrðu fluttar í heild frá höfuðborgarsvæðinu. Ef ég renni yfir þann lista þætti mér fróðlegt að vita ef einhver hv. þdm. kannast við það að einhver þessara stofnana sé í dag staðsett annars staðar en í Reykjavík. Þær eru: Búnaðarfélag Íslands, Búreikningastofa landbúnaðarins, Framleiðsluráð landbúnaðarins, Landnám ríkisins, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Sauðfjárveikivarnir, Veiðimálastofnunin, veiðistjóraembættið, Orkustofnun ásamt Jarðborunum ríkisins, Jarðvarmaveitum ríkisins og Gufuborunum ríkisins og Reykjavíkurborgar, Landsvirkjun, Rafmagnsveitur ríkisins, Kennaraháskóli Íslands ásamt Æfinga- og tilraunaskólanum, Húsmæðrakennaraskóli Íslands, Tækniskóli Íslands, Fiskvinnsluskólinn, biskupsembættið ásamt Hjálparstofnun kirkjunnar, Landhelgisgæslan, Landmælingar Íslands, Skógrækt ríkisins og skrifstofa rannsóknastofnana atvinnuveganna. Þetta voru þær stofnanir, 25 að tölu, sem nefndin lagði til að yrðu í heild sinni fluttar út úr höfuðborginni til annarra staða. Þær eru allar, að því er ég best veit, hér í Reykjavík. Þá lagði nefndin til, herra forseti, að eftirtaldar stofnanir yrðu fluttar frá höfuðborgarsvæðinu þótt aðalstöðvar þeirra yrðu þar áfram: Verkfræði- og raunvísindadeild Háskóla Íslands, Raunvísindastofnun háskólans, guðfræðideild að hluta. Stofnun Árna Magnússonar, svif- og botndýradeild Hafrannsóknastofnunar, grasafræðideild Náttúrufræðistofnunar Íslands, hluti málmiðnaðardeildar, skipasmíðadeild og vefjariðnaðardeild Rannsóknastofnunar iðnaðarins. Strandferðadeild Skipaútgerðar ríkisins verði skipt í Vestfjarðadeild og Austfjarðadeild. Þá er enn lengri listi, herra forseti, um 36 stofnanir sem nefndin lagði til að settu á stofn sérstök útibú utan höfuðborgarsvæðisins. Ég held ég vísi í heimildir og sleppi því að lesa þann lista af því að hann er sá lengsti af þeim þremur sem nefndin gerði tillögur um: Þarna var sem sagt unnin mikil vinna. Það var kannað hvaða stofnanir það væru sem vænlegt væri og eðlilegt vegna þeirra verkefna sem þær hafa með höndum að flytja út á land. Menn hafa sjálfsagt tekið eftir því að þetta eru allt stofnanir sem hafa miklu landshlutverki að gegna og sumar reyndar sérstaklega í þjónustu við landsbyggðina, eins og stofnanir landbúnaðarins, stofnanir sjávarútvegsins o. s. frv. Þarna voru lagðar fram beinar tillögur. Þarna var mönnum bent á hvað væri hægt að gera og mönnum stillt upp frammi fyrir kostum. Síðan hafa þessar tillögur legið fyrir alla tíð. Nú eru að verða liðin tíu ár síðan þessu merka álifi var skilað. Og nefndin gerði meira en það. Hún gerði uppkast að frv. til laga sem hægt hefði verið að leggja fram og starfa á grundvelli þess. Þetta var frv. um flutningsráð ríkisstofnana og var liður í áliti nefndarinnar. Hún skilaði inn tillögunum og lagði til aðferð. Flutningsráð ríkisstofnana hefur að mínu mati aldrei verið stofnað, herra forseti. Næsta ríkisstjórn sem fékk nál. upp í hendurnar, þ. e. ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar, fjallaði um það, en lengra komst málið ekki, að ég best veit, í hennar tíð og við það situr, herra forseti. Ég held að ágætt sé að menn muni eftir því merka starfi sem þarna var unnið þegar menn eru að ræða þessi mál nú og þegar mönnum vex það svo óskaplega í augum að reyna að koma einni einustu eða tveimur af öllum þessum mikla fjölda opinberra stofnana út fyrir höfuðborgina.

Það er betra að rökstyðja þetta svolítið vel.

Ég var með í höndunum úti á skrifstofu minni fyrr í kvöld, herra forseti, þykka bók. Það var listi yfir alla opinbera starfsmenn. Og ég var með aðra þykka bók þar sem voru nefndir, ráð og stofnanir á vegum ríkisins. Ég fór að velta því fyrir mér hvað mikið af þessum þykku bunkum snerti Reykjavík og hvað mikið aðra staði. Ég hef grun um að það hefðu ekki verið ýkjamörg blöð og ekki þykkur bunki sem ég hefði þurft að hafa með mér í ræðustól ef ég hefði ætlað að taka þá sneið út úr þessum þykku bókum sem tilheyrir landsbyggðinni. Staðreyndin er sú, að obbinn af þessu er hér og verður hér ef ekkert verður að gert. Það er morgunljóst. Herra forseti. Það er kannske fullseint þegar þessi umr. er þetta langt á veg komin að fara að skilgreina hér hvað byggðamál eru.  Við þurfum ekki að fara langt út fyrir landsteinana, herra forseti, til að sjá þjóðir sem hafa kosið að fara leið byggðastefnunnar, hafa kosið að fara þá leið að verja sitt fjölbreytta byggðamynstur. Ég vitna þá fyrst til frænda okkar Norðmanna sem hafa með margvíslegum aðgerðum reynt að tryggja að þeir ættu áfram sinn Noreg eins og hann hefur verið um aldir, með borgum, bæjum, þorpum og sveitum. Þeir verja til þess miklu fé árlega t. d. að styrkja byggðina í Norður-Noregi með hinum margvíslegustu aðgerðum. Ég get nefnt eitt lítið dæmi. Iðnþróunarsjóður þeirra Norðmanna eða iðnlánasjóður eða hvað það nú heitir starfar á þeim grundvelli, sérstakur iðnlánasjóður byggðanna, að Noregur er flokkaður niður í ákveðin svæði eftir því hversu mikla aðstoð iðnaðurinn er talinn þurfa og þau svæði sem mest fá fá allt að 40% af framlögunum sem eru óafturkræf, en á höfuðborgarsvæðinu eða þeim svæðum sem sterkast standa er ekki um nein framlög að ræða, einungis lán. Svo langt hafa þeir gengið. Þeir hafa einnig kosið að verja sinn landbúnað eins og hann er með sínum smáu búum. Það þykir bærilegt bú, og er vel hægt að komast af í Noregi með það að hafa 8–10 kýr og 100 kindur, herra forseti. Það er bústærð sem er löngu orðin ólífvænleg á Íslandi, herra forseti. Mér dettur einnig í hug annað land sem ég þekki nokkuð vel til. Það er Nýja-Sjáland, herra forseti. Ég held að það sé ekki úr vegi að ég rifji ofurlítið upp hér hvernig byggðastefnu er háttað á Nýja-Sjálandi. Það er ekki víst að allir hv. þm. séu mjög kunnugir högum þar. Það er eins og menn vita hinum megin á hnettinum. Þar búa nánast andfætlingar okkar Íslendinga og það er margt merkilegt hjá þeim eins og reyndar hjá fleiri þjóðum. En þeir hafa einnig kosið sér sína byggðastefnu og sitt byggðamynstur. Reyndar er þetta enn þá merkilegra hjá þeim Nýsjálendingum vegna þess að þeir hafa byggt upp sitt land gróflega talið á einum 100 árum. Búseta var dreifð og þar voru einungis 100–200 þús. frumbyggjar á þeim tíma sem hvítir menn hófu að flytja til Nýja-Sjálands að ráði upp úr miðri 19. öld, en nú býr þar þjóð sem telur um 3.5 millj. manna. Og hafa þeir byggt upp borgríki eða hafa þeir staðið einhvern veginn öðruvísi að þessu? Þeir hafa t. d. kosið, herra forseti, að láta ekki stærstu borgina vera höfuðborg. Langstærsta og langöflugasta borgin, mesta iðnaðarborgin og mesta stjórnsýsluborgin er ekki höfuðborgin í Nýja-Sjálandi. Það er miklu minni borg sem er betur í sveit sett og er miðsvæðis á eyjunum og heitir Wellington. Auckland, stærsta borgin, er hins vegar hin viðskiptalega miðstöð og þaðan eru mestar samgöngur til útlanda o. s. frv: Þeir hafa dreift flestum sínum stjórnsýslustofnunum um fjórar borgir. Það eru í megindráttum fjórar borgir, Auckland, Wellington, Christchurch og Dunedin, sem hýsa opinberar stjórnsýslustofnanir. Það þykir alveg sjálfsagt mál að ein stofnun sé hér og önnur þar. Þó er Nýja-Sjáland mörg þúsund mílur á lengd og það er drjúgur spölur frá norðurodda Nýja-Sjálands og suður á suðurodda Stewart-eyju. Þessar miklu vegalengdir hafa ekki hindrað þá í því að dreifa sínum stjórnsýslustofnunum, sínum háskólum o. s. frv. út um allt landið. Ég hygg að við Íslendingar gætum enn í dag kosið okkur þessa leið ef við förum að gera það innan tíðar, en það er hins vegar alveg ljóst, herra forseti, að ef menn horfa aðgerðarlaust á svipaða þróun og hefur verið síðasta árið og hefur verið meira og minna alla síðustu öld verður ekki glæsilegt um að litast í þessum efnum innan tíðar. Ég held einnig, herra forseti, að menn gætu reynt að setja sér ákveðin markmið. 350 þús. íbúar verða væntanlega á Íslandi á fyrri áratugum næstu aldar, stuttu eftir að árið 2000 gengur í garð. Við skulum segja að ef frjósemin heldur sér sæmilega með þjóðinni verði það um 2020 sem hér verða 350 þús. manns. Við gætum sett okkur þau markmið, að mínu viti, að þessi 350 þús. skiptust þannig að 170–180 þúsund byggju á Reykjavíkursvæðinu og hinn helmingurinn u. þ. b. byggi annars staðar. Ég hefði talið það heppilega dreifingu. Það þýðir að við þurfum að breyta þessu nokkuð frá því sem nú er landsbyggðinni í hag. Það lætur nærri að hlutföllin séu nú 60 á móti 40. Ég spyr líka menn að því hvort þeir telji nokkuð æskilegt að Reykjavík eða Reykjavíkursvæðið verði að stærri borg en eins og 150–180 þúsund manns. Vill hv. þm. Ellert Schram búa í stærri borg en 150 þúsund manna borg? Er hann ekki ánægður með Reykjavíkina sína eins og hún er?

Hvers vegna ertu að spyrja mig að því?

Ég er m. a. að spyrja að því vegna þess að þegar menn ræða þessi mál væri það, held ég, hollt og þarft að menn settu sér ákveðið markmið, spyrðu: Hvernig Ísland viljum við hafa í framtíðinni og hversu stóra Reykjavík? Er æskilegt að kakka öllum Íslendingum hingað á einn reit og er það ekki miklu fallegri framtíð að sýna að við stefnum að því að t. d. árið 2020 búi 170–180 þús. manns á þessu svæði og annað eins vítt og breitt um landið, í borgum, bæjum og sveitum? Þessi mál verða að meira og minna leyti stefnulaus ef við ekki setjum okkur einhver slík markmið. Það er alveg ljóst, herra forseti. Ég vil einnig minna á að ég held að byggðaröskunin sem slík, eins og hún hefur verið undanfarna áratugi og er enn þann dag í dag, sé ekki sérstaklega í þágu Reykvíkinga og síður en svo nokkur guðsblessun fyrir þá. Mér dettur í hug að vitna í nýlega látinn höfðingja, Gunnar heitinn Thoroddsen fyrrv. forsrh. Íslands og fyrrv. borgarstjóra í Reykjavík með meiru. Hann ól mestan sinn aldur, að ég best veit, í Reykjavík eða hér í nágrenninu, var reyndar sendiherra með erlendum þjóðum í einhver ár, en annars mun hann mestan sinn tíma hafa dvalið hér og búið hér.  
             Þessi ágæti maður hafði hins vegar á því fullan skilning, þrátt fyrir það og kannske einmitt vegna þess, að hann var lengi borgarstjóri í Reykjavík, að það væri ekki endilega í þágu Reykvíkinga né sérstaklega æskilegt fyrir þetta byggðarlag eða byggðirnar hér við Faxaflóann að þessi mál æxluðust svona. Honum var ekki að detta þetta í hug á síðustu árum ævi sinnar, honum datt þetta ekki í hug á meðan viðreisnin var og hét og mest var nú byggðaröskunin þá. Nei, honum var orðið þetta ljóst þegar á árinu 1949, því að þá hélt hann gagnmerkt ávarp á afmælisdegi Reykjavíkur, ekki ómerkari degi, sem er 18. ágúst eins og menn eflaust vita. Árið 1949 flutti hann ávarp í Ríkisútvarpið um þróun bæjarins og byggðamál í víðara samhengi. Þetta ávarp, herra forseti, er birt í bók sem nýlega kom út og hefur að geyma margar af perlum orðsins sem eftir þennan ágæta mann liggja. Ég vil, með leyfi forseta, lesa þetta stutta ávarp og þá byrja ég á þeim inngangi sem að því er hafður í bókinni: „Á afmælisdegi Reykjavíkur 18. ágúst 1949 flutti Gunnar ávarp í Ríkisútvarpið um þróun bæjarins og byggðamál í víðara samhengi. Um þessar mundir var mikið aðstreymi fólks til Reykjavíkur úr ýmsum byggðarlögum úti á landi.“ Kannast nokkur við setningu eins og þessa? - „Þetta átti sinn þátt í því að rígur skapaðist gagnvart höfuðstaðarvaldinu, sem svo var nefnt, og var mjög alið á honum af þm. og öðrum talsmönnum dreifbýlisins. Gekk umræðan svo langt í dagblöðum og á þingi að sumir vildu takmarka fólksflutningana með valdboði.“ - Og þar hafið þið það. „Þótt Gunnar sé fæddur og uppalinn í Reykjavík hafa erindrekstur hans um landið fyrir Sjálfstfl. og þingmennska fyrir Mýramenn og Snæfellinga væntanlega haft áhrif í þá átt að hann einblíndi ekki á Reykjavík og vildi taka tillit til hagsmuna fólksins í strjálbýlinu. Gunnar hafði setið í borgarstjóraembætti höfuðstaðarins í tvö og hálft ár og var enn þm. Snæfellinga sumarið 1949. Hann ræddi í útvarpinu opinskátt um byggðaröskunina sem hann taldi sameiginlegt vandamál Reykjavíkur og landsbyggðarinnar. Þótti mörgum þarna varpað nýju ljósi á málið.“ - Og hefst svo ávarpið: „18. ágúst er afmælisdagur Reykjavíkurkaupstaðar. Þann dag fyrir 163 árum fékk Reykjavík kaupstaðarréttindi. Reykjavík á sér eldri sögu.“ Þetta er ekki mjög langt, virðulegur forsrh.

Nei, ég var bara að gá hvar þetta væri. Ég tók ekki eftir því. Þetta er mjög fróðlegt.

Já, „Fyrsti landnámsmaðurinn á Íslandi, Ingólfur Arnarson, byggði suður í Reykjavík, segir Ari fróði í Íslendingabók. Hún var því fyrsta landnámsjörð á Íslandi. Eftir daga Ingólfs kemur jörðin Reykjavík lítið við sögu um margar aldir. Árið 1752 hefst hún aftur til vegs, þegar Skúla landfógeta Magnússyni var seld í hendur jörðin vegna þeirrar iðnaðarstarfsemi, er innréttingar voru nefndar. Hófst þá saga Reykjavíkur sem verksmiðjubæjar. 34 árum síðar, 1786, varð Reykjavík kaupstaður. Á þessum 163 árum hefur gerbreyting orðið á högum Íslendinga. Erlend áþján og einvaldsstjórn hefur vikið fyrir lýðveldi og sjálfsstjórn. Örbirgð og fátækt, sultur og seyra, hafa þokað fyrir þeim lífskjörum almennings sem framar standa því sem flestar þjóðir Evrópu búa við. Verslun og viðskipti, sem áður voru einokuð í höndum útlendra manna, eru nú á vegum Íslendinga sjálfra. Í stað þess að þorri landsmanna lifði á landbúnaði starfar nú meiri hluti þjóðarinnar á útvegi, iðnaði og verslun. Þó er sú breyting hvað mest er Reykjavík varðar. Þegar Reykjavík varð kaupstaður voru hér 302 íbúar af 38 þús. landsmanna eða um 8 af þúsundi.“ - Um 8 af þúsundi, herra forseti. - „Nú búa hér 55 þús. af 134 þús. landsmanna eða rúmir 40 af hundraði. Og á þessu tímabili hefur kaupstaðurinn Reykjavík numið vítt land og fagurt. Bæjarstæði Reykjavíkur hefur breyst. Reykjavík er ekki lengur, eins og við lærðum í barnaskóla, kvos milli tveggja hæða.“ - Það má nú segja. - „Reykjavík hefur vaxið og mun vaxa út fyrir kvosina, yfir hæðirnar tvær, út á aðrar hæðir, yfir mýrar og móa, yfir ása og nes. Kvosin geymir sögulegar minjar, allt frá landnámstíð, minjar sem verður að vernda og alltaf skulu í heiðri hafðar. Bær Ingólfs og „innréttingar“ Skúla fógeta stóðu við Aðalstræti sem nú er. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefur ákveðið að Aðalstræti skuli vera breiðust þeirra gatna sem enn hafa ákveðnar verið í Reykjavík, enda má nefna þann stað vöggu Reykjavíkur. En í fullri lotningu fyrir liðnum tímum lyftum við okkur upp úr kvosinni milli tveggja hæða. Við horfumst í augu við höfuðborg framtíðarinnar, byggjum ný hverfi, nýjar miðstöðvar, stórbyggingar og mannvirki, í hinu víðlenda landnámi Ingólfs. Á fjórum áratugum, síðan er hinn fyrsti borgarstjóri var kjörinn, hefur Reykjavík verið stórvirk um framkvæmdir og umbætur. Þess bera vottinn vatnsveita, gasstöð, hafnarmannvirki, virkjun Elliðaánna, Sogsvirkjun, hitaveita, skólabyggingar, íbúðarbyggingar og margt fleira. Það 40 ára tímabil, sem þeir hafa stýrt bænum, Páll Einarsson, Knud Zimsen, Jón Þorláksson, Pétur Halldórsson og Bjarni Benediktsson, hefur markað stærri spor framfara og umbóta í sögu Reykjavíkur en næstu 1000 ár á undan. Borgarar bæjarins hafa lagt fram höfuðskerfinn til þessarar þróunar. Þeir hafa sjálfir, með þróttmiklu framtaki, skapað útveg, iðnað og verslun, og reykvískar hendur hafa ræktað hrjóstrugar lendur og breytt þeim í gróðurlönd. Borgarar bæjarins hafa með hug og hendi stuðlað að velmegun Reykjavíkur og fegrun hennar. En í fegrunarstarfinu eru fyrst og fremst reykvískar húsfreyjur að verki. Á hinum síðustu árum hefur mikill áhugi vaknað fyrir trjágróðri og blómarækt, hreinlæti, þrifnaði og hvers konar fegrun borgarinnar. Fyrir rúmu ári var stofnað hér í bæ félag til þess að hvetja bæjarbúa og bæjaryfirvöld til meiri skilnings og skarpari átaka um þrifnað, hirðu og fegrun húsa og lóða. Fegrunarfélag Reykjavíkur hefur, með samþykki bæjarráðs, valið 18. ágúst til fjársöfnunar- og kynningardags fyrir starfsemi sína. Hinn mikli vöxtur Reykjavíkur að íbúatölu er ekki að óskum okkar Reykvíkinga. Við finnum glöggt þá örðugleika sem hið óeðlilega aðstreymi leggur okkur á herðar. Það skapar okkur gífurlegan kostnað. Við þurfum þess vegna að leggja fleiri götur, byggja fleiri skóla, fleiri íbúðir. Mannvirki okkar, vatnsveita, raforkuver, hitaveita, höfn, verða of lítil fyrr en verða mundi ef fjölgunin væri róleg og eðlileg. Þjóðfélagslega er þessi þróun ekki æskileg. Eðlileg hlutföll raskast milli höfuðborgar og landsins í heild. En þótt þessi mikla fólksfjölgun í Reykjavík sé ekki eftir óskum okkar eru hún að því leyti fyrir atbeina okkar að höfuðborgin lokkar með auknum atvinnurekstri og lífsþægindum. Allir menn vilja helst þar búa sem best er. Að sjálfsögðu bjóðum við þá velkomna sem hér eru löglega búsettir og með okkur vilja vinna að uppbyggingu borgarinnar. En við hljótum fyrst og fremst að óska jafnvægis í þjóðfélaginu. Jafnvægið verður best tryggt með því að önnur byggðarlög bjóði jafngóð afkomuskilyrði og jafnmikil lífsþægindi og höfuðborgin. Sum byggðarlög stynja undan útstreymi fólksins, íbúðir, skólahús og önnur mannvirki eru ekki að fullu notuð. Reykjavík stynur undan þunga þeirra fjárfreku framkvæmda sem hinn öri fólksstraumur útheimtir. Hér fara saman hagsmunir Reykjavíkur og landsins alls. Byggðirnar eiga samleið með okkur um að leita jafnvægis. Við Reykvíkingar höfum sýnt í verki og viljum sýna að hugur fylgir máli. Ég vil nefna eitt dæmi. Sogsvirkjun, sem Reykjavík hefur komið á fót, skapar Reykvíkingum rafmagn til lýsingar, eldunar og iðnaðar. En hún hefur einnig veitt ljósi og yl til margra byggðarlaga utan Reykjavíkur. sú mikla aukning Sogsvirkjunar sem nú er að hefjast miðar að þrennu: 1) Að fullnægja rafmagnsþörf Reykjavíkur, 2) að útvega rafmagn til sveita og sjávarþorpa á Suðurlandi og 3) að skapa grundvöll fyrir áburðarverksmiðju sem verður lyftistöng fyrir íslenskan landbúnað.“ Þessu merka ávarpi Gunnars Thoroddsens lýkur á þessum orðum, herra forseti: „Það er ósk mín og einlæg von að samstarf og skilningur vaxi og eflist milli Reykjavíkur og annarra byggðarlaga. Og Reykvíkingum öllum vil ég óska þess á afmælisdegi borgarinnar að farsæld og fegurð krýni þennan stað sem öndvegissúlur Ingólfs kusu að tilvísan æðri máttarvalda.“ Og lýk ég þá við að lesa þetta ávarp sem Gunnar Thoroddsen flutti í Ríkisútvarpið á afmælisdegi Reykjavíkur 18. ágúst 1949. Herra forseti. Það kann einhver að vera hissa á því að ég kýs að lesa þetta ávarp sem flutt var fyrir þetta löngu. En ég var þeirrar skoðunar, eftir að hafa lesið það og reyndar oftar en einu sinni, að þau orð sem þarna voru mælt af svo mikilli speki og á svo fallegu máli ættu fullt erindi til okkar enn þann dag í dag og ættu reyndar, því miður, óvenjulega vel við þar sem aðstreymi fólks af landsbyggðinni til Reykjavíkur er nú í hlutföllum eitthvað svipað og það var á þeim árum sem Gunnar Thoroddsen gerði að umtalsefni. Ég er sammála Gunnari Thoroddsen um að það væri okkur öllum í hag að snúa þessari þróun við. Ég held að hún sé engum til góðs og Reykjavík ekkert fremur en landsbyggðinni sjálfri. Þess vegna fari saman hagsmunir okkar allra í því að reyna að spyrna þarna við fótum. Til þess erum við nú að ræða byggðamál, herra forseti, að eitthvað miði okkur áfram í þá átt. Ég er þeirrar skoðunar að almennt séð sé óheppilegt og óskynsamlegt að ætla sér að fjarstýra byggðamálum og átaki til uppbyggingar atvinnulífs og öðrum þeim málum, sem undir þetta falla, héðan á einum stað úr Reykjavík. Ég teldi æskilegra að menn breyttu því fyrirkomulagi, sem viðgengist hefur og taka á nú við, á þann veg að hin miðstýrða stofnun, hin eiginlega byggðastofnun yrði minni að umfangi en meira af starfinu dreifðist út til þess fólks sem er á vettvangi á hverjum stað. Þess vegna er það miður, að mínu viti, að menn skuli ekki breyta þessu frv. í þá veru að Byggðastofnun hafi meira verkefni hvað varðar samstarf og samvinnu við einstök samtök úti í hinum dreifðu byggðum landsins sem starfa á þessu sviði. Það er einnig mikið talað í dag um valddreifingu, herra forseti. Það er nánast orðið eins og tískuorð, valddreifing, og allir ganga út frá því sem gefnu að slíkt sé af hinu góða að mér skilst. Samt er það svo, að þessum málum sem og reyndar mörgum fleirum í okkar stjórnskipan hefur verið skipað af ótrúlega mikilli miðstýringu á undanförnum árum. Það er ekki heldur sjáanlegt að sú ríkisstj. sem nú ræður ríkjum á Íslandi hyggist breyta miklu þar um. Þetta er að mínu viti miður. Herra forseti. Ég held að það sé einnig óhjákvæmilegt að við gerum okkur grein fyrir því, þegar við ræðum þessi mál eins og staða þeirra er nú og ég tel ekki nema eðlilegt og skylt að við gerum það í nokkru máli, hvert ástandið er núna á því herrans ári 1985 og hvað hefur gerst á þeim 1–2 síðustu árum sem við höfum upplýsingar um til að skoða. Það hlýtur að ráðast af því, verkefnið og tilgangur þess að stofna sérstaka Byggðastofnun, hvernig málin horfa í þessum efnum. Ég geri ekki ráð fyrir að menn sæju ástæðu til að setja lög um sérstaka Byggðastofnun ef þeir teldu byggðahorfurnar vera eins og þeir vilja hafa þær. Ég ætla þá að vitna ofurlítið, til ársskýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins, reyndar ekki þeirrar nýjustu sem er frá 1984, heldur skýrslu sem kom út árið 1983 og er að mínu viti á sinn hátt miklu merkara plagg en það sem næst kom á eftir því að þar er, í kaflanum um byggðadeild, ágætlega skilgreindur sá vandi sem við er að glíma í byggðamálunum, vandi byggðaþróunar, og vikið að því hvað helst mætti til varnar verða vorum sóma í þeim efnum. Ég mun þá lesa þann hluta.kaflans um byggðadeild Framkvæmdastofnunar sem fjallar um og heitir vandamál byggðaþróunar. Hefst þá lesturinn, með leyfi forseta: „Eftir áratuga byggðaröskun náðist loks jafnvægi í fólksflutningum á milli landsbyggðar annars vegar og Suðvesturlands hins vegar um miðjan síðasta áratug. Þetta jafnvægistímabil var stutt eða fimm ár. Á árunum 1975–1979 fluttust samtals 21 411 manns til landsbyggðarinnar sem er svæðið frá Hvalfjarðarbotni hringinn um landið að Hellisheiði syðra, en samtals 21 405 fluttu af landsbyggðarsvæðinu til Suðvesturlands. Á árinu 1980 má segja að þessu örstutta jafnvægistímabiti lyki og síðan hafa fólksflutningar frá landsbyggð til Suðvesturlands aukist ár frá ári eins og tölurnar hér á eftir sýna: Flutningar frá Vesturlandi, Vestfjörðum, Norðurlandi, Austurlandi og Suðurlandi til Suðvesturlands, nettó. 1980 127 manns, 1981 621 manns, 1982 722 manns og árið 1983 949 manns. Landsbyggðin hefur þannig tapað 2419 manns til Suðvesturlands á fjórum árum og ekki verður betur séð en að flutningar þessir séu í vexti.“ - Og reyndust orð að sönnu, herra forseti, er þetta var mælt á árinu 1984, þegar skýrslan fyrir árið 1983 kom út, því að á því heita ári sem síðan er liðið bættust við á annað þúsund manns í þennan hóp. - „Í árslok 1979 voru íbúar landsbyggðarsvæðisins 93 163. Þessi brottflutningstala svarar til 2.9% þess fjölda. Á áratugnum 1971–1980 var öflug atvinnuuppbygging víðs vegar á landsbyggðinni í kjölfar útfærslu landhelginnar. Munaði þar mest um tilkomu skuttogara og eflingu hraðfrystiiðnaðarins. Á þessum áratug, 1971–1980, fjölgaði til dæmis ársverkum í fiskiðnaðinum um 952 á Suðvesturlandi, en um 2577 á landsbyggðinni. Einnig fjölgaði störfum í byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð meira úti á landi en suðvestanlands eða um 1583 ársverk á landsbyggðinni, en 430 á Suðvesturlandi. Í almennum iðnaði fjölgaði ársverkum hins vegar ívið meira suðvestanlands eða um 2391 en 1651 á landsbyggðinni. Í þjónustugreinum var munurinn hins vegar mikill Suðvesturlandi í hag. Þar fjölgaði um 11 079 ársverk í þjónustugreinum, en um 4815 úti á landi. En þetta mynstur atvinnuþróunar dugði skammt til þess að búa til þetta stutta jafnvægistímabil í fólksflutningum og þar með í byggðaþróun í landinu. Ástæður þess að nú hallar undan fæti má annars vegar rekja til þess hversu „miðsækin“ öll þjónustustarfsemi er til allsherjarþjónustumiðstöðvar landsmanna, höfuðborgarsvæðisins, og vaxandi byggingarstarsemi. Þjónustustarfsemi úti á landi er yfirleitt það lítil og á það erfitt uppdráttar að á móti grunngreinum koma einungis 1–2 störf í þjónustugreinum úti á landi. Þjónustumargföldun á höfuðborgarsvæðinu vegna tilkomu starfa í grunngreinum úti á landi er mun meiri. Hve miklu meiri er erfitt að fullyrða nákvæmlega því þessi margföldun er misjöfn eftir því hvaða viðmiðunarár eru valin. Við þetta bætist svo veruleg fækkun í einni af grunngreinum landsbyggðarinnar, landbúnaði. Tölurnar hér á eftir sýna fjölgun starfa í öllum atvinnugreinum á árunum 1980, 1981 og 1982. Tölurnar fyrir 1980 eru reiknaðar út frá tryggðum vinnuvikum þar sem atvinnustarfsemi fer fram, en tölurnar fyrir 1981 og 1982 eftir launamiðum skráðum á lögheimili starfsmanna.“ Fjölgun ársverka. Suðvesturland: árið 1980 1835, árið 1981 2283, úrið 1982 2374. Fyrir sömu ár eru þessar tölur á landsbyggðinni: fyrir árið 1980 1560, fyrir árið 1981 1383 og fyrir árið 1982 er þetta komið ofan í 434. Hlutföllin eru þá þau, herra forseti, að árið 1980 skiptist fjölgun ársverka þannig að 54% koma á Suðvesturland en 46% á landsbyggðina, árið 1981 komu 62% á Suðvesturland en 38% á landsbyggðina og árið 1982 komu 85% á Suðvesturland en 15% á landsbyggðina. Einungis 15% nýrra starfa komu í hlut þeirra 40% íbúanna sem á landsbyggðinni búa. Síðan segir: „Það sem lesið verður út úr þessum tölum er minnkandi atvinnuuppbygging úti á landi, sérstaklega í byggingum og mannvirkjagerð annars vegar og í þjónustugreinum hins vegar. Landsbyggðin hefur enn betur í fiskveiðum og fiskvinnslu, en 70% nýrra starfa í verslun urðu til á Suðvesturlandi, 78 % í bönkum, tryggingastarfsemi o. fl., 65% í iðnaði og veitum, en hvorki meira né minna en 97% í byggingum og mannvirkjagerð.“ - 3% af nýjum störfum í byggingum og mannvirkjagerð komu í hlut landsbyggðarinnar á þessum þremur árum. „Sú þróunarstefna sem lesa má úr þessum tölum er uggvænleg. Haldi svo áfram virðist ný flóðbylgja flutninga af landsbyggðinni til Suðvesturlands vera að rísa í líkingu við þá sem skall á höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjum á sjötta áratugnum. Slíkt er hvorugs hagur, Suðvesturlands né landsbyggðar, og er síst af öllu hagkvæmt fyrir þjóðarheildina“ - og getur sá sem hér talar tekið undir það. „Slík þróun getur komið upp vítahring sem erfitt getur verið að rjúfa og kann að leiða til þess að sífellt verði erfiðara að manna hinar þýðingarmiklu fiskvinnslustöðvar úti á landi og öllu mannlífi á landsbyggðinni hraki. Hins vegar leiðir slík þróun til vaxandi þenslu suðvestanlands og aukins tilkostnaðar á fjölmörgum sviðum. Líklegt er að mikil byggðaröskun dragi verulega úr hagvexti. Á Suðvesturlandi búa nú yfir 142 þús. manns sem eru tæp 60% þjóðarinnar. Hagkvæmast er fyrir þetta fólk að búa nokkurn veginn við eigin fólksfjölgun. Hin ýmsu kerfi, svo sem skólakerfi, umferðarkerfi o. s. frv., geta þá þróast átakalaust og á hagkvæman hátt. Flóðbylgja innflytjenda af landsbyggðinni mun raska þessari uppbyggingu jafnframt því sem nýting dýrra mannvirkja á landsbyggðinni minnkar. Í inngangskaflanum hér að framan voru líkur leiddar að því að gera yrði verulegt átak til að tryggja nægilega öra hagþróun í landinu á allra næstu árum. Það ástand sem hér hefur verið lýst bendir eindregið til þess að þetta átak verði að mjög verulegu leyti að fara fram á landsbyggðinni“ - að mjög verulegu leyti að fara fram á landsbyggðinni, ég endurtek, herra forseti. „Eftirfarandi tafla sýnir á einfaldan hátt horfur á íbúa- og mannaflaþróun Suðvesturlands og landsbyggðarinnar á árabilinu 1982–1992 ef fólksflutningar verða engir og þá um leið hve mikið atvinnulíf þessara svæða þarf að vaxa, án tillits til framleiðniþróunar, eigi full atvinna að haldast á báðum svæðunum.“ Og síðan kemur taflan: Íbúa- og mannfjöldaþróun 1982–1992 skv. framreikningi. Þá eru tvær spár, annars vegar lægri spá fyrir minni fólksfjölgun upp á 0.90% á Suðvesturlandi og 0.92% á landsbyggð og hærri spá upp á 1.08% á Suðvesturlandi og 1.11% á landsbyggð. Þannig yrði aukning mannaflans, miðað við þessar hlutfallstölur, 8688 manns á Suðvesturlandi og 8136 manns á landsbyggðinni og meðalaukning mannafla þannig í prósentum 1.22% fyrir Suðvesturland og 1.71% fyrir landsbyggð. Þetta þýðir það, herra forseti, miðað við þau hlutföll íbúa sem eru á þessum tveimur landsvæðum, að nettóvaxtarþörf atvinnu á árunum 1982–1992 þyrfti að vera 12.9% fyrir Suðvesturland, en 18.5% fyrir landsbyggð. En nettóvaxtarþörf iðnaðar og þjónustu, ef öll atvinnuaukning kemur fram í þeim greinum, sem reyndar er af ýmsum talið líklegt að verði a. m. k. að mestu eða verulegu leyti, að vera 14.6% á Suðvesturlandi en 29.9% á landsbyggðinni eða rétt tæp 30%, þ. e. tvöfalt meiri en á Suðvesturlandi. Þessar tölur, herra forseti, segja að mínu viti meira en flestar þær tölur aðrar sem ég hef séð settar fram um það átak sem þarf að gera á næstu árum ef menn eiga ekki endanlega að missa tökin í þessum efnum því að flestar spár sérfræðinga gera ráð fyrir að það verði fyrst og fremst störf í iðnaði og þjónustu sem bætist við á næstu árum. Meira að segja hefur æðsti páfi iðnaðarins, dr. Ingjaldur Hannibalsson, nýlega sent frá sér fullyrðingar um að jafnvel iðnaðurinn verði ekki sá bógur í þessum efnum sem menn hafa hingað til haldið, ósköp einfaldlega vegna þess að framleiðniaukning muni verða slík í iðnaði á næstu árum að þar muni tiltölulega fá ný störf bætast við. Og hvað segir það okkur, herra forseti? Eftir er þjónustan, ein af þeim greinum sem menn spá að bæti verulega við sig mannafla á næstu árum. Hún þarf þá að aukast um 30% á sama tíma og 14.6% mundu nægja Suðvesturlandinu. Skýringarnar á þessu liggja einkum í tvennu. Annars vegar að þjónustunni er misjafnt dreift um landið eins og hún er fyrir, en hins vegar að aldursskipting er þannig að fæðingartala verður aðeins hærri á landsbyggðinni en á Suðvesturlandi. En vegna mismunar á aldursskiptingu eru þeir árgangar sem eru á leið inn á atvinnumarkaðinn hlutfallslega enn stærri úti á landi en á Suðvesturlandi - og nú koma mjög athyglisverðar tölur, herra forseti. Landsbyggðin hefur 48% þess væntanlega mannafla, en um 40% íbúanna. Sem sagt: 48% af þeim sem koma inn á vinnumarkaðinn á næstu 10 árum eru á landsbyggðinni, en einungis 40% íbúanna. Þetta eru tölur sem menn eiga að hafa í huga þegar þeir ræða þessi mál.  Enn fremur segir í þessari skýrslu, herra forseti: „Þess vegna þarf atvinnulífið sem heild einnig að vaxa hlutfallslega meira úti á landi en á suðvesturhorninu“og má það ljóst vera af þeim tölum sem ég rakti áðan. „En sé þar að auki tekið tillit til þess að í landbúnaði, fiskveiðum og fiskiðnaði eru samtals 47% ársverka á landsbyggðinni, en einungis 8% suðvestanlands verður dæmið enn erfiðara viðfangs. Fáir búast við að þessar þrjár greinar til samans geti tekið til sín verulegan viðbótarmannafla í framtíðinni ef nokkurn. Sé gert ráð fyrir að allur vöxtur atvinnulífs verði í iðnaðar- og þjónustugreinum þurfa þær til samans að vaxa um tæp 15% suðvestanlands en um tæp 30% úti á landi.“ Mér þykir vænt um að hv. 2. þm. Reykv. stendur hér við hliðina á mér og fær að heyra þessar tölur. Vonandi festast þær honum í minni. - En það gerir, eins og segir í skýrslunni, dæmið enn erfiðara viðfangs en ella. „Nú skal tekið fram að hér er einungis tekið tillit til beinnar fjölgunar fólks á vinnumarkaði miðað við óbreytta atvinnuþátttöku eftir kynjum og aldurshópum frá 1982. Ekki er tekið tillit til framleiðniaukningar sem hlýtur að verða töluverð ef ekki mikil á þessu tímabili í þeim atvinnurekstri sem fyrir er. Framleiðniaukning kemur að hluta til fram sem framleiðsluaukning óbreytts mannafla, en einnig að hluta sem fækkun starfa samfara lítt breyttri framleiðslu. Heildarfjöldi ársverka á landsbyggðinni 1982 var 46 213, en á Suðvesturlandi 64 955. Ef menn hugsuðu sér að 1% starfa hyrfi á ári hverju vegna framleiðsluaukningar, til að byrja með 462 störf á landsbyggðinni en 650 á Suðvesturlandi, eykst vaxtarþörf atvinnulífsins að sama skapi. Í hluta byggðadeildar í ársskýrslu s. l. árs var „auglýst“ eftir nýrri byggðastefnu. “Ég endurtek, herra forseti: „Í hluta byggðadeildar í ársskýrslu s. l. árs var „auglýst“ eftir nýrri byggðastefnu. Deildin hefur unnið kappsamlega á árinu 1983 við að undirbúa slíka stefnumótun. Með starfsáætlun deildarinnar fyrir 1984 verða lagðar fram tillögur um hvernig staðið skuli að gerð og framkvæmd byggðaþróunaráætlana og tengdri starfsemi á næstu árum og hvernig hagkvæmast sé að efla starfsemina.“ Þetta, herra forseti, lýsir að mínu mati nokkuð vel þeim vanda sem við er að eiga í byggðamálum á Íslandi. Þau hlutföll, sem ég hef hér gert að umtalsefni, sem eru í dreifingu starfa í landinu, hið háa hlutfall þjónustu og iðnaðar hér á suðvesturhorninu og hið hlutfallslega háa hlutfall starfa í framleiðslugreinum, sjávarútvegi og landbúnaði, úti á landi og gerir það viðfangsefni, sem er umræðuefni okkar hér í kvöld, þ. e. byggðamálin, snúnara viðfangs en ella. Og nú er tími til kominn að nefna það sem mér finnst kannske hvað alvarlegast í umræðunum um þetta mál og í öllu þessu máli. Það er að frv. þetta brýtur ekki í blað á nokkurn hátt í þessum efnum. Það er ekki vorboði nýrra tíma, nýrra átaka í byggðamálum að mínu viti, þetta frv., herra forseti, um nýja Byggðastofnun, því miður, nema síður sé. - Hv. 2. þm. Reykv. er mér innan handar, herra forseti, um ýmislegt, enda ekki óeðlilegt. Við erum nágrannar og okkur er ágætlega til vina. Ég hef nú fengið hér í hendur íslenska orðabók Menningarsjóðs og mun hafa hana mér til halds og trausts ef mér skyldi verða það á að þurfa að vitna til hennar síðar í umr.

Þér verður ekki orða vant.

Þakka ég hv. 2. þm. Reykv. þessa óvenjulegu hugulsemi við mig. En herra forseti. Ekki hefði mér þótt það verra, þó að ég sé nú ekki að lasta ágæta fundarstjórn virðulegs forseta og 3, þm. Vestf., að í forsetastóli hefði verið ágætur 1. þm. Norðurl. e. þegar ég hefði komið að næsta hluta ræðu minnar. Þar ætlaði ég að fjalla örlítið um ástandið sérstaklega í þessum málum á Norðurl. e. vegna þess m. a. að hér hefur verið nokkuð til umræðu sú hugmynd að flytja Byggðastofnun í þennan téða landshluta.

Er verið að reka forseta úr forsetastól?

Ég tók sérstaklega fram, virðulegur þm., að ég hefði síður en svo á móti því að hafa þennan ágæta forseta mér til halds og trausts og una við hans ágætu fundarstjórn, en ég nefndi þetta vegna þess að 1. þm. þess kjördæmis sem ég ætlaði að gera sérstaklega að umtalsefni er einmitt forseti Nd. og er sömuleiðis ágætur fundarstjóri og alls góðs maklegur. En ég ætlaði að víkja örlítið nánar að ástandinu í einum sérstökum landshluta, í Norðurl. e., eins og það er nú og var síðasta ár, því að þar er við sérstaklega erfið vandamál að glíma, eins og ég hef reyndar áður nefnt í þessari umr. Það er ekki nema von að menn líti ofurlítið til þess hvernig málunum er þar háttað vegna þess, eins og ég áður sagði, að menn hafa rætt hér nokkuð þann möguleika að flytja Byggðastofnun einmitt í þennan landshluta. Því er sem sagt þannig komið þarna á Norðurl. e., sem hýsir stærsta þéttbýlissvæði utan Reykjavíkur, Akureyri og Eyjafjörðinn, að þaðan fluttist meira en einn maður á hverjum einasta degi s. l. árs og má þá segja að bleik sé brugðið því að lengst af var það þó svo að Akureyri og Eyjafjörðurinn héldu best sínum hlut gagnvart höfuðborgarsvæðinu, hvort heldur eru röskunartímabil fyrr á öldinni eða það röskunartímabil sem yfir gekk í tíð viðreisnarstjórnarinnar sálugu. Ég mun nú grípa ofan í ársskýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins fyrir árið 1984 sem hefur nýlega borist mér í hendur  „Norðurland eystra með Eyjafjörð og Akureyri hefur löngum verið höfuðvígi landsbyggðarinnar.“ 

Það ætti þm. samt að vita.

Enda hefði trúlega einhverjum þótt nokkuð langt gengið með stjórnun þessa ágæta þm. á stofnuninni ef honum hefði tekist að lauma þarna inn í skýrsluna ákveðnum setningum um Framsfl. sem ég tel ekki eiga beint erindi inn í þennan ágæta kafla um byggðamál. - „Frá 1971 hefur meðaltalsfjölgun íbúa verið 1.1%, en fyrir neðan þá tölu frá 1980. Norðurland eystra endurspeglar þá heildarmynd sem hér hefur verið lýst af byggðaþróun í landinu“ - og er þar vitnað til umfjöllunar framar í skýrslunni - „enda vegur þessi landshluti þungt í íbúafjölda í þeirri mynd. Dregið hefur úr fólksfjölgun á Norðurlandi eystra á hverju ári síðan 1980, en ekki fækkaði þó fyrr en á árinu 1984 

Mætti ég biðja hv. 5. þm. Norðurl. v. að stilla máli sínu í hóf utan ræðustóls.

Ég vil nú segja, herra forseti, af þessu tilefni að ég hef síður en svo á móti því að hv. 5. þm. Norðurl. v. grípi hér inn í, alveg sérstaklega ekki ef hann er hnyttinn og skemmtilegur eins og hann getur stundum verið. En ég held þá áfram máli mínu, herra forseti: Dregið hefur úr fólksfjölgun á Norðurlandi eystra á hverju ári síðan 1980, en ekki fækkaði þó fyrr en á árinu 1984 og þá um 0.7%. Það er svo merkilegt að fleira gerðist en að sá sem hér talar kæmist á þing um þetta leyti, sem var reyndar á árinu 1983, því það kom nefnilega ný ríkisstjórn yfir landið einmitt um svipað leyti. Sá sem hér talar hafði ekki verið þm. nema í rétt rúman mánuð þegar ný ríkisstj. tók við völdum á Íslandi. Það er einmitt á því ári sem nefnd ríkisstjórn tók við og næsta heila árið sem hún stjórnaði landinu sem þau ótíðindi gerðust í fyrsta sinn um langan tíma að fólki fækkaði á Norðurlandi eystra. „Akureyri hefur löngum verið mestur vaxtarkjarni landsbyggðarinnar, bæði af eigin fjölgun og sem aðflutningskjarni stórs landshluta. Árið 1983 gerðist það að þar fækkaði fólki sem ekki hafði gerst nema einu sinni áður. Á árinu 1984 fækkaði íbúum Akureyrar svo annað árið í röð og það hefur aldrei gerst áður. Sömu söguna er að segja af öðrum þéttbýlisstöðum. Á Húsavík fækkaði íbúum um 1% og á Ólafsfirði um 3.4%. Þar eru nú jafnmargir íbúar og árið 1977. Á Dalvík fækkaði íbúum um 0.5%, en á Raufarhöfn um 3.4%. Þar eru íbúar nú jafnmargir og árið 1972. Á Þórshöfn fækkaði íbúum um 6.1% og eru þeir nú einnig jafnmargir og árið 1972. Þessi óheillaþróun stendur framförum í landshlutanum að sjálfsögðu fyrir þrifum. Landshlutinn [þ. e. Norðurl. e.] hefur tapað nær 800 manns í innanlandsflutningum frá 1980 og stóru þéttbýlisstaðirnir tapa einnig, enda þótt þeir hafi á undanförnum árum tekið á móti verulegum fjölda aðfluttra úr sveitum. Nú hefur dregið mjög úr aðflutningi til þéttbýlisstaðanna nema Akureyrar. Brottflutningur hefur aukist sérstaklega frá Akureyri.“ Og því næst segir í þessari ágætu skýrslu, herra forseti: „Ekki þarf að tína til fleiri atriði til að sýna hversu alvarlegt ástandið á Norðurlandi eystra er og hvernig s. l. ár er greinilegt spor í öfuga átt. Í landshlutanum er þó að finna töluverða viðleitni til þess að snúa þessu við, enda þótt greinilegt sé að hún hafi ekki enn skilað árangri.“ Mér finnast þessar upplýsingar, herra forseti, eiga fullt erindi inn í umr. um nýja byggðastofnun og um þann möguleika að staðsetja hana á Akureyri. Þess vegna hef ég kosið að vitna til þeirra. Mér þykir einnig vænt um að hér situr þó a. m. k. einn annar þm. úr þessu ágæta kjördæmi sem ég veit að er mér örugglega sammála um að þær tölur og þær upplýsingar, sem ég hef hér vitnað í, ljúga engu til um hversu alvarlegt í raun er ástandið á þessu landsvæði. Menn ættu að hugleiða augnablik, herra forseti, að hér erum við þó að tala um langstærsta og öflugasta byggðakjarnann á allri landsbyggðinni. Akureyri hefur á slíkum samdráttartímabilum borið höfuð og herðar yfir aðra staði á landsbyggðinni, þótt með örfáum undantekningum sé, að halda sínum hlut gagnvart fólksfjölgun hér á suðvesturhorninu. Það ætti að verða mönnum nokkurt umhugsunarefni að þessi öflugi byggðakjarni með þessum stóra kaupstað, Akureyri, skuli nú svo grátt leikinn af þessari óheillaþróun. Ég hafði því kannske einmitt vegna þessa vænst þess, herra forseti, að meiri skilning væri að finna í hópi hv. þm. á því að Akureyri væri ekki óeðlilegur staður til að byrja á, ef menn á annað borð ætla sér eitthvað til verka í því að flytja og dreifa nokkuð ríkisstofnunum um landið. Ég gæti, herra forseti, vitnað bæði meira í hvernig ástandið er í byggðamálunum á Akureyri og ég gæti einnig vitnað meira í það hvaða möguleika ég tel tiltæka til að snúa þessari þróun eitthvað við. Ég hef t. d. undir höndum álit nefndar sem þáv. menntmrh. skipaði 27. maí 1982 til að gera tillögur um hvernig vinna megi að því að efla Akureyri sem miðstöð mennta og vísinda utan höfuðborgarinnar. Það var allmerkilegt starf sem þar fór fram, herra forseti, og gerð góð úttekt, ekki bara á Akureyri sem samfélagi og þeim möguleikum sem í því felst heldur einnig á því hvaða stjórnvaldsaðgerðir gætu komið til greina við það verk að efla Akureyri sérstaklega sem miðstöð mennta og vísinda utan höfuðborgarinnar. Ég var að hugsa um að spara tímann, herra forseti, með því að fara ekki mjög ítarlega ofan í þessa skýrslu af því að það yrði alllangt mál ef ég.færi að vitna í hana eins og vert væri og þarft, en ég vil þó ræða þann kost, sem margir hafa velt upp í umræðu um byggðamál, að efla einn eða fáa staði sérstaklega til mótvægis við Reykjavík eða suðvesturhornið og gjarnan hafa menn þá nefnt Akureyri. Ég vil segja það, og ég vil að það liggi alveg ljóst fyrir, að þó að ég taki mér oft þennan ágæta stað, Akureyri, í munn er þetta ekki sú byggðastefna sem ég hef helst viljað sjá fyrir mér. Ég er þeirrar skoðunar að það muni ekki þurfa að hafa miklar áhyggjur af stöðum eins og Akureyri og Borgarnesi og öðrum slíkum ef sú byggð, sem að baki þeim liggur, stendur með sæmilegum blóma. Það er sannfæring mín að þjónustumiðstöðvarnar muni að verulegu leyti sjá um sig sjálfar og eflast af sjálfu sér ef undirstöður mannlífsins og byggðarinnar í hinum dreifðu byggðum eru traustar. En það sem kannske er að í dag er einmitt að svo er ekki. Með því er ég ekki að segja, enda ætti mönnum að vera það ljóst af máli mínu, að ég vilji ekki líta til þeirra möguleika sem í Akureyri sjálfri felast eða öðrum slíkum stöðum. Mín byggðastefna er hins vegar sú, eins og hv. 3. þm. Reykv. reyndar minntist á, að við lítum til allrar byggðarinnar í landinu í þessum efnum og við gleymum hvorki sveitunum né sjávarplássunum þegar við fjöllum um þessi mál. Ég vil hafa Ísland nokkurn veginn eins og það er með því byggðamynstri sem þar er fyrir. Það er ekki mín byggðastefna að þjappa fólkinu á landsbyggðinni saman í örfáa stóra kjarna til einhvers mótvægis við Reykjavíkursvæðið. Það er ekki byggðastefna í mínum huga, herra forseti. Mín byggðastefna er sú að gera fólkinu kleift að búa og starfa og hafa sæmilega afkomu í þeim samfélögum sem það býr í nú og að þannig treystum við byggðina og höldum landinu í byggð. Reyndar er það svo, m. a. vegna öfugþróunarinnar undangengin ár, að ýmis byggðarlög eru mjög hætt komin og nánast ekki bjarglegar einingar í þeirri mynd sem þar blasir við nú. Ég held þess vegna að það þurfi inn í nýja byggðastefnu að taka sérstaka áætlun um að styrkja þær byggðir sem veikast standa og koma þjónustukjörnum í byggðarlögum upp í einhverja ákveðna stærð sem nú eru ekki færir um stærðar sinnar vegna að sinna því þjónustuhlutverki sem þjónustukjarni í einu byggðarlagi þarf að geta gert. Ég hefði því talið að það ætti að vera liður í nýrri byggðastefnu að menn settu sér ákveðin markmið í þessum efnum, menn spyrðu þeirrar spurningar: Hversu stór þarf þjónustukjarni í einu byggðarlagi að vera til að hann geti sinnt því hlutverki sem hann þarf að geta sinnt til að þar sé hægt að bjóða upp á þá þjónustu, skóla- og heilbrigðisþjónustu t. d., sem fólk í hverju byggðarlagi í einni samgöngulegri heild á heimtingu á að hafa? Ég yrði ekki frá því, herra forseti, að menn kæmust að þeirri niðurstöðu að einn slíkur þjónustukjarni, ein slík samgönguheild þyrfti að telja 800–1000–1500 manns til þess að það væri vænlegt og líklegt að sú þjónusta og það mannlíf gæti blómgast sem menn gera eðlilega og eðli máls samkvæmt kröfu til nú. Eins og allir vita, sem kunnugir eru um landið, yrðu nokkur byggðarlög þarna út undan. Þar er þessi fólksfjöldi ekki fyrir hendi og ekki horfur á því að svo verði á allra næstu árum nema eitthvað nýtt komi til. Þá eiga menn og verða menn að svara þeirri spurningu: Eru menn tilbúnir að kosta því til sem þarf að koma þessum byggðarlögum og styðja þessi byggðarlög upp í þá lífvænlegu stærð sem við stefnum að? Ég er þeirrar skoðunar að sérhver byggð á Íslandi, sérhvert hérað sem í byggð er eigi rétt á sér og eigi að stefna að því að reyna að halda sér í byggð. Ég tel óskynsamlegt og óheppilegt að eyðurnar á byggðalandakortinu okkar verði stærri en þær þegar eru. Og ég spyr líka: Hver ætlar að taka ákvörðun um að eitthvert byggðarlag á Íslandi eigi ekki tilverurétt, eigi ekki rétt á sér og fólkið þar sem þar hefur búið og barist í þeirri trú að það byggi í lífvænlegu umhverfi? Hver ætlar að fella þann Salómonsdóm að það sé á misskilningi byggt og þetta fólk eigi sér ekki tilveruforsendur í viðkomandi byggðarlagi? Ég held að það geti enginn maður gert. Þess vegna verðum við að taka þessi byggðarlög og skoða aðstæður þar og möguleika þeirra og gera það sem til þess þarf að þar geti orðið bjargleg og blómleg byggð sem standi fyrir sínu, skili sér og sínu fólki þeim lífsskilyrðum og lífskjörum sem allir Íslendingar gera kröfu til. Herra forseti. Nú nálgast miðnættið óðum og ég hafði ekki hugsað mér að halda áfram öllu lengur en til miðnættis, en það vill svo vel til að hæstv. forsrh. er í salnum og hlýðir á umr. sem lofsvert er. Af því tilefni ætlaði ég að spyrja hann tveggja efnislegra spurninga. Nú eru komnar fram við þetta frv. tvær brtt., önnur er flutt af þeim hv. þm. Halldóri Blöndal, 2. þm. Norðurl. e., og Svavari Gestssyni, 3. þm. Reykv., og hin mun flutt af hv. 5. þm. Vestf. Þær ganga báðar út á það, þó hvor með sínum hættinum, að setja inn ákveðin ákvæði þess efnis að heimilt sé að staðsetja Byggðastofnun annars staðar en í Reykjavík. Önnur kveður svo á um að það skuli þá vera á Akureyri, en hin að það skuli vera utan Reykjavíkur. Ég gæti sagt ýmislegt um þessar brtt. og um þann kost að vera yfirleitt að setja einhver ákvæði í frv. eða væntanleg lög ef menn ekki hafa þau þá afdráttarlaus. Ég lýsti því áður í umr. að ég teldi þó jákvætt og jafnvel betra en ekki að nefna þann möguleika t. d. að Akureyri yrði fyrir valinu eða að heimilt væri að Akureyri yrði fyrir valinu. Vegna þess að hæstv. forsrh. hefur, bæði úr þessum virðulega ræðustól og reyndar víðar að mér skilst, lýst því yfir í heyranda hljóði að hann væri ekki mótfallinn því, efnislega mun hann hafa orðað þetta eitthvað í þá veru að hann væri ekki mjög mótfallinn því að Byggðastofnun yrði staðsett á Akureyri, vil ég spyrja hann beint: Er hann þá sáttur við þá brtt. sem hv. þm. Halldór Blöndal og Svavar Gestsson hafa hér flutt við 3. umr., getur hann sætt sig við hana og mun hann greiða henni atkv. sitt? Er hann jafnvel tilbúinn að lýsa því yfir af hálfu ríkisstj. að hún sætti sig við till. sem þarna er flutt? Ekki er óeðlilegt að svo sé spurt þar sem a. m. k. annar af þessum hv. þm. er talinn stuðningsmaður ríkisstj., en mjög óvíst með hinn. Þá vil ég svo í öðru lagi spyrja: Ef hæstv. forsrh. vill ekki eða treystist ekki til að styðja brtt. þeirra hv. þm. Halldórs Blöndals og Svavars Gestssonar mundi hann þá fást fremur til að ljá fylgi sitt brtt. hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar, 5. þm. Vestf.? Ég teldi mjög gott ef afstaða hæstv. forsrh. gæti legið fyrir og hann vildi lýsa hug sínum til þessa fyrirkomulags. Við höfum áður átt í umr. um þetta mál nokkur orðaskipti um þann kost að flytja þessa stofnun út fyrir höfuðborgina og hann lýsti þá einmitt ákveðnum skoðunum í þessu efni og taldi ekki óeðlilegt, ef ég man rétt, að stjórn stofnunarinnar hefði það á sinni könnu að taka um þetta ákvörðun. Það gefur nokkrar vonir um að hæstv. forsrh. treysti sér e. t. v. til að styðja aðra hvora þessa brtt. Herra forseti. Þetta mun vera síðari ræða mín, af fullri lengd a. m. k., við 3. umr. um Byggðastofnun og ég tel mig hafa komið til skila að verulegu leyti því sem ég vildi um þetta mál sagt hafa. Þó er það þannig að lengi má við bæta og auðvitað er margt órætt þó að nokkuð hafi verið rætt af því sem heyrir undir byggðamál á Íslandi. Þetta er kannske sá málaflokkur sem okkur þm., sem m. a. erum kosnir til þessara starfa af fólki úr hinum dreifðu byggðum, er oft og tíðum mjög hugleikinn og samskipti okkar við fólk á landsbyggðinni snúast yfirleitt öll eða flest um mál sem þessu tengjast. Það er því ekki nema að vonum að þm. úr kjördæmum sem hafa slíkar byggðir, sem standa völtum fótum og þar sem lífsbaráttan og tilveran er nokkuð hörð, verði nokkuð skrafdrjúgt þegar þessi mál koma hér til umræðu. Mér fellur illa ef menn telja það af einhverjum annarlegum og illum hvötum sprottið að menn vilji ræða þessi mál allrækilega. Satt að segja lýsir það best þeim mönnum sem slík ummæli viðhafa. Og ég hlýt að spyrja í lokin: Telja menn það eitthvað óeðlilegt þó að hér standi dálítil umr. um byggðamál þegar á annað þúsund manns hurfu af landsbyggðinni á síðasta ári til Reykjavíkur? Finnst mönnum skrýtið að það skuli standa ofurlítið í þm. eins og þeim sem hér talar að úr hans kjördæmi flutti meira en einn maður á hverjum einasta degi ársins? Það er ekki mjög glæsileg þróun. Það er ekki sú framtíðarsýn sem ég hef fyrir mitt kjördæmi að sjá það smátt og smátt tæmast af fólki. Mér er Norðurland eystra ákaflega lítils virði ef allt fólkið er þaðan flutt. Það gæti auðvitað verið gaman fyrir einhverja náttúruskoðendur að taka sér þar gönguferð. En það Norðurland eystra sem ég þekki og er hingað kominn til þess m. a. að vinna fyrir er Norðurland blómlegra byggða. Það er Norðurland með nokkra tugi þúsunda manna. Ég tel það vera mitt hlutverk að vinna fyrir það Norðurland, en ekki fyrir eitthvert Norðurland sem í framtíðinni verður án íbúa. Ég vil láta þessi orð falla í lokin að gefnu tilefni því að til eru menn sem hafa hissast á því, eins og stundum var sagt í mínu ungdæmi, að sögð væru um byggðamál nokkur orð þegar þau loksins eru til umfjöllunar í Nd. Alþingis á árinu 1985. Mun ég þá ekki hafa þessi orð mín fleiri og sleppa því að vitna í íslenska orðabók Menningarsjóðs, eins og hv. 2. þm. Reykv. ráðlagði mér að gera.



Herra forseti. Ég skal með ánægju svara þeim spurningum sem til mín hefur verið beint. Í fyrsta lagi spurði hv. 3. þm. Reykv. um áætlanadeild Framkvæmdastofnunarinnar og hvað henni væri ætlað þegar Framkvæmdastofnun er lögð niður í núverandi mynd. Hv. þm. komst alveg réttilega að orði þegar hann lýsti starfsemi deildarinnar. Það er rétt að það hefur ekki orðið sá árangur af starfsemi deildarinnar sem menn vonuðu. Ég hygg að það sé hárrétt að það er fyrst og fremst vegna þess að ýmsir ráðherrar og rn. hafa ekki kosið að nota þjónustu áætlanadeildarinnar eins og vonir voru í upphafi bundnar við. Og hv. þm. rakti þau verkefni sem deildin var með 1984. Athyglisvert er, ég leyfi mér að benda á það, að þau verkefni voru fyrst og fremst á sviði sjávarútvegs- og samgöngumála, að vísu mannfjöldaspá og nokkur önnur, en ég hygg að stærstu verkefnin hafi verið á þessum tveimur sviðum. Það er því kannske ekki alveg ástæðulaust að ég kaus, þegar ég fór með þessa tvo málaflokka, að leita nokkuð til áætlanadeildar um verkefni einmitt á þessum tveimur sviðum, þ. e. á sviði sjávarútvegsmála og samgöngumála, þó að að sjálfsögðu hefði verið unnt að vinna þessi verkefni í t. d. samgrn. Samgrn. er heldur fámennt og það hefði þá orðið að fjölga þar mönnum eða leita annað. Þarna held ég að sé nokkur skýring á því hvernig þessi deild hefur þróast. En ætlunin er að Þjóðhagsstofnun taki við sumum verkefnum, eins og mannfjöldaspá og þess háttar, sem áætlunardeildin hefur verið með. Gert er ráð fyrir að einstök rn. hafi veg og vanda af áætlanagerð í hinum ýmsu atvinnugreinum. Ég vona að þetta svari hv. þm. Hann tók það reyndar fram að hann væri ekki að spyrja um framtíð starfsfólks. Ég vil leggja áherslu á að þess verður að sjálfsögðu vandlega gætt að það ágæta starfsfólk sem þarna er hafi forgang að störfum hjá hinum nýju stofnunum. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði mig um þær nýju tillögur sem liggja fyrir. Mín skoðun er að vísu óbreytt frá því sem áður var. Ég tel þessar tillögur algerlega óþarfar og fullkomlega á valdi stofnunarinnar að kjósa henni heimili og varnarþing. Ég get endurtekið að ef ég hef eitthvað með þau mál að gera þegar það gerist mun ekki standa á mér að samþykkja að stofnunin fari á góðan stað á landsbyggðinni. Ég get vel hugsað mér að fylgja till. Ólafs Þ. Þórðarsonar og ef hún er samþykkt sem brtt. við fyrri brtt. finnst mér sjálfsagt að fylgja þeirri till. Þetta er mín persónulega skoðun. Ég tala að sjálfsögðu ekki fyrir ríkisstj. Ég hef ætíð verið fylgjandi því að stofnanir verði staðsettar á landsbyggðinni þegar það sýnist vera hagkvæmara og fært af ýmsum ástæðum sem ég þarf ekki að rekja hér. Ég vil alls ekki að atkv. mitt megi túlka svo að þessa stofnun megi ekki staðsetja á landsbyggðinni sem ég lít á að mætti gera ef ég greiddi atkv. gegn þeirri till. þannig breyttri. En ég álít að stjórnin hafi heimild til að staðsetja stofnunina annars staðar ef hún kýs en á Akureyri, kannske á Selfossi eða Borgarnesi. Ég vil svo þakka þessar ágætu og fróðlegu ræður og ég tek undir það með hv. þm. sem sagði í lok sinnar ræðu að það væri vissulega ekki ástæðulaust að menn sem bera byggðir þessa lands fyrir brjósti töluðu ítarlega um þau mál. Mér þótti alveg sérstaklega fróðlegt að heyra lýsingu sama hv. þm. frá Nýja–Sjálandi. Mér sýnist að við gætum mikið af þeim lært og væri fróðlegt ef við gætum fengið ítarlegri upplýsingar á þinginu um það sem þar hefur gerst. Ég hef aldrei ferðast svo langt, en ég veit að hv. þm. hefur dvalist þar í eitt ár eða meira svo að hann er áreiðanlega okkar fróðastur um það athyglisverða land. Það er áreiðanlega hægt að koma inn ræðum um það land, hygg ég, jafnvel á þessu þingi. En ég vil svo segja að ég ber hag dreifbýlisins ekki síður fyrir brjósti en hv. þm. og vona að það verði aldrei svo að hann þurfi að ganga einn sér til dægrastyttingar um Norðurland eystra. Það væri illa farið, því er ég honum sammála, ef þetta land er ekki byggt, ef það er ekki nokkurn veginn allt vel byggt, en ég er miklu bjartsýnni hins vegar að því leyti til. Ég held að þegar snúist verður við þeim erfiðleikum sem eru í landbúnaði með öflugri uppbyggingu nýrra búgreina, sem reyndar er nú unnið að, og hún fer að bera góðan árangur, þá snúist sú þróun sem í landbúnaðinum hefur verið við. Þó hygg ég að það langsamlega mikilvægasta sé öflugur sjávarútvegur. Það er athyglisvert að þegar áður hefur verið slíkur samdráttur í sjávarútvegi sem nú hefur ætíð hallað undan fæti fyrir dreifbýlið. Þess vegna held ég að langhraðvirkasta leiðin til að efla dreifbýlið sé að efla sjávarútveginn og það felst vitanlega í þeirri nýsköpun og öllu því sem við erum að tala um og tölum væntanlega áfram um í nótt.



Herra forseti. Það var vissulega ánægjulegt að heyra þann bjartsýnistón sem kom fram í máli hæstv. forsrh. í sambandi við hag og horfur á landsbyggðinni og ég er honum sammála að því leyti að mikið er undir því komið að breyting verði á stöðu þeirra atvinnugreina sem hann nefndi í sínu máli, sjávarútvegsins ekki síst, en einnig landbúnaðarins, þó að fleira þurfi sannarlega að koma til til að breyta þeirri þróun sem nú er í fullum gangi undir forustu hæstv. ríkisstj. a. m. k. að hluta til, þó ég ætli ekki að kenna henni um allt sem aflaga fer því mannlegur máttur fær ekki alltaf ráðið við í þessu landi fremur en annars staðar. En það er alveg ljóst að það eru aðgerðir ríkisstj. hæstv. forsrh. sem valda mestu um þá öfugþróun sem hér hefur verið í gangi. Það væri því mjög fróðlegt að fá fram við umr. vegna orða hæstv. forsrh. hér áðan hvaða atriði það eru sem snerta þróun þeirra atvinnugreina sem hann nefndi sem hann telur að geti breyst nú á næstunni þannig að þær nái að rétta af og skapa íbúum í hinum dreifðu byggðum um landið og í sveitum hagsæld á nýjan leik í staðinn fyrir þann skuldaklafa sem menn nú eru hnepptir í margir hverjir og mikla erfiðleika. En segja má að þetta efni tengist kannske fremur öðru dagskrármáli á þessum fundi, þ. e. frv. til l. um nýsköpun í atvinnulífi, og því ætla ég ekki að fara langt út í þessa sálma því ég þarf að ræða það mál frekar þegar það verður tekið á dagskrá. En ég vil aðeins minna á atriði sem fram komu í því dagblaði sem stundum er a. m. k. kallað málgagn hæstv. forsrh. eða málgagn Framsfl., NT, í dag í grein eftir Guðmund Stefánsson landbúnaðarhagfræðing: Ég vík kannske frekar að því síðar í umr. um annað dagskrárefni sem þar kemur fram, en mér sýnist það ekki styðja þá bjartsýni sem heyra mátti hjá hæstv. forsrh. t. d. í sambandi við hag og horfur í landbúnaði. Ég ætlaði hins vegar hér við 3. umr. þessa máls um Byggðastofnun að ræða frekar einstaka þætti sem snerta málið og frv. beinlínis, þ. á m. hvernig menn hyggjast ganga til verka í sambandi við þessa væntanlegu stofnun. Þar er, eins og ég hef áður nefnt, ekki horft til mikilla breytinga frá fyrra vinnulagi að vísu og þess vegna tel ég að við getum fjallað um þessar till. í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur af störfum byggðadeildar Framkvæmdastofnunar að verulegu leyti. Eitt af verkefnum stjórnar stofnunarinnar er að fjalla um byggðaáætlanir sem gerðar er á vegum hennar eða lagðar fyrir stjórnina til samþykktar, en um þessar byggðaáætlanir er kveðið á í 9. gr. frv. Þar segir, með leyfi forseta, m. a.: „Stjórn Byggðastofnunar fjallar um byggðaáætlanir sem unnar hafa verið á vegum stofnunarinnar. Stjórnin getur jafnframt fjallað um byggðaáætlanir sem aðrir aðilar, svo sem sveitarstjórnir eða landshlutasamtök, hafa gert og lagt fyrir hana til samþykktar. Heimilt er stjórninni að ákveða að stofnunin skuli taka þátt í kostnaði við slíka áætlanagerð. Byggðaáætlanir, sem stjórnin hefur samþykkt, skulu sendar forsrh. og gerir hann ríkisstj. og Alþingi grein fyrir þeim. Byggðastofnun fylgist með framkvæmd þeirra byggðaáætlana sem samþykktar hafa verið af stjórn stofnunarinnar. Áætlanir til lengri tíma en eins árs, sem gerðar hafa verið á vegum stofnunarinnar, skal endurskoða eftir því sem tilefni gefast.“ Þetta segir um byggðaáætlanir. Nú er það mín skoðun að svo miklu leyti sem ég þekki til þessara mála, og ég hef fylgst með þeim um a. m. k. einn áratug af athygli, að byggðaþróunaráætlanir sem unnar hafa verið á vegum Framkvæmdastofnunar hafi ekki skilað þeim árangri í mörgum greinum sem vænst hefur verið og til hefur verið ætlast a. m. k. af þeim byggðarlögum sem í hlut eiga og þeim aðilum sem óskað hafa eftir því að þetta áætlunarstarf yrði unnið. Það eru raunar tiltölulega fáar þær byggðaþróunaráætlanir sem lagðar hafa verið fyrir eða sem fengist hafa staðfestar af stjórn stofnunarinnar. Það hefur verið fengist við áætlanir varðandi ýmis svæði á landinu, sveitarfélög og byggðarlög sem kalla má, þ. e. fleiri en eitt sveitarfélag, og dregið að ýmislegt efni varðandi hagþróun, varðandi mannfjöldaþróun á liðinni tíð og horfur og ráð til úrbóta, en þær eru sem sagt teljandi þær áætlanir sem hafa komist það langt vinnslulega að stjórn nái að staðfesta þær. Ég hef einar þrjár sérstaklega í huga sem ég man eftir að hafi komist alla leið í gegnum kerfið eins og gert er ráð fyrir í gildandi lögum um Framkvæmdastofnun og byggðadeild hennar. Þær eru, ef ég man rétt, áætlun um byggðaþróun í Skeggjastaðahreppi, Dalabyggðaráætlun sem svo er kölluð og byggðaþróunaráætlun fyrir Borgarfjarðarhrepp eystri. Ég man eftir þessum þremur, en þeim kann að hafa fjölgað eitthvað síðan ég fór frá störfum í stjórnarráði, en eitt síðasta verk fyrri ríkisstj. var einmitt að staðfesta byggðaþróunaráætlun fyrir Borgarfjarðarhrepp. Hins vegar hefur, eins og ég sagði, á liðinni tíð verið unnið í fjölmörgum fleiri áætlunum og er verið að vinna í mörgum slíkum. En kerfið hefur sem sagt verið mjög seinvirkt. Það kann að vera að mannafla hafi skort hjá Framkvæmdastofnun til að sinna þessum málum. Jafnvel þó að byggðaþróunaráætlanir hafi verið komnar á lokastig hafa ríkisstjórnir eða þeir sem yfir Framkvæmdastofnun ráða, stjórn og æðri stjórnvöld, ekki náð að koma þeim málum í höfn sem viljayfirlýsingum. Nú er það svo að þessar byggðaþróunaráætlanir eru ekki staðfestar sem lög, þær hafa ekkert lagagildi. Þær eiga hins vegar að vera stefnumarkandi fyrir viðkomandi stjórnvöld, þ. á m. einstök fagráðuneyti. Nú vil ég ekki draga í efa að í vissum greinum hafi verið farið eftir þessum áætlunum og reynt að hrinda ákveðnum hugmyndum í framkvæmd, en mjög hefur það þó verið misjafnt og engan veginn tekist að nota þessar áætlanir, þær fáu sem staðfestar hafa verið, sem grundvöll til víðtæks þróunarátaks fyrir viðkomandi byggðarlög. Það hefur engan veginn tekist í öllum greinum og raunar aðeins fá byggðarlög sem hafa notið þess að fá slíkar áætlanir staðfestar af stjórn stofnunarinnar og af ríkisstj. sem ég hygg að venjan hafi verið að hafi einnig fengið þær til umsagnar og staðfestingar. Hér er gert sem sagt ráð fyrir svipuðu kerfi og í fyrri lögum. Ég hygg að þarna sé lítil breyting á. Hv. þm. Stefán Guðmundsson gæti eflaust upplýst okkur um það þar sem hann hefur góða yfirsýn yfir þetta sem stjórnarformaður stofnunarinnar og auk þess unnið að undirbúningi þessa máls. 

Og er gert.

Og hefur verið gert, segir hv. þm. Hins vegar er það nokkuð á reiki, að mér skilst, hvort þeim stuðningi, sem gert er ráð fyrir í gildandi lögum, verði fram haldið. Ein af þeim brtt. sem fluttar voru við þetta frv. laut einmitt að stuðningi við landshlutasamtök sveitarfélaga sérstaklega. Þar mun vera dregið úr þeim kvöðum sem gildandi lög gera ráð fyrir í sambandi við stuðning við þau. Ég held að þetta atriði, þróunaráætlanir fyrir einstök svæði, þurfi endurskoðunar við. Lagatextinn einn skiptir kannske ekki öllu máli í því sambandi, heldur vinnulagið, hvernig að þessum málum er staðið. Og þá kem ég einmitt að því, sem ég tel skipta allmiklu máli í þessu, og það er sú uppbygging í stjórnun stofnunarinnar sem setur hana lögum samkvæmt undir forsrh. Það má segja að kannske sé ekki óeðlilegt að forsrn. sé ætlað þarna hlutverk eins og þetta mál er uppbyggt þar sem mörg rn. eiga í hlut. En ég held að reynslan hafi sýnt okkur að forsrn. á erfitt með að sinna þessu hlutverki, a. m. k. eins og það hefur verið mannað á liðinni tíð. Ég hygg að þessi reynsla hafi ráðið mestu um að hv. 3. þm. Reykv. flutti brtt. við 2. umr. þessa máls og lagði til að Byggðastofnun yrði lögð undir félmrn. Það hefði ég talið horfa til bóta miðað við þá reynslu sem við höfum af þessu starfi á liðnum tíma. Þetta vildi ég nefna sérstaklega í sambandi við byggðaþróunaráætlanirnar. Ég held einnig að það þurfi að taka þessi áætlunarmál öll miklu fastari tökum þannig að ekki þurfi endilega að koma til þær formlegu samþykktir sem gert er ráð fyrir til þess að væntanleg byggðastofnun taki á þróunarmálum landsbyggðarinnar. Hlutverk hennar er samkv. 2. gr. að stuðla að þjóðfélagslega hagkvæmri þróun byggðar í landinu og það ætti vissulega að gefa grunn til þess að stofnunin fjallaði um þróunarhorfur og gerði áætlanir. Framkvæmdastofnun, og ég hygg að byggðadeild hafi komið þar að máli þó að eflaust hafi áætlanadeild lagt þar meira af mörkum, fjallaði á sinni tíð um uppbyggingu hraðfrystihúsa í landinu og það var áætlun sem skipti, má segja, sköpum fyrir aðstöðu landsbyggðarinnar því að henni var að verulegu leyti hrundið í framkvæmd á árunum upp úr 1970 og raunar á öllum síðasta áratug sem að þessu máli var unnið. Það var átak sem var mjög til heilla og þannig held ég að þurfi að taka á málefnum landsbyggðarinnar að líta nokkuð heildstætt yfir stór svið þó að hitt geti verið góðra gjalda vert að gera sérstakar þróunaráætlanir, ekki síst fyrir svæði sem eiga í vök að verjast og þar sem sérstakir erfiðleikar steðja að og byggðin stendur höllum fæti. Það eru vissulega allmörg sveitarfélög í landinu orðin mjög fámenn og ráða illa við sín verkefni. Frv. til laga um sveitarstjórnir reynir að taka á þessu máli með því að kveða svo á um að sameina skuli sveitarfélag öðru sveitarfélagi ef íbúafjöldi þess hefur orðið lægri e.n 50 manns í þrjú ár samfleytt. Þetta er í rauninni eina lögformlega kvöðin sem sett er samkv. frv. til sveitarstjórnarlaga, sem hæstv. félmrh. lagði fyrir þessa þingdeild fyrr á þinginu, sem gerir það að lagaskyldu að sameina sveitarfélög og þar er ekki tekin sú stefna að stækka sveitarfélögin að öðru leyti með lögboði þó að á vinnslustigi a. m. k. hafi verið gert ráð fyrir því að um komandi aldamót eða eftir um 15 ár verði reynt að ná því marki að sveitarfélög verði ekki fámennari en 400 manns. Nú er ég þeirrar skoðunar að ekki sé skynsamlegt að lögbjóða stækkun sveitarfélaganna. Ég held að menn verði að leita að öðru vinnulagi og þó að allt of lítið hafi miðað í sameiningu sveitarfélaga á undanförnum árum, eins og reynslan sýnir, hef ég þá trú að ef rétt er á málum haldið og leitað að hvetjandi þáttum fyrir sveitarfélögin til sameiningar megi ná þarna lengra á komandi tíð og það þyrfti að vera fyrr en seinna til þess að sveitarfélögin stækki, fámennustu sveitarfélögin taki sig saman og sameinist, og þarna verði verulegum árangri náð fyrr en seinna. Það skiptir miklu máli í sambandi við byggðamálin að styrkja slíkar einingar. Ég hef velt því talsvert fyrir mér með hvaða hætti þetta gæti gerst, hvernig hægt væri að greiða fyrir því að fólk í fámennustu sveitarfélögunum finni hjá sér hvöt og þörf til að taka höndum saman við grannsveitarfélög og til stækkunar. Ég hef bent á það í umræðum um þessi mál og gert um það tillögur til þingsins að það verði reynd sú leið, jafnhliða því sem hvatt verði til sameiningar, m. a. með fjárhagslegum aðgerðum, aðgerðum sem virka hvetjandi fjárhagslega séð, að afnema ekki með öllu sjálfræði hreppanna, þeirra fámennustu, sem sameinast kynnu til dæmis aðliggjandi þéttbýli eða öðrum hreppsfélögum sem nú eru. Ég held að það mundi greiða fyrir þessu máli ef íbúar í núverandi hreppum, sem eru sveitarfélög, fengju að halda ákveðnu sjálfræði í eigin málum áfram þó svo að þau yrðu hluti af stærra sveitarfélagi. Ég sé enga ástæðu til þess að verið sé að svipta þessar einingar, sem hafa ríka hefð á að byggja og þar sem menn hafa ákveðnar tilfinningar til síns samfélags sem eðlilegt er, þeim verkefnum sem ekki varða aðra, sem ekki snerta stærra svæði og því sé eðlilegt að hugsa til þess að halda sérstökum kjörnum ráðum innan hreppanna. Ég hef kallað þau hreppsráð. Þau hefðu ekki formlega stöðu sveitarstjórnar, en þau væru kosin samhliða sveitarstjórnarkosningum og færu með málefni sem væru eingöngu sérmálefni viðkomandi sveitarfélags, viðkomandi hreppsfélags. Undir þetta falla verkefni sem nú eru verkefni hreppsnefndanna, þ. á m. fjallskil í sveitum og einnig má nefna, sem víða er, smábarnaskóla eða svokölluð skólasel sem eru víða starfandi í minnstu sveitarfélögunum sem einingar sem eru eins konar hluti af stærri heild grunnskóla. Það er ekkert sem knýr á um það að taka þessi verkefni frá þessum svæðum. Ég er nokkuð sannfærður um að ef farin væri þessi leið og menn hefðu það á tilfinningunni í minnstu sveitarfélögunum að það ætti ekki að taka öll verkefni frá þeim og flytja þau burt til stærri heildar þróaðist þar önnur tilfinning til þessara mála og ríkari vilji til sameiningar. En það var því miður ekki komið fram og liggja ekki fyrir neinar formlegar tillögur um þessi efni og þetta er ekki að finna í frv. til sveitarstjórnarlaga sem liggur fyrir þinginu. Það er hins vegar stórt mál í tengslum við byggðaþróunina að finna kerfi sem tryggi eðlileg tök á verkefnum og að viðkomandi einingar fái ráðið við þau verkefni sem þarna eiga í hlut. Ég get tekið dæmi, sem ég þekki allvel, til að skýra þetta ögn nánar. Lítum á svæði eins og Fljótsdalshérað á Austurlandi. Þar eru nú tíu hreppsfélög starfandi, eitt þéttbýtishreppsfélag sem hægt er að kalla, en að vísu vísir að tveimur eða þremur öðrum þéttbýlisstöðum. Ég hef þarna í huga Egilsstaðakauptún sem aðalþéttbýli og svo þéttbýlisvísi að Hlöðum handan Fljóts örskammt frá Egilsstaðakauptúni og vísi að þéttbýli á Hallormsstað og Eiðum. Að öðru leyti eru þetta sveitarhreppar sem þarna er um að ræða, í rauninni átta til níu sveitarhreppar í þeim skilningi og eitt þéttbýlissveitarfélag. Þarna hefur að vísu þróast visst samstarf með sveitarfélögum í formi oddvitafunda sem haldnir eru nokkuð reglubundið einu sinni á ári a. m. k. og oftar ef sérstök tilefni eru til, en þeim málum fer fjölgandi sem ástæða er til og sem skilningur er á að þurfi að taka á sameiginlega af þessum sveitarfélögum. Hér erum við í rauninni með landfræðilega heild sem mér finnst allt mæla með að starfi sem eitt sveitarfélag. Íbúatölu Fljótsdalshéraðs alls hef ég ekki nákvæmlega hér, en ég hygg að það séu 2500–3000 manns sem eru þar innan fjallahrings og væru þá í þessu sveitarfélagi sem væri þá orðið allöflugt. Ég held að leiðin til þess að ná slíku marki. sem margir taka undir að æskilegt væri, sé einmitt sú að halda ákveðnu sjálfræði í núverandi hreppsfélögum, vera ekki að flytja til sveitarstjórnarinnar í slíku stóru sveitarfélagi verkefni eins og fjallskil og eins og afskipti af skólamálum eða málefnum félagsheimila sem víða hafa risið í þessum litlu hreppum. Hafi fólkið í hreppunum í sveitunum það á tilfinningunni og vissu fyrir því að menn ætluðu ekki að taka þetta frá þeim held ég að gatan yrði greiðari til sameiningar sveitarfélaga. Tekjuhliðin er síðan mál út af fyrir sig, þ. e. að tryggja sveitarfélögunum eðlilega lágmarkstekjustofna. Þar þurfa til að koma breytt tök mála, það held ég að sé flestra hugur, þeirra sem kynna sér þessi mál, þar eð ástandið er sannarlega bágborið hjá mörgum sveitarfélögum þó að misjafnlega sé ástatt fyrir þeim. Staðan hefur vissulega þróast í þá átt nú hin síðustu ár, eins og aðrir þættir í okkar byggðamálum, að sveitarfélögin á landsbyggðinni eiga almennt í vök að verjast fjárhagslega. Afkoma þeirra er önnur og miklu lakari en sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Ég tala nú ekki um nágrannasveitarfélaga Reykjavíkur, hinna svokölluðu svefnbæja, sem stundum eru svo kallaðir, sem hafa takmarkaðar skyldur en alldrjúga gjaldendur. Það þarf að marka tillögur og stíga ákveðin skref í framhaldi af því til að rýmka tekjustofna sveitarfélaga, fá sveitarfélögunum nýja tekjustofna samhliða nýjum verkefnum. Um þetta fjallaði ekki alls fyrir löngu sérstök nefnd á vegum félmrn. Þá nefnd skipaði raunar fyrrv. félmrh. Svavar Gestsson sumarið 1982 til að vinna að tillögum og samningum um verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Þessi nefnd starfaði allmikið, en náði því hins vegar ekki að skila af sér á þeim tíma sem henni var upphaflega ætlaður til starfa, sem mun hafa verið fyrir árslok 1982, þannig að hrín hafði ekki fyllilega lokið störfum þegar ný ríkisstjórn tók við. En hún lauk sínu verkefni og skilaði áliti til núv. hæstv. félmrh. um það verkefni sem henni upphaflega var ætlað, skýrslu sem ber heitið „Skýrsla samninganefndar um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga“ og er dagsett í ágústmánuði 1983. Þar er gerð grein fyrir störfum þessarar nefndar og niðurstöðum sem samkomulag hafði tekist um í henni, en að nefndinni stóðu menn frá ólíkum sveitarfélögum sem þekkja ólíkar aðstæður. Það var reynt af nefndinni að meta með hliðsjón af útgjöldum fyrri ára hver kostnaðarskipting yrði milli ríkis og sveitarfélaga ef tillögur hennar kæmu til framkvæmda, en hins vegar var þar ekki tekið tillit til hugsanlegra áhrifa af breyttri stjórnun eða ráðstöfun á viðkomandi málaflokkum. Það voru ein meginrök í tillögum þessarar nefndar að fjárhagsleg ábyrgð og stjórnun ættu að fara saman og ef þeirri grundvallarforsendu væri ekki fullnægt væru allar breytingar á hennar vegum heldur tilgangslitlar. Í skýrslu nefndarinnar er ekki tekið á því hvernig staðið skuli að því að koma í framkvæmd því sem þar er mælt með, en bent á lög hins vegar sem í gildi eru og sem breytinga þyrftu við í þessu samhengi. Þessi málefni, verkefni og verkefnaskipting milli ríkis og sveitarfélaga, snerta náið það mál, sem hér er til umræðu, málefni byggðaþróunar og þar með Byggðastofnunar sem ætlað er að sinna þeim málum. Ég leyfi mér hér, herra forseti, að rekja nokkur meginatriði úr niðurstöðum þeirrar samninganefndar sem þarna starfaði á vegum félmrn. Og það kemur mér í hug einmitt þegar nefnt er félmrn. hvað málefni byggðanna eru nátengd verkefnum þess rn. og af þeim sökum mjög skiljanleg og skynsamleg sú till., sem hv. 3. þm. Reykv. lagði til, að setja þessa stofnun undir félmrn. Það var bent á það sem eina af niðurstöðum þessarar samninganefndar varðandi gatnagerð í þéttbýli í sveitarfélögum að nefndin lagði til að á næstu 4–6 árum verði stefnt að því að 85–95% af heildarlengd gatnakerfis í þéttbýlissveitarfélögum verði lögð bundnu slitlagi og næsta nágrenni við opinberar byggingar, svo sem skóla, kirkjur og félagsheimili. Þessu marki má ná, segir í greinargerð nefndarinnar, verði umræddum sveitarfélögum gert kleift að leggja bundið slitlag á 10–15 km til viðbótar á ári frá því sem nú er. Kostnaður vegna 10 km viðbótar á ári er um 36.6 millj. kr., miðað við verðlag í ágúst 1982, eða um 21 millj. miðað við verðlag í ársbyrjun 1981. Þessi þáttur, gatnagerð í þéttbýlissveitarfélögum, er eitt af því þar sem úrbóta er mjög þörf og er eitt stærsta þrifnaðarmálið þar sem ekki hefur tekist að ljúka gatnagerð. Þau þéttbýlissveitarfélög úti um landið eru því miður ekki mörg sem hafa náð að ljúka þessu verkefni. Það er því mjög brýnt byggðamál að þarna verði ráðin bót á og sveitarfélögunum tryggt fjármagn til þess fyrr en seinna að lagfæra það ástand sem þarna ríkir. Breytinguna við varanlega gatnagerð þekkja þeir sem hvort tveggja hafa reynt, að búa við malargötuna og hins vegar við frágang götu með bundnu slitlagi. Annar þáttur í tillögum þessarar nefndar varðaði heilbrigðisþjónustuna. Hún lagði til að heilbrigðisþjónustan verði að öllu leyti í umsjá ríkisins og aðild sveitarfélaga að byggingu og rekstri sjúkrastofnana og heilsugæslustöðva verði afnumin. Í kjölfar þessara breytinga verði allar sjúkrastofnanir fjármagnaðar með fjárveitingum á fjárlögum í stað daggjalda og sjúkrasamlög lögð niður. Breytingar þessar hafa í för með sér verulega aukningu útgjalda fyrir ríkissjóð. Áætlað er að heildarrekstrarútgjöld sveitarfélaganna til heilbrigðismála hafi verið um 140 millj. kr. árið 1981, sem hefðu þá komið í hlut ríkisins ef breytingarnar hefðu verið komnar á, auk 15–20 millj. kr. sem eru áætluð útgjöld sveitarfélaganna til stofnkostnaðar og búnaðar sjúkrastofnana og heilsugæslustöðva svo og viðhalds. Þetta eru meginefni varðandi heilbrigðisþjónustu. Ég vil ekki taka undir allt það sem hér kemur fram um þessi efni. Ég held að það hljóti að vera verulegt álitamál hvort fara eigi að þeim tillögum, sem þarna koma fram, að heilbrigðisþjónustan verði að öllu leyti í umsjá ríkisins, en þó má vel vera að þessar tillögur, útfærðar að betur athuguðu máli, horfi til bóta. Ég vek hins vegar athygli á því að í þessum þætti mála, heilbrigðisþjónustunni, er veruleg þörf ákveðins aðhalds og ég held að það hafi talsvert skort á það á liðinni tíð að gerðar hafi verið nógu skilmerkilegar áætlanir um uppbyggingu heilbrigðiskerfisins, þ. á m. fjárfestingu í sjúkrastofnunum og þar hafi menn að vissu marki lent út í ákveðna ófæru, jafnvel byggt of stórt og lent síðan í erfiðleikum með rekstur viðkomandi stofnana. Í tillögum nefndarinnar er einnig fjallað um dagvistarstofnanir fyrir börn, sem er mál sem varðar allt landið og þ. á m. ekki síst höfuðborgarsvæðið en um það segir þarna: „Nefndin leggur til að sveitarfélögin taki að sér byggingar og rekstur dagvistarheimila fyrir börn og taki að öllu leyti við skuldbindingum ríkissjóðs gagnvart Alþýðusambandi Íslands sem gerðar voru við lausn kjarasamninga í október 1980. Árleg meðalútgjöld sveitarfélaganna næstu sjö ár yrðu um 24.5 millj. kr. vegna umsamdra framkvæmda og er þá miðað við verðlag ársins 1981.“ Þessi till., sem þarna liggur fyrir í þessu stóra máli, dagvistarstofnunum, er mjög eðlileg að mínu mati, að það séu sveitarfélögin sem annist rekstur þeirra og taki að öllu leyti við skuldbindingum varðandi dagvistarstofnanir. Hins vegar þarf að gera þeim kleift að ráðast í verkefnin og leysa verkefnin á þessu sviði, en hér er um að ræða svið sem mjög hefur verið vanrækt, ekki síst hin allra síðustu ár, þar sem dregið hefur verið verulega úr fjárveitingum hins opinbera til dagvistarstofnana. Þar er um að ræða mál sem snertir ekki síst réttindi kvenna og möguleika kvenna til að stunda störf utan heimilis, hvort sem um er að ræða launuð störf eða störf að félagsmálum og öðrum hugðarefnum. Hér stöndum við Íslendingar mjög höllum fæti. Ástandið er vissulega ekkert betra hér í höfuðstaðnum en víða úti um landið. Varðandi félagsheimill leggur samninganefndin til að bygging og rekstur félagsheimila verði eingöngu verkefni sveitarfélaga og samtaka innan þeirra. Tekjustofn Félagsheimilasjóðs, skemmtanaskatturinn, verði þá annaðhvort lagður niður eða honum verði varið til annarra verkefna ríkisins. Framlög Félagsheimilasjóðs til einstaklinga og samtaka innan þeirra voru um 3 millj. kr. árið 1981. Þetta er vissulega till. sem hægt er að taka alveg undir. Þetta er eðlilegt verkefni sveitarfélaganna og verkefni sem hinar minnstu einingar eru vel færar um að rækja, enda hafa minnstu sveitarfélögin mörg hver komið upp býsna myndarlegum félagsheimilum sem hafa verulegt gildi fyrir viðkomandi samfélag. Í æskulýðs- og íþróttamálum, sem eðlilegt er að nefna hér á ári æskunnar ekki síst, leggur nefndin til að æskulýðsmálin og íþróttamálin svo og bygging og rekstur íþróttamannvirkja verði nær eingöngu verkefni sveitarfélaga. Fjárveiting Alþingis til æskulýðsmála árið 1981 var um 1.2 millj. kr., til íþróttamála var ráðstafað um 2.7 millj. kr. og til íþróttasjóðs 7.5 millj. kr. þannig að þarna er um að ræða nokkrar fjárveitingar frá ríkinu. Hér er sem sagt gert ráð fyrir að sveitarfélögin sjái um þessi verkefni fyrst og fremst. Varðandi skólakostnað, sem mikið hefur nú verið rætt um og skiptir afskaplega miklu í fjárhagsdæmi sveitarfélaganna, samþykkir nefndin að leggja til við menntmrh. að knýja á um afgreiðslu á frv. til laga um skólakostnað, en það þýðir skv. meðfylgjandi rekstrarathugun í grg. nefndarinnar að kostnaðarauki ríkisins yrði á verðlagi ársins 1981 um 13 millj. kr. Það verður hins vegar að segja að uppgjör þessa máls af hálfu löggjafans hefur dregist mjög úr hömlu og gildir það raunar einnig um fleiri þætti menntamála sem snerta landsbyggðina afar miklu. Þar hefur ekki verið mörkuð stefna svo sem nauðsynlegt væri og þar er margt í miklu ósamræmi. Nægir þar að nefna stöðuna á framhaldsskólastiginu þar sem annars vegar eru menntaskólarnir fjármagnaðir 100% af ríkinu og hins vegar fjölbrautaskólarnir þar sem ríkisþátttakan er aðeins 60%. Ég tel raunar að í þessum efnum þurfi að draga mun skýrari mörk fyrr en seinna og eðlilegt sé að ætla sveitarfélögunum, og þó einkum héruðum sem nýju stjórnsýslustigi, ábyrgð og miklu meiri hlut í málefnum grunnskóla. Ég tel einnig koma mjög til álita að slíkar einingar, ef samstaða tekst um þær, héraðsstjórnir, taki einnig að verulegu leyti á sig ábyrgð, veg og vanda af verkefnum framhaldsskólastigs á sínu svæði. En þá þurfa auðvitað að koma til fjárveitingar sem geri þeim kleift að standa undir slíkum verkefnum. Í þessum tillögum er einnig fjallað um gjaldskrármálefni. Þar er lagt til að sveitarfélög ákveði sjálf gjaldskrár fyrir sína þjónustu, svo sem rafmagn og hita, og að söluskatti af snjómokstri verði annaðhvort aflétt eða hann endurgreiddur sveitarfélögum. Það mál hefur verið til sérstakrar umræðu hér í þinginu eins og menn kannast við. Einnig var í þessari nefnd rætt um útsvarsálagningu sveitarfélaga. Þar komu fram hugmyndir um að hún yrði gefin frjáls, en slík tillaga var ekki fullgerð þegar stjórnarskipti urðu. Þessi efni, gjaldskrármálin, en þó enn frekar álagning útsvars sem aðaltekjustofns sveitarfélaga, varða byggðarlögin miklu og þar með byggðaþróunina. Ég er í hópi þeirra sem telja að þarna eigi sveitarfélögin að hafa verulegt frjálsræði, þau þurfi að geta ráðið meira um sína tekjuöflun en hingað til hefur verið og hins vegar þurfi í gegnum jöfnunarsjóð að tryggja að aðstöðumunur verði ekki allt of mikill. Varðandi gjaldskrármálin, þá háttar mjög misjafnlega hjá sveitarfélögum hvort þau reka t. d.veitufyrirtæki, rafveitur og hitaveitur, en þar hefur af mörgum verið hvatt til þess að gæta ákveðins samræmis. Ég er í hópi þeirra sem telja að eðlilegt sé að leitast við að halda gjaldtöku fyrir þessar nauðþurftir eins og orkuna til heimilisnota innan ákveðinna hóflegra marka þannig að munurinn verði ekki ýkjamikill. Þar er hins vegar gífurlegur munur enn í dag í þeim efnum og fátt sem veldur jafnmikilli mismunun á milli höfuðborgarsvæðisins og stórs hluta af landsbyggðinni og mismunur í orkukostnaði, alveg sérstaklega í upphitun húsa. Sá þáttur, eins og við þekkjum, er einn af þeim sem veldur gífurlegum aðstöðumun fólks á landsbyggðinni og hins vegar hér á þéttbýlissvæðinu og á vafalaust hlut í þeirri þróun fólksflutninga til höfuðborgarsvæðisins sem mjög hefur verið gerð að umræðuefni við þessar umr. Ég hef hér vikið að nokkrum þáttum í tillögum þessarar nefndar, sem ekki hafa komið til framkvæmda nema þá að mjög litlu leyti, og vildi að það kæmi fram við þessa umr. hverjar væru helstu hugmyndir sem hún setti fram í annars miklu ítarlegri grg. Hún segir undir lok samandregins álits síns að æskilegt væri að sveitarfélögin tækju á sínar herðar fleiri verkefni en nefndin hefur lagt til. Henni vannst hins vegar ekki tími til að leggja fram tillögur um fleiri þætti en þarna veru nefndir. Nm. voru sammála um þessi efni og staðfestu það í þessari skýrslu. Þeir gengu út frá ríkjandi skiptingu landsins í sveitarfélög og nefndin leit svo á að það væri utan hennar verksviðs að fjalla um breytingu þar á. Þar væri um grundvallarmatsatriði að ræða sem ekki væri á verksviði hennar og henni var raunar ekki ætlað að taka á. Hins vegar voru nm. sammála um að skipting landsins í eins mörg og fámenn sveitarfélög og nú er kæmi beinlínis í veg fyrir yfirlýst markmið með starfi nefndarinnar, þ. e. flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Því taldi nefndin, með réttu að mínu mati, að tillögur hennar væru ekki annað en lítill áfangi í mikilvægu máli, en að raunverulegur árangur náist ekki án þess að fyrst verði gerðar breytingar sem geri sveitarfélögum landsins kleift að fást við fleiri og stærri verkefni. Herra forseti. Þetta voru nokkrir þættir sem ég taldi rétt að kæmu fram við 3. umr. þessa máls og ekkert hefur verið um fjallað af minni hálfu hér við umr., en snerta svo náið það frv. sem hér er til umr. að sjálfsagt er að þeim sé gaumur gefinn þegar fjallað er um þá lagasetningu sem hér er á dagskrá. Einn er sá þáttur í þessu frv. sem ég tel ástæðu til að gera athugasemdir við, en það eru tekjur Byggðastofnunar eða til byggðamálanna. Eins og það er lagt hér fyrir er gert ráð fyrir eignum Byggðasjóðs skv. lögum frá 1976, framlagi úr ríkissjóði eins og ákveðið er á fjárlögum hverju sinni og fjármagnstekjum. Hér er í rauninni dregið úr þeim viðmiðunum sem áður voru og eru reyndar enn í gildandi lögum í sambandi við tekjur til Byggðasjóðs og það er kannske vegna þess að ekki hefur verið staðið við þau markmið sem þar voru sett um tekjur til sjóðsins, þ. e. að hann hefði til ráðstöfunar 2% af útgjaldahlið fjárlaga sem hefur verið sú viðmiðun sem lengi vel var reynt að miða við, en ekki hefur alltaf tekist. M. a. er langt frá því að á yfirstandandi ári sé staðið við það markmið. Og nú er fjárhagsstöðu Byggðasjóðs svo háttað skv. áætlun sjóðsins fyrir árið 1985 að í fyrsta sinn í sögu hans horfir svo að eigið fé, sem svo er kallað, verði neikvætt og það upp á einar 14 millj. kr. þannig að ekki er nú staðan sterk við þessi þáttaskil í málefnum Byggðasjóðs og þeirrar Byggðastofnunar sem við honum á að taka. Framlag ríkissjóðs til sjóðsins hefur líka farið rýrnandi ár frá ári þannig að ef menn ætluðu sér að taka þarna verulega á og breyta til frá þeirri öfugþróun sem hefur verið í gangi er ljóst að ríkissjóður þyrfti að leggja sjóðnum til allt aðrar fjárhæðir en verið hefur. Ég hef minnt á það við þessa umr. hvernig framlög ríkissjóðs hafa rýrnað stórkostlega í rauninni á undanförnum árum, minnkað að raungildi um meira en helming á stuttum tíma. Því er alveg ljóst að tekjur Byggðastofnunar verða heldur magrar nema ríkissjóður sjái sér fært að leggja sjóðnum til verulega aukinn hlut og jafnframt að bæta þá úr eigin stöðu sjóðsins. Vissulega er skv. 16. gr. þessa frv. ákveðin heimild fyrir sjóðinn til að taka lán til starfsemi sinnar innanlands eða erlendis, en þeim lántökum hljóta þó að vera ákveðin takmörk sett og sjóður sem þessi þarf að sjálfsögðu að hafa úr ákveðnu eigin fjármagni að spila. Það er eðlilegt, herra forseti, að þegar verið er að meta árangur af byggðastefnu horfi menn ekki síst til fólksfjöldaþróunarinnar og tilfærslu á fólki. Það er búið að rifja það svo skilmerkilega upp við þessar umr. hvert horfir í þeim efnum að ekki er ástæða til að bæta þar miklu við. Ég vil þó segja það undir lok míns máls við 3. umr. um Byggðastofnun að ég tel það á engan hátt viðunandi framtíðarsýn að aðeins verði haldið í horfinu miðað við núverandi stöðu þessara mála og landsbyggðin héldi t. d. því vaxtarhlutfalli varðandi fólksfjölda sem gildir sem meðaltal yfir landið í heild. Auðvitað væri það mikil bót frá þeirri stöðu sem nú er í þessum efnum þar sem landsbyggðin er að tapa sínu fólki og er með neikvæða þróun mála, beinlínis neikvæða eins og hér hefur komið fram, en ég tel að ekki sé um að ræða viðunandi markmið í byggðamálum, aðeins að halda í horfinu eða halda landsmeðaltali, heldur þurfum við, það sé þjóðhagslega skynsamlegt, að stefna að því að hlutfallslega fleiri séu búsettir og taki sér búsetu utan höfuðstaðarsvæðisins en þeir sem þar búa og bætast við, sem sagt: það verði um að ræða jákvæða nettótilfærslu fólks frá höfuðborgarsvæðinu til annarra landshluta. Það tel ég vera markmið sem setja ætti þegar verið er að tala um átak í þessum málum sem því miður kemur afar lítið fram svo að ekki sé meira sagt í því frv. um Byggðastofnun sem hér er á lokastigi umræðna í þessari hv. deild. Ég vona sannarlega, herra forseti, að reyndin verði betri í þessum málum en nú horfir og ástæða er til að ætla miðað við ríkjandi stefnu í þessum málum. Það væri satt að segja hörmulegt ef svo færi, eins og útlit er fyrir, að enn sigi á ógæfuhlið í þessum málum, bæði efnahagslega og hvað snertir fólksflutninga frá landsbyggðinni til aðalþéttbýlissvæðis landsins. Til þess hins vegar að spornað verði við þeirri þróun þarf eitthvað allt annað að gerast en fram hefur komið af hálfu stjórnarliða við umr. þessa máls, svo að ekki sé talað um það sem lesa má út úr þessu frv. sem segir nákvæmlega ekki neitt um eðlileg markmið eða ný markmið í byggðamálum.



Herra forseti. Hér kom hæstv. forsrh. áðan og svaraði þeirri spurningu sem ég beindi til hans varðandi áætlanadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins, en ég hafði bent á það í ræðu minni fyrr að öll þau verkefni sem henni eru ætluð lægju meira og minna í lausu lofti ef lagafrv. sem hér liggja fyrir verða samþykkt óbreytt. Ég flutti brtt. við 2. umr. um að herða nokkuð á í sambandi við áætlunarverkefni Byggðastofnunar, sem væru þá áætlanir sem væru unnar í tengslum við heimaaðila og landshlutasamtök, en sú brtt. var því miður felld. Mér finnst að í þessu frv. sé bersýnilega sterk tilhneiging til að strika út allt sem heitir áætlunarvinna og að það beri keim af því að ætlunin sé að markaðssjónarmið ráði meiru en verið hefur í rekstri stofnunar eins og Byggðastofnunar. Hæstv. forsrh. svaraði því til að ráðuneytin fengju áætlunarverkefni, ráðuneytin ættu að sinna þessu í stað áætlunardeildarinnar. Út af fyrir sig getur það verið góðra gjalda vert að ráðuneytin geri slíkar áætlanir, en í fyrsta lagi dreg ég mjög í efa að ráðuneytin muni sinna þeim málum nema í undantekningartilfellum. Ég minnist þess t. d. að í tíð hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar í iðnrn. var unnið verulega að vissum áætlunarverkefnum og var reynt að skyggnast inn í framtíðina með býsna athyglisverðum hætti. Ég óttast að ef þetta fer fram í ráðuneytunum hverju fyrir sig geti komið lífið út úr því og það sem kæmi út úr vinnunni væri kannske misvísandi og gengi ekki upp, myndaði ekki rökræna eða samfellda heild. Það var einmitt hugsunin með Framkvæmdastofnuninni að hún gæti unnið að samræmingu á slíkum heildaráætlunum þó að kannske megi segja að það hafi aldrei tekist að hrinda því í framkvæmd. Ég vek athygli á þessu, herra forseti, og ég held að það verði óhjákvæmilegt fyrir Alþingi, ef þessi frv. fara í gegn, að taka á þessum áætlunarmálum ríkisins með sérstökum ákvæðum í löggjöf, hvort sem það eru sérlög eða þá frv. sem hefur að geyma ákvæði um verkefni ráðuneyta, banka og annarra slíkra stofnana. Það var í orðum hæstv. forsrh. vikið nokkuð að till. okkar Halldórs Blöndals um að Byggðastofnun yrði á Akureyri og hæstv. ráðh. kvaðst mundu samþykkja till. Ólafs Þ. Þórðarsonar um að þessi stofnun gæti verið utan Reykjavíkur. Hins vegar kom það fram hjá honum að hann teldi till. okkar Halldórs Blöndals ekki mjög heppilega í þessu efni og mundi ekki samþykkja hana, heldur brtt. hv. þm. Ólafs Þórðarsonar. Ég minni á að till. okkar hv. þm. Halldórs Blöndals er þannig að það er varla hægt að fella hana. Það er raunar alveg fráleitt að fella hana vegna þess að hún kveður aðeins á um heimild til þess að þessi stofnun geti verið á Akureyri ef stjórn stofnunarinnar ákveður það. Þar er þessi staður tekinn út úr og ákveðinn, sem ég tel rétt að gera, en þetta er fyrst og fremst heimild. Það er alveg rétt, sem hæstv. iðnrh. sagði fyrr í kvöld, að það væri mikill skaði ef þessi till. yrði felld. Samt sagðist ráðh. ætta að greiða atkvæði á móti henni og láta skaðann eiga sér stað. Mér fannst að þessi skoðun hæstv. iðnrh. á brtt. væri harla skrýtin og mætti kannske nota um hana sömu orð og hann notaði um till. okkar hv. þm. Halldórs Blöndals að skoðunin væri - ég segi ekki óþingleg vegna þess að menn geta auðvitað haft hvaða skoðun sem þeim sýnist hér, en hún væri ekki ákaflega gáfuleg, svo ekki sé fastar að orði kveðið, enda þótt viðkomandi ráðh. hafi verið kallaður skynugur hér á dögunum. Hér hefur farið fram ítarleg umr. um byggðamál og þm. Alþb. hafa gert grein fyrir sjónarmiðum flokks okkar í þessum umr. Ég tel ástæðu til að vekja athygli á því að þar hefur komið fram mjög mikið af upplýsingum. Ég hygg að óvíða verði að finna jafnítarlegar upplýsingar um byggðamál og í því hefti af þingtíðindum sem geymir þá umr. sem hér fer fram í kvöld. Þar var komið víða við eins og vera ber, allt aftur í landnám, og menn brugðu sér líka út fyrir landsteinana. Eins og forsrh. benti á þá var margt fróðlegt af því sem fram kom í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. um þessi mál, erlendis ekki síður en hérlendis. Ég vil að lokum draga saman það sem ég tel að sé vandamál byggðanna á Íslandi. Vandamálið er tvíþætt. Annars vegar hefur afli minnkað og það kemur niður á framleiðslubyggðarlögunum allt í kringum landið. Það er nokkuð sem menn ráða ekki við og við verðum að taka því eins og það kemur fyrir. Hitt vandamálið er hins vegar mannanna verk og það er stjórnarstefnan. Sú stefna sem hefur fjármunina til vegs með þeim hætti sem ríkisstj. gerir er andstæð byggðastefnu og byggðasjónarmiðum. Það er ekki hægt að láta markaðinn um mótun byggðar í landinu. Markaðsöflin byggja upp atvinnufyrirtæki á þeim stöðum þar sem þau skila mestum gróða handa eiganda viðkomandi fyrirtækis. Það er þá ekki spurt um það sem heitir þjóðhagslegt arðsemismat. Ég vek athygli á því, herra forseti, að í grannlöndum okkar tíðkast það mjög núorðið þegar fyrirtæki eru metin að ekki er aðeins spurt um niðurstöður rekstrar- og efnahagsreiknings viðkomandi fyrirtækis, heldur er lagt á fyrirtækin svokallað þjóðhagslegt arðsemismat, þ. e. að öll efnahagsáhrif, margfeldisáhrif af fyrirtækinu úti í hagkerfinu eru metin eftir alveg ákveðnum reglum. Það eru til viðurkenndar aðferðir við þetta þjóðhagslega arðsemismat sem hefur verið beitt í mörg ár í löndum eins og í Kanada og í Vestur-Þýskalandi. Ég held að við þurfum að átta okkur á því að stjórnarstefna sem hefur afkomu einstaks fyrirtækis að leiðarljósi dæmir byggðirnar í eyði. Það er vafalaust hægt að sýna fram á að útgerð og fiskvinnsla hafi á undanförnum árum iðulega verið með talsverðum halla og það er nokkuð til í því. Þessi fyrirtæki hafa verið að tapa eigin fé í stórum stíl síðustu misserin, eins og hv. 10. landsk. þm. hefur bent á betur en aðrir menn. En þrátt fyrir það mundu þessi fyrirtæki vera talin skynsamleg á mælikvarða þjóðhagslegrar arðsemi. Ég held að við þurfum að temja okkur að horfa á fyrirtækin í heildar efnahagslegu samhengi meira en gert hefur verið. Ég tel sem sagt að vandi byggðanna í landinu sé tvíþættur, það sé annars vegar framleiðslusamdrátturinn og svo hins vegar stjórnarstefnan sjálf, þ. e. vaxtaokrið og láglaunastefnan, sem kemur mjög niður á dreifbýlinu. Vaxtaokrið kemur þar niður vegna þess að dreifbýlið er með fjármagnsfreka atvinnuvegi og láglaunastefnan kemur þar niður vegna þess að fólk flýr þessa grundvallaratvinnuvegi meðan launin eru svo lág þar. Það verður ekki hægt að vinna t. d. fisk í dýrustu pakkningar vegna þess að fólk fæst ekki til að vinna í frystihúsunum og þar af leiðandi er beint tap fyrir þjóðarbúið af þessari láglaunastefnu. Það má sýna fram á það með nokkuð gildum rökum að ef kaupið væri hækkað í frystihúsunum væri hægt að auka tekjur frystihúsanna verulega um leið. Við höfum, Íslendingar, verið að byggja upp á síðustu áratugum sjávarútveginn. Síðustu 40 árin eða svo höfum við verið að byggja þessa grein upp í þróaðan iðnað á flestum sviðum. Þessi grein er þannig gerð að hún auðveldar framkvæmd byggðastefnu vegna þess að fyrirtækjunum er dreift allt í kringum landið, miðað við það hvernig þau verða best staðsett með tilliti til miða og afla. Ég óttast það, herra forseti, að frv. um Byggðastofnun muni heldur verða til bölvunar ef eitthvað er í sambandi við byggð í landinu. Það er dregið úr félagslegum áherslum. Þess vegna held ég að byggðastefna hefði verið betur komin með Framkvæmdastofnuninni. Þó að hún sé vond og léleg eins og hún hefur verið sé hún skárri en þessi Byggðastofnun. Það hefðu einhvern tíma þótt tíðindi hér að menn mundu spá því að einhver saknaði Framkvæmdastofnunarinnar, en ég óttast að það sé svo hraklega og illa að þessu staðið af hendi hæstv. ríkisstj. að menn muni jafnvel sakna Framkvæmdastofnunar ríkisins við Rauðarárstíg, og er þá langt gengið verð ég að segja. Ég vænti þess að hv. Ed. fái tækifæri til að fjalla ítarlega um þessi byggðamál, en minni á, herra forseti, að hér eru á dagskrá til 2. umr. tvö samkynja mál. Það eru frv. um þróunarfélag og frv. um Framkvæmdasjóð. Það er útilokað fyrir Ed. að fjalla um þessi mál öðruvísi en hún hafi þau öll í einu. Það er enginn bragur á því að deildin fari að taka byggðastofnunarmálið fyrir án þess að hin fylgi þar með. Það er alveg ljóst að Ed. fær ekki frv. um þróunarfélag og Framkvæmdasjóð eins snemma og frv. um Byggðastofnunina. Í rauninni liggur því ekkert á að afgreiða málið hér og ljúka 3. umr. fyrr en umr. er búin um Framkvæmdasjóð og þróunarfélag líka og best að láta málin verða samferða til Ed. Mér sýnist þó að það sé heldur ólíklegt að það geti orðið vegna þess að þó að við séum búin, einhver okkar, að ræða nokkuð ítarlega um Byggðastofnun eru enn talsverðar umr. eftir um þau mál sem fylgja því frv., þ. e. varðandi Framkvæmdasjóð og varðandi þróunarfélag, sem þýðir það að ólíklegt er að okkur endist morgundagurinn til að ljúka þeim málum ásamt umr. um frv. um landbúnaðinn sem á að byrja að ræða kl. 2 á morgun. Það er alveg út í hött að vera að halda mönnum hérna fram eftir allri nóttu. Það er ekki búið að ákveða nein þingslit þannig að það er ástæðulaust að vera hérna mikið lengur en hálftíma eða svo í viðbót.

Hjörleifur Guttormsson (frh.): Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu mjög þakklátur fyrir það að fá hér orðið til að halda áfram ræðu minni, þó að svo standi á að nokkuð er komið fram á nýjan dag hér á Alþingi, því að björt er nóttin og í rauninni tæpast mikill munur dags og nætur. Þannig var að ég hafði óskað eftir því í umr. að hæstv. iðnrh. yrði viðstaddur framhald málsins og beðið hæstv. forseta um að hlutast til um að svo gæti orðið. Ég treysti því að því hafi verið komið til skila og að hæstv. iðnrh. verði viðstaddur umr. og vildi biðja virðulegan forseta um að hlutast til um að svo geti orðið þar sem ég ætla að leggja fyrir hann ákveðnar fsp. sem tengjast náið því máli sem hér er til umr.

Hæstv. iðnrh. hefur fjarvistarleyfi á þessum fundi. Hæstv. forsrh. er viðstaddur umr., enda hefur hann lagt þetta mál fram, og hann er vafalaust reiðubúinn til að svara öllum þeim spurningum sem snerta það mál sem hér er á dagskrá.

Er það svo, herra forseti, að ekki séu tök á því að hæstv. iðnrh. verði viðstaddur umr.?

Ekki þennan hluta umr. Hann hefur fjarvistarleyfi á þessum fundi.

Það kemur mér allnokkuð á óvart að svo skuli vera, fyrst að málið er þó tekið á dagskrá, því ég hafði beðið hæstv. forseta Ingvar Gíslason um það sérstaklega að tryggja að hæstv. ráðh. yrði viðstaddur framhald umr.

Hæstv. iðnrh. hefur ekki lagt þetta mál fyrir þessa hv. deild. Hæstv. forsrh. er viðstaddur og hann mun svara öllum þeim spurningum sem við koma þessu máli.

Þarna er nokkuð óvanalega á máli haldið varðandi mál sem vissulega er lagt fram af forsrh., en snertir alla ráðh. atvinnumála í reynd. Þess vegna hefði verið ástæða til þess að hæstv. landbrh. væri einnig við umr., en ég hafði ekki farið fram á það sérstaklega. Mér finnst þá ekkert óeðlilegt að ég óski eftir því að umr. yrði frestað hér um þetta mál þangað til hæstv. iðnrh. gæti verið hér viðstaddur.

Forseti getur ekki orðið við því. Hæstv. forsrh. er viðstaddur til að svara fyrir það mál sem hér er á dagskrá. Ef einhverjar sérstakar spurningar um þetta mál varða hæstv. iðnrh. er hægt að beina þeim fsp. til hans við 3. umr. þessa máls. Þetta er 2. umr. málsins. Þessari umr. verður fram haldið.

Herra forseti. Ég uni að sjálfsögðu úrskurði hæstv. forseta um þetta efni þó að mér finnist vera mjög óeðlilegt í rauninni að standa þannig að máli eftir að fram hefur komið af minni hálfu fyrr við þessa umr. að óskað væri viðveru tiltekins annars ráðh. hér. Raunar hafði ég leitað eftir því að hann gæti verið viðstaddur þegar eftir að ég hóf mál mitt við þessa umr. en svo var ekki. Hann hafði þá farið af þingfundi og ég treysti því að hæstv. forseti hlutaðist til um það að við framhald umr. mætti haga svo til að hæstv. iðnrh. yrði viðstaddur. Mér finnst því vera vægast sagt heldur sérkennilega á máli haldið af hálfu hæstv. forseta, en ég uni að sjálfsögðu hans úrskurði. Það má vera að hægt sé að bæta úr með því að beina fsp. til hæstv. forsrh. um vissa þætti, en þó eru hér atriði sem snerta verksvið hæstv.. iðnrh. og ég hefði miklu fremur kosið að geta átt við hann orðastað um einmitt við þessa umr. málsins. Ég var, herra forseti, þar kominn í ræðu minni að ræða sérstaklega möguleika á nýsköpun í sjávarútvegi, sem er aðalatvinnuvegur landsmanna, og hafði rakið nokkur dæmi, tekin eftir forstjóra fyrirtækisins Lýsis hf., um þá mörgu möguleika sem eru til aukinnar verðmætasköpunar í sjávarútvegi í úrvinnslu á sjávarfangi. Þar kom fram í tilteknum fimm dæmum, sem þetta fyrirtæki, Lýsi hf., hefur staðið fyrir, að um gæti verið að ræða margföldun á verðmæti og í rauninni mjög háar upphæðir miðað við þær athuganir sem fram hafa farið á vegum þessa fyrirtækis, Lýsis hf. Viðkomandi forstjóri, sem gerði grein fyrir þessum málum á fundi Rannsóknaráðs ríkisins þann 7. des. s. 1., benti á það í sínu máli, og ég vil ítreka það hér vegna þess að það voru mjög athyglisverðar tölur, að á meðan u. þ. b. sex þúsund manns vinna við innflutningsverslun í landinu eru það aðeins um 250–300 manns sem starfa að útflutningsstarfsemi. Hann benti á að niðurskurður á fjárveitingum til Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins, sem orðið hefur á síðustu tveimur árum, bæri vitni um vanmat manna á gildi þessarar starfsemi meðal ráðamanna. Hann benti einnig á að það væru engar töfralausnir til í sambandi við nýsköpun atvinnulífsins þó að menn bindi vonir við atvinnustarfsemi og nýjungar á sviði loðdýraræktar, fiskiræktar og lífefnatækni. Þessir atvinnuvegir fara hins vegar ekki að skila arði fyrr en eftir margra ára skipulagt þróunar- og uppbyggingarstarf og með því að nýta á kerfisbundinn hátt alta tæknilega, stjórnunarlega og markaðslega þekkingu sem við höfum yfir að ráða. Til skemmri tíma væri raunhæfast að breyta fyrirliggjandi þekkingu í söluhæfa vöru og einbeita sér að verkefnum sem við ráðum við og bæta við þá þekkingu og reynslu sem þegar er fyrir hendi. Þetta og margt fleira mjög athyglisvert kom fram í erindi forstjórans, en ég ætla hér ekki að rekja það frekar. Ég tel hins vegar að mjög margir gætu tekið sér dæmi af því starfi sem innan þessa fyrirtækis hefur verið unnið, svo lýsandi sem þeir möguleikar eru sem þar er vikið að. Í sambandi við horfurnar í atvinnuvegunum sem eru burðarásinn í atvinnustarfsemi okkar Íslendinga hefur ekki þróunin orðið sem skyldi, eins og ég hef rakið í mínu máli. Núna í dag komu einmitt fram upplýsingar sem ég vil fá leyfi hæstv. forseta til þess að nálgast á borði mínu vegna þess að ég hef ekki tekið þær með í ræðustól. Varðandi horfur í frumvinnslugreinum okkar, sjávarútvegi og í landbúnaði, liggur fyrir, og má segja að það sé vonum seinna, að a. m. k. annar ríkisstjórnarflokkurinn er hina síðustu daga farinn að viðurkenna þá bágu stöðu sem sjávarútvegur okkar býr við. Það hefur verið á það bent af hálfu stjórnarandstöðunnar nú um langt skeið að rekstraraðstaðan í þessari undirstöðuatvinnugrein okkar er mjög alvarleg og raunar eitt alvarlegasta byggðamálið í landinu og jafnframt er sú staða síst til þess fallin að gera þessum atvinnuvegi kleift að standa fyrir því átaki í nýsköpun, sem svo er kölluð, og rannsóknar- og þróunarstarfi, sem er undirstaða hennar eins og þyrfti að vera. Í Morgunblaðinu, ég hygg að það hafi verið s. l. sunnudag, er vikið að þessu máli eftir langa þögn og dregin fram dæmi sem við Alþb.-menn höfum rakið og fært fram tölur um í sambandi við eiginfjárstöðu fyrirtækja í sjávarútvegi og hversu hún hefur rýrnað á undanförnum tveimur árum og raunar til lengri tíma litið því að ákveðin öfugþróun var hafin þar fyrir myndun núv. ríkisstj. svo öllu sé til haga haldið. Í leiðara Morgunblaðsins í dag er að þessu vikið og ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, að vitna aðeins til þess sem þar kemur fram, en þar segir: „Flest sjávarútvegsfyrirtæki eiga í miklum erfiðleikum vegna slæmra rekstrarskilyrða og skuldasöfnunar gengin mörg ár. Aflatakmarkanir, innlendur kostnaðarauki umfram verðþróun á sjávarvörumörkuðum, offjárfesting og óhagstæð gengisþróun hafa gert fyrirtækjum í sjávarútvegi að ganga á eignir og safna skuldum. Skuldir sjávarútvegs, sem námu 42% af eignum í ársbyrjun 1981, voru komnar í 55% um s. l. áramót. Undirstöðuatvinnuvegur, sem gefur þrjár af hverjum fjórum krónum í útflutningstekjum og þjóðin reisir velmegun sína að meginhluta á, sætir rekstrarlegum afarkostum,“ segir hér í leiðara Morgunblaðsins. Og ég vil bæta því við að þegar þessar prósentur eru hér fram reiddar eru skammtímaskuldir, að ég hygg, ekki með taldar skv. þeim upplýsingum sem fram komu í Morgunblaðinu næstsíðasta sunnudag. Síðan er í þessum leiðara sérstaklega fjallað um stöðuna að öðru leyti og segir m. a.: „Ekki er ofsagt þótt staðhæft sé að erfið rekstrarskilyrði í sjávarútvegi hafi leikið þær verr“ - þ. e. bæjarútgerðir - „en einkarekstur, enda felur rekstrarformið ekki í sér sömu hvata til árvekni og árangurs.“ Í framhaldi af þessu er í leiðara Morgunblaðsins rætt um stöðu bæjarútgerðar, m. a. í Hafnarfirði, en þar hafa staðið sem kunnugt er yfir miklar sviptingar vegna stöðu Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar, og sem ekki þurfti að koma á óvart leggst höfundur leiðara Morgunblaðsins ekki á sveif með hinu félagslega rekstrarformi en lýsir sérstökum áhyggjum yfir bágri stöðu einkafyrirtækja í sjávarútvegi. Það má segja að það sé vonum seinna að þetta málgagn einkaframtaksins í landinu, aðalstuðningsblað einkaframtaksins í landinu að maður skyldi halda, skuli fyrst nú hinar síðustu vikur hafa uppgötvað hvernig þróunin hefur verið og hvernig komið er í rauninni fyrir fyrirtækjum í sjávarútvegi og þarf ekki bæjarútgerðir til til þess að sýna fram á erfiða og mjög alvarlega rekstrarstöðu hjá fyrirtækjum, oft og tíðum gömlum og grónum fyrirtækjum sem byggð hafa verið upp á áratugum en nú eru að tapa sínu eiginfé að verulegu leyti. Þetta er í sambandi við stöðu sjávarútvegsins þó að það séu margir þættir þar sem ástæða er til að ræða betur við þessa umr. og kem ég þá frekar að því síðar. Varðandi landbúnaðinn, en ég hef ítrekað lýst yfir áhyggjum mínum yfir þeirri stöðu sem þar ríkir, koma í dagblaðinu NT í dag fram upplýsingar sem ekki vekja bjartsýni. Ég skal ekki leggja mat á þær í einstökum atriðum, en ég gat um þær aðeins í umræðum um annað mál. Þar er um að ræða grein eftir Guðmund Stefánsson landbúnaðarhagfræðing þar sem hann dregur upp þýðingu landbúnaðarins í okkar þjóðarbúskap og útlitið í sambandi við stöðu hefðbundinna greina. Hann segir þar, með leyfi forseta, að útlit sé fyrir 13% sölusamdrátt í kindakjötssölu, sem er millifyrirsögn í hans grein, og um það segir síðan: „Hvað varðar sauðfjárræktina, þá er útlitið mun dekkra þar. Á árinu 1984 dróst kindakjötssalan mjög saman eða sem nemur nærri 1100 tonnum. Þetta er 10% sölusamdráttur og á þessu ári er helst útlit fyrir enn meiri samdrátt eða 11–13%. Ef svo færi yrði heildarsalan nálægt 8500 tn. eða aðeins 35 kíló per íbúa. Sá sölusamdráttur sem hér um ræðir er nálægt því að svara til framleiðslu 350–400 sauðfjárbænda. Sala annarra kjöttegunda hefur gengið sæmilega og sala svínakjöts hefur aukist verulega undanfarin ár. Sá sölusamdráttur,“ segir Guðmundur Stefánsson, „sem við stöndum nú frammi fyrir þarf ekki endilega að vera varanlegur, en ýmislegt styður þó að varanlegar breytingar á neysluvenjum séu að verða. Að því styðja hlutir eins og sú mikla lækkun niðurgreiðslna sem orðið hefur undanfarin tvö ár og valdið hefur því að þær vörur sem niðurgreiddar hafa verið hafa hækkað í verði til neytenda langt umfram aðrar vörur. Þá má nefna rýrnun kaupmáttar, sem óhjákvæmilega hefur áhrif á sölu búvara, samsetning þjóðarinnar hefur breyst og hlutfallsleg aukning orðið í eldri aldursflokkum. Einnig má nefna að framboð á vörum sem keppa við landbúnaðarvörur hefur stóraukist um leið og samkeppnisstaða búvara hefur veikst. Það er því ekki ólíklegt að úr neyslu búvara dragi og hugsanlegt er að sú þróun sem orðið hefur undanfarin tvö ár sé aðeins fyrirboði þess sem koma skal.“ Ég vek athygli á því sem hér er sagt. Þetta eru vissulega dökkar horfur. Enn fremur segir hann og víkur þá að því frv. sem er boðað, frv. til l. um framleiðslu, verðlagningu og sölu búvara: „Miðað við þær breytingar sem boðaðar eru í frv. þarf kúm að fækka nálægt 2700 og er þá miðað við að ekki verði samdráttur í neyslunni. Þetta þýðir ca. 160 meðalframleiðendur- en fyrir hverja milljón lítra sem salan dregst saman um þarf kúm að fækka um tæp 300 og bændum um nær 20. Ef 3% samdráttur yrði í sölu mjólkurafurða þyrftu því samtals um 220 framleiðendur að hætta, en síðan er ljóst að kynbætur munu auka nyt kúnna og það mun síðar leiða til enn frekari fækkunar. Eins og málum er nú háttað,“ segir Guðmundur enn fremur í grein sinni, „má gera ráð fyrir að innan skamms verði að takmarka framleiðslu kindakjöts við 9000–9500 tn. Til að framleiða þetta magn við núverandi aðstæður þarf ca. 435 þús. fjár, en með fækkun fjár má gera ráð fyrir að afurðir aukist og fjárfjöldinn þyrfti þá ekki að vera nema rétt um 400 þús. - jafnvel minni.“ Ég hef hér ekki nákvæmar tölur um núverandi fjölda búfjár í landinu, en ég hygg að hann liggi ekki fjarri 800 þús. ef hann er ekki þaðan af meiri, þannig að hér er í raun um gífurlega fækkun að ræða. - Hann segir síðan um þetta: „Við stöndum því innan tíðar frammi fyrir þeirri staðreynd að innan tiltölulega fárra ára muni bændum við hefðbundinn búskap fækka um mörg hundruð og verða e. t. v. 2004–2500, jafnvel enn færri. Þetta eru tölur sem við verðum að taka alvarlega og þetta er ekki spádómur, heldur framreikningur á stærðum sem nánast liggja fyrir. Ég hygg að fæstir hafi í raun gert sér grein fyrir hve þessi vandi, sem við er að etja í landbúnaðinum, er stór og hversu víðtæk áhrif samdrátturinn í landbúnaðinum mun hafa. Það er hætt við að ýmsir neyðist til að ganga frá eignum sínum og ekki er vafi á að heilar byggðir muni hreinlega fara í eyði. Menn eru eðlilega uppteknir og áhyggjufullir vegna þess vanda sem við er að glíma í dag. Ég er þó því miður hræddur um að vandi morgundagsins sé enn meiri - miklu meiri. Hvað er þá til bjargar? Eru einhverjar nýjar leiðir út úr vandanum?“ Og um þetta, sem snertir einmitt það mál sem hér er sérstaklega til umr., segir þessi landbúnaðarhagfræðingur m. a.: „Ég held að við Íslendingar ættum að staldra við og líta í eigin garð. Hvað kunnum við? Er það nýtækni eins og rafeinda- og líftækni? Nei, það sem við kunnum er fyrst og fremst á sviði frumframleiðslu. Þar höfum við þekkingu og reynslu og nýsköpun atvinnulífsins á fyrst og fremst að beinast að þessum greinum. Við keppum ekki við stórþjóðirnar á almennum grundvelli í líftækni og rafeindatækni, nema þá helst í tengslum við okkar frumframleiðslu. Undanfarin misseri hefur mikið verið rætt um nauðsyn þess að efla atvinnulíf sveitanna og hefja þar nýsköpun atvinnutækifæra. Ljóst er að ýmissa kosta er völ, en ég held að engum blandist hugur um að sú uppbygging sem orðið hefur í loðdýraræki, fiskirækt o. fl. er engan veginn fullnægjandi þegar litið er á þann samdrátt sem orðinn er og fyrirsjáanlegur er í hinum hefðbundna búskap.“ Síðan fjallar hann um það að mjög skorti á um pólitíska stefnumótun í landbúnaði og raunar einnig í öðrum atvinnugreinum og það megi leiða rök að því að menn hefðu þurft að búa sig fyrr í stakk til þess að mæta þeim aðstæðum sem hér blasa við. Hann dregur ekkert úr möguleikum eða gildi loðdýraræktar og fiskeldis en telur hins vegar að þessar greinar og þá sérstaklega fiskeldið komi því miður ekki til að gagnast mönnum í dreifbýli eða bændum með þeim hætti sem ýmsir hafa kannske bundið vonir við. Það er því heldur dökk mynd sem dregin er upp í þessari grein af þessum fræðimanni sem hefur ritað talsvert um landbúnaðarmálefni á undanförnum misserum, að ég hef tekið eftir, og ég vil inna hæstv. forsrh. eftir því hvað hann segi um þær horfur sem hér eru upp dregnar, hvort hann telji að þetta sé raunsæ mynd sem þarna kemur fram og með hvaða hætti hann telji að bregðast eigi við þessum aðstæðum, hvaða ráð það eru sem ríkisstj. hefur á döfinni til þess að draga úr þeim gífurlega skelli sem hér virðist vera fram undan ef marka má forspár þessa sérfræðings sem ég vitnaði hér til og sem eru aðstæður sem bætast við annars mjög alvarlegt ástand í sveitum landsins, í hinum hefðbundnu búgreinum. Þær aðstæður eru tilkomnar, eins og í sjávarútvegi, ekki síst vegna stjórnarstefnunnar, þ. á m. stefnunnar í vaxtamálum, sem veldur því að alveg sérstaklega þrengir að þeim bændum sem eitthvað hafa þurft að leggja í fjárfestingar á liðnum árum og eiga því við mjög mikla erfiðleika að etja sem á marga lund eru hliðstæðir því sem er hjá húsbyggjendum. Ég hef hér, herra forseti, gert grein fyrir því hvert horfa virðist í sambandi við okkar hefðbundnu greinar og ég hef líka fyrr í máli mínu rætt um hvernig á ófullnægjandi hátt hefur verið tekið á rannsókna- og þróunarstarfsemi í landinu. Ég innti hæstv. forsrh. eftir því fyrr við umr. sérstaklega hvernig ríkisstj. hygðist verja því fjármagni, um 50 millj. kr., sem aflað hefur verið heimildar til með lánsfjárlögum, og mörgum hlýtur að leika forvitni á að vita með hvaða hætti er gert ráð fyrir að nýta þessa peninga. Það hefur engan veginn verið staðið við þau markmið sem sett voru með samþykkt sérstakrar þáltill. á Alþingi í sambandi við rannsóknar- og þróunarmálefni og það er því ekki seinna vænna af hálfu stjórnvalda að reyna að bæta þar eitthvað úr. En það er annar atvinnuvegur sem margir hafa bundið miklar vonir við og það fjölþættur atvinnuvegur, þar sem er iðnaðurinn, og að málefnum hans og horfum og ákveðnum atriðum, sem snerta stefnu núv. ríkisstj., ætla ég að víkja sérstaklega næst í máli mínu. Það fór ekkert á milli mála við aðdraganda þessarar ríkisstj. og í tíð hinnar fyrri stjórnar að Sjálfstfl. alveg sérstaklega batt miklar vonir við að hægt væri að brjóta í blað hér í sambandi við uppbyggingu iðnaðar og þá alveg sérstaklega orkufreks iðnaðar. Þær voru ófáar ræðurnar sem haldnar voru um það hér á hv. Alþingi og utan þings einnig að ónóg væri að gert í sambandi við undirbúning á þessu sviði og gagnrýnd mjög harðlega sú stefna sem ég stóð fyrir sem iðnrh. á sínum tíma í sambandi við athugun á orkunýtingu hérlendis, en þar var farið yfir sviðið mjög vandlega og kannaðir möguleikar og þróunarhorfur í hinum einstöku greinum orkunýtingar og hvað væri hugsanlega á færi okkar Íslendinga sjálfra að ráðast í í þeim efnum, a. m. k. með þeim hætti að við hefðum þar forræði mála fjárhagslega og eins varðandi rekstur fyrirtækjanna. Ég minnist þess að hafa verið sakaður um það á þessum árum að hafa lagst á mikla kosti sem talsmenn Sjálfstfl. töldu að hægt væri að ná út úr orkufrekum iðnaði alveg sérstaklega, virkjunum og iðnfyrirtækjum sem reistar yrðu í krafti þeirra með erlendu fjármagni samkv. stefnu meiri hl. Sjálfstfl. Nú hefur Sjálfstfl. farið með þessi mál, iðnaðarmálin, í tvö ár samfleytt og að því var látið liggja þegar fyrir kosningar að ekki mundi líða langur tími frá því að sjálfstæðismenn fengju áhrif í ríkisstj., hvað þá að þeir fengju sjálft iðnrn., uns brotið yrði í blað í þessum efnum og hlutirnir færu heldur betur að hreyfast. Þannig var það varðandi fyrirtæki sem undirbúið hafði verið og lög voru sett um í tíð fyrri ríkisstj., kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, að því var haldið fram af núv. hæstv. iðnrh. að ekki mundu líða nema þrír mánuðir eða svo frá því að Sjálfstfl. fengi áhrif á stjórn landsins að framkvæmdir yrðu hafnar við þetta fyrirtæki. Honum þótti það heldur seint ganga hjá fyrrv. ríkisstj. sem aflaði lagaheimildar fyrir þessu fyrirtæki á vordögum 1982. en þau lög voru fyrir tilverknað sjálfstæðismanna á Alþingi og raunar framsóknarmanna skilin í sambandi við frekari athuganir og heimildir af hálfu Alþingis áður en ráðist yrði í þetta fyrirtæki. Nú, tveimur árum eftir að ríkisstj. var mynduð, standa mál þannig að enn hefur ekki verið ráðist í neinar framkvæmdir við þetta fyrirtæki og engar ákvarðanir hafa verið teknar, að því er upplýst hefur verið, um hvenær ráðist verði þar í framkvæmdir eða með hvaða hætti. Það hefur beinlínis komið fram að fullkomin óvissa ríki um hvenær til framkvæmda komi og jafnvel verið látið í veðri vaka að óvissa geti ríkt um að ráðist verði í fyrirtækið því það hefur verið margítrekað af núv. hæstv. iðnrh. að slíkt verði ekki gert nema til þátttöku fáist erlendir samstarfsaðilar og það helst aðilar sem vilji taka við rekstri fyrirtækisins alls sem eignar- og ábyrgðaraðilar. Í mikla fyrirhöfn hefur verið lagt og mikil leit hefur farið fram til að laða erlenda aðila til samstarfs um kísilmálmverksmiðju og ég veit að hæstv. forseti sem hér situr í stóli nú þekkir það mál betur en flestir aðrir, en fram hefur komið ítrekað, þegar leitað hefur verið frétta um þetta mál, að ekki hafi tekist að laða fram á þeim skilmálum sem núverandi stjórnvöld hafa sett aðila til þátttöku í þessu fyrirtæki. Það var raunar tekið inn í stjórnarsamninginn upphaflega, núv. ríkisstj., í sambandi við þetta mál að nýjum aðilum skyldi verða gefinn kostur á eignaraðild í kísilmálmvinnslunni og lögin sjálf kveða raunar á um að íslenska ríkið skuli eiga 51% . Það er skilyrði samkv. gildandi lögum, en að öðru leyti gert ráð fyrir þeim möguleika að aðrir aðilar geti orðið meðeigendur í fyrirtækinu. Allur undirbúningur þessa máls var við það miðaður að Íslendingar ættu þetta fyrirtæki. Það var metið svo í minni tíð sem ráh. og ég hef ekki breyt um skoðun á því, hvað snertir fjárfestingu og einnig hvernig háttað er öflun hráefna og markaðsfærslu, að það sé fyllilega á færi Íslendinga einna að veita því forstöðu og forustu alla, ekki stærra fyrirtæki en þetta, þar sé ekki tekin of mikil áhætta þó að ég hljóti að viðurkenna að það er auðvitað alltaf matsatriði í sambandi við stórfyrirtæki hvaða áhættu beri að taka af ekki stærri þjóð en okkur Íslendingum. En því ræði ég um málefni þessa fyrirtækis að undirbúningur allur lá fyrir við stjórnarmyndunina. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð var allur undirbúningur fyrirliggjandi og búið að ganga frá og undirbúa mjög hagstæða bindandi samninga um kaup á vélbúnaði og öðrum búnaði fyrir þetta fyrirtæki og halda þeir samningar raunar gildi sínu til loka þessa árs. Þetta fyrirtæki, býsna stórt á íslenska vísu, hefði getað orðið verulegur búhnykkur fyrir okkur Íslendinga miðað við að þær forsendur standi sem menn hafa lagt í sambandi við áætlanir þar að lútandi. Það er því mjög miður, að mínu mati, að ekki hefur orðið úr framkvæmdum á grundvelli gildandi laga um fyrirtækið. Þetta varðar íslenskan þjóðarbúskap í heild sinni, en þetta varðar auðvitað alveg sérstaklega þann landshluta þar sem ráðgert var að stofna til þessa fyrirtækis og raunar lögfest, þ. e. á Reyðarfirði. Þannig var líka á málum haldið á undirbúningsstigi varðandi kísilmálmverksmiðju að sérstaklega var til þess hugsað að unnt væri að nýta þá verulegu fjárfestingu sem þarna er á ferðinni til þróunar í öðrum greinum iðnaðar, þ. e. að við Íslendingar gætum orðið þátttakendur í uppbyggingu fyrirtækisins í eins ríkum mæli og frekast væri unnt og réttlætanlegt væri út frá kostnaðarlegum sjónarmiðum. Það var lögð í það veruleg vinna á árunum 1980–1983 og alveg sérstaklega 1981–1982 að fara ofan í saumana á þessum möguleikum, bæði gagnvart fyrirtækjum á landinu öllu, en einnig varðandi hugsanlega þátttöku manna sem nálægt fyrirhugaðri verksmiðju búa í uppbyggingu hennar. Því nefni ég þetta að ég tel að fjárfestingar af þessu tagi og stór verkefni af þessu tagi, sem aldrei geta orðið mörg á stuttum tíma miðað við smæð íslensks þjóðarbúskapar séu kannske ekki síst réttlætanleg ef þess er gætt að slík, fjárfesting verði lyftistöng fyrir annan iðnað í landinu, að aðrar greinar iðnaðar, í þessu tilviki málmiðnaður og rafiðnaður, geti orðið þátttakendur í slíkri uppbyggingu og byggt sig upp samfara henni til átaka á öðrum sviðum. Ég nefni í þessu sambandi sem ágætt fordæmi þau tök sem Norðmenn hafa tekið á sínum málum í tengslum við olíuiðnaðinn þar sem þeir hafa með mjög skipulegum hætti náð meiri hluta af fjárfestingunni inn í eigið land sem verkefni fyrir inniendar eða þarlendar iðngreinar. Síðast þegar ég vissi var staðan sú að um 60% af fjárfestingu í olíuiðnaði voru heimafengin hjá Norðmönnum, en þannig var það ekki í byrjun. Og þetta hefur ekki gerst fyrir neina tilviljun, heldur í krafti markvissrar stefnu sem við getum vel flokkað undir nýsköpun, heyrir undir það hugtak og þá hugsun sem talað er fyrir í sambandi við það frv. sem hér er til umr. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. eftir því í fjarveru iðnrh. hvort hann geti upplýst nokkuð hvað snertir málefni þessa fyrirtækis, Kísilmálmvinnslunnar hf., kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, hvort það sé nokkrar nýjar fregnir að færa í sambandi við væntanlegar framkvæmdir við það fyrirtæki og alveg sérstaklega spyrja hæstv. forsrh. að því hvort hann sé fylgjandi því að ráðist verði í þetta fyrirtæki hugsanlega af útlendingum sem meirihlutaeigendum. Ég hef satt að segja verið mjög undrandi á því að ekki skuli hafa komið fram af hálfu þingflokks og framsóknarmanna í ríkisstj. fyrirvarar við þær hugmyndir, sem hæstv. iðnrh. hefur haldið mjög á loft, að reynt yrði að koma þessu fyrirtæki alfarið í hendur útlendinga. Ég hafði litið svo til að slíkt samræmdist ekki stefnu hins stjórnarflokksins og þess hefur hæstv. iðnrh. raunar stöku sinnum getið þegar hann hefur rætt þessi mál, en engu að síður hefur hæstv. iðnrh. margoft lýst þeirri stefnu sinni að vilja koma þessu fyrirtæki helst alfarið í hendur útlendinga. Því spyr ég hæstv. forsrh. þeirrar spurningar hvort hann mundi fallast á slíkt ef í boði væri og erlendir aðilar fyndust sem vildu taka við þessu fyrirtæki. Ég hef litið svo til að það samrýmdist ekki samþykktum Framsfl. í sambandi við uppbyggingu orkufreks iðnaðar í landinu, sem nú er raunar mun minna talað um en gert var á árum áður, og það hefur vissulega dregið úr umtali um orkufrekan iðnað og erlenda stóriðju einnig af hálfu Sjálfstfl. vegna þess að þær óskir og sá málflutningur sem þeir héldu uppi í þessum efnum hafa í reynd ekki gengið eftir. Það hefur í raun ekkert gerst á þessu sviði iðnaðar í landinu frá því að núv. ríkisstj. tók við völdum. Það hefur ekki verið um að ræða neina nýja fjárfestingu og ekki vitað til þess að neinum stoðum hafi verið rennt undir ný fyrirtæki þar umfram það sem undirbúið hafði verið og ákveðið í tíð fyrri ríkisstj. Þeir sem hafa efasemdir uppi um möguleika í þessum greinum, og það oft með réttu, geta út af fyrir sig fagnað því að ekki hefur verið gengið geystar fram í þessum efnum en raun ber vitni, að í rauninni hefur þar ekkert gerst af hálfu stjórnvalda, og alveg sérstaklega getum við Alþb.menn fagnað þeirri stöðu miðað við þá stefnu sem hæstv. iðnrh. hefur haft í sambandi við erlenda stóriðju. Þó hefur hann ekki vantað viljann í þeim efnum því mikið hefur verið á sig lagt til að ná þarna fram ákvörðunum í gegnum og í samvinnu við erlend stórfyrirtæki, þá fremst í flokki Alusuisse í sambandi við þá ósk ríkisstj., sem raunar var fram komin á vegum Sjálfstfl. áður en ríkisstj. var mynduð, að ráðist yrði í verulega stækkun álverksmiðjunnar í Straumsvík, raunar talað þar um tvöföldun á því fyrirtæki. Það hefur hins vegar, sem betur fer, ekki gengið eftir því að ég tel að fátt væri óráðlegra miðað við allar aðstæður í íslenskum þjóðarbúskap en að ætla að hleypa af stað þeirri stækkun sem gert var ráð fyrir samkv. bráðabirgðasamkomulagi sem ríkisstj. gerði við Alusuisse í septembermánuði 1983. Það hefur hins vegar ekki vantað viljann, eins og ég gat um, af hálfu hæstv. iðnrh. í þessu efni og lengi vel var reynt að láta lita svo út sem þessi ósk, þessi draumsýn um stækkun álversins í Straumsvík um 50% til að byrja með og síðan um 100% væri nánast að verða að veruleika. Þegar um þessi efni var spurt nú ekki alls fyrir löngu hér á Alþingi varð hins vegar minna um svör af hálfu hæstv. iðnrh. en margir hefðu líklega búist við. Í rauninni gerði hann þó ráð fyrir þar samkvæmt því sem stendur í þingtíðindum að gera mætti ráð fyrir því að fyrsti raunverulegi samningafundurinn um stækkun álversins gæti hafist „í lok þessa mánaðar“. Þar var um að ræða maímánuð sem nú er liðinn því svar hæstv. ráðh. var gefið þann 14. maí s. l. Ég hef hins vegar ekki heyrt neitt af slíkum samningafundi um stækkun álversins í Straumsvík og hefur þó yfirleitt ekki verið legið á því að greina frá vonum og horfum í því efni. Það hefur greinilega dofnað mjög verulega yfir þessu máli frá því í aprílmánuði að Morgunblaðið hafði það eftir hæstv. iðnrh. að hann gerði ráð fyrir að unnt væri að ganga frá samningum um 50% stækkun álversins fyrir mitt þetta ár og ríkisstj. sá sérstaka ástæðu til að taka upp í frv. til lánsfjárlaga sérstaka viðbótarheimild fyrir Landsvirkjun upp á 82 millj. kr. til að heimila slíka stækkun og herða á virkjunarframkvæmdum í þágu hennar á seinni hluta þessa árs. Hæstv. iðnrh. upplýsti það sérstaklega í þessu samhengi að um væri að ræða sérstakt fjölskyldurennilásafyrirtæki í Japan sem gert væri ráð fyrir að yrði þátttakandi í þessari stækkun með Alusuisse, en sem kunnugt er er verið að leita að þriðja aðila sem þátttakanda í þessari stækkun, þ. e. þriðja aðila til viðbótar við Alusuisse og Íslendinga. Þriðji aðilinn hefur hins vegar, að því er fram hefur komið, aðeins fundist á pappírnum og í yfirlýsingum hæstv. iðnrh. því ekkert hefur enn gengið eftir í þessum efnum og ekki er vitað til þess að neinar raunverulegar samningaviðræður séu hafnar af hálfu Alusuisse við væntanlegan þriðja aðila um þessa stækkun. Horfurnar eru því í þessu efni allt aðrar en ríkisstj. hafði ætlað sér samkv. því samkomulagi sem hún stóð að þegar haustið 1983 og sem enn var ítrekað með sérstöku bréfi og bókun í sambandi við samninga sem undirritaðir voru 5. nóvember s. l. og lögfestir síðan í lok nóvembermánaðar s. l. Það fylgdi því þeirri samningsgjörð, sem haldið var á með þeim hætti, að í stað þess að gera málin upp í heild sinni við Alusuisse var aðeins tekið á hluta af dæminu sem kunnugt er, samið um hækkun á raforkuverði til fyrirtækisins upp í 12.5 mill að lágmarki og slakað til í skattamálum gagnvart fyrirtækinu í fjölmörgum greinum til stórfellds tjóns fyrir íslenska hagsmuni, en skilinn eftir einn stór þáttur í deilumálum við fyrirtækið, þ. e. breyting á fyrirkomulagi skattlagningar ÍSALs sem var þó eitt af þeim atriðum sem ákveðið var með bráðabirgðasamkomulagi frá 23. sept. 1983 að gengið skyldi frá í einum pakka. Áformin voru þau að ganga frá þessum málum öllum í einum pakka. En hinum slynga mótaðila íslensku ríkisstjórnarinnar, Alusuisse, tókst á miðju síðasta sumri að gerbreyta afstöðunni sér í vil í þessu stóra máli og fá íslenska samningamenn og síðan íslensk stjórnvöld til að skipta pakkanum og skilja eftir skattamálin, spurninguna um breyttar skattareglur, sem ákveðið hafði verið að taka fyrir, og einnig stækkunina á álverinu. Þessi niðurstaða, sem innsigluð var í nóvember með samningunum sem samþykktir voru af meiri hl. á Alþingi, voru auðvitað mikil ótíðindi fyrir okkur Íslendinga og hefur sýnt sig í framhaldinu að ekkert hefur gengið eftir af því sem um var talað að ætti að rætast á næstu mánuðum á milli aðila. Þannig var það bókað sérstaklega að gert væri ráð fyrir því að ljúka samningum varðandi skattamálefni fyrir 1. júní á þessu sumri, 1. júní sem nú er liðinn án þess að nokkur samningafundur hafi átt sér stað um þau efni, en aðeins sérfræðingar hist til þess að bera saman bækur sínar. Stækkunin er sem sagt úti í vindinum. Það er ekki farið að hilla undir hana við sjóndeildarhring, ekki einu sinni samningslega, og guð láti á gott vita, stendur þar. Sannarlega harma ég ekki þá stöðu sem þar er uppi. En því er ég að rekja þessi efni hér og ræða að hér er um einhver stórfelldustu áform að ræða í sambandi við fjárfestingar í tengslum við íslenskan þjóðarbúskap sem uppi eru meðal stjórnvalda, langsamlega stórfelldustu áform og áform sem vega þungt inni í íslenskan þjóðarbúskap því að þó að fjármagnið í stækkun verksmiðjunnar yrði erlent að öllu leyti verða áhrifin samt að koma inn í íslenskan þjóðarbúskap, þensluáhrif sem slíkum fjárfestingum fylgja, og að sjálfsögðu hinn hluti dæmisins, fjárfestingin í virkjunum sem til þarf, og þar er áhættan sannarlega ekki minni en í iðnaðinum eins og dæmin sanna í módelinu Straumsvík/Búrfell á liðinni tíð þar sem Íslendingar hafa farið halloka varðandi viðskipti svo að skiptir stórfelldum upphæðum og dæmið er jafnað með því að sækja það sem á vantar í vasa íslensks almennings og íslenskra atvinnurekenda í mun hærra og síhækkandi orkuverði sem við gefum með þessu fyrirtæki. Það er því ástæða til að vara enn sterklega við þessum áformum í fyrirætlunum ríkisstj., áformum sem hún að líkindum flokkar undir nýsköpun í atvinnulífi. Það mætti sannarlega margt um þau efni segja. Það er t. d. vert að rekja það aðeins í tengslum við þetta mál hvernig þróunin á þeim fáu mánuðum sem liðnir eru frá því að endurskoðaðir samningar við Alusuisse voru ræddir hér á Alþingi í nóvember s. l., hvernig forsendurnar sem þar voru lagðar fram hafa breyst eða réttara sagt ekki gengið eftir varðandi þann þátt sem menn töldu af hálfu ríkisstj. helstu réttlætingu þessara samninga um hækkun raforkuverðsins. Þar var því haldið fram að gera mætti ráð fyrir að raforkuverð til álversins hækkaði í nær 14 mill á þessu ári. Í áætlunum Landsvirkjunar fyrir þetta ár var gert ráð fyrir því að meðalverð, sem álverið greiddi á árinu 1983, yrði 13.8 mill. Þeir höfðu nú dregið úr þessu þegar kom fram í aprílmánuð, meðan verðið stóð enn í 12.5 mill, dregið úr því svo og breytt áætlunum og miðað við að meðalverðið á árinu yrði aðeins 13.2 mill eða réttara sagt að verðið yrði fyrst undir árslok komið upp í 13.2 mill, eftir því sem ég hef skrifað hjá mér á ársfundi Landsvirkjunar þann 18. apríl 1985. Það verður sannarlega fróðlegt að fylgjast með því hvernig þróunin verður hvað snertir þá þætti sem settir voru fram sem aðalréttlæting þess að þessir samningar voru gerðir og voru réttlættir og sumir stjórnarliðar dregnir að því er virtist sárnauðugir til fylgilags við þessa samningsgerð. Slík áform, sem uppi eru um að tvöfalda umsvif Alusuisse hér á landi og annarra auðhringa sem þeim tækist að lokka til samstarfs með sér um stækkun álversins, sem enn eru ekki komnir fram í dagsljósið, eru svo viðsjárverð, miðað við aðra þróunarmöguleika í íslenskri atvinnuuppbyggingu, að um það væri hægt að hafa hin sterkustu orð. Hvað halda menn að það þýddi ef þessar óskir ráðamanna gengju eftir og nú væri t. d. að hefjast stækkun álversins í Straumsvík um 50%? Hvaða áhrif skyldi það nú hafa á aðrar atvinnugreinar í landinu, á viðhorf fólks sem er að leitast við að halda það út í láglaunastörfum í frumvinnslugreinum vítt um landið, í fiskiðnaði þar sem menn hafa tæplega til lífsframfæris þó að lögð sé nótt við dag, svo lágt er kaupið í þessum greinum? Hvaða áhrif skyldi það hafa á bændurna sem eru nú margir hverjir að leita eftir tækifæri til þess að komast frá jörðum sínum eftir að búið er með stjórnarstefnunni að halda þannig á málum hinna hefðbundnu greina í landbúnaði að við mörgum blasir ekkert annað en gjaldþrotið eitt? Það er hætt við því að umsvif fjárfestingar í Straumsvík við 50% stækkun álbræðslunnar yrðu til þess að ýta undir þessa aðila að stíga nú skrefið og koma hérna suður, reyna að koma undir sig fótum á nýjum slóðumpar sem betra væri í boði. Er það þetta sem aðstæður á Íslandi kalla á? Eru það umsvif í atvinnulífi af þessu tagi hér við Faxaflóa? Við höfum einmitt verið að ræða hér byggðamál, málefni Byggðastofnunar, og þar hafa komið fram áhyggjur okkar út af stöðu mála. Það voru ekki dregnir inn í þá umræðu sem vert hefði verið þeir þættir sem ég er nú að nefna, þær stórframkvæmdir sem þarna eru til umræðu. Og þrátt fyrir þetta er einnig bætt við umræðum sem nú standa yfir við Elkem um möguleika á því að það gerist meðeigandi í kísilmálmvinnslu, ekki á Reyðarfirði heldur hér við Faxaflóa, þ. e. að koma fótum undir slíkan rekstur, standa að slíkum rekstri sem viðbót við verksmiðjuna á Grundartanga. Þetta eru atriði sem virðast vera rædd af alvöru hjá núv. ríkisstj. og maður spyr: Er mönnum sjálfrátt sem þannig standa að málum? Morgunblaðið lætur af því að hina síðustu daga ríki gott andrúmsloft á fundum Íslendinga og Alusuisse þó að ekki megi ráða hvort þar sé stækkunin á ferðinni nema í litlu sé. En ekki sér þó fyrir endann þar á neinni samningsgerð, ekki heldur í sambandi við skattamálin margumræddu. Nei, það er sannarlega ekki nýsköpunarstefna sem felst í aukinni erlendri stóriðju á Íslandi. Það ætti reynslan af álverinu í Straumsvík að vera búin að sanna mönnum. Þar var því haldið fram í upphafi að margt mundi upp spretta í tengslum við þetta stórfyrirtæki, nýjar greinar, úrvinnsla, aukin tækni og þróun í öðrum greinum iðnaðar. Nánast ekkert hefur gengið eftir í þessum efnum. Og það er nákvæmlega sama gatan í iðnþróun sem hæstv. iðnrh. vill feta með þeirri stefnu sem hann mælir fyrir, aukinni erlendri stóriðju hérlendis. Það er ekki minnsta viðleitni svo að vitað sé af hálfu íslenskra stofnana á vegum iðnrn. eða annarra til þess einu sinni að gera íslenskan iðnað hlutgengan eða þátttakanda í þessari uppbyggingu erlendrar stóriðju og með því þá nánast bitið höfuðið af skömminni. Það er langt frá því að þeir sem með málefni iðnaðar fara og það sem honum tengist hafi haldið þannig á málum í tíð núv. ríkisstj. að það veki von um að í iðnaðinum komi sú nýsköpun sem þyrfti til þess að sjá þeim fjölmörgu ungu Íslendingum fyrir störfum sem koma inn á vinnumarkaðinn á næstu árum, enda er það svo að það er ekki ástæða til að gæla við þá hugsun lengi að það verði stóriðjan sem leysi þann vanda. Það eru lítt sjáandi menn sem hafa horft til hennar á liðnum árum sem lausnarorðsins, hins helsta lausnarorðs í íslenskri atvinnuuppbyggingu, en sá var lengi málflutningur talsmanna Sjálfstfl., alveg fram á síðustu ár. Hæstv. iðnrh. situr nú með sárt ennið, það sárt að hann er hættur að hafa yfir lestur af því tagi sem heyra mátti hér fyrir fáum misserum. Hann er þó farinn að átta sig á því að ekki er allt sem sýnist í þessum efnum og ekki munu allar óskirnar rætast. Þó að hann hafi lofað Eyfirðingum fyrir einu ári og þrem mánuðum betur einu stykki álveri innan tíðar til þess að leysa þeirra vanda er flestum orðið ljóst að þar var um að ræða hókus pókusmálflutning sem ekkert lá að baki í rauninni og síst er til þess fallinn að beina mönnum inn á úrlausn annars brýnna vandamála í atvinnumálum byggða við Eyjafjörð. Það er á allt öðrum sviðum iðnaðar sem þess er að vænta að okkur reynist unnt að fjölga atvinnufærum á komandi árum. Það er fyrst og fremst í uppbyggingu smáfyrirtækja í iðnaði, smáfyrirtækja a. m. k. á afþjóðlegan mælikvarða og jafnvel á íslenskan mælikvarða, og vissulega er það slík atvinnuuppbygging sem fellur mun betur að byggðamynstri en uppbygging stórfyrirtækjanna. Ég hef hins vegar verið þeirrar skoðunar að það væri réttlætanlegt fyrir okkur Íslendinga að gera ráð fyrir fjölþættri iðnþróun, gera ráð fyrir uppbyggingu nokkurra en ekki margra stórfyrirtækja sem væri á okkar eigin færi að reisa og standa fyrir, en þess yrði þá jafnframt gætt að slík fyrirtæki tengdust öðrum iðnaði í landinu og staðsetningu þeirra yrði þannig háttað að þau yrðu liður í skynsamlegri byggðaþróun í landinu, þ. e. að þau risu ekki á aðalþéttbýlissvæði landsins við Faxaflóa nema þá í undantekningartilvikum. Slík fjárfesting yrði notuð sem liður í byggðaþróun. Sama var uppi á teningnum í tíð síðustu ríkisstj. þegar farið var yfir þessi mál varðandi virkjanir og þar sem það tókst í fyrsta sinni í rauninni að ná landi í sambandi við ákvörðun um uppbyggingu allstórrar virkjunar utan Suðurlands. Að baki þeirri stefnu var bæði öryggissjónarmið, vissulega öryggissjónarmið í sambandi við orkuöflun, en einnig sú hugsun að dreifa slíkum virkjunum á einstaka landshluta til að tryggja orkuafhendingu utan Suður- og Suðvesturlands þar sem flestar virkjanirnar voru fyrir. Ég vitnaði fyrr í máli mínu, herra forseti, til orða Vilhjálms Lúðvíkssonar sem hann viðhafði á aðalfundi eða ársfundi Rannsóknaráðs ríkisins 8. og 9. febrúar s. l. Vilhjálmur ræddi þar einmitt þau efni sem ég hef verið hér að gera að umtalsefni og dró þau saman með skilmerkilegum hætti og ég vildi, með leyfi forseta, fá að vitna hér til nokkurra þátta úr máli hans þar sem hann dregur saman svör við spurningunni „Hvað er fram undan?“ „Í því samfélagi smáfyrirtækja og smástofnana sem hér ríkir,“ segir Vilhjálmur, „og vegna hinna fjölmörgu verkefna sem sjálfstætt þjóðfélag þarf að fást við er brýnni nauðsyn hjá okkur en flestum öðrum að leita okkar eigin aðferða til að samhæfa kraftana og ná a. m. k. hluta af þeim styrk sem aðrir fá af stærð sinni. Ég vísa aftur til þess sem ég sagði hér á undan um forsendur samkeppnishæfni í nútíma tækniþjóðfélagi þar sem álit færustu manna er að hinn mannlegi þáttur, hæfileiki til aðlögunar, góð menntun og framar öllu öðru góð stjórnun á flóknu samspili tækni, fjármagns og markaðar verði ráðandi. Í þessu sambandi vil ég nefna nokkur atriði sem ég held að skipti miklu í þróun okkar samfélags á komandi árum. 1. Koma þarf á nýrri tegund samskipta milli samtaka atvinnulífsins, launþega og atvinnurekenda og þess opinbera um markvissa sókn eftir aukinni framleiðslu og framleiðni í þjóðfélaginu. Slík samvinna getur aðeins grundvallast á samkomulagi um réttláta skiptingu þess afraksturs sem verða kann af aukinni framleiðni og framleiðslu. Það er mál til komið að hætt verði að rífast um skiptingu á minnkandi köku og að atorka manna fari í það að auka það sem til skiptanna er,“ segir Vilhjálmur Lúðvíksson. „2. Breyta þarf tímaviðmiðun ákvarðana í þjóðfélagi okkar þannig að horft sé fram á við, sett skýr og skiljanleg markmið og kraftarnir sameinaðir að því að vinna að slíkum markmiðum.“ 
             Ég gæti, virðulegi forseti, reiknað með að vera vel hálfnaður með mitt mál eða svo.

Það er ætlun forseta að ljúka þessum fundi nú. Við höfum verið á fundi núna í Nd. í ellefu klukkustundir og samtals hefur þingið verið að störfum tólf og hálfa stund, virðist mér. Það er ætlun forseta að þessum fundi ljúki nú.

Já, virðulegi forseti. Alls ekki hef ég á móti því þó ég gæti vissulega haldið áfram máli mínu. Ég verð fúslega við þeim tilmælum forseta. Mér finnst það skynsamlegt út af fyrir sig, miðað við að ljóst er að menn ætla að halda þinghaldi áfram í sumar, að dreifa störfum með skynsamlegum hætti milli daga og get látið máli mínu lokið í bili.