Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsætisráðherra (J. M.) Í gær þóknaðist hans hátign konunginum að leysa atvinnumála- og samgöngumálaráðherra Sigurð Jónsson og fjármálaráðherra Sigurð Eggerz frá störfum, en skipa alþingismann Pjetur umboðsmann Jónsson atvinnumála- og samgöngumálaráðherra, en alþingismann og skrifstofustjóra Magnús Guðmundsson fjármálaráðherra. Mig hefir hans hátign konungurinn kvatt til forsætis ráðuneytisins og skipað mig dómsmála- og kirkjumálaráðherra. Þegar jeg í ársbyrjun 1917 tók að mjer embætti það, er jeg enn hefi með höndum, var það talið fyrsta hlutverk ráðuneytisins að reyna að firra landið vandræðum af ófriðnum. Jeg lofaði því þá, fyrir ráðuneytisins hönd, að gera það, sem vjer megnuðum til þessa. Aðrir verða að dæma um, hvernig þetta hefir tekist hingað til. En vandræðin af ófriðnum eru ekki úti enn. Margir telja, að tímar þeir, er nú fara í hönd, verði að ýmsu má ske enn erfiðari en sjálfur ófriðartíminn fyrir hinar hlutlausu þjóðir. Hið nýja ráðuneyti mun af fremsta megni halda áfram að vinna að því að firra landið vandræðum af ófriðnum og afleiðingum hans. Þá lofaði jeg því, fyrir ráðuneytisins hönd, að vinna að því af fremsta megni, að þjóðin næði fullum yfirráðum yfir öllum málum sínum. Þessu marki hefir verið náð, jeg held jeg megi segja fram yfir vonir og líkindi. En það þarf að gæta þess, er fengið er, og mun hið nýja ráðuneyti af fremsta megni ástunda það. Hið síðasta Alþingi var alldjarftækt um framkvæmdir í ýmsum efnum til stuðnings atvinnuvegum landsins, samgöngum o. s. frv. Ráðuneytið mun fara hina sömu braut, að svo miklu leyti sem fjárhagur ríkissjóðs leyfir. En þess mun það gæta stöðugt og hafa það fyrir augum, að góður fjárhagur ríkissjóðs er skilyrði fyrir sönnu sjálfstæði ríkisins. Jeg þarf ekki að lýsa því, sem sjálfsagt er, að ráðuneytið mun vinna að endurskoðun skattamálanna, verklegum rannsóknum og frekari undirbúningi í vatnamálunum, í því skyni og með það fyrir augum, að eitthvað verði gert. Yfir höfuð mun ráðuneytið leggja áherslu á framkvæmdir. Að öðru leyti þykir mjer ekki ástæða til að lýsa afstöðu ráðuneytisins í einstökum málum. Vjer viljum stunda góða og vinsamlega samvinnu við sambandsþjóð vora, sem jafnan er búin til að greiða fyrir oss í hvívetna, svo og við hinar aðrar Norðurlandaþjóðir, og yfir höfuð stuðla að heiðarlegum viðskiftum út á við.

Bjarni Jónsson Það hefir þótt mestum tíðindum sæta á þessu þingi, hve nær og hvernig mundi ganga að koma nýrri stjórn á laggirnar. Vænti jeg því, að hv.þm. misvirði ekki, þótt tekin sje drykklöng stund af þingtímanum, hversu dýrmætur sem hann er, til þess að heilsa stjórn þessari, er fæðst hefir með svo langvinnum þrautum, sem raun er á orðin. Mun jeg fyrst lesa yfirlýsingu, er sjálfstæðisflokkurinn hefir falið mjer að bera fram, svo hljóðandi: „Sjálfstæðisflokkurinn styður ekki stjórnina, nema einn maður, og ber enga ábyrgð á athöfnum hennar, nje lofar að eira henni.“ Síðan ætla jeg að bæta við nokkrum orðum frá eigin brjósti. Segi jeg þau á eigin ábyrgð, en ekki í nafni flokksins, en það mun þó sýna sig síðar, að hann er mjer samdóma um nálega öll atriðin. Það er þá upphaf míns máls, að þótt þessi yfirlýsing sje fram komin, þá er það hvorki fyrirætlun mín nje flokksins að vera sem mannýgur hrútur og skopa skeið í stjórnina, hvort sem hún vinnur verk sitt vel eða illa. Miklu fremur vil jeg segja stjórninni hitt, að hún skal eigi þurfa að eiga von fjandskapar af mjer, ef hún fylgir um sína daga þeirri stefnu, sem jeg mun nú lýsa. En geri hún það ekki, þá mun jeg ekki láta mitt eftir liggja, að henni verði hlýtt yfir síðar, og gert til hennar að maklegleikum. Mjer þótti vænt að heyra það, að forsætisráðherra lofaði því, að stjórnin mundi vilja gæta sjálfstæðis vors. En sakir þess, að hann stiklaði fremur ljettilega á því máli, mun jeg tala nokkru nánar um fáein atriði. Jeg vil þá fyrst benda á, að nauðsyn ber til þess, að einn ráðherrann sje utanríkisráðherra og heiti svo, með öðrum orðum, að það sje öllum heimi ljóst og vitað, að hjer sje það ráðherrastarf til. Mönnum er það kunnugt, að samkvæmt sambandslögunum fara Danir með utanríkismálin í umboði voru. En þessir umboðsmenn verða einhversstaðar að fá að vita, hvað þeir eiga að gera fyrir oss. Umbjóðandi verður því að sjá um, að sá staður sje til. En það er með öðrum orðum, að vjer, umbjóðandinn, verðum að hafa ráðherra til þess að fara með utanríkismál vor, svo að hann geti ætíð sagt formanni umboðsmannasveitarinnar, utanríkisráðherra Dana, hvers vjer óskum af þeim samningsbundnu starfsmönnum vorum. Öllum má vera það ljóst, að slíkt væri eigi brot á sáttmálanum, heldur hin eina skynsamlega framkvæmd á honum. Það er því í samræmi við sáttmálann, nauðsynlegt og hyggilegt, að einn ráðherranna sje það, og er þá sjálfsagt, að hann heiti svo. Annars kynni ókunnar þjóðir að villast á sáttmálanum og halda, að Ísland hefði eigi vald utanríkismála sinna, sem það hefir þó að efalausu. Þá verð jeg að minnast á sendiherrann í Kaupmannahöfn. Legg jeg mikla áherslu á, að vjer höfum sendiherra vorn á þeim eina stað, sem vjer getum gert það í fullu samræmi við sambandslögin. Ber tvent þar til. Það fyrst, að oss er hin mesta nauðsyn að hafa umsýslu slíks manns þar, og að á engu öðru sjá þjóðir heimsins betur, að Íslandi er áskilinn sendiherrarjettur í sáttmálanum. Það annað, að vjer getum ekki gert oss bera að svo mikilli óhæversku við Danmörk, að hún ein allra ríkja hafi engan íslenskan sendimann, þar sem hún hefir þó ein allra ríkja sent sendiherra hingað. Vera má, að hv. þingmönnum þyki hjer eiga að senda einn sendimann til Danmerkur og setja öll önnur ríki hjá. En það er hinn mesti misskilningur, því að hvar sem Danir hafa sendiherra, þá er sá hinn sami samkvæmt sáttmálanum sendiherra Íslands eftir umboði. Það er því eigi að eins sjálfsagt vegna hagsmuna vor sjálfra að hafa sendiherra í Kaupmannahöfn, sem og margborgar sig, heldur er það og sjálfsögð hæverskuskyldu. Að þessu máli mun jeg styðja forsætisráðherra. Auk þessa vil jeg lýsa yfir því, að mjer fellur það vel, að forsætisráðherra hefir lagt áherslu á, að stjórnin mundi senda íslenskan ræðismann til Miðjarðarhafslandanna, því að jeg hefi um margt ár haldið því fram, að þetta væri sjálfsagt og mundi borga sig þúsundfalt. En í sambandi við þetta vil jeg skora á stjórnina að láta 7. gr. sáttmálans ekki ónotaða að öðru leyti, heldur senda unga fulltrúa til sendisveita þeirra, er sitja í helstu viðskiftalöndum vorum, til þess að þar verði unnið af þekkingu næstu áratugina Íslandi til hags, og til þess að vjer höfum æfða menn með nægri þekkingu, er vjer að sjálfsögðu tökum utanríkismálin í vorar hendur 1940 ef það verður eigi fyr. Þá er enn eitt atriði, sem jeg skora á stjórnina að leggja allan hug á. Það er að fulltrúar þeir, sem aðrar þjóðir hafa hjer, sjeu þess kyns erindrekar, að sending þeirra feli í sjer viðurkenning sendanda á fullveldi voru. En til þess þurfa þeir að vera sendir eða hafa með höndum sendiherrastarfsemi, eða „diplomatisk Function“ á erlendu máli. Jeg veit, að eigi þarf nema hálft orð frá stjórnarinnar hendi til þess, að frá Svíþjóð komi slíkur maður, og jeg veit það með allra bestu heimildum, svo að það er beinlínis stjórnarinnar sök, ef svo verður eigi. Jeg veit og, að eigi þyrfti öllu meira fyrir að hafa, að slíkur maður kæmi frá Þýskalandi, og jeg hygg, þótt jeg hafi eigi neina ábyggilega vitneskju um það, að sama mundu Frakkar og Englar gera, því að menn muna, að þeir höfðu hjer einna fyrstir þjóða sendimenn sína, og það meðan öðruvísi stóð á. Þá mundu Norðmenn frændur vorir eigi vilja verða eftirbátar um þetta, og það því síður, sem Stórþingið sendi oss árnað sinn óðar en viðurkenning Dana var fengin um fullveldi vort. Vil jeg skora fastlega á stjórnina að verða hjer vel við, því að jeg veit, að ekki veldur annað en viljaleysi, ef ekki verður að gert. En jeg vona, að hún geri þetta sem fyrst og að jeg þurfi eigi síðar að deila við hana um þetta mál. Enn vil jeg minnast á smærri mál, sem standa í sambandi við utanríkismálin. Og vil jeg þá skora á stjórnina að sýna það öllum heimi með öllum einkennum, stórum og smáum, að skilnaður er orðinn milli konungsríkjanna Íslands og Danmerkur, þótt sami maður sje konungur í báðum. Alþingi veit ekki enn um, hvort umboðsmenn vorir í utanríkismálunum hafa skjaldarmerki vort og fána á þeim stöðum, sem vera ber. Innsigli ríkisins mun nú um síðir komið, en engi veit, hvort það er notað eða ekki. Þá væri og æskilegt, að íslenskir embættismenn bæri eigi lengur danska hnappa, úr því íslenskir eru fengnir seint um síðir. Enn verð jeg að telja það æskilegt, að gert verði sjerstakt íslenskt heiðursmerki, sem sæma mætti með erlenda menn. Jeg veit, að því má með rjettu halda fram, að frá sjónarmiði heimspekinnar sje þetta fánýtt glingur, og þjóni eigi síður ranglætinu en rjettlætinu. En hitt verður eigi hrakið, að það mundi venja menn við að líta á Ísland sem fullvalda konungsríki, ef það hefði sama sið sem önnur sjálfstæð ríki, að sæma erlenda menn heiðursmerki. Víst er það og, að sá einstaklingur er lýttur, sem fylgir eigi landssið, og svo mun vera um ríkin, að þau eru lýtt, ef þau fylgja eigi heimssið. Hitt mundi ónýtisverk fyrir oss, að freista að endurbæta heiminn í þessu, því að hann mundi halda uppteknum hætti, þótt vjer skærumst úr leik. Um myntsláttu þarf eigi að tala. Jeg hafði skrifað hana mjer til minnis, þegar jeg ætti að heilsa hinni nýju stjórn. En nú hefi jeg borið fram frumvarp um hana, og stjórnin tekið vel undir, enda tel jeg sjálfsagt að gera nú þegar alla samninga þar að lútandi og allan nauðsynlegan undirbúning. Þá kem jeg að innanlandsmálunum. Nefni jeg þar fyrst skólamálin. Vil jeg fastlega skora á stjórnina að láta nú verða framkvæmd á ályktunum þessarar háttv. deildar á undanförnum þingum, að endurbæta alt fræðslukerfið og einkum að gera mentaskólann aftur að lærðum skóla og greina hann frá þeim óæðri skólum, sem hann er nú tengdur við. Þótt jeg hafi áður minst á það hjer á þingi, vil jeg þó nú skora fastlega á stjórnina að gæta þess, að allir kjósendur í landinu hafi jafnrjetti. Ekki tala jeg hjer um, hvort margir eða fáir kjósendur komi á hvern þingmann, heldur um hitt, að allir geti notið kosningarrjettar síns. Menn þekkja hina alkunnu sögu um storkinn og tófuna, er báru svo á borð hvort fyrir annað, að hvorugt gat neytt matarins. Á sama hátt er farið með kjósendur, þegar kjörfundur á að standa hluta úr degi, því að ekki geta allir farið frá heimilunum í einu og skilið börn og fjenað eftir umsjárlaust. Kjörfundur verður að standa miklu lengur en nú gerist, að minsta kosti tvo til þrjá daga, svo að fólkið geti farið til skiftis á kjörstaðinn og hver maður neytt atkvæðis síns. Mundi og slíkt fyrirkomulag, sem nú hefir lýst verið, góður undirbúningur undir atkvæðagreiðslu þá, sem hjer á að fara fram að 20 árum liðnum um sambandslögin. Mun þá full ástæða til, að hver maður geti neytt atkvæðis síns. Það er því rjett að taka þá aðferð upp nú þegar, því að miklu máli skiftir það, að stjórnarskrá landsins veiti mönnum eigi rjettindi með þeim hætti, að þeim sje ómáttugt að njóta þeirra. Verður því að sjá um, að lög eða venjur banni mönnum eigi að njóta þeirra rjettinda, sem þeir hafa að fullum lögum, svo sem kosningalögin gera nú við sveitamenn um land alt. Vænti jeg, að stjórnin verði vel við og leggi fyrir næsta þing breytingar á kosningalögunum, til þess að þær endurbætur fáist, sem nú hefi jeg nefnt. Þá er og nauðsynlegt, að stjórnin gæti jafnvægis í atvinnuvegum landsins. Því að allir vita, að enginn er sá einn atvinnuvegur, að hann ali alla landsmenn, heldur gerir það samstarf allra atvinnuveganna, sem í landinu eru. Og þótt landbúnaður verði ætíð höfuðatvinnugrein í þessu landi, þá mega hinar atvinnugreinarnar ekki verða út undan, heldur verður að vera jafnvægi og rjettlæti milli þeirra. Getur stjórnin vel búist við deilum um þetta í framtíðinni, nema hún sjái hjer vel fyrir. Þá tel jeg stjórninni og skylt að sjá um, að rjettlæti sje í öllum fjármálum, eða gera að minsta kosti tilraun til þess að láta gjöld koma rjettlátlega niður á landsmönnum. Hitt mundi og vera lítt sæmilegur gróðavegur fyrir ríki, að hafa fje af verkamönnum sínum eða svelta þá. Vænti jeg, að stjórn landsins hitti aðra vegi til að afla ríkissjóði fjár. Þá kem jeg að vatnamálunum. Þar á stjórnin að vinda sem bráðast að því, að rannsóknir fari fram, og síðan virkjanir smávatna á landinu, til þess að ylja, lýsa og fegra híbýli manna, og til smáiðju og daglegra verka. Þá verður hún tafarlaust að sjá um, að Sogið sje rannsakað, áætlanir síðan gerðar og að ríkið, í sambandi við hjeruðin og bæina við Faxaflóa og austan fjalls, virki nokkurn hluta Sogsins. En stóriðju má ekki hleypa hjer að; í hæsta lagi mætti virkja 5000–6000 ho. meira en þyrfti annars til almenningsnota og hafa til saltvinslu t. d., ef orkan yrði með því ódýrari fyrir almenning. Vel gæti jeg trúað því, að jeg þyrfti að deila um þetta mál við stjórnina, hversu sárt sem mjer kynni að falla það, nema því að eins, að hún gæti vel jafnvægis atvinnuveganna og styðji þá auðvitað ekki slík fyrirtæki, sem stóriðja er, sem gæti í einum svip stöðvað höfuðatvinnugreinar vorar, landbúnaðinn og sjávarútveginn. Í bankamálunum vænti jeg þess, að stjórnin fylgi þeirri stefnu, að gera bankastofnun ríkisins svo sterka, að hún geti orðið aðalpeningastofnun landsins, er ráði mestu um peningaverð og viðskifti, hvort sem hún gerir það með því einu, að auka Landsbankann, eða með því að gera báða bankana að ríkisbanka. Fylgi stjórnin þessari stefnuskrá í öllu og með dugnaði, þá býst jeg ekki við að verða meinsmaður hennar, þótt jeg sje ekki stuðningsmaður hennar. Jeg mun nú í ræðulok hnýta hjer við lítilli athugasemd um sjálfstæðisflokkinn. Sumir menn segja, að gömlu flokkarnir sjeu sjálfdauðir, og þar á meðal sjálfstæðisflokkurinn. Hinir flokkarnir mega svara fyrir sig og segja til, hvort þeir sjeu dauðir eða eigi. Þar um segi jeg ekkert, en hitt tel jeg ósæmilegt að segja, að sá flokkur eigi nú engan tilverurjett í landinu, sem hefir frá fyrstu haft það á stefnuskrá sinni að varðveita sjálfstæði landsins, og hefir enn, svo sem jeg hefi reynt að sýna í ræðu minni. Að flokkurinn hefir jafnan haft þessa stefnuskrá, geta menn sjeð, ef þeir líta í gömul blöð af Ingólfi og Ísafold. Flokkurinn hefir haft og hefir enn á stefnuskrá sinni fullkomna landvörn, og vill hafa Ísland handa Íslendingum, og heiður landsins út á við og inn á við metur hann öllu öðru dýrri. Og mjer þætti gaman að sjá þann flokk, sem hefir betri tilvistarrjett í landinu.

Forsætisráðherra (J. M.) Um utanríkismálin býst jeg ekki við, að við hv.þm. Dala. (B. J.) sjeum mjög ósammála, nje um þýðingu þá, er ytri merki sjálfstæðisins geti haft. Það er að vísu smávægilegt, er hv.þm. (B. J.) er að tala um hnappana, en jeg skal samt geta þess, að er mjer þótti ganga seint fyrir embættismenn að útvega sjer þá, þá ljet jeg kaupa þá á ríkissjóðs kostnað og ljet tilkynna embættismönnum, að þeir gætu fengið hnappana ókeypis. Ef Alþingi óskar, væri hægt að senda saumakonu út um land. Hvað snertir utanríkisráðherra, þá skal jeg ekki segja margt. Þótt nú sjeu farin að koma allmörg utanríkismál, þá finst mjer ekki ástæða til að hafa sjerstakan mann sem utanríkisráðherra, heldur finst mjer að utanríkismálin, að því leyti sem þau eru ekki falin danska utanríkisráðherranum, geti eins og hingað til fallið undir forsætisráðherra. Jeg get verið samdóma hv.þm. Dala. (B. J.) um heiðursmerki. Það getur komið sjer vel að hafa eitthvert slíkt merki.

Bjarni Jónsson Jeg gleymdi einu atriði um utanríkismál. Jeg vil skora á stjórnina að láta Ísland ekki ganga í þjóðabandalagið, nema með sömu skilyrðum og jeg heyri að Sviss hafi sett, að fá að halda hlutleysi sínu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki verið samdóma hv.þm. Dala. (B. J.) í þessu atriði. Jeg álít, að Ísland eigi að ganga í þjóðabandalagið, en auðvitað ekki nema með samþykki hins háa Alþingis. Ef önnur Norðurlönd ganga í það, þá hygg jeg, að Ísland eigi að ganga í það, nema menn óski þess, að það verði þar skoðað sem áhangandi Danmörku.

Kosnir voru því í fjárhagsnefnd, og í þessari röð: Magnús Guðmundson, Þorleifur Guðmundsson, Hákon Kristófersson, Þórarinn Jónsson, Jón Auðunn Jónsson. 2. Fjárveitinganefnd. Hlutfallskosning var viðhöfð, og bárust fjórir listar. A-listi: Bjarni Jónsson, B-listi: Magnús Pjeturson, Ólafur Proppé og Sigurður Stefánsson, C-listi: Pjetur Jónsson og Stefán Stefánsson, D-listi: Þorleifur Jónsson og Gunnar Sigurðsson. Kosning fór svo, að A-listinn hlaut 5 atkv., B-listinn 8 - C-listinn 6 - D-listinn 6 - Kosnir voru því í fjárveitinganefnd, og í þessari röð: Magnús Pjetursson, Pjetur Jónsson, Þorleifur Jónsson, Bjarni Jónsson, Ólafur Proppé, Stefán Stefánsson, Gunnar Sigurðsson. 3. Samgöngumálanefnd. Kosnir voru á sama hátt og með sömu hlutföllum atkvæða: Gísli Sveinsson, af B-lista, Þórarinn Jónsson, af C-lista, Þorsteinn Jónsson, af D-lista, Pjetur Þórðarson, af A-lista, Einar Þorgilsson, af B-lista, Björn Hallsson, af C-lista, Sveinn Ólafsson, af D-lista. 4. Landbúnaðarnefnd. Kosið var á sama hátt, og bárust fjórir listar. A-listi: Hákon Kristófersson, B-listi: Magnús Guðmundsson og Magnús Pjetursson, C-listi: Stefán Stefánsson og Björn Hallsson, D-listi: Jón Sigurðsson. Kosning fór svo, að A-listinn hlaut 5 atkv., B-listinn 8 - C-listinn 5 - D-listinn 7 - Kosnir voru því í landbúnaðarnefnd, og í þessari röð: Magnús Guðmundsson af B-lista, Jón Sigurðsson, af D-lista, Hákon Kristófersson, af A-lista, Stefán Stefánsson, af C-lista, Magnús Pjetursson, af B-lista. 5. Sjávarútvegsnefnd. Kosnir voru á sama hátt og með sömu hlutföllum atkvæða: Einar Þorgilsson, af B-lista, Þorleifur Guðmundsson, af D-lista, Pjetur Ottesen, af A-lista, Magnús Kristjánsson, af C-lista, Ólafur Proppé, af B-lista. 6. Mentamálanefnd. Kosnir voru á sama hátt: Gísli Sveinsson, af B-lista, Eiríkur Einarsson, af D-lista, Pjetur Þórðarson, af A-lista, Pjetur Jónsson, af C-lista, Sveinn Björnsson, af B-lista. 7. Allsherjarnefnd. Kosnir voru á sama hátt: Sveinn Björnsson, af B-lista, Þorsteinn Jónsson, af D-lista, Pjetur Ottesen, af A-lista, Björn Hallsson, af C-lista, Sigurður Stefánsson, af B-lista.

Sveinn Björnsson Jeg minnist þess, að þegar málið var til 2. umr. í gær á 5 mínútum, þá taldi jeg það athugavert, að feld yrðu lög um það, að veita íslenskum botnvörpungum undanþágu frá að hafa veiðarfæri sín fest við búlka innanborðs. Jeg hefi ekki komið fram með brtt. Þó vil jeg ekki láta málið fara svo úr deildinni, að jeg minnist ekki á þær tvær ástæður, sem eiga að rjettlæta það, að ákvæði þetta verði numið úr gildi. Önnur ástæðan er sú, að Englendingar hafi kvartað undan því, að sjer væri órjettur gerður með þessu; hin ástæðan er sú, að yfirmenn á „Islands Falk“ segjast eiga erfitt með að gæta landhelgisvarna meðan íslenskir botnvörpungar hafi þessa undanþágu. Hvorugt hefir nefndin lagt skjallega fyrir þingið, og þótti mjer nokkuð fljótræðislegt að nema þetta lagaákvæði úr gildi án slíks. Jeg hefi ekki fundið ástæðu til að koma fram með brtt., en jeg gat ekki látið hjá líða að minnast á þetta.

Pjetur Ottesen Úr því að háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) hefir horfið frá því ráði að koma fram með brtt. í þá átt að koma þessu umrædda ákvæði aftur inn í lögin, þá þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta. En einungis af því, að hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) er altaf að bera það fram, að nefndin hafi bygt það, að nema þetta ákvæði úr lögunum, á lausafregnum, og að ekkert skjallegt liggi fyrir um nauðsyn þess, þá vil jeg endurtaka það, sem jeg hefi reyndar áður sagt um þetta efni, að nefndirnar bygðu þetta á ábyggilegum heimildum. Fyrst á ummælum og áliti hv.þm. Vestm. (K. E.), sem er allra manna kunnugastur þessum málum, þar sem hann er sá af lögreglustjórum landsins, sem haft hefir með höndum flest af málum þeim, sem risið hafa út af landhelgisbrotum, og dæmt hefir flesta landhelgisbrjótana. Á þennan hátt hefir honum þráfaldlega gefist færi á að kynnast þeirri óánægju, sem misrjetti þetta skapar hjá útlendingum; og umkvörtunum foringjanna á varðskipinu yfir því, hvað þetta ákvæði torveldi þeim landhelgisgæsluna. Reynsla og eftirtekt sjómanna yfirleitt á þessu efni er alveg á sömu leið. Þeir hafa þegar fyrir löngu sjeð agnúana á þessu undanþáguákvæði, sem bæði hefir komið fram í ræðu og riti, og þráfaldlega á þingmálafundum hjer við Faxaflóa og víðar. Út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) sagði við 2. umr. þessa máls, að það hefði áður hjer á þingi komið fram tillögur um að fella þetta undanþáguákvæði niður, en ekki náð fram að ganga, þá vil jeg benda á, hver ástæða var fyrir því, að þetta komst ekki fram á þinginu 1914. Svo er mál með vexti, að jafnframt því, að farið var fram á að fella niður þessa undanþágu, átti einnig að hækka sektarákvæði laganna. En þá var stríðið að skella á, og voru menn því, af ótta við Englendinga, ragir við að hækka sektarákvæðin, og var það, að því er sjeð verður á umræðum um málið í Nd., ástæðan til þess, að ekki varð af neinum breytingum í það sinn. Málið gekk þá óhindrað í gegnum Ed., en var felt í Nd., af þeim ástæðum, er jeg nú hefi talið. Þessar breytingar, sem sjávarútvegsnefndir beggja deilda leggja til að gerðar sjeu á lögunum, eru ótvírætt bráðnauðsynlegar og á fylstu rökum bygðar, og hefir hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) gert hárrjett í því að hverfa frá því ráði, að reyna að þröngva þessari undanþáguheimild inn í lögin aftur.

Flm. (Magnús Pjetursson) Þannig er háttað landslagi, að þau hjeruð, sem hjer er um að ræða, liggja strandlengis og fá ekki samgöngubót með því að eyða fje til vegagerða, heldur á þann hátt, að fá sem flesta viðkomustaði fyrir skip og báta. En skilyrði fyrir því að fá skip er, að leiðin sje uppmæld. En nú er svo háttað, að einn fjörður þarna, Bjarnarfjörður, hefir talsverða þýðingu sem viðkomustaður smærri skipa, en leiðin hefir ekki enn verið mæld. Það hefir verið margítrekað við mig að koma þessu máli í framkvæmd. Jeg hefi munnlega átt tal um það við stjórnina, að hún ljeti gera það í sambandi við aðrar mælingar á þeim slóðum. En það er ekki orðið of seint, því ekki er enn búið að mæla upp alla staði við Húnaflóa, sem þingið hefir fyrirskipað, t. d. Þaralátursfjörð. Jeg vona því, að háttv. deild lofi þessu máli fram að ganga, svo það verði gert um leið og aðrir staðir við Húnaflóa verða rannsakaðir.

Hákon Kristófersson Að því er snertir seinni lið till. get jeg verið samdóma hv.þm. Stranda (M. P.), að því er kemur til nauðsynjarinnar á því, að leiðir sjeu mældar upp. Eins og kunnugt er, liggur Barðastrandarhreppur við Breiðafjörð norðanverðan. Þangað eru allar samgöngur erfiðar nema á sjó. En skilyrðið fyrir því, að þær samgöngubætur geti komist á, er að skip sjeu fáanleg til þess að koma þangað, en það má því að eins verða, að innsiglingin sje mæld, því annars er ekki hægt að fá nema minstu skip til að koma þangað. Að vísu hafa komið þangað skip, eins og t. d. Varanger og Geraldine. Það er því eindregin ósk hreppsbúa að fá leiðina frá Flatey til Hagabótar mælda. Þar sem eins hagar til og hjer er um að ræða, held jeg því fram, að það sje lífsskilyrði að hafa sem allra bestar samgöngur á sjó. Jeg ætla að taka til dæmis, að síðasta Alþingi samþ. að láta stimpla kjöt. Til þess að ráðist væri í að byggja sláturhús hvar sem er á landinu, mun óhætt mega fullyrða, að það sje fyrsta skilyrðið, að gott sje að koma kjötinu frá sjer. Eins og samgöngum er nú háttað við Barðastrandarhrepp, má telja það miklum erfiðleikum bundið, og hreppurinn því útilokaður frá notum þeim, er leiðir af kjötstimpluninni, svo framarlega sem ekki er hægt að fá skip til að flytja það. Frá Flatey til Hagabótar eru tvær leiðir færar, önnur að vestan, en hin að sunnan. Hvort mæla ætti báðar leiðir eða að eins aðra skal jeg ekkert um segja. Best væri, að sá, sem mælir, skeri úr því. Að jeg hefi óskað eftir, að leiðin frá Flatey væri mæld, en gengið fram hjá þeirri leiðinni, er farin er inn Breiðafjörð til Hagabótar, þegar að vestan er komið, kemur af því, að sú leiðin er torveldari, enda liggur beinna við, þá er skip koma sunnan frá. En eins og jeg hefi þegar tekið fram, legg jeg áherslu á það, að þær leiðir sjeu tryggilegar fyrir hvert skip að fara um, er farnar verða bæði frá og til Hagabótar á hvern veg er skipum er hagkvæmast að fara. Jeg finn ekki ástæðu til að fara frekari orðum um þetta, en vonast til, að háttv. deild lofi þessu nauðsynjamáli fram að ganga, og þá er það hlutverk stjórnarinnar að koma því í framkvæmd, og vonast jeg til, að ekki líði mörg ár þangað til hún lætur gera það.

Þórarinn Jónsson Jeg vildi leyfa mjer að skjóta því til hæstv. stjórnar, í sambandi við þingsál. till., að láta rannsaka það, hvort ekki væri tiltækilegt að gera höfn við Húnaflóa. Þykir mjer það helst athugavert, að ákveðnir staðir eru þar tilgreindir, og vildi jeg, að rannsókninni yrði svo hagað, að verkfræðingar kyntu sjer einnig aðra staði en þá, sem teknir eru fram í tillögunni, eða alla þá staði, sem þeim þykir geta komið til greina. Öllum kunnugum kemur saman um það, að hafnleysið stendur bygðunum, er liggja að Húnaflóa, mjög fyrir þrifum, og þá einkum austurhlutanum. Jeg hefi átt tal við verkfræðinga um þetta mál, og get sjerstaklega getið þess um einn þeirra, að hann taldi ef til vill rjettara að gera tilraun á öðrum stöðum en þeim, sem getið er um í tillögunni. Þetta treysti jeg að hæstv. stjórn taki til greina.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Þó að fjárveitinganefndin hafi haft nauman tíma til þess að rannsaka ýms málefni, er fyrir henni lágu, þá hefir samt orðið sú launin á, að hún hefir leyft sjer að koma fram með þessa þingsályktunartillögu, og vil jeg því leyfa mjer að gera í örfáum orðum grein fyrir afstöðu nefndarinnar, og þá einkum til þeirra atriða, er þingsályktunartillagan fjallar um. Jeg þarf þó ekki að fara mörgum orðum um þessa liði. Skal að eins geta þess sem byrjunarskýringar, að þegar fjárveitinganefndin tók til starfa, þá kom það til tals, hvort nefndin ætti að sinna nokkrum fjárbeiðnum, eða hvort hún ætti að slá stóru striki yfir alt og neiti algerlega að starfa að því nú að leggja til um nýjar fjárveitingar. Út af því komst nefndin að þeirri niðurstöðu, að gersamlega væri óverjandi, úr því að þingið er saman komið, að ganga að öllu leyti fram hjá öllum erindum, er henni voru fengin í hendur. Kom nefndinni þá saman um, að ef hún ætti að starfa nokkuð, þá bæri henni fyrst og fremst að leiðrjetta það, sem miður hefði tekist á síðasta þingi. annaðhvort fyrir gleymsku eða þá misskilning nefndarinnar eða alls þingsins. Og þá þar næst að taka til athugunar þau atriði, er stjórnin sjálf hafði beint til hennar með sjerstökum meðmælum. Og af þessum toga eru þá liðir þingsályktunartillögunnar spunnir. Hv. deild mun kunnugt um það, að á síðasta þingi var samþykt, samkvæmt fjárlagafrv. stjórnarinnar, 12 þús. kr. fjárveiting til væntanlegs sendiherra í Kaupmannahöfn, ásamt 2 þús. til húsaleigu og 2 þús. til risnu. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hefir tjáð nefndinni, að eftir það, að stjórnin ákvað þessar tölur 1919, hafi ástæðurnar svo mikið breyst, að nú geti ekki komið til mála, að sendiherrann geti komist af með þessar fjárhæðir. Þetta fanst nefndinni að hefði við fullkomin rök að styðjast, og leggur hún því til, að þetta sje lagfært. En annars vænti jeg, bæði um þennan lið og þann næsta, að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) skýri deildinni nánar frá því, sem hann hefir sagt nefndinni frá. Þá er næst að minnast á fjárhæðina. Hv. þm. mun sjálfsagt verða að spyrja, hvers vegna nefndin komi með þessa upphæð, 5400 kr. Og er þá um þetta að segja, að nefndin taldi ekki ósanngjarnt, að þessi maður fengi dýrtíðaruppbót, líkt og þeir, sem í launalögunum standa. En hæsta dýrtíðaruppbót er 5400 kr., og yrðu þá launin samtals 17400 kr. Og víst má segja það, að ef þessi breyting kæmist ekki á þessi launakjör, þá er varla hægt að gera ráð fyrir því, að hæfur maður fengist til þessarar stöðu; líklegt, að embættið yrði að vera óskipað, ef þessar bætur verða ekki gerðar, og jafnvel vafasamt, hvort þessi fjárviðbót nægir. Enda hafði hæstv. forsætisráðh. (J. M.) stungið upp á meiri viðbót en nefndin nú gerir. Þá er 2. liðurinn til athugunar, sem jeg ætla að fara um nokkrum orðum. Eins og hv. deildarmönnum er kunnugt, þá er í 7. gr. sambandslaganna tekið þannig til orða: „Í utanríkisstjórnarráðinu skal skipa eftir ósk íslensku stjórnarinnar og í samráði við hana trúnaðarmann, er hafi þekkingu á íslenskum högum, til þess að starfa að íslenskum málum. Nú er einhversstaðar enginn sendiherra eða sendiræðismaður, og skal þá skipa hann eftir ósk íslensku stjórnarinnar og í samráði við hana, enda greiði Ísland kostnaðinn. Með sömu skilyrðum skal skipa ráðunauta með þekkingu á íslenskum högum við sendisveitir og ræðismannaembætti þau, sem nú eru. Ef stjórn Íslands kýs að senda úr landi sendimenn á sinn kostnað, til þess að semja um sjerstök íslensk málefni, má það verða í samráði við utanríkisráðherra.“ Nú hefir hæstv. forsætisráðh. (J. M.) skýrt oss frá, að komið geti til mála að nota þetta ákvæði hvað Miðjarðarhafslöndin snertir. Fjárveitinganefnd er eindregið á því, að það muni verða hinn mesti búhnykkur, ef landið ætti þar talsmann, og vill því eindregið mæla með því, að stjórninni sje heimiluð fjárhæð til þess að nota í þessu skyni. Þeim peningum mundi áreiðanlega ekki vera kastað á glæ, heldur mundu þeir margfaldlega borga sig. Og taka má það fram, að nefndin er því fúsari, sem henni dylst það ekki, að hjer er um óverulega fjárupphæð að ræða, þegar hún er borin saman við það, hve starfið er þýðingarmikið, sem slíkur erindreki hefði með höndum. Hjer er um mjög mikilsvert atriði að ræða fyrir annan af aðalatvinnuvegum vorum, og geta allir getið því nærri, að ekki þarf væntanlegur ræðismaður í Miðjarðarhafslöndunum að gera mikið eða hafa mikil áhrif til þess, að sú fjárhæð, sem til hans er kostað, komi margföld aftur inn í landið. Þá skal jeg geta þess, að 2. aðalliðurinn hefir verið tekinn aftur og þess óskað, að brtt. á þgskj. 121 verði ein borin upp sem aðaltillaga. Þá sný jeg mjer að 3. liðnum, og má þar þess geta, að það mun einungis vera af vangá síðasta þings, að maður sá, er hjer er við átt, fjekk ekki dýrtíðaruppbót eða tilkall til hennar. Og á þá auðvitað fjárveitinganefnd síðasta þings aðallega sök á því. Er því hennar að reyna nú að bæta úr skák. Hjer er um mann að ræða, sem ekki er á föstum launum, samkvæmt launalögum, heldur á fjárlagalaunum. En með þesskonar menn var þannig farið á síðasta þingi, að þeim var flestum veitt dýrtíðaruppbót með því að hækka fjárveitinguna til þeirra í fjárlögunum. Nú hefir gleymst að gera nokkra slíka ráðstöfun viðvíkjandi þessum manni, og telur nefndin það illa farið, og vill hún nú bæta það upp með því að heimila stjórninni að greiða honum dýrtíðaruppbót í samræmi við aðra starfsmenn ríkisins. Skal jeg geta þess, að laun þessa manns eru 3000 kr., og mega allir sjá, að slíkt er ekki nægilegt honum til lífsframfæris, ef dýrtíðaruppbót bætir það ekki upp. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að síðasta liðnum, og snertir hann fje handa Búnaðarsamböndunum og starfsmönnum Búnaðarfjelagsins. Er hjer líkt ástatt og um það, er jeg gat um hjer næst á undan, að farið hefir fram hjá síðasta þingi að gera ráð fyrir uppbót handa starfsmönnum Búnaðarfjelagsins. Að vísu mætti má ske segja, að Búnaðarfjelaginu hafi verið veitt svo rífleg fjárhæð á síðasta þingi, að það gæti sjálft sjeð um starfsmenn sína, bæði hvað laun og dýrtíðaruppbót snertir. Jú, þetta verður að sjálfsögðu gert, ef þingið neitar hjer nokkru úr að bæta, því auðvitað verða þessir starfsmenn að fá þau laun, er þeir geti lifað af. En til þessa má segja, að þegar fjárveitinganefnd síðasta þings lagði það til, að þingið veitti upphæð þá til Búnaðarfjelags Íslands, sem í fjárlögum stendur, þá gerði hún alls ekki ráð fyrir, að teknar yrðu af því fje hærri launaupphæðir en til voru teknar í áætlun búnaðarþingsins, gerði ekki ráð fyrir meiri frádrætti frá þeim framkvæmdum, sem þessu fje átti að verja til. Fjárveitinganefndin nú er einnig á þessari skoðun, að þessa fjárhæð megi ekki rýra, og leggur því til, að þingið heimili að veita þessum starfsmönnum uppbót með nýrri fjárveitingu, svo ekki minki fje það, er til framkvæmda á að nota því það mun ekki of mikið samt. Við þetta er samt það að athuga, að nefndin ætlast ekki til þess, að þessir starfsmenn fái fulla dýrtíðaruppbót af þeim launum, sem Búnaðarfjelagið hefir ákveðið þeim til handa, vegna þess, að þau laun eru ekki miðuð við sama launagrundvöll og þau laun, sem nú fá fulla dýrtíðaruppbót. Og þess vegna ætlast líka nefndin til, að stjórnin ráðstafi þessu á þann veg, að samræmi komist á milli þessara manna og þeirra starfsmanna ríkisins, sem svipuðum störfum hafa að gegna, eða störfum sem heimta líkan undirbúning. Það virðist líka mjög auðvelt að fá þetta samræmi. Starfsmenn Búnaðarfjelagsins skiftast í tvo flokka, annar með 5000 kr. launum og hinn með 4000 kr. Sá, sem hefir þá 5000 kr., finst nefndinni geta verið hliðstæður þeim starfsmönnum ríkisins, sem hafa 3500 kr. eftir launalögunum, og yrðu þá laun þeirra nú 7700 með dýrtíðaruppbót. Sá, sem hefir 4000 kr., getur aftur á móti verið hliðstæður þeim, sem hafa 3000 kr. Fá þeir þá 6600 kr. Þó skal það tekið fram, að nefndin áleit, að elsti starfsmaður fjelagsins ætti að teljast með hærri grundvallarlaunum en 3000, og ætti sú viðbót að skoðast sem venjulegar aldursbætur embættismanna. Annars vill nú svo heppilega til, að formaður fjárveitinganefndar (P. J.) er kominn í stjórnina. Hefir hann fallist á þessa skoðun og þessa útbýtingaraðferð og sett sig vel inn í hana, og má því vænta, að um misskilning verði ekki að ræða, þegar til kasta stjórnarinnar kemur um framkvæmdirnar. Jeg skal svo að lokum geta þess, að nefndinni þótti það leiðinlegt að láta þetta koma í þingsályktunarformi. En við þessu varð ekki gert, enda hefir þetta sama tíðkast áður, og er þá tilætlunin sú, að stjórnin taki það síðar inn í fjáraukalagafrv. Um brtt. ætla jeg ekki að tala að svo stöddu, og bíða heldur eftir, hvað flytjandi hennar hefir fram að færa.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi í rauninni litlu við að bæta það, sem áður hefir fram komið. Það er rjett, að jeg tjáði fjárveitinganefndinni, að fjárhæð sú, er ætluð væri til sendiherrans, væri of lítil. Og mjer finst hv. nefnd skera viðbótina alt of mjög við neglur sjer, en vera má, að ekki eigi að finna of mjög að þessum sparnaði. Á hinn bóginn tel jeg, að eigi beri að senda erindreka með sendiherranafni, nema hann fái þau laun, að hann þurfi hvorki að vera sjálfum sjer nje landinu til minkunar. Þess vegna er ekki heldur nein furða, þó að þessi hækkunartill. sje komin fram, því eins og háttv.frsm. (M. P.) tók fram, þá eru kringumstæðurnar orðnar talsvert breyttar frá því, sem var þegar þetta var upphaflega fyrirhugað; mun meira, sem til þess þarf, heldur en þá var, og sje jeg því eigi annað en að þeir, sem vilja sendiherrann, verði að greiða atkv. sitt með þessari hækkun. Um 2. tölul. er ekkert frekara að segja en það, sem hv.frsm. (M. P.) hefir tekið fram. Jeg skal að eins geta þess, að jeg álít ekki rjett að ákveða staðinn, vegna þess, að í sjálfu sjer er heimilt að senda erindreka til annara staða, þótt fyrir sje þar heimakonsúll. Gæti t. d. verið full ástæða til að senda slíkan mann til Spánar. Það er rjett fram tekið hjá hv.frsm. (M. P.), að það er óheppilegt að láta þetta koma fram í þingsál.till., því að sendimenn í „diplomatiskum“ erindum eru sjaldnast sendir nema eftir lagaheimild. En úr því má bæta síðar. - Um hina aðra liði sje jeg ekki ástæðu að segja neitt.

Pjetur Ottesen Jeg ætla að minnast hjer lítið eitt á 1. liðinn í till. fjárveitinganefndarinnar, er snertir sendiherrann í Kaupmannahöfn. Munu menn kannast við það frá síðasta þingi, að þegar þetta mál var rætt, þá lagðist jeg fastlega á móti því, að þetta embætti væri stofnað. Benti jeg þá á, að ekki gæti komið til mála að hafa sendiherra, sem sæmdi þessari gestrisnu þjóð, ef hann hefði ekki hærri laun en honum voru þá ætluð í fjárlögunum. Og jeg minnist þess, að jeg tók þá svo djúpt í árinni um þetta, að jeg sagði, að hjer væri um bersýnilega blekkingu að ræða af hendi stjórnarinnar, tilraun til að lokka þingið inn á þessa braut, því það var gersamlega ómögulegt að líta svo á, að hæstv. landsstjórn væri svo úti á þekju í þessu máli, að henni væri það ekki nokkurn veginn fullljóst, að sú launaupphæð var hvergi nærri nóg til þess að halda uppi sendiherra, svo að sæmilegt væri sjálfstæðu ríki. Og þetta er líka komið á daginn. Og má nærri segja, að enn sje svo langt gengið, að um blekkingu geti verið að ræða frá stjórnarinnar hálfu, því þó að launin væru nú hækkuð um 5400 kr., þá væri eins ástatt og áður, að það væri heldur hvergi nærri nóg. - Annars væri ekki ófróðlegt að fá betri skýringu á því, í hverju þessar breyttu kringumstæður eru fólgnar, frá því í september síðastliðið sumar. Jeg skil satt að segja ekki í því, að hækkunin sje svo mikil á nauðsynjum, að stjórnin geti fóðrað þessa launahækkunartillögu sína. Það er því eins víst og að 2 og 2 eru 4, að þessar 17,400 kr. ná skamt, en það verða launin að viðbættri uppbót þeirri, er hjer ræðir um, og þyrfti því sjálfsagt að þrefalda þá upphæð að minsta kosti, enda verður það má ske verksvið næsta þings að gera það, ef flanað verður út í það að hleypa sendiherranum af stokkunum. Að ætla sendiherranum 2000 kr. til húsaleigu er blátt áfram hlægilegt. Það er eins og honum sje ætlað að búa í einhverri kjallara holu eða uppi á hanabjálka í einhverju úthverfisskúmaskoti, ef miðað er við húsaleigu, eins og hún er nú hjer í Reykjavík. Það benti einhver á það á þinginu í fyrra, að kaupa þyrfti handa honum hús eða höll, og leiðir það líka af sjálfu sjer, að slíkt verður að gerast. Annars er jeg sem fyr algerlega á móti því, að þetta embætti sje stofnað, og vil ekkert fje til þess veita. Það er alt öðru máli að gegna um þann lið till., sem fer fram á það að senda ræðismann til Miðjarðarhafslandanna. Jeg er hv. fjárveitinganefnd alveg sammála um það, að það sje í alla staði rjettmætt og nauðsynlegt. Framleiðslan er fjöregg landsins; þess vegna getur það verið að spara eyrinn en fleygja krónunni, að horfa í þann kostnað, sem af því leiðir, að hafa úti menn til að greiða fyrir sölu afurðanna á þeim stöðum, sem mestur markaður er fyrir þær, og kynna sjer það, hver verkunaraðferð fullnægi best kröfum neytendanna á hverjum stað og tíma. Að þessu keppa aðrar þjóðir dyggilega, sjer til ómetanlegra hagsbóta. Eins er okkur nauðsynlegt að vinna kappsamlega að því að kynna vörur okkar á þeim stöðum, sem þær eru ekki kunnar á, og ryðja þeim braut svo sem kostur er. En að því leyti, sem þetta snertir viðskifti okkar við Danmörku, þá höfum við íslenska skrifstofu í Kaupmannahöfn, og getum því snúið okkur til hennar eftir þörfum.  (B. J.: Við eigum enga skrifstofu þar)  . Víst eigum við skrifstofu þar, eða að minsta kosti eru til hennar veittar 12 þús. kr. í síðustu fjárlögum. Viðvíkjandi hinum liðnum, sem snertir Búnaðarfjelag Íslands, þá er jeg honum fylgjandi og sje ekki ástæðu til að fjölyrða um hann, enda hefir hv.frsm. (M. P.) lýst öllu, sem þar að lýtur, vel og greinilega. Jeg hefði haft mikla tilhneigingu til að koma með till. viðvíkjandi styrknum til alþýðuskólanna, að hækka hann nokkuð. Þeir skólar njóta sem sje engrar dýrtíðaruppbótar. Það fer því að líkum, að þeir, sem halda uppi skólum þessum, verða allhart úti, því þeir verða að borga kennurum allhátt kaup, að minsta kosti í samsvörun við það, sem kennarar alment fá, en sú hækkun, sem varð á styrknum til alþýðuskólanna á síðasta þingi, var engan veginn í samsvörum við þá hækkun, sem varð á kennaralaunum, að viðbættri dýrtíðaruppbót og öðrum hlunnindum. Að þessu sinni býst jeg þó ekki við að koma með brtt., en geri ráð fyrir, að þeim verði bætt þetta upp á næsta þingi.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. þm. Borgf. (P. O.) fór hörðum orðum um það, að stjórnin hefði farið með blekkingar í þessu máli, en það er að engu leyti rjett. Jeg veit ekki, í hverju sú blekking ætti að liggja. Vegna verðhækkunar eru launin að vísu nú of lítil, en annars get jeg ekki viðurkent, að ekki megi una við kjörin. Vjer verðum að sníða oss nokkuð stakk eftir vexti. Launin sjálf hygg jeg sæmileg, en það er satt, að húsaleigan er sett of lág, enda hefir hún hækkað allmikið síðan. frv. til fjárlaganna var samið.  (P O.: Já, dálítið)  . Jeg veit ekki, hvað hv.þm. (P. O.) kallar dálítið. Má ske hann kalli það ekki nema dálítið, þótt það væru 50–100%? En húsaleigu hefir verið haldið allmjög niðri í ýmsum löndum með því, að ríkin hafa greitt tillag úr ríkissjóði í þeim tilgangi. Jeg veit, að hv.þm. (P. O.) fer svo hörðum orðum um þetta af því, að hann hefir ekki athugað málavexti sem skyldi. Það geta orðið örðugleikar með húsnæði, og má vel vera, að heppilegt væri að kaupa hús í Kaupmannahöfn fyrir sendiherrann, og þá stjórnarskrifstofur einnig, og helst ætti þar einnig að vera herbergi fyrir ráðherra, er kæmi til Kaupmannahafnar til að bera málin upp fyrir konungi. Hefði sendiherrann verið kominn til Kaupmannahafnar, þá hefði mátt kalla þetta blekkingu, en þar sem hann er að öllu leyti óráðinn, þá er það ekki blekking frá stjórninni. Áður en jeg lýk máli mínu vil jeg lítillega minnast á erindrekann í London. Á síðasta þingi var gerð fyrirspurn um það til stjórnarinnar, hvort hann skyldi kallaður heim og hve nær. Þá var búist við því, að hann yrði kallaður heim um áramótin, því þá mundi meiri regla komin á en áður hefði verið. En af því að reynslan varð þvert á móti ætlun manna, þá hefir hann ekki verið kallaður heim enn þá, því að meðan svo stendur, getur það haft þýðingu að hafa sjerstakan erindreka í London. Jeg hefi gert honum aðvart um það, að hann mætti búast við að láta af starfinu bráðlega, eftir að þingið kæmi saman. Annars er það mín skoðun, að ekki þurfi að hafa þar sendiherra mikið lengur, því að þar eru einatt staddir íslenskir kaupmenn, sem sjálfir geta rekið þar erindi sín.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg ætla að eins að beina örfáum spurningum til hv.frsm. fjárveitinganefndar (M. P.). Í fyrsta lagi vil jeg spyrja hann, hvort ekki sje meiningin með þessari till., að hún eigi að eins að gilda fyrir árið 1920. Í öðru lagi, hvort fjárveitingin til sendimanns á Ítalíu sje ekki miðuð við árslaun, og í þriðja lagi, hvort ætlast sje til, að 2 menn verði þetta ár af Íslendinga hálfu þar syðra, því að nú er ráðunautur Fiskifjelags Íslands þar. Þá vil jeg og beina þeirri spurningu til hans (M. P.), hvort nefndin ætlist til, að stjórnin skifti uppbótinni til starfsmanna Búnaðarfjelagsins því að hingað til hefir það verið tíska að láta fjelagið sjálft hafa það með höndum.

Magnús Kristjánsson Jeg álít, að hv. fjárveitinganefnd setji deildina í vanda með till. sínum, sem hvorki eru heilar nje hálfar og svo langt frá því að vera fullnægjandi, úr því að nefndin á annað borð fór að gera tilraun til að bæta úr misfellum þeim, sem óneitanlega eru á launakjörum ýmsra starfsmanna landsins. Jeg tel minni nauðsyn á þessu en mörgu öðru, sem þyrfti að fá framgengt. Jeg skal þá fyrst minnast á 2., 3. og 4. till., sem fjalla um ýmsar launabótakröfur einstakra manna. Með þessum tillögum er engin veruleg bót ráðin á ósamræmi því og misrjetti, sem svo áþreifanlega er fram komið síðan launalögin voru sett. Launalögin áttu að ráða bót á kjörum allra starfsmanna, en þetta hefir mistekist svo, að nú eru margir ver settir en áður. Þess vegna er athugavert að taka örfáa einstaka menn og bæta laun þeirra. Annaðhvort er að bæta nú laun allra, sem út undan hafa orðið, eða þá að taka launalögin til gagngerðrar endurskoðunar þegar á næsta þingi. Eins og jeg hefi tekið fram, er hjer mikið vandamál á ferðinni; því vildi jeg beina því til hæstv. forseta, hvort það mætti ekki bíða til morguns eða laugardags. Hins vegar get jeg greitt atkv. með því að styrkja flóabáta, eins og hjer er farið fram á. Á síðasta þingi var gert ráð fyrir auknum og bættum strandferðum, en þetta hefir brugðist, enda skip verið lítt fáanleg. Það er því augljóst, að það væri óverjandi að fella nú niður styrkinn til flóabáta, þann sem verið hefir og alstaðar hefir komið að verulegu gagni. Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta að þessu sinni.

Bjarni Jónsson Jeg skal ekki lengja umræðurnar, því að yfir höfuð get jeg fallist á till. nefndarinnar. Háttv. frsm. (M. P.) hefir tekið fram, hvers vegna þessi hækkun til sendiherrans er nauðsynleg, og finst mjer það illa til fallið af hv.þm. að taka illa í þá fjárveitingu, sem er sú allra minsta, sem hægt er að fara fram á í þessu tilfelli. Jeg álít sjálfsagt að láta þetta fram ganga án nokkurrar deilu eða sundurlyndis, en kann ekki við að ganga þegjandi fram hjá till. Menn segja, að við höfum ekkert gagn af sendiherra í Kaupmannahöfn, en slíkt tala fávitrir menn og óframsýnir, og að minsta kosti ættu þó allir að sjá, að það er nauðsyn fyrir oss að sýna það heimi öllum, að vjer höfum þó sendiherrarjett. En hvers vegna draga menn ekki frá kostnaðinn við skrifstofuna, sem þar er og verður. Mismunurinn var á síðasta þingi 4000 kr.; nú ætti hann að hækka upp í 9000 kr. En það er þetta, sem menn tíma ekki að borga, til að gera sjálfum sjer heiður og sýna heiður ríki því, sem landið er í sambandi við. Menn vilja heldur láta Ísland vera sendiherralaust þar. Kostnaðaraukinn er nú ekki meiri en þetta, og hvað hagnaðinn snertir, efast menn um, að nokkurt gagn sje að sendiherranum. Þeir eru að tala um forstöðumann skrifstofunnar, en hann er ófenginn enn; það er ekki til neins að vitna í Jón Krabbe, hann er fenginn til annars starfs.  (P. O.: Fleiri störfum hefir þm. gegnt)  . Fleiru en einu starfi mun hreppstjórinn á Akranesi gegna, og ekki er jeg sá maður, að bera mig saman við þá hamhleypu til orða eða verka, því að hver em ek, at ek líki mjer við Sýrak. Menn eru at tala um Krabbe, og væri auðvitað ágætt að fá hann til að vera sendiherra, en eins og jeg sagði, mun hann hafa öðru starfi að gegna. En er nokkuð á móti því að fara fram á það við fráfarandi ráðherra, að hann taki við því embætti? Hann hefir meiri eftirlaun en nemur auka þeim, sem hjer er farið fram á. Menn þurfa ekki að efast um það gagn, sem af því hlýst að hafa sendiherra í Kaupmannahöfn. Hefði hann verið þar nú fyrirfarið, þá er jeg ekki í neinum vafa um það, að öll síld landsmanna hefði verið seld með stórhag. Hvað húsaleigunni viðvíkur, þá er skrifstofukostnaðurinn jafn hjá sendiherranum og „forstöðumanninum“. Ekki sýnist það vera neinn háski, þó að landið keypti hús handa sendiherranum, því að það mun reynast þar eins og hjer ódýrara heldur en að leigja. Það þarf alls ekki að vera nein höll, gæti verið snotur og smekkleg „villa“. Sendiherranum er ekki ætlað að slá um sig með peningum, heldur að standa sómasamlega í stöðu sinni og gera gagn. Sá siður er nú lagður niður, að sendiherrar haldi sífeldar veislur, og mundi vel nægja, að okkar sendiherra hjeldi eina á ári eða svo. En hafi hann 18 þús. kr., þá getur hann lifað svo, að hann þurfi ekki að verða sjer nje landinu til skammar. En hví kvarta menn svo mjög um, að þessi eini maður sje dýr? Og hvers vegna dettur engum í hug að leita sjer að tekjulindum til að standast þennan kostnað? Jeg veit ekki betur en að allir, sem fara til Noregs, verði að fara til ræðismanns þeirra hjer og láta hann skrifa á vegabrjefin. Hví gæti íslenski sendiherrann í Kaupmannahöfn ekki haft það eins, og haft af því allmiklar tekjur? Þetta dettur mjer í hug nú í svipin. En þeim, sem álíta sendiherralaunin of lág, skal jeg segja það, að fyrir þessa upphæð, sem hjer er um að ræða, skal jeg taka að mjer að rækja þetta starf, og verða hvorki landi nje lýð til skammar.  (B. H.: Þú mundir sækja um launauppbót)  . „Enginn bað þig orð til hneigja“. Sendiherrann myndi engum verða til skaða, heldur mundi með honum mega spara landinu allmikið fje.

Pjetur Ottesen Jeg vil byrja með stuttri athugasemd út af því, sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sagði, að stjórnin hefði bygt áætlunina um kostnað sendiherrans í Kaupmannahöfn á því, að verði yrði haldið niðri fyrir dýrtíðarráðstafanir. Nú vil jeg spyrja hæstv. forsætisráðh. (J. M.), hvort það hafi virkilega verið meining stjórnarinnar, að þessar dýrtíðarráðstafanir myndu standa að eilífu. Jeg get nú naumast hugsað mjer það, og sjá því allir, hve hæpin röksemdaleiðsla það hefir verið hjá hæstv. forsætisráðh. (J. M.), er hann ætlaði að miða kostnað við framtíðarstöðu við dýrtíðarráðstafanir í svip. Þetta er engin staðgóð röksemdafærsla, því varla mun hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hafa dottið í hug, að þessar dýrtíðarráðstafanir yrðu látnar gilda fyrir sendiherrann einan, þó aðrir væru sviftir þeim. Jeg stend því fast við það, sem jeg sagði á síðasta þingi og nú, að launin væru þá og eru enn áætluð alt of lág, og það, sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) er nú að tína til, til að fóðra með hækkunina, er vandræðayfirklór og ekkert annað. Hv. þm. Dala. (B. J.) telur það höfuðsynd frá sjónarmiði sjálfstæðisins að spyrna á móti sendiherranum. Jeg veit, að þetta er til mín mælt, en jeg tek mjer það ekki nærri; því jeg hefi aldrei verið snortinn af því, að byggja sjálfstæði þjóðarinnar á tildri og fordild, heldur grundvalla það á því raunverulega, þeim hyggindum, sem í hag koma fyrir þjóðina. Hv. þm. Dala. (B. J.) kvað þetta fje vera nægilegt, sem sendiherranum væri ætlað. Ja, þetta kom nú úr hörðustu átt. En ef við gerum nú ráð fyrir því, sem líklegt er, að svo háttsettur maður, sem sendiherrann er, hefði nú eins og tvær undirtyllur, hvað ætli þá væri nú orðið eftir handa hátigninni sjálfri? Hv. sami þm. (B. J.) fullyrti, að vandræðunum um söluna á síldinni í sumar hefði verið afstýrt, hefði sendiherrann verið kominn á laggirnar. Þetta er nú auðvitað að eins fullyrðing, sem á sjer engan stað, og get jeg alveg eins fullyrt hið gagnstæða, og stöndum við þá vitanlega jafnt að vígi, nema hvað mín fullyrðing er miklu sennilegri. Hv. sami þm. (B. J.) mintist einnig á það, að hægt mundi að láta sendiherrann ljetta undir með sjer, ef ekki vinna fyrir sjer, með því að gera öllum að skyldu, sem ferðast vildu til Íslands, að láta hann skrifa upp á vegabrjef sitt, En þá hygg jeg nú, að mönnum tæki fyrir alvöru að torveldast förin heim til Íslands. Ef t. d. Íslendingar í Ameríku, sem hverfa vildu heim aftur, þyrftu að bregða sjer fyrst til Kaupmannahafnar til að láta sendiherrann skrifa upp á vegabrjefið!! Hvað segja menn nú annars um svona viturlegar tillögur? Nei, jeg held, að hv.þm. Dala. (B. J.) verði að bera einhversstaðar annarsstaðar niður, til að afla sendiherranum tekna.

Forsætisráðherra (J. M): Stjórnin hefir ekki bygt á ráðstöfunum til að halda niðri verðinu löngu eftir að stríðinu var lokið. En það er afsakanlegt, þótt stjórnin bygði á því, að verð á vörum fjelli heldur en hækkaði. Jeg held, að það hafi verið flestra fjármálamanna skoðun, að þá og þá kæmi verðfallið. En verðfallið er ekki komið enn þá, heldur hefir þvert á móti alt stigið dag frá degi. Sannleikurinn í þessu mun vera sá, að engum menskum manni er mögulegt að segja, hve nær verðfallið kemur. En fjármálamenn a Norðurlöndum, sem jeg hefi átt tal við nýlega, voru allir sammála um það, að verðfallið hlyti að koma á þessu eða næsta ári. Og vel má vera, að það komi áður en nokkurn varir. Þess vegna er ekki rjett að ásaka stjórnina fyrir þetta.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg get vel leitt hjá mjer að blanda mjer inn í þessa gömlu deilu um sendiherrann. En jeg get þó ekki stilt mig um að segja, að mig furðar á hinum gullna ljóma, sem sendiherrann stendur í fyrir sumum hv.þm. Jeg hefi mi, satt að segja, aldrei haft eins háar hugmyndir um hann og hv.þm. Borgf. (P. O.). Mig furðar á því að heyra gamla sjálfstæðismenn vilja draga úr þeim sjálfsögðu og skýrustu sönnunum um fullveldi vort, sem sendiherra í Kaupmannahöfn er, enda þótt máske við það spöruðust nokkrar krónur að hafa hann ekki. Er hugsunarhátturinn nú orðinn sá, að fullveldi sje að vísu gott, en það megi bara ekki kosta of margar krónur. Þá vildi jeg snúa mjer að hæstv. fjármálaráðh. (M. G.) og svara spurningu hans. Hjer er að eins um eins árs fjárveitingu að ræða, sem sje fyrir árið 1920. Einnig vildi jeg skýra frá, að þessi 20 þúsund til ræðismannsins í Miðjarðarhafslöndum eru, eins og gefur að skilja, miðuð við árslaun. Viðvíkjandi þeirri spurningu, hvort það hafi verið meiningin að hafa 2 menn í Miðjarðarhafslöndunum, með því að Fiskifjelagið muni hafa ráðunaut sinn þar, er því að svara, að starfi ráðunauts Fiskifjelagsins mun vera þannig vaxinn, að hann er nokkuð á ferð og flugi og á sjer hvergi fastan samastað, þó nú hittist svo á, að hann sje á þessum stöðvum. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hefir borið málið undir þá menn, utan þings og innan, sem mest skyn bera á þessa hluti, og hafa þeir allir talið hina brýnustu þörf á ræðismanni þarna, hvar svo sem ráðunautur Fiskifjelagsins hjeldi sig. Um það, hvort fjárveitinganefnd hafi nokkuð á móti því, að Búnaðarfjelagið skifti sjálft niður þessari dýrtíðaruppbót, vil jeg svara því, að nefndin sjer ekkert því til fyrirstöðu, að Búnaðarfjelagið skifti styrknum sjálft, en það má sjálfu sjer um kenna, ef það skiftir styrknum ekki rjettlátlega niður og eins og nefndin segir fyrir, því engrar frekari fjárveitingar er þá að vænta. Jeg beindi ræðu minni aðallega til stjórnarinnar, fyrir því að ekki vanst tími til að skrifa nefndarálit, en stjórninni er fremur skyldara að fara eftir ræðu framsögumanns nefndarinnar en öðrum úti í frá. Hv. þm. Ak. (M. K.) kvað fjárveitinganefnd hafa sett deildina í vanda. En jeg get snúið þessu við með rjettu og sagt, að deildin eða þingið hafi sett nefndina í vanda með því að gefa henni ekki meiri tíma til starfsins. Jeg get ekki samsint það, að svipaðar kröfur, um dýrtíðaruppbót, þeim, er nefndin vill að orðið sje við, hafi legið fyrir nefndinni. En hitt skal jeg viðurkenna, að ýmsar kröfur um launabætur lágu fyrir nefndinni. Jeg get skýrt hv.þm. Ak. (M. K.) frá því, með því líka að hann er nú orðinn meðlimur fjárveitinganefndar, að það getur komið til mála, að nefndin afgreiði eitthvað í viðbót, en það getur að eins orðið afgreitt á þann hátt að vísa til stjórnarinnar og mæla með við hana, að hún taki einhverjar upphæðir upp í væntanleg fjáraukalög. En síðan ræður stjórnin því, hvort hún vill taka á sig ábyrgðina, þótt hún viti ekki um ákveðinn stuðning frá neinum nema fjárveitinganefnd. En annars frekara getur með engu móti unnist tími til. Jeg álít, að ekki sje rjett að láta þetta bíða til morguns eða laugardags. Ef málið verður látið bíða til laugardags, þýðir ekki að láta það koma fram aftur; það er þá sjálfdautt. Fjárveitinganefnd Ed. óskaði þess, að þetta mál gæti komist þangað í dag, og því ástæða til að hraða málinu. Jeg hafði ekki ætlað mjer að lenda í neinu þvargi út af þessu, og vil því láta hjer staðar numið að sinni.

Sigurður Stefánsson Jeg og hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) eigum viðaukatillöguna á þgskj. 120. Það gladdi mig að heyra, hvernig hv.þm. Ak. (M. K.) tók í það mál. Jeg og hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) fórum þess á leit við samgöngumálanefnd nú á öndverðu þinginu, að hún greiddi úr þessu, en engar tillögur eru komnar frá henni enn þá um málið, og jeg býst ekki við, að þær mun koma. Við rjeðumst því í að bera fram fyrir deildina þessa rökstuddu till. okkar, og vonum við, að hv. samgöngumálanefnd þykkist ekki við það. Það hefir verið allerfitt að halda uppi ferðum þessum, og upp á síðkastið hefir bátakostur til þessara ferða verið bæði of lítill og ófullnægjandi. Nú hagar svo til, eins og flestum mun kunnugt, að í Ísafjarðarsýslu eru nær engir færir landvegir, heldur er alt flutt á sjó. En meðan smábátaútgerðin var í sem mestum blóma, kom þetta ekki svo mjög að klandri, því þá mátti heita, að hver stærri bóndi ætti sinn eigin bát. En nú hefir útvegurinn breyst á síðustu árum þannig, að stórir mótorbátar hafa komið í stað hinna smærri, en hinir smærri bátarnir verið seldir burt úr sýslunni. En flutningaþöfin hefir ætíð farið sívaxandi. Til þess svo að bæta úr vandkvæðum þessum var í fyrra stofnað hlutafjelag, sem rjeðst í að kaupa bát. Hefðu ferðirnar orðið að leggjast niður, ef þetta ráð hefði ekki verið tekið. Bátur þessi kostar um 100 þúsund kr. Þar af keypti Ísafjarðarkaupstaður hluti fyrir 4000 kr., sýslan fyrir 6 þús. og ýmsir hreppar nokkuð. Miðað við útgerðarkostnað í haust hefði má ske getað komið til mála, að báturinn bæri sig með þessum litla styrk, sem nú er til bátaferða veittur, en nú hefir alt, er til útgerðar heyrir, hækkað um ca. 60% síðan í haust, svo auðsætt er, að báturinn ber sig ekki með þann lága styrk, er hann hefir nú, og að ekki verður hægt að halda bátnum úti nema styrkurinn sje aukinn. Það kemur ekki Ísafjarðarsýslu einni að notum, að haldið er uppi föstum ferðum þarna á milli, heldur einnig Barðastrandarsýslu og Dalasýslu. En svo er eitt mikilsvert atriði í þessu máli, sem sje það, að það er gert að skilyrði fyrir að báturinn fái styrkinn, að hann haldi uppi 15 póstferðum á ári milli Arngerðareyrar og Ísafjarðar. Hver þessara póstferða kostar 5–600 kr., ef kaupa ætti í hvert skifti bát með póstinn. En með þessari skuldbindingu er erfitt að semja eins handhæga ferðaáætlun fyrir bátinn sem annars hefði verið. Jeg hugsa, að eigendur bátsins vildu heldur reka bátinn upp á eigin spýtur en njóta þessa litla styrks og hafa þá aftur þessa skyldu að inna af hendi. Það er enginn vafi á því, að ríkissjóður sparar sjer fje við þetta, því annars yrðu póstferðirnar tilfinnanlegri. Hv. meðflutningsmaður minn (J. A. J.) hefir nú í morgun fengið skeyti um þetta mál frá fjelaginu, og vænti jeg, að hann skýri hv. deild frá, hvernig á horfist. Ísafjarðarsýsla hefir nú ekki verið svo heimtufrek við ríkissjóð, og er þessi styrkur því ekki mikilvægur, þegar það er athugað, að þessar bátsferðir eru lífsskilyrði. Sjóleið þessi er stundum mjög erfið, t. d. á vetrum, og þá oft ófær öðrum en stórum bátum. Er þess vegna nauðsyn á stórum og góðum bát, en á honum er völ, ef þessi styrkur verður veittur. Þetta hlutafjelag mundi ekkert hafa á móti því að fara ferð haust og vor til vesturhluta Húnaflóa, t. d. á Strandir. Þessi bátur mundi einnig oft geta sparað strandferðabátunum mikið ómak. T. d. lágu 400 tn. af kjöti á Arngerðareyri í fyrra haust, og varð Sterling að sækja þær þangað. Þetta ómak hefði bátur nú t. d. getað sparað, og svo er um fleira. Við hjeldum, að hægt væri að komast af með 9 þús. kr., en samkvæmt skeyti til hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) er þörfin svo mikil, að ekki er hægt að notast við þá upphæð. Hækkunin liggur mest í því, hvað alt hefir hækkað gífurlega. Það er engin von um, að útgerðin geti borgað sig, enda þótt ríkissjóðsgjaldið væri 20 þús. kr. bæði árin. Við höfum þess vegna farið fram á 11 þús. kr. fjárveitingu hvort árið um sig, og jeg vona, að sú aðaltill. okkar verði samþykt., því að það er hagur ríkissjóði, að þetta fyrirtæki gangi sæmilega. Jeg vænti þess, að háttv. deildarmenn líti á það, og eins á þá aðkallandi nauðsyn, sem er á þessari fjárveitingu.

Bjarni Jónsson Háttv. þm. Borgf. (P. O.) klappaði steininn viðvíkjandi sendiherranum. Hann hjelt því fram, að stjórnin hefði haft þingið að ginningarfífli í fyrra, þegar hún áætlaði ekki hærra en 12 þús. kr. til sendiherrans. Stjórnin bygði á því, hvað kostaði að lifa í Kaupmannahöfn þá, og það er ekki gott að ætlast til, að hún bygði á öðru. Jeg hygg, að hún hafi hreinsað sig fyllilega, en nú á háttv.þm. (P. O.) eftir að hreinsa sjálfan sig í þessu máli, en ekki get jeg búist við, að honum gangi sá þvottur eins vel og stjórninni. Hv. þm. (P. O.) talaði í fyrra um skrifstofu, sem kostaði 12 þús. kr. Jeg áætlaði, að sú skrifstofa kostaði þá milli 22–24 þús. kr., og var það ekki reikningur minn, heldur Jóns Sveinbjörnssonar, og hafði hann sent hæstv. forsætisráðh. (J. M.) þá áætlun. Mismunurinn verður þá um 4 þús. kr., og er það sú upphæð, sem hv.þm. (P. O.) tímir ekki að gjalda fyrir heiður landsins. Þeir menn, sem halda, að skrifstofan kosti að eins 12 þús., þeir gera ráð fyrir gefnu húsnæði og lægra kaupi til starfsmanna en menn fást fyrir. Það eru því þeir, sem gera tilraun til að ginna þingið. Hv. þm. (P. O.) ætlaði að sýna fyndni sína þegar hann talaði um vegabrjef frá Ameríku, en honum tókst að eins að opinbera grunnhygni sína. Vjer höfum sendiherra í öllum öðrum löndum en Danmörku, því að danskir sendiherrar eru um leið sendiherrar Íslands samkvæmt umboði, og þeir mundu skrifa á vegabrjef. Jeg vænti þess, að jeg þurfi ekki að tyggja þetta í hann eins og lamb, sem ekki kann átið. Jeg þykist ekki þurfa að ræða þetta meira. Jeg veit, að í hv.þm. Borgf. (P. O.) er þrái frá fyrra þingi. Þá hefir það ef til vill verið vantandi skilningur, sem rjeð framkomu hans, en nú er því varla til að dreifa, og nenni jeg ekki að eltast við kappgirni hv.þm. (P. O.).

Eiríkur Einarsson Jeg ætla ekki að blanda mjer í þær umr., sem hjer hafa orðið, en vildi gera athugasemd út af till. á þgskj. 120, frá háttv.þm.N.-Ísf. (S. St). Jeg ætla ekki að andmæla þeirri till., heldur að eins benda á, að ýmsar styrkbeiðslur sama eðlis hafa legið fyrir samgöngumálanefnd, og hefir hún ekki viljað taka neina afstöðu til þeirra. Austfirðingar fóru fram á styrk til flóabátaferða þar, og við þm. Árn. fórum fram á styrk til ferða milli Reykjavíkur og Eyrarbakka og Stokkseyrar og milli þeirra og Vestmannaeyja. Jeg ætla ekki að ræða þetta frekar nú, heldur benda á, að eins og þessi beiðni, á þgskj. 120, er komin fram, eins munu hinar fylgja á eftir, og vona jeg, að þær megi vera þessari till. samflota. Jeg vænti þess, að þegar við berum fram till. okkar um styrk til bátaferða þar eystra, þá verði henni eins vel tekið eins og jeg vona að hv. deild taki till. á þgskj. 120.

Jón Auðunn Jónsson Herra forseti! Jeg ætla að fara nokkrum orðum um till. okkar hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem er á þgskj.120. Jeg get strikað undir alt, sem hv. meðflm. minn sagði, en vildi bæta nokkru við til nánari skýringar. Jeg skal geta þess, að stjórn útgerðarfjelagsins hefir áætlað kostnað næsta árs, og verður þá halli, sem nemur um 40 þús. kr. Því var skorað á okkur að fá ríkisstyrk, um 30 þús. kr., og átti svo að borga 10 þús. kr. af sýslusjóði, hreppasjóðum og bæjarsjóð Ísafjarðarkaupstaðar. Jeg get ekki dæmt um það, á hve gildum rökum þessi áætlun er bygð, en þó held jeg, að hún muni fara nærri því rjetta. Í haust var gerð áætlun með 20 þús. kr. halla, og var þá ætlað sama fyrirkomulag. En síðan hefir alt hækkað að miklum mun, eins og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir bent á, svo að jeg held, að 40 þús. kr. halli sje nú á rökum bygður. Hingað til hefir báturinn, sem þessar ferðir hefir farið, verið mjög ófullkominn, og má það kallast mildi, að aldrei hefir hlotist líftjón af, en þó hefir það legið við. Styrkurinn hefir verið svo lítill og ferðirnar borgað sig svo illa, að það hefir ekki verið hægt að fá nægilega góðan bát. Sá, sem notaður hefir verið, er um 12–14 tonn, en það er álit þeirra manna, sem um þetta hafa fjallað, að ekki veiti af 40 tonna báti. Nú er búið að útvega bát með sæmilegri vjel, og er hann um 16 tonn, en margfalt dýrari en sá, sem áður var. Jeg vona, að jeg þurfi ekki að skýra málið frekar. Jeg vil undirstrika það, að ef styrkurinn verður ekki veittur, þá er engin von til þess, að báturinn geti annast fólksflutninga. Og jeg efast um, að hann geti haldið uppi ferðum. Ef svo fer, á móti von minni, þá er líklegt, að ríkissjóður tapi meiru fyrir aukinn kostnað við póstflutninginn heldur en styrknum nemur.

Jón Sigurðsson Herra forseti! Jeg get byrjað með því að taka það fram, að jeg er sammála hv.þm. Borgf.(P. O.) um sendiherrann. Ræður hv.þm. Dala. (B. J.) hafa ekki getað sannfært mig um nauðsyn hans, heldur hið gagnstæða. Jeg tel því vel unandi við þá skrifstofu í Kaupmannahöfn, sem nú er. Jeg mun því greiða atkvæði á móti þeim lið í till. nefndarinnar Um 4. lið till. vildi jeg fara nokkrum orðum. Hv. frsm. (M. P.) drap á það, að ef sá liður yrði feldur, þá yrði það óumflýjanlegt, að Búnaðarfjelagið yrði að draga úr framkvæmdum sínum, til að geta greitt starfsmönnum sínum sæmilegt kaup. Þetta yrði mjög bagalegt, því Búnaðarfjelagið hefir nú á stefnuskrá sinni margt það, sem getur haft stórfelda þýðingu fyrir framtíð landbúnaðarins. Jeg get ekki stilt mig um að minnast á þrent, sem fjelagið leggur nú sjerstaka áherslu á. Það hefir ákveðið að verja miklu af fje sínu til verfærakaupa. Það er bráðnauðsynlegt og ætti að vera gert fyrir löngu. Það ætlar ekki að eins að útvega ný verkfæri, heldur að reyna þau og fá þeim breytt eftir því, sem búnaðarhættir okkar krefjast. Síðan á að halda sýningu á verkfærunum, til þess að almenningur kynnist þeim og læri að meta rjett gildi þeirra. Einnig á að örfa efnilega menn til að hugsa upp ný verkfæri og vinnuaðferðir, með því að kaupa af þeim uppfundningarnar eða veita þeim verðlaun. Ef ekki verður unnið að þessu af alefli, og það verður því að eins, að Búnaðarfjelagið geti varið því fje til þessa, sem það hefir þegar ákveðið, þá er ekki annað sjáanlegt en að búnaður í stærri stíl leggist smám saman niður. Höfuðbólin bútast niður í einyrkjakot, því þau verður ekki hægt að reka vegna þess, hve mannsaflið er orðið dýrt. Þá hefir fjelagið hugsað sjer að undirbúa og framkvæma vatnsveitingar. Þingið hefir sýnt lofsverðan áhuga í þessu efni og veitt styrki til fyrirtækjanna, en öll þau útlát eru meiningarlaus, ef ekki er hægt að fá hæfa menn til að undirbúa vatnsveitingarnar og sjá um framkvæmdir þeirra. Það er áreiðanlegt, að vatnsveitingar eru þær jarðabætur, sem fljótast borga sig, enda hafa augu bænda opnast fyrir þýðingu þeirra. Sem dæmi áhugans, sem þegar er orðinn um þetta atriði, þá hefir mjer verið tjáð, að 12 umsóknir hafi fjelaginu borist um mælingu á stærri áveitum. Það er því einsýnt, að fjelagið má ekki draga saman seglin á þessu sviði. Loks kem jeg að búfjárræktinni, og hefir fjelagið nú ákveðið að breyta til og skipa hæfa ráðunauta á öllum sviðum búnaðarins. Þeir, sem fylgjast með erlendum búnaðarframförum, vita, hvert kapp er lagt á kynbætur, og erum við þar eftirbátar annara. Nú er fóðurframleiðslan orðin svo dýr, að það skiftir ekki litlu máli, að skepnurnar gefi sem mest af sjer. Það, sem vinst á í þessu efni, er að mestu hreinn gróði fyrir landsmenn. Ef fjelagið á nú að taka fje úr eigin sjóði til að bæta laun starfsmanna sinna, þá hlýtur það að draga mikið úr þessum framkvæmdum, o. m. fl. Þetta mál er þess vert, að það sje athugað. Það er mál, sem snertir ekki einungis landbúnaðinn, heldur alla íslensku þjóðina. Landbúnaðurinn er nú á vegamótum, og skiftir ekki litlu, að þing og stjórn hjálpi til að ryðja þann veginn, sem liggur að meiri og ódýrari framleiðslu og meiri og almennari velmegun þjóðarinnar. Jeg vænti þess því fastlega, að hv. deildarmenn greiði þessum lið á till. nefndarinnar atkv. sitt.

Pjetur Ottesen Jeg ætla ekki að fara í meting við hv.þm. Dala. (B. J. um það, hvor okkar sje meiri reikningsmaður. En jeg bíð rólegur eftir úrskurði reynslunnar um kostnaðarhlið þessa máls. Hún sýnir það, hvor okkar hefir rjettara fyrir sjer. Jeg held, að hv.þm. Dala. (B. J.) sje best að bíða með að bretta sig þangað til sú reynsla er fengin. En út af því, sem hv.þm. Dala. (B. J.) sagði áðan, að hann skyldi taka að sjer sendiherrastöðuna með þessum launum, þá býður hann þetta af því einu, að hann veit það upp á hár fyrirfram, að hann verður aldrei til þess kjörinn.

Bjarni Jónsson Jeg get orðið hv.þm. Borgf. (P. O.) sammála um það, að best sje að bíða reynslunnar. En jeg vona, að hann verði mjer sammála um það að sjá til, að sú reynsla komi. Jeg held, að honum verði það heppilegast, og sjer hann þá, ef hann er ekki fær um að sjá það nú, hvað hann hefir haft rangt fyrir sjer í þessu máli. Þá sagði hv.þm. (P. O.) að jeg hefði boðist til að taka að mjer stöðuna í trausti þess, að jeg yrði ekki í hana valinn. Af þessu má jeg marka það, að hv.þm. (P. O.) býður mjer ekki stöðuna þegar hann er orðinn forsætisráðherra, en jeg veit ekki til, að hann hafi umboð til að lýsa því sama yfir fyrir aðra.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg hefi ekki gert grein fyrir afstöðu nefndarinnar til viðaukatill. á þgskj. 120, af þeirri einföldu ástæðu, að jeg hefi ekki haft tækifæri til að láta álit hennar uppi. Jeg hefi heyrt, að von mundi á talsvert miklu af svipuðum till., en mjer hefir skilist, að þar væri um að ræða styrkveitingar til nýrra flóabáta, sem ekki eru nú í fjárlögunum. En þessar till. eru ekki sambærilegar við till. þá, sem hjer liggur fyrir. Hjer er um að ræða styrk til báts, sem er í fjárlögunum. En ef fara á að byrja á slíkum málum á þessu þingi eins og breytingum eða bótum á strandferðum, á það eftir að greiða úr talsvert miklum viðfangsefnum. Vildi jeg, að slíkar stórtill. yrðu að minsta kosti ekki lagðar fram, nema þær hefðu umsögn annaðhvort samgöngumálanefndar eða fjárveitinganefndar, og þó helst beggja.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg þarf nú í rauninni ekki að fjölyrða um það, hver nauðsyn er á því, að landhelgin okkar sje varin fyrir botnvörpuveiðum. Reynsla sú, sem fengin er í þessu efni, hefir þegar fyrir löngu sýnt það ljóslega, hver áhrif þessi veiðiaðferð hefir á fiskigöngurnar. Berlegast hefir þetta þó komið í ljós síðustu árin, meðan stríðið girti að mestu leyti fyrir aðsókn útlendra botnvörpunga á miðin og botnvörpungaútgerðin minkaði í landinu sjálfu. Á þessum árum, einkum þó þeim síðari, hafa fiskigöngur hagað sjer mjög svipað því, sem áður var, meðan botnvörpuveiðarnar voru ekki komnar til sögunnar. Fiskurinn hefir gengið hindrunarlaust inn á firði og flóa, og bátfiski á grunnmiðum, sem víða var með öllu horfið, hefir verið ærið þessi árin. Það er engum vafa undirorpið, að þessi mikli afli á opnu bátana, eins og örðugt hefir verið með stærri útgerð, á ekki minstan þátt í því, hve landið er vel statt fjárhagslega, þrátt fyrir alt, sem á hefir dunið. Það er mikið mein þessu landi, hve landhelgin er takmörkuð. Þrír mílufjórðungar er ekki stórt svæði. Og sjerstaklega er þetta bagalegt þess vegna, að utan landhelginnar liggja sumstaðar aðalfiskimiðin, sem sótt er á af opnum bátum, eins og á sjer t. d. stað hjer við innanverðan Faxaflóa. En mikils er það þó um vert, að landhelgin, þó lítil sje, sje vernduð fyrir botuvörpuveiðum. Það þarf mikið til, svo að vel sje í þessu efni; svæðið er stórt, hringinn í kringum landið, og svo það, sem alkunnugt er, að botnvörpungaskipstjórar kosta, margir hverjir, mjög kapps um það og neyta hvers færis, sem gefst, til að veiða í landhelgi, og á þetta bæði við innlenda skipstjóra og þá, sem hingað sækja annarsstaðar að. Og þeim mun meiri hætta er hjer á ferðinni, sem þeim fjölgar nú óðfluga, skipunum, sem á miðin sækja, bæði innlendum og útlendum. Landhelgisgæsla sú, sem við höfum átt við að búa, hefir verið allsendis ónóg, og síðustu árin nær engin; hún hefir eðlilega verið ónóg af því, að varsla eins skips nær skamt, og svo er það alkunna, að gæslan hefir verið mjög misjafnlega rækt. Hjer skortir því tvent, aukna gæslu og betur rækta. Síðasta þing sýndi það í verkinu, hversu mikil lífsnauðsyn það er þessari þjóð, að hjer verði bót á ráðin. Á síðasta þingi voru, svo sem kunnugt er, samþykt einróma lög um það að heimila stjórninni að kaupa eða láta byggja eins fljótt og hægt væri eitt eða fleiri skip til landhelgisgæslu, og henni heimilað að taka lán til þess. En ef ekki fengist hentugt skip til kaups, var stjórninni heimilað að taka skip á leigu meðan verið væri að smíða nýtt skip eða sæta færis með kaup á skipi. Eins og sjá má af þessum lögum og umræðurnar um þetta mál á síðasta þingi bera með sjer, var lögð mjög mikil og sterk áhersla á það, að stjórnin ljeti ekki undir höfuð leggjast að hrinda af stað framkvæmdum í þessu máli. Það má líka held jeg, með fullum sanni segja að það sje naumast nokkurt mál nú, sem þjóðin fylgir með meiri áhuga og eftirtekt heldur en framkvæmd þessa máls. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hefir nú skýrt frá því, fyrst í sameinuðu þingi og síðan nánar hjá sjávarútvegsnefnd Nd., hvað ráðuneytið hefir gert í þessu máli. Hann hefir skýrt svo frá, að hann hafi að vísu fengið tilboð um skip, sem viðkomendur hefðu haldið að duga myndu til landhelgisgæslu hjer, en þeir annmarkar hefðu þó á þessu verið, að naumast hefðu þessi skip fengist svo snemma, að lið hefði að verið á vetrarvertíðinni nú. Auk þess skorti, að svo stöddu, annan nauðsynlegan undirbúning viðvíkjandi því, að Íslendingar tækju að sjer stjórn slíkra skipa. En aftur á móti hefir hæstv. forsætisráðh. (J. M.) skýrt frá því, að danska stjórnin hafi boðist til þess að senda hingað annað skip með Fálkanum til landhelgisgæslu, og að jafnframt mætti fullkomlega vænta þess, að danska stjórnin legði mikla áherslu á það við forustumenn þessara skipa að sýna árvekni og dugnað í þessu starfi sínu. En sá hængur er nú samt á þessu, að enn sem komið er er ekki full trygging fyrir því, að skipin geti verið hjer alt árið, að minsta kosti annað þeirra. En þrátt fyrir þetta verður nefndin, að öllum málavöxtum athuguðum, að telja þessa úrbót mjög mikilsverða nú að þessu sinni, og þó einkum ef stjórnin gæti fengið þann tíma lengdan, sem skipunum er ætlað að vera hjer við land, eða úr því bætt á einhvern annan hátt, sem jafngilti því, að hjer væru að minsta kosti tvö skip að staðaldri við landhelgisgæslu þetta ár. Þetta er hið allra minsta, sem hægt er að hugsa sjer, svo að vænta megi nokkurs verulegs gagns af. Og því að eins er þó hægt að vænta þess, að skipin hagi gæslunni þannig, að þau sjeu þar á verði, sem aðstaðan til fiskiveiðanna útheimtir mesta gæslu á hverjum tíma ársins, en það skiftist nokkuð á um það. Og þó að hjer við Suðurland, eins og t. d. hjer við Faxaflóa, sje brýn þörf fyrir landhelgisgæslu alt árið, þá er það aftur á móti einkum og sjer í lagi þegar líður á vorið og að sumrinu til og fram eftir haustinu, sem mest er þörfin á landhelgisgæslu við Vestur-, Norður- og Austurland. Og enn fremur er það nauðsynlegt, að skipin sjeu altaf á vettvangi þegar kleift er og liggi ekki að nauðsynjalausu á höfnum inni. Að þessu lýtur fyrri liður tillögunnar. Um síðari lið till. er það að segja, að meðal annars í undirbúningi þessa máls er það nauðsynlegt, að innlendir menn afli sjer sem fyrst þeirrar mentunar og æfingar, sem það útheimtir að stjórna slíku varðskipi. Og hafði nefndin þá hugsað sjer, að til mála gæti, það komið t. d., að nokkrir innlendir menn fengju, að tilhlutun stjórnarinnar, að vera á varðskipum þeim, sem fyrirhugað er að hafi gæsluna á hendi á þessu ári. Nefndin vildi sem sje tryggja það með þingsályktunartillögu þessari, að nauðsynlegar framkvæmdir til undirbúnings þessa máls þyrftu ekki að stranda á því, að stjórnin hefði ekki fulla heimild til þess að verja nokkru fje til þess að hrinda málinu áfram. Það má nú að vísu segja, að stjórnin hafi þessa heimild í lögum frá síðasta þingi, og það er að vísu rjett. En hjer má þar um segja, að góð vísa sje ekki of oft kveðin. En jafnframt þessu á þingsál. till. þessi - og ekki hvað síst - að vera til þess að leggja áherslu, eindregna áherslu, á það við stjórnina að leita fyrir sjer um kaup á skipi eða skipum, sem hentug eru til landhelgisgæslu, og undirbúa það að öðru leyti, að við getum sem fyrst á eigin spýtur tekið þátt í landhelgisgæslunni og aukið hana, og svo vitanlega tekið hana að öllu leyti í okkar eigin hendur með tímanum. Jeg vil svo að endingu minnast á annað mál, sem er þessu náskylt og ekki er minna um vert, sem sje rýmkun landhelginnar. Jeg vil brýna það fyrir stjórninni, fyrir nefndarinnar hönd, að halda því máli fast fram, því að takmarkið, sem hjer verður að keppa að, er það, að rýmka landhelgina og auka landhelgisgæsluna. A þessu veltur hvorki meira nje minna en fjárhagslegt sjálfstæði þessarar þjóðar.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg sje, að búið er að prenta dagskrá, þar sem boðað er til fundar í Sþ. kl. 5 síðdegis í dag. Og þar sem þetta mál er til 1. umr., þá vil jeg ekki vera að lengja fundinn með því að fara út í það nú, en óska, að það verði nú þegar afgreitt til 2. umr.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg ætla ekki að tefja lengi. Að eins að geta þess, að stjórnin styður það, að frv. nái fram að ganga. Annars hefir þetta verið rætt nægilega.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er rjett hjá hv.þm. Dala. (B. J.), að stjórnin getur ekkert haft á móti því, að hafa heimildina. En jeg vil leggja áherslu á, að það er að eins heimild, og jeg tel ólíklegt, að heimild þessi verði notuð fyrst um sinn. En af því að nú er silfur og gull mjög dýrt, silfrið jafnvel svo dýrt, að málmverðið er meira en peningurinn sjálfur, og ekki víst, hver áhrif það hefði á gildi íslensku krónunnar, ef nú væri farið að slá íslenska peninga.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hafði sjálfur tekið eftir því, hve málmar eru dýrir, og taldi ekki líklegt, að þetta yrði framkvæmt í svip. En svo gæti farið, að það borgaði sig, og þá væri betra fyrir stjórnina að hafa heimildina. Jeg ætlast ekki til, að það sje annað en heimild.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það má ekki minna vera, fyrst einn af hæstv. ráðh. ljet það í ljós, en að jeg bendi á, að það var fullkomlega rjettmætt, sem Pyþagoras gerði, að leggja mikla áherslu á tölur. Hann taldi tölur vera insta eðli hlutanna, og tók eftir því, að hlutfallið ræður mestu um málin. Ef menn lesa hagskýrslur þessa lands og ganga gegnum þær tölur, sem þar eru, þá munu þeir um leið sjá fyrir augum sjer fjárhópana úti um landið, skipin á miðunum, og fólkið, starfandi að hinum ýmsu atvinnuvegum á landi. En það er ekki að eins í þessu tilfelli, að hagskýrslutölur eru eðlilegar; þær eru það líka þegar verið er að tala um banka. Bankar eru til þess að lána fje, en frá þeim liggja taugar inn á hvers manns heimili, og það er ekki síður fögur mynd, sem ætti að vaka fyrir mönnum, þegar þeir lesa bankatölur, því þá sjá menn, hve þjóðinni er nauðsynlegt að afla peninga, afls þeirra hluta, er gera skal, og þá ætti að vera því meiri ástæða til fyrir þingið, að æðakerfi þjóðarinnar, það er að segja viðskiftalífið, sje heilt og gott, og þá er líka vitanlegt, að slæmt væri, ef gallar slæddust inn í þetta æðakerfi; þess vegna held jeg, að það, sem farið er fram á í þessu frv., sje alveg rjett, og nauðsynlegt fyrir stjórnina að hafa nákvæmt eftirlit með allri þess háttar starfsemi. Jeg á ekki við, þótt hver og einn þurfi leyfi til að koma á fót slíkri starfsemi, að þá þurfi það ekki að vera neitt haft á viðskiftalífinu. Nú, það sýnist líka hafa verið litið svo á þetta áður, því að jeg man eftir, að ýms höft hafa verið lögð á að stofna sparisjóði, og því mætti líka heimta einhverja tryggingu af þeim mönnum, sem vilja stofna banka hjer á landi, en nú mun það vera svo, að ef einhver vill stofna banka, þá má hann það, ef hann vill leggja sig undir sömu lög og aðrir menn, ekki biðja um skattfrelsi eða önnur fríðindi. Nú dettur mjer í hug, að ef jeg væri ríkur maður, þá myndi jeg kannske vilja ná undir mig öllu Suðurlandsundirlendinu. Þá mundi jeg stofna banka, láta stór lán gegn veði í þessum fasteignum, og svo, ef jeg væri dálítið verri maður en jeg er, ganga að öllu saman, kippa að mjer hendinni og hafa svo alt einn; þetta er ekkert óhugsanlegt bragð, ef sá, er beitir, horfir ekki í aurana. En slíkt á ekki að geta komið fyrir. Þess vegna á stjórnin að hafa leyfi til að hafa eftirlit með öllum bankastofnunum, sem starfa í landinu, og hún á að hafa fullkominn rjett til að líta á alla þeirra starfsemi og rannsaka hana niður til grunna, eða láta trúnaðarmenn sína gera það, og hún á að hafa heimild til að kippa leyfinu af þessum stofnunum, ef henni finst eitthvað vera skaðsamlegt í starfsemi þeirra, svo að stóru nemi, eða ef alþjóðarháski getur stafað af því. Nú vil jeg játa það um þetta frv., eins og annað frv. viðvíkjandi Landsbankanum, sem jeg bar fram, að jeg hefi ekki haft tíma til að semja þau, og ekki heldur til að leita annars, sem gæti samið þau fullvel. Því verður þetta meira sem stefna, og mundi jeg láta mjer nægja, þó að ekki yrði annað að gert en að menn vísuðu frá sjer málinu til næsta þings. Jeg skal svo ekki þreyta menn á lengri ræðu að þessu sinni, en vænti, að menn sjeu svo varkárir fyrir þetta land, að þeir vilji leggja drög til, að slík lög komi fram.