Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (FS): Þetta verður væntanlega síðasti fundur Alþingis á þessu ári, þar sem hæstv. forsrh. mun nú senn lesa forsetabréf um frestun funda Alþingis fram yfir áramót. Ég vil því nota þetta tækifæri til þess að þakka hv. þm. samstarfið þann stutta tíma, sem af er þessu þingi. Ég óska þeim og fjölskyldum þeirra svo og skrifstofustjóra Alþingis og starfsfólki þingsins gleðilegra jóla og farsældar á komandi ári. Utanbæjarmönnum óska ég fararheilla heim og góðrar heimkomu. Ég vona, að við megum hittast heilir hér aftur, er Alþingi kemur saman að nýju á næsta ári.



Ég vil leyfa mér í nafni þingmanna að þakka hæstv. forseta þær árnaðaróskir, sem hann flutti. Ég þykist mega fullyrða, að við viljum allir hafa sem bezta samvinnu við forseta þingsins. Ég vil leyfa mér að færa hæstv. forseta árnaðaróskir, honum og fjölskyldu hans, jólaóskir og óskir um gleðilegt og farsælt nýtt ár. Ég vil biðja hv. þm. að taka undir þetta með því að rísa úr sætum. - 
            

Forseti (FS): Ég þakka hv. 1. þm. Austf. fyrir góðar óskir og hlý orð í minn garð og hv. þingmönnum fyrir að hafa tekið undir þær. Ég endurtek svo árnaðaróskir mínar til hv. þingmanna.



Herra forseti. Forseti Íslands hefur í dag gefið út svo hljóðandi bréf: „Forseti Íslands gerir kunnugt: Að ég, að tilskildu samþykki Alþingis, veiti forsrh. umboð til þess að fresta um sinn fundum Alþingis, 80. löggjafarþings, frá 7. des. 1959, enda verði þingið kvatt til fundar á ný eigi síðar en 28. jan. 1960. Gert í Reykjavík, 7. des. 1959. Ásgeir Ásgeirsson. Ólafur Thors. Forsetabréf um frestun á fundum Alþingis.“ Samkvæmt þessu umboði lýsi ég hér með yfir því, að fundum Alþingis, 80. löggjafarþings, er frestað frá deginum í dag, og verður það kvatt til fundar á ný eigi síðar en 28. jan. 1960. Ég leyfi mér að árna hæstv. forseta og hv. alþm. og starfsmönnum Alþingis gleðilegra jóla og farsæls nýárs.

Forseti (FS): Ég vil leyfa mér fyrir hönd Alþingis að þakka hæstv. forsrh. fyrir árnaðaróskir hans í garð okkar þingmanna og segi ég svo fundi slitið.

Forseti (FS): Umr. verður hagað þannig, að hver þingflokkur hefur 45 mínútur til umráða, sem skiptast í tvær umferðir, fyrri umferð 25–30 mínútur og sú síðari 15–20 mínútur eftir atvikum, þannig að ræðutími hvers flokks verði samtals 45 mínútur. Röð flokkanna verður þessi: Sjálfstfl., Framsfl., Alþb., Alþfl. Tekur þá fyrst til máls hæstv. forsrh., Ólafur Thors, og talar af hálfu Sjálfstæðisflokksins.



Herra forseti. Þáltill. sú á þskj. 22, sem hér er til umr., fer fram á, að Alþ. samþykki, að fundum þingsins verði frestað frá 30, nóv. eða síðar, ef henta þykir, svo sem það er orðað, enda verði þingið kvatt saman eigi síðar en 28. jan. n.k. og þá að sjálfsögðu fyrr, ef rétt þykir. Ástæðan til þess, að ég hef fyrir hönd stjórnarinnar borið þessa till. fram, er sú, að vegna þess að ríkisstj. tók ekki við völdum fyrr en 20. f. m., þ.e.a.s. sama daginn og Alþ. kom saman, hefur henni ekki gefizt nægur tími til að kynna sér til hlítar skýrslur þær um efnahagsafkomu þjóðarinnar, sem ýmsir helztu hagfræðingar landsins undir forustu efnahagsráðunauts stjórnarinnar, Jónasar Haralz ráðuneytisstjóra, hafa verið og eru enn að vinna að. Fékk fyrrv. hæstv. ríkisstj. hina fyrstu þeirra í hendur nokkru eftir kosningar, en við umboðsmenn Sjálfstfl. við samningana um stjórnarmyndun fengum þær ekki fyrr en um 10. nóv. Skýrslur þessar eru langar og fylgiskjölin mörg og von á fleirum. Þurfa þessi gögn nákvæmrar athugunar en endanlegar ályktanir af þeim er ekki auðið að draga, fyrr en rannsókninni er lokið, sem enn getur dregizt nokkuð. Stjórnin telur þess vegna nauðsynlegt, að hún geti einbeitt sér að athugun á þessum höfuðmálum, sem allt veltur á, að vel takist til um. Í rauninni tel ég þessi fáu orð nægjanlega greinargerð fyrir þingfrestunartillögunni, en vegna ofsafenginnar andstöðu stjórnarandstæðinganna gegn till., sem lýst hefur sér í látlausu málþófi undanfarna daga og nætur, skal ég þó bæta nokkru við. Á undanförnum árum, t.d. 1954, 1955 og 1957, var Alþ. frestað frá því um miðjan desember og allt fram í febrúar, án þess að nokkrum andmælum væri hreyft. Stjórnin átti sér því eðlilega alls einskis ills von, þegar hún bar tillöguna fram. Það kom henni þess vegna gersamlega á óvart, að sömu mennirnir, sem áður hafa borið fram eða staðið að svipuðum tillögum, skuli nú allt í einu umhverfast, missa algerlega stjórn á skapi sínu og hafa hér í frammi dag og nótt málflutning, sem er í engu samræmi við fyrri aðgerðir þeirra, meðan þeir voru í stjórn eða stjórnarliði. Þannig hefur Tíminn t.d., ef ég man rétt, eftir hv. 1. þm. Austf., Eysteini Jónssyni, um þingfrestunina þessi ummæli: „Þetta er fullkomið gerræði og lítilsvirðing við löggjafarsamkomuna og grímulaus tilraun til að svipta hana áhrifavaldi“ o.s.frv. Rökin fyrir þessum harða dómi eiga svo að vera þau, að óafgreidd mál liggi fyrir þinginu. Ég leyfi mér nú að skora á framsóknarmenn að upplýsa, hvenær þingi hafi yfirleitt verið frestað eða slitið, án þess að fjöldi óafgreiddra mála hafi legið fyrir. Það hefur a.m.k. aldrei skeð, síðan ég kom á þing fyrir nærri þremur og hálfum áratug. Svona rökfærsla sýnir það eitt, að menn eru miður sín, hafa glatað bæði dómgreind og jafnvægi. Síðan er talað um „eymd stjórnarinnar“, svo sem Tíminn kveður að orði, að hafa ekki úrræði í efnahagsmálunum á reiðum höndum sama daginn og stjórnin tók við völdum. Þetta segja mennirnir, sem kvöddu saman Alþingi 10. okt. 1957 og lýstu að sönnu yfir, að án samráðs við þinglið sitt gætu þeir alls engar tillögur gert um lausn efnahagsmálanna. Síðan héldu þeir þinginu svo aðgerðalausu í 8–9 vikur, að hrein undantekning var, að nefndir héldu nokkurn fund, að fjvn. einni undantekinni, og þingfundirnir stóðu að meðaltali aðeins hálfa klukkustund á viku þessa rúma tvo mánuði. Allan þann tíma átti ríkisstj. í innbyrðis deilum. Samráð við þingið hafði hún hins vegar alls ekkert, ekki heldur við stuðningsmenn sína, flesta a.m.k., og sannaði þar með, að þingið væri alls ekki kvatt saman til þess, að stjórnin hefði við það samráð eða samstarf, heldur einvörðungu í því skyni að reyna að breiða yfir sundurlyndi innan sjálfrar ríkisstj. Snemma í desembermánuði gaf stjórnin öllum á óvart fyrirmæli um afgreiðslu fjárlaga, sem þó aðeins voru nafnið eitt, en frestaði síðan þingi upp úr miðjum desember og allt fram í febrúar með það heit á vörum, að þá skyldi úrræðin þó a.m.k. ekki skorta. Því heiti brást hún þó sem fleiru og lét þingið sitja athafna- og auðnulítið og enn án þess, að samráð væri haft við það, fram í maímánuð, að stjórnin lagði fram gengisfellingarfrv. sitt, bjargráðin svonefndu. Allt var þetta til lítils sóma, til viðvörunar, en ekki til eftirbreytni. Það er von, að slíkir menn séu viðkvæmir fyrir virðingu Alþ. og dómharðir um stjórn, sem er að taka við þrotabúi þeirra og leyfir sér að biðja um fárra vikna frest til þess að kynna sér súpuna. Ég játa hreinskilnislega, að mér er fullkomin ráðgáta, hvers konar æði hefur gripið þessa menn. Helzt er, ef satt er, að hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, sem einna verst hefur látið, sé orðinn svo vanur að rexa og „regera“, að honum fatist, þegar hann á ekki bara að skipa öðrum fyrir verkum, heldur líka að beygja sig fyrir ákvörðun meiri hluta Alþingis. Nei, stjórnarandstæðingar verða að gera sér ljóst, að athæfi þeirra undanfarna daga er þeim ekki til sóma. Það dregur úr, en eykur ekki virðingu þjóðarinnar fyrir Alþingi, og er þess vegna skaðlegt. Ég held líka, að ástæðan til þess, að þeir gáfust upp, sé sú, að kjósendur þeirra hafi aðvarað þá. Sannleikurinn er sá, að þjóðin vill sterka stjórn, stutt og athafnamikið þing. Þeim vilja þjóðarinnar ber okkur alþingismönnum að hlýða. Allir hv. þm. hljóta lengi að hafa vitað, að mikill vandi er fyrir höndum. Við skulum aðeins renna augunum um öxl. Það er rúmt ár liðið, frá því að þáv. hæstv. forsrh. tilkynnti Alþ., að ný verðbólgualda væri riðin yfir þjóðina og stjórn hans væri sjálfri sér sundurþykk um öll úrræði til úrbóta, hann treysti sér þess vegna ekki til að etja kappi við þá örðugleika, sem fram undan væru, og bæðist því lausnar fyrir sjálfan sig og ráðuneyti sitt. Þessum boðskap fylgdu síðan þær upplýsingar frá efnahagsmálaráðunaut stjórnarinnar, Jónasi Haralz, að yrði ekki tafarlaust spyrnt við fótum, mundi vísitalan, sem þá hafði verið 185 stig, verða 270 stig eða jafnvel hærri eftir eitt ár. Enn væri auðið að veita viðnám, ef það væri gert tafarlaust, ella yrði það of seint. Svona var viðhorfið. þegar Emil Jónsson myndaði ráðuneyti sitt 23. des. s.l. Ég spyr nú: Hver vill gera sig að þeim einfeldning að láta sem hann haldi, að upp úr þessu kviksyndi yrði komizt með því einu móti, að Alþfl. losaði sig við Framsfl. og kommúnistana úr ríkisstj. og fengi í staðinn loforð Sjálfstfl. um að verja hann vantrausti? Nei, svo einfaldur er enginn. Allir, sem einhverja nasasjón hafa af stjórnmál. um, vissu, að hér var róttækra aðgerða þörf, hér þurfti að lyfta grettistökum. En engum úrræðum varð við komið í umboði þjóðarinnar, fyrr en það var þjóðin sjálf, en ekki gamalt ranglæti, sem réð á Alþingi. Fyrir því varð fyrst að breyta stjórnarskrá landsins, eins og nú hefur gert verið. En til þess að hindra, að lengra væri haldið á ógæfubrautinni, meðan á þessu stóð og þar til Alþingi gæti starfað í umboði þjóðarinnar, tók Alþfl. að sér að mynda stjórn, sem Sjálfstfl. hét að verja vantrausti í bili gegn því, að Alþfl. gerði bráðabirgðaráðstafanir til þess að stöðva óðavöxt verðbólgunnar og flytti auk þess með Sjálfstfl. frumvarp um endurreisn lýðræðisins á Íslandi, en hvort tveggja var sameiginlegt áhugamál beggja flokkanna. Báðir flokkarnir héldu þetta samkomulag. Að öðru leyti var það Alþfl., en ekki Sjálfstfl., sem stjórnaði landinu. En það er mál fyrir sig. Alþfl. lagði frá öndverðu áherzlu á, að hans hlutverk væri aðeins að stöðva ógæfuna í bili, stjórn hans væri aðeins bráðabirgðastjórn, það yrði svo vandi hinnar nýju stjórnar að glíma við arf vinstri stjórnarinnar og liðinna ára, þ.á.m. hina nýju verðbólgu, sem Hermann Jónasson réttilega sagði að risin væri, þegar hann baðst lausnar. Nú hefur þessi nýja stjórn verið mynduð og er þegar tekin til óspilltra málanna að kynna sér til hlítar alla aðstöðuna til þess síðan, svo fljótt sem auðið er, að ráðast á þann þjóðarvoða, sem við er að etja. Hvort sá ásetningur endist Íslendingum til björgunar og blessunar, veltur á því, hvernig þjóðin tekur þeim úrræðum, sem ríkisstj. mun að loknu þinghléinu bera fram og munu miða að því að treysta allan grundvöll efnahagslífsins. Að framkvæma þær rannsóknir, sem slík úrræði verða að byggjast á, er óhemjuverk, sem sérfræðingar einir eru færir um að inna af hendi og nú er komið langleiðis. Að draga ályktanir af þeim upplýsingum, sem endanlega koma í ljós, og semja tillögur til úrræða er líka mikið verk, en um það ber ríkisstj. og ríkisstj. einni að hafa alla forustu. Síðan kemur til kasta Alþ. sem hins rétta valdhafa að ákveða, hvað 1ögfesta beri. Þetta er viðhorfið í dag. Getur það nú undrað nokkurn mann, að ríkisstj., sem tekur við völdum 20. f.m., sama dag og Alþ. kom saman, óski þess, að sér gefist kostur á að grandskoða alla aðstöðuna? Er nokkur sá, að hann æski þess, að stjórnin beri fram till. í þessu mikla máli, sem örlög þjóðarinnar geta oltið á, sem kynni að vera ábótavant vegna þess eins, að stjórninni hefði ekki unnizt tími til þess að skoða allar hliðar málsins? Vissulega vill enginn góðgjarn maður, að slíkt hendi þjóðina. Hitt vita þeir, sem kunnugir eru, að sitji Alþingi, á stjórnin ekki fullan vinnufrið, sem og það, að án afskipta og forustu ríkisstj. er sjaldan fullt gagn að störfum Alþ. Þetta veit ég að er líka skoðun framsóknarmanna, eða svo var a.m.k. öll þau ár, sem við vorum saman í stjórn. Framsfl. hefur kvartað undan því, að ég hafi ekki gefið Alþ. skýrslu um efnahagsástandið, en flutt um það ræðu í Varðarfélaginu, og segir þau vinnubrögð með öllu óþolandi. Ekki þarf ég langt að leita fordæma fyrir slíku. Hermann Jónasson lofaði úttekt þjóðarbúsins fyrir opnum tjöldum, þegar hann myndaði vinstri stjórnina í júlílok 1956, og kvaddi tafarlaust hingað erlenda sérfræðinga í þessu skyni. Rúmum tveimur mánuðum síðar eða hinn 7. okt. 1956 hélt hann ræðu í Framsóknarfélaginu í Reykjavík, tilkynnti þar, að úttektin hefði farið fram, og skýrði m.a. frá því, að hún staðfesti hrakspár hans sjálfs um fjárhagsafkomuna o.s.frv., bráðlega mundi þjóðin fá að vita allan sannleikann, svo hugnanlegur sem hann væri eða hitt þó heldur. Það loforð brást að sönnu eins og svo margt annað þrátt fyrir margfalda eftirgangsmuni á Alþ. Eftir stendur, að framsóknarmenn telja heimilt að skýra almennum flokksfundi frá mikilsverðum upplýsingum, en þegja jafnan þunnu hljóði á Alþ. árum saman. Þessu fordæmi vil ég ekki fylgja. Strax og stjórnin hefur kynnt sér málið til hlítar, mun hún gefa Alþ. og raunar líka allri þjóðinni allar upplýsingar, sem máli skipta. Í dag læt ég nægja að minna á það, sem sést af opinberum gögnum, en það er m.a. þetta: 1) Undanfarin 5 ár hafa Íslendingar árlega eytt 200 millj. kr. meira en þeir öfluðu. 2) Íslendingar þurfa á næsta ári að nota 11% af andvirði gjaldeyristekna þjóðarinnar til greiðslu á vöxtum og afborgunum erlendra skulda. Ein eða engin þjóð veraldarinnar er í þessum efnum jafndjúpt sokkin sem við. 3) Af þessu leiðir, að engin stofnun í veröldinni, sem gegnir því hlutverki að lána þjóðum, sem eiga mörg verkefni óleyst eins og Íslendingar, getur lengur lánað okkur eyrisvirði að óbreyttum aðstæðum, hvorki til langs né skamms tíma, einfaldlega vegna þess, að stofnskrár þessara lánsstofnana heimila ekki að lána þeim þjóðum, sem svo miklu hafa hlaðið á sig af óhagstæðum lánum sem við höfum gert. Hin geysimiklu erlendu lán, sem Íslendingar hafa tekið undanfarin þrjú ár, eru öll veitt okkur úr sérstökum sjóðum, sem stjórn Bandaríkjanna ræður yfir. Aðeins fá lönd hafa orðið þeirra fríðinda aðnjótandi og einvörðungu undir fátíðum kringumstæðum. Ég get þess, að svo að kalla öll þessi skuldabyrði hvíldi á herðum vinstri stjórnarinnar, þegar hún baðst lausnar 4. des. 1958. Þetta er sú hliðin. Hin er sá dómur efnahagsráðunauts vinstri stjórnarinnar, Alþýðufl.-stjórnarinnar og núv. stjórnar, Jónasar Haralz ráðuneytisstjóra, að nú sé um tvennt að velja: að stöðva verðbólguna tafarlaust eða að yfir skelli óðaverðbólga. þ.e.a.s. líf eða dauði. Fyrir stjórninni liggur nú að rannsaka sannleiksgildi þessara orða, og reynist þau sönn, sem vart þarf að efa, þá að leita allra úrræða til að verjast voðanum. Mun stjórnin einskis láta ófreistað til þess að tryggja framtíð þjóðarinnar og jafnframt hafa það höfuðsjónarmið, að bráðabirgðafórnir þær, sem óhjákvæmilegt virðist að færa þurfi, verði þeim sem léttbærastar, sem við erfiðust kjörin búa. Það er svo auðvitað kjarni málsins, keppikeflið, hugsjónin, að takast megi í náinni framtíð eigi aðeins að halda núverandi lífskjörum, heldur einnig að bæta þau. Þetta er hægt, ef þjóðin vill, þekkir sinn vitjunartíma og stendur einhuga að nauðsynlegum aðgerðum.



Herra forseti. Þegar ríkisstj. var mynduð, reyndi hún strax að gera sér grein fyrir því, hvaða stórverkefni væru mest aðkallandi og hver vinnubrögð væru hagkvæmust varðandi lausn þeirra. Fjárlög ríkisins og róttækar efnahagsaðgerðir hlutu að verða efst á baugi. Að tilhlutan fyrrverandi stjórnar höfðu farið fram undirbúningsrannsóknir á efnahagsástandi og horfum. Það var ljóst, að óhjákvæmilegt yrði að ætla 6–8 vikur til að undirbúa tillögur í efnahagsmálum í hendur Alþingis. Frv. til fjárlaga fyrir næsta ár lá fyrir fullgert og prentað, ágætlega undirbúið af hæstv. fyrrv. fjmrh., Guðmundi Í. Guðmundssyni, og starfsmönnum ráðuneytisins. En frv. var byggt á þeirri skipan útflutnings- og innflutningsmála, sem nú hefur ríkt um hríð, og þar sem þarf að gerbreyta því kerfi öllu, verður og að gerbreyta fjárlagafrv. Fljótlega var því horfið að því ráði að semja nýtt fjárlagafrv., sem lagt yrði fyrir Alþingi um svipað leyti og tillögur í efnahagsmálum. Nú lágu fyrir tvær hugsanlegar leiðir um vinnubrögð, önnur sú, að Alþingi héldi áfram fundum sínum allan þennan biðtíma sýslandi við einhver önnur mál en hin aðkallandi stórmál, ráðherrar væru bundnir við þingfundi, fyrirspurnir og málþóf ergilegra stjórnarandstæðinga og gætu því ekki starfað að stórmálum í næði. Hin leiðin var sú, að Alþ. ákvæði að fresta fundum sínum þennan tíma, ríkisstj. gæti þá gefið sig alfarið að efnahagstillögunum og þær lægju fyrir tilbúnar ásamt fjárlögum, þegar þing kæmi saman að nýju. Ríkisstj. ræddi þessar leiðir við þá alþm., sem styðja hana. Allir þm, stjórnarflokkanna og allir ráðh. voru á einu máli um, að síðari aðferðin væri fortakslaust hyggilegri og hagkvæmari vinnubrögð fyrir alla aðila, þjóð og þing og stjórn. Þegar þetta lá fyrir, lagði hæstv. forsrh. fram till. til þál. um samþykki Alþingis til frestunar á fundum þess til janúarloka í samræmi við yfirlýstan vilja meiri hluta alþm. Jafnframt beitti ríkisstj. sér fyrir tveimur málum, sem nauðsynlegt var að afgreiða fyrir þingfrestun: annað um að heimila venjulegar greiðslur úr ríkissjóði tvo fyrstu mánuði ársins, unz fjárlög væru samþ., hitt um óbreytta framlengingu á nokkrum tekjulögum, sem gilda um eitt ár í senn. Sams konar frumvörp hafa oft legið fyrir Alþingi áður og verið samþykkt þar ágreinings- og hljóðalaust, og öll skynsamleg rök mæltu svo eindregið með þessum vinnubrögðum, að þingreyndir menn urðu furðu lostnir, þegar stjórnarandstaðan í stað þess að fallast á þessar aðgerðir reis upp gegn þeim með slíkum ofstopa, taugatitringi og rosa, að elztu menn muna ekki annað eins veður. Við skulum nú virða fyrir okkur lítillega þessar sápukúlur, sem þeir hafa blásið upp og kallað rök gegn frestun funda. í fyrsta lagi: Þingfrestun heitir á máli stjórnarandstæðinga ofbeldi, gerræði, þingræðisbrot, ríkisstj. sé að reka nýkosna þingmenn heim, senda þá hvern og einn á sína sveit, svo að ég noti nokkur orðatiltæki þeirra undanfarna sólarhringa. Þar til er því fyrst að svara, að þingfrestanir með samþykki Alþingis eru tíðar, ýmist um stuttan eða langan tíma. T.d. var fundum Alþingis frestað eitt sinn í sex mánuði eftir till. forsrh., sem þá var, Hermanns Jónassonar. En auk þess er það ekki stjórnin, heldur Alþingi sjálft, sem tekur endanlega ákvörðun um frestun, ef hún á að standa lengur en tvær vikur. Ásakanir stjórnarandstæðinga um þingræðisbrot og gerræði, ef þingi er frestað án samþykkis þeirra, þýða því grímulaust þetta: Vér, framsóknarmenn og kommúnistar, 27 að tölu, eigum að ráða, en ekki 33 þm. í stjórnarliðinu. Meiri hluti Alþingis og ríkisstjórnin skal beygja sig undir vilja minni hlutans. - Á annan veg verður afstaða þeirra ekki skýrð, þegar búið er að afklæða hana stóryrðum og blekkingum. Í öðru lagi: Ég ætla, að flestir, ef ekki allir þm. viðurkenni, að eðlileg og óhjákvæmilegt sé að fresta afgreiðslu fjárlaga fram yfir nýár. Afleiðing þess varð auðvitað sú, að samþykkja þurfti nú lög um fjárgreiðslur úr ríkissjóði fyrstu tvo mánuði ársins. Hvort tveggja þetta. hefur iðulega komið fyrir áður, t.d. oftlega í ráðherratíð hv. 1. þm. Austf. En þótt þessi frestur sé nauðsynlegur nú vegna þess, hve seint á árinu stjórnin var mynduð og efnahagsaðgerðir fram undan, ber vitaskuld að stefna að því sem meginreglu, að fjárlög séu afgreidd fyrir áramót. En hvert er þá ádeiluefnið í þessu sambandi? Það, að 1. umr. fjárlaga fer ekki fram nú fyrir þingfrestun, heldur þegar þing kemur saman að nýju. Við 1. umr. fjárlaga heldur fjármh. venjulega ýtarlega ræðu, fjárlagaræðuna, og skal henni útvarpað samkv. þingsköpum. Þar gerir hann grein fyrir frv. almennt og í einstökum atriðum, rekur fjárhagsafkomu ríkisins á liðnu ári og því ári, sem er að líða, ræðir ástand og horfur í efnahags- og fjármálum og höfuðstefnu stjórnarinnar í þeim málum. Með hliðsjón af því, að samið verður nýtt fjárlagafrv. og efnahagsráðstafanir enn á undirbúningsstigi, má það öllum mönnum ljóst vera, að ólíkt gleggri skil er hægt að gera þessum málum í janúarlok en í desemberbyrjun og að þing og þjóð hafa miklu meira gagn af fjárlagaræðu, sem flutt er mánuði eftir áramót, en mánuði fyrir áramót. Þessa ákvörðun um 1. umr. fjárlaga hafa stjórnarandstæðingar kallað ýmist óvenjulega aðferð eða einsdæmi eða brot á þingvenju eða lagabrot eða jafnvel stjórnarskrárbrot, allt eftir því, á hvaða stigi geðshræringa þeir hafa verið staddir. Stjórnarskráin segir, að frv. til fjárlaga skuli lagt fyrir reglulegt þing, þegar er það er saman komið. Þetta var gert. En hvergi í stjórnarskrá né lögum stendur eitt orð um það, hvenær fjárlagaræðan skuli haldin og 1. umr. fara fram. Engin þingvenja er heldur til um þetta. Í reynd hafa liðið af þinghaldinu ýmist nokkrir dagar eða vikur, jafnvel upp í fimm vikur, til 1. umr. fjárlaganna. Að þessu sinni mun 1. umr. fjárlaganna fara fram í fyrstu viku, eftir að þing kemur saman að nýju, m.ö.o. áður en þrjár vikur eru liðnar af þinghaldinu. Varðandi afkomu ríkissjóðs á árinu 1959 vil ég taka það fram nú, eins og hæstv. fyrrv. fjmrh. sagði í útvarpsræðu í október og einnig segir í grg. fjárlagafrv., sem liggur fyrir Alþingi, að ekki er ástæða til að óttast greiðsluhalla á yfirstandandi ári. Þá er í þriðja lagi frumvarpið um bráðabirgðabreytingu og framlengingu nokkurra tekjulaga, þ.e. að framlengja óbreytt ákvæði. sem staðið hafa árum saman varðandi ýmis gjöld til ríkissjóðs. Þessi lög hafa framsóknarmenn framlengt ár eftir ár og enginn teljandi ágreiningur um þau lengi, en nú hafa þeir allt á hornum sér. Það er kallað óviðeigandi og óþinglegt að hafa þessar framlengingar í einu frv. nú í stað fimm áður. En það er á alla lund hagkvæmara að hafa þennan hátt á, og sízt situr á Framsfl. að gagnrýna það, því að hann beitti sér á sinni tíð fyrir frv., sem breytti tuttugu lögum í einu lagi, án þess að ég sé að vitna til þess frv. sem fagurrar fyrirmyndar. En nú má ekki framlengja þessi lög til eins árs, eins og alltaf hefur verið gert áður undir forustu hv. 1. þm. Austf., heldur aðeins til tveggja mánaða. En ef rannsókn efnahags- og fjármála leiðir til breytinga á þessum tekjustofnum, geta þær breytingar að sjálfsögðu komið til framkvæmda hvenær á árinu sem er. Einn liður þessara framlenginga er söluskatturinn. Sá skattur er gallaður í núverandi mynd á marga lund, og er hafin endurskoðun á honum frá grunni. Stjórnarandstæðingar hafa í þessu sambandi tekið upp fyrri tillögur mínar um, að fjórðungur söluskattsins renni til bæjar- og sveitarfélaga. En um leið flytja þeir tillögu um, að þessi skipan skuli aðeins gilda í tvo mánuði, janúar og febrúar næsta árs. Ég er þeirrar skoðunar nú sem fyrr, að sveitarfélögin þurfi nýja tekjustofna. þ. á m. óbeinan skattstofn eins og söluskattinn, en ekki um tveggja mánaða skeið, heldur þurfi varanlega lausn. Það var því eitt af fyrstu verkum mínum í ríkisstj. að hefja undirbúning að nýrri löggjöf um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga, og munu tillögur um þau mál, a.m.k. suma þætti þeirra, koma fyrir Alþingi síðar í vetur.



Herra forseti. Kosningum er nú nýlega lokið, og það er dálítið fróðlegt að rifja upp þær skyndilegu breytingar, sem hafa orðið á viðhorfum eftir kosningarnar frá því, sem áður var. Ég ætla að minna ykkur á það, kjósendur Alþfl., að þið brugðuzt aldrei reiðari við en ef ég sagði við ykkur, að ráðamenn flokksins mundu nota atkv., sem þið greidduð frambjóðendum hans, til þess að koma Sjálfstfl. til valda. Þið sögðuð mörg við mig, að þetta væru ósannindi og áróður. Hverjar eru nú staðreyndirnar, kjósendur góðir? Ráðamenn Alþfl. létu blað sitt segja eftir kosningarnar, að málefni mundu ráða, með hverjum yrði unnið. Þið, sem enn trúðuð, hélduð því, að samið hefði verið um málefni, er ríkisstj. var mynduð. Nú er komið í ljós það gagnstæða. Stjórn hefur verið mynduð án málefnasamnings um höfuðatriðin og ekki með einu orði reynt í samtölum við aðra flokka en Sjálfstfl. að prófa það, hverjir ættu helzt samleið um málefnin. Ráðamenn Alþfl. telja það svo sjálfsagt, að þeir eigi samleið með íhaldinu einu, að þeir neita því sem fjarstæðu að ræða við Framsfl. og Alþb. Í þeirra augum getur slíkt ekki komið til mála. Þið, kjósendur Alþfl., sem urðuð okkur reiðastir, er við sögðum ykkur allt þetta fyrir kosningarnar, hvað segið þið nú? Ráðamenn Alþfl. töluðu mikið um þann sparnað að hafa ráðh. aðeins fjóra, þessi ráðdeildarsemi væri til eftirbreytni framvegis. Við sögðum ykkur, að þetta væru blekkingar fyrir kosningar. Hvað segið þið nú um ráðherrana 7 eftir kosningar? Nú er ekki talað um kostnaðinn, heldur að fólkið lifi um efni fram. Eins og landsmönnum er í fersku minni, var það mest áberandi málið í kosningabaráttunni. að Alþfl.-ráðherrunum hefði - að eigin sögn - tekizt að stöðva dýrtíðina, enda væru það einu mennirnir í landinu, sem þyrðu að stjórna. Hagur ríkissjóðs og útflutningssjóðs, sögðu þeir, að stæði með blóma. Enginn efi er á því, að margir kjósendur kusu stjórnarflokkana í þakklætisskyni fyrir að hafa komið öllu þessu til leiðar, enda væri þeim einum trúandi til að halda áfram stöðvunarstefnunni. Nú er fyrst kosið um stöðvunarstefnuna, sagði einn mikilsmetinn Alþýðuflokksmaður við mig, þegar hann var að fara á kjörstað. Er þá ekki allt í bezta lagi eftir kosningarnar? Ríkisstj. Alþfl., sem Sjálfstfl. myndaði s.l. vetur, tók við úr hendi vinstri stjórnarinnar tekjuafgangi hjá ríkissjóði, sem mun í reynd nema 70–80 millj, kr., auk einhvers tekjuafgangs hjá útflutningssjóði. Arfurinn, sem stjórnarflokkarnir tóku við úr eigin hendi, var hins vegar kauphækkunaraldan mikla, sem þeir komu á til þess að fella vinstri stjórnina, eins og kunnugt er. Það eina, sem fyrrv. stjórn gerði, var að hækka útflutningsuppbætur og niðurgreiðslur um 250–300 millj. kr., sóa í þessa hít tekjuafganginum frá vinstri stjórninni. skera niður verklegar framkvæmdir, hrúga inn hátollavarningi meira en dæmi eru til, skilja eftir sig vanskilavíxla utan lands og innan fyrir því, sem ekki var hægt að skrapa saman. Þetta eru blákaldar staðreyndir, sem blasa við eftir kosningar. Hver er svo afleiðingin, er í ljós kemur eftir kosningar? Haldið þið ekki, að það hafi verið stöðvun verðbólgunnar, eins og lofað var og þið kusuð þá fyrir að hafa framkvæmt? Nei, hér er farið með svo ferlegar blekkingar, að afleiðingar stjórnarstefnunnar eru allt annað en það, sem þjóðinni var talin trú um og lofað í kosningunum. Þegar myndun hæstv. núv. ríkisstj. var lýst hér á Alþ., var gefin stutt yfirlýsing og almennt orðuð um stefnu stjórnarinnar, ekki eitt orð sagt um stöðvun stjórnarflokkanna á verðbólgunni, sem hafði verið aðalkosningamálið. En í þess stað fór hæstv. forsrh. á fund í Sjálfstæðishúsinu og sagði flokksmönnum sínum, að ástand og horfur væru miklu verri en stjórnarflokkarnir hefðu getað gert sér í hugarlund fyrir kosningar. Vanta mundi um 250 millj. kr. til þess, að ríkissjóður og útflutningssjóður gætu staðið við nauðsynlegar skuldbindingar sínar á næsta ári. Jónas Haralz, sérfræðingur ríkisstj. í efnahagsmálum, talaði 1. desember s.l. Hann talaði heldur ekkert um stöðvunarstefnu stjórnarflokkanna, sem mest var talað um fyrir kosningar. Og því fór svo fjarri, að hann teldi fyrrv. ríkisstj. hafa stöðvað verðbólguna, að eftir stjórnartímabil hennar taldi hann ekki verðbólgu yfirvofandi, heldur óðaverðbólgu. Í kosningunum var ykkur sagt, að með því að kjósa stjórnarflokkana væruð þið að kjósa stöðvunarstefnuna. Eftir kosningarnar upplýstist, að þið voruð að kjósa þá, sem hafa leitt yfir þjóðina óðaverðbólgu. En þetta sögðum við framsóknarmenn þjóðinni í kosningunum. Við sögðum, að það væri blekking og ósannindi, að fyrrv. ríkisstj. hefði stöðvað verðbólguna, heldur væri hún að gera ástandið enn þá verra en áður með því að sóa fjármunum til þess eins að fela dýrtíðina þangað til eftir kosningar, til þess eins að blekkja kjósendur til fylgis við sig með vísvitandi ósannindum. Nú er þetta staðfest, og sönnunargögnin eru hæstv. forsrh. og sérfræðingur ríkisstj. í efnahagsmálum. Það hefur verið ófrávíkjanleg hefðbundin venja, að fjmrh. héldi fjárlagaræðu sína um fjárlagafrv. fyrstu daga þings - og þingmönnum og þjóðinni þannig í heyranda hljóði gerð grein fyrir staðreyndum um fjárhagsafkomuhorfur, áður en störf þingmanna við vandamálin hefjast. Frá þessari grundvallarreglu þingræðisins hefur ekki þótt fært að víkja, þó að nýr fjmrh. hafi tekið við í byrjun þings og fráfarandi fjmrh. hafi samið fjárlagafrv. Nú mun það mála sannast, að sjaldan eða aldrei hefur verið meiri ástæða til að gefa þessa hefðbundnu skýrslu en einmitt nú. En þá upplýsist, að hæstv. ríkisstj. ætlar að láta það verða sitt fyrsta verk að brjóta niður þessa venju. Hún heimtar tekjuöflunarfrumvörp samþ. og að sér sé veitt bráðabirgðagreiðsluheimild úr ríkissjóði, síðan skyldi þingið sent heim umsvifalaust án þess að fá nokkra skýrslu um ástand og horfur nema það, sem frétzt hefur utan úr bæ. Allt skyldi þetta gert með margföldum afbrigðum frá þingsköpum. Brátt kom einnig í ljós, að hæstv. ríkisstj. ætlaði sér að neita að leggja fyrir Alþ. til atkvgr., áður en það verði sent heim, brbl. um búvöruverðið, sem falla úr gildi 15. þ.m. Hæstv. forsrh. mun hafa órað fyrir því, þó að hann léti ekki svo áðan, að stjórnarandstaðan tæki þessum furðulegu vinnubrögðum ekki þegjandi. Þess vegna óskaði hann viðræðna við formenn stjórnarandstöðunnar um málið. Afstaða okkar framsóknarmanna var og er þessi: Ríkisstj. er auðvitað sjálfráð um það, hvaða frest hún þarf enn að taka, til þess að hún treysti sér til að koma fram með till. um hið nýja efnahagskerfi. Þó hefur hæstv. ríkisstj. sagt svo mikið um áform sín, að ýmsum mun vera það kærkomin vitneskja og munu áreiðanlega kunna að nota sér hana vel, meðan fresturinn varir. Þetta atriði verður rætt síðar. En við gerðum og gerum þá ófrávíkjanlegu kröfu, að áður en þinginu er frestað, sé fullnægt þeirri hefðbundnu þingræðislegu reglu og venju, að fjmrh. gefi þingi og þjóð skýrslu um fjárhagsafkomu og horfur. Enn fremur krefjumst við þess, að brbl. um búvöruverð verði lögð fyrir Alþ. og því veitt tækifæri til að taka fullnaðarafstöðu til þeirra, áður en þau falla úr gildi 15. þ.m. Þetta teljum við lágmarksskyldu ríkisstj., sem vill hafa þingræði í heiðri. Í rökræðum um málið færir ríkisstj. ekki fram neinar frambærilegar ástæður fyrir þessum óþingræðislegu bolabrögðum. Hún hrekst frá einu í annað. Hún talar um sparnað. Sannað hefur verið, að um engan sparnað er að ræða. Hún talar um aðgerðalaust þing. Sannað er, að þetta er ósatt. Fyrir þinginu liggja mörg aðkallandi mál. þ. á m. þau tvö, sem ég áður hef nefnt og ber að afgreiða, áður en þingi er frestað. Hún segist þurfa vinnufrið. Enginn er á móti því, enda hefði hæstv. ríkisstj. fengið betri vinnufrið með því að komast hjá því að standa í þreytandi þrefi dag og nótt við að brjóta niður þingræðislegar venjur. Það er ekki undarlegt, þó að spurt sé: Hvers vegna fremur ríkisstj. þetta gerræði? Sumir segja, að stjórnarflokkarnir þori ekki að gefa þjóðinni rétta skýrslu um afkomuhorfur nú, því að svona fljótt eftir kosningar verði þetta of snöggt áfall fyrir kjósendur, sem fyrir kosningar voru látnir trúa því, að stjórnarflokkarnir hefðu stöðvað verðbólguna, eins og ég hef rakið. Þetta kann að vera. Sumir geta sér þess til, að hin ótímabæra frestun sé til þess gerð, að þingið sé ekki til staðar, er bráðabirgðalögin um búvöruverðið falla úr gildi 15. þ.m. Þegar búið sé að senda þingið heim, ætli hæstv. ríkisstj. að gefa út ný brbl. Ef þetta yrði gert, mætti eins gera það hvað eftir annað og í fleiri stórmálum. Það væri ekki þingræði, heldur einræði. Ég trúi ýmsu um þessa stjórn eftir að hafa séð óverjandi brot hennar á hefðbundnum venjum og þingsköpum, en að hún fremji slíkt athæfi, brúi ég ekki, fyrr en ég tek á. Til þess að geta brotið niður tvær meginreglur þingræðisins, að halda fjárlagaræðuna og leggja fyrir brbl. eðlilega, áður en Alþ. er frestað, eru forsetar þingsins látnir hafa sig til þess að fremja gerræði á gerræði ofan. Fimm frv. er slegið saman í eitt og ræðutími þingmanna þannig styttur niður í 1/5 af því, sem þingsköp löghelga. Ofan á þetta er ræðutíminn skorinn niður. sem ekki hefur átt sér stað í tíu ár. Það er engu líkara en hæstv. ríkisstj. sé að þreifa fyrir sér um það, hve mikið hún geti brotið niður af þingræðinu á sem stytztum tíma. En yfirbragð ráðherranna seinustu daga virðist sýna, að þeir hafi komizt að raun um, að þetta sé ekki eins auðvelt og þeir hafa haldið. Stjórnin afsakar sig með því, að meiri hl. Alþ. samþykki aðgerðirnar. Það gerðu líka nazistar og fasistar, þegar þeir brutu niður þingræði á Ítalíu og Þýzkalandi, notuðu til þess auðsveipan meiri hluta. Allt er þetta athæfi hæstv. ríkisstj. hættulegt þingræðinu, fordæmanlegt og vítavert. Ill var þín fyrsta ganga. Það eru vissulega sannmæli um þessa ríkisstjórn.



Herra forseti. Ég tel þingfrestun, eins og nú standa sakir, óvenjulega, óþingræðislega, ólýðræðislega og óskynsamlega. Ég get því ekki á hana fallizt. Þess eru engin dæmi í íslenzkri þingsögu, að Alþ. hafi verið frestað á fyrstu starfsdögum þess, þegar öll þess verkefni eru á byrjunarstigi. Það er einsdæmi, að þingmenn séu sendir heim um nálega tveggja mánaða skeið frá öllum verkefnum óleystum. Alþingi hefur aldrei fyrr verið frestað án þess, að fjárlagaræða hafi áður verið flutt, fjárlagafrv. vísað til n. og athugun þess þar hafin. Það nær engri átt, að Alþ. sé frestað, án þess að það fjalli um vandamál, sem úrlausnar bíður á næsta leiti, það er verðlagsmál landbúnaðarins. Með fyrirhugaðri þingfrestun er gömlum og fastmótuðum venjum varpað fyrir róða, en lagt inn á nýjar brautir í starfsháttum þingsins. Þær leiðir stefna í ógöngur. Samkv. 42. gr. stjórnarskrárinnar er skýlaust skylt að leggja fjárlagafrv. fyrir hvert reglulegt Alþingi í þingbyrjun. Það stjórnarskrárboð á auðvitað að stuðla að því, að þingið geti strax farið að starfa að fjárlagasetningunni og þurfi eigi hennar vegna að tefjast óeðlilega. En samkv. 22. gr. stjórnarskrárinnar er bannað að slíta Alþ., fyrr en fjárlög hafa verið samþykkt. Að öðrum kosti væri boð stjskr. um framlagningu fjárlagafrv. í upphafi þings út í bláinn. Lögum samkvæmt og venju er fjárlagafrv. fylgt úr hlaði með sérstökum hætti. Samkv. 2. mgr. 51. gr. þingskapalaga flytur fjmrh. framsöguræðu við 1. umr. um fjárlagafrv., svokallaða fjárlagaræðu. Þeirri ræðu skal jafnan útvarpa svo og athugasemdum annarra flokka, eins og menn þekkja. Þegar þessum þætti umr. er lokið, er henni frestað og málinu vísað til fjvn. Jafnframt því, sem eðlilegur grundvöllur er lagður að meðferð málsins með þessum hætti, eru þjóðinni allri veittar mikilsverðar upplýsingar um fjárstjórn ríkisins. Það leiðir af stjórnarskrárákvæðinu um framlagningu fjárlagafrv. í þingbyrjun, að fjárlagaræðuna á að halda svo fljótt eftir þingsetningu sem tök eru á, enda er það föst venja. Fjárlagafrv. hefur að vísu verið útbýtt á fyrstu dögum þessa þings. Því er hins vegar yfir lýst af hæstv. fjmrh., að fjárlagaræðan verði alls ekki flutt fyrir þingfrestun og fjárlagafrv. verði þar af leiðandi ekki vísað til n. fyrr en einhvern tíma eftir að þing kemur aftur saman að nálega tveimur mánuðum liðnum. M.ö.o., Alþ. á raunverulega ekki að fá fjárlagafrv. til meðferðar, fyrr en það kemur saman að nýju. þegar einn mánuður er liðinn af sjálfu fjárlagaárinu. Er nú stjórnarskrárboðinu um framlagningu fjárlagafrv. í þingbyrjun fullnægt með þvílíkum starfsháttum? Er stjórnarskrárákvæðinu fullnægt með því einu, að frv. sé útbýtt í upphafi þings? Það liggur í augum uppi, að ef þessum spurningum væri svarað játandi, væri tilgangi stjórnarskrár ákvæðisins alls ekki náð. Slíkur skilningur á stjórnarskrárgreininni bryti blátt áfram í bág við heilbrigða skynsemi. Ég held, að hin eina rétta og eðlilega skýring á þessu stjórnarskrárboði sé sú. að fjárlagafrv. eigi raunverulega að flytja í þingbyrjun, þ.e., að þá eigi að leggja það fyrir þingíð með framsöguræðu, fjárlagaræðunni, enda styðst það við langa venju. Það er því að mínum dómi engum efa undirorpið, að með þeim starfsháttum, sem hér eru fyrirhugaðir, er stjórnarskrárfyrirmælið um framlagningu fjárlagafrv. í þingbyrjun algerlega sniðgengið. Er vandséð, til hvers slíkt fordæmi getur leitt. Ef svona er farið að, má alveg eins fresta þingi þrjá eða fjóra mánuði fram á sjálft fjárlagaárið, án þess að fjárlagaræða sé haldin. Hvar eru þá mörkin? Sjálfsagt eru þeir menn til, sem létu sér stjórnarskrána í léttu rúmi liggja, ef hér væri um haganleg vinnubrögð að öðru leyti að ræða. En það er nú öðru nær en svo sé. Auk þess, sem stjórnarskráin er sniðgengin með fyrirhuguðum starfsháttum, eru þeir óhagkvæmir. Það liggur í augum uppi, að það væru heppilegri vinnubrögð að byrja nú fyrir þingfrestun 1. umr. fjárlaga og vísa frv. til fjvn. Gæti n. síðan unnið að frv. í þinghléinu með venjulegum hætti. Slíkt mundi spara tíma síðar. Sé frv. ekki vísað til fjvn. fyrr en t.d. einhvern tíma í febrúarmánuði, er auðsætt, að annaðhvort verður, að fjvn. fær ónógan tíma til athugunar sinnar á frv. eða afgreiðsla fjárlaga hlýtur að dragast óhæfilega langt fram á fjárlagaárið. Fyrirhuguð vinnubrögð verða ekki réttlætt með því, að núv. fjmrh. hafi ekki samið fjárlagafrv., að hann sé nýlega setztur í ráðherrasætið og því sé þess ekki að vænta, að hann geti skömmu eftir þingsetningu haldið fjárlagaræðu, því að þannig hefur staðið á áður. En hinn nýi fjmrh. hefur þá auðvitað fullnægt umræddu stjórnarskrárákvæði og haldið fjárlagaræðu á tilsettum tíma, auðvitað með eðlilegum fyrirvara um það, að frv. sé undirbúið af öðrum ráðh. Ég vil t.d. í þessu sambandi sérstaklega minna á haustþingið 1949. Hér er því við skýr fordæmi að styðjast, sem sjálfsagt er að fylgja, enda beinlínis lögskylt, svo sem ég hef sýnt fram á. Undanbrögð þau um flutning fjárlagaræðu, sem hér eiga sér stað, verða ekki heldur réttlætt með því, að hina nýju ríkisstj, skorti upplýsingar til að byggja á skýrslu til þingsins um afkomu ríkissjóðs og fjárhagsástandið almennt. Þær upplýsingar hlýtur stjórnin að hafa, eftir því sem fram hefur komið utan þings, reyndar með heldur óviðkunnanlegum hætti. Það eru því engar - alls engar - ástæður fyrir hendi, er réttlæti það, að fjárlagaræðu og byrjunarmeðferð fjárlaga sé skotið á frest. Rök ríkisstj. fyrir þingfrestun eru þau, að hún þurfi að fá starfsfrið til að undirbúa og ganga frá tillögum sínum í efnahagsmálum. Enginn finnur að því, að ríkisstj. gefi sér tóm til undirbúnings þeim till. Það var af hálfu stjórnarandstöðunnar ekkert því til fyrirstöðu, að vinnubrögðum þingsins væri þannig hagað, að ríkisstj. væri tryggður nægur starfsfriður, og það hefði áreiðanlega ekki sætt neinni andspyrnu, að fundum Alþ. hefði verið frestað um sinn í framhaldi af venjulegu hátíðahléi. Því er hins vegar mótmælt, að það þurfi að senda þingið heim um nær tveggja mánaða skeið til þess, að ríkisstj. gefist starfsfriður. Þingið er ekkert fyrir ríkisstjórninni. Það er því firra hjá hæstv. forsrh., þegar hann lét sér þau orð um munn fara, að ríkisstj. hefði ekki starfsfrið, á meðan þingið sæti. Það er hins vegar sjálfsögð skylda ríkisstj. að hafa samráð við Alþingi um úrræði þau í efnahagsmálum, sem hún hugsar sér. En ríkisstj. hefur ekki viljað neitt samkomulag um skynsamleg vinnubrögð. Hún vill aðeins eitt, og það er að losna við þingið. Þegar hún hefur fengið samþykkt tekjuöflunarfrumvörp og bráðabirgðaútgjaldaheimildir, segir hún bara við þingmenn, eins og maðurinn sagði forðum: Nú get ég, nú megið þið fara heim. Ríkisstj. virðist líta á sig sem húsbónda þingsins. Gamall konungsstjórnarlegur hugsunarháttur skýtur upp hjá henni kollinum. En samkvæmt íslenzkum stjórnarháttum er það ótvírætt Alþ., sem á að segja ríkisstj, fyrir verkum, en ekki öfugt. Og það er ekki ríkisstj. ein, sem þarf á starfsfriði að halda. Alþ. á einnig heimtingu á starfsfriði. Þingmenn eiga vissulega rétt á því að koma á framfæri hér á Alþ. áhugamálum sínum og sinna umbjóðenda. Af eðlilegum ástæðum hefur þingmönnum enn ekki gefizt tóm til að ganga frá flutningi mála sinna nema að litlu leyti. Það lýsir fullkominni lítilsvirðingu, leyfi ég mér að segja, á Alþ, og þingmönnum að ætla að senda þá heim án þess að gefa þeim færi á að rækja þingmannsstörf sín að nokkru ráði. Sú framkoma ríkisstj. og þingmeirihluta er hvort tveggja í senn óþingræðisleg og ólýðræðisleg. Þó að þingmönnum hafi til þessa gefizt stuttur starfsfriður, þá er það nú svo, að nú þegar hafa mörg og merkileg mál verið lögð fyrir þetta þing. Það þarf því ekki að fresta þingi nú vegna þess, að það hafi ekki nægileg verkefni, en þeim verkefnum hefur þingið alls ekki fengið að sinna. Eitt er þó það verkefni, sem sjálfsagðast var að Alþ. fjallaði um þegar í stað og áður en því var frestað. Það eru brbl. um bindingu búvöruverðsins. Það er nú augljóst, að þingi á að fresta, án þess að því gefist kostur á að fjalla að ráði um þau brbl. Samkv. 28. gr. stjórnarskrárinnar skal ætíð leggja brbl. fyrir næsta Alþingi. Í því ákvæði segir að vísu ekki beinlínis, hvenær þingtímans það skuli gert. Það eitt er þó í samræmi við réttar þingræðisreglur og lýðræðislegan hugsunarhátt. að brbl. séu jafnan lögð fyrir Alþ. sem fyrst eftir þingbyrjun, og mun svo hafa verið oftast nær. En hvað sem um það er almennt. þá var alveg sérstök ástæða til þess að leggja þessi brbl. fyrir Alþ., svo fljótt sem tök voru á, þar sem þau falla úr gildi 15. des. n.k. Eftir þann tíma er gagnslaust, að þingið taki þau til meðferðar. Þegar hafðar eru í huga yfirlýsingar sjálfstæðismanna frá því í kosningabaráttunni s.l. haust um fébætur bændum til handa og um það, að þingmenn flokksins mundu greiða atkv. gegn brbl., er þau kæmu til kasta Alþ., hefði mátt ætla, að landbrh. þeirra hefði ekki verið seinn á sér að leggja brbl. fyrir Alþ. og gefa þannig flokksbræðrum sínum kost á því að standa við gefin heit um það mál. En þar hefur raunin orðið önnur á. Þrátt fyrir nær daglega eftirgangsmuni var það ekki fyrr en s.1. föstudag, þegar alveg var komið að þingfrestun, að stjórnin lét útbýta brbl. á Alþingi. Það er alveg ljóst, að stjórnin ætlaði sér alls ekki að leggja brbl. fyrir Alþingi fyrir þingfrestun, en hún guggnaði fyrir gagnrýni og kröfum framsóknarmanna. En þó að hún hafi nú neyðzt til að leggja lögin fram og e.t.v. megi segja, að hún hafi þar með fullnægt bókstaf stjórnarskrárinnar, þá er auðsætt, að framlagning laganna nú er aðeins gerð til málamynda. Sú framkoma ríkisstj. að senda þingmenn heim, án þess að brbl. séu tekin til afgreiðslu, gefur bendingu um, hverra efnda megi vænta af sjálfstæðismönnum í þessu máli. Þeir hafa raunar þegar sýnt það með öðrum hætti hér á Alþ. Í báðum deildum Alþ. fluttu framsóknarmenn brtt. við frv. um bráðabirgðafjárgreiðslur úr ríkissjóði, þar sem ríkisstj. var heimilað að greiða framleiðendum landbúnaðarafurða þá 3.18% verðhækkun, sem þeim bar samkv. útreikningi hagstofunnar. Þessa till. felldi stjórnarliðið. Þessi framkoma sjálfstæðismanna er vissulega lærdómsrík fyrir þá bændur, sem til þessa hafa léð þeim atkvæði. Og hvað tekur við 15. desember? Verði ný brbl. ekki sett, hljóta framleiðsluráðslögin aftur að koma að fullu í gildi. Ætlar ríkisstj. að framlengja gildi verðbindingarlaganna með nýjum brbl.? Hvernig sem menn annars líta á mál þetta, er auðsætt, að sérstaka nauðsyn bar til, að Alþ. fjallaði um það. Auðvitað er æskilegt, að fulltrúar framleiðenda og neytenda ræðist við og reyni að ná samkomulagi, en á það eitt má ekki treysta, úr því sem komið er. Það er fullkomið ábyrgðarleysi að senda þingið heim að þessu máli óleystu. Þingfrestun nú þýðir undanbrögð í þessu máli. Hún þýðir það, að sjálfstæðisþingmenn vilja ekki standa við gefin heit í málinu. Það er sá kjarni þessa þingfrestunarmáls, sem allir landsmenn skilja þrátt fyrir allar tylliástæður, sem uppi eru hafðar. Erfið vandamál bíða úrlausnar. Ég hef verið og er þeirrar skoðunar, að þau vandamál verði ekki leyst á viðunandi hátt nema með víðtækri samvinnu og samstöðu stjórnmálamanna. Vitaskuld hlýtur ríkisstj. og þingmeirihluti að ráða því, hverjar leiðir eru valdar. En það er stundum skynsamlegt að fara hófsamlega með valdið. Það er óskynsamlegt af þingmeirihluta að beita minni hlutann ofríki og sýna honum lítilsvirðingu. Með því eru vissulega ekki sköpuð skilyrði fyrir víðtækri samstöðu um lausn aðsteðjandi vanda. Framkoma stjórnarliðsins á þessu nýbyrjaða þingi ber vitni un ofríkishneigð á háu stigi. Tekjuöflunarfrumvörp og útgjaldaheimildir hafa verið drifin í gegn á næturfundum með margföldum afbrigðum. Fellt hefur verið að taka aðkallandi mál á dagskrá. Umr. hafa verið skornar niður. Ráðh. hefur neitað að gefa þinginu lögboðna skýrslu um fjárstjórn ríkisins. Og þinginu á að fresta á fyrstu starfsdögum þess þrátt fyrir eindregin mótmæli stjórnarandstöðunnar. Með þessum hætti sviptir þingmeirihlutinn stjórnarandstöðuna starfsaðstöðu og skýtur ríkisstj. um sinn undan gagnrýni löggjafarsamkomunnar. Þessi vinnubrögð eru óskynsamleg og skapa óheppilegt fordæmi. Og þess ætti meiri hlutinn að minnast, að hjólið snýst, - að sá, sem er í meiri hluta í dag, getur orðið í minni hluta á morgun.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hvað er það, sem gerir þingfrestun þá, sem ríkisstj, er nú að berja í gegnum þingið, sérstæða og dæmalausa með öllu í þingsögu Íslendinga? Það er þetta: Alþingismenn fá fyrst að heyra um þingfrestunina í blöðum stjórnarflokkanna, og þar er sagt frá því sem gerðum hlut, að Alþ. verði sent heim, áður en málið er tilkynnt á sjálfu Alþingi. Nýkjörið Alþingi er leyst upp og sent heim á fyrstu starfsdögum þingsins, og munu engin dæmi um slíkt í allri þingsögunni. Þingfrestunin er knúin í gegn án samráðs við stjórnarandstöðuna, og slíkt er alveg óvenjulegt. Alþ. á að senda heim, án þess að því hafi gefizt tími til að ljúka beinum og ótvíræðum skyldustörfum sínum. Þannig átti að senda þingið heim, áður en ríkisstj. legði fyrir þingið brbl. um verðlagningu landbúnaðarvara, þó að bein fyrirmæli séu í stjórnarskrá landsins um að skylt sé að leggja brbl. þegar fyrir næsta þing, sem saman kemur, eftir að brbl. hafa verið gefin út, - og þannig á að senda þingið heim, áður en 1. umr, fjárlaga hefur farið fram og áður en fjmrh. gefur þá skýrslu um fjármál ríkissjóðs, sem undantekningarlaus venja hefur verið, að gefin væri í byrjun hvers fjárlagaþings. Strax í þingbyrjun er reynt að keyra mál í gegn á næturfundum og svo langt gengið um óvenjulegan fundartíma, að þingfundur er haldinn á þeim tíma, sem fullveldisfagnaður fer almennt fram í höfuðborginni, og 1. desember þannig gerður að fundardegi á Alþingi. Umræður um þingmál eru skornar niður á algerlega fordæmalausan hátt. Í ofurkappi ríkisstj. að knýja fram þingfrestun í upphafi þings er gengið svo langt, að ráðherrar kasta fram frumvörpum og krefjast þess, að þau séu afgreidd á næturfundum, en sömu ráðherrar óvirða þingið með því að mæta ekki á þingfundum til þess að svara fyrirspurnum, sem þeim þó ber ótvíræð skylda til að gera. Þingfrestunina ber því að með næsta einkennilegum hætti að þessu sinni. Það er algerlega rangt, sem fulltrúar Sjálfstfl. hafa haldið fram hér í kvöld, að stjórnarandstaðan hafi ekki viljað samþykkja þingfrestun og veita ríkisstj. vinnufrið. Um það hefur engin deila staðið, heldur hitt, að ríkisstj. ætlar að knýja fram þingfrestun, án þess að þingið fyrst ljúki skyldustörfum sínum. Hér hafa viðurkenndar þingræðisreglur verið þverbrotnar, gamlar þingvenjur fótum troðnar og minni hl. á Alþingi beittur grímulausu ofbeldi. Þessar vinnuaðferðir ríkisstj. bera vott um lítilsvirðingu á Alþingi Íslendinga, þingsköpum þess og gömlum þingreglum. Þær sýna hættulega ofbeldishneigð, sem gjalda verður varhug við, ef ekki á í algert óefni að reka. En hvers vegna grípa stjórnarflokkarnir til þessara dæmalausu vinnubragða? Hvað rak þá út í þessar ógöngur? Það er skoðun mín, að tvennt ráði hér mestu um. Annað er það, að flokkar ríkisstj. hafa leikið sig inn í pólitíska sjálfheldu með setningu brbl. um verðlagningu landbúnaðarvara. Annar flokkurinn hefur hátíðlega lýst yfir því, að hann sé á móti brbl. og muni fella þau á Alþingi. Hinn flokkurinn gaf lögin út og segist standa og falla með lögunum. Annar stjórnarflokkurinn hefur lofað bændum að greiða þeim 3.18% verðhækkun á afurðir, en hinn hefur látið ýmsa framámenn sína lýsa því yfir, að þeir fallist aldrei á að greiða bændum þessar uppbætur. Greinilegt er, að stjórnarflokkarnir hafa ekki fremur samið um þetta vandamál sín á milli en önnur, og því standa þeir nú ráðalausir frammi fyrir brbl. Bráðabirgðalögin ganga úr gildi 15. des. n.k., og fyrir þann tíma verður eitthvað að gerast í verðlagsmálum landbúnaðarins. Ráðleysi ríkisstj. í þessum efnum brýzt svo fram í því að reyna að losa sig við þingið fyrir 15. des. og skapa sér þannig aðstöðu til þess að klóra yfir vandann, væntanlega með nýjum brbl. Ný brbl., sem sett væru rétt eftir að löglega kosið Alþingi væri þannig rekið þeim, væri auðvitað hið freklegasta þingræðisbrot. Hin ástæðan til þessa ofurkapps, að reka þingið heim strax í þingbyrjun, er eflaust úrræðaleysi ríkisstj. í efnahagsmálunum og stórháskalegar till. nokkurra stuðningsmanna hennar í þeim málum. Það hefur að vísu orðið ljóst, að stjórnarflokkarnir hafa hvorki í efnahagsmálunum né öðrum málum samið um neina fasta stefnu. Þeir hafa aðeins komið sér saman um, að þjóðin lifi um efni fram og því sé nauðsynlegt að skerða lífskjör almennings í landinu. Sú yfirlýsing gefur út af fyrir sig glögga hugmynd um, í hvaða átt stefna á. Af orðum og yfirlýsingum hæstv. ráðherra er erfitt að henda reiður á, hvernig ástatt er í efnahagsmálum landsins. Allir landsmenn kannast við, að fyrir nokkrum mánuðum lýsti þáv. forsrh., Emil Jónsson, yfir því, að hagur útflutningssjóðs væri góður. Menn muna líka, að þáv. fjmrh. lýsti yfir því, að hagur ríkissjóðs væri með bezta móti. Þessir hæstv. ráðherrar neituðu því báðir þá, að um nokkra óreiðuvíxla dregna á framtíðina væri að ræða varðandi fjármálalegar skuldbindingar ríkissjóðs og útflutningssjóðs. En svo skiptu þessir ráðherrar lítillega um ráðherratitla án þess þó að ganga út úr stjórnarráðinu. Á samri stundu virtist allt snúast við. Hinn nýi forsrh., Ólafur Thors, gekk daginn eftir stjórnarmyndunina á fund í Varðarfélaginu. og þar tilkynnti hann söfnuði sínum. að ástandið í efnahagsmálunum væri miklu alvarlegra en nokkurn hefði órað fyrir, og bætti því við svona til skýringar, að vanta mundi um 250 millj. kr. í ríkissjóð og útflutningssjóð. Núv. hæstv. fjmrh., ráðherrann, sem týndist á Alþingi núna í jólaönnunum. hefur staðfest ummæli Ólafs Thors og segir að vanta muni 200–300 millj. kr. Til frekari áherzlu á hinum gífurlega vanda lýsti hann því yfir, að stjórnin mundi taka upp nýtt fjármála- og fjárhagskerfi í stað þess, sem notazt hefur verið við að undanförnu. Allir hafa skilið yfirlýsingu fjármálaráðherrans svo, að afnema eigi núverandi uppbóta- og millifærslukerfi, en jafna eigi þess í stað reikningana með stórkostlegri gengislækkun. Yfirlýsingar ráðherranna eru harla ósamhljóða, eins og þessi dæmi sýna. þar er hver á flótta undan öðrum, og allir eru ráðherrarnir á flótta undan almenningsálitinu í landinu. En það, sem gefur öruggasta heimild um það, sem í ráði er að gera í efnahagsmálunum, er prógrammræða sú, sem ráðunautur ríkisstj. í efnahagsmálum, Jónas Haralz, flutti. sýnilega að tilhlutun stjórnarflokkanna á sjálfan fullveldisdaginn, 1. des. s.l. Efnahagsráðunauturinn lagði í ræðu sinni áherzlu á, að tvö vandamál væri fyrst og fremst við að glíma í íslenzkum efnahagsmálum nú í dag, annað var gjaldeyrisskorturinn eða hallinn í viðskiptunum við útlönd, en hitt var verðbólgan innanlands. Þeir munu vera margir, sem viðurkenna með ráðuneytisstjóranum, að þessi eru einmitt höfuðvandamálin. En hvað um úrræði hans og ríkisstj.? Hver eru úrræðin til þess að bæta úr gjaldeyrisskortinum? Jú, þau eru stórfelld gengislækkun. Gengislækkun, sem jafngildir núverandi uppbótakerfi, mundi leiða til hækkunar á verði meðalfiskibáts um 2 millj. kr. og hækkunar á verði venjulegs togara um 10 millj. kr. Hliðstæð verðhækkun yrði á öllum öðrum framleiðslutækjum. Afleiðingarnar yrðu þær sömu nú og þær urðu af gengislækkuninni 1950. Uppbygging sjávarútvegsins mundi stöðvast. Þá stöðvuðust öll fiskiskipakaup í sex ár, og hlutur framleiðslunnar í heildargjaldeyrisöflun þjóðarinnar fór þá minnkandi frá ári til árs. Gengislækkun mundi leiða af sér versnandi kjör sjómanna eins og annars vinnandi fólks. Í kjölfar þess mundu sigla vinnudeilur og truflanir í rekstri framleiðslunnar. Gjaldeyrisskorturinn mundi því ekki minnka, heldur aukast og afkoma atvinnuveganna mundi versna. Og hvaða úrræði hafði svo ráðunautur ríkisstj. til þess að draga úr verðbólgunni innanlands? Jú, ráðið var hið sama og til lausnar á gjaldeyrisvandamálinu, stórkostleg gengislækkun. Ráðið gegn verðbólgunni er sem sagt að stórhækka allt verðlag innanlands, án þess þó að kaup hækki á móti. Ráðið er að gera eignir stóreignamanna verðmeiri en þær eru nú, skera niður verðgildi sparifjárins, skara eld að köku skuldakónga og braskara. Gengislækkunin mundi fljótlega leiða til kauphækkana vegna ört vaxandi dýrtíðar, og búast mætti þá við áframhaldandi verðhækkunum og stóraukinni verðbólgu. Gengislækkun er engin leið til lausnar á vandamálum íslenzkra efnahagsmála í dag. Hún er þvert á móti háskaleg ráðstöfun, sem mundi stórauka á vandann. Sú stefna, sem í upphafi var boðuð af vinstri stjórninni og framkvæmd þar til á miðju ári 1958, stöðvunarstefnan, þ.e.a.s. að stöðva verðlagshækkanir eins og mögulegt var í nánu samstarfi og samráði við bændur og verkamenn, en leggja jafnhliða höfuðáherzluna á uppbyggingu framleiðslunnar, stöðvunarlausan rekstur framleiðslutækjanna, bætt kjör sjómanna og fyrirframsamninga um markaði, það var rétt stefna. Sú stefna leiddi til þess, að árið 1957 jókst þátttaka báta á vetrarvertíðinni um 20% og á sumarsíldveiðunum um 25%. Sú stefna leiddi til þess, að aukin gjaldeyrisframleiðsla í sjávarútvegi nam 200 millj. kr. árið 1958. Hún leiddi til stórfelldrar aukningar í fiskiskipaflota landsins, sem nú mun fara að segja til sin í aukinni framleiðslu, ef röng stefna í efnahagsmálunum kemur ekki í veg fyrir það. Möguleikar til aukinnar gjaldeyrisöflunar eru auðsæir öllum þeim, sem eitthvað þekkja til í íslenzku atvinnulífi. Vetrarsíldveiðin á t.d. eftir að færa okkur hundruð millj. í gjaldeyrisverðmæti. Við höfum á undanförnum árum glímt við þann vanda að ná vetrarsíldinni með hóflegum kostnaði. Það gefur auga leið, að síldveiðar að vetrarlagi í reknet eru kostnaðarsamari en sumarveiðar í herpinætur og að verðminni vetrarsíld en úrvals sumarsíld gat því aldrei verið framleidd við sömu fjárhagsaðstæður. Hefðu rétttrúarmenn um gengisskráningu ráðið stefnunni, hefði engin vetrarsíld verið hagnýtt hér á undanförnum árum, og þannig mætti nefna fleiri dæmi úr atvinnulífi þjóðarinnar. Erlendir bókstafstrúarmenn munu aldrei leysa þann vanda, sem við er að eiga í íslenzkum atvinnumálum. Reynslan af ráðum þeirra er ekki góð. Árið áður en nýsköpunarstjórnin var mynduð sögðu slíkir menn, að efnahagur landsins stæði á brauðfótum. Þá átti þjóðin erlendar innistæður, sem námu 500 millj. kr. Þá var sagt, að það væri fjörráð við íslenzka atvinnuvegi að ráðast í kaup á nýjum framleiðslutækjum án þess að knýja fyrst fram kauplækkun hjá verkafólki. Í samfellt 20 ár hafa sömu menn og nú prédika gengislækkun óskapazt yfir verðbólgu og sagt, að þjóðin væri að ganga fram af brúninni. Þegar þeir hafa komið fram ráðum sínum, hefur það orðið til bölvunar og þjóðhagslegs tjóns. Gengislækkun þeirra 1950 féll um sjálfa sig strax á fyrsta ári og án þess að nokkur kauphækkun væri þó skollin á þá. Strax í ársbyrjun 1951 varð að taka upp bátagjaldeyriskerfið gengislækkunarreikningsmeisturunum til háðungar. Verðbólgan innanlands hefur verið og er atvinnulífi landsins þung í skauti. En hverjar eru orsakir verðbólgunnar? Enginn vafi er á því, að sérfræðingar ríkisstj. vita það fullvel. En hvers vegna nefna þeir þá ekki orsakirnar? Skýringin er augljós. Orsakir verðbólgunnar er að rekja til þess, sem er nokkurt feimnismál ríkisstjórnarflokkanna. Orsakir verðbólgunnar er að rekja til hernáms landsins. til Marshallpeninga, til stríðsgróða og til flugvallarframkvæmdanna nú síðustu árin. Hernámið hefur truflað eðlilegan atvinnurekstur í landinu, gert nokkra menn ríka á braski og dregið vinnuafl frá gjaldeyrisatvinnuvegum landsins. Þessi verðbólguvaldur er enn í gangi, og það eru hernámsflokkarnir, gengislækkunarflokkarnir, sem bera ábyrgð á því. Ríkisstj. mun nú takast að reka Alþingi heim. Hún mun beita meirihlutavaldi sínu til þess. Ríkisstj. hefur með yfirlýsingum sínum og frestun Alþingis í byrjun þingtímans skapað ugg og ótta hjá þjóðinni. Gjaldeyrismál landsins hafa komizt í algert öngþveiti nú síðustu dagana, sparifé er rifið út úr bönkunum, og gjaldeyri er ekki skilað til bankanna. Afleiðingarnar eru, að gjaldeyrir til nauðsynlegustu vörukaupa, eins og til kaupa á rekstrarvörum til næstu vetrarvertíðar, fæst enginn. Alþingi er látið hlaupa frá verðlagsmálum landbúnaðarins óleystum. Engir samningar eru hafnir um rekstur bátaútvegsins á næsta ári. Stéttarfélög hafa almennt sagt upp kjarasamningum, og yfirmenn á fiskiskipum búa sig undir verkfall. Það er greinilegt, að vinnubrögð ríkisstj. leiða út í algert öngþveiti. Ríkisstj. getur auðvitað frestað fundum Alþingis í tvo mánuði. en hún getur ekki frestað vandamálum atvinnuveganna. 15. des. kemur á sínum tíma, og þá ganga úr gildi lögin um verðlagningu landbúnaðarvara. Og 1. jan. kemur líka á sínum tíma, og þá á vetrarvertíðin að hefjast og þar með aðalgjaldeyrisöflun þjóðarinnar á næsta ári. Fyrir þennan tíma verður að leysa vanda atvinnuveganna. En hvað ætlar ríkisstj. sér að gera? Ætlar hún að leysa allt með nýjum og nýjum brbl.? Er meiningin að stjórna án þings? Eða er kannske ætlunin að láta allt drasla þangað til 28. janúar? Á kannske að drýgja gjaldeyristekjurnar með því að fresta allri bátaútgerð í janúar, eins og gert var, þegar íhaldið síðast hafði stjórnarforustuna á hendi? Í dag, daginn, sem Alþingi á að rekast heim, hófst hér í Reykjavík árlegur aðalfundur Landssambands ísl. útvegsmanna. Sá fundur gerir eflaust sams konar kröfu til ríkisvaldsins og jafnan áður, þ.e.a.s. þá að fá fastan samning um rekstrargrundvöll bátaútvegsins á næstu vetrarvertíð. Fáist slíkur samningur ekki, má búast við stöðvun flotans samkvæmt yfirlýstri stefnu samtaka bátaútvegsmanna. Og í gær lauk hér í Reykjavík fundum fullskipaðrar sambandsstjórnar Alþýðusambands Íslands. Þar var m.a. gerð svo hljóðandi samþykkt einróma: „Með tilliti til þeirrar óvissu. sem nú ríkir um aðgerðir stjórnarvalda í efnahagsmálum þjóðarinnar og kjaramálum verkalýðsstéttarinnar, telur sambandsstjórnin eðlilegt, að félögin hafi lausa samninga sína, þar til framvinda þeirra mála skýrist, jafnframt því sem hún varar alvarlega við öllum fyrirætlunum og aðgerðum, er rýrt gátu raunveruleg launakjör alþýðunnar í landinu.“ Að þessari samþykkt Alþýðusambands Íslands standa jafnt Alþýðubandalagamenn og Alþýðuflokksmenn, jafnt þeir alþingismenn Alþb. sem sá alþingismaður Alþfl. sem sæti á í stjórn Alþýðusambandsins. Alþýðusambandið hefur varað ríkisstj. við að efna til átaka í þjóðfélaginu. Ríkisstj. má vita, að þung alvara er að baki þessari aðvörun. Það er næsta furðulegt, að ríkisstj. skuli velja sér leið ofbeldis og yfirgangs, þegar þannig er ástatt sem raun er á í atvinnu- og fjárhagsmálum landsins. Hin ofbeldislegu vinnubrögð stjórnarinnar boða ekkert gott. Þau æsa til ófriðar. Hótanir stjórnarinnar um gengislækkun og skerðingu lífskjara hljóta að leiða til vinnudeilna og harðra átaka í þjóðfélaginu. Slík átök yrðu þjóðarheildinni til tjóns. Það er almennings í þessu landi að koma í veg fyrir, að ríkisstj. efni til slíks glapræðis.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þingfrestunartill. hæstv. ríkisstj., sú er hér er til umræðu, er í hæsta máta nýstárleg og óvenjuleg. Raunar var, að því er mér skilst, til þess ætlazt með þáltill. þessari, að þingið færi heim aðeins tíu dögum eftir að það kom saman að þessu sinni. Sá dráttur, sem á því hefur orðið, að þessi till. hæstv. ríkisstj. næði fram að ganga og kæmi til afgreiðslu, er því fullkomlega gegn vilja hæstv. ríkisstj., enda hefur stjórnarandstaðan hér á hv. Alþingi óspart fengið að heyra það. að töf sú, sem á hefur orðið í þessu efni, sé að kenna óþinglegu athæfi hennar, þ.e.a.s. málþófi, jafnvel einstæðu málþófi. Þessi ásökun á hendur stjórnarandstöðunni hefur við ekkert að styðjast. Um það vitnar sjálf saga Alþingis. En þessi ásökun er að því leyti merkileg, að hún innifelur það viðhorf hæstv. ríkisstj. að stjórnarandstöðunni beri að mæta slíku sem þessu og þá að sjálfsögðu því, sem á eftir kemur, með þögninni einni saman. Hvað mundi valda þeirri fordæmislausu nýbreytni, sem felst í tillögu hæstv. ríkisstj. um heimsendingu þingmanna, og þeim aðferðum, sem í því sambandi er beitt? Stjórnarandstaðan hefur að vonum leitazt við að knýja fram svör við því, hvað á bak við lægi. Hæstv. ríkisstj. hefur orðið ógreitt um svörin. Þó hefur hæstv. fjmrh. gefið þær upplýsingar hér á Alþ., að nýtt efnahags- og fjárhagskerfi yrði tekið upp og til þess þyrfti hæstv. ríkisstj. vinnufrið. Þá var að því komið að fá um það upplýsingar, með hvaða hætti það nýja efnahags- og fjármálakerfi yrði innleitt. Spurningum um það hefur hæstv. fjmrh. svarað með því einu að lesa upp glefsu úr svokallaðri stefnuyfirlýsingu, þeirri er hæstv. forsrh. flutti við setningu Alþingis. Allir hv. þm. vita það - sem og allir þeir, sem heyrt hafa eða lesið yfirlýsingu hæstv. forsrh., að þar fyrirfinnst ekkert einasta orð um það, með hvaða hætti hið nýja efnahags- og fjármálakerfi verði innleitt. Það að lesa slíkt upp sem tilsvar við spurningum varðandi hið fyrirhugaða nýja efnahags- og fjármálakerfi er því eitt af tvennu, annaðhvort vottur þess, að hæstv. ríkisstj. veit ekki sitt rjúkandi ráð um það, hvernig hún ætlar að taka á efnahagsmálunum, svo undarlegt sem það þá er að boða nýtt efnahags- og fjármálakerfi, eða hæstv. ríkisstj. býr yfir þeim áformum, sem hún kýs að láta ekki uppi hér á hv. Alþingi, og er það sennilegra. Tvennt er það, sem liggur þó ljóst fyrir í þessu sambandi. Í fyrsta lagi, að hæstv. ríkisstj. ætlar ekki að hafa samband né samráð við alþýðusamtökin í landinu í sambandi við efnahagsmálin. Þar um vitnar fordæming leiðtoga Sjálfstfl. á þeirri stefnu vinstri stjórnarinnar að hafa samráð við alþýðusamtökin um aðgerðir í efnahagsmálum. Undan engu í stefnu vinstri stjórnarinnar hefur þá sviðið sárar en þessu. Og til að undirstrika fordæmingu sína á þessum vinnuaðferðum vinstri stjórnarinnar settu þeir saman kjörorðið: Aldrei framar vinstri stjórn. Annað, sem augljóst er, er svo það, að hæstv. ríkisstj. vill losna við Alþingi. Þjóðin hefur til þess ætlast og út frá því gengið hingað til, að Alþingi hefði forustu um úrlausnir um málefni hennar, ekki sízt þegar um er að ræða vandamál og svo mun enn vera, því mun það koma ýmsum kynlega fyrir sjónir, þegar vinnubrögð hér á hv. Alþingi eru af hálfu ríkisstj. við það eitt miðuð að senda Alþingi heim og það sem fyrst. Er það ekki sízt undrunarefni, þegar slíkt skeður í upphafi nýkjörins þings, og mun ekki eiga sér fordæmi í sögu Alþingis. Þess má og minnast, að ekki hefur skort yfirlýsingar um það, hversu vel hafi tekizt til í tíð fráfarandi ríkisstj. og hversu hreinum borðum hún hafi skilað. Mátti þá ætla, að ekki þyrfti að eyða tíma í hreingerningar. Og hvað á allt þetta að þýða? munu þeir spyrja, sem fyrir stuttu gengu að kjörborði og kusu til Alþingis. Skyldi nokkur íslenzkur kjósandi, sem gekk að kjörborði dagana 25. og 26. okt. s.l., hafa kosið með tilliti til þess, hversu heppilegir kjörnir þingmenn væru til heimsendingar, þegar henta þætti, hvað sem liði störfum Alþingis? Og hvað er fram undan? spyrja allir þeir, sem er það mest nauðsyn að hafa atvinnu og þær atvinnutekjur, sem til þarf að geta lifað mannsæmandi lífi. Hæstv. ríkisstj. hefur svarað þessu að nokkru. Hún segir: Þjóðin hefur lifað um efni fram. Hún hefur eytt meiru en aflazt hefur. - Og af reynslu munu flestir skilja, að þetta þýðir: Kaupið er of hátt. Kaup þeirra, sem vinna að hinum ýmsu nytjastörfum í sveit og við sjó og á sjó, er of hátt. Þess vegna þarf kaupið að lækka með einhverjum ráðum, og af því að erfiðlega mun ganga að ná samkomulagi við það fólk, sem hér á hlut að máli, um það eitt að lækka kaupið og gera ráðstafanir, sem leiða munu til atvinnuleysis, þá er það ráð tekið að senda Alþingi heim. Íslenzk alþýða hefur með samtökum sínum unnið sig upp úr sárustu fátækt til mannsæmandi lífskjara. Hún hefur með vinnu sinni skapað þau verðmæti sem þjóðin hefur yfir að ráða, og allt þetta hefur gerzt í krafti heilbrigðrar skynsemi og atorku, en ekki fyrst og fremst með aðstoð hinnar vísindalegu hagfræði, sem svo er kölluð. Þess er og skylt að minnast, að hlutur hv. Alþingis í efnahagslegum framförum á Íslandi er mikill og veglegur, þó að misjafnlega hafi gengið að vísu. Og sagan sýnir svo ljóslega sem verða má, að því meira samstarf sem verið hefur milli Alþingis annars vegar og íslenzkra alþýðusamtaka hins vegar, því meira hefur áunnizt og því meiri hafa átökin orðið, og því meiri hefur orðið vegur Alþingis. Á sama hátt sýnir sagan þá staðreynd, að því minna samstarf sem verið hefur milli þessara aðila, því minna hefur áunnizt í framfaramálum þjóðarinnar. Samkvæmt þeirri byrjun, sem nú hefur orðið hér á hv. Alþ., er það ljóst, að hæstv. ríkisstj. hefur markað Alþingi þá stefnu, sem reynslan sýnir, að miður hefur gefizt. Mun því þetta þing að óbreyttri stefnu litlu við bæta hróður hinnar sögufrægu stofnunar, Alþingis Íslendinga, og vinnustéttirnar munu að sama skapi eiga lítils fagnaðar að vænta af störfum þessa hv. þings. Efnahagsleg afkoma íslenzkrar alþýðu hefur á næstliðnum árum verið ein sú bezta, sem þekkist meðal þjóða. Er sú staðreynd til komin ekki sízt vegna samvinnu og samráðs milli Alþingis og vinnustéttanna í landinu. Hvað mundi þá þýða boðun hins nýja efnahagskerfis og fjármálakerfis með þeim hætti, sem hæstv. ríkisstj. boðar þá nýjung? Það mun fáum blandast hugur um það, að efnahagsmálastefna hæstv. ríkisstj. verður í framkvæmd kjaraskerðingarstefna, sem leiða mun til ófriðar og átaka við vinnustéttirnar í landinu, því að útilokað er, að alþýðan láti sér lynda stórfelldar kjaraskerðingar og atvinnuleysi. Eða hvort mundu nú ekki flestir minnast þeirra atvinnuaðstæðna, sem orðnar voru víða um land, þegar vinstri stjórnin tók við? - enda hafði meirihlutastefna hv. Alþingis þá um árabil ekki hirt um að hafa samráð við atvinnustéttirnar um efnahagsmál. Og mundu ekki flestir minnast gengislækkunarinnar 1950? Hverjar mundu verða afleiðingar af gengislækkun fyrir íslenzk alþýðuheimili nú, ráðstöfun, sem leiða mundi til stórfelldrar hækkunar vöruverðs? Og flestu alþýðufólki mun vera það ráðgáta enn fremur, hvernig slík ráðstöfun, stórfelld hækkun vöruverðs, á að verða lækning á hinni margumtöluðu verðbólgu innanlands. Hið sanna í þessu mun vera það, að hæstv. ríkisstj. hefur á prjónunum stórfellda gengislækkun og ráðstafanir, sem leiða munu til atvinnuleysis, og í þessu sambandi óttast hæstv. ríkisstj. Alþingi, bæði stjórnarandstöðuna og jafnvel sitt eigið þinglið. Þess vegna er það ráð upp tekið að senda Alþingi heim og láta það koma saman aftur þá fyrst, þegar fyrirhugaðar ráðstafanir eru orðnar staðreynd. Slíkar aðferðir munu, eins og áður getur, leiða til átaka við alþýðusamtökin í landinu. Vissulega munu alþýðusamtökin ekki sætta sig við stórfelldar kjaraskerðingar. Langsamlega flest verkalýðsfélög í landinu hafa nú lausa samninga og eru við öllu búin, enda hafa næg tilefni til þess gefizt að hafa slíkan viðbúnað. Ekki er langt síðan framin var kaupskerðing og þá látið í veðri vaka, að ekki mundi til annars meira koma í því efni. En þó að íslenzk alþýðusamtök óski ekki eftir þeirri þróun mála, sem hér er að stefnt, heldur mundu miklu fremur kjósa þá leið, sem betur hefur gefizt, samráð og samvinnu við hv. Alþingi um aðgerðir í efnahagsmálum, þá munu þau, úr því að ekki er annars kostur, óhikað leggja til atlögu sem fyrr til varnar íslenzkum alþýðuheimilum og íslenzku atvinnulífi, til varnar þeim árangri, sem þau eiga ríkan þátt í að náðst hefur. Þeir, sem enn kjósa að sniðganga heiðarlegt samstarf og kjósa fremur að stofna til átaka, munu finna það, að sá efnahagslegi árangur, sem náðst hefur, verður ekki af hendi látinn og að mátturinn honum til varnar hefur aldrei verið meiri en einmitt í dag.



Herra forseti, háttvirtir áheyrendur. Hv. 2. þm. Vestf., Hermann Jónasson, virtist áðan hafa af því áhyggjur þungar, að Alþfl. hefði nú tekið upp stjórnarsamstarf við Sjálfstfl., en hefði ekki viljað ræða þau mál við Framsfl. eða Alþb. Um þetta vil ég aðeins segja það, að svo varð viðskilnaður Alþfl. við þessa tvo flokka síðast. að hann örvar ekki til áframhaldandi viðtala. Þá sleit hv. 2. þm. Vestf., Hermann Jónasson, stjórnarsamstarfinu án þess meira að segja að hafa um það samráð við Alþfl. og reyndi ekki að leysa þann vanda, sem fyrir hendi var. Alþfl. skrifaði þá forsrh. þáv., Hermanni Jónassyni, bréf og óskaði eftir því, að hann legði málin fyrir Alþ. Þessu neitaði hann og hljóp í staðinn og gafst upp. Þetta örvaði ekki til þess, að umr. um þetta væru teknar upp á ný. Þessi till. til þál., sem hér liggur fyrir, fer fram á, að fundum Alþingis verði frestað til 28. jan. n.k., til þess að ríkisstj. gefist tóm til að undirbúa tillögur sínar til lausnar þeirra efnahagsvandamála, sem nú kalla mest að. Ríkisstj., sem nú situr, tók við störfum 20. nóv. s.l., sama daginn og þing kom saman, og er því fullkomlega eðlilegt, að henni verði gefið tóm til að átta sig á þeim vandamálum, sem fyrir liggja, og til þess að gera upp við sig, hvaða leiðir hún vill fara til þess að freista að leysa þennan vanda. Fyrrv. stjórn. minnihlutastjórn Alþfl., hafði lofað því, þegar hún tók við fyrir áramótin síðustu, að reyna að koma í veg fyrir vöxt verðbólgunnar í landinu, en þessi vöxtur verðbólgunnar var þá sú hætta, sem hvað mest ógnaði okkar efnahagskerfi og vinstri stjórn Hermanns Jónassonar gafst upp á að stöðva eða koma í veg fyrir. Stjórn Alþfl. tókst þetta. Henni tókst að gera í þessu efni nákvæmlega það, sem hún hafði lofað að reyna að gera, að koma í veg fyrir víxlhækkun kaupgjalds og verðlags eða að sú víxlhækkun héldi áfram með þeim gífurlega hraða, sem útlit var fyrir að hún mundi gera um og upp úr síðustu áramótum, ef ekki væri að gert. Og henni tókst raunar að gera meira. Henni tókst að færa hvort tveggja, verðlag og kaupgjald, nokkuð niður á við og halda hvoru tveggja stöðugu allan þann tíma, sem hún sat. En hún gerði sér ljóst og marglýsti því yfir, að með þessu væri ekki nema einn þáttur vandamálsins leystur að vísu mjög þýðingarmikill þáttur, en þó ekki nema hluti af vandanum. Hún gerði sér líka ljóst, að hún mundi ekki sitja að völdum nema fram yfir síðari kosningar í haust, þegar kjördæmamálið væri komið heilt í höfn og nýtt Alþingi, kosið samkv. hinni nýju stjórnarskrá, væri tekið til starfa. Minnihlutastjórnir eru samkv. eðli sínu óæskilegar og stundarfyrirbrigði til þess fyrst og fremst að brúa bil, á meðan flokkarnir eru að koma sér saman um meirihlutastjórn, sem getur á eðlilegan hátt haft tryggan meiri hluta að baki á Alþingi til afgreiðslu mála þar í samræmi við sína stefnu. Það var þess vegna eðlilegt, að fyrrv. ríkisstj. gerði ráðstafanir til þess að undirbúa starf næstu ríkisstj. á þann hátt að fela efnahagsmálaráðunaut ríkisstj. að gera yfirlit um ástandið í efnahagsmálunum, er gæti legið fyrir næstu ríkisstj. þegar hún tæki við, ekki út af fyrir sig till. til lausnar, heldur yfirlit yfir ástandið, til þess að hún hefði þar grundvöll fyrir þær ráðstafanir. sem hún vildi gera. Þetta gerði fyrrv. stjórn, og efnahagsmálaráðunauturinn skilaði sínum skýrslum um þetta efni í s.l. mánuði rétt áður en núv. stjórn tók við. Það er þess vegna auðskilið mál. að núv. ríkisstj. þurfi nokkurn tíma til þess að gera upp við sig, hvaða leiðir hún telur rétt að fara og hvaða lausnir séu líklegastar til þess að gefa góðan árangur. Þess vegna óskaði hún eftir þingfrestuninni. Þingfrestun er út af fyrir sig engin nýjung. Slíkt hefur oft komið fyrir áður og verið talið eðlilegt og sjálfsagt. Aðalverkefni þingsins verður að taka ákvörðun um þær tillögur í efnahagsmálunum, sem ríkisstj. kemur sér saman um að flytja, og önnur mál, eins og afgreiðsla fjárlaga, verðlagsmál landbúnaðarins, húsnæðismál. tryggingamál, skattamál o.fl., koma til að verða beint og óbeint háð því, hvernig efnahagsmálin verða afgreidd. Það er þess vegna enginn hlutur eðlilegri en að gert verði hlé á störfum Alþingis, á meðan ríkisstj. er að gera upp við sig, hvaða tillögur hún muni gera til lausnar efnahagsvandanum. En viðbrögð stjórnarandstöðunnar, Framsfl. og Alþb., við þessum sjálfsögðu tillögum hafa orðið harla undarleg og ég vil segja með endemum. Þeir hafa snúizt hart gegn því, að þessi frestur yrði veittur, beitt harkalegu málþófi nætur og daga gegn því, að mál, sem þurftu að afgreiðast fyrir áramót, yrðu afgreidd, og það þó að slík mál á undanförnum árum hafi jafnan verið afgreidd svo að segja umræðulaust, og þeir hafa talið það freklegt brot á þingræðinu, að reynt væri á þingræðislegan hátt að koma í veg fyrir slíkt málþóf. Það þarf að leita áratugi aftur í tímann til þess að finna nokkuð sambærileg vinnubrögð á Alþingi, allt út af því, að fundum Alþingis verður frestað um einn til tvo mánuði. Stjórnarandstaða í þingræðisþjóðfélagi hefur merkilegu og þýðingarmiklu hlutverki að gegna, ef hún rækir það eins og til er ætlazt. En stjórnarandstaða, sem er fyrir fram ákveðin í því að vera á móti öllu, sem gert er, hvernig svo sem það er gert, og reynir að gera þeirri ríkisstj., sem situr, allt til miska, hefur misskilið sitt hlutverk, og hún á engan rétt á sér. Heiðarleg stjórnarandstaða á að gagnrýna með rökum það, sem gert er, ef efni standa þannig til, að það sé réttlætanlegt. En hún á ekki að koma í veg fyrir, að ríkisstj. fái vinnufrið, og hún á ekki að gera tortryggilegar tillögur, sem hún inn á sér finnur að eru réttar, og sízt af öllu á hún að gera ríkisstj. upp sakir, sem hún veit að eru rangar, og hamast svo við að gagnrýna þær þannig. Það er að setja ímynduð flokkssjónarmið ofar þjóðarhagsmunum, og það er ég viss um, að mikill meiri hluti íslenzku þjóðarinnar hefur skömm á slíku. Vandinn, sem nú er við að glíma, er svo mikill að til þess að nokkur von sé um, að hann verði leystur á þann hátt, sem þjóðinni í heild er fyrir beztu, verða umr. um afgreiðsluna að vera málefnalegar og heiðarlegar, en ekki mótaðar af pólitískum hagsmunum einstakra flokka eða flokkssjónarmiða. En má þá spyrja: Hver er þá vandinn, sem við er að glíma nú, og hvaða ástæður liggja til þess, að ríkisstj. getur ekki samstundis tekið afstöðu til þessa vanda og lagt fram tillögur nú þegar? Þessu skal ég nú leitast við að svara í örstuttu máli á grundvelli þeirra skýrslna, sem fyrir liggja um þetta efni. Það er þá í fyrsta lagi, að lántökur erlendis og til stutts tíma hafa verið meiri en góðu hófi gegnir, að því er talið er, eða um 1000 millj, kr. á s.l. 5 árum samtals. Með þessum lántökum hefur verið gert hvort tveggja í senn, jafnaður gjaldeyrishallinn við útlönd og tekna aflað í útflutningssjóð, sem hafa gert honum kleift að starfa með hærra álagi á keyptan gjaldeyri fyrir útflutningsvörur en fyrir seldan gjaldeyri fyrir innfluttar vörur. Þetta er vitaskuld ekki hægt að gera nema takmarkaðan tíma, og einhvern tíma kemur að skuldadögunum. Greiðslubyrðin vegna þessara lána er nú í hlutfalli við þjóðarframleiðsluna eða þjóðartekjurnar orðin meiri en hjá flestum öðrum þjóðum, ef ekki öllum, og verður að hætta að vaxa, ef þjóðin á að geta staðið í skilum, Í öðru lagi má á það benda, að innflutningur á meira og minna óþörfum hátollavörum er annar hornsteinninn undir útflutningssjóði, þannig að sé dregið úr honum vegna gjaldeyrisskorts eða af öðrum ástæðum, þá bilar hann, svo að útflutningssjóðurinn verður rekinn með halla. Í þriðja lagi: Verðbólguskrúfa kaupgjalds og verðlags er enn til staðar, þar sem bæði kaupgjald. fiskverð og landbúnaðarafurðir er enn háð og bundið verðlagsvísitölunni. Í fjórða lagi, að gjaldeyrisvarasjóður er enginn til og raunar miklu minna en það, þar sem yfirdráttarheimildir gjaldeyrisbankanna og seðlabankans eru allar notaðar upp í topp og lausaskuldir hafa safnazt, og hefur svo staðið lengi, þó að sjaldan eða aldrei hafi verið verra en nú. Ástandið í þessum málum nú er einmitt táknrænt dæmi um það, hversu tæpt við stöndum í þessu efni, og skal ég þess vegna leyfa mér að fara um það nokkrum orðum. Það tvennt hefur borið að nokkurn veginn samtímis, að gjaldeyrislán, sem tekið hefur verið, hefur ekki komið heim að fullu, eins og ætlað var eða á þeim tíma, sem ætlað var, og svo hitt, að sala á útflutningsvörum okkar hefur gengið tregar en búizt hafði verið við, þannig að birgðasöfnun á útflutningsvarningi hefur orðið óvenjulega mikil eða rétt um 100 millj. kr., miðað við sama tíma í fyrra. Hvort tveggja þetta er út af fyrir sig ekki óeðlilegt. Þetta getur alltaf og alls staðar komið fyrir, að dragist að fá lán, sem ákveðið hefur verið að taka og munu koma, og svo hitt, að nokkuð dragist að selja birgðir útflutningsvara, sem til eru í landinu. En afleiðingin hefur hér orðið sú, að miklir yfirfærsluörðugleikar hafa skapazt hjá bönkunum, sem tæpast eru viðráðanlegir, og það þrátt fyrir það, að þegar þessir tímabundnu erfiðleikar eru úr sögunni, sem væntanlega verður fljótlega, þá á gjaldeyrisaðstaðan út á við að vera nokkurn veginn sú sama og var um sama leyti í fyrra. Þetta sýnir aðeins, hve djarft og óvarlega er teflt í þessum efnum. Sölutregðutímabil jafna aðrar þjóðir út með sínum gjaldeyrissjóðum. En þar sem ekkert er til af slíku, eins og hér, liggur við stöðvun, ef nokkuð ber út af. Þessi mál öll eru ákaflega vandmeðfarin, og vissulega þarf til þess nokkurt tóm að undirbúa vandlega tillögur til úrbóta, og það er aðeins það, sem ríkisstj. hefur óskað eftir. Í þessu sambandi verður ekki komizt hjá því að minnast á gagnrýni stjórnarandstöðunnar á fyrrv. ríkisstj. Alþfl. fyrir aðgerðir hennar í efnahagsmálunum, en þessa gagnrýni hefur sérstaklega Framsfl., forsvarsmenn hans og blöð, rekið með miklu offorsi, og lét hv. 2. þm. Vestf., Hermann Jónasson, ekki sitt eftir liggja í því efni í máli sínu hér áðan. Því hefur verið haldið fram þar í sveit, að Alþfl. hafi skilið eftir sig flag í þessum málum, þegar hann lét af völdum, en þannig hefur bæði Tíminn og hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, komizt að orði. Því er haldið fram, að með óhóflegum niðurgreiðslum og víxlum, sem dregnir hafa verið á framtíðina, hafi tekizt að kaupa sér stundargrið og nú sé komið að skuldadögum. Raunar hefur mátt skilja það á þessu fólki, að mestallur vandinn, sem þjóðinni er nú á höndum, sé því að kenna, hvernig stjórn Alþfl. hafi staðið að þessum málum. Hið sanna er þó, að hér er hlutunum alveg snúið við. Fyrir aðgerðir Alþfl.-stjórnarinnar er vandi efnahagsmálanna í dag miklu auðleystari en ef sú verðbólguþróun, sem dafnaði vel í tíð vinstri stjórnarinnar, hefði fengið að þróast áfram. Allir muna, hvernig ástandið var 1958 og alveg sérstaklega í lok þess árs, þegar vísitalan hækkaði með risaskrefum, t.d. um 17 stig 1. nóv. það ár. Það var þá þegar ljóst, að ef ekki yrði að gert, mundi verðlag og verðlagsvísitala halda áfram að vaxa með sífellt auknum hraða, og sérfræðingar reiknuðu út, að hún mundi verða komin upp í a.m.k. 270 stig á haustnóttum 1959, ef ekki yrði að gert. Þetta kom stjórn Alþfl. í veg fyrir, þannig að að því leyti er miklu auðveldara við hlutina að fást nú en mundi hafa verið. ef ekki hefði verið að gert. Þessi árangur náðist, eins og menn muna, með niðurgreiðslu vöruverðs og með niðurfærslu launa um 5.4%. Vitanlega þurfti fé til að greiða verðlagið niður, en ekki var þó niðurgreiðslukostnaðurinn á vöruverði aukinn um 250–300 millj. kr., eins og segir í Tímanum 3. þ.m., heldur er þar ýkt um rúman helming, og treysta þó fáir sér til þess að ljúga svo miklu. Fjár til þessara niðurgreiðslna var aflað með því að færa tekjur ríkissjóðs á fjárlagafrv. til rétts vegar, með því að nota tekjuafganginn, sem fyrir hendi var, og með því að hækka tóbak, áfengi og bíla eða álagið á þessar vörur nokkuð. Með þessu náðust greiðsluhallalaus fjárlög án þess að leggja á nýja almenna skatta og tekjur, sem heita mátti að nægðu útflutningssjóði alveg til að standa við sínar skuldbindingar, allt án þess, að nokkrir víxlar væru dregnir á framtíðina. heldur var séð fyrir tekjum á árinu til þess að standa undir gjöldum. Allt tal þeirra framsóknarmanna um, að hér sé byrðum ársins 1959 velt yfir á framtíðina, er því með öllu staðlausir stafir. Þá hefur því verið haldið fram af framsóknarmönnum, að þessum árangri væri náð með hóflausum innflutningi á hátollavörum og meiri en nokkru sinni áður. Sannleikurinn í því máli er sá, að á innflutningsáætlun fyrir árið 1959 er gengið út frá svipaðri og þó heldur lægri tölu í þessu skyni en gert var ráð fyrir í áætlun ársins 1958. Og fram úr þeirri áætlun verður vissulega ekki farið, og meira að segja verður sá innflutningur þó heldur lægri en þar er gert ráð fyrir, og allar líkur benda til þess, að hann verði lægri en hann var 1958 undir stjórn þessara manna. Allt ber þess vegna að sama brunni. Sá árangur, sem náðst hefur á árinu 1959, hefur náðst án nokkurrar víxlaútgáfu á framtíðina, og þó að fullkominn jöfnuður náist ekki í útflutningssjóði, þá er það, sem þar kann að vanta á, örlítið brot af umsetningu hans, enda hefur hann á árinu staðið betur í skilum en hann hefur gert nokkru sinni áður að dómi formanns sjóðsstjórnar, og ætti hann þó ekki að vera hlutdrægur fyrrv. ríkisstj. í vil. En þegar allt um þrýtur fyrir þeim mönnum, sem þá kenningu hafa boðað, að fyrrv. ríkisstj. hafi með óforsjálni farið að hlutunum, er gripið til þess ráðs að rugla saman árum. Vegna þess að komið hefur í ljós, að ríkissjóður og útflutningssjóður munu þurfa allmiklu meira fé 1960 en 1959, er sagt, að þessa sjóði skorti nú þá upphæð, sem talið er að þeir þurfi árið 1960, og hv. 4. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, var einnig inni á þessari hugsun hér áðan. En í gegnum slíkar blekkingar sér vitanlega hver maður. Versnandi afkoma útflutningssjóðs á árinu 1960 miðað við 1959 kemur fyrst og fremst af því, að reiknað hefur verið í áætlunum ársins 1960 með minni innflutningi á hátollavöru, en það er hún, sem hefur gefið útflutningssjóði mestar tekjurnar. Þessi minnkaði innflutningur hefur líka þau áhrif að draga úr tekjum ríkissjóðs, þannig að afkoma hans verður einnig lakari. En að halda áfram innflutningi hátollavöru svipað og gert hefur verið undanfarin ár fyrir útlend lán nær náttúrlega ekki nokkurri átt. - Aukin útgjöld vegna trygginga, menntamála og fleiri atriði á fjárl. verka líka í sömu átt. En þó að þar hafi ekki enn verið séð fyrir, hvernig þessu skuli mætt, nær náttúrlega engri átt að blanda því saman við afkomu ársins 1959. Með þessum orðum tel ég mig hafa svarað þeirri gagnrýni, sem komið hefur fram, sérstaklega hjá framsóknarmönnum, á fyrrv. ríkisstj. Alþfl. fyrir það, hvernig hún hafi haldið á þessum málum það tæpa ár, sem hún fór með þau. En tilgangurinn er auðsær. Hann er sá að draga athyglina frá því, hvernig málin stóðu, þegar stjórn Hermanns Jónassonar hljóp frá vandanum í árslok 1958 á hengiflugsbrúninni, þar sem hann sá holskeflu dýrtíðarinnar ríða yfir. Fyrrv. ríkisstj. tók aðeins að sér að leysa einn þátt þessara vandamála, þann að halda í skefjum víxlhækkun verðlags og launa, og það tókst. Hins vegar gat hún ekki ráðizt að öðrum þáttum þessa vandamáls, einfaldlega vegna þess, að til þess skorti hana þingfylgi á bak við sig. Það hlaut því að verða verkefni þeirrar meirihlutastjórnar, sem mynduð yrði og hefði á bak við sig nægilegan og öruggan þingvilja til að koma málum fram, að gera þetta, enda var það margtekið fram af okkur Alþfl.-mönnum, þegar stjórnin var mynduð um áramótin síðustu. Framsfl. valdi sér í vetur, þegar efnahagsmálin voru þá til umr., ekki stórmannlegt hlutskipti, þegar hann í orði reyndi að gagnrýna aðgerðirnar, en í verki treysti sér ekki til að vera á móti þeim og sat hjá við allar atkvgr. hér á Alþingi. Hann hefur þó nú komið fram sýnu verr, þar sem hann vill ekki gefa ríkisstj. tóm til að ganga frá tillögum sínum og raunar ræðst á þær, áður en þær eru komnar fram. Það hefur komið fram oftar en einu sinni í umr. þessa daga, sem þingið hefur setið, hvers vegna Framsfl. leggur á það slíkt höfuðkapp, að Alþ. verði ekki frestað nú. Það er vegna þess, að flokkurinn telur sig hafa fundið inn á, að full samstaða væri ekki innan ríkisstj. um afgreiðslu brbl., sem sett voru í haust um verðlag landbúnaðarafurða. Þessi lög falla úr gildi 15. des. n.k. Það er á þeirri fáfengilegu trú, sem neitun á þingfrestun er byggð, að ef það tækist að halda Alþ. hér fram yfir þann tíma, mundi skerast í odda á milli stjórnarflokkanna um lausn málsins og að á þann hátt mætti takast að koma stjórninni fyrir kattarnef. ríkisstj. hefur hins vegar lýst því yfir, þegar hún tók við, að hún muni gera sitt ýtrasta til að fá aðila, framleiðendur og neytendur, til þess að koma sér saman um lausn málsins, og þær tilraunir eru þegar hafnar fyrir nokkru. Þetta virðist vera eitur í beinum Framsfl., sem einblínir á hitt, að leysa málið einhliða og það þrátt fyrir að vitað er, að flestöll launþegasamtök bíða nú með opna samninga tilbúin til þess að gera sínar hækkunarkröfur, ef málið verður leyst á þennan hátt. Hér kemur enn fram það, sem ég hef áður nefnt, að setja flokkshagsmuni ofar þjóðarhagsmunum, en það skal Framsfl. vita, að slíkt kann ekki neinni góðri lukku að stýra, ekki heldur fyrir flokkinn sjálfan, því að á slíku hefur þjóðin hina mestu skömm. Verðlagsmál landbúnaðarins eru vandleyst, svo vandleyst, að það verður að freista þess til hins ýtrasta að ná um þau samkomulagi. Hitt nær engri átt, þó að það kunni að kitla hinar pólitísku taugar framsóknarmanna, að koma á stað sundurlyndi innan stjórnarflokkanna um málið, að láta það verða til þess að hleypa á stað nýrri verðbólguskriðu eins og þeirri, sem Framsfl. og Alþb. hlupu frá fyrir rúmu ári. Frestur til að vinna að lausn þessara mála allra er því nauðsynlegur og skynsamlegur, og ég vænti þess. að hann verði samþykktur.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Stjórnarandstaðan vill ekki frestun á fundum Alþingis. Hefur hún því haldið uppi málþófi til þess að tefja þinghaldið. Þegar rætt hefur verið um framlengingu ýmissa laga, sem undanfarin ár hafa gengið umræðulaust í gegnum þingið, hefur stjórnarandstaðan rætt um algerlega óskyld mál, svo sem brbl. fyrrv. ríkisstj. og annað, sem ekki hefur komið dagskránni við. Ýmis brigzlyrði hafa verið höfð í frammi og talið, að ríkisstj. vildi brjóta lög með því að leggja ekki fram á fyrstu dögum þingsins hin margumræddu brbl. Á dögum vinstri stjórnarinnar dróst í þrjá mánuði að leggja fram brbl., en að þessu sinni var aðeins liðinn hálfur mánuður af þingtímanum, þegar lögin voru lögð fram. Hv. 2. þm. Vestf. sagði hér áðan, að ríkisstj. hefði verið pínd til þess að leggja 1ögin fram. Þetta er vitanlega algerlega rangt, því að ríkisstj. hefur alltaf ætlað sér að fara að lögum hvað þetta mál snertir, svo sem um önnur mál. Vitað er, að stjórnarflokkarnir hafa ekki samstöðu til þessara laga. Alþfl.-stjórnin stóð að útgáfu þeirra s.l. haust. Sjálfstfl. er andvígur lögunum. Er þetta öllum landsmönnum ljóst eftir umr. og blaðaskrif um málið fyrir alþingiskosningarnar í haust. Stjórnarandstaðan hefur gert sér vonir um, að miklar umr. um þetta mál á Alþ. gætu valdið erfiðleikum í ríkisstj. Er það og víst, að deilur um málið gætu torveldað lausn þess. Nauðsynlegra er að leysa þá erfiðu deilu, sem risin er á milli neytenda og framleiðenda, heldur en að hefja illvígar deilur á Alþ. um málið. Ríkisstj. hefur gert sér fulla grein fyrir því, að deiluna verður að leysa. Hefur því verið markvisst að því unnið að fá sættir á milli Stéttarsambands bænda og framleiðsluráðs landbúnaðarins annars vegar og fulltrúa neytenda hins vegar. Er með þessu unnið að því að gera framleiðsluráðslögin virk. Eru sátta- og umræðufundir þessa daga milli deiluaðila undir forustu Gunnlaugs Briems ráðuneytisstjóra. Deila sú, sem um er að ræða, er til komin vegna þess, að fulltrúar í sex manna n. komu sér ekki saman, þegar reikna skyldi út verðgrundvöll landbúnaðarvara á s.l. sumri. Ekki tókst heldur að ná samkomulagi um útnefningu á manni í yfirdóminn. Hagstofustjóri sýndi hins vegar fram á, að miðað við gamla grundvöllinn átti verð landbúnaðarvara að hækka um 3.18%. Fulltrúar bænda töldu, að breyttar aðstæður og aukinn rekstrarkostnaður búanna leiddi til a.m.k. 5% hækkunar. Fulltrúar neytenda töldu, að verðlagið gæti lækkað verulega, eða allt að 8%. Síðan 1. sept. s.l. hefur verðlagið samkv. brbl. verið óbreytt frá því 1. marz þessa árs. En nýr verðlagsgrundvöllur hefur ekki enn verið fundinn. Er nauðsynlegt, að það dragist ekki lengi úr þessu og deiluaðilar skipi 6 manna n. á ný svo og yfirdóminn, ef til þess kemur, að n. nái ekki samkomulagi. Með samkomulagi því, sem nú er unnið að, verður að tryggja, að bændur fái til sín það verð, sem gert er ráð fyrir í verðlagsgrundvellinum. Í öðru lagi er nauðsynlegt, að dreifingarkostnaðurinn sé á hverjum tíma eðlilegur og ekki hærri en nauðsyn ber til. Eru það sameiginlegir hagsmunir neytenda og bænda, að þannig sé um hnútana búið. Ef deiluaðilar setjast niður með samkomulagsvilja, ákveðnir í því að reikna rétt og láta staðreyndirnar tala, hlýtur deilan að leysast, og báðir aðilar munu þá sætta sig við niðurstöðuna. Stjórnarandstaðan á þingi hefur gert sér miklar vonir um, að deilan leysist ekki með samkomulagi. Hefur hún jafnvel gert sér vonir um, að ríkisstj. félli á þessu máli. Framsóknarmenn berjast ekki í þessu máli vegna hagsmuna bændastéttarinnar, heldur til þess að torvelda samkomulagið, í von um það, að erfiðleikar innan ríkisstj. fari vaxandi út af þessu máli. Framsóknarmenn hafa flutt till. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að greiða 3.18% á landbúnaðarvörur frá 1. sept. til 15. des. n.k. Till. þessi er sýndartillaga og með öllu óþörf, enda hnýtt aftan í óskylt mál í sambandi við bráðabirgðagreiðslur úr ríkissjóði á næsta ári. Hv. 3. þm. Norðurl. v., Ólafur Jóhannesson, fullyrti hér áðan, að sjálfstæðismenn ætluðu ekki að standa við loforð sín gagnvart bændum. Framsóknarmenn minna sjálfstæðismenn á yfirlýsingar sínar frá s.l. hausti með því að lesa þær upp. Þetta er þó alger óþarfi. Allir landsmenn vita um skoðanir sjálfstæðismanna og afstöðu til brbl., sem er óbreytt og í samræmi við yfirlýsingar flokksins og miðstjórnar á s.1. hausti. Á þetta þarf þess vegna ekki að minna. Það er mikið skemmdarstarf unnið með því að magna deilur milli neytenda og framleiðenda, milli sveita og kaupstaða. Ekkert er nauðsynlegra en að auka skilning milli þjóðfélagsþegnanna, auka samstarf og eyða misskilningi. Það hefur borið á því, síðan framsóknarmenn misstu völd og áhrif, að þeir bera fram mál, sem sýnast vera hagsmunamál bænda. Er ekki að efa, að í stjórnarandstöðunni muni þeir reyna að flytja ýmis mál, sem æskilegt væri að koma í framkvæmd, en þeir treystu sér ekki til að framkvæma, meðan þeir höfðu völdin. En í sambandi við flutning slíkra mála er rétt að minnast þess, að mesta áhugamál framsóknarmanna á þingi er, að vinstri stjórnin verði endurreist. Þeir þm., sem uppvísir eru að slíkum hugsunarhætti og vilja taka upp fyrri stefnu vinstri stjórnarinnar í því formi, sem hún áður var. sbr. yfirlýsingar 1. þm. Austf., Eysteins Jónssonar, við setningu Alþingis 20. f.m., verða ekki teknir hátíðlega, þegar þeir telja sig vilja vinna að bættum kjörum almennings í landinu. Þjóðin veit, að stefna vinstri stjórnarinnar er hrunstefna, sem leiðir til tjóns og kjararýrnunar fyrir almenning í landinu, bæði til sjávar og sveita. Reynslan talar skýru máli hvað þetta snertir, og þarf því tæplega að fara fleiri orðum um það. Vinstri stjórnin lækkaði gengið tvisvar sinnum, en hún hefur aldrei eða fyrrv. stjórnarflokkar viljað viðurkenna það, hvorki kommúnistar né framsóknarmenn. Þess vegna er það, að við búum núna við falskt gengi, og er undraverð sú kokhreysti hjá hv. þm. Lúðvík Jósefssyni áðan, þegar hann virtist hneykslast á því, að gengisbreyting væri ef til vill í vændum, sem þó hefur ekki neitt verið ákveðið um enn. Verkefni núv. ríkisstj. eru að leiðrétta ýmsar misfellur í þjóðarbúskapnum, sem eru arfur frá vinstri stjórninni. Ekki mun vera unnt á skömmum tíma að lagfæra allar misfellurnar. en reynt verður á markvissan hátt að vinna að þeirri leiðréttingu. Leiðin til úrbóta í vandamálum þjóðfélagsins er ekki greið, eins og nú er komið. Verkefni ríkisstj. eru vandasöm og verða að miðast við það að tryggja framtíðina og leggja grundvöllinn að góðri afkomu alls almennings. Stefna verður að bættum stjórnarháttum og tryggja öllum næga atvinnu og batnandi lífskjör í framtíðinni. Stefna ber að því að tryggja sjálfstæði þjóðarinnar efnalega og pólitískt. Verður það bezt gert með því að auka framleiðsluna og útflutningsverðmætin. Koma verður upp nýjum atvinnugreinum og tryggja starfsgrundvöll atvinnuveganna. Ríkisstj., sem tekur við arfinum frá vinstri stjórninni, þarf að fá tíma til að undirbúa málin. Nú mun einhver spyrja: Hefur ekki Alþfl. með stuðningi Sjálfstfl. stjórnað landinu um eins árs skeið? Hefur ekki tekizt á þessu tímabili að lagfæra ýmislegt af því, sem illa var gert í tíð vinstri stjórnarinnar? Það verður að viðurkennast, að efnahagsmálin eru af eðlilegum ástæðum óleyst og að núverandi ríkisstj. stendur frammi fyrir þeim vanda að leysa úr þeim erfiðleikum, sem vinstri stjórnin gafst upp við að leysa, þegar hún hrökklaðist frá. Eigi að síður má fullyrða, að minnihlutastjórn Alþfl. gegndi mikilvægu hlutverki með því að koma í veg fyrir, að dýrtíðin héldi áfram að hækka, eins og hún hefði gert, ef stefna vinstri stjórnarinnar hefði verið ráðandi. Þegar vinstri stjórnin fór frá, var vísitalan komin upp í 202 stig. Með óbreyttri stefnu hefði vísitalan komizt upp í 270 stig í októbermánuði s.l. Þarf ekki að lýsa, hvaða afleiðingar það hefði haft í för með sér. Það var rétt, sem Hermann Jónasson sagði, þegar hann hljóp af skútunni haustið 1958, að vandinn væri óleysanlegur. Það, sem gerzt hefur, er það, að verðbólguskrúfan hefur verið stöðvuð til bráðabirgða með niðurgreiðslum og að nokkru með því, sem almenningur lagði af mörkum í sambandi við setningu stöðvunarlaganna 1. marz s.l. En til þess að halda verðlaginu niðri á sama hátt og gert hefur verið vantar á næsta ári um 250 millj. kr., ef búa á við óbreytt kerfi. Er því eðlilegt, að litazt sé um og nýjar leiðir athugaðar. Ríkisstj. telur, að með því að gera hlé á þingstörfum fáist meiri tími til þess að vinna að lausn vandamálanna og undirbúa till. fyrir Alþingi. þegar það kemur saman í janúar n.k. Frestun á fundum Alþingis að þessu sinni er sjálfsögð ráðstöfun. Á undanförnum árum hefur seta Alþ. verið óþarflega löng. Með bættum vinnubrögðum og góðum undirbúningi mála frá hendi ríkisstj. mætti stytta þingtímann a.m.k. um tvo mánuði. Ríkisstj. ber að hafa forustu um sparnað og bætt vinnubrögð í opinberum rekstri. Leggja þarf niður nefndir og ráð, sem hægt er að komast af án. Þess ber að minnast, að þjóðin er fámenn og á mörg verkefni óleyst. Fámenn þjóð stendur ætíð í baráttu um það að halda pólitísku og efnalegu sjálfstæði. Þarf því vel að vanda það, sem gert verður í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Nauðsynlegt er að minnast þess, að þjóðin er eins og ein fjölskylda, þar sem hver verður að leggja sitt fram, ef vel á að fara. Með sameinuðu átaki mun takast að komast út úr þeim vanda, sem nú er við að etja. Möguleikarnir eru miklir, ef þeir eru nýttir og þjóðin ber gæfu til að vinna markvisst að því að koma atvinnuvegunum á traustan grundvöll. Ríkisstj. mun með till. sínum á Alþ., þegar það kemur saman í janúarmánuði, leitast við að leggja grundvöllinn að svo traustu og fjölbreyttu atvinnulífi sem verða má til þess að tryggja þjóðinni öryggi og bjarta tíma.



Herra forseti. Allt frá því, að Íslendingar hófu endurheimt frelsis síns og Alþ. var endurreist, hefur þótt sjálfsagt, að ríkisstj., hver sem hún var, undirbyggi mál milli þinga og legði fjárlagafrv. og frv. um önnur helztu mál og réttarbætur svo fljótt fyrir Alþingi sem nokkur kostur væri. Stundum hefur raunar orðið á þessu nokkur misbrestur, en hingað til hefur ekki verið um það deilt, að eftir þessu bæri að keppa. Einstakir alþm. hafa að sjálfsögðu frumkvæðisrétt að lagafrv. og öðrum till., en eðli málsins samkvæmt hafa þeir ekki jafna aðstöðu og ríkisstj. með allt stjórnarráðið og embættismenn ríkisins sér til styrktar til undirbúnings mála. Um engin mál á þetta frekar við en efnahagsmál slík sem nú bíða úrlausnar. Um þau verða ekki með neinu móti gerðar heildartill. af öðrum en þeim, sem aðgang hefur að öllum gögnum um afkomu ríkis og atvinnuvega og getur látið sérfræðinga vinna úr þeim til undirbúnings ákvörðunum. Lausn þessara mála er hins vegar undirstaða flests eða alls annars, sem gert verður á Alþ., þ. á m. og ekki sízt afgreiðslu fjárlaga. Þinghald er þess vegna þýðingarlítið, fyrr en fram eru komnar till. um lausn þessara mála ásamt nauðsynlegum gögnum, svo að þingheimur og almenningur geti áttað sig á og dæmt um hinar fram komnu till. Það er tvímælalaust skylda ríkisstj. að leggja þessar till. fyrir þingið svo fljótt sem verða má, til þess að störf þess geti hafizt og haldið áfram með eðlilegum hætti. Nú tók ný ríkisstj. við völdum sama dag og Alþ. kom saman. Af þessu leiðir, að hún hefur engan tíma haft til venjulegs undirbúnings til að greiða fyrir störfum þingsins. Þvert á móti stendur svo á, að fjárlagafrv. er samið undir umsjá annars fjmrh. en nú á að leggja það fram og gera grein fyrir því, að því ógleymdu, að það er að sjálfsögðu ekki sniðið eftir þeim till. í efnahagsmálum, sem hin nýja ríkisstj. á eftir að semja. Þess vegna er ákveðið, að nýtt fjárlagafrv. skuli samið, og mundi því starf fjvn. að frv. nú gersamlega unnið fyrir gýg. Brbl. um landbúnaðarverð varð nú einnig að leggja fram af hinum nýja landbrh., sem allir vita að er efni þeirra andvígur. Þegar svo stendur á, getur engan undrað, heldur er það eitt eðlilegt, að hin nýja ríkisstj. fari fram á það við þingið að fá þinghlé til þess að geta undirbúið mál og komið þeim í það horf, sem venjulegt er, þegar Alþ. kemur saman. Þetta er því nauðsynlegra, þar sem vandi efnahagsmálanna er nú svo mikill og aðkallandi, að lausn, hver sem hún verður, má ekki dragast lengur en óhjákvæmilegt er. Fjarstæða er þess vegna að telja það ofbeldi við þingið, þó að stjórnin fari fram á það að fá nokkurra vikna undirbúningstíma og starfsfrið. Frestun þingsins verður einmitt ekki gerð, nema meiri hluti þingsins veiti samþykki sitt til hennar. Þeir, sem hér hafa haft í frammi óhæfileg vinnubrögð, eru forustumenn stjórnarandstöðunnar, sem hafa sjálfir ásamt fylgismönnum sínum. sem þeir hafa kúskað til þess, haldið uppi málþófi á þinginu nokkuð á aðra viku um mál, sem hingað til hefur þótt sjálfsagt að afgreiða umræðulítið og oftast með afbrigðum frá þingsköpum á einum eða tveimur dögum. Þeim loddaraleik lauk ekki fyrr en sýnt var, að ef þeir létu ekki af sínum óþinglegu vinnubrögðum, yrði ákvæðum þingskapa beitt til þess að binda endi á málþófið. Það er meira en hlálegt að heyra Hermann Jónasson býsnast yfir því, að umræður hafi verið skornar niður, manninn, sem beitti sér í sinni fyrstu stjórnartíð fyrir miklu harðari ákvæðum í þingsköpum um niðurskurð umræðna en áður höfðu gilt og lét síðan beita hinum nýju ákvæðum ótæpt. Jafnfráleitt er tal þessara manna um, að það sé gegn réttum stjórnarháttum, ef stjórnin leysir einstök vandamál í þinghléinu með útgáfu brbl. Stjórnskipulegur réttur til slíkrar lagaútgáfu er óumdeildur. Má þar um t.d. vitna til útgáfu stjórnar Hermanns Jónassonar á brbl. um heimild fyrir ríkisstj. til íhlutunar um sölu og útflutning á ýmsum íslenzkum afurðum hinn 8. maí 1935, sem gefin voru út nokkru eftir að þingi hafði verið frestað. Og allra sízt ferst núv. stjórnarandstæðingum að saka aðra fyrir útgáfu brbl. í upphafi stjórnartíma. Minna má á, að þeir Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson komust fyrst í ríkisstj. 29. júlí 1934, en strax 9. ágúst sama ár gáfu þeir út brbl. um ráðstafanir til þess að greiða fyrir viðskiptum um sláturafurðir og ákveða verðlag á þeim og hinn 10. sept. sama ár um meðferð og sölu mjólkur og rjóma o.fl. Sízt munu aðstandendur þessara laga þó vilja gera lítið úr þýðingu þeirra, fremur en forustumenn vinstri stjórnarinnar úr þýðingu brbl. frá 28. ágúst 1956 um festingu kaupgjalds og verðlags, sem var eitt fyrsta verk þeirrar stjórnar, eftir að hún tók við völdum 24. júlí sama ár. Eftir tali framsóknarmanna og kommúnista nú hefði mátt ætla, að þeim hefði aldrei til hugar komið að setja slík grundvallarákvæði án þess að kveðja Alþingi til funda og tryggja sér fyrir fram formlegt samþykki þess. Reynslan sýnir annað. Mjólkurlögin frá 10. sept. 1934 áttu meira að segja ekki að meginefni að taka gildi fyrr en löngu eftir að Alþ. skyldi komið saman. Tilgangurinn með brbl. sýndist því einkum hafa verið sá að láta þáv. stjórnarandstöðu alls ekki komast að með sínar till., víkja henni til hliðar, eins og Hermann Jónasson stærði sig af á Hólmavík fyrir rúmu ári, að þáverandi stjórn hans væri vel á veg komin að gera með helming íslenzku þjóðarinnar. Þvílíkur hugsunarháttur er fjarri núv. stjórn. Hún ætlar sér engan að setja til hliðar, heldur mun leita samstarfs við alla þá aðila, sem hér hafa réttmætra hagsmuna að gæta, þingmenn, stéttarsamtök og aðra. Stjórnin biður um það eitt að fá tíma til þess að undirbúa till. sínar í meginmálum fyrir Alþ. til ákvörðunar þess og aðstöðu til þess að leysa einstök vandamál. sem að kunna að steðja á þessu tímabili. Allt mun þetta síðan lagt fyrir Alþ., svo fljótt sem föng eru á, en það mun koma saman aftur ekki síðar en hinn 28. jan. n.k. En auðvitað hefur engum í ríkisstj. komið til hugar að 1ögfesta heildarlausn efnahagsmálanna með brbl., svo sem sumir, a.m.k. Páll Kristjánsson, héldu fram í umræðunum hér áðan. Stefnuyfirlýsingar sjálfstæðismanna og Alþfl. voru svo líkar fyrir kosningar þrátt fyrir ágreining þeirra um, að ef þeir fengju saman meiri hluta á Alþ., um einstök atriði, að engum blandaðist þá hugur bæri þeim að mynda stjórn og reyna að leysa þann voða, sem yfir vofir, í samræmi við yfirlýsingar sínar. Hermann Jónasson reyndi raunar áðan að láta svo sem allt annað hefði verið í skyn gefið fyrir kosningar. Óteljandi ummæli Tímans og Þjóðviljans sanna, að í þessu sem mörgu öðru fer Hermann Jónasson með rangt mál. Bæði Tíminn og Þjóðviljinn fullyrtu fyrir kosningar, að stefna Sjálfstfl.-manna og Alþýðuflokks í hinum stærstu málum væri hin sama. Á grundvelli þessara yfirlýsinga flokkanna greiddu kjósendur atkvæði. Úrskurður þjóðarinnar var ótvíræður. Núv. stjórnarflokkar fengu saman nær 55% atkvæða, en Framsókn og kommúnistar einungis um 42%. Myndun núv. ríkisstj. er þess vegna bein framkvæmd og fullnæging á úrskurði mikils meiri hluta þjóðarinnar. Það eitt er í samræmi við kosningaúrslitin, að þessir flokkar semji um þau ágreiningsatriði, sem eru þeirra í milli og úrlausnar krefjast. Framsóknarmenn býsnast nú yfir því, að sjálfstæðismenn skuli ekki strax við 1. umr. hafa greitt atkv. á móti brbl. um verð á landbúnaðarvörum. Með því hefði málinu verið neitað um þinglega meðferð og fyrrv. hæstv. ríkisstj. verið sýnd frekleg óvirðing, önnur og meiri en tíðkuð er, þótt mikill málefnaágreiningur sé fyrir hendi. Framsóknarmenn eru reyndar illræmdir á meðal allra, sem með þeim hafa unnið, fyrir óbilgirni í samstarfi. Þar af m.a. kemur einangrun þeirra nú. En þó efast ég um, að jafnvel þeir hefðu beitt samstarfsflokk sinn slíkum aðförum. Fyrir sjálfstæðismenn kom það aldrei til greina. Við virðum og höldum eigin orð, en við virðum einnig réttar samstarfsreglur. Hér sem ella skiptir þó málefnaleg lausn vandans sjálfs mestu máli. Þar mun ríkisstj. leggja sig alla fram um, að samkomulag náist milli aðila sjálfra, og með öðrum tiltækilegum ráðum reyna að afstýra vandræðum. Mikið liggur við fyrir þjóðina alla, að vel takist í þessu, og þó enn meira að leysa sjálfan meginvanda efnahagsmálanna, svo að hruni verði afstýrt og sjálfstæði þjóðarinnar verði tryggt, en það er vissulega nú í húfi. Um till. ríkisstj. er fyrst tímabært að ræða, þegar þær koma fram. Ógnartal Lúðvíks Jósefssonar hljómar innantómt, þegar menn hafa í huga þá tvöföldu gengislækkun, sem hann var aðili að, fyrst með jólagjöfinni 1956 og síðan með bjargráðunum 1958, og drógust þau þó mun lengur en hann ráðgerir nú að okkar till. muni dragast. Um það, hvernig til takist í þessum efnum, er bezt fyrir okkur alla á báða bóga að spara stóru orðin fyrir fram. Þau gera engum gagn. En að réttum lýðræðisreglum á þjóð og þing kröfu til þess, að ríkisstj. leggi fram tillögur sínar og greinargerðir eins fljótt og við verður komið. Ríkisstj. viðurkennir þessa skyldu, tekur hana á sig, en fer fram á það eitt að fá starfsfrið til að leysa hana af höndum. Síðan mun þessi ríkisstj. eins og aðrar verða dæmd eftir verkum sínum.



Herra forseti, góðir hlustendur, Hæstv. félmrh. grét hér krókódílstárum út af vinstri stjórninni. Rétt er að rifja það upp í þessu sambandi, að það var þessi hæstv. ráðh., sem átti einna mestan þátt í því að gera henni ómögulegt að starfa áfram. Það er dálítið breytt hljóðið í sumum mönnum út af erlendum lántökum. Fyrir nokkrum missirum sagði núv. hæstv. forsrh., að þjóðin skyldi velja sig til forustu, hann gæti fengið 400 millj. hjá Adenauer og á annað hundrað millj. í Ameríku að auki vegna Sogsvirkjunarinnar. Og það átti svo sem ekki að vera mikið hik á að notfæra sér þessa möguleika. En nú er hafinn áróður gegn erlendum lántökum. Ég óttast, að þessi áróður sé hreinlega miðaður við það og eigi að vera liður í því að koma á stórfelldum samdrætti hér í landinu í framkvæmdum og samdrætti í atvinnu og að það eigi að nota þá aðferð til þess að reyna að kúska menn til hlýðni við efnahagsráðstafanir ríkisstj., þegar þær koma. Það er undarleg breyting, sem hefur allt í einu orðið á viðhorfi þessara manna til erlendra lántaka til arðgæfra framkvæmda í landinu. Ég hef illan bifur á þessum málflutningi nú þegar, og það má mikið vera ef þetta á ekki eftir að koma í 1jós. Hv. þingmönnum er sagt við þessa umr. og þó sérstaklega í þinginu undanfarið, að það væri rétt fyrir þá að fara heim og bíða, á meðan ríkisstj. mótaði allar úrlausnir mála fyrir þingið. Áróður núv. ríkisstj. fyrir því, að Alþingi eigi að kalla saman einungis til að taka afstöðu á stuttum tíma til úrlausnar þeirra mála, sem ríkisstj. hefur mótað að alþm. fjarstöddum, mundi einfaldlega leiða til þess að gera Alþingi að málamyndastofnun eins og í einræðislöndunum, áður en nokkur vissi af, enda tíðkast þetta vinnulag ekki í neinu raunverulegu þingræðislandi. Í öllum slíkum löndum mótast úrlausnirnar með samstarfi stjórnar og þings, sem tekur langan tíma. Þetta samstarf þings og stjórnar kalla þessir menn aðgerðaleysi Alþingis. Við vitum vel hvað á spýtunni hangir. Menn ættu að vara sig á þessum áróðri fyrir málamyndaþinghaldi. sem kemur úr þessum herbúðum. Hann er miðaður við það eitt að minnka áhrif Alþingis sem stofnunar. Það er fullvíst, að margir undrast nú þær fréttir, sem berast af Alþ. um aðfarir ríkisstj. og þess meiri hluta, sem hana styður. Ég held ekki of mikið sagt, að það veki beinlínis óhug með þjóðinni, hvernig ríkisstj. fer af stað. Mörgum hefur að vísu verið ljóst, að illa var í pottinn búið og ekki á góðu von, en þó mun engum hafa dottið í hug, að ríkisstj. mundi byrja starf sitt með því að berjast fyrir því á Alþ. að vísa þingmönnum heim eftir 10 daga setu á nýkjörnu þingi. En hvernig stendur á því, að þetta skuli koma til mála? Til þess að reyna að skilja, að svona atburðir geta komið fyrir, þarf að rifja upp nokkur höfuðatriði. Flokkar þeir, sem standa að núv. ríkisstj., hafa borið ábyrgð á málefnum landsins síðan í fyrrahaust. Fyrir síðustu alþingiskosningar í haust var því blákalt haldið að landsmönnum af þessum flokkum. að þeir hefðu stöðvað verðbólguna, stöðvað dýrtíðina. Framsóknarmenn afhjúpuðu þessa blekkingu fyrir kosningarnar og sýndu fram á, að stjórnarflokkarnir hefðu það eitt gert að auka niðurgreiðslur og uppbætur um á þriðja hundrað millj. kr. án þess að afla tekna til að mæta þessu, fram undan væri gífurlegur hallarekstur og meiri verðbólga en nokkru sinni fyrr sem afleiðing þessara ábyrgðarlausu tiltekta að ætlunin væri að reyna að leyna því fram yfir kosningar, hvernig ástatt væri, með því að kasta upp í hinn gífurlega greiðsluhalla, sem til var stofnað þegar á þessu ári, öllum greiðsluafganginum frá árinu 1958, láta lúxusvörur sitja fyrir gjaldeyri vegna hátolla, en nauðsynjavörur sitja á hakanum og safna svo skuldum í viðbót, eftir því sem þyrfti. Eftir kosningarnar mundi svo koma fram, að tekna hefði alls ekki verið aflað upp í hinar gífurlega auknu uppbætur og niðurgreiðslur, og einnig koma fram, að verðbólguhjólið snerist raunverulega með meiri hraða fyrir þessar aðfarir en nokkru sinni fyrr. Talsmenn Alþfl. og Sjálfstfl. sögðu þetta allt helber ósannindi. Þeir héldu því blákalt fram, að þeir hefðu stöðvað verðbólguna og menn skyldu kjósa þá vegna þess, því að þeir hefðu með því sýnt fram á, hvernig taka ætti á dýrtíðarvandamálinu. Nú er komið í ljós, að allt það, sem framsóknarmenn sögðu um þessi mál, studdist við staðreyndir, en það, sem hinir héldu fram um þessi efni, voru botnlaus ósannindi. Forustumenn stjórnarflokkanna hefur skort kjark til þess að segja Alþ. frá því, hvernig komið er, og að standa hér reikningsskil á framkomu sinni í þessum málum. Fjmrh. hefur beinlínis neitað að flytja fjárlagaræðuna, en krefst þess í staðinn, að þm. verði tafarlaust sendir heim án þess að hafa fengið nokkra skýrslu um efnahagsmálin. Er það algert einsdæmi í þingsögu Íslendinga. Forsrh. hefur ekki heldur þorað og ekki heldur aðrir ráðh. að efna til nokkurra umræðna um efnahagsmál á þessum dögum, sem þingið hefur setið, og margspurðir hafa þeir ekki fengizt til að gefa hér neinar upplýsingar um þau mál. En hæstv. forsrh. hefur talið sér sæma að fara á fund í stjórnmálafélagi hér í bænum og segja þar frá því, að það sé fyrirsjáanlegur 250 millj. kr. halli á ríkissjóði og útflutningssjóði á næsta ári að óbreyttum uppbótum og niðurgreiðslu. Hefur hann staðfest það, sem framsóknarmenn sögðu fyrir kosningar, að það hefði ekki verið aflað neinna tekna til að standa undir þeim greiðslum, sem fyrrv. ríkisstj. efndi til. En ekki þótti ástæða til að gefa þessar upplýsingar á Alþ., og þrátt fyrir margra daga tilraunir hefur reynzt ómögulegt að fá þær skýrslur fram á Alþ., sem þessar niðurstöður ráðh. í Varðarfélaginu eru byggðar á. En nú í kvöld játar hæstv. forsrh. í fyrsta skipti að miklar og langar skýrslur liggi fyrir um þetta efni hjá ríkisstj., en þeim verður að halda leyndum fyrir Alþingi. Við megum ekki fá þessar upplýsingar, áður en alþm. eru sendir heim. Þessu til viðbótar vita menn þó, þótt fjmrh. vilji leyna því fyrir Alþ., að rekstrarafkoma ríkissjóðs er á þessu ári, miðað við 1. nóvember, rúmlega 100 millj. kr. verri en í fyrra. að lausaskuldir hafa á þessu ári aukizt verulega, þótt étinn hafi verið út 65 millj. kr, greiðsluafgangur frá því í fyrra og margir milljónatugir í ógreiddum tollum af Sogsvirkjuninni. Og þetta er kallaður greiðsluhallalaus ríkisbúskapur og yfirlýsingarnar endurteknar enn hér í kvöld. Enn fremur vita menn að tekjur útflutningssjóðs á þessu ári hrökkva alls ekki til að greiða allar uppbætur á ársframleiðsluna, og verður því halli dreginn yfir á framtíðina í ógreiddum bótum. Þá hefur komið fram, auðvitað líka utan Alþingis, vitnisburður frá aðalhagfræðiráðunaut ríkisstj., og hann er sá, að fram undan sé óðaverðbólga. Þá vita menn það, að fram undan er óðaverðbólga að óbreyttum þeim ráðstöfunum, sem fyrrv. ríkisstj. hafði gert og sagt þjóðinni að væru stöðvunarstefna í dýrtíðarmálunum í framkvæmd. Fyrir kosningarnar dirfðust þessir menn að segja: Við höfum stöðvað verðbólguna og komið öllu í ballans. En eftir kosningarnar segja þeir að vanti a.m.k. 250 millj. kr. og upplýst, að óðaverðbólga sé fram undan að óbreyttri stöðvunarstefnu þeirra. Það er ekki of mikið sagt, að þjóðin stendur blátt áfram höggdofa af undrun yfir því blygðunarleysi, sem hér hefur verið afhjúpað, og þetta kemur eins og reiðarslag yfir þá menn, sem trúðu þessum mönnum fyrir síðustu alþingiskosningar. Eru menn þó minnst búnir að sjá af stöðvunarstefnu þessara manna í framkvæmd á næstunni. Nú bæta þessir menn gráu ofan á svart með því að segja það upp í opið geðið á mönnum, að þeir hafi alls ekki haldið því fram fyrir síðustu alþingiskosningar, að þeir hafi stöðvað verðbólguna, og ég vil biðja menn að taka vel eftir því, hversu lágt talsmenn þessara flokka munu leggjast að þessu leyti. Halda þessir menn, að þjóðin sé búin að gleyma fullyrðingum þeirra um stöðvun verðbólgunnar og afrek þeirra í því efni og fullyrðingum þeirra ósvífnum um ósannindi framsóknarmanna, þegar við upplýstum nákvæmlega það, sem nú er fram komið? Hvenær vildu þeir viðurkenna, að það, sem þeir hefðu efnt til, væri svikastöðvun, svikalogn, en fárviðri væri á næsta leiti að öllu óbreyttu? Inn í áróðursræður sínar um stöðvunarstefnuna fyrir kosningar læddu þeir á hinn bóginn ýmsum setningum um, að frekari ráðstafana mundi verða þörf. Þessar setningar, sem þá voru faldar innan um svardagana og gortið um stöðvun dýrtíðarinnar, ætluðu þeir til afnota síðar, þegar svikin kæmu í ljós, því að auðvitað var þeim ljóst, að það sanna hlaut að koma fram eftir kosningarnar. Núna, þegar þeir draga fram þessar setningar, mun hver einasti maður á Íslandi hafa í huga: Þú baðst menn að kjósa þig af því, að þú hefðir stöðvað verðbólguna, stöðvað dýrtíðina. Þú sagðir ekki þá, að þetta væri svikastöðvun fram yfir kosningarnar. Því meira sem þessir menn afsaka sig, þeim mun ljósari verða prettir þeirra. Þessu mun nefnilega aldrei verða gleymt. Skelfing sú, sem gripið hefur þessa menn út af því, sem þeir höfðu gert og nú er fram komið, á ríkan þátt í því, að þeir þora ekki að gefa á Alþ. neinar viðhlítandi skýrslur um þessi efni, en vilja þess í stað reka Alþ. heim strax. En sannleikurinn er sá, að aðalvandi efnahagsmálanna eða nærtækustu ástæðurnar fyrir aðalvandanum í efnahagsmálunum eru skemmdarstarf Sjálfstæðisflokksmanna á efnahagslöggjöfinni frá 1958, sem auðvitað er ekki búið að bíta úr nálinni með, og svikastefna fyrrv. ríkisstj. í fjármálum, sem efndi til þess öngþveitis, sem nú er orðið. Þeir vilja fá sem minnstar umr. um, hvernig komið er og hvað þeir höfðu sagt. Ætlun þeirra virðist sú að demba yfir menn fyrirvaralaust hinu nýja efnahagskerfi, sem farið er að hafa í hótunum að innleiða í stað stöðvunarstefnunnar, sem þeir þóttust fylgja. Það hefur verið óskað eftir því undanfarna daga, að ríkisstj. gæfi yfirlýsingar um, að ekki yrðu sett brbl. um efnahagsmálin í þinghléinu, en ráðh. hafa enga slíka yfirlýsingu viljað gefa, og gefur það fullt tilefni til að álíta, að þeir muni jafnvel hafa í hyggju þá óhæfu að innleiða nýtt efnahagskerfi með brbl., gersamlega án samráðs og samþykkis Alþingis og eftir að hafa vísað því heim. Ég vona þó, að slíkt komi alls ekki til. En hvernig á þá að líta á gleiðgosalegar yfirlýsingar hæstv. fjmrh. um, að nýtt fjárlagafrv. verði lagt fram strax, þegar Alþ. kemur saman, byggt á nýju fjármálakerfi? Annars hefur þessi hæstv. ráðh. helzt afrekað það með yfirlýsingum sínum um þetta efni og fleira að koma öllu viðskiptalífi í fullkomið öngþveiti. En hér kemur fleira til en þetta varðandi efnahagsmálin í sambandi við þessa þingfrestun. Margir telja, að ein aðalástæðan fyrir því, að ríkisstj. vill vísa þm. heim tafarlaust, sé sú, að hún ætli með því að fá aðstöðu til að gera það, sem henni sýnist, í afurðasölumálum landbúnaðarins með brbl. í þinghléinu, ef með þarf og án tillits til þess, hvað Alþingi vill. Þetta sé ástæðan til þess, að stjórnin hefur lagt slíkt ofurkapp á það að fresta þingi einmitt fyrir 15. des., en þá falla brbl. úr gildi. Og það er nú sýnilegt, að fjöldi þm., sem hefur verið kosinn á þing vegna yfirlýsinga sinna um, að þeir væru á móti brbl., ætlar að samþykkja að senda Alþ. og þar með sjálfa sig heim, án þess að ráðið hafi verið fram úr þessu máli. Þessir þm. höfðu í dag á Alþ. tækifæri til að standa við orð sín og fella brbl., en þeir gerðu það ekki, og þeir hafa líka látið sig hafa það að fella tillögur um að bæta bændum tjón af lögunum. Ég læt menn um að álykta sjálfa um þessa framkomu hv. þm. Út af vífilengjum hæstv. landbrh. um þetta hneyksli allt saman er rétt að upplýsa, að ráðh. hefur algerlega neitað að gefa loforð um að gefa ekki út brbl. í þinghléinu um afurðamálið, enda ekki annað sýnilegt en þingfrestun nú strax sé beinlínis, þótt ótrúlegt sé, gerð til þess, að ríkisstj. sölsi undir sig löggjafarvaldið frá Alþ. um þessi mál. Samtöl þau milli neytenda og framleiðenda, sem ráðh. talar um, koma þessu þingfrestunarmáli ekkert við og verða ráðh. ekkert skálkaskjól. Það þarf ekki að senda Alþingi heim til þess, að samtöl geti farið fram eða haldið áfram um þessi efni. En það þarf að senda Alþ. heim fyrir 15. des., til þess að ríkisstj. geti farið með þetta mál eftir sínu höfði án áhrifa frá Alþ. Heldur ríkisstj. virkilega, að menn skilji ekki þetta? Jú, áreiðanlega, og dæma hana eftir því, en ekki eftir vífilengjum hæstv. landbrh. Þegar það kvisaðist fyrstu daga þingsins, að stjórnin mundi ætla að beita sér fyrir því að senda þingið heim tafarlaust, ætlaði ég ekki að trúa þessum orðrómi, og ég vildi ekki trúa honum. Ástandið er nú þannig eftir aðfarirnar undanfarið, að öllum skyni bornum mönnum mun sýnast nauðsynlegt að samstilla sem flesta til sameiginlegra átaka í vandamálum þjóðarinnar, og allir vita að eigi vel að fara, þarf beinlínis á slíku að halda. Það hefði átt að mega búast við því, að þeir, sem nú hafa tekið að sér forustuna, gerðu sér þetta ljóst. Það hefði sannarlega ekki veitt af því fyrir þá að efna til betri samvinnu en nokkru sinni fyrr á milli ríkisstj. og Alþ. og yfir höfuð reyna allt, sem unnt var, til þess að koma í veg fyrir stórdeilur og óþarfadeilur. En þeir, sem nú hafa tekið að sér forustuna, virðast líta allt öðruvísi á þessi efni. Með óviturlegu frumhlaupi sínu hafa þeir farið allt öðruvísi að. Hér á Alþ. hefur það yfir höfuð verið venja að hafa samstarf við stjórnarandstöðuna, eftir því sem unnt hefur verið, um tilhögun þingstarfa. En nýir siðir koma með nýjum herrum. Nú er sá háttur upp tekinn allt í einu án þess að ræða um það einu orði við stjórnarandstæðinga á Alþ. að bera fram till. um að senda nýkosið Alþ. heim. Till. var útbýtt 27. nóv., það átti að senda þingið heim 30. nóv., og það var einn helgidagur í milli. Fátt sýnir betur það virðingarleysi fyrir Alþ., sem fram kemur í þessum aðförum, en það. að nokkurri ríkisstj. skuli detta í hug, að það sé hægt að koma slíkri fyrirætlun fram á Alþ. Íslendinga á tveimur dögum, enda hefur ríkisstj. orðið þess áþreifanlega vör, að þannig er ekki hægt að fara með Alþingi. Hitt er annað mál, að með sífelldum næturfundum og með því að brjóta flestar hefðbundnar þingvenjur hafa þau framlengingarfrv. nú verið barin fram, sem óhjákvæmilega þurfti að lögleiða, til þess að ríkisstj. gæti komið þessari óhæfu í framkvæmd fyrir 15. des. Þetta frumhlaup hæstv. ríkisstj. að senda nýkosið Alþ. heim eftir nokkurra daga setu að öllum störfum óunnum, neita að gefa því upplýsingar og skýrslur um efnahagsmálin og koma í veg fyrir, að það taki afstöðu til brbl., er algert einsdæmi í þingsögu Íslendinga og þótt víðar væri leitað um þingræðislönd. Til þess að klóra í bakkann eru talsmenn þessara aðfara stundum að tala um. að það þurfi að forða þinginu frá því að sitja aðgerðalausu. Fyrir þingið hafa nú verið lögð 37 mál, og það er rétt að nefna aðeins dæmi um þau mál, sem stjórnarliðið telur til aðgerðaleysis að Alþ. sinni. Ég nefni íbúðalánamálið, en hundruð manna bíða nú eftir að fá einhverja úrlausn um lán út á íbúðir sínar. Stjórnarliðið framdi þá sérstöku óhæfu að fella það að taka þetta mál á dagskrá hér fyrir nokkrum dögum. Til þess var ekki tími. Það átti að vísa þingmönnum heim. Ég nefni enn fremur frv. um eflingu millibyggðavegasjóðs og lán til vegagerðar á Austfjörðum og Vestfjörðum, frv. um lánsfé til hafnargerða. þáltill. um lausn á fjármagnsskorti fiskveiðasjóðs, till. til þál. um kaup á skipi til síldarrannsókna, um verðtryggingu sparifjár, frv. um atvinnuaukningarsjóð, um ræktunarvélakaup, og þannig mætti halda áfram að nefna dæmi um þau mál, sem fyrir þinginu liggja og eru á byrjunarstigi öll og sum ekki einu sinni hafa fengizt tekin á dagskrá vegna ofurkapps ríkisstj., sem hefur það eitt áhugamál að koma þinginu heim. Svo þykjast þessir menn vera að forða Alþ. frá því að sitja aðgerðalausu. Nei, tilgangurinn með því að senda Alþ. heim núna er aðeins einn, að losna við þingið og áhrif þess og fá aðstöðu til þess, að stjórnin geti sett löggjöf að eigin vild. Það er svo einn liðurinn í þeirri áætlun, sem virðist hafa verið gerð til þess að draga úr áhrifum Alþ., að kalla það málþóf, að þm. stjórnarandstæðinga hafa ekki tekið þessu þegjandi. Það er bein árás á málfrelsi þingmanna að kalla þær umræður málþóf, sem orðið hafa hér á hv. Alþ., síðan farið var að knýja fram með næturfundum og afbrigðum frumvörp þau, sem samþykkja þurfti til þess að geta rekið Alþ. heim. Það er bein árás á málfrelsi þingmanna að kalla þessar umr. málþóf. Með þessu eru allar þingræðisreglur brotnar og Alþ. óvirt á þann hátt, að því mun ekki verða gleymt. Og svo lengi sem þingræði stendur á Íslandi, mun verða til þessara aðfara vísað sem vítis til varnaðar. Margir munu telja, að það hefði verið hyggilegra fyrir ríkisstj. að halda þingvenjunum öllum, gefa Alþ. allar upplýsingar um efnahagsmálin, sem unnt var að láta í té, nota tímann vel fram að eðlilegu jólafríi til þess m.a. að skapa á Alþingi sjálfu með friðsamlegri vinnu sem almennastan skilning á þeim verkefnum. sem fram undan eru í efnahagsmálunum. Margir munu gera þá kröfu til ríkisstj., að hún hefði átt að hafa manndóm til þess að taka afstöðu til verðlagsmála landbúnaðarins með því móti að leggja úrlausnir sínar í því máli fyrir Alþ., svo sem skylt er, í stað þess að hrekja Alþ. frá störfum vegna ótta síns við að eiga þau mál undir þinginu. Það er mikið gæfuleysi, sem lýsir sér í vinnubrögðum hæstv. ríkisstj. og flokka hennar, og í svona ógöngur hefðu engir aðrir getað ratað en þeir, sem búnir eru að vefja sig býsna fasta í neti tvísögli og hvers kyns óheilinda. Stjórnarandstæðingar buðu ríkisstj. samstarf um að gera vinnuáætlun fyrir Alþ. fram að jólum, og þetta legg ég sérstaka áherzlu á, - um að gera vinnuáætlanir fyrir Alþ. fram að jólum, sem tryggðu stjórninni eðlilegan starfsfrið, en jafnframt, að venjuleg þingstörf gætu farið fram, upplýsingar gefnar, mál lögð fram og reifuð, brbl. fengju þinglega meðferð, svo að tryggt væri, að eftir þingviljanum væri farið. Á ekkert slíkt hefur verið hlustað. Svarið er eitt: Farið heim, og farið strax. Það er nóg fyrir þingmennina að fá upplýsingar um efnahagsmálin, þegar þeir koma til baka og við höfum ákveðið, hvað á að gera. Við getum sett lög, ef þarf. Það þarf ekkert við þingmenn að ráðgast. Farið bara heim strax! Þannig er afstaða ríkisstj. til Alþ. og á engin samvinnutilboð hefur hæstv. ríkisstj. viljað hlusta. Ég segi: Þetta er illa farið. Þessar aðfarir eiga ekkert skylt við það að skapa vinnufrið fyrir ríkisstj. eða vinnuhlé, eins og talsmenn ríkisstj. hafa á oddinum til málamynda, enda eru þessi vinnubrögð öll algerlega fordæmalaus. Þau eru líka af allt annarri rót runnin, eins og hér hefur verið rækilega sýnt fram á. Svona vill þjóðin áreiðanlega alls ekki láta vinna og allra sízt, þegar málefni hennar standa eins og nú. Menn vilja ekki gera Alþ. að málamyndastofnun, sem ríkisstj. getur sent heim, þegar henni sýnist, og kallað síðan til að láta heima-sitjandi-meiri-hluta-brúður segja já og amen. Löggjafarvaldið er og á að vera hjá Alþ. samkv. stjórnarskránni, og því verður ekki breytt baráttulaust. Ég vona, og ég veit, að gæfa Alþingis, þessarar merkustu stofnunar íslenzku þjóðarinnar, er meiri en svo, að sá andi, sem svifið hefur hér yfir vötnunum þessa daga, síðan núv. hæstv. ríkisstj. var mynduð, og er alveg nýr í þessari stofnun, nái að eignast heimili í þessu húsi til frambúðar. Ég er alveg sannfærður um, að ef þeir, sem hér eiga hlut að máli, sjá ekki að sér sjálfir, þá mun þjóðin taka í taumana.



Herra forseti, góðir áheyrendur. Í þessum umr. hefur ýmislegt komið fram. sem nokkur fróðleikur er í um það, hvers konar ástand ríkir á stjórnarheimilinu. Ef við lítum t.d. á ræðuhöldin hans Emils Jónssonar, hæstv. félmrh., þá er það greinilegt, að hann lifir enn þá í þeim kosningablekkingum, sem hans flokkur fór með svo óspart fyrir síðustu kosningar, að það er eins og hann hafi ekki áttað sig á því enn þá, að þar var ekki af heilindum mælt. Hann lýsti því t.d. yfir hér úr þessum ræðustóli áðan, að hans stjórn léti ekki eftir sig neina víxla, neina óreiðuvíxla til framtíðarinnar. Í sömu ræðu gat hann einnig um það, að allir yfirdráttarmöguleikar Íslendinga á erlendum vettvangi væru nú fullnotaðir og horfði til öngþveitis. Hann gat líka um það, að útflutningssjóð mundi ekki vanta neitt fé í ár, en hins vegar tugi eða hundruð millj. á næsta ári, og er þó ekki vitað, að sjóðurinn hafi tekið á sig neinar nýjar skuldbindingar frá því í ársbyrjun í fyrra. Sjálfsagt hefur hann ekki enn þá glöggvað sig á því, að gengislækkunarhugmynd sú, sem ríkisstj. fitlar nú við, sé ekki í samræmi við þá stöðvunar stefnu, sem Alþfl. hefur boðað í dýrtíðarmálum og þykist hafa náð miklum árangri í. Ekki eru öllu ófróðlegri þær upplýsingar, sem koma frá hæstv. dómsmrh., Bjarna Benediktssyni, um það, að hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, sé algerlega andvígur því fjárlagafrv., sem samráðherra hans, Guðmundur Í. Guðmundsson, hæstv. utanrrh., samdi í sinni stjórnartíð. Og þá eru ekki heldur upplýsingar landbrh. alveg ónýtar um það, að í stjórninni hafi ekki verið gert neitt samkomulag um, hvernig eigi að bregðast við 3.18 prósentunum, sem sá ágæti ráðh. hefur í minni áheyrn oftlega tekið fram, að hans flokkur mundi færa bændum, enda þótt hann hér á Alþ. greiddi atkv. gegn því í dag. En eitt er ríkisstj. sammála um. Hún vill fresta Alþ. Hún vill fresta fundum þess. Hún hefur raunar fyrir löngu ákveðið að gera það, og hún ætlaði að vera búin að því fyrir viku. Hún hefur nú þegar, rúmum mánuði eftir kosningar, gleymt því, til hvers þm. eru kosnir og til hvers þing er háð. Henni finnst þingið vera sér til óþæginda, og hún vill losa sig við það og telur allt of seint ganga í þeim efnum. Hennar hugmynd var sú, að þingið yrði leyst upp, eftir að þm., margir nýir sem slíkir og óvanir starfsháttum þingsins, höfðu átt þess kost í fjóra eða fimm daga að vinna að almennum þingstörfum og án þess að þeir fulltrúar, sem þjóðin hafði valið til þess að ráða vandamálum sinum til hlunns, fengju svo mikið sem að heyra skýrslu um ástand og horfur í þjóðarbúskapnum, svo sem þó er bæði föst venja og lögbundin skylda í byrjun hvers reglulegs þinghalds. Ekki hugðist stjórnin heldur sinna þeirri skyldu, er stjórnarskráin ákveður, að leggja fram á þinginu brbl. til afgreiðslu. Og áður en nokkur till. sást þar um á Alþingi, sögðu stjórnarblöðin, að ákveðin væri þingfrestun á ákveðnum degi, sem nú er að vísu hjá liðinn án þingfrestunar, en rétt í kjölfar þessa var lögð fram um þetta till. á þingi, svo sem eins og til þess, að Alþ. skyldi nú gefinn kostur á því að staðfesta þessa ákvörðun Alþýðublaðsins og Vísis. En það kom í ljós, að til voru þeir þm., sem ekki voru sammála því, að þing væri einungis kvatt saman til málamynda, og kröfðust upplýsinga um fjárreiður ríkisins og vildu sjá framan í þann vanda, sem ráðherrar voru ófáanlegir til að segja um á Alþ., en voru þeim mun ósparari á að þusa um á fundum í stjórnmálafélögum sínum úti í bæ. Þessar kröfur kölluðu ráðherrar málþóf og töldu af illum toga spunnið og einungis gert til tafar á þingstörfum og til að varna stjórninni næðis til að glíma við vandamálin, eins og þeir nefna íþrótt sína. Þess má þó geta, að ekki hefur stjórnarliðið, sem tryggt hefur sér alger ráð á þingstörfum og hraða þingvinnunnar, tekið fyrir eitt einasta mál í n. utan það eitt, sem flutt er af ríkisstj. og miðar að því að gera þingfrestunina mögulega þegar í stað. Og vart hafa önnur mál heldur komið á þingfundadagskrá, síðan stjórnin öðlaðist sitt fyrsta og hingað til sitt eina baráttumál, hugsjónina um að reka Alþ, af höndum sér. En þótt stjórnarliðið hafi séð til þess, að ekki gæti þokað fram almennum framfaramálum, sem þegar liggja mörg fyrir hér á þingi, hafa þó komið fram í umr. og atburðum síðustu daga nokkrar athyglisverðar upplýsingar, þótt vart geti þær talizt þess eðlis, að þær boði þjóðinni bjartari framtíð. Að vísu kom hér á borð þingmanna fyrir nokkrum dögum 140 blaðsíðna kver með yfirskriftinni „Frumvarp til fjárlaga fyrir árið 1960“. Í því er raunar að finna dálitlar upplýsingar, sem stinga verulega í stúf við þær hrollvekjur, sem mönnum er títt að flytja við hátíðleg tækifæri um ömurleik í íslenzku fjármálalífi. Þar stendur t.d.: „Að því er bezt verður séð, munu tekjur ríkissjóðs á árinu 1959 fara talsvert fram úr áætlun fjárlaga.“ Og eftir að sagt hefur verið frá því, að umframgreiðslur séu einnig nokkrar, svo að ekki muni verða neinn greiðsluafgangur, segir svo: „En aftur á móti er ekki ástæða til að óttast greiðsluhalla á yfirstandandi ári.“ Enginn mun hafa til þess ætlazt, að þetta fjárlagafrv. gæti runnið skeið sitt á enda litið breytt eða orðið að lögum nú fyrir áramótin, enda hófst þing nú síðar en oft áður, og af ýmsum öðrum ástæðum var ekki við því að segja, þótt afgreiðsla þess yrði að dragast fram yfir áramótin. En hitt kom á óvart, þegar hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, neitaði að halda nokkra framsöguræðu með þessu frv. og kvaðst aldrei mundu gera það, heldur semja nýtt frv. og eftir fyrirhugað þinghlé yrði það, en ekki þetta frv., tekið til umr. Þetta jafngildir auðvitað því, að ráðh., sem sjálfur lét útbýta frv. þessu á þinginu, lýsir það markleysu og ónýtt plagg. Það var vitað, að þegar Gunnar Thoroddsen tók við sínu núverandi starfi, lá þetta frv. tilbúið og prentað í rn. Það var samið á ábyrgð hæstv. fyrrv. fjmrh., Guðmundar Í. Guðmundssonar. Það má vel vera, að mat núv. fjmrh., Gunnars Thoroddsens, á þessu frv. Guðmundar Í. Guðmundssonar sé rétt. En þegar í ljós var komið, að frv. Guðmundar var marklaus og ónýtur pappír, bar auðvitað hreinlátum og snyrtilegum ráðh. að láta fjarlægja það sem annað rusl úr rn. og í þar til gert ílát utan dyra. En þetta gerði ráðh. ekki, heldur lét dreifa því á Alþ. og virðist hafa ætlað að láta þm. vera í góðri trú um, að þetta væri gott og gilt þskj. En yfirlýsing ráðh. um þetta eina plagg, sem fyrir liggur um fjárreiður ríkisins, var eitt af því, sem fram kom í umr. á Alþ. hina síðustu dagana, sem stjórnin leit svo óhýru auga og vildi með öllu sneiða hjá. En þótt nokkur tíðindi megi það teljast, að skipta á um fjárlagafrv. eftir þinghlé, er hitt þó stærri frétt, að jafnframt eigi þá að skipta um efnahagskerfi, en það sagði ráðh. líka í þessum sömu umr., svo sem eins og í framhjáhlaupi. Að vísu eru öll ummæli einstakra ráðh. um væntanlegar efnahagsaðgerðir sem og ákvæði stjórnarsamningsins, þar sem á þær er drepið, einna líkust véfréttasvörum og bera þess greinilegan vott, að þar hefur engin stefna verið mörkuð fremur en í öðrum þáttum þjóðmála. Stjórnarsamningurinn er einungis sjö stóla sáttmáli án stefnu í þjóðmálum. Sameiginleg tilhneiging beggja stjórnarflokkanna leynir sér þó ekki, en hún hnígur í þá átt, að framkvæma beri stórfellda gengislækkun, þótt framkvæmdin skjóti báðum aðilum það miklum skelk í bringu. að enn er óvissa um það eitt, til hvers kjarkur þeirra hrekkur. Sumum stjórnarherranna kann að finnast heldur skammt liðið frá kosningaræðunum, þar sem Alþfl. gortaði mest af þeirri náð sinni að hafa ráðið niðurlögum dýrtíðarinnar, en Sjálfstfl. vill vera viss um, að þegar framkvæmd gengisfellingarinnar kemur, verði búið að taka niður og brjóta saman alla borðana. sem hann strengdi þvert yfir aðalgötur höfuðborgarinnar með gleiðletruðu vígorðinu um það, að sá flokkur væri leiðin til bættra lífskjara, enda er samræmið á milli kenningarinnar um gengisfellingu og bætt lífskjör og stöðvun dýrtíðar helzt til ónákvæmt. En þótt hér hafi verið sýnt fram á það, að þingfrestun í tvo mánuði, rétt þegar nýkjörið þing var að hefja störf, lítilsvirði bæði Alþ. og almennt lýðræði í landinu, er samt vert að líta á þau rök, sem stjórnarliðið hefur helzt uppi fyrir sínum málstað. Þau liggja fyrir og eru þessi: Stjórnin þarf næði og tóm til þess í fyrsta lagi að kanna efnahagsástandið og í öðru lagi að undirbúa lagasetningu til lausnar vandamálunum. Kenningin um könnun á efnahagsástandinu er fyrst og fremst viðkvæði Sjálfstfl. Af eðlilegum ástæðum gagnar hún Alþfl. verr, þar eð menn mundu einungis brosa, ef sá flokkur ætlaði að fara að telja sig bláókunnugan í stjórnarráðinu. En þeir, sem fylgzt hafa svolítið með gangi mála að undanförnu, vita líka ofur vel, að fáfræði Sjálfstfl. er uppgerðin ein, haldlaus afsökun fyrir ráðleysi flokksins og sundurþykkju, sem nú sverfur að honum fastar en nokkru sinni áður. Þetta er raunar sami flokkurinn og fyrir réttu ári athugaði um stjórnarmyndun, tók í sína vörzlu öll gögn hins opinbera varðandi efnahagsmál og fékk þau í hendur sínum sérfræðingum. Síðan hafði Sjálfstfl. algera forustu um mótun fjárlaga fyrir þetta ár og einnig um setningu laga um útflutningssjóð, að ógleymdri þeirri efnahagsráðstöfun, sem þá átti öllu að bjarga, en það var lagasetningin um lækkun kaups og afurðaverðs í fyrravetur. Og auðvitað hefur Sjálfstfl. átt þess fullan kost að fylgjast með framvindu allri í þessum efnum hjá stjórninni, sem hann kom á laggirnar til að framkvæma sín stefnumið fyrir ári, enda þótt hann brysti þrek til þess í 11 mánuði að setjast sjálfur í þá stjórn, svo sem hann þá hefur gert nú. Það er því hin afkáralegasta viðbára og ekkert annað, þegar hann nú þykist koma að öllu bláókunnugur og þurfa miklar rannsóknir til að botna eitthvað í því, hvernig komið sé. Hvað er þá að segja um hitt atriðið, nauðsynina á næði frá þingstörfum til að finna leiðir út úr vandamálunum? Skyldu nú ekki ráðh. og annað stórmenni, er að stjórninni stendur, nota hverja stund, sem frá þinghaldinu er hægt að víkja, til þess að glíma við vandann, til að brjóta heilann um lausnarorðið og bera saman ráð sín? Að vísu hafa sézt um það ráðherrayfirlýsingar í blöðum, að svo sé fjarvist þeirra úr þingsölum hversdagsleg, að þá sofi þeir í bólum sínum. þegar þeirra er saknað á þingfundum. En auðvitað er þetta ekki hin almenna regla, enda hefur forsrh. nýlega brýnt alþjóð og þá að sjálfsögðu ekki síður sína samráðh, um að halda nú vöku sinni, því að það sé nauðsyn þjóðarinnar, og það hafa dæmin líka sannað, að þegar næturfundum þingsins hefur verið nægilega lengi frestað. til þess að þingheimur fengi að njóta nærvistar þeirra, sem saknað var, þá hafa það ekki verið framlágir eða syfjaðir menn, upprifnir úr nætursvefni, sem á þingi hittust. Það vildi t.d. til upp úr miðnættinu aðfaranótt s.l. fimmtudags, þegar forseti Nd. svipaðist um þingbekki, áður en til atkvæða væri gengið, að honum mun hafa þótt ráðherrastólar þunnskipaðir og einnig fleiri skörð í þingmannaraðir, þar sem stjórnin átti sér stuðnings að vænta. Nú eru þeir stóru auðvitað önnum kafnir að glíma við vandann, hugsuðu menn, og þingstörfin urðu að dragast á langinn, því að forseti sýndi fullan skilning á því, að þingfylgi stjórnarinnar er það naumt, að ekki má mörg skörð í til þess, að af sé meirihlutavald þess. En hér skyldi atkvgr. fara fram á hinni tilteknu nóttu, og þeir stóru voru til kvaddir, þó að það kostaði þá nokkurt ónæði og frátafir frá glímunni við vandann. Eftir að beðið hafði verið svo sem hálfa stund, birti heldur yfir í þingsal. Ráðherrar og háembættismenn, einmitt hinir ábyrgustu gagnvart vandanum, gengu til sæta sinna. Þeir voru búnir skartklæðum þeim, sem tíðkanleg eru einungis við hinar stærstu hátíðir, og allir hinir höfðinglegustu í fasi. Þetta eru sannir höfðingjar, hlutu þeir að hugsa, er vottar urðu að þeim hátíðleik, er hér birtist. Þeir fara að eins og Skúli fógeti forðum, þegar hann sá syrta í álinn. Hann klæddist litklæðum til þess að ganga á vit þess vanda, sem hann átti fyrir höndum, og hann tók til sinna ráða, réðst gegn vandanum, og í það skiptið vann hann sitt afrek í litklæðunum. Síðan hefur aldrei til neins höfðingsskapar spurzt, er næði neinum samjöfnuði við það, fyrr en þarna, að þingsalur upplýstist á náttaþeli af hvítum skartbringum og skínandi ásjónum stórmenna, er nú nutu ekki næðis að glíma við vandann, heldur urðu einnig að sinna tiltölulega lítilmótlegum atkvæðagreiðslum á þingi. En þetta gerðu þeir og mögluðu hvergi, og síðan var fundi slitið, svo að væntanlega hefur þeim skjótlega aftur gefizt tóm til glímunnar við vandann. Nú eru vandamál þjóðarinnar auðvitað margþætt, og ekki vissu þeir, er í þingi urðu ásjáandi þessa hátíðleika, er þar birtist umrædda nótt, að hverjum þættinum störf hinna fjarstöddu stórmenna beindust, fyrr en Alþýðublaðið gaf um það nokkra vísbendingu hinn 4. þ.m., en þar birtist þá grein á forsíðu, þar sem þessar upplýsingar er m.a. að finna, og vitna ég nú orðrétt til þess blaðs, að vísu með litlum úrfellingum, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir: „Andrew Gilchrist, ambassador Breta á Íslandi, fer héðan alfarinn einhvern næstu daga. Hann heldur fyrst til Bretlands, en þaðan til Chicago. Á miðvikudagskvöld var honum haldið kveðjuhóf í ráðherrabústaðnum við Tjarnargötu. Hver sem hlutur þessa brezka embættismanns í landhelgisdeilunni hefur verið, hefur hann persónulega og hans fjölskylda ekki átt sjö dagana sæla, síðan deilan hófst. Síðan hefur allur þorri íslenzkra embættismanna og fleiri Íslendingar afþakkað öll boð brezka sendiherrans og neitað að stíga inn í það fæti, og það var fátítt, að brezka sendiherranum væri boðið til eins eða neins af opinberum aðilum.“ Þessi lýsing mun hafa átt við allt fram að kosningum. En með mikilli gleði hefur blaðið nú skýrt frá því, að hér hafi orðið á veruleg umbreyting. Þarna höfðu sem sagt umr. um þjóðmál á þingi orðið til þess að trufla okkar ráðherra, okkar fiskimálastjóra og máske fleiri sanna og góða Íslendinga í því að bæta brezka sendiherranum upp þurrlæti það, sem þjóðin hefur sýnt honum síðan herskip þau, sem hann er talsmaður fyrir, tóku að vernda frelsið á úthöfunum, eins og framferði brezku vígdrekanna í landhelginni okkar heitir samkv. hugmyndum herra Andrews Gilchrists og stjórnar þeirrar, sem hann starfar hér fyrir. Hinu er svo ekki að neita, að alltaf eru til menn, sem ekki kunna gott að meta, t.d. ekki vinafögnuð ríkisstj. og þessa brezka sendiherra, sem veitt hefur viðtöku svo mörgum harðorðum mótmælum sem raun er á um Gilchrist þennan. Svo er þessu t.d. varið um okkur fulltrúa Alþb. hér í þessari stofnun. Við teljum tíma ekki illa varið til umræðu um almenn þjóðmál, svo sem rekstrargrundvöll fiskiflotans, sanngjarnt verð á búvörum bænda eða fjárreiður ríkissjóðs, og viljum láta Alþ. taka þessi mál og raunar fleiri til athugunar og afgreiðslu, jafnvel þótt það geti truflað svefnró þreyttra ráðherra og veizlufrið stjórnarvalda hjá fulltrúum brezku stjórnarinnar, þar sem slík mál eru vafalaust litin smáum augum. Og við munum greiða atkvæði gegn frestunartillögunni, sem við enn teljum ótímabæra, og með því lýsa okkur reiðubúna til þingstarfa, þótt frekara þinghald kunni enn að trufla þann þátt glímunnar við vandann, sem fram fer til lofdýrðar brezkum sendifulltrúum. - Góða nótt.



Herra forseti, góðir hlustendur. Síðan Alþingi kom saman hinn 20. f.m., hafa staðið yfir svo til linnulaus fundahöld daga og nætur. Á dagskrá hafa verið tvö mál. frv. til laga um bráðabirgðafjárgreiðslur úr ríkissjóði og frv. til laga um framlengingu nokkurra tekjustofna ríkissjóðs. Bæði eru þessi mál gamlir kunningjar á Alþ. Frv. um framlengingu nokkurra tekjustofna ríkissjóðs er þannig til komið, að vissir tekjustofnar gilda aðeins til eins árs í senn, og verður því að framlengja þá með nýjum lögum fyrir lok hvers árs, ef þeir eiga að gilda fyrir næsta ár. Þetta hefur verið gert um mörg undanfarin ár. Hefur það að jafnaði tekið einn eða tvo daga og ætíð verið gert nær umræðulaust. Frv. um bráðabirgðafjárgreiðslur er hins vegar borið fram vegna þess að sé ekki búið að afgreiða fjárlög fyrir byrjun árs, er óheimilt að greiða fé úr ríkissjóði. nema sérstök heimild sé til þess veitt. Það hefur komið fyrir ótal sinnum, að þurft hefur að leita þessarar heimildar. Hún hefur ætíð verið veitt og afgreidd á einum eða tveimur dögum. Að þessu sinni hafa verið teknir upp nýir siðir. Stjórnarandstaðan hefur að vísu verið því samþykk út af fyrir sig að framlengja tekjustofna ríkissjóðs og heimila bráðabirgðafjárgreiðslur úr ríkissjóði, en engu að síður hefur hún tekið upp málþóf á Alþ. í því skyni að tefja framgang frv. Þegar málin voru á dagskrá, var haldið uppi látlausum ræðuhöldum um allt milli himins og jarðar, og sjaldan tókst að taka málin á dagskrá, án þess að á undan væru gengnar langar umræður utan dagskrár. Þetta málþóf hefur m.a. leitt til þess, að ekki hefði verið unnt, þótt menn hefðu viljað, að taka fyrir önnur mál á þinginu en þessi tvö frv., þ. á m. ekki frv. stjórnarandstöðunnar sjálfrar. Munu þessi vinnubrögð vart eiga sér fordæmi í þingsögunni. Tilefni þessara dæmalausu aðfara stjórnarandstöðunnar er næsta furðulegt. Núv. ríkisstj. var mynduð sama daginn og Alþ. kom saman. Henni hafði því ekkert tóm gefizt til að undirbúa mál fyrir þingið né kanna ástand og úrræði í efnahagsmálum svo til hlítar, að hún gæti lagt tillögur til úrlausnar þeirra fyrir Alþingi. Ríkisstj. taldi það því eðlilegt og skynsamleg vinnubrögð að gera hlé á störfum Alþingis í nokkrar vikur, til þess að henni gæfist tími og næði til að athuga þessi vandasömu mál og ganga frá tillögum sínum. Að óreyndu var ekki búizt við því, að stjórnarandstaðan beitti sér gegn svo sjálfsagðri málsmeðferð. Stjórnarandstaðan reyndist hins vegar á öðru máli. Hún vildi hvorki láta ríkisstj. fá tíma né næði til þess að starfa. Málþófið var því tekið upp og hvers kyns tylliástæður tíndar til í því skyni að draga þingfrestunina sem mest. Mat stjórnarandstaðan meira að skapa ríkisstj. óþægindi en veita henni nokkurra daga starfsfrið til að vinna að vandamestu málum þjóðarinnar. Fjármál ríkisins hafa mjög dregizt inn í málþófsumræðurnar. Hefur stjórnarandstaðan fundið að því, að 1. umr. hefur ekki farið fram um fjárlagafrv., hamrað á því, að niðurstöður þess bentu til þess, að verulegur halli muni vera á ríkisbúskapnum á yfirstandandi ári. Ástæðan fyrir því, að fjárlagafrv. hefur ekki verið tekið til 1. umræðu, er einfaldlega sú, að vegna fyrirætlana ríkisstj. um breytingu á tekjuskattinum verður gerbreyting á tekjuöflun fjárlagafrv., og væntanlegar ráðstafanir í efnahagsmálum, hverjar sem þær verða, munu verka mjög á fjárlagafrv. í heild. Eðlilegt er, að fullnægjandi vitneskja liggi fyrir um þessi mál í heild, áður en fjárlagafrv. er tekið til meðferðar, enda óvinnandi verk að endurskoða frv. og ganga frá því, fyrr en vitað er, hvernig þessum málum verður skipað. Skyldu hefur hins vegar verið fullnægt með því að semja og leggja fram fjárlagafrv., sem í einu og öllu byggist á gildandi lögum, ríkjandi ástandi og óbreyttu fjárhagskerfi. Það er ekkert nýtt, að stjórnarandstaðan geri sér tíðrætt um mikinn halla á ríkisbúskapnum á árinu 1959. Þegar verið var að afgreiða hallalaus fjárlög ársins á Alþ. á s.l. vetri, fullyrti stjórnarandstaðan, að um hreina fölsun væri að ræða. Staðhæft var, að tekjuáætlun fjárl. væri í engu samræmi við raunveruleikann og mundu tekjurnar reynast til muna minni en fjárlögin gerðu ráð fyrir. Sama máli gegndi um gjaldahliðina. Stjórnarandstaðan fullyrti, að niðurskurður sá, sem fyrrv. ríkisstj. fékk samþykktan á fjárlagafrv., væri pappírssamþykkt, sem reynast mundi óframkvæmanleg, og mundu útgjöld ríkissjóðs fara langt fram úr áætlun. Fjárlögin í heild kallaði stjórnarandstaðan óreiðuvíxil ríkisstj. Alþýðuflokksins, sem falla mundi á þjóðina með miklum þunga. Þennan boðskap flutti stjórnarandstaðan þjóðinni af miklu kappi í tvennum alþingiskosningum á liðnu sumri, og þessi boðskapur hefur verið endurtekinn hér í kvöld hvað eftir annað. En hvað er þá hæft í því, að halli verði á rekstri þjóðarbúsins á árinu 1959? Var tekjuáætlun fjárlaganna fölsuð? Voru útgjaldaliðirnir blekking? Árið 1959 er ekki enn liðið, endanlegar tölur um afkomu ríkissjóðs liggja því ekki fyrir og munu ekki liggja fyrir fyrr en á fyrstu mánuðum næsta árs. Nokkru áður en ég fór úr fjmrn. fór hins vegar fram athugun á því, hvað ætla mætti um afkomu ríkissjóðs árið 1959, miðað við þá vitneskju. sem fengin var, og reynslu undanfarinna ára. Þessi athugun hefur nú verið endurskoðuð. Niðurstaðan er sú, að því er bezt verður séð, að tekjur ríkissjóðs munu á árinu 1959 fara talsvert fram úr áætlun fjárlaga. Er það einkum tekju- og eignarskatturinn. stimpilgjöld og tekjur ríkisstofnana, sem virðast ætla að gefa betri raun en ráð hefur verið gert fyrir. Heildartekjurnar eru í fjárl. áætlaðar um 1030 millj. kr., en virðast mjög varlega áætlað reynast á milli 1080 og 1090 millj. kr. og þó tvímælalaust nær 1090 millj. Útgjöld ríkissjóðs samkvæmt fjárl. ársins 1959 munu að vísu nú sem fyrr fara nokkuð fram úr áætlun þrátt fyrir tilraunir ríkisstj. til að draga úr umframgreiðslum. Útgjöldin voru áætluð 1030 millj. kr., en virðast ætla að nálgast 1090 millj. Útgjöld ríkissjóðs á árinu virðast því ætla að reynast mjög nálægt þeirri upphæð, sem tekjurnar koma til með að nema. Er því ekki ástæða til að óttast greiðsluhalla hjá ríkissjóði á árinu 1959, og fullyrðingar stjórnarandstöðunnar um blekkingar, falsanir og óreiðuvíxil í sambandi við fjárhagsafkomuna 1959 munu reynast tilhæfulausar. En hvað er þá um afkomu ríkissjóðs á næsta ári? Bendir fjárlagafrv. ársins 1960 til þess, að halli hafi verið á rekstri ríkissjóðs á árinu 1959, og hvernig er hin aukna fjárþörf ríkissjóðs á næsta ári til komin? Áður en fyrrv. ríkisstj. sagði af sér, hafði hún lokið við að semja frv. til fjárlaga fyrir árið 1960. og var það lagt fyrir Alþ. á fyrstu fundum þess í nóvember. Frv. var að sjálfsögðu miðað við gildandi lög og það verðlag og kaupgjald, sem nú er og staðið hefur óbreytt frá því snemma á árinu. Nokkrar breytingar eru á frv. frá gildandi fjárlögum. Á það bæði við um tekju- og útgjaldaliði frv. Á tekjubálki fjárlagafrv. eru felldar niður tolla- og skattagreiðslur Sogsvirkjunarinnar og greiðsluafgangur ársins 1953, sem hvort tveggja er á gildandi fjárlögum og nemur samtals 55 millj. kr. Að öðru leyti er heildarniðurstaða tekjumegin á fjárlagafrv. fyrir árið 1960 mjög svipuð og á fjári. ársins 1959, og eru tekjurnar á frv. fyrir árið 1960 því áætlaðar um 55 millj. kr. lægri en í fjárl. fyrir árið 1959. Útgjöld ríkissjóðs eru áætluð um 43 millj. kr. hærri á fjárlagafrv. fyrir árið 1960 en þau eru á fjárl. ársins 1959, ef ekki er tekið tillit til greiðslna útflutningssjóðs. Hækkanirnar stafa yfirleitt af óhjákvæmilegri aukinni þjónustu sem ríkið lætur í té. Afleiðing þess, að tekjur ríkissjóðs eru áætlaðar 55 millj. kr. lægri á næsta ári en yfirstandandi ári og útgjöldin 43 millj. kr. hærri, er sú, að ríkissjóður getur á næsta ári, að óbreyttum tekjum, ekki innt af hendi jafnmiklar greiðslur til útflutningssjóðs og hann hefur gert á árinu 1959. Í stað 152 millj. kr. greiðslu til útflutningssjóðs í núgildandi fjárlögum er því aðeins gert ráð fyrir 50 millj. kr. greiðslu í fjárlagafrv. fyrir 1960. Þarna vantar því 102 millj. kr. á, að útflutningssjóður geti á næsta ári fengið hjá ríkissjóði jafnmikið og á árinu 1959 að óbreyttum tekjum. Ef að líkum lætur, munu útgjöld ríkissjóðs aukast nokkuð í meðförum þingsins frá því, sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Samkvæmt venju er ekki óeðlilegt að áætla, að hér geti verið um milljónatugi að ræða. Gengur því enn á þá fjárhæð, sem ríkissjóður er aflögufær um á næsta ári til útflutningssjóðs. Við þetta bætist svo það, að á útflutningssjóði verður fyrirsjáanlegur halli á næsta ári vegna nýrra skuldbindinga, og eykst því tekjuþörf sjóðsins á sama tíma sem greiðslugeta ríkissjóðs minnkar. Verkefni það, sem ríkisstj. biður nú, er því að finna leiðir til að mæta hinni nýju auknu fjárþörf. Skal ekkert um það fullyrt hér, hversu mikil þessi aukna fjárþörf er. Hitt skal staðhæft, að þessir nýju erfiðleikar framtíðarinnar hagga ekki þeirri staðreynd, að ekki þarf að óttast greiðsluhalla hjá ríkissjóði á árinu 1959.



Þar sem hér er um að ræða ósvífna tilraun af hálfu hæstv. ríkisstj. til þess að reka Alþingi heim, þegar þjóðin þarf að búa sig undir að ráða fram úr erfiðum efnahagsmálum, og þar sem það er auðsjáanlega tilætlun ríkisstj. að losa sig við Alþ. til þess að geta beygt sitt eigið þinglið undir fyrirætlanir, sem hún er að ráðfæra sig um núna við útlenda sérfræðinga, þá álít ég, að það nái ekki nokkurri átt, að Alþ. láti reka sig heim og gefi stjórninni þannig aðstöðu til þess að undirbúa árásir á alþýðu manna um allt land, án þess að nokkur ástæða sé til slíkra aðgerða af hálfu ríkisstj. og meiri hluta Alþingis. Ég álít nauðsynlegt þvert á móti, að tíminn hefði verið undirbúinn hér til þess að skapa öðruvísi efnahagsstefnu og heillavænlega fyrir alla alþýðu, en ekki til að blekkja menn, eins og með þeim ræðum, sem hér hafa verið haldnar nú í kvöld af hálfu hæstv. ríkisstj. Þess vegna segi ég nei.



Með því að sýnilegt er, að hér á Alþingi, eins og hugarfari þessarar stjórnarandstöðu er háttað, er ekki unnt að koma fram neinum skynsamlegum vinnubrögðum, þá virðist eina ráðið til þess, að svo megi verða, að þinginu verði gefið frí, á meðan ríkisstj. er að undirbúa sitt mál. og þess vegna segi ég já.



Hafi menn verið í vafa um það, til hvers átti að senda þingið heim, áður en þessi síðasti hæstv. ráðh. talaði hér nokkur orð, þá vita menn það núna. Ég mótmæli þessu og segi nei.