Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það frv. um breyt. á l. um skipti á dánarbúum og félagsbúum, sem hér er til umr., var lagt fram á síðasta þingi, en svo seint, að það fékk ekki afgreiðslu þá, enda ekki til þess ætlast. Eins og greint er frá í aths. við frv., var Þór Vilhjálmssyni prófessor falið á miðju ári 1972 að vinna að endurskoðun á löggjöfinni um búskipti. Að höfuðstofni til er þessi löggjöf nú 100 ára gömul, en efni hennar var þá algerlega sótt í hina nýju dönsku löggjöf þeirra ára, en eins og kunnugt er, þá fylgdi umfangsmikil endurnýjun á hinni almennu löggjöf í Danmörku í kjölfar dönsku stjórnarskrárinnar frá 1849, þ.á m. endurskoðun á réttarfarslöggjöf og endurskoðun á skiptalöggjöf, og af þeirri dönsku löggjöf, sem þá var sett og að mörgu leyti var mjög vönduð, höfðum við Íslendingar góð not, og á það ekki hvað síst við um skiptalöggjöfina, sem var mjög vandað verk. Það er hinsvegar löngu ljóst, að sú löggjöf þarfnast endurskoðunar, sem engan þarf að undra eftir svo langan tíma. Að því hefur verið horfið eftir fyrstu athugun á þessu verkefni og í samráði við rn. að taka fyrst fyrir það efni, sem þetta frv. hefur að geyma, en það eru lagareglurnar um greiðsluröð krafna við skipti. Eru að þessu leyti viðhöfð hér sömu vinnubrögð og í Danmörku, Noregi og Svíþjóð, en þar hefur við endurskoðun samsvarandi löggjafar á síðasta áratug verið fyrst og fremst unnið að breytingum á lagareglunum um skuldaröð. Til þess liggja augljósar hagkvæmnisástæður. Þetta verkefni er nokkuð afmarkað, en hins vegar mjög brýnt, þar sem þeim reglum tengjast mjög mikilvæg félagsleg sjónarmið, sem æskilegt er, að komið verði fljótlega fram með breytingum á löggjöfinni á þessu takmarkaða sviði. Heildarverkefnið, reglurnar um búskipti almennt, er hins vegar bæði mjög umfangsmikið og vandasamt, og tekur óhjákvæmilega lengri tíma að ljúka þeirri endurskoðun, eins og reynslan frá hinum Norðurlöndunum líka sýnir. Ætlunin er, að næsta verkefni, sem tekið verður fyrir, verði nýtt frv. að gjaldþrotaskiptalögum, en síðan hin almennu skiptalög, þ. e. a. s. lög um skipti á dánarbúum og félagsbúum. Ég vék hér áðan aðeins að hinum mikilsverðu félagslegu sjónarmiðum, sem einkum hafa ráðið því, að hér eins og á öðrum Norðurlöndum hefur þótt rétt að taka þennan þátt efnisins sérstaklega til meðferðar. Breytingarnar eru fyrst og fremst í því fólgnar að fella niður úr röð forgangskrafna ýmsar kröfur opinberra aðila, sem rík tilhneiging var til að tryggja sem best á sínum tíma, þegar núgildandi löggjöf var sett, eins og t.d. skattakröfur og aðrar gjaldkröfur opinberra aðila. Hin breyttu félagslegu viðhorf hafa valdið því, að nú er lagt enn meira upp úr því að tryggja hagsmuni þeirra aðila, sem síður mega við því að verða fyrir skakkaföllum í sambandi við skipti vegna óhagstæðrar skuldaraðar, svo sem launþegar vegna launakrafna, svo sem kröfuhafar að ýmsum félagslegum framlögum, svo sem lífeyri og meðlögum. Það raskar ekki út af fyrir sig þörf fyrir þessar breytingar, þótt til hafi komið aðrar félagslegar ráðstafanir í löggjöf síðari ára, fyrst og fremst með almannatryggingunum og nú síðast með fyrirhugaðri löggjöf um tryggingar launakrafna í sambandi við gjaldþrot atvinnurekstrar. Hinar nýju reglur þessa lagafrv. eiga að sjálfsögðu að haldast í hendur við samsvarandi þróun í margs konar félagslegri löggjöf. Herra forseti. Ég mun ekki við þessa umr. fara að rekja eða lesa upp einstakar gr. þessa lagafrv. Með frv. fylgja mjög ítarlegar skýringar og þ. á m. skýringar á einstökum gr., og ég vil leyfa mér að vísa til grg., sem fylgir þessu frv. frá höfundi þess. Frv. hefur gengið í gegnum Ed. og verið afgr. þar shlj., og ég vil leyfa mér að leggja til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég mun nú ekki hafa langa framsögu fyrir þessu máli, því að það var flutt hér í fyrra og þá gerð grein fyrir því. Frv. er flutt samkv. sérstakri beiðni hreppsnefndar Dalvíkurhrepps og á sér nokkurn aðdraganda. Það hefur verið rætt alllengi, í allmörg ár, í hreppsnefnd Dalvíkur, að æskilegt væri, að Dalvík fengi kaupstaðarréttindi. Að mínum dómi er höfuðatriðið nú, að þetta mál fái ítarlega skoðun í þn. Ég legg því til, herra forseti, að málinu verði vísað til félmn. eins og fleiri málum, sem fjallað hefur verið um hér í hv. deild og varða kaupstaðarréttindi. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa um þetta öllu fleiri orð, en vænti þess, að hv. félmn. taki það til gaumgæfilegrar skoðunar.

Flm. (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Þótt undravert megi virðast, hefur verslunin sem atvinnuvegur aldrei hlotið fulla viðurkenningu hér á landi og lengst af verið skotspónn í pólitískum illdeilum. Nú á það að vera hafið yfir gagnrýni, að þegar verslunin komst í hendur Íslendinga sjálfra, var stigið eitt þýðingarmesta sporið í sjálfstæðisbaráttu landsmanna og innlend verslun þjónaði mikilvægu hlutverki í efnahagslegri uppbyggingu þjóðarinnar. Það má vera skýring að einhverju leyti, að eftir að stjórnmálakenningar síðustu og þessarar aldar héldu innreið sína með stofnun þeirra flokka, sem enn eru við lýði, hófust hatrammar deilur um afstöðu manna til eignaraðildar á framleiðslu- og atvinnutækjum. Af þeim stjórnmálaflokkum, sem lengst vildu og vilja ganga í átt til ríkisrekstrar og þjóðnýtingar atvinnufyrirtækja, hefur verið gerð hörð atlaga og þeim einstaklingum og aðilum, sem hafa stundað sjálfstæðan verslunarrekstur. Hinir síðarnefndu aðilar hafa á hinn bóginn hvergi látið deigan síga og krafist aukins frelsis í verslunarrekstri. Um þetta hefur staðið látlaus pólitískur styr í heilan mannsaldur. Þau átök náðu hámarki, þegar skömmtun, verðlagshöft og innflutningsleyfi voru í algleymingi á fyrri hluta þessarar aldar og aftur í tíð fyrri vinstri stjórnar. Með valdatöku viðreisnarstjórnar var mjög rýmkað til í þessum efnum með þeim afleiðingum, að umsvif verslunaraðila jukust stórlega, bæði í fjárfestingu og veltu. Andstæðingum svokallaðrar frjálsrar verslunar, bæði þá og áður, hefur mjög vaxið í augum viðgangur verslunarinnar sem slíkrar og gert sér ýktar hugmyndir um hagnað af viðskiptum og talið, að með ástandinu í verslunarmálum endurspegluðust í hnotskurn gallar hins kapítalíska kerfis. Af þessum ástæðum m. a. hefur frjáls innlend verslun aldrei notið sannmælis, hvorki sögulega né pólitískt. Vegna hinna sjálfvirku tengsla, sem á milli kaupgjalds og verðlags hafa verið, hefur verkalýðshreyfingin í kjarabaráttu sinni mjög beint athygli sinni og sinna umbjóðenda að verðlagsþróuninni og í áróðri sínum lagt áherslu á þá kenningu, að kaupgjald þurfi óhjákvæmilega að hækka svo og svo mikið vegna fyrri hækkana verðlags. Því dæmi hefur sjaldnast verið snúið við, enda þótt þessir sömu aðilar neyðist nú til að viðurkenna og samþykkja ýmiss konar verðlagshækkanir, sem séu óhjákvæmilega afleiðingar kaupgjaldshækkana. Ég skal ekki gera þetta frekar að umtalsefni, en ég minni aðeins á þetta til þess að draga fram, að meðal vissra stétta í þjóðfélaginu, einkum á meðal launþega, því miður, hefur verið sáð frækornum tortryggni og andúðar í garð verslunarstéttar og alið á þeirri hugsun, að þar græði menn í skjóli óheiðarleikans og þrífist á illa fengnum milliliðagróða. Sú rótgróna tortryggni og íhaldssami hugsunarháttur, sem því miður á sér, eins og fyrr segir, nokkuð sterk ítök í ýmsum launþegafélögum, einkum þó í hinni pólitísku forustu þeirra, átti stærsta þáttinn í því, þegar meiri hl. þingheims snerist gegn frv., sem gerði ráð fyrir rýmkun í verðgæslu og eftirliti með samkeppnishömlum. Frv., þessa efnis var borið fram á þinginu 1969–1970, og miðaði það tvímælalaust til mikilla bóta fyrir verslunarstéttina sem slíka, en þó ekki síður fyrir neytendur og þar með launþega. Það frv. var að mínu mati spor í þá átt að skapa hér eðlilegt, tiltölulega frjálsara ástand í verðlags- og viðskiptamálum í samræmi við það, sem fyrir löngu þykir sjálfsagt á Vesturlöndum. En með því að fella nefnt frv. situr enn við það sama: áframhaldandi taugastríð milli eigenda og starfsmanna, óeðlileg og misskilin afskipti verðlagsnefndar, skertir möguleikar viðskiptafyrirtækja til bættrar þjónustu, óánægja viðskiptavina og einskis virt sjónarmið neytenda. Ákvarðanir um verðlag eru enn notaðir sem bitbein í alls óskyldum vopnaleik aðila vinnumarkaðarins, án þess þó að það hafi raunverulegt gildi fyrir hvorugan aðilann, auk þess sem sjónarmið neytenda eru þannig fyrir borð borin af fullkominni óskammfeilni. Af orðum mínum má nú ljóst vera, hvaða afstöðu ég hef til núverandi verðlagskerfis. Mér hefur verið og er það áhugamál. ef takast mætti að gera bar breytingar á. Mér er engu að síður nokkuð ljóst, að þeir flokkar, sem nú sitja að völdum, eru ekki reiðubúnir til þess að beita sér fyrir þessum breytingum. Pólitísk skilyrði virðast ekki vera fyrir hendi, illu heilli, til endurbóta í verðlags- og verðgæslumálum. Ég hef af þessum sökum ekki gerst talsmaður þess að svo stöddu að endurflytja frv. frá 1969 um verðgæslu og eftirlit með samkeppnishömlum, en ég hef hins vegar freistað þess að bera fram frv., er lýtur að eftirliti með einokun, hringamyndun og samkeppnishömlum. Ég tel að sá þáttur málsins gæti átt fullt erindi í sérstöku frv., enda víða erlendis svo, að um eftirlit með einokun o. fl. gilda sérlög og sérreglur. Þegar ég nú flyt þetta frv., vildi ég vekja athygli á því, að hér er fyrst og fremst gerð tilraun til þess að koma til móts við neytendur og hagsmuni þeirra. Í þessu frv. á að felast aukin vernd fyrir neytendur. Þetta er neytendafrv. Á síðari árum hefur skilningur farið vaxandi á þörfum og kröfum neytenda. Fram til skamms tíma höfðu menn einblínt á hina fjárhagslegu eignaraðild verslunarrekstrarins og velt fyrir sér mismunandi álagningu og rekstrarformi með hliðsjón af arðsemi. Það gleymdist of oft, að verslun er þjónusta, sem ekki er rekin vegna eigandans, heldur fyrir viðskiptavininn. Það er í þágu neytandans, sem þjónustan er bætt, ef samkeppni þrífst með eðlilegum hætti og aðhald skapast af þeim sökum. Einokunarfyrirtæki þurfa ekki að hafa áhyggjur af því, hvort þjónusta sé góð eða varan aðgengileg. Neytandinn neyðist til þess að kaupa, hvort sem honum líkar betur eða verr. Einokunarfyrirtækið þarf ekki að velta fyrir sér, hvort verðlag vörunnar sé hærra eða lægra, ef önnur vörutegund eða önnur þjónusta er ekki til samanburðar. Samkeppni á heilbrigðum grundvelli leysir slíkt af sjálfu sér. Í nálægum löndum hefur samtökum neytenda vaxið mjög fiskur um hrygg. Þau samtök veita fyrirtækjum sterkt aðhald um gæði, verð og vöruúrval. Þau eru sterkasta eftirlitið með vöruverði og álagningu, og heilbrigð samkeppni markaðarins hefur skapað neytendum aðstöðu til að beita áhrifum sínum þannig, að þjónustufyrirtækin þurfa að taka þar fullt tillit til. Slíkt er þó ekki unnt, nema löggjöfin standi með neytandanum og verndi hann gegn samkeppnishömlum, einokun og hringamyndun. Með vaxandi fjármagni og umsvifum stórra fyrirtækja hefur skapast aukin hætta á einokunaraðstöðu slíkra fyrirtækja. Hér er einkum um að ræða fjölþjóðleg fyrirtæki, sem teygja út anga sína í ýmsum myndum í skjóli markaðsbandalaga og fríverslunar. En sama hætta er auðvitað fyrir hendi, þótt í smærri stíl sé, innan landamæra hvers ríkis og jafnvel á einangruðum markaði. Slík einokunaraðstaða stríðir gegn lögmáli samkeppninnar og þeim sjónarmiðum, sem liggja þar til grundvallar. Þeim, sem berjast fyrir frjálsri verslun, á að vera ljóst og þeir eiga að átta sig á þeirri hættu, sem þessu er samfara. Verslunarfrelsi stafar jafnt hætta af hringamyndun og duldum samkeppnishömlum kapítalískra stórfyrirtækja sem óeðlilegum afskiptum hins opinbera. Með flutningi þessa frv. hef ég viljað leggja áherslu á þá skoðun mína, að frjáls verslun geti því aðeins þrifist, að menn séu á varðbergi gagnvart þessu hvoru tveggja. Einokun er jafnóæskileg, hvort heldur hún er í nafni ríkis eða auðhrings. Þetta frv. ber með sér, að við samningu þess hefur verið höfð hliðsjón af frv. um verðgæslu og samkeppnishömlur, sem lagt var fram sem stjfrv. 1969. Sömuleiðis hefur frv. að einhverju leyti verið sniðið eftir frv. um neytendavernd, sem á sínum tíma var samið á vegum viðskrn. Má jafnvel vera, að einhver ákvæði þessa frv. hafi verið fengin nánast orðrétt að láni úr þessum fyrrnefndu frv., og eru þá höfundar þeirra beðnir velvirðingar á því. Frv. þetta mun ekki valda neinum umbrotum. Það kveður ekki á um blátt bann við einokun eða hringamyndunum, heldur gerir ráð fyrir eftirliti með slíkri starfsemi. Frv., ef að lögum verður, á að stuðla að sanngjörnum samkeppnisháttum og koma í veg Fyrir skaðleg áhrif óæskilegra viðskiptahátta. Gert er ráð fyrir, að sett verði á fót sérstök n., sem kölluð er viðskiptaháttanefnd, sem hafi nefnt eftirlit með höndum. N. samkv. frv. skal vera skipuð þrem mönnum, en ég vil taka fram, að bæði fjöldi og tilnefningar í n. er umdeilanlegt og gæti verið til athugunar, ef frv. verður skoðað ofan í kjölinn. N. skal halda skrá yfir fyrirtæki, sem geta kallast mikilsráðandi eða markaðsráðandi, og eru þessi fyrirtæki tilkynningarskyld um allar ákvarðanir og viðskiptaskilmála. Ef þessi tilkynningaskylda er ekki virt, eru allir slíkir skilmálar og ákvarðanir ógildar. N. hefur ekki dómsvald, en hún hefur frestunarvald, og með fyrirmælum getur n. breytt eða ógilt að nokkru eða öllu samninga, samþykktir eða aðrar ákvarðanir, sem teljast hafa skaðleg áhrif á samkeppni. Fyrirmæli n., eins og fyrr segir, hafa í för með sér frestun á framkvæmd samninga, en aðili getur skotið málinu til dómstóla, ef hann vill ekki una niðurstöðu n. Fram er tekið í frv., að samkeppnishömlur teljist skaðlegar, þegar þær hafa ósanngjörn áhrif á verðmyndun og atvinnustarfsemi frá þjóðfélagslegu sjónarmiði eða koma í veg fyrir bestu hagnýtingu í framleiðslu, vörudreifingu eða þjónustu. Herra forseti. Mér er ljóst, að þetta frv. hefur á sér vissa annmarka. Annars vegar má gagnrýna frv. vegna þess, að það gangi of skammt í þá átt að refsa fyrirtækjum og koma í veg fyrir einokunarstarfsemi. Hins vegar má finna því til foráttu, að hér sé enn einn opinber aðili, sem sé með nefið ofan í rekstri fyrirtækja. Hvort tveggja má til sanns vegar færa. Ég er þó þeirrar skoðunar, að hér sé um að ræða mál. sem tekið verði mun fastari tökum og verði að taka fastari tökum innan mjög fárra ára, ef ekki á að stefna í hreint óefni. Slík löggjöf er óhjákvæmileg til verndar heilbrigðri samkeppni og hagsmunum neytenda. Til þess þarf eftirlit, og það eftirlit á einmitt að vera í höndum verslunar- og neytendasamtakanna sjálfra. Á þeim brennur eldurinn. Þeim er málið skyldast, og þar er skilningurinn ríkastur. Þetta frv., ef að lögum verður, gæti verið fyrsta skrefið í þessa átt. Það spor verður að stíga varlega, það verður að njóta skilnings viðkomandi aðila og vera sameiginlegt áhugamál allra þeirra, sem hafa hagsmuna að gæta. Af þeirri reynslu, sem fengist af þessum fyrsta áfanga, værum við betur undirbúin fyrir þann næsta. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni 1. umr. verði málinu vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Við hv. 3. þm. Vestf. höfum leyft okkur að bera fram till. til þál. um rannsóknarnefnd vegna landhelgisgæslu. Till. þessari var útbýtt hér á Alþ. hinn 9. nóv., að ég held, og er því nokkur tími liðinn frá því og þar til nú, að hún kemur hér til umr. Einnig hefur það gerst síðan þessari till. var útbýtt hér á Alþ., að gert hefur verið bráðabirgðasamkomulag við Breta í landhelgisdeilunni. Hvorugt þessara atriða, sem hér hefur verið minnst á, breytir í neinu þeirri nauðsyn, að mál það, sem till. fjallar um, verði rannsakað ofan í kjölinn. Till., sem er á þskj. 93, hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Nd. Alþ. ályktar að skipa n. skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar til að rannsaka framkvæmd landhelgisgæslu frá 15. okt. s. l. og kanna, hvort ásakanir, sem fram hafa verið bornar um, að gæsla landhelginnar á Vestfjarðamiðum hafi ekki verið með eðlilegum hætti, hafi við rök að styðjast. Skulu nm. vera 5, einn tilnefndur af hverjum þingflokki. N. skal hafa rétt til að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum. Að loknum störfum skal n. gefa Nd. skýrslu um niðurstöður sínar.“ Það mun heldur fátítt, að till. til þál. séu bornar fram í deildum Alþingis. Þó munu þess nokkur dæmi, enda er ráð fyrir því gert, eins og fram kemur í till., í 39. gr. stjórnarskrárinnar, að hvor þd. geti skipað n. innan þdm. til að rannsaka mikilvæg mál, er almenning varða. Og að áliti okkar flm. þessarar till, er hér um svo mikilvægt mál að ræða, sem tvímælalaust varðar þjóðarheildina, að fyllsta þörf er á, að rannsókn fari fram, svo að hið rétta komi í ljós. Ég tel víst, að öllum hv. þdm. sé ljóst, að allt frá því um miðjan okt., s. l. hefur gætt mikillar og vaxandi gremju og óánægju meðal skipstjórnarmanna og sjómanna almennt á Vestfjörðum, vegna mjög slakrar framkvæmdar landhelgisgæslu á fiskimiðum úti fyrir Vestfjörðum. Birst höfðu svo til daglega í fjölmiðlum viðtöl og yfirlýsingar skipstjórnarmanna á vestfirska skipaflotanum, þar sem þeir létu í ljós megnustu óánægju með gæslu landhelginnar. Þessir aðilar hafa ekki verið myrkir í máli, og ekki verður annað séð á því, sem birst hefur frá þeim, en að þeim beri saman í svo til öllum atriðum. Einnig hefur Útvegsmannafélag Vestfjarða samþykkt ályktun, þar sem mótmælt er augljósu afskiptaleysi Landhelgisgæslunnar. Hins vegar virðist, að því er best verður séð á því, sem heyrst hefur frá talsmönnum Landhelgisgæslunnar, að þar kveði við annan tón. Yfirstjórn landhelgisgæslu virðist ekki kannast við, að það ástand, sem skipstjórnarmennirnir vestfirsku munu hafa lýst, hafi ríkt á miðunum úti fyrir Vestfjörðum á umræddum tíma. Hinn 22. okt. s. l. kvaddi ég mér hljóðs utan dagskrár í Sþ. ásamt hv. 2. þm. Vestf. og gerði að umræðuefni það ástand, sem ríkt hefði á Vestfjarðamiðum að sögn skipstjóra þar vestra. Ég vitnaði þá til yfirlýsingar, sem hæstv. dómsmrh. hafði gefið, áður en hann hélt til London, um, að engin breyting yrði á framkvæmd landhelgisgæslunnar, meðan viðræður hans við breska forsrh. stæðu yfir. Einnig spurði ég hæstv. dómsmrh. um það, hvort Landhelgisgæslunni hefði verið gefin fyrirmæli um að hafast ekkert að. Dómsmrh. greindi frá því, að fyrirmæli sín til Landhelgisgæslunnar væru þau sömu og verið hefðu. Ég vil taka það sérstaklega fram hér og nú, að ég hef ekki ástæðu til að ætla annað en að hæstv. ráðh. hafi þarna farið með rétt mál. Einnig gerði ráðh. grein fyrir því áliti gæslunnar, að eðlileg gæsla landhelginnar ætti sér stað. Síðan þetta var, hefur óánægja mjög magnast, og síður en svo hefur dregið úr ásökunum skipstjórnarmanna þar vestra á hendur Landhelgisgæslunni. Dómsmrn. hefur nú óskað skýrslugerðar um þessa atburði, og hafa skýrslur verið teknar af skipstjórnarmönnum vestra hjá bæjarfógetaembættinu á Ísafirði, og eftir því sem ég best veit, hafa þeir þar staðfest framburð sinn og ásakanir á hendur gæslunni. En flm. þessarar þáltill. þykir svo mikið í milli bera í ásökunum skipstjórnarmanna annars vegar og umsögn talsmanna Landhelgisgæslunnar hins vegar, að ekki verði hjá því komist, að alhliða rannsókn fari fram, enda hér um alvarlegt mál að ræða, sem allan almenning varðar. Að sjálfsögðu mætti miklu fleiri orðum fara um ýmis atriði, sem þetta mál varðar, en því skal sleppt að sinni. En með þetta eitt í huga, að sannleikurinn í þessu máli komi í ljós, er þáltill. þessi flutt, og ég vona, að hv. þdm. séu okkur flm. sammála um, að öllum sé fyrir bestu, að málið verði til mergjar krufið á þann hátt, sem þáltill. gerir ráð fyrir. Ég vil taka það skýrt fram, að þessari till. er ekki beint að einum eða neinum ákveðnum aðila. En það virðist vera ljóst af því annars vegar, sem skipstjórnarmenn hafa haldið fram og hafa nú staðfest fyrir rétti, og hins vegar af því áliti, sem talsmenn Landhelgisgæslunnar hafa látið í ljós, að þar greinir svo mikið í milli, að vart verði hjá því komist, að hið rétta í málinu komi í ljós. Ég sé ekki ástæðu til. herra forseti, að þessu sinni að fara fleiri orðum um þessa till. Ég hygg, að hv. þdm. sé öllum ljóst, af hvaða ástæðum hún er flutt. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Gamalt íslenskt máltæki segir: „Bragð er að, þá barnið finnur“, og er það eftirtektarvert, að meðflm. hv. 1. flm. þessarar till. er fyrrv. ráðh. í hæstv. Ríkisstj., nýskriðinn úr náðarfaðmi hæstv. forsrh., - maðurinn, sem eftir að hafa verið samgrh. í tvö ár, lætur sitt fyrsta verk hér á hv. Alþ. vera að flytja frv. um, að það verði tekið nokkurra tuga millj. kr. lán eða gefin út skuldabréf til þess að ljúka Djúpvegi svokölluðum. Hv. frsm. sagði í sinni framsöguræðu hér áðan: Ég hef ekki ástæðu til annars en að ætla, að forsrh. fari með rétt mál. Í sambandi við þessa till. hljóta auðvitað allir að sjá, að það er farið fram hjá máli málanna, sem er að vega fyrir sér orð og skýringar æðsta manns Landhelgisgæslunnar, hæstv. dómsmrh. Það fer náttúrlega ekki fram hjá neinum, þótt hv. frsm. sé nú að reyna að komast fram hjá þeirri staðreynd, að það er dómsmrh., sem á að svara fyrir það, sem gerst hefur hjá Landhelgisgæslunni, ef eitthvað hefur þar gerst, sem við höfum ekki enn þá sannreynt, þótt ég hins vegar vilji ekki enn átelja þá skipstjórnarmenn hina íslensku, sem hafa ákært gæsluna og yfirstjórn hennar fyrir það að hafa ekki gætt sinnar skyldu. Ég vil þess vegna strax taka það fram, að ég mun heils hugar fylgja þessari till., en þó með nokkrum breytingum. Áður en ég held áfram með mál mitt, mun ég efnislega skýra frá því nú þegar, hvað ég teldi, að deildin þyrfti að gera, til þess að þessi till. næði tilgangi sínum og uppfyllti sjálfsagðar óskir þeirra, sem hafa sömu skoðun og ég. Ég sé enga ástæðu t. d. til þess, að það eigi að vera aðeins 5 menn í þessari n. Við skulum láta vera jafnmarga í þessari n. eins og þingstyrkur þingflokkanna segir til um og hafa hana 7 manna n. og kjósa þá að sjálfsögðu hlutfallskosningu. Það gæti þá verið, að við gætum komið þar inn litla þingflokknum okkar með Bjarna Guðnason hv. þm. þar í fararbroddi, enda ekki margir á eftir honum í þeim þingflokki. En ég gæti trúað því, að hann hefði líka áhuga á því að fylgjast með slíkri rannsókn og komast til botns í þessu máli. Þá tel ég alveg óhæft að vera að miða við þessa rannsókn við tímann frá 15. okt. s. l. og aðeins við Vestfjarðamið. Minnast engir orða íslenskra sjómanna og skipstjórnarmanna við Austurland á yfirstandandi ári? Eigum við ekki að láta þessa rannsókn ná yfir allt yfirstandandi ár og þá t. d. yfir Austfjarða- og Vestfjarðamið? Hæstv. forsrh. hefur gefið yfirlýsingar og skýringar á framkomu og starfi Landhelgisgæslunnar við Austurland á yfirstandandi ári, og ég tel alveg nauðsynlegt, að þessi rannsókn nái yfir starf gæslunnar allt þetta ár, ef út í rannsókn á að fara á annað borð. Í till. segir, að n. eigi að hafa rétt, - hún auðvitað hefur það samkv. stjórnarskránni, - til þess að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum. Af hverju er verið að fara í kringum þetta eins og köttur í kringum heitan graut? Af hverju ekki að orða það á þann veg, að n. skuli hafa rétt til þess að krefjast skýrslna, munnlega og bréflega, bæði af embættismönnum og ráðherra, dómsmála, svo og starfsmönnum Landhelgisgæslunnar og öðrum einstaklingum, og þar koma að sjálfsögðu til þeir einstaklingar úr stétt og röðum sjómanna, sem hafa borið þessar þungu ákærur á yfirstjórn Landhelgisgæslunnar. Það vakti mikla athygli mína, þegar umr. stóðu yfir hér fyrir nokkrum dögum á hv. Alþ. um samkomulagið við Breta, hve margir þm. í ræðum sínum og fyrirsvörum voru áfjáðir í að telja afstöðu þeirra hinna sömu byggða á því, að þeir væru að gæta öryggis sæfarenda hér við Ísland, og þá geri ég ráð fyrir, að átt hafi verið við íslenska sjómenn og ekki aðeins fiskimenn, heldur og sjómenn á skipum Landhelgisgæslunnar. Við vitum, að það hefur verið talað um, að einn sjómaður hafi látið lífið og orsök þess slyss hafi verið óbeinn árekstur á milli eins af okkar varðskipum og breskra lögbrjóta, sem ég kalla í þessu tilfelli. Það virðist gleymast um leið og hafa gleymst þeim hinum sömu, sem hafa haft þetta á vörunum, að þeir væru að gæta öryggis íslenskra sjómanna hér í kringum landið, að fyrir utan þennan eina sjómann, sem hefur látið lífið, við skulum segja beint vegna árekstra í deilunni við Breta og Vestur-Þjóðverja, eru 32 sjómenn aðrir íslenskir, sem hafa látið lífið frá 1. sept. s. l., þegar landhelgin var færð út, og þeirra dauði verður ekki rakinn til þessa. En ég minnist þess, að um leið og hæstv. dómsmrh. og hæstv. ríkisstj. tók leigunámi eitt af skipum Hvals hf., þá varaði útgerðarmaður og aðaleigandi þeirra skipa mjög við því, að þessi skip væru ákaflega hættuleg, þau væru mjög hættuleg til þessara starfa, sérstaklega yfir vetrartímann. Ég hafði spurnir af því nú í gær, að stórt og mikið fiskiskip, tiltölulega nýlegt, sem var að koma frá Noregi, var keypt þaðan til Vestfjarða, - sneri við út af Austfjörðum og fór suður fyrir land vegna mikillar ísingarhættu, sem skipstjórinn á skipinu taldi vera, og vildi þess vegna ekki stofna skipshöfn sinni í hættu með því að sigla norður fyrir land. Við verðum þess vör nú í fréttum og það er engin dul dregin þar á, að nú í fyrsta skipti um langan tíma eru okkar varðskip látin draga fiskiskip til hafnar, ekki aðeins íslensk, heldur og erlenda báta norðan úr hafi, þó að mörg önnur skip hefðu getað dregið þann hinn sama bát til hafnar án þess að stofna lífi skipshafnar eða hagsmunum útgerðar í hættu á þeim bát. Tvö af þrem aðalvarðskipum okkar eru bundin í þessu, en skipið, sem eigandinn taldi vera hættulegt að vetrarlagi, er látið vera úti fyrir Vestfjörðum við landhelgisgæslu. Og þarna er komin umhyggja sömu manna fyrir lífi og öryggi íslenskra sjómanna. Hræsnin í þessu máli dylst auðvitað engum, sem til þekkir, og ég vil leyfa mér að skora á hv. þd. að samþykkja þessar till., þó með nokkrum breytingum, sem ég mun koma síðar að, ef ástæða gefst til í ræðu, en annars með brtt.



Herra forseti. Ég styð þá till., sem hér er til umr., en ég hef við hana að athuga hið sama og hv. síðasti ræðumaður, að hún sé ekki nógu víðtæk. Ég tel, að hún ætti að taka til landhelgisgæslunnar ekki aðeins frá 15. okt. s. l., heldur alveg frá því að landhelgin var færð út í 50 mílur. Ég leyfi mér að beina því til þeirrar n., sem fær till. til athugunar, að það má auðveldlega breyta henni í það horf, sem ég er hér að tala um, með því að setja í stað orðanna „15. okt. s. l.“ orðin : „1. sept. 1972“ og fella brott í 3. og 4. línu orðin „á Vestfjarðamiðum“. Þá tekur till. til alls þessa tímabils og allrar landhelginnar. Ég vona sem sagt, að till. hljóti samþykki og það sem allra fyrst. Það er kominn tími til þess, að upp létti þeirri þoku, sem grúft hefur yfir þeim málum, sem varða stjórn Landhelgisgæslunnar. Óánægjan með þau mál hefur oft bitnað á þeim, sem síst skyldi, þ. e. a. s. áhöfnum varðskipanna og sérstaklega yfirmönnum þeirra. Hún hefur bitnað á þeim mönnum, sem hv. síðasti ræðumaður, Pétur Sigurðsson, nefndi hér í ræðu okkar „bestu löggæslumenn“. Það er fullkomin ástæða til þess að ætla, að þeim hafi hvað eftir annað verið settar hömlur í störfum og jafnvel bannað að gera það, sem þeir hefðu sjálfir viljað gera og talið réttast að gera. Þessir menn eiga að mínum dómi ótvíræðan rétt til þess, að þjóðin fái vitneskju um það, hverjir þessu hafa ráðið. Þeir eiga allt annað skilið heldur en að verða að liggja undir ámæli fyrir dugleysi og jafnvel hugleysi. Og ég er sannfærður um það, að þeir fagna allir innilega þessari till., því að ef sett verður rannsóknarnefnd í þessi mál, þá leiðir af sjálfu sér, að yfirmenn varðskipanna verða kallaðir fyrir, og þá gefst þeim kærkomið tækifæri til þess að gera þjóðinni grein fyrir því hlutskipti, sem þeir hafa orðið að sæta í störfum sínum. Til þess að fyrirbyggja hugsanlegan misskilning, þann misskilning, að í þessum orðum mínum felist einhver sérstök ásökun í garð hæstv. dómsmrh. persónulega, þá vil ég taka það fram, að þrátt fyrir allt er það einróma álit yfirmanna Landhelgisgæslunnar, - það veit ég, - það er einróma álit þeirra, að þeir eigi nú að mæta meiri skilningi af hálfu viðkomandi yfirvalda en verið hefur um langt árabil. Hv. síðasti ræðumaður taldi, að þessi till. beindist fyrst og fremst að hæstv. forsrh. og dómsmrh. Nú er það að vísu rétt, að þegar þessi mál hefur borið á góma, þá hefur hæstv. dómsmrh. í yfirlýsingum sínum aldrei dregið neitt úr varðandi sína eigin ábyrgð. Í þessu kemur að mínum dómi fram drengskapur mannsins. Hann telur sér siðferðilega skylt að bera blak af yfirmönnum Landhelgisgæslunnar, þ. e. a. s. þeim, sem hafa með hendi hinn daglega rekstur, miklu meira en hæstv. dómsmrh. Og ég virði ráðh. fyrir drengskap hans. En ég hef fullkomna ástæðu til þess að ætla, að það, sem okkur ýmsum finnst að miður hafi farið í gæslu Landhelgisgæslunnar, hafi oft og kannske oftast gerst á ábyrgð annarra yfirmanna gæslunnar heldur en hæstv. ráðh. þrátt fyrir hans háa embætti. Ég hef fullkomna ástæðu til þess að ætla, að hann hafi oft vegna anna eða af öðrum ástæðum ekki haft aðstöðu til afskipta, þegar fyrirmæli hafa verið gefin, og jafnvel, að hæstv. ráðh. hafi á stundum verið gefnar rangar eða jafnvel villandi upplýsingar. En m. ö. o.: ég styð þessa till., vegna þess að ég er sannfærður um það, að rannsóknarnefnd í þessum málum mundi leiða í ljós, að ekki aðeins yfirmenn varðskipanna hafa verið hafðir fyrir rangri sök, heldur einnig hæstv. ráðh. oft á tíðum. Úr því að ég er farinn að tala hér sérstaklega um hæstv. ráðh., vil ég nota tækifærið til þess að óska honum til hamingju með það, að sá alkunni landhelgisbrjótur, sá argi þrjótur Northern Sky hefur verið strikaður út af skrá þeirra skipa, sem leyfi fengu til veiða innan 50 mílna markanna við undirskrift samninganna við Breta, - að fyrsti breski togarinn eftir undirskrift samninganna hefur verið settur úr leik. Og það er einmitt Northern Sky, en skipstjórinn á þeim togara hafði sig jafnan mest í frammi, þegar bresku togaraskipstjórarnir voru að heimta, að breski flotinn yrði sendur inn fyrir landhelgismörkin til þess að kenna okkur Íslendingum „mannasiði“, eins og þeir kumpánar orðuðu það, „good manners“. Mér er þeim mun ljúfara að flytja hæstv. ráðh. þessar hamingjuóskir sem ég hef fundið samkomulaginu margt til foráttu, einkum ákvæðinu um eftirlitið. Hæstv. ráðh. hefur haldið því fram, að ákvæðið tryggði nægilega rétt okkar. Það höfum við hins vegar ekki talið ýmsir. En ég læt í ljós þá von, að þetta fyrsta próf í því efni sé fyrirboði þess, að hæstv. ráðh. hafi haft þar lög að mæla, en að grunsemdir mínar og annarra gagnrýnenda umrædds ákvæðis eigi eftir að reynast hafa verið ástæðulausar. En víkjum svo aftur að þeim vægast sagt takmarkaða skilningi, sem okkar bestu löggæslumenn hafa nú um langt árabil orðið að sæta af hálfu viðkomandi yfirvalda. Ég vil nefna aðeins örfá dæmi. Á varðskipunum íslensku eru aðeins gúmmíbátar. Þessir bátar voru settir um borð í skipin jafnóðum og úr sér gengu trébátar, sem áður voru á skipunum. Ef til stæði að taka landhelgisbrjót, sem sýndi einhvern mótþróa, þá yrðu viðkomandi varðskipsmenn að freista þess að komast um borð í hann í einhverjum þessara gúmmíbáta. Og því liði, sem til varnar kynni að búast um borð í landhelgisbrjótunum, yrði sennilega ekki skotaskuld úr því að sökkva þessum bátum og þyrfti e. t. v. ekki til þess annað en venjulegar hausningasveðju eða sting eða stjaka, verkfæri, sem eru til taks meðfram lunningum á hverju einasta skipi, a. m. k. hverjum einasta togara. Það virðist sannarlega ekki til of mikils mælst, sýnist mér, að varðskipunum séu fengnar einhverjir öflugri bátar en þessir, bátar, sem líklegir væru til þess að haldast á floti, ef til átaka kæmi. Annað dæmi: Götulögreglan hér í Reykjavík hefur til afnota sterka og vel útbúna stálhjálma, sem notaðir eru, þegar einhverjir þeir atburðir gerast, sem talið er, að geti valdið því, að höfuðin á lögreglunni verði fyrir hnjaski. Landhelgisgæslumenn okkar hafa hins vegar ekki fengið til afnota aðra hjálma en þá, sem notaðir eru á vinnustöðum víða og eru gerðir úr plasti, einhver ómerkilegasta tegund hjálma. Stálhjálmarnir munu vera allmiklu dýrari en plasthjálmarnir. Skyldi það vera ástæðan til þess, að löggæslumenn okkar úti á sjónum hafa orðið að sætta sig við svona miklu ófullkomnari höfuðbúnað en löggæslumenn á götum Reykjavíkur? Það er talið sjálfsagt að veita löggæslumönnum í landi sérstaka þjálfun til þess að gera þá hæfari að fást við óeirðamenn, kenna þeim réttu aðferðirnar við að handtaka menn o. s. frv. Löggæslumenn okkar úti á sjónum, að undanteknum kannske yfirmönnum varðskipanna, - ég veit það ekki, en löggæslumenn okkar allir aðrir á skipunum, allar áhafnir, hafa enga slíka þjálfun fengið. Skyldi það vera vegna þess, að talið sé, að slíkrar kunnáttu yrði síður þörf, þegar við væri að eiga t. d. breska landhelgisbrjóta, heldur en skulum við segja ungt fólk, sem efnir til mótmælaaðgerða hér í Reykjavík? Mörg dæmi þessu svipuð mætti nefna um það, hversu hraklega hefur verið búið að þeim mönnum, sem íslenska þjóðin sendir í fremstu víglínu til varnar lífshagsmunum sínum. Og margra fleiri svipaðra spurninga mætti spyrja í þessu sambandi. Og það er kominn tími til, að svör fáist við þessum spurningum. Með því að samþykkja þá till., sem hér er til umr., munum við alþm. stuðla að því að knýja fram þessi svör, svo og þær endurbætur, sem nauðsynlegar eru til þess, að þessum málum verði þann veg skipað, að landhelgisgæslumönnum okkar, já, og hæstv. forsrh: og dómsmrh. verði fullur sómi að.



Herra forseti. Þessi till., sem hér liggur fyrir og flutt er af tveimur stjórnarþm., er auðvitað ekkert annað en beint og óbeint vantraust á hæstv. forsrh., hvað svo sem 1. flm. till. er að reyna að að draga í land í framsöguræðu sinni fyrir þessari till. Það er sagt í till., að skipa skuli n. samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar til að rannsaka framkvæmd landhelgisgæslu frá 15. okt. s. 1., en í 39. gr. stjórnarskrárinnar segir, að hvor þd. geti skipað nefndir innandeildarþm. til að rannsaka mikilvæg mál, er almenning varða. Þd. getur veitt nefndum þessum rétt til að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum. Ég veit ekki til, að stjórnarþm. hafi flutt till. um að skipa n. samkv. 39. gr., stjórnarskrárinnar fyrr en nú. Hins vegar hafa sumir stjórnarandstæðingar gert nokkuð að því á undanförnum árum að flytja till. um kosningu n. til þess að rannsaka tiltekin atriði, sem þeir hafa gert að umræðuefni hér í þingi áður eða í blöðum og allar eru á þann veg að gera tortryggilegar aðgerðir einstakra ráðh. í viðkomandi málum. Þannig minnist ég þess, að 1961 fluttu tveir þm. Alþb. till. um skipun rannsóknarnefndar til þess að rannsaka viðskipti fjmrn. við hf. Ásfjall og tiltekinn einstakling. 1963 var flutt sams konar till. til rannsóknar á verðbréfa- og víxlakaupum banka og annarra lánastofnana, einnig flutt af þm. Alþb. Þegar hér var komið máli, þurftu þm. Framsfl. að láta einnig til sín heyra, og ekki ómerkari maður en formaður þingflokksins flutti till. um rannsókn á ásökunum um trúnaðarbrot utanrmn., og nokkrir þm. Alþb. fluttu till. um n. til að rannsaka ýmis atriði herstöðvamálsins, og þar var meðal flm. hv. síðasti ræðumaður. Tveir þm. Alþb., annar nú hæstv. ráðh., fluttu till. um rannsóknarnefnd vegna kaupa á Sjálfstæðishúsinu í Reykjavík, fannst það mjög tortryggileg ráðstöfun. Sami maður flutti ásamt formanni þingflokks Framsfl., - nú eru þeir loksins komnir saman, en þá er ég kominn til ársins 1969, - þeir fluttu till. um rannsóknarnefnd vegna Búrfellsvirkjunar. Enn fremur var löngu áður flutt till. um að rannsaka fjárfestingu Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna erlendis. Þá var einnig flutt till. um rannsókn á aðdraganda verðstöðvunar út af blaðafregnum. Og svo flutti núv. hæstv. fjmrh. ásamt tveimur flokksbræðrum sínum till. um rannsókn á verðhækkunum. - Það væri rannsóknarefni núna, fyndist mér. En ég er ekki svo ósanngjarn að fara fram á það, að formaður þingflokks Framsfl., þó að hann hafi verið tillöguglaður maður, meðan hann var í stjórnarandstöðu, sé að flytja hér till. um rannsókn á hendur ráðh. sínum eða ráðh. samstarfsflokka sinna í ríkisstj. Ég vil því segja, að frá sjónarmiði þeirra þm., sem ekki standa að ríkisstj., þá verð ég að láta í ljós, að mér finnst þessi vinnubrögð ákaflega undarleg, vægast sagt. Og þá kem ég að því: Hafa ekki stjórnarsinnar í raun og veru annan aðgang að ráðh., ef koma upp tiltekin mál, þar sem þeir hafa grun um, að eitthvað sé óhreint í pokahorninu? Hafa þeir ekki alveg sérstaklega góðan aðgang að ráðh. og þeirri ríkisstj., sem þeir styðja, til þess að leita að því sanna í þessum málum? Mig langar til þess að spyrja hv. flm. þessarar till. að því, hvort þeir hafi, áður en þeir flytja þessa till., reynt að fá upplýsingar um þessi efni hjá hæstv. dómsmrh., og ef svo er, hvort hann hafi neitað að gefa þeim upplýsingar og sagt þeim, að þeir fengju ekkert að vita. Þá getur maður skilið, að þeim hafi hitnað í hamsi og skrifað þessa till. og flutt hana. Væntanlega talar hæstv. dómsmrh. í þessum umr. og að þá koma vonandi einhverjar upplýsingar fram um það. Hv. fyrri flm. þessarar till. sagði, að till. væri ekki beint að neinum ákveðnum aðila eða aðilum, og dró þá í raun og veru úr frá því, sem till. sjálf segir til um. Auðvitað eru hér mjög ákveðnar ásakanir uppi, ásakanir frá skipstjórnarmönnum um það, að Landhelgisgæslan hafi ekki sinnt sínum skyldum, og ef það kemur í ljós, að þeir hafa farið með rétt mál, þá liggur það fyrir, að Landhelgisgæslan hefur ekki sinnt sínum skyldum. Og þá kemur að því, að einhver hlýtur að vera sekur. Eru það skipherrar varðskipanna, sem eru sekir? Eða eru það einhverjir skrifstofumenn á skrifstofu Landhelgisgæslunnar eða forstjóri Landhelgisgæslunnar, sem hefur gefið fyrirskipun um að hafa mjög lélega gæslu, a. m. k. á þessum tíma? Ef svo er, hefur þá hæstv. dómsmrh. ekki gefið þessum mönnum áminningu? Hann er yfirmaður þessara mála. Ef það er ekki, telur hann þá, að þessir starfsmenn, þessir undirmenn sínir, hafi farið eftir skipunum? Hafa skipanirnar komið ofan frá? Hv. 5. þm. Vesturl. var sérstaklega hógvær og prúður í sínum málflutningi. Hann tók undir orð 10. þm. Reykv., að þessi till. væri engan veginn nógu víðtæk. Ég tek alveg undir þau orð hjá þessum þm. báðum. Auðvitað á þessi rannsókn að ná til gæslu landhelgisgæslunnar umhverfis landið, en ekki á einhverjum tilteknum miðum, þó að athyglin hafi aðallega beinst þessa dagana að Vestfjarðamiðum. Sömuleiðis tek ég undir það, að auðvitað á slík rannsóknarnefnd, ef kosin verður og þetta mál nær fram að ganga, að vera kjörin eftir þingstyrk flokkanna, og jafnvel ganga lengra, þannig að sjónarmið allra þingflokka fái að koma fram, og gæti ég vel fallist á slíka breytingu. - Hins vegar fannst mér á hv. 5. þm. Vesturl., að hann væri óvenjulega bljúgur í málflutningi núna. Hann var afskaplega sætur og „penn“ við hæstv. forsrh. Ég ætla nú ekki að taka undir hamingjuóskir til ráðh. í sambandi við togara, það hefur 5. þm. Vesturl. svo rækilega gert. En ég vil alveg sérstaklega óska hæstv. forsrh. til hamingju, hvað honum hefur vel tekist að aga hv. 5. þm. Vesturl. og það er út af fyrir sig töluvert mikið afrek, sem verður að hafa í huga. Það liggur fyrir í þessu máli, eins og hv. flm. þessarar till. vék réttilega að, að 22. okt. báðum við, hann og ég, um orðið utan dagskrár og gerðum að umræðuefni þær ásakanir, sem þá voru bornar á Landhelgisgæsluna. Þá skýrði hæstv. dómsmrh. frá því, að það hefði verið allan þennan tíma eitt stórt varðskip við gæslu við Vestfirði og síðustu dagana á undan annað minna. „Og eftir daginn í dag,“ sagði hann, „verða á þessum slóðum 2 stór varðskip til eftirlits.“ Og hann bætti svo við: „Það stendur auðvitað, sem ég hef sagt, að landhelgisgæslan verður með eðlilegum hætti og hefur verið með eðlilegum hætti. Það hefur verið reynt að stugga togurum út fyrir. Það má vera, að þeir hafi misjafnlega hlýtt fyrirmælum, en ég hygg þó, að í flestum tilfellum hafi þeir híft upp, þegar þeir sáu varðskip eða þegar varðskip skipaði þeim að gera það. En það er mjög mikilsvert um svona kvartanir, að þær séu fyllilega rökstuddar. Og ég vil mælast til þess við hv. þm., að þeir kynni sér þetta betur og safni gögnum um þetta, svo að sé hægt að ganga úr skugga um, hvað rétt sé í þessu efni.“ Og hann bætir síðan við: „Ég hef auðvitað enga ástæðu til að vefengja orð þessara skipstjóra. En hitt veit ég, að við höfum áður fengið fregnir frá skipstjórnarmönnum, m. a. gegnum útvarp, en þegar þeir hafa verið teknir fyrir sakadóm og átt að gera nánari grein fyrir þessu, þá hefur reynslan a. m. k. stundum verið sú, að þeir hafa farið eftir sögusögnum annarra í þessu efni, en ekki sjálfir séð þá hluti, sem þeir voru að segja frá.“ Hæstv. dómsmrh. beitti sér svo fyrir því, að það voru teknar skýrslur af þó nokkuð mörgum skipstjórum á þessu svæði, og vafalaust kemur hann til með að skýra frá því, sem þar kom fram. En ég get ekki látið hjá líða að skýra frá því, sem sá skipstjóri sagði og tilefni varð til þeirra umræðna, sem ég var hér að vitna í frá 22. okt., en það var skipstjórinn á Páli Pálssyni frá Hnífsdal, en hann segir ásamt Hermanni Skúlasyni, sem er skipstjóri á öðrum skuttogara þar vestra, - eftir að þessar umr. fóru fram, þeir segja: „Við verðum að láta í ljós undrun okkar á þessum ummælum hæstv. forsrh., sem sýnilega eru byggð á alröngum upplýsingum. Viljum við af þessu tilefni taka fram eftirfarandi : 16. okt., eða 6 dögum áður en þessar umr. fóru fram hér á hv. Alþingi, voru nokkrir breskir togarar byrjaðir veiðar í friðaða hólfinu norður af Kögri og tilkynnti Guðjón A. Kristjánsson Landhelgisgæslunni strax um það. Ekkert var gert. Dagana 18. og 19. okt. voru svo 35–40 breskir togarar að veiðum á áðurnefndu friðlýstu svæði, en ekkert varðskip virtist þá vera á svæðinu. Kl. 15 þann 19. október tilkynnir svo Björgúlfur frá Dalvík Landhelgisgæslunni, hvernig ástandið sé á miðunum, en varðskipsmaðurinn svarar, að fyrir okkur sé ekkert að gera annað en að koma þessu á framfæri við fjölmiðla, því að þeir megi ekkert gera. Síðar kom í ljós, að varðskipið var að fara með 103 lesta togbát til hafnar, þar sem honum höfðu orðið á mistök að setja veiðihólfið út af Barða ranglega út í kortið hjá sér. Var það greinilega álitið þýðingarmeira en að stugga við 35–40 breskum togurum, sem voru á veiðum á friðlýstu svæði innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi.“ Og þeir segja enn fremur: „Síðustu viku höfum við verið að veiðum á Strandagrunni innan um fjölda breskra togara, án þess að verða varir við, að varðskip kæmi á þetta veiðisvæði.“ Og þeir enda svo þessa yfirlýsingu sína með því að segja: „Við undirritaðir skipstjórnarmenn staðfestum hér með, að þær upplýsingar, sem hafðar voru eftir áðurnefndum skipstjórum, voru síst af öllu orðum auknar, og teljum, að ráðamenn geri sér alls ekki grein fyrir, hvernig ástandið á miðunum er raunverulega.“ Þessi ummæli eru mjög ákveðið sýnishorn um það ástand, sem var ríkjandi. Nú hafa þessir menn verið látnir staðfesta þessar skýrslur sínar, og þá er ekki óeðlilegt, að enn fremur komi skýrsla frá þeim aðilum, sem er verið að sakast við. Hitt er svo annað mál, hvort það hefði ekki mátt fá þá skýrslu og þær upplýsingar með friðsamlegri hætti en þessi stríðsyfirlýsing gefur tilefni til, þar sem hér er lagt til, eins og áður hefur komið fram, að skipa sérstaka rannsóknarnefnd samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar. Það er kannske ekkert við því að segja, þó að stjórnarandstæðingar flytji slíka till., en hitt er nokkuð öðruvísi og hlýtur að vera hvaða ráðh. sem er sársaukafyllra, þegar stuðningsmenn ríkisstj. flytja slíka till. En þetta er mál, sem ég ætla ekki að skipta mér af. Þessi till. er fram komin frá tveimur þm. úr stjórnarliðinu, sem eru 50% af einum stjórnarflokknum, og er auðvitað algert fjölskyldumál stjórnarliðsins, hvaða hátt þeir telja að eigi að hafa á til þess að fá upplýsingar frá þeim ráðh., sem þeir styðja.

Forsrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Það er samkv. íslenskum stjórnarvenjum og stjórnarháttum mjög fátítt, að skipaðar hafi verið rannsóknarnefndir samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar eða samkv. þeirri gr., sem samsvaraði henni áður. Ég man ekki í svipinn eftir nema tveimur eða þremur tilvikum. Og það má vel vera rétt hjá hv. 2. þm. Vestf., að þær till. hafi aðallega verið fluttar af stjórnarandstæðingum. Þó hygg ég, að í fyrsta skipti sem samþ. var till. af þessu tagi, þ. e. um svokölluð Landsbankamál á sínum tíma, þá hafi verið komið dálítið los á flokkaskipunina og þeir verið orðnir nokkuð lausir í rásinni, sem áður voru fylgismenn þess ráðh., sem þeir fluttu nú till. um rannsókn á. Hitt er rétt, að það hafa nokkrum sinnum komið fram á Alþ. till. um slíkar rannsóknarnefndir, en þær hafa yfirleitt verið felldar. Það má vel vera, að þeir stjórnarhættir, sem við höfum farið eftir hér, verið gallaðir. Það getur vel verið, að við hefðum átt að grípa til og nota meira sérstakar rannsóknarnefndir í ýmsum tilfellum en átt hefur sér stað. Fyrirmyndina að þessum rannsóknarnefndum þekkjum við. Hún er komin úr bandarísku stjórnarfari. Þar hefur sá háttur komist á að nota mikið rannsóknarn. og þykir ekki tiltökumál þar í landi, þó að rannsóknarn. sé skipuð, og sjálfsagt má margt gott um þær rannsóknarn. segja. Samt verð ég að draga í efa, að reynslan af þeim sýni, að það yrði til bóta fyrir íslenskt stjórnarfar að fara að innleiða þær hér í stórum stíl. Ég held, að við með okkar rannsóknaraðferðum, okkar hlutlausu dómstólum höfum yfirleitt betri aðstöðu til þess að leiða hið sanna í ljós og með minni auglýsingablæ en á sér stað um rannsóknarn, þær, sem tíðkast í Bandaríkjunum. Ég efast satt að segja um, að þegar menn hugsa það mál til hlítar, þá óski þeir eftir því að taka hér upp svipaða stjórnarhætti í þessum efnum og þar tíðkast. En allt má þó athuga, og e. t. v. er rétt að breyta til og taka upp aðra hætti í þessu efni en tíðkast hafa og fara að gera það oftar en gert hefur verið að skipa rannsóknarn. af Alþ. sjálfu til þess að fylgjast með því, sem gerist í opinberri sýslan. Einhver hv. ræðumaður sagði áðan, að það væri mörg þokan yfir opinberri stjórnsýslu, og vel má vera, að svo sé, og vel má vera, að það hafi oft verið ýmisleg þoka þar yfir og það hefði getað greitt eitthvað úr og verið hægt að sjá í gegnum skýjaflóka, ef rannsóknarn, hefði verið skipuð og látin kanna það allt. Ég er í sjálfu sér ekki svo mjög andstæður því að breyta til um stjórnarhætti í þessum efnum, og ég hef látið í ljós áður á Alþ., og ég hef látið það í ljós utan Alþingis, að það gæti verið ástæða til þess að nota rannsóknarn, meira en gert hefur verið. En ég verð þó að segja, að ég held það væri skynsamlegt að gera það í hófi og ganga ekki eins langt í því efni og t. d. Bandaríkjamenn hafa gengið, sem ég held að hafi farið þar út á hálan ís og orðið til þess, að hróður þeirra hafi ekki aukist svo mjög af. Þáltill., sem hér liggur fyrir, er um rannsóknarn. á framkvæmd landhelgisgæslu út af Vestfjörðum á tímabilinu frá 15. okt., og hefur verið talað nokkuð um landhelgisgæslu almennt af þeim hv. ræðumönnum, sem hér hafa talað áður og vikið að því, að það væri ástæða til að láta fara fram rannsókn á framkvæmd gæslunnar allt s. l. ár, - ekki hafa þeir nú viljað fara lengra aftur í tímann en s. l. ár, - og í kringum landið allt, og hafa látið að því liggja, svo að ekki sé of sterklega til orða tekið, að slælega hafi verið haldið á þeim málum. Ég ætla að víkja svolítið að því síðar, hvort slík orð séu réttmæt í garð þeirra manna, sem einn hv. ræðumaður áðan nefndi okkar bestu löggæslumenn. Það er nú önnur saga, en ég ætla fyrst, af því að það hefur verið talað dálítið almennt um Landhelgisgæsluna, að rifja það upp, hver verkefni hennar eru. Ég held nefnilega, að menn geri sér ekki ávallt grein fyrir því, hve víðtæk verkefni Landhelgisgæslunnar eru, og ég held, að þeir einblíni stundum um of, - og það er kannske skiljanlegt, að þeir hafi gert það s. l. ár, - á það hlutverk hennar, sem er vitaskuld nr. 1, að gæta landhelginnar. En jafnvel þetta ár hefðu menn átt að minnast þess, að annað hlutverk hefur hún einnig. Menn hefðu átt að minnast atburðanna við Vestmannaeyjar a. m. k. og minnast þess starfs, sem hún vann í því sambandi samkv. því, sem henni var skylt eftir lögum. Og það gæti kannske orðið skiljanlegt einhverjum mönnum, að á því tímabili a. m. k. ef rannsóknin ætti að ná til ársins alls, hefði slaknað á vörslunni. En það eru til lög um Landhelgisgæslu Íslands, nr. 25 frá 1967, og í 1. gr. þeirra laga eru talin upp verkefni Landhelgisgæslunnar. Það er reyndar sagt þar, sem allir vita, að Landhelgisgæslan er sérstök ríkisstofnun og sjálfstæð ríkisstofnun með sínum forstjóra, þó hún lúti eins og aðrar ríkisstofnanir að sjálfsögðu undir tiltekinn ráðh. Og þarna eru talin verkefni hennar, þau eru: a) Að hafa með höndum almenna löggæslu á hafinu umhverfis Ísland, jafnt innan sem utan landhelgi. b) Að veita hjálp við björgun manna úr sjávarháska eða á landi, svo og að annast aðkallandi sjúkraflutninga, ýmist á eigin spýtur eða í samvinnu við Slysavarnafélag Íslands eða aðra aðila, sem að björgunarstörfum vinna. c) Að aðstoða eða bjarga bátum eða skipum, sem kunna að vera strönduð eða eiga í erfiðleikum á sjó við Ísland, ef þess er óskað. d) Að veita afskekktum stöðum eða byggðarlögum nauðsynlega hjálp og aðstoð, þegar eðlilegar samgöngur bregðast af ófyrirsjáanlegum orsökum, svo sem vegna hafíss, snjóalaga, ofviðra eða annarra náttúruhamfara. e) Að sjá um sjómælingar og taka þátt í hafrannsóknum og fiskirannsóknum, botnrannsóknum svo og öðrum vísindastörfum, eftir því sem ákveðið kann að vera hverju sinni. f) Að tilkynna, fjarlægja eða gera skaðlaus reköld, tundurdufl, sprengjur eða aðra hluti, sem sjófarendum eða almenningi getur stafað hætta af. g) Að aðstoða við framkvæmd almannavarna, almennrar löggæslu, lækna-, toll- og vitaþjónustu, eftir hví sem aðstæður leyfa eða ákveðið kann að verða sérstaklega. h) Að tilkynna tafarlaust Skipaskoðun ríkisins, ef vart verður við, að brotin eru lög um eftirlit með skipum eða brotnar eru reglur, sem settar eru samkv. þeim, eða telji hún ástæðu til að ætla, að skip sé ekki haffært. Eins og menn sjá af þessari upptalningu, eru það engin smáræðisverkefni, sem Landhelgisgæslunni eru ætluð. Og þegar menn jafnframt hafa það í huga, hversu mörg skip og margar flugvélar henni hafa verið fengnar til umráða, geta menn nú kannske afsakað það, ef velvilja er beitt, að stundum verði því ekki við komið að rækja öll þessi störf alveg eftir strangasta lagaboði, því að þarna er í mörg horn að líta. Og ég held, að það sé alveg ástæðulaust að fárast yfir því, þó að varslan sé verkefni Landhelgisgæslunnar nr. 1, að hún dragi bjargþrota skip til hafnar, að hún bjargi mönnum úr sjávarháska, að hún aðstoði bát, sem er með bilaða vél, til að komast til hafnar. Ég held jafnvel, að eftir hugsunarhætti okkar Íslendinga mundum við flestir hverjir telja þetta verkefni, sem ætti að setja ofar öllum öðrum, að bjarga, og hvað sem því líður, að einhverjir sjómenn tali kuldalega um Landhelgisgæsluna, þá hygg ég, að það yrði almennara, ef til þeirra yrði leitað, að þeir skildu og vildu viðurkenna og meta einmitt þessa hliðina í starfsemi Landhelgisgæslunnar. Ég er ekki í neinum vafa um það, að margir eiga henni nokkra skuld að gjalda í þessu efni, og ég er sannfærður um, að langflestir sjómenn viðurkenna þetta og meta. En það er auðvitað mál, að eitt varðskip getur ekki sinnt í einu mörgum störfum, og þegar það þarf að sinna starfi eins og þessu, getur það þurft að hvarfla frá vörslunni. Eins og ég sagði áðan, var það auðvitað og vita allir, að Landhelgisgæslan og varðskipin voru mjög upptekin á sínum tíma í sambandi við ósköpin í Vestmannaeyjum, og það var ekki nema eðlilegt, að þau tefðust þá nokkuð frá vörslustörfum, og ég held, að allir landsmenn hafi skilið það eða langsamlega flestir. En miðað við það, hve verkefnin eru mörg og við hvílíkt ofurefli Landhelgisgæslunni hefur verið ætlað að fást á þessu liðna ári, þá held ég, að það þyrfti ekki að undra neinn, þó að það hefðu komið fyrir einhver mistök, - já, mannleg mistök, hjá þeim mönnum, sem að landhelgisgæslunni vinna, og hjá þeim mönnum, sem þessum málum eiga að stjórna Ég get búist við því, að þau hefðu getað átt sér stað hjá flestum hv. alþm., ef þeir hefðu átt að standa í sporum þessara manna á þessu liðna ári. Ég get vikið að því, af því að það er sérstaklega miðað í till. við ákveðið tímabil, þ. e. a. s. tímabilið frá 15. okt., að í einni blaðafregninni sá ég, að það var heldur sneitt að Landhelgisgæslunni fyrir það, að eitt varðskipið lægi á Þingeyri við að ferma einhvern flutning þar, það væri ekki að sinna gæslustörfum, og hitt var víst að draga eitthvert skip til lands.  Þessi till. fjallar sérstaklega um rannsókn á framkvæmd Landhelgisgæslunnar á ákveðnu tímabili, frá 15. okt. Nú má vel vera, að þessa till. mætti skilja svo, að henni væri beint að Landhelgisgæslunni, sem venjulega er svo kölluð, þ. e. a. s. starfsliði Landhelgisgæslunnar, fyrst og fremst forstjóra hennar og öðru starfsliði í landi og svo skipshöfnum og áhöfnum flugvélanna, en að ég og dómsmrn. væru þar undanskilin, vegna þess að að mér er ekki þarna sérstaklega vikið né dómsmrn., og það er a. m. k. ekki í daglegu tali tíðkað að telja þessa aðila til Landhelgisgæslunnar. Ég hefði skilið það vel ef menn hefðu talið, að einhver mistök hefðu átt sér stað hjá mér, að þeir hefðu viljað láta fara fram rannsókn á því. Hitt finnst mér, og ég verð að segja það alveg eins og er, dálítið köld kveðja, helst til köld kveðja til þessara Íslands bestu löggæslumanna, eftir að þeir hafa átt við ofurefli að etja um ár og meira þó og gengið svo vel fram að mínum dómi, að það hefur sýnt sig, að það hefur verið valinn maður í hverju rúmi, og komið þannig fram í starfi, að ég tel og hika ekki við að halda því fram, að þjóðin öll standi í þakkarskuld við þessa menn, sem hafa dag hvern og nótt lagt líf sitt í hættu og hafa getað átt von á því, að slys yrði á þeim, hvenær sem væri, og við þetta og þessa áhættu hafa þeir og þeirra fjölskyldur mátt búa. Ég hugsa, að það geri ekki allir hv. alþm. sér grein fyrir því, hvernig þetta ár hefur verið, sem átökin hafa staðið. Það hefur líka sjálfsagt reynt talsvert á forstjóra Landhelgisgæslunnar. Hann hefur þurft að hafa síma við rúmið sitt bæði dag og nótt, hann hefur átt von á því og mátt eiga von á því, hvenær sem er, að vera vakinn upp við váleg tíðindi. Ég hef af sömu reynslu að segja. Ég hef haft síma við rúmið mitt dag og nótt, og ég hef alltaf mátt eiga von á því að vera vakinn upp við það, að eitthvert slys hafi átt sér stað. Ég held þess vegna, að þegar þessari alvarlegu sennu, sem hefur staðið á Íslandsmiðum s. l. ár og vel það, er þó að ljúka með vopnahléi, þá hefði verið ástæða til þess fyrir hv. Alþ. að senda frá sér ályktun með sérstöku þakklæti til þessara hermanna okkar, sem hafa staðið í fremstu víglínu í þessari örlagaríku baráttu okkar. Ég held, að þá kveðju hefðu þeir skilið og metið. Ég held, að þá kveðju hefði þjóðin skilið og metið. En hvað um það. Þó að ég kunni ekki að falla undir þessa till. samkv. orðanna hljóðan, þá hef ég ekki það geð, að ég ætli að skjóta mér á bak við mína undirmenn. Ég mun reyna að bera ábyrgð á því, sem mér er ætlað að bera ábyrgð á, og ekki biðjast undan því og ekki leita skjóls með því að ætla að fara að varpa yfir á aðra einhverjum mistökum, sem kunna að hafa átt sér stað, kunna að eiga rætur sínar hjá mér, kunna að eiga rætur sínar hjá undirmönnum. Hver getur ábyrgst það, og hver vill segja það og fullyrða það, að engin mistök hafi átt sér stað í þessu efni? Mér dettur ekki í hug að gera það. Ég mun aldrei skjóta mér á bak við aðra. Ég veit, að hv. 3. þm. Vestf. skilur þann hugsunarhátt. Þess vegna tel ég sjálfsagt, að sú rannsókn, sem hér er um að tefla, ef fram verður látin fara, beinist að afskiptum dómsmrn. og dómsmrh, af þessum málum. Og að sjálfsögðu hef ég ekkert á móti því, þó að till. verði gerð víðtækari, eins og sumir hv. þm. hafa verið að bera fram óskir um, og hún látin ná til ársins alls og allra þeirra atburða, sem hér hafa átt sér stað á miðunum, ef mönnum sýnist viðeigandi að hafa þann háttinn á að setja þessa starfsmenn íslenska ríkisins eina, en ekki aðra, undir slíka sérstaka rannsókn. Það er áreiðanlega víða pottur brotinn í stjórnkerfinu íslenska. Það gæti verið ástæða til þess að skipa fleiri rannsóknarn., og er kannske full ástæða til þess að athuga ýmis slík atriði. En mér finnst það skjóta skökku við að ætla að taka þetta fyrst, það verð ég að segja. Ég hef haft þann háttinn á, sem ég taldi eðlilegan, eftir að þessar ásakanir bárust, sérstaklega frá Vestfjörðum, að láta rannsaka það svo vel og á þann hátt, sem ég taldi bestan, hvað hæft væri í þessum ásökunum og við hvað þær hefðu að styðjast, og það hafa verið teknar skýrslur af allmörgum skipstjórum á Ísafirði og Patreksfirði. Þær skýrslur liggja nú fyrir, og þær skýrslur verða að sjálfsögðu afhentar hv. allshn., sem þetta mál fær til meðferðar. Í þessum skýrslum er ekki nafngreint eitt einasta varðskip, það geta þessir skipstjórnarmenn ekki gert en samt er það svo, að af því að Landhelgisgæslan hefur reiður á því, hvar skipin eru á hverjum tíma, er hægt að finna það út, hvaða varðskip hafi verið stödd við Vestfirði á þessum tíma, og er ætlunin að taka skýrslur með sama hætti af varðskipsmönnunum, varðskipsforingjunum. Það hefur ekki verið hægt enn þá, nema þá að litlu leyti, vegna þess að þeir hafa verið bundnir við sín störf, og það verður þess vegna að sæta lagi, þegar þeir koma til hafnar og taka þá af þeim skýrslurnar. Þegar hv. allshn. hefur fengið þessi gögn til meðferðar og lítur yfir þau og les þau og kynnir sér þau rækilega, kynnir sér, hver, t. d. samdi það plagg, sem hv. 2. þm. Vestf. las hér upp áðan, kynnir sér tengslin á milli þeirra manna tveggja, sem undir það hafa skrifað, og stöðu þeirra að öðru leyti og hvaða kynni hafi verið á milli a. m. k. annars þeirra og Landhelgisgæslunnar, og þegar allshn. hefur einnig kynnt sér þau gögn, sem koma frá Landhelgisgæslunni, þá hygg ég, að henni reynist ekki erfitt að rekja þræðina og sjá söguna, sem þarna er. Landhelgisgæslumennirnir eru okkar bestu löggæslumenn, var sagt. Við eigum marga góða löggæslumenn, en látum svo vera, að þeir séu þeir bestu. En jafnvel bestu löggæslumennirnir komast ekki hjá því að taka stundum á ýmsum mönnum, koma hart við þá, og það er nú svo, að því er ekki alltaf svarað af sérstöku vinarþeli, a. m. k. ekki fyrst í stað, þannig að það er ekki af öllum alltaf borið jafnhlýtt hugarfar til löggæslumanna, sem rækja skyldu sína vægðarlaust. Þetta verðum við líka að hafa í huga, þegar þessi mál eru skoðuð. Ég ætla ekki að fara að lesa þessi plögg upp hér, og ég ætla ekki að fara að hafa út af þeim neinn málflutning, vegna þess að ég tel það algeran óþarfa. Ég tel, að þau skýri sig algerlega sjálf, ef þau eru athuguð af nægilegri gaumgæfni, og ég vona, að hv. allshn. komist að þeirri niðurstöðu, eftir að hún hefur athugað þessi gögn og þau önnur gögn, sem hún mun fá hjá Landhelgisgæslunni, að það sé ekki nein ástæða til sérstakrar rannsóknar á því, sem hér er um að ræða, og ekki ástæða til skipunar neinnar sérstakrar rannsóknarnefndar. Ég vil taka það fram, að það skal ekkert á skorta af hálfu dómsmrh. og dómsmrn., að hv. allshn. fái þau gögn í hendur í þessu sambandi, sem hún óskar eftir. Og ég efast ekki um, að bæði starfsmenn rn. og starfsmenn Landhelgisgæslunnar séu þess albúnir að mæta hjá hv. allshn., hvenær sem er, og gefa henni þær upplýsingar, sem hún kynni að óska eftir. En ef hv. allshn. telur sig ekki geta gengið úr skugga um, hvað rétt er í þessu efni, og telur þörf á sérstakri rannsókn til þess að leiða sannleikann hér í ljós, þá er sjálfsagt, að hún geri till. um það, og ef meiri hl. hv. Alþ. er sömu skoðunar, þá er sjálfsagt, að það geri það. Ég mun ekki taka það illa upp að gangast undir slíka rannsókn, og mín vegna má rannsóknin ná til ársins alls og taka til þess, sem gerst hefur hvarvetna á miðum í kringum landið. Ég tel, að ég hafi hér ekkert að fela, og ég tel, að starfsmenn Landhelgisgæslunnar, jafnt forstjóri og skipherrar, geti gengið kinnroðalaust fyrir hvern sem er, hvaða rannsóknarn. sem er og skýrt þar frá og þurfi engu að leyna, og ef meiri hl. Alþ. hefur þá tortryggni í garð þessara manna eða til okkar, sem höfum farið með æðstu stjórn þessara mála, þá er sjálfsagt að skipa slíka rannsóknarn., en þá vil ég bæta við, að þá vona ég, að hv. Alþ. verði sjálfu sér samkvæmt og skipi fleiri rannsóknarnefndir á eftir.



Herra forseti. Það hafa orðið allmiklar umr. um þessa till. á þskj. 93, sem ég er meðflm. að. Ég vil í tilefni af þessum umr. og ýmsu, sem þar hefur hrotið mönnum af vörum um tilganginn með flutningi þessarar till., taka skýrt fram, að tilgangurinn með flutningi þessarar till. er einn og aðeins einn, sá að leiða hið sanna í ljós um það, hvernig hafi verið háttað landhelgisgæslu við Vestfirði frá því tímabili, sem í till. segir, og ekkert annað, ekki til að fá höggstað á einum eða neinum, bara til þess að fá hið sanna leitt í ljós. Það er þess vegna algerlega út í loftið sagt, þegar fullyrt er, að hún sé flutt sem beint og óbeint vantraust á forsrh. og dómsmrh.  Till. er ekki á neinu dulmáli. Hún er um, að það fari fram rannsókn samkv. ákvæðum stjórnarskrárinnar um, hvernig háttað var landhelgisgæslunni fyrir Vestfjörðum frá 15. okt. s. l. og hvort ásakanir þær, sem fram hafa verið bornar um, að landhelgisgæslan fyrir Vestfjörðum hafi þá ekki verið með eðlilegum hætti, eigi við rök að styðjast. Þessi orð eru skýr, og þau segja allan tilganginn með flutningi till. Ég tel því, að tillöguflutningurinn sé með öllu eðlilegur. Það vita allir um tilefnið. Skipstjórar á Vestfjarðamiðum gáfu upplýsingar og skýrslur um það, að breskir togarar, - og að því er virtist síðar verða upplýst, að íslenskir togarar hefðu verið þar í hópi, því miður, - hefðu skarkað á Vestfjarðamiðunum, einnig á friðlýstum svæðum, á þessu tímabili, sem í till. getur. Landhelgisgæslan eða talsmaður hennar bar þetta til baka, og það virtust ekki fáanlegar upplýsingar um það, í hverju þessar missagnir lægju. Hvað var þá annað nær hendi en að óska eftir því, að það yrði farið ofan í þessi mál og það rannsakað til hlítar, hvað væri satt í málinu.  Það er rétt, sem hæstv. dómsmrh. sagði hér áðan, Landhelgisgæslan hefur mjög margvíslegum, ekki aðeins þýðingarmiklum, heldur mjög margvíslegum verkum að sinna lögum samkv. Það bæri t. d. að upplýsa í þessu sambandi, hvort Landhelgisgæslan var á þessu tímabili við önnur lögbundin skyldustörf. Og það er alveg hárrétt, sem dómsmrh. sagði áðan, að það er ástæða til þess, að þessi rannsóknarn., ef hún verður skipuð, reki alla þræði þessa máls, hvernig sem þeir eru, hverjir sem þeir eru. Hann sagði ekki skýrt frá því, hvaða þræði þarna mætti rekja, en ég tel það alveg sjálfsagt, að rannsóknarn. reki alla þræði þessa máls, hver sem í hlut á. Í till. er auðvitað enginn sýknaður og enginn sakfelldur. Rannsóknin á að leiða hið sanna í ljós. Ég skal taka það fram, að ég hefði ekki talið óeðlilegt, þó að landhelgisgæslan væri ekki með harkalegar aðgerðir þá daga, þegar var verið að leita lausnar og sátta í málinu. En mér hefði aldrei dottið í hug og það er í mótsögn við þær yfirlýsingar, sem gefnar voru, að Landhelgisgæslan sinnti engu á Vestfjarðasvæðinu, þegar bresku togararnir yfir þetta tímabil skörkuðu þar á friðlýstum svæðum, og léti þá vera þar afskiptalausa. Það þarf að rannsaka, hvort það er satt. Ég skal taka það fram af gefnu tilefni, að ég hef enga minnstu ástæðu til að ætla, að hæstv. dómsmrh. hafi gefið fyrirmæli um það, að bresku landhelgisbrjótarnir skyldu vera friðlýstir, á meðan hann var að leita sáttanna.  Ég vil vænta þess, að hv. allshn., sem málið fær til meðferðar, fari vandlega í gegnum öll þau gögn, sem hæstv. dómsmrh. hefur látið afla í þessu máli, og komist hún að þeirri niðurstöðu, að málið sé þar að fullu upplýst, þá á till. sjálfsagt ekki neinum öðrum tilgangi að þjóna en að hafa fengið málið upplýst, en ef n. sýnist svo, að málið sé ekki að fullu upplýst og enn þá sé vafi um það, hverjir hafi haft réttar fregnir að færa af landhelgisgæslunni á þessu tímabili, sem till. fjallar um, þá á auðvitað að samþ. till. Ég taldi alveg óviðurkvæmilegt að láta það vera óupplýst, hvort vestfirsku sjómennirnir væru að ljúga í þessu máli eða hvort þeir væru að segja satt og hvort þeir væru að bera fram eðlilegar og sjálfsagðar umkvartanir. Ef þeir hafa verið að gera það, þá eiga þeir heimtingu á því, að það sé sannað. Ef þeir hafa farið með rangt mál, þá á það líka að sannast á þá, að þeir hafi farið með rangt mál. Í till. er eingöngu farið fram á, að málið sé upplýst til fulls, og það var ekki hægt að gera með öðru móti en að nota sér heimild stjórnarskrárinnar til þess að láta slíka rannsókn fara fram, með heimild til að taka skýrslur af hverjum einum, sem málið snertir, en það heimilar stjórnarskráin.  Ég þarf ekki að segja meira um þetta mál. Till. er að engum beint til þess að sakfella hann. Það er beðið um víðtæka rannsókn, eins og stjórnarskrá Íslands heimilar, að fram fari, og það á einungis að leita hins rétta og fá það upplýst, hvað rétt er í þeim ósamhljóða vitnisburðum, sem um þetta mál hafa gengið að undanförnu. Ég vil svo, að málið fari sinn þinglega rétta ganga