Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gísli Sveinsson Jeg legg það til, að frv. verði vísað til launamálanefndar.

Magnús Guðmundsson Háttv. Ed. hefir ætlast til, að þetta frv. kæmi í stað frv. um lestagjald af skipum. Þegar það frv. var hjer til 1. umr., þótti ekki taka því að vísa því til nefndar, en þess hefði þó verið full þörf, því undarlegt er, hve mikill munur er gerður á skipum, eftir því, hvaðan þau eru. Frönsk skip borga t. d. 10 aura fyrir hverja smálest, þegar þau koma til landsins, og síðan 5 aura á smálest í hvert skifti og þau leita hafnar. Þetta ákvæði, sem sett var 1894, hefir haldist óbreytt. Það náði þá einnig til danskra skipa, en var breytt 1911, og svo aftur nú, og er það orðið 1 kr. á smálest. Þetta er ósanngjarnt. Að vísu borga hin oftar, en þó eigi svo oft, að jöfnuður verði. Brtt. á þgskj. 887 er því komin fram til samræmis og nær þá seinasta ákvæðið til allra útlendra skipa, danskra jafnt og annara. En auk þess er ætlast til, að 10 aura gjaldið, þegar skip koma, og 5 aura, í hvert skifti og þau leita hafnar, haldist. Fullkomið samræmi fæst ekki, því skip leita eðlilega misoft hafnar. Þetta gjald nær aðallega til síldveiðiskipa og enskra botnvörpunga, en hitt ákvæðið, um dönsku skipin, hefir aðallega bitnað á Færeyingum. Við ættum síst að reynast þeim örðugir, og eiga þeir það ekki skilið. Till. er sjálfsögð, og jeg er hissa á háttv.Ed., að snúast eins í málinu og hún hefir gert. Hún hefir óttast að þurfa að breyta lögunum frá 1894, en þess þarf ekki, eins og augsýnilegt er, þegar þessi leið er farin. Fyrri brtt. mín er um að miða við 12 smálesta skip, í stað 30. Um þetta er það að segja, að áður var miðað við brúttósmálestatölu, en nú nettó, og er þá rjett að færa þetta niður, því það eru aðrar reglur, sem gilda fyrir skip undir og yfir 12 smálestir. Jeg benti á það í sambandi við lestagjaldsfrv., hve lítill lausafjárskattur væri á þessum skipum, og jeg vona, að deildin verði ekki á móti því, þegar gjaldið er helmingi lægra en gert er ráð fyrir í því frv.

Sigurður Sigurðsson Háttv. þm. Dala. (B. J.) var í vondu skapi í gær. Hann ljet gremju sína bitna á mjer og brtt. mínum, og öðrum þeim, sem ekki geta litið eins ranghverfum augum á þetta mál og hann. Hann hjelt eina af þessum alþektu stóryrðaræðum sínum, sem eiga að verða til þess, að hefja sjálfan hann til skýjanna og gera hann að þjóðhetju og stórmenni í augum þeirra, sem ekki þekkja hann. En hann villir ekki heimildir á sjer fyrir þeim, sem þekkja hann. Og því skil jeg ekki, hvers vegna hann heldur slíka ræðu í þessari háttv. deild, úr því á að hætta að prenta þingræður manna. Háttv. þm. (B. J.) vildi telja mönnum trú um, að jeg hefði eingöngu átt við útlenda menn eða fjelög, þegar jeg talaði um væntanlega sjerleyfishafa, og hann bjó til þennan útúrsnúning til þess að fá tækifæri til að drótta því að mjer, að jeg ræki erindi útlendra auðfjelaga. Jeg get vel hugsað mjer það, að innlend fjelög eða einstakir menn sæki um þetta sjerleyfi. En jeg lagði áherslu á það, að lögin væru ekki gerð svo úr garði, að þau útilokuðu einstaka menn eða fjelög, er vildu sækja um slík sjerleyfi, hvort sem þau væru útlend eða innlend. Þá kem jeg að lífakkeri hv.þm. (B. J.), vatnastjóra. Margt hefir verið um hann rætt, og þarf jeg ekki að bæta miklu við, en jeg tel hann viðsjárverðan. Hann getur orðið þröskuldur í vegi þess, að leyfi verði veitt. En það er ekki meining laganna að útiloka slíkt með öllu. Hann getur líka orðið versti fossaprangarinn, sem til hefir verið. Hann á hægra með það eftir frv. en nokkur annar. Háttv. þm. (B. J.) spurði oft, í hvers þágu lengja ætti sjerleyfistímann úr 55 árum í 65 ár. Ef þetta gæti stutt að því, að einhver sækti um leyfi og byrjaði virkjun, þá er lenging tímans í landsins þágu. Enginn hefir prjedikað meir um þann miljónagróða, sem af stóriðju stafaði, en háttv.þm. (B. J.). Ef gróðinn yrði svo mikill, og hver sem hann yrði, þá yrði landið hans aðnjótandi á margan hátt. Ef þessi iðnaður er svo arðvænn, sem hv.þm. Dala. (B. J.) vill láta í veðri vaka, þá er illa gert að útiloka hann. Það er ekki í þágu landsins. Fróðum mönnum kemur saman um, að 55 ár muni of stuttur tími til þess, að um leyfi verði sótt, og því er það í landsins þágu fyrst og fremst að lengja hann. Jeg á bágt með að skilja alt framferði háttv.þm. (B. J.) í þessu máli. Ef hann hefði komið með till. í þá átt, að landið byrjaði sjálft á vatnsvirkjun, þá hefði jeg getað skilið það, og við því væri ekkert að segja. En hver sem starfrækir fossana, hvort heldur landið, innlend eða útlend fjelög eða menn, hver sem það gerir, kemst ekki hjá því að fá fje annarsstaðar frá til stofnunar og rekstrar, og þá vitanlega erlent fje. Undanþágan, sem heimiluð er í brtt. minni við 27. gr. frv., er mjög takmörkuð, sem að eins á að beita, ef nauðsyn ber til. Það verður vitanlega að vera á valdi stjórnarinnar í hvert sinn, hvort hún vill veita þessa undanþágu eða ekki. Jeg er ekki svo svartsýnn um framtíðarstjórn þessa lands, að jeg ekki treysti stjórninni til allrar varhygðar í þessu efni. Jeg treysti jafnvel í þessu máli stjórn, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) ætti sæti í. Svo jeg víki aftur að leyfistímanum, þá hefir því verið haldið fram af mönnum, sem þetta mál hafa kynt sjer, að enginn muni sækja um sjerleyfi með svona takmörkuðum leyfistíma. Það borgi sig ekki nema leyfistími sje langur. Í því sambandi hafa verið nefnd 75 og upp í 99 ár. Jeg vildi fara þarna meðalveg og hafa tímann 65 ár, og sje jeg ekki, að slíkt geti valdið hneykslun. Jeg vissi það þegar í byrjun, að háttv.þm. Dala. (B. J.) mundi hneykslast, en jeg tek mjer það ekki nærri. Sá góði maður verður að fyrirgefa, þó jeg taki hann ekki til greina í þessu máli, því hann er á móti fossaiðnaði yfirleitt, af einhverjum misskildum þjóðernisrembingi. Skemtilegt væri, að þessi hv.þm. (B. J.) kæmi til dyranna eins og hann er klæddur og bæri fram frv. um að banna alla vatnsorkuiðju í þessa átt. En hitt er leiðinlegra, að berjast fyrir sjerleyfislögum, sem eru grímuklædd bannlög. Hjer ber á milli. Jeg vil ekki útiloka, en það vill háttv.þm. Hann var að reyna að festa á mjer „opingáttar“-nafn í þessu sambandi, af því jeg vil ekki loka landinu fyrir erlendu fje og áhrifum. Jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á því, að hv.þm. (B. J.) sje sá afturhaldsskrjóður, að vilja hlaða kínverskum múr um landið og gera allar framkvæmdir ómögulegar. Jeg sje ekki hvað í húfi er, þó leyft verði að virkja eitt orkuver. En jeg vil gæta þar allrar varúðar, engu síður en aðrir, og láta leyfið til þeirrar virkjunar vera takmarkað. En hitt er víst, að við þurfum meira ljós, meiri hita og meiri áburð, en alt þetta getum við fengið, ef fossaiðnaður rís hjer upp. Kol eru dýr, og munu verða það áfram. Mórinn er á þrotum, og steinolían er í höndum stórgróðahrings, þar sem við eigum undir högg að sækja með verð og birgðir. Áburðarskorturinn stendur í vegi fyrir, að við getum ráðist í almenn og stór jarðyrkjufyrirtæki. Hvað ætti þá að vera móti því, að vjer ljetum fossana vinna handa okkur ljós og hita, og vatnsorkuna greina sundur efni loftsins og búa svo til áburð úr köfnunarefni þess. Það má nú vera, að ef við tökum að reka fossaiðnað, og hagnýtum til þess t. d. einar 100,000 hestorkur af vatnsaflinu, þá þurfum við að fá eitthvað af útlendum verkalýð. En við það er jeg ekki jafnhræddur háttv.þm. Dala. (B. J.). Þungamiðjan hjá honum í öllum afskiftum hans af fossamálinu er ótti hans um, að við glötum tungu og þjóðerni, ef nokkuð að mun kemur hingað af útlendingum. Hv. þm. (B. J.) benti mjer á, að fossanefndin hefði athugað þetta atriði málsins vendilega og hefði komist að þeirri niðurstöðu, að hjer gæti verið mikil hætta á ferðum. Það má vera að svo sje, ef mörg þúsund manna flykkjast hjer inn á skömmum tíma. En fyrir því þarf alls ekki að gera ráð, þótt tekið yrði að virkja Sogsfossana. Til þess starfa mundi varla þurfa nema fá hundruð manna í viðbót við mannafla hjer heima. Og að líkindum yrði það einkum einhleypir menn er kæmu, og flestir mundu hverfa heim til sín aftur, þegar búið væri að koma á fót orkuverinu. Þegar síminn var lagður um landið hjer á árunum, unnu að því nokkur hundruð Norðmanna. En þegar því starfi var lokið, fóru þeir flestir heim til sín aftur. Hefi jeg ekki orðið var við neinar vondar afleiðingar af komu þessara manna, hvorki fyrir þjóðerni okkar nje tungu. Þó að fossanefndin hafi unnið mikið, þá hefir hún ekki unnið vel að sama skapi, nje heldur gengið svo frá þessu vandamáli, að vel sje við unandi. Hún hefir stofnað til þess glundroða í því, sem ekki þektist áður. Og hefi jeg það fyrir satt, að hv.þm. Dala. (B. J.) eigi sinn drjúga þátt í því. Jeg lít nú svo á, að þjóðerni okkar sje svo sterkt og þroskamikið, að það verði því ekki að aldurtila, þótt við fáum að sjá framan í nokkur hundruð útlendinga. Jeg veit, að hv.þm. (B. J.) trúir því ekki sjálfur. Hann gerir hjer úlfalda úr mýflugu. Þegar um stóriðnað er að ræða, þá er ekki sama, hvernig hann er rekinn. Það hefir enginn talað um það hjer eða haldið því fram, að hjer ætti að fara að virkja mörg orkuver í einu, með mörgum þúsundum erlendra verkamanna. Flestir hafa talið það heppilegast að byrja á því að koma upp að eins einu orkuveri, til þess að útvega Reykjavík, Hafnarfirði og sveitunum austanfjalls ljós og hita, áburð og afl til smáiðnaðarrekstrar. Þetta er alt og sumt. Hv. þm. (B. J.) tók það fram í gær, að ef slíkur iðnaður væri settur á fót, þá mundi hann draga fólk frá bændum. En hitt veifið gerir hv.þm. (B. J.) ráð fyrir, að útlendingar mundu streyma hópum saman inn í landið til að stunda fossaiðnaðinn. Verði hann sannspár um það, þá mega bændur vera rólegir og óhræddir við að missa fólk frá sjer í þessa atvinnu. Það bar annars ekki á þessum ótta hjá hv.þm. (B. J.), þegar hann vildi láta landið, hjer um árið, taka 20 miljóna kr. lán til að kaupa fossa og koma upp fossaiðnaði. Hv. þm. (B. J.) gerir mikið úr því, hvílík trygging væri í því, að kosningar færu fram, áður en gert væri út um sjerleyfisbeiðni til fossavirkjunar og leyfið væri veitt. En sje svo, eins og kom fram hjá hv.þm. (B. J.), að allir, og jafnvel bændur, ljetu kaupa sig fyrir fje til málafylgis, þá getur hann ekki gert mikið úr þeirri tryggingu, sem fólgin eigi að vera í nýjum kosningum, eða í þessum margbrotna undirbúningi sínum undir sjerleyfisveitinguna. Því ef hægt er að kaupa menn hópum saman til fylgis, þá má vænta, að til þess verði stofnað af þeim, er að leyfisumsókninni standa. Og þá ekki ólíklegt, að umsækjendur leyfis geti þokað kosningunum sjer í vil. Og hvað verður þá úr tryggingunni, sem þær eiga að veita landinu. Hv. þm. (B. J.) þótti það illa farið, ef frv. þetta yrði ekki afgreitt frá þinginu í ár. En benda vil jeg honum á, að ef engin sjerleyfislög eru til, þá verða engin sjerleyfi heldur veitt, og held jeg, að honum þætti það vel farið. Hv. þm. (B. J.) hjelt, að sjerleyfislög mundu draga úr fossabraskinu. Það fer nú eftir því, hvernig lögin eru. En vera má þó, að það gerði það í svip. En sannleikurinn er sá, að þegar fór að kvísast frá fossanefndinni, að hún mundi hafa einhverjar sjerkreddur um eignarrjett á vatni, þá varð það nóg til þess að ýta undir fossabraskið. Það hefir aldrei verið meira um fossabrask en einmitt á meðan fossanefndin sat að störfum. Hv. þm. (B. J.) gat þess, að fossanefndin hefði farið fram á við stjórnina að hefta fossabraskið, en hún ekki sint því. Það tel jeg illa farið. En hvers vegna flutti hv.þm. (B. J.) ekki frv. um þetta á síðasta þingi? Honum var það innan handar, ef hann hefði viljað og hann þá talið þess þörf. Það þýðir annars lítið að vera að rökræða þetta mál við hv.þm. (B. J.). Það er orðið honum of mikið kappsmál til þess. Það lítur svo út, að jafnskjótt sem minst er á vatnamálið þá fari skap hans úr lagi, og er það leitt mjög, að svo skuli vera. Annars býst jeg við, að geðvonska hans í gærkveldi hafi stafað að einhverju leyti af því, að hann hafi verið nýbúinn að lesa pólitískt blað eitt hjer í bænum, sem honum kvað ekki vera sjerlega vel við, og sjeð þar minst á sig. Hafi hann svo látið vonskuna yfir því bitna á mjer. - En hvað sem því líður, þá tel jeg það vel farið, að flett sje ofan af því hjá hv.þm. (B. J.), sem miður fer, alveg eins og hjá hverjum öðrum, og er undarlegt, að hann skuli kippa sjer upp við það. Jeg get varla fengið af mjer að svara hrakspám hv.þm. (B. J.) um, að stórbændur austur í Árnessýslu og víðar mundu láta kaupa sig upp af jörðum sínum og gerast leiguþjónar og kúasmalar útlendinga.  (B. J.: Ekki rjett hermt)  . Þetta situr því ver á hv.þm. (B. J.), sem hann þykist vilja halda uppi heiðri íslenskra bænda og íslenskrar alþjóðar, þótt sumum finnist honum þó að vísu einatt kippa í kyn til lýðskrumara. Eftir þessar getsakir ættu bændur að geta dæmt um, hve öruggan skjaldsvein þeir eiga, þar sem hv.þm. (B. J.) er. Í gær dró hv.þm. (B. J.) engar dulur á, að þeir, sem eigi væru á hans skoðun um þetta vatnamál, vildu gera lög þessi aðgengileg fyrir þá, sem ætla sjer að sækja um sjerleyfi til að reka hjer fossaiðnað, og að þeir hinu sömu væru í vasa fossabraskara. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. (B. J.) hafi beint þessu til mín, ekki síður en annara, sem ekki eru jábræður hv.þm. (B. J.) í máli þessu. Háttv. þm. (B. J.) getur, ef honum þóknast, ferðast um alt landið og prjedikað fyrir lýðnum, leynt og ljóst, að jeg sje leiguþý fossabraskara, eða fossabraskari sjálfur. Það er lýgi, sem enginn trúir. Og hver er svo þessi maður, sem ber slíkt upp á aðra? Það er maðurinn, sem öllum öðrum fremur hefir notað sjer þingmannsstöðuna til þess að skara eld að sinni köku. Það er maðurinn, sem hefir látið stofna allsendis óþarft embætti handa sjer til lífsframfæris. Þessi maður talar um, að aðrir láti kaupa sig. Ef það er satt, sem sagt er, að árstekjur hans nemi yfir 20000 kr., þá er hjer maður, sem ekki klígjar við fje. - Og mikið af þessu fje þiggur hann af dönsku auðmannafjelagi, sem rekur atvinnu hjer á landi.  (B. J.: Það er best, að hv.þm. (S. S.) skýri frá, við hvað hann á)  . Jeg á við Íslandsbanka. Ofan á alt þetta hefir hv.þm. (B. J.), hollvinur Dana, látið dönsku stjórnina prýða sig með dennebrogskrossi. Þetta er honum líkt, því að hann hefir aldrei verið, og verður aldrei, annað en pólitískur loddari.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal þegar taka það fram, að jeg á, að svo stöddu, bágt með að segja nokkuð ákveðið í þessu máli. Jeg hafði að vísu snemma á þingtímanum sjeð fyrri hl. álits fossanefndar og frv. þau, sem borin voru fram af hennar hálfu, og er þar sjálfsagt mikinn fróðleik að finna. En jeg hafði geymt mjer að athuga grandgæfilega málið, þangað til niðurlagið af áliti meiri hl. fossanefndarar væri komið fram. Þessi síðari hluti er nú að vísu fyrir skömmu kominn; en síðan hefir verið svo mikið að gera, að hlýða á ræður - þarfar og óþarfar - að jeg hefi ekki haft tíma til að athuga frv. vandlega, og því ekki getað til fullnustu áttað sig á einstökum atriðum frv. þessa. Má vera, að aðrir hv. þingdm. hafi síðan 12. þ. m. getað kynt sjer það svo, að þeir treysti sjer til að dæma um það og taka afstöðu til þess. Þetta segi jeg til þess að skýra hv. deild frá því, að hún má ekki búast við, að jeg fari langt út í málið. Jeg ætla að eins að leyfa mjer að beina enni fyrirspurn til hv.frsm. (G. Sv.), út af einni frvgr., sem töluvert hefir verið talað um, og líklega að einhverju leyti verið misskilin; jeg á þar við 27. grein. Mjer skilst, að það sje augljóst, að ef ákvæði eru um það, hverjir megi leggja fje í fyrirtæki, þá sje og eðlilegt og sjálfsagt, að það sje trygt, að það komist ekki umsvifalaust á annara hendur, þegar um innlent fje er að ræða. En jeg vildi spyrja, ef það er hugsanlegt, að útlent fjelag fengi sjerleyfi hjer, á þá að fylgja sömu reglum um hið útlenda fje, og má ekki selja þau hlutabrjef eða eignaskírteini eða afhenda nema hjer á landi og eftir ákvæðum 27. gr.? Það sýnist nefnilega eðlilegt, að ef fjeð er útlent, þá megi það halda áfram að vera það, þó með eftirliti; enda er svo um mælt í 38. gr., þar sem um sjerleyfi til útlendra manna er að ræða, að farið skuli eftir fyrirmælum 3. kafla frv., og þar á meðal 27. gr., „að svo miklu leyti, sem við getur átt.“ Nú vildi jeg fá að vita, hvort þetta mundi geta orðið að samningamáli, þegar leyfið er veitt. Ef sá skilningur yrði lagður í þetta, má vera, að eitthvert útlent fjelag bæði um leyfi til fossavirkjunar hjer á landi. En ef það er útilokað, að útlendingar, sem kynnu að leggja fje í fossafyrirtæki hjer á landi, megi selja hlutabrjef sín á útlendum markaði, hvernig sem á stendur, þá þarf víst ekki að gera ráð fyrir, að þeir sæki um nokkurt leyfi hjer. Mjer sýnist annars, að það muni verða örðugt að átta sig á sjerleyfislögum, nema menn sjeu áður búnir að gera upp með sjer margt annað, sem um er deilt. Mjer finst t. d., að stjórnin verði að gera upp með sjer, áður en hún tekur ákveðna afstöðu í málinu, hvaða rjett ríkið hafi yfir vatni í landinu. Jeg sje líka, að nefndin í fossamálinu hefir viljað hafa þessa aðferð, og því skil jeg ekki, hví hv.þm. Dala. (B. J.) er nú svo æstur og ákafur, að berja þetta frv. í gegn. Þá skal jeg minnast lítið eitt á vatnastjórann, sem háttv. samvinnunefnd vill að skipaður sje, og vatnastjórn meiri hl. milliþinganefndarinnar. Það er harla mikill munur á þessu tvennu, hvort sett er þriggja manna nefnd stjórninni til aðstoðar og ráðuneytis í vatnamálum, eða að einum manni, með alræðisvaldi, sje falin öll umsjón vatnamála, og hann í raun rjettri settur yfir landsstjórnina í þeim málum. Það mun heldur varla þörf á þessum vatnastjóra, þar sem ráðuneytið á hvort sem er ekki að hafa síðasta orðið eða úrskurðarvald, þegar um öll stærri vatnsorkusjerleyfi er að ræða, heldur á það að koma undir þing, um veiting eða synjun slíkra sjerleyfa. Jeg sje ekki betur en að þessi eins manns stjórn sje ófær; en við þriggja manna stjórn vatnamálanna gæti jeg felt mig, eins og gert er ráð fyrir henni í frv. fossanefndar. Kostnaðarmunurinn yrði lítill, þar sem þar er gert ráð fyrir einum formanni með fullum launum og tveimur öðrum með mjög litlum launum. Í mínum augum er það dálítið broslegt, að þar sem samvinnunefndin gerir sjerleyfisskilyrðin svo ströng, að varla má gera ráð fyrir, að nokkur útlendingur sæki um slíkt leyfi, þá hefir hún eigi að síður tekið það upp úr frv. minni hl., að tvö þing skuli þurfa að samþ. öll meiri háttar sjerleyfi. Á þann hátt þarf leyfisbeiðandi að bíða alt að 3–4 árum eftir því að fá vissu um, hvort leyfið muni fást eða ekki, og verður það síst til að ýta undir menn til að sækja um leyfi þessi. Þetta er spaugilegt meðal annars af því, að eitt þing getur ekki bundið annað, nema stjórnarskrárþing sje. Ef endilega ætti að halda þessu, þá þyrfti að bæta ákvæði um það inn í stjórnarskrána. Þetta er að vísu aukaatriði. Aðalatriðið fyrir mjer er, að mjer sýnist ekki hægt fyrir þingið að ganga frá neinum sjerleyfislögum, nema ákveðið hafi verið áður um vatnsrjettindin, hver þau eigi að hafa. Ef niðurstaðan verður sú, að ríkið eigi vatnsrjettindin, þá verður að orða sjerleyfislögin öðruvísi en ef þau eru eign einstaklinga. Fyrir mjer stendur málið þannig, að þingið sje skyldugt til að gera út um rjettarspurninguna, áður en það samþ. nokkur sjerleyfislög. En hjer þýðir ekki að vera með neina útúrdúra. Og þetta tal er með öllu þýðingarlaust. Það er ekki til annars en að eyða tímanum í óþarfahjal, og það þeim tíma, sem nota hefði mátt annars í þarfir málsins. En því miður hefir þetta mál farið í mola, og lítur því ekki út fyrir annað en að þingið verði að skilja við það hálfkarrað, ef ekki verður úr annað verra.

Björn R. Stefánsson Háttv. þm. Dala. (B. J.) hafði það rjett eftir mjer í gær, að jeg væri því mótfallinn, að svo ströng skilyrði yrðu sett, að engir útlendingar gætu gengið að þeim, vildu ekki þiggja þessar krásir, sem hv.þm. (B. J.) nefndi svo. En jeg veit nú satt að segja ekki, við hvað hann miðar, er hann kallar þetta krásir, ef það er alvara hans að setja skilyrðin svo þröng, að ekkert verði að gert, og öll fallvötn landsins verði framvegis ónotuð. Þá sje jeg ekki betur en þau verði verðlaus, og þá ekki um neinar krásir að ræða í sambandi við þau. En það veður þó uppi innan um hjá hv.þm. (B. J.), að hann vill, að landið taki vötnin í sína þjónustu. En ekki get jeg skilið, eftir þeim ummælum, sem hann hefir haft um landsstjórnina, að hann skuli bera traust til hennar til að standa fyrir virkjunum þessum. Hvernig getur hann treyst henni til þess, þar sem hann treystir henni ekki til að gera einfalda samninga við þá, sem um sjerleyfi sækja? Það hefir líka oft komið fram hjá honum, að hann vantreystir stjórninni til ýmissa hluta annara, sem minna er í varið en þetta. Og þegar litið er til allra slíkra ummæla hans, þá er það óskiljanlegt, að hann skuli treysta henni til að standa fyrir stóriðjunni. Jeg fyrir mitt leyti treysti henni ekki til þess, þótt jeg beri fult traust til hennar til að gera samninga um sjerleyfisveitingu. Þá sagði hv.þm. (B. J.), að jeg hefði haldið því fram, að ekki mundi þurfa fleira en nokkur hundruð manna til þeirrar virkjunar, sem jeg gerði ráð fyrir. Jeg verð að játa það, að jeg er ekki eins hræddur um íslenskt þjóðerni og tungu eins og ýmsir aðrir hv.þm., þótt hingað flyttust inn nokkur hundruð útlendingar, eða nokkuð töluvert af erlendu fje, enda sje jeg ekki, að við getum hjá því komist að hætta á það, því að ella er fyrirsjáanlegt, að við hljótum að dragast langt aftur úr í samkepninni við aðrar menningar- og framfaraþjóðir. Fjárhag okkar og framfaraþörf er svo komið, að við verðum annaðhvort að duga eða drepast. Jeg man ekki eftir, að nokkur neiti því, að hjer muni ekkert verulegt gert, nema með erlendu fje. Til láns fæst ekkert stórfje, án þess að lánardrottinn vilji hafa einhvern íhlutunarrjett um meðferð þess, en í því tel jeg engu minni hættu fólgna en þótt við leyfðum útlendingum - innan ákveðinna takmarka þó - að reka hjer einhver fyrirtæki á eigin ábyrgð. Það, sem fastast er haldið fram gegn því að leyfa útlendingum stóriðju hjer með vatnsorku, er, að þeir muni eyðileggja þjóðerni okkar og tungu. Þetta finst mjer illa samrýmast því, sem hjer er svo oft staðhæft og jafnvel raupað af, hvað íslenska þjóðernið sje sterkt. Jeg tel þá staðhæfingu á rökum bygða, og fyndist því á það hættandi - ef um stórhagnað væri að ræða í aðra hönd - að leyfa jafnvel alt að því eins mörgum þúsundum að flytjast hjer inn eins og hjer eru margir tugir þúsunda fyrir. Jeg þykist ekki segja þetta út í loftið, því styrkleiki ísl. þjóðernis er reyndur - þrautreyndur. Áðan var á það bent, að hjer hefðu fyrir nokkrum árum verið allmargir Norðmenn, sem unnu að símalagningu, og hefði enginn skaði hlotist af, heldur hefðu þeir sparað vinnukraft svo, að ekki þurfti að taka hann frá öðrum atvinnuvegum til símalagningarinnar. - Þetta er auðvitað satt, en hjer var um smáræði að gera, móti því, sem hjer um ræðir. Verður því að benda á eitthvað annað, sem meira sannar. Hjer voru hvalveiðar stundaðar um allmörg ár, bæði á Vestur- og Austurlandi. Hvalveiðastöðvarnar voru í strjálbygðum sveitum og mynduðu í þeim smáþorp, þar sem örfáir Íslendingar voru að skrölta innan um tóma Norðmenn. Jeg veit ekki, hvaða afleiðingar þetta hefir haft á Vesturlandi, en það er mjer kunnugt um fyrir austan, að þeir fáu Íslendingar, sem þar umgengust mest Norðmenn, tala engu verri íslensku en aðrir, jafnvel þó að þeir lærðu norsku að meira eða minna leyti. Þetta hvorttveggja tel jeg samt veikar sannanir fyrir styrkleik þjóðernis okkar og tungu, móti einni, sem jeg enn skal nefna. Til Ameríku hafa flust á æði mörgum árum Íslendingar, sem þó urðu samtals litlu fleiri hundruð en þar voru miljónir fyrir. Þeir fluttu vestur smátt og smátt og dreifðust þar innan um fjöldann. Til þess að geta bjargað sjer þar þurftu þeir strax að leggja kapp á að læra mál Ameríkumanna og að semja sig sem best að þeirra háttum. Jafnframt hafa þeir blandað blóði við þarlenda menn, en samt er hvorki tunga þeirra nje þjóðerni upprætt enn. Því verður ekki neitað, að hvorttveggja er spilt, en því verður ekki heldur neitað, að mikið sje eftir. Aðstaða þeirra er þó svo ólíku erfiðari en þótt við fengjum inn í landið 1 á móti hverjum 10, sem fyrir eru. Mjer finst einmitt, að saga þessa fámenna flokks í Ameríku gefi góða bendingu um það, að þjóðerni okkar og tunga sje sterkari en ráða mætti af vantrausti því, sem lýsir sjer í orðum hv.þm. Dala. (B. J.). Eitt af því, sem hv.þm. Dala. (B. J.) benti á, var það, að einn Norðurlandabúi - jeg man ekki hvort það var Norðmaður eða Svíi - hefði sagt sjer, að hann teldi víst, að ef Íslendingar leyfðu hjá sjer stóriðju, þá mundi tunga þeirra og þjóðerni glatað að 20 árum liðnum. Þetta held jeg sagt út í loftið. Sá góði maður - þótt vitur væri og velviljaður - hefir ekki þekt okkur, og því ekki haft eins mikla trú á okkur eins og við getum sjálfir haft af fenginni reynslu. Það hefði mátt minna hann á það, að við höfum betur haldið við þjóðerni okkar og tungu en aðrar Norðurlandaþjóðir, þótt stærri sjeu. Það hefir að vísu verið þakkað því, að við höfum verið svo einangraðir frá öðrum þjóðum. Óneitanlega er mikið til í því, en á þeim árum hafði alþýða heldur enga skóla, blöð nje bækur til viðhalds tungunni og eftirliti með henni og öðrum þjóðerniseinkennum. Á þeim öldum reyndu jafnvel Íslendingar að apa erlenda hætti og útlend mál. Af þessu skifti sjer enginn, en þó fór ekki alt í hundana, og vel má á það líta, hve fljótt gekk að laga það, sem afvega var farið, þegar upp risu fræðimenn og rithöfundar, sem tóku sjer það fyrir hendur að hreinsa aftur málið, og það á þeim tímum, eða jafnframt því, sem viðskifti og viðkynning við útlendinga fór að aukast. Nú er ólíku saman að jafna. Einangrunin er orðin minni en áður, en nú er líka fult af íslenskum blöðum og bókum á hverju einasta heimili og skólar víðs vegar um land. Fjöldi af skáldum og rithöfundum, sem jeg tel víst að telja mundu sjer ljúfa skyldu að hafa vakandi auga á þessu, enda veit jeg ekki, fyrir hvað ætti að greiða þeim árlega stórfje úr ríkissjóði, ef þeir teldu ekki þetta hlutverk sitt. Annað verð jeg líka að minnast á, sem fram hefir komið, og jeg tel að lýsi ómaklegu vantrausti á þjóðinni. Þessum mönnum, sem búist er við, að flytjist inn í landið, er altaf lýst sem argasta ruslaralýð og ræfilmennum, en þó er talið sjálfsagt, að við mundum vera orðnir þeirra þrælar eftir nokkur ár. Þessa spásögn tel jeg ómaklega lítilsvirðing og móðgun við Íslendinga, eftir þær eldraunir, sem þeir eru búnir gegnum að ganga, bæði hjer heima og erlendis. Þá talaði hv.þm. (B. J.) um þá brtt. mína, þar sem jeg vil leyfa að áskilja, að sjerleyfishafi, að einhverju eða öllu leyti, leggi járnbraut, sem jafnóðum verður ríkiseign, í stað þess að borga sjerleyfisgjald það, sem um er rætt í 1.–6. lið greinarinnar. Hv. þm. (B. J.) telur það svo óbilgjarnan og háan skatt, að enginn mundi að því ganga. Sá skattur þarf þó hvorki að verða hærri nje óaðgengilegri fyrir sjerleyfishafa en gjald það, sem ráðgert er í frv. sjálfu. Eftir frv., eins og það liggur fyrir, getur Alþingi hve nær sem er veitt svo mörg sjerleyfi sem vera skal, bara að ekkert sje meira en upp á 50 þús. hestorkur. Segjum, að það veitti 10 slík sjerleyfi. Það yrðu samtals 500 þús. hestorkur. Jeg ætla nú samt ekki að reikna eftir því, heldur eftir því hámarki, sem jeg vil að sett sje, sem samkvæmt brtt. mínum eru 120 þús. hestorkur. Svo skulum við taka tæpt meðaltal af þeim hámarks- og lágmarksuppástungum um sjerleyfisgjaldið, sem í frv. er nefnt. Það eru 5 kr. af hverri virkjaðri hestorku. Á 55 árum næmi þetta 33 miljónum kr. Þegar ráðgerð var járnbrautarlagning hjer austur í Rangárvallasýslu, þá minnir mig vera áætlað, að hún mundi kosta tæpar 4 miljónir. Þessi áætlun var gerð fyrir dýrtíðina og stríðið. Við skulum því gera ráð fyrir, að hún mundi nú kosta 11 miljónir. Þá sjáum við, að fyrir sjerleyfisgjaldið mætti 3 sinnum leggja járnbraut austur um sýslur. Þess vegna gerði jeg líka ráð fyrir, í fyrri ræðu minni, að eins líklegt væri, að sjerleyfisgjaldið þyrfti ekki, nema að einhverju leyti, að greiðast með áskilinni kvöð um járnbrautarlagningu. Það er því alls ekki óhugsandi, að að þessu yrði gengið. Jeg býst auk heldur við, að sjerleyfishafa þyki aðgengilegra að inna gjald sitt af hendi á þennan hátt, einkum þar sem honum er áskilinn rjettur, samkvæmt brtt. minni, til að fá flutning með þessari járnbraut ríkisins með samskonar kjörum, sem hann verður skyldaður til að láta orku í tje til landsmanna og ríkisins. Jeg geri nefnilega ráð fyrir því, að hann mundi þurfa að leggja járnbraut fyrir sjálfan sig til iðjuvera sinna. Sú járnbraut mundi að vísu ekki þurfa að vera eins vönduð og dýr eins og sú, sem hann yrði að leggja fyrir ríkið, en dýr yrði hún samt, og jeg get búist við, að hann gæti alveg sparað sjer hana, ef þetta gengi fram, eins og jeg hefi stungið upp á. Jeg tel því alls ekki, að þessi brtt. mín geri frv. að neinu leyti óaðgengilegt fyrir sjerleyfishafa. En brtt. þessari vil jeg alls ekki sleppa, heldur gera hana að kappsmáli. Jeg hefi altaf sett járnbrautarlagningar hjer í samband við fossaiðnaðinn, síðan hann komst til tals, en aldrei haft trú á því, að við hefðum ráð á því að leggja járnbrautir, nema við hefðum það upp úr fossunum, sem til þess þarf, eins og jeg nánar talaði um í fyrri ræðu minni, og vil ekki fara að endurtaka. Jeg ætlaði mjer í fyrstu að láta bíða að taka aftur til máls, þangað til hv.frsm. (G. Sv.) hefði talað. En reyndar gerir það ekki til, því að það var að eins fyrirspurn, sem jeg gerði til hans, og get jeg eins tekið við svarinu, þó jeg sje dauður.

Frsm. meiri hl. (Gísli Sveinsson) Fyrst vildi jeg beina orðum mínum til hæstv. forsætisráðh. (J. M.). Hann talaði um þau ákvæði, sem 27. gr. inniheldur, og hafði hann ýmislegt við þau að athuga. Hann fjelst þó á, að sú gr. í frv. hefði fullan rjett á sjer, með þó þeim skilningi, sem hann vildi á hana leggja. En þau ákvæði, sem í gr. standa, eiga að vera til þess að reisa skorður við því, hver eignast geti hlutabrjef í fjelögum þeim, sem virkja fossa hjer, og hver hafi haldsrjett á þeim, veðrjett og því um líkt. Ákvæði þessi eru hjer að mestu samhljóða því, sem Norðmenn hafa í sínum sjerleyfislögum, að breyttu því, sem breyta skal, vegna þess, að þetta er annað land. Og þegar af þeirri ástæðu ætti ekki að vera neitt á móti þessu ákvæði að segja hjer, þegar Norðmenn, sem reynsluna hafa, hafa talið slíkt ákvæði nauðsynlegt hjá sjer. Því getur enginn neitað, að þegar um er að ræða lög um notkunarrjett á þessum öflum, þá er okkur skylt að setja ekki óstrangari öryggisreglur en aðrar þjóðir hafa gert hjá sjer. Ef öðrum þjóðum finst það hættulegt að hafa slakt taumhald á fje og áhrifum útlendinga, þá megum við Íslendingar ekki vera eftirbátar í þeirri varfærni og öryggisráðstöfunum. Jeg vil því láta hv. deild vita, að samvinnunefndin leggur áherslu á það, að þessi gr. fari úr deildinni með sem líkustum ákvæðum og í henni eru nú. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hafði heldur í rauninni ekkert við þessi ákvæði að athuga; að eins var þetta fyrirspurn hjá honum um það, hvort ekki bæri að skilja ákvæðið svo gagnvart útlendingum, að þeim, sem fá leyfi til að stofna hjer fjelög í þessu skyni, sje frjálst um eignarhald á hlutabrjefunum. En því er þar til að svara, að samkvæmt 4. kafla laganna geta útlendir menn, sem hjer eru búsettir, öðlast þessi rjettindi, svo og fjelög, sem samkvæmt 38. gr. eiga heimilisfang á Íslandi og hafa hjer varnarþing, og sjeu 2/3 hlutar stjórnarinnar innlendir menn. Jeg tel víst, að rjett sje að skilja þessar greinar svo, að fjelagsmenn allir hafi rjett til að halda sínum hlutabrjefum, ef fjelagið fullnægir þeim skilyrðum, sem 38. gr. setur. Jeg vona því, að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sjái, að hjer eru engar hömlur á lagðar, þó um útlent fjelag sje að ræða, þar sem þeir, sem fjelagið stofna, hafa að sjálfsögðu þennan rjett, svo framarlega, sem fullnægt er þeim skilyrðum, sem gr. setur. Jeg held því, ef frv. að öðru leyti er svo úr garði gert, að útlendum fjelögum sje aðgengilegt að fá hjer sjerleyfi til þessara hluta, þá geti þetta ekki orðið því til fyrirstöðu. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hafði í öðru lagi það að athuga við frv., að hann taldi um vatnastjórann, að honum yrðu fengin alt of mikil völd. Jeg gat þó ekki skilið hann svo, að hann væri á móti því, að stjórnin hefði í þessum málum einhvern ráðunaut, heldur að eins það, að þessum manni yrðu ekki fengin svona mikil völd. Hann vildi heldur, að samvinnunefndin hefði haldið ákvæðunum um vatnastjórn. En nefndin taldi það mundu verða alt of mikið bákn að hafa sjerstakt stjórnarráð fyrir þetta. Hitt þótti sjálfsagt, að stjórnin hefði einhvern mann sjer við hlið í þessum málum. En hjer liggur nú fyrir brtt. frá einum nefndarmanni um þetta atriði, og vill hann þó ekki afnema þennan vatnastjóra, heldur gera hann að eins að tillögumanni. En ekki get jeg fyrir mitt leyti fallist á það. En hitt get jeg ekki skilið, að hæstv. forsætisráðh. sje því mótfallinn, að stjórnin hafi sjer við hlið ráðunaut í þessum málum. Enn taldi hæstv. forsætisráðh., að slík lög sem þessi hefðu átt að afgera eignarrjettarspurninguna þannig, að hjer komi skýrt fram, hverjir hefðu rjett til að teljast eigendur vatnsorkunnar. En mjer er ekki ljóst, hvernig hann getur skoðað það sem skilyrði fyrir reglum um notkun vatnsorkunnar, hvort ríkið á vatnið eða einstaklingarnir. Jeg lít svo á, að það sje nóg að ákveða, hver megi fá sjerleyfið, og að sá verði að sanna heimildir sínar fyrir vatninu, hvort heldur er eignarrjett sinn, leigurjett eða umráðarjett, til þess að nota það vatnsfall, sem um er að ræða. Það er ekki nokkur minsta ástæða, að ákveðið sje um þá „theoretisku“ deilu, sem hjer er orðin um það, hverjir ættu vatnið. Og ef svo fleiri hölluðust að þeirri lausn á málinu, að einstaklingarnir ættu, því síður er ástæða til að setja nokkur ákvæði um það í slíkt frv. sem þetta. Hitt er rjett að setja það í almenn vatnalög, en hjer er ekki um þau að ræða. Jeg get tekið hjer með þá athugasemd hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem hann kom með í gær, að ekki væri í frv. úrskurður um eignarrjettinn. Þar til er því sama að svara og áður, að það átti hjer ekki heima. Jeg vil í því sambandi benda hv. minni hl. eða hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) á það, að hann hefir sjálfur í ritgerð sinni „Um sölu orkuvera og greining þeirra um landið“ komist svo að orði um þetta atriði: „Með því, sem hjer verður sagt um sölu og leigu vatna, er engin afstaða tekin til spurningarinnar um eignarrjett að þeim. Hann þarf ekki að fylgja notarjettinum, enda notarjettur til vatns ýmislega takmarkaður af lögum og venjum að fornu og nýju. Og hvernig sem á slík rjettindi verður litið, þá er það augljóst, að hagsmunir einstaklings verða að víkja í ýmsum greinum fyrir almenningsþörf, þegar svo ber undir, og ríkið þarf að skipa rjettindum. Gildir þetta nú sem fyr um brýr og vegi, fleytingu og umferð á vötnum, vatnsnot til heimilisþarfa, áveitu, veiðiskap o. fl.“ Þetta er alveg rjett, og þetta viðurkennir hv.þm. (Sv. Ó.) þarna skýrum orðum. Það var líka áður en hann komst út í þessa þvælu, sem hefir gert hann og fleiri svo ruglaða í ríminu. Hæstv. forsætisráðh. taldi broslegt að setja svo ströng skilyrði fyrir sjerleyfi, að enginn sækti um það. Jeg skal svara því svo, að samvinnunefnd bjó út frv. sitt þannig, að sjerleyfi mætti veita, en um leið setti hún ákvæði um, hvernig það ætti að veita. Og verða þá aðalákvæðin að sjálfsögðu öryggisákvæði. Nú hefi jeg bent á áður, að samvinnunefnd tók til greina till. og athugasemdir frá fjelögum ýmsum, þar á meðal frá fossafjelaginu Titan, og tók að ýmsu leyti tillit til þeirra. En þó að ekki væri farið alveg eftir till. þess fjelags, þá mátti minna gagn gera. Og ef útlent auðmannafjelag ætti að ráða löggjöfinni í þessu efni, væri enginn öfundsverður að taka þátt í henni, og mundi jeg þá leiða minn hest hjá því, enda dygði þá auglýsing frá fjelaginu. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) lagði á móti því ákvæði 8. gr., að Alþingi yrði að samþ. tvisvar sjerleyfi til stærri orkuvinslu, fyrir og eftir nýjar kosningar. Minni hl. fossanefndar hafði sett ákvæðið á líkan hátt, en meiri hl. hafði gert ráð fyrir að láta samþ. eins þings nægja. En samvinnunefnd tók upp ákvæðið um kosningarnar milli þinga, því ef tvö þing áttu að úrskurða, varð eitthvað að gefa tilefni til breyttrar afstöðu. En ef sömu þm. sátu á báðum þingunum, var ástæðulaust, að þeir sömu samþ. leyfið tvisvar. Svo var það hv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem jeg vildi svara fám orðum. En jeg skal þegar taka það fram, að jeg ætla mjer ekki að blanda mjer inn í sennur þeirra hv.þm. Dala. (B. J.) og hans, og hvorki komast eins hátt nje lágt í umræðunum eins og þeir. Vatnastjórinn var það atriðið, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hafði eðlilega ýmislegt að athuga við. Brtt. hans fara nefnilega í þá átt, að vald þessa manns sje rýrt. Það verður að skeika að sköpuðu um það, hvernig deildin snýst við þessu atriði. En eins og jeg hefi þegar bent á, vildi samvinnunefnd veita þessum manni - vatnastjóranum - allmikið vald, ef veita á sjerleyfið. Annað mál er það, að þing og stjórn þarf ekki að veita sjerleyfið, þótt vatnamálastjóri sje því meðmæltur. Enn fremur þykir honum sjerleyfistímabilið of stutt. Þetta er eitt aðalatriðið, og þó að ýmsir þm. geti ef til vill ekki áttað sig á öllum atriðum málsins, þá finst mjer, að þeir geti það á svo tiltölulega einföldu atriði, sem þetta er, og sjeu þegar búnir að ákvarða sig í því. Til þess liggja ærin rök, að tíminn sje ekki lengri, og hafa þegar verið upp talin. Jeg hefi enn fremur í svari mínu til hæstv. forsætisráðherra (J. M.) gefið fullnægjandi skýringu á því, hvers vegna jeg tel ófært að aðhyllast brtt. hans við 27. gr. Sú grein er eitt af þeim atriðum, sem ekki má raska í sæmilegri sjerleyfislöggjöf. Og ef á að fara að ganga hjer jafnvel miklu lengra en aðrar stærri þjóðir, er alt komið í óefni áður en varir. Og eigi að vera hægt að „valta“ með hlutabrjef fyrirtækjanna hingað og þangað úti um víða veröld, þá eru lög um þetta yfirleitt þýðingarlaus. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) bar kvíðboga fyrir því, að sum ákvæði frv. gerðu ekki fýsilegt að sækja um sjerleyfi. En þetta er ástæðulaus grýla. Innlendir menn mundu eins sækja, og útlendir líka. Enda má geta þess, að fossafjelagið „Titan“ hefir ekki látið annað uppi en að það mundi sækja um sjerleyfið, þótt frumvarpið yrði samþ. Ákvæði frv. eru líka miðuð við ákvæði, sem alstaðar annarsstaðar eiga sjer stað í sjerlöggjöf þjóða um þessi efni. Loks vildi hv.þm. (S. S.) leggja til, að fossalögin frá 1907 væru ekki afnumin. Nefndin sjer ekki ástæðu til, að þau verði áfram látin vera í gildi, en það verður að vera undir þinginu komið, en rjettast virðist að nema það í lögum, sem óþarft er, úr gildi. Háttv. minni hl., eða hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), talaði nokkuð frekar um frv., og fann því það meðal annars til foráttu, að það væri of strangt. Það má nú dálítilli furðu gegna um afstöðu hans nú í því efni. Því þau tvö atriði, sem hann finnur frv. til foráttu, eru þannig vaxin, að væri frv. hans sjálfs nú lagt fram, mundi útilokað, að hann gæti fylgt því, vildi hann vera sjálfum sjer samkvæmur. Jeg hefi áður bent á, að eignarrjettarspursmálið geti ekki staðið í vegi fyrir því, að hann sje með frv., því ekki er neitt um það hjer að ræða. Og frv. hans fer alveg í sömu átt hvað þetta snertir. Og um hitt atriðið, að ákvæði frv. sjeu of ströng, til þess að hann geti fylgt því, er það að segja, að hann hefir sjálfur búið til eins ströng ákvæði, og jafnvel sagt, að hann vildi helst stemma stigu fyrir sjerleyfisveitingum. Ef svo er, þá ætti frv. að falla honum ágætlega í geð, eftir hans skoðun á því. Hv. þm. (Sv. Ó.) er því kominn hjer út í þær ógöngur og mótsagnir við sjálfan sig, að engu tali tekur. Það var þá og óþarfi fyrir hv.þm. (Sv. Ó.) að skera sig út úr nefndinni um sjerleyfislögin, þótt hann skildist frá í einu atriði í fossanefndinni. En það er sýnilega orðið honum að ástríðu að bora sjer út úr. Hingað til hefir það samt ekki verið talin besta leiðin til þess að komast að heppilegri niðurstöðu. Jeg freistast næstum til þess að halda, að hann hafi í þetta skifti borað sjer út úr til þess að þurfa ekki að segja, að hann hafi verið með þessum þorpurum, sem svo eru nú nefndir af blaði einu hér í bænum, sem þekt er að því, að ráðast fremur á menn en málefni. Að dómi blaðsins er meiri hluti fossanefndar nú talinn að vera ránshópur, sem ræna vilji rjettmætri eign, og þeir, sem þann hóp skipa, eru þjóðníðingar nefndir. Jeg tel alls kostar ómaklegt að fara þeim orðum um meiri hl. fossanefndar. En því um óheimilla er það um meiri hl. samvinnunefndar, sem ekki hefir tekið neina afstöðu til eignarrjettaratriðisins. Hitt skal jeg láta mjer í ljettu rúmi liggja, þótt blaðið ræði þetta mál, eins og önnur, með því að rægja og svívirða einstaka menn. En jeg held, að þjóðin sje ekki enn sokkin svo djúpt, að slík aðferð verði vatn á blaðsins myllu, hvað sem blaðinu kann að takast að koma þjóðinni langt niður á við með tímanum. Af smávægilegri atriðum, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) fann að, var það eitt, að skifting frv. væri of mikið sundurliðuð. En jeg verð að telja það kost á hverri löggjöf, að hún sje greinileg, og vísasta ráðið til þess er að skifta henni niður í kafla og þætti. Jeg tel það einmitt kost á þessu frv., að svo greinilega er frá því gengið. Höfuðgallinn á frv. minni hl. er sá, hversu ógreinilegt það er. Þar ægir öllu saman í graut. Annars eru sum atriði nýtileg í því frv. En það er ekkert viðlit að gera frv. að lögum, eins og það er úr garði gert. Áður þyrfti að steypa því í alt annað form. Háttv. sami þm. (Sv. Ó.) talaði um tvítekningar í 10. og 15. gr. frv. Ef hann segir þetta af alvöru, hefir hann misskilið efnið. 10. gr. fjallar um það, hvað tilgreina skuli í sjerleyfi. En 15. gr. fjallar um verðlag á orku og vísar til þess, sem á að standa í sjerleyfisbrjefi. Hjer er því ekkert tvítekið, engu ofaukið. Hann sagði, að það væri óþarft að taka þetta svona nákvæmlega fram í lögunum; það mætti setja í reglugerð. En nefndinni þótti þetta svo mikilsvert atriði, að henni þótti sjálfsagt að setja það í lögin. Hins vegar hefir nefndin hliðrað sjer hjá að taka sumt fram, sem minna var um vert, og má taka það upp í reglugerð. Háttv. sami þm. (Sv. Ó.) sagði í seinni ræðu sinni í gær, að það vantaði ákvæði um heilbrigðisástand verkalýðsins og ýmislegt annað, svo sem bókakost o. fl. Þó að þetta væri rjett, þá eru það ekki rök á móti frv., því að samkvæmt skoðunum hans á það ekki að innihalda alt, heldur að eins það, sem mestu varðar. En jeg skal benda á það, að 10. gr. gerir ráð fyrir, að stjórnin taki upp ákvæði, sem hún telur nauðsynleg til almenningsheilla. Þá fann sami hv.þm. (Sv. Ó.) frv. það til foráttu, að greinargerð vantaði fyrir því. Þar til er því að svara, sem öllum ætti að vera ljóst, að nú er Alþingi búið að kynna sjer þetta mál, og þær greinargerðir, sem fylgdu frv. milliþinganefndar, gilda einnig um þetta frv. Það væri að eins til þess að eyða prentsvertu til einskis, að fara að prenta upp aftur greinargerðir og athugasemdir meiri og minni hl. Það liggur í hlutarins eðli, að þm. hljóti að þekkja þetta. Önnur ákvæði skýra sig sjálf, og sum eru tekin eftir ákvæðum laga annara þjóða, sem líka er að finna í plöggum milliþinganefndar, sem lögð hafa verið fyrir þingið. Hann var líka mótfallinn því, að greiða ársgróðann að eins til ríkissjóðs. En nefndinni þótti ekki tiltækilegt að leggja það til, að hann rynni annað en í ríkissjóð. Hann taldi það ekki vansalaust fyrir landsstjórnina, ef hún ljeti ekki bæta þau virki, sem fjellu til ríkisins. Þetta er misskilningur. Lögin eru einhlít í þessu efni. Þau virki, sem falla endurgjaldslaust til ríkisins, verða að hlíta ákvæðum laganna. Stjórnin er ekki skyldug að bæta þau, nema lögin mæli svo fyrir. Ef virkin eru ekki nýtileg á neinn hátt, þá á sjerleyfishafi engra bóta von, en getur tekið þau burtu, og það fer þá eftir ástandi virkjanna, að loknum sjerleyfistíma, hvort þau verða bætt eða ekki. Þá taldi hann sjerleyfisdóminn bákn. Hann vildi, að úrskurðarvaldið væri hjá dómstólunum, og ber þessa stofnun saman við landsdóminn. En hjer er fundin miklu einfaldari, viðhafnarminni og skemri leið heldur en að skjóta málunum til dómstólanna. Og ef hv.þm. (Sv. Ó.) þekkir landsdóminn, ætti hann að vita, að þar er ólíku saman að jafna. Hv. þm. (Sv. Ó.) hlýtur að vita, að landsdómurinn er skipaður með miklu meiri vafningi. Með þessu fyrirkomulagi er og auðvelt að afgreiða slík mál á miklu skemri tíma heldur en ef þau ættu að fara gegnum undirrjett og hæstarjett. Þetta ákvæði er í sjálfu sjer svo einfalt, að það er óskiljanlegt, að að því skuli vera fundið frá því sjónarmiði. Háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) spurði að því, hvort ekki ætti að fara eftir till. vatnastjóra, þegar um væri að ræða 1000 til 10000 hestorkur, eða þá hestorkutölu, sem er milli þess, sem einstaklingar mega hafa, og Alþingi hefir umsjón með. Jú, það er svo. Aðallega kemur til hans kasta á þessu bili, og það af þeirri ástæðu, að hann er embættismaður stjórnarinnar, en hún hefir vald til þess að veita sjerleyfi á þessu bili, en ef um fleiri hestorkur er að ræða, kemur til kasta Alþingis.

Forsætisráðherra (J. M.) Hv. frsm. (G. Sv.) misskildi það, sem jeg sagði um 27. gr. í sambandi við 38. gr. Það er rjettilega tekið fram í 27. gr., og jeg er því sammála, að það verður að reyna að fyrirgirða það, að innlent fje flytjist út úr landinu. En hitt er vafamál, hvernig á að fara með það fje, sem frá upphafi er útlent. Jeg sagði, að við gætum varla staðið okkur við að þrengja svo kosti þeirra manna, sem þetta fje kynnu að eiga. Jeg sagði, að mjer skildist, að ekki gæti leikið efi á því, að um þetta atriði yrði að setja sjerstakar reglur. Jeg hefi spurt nokkra menn um þetta og komist að raun um, að nefndin hefir ekki athugað þetta sem skyldi. Þetta hefir verið tekið upp úr norsku lögunum. En þar stendur dálítið öðruvísi á, því að þetta er gert til þess að hindra það, að útlent fje flytjist inn í landið. En hjer getum við ekki án þess verið. Þetta vildi jeg skýra, þar eð mjer fanst deila hv.frsm. (G. Sv.) um 27. gr. vera bygð á misskilningi. En ef greinin er skilin þannig, er ekki ástæða til að amast við henni. Mjer skildist, að jeg og hv. framsm. (G. Sv.) værum sammála um þetta atriði. Hann hafði ekki heldur athugað alveg rjett till. um vatnastjóra og vatnastjórn. Honum virðist ekki vera ljós sú breyting, sem þar er á orðin. Hann var stöðugt að tala um hann sem ráðunaut. En þegar talað er um vatnamálastjórn hjá milliþinganefndinni, þá var ekki um ráðunaut að ræða, heldur sjálfstætt vald. En samvinnunefnd hefir gert þetta vald of mikið. Till. meiri hl. milliþinganefndar um vatnastjórn voru forsvaranlegar, því að þar var um þrjá menn að ræða. En jeg tel alveg frágangssök að fá einum manni alt þetta vald í hendur.  (B. J.: Hann á að eins að hafa veto)  . En það er nóg til þess, að setja hann yfir landsstjórnina. Hjer hefir framsm. ruglað saman vatnastjórn og vatnastjóra, eða hreinu valdi og ráðgefandi valdi. Annars svaraði háttv.þm. (G. Sv.) ekki athugasemd minni um, að sjerleyfislög skyldu samþ. á tveim þingum. Jeg taldi það ákvæði þýðingarlaust, nema það stæði í stjórnarskránni. - Setjum svo, að þessi lög verði samþ. af fyrra þinginu, og verður það þá afgreitt í lagaformi, samkvæmt till. nefndarinnar. En svo er fyrir mælt, að öll lagafrv., sem þing samþ., skuli lögð fyrir konung fyrir næsta þing. Það er svo ríkt eftir þessu gengið, að það varðar ráðherraábyrgð, ef út af er brugðið. Jeg álít þetta ákvæði alveg þýðingarlaust, nema það sje bundið í stjórnarskránni. Það er einkennilegt, að nefndin skuli hafa tekið þetta óheppilega ákvæði upp í sitt frv., frá hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). í norsku lögunum er ákveðið, að einungis eitt þing skuli samþ. sjerleyfi, og hefði nefndin vel mátt taka þau til fyrirmyndar í þessu efni. Það er fyrirgefanlegt hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), þó að hann hafi tekið þetta upp í sitt lagafrv., þar sem hann er ekki lögfræðingur. En það er kynlegt um lögfræðingana, sem sætu áttu í nefndinni, að þeir skyldu glepjast til að taka upp annað eins ákvæði. Menn greinir á um það, hvort nú skuli fyrirfram ákveðið, hvernig fara skuli með eignarrjettinn. Ef meiri hl. milliþinganefndar hefði fengið að ráða, þá var vandinn leystur, því að hann ætlaðist til, að vatnalög væru samþ. á undan sjerleyfislögunum. En úr því að nefndin ber ekki fram vatnalög, þá er spurning, hvort eigi að gera ákvæði um það, hvernig menn eignast rjettinn. - Mig furðar á, að nefndin skuli ekki hafa tekið þetta atriði upp úr norsku lögunum, því að þar er gert afarlítið úr eignarrjettinum. Yfirráð ríkisins eru þar svo víðtæk, að varla er um eignarrjett að ræða, nema í smáum stíl. Jeg álít, að í aðalatriðunum eigi að fara saman vatnalög og sjerleyfislög, eða að það eigi að taka það skýrt fram, hvernig menn eignist rjettinn. En það er ekki von, að hægt sje að ákveða þetta til fullnustu nú á þessu þingi. Þetta er svo seint fram komið, að það er vonlaust um, að þm. hafi unnist tími til að mynda sjer nógu ákveðna skoðun til þess að samþ. lög um þetta efni. En þingið kemur aftur saman áður en langt um líður, og ætti þá að verða hægt að athuga þetta betur, og engin hætta er á ferðum, þó að það bíði.

Bjarni Jónsson Jeg hefði þurft að svara tveim þm., en skal þó reyna að fara fljótt yfir sögu. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), bjargvættur þessa lands, talaði til mín í gærkveldi, eftir að hafa heyrt, hversu ósamdóma hann var sjálfum sjer. En það, sem hann sagði, var undirskrift undir grein, er einu sinni stóð í „Tímanum“, áður en þm. (Sv. Ó.) gaf út álit minni hl. Jeg hafði ekki búist við, að ritstjórinn hefði skrifað þessa grein, enda fjekk jeg nú undirskriftina hjá hv.þm. (Sv. Ó.) í gær. Annars nenni jeg ekki að eltast við að svara fjarstæðum hv.þm. (Sv. Ó.) frekar. Háttv. framsm. (G. Sv.) hefir nú svarað því, sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagði um eignarheimildina og stjórnarskrána. En þó vil jeg minna á það, að eignarheimildin er ekki nauðsynleg, því að nýlega hefir verið samþ. frv. um eignar- og afnotarjett fasteigna. Í lögunum frá 22. nóv. 1907 hafði vatnið verið tekið út úr. En nú hefir það aftur verið tekið inn og ákveðið, hvernig menn geta öðlast vatnsrjettindi. Því má setja sjerleyfislög á undan vatnalögum. Og það er nauðsynlegt, að sjerleyfislögin gangi fram á þessu þingi, þótt áliðið sje, til þess að hefta alt það brask, sem verið hefir með vatnið og skömm er að, að ekki skuli hafa verið stöðvað. Ef ekki verður tekið í taumana, er alt útlit fyrir, að sú verði niðurstaðan, að landsmenn verði að borga allar þær miljónir, sem lagst hafa á oss, og fossabraskararnir hafa fyrir að ginna þessar afllindir út úr alþýðunni, fyrir litið verð. Því meiri nauðsyn ber til að stífla þetta, þar sem innlendir menn eru við það riðnir, og það embættismenn á biðlaunum. Slíka fjeglæfra, sem stofnað er til hjer í landinu, þarf að stöðva hið bráðasta. Þá þarf jeg að minnast lítið eitt á hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Hann sagði, að það hefði legið illa á mjer í gær, af því að jeg hefði þá verið nýbúinn að lesa blað eitt, „Tímann“, og mundi mjer hafa gramist eitthvað, sem þar stóð. - Þetta er hinn mesti misskilningur hjá hv.þm. (S. S.). Það var þvert á móti. Þegar jeg hafði lesið „Tímann“ og sjeð, hvað hann tók mjúkum höndum á mjer og því, sem jeg hafði sagt, þá varð jeg svo feginn og glaður, að jeg hjet því með sjálfum mjer að taka jafnmjúkum höndum á hv.þm. (S. S.). Enda rjeðst jeg ekki á hv.þm. (S. S.) einu orði, heldur talaði jeg að eins um till. hans og sýndi fram á með rökum, að hún væri öll í þágu erlendra fossafjelaga, og að hún mundi enn fremur draga fólkið og vinnukraftinn úr höndum bænda og á þann hátt spilla búskap þeirra. Hitt sagði jeg aldrei, eins og hv. 1. þm. Árn. (S. S.) gerði mjer upp orðin, að hún mundi spilla bændum sjálfum, svo að þeir ljetu kaupa sig upp frá jörðum sínum í þjónustu útlendinga. Jeg gerði þeim góðu bændum engar getsakir í þá átt. En hinu hjelt jeg fram, að svo gæti farið, að þeir yrðu að ganga frá jörðum sínum, fyrir skort á vinnukrafti, sem mundi flykkjast til fossafjelaganna. Og hygg jeg, að þeir mundu þá kunna háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) litlar þakkir fyrir að hafa borið fram þessa till. sína. Þar sem hv.þm. (S. S.) var svo lítillátur, að koma með nákvæma lýsingu á mjer og mínum högum, þá þykir mjer mikið við haft af hans hálfu, og ætla jeg litið að svara því. - Hann vildi telja það sönnun fyrir því, að jeg væri vondur maður, að jeg hefði miklar tekjur. En ekki gat hann samt fært nein rök fyrir því, að neitt af þeim væri illa fengið. Og um grískuna vil jeg gefa hv.þm. (S. S.) þær upplýsingar, að hún er eldri en jeg, og ekki hefi jeg búið hana til. Annars hlýtur mikið af þessum launum, sem hv.þm. (S. S.) talaði um, að vera geymt hjá „Tímanum“. Og jeg skal með ánægju gefa honum ávísun á „Tímann“, svo að hann megi sjálfur góðs af njóta að einhverju leyti. Þá gerði hv.þm. (S. S.) nokkrar athugasemdir við ræðu mína í gær. Hann sagði, að landið hlyti að verða að einhverju aðnjótandi þeirra mörgu miljóna, sem jeg hafði talað um í sambandi við till. hans. - Jeg talaði aldrei um neinn miljónagróða, heldur sagði jeg, að þegar þörfin ykist fyrir vatnsaflið, samfara fjölgun þjóðarinnar, þá lægju miljónirnar í vatnsaflinu. Þá ætlaði háttv.þm. (S. S.) landinu einhvern hluta af ágóðanum, líkt og hin ágætu fossalög, þar sem landið á að fá 10% í ágóða af gróðanum, eftir reikningi, sem hinir útlendu eigendur sjálfir setja upp. Svona höfðinglegur ætlaði hv.þm. (S. S.) að vera. En jeg vil láta landið fá allan gróðann. Það kann að vera, að þessi hv.þm. (S. S.) eða kjósendur hans geri sig ánægða með að fá þessi 10% af ágóðanum, en svo lítillátur er jeg nú ekki. - Þá spurði háttv.þm. (S. S.), hvers vegna jeg hefði ekki sjálfur komið fram með frv. um það, að landið tæki að sjer að virkja fossana. Þetta stafar af gleymsku hv.þm. (S. S.), því jeg gerði það 1917. Þar bar jeg fram frv. um, að landið tæki að sjer að virkja það vatnið, sem best er til slíks fallið allra vatna, Sogið. Jeg vildi taka Sogið, til þess að sem flestir gætu orðið aðnjótandi ljóss og hita frá afllindum þess, svo og til jarðræktar og annara þeirra iðna, sem eru í landinu. Jeg áætlaði, að af þessum 60 þúsund hestorkum, sem má fá úr Soginu, mundu 30 þús. fara í þarfir Reykjavíkur og þeirra bæja annara, sem tiltök væri að leiða aflið til. Hitt mætti hagnýta til annarskonar iðnaðar, sem væri hættulaus og skaðaði ekki bændur, heldur þvert á móti, gæfi þeim ljós og hita, vinnukraft með vjelum, t. d. plóga, til að framleiða áburð. Svo mætti enn fremur nota til saltvinslu t. d. 5 þús. hestorkur. - Af þessu sjest, að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) gat sparað sjer þessa spurningu. Hjer liggur líka fyrir till. um að taka Sogið handa ríkinu, og býst jeg ekki við, að standi á mjer að greiða henni atkv., þegar búið er að taka tilvitnunina burtu. Jeg vænti þess, að þeim takist ekki að teyma menn á því. En auk þessa er fleira því til sönnunar, hvað jeg vil í þessu máli. Jeg bar það sjálfur fram í milliþinganefndinni, að stjórninni væri falið að láta rannsaka Sogið og aflmagn þess og reikna það nákvæml. út. Var það auðvitað fyrir þá sök, að bæði jeg og aðrir ætluðumst til, að ríkið eitt tæki Sogið til þeirra hluta. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) getur því ekki með sanni brugðið mjer um neitt misjafnt í þessu máli. Hann ætti frekar að skygnast inn í sinn eigin barm og sjá, hvort ekki mundi fyr stranda á honum. Þá talaði hv.þm. (S. S.) mikið um kínverska múrinn. Gaf hann þær hugmyndir um hann, að hann væri margfalt hærri en hann hefir nokkurn tíma verið. Sá múr var reistur til varnar erlendum ræningjum, sem sóttu á landið, og þótti duga vel í þá daga. Og er það síst last um Kínverja, þó þeir hafi reist varnarvirki, svo að útlendar þjóðir gætu ekki runnið yfir landið. Nú hefi jeg aldrei viljað reisa neina múra kringum þetta land fyrir neinu því, er að gagni mætti koma, en hitt hefi jeg viljað, að við værum við þeim búnir og hefðum varnir fyrir þeim hættum, sem sækja nú inn í landið. Þá talaði hv.þm. (S. S.) um áburðinn. Hann er nú víða fræðimaður, hv. 1. þm. Árn. (S. S.), en þó aðallega í þeirri grein. Þó skjöplaðist honum, að endilega þyrfti stóriðju, ef við ættum að fá áburð. Hann á eftir að sanna, að áburður, sem hjer er framleiddur, verði ódýrari en ef fenginn væri frá Noregi. Jeg hafði tækifæri á að fræðast af forstöðumönnum „Titan-“fjelagsins í þessu efni, er þeir voru hjer. Spurði jeg þá, hvort það mundi mikill ágóði fyrir okkar íslensku skip, þó áburður yrði framleiddur hjer, hvort mikill munur yrði á því, sem inn þyrfti að flytja, og hinu, sem út yrði flutt. Þeir sögðu mjer, að meira skipsrúm mundi þurfa undir það innflutta. Svo að eftir því verður mjög lítið dýrara að fá áburðinn frá Noregi. Auk þess er aðgætandi, að eftir er að flytja þetta austur yfir fjall, þó það sje komið hjer á land. Svona skýst, þó skýr sje þessi áburðarfræðingur, að það eru litlar líkur til, að neitt yrði ódýrara, þó framleiddur yrði áburðurinn hjer. Svo hefir háttv.þm. (S. S.) láðst að gefa því gaum, að sú aðferð, sem notuð er í Noregi, er svo dýr, að við sjálft lá, að stærstu fyrirtækin af þessu tæi færu á höfuðið nú fyrir stríðið. Þau eiga ófriðnum það að þakka, að þau gátu haldið gangandi framleiðslunni. Síðan hafa fundist miklu ódýrari aðferðir, og er þar fyrst að nefna „Hubstoaðferðina“ þýsku. Þessi aðferð þarf margfalt minni kraft en hinar, og mætti vafalaust nota hana með því afli, sem afgangs yrði úr Soginu. Það er því óþarfi að vera að gera þingsáltill. til að ljetta undir fyrir „Titan“. Jeg nefni þetta fjelag af því, að það kemur hjer mest við málið, og kveður mest að því. Það hefir skrifað þingnefndum og heldur úti blaði hjer o. fl. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) ber mjer það á brýn, að jeg setti glundroða í málið. Jeg býst við, að honum veitist erfitt að sýna fram á það með rökum. En aftur kemur berlega í ljós, að þm. (S.S.) sjálfur vill ekki binda enda á sundurlyndið í þessu máli. Það var hann, sem vildi ekki taka skarið af um deiluna og láta dæma í málinu. Það mátti nefnilega gera í friði, og þá þurfti ekki að deila lengur. Það vilja þessir herrar ekki. Nú þurfa þeir endilega að hafa þetta sem kosningaagn og til að úthrópa okkur fyrir kjósendum. Því var það, að ekki mátti fá úrskurð í málinu með dómi. En ekki ætla jeg kjósendur svo skyni skroppna, að þeir sjái ekki, hvar sökin liggur. Hún er að minsta kosti ekki hjá okkur, sem vildum fara sáttaleiðina. Þá mintist hv.þm. (S. S.) á útlendu verkamennina, sem hingað kæmu, og að þeir mundu hverfa aftur heim á haustin. Ekki veit jeg hvaðan hv.þm. kemur sú viska. Jeg þekki að minsta kosti ekki þann stóriðnað, sem starfar að eins um hásumarið, en liggur svo í dvala á veturna. Það hljóta að vera draumar hv.þm. (S. S.). Slík stóriðja, sem hjer ræðir um, stafar auðvitað alt árið. Líka drap háttv.þm. (S. S.) á frv. mitt um 20 milj. kr. lánið. Það var Sogið, sem jeg þá hafði í huga og vildi láta virkja. Það væri alveg hættulaust, eins og jeg hugsaði mjer það. Því við það, sem þar átti að gera, þurfti ekki fleira fólk en svo, að það mætti fá það alt hjeðan úr Reykjavík. Nú hefi jeg gert mjer mikið far um að svara hv. 1. þm. Árn. (S. S.) sem rækilegast, svo að vegur hans verði sem mestur, og læt jeg hjer því staðar numið. Jeg þykist með því hafa bætt honum upp það, sem jeg særði hann í gær með ræðu minni, sem hann tók æði nærri sjer. En hversu góðan vilja, sem jeg hefi á því, þá get jeg ekki fundið fleira í ræðu hans, sem er svaravert. Hann sagði svo margt, sem fór fyrir ofan garð í málinu og ekki er hægt að taka alvarlega. Annars einkendi það ræðu hans, eins og fleiri í þessu máli, að hún var töluð með hagsmuni útlendra fjelaga fyrir augum, en ekki ríkisins. Svo ætla jeg rjett að minnast á hv. 2. þm. S.-M. (B. St.), sem nú er farinn að keppa við bjargvætti landsins. Skal jeg síst leggja til hans í neinu, svo hans geti notið við sem best. Hann var að tala um, að jeg vantreysti þjóðinni og þjóðerninu, að jeg skyldi hræðast , þó flyktist inn í landið nokkrir tugir þús. útlendinga. Það kann að vera, að þjóðernið sje svo miklu sterkara en jeg hugði. En menn geta þó aldrei verið synir bræðra sinna, nje heldur kvenfólkið karlkyns, eins og nú tíðkast. Má ske hv.þm. (B. St.) finnist það benda á styrkleika þjóðernisins. Jeg er ekki að segja, að neinn skaði sje skeður, þótt hv.þm. (B. St.) hafi bætt „R“ í nafn sitt, en lítt er það þjóðlegt og mun varla vera rjett inn komið. Jeg er ekki að bregða hv.þm. (B. St.) um neitt misjafnt. En að eins held jeg, að hann beri oftraust til hins íslenska þjóðernis og styrkleika þess. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. (B. St.) hefir athugað nægilega vel, að það „fylgir böggull skammrifi“, þegar þúsundir útlendra verkamanna flykkjast inn í landið. Þeim fylgja að sjálfsögðu ýmsir iðnaðarmenn, svo sem skóarar, skraddarar og kaupmenn, til þess að sjá þeim fyrir því, sem þeir þurfa, og lifa á þeim. Mundi þá ekki líða á löngu, áður en væri komin upp sterk útlend þjóð í landinu. Þá verða talaðar fleiri tungur hjer, og meir en holt er íslensku máli. Og þegar til lengdar lætur, mun það sýna sig, að það verða ekki þeir fáu og fjelitlu, sem sigra, heldur hinir. Af þessum innflutningi stafar því meiri hætta, ef það nú verður ruslaralýður, sem hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) vill gera svo lítið úr. Það er erfiðara fyrir þjóðernið að standast þennan ruslaralýð, sem fátt kann og fátt getur lært, heldur en ef það væri af skárra tæinu. Við þessa ofurhuga, eins og hv. 2. þm. S.-M. (B. St.), er ekkert að segja annað en það, að vonandi fái þeir aldrei að sjá afleiðingar þessa oftrausts, sem þeir hafa á íslensku þjóðerni, og hins, hversu óhræddir þeir eru við áhrif erlends ofurmagns. Þeir ættu að hafa þetta hugfast og greiða atkvæði sitt með meiri varúð en þeir viðhafa í ræðum sínum.

Sigurður Stefánsson Meðferð þessa máls er orðin nokkuð önnur en til var ætlast í fyrstu og venja hefir verið til um slík stórmál. Á þinginu 1917 var talið nauðsynlegt að skipa milliþinganefnd í þessu máli, svo að það í einstökum atriðum og heild sinni gæti fengið sem rækilegastan undirbúning. Þá var það samkvæmt gamalli venju talið sjálfsagt, að stjórnin myndi taka við málinu, er milliþinganefndin hefði lokið starfi sínu, og búa frv. hennar rækilega undir meðferð þingsins, og málið þannig liggja fyrir þessu þingi sem stjórnarfrv., með ítarlegum greinargerðum og athugasemdum. En þetta fór alt á annan veg. Milliþinganefndin, eða meiri hl. hennar, lýkur ekki starfi sínu fyr en um miðjan þingtíma. Stjórnin fær engan tíma til að búa málið undir meðferð þingsins, en á öndverðu þinginu fara að hrúgast inn á þingið einstök frumvörp, flutt af einstökum þingmönnum, með tilvísun til greinargerða milliþinganefndarinnar í hinu stóra ritverki hennar, sem fyrst kom í dagsljósið nokkru eftir að þing var sett, og allur þorri þingmanna mun vart hafa lesið enn til enda. Eitt af þessum frv. er frv. það til sjerleyfislaga, sem nú liggur fyrir og rætt hefir verið fram og aftur undanfarna daga. Alt fossamálið er enn ekki nema hálfkarrað, þingmenn hafa alls ekki haft tíma til að átta sig á því, og stjórnin gefur nú þá yfirlýsingu fyrir munn forsætisráðh., að hún sje ekki undir það búin að greiða atkv. um þetta frv.; er það nýstárleg yfirlýsing frá einni stjórn, en alveg eðlileg eftir því, sem alt er í pottinn búið. Þm. geta víst vel tekið undir þessa yfirlýsingu stjórnarinnar, og umr. hjer í deildinni sýna það best sjálfar. Jeg hjelt í fyrstu, er jeg hafði lítillega lesið þessi málsskjöl, að þó mætti semja sjerleyfislög. Jeg sagði „lítillega“, af því að jeg hefi alls ekki lesið þau svo ofan í kjölinn, að jeg treysti mjer til að greiða atkv. um málið í heild. Og því lengur, sem jeg hlusta á umr., því óforsvaranlegra taldi jeg að afgreiða þetta fossamál nú frá þinginu. En þrátt fyrir þetta hjelt jeg, að þó myndi mega afgreiða sjerleyfislögin. En er jeg hugleiði samband það, er þetta frv. hlýtur að standa í við önnur frv. milliþinganefndarinnar, þá sje jeg þar agnúa, sem valda því, að það er líka ómögulegt fyrir þingið að afgreiða þennan eina þátt í málinu. Það er eigi að eins það, að milliþinganefndin er klofin um eignarrjett vatnsins, sem þó eitt er nóg til þess, að þingið eigi ráði málinu til lykta fyr en kjósendur hafa athugað það og átt kost á að kveða upp sitt álit, heldur er og sumt í meðferð þingsins og hv. nefndar hjer, sem gerir það óforsvaranlegt. Hv. meiri hl. samvinnunefndarinnar vísar í álit og frv. meiri hl. milliþinganefndarinnar, þá stóru bók. Það gat verið mikið rjettmætt. En þessi sami hv. meiri hl. hefir breytt í verulegum atriðum þessu frv., og fyrir þeim breytingum hefir engin greinargerð legið fyrir þinginu. Því lengur, sem jeg hlusta hjer á umr. um málið, og því meir, sem jeg hugsa um það, því sannfærðari er jeg um það, að þingið gerir ekki rjett í því að afgreiða það nú. Jeg tel það alt of fljótfærnislegt, alt of litla virðing sýnda þessu stórmáli, að afgreiða nú með lögum nokkurn þátt þess, eftir jafnlítinn og ófullkominn undirbúning. En þótt þingið vildi, er ómögulegt að afgreiða þetta frv. nú, nema þingið sitji lengur en gert hefir verið ráð fyrir, og munu þó ýmsir líta svo á, að nú þegar sje fulllengi setið. Og þetta er það, sem kemur mjer til að standa upp, og get jeg gefið þá yfirlýsingu, að jeg treysti mjer ekki til atkvæðagreiðslu um neinn þátt í þessu stórmáli. Jeg álít, að þingið eigi ekki að snerta við þessu stórmáli fyr en landsstjórnin hefir athugað það, myndað sjer ákveðna skoðun og stefnu í málinu og geri frv. úr garði með greinilegum, rökstuddum ástæðum fyrir hverri grein og hverju ákvæði. Jeg skal hjer eigi fara neitt inn á þá miklu spurningu um eignarrjett á vatni, sem valdið hefir klofningi nefndarinnar. En hitt ætla jeg stjórninni, að hún taki ákveðna afstöðu til þessa atriðis, því að fossalöggjöfin öll veltur töluvert á því, hvernig greitt verður úr þessari spurningu. Það álít jeg að stjórninni beri að gera áður en hún leggur fyrir þingið þau frv., sem nauðsynleg eru til þess, að ríkið fái heilsteypta, samfelda löggjöf um fossamálin. Það hefir verið sagt, að hjer sje hver stundin dýrmæt, og að dráttur í málum geti kostað það, að fossabrask vaxi og ríkið missi meira af fossafli í hendur einstakra manna. Skal jeg ekkert um það segja, hvort þessi hætta sje mikil. En hins vegar ætti þinginu að vera í lófa lagið að setja undir þann leka, t. d. með þingsályktun um að skora á stjórnina að gæta alls, sem hægt er að gæta, til þess að stemma stigu fyrir fossabraski í landinu. Þetta voru þau fáu orð, er jeg vildi sagt hafa, og þessi orð eiga að vera ástæður fyrir því, að jeg leyfi mjer að bera fram rökstudda dagskrá í fossamálunum, er svo hljóðar: Í því trausti, að landsstjórnin taki til rækilegrar yfirskoðunar frumvörp milliþinganefndarinnar og þingnefndanna í ár í fossamálinu, og leggi síðan fyrir Alþingi frumvörp til samfeldrar fossalöggjafar fyrir ríkið, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskránni. Gagnvart þeirri mótbáru eða athugasemd um þessa dagskrá, að hún sje undan mínum rifjum runnin, af því að jeg vilji eyða málinu, þá skal sleginn sá varnagli, að svo er alls ekki. Jeg ætlast ekki til þess með dagskránni að skjóta málinu á frest um óákveðinn tíma, heldur að stjórnin hefjist þegar handa og undirbúi þetta stórmál eins og það á kröfu til og þörf gerist. En til vara legg jeg til, að málinu sje vísað til stjórnarinnar. Að svo mæltu leyfi jeg mjer að afhenda hæstv. forseta dagskrána.

Forsætisráðherra (J. M.) Það var að eins út af því, sem hv.þm. Dala. (B. J.) mintist á, að stjórnin hefði ekki viljað hindra fossasöluna með bráðabirgðalögum. Annað var tæplega hægt, þegar tilmæli fossanefndar komu. En stjórnin taldi sjer það tæplega heimilt, og ef milliþinganefndinni hefði verið mikil alvara með þessa beiðni, og áhugi hennar verið mikill, þá hefði henni verið innan handar að koma þessu til vegar á fyrra þinginu 1918. En þá heyrðist ekkert frá henni um málið, svo að það getur ekki hafa verið fjarskalega áríðandi að gera þetta. Annars tel jeg ekki, að mjög mikil nauðsyn hafi borið til þessa, því að hve nær sem er. Það má skipa svo fyrir um málið, að það hafi tiltölulega alt þetta mál er í höndum ríkisvaldsins, litla þýðingu. Í sambandi við það skal jeg geta þess, að háttv.þm. Dala. (B. J.) talaði um, að það væru margar miljónir, sem ríkið tapaði við biðina, þar sem miklu dýrara væri að kaupa vatnsaflið aftur. Jeg skil þetta ekki, sjerstaklega frá hálfu háttv. fossanefndarmanns, því að fossanefndin segir, að ríkið muni í marga mannsaldra ekki þurfa að nota meira en eitt hestafl á mann, með öðrum orðum, að ríkið þarf ekki að nota meira en 90–100 þús. hestöfl. Þetta er í ritgerð fossanefndar, og það veit hv.þm. (B. J.). Þörf landsins er sem svarar afli Sogsfossanna. Hitt alt fær að liggja í marga mannsaldra, og þótt þá verði að kaupa, gerir það ekki svo mikið til, fyrst um sinn. Nei. Ógæfan er hjer, sem oftar í þessu máli, að verið er með ýmsa útúrdúra, án þess að halda sjer við málið sjálft. Nú hafa önnur ríki ekki ætlað neitt líkt til almenningsþarfa, að svari 1 hestorku á mann, segir í áliti fossanefndar. Hjer er því ekki stór hætta á ferðum, um margra miljóna tap, hvernig sem á er litið um það, hvort ríkið á eða ekki. Aðalatriðið er, að með lögum má takmarka þessi eignarrjettindi á svo margan hátt, að það er í hendi ríkisvaldsins að fara með málið hvernig sem það vill Jeg býst varla við, að þessu máli verði lokið nú á þessu þingi, og álít, að því eigi ekki að verða lokið, því menn an að öllu leyti. En það var auðvitað geta varla á þessum tíma hafa áttað sig fullkomlega á því. Er jeg að því leyti alveg samdóma hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Hitt mun verða örðugra, að stjórnin taki, sem heild, fasta afstöðu í málinu. Það er ekki víst, að allir ráðherrarnir eigi gott með að koma sjer saman meiningin, er fossanefndin var skipuð, að álit hennar yrði komið stjórninni í hendur svo snemma, að hún gæti lagt málið fyrir þingið. En svo varð ekki. Jeg tel það líka mikinn galla á þessu máli, að einu frv. var ekki reynt að koma fram, sem nefndin hafði borið fram. Það er frv. um rannsókn Sogsfossanna. Það var mikið eðlilegt og rjett, að þetta væri gert, því að þá var þó eitthvað aðhafst. Eitthvert spor stigið til framkvæmda. Er jeg alveg hissa, að hv.þm. Dala. (B. J.) skyldi ekki hafa afl á því, að koma þessu frv. fram til frekari umr. og samþykkis í deildinni. Jeg skil að hv.þm. (B. J.) hafi átt örðugt með nefndina. En þó trúi jeg ekki, að hv. nefnd sje mjög alvarlega á móti þessu máli, þar sem komið hefir fram svipuð till. í þingsályktunarformi, í þessari þríþættu till.háttv. nefndar. Frv. getur ef til vill komið fram enn, þó að tími sje nú orðinn stuttur. En jeg hefði mjög kosið, að það frv. hefði komið fram. Sú rannsókn hefði getað orðið til mikilla upplýsinga þessu þingi.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Það má kalla hatramlegt, hversu meðferð þessa máls hefir altaf mistekist, frá því er farið var að vinna að því nokkuð alvarlega. Jeg segi hatramlegt fyrir þá skuld, að umr. þær, sem hjer hafa farið fram, hafa að mestu leyti farið fram hjá efninu, verið meira hnútukast og hnýflar milli einstakra manna en skýringar á efninu, sem hv.þm. annars hafa haft lítinn tíma eða tækifæri til að gefa sig að. Þetta á þó sjerstaklega við ræður hv.þm. Dala. (B. J.), því að jeg get ekki annað fundið en að þær hafi verið hreinar og beinar árásir á einstaka menn og skilmingaleikur við skugga. Nokkuð svipað mætti segja um ræður hv.frsm. meiri hl. (G. Sv.) í dag. Áður hefir hann haldið sjer við efnið. Það eina, sem komið hefir fram við umr. í dag og lýtur að því að skýra málið, er það, sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hefir sagt. Hann hefir bent á, að á þessu frv. eru mjög athugaverðir gallar, sem þyrfti sjálfsagt að laga, ef frv. ætti að verða að lögum. Hv. frsm. meiri hl. (G. Sv.) hefir nú svarað þessu, en mjer finst, að hann hafi farið þar ýmislega á snið við efnið og ekki viljað kannast við, að þessar athugasemdir hæstv. forsætisráðherra (J. M.) væru á rökum bygðar, en sjálfur virðist hv frsm. (G. Sv.) þess fulltrúa, að hann hafi hugsað þetta mál vendilega, og þó er jeg þess fullviss, að þekking hans á því er enn mjög takmörkuð og slitrótt. Það voru einkum 4 atriði, sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) tók fram. - Hann hafði sjerstaklega mikið að athuga við 27. gr., sem bannar að veðsetja eða afhenda hlutabrjef og verðbrjef vatnsiðjufjelaga til annara en landsstjórnarinnar og Landsbankans, er svo ber undir; bannar með öðrum orðum, að þau komist á útlendar hendur. Það var alveg rjettilega tekið fram af hæstv. forsætisráðherra, að þegar gert er ráð fyrir, að slík fyrirtæki sjeu stofnuð af útlendu fje, þá kemur varla til mála að hafa þau ákvæði, er útiloka, að slík verðbrjef komist í eign útlendinga, þegar þau standa fyrir útlendu fje. Er það meðal annars fyrir þá skuld, að af því mundi leiða, að brjefin væru ekki veðhæf í öðrum bönkum en íslenskum, að þá yrðu þær lánsstofnanir að standa undir öllum lánum, er slík fjelög þurfa. En jeg hygg, að þeim yrði ofvaxið að veita slíkum fyrirtækjum það lánstraust, er þau þyrftu. Hitt er rjett og sjálfsagt, að varnaður sje boðinn á því, að innlend hlutabrjef fari út úr landinu. Það væri rjettmæt aðferð. En hjer er sá einn af göllum frv., sem sjálfsagðrar lagfæringar þarf. Þá er 2. atriðið, um vatnastjórann ábyrgðarlausa. Jeg hefi talað um það áður, að hann er óalandi og óferjandi, eins og frv. er, og verð jeg að segja, að þar fer álit mitt fullkomlega saman við álit hæstv. forsætisráðherra (J. M.). En háttv.frsm. meiri hl. (G. Sv.) vildi ekki á það líta, að þörf væri þar nokkurra breytinga. Af því að vitnað var í það, af hv.frsm. (G. Sv.), að ákvæði 27. gr. væru alveg sjálfsögð, af því að þau væru eins í norskum sjerleyfislögum, skal jeg leyfa mjer að benda á, að það er að eins í síðustu norsku sjerleyfislögunum, sem þetta ákvæði stendur. Það er ekki í sjerleyfislögunum frá 1909, en að eins þeim frá 1917. Er það vegna þess, að nú vilja Norðmenn stemma stigu fyrir frekara innstreymi útlends fjár. Þeir hafa að nokkru leyti haldið landinu opnu fyrir því um langt áraskeið, og hafa á síðari tímum komið á innlendar hendur mörgum þeim iðjufyrirtækjum, sem nálægt síðustu aldamótum voru reist af útlendu fje, enda hafa þeir nú öðlast þá reynslu og þekkingu á þessum efnum, sem til þarf, og útlendingarnir færðu þeim, jafnframt og þeir brutu ísinn. Þess vegna vilja þeir nú setja frekari virkjun útlendinga stólinn fyrir dyrnar. Þá er 3. atriðið, um eignarrjettinn. Því var haldið fram af hv.frsm. (G. Sv.), að ekki þyrfti að kveða ljósar á um hann en gert er í frv. Er það að vísu satt, að hann er búinn að gefa fyrir sitt leyti skýringu á þeim ákvæðum, sem þar eru, og koma í stað eignarrjettarákvæðanna, skýringu, sem að vísu virðist taka af vafa um skoðun hans, en ákvæði frv. eru jafnófullnægjandi fyrir því. Auðvitað skýrir hann svo heimildir til vatns, að þar hljóti að vera átt við eignarrjett eða leigurjett, og get jeg verið honum þakklátur fyrir þá skýringu, því að hún sýnir, að hann er mjer í raun og veru sammála um, að eignarrjettur einstaks manns á vatni hafi verið til, sje til og eigi að vera til. En jeg verð að benda háttv.frsm. á það, að kenningar hans um leigurjett á vatni standast ekki eftir 36. gr. þessa frv., og mun honum þar hafa skotist, er hann hjelt því fram hjer í hv. deild í gær, að veita mætti sjerleyfi þeim, er leigurjett hefði á vatni. Nefnd grein gerir ráð fyrir kauplausri afhendingu til ríkisins á vatnsfallinu við sjerleyfisslit, og veit hver maður, að enginn getur afhent öðrum til eignar það, sem honum hefir verið ljeð, og vissulega getur þessi gloppa í frv. ekki dulist hv.frsm. (G. Sv.), sem sjálfur er lögfræðingur. Jeg verð því að álíta, að athugasemd hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hjer um sje fullkomlega rjett og hana beri að taka til greina. Háttv. frsm. (G. Sv.) neitar, að jeg hefði haft eignarrjettarákvæðið í sjerleyfislagafrv. mínu. Það stendur þó í 1. gr. þess frv. ljóslega fram tekið, að eigandi einn geti virkjað það, sem tilskilið er, án sjerleyfis. Í síðari gr. frv. var óþarft að taka fram um þessi eignarumráð, af því að það leiðir af ákvæðum 1. gr., að eignarumráð þarf til að geta virkjað eftir sjerleyfi. En á það má líka benda, að tilætlun mín og annara í milliþinganefndinni var, að fyrst gengju fram vatnsrjettindalögin, en síðar, og á grundvelli þeirra, sjerleyfislög, sem eigi þurftu að taka nánar fram um vatnsrjettinn, er hann var ákveðinn fyrirfram. Alt öðru máli gegnir nú, þegar hafa á endaskifti á aðferðinni og setja sjerleyfislög á undan vatnalögum. Þá var það ein athugasemd hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að hann taldi ákvæðið um tveggja þinga samþykki ekki heppilegt, eða jafnvel ekki löglegt. Virtist hann líta svo á, að ókunnugleiki minn á lögum væri orsök þess, að jeg hefði tekið það í mitt frv., en það svo þaðan slæðst í þetta frv. Jeg skal fúslega játa það, að mig brestur þá lögfræðilegu þekkingu, sem þörf er á, er dæma skal um slík atriði. En ákvæðið bar jeg undir þrjá lögfræðinga, og virtust þeir ekki sjá neitt ólöglegt í því.  (B. J.: Hverjir voru þeir?)  . Það skiftir engu, en það skal fram tekið, að ekki spurði jeg um þetta þann lögfræðing, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) telur mig hafa notað.  (G. Sv.: Hver er sá?)  . En hjer liggur annar fiskur undir steini. Hv. undirnefnd, og líklega hv. framsm. (G. Sv.), hefir nefnilega tekið fram í þessu frv. að með sjerleyfi skuli af þinginu farið eins og lagafrv., og er það vitanlega rjett, eins og hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagði, að frv., önnur en stjórnarskrárfrv., eru eigi borin undir samþykki tveggja þinga. Það eru því vanhugsuð ákvæði þessa frv., um meðferð sjerleyfis, sem valda því, að tveggja þinga samþykki rekur sig á lögin, en jeg hafði aldrei gert ráð fyrir sjerleyfi í frv.formi. Þetta, ásamt því, sem jeg hefi áður tekið fram, sýnir, að býsna margt er athugavert við frv., og síst til þess að mæla með því, að það verði að lögum í þeim búningi, sem það nú hefir. Háttv. frsm. (G. Sv.) gerði, eins og vitanlegt var, lítið úr þeim aðfinningum, er jeg kom með, út af frv., við fyrri hluta þessarar umr. Jeg benti á meðal annars, að frv. yrði sennilega beint misskilið, þar sem felt er úr ákvæði meiri og minni hl. milliþinganefndar um endurhvarf til ríkisins að loknum sjerleyfistímanum á mannvirkjum og orkuveri, því að afhending sú, sem gert er ráð fyrir í 36. gr., er í raun og veru ekki annað en innlausnarrjettur fyrir ríkið. Að vísu er ákveðið svo í 36. gr., að vatnið sjálft og landsspildur, sem nauðsynlegar eru fyrir orkuverið, skuli afhenda kauplaust, en það er eins og frsm. (G. Sv.) hafi ekki munað eftir því eða vitað það, að sjálfar aflstöðvarnar eru oftast verðmesti hluti orkuversins og margfaldar að verði við vatn og lóðir, að minsta kosti eftir verðlagi þeirra hjer. Alt þetta verðmesta á ríkið að kaupa eftir 36. grein, og er þetta því miklu líkara lausn en endurhvarfi. Verði hins vegar orkuverið ekki keypt, þá verður það eiganda að litlu liði, því að slík mannvirki verða eigi með góðu móti færð úr stað. Yfirleitt verð jeg að álíta frv. þetta mjög illa fallið til þess að verða að lögum, og í það vantar mjög margt, sem ákveða þarf um, þótt hins vegar sje ítarleg ákvæði um ýms minni háttar atriði. Þannig vantar alveg, eins og jeg áður hefi bent á, ákvæði um skyldur sjerleyfishafa til að sjá verkalýð sínum fyrir bókakosti og andlegum nautnarmeðulin, sem og skólahaldi fyrir börn verkamanna. Enn fremur vantar öll ákvæði um heilbrigðisráðstafanir og skyldur sjerleyfishafa þeirra vegna, og þá ekki síst ákvæðin um kaupgjald verkamanna og varnir gegn misbeitingu valds vinnuveitanda og hlunnindi verkalýðnum til handa, einmitt þau ákvæðin, sem Norðmenn hafa lagt einna mesta áherslu á, og vitanlega með þá hættu fyrir augum, að verkamannadeilur og verkföll, með öllum þeirra illu afleiðingum, eiga oft upptök í þessum iðjuverum, einkum þar, sem illa eru trygð rjettindi verkamanna. Jeg skal nú víkja nokkrum orðum að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem mjer til mikillar ánægju tók í strenginn, bæði djarflega og viturlega. Það er alveg rjett hjá honum, að þessu máli má ekki flaustra af. Hann tók á ljósari hátt af skarið um það en nokkur annar, hversu þýðingarmikið undirstöðuatriði eignarrjettarspurningin væri, og sýndi hann ljóslega, að það er meira en formfræðilegt atriði, eins og oft hefir heyrst hjer, sem fossanefndin klofnaði um. Hann skildi bersýnilega, það, sem jeg svo þráfaldlega hefi sýnt fram á, að ekkert „effektivt“ er hægt að gera í málinu fyr en eignarrjettarspurningin er útkljáð. Að vísu held jeg því fram, að þetta sje útkljáð fyrir löngu, með eldri og nýrri lagasetningu, en úr því að þeim glundroða hefir verið komið á málið, sem meiri hl. fossanefndar vakti síðastliðinn vetur, þá verður að hreinsa til áður en hægt sje að leiða málið til lykta. Allir vita, að glundroðinn er fyrst og fremst að kenna háttv.þm. Dala. (B. J.).  (B. J.: Nei. Það er hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) að kenna)  . Það var hv.þm. Dala. (B. J.), sem fyrst kom fram með þá kenningu, að ríkið ætti alla vatnsorku, jafnt á löndum einstakra manna sem annarsstaðar, og að vatnið gæti eigi verið eignarumráðum undirorpið, af því að það kæmi úr skýjunum. En það er einmitt þessi nýstárlega kenning, sem öllum mistökum hefir valdið og tafið þetta mál og spjallað. Hún hefir kostað landið marga tugi þúsunda, og hún hefir tafið alla framkvæmd málsins, og nú loks komið öllu í strand. Hv. þm. Dala. (B. J.) er það blindsker, sem þessu máli hefir jafnan staðið mest hættan af. En þótt honum hafi nú tekist að koma öllu þessu í ógöngur með villukenningu sinni, þá er langt frá, að hann hafi altaf verið þeirrar skoðunar, að ríkið ætti fossana, því að áður hefir hann talið þá eign landeiganda, og yfir höfuð hefir hann verið ótrúlega hvarflandi í þessu máli og reikull. Skal jeg leyfa mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp nokkur orð til sönnunar því, og standa þau í ritgerð eftir hv.þm. Dala. (B. J.) í nefndaráliti meiri hl. fossanefndar. Hann segir: „Eignarrjett á rennandi vatni, eftir fossalögunum, hafa því: a. Þeir, sem keypt hafa þjóðjarðir eftir 1907, án þess að fossar (= fallandi, orkugæft vatn) væru undan skildir. b. Þeir, sem síðar hafa af þeim fengið með nauðungarráðstöfun að manni lifanda, með hjónabandi, með arfi eða fyrir frjálsa afhending.“ Þarna er þá mögulegt, eftir hans skilningi, að eiga rennandi vatn, en að eins þegar það er keypt af ríkinu, eða fengið hjá þeim, sem keypti það af ríkinu. Eftir hans skilningi eru þá allar aðrar heimildir ónýtar. Samræmi hver þessar kenningar hv.þm. (B. J.) við lög og rjettarvenjur sem vill. Jeg leiði hest minn frá því. Það má ekki gleymast, að hv.þm. Dala. (B. J.), og fylgifiskar hans, hafa stórspjallað alt þetta mál. Þess vegna er óhætt að skrifa á reikning háttv.þm. Dala. (B. J.) fullan þriðjung alls þess kostnaðar, sem af fossanefndinni hefir stafað, og öll mistökin að auki.  (B. J.: Kemur þetta ekki í „Tímanum“ bráðum)  . Þá grýlu, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) heldur mikið á lofti og reynir að hræða oss með, að vötnin, sem seld hafi verið, verði ríkið að kaupa aftur fyrir afarverð, um hana get eg verið fáorður, því þetta eru einskærar öfgar hjá hv.þm. (B. J.). Vatnsrjettindi þau, sem ríkið á í sínum löndum, eru svo mikil, að það getur ekki hagnýtt nema lítinn hluta þeirra um langt skeið, en hins vegar má með sjerleyfislögum stöðva alt fossabrask; því að öllum gefur að skilja, að vatnsaflið verður eigi keypt, þegar ekki fæst leyfi til að hagnýta það. Og þótt enginn árangur verði annar af starfi þessa þings í vatnamálunum en að almenningur fái að vita, hvað uppi er á teningi um sjerleyfislagasetningu, þá er það nægilegt til þess að lama alt fossabrask. Það er að vísu svo ástatt að háttv. þm Dala. (B. J.) og jeg höfum sjaldan verið samferða í þessu máli, en þó eigum við sammerkt um sum atriði þess, og vissulega höfum við hugsað það öllu meira en flestir, ef ekki allir, aðrir, sem í þingnefndinni voru. En hvorugan okkar hefir undirnefndin tekið til ráðfærslu um frv. Þess vegna eru líka gloppurnar á því hver annari stærri, og svo er þessu dembt inn í þingið, án þess að við - eða jeg að minsta kosti - höfum fengið færi á að lesa það yfir í næði. Jeg verð að líta á það eins og velvildarvott af hv.þm. Dala. (B. J.), að hann vill gefa mjer titilinn „bjargvættur landsins“, titil, sem hann með vatnsránskenningunni hafði eflaust hugsað sjer að vinna sjer inn, en hefir nú - já, líklega því miður - litlar líkar til að hreppa. En jeg vil samt eigi þiggja titilinn af honum, en láta hann heldur um sinn eiga vonina í þessu tvennu, sigri vatnsránskenningarinnar og titlinum. Hver veit, hvað honum kann að hepnast? - En mistakist fyrir honum vatnsránið, þá ber jeg kvíðboga fyrir, að titillinn týnist, og verði á öllu haft endaskifti, svo að hv.þm. Dala. (B. J.) verði talinn „skaðvættur landsins.“

Bjarni Jónsson Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) verður að fyrirgefa mjer, þótt jeg hafi ekki tekið eftir öllu því, sem hann sagði, en þó verð jeg að minnast nokkuð á þessa miljón. Annaðhvort hefir hæstv. forsætisráðherra (J. M.) viljað rugla menn, eða þá að hann hefir tekið skakt eftir, og er hvorugt gott. Jeg talaði sem sje um það, að þeir, sem ekki vildu láta dómstólana skera úr þessu ágreiningsefni, mundu skaða landið ef til vill um margar miljónir, er hjer væri orðið fult af fólki. Þetta sagði jeg, að af völdum brasksins á fossunum mundu þeir stíga um margar miljónir, ef þeirra vilji gengi fram, sem jeg talaði um. Þetta kemur ekki því við, sem nefndin er að tala um, að áætla eitt hestafl á mann til að vinna úr. Þetta er því alveg óviðkomandi, og er mjer óskiljanlegt, hversu hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hefir farið að blanda því saman. Það fellur því alveg niður, sem hann sagði um þetta atriði, og eins vona jeg, að mönnum skiljist, að mótstaða hans gagnvart þessu frv. sje á sandi bygð. Frv. er ekki illa undirbúið, því sanna má, að flest önnur frv. hafa verið miklu ver undirbúin. Hins vegar er lítil vörn í frv., sem þeim láðist að drepa á, um „afnot fasteigna“. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) verður að fyrirgefa, þótt jeg hafi gleymt ýmsu af því, sem hann sagði, því myllan í Fjarðará hefir verið svo þægileg í eyrum manna, að þá hefir syfjað á meðan hún var að mala, og menn vakna ekki, nema þeir heyri eitthvert stórmenni hneggja. Raunar vaknaði jeg nú, er jeg heyrði háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) komast að þeirri niðurstöðu, að dómstólarnir mundu hnupla eignum manna.

Frsm. meiri hl. (Gísli Sveinsson) Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) talaði um 27. gr. og sinn skilning á henni, og eftir þeim orðum, er hann fór um 34. gr., þá vil jeg taka það fram, að mjer finst skýring hans eðlileg. Hafði jeg tekið líkt fram, en jeg býst við, að þeim sje ekki með þessu meinað að halda áfram að hafa útlent fje með höndum. Annað atriði var á sömu lund og áður, um vatnastjórann. Mjer er ekki ljóst, hvernig hann fer að komast að þeirri niðurstöðu, að þetta sje óforsvaranlegt. - Hann ætti að vita, að bæði í löggjöfinni og öðru er stjórnin bundin við till. þeirra forstjóra fyrir einhverri stofnun, sem tillögurjett hefir, Og það hefir komið fyrir iðulega, að fjárveiting til fyrirtækis hefir verið bundin því skilyrði, að sjerfræðingur mælti með henni. Það nær því ekki nokkurri átt hjá hæstv. forsætisráðherra (J. M.) að telja þetta ákvæði óforsvaranlegt, því það er vel forsvaranlegt, enda er þetta gert að vel yfirlögðu ráði, að hafa þennan ráðunaut með þessu valdi. Annað atriði var það, sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) talaði um, og var það, að alls ekki væri forsvaranlegt að hafa kosningar á milli þess, að sjerleyfi væri veitt. Það er rjett, sem sagt hefir verið, að þetta ákvæði er tekið frá minni hl. milliþinganefndarinnar (Sv. Ó.). Og minni hlutinn hefir þá líka svarað til þessa, og segist hann hafa látið grannskoða það af þremur lögfræðingum. Annars er það líka sýnilegt, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) veður reyk, þar sem hann segir, að þetta sje ógerlegt, af því að ekkert standi um þetta í stjórnarskránni. Það er eigi alls kostar svo, þetta atriði, að það þurfi að bera fyrir konung, því það segir um þetta, að um það skuli fara eins og lagafrv. Nú sagði hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að það mundi varða ráðherraábyrgð, ef ekki væri farið með þetta til konungs, en þetta er rangt, því að ekki er hægt að koma með ábyrgð á hendur stjórninni fyrir það, sem lög beinlínis fyrirskipa. Mjer er óskiljanlegt, hvers vegna hæstv. forsætisráðherra (J. M.) er að ræða um þetta eins og eitt af höfuðatriðum, og bera það fram um leið, að það sje ekki vel athugað. Jeg held, að allir sanngjarnir menn verði að viðurkenna, að þetta atriði, sem önnur atriði, sem nefndin hefir athugað, eru rækilega krufin til mergjar. Og þetta verða menn að játa, hvort sem þeir telja niðurstöðuna heppilega eða ekki. En jeg verð hissa á þessum ummælum hæstv. forsætisráðherra (J. M.), þar sem það er alkunna, að hann hefir oft gefið yfirlýsingar lögfræðilegs efnis, sem, vægast sagt, hafa verið mjög tvísýnar. Jeg held, að óhætt sje að segja, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sje betri lögfræðingur utan þings en innan, því þar blandast ýmislegt við skýringar hans, tillit til flokka o. fl. Hjer á þingi er því hæstv. forsætisráðherra (J. M.) að minsta kosti vefengjanlegur lögfræðingur, en sjaldnast er hann svo ákveðinn, að hægt sje að herma upp á hann ákveðna skoðun. Hæstv. forsætisráðherra harmaði það, að nefndin hefði ekki lagt fram frv. um rannsókn Sogsfossanna. Nefndin kom með till. í þá átt, en hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hafði þá önnur tillit að taka, og honum láðist að biðja hv. deild að samþ. rannsóknarleyfið sjerstaklega, eða lýsa því yfir, að hann saknaði lagafrv. í þá átt. Nú er of seint að bera slíkt fram, en það er skiljanlegt, að nefndin beri ekki fram tvær till. um sama efni. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) endurtók ræðu hæstv. forsætisráðherra (J. M.) og kafla og kafla úr fyrri ræðum sínum. Það væri því að bera í bakkafullan lækinn að svara honum orði til orðs. Hv. þm. (Sv. Ó.) talaði um, að samræmi vantaði, þar sem rætt væri um afhending samkvæmt 36. gr., eða endurhvarfið, sem hann kallaði, þar sem eigi væri ákveðið, hverra eign vatnfallið væri. - Háttv. þingm. (Sv. Ó.) hefir áður lýst yfir skilningsleysi sínu, en eitthvað virðist hann vera að þokast í áttina nú, eða svo fanst mjer á ræðu hans. Frv. ræðir ekki um eignarrjettinn, heldur að eins um það, hverjum megi veita sjerleyfi. Það segir í raun og veru það sama og frv. hv.þm. (Sv. Ó.), svo hann er að berjast við sjálfan sig. Grein sú í frv. háttv.þm. (Sv. Ó.), sem hann vitnar í, er um, að eigendum fallvatna og umráðamönnum sje heimilt að virkja alt að 500 hestorkum. Frv. segir það sama, nema það tekur ekki til eigendur, en ef svo er litð á, að einstaklingar eigi vatnsorkuna, þá eru þeir umráðamenn, nema að þeir afsali umráðarjetti sínum. Frv. talar um þá, sem heimild hafa á vatni, og býst jeg ekki við, að jeg þurfi að skýra orðið heimild, enda hefi jeg gert það áður. En háttv.þm. (Sv. Ó.) skilur ekki, að heimild fáist með öðru en eignarrjetti, og get jeg ekki að því gert, þótt hv.þm. (Sv. Ó.) sje skilningssljór, eða vilji vera það á þessu sviði. Háttv. þm. talaði um, að hjer væri ekki um endurfall, heldur innlausnarrjett að ræða. Þetta er beinlínis rangt, eins og svo margt annað hjá þessum hv.þm. (Sv. Ó.). Það stendur berum orðum, að virkin falli til ríkisins ókeypis, en ákveðið er að bæta þau, svo framarlega sem þau eru nýtileg. Það er einkennilegt, hvað háttv.þm. (Sv. Ó.) virðist illa kunna ýms ákvæði frv., því að þau eru sumpart frá meiri hl. fossanefndar og sumpart frá honum sjálfum, eða þá atriði, sem hann hlýtur að hafa kynt sjer. Háttv. þm. (Sv. Ó.), sem virðist einkennilega fimur í þeirri list að fara í gegnum sjálfan sig, talaði nú um, að frv. væri ekki nógu nákvæmt, þó að hann hafi áður fundið því nákvæmni til foráttu. Hann vill láta ákveða verkakaup, heilbrigðisreglur, bókakost o. fl. Slíkt nær ekki nokkurri átt; það væri heimskan einber að fastsetja það með lögum nú, en frv. veitir heimild, og er það nægilegt. Þarna óð háttv.þm. (Sv. Ó.) reyk. Þá vildi hv.þm. (Sv. Ó.), að undirnefndin hefði tekið sig, eða hv.þm. Dala. (B. J.), til ráðuneytis. Jeg get sagt það fyrir nefndarinnar hönd, að hún var fegin að losna við báða. Yfirleitt þótti mjer galli á skipun nefndarinnar, að þessir tveir menn, sem aldrei geta setið á sáttshöfði og splundra öllu, sem þeir koma nálægt, eru á móti til þess að vera á móti, skyldu vera kosnir í nefndina. Höfuðverk hennar var þess vegna að koma þeim út úr starfinu, og það tókst. Starf nefndarinnar var að athuga, hvað afgreiða þyrfti nú, og varð þá fyrir það þrætumál, hvort dómstólar eða löggjafarvaldið skyldu skera úr eignaspursmálinu. Meiri hl. leit svo á, að það ætti að vera verk dómstólanna, og svo mun alment litið á af þjóðinni. Hitt, sem gera þurfti nú, var að bera fram frv. til sjerleyfislaga. Nefndin bjóst ekki endilega við, að málið næði fram að ganga á þessu þingi, en gerði ráð fyrir, að útgert yrði um það, ef ekki á þessu þingi, þá á næsta þingi. Jeg hefi tekið það fram áður, að jeg tel það tjón, að stjórnin gat ekki kynt sjer málið fyrir þing og vinsað úr því, og komið fram frv. samkvæmt því. Jeg er að þessu leyti dagskránni sammála, og jeg hefi bent á rök til þess, að eigi var hægt að leggja þetta frv. fram fyr. Þar sem jeg er dagskránni samþykkur, er frsm. nefndar, sem ber fram þetta frv., þá ætla jeg ekki að greiða atkv. um dagskrána. Þetta frv. nær hvort sem er ekki fram að ganga nú, vegna tímaskorts, og kemur þá til kasta stjórnarinnar að leggja það eða annað í líka átt, fyrir næsta þing, sem að áliti hæstv. forsætisráðh. (J. M.) verður í vetur. En jeg get ekki skilið, að stjórnin geti vikið mikið frá þessu frv., svo vel er það undirbúið. Þessu vildi jeg skjóta til hæstv. forsætisráðh. (J. M.), því allar líkur eru á, að hann eigi áfram sæti í stjórninni; það er sennilegt, að byrinn beri hann í sömu höfn, þó hann hafi nú um tíma undið segl við hún og stefnt í aðra átt. Jeg vona, að lögfræðiþekkinguna vanti þá ekki og ekki þurfi að finna að frv. þess vegna.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg stend hjer upp til að leiðrjetta misskilning. Jeg hefi aldrei talið mig góðan lögfræðing nje gumað í því efni. Mig skortir margt til þess, en jeg er mjer ekki meðvitandi, að jeg hafi skýrt lög, hvorki hjer nje annarsstaðar öðruvísi en jeg áleit rjetttast. Jeg skal ekki um það segja, hvort mjer hafi skeikað oft eða ekki. Jeg býst ekki við, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hafi ætlað að bera mig þessum sökum, þó það kæmi svona fram, að lítt hugsuðu máli. Jeg ætla ekki að fara að deila hjer um lögfræðileg efni, og þá síst við hv.þm. (G. Sv.), því honum tókst svo höndulega að gleyma því, sem deilt var um, og geta þess að engu. En það, sem jeg lagði aðaláhersluna á, var munurinn á stjórnarskrárþingi og almennu þingi, en það atriði ljet hv.þm. (G. Sv.) liggja á milli hluta.

Sigurður Stefánsson Mjer láðist að geta þess, að jeg álít rjett, að stjórnin taki til athugunar niðurstöðu samvinnunefndar, eigi síður en milliþinganefndar. Þessu hefir nú verið bætt inn í till. Jeg álít, að við höfum ekki gefið næstu stjórn bendingu um að taka málið upp, ef það lognast út af nú. En til þess eru allar líkur vegna þess, hve málið er seint fram borið. Dagskráin er því nauðsynleg, því annars gæti stjórnin leitt hjá sjer að gera nokkuð í þessu máli.

Jörundur Brynjólfsson Jeg skal vera stuttorður. Menn hafa nú lengi hlýtt á umr. og eru farnir að þreytast, og ætla jeg því að eins að drepa á örfá atriði. Jeg hygg það ekki ofmælt, að menn hafi ekki búist við þessari till. á þessu þingi. Eins og kunnugt er, eru bannlögin orðin til fyrir vilja þjóðarinnar. Það var gengið til atkvæða um það, hvort aðflutning á vinum skyldi banna með lögum, og varð meiri hl. þjóðarinnar því fylgjandi; samkvæmt þessu eru lögin sett. Jeg hygg, að síðan lögin komust til framkvæmda hafi ekkert það gerst, sem verðskuldaði, að gengið væri til atkvæða aftur nú þegar. Jeg veit ekki annað en að mikill meiri hl. þjóðarinnar hafi verið á verði, þegar skerða hefir átt bannlögin. Andstæðingar þeirra hafa gert mikið til að ræna þau fylgi, en lítið orðið ágengt. Þeir hjeldu úti blaði um tíma, en það var lítið keypt og enn minna lesið, og var það ekki af öðru en því, að menn gátu ekki felt sig við þær skoðanir, sem þar komu fram. Andbanningar settu upp skrifstofu til að flýta fyrir afnámi bannlaganna, og mun hún hafa staðið skamma stund og lítið orðið ágengt. Þá má á það minnast, að árið 1917, þegar kom fram frv. um að bæta lögin, þá söfnuðu meðhaldsmenn laganna áskriftum. Mjer er kunnugt um, að eigi var byrjað fyr en áliðið var vors, en á stuttum tíma söfnuðust á 2. þúsund undirskriftir hjer í Reykjavík einni. Andbanningar voru þá líka að safna undirskriftum um að nema lögin úr gildi. Þeir hafa aldrei birt, hvað marga þeir fengu á sitt mál. Jeg býst við, að þeir hafi ekki verið margir; annars mundu þeir hafa birt það. Það eru þannig sterkar líkur til, að lögin eigi ekki minni ítök í þjóðinni nú en bannhugmyndin átti 1908; jafnvel meiri. Andbanningar halda því fram, að óvenjulegir tímar hafi verið; skipaferðir strjálar og eftirlit því auðvelt. Þeir hafa getið þess til, að nú muni lögin meira brotin, þegar siglingar og samgöngur aukast. Jeg skal engu um þetta spá, en jeg sje ekki betur en andbanningar megi vera rólegir og bíða nokkur ár, því þá á reynslan að vera búin að færa öllum heim sanninn um það, hvort bannlögin sjeu óhæf eða ekki. Þeir ættu því að kjósa, að beðið væri þar til fullkomin reynsla væri fengin. Þess vegna er ekki ástæða til að ganga til atkv. nú. Það er líka annað, sem ætti að hvetja okkur til að bíða. Bannhreyfingin er að magnast í löndunum alt í kring, og stærstu og merkustu þjóðir heimsins eru farnar að leggja hindranir á leið áfengisnautnarinnar, og það jafnvel þótt það skerði stórkostlega hagsmuni þeirra, hvað atvinnu snertir. Það sýnist því óviðfeldið, að við gerum nokkuð í þá átt, að losa um böndin, meðan við vitum ekki, hver niðurstaðan verður annarsstaðar. Það lítur út sem undanhald af hálfu Alþingis, ef við samþ. nú þessa till., og það hefir Alþingi engan rjett á að sýna. Það getur hver haft sína skoðun um það, hvort þingið eigi að skera úr þessu án þess að leita álits þjóðarinnar, þó að jeg telji það alls ekki rjett, en jeg teldi viðfeldnara, að þjóðin ljeti í ljós óskir um að greið atkv. um þetta mál, áður en við förum að spyrja hana til ráða. Mjer sýnist eðlilegt, að vilji menn breyta bannlögunum, þá sje byrjað meðal kjósendanna, og að Alþingi taki að því búnu ákvörðun, eftir því, hvernig undirtektirnar verða. Ef andstæðingar þessara laga eru trúaðir á sín eigin orð, þá ættu þeir að vera fúsir á að bíða meðan þetta fer fram. Jeg segi fyrir mig, og hið sama hygg jeg að hver og einn meðhaldsmaður þessara laga muni segja, að ef lögin ná ekki tilgangi sínum, og eins mikið er drukkið eins og áður, þá teldi jeg rjett, að lögin væru numin úr gildi. Jeg ætla ekki að fara mikið út í ræðu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.); hún var hófleg og stillilega flutt. Og þó að hv.þm. (S. St.) færi út í margt og kæmi víða við, ætla jeg ekki að fara að ræða um það, af þeirri sök, að jeg tel, að till. hefði alls ekki átt að koma fram, enda vænti jeg þess, að hún hljóti ekki samþ.hv. deildar. - Jeg skal þó lauslega víkja að einum fjórum atriðum, sem hv.þm. (S. St.) drap á. Hann mintist á, hve mjög innflutningur áfengis inn í landið hefði aukist hin síðari ár. Ekki verður því neitað, og er það sorglegur vottur um breyting til hins verra. En þetta kemur meðhaldsmönnum laganna eiginlega ekki á óvart. Margir þeirra voru á móti því, að læknar hefðu heimild til að láta úti áfengi eftir lyfseðlum; þeir voru hræddir um, að svo mundi fara, sem nú er í ljós komið. Það má gera ráð fyrir, að megnið af því áfengi, sem flutt er á löglegan hátt inn í landið, sje haft til neyslu, og það þá samkvæmt lyfseðlum frá læknum. Það er raunalegt, að læknar vorir - að vísu ekki nema tiltölulega fáir þó - skuli láta úti svo mikið af áfengi; þeir ættu þó manna best að vita, hver áhrif áfengi hefir á heilsu manna og siðferði. Hv. þm. (S. St.) drap á, að ef ríkið tæki að sjer einkasölu áfengis, gæti ríkið fengið í sinn sjóð svo miljónum króna skifti á fáum árum í ágóða af þeirri verslun, og jafnframt lýsti hann því allátakanlega, hvernig þeir, sem versluðu óleyfilega með áfengi, ristu blóðörn á bak þeirra, sem þeir seldu vínföng. En annaðhvort gerir hann ráð fyrir, að Íslendingar neyti mikils áfengis, eða hann ætlast til, að landsstjórnin hafi líka aðferð við verslun sína sem áfengisprangararnir. Hv. þm. (S. St.) mun ekki ganga þess dulinn, að þótt ríkið taki áfengisverslunina í sínar hendur, þá muni þeir, sem haft hafa áfengissmyglun að atvinnu, ekki leggja árar í bát; þá verður enn verra að hafa eftirlit með þeim en nú. Vera kann að vísu, að þeir geti ekki okrað alveg eins á áfenginu eins og nú. Eftir lýsingu hv.þm. (S. St.) á ástandinu hjer í bæ verð jeg að segja, að ef hann hefir haft sögur sínar eftir fulláreiðanlegum heimildum, þá veit hann meira um drykkjuskap hjer en jeg, og þá er meira um drykkjuskap hjer en mig grunaði. Ef fíkn einstakra manna í áfengi er svo mikil, að þeir láti prangara reita sig inn að skyrtunni fyrir áfengi, þá má geta nærri, hve miklu meira slíkir menn mundu drekka, ef þeir fengju vínföngin ódýrari, því að óhætt mun að gera ráð fyrir, að þeir mundu verja eins miklu fje til áfengiskaupanna eftir sem áður. Það er alkunnugt, að þegar drykkjuskaparástríðan er orðin sterk, þá er lítt gætt hófs í nautn áfengis og meðferð fjár. Mjer mundi þykja það óskemtilegar tekjur fyrir ríkið, ef það mokaði í sinn sjóð stórum gróða af áfengissölu. Andmælendur mínir gætu svarað mjer því, að ríkið fái nú nokkrar tekjur af áfengi. Satt er það, en frá mínu sjónarmiði er það eitt hið óviðfeldnasta, að ríkið skuli afla sjer tekna af áfengi. Hv. þm. (S. St.) sagði, að þeir væru heiðraðir, sem þessi lög brytu. Jeg veit ekki, hvað almenningsálitið kann að vera orðið rotið og spilt. En munu það ekki vera þeir einir, sem ekki eru velviljaðir lögum þessum, er hafa slíka menn í heiðri, og standa lögbrjótunum ekki fjarri? Jeg skil annars ekki í því, hvernig þeim mönnum er varið, sem heiðra smyglara og atvinnuveg þeirra. Annars finst mjer ræða háttv.þm. (S. St.) einhver hin besta lögeggjan, sem borin hefir verið fram á þingi um það, hvílík nauðsyn það sje að grípa til hinna öflugustu varnarráða til að vernda þjóðfjelagið gegn áfengisnautninni, sem hann lýsti svo átakanlega. - Bannhreyfing sú, sem gengur yfir heiminn, gengur öll í þá átt, að losa menn við þessa ólyfjan, áfengið, en ekki, eins og hjer er stefnt að, að gera aðganginn að henni greiðari. Hv. þm. (S. St.) taldi áfengisnautnina þjóðarböl, og um það erum við sammála. En hví eigum við þá að fara að gefa undir fótinn með að halda við þessu þjóðarböli? Jeg tel það miklu nær og sæmilegra hlutverk fyrir Alþingi, að ýta við þjóðinni og hvetja hana til að gæta laganna betur. Slíkt stæði í beinu sambandi við skoðun hv.þm. (S. St.) á málinu og það, sem hann talaði um áfengisnautnina. Jeg þekki líklega ekki eins vel til um áfengisnautnina hjer eins og hv.þm. (S. St.), eftir ræðu hans að dæma. En eftir því, sem jeg veit best til, verð jeg þó að ætla, að miklu minna sje neytt hjer af áfengi nú en áður en bannlögin komust á. Þeir, sem lengi hafa fengist við fátækramál hjer í bæ, segja, að ástandið meðal fátæklinga sje betra nú en áður, og þakka bannlögunum það ekki að litlu leyti. Hefir þó aðstaða Reykjavíkur að undanförnu verið talsvert betri að ná í vín en flestra annara staða hjer á landi. Uppi til sveita sjest nú varla nokkurn tíma ölvaður maður. Jeg hygg, að meiri hl. þjóðarinnar mundi bera fram óskir í þá átt, að allir og einkum þó lagaverðirnir gerðu sitt ítrasta til að halda uppi heiðri þessara laga. Þannig mundu óskir þjóðarinnar falla, ef til hennar kasta kæmi. Jeg skal ekki fara út í efni till., eða brtt. við hana. Að eins nefni jeg það, að mjer finst sjálfsagt að samþ.brtt.hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Ef till. sjálf verður samþ., þá nær engri átt að afgreiða aðra eins till. og þessa að eins frá annari deild þingsins. En jeg vænti þess, að allir, sem hafa líka skoðun á málinu sem jeg, greiði atkv. móti till., svo að hún komist ekki hjeðan úr deildinni.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Mjer komu ekki á óvart orð þau, er hv. 1. Reykv. (J. B.) mælti, að hann vænti þess, að till. þessi færi ekki hjeðan út úr deildinni; þau voru ekki óeðlileg frá hans sjónarmiði, enda má vel vera, að hv.þm. (J. B.) verði að ósk sinni; og meira að segja þykir mjer það ekki svo undarlegt, því að jeg geri ráð fyrir, að till. sje of snemma upp borin að því leyti, að enn hafi fjöldinn allur ekki áttað sig á því, hvert stefnir í þessu máli. Háttvirtur þingmaður (J. B.) lagði áherslu á, að þessi till. hefði ekki átt að koma inn á þing svona upp úr þurru. Frá mínu sjónarmiði kemur hún upp úr votu, en ekki upp úr þurru; hún kemur upp úr því syndaflóði, sem streymir inn yfir þetta bannland. Hv. þm. (J. B.) vildi bíða og sjá til, hvort áfengisnautnin minkaði ekki. - Ekki bendir undanfarin reynsla á það; og nú, síðan siglingar tóku aftur að vaxa, er það áreiðanlegt, að innflutningur áfengis er þegar tekinn að vaxa, og helst er útlit fyrir, að lítil takmörk sjeu fyrir, hvað hann kann að vaxa enn. Háttv. þm. (J. B.) sagði, að ef áfengisnautnin færi mjög í vöxt, þá mundi og andstaðan gegn henni magnast. Jeg vil ekki, að henni þurfi að vaxa byr; hún ætti þegar að hafa hann meir en nógan, þó aldrei væri á annað litið en hinn mikla löglega innflutning. Það sýnist vera nóg verk fyrir hendi, að sporna gegn honum, og allir sjá, hve erfitt það reynist. Eftir því, sem till. er orðuð, væri líklegt, að bannmenn, sem halda því fram, að bannlögin hafi enn eins mikið fylgi eins og bannlagahugmyndin sjálf hafði, yrðu allra manna fyrstir til að samþ. hana. Andstaða þeirra gegn till. er í töluverðri mótsögn við það, sem þeir segja um þjóðarviljann; einkum þegar þess er gætt, hve hóflega í sakirnar er farið, þar sem að eins er heimtaður „kvalificeraður“ meiri hl. við atkvæðagreiðsluna, til þess að nokkuð sje frekara aðhafst. Hv. þm. (J .B.) talaði um, að sterk vínbannshreyfing gengi nú um löndin. Það mun satt vera. Hún gekk líka yfir okkar land, og Íslendingum var hrósað fyrir, að þeir hefðu orðið þjóða fyrstir til að innleiða vínbann hjá sjer. En jeg hefi litla trú á blessunarríkari árangri hjá öðrum þjóðum en okkur, því að þar er enn erfiðara að framfylgja bannlögum en hjer. Jeg get jafnvel trúað því, að við fáum jafnmikið hrós annara þjóða, ef við verðum fyrstir til að upphefja innflutningsbann á víni, eins og við fengum þegar við komum því á. Jeg get ekki talið það undanhald hjá þinginu, þótt það samþ.till. þessa, því það gerir ekki annað en að spyrja þjóðina, hvort hún vilji halda áfram áfengisbanni. Og ef hún svarar, að hún vilji ekki lifa lengur undir þessu ástandi, þá er það undanhald hjá þjóðinni en ekki þinginu, og vottur um, að hún hafi lært af reynslunni. Annars tel jeg till. vera meira í hag bannmönnum en andbanningum. Jeg er alls ekki viss um, að kjósendur svari till. eins og andbanningar mundu kjósa, og fari svo, þá er það styrkur fyrir bannmenn og bannlögin, því að þegar það er víst orðið, að meiri hl. þjóðarinnar vill lifa áfram undir lögum þessum, þá er það tvöföld skylda þingsins að gera alt til að halda uppi heiðri bannlaganna, og þá á það hægra með það. Þá veit það með vissu, að það er í samræmi við þjóðarviljann. Hv. þm. (J. B.) sagði, að bannmönnum hefði ekki komið á óvart, þótt innflutningur á áfengi ykist, þar sem læknar öðluðust heimild til að láta það úti eftir lyfseðlum. Það má vel vera. En jeg hygg, að þeim og öðrum hafi komið það á óvart, að hann færi vaxandi ár frá ári, jafnhröðum fetum sem raun er á orðin. Það var skiljanlegt, að fyrstu árin brytu menn bannlögin allmikið, á meðan gömlu drykkjumennirnir voru enn hjarandi, en er þeir væru úr sögunni og hófdrykkjumennirnir líka, þá munu margir hafa vonað, að bannlagabrotin mundu smátt og smátt hverfa úr sögunni, og varla látið sjer detta í hug, að æskumennirnir mundu ganga út á glapstigu gömlu drykkjumannanna. Þetta mun öllum góðum bannmönnum hafa komið mjög á óvart. En sú er því miður raun á orðin, að það gerist alt of títt. Hv. þm. (J. B.) hafði eftir mjer, að jeg hefði sagt, að áfengissmyglarnir ristu blóðörn á bak þjóðarinnar. Það er rjett; jeg sagði þetta; og þeir gera það í tvöföldum skilningi; þeir setja blett á þjóðina, eða þá, sem drekka þetta smyglaða áfengi, og einkum gera þeir það með því að okra úr öllu hófi á áfenginu, og fjefletta þannig miskunnarlast þá, sem gerast ginningarfífl þeirra. Þetta er blóðörnin, sem þeir rista. Hvað segðu menn um slíka okurverslun, ef hún væri frjáls? Hún mundi ekki þrífast stundinni lengur. En öll þessi okursala fer fram í skúmaskotum og fylgsnum lögbrjótanna, þar sem ekki verður tekið fyrir kverkar henni. Allir - og andbanningar líka - bjuggust við, að áfengisnautnin mundi minka við það, að bannlögin komust á, en sú sýnist ekki ætla að verða raunin, og í því eru vonbrigðin fólgin. Og það er illa forsvaranlegt fyrir þá, sem láta sjer ant um siðferðislegan þroska og sanna velferð þjóðarinnar, að horfa aðgerðalausir á þetta hörmungaástand ár eftir ár. Það er satt, að margar tekjur eru skemtilegri en vínfangatollur; en víða hafa vínföngin verið einna best fallin til að leggja toll á þau. Það verður aldrei sagt, að þetta sje þarfleg vara, heldur miklu fremur skaðleg, svo að sjálfsagt væri að hamla innflutningi hennar með háum tollum. Sá tollur mundi því hafa siðferðislega þýðingu, þar sem hann yrði til þess, að menn veigruðu sjer við því að kaupa þessa skaðlegu vöru. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að ekki væri loku fyrir það skotið, að flutt yrði inn óleyfilega áfengi, þó að einkasala ríkisins kæmist á. Það er alveg rjett. En það eru minni líkur til, að sá innflutningur yrði eins mikill og nú er, og hitt er næstum víst, að hann færi minkandi. Það er gefinn hlutur, að bannlögin hafa verið besti lærimeistari í því, að kenna mönnum að brjóta lög, ekki að eins í þessum einu lögbrotum, heldur hafa þau skert virðingu manna fyrir öllum lögum, því að það er víst, að þegar svo langt er komið, að ein lög eru brotin án þess að það hneyksli almenning í minsta máta, þá er hætt við, að fleiri lög eigi illri meðferð að sæta. Og þar sem hv.þm. (J. B.) talaði um rotið almenningsálit, þá er það víst, að bannlögin eiga mikla sök á því. Það er svo sem ekki verið að færa að mönnum fyrir það, þótt þeir brjóti bannlögin, og er það einna ljósasti votturinn um virðinguna fyrir þeim. Og einmitt af því, að þetta er orðið þjóðarböl, álít jeg það rjett að spyrja nú þjóðina aftur og fá svar við því, hvort hún vill una við það lengur. En þar með erum við alls ekki að ýta við þjóðinni til þess að greiða atkvæði á móti bannlögunum. Þar um er hver sjálfráður, og við getum eins búist við því, að fleiri verði með þeim en móti. En það tel jeg blátt áfram skyldu að ýta við þjóðinni á þennan hátt, sem við viljum. Hv. þm. (J. B.) sagði, að óleyfileg vínnautn mundi verða eftir sem áður í landinu, þar sem einkasölulögin myndu verða brotin. Það kann að vera rjett. En sá er munurinn, að þegar vín verður fáanlegt, þá verða menn ekki neyddir til að svala þeim þorsta sínum á ólöglegan hátt. Þá sagði hv.þm. (J. B.), að til sveita væri drykkjuskapur með öllu horfinn. Það er mikið rjett. En það er ekki bannlögunum að þakka. Hann var þegar horfinn áður en þau gengu í gildi. Það var þá orðin undantekning, ef maður sást þar ölvaður, og var það að þakka starfsemi bindindismanna, og er það þeim mönnum til mikils hróss, sem börðust fyrir því góða málefni. En hitt er víst, að úr kaupstöðunum breiðist spillingin út í sveitirnar. Þaðan koma unglingar um tvítugt, svo gereyðilagðir af ofdrykkju, að þeim hefir orðið að ráðstafa á sveit. Og það er bannlögunum að kenna, því að þau hafa orðið til þess, að þeir hafa lagt sjer til munns það, sem áður var talið bráðdrepandi eitur. Eða hvað segja menn um annað eins og það, að drekka steinolíu? Þess eru dæmi. Menn verða kófdrukknir af henni, og þá er tilganginum náð. Getur nú nokkur maður horft upp á þetta án þess að hugleiða, hvort ekki sjeu ráð til þess að bæta úr slíkum hörmungum. En þetta og annað eins hverfur, ef hægt er að ná í áfengi á löglegan hátt. Áður en bannið kom, mundi enginn hafa drukkið slíkt. Hefði reynslan orðið sú af bannlögunum, að löglegur áfengisinnflutningur hefði farið minkandi og enginn óleyfilegur innflutningur verið, þá hefði jeg talið það hreinustu fjörráð við gott málefni að reyna að koma þeim fyrir kattarnef. En það er nú öðru nær en að reynslan hafi orðið sú. Jeg get svo endað ræðu mína með því, að þakka hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) fyrir, hve hógvær hann var í sinni ræðu, eins og hann ljet líka um mælt um framsöguræðu mína. Að því leyti er jöfnuður á með okkur.

Benedikt Sveinsson Jeg tek ekki til máls til að skerast í skoðanamun þeirra hv.þm., sem talað hafa, heldur til að gera grein fyrir brtt., sem jeg hefi leyft mjer að koma fram með. Hún er þess efnis, að atkvæðagreiðslan skuli ekki fara fram næsta vor, eins og í þingsál.till. stendur, heldur vorið 1922. En jeg lít svo á, að það geti ekki komið til mála að nema þessi lög úr gildi nema á undan gangi atkvgr. þjóðarinnar, enda var svo til bannsins stofnað í fyrstu. Það væri líka frumhlaup af þinginu að nema lögin úr gildi, ef svo skyldi vera meiri hl. þjóðarinnar þeim fylgjandi. Það mundi hefna sín, því við næstu kosningar til þings mundu þeir menn kosnir verða, sem kæmu því á aftur. Ef hitt væri aftur á móti sýnt, að lögin hefðu tapað fylgi, svo að nú væri ekki helmingur kjósenda þeim fylgjandi, þá væri það þýðingarlaust að hafa þau í gildi. Meiri hl. gæti þá komið þeim mönnum þing, sem vildu afnema þau. Framkvæmdir laganna eru líka mjög háðar fylgi þeirra. En jeg get ekki felt mig við, að atkv.gr. fari fram þegar á næsta vori. Reynslutíminn er þá enn of stuttur. Lögin gengu í gildi 1. jan. 1912, en þar ganga frá 3 ár, sem að eins var aðflutningsbann, en ekki sölubann. En jeg hefi altaf litið svo á, sem það hafi verið illa ráðið, því að það var hentugur tími til að kenna mönnum að fara í kring um lögin og koma áfengi inn í landið á ólöglegan hátt. Það er þá fyrst 1. jan. 1915, sem segja má að lögin hafi til fulls komið í gildi. En þá er svo komið, að heimsstyrjöldin er komin og samgöngur allar teptar að miklu leyti; sum árin hefir jafnvel engin sigling verið til landsins nema til Reykjavíkur. Í næstu löndum er þá líka erfitt um vín. Í Englandi tekur jafnvel fyrir alla vínsölu, og í Danmörku og Noregi er hún af mjög skornum skamti. Auk þess er það vín, sem þar fæst, afskaplega dýrt. Alt þetta hefir orðið til þess, að minna hefir reynt á bannlögin en ella. Enn þá er því ekki fengin full reynsla fyrir því, hvernig þau reynast, ef fullar siglingar væru á allar hafnir landsins, eins og var fyrir styrjöldina. Nú fyrst eru þær siglingar að hefjast aftur, þótt mikið bresti á, að þær sjeu komnar í það horf, sem áður var. Það verður ekki yfir en í fyrsta lagi að ári, að þær verði jafnar því, sem var fyrir styrjöldina. Það er því of fljótt, að atkvgr. fari fram, meðan ekki er reynsla fengin fyrir því, hvernig lögin reynast á venjulegum tímum. Þetta er ekki heldur svo aðkallandi, því að ekki hafa margar raddir heyrst um það frá almenningi, að atkvgr. skuli fram fara. Það er líka annað atriði, sem taka verður til greina. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) tók rjettilega fram, að nú væri bannhreyfing komin á í öðrum löndum. Það getur haft mikil áhrif á það, hvernig íslenska þjóðin lítur á málið. Hreyfing þessi er komin á bæði í Englandi og Danmörku, og í Noregi stendur fyrir dyrum, að greitt verði atkvæði um það, hvort bann skuli koma á. Það er því engin reynsla fengin fyrir því, hvernig bannið reynist. Hjer mætti gjarnan bíða 2–3 ár til þess að sjá, hvernig það reyndist þar, áður en atkvgr. er látin fara fram á ný. Árið 1922 eru líka liðin 10 ár frá því er bannið komst á.  En mín vegna má það vera svo, ef betur þykir henta. Menn geta nú sagt sem svo, að það sje þýðingarlítið að samþ. þessa till. nú, ef hún á ekki að koma fyr til framkvæmda. Það mætti segja, að ekki liggi þá á að koma með hana fyr en á þinginu 1921. En jeg sje ekki, að hún geti orðið til skaða, þó samþ. sje nú. Þjóðin hefir þá betri tíma til að átta sig á málinu og hugsa það til hlítar og gefa öllu gaum, sem fram kemur, bæði með og móti. Jeg held því, að það geti orðið til þess, að málið yrði síður lagt á hilluna og þjóðin yrði betur vakandi, ef hún veit, að atkvgr. stendur fyrir dyrum. Jeg mun því greiða atkv. með þingsál., ef þessi brtt. mín verður samþ. Að öðrum kosti býst jeg ekki við að sjá mjer það fært.

Bjarni Jónsson Jeg hefi stundum sagt það við tillögumenn og þá aðra, sem fella vilja bannlögin, að jeg mundi verða þeim fylgjandi, ef heimtuð væri ný atkvgr. Mjer þótti fylgið alt of lítið, þegar lögin voru sett á í fyrstu. En jeg sagði það strax þá, og hefi altaf haldið fast við það, að þjóðin, en ekki kjósendur einir, ættu að greiða atkv. um þetta mál. Þetta sagði jeg hv.flm. (S. St.), sem nú var að gæða mönnum á víni í stað vatnsins, sem bragðaðist honum svo illa í dag, að jeg mundi hafa fylgt till., ef svo væri ákveðið, að allir, sem 18 ára eru eða eldri, greiddu atkv. En jeg get ekki verið með því, að undanskilja alla á aldrinum frá 18–25 ára, og auk þess allar konur, sem eftir stjórnarskránni hafa ekki atkvæðisrjett. Jeg verð því að vera á móti till. þessari, af þessari ástæðu, að flm. hennar hafa ekki viljað orða hana svo, að hægt sje að vera með henni.