Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Pjetur Jónsson) Nefndarálitið hefir verið gert svo ítarlegt, að meiri hl. hefir eiginlega ekki mikið fram að leggja umfram það, sem þar stendur, en þó álít jeg rjettara að víkja dálítið að hinum einstöku brtt, sem meiri hl. leyfir sjer að bera fram á þgskj. 88. Í 2. gr., sem við köllum, þ. e. í 2. lið brtt., er reynt að skilgreina orðin „veruleg neyð“, eða hvað meint sje með þeim í þessum lögum. Þessa fanst okkur full þörf, því að reynslan hefir sýnt, að þau hafa verið skilin á annan veg en Alþingi í fyrra ætlaðist til. Það ætlaðist ekki til, að dýrtíðarlánin yrðu lán til að „spekúlera“ með, og það ætlaðist ekki til, að þau yrðu veitt nema þar, sein verulega krepti að sveitarfjelögum sem heild. Jeg var þá í nefndinni, sem gerði frumtill. í þessu máli, og stílfærði greinina að því er þessi orð snertir. Í frv. stjórnarinnar er tekið fram, að dómur sveitarstjórna skuli gilda fyrir því, hvað „veruleg neyð“ sje, en reynslan hefir sýnt, að „dómur sveitarstjórna“ er ekki eins ábyggilegur og þingið ætlaðist til, þar sem lánbeiðnir hafa komið, sem nema um 2 milj. kr., til stjórnarinnar, og þó hefir hún ekki orðið vör við, að „veruleg neyð“ hafi neinsstaðar staðið fyrir dyrum. Og þess höfum við, nefndarmenn, ekki heldur orðið varir, þótt við höfum átt tal við merka menn úr ýmsum hjeruðum landsins. Þar sem nú eftirsóknin eftir lánunum var svona mikil, fanst okkur ástæða til að skýra þau svo, að þau kæmu heim við tilgang sinn og allan anda. Til þess nú að hafa eitthvað nánara við að miða heldur en það, sem stjórnin hefir haft, þar sem er „dómur sveitarstjórna“, lítur nefndin svo á, að þörf sje að hafa sjerstaka eftirlitsmenn fyrir hvern stað. Þess vegna er í 3. gr.brtt. stungið upp á, að skipaðir skuli 2 hæfir menn utan sveitar til þess að rannsaka ástandið og ástæður allar í því sveitarfjelagi, sem láns beiðist. Það hefir nú sumum fundist, að störf þessara manna mundu verða nokkuð umsvifamikil til þess, að þeir gætu gefið nokkurn veginn ábyggilega skýrslu um ástandið, því að þá þyrftu þeir að kynnast sjálfir hag hvers einstaklings. En nefndin hefir ekki hugsað sjer, að þeir færu inn á hvert heimili, heldur áleit hún, að þessir menn gætu vel kynt sjer þau heimili, þar sem bágastar kringumstæðurnar væru. T. d. gætu menn úr Hafnarfirði eða nágrannasveitunum rannsakað ástandið hjer í Reykjavík, án þess að um mikið umstang væri að ræða. En þessir menn væru betur fallnir til að dæma um ástandið og um gjaldþol manna heldur en bæjar- og sveitarstjórnir sjálfar, því að þeir eru þó altaf menn óhlutdrægir og hlutlausir. Við skýrum þetta orðatiltæki „veruleg neyð“ þannig, að þegar um heil sveitarfjelög sje að ræða, þá geti þau ekki átt heima nema þar, sem svo sverfi að gjaldþoli manna, að yfir vofi fram undan burtflutningur úr bænum eða sveitinni. Þetta eru ekki einsdæmi, því að hjer við Faxaflóa og víðar þektust sveitir, þar sem svona var komið, og dundu þó ekki önnur eins fádæmi á og nú hefir gengið á um hríð. Þá er 5. gr. í brtt. meiri hl. um það, hvernig verja skuli þessum lánum, sem veitt yrðu í stað styrksins. Er sú hugsun meiri hl., að bæjar- og sveitarstjórnir skuli vera sem mest sjálfráðar um, hvernig þessum lánum verði varið innan bæjar- og sveitarfjelaga, en þó fanst oss rjettara, að stjórnin gæti sett nokkuð nánari skorður um lánin, þegar hún hefir kynt sjer allar ástæður. Við höfum hugsað okkur, að ekki yrði gefin út nein sjerstök almenn reglugerð um þetta, heldur væri rjett í hverju einstöku tilfelli að setja reglur eftir staðáttum, og yrði þar, með öðrum orðum, nokkurskonar samvinna um vinnu milli bæjar- og sveitarstjórna annars vegar og stjórnarinnar hins vegar. Í þessari 5. gr. eru einnig ákvæði um, að styrkurinn, hvort sem hann er nú lán eða beinn styrkur, skuli ekki skoðast sem sveitarstyrkur samkvæmt lögum þessum. Það gæti verið, að þetta ákvæði væri ekki sem nákvæmast og þyrfti því að gera það greinilegra. Það gæti sem sje verið álitamál, hvort það ætti ekki að vera svo um hverskonar dýrtíðarstyrk, sem bæjarfjelagið eða sveitarfjelagið veitir á þessum harðæristíma, að hann ljeti ekki hlutaðeigandi þiggjanda missa neins rjettar síns, eða með öðrum orðum, að hann væri ekki skoðaður sem sveitarstyrkur. En jeg býst við, eins og áður er getið, að um þetta atriði þurfi að gera nánari ákvæði. Það liggur fyrir viðaukatillaga frá minni hlutanum við þá brtt., er hann flytur um þetta atriði, og gæti jeg hugsað mjer, að samskonar tillaga ætti vel við aftan við þessa tillögu vora meiri hluta manna, því að hún er í samræmi við afstöðu vora til málsins. Þá vil jeg minnast lítils háttar á þær brtt., sem meiri hlutinn gerir við 6. gr. stjórnarfrv. Sú breyting er í því fólgin, að í staðinn fyrir, að landsstjórnin veiti dýrtíðarvinnu, skuli henni heimilt að kaupa afurðir slíkrar vinnu af bæjar- og sveitarfjelögum. Skoðun nefndarinnar er sú, að heppilegra sje, að bæjar- og sveitarfjelög standi sjálf fyrir og annist um þessa dýrtíðarvinnu, en að þau geti fengið stuðning frá landsstjórninni með því, að hún kaupi þessar afurðir svo háu verði, sem hún sæi sjer fært, þar sem hún á annað borð getur notað þær til opinberra fyrirtækja. Á þennan hátt finst nefndinni málinu betur fyrir komið heldur en að láta landsstjórnina standa fyrir þessum atvinnubótum, eins og varð í fyrra. Það hefir orkað mjög tvímælis, hvernig stjórnin hafi haldið á þessu leyfi, og án þess að nefndin sje að sýna stjórninni nokkurt persónulegt vantraust, þá telur hún heppilegra að láta bæjar- og sveitarstjórnir eiga við þetta og hlífa landsstjórninni við öllum tvímælum í því efni, því að það segir sig sjálft, að bæjar- og sveitarstjórnir geta betur haft auga með því og stjórnað því að öllu leyti, heldur en landsstjórnin, sem hlýtur að standa því allfjarri og sjá alt og meta með annara augum. Þá ætla jeg að síðustu að koma að takmörkunum, er meiri hlutinn setur fyrir lánunum. Takmörkin eru hjer 20 kr. á hvern íbúa sveitarfjelagsins eða bæjarfjelagsins. Þessi upphæð er nokkuð hærri en sú upphæð, sem stjórnin í sínu frv. gerir ráð fyrir að útbýtt verði til dýrtíðarhjálpar. Þar eru áætlaðar 15 kr. á hvern íbúa, og greiði landið 1/3 af upphæðinni, en sveitarfjelagið 2/3. En hjálpin, sem till. meiri hlutans fer fram á að veitt verði, er þó enn þá meiri, þegar nánar er að gætt, því að svo er ætlast til, að þessi 20 kr. hjálp komi þá fyrst, er sveitar- eða bæjarfjelag hefir lagt sig alt í framkróka til að hjálpa af sínum eigin ramleik. Þá lítur nefndin líka svo á, að þessi fúlga, sem landsstjórnin hefir ætlað að greiða úr landssjóði og nemur að eins 5 kr., sje svo óveruleg, að hún hrökkvi skamt, ef verulega neyð bæri að höndum. Nú er það heldur enginn meginmunur í dýrtíðinni, hvort hjálpin er veitt sem styrkur, sem ekki sje afturkræfur, eða þá sem lán. Munurinn kemur fyrst fram, þegar kemur til þess að endurgreiða lánið. Jeg vil í þessu sambandi benda á það, að ef landssjóður veitir til dýrtíðarhjálpar sem svarar 5 kr. á mann, þá kemur t d í Reykjavík að eins 75 þús. kr. upphæð, og hugsum oss, hversu mikið munar um það í verulegri neyð? Taka má dæmi af hjálp þeirri, er veitt var hjer í Reykjavík í vetur, ekki við matarskort eða í verulegri neyð, heldur bara í eldsneytisvandræðunum, af því að kol voru svo dýr, að fáum var kleift að kaupa eftir þörfum. Flestum ber víst saman um það, að þessi hjálp hafi komið sjer vel, en að það, sem kom á mann, hafi verið fulllítið. Eftir því, sem jeg hefi heyrt, er látið af því, að þessi dýrtíðarhjálp hafi raunar víðast hvar náð mjög skamt Samt voru það 214 þúsund krónur, sem þannig voru veittar í hreinan dýrtíðarstyrk hjer í Reykjavík. Hvað segja þá 75 þúsund krónur, bara fyrir þennan eina lið? Það er ekki heldur nema þriðjungur á móts við það, sem síðastliðinn vetur var varið til dýrtíðarvinnu hjer í Reykjavík, bæði af bæjarstjórn og landsstjórn. Menn væru lítið hólpnari fyrir þann styrk, þótt að eins sje litið á þann eina lið, eldsneytið. Það er því sýnt, að styrkur sá, sem stjórnarfrumv ætlast til að landssjóður legði sveitar- og bæjarfjelögunum, er alt of lítill til þess, að hans gæti nokkuð. En að dreifa út styrk, sem auðsjáanlega getur ekki komið að neinu verulegu liði, er tilgangslaust, nema þá að svo sje um hnútana búið, að hann hitti að eins þá punkta, sem allra veikastir eru fyrir, - að styrkur verði sem sagt ekki veittur nema líf liggi við. Þetta hefir haft áhrif á tillögur nefndarinnar í heild sinni. Tillaga meiri hlutans um það, að landsstjórninni sje heimilt að veita dýrtíðarlán, sem nemi alt að 20 krónum á mann, fer nokkuð lengra en stjórnarfrv. Eftir þessari till. gæti Reykjavíkurbær t. d. fengið 300 þúsund króna lán. Það er dálítið meira en styrkurinn í vetur sem leið. Þó er jeg ekki á, að það hafi ýkja mikil áhrif, ef því er varið til úthlutunar á kolum með niðursettu verði, eftir sömu aðferð og næstliðinn vetur. En það getur munað um það, ef hjálpin er að eins látin koma niður þar, sem ekki er aðra hjálp að fá. Jeg hefi tekið Reykjavík til dæmis við þennan samanburð, af því að hún er hendinni næst, en hlutföllin eru auðvitað svipuð annarsstaðar. Meiri hluti nefndarinnar hefir nú hallast að því að hafa dýrtíðarhjálp þá, sem stjórninni heimilast að veita, einungis lán, en ekki beinan styrk til einstakra bæjar- og sveitarfjelaga, eins og eftir stjórnarfrv. Við það að auka þessi fjárframlög landssjóðs eins mikið og meiri hlutinn vill, þá þykir okkur viðsjárvert að demba því á landssjóð sem hreinum kostnaði. Hefir nefndin búist við, að lánafúlgan gæti farið upp í ca. 1 miljón króna. Að sjálfsögðu verður að framlengja nokkuð af þessum lánum, og sennilega gefa nokkuð af þeim upp fyrir fult og alt. En nefndin vill þó ekki skuldbinda landssjóð að svo komnu til þess að leggja þetta fje fram til lengri tíma en tveggja ára. En ef þá reynist ókleift að fá það inn, þá verður ef til vill unt að finna einhverjar nýjar leiðir, og vonandi er, að þingið sjái þá um, að stjórnin hafi til einhvers fjár að gripa, og það helst fjár, sem hún á sjálf, en hefir ekki að láni frá öðrum þjóðum. Jeg hefi þá farið yfir aðaltillögur meiri hlutans. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefir ekki getað fallist á tillögur okkar og kemur því fram með minni hluta nefndarálit. En mjer finst, að háttv. minni hluti geri fullmikið úr þeim greinarmun, sem er á þessum tveim tillögum. Mjer finst hann aldrei hafa skilið til fulls það, sem fyrir meiri hlutanum vakir. Honum finst eitthvað harðari blær á tillögum okkar. Annars er hann að miklu leyti á sömu skoðun, eins og brtt. hans sýna. Blærinn er bara dálítið mýkri, orðalagið óákveðnara og þar af leiðandi ófullkomnara, og ekki nægileg trygging fyrir því, að styrkurinn komi niður þar, sem þörfin er brýnust. Eitt atriði í nefndaráliti okkar fer hv. minni hluti ekki rjett með í áliti sínu. Hann segir svo: „Meiri hluti bjargráðanefndar lítur svo á, að ekki sje rjett, að landssjóður veiti nokkurn fjárhagslegan stuðning, fyr en svo er orðið ástatt, að sveitar- eða bæjarfjelagið er orðið svo þrotið að kröftum, að þeir, sem einhvers megna, ætla, sökum sveitarþyngsla, að flýja hjeraðið“. Með þessum orðum er kastað öðrum blæ á tillögur meiri hlutans en við á. Í okkar nál. er svo að orði komist um þetta, að hjálp megi ekki veita fyr en svo hafi sorfið að gjaldþoli manna innbyrðis, að yfir vofi að hinir efnaðri menn flýi, sökum gjaldþyngsla, en ekki að sveitarfjelagið sje komið í þrot. Á því er talsverður munur. Menn flýja oft hjeruð fyr en þau eru að þrotum komin. Til þess þarf ekki annað en að betra sje að vera annarsstaðar, eins og átt hefir sjer stað í nokkrum hjeruðum hjer við Faxaflóa. Það má auðvitað aldrei bjóða mönnum meiri gjaldbyrði en svo, að þeir tolli í sveitinni eða bænum. Jeg ætla svo ekki að halda lengri ræðu að þessu sinni. Jeg geri ráð fyrir, að umræður verði um þetta mál. En jeg álít, að búið sje að skýra þetta mál svo vel, að menn græði ekki hætis hót á þeim.

Framsm. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) Eins og brtt. mínar og nál. bera með sjer, gat jeg ekki átt samleið með háttv. meiri hluta bjargráðanefndar, þar sem okkur greindi á um atriði, sem að mínu áliti varða miklu, um það, hvort og hve mikið liðsinni landssjóður á að veita þeim sveitar- og bæjarfjelögum, sem ekki eru einfær um það að bera þunga dýrtíðarinnar. Jeg ætla nú að fara nokkrum orðum um brtt. þær, sem jeg hefi borið fram. Stjórnarfrv. er svo úr garði gert, að varla var unt að fara skemra í dýrtíðarráðstöfunum, eins og nú stendur, eða ef enn meir sverfur að. Mörg ákvæði í því eru ekki einhlít, til þess að lögin vinni það, sem þeim er ætlað að vinna. Það hlýtur að vera tilgangurinn með allri dýrtíðarhjálp, að ekki njóti hennar aðrir en þeir, sem ómögulega geta komist af án hennar. En ákvæðin um það, að hjálpin lendi ekki hjá öðrum, eru bæði óljós og ófullnægjandi í frv. stjórnarinnar. Jeg held, að ekki geti komið til mála að styrkja aðra en þá, sem nauðsynlega þurfa þess með. Eins og ástæðurnar eru, er ekki annað hægt, þótt æskilegt hefði verið að draga eitthvað úr sjálfri dýrtíðinni, svo að kaupgjald þyrfti ekki að vera svo afskaplega hátt, að framleiðslan skerðist um of. Brtt. mínar á þgskj. 89 lúta aðallega að því að tryggja það, að dýrtíðarhjálp verði ekki veitt öðrum en þeim, sem nauðsynlega þurfa. Skal jeg þá minnast á 2. brtt. við 3. gr. Hún fer fram á það, að inn í frv. sje bætt nýrri gr., sem ákveður það, að áður en greitt er fjárframlag úr landssjóði, sje það öldungis víst, að fjeð sje ekki að óþörfu veitt. Jeg tel það fulltrygt að ganga þannig frá lánskjörunum, að sveitar- og bæjafjelögin reyni að bjarga sjer með sínu eigin lánstrausti, meðan það hrekkur, en leiti þá fyrst til landssjóðs, er það bregst. Til þess að ekki sje nein veila í þessu, þá vil jeg, að stjórnarráðið leiti álits bjargráðanefndar hjeraðsins eða kauptúnsins um það, hvort um þörf hafi verið að ræða. Bjargráðanefndirnar hljóta að þekkja best hagi manna og vita hvers við þarf. Jeg tek því betur gilda umsögn þeirra um þessi efni en aðkomumanna, sem ekki geta verið eða orðið eins kunnugir. Hjer sýnist vera fulltryggilega um hnútana búið, og að ekki sje unt eða rjett að ganga lengra. Þriðja brtt. mín lýtur að því að nema í burt orðið „einkum“ í síðari málsgrein 4. gr. stjórnarfrv., þar sem svo er að orði komist, að nauðsynjavörum skuli „einkum“ úthluta til þeirra, sem við erfiðustu kjör eiga að búa. Þetta orð er óþarft; jeg býst ekki við, að vörurnar geti eða megi með nokkru móti lenda til annara. Síðar í málsgr. er gert ráð fyrir, að hinir allra efnaminstu geti fengið vörur, „jafnvel fyrir alls ekki neitt“. Þetta orð „jafnvel“ þarf ekki að standa þarna. Það eins og dregur úr því, sem þó frv. virðist ætlast til. Að öðru leyti er brtt. mín við 4. gr. stjórnarfrv. að mestu leyti samhljóða því, en sökum orðlagsins á tilögum mínum varð jeg að breyta greininni. Þegar svo er komið, að sveitar- eða bæjarfjelag þarf að leggja á sig þungar byrðar til þess að hjálpa fátækum mönnum til að standast dýrtíðina, án þess að sú hjálp teljist sveitarstyrkur, þá er óviðkunnanlegt að undanskilja þá menn, sem þegar þiggja af sveit. Jeg vil því nema það í burt, svo að jafnt þeir sem aðrir fái sína dýrtíðarhjálp, laust við allan sveitarstyrk. Það er lítið rjettlæti í því, að sumum sje bjargað frá sveit, en að aðrir, sem voru svo ólánssamir að vera komnir á sveitina áður en dýrtíðin byrjaði, safni á sig stórum sveitarskuldum af hennar völdum, sem þeir geta svo ef til vill aldrei losað sig úr. Jeg hafði hugsað mjer að láta þetta ná lengra, að láta það ná til sjerhvers styrks eða stuðnings, hvort sem er eftir þessum lögum eða ekki. Í því efni heyri jeg, að jeg hefi orðið samhljóða háttv. meiri hluta, eftir því sem háttv. framsm. (P. J.) fórust orð. Í fyrstu hikaði jeg við að bera þetta fram, en nú hefi jeg komið með það í viðaukatill. á þgskj. 107. Mjer fanst hljóðið í ýmsum þingmönnum vera á þá leið, að þetta mundi fá fram að ganga. Enda virðist lítil sanngirni í því, að sumum sje varnað frá að komast á sveit, en ekkert hirt um, þó að aðrir missi mannrjettindi sín af völdum dýrtíðarinnar. Í því virðist líka vera misrjetti, að í efnaminni sveitum, sem verða að grípa til þessa laga, komast fáir, eða ef til vill engir, á sveit, en í þeim efnaðri hjeruðum, sem geta sjeð fyrir sjer sjálf, án aðstoðar þessara laga, þar sem að eins má ske fáir menn þurfa á stuðningi að halda, þá missi þeir mannrjettindi sín og þar með áhrif á almenn mál, hjeraðinu og landinu í heild sinni ef til vill til mikils tjóns. B-liður þessarar brtt. er varatillaga um það að nema í burt orðin „einkum“ og „jafnvel“, ef brtt. sjálf yrði ekki samþykt. 4. brtt. á þgskj. 89 lýtur að því, sem er samhljóða tillögu háttv. meiri hl., að ef sveitar- eða bæjarfjelag getur ekki bjargað sjer sjálft, þá heimilast landsstjórninni að veita því dýrtíðarlán. Jeg hefi sett lánsskilyrðin 5% vexti til eins árs. Að mínu áliti er nauðsynlegt að hafa lánskjörin svo þröng, að ekki sje gripið til þeirra nema í ítrustu nauðsyn. Það eru einmitt góðu lánskjörin, sem sett voru í dýrtíðarlögin, sem urðu þess valdandi, að mörg sveitarfjelög hafa sótt um lán, beinlínis til að græða á þeim. Þau hafa freistað margra sveitarstjórna til þess að hirða ekki um anda laganna eða tilgang. Með þessu er girt fyrir það, að nokkurt sveitarfjelag eða bæjarfjelag sæki um lán af nokkurri annari ástæðu en þeirri, til þess að afstýra neyð. Með svona þröngum lánskjörum hlytu þessi lán ávalt í öðru skyni að verða til tjóns og yrðu því ekki tekin til annara en að bjarga mönnum frá hungursneyð. Þegar svona er um hnútana búið, er ekki vert að ganga lengra. Þá er brtt. mín að heimila landsstjórninni að veita bráðabirgðarlán til stuðnings sjávarútvegi. Þetta verð jeg að álíta bráðnauðsynlegt. Þar, sem sjávarútvegur er mikill í þorpum eða kauptúnum, þar er fólkinu mikil hætta búin ef hann legst niður, og líklegt, að þá lendi á landssjóði að veita þar stuðning. Jeg veit um mörg sjávarþorp, að þeim hefði komið það einkarvel að fá salt og olíu með bærilegum kjörum. Og jeg verð að líta svo á, að þessi lán mundu einmitt verða til þess að draga úr öðrum lánum til hjálpar ósjálfbjarga fólki. Það eru án efa hyggilegustu lánin, sem veitt eru til þess að auka atvinnu og framleiðslu. Þó ætlast jeg ekki til, að farið sje gálauslega með þessa heimild, eða að ekki sje gætt hófs með lánveitingar eða sjeð um, að lánin sjeu nægilega trygð. Jeg ætla svo ekki að segja meira um brtt. mínar. Jeg álít áhættulaust að samþykkja þær allar saman. Þó að hagur landsins sje ískyggilegur og háttv. þingmenn beri hann mjög fyrir brjósti, þá verð jeg að álíta, að tillögur háttv. meiri hluta tryggi hann ekki eða bæti úr á nokkurn hátt. Eitt atriði er eftir að minnast á, sem meiri hl. vill nema í burt, en jeg læt standa; það er tillagan um atvinnubæturnar. Jeg skoða það sem öldungis nauðsynlegt. Jeg get ekki lokið máli mínu án þess að víkja nokkrum orðum að till. meiri hl., til þess að það komi í ljós, hvað það er, sem á milli ber. Háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) sagði, að ekki bæri sjérlega mikið á milli. Jeg hefi vikið nokkuð að því í nál. Eitt af því, sem á milli ber, er áferðin á tillögunum. Jeg kann illa við þennan sultarstimpil á tillögum meiri hl. Í 2. brtt.háttv. meiri hl. er minst á það, að landsstjórninni veitist heimild til að veita dýrtíðarlán, en að eins til að forða frá yfirvofandi hungri og harðrjetti. Við þetta er ekkert að athuga. Jeg er, eftir atvikum, alveg á sama máli um það, að sveitar- og bæjarstjórnir eigi að nota sitt eigið lánstraust til þess ítrasta. En svo bætir háttv. meiri hl. við, að þegar þetta er búið, þegar full vissa og full sönnun er fengin fyrir því, að sveitarfjelagið eða bæjarfjelagið getur ekki bjargast af eigin ramleik, þá á að fá utanhjeraðsmenn til rannsókna um það, hvort yfirlýsing hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarstjórnar sje rjett. Nú sagði háttv. framsm. (P. J.), að ekki væri meining meiri hl, að þessir rannsóknarmenn færu inn á hvert heimili til að rannsaka, hvernig ástatt væri. Og í þessu sambandi mintist hann á Reykjavík. Mjer er nú nokkurn veginn ljóst, hvernig sú rannsókn mundi fara fram hjer, og þá eiginlega, hvers virði hún mundi vera. Svo mikil áhersla er þó lögð á rannsókn þessa hjá háttv. meiri hluta, að skýrsla eftirlitsmannanna á að vera undir eiðstilboð. Auðvitað geta þeir gefið skýrslu sína undir eiðstilboðsverði utanhjeraðsmenn á kostnað þess sveitar- eða bæjarfjelags, sem er að fram komið og getur ekki bjargast frá hungri, til þess að rannsaka, hvort svo er. Þeir eiga að fá 7 kr. á dag í dagpeninga og ferðakostnað að auki úr sjóði þessa að fram komna sveitarfjelags, og býst jeg við, að rannsókn þessi hljóti oft að taka alllangan tíma. Það er þessi stimpill á tillögum meiri hlutans, sem jeg get ekki ljeð fylgi. Mjer finst meiðandi fyrir mig að ljá honum nafn mitt. Jeg vjek að því áðan, að háttv. meiri hluti vill nema burt heimild fyrir landsstjórnina til að veita atvinnu, en aftur flytur hann till. um að heimila landsstjórninni að kaupa afurðir af dýrtíðarvinnu. Skal jeg ekki segja, hvort þetta er í framkvæmdinni mikið annað en atvinnubætur, ef landsstjórnin í mörgum tilfellum hlypi til og keypti. En mjer kemur þetta svo fyrir sjónir, að það muni oft og tíðum lítt framkvæmanlegt, og víst er það afarerfitt fyrir landsstjórnina eða þá, sem hún fær til að meta slíkar vinnuframkvæmdir, að sjá hag landssjóðs borgið. Það er svo fjarri því, að hagur landssjóðs sje trygður með þessu, að það gæti oft orðið honum skaði. Og þess er jeg fullviss, að ef einhversstaðar verður veruleg neyð, er miklu örðugra fyrir landssjóð að bjarga en ef stjórnin gæti ráðið því, hvar og hvernig dýrtíðarvinna sem þessi yrði framkvæmd. Háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) vjek að því í ræðu sinni, að það mundi orka mjög tvímælis, hvort kolastyrkurinn hefði komið að nokkrum verulegum notum.  (P. J.: Það sagði jeg alls ekki)  . Ekki heyrðist mjer betur.  (P. J : Jeg sagði, að það orkaði tvímælis, að hve miklum notum hann hefði komið)  . Gott og vel. Það er nokkuð sama. Jeg skal ekki bera um, hvort svo er í ýmsum hjeruðum út um land. En jeg get fullyrt, að hann hefir orðið til mikillar hjálpar hjer í Reykjavík í vetur. Og ef vel hefði verið á haldið með afsláttinn, hefði það mjög víða getað hjálpað til muna. Jeg ímynda mjer, að það hefði orðið kalt hjá mörgum fátæklingnum í vetur, að minsta kosti hjer í Reykjavík, ef þingið hefði ekki tekið þetta ráð í fyrra, að gefa afslátt á kolum. Í sambandi við það mintist háttv. framsm. meiri hl. (P. J.) á, að slík hjálp sæi ekki langt, ef um verulega þörf væri að ræða. Það er auðvitað alveg rjett, og í sambandi við það skal jeg geta þess, að þær 75 þús. kr., sem falla myndu í Reykjavíkur hlut af því fje, sem stjórnin gerði ráð fyrir að væri óafturkræfur styrkur, myndu hrökkva skamt, ef um verulegt atvinnuleysi væri að ræða. En ef þess er stranglega gætt, að engir aðrir njóti góðs af þessu en þeir, sem þess hafa verulega þörf, þá myndu þessar 75 þús. kr. geta hjálpað mjög mikið, er þar við bættust tvennar 75 þús. kr. annarsstaðar frá (150 þús kr.). Þá greinir oss mjög á um það, hvernig nota beri gjaldþol þeirra einstaklinga, er sveitarbyrðina bera. Mjer finst langhyggilegast að hjálpa einstaklingunum til að halda gjaldþoli sinu sem lengst, í stað þess að byrja að hjálpa þeim þegar gjaldþolið er farið. Það skal sannast, að fje það, sem veitt er til stuðnings efnalitlu fólki, verður minna, ef tekið er að veita það fljótt, en ef fyrst er byrjað á því þegar gjaldþol manna er að þrotum komið, sakir óvenjulegrar neyðar. Menn vita, hve misjafnt er aðstöðu þar sem efni eru fyrir höndum og þar sem efnin eru að þrotum komin. Vegna þess, hve margir í þessari háttv. deild eru kunnugir landbúnaði, þá vil jeg biðja þá að athuga, hvort þeim lítist ekki vænlegar á að styðja bónda til að halda t. d. 50 ám, sem hann á, heldur en að lofa honum að eyða þeim fyrst og verða þá að byrja að hjálpa honum, er hann hefir fargað bústofni sínum. Allir vita, að afurðir fjenaðar eru meira virði en rentur af peningaláni, sem til þess þarf að halda eigninni við. Jeg get ekki verið að dylja það, að jeg er mjög kvíðandi fyrir horfunum í sjávarplássum landsins. Horfurnar eru svo vafasamar, að ómögulegt er að segja, hvernig ganga muni með sjávarútveginn. Sýnist mjer því, sem nauðsyn beri til þess að gera dýrtíðarráðstafanir í tíma, engu síður en í fyrra, þeim atvinnuvegi til styrktar og stuðnings, því að frá sjávarútveginum hjer hefir landssjóður notið sinna aðaltekna. Þetta minnir mig á þau orð í nál.háttv. meiri hluta, að landssjóður hafi ekki hlotið tekjur af stríðsgróða. Þetta er þó ekki fyllilega rjett. Árið 1916 bar landssjóður úr býtum liðuga hálfa milj. kr. í verðhækkunartolli, og þar af var tollur af sjávarafurðum ca. 490 þús. kr., eða 94% af öllum verðhækkunarskattinum. Þótt nú sje svo ástatt, að þessi hjeruð landsins, sjávarhjeruðin, þurfi fremur liðs en sveitarfjelögin, vænti jeg, að háttv.þm. sjeu svo sanngjarnir og framsýnir að líta á nauðsyn þessara varúðarráðstafana. Hjer er ekki verið að tala um að ausa út fje, heldur að heimila það til varúðarráðstafana, ef menn geta ekki bjargast öðruvísi. Jeg þykist nú vita, að Reykjavík sje að þessu leyti verst stödd af öllum hjeruðum landsins. En þá vil jeg biðja háttv.þm. að minnast þess, hvílíka fórn Reykjavík varð að færa á síðastliðnu sumri, þar sem helmingurinn af fiskiflota hennar var seldur til þess að bjarga öllu landinu, að því leyti, að það gæti fengið kol og salt eftir þörfum. Um leið og það var gert, fekk landið þessar vörur og þar af 10 þúsund smálestir með niðursetti verði. Jeg hefi athugað, hvað landið hefir grætt á þessari ráðstöfun; í lægra vöruverði mun það nema ca. 1 miljón króna. Svo miklu ódýrar fengust þessar vörur fyrir skipasöluna. Nú getur hver sagt sjálfum sjer, hvort slík blóðtaka, sem þessi skipasala er, er ekki tilfinnanleg og muni ekki hafa haft áhrif á atvinnu manna í bænum.  (P. Þ.: Naut alt landið af þessu?)  Já, alt landið, sveitamenn líka. Jeg vænti þess, að hv.þm. Mýra. (P. Þ.) þurfi að haustinu bæði salt og olíu. Nú var hætt við því síðastliðið sumar, að skortur yrði á þessu, en með þessum samningum voru vandræðin leyst. Þetta úrræði bjargaði, og hafa sveitirnar haft þess engu minni not, að því leyti, sem þær þurfa á salti og olíu að halda. Landssjóður hefir beint grætt þar um 860 þúsund krónur, sem hann þurfti ekki að svara út fyrir þessar vörur, af því að sala þessi fór fram. Jeg skal ekki tala mikið meira um kolaafsláttinn, en til þess að svara því, sem gefið er í skyn í nál. meiri hl., að Reykjavík hafi af honum áskotnast álitleg fúlga, þá má bæði telja það, sem jeg hefi áður sagt, og enn fremur má bæta því við, að bæjarbúar hafa greitt þann mismun, og líklega meira, aftur í hækkuðu verði á frönskum kolum (smálestin seld á 300 krónur). Á þetta má líta sem annað í sambandi við þetta mál. Nú hefði jeg vænst þess af hv. meiri hl. bjargráðanefndar, og vænti þess nú af meiri hl. hv. deildar, þótt ekki blási byrlega og fáir sjeu aðstandendur till. minna, að á þessar ástæður kaupstaðabúa, og þá líka Reykjavíkurbúa, verði litið. Satt að segja held jeg, að hv. meiri hl. geri of lítið úr því, ef kaupstaðir og kauptún komast í fjárhagslegt öngþveiti, og of mikið úr því, hvað það rýri landssjóðinn að afstýra slíku. Ef gjaldþol kauptúna og kaupstaða er með öllu eyðilagt, hlýtur það að hefta alla framför og framsókn í landinu. Er þá betra að gera varúðarráðstafanir til þess að afstýra þessu en að gera síðar ráðstafanir til þess að lappa upp á það, þegar komið er í óefni, og víst er, að það yrði ekki ódýrara landinu en ef það hlypi strax undir baggann. Loks vil jeg segja, að ef hv. meiri hl. þessarar deildar fæst ekki til þess að veita fjárhagslegan stuðning, þótt hann gengi ef til vill meir til sjávarþorpanna, þá man hann það illa, hver færir landssjóði mest í búið, man illa kaldar og siggharðar hendur sjómannsins, sem leggur á sig erfiði og lífshættu við að ausa fje upp úr „gullkistu“ landsins. Annars virðist mjer, sem af till.hv. meiri hl. hefði ekki þurft að koma fram einn einasti stafur, því að sveitarstjórnarlögin heimila allar þær ráðstafanir, er þeir gera ráð fyrir. Sveitarstjórnir eru blátt áfram skyldugar til þess að hjálpa á þennan hátt, og þær sveitarstjórnir, sem eru illa staddar, geta snúið sjer til landsstjórnarinnar, og hefir hún þá ekki að eins lagalega, heldur og siðferðislega, skyldu til þess að hjálpa. Og hví þá að vera að semja lög um slíkt? Jeg hygg nú, að till. mínar sjeu svo hóflegar, að allir þeir, sem með fullri sanngirni líta á þetta mál, geti fallist á þær í einu og öllu. Jeg gæti fremur búist við ákúrum fyrir það, hve langt jeg hefi gengið í till. mínum, til þess að sjá um, að enginn moli hrykki til fátækra af borði landssjóðs, nema þeir sjeu að fram komnir af sulti. Við þessu gæti jeg frekar búist en hinu, að af till. mínum gæti stafað hætta á misbrúkun landssjóðsfjár, ef þær vru samþyktar. En jeg hefi mjer það til málsbóta, að mjer þótti svo óvænlega horfa, að verulega frjálslyndar og sanngjarnar till. gætu naumast vænst sigurs. Fyrir því rifaði jeg seglin; þorði ekki annað en að fara meðalveginn.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal leyfa mjer að fara svo fljótt yfir sögu, sem jeg get, að þessu sinni. Jeg vil fúslega játa, og veit, að öll stjórnin er sammála um það, að frumv. það, er vjer bárum fram, gengur ekki mjög langt og veitir almenningi ekki mikla hjálp. En vjer höfum sniðið það sem mest eftir fjárhag landsins. Við 1. umr. málsins gat jeg þess, hvaða ástæður hefðu vakað fyrir stjórninni, er hún hvarf af lánabrautinni. Jeg gat þess, að lánbeiðnir þær, sem komu til stjórnarinnar síðastliðinn vetur, sem þó ekki gat talist örðugur, hefðu numið ca. tveim milj. króna. Sjá allir, að landssjóð hefði munað það ærið mikið að gegna þessum lánbeiðnum. Þessar miklu fjárbeiðnir, í sambandi við fjárhag landsins, gerðu það að verkum, að stjórnin taldi rjett að hverfa frá lánaaðferðinni. Í sambandi við þetta vildi jeg benda á, að í því landi, þar sem dýrtíðarráðstafanir eru fullkomnastar, nefnilega Danmörku, eru engin lán veitt, heldur styrkur, sem ekki er afturkræfur. Honum er fyrir komið, eins og frv. stjórnarinnar fer fram á, þannig, að sveitarfjelögin fá vissan hluta og svo greiðir ríkissjóður vissan hluta á móti. En í Danmörku er greidd langtum hærri uppbót úr landssjóði á hvern mann en hjer er farið fram á. Auk þessa skal jeg geta þess, að þar eru gerðar ýmsar aðrar ráðstafanir, til þess að gera mönnum ljettara að kljúfa dýrtíðarörðugleikana. Þannig er mönnum sjeð fyrir feitmeti fyrir kr. 3,20 kg., en framleiðendur fá kr. 4,50 pr. kg. Mjólkurlítrann fá menn fyrir 28 aura, og sjeð er fyrir því t. d, að kartöfluframleiðendur selji vissan hluta framleiðslu sinnar með tiltölulega lágu verði, er almenningur nýtur góðs af. Þeir, sem atvinnulausir eru, fá 19 krónur um vikuna, meðan svo stendur. En auk þess er haft mjög strangt eftirlit með verði á aðfluttum vörum. En vitanlega á sú þjóð miklu hægra með að láta fátæklingunum líða vel. Hún er efnuð og hefir auk þess farið þá leið, að leggja mikla skatta á efnamenn og þá, sem grætt hafa á dýrtíðinni. Slíkri ráðstöfun varð ekki komið fram hjer á þingi, er reynt var, og tjáir ekki að tala um það. Þær aðalbreytingar, er hv. meiri hl. gerir á stjórnarfrv., eru fólgnar í því, að hann vill halda sjer við lánaleiðina, en hann vill takmarka lánin. í lögum þeim, sem nú gilda, eru stjórninni ekki sett takmörk í því efni. Hjer hefir nefndin gert ráð fyrir 20 krónum mest á mann. En ef eftir þessu er farið og þessarar heimildar neytt að fullu, þá nemur sú upphæð nálega 2 miljónum króna.  (P. J.: Eftir hvaða reikningsaðferð?)  Jeg reikna landsmenn 90 þúsundir að tölu, 20 krónur á mann, og verður það nákvæmlega reiknað 1.800 þúsund krónur. Í frv. stjórnarinnar er ætlaður 5 króna styrkur á mann, og yrði það 450 þúsund krónur. Jeg skil ekki, hví hinn hv. nefndarmaður (P. J.) hristir höfuðið. 
             . Jeg reikna hjer eftir sama mælikvarða og jeg nota við stjórnarfrv. Jeg er ekki að fullyrða, að þetta fje verði tekið alt, en ef það er tekið alt, er það 1.800.000 krónur. Það freistar manna, hvað lánskjörin eru góð í núgildandi lögum. En nú hefir meiri hluti nefndarinnar haldið sömu lánskjörunum. Fyrsta árið á ekki að borga neina vexti; sú vaxtafúlga verður á annað hundrað þúsund krónur. Þetta, meðal annars, hlýtur að verða til þess, að menn sæki fast að fá þessi lán. Nú bið jeg háttv. deild að athuga vel, að landssjóður hefir orðið að taka stór lán, og ef landið verður nú, eins og ráð má gera fyrir, að taka verslunina að enn meira leyti en verið hefir í sínar hendur, þá þarf auk þess að taka stórfje að láni. Ef nú á, auk þessa, sem nauðsynlegt er, að skylda landssjóð til að taka önnur stórlán fyrir aðra, þá fer að þyngjast róðurinn. Jeg geri ráð fyrir, að jeg fái það svar frá háttv. meiri hluta, að svo sje um hnútana búið, að lánanna megi ekki leita fyr en „veruleg neyð“ er fyrir höndum. „En það er veruleg neyð“, stendur í brtt. meiri hlutans, „ef bæjar- eða sveitarfjelagið getur eigi með eigin framlögum, nje með lántökum af eigin ramleik, hjá bönkum eða öðrum lánsstofnunum, forðað frá yfirvofandi hungri og harðrjetti“. Nú þykist jeg geta sagt um það af reynslunni, að þegar þessi lánsheimild er til fyrir landssjóðinn, muni bankarnir hiklaust neita bæjar- eða sveitarfjelögum um lán og segja þeim að fara í landssjóðinn. Síðastliðinn vetur var Reykjavíkurkaupstað neitað um 100 þús. króna lán, og landssjóður varð að hlaupa undir bagga til bráðabirgða. Nei, meðan þessi lánsheimild stendur, munu bankarnir láta landssjóð vera banka fyrir bæjar- og sveitarfjelög. Háttv. meiri hluti stingur upp á því, að útnefndir verði tveir utanbæjar- eða utansveitarmenn til að kynna sjer ástæður bæjarmanna eða sveitarbúa; skuli stjórnarráðið nefna menn þessa til í bæjum, en sýslumenn í sveitum. Jeg geri ráð fyrir, að það geti orðið erfitt fyrir þessa eftirlitsmenn að fella ákveðna dóma. Jeg get mjer þess til, að stjórnarráðið myndi útnefna tvo Hafnfirðinga til að segja álit sitt um ástandið hjer í Reykjavík, ef til kæmi, en búist gæti jeg við því, að það yrði mikið og langvarandi starf fyrir Hafnfirðingana að mynda sjer fasta og rökstudda skoðun á ástandinu hjer. Auk þess má telja vist, að mælikvarðarnir, sem eftirlitsmenn legðu á það, hvað væri neyð og hvað ekki neyð, á mismunandi stöðum/yrðu mjög mismunandi. Jeg verð að halda fast við það, að sú leið, sem stjórnin hefir farið í frv. sinu, sje sú hyggilegasta af þeim leiðum, sem bent hefir verið á. Þar er gert ráð fyrir, að sveitarfjelögin fái styrk úr landssjóði svo framarlega sem þau vilja sjálf leggja fram 2 parta á móti hverjum einum úr landssjóði, og nemi landssjóðsstyrkurinn þó aldrei meiru en 15 krónum á hvern mann í sveitarfjelaginu. Sveitarfjelagið á sjálft að leggja fram alt fjeð til bráðabirgða. Fyrir Reykjavík mundi styrkur þessi nema 225 þúsundum króna. Jeg skal játa, að ef um verulega neyð er að ræða, er styrkur þessi lítill, en þó getur hann orðið til góðs stuðnings. En reki aftur á móti að „verulegri neyð“, að hungri, liggur í hlutarins eðli, að stjórnin hlýtur að gera það, sem í hennar valdi stendur, hvort sem hún hefir nokkur lög fyrir því eða ekki. Það mundi hvaða stjórn sem er telja heil- aga skyldu sina. Jeg skal játa, að þótt í stjórnarfrv. standi „til að afstýra verulegri neyð“, hefir stjórnin gert ráð fyrir, að styrkurinn verði veittur, þótt ekki standi hungur fyrir dyrum. Því er haldið fram í nál. meiri hlutans, að erfitt muni vera fyrir stjórnina að greina milli venjulegra útgjalda og dýrtíðarútgjalda á reikningum bæjar- og sveitarstjórna. En stjórnin getur heimtað af sveitarstjórnunum venjulega reikninga, og getur með hliðsjón af þeim farið nærri um það, hve mikið fje fari til dýrtíðarráðstafana á reikningum þess árs, sem styrkinn ber upp á. Það ætti því að vera stjórninni í lófa lagið að sjá, hvort sveitarstjórnirnar ætluðu að fara í kringum bana. Menn verða líka að muna, að landssjóðsstyrkurinn er ekki veittur nema í móti komi 2/3 hlutar frá hreppsfjelaginu. Eftir því sem jeg þekki hreppsnefndir út um land, og jeg þekki þær margar, munu þær hugsa sig um tvisvar áður en þær leggja fje fram til dýrtíðarráðstafana, eins fyrir það, þótt þær eigi von á að fá 1/3 part af kostnaðinum endurgreiddan úr landssjóði. Landssjóðsstyrkurinn fer aldrei fram úr 450 þúsundum, þótt hann verði allur greiddur, en því fylgir sá kostur, að þá kæmi hann jafnt niður alstaðar. Þetta getur orðið til góðs stuðnings, og fyrir landssjóðs hönd þarf ekki að kvíða þessum útgjöldum. Betra er að veita þetta, og vita fyrirfram hvað það verður, en að gera landssjóð að banka fyrir alt landið og binda hann þannig við stór og örðug lán, auk alls annars, sem hann verður að standa straum af. - Hefi jeg þá minst á 2. gr. annarar brtt. á þgskj. 88, og verð fyrir hönd stjórnarinnar að leggja á móti því, að hún verði samþykt. Einnig hefi jeg minst á 3. gr. sömu brtt., en vil bæta fáum orðum við. Eftirlitsmennirnir, sem þar er stungið upp á, hygg jeg að myndu að eins verða til fyrirhafnar og valda löngum drætti á nauðsynlegum framkvæmdum. Dýrtíðarráðstafanir mega ekki tefjast. Á þessum tímum má ekki hindra það með flóknum skrifstofubáknum, að hjálpin geti komið í tíma. Í þessu sambandi vildi jeg og minnast lítils háttar á kolaúthlutunina í vetur, af því að tilefni hefir verið gefið til þess. Fyrirspurnum, sem komu frá sveitarstjórnum viðvíkjandi kolaúthlutuninni, var venjulega svarað daginn eftir að þær komu, og setti stjórnarráðið ákveðnar reglur um úthlutunina í hverju einstöku tilfelli. Jeg get ekki verið samþykkur nál. meiri hlutans um, að kolaúthlutunin hafi orðið til lítils eða einskis gagns, en þar stendur: „Nú orkar mjög tvímælis um, hve mikil áhrif þessi kolauppbót hafi haft til að bæta kjör þeirra“ o. s. frv. Verður þetta ekki skilið öðruvísi en að nefndin sje að draga úr gildi verðlækkunarinnar, en því verð jeg öfluglega að mótmæla. Hjer í. Reykjavík og annarsstaðar mun niðurfærslan á kolaverðinu hafa komið að mjög miklu gagni. Verður það ekki síst markað á því, hve fast þeir sóttust eftir að fá meira af ódýru kolunum, sem að einhverju leyti þóttust hafa orðið út undan. Verið getur, að sumum hreppsnefndunum hafi verið mislagðar hendur með úthlutunina. En alstaðar krafðist stjórnarráðið þess, að þeim fátækustu væri selt ódýrast og þeir væru látnir hafa mest. Háttv. nefnd talar um, að það sje ekki heppilegt að dreifa hjálpinni á eina margar hendur og gert er ráð fyrir í stjórnarfrv. En jeg sje ekki betur en nefndin hafi fylgt líkri reglu og stjórnin. Hún hefir líka miðað við nef. Eftir hennar till. væri sú ítrasta hjálp, sem Reykjavíkurkaupstaður fengi, 300 þús. krónur, ef íbúar eru taldir 15 þús., sem mun nærri sanni. En eftir stjórnarfrv. mundi Reykjavík njóta 225 þús. kr. dýrtíðarstyrks alls. Meiri hlutinn hefir fylgt nákvæmlega meginreglu stjórnarfrv. Yfirleitt virðist mjer ekki hyggilegt að draga sveitarfjelögin út á þá braut, að taka lán. Í brtt. meiri hlutans er þeirra beint freistað. Hyggilegra er að hvetja þau með styrkveitingu til að hjálpa sjer sjálf. Það er reglan, sem þær þjóðir, sem .viturlegastar dýrtíðarráðstafanir hafa gert, hafa altaf fylgt. Um það atriði í 5. gr. annarar brtt. meiri hlutans, að sett skuli sjerstök ákvæði um hverja einstaka lánveitingu, er jeg alveg á máli nefndarinnar. Um þessi efni er mjög óráðlegt að gefa almennar reglur. Þá er ein aðalbreyting nefndarinnar sú, að kippa atvinnuheimildinni burt, en setja í hennar stað heimild til að kaupa afurðir af dýrtíðarvinnu bæjar- og sveitarfjelaga. Jeg efast stórlega um, að þessi brtt. sje til bóta frá sjónarmiði landssjóðs. Mundi þetta baka stjórninni margskonar örðugleika. Það væri örðugt fyrir hana að ákveða, hvað hún ætti að kaupa, hve mikið og fyrir hve hátt verð. Eru stjórninni með þessu bundnir baggar, sem ekki skyldi. Hætt er við, að bæjarfjelög, sem kunnugt væri um þessa heimild, færu að leggja út í einhver og einhver fyrirtæki eftir eigin höfði, og ætluðu sjer svo að „kría“ fje út úr landssjóði fyrir afurðirnar, án tillits til þess, hvort hann hefði nokkuð við þær að gera eða ekki. Á þessu gæti mikið fje farið forgörðum. Hyggilegra væri að láta greinina í frv. stjórnarinnar standa óbreytta. Margir munu kann ske setja fyrir sig tjónið, sem varð að vegavinnunni og grjótvinnunni í öskjuhlíðinni í vetur, og mun nema alls milli 60 og 70 þús. króna. En það tjón stafar mikið frá óvenju örðugri aðstöðu við vinnuna. Veturinn var sem sje einhver mesti frostavetur, sem komið hefir um langan tíma. Strax er veðrátta fór að batna, varð niðurstaðan af vinnunni öll önnur. Grjótið er mikils virði, og er ástæða til að halda, að slík vinna bæri sig alveg, ef tíðarfar er gott. Jeg get ekki skilið þá menn, sem láta sjer detta í hug, að betra sje að gefa fje en að láta vinna fyrir það. Hollari mun vinnan vera þjóðinni en iðjuleysið, auk þess sem hún er ákaflega dýr á þessum tímum. Mikill markaður er og fyrir grjót hjer um slóðir og verður meiri. Höggið grjót kann því að verða meira virði en við nú gerum okkur í hugarlund. Ýmsir hafa þegar kornið til mín til að fala það grjót, sem unnið var í vetur, enda þykir það afbragðs vel unnið. Er ekki nema maklegt að geta þess í þessu sambandi, að það er verkstjóranum að þakka, og leysti hann starf sitt einkar vel af hendi. Jeg hefi áður tekið það fram, og verð að leyfa mjer að leggja á móti því að heimila stjórninni það, með öðrum orðum, að brtt. verði feld, en frv.greinin látin landa. Að því er snertir brtt.háttv. minni hluta skal jeg strax geta þess um brtt. við 5. gr., um lánsheimildirnar, að jeg verð, samkvæmt því, sem jeg hefi áður tekið fram, að vera á móti því, að sú regla verði höfð. En að því er snertir brtt. við 3. gr., þar sem svo er að orði komist: „Áður en stjórnarráðið greiðir sveitar- eða bæjarstjórn það fjárframlag úr landssjóði, er 3. gr. ræðir um, skal það leita álits bjargráðanefndar hjeraðsins eða kauptúnsins, hvort brýn nauðsyn beri til fjárframlaga úr landssjóði, samkvæmt 1. gr.“, þá veit jeg, satt að segja, ekki, hvort þetta er nokkur bót á stjórnarfrv. Jeg sje ekki betur en að stjórnin, ef hún fær þá reikninga, sem gert er ráð fyrir að hún fái, og að hún eftirliti sveitarsjóðsreikningana, geti fullkomlega dæmt um það atriði, og að hjer sje verið að búa til óþarfa krókaleið. Í sambandi við brtt. við 4. gr. - um nauðsynjavörur - vil jeg geta þess, að vitanlega ætlast stjórnin til, að það gangi aðallega til þeirra sveita, sem. við erfiðust kjör eiga að búa, en vitanlega má þá líka búast við því, ef í neyð er komið, að þeir, sem ekki eiga við verulega neyð að búa, eigi og verði líka að fá eitthvað, en annars sýnist mjer ekkert sjerstaklega vera að athuga við það, þó að þessi brtt. verði samþykt. Þá er hjer viðaukatillaga frá minni hluta bjargráðanefndar á þgskj. 107. Vildi jeg leyfa mjer, áður en jeg minnist á till. sjálfa, að spyrja háttv. framsm. minni hl. (J. B), hvort ekki beri að skilja till. svo, að styrkur sá yfirleitt, sem veittur yrði eftir lögum þessum, skyldi ekki skoðast sem sveitarstyrkur. Að því er snertir viðaukatill. á þgskj. 94, frá háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), þá hefir háttv. flutningsmaður hennar ekki minst á hana enn þá, og mun jeg því ekki tala um hana fyr en jeg hefi heyrt hann sjálfan láta álit sitt í ljós. Mun jeg svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en að eins lýsa yfir því, að jeg vil, að frv. stjórnarinnar verði samþykt, eða að aðal„principi“ þess verði haldið, og segi jeg það sjerstaklega vegna þess, að jeg tel, að fjárhag landsins sje betur borgið með því, en miður með lánveitingaleiðinni.

Frsm. (Pjetur Jónsson) Frv. þetta er upphaflega stjórnarfrv. og kom óbreytt frá Ed., og leggur nefndin til, að það verði sömuleiðis samþ. óbreytt hjer.

Frsm. (Einar Arnórsson) Brtt. á þgskj. 89 eru flestar þess eðlis, að ekki þarf að ræða um þær vegna þess, að þær hafa í sjer fólgnar nauðsynlegar leiðrjettingar á orðum frv. Það eru að eins tvær af brtt., sem dálítil ástæða er til að minnast á. Önnur er sú, að 2. gr. skuli falla burt, en þar stendur, að landssjóður skuli greiða kostnað þann, er stofnun hins nýja lögsagnarumdæmis hafi í för með sjer. Það getur vel verið, að þessi brtt. þyrfti ekki að vera, því að skiftingin verður nú að eins skifting á sýslufjelaginu, og virðist ekki þurfa að segja það í frv., að sá kostnaður skuli falla á landssjóð, ef hann kynni að verða nokkur. Þar á að vísu að vera lögreglustjóri, en eftir venjunni á hann að afla sjer bóka og ritfanga þeirra, er til stöðunnar heyra. Þá er hin brtt., við 5. og 7. gr. Nefndin kom sjer saman um að leggja til, að landssjóður skyldi borga 1.500 kr. af þessum auknu útgjöldum, er bæjarsjóður Siglufjarðar ætti að borga; með því móti má segja sem svo, að það skifti hvorki til nje frá fyrir landssjóð, þó að þessi skifting komist á. Hreppstjóralaunin þar munu sjálfsagt ekki vera svo mikil, sem hæstv. forsætisráðherra gerði ráð fyrir við 2. umr. þessa máls, en sem sagt held jeg ekki, að það atriði hafi nokkra verulega þýðingu. Hinar brtt. eru, eins og áður er sagt, að eins nauðsynlegar orðabreytingar, eins og t. d. brtt. við 5. gr. Þar stendur, að lögreglustjóri skuli skipaður af landsstjórninni, en oss þótti rjettara, að í frv. stæði dómsmálaráðherra.

Stefán Stefánsson Það er svo um þessar brtt., sem háttv. allsherjarnefnd ber fram, á þgskj. 98, og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) mintist á, að það er fátt eitt við þær að athuga, enda að mestu orðabreytingar. Það er að eins síðari brtt. við 5. gr. og brtt. við 7. gr., sem við flutningsmenn getum ekki felt okkur við og sjáum, í sannleika sagt, ekki, hvers vegna háttv. nefnd hefir sjerstaklega fundið ástæðu til að fara að breyta ákvæðum frv. um launamátann og draga 500 krónur af þeim 2.000 krónum, sem lögreglu- eða bæjarstjóra eru ætlaðar að launum úr landssjóði, og bæta þeirri upphæð við árleg gjöld bæjarins, tvöfalda þau á þennan hátt. Það er víst öllum kunnugt, að til Siglufjarðar hefir verið varið 1.000 krónum á ári síðustu árin, til þess að hafa þar löggæslu um tveggja mánaða tíma, og það eru fylstu líkur til, eins og jeg hefi tekið fram áður og hæstv. forsætisráðherra einnig drap á við 2. umr., að fyrir þessa tveggja mánaða löggæslu þyrfti framvegis að greiða alt að 1.500 kr., og mundi þó sá, er fengi starfið, ekki þykjast betur haldinn með þá upphæð en áður var með 1.000 kr. Þar að auki ganga upp í þetta hreppstjóralaunin í Hvanneyrarhreppi, um 150 kr.; með öðrum orðum, að sennilegur útgjaldaauki við breytinguna er 350 kr., sem þó ætti að vinnast margfaldlega fyrir landssjóð í bættri löggæslu. Því verður mjer að spyrja: Hvers á Siglufjörður að gjalda hjá háttv. allsherjarnefnd, þar sem að hún hefir þó játað kröfuna um bæjarrjettindin sanngjarna? Og hvaða blæ fær till. á sig, þegar þess er gætt, að þetta kauptún svarar næstum því eins miklu fje árlega til landssjóðs sem Akureyri og meiru en hinir kaupstaðirnir utan Reykjavíkur? Því víkur þess vegna óneitanlega alleinkennilega við, ef nú á að fara að skera svo við neglur sjer, að þetta kauptún fái því að eins þessi rjettindi, að það svari helmingi hærra gjaldi en aðrir kaupstaðir á landinu til lögreglu- eða bæjarstjóra, sem þó hefir ekki nærri eins mikið vald og venjulegur bæjarfógeti. Og Siglfirðingar verða að leita til bæjarfógetans á Akureyri um fjölda þeirra mála, sem að dómsvaldinu lúta. Þetta hygg jeg, að hver sanngjarn maður hljóti að sjá að er hrein og bein ágengni við bæjarfjelagið, þar sem líka verður að taka tillit til þess, að þarna er brýn þörf á að sje lögreglustjóri árið um kring, ekki einasta vegna kauptúnsins sjálfs, heldur einnig vegna gagns og sóma þjóðfjelagsins. Þetta væri því alls óviðeigandi smámunasemi og harðdrægni við Siglufjörð, enda ber jeg það traust til meiri h]. þessarar háttv. deildar, að hann greiði því ekki atkv. sitt. Það er sagt, að verður sje verkamaðurinn launanna, og eins vil jeg segja um Siglufjörðinn, að þegar tekið er tillit til þess, hvað kauptún þetta greiðir og mun greiða í landssjóð, þá er kostnaðaraukinn eiginlega hverfandi lítill, sem landssjóður þarf að greiða, þó að það ákvæði frv., sem hjer er um að ræða, verði látið standa óbreytt. Þetta hlýtur háttv. deild að vera svo ljóst, að jeg býst ekki við, að jeg þurfi að tala frekar um það.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það voru að eins örfá orð, sem jeg ætla að segja, til þess að leiðrjetta misskilning háttv. 1. þm Eyf. (St. St.). Það er sem sje misskilningur hjá honum, að lögreglustjórar hafi alment dómsvald hjer á landi; það er ekki svo, heldur á að eins hinn tilvonandi lögreglustjóri á Siglufirði að hafa það í almennum lögreglumálum. Háttv. þm. (St. St.) var að tala um þá harðdrægni, sem kæmi fram í garð Siglufjarðar. En þetta finst mjer litlu skifta, því að sú harðdrægni mundi ekki koma fram við Siglufjörð eða kauptúnið, því að það hefir hefir haft mestar tekjur sínar af starfrækslu útlendinga þar í firðinum, svo að bæjarstjórn á Siglufirði mundi veitast ljett að ná þessu inn í aukaútsvörum, sem hún með tímanum mundi geta lagt á þessa útlendu kaupsýslumenn, og svo af öðrum utanbæjarmönnum, sem hafa þar atvinnu um nokkurn tíma. Annars finst mjer það koma úr hörðustu átt, er háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) fer að lasta það, að reynt sje að spara landssjóðsfje, því að honum til lofs skal það sagt, að hann er einhver sá allra sparsamasti, þegar talað er um fjárveitingar úr landssjóði yfirleitt, en það virðist ekki gilda, þegar fjárveitingarnar eiga að ganga til Siglufjarðar eða Eyjafjarðarsýslu. Í þessu tilfelli skiftir þessi fjárveiting litlu fyrir landssjóð, en nefndinni virtist lítil ástæða til þess að skjóta miklu til, því að hún sá ekki neina brýna nauðsyn á þessari breytingu fyrir Siglfirðinga, að svo komnu máli, hvað sem verða kann að stríðinu loknu. Það er annars engin ástæða til þess að ræða meira um þetta, og læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja, hvað ofan á verður.

Stefán Stefánsson Jeg ætla að eins að segja örfá orð viðvíkjandi ræðu háttv. 2. þm. Árn. (E. A.). Þar sem háttv.þm. (E. A.) tók það fram, að Siglfirðingum þyrfti ekki að blæða, þótt gjaldið yrði 1.000 kr. á bæjarsjóð árlega, þar sem þeir gætu náð því með því að leggja því hærri aukaútsvör á erlenda menn og aðra aðkomugesti, þá er því til að svara, í fyrsta lagi, að litlar líkur eru fyrir því, að útlendingar reki þar atvinnu, eins og nú standa sakir, að nokkrum verulegum mun. Og í annan stað, að þótt hægt væri að leggja dálítið meira á aðkomumenn heldur en allra brýnustu þarfir heimta, eða bein skyldugjöld, þá er nóg við það fje að gera, því að mikil og mörg verkefni eru þar óunnin, bæði bryggjugerð í stórum stíl, vegalagningar og ýmiskonar mikilsverðar umbætur, sem kauptúninu er bráð nauðsyn að koma í framkvæmd. Það sjá því allir heilsjáandi menn, að nóg er við fjeð að gera, þótt ekki sje verið að kría það út af þeim - liggur mjer við að segja - að ástæðulausu. Annars vil jeg í þessu sambandi minna á þau orð hæstv. forsætisráðherra, sem hann viðhafði hjer við 2. umr., að hann sæi ekki ástæðu til þess að leggja á móti frumv., ef brtt. flutnm. yrðu samþyktar. Hvað viðvíkur því, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) var að tala um það, að jeg hafi sagt, að aðrir lögreglustjórar hefðu dómsvald, þá var það auðvitað mín meining, að bæjarfógetar, sem líka eru lögreglustjórar kaupstaðanna og oddvitar bæjarstjórna, hafi fult dómsvald, og þó þurfa kaupstaðirnir ekki að greiða þeim nema 500 kr., en þessum lögreglustjóra, sem hefir svo takmarkað dómsvald, á Siglufjörður að greiða 1.000 kr. Þetta er óneitanlega ekki samræmi og engan veginn sanngjarnt. Að þessu sögðu læt jeg lokið máli mínu.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Jeg þarf ekki að halda neina framsöguræðu um þetta mál, því að eins og menn sjá af nál., hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu að ráða til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Frv. er aðallega breytingar á hafnsögumálum Reykjavíkurkaupstaðar, og þar sem málið virðist vera töluvert rækilega undirbúið frá þeim stjórnarvöldum, sem bera það fram, þá sjáum við ekki annað rjettara en að ráða til að samþ. það eins og það liggur fyrir.

Bjarni Jónsson Jeg vildi að eins lýsa yfir því, að þó að þessar umbætur á launum kennara sjeu kann ske að mörgu leyti lítilfjörlegar, þá er það ekki þm. að kenna að þessu sinni, þar sem ekki er undirbúinn grundvöllur sá, sem gera átti ný launalög á. Þess vegna er það, að jeg hefi heldur fylgt fram því litla, sem hjer er boðið, heldur en alls engu, en að öðru leyti, ef grundvöllurinn hefði verið rannsakaður að öllu, þá mundi jeg sjálfsagt, eins og að undanförnu, vera því fylgjandi, að þeim mönnum væri borgað sæmilega.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg get lýst yfir því, að ef stjórnarfrv. hefði fengið aðrar undirtektir í þessari deild en það fjekk þegar það var borið hjer fram, mundi jeg hafa gengið lengra í breytingum til bóta fyrir kennarana. En mjer virtist sú undiralda, er fram kom hjer í deildinni, svo sterk, að engin von væri um, að miklar umbætur næðu fram að ganga, þar sem margir risu upp við 1. umr. og töldu litla ástæðu til að gera bætur á launakjörum kennaranna. Jeg skal viðurkenna, að sitthvað mælir á móti því að fara að breyta launakjörum barnakennara nú til frambúðar, einkum af því, að verðmæti peninga er svo breytilegt, og sömuleiðis af því, að ekki er víst, að um fræðslu verði svo mikið, sökum dýrtíðar og annara erfiðleika, uns ófriðnum lýkur. En vitanlegt er það, að í kaupstöðum verða skólar að starfa, svo framarlega sem tök verða á því að hafa nokkuð í ofninn, en þessar bráðabirgðabætur eða bráðabirgðakák, sem ekki er nú annað en kák, sem mentamálanefndin ber fram, nær varla til kennara, sem starfa í stærstu kauptúnum landsins. En eins og drepið er á í greinargerðinni fyrir frv., get jeg fyrir mitt leyti fallist á, að þessi leið sje farin, sem mentamálanefndin leggur til, vegna þeirra kringumstæðna, sem nú eru, en þó verð jeg að segja það, að frá mínu sjónarmiði má það sín allra mest um það, að jeg hefi ekki viljað stiga feti framar í þessu máli, að ekki er sýnt, hve erfitt þjóðin á með að bjargast yfir ófriðarárin, og í þessu efni verður þá svo að vera, að hver verður að gera sig ánægðan með sem allra minst og sætta sig við það, þó að kjörin verði ekki sem ákjósanlegust. Jeg get ekki neitað því, að jeg varð dálítið undrandi þegar jeg heyrði þau ummæli sumra háttv.þm., að laun kennara yfirleitt væru hvergi nærri eins lág og orð væri á gert, þegar það er öllum vitanlegt, að það er nærri því sama, við hver önnur störf menn fást, þá fá þeir mikið betri borgun fyrir þau. Það er annað, sem líka er mjög einkennilegt og leiðinlegt við fræðslustarfið í landinu, og það er, að víða er litið svo á, að launin, sem kennarar fá, sjeu nægileg fyrir ekki meira starf en það, sem þeir hafa með höndum. En nú er það alkunna, og jeg veit, að hinir góðu bændur, sem sitja hjer á þinginu, játa það með mjer, að allir búendur leggja mikla áherslu á að fá góða menn til þess að hirða gripi sína. Sama er að segja um útgerðarmennina, að þeir sækjast eftir því að fá góða fiskimenn á skip sín. En þegar kemur til fræðslustarfsins, þá lítur út fyrir, að öllum standi á sama um, hverjum sje fyrir því trúað, og virðist eingöngu svo, að spurt sje um það eitt, hver fáist fyrir lægst kaupið. Það getur nú raunar verið, að menn kjósi fremur góða menn sem kennara en að leggja nokkuð í sölurnar til þess að fá þá; það er talið úr á allan hátt, eins og það skifti miklu minna máli, hverjum sje falið að móta hug og stefnu hinnar upprennandi æsku, heldur en að hugsa um gripi og draga þorsk. En ef vjer lítum á fræðslustarfið, þá getur hver maður sjeð, að því betur sem því er komið fyrir, þess meiri framfara má maður vænta, og því betur eru þjóðirnar undirbúnar að taka á móti þeim örðugleikum, sem að steðja. Og þegar menn íhuga aðstöðu þjóðanna í hinni ægilegu styrjöld, sem nú geisar, þá hljóta menn að viðurkenna, hvílíkur máttur fylgir auðlegð menningarinnar. Nægir í því sambandi að benda á eina helstu stórþjóðina, er nú á í styrjöld og best hefir haldið velli. Annars vil jeg lýsa yfir því, að jeg mun ekki einungis greiða þessu frv. atkvæði mitt af því, að það sje til bráðabirgða, eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) tók fram, heldur geri jeg það af því, að jeg hafði ekki von um, að meiri bætur væru fáanlegar að þessu sinni.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get að nokkru leyti tekið undir með hv.frsm. (J. B ) um það, að maður verði að sætta sig við niðurstöðu háttv. nefndar, með því að ekki munu fást samþykt á þessu þingi lög um laun kennara. Mjer virðist samt, að hv. nefnd hefði vel getað tekið öðruvísi í frv. stjórnarinnar, ef hún, sem jeg hygg, telur það í rauninni á rjettum grundvelli bygt, því að þótt hún hefði talið efasamt, hvort það ætti að koma í framkvæmd nú, þá mátti vel taka upp í það ákvæði um frestun á framkvæmd. Aðalorsökin til þess, að barnafræðslan er ekki svo góð, sem hún ætti að vera, hygg jeg vera þá, að kennurunum yfirleitt eru ekki boðin þau kjör, að hæfir menn fáist til þess að binda sig og framtíð sína við starfið. Jeg veit, að hjer eiga sjer stað undantekningar. Jeg býst við, eftir þeirri þekkingu, sem jeg hefi á þessum málum, að barnafræðslunni verði ekki breytt í grundvallaratriðunum, en skólahjeruðunum á sjálfsagt að breyta, fækka þeim eftir megni o. s. fr. Það er ekki rjett, þvert á móti betri vitund, að segja við kennara: „Við getum ekki farið að búa til embætti handa ykkur, fyr en við vitum, hvernig fræðslukerfinu verði hagað“, því að það vita allir, að við höfum ekki efni á að hafa skólaskyldu á öðrum aldri en á barnsaldrinum. Menn verða að fara að vinna svo ungir, að ekki er hugsanlegt að leggja skólaskyldu á alla á aldrinum 16-20 ára. Skipun á högum barnakennara þarf því ekki að bíða eftir breytingum á fræðslufyrirkomulaginu í heild. Annars held jeg, að það sje miklu rjettara að hafa skólana sem fæsta, en að launa svo vel kennurunum við þá, að hæfir menn fáist til þeirra. Skal jeg að eins nefna í þessu sambandi, að það væri miklu betra að hafa einn búnaðarháskóla á öllu landinu, og hann verulega góðan, heldur en að hafa þrjá, eins og nú er, og engan verulega vísindalegan. Og jeg tel, að það væri betra að hafa einn verulega góðan lýðskóla í hverjum fjórðungi heldur en að hafa einhverja lýðskólamynd í hverri sýslu. Af því að fræðslan í landinu hefir verið sett í samband við þetta launamál, þá vil jeg að eins segja lauslega frá skoðun minni á því máli, og hún er sú, að menn mega ekki búast við verulegum grundvallarbreytingum á fræðslulögunum, að öðru leyti en því, hvað búast má við, að kenslutíminn í skólunum verði lengdur, að skólarnir verði sem fæstir, en þá um leið góðir, og eftirlitið verði nákvæmara með kenslunni heldur en það hefir verið. En aðalatriðið verður altaf góðir kennarar, góðir kennarar og góðir kennarar, og fyrsta skilyrðið fyrir því er að launa kensluna svo vel, að kennararnir geri hana að lífsstarfi, en hafi hana ekki sem íhlaupaverk. En yfirleitt mun því vera svo farið, að utan kaupstaðanna sje kenslunni allvíða ábótavant, því að þótt einhver fáist, sem er vel hæfur, þá er hann farinn, ef honum er boðin sæmileg staða. Og yfirleitt er ástandið orðið svo, að allir, sem geta, þyrpast úr þjónustu hins opinbera, vegna þess, hversu landið borgar illa þjónustuliði sínu.

Sigurður Stefánsson Jeg mun hafa getið þess þegar frv. stjórnarinnar var lagt fyrir háttv. deild, að þótt jeg viðurkendi, að laun kennara væru alt of lág, þá mundi jeg ekki greiða atkvæði með því, að það mál yrði að þessu sinni tekið til gagngerðra breytinga, eins og stjórnarfrv. fór fram á, en það verð jeg að segja, að því síður er jeg fáanlegur til þess að greiða þessu frv. atkvæði mitt. Mjer er nú þannig varið, að mjer er meinilla við alt kák, og þessi hækkun, sem hjer er farið fram á, er ekkert annað en kák, því að þótt laun sveitakennara væru hækkuð um 3 kr. á viku eða því um líkt, þá mundi kennarana muna næsta lítið um það. En annars finst mjer það harla undarlegt, að menn skuli vera að koma með kákbætur á launum kennara, þegar það er á allra vitorði, að flestum skólum landsins verður lokað í haust, þar eð alþýða manna treystir sjer ekki til þess að halda þeim opnum. Annars álít jeg, að engin trygging sje fyrir því, að betri kennarar fáist, þótt þeir fái 9 kr., í stað 6 kr. áður, og í raun og veru er þessi hækkun svo óveruleg, að þótt skólunum verði ekki lokað í haust, þá held jeg, að hún dragi skamt til þess að fá kennara, sje annars hörgull á þeim. Það er og aðgætandi í þessu máli, að þessi hækkun er sáralítil í samanburði við það, sem sveitaskólar nú verða að borga í hækkuðu fæði kennaranna. Jeg held því, að fremur dragi það kennarana að skólunum, að þeir fá fæðið ókeypis, heldur en þessi lítilfjörlega hækkun. Jeg vil láta þess getið, að jeg tala hjer aðallega um skóla úti um landið. Jeg verð því að álíta, að hafi hingað til verið „miskunnarlaus meðferð á kennurum“, þá sje sárlítil bót ráðin á þeirri meðferð með þessari launahækkun, en þar sem þetta hefir samt í för með sjer útgjöld fyrir hið opinbera, þá verður ekkert betra gert við frv. heldur en að fella það. Jeg get ekki tekið undir það, sem háttv.frsm. (J. B.) sagði, að alþýðu úti um landið fyndust laun kennaranna vera nógu há. Mjer er kunnugt um, að flestir í þeim sveitum, sem jeg þekki til, telja þau vera of lág, en það má ekki liggja mönnum á hálsi fyrir það, að þeir borgi ekki hærra heldur en lögin ákveða. Hæstv. forsætisráðherra sagði, að mestur agnúinn á fræðslustarfinu væri sá, að kennararnir væru ekki starfinu vaxnir. Þetta má vel vera, en þeir verða ekki frekar starfinu vaxnir, þó að þessi smáræðishækkun verði samþykt. En aðalástæðan fyrir því, að jeg greiði hvorki þessu frv. nje stjórnarfrv. atkv. mitt, er sú, að mestar líkur eru til, að öllum skólum verði lokað í haust, og þá er þetta með öllu þýðingarlaust.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Hæstv. forsætisráðherra gat þess, að nefndin hefði getað komið með betri bætur á launum kennara heldur en raun hefir á orðið. Jeg veit nú ekki með vissu, hversu langt sumir nefndarmenn hefðu viljað fara í slíkum umbótum, en það er mjer kunnugt um, að hefði verið gengið lengra, þá hefði nefndin ekki orðið sammála. Það var líka vitanlegt af þeim undirtektum, sem stjórnarfrv. fjekk hjer í háttv. deild, að það mundi aldrei verða látið ná fram að ganga. Það mundi nú einhver segja, að betra hefði verið að falla með rjettu máli heldur en að bera fram eitthvert kák, og þá er því til að svara, að svo getur staðið á, að lítið sje betra en ekki neitt. Og með þetta fyrir augum verð jeg fylgjandi þessum málamyndabótum. Um þetta atriði hefir annars verið alt of hljótt, og því hefir verið gefinn alt of lítill gaumur, og jeg get ekki annað en látið í ljós undrun mína yfir því, að fræðslumálastjóri skuli ekki fyrir löngu hafa komið fram með tillögur um endurbætur á launum og kjörum kennara, og svo á fræðslulögunum, því að það verður maður að játa, að þeim er í mörgu mjög svo ábótavant. Mig undraði að heyra háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) lýsa yfir því, að hann mundi enn síður verða með þessari frumvarpsnefnu heldur en frv. stjórnarinnar, því að það virðist ekki annað en að honum finnist þetta frv. ganga of skamt. Hvers vegna segir hann ekki, hvaða meðalveg hann vill fara.  (S. St.: Engan meðalveg)  . Þá drap háttv.þm. (S. St.) á, að ósýnt mundi vera, hvort nokkurt fræðslustarf yrði í landinu í vetur. Það má vel vera, að nokkur vafi leiki á því til sveita, en allar líkur eru til, að skólar í kaupstöðum starfi eitthvað. En þótt nú svo fari, að skólum verði lokað í haust, þá mælir það alls ekki á móti þessari launahækkun, því að kennararnir mundu þá alls ekki njóta hennar. Því að jeg að kennarar sjeu yfirleitt þannig ráðnir, að auðvelt sje að losna við þá, án þess að láta sveitarsjóði blæða. Jeg geng út frá því, að því fyrirmæli fræðslulaganna sje að jafnaði ekki fylgt, að ráða kennara með föstum samningi, sem ekki verði sagt upp nema með hæfilegum uppsagnarfresti. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) drap á það, að ef þetta frv. yrði samþ, þá gerði það að eins fræðsluhjeruðunum erfiðara fyrir að starfa, en kennarana munaði lítið um það. Mjer þykir þetta kynleg skoðun. Gjaldendurnir í hverju hjeraði skifta tugum eða hundruðum, og í einstöku fræðsluhjeruðum jafnvel þúsundum, en kennarar ekki nema einn eða þá sárafáir. Ef hvern gjaldanda munar um þennan útgjaldaauka, þá ætti einn eða fáa kennara að muna töluvert um tekjuaukann. Það er ekki gott að koma þessu saman. Annaðhvort munar gjaldendurna ekki lifandi vitund um þennan launaauka, og þá kennarana má ske ekki heldur, eða hann verður til töluverðra bóta fyrir kennarana. Viðvíkjandi því, að ekki fáist nýtari menn til kenslunnar þó að þetta frv. verði að lögum, þá má það vel vera. Umbæturnar, sem það fer fram á, ná ef til vill of skamt til þess. En það vita menn, að margur kennari getur reynst vel, þegar hann fær að njóta sín við starfið, þó að litlu gagni verði á meðan hann verður að hafa það í hjáverkum. Þó að manndygðir og mannkostir verði ekki keyptir fyrir fje, þá er hitt víst, að enginn getur staðið vel í stöðu sinni, nema hann hafi ráð á að lifa því lífi, sem staðan útheimtir. Jeg tel það undrum sæta, hve nýtir menn hafa fengist í kennarastöður. En hitt er líka alkunnugt, að þeir kennarar eru ekki margir, sem endast í stöðunni til lengdar. Menn hafa skotið sjer að kennarastarfinu 2, 3 eða 4 ár, en þá horfið frá því og tekið aðra arðmeiri atvinnu. Jeg get ekki tekið undir það, að fræðslunefndir hafi altaf lagt áherslu á það að fá sem nýtasta menn til kenslustarfans, þegar völ var á öðrum ódýrari. Jeg veit jafnvel dæmi til þess úr einu fræðsluhjeraði, að tekinn var sveitarlimur til þess að kenna, án þess að tillit væri tekið til þess, hvort hann hefði nokkra hæfileika í þá átt eða ekki, bara til þess að ljetta af sveitinni þeirri byrði, að kosta kennarann.

Þórarinn Jónsson Jeg ætla ekki að lengja umræðurnar mikið. Það, sem gaf mjer tilefni til þess að kveðja mjer hljóðs, voru síðustu ummæli háttv.frsm. (J. B.), sem sje þau, að sveitarlimir væru teknir til starfans, án nokkurs tillits til þess, hvort þeir hefðu snefil af hæfileikum til þess eða ekki. Þessi ummæli skoða jeg staðlausan tilbúning. Hann hafði sagt það fyr í ræðu sinni, að fræðslunefndir legðu mesta áherslu á að fá ódýra kennara, en skeyttu því minna, hvort þeir væru starfinu vaxnir. Jeg verð að leyfa mjer að neita þessu algerlega og skoða það sem órökstuddan sleggjudóm. Jeg veit ekki til þess, að neinsstaðar, þar sem jeg þekki til, hafi verið teknir kennarar, sem ekki hafi annaðhvort gengið gegnum kennaraskólann eða gagnfræðaskólann á Akureyri. Mjer þykir leiðinlegt, þegar svo kallaðir mentamenn, sem komist hafa upp í kennarastöðu, annaðhvort af því, að þeir eru til þess hæfir, eða af öðrum ástæðum, mjer þykir leiðinlegt segi jeg, þegar þessir menn eru að niðra og níða niður þá menn, sem afskifti hafa af fræðslumálum úti um landið. Það er engan veginn víst, að menning þessa lands eigi sínar bestu stoðir þar, sem eru þessir svonefndu mentamenn. Líklega á hún tryggustu og bestu ræturnar úti um sveitir landsins, eins og hún hefir altaf átt. Líka þótti mjer óviðfeldið að hlusta á það hjá hæstv. forsætisráðherra, að kennarar sjeu yfirleitt ljelegir af því, að laun þeirra sjeu svo lág. Jeg veit ekki til þess, að kennaraefni sjeu framleidd hjer á landi annarsstaðar en frá kennaraskólanum. Ef menn þeir, sem af þessum skóla koma, eru þannig innrættir, að þeir leysi ekki störf sín eins vel af hendi og þeim er unt, þótt þeir fái lág laun fyrir, þá finst mjer ekki rjett að hækka laun við þá. Ef alúðin við starfið væri bundin við launin, yrði naumast ástæða til þess að hlaða undir þá stjett. En jeg veit til þess, að þessir menn starfa yfirleitt vel, þó að þeim sje ekki betur borgað en nú er. Jeg hygg, að hjá þeim flestum sje starfið og alúðin við það eitt, en launin alt annað atriði. Það mun líka mega benda á það, að það eru ekki altaf bestu kennararnir sem best eru launaðir. Jeg er ekki á móti því, að kjör kennara þurfi að bæta og eigi að bæta. Úti um landið mun það að vísu verða svo, að barnakenslan verði aukastarf þeirra, sem hana stunda. En mjer dettur ekki í hug að hafa á móti því, að það er ekki lítil vinna, sem þeir leggja á sig fyrir lítið endurgjald. En jeg hefi ekki orðið var við neinar umkvartanir frá þeirra hálfu eða komist að því, að þeir fyrir þetta legðu litla alúð við starf sitt, eins og jeg áðan tók fram. Jeg býst við að greiða atkv. með þessu frv.; þó að jeg mælti á móti frv. stjórnarinnar um laun barnakennara, af þeim ástæðum, sem jeg þá tók fram, þá viðurkenni jeg það, að það þyrfti að hækka þau, og get því greitt atkvæði með þeirri hækkun, sem hjer er farið fram á.

Forsætisraðherra (J. M.) Það getur verið gott og fallegt, ef menn vinna eitthvert verk af kærleika til starfsins, án þess að ætlast til launa fyrir. En mjer finst þó, að það sjeu nokkuð miklar kröfur gerðar til barnakennaranna, fram yfir alla menn aðra, ef ætlast er til, að þeir geri þetta. En um þetta þýðir ekki að tala. Út frá því verður að ganga, að barnakennarar sjeu menn eins og aðrir, sem bæði vilja og verða að fá eitthvað fyrir eitthvað. Það er ekki öllum unt að gefa vinnu sína. Jeg er töluvert hissa á, að heyra þessa kenningu hjá háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.). Jeg get ekki skilið, að hann ætlist til, að vel hæfir menn veljist í þá stöðu, sem þeir vita fyrirfram að er illa launuð. Það er algild regla, sem allir þekkja, sem á annað borð vita hvað það er að ráða fólk til starfa, að ef velja á menn í stöðu, þá verður að borga þeim sæmilega, ef menn vilja fá dugandi menn, þótt ekki sje um annað að ræða en að ráða vinnumann, - með því segi jeg ekki, að vinnumannsstaðan sje óvirðulegri en hver önnur. Nýtir menn og duglegir taka ekki að sjer atvinnu, nema þeir eigi von á góðri borgun fyrir. Það þýðir ekkert að tala um mannkosti og manndygðir í þessu sambandi. Fyrir góða vinnu ætlast menn til að fá góða borgun; hitt er undantekning, ef menn geta leyst af hendi gott starf, án þess að líta á, hvernig það er launað. Annað mál er það, ef um aukastarf er að ræða, en hjer á ekki svo að vera. Barnauppfræðslan í landinu á ekki og má ekki vera aukastarf. Það er grundvallarskekkja, sem verður að kippa í lag. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) mintist á það, að fræðslumálastjórinn hefði átt að koma með tillögu um breytingu á fræðslulögunum og um hækkun á launum kennara. Það er nú álit fræðslumálastjóra, að rjett sje að lofa þeim lögum að reyna sig nokkurn tíma, áður en farið er að breyta þeim. Sumir hafa skilið ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.) fyrir skömmu á þá leið, að hann væri að ráðast á þennan árvakra og nýta embættismann, sem áreiðanlega gegnir stöðu sinni með mestu samviskusemi og dugnaði. Jeg skildi ekki ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.) svo, því að jeg veit, að það var ekki meining háttv.þm. (B J.) að kasta að honum. Hitt sagði hann í ræðu sinni, að það ætti ekki að spyrja fræðslumálastjórann um það, hvernig fræðslulögin hafa reynst, því að hann væri höfundur þeirra. Það er nú að vísu skakt. Hann er ekki höfundur þeirra, heldur annar maður. Að sjálfsögðu mundi hver stjórn sem væri snúa sjer einmitt til hans, þess mannsins, sem langmest kynni hefir af fræðslulögunum og því, hvernig þau hafa reynst víðs vegar um landið. Jeg verð að halda því fram, að það væri alveg ómaklegt, ef nokkur hefði fært að honum, hvort heldur hjer í deildinni eða annarsstaðar. Háttv. þm. Dala. (B. J.) þarf ekki að svara fyrir sig, því að jeg skildi orð hans alls ekki á þá leið, að þau væru árás.

Bjarni Jónsson Jeg skal leiðrjetta þennan misskilning hæstv. forsætisráðherra og annara, sem jeg hefi reyndar ekki orðið var við hjá öðrum en honum, og ef hann hefir ekki sjálfur skilið orð mín á þessa leið, þá rak hann enginn nauður til þess að leiðrjetta misskilning, sem hvergi hafði fram komið. Jeg hefi aldrei ráðist á nokkurn mann. Og þótt jeg hafi átt óvildarmenn, þá hefi jeg aldrei ráðist á fjármuni þeirra eða embætti. Jeg læt þá um að beita þeirri aðferð, er það vilja; sjálfur hefi jeg aldrei verið neitt við hana riðinn og mun aldrei verða. Hitt sagði jeg, að það væri undarlegt, að stjórnin skyldi leita til þess manns, til þess að spyrja hann um reynslu og gagnsemi fræðslulaganna, sem sjálfur væri höfundur þeirra. Nú heyri jeg sagt, að hann hafi ekki samið þau, og jeg vissi það reyndar, að hann var ekki aðalhöfundur þeirra. En hann hefir tekið þetta afskræmi að sjer til fósturs, og jeg tel hann því ekki færan um að rannsaka það, hvort við þau megi hlíta eða ekki. Það, sem jeg vildi fá fram með tillögu minni í fyrra sumar var það, að fengist rannsókn þeirra manna, sem vit hafa á fræðslumálunum, en standa utan við fræðslulögin og eru ekki á neinn hátt við þau bundnir. Jeg vildi fá rannsókn þeirra um það, hvort grundvöllurinn undir fræðslumálum okkar Íslendinga er ekki alveg vitlaus. Jeg fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að hann er alveg vitlaus. Jeg er alveg sannfærður um það, að fræðslumálakerfið verður til þess með afleiðingum sínum að gera þjóðina heimska og fávitra. Það er ekki skapað til þess að viðhalda og efla þann menningarþroska, sem varð forfeðrum okkar svo notadrjúgur, heldur er með því verið að veita inn yfir landið grein af útlendum sníkjumenningarstraum, sem smám saman sýgur allan íslenskan merg úr beinum þjóðarinnar. Menn eru svo tilfinnanlega farnir að gleyma allri þjóðlegri menningu og þeim grundvelli, sem hún bygðist á. Og nú ganga menn upp í þeirri villu, að hver grænjaxlinn, sem um stund hefir numið 2 stundir á dag við skóla erlendis, sem sjaldan er trygging fyrir að sje góður skóli, - menn halda, að hann sje betur fær um að leggja grundvöll undir íslenska menning heldur en forfeðurnir, sem vildu láta og ljetu heimilin fræða börn sín. Þeirra menningarsjerkenni var ekki það að láta börn ganga í skóla, gefa þeim háa vitnisburði fyrir það, sem þeir kunnu ekki og yfir höfuð að tala fá á þau kjarnalausa menningargrímu, sem þó alstaðar skín í gegnum. Áður lærðu menn að hugsa og lærðu að læra, og það gerðu menn í skjóli heimilanna. Menningin verður ekki dæmd eða metin eftir því, hve mörg kver, af þessum smásetningakverum, sem nú eru notuð við skólafræðslu bæði hjer á landi og annarsstaðar, menn komast yfir. Það er ekki það, sem hjálpar mönnunum til að lifa lífinu og gerir þá færa um að taka þeim skakkaföllum, sem nú koma, yfir þetta land og oftar geta yfir það komið. Jeg gef nú þá skýringu, að jeg ætlaði og ætla ekki að ráðast á fræðslumálastjórann. Jeg efast ekki um, að hann ræki störf sín eftir bestu samvisku og eftir því, sem hann hefir best vit á. En jeg vil, að kennurunum sje launað eins og öðrum mönnum, og það því betur, sem starf þeirra er vandameira en flestra annara. Kenslustarfið heimtar, að maðurinn, sem að því gengur, sje glaður og óþreyttur; annars getur hann ekki verið kennari. Það þýðir ekkert að taka þreyttan og útslitinn mann og segja við hann: „Al þú upp börn vor og ger þú úr þeim starfsmenn glaða og prúða“. Það er öllum kunnugt, að margir kennarar geta ekki klætt sig eins snyrtilega og börnin, sem þeir kenna. Þeir fá ekki lengur umlíðun hjá klæðskeranum, því að þeir fá ekki neitt fyrir vinnu sína til þess að borga gömlu reikningana með, - lífsviðurværið verður að sitja fyrir. Þetta á ekki heima um kennara til sveita, sem fá mat sinn sem einn hluta af kaupgjaldinu, en það á við um flesta kennara í kauptúnum.  (H. K.: Að þeir gangi rifnir og skítugir)  . Ekki sagði jeg nú beinlínis það, en að þeir verða að ganga í slitnum fataræflum. Og það er ekki þeim til skammar. Það er engum skömm að því að ganga í þeim fötum, sem hann getur keypt fyrir það fje, sem honum er goldið fyrir vinnu sína. En það ættu allir þingmenn að vita og engrar skýringar við að þurfa, að það þarf ekki lítið fje til þess að geta fatað sig sæmilega. Skólabörnin eru sum ríkari en kennarinn og geta því klætt sig betur. Annað skilyrðið til þess, að kennarinn geti verið góður, er það, að hann hafi tíma til að menta sjálfan sig. En nú er högum kennara svo háttað, að þeir hafa engan tíma til þess. Þeir verða að kenna alla daga, til þess að komast af. Jeg hefi sjálfur reynt, hvað það er mentandi að kenna 10 klukkustundir á dag og hafa þó varla ráð á að klæða sig. Lífið er annað nú, þegar jeg er orðinn það óskabarn þjóðarinnar, að hún getur talið eftir þessar 2.800 kr., sem jeg fæ nú á ári hverju fyrir kenslustörf mín. Ef menn ætlast til, að kennararnir vinni vel, þá verður að borga þeim vel og það reglulega gert, svo að þeir geti lifað á því alt árið, sem þeir vinna fyrir við 8 eða 9 mánaða kenslustarf. Þá geta þeir hvílt sig á sumrin, og auk þess eiga þeir að hafa nægan tíma til þess að menta sjálfa sig á veturna. Svona á að fara með kennarana. Að öðrum kosti á enga kennara að hafa, láta heimilin sjálf um að menta börn sín. Það getur verið varhugavert að halda þá leið í kauptúnum, en í sveitum á enga aðra leið að halda í fræðslumálunum. Jeg vildi láta rannsaka fræðslumálakerfið í heild sinni af óvilhöllum mönnum, en jeg fæ ekki þessa rannsókn. Stjórnin fjekk ekki neitt fje til hennar og gat því ekki látið framkvæma hana. Jeg lít svo á, að nefnd, sem sett hefði verið til þess að rannsaka þetta, væri jafnvel þarfari og betri en síldarnefnd og verðlagsnefnd.  (S. S.: Og þá fossanefnd)  . Já, líka betri en fossanefnd, því að jeg vil, að úr mönnum fossi eitthvað annað en eintóm vitleysa. Stjórnin á að heimta fje til þessa og fá svo til þess 2 eða 3 menn að rannsaka og finna betri og viturlegri grundvöll undir alt fræðslukerfið. Jeg hygg, að ekki ætti eða þurfi að senda neinn mann til útlanda til þess að finna þennan grundvöll. Hans er áreiðanlega að leita í fornri, þjóðlegri menningu. En ef sendur er maður til útlanda, þá ætti að fá til þess einhvern, sem einhvern tíma hefir sagt einhverjum til, en ekki einhvern alóreyndan og alókunnan kenslumálum.

Hákon Kristófersson Jeg skal ekki lengja umr. mikið. Að eins vildi jeg gera grein fyrir því, hvers vegna jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara. Eins og kunnugt er, hefir mál þetta verið til athugunar í mentamálanefnd, og var það afgreitt, eða rjettara sagt, nefndin hafði lagt það til, að það næði fram að ganga, eins og það nú er. Þegar það var ráðið, var jeg ekki kominn í nefndina, og þar eð jeg hafði ekkert unnið að málinu, enda ósamþykkur gerðum nefndarinnar að ýmsu leyti, þótti mjer rjett að skrifa undir nál. með fyrirvara. Um frv. skal jeg ekki fara mörgum orðum, en vil geta þess, að jeg álít, að álit það, sem kemur fram í greinargerð nefndarinnar, sje að ýmsu leyti ekki svo sanngjarnt, sem vera bæri, t. d. þau orð, að alþýðukennarar eigi við „ókjör“ að búa. Það má vel vera, og jeg býst við að það sje rjett, að kjörum kennara sje að ýmsu leyti ábótavant, en mjer er spurn: Hvaða stjett myndi það vera í þessu fátæka þjóðfjelagi, sem á við þau kjör að búa, að hún geti ekki æskt sjer þeirra betri? Því hefir verið slegið fram hjer í þessari háttv. deild, að illa væri farið með kennara landsins. Það má vera, og hlýtur að vera einhver sannleikur í því, en því vil jeg mótmæla, að svo sje alstaðar á landinu, og það sem mín þekking nær er það ekki svo. (Forsætisráðherra: Það var samþykt í fyrra, að svo væri. Getur verið, það er nú eftir því sem á er litið, hvort svo hefir verið. Jeg mun þó ekki hafa samþykt það. Annars býst jeg við, að mestir sjeu agnúar á meðferð kennara í kaupstöðum, en í sveitum sje ástandið betra. Jeg finn mjer skylt í þessu sambandi að þakka háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J ), að hann mótmælti því, að sveitarlimir væru notaðir fyrir kennara. Annars gæti jeg litið svo á, að slíkt væri í mörgum tilfellum ekki frágangssök, en því mun ekki hafa verið slegið fram í góðgjörnum tilgangi. Það er heldur engin vissa fyrir því, að menn, sem einhverra ástæðna vegna hafa orðið fyrir þeirri óhepni að þurfa að þiggja sveitarstyrk, og hafa þar fyrir hlotið nafnið sveitarlimir, sjeu að neinu leyti óheppilegri til að vera kennarar en sumir af þeim, er böglast hafa gegnum kennaraskólann. Jeg man það t. d. vel, að maður nokkur, sem fyrir fám árum var bláfátækur, svo að hjelt við sveit, er álitinn nú einn með sæmilegustu kennurum. Hæstv. forsætisráðherra sagði, að kennarastaða ætti ekki að vera höfð að aukastöðu. Jeg get vel verið þessu meðmæltur, að slíkt væri æskilegast, en hvernig hugsar hann sjer kennarastöðu þannig í fámennustu og fátækustu sveitum þessa lands, að menn geti lifað af því starfi eingöngu og þurfi ekki að hafa það að aukastarfi, þ. e. a. s. starfi yfir vetrarmánuðina, en leita sjer að annari atvinnu yfir sumarið? Það mátti álykta af orðum hæstv. forsætisráðherra, að kennarar væru ekki starfi sínu vaxnir. Í því sambandi get jeg bætt við, að jeg hefi gert ráð fyrir, að kennarar við barnaskóla Reykjavíkur sjeu yfirleitt starfi sínu vel vaxnir. En á þingi 1915, að mig minnir, gaf einn mætur þingmaður þá lýsingu á þeim skóla, að ætla mátti, að hann væri einhver lakasta skólahola og óþrifablettur þessa lands. Og ef sú ályktun væri af því dregin, að það væri kennurunum að kenna, þá væri ekki gott í efni, en mjer dettur ekki í hug, að slíkt eigi sjer stað. En meðan heimilin eru ekki því vaxin að styrkja skólana og gera sitt til að móta unglingana, þá er ekki að búast við góðum árangri, hvað góður sem skólinn er. Jeg býst við, að það verði að vera fleira en barnaskólarnir, sem starfi að því að móta manninn, svo framarlega sem það mót á ekki að mistakast. Því hefir margsinnis verið slegið fram, að það væri launaspursmálið, sem hjer væri aðalatriðið. Nú er það svo, að með þeim launakjörum, sem kennurum hafa verið boðin, hafa kennarastöður úti um sveitir þessa lands verið eftirsóttar stöður og enginn vandi að fá kennara. Það mun því frekar hafa verið af getuleysi og sumpart hugsunarleysi sveitarfjelaganna, ef kensla hefir ekki farið fram í hverjum hreppi, eftir því er fræðslulögin gera ráð fyrir, en því, að ekki hafi verið hægt að fá kennara. Verð jeg því að halda því fram, að það sje einungis í kaupstöðum og sjávarplássum, sem illa er farið með kennara, en alls ekki til sveita. Enda er það kunnugt, að fræðslunefndir í sveitum greiða oft hærra kaup en lögákveðið er, ef þeim líkar vel við kennarann og vilja halda honum, og hugsa þær þar, sem og rjett er í mörgum tilfellum, að verður er „verkamaðurinn launanna“. Eins og jeg hefi þegar bent á, þá munu kennarar í kaupstað verða harðara úti nú í dýrtíðinni en kennarar til sveita, og stafar sá mismunur af því, að sveitakennarar fá líklega flestir hús, ljós og hita, ásamt fæði, án þess að það sje þeim dýrara en áður var, með öðrum orðum, hrepparnir leggja það til. Þetta verða kennarar í kaupstöðum aftur á móti að leggja sjer sjálfir til, en þetta eru þó aðallífsnauðsynjarnar. Jeg býst við að greiða frv. þessu atkvæði mitt, enda þótt það sje ekki mitt verk, og get jeg ekki betur sjeð en að hækkun þessi, þótt lítil sje, muni þó hvern einstakling dálitlu, og er þá betur farið en heima setið, þótt fylstu óskum sje ekki fullnægt. En það atriði, að hæfir menn muni ekki fást til þessa starfs vegna launanna, ætla jeg að leiða hjá mjer og láta mjer vitrari menn leiða getum um það. Það vil jeg þó að endingu taka fram, að jeg vildi, að hagur þjóðarbúsins leyfði það, að hægt væri að launa kennurum svo, að þeir gætu vel af lifað og væru ánægðir yfir stöðu sinni.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Hæstv. forsætisráðherra misskildi það, sem jeg sagði um borgunina fyrir störf kennara. Jeg sagði á þá leið, að þótt jeg liti svo á, að manndygð og mannkostir yrðu ekki keyptir við fje, þá yrði þó að sjá um, að launakjörin væru svo, að mennirnir, sem þessu starfi gegna, geti lifað sómasamlega. Jeg held, að þetta sje ekki nein mótsögn eða neitt undarleg skoðun. Ef maðurinn rækir ekki starf sitt undir þeim kringumstæðum, þá mun hann ekki gera það þótt honum sje yfirborgað. Háttv. þm. Barð. (H. K.) kvaðst ósamþykkur því orðalagi í greinargerð frv., að alþýðukennarar sættu ókjörum. Jeg skil ekki, hvernig háttv.þm. geta mótmælt þessu. Skilur ekki háttv.þm. Barð. (H. K.), að slík orð sjeu rjettmæt, er hann litur til þess, að mennirnir verða að vinna í kaupstöðum 6-8 mán. fyrir 7-800 kr. kaupi, og er það þó óvíða sem þeir hafa svo mikið, óvíða yfir 3-400 kr. Eru þetta ekki ókjör, og þá einkum er litið er til þess verðs, sem nú er á allri nauðsynjavöru? Jeg held, að það sje vægast sagt ókjör, og ætti mikið betur við að kalla það hreint og beint ósæmilegt. Með þessu atriði hefi jeg að nokkru leyti svarað háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.). Það kann vel að vera, að til sjeu þeir kennarar, sem ekkert skeyta um laun sín. En ef þeim er sama, þótt fjölskylda þeirra svelti, þá efast jeg um, að þeir geti nokkuð unnið unglingunum til góðs. Það er vitanlegt, að þeir sveitakennarar eru langbest settir, sem taka fæði sitt hjá öðrum; þótt þeir fái minna kaup, þá kemur dýrtíðin ekki niður á þeim. Það er gleðilegt, að þeir þar norður frá, í sveit háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), leggja áherslu á að fá nýta menn í kennarastöðurnar, og býst jeg við, að þeir greiði þeim hærra en lágmarkskaup það, er fræðslulögin ákveða. Jeg veit, að kennurum er goldið hærra en beint er fyrirskipað, í þeim bygðarlögum, þar sem menn hafa skilning á störfum þeirra, og svo mun vera hjá háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), en annarsstaðar mun þetta nokkuð á annan veg.  (P. J.: Hvar er það?)  . Það mun vera mjög víða til sveita, og tel jeg til of mikils mælst, ef þess er krafist, að jeg fari að telja upp flestöll fræðsluhjeruð landsins, því að hitt munu að eins undantekningar frá aðalreglunni. Þær geta átt sjer stað í Húnavatnssýslu, Þingeyjarsýslu og ef til vill í Eyjafjarðarsýslu. Á þessum stöðum mun ástandið skárst. Þessi hjeruð landsins hafa einna mest látið sig skifta almenna fræðslu. Sami háttv.þm. (Þór. J.) mintist á það, að jeg hafði skýrt frá, að sveitarlimur hefði verið tekinn til kenslu. Jeg þekki fræðsluhjerað, þar sem þetta var gert, án nokkurs tillits til hæfileikaeða þekkingar, er þetta starf útheimtir. Jeg var ekki að lasta þessa ráðstöfun, að skipa slíkan mann, ef um næga hæfileika hefði verið að ræða, en í þessu tilfelli var því atriði mjög áfátt. Tel jeg svo ekki, að jeg þurfi að fjölyrða frekar. En það hygg jeg, að þótt þeir sjeu ekki þessari stjett, kennarastjettinni, þarfastir, sem kvarta yfir kjörum hennar, þá sjeu hinir þó ekki betri, er þegja eða leggjast móti öllum umbótum.

Forsætisráðherra (J. M.) Að eins örlítil athugasemd út af orðum hv.þm. (H. K.). Já, það er einmitt það sorglega í þessu máli, að jafnvel sumir háttv.þm. geta ekki skilið, hvernig barnafræðsla getur verið annað en aukastörf. Hinn háttv.þm. (H. K.) virtist ekki geta skilið, að barnafræðslan væri annað. Og hann furðaði sig á því, að nokkur skyldi hugsa sjer hana öðruvísi. Má nærri geta, hvernig barnafræðslunni muni komið í landi, þar sem þetta er skoðun leiðandi manna. Jeg ætla ekki að svara háttv.þm. Dala. (B. J.) miklu. En jeg vil segja, að ef nú á að fara að setja nefnd til þess ad athuga, hvort ekki sje rjett að sleppa öllum barnaskólum og koma fræðslunni á heimilin, þá muni sú nefnd annaðhvort sitja mjög lengi eða starfa mjög stutt. Jeg held, að þessi háttv.þm. (B. J.) standi aleinn uppi með þá skoðun, að hægt sje að hverfa aftur til heimilisfræðslu. Það þýðir ekki að rannsaka það. Á það benda svör frá mjög mörgum mönnum víðs vegar um land, að hann sje einn þessarar skoðunar. Í sambandi við það skal jeg taka það fram, aö jeg tel það ekki líklegt til mikils árangurs að skipa milliþinganefnd í þetta mál. En þótt þetta frv., sem stjórnin flutti, verði nú ekki látið fara lengra, þá mun það koma aftur, og get jeg ekki hugsað mjer, að langur tími liði þar til þessar kröfur kennarafjelagsins, sem eru mjög svo hóglegar, fái fullan byr. Er þá leitt, að háttv. deild gat ekki fallist á þær þegar í stað, jafnvel þótt nú hefði má ske, eftir ástæðum, verið rjett að fresta framkvæmdum á þeim. Jeg man ekki til þess, að frá nokkurri stjett eða einstökum manni í landinu hafi komið eins fyllilega sanngjarnar kröfur og frá kennarafjelaginu í þessu máli.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki lengja umr. mikið. Jeg hefi setið hjer og hlýtt á umr. þær, er fram hafa farið í máli þessu, og hafa mjer fundist þær liggja sumpart utan við verkefni vort í dag, sjerstaklega að því leyti sem þær hafa hnigið að skólafyrirkomulaginu alment. Það var hjer ekki á dagskrá, en er þó eðlilegt, að það beri á góma, þar sem þingsályktunin í fyrra gerir ráð fyrir því að það verði og tekið til meðferðar jafnhliða kennaralaunum. En sjerstaklega í þessum efnum, um fyrirkomulagið, hefir ágreiningurinn orðið óbærilegur. Einn háttv.þm. hefir þar haldið fram mjög sjerkennilegri skoðun, sem sje háttv.þm. Dala. (B. J.). Hann vildi taka upp heimafræðslu og leggja niður barnafræðslu þá, sem nú á sjer stað í barnaskólum landsins. Svo hefir virst, sem hann stæði hjer uppi einn síns liðs með þá kenningu, en svo er þó ekki. Jeg er honum að nokkru leyti sammála um þetta efni. Jeg held, að það hafi verið óheppilegt, að heimilisfræðslan var afnumin og í staðinn sett jafnófullkomin fræðsla sem farkensla í sveitum. Heimilin hafa varpað allri sinni áhyggju upp á farkennarana. En þeir þurfa að ferðast úr einum stað í annan, dvelja tiltölulega stuttan tíma á hverjum bæ, og hafa því eðlilega ekki getað komið eins miklu til leiðar og heimilin, meðan þau stunduðu daglega kenslu. Verð því að taka undir það með háttv.þm. Dala. (B. J.), að nær hefði verið að efla og styðja heimiliskenslunna í sveitum en uppræta hana, eins og sýnt er að skólafyrirkomulagið nýja gerir. Heimilin verða þó ætíð aðalþáttur uppeldisins, og enginn skóli jafnast við gott heimili. Ekki er það samt mitt álit, að fyrir því eigi að nema burt barnafræðslu eða leggja niður skóla í kauptúnum og kaupstöðum, eða þar sem þjettbýli er, heldur að styrkja beri og endurreisa heimilisfræðsluna hvarvetna í strjálbygðum hjeruðum. Meira mun jeg ekki segja um fræðslufyrirkomulagið. Þá bagar þekkingarleysi á landsháttum að fornu og nýju, sem halda, að vandinn sje leystur með farskólafræðslu og heimilisfræðslan lítilsverð. Um það er jeg að mestu sammála háttv.þm. Dala. (B. J.). En svo er um launakjörin, eins og það mál liggur nú fyrir. Jeg tók svo eftir, að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) liti svo á, sem sú uppbót, er farkennarar fengju eftir frv. því, er fyrir liggur, 9 kr. á viku í stað 6 kr., væri lítilsverð. Þessu get jeg ekki samsint. Jeg held ekki, að laun þeirra sjeu minni en heimangönguskólakennara. Eftir þessari breytingu eiga þeir að fá 30 kr. á viku, eða 120 kr. á mánuði. Af þeim ganga ca. 100 kr. til fæðis og húsnæðis. En farkennarar hafa sínar 36 kr. á mánuði frádráttarlaust, fá fæði og húsnæði ókeypis. Jeg kannast við, að laun þessi eru lítil, en þó eru þau ekki svo lítilfjörleg, að eigi sje bót frá því, sem áður var. Lítið er betra en ekki neitt. Meðan dýrtíð er í landi og allur þorri manna verður að sætta sig við þröngan kost, tel jeg ekki nema sanngjarnt og eðlilegt, að kennarar reyni að sætta sig við lág laun, og býst jeg við, að þeir geri það; þeir verða að bera sinn hluta af afleiðingum dýrtíðarinnar. Um þetta frv. verð jeg að segja, að það er mikil bót frá því, sem nú er, þótt varlega sje farið í sakirnar, og sjerstaklega held jeg, að það feli í sjer tiltölulega mikla launaviðbót handa farkennurum, sem nú eru víða að breytast í eftirlitsmenn heimiliskenslunnar og eiga að gera það. Vona jeg þess vegna, að kensla í sveitum geti haldið áfram þrátt fyrir dýrtíðina, og með því tel jeg mikið unnið. Það var eitt orð eða setning hjá hv. 1. þm. Reykv. (J. B), sem mjer fjell ekki vel. Hann gaf í skyn, að menn væru hirðulausir í kennaravali og veldu þá, sem væru lítt eða ekki hæfir, gerðu sjer meira far um að velja vel til þess starfs en annara, t. d. fiskdráttar eða fjárhirðingar. Jeg hefi heyrt þessu fleygt fram fyrir mörgum árum, þegar allri kenslu var mjög ábótavant, og þá kann það að hafa átt sjer einhvern stað, en nú kannast jeg ekki við, að það sje rjett, að svo sje farið að. Þar, sem jeg er kunnugur á landinu, veit jeg ekki betur en að alt kapp og áhersla sje á það lögð að fá góða kennara og koma börnunum í skóla, því að nú er sú hjátrú að verða landlæg, að skólavist sje upphaf og endir uppeldisins, þótt að eins sje 8 vikur árlega. Mjer fanst því ekki til um stóru orðin hjá háttv. 1. þm. Reykv. (J. B) um þetta eða um ámælið til sveitamanna, sem veldu sveitalimi fyrir kennara. Þau ummæli eru villandi og óvirðandi. Ef þess eru dæmi, þá er það undantekning frá reglunni. En slík dæmi geta auk heldur verið með öllu afsakanleg. Eða hví skyldi maður, sem óhappa vegna hefir orðið sveitarþurfi, eigi geta verið hæfur til kenslu, ef hann hefir viðeigandi mentun og skilyrði til starfans? Frekar mun jeg ekki fjölyrða um þetta eða tefja tíma.

Framsm. (Jörundur Brynjólfsson); Það er að eins örstutt athugasemd út af ummælum háttv. 1. þm. S. -M. (Sv. Ó.) Jeg var búinn að margtaka þið fram, og segja það þegar jeg talaði fyrst, að það út af fyrir sig að taka sveitarlim fyrir kennara væri ekkert, en þegar hann var með öllu óhæfur til þess, að því er mentun snerti, þá var það rangt, enda var það eingöngu gert til þess að ljetta honum af sveitarsjóðnum. Og til þess nú að rökstyðja það enn betur, sem jeg hefi sagt, að ekki væri vandað mjög til kennaranna, skal jeg geta þess, að í öðru fræðsluhjeraði veit jeg til þess, að einn maður var tekinn þar til kennara, sem var þeim gáfum búinn, að hann gat ekki komist í gegnum 1. bekk kennaraskólans, og þegar slík dæmi sem þessi finnast, þá segi jeg, að ekki sje nægilega vandað til kennaranna.

Þorsteinn Jónsson Jeg tók það fram við 1 umr. þessa máls, að jeg teldi frv. það, sem kom frá hv. mentamálanefnd, og bætur þær, er það fjallar um, mjög lítils virði. Víðast um land eða að minsta kosti þar, sem jeg þekki til, hafa kennarar hærri laun en lágmarkslaun þau, sem ákveðin eru í fræðslulögunum. Að minsta kosti er svo um flesta kennara við fastaskóla. Mörgum farkennurum mun að vísu ekki borguð hærri laun en þau, sem lágmark laganna leyfir. En sumir þeirra hafa þó skárri laun en ákveðin eru samkvæmt lágmarkstaxta frv. þess, sem hjer er til umr. Það er því alls ekki rjett, að fræðslunefndir eða skólanefndir hafi ekki víða reynt til þess að útvega góða kennara, en ef það hefir oft ekki tekist, er það vegna þess, að starfið hefir yfirleitt verið illa launað, og því ekki um nóga góða kennara að velja. Flestir af þeim,sem hafa ætlað að gera barnakenslu að aðalstarfi sínu, hafa komist að þeirri niðurstöðu, að þeir gátu ekki lifað af því starfi. Hafa þeir því orðið að leita sjer einhvers annars starfs, því að þótt það sje gott og blessað, eins og háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) tók fram, að aðalmarkmið margra kennara sje að vinna einungis af því, að þeir geri svo mikið gagn, þá er það þó svo, að enginn getur unnið lengi að því starfi, sem hann getur ekki lifað af. Háttv. þm. Barð. (H. K.) tók það fram, að þar sem hann þekti til væri mjög sótt eftir farkennarastörfum. Skal jeg ekki rengja, að svo geti verið, en hygg það koma af því, að þeir, sem sækja um þau störf, sjeu ungir menn, sumir nýkomnir frá skólum, og hafa ekki getað fengið neina fasta kennarastöðu eða einhverja aðra stöðu í svip. En að menn sækist eftir slíkum starfa til þess að gera hann að lífsstarfi sínu, því trúi jeg ekki.  (H. K.: Það sagði jeg ekki heldur)  . Þá vildi jeg svara háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) nokkrum orðum. Jeg hefi heyrt það á honum áður, að fræðslulögin frá 1907 hafi gert ógagn, vegna þess að þau hafi lagt heimilisfræðsluna fyrir óðul. Jeg er hjer á annari skoðun, því að þegar fræðslulögin gengu í gildi, var búið að taka upp líkt fræðslufyrirkomulag í sveitum og lögin sögðu fyrir; það var búið að taka upp farkensluna fyrir löngu. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) álítur, að heimiliskenslan hafi verið ágæt í fýrri daga, en það verð jeg bera miklar brigður á, að svo hafi verið, nema þá á einstökum heimilum. Á einstökum heimilum hefir heimafræðsla verið í góðu lagi og er enn, en sum heimili hafa rækt kensluna illa, enda alls ekki getað rækt hana, vegna þekkingarskorts og tímaleysis. Nú er svo komið, eins og menn vita, að fólki fækkar í sveitum og heimilisfeður hafa svo miklum störfum að gegna, að þeir geta ver sint því en áður að kenna börnum sínum, þótt þeir væru færir til þess. Þess vegna held jeg, þó að lög yrðu búin til um það hjer á þingi, að heimilin tækju aftur að sjer fræðsluna, að heimilin reyndu að fá sjer kennara til að kenna börnunum, eins og nú tíðkast. Fræðslulögin fá 1907 mæla svo fyrir, að heimilin eigi að kenna börnunum að lesa og skrifa, svo að þau sjeu tæk í skóla þegar þau eru 10 ára, en mjer er fullkunnugt um það, að víða er misbrestur á þessu.  (B. J.: En það last)  . Já, en það er satt, og það er ekki til neins að vera að bera það lof á menn, sem ekki er satt. Það getur að vísu látið vel í eyrum kjósenda sumra þingmanna, en það er ekki til neins að loka augunum fyrir því, sem er.  (B. J.: Ef þjóðin er orðin svona, þá hafa skólarnir gert hana það)  . Þjóðin hefir að vísu breyst, og skólarnir eiga sinn þátt í þeirri breytingu. Enda hefir nú breyting á menningarlegum sviðum orðið til batnaðar. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) tók það fram, að heimilisfræðslan ætti eingöngu að styðjast við eftirlitskenslu, Eftir því, sem þeir menn segja, er til eftirlitskenslu hafa þekt, þá hefir hún alstaðar reynst mjög illa. Víða hefir reynslan orðið sú um farskólana, að sveitirnar hafa ekki sjeð sjer fært að halda þeim áfram. Einstök heimili hafa orðið að taka skólana að sjer, og það hefir að lokum víða farið svo, að heimilin hafa ekki fengist til þess. Til þess að koma góðu skipulagi á barnafræðslu í sveitum þarf að byggja heimavistarskóla. Skólarnir ættu að starfa í 9 mánuði, en hvert barn ætti ekki að þurfa að vera nema þrjá mánuði á ári í skólanum. Einn skóli gæti verið fyrir 60 börn. Væri þeim skift í þrjár deildir og hver deild væri þrjá mánuði í skólanum, þá gæti einn kennari kent við slíkan skóla. Með þessu væri svo um búið, að skólunum fækkaði og hægt yrði að launa kennarana betur. En þó að jeg álíti, að þetta frv. mentamálanefndarinnar sje kák, þar sem t. d. er verið að hækka mest laun kennara, sem ekki eru til hjer á landi, mun jeg þó greiða því atkvæði, því að það bætir ofurlítið kjör þeirra kennara, er hafa allra minst laun.

Flm. Gísli Sveinsson Jeg skal láta mjer nægja að vísa að eins til greinargerðarinnar, sem þessu frv. fylgir, og býst jeg ekki við, að þess gerist þörf að ræða það, hvorki nú nje síðar. Að eins vil jeg geta þess, að orðalag frv. kemur til af þeim sökum, að lög og venjur segja til um það, að hjer skuli í þessu tilfelli kalla löggilding verslunarstaðar, en eins og kunnugt er um allflesta staði, sem hafa verið löggiltir, þá verða það sjaldnast reglulegir verslunarstaðir, heldur að eins uppskipunar- og lendingarstaðir, margir lítið notaðir annað, og verða sumir sennilega mjög lítið notaðir. En jeg býst við, að það, sem hjer er látið fylgja, sje nóg til að sýna háttv.þm. fram á, að ekkert sje gerandi til þess að standa í vegi fyrir þeirri þurft, sem þetta hjerað hefir til viðkomustaða fyrir alla þá farkosti, sem til kunna að verða þar með ströndinni. Jeg vil því mælast til þess, að þetta frv. nái fram að ganga, bæði við þessa umr. og síðar, án þess að það þurfi að koma til nefndar.